Waqi Ta' Ġużm' ELLUL MERCER (Din il-ġrajja żgħira nkitbet f'Ottubru tal-1929, meta kienet iġġarrfet—zhin kienet qed tinbena—fabbrika kbira l- Hamrun; u taħtha kienu mietu xi nies.) Il-ħin, wara nofs. in-nhar. Ix-xemx tal-ħarifa qed tisreġ ġmielha fuq ġemgħa nies tax- xogħol, madwar bini daqshiex ; għadu tiela, Taħt dan il-bini sewwa, f'kantina daqs ħabs, ruxxmata oħra rġiel, jinsabu medhijin fuq xogħolhom; u fos: dawn hemm wie- ħed qed jaħdem bil-qalb iżjed mill-bqija għaliex il-lum kellu x-xorti jaqbad ix-xogħol mill-ġdid, wara li kien ilu qiegħed ma nafx kemm, U qed jaħdem ukoll b'dik il-ħrara kollha għaliex qed jaħseb li l-jum ma jdumx ma jgħaddi u mill-ġdid isib ruħu d-dar ħdejn martu u bintu. U f'dan il-waqt mhux qed jara għajr wiċċ bintu — tarbija ta' ftit xhur; u bilkemm mhux qed jitbissmilha ; waqt li bejnu u bejn ruħu qed iiedden li isbaħ minnha fir-raħal kollu ma hemmx. Għaliha, jekk jaf li jissallab, jagħmel kollox. Għal imħabbitha jagħti ħajtu. Min hu egħżeż minn bintu għalih X'ma jaħdimx bil-qalb rneta jaf li qed jaħdem għaliha u għal ommha/ U x'hena, jaf li x'ħin jerfa' mix-xogħol jerħilha għad- dar, b'qalbu f'sikkitha, u x'ħin jirfes l-għatba tal-bieb, iħaddanha ma' sidru, jinfexx ibewwes fiha, u jgħaddilek siegħa sħiħa jit- għaxxaq bihal X'ġibda lejn din bintu, waqtiet akbar minn dik li jħoss għal martu l Għadu żagħżugħ; u għad li donnu ġorf, aktar iħossu bil- għatx għall-imħabba milli bil-ġuħ. għall-ħobż. Għal waqt wieħed, moħħu mill-ġdid jerġa' jmur fuq ix-xo- għol. Iżda ħsieb il- bniedem. donnu bla sabar; ma jehda xejn. 'Pistħajlu għasfur tal-bejt inaqqar f'nofs ta' għalqa : jiġri minn hemm għal hawn; jittajjar. u jerġa' jinżel fejn kien qabel. U għaldaqstant ħsieb ieħor arah jixgħel moħħ daż-żagħżugħ, din id-darba ħsieb ikreh u nkejjuż. X'kien isir minnu u minn'dawk.li jħobb daqs ruħu, li kieku l-bini ta' fuq kellu jiġġarraf u jordmu taħtu/ U ma' dan il- ħsieb, xita ta' oħrajn aktar koroh, igħaddu minn moħħu, Waqt ieħor. U issa ħsiebu reġa' mar fuq ix-xogħol, min- ħabba f'biċċa għodda li qed tittantah. Iżda—… bħal leħħa ta' berqa, f'dan il-waqt jisma' jidwi ma' widnejh, ma' rasu, u ma' ġismu kollu kemm hu, ħoss donnu ta' ragħda; ħoss ta' ġebel jiġġarraf; u għajat maħnuq. Jerfa' rasu; u mtarrax bil-biża', jilmaħ id-dwal ta' fuqu jitbandlu 'l hawn u 'l hinn; u mbagħad is-saqaf jitbexxaq u jin- fetaħ min-nofs, Jaħseb li qed joħlom. Jieqaf imwerwer mingħajr ma jaf fejn ser jibda jmur; f'waqt li ma' dwaru nieżla bla heda xita ta' ġebel u żrar — u minn kull naħa jinstama' għajat ta' biża' u krib. Ftit 'il bogħod minn fejn qiegħed hu, jilmaħ tieqa fil-għoli. Bħal berqa jasal taħtha u jagħti s-salt biex joħroġ minnha. Ma jġibx… u jaqa' wiċċu 'l isfel taħt it-tieqa. Daqqa f'nofs dahru, donnha ta' mazza tal-ħadid, tmiddu u torbtu mal-qiegħa, u xita ta' ġebel, żrar, trab u ħadid, tgħattih u tordmu, Irid jieħu nifs wieħed biss u ma jistax. Ħalqu midmuq ma' l-art. Trid jiċċaqlaq xagħra ta' pulzier. Ma jistax. U mill-ġdid jiġih f'rasu l-ħsieb li qed joħlom ħolma kerha; iżda dlonk jin- tebah li qed imut mirdum, Qed imutl Hekk żagħżugħi Hekk ħesrem Iżda mhux il-ħsieb tal-mewt qed ibeżżgħu daqskemm il- ħsieb l-ieħor li ma jistax jieħu nifs wieħed filwaqt li għadu ħaj. X'diqa aktar kerha mill-mewtl Għaliex ma jistax jieħu nifs u għadu qed iħoss u jaħseb7 Għadu mhux mejjet. Meta ser jinqatagħlu nifsu għal kollox7 U f'dan il-waqt igħaddu bħal leħħa ta' berqa minn quddiemu, wiċċ bintu, wiċċ martu, wiċċ ommu u wiċċ bniedem li hu jobgħod għaliex bosta drabi għa- millu l-ħsara ; u jħoss li kull wieħed minn dawn l-uċuh iżjed qed jaqtagħlu nifsu—iżjed qed ifattru ma' l-art. Trid jitlob… irid jokrob.,. irid jitħarrek… jixtieq jintilef minn sessih… jixtieq imut… u ma jistax. U dlonk jerġa' jis- taqsi lilu nnifsu kemm ser idum ma jmut. Qed iħoss x: ħaġa tielgħa minn sidru għal ħalqu. Qed iħoss f'sidru bħal żonqra li aktar ma l-ħin għaddej, aktar tielgħa 'l fuq… 'il fuq ġo griżmejh… u aktar ma tersaq lejn ħalqu iżjed qed toħonqu u toħodlu n-nifs, 10 IL-MALTI U minnufih iħoss żewġ idejn jaħinuh minn sidru, u jrossuli b'kemm għandhom ħila; par idejn ta' l-azzar—idejn dak li hu jobgħod. U aktar ma dawn l-idejn qegħdin jagħfsulu sidru, iżjed qegħdin iressqulu lejn grieżmu ż-żonqra daqshiex L qed tifggħu… mingħajr ma toqtlu l… U ma' l-għafis ta' dawn l-idejn ta' l-azzar, iħoss ħruq ta' nar—nar li qed jaqbad quddiem ħalqu, li qed jaħraqlu xofftejh nixfin aktar mit-tiben; nar li dieħel f'ħalqu; u minn ħalqu fi grieżmu, f'rasu, f'sidru, Mill-ġdid jixtieq jieħu nifs—nifs wieħed kbir—u wara jmut; iżda jsib li ma jistax. U hawn jistħajjel li minn ġismu mgħat- tan ma baqax għajr ras, gerżuma u sider, imkebbsin ħuġġieġa nar; jikwu bħal forn. U mal-ħruq aħrax ta' dar in-nar li qed jżommu ħaj bla nifs, jilmaħ mill-ġdid wiċċ ommu, waqt li f'widnejb jisma' għajta maħnuqa : Dalma… u xejn aktar, ħlief ġisem bla ħajja, mgħaffeġ u mirdum taħt gożz ġebel, żrar u trab.