L-aħħar poeżija 'Ballatella tal-Fontana' ta' Rużar Briffa, kif miktuba minn idejh fl-1 ta' Movembru, 1962. u L-AHHAR POEZIJA TA' RUZAR BRIFFA Ta' P. VALENTIN V. BARBARA, O.P. JEENA mill- -poeżiji tiegħu ta' l-għħar—tista' tgħid kollha qsar—Rużar Briffa. kitibhom jew il-Barrakka ta' Fuq, fejn kien jitla' jqatta' siegħa żmien fil-hedu, jew il-Mall tal-Furjana, fejn kien jieqaf filgħodu jistenna sa ma jsirlu l-ħin għaż-żjajjar tal-morda fl-Isptar Ċentrali. Meta s-sinjura tiegħu kienet ġiegħda tiġbor il-poeżiji kollha tiegħu fiż-żmien li konna qegħdin naħsbu biex inxandruhomlu fi ktieb, hija sabet għadd ġmielu minnhom miktubin fuq biċċiet żgħar ta' karti, bħal folji ta' xi ktejjeb tal-but, karti tar-riċetti, xi reklam ċkejken tad-duwa, jew ukoll fuq in-naħa ta' ġewwa ta' xi pakkett vojt tas-sigaretti, f'kelma waħda, fuq kull biċċa karta li kienet tinzertalu fil-but. ' Fl-ewwel ġimgħa ta' Novembru 1962, ftit wara li l-Poeta' kien reġa' lura minn Londra fejn kien mar għall-kura, rajtu bil- qiegħda l-Cafċ Premier, fuq waħda mill-imwejjed qrib l-istatwa tar-Reġina, jieħu xi ħaġa flimkien mas-sinjura tiegħu. Billi kont għadhi- ma ltqajtx miegħu wara l-wasla tiegħu, irsaqt fuqu nil- taħ bih, u nżilt bilqiegħda maġenbu. Huwa ħareġ mill-but karta bajda mifnija. fi tnejn u tahieli f'idejja. ''ĦHa'', qalli, ''agħmel biha li trid. Jien, li kont drajtu, minnufih intbaħt x'kien fiha, tbissimtlu, u qbadt niftaħha biex naqraha ; iżda huwa żammmi: ULe', qalli, mhux issa, aqraha waħdek imbagħad'. Daħ- ħaltha fil-but, għidna kelmtejn qosra fuq ħwejjeġ oħra, sellimna 'l xulxin ta' ħbieb, u bqajt sejjer lejn il-Kulleġġ tagħna ta' Triq l-Ifran, fejn, kif dħalt, irġajt ħriġt il-karta minn buti u, sakemm tlajt it-taraġ, fittixt li nifhem dik il-kitba u naqra sewwa l-versi, uħud minnhom imħassrin b'daqqa ta' pinna tal-biro u miktubin mill-ġdid. Minkejja t-taħżiż li kien fiha, seħħli nieħu idea ċara tal-poeżija, u kif dħalt fil-klassi wrejtha lit-tfal, kollni ħerqan li kont l-ewwel wieħed. li qed naqra l-aħħar poeżija li ħarġet mill-pinna tal-prinċep tal-lirika tagħna, li kellha tkun ukoll l-aħħar waħda ta' ħajtu. Kienet il-Ballatella tal-Fontana, miktuba fuq naħa waħda ta' borża ċkejkna tal-karti, wara nofs in-nhar ta' l-1 ta'' Novem- bru 1962, waqt li Rużar kien bilqiegħda fuq bank ħdejn il-vaska tan-nofs li hemm fil-Barrakka ta' Fuq, wara li kien ħa xi ħaġa 42 IL-MALTI mill-Qafċ Premier u tefa' l-borża vojta fil-but. Meta ftit aktar minn sentejn qabel kont qiegħed nittajpja mill-ġdid il-poeżiji kollha tiegħu għall-istampa, ġie li 'l hawn u 'l-hinn kont niltaqa' ma' xi diffikultà dwar xi nuqqasijiet żgħar żgħar grammatikali, sintattiċi jew metriċi ma kontx inkun irrid nitgħabba bir-responsabbiltà li nbiddillu mqar l-iċken ħaġa minn rajja, l-aktar f'dawk il-poeżiji li kienu diġà magħrufa sewwa, u għalhekk bid-dħulija kollha kont infissirlu l-fehma tiegħi. Iżda Rużar, umli u twajjeb, kien ikollu dejjem tweġiha li lili kienet tħawwadni mhux ftit: VJien ma nafx… Issa agħ- mel int… Tgħidli xem… Ma rridx naf… Irranġa int… L-istess fiduċja kbira, li kien juri fija, lili kienet torbotli idejja u, għall- qima li kelli lejn il-kobor tiegħu bħala poeta, kont indum qatigħ intella' u nniżżel biex fil-bogħol ħafna nbiddel xi ħaġa ċkejkna li, wara kollox, kien dejjem ikollha n-Nihil Obstat u l-Impri- matur sħaħ tiegħu. U għalhekk fhimtu sewwa x'ried igħidli b'dik l-'agħmel biha li,trid'' ta' Novembru li għadda. Il-Ballatella tal-Fontana hija poeżija (''moderna'' kien qalli) qasira bil-versi tas-sebgħa ; fiha' tliet strofi ta' erba' versi watja kull waħda, bir-rima bejn it-tieni u r-raba' vers, u kull strofa, tagħlaq bl-istess ritornell ta' żewġ versi, l-aħħar wieħed maqtugħ. Il-biċċa l-kbira tal-punteġġatura, ħaġa l fiha Rużar ma kienx ħali, kelli nagħmilha jien; hekk ukoll, minħabba r-ritmu, żidt il-kelma f'w' fil-bidu ta' l-ewwel vers ta' l-ewwel strofa u tat-tielet vers tat-tielet strofa. Kont tlabtu biex fit- tieni vers ta' l-ewwel strofa jħallini nbiddel il-kelma foiċin' u nagħmilha ''fil-qrib'', kemm għax viċin. hija barbariżmu, kif ukoll għax il-konsonanti ħelwa ''ċ'' ħassejtha kemmxejn stonati qalb dawk il-konsonanti ħorox ta' l-ewwel strofa. It-tweġiba kie- net tas-soltu : (Jien ma għidtlekx biex tagħmel li trid9' Wara li ħsibtha aħjar, deherli li l-kelma oriġinali setgħet toqgħod tajjeb ukoll, jekk mhux għal ħaġ'oħra, għar-raġuni ta'-xi ħjiel ta' onomatopeja, kif ukoll għax ma hix il-barbariżmu waħdani li fiha l-poeżija. Fuq in-naħa tal-lemin tal-karta, fil-wisa' mħolli mill-versi, kien hemm miktub vertikaliment vers ieħor li l-ħsieb tiegħu jaqbel mat-tieni strofa: Gregorjan ta' kattidrali, vers li l-Poeta waqagħlu f'moħħu wara li kien diġà ħadem l-ewwel żewġ versi, iżda li mbagħad ma nqediex bih għaliex, barra milli ritmikament ma jaqbilx ma' l-oħrajn, il-ħsieb tiegħu kien diġà infisser biżżejjed u aħjar fil-versi miktuba qabel. L-AHĦAR POEŻIJA TA' RUŻAR BRIFFA 43 L-aħħar edizzjoni tal-poeżija, approvata mill-Poeta, hi din: U qniepen, qniepen, qniepen, Qniepen viċin, fil-bogħod, Leħenhom f'dell l-għaxija Minn fomm il-għajn jirtogħod — sFontana misterjuża Ta' holm u ta' xewqat, Għanjiet taż-żmien warrani Fit-tempji ilhom mitfija; Ma lum minn ġo l-Fontana. Mill-ġdid il-Liturġija — Fontana misterjuża Ta' holm u ta'- żewqat: Bakkan. fiċ-ċimiteri, Fis-sħarijiet tal-qamar, U żfin minn. dlam l-alkovi.,. Pitniehed l-għajn. bla sabar — Fontana. misterjuża Te' holm u ta' xewqat. Ma rridx ngħid li Rużar Briffa. kiteb din il-poeżija bil-ħsieb f'moħħu tat-tmiem tiegħu fil-qrib; għad li lilu, Għala tabib, ma setgħetx taħrablu l-qilla tal-marda tiegħu u f'xi waqtiet kien donnu jaħbat jaqta' qalbu mill-ħajja li minnha mhux għalkemm wieħed jasal biex jinfatam, madankollu l-Ballatella tal-Fontana taqbel għal kollox mal-leħma ġenerali tal-lirika karatteristika tiegħu. ' i : Iżda l-lum li Rużar mhuwiex aktar magħna fid-dinja li tidher, jiena nistħajjilha bħala l-aħħar siġill ta' l-ispirtu tiegħu, il-firma fil-qiegħ ta' ħidma mitmuma, imniżżla bl-id imriegħda ta' bniedem li qiegħed iħoss—li jaf—li l-Fontana misterjuża tax-xewqat u tal-ħolm'' tiegħu qiegħda, ''titniehed bla sabar' għax waslet biex tinxef. Jiena nimmaġinah, lill-għażiż Rużar, bilqiegħda fuq bank ħdejn il-vaska tan-nofs fil-Barrakka ta' Fuq, sieq fuq sieq, iserraħ fuq irkobbtu dik il-ħalja borża tal- karti, iniżżel fuqha t-tqanqiliet ta' ruħu, filwaqt li mill-knejjes f'tal-qrib u tal-bogħod'' kien qiegħed jasallu d-diwi mnikket 44 Ċ IL-Manri. tal-qniepen iħabbru lejlet il-Għid ta' l-Imwiet, imfissrin hekk tajjeb fil-gelgul ta' aċċenti twal li bihom hi mimlija l-Ballata mill-bidu sat-tmiem. - U rrid nihqa' dejjem ;inħares hekk. lejh. lil Rużar, f'din il- qagħda, waħdu, ħosbien, b'dak id-dell ta' niket sieber fuq wiċċu, Rużar: ta' ruħ, kbira u kollha mogħdrija, Rużar ħiemed u sen- timentali, li jaf iħoss u jħohb; Rużar Briffa.