LINJI ĠODDA KUMMENTARJI I L-INKWINA TAŻ-ŻMIEN Għall-poeta modern, l-idea ta' Alla hija ta' spiss l-idea tal-Ġukatur Divin, l-Esseri misterjuż mingħajr żmien u spazju li r-riżorsi tiegħu huma bla tarf. Il- Ġukatur Divin huwa dik l-istess Essenza li toħloq ir-ritmi kożmiċi mingħajr waq- fien; huwa l-istess bidu-u-tmiem ta' pjaneti bla għadd ta' galassi li maġenbhom l-eżistenza temporali tal-bniedem mhix ħlief mument assurd. Il-bniedem żviluppa kuxjenza li tagħraf illi ż-Zmien huwa biss dimensjoni ta' eżistenza mill-iktar misterjuża u li dan joħloq l-isfond tal-metafiżika, i.e. ir- relazzjoni tal-Bniedem maż-Żmien, mal-Kożmos, ma' l-Esseri Divin, ma' l-Astratt. Il-kuxjenza tal-bniedem modern saret waħda aktar ''xjentifika'', u dan il-fenomenu, minħabba edukazzjoni u riċerki aktar assidwi, intebhu bih ukoll il- poeti moderni Maltin. Ġiet skoperta r-rabta bejn il-poeżija u x-xjenza, iżda l-moħħ kreattiv baqa' f'konflitt mal-misteru tremend tat-traxxendenza. Inbdiet tellieqa tal-moħħ maż-Żmien: l-artist modern, il-poeta kontemporanju, beda ġir- ja nervuża biex ifittex xi sens fl-eżistenza (relattivament qasira ħafna) tiegħu fid- dinja, jew imqar fl-univers. Il-kriżi nħolqot sewwasew għaliex il-possibiltajiet ta' moħħ il-poeta jinfirxu ferm aktar 'il bogħod mill-medja tal-limitazzjoni mun- dana tal-għajxien tal-bniedem. Il-poeta jaf li bejn l-eżistenza marerjali u l-eżistenza spiritwali hemm qasma tremenda; hemm kontradizzjoni bejn dak li huwa fiżiku u dak li huwa idealizzat; bejn dak li huwa reali u dak li huwa tant misterjuż. Għalhekk hemm ħarba kbira, tellieqa dinamika, enerġija tremenda fil-moħħ kreattiv biex ikun ''sfidat' l-element taż-Żmien. L-unika rassenjazzjoni għall-bniedem kreattiv hija li jista' jipprova jagħti sens metafiżiku lid-dettalji komuni. Issa dan is-sens metafiżiku lill-oġġetti jrid jinbeda kemm-il darba tinbidel il-kuxjenza tal-Jien. Il-poeta jipprova jfittex Jien li jassorbi l-misteri tar-relazzjoni bejn dak li huwa transitorju (li jgħaddi, li jin- bidel, li jmut) u dak li huwa Etern. Minn xi daqqiet, il-moħħ kreattiv jaċċetta telfa, għaliex mill-għerien profondi tal-Jien ma tasal l-ebda konklużjoni fissa dwar il-misteru ta' l-Eżistenza. Il-poeżiji f'din it-taqsima jeħtieġ li jkunu nkwadrati fuq dan l-isfond, li jieħu dimensjoni usa' jekk il-qarrej jirrelata dawn il-poeżiji mat-teoriji ta' Darwin u Einstein, ' It-Teorija tar-Relattività (1905) ta' Einstein tirreferi għall-fatt li ċ-ċaqliq kollu fil-kożmos (min- barra l-veloċità tad-dawl) huwa strettament relattiv; f'univers ta' mutazzjoni kontinwa, l-ebda punt ma jista' jkun iffissat f'post u żmien mnejn l-avvenimenti jistgħu jitqiesu b'mod assolut. Dan jimplika li mqar il-bniedem huwa sempliċi ko-ordinu tad-dawl, jew massa enerġetika mingħajr ċentralità. Fil-poeżija Fuga ta' Oliver Friggieri, il-maħrub, l-imbażża' ma jistax jasal fis- saltna tal-paċi tar-ruħ. Il-bniedem jidħol fih innifsu u jisfa umiljat mill-biża' tal- Ġukatur Anonimu, il-Ġukatur Divin. Friggieri jqis illi, wara kollox, il-Jien l-ieħor, (''sabiħ u ħieles'') se jintradam taħt ''id-dħaħen tqal li jsewdu kollox. ' Ir-rassenjazzjoni ta' Victor Fenech fil-poeżija Xmara Ħamra, Bruka Xiħa hi- ja aktar definita; hawn jinħoloq speċi ta' kwadru still-life minn problematika metafiżika tremenda. Hemm insistenza fuq id-demm, bħallikieku l-poeta nixxa demmu kollu fl-agunija biex jipprova jifhem ir-relazzjoni bejn dak li jgħaddi u dak li huwa Etern. Il-ħut ukoll, simbolu tal-primordjalità ta' l-ilma, huwa aħmar, bħallikieku sa mill-bidu tà' l-evoluzzjoni tiegħu (mill-ilma) il-Bniedem kien diġà kundannat li jgħix perijodu limitat ħafna ta' żmien. Matul din l-agunija, in- natura tibqa' passiva.Ż B'vokabularju wisq aktar esplussiv u xjentifiku, Achille Mizzi joħloq speċi ta' 'Ktieb tal-Ġenesi' konċiż fil-poeżija tiegħu Dawl, Mit-''traba ċkejkna'' li tissem- ma fl-ewwel strofa, tnissel il-bniedem fit-tieni strofa, dak l-istess bniedem li jit- wieled f'għadira demm biex imbagħad jintebah li jkollu jmut. B'danakollu, Mizzi xorta waħda jiċċelebra l-avvent ta' l-intelliġenza superjuri tal-Bniedem, ''id-dawl ta' kewkba ġdida. ''' Il-Professur Serracino Inglott jinnota li l-ewwel poeżiji ta' Achille Mizzi dehru miġburin taħt it-titlu L-Għar ta' l-Enimmi: l-Għar huwa l-Eżistenza nfisha, il-Poeżija. L-għar jista' jfisser ukoll il-ġuf, metafora rikorren- ti fil-kitba ta' dan il-poeta. Metafora oħra għall-ġuf bħala l-fosdqa ta' l-innoċenza jużaha Albert Mar- shall fil-poeżija Papoċċi. L-innoċenza romantika tal-fjura tal-papoċċa tintlemaħ tgħum fiż-żejt, sinjal li mal-passaġġ taż-żmien l-innoċenza u l-imħabba jittebb- għu u jmutu. Is-sens tal-katastrofi jevokah ukoll Ravmond Mahonev, li jistqarr li X'ż-żgħożija…mhux ta' min igħixha'', sewwasew għaliex tilludik, ''ittul ftit sigħat'' biss. Mahonev joqtol il-ħajja tal-bieraħ u jisħet il-pitgħada: isib sabar biss fil-ħsieb li ''għada l-Ħadd tal-mistrieħ.'' Il-kelma mistrieħ hija kelma ta' qofol, għaliex turi l-għeja ta' l-adolexxenti li diġà sewwed qalbu u qata' jiesu mid- dilemma ta' l-eżistenza limitata fil-konfront ta' l-immensità eterna. L-ekwivalent għall-kelma il-Ħadd (tal-mistrieħ) f'Mahonev huwa ''s-siparju'' li jsemmi Charles Coleiro f'Janus Miljard. Janus kien l-alla ruman b'żewġt uċuh. Fil-passaġġ taż-żmien, il-poeżija tieħu żewġ estremi: il-pjaċir tas-sensi u l-kastig. Coleiro jinqabad f'konfużjoni u jitlob l-għajnuna, filwaqt li jaf li ''għada'' se terġa' tibda t-taqbida. Dan huwa ''kwadru ieħor tal-bniedem ittorturat fuq l-inkwina taż-żmien fil-mument tad-deċiżjoni '' 2. — Ħija passività li tfakkarna fil-Xin tal-kultura Ciniża qadima mibnija fuq il-ħsieb ta' Lao Tzu; il-Vin hija forza femminili, l-art-mara misterjuża invokata wkoll fil-ħsieb Jungjan dwar l-arċitipi ewlenin. Hemm diversi motivi arċitipali fil-poeżija ta' wħud bħal Azzopardi, Massa, u Mizzi nnifsu. Id-dawl jista' jkun qiegħed jirreferi wkoll għall-avvent Kristjan. Għalkemm tista' tinħass ir- riverenti ma' l-ewwel daqqa t'għajn, il-poeżija tal-modernisti lokali qatt mhi mbiegħda mill- essenza Kristoloġika. 4. — L-indeċiżjoni hija l-effett ta' sensiela ta' kumplessi u kriżijiet li nisslu għalihom infushom il- modernisti minħabba li nnegaw l-ortodossija komda tar-reliġjon, il-konvenzjoni patrijottika u d-dekadenza tal-valuri estetiċi. LINJI ĠODDA 57 B'kuntrast, L-Għanja tal-Ħajja, Achille Mizzi. jassumi l-parti ta' profeta, distinzjoni ta' esperjenza straordinarja mnebbha b'qawwa supra-umana. Meta jikkuntempla d-dinja fil-prospettiva taż-żmien, Mizzi . jikkonkludi li mill-kaos tnisslet l-ordni, mill-għeruq tnissel il-beraħ; mill-mewt (ta' ċerti speċi) tnisslet il- ħajja. It-ton huwa wieħed ta' litanija, wieħed ta' tkomplija, radda ta' ħsibijiet wieħed wara l-ieħor iżda mingħajr ċentru, Il-kriżi tal-Jien jew il-kriżi ta' l-Identità nistgħu ngħidu li lanqas- m'għandha ċentru: l-individwu, minħabba l-insistenza fuq l-inkonxju, isir frammentat u kaotiku, għalkemm xorta waħda jibqa' jfittex ċerta unità ekwilibrata. L-Għanja tal-Ħajja teżemplarizza ''il- kuxjenza akuta taż-żmien.. .fl-eżistenza tal-bniedem tal-lum.'' It-taqsima L-Inkwina taż-Żmien tirrifletti tqanqil dinamiku u xbihat fermen- tati: minħabba f'hekk, mill-inqas żewġ poeti (Fenech u Coleiro) jesperimentaw bil-vers projettiv f'tentattiv biex it-tensjoni psikika tagħhom jirriflettuha fuq il- karta stampata, b'arranġament ta' spazji vojta, donnhom jixxennqu biex joħolqu ċerta ordni mill-ambigwità ta' l-eżistenza moderna. li IL-JIEN TAĦT IL-MARTELL Il-kittieb Franċiż Albert Camus, fir-rumanz tiegħu Ir-Ribell (1951) sostna li r-ribelljoni;hijà waħda mill-iktar dimensjonijiet essenzjali fil-bniedem. Skond Camus, ir-ribell iwassal għal-libertà u għaldaqstant għall-att ta' l-eroj.' Minbarra Camus, kienu bosta l-ħassieba li kkonċentraw fuq ir-ribelljoni interna fil- Bniedem. € Descartes (1596-1650) kien diġà qasam l-idea ta' l-esperjenza fil-bniedem fi tnejn: (a) ir-res extensa u (b) ir-res cogitans. Ir-res extensa hija d-dinja tal- materja,: id-dinja esterna jew universali kkontrollata mill-forza tar-regoli matematiċi. Ir-res cogitans hija d-dinja ġewwiena tal-bniedem, id-dinja fejn jaħkmu l-kumplessi, l-impressjonijiet, is-sensibiltajiet u l-memorji. Din id-dinja ġewwiena hija konfuża u, skond Descartes, ''imperfetta'', għaliex hija aġitata ħafna. Scopenhauer (1788-1860) fisser kif l-Innifsi huwa kontinwament f'kunflitt mad-dinja ta' barra (res extensa). Il-bniedem ''joħloq id-dinija huwa stess, skond l-idea tiegħu, skond ma tgħidlu r-rieda tiegħu. '' Nietzsche (1844-1900), magħruf bħala l-appostlu tal-ħelsien totali, inkluż il- ħelsien mill-idea ''oppressiva'' ta' Alla, sostna li l-bniedem għandu l-fakultà u' l-jedd li jaġixxi b'rieda kreattiva mingħajr kundizzjoni. Aktar qrib tagħna, awturi bħal Samuel Beckett (twieled fl-1906) ipproponew li l-bniedem għandu l-jedd għall-Innifsi Anonimu (Anonvmous Self). Fix- xogħlijiet ta' Beckett, miktubin mingħajr paragrafi u mingħajr punteġġjatura, niltaqgħu ma' stat avvanzat ta' entropija, stat fejn taħkem il-mewt ta' l-enerġija. L-entropija fil-letteratura moderna hija riflessa wkoll fix-xogħol. importanti ta' Thomas Pvnchon, V (1963), rumanz li jħabbar l-avvent tal-poeta modern f'Malta Jew l-anti-eroj, ladarba l-protagonist jeħodha daqstant kontra l-forzi li għamluh dak li hu. L-anti-eroj huwa komuni fil-letteratura ta' das-seklu u f'Malta ngħata prominenza mhux biss fil-poeżija iżda wkoll fir-rumanzi ta' Frans Sammut, Alfred Sant u Oliver Friggieri. ta' wara l-Gwerra.5 Hija sintomu frekwenti. L-entropija skond Beckett jew Pvn- chon turi lill-bniedem maqtugħ mir-res extensa, ''ifittex ir-realtajiet reqdin tal- kuxjenza tiegħu. ' Dawn it-teoriji kollha ħallew marka ċara fuq il-ġenerazzjoni tal-poeti moder- nisti f'Malta. Huma l-ewwel-infexxew fil-polemika kontra l-forzi esterni ta' Ord- ni Stabbilit u, fil-proċess, bdew jinvestigaw lilhom innifishom internament. F'Malta, l-instabbilità tal-poeti modernisti kienet kawżata mill-kriżi ta' l-identità. Il-poeta beda jistaqsi: Jien min jien' Inħolqu dubji serji minħabba ' l-kriżi soċjali riflessa fil-politika, fir-reliġjon u fil-letteratura l-qadima ta' l-iskola ta' Dun Karm. Il-polemika ħadet bħala spunti t-tliet komponenti l-iktar ovvji ta' l-establishment: politika, reliġjon u arti, Poeti bħal Mario Azzopardi, Albert Marshall u Victor Fenech kienu l-aktar ribelli ħarxa f'dan il-kuntest. 'Azzopardi, fil-poeżija Sitwazzjoni 10 battal, juża l-projective verse biex joħloġ ix-xbiha tal- Jien fuq il-palk, marsus bejn suldat, qassis u tfajla-kantanta kummerċjali. Il-Professur P. Serracino Inglott jinnota kuntrast enormi bejn l-ewwel u t-tieni ġenerazzjoni ta' poeti Maltin, l-iktar f'dik li hija kriżi ta' l-identità: - it-tradizzjonalisti dehru li aċċettaw il-qagħda politika ta' Malta kolonja, aċċet- taw il-knisja kattolika mingħajr riservi ta' xejn u aċċettaw letteratura mmudellata fuq il-qadim. -il-modernisti ħolqu kriżi ta' l-identità, l-aktar wara l-Indipendenza ta' l-1964. It-telfien ta' ċertezza fil-kamp tal-modernisti ħoloq djalogu intern bejn l-Innifsi Maqsum (Tire Divided Self). Bdew jidhru influwenzi ċari minn Freud u Jung. Il-Jien ma baqax meqjus bħala sustanza sħiħa, iżda sar frammentat u mkisser, kif jixhed ukoll l-istil mingħajr punteġġjatura f'uħud mill-poeti ta' l-avangwardja. Il-moderni rriflettew dan l-istat nervuż u mitluf imqar billi kissru s-sintassi u l-grammatika apposta, kif għamel Albert Marshall fil-poeżijaDuende: imma lili/għada se jmut Fil-fatt; ir-ritorn lejn il-ġuf huwa simbolu spiss fil-poeżija tal-modernisti. Achille Mizzi huwa mxennaq għall-primittiv, għall-ilma (it-tarbija fil-ġuf hija protetta mill-ilma) li minnu, skond Darwin, tnissel il-bniedem. Mizzi jirreferi wkoll ''għall-vaska tal-moħħ'', metafora interjuri oħra tar-res cogitans (Enigma Variatiċns). 6. — Pvnchon kien għamel żmien jaħdem fl-aeronawtika ma' l-Alleati f'Malta fi żmien il-gwerra. Minbarra referenzi korsivi għal dan l-awtur li saru minn P.. Serracino Inglott, Frans Sammut u Mario Azzopardi f'xogħlijiet ta' kritika komparattiva, ir-rumanz v ta' Pvnchon għadu ma kienx ittrattat analitikament f'Malta. Il-protagonista Fawsto Majistral, poeta, jantiċipa l-moviment tal-modernisti f'Malta mill-inqas b'għoxrin sena. Il-vjaġġ interjuri jinħass fl-apiċi tiegħu f'Tabernakli (1979) ta' Mario Azzopardi. Il-mudelli prosodiċi kienu esklużivament Taljani, imfasslin fuq motivi pindariċi u apostrofiċi mill-ottocento. Rużar Briffa aktarx li kien l-uniku poeta liriku li nqata' mill-boton ta' madwar Dun Kafm. għ nn LINJI ĠODDA 59 Il-frak tal-Jien fil-kuntest modern huwa sostnut b'ċerta insistenza minn Oliver Friġġieri fil-poeżija La Jċedi. Il-ħoss tad-djalogu ġewwieni huwa ċar ħafna fil-mod ta' ''dillierju'' li bih Friggieri jiddeskrivi r-''reġiment suldati mwerwra'' li hemm iħabbtu ġewwa fih: Ġo fija hemm reġiment suldati mwerwra resqin lejn il-fruntiera ta' l-egħdewwa, iħabbtu bla programm fuq tnabar goffi… Il-kontradizzjoni li joħloq il-kunflitt f'moħħ il-poeta jfissirha tajjeb Philip Sciberras, li jqanqal l-ispirtu ta' l-oppożizzjoni Jien-Huma. L-ossessjoni għall- oppost, għall-polemika soċjo-reliġjuża hija ċara fil-poeżija L-Oppost: Dak li jħobb ħaddieħor jien nobgħod Dak li jobgħod ħaddieħor jien inħobb u ma tiġini l-ebda għira jekk nisfa waħdi fuq ġżiriti, Għalhekk twelidt jien. L-istess diffikultà fil-komunikazzjoni toħroġ mill-poeżija Nistaqsi ta' Ber- nard Mallia, ġiżwita. Huwa importanti li l-qarrej jinnota x'baħar jaqsam hemm bejn Dun Karm il-qassis u qassis ieħor poeta li'qed jikteb fis-sittinijiet. F'Dun Karm mhemmx kriżi, iżda Mallia l-ġiżwita jokrob biex il-''jien'' isir ''aħna''. U meta ma jirnexxilux, jitfarrak: 7 mirkub mill-marda tagħhom li mewtitli sa x-xewqa li nistaqsi fehmux jew le. Tant hija profonda l-kriżi tal-Jien fil-modernisti, li Daniel Massa (f'Kaċċa) saħansitra jħoss illi l-imħabba tiegħu għall-mara ta' ħajtu hija ppersegwitata mill- oħrajn. L-imħabba tiegħu ssir aggressiva (l-animus maskil) iżda wkoll ossess- jonata bil-ġenn ta' xbihat ta' l-Oħrajn lesti li jiddistruġġulu l-imħabba bl-azzarini ta' b'ħamsa. U l-kaċċaturi qegħdin jimmiraw sewwasew għal moħħu, il-lok tal- kuxjenza, jew tar-res cogitans. Il JIEN U INT — RAĠEL U MARA Fid-daħla tiegħu għal din it-taqsima, il-Professur P. Serracino Inglott igħid il- 9, Ta' min jinnota li diversi ilħna letterarji mis-sittinijiet sabu posthom bħala membri parlamen- tari jew konsulenti fl-iskaluni għolja tal-ġerarkija politika (Philip Sciberras innifsu, Albert Marshall — li llum jinsab emigrat — u oħrajn bħal Lino Spiteri, Alfred Sant u Ravmond Mahonev).Anton Buttigieg, rappreżentat fit-Taqsima /ntermo;z, minbarra li kien l-uniku leħen mill-iskola romantika li baqa' attiv letterarjament, miet bħala ex-President tar-Repubblika. Poeti oħrajn bħal Azzopardi u Mizzi dehru li ma setgħu jappartjenu lill-ebda blokk politiku minħabba sens qawwi ta' individwalità filwaqt li Oliver Friggieri ħoloq għalih innifsu l-laqam ta' ''pinnur favur il-verità'' li ma jridx jiċċappas bit-tribaliżmu Malti. li l-idea tradizzjonali ta' l-imħabba fil-poeżija hija aktarx dejjem marbuta ma' l-idea ta' ''versi miktuba fiż-żgħożija lin-namrata. '' Il-kritiku jsostni illi fis-seklu 20, il-poeżija dwar ir-relazzjonijiet bejn is-sessi ineżżgħet miċ-ċpar romantiku u bdiet tkun ikkunsidrata fil-kumpless tal-kwadru kkumplikat tal-Jien. Fil-poeżija modernista, qed isir tfittix biex il-persuna tas-sess l-ieħor f'relazzjoni intima tik- kumplimenta l-ispirtu mqalleb li qed ifittex il-mistrieħ. Dan jista' jkun mistrieħ spiritwali jew artistiku, element ta' sublimazzjoni. '' F'dan is-sens, il-poeta modern jista' jitqarreb ukoll lejn l-essenza ta' kulti qodma orjentali, bħal dawk tal-Vin (Mara) u l-Vang (Raġel) bħala forzi kumplimentari fil-kożmos. Ir-relazzjoni Raġel-Mara fil-poeżija moderna ħafna drabi tittraxxendi (tmur 'il bogħod minn dak li huwa materjali jew fiżiku). Il- poeta jfittex il-Mara bħala l-anima Jungjana, u l-poetessa tfittex lir-Raġel bħala l-animus. Minħabba li t-tiftix huwa persunali, il-poeżija moderna, imqar dik dwar l-imħabba, mhi ''popolari'' xejn: bħal temi oħra, l-imħabba hija ttrattata b'mod kumpless, profond, psikoloġiku u spiritwali, U minħabba li t-tiftix huwa kkumplikat, ħafna drabi l-poeta jkollu jistqarr l-istat ta' l-indeċiżjoni tiegħu, l-istess kif jagħmel Victor Fenech fiż-żewġ poeżiji Indeċiżjoni u Fuq is-Sur ta' l-Imdina. Fl-ewwel poeżija, l-istat ta' kriżi huwa ċar — il-poeta ma jafx jekk għandux ikompli t-tfittxija għall-verità waħdu jew inkella jintrabatx mal-persuna li (jaħseb li) jħobb biex tikkumplimentah bħala l-vuċi tar-ruħ. Għalkemm jinħoloq mument spiritwali fil-ftuħ tat-tieni poeżija: int u jien/u l-ispirtu tal-ħolqien . Fenech xorta waħda jispiċċa biex jesprimi l-illużjoni ta' l-imħabba: is-siegħa ta' l-imħabba donnha tgħaddi malajr wisq u titlef it-tifsir kollu tagħha meta titqab- bel mar-realtà tat-tbiċċir fil-gwerra tal-Vjetnam.l' all-poeta modern jevoka wkoll lill-maħbuba meta din ma tkunx preżenti. Din il-burdata stramba s-simbolista: Franċiż Paul Elotard sejħilha ''l-armonija ta' l-assenza.'' Mario Azzopardi jittieħed ta' spiss minn din il-burdata, bħallikieku jistrieħ. biss meta jiftakar fil-maħbuba bħala memorja. Ħafna esperjenzi huma 'sbieħ bħala memorji, tifkiriet mingħajr l-irbit li ġġib relazzjoni li trid titkompla għal żmien twil. Il-poeżija Baħrija toqgħod f'dan il-kuntest ta' poeżija amoruża li tafmonizza s-sens ta' assenza. Bistil kważi ritwalistiku (stil li mbagħad kellu jsib il-milja tiegħu fil-ktieb Tabernakli fl-1979) Azzopardi jitkellem fuq It- Tfajla tal- Muntanja. b'ton spiritwali. Skond P. Serracino Inglott, din il-poeżija ''toffri figura ta' paċi kożmika'', u ssir simbolu li jinqafel f'''ġebla'', metafora li tfisser il-petrifikazzjoni tal-ħajja, iffissata għal dejjem f'mument biex ma tiċċaqlaqx aktar. Dan id-disinn arċitipali tal-Mara huwa qadim; il-Griegi kienu diġà raw lill-Mara-Alla mhux bħala personalizzata, iżda bħala forza fin-Natura, jew spirtu aġitattiv jopera fid-dinja. Il-modernisti ppreokkupaw ruħhom bl-aħbar internazzjonali konteriiporanja, aspett li kompla universalizza l-tema tagħhom. Mal-kriżijiet interjuri tagħhom, il-modernisti żiedu wkoll kumplessi ta' kuxjenza dinjija, bil-konsegwenza li l-poeta politiċizzat beda jikkuntrasta mal- poeta privat, Din id-dikotomija ħolqot kontroversja bejn il-poeti nnifishom, polemika li dehret fil-miftuħ fil-bidu ta' l-1977 meta Azzopardi, Massa u O. Friggieri daħlu f'argument bejniethom dwar ''l-eroj pożittiv'' u ''l-eroj problematiku'' (Ara il-Mument, Frar, 1977) LINJIĠODDA 61 Is-sens ta' dubju u inċertezza dwar komunikazzjoni intima joħroġ ukoll fil- poeżija Jekk Fhimtek Sewwa ta' Joe Friggieri. Din hi poeżija li titkellem dwar tmiem ta' relazzjoni li l-poeta għadu ma jafx sewwasew għaliex ser tintemm, u għaldaqstant jassumi ton passiv, kważi plaċidu u assurd.' Friggieri donnu jir- rassenja ruħu għall-idea skomda tal-kundanna fil-ħabs tal-Jien, mingħajr ħadd ma jista' jsabbru fid-deżolament tiegħu, lanqas Mara. Il-waqt essenzjali u mistiku ta' l-imħabba jerġa' jinħass fil-poeżija L-Aħħar Borra ta' Daniel Massa, iżda d-dubju jerġa' jitfa' dell oskur fuq ir-relazzjoni bej- nu u bejn dik li jħobb. Wieħed jinnota li Massa juża l-kelma ''jekk…'' mhux in- qas minn tliet darbiet f'poeżija ta' sittax-il vers qasir. L-istennija mistika (għall- anima) hija twila u l-poeta lest jistenna ''seklu ta' mwiet'', fi klima kiesħa ta' borra. : Doreen Micallef, l-unika poetessa f'din l-antoloġija, hija rappreżentata f'din it-taqsima b'żewġ poeżiji. Dedika donnha qed tissuġġerixxi li Micallef tkun it- tielet pont bejn it-Trijanglu Alla-Missier-l-Iben-Il-Mara (flok l-ispirtu ta' bejniet- hom): i . : ma ridtx tagħtini ruħek u ttiha 'l Alla tiegħek tieħu gost tinkini tarani ngħir għalih. $ Dan jikkonferma kemm il-poeżija modernista hija disprament konxżu mill-ħtieġa ta' qawwiet spiritwali biex iwittu l-kriżi tal-kuxjenza u l-kriżi ta' l-identità. F'Eleġija (it-titlu stess jissuġġerixxi l-mewt ta' l-imħabba), Doreen Micallef tqab- bel lill-persuna maħbuba ma' ''bieb imsakkar minn ġewwa'', bieb li hi qiegħda tipprova tiftaħ għalxejn. Effett ieħor tan-nuqqas ta' komunikazzjoni kompleta bejn il-ħlejjaq, imqar jekk dawn ikunu raġel u mara li ''ddedikaw'' lilhom in- fushom għal xulxin. Fil-poeżija moderna dwar ''l-imħabba'' hemm sens misterjuż u elużiv: il- persuna l-maħbuba ta' spiss tisfurna, iddub u tgħib fiżikament. Iżda t-tifkira tib- qa' hemm, memorja li hija biss iċ-ċertifikat ta' relazzjoni li twieldet biex tmut. Huwa għalhekk li ħafna drabi, ngħidu aħna, il-Mara fil-poeżija moderna hija daqshekk misterjuża u passiva, effett ieħor ta' l-influwenza tal-filosofija tal-Vin orjentali. Dr. O. Friggieri, meta tkellem dwar il-mistika tal-Mara f'poeta bħal Mario Azzopardi kien qal hekk: Hi femminilità li għandha mill-mara vera daqskemm għandha mis-sens tal-preżenza tal-mara fir-ruħ, imsarrfa fis-sens ta' l-arti (poetika). Hija s-simbolu ta' l-arċitip kollettiv…mara psikoloġika, simbolu tat-twelid u l-mewt, iċ-ċirku ta' l-etern, il-kontinwu, il-mara ħajja-mejta. It-ton assurdista ħakem ukoll lil għadd ta' poeti moderni li wżaw it-teatru bħala mezz ta' espressjoni. J. Friggieri, Marshall u Azzopardi impenjaw ruħhom għal ħafna snin b'teatru sperimentali li spiss tnebbah mill-grottesk jew mill-assurd. Micallef, l-unika poetessa rappreżentata f'din l-antoloġija, stqarret li din il-poeżija kitbitha lil persuna li ħabbet, iżda r-relazzjoni tħarbtet għaliex ir-raġel aċċetta l-vokazzjoni tas- saċerdozju. Minbarra x-xogħol ta' Micallef f'din l-antoloġija setgħu ġustament iddaħħlu poeżiji ta' Rena Balzan u Lillian Sciberras, żewġ awtriċi ta' awtentiċità u impenn letterarju ser- ju. IV IL-ĦAJJA: BIDU U TMIEM Il-mewt hija waħda mit-temi li l-aktar li jippreokkupaw lill-bniedem, u mhux ħaġa kbira illi din il-verità (anzi, l-ikbar verità tal-ħajja temporali) tossessjona daqstant lill-modernisti. Mhix it-tema tal-mewt bħala tali li hija ''ġdida'' fil- poeżija, iżda pjuttost it-ton u r-ridimensjoni tal-mewt li huma r-riżultat ta' moħħ aktar inkwiżittiv, aktar dubbjuż u aktar xettiku. Il-kulturi u r-reliġjonijiet kollha tad-dinja dejjem saħqu fuq ir-ri- inkarnazzjoni tal-bniedem wara l-mewt fiżika tiegħu: każ ċar ta' kif il-bniedem qatt ma sata' jammetti stat nikilista, li jtemmlu kwalunkwe tama ta' ''eżistenza. ' Ix-xewqa li l-bniedem igħix għall-eternità għaldaqstant iddaħħlet imqar fil- kattoliċiżmu, fonti li l-poeti tas-sittin xorbu minnu bis-sħiħ minħabba tfulithom. Il-poeżija romantika, meta ttrattat il-mewt, ittrattatha bl-emozzjoni, iżda l-modernisti jħarsu lejn il-problematika tal-mewt b'mod aktar filosofiku. U dan għaliex l-idea tal-ġenna u l-infern m'għadhomx aċċettati faċilment. Minflok, reġa' daħal fin-nofs l-Ego aktar ikkumplikat ta' l-artist tal-lum, Il-Professur Ser- racino Inglott jikkwota lil Amos N. Wilder dwar il-mod kif il-Jien jew l-Innifsi modern qed isib diffikultà. kbira kif igħaddi mill-kunċett temporali għall-kunċett ta' l-eternità: F'dan is-sens, il-mistoqsijiet dwar il-mewt jintrabtu mal-mistoqsija aktar fun- damentali: Jien min jien7 Jew mistoqsijiet oħra bħal: Għaliex inbati2 Għaliex jeħtieġ li mmut7 U jekk naf li l-mewt hija l-akbar verità temporali, għaliex twelidt7 Kif ser nirrikonċilja ruħi maċ-ċertezza ta' mewti Filwaqt li l-idea konvenzjonali tad-dannazzjoni (l-infern) twarrbet mill- modernisti, il-poeżija l-ġdida tersaq aktar biex taċċetta dak li kien kiteb Jean Paul Sartre fid-dramm tiegħu Huis Clos (M'hemmx Ħruġ): L-infern huwa l-oħrajn (L'enfer est les autres). SIl-mewt bħallikieku ssir abitudni. F'waħda mill-poeżiji bikrin tiegħu, Mario Azzopardi kiteb: Jung qies il-mewt bħala arċitip fundamentali li, fiha nnifisha, hija essenza ta' f'ħajja oħra sigrieta.'' Dejjem skond Jung, l-inkonxju qiegħed ifittex kontinwa- ment li jgħaqqad il-misteru tal-mewt mal-ħajja individwali ta' kull bniedem, biex Għalkemm diversi poeti moderni qatgħu l-konnessjoni ''prattikanti'' tagħhom minn mar- reliġjon Kattolika, paradossalment baqgħu joħolqu koreografija ritwalistika fil-versi tagħhom, L-influwenza Kristjana baqgħet punt ta' riferiment frekwenti. Hija ħaġa ċerta, fi kwalunkwe każ, li għall-poeta Malti modern joqgħod tajjeb il-kliem li Roger Shattuck kien sl- qarr dwar Guillaume Apollinaire: ''Whatever his attitude toward the Christian God, faithin a deitv was never entirelv absent from his consciousness.'' Danix-xogħol mhux tas-soltu ta' Sartre (li fi traduzzjonijiet bl-Ingliż ngħata l-isem No Exir) jesponi d-dannazzjoni ta' tlieta min-nies li għadhom kemm mietu u jiltaqgħu f'salott fl-infern. Bil-mod il-mod jibdew jippersegwitaw lil xulxin mentalment, jinfexxu fil-vjolenza u jintebhu li ma setgħux ''imutu'', lanqas biex jeħilsu mill-persekuzzjoni ta' xulxin. Huis Clos kien inħadem fit-Teatru Nazzjonali Manoel fl-1973 b'Mario Azzopardi bħala reġista. LINJI ĠODDA 63 il-ħajja ssir aktar kompleta. Forsi minn hawn ġejja ''x-xewqa inkonxja tal- mewt', tas-suwiċidju inkonxju, tar-ritorn lejn il-primordjali.$ F'dan is-sens Jungjan, il-kuxjenza tal-mewt tista' tagħmel lill-bniedem aktar ħaj: meta l-bniedem jagħraf il-limitazzjonijiet li timponilu l-mewt, ħajtu timtela b'enerġija ġdida. Serracino Inglott jinnota din l-enerġija fil-poeżija Għid tal-Mejtin ta' Daniel Massa, li jitqabbel mal-poeta Ġermaniż Rilke: (Death means) coming through the other side of Nature, not an occult escape from Nature. Fi kliem ieħor, il-mewt hija aċċettata bħala dimensjoni imposta mill-ħajja. L-istess sens ta' rassenjazzjoni u, fl-istess waqt apprensjoni dwar il-mewt jurih Joe Friggieri f'Meta Nitfu d-Dawl: hawnhekk m'għandniex it-terrur Bibliku tal-mewt, iżda mewt ''eżistenzjalista'', esperjenza ta' konsum kważi romantiċiz- zata bil-preżenza tal-maħbuba. Il-komforti fil-mument tal-mewt mhumiex il- komforti tradizzjonali tal-vjatku, is-sagrament kattoliku amministrat lill- agonizzant, iżda komforti bħall-estasi ta' l-imħabba li jistgħu jitilfu lill-poeta minn sensih u jnessuh l-assurdità ta' l-att finali tal-ħajja. Jew aħjar, iħaffulu l-esperjenza ta' l-agunija. F'Mario Azzopardi (Biex tifhem il-vjolini) l-esperjenza tal-mewt (oġġettiva) hija neċessarja biex il-poeta jista' jeżalta mqar is-sbuħija tan-niket (L 'Esthetique du Mal: min ma jirtabx… -għar-romol li bkew fuq l-irħama għal seba' mitt sebħ mingħajr xemx ma jifhimx il-vjolini. Fil-poeżija tal-modernisti dwar il-mewt, għalkemm jinħass tiftix għal ċerta estetika minn esperjenza daqshekk qalila u finali, ma tonqosx l-eżitazzjoni, u hawnhekk wieħed irid jiftakar fit-trattament tal-mewt f'poeta bħal Charles Baudelaire, li ħalla marka ta' influwenza fuq il-modernisti lokali. Fix-xogħol tiegħu Les Fleurs du Mal (1857), sewwasew fit-taqsima dwar il-Mewt, Baudelaire, filwaqt li qies il-mewt bħala estasi, ra fiha wkoll ħolma delużiva (qarrieqa) dwar il-mistrieħ fil-bniedem: /e sommeil promis n'est pas siir (ir-raqda mwiegħda mhi- jiex ċerta). Ħamsa mill-poeżiji f'din it-taqsima jittrattaw it-twelid b'manjiera differenti. Il-kuntrast bejn il-ħerqa ċelebrattiva ta' poeta-qassis nisrani bħal Dun Lawrenz Cachia u l-ansjetà ta' Mario Azzopardi, maħkum minn biża' Freudjan fit-twelid ta' ibnu, jinħass ċar. Dożi oħrajn ta' ambigwità u misteru jinħassu f'Karba ta' Iżda hawn il-kunċett tat-''twelid'' huwa metaforiku għaliex huwa intellettwalizzat biex janalizza mhux it-twelid ta' tarbija, iżda t-''twelid'' ta' kar- ba stramba ħierġa minn karozza lussuża pparkjata f'San Pawl il-Baħar. Daqs- kemm tista' tkun karba ta' mewt, tista' tkun karba ta' estasi sesswali jew bikja ta' ferħ (prova oħra tal-viżjoni kkumplikata tal-poetika l-ġdida). Imbagħad il-karba tmut fix-xejn. Fl-aħħarnett irridu nsemmu ż-żewġ poeżiji li jittrattaw it-tarbija fil-ġuf: Foetus ta' Achille Mizzi u Abort ta' Daniel Massa.'' Mizzi, bil-lessiku passjonat tipiku tiegħu, jittratta t-twelid intellettwalment, billi jorbot il-kunċett tal-ħlas mat-teorija ta' Charles Darwin dwar l-evoluzzjoni: ''il-bniedem ħuta.' Imgar l-epoka teknoloġika moderna hija evokata fil-vers li jqabbel lit-tarbija ma' f'l-astronawta tad-dlam mutu.'' Terġa', ''il-moħħ'' jissemma mhux inqas minn tliet darbiet, indikazzjoni ċara illi ċ-ċelebrazzjoni tat-twelid f'Mizzi mhix emot- tiva jew sentimentali, iżda bijo-mentali. Massa jagħmel ritwal suġġettiv biex jikkastiga l-att ta' l-abort bħala delitt kontra l-innoċenza. Li kieku mhux għall-kelma speċifika li tiddeskrivi l-karozza (Volvo) użata għall-abort, din il-poeżija tista' tkun interpretata fuq ;vell nazz- jonalistiku: ''ix-xebba nklinata nofs nuda'' tista' tkun Malta, inkapaċi li twelled ġenerazzjoni ħielsa mill-passjoni politika, mill-ipokresija u mill-bigotrija reliġ- juża. Dan huwa biss suġġeriment interpretattiv li juri kemm jistgħu jsiru assoċ- jazzjonijiet minn poeżija ta' llum. Aktar milli ħadet il-forma ta ''stedina lill-qarrej (biex) jingħaqad mal-poeti jilagħbu'', din it-Taqsima tal-ktieb setgħet investigat bis-serjetà l-funzjoni tal- ekomiċità s-sewda'', jew ir-relazzjoni bejn il-letteratura serja u l-umoriżmu modern, aktarx karatterizzat minn tensjonijiet moħbija li jridu jinfexxu x'imkien. L-għażla nnifisha tal-poeżiji f'din it-taqsima tal-ktieb, apparti li tin- dika xogħlijiet li mhuma ''komiċi'' fl-ebda sens tal-kelma (x'hemm tumoristiku'' fir-riflessjonijiet tal-franġiskan Marjanu Vella jew fil-frustrament ta' Ġorġ Borg f'Għalik u Għalija), tagħti importanza lil xogħlijiet oħra li aktar jixirqilhom jidħlu fil-kategorija tat-tqabbil folkloristiku. Lanqas l-epitaffi, l-epigrammi u l-limerikki f'Intermezz ma jintużaw mal-kunċett tal-poeżija modernista f'Malta. Jekk hemm umoriżmu fil-poeżija Maltija tas-sittin, dan aktarx li huwa ta' natura ambivalenti u paradossali; huwa umoriżmu sarkastiku, assurdista jew grottesk, b'xi ħadd bħal Albert Marshall il-perċimes f'dan is-sens. Fi kliem ieħor, imqar ''il-komiku'' (jekk huwa ta' min janallizzah fil-poeżija l-ġdida) huwa wieħed li jitnissel minn kriżi psikoloġika. 17. — Daniel Massa, flimkien ma' Victor Fenech, Mario Azzopardi, J.J. Camilleri u Lino Spiteri kien iċċensurat (u miżinterpretat) minħabba ''dubji reliġjużi ' Fl-1968, il-ħames awturi kellhom xogħolhom imwaqqaf milli jinqara fit-Teatru Nazzjonali bl-intervent tal-pulizija. Il- Kumitat tat-Tmexxija tat-Teatru ddeskriviehom bħala ''rebellious, unscrupulous, law- shattering boobies. '' LINJI ĠODDA 65 Garcia Lorca (1898-1936) darba qal illi jekk l-udjenza li tmur tara d-drammi tiegħu ma tkunx taf ''għandhiex tidħaq jew għandhiex tinfaqa' tibki, huwa jħossu li jkun laħaq il-qofol tas-suċċess tiegħu. Jean Anouilh (twieled fl-1910) saħaq illi trtraġiku-komiku huwa wieħed mill-ingredjenti predominanti fil- letteratura kontemporanja. Dan seħħ partikularment fit-teatriko-poetiċi ta' awturi bħal Chekhov, Pirandello, Anouilh, Brecht u Beckett,'S pilastri internazz- jonali ta' l-idjoma l-ġdida u li, mhux b'kumbinazzjoni,ix-xogħlijiet tagħhom inħadmu f'Malta minn poeti-reġisti bħal Azzopardi, J. Friggieri u Marshall. Aktar milli fit-taqsima /ntermezz, ''il-komiku'' poetiku modern għandu jitfit- tex fil-versi ta' karikatura deformattiva l-iktar f'Azzopardi, Fenech u Marshall. Huwa f'dawn il-poeti li tinstab it-tifsira essenzjali ta' l-umoriżmu bħala kodiċi ta' dominanza nervuża biex jintgħelbu l-biża' u n-niket. Il-kritiku Freudjan Ernst Kris, fit-teżi tiegħu dwar Il-Jien u l-Komiċità (1967), għamel din ir-riflessjoni: Kieku wieħed kellu jeżamina d-daħqa fuq rallentatur, wieħed ikun jista' jara li t-tbissima hija preċeduta minn ansjożità sot- tili, Il-komiku għandu l-espressjoni tas-sudisfazzjon tal-Jien li għandu l-ħila jikkontrolla proċessi u kontenuti li kienu jew li setgħu kienu perikolużi għall-ekwilibriju psikiku jew f'dawk li huma rapporti inter-personali. Dejjem skond twemmin Freudjan, fil-bniedem hemm ammonti kbar ta' enerġija trattenuta (minħabba l-inibizzjonijiet li timponi s-soċjetà, il-knisja, il-familja); dan il-kontroll huwa wieħed ''artifiċjali'' għan-natura nfisha tal-bniedem u għaldaqstant ta' spiss isib żvog fid-daħq. Thomas Hobbes, wieħed mill-fundaturi tal-psikoloġija moderna, kien diġà antiċipa (lejn nofs is-seklu sbatax) lil Freud fl- analiżi dwar il-Jien u l-ħtieġa tal-''komiċità'. Nikkwotaw dan il-passaġġ qasir minn Hobbes: L-emozzjoni tad-daħq mhi xejn ħlief żvog improvviżat li jir- nissel fina nfusna mill-ħsieb ta' ċerta superjorità, biex jik- konfronta l-inferjorità ta' ħaddieħor u l-inferjorità preċedenti tagħna stess. M'hemmx dubju illi l-karikatura u d-deformazzjoni assurda f'uħud mill-poeti tas-sittin hija mnissla sewwasew minn dan is-sens ta' inferjorità li huma jaraw fil- poplu Malti u għaldaqstant (għaliex huma Maltin ukoll) fihom infushom. In- termezz, b'xorti ħażina, mhix sezzjoni li tinterpreta dan li qegħdin ngħidu hawnhekk. Din it-taqsima ta' antoloġija hija importanti f'diversi sensi: minbarra li l-kriżi soċjo-politiko-reliġjuża Maltija tas-snin sittin tinsab enkapsulata f'uħud mill- Awturi oħrajn li aktarx ħallew marka fuq l-idjoma karikaturista fil-poeżija lokali tas-sillin jinkludu lil Eliot, Tennessee Williams, Jonesco, Genet u Pinter. poeżji li ġejjin, jidher ukoll illi bejniethom stess, il-poeti ltaqgħu ma' ċerti diverġenzi dwar kif se jħarsu lejn l-imgħoddi u kif ser jittrattaw il-preżent. Mhix ħaġa tal-għaġeb, għalhekk, li din it-taqsima turi mhux inqas minn tliet attitudni- jiet differenti dwar il-ġrajja Maltija: Charles Vella f(Serżembru) jintrabat b'konservattiviżmu li ma jidhirx jinqata' mill-poeżija ċelebrattiva ta' l-imgħoddi; J.J. Camilleri jieħu l-qagħda aktar moderata tar-reviżjonista li jixtieq iħares lejn iż-żewġ naħat tal-munita (Lit-Tork), filwaqt li Mario Azzopardi, li ta' min ifak- kar li kien meqjus bħala l-enfant terrible tal-poeżija moderna f'Malta, fetaħ il- kanuni kollha tiegħu kontra l-ortodossija u l-Istabbiliment (assedju-stil 1967). Hemm qagħdiet oħra li minnhom iħarsu l-poeti meta jittrattaw 'l art twelidhom, bħal meta Oliver Friggieri jħares imbikkem lejn l-imgħoddi biex jeżalta x-xewqa għal ġejjieni aħjar, aktar pożittiv (Malta Żagħżugħa), jew bħal meta Daniel Massa jipprova jfittex għall-egħruq primordjali ta' niesu fil-baħar, l-element l-iktar ovvju li jikkondizzjona lill-poeżiji tiegħu tas-sittin (Delimara). $ Mhemmx dubju li, ġeneralment, it-ton tàa' din it-taqsima huwa wieħed dif- ferenti mill-mod pindariku li bih kien jinqeda xi Dun Karm biex jibni l-mit ta' l-Omm-Patrija. Il-bixra tal-modern tibqa' waħda ambivalenti, ekwivoka. Hemm insistenza fuq il-ħelsien intellettwali ta' Malta, xewqa li tnisslet mill-fatt storiku ta' l-Indipendenza (imqar jekk kontroversjali) tal-1964 li akkwista b'negozjati ma' l-Ingilterra l-Partit Nazzjonalista. Kienet l-istess Indipendenza tal-1964 li xprunat il-kuxjenza kritika tal-poeti tas-sittin u ressqithom lejn il-moviment tan-New Lines jew ta' l-Angrv Voung Men fl-Ingilterra tas-snin ħamsin. Iċ-ċensura uffiċċ- jali kontra l-poeti l-ġodda kienet qed tħalli effett negattiv ukoll, l-aktar meta, f'Diċembru ta'l-1968, il-ħabel issikka tant madwar għonq l-awturi l-ġodda li d-Direzzjoni tat-Teatru Manoel sejħet lill-pulizija biex ma jinqrawx ħames xogħlijiet ta' Mario Azzopardi, Victor Fenech, J.J. Camilleri, Lino Spiteri u Daniel Massa. P. Serracino Inglott jinnota d-diwi tal-baħar fid-dramm Riders To The Sea ta' J.M. Svnge (1871-1909) bħala korrispondenti mal-poeżija Delimara. Il-baħar f'Riders To The Sea, ta' min josserva, huwa mqalleb u vjolenti, filwaqt li f'Massa dejjem għandu trankwillità ta' seħer. B'danakollu, kemm f'Svnge u f'Massa dejjem hemm il-metafora ossessiva ta' l-ilma primord- jali li jiġbed lill-bniedem bħal belliegħa. Ta' min igħid ukoll li Riders To The Sea nebbhet ukoll lil Mario Azzopardi biex jafidem traduzzjoni poetika tagħha għall-Malti. Il-verżjoni bil-Malti nħadmet tliet darbiet: fuq it-televiżjoni lokali (1975, direttur Albert Marshall); fit-Teatru ta' l-Università l-Qadima, il-Belt (1979, ko-direzzjoni ta' Salvu Pirotta u Azzopardi nnifsu) u fl- Akkademja tad-Drama, il-Belt (1981, direttur Mario Ascione). LINJI ĠODDA 67 Fis-sittin, il-modernisti tista' tgħid li lkoll kienu jiffurmaw parti mix-xellug dissidenti u, aktar iva milli le, kellhom ukoll aspirazzjonijiet ''soċjalisti'', għalkemm dawn l-aspirazzjonijiet qatt ma kienu trażmessi f'xi għamla ta' manifest uffiċjali. Infatti, il-politika ''tal-partiti'' ftit li xejn kienet tidħol fl- argumenti tal-Grupp tal-Cafċ Premier fil-Belt, li kien jiltaqa' kull nhar ta' Sibt filgħodu biex, skond Daniel Massa, ''jiċħad ix-xlerożi ta' l-istituzzjonijiet li kienu qegħdin jixjieħu. ''2' Mill-inqas tlieta mill-inizjaturi ta' l-offensiva anti- Establishment fis-sittin illum jirrappreżentaw liż-żewġ partiti fil-Parlament: Philip Sciberras u Lino Spiteri mal-Partit Soċjalista u Joe A. Grima mal-Partit Nazzjonalista. Sciberras innifsu kien wieħed mill-poeti tal-Moviment tas-Sittin li esprima ruħu dwar il-ħtieġa li l-poeti l-ġodda lokali ''jkissru l-egħluq tal-ħitan' 2 tal-fantasija u jitnebbhu minn dak li kienu qegħdin jagħmlu gruppi radikali Ewropej bħall-Gruppo 63 fl-Italja; il-Gruppe 47 fil-Ġermanja u l-Group 42 fl- Ingilterra. Inċidentalment, il-Group 42 kien nebbah lill-modernisti lokali biex jibdew jesperimentaw ukoll b'teatru radikali, ta' sikwit marbut mat-Teatru ta' l-Assurd, mat-teatru ''soċjalista'' ta' Wesker jew man-novelli ta' Franz Kafka. Il-Professur Serracino Inglott jinnota li l-poeżija Burokrazija ta' Victor Fenech ''ma tistax ma tfakkrekx f'Kafka'' (aktarx li r-riferenza implikata hija dik li torbot Burokrazija ma' Metamorfosi fejn Kafka joħloq anti-eroj li jsir insett ippersegwitat mill- Istituzzjoni). Illum, fl-1983, ix-xettiċiżmu li kienu wrew il-poeti tas-sittin dwar 1 Indipendenza tal-Ħsieb'', jew il-biża' li l-utopija idealizzata tagħhom tiġġar- raf, aktarx jinħass spjegat tajjeb ħafna f'dawn iż-żewġ passaġġi li ġejjin minn Oliver Friggieri, l-intellettwali li ddelinea wkoll il-metodu l-ġdid tal-kritika strut- turali moderna: Hemm Malta suwiċida li jaraha kulħadd, u jibqa' għaddej: Malta li qiegħda taqa' taħt il-gaffa ta' l-ispekulazzjoni, gżira li qiegħda ssir djar kbar u vilel biss. Malta li ħawdet il-qerda ta' l-identtià tagħha mal-progress. U hemm Malta suwiċida oħra li tmut b'mod trasparenti jew kważi bil-moħbi: Malta li saret ġungla ta' piki u mibegħda organizzata $ F'Malta hemm passjoni ossessiva għall-firda, għad- distinzjoni, u dan għaliex il-politika (f'Malta) ngħixuha bħala reliġjon. Tista 'tidneb'' kontra l-Partit, tista' taħdem bil- ċimerti'' kollha favur il-Partit… f'Malta ma teżistix politika; Maltu Suwiċidu: Aħna, in-Nofs-Maltin ti Problemi ta' Hum, 23/7, Awissu-Settembru, 1983. teżisti partiġjanerija jew, jekk trid, partitokrazija. Fl-aħħar mill-aħħar, ittrasferejna t-tendenzi reliġjużi tagħna għal-livell tal-politika. Il-politika spiċċat biex tokkupa l-post li qabel kien okkupat mir-reliġjon…Nippreferi nissejjaħ pinnur, jew opportunista, iżda skond ir-regoli tal-Verità…fi kliem ieħor, irrid niddeskrivi lili nnifsi bħala idealist, imqar jekk nissogra li f'Malta nkun ikkunsidrat bħala bniedem mingħajr prinċip- jif Il-qagħda dissidenti tal-poeti tas-sittin hawnhekk hija artikolata ċar u tond, xhieda li, wara kollox, il-moviment tal-modernisti antiċipa d-delużjoni tat-''temi grandjużi'' li dejjem ippropaganda l-Istabbiliment. Għoxrin sena wara l-Indipendenza politika tagħha, Malta tidher li għadha lanqas stabbiliet l-identità ta' bejn l-aħwa nnifishom: il-mistoqsija dwar ''l-alla ġdid'' fl-''arena maltija'' (assedju —stil 1967) għadha tikwi llum daqskemm meta nkitbet (fl- 1965). Huwa ta' min jikkonsidra wkoll kif il-kriżi ta' l-identità ġiegħlet lill-poeti tas- sittin jiċħdu n-narrattiva passiva ta' l-istorja retorika ta' pajjiżhom, u dan biex jikkuntemplaw l-ambjent kontemporanju, dak li huwa mmedjat. F'dan il- kuntest, il-modernisti f'Malta jikkorrispondu ma' poeti ''konfessjonali'' Amerikani (Ginsberg, Corso, Plath, Ferlinghetti), mal-kontinentali radikali (Palazzeschi) jew ma' l-angrv generation fl-Ingilterra. Il-fili intraċċabbli ta' l-identità Maltija ossessjonaw lill-modernisti: il-preżent giddeb lill-imgħoddi. U fit-telfa mħabbla tal-kriżi ta' l-identità nazzjonali kontemporanja, grotteska u perversa, il-modernisti donnhom ngħaqdu f'kor biex jixlu lil ta' qavilhom b'espressjoni li ssellfu mingħand Kingslev Amis: ''Nobodv wants to listen to anv more themes of grandeur.'' VII JIEN U ARTIJIET IMBIEGĦDA , Il-Professur Serracino Inglott jintroduċi din it-taqsima tal-ktieb bi kwotazz- joni minn Baudelaire,$ li għandu jkun ta' riferenza spissa fl-analiżi tal-poeżija 25. — Baudelaire jikkorrispondi, ngħidu aħna, mal-fehma tal-modernisti Maltin li l-poeżija m'għandhiex timmoralizza b'mod espliċitu, jew mal-fehma ii l-onestà għandha tkun il- karatteristika ta' kwalunkwe esperjenza poetika. Kien il-ħsieb ta' Baudelaire li jesponi fl-għajn poetika'' sakemm din issir ''l-emblema ta' dak li huwa indefinit u mingħajr qies. '' ifeġġ LINJI ĠODDA 69 Il-modernisti f'Malta bdew jiktbu fi żmien meta l-mass media kienu qegħdin jassedjaw il-moħħ tal-ġenerazzjoni l-ġdida, u dan minkejja li sas-sena 1966, sen- tejn wara l-Indipendenza politika ta' Malta, fostna kien għadu jeżisti l-Indiċi tal- kotba pprojbiti flibrorum prohibitorum) maħruġ mill-awtoritajiet tal-Knisja.'2$ Minbarra l-mass media kien hemm is-safar li fetaħ twieqi multiplikanti fuq l-inkonxju ta' l-awturi l-ġodda. Aktar ma beda jinqata' mill-aspett parrokkjali u każaling tal-ħajja mikrokożmika f'Malta, il-poeta modern beda jixxennaq biex jaqta' l-kurdun taż-żokra ma' Malta ''maternalista'' u jfittex li jassumi identità kożmopolita. Fil-proża, fix-xogħlijiet ta' wħud bħal Frans Sammut u Alfred Sant, l-eroj sar l-anti-eroj li jixbah lil xi Stephen Dedalus f'U/vsses ta' James Jovce, jew L'Etranger ta' Albert Camus; l-awto-eżilju jew is-suwiċidju f'rumanzi bħal L-Ewwel Weraq tal-Bajtar ta' Sant u Samuraj ta' Sammut kienu amplifikati mill-poeti tas-sittin. Il-mottiv tal-vjaġġ deher li kien wieħed fundamentali: il- poeta kien qed jivvjaġġa biex, 'il bogħod minn art twelidu, jitkixxef dwar l-identità tiegħu, jiskopri Jien ''ġdid u ħieles (fi kliem Oliver Friggieri) li kien irċieva t-timbru primarju f'Malta, fejn il-bniedem li jaħseb (inkluż, ċertament, il- poeta intellettwali) ta' spiss iħossu barrani emarġinat f'pajjiżu stess. Serracino Inglott innota tajjeb li l-vjaġġ huwa ''niggieża li tislet il-mistoqsija metafiżika'', u dan sewwasew għaliex il-poeta jistħarreġ permezz tas-safar mhux is-sempliċi nostalġija sentimentali lejn art twelidu meta jkun imbiegħed minnha, iżda biex jippenetraw l-inkonxju tagħhom biex iġarrbu Jien aktar awtentiku, In- nifsi aktar realizzat. Ikun ta' interess tqis kif il-metafora tal-vjaġġ bħala arċitip qadim tħaddmet minn poeta bħal Azzopardi f'ċiklu sħiħ ta' poeżiji bħal ma tix- hed l-antoloġija tiegħu Tabernakdi, li-waslet fl-1979.27 Fis-snin sittin, il-vjaġġ wassal lill-modernisti biex jirrealizzaw realtà oħra: id- dinja hija magħmula minn bnedmin li lkoll għandhom il-kriżijiet partikulari tagħhom; filwaqt ti Malta hija gżira ta' dimensjoni ristretta ġeografikament, id- dinja wkoll hija ''gżira'' enormi fejn in-nies tixxennaq ukoll għas-serħan. Il-vjaġġ tal-poeta modern aktarx li huwa l-vjaġġ fid-deżert, fejn ir-ruħ hija għatxana L-indiċi tneħħa f'Ġunju, 1966. Sal-1948 kienu ħarġu għoxrin edizzjoni ta' l-Indiċi ta' kotba pprojbiti; l-aħħar edizzjoni kienet tinkludi suppliment li jkopri awturi bbanjati sad-data tal-31 ta' Marzu, 1959. Tabernakli, huwa xhieda ta' kif, fis-snin sebgħin, poeta bħal Azzopardi għadda mill-polemika empirika għall-meditazzjoni. għall-kalma, għall-egħjun ta' l-ispiritwalità. Il-lessiku ta' Achille Mizzi f'Arizona huwa wieħed aridu, iżda minnu jitnisslu wkoll il-fjuri tal-kaktus: Jiena d-deżert għatxan tal-Arizona Bil-lejl ħolma ta' serħ u poeżija. Il-ward tal-kaktus jitla' f'għaxwa ħamra B'dirgħajhom imberrħin jinbidlu f'arpi Tal-fewġa ħelwa. L-awtodefinizzjoni tad-deżert mistiku (Jiena d-deżert għatxan tal-Arizona) tieħu bixra ta' avventura spiritwali matul it-taqsima kollha, ibda mill-platoniżmu li jevoka Dennis Agius fi Ljieli Fid-Deżert, u spiċċa fil-qasma Jien-Huma li jħoss Mario Azzopardi bit-ton delusiv ta' bahnhofstrasse (mhux bahnhaufstrasse): Jien ukoll wiċċi abjad bħalhom iżda nibża' ngħidilhom la ma ntebhux weħedhom. L-aljenazzjoni tal-bniedem urbanizzat hawnhekk tidher sew fl-eqqel tagħha, dokument soċjoloġiku dwar dawk illi l-kritiku Serracino Inglott iqabbel ma' l- oqbra mbajda tal-Vanġelu. Ir-riflessjoni hija ta' interess interpretattiv, iżda Mario Azzopardi jistqarr illi n-nota fundamentali li ried jolqot kienet din: L-uċuh bojod fil-poeżija aktarx li jfissru l-istat enemiku fl- ispirtu tal-bniedem modern; daqs li kieku hemm marda fid- demm li tinnewtralizza l-kulur u turi kisja lelluxija, moribon- da, L-effett mixtieq huwa dak li jissuġġerixxi x-xbiha kważi surrealistika ta' katavri mexjin. U l-poeta miexi magħhom lejn id-destinazzjoni ambigwa, indefinita. It-tleħħin tad-deżolazzjoni tal-poeta Malti f'artijiet barranija jrid ikun ikkun- sidrat ukoll fit-totalità tiegħu. L-eliżir barrani donnu li ma nstabx, u t-temp tal- mixja tal-pellegrin f'artijiet imbiegħda ssir waħda ritwalistika, determinata mill- isfumaturi tal-ħarifa (il-metafora tar-ruħ għajjiena). Daniel Massa jitbiegħed mill-''ġonna taż-żgħożija'' u jistqarr il-mixja tiegħu ''fiċ-ċpar tul il-ħarifa'' (Weraq), filwaqt li fil-poeżija ta' wara (Metro) jagħti xhieda tiegħu nnifsu nieżel fl-underground ta' Londra bħallikieku nieżel fl-''infern ħaj tal-bnedmin'' (eki oħra ta' L'Enfer Est Les Autres ta' J.P. Sartre). U jien nitkaxkar 'l isfel minn folla tisgħol in-nugrufun ġo wiċċi ġo vagun… Il-vagun li jivvjaġġa fih Massa donnu jsir il-vejikola tal-mewt spiritwali, ifful- lata bi bnedmin korrotti u perversi. U l-poeta, mill-qtugħ in-nifs tat-tren ta' taħt l-art, jixxennaq lil Malta (bir-riferenza għaż-''Żurrieq''). Imqar hawn, it-tifkira tas-''siġra (fiż-) Żurrieg'' mhix waħda sentimentali, iżda spiritwali: ''speċi ta' talba li l-ambjent Malti…ikollu effett ta' tisfija għall-ħajja familjari tal-poeta li tbiegħed minnha'' (biex jiskopri lilu nnifsu aktar fil-fond). Joe Friggieri jippersisti wkoll fit-tnissil ta' xbihat mgħaġġlin, impressjonijiet li jindikaw li, matul il-vjaġġ spiritwali tagħhom, il-poeti tas-sittin sabu dinja miżgħuda bil-fatati: Anki fi Praha x-xita nieżla u s-sħab idemma'… LINJI ĠODDA 71 jew In-nies imkeffna bħal uħux fil-lampi tal-merkurju. VIJI JIEN U L-ĠRAJJA TA' ŻMIENI Hemm bosta devjazzjonijiet fil-modernistiżċ li juru'li l-membri ħerqana tal- grupp tas-sittinijiet f'Malta fittxew li jinqalgħu mir-ristrezzjoni mikrokożmika ta' Malta-Raħal (jew Malta-Parroċċa) u jirrestawraw il-poeżija lokali billi, b'kull mezz possibbli, iressquha lejn burdata awtentika ta' internazzjonalità. Diġà sem- mejna l-influssi tal-mass media u l-effetti tal-vjaġġ frekwenti tal-poeti l-ġodda, li komplew affermaw ir-reazzjoni tagħhom kontra l-insularità ta' Malta. Bħala poeti ċerebrali, il-ġeografija fiżika ta' Malta għalihom ma kinetx biżżej- jed; lanqas ma kienet biżżejjed il-fiżjonomija każalinga jew folkloristika li r-Romantiċi imponew fuq il-letteratura tradizzjonali. Skond Oliver Friggieri, wieħed mill-poeti prekoċi tas-sittinijiet, il-modernisti. riedu jfejqu lill-poeżija Maltija ''mill-marda ta' romantiċiżmu dekadenti li kien ilu li qeda l-funzjoni li tatu l-estetika ottoċenteska'' biex minfloku jdaħħlu ''forom u temi ġodda misluta minn avventuri letterarji u minn esperjenzi soċjali kontemporanji. '' Ir-riħ tal- bidla fl-Ewropa u fl-Amerika' ħakem l-immaġinazzjoni tal-modernisti: affett- wathom il-kontestazzjoni studenteska, l-evoluzzjoni tal-Moviment Negru fl- Afrika u fl-Istati Uniti, ir-Rivoluzzjoni Ċekoslovakka, l-assassinju ta' ġellieda għall-ħeigien bħal Patrice Lumumba u Martin Luther King kif ukoll avvenimenti oħrajn li rriflettew l-avvent ta' l-epoka spazjali. Mill-konkwista spazjali, il- modernisti f'Malta ħolqu ritwal riflessiv, bħal m'għamel Daniel Massa f'Astronawti. Tajjeb li nfissru aħjar dan il-motiv. Minħabba li l-ortodossija reliġjuża, bil-kon-ċelebrazzjoni ''kattolika'' tagħha, sfat miċħuda fil-poeżija tal-modernisti, il-grupp tas-sittinijiet beda jfittex kwalitajiet ġodda ta' ''kristjanità'' u spiritwalità, imqar fl-aħbar li kienet qed twassal l-avvent spazjali tal-Bniedem-Astronawta. Għall- poeti Maltin, l-Astronawta tela' fl-ispazju ''jfittex lil Alla wara li kien ċaħdu. '' Dwar il-poeżija Spazju, (Dun) Lawrenz Cachia kiteb hekk: Wieħed dejjem isib fil-kitba tiegħi ftit ottimiżmu u riflessjoni tal-Fidi f'dinja sopranaturali. Infatti, Cachia jtemm il-poeżija tiegħu Spazju billi jedifika mhux biss il- ħelsien li hemm jistenna lill-bniedem li jaċċetta l-fidi f'Alla: nintilfu fl-infinit sabiex ninstabu mill-ġdid għal dejjem. It-ton metafiżiku huwa ċar biżżejjed u jikkuntrasta mal-pożizzjoni aktar 28. — Minbarra devjazzjonijiet tematiċi, wieħed irid jiftakar kontinwament fit-tifsiriet metaforiċi, sintattiċi u stilistiċi li wettqu l-modernisti; dawn id-devjazzjonijiet bosta drabi riedu ''jixxuk- kjaw'' apposta, biex b'hekk tkun aċċertata l-waqgħa ta' l-ordni tar-Romantiċiżmu dekadenti. Ara Oliver Friggieri, Saġġi Kritiċi, A.C. Aquilina £4 Co., Valletta, 1979. Ara M. Azzopardi, Fl-Isfond ta' Linji Ġodda, Merlin Publications Ltd., Blata-l-Bajda, 1983. L-atteġġjamenti tal-modernisti kienu mnebbhin ukoll mill- Movimenti Beat, il-Moviment Futurista Taljan, is-Surrealiżmu u s-Simboliżmu Franċiż. materjalista (u aktar suspettuża) li jieħu Philip Sciberras, il-mit ta' l-astronawta. - Qegħdin ngħidu ''materjalista' mhux fis-sens fluwidu tal-kelma iżda fis-sens aktar ristrett tal-bniedem sekularizzat li xorob mit-teoriji assurdisti dwar ix-xejn tal-bniedem u dwar il-kummiedja traġika ta' l-istess eżistenza tiegħu. Minħabba f'hekk terġa' tittempra ruħha l-mistoqsija Jien Min Jien7 P. Serracino Inglott jikkwota estensivament'' minn waħda mill-aħjar poeti Amerikani moderni, Mav Swenson: L-aħħar Mind mill-kwotazzjoni għandha tittieħed li tfisser id-Divin, l-Esseri Suprem, dak li drajna nsejħulu Alla. Il-preokkupazzjoni b'Alla bħala sostitut għandu jittieħed għar-reliġjon ċmaltija'' aktar komda u aktar ħafifa (u wisq inqas ikkumplikata) hija waħda mill-marki l-iktar preokkupanti fil-poeżija tal-modernisti. Ħafna drabi, bħal fil- każ ta' Sciberras, dan is-sostitut imfittex huwa mċajpar minħabba l-influwenzi ta' awturi bħal Voltaire (1770-1831), Hegel (1694-1778) u Nietzsche (1844-1900). L-aħħar strofa tal-poeżija il-mit ta' l-astronawta donnha trid turi lill-bniedem jażżarda jisfida r-regola tal-gravità biex jitla' jfittex (u jisfida7) lis-setgħa tal- EMoħħ', lil Alla nnifsu: dak li nħoloq fitt jum fix-xbieha tiegħu libes hu stess l-ilbies ta' l-astronawta u tela' jinfed satellit il-waħx ta' univers dagħbien u mingħajr widen forsi jiskopri f'tarf is-sema lil dak li ma jidhirx u jista' kollox, Tajjeb nosservaw illi t-tliet poeżiji f'din it-taqsima li jiċċelebraw il-konkwistà ta' l-ispazju jintemmu fuq nota ta' thewdin biex tinstab saltna ġdida li teħles lill- bniedem: i. forsi jiskopri tarf is-sema (Sciberras) ii, nintilfu fl-infinit sabiex ninstabu Serracino Inglott, fil-Kummentarju tiegħu għal Linji Ġodda, jagħmel ukoll riferenzi għax- xogħlijiet ta' għadd ta' artisti letterarji, teatriċi, pittoriċi u mużikali li setgħu ħallew influwenza fuq il-modernisti f'Malta; fost il-ħafna li jsemmi Serracino, ta' min ifakkar f'Cowlev u Donne (metafiżika), Blake (preokkupazzjoni fl-Infinità), Picasso (is-simbolu tal-ħamiema fuq kubiżmu li jisfigura lill-bniedem modern), Beckett (teatru assurd li jenfasizza n-nuqqas ta' komunikattiva bejn il-bnedmin tal-lum), Jackson Pollock (pittura konfuża u astratta bit- teknika tad-drip paint) u John Cage (mużika b'waqtiet twal ta' spazji jaltern:w elettro- nikament). LINJI ĠODDA 73 mill-ġdid għal dejjem. (Cachia) jii. biex teħles mill-baħar magħluq (Massa) It-tiftix universalizzat kif ukoll il-polemika soċjali bħala efferr ta' l-aħbar in- ternazzjonali jikkumplimentaw lil xulxin fil-poeżija Wara ta' Victor Fenech li, bħal Azzopardi u Sciberras, għandu jitqies bħala wieħed mill-esponenti l-aktar assidwi tal-polemika fil-modernisti. Wara hija sensiela konċentrata ta' fesi u an- tites' (vena tipika tal-kontradizzjoni u l-indeċiżjoni kif murija ta' sikwit minn Fenech). L-aspett politiċizzat tal-ġrajja kontemporanja jidher fiż-żewġ versi: wara l-ħakma għakkiesa l-għajta maħnuqa filwaqt li l-bixra metafiżika hija inkapsulata fit-tliet linji qosra li jtemmu l-poeżija: Ma' nżul ix-xemx — ix-xejn ta' kulħadd u l-baħħ ta' kollox Nifhmu li, wara kollox, il-kontestazzjoni u l-polemika soċjali tal-modernisti huma motivati minn kriżi profonda tal-Jien; u dan għaliex jidher sew illi, mqar jekk l-inġustizzji kellhom jintgħelbu minn rivoluzzjoni (politika, reliġjuża, eċċ.), xorta waħda ser jibqa' l-vojt tal-bniedem ċerebrali li għadu ma laħaqx l-ekwilibriju tiegħu nnifsu fil-kuntest ta' l-ispazji infiniti tar-ruħ li qed tfittex li tgħix għal dejjem. Iżda fejn7 Kif7 X'sens għandha l-istorja soċjali paragunata ma' l-immensità ta' l-essenzjalità kożmika7 Dawn huma mistoqsijiet li la l-martirju ta' Martin Luther King ma solva u lanqas il-konkwista spazjali ta' Vuri Gagarin. Jekk hemm devjazzjoni ċerta tal-modernisti min-nixxiegħa tradizzjonali ta' dawk ta' qabilhom, din, bla dubju, tinsab riflessa f'din it-Taqsima tal-ktieb. Aktarx illi r-reliġjon u n-nazzjon huma l-aktar żewġ aspetti fundamentali li dwarhom il-poeti l-ġodda kkonfrontaw ir-retorika ta' l-iskola Dunkarmjana. Ikun nuqqas serju min-naħa tal-qarrej li jaħseb li l-modernisti huma irreliġjużi. Ovvjament mhumiex devozzjonali, fis-sens li fil-poeżija tagħhom m'intix ser tiltaqa' ma' versifikazzjoni dwar San Franġisk jew il-Madonna. Iżda dan ma jfissirx li mhemmx spiritwalità fil-poeżija l-ġdida. Qabel xejn wieħed irid jifhem illi l-istess reazzjoni tal-modernisti kontra l-istituzzjoni organizzata tal-''kattoliċiżmu'' f'Malta hija fiha nfisha att ta' fidi: Il-poeżija ''ta' l-okkażjoni'' kienet prevalenti ħafna fl-eżerċizzi tar-romantiċi, Dun Karm, ngħidu aħna, kiteb innijiet lil San Duminku, San Franġisk, San Gejtanu, San Franġisk Saver- ju, San Ġużepp, Santu Wistin, Santa Rita, San Ġwann Bosco, Santa Tereża, San Mikiel, San Filippu, Santa Monika, Sant'Anjeże, San Ġorġ, San Girgor, Sant'Elena, San Lawrenz u inni- jiet annwali lil San Pawl bejn l-1915 u l-1936. Fl-1919, meta l-Maltin irvellaw għax ma kellhomx x'jieklu u l-Ingliżi qatlu lid-demostranti, Dun Karm kiteb poeżija waħda biss u ddedikaha mhux lill-martri tas-7 ta' Ġunju, iżda lil San Pawl. Għall-modernisti, din il- mankanza serja ''anolitika'' kienet fiha nnifisha att ''immorali'' min-naħa tal-poeta. il-modernisti qegħdin jiddikjaraw illi jridu alternattiva għall-iskorċa rqiqa li taħtha nħbiet ''reliġjon'' li mmanifestat ruħha b'ċelebrazzjoni infatwata u ħafna drabi pagana (p.e. in-nar fil-festi u s-sokor quddiem il-vara tal-patrun). F'dan il-kuntest, il-kummentarju ta' P. Serracino jagħmel din l-osservazzjoni: Ta' din il-preżenza tad-dimensjoni reliġjuża fl-ambjent Malti, id-dagħa huwa sinjal xejn inqas milli meta jingħad ir- Rużarju, U x-xbihat reliġjużi baqgħu fil-poeżija kontem- poranja element mill-iktar jolqtok imqar f'uħud li ma jiktbux biex iqanqlu devozzjoni. B'din ir-riflessjoni, Serracino Inglott donnu qed jimplika illi: (i) is-sintomi tad-dagħa huma sinjal ta' familjarità żejda, anzi abbużiva tal-Maltin li jipprat- tikaw għall-konvenjenza iżda mingħajr dinjità, u (ii) minkejja r-reazzjoni tagħhom kontra l-ipokrisija ''reliġjuża'' Maltija, il-modernisti ma setgħux jeħilsu mill-immaġini reliġjużi li trabbew fihom fi tfulithom u fis-snin ta' l-adolexxenza tagħhom. Irridu niftakru wkoll li l-poeti tas-snin sittin għexu ż-żmien ta' kunflitt tremend bejn il-Knisja u l-Istat, meta l-Knisja Maltija imponiet id-dnub mejjet fuq min jimpenja ruħu favur il-partit politiku li ried idaħħal liġijiet għas- sekularizzazzjoni tal-poplu Malti. Ma setgħux ma ħallewx marki wkoll it-tendenzi puritaniċi reliġjużi li nfiltraw f'moħħ il-poeti tas-sittin li, fil-maġġoranza tagħhom, kienu ġejjin minn familji tal-ħaddiema b'ġenituri illitterati jew semi- illitterati. Dan kollu wassal għal atteġġjamenti ġodda lejn ir-''reliġjon', tant li l-modernisti, b'modi differenti, inqatgħu mill-kurrent ta' reliġjon manifestattiva u ċelebrattiva biex bdew jippruvaw ifittxu essenza ġdida fit-twemmin tagħhom. Fid-daħla għall-ktieb Tabernakli (1979), Oliver Friggieri qabbel lil M. Azzopardi (wieħed mill-esponenti ewlenin ta' din il-ħtieġa għal reviżjoni reliġjuża) mal-poeta Franċiż Guillaume Apollinaire (1880-1918) li wkoll tnissel-fih kunflitt dwar il- formola ta' reliġjon kattolika antikwata li imponewlu meta kien żgħir. Friggieri kkwota minn Roger Shattuck biex isaħħaħ it-teżi li poeta bħal Mario Azzopardi jikkorrispondi sewwa ma' poeta kontroversjali bħal Apollinaire. Bħal Apollinaire, Azzopardi u modernisti oħrajn ħolqu stil burlesk dwar il- f'kattoliċiżmu Malti'', u fl-istess waqt ħolqu rikonoxximent karikaturat u devjan- ti tas-saħħa ta' l-establishment kattoliku fil-pajjiż. U dwar il-poeta modern Malti li ħoloq il-problematika dwar l-ambigwità ta' Alla, nistgħu nerġgħu nikkwotaw: LINJI ĠODDA 75 Jidher illi fit-tradizzjonalisti ftit li xejn kien hemm kriżi reliġjuża. Kollox kien aċċettat bħala status quo. Ir-reliġjon kienet monolitika u suprema, użata kemm-il darba biex tintrabat ma' motivi folkloristiċi sabiex jinkiteb l-innu nazzjonali, ib- bażat fuq il-knisja ''imperjali'' (skond Dun Karm), l-għarusa ta' Alla. Min-naħa l-oħra, id-dimistifikazzjoni tal-knisja fil-modernisti wasslet għan-neċessità li Alla jkun rivalutat fl-isfond ta' valuri ġodda u fil-kumpless tal-mixjiet tax-xjenza u tat-teknoloġija. Alla ma baqax esseri determinattiv u assolut li ma tistax tidd- jaloga miegħu għaliex jixħtek fin-nirien ta' l-infern. Minflok, il-poeta modern beda jirrivaluta l-idea ta' Alla, imqar jekk ħafna drabi beda jinqabad fi kriżi ta' dubji. Hawn jinsab il-qofol ta' l-attitudni diversa lejn Alla li tintlemaħ minnufih bejn it-tradizzjonalisti u l-moderni. Ta' l-ewwel ma ''ssugrawx'' jidħlu fi kriżi; għalihom li ''tistaqsi'' aktar milli suppost kien perikoluż anzi, kien abbuż li jim- merita biss id-dannazzjoni. Il-modernisti ma beżgħux jistqarru dawn id-dubji tal- kuxjenza u, fl-istil tal-Moviment tal-Konfessjonalisti fl-Amerika, esponew il- mistoqsijiet interjuri tagħhom dwar Alla, dwar il-problema tat-Tjieba u l-Ħażen, dwar l-ambigwità ta' Alla moħbi, sabiex b'hekk jippruvaw jersqu lejn l-interpretazzjoni ġdida tal-moralità Kristoloġika.' L-Istabbiliment m'aċċettax il-pożizzjoni personalizzata tar-reliġjon fil- modernisti u l-poeti l-ġodda ta' spiss ġew ristretti minn ċensura uffiċjali. Daniel Massa, ngħidu aħna, kien akkużat minn kritiċi reazzjonarji bi spirtu anti-reliġjuż meta pprova jressaq il-poeżija tiegħu Il-Bajja ta' San Tumas biex tinqara pubb- likament fit-Teatru Nazzjonali. Fil-polemika li nqalgħet, Massa fisser il-qagħda tiegħu fid-dawl tal-poeżija ċitata: Il-Bajja turi l-poeta jfittex il-valuri supremi fuq xtajta ffullata b'insara u pagani jiddevertu. Il-kelma ''waħdi'' li tinsab f'ras kull waħda mill-ħames strofi tisħaq fuq il-firda u d-distanza bejn il-poeta u l-folla…Il-poeta xejn ma jieħu gost b'dak li jara, bir-redikolaġni tal-bniedem modern li donnu ''kuntent bil-mirakli'' biss. Din il-poeżija tista' tkun ikklassifikata fil- kumpless tal-Poeżija tat-Tiftix. Poeti bħal Massa kienu wkoll attakkati sarkastikament u akkużati li qegħdin jedhew jiktbu poeżiji li aktar jixbhu lill-crossword puzzles milli 'l-letteratura. $ L-akkuża li l-poeżija l-ġdida kienet oskura kienet waħda kontinwament rikorrenti u dan il-preġudizzju aktarx li għadu ma sfumax. Imqar meta l-modernisti kitbu dwar suġġetti mill-iktar intimi (bħall-kriżi reliġjuża tagħhom), huma baqgħu jir- riflettu intellett kumpless li wiret mill-metafora mnissla fl-inkonxju u dan skond il-psikanaliżi Freudjana. F'Ottubru tal-1983, f'intervista'' mal-Professur Ġużċ Aquilina, wieħed mill- akkademiċi li l-aktar li pprova jimblokka r-radikaliżmu tal-modernisti mill- Katedra tal-Malti fl-Università, il-Ġiżwita Patri Alfred Darmanin, psikologu, Diversi poeti moderni tnebbhu mit-teoloġija rigoruża u ''xjentizzata'' ta' Pierre Teilhard de Chardin, Bernard Haring, Andrew Greelev, Eugene Kennedv u oħrajn. 34. — Ara, p.e. il-Malta News, 10. 1969, jew diversi ħarġiet tal-gazzetta umoristika Ix-Xewka tat- tieni nofs tas-snin sittin. fisser il-ħtieġa ta' l-analiżi Freudjana fir-rivalutazzjoni ta' Alla. Forsi huwa im- portanti li hawnhekk nikkwotaw mill-intervista attwali, jekk xejn biex il-qarrej jifhem il-pożizzjoni riġida ta' akkademiċi bħal Aquilina li ma setgħux, jew ma ridux, jifhmu li ħsiebhom ried iċedi għar-rivoluzzjoni kulturali b'valuri ġodda. Ir-riflessjoni tal-Ġiżwita Patri Alfred Darmanin, li ddikjara ruħu bħala ''per- sonalità Freudjana'' fis-sens tal-kumplessità u l-profondità tal-bniedem, hija ta' importanza kbira biex wieħed jifhem l-attitudni li ħadu ċerti poeti moderni fil- konfront ta' l-''alla'' li ħolqu l-Maltin li jħassru l-immaġini infantili u falsifikata ta' ''alla'' pre-fabbrikat għall-kumdità parrokkjalista tal-Maltin reazzjonarji u bigotti. Il-fidi li jridu jnisslu fihom il-modernisti hija dik li titnebbah minn awturi kristjani bħal Pascal (''Alla jrid li jċaqlaq ir-rieda tal-bnedmin mhux il-moħħ''). Blaise Pascal (1623 — 62), filosfu reliġjuż, xjenzat u matematiku, kien avvanza l-idea tal-''karità kristjana'' li titlob umiltà mhux it-ton moraleġġanti. Ċerta- ment, il-modernisti li nisslu l-poetika l-ġdida dan l-ingredjent umli ma sabuhx b'nemes fl-organizzazzjoni reliġjuża Maltija. X EPILOGU: MILL-ĦAJJA GĦALL-ARTI Il-modernisti ma ddakkrux biss minn influssi letterarji anglo-amerikani jew kontinentali. Bħala prodotti ta' l-epoka li ħolqot l-estetika pluralistika permezz tat-teatru sperimentali, iċ-ċinema, it-televiżjoni, l-arti plastika astratta u ħjiel ieħor ta' arti awdjo-viżiva, il-modernisti Maltin nisslu xbihat mill-medja kollha tal-kommunikattiva artistika. Il-kross-riferenzi tagħhom għal xogħlijiet pluralistiti ta' l-estetika huma diversi. Hawnhekk hawn devjazzjonijiet importan- ti oħra x'wieħed jinnota fil-poeti tas-sittin: filwaqt li ta' qabilhom aktarx li tnebb- hu minn materji strettament letterarji, il-modernisti okkupaw ruħhom b'kull for- LINJI ĠODDA 77 ma ta' arti oħra li setgħet tagħtihom palata biex iwasslu l-messaġġ tagħhom. Aktarx li minn hawn ukoll ġejja l-ossessjoni ta' wħud minnhom bil-poesie concrete (bl-Ingliż, pattern jew concrete poetrv). Fl-għarfien tagħhom ta' forom oħra ta' arti, il-modernisti ddikjaraw li jaqblu essenzjalment mal-manifest impor- tanti li Charles Olson kien ħareġ fl-1950, fejn seddaq il-ħtieġa tal-kinetika (moviment) fil-poeżija. Kien Olson ukoll li nsista li l-poeta għandu jkun il- ''kunduttur ta' enerġija li tgħaddi bejnu u bejn il-qarrej''. Fil-qofol tagħha, l-arti hija kwalità fittizja: l-artist jipprova joħloq illużjoni biex jirreġistra emozzjoni jew esperjenza partikulari. Id-differenza bejn it- tradizzjonalisti u l-modernisti tinsab fil-fatt li ta' l-ewwel ittrattaw l-opra tagħhom mill-aspett ta' regoli pjuttost akkademiċi, filwaqt li l-modernisti riedu jinżlu huma nnifishom fl-arena ta' l-esperjenza biex joħolqu arti awtentika. Assorbew kull ma sabu: kriżijiet, kunflitti, dubji reliġjużi, korruzzjoni, mankamenti u wkoll, l-arti ta' ħaddieħor. Minn dawn is-sintomi kollha politiko- estetiċi ħolqu spiritwalità partikulari tagħhom li tieħu bixriet differenti. L-''innu'' tagħhom ma baqax l-innu epiku jew l-innu tal-patrija romantika, iżda sar fih innifsu l-innu ta' l-estetika. '' L-arti nkorporat ruħha f'kull aspett. F'poeta bħal Sciberras hija sensorja u:apostrofika: Dianel Dianel tixhed senswalità u mużikalità mnebbhin mill-femina eterna, l-idealizzazzjoni tal-Mara-Anima skond Jung (innota li ''Diane'' hija passiva, sewwasew għaliex ix-xbieha tagħha mhix waħda reali iżda pitturata). Fuq stil differenti li jfakkar fil-poeta li l-estetika tiegħu mhix milqugħa, chants sans paroles tevoka mill-ġdid is-senswalità (metafora għall-arti nnifishaju tissabbar bl-opra artistika ta' żewġ artisti oħra: Fragonard (1714-1806), artist frivolu u spontaneju li miet bil-ġuħ u Gluck (1714-1787), kompożitur operistiku meqjus bħala figura erojka u innovattiva f'dal-qasam ta' l-arti. Fil-konfront tad-delużjoni estetika-femminili, il-poeta ja- qa' fl-għammieq tar-riflessjoni dwar l-assenza-preżenza tat-tfajla li tnissel il- poeżija ta' xewqat: imma fommi ntebaq lazzru f'meditazzjoni mingħajr kelma 36. — Il-modernisti, fl-ossessjoni tagħhom biex jinkorporaw b'enerġija kull mument ta' l-eżistenza estetika, ta' spiss okkupaw ruħhom, kif rajna, b'forom oħra artistiċi, inkluż it-teatru, li fih in- nifsu jista' jagħti indikazzjoni għaliex hemm daqstant ġesti ''ritwalistiċi'' (imqar jekk konfużi jew primittivi) fil-poeżija l-ġdida. Poeti oħra Maltin kitbu bl-Ingliż u ċertament il-poeżija pro- testarja jew surrealista ta' wħud bħal Kenneth Wain u Lillian Sciberras setgħu sabu posthom faċilment fi traduzzjoni għal din l-antoloġija. 37. — L-estetika moderna evokat imqar ir-redikolu b'ċerta ardità u b'ċerta guffaġni; l-iskop kien li l-verità hija aktar essenzjali mil-limaturi tekniċi, Serracino Inglott iqis li fil-bidu tal-karriera tagħhom, poeti bħal Azzopardi u Marshall setgħu ħallew impatt iktar qawwi kieku wrew dispożizzjoni aktar metikoluża dwar ix-xogħol tagħhom. Fl-istess waqt, Serracino Inglott jara li poeti bħal dawn setgħu kienu qegħdin jimxu mal-kredu tal-Bea Generation fl-Amerika. Fi programm letterarju fuq Xandir Malta (1980) Azzopardi stqarr li kien jikteb diretta- ment bit-tajprajter, u li x-xogħlijiet tiegħu tal-bidu qatt ma ried jirrevedihom għax kien jibża' li jtellfilhom mill-mumenr tal-ġenesi tagħhom. imma xufftejja bbiesu żonqor mal-bdil ta' l-istaġuni F'xi ħadd bħal Marshall, poeta li, skond il-kritiku P. Serracino Inglott, kapaċi jagħmel strip-tease tar-ruħ (fuq l-istil tal-Konfessjonalisti Amerikani) u wkoll ikellem lill-qarrej b'ton ''ipokritu'' klawnesk, jieħu pożizzjoni oħra. B'ton ta' tinbix, il-prodott artistiku tiegħu jixtieq (ipukritikament) iżommu sigriet (bej- nu u bejn persuna oħra waħda): turiha 'l ħadd dil-poeżija maħbuba żommha biss għalik u għalija'' Biex jintlaħaq l-iskop tal-poeżija l-ġdida, il-modernisti ta' sikwit jużaw metafori ossessivi li jorbtuhom fil-veru sens tal-kelma mal-persuna, ma' l-oġġett, jew ma' l-ambjent. It-temi tagħhom huma imprevedibbli (kif jistqarr Carmel At- tard f' Il-Vers li Ġej). Is-sakra metaforika jleħħinha Achille Mizzi: Ġenninni l-bosk … Ma nistagħġibx jekk naqta' vina u jinżlu Ħodor il-qtar tad-dmija. B'dan l-istil ta' kitba ''puwerili'' Marshall kien qed jagħti leħen ''lit-tifel etern fil-poeta''; kien qed jissieħeb mal-moviment ta' l-Arti Naif, moviment li kien in voga fil-pittura fis-snin sittin u sebgħin. In-Naif jinkwadra la' spiss innoċenza qarrieqa; l-artist, konxju li tilef l-innoċenza tiegħu, jipprova jerġa' jiksibha billi jikkrea arti purista ti għandha tendenzi kważi esklużivi mqabbdin in-nostalġija infantili. ġ