GĦAQDA MALTIJA TAL-FOLKLOR IL-ĦAMSA U GĦOXRIN SENA TA' PUBBLIKAZZJONI Vol.7 Numru 1 2002 Ħarġa Numru 26 L-IMNARA Vol.7 Numru 1 2002 Ħarġa Numru 26 IL-ĦAMSA U GĦOXRIN SENA TA' PUBBLIKAZZJONI WERREJ Flus 'Maltin' , kejlu qisien Ġużi Gatt The Ċuglajta during Holv Week Anna Borg Cardona Il-Muxrabija, wirt l-Islam fil-Gżejjer Maltin CI. Jaccarini Polvdactvlism in folklore Angelo Dougall Nicknames in 197 centurv Gozo C.Savona-Ventura Il-wegħda mal-qaddisin Arthur Grima Is-siġġijiet tal-knisja Guido Lanfranco Il-kebbies tal-fanali f'Wied il-Għajn George Cilia Laqmijiet mill-Birgu Anton Attard, Paul 40 Agnes Bezzina, Lorenzo Zahra Kumitat u attivitajiet ta' l-Għaqda Maltija tal-Folklor Xogħolijiet ta' dan l-aħħar minn membri ta' l-Għaqda Maltija tal-Folklor Apprezzament: Rafel Bonnici Cat Bullettin ta' l-Għaqda Maltija tal-Folklor. Joħroġ darba fis-sena. L-opinjonijiet li jidhru hawn m'humiex neċessarjament dawk ta' l-Għaqda jew ta' l-Editur, jekk ma jkunx hekk speċifikat. Indirizz ta' l-Editur: 78, Triq San Trofimu, Tas-Sliema, SLM 02 Ġużi Gatt Il-lista ta' kotba li nkitbu fuq l-istorja tal-valuta legali, il-flus u l-muniti użati f'Malta matul is-sekli, minn żmien il-Feniċi sa żmienna, issa hi twila mhux ħażin. Ħafna mill-kitba li ġiet ippubblikata tixhed riċerka kbira u għarfien vast fuq is-suġġett. (1) B'xorti ħażina perc, li kellu wieħed ifittex fiha xi tagħrif fuq flus ''Maltin' bħal m'huma, ngħidu aħna, l-IRBIEGĦI u l-ĦABBA, x'aktarx li jibqa' b'xiber imnieħer. Dan x'aktarx hu marbut mal-fatt li l-istorja ta' dawn il-muniti tmur lura għaż-żmien ta' qabel il-miġja tal-Konti Ruġġieru f'Malta. Jiġifieri tmur lura għal żmien li, għal ħafna storiċi Maltin, hu żmien mudiam u bil-kemm mhux ukoll xi ftit perikoluż biex toqgħod tbagħbas fih. Is-seba' seklu w.K. (wara Kristu) ra t-twelid fid-dinja ta' reliġjon ''ġdida' - l-Islam. F'medda ta' ftit snin, din ir-reliġjon rebħet il-peniżola kollha ta' l-Għarabja, imxiet lejn il-Lvant u waslet sal-fruntieri ta' l-Indja, imxiet lejn il-Punent, qasmet il-Baħar l-Aħmar, rebħet l-Egittu, u sas-sena 696 w.K. ħadet ukoll dik l-art li kienet tissejjaħ fllfriqija'; li hi bejn wieħed u ieħor it-Tuneżija ta' llum. L-ewwel mexxejja li għamlu isem fit-tmexxija ta' l-Ifriqija kienu dinastija ta' nies imsejħa l-GĦALIEBA (Aghlabids). Dil-kelma ġejja mill-għerq tal-verb Malti 'għeleb/jegħleb', bħal meta tgħid, ngħidu aħna, li keffa tal-miżien 'tegħleb' lill-oħra. Il-laqam 'l-Egħleb' kien ingħata lil wieħed mill-fundaturi tagħhom u jfisser: 'Dak tal-maġġoranza; dak li għandu l-fehma (jew il-konsensus) li tegħleb il-fehmiet l-oħra'. L-Għalieba spiċċaw biex minbarra l-Ifriqija rebħu wkoll lil Sqallija u, magħha, fis-sena 869 jew 870 w.K. rebħu wkoll lil Malta. Kienu wkoll l-Għalieba li, fl-ewwel għexieren ta' snin tas-seklu disgħa w.K., ħolqu l-irbiegħi. (2): Fi żmienhom, l-ogħla munita tad-deheb kienet id-DINAR. Kienet teżisti l-munita ta' nofs dinar, li kienet tissejjaħ ''nisf dinar', u munita bil-valur ta' terz ta' dinar imsejħa 'tult dinar' (għax wieħed minn tlieta). Imma l-Għalieba ħolqu l-kwart ta' dinar, u peress li kwart hu wieħed minn erbgħa, sejħu l-munita IRBIEGĦI.-— Għalkemm ħareġ għall-ewwel darba fl-Afrika ta' Fuq, l-irbiegħi maż- żmien beda jiġi stampat ukoll fi Sqallija Misilma. Fil-fatt, fi Sqallija ġie stampat fi ikwantitajiet kbar'. (3) Peress li Sqallija Islamika kienet iċ-ċentru ta' kummerċ kbir bejn l-Afrika ta' Fuq u l-Italja, l-irbiegħi iddomina l-kummerċ kollu tal-pajjiżi taċ-ċentru tal- Mediterran. (4) Sar qisu d-dollaru tal-lum. Tant hu hekk li l-bliet Taljani ta' Amalfi u Napli, li dak iż-żmien kienu għadhom fil-bidu u ma kinux iħabbtuha mal-qawwa tal-kummerċ Mislem, stampaw il-munita tagħhom bħala kopja preċiża ta' l-irbiegħi Sqalli/Għarbi. (5) It-Taljani sejħu din il-munita Tari, jew Tari d'oro. Aktar tard, peress li kif jgħid il-Malti Iż-żmien itul u l-qarn idur', meta l-affarijiet inbidlu u kienu l-ibliet Taljani ta' Genoa, Pisa, u Venezja li ddominaw il-kummerċ (1) Ara, ngħidu aħna, l-ktieb: Currencv In Malta, ta' Joseph C. Sammut, Malta, 2002. D mill-Universita ta' Utah, l- Istati Uniti, 1986. pġ. ta' żmienhom, u Malta nħakmet minn mexxejja ġodda, dawn il-mexxejja l-ġodda ġew Malta bit-tari d'oro. Imma missirijietna lil dil-munita għarfuha mill-ewwel. U baqgħu jsejħula b'isimha oriġinali: ''l-irbiegħi'. L-irbiegħi kien tagħhom daqs kemm kien tagħhom l-ilsien Malti. Niesna baqgħu jikkalkulaw bl-irbajja' sas-16 ta' Mejju, 1972, meta Malta qalbet għas-sistema deċimali. Jien għadni niftakar sew It- tmintax irbiegħi (2s 6d). Id-dinar, u allura anke l-irbiegħi, kien jinqasam f'ĦABBIET. (6) Li kellek issarraf tmintax irbiegħi f'soldi ssib li għandek 30 sold (xelin kien fih 12-il sold). Tietin sold iġibu 360 ħabba (sold fih 12-il ħabba). Jekk taqsam 360 bi tmintax, jiġu 20. L-irbiegħi kien fih 20 ħabba, u kien ilu b'dak il-valur mill-inqas sa mis-seklu ħmistax. (7) Il-ħabba kienet ukoll tinqasam f'muniti iżgħar minnha. Nofs ħabba kienet tissejjaħ XGĦIRA (8). Jiġifieri ħabba kienet tiswa żewġ xgħiriet, għalkemm dil-kelma f'Malta intnesiet u ma ġiet irreġistrata f'das-sens ta' frazzjoni ta' ħabba fl- ebda dizzjunarju. Imma mill-istorja ta' Sqallija nafu li fi żmienu kien hemm ukoll il-munita tal-fidda. Din kienet tissejjaħ DIRHEM. Fil-Malti, id-dirhem jissemma biss fil-kotba tal-Bibbja ta' P.P. Savdon, imma dil-munita kienet komunissima fi Sqallija ta' qabel il-Konti Ruġġieru (9), u peress li issa qed jibda jidher ċar li Malta fi żmien l-Għarab kienet ukoll meqjusa bħala parti minn Sqallija, hu loġiku li d-dirhem kien magħruf sewwa f'Malta wkoll. Id-dirhem kien jinqasam f'sittax-il ĦARRUBA. Din il-ħarruba, li wkoll tissemma ħafna fl-istorja medjevali ta' Sqallija, kienet munita oħra tal-fidda. (10) Meta kont żgħir ommi kienet tgħidli, UMela l-flus ħsibthom żerriegħa tal-ħarrub7' Jidher li d-dirhem kien jinqasam ukoll f'munita li kienet tiswa wieħed minn tnax (1/12) ta' dirhem, għalkemm l-isem ta' dil-munita ma' jidhirx li hu magħruf. Fiż-żmien meta l-valuta legali uffiċjali f'Malta kienet id-dinar, l-irbiegħi u l-ħabba, (jiġifieri qabel il-Konti Ruġġieru), jidher li kien hawn ukoll sistema ta' qisien u kejl. Xi wħud mill-ismijiet ta' din is-sistema ta' kejl għadhom magħrufa sew minn ħafna minna. L-istess ismijiet kienu użati fuq medda kbira ta' art, mis-Sirja u l-Iraq, sa l- Eġittu, Sqallija, u mit-Tuneżija sal-Marokk. (12) Il-qisien li se nagħtu huma skond kif inhu magħruf li kienu fil-Medju Evu fil-Lvant Nofsani u l-Afrika ta' fuq (13) u mhux kif kienu f'Malta fl-aħħar żminijiet li kienu għadhom jintużaw. IS-SUBGĦA (bl-Għarbi el-Isbagħ) kien it-tul ta' bejn iż-żewġ għekiesi tas-subgħa l- werrej. 24 subgħa kienu jagħmlu DRIEGĦ (diragħ), li kien it-tul mill-minkeb sal- ponta tas-subgħa l-fustani. 4 dirgħajn kienu jagħmlu QAMA, jew it-tul ta' bejn il- ponot tas-swaba' tan-nofs ta' dirgħajn miftuħin beraħ. $ qamiet kienu jagħmlu QASBA (għalkemm it-tul ta' din kien ivarja, imma bejn wieħed u ieħor kien ta' (6) ''Habba.' Ara paġna /xi taħt ''grano''. D mill-Universita ta' Utah, l- Istati Uniti, 1986, pġ. erba' metri. (14) Mela l-kelma ''qasba', użata bħala kejl, hi qadima ħafna, u m'għandux għalfejn jingħad li tista' tkun 'kalk' tal-kelma Sqallija 'canna' (15). Anzi, hi l-kelma ''canna' li hi kalk tal-kelma ''qasba', l-istess bħal fil-każ ta' l- irbiegħi u t-tari. Qisien oħra: Il-QABDA kienet il-wisa' ta' l-erba' swaba' l-weqfin ta' l-id. Ix-XIBER kien il-wisa' ta' bejn is-subgħa l-kbir u s-subgħa ż-żgħir ta' id miftuħa beraħ, u l- FITER (bil-Malti ngħidu ''fitef') kien il-wisa' ta' bejn is-subgħa l-kbir u s-subgħa l- werrej. ; Fiż-żminijiet li qegħdin nitkellmu fuqhom, ġidek kien jitkejjel skond kemm għandek art; u l-aktar art importanti ma kenitx dik li hi tajba għall-vilel u d-djar, imma dik li hi tajba għar-raba'. Mela ried ikun hemm ftehim fuq kif wieħed ikejjel l-art. Dal- ftehim kien importanti mmens għax bih mhux biss stajt tqis ġidek imma t-tmexxija tal-pajjiż setgħet ukoll tqis u tkejjel it-taxxi li għandek tħallas fuq ġidek. Għalkemm is-sistema tat-taxxi dejjem tkun ikkumplikata, imma fis-sempliċità tagħha, fi żmien l-Għalieba, is-sistema ta' ħlas fuq l-art kienet din: Jew tħallas persentaġġ, tant fil-mija, ta' l-uċuħ li joħorġu mir-raba' tiegħek (jew tal-valur tagħhom); jew tħallas somma flus kull tant raba' li għandek. (16) L-ewwel sistema kienet magħrufa bħala l-GĦEXUR. Tħallas għaxra fil-mija tal-uċuħ, jew il-valur tal- prodott li joħroġ mir-raba' tiegħek. It-tieni sistema kienet tissejjaħ iż-ZEWĠ, għax kienet imsejsa fuq il-kejl ta' kemm art kont tista' taħrat b'moħriet taż-żewġ, f'ġurnata. Tant hu hekk li kien hemm min kien isejħilha ŻEWĠ IL-BAQAR. (17) Wieħed kien iħallas tant flus għal kull tant raba' li għandu u l-kejl kien mibni fuq kemm art stajt taħrat b'moħriet miġbud minn żewġ baqriet (jew gniedes) f'ġurnata. L-ammont tal-flus li sid l-art kien iħallas lill-gvern kien jissejjaħ il-ĦARAĠ, filwaqt li l-ammont li min jaħdem l-art kien iħallas lis-sid kien jissejjaħ il-QBIELA, għax kien ammont maqbul bejn sid l-art u min jaħdimha. Fil-każ ta' l-art li l-ħlas fuqha kien isir bil-persentaġġ, ukoll kien hemm differenza bejn il-ħlas li sid l-art jagħmel lill-gvern (l-għexur), u l-ħlas li sid l-art jitlob minn min jaħdimha. Skond m'hu magħruf minn pajjiżi oħra ta' madwarna, jidher li l- qbiela fi flus kienet titħallas l-iktar fuq raba' li kien tajjeb għall-ħxejjex ta' l-ikel, l- iktar it-tagħam, jiġifieri l-qamħ u x-xgħir. Filwaqt illi raba' li minnu kienu joħorġu uċuħ ''kummerċjali' bħal m'hu, ngħidu aħna, l-qoton, kont trid tħallas għalih b'sistema ta' persentaġġ mill-wiċċ li joħroġ. Ta' dan x'aktarx li għad għandna tifkira fil-qawl li jgħid: il-qoton mill-fiddien, Joħreġ bil-kejjiel u bil-wiżżien. Jiġifieri li mill-'fiddien' il-qoton jiżnuħulek u jkejluhulek biex jaraw kemm se jiħdulek minnu. It-tifsira tal-kelma 'fiddien' bħala ammont ta' raba' li fuqu trid tħallas b'tant fil-mija tal-prodott, tinstab żgur fl-Eġittu. (15) Joseph M. Brincat, il-Malti Elf Sena Ta' Storja, Il-Pjetà, 2000: pġ. Sadattant, il-kliem l-ieħor marbut mal-kejl tar-raba' hu użat ukoll bħala kejl ta' 'piżijiet' fil-bejgħ u x-xiri tal-ġwież u ż-żrieragħ. Dan għaliex, fil-bidu nett, ir- raġunar kien dan: B'tant żerriegħa, stajt tiżra' tant art; b'kejla ful, tiżra' kejla raba', b'siegħ qamħ, tiżra' siegħ raba', (19) M'għandniex xi ngħidu, maż-żmien il-kejl kellu jingħata tifsira iżjed preċiża. Wara kollox, siegħ żerriegħa miżrugħ f'raba' bagħli mod, u siegħ żerriegħa miżrugħ f'raba' saqwi mod ieħor. Is-SIEGĦ kien kejl użat fl-inħawi tal-Ġordan u n-naħa ta' fuq ta' l-Għarabja. Fis- seklu 7 w.K. is-siegħ kien jiswa 4 MDIED (mdied hu l-plural ta' MODD), u 16-il MODD kienu jiswew WISQ (20). Il-kelma ''wisq' fil-Malti tal-lum tfisser 'ħafna' jew anke ''iżżejjed'. Imma fin-nisel tagħha kienet tfisser tip ta' kejl. Meta wieħed kien jgħid: 'Hawnhekk għandek wisg', kien qisu qed jgħid: 'Hawnhekk għandek ħemef', jew ''Hawnhekk għandek tunellata'', biex juri li għandek ħafna; kwantita kbira. B'daqsxejn ta' rieda tajba, u meta ma jkunx hemm il-ħsieb li wieħed tjimmitoloġizza', il-lingwa tista' tmexxina biex nixħtu mqar xi ftit dawl fuq żminijiet 'mudlama' ta' l-istorja ta' pajjiżna. Hawn taħt qegħdin nagħtu l-ismijiet tal-qisien ta' qabel id-dħul tas-sistema Ingliża (u qabel id-dħul tas-sistema metrika), u l-kejl li bih il-bdiewa għadhom jitkellmu fuq ir-raba' s'issa. Il-lista ħadnieha mid-dizzjunarju Malti/ingliż tal-Professur Ġuże Aquilina, żewġ volumi li ħarġu bejn is-sena 1987 u 1990. Id-dizzjunarju jgħid li t- tagħrif ittieħed minn rapport imxandar minn kummissjoni maħtura mill-Gvern biex tistudja l-introduzzjoni ta' sistema metrika f'Malta. Ir-rapport ħareġ fl-1907: 1 Qasba kwadra 4.391 sq.m 1 Kejla 18.735 sq.m 1 Siegħ 10 kejliet . 1 Tomna 6 sigħan 0.112 ha THE ĊUQLAJTA DURING HOLV WEEK fix-Xaghra ta' dari ' 'Liturgija u Drawwiet ta' qabel ir Riforma'' in Ix-Xagħra, vol. See also Damma tal kliem kartaginis mscerred fel fom tal maltin u għaucin, Ms. 143, 97r. EA NI e1r18 A a— DO INSIDECHURH l A ju ji li IL-MUXRABIJA WIRT L-ISLAM FIL-GŻEJJER MALTIN Dr. C.J. Jaccarini MD, FRCP, DCh. Hawn min jgħid li, minbarra l-lingwa, l-Għarab kienu daħħlu f'pajjiżna t- tqassim tat-raba' f'taraġ immewweġ ta' għelieqi mdawrin b'ħitan tas-sejjieħ kif ukoll l- użu tas-sienja għat-tisqija tal-uċuħ. Jingħad ukoll li kienu huma l-ewwel li ħawlu f'Malta s-siġar taċ-ċitru. Iżda dan kollu mhux la kemm wieħed jasal biex jipprovah. Lanqas wieħed jista' jkun fiż-żgur jekk il-bixra arkitettonika ta' l-irziezet Maltin, bi kmamar ċatti mibnijin dawra mejt ma' bitħa żgħira, u dik ta' l-irħula, bit-toroq dojoq u sqaqien li jserrpu u jidħlu ġo xulxin bla ma jsegwu pjan fiss, humiex ukoll influwenza ta' l-Għarab. Kull ma nistgħu ngħidu ħu biss li għad fadal fostna tliet elementi mhux komuni, jiġifieri l-isqifa — passaġġ imsaqqaf li jieħu dritt għal ġo razzett, ir-roundels ġebliet kbar u tondi ngastati ġol-ħitan u mnaqqxin b'disinji dekorattivi, u l-muxrabija huma tipiċi tal-kultura Islamika.l F'din il-kitba se nagħti xi tagħrif fil-qosor dwar din ta' l-aħħar (bil-Għarbi mushrabiva), li għalkemm illum qajla għadna nisimgħu biha, kienet qiegħda f'ħalq il-poplu fi żminijiet oħra u kienet saħansitra msemmija minn Temi Zammit f'waħda mill-istejjer qosra tiegħu 2. Il-muxrabija hi bħal paraventu jew skrin dekorattiv ta' l-injam li kien jinħadem bl-idejn jew bit-torn f'għamla ta' kannizzata u kien jgħatti l-fetħa ta' tieqa. B'hekk wieħed seta' jittawwal 'il barra minn ġot-tieqa bla ma jidher. Dan hu element interessanti tal-kultura tradizzjonali Islamika fejn is-soċjetà kienet minn dejjem iddominata mill-irġiel u fejn fl-imgħoddi n-nisa ma tantx kellhom kuntatti diretti mad- dinja ta' barra. Għalhekk fil-waqt li l-irġiel setgħu joħorġu 'l barra kull meta fettlilhom, l-Mhux magħruf. jekk dawn kinux iddaħħlu dirett mill-Għarab ta' l-Afrika ta' Fuq, jew indirettament minn nies ta' Sqallija jew ta' Spanja. Għal iktar dettalji u ritratti ta' l-isqifa u r-roundels li għandna f'pajjiżna, ara M.Buhagiaru — S.Fiorini, Mdina: The Cathedral Citv of Malta, Central Bank of Malta, 1996, vol.i, pp.55-60, 61, 64 u 66; u C.J Jaccarini, Ir-Razzett: The Maltese Farmhouse, Malta, 1998, pp.80-82, 102, 107-108. 2 Din jisimha 'Lejla Bint Ħassan', u ġiet mitbugħa f'Nies Bla Sabar u Stejjer Oħra, miġburin minn Toni Cortis, Merlin Librarv Ltd., 1987, p.62-65. in-nisa kienu jibqgħu misturin f'darhom u setgħu biss jaraw x'kien qed jiġri madwarhom billi jittawlu minn wara l-muxrabija. Għalkemm l-użu tal-muxrabija issa ilu sew li nqata' minn pajjiżna, dan l-oġġett xorta għadu jqajjem interess fost l-istudjużi ta, l-etnografija, ta' l-antropoloġija u ta' l- arkitettura għaliex jixħet dawl partikulari fuq id-drawwiet ta' l-imgħoddi u l-ħajja domestika ta' missirijietna. Jingħad li l-iktar muxrabiji antiki fid-dinja li nafa bihom s'issa huma dawk tas-seklu IX. Aquilina jiddefinixxi l-muxrabija bħala ''a roofed balconv or projecting oriel window''3, imma fil-fehma tiegħi din id-definizzjoni hi xi ftit xotta u ma tkoprix il- bosta forom ta' muxrabija li għadhom jeżistu fil-gżejjer Maltin. Ta' min jinnota wkoll li hawn xi wħud li minflok il-kelma muxrabija jużaw muxrafija, kelma li safejn naf jien ma tinstab fl-ebda dizzjunarju Malti.4 Kultant għadna nisimgħu 'il xi xiħ raħli li jirreferi għaliha bħala n-nemmiesa, waqt li hemm oħrajn li jsibuha bħala x-xerriefa. Il- muxrabija qadima li hemm fir-Rabat, Għawdex, isejhulha l-kixxiefa jew inkella l- kixxifija. Fl-aħħarnett hemm il-glusija jew gelusija 6, persjana f'apertura ta' tieqa li tinfetaħ 'il fuq minflok lejn il-ġenb, li tista' titqies ukoll bħala varjazzjoni tal- muxrabija. Il-muxrabiji li għad fadal Malta nsibuhom l-iktar f'xi razzett jew xi f'dar qadima fejn jidhru maħruġin kemxejn 'il barra mit-tieqa ewlenija fl-ewwel sular li tħares għal fuq il-bieb ta' barra. L-iktar għamla komuni hi dik ta' kaxxa ċatta li fiha għadd ta' toqob żgħar fil-faċċata u toqba jew tnejn kemxejn ikbar fil-ġnub u fin-naħa ta' taħt. Ximindaqqiet minflok it-toqob tal-faċċata' jidhru serje ta' xquq bħal dawk tal-persjani. Minħabba fin-nuqqas ta' siġar f'pajjiżna, l-ewwel muxrabiji x'aktarx li kienu jsiru tal-ġebel iżda dawn ftit li xejn għad fadal minnhom u llum l-iżjed li nsibu huma dawk li huma maħdumin fl-injam. 4 Il-Prof. Aquilina jagħti l-kelma xiref bħala ''To look/lean out of a window generallv to see what is going on outside', iżda n-nom ta' dal-verb huwa mixref jew mixraf (li jfisser post fil-għoli jew belveder). Il-Miklem Malti ta' E. Serracino Inglott il-kelma muxrabija ma' jgibhiex. $ Ara A.F. Attard, Mill-Ħajja ta' L-Imgħoddi: Tagħrif Folkloristiku minn Għawdex, voli, Gozo, 1991, 84. Il-kelma kixxifija hija l-femminil ta' kixxiefi. Aquilina, 1987, voli, 657, talit il-kelma kixef. 6 Kelma li ġejja mill-Franciz, jalonsie. Fil-kantuniera tal-bejt ta' razzett ġieli naraw kamra żgħira fuq quddiem b'daqsxejn ta' rewwieħa li minnha wieħed kien jista' jgħarrex madwaru. Din tfakkarna fil-gardjola (sentrv box jew vedette) li hemm fil-kantunieri ta' xi wħud mis-swar tagħna li minnhom kienet issir l-għassa għall-għadu. U Ja qed insemmu l-fortizzi, hawn ta' min jinnota li s-swar Islamiċi kellhom ukoll il-mushrabiva tagħhom, għalkemm din kienet ta' bixra u funzjoni differenti minn dik tal-bini domestiku. Teknikament din isibuha bħala box machicoulis jew drop box u kienet bħal gallerija żgħira tal-ġebel mingħajr qiegħ li tisporġi 'l barra mill-faċċata tal-bejt fuq il-bieb ewlieni tal-forti. Barra minn ħarsithom, mill-għoli tas-sur, l-għassiesa setgħu jitfgħu fuq l-għadu xita ta' misħun u qatran jaħraq. Waħda mill-aktar għamliet strambi fost il-ftit muxrabiji tal-ġebel bi dik li għad hemm mal-faċċata ta' dar qadima fi Triq il-Karmnu, ġol-Mandraġġ, il-kwartier Għarbi tar-Rabat, Għawdex (ara III. Din m'hix ħlief toqba mdaqqsa li tinfed il-ħajt ta' fuq is-soll tat-tieqa u tgħaddi 'l isfel fuq ix-xellug minn wara l-blata tal-ħarriġiet. Minn hawn tinżel f'għamla ta' gandott dejjaq li jibqa' jitwessa' bil-ftit il-ftit sa ma jispiċċa ċatt mal-ħajt qisu mrewħa magħluqa. Jingħad li din hi l-iktar muxrabija qadima li hawn f'pajjiżna u l-unika waħda ta' din l-għamla. Forma oħra interessanti ta' muxrabija tal-ġebel għandha l-wiċċ imżerżag 'il barra, għat-tond, qisha ħarrieġa tasha 'l isfel, b'għadd ta' toqob żgħar ġo fiha li minnhom wieħed seta' jnemmes 'il barra. Oħrajn huma bħal kaxxa ċatta tal- ġebel ingastata fil-ħajt bil-faċċata tmil xi ftit 'il barra min-naħa t'isfel (Il. Żewġ muxrabiji ta' dan it-tip għadna nistgħu narawhom mal-bini magħruf bħala Ta' Monita, Marsaskala (Ill. Muxrabija maħduma fil-ġebel b'bixra dekorattiva m'hix tas-soltu hi dik li hemm fuq il-bejt ta' 84 Triq Santu Rokku, Birkirkara - id-dar li, kif jingħad, kien jgħammar fiha l-patrijott Ċensu Borg (Braret) fi żmien il-ħakma tal-Franċiżi (Ill. 7 Għal din ir-raġuni l-Maltin kienu jsibu dawn it-torrijiet bil-machicoulis bħala 'torrijiet tal-misħun', Ara S.C. Spiteri, Fortresses of the Cross, 1994, pp.474, 476, 645, 646. Wieħed jista' jara numru ġmielu ta' dawn id-drop boxes fit-Torri Gauci u fit-Torri tal-Kaptan li qegħdin qrib xulxin f' San Pawl tat-Tarġa, kif ukoll fit-Torri Kavallier fil-Qrendi. It-Torri ta' Gourgion fix-Xewkija, Għawdex, li kien inħatt fi żmien l-ahhar gwerra, kellu bosta mibnijin dawra mejt mal-hitan. Triq miż-Siżġieni Kar- kaħe Fid-djar li ma kellhomx muxrabija kien ikun hemm xi rkejjen oħra minn fejn wieħed seta' jgħarrex 'il barra mingħajr ma ħadd jarah. Per eżempju, jekk niflu sew it- tieqa karatteristika li tagħti għal fuq il-bieb ta' barra ta' bosta rziezet (magħrufa bħala t- tieqa taż-żewġ ħarriġiet) għandna nindunaw li l-blata tas-soll mhux dejjem hija mħaxkna sew mal-faċċata tad-dar. Hekk kien jitħalla xaqq li minnu kienu jgħarxu 'l isfel ħa jaraw min ikun ġie (III. Barra minn hekk, xi galleriji antiki, kemm dawk tal- ġebel kif ukoll ta' l-injam, kienu jservu sabiex wieħed seta' jħares 'il barra mingħajr ma jixref. Fost il-galleriji miftuħin tal-ġebel, jispikkaw dawk li huma mżejnin b'lavur mill- isbaħ u ddekorati b'toqob żgħar minquxin f'sensiela ta' rożetti, flieli tal-qamar jew bid- disinn tal-furdulis. Xi wħud insibulhom ringiela balavostri u kienu jintużaw għall- istess ħaġa. Hemm ukoll xi galleriji ta' l-injam b'numru ta' toqob żgħar taħt it-tieqa tal- ġenb jew xquq fil-panewwi, imma ħdejn il-galleriji bill-persjani jew bil-ħsajjar tal- qasab mat-twieqi dawn huma rari. F'razzett antik ħdejn il-kappella ta' San Publju, f'Ta' Għammar, Għawdex, għad hemm muxrabija interessanti tal-ġebel li sa fejn naf jien m'hawnx oħra bħalha fil- gżejjer tagħna. Fuq il-blata tas-soll, tistrieħ immejla 'l ġewwa mal-ħajt ta' fuq it-tieqa, naraw ċangatura kbira, u fl-istess blata fetħa maqtugħa rettangolari b'tavla fuqħa li Wieħed kien iressaq biex seta' jħares 'l isfel minn ġo fiha (IILF). Fil-kunvent tal-patrijiet kapuċċini tal-Furjana nsibu verżjoni oħra, din id-darba f'għamla ta' toqba mdaqqsa ġos-saqaf tal-portiku ewlieni. Din it-toqba kwadra jew spv hole qiegħda fil-għoli fejn ma tagħtix fil-għajn u tinfed għal ġol-kuritur ta' l-ewwel sular permezz ta' toqba oħra fl-art, Fiż-Żejtun fid-dar numru 92 Triq il-Kbira hemm spv hole oħra li tixbahha, għalkemm din qiegħda fil-baxx, livell mas-soll tat-tieqa, tħares lejn il-ġenb tal-bieb ta' barra.$ Il-muxtabija ta' l-injam bi wisq iktar komuni minn dik tal-ġebel u nistgħu narawba mxerrda 'l-hawn u 'l hinn fl-irħula. Hemm minnha wkoll fl-Imdina u fix- xaqliba l-qadima tar-Rabat ta' Malta. L-iktar komuni hi f'għamla ta' kaxxa ċatta, b'numru ta' toqob żgħar fil-faċċata, fil-ġnub u fin-naħa t'isfel tagħha, li tgħatti l-fetħa 8 Tagħrif mogħti lili minn Joseph Tanti, Żejtun, 1.5.2002. tat-tieqa ta' fuq il-bieb ewlieni. Fuq quddiem, minflok toqob, ġieli jkun hemm screen tal-wiremesh. Jeżistu wkoll xi kaxex b'żewġ purtelli tal-ħġieġ imtappan biex dak li jkun ma jagħtix fil-għajn (IIL H). Oħrajn għandhom il-persjana mal-faċċata, bħal dik li nsibu ħdejn in-niċċa ta' San Tumas f'Wied il-Għajn. Għalkemm il-bixra tal-muxrabija Maltija ta' l-injam hi waħda sempliċi u ma fihiex ix-xogħol elaborat bit-torn jew bl-arkett li naraw f'dawk li hemm bil-gzuz ġol- pajjiżi ta' l-Afrika ta' Fuq u f'tal-Lvant Nofsani (Ill. J, K, L), hi xorta waħda tixbahhom. L-istess nistgħu ngħidu għall-galleriji ta' l-injam li barra l-pajjiżi li għadna kif semmejna nsibuhom fil-parti t'isfel ta' Spanja li damet wisq aktar minna taħt il-ħakma ta' l-Islam. F'dawn l-aħħar ħamsin sena ħallasna prezz qares għall-Iżvilupp ta' pajjiżna, u issa qisna ntbaħna li tul il-mixja tal-'progress' għamilna ħerba sħiħa mill-patrimonju Malti. B'ħasra kbira wieħed jinnota li bil-ftit il-ftit, flimkien ma' l-irziezet u d-djar qodma, qed inkomplu nmnaqqru l-bosta fdalijiet żgħar, xempji ta' l-arkitettura vernakulari li fasslu missirijietna. Wisq agħar minn bekk, issa spiċċajna biex għarraqna wkoll il-maqdes ta' l-Imnajdral. Ħaġa tal-mistħija, il-lezzjoni aħna donna ma nitgħallmuha qattl Irridu nifhmu li minkejja ċ-ċokon u s-sempliċità tagħhom il-muxrabija u xi ntietef oħra — li ħdejn il-patrimonju grandjuż tan-Nies tal-Qedem, tal-Kavallieri u tal- Knisja jistgħu jidhru li m'għandhom l-ebda valur - huma parti mill-istorja etnika u folkloristika ta' pajjizna. Għaldaqstant, jeħtieġ li kull wieħed u waħda minna jaħdem bla heda, l-aktar fost it-tfal u ż-żgħażagħ, biex ikun hawn aktar apprezzament u għożża ta' dak kollu li ħallewlna missirijietna. Kitbiet għal 'L-Imnara' Dawn iridu jkunu bażati fuq riċerka jew esperjenzi personali tal-kittieb, u jkollhom dejjem konnessjoni mal-folklor lokali. Kull kitba għandha tasal għand l-editur, Guido Lanfranco, 78, Triq San Trofimu, Tas-Sliema, SLM 02 IL-WEGĦDI MAL-QADDISIN Il-wegħdi dejjem kienu jsiru u wieħed jassoċjahom mar-reliġjon bħala mod ta' devozzjoni. Dejjem kien hawn nies devoti lejn xi qaddis, għalhekk meta xi ħadd jagħmel wegħda arah imur jitlob lil dak il-qaddis li jkollu devozzjoni partikolari lejh. Storja li seħħet tassew hija dik ta' Katarina u binha Feliċ. Din Katarina Schembri, xebba Galea mwielda ż-Żurrieq, kienet toqgħod Bengħajsa. Fl-1945 binha Feliċ ta' tliet snin bdew ituh l-aċċessjonijiet. Din l-omm tistgħu taħsbu kif iġġennet b'dak li beda jiġri u ġriet mhux ftit għand it-tobba biex tipprova tfejqu. Bħala mara ta' fidi kbira, Katarin sabet ir-refuġju tagħha f'San Franġisk. Ma' dan il-qaddis għamlet wegħda għall-fejqan ta' binħa Feliċ. Il-wegħda kienet li lil binha tlibbsu ċ-ċoqqa bħal ta' patri Franġiskan. Din iċ-ċoqqa kienet ta' kulur kannella skur bil-kurdun mal-qadd. Katarin sabet biċċa drapp l-istess bħal tal-patrijiet, u ħetithielu. Għal min forsi ma jafx, dan it-tip ta' drapp ixewwek mhux ħażin, u mur ara dak il-povru tifel ta' tliet snin x'kien iħoss. Din il-libsa dam jilbisha għal madwar sena u nofs; immaġinawh bil-libsa fis-sħana tas- sajfi Ħutu li kienu akbar minnu kienu jarawha stramba din il-biċċa li ħuhom kien dejjem liebes l-istess libsa. Meta Katarina rat li binha kien fieq, neżżgħatlu din il-libsa minn fuqu u l- wegħda lil San Franġisk ġiet fi tmiemha. — M'għandniex xi ngħidu li Katarin ferħet mhux ħażin bil-fejqan ta' binha, biss jien naħseb li aktar feraħ iċ-ċkejken Feliċ, għax fl- aħħar ħeles mix-xwiek li kien iħoss bil-libsa ta' San Franġisk Feliċ Schembri ma' ħutu liebes ta' San Franġisk fil-bitħa tar-razzett (ara pag. faċċata li jmiss) Is-siġġijiet tal-knisja (ara l IS-SIĠĠIJIET TAL-KNISJA Il-knejjes l-antiki li għadhom jeżistu mill-Medju Evu u minn ftit aktar tard kienu ċkejknin bħalma naraw f'diversi bliet u rħula u fil-kampanja. Dawn aħna kemm-il darba ngħidulhom kappelli, għalkemm aħjar jekk nirreferu għalihom bħala knejjes, għax kappelli, antikament, kienu dawk mibnijin imissu ma' knejjes oħra u saħansitra jitniffdu magħom, sakemm biż-żmien bdew jiffurmaw parti integrali mill-knejjes il- kbar f'għamla ta' kappelluni. Fl-imgħoddi dawn il-knejjes ċkejknin kellhom art imbattma u xejn siġġijiet, imma wħud kellhom bħal bank twil tal-ġebel taħt il-ħitan. Biż-żmien, meta bdew jinbnew il-knejjes kbar, bdew idaħħlu fihom siġġijiet ta' l-injam bil-qigħan tagħhom mimlijin bin-nisġa tas-sogħda. Issa fil-knejjes insibu bankijiet twal u puliti li jitnaddfu malajr u jżommu l-ordni fil-firxa tan-nies li jmorru għall- funzjonijiet u waqt il-ħruġ u d-dħul għat-tqarbin. Iżda fis-snin sittin u sebgħin tas- seklu għoxrin, li kien żmien ta' bidla, kien għad kellna mijiet ta' siġġijiet tas-sogħda, sakemm spiċċaw għal kollox mill-knejjes. Is-siġġijiet l-antiki fid-djar komuni, tista' tgħid kollha kienu tas-sogħda għax tas-sinjuri biss kellhom kisi bit-tapizzerija. Aktar antikament lanqas siġġijiet ma kellhom fid-djar, imma kienu jaħdmu l-banketti ta' l-injam ta' diversi daqsijiet u għamliet; anzi l-aktar il-foqra, u l-aktar antiki kienu joqogħdu fl-art u ma kellhom xejn ħlief xi ġebla għal min ma jiflaħx jerġa' jqum. Is-sogħda hija ħaxixa bil-weraq tawwalin, irqaq u b'saħħithom. Fl-Ewropa kienu jobormu dawn il-weraq biex jiffurmaw bħal rumnell jew ħabel irqiq biex jinsġu bihom il-qigħan tas-siġġijiet u l-Maltin tgħallmu jimlew is-siġġijiet bħalhom. Għalkemm għandna diversi speċi ta' sogħda jikbru f'Malta u Għawdex, m'hawnx kwantitajiet u kwalitajiet tajbin biżżejjed, għalhekk is-sogħda kienet tiġi minn Sqallija u timbiegħ bl-użin, bil-qantar. Kien hawn bosta nies jaħdmu billi jimlew is-siġġijiet, kif konna ngħidulhom. Kien hemm mastrudaxxi li jaħdmu biss siġġijiet u jimlewhom għandhom stess jew jgħadduhom lil min jispeċjalizza f'dak ix-xogħol. Triq San Kristofru, il-Belt, kienet magħrufa bħala t-Triq tas-Siġġijiet, għax kien hemm min jaħdimhom, u jsewwihom, u billi bosta mix-xogħol kien isir barra t-triq, kienu aktar jolqtu l-għajn. Meta fid-djar bdew deħlin is-siġġijiet u l-għamara tradizzjonali, is-siġġijiet kellhom il-maqgħad mimli bis-sogħda, u s-siġġijiet tal-knejjes kienu jinħadmu hekk ukoll. — Fid-djar ta' ftit qabel u fil-bidu tas-seklu għoxrin daħlu wkoll siġġijiet li kellhom is-sogħda tagħhom b'xi kuluri, u minsuġin b'mod li jiffurmaw disinn. Tal- knejjes ma kellhom l-ebda disinji imma xorta waħda kienu puliti. F'dawn l-istess żminijiet is-siġġijiet fid-djar bdew jieħdu xejra oħra, billi l- maqgħad kien isir ta' l-injam iddisinjat imma tal-knejjes baqgħu jsiru tas-sogħda u ta' sikwit kellhom jissewwew għax is-sogħda kienet tibda tinħall jew tinqata'. Dawn is- siġġijiet kienu joħolqu ħafna ħsejjes fil-knejjes, il-ħin kollu jiżżerżqu ma' l-artu jistabtu, l-aktar meta n-nies iqumu u joqogħdu. Biex jonqsu dawn il-ħsejjes, u biex ma joborxux l-art, is-siġġijiet tal-knisja kienu jsammrulhom biċċtejn ġilda salib mat- tarf ta' kull sieq. Din il-ġilda kienet ta' sikwit tinqala' jew titqatta', għalhekk kultant żmien kienu jinġabru s-siġġijiet f'xi rokna tal-knisja, ineħħulhom il-ġilda l-ħażina, iġibu biċċiet tal-ġilda maqtugħin lesti u jsammruhom salib bit-taċċi mat-truf tas-saqajn. F'ħafna knejjes, is-siġġijiet kienu jkunu proprjeta tas-sagristan, għalhekk fil- knejjes kienu jsiru żewġ ġabriet, waħda mis-sagristan li kien idur bil-kopp (u wkoll jagħti sitt ħabbiet bqija lil min itih soldi) biex ikollu fondi għall manteniment tagħhom, u ġabra oħra minn membru tal-kleru għall-knisja; dan kien idur bis-satla u ma jagħtix bqija. Ġie li s-sagristan kien jikri għadd ta' siġġijiet lill-familji meta jkollhom tieġ. Dari t-tiġijiet niftakruhom isiru fid-dar ta' l-għarusa minflok f'sala u kienet drawwa li, filwaqt li l-għarajjes ikollhom siġġijiet speċjali, il-kamra kienet tkun imdawra bis- siġġijiet, kif ukoll kmamar oħrajn imma, billi fid-dar ma kienx ikun hemm siġġijiet biżżejjed, kienu jinkrew oħrajn mill-knisja. F'xi knejjes, is-sagristan kien ikun aktar imħabbat bis-siġġijiet fi żmien ir- randan. Fir-randan ikun hemm ħafna eżerċizzi, u billi kienu jmorru bosta nies bi ħġarhom, is-sagristan ta' dawn il-knejjes kien ineħħi s-siġġijiet kollha u jrekkinhom stivati fuq xulxin kif tidħol wara l-bieb tal-knisja. Min jidħol għall-eżerċizzi kien ikollu jagħti xi ħaġa lis-sagristan biex ikollu siġġu, u did-darba mingħajr bqijal Jekk ma tħallasx tibqa' bilwieqfa. — Malli jispiċċaw l-eżerċizzi ta' kmieni, kien jerġa' jiġbor is-siġġijiet kollha, bil-għajnuna ta' ħaddieħor, biex malajr ikunu lesti għall- eżerċizzi ta' wara, u dakinhar kien idaħħal aktar soldi mis-soltu. Sakemm kien għad hemm is-siġġijiet fil-knejjes, kien hemm diversi modi kif in- nies jużawhom. — Suppost li ssib siġġu u toqgħod fuqu, imma ħafna kienu dawk li jużaw żewġ siġġijiet; wieħed biex ipoġġu fuqu, l-ieħor biex jistrieħu miegħu fuq quddiem, li fuqu n-nisa kienu jpoġġu l-basket li dejjem iġorru magħhom. — Ximara ħoxna ħafna kienet tieħu żewġ siġġijiet fuq wara biex tpoġġi, u tnejn quddiem biex isserraħ idejhal. Meta fil-knejjes ma kienx hemm dawl biżżejjed, jew għax ikun għadu ma sebaħx u t-twieqi jkunu għadhom mhux qed idawlu jew għax il-knisja tkun mudlama minnha stess, kien hemm min jieħu biċċa xemgħa qasira miegħu fil-knisja, jixgħelha, qattar ftit mix-xemgħa fuq dahar is-siġġu u jwaħħalha hemm biex ikun jista' jaqra t-talb minn fuq il-ktieb. Dawn l-individwi kienu ftit, għax mhux kulħadd kien jaf jaqra; anzi kienet issir ir-reċta tar-Rużarju filwaqt li ċ-ċelebrant ikun qed iqaddes u jaqra bil-Latin. Is-siġġijiet tal-knisja kollha kienu jagħmlulhom biċċa njama djagonali li tinżel mal-ġnub minn wara tal-maqgħad s'isfel tas-saqajn ta' quddiem; dan għaliex minflok jinżlu għarkobbtejhom waqt l-elevazzjoni, bosta anzjani u oħrajn għażżenin, kienu jxenglu s-siġġu ta' taħthom 'il quddiem biex jistrieħ fuq is-saqajn ta' quddiem, u f'dik il-qagħda, il-piż iżegleg il-minċeotti tas-siġġu. Meta kien ikun hemm funzjoni fil- knisja li kienet tiġbed in-nies (bħal dik ta' nhar il-Ġimgħa l-Kbira wara nofsinhar), xi ommijiet kienu jibagħtu lit-tifla jew lit-tifel ipoġġi fuq siġġu biex b'hekk jirriżervaw post. Oħrajn kienu bħallikieku jagħmluhom tagħhom is-siġġijiet, u jorbtu tnejn flimkien biex ikunu riżervati. Mgħandhniex xi ngħidu, aġir bħal dan kien jaqla' l- inkwiet. — Imma biċċa nkwiet oħra kienet li fil-maqgħad tas-sogħda (li xi drabi kienu jsejħulu kannape') kienu jbejtu l-baqq, u meta dawn iħossu s-sħana joħorġu jfittxu d- demm tad-devotit.— Meta jmorru lura d-dar bosta nies kienu jieħdu l-baqqa magħhom bla ħsieb, waqt li oħrajn jifirxuhom mid-dar għall-knisja; b'hekk is-sogħda tas-siġġijiet kienet bejta għammielal IL-KEBBIES TAL-FANALI F'WIED IL-GĦAJN Fis-snin tletin, aħna konna familja minn dawk villeġġanti f'Wied il-Għajn. Kellna b'kera daqsxejn ta' terran fix-Xatt quddiem il-pont fejn inqattgħu ix-xhur tas- sajf. Hekk kif kienu jibdew il-vakanzi ta' l-iskejjel, tal-karrozzin kien jiġi għalina bħas-soltu fil-pjazza tal-Birgu u jwassalna sa Wied il-Għajn. Magħna konna nieħdu l-affarijiet l-aktar meħtieġa għall-ħajja ta' kuljum. Wied il-Għajn fis-sajf Dak iż-żmien hemm kien għadu ma wasalx id-dawl elettriku u konna nużaw il-lampi tal-pitrolju jew tal-mantie għad-dawl fid-dar u fit-triq. Għall-ilma l-istess; konna nimlew il-bramel minn fuq l-għajn ta' ħdejn il-pont. Ħwienet ftit li xejn kien hemm u ma kontx issib kulma trid, imma kienu jiġu dawk tal- karrettuni bil-ħaxix, frott, pitrolju, silġ u ħobż, kollha bil-għajta tagħhom biex javżaw li waslu u n-nies joħorġu jixtru. Wara nofsinhar kien jasal tal-ġelati jew tal-granita bil- bziezen armati fuq karrettun miġbud minn ħmar. Fil-festa ta' Sant' Anna kien jasal tal-kaxxa tad-daqq jew terramaġika, mżejna bil-figurini u bnadar iddoqq mużika popolari u taż-żfin,. miġbuda wkoll minn ħmar, filwaqt li t-tfal jinġabru mgħaġġba madwaru. Is-sidien tad-dgħajjes kienu jixegħlu blalen tal-karti bix-xemgħa fihom biex iżejnu 'l bajja bid-dwal iteptpu, u kulħadd igawdi l-baħar, il-frott abbundanti bħal bajtar tax-xewk, bettieħ u dulliegħ. B'xi dulliegħa żgħira konna nagħmlu fanal bix-xemgħa fih, u bis-salib ta' San Ġwann maqtugħ disinn fil-ġenb. Il-fanali tat-toroq u tan-niċeċ. Id-dawl mhux biss isebbaħ imma wkoll hemm bżonnu fid-dalma, għalhekk kien hemm l-obbligu sa minn żmien il-Kavallieri li jinxtegħlu l-fanali fit-toroq. — Fis-snin tletin, il-gvern kien iħallas lin-nies biex jixegħluhom filgħaxija u jitfuhom filgħodu. — F'Wied il-Għajn konna naraw lil dawn l-irġiel għaddejjin jgħaġġlu bis-sellum fuq spallithom biex ilaħħqu max-xogħol. Grezzju kien wieħed minn dawn. Meta jsirlu l-ħin kien joħroġ bis-sellum, biċċa ċarruta ratba biex inaddaf it-tubu tal-ħġieġ u landa pitrolju. Sajf u xitwa, bnazzi jew maltemp sħana jew bard, filgħodu kien jerġa' jgħaddi biex jitfihom. Grezzju kien drana lilna għax eżattament quddiemna kien hemm il-fanal ta' fuq il-pont. Kien ġuvni jgħix waħdu fit-triq li tagħti għal Ħaż-Żabbar ftit 'il fuq min-niċċa tal-Kurċifiss li tagħha wkioll kien jieħu ħsieb il-fanal. Spiss kien jieqaf ikellimna u tista' tgħid li sirna ħbieb. Kien bniedem risponsabbli, sa dawra anki bil-lejl kien jagħmel biex jara li l- fanali kollha baqgħu mixgħulin. Il-pulizija tar-ronda, jekk jaraw xi fanal mitfi kienu jagħmlulu rapport. Il-kebbies tal-fanali fil-Milied. Fiż-żmien tal-Milied Grezzju kien jaqla' xi sold iżjed għax is-sinjuri kienu jqabbduh jixgħel il-fanali tan-niċeċ tagħhom mill-bidu tan- novena tal-Milied sa l-Epifanija. Qabel ma nxtered id-dawl elettriku ma' kullimkien, għall-festi il-mixegħla kienet tkun bit-tazzi taż-żejt mal-faċċata tal-knisja, piramidi fit-toroq u pavaljuni. Il-kappillan kien iqabbad lil Grezzju jieħu ħsieb dawn ukoll, kemm fil-festa titulari u oħrajn primarji, kif ukoll fil-Milied u fil-Għid il-Kbir. Każini u għaqdiet kienu jordnaw fjakkolata, jiġifieri mixegħla bil-fjakkoli fuq il-bjut jew bħal ta' postijiet oħrajn, fuq is-swar. Lil Grezzju ta' Wied il-Għajn kienu jafdawh kullimkien. Sakemm wasal id-dawl elettriku f'Wied il-Għajn fl-1950, il- kebbiesa kienu għadhom attivi. Issa dan il-post sar turistiku, mimli lukandi, restoranti u vilel, bankijiet, brazzi artistiċi bid-dawl elettriku, post miżgħud bin-nies. Spiċċa l-ambjent kwiet tal-fanali tal-pitrolju, l-għajn ta' l-ilma, dawk tat-terramaġika, tal-ġelat u tal-bexxiexa. Kieku Grezzju tal-Fanali għadu magħna Ilum kien żgur jitpaxxa fil-festi u fil-Milied jara dak id-dawl kollu li b'għafsa ta' buttuna waħda Wied il-Għajn jinbidel f'ħuġġieġa waħdaFlus LAQMIJIET MILL-BIRGU Miġburin minn Anton Attard, Paulu Agnes Bezzina, Lorenzo Zahra nota t żditorjali; Is-Sur Anton Attard, is-Sur Paul Bezzjng u s-Sinjura tiegħu Agnes, u Lorenzo Żahra separatament għamlu ġabra ta' laqmijiet mill- Birgu kif jafuhom u i jitaħamham huma. Dawn il-listi ma kinux influwenzati minn xulxin għax ġew minn tliet sorsi li ħadmu individwalment. L-editur għaqqad it-tliet listi li b'hekk tkun biċċa xogħol aktar awtorevoli u interessanti. Anton Attard qassam il-lista tiegħu (Ottubru 1999) fi tlieta, hawn mogħtijin simbolu ta' referenza: Al:- kunjomijiet mhux komuni ta' familji li minflok laqam jirreferu għalihom b'kunjomhom bil-kelma ''Ta''' quddiem; — A2:- laqmijiet mogħtijin lil individwi personali; À3:- laqmijiet ta' razza jew familja bil-membri tagħha kollha, u uħud minn dawn il-laqmijiet oriġinaw minn laqmijiet individwali. B:- Laqmijiet miġburin minn Paul c Agnes Bezzina (Frar 1998); Z:- Laqmijiet miġburin minn Lorenzo Zahra (Jannar 1998). Ta' l-Abatija. — A2, Z Tal-Begiga Z Il-Barunell A2,Z Ta' l-Aħmar Z Baħri VA Il-Basla Z Alves A2 Tal-Bajjad À3,Z. Ta' Bawetta Z T'Amajra Z Tal-Bajżu A3,Z Bażari A2,Z Ta' Anċilleri AL Bakkaljawa Z Ta' Bażeż À3,Z Ta' l-Ankri Z Ta' Balla Z Il-Bażiż Z Antonjoni A2 Il-Ballarin Z Tal-Bażokk AÀ3 L-Arċipriet AÀ2 Ballijiet Z Ta' Bażoqq Z Ta' l-Arċipriet A3 Tal-Ballun VA Il-Bażuż A2,Z Ta' l-Arloġġ À3,Z Il-Balomba A2 Il-Bebbes A2,Z Ta' Amadew —Z il-Bambina Z Il-Beċċun VA Assweru Z Il-Banana A2 Ta' Beċċuna Z Awrażja Z Bandiera Z Il-Beġiġ A2 Babina Z Tal-Banka Z Il-Bega A2,Z Il-Babu' Z Il-Bannozz A2 Beka VA Tal-Babbu VA Barbettu A2 Belli Z Il-Baffer Z Il-Barbier Z Tal-Belt A3 Tal-Bagigga A3 Ta' Barun z Ta' Bellika A3,B,Z Ta' Bellurasu AÀ3 Tal-Bott Ġamm A3, Z Taċ-Ċekerawt À3 Bendu A2 Bowdow A2 Iċ-Ċerva A2. Z Ta' Beneditta — A3 Il-Bower AL Ċeritu A2 Benkiki A2 Il-Bożnja A2 Iċ-Ċesbolla A2 Ta' Bennarda Z Bożin Z Taċ-Ċfajla AÀ3 Lal ta-siaprreposzz i istizti s. 1iċ-Ċitajta A3 Beraq Z Il-Brajbu Z Iċ-Chippv A2, Z Berququ A2 Tal-Brażil Z Taċ-Chippv(Ċippi) A3, B Ta' Betti A3,Z Tal-Brieret B Ċiċajo' Z Ta' Bettina. — Z Brigantin Z Iċ-Ċiċra M, Z Bavari Z Il-Brodu A2 Taċ-Ċiċra A3 Il-Biċċaman.— ÀA2 Ta' Bronk 43, B, Z Taċ-Ċijf A2 Biċċaman Z Ta' Brumu B,Z Taċ-Ċijfpajlit. B, Z Ta' Biċe A2 Tal-Bubu AÀ3 Iċ-Ċikitita A2 Il-Bidiltu Z Buċaga Z Taċ-Ċikkita' B, Z Bijna Z Buċaqq Z Ta' Ċikkulo Z Ta' Bijni B,Z Il-Buċiċru Z Ċikkutażżejt z Tal-Bilbla AÀ3,Z Il-Bude' A2, Ċikkutiżjin Z Ta' Billurasuu B, Z Tal-Bude' A3 Ta' Ċimejmu — Z Bininnanna Z Budeni Z Ta' Ċinċinu A3 Birdaqqa z Tal-Bukkun — Z Iċ-Ċiniż A2 Biżarru' Z Tal-Buli A3 Taċ-Ċinku AÀ3 Ta' Bjaġju A3 Il-Bull A2 Iċ-Ċirf A2 Il-Blast A2, Z Ta' Buras Z Iċ-Ċijsbolls A2 Tal-Bluribbin: —A3, Z Ta' Burżella VA Iċ-Ċorma Z Il-Boċċu A2 Ta' Busissanta Z Iċ-Ċosi A2 Il-Boġġa A2 Ta'Busebu. — A3,B,Z Ta' Ċraret A3, Z Il-Bokser A2 Iċ-Ċabumm A2 Iċ-Ċukaj A2 Il-Bormber A2 Iċ-Ċagħqa Z Iċ-Ċuli À2 Il-Bomer A2 Taċ-Ċappaturi A3, B, Z Tad-Daqni B, Z Bondu Z Iċ-Ċopper A2 Ta' Dalmas Al Bonniċ Z Ċappi Z Daqqaghielu —Z Ta' Borin B Taċ-Ċaqqu A3, Z Tad-Dar Hadra A3 Ta' Borom B,Z Iċ-Ċattra z Ta' Dellagori A3 Ta' Bosko B Iċ-Ċawla Z Tad-Devernier À3, B Z Ta' Bosku Z Ċawlieħ Z Id-Dlarn Z Tal-Botni B, Z Ta' Ċejlu AÀ3 Ta' Doda A2 Id-Dona Dragu Tad-Dsatax Id-Dubbiena Tad-Dubrażil Id-Duda Id-Dudu Duda Id-Duddu Id-Dudu Id-Dulliegħa Dumbo Id-Dunda Ta' Dussiesu Ta' Lelleċċ Eskobar Ta' Ewropa L-Ekstralarġ Tal-Faffu Fanali Ta' Fanali Il-Fanu Tal-Fanu Falka Tal-Far Farretti Il-Faru Ta' Fisani Il-Fatet Il-Fatri Il-Fellus Ta' Ferrol Fjuri Il-Filju Fimja Ta' Fisani BUBBEBETĊEBBBBBETIZZ Il-Flaxin Il-Foj Ta' Fonzoloru Tal-Forn Franka Tal-Frapka Ta' Frappa Il-Furjaniż Il-Futri Ta' Ġaġu Ta' Ġakka Ta' Ġakki Ġannafhiela Tal-Ġebli Il-Ġebli Ta' Ġellel Tal-Ġennien Il-Ġgant Il-Ġibs Il-Ġidra Tal-Ġidri Ta' Ġidu Tal-Ġigulett Il-Ġigulott Tal-Ġimgħa Tal-Ġinġer Ġ N Ġiżżu Ta' Ġlormu Ġoker Ta' Ġoma Ġona Il-Ġulfi Gugguwwa Il-Gaġġu Tal-Gajdri Tal-Kalif (Kalif vallev) B, Z Ta' Gamillu Ta' Garawwa Ta' Gatt Il-Gatto Ta' Gawda Ta' Gawdenz Ta' Gaxxolli Ta' Garżija Tal-Gażżu Geddumu Tal-Gidi Il-Gimu Ġirdi Tal-Glorja Ta' Gnajnex Gajjex Gomes Gradenz Granċ Grezzju Tal-Groser Il-Gross Il-Griega Tal-Grillu Gubbi Il-Guli Ta' Guliermu Gużap Gwardajmu Gwevara Ta' Għattan Ta' Għasfura Ta' l-Għawdxi Il-Ħabba Tal-Ħoċċa Tal-Ħaddied ZAaNNENN pġ N NREANNNNNAaNNNNNNNNNNoiġ N ġ N Ta' Ħaddingli Ħafifa Tal-Ħajjat Ħambita Ħamiemu Ħamsaċikk Ħanina Il-Ħarufa Ħasi Tal-Ħasira Il-Ħaxixa Tal-Ħbula Ħerbert Ta' Ħalaflusu Il-Ħemda Il-Ħippi Ħmira il-Ħobż Il-Ħors Ħożżawiġ Tal-Ħut Inbidu Ta' l-Induratur Infern L-Ingliż Ingwanes Ta' l-ingwanti Ta' l-Ispanjola L-Iswed Kakori Kakajs Ta' Kalanġ Kalava Tal-Kaldaran Tal-Kalgaran Kaljaturi Il-Kallus (Callus)Al Tal-Karamelli Z Tal-Karjoka À3,Z Karlozzu Z Kartabi Z Ta' Kaspan A3,B,Z Ta' Kaspru Kassar (Cassar) Kastelli Tal-Katanott Tal-Katanozz Katrilla Katullu Il-Kavallier Kawzjo Il-Kawċ Il-Kaws Il-Kaxma Ta' Kaxxaspro Każjo Ta' Kazwejna Il-Kejken Il-Kejkna Il-Kinki Tal-Kennies Ta' Klikakka Kikkukil Il-Kinki Kiskidi Kitibuċi Ta' Kletu Il-Kliewi Klejsu Tal-Kobob Il-Kokni Kolina Ta' Kololu Koppini (Coppini) Z Il-Kraxx A2 Krispin Z Ksiba Z Tal-Kurċifiss.-— À3.Z Il-Kwiju Tal-Kwina Il-Kwin Il-Lablabun A2,Z Ta' Labrċ À3,Z Ta' Laganà Laganan Tal-Lajdi Lalent Lampa Lanċa Tal-Lanġ (Ta' Anġ) B,Ż Tal-Landier À3,Z NNNEN -ż Il-Lanġu A2,Z Il-Lastku A2 Il-Lawrenti Z Lawris Z Ta' Lawtier Z Lażarba Z Tal-Li ÀA3 Lingrett Z Likata Z Linku Z Tal-Liri Litnizza Lembut Lokkiza Il-Lops Tal-Loqom Lotter Ta' Lukkeże Il-Lulu Lunzjat Ta' Mabbli Maċis (matches) Maddis Ta' Madlien Maġġur Tal-Magrabun Ta' Maħarax Tal-Maħmuġa Maħta Il-Maja Majjistra Majk Ta' Majru N ż H N Ta' Martina B,Z Martinelli Mastru Pawl Matalin Ta' Matti Il-Maws Tal-Maxoxx Maxxra' Mażelli Mazzita' Mazzara ' Tal-Melħa Merdaċċa Merilli L-Imgħaxxex Ta' Milja Il-Miċċu Il-Moċċu Tal-Mofti Il-Moħħ Tal-Monti Il-Moru Tal-Mostija Molfi Ta' Morfi Molfa Mufti Muftieħ Tal-Musmar Mustaċċa Ta' Ngħas Tan-Nabbu Najsu In-Nanu Tan-Naru In-Naspla Tan-Naspli In-Nassa Tan-Nassi Ta' Nastas Ta' Natal Ta' Natu Ta' Natu z-Zopp À3 Navarra Tan-Naverja Navi Neru Nigles Niglipep Niggiżha Tan-Nisa In-Noni Tan-Nożep Ta' Nozzi Nuħ Nuneppi L-Oħxon Ta' l-OK Ta' Orazju Ta' Orsini Paċikk Tal-Pajlit Pajpella Paċifku Paċlott Pagu Palawċi Palmabus Tal-Padi Tal-Pafelioċ Il-Paħ Tal-Pajlit (Pilot) Paksu Pakikku Tal-Palazz Il-Panokk Panokku Tal-Papa Tal-Pappagall Il-Pappapà Pass Paski Tal-Pastizzi Tal-Pata Tal-Patalott Ta' Patata Ta' Patatit Patni Il- Patri Patti Tal-Pawejxa Pekin Pellegrin Il-Peps Ta' Perċiċċi Perkiċi Tal-Pereġin Perejra Ta' Peressu Peressa Peressu Perimess Tal-Peru Il-Peru ġ Peruġin Tal- Pesis Petitu Tal-Petut Tal-Pezija Pinokkjo Il-Pinzell Pijpi Tal-Pikles Il-Pirilla Il-Pissu Pistolu Il-Pi Tal-Piti Piżellu Piżu Platini Platt Ta' Poġġi Poplu Il- Poxu Il-Pre Ta' Privitelli Tal-Pulikan Pulitu Puntatur Tal-Purtinar Pussv Ta' Putumen Tal-Putuna Ta' Qalleb l-Ankri B Il-Qamlu Tal-Qarmeċ A3,Z Tal-Qastni A3,Z Qlugħ Z Tal- Qofsa Z Il-Qormija A2 Tal-Qormija A3,Z Qrati VA Qroċċ Z Tar-Raddiena 43, Z Ta' Randi AÀ3 Tar-Rapajz Z Ta' Rebekka À3.Z Regatta Z Ir-Regej A2 Ta' Remiġ A3.Z Ta' Remiġju B,Z Tar-Revinċ(RevenġjA3,B,Z Ta' Rħam B,Z Riħ zZ Tar-Rikka B,Z Rmamen Z Tar-Rodu AÀ3, Z Ta' Roġers B, Z Rokka Z Tar-Romblu AÀ3,B, Z Ta' Rożolin AÀ3 Rożalija Z Ruħittajba Z Is-Sabiħ Z Sakkażan (Saccasan) Z Ta' San Flippu San Franġisk San Ġużepp Ta' Sapa Sapiti Tas-Seraċin Is-Sasu Serra Is-Seven Tas-Sigarru Tas-Siġġijiet Is-Sikenz Tas-Siki Tas-Sinjorina Is-Sittabirra Ta' Skalamett Skarpan Ta' l-Iskud Sofin Is-Sold u nofs Is-Solfa Tas-Sonu Ta' l-Ispettur Ta' Summiena Tas-Surġent Tas-Surmanwel Is-Sussu Takkaliti Ta' Takkaliti Tat-Taljan Taljana Tat-Tampier It-Tank It-Tatu Tat-Telli Tiġieġu It-Tikka Tat-Tikka Tilla Tat-Tilola Trirmimna Tat-Tobi 'Tat-Tosu Ta' Tinipatni Trizza Tat-Tromba It-Trumbettier Tat-Tunajja Tat-Tunanu Tunett Tuneżija Tunnara Turija Tutina It-Tutu' It-Tuwenz ganaNNkkaġgn we N Tat-Twiebet It-Twila Uffizzju Ta' Uffu Uradi Ta' Vanġelist Ta' Vanġiela Tal-Vaxxell Tal-Venikwà Ta' Vento Il-Verdun Verżin Tal-Veża Virdis Ta' Vjoletta Tal-Volpa Il-Wajwaj Tal-Wajwaj Il-Widna Tal-Widow Il-Wiequ Il-Wols Il-Womu Tax-Xaħam Ix-Xamina Ix-Xampatra Xamrok Xanett Ix-Xark Xarxen Ix-Xejki Ix-Xellugi Xemx Xewka Ix-Xidja Ix-Xifu żżċenssġ Xiħ Ix-Xixxi Xjara Ix-Xmatt Xogħol Ix-Xranz Ix-Xufier Tax-Xwejha Żakkew Taż-Żambu Żammitellu Żananga Żanża Iż-Żarmuċ Taż-Żażli Taż-Żebbuġija Iż-Żebra Taż-Żejt Ta' Żembel Ta' Żeppa A3, B, Z Żeri Z Taż-Żermuġ A2,B Iż-Żero Z Ta' Żettu L-Iżgiġġ Iż-Żiemel Taż-Żiemel Iż-Żiffa Abbonament / Sħubija Taż-Żiffa Taż-Żigulott Żiko Iż-Żina Iż-Żnej Iż-Żniża Iż-Żogi Taż-Żoneċ Iż-Żonoċ Iż-Żużu Iz-Ziju Ġann Taz-Zikizokk Zopp Taz-Zupietru Din il-pubblikazzjoni ma tinsabx fil-ħwienet, għax jirċivuha b'xejn il-Membri Effettivi tal-Għaqda tagħna. Għalhekk min irid jabbona jrid jissieħeb fil-Għaqda Maltija tal- Folklor billi jħallas lira fis-sena (Lm 1); membri ġodda jħallsu żewġ liri (Lm 2) fl-ewwel sena biss, u jkomplu bil-lira fis-sena. is-Sur J.F.Porsella Flores, 69, Triq il-Palma, Paola. Kull ħlas għandu jintbgħat BISS lit-Teżorier, Kumitat 2002, Għaqda Maltija tal-Folklor fit-30 ta' April, fis-sede tal-British Legion (Malta) fil-Belt, meta sar trattament lil Guido Lanfranco li nħatar president onorarju. Fir-ritratt jidhru, mix-xellug għal-lemin fuq quddiem:- Angelo Dougall, Alfred Fenech, Guido Lanfranco, Marija R. Pisani, Joseph F. Porsella-Flores; Fuq wara, George Cilia, Lina Zerafa, Ġużi Gatt, Joseph Fenech Frans Farrugia. Bidliet fil-Kumitat 2002 Is-Sur Guido Lanfranco li għal bosta snin kien president tal-Għaqda, minħabba raġunijiet personali ma aċċettax in-nomina li jibqa' għas-sena 2002. — Għalhekk il-kumitat ħatar lil Ms. Maria R. Pisani bħala president. Is- Segretarju, is-Sur Alfred Fenech, minħabba raġunijiet ta' saħħa, kellu jħalli l-kariga tiegħu f'Lulju, u l-kumitat ħatar lis-Sur Ġużi Gatt li daħal minfloku. Nawguraw lis-Sur Fenech l-isbaħ xewqat u nirringrazzjawh għas-snin ta' xogħol lill-Għaqda. Ħamsa u għoxrin sena ta' L-Imnara Din il-pubblikazzjoni ħarġet l-ewwel darba fl- 1978, dejjem mill-editur preżenti. Bdiet b'mezzi foqra ta' produzzjoni ta' dak iż- żmien sakemm il-proċess ta' fotokopji u l-kompjuter bdew jiżviluppaw biex L-Imnara bdiet toħroġ kwalita aħjar u l-kitbiet li fiha qed ikunu ta' għajnuna għal bosta riċerkaturi fil-libreriji. Nawguraw li tkompli għal daqshekk snin oħra fil-futur. Żewġ attivitajiet. Fil-5 ta' Marzu 2002 saret laqgħa ta' diskussjoni li fiha erba' membri ġabu oġġetti li saru spejegazzjonijiet u diskussjoni dwarhom kif ġej: Is-Sur George Cilia: musbieħ antik tal-metal. Is-Sur Frans Farrugia: gaġġa tradizzjonali tal-werżieq (jew grillu) li għamel hu stess; għodda biex tikkarga l-iskrateċ. Is-Sur Arthur Grima: ritratti ta' tifel liebes b'wegħda ta' San Franġisk. Is-Sur Guido Lanfranco: Miċċa taż-żingu li biha kienu jixgħelu t-tazzi tal-festi; fanal ta' l-aċitelena; pappagall (għodda) biex taqla' l- imsiemer kbar; santa li tpatti għall-malafama; diversi santi b'talb għal żmien l-ewwel u t-tieni gwerer dinjin. Fit-3 ta' Lulju 2002: saret taħdita nteressanti minn Paul P. Borg ''Snajja' u Xogħol il- Maltin' dwar ir-riċerka tiegħu għall-kotba li ppublika dan l-aħħar. XOGĦOLIJIET TA' DAN L-AĦĦAR MINN MEMBRI TA' L-GĦAQDA MALTIJA TAL-FOLKLOR Nota Editorjali L-editur lest li jdaħħal noti dwar xogħolijiet u pubblikazzjonijiet mill-membri ta' l-Għaqda Maltija tal-Folklor. Mill-lista li tidher hawn taħt tlieta biss kitbulu dwar pubblikazzjonijiet tagħhom; il-kumplament ġabarhom l-editur, li jiskuża ruħu jekk ma semmiex lil kulħadd, għax ma jistax dejjem ikun jaf x'qed jagħmel kulħadd u kullimkien jekk ma javżawhx. Attard, Anton Qed jagħmel riċerka dwar katekisti ta' qabel il-gwerra fil- Kottonera. Għandu bżonn jissellef kopja tar-ritratti tal-membri tal-M.U.S.E.U.M. Ġiġi Vidal (miet 1944) u Lorenzo Dingli (miet 1958). F'din il-ħarġa ta' L-Imnara għandu kontribuzzjoni dwar il-laqmijiet tal-Birgu. Borg, Paul P. Fl-2001 ħareġ il-ktieb tiegħu ''Snajja u Xogħol il-Maltin' Vol. II (375 paġni). L-ewwel volum ħareġ fl-2000. Jittrattaw mhux biss dwar ix-xogħolijiet u s-snajja, imma dwar individwi bħala karattri fil-kuntest tal-ħajja Maltija. Għad irid joħroġ it-tielet wieħed. Għamlilna taħdita dwarhom fit-3 ta' Lulju 2002. Borg Cardona, Anna B.A., L.T.C.L. Wara ħafna riċerka lokalment u barra minn Malta, ppublikat ''A Musical Legacv- Malta-related music found in foreign libraries' (168 paġni) (2002) Jiġbor fih xogħolijiet sa mis-seklu sittax. Fl- ewwel parti tidher l-istorja nteressanti tal-mużika u ż-żfin f'Malta. Partioħra tittratta żifniet u mużika tal-Branles de Malte mis-seklu sittax, u La Maltese tas-seklu sbatax. Taqsima oħra tiġbor xogħolijiet ta' danza u melodija mis-seklu sbatax. F'dan il-ktieb oriġinali nsibu ħafna illustrazzjonijiet addattati biex jagħtu l-atmosfera ta' dawk iż-żminijiet minn inċiżjonijiet u litografiji kontemporanji. Fih ukoll bosta paġni bil-mużika miktuba li wieħed jista' jaqra u jdoqq. F'din il- ħarġa ta' L-Imnara għandha wkoll artiklu riċerkat dwar iċ-ċuglajta. (Ad. ċċ Man.), J.C. Kull sena jikteb għadd ġmielu ta' artikoli f'diversi perjodiċi u gazzetti. Fil-Malta Vear Book 2002 kiteb dwar ''Graħam Island… ''. F'Il-Mument insibu ta' nteress artikli dwar snajja, bħal bejjiegħa tal-ħalib, kalkara tal-ġir, il-furnar, is-salini u oħrajn, minbarra kitbiet oħra dwar festi bħal dawk ta' Sant'Anton Abbati, il-kandlora u Santa Katarina. Cassar Pullicino, AL.A., M.Q.R., Ġuże Fl-2001 il-PIN ippublikawlu 'Il-Kitba bil- Malti sa l-1870' (224 paġni), u fl-2002 ''Aktar Kitba bil-Malti tas-Seklu 19' (157 paġni). Dawn huma t-tnejn mis-serje Kullana Kulturali. Dawn huma kollha ġabra ta' xogħolijiet miġburin wara ħafna snin ta' riċerka. —— Mimlijin noti u referenzi ddettaljati u mportanti għall-istudjużi tal-letteratura tagħna. Chetcuti, M.O.M., Ġuże F'dawn l-aħħar ftit snin ippubblika diversi xogħolijiet voluminużi. Fl-2002 ħareġ ''Kittieba Ħbiebi — Ġrajja awtobijografika tal-letteratura Maltija' (728 paġni). Jinkludi għadd ta' kitbiet, intervisti u korrespondenza ma' kittibea li jafuh, għalhekk dan il-ktieb ipoġġi lil Ġuże Chetcuti fil-kuntest ta' żmienu tul bosta snin. Qabel dan kien ħareġ ukoll antoloġija tal-poeżiji miġbura tiegħu kif ukoll oħra ta' proża. Cilia, George Fis-suppliment tal-Milied ta' Il-Mument, (16-XIL-2001) ikkontribwixxa kitba dwar il-kebbies tal-fanali żmien il-Milied. Ma din deher ukoll ritratt tal-kebbies, mudell li jifforma parti minn xena folkloristika li s-Sur Cilia għandu d-dar tiegħu. Ellul Galea, M.O.M., Karmenu F'Diċembru 2001 ħareġ il-ktieb tiegħu 'It- Trejdunjoniżmu f'Malta' Vol. IV (519 paġni). Danu t-tliet volumi ta' qablu huma l-aktar xogħol awtorevoli u komplit li għandna dwar dan is-suġġett, mimli referenzi u noti li jiffurmaw il-bażi għal min irid ikompli jirriċerka dan is-suġġet li għalih iddedika ħajtu s-Sur Ellul Galea. Nifirħulu għall-Medalja ta' Malta (M.O.M.) li kiseb. Gambin B.A.(Hons.), M.A., Kenneth Ix-xogħol tiegħu ''The Prison Experience at the Inquisitor's Palace' (80 paġni) ħareġ mill-istamperija tal-gvern fl-2002. Fil- Fokus li joħroġ supplement ma' Il-Mument (14 u 21-IV-2002) kien kiteb ukoll fuq l- istess linji, dwar it-tortura u dwar il-ħabs ta' l-inkwiżizzjoni. Dan huwa xogħol oriġinali riċerkat, fuq suġġett li dwaru hawn aktar interess f'dawn l-aħħar snin. Gatt, Ġużi Minbarra li f'din il-ħarġa ta' 'L-Imnara'' għandu artiklu oriġinali dwar il-flus, kejl u qisien Maltin, għadu dejjem jaħdem u jirriċerka vokabularju klassifikat fuq diversi gruppi ta' kliem. Fil-programm tal-festa ta' San Nikola (2002) maħruġ mis-Siġġiewi Festival Brass Band and Social Club, għadnu artiklu ieħor sabih (10 faċċati) intitolat ''Xi ħaġa fuq il-qtates u l-klieb''. Grech, Sergio Ħabrieki fl-għaqdiet kulturali, l-aktat tal-Malti u tal-poezija li għalihom jorganizza attivitajiet varji. Ta' Sikwit jikteb dwar l-ilsien Malti fil-gazzetti lokali. Jipproduċi programmi fuq ir-radju. F'Diċembru 2001 għamel intervista lill- editur dwar ''L-imnara' fuq ir-Radju ta' L-Universita fis-sensiela ''Pickwiek'. Grima B.A., M.A., Ph.D., Dr. Joseph F. Fis-sena 2001 il-PIN ħareġ il-ktieb tiegħu ''Żmien il-Kavallieri f'Malta 1530—1798' (307 paġni), mis-sensiela Kullana Kulturali. Fih l-informazzjoni kollha relevanti għal dan il-perjodu ta' l-istorja tagħna u mimli illustrazzjonijiet. Fost l-istampi kuluriti hemm is-sett kollu ta' l-armi tal-Gran Mastri… — Is-sur Grima għadda karriera mimlija pubblikazzjonijiet dwar l- istorja ta' Malta… Din id-darba rridu nifirħulu għall-grad tad-Ph.D. Jaccarini M.D., F.R.C.P., D.CH., Dr.CarolJ. F'din il-ħarġa ta' 'L-Imnara' ssibu artiklu tiegħu interessanti dwar il-muxrabija. — Ilu żmien jirriċerka dwar strutturi u bini Malti mxerrdin fil-kampanja ta' Malta u Għawdex. Ħafna minn dan ix-xogħol ġabru fil-ktieb 'Ir-Razzett' li tiegħu reġa' ħareġ edizzjoni oħra (2002). Fil- ktieb ' Mellieħa throughout the tides of time'' li ħareġ il-Kunsill Lokali ta' dak ir- raħal, jidher artiklu tiegħu dettaljat dwar ''Giren and Imgiebaħ of Mellieħa'' (minn paġna 169 sa paġna 195) b'ħafna tabelli dettaljati u ritratti oriġinali. Lanfranco M.Q.R., Guido Kiteb għadd ta' artikoli ta' nteress folkloristiku u storiku f'diversi programmi tal-festi 2002, kif ukoll f'perjodiċi oħrajn. Għamel ukoll reċensjoni tal-ktieb ta' Anton F. Attard ''Mid-Dinja tas-Seħer u tal-Folkklor' (2002). Minbarra diversi taħditiet u parteċipazzjoni fi programmi tar-radju u televiżjoni, fit-2 ta' Jannar 2002, fuq Radju Universita, fis-sensiela 'Tdentita .. . ħarsa lejn il-gens Malti' preżentat minn Fr. John Avellino, ġie intervistat bejn 6.30pm u 8p.m. fuq il-kapitlu 15 dwar folklor u artiġjanat, li jifforma parti mid-dokunment ''Il-politika kulturali f'Malta /Cultural policv in Malta .. F'Marzu 2002 il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb tah il-Premju Letterarju Speċjali għall-ktieb ''Storja tat-Trasport f' Malta' (1999), fil-kategoprija ta' xogħol ta' riċerka, Masini L.P., Franco Ġie li jikteb artikoli fil-gazzetti. Dan jittratta dwar dokumenti u muniti mill-aktar antiki, flimkien ma' fdalijiet oħra ta' żminijiet klassiċi misjubin f'Għawdex. Mifsud Chircop B.A. (Hons.), M.A.(Hons.), Ph.D., Dr..ĠĠorġ Din is-sena nifirħulu għad. Ph.D. li kiseb. Sadattant kompla ħafna attivita konnessa mal-folklor tagħna. Nħatar chairman tal-Ħames Festival ta' l-Għana. F'Marzu attenda u pparteċipa fil-colloquium dwar Verbal wisdom and verbal humour organizzat mill- Folklore Societv of London. Il-PEG ippubblika l-ktieb tiegħu 'Mill-praspar ta' Ġaħan u stejjer tradizzjonali oħra' (2001). Fil-ktieb li ħareġ il-kunsill lokali tal-Mellieħa Mellieħa through the tides of time'' ikkontribwixxa l-artiklu interessanti '4 /ook at some legends' (minn paġ.197 sa paġ.203). Kiteb ukoll diversi artikoli fil-gazzetti, inkluż wieħed dwar San Ġwann u L-Imnarja (Gensillum 29-VI-02) u dwar Reinhold Kontzi (The Sundav Times 27-l-02). Fit-28 ta' Novembru 2001 tkellem dwar 'Id- diskursivita tal-ħrafa Maltija' fl-Universita bħala waħda mis-serje ''Konferenza Ġuże Galea'. Pisani B.A., LL.D., Dr. Paul George F'Ottubru 2001 ippubblika l-ktieb ''Ġorġ Pisani… Bibljografija Magħżula' (32 paġni) Dan fih lista tal-kitbiet kollha ta' missieru Ġorġ (1909-1999) li jinkludu drammi, poeżija, novelli, folklor u rumanzi, kotba u artikoli, kif ukoll antoloġija, traduzzjonijiet, manuskritti u oħrajn. Inkluda wkoll kitbiet dwar Pisani minn ħaddieħor. Biex ifakkar it-tielet anniversarju mill-mewt ta' missieru, in-Nutar Paul George Pisani ppreżenta kopja tal-ktieb lill- Biblioteche Riunite Civica e Ursino Recupero li hemm f'Katanja, Sqallija, fejn jinsabu mhux biss kollezzjoni sħiħa tal-kitbiet ta' Ġorġ Pisani, imma wkoll ta' diversi awturi Maltin oħrajn. Dan l-aħħar kiteb bċejjeċ ta' korrispondenza dwar punti storiċi. F'Leħen is-Sewwa (26-l-02) dwarl-arloġġ tax-xemx mal-knisja tal-Ġiżwiti, u f'The Times (23-IIl-02) dwar min jieħu l-kreditu li f'Malta daħlet l-Ordni ta' San Ġwann. Zahra, Lorenzo Għadu jikteb diversi artikoli fil-programmi tal-festi. Fost l- oħrajn kellu wieħed dwar il-baned u l-mużika fis-seklu dsatax fil-programm tal- Filarmonika Santa Marija, Mosta 2002. Mimbarra dan għadu jikteb korrispondenza fil-gazzetti dwar punti li jikkonċernaw il-Birgu. F'din il-ħarġa ta' L-Imnara għandu lista ta' laqmijiet ta' dik il-Belt, Fis-6 ta' Awissu 2002 miet Rafel Bonnici Calt ta' 95 sena. Kien ilu membru fil-kumitat ta' l-Għaqda Maltija tal-Folklor sa minn mindu bdiet. Kien wera ħafna ħeġġa meta l-għaqda kienet organizzat tliet wirjiet folkloristiċi fis-snin sebgħin, waħda minnhom dwar l-ex voto, oħra dwar oġġetti folkloristiċi u għadd ta' tpinġijiet minn tiegħu, u l-oħra wirja dwar kostumi lokali. Kien restawratur u pittur magħruf u għamel ħafna xogħolijiet ta' pittura fi knejjes u djar privati. Kemm-il darba qabbduh jagħti kulur lill-istatwi bħala parti mir-restawr tagħhom. Fis-snin għoxrin kien ukoll jagħmel xogħol ta' dekorazzjoni interna bi tpinġija mal-ħitan u s-soqfa, u kienu jqabbduh ukoll ipinġi l-ġnub tal- karrozzi tal-linja, kif kienet id-drawwa bejn iż-żewġ gwerer. Kien kittieb popolari prolifiku u kien jikteb fil-gazzetti bil-Malti dwar l-arti u l-artisti, kif ukoll dwar l-istorja, l-aktar fejn jidħlu l-kavallieri. Kiteb bosta dwar id- drawwiet u t-tradizzjonijiet, u wkoll ktieb CKitbiet imzewqa' (1987) (180 paġni). Kien twieled Ħal Tarxien u tgħallem l-arti għand Giuseppe Cali. Għamel żmien jgħallem l-arti f'diversi skejjel tal-gvern. Fi żmien kien president tal-każin tal-Banda Annunzjata ta' Ħal Tarxien. Saret wirja bix- xogħolijiet tiegħu fil-Mużew tal-Kattidral Fi Imdina (1985). Rafel Bonnici Cali Ritratt 8-V-1985 waqt żjara Mill-Għaqda tal-Folklor fil- Mużew tal-Kattidral, Mdina. Rappreżentanza tal-Kumitat ta' l-Għaqda Maltija tal-Folklor attendiet il- funeral tiegħu f'Ħal Tarxien u raddet il-kondoljanzi lill-familjari tiegħu. GĦAQDA MALTIJA TAL-FOLKLOR LISTA TA' MEMBRI EFFETTIVI Awissu 2002 PRESIDENTI ONORARJI: Cassar Pullicino A.L.A., M.Q.R., Ġużċ; Lanfranco M.Q.R., Guido; Mikallef Buħaġar, Karmen. Agius Muscat, Anton 64, Triq Borg Olivier, San Ġiljan STJ 08 Attard, Anton, ''Sidtna Matija'' Triq il-Qaliet, Wied il-Għajn ZBR 10 Attard B.A.(Hons.), Karmenu, 3, Guthrie Str. Dickson A.C.T. 2602 Camberra, Australia Bajada, Joseph, ''Madonna Ta' Pinu'', Vjal 8 ta' Settembru, Xagħra, Gozo 103 Bezzina, Mrs. Christine, 59, Triq Zekka, Valletta VLT 12 Bianchi B.Sc., Nicholas C., Villa Fort'', Triq Preca, Lija 04 Bonanno, Henrv, 21 'Ophrvs'', Triq Ġuże Cardona, Qormi QRM 08 Bonello, E., 52, Triq Bishop Labini, B'kara BKR 05 Bonnici Dip.Bus.Law £ Acc., John A., ' Marise'' Flat 2, Old Railwav Av. Balzan Borg, Alphie, 104, Ashtree Road, Frome, Somerset, BA 11 25F England, U.K. Borg, Paul P., ' Mirabelle'' 99, Triq id-Dawr, Mosta MST 02 Borg Cardona B.A., L.T.C.L., Mrs. Anna, 'Ċiklamina' Triq il-Qarċilla, Balzan BZN 07 Borg Cardona, Chris. Calleja, Frankie, $'Tinkerbellet, Triq il-Kunvent., Żabbar ZBR 04 Camilleri B.A.(Gen.), Dip.Educ. C., ċilqugħ'', 32 Triq il-Muskatell, Attard BZN 04 Cassar B.A., M.Ed., Ph.D., Dr. George, 78, Triq Papa Piju XII, Mosta MST 05 Cassar, Lawrence, 24-25, Triq Zondadari, Rabat, Malta RBT 12 Cauchi, Mrs. Catherine, ''The Cvcads'', Triq is-Sienja, Attard BZN 06 Chetcuti M.O.M., Ġuże, ''Żernig'', 8 Flat 10, Triq Għar il-Lenbi, Sliema SLM 16 Chircop Ph.D., Dr. John, 53, Triq Fikus, Żabbar ZBR 07 Ciantar, Ms. Josette, Flat 2, 2 Triq il-Kardinal, Birgu CSP 08 Cilia, George, 64, Triq San Vincens, Sliema Cini, Joseph, SMerħba', Triq Leli Falzon, Naxxar NXR 04 Cremona, John, 54, Triq San Ġwann Bosco, Rabat, Għawdex VCT 104 Cuschieri, Carmel, €St. Marv'', Triq Ross, San Ġiljan STI 10 Debono, John, 63, Triq N. Cotoner, Lija, BZN 10 Deguara, Frans, 70 'Dediolanum'', Triq Papa Piju XII, Mosta MST 05 Delicata, John, GDorist 26, Triq Sir Anthonv Micallef, Balzan BZN 08 Diacono, Mrs. Josephine, 9, Triq Agius Muscat, Żabbar Dougall, Angelo, 76, Triq San Mikiel, Birżebbuġa, BBG 02 Ellul, Joe, 60, Triq S. Rokku, Qormi QRM 11 Ellul Galea M.O.M., Karmenu, 32, Triq Tal-Borg, Paola PLA 06 Farrugia, Frans, EMon Delice'', Dawret Ħal Għaxaq, Ħal Għaxaq ZIN 13 Farrugia, Joseph A., 61, 'Ewreka'', Triq Santa Marija, Tarxien PLA11 Felice B.Ch.D., John, Krvpton Chemists Triq Ta' l-Ibraġ St.Andrews STJ 13 Fenech, Alfred, ''Grezz'', Triq id-Dirsa, Attard BZN 05 Fenech, Joseph M., ''Massabielle'' 7, Triq Mons. M. Azzopardi, Siġġiewi QRM 15 Fenech, Louis 'Farag'' Triq Stefano Erardi, L-Iklin Fenech, Mrs. Martha, 26, Triq Ponsombv, Mosta MST 07 Formosa B.A., Patrick, 33, 'Patros'' ,Wignacourt Street, B'kara BKR 08 Gambin B.A.(Hons.), M.A., Kenneth, ''Monserrat'' Triq Gananton Tanti, Tarxien PLA 18 Ganado LL.D., Dr. Albert, 1, Triq M' Anton Vassalli, Valletta VLT 13 Gatt, Ġużi, 7, Block C, Perrv Court, Triq Birkirkara, San Ġiljan SLM 13 . Glanville, George ''Spring' Mater Boni Consilii Fgura pla 16 Grech, Sergio, 1, Wesgħa 5 ta' Ottubru 1974,Żejtun ZTN 04 Griffiths M.D., F.R.C.S., Prof. V., 7, Palm Str., San Ġiljan STJ 12 Grima, Arthur, 129, Triq San Mikiel, Birżebbuġa BBG 02 Grima, J. ''Pompet' Triq San Tumas, Fgura PLA 14 Grima B.A., M.A.,Ph.D.,Dip.Edic..M.L.M., Dr. Joseph F., ''Kosi Kot'', Triq Ġuże Ellul Mercer, Qormi QRM 06 Grima, Ms. Svivana, 27, Tartarni Str., Rabat RBT 07. Grixti, Ravmond, The Winds'' , Triq Clematis, Santa Luċija PLA 10 Guillaumioer, Alfie, 12, Triq Villambrosa, Ħamrun HMR 06 Jaccarini M.D., F.R.C.P., D.CH., Dr.C.J., EDovedalet, Garden Crescent, The Gardens, St.Julians STJ 12 Lanfranco M.Q.R., Guido 78, Triq San Trofimu, Tas-Sliema SLM 02 Lia B.Ed.(Hons., B.A., Mrs. Carmen, 18, Main Str., Żabbar ZBR 02 Lia B.Sc., P.G.C.E., Mrs. Gloria Anne, ''Jubilate Deo' Triq Gdida fi Triq Melqart, Marsaxlokk ZTN 09 Magri-Naudi, Mrs. Magda, ''Torsance'', 5 Triq Karlu Darmanin, Lija BZN 14 Mallia A.C.LB., A.C.LS., F.LMet., Alfred, 'Is-Sebuka' Triq Ta' Marmora, San Ġwann SGN 07 Masini L.P., Franco, 'Cittadella'', Triq il-Linja, Ħ' Attard BZN 05 Mifsud, Mrs. Rita, 230 ''Casa d'Amore'', Constitution Str. Mosta MST 03 Mifsud Chircop, B.A.(Hons.),M.A.(Hons.),P.G.CE., Ph.D., Dr. Ġorġ, SEommu Bil-Għasef' Triq il-Bufula Ħamra Mosta MST 02 Muscat, Mrs. Victoria, 'il-Musbieħ'', Vallev Road, Msida MSD 03 Pace, Tonv, €La Traviata'' Triq Dun Karm, L-Iklin BZN11 Pellegrini B.A., LL.D., DrE., CSonata', Triq Tal-Mirakli, Lija BZN 10 Porsella Flores, J.F., 69, Triq il-Palma, Paola PLA 03 R.,.— Mon Fleur'', Triq Sant' Antnin, San Ġwann SGN 04