IL-MATTI QARI LI TOHROG IL-GĦAQDA ) MARZU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI j 1957 IL-MALTI FL-ISKEJJEL ETA mat-tlieta u għoxrin sena ilu l-Malti daħal Għala Isien uffiċjali fil-Qrati, kif wkoll bħala lsien ta' tagħlim fl-iskejjel (sew Primarji kemm Sekondarji), kif ukoll imba- għad. fl-Università, aħna ħadna daqsxejn tan-nifs, għar qalbna kienet qiegħda ttaqtaq u. titħasseb jekk, wara tant u tant ħid- ina. biex aċieħed iraqqaf alfabet u ortografija waħda, is-siste- ma tal-Għaqda kellhiem fl-aħħarnett tiġġarraf u tmut il-mewta rqiqa rqiqa ta' sħabha ta' żmien l-imgħoddi. Aħna għalhekk jraħna. u iktar u iktar imbagħad fraħna u serraħħna rasna meta. s-sistema tal-kitba tal-Għaqda daħlet. uffiċjalment fil-pubblikazzjonijiet tal-Gvern, fil-kotba ta' l-iskejjel, kif flaħħarnett. fl-istampa u f'kull kitba popolari. Tlhum ma ssibw ġurnal jew ktieb ti ma taraħr miktub bl-ortografija tal-Għaq- da. saħansitra f'kull kartellun. ta' mal-ħitan, Minn mindu deher l-ewwel. darba l-organu tagħna 'Il- Malti' fl-1985 sa disa' snin wara, aħna bħala Xirka. Letterar- ia Maltija konna weħidna libsin b'qoxra ġdida li kienet tagħ- żilna minn dik il-kitba mżewqa u mlaqqta tal-kittieba l-oħra tal-Malti li qatt ma setgħet isseħħ għar nieqsa minn ftehim ta' prinċipji sodi skond ma titlob is-sengħa grammatikali tal- lsien letterarju. Mar-riformi. fl-użu uffiċjali u. skolastiku tal-Malti, aħna stall- jilna li għall-Malti nbena bħal palazz kbir li fiħ Tisienna kellu ikollu dak il-ġieħ u dawk id-drittijiet li għallanqas kellu u sal- lum għad għandu ai Isien barrani, sew bħala Isien kulturali. kemm bħala Isien ta' l-Imperu; iżda 'l-hawn 4 'l-ħinn għall- Malti ġie li l-ajru, għall-ewwel ħekk sabiħ u ċar, beda minn sena għal oħra jinkesa b'xi sħaba sewda, u, għalkemm wi drabi minn fuq ix-xefaq ma. bdejmiex nisimgħu t-tkarwit ta' xi ragħda: b'tehdida ta' maltempijiet kbar, ' Il-ħeġġa għall-Malti ġie ti bdiet tnin u f'mi skejjel privati kienet nieqsa għal kollox, għaż saħansitra t-tagħlim tal-Malti kien imħolli barra miss 4 IL-MALTI sillabu tagħhom, 1. li-kiehu wa kentte il-fehma soda ta' xi itħud u l-leħen qari tadħna bħala xirka ta' propaganda ak- kademika, li,-b'rieda. qawwija: għenu mhux ftit-biex il-Malti jibqa' igawdi d-drittijiet. tiegħu, id-destin tal-Malti bħala min- lerja ta' tagħlim kien ikun. fil-periklu. di —B'Manakollu. hia nistghux ngħidu, bħalma stqarrejna basta drabi, li alma mexjin fuq art soda u sħiħa. Il-Kostituz-- zjoni ġdida ta' tlieta u għoxrin sena ilu, offriet. lill-Malti palazz kbir u sabiħ biex jibda igħix fih kif jistħoqqlu, iżda l-mezzi biex bihom igħix fih għas-seħh mhumiem biżżejjed, u qati ima kienu biżżejjed: nistgħu ngħidu, bħalma. stqarrejna, li ġie waqtiet li dawn il-mezzi naqqsuhombu. bier ma ngħidx ċaħdu- hċmbu; u l-lum hu dmir tagħna, Membri tal-Għaqda, u ta' kull min ihobb il-Malti, lil naħdmu b'ħiltua kollha għall-ġid ta' lsienna, Aħna ma stagħġibwier ineta fir-rapport fuq l-Edukazzjoni f'Malta minn D. C'riehton Miller qrajna ri fehmiet tiegħu li ma jaqblux ma' tagħma, l-iktar fejn srera li l-Malti m'għandux jiġi studjat minu student komuni 'l fuq minn dak li hu mitlub villabu ta' l-eżami la' Orford, u li l-Malti għandu jittieħed 7 sa ċertu pont. bħala studju ta' qrad għoli minn dawk l-istuden- ti biss li ikunu sejrin jkomplu l-istudji tagħhom fil-Fakultà ta' l-Arti l-Università, u li-aħallinqas għandu jkun hemm si ftii studenti. li jistudjaw. fl-Ilsien Nazzjonali bħola suġġeli ta' efil- dizzjoni': iżda stagħġibna inhux ftit meta qrajna sew sew fil- bidu tal-paragrafu li jitkellem fuq il-kwistjoni tat-tagħlim. tal- Malti illi fl-iskejjel sew primarji kemm sekondarji qed. iinħela bosta. żmien. fl-istudju tal-Malti. Tekk wieħed iħares lejn is-sil- labi u l-ħinijiet tat-tagħlim tal-Malti u tqabbilhom ma' dawk ta' l-Ingliż u ri lsien ieħor barrani, għandu. j ib li dan mhu rejn. minnu. Nistgħu ngħidu iżda, li ġie żmien illi t- t-tagħlim tal-Malti fl-iskejjel primarji ma kienx jikkunsisti ħlief f'xi qari fuq fuq mingħajr ebda prinċipji grammatikali. L-għaġeb tagħ- na kien wisq akbar meta s-Sur Griehton kompla jgħid li wi irħud fkif għandna naħsbu nies ta' ċerta importanza) is-suġ- iġerewlu biex il-tagħlim tal-Malti jitnaqqas, l-iktar fl-iskejjel xekondarii, Fraħna mill-banda l-oħra li dan is-suġġeriment fli qatt qatt mma stennejnieh minn nies Maltin li forsi għandhom IL-MALTI FL-ISKEJJEL 5 sehem mit-tagħlim. fl-iskejjel) ma ġiex milqugħ għal kollox mis- €'rieħton Miller, Min ha responsaboli ta' l-edukazzjoni elemen- tari kien jagħmel ħuġa sewwa li flok dan is-suġġeriment isir ieħor wisq iżjed ta' fejda u ħtieġa, li hu dak li l-Malti, bħalmu lin l-Ingliż, ikun wieħed mis-suġġetti. għad-dhul. fl-iskejjel se- kondarji, sabier it-tagħlim tal-Malti fl-iskejjel elementari ikun la' pedament iżjed sħiħ għal dawk li jkollhom ikomplu jistu- djeneh. fl-iskejjel sekondurji. Ana ma nistennemx illi l-tagħlim tal-Malti għandu. jkun la' reqqa akkademika għall-istudenti. kollha, bħalma ngħidu aħna studenti. ta l-iskola. teknika jew industrjali. Iżda m'hemm raġuni illi student tal-liġi, kif ukoll kull student universitarju. jew skrivan. tal-Geern m'għandux ikun imħarreġ tajjeb fil-kitba Maltija. meta din il-kitba daħlet uffiċjlment fil-qrati u f'kull rapport professjonali jew atti notarili, kif ukoll fl-anvministrazzjoni— governativa, l-iktar fl-atti ġudizzjarji Tagħlim fuq fuq tal-Malti bi programmi ta' tagħlim superfiċi li mhux tagħlim. ta' Isien Hi l-lim għandu l-importanza tiegħu nffiċjali u, amministrattiva, Is-sillabu ta' l-eżami ta' Owjford, Je il-Malti. jidħer bħalu lsien supplementari u. sekondarju, hu mbħsub l-iktar għal studenti frustieri, bħalma huma l-istess Tngħiżi, Franċiżi, u studenti oħra ta' nazzjonijiet oħra, li jitħaj- ru. jersqu għall-eżami ta' l-Università ta' Ożford, biex jieħdu ċertifikat. li għal dak li hu Malti, qatt mhu ta' dak il-grad li jissodisfa l-ħtijiġiet ta' tagħlim Malti għall-istudent Mal- tar jekk dan l-istudent ikun irid jieħu kors universitarju jew jikkompeti f'eżennijiet fis-servizz tal-Gvern għal xi post ta' ġrad. għoli amministrati. Jeħtieġ għalhekk inharsu d-drittijiet ta' Lsienna jekk ma rridu. narawh miearrab u minsi. Ma mħalhex hdan il-għajh itellef il-ġieħ ta Lsienna,