7 SanGejtanu f'Malta l U H Diana qabel ma l-Parroċċa tal-Ħamrun ġiet dedikata lil San Gejtanu, il-Qaddis tal-Providenza — kie n ilu meqjum fl-Italja partikolarment f'Napli fejn ħadem għal snin sħaħ u anke miet f'din il-belt. Fil-fatt il-qima lejh bdiet hekk kif ftit tas- snin wara mewtu fis-7 ta' Awwissu 1547, San ejtanu ġie dikjarat Beatu fl-1629 mill-Papa Urbanu VILI u fl-1671 ġie dikjarat Qaddis mill- Klement X. ħaddiex wisq żmien li d-devozzjoni lejh ma waslitx ukoll f'Malta li kienet għadha taħt akma tal-Kavallieri ta' San Ġwann il-Għammiedi u beda jiġi meqjum f'għadd ta' nħawi da ma' gżiritna fosthom fil-Belt Valletta, iż-Żejtun u Bormla. E hżugħ Fortunato Panzavecchia (1796 1855) fil-knisja ta' San Pawl, il-Belt Valletta, għoġbu jagħtina artiklu ieħor din id-darba dwar kif u meta bdiet id-devozzjoni lejn il-Qaddis Patrun — tal-Hamrun u partikolarment tal-Għaqda Mużikali tagħna. Dan it-tagħrif għandu jkun ta' interess għal kull min iħobb isir jaf aktar dwar San Gejtanu li huwa tant għażiż għalina. ħadd ma għadu jassoċja d-devozzjoni lejn San Gejtanu ma' Bormla, iżda f'din il-belt kien hemm devozzjoni qawwija lejn dan il-qaddis li daħlet fil-knisja ta' Bormla ftit taż-żmien vara li Gejtanu ta' Tiene kien dikjarat Beatu jiġifieri meta lanqas kien għadu ma ġie dikjarat (dis. Dan nafuh miż-żjarat pastorali antiki li l-Isqfijiet tagħna kienu jagħmlu fil-parroċċi joċesi. Meta l-Isqof Luca Beoneos (1666-1668) żar Bormla, nhar il-Ħadd, 7 ta' Novembru 667, ħalla deskrizzjoni tal-knisja u l-altari li kien hemm fiha. Hawn wieħed irid jgħid li meta qof għamel din iż-żjara, huwa kien żar knisja li Ilum ma għadhiex teżisti, peress li din il- nisja twaqqgħet ftit tas-snin wara din ż-żjara biex bdiet tinbena dik li hemm illum. Fil-fatt misja twaqqgħet fis-sena 1684 u minnufih beda l-bini ta' knisja ġdida. in iż-żjara ta' Beoneos hija importanti ħafna għaliex kienet waħda minn dawk iż-żjarat tas- : seklu sbatax li tagħti dettalji interessanti tal-altari u l-kwadri li kien hemm fil-knejjes tagħna. Bħal ma dejjem jiġri fi żjara Pastorali, l-Isqof jibda ż-żjara billi jżur l-altar maġġur. F'din il- knisja l-antika kien hemm altar tal-kor dedikata lill-Immakulata Kunċizzjoni. Qiegħed ngħid dan, għaliex oriġinarjment din il-knisja l-antika kienet magħrufa bħala waħda dedikata lill- Tadonna tas-Sokkors. Wara żar l-altar tal-Madonna tal-Grazzja, li kien sar fi żmien il-Kappillan almerino Cap. Iż-żjara kompliet billi żar l-altari tal-Ispirtu s-Santu, ta' San Leonardu, ta' San iel, tat-Trasfigurazzjoni u ta' San Mark. Imbagħad kien hemm l-altar ta' San Dimitri, u a' San Gwann il-Battista, dak tal-Assunta, ta' San Kristofru, tar-Rużarju u ta' Santa Katerina. Ħafna minn dawn l-altari reġgħu tqiegħdu fil-knisja il-ġdida għajr għal tnejn, tal-Assunta u San Leonardu. adanakollu, l-Isqof ma tkellimx biss dwar l-eżistenza tal-altari, iżda ukoll dwar kappella 7 f'din il-knisja li kienet l-unika kappella li kien hemm f'Bormla mwaħħda mal-knisja. Din il- Din il-kappella kienet tinsab hekk kif wieħed kien idhol fil-knisja. Din oriġinat wara l-pesta tal-1592 li kienet ħalliet ħerba kbira ta' mwiet Hawn wieħed irid jirrimarka li Santu Rokku kien il-patrun jew il-protettur kontra l- da tal-pesta. all-iskop ta' dan l-istudju, l-aktar ħaġa interessanti huwa l-kwadru prinċipali ta' din il- pella. F'dan il-perjodu partikolari, dan il-kwadru kien kompost minn għadd ta' persunaġġi addisa. Fosthom insibu lil Santu Rokku mal-Beatu San Gejtanu. żaru wkoll il-kappella tal-konfessur Santu Rokku li fiha hemm altar tal-ġebel, komplut u għandu kull ma jeħtieġ għas- sagrifiċċju tal-quddiesa. Fuq dan l-altar hemm pittura li fin-nofs tagħha tiddeskrivi lill-Beata u turi lil Virġni Marija bit-Tarbija waqt li fuq il-lemin hemm Santu Rokku u fuq ix-xellug il-Beatu Gejtanu u fuq dan l-altar hemm imwaqqfa l-kongregazzjoni sekulari biex fost l-oħrajn tagħmel l-eċercizzji spiritwali. Fi kliem ieħor, il-Beatu Gejtanu kien tqiegħed fuq l-istess altar ma' Santu Rokku li f'dan il-perjodu kien qaddis importanti ħafna u kif spjegat kien il-qaddis protettur kontra l-pesta. Wieħed irid iżid dettal ieħor. Ix-xbiha ta' Santu Rokku tqiegħdet f'Bormla fuq l-aktar altar importanti tal-ġenb li kellha din il-knisja għaliex dan kien l-uniku wieħed li kien jinsab f'kappella għalih. Fuq kollox, kien hemm similarità bejn Santu Rokku u San Gejtanu għaliex it-tnejn kienu meqjusa bħala Qaddisin Konfessuri u t-tnejn kellhom rabta ma' Napli. Huwa fatt magħruf, li anki jekk dan l-altar kien magħruf bħal dak ta' Santu Rokku. Dan seħħ wara li ttieħdet id-deċiżjoni biex din il-kappella u l-altar tagħha jkunu dedikati kemm lil San Gejtanu u kemm lil Santu Rokku. Fil-fatt, kienet ħaġa normali f'dan il-perjodu, li ssir il-festa għall-qaddisin li jkunu qegħdin jidhru fuq il-kwadru tal-altar. Dan ifisser li f'Bormla l-festa lil San Gejtanu kienet qiegħda ssir fi żmien l- Isqof Beoneos. F'din iż-żjara ta' Beoneos wieħed isib aktar informazzjoni dwar id-devozzjoni f'Malta lejn San Gejtanu. Jekk wieħed ifittex sew fir-reskritt taż-żjara, l-Isqof Beoneos isemmi żewġ parroċċi oħra li fihom kellhom devozzjoni lejn San Gejtanu, jiġifieri fil-Parroċċa ta' San Pawl tal-Belt u f'dik taż-Żejtun. Id-devozzjoni lejn San Gejtanu fil-Knisja ta' San Pawl tal-Belt hija magħrufa sewwa. Beoneos żar il-knisja ta' San Pawl tal-Belt nhar it-18 ta' Lulju 1687. Biss f'din iż-żjara nkiteb li eżattament wara li ra l-Altar Maġġur ta' din il-Parroċċa, Deinde R.D. Visitavit altare B. Gaetani li bil-Malti tinqara Imbagħad Ir-reverendu sinjur. ar l-altar tal-Beatu Gejtanui mingħajr ma ta ebda deskrizzjoni tiegħu. Hu ta' interess għall-istorja dwar kif żviluppa l-kult ta' San Gejtanu f'Malta, il-kumment tal-istess Isqof meta żar iż- Żejtun. F'dan ir-raħal, kien hemm kappella rurali ddedikata gal dan il-qaddis. Hawn l-Isqof kien qiegħed jirreferi għal dik il-kappella li għadha teżisti u li Ilum tinsab fil-limiti tal-parroċċa ta' Wied il-Għajn li dak iż-żmien kienet tagħmel maż-Żejtun. Fil-fatt, permezz ta' żjara oħra nsiru nafu eżattament kif kienet magħrufa din iż-żona li fiha tinsab din il-kappella. Hawn qiegħed nirreferi għaż-żjara li kien għamel Alpheran De Bussan, Isqof ieħor tad-Djoċesi ta' Malta ħafna snin wara li żar din il-knisja fis-6 ta' Ottubru 1737. In-nomenklatura eżatta kienet f'Hal Charrat sive della Ramla jew f'ilsienna hi tradotta f'Hal Charrat jew aħjar tar-Ramla. Issa ejja nerġgħu lura għaż-żjara ta' Beoneos li kien għamel lil din il-kappella dedikata lil San Gejtanu fir-Ramla taż-Żejtun. Beoneos jgħid li din il-kappella kienet miżmuma tajjeb u kellha l-affarijiet kollha meħtieġa għall-quddies. F'din iż-żjara, Beoneos jagħtina informazzjoni oħra importanti li biha nsiru nafu li din il-knisja fir-Ramla taż-Żejtun inbniet wara li d-devozzjoni lejn San Gejtanu kienet daħlet f'Bormla u San Pawl il-Belt għaliex l-Isqof Beoneos jikkummenta li kienet noviter constructam jew 'għadha kemm inbniet'. Dan ifisser li din kienet l-ewwel darba li ddaħħlet fi żjara pastorali u żarha għall-ewwel darba wara li tlesta l-bini tagħha fis-sena 1667. Il-mistoqsija naturali għandha tkun f'liema post daħlet l-ewwel f'Malta d-devozzjoni lejn San Gejtanu, jiġifieri jekk kienx f'San Pawl tal-Belt jew f'Bormla7 Milli jidher li din id-devozzjoni lejn San Gejtanu f'Bormla kienet kemmxejn ġdida għaliex meta l-Isqof Beoneos tkellem dwar l-altari l-oħra semma d-dati ta' meta twaqqfu l-għadd ta' fundazzjonijiet li kienu marbuta magħhom, iżda ma semma xejn meta tkellem dwar il-kappella ta' Santu Rokku. F'Malta, id-devozzjoni lejn Santu Rokku daħlet wara fl-1592, gżiritna nlaqat mill-marda qalila tal-pesta, epidemija li ħalliet bosta vittmi fost il-poplu. Fost il-vittmi jidher li kien hemm anki l-ewwel Kurat ta' Bormla, Don Gonsalvu Burlo. Iżda d-devozzjoni lejn San Gejtanu f'Bormla ma setgħetx daħlet f'dan iż-żmien għaliex ebda persuna ma tista' tingħata ġieħ l-altari jekk ma tkunx għadha ġiet dikjarata Beata jew Qaddisa. Wieħed hawn irid ifakkar li San Gejtanu kien beatifikat mill-Papa Urbanu VIII fit-23 ta' Novembru 1624 u kien dikjarat Qaddis minn Clement X fit-12 ta' April 1671. Għaldaqstant, dan il-kwadru bilfors sar wara l-1624. Meta saret din iż-żjara minn Beoneos fl-1667, Gejtanu kien għadu ma ġiex dikjarat Qaddis. Dan jispjega l-għala l-Isqof sejjaħ dan l-altar f'Bormla bħala tal-Beatu Gejtanu. It-tweġiba għal dawn il-mistoqsijiet jagħtihomlna l-Isqof (1635 - 1663) li kien imexxi d-Djoċesi Maltija qabel l-Isqof Beoneos. L-Isqof Balaguer żar Bormla fit-tieni Hadd tal-Għid, nhar is-27 ta' April 1659. Bħal ma kien jiġri f'kull żjara pastorali, l-Isqof żar l-altari kollha fosthom il-kappella ta' Santu Rokku fejn jagħtina dan id-dettal. Skond din iż-żjara, jiġifieri fis-sena 1659, dan l-altar kien għadu dedikat biss lil Santu Rokku għaliex il-kwadru ta' fuq l-altar kien juri fih biss il-figura ta' dan il-qaddis. F'din iż-żjara nsiru nafu wkoll li kien hemm xi flus imħollija lil dan l- altar ta' Santu Rokku minn Maestro Joannellus Ciappara skont kuntratt li kien sar quddiem in-Nutar Don Marco Antonio Ciappara nhar il-5 ta' Settembru 1606. Din iż-żjara tagħtina dettal ieħor importanti li jurina meta u min daħħal id-devozzjoni lejn San Gejtanu f'Bormla. Ikun dan l-istess Isqof Balaguer li daħħal id-devozzjoni lejn San Gejtanu f'Bormla għaliex kien hu li ordna biex il-pala d'altare, jiġifieri l-pittura ta' fuq dan l-altar, li kienet turi biss il-figura ta' Santu Rokku tinbidel ma' waħda ġdida li tkun turi x-xbiha fin-nofs tagħha lill-Beata Verġni Marija u magħha lil Santu Rokku u lill-Beatu Gejtanu. Dan ifisser li kien dan l-Isqof li daħħal id-devozzjoni lejn San Gejtanu f'Bormla. Kif se nuru aktar 'l isfel, ikun ukoll dan l-Isqof li tul l-episkopat tiegħu daħħal id-devozzjoni lejn dan il-Qaddis fi gżiritna. In-nota fiż-żjara pastorali bil-Latin hi kif gej: Is-Sinjur (jiġifieri l-Isqof) ordna li titqiegħed pittura ġdida bl-immaġini tal-Beata Marija Vergni fin-nofs u magħha lil Santu Rokku u l-Beatu Gejtanu'. F'din l-istess żjara nsibu informazzjoni oħra importanti dwar id-devozzjoni lejn San Gejtanu; din id-darba dik li kien hemm f'San Pawl tal-Belt Valletta. Tidher li d-devozzjoni lejn San Gejtanu f'din il-knisja ta' San Pawl ddaħħlet ftit qabel Bormla iżda seħħet ukoll tul l-episkopat ta' Balaguer. Meta l-Isqof Balaguer żar il-knisja ta' San Pawl Nawfragu nhar il-11 ta' Mejju 1659 u wasal fuq l-altar ta' San Gejtanu li kien għadu kemm ġie inawgurat kiteb hekk: Imbagħad morna fil-parti tal-lemin, u żorrna l-Altar il-ġdid tal-Beatu Gejtanu li għadu kemm sar ġo Apside iżda qabel ma kien trasferit għal din il-kappella li ssemmiet għalih u li hi waħda sabiħa. Fuq dan l-altar hemm pittura li turi l- istess beatu u fuqu jiġu ċelebrati ta' kuljum għadd ta' quddisiet minħabba d-devozzjoni kbira tal-fidili lejh u lejn dan l-altar hemm devozzjoni kbira mill-poplu li jiġu minn kull parti tal-gżira biex iżuruh u fuqu hemm ħafna xemgħat u fided imwaħħla mal-ħajt li ngħataw mill-fidili bħala ringrazzjament tal-grazzji li dawn qalgħu permezz tal-interċessjoni tiegħu ma' Alla. Dan l-altar għandu ukoll diversi ġojjelli mogħtija mill-fidili devoti tiegħu. Kienet il-festa lejn dan l-istess Beatu fil-ġurnata tas-7 ta' Awwissu u saret bl-ikbar solemnita' u tul l-ottava kollha kien espost Ġes' Sagramentat. Il-prokuraturi ta' dan l-altar huma s-Sinjur Gaetan Passa l''Acqua u n-Nutar Giovanni Leonardus Rosselli, li bis-saħħa tal-ħeġġa tagħhom sar bust tal-fidda bil-ġojjelli u li tqiegħed fuq dan l-altar. Żgur li kien altar sinjur ħafna. Din id-devozzjoni ma ġabitx biss għotjiet ta' flus u ġojjelli iżda wkoll twaqqif ta' fundazzjoni li kellha s-somma sabiħà ta' 813 skud 9 grani u 10 tari li kienet konsenjata lis-Sinjur Nutar Jo. Leonardus Rosselli li bħal ma ngħad aktar 'il fuq kien wieħed mill-prokuraturi ta' dan l-altar. Iżda jidher li din l-għotja kienet ukoll sors ta' xi nkwiet għaliex infetħet kawża ċivili dwar l-amministrazzjoni ta' din il-fundazzjoni imposta fuq dan l-altar dwar jekk din kellhiex taqa' taħt il-fondi tal-Knisja Parrokkjali jew tinżammx bħala fondazzjoni separata. Jidher li l-prokuratur tal-Knisja ta' San Pawl, ir-Reverendu Cassar kien favur din l-ewwel pożizzjoni waqt li l-Kappillan tal- Knisja kien aktar propens li jżommha separata mill-fond tal-Knisja Parrokkjali. Id- devozzjoni lejn San Gejtanu fil-Belt Valletta turina aspett ġdid ta' kif bdew jiġu ċċelebrati l-festi Maltin, jiġifieri, li ma' tulhom kien ikun hemm l-espożizzjoni ta' Ġes' Sagramentat. Il-festa lejn San Gejtanu għenet biex tinxtered devozzjoni ġdida. Barra minn hekk, permezz ta' din id-deskrizzjoni nsiru nafu minn kienu l-persuni li bdew id- devozzjoni f'Malta lejn San Gejtanu. Fuq quddiem nett kien hemm l-Isqof Balageur li fi żmienu daħlet id-devozzjoni lejn dan il-Qaddis f'pajjiżna. M'hemmx dubju li ta l-appoġġ tiegħu biex għadd ta' lajċi bdew id-devozzjoni lejn dan il-Qaddis. L-aktar żewġ lajċi ferventi lejn San Gejtanu kienu żgur barranin, jiġifieri Giovanni Leonardus Rosselli u Gaetan Passa 1 Acqua. Il-fatt li dan tal-aħħar ismu kien Gaetano, juri mnejn kienet ġejja d-devozzjoni tiegħu lejn dan il-beatu. Fuq kollox, hija xi ħaġa ta' minn jammira kif dan il-kult, hekk kif iddaħħal Malta, mill-ewwel xegħel mal- gżira kollha u kellu devoti minn Malta kollha li kienu jmorru San Pawl tal-Belt biex iqimuh. Kien f'dan il-kuntest, li l-Isqof Balaguer daħħal dan il-kult ġdid f'Bormla. Mhux ta' b'xejn ra li l-figura ta' dan il- Beatu kellha tkun fuq l-aktar altar importanti li kien hemm f'din il-knisja. Madanakollu, dan il-Isqof ried li l-fidili jimitaw lill-San Gejtanu bħala mudell ta' ħajjjithom. Waħda mix-xogħlijiet jew ħidmiet spiritwali li dan il-Qaddis baqa' mfakkar għalihom kien id-dhul tal-hekk imsejħa eżerċizzi spiritwali. Ħafna drabi, meta illum nitkellmu fuq dawn l-eżerċizzi, jiġi f'moħħna San Injazju ta' Lojola. Id-dħul ta' dawn l-eżeċizzi f'Malta għalhekk huwa assoċjat mal-wasla tal-Ġiżwiti u x-xogħol tagħhom biex jintroduċu din it-tip ta' spiritwalita ġdida iżda l-Ġiżwiti ma kinux Iwaħidhom fil-missjoni f'Malta biex idaħħlu qawmien spiritwali fost il-poplu bażat fuq metodu pedagoġiku ġdid ta' kif twassal il-kelma t'Alla. Magħhom ingħaqdu wkoll il-Patrijiet Karmelitani Skalzi, Ordni reliġjuża li taf l-oriġini tagħha lil fervur spiritwali ta' mara mimlija ħrara lejn Alla, jiġifieri, Santa Tereza ta' Avila. Magħhom jidħol ukoll San Gejtanu. L-Isqof Balaguer ħadem biex idaħħal il-metodu ta' San Gejtanu. Kien għalhekk li f'Bormla ħadem biex iwaqqaf altar u miegħu iħeġġeġ biex titwaqqaf kongregazzjoni lajka biex tevanġelizza fuq l-eżempju u l-metodu ta' San Gejtanu. B'hekk twaqqfet kongregazzjoni ta' lajċi marbuta ma' dan l-altar ta' San Gejtanu biex tieħu ħsieb torganizza l-eċercizzi spiritwali. Hija ħasra li biex inbniet il-knisja l-ġdida ta' Bormla, din il-kappella ta' Santu Rokku ma baqgħetx teżisti. Flok ma twaqqgħet darba għall-dejjem setgħet tkun inkorporata fil-bini l-ġdid. B'hekk dan l-altar ta' Santu Rokku u l-Beatu Gejtanu, flimkien ma' dak ta' Santa Marija jew l-Assunta ma reġgħux sabu posthom fil-knisja l-ġdida. MET Għaqda tal-Mużika San Gejtanu, Ħamrun