L-ORIZŻONT L-Erbgħa 20 ta' Lulju 2016 27 MILL-ISTORJA TAT-TIĠRIJA TAL-VITORJA MINN FOMM IL-QADDIEFA U D-DILETTANTI (3) mill-intervista ta' Piju Grech mill-Isla li ngħatat bidu matul il-ġimgħa li għaddiet. Fil-puntata tal- gimgħa l-oħra Piju kien qed jitkellem dwar sehem l-Isla u l-qawwa tagħha fit-Tiġrija tal-Vitorja ta' żgħożitu: fri b'siltiet oħra Piju, x'jiftakar sewwa dwar it-tiġrijiet ta' bejn iż-żewġ din- jija' (1920-1938): .. issa ħalliniġi għal żmieni ħalli ngħidlek x'niftakar jien wara l-Gwerra l-Kbira. Niftakar li fl-1920 aħna konna rbaħna żewġ palji- jiet mis-sitta. Dawn kienu tad-dgħajjes tal-Midalji bil- qaddiefa Salvu Formosa (il- Pa Salv) missier Salvu li int tiftakru jaqdef wara l-gwerra, l-aħwa Pawlu u Xandru Chir- cop li aħna konna nsibuhom bħala tas-Snoppijiet u Karm- nu Cachia (il-Kaxu) iz-ziju ta' Gustu Cachia (Battajola). Dan kien wieħed mill- aqwa ekwipaġġi li kellha l- Isla f'dik l-epoka u kull meta ġerrew flimkien dejjem rebħu wieħed mill-paljijiet. L-ieħor kien tal-Kajjikki t-twal. Fl- 1921, kif ghedtlek, l-Isla ma ħaditx sehem fit-tiġrija minħabba: l-inkurunazzjoni tal-Bambina. Jien sal-lum għadni ma nafx x'kienet ir-raġuni li l- Isla ma ħaditx sehem meta l-inkurunazzjoni kienet saret fl-4 ta' Settembru, u l-festa saret bħas-soltu fit-8 ta' Set- tembru…. ma nistax nifhem għaliex ma ħadux sehem … li kieku ħadna sehem u rbaħna xi paljijiet kieku kien ikollna festa isbaħ u żgur konna nifirħu aktarl X'tiftakar aktar dwar l-Isla ta' dak iż-żmien2 . miftakar li fis-sena ta' wara rbaħna t-tiġrija tal- Ferilli minflok tal-Midalji u rbħana wkoll tal-Kajjikki. Minn dik is-sena 'l qud- diem ma ħarisniex lura … l-imgħallmin tagħna bdew jibnu Ferilla tat-tiġrija — feril- la aktar ħafifa, apposta għat- tiġrija u żewġ Kajjikki 'Fancv' — Portu Salvu u St. Anthonv. Kellna dgħajsa ġdida tal-Midalji u nbniet oħra li ssemmiet Santa Marija. Dik is-sena kienu nbnew żewġ dgħajjes tax-xogħol li kienu tajbin għat-tiġrija, al- lura kif tista timmaġina l-Isla kienet armata tajba. Barklori li riedu jieħdu sehem kien hemm ħafna, u għalhekk kel- Ina minn fejn nagħżlu mhux bħad-distretti oħra. Fl-1924, il-Ferilli daħlu tnejn, erbaħna ieħor tal-Mi- dalji u l-ewwel fil-Kajjikki. F'din it-tiġrija Marsamxett ipprotestaw — mal-awtorità fuq il-Ferilli tal-Isla, u kien hemm min qal li l-Isla ħadu l-ewwel għax telqu qabel u ma sarx tluq ieħor f'nofs il- korsa. Hawnhekk nixtieq li nfehmek li t-tiġrijiet ta' qabel il-gwerra ma kinux isiru kif isiru llum. It-tluq minn Ras Ħanżir ma kienx isir bil-ħabel, iżda l-Ferilli, Dgħajjes, Kajjikki kienu joqogħdu f'linja dritta u meta l-ġurat jidhirlu li l- opri kollha qegħdin in line kienet titniżżel il-bandiera bħala sinjal tat-tluq minn fuq il-lanċa. F'intervisti oħra, fejn jidħlu l-False Starts (ħruġ ħażin) fir- Regatta, xi qaddiefa sostnew li f'dak iż-żmien l-Istarter mhux dejjem mexa mar-re- golament li kull meta jkun hemm ħruq ħażin iwaqqaf it-tiġrija u jibdiha mill-ġdid: :: Veru … mhux l-ewwel darba li kien hemm dgħajjes liħarġu qabel ingħata s-sinjal, allura l-Istarter kien iwaqqaf it-tiġrija, jgħajjat lill-opri, u meta jara li kulħadd qiegħed f'postu, jerġa' jagħti s-sinjal. ux l-ewwel darba li kien hemm ħruġ ħażin u ħallihom, dejjem skond liema distrett kien jinzerta fuq qud- diem. Inkomplul Marsam- xett komplew jipprotestaw li l-Ferilli tal-Isla kienu eħfef minn tagħhom u għalhekk, bil-ferilli tax-xogħol li kienu jipparteċipaw bihom. fir- Regatta, huma ma kellhomx ċans li xi darba jgħadduhom. Ovvjament din kienet skuża .:: dawn kienu jibżgħu minna għax konna aħjar minnhom -: li kieku riedu setgħu jib- nu Ferilli ħfief bħalna, kel- lhom il-flus u kellhom ukoll bennejja li kienu lesti li jib- nuhom ferilla ħafifa, iżda ma ridux … Ma nafx jekk iniex korrett jekk ngħid li intom, bil- bini tal-Ferilli Fancv' sibtu mezz kif tkissru id-dominaza Belti- ja li kienu ilhom snin igawdu f'din il-korsa … sewwa qed ngħid): —.. le, le żbaljat ħafna … aħna kellna tliet Ferilli tqal ħafna u ma kinux tajbin għat-tiġrija … jekk tkellem lil Ġużeppi Formosa (In-Niger) dak jaf jgħidlek aktar minni fuq il-Ferilli … aħna konna nikru l-Ferilli mill-Kalkara, u ħafna drabi kienu jkunu xi ftit itwal u itqal minn dawk li kienu jġerru bihom Mar- samxett … barra hekk Mar- samxett kellhom timijiet ta' qaddiefa għall-Ferilli biss … tinsiex li kemm kellhom qad- diefa … tagħna kienu jkunu mill-Isla waqt li tagħhom kienu jkunu mill-port. ta' Marsamxett kollu. Aħna ridnanibnuu ntellqu b'Ferilli tat-Tiġrija, bħalma kienu d-dgħajjes tal-Midalji u l-Kajjikki twal. Fl-1925 l- Isla bdew Ferilla oħra 'Ma- rija Bambina' u meta l-Beltin rawha. fil-provi, iddeċidew li ma jieħdux sehem, mhux biss fil-ferilli iżda fit-tiġrijiet kollha. L-awtoritajiet tad-dwana tħassbu ħafna, u biex ma jik- sruha ma' ħadd, il-kollettur tad-dwana ssuġġerixa li jsiru żewġ tiġrijiet tal-Ferilli, fl-ew- wel tiġrija jaqdfu fiha l-Ferilli tal-Isla waħedhom, u f'tiġrija oħra jaqdfu l-Ferilli ta' Mar- samxett. B'hekk din it-tiġrija li għall-għexieren tas-snin kienet meqjusa bħala l-aktar korsa akkanita ta' kull Regat- ta tilfet l-interess tagħha fost id-dilettanti u ma baqgħetx issir. Wara l-gwerra l-Isla ppru- vaw iqajmu mill-ġdid din it- tiġrija, iżda ma kienx hemm interess mid-distretti l-oħra :. ħadd ma jaf għaliex … kien hemm min qal li peress ħafna mill-opri tat-tiġrija li kienu jipparteċipaw bihom id-distretti tkissru bil-bombi tal-gwerra u għalhekk l-ebda distrett ma kellu flus biex jib- ni Ferilli apposta għat-tiġrija. Madankollu niftakar li fil- bidu tas-snin ħamsin, il-Mar- sa kienu tħajru jieħdu sehem f'din it-tiġrija, iżda meta raw li bil-Ferilla li kienu se jieħdu sehem biha ma kellhomx ċans jgħaddu lil tagħna, irti- raw minnha. Minħabba nu- qqas ta' interess mid-distretti din it-tiġrija mietet mewta naturali. Għalissa nħallu intervista ta' Piju Grech naraw x'kellu jgħidilna Ġużeppi Pisani, dilettant mill-Kalkara. Jien iltqajt ma' Pisani (anzjan) fix-xatt tal-Kalkara fl-aħħar tas-snin 70 u tkellimna fit-tul dwar ir-Regatta in ġenerali. kd siffaaji AD Wistin Grogan (il-Ħmar t'Alla) u Ċikku Fenech wara r-rebħa tagħhom fir-Regatta, fl-1921 Fejn tidħol il-Kalkara wrieni ritratt ta' dgħajsa ta' bi Tnejn bil-palju tal-ewwel fuq ir-rota ta' quddiem u bandiera bis- serduq fuq ir-rota ta' wara. X'taf tgħidli dwar dan ir- ritratt staqsejtu: Dan hu Wistin Grogan … wieħed mill-aqwa qaddiefa li kellha l-Kalkara fil-passat : jien niftakru tajjeb, hu u sieħbu Kieki Stivala kienu jieħdu sehem fil-korsa ta' bi Tnejn xi sentejn qabel Kar- mnu Geach tal-Posta u Pietru Farrugia t-Tinejt ta' Bormla. Rebaħ dan il-palju tliet darbietl Wistin kien qaddief tajjeb u miegħu ġieli qadfu qaddiefa oħra, bħal Ġużeppi Busuttil u Ċikku Feneċh. Niftakar li qabel, fl-1921, l-Isla kellhom koppja tajba li kienet tbaħħar fuq il-vapuri tal-Gwerra - mingħalija ta' bil-wieqfa kienu jsibuħ bħala Karmnu Caruana l-Vopa u kuġinuh li aktarx kienu jismu wkoll Karmnu. Din il-koppja ġieli rebħet it-tazza li l-ammiraljat kien jagħti bħala premju lil dik il-koppja li kien jirnexxielha tirbaħ ir-Regatta li n-Navv kienet torganizza fil-Port il- Kbir fost il-barklori li kienu jsiefru mal-bastimenti tal- gwerra. Dak iż-żmien, f'din il-kor- sa, anke fit-Tiġrija tal-Vitorja, il-qaddiefa kienu jbiddlu posthom waqt il-korsa xi tliet darbiet. Din kienet is-siste- ma ta' qdif li kienet tintuża f'din il-korsa f'dik l-epoka, iżda fl-1920, Wistin u sieħbu ddeċiedew li jbiddlu din is- sistemal Waqt li kull koppja, waqt l-andament tat-tiġrija kienet toqgħod attenta. għall-av- versarji tagħha biex il-bdil ta' pożizzjoni jsir f'daqqa u b'hekkħaddmajieħuvantaġġ fuq l-ieħor, f'ħin minnhom Wistin għamel mossa li kien se jbiddel postu, iżda fil-fatt reġa' f'postu u kompla jaqdef bilwieqfa sad-dħul. B'hekk f'dik is-sena, il- koppja Kalkariża, iffurmata minn Wistin Grogan u Kieli Stivala (il-Waħx), mhux biss rebħet il-palju. ta' bi Tnejn, iżda rnexxielha wkoll tbiddel is-sistema ta' qdif li għadha tintuża sal-lum … Qed ninnota li fuq ir-rota ta' wara hemm bandiera bis-serduq ::: din il-bandiera tindika xi ħaġa partikolari7 Fit-tiġrija tal-Vitorja hemm drawwa li -kull palju li jintrebaħ. tliet darbiet..wara xulxin, l-ekwipaġġ idendel bandiera b'Serduq fiha… wara l-gwerra, f'nofs is-snin ħamsin niftakar lill-partitarji Sengleani jdendlu bandiera kbira bis-serduq mal-Gardjo- la. Imma int semmejt li Wistin rebaħ dan il-palju fl-1920, sen- tejn qabel il-koppja Bormliża rebħet dan il-palju. Issa aħna nafu li l-gwerra l-kbira ntem- met fl-1918 ..: allura nis- taqsik, dan il-palju ntrebaħ ukoll fl-1919 u fl-19212 Iva, Grogan rebħu tliet darbiet ma' qaddiefa differ- enti … hekk tindika dik il- bandiera bis-serduk … dwar l-1919 ma nafx ngħidlek eżatt għax kienet is-sena ta' wara l-Ewwel Gwerra Dinjija u f'Malta kien hawn ħafna taħwid … iżda kif għedtlek, tradizzjonalment, bandiera bis-Serduq fir-Regatta tfisser tliet rebħiet infila. Għaldaqstant kollox jindi- ka li, fl-1919, kienu saru xi tiġrijiet, jista' jkun li mhux it-tiġrijiet tradizzjonali kollha saru f'dik is-sena, iżda jekk il-Bormliżi jsostnu li l-ewwel rebħa tal-koppja, it-Tinejt u tal-Posta kienet fl-1922, allu- ra bilfors li fl-1919 kienu saru xi tiġrijiet tad-dgħajjes fil- Port il-Kbir, u waħda minn- hom kienet dik ta' bi Tnejn li ntrebħet minn Wistin Grogan tal-Kalkara… ikompli darba oħra