Tagħrif minn P. Martin Borg O.C.D. Il-Karmelitani Skalzi huma l-uniku Ordni Marjan li daħal f'Malta fil-bidu tas- Seklu 17, imbagħad sa l-aħħar tas-Seklu 18 kellu importanza kbira fit-tixrid tad- devozzjoni lejn il-Madonna, mhux biss fil- gżejjer Maltin imma wkoll fil-pajjiżi imbegħda, għaliex l-ewwel monasteru ta' Malta ġewwa Bormla kellu jkun Kulleġġ Missjunarju Internazzjonali għall- Evanġelizzazzjoni tal-pajjiżi tal-Lvant, mill- Asja Minuri sal-Mesopotamja u saħansitra fil-Malabar u l-Indja. Kien għal dan l-għan li r-riforma Tereżjana tal-Karmelu wettqet din il- fundazzjoni ġewwa Malta. Is-Superjur Ġenerali tal-Kongregazzjoni Taljana ta' dak iż-żmien, Patri Pawl Xmun ta' Ġesti Marija (Rivarola) ta' bniedem prattiku li kien, iddeċieda li l-Ordni ta' Santa Tereża għandu jidħol ġewwa Malta bħala mogħdija lejn il- Missjonijiet tal-Lvant. Bħala post f'idejn —- il-Kavallieri ta' San Ġwann il-Battista, Il-knisja ta' Santa Tereża Malta kienet toffri opportunità unika li mhux ta' min jitlifha. Minbarra l-kulleġġ Missjunarju ta' Ruma magħruf bħala San Pankrazju, l-Ordni kellu kulleġġ ieħor fil-Belġju f'Louvain, li kien iservi għat-taħriġ pastorali u għar-re- Evanġelizzazzjoni ta' l-Ewropa ta' fuq; imma kulleġġ internazzjonali fil-qalba tal- Mediterran fi triq ta' bosta flottot Insara kien ferm bżonnjuż għat-taħriġ tal-lingwi Orjentali tal-Missjonijiet tal-Lvant. Għal dan il-proġett, Patri Pawl Xmun, akkwista l-patronaġġ tal-Papa Urbanu VIII innifsu kif ukoll tar-Re ta' Spanja Ferdinandu III. Imbagħad huwa avviċina l-Ordni ta' San Ġwann permezz ta' żewġ delegati li huwa bagħat Malta f'Ottubru 1625, li kienu l- Franċiż Patri Teodozju ta' l-Ispirtu s-Santu u l-Ispanjol Patri Ġużepp Anġlu ta' Omm Bl-għajnuna ta' l-Isqofta' Malta, Fra Baldassare Cagliares, irnexxielhom jakkwistaw il-kunsens neċessarju mingħand il-Gran Kunsill ta' l-Ordni ta' San Ġwann taħt it-tmexxija tal-Gran Mastru Antoine de Paule. L-Isqof Cagliares flimkien mal-familja tiegħu, l- aktar oħtu Ursola, kellhom ikunu l-ikbar benefatturi tal-Karmelitani Skalzi f'Malta. L-Att Pubbliku li kien ippubblikat fil-kurja ta' l-isqof il-Belt Valletta fil-11 ta' Diċembru 1625, juri li l-isqof innifsu għas-spejjeż tiegħu xtara mingħand il-Kavallier Fra Claudio Decasse biċċa art kbira flimkien ma' xi djar u ġonna oħra ġewwa Burmula u tahom lill- Karmelitani Skalzi sabiex ikunu jistgħu jibnu monasteru u knisja dedikata lil Alla li jista' kollox, lill-Imqaddsa Verġni Marija tal-Karmnu u lis-Serafika Santa Tereża ta' Ġesti għall-qima lil Alla u għall-ġid spiritwali tal-poplu ta' dawn il-gżejjer. Din il-biċċa art ġewwa Burmula kienet dak iż-żmien fil-limiti tal-parroċċa ta' San Lawrenz tal-Birgu, fejn kienet għadha qed tifforma belt ġdida, li Ilum nafuha bħala Bormla jew Cospicua. Sar xi tibdil fuq il-bini li kien diġà jeżisti fil-post u twaqqfet ukoll kappella proviżorja. L-Isqof Cagliares innifsu ċċelebra l-ewwel Quddiesa Solenni tiegħu f'din il- kappella nhar l-ewwel Ħadd fuq l-ottava ta' l-Epifanija tas-sena ta' wara, jiġifieri fl- 1626. Id-dar il-ġdida ġewwa Bormla kienet għall-ewwel taħt il-ġuriżdizzjoni tal-provinċja ta' Ruma, imma fl-istess sena 1626 għaddiet taħt il-provinċja ta' Napli, u tliet snin wara taħt il-provinċja ta' Sqallija, sakemm fil-Kapitlu Ġenerali ta' l-Ordni li kien sar fl-1632, il-kunvent ta' Bormla waqa' taħt ir-risponsabbiltà tad-definitorju ġenerali, biex ikun jista' jibda jwettaq il-missjoni tiegħu bħala Kulleġġ Missjunarju Internazzjonali. F'dan il-Kapitlu Ġenerali, Patri Pawl Xmun kien ri-elett biex jaqdi t-tieni żmien tiegħu bħala Ġeneral ta' l-Ordni u ħaseb biex dak kollu li kien deċiż fil-Kapitlu Ġenerali dwar dan il-kulleġġ ikollu l-approvazzjoni neċessarja tas-Santa Sede. Ir-riżultat kien il-Bolla Papali ta' Urbanu VIII bit-titlu Decet Nos li kienet ippubblikata fit-2 ta' Marzu 1633. Matul dan iż-żmien jidher li l-kostruzzjoni tal-knisja u l-monasteru kienu waslu fi tmiemhom; kif turi d-data mnaqqxa fil-faċċata ta' ġewwa tal-knisja. l il-Knisja ta' Santa Tereża f'Bormla Konxji tal-fatt li kellhom jiddedikaw il- knisja ġdida tagħhom lill-Madonna tal- Karmnu u lil Santa Tereża ta' Ġest, il- Patrijiet għażlu bħala suġġett għall-kwadru titulari fuq l-altar maġġur tal-knisja, l-estasi ta' Santa Tereża, li ġrat nhar il-festa ta' l- Assunzjoni tal-Madonna fis-sema tas-sena 1561 fil-knisja għad-Dumnikani ta' San Tumas. F'dan il-kwadru kbir, impitter mill- Kavallier Fra Luca Garnier madwar is-sena f 1640, il-Madonna tiddomina l-kwadru waqt. L-altar maġġur li qiegħda tpoġġi kullana tad-deheb u ħaġar B prezzjuż madwar għonq il-qaddisa bħala sinjal tal-protezzjoni tagħha fuq ir-riforma. San Ġużepp għandu wkoll post prominenti fil-kwadru fejn jidher qiegħed ipoġġi mantell ta' bjuda li tgħammex, li Santa Tereża nnifisha tiddeskrivi f'din il- viżjoni. U tabilħaqq, mill-atti kapitulari u mill-kronaċi tal-kunvent, wieħed jista' jikkonkludi li d-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Karmnu u San Ġużepp kienu ż-żewġ suġġetti prinċipali tal-patrijiet fost il-poplu ta' dak iż-żmien. L-altar maġġur ta' l-irħam inħadem fl-1771 fuq id-disinn ta' Franġisk Zahra u ħallas għalih Mons. Carlo Defranchi. Il-kandlieri ta' l-injam li jintużaw fil-festa ta' Santa Tereża nħadmu mill-Iskultur Xandru Farrugia fl-1841. Il- fjuretti tal-ganutilja tal-fidda kienu nħadmu fl-1951 mis-sorijiet tal-monasteru ta' Sant'Orsla tal-Belt taħt id-direzzjoni ta' Madre Ursola Portelli. Ħafna huma l-Atti Kapitulari li jitkellmu dwar fundazzjoni ta' quddies kull nhar ta' Erbgħa u nhar ta' Sibt, kif ukoll fil-festa solenni tal-Madonna tal-Karmnu u dik ta' San Ġużepp: Filwaqt li l-ewwel żewġ kappelli l-aktar viċin ta' l-altar maġġur mill-ewwel kienu ddedikati, waħda lill-Madonna tal-Karmnu, u l-oħra lil San Ġużepp bil-kwadru tal-Madonna tal-Karmnu mpitter minn Mattia Preti fl- 1693, u dak ta' San Ġużepp attribwit lill-bottega tiegħu $ Mill-atti tal-kapitlu konventwali tas-6 ta' Lulju 1693, jidher ċar li l-patrijiet kienu għadhom kif ħallsu lill-Kavallier Mattias għall-kwadru ġdid tal-Madonna tal-Karmnu ma' Sant'Elija, li kien għadu kif lesta u li kellu jieħu post ieħor qadim li kien impitter fuq l-injam. Dan il-kwadru qadim tal-Madonna tal-Karmnu fuq l-injam, għal żmien twil kien imdendel fil-kor tal-kunvent sakemm tfarrak fl-aħħar gwerra dinjija meta ġġarraf il- kor. Ħafna atti kapitulari tas-Sekli 17 u 18 jagħtu tagħrif abbundanti ta' kif dawn iż- żewġ kappelli tal-Madonna tal-Karmnu u San Ġużepp kienu qed jiġu mżejna kontinwament b'oġġetti artistiċi. Kien fis-Seklu 18 li żewġ kwadri laterali kbar tpoġġew fil-kappella tal-Madonna tal- Karmnu li juru l-protezzjoni tal-Madonna fuq dawk li jilbsu l-Labtu Mqaddes tal-Karmnu. Dawn tpittru minn Rokku Buhagiar $ Żewġ kwadri laterali oħra tpoġġew fil-kappella ta' San Ġużepp li juru t-Twelid tal-Bambin u l-Adorazzjoni tal-Maġi. Dawn iż-żewġ kwadri sbieħ tpittru minn Enrico Arnaud. Il-kappella ta' San Ġwann tas-Salib oriġinarjament kienet dedikata lil San Ġwann il- Battista sakemm f'April tas-sena 1675 ġiet dedikata lil dan il-qaddis riformatur, u fiha tpoġġiet l-istatwa artistika tal-qaddis, attribwita lill-Ispanjol Gregorio Fernandez. L- altar tħallas mill-Gran Mastru Gregorio Caraffa, fejn ħalla fundazzjoni ta' Vespri u San Ġwann tas-Salib (dettal) quddiesa ad unur il-Qaddis nhar il-festa tiegħu, li kienet tiġi ċelebrata nhar l-24 ta' Novembru. Fl-1771 il-Kavallier Francesco Ferrante ta' lill-knisja pittura ovali li turi l- Madonna tal-Ħniena. Il-patrijiet poġġew din il-pittura bħala sottoguadro fuq l-altar ta' din il-kappella.'' Din ix-xbiha ġibdet ħafna devozzjoni, hekk li fis-Seklu 19 ġiet imwaqqfa fratellanza msejħa tal-Madonna tal-Ħniena jew ta' l-Onorati. Il-kappella ta' San Girgor Taumaturgu twaqqfet f'din il-knisja fis-6 ta' Settembru 1681.7 Il-kwadru titulari jirrappreżenta lil San Girgor b'miraklu qiegħed iċaqlaq muntanja biex minflokha jibni l-Katidral fid- Djoċesi ta' Neoċesarea huwa ex voto. Jidher li ċertu Mons. Franġisk Saverju Muscat irċieva xi grazzja mingħand dan il- qaddis Taumaturgu fis-sena 1673, skond id- data li tidher fl-iskrizzjoni fuq il-kwadru li tgħid hekk: OPUS HOC AD DEI GLORIAM AC DIVI GREGORII TAUMATURGII — L-istatwa ta' Santa Tereża ta' Ġużeppi Caruana HONOREM EX VOTO F.X. MUSCAT FUIT (ta' Marċjol) EXECUTUM 1673. Il-kwadru titulari fil-kappella ta' San Franġisk ta' Assisi tpitter minn Fra Luca Garnier fl-1653 flimkien mas-sopra-kwadru li juri l-Ispirtu s-Santu. L-aħħar kappella hija dik tal-Preżentazzjoni tal-Madonna fit-tempju. Il-kwadru titulari ta' din il-kappella tpitter minn Ġużeppi D'Arena fl-1695. F'din il-kappella, fuq l-altar tinsab ix-xbiha artistika tad-Duluri li kienet inħadmet fl-injam ġo Spanja mill-Iskultur Marjanu Ġerada u tqiegħdet f'din il-kappella wara li kienet ingħatat lill-Patrijiet mis-Sur Luigi Taljana fl-1851. Fl-1855 l-Iskultur Żejtuni Xandru Farrugia ħadem fl-injam ix- xbiha ta' Kristu mejjet li tinsab taħt il-mensola ta' l-altar. L-istatwa titulari li turi lil Santa Tereża ta' Ġesti nħadmet mill-Bormliż Ġużeppi Caruana ta' Marċjol fl-1954 wara li l-antika li kienet ta' Ġlormu Darmanin inqerdet fil- gwetra. L-istatwa devota tal-Madonna tal-Karmnu kienet inġiebet minn Ruma f'nofs is- seklu 20. Fil-kampnar ta' din il-knisja nsibu sett ta' qniepen tassew sbieħ. Dawn kienu nħadmu fil-funderija tal-famużi Gillet 4 Johnston ta' Crovdon, Surrev l-Ingilterra u inġiebu fl- 1935. NOTI Abrevazzjoni partikolari ACDC: Archivium Carmelitarum Discalceatorum, Cospicuae (Manuskritt fl-arkivju tal-kunvent ta' Bormla) L- Isqof ta' Malta Mons. Baldassere Cagliares kien minn dejjem meqjus bħala l-akbar benefattur tal-Karmelitani Skalzi f'Malta, hekk li kwadru tiegħu għadu meqjum b'għożża kbira fis-sagristija tal-knisja. ACDC, document tal-fundazzjoni, p. 8 Hafna mill-atti kapitulari ta' l-1641 u l-1642 jirreferu għall-knisja bħala diġà lesta. Din il-viżjoni seħħet fil-knisja tad-Dumnikani ta' Avila. Il-viżjoni tal-Madonna u San Ġużepp ilibbsu 'l Qaddisa b'mantell ta' bjuda li tgħammex u bil-ħanniega ta' ħaġar l-aktar prezzjuż ma' għonqha juru l- apprezzament lejha għax-xogħol li hija kienet qed twettaq għall-ġid ta' l-Ordni Karmelitana. kienet impittra minn diversi artisti u kienet imsejħa bħala l-Inkoronazzjoni ta' Santa Tereża. $ Hafna mill-atti tal-Kapitli Konventwali jagħtu tagħrif abbundanti dwar dan. 5 Bernardo De Domenicis fil-ktieb tiegħu Il-Ħajja tal-Preti, p. 104, jirreferi għall-kwadru tiegħu li jinsab fil-monasteru ta' Santa Tereża ġo Bormla, u li jirrappreżenta lill-Madonna tal-Karmnu flimkien mal-Profeta Sant Elija. , Ir-reġistru ta' l-ispejjeż li kienu saru fis-snin 1701-1703, juri l-flus li kienu tħallsu biex ġiet iddekorata l-kappella tal-Madonna tal-Karmnu u ffirmati mill-Pirjol fl-14 ta' Il-kwadri laterali tal-kappella tal-Madonna tal-Karmnu, kif ukoll it-tnejn tal-kappella maġġuri mpittra minn Antonio Xuereb, kif ukoll oġġetti oħra tal-fidda kienu mħallsa mill-familja tal-Gran Mastru Ximenes, għall-fatt li l-Pirjol ta' dak iż-żmien, l-Ispanjol P. Filippu Marija ta' San Nikola, kien għal ħafna snin konfessur tal-prinċep tal-Gżira, il-Gran Mastru Don Fransisco Ximenes De Texada u l-familja tiegħu, kif ukoll kavallieri oħra ta' l-istess nazzjonalità tiegħu. Kapitlu Konventwali tat-3 ta' April 1675.