(Leħen is-Sewwa', — Is-Sibt, 29 ta' Novembru 19735. L-AHWA COTONER Nisigħu ngħidu li r-Rinaxximent jew Qzwmien artistiku li nibet u kiber fl-Ewropa ma il is-seklu XV u XVI iffjorixxa ħafna F'M aturi taż-żewġ Grammastri aħwa, Raf :el u Nikela Cotoner, li kienu patruni l-aktelr spiss u fħafna pest''iet taqa' taħt għaj- aa ta' barti fi Gżiriċna, Mhux ta' b'xein i: pejna l-arma familjari tagħhom — ix-xitla tal-qoten fuq sfond tad-deheb. Jekk induru dawra mad- war il-Knisja ta' S. Gwann, naraw kemm hu minnu dan li qed ngħidilkom. Fuq il- b'bien ta' dik il-knis'a, inti u dieħel, tilmaħ dik l-arma, għaliex Nikola Cotoner għa. mel a spejjeż tiegħu dawk il- bibien wara l; ordna jitbax- xa xi ftit iz-zuntier biex jiġi livell mal-korsija tal-knisja. Malli tidħol fil-knisja u tħares mal-ġnub, fil-par- ti ta' fuq tal-pilastri ta' rħam u fil-lunetti tal-arkati mnaqqxa dik l-arma u fuq ha l-kuruna nobiljari. Fil-lunetta ta' fuq il-gal- lariia wieħed jilmaħ pittura ta' Mattia Preti, li tur liż- żewġ Grammastri imsemmi- ja jirrappreżentaw l-għan ospitalier u l-għan militari ta' l-Ordni. Taħt l-istess ga'larija, fuq il-monument ta' Zondadari, insibu l-arma tasħhom Fl-atriju jew daħla li hemm meta tidħol mill-bieb ta' quddiem il-Qorti, tilmaħ imnaqqxin mal-ħitan tal- pilastri ripetizzjoni ta' żewġ ittri N. u C. lli huma l-mo.. nogratfima tà' Nikola Coto- ner) u x-xitla tal-qoton flim- kien ma' kuruni u slaleb ta' Ma'ta:- Fil-kappella :max- xellug (dik ta' l-Italiaħ, na- raw monperamma oħra R. u C. li ifissru Rafael Co'o. ner, bl-istess tiżjin imnaq- qax ma' dwarhom. IL-MONUMENTI TAL-COTONER L-arma tal-Cotoner tidher ukoll fil-kappella ta' Arago- na. Din wieħed jistenniha, għaliex iż-żewġ Grammastri aħwa kienu membri tal-lin- gwa ta' Aragona: għalhekk fl-istess kappella nsibu ż- żewġ monuienti sbieħ tagħ- hom. In-naħa tax-xellug ta' l-artal, mal-pilastru ta' bar- ra, hemm il-mawsolew ta' Nikola, maħdum fl-irħam u l-bronż mill-iskultur imsem- mi Domenico Guidi (oħrajn jgħidu G.B. Foggini). Isim- għu din: Darba ġie raġel u qaili: 'Monsinjur, il-monu- ment ta' Cotoner għandu biċċa minnu mkissra', Jie- na li, bħala Deputat. tal- Kapitlu għal San Gwann, kelli r-responsabbilta' tal- post, mort niġri miegħu. Kif wasalna ħdejn dak il- monument urieni b'sub- għalih korazza ta' rħam mitf- qugħa' u l-bċejjeċ miksurin ġo fiha. Għall-ewwel in- ħsadt, għax ħsibt li xi sag- ristan laqatha bis- sellum u sfrundaha; iżda meta ħarist lejha sewwa, indunajt li dik kienet skolpita hekk mill- artist stess bħala simbolu tal-mewt ta' gwerrier qal- bieni. B'danakollu tlajt fuq siġġu u m'ssejt b'idejja biex in- kun żsur li ma kien hemm ebda ħsara. Ara, jekk xi ħadd jieħu dan l-iżball, ma jmurx isejjaħ lill-Mons. Xuereb jew lill-Mons. Arċi- diaknu biex biex jirrappur- talu ksur li riedu l-awtur stess. F'dak il-monument huma ta' min jammirahom dawk iż-żewġ statwi ta' Isie- ra torok, daqs naturali, li qegħdin iżommu l-mawso- lew. Ta' valur artistiku in- qas. huwa l-monument ta' Rafael mal-lemin ta' l-artal, in-naħa ta' ġewwa, Fl-Oratorju tal-Knisja: wkoll naraw l-arma tal-Coto- ner fil-lunetta leminija tat- transetta, jew l-arkata tal- presbiterju. U fis-Sagristija naraw ir-ritratt. ta' Nikola, impitter minn xi dixxiplu tal-Preti, si IL EGIOTAT, TAL-COTONER Fil-festi l-kbar kien j'ntu- ża wieħed miż-żewġ settijiet 'sħaħ — pjaneti, kappi, tu- niċelli, ventartal, u kano- pew tal-ħarir abjad, irrak- kmatj bid-deheb u: b'ħarir ta' lwien varjati, li jġibu kollha l-arma tal-Grammas- tru Cotoner, għaliex dawn kien tahom Niko'a bħala ċgivie'. iew 'bijou/' sett għan-nom tiegħu u: sett ieħor għan-nom ta' ħuħ Ra- fael, li ma laħaqx ta lill- knisja il-'gioia' tiegħu, għax il-maġistratura tiegħu kienet ta' 3 snin biss. Ma nafx għidtilkomx xi darb' oħra, li kull Grammastru, matul l-ewwel snin tiegħu, kellu jagħti lill-knisja ta' San Gwann xi rigal sabieħ u prezzjuż imsejjaħ ''gio'a', inkella iitlef xi privileġġ li kellu bħala Grammastru. Bis-saħħa ta' dawn il-'gioie' San Gwann huwa ''gioia' ta' min iapprezzaha u jgħoż- żha. Preti jfittex jiġi Malta biex ipitter il-volta ta' San Gwann, mib- ni mill-Grammastru Gwan- ni de la Cassiere fl-1572-76, bħala l-Knisja Maġġuri Kon- ventwali ta' l-Ordni Gero- solmitan. Iżda hu ma kellux ix-xorti jara x-xogħol kom- plut, għax il-pittura tlestiet fi żmien ħuħ Nikola, u mal- pittura tlestew ukoll id-de- korazjonjiet u l-iskultura tal-Knisja, kollox taħt 't- tmexxija u fuq id-disinji tal- Preti. Jekk wieħed irid jasal biex jagħraf ta' liema valur huma għall-Knisja Konven- twali ta' l-Ordni il-pit'ura, l- iskultura u d-dekorazzjoni tagħha, jipprova jidħol fl- istess knisja, ineżżagħha minnhom bl-immaġ nazzjo- tiegħu, u ma jsibx quddie- mu ħlief knisja kbira fi stil awster militari, li ma jġagħ- lekx tiftaħ ħalqek mistagħ- ġeb kif tidħol fiha u, bla ma trid, tgħid: 'Kemm hi sabi- ħaf' bħalma jgħid kull min jidħol fiha. Għalhekk, hekk, hu ta' min ifaħħar il- ġenerożità tal-Grammastri aħwa Cotoner, speċjalment ta' Nikola, li bis-saħħa tagħ- hom issebbħet din il-Knisja, darba Konventwali Maġġu- ri ta' l-Ordni u llum konka- tedrali tad-Djoċesi Maltija. PROSPERITA' F'MALTA Fititliet snin u'nofs li dam —Grammastru : Rafael Cotoner (1669-63), bniedem twajjeb, ġeneruż u pruden- ti, f'Ma.ta kien hawn pros- perità kbira: kien hawn pro- viżjon abbondanti u mer- kan i'a kbira, parti. kbira minnhom maobudin mill- Kava'lieri minn fuq iġfna torok. Fi żmienu l-Kavallier F'aminio Balb'ano, Pirjol ta' Messina, saqqaf 'l-Bar- rakka ta' Fuq biex fiha set- għu jiltaqgħu l-kavallieri taliani fil jiem xemxija tas- saff u fil-jiem ta' xita fix- xitwa. Meta, wara l-mewt ta' Ra- fael Cotoner, laħaq Gram- mastru ħuħ Nikola (1663-80), daħal biża' kbir f'Malta, minħabba li t-Torok rebħu Kreta min idejn il-Venezja- ni b'hekk infetħet it-triq għal: ħebb ġdid ta' Malta minn dawk l-għedewwa tal- Fidi Nisranija u tal-Kaval- lieri ta' San Gwann. Għal- hekk, kif għidna darb'oħra, il-Grammastru fittex li jit- fortifika aħjar l-inħawi ta' madwar. il-Birgu u dawwar- hom bi swar qawwija, Sila l-fortifikazzjoni, kif ukoll dawk l-inħawi ssejħu Cotto- nera għal dak il-Grammas- tru. IL- PESTA Inkwiet ieħor qam f'Mal- qa ta fi żmien dak i-Grammas- tru. Dan kien ġej mill-pesta li tierrxet tasl-Uzira fis-se- na 1675 u qerċet 11,000 ruħ. Marbutin ma' dik il- marda kiefra huma: it-titjib tal-Lazzarett f'Manoel Is- land, it-twaqqif ta' katedra tal-Kirurġija u ta' xors'iiat ta' mediċina ġodda fis-Sar Ta Infermerija u l-knisja ta' Sarrija (li nbniet mill- ġdid flok dik li kien bena fl-1585 il-Kavallier Martino de Sarria), bi twettiq ta' wegħda 1; għamel l-Ordni għall-ħelsien tal-Gżira mill- pesta li semmejna. Il-proċes- sjoni li ta' kull sena ssir minn San Gwann għal dik il-knisja ilha ġejja minn żmien dak il-Grammastru. Nikola Cotoner tħabat biex kabbar ix-xtajta tal- Port il-Kbir u temm il-pjan tal-Grammastru Lascaris, b'taraġ li jwassal sal-baħar u għamel xi riformi fil-Li- ġijiet tal-Post. Mhux ta' b'xejn. l-iskriż zjoni ta' fuq qabru tfaħħru għal-qawwa moral) li, għad- dehen, għall-ġenerożità 1 għall-majestà tiegħu. U aħ- na l-Maltin tallum għandna għax inkunu grati le'h għall-edifiċi u wirt ieħor prezzjuż li ħallilna.