Irkejjen storiċi Ħafna Maltin u barranin jirreferu għall-Mużew ta' l-Antikitajiet Rumani bħala l-Villa Rumana. Fil-verità din m'hi villa xejn iżda dar.:-L-istess nies iżuru dan il-post biex jaraw il-fdalijiet tal-mużajk li fih. Iżda fil-Mużew hemm bosta esebiti oħra interessanti u li jqanqlu interess f'dawk li jħobbu jkunu jafu lil Malta u l-Maltin tal-qedem. Hemm ukoll skrizzjoni li turi li l-Maltin ma sarux Insara mal-miġja ta' San Pawl iżda ferm wara. Il-Mużew ta' l-Antikitajiet Rumani ir-Rabat ta' Malta srananz nsibu diver- si postijiet li huma miftuħin għall-pubbliku u juruna ċertu aspetti mill- istorja ta' pajjiżna. Dawn il-mużewijiet huma diver- si. Hemm dawk li wieħed jista' jsejħilhom mużewi- jiet biss. Hemm oħrajn li huma l-istess post storiku u xejn aktar. iżda hemm post par- tikulari li għalkemm f'par- ti minnu għandu l-istes fdalijiet arkeoloġiċi, f'parti oħrajn mill-istess Mużew naraw numru ta' oġġetti ta' l-istess perijodu. Dan hu l-Mużew ta'- l- Antikitajiet Rumani. Ħafna minna jafu bil- post bħala l-Villa Ruma- na. Iżda l-fdalijiet arkeo- loġiċi juru l-fdalijiet ta' dar u mhux ta' villa. Barra minhekk wieħed irid jif- hem ukoll li l-istess oġ- ġetti li hemm murija f'dan il-Mużew mhux bilfors li kienu ġew mill-istess sit arkeoloġiku. Oġġetti kbar Wieħed. jinduna li l- Mużew, li għandu diversi tipi ta' oġġetti. Hemm dawk li huma kbar u mdaqqsin sew. Imbagħad hemm oġġetti oħra li wieħed isibhom biss fil- vetrini minħabba ċ-ċokon u d-delikatezza tagħhom. Fost l-oġġetti l-kbar hemm dak li hu magħruf bħala trapetum. Dan kien jagħmel parti mill-ħafna irziezet/fabbriki li kien hawn madwar il-kampan- ja- Maltija. Fost l-aktar karatteristika partikulari għall-pajjiżi tal-Mediter- ran hi s-siġra taż-żebbuġ. ' Għaldaqstant, maż- żmien, il-popli ta' l-antik kienu bdew jindunaw bl- importanza taż-żejt, u għalhekk mhux biss bdew jikkultivawh, iżda anki jip- proċessawh. Dan. il- proċess ġieli kien ikun b'tali mod u manjiera li wieħed jgħid li kien pro- fessjonali fil-kwantità u l- kwalità tax-xogħol. Il-proċess kien isir billi ż-żebbuġa titwaddab fil- mehrież kbir li naraw fil- Mużew, u kien jibda jiġi mdawwar bejn żewġ ġebliet kbar. Il-ħsieb wara dan il-proċess kien biex jissepara l-għadma minn maż-żebbuġa. Biex jin-għasar, iż- żebbuġ kien jittieħed f'reċipjent ieħor, li sfortu- natament fil-Mużew stess m'għandniex, għal-kemm wieħed jista' jara eżempju istess Mużew li qegħdin inżuru, u dawn kienu jin- sabu ma' kullimkien. Fil-fatt l-għamla tagħ- hom tagħti indikazzjoni jekk kinux saru f'perijodu jew ieħor. Xi mindaqqiet wieħed ikun jista' jagħraf ukoll il-post fejn kienu saru. Oġġetti kbar oħrajn huma dawk li oriġinarja- ment kienu jagħmlu parti minn xi bini. Allura naraw biċċiet li huma ta' l-irħam kif ukoll oħrajn li nħadmu fil-ġebla tal-franka. Natu- ralment dawk li huma maħ- duma fil-ġebla lokali żgur Skrizzjoni fuq blokka ta' l-irħam li tmur lura għat-tieni seklu wara Kristu qalb il-fdalijiet ta' San Pawl Milqgħi. Tajjeb ngħidu li jekk kien hawn l-industrija tat- tagħsir taż-żebbuġ f'Mal- ta, bħalma. kien fil- Mediterran kollu, wieħed irid jiltaqa' wkoll ma' dawk. ir-reċipjenti li mingħajrhom ma kienx ikun trasportat l-istess żejt taż-żebbuġa. Qiegħed nir- referi għall-anfori. Dawn ir-reċipjenti jinsabu f'numru konsiderevoli fl- li kienu nħadmu f'Malta stess, filwaqt li l-irħam kien impurtat f'Malta. Skrizzjonijiet u statwi Hemm ukoll skrizzjoni- jiet. L-importanza ta' dawn hi enormi. Wieħed jinduna li hawnhekk ma jkollniex biss skrizzjoni li ma tkun qiegħda tgħidil- na xejn speċjali, iżda l-fatt li jkun hemm l-ismijiet ta' persuni, kif ukoll ir-raġuni għaliex tkun twaqqfet hi Waħda mill-istatwi li nsibu fil-Villa Rumana biżżejjed biex wieħed jifhem l-importanza ta' dawn l-iskrizzjonijiet. Waħda minnhom kienet instabet fis-sena 1747 fl- Imdina Sfortunatament din l-iskrizzjoni ma baqgħetx sħiħa, fis-sens li l-istatwa li kien hemm fuq il-bażi fejn hemm l-iskriz- zjoni ma nstabitx. Din il-kitba ssemmi li wieħed benefattur, li kien il-primus ta' Malta, kien ħallas il-flus biex' ikun jista' jibni jew jirrestawra tempju dedikat lil Apollo. Il-kelma primus qiegħda tirreferi għall-istat pub- bliku ta' din il-persuna, jiġifieri dan kien l-akt- ar bniedem importanti f'Malta. Jista' jkun li qegħdin nitkellmu dwar il-Gvernatur tal-gżejjer. Mill-istess. skrizzjoni nafu wkoll li din kienet saret fit-tieni seklu wara Kristu. L-interess ta' din id-data hu minħabba l-fatt li għandna tendenza li naħsbu u nemmnu li hekk kif kien ġie San Pawl f'Malta, fis-sena 60 wara Kristu, il-Maltin kienu saru kollha kemm hurna insara. Il-fatt, li l-aktar bniedem importanti tal- gżira kien qiegħed joħroġ il-flus: għat-tempju ta' Apollo, ti kien jinsab fil- belt kapitali, naħseb li hu eżempju biżżejjed biex wieħed jifhem li San Pawl ma kienx għamel lil kulħadd Nisrani. Dan seħħ aktar 'il quddiem, u bil-mod. Hemm ukoll statwi, jew inkella biċċiet ta' statwi. Qiegħed jingħad hekk minħabba. l-fatt li fil- Mużew. ta' l-Antikitajiet Rumani niltaqgħu ma' statwi mingħajr ir-ras, fil- waqt li naraw ukoll diver- si rjus mingħajr. il- kumplament. tal-ġisem. Dawn mhux kollha huma ta' l-istess daqs. Minħabba f'hekk wieħed irid jimmaġina wkoll li uħud minnhom setgħu kienu maħsuba biex jitpoġġew x'imkien barra. Minn stampi antiki nafu li kien hemm dawn l- istatwi, u għaldaqstant wieħed jimmaġina li uħud minn dawn il-fdali- jiet kienu maħsuba għal hekk. Apparti dawn l-istatwi l- kbar li semmejna hemm oħrajn li huma ferm iżgħar u barra minhekk huma wkoll interessanti. Uħud minnhom qegħdin juru. allat Rumani, u b'hekk wieħed jinduna x'tip ta' allat kienu jiġu meqjuma fil-gżejjer tagħ- na f'dak iż-żmien. Hemm ukoll statwi oħrajn li hu- ma sempliċiment maħ- suba għad-dekorazzjoni. Oġġetti oħrajn Fost l-oġġetti li hemm murija fil-Mużew nil- taqgħu wkoll ma' ħafna oġġetti żgħar. Dawn huma. bħal. splenguni, affarijiet tal-ħġieġ kif ukoll tal-fuħħar. Il-materjal tagħhom hu tal-għadam, u mbagħad ikollhom parti minnhom maħduma verament sabiħ u anki rjus dettaljati jkun hemm murija. Hemm oġġetti oħrajn żgħar li naraw, bħal ngħidu aħna mislu- . ta, biċċa ħobż ikkarboniz- zata, muniti u brazzuletti, kif ukoll labar li kienu jżommu l-mantell li jilbsu r-Rumani. Wieħed. irid jgħid li f'dan il-Mużew hemm diversi oġġetti li wieħed ma tantx jagħti kashom. Dan hu minħabba li l- aktar oġġett li nitkellmu dwaru meta mmorru nżuru dan il-post ikun il- mużajk Ruman li għadu jżejjen l-art tad-dar. Minħabba f'hekk, l- oġġetti ż-żgħar ikunu min- sija jew imwarrbin. Biss anki dawn għandhom l- interess- tagħhom, u dan l-interess għandu jkun ġenwin minħabba li l-oġġetti huma ħafna importanti u interes- santi. Għalhekk, żjara lil-dan il-Mużew m'għandhiex tkun biss waħda ta' ma- lajr. Fuq kollox mhux l- oġġetti l-kbar biss jagħmlu l-istorja.