(ELEMENT — il-Gżira tat-Tliet Għoljiet (1) 22 ta' ħawdex hi t-tieni l-ikbar gżira G l-arċipelagu Malti. għandha firxa art ta' 67.078 kilometru. kwadru. u għandha popolazzjoni ta' 25,500 ruħ; Il-gżira ta' Kemmuna hi marbuta magħha. Din, flimkien mal-gżira ta' Kemmunett, għandhom firxa ta' 2.784 kilometri kwadri. L-ewwel nies li waslu f'Għawdex kien madwar 7,000 sena Qabel Kristu. Dawn waslu fuq ċatri u aktarx marru joqogħdu fl-għerien fil-Majjistral ta' Għawdex — f'Għajn Għabdun. Maż-żmien żviluppaw kultura u stil ta' ħajja tant li bnew tempju f'Santa Verna, Dan aktarx kien l-ewwel bini mibni għall-qima. Wara bnew żewġ tempji oħra fl- istess lokalità — ix-Xagħra. Dawn huma magħrufa bħala t- Tempji tal- Ġgantija. Fil-gżira ta' Għawdex hemm fdalijiet 'oħrajn ta' dawn iż- żminijiet, bħat-Tempju ta' l- Imramma, f'Ta' Cenċ. Il-qalba tal- belt Victoria hu t-Tokk (Misraħ Indipendenza). L-oriġini ta' dan il- post imur. għaż-żminijiet tal-Bronż. Il-Feniċi waslu Għawdex xi 800 sena Qabel Kristu. Il-Feniċi ta' Kartaġni jew Puniċi semmew il- gżira ta' Għawdex Gwl, li tfisser ġifen: Ir-Rumani daħlu fis-sena 218. Dawn ħolqu l- Muniċipju Għawdxi li kellu forma ta' gvern repubblikan. Dan il- Muniċipju kien joħroġ muniti. Ir- Rumani sejħu lil Gnawdex Gaulus. Fi żmienhom żviluppa ċ-ċentru taħt iċ-Cittadella. Dan kien imdawwar bil-ħitan. Fiċ-Ċittadella kien hemm tempju dedikat lil Juno. Wara l-waqgħa ta' l-Imperu Ruman, waslu l-Biżantini u wara l-Għarab. L-Għarab ċekknu l-belt u bdew isejħu lill-gżira Għawdex. Aktar storja Fi żmien Hohenstaufen. Ċitiadetla saret bħal post fori/i li kien iservi bhala. kenn ghall- Għawdxin kollha. Fl-1397 inħolqot sistema ta' tmexxija interna magħrufa bħala Universitas Gaudisii. Iċ-Cittadella saret Ċistrum li kien fiha Knisja parrokkjali. djar, daħla u pont li jitla' u jinżel. Iċ-Cittadella saret aktar importanti fi żmien l- Aragoniżi. Dawn. sejħu lil Għawdex Gozo. li tfisser ferħ. Il- knisja parrokkjali saret matriċi għaliex knisja oħra parrokkjali bdiet taħdem għall-ġid spiritwali tal-Għawdxin. Dawn. in-nies għamlu funtana bejn dan iċ-ċentru u l-bajja tax-Xlendi. Wara. din il- lokalità saret magħrufa bħala l- Fontana. Fl-1530 waslu l-Kavallieri ta' San Gwann iżda l-interess taghhom kien il-Port il-Kbir u Għawdex baqa' sieket. Kien hemm xi żvilupp żgħir fuq il-ħitan taċ-Cittadella. Fl-1551 seħh l-Assedju ta' Għawdex. Il- Torok. taħt Sinam Pasha, attakkaw :lil Għawdex. L-Għawdxin taħt il- Kavallier Bernardo De Opuo ċedew. iż. mm erba ġrajjiet li jagħtu. lil din la mill- L-ARKIVJI NAZZJONALI — Bini tal-Librerija Pubblika ta' Għawdex Il-ħitan ma kinux b'saħhithom u ma kinux tajbin għall-qaw l-kanun Tork. L-Assedju spiċċa fis-27 ta' Lulju u ħamest elef Għawdxi sabu ruħhom ilsiera. Storja moderna F'Settembru 1534 il-knisja matriċi Il-ħitan taċ-Ċittadella kienu ssewwew sas- sena ta' l-Assedju l- rajjiet taw xi. elementi li ' Hum. Dawn huma l-ħajja ssedju ta' l-1551 u żmien Sa 1637 l-Għawdxin kienu obbligati permezz tal-liġi li jorqdu fiċ-Ċittadella. Familji sħaħ kienu jorqdu f'kamra waħda. Maż-żmien bnew torrijiet matul il-Kosta u s- sigurtà daħlet fil-gżira Għawdxija. Eżempju ta' dan hu t-torri tad- Dwejra. Fl-1693 faqqa' terremot li kompla qatel il-ħajja fiċ-Cittadella. Tant li fl-1701 kien hemm biss 50 dar abitata. F'nofs is-seklu 18 bdiet tinbena belt fortifikata — il-Fortizza ta' Chambrav. Il-ħlas tas-swar ħariġhom. il-Kavallier Jacues Francois de Chambrav. Telgħet ukoll fil-qalba tar-Rabat. il-Banca Giuratale .— il-'parlament' Għawdxi. L Fl-10 ta' Ġunju.. Dan keċċa lill- Kavallieri u f'Settembru l-Maltin qamu kontra l-armata Franċiża u ħadu l-kampanja f'idejhom. Il- Franċiżi f'Għawdex għalqu ruħhom fiċ-Ċittadella iżda dawn ċedew fit- 28 ta' Ottubru. It-tmexxija tal-gżira — waqgħet f'idejn l-Arċipriet tar-Rabat Żmien l-Ingliżi Għawdex mexa fuq l-istess passi ta' Malta meta daħlu l-Ingliżi. il- bandiera Ingliża ttellgħet fuq il- kavallier ta' San Ġwann fil-gżira Għawdxiju. Matul il-ħakma Ingliża twieldet id-djoċesi Għawdxija u fl- 1840 inbena l-akwidott li ġab l-ilma minn Għar Ilma għar- Rabat. Il- Ġeneral Sir Leslie Rundle fetaħ il- Ġnien Rundle fil-qalba tar-Rabat. Malta kisbet il-ħelsien tagħha u Għawdex beda jifforma parti minn stat ġdid bl-isem ta' Malta — l-isem ta' l-arċipelagu u l-ikbar Na kellu Kunsill Ċiviku fl- 1961. Ilum it-tmexxija politika hi f'idejn il-Ministru għal Għawdex (14 ta' Mejju. 1987) u kunsilli lokali. Hemm Id-il-kunsill. Kemmunu flimkien mal-gżira żghira ta' Kemmunett jinsabu taħt it-tmexxija ta' Għajnsielem. Illum Għawdex għandu l-heliport fix-Xewkija u l- port ta' l-Imġarr tkabbar biex jaqdi l-ħtiġiet tal-Għawdxin. Barra mix- Xewkija hemm qasam industrijali. REFERENZI Joseph Bezzina. Bezzina. Joseph Bezzina. Kittieba Diversi. il-knejjes Parrokkjali ta' Għawdex u l-Festi Tagħhom, Vol IV. Pubblikazzjoni Indipendenza, 1994, L-istatwi Titulari u l-Istatwarji Tagħhom. Joseph Bezzina.