DUN RODRIGU TAQBDU L-PESTA (Kelma b'kelma mill-'Promessi Spost' tal-Manzoni). Lejla waħda, għall-ħabta tal-aħħar ta' Awissu, sewsew fl-aqqal tal-pesta, Dun Rodrigu kien sejjer l-ura d-dar, f'Mi- lan, u kellu miegħu jwasslu l-fidil tiegħu Griżu, wieħed mit- tlieta jew erbgħa li min-nies kollha li kellu miegħu kienu baqgħulu ħajjin. Kien ġej l-ura minn bejta ta' ħbieb, li kienu ħadu l-għada jiltaqgħu jieklu u jixorbu kemm jasa' ġildhom biex iderru s-swied il-qalb ta' dawk il-jiem: u kull darba kien ikun hemm il-ġodda, u jonqos mill-qodma. Dun Rodrigu dak in-nhar kien wieħed mill-aktar li tbellħu; u, fost ħwejjeġ oħra, ma kienx daħħak bi ftit lil sħabu b'oraz- żjoni funebri (1) li paspar tal-konti Attilju, li kienet ħaditu l-pesta jumejn qabel. Iżda, hu u miexi, kien q'ed ifioss bħal ħass ħażin, telqa, ħedla f'riġlejh, nifsu tqil, ħruq minn ġewwa, u kien irid kieku jwaħħal biss fl-inbid, fis-sahra, fis-sħana tas-sajf. Ma fetafix fommu, mat-trieq kollha: u l-ewwel kelma tiegħu, kif waslu d-dar, kienet biex qal lil Griżu jurih imur il-għorfa tiegħu. Meta daħlu ġewwa, Griżu ra lil sidu wiċċu mbiddel, imbergħien, b'għajnejh imqabbża l-barra, u jżiġġ'ġu; u qagħad il-bogħod minnu: għaliex, għaż-żmien li kien, kull ċakkar kien jagħmel, kif igħidu, il-għajn ta' tabib. 4 Afli jien inħossni tajjeb ', qal Dun Rodrigu, li kien qara fil-għamil ta' Griżu l-ħsieb li kien q'ed igħaddilu minn moħħu. ''Jien inħossni tajjeb ħafna; imma xrobt, xrobt għandu mnejn xi ftit iż-żejjed. Kien hemm ħej qatra nbid isfar… Imma, b'raqda tajba, kollox igħaddi. Bini ngħas kbir… Warrabli dak id-dawl minn quddiem wiċċi, għax q'ed jagħmini… q'ed idejjaqnil…' ' L-inbid q'ed jiċċajta ', qal Griżu, iżomm dejjem ruħu mwarrab, ''Imma fittex imtedd, l-irqad jagħmillek tajjeb.' 'Q'ed tgħid sewwa: jekk nista'…Mill-bqija jħossni tajjeb. Qegtħiedli hawn tħidejja, għal dak li jista' jinqala', dik il-qam- piena żgħira, fejn taf dal-lejl inkun irrid xi ħaġa: u oqgħod għassa, fhimtni, jekk qatt tismagħni nċempel. Imma jien ma jkolli x'nambi xejn. Fittex ofiroġ barra dak il-misħut ta' dawl', tenna mbagħad, waqt li Griżu kien q'ed jaqdih, jersaq lejh mill-anqas li kien jista'. ' U l-mniegħell għandu jdejjaqni daqshekk l '' (1) Taħdita b'tifħir ta' xi mejjet. Griżu qabad id-dawl, u, wara li ta l-lejl it-tajjeh lil sidu, ħareġ bilġri minn ħidejh u fil-waqt dan daħal taħt il-friex. Iżda l-friex rah muntanja. Tajru minn fuqu u tgezzez biex jorqod, għax kien tassew q'ed imut bi ngħas. Imma malli għajnu kienet tmur bih, kien jistembaħ b'qabża, donnu xiħadd, b'inkejja, ġie tah tixjira; u jħoss li żiedet is-sħana, żdiedu d-dwejjaq. Kien jarġa' jmur bil-ħsieb f'Awissu, fl-in- bid, f'kemm kien ħaxxex u legleg, kien kieku jrid jista' jati l-ħitija kollha lilhom; iżda dejjem flok dal-ħsieb kien jid- deffes waħdu dak, li dak iż-żmien kien imxierek ma' kollha, li kien, biex tgħid hekk, jinfed mis-sensi kollha, u kien in- deħies fit-taħdit kollu tal-laqgħa, għaliex kieu eħfef li tieħdu biċ-ċajt, milli tgħaddih bis-skiet: dak tal-pesta. Wara li dam ħafna jitqalleb, fl-aħħar raqad, u beda joħt- lom ħolm l-aktar ikreħi u mħawwad. U minn ħolma għal oħira stħaajlu jsib ruħu ġo knisja kbira, il-fuq, il-fuq, qalb kotra nies: isib ruħu, li ma kienx jaf la kif mar u l-anqas kif ġieħ il-ħsieb li jmur hemm, l-aktar f'jiem bħal dawk; u kien q'ed jitbaqbaq ġo fih. Kien q'ed iħares lejn dawk li kienu madwaru; kollha wiċċhom isfar, misbuq, għajnejhom biż-żlieġa, xoftejhom imdendla; kollha bi ħwejjeġ fuqhom neżlin bċejjeċ; u minn bejn it-tiċritiet kienu jidhru tbajja u għoqod. ''Warrbu, ja ħafna klieb l' deherlu li kien q'ed igħajjat, fil-waqt li kien iħares lejn il-bieb ta' barra, li kien il- bogħod il-bogħod, u jsieħeh mal-għajta wiċċ ta' theddid, imma mingħajr ma jitħarrek, mhux biss, imma jintrass miegħu n- nifsu, biex ma jmissx ma' dawk l-iġsma moqżieża, li kienu qegħdin ġa jmissu miegħu ż-żejjed minn kull naħa. Imma ħadd minn dawk in-nies mibluħin ma kien juri li jrid iwarrab minnu u l-anqas li semgħu; mhux biss, imma bdew aktar irossu miegħu; u fuq kollox kien jistħajlu li xi ħadd minn- hom b'minkbejh jew b'ħiaġ'oħra kien q'ed jagħfsu mix-xellug, bejn qalbu u abtu, fejn kien q'ed iħoss nigża b'uġigħ u toqla. U jekk kien idur biex jara jeħlisx, minnufih xi ħaġa oħra, x'naf x'inhi, ġdida kienet tiġi titwaħħallu hemmekk. Sibel, ried jaħfen is-sejf, u deherlu li, imħabba fir-rassa, kien telagħilu l-fuq, u li kienet il-ġewża ta' dak li kienet qegħda tgħafsu dik in-naħa; imma, meta medd idu, ma sabx is-sejf, u ħass minflok nigża aqwa. Beda jħabbat, jilheġ kollu, u ried igħajjat aktar qawwi; meta deherlu li dawk l-uċuħ kollha daru lejn naħa waħda. Ħares hu wkoll; lemaħ pulptu (1), u mill-ħoġor tiegħu tfeġġ bħal ħaġa mqawsa, miel- sa u tleqq; imbagħad tqum u tidher ċar ras imqarwża, im- (1) Bil-malti manbar, bagħad żewġ għajnejn, w:ċċ, leħija twila u bajda, patri (l) wieqaf, il-barra mill-ħoġor tal-pulptu sa qaddu, fra Kristofru. Li, wara li ta ħarsa ta' sajjetta madwar il-ġemgħa kollha, lil Dun Rodrigu deherlu li waqqaf għajnejh fuq wiċċu, fil-ħin li rafa' idu, b'dik il-qagħda sewsew li kien ħa f'dik is-sala ta' mat-trieq tad-dejr żgħir tiegħu. Hawn rafa' hu wkoll idu b'dagħdiegħa, tqanżali, bħalkieku biex jinxefied ħalli jaħtaf dak id-driegħ minxur; leħen li kien sejjer igerwel ġo griżmu faqqa' f'għajta tal-waħix, u stembaħ. Ħalla jaqa' driegħu, li kien rafgħu tassew; dam sa ma stejqer u fetaħi sewwa għajn- ejh; għaliex id-dawl ta' filgħodu, li kien daħal sewwa, kien q'ed idejjqu, daqs tax-xamgħa ta' awl il-lejl: għaraf is-sodda tiegħu, il-għorfa tiegħu; qabad li kollox kien ħolm: il-knisja, il-kotra, il-patri, kollox kien għab; kollox barra minn ħaġa, dak l-uġiegħ in-naħa tax-xellug. Fil-ħin kien q'ed iħoss qalbu tħabbat għal erbgħa, b'leħġa, f'widnejh żanżin, tisfir ma jaqta' xejn, nar minn ġewwa, toqla f'ġismu kollu, agħar minn meta kien mar ġos-sodda. Baqa' bejngħaltejn għal ftit wieħed, qabel ma ħiares fejn kellu l-uġiegħ; fl-aħħar kixef, ta daqqa ta' għajn imbażża'; u lemaħ għoqda moqżieża mbenġla, lewn il-brinġiel. Ir-raġel ra ruħu mitluf: qabdu biża' kbir tal-mewt u biża' kbir, li għandu mnejn tah aktar ġewwa, li jaqa' taħt idejn il-monatti, li jġorrub u jitfgħuh lazzarett. U jfittex kif jeħles milli tgħaddi minnu dil-biċċa li tkexkex, kien q'ed iħoss moħifiu jitħawwad, jaqa' dlam fuqu, u jħoss riesaq fuqu l-ħin li ma jibqagħlux ras, ħlief kemra biżżejjed biex jati ruħu li jqatta' xagħru. Ħataf il-qampiena, u heżżiżha. Deher minnufih Griżu, li kien qiegħed b'widnejh miftuħa għassa. Waqaf kemm kemm il-bogħod mis-sodda; fela b'ħarsa lil sidu u twettaq f'dak li kien basar filgħaxija. 4 Griżlt' qal Dun Rodrigu, bilkemm jiftaħ iqum bil- qegħda: ''dejjem sibtek iilek.' ' Hekk hu, sinjur. ' 4 Jien dejjem għamilt'ek il-ġid. ' U Għax qalbek tajba. ' U Miegħek nista' nitkellem f ': U l-mniegħel 4 Iħossni Ħażin, Griż. (1) Bil-malti raħeb, 4 Jekk infieq, nagħmillek ġid aktar milli għamiltlek fl-imgħoddi Griżu baqa' sieket, u qagħad jistenna biex kien s'er jotiroġ b'dak il-kliem tal- bidu. U Ma ridtux jafu ħadd filiefek ', tenna Dun Rodrigu: 4 Griż, nitolbok tagħmilli ħaġa' 4 X'għandi naqdik', qal dan, iwieġeb kif kien imdorri għal kif ma kienx imdorri jkellmu sidu. 4 Taf fejn joqgħod it-tabib Kjodu f ' € U ngħid li naf ' ''Dak raġel, għax, jekk tħallsu tajjeb, iżomm motibijin il-morda. Mur sejjaħlu: għidlu li natih erbglia, sitt skuti ta' kull żjara, u iżjed, jekk ikun irid aktar minn hekk: imma kemm-il-darba jiġi malajr: u mexxi bil-għaqal, li ħadd ma jikxef U Ħsgibtha tajjeb', qal Griżu: ''sejjer u narġa' niġi dal- waqt. 4 Isma', Griż: qabel tmur atini qatra ilma. Għandi nixfa kbira, li ma niflax iżjed. ' € Le, sinjur', raġa' qal Griżu : ''xejn mingħajr ma ssaqsi lit-tabib. Dan mard ibleħ: m'għandniex żmien x'nitilfu. La tinkeddx: fi tliet qabżiet inkun hawn ma' Kjodu.' Kif qal hekk, ħareġ u ħalla l-bieb imbexxaq. Dun Rodrigu, li raġa' daħal taħt il-friex, baqa' bil-ħsieb iwasslu sad-dar ta' Kjodu, igħodd il-passi, (l) iqis iż-żmien. Waqtiet kien jarġa' jħares lejn il-għoqda: imma minnufih kien idawwar wiċċu n-naħa l-oħra, jistkerrha. Wara ftit beda jissamma', ħa' jisma' hux ġejit-tabib: u dik il-ġibda ta' moħħ kollha ma kenitx tħallih iħoss il-mard u żżommlu rasu li ma tintilefx. F'daqqa waħida jisma' ċempil fil-bogħod, imma li deherlu kien ġej minn ġewwa u mhux mit-trieq. Jiftaħ widnejh : iħossu aktar qawwi, aktar imtenni; u fil-ħin tkaxkir ta' saqajn: igħaddi minn motifiu ħsieb Ħażin li jwerwer. Iqum bil-qegħ- da, u jiftaħ aktar widnejh; jisma' ħoss magħluq fil-għorfa qrib, bħal ta' ħaġa tqila li tqegtħidet fl-art bil-qajla : jitfa' riġlejh barra mis-sodda, bhalkieku biex jqum, iħares lejn il-bieb, jarah jinfetaħ, jara jfeġġu u ġejjin lejh tnejn b' libsa ħamra fuqhom maħmuġa u migduda, żewġ uċuħ is-saħta, żewġ monatti, f'kelma waħda; jilmaħ nofs wiċċ Griżu li, moħbi wara bieba mbexxqa, qiegħed hemm igħasses. (1) Bil-malti atar, € Għamilthieli, bla ġieħ lLintl- Agalgħu l-barra, ja ħafna kliebl Bjondinul Karlottul għajnunaf q'ed joqtlunil' igħajjat Dun Rodrigu; idaħħal idu taħt l-imħadda, biex ifittex pistola, jaqbadha, jiġbidha barra; imma, ma' l-ewwel għajta, il-monatti kienu telqu b'ġirja lejn is-sodda; l-aktar ħafif hu fuqu, qabel ma hu jista' jagħmel xejn; jaħtaflu minn idu l-pistola, iwaddabha l-bogħod, imiddu, u jżommu msam- mar mas-sodda, fil-ħin li jgħajjat miegħu b'leħen ta' herra u ta' tmasħiir: ''ja wiċċ bla mistħijal tħebb għall-monatti, għall-qaddejja tal-Qratil għal dawk li jagħmlu l-egħmejjel tal-ħnienaf' U Żommu tajjeb, sa ma nġorruh barra ', qallu sieħbu, waqt li kien sejjer lejn senduq. U filwaqt daħal Griżu, u ntafa' miegħu jgħinu biex ikissru u jiftħu. 4 Ja raġel ħażin f' għajjat Dun Rodrigu, iħares lejh minn tafit l-ieħor li kien q'ed iżommu u jitħabat bejn dawk id-dir- għajn felħanin. '' Ħalluni noqtol lil dak il-bniedem bla ġieħi', qal imbagħad lill-monatti, 'u wara għamlu bija li tridu.' Imbagħad raġa' beda jsejjali, b'kemm leħen kellu, lin-nies l-ofira tiegħu: imma għalxejn, għax Griżu, bniedem ta' min jistmerru, kien bgħathom il-bogħod b'qadjiet, li paspar hu, ta' sidu, qabel ma mar iwebbel lill-monatti biex jiġu jġorruh, u jaqsmu l-priża. 1 Oqgħod, oqgħod f' qal lill-imsejken Rodrigu l-argużin li kien q'ed iżommu msammar mas-sodda. U mbagħad, idawwar wiċċu lejn it-tnejn li kienu qegħdin igeddsu s-serqa, għajjat: '' agħmlu l-ħwejjeġ ta' rġiel l ' 4 Intil intil'' sejjer igħajjat qisu barri Dun Rodrigu lejn Griżu, li kien q'ed jarah kollu mħabbat ikisser, jaqla' barra flus, ħwejjeġ, u jqassam: ''Intil waral… ja mingħull Għadni nista' nfieql nista' nfieql' Griżu ma jitniffisx, u l-anqas, kemm jista' ma jdur lejn in-naħa mnejn ġej dak il- kliem. 4 Żommu tajjeb', qal il-monatt l-ieħor: 'mitluf'. U kien għoddu minnu. Wara għajta tal-walix, wara li għall-aħħar darba għamel ħiltu b'saħħa aqwa minn qabel biex jeħles minn dawk id-dirgħajn, intelaq f'daqqa waħda bla saħħa u mibluħ: kien baqa' imma jħares bħal imgħaġġeb, u drabi kien jitħarrek jew jingħi. Il-monatti qabduh, wieħed minn riġlejh u l-iefor minn spallejh (1) u marru meddewh fuq katalett, li kienu ħallew (1) Bil-malti kitfejħ. fil-għorfa ta' qabel; imbagħad wieħed minnhom raġa' l-ura biex iġib dak li kienu serqu; imbagħad rafgħu t-tagħibija, li kienet ta' min jitħassarha u jistmerrha f'ħin wieħed, Griżu baqa' jagħżel xi teftifa oħra li kienet tista' tgħodd għalih; għamel kollox sorra, u rħielha. Tabilħaqq li kien ħa l-ħsieb kollu li ma jmiss qatt mal-monatti, li ma jħalli- homx imissu miegħu; imma, f'dik l-aħħar telfa li biha kien q'ed igerfex, qabad, fidejn is-sodda, il-ħwejjeġ ta' sidu, u tahom tfarfira, mingħajr ma ħaseb f'xejn, biex jara kienx fihom flus. Imma kellu jaħseb f'dan il-għada, għax, waqt li kien q'ed f'ħanut jiekol u jixrob daqs ħanżir, qabdu f'daqqa l-bard, tgħammxulu għajnejh, riġlejh ma felħux, u nstabat ma' l-art. Sħabu telquh, waqa' f'idejn il-monatti, li, wara li neżżgħuh minn kull ma kellu tajjeb fuqu, tefgħuh fuq karru; li fuqu ħarġet ruħu, qabel ma wasal lazzarett, fejn kienu ħadu lil sidu.