Irkejjen storiċi Il-gżejjer Maltin huma miżgħuda bil-fdalijiet preistoriċi. Dawn il-fdali- jiet mhux biss għandhom ikunu magħrufa sew minna Ikoll, iżda għand- hom ikunu priservati ferm aħjar milli jinsabu s'issa. Dan qegħdin ngħiduh minħabba l-fatt li dawn il- fdalijiet huma uniċi, u minħabba f'hekk ir- responsabbiltà tagħna hi ferm akbar lejn l-umanità. Barra minhekk tajjeb li ngħidu li għalkemm fil- biċċa l-kbira l-Maltin ikunu jafu bit-tempji u bil- fdalijiet li huma importan- ti, dawk li nistgħu ngħidulhom : sekondarji jingħataw il-ġenb. Wieħed minn dawn ta' l-aħħar hu tempju żgħir li jinsab fil-proprjetà tal- Lukanda Dolmen. Bħal ħafna mit-tempji u l-fdalijiet: li nstàbu fil- gżejjer Maltin, dawn il- fdalijiet' kienu nnutati għall-ewwel darba minn Sir Themistocies Zammit fis-sena 1923. Dan il-pro- fessur Malti kien mgħar- raf bil-preżenza ta' diversi ġebel ta' daqs kbir li kienu jidhru f'għalqa fl-inħawi ta' Buġibba. Dan il-ġebel kien aktar mirdum milli le, u minħabba f'hekk kien talab il-per-mess mingħand il-proprjetarji ta' l-art biex iħalluh jin- vestiga dwarhom. Ix- xogħol ingħata bidu fis- sena 1928. U hekk kif sar magħruf li l-fdalijiet kienu importanti, l-istess Gvern Kolonjali kien tħajjar jieħu dik l-art u ssir tal-Gvern. Deskrizzjoni tat-Tempju It-tempju ta' Buġibba m'huwiex speċjali. L- ewwelnett minħabba li l- fdalijiet. stess. hekk jagħtuna x'nifhmu u fl-is- Waħda mill-ġebliet dekorati li nstabu fit-tempju Pjanta tat-tempju bid-daħla tkun min-naħa tax-xellug tad-disinn — Disinn ta' Evans tess ħin irridu ngħidu wkoll li l-fdalijiet tkissru sew matul l-aħħar snin qabel ma kienu nstabu. Dan. it-tkissir kien sar minħabba li l-ġebel kien itellef. lill-bdiewa, u mhux l-ewwel darba li l-istess bdiewa kienu jkissru l- ġebel il-kbir li kienu jsibu taħt il-ħamrija tagħhom, ħalli b'hekk l-art kienet tkun aħjar biex tinħadem. It-tempju għandu faċ- ċata simili għat-tempji kollha. Hu kemmxejn konkav, u.l-ġebel hu taż- żonġor. Dan jindika li l- bennejja ħadu ħsieb jagħtu aktar protezzjoni lill-ġebel ta' barra minħabba l-effett ta' l-is- tess baħar, għax it-tem- pju kien mibni wisq fil- viċin. Għalkemm, kif diġà għidna l-ġebel ma tantx għadu jidher f'postu, xorta waħda nistgħu naraw kemmxejn il-pjanta ta' dan it-tempju. Naraw erba' ġebliet weqfin, tnejn fuq kull naħa tal-passaġġ. il-ġenb ta' ġebla li għandha mnaqqxa ħuta dan il-passaġġ, li oriġi- narjament kien ikun imsaqqaf, wieħed kien jispiċċa jidħol fil-kamra li minnha kont issib kamra fuq kull-naħa. Sfortu-nata--- — ment-dawn. il-kmamar. ma- tantx għadhom jidhru wisq, iżda l-ftit ġebel li fadal jagħtina indikazzjoni ta' kemm setgħu kienu kbar dawn il-kmamar. Biex wieħed japprezza aktar il-ħila ta' dawn in- nies, tajjeb li ngħidu wkoll li dawk l-erba' ġebliet li diġà semmejna, u li kienu fil-kuridur. li: jdaħħlek ġewwa, kellhom għoli ta' madwar 1.60m. Mill-fdali- jiet li għad hemm fuq quddiem ta' dan it-tempju hemm ukoll ġebla li tagħtina x'nifhmu li din kienet il-ġebla tas-saqaf. Id-daqs ta' din hu ta' mad- war 3.30m bħala: tul, 1.90m mwisa' u .60m ħxuna. Jekk wieħed joqgħod jaħseb biss fuq id-daqsl- jiet ta' dawn il-ġebel jin- duna mill-ewwel kemm il-: bennejja kienu nies vera- ment tas-sengħa. Għax mhux li tgħid li kienu nies li sabu ġebla li raw x'jagħmlu biha. Iżda l- ġebel tagħhom kien ikun maħdum, u jurik li dan kien ikun maħsub għall- post partikulari. Mhux ta' b'xejn li dawn in-nies huma meqjusa bħala nies intelliġenti, għalkemm kienu neqsin mill-kitba. Fdalijiet Il-ġebel li nstab fit-tem- pju kien differenti minn dak li kien hemm fuq barra. Dawn, fil-fatt kienu tal-franka, u minħabba f'hekk wieħed jista' jin- duna li dawn kienu saru biex isir xi tiżjin. Dan it- tiżjin. fil-fatt instab, għalkemm: illum il-ġurna- oriġinali ttieħdu lejn il- Mużew Nazzjonali ta' l- Arkeoloġija. Waħda minn dawn il- ġebliet turi d-disinji famużi ta' l-ispiralli. Dawn narawhom f'żewġ pari, fuq żewġ faċċati biss. L- ispiral hu sabiħ ħafna, u fuq kollox jidher li għal dawn in-nies kien ifisser ħafna. Għax niltaqgħu ma' dan id-disinn kul- limkien, kemm fuq il- ġebel, kif ukoll fuq il- fuħħar, u fuq disinji oħra. Min jaf x'kienu jridu jfiss- ru b'dak id-disinn7 Min jaf jekk kinux qegħdin jir- referu għall-kontinwità tal-ħajja, għall-bżonn li wieħed jemmen fil-kon- tinwità ħalli jemmen li hu ma jkunx ġie għalxejn7 ta: fit-tempju: ma' għad ' —fadal-xejn-minħabba. li..d-4—-2 i : Mi tempju kienu sajjieda. It-tieni ġebla hi interes- santi wkoll. Anzi din hi l- aktar waħda interessanti minħabba l-fatt li s'issa għadha ma nstabitx waħda bħalha fil-gżejjer Maltin. Qegħdin nirreferu għall-ġebla partikulari li fuqha hemm imnaqqxin il-ħut. Fuq. il-faċċata hemm tliet ħutiet, filwaqt li fuq naħa waħda biss hemm Ħuta oħra murija. Il-ħut li hemm imnaq- qax fuq il-faċċata juru tliet ħutiet ta' daqsijiet diffe- tenti, għalkemm hu maħ- sub li qegħdin juru l-is- tess tip ta' ħuta. Mill-ftit indikazzjonijiet li wieħed jista' jara, hu maħsub li dawn qegħdin jirreferu għas-sargu. Għaliex ħut imnaqqax fuq din il- ġebla, u f'dan it-tempju ta' Buġibba2 l Naħseb li wieħed jista' jasal għar-risposta malajr, minħabba l-fatt li filwaqt li dawk in-nies tat-tempji l-oħra setgħu kienu bdiewa u għalhekk aktar kellhom ċans li. joffru annimali, dawn ta' dan it- it-tempju eżatt Fuq. kollox tagħhom m'hux mal-baħar Kronoloġija Dan it-tempju jidher li nbena lejn l-aħħar snin taż-żmien tat-Tempji f'Malta, jiġifieri bejn is- snin 3000 u l-2500 Qabel Kristu. Jidher ukoll li dan it-tempju nbena u sar użu minnu għal ftit tas-snin. Ma tantx jidher li kien sarlu xi tibdil fih, fil-ħajja qasira tiegħu. Jibqa' l-fatt li dan t-tempju żgħir hu wieħed minn dawk li pprovdew xi ħaġa inte- ressanti, xi ħaġa li s'issa għadna ma sibniex oħra bħalha.