Ktieb ta' Storja Furjaniża lil Sant'Anna li kien hemm barra l-knisja tal-Kapuċċini fil-Furjana u l-Gran Mastru Xi wħud iżommu li matul l-Assedju l-Kbir. (1565), Verdalle li kellu biss 34 sena, kien iltaqa' personalment ma' P. Roberto minn Eboli, l-ewwel Kapuċċin li rifes f'Malta. L-eżempji ta' dan. il-patri Kapuċċin u l-ħidma kuraġġuża tiegħu matul l-Assedju' ħallew marka fuq Verdalle, tant illi meta mbagħad laħaq Gran Mastru, huwa flimkien mal- Isqof ta' Malta, Mons. Tumas Gargallo, kienu għamlu talba sabiex il-patrijiet Kapuċċini jistabilixxu ruħhom f'Malta. Hekk fil-fatt, jirrimarka Bartolomeo Dal Pozzo, l-istoriku tal-Ordni ta' San Ġwann, meta jikteb li waħda mill-affarijiet li għaliha jibqa' jissemma l-Gran Mastru Verdalle kienet it-twaqqif tal- kunvent. tal-patrijiet Kapuċċini mibni barra s-swar tal-Belt Valletta. Il-Kwadru tal-Gran Mastru Verdalle Parroċċa Wi San Publiju $ Floriana / Skont P. Pelaġju minn Ħaż- Żebbuġ, Kapuċċin prolifiku li għex fis-seklu tmintax, ix-xewqa ta' Verdalle li l-Kapuċċini jkollhom kunvent f'Malta nibtet fih wara li hu kien iltaqa' ma' P. Rafel (Camillerij mill-Ħal Tartarni f'Gaeta'- L-eżempji sbieħ u l-ħajja qaddisa li ra f'dan il-patri Kapuċċin, wasslu lil Verdalle sabiex. meta kien ġie lura f'Malta fl-10 ta' Frar 1588, huwa wettaq din ix- xewqa tiegħu, b'mod illi fis- sena ta' wara, jiġifieri fis-sena 1589 huwa bena kunvent għal dawn il-patrijiet Kapuċċini. 4 Fuq il-ħajja ta' P. Rafel Camilleri minn Ħal Tartarni ara, National Librarv Malta, Libr. 175 Sena Parroċċa 1844-2019 A A IO San LT : Il-Furjana 2019 Minbarra l-bini tal-knisja u l-kunvent għal dawn il-patrijiet, fil-lokalità li llum insejħulha l-Furjana, il-Gran Mastru Verdalle bena wkoll kappella ċkejkna li kienet barra mill-imsemmija knisja. Din il-kappella kienet iddedikata lil Sant' Anna,omm il-Madonna, li lejha dan il-Gran Mastru kellu devozzjoni kbira, forsi minħabba ommu, Anne de Montaut, li kienet iġġib isem din il-qaddisa. Fil-Kronaka tiegħu, P. Pelaġju ħallielna deskrizzjoni ta' din il-kappella mibnija minn Verdalle meta jikteb hekk: Kappella ċkejkna oħra tmiss mal-knisja … iżda fuq barra, u li fuq in-naħa tal-lemin tad-daħla tagħha kellha bieb ċkejken li kien jieħdok barra fit-triq pubblika (illi aktar tard fis-sena 1643 inbidel f'tieqa; għalkemm xorta għadhom jidhru l-marki tiegħu) li l-passaġġ għaliha kien jingħalaq b'kanċell tal-injam. Din (il-kappella) inbniet sabiex persuni li kienu jkunu qed jivvjaġġaw u persuni oħra devoti li b'numru kbir kienu jmorru jżuruha mill-gżira kollha, isibu kenn fejn jistkennu u kienet iddedikata lill- 5 E. S. Tonna, ''It-telgħa ta' Sant'Anna, Il-Furjana: Leħen il-Fsobians 22 (April-Ġunju 1974): 1, jagħmel referenza għal dak li kien 'jirrakkonta l-Kav. Ġużċ Galea li Sant'Anna kienet qaddisa popolari ħafna fost il-Kavallieri ta' Malta u kien bastiment bl-isem ta' Sant'Anna li kien wassal għall-ewwel darba l-Kavallieri f'Malta fl-1530. Ma ninsewx ukoll li l-kappella mibnija mill-Kavallieri f'Sant' Anġlu kienet iddedikata lil Sant'Anna. Huwa magħruf li d-daħla ewlenija għall-Furjana kienet magħrufa bħala l-Mina ta' Sant'Anna u, skont l-istess Kav. Ġużċ Galea, kien Kavallier Franċiż li kien ħallas l-ispejjeż biex titpoġġa niċċa bi kwadru ta' Sant'Anna fl-istess mina. Dan l-istess kwadru, meta tneħħiet il-mina u twessqet it-triq, poġgewh mas-Sur tal-ġenb u wara talba tal- Kunsill Ċiviku tal-Furjana, tpoġġa mal-faċċata tas- Sur fejn għadu jidher sal-lum. Għal tagħrif ieħor fuq l-imsemmija niċċa ta' Sant'Anna fil-Furjana ara l-artiklu ta' Anthonv Piscopo, 'In-niċċa ta' Sant' Anna fil-Furjana, Il-Mument, 23.7.2000: 6. Il-kwadru ta' Sant Anna li kien fil-knisja l-antika tal-Kapuċċini qabel ma twaqqgħet fil-gwerra glorjuża Omm l-Imqaddsa Verġni Marija, Santa Anna, li tagħha l-Gran Mastru Kardinal Verdalle kien devotissimu; għalhekk fuq l-inkwatru mpitter mill-famuż Paladini, kien hemm taħt l-armi ġenitilizji tal-istess Gran Mastru, din l-iskrizzjoni: 'M'għandekx għax tibża': Aħna nipproteġu lin-nagħġa u ma nattakkawlhiex il- gidjien: Jekk tirrispetta l-ilpup li jwaħħxu, il- ħwejjeġ tiegħek ikunu mħarsa. Jista' jkun li l-kwadru ta' Sant'Anna msemmi hawnhekk huwa l-istess wieħed li għadna naraw fil-mużew tal-Kapuċċini fil-Furjana. Dan il- kwadru ta' forma ovali, juri lil Sant'Anna li f'idejha għandha lill-Verġni Marija bħala tarbija. Warajhom, fl-isfond, jidher San Ġwakkin, ir- 175 Sena Parroċċa 1844-2019 Ktieb ta' Storja Furjaniża raġel ta' Sant' Anna. Ir-referenza għal-lupu f'din l-istess kitba, trid tinqara b'mod metaforiku għaliex il-lupu jagħmel parti mill-arma ġentilizja tal-Gran Mastru Verdalle. Bassorilievo tal-ġebel li juri lil Sant'Anna mal-Madonna li aktarx kien fil-kappella ddedikata lilha L-istoriku Konti Ciantar ukoll jagħmel referenza għal din il-kappella ta' Sant'Anna b'rabta mal- Gran Mastru Verdalle meta jikteb hekk: ''Barra mill-knisja, ħdejn il-kappella ta' San Franġisk kien hemm kappella oħra, imwaqqfa mill-Gran Mastru Verdalle għall-ħtiġijiet tal-pellegrini u sabiex jistkennu fiha, taħt it-titlu tal-glorjuża Sant' Anna; fuq l-arkata tagħha kien hemm l-armi ġentilizji tal-Gran Mastru flimkien ma' dan il- kliem li jalludu għal-lupu li kien rappreżentat fl-armi tiegħu: Ne paveas; tutamur ovem, nec vescimur agnis: Si caveas Stvgios, res tibi salva, lupos. Fl-1643 din il-kappella ġiet inkorporata bħala parti mill-knisja. '$ 175 Sena Parroċċa 1844-2019 Fil-mużew. tal-patrijiet Kapuċċini, il-Furjana, hemm bassorilievo fil-ġebel li juri lil Sant' Anna mat-tifla tagħha, il-Madonna. l-iskultura antika kienet f'din il-kappella ddedikata lil Sant'Anna mibnija minn dan il- Gran Mastru.' Nafu li fl-1643, din il-kappella ta' Sant' Anna kienet ġiet inserita bħala parti mill- bini tal-knisja u l-kunvent tal-Kapuċċini meta dawn ġew imkabbra, filwaqt li t-titular tal-istess kappella ġie mibdul għal dak tal-Madonna ta' Loreto. Hekk jikteb P. Pelaġju fil-Kronaka tiegħu dwar il-patrijiet Kapuċċini f'Malta: 'Ġewwa l-kappella ta' Sant'Anna (li t-titlu tagħha ġie mibdul f'dak tal-Madonna ta' Loreto), ġew imqiegħda u għadhom hemm, l-armi ġentilizji skolpiti fil-ġebla Maltija, u miżbugħin b'kuluri rispettivi taż-żejt, bl-istess mod li fuq il-bieb tal-kunvent fuq in-naħa ta' ġewwa, hemm konservati, impittra fuq it-tila l-istess armi ġentilizji, u fuq il-bieb tal-kor ta' isfel, faċċata tal-antiporta tat-taraġ, hemm espost ir-ritratt tal-kardinal tagħna l-Emm. Hemm ukoll impitter liebes ta' Kardinal il-mejjet Gran Mastru Verdalle, fundatur, b'iskrizzjoni miegħu: żewġ armi oħra minquxin fl-injam jinsabu fis- sagristija. P. Pelaġju jkompli jagħtina aktar dettalji dwar meta din il-kappella li oriġinaljament kienet iddedikata lil Sant'Anna, u li mbagħad ġiet inserita bħala parti mill-binja tal-knisja tal- Kapuċċini fil-Furjana. Hekk jikteb P. Pelaġju: Parroċċa San Publju 'Is-Sena ta' Kristu 1643. Sa mill-10 ta' Frar il-Kapuċċini ħasbu biex jibnu dik il-parti li hemm quddiem iċ-ċelel li jħarsu fuq il-pjazza jew wesgħa ta' quddiem il-kunvent, mibnija f'għamla ta' maħżen, imdawwal minn żewġ aperturi li jinsabu 'l fuq fil-livell tas-saqaf; liema binja kienu għamlulha bieb iħares lejn il- portun u l-faċċata tal-imsemmija kappella ta' Sant Anna li sa dak iż-żmien kienet 'il barra mill-knisja. Imma peress illi b'din il-binja, il- faċċata bil-bibien tal-knisja u l-kunvent sfat sfortunatament ikkuppata miż-żewġ strutturi, tal-binja l-ġdida u tal-imsemmija kappella ta' Sant Anna, ġara li sussegwentement, mhux wisq żmien wara, kif kellhom id-dover, wara li nħattet il-faċċata tal-knisja u d-daħla tal-kunvent, dawn ġew pareġġjati fuq linja diretta mal-ħitan taż- żewġ binjiet imsemmija, b'dik is-simetrija li jgawdu Ilum, bl-eċċezzjoni tal-portiku li dwaru nitkellmu iktar 'il quddiem mas-sena 17 … (omissis). Permezz ta' din il-konformità (fil- bini) l-imsemmija kappella ta' Sant'Anna ġiet tifforma parti mal-oħrajn ta' ġol-knisja, kif inhi sal-lum; u d-daħla tal-imsemmi spazju, li sab ruħu fil-kuritur tal-porterija, ġie magħluq bil- ġebel u dik il-binja tniffdet mal-kamra tal-ħasil permezz ta' bieb żgħir magħmul bis-sengħa li nfetaħ f'rokna tal-ħajt diviżorju. Il-Furjana 2019 Fl-istess Kronaka tiegħu, taħt is-sena 1595, P. Pelaġju jagħtina aktar dettalji fuq ir-rabta tal- Gran Mastru Verdalle mal-Kapuċċini Maltin. Huwa jikteb li meta kien qed imut, dan il-Gran Mastru Kardinal kien assistit minn 'uliedu l-Kapuċċini.'' Jidher li P. Pelaġju kiseb dan it- tagħrif minn dak li kien kiteb qablu l-istoriku Dal Pozzo, meta dan jgħid li waqt l-agunija ta' dan il-Gran Mastru, huwa ried li jkollu ħdejh xi patrijiet Kapuċċini, li lejhom kellu qima kbira. Mhux ta' b'xejn, mela, li meta P. Pelaġju jitkellem fuq ir-rispett u l-għajnuna kbira li l-Kavallieri ta' San Ġwann kienu jagħtu lill-patrijiet Kapuċċini, huwa jinnota li dan kien isir ''bl-istess mod li kellu l-imsemmi fundatur Verdalle, illi b'sentimenti ta' missier kien iħobb il-patrijiet kollha Kapuċċin. '' Wara l-mewt ta' dan il-benefattur kbir tagħhom, il-patrijiet Kapuċċini riedu li jibqgħu jfakkru għal dejjem it-tifkira għażiża tiegħu. Għalhekk, huma stabilixxew celebrazzjoni biex ifakkru l-anniversarju tal-mewt tal-Gran Mastru Verdalle li seħħet fl-4 ta' Mejju 1595, u dan għadu jsir sal-ġurnata tal-lum.'$ Skont it-tagħrif li ħallielna 6 Ara Ordni għaċ-ċelebrazzjoni tal-Quddiesa, tal- Liturġija tas-Sigħat u aġenda ekkleżjastika: Sena 175 Sena Parroċċa 1844-2019 Ktieb ta' Storja Furjaniża P. Pelaġju, nafu li dakinhar tal-anniversarju tal- mewt tal-Gran Mastru Verdalle, il-Kapuċċini kienu jiċċelebraw quddiesa bil-kant u fiha kienu jieħdu sehem il-patrijiet kollha. Matul din il- quddiesa, fil-knisja kien jintrama t-tubru bl-armi tal-Gran Mastru Kardinal. It-tifkira ta' dan il-Gran Mastru baqgħet għażiża għall-Kapuċċini Maltin. Achille Ferris'' jikteb li bi gratitudni għal dak kollu li kien wettaq magħhom dan il-Gran Mastru, il-patrijiet Kapuċċini ordnaw żewġ kwadri tiegħu b'epigrafi magħhom. F'dak li kien imdendel fil-kurutur ewlieni tal-kunvent kien hemm miktub hekk: 'L-EMO.F. UGONE VERDALA KARDINAL DJAKNU TAL-KNISJA MQADDSA, GRAN MASTRU TAL-ORDNI ĠEROSOLMITANA LI MINNU AĦNA L-KAPUĊĊINI NAFU T-TWAQQIF F'MALTA, IT-TWAQQIF TA' DAN IL-KUNVENT U S-SOSTENN, LI BAQA' JINGĦATA WKOLL MINN DAWK LI ĠEW WARAJH ''. Minn din l-iskrizzjoni jidher, li dan hu l-istess kwadru li llum jinsab ikkonservat fil-mużew tal-Kapuċċini, il-Furjana. Dan il-kwadru juri lill-Gran Mastru Verdalle liebes bl-ilbies ta' Kardinal, filwaqt li fl-isfond liturġika 2017-2018 (Malta: Kurja tal-Arċisqof, 2017), 176. hemm impittra l-kunvent u l-knisja l-antika tal- Kapuċċini tal-Furjana. Ferris isemmi li mdendel fid-daħla ta' dan l-istess kunvent tal-Furjana, kien hemm kwadru ieħor tal-istess Gran Mastru u li taħtu kien hemm skrizzjoni li tgħid hekk: 'F'DAN IL-POST, IL- PRINĊEP MEXXEJ, OFFRA LILL-FAMILJA KAPUĊĊINA, KWIET, KENN U SOSTENN EMM. TAL- MULEJ 158870 Illum, din l-iskrizzjoni tinsab ippreservata fil-mużew tal-Kapuċċini il-Furjana, għalkemm il-kwadru wisq probabbli li nqered fit-Tieni Gwerra Dinjija meta ġġarrfu l-kunvent u l-knisja. Mill-informazzjoni li jkompli jagħti Ferris, nafu wkoll li fuq il-bieb tal-knisja, kien hemm skrizzjoni bil-Latin imnaqqxa fl-irħam u li kienet tgħid hekk: 'B'ĦIDMA QADDISA / TAĦT L-AWSPIĊJI TAL-GRAN MASTRU VERDALA / DIK LI DARBA KIENET ART MOGĦXA / SARET ISSA BINJA QADDISA 13 TA' MEJJU 1589 / FID-DISA' SENA TAT- TMEXXIJA TIEGĦU 721 Ferris jikteb ukoll li fuq il-bieb ewlieni tal- knisja tal-Kapuċċini fil-Furjana, fuq in-naħa ta' ġewwa, ingastata mal-ħajt kien hemm lapida tal-irħam. Jidher li din l-irħama kienet tfakkar il- konsagrazzjoni tal-knisja l-antika, liema lapida għadha ppreservata fil-mużew tal-Kapuċċini. F'din il-lapida hemm imnaqqax dan il-kliem: DAN IT-TEMPJU / TAĦT IT-TITLU TAS- SEJBA TAS-SALIB IMQADDES / LI FLIMKIEN MAL-KUNVENT / GĦALL- PATRIJIET KAPUĊĊINI / ĠIE MTELLA' Ara wkoll, Giovanni Second, Storja ta' Malta u Għawdex bl-istampi (Malta: Lombardi, 1929), 4:78. 175 Sena Parroċċa 1844-2019 f TA San Publju Il-Furjana 2019 Meta mbagħad wara l-gwerra reġgħet inbniet il- knisja l-ġdida, l-arma tal-Gran Mastru Verdalle tqiegħdet f'post prominenti, fil-għoli, fuq il- gwarniċa tal-kwadru titulari tal-artal maġġur Arma oħra tal-istess Gran Mastru ġiet maħduma għall-artal iddedikat lill-Immakulata Kunċiżjoni fl-istess knisja. Din l-arma tistrieħ fuq il-gwarniċ tal-kwadru tal-Immakulata Kunċizzjoni Dan hu bejn wieħed u ieħor l-istess post fejn darba kien hemm il-kappella ddedikata lil Sant' Anna mibnija mill-istess Gran Mastru Verdalle. Kwadru mpitter minn P. Fawstinu Testaferrata OFMCap li jinsab fil-Muzew tal-Kapuccini u li juri kif kienet il-faccata tal-knisja u l-kuvent qabel ma ggarrfu bil-gwerra MIS-SISIEN / MIBNI U ĠENEROŻAMENT MGĦAMMAR / MILL-EMINENTISSIMU /F. UGONE LOUBENX VERDALA / S. R. ECCL. CARDINALE A FUNDAMENTIS EXCITATUM GRAN MASTRU / IL-KARDINAL FRA ERECTUM / SIMULQUE CUM COENOBIO / PRO UGONELOUBENX VERDALA/IMBAGĦAD PP. CAPUCCINIS / MUNIFICE INSTRUCTUM / MINĦABBA T-TIGRIF TAT-TELQA TAZ- INCURIA TEMPORUM PROPE ABSUMPTUM / ŻMIEN / RESTAWRAT U MKABBAR / FIDELIUM ELEEMOSINIS / IN ELEGANTIOREM F'GĦAMLA AKTAR MIRQUMA / PERMEZZ FORMAM / REPARATUM ET AUCTUM / MAJORI TAL-KONTRIBUZZJONIJIET TAL-FIDILI / F. JOANNES PELLERANO / EPUS. L-ILLUSTRISSIMU U REVERENDISSIMU / SOLEMNI RITU CONSECRAVIT / DIE 18 SINJUR / FRA GIOVANNI PELLERANO 9BRIS. ANNO 1773 / EJUSQUE DEDICATIONIS ISQOF TA' MALTA / B'SOLLJIEV KBIR MEMORIAM / DOMINICA TERTIA OCTOBRIS TA' DAWK LI TALBUH / IKKONSAGRA / PERPETUO MANDAVIT' Ferris, Memorie Din l-istemma nħadmet mis-Sur Ignazju Cefai mill- B'ĊERIMONJAL SOLENNI / NHAR IT-18 TA' NOVEMBRU TAS-SENA 1773 / U ORDNA 2 TAD-DEDIKAZZJONI Furjana. Ara Timotju mill-Belt Valletta, Il-Knisja TIEGĦU / TITFAKKAR GĦAL DEJJEM FIT- u l-kunvent tal-Kapuċċini tal-Furjana u l-Ordni TIELET ĦADD TA' OTTUBRU2Ż Ġerosolomitan (Malta: Empire Press, 1955), 165. 4 Din l-arma, flimkien mal-armi l-oħra li nsibu fuq IN il-gwarniċi tal-ġebel għal kull kwadru li hemm fuq 2 eTEMPLUM HOC / SUB INVENTIONIS SANCTAE l-artali tal-ġnub tal-knisja, inħadmu mis-Sur Antonio CRUCIS TITULO //AB EMO. ĠPA 175 Sena Parroċċa 1844-2019