TAL-KA Is-Santwarju tal-Verġni Marija tal-Karmelu jinsab f'tarf il-promontorju tal-Għoljiet tal- Karmelu, fuq il-belt moderna ta' Haifa, fl-Istat ta' Israel. s-santwarju jħares fuq il-port ta' Haifa u l-baħar Mediterran, fuq dan il-promontorju mimli siġar li joħroġ fuq il-baħar, u li hu marbut mal-istorja biblika u mal-istorja tal-Kristjaneżimu fl-Art Imqaddsa. 6 $ L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2011 Il-belt ta' Haifa Haifa hi l-port prinċipali ta' Israel u wieħed mill-aktar ċentri importanti ta' komunikazzjoni u kummerċ fil-pajjiż. belt moderna, mibnija fi stil oċċidentali, b'ħafna bini għoli jixxabbat mal-muntanja, u b'ħafna spazji miftuħin mimlijin siġar u ġonna pubbliċi, fuq l-isfond tal-Għoljiet tal-Karmelu li jogħlew fuq il-belt. Haifa u ż-żona metropolitana tagħha għandhom popolazzjoni ta' aktar minn 600 elf abitant, u dan il-fattur jagħmel minn Haifa it- tielet belt ta' Israel wara Tel Aviv u Ġerusalemm. Haifa hi famuża għas-Santwarju tas-setta Baha'i u għall-Ġonna meraviljużi li jinżlu minn dan il-monument forma ta' koppla ħamra lejn it-triq prinċipali li twassal fil-port. Il-ġonna donnhom jixxabbtu mal-muntanja, fuq stil ta' Ġonna Persjani. Taħt il-koppla ħamra hemm il-qabar ta' Bab, il-fundatur Persjan tas-setta tal-Baha'i, li ġie maqtul iffuċilat fl-1850. B'hekk Haifa saret iċ-ċentru amministrattiv u kultwali tas-setta tal-Baha'i, li l-membri tagħha jemmnu fl- unità tar-reliġjonijiet kollha u tal-messaġġiera ta' Alla, inklużi Mosċ, Ġesti, u Muħammad. Dan il-memorjal inbena fl-1948- 1953, u l-Ġonna Baha'i saru fl-1990 u fis-sena 2001 saru Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-Għoljiet tal-Karmelu L-Għoljiet tal-Karmelu (bil- Lhudi Har Hacarmel, kelma li tfisser 'Għolja tad-Dielja ta' Alla', bl-Għarbi Djebel Mar Elias, 'Għolja ta' Sant'Elija') huma sensiela ta' għoljiet li, fuq in-naħa interna jestendu ruħhom għal 39 kilometri minn Jenin fuq ix-xlokk f'direzzjoni lejn il-majjistral sa ma jintemmu fil-promontorju tal-Karmelu. Fuq ix-xaqliba tal-baħar Mediterran l-għoljiet jibdew mill-Għoljiet ta' Kurkar viċin Cesarija Marittima u jibqgħu telgħin lejn il-promontorju ta' fuq Haifa għal tul ta' 19-il kilometru. L-Għoljiet huma wesgħin minn 6.5 sa 8 kilometri. Fuq ix-xaqliba tal-grigal is- sensiela ta' Għoljiet jiffurmaw tarġa ġeoloġika li togħla 546 metri fuq il-Wied ta' Vizreel (Pjanura ta' Esdrelon). It-tarġa tal-Karmelu hi żona ġeoloġika li hi attiva ħafna mil-lat sismiku. Il-ġeoloġija ta' Israel hi karatterizzata mill- Wied tal-Baħar il-Mejjet, li hu qasma naturali (ħondoq) bejn il-plakka kontinentali Arabika (il-muntanji tal-Ġordanja) u l-plakka kontinentali Afrikana (l-għoljiet tal-Lhudija u s-Samarija f'Israel u l-Palestina). Din il-qasma naturali fil-krosta terrestri tibda mill-Baħar l-Aħmar, tibqa' tiela' tul il-Wied tan-Negev, taqsam il-Baħar il-Mejjet, tkompli tul il-Wied tax-Xmara Ġordan, tidħol fl- Għadira tal-Galilija, u tkompli tiela' lejn it-tramuntana fil-Wied ta' Hula u fil-Wied ta' Beka'a fil- Libanu, u tintemm quddiem il- muntanji Taurus fit-Turkija. Hu għal din ir-raġuni li, tul din il- qasma ġeoloġika, huma komuni fenomeni sismiċi bħal terremoti, li ta' spiss jissemmew ukoll fil- Bibbja. Fit-tramuntana ta' Israel L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2011 $e 7 Statwa ta' Elija - Muhraka l-għafsa tal-plakki kontinentali li jħokku kontra xulxin u joħolqu tensjoni kbira, tipproduċi qasmiet sekondarji f'direzzjoni mix-xlokk lejn il-majjistral, partikularment evidenti fit-tarġa naturali tal-Karmelu-Tirza, li testendi ruħha tul l-Għoljiet kollha tal-Karmelu, taħt Haifa, u tibqa' ħierġa fil-Bajja ta' Haifa u l-Baħar Mediterran. It-tarġa ġeoloġika tal-Karmelu hi waħda mill-fatturi ġeoloġiċi ewlenin tat-tramuntana ta' Israel u hi kkaratterizzata minn attività sismika kontinwa. L-Għoljiet tal-Karmelu huma wkoll importanti bħala park naturali f'Israel. Il-veġitazzjoni abbundanti u s-siġar ta' dawn l-għoljiet baqgħu famużi tul l-istorja. F'Diċembru 2010, wara sena ta' nixfa kbira, nirien kbar fil-foresti qerdu diversi ettari tal- bosk beluf ta' siġar u kienu wkoll il-kawża ta' ħsarat lill-proprjetà. Mill-1929 sal-1934 Dorothv Garrod skavat erba' għerien fl-Għoljiet tal-Karmelu, fejn instabu fdalijiet tal-bniedem Neanderthal, partikolarment f'et-Talbun, fejn instab skeletru ta' mara Neanderthal li jmur lura għall-epoka Paleolitika, jiġifieri 600 elf sena ilu. Din kienet waħda mill-aktar sejbiet importanti ta' fossili umani. Instabu wkoll diversi postijiet ta' dfin ta' bnedmin Neanderthal u Homo Sapiens, li huma prova li l-Għoljiet tal-Karmelu kienu fost l-ewwel postijiet li fihom il-bnedmin kienu jgħixu bħala bdiewa u kaċċaturi. Xi wħud minn dawn il-fossili umani huma esposti fir-Rockefeller 8 $ L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2011 Museum ta' Ġerusalemm. Is-sbuħija tal-Għoljiet tal-Karmelu hi magħrufa partikolarment fil-Bibbja, bħal fil-każ ta' Isaija 35,1-2: 'Ħa jifirħu d-deżert u l-art maħruqa; ħa jifraħ ix-xagħri u jwarrad, ħa jwarrad bħar-ranġis. Ħa tifraħ fuq li tifraħ, taqbeż u tgħanni. Sebħ il-Libanu jingħata lilha, il-ġmiel tal-Karmel u ta' Saron'. Silta oħra li titkellem dwar il-Karmelu hi dik tal-Għanja tal-Għanjiet 7,6: 'Rasek 'il fuq, xebbahtha lill-Karmel, xagħar rasek donnu porpra; sultan baqa' maqbud fin-nokkli. Kemm int sabiħa u kemm tassew int ħelwa, mħabba fost l-għaxqietl' L-Għoljiet tal-Karmelu kienu meqjusin bħala post sagru sa mill-qedem. Matul is-seklu 15 q.K. il-Fargħun Tutmosis III, meta jirrakkonta l-kampanja militari tiegħu fil-Palestina, isemmi li kien rebaħ il- Karmelu, 'il-muntanja qaddisa'. Ġożwċ wkoll kien rebaħ dawn l-Għoljiet strateġiċi u tahom lit-tribui ta' Issakar (Ġoż L-Għoljiet tal- Karmelu kienu jservu wkoll bħala fruntiera bejn it-tribujiet ta' Aser, Żabulun, Issakar u Manassi. L-Għoljiet tal-Karmelu kienu magħrufin bħala l-post fejn il-qawwa ta' Alla kellha tidher pubblikament. Anke l-pagani kienu jħarsu lejn l-Għoljiet tal- Karmelu bħala għajn ta' qawwa divina. ta' spiss kien jitla' jimmedita fuq il-Karmelu. Vespasjanu offra sagrifiċċju lill-allat fuq dawn l-Għoljiet qabel ma beda l-gwerra kontra r-ribelli Lhud fis-sena 66 w.K. Tacitus kiteb: 'l-alla Karmel ma għandux statwa jew tempju, billi din kienet ir-rieda ta' dawk li bdew dan il-kult'. Kien fuq l-Għoljiet tal- Karmelu li l-profeta Elija sfida lill-qassisin ta' Bagħal u Axera tul is-saltna tar-re Aħab. L-episodju hu kkommemorat fis- Santwarju tal-Muħraka, fuq il-Wied ta' Vizreel u x-Xmara Kison. Is-Santwarju tal-Muħraka nbena mill- Patrijiet Karmelitani Skalzi fl-1883 biex ifakkar dan l-avveniment. Hemm statwa kbira tal-profeta Elija quddiem il-knisja, u mit- terrazzin wieħed għandu veduta mill-isbaħ tal-Wied ta' Vizreel u tax-Xmara Kison. L-episodju jinsab f'ISlaten 18,17-40: 'Ġara li malli Aħab ra lil Elija, Aħab qallu: Int hawn, int li qiegħed taqleb lil Israel ta' taħt fuqż' U hu wieġbu: 'Le, mhux jien li qiegħed naqleb lil Israel ta' taħt fuq, imma int u dar missierek, għax intom tlaqtu l-kmandamenti tal-Mulej u mortu wara l-Bagħlim. U issa ibgħat u iġborli lil Israel kollu fuq il-muntanja tal-Karmel u l-erba' mija u ħamsin profeta ta' Bagħalu l-erba' mija ta' Asera, li jieklu mill-mejda ta' Ġeżabel. U Aħab bagħat messaġġiera ma' Israel kollu, u ġabar il- profeti fuq il-Karmel. Elija resaq lejn il-poplu kollu, u qalilhom: 'Kemm se ddumu titlajjaw minn naħa għal oħra2 Jekk il-Mulej hu Alla, morru warajh; inkella morru wara Bagħal, jekk inhu hu' Il-poplu ma għarafx iwieġeb. Elija qal lill-poplu: 'Mill-profeti tal-Mulej bqajt jiena waħdi; u l-profeti ta' Bagħal ilaħħqu mal-erba' mija u ħamsin wieħed. Agħtuna żewġ gniedes; ħallu 'l dawn jagħżlu gendus għalihom u jqattgħuh bċejjeċ, u jqegħduh fuq il- ħatab bla ma jkebbsu n-nar. Intom sejħu l-alla tagħkom, u jiena nsejjaħ isem il-Mulej. Dak l-alla li jwieġeb permezz tan-nar, dan ikun hu Alla' 'Sewwal' wieġeb il-poplu kollu. Imbagħad Elija qal lill-profeti ta' Bagħal: 'Agħżlu l-gendus, u ibdew intom, għaliex intom l-iktar fil- għadd. Intom sejħu isem l-allat tagħkom bla ma tqabbdu n-nar. Huma ħadu l-gendus li tawhom, ħejjewh, u bdew mis-sbiħ sa nofsinhar Fdalijiet tal-Monasteru ta' San Brocardo - Karmelu isejħu isem Bagħal u jgħajtu: 'Bagħal, weġibna'' Iżda ebda kelma ma kien hemm, u ebda tweġiba; u baqgħu jaqbżu quddiem l-altar li kienu għamlu. F'nofsinhar Elija beda jiddieħak bihom u jgħidilhom: 'Għajtu b'leħen ogħla, għax tassew hu alla: għandu mnejn jinsab imħasseb, jew imħabbat, jew imsiefer; inkella rieqed, ħa jistenbaħ' U bdew jgħajtu b'leħen ogħla, u jqattgħu ġisimhom, skont id-drawwa tagħhom, bi sjuf u skieken, sa ma beda jċarċar id-demm fuqhom. Għadda nofsinhar, u baqgħu mitlufa sa ma wasal il-ħin tal-offerta tal- vittma, iżda ma kien hemm ebda kelma, ebda tweġiba, ebda widen. Elija qal lill-poplu kollu: 'Ersqu lejja. U l-poplu U hu raġa' waqqaf l-altar tal-Mulej li kien iġġarraf. Elija ħa tnax-il ġebla, skont l-għadd tat- tribujiet ta' wlied Ġakobb, li lilu l-Mulej kien qallu: Israel ikun ismek. U b'dan il-ġebel bena altar għal isem il-Mulej, ħaffer madwaru gandott jesa' daqs żewġ sigħan żerriegħa, qiegħed sewwa l-ħatab, qatta' l-gendus, u qiegħdu fuq il- ħatab. Imbagħad qalilhom: 'Imlew erba' ġarar ilma, u ferrgħuhom fuq il-vittma u fuq il-ħatab: 'Erġgħu għat-tieni darba, qalilhom; u reġgħu għat-tieni darba. 'Erġgħu għat-tielet darba, reġa' qalilhom; u reġgħu għat-tielet darba. L-ilma tferrex madwar l-altar, u l-gandott ta' madwaru mtela bl-ilma. Fil-ħin li joffru s-sagrifiċċju, il-profeta Elija ħareġ fin-nofs u għajjat: 'Mulej, Alla ta' Abraham, ta' Iżakk u ta' Israel, uri Ilum li inti Alla fost Israel, u li jiena l-qaddej tiegħek, u li dan kollu għamiltu għall-kelma tiegħek. Weġibni, Mulej, weġibni, ħalli jkun jaf dan il- poplu li int, Mulej, int Alla, u li int dawwartilhom qalbhom luraf' U niżel nar mingħand il-Mulej, u ħaraq il-vittma, u l-ħatab, u l-ġebel, u t-trab, u sa ma xorob l-ilma fil- gandott. U dan rah il-poplu kollu, u nxteħtu wiċċhom fl-art jistqarru: Il-Mulej hu Allal Il-Mulej hu Alla' U Elija qalilhom: Aqbdu l-profeti ta' Bagħal, tħallu 'lħadd minnhom jeħles. 10 ġ L-Anr IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2011 qabduhom, u Elija niżżilhom fil-wied ta' Kison, u qatilhom hemm'. Il-Karmelu u l-bidu tal-Ordni tal-Verġni Marija tal-Għolja tal-Karmelu Kien fuq dawn l-għoljiet, partikolarment fuq il- promontorju tal-Karmelu, li diversi eremiti sa mill-qedem iddedikaw ħajjithom lil Alla, billi segwew it-tradizzjoni tal- profeta Elija. B'hekk twieled stil ta' ħajja kontemplattiva Kristjana fuq l-Għoljiet tal-Karmelu. It-tradizzjoni trid li dan l-istil ta' ħajja kontemplattiva, li beda bil-preżenza ta' Elija fuq dan il-promontorju, kien il-bidu tal-fondazzjoni ta' wieħed mill-Ordnijiet reliġjużi tal- Medjuevu, jiġifieri l-Ordni Karmelitan. L-Ordni Karmelitan wiret tradizzjoni twila ta' ħajja eremitika fuq l-Għoljiet tal-Karmelu, li x'aktarx tmur lura għall-perjodu Biżantin, partikolarment fl-għerien li jħarsu fuq il-Baħar Mediterran mill-promontorju tal-Karmelu. Instabu graffiti f'diversi għerien li huma xhieda ta' preżenza Kristjana f'din iż-żona. Fl-1185 ir-raħeb Grieg Ġwanni Phocas kiteb li sab pellegrin Kruċjat, jismu Bertoldo, kif ukoll komunità ta' monaċi Ortodossi fuq il-ġenb tal-Għolja tal-Karmelu, f'għar iddedikat lill-profeta Elija. Ir-Rabbi Benjamin Tudela (1169-1171) kiteb li l-Kristjani kienu bnew fuq il-Karmelu kappella ddedikata lil Sant'Elija. 'Fuq il-muntanja hemm l-għar ta' Elija, fejn l-Insara bnew kappella jisimha Sant'Elija'. Jidher li kien hemm abbazija ddedikata lil Santa Margerita fuq ix-xaqliba al-baħar tal-promontorju, aħt il-fanal li hemm illum fuq il-quċċata. Il-fdalijiet ta' din -abbazija għadhom jidhru u huma magħrufin bħala -Monasteru ta' San Brocardo, i kien is-suċċessur tar-raħeb mill-Calabria Bertoldo, li fl-1154 kien ġabar flimkien l-eremiti tal- Għolja tal-Karmelu. Il-fdalijiet al-monasteru jinsabu qrib nixxiegħa, li hi magħrufa bħala n-nixxiegħa ta' Elija. Ftit taż- żmien wara f'dan il-post twieled -Ordni tal-Aħwa Eremiti al-Verġni Marija tal-Għolja al-Karmelu (Karmelitani), li ddedikaw l-għar u l-kappella ill-Verġni Marija. Il-monasteru i jissemma, flimkien mal-għar a' Sant'Elija li jinsab fil-qrib, u li jissejjaħ ukoll 'Skola tal- Profeti', jinsab qrib ix-xaqliba a' taħt il-promontorju, u mhux fuq il-quċċata fejn illum hemm is-Santwarju tal-Verġni Marija 'Stella Maris'. li jsejħilha 'Spelunca Heliae' (Għar ta' Elija) qabel ma jirreferi għall-monasteru li jinsab fil-Wadi Ain as-Sivagh, u fejn semmejna li kienu jgħixu grupp ta' eremiti. L-isqof Kruċjat ta' Akri, Jacques de Vitrv, li kien ġie l-Art Imqaddsa fl-1216, isemmi l-eremiti tal-Għolja tal-Karmelu u eremiti oħrajn fl-Art Imqaddsa. 'Irġiel qaddisa ċaħdu għad-dinja, u skont ix-xewqat u l-ħeġġa reliġjuża tagħhom għażlu li jgħammru f'konformità mal- L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2011 $e 11 iskop u d-devozzjoni tagħhom. Uħud minnhom, miġbudin mill-eżempju tal-Mulej, għażlu s-solitudni qaddisa tal-Kwarantena, fejn il-Mulej kien sam għal erbgħin jum wara l-magħmudija tiegħu, biex jgħixu hemmhekk bħala eremiti u jaqdu bil-kuraġġ lill-Mulej f'ċelel ċkejknin. Oħrajn jimitaw il-qaddis eremita, il-profeta Elija, u jgħixu ħajja solitarja fuq l-Għolja tal-Karmelu, speċjalment f'dik il-parti li tħares fuq il-belt ta' Porfiria, qrib in-nixxiegħa ta' Elija, mhux bogħod mill-monasteru tal-Verġni Santa Margerita, fejn jgħammru f'ċelel żgħar qishom naħal, biex hemm jiġbru l-għasel tal-ħlewwiet spiritwali tal-Mulej'. Kien fl-1206 li dawn l-eremiti, li kienu ta' rit Latin, talbu lil SantAlbertu ta' Vercelli, Patrijarka ta' Ġerusalemm, li dak iż-żmien kien jgħix f'Tir, biex jagħtihom Regola. Ir- Regola nkitbet fl-1214 u kienet approvata mill-Papa Onorju III fl-1216. Matul dan il-perjodu dawn l-Eremiti tal-Għolja tal- Karmelu kienu jgħixu f'Wadi Ain as-Sivagh qrib in-nixxiegħa ta' Elija, u qrib l-'Iskola tal- Profeti' fejn kienu jqimu l-post li fih il-profeta Elija kien għex għal xi żmien fuq il-Karmelu. Dan l-għar għadu jeżisti sallum f'riġlejn il-promontorju u hu magħruf bħala l-Għar ta' Elija. Skont it-tradizzjoni Elija kien għex u immedita f'dan l-għar qabel ma sfida lill-profeti ta' Bagħal, u li nħeba fl-għar meta kien qed jaħrab mill- persekuzzjoni tar-re Aħab u martu Ġeżabel. F'dan il-post 12 $ L-Anr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2011 il-profeta kien ukoll imdawwar minn grupp ta' profeti, appuntu l-iskola tal-profeti. L-għar hu sagru għal-Lhud, Kristjani, Musulmani u Drużi. Sal-1948 l-għar kien moskea. Illum hu sinagoga. Is-Santwarju tal-Verġni Marija 'Stella Maris' fuq il-Karmelu Il-post Kristjan tal-għar ta' Elija jinsab illum fuq il-quċċata tal-promontorju, f'dik li hi l-Knisja tal-Verġni Marija 'Stella Maris'. Wara l-waqgħa tar-Renju Kruċjat ta' Ġerusalemm fl-1187, ħafna mill-eremiti tal-Għolja tal-Karmelu abbandunaw il-monasteru ta' San Brocardo u l-Għar tal-profeta Elija, għalkemm nafu li fl-1263 kien għad hemm kunvent tal- Karmelitani fuq il-muntanja. Meta Akri waqgħet f'idejn il-Musulmani fit-18 ta' Mejju 1291 il-Patrijiet Karmelitani tal-Karmelu ġew immassakrati u l-monasteru nqered għal kollox. Sadanittant il-Karmelitani kienu tferrxu fl-Ewropa, speċjalment fil-Prijorat ta' Avlesford fl- Ingilterra, li kien twaqqaf fl- 1242 meta l-ewwel Karmelitani waslu mill-Art Imqaddsa. Huma kienu rċevew biċċa art minn Richard de Grev, li kien Kruċjat fl-Art Imqaddsa u li tahom ukoll id-dar tal-kampanja tiegħu f'Avlesford. Fl-1247 l-Isqof ta' Rochester, Richard of Wendover, uffiċjalment għaraf il-fondazzjoni Karmelitana ta' Avlesford, u hemmhekk ġenerali tal-Ordni barra Fl-Ingilterra l-Karmelitani ma baqgħux ħadu l-bixra ta' Ordni mendikanti u tferrxu f'aktar minn 30 Prijorati fl- Ingilterra, l-aktar f'Londra, Oxford u Cambridge. Bejn l-1348 u l-1417 bnew il- knisja ta' Avlesford, li ġiet ikkonsagrata minn Richard Xoung, Isqof ta' Rochester. Matul is-seklu 16 żviluppat it-tradizzjoni li San Xmun Stock, li kien miet fl-1265 bħala Prijur Ġenerali tal- Ordni, kellu viżjoni tal- Verġni Marija li wiegħdet il-protezzjoni tagħha lil dawk kollha li jilbsu l-Iskapular Karmelitan. Skont it- tradizzjoni l-viżjoni seħħet f'Avlesford, imma x'aktarx li ġrat f'Cambridge. San Xmun Stock kien talab Regola ġdida għall-Ordni Karmelitan mingħand Ghar tal-Profeta Elija Karmelu il-Papa Innoċenz IV fl- 1247, wara li kien xerred id-devozzjoni lejn il-Verġni Marija tal-Għolja tal- Karmelu. Fl-1568 Santa Tereża ta' Ġesu (Tereża ta' Avila), bl-għajnuna ta' San Ġwann de Vepes tas-Salib, bdiet ir-riforma tal-Karmelitani Skalzi (magħrufin f'Malta bħala Patrijiet Tereżjani). li fid-29 ta' Novembru 1631 reġa' ġie l-Art Imqaddsa. Patri Prospero fl-1633 beda jgħix flimkien ma' xi ftit patrijiet fl-għerien tal- promontorju taħt il-fanal, u kienu wkoll jitolbu fl-Għar ta' Elija. Imma meta tkeċċew minn dan il-post magħruf bħala 'Skola tal-Profeti' il- Karmelitani Skalzi iddeċidew li jitilgħu fuq il-quċċata tal-promontorju, fejn bnew il-Knisja tal-Verġni Marija 'Stella Maris' fuq Għar li huma ddedikawh ukoll lill-profeta Elija. Il-knisja inbniet fl-1720. It-Torok Ottomani ta' spiss kienu joqtlu l-patrijiet, kif għamlu wara li Napuljun tilef il-battalja ta' Akri fl- 1799, meta ħalla s-suldati feruti Franċiżi taħt il-kura tal-Patrijiet Karmelitani Skalzi tal-Karmelu. F'dik l-okkażjoni l-kunvent tal- patrijiet ġie meqrud. Hemm piramide żgħira quddiem il-knisja li tfakkar dawn il-mejtin immassakrati mit-Torok Ottomani. Fl- 1827 il-Karmelitani Skalzi reġgħu bnew il-Knisja ta' Stella Maris li naraw illum, knisja forma ta' salib grieg b'koppla fuqha. L-altar jinsab fil-għoli, u taħtu hemm l-Għar iddedikat lill-Profeta Elija, fejn hemm statwa tal-Profeta. Fin-niċċa ta' fuq l-altar hemm statwa sabiħa tal-Verġni Marija tal-Karmelu bilqiegħda fuq tron, tal-injam taċ-ċedru tal- Libanu. L-Għar tal-Profeta Elija jfakkar ukoll il-ġrajja ta' meta Elija talab għad-don tax-xita wara tliet snin u nofs ta' nixfa, skont ISlaten 18,41-46: 'Imbagħad Elija qal lil Aħab: 'Ttla, kul u ixrob, għaliex qiegħed jinstema' ħoss kbir ta' xita. Aħab tala' jiekol u jixrob. U Elija tala' fuq il- quċċata tal-Karmel, nxteħet fl-art, u qiegħed wiċċu bejn irkopptejh. U qal lill-qaddej tiegħu: Itla, u ħares lejn in-naħa tal-baħar. Dak tala, ħares, u qal: Ma hemm xejn. Qallu: 'Erġa' mur seba' darbiet. U l-qaddej tala' seba' darbiet. Mas-seba' darba qabad jgħajjat: 'Ara, hemm sħaba daqs keffa ta' id ta' raġel, tielgħa mill-baħar. Qallu Elija: 'Mur għidlu lil Aħab: Arma l-karru u inżel, qabel ma tilħqek ix-xita Malli dan, is-sema swied, qam ir-riħ, u bdiet nieżla xita kbira. Aħab rikeb u telaq lejn Ġeżragħel. U id il- Mulej niżlet fuq Elija, u dan ħażżem qaddu, u mar jiġri jilħaq lil Aħab sa fejn jibda Ġeżragħel' Fil-Palestina, fil-fatt, ix-xita tiġi mill-Baħar Mediterran, mix-xaqliba tal-punent. Hu għalhekk li minn fuq il-quċċata tal-promontorju tal-Karmelu wieħed jista' jilmaħ b'mod ċar meta maltempata tkun riesqa lejn l-Art Imqaddsa. Malli wieħed joħroġ mill- Knisja ta' Stella Maris, u jaqsam it-triq fejn hemm il-fanal, wieħed għandu quddiemu veduta stupenda tal-belt ta' Haifa minn fuq il-promontorju, kif ukoll tal-port ta' Haifa, u Akri, Nahariva u Rosh Hanikra fil-bogħod, fejn jibda l-Libanu. Quddiemu wieħed jara l-Mediterran ikħal, li jistieden biex wieħed iħares lejn l-istatwa tal-Verġni Marija fuq il-kolonna quddiem il-fanal, u hemm jitlob: 'Ave, Maris stella — Sliem, kewkba tal-baħar It-triq li twassal minn Haifa lejn Ċesarija tgħaddi maġenb il-kosta tal-Mediterran u minn ħdejn il-fdalijiet tal- fortizza Kruċjata tal-Kastell tal-Pellegrini (Castrum Peregrinorum) f'Atlit. Il- fdalijiet tal-Kastell jidhru sewwa mit-triq, mibnijin fuq promontorju li joħroġ fil-baħar. Il-Kruċjati għall-bidu bnew fortizza żgħira f'dan il-post, li huma sejħulu Dustrev, wara li r-Re Baldovino I kien kważi ġie maqtul minn ħallelin f'dan il-post fl-1102. L-ewwel binja tal- 14 4 L-Anr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2011 Kastell bdiet fl-1218-1220, wara li r-Renju Kruċjat ta' Ġerusalemm kien spiċċa biss fuq il-kosta tal-Libanu u tal-Palestina. L-iskop tal- Castrum Peregrinorum kien dak li jiddefendi l-pellegrini li kienu jivjaġġaw tul it-triq bejn Akri u Ġerusalemm, kif ukoll li jipprovdi port ieħor fuq il-kosta bejn Akri, Ċesarija u Ġaffa. Atlit kienet l-aħħar fortizza Kruċjata fl-Art Imqaddsa. Wara l-waqgħa ta' Akri fl-1291 il-Kastell safa abbandunat u beda jiġġarraf. Ġie msewwi mill- Mameluki. Imma mbagħad reġa' ġġarraf minħabba terremoti qawwija u l-ġebel tiegħu ttieħed mit-Torok f'postijiet oħrajn, fosthom il-Moskea ta' Al-Ġazzar f'Akri. Fl-1799 il-flotta ta' Napuljun għamlet użu mill- port ta' Atlit fl-ispedizzjoni ontra Akri. Is-sit imbagħad ħalla f'abbandun. Illum il-Kastell jinsab imġarraf u -mewġ iħabbat miegħu qed jieklu bil-mod il-mod. Fil- qrib l-Ingliżi kienu għamlu amp ta' konċentrament al-immigrati illegali Lhud fi żmien il-Mandat Britanniku. Il-belt moderna ta' Atlit insab fil-qrib, imma l-Kastell jinsab f'żona militari u mhux miftuħ għall-pellegrini u uristi.