48 IL-MALTI Kif bdiet u mxiet l-Akkademja tal-Malti Tagħrif miġbur minn G. ZARB ADAMI Meta ħarġet it-Tagħrif, l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti ħarġet ukoll fil-beraħ, Mill-ewwel deher li l-ħbieb ma naqsux, imma daqs- tant ieħor ma naqsux l-għedewwa li kienu jgħoddu numru sabiħ sewwa. Ukoll fost il-ħbieb kien hemm min ma qabilx għal kollox u wera l-fehma tiegħu; dan ma naqasx li għamel xi ftit tal-ħsara għaliex ta x'wieħed jifhem li l-Għaqda ma kenitx sħiħa fil-fehma tagħha; kien hemm saħansitra min tbiegħed, jekk ma marx għal kol- lox fil-kamp tal-għadu; oħrajn, biż-żmien intebħu li l-Għaqda kellha raġun u ġew lura, filwaqt xi ftit għebu għal kollox. Bħala xempju ta' dan insemmi l-kitba ta' wieħed studjuż malti li minn Ġerusalem, fejn kien, kiteb uu stqarr li fit-Tagħrif kien hemm xi għeltijiet ħtija ta' nuqqas ta' taħriġ fil-ilsna semin mill-awturi tal-ktieb. Imma l-aktar li għamlu ħsara kienu l-veri għedewwa, xi wħud dikjarati fil-beraħ, waqt li oħrajn moħbija, jiktbu taħt l-anonimu. Fost dawn l-għedewwa nsibu dawk li kienu għomja bil-passjoni po- litika jew mid-duħħan tal-koltura taljana u huma kienu jaħbu l-injo- ranza tagħhom, għax qatt ma kienu studjaw bis-serjetà l-Ilsien Mal- ti, fi kliem fieragħ; oħrajn kienu njoranti fil-veru sens tal-kelma u allura kienu jmaqdru dak H ma kenux jafu u jaħbu n-nuqqas tagħ- hom billi taparsi jwaqqgħu għaż-żufjett lil dawk li kienu wisq egħ- ref minnhom. Kien hawn ukoll min kien kontra l-Malti għax dan seta' joqroslu butu; oħrajn imbagħad, għax ħasbu li kienu ser jitbax- xew jekk jagħrfu Isien arthom u ma jibqgħux jilagħqu l-barrani; fl-aħħarnett niltaqgħu ma' dawk li ma fehmux, jew ma ridux jifhmu, il-fehma u l-ħsieb tal-Għaqda. L-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti qatt ma kienet kontra t- tagħlim ta' ilsna barranin, Ingliż. Taljan, Franċiż xi jkun; hi biss riedet li l-Malti, bħala lsien il-poplu, bħala dak li jagħżilna għalina mill-ġnus l-oħra kollha, tal-qrib u tal-bogħod, jieħu fil-ħajja tagħna L-AKKADEMJA TAL-MALTI 49 l-post li kien imissu u jixraqlu; li jkun il-mezz — U nfatti hu l-mezz waħdani — li bih il-poplu jgħaddi 'l quddiem fil-kultura tiegħu, jit- taħ għajnejh fuq dak li qed jiġri ma' dwaru u ma jħallix aktar min jinqeda bih u jisfruttah, sew jekk ġewwieni, kemm jekk barrani. Irroddu ħajr lil Alla, iż-żmien tana raġun, u dawk li kienu ħa- duha kontra tagħna issa ġew magħna u kellhom jaċċettaw l-Ilisien .Malti forsi għax hekk jaqblilhom; imma nittama li dil-bidla tqanqlet minn raġuni aktar soda u serja; hu x'inhu, kienu huma stess stru- ment politiku li bih il-Malti ħa postu bħala Ilsien Nazzjonali. Imma nsib li għaġġilt iżżejjed, għax mhux sewwa li wieħed ma jfakkarx kemm sofrew u x'raw ma' wiċċhom dawk l-ewwel qal- biena li daħlu għall-ġlieda favur l-Ilsien Malti: kemm ippruvaw iwaqqgħuhom għaċ-ċajt l-għorrief ta' dak iż-żmieni kemm ippruvaw inassuhomi kemm xlewhom li ħtija ta' l-Ilsien Malti l-Maltin kienu ser jitilfu l-fidi li wasslilna Missierna San Pawll (meta l-ħsieb ta' l- Għaqda kien sewwa sew bil-maqlub ta' dak, jiġifieri t-tixrid fost il-poplu tagħna ta' l-Aħbar it-Tajba jew l-Iskrittura Mqaddsa). Kemm kien hawn (fost il-professjonisti li wara l-1934 ippruvaw jibbastar- djaw ilsienna billi jiktbuh ħażin, idaħħlu fih kliem barrani bla ħtie- ġa; u. kemm kien hawn fost l-iskrivani għolja taċ-Ċivil li nqdew b'elf mezz ieħor biex il-ħsieb tagħna ma jirnexxix u jerġa' jiġri bħal- ma kien ġara kemm-il darba fl-imgħoddil Konna ġejna f'qagħda li min kien jiddefendi l-Ilsizn Malti kien ikun meqjus minn xi Maltin stess — u minn dawn jisgħob bija ngħid għad hawn xi ftit — bħala 'second class citizen'', għax il-Malti skond dak l-għaref Senatur kien jiswa biss għal ġol-kċinal Jekk il-lum niftakru bil-għożża f'Dun Karm u mimlijin ħerqa u qalbna tħabbat bl-imħabba għal art twe- lidna nkantaw l-Innu Malti, ma għandniex ninsew kemm kienu dawk li ppruvaw iwaqqgħu għaż-żufjett lill-istess Dun Karm — saħansitra xi wħud minn ħutu fost il-kleru — u kemm kitbu artikoli biex jof- fenduh anki fil-ħajja privata tiegħu — ħaġa li jmissha tibqa' dejjem tħammrilhom wiċċhomi U ma' Dun Karm ma nistgħux ma ngħaq- qdux lill-Professur Dun Pietru Pawl Savdon, lil Sir Temi Zammit u oħrajn ukoll bħalma Sir Pawl Boffa li ra siġġu mixħut għal rasu meta f'laqgħa tal-professjonisti fl-Università tagħna, ipprova jiftaħ ħalqu bil-Maltil. U kemm studenti sofrew għax ħabbew il-Malti…… 1 Iżda l-agħar fost l-għedewwa kienu dawk li baqgħu indifferenti — għax lill-għadu fil-beraħ u anki jekk moħbi taħt star tal-psewdo- nimu tista' tikkumbattih u forsi tikkonvinċih jew turi li qed igħid il-ħmerijiet, jonkella li hu mqanqal mill-egoiżmu, fanatiżmu, eċċ., iżda l-indifferenza tmewwet bħad-deni biered li jieħu t-tul imma jeq- red u joqtol. IL-MALTI J'Alla dan li ser ngħid ma jkunx minnu, għax ma nixtieqx in- kun xi Kassandra, imma nibża' li ġa beda jberraq u li għad tista' terġa' tqum il-kustjoni tal-lingwa; jidhirli li għandna noqogħdu b'għajnejna t-tnejn miftuħa għax hawn min hu lest biex jinqeda b'minn kollox ħalli bħal fl-imgħoddi l-Ilsien Malti jerġa' jsir l-ilsien tal-baxxi, ta' l-injoranti u ma jibqax aktar l-aqwa arma u tarka tad- demokrazija, hekk li n-nies ma jibqgħux ikunu aktar immexxijin minn: imneħirhom bħalil-bhejjem u jintemm il-kult tal-persuna li jsal- tan fost l-għomja u l-ilsiera. Permezz tal-Malti biss tista' tibqa' ssal- tan il-vera demokrazija. għax mibnija fuq ir-rieda vera u soda tal- poplu tagħna. B'danakollu, il-ftit qalbiena li baqgħu sodi fi ħsiebhom rebħu bosta mit-tfixkil u baqgħu mexjin 'il quddiem. Ma ngħidux li rebħu kull tfixkil għax l-għedewwa għadhom jeżistu sal-lum u kull meta jistgħu għadhom sal-ġurnata mqaddsa tal-lum jagħmlu l-bsaten fir-roti kif jafu tant tajjeb l-għalliema tal-Malti. Infatti, l-Għaqda dehrilha li ma kienx biżżejjed li ħarġet il-Grammatika u li kien jeħtieġ xi ħaġa aktar. Għalhekk fl-1 ta' Novembru, 1924 ħatret Kommissjoni magħmula mis-Sur Ġuże' Darmanin Demajo, is-Sur Vincenz Mifsud Bonnici, is-Sur G: Micallef u s-Sur F.S. Caruana bil-ħsieb li tħejji proġett għal ħruġ ta' rivista. Dil-Kommisjoni ressqet proġett fil-21 ta' Diċembru, 1924, li fih insibu: Il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti toħroġ ktieb in 8vO ta' mhux anqas minn 24 faċċata, u mhux anqas minn darba kull tlitt xhur; L-artikoli li jidhru ma ikunux fuq il-pulitka jew kontra t- tagħlim nisrani; Ir-Rivista tkun f'idejn Direttur u Amministratur. Din ir-Rivista kienet tassew meħtieġa. 'Biex turi kif għandu jinkiteb il-Malti b'dak l-alfabet u b'dik l-ortografija,' kiteb Dun Karm, ''il-Għaqda bdiet il-ħruġ tar rivista fejn setgħet tfisser u xxan- dar il-fehmiet tagħha, tħaddan is-setgħat letterarji, tgħallem lill-bar- ranin mill-Għaqda fejn isibu mirja ta' kitba maħduma bir-reqqa u bis-sengħa, tħajjar liż-żgħażagħ jintefgħu għal kitba xierqa u fejjie- da u tkebbes u tħeġġeġ f'kulħadd l-imħabba safja lejn ilsien paj- jiżna, ilsien missirijietna,.' Mal-kliem ta' Dun Karm nixtieq inżid li permezz tat- Tagħrif u ta' Il-Malti l-Għaqda rnexxielha turi li jekk l-Ilsien Malti jitħaddem tajjeb wieħed jista' jfisser bih kull ħsieb għoli kemm ikun għoli, li wkoll fil-festi l-kbar nistgħu iil Alla nkellmuh bl-ilsien tagħ- na, li l-mixli quddiem il-Qorti tal-Haqq jista' jkun ġudikat bl-ilsien L-AKKADEMJA TAL-MALTI 5i li jifhem u li jitkellem, li l-leġislatur jitkellem, ifisser ħsiebu u jik- teb il-liġijiet b'ilsien il-poplu. Għaddew sitta u erbgħin sena u iktar minn dik l-ewwel ħarġa ta' IL-MALTI f'Marzu, 1925, u r-rivista baqgħet dejjem toħroġ, dej- jem fuq l-istess prinċipji u minkejja ħafna u ħafna tfixkil, mhux l-inqas it-tħarbit tat-Tieni Gwerra Dinjija. Direttur tar-Rivista kien il-President tal-Għaqda, il-Kav. Ġużċ Muscat Azzopardi li dak iż-żmien kien joqgħod f'numru 89, Triq Santa Luċija, il-Belt Valletta, u l-kittieba ta' l-ewwel erba' numri (sabiex jibqgħu mfakkra) kienu: Il-Kav. Ġużċ Muscat Azzopardi Ġuże Gatt Ġużċ Micallef Goggi Dr. Rużar Briffa Prof, Carlo A. Nellino u A. Cremona — dwar littri ta' l-alfabet użati fit-Tagħrif Patri Albert Vaccari u A. Cremona dwar ir-regoli grammatikali u fonoloġiċi li fuqhom hu mibni t-Tagħrif, (jissokta)