Tixwixa fuq Bastiment Kursal bil-Bandiera ta' l-Ordni Tu' Ġuże' GATT iJaqbud mall-faċċ. 58, la' 'Il-Malif, Ġunju 1962) HIN De Ġiovanni sama' b'dan, Laqa' mistagħġeb, ha lil Marku miegħu fil-kamtin tiegħu, u talbu biex igħidlu l-biċċa, kol ha sewwa kif kienet. Meta l-Kaptan għaraf x'għamlu r-ribeli, qabbad lin-nies tiegħu jikkuinaw l-ewwel tmienja minn dawn L telgħu abbord, għalkenun kienu armati bix-xwabel u l-azzarini. U hekk buqa' jagħmel mal-bqija tal-Furbani l-oħru li, ta' kull darba, bdew jaslu. Wura ii-De Giovanni qabad ir-r.bel: kolha tuħ: idejh, mar b'xi nies miegħu lejn il-Pinku, armah u jiqu ħalla t-tliet Fran- ċiżi, flimkien ma' IĠ- il ruħ ta' l-ekwipaġġ tiegħu (ta' 'Griilu'), biex jieħdu ħsiebu mma' tul il-vjaġġ. B'kap tal- Pinku għamel lit- Tenent Pierre, b'ordni ii jimxi miegħu lejn Malta. SGpiku' ħa l-karti ta' abbord, żommhom għandu, sammar il-bokkaport, biex ma jkollux ħs'eb tal-merkanzija li kien hemm, waqt li tagħha ħala għassa lit-tliet Franċiżi. Ħeles ukoll liż- żewġ Lhud, billi r-rivelli kienu żammewhom ikkatnati fl-istiva. Ix-xewwiexa, meta kienu abbord tal-bastiment ta' Kaptan TUGrilu ', stqarru li l-ħtija li rvelaw kienet il-moħqrija u x-xogħol iebes li kien iġegħelhom jagħmlu l-Kaptan Ġunninu Luvero. Qalu wkoli, li kieku kient jafu li fGrilu ma hux Furban bħal- hom, ma kinux jintelqu f'idejh, kif ġieb u laħaq, bħalma għamlu, Scaglia waqa' taħt idejn De Giovanni, lil -dau tah 10 vireg tad-deheb u 30 zekkin Tork, waqt ii talbu jsalvalu ħajtu. li rabtu bil-ktajjen, Scaglia reġu sejjaħlu mill-ġdid, tah Żi ireg oħra u tennielu biex. jeħiist mil-mewi. Iżda, meta għiddew tlitt iji 'em, tGrilu' fittixlu tuqu u sublu 3 vireg, 50 zekkin. V enezjan, doba ta' Spanja ia' erbgħa (4 zekkini) u Lisbonina, ''Grillu' Lemu fuq li dawn ma tahomlux ma' l-oħ- rain. Iżda Scagiia wieġbu, li dawk żammhom bit-tama. li bihom ikun jista' jsalva ħajtu. Qabel, Scuslia ta biċċa deheb ta' 'l fuq minn 1,000 skud lil wieħed mill-ekw paġġ ta' ''Grillu'', iin- ma,.dal- Kaptan talabhielu, biex iżommha huwa wkoll, 110 IL-Manri W'eħed mir-ribeui l-oħra, jismu Teodoro, lil -VGrillu'' tah humes vireg tad-deheb. u albu biex isalvalu ħajtu, ''Grillu ' staq- seh jekk ghandux aktar. L-ieħor wieġbu, li ma fadallux iżjed. Iżda, imbagħad, meta heddu li jgħallqu, Teodoro talbu li jieħdu fil-pruwa tal-Piuke, u minn hemm ġieb biċċtejn oħra tad-deheb u tahomlu, Qabel ma De Giovanni lemgħ lil Malta, Scaglia sejjaħiu u qalu, biex L-Hus li tab, nofshom iqassamhom lill-ekwipaġġ tiegħu (ta' fGrilu') u 1-nofs l-ieħor iżommhomlu, biex igħinuh isal- va hijtu. Waqt li l-basiment ta' De Giovanni flimkien mal-Pinku, kienr jbaħħru 2en Maja, qamet malempata kbira li firdithom u ntilfu minn xulxin. Fuq hekk, 'Grillu' wasal hawn qabel il-Pinku, billi fl-14 ta' Settembru 1740, daħal fil-Port ta' Mar- samxett, b'64 ruħ ta' l-ekwipaġġ, 12-il irsir, fosthom 4 nisa u Ż Lhud, u 22 Furbani priġunieri. Issu xħallu l-Kaptan De Giovanni f'Lazzarett jagħmel il- kwarantina, flimkien man-nies kollha li ġieb miegħu, biex im- morru u naraw x'sar minnu l-bastiment tal-maqtul Kaptan Ġan- vinu Luvero. Bħalma konna għedna iżjed lura, ma' La Vergine del Car- mine siefer ukol Duminku ħRodricuez — wieħed mis-sidien ti għu. Għalhekk, malli x-xewwiexa telqu l-imsemmi bastiment għal riħu, ħadu f'idejh Rodriguez. Dan qabbad lill-oħrajn sħa- bu, biex ifittxu jarmawh malajr, billi jhejju i-armi li fadal u jik- kargaw il-kanun: bil-balla, Waqt iil-beda jbaħħar u jiġri wara l- Pinku tal-Furbani, bil-ħsieb li jilħqu, jitqabad magħhom u jaq- badhom. Dam isus għal warajhom sa filgħaxija. Iżda, billi ubagħad waqa' d-dam. tiifhom minn taħt għajnejh. Rodriguez dawwar il-bastiment, baqa' sejjer lejn Barberija, u minn hemm ġibed għal Malta, fejn daħal hawn fl-24 ta' Set- tembru 1740, bil-55 ruħ ta' l-ekwipaġġ li kien fadallu, Fuq Lu Vergine del Carmine' was:u wkoll il-Padrun Arri- po Clermont u tmienja min-nies oħra tiegħu, li kienu biċċa mill- ekwipaġġ tal-Pinku Franċiż 'Le Madonna di Montenero'', mis- ruq mill-Furbani Griegi fis-26 ta' Awissu; Patri tal-Minuri Os- servanti ta' San Franġisk, li kien bħala. passiġġier fuq l-imsem- mi Pinku, meta dan inqabad mill-Ferbani, u 86 irsir maqbuda fl-inħawi ta' Barberija. Ta Vergive dei Carmine ', bħal ''La Madonna del Lauro'', daħal huwa wkoll f'Marsamxett. Għax dari, kull bastiment li jkollu x'jaqsam ma' xi ħaddieħor fuq il-baħar, irid jagħmel il- kwarantina tiegħu f'Lazzarett, Fid-19 tu' Settembru, lix-xewwiexa biżżluhom minn fuq il- bastiment ta' Kaptan ''Grillu', taħt il-ħursien ta' Gwardjan tas- Sauhà, żewġ Sbirri tal-Qorti tal-Best u sitt suldati tal-Gwardja tal-Gran Mastru, b'kapural magħhom, biex jissuktaw il-kwaran- tina l-art, f'Lazzareti, Meta spiċċaw minn din, waqt li baqgħu miżmuma hemmi, l-Imħallef tal-Kriminal beda. l-kompiizzzjoni tal-proċess tagl- hom (1). Sitta minn dawk li kienu mar-ribeli nstabu li ma humiex ħatjin, billi lii dawn, bħalma konna għedna, ħaduhom magħhom fuq il-Pinku tabillors. Għalhekk ħelsuhom. U fid- 2) ta' Settembru, għaddew għal fuq il-bastiment tal-Kaptan Duminku Rordisuez, flimkien ma' Grieg marid, żewġi itfal, u ż-żewġ Lhud li konna semmejna. Fil-proċess li sar, ir-ribelli ġieku skuża. li l-btija ta' dak li għamlu, kien kolu l-Kaptan Ġanninu Luvero, bili dan kien jaħqarhom. jagħfashom bix-xogħol u jħallihom bil-ġuħ. Dak li ngħad mir-ribelli ġie mwettuq minn Duminku Ro- drigcez. Dan qal li l-Kaptan Ġanrinu Luvero kien ta' mġiba ħażna ħafna. Bosta drabi ma ħax ħsieb jaghmel il-provvisti meħtieġa, kemm ta' ikel, kemm ta' ħwejjeġ oħra. Fuq hekk, ġie li ta galletta biss jii kull wieħed, ii kellha taqdih għal ma' tul il-jum kollu. Minesira kien jagħti ftit f'nofs in-nhar u ftit iħor għal fisgħaxija. Inbid jagħti tazza biss. Kolazzjon ma kien jagħti lil ħadd, Dan in-nuqqas ta' ike; dam m:nn 10 sa 12-il jum qabel ma qam l-irvell. Terġa', kull meta. jfetiilu, kien isawwat lin-nies ta' l-ekwipaġġ b'xi bas- un, jew b'għuda, inkella b'kanna tal-ħadid. Għal dan kien isir ħafna tgergir. (1) Dari l-kumpilazzjonijiet kienu jsiru m'nn dak l-Imħallef li jin- zerta. jmissu fil-Kriminal, Għax fi żmien l-Ordni, l-Imħallfin kienu jin- biddlu fit-28 ta' Settembru ta' kull sena — uhar Santu Wistn. Bħalli- kieku min f'sena jaqdi fil-Kriminal, f'oħra jmur fiċ-Ċivil, jew fl-Appell. U hekk jagħmlu l-oħrajn. Fost l-Imħallfin, dak ta' l-Appell biss kien imħallas, billi kellu 120 skud fis-sena. Il-qligħ ta' l-oħrajn jiġi mid-dr'it li jmisshom mis-sentenzi li jagħtu fiċ-Ċivil u mill-flus tal-pieni li jidħlu fil-Kriminal. Għalhekk nistgħu ngħidu li dari x-xogħol tagħhom ken bl-imqieta, Meta saru l-Maġistrati, il-kumpilazzjonijiet hdew jagħmluhom huma. Dawn inħolqu fl-ewwel snin ta' l-Ingliżi f'Malta. 112 IL-MALTI Waqt il-proċess, xi wħud miL-Griegi u t-Torok qalu l-ġraj- jiet kil qabel lilhom. Għaldaqshekk, l-Imħallef a' kuli darba beda jheddidhom biex igħidu s-sewwa kollhu, inkeila ;kollu jgħad- dihom għuat-tortu.a. Iżda, mera l-Imħallef beda jiosshom bil- m stoqsij.et, fl-aħħar spiċċaw biex, tista' igħid, stqarrew kollox, għalkemm xi wħud ċehdu li xi ħwejjeġ għamluhom huma, billi qelu li saru minn ħaddieħor. Meta spiċċat il-kompilazzjoni tal-proċess, il-Prokuratur Fis- kal (2) tal-Qort' tal-Kristlanija għamel petizzjoni lill-Gran Mas- tu, iejn talbu jagħżel tliet Imħallfin, biex jaqigħu din il-kawża. U dawn ġew maħtura b'digriet li bereġ fis-7 ta' Ottubru 1740, Wara li t-tiiet Imħa.lfin flew il-proċess sewwa u wara li semgħu d-difiża tal-mixlijin, taw is-senienza tagħhom, fejn ik- kundannaw għall-mewt 13 mix-xewwiexa, u l-bqija għal xi ħabs. 'Perġa', lil-ilieta minnhom — Scagjia, Guzman u 'Peodoro li kienu miżmuma bħala l-kapijet ta' kulma sar, ġew imwaħħla wkoll li qebel ma jgħallquhom, jaqtgħelhom idhom il-leminija, fuq palk si kelu jivwaqqaf barra Puvirjal, qrib il-Meniġġ (3). Il-Prokuratur Fiskal. l-Ass' stent tiegħu. - Annibale Preca, fil-ktieb tiegħu, jismu ''Malta Cananea'. fil-paġ. 61) igħid: Wieħed mill-fossijiet li hemm mal-ġnub tal-Belt, ħa l-laqam ta' tManġġ', għax fl-imgħoddi fih k'enu jgħallmu lis-uldati ''jimmaniġ- ġaw' l-armi kemm. Wieħed xiħ sewwa qallu. li, f'dak il-foss. kienu jisparaw għill-''bersalf'. Iżda. it-tifsir ta' Preca nurawb li-ma jaqbel xejn ma' dak Ji sbna alina fil-Mss. tal-Bibljoteka N 13, paġ. 600 u 689. Għax dan igħ'd. għall-imsemmi foss, b fih kien isir il-'maneggo dei cavalli', u għalhekk mhux ta' l-armi. Terġa', f'band'oħra konna qrajna li fih imdorrija jmor- ru jimmaniġġaw iż-żwiemel (jitgħallmu jirkbuhom) il-Paġġi tal-Gran Mastri, Dan il-foss. li l-lum jinsab mirdum, hu dak li -minua jirilqu l-motors ta' Ħaż-Żebbuġ u s-Siġġiew:. Dari, meta wieħed jitlaq minn taħt il- Loġoġ tal-Furjana biex imur bil-mix: għall-Belt. ried jgħaddi minn bejn filliera siġar kbar u xjuħ. Meta tħalli lil-dawn. kont iss b ruħek f'wesgħa ta' kobor mhux ħażin, imdawra bit-trunċieri u b'żewġ turġen fil-ġnub tagħha. Wieħed minnhom magħluq bil-ġebel. L-iehor, li k'en jiġi jmiss man-naħa tal-foss li semmejna, u b minnu kont tinżel għat-triq ta' minn fejn jgħaddu wkoll il-bhejjem. biex tissokta għall-Belt. konna ngħidulu t''Taraġ tal-Man'ġġ'. Il-bhejjem kienu jidħfu għall-Belt, minn triq oħra li tiġi biswit il-Mall, Sa dwar 50 sena ilu. kont tistkerrah tgħaddi waħdek bil-mixi, mit- triq li semmejna, waqt xi ħinijiet tal-jum. minħabba l-baħħ tan-nies u l-ħemda li taqa'. Aħseb u ara fil-għaxija, biex ma ngħidu xejn għal-lejl. Tixwixa Fuq BASTIMENT KURSAL 118 Għall-mewt kellhom jittieħdu b't-Trumbetta ddoqq quddiem- hom. Wara li jgħallquhom, jaqtgt ulhem rashom, biex iwaħħiu- hom, ta' xhud mas-sur ta' Sant'Anġlu u ta' oħrajn mas-sur tal- Forti Manwel, ma' dik in-naħa li € ġi biswit il-Port ta' Marsain- 'Terġa', lit-tliet kapijiet jaqsmulhom ukoll ġisimhom f'erba' iet, biex iwaħħluhom fis-swar li semmejna, ħalli jitnissel il- kiża' fin-nies, u b'hekk ma jitħa jar ħadd aktar li jagħmel bħal- hom, Meta tiliet Imħalifin marru bis-sentenza tagħhom għand il-Gran Mastru, biex igħaddihieihonmr, din ġiet imwetiqa minnu fit-12 ta' Ortubru 1740, Minnha nissuktaw nieħdu, li l-ikkendannati għall-mewt kienu 12-il Grieg u Tork. Il-Maltin Ġanni Decaro, mill-Isla, imlaqqam ''In-Nigru' ', bilii dan ma kienx miftiehem mix-xewwiexa minn qabel ma sar l-irvell, u billi ħa sehem fih wara si beda, m'nħabba t-tehdid tar- ribelli, weħe; għal għomru jaqdef fuq x-xwieni, bil-katina f'sie- qu u bia ħias L-erba' Torok : Ibrahim bin Ahmed, a' 80 sena, minn Ro- di; Imħammed bin Jusuf, ta' 23 sera, minn Aleppo; Uscejn Lin Soliman, ta' 25 senz, minn Adima; u Ibrahim, bin Hamsa, ta' 4U s na, minn Rodi, weħlu Ikoll għul għomo'hom jaqdfu fuq ix- xwieni, bil-katina f'sieqhom u bla f'as. Max-xewwiexa ħadu sehem ukol żewġt ifal. Wieħed Grieg. jismu Teodorino d'Agna, ta' Id-ii sena, minn Caflanija. L-ieħor Tork, Uscejn, bin Imħammed, ta' 15 jew IĠ-1l sena, minn Rodi. Dawn kellhom jittieħdu jeraw lI -sħubhom jitgħullqu. Wara jib- qgħu għal tliet snin sħaħ il-ħabs jrħdmu fix-xogħli'iet tal-Gvern bil-katina f'sieghom. li-Grieg Anastasis Debonera, imlaqqam 'Kolumbrina'', min- ħabba U kellu 17-il sena, u għal xi ħwejjeġ oħra magħrufa mill- Gran Mastru, kellu jiġi meħud fil-lok tal-forok, biex ibushom. Wara jibqa' għal għomru jaqdef (rq ix-xweni, bil-katina f'siequ u bla ħlas, Anġlu Patreglie, Grieg ieħor, billi waqt l-irvell inzerta ma- rid, il-Gran Mastru ordna li jiġi mehlus. Ukoll tifel Grieg, jismu Qristodoro. Bħalma konna għedna, ix-xewwiexa magħhom karkru ta' bil-fors, għal fuq il-Pinku Franċiż, xi nies minn ta' l-ekwipaġġ ' tal-bastiment tal-maqtul Kaptan Ġanninu Luvero. lid IL-Manri Ġakki Pisani, minu Pantallerija; Pietru Azzoperdi, Malti; Ġużċ Manfrċ, minn Lipari; Salvu Greco, minn Napli; Duminku An- ion Pezzzguerta, minn Ancona; u Marku Pe u'c, mastrudaxxa, minn Venezia, Fuq hekk, l-imsemmija nies ġew meħlusa mill- Qorti. Fil-għodwa. tat-18 ta' Ottubru, 1740, taw il-prattika għal kolox lir-ribelii, billi, minn Lazzarett, ġarrewhom għall-Ħabs tal-Kristianija, il-Belt (il-lum is-Sanità). U jumejn wara, jiġi- fieri fil-15, il-Gran Pirjol tal-Knisja ta' Son Ġwann, Fra Bartil- mew Kul, mar il-Qorti tal-Kristlanija, niżel fil-Kriminal, fejn kienu miżmuma. l-ikkundannati għall-mewt, sejjaħ tiieta mill Griegi, u. waqt li għarrafhom bissentenza, ħadhom miegħu fil- Kappelia tal-Habs (4). Wara, biex jieħdu ħsiebhom, daħlu fejn- hom dawn il-konfessuri: 2 Patrijiet tal-Kappuċċini, fosthom Patri Erkulanu ; 2 Patrijiet Ġiżwiti, Rosignoli u Rizzi; u ż-żewġ Papasi tal-Griegi, dak tal-Belt u l-ieħor tal-Birgu. It-tiiet Griegi kienu: Kristodoro Vutto, ta' 23 sena, minn Zanti; Qiriaco Melleho, ta' minn 18 sa 19-il sena, minn Brazzo di Majna, u Risu bin Zafiri, ta' 25 sena, minn Jannina, Fis-sugħtejn ta' wara nofs in-nhar meta dawn tqiegħdu kap- Fi żmien l-Ordni, wieħed ikun jaf li ġie ikkundannat għall-mewt, meta, bħalma għedna, imur il-Gran Pirjol u jgħidlu qahel ma jagħmlu Kappella. Għax, mill-bqija, il-ħati ma jkun jaf xejn x'weħel, billi la jkun quddiem l-Imħallfin waqt li ssirlu d-difiża t'egħu, u lanqas meta dawn jiktbu u jagħtu s-sentenza tagħhom. Ftit qabel ma jieħdu għall-mewt Fl dak b jkun. itellgħuh mill-ħabs għas-Sala Kriminal, u, quddiem żewġ xiehda, jaqrawlu s-sentenza bil- Latin. Terġa', milli stajna naqbdu, anqas dak il-ħin ma jagħtuh it-t'fsir ta' x'fiha. Għax, meta fl-1760, wieħed honavolja ljan. mu Ġanni Vito. qatel lil wieħed minn sħabu, bonavolja huwa wkoll. xħin qrawlu s-sentenza tal-mewt, barra milli ipprotesta li ma hux ħati. ipprotesta wkoll li ma jafx bil-Latin (Mss. Nru, 13, paġ, 405). Din il-proċedura baqgħet sejra għal xi suin fi żmien l-Ingliżi wkoll. Il-Gvernatur Maitland kien li, fl-1814. neħħa l-Latin m'nu Ilsien uffiċjali tal-Qrati, biex floku ħalla u għamel it-Taljan wi aħdu. Tneħħiet ukoll it tortura, li qatt ma ngħatat fi żmien l-Ingliż għalkemm kien hemm żewġ kawżi l fihom il-Qorti talbet biex iss L-ewwel darba. meta fl- 1300 wieħed qatel Jil Xandru Buttigieg f'Ħ bbuġ. L-oħra, meta fl 1802 qatlu lil Natala Mangion f'Hal Għaxaq, Tixwixa Fuq Basrimenr KURSAL 115 mi ża m-———18——— pella, ħarġu r-Rużarjanti, lebsin konfratija sewda. jiġbru għali- hom, L-għada fi'għodu wkoll (5). (9) Su mill-qedem kellna fratellanz, f'Malta, biex jieħdu ħsieb l-ik- kundannati għall-mewt, kemm f'dak L għandu x m'ma' ruħhom u kemm ma' ġsimhom. Irridu ngħidu mhux biss għall-Fratejlanza ta' San Gużepp tar-Rabat, imma wkoll għall-oħra, ji. bl-istess ssem tal-Qaddis li semmejna, hemm il-Birgu. Qabel ma l-Ordni ġie f'Malta, ma nafux jekk kuux igħallqu fil- Birgu, bħalma fir-Rabat ta' l-Imdina. Iżda, billi, tista' tgħid, mal-wasla hawn ta' l-Ordni, twaqqfet Qorti oħra, imsejħa Kisilanija (Castellania), insibu l kien is'r it-tgħalliq ukoll fil-Birgu, waqt li l-Fratellanza ta' San Ġużepp tal-Belt li semmejna, kienet tieħu ħsieb l-ikkundannati għall- mewt. U dan jidher mill-viżta li 3Mlous, Dusina għamel f'Malta, tl-1574-735. Fl-1571, l-Ordni ġarr mill-Birgu għall-Belt. drba' snin wara, jiġifieri : inħolqot Fratellanza oħra, biex tieħu ħsieb ta' dawk L jitgħallqu li għadha ħajja sal-lum. Għalhekk din taħbat it-tielet waħda li ġiet imwaqqfa f'Malta, ladarba kien hawn tnejn oħra qabilha bħalha u bl-istess għan tagħha — dik tar-Rabat u l-oħru tal-Birgu, Bil-Bolla li l-Gran Mastru La Cassiere ħareġ fl-1578 ta s setgħa lill- Fratellanza l-ġdida li semmejna, biex tieħu ħsieb ta' dawk kollha li jiġu ikkundannati għall-mewt mill-Qorti l-Kbira tal-Kistlanija tal-Belt. B'da- nakollu. nistgħu nifhmu, li l-ħsieb ta' La Cassiere f'din il-biċċa ried ifis- ser għal dawk biss li jgħallqu fl-inħawi tal-Belt, waqt li l-oħrajn l jit- neħħew fil-Kottonera, tibqa' tieħu ħsiebhom il-Fratellanza ta' San Ġu- żepp tal-Birgu. Fi żmienu l-Ordni kienet drawwa ji x' drabi jgħallqu fil-post ta' fejn wieħed jagħmel id-deliti. Għalhekk ġie li sibna li neħħew kemm fil-Birgu u kemm fl-Isla, ukoll wara li l-Qorti tal-Kistlanija marret il-Belt, Terġa. mill-imsemmija Bolla jidher ukoll. Ji l-Fratellanza tar-Ruża- rju ma kenitx tieħu sehem f'dawk l jiġu ikkundannati għall-mewt mill- Qorti l-Imdina. Għalhekk ta' dawn baqgħet tieħu ħsieb biss il-Fra- tellanza ta' San Ġużepp tar-Rabat. L-aħħar wieħed li tneħħa r-Rabat. fil-pust imisejjaħ '' Ponta tal-Forok '. kien Salvu Farrugia. fl-1802, fuq l qatel wieħed Ghawdxi. għal xejn b'xejn, f'Birkirkara. Id-drawwa li l-Fratellanza ta' San Ġużepp tal-Birgu tieħu ħsieh dawk l-ikkundamnati l: jitneħħew fl inħawi tal-Kottonera, baqgħet titwet- taq għal x' snin fi żmien l-Ingliżi wkoll. Għax insibu li. fit-22 ta' Ġunju 1813, fil-Misraħ ta' San Kelment, ġie iffuċillat Matti Scerba, suldat tar- Riġment Sqalli (Real S'cilia). li f'dik il-ħabta kien jagħmel sehem mill- Gwarniġjon ta' Malta. L-imsemmija Fratellanza ħadet ħsiebu u ġabritlu 30 skud u 7 rbgħajja għal ruħu. Nefqitlu f'quddies 830 skud (Mss. 643, paġ. 1iĠ iL-MALTi Fil-għodu tal-13 ta' Ottubru, qrib il-Foss tal-Qassisu (6), bdew ikej'u biex iwaqqfu l-Forka fix-Xagħra tal-Furjana, fuq dik l-għolja li dari ngħidulha t-'TPomba'. Din tiġi tlok dik it- triq (Duke of Xork Street), li nfetħet ġdida, minnu fejn minnha jgħaddu l-motors għan-nuħa ta' Kastilja u tal-Belt. il-Forka. kienet tintrama fil-quċċata tal-għolja l semmejna, biswit sewwa sew dik il-Gardjola tal-ġebel li għad hemm fil- minkeb iżs-swar, u għalhekk tiġi wkol faċċuta tal-Porc il-Kbir. It-tliet blatiet, imħaffra b'toqba fin-nofs tagħhom, biex fihom jidħlu l-p'lastri ta' l-injam tal-Forka, kwenu għadhom jidhru hemm, imwaħħlin fl-art, sa dwar 25 sena ilu. Tneħħew, meta twittiet l-għolja u nfetħet it-triq li semmejna fil-Harper Area. Fis-17 ta' Otrubru. mal-5 ta' fil-għodu, il-qanpiena tal-Kap- pella tal-Habs bdiet iddoqq it-tokki tagħha wieħed wieħed, u baqgħet sejra hekk sat-tmienja u nofs, meta f'dal-ħin bdiet ħier- ġa l-proċessjoni mill-Kistlanija. L-ewwel ma mexa quddiem is- Saib b'wiċċ Kristu jħares lura. Imbagħad tnax-il qassis ta' San Ġwann lebsin il-konfratija sewda jiġbru mat-triq kollhu. Wara dawn, il-Kappillan tal-Knisja tal-Vittorja, Fra Ġanputist Giap- pone, bl-istola u liebes ukoll l-iswed u bix-xbieha ta' San Ġwann qigħ ir-Ras fuq sidru, bħalma hekk l-oħrajn sħabu. Imbagħad wieħed mill-Griegi marbut. Ma' ġenbu kellu l-Patri Erkulant, iżomm Kurċifiss quddiem il-ħati u jgħidlu t-talb, biex l-ieħor kenni miegħu. Wara dan imxew iż-żewġ Griegi l-oħra, ukoli mierbuta. Ma' dawn kien hemm il-Pairi Rizzi u ż-żewġ Papasi tal-Belt u tal-Birgu. (Juddiem l-ikkundannati sewwa, kien hemm wieħed mill- Isbirri bit-Trumbetta, imsejjaħ Sotto Bojja, idoqq kull kantu- niera. Terġa', madwarhom ħafna Sbirri oħra, bl-alabardi f'idel- hom, biex jilqgħu u jżommu lura n-nies. li b' għadd kbir kienu hemm biex jaraw il-ħatjin. Fl-aħħarnett imxew it-tliet Grivci li kienu miżmema bħala kap'jiet ta' l-irvell. Dawn ħaduhom, ma'buta. bil-ktejjen, biex Joqogħdu fejn il-Forka jaraw it-tgħailik ta' shabhom. (6) Il-Foss tal-l Qassisin') jaħbat il-ġenb l-ieħor kollu ta' fejn jis- sokta l-'Foss tal-Maniġġ'. Kienu jgħidulu hekk, minħabba li fi żmien l-Ordni. assisin kienu jmorru hemm qattgħu l-ħin jilagħbu l-boċċi. Dari, fi żmienna, konna nsibuh bħala l-'Foss ta' Flores. billi t-tfal ta' dal-Kulleġġ (il-lum Strickland House) kienu jinżlu fih jilagħbu l-football. It-tliet ikkundannati għall-mewt ma ġarrewhomx madwar il-Best bħas-soltu, bili lil dawn tawhom il-grazzja ta' hekk, fuq ta'ba tagħhom ; iżda ħaduhom bl-iqsar triq għal fuq l-għolja tal- Furjana, Malli waslu qrih fejn kellhom jitneħħew, kull w'eħed mill- Grievi jita' seba' tarġiet ta' l-injam. u jressquh għal taħt il- 2 Ma' din ikun hemm żewġ slielem. Wieħed għa'l-Patri, jilħaq l-ikkundannat sewwa, ħalli jassisti miegħu mill-qrib u l-eħor għall-Bojja. Dan jitla' s-sellum, jaqbad 'tarf il-ħabel, l jkun imdawwar ma' għonq l-ikkundannat, u jorbtu mat-travu l-mimdud. Il-Gran Viskont, Annettu Anastasi, kien fuq iż-żiemel ma' ġenb il-Porka. Meta dan ra li theija kollox, għamel is-sinjal, u taraġ li semmejna nġibrd minn taħt riġlejn l-ikkundannat minn xi ħabsin, waqt li dan jibqa' mdendel minn għonqu. Minnufih il-Bojja, minn mas-sellum, jagħti s-salt għall-ħabel, jinżel jiġri miegħu, biex jaqbeż ħ'saħħa kbira għal fuq l-ikkundannat. Ħawn, b'saqajh jibda jagħfas fuq it-tavletta tonda, u għalhekk imse'ħa wkoll ''selletta', li tkun fuq il-wara ta' l-għonq, fejn iibaa' jross b'ħltu kollha, sekemm jidhirlu li miet. U hekk, il-Griegi. wieħed wara l-ieħor, intemmu t-tlieta (7). Dawn, kemm meta kienu kappella u kemm waqt il-ħin tat- tgħallq urew ind'ema kbira ta' ji għamlu. Imbagħad, wara l- mewt tagħhom, Patri B'zzi tela' fuq it-taraġ tal-Forka u għa- mel priedka lill-poplu, fejn ħeġġu biex jitlob għal ruħhom, u widdbu li jibża' mill-ħaqq t'Alla u ta' din id-dinja. - L-imgħalla'm ħallewhom imdendlin mal-Forka l-jum kollu, bħalma hekk kienet id-drawwa ta' dak iż-żmien, bl-għases magħ- hom, waqt li l-Griegi l-oħra reġgħu ħadrhom lejn il-Ħabs tal- Kistlanija, : Fil-għodwa tat-tgħalliq, il-Gran Mastru Despuig ta ordni li ssir l-Espoż'zzjoni fil-Knisja tal-Vittorja u biex il-ħin kollu jqad- dsu sħal ruħhom. Taw ukoll 100 skud għall-quddies f'Ta' Ġie- Fi tfulitna lħaqna nies ii jiftakru tajjeħ k'f kien isir it-tgħalliq fix-Xagħra tal-Furjana di semmejna. Għal din. il-b'ċċa, il-misserijiet u l-ommijiet jieħdu 'l uliedhom magħhom. Waqt 't-tgħalliq jagħtuhom daq- qa ta' ħarta. hiex it-tfal jihqgħu jiftakru sewwa f'dak li raw isir mill- Ħaqq. n b'hekk inisslu dak il-b'ża' fihom. Għalkemm it-tgħalliq ta' dari. bħalma fissirna. kien ta' ħasra u b'ki bil-ħosta aktar minn ta' kif isir il-lum, b'danakollu jingħad li. waqt 'x-xena ta' qsim il-qalb kollha li sem- mejna, kont t'sma' l-għajat ta' min jhigħ l-ilma frisk, il-pastizzi u l-qas- vatat, bħallikieku xi festal 118 IL-MALTI żu. Din ta' l-Espożizzjoni kienet l-ewwel darba li saret għall- imgħallqin. Fl-4 ta' wara nofs in-nhar, hekk kif spiċċa l-Vespri minn San Ġwann, telqet minn hawn proċessjoni bis-Salih u b'żewġ anterni, magħmula minn ħafna qassisin tal-Knisja li semmejna n minn Kava'ieri, kollha lebsin b'konfratija sewda bix-xbieha fiha ta' Ban Ġwann qtigħ ir-Ras. Għalaq il-proċessjoni l-Kappillan tal-Vittorja, bl-istola sewda. Dawn haqgħu sejrin lejn ix-Xagħra tal-Furjana, fejn kien hemm imhejjija. tliet ketaletti. Meta waslu, żewġ qassisin tel- għu fuq is-slielem, ħallew lill-mejtin minn mal-Forka u telqu- hom f'idein sħabhom il-Fratelli l-oħra. Dawn laqgħuhom ġewwa l-ixkejjer, kull wieħed għalih, bil ħbula. tavletti u l-ħwejjeġ tagħ- hom. Qegħduhom ġewwa l-kataletti, ikantaw il-''Miserere'', biex imorru jordmrhom, Meta waslu, waqfu, u l-Fratelli, flimkien man-nies, kantaw l-Uffizzju tal-Mejtin. Wara ngħad ir-Rużarju għal ruħhom. Ħekk kif spiċċa. t-talb, is-Sotto Bojja silet sikkina. Kħira, ħarġilhom rashom mix-xkora u, bħallikieku għandu xi serduk f'idejh. ħasadhielhom barra lit-tlieta, biex, bħalma tgħid is-sen- tenza. j'ġu mqieghda frq is-Sur ta' Sant'Anġlu, in-naħa tal- Gardiola. f'post minn fejn. 'idhru l-aktar. għall-biża' tal-poplu. U hekk radmu l-'ġsma tagħhom bla. rjus. Iżda, lil-dawn it-tliet imgħajlqin, ma setgħax jagħmlulhom kif semmejna f'dak il-ħin, billi l-Ħaqq ma kien fadallu ebda jedd aktar fuqhom. ladarba dawn laħqu waqgħu f'idejn il-Knisja. U l-Kappillan tal-Vittorja ma kellux jħalli jsir il-qtigħ ta' rjushom. Frq hekk, imħatru l-Kummissarji, biex jaraw x'kien hemm mhux eewwa f'dil-biċċa. Fl-istess jum li tneħħew l-ewwel tliet Griegi, għall-ħabta tat-tlieta u nofs ta' wara nofs in-nhar, il-Pir'ol Rull mar il-Ħabs tal-Kistienije. seijaħ tliet Griegi oħra u ħadhom miegħu fil-Kap- polla. Tl-Konfessuri tagħhom, l-istess ta' qaħel. Ir-ribelli kienu dawn: Alexi Rastobolo, ta' 28 sena; Ġanni Annettv Paxino. ta' 25 sena: um Nikolà Buro, ta' 22 sena. L-imsemmija Griegi, ħaduhom għat-tgħalliq fil-għodwa tad- 19 ta' Ottubru. bl-istess proċedrra bħal sħabhom l-oħra. Biss 11 dawn għaddewhom id-dawra tal-Belt tas-soltu. Terġa', din id-darba, lit-tliet kapijiet ewlenin, ma ħaduhomx biex jaraw it-tgħalliq ta' dawn. Fil-Vittorja reġa' kien hemm l-Espożizzjoni bi flus il-Gran Mastru, kif ukol il-quddies għal ruħhom. Anastasi, kull darba jkun fuq iż-żiemel, biex jagħti uamjal s ħat-tgħaliq. Ukoll Patri Kizzi għamel il-priedka tie- għu bħal qabel. Meta sarn l-4 ta' wara nofs in-nhar, waqt li t-tliet imgħall- qin tniżżlu mill-Forka, is-Sotio Bojja qatgħelhom rashom fuq il-post, qabel ma. l-Ħaqq teleghom f'idejn ir-Rożarjanti u l- l-Kappillan tal-Vittorja. It-tliet irfus tqiegħdu fuq is-sur tal-Forti Manoel, in-naħa li tħares lejn Marsamxett. L-għada, 20 ta' Ottubru, fis-sagħtejn u nofs ta' wara nofs in-nħar, tqiegħdu tlieta oħra fil-Kappella. Il-Konfessuri, l-istess. Ir-ribelli kient dawn : Dimitri Iterdopolo. ta' 28 sena, minn Cafflanija l-Kbira; Ġanni b'n Stajgol, ta' 17-il senz, mill-Bul qarja, ta' razza Skjavun; u Panajotti di Filastro, imlaqqam l- Ingliż. ta' 28 sena, minn Zanti. Għalkemm fost dawn li semmejna kien hemm wieħed ta' 17/1 sena (Stajgol, l-Imħallfin qatgħuhielu għall-mewt xorta waħda bħall-oħrajn. U l-Gran Mastru Despuig, fil-21 ta' Ottu- bru, ordna li jiġi mneħħi wkoll ma' sħabu. Għa'lquhom fit-22 ta' Ottubru. Kollox sar bħal f'ta qabel. Rashom twaħħlr ma' ġenb ta' sħabhom. Fit-23 ta' Ottub'u, fis-7 ta' fil-għodu, taw il-prattika lit-Tork li ġie ikkundannat għall-mewt, jismu 'Mustafà bin Bachi, imsej- jaħ l-'Aga', ta' 70 sena, minn Atana. Maqbud irsir mill-maq- tul Kap'an Ġanninu Luvero. B'Mi r-ribe'li lil dan wegħdmh il-ħelsien mill-jasar. ħa sehem fl-rveli m qatel II xi wħud mill-fizzjali ta' l-ekwipaġġ. Mustefà ġie meħrd minn Lazzarett għall-Kristlan'ja, flim- kien ma' żewġt itfal. Teodor d'Agna, Grieg, u Uscejn bin Im- ħammed, Tork, li għenu wkoll lir-ribelli u qagħdu għassa waqt l-irvell. Jingħad li Teodor kien bin Scaglia, il-kap tax-xewwiexa. Fit-8 ta' wara nofs in-nhar ta' l-imsemmi jum, tqiegħdu Kappella, l-aħħar tliet Griegi Furbani, li kienu miżmuma bħala l-kapijiet ta' kull ma sar. Ġanni Scaglia, ta' 25 sena, minn Korfi, li jaħaq kap tar-ribelli ko'lha wara l-qtil tal-Kaptan Ruve- ro; Guzman bin Stegl's, ta' 35 sena, minn Caflanija, bħala To- 1 20 IL-MALTI gutenent ta' Scaglis; u Teodor bin Wenzu, ta' 26 sena, minn Salonika, L-imsemmija ribelli. qabel igħallquhom, kellhom jaqtgħu- lhom idhom il-lemin'ja, u. wara mewthom, barra l-qtigħ ta' ras- hom. ġisimhom jimażsam f'erba' bċejjeċ, b'ex dawn jitwaħħlu wkoll fuq is-swar fejn l-oħrajn :a' sħabhom (8). Għal-atieħ ta' l-idejn, fejn il-Foss tal-Maniġġ, twaqqaf palk, biex kull wieħed mill-ikkundannati jitla' fuqu, u hemm, skond is-sentenza li tathom il-Qorti tagħna, t'nqatagħlu idu. F24 ti Ottubru, għall-ħabta tad-9 ta' fil-għodu, Ġanni Guzman u 'Teodo: ittieħdu għat-tgħaliiq, kif is-soltu. Iżda, mali waslu fejn il-Maniġġ, il-Gran Viskont, Nettu Anastasi, Dħ3 Id-drawwa tal-eingħ ta' xi biċċa mill-ġisem ta' l-imgħallqin. ħaqgħet. titwettaq għal xi snin taħt l-Ingliżi wkoll. Taħt dawn insibu. li darħiejn biss saret din l biċċa tal-qtugħ. Fl-1807. qatgħu ras Ġuże' milleri. imlaqqam ''Pajliċ'. Dan kien Għawdxi. iżda joqgħod Malta. ĊPajliċ'. flimkien ma' tlieta oħra. daħlu fid-dar ta' Dun Alwiġ Decelis. in-Naxxar, ftit 'l isfel mill-Knisja tal-Kunċizzjoni. in-naħa tas-Sħajtar. Meta Din Alwiġ. li kellu 75 sena. ra n-nies fuqu, ħa qatgħa u baqa' mej- jet. L-oħrajn serqu kull ma sabu jgħodd għalihom; iżda wara xi żmien inkixfu. Tnejn minnhom tgħallqu u t-tnejn l-oħra weħlu għomorhom il-ħabs. Ras ''Pajhċ' tqiegħdet fuq kolonna, fit-telgħa tan-Naxxar, qrib fejn sar id-delitt. Tl-biċċa l-oħra ġrat fl-1825. meta ĠGużċ Grech ġie mixli Hi qatel lil ħuħ P'etru fit-telgħa tan-Naxxar. Wara t-tgħalliq ta' Ġużà. qatgħulu idu l-leminija u qegħduha fnq kolonna fejn sar id-deltt, Dan l-imsejken ta' Ġuża ħa l-mewt bla ħtija. għax mhux hu kien li qatel lil ħuħ, iżda ħad- dieħor, li meta ġie biex imut, stqarr. quddiem ix-x'ehda, li FI Pietru Grech qatlu hu. Ma' dawn li semmejna. nistgħu nżidu każ ieħor li ġara fl-1820, għal- kemm. f'din il-biċċa, ma sar l-ebda qtugħ m Il-ġisem. billi dan tqiegħed sħ'ħ. Trridu ngħidu għal dawk il-Furbani Ingliżi. li. fis-sena li semmej- na, bil-bastiment tagħhom. jismu 'William''. ħaħtu għal ieħor. Tngliż ukoll. jismu Helen. Seranlu l-merkanzija li kellu. sakkru l-ekwipaġġ t'egħu isfel n sammru l-bokkanort. waqt l taqqbu l-bastiment biex jegħ- Teq. Il-Furbani Ma ġew Malta. biegħu hawn il-merkanzija kollha li seram. u telqu Tżda l-ekwipaġġ tal-'Helen'. wara ħafna taħbit. irnex- xielliom iftħu l-hokksport. Ġew Malta huma wkoll. fejn għarrfu b'kull ma ċralhom. Għalhekk ħarġu malajr xi ħċejjeċ tal-gwerra, biex ifittxu n jilħqu lil-—William''. Sabuh, ġiħuh lein Malta u n-n'es tiegħu għad- dew ċmri. Sitt Tngliżi ġew ikkundannati għall-mewt Għallquhom fuq il-ħastiment tagħhom stess. kif kien sorġut f'nofs l-Port il-Kbir. Wara mewthom. iżżiftawhom. qegħduhom fil-gaġeġ u dendluhom ma' sitt arbli fuq l-blat għoli ta' taħt. is-swar tar-Rikażli. biex jarawhom il-bastimenti li-ikrmu oħaddejjin minn hemm. iew waqt li huma u deħlin fil-Port. Flaħħur dawn spiċċaw hiex ma dehrux aktar, fi grisalata kħira, billi l-baħar ġarrhom miegħu, TixwIxA FUQ BASTIMENT KURSAL iżi uhom aħbar li l-Gran Mastru ħafrilhom il-qtigħ ta' idhom. Għalhekk baqghu sejrin bihom lejn L-Forka, Bili Ġanni Scaglia kien jaf bi-Taljan, dar bih u sabbru l- Patri Ġiżwita. Dan, wara. t-t għasliq, għamel ukoll priedka sabiħa tutna. Dawn ix-xewwiexa Griegi ma nafux jekk kinux insara mil-ewwel, inkele minn Xiżintiċi daħlux fir-Reliġjon tagħna wara li iq egħdu Kappella. Biss nistgħu ngħidu, li koliha mietu a bħalna. Iż-żewġt itlal li semmenu — Teodor u Uscejn — ġew me- mda fejn il-Forka, ħalli jżraw il-tgħaliiq tat-tliet kapijiet tax- Xowwexa, biex jitfghu biża' fuqhom. Barra minn hekk, ikkun- dannawhom għall-foss. Dan ifisser li kellhom jalidmu fix-xogħ- ijiet tal-Gvern, l-akwar fit-tħaffir tal-fossijiet (9). Fi-4 ta' wara nofs in-nhar, lil Ġanni, Guzman u 'Teodor, barra il-qatgħulhom. rashom, kull wieħed qasmulu wkoll ġismu P'erba' bċejjeċ, biex iwaħħiu kollox fuq is-swar, maġenb ta' l-oħ- rajn sħabhom, X'kienu jagħmlulhom jil dawn l-iġsma, biex iżommu U ma jejbux, ma sibniex. Biss nistgħu naħsbu, ii-x'aktarx li jiżżil- iswhom, billi jitfgħuhom fi nħasa biż-żift jagħ. Il-ġbir kollu u għall-imgħa-lqin Griegi, laħaq mal-200 eku. Jingħad li l-Gran Pirjoi Rull ta 50 skut għall-quddies fil-Kuppuċċini, 50 fil-Knisja ta' l-Erwieħ u 50 il-Ġiżwiti. Il-34 ta' Ottubru, fit-8. ta' wara nofs in-nhar, tqiegħed Kappella l-irsir To'k. Dan mi kienx jaf jitkellem għajr b'ilsie- Hu b.ss Jmgħud li dan wiegħed ii jagħti 1000 pjastra għall-bini tal-Knisja wa' San Publju ta. Purjumi u jibqa' hawn bħala rsir. kemm—l darba jahirulu l-mew:. Iżda l-Gran Mastru ma riedx. DPuminku Rodriguez, bħala wieħed mis-sidien tal-bastiment li. fl-1738, in.rama għall-kors teħ. 'l-Kapion Ġanninu Ruvero, għaniel pe- t zzjoni lil-Gran Mastru, Fi qallu, li billi fl-irvell li sar fuq il bast:- ment insemmi ħadu sehem fih xi rsiera Torok, dawn weħlu xi ħabs. Iżda lili dawn kienu maqbuda minnu. talbu li jeħlishom mill-piena li tathom il-Qoru u jitihomtu lura. Il-Gran Mastru ma riedx. Wara reġa' għarrel petizzjoni oħra, fejn talbu biex jaħfer il-bqija tal-ħabs li kien fadallu jagħmel it-tifel ir 'Tork. Uscejn bin Imħammed, m'nn Rodi. U l-Gran Mastru. fl-24 ta' Jannar 1743, tah il-grazzja li talab. Ma għand- niex xi ngħidu, Rodriguez dan għamlu. mhux għax ġietu xi ħniena minn- hom, imma saħiex ibhom mill-ġdid taħt idejh, jew jinqeda bihom għall-qdif, inkella biex ibigħhom, u b'hekk 'daħħal kemxa flus sewwa tagħhom, 122 IL-MALTI Bħala Konfessuri tawh il-Patrijiet Lantranco, Rosignoli u Dun Ġwann, Iżda, Mustafà ma riedx jit-ħammed. Fuq hekk, ineti, fis-26 ta' Ottubru, ħaduh għat-tghaliq, ir-Rożaranti mu ħadux sehem, Meta waslu bih fejn il-Forka, u waqi ii-kien fuq il-tarġiet agħha, imhejji u kollox biex ineħħuh, il-Gran Viskont Anastasi ħabbarlu, li l-Gran Mastru tah il-maħhf.a tal-mewt; iżda jibqa' għal għomru jaqdef fuq ix-xwieni. dmbagħad, wara li bewsuli il-Forka, reġgħu ħaduh lejn il-ħabs (10). , Wara li spiċċajna mit-tagħrif li kellna nagħtu, dwar it-tixwixa li xi Gr iegi u rsiera Torok għannu fuq bastiment kur- sal bil-bandiera ta' l-Ordni u xi bias messhom sa' ex ħmilhom, ngħaddu biex ngħidu minn liema toroq jgħaddu bl-ikkundunnati għal- ka u fejn kienu jordimuhom. Fi Triq San Ġwann, fin-niżla tal-Ganċ. in-naha ta' fejn ilum hemm l-Uffiċċju tal-Guss, dari kien hemm bieb li jagħti għul-Habs tal-Kistlanija, dejjem magħluq bil-ġebel u mkaħħal. ien jinfetaħ biss kull meta jkun hemm xi ħadd ikkundannat għall-mewt, biex joħorġuh minnu, Wara jerġa' jiġi mbarrat mill-ġdid. L-ikkundannat igħadduh mill-bieb li semmejna, iniżżlub ghal Trq San Pawl, jibqg għu sejrin sa fejn il-'Pinzza dei Vive- ri' (kif bekk Fe imsejjaħ is-Suq dari), iduru magħha, bilii j-ħaddu minn Triq Feliċ għal Triq Merkunti u jiġbdu għall- Kist- nija (il-lum is-Sanità). fMa'l jaslu hewu, jilwu għal quddiem San Ġwann. Imbagħad minn Triq Iv-Rjali jibqghu ' ħerġin għall- Furjana, Mimm Putirjal sa biswit il-Mall kien hemm triq bejn is-swar u t-trunċieri, li m'nnha jgħaddu l-bhejjem. Ftit 'l hemm mill- M'oss tal-Maniġġ u qabel ma taqbad il-Mali, kien hemm mina hi kwadru tal-Madonna tad-Dulvri (ll). Hawn iwaqqfu l-ikkun- dinnit, biex igħid Sa:ve Rega quddiem ix-xbieha tal-Madonna. 0 Fit-22 ta' Talju 1744, lmħammed kellu l-urazzja tal-ħelsien. bili x'akti ma kienx tajjeb iżjed għa ħol, DIE kellu mal-75 sena. Għax l-i a, meta jixjeħu u ma jibqgħux jifilħu sktar, hiex jeħilsu min- nefqa. ta' kel tagħhom, kienu jbewġuhom lejn pa n. (16) Il-Mina tneħħiet ħabta ta' dwar mitt sena ilu. mieta twessa' wkoll il-Bieb ta' Putirjal. Il-Madonna tqiegħdet ġol-ħajt. mal-lemin. int u ħiereġ mill-Belt għall-Furjana. fejn aħna għadna n'itakruha sewwa hemm, 'Tneħħiet għal kollox, meta twittew is-swar u t trunċieri, biex saret dik il-wisgħa ta' triq li naraw il-lum, Tixwixa Fuq BASTIMENT IKURSAL 123 Wara jibqgħu sejrin. Meta jaslu quddiem il-Mall, jilwu max- xellug, jaqbdu x-Xagħra u jiġbdu għal iuq l-għolja taqħha, li kienet taħbat sewwa sew qrib ta' fejn il-lem hemm il-Monu- ment tal-Gwerra, L-ikkundannati jkunu lebsin kunfratija bajda, twila sa sd- qajhom, idejhom marbuta fuq sidirhom, bhal meta wieħed jit- ob, u bil-ħabel imdawwar ma' cħonghom — b'dak l-istess ħabei li wara jgħallquhom bih — miżmum mit-tarf tiegħu mill-Bojja, il jimxi warajh, Bħalina wrejna, l-ikkundannai għall-mewt, b'dak it-tidwir kollu li dari jġagħ'uh jagħmel mat-:r:qat li semmejna, qabel ma jiġi biex jilħaq il-post tat-tmiem t'egħu, ikoslt jqatta' nofs siegħa f'passjoni mill-eħrex. Terġa', dan donnu anqas ma kien biż- żejjed. Għax iż-żarżir tat-Trumbetta. f'kull kuntuniera, jissok- ta jżidlu fit-tbatija, billi dak id-daqq ta-ħha jħossu bħala stallet- tati oħra li jinfdulu 'i qalbu. F'kelma waħda, dana l-imsejken, sakemm iwassluh għat-tgħalliq, ma nefux x'ruħ trid tibqa' fih. Għalhekk, nistgħu naħsbu li ħafna mnhom jasu aktar mejtin. m'lli ħajjin. B'danakollu, xi wħud, li jkunu ta' spirtu qawwi, ġie li wasiu biex igħidu wkoll xi kelnnejn ta' twiddiba lill-poplu, qabel mż- jneħħubom, Dil-biċċa tat-Trumbetta. Uakkarna fil-proċessoni tal-Ġimgħa l-Kbira, f'dawk il-'bugles' Li fi żmienna nuraw quddiem Kristu mgħobbi bis-suib. Bid-daqq ta' dewn, me:a, għadhom iridu jfak- kruna, kif kienu jxandru mat-triqat, su mill-qedem, ili dawk li jiġu ikkundannati c ħall-mewt, bħalma hekk ukoll kien il-maħbub tagħna Sidna Ġest Kristu, L-aħħar l ndaqqet it-Trumbe.ta, kien quddiem Ġulju Fren- do, min-Naxxar, ii ħaduh. biex neħħewh, fl-14 ta' Diċembru 1835. lnqatgħet, għaliex ma subr sil ħedd aktar li ried jidħol fil-Pulizija, bl-isem ta' Sotto Bojja. Dit-Trumbetta kienu jinqdew meta dari jiffrustaw fit-toroq Fi xi wħud, ikkundannati għalhekk. Lil-dawn jorbiuhom fuq il- fimir, il-jikru għal dil-biċċa, m'sjuqa milrlsbirri. F'xi bnadi jieqfu, waqt li fibda d-daqq tal-Trumbetta, biex jinġabru n-nies, ħall: jaraw lil dawn l-imsejkna jaqilgħu bil-frosta fuq daharhom mill-Bojja. Kienu wkoll jinqdew biha, hiex, fl-erbat ibliet u l-Furjana, ixandru l-Liġijiet li joħroġ il-Gvern. Għal dil-baġa, kien hemm magħżula xi nħawi f'dawn il-postijiet li semmejna, biex fihom IL-MALTI jiġi mgħarraf dejiem dak li jrid il-Gvern, Hawn. l-Isbirr jibdi jdoqq it-Trumbetta, biex isejjaħ in-nies. Mali dawn jinġabru f'għadd mhux ħażin, l-Attwarju Kriminali (bħat Reġisiratur tal- Qorti tal-lum) jibda jaqra l-Bandu li ħareġ. Wara, m'un bandu jmorru f'oħra, fejn isir l-istess, sakemm idtruhom kolha. Mill-Imdina, ir-Rabat u fl-irħula l-oħri, tlok bil-Trumbitta, kienu jiġbru n-nies bid-daqq tat-Tanbur. Issa, wara li tajna tagħrif dwar x'k enet taqdi t-Trumbetiu tal-Pulizija, nghaddu biex immorru naruw fejn kienu jordmu l-imgħallqin, Naħsbu li ħafna ntebħu li kull meta semmejna lil dawn l- imsejkna, dejjem inqdejna bil-kelma ''jordmu' flok jidfnu '. Imxejna 'hekk, għax dehrilna li kif kienu dari jagħmlu magħ- hom, aktar tixraq u toqgħod l-ewwel waħda, inilli l-oħra. Bħalma konna għedna, wara jum imdendlin: — mal-Forka,. iniżżluhom għall-ħabta ta' l-erbgħa. Imbagħad, minn hemm, jiġbdu u jibqgħu sejtin bihom lejn Triq tmienja ta' Settembru. Malli jaslu fejn iċ-Ċimiterju ta' l Ingliżi, ii-għadhom kemm rad- mi. jiilgħu dik ix-xagħra ta' Liswitu ail- lum magħluqa b'ħajt), u jniżżiu dawn il-mejtin, li jkunu magħluqa fl-ixkora tlimkien mal- għal Meta din timteja bil-mejtin, qabe tar-Rożarjanti. naħa Tius baħar bin-nabu ta' qribha, Forka '. ibula u t-tavletta. li sgħa hekk, waqt li fuqhom jitf ma titħaffer, jintalab il-p Fuq l-għolja li semmejna jgħidulha l-'Forka tat-T ratal ii ntefa' hemm, huma un Madankoliu, jidher ukoll jagħmlu oħra me' ta' Abela u Ciantar, minħabba dawk it-tliet ħarġie ġebe għadu. msejjaħ sal-lum : liqu bihom, f'ħofra kbira li ssir għu t-trab sukemm jgħattuhom. ġenbhau. Biss, ermess lill-Gvern mill-Fratellanza dari k'enu jgħallqu wkoll. Kif insibu fil-' Malta ħadet dau l-isem — 'Triponti — fil-bżħar li slaw magħmula bil- qed jibnu l-Belt Valletta. li kienu jgħallqu hemm. billi l- UTaħt il- L-aħħar li radmu, fl-għol ja li semmejna, lil-Wenzu Attard u Mikiel Curmi, li tneħħew fit-22 ta' b'rar 1826. Imbagħad, lill- imgħallqin bdew jidfnuhom fiċ-Ċimiterju tal-Blata l-Ba'da. L- ewwel ma messhom difna sewwa u suret l-insara, kienu Xmun Grech u Indri Farrugia, li tneħħew fit-3 ta' Jannir, 1829. Wara, mill-1862, bdew jidfnuhom fiċ-Ċimiterju ta' Hal Tarx'en. Iżda, ARTI U ĦAJJA 125 NN mill-1876, ħadv d-drawwa li jidfnuhom fiċ-Ċimiterju tal-Ħabs ta' Kordin stess. M'nn dan li għedna naraw, kemm jitbiddlu d-drawwiet ma' tul l-milja. taż-żmenijiet. Għax, jekk fl-imgħoddi lil-dawn l- im-ejkna kienu jorbtuhom fi xkora u jordmuhom f'xagħra, bħall- annimali, fejn anqas biss ma 'agħmlu l-iċken sinjal biex juri li hemm, iaħt dak it-trab u l-ġebel, jinsabu nies li huma nsara bħalna, i-€um, barra mill: jitqiegħdu f'tebut, fejn jindifnu hu num b'kura u b'kerità nisranija mill-akbar. Mhux. biss, a' dan l-aħħar, bi ħsieb m'll-aktar ħanin, sa isimhom ġie m'aqqax fuq qabarhom, biex meta w:eħed imur iżurhom, jista' j'tlob fuq mm irid hu. Għalh: kk sewwa jgħid il-qawl: ''Td-dinja titbiddel u magħha jitbiddlu n-nies koll.