irkejjen storiċi L-akwedott f'Għawdex afna minn dawk li Ħe jagħmlu żja- ra sal-gżira ta' Għawdex, jispiċċaw imor- ru jagħmlu żjara lis- Santwarju tal-Madonna ta' Pinu. Il-biċċa l-kbira tan-nies jgħaddu mir- Rabat u jibqgħu sejrin lejn l-inħawi tal-Għarb. Hekk kif joħorġu mir- Rabat, fuq in-naħa tax- xellug tat-triq malajr tin- nota li hemm akwedott, simili għal dak li nsibu fit- triq li minn Santa Venera tieħu għal: Ħ'Attard, f'Malta. Dan l-akwedott iżda kien inbena fis-seklu dsatax, jiġifieri matul il- ħakma Ingliża f'Malta. L-Ilma fil-gżejjer Maltin Meta wieħed jitkellem dwar is-suġġett ta' l-ilma mingħajr ma trid ikollok tiftakar kemm hu impor- tanti għall-gżejjer tagħna. Dan hu wisq importanti kemm minħabba li l-is- tess bniedem għandu bżonn ammont adekwat ta' ilma kuljum, u barra minhekk l-istess art tagħna dejjem tidher li għandha bżonn aktar ilma. il-proġett kbir li kienu għamlu. l-Kavallieri ta' San Ġwann, fil-bidu tas- seklu sbatax kien immirat biex il-belt Valletta, il-belt kapitali ta' Malta tkun moqdija biżżejjed b'dak kollu li kien hemm bżonn. Ma kienx possibbli li l-is- tess Ordni jieħu ħsieb ikompli jkabbar dan is- servizz għal madwar il- gżejjer kollha. Iżda fl-is- tess ħin l-awtoritajiet kienu ndunaw li kien hemm bżonn li jżidu xi ftit mill-fergħat li kellha din is-sistema. Iżda ftit kienu dawk il-postijiet li bdew jinqdew mill-ilma ta' l- akwedott. Il-gżira ta' Għawdex kienet għalhekk minsija. Kellhom ikunu d-diversi nixxigħat naturali li kien hemm, u li ħafna minnhom jinsabu sal- ġurnata ta' llum, li qdew lill-poplu Għawdxi bl-ilma li kellu bżonn. Dan l-ilma kien jintuża speċjalment għall-għelieqi, u fejn kien ikun hemm il-bżonn, anki għad-djar. Biss, ma rridux ninsew li waħda mil- liġijiet li kienu introduċew il-Kavallieri sta' — San Il-monument li jfakkar il-wasla ta' l-ilma f'Għawdex Ġwann fil-gżejjer tagħna, kien il-fatt li d-djar kel- lhom il-bir tagħhom ukoll. B'hekk ħafna djar bdew jinbnew b'din il-faċilità, u anki jekk ma kinux obbli- gati li jkollhom. Għax fuq kollox, kulħadd jagħraf liġi tajba. Is-sitwazzjoni bdiet tkun aktar diffiċli hekk kif l- awtoritajiet bdew jin- dunaw li l-popolazzjoni kienet dejjem qiegħda tiżdied, mingħajr ma kien jidher li kien se jkun hemm. tnaqqis. U: din kienet tkompli tiggrava s- sitwazzjoni għal kull par- ti tal-popolazzjoni. Dan minħabba l-fatt li wieħed irid jiftakar ukoll li fis- seklu dsatax fil-gżejjer tagħna kien hawn numru ta' suldati u baħrin li kienu stazzjonati fostna. Għaldaqstant wieħed jif- hem kemm il-problema kompliet tikber. Soluzzjonijiet mill-Gvern Ingliż Mingħajr ma ried l-is- tess Gvern Ingliż kellu ta' bilfors jieħu ħsieb jara kif kien se jirranġa s-sitwaz- zjoni fiż-żewġ gżejjer. Kien għalhekk li f'Malta kien hemm il-proġett ta' l- akwedott li mill-inħawi tal-Fawwara kien jittieħed l-ilma lejn it-tlett ibliet tal- Kottonera. Parti mill- akwedott għadu jidher sal-ġurnata ta' llum, fl- inħawi tal-Providenza, fil- limiti tas-Siġġiewi. Kien hemm proġett ieħor ukoll għall-inħawi tar-Rabat, fejn sar il-proġett magħ- ruf ta' Chadwick. Min- ħabba f'hekk l-ilma li kien jitwassal fl-akwedott ta' Wignacourt kien żdied mhux ħażin. Issa kien imiss ukoll li l- gżira t'Għawdex tkun il- mira ta' dawn il-proġetti fejjieda. Minħabba f'hekk naraw li kien ingħata bidu għal dan il-proġett fis- sena 1841. Il-ħsieb wara dan. il-proġett kien li mhux biss kellu jkun hemm imwassal aktar ilma lejn ir-Rabat, fejn kien hemm l-akbar kon- ċentrazzjoni ta' nies jgħixu fil-gżira ta' Għaw- dex, iżda kellhom ukoll jikkontrollaw l-ilma li kien ħiereġ minn għejun natu- rali, ħalli b'hekk ma jkunx hemm ħela. L-ilma kien ittieħed mill- inħawi magħrufa bħala Għar Ilma. Kien fis-sena 1839 li ngħata bidu għal dan il-proġett, għalkemm hemm min jgħid li s-sena L-ilma kien għadda minn kanali taħt l- art, tkompla fuq l-akwe- dott, u mbagħad tkompla sar-Rabat minn taħt l-art. L-ewwel darba li kien hemm l-ilma kien nhar is- 6 ta' Settembru tas-sena 1843. L-ilma kien deher minn funtana li kienet tinsab f'Misraħ Santa Sabina. Aktar tard, eżattament fis- sena 1877 l-ilma kien tkompla twassal lejn ir- Rabat, u anki mtella' saċ- Ċittadella, iżda din id- darba kien miġjub mix- Xagħra. Kien hemm imħaffrin ġibjuni wkoll, u b'hekk kienu qegħdin jas- siguraw li jkun hemm kwantità ta' ilma adekwa- ta għall-popolazzjoni. Storja marbuta ma' Għar Ilma Naħseb ikun. xieraq ukoll li hawnhekk nir- rakkuntaw storja li tingħad dwar Għar Ilma. Jingħad li kien hemm joqogħdu f'razzett missier u żewġt itfal tiegħu. Dawn is-subien kienu ddeċidew li jitilqu lejn Sqallija minħabba li kien hemm wisq nuqqas ta' ilma fl- inħawi. Iżda x-xiħ baqa' jgħix waħdu. Sakemm lejla minnhom kien sema' taħbit fuq il-bieb tal- għorfa u wara li għaraf minn kien fetaħlu l-bieb. Dan kien ġuvnott li kien qiegħed jaħrab minħabba li kien inqabad jisraq mill- għelieqi. F'dawk l-inħawi dan il- ġuvnott mhux biss sab il- kenn, iżda fl-istess ħin sab ukoll l-għajnuna tax-xiħ. Dan żammu jgħix mie- għu. Jum fost l-oħrajn, waqt li l-ġuvnott kien qiegħed jaħdem fl-għe- lieqi, mar jipprova jsib xi ftit tal-kenn mis-sħana tal- jum. Kien dak il-ħin li daħal f'wieħed mill- għerien li hemm fl-inħa- wi. Fil-ħemda tal-post beda jisma' tqattir ta' l- ilma. U għalkemm għall- ewwel Ħaseb li kienet l- immaġinazzjoni tiegħu, hekk kif mar ifittex, sab nixxiegħa naturali. Dik kellha tkun ir-rigal ta' dan il-ġuvnott lil dan ix-xiħ li kien tah il-kenn meta kellu bżonn. lum il-ġurnata l-inħawi ta' Għar lima għadhom kemmxejn maqtugħin għalihom. mill-kumpla- ment tal-għaġla tal-ħajja ta' kuljum. Parti mill- akwedott għadu jidher ukoll, taħt Għar Ilma, u maġenb it-triq li tagħti mir-Rabat għal-Għarb. Il- funtana li kien hemm f'Misraħ Santa Sabina m'għadhiex hemm. Iżda quddiem it-taraġ li jwas- salna saċ-Ċittadella għad hemm monument li jfakkar il-wasla ta' l-ilma sa dan il-post.