IL-VOKALI TAL-LSIEN MALTI Il-vokali tal-Ilsien Malti jitqassmu f'dawn il-ħamsa: 4,6,1,0,1 li jistgħu jkunu issa twal jew imkarkra, issa qsar jew maħtufa. Hekk tgħallimna, hekk igħidu l- kotba, u qajla hemm min imieri. Għalhekk għandu mnejn wieħed jistagħġeb jara taqsima oħra li ftit u xejn taqbel ma' dak li tgħallem f'żgħoritu. Min ma jridx jilqa' kliemi, ħsiebu, jiena rrid biss muri fehemti u b'hekk nitfa' xi xaqq dawl fuq il-ġmiel moħbi ta' Jsienna. Ħaġa magħrufa minn kullħadd, il-Isien malti, għal- kemm ma' tul is-snin laqa' fi ħdanu kotra ta' kliem barrani, madankollu xejn ma ttiefes fil-bixla u s-sura tiegħu ta' lsien xàmi(1). Ma' l-ilsna l-oħra xamjin qra- batu, il-lsien Malti jimxi marbut bħal ulied ta' missier wieħed. Fuq dawn mela għandna nduru, jekk irridu nieħdu xi ħijel ta' l-ilħna jew vokali maltin. It-taqsima tal-vokali f'ħamsa 4,€,4,0,4, kienet im- sellfa, żmien ilu, minn għand l-ilsna latini. Il-għaref lhudi G. Qimħi jew Qamħi, fis-seklu 12, kien l-ewwel wieħed li qassam il-vokali lhudin f'ħamsa a,e,2,0,7e li jistgħu jkunu issa twal, issa qsar; u billi din it-taqsima hi ħafifa, malajr xterdet u kienet milqugħa għalenija. Għaddew mijiet ta' snin sakemm l-għorrief intebħu li dik it-taqsima kienet nieqsa, u ma tatix ħjiel sewwa ta' l-ilħna kollha tal-Isien lhudi. Il-misluf raġa' rtadd, u npħażlet taqsima mibnija biss fuq tagħrif nisel l-ilħna mxebbhin ma' dawk ta' l-ilsna qraba (2). (1) Ximi sew sew tfisser Surjan. Hawnhekk Semżiku. GESENIUS-KAUTZSCH, ,Meċrew Grammar transl. bv A. E, Cowlev Oxford 1910, faċċ. Hekk ġara lil-Isien Malti. L-ewwel maltin li kitbu bi lsienhom, inqdew mhux biss bil-konsonanti, imma ukoll bil-vokali kif jinkitbu u jitqassmu fit-taljan. Il- kittieba li ġew wara biddlu, kullħadd kif dehirlu, il- konsonanti biex ifissru l-ħsejjes kollha ta' Isienhom ; iżda l-vokali baqgħu li kienu, jiġifieri ħamsa 4,6,2,0,4. Xi wħud riedu kieku jagħżlu aħjar il-vokali. Hekk il-Vassalli għaraf jagħżel bejn a bla ebda għelm u bejn d bis-soqqaf, u £ bin-n'ktejn (1). Stumme wkoll igħodd sittax-il vokali fil-Isien Malti, u jaf jagħżel bejn leħen miftuħ u leħen magħluq ta' l-istess vokali (2). Iżda, sa fejn naf jien, ħadd ma qassam il-vokali skond il- leħen tagħhom imqabbel man-nisel tagħhom. Il-Għaqda, hija wkoll, wara li sawret alfabet fuq il-għamla ta' l-al- abet xàmi, xejn ma tniffset fuq siwi l-vokali, iżda tenniet biss dak li kienu qalu ta' qbilha (3). Jekk aħna nqisu ftit kif wieħed joħroġ il-ħoss jew eħen tal-vokali, malajr nintebħu li l-vokali għandhom jitqassmu bejniethom bħal taraġ jew sellum taż-żewġ, titla' minn naħħa u tinżel min-naħħa l-oħra. L-ewwel ħoss joħroġ billi wieħed iross gerżumtu u jiġbed kemm jista' ħalqu l-ġewwa. Din hi l-vokali i wagħ/uga jew ewwel tarġa. Jekk inbagħad wieħed jerħi u jiftaħ kemm-kemm gerżumtu u jitfa' daqs xejn waħda ħalqu l-barra, ikollu l-ħoss ta' 2 ve/tuħa; u din hi t-tieni tarġa jew vokali. Jekk inżidu nagħmlu hekk għal tliet darbiet oħra, joħorġu wara xulxin l-ilħna jew vokali e magħluqa, e miftuħa, a miftuha. Ma' din saħħar vokali nkunu tlajna l-ogħla tarġa, u l-gerżuma u l-ħalq jieħdu l-qagħda tagħhom mill-ġdid. Nerġgħu nrossu ftit waħda l-gerżuma u nitfgħu l-ħalq kemm (1) VASSALLI, KiĠb jil Kijm Milli, Roma, 1796, faċċ. 35 u 2. Leipzig, 19oġ faċe.75. (3) ''Zagħrif fuq il-kitba Maltija', faċċ, 2. xejn il-barra, u toħroġ il-vokali a magħluqa. Inżilna l-ewwel tarġa; nkunu nżilna oħra jekk inżidu nrossu l-gerżuma u nitfgħu l-ħalq il-barra; din hi l-vokali o miftuha, U hekk ukoll jibqgħu ħerġin waħda wara l-oħra l-vokali l-oħra sakemm naslu fl-aħħar tarġa, li hi l-u snagħluqa. Milli għidna jidher li l-vokali ta' Isien għandhom ikunu għaxra, ħamsa b'leħen magħluq u ħamsa b'leħen miftuħ. Għandu l-Malti dawn il-vokali kollha' Nistgħu ngħidu bla biża' ta' għilt li fil-Malti jinsabu dawn l-ilħna kollha. Il-vokali ż map/fluga għandha l-leħen li għandha f'ilsna oħra; hekk : ġid, kdir, min, ġismu, bħat-taljan si, vivt, timidi, Il-vokali e waġħluga għandha leħen ta' d fil-franċiż, jew ta' e taljana ġejja minn 2 latina, hekk dżeħeż, tajjeb, dell, iden, bħall-franċiż celebritċ, felicilċ, u bħat-taljan; verde (minn vevżdis), seno (minn sizus) Il-vokali e wzż/tu/ja tinħass bħal ċ fil-franċiż, jew e taljana ġejja minn e latina, hekk : xerzx, kell, deher, bħall- fr. fiċore, le0re, u bħat-tal: gezze (minn ġew), vetto (minn vectus). Id-divrenzja bejn waħda u l-oħra malajr tinħass; waħda toqrob lejn l-2 u titħawwad magħha, għalhekk min igħid żajjeb u min igħid Lajjif; l-oħra toqrob lejn l-a u ġie li tinbidel magħha, hekk hawn min igħid sema' (-2udi) u min igħid sama (1) Il-vokali a għandha leħen safi u maħtuf, hekk: ga/0, bard, tear, bħat-taljan : da, sena, amara. (1) Meta e magħluqa taljana tidħol fil-Malti tarġa ssir 2, hekk ngħidu: x/grz minn xegvo (niger), fidil minn fede/e (fidelis) vird (ir-ram) minn verde (viridis), sigjal minn. segxale (signalis), pil minn ġelo (pilus) u oħrajn. Minn xi daqqiet, l-aktar meta l-leħen ikun imkarkar, il-vokali a tikser u tagħlaq ftit leħinha, u tħalltu jew tibdlu għal kollox ma' o miftuħa. Għalhekk tisma' min igħid, bħallikieku, ma id-dar bil- jimar u l-Ga'gra jew: mor id-dor bil-ħmor u l- bogra. Dan il-ħoss ta' a magħluqa, jew ta' 0 miftuħa li għandha ftit minn l-2 mnissla minnha, mhu xejn taħsir tal-vokali a safja, bħalma jaħsbu xi wħud li jiddieħku bin-nies tar-raħal mita jitkell- mu hekk. jidhirli li għandhom ikunu magħdudin bħal vokali għalihom u mhux taħsir ta' vokali oħrajn. Il-vokali o magħluqa tinħass bħal 9 taljana ġejja minn 2 latina, hekk : ko8or, ġobon, soroġ, bħat-tal: colja minn culpa, fondo minn fundus (1). Il-vokali u tinħass bħal fit-taljan, hekk: vzzs, ruh, fuq bħat-tal: fu770, duro. Meta jkollha l-aċċent fuqha għandha leħen aktarx magħluq, minngħajru għan- dha leħen aktarx miftuħ. Qabbel bejn: Żużil- Vibsa u bejn ċiżi. Fl-aħħar ngħidu xi ħaġa fuq il-leħen jew dittong że li jiswa daqs vokali bħal l-oħrajn. inkiteb dejjem xorta waħda u għandu dejjem nisel wieħied, iżda ma għandux dejjem ħoss wieħed. Imnissel dejjem minn 4 twila, imma xi drabi jinħass bħal 2 mit- tuħa, u xi drabi jinsama' bħal e mħallta ma' 2. Hekk niktbu : Ż4żed u ngħidu À4428, Ġvxżes u ngħidu buil, smien u ngħidu smin. Il-leħen ta' ż miftuħa hawn jinħass tajjeb, għax jekk aħna ngħidu 242, snin b'ż miftuħa, inkunu nfissru ħaġa, jekk ngħil- duhom b'ż magħluqa nfissru ħaġa oħra. Imma xi drabi d-dittong że għandu leħen ta' e imħallta ma' (1) Bil-maqlub o taljana ġejja minn o latina għandha leħen miftuħ, hekk: 2020 jew xu0v0 minn xovus, foco mina focus, sono minn sonus u oħrajn. ż, bħal fil-kliem : die/iel, rieged, sajjied u oħrajn. Din it-taħlita ta' żewġt ilħna f'wieħed hi taħsira tal-vokali ewlenija e. Il-vokali e twila ma nżammetx safja, iżda ħadet u għaqqdet magħha l-ħoss barrani ta' Z£ biex bħallikieku aktar jinsama' l-leħen im karkar tagħha. U ara kemm ħu hekk. vokali że titlef l-aċċent, minn twila' ssir qasira, il- ħoss barrani ta' 2 ma jinħtieġx aktar, u jibqa' biss il-leħen safi ta' e. Għalhekk minn die/el isir de/żin u mhux diefdin, minn vezet, mefuli u mhux Għidna li l-leħen że hu dejjem imnissel minn ġ twila, U ara kif. Il-leħen a jinsab f'nofs it-taraġ tal- vokali, għalhekk, meta ma jżommx. safi, imil issa lejn l-o qaribtu, issa lejn l-e ġara tiegħu min-naħħa l-oħra; u hekk jiġri li xed7 issir 207, Żmdr — ÀŻimdr, U sad— sod sieb, sajjżd sajjċd— sajjied, Imma x drabi l-leħen ta' 2 minn e jibqa' nieżel sal-2 u jinbide miegħu; hekk il-Għarbi 24/5 isir fil-Malti z//5, xa ġara- siġra, markab—-mirheb; (2) għalhekk fi kliem bħal klieb, smien, bniet, nistgħu ngħidu li d saret minngħajr ebda taħlita ta' e. Jidher minn dan kollu li għidna li l-Isien Malti għandu l-ilħna kollha minn ż magħluqa sa z magħluqa, għad li l-egħliem huma biss ħamsa (jew sitta jekk ngħoddu l-że). Dat-tiżwiq ta' ilħna inissel dik il-ħlewwa ti lsienna li ftit huma dawk li jħossuha u jgħożżuha. Il Isien lhudi, kif ħallewlna miktub l-għorrief ta' Ta- barija, għandu seba' biss minn dawn il-vokali, jiġifieri; 1 e (magħluqa), 2 (miftuħa), 2, o (miftuħa), o (magħ- luqa), ż. (1) Meta $ twila taljana tidhol fil-Malti aktarx issir że, bekk pena— piena, decrelo degriet (Ara: Tagħrif, faċċ 16) (2) Hekk ukoll fil-lbudi a ġie li ssir 4, hekk gaċ/- geber teqibri, sadg—-sedeq — sidqi, dant- ball- billi, :