(Ta' ANTON CALLEJA) UDOLF' kien qiegħed bil-qiegħda fil-veranda tad-dar ċkejkna tiegħu li tagħti għal fuq il-bajja' ta' San Pawl; in-naħa l-waħda martu żagħżugħa Olga; in-naħa l-oħra Rita—ġara u ħabiba tagħhom it-tnejn. Rudolf kien igħallem l-iskola u kien ilu miżżewweġ mir- rebbiegħa ta' qabel. Il-btajjel tas-sajf kien ġie jgħaddihom San Pawl il-Baħar, fil-kwiet ma' martu, biex ibiddel ftit l-arja u biex jinsa 'l Għawdex u r-raħal fejn kien igħix u jgħallem: ried jinqata' minnu għal kollox u ma jiftakarx aktar fih. Kien ilu diġà xahrejn San Pawl u għad li l-karrozzi tal-Marfa kienu jgħaddu darbtejn kull jum minn wara l-bieb, qatt ma kien wasal wasla sad-dar. iż-żewġt iħbieb li kellu kienu jiġu jqatt- għu xi ġurnata miegħu; imma għad li kien jagħmel kollox biex jilqagħhom tajjeb, kien iħossu jistrieħ x'ħin jarahom telqin mill-ġdid lejn djarhom. (Għax kull meta jiġu kienu joqogħdu jfakkruh fir-raħal u fl-iskola; kienu joqgħodu jsemmulu fuq dik u fuq dak u hu, għad li mxabba' sal-ponta ta' mnieħru, kien ikolli: joqgħod jismagħhom bis-sabar kollu. Martu żagħżugħa ma kenitx bħalu. Kienet trid ma' min titħaddet : indaħlet mal-ġiriet' kollha — tiġri 'l- hawn u 'l hemm man-nisa, żgħażagħ bħalha, tgawdi l-ħajja ġdida tagħha. Lil Rudolf kienet għadha tħobbu daqs meta kienet ratu u nnamrat minnu l-ewwel darba. : Imma hi kienet tħoss li kien bired lejha, li ma kienx għadu tagħha. Kien igerger għal kull xejn; ikel- limha dejjem mill-inqas u għal bżonn. F'l-għaxijiet hi tlesti s-siġġijiet fuq il-veranda : hu jgħaddas rasu u jitlaq waħdu għal fuq il-blat. Kollox kien juriha li Rudolf kien irid jiskartaha u x'ħin kienet tkun ħdejh kienet tittendi li-kien donnu jbati; u hi kienet qed tixba' minn din il-ħajja battala. Kienet tipprova dderri f'affarijiet oħra. U għalhekk kienet tħabbet mal-ġirien u kienet tgħum u tiġri man-nisa żgħażagħ bħalha. Kienet tin- fexx mad-dar: tiżbogħ u żżejjen u tqalleb u tirranġa issa din u issa l-oħra. Kienet tħobb tistieden lil ħbiebha u turihom għal min jaf kemm-il darba xi rigal li kienet iddubbat meta tejġet. Dejjem kienet taqla' xi ħaġu u x'ħin kienet tara l-għajnejn għajjurin tal-ġirien kienet tifraħ: it-tifħir battal tagħhom kien ipatti b'xi mod. għall-bruda ta' żewġha, Dan qatt ma kien igħidilha xejn: kien iħalliha tmur fejn trid u tagħmilha ma' Meta kien ikollha l-mistednin hu jew kien jibqa' magħluq f'kamartu jew kien joħroġ baxx baxx mill-bieb ta' wara u jmur fuq il-blat sa ma jarahom ħerġin 'il barra minn ġo daru. Dan l-aħħar Olga kienet xebgħet għal kollox u kollox beda jdejjaqha: qatgħet li tmur tgħaddi jumejn Għawdex, ir-raħal weħidha. Rudolf, x'ħin qaltlu ma qal xejn: hu wkoll xtaq igħaddi jumejn waħdu, mingħajr ħbieb, mingħajr mara, min għajr mistednin, Fir-raħal fejn kienu joqogħdu nies żewġha, kulħadd kien iħobbha lil Olga. Kollha kienu jħobbuha għax hi kienet twajba u dħulija ma' kulħadd, għad li sa ma drawha n-nies kienu aktarx jistħu minnha. Għax bi ma kenitx minn dak ir-raħal. Rudolf kien sar jafha Malta xi sentejn qabel. Kien sar jafha fil-kamra tal-eżamijiet fejn kienu ħdem xulxin u fejn kien qalilha ħafna bil-moħbi, għax hu kien aalbu tajba. U hi minn dak in-nhar saret tħobbu u baqgħet tħobbu għad li ma kenitx ratu biss ħlief tliet darbiet oħra: darba l-Belt fil-vakanzi tal-Milied ta' dik is-sena u darbtejn oħra. fis-sajf Birżebbuġa, fejn hu kien mar xalata ma' xi ħbieb. It-tliet darbiet li kienet iltaqgħet miegħu kien għarafha u kien kellimha — imma fuq it-temp, fuq il-kotba n fuq l-iskola. Għalhekk bħal inħasdet u stagħġbet meta, fir-rebbiegħa, f'Marzu. Rudolf kien sabha u bħal imder- wex. donnu fis-sakra bl-imħabħa, kien talabha tiżżewġu malajr, malajr. U donnha mdiehxa bil-ferħ, donnha f'bħal ħolma kienet iżżewġitu u ġiet toagħod miegħu fir-raħal fejn kien igħix u' jgħallem. Kemm kien iħohhhat Donnu miċnun: kien ihmsħa u jbnsha donnu minn xufftejha ried isoffilha ruħha. X'ħin kien jgħannaqha kien iweġġagħha. Ħi kienet tħobbu, tħohbu ħafna. imma x'ħin kienet tarah hekk kienet donnha tibża' minnu. U dan kien biss ħames iew sitt xhur qabel, Tssa li reġoħet Inra weħidha, ir-raħal tilef għalija l-poeżija kollha. Kienet qalet li tħohb ir-raħal għax kien kwiet u sabiħ: aalet li kien jogħġobha wara. t-taħbit u l-ċiri tal-Belt: Issa kollox idej. jnaha: tara kollox ikrah u maħmuġ: in-nies li-qahel. meta kienet toħroġ ma' Rudolf kienet tieħu tant gost issellmilhom u titkellem magħhom, issa saret donnha tistmerrhom. 2 Ma nsietx b'daqshekk lil-Bita. Meta kienet għadha ġejja minn Malta, ma. taf 'il ħadd. Rita. kienet daret biha ħafna: Kienu fl-għaxijiet, meta Rudolf kien ikun ma' ħbiebu, joqogħdu jitħaddtu u jirrakkmaw. Ferħu għalhekk ħafna b'xulxin billi kien ilhom ma jiltaqgħu fuq xahrejn u Olga nsiet id-dwejjaq tagħha. Stiednet lil Rita tmur tqatta' jumejn magħha u ma' Rudolf fid-dar ċkejkna tagħhom San Pawl il-Baħar. Rita kienet ukoll assistenta u fir-raħal, fejn dawk li jafu l-iskola kienu ftit, hi kienet miġjuba ħafna. Kienu jġibuha r-raħlin mhux biss għax kienet tiktbilhom u taqralhom l-ittri, imma wkoll għax hi kienet sabiħa u twajba u taf tmur għal xejrit kulħadd. It-trabi l-aktar grixtijin, li meta kien ikellim- hom xi ħadd ieħor kienu jaħbu wiċċhom f'sider ommijiethom, lilħa kienu jitbissmulha u joqogħdu jilagħbu magħha, Ix-xbej- biet raħlija kienu jħollu qalbhom magħha u jgħidulha sigrieti li ma kienu jgħiduhom lil ħadd aktar ħliefha. U hi kienet tit- bissem u tgħin lil kulħadd mill-aħiar li tista'. Lil Rudolf kienet tafu sewwa: it-tnejn mill-istess raħal, kienu jmorru u jerġgħu lura, mill-iskola flimkien. Rudolf kien dejjem sena qabilha u hi, kull diffikultà li kien ikollha kienet tistaqsiha lilu. Xi drabi kien ikollu jitħabat u jqalleb kotba mhux ftit għax hi kienet tistaqsih affarijiet strambi u tqal, Għal erba' snin u aktar kien dam ġej u sejjer magħha lejn l-iskola…… U kuljum irid igħidilha li jħobbha u kuljum x'ħin jiġi biex igħidilha tonqsu l-ħila, għax hi dejjem ħsiebha fl-iskola, fit- tem; fil-kotba u fis-siġar, Imma fl-aħħar qalilha — kelma waħda. 7 Rita stħat u minn dak inhar ma marritx aktar miegħu. Rudolf, dak li kien irid kien iridu b'qawwa. X'ħin ra li ma seta' jagħmel xejn, qabdu bħal ġenn; telaq lejn Malta, sab dik it-tfajla tas-sala ta' l-eżamijiet u żżewwiġha malajr malajr. Ried iħobbha… ibusha, igħannaqha. Imma għalxejn, għax flok li naqas it-tfixkil kien żdied. Għad li ried iwarrab lil Rita, kien isibha bi tqila, għax mindu żżewweġ hi kienet reġgħet tfittxu u titħaddet miegħu fuq kotba u fuq skola bla mistħija bħal qabel. Biex forsi jinsieha, biex jinqata' minnha għal kollox, kien ġie jgħaddi l-btajjel tas-sajf San Pawl il-Baħar……