18 Il-Ħamis 17 ta' Novembru 2016 TAL-1565 (2) -eżerċitu li ddefenda lil Malta fiż-żmien l- Assedju Kbir kien taħt il-kmand suprem tal-Gran Mastru Jean de la. Kien jikkonsisti f'Kavallieri, suldati Maltin, Taljani, Sqal- lin u Spanjoli din il-lista hi meħuda mill-Bosio: Kavall- ieri tal-Lingwa tal-Italja 161 b'5 servjenti d'armi, Kavall- ieri tal-Lingwa ta' Provenza 63 b'15 servjent d'armi, Ka- vallieri tal-Lingwa ta' Al- vernja. 26 b'14 servjent d'armi, Kavallieri tal-Ling- wa ta' Franza 55 b'23 servjent d'armi, Kavallieri tal-Lingwa Aragona 8 b'3 servjenti d'armi, Kavallieri tal-Lingwa ta' Kastilja 70 b'6 servjenti d'armi, Kavall- ieri tal-Lingwa tal-Ġermanja 18 b'1 servjent d'armi, Ka- vallieri tal-Lingwa tal-Ingil- terra 1, Kappillani Konvent- wali tal-Lingwi kollha 43, Kumpanija tas-Servi tal- Gran Mastru 150, Gwarniġ- jon ta' Sant' Iermu 60, Gwar- niġjon ta' Għawdex 100, Suldati u baħrin tax-xwieni (ħafna minnhom Maltin) 700, Artilljeri 120, Kumpa- nija tal-Kurunell Mas (Span- joli u Taljani) 400, Kump- anija tal-Kaptan Asdrubale di Mediċi (Taljani) 200, Kumpanija tal-Kaptan Giovanni Vagnone (Taljani) 150, Kumpanija tal-Kaptan Andrea Magnasco (Taljani) 150, Kumpanija tal-Kaptan L-assalt fuq il-Forti Sant'lermu Miranda (Spanjoli) 200, Kumpanija tal-Kaptan Juan de la Cerda (Spanjoli) 200, Kumpanija tal-Birgu (sulda- ti Maltin) 500, Kumpanija ta' Bormla (suldati Maltin) 300, Kumpanija tal-Imdina u r-Rabat (suldati Maltin) 1,500, Kumpanija taż- Żejtun (suldati Maltin) 560, Kump- anija ta' Birkirkara (suldati Maltin) 680, Kumpanija ta' Bir Miftuħ (suldati Maltin) 560, Kumpanija taż-Żurrieq (suldati Maltin) 570, Kum- panija tan-Naxxar (suldati Maltin) 590, Kumpanija tas- Siġġiewi (suldati Maltin) 570, Kumpanija ta' Nicolo di Nero (Sqallin u Griegi) 215, Baħrin Ġenoviżi tal-Kaptan Villavecchia (Taljani) 60. L-istoriċi tal-Ordni li kit- bu dwar dan l-assedju jagħ- tuna fid-dettal ubi preċiżjoni kbira jum wara l-ieħor l-at- takki ħorox u mdemmija li t-Torok għamlu fuq il-For- tizzi ta' Sant' lermu, San Mikiel, Sant' Anġlu u s-Swar ta' Kastilja, għalkemm ma- tulu t-Torok ippruvaw jas- sedjaw ukoll lill-Imdina. Wara l-waqgħa ta' Sant' ler- mu, it-Torok ikkonċentraw b'qawwa kbira u f'bum- bardamenti kontinwi fuq iż- żewġ fortizzi tal-Port il-Kbir — Sant' Anġlu u San Mikiel. L-għan tat-Torok kien: li jkissruhom u b'hekk jirbħu l-gżira ta' Malta għas-sultan tagħhom. Iżda wara s-swar żonqrija kien hemm il-Ka- vallieri u Maltin, lesti biex ' jiddefenduhom b'ħajjithom, konvinti, li: jekk it-Torok jirnexxilhom jirbħu l-Forti San Mikiel jew il-Forti Sant' Anġlu, dan. kien ifisser it- tmiem tagħhom, il-jasar għalihom għall-familji tagħ- hom u telfa kbira għall-fidi ta' Kristu. Ovvjament il-waqgħa tal- Forti Sant' Iermu li seħħet fit-23 ta' Ġunju, lejlet il-festa tal-Patrun tal-Kavallieri San Ġwann Battista, għenet mo- ralment lit-Torok, għal- kemm militarment. tilfu madwar 9,000. suldat biex rebħuh. Għall-Maltin u l- Kavallieri, it-telfa ta' Sant' lermu kienet tfisser telfa kbira, u li kieku huma ma kellhomx tama kbira li minn jum għall-ieħor kellha tasal l-għajnuna: minn Sqallija, din it-telfa mhux biss setgħet tbaxxi l-moral tal-Kavallieri, li xi wħud minnhom diġà kellhom esperjenza ta' taq- bid mal-Misilmin, iżda wkoll tal-poplu Malti li kien magħluq wara s-swar u beżgħan li jaqa' lsir tat-To- rok. Iżda l-għajnuna li kienet ilha żmien imwiegħda mis- slaten Insara Ewropej mhux biss kienet għadha qed tistenna l-wasla tax-xwieni fil-Port ta' Sirakuża, iżda wkoll li jbattu l-maltempati kbar li kienu ħakmu lil Sqal- lija u l-kanal li jaqsam liż- .ASSEDJU L-KBIR FRAK MILL-ISTORJA TA' MALTA. J L-ORIZZONT żewġ gżejjer. Wara l-waqgħa ta' Sant' Iermu, it-Torok dawru ħar- sithom lejn il-Fortizzi ta' San Mikiel u ta' Sant' Anġlu u ddeċiedew li jattakkawhom flimkien mill-art u mill- baħar. Il-Kavallieri u l-Malt- in issa ntebħu li kienet was- let is-siegħa tal-prova, u fuq is-swar taż-żonqor ħalfu li jiddefendu lil Malta u jis- sieltu sal-aħħar nifs ta' ħaj- jithom u għall-fidi ta' Kristu kontra l-qawwa tal-Mislem. It-taqtigħat sider ma' si- der kienu qliel u ħorox bil- bostal L-attakki fuq il-Forti San Mikiel u s-swar tal-Isla, u fuq Sant' Anġlu u s-swar tal-Birgu kienu kontinwi u bla ħniena. Is-suldati Torok, ħafna minnhom. fanatiċi għat-twemmin tagħhom, ki- enu jemmnu li jekk imutu fil-ġlied imorru jgawdu lil Alla, u għalhekk wieħed jis- ta' jimmaġina b'kemm qilla u determinazzjoni kbira ki- enu jidħlu fil-ġlied. U aktar ma beda għaddej żmien, l- attakki aktar żdiedu, u l- bumbardamenti minn di- versi batteriji madwar is- swar taż-żewġt. ibliet saru aktar spissi. Fit-2 ta' Awwissu, it-To- tok għamlu assalt kbir fuq il-Forti San Mikiel u attak- kawh mill-art u mill-baħar. Kienet taqtigħa kbira, u l- Kavallieri u l-Maltin issieltu bi qlubija kbira. Kien hemm mumenti li t- Torok irnexxielhom jitilgħu fuq is-swar tal-Isla, iżda l- Maltin b'ħila tal-għaġeb tqa- bdu magħhom u reġġgħu- hom lura. L-istess xorti mes- set ukoll lill-Birgu meta fil- 21 ta' Awwissu t-Torok ħabtu għas-swar ta' Kastilja tal-Birgu u rnexxielhom jidħlu 'l ġewwa minnhom u jwaħħlu l-istandard tagħ- hom. Iżda għal darb'oħra, il-Kavallieri, din id-darba mmexxijin mill-Gran Mas- tru la Valette qabżu fuqhom, u għal ħin twil issieltu sider ma' sider sakemm it-Torok ġew megħlubin u mreġġ- għin lura. Din it-taqtigħa kompliet għolliet il-moral tal-Maltin u tal-Kavallieri li matul l-assedju ssieltu spal- la ma' spalla biex jiddefen- du lil Malta kif ukoll l-fidi ta' Kristu. Fis-7 ta' Settembru waslet l-għajnuna minn Sqallija mmexxija minn Don Garcia, li meta t-Torok rawha riesqa lejn Malta tħawdu u ab- bandunaw it-trunċieri u l- batteriji li kellhom im- dawrin madwar iż-żewġ fortizzi. It-Torok imbeżż- għin mill-qilla tal-Insara ħarbu lejn il-Marsa, im- bagħad telgħu lejn l-Għolja Xiberras, fejn wara ħafna ġlied bejn Mustafa u Piali, iddeċidew, li waqt li l- Ġeneral Mustafa jipprova jikkonfronta r-rinforzi li ġew minn Sqallija, l-Ammi- rall Piali kellu jieħu ħsieb jgħabbi l-materjal tal-gwer- ra u jsalpa minnufih lejn il- Bajja ta' San Pawl il-Baħar. Hemmhekk hu kellu jisten- na lill-kumplament tal- eżerċitu Tork, biex f'każ ta' disfatta jimbarka lis-suldati u jsalpaw lura lejn it-Turkija. L-aħħar taqtigħa missielta sider ma' sider bejn it-Toro u l-Insara saret taħt in- Naxxar fejn ir-rinforzi tal- nsara taħt il-kmand ta' As- canio della Corgna rnexxiel- hom mhux biss iwaqqfu l- avvanz tat-Torok, iżda wkoll bi qlubija kbira jġegħelhom jirtiraw telliefa lejn ix-xwie- ni tagħhom f'San Pawl il- Baħar u jitilqu lura lejn pajjiżhom. Din it-taqbida mdemmija i ħadet aktar minn ttliet sigħat kienet l-aħħar taq- igħa tal-Assedju l-Kbir tal- 1565, meta l-Kavallieri, flim- kien mas-suldati Maltin u barranin issieltu biex Malta ibqa' taħt l-Ordni u l-fidi ta' Kristu tkompli ssaltan fuq il-poplu tagħna u fil-pajjiżi al-Ewropa. L-istoriċi jkomplu jgħi- dulna li l-għada, it-8 ta' Set- embru, jum it-twelid -tal- Madonna, fil-knisja ta' San Lawrenz ġiet iċċelebrata quddiesa solenni bħala ring- razzjament lil Alla għar- rebħa kbira tal-Kavallieri u l-Maltin fuq il-Mislem Tork u t-tmiem tal-Assedju. wara, il-Gran Mastru Jean: de la Valette onora lill-Birgu bit-titlu ta' 'Civitas Vittorio- sa' — il-Belt Rebbieħa, u lill- Belt Senglea bit-titlu ta' 'Ci- vitas Invicta'' — il-Belt Qatt Mirbuħa… Id-dehra maestuża tal- Forti Sant' Iermu f'ras l- ilsien art li fuqu nbniet il- Belt Valletta fl-1568 għadha sal-lum timla b'kurżitajiet kbar lil dawk il-Maltin li jħobbu l-istorja ta' pajjiżna, li bla ma jridu jistaqsu x'sehem kellu dan il-Forti fl- Assedju l-Kbir tal-1565. Xi storiċi jsostnu li f'ras dan l- ilsien art, antikament magħ- ruf bħala Għolja ta' Xebb-ir- Ras kien hemm kappella żgħira ddedikata lil Sant' Erasmo magħruf fost il- baħrin bħala Sant' Iermu. Tefgħa ta' ġebla 'l bogħod minnha, kien hemm torri L-ORIZZONT ( FRAK MILL-ISTORJA TA' MALTA Il-Ħamis 17 ta' Novembru 2016: 119 żgħir li kien inbena mill- Aragoniżi fl-1450 b'ordni tas-Sultan Alfonzo ta' Span- ja. Meta l-kursar Turgot Rais Dragut assedja liċ-ċittadella ta' Għawdex u ġarr miegħu aktar minn 3,000: ruħ fil- jasar, il-Gran Mastru Juan d'Homedes (1536 - 1553) konxju minn dawn l-assalti tal-furbani u beżgħan minn xi ħbit għall-għarrieda mit- Torok b'eżerċitu kbir fuq il- gżejjer Maltin, qabbad lill- Inġinier Spanjol Pietru Par- do: biex jiddisinja forti b'saħħtu biżżejjed li jkun kapaċi : jgħasses id-daħla taż-żewġ portijiet. Dan il- forti mibni f'forma ta' stilla b'erba' ponot, bi swar għol- jin bejn kull żewġ ponot tlesta fi żmien sena (1552) u ssemma Sant' Iermu. Dan il-forti (mhux dak li naraw illum, għax dan in- bena wara l-Assedju l-Kbir) wara li tlesta, l-Inġinier Par- do kien issuġġerixxa li jiġi msaħħaħ b'kavallier mal- ġenb, u snin wara (1564) kompla jissaħħa b'rivellin fuq in-naħa tal-Punent tie- għu biex ikun protett minn :xi attakk min-naħa ta' Mars- Ironikament, dan il- forti, barra li nbena malajr, kien żgħir ħafna, u għal- kemm kien mibni fuq il-blat bi swar għoljin u mdawwar b'foss wiesa' ħafna, is-swar tiegħu ma kinux għoljin biżżejjed li jaqbżu l-ogħla postjiet, fejn it-Torok, matul l-assedju fuqu għarfu jip- pustaw il-batteriji b'kanuni kbar u attakkawh kontiwa- ment. Meta fit-18 ta' Mejju 1565 il-flotta Torka ntlemħet fuq ix-xefaq u bil-mod: bdiet riesqa lejn Malta, il-kanuni ta' Sant' lermu u Sant' Anġlu sparaw tliet tiri bħala sinjal ta' twissija li l-għadu kien qrib xtutna u li s-siegħa tal-prova kienet waslet. Ftit tal-ħin wara l-istess sinjal ingħata wkoll mill-Imdina u n-nies li kienet mifruxa fl- irħula tal-qrib bdiet tippre- para biex tidħol fil-belt. Sadanittant, fuq is-swar tal- Forti Sant' lermu, Sant' Anġlu u ta' San Mikiel bdew jinġemgħu n-nies u bdew jinstemgħu l-ħsejjes tat-tna- bar, trumbetti u tal-armi. Dan kien is-sinjal li kellu jingħata biex in-nies li kienet mifruxa fl-irħula qrib il-bliet tal-Birgu u l-Isla biex min- nufih jiġbru lill-membri tal- familji tagħhom, l-annimali u l-proviżjon tal-ikel u jidħlu malajr għall-kenn fl-ibliet. Wara l-ewwel taqbida mdemmija li saret bejn il- kavallieri u t-Torok fuq il- Posta ta' Kastilja (il-Birgu), il-kunsill tal-gwerra Tork kien maqsum. Mustafa Baxa bħala l-Ġeneral Suprem tal- armata ried li l-ewwel jaħtaf taħt idejh l-Imdina u wara jassedja lill-Birgu u lill-Isla. Għalih il-Forti Sant' Iermu ma kienx problema, għax barra li kien forti żgħir, fil- fehma tiegħu ma kienx b'saħħtu biżżejjed li jirreżisti fit-tul u għalhekk ma tahx aktar minn ġimgħa li jaqa' f'idejhom. Iżda l-Ammirall Piali (ħabib kbir tas-Sultan Sulejman) insista li l-ewwel jattakkaw lill-Forti Sant' Ier- mu għax dan il-forti, barra li kien jiddomina d-daħla taż- żewġ portijiet, kien ukoll ta' ostaklu kbir għall-flotta Tor- ka li kienet ankrata 'l barra minn Marsamxett. minn. hekk, hu kien tal-feh- ma, li l-forti barra li ma kienx b'saħħtu kien ukoll iżolat, u għalhekk, jekk jgħassu tajjeb il-kanal li jaq- sam il-Forti ta' Sant' Iermu mill-Birgu, ma kienx pos- sibbli li jintbagħtu r-rinforzi u proviżjon ieħor. Għall-ewwel il-gwarniġ- jon ta' Sant' Iermu kien kompost minn 50 Kavallier u 400 suldat, iżda dan in- numru żdied b'74 Kavallier ieħor u 200 suldat taħt il- kmand. tal-kulunell Mass. Wara l-ewwel assalti mit- Torok, reġgħu ntbagħtu rin- forzi oħrajn ta' 100 Kavallier ieħor, il-kumplament. tal- kumpanija tal-Kulunell Mass (400 suldat Spanjol) u dat ieħor. Valette bagħtilhom 200 sul- dat Spanjol ieħor taħt il- kmand tal-kaptani Miranda u Medrano. Fl-ewwel jiem tal-Assedju fuq Sant' Iermu, il-feruti kienu jitniżżlu mill- forti matul il-lejl u jittieħdu fil-Birgu b'permezz tad- dgħajjes, u fi triqthom lura kienu jieħdu rinforzi żodda, ikel u munizzjon. Peress li l- kavallier Broglia (il-kman- dant tal-Forti) u l-kavallier Sagra (il-kmandant tal-artil- lerija) sfaw feruti serjament f'wieħed mill-attakki ġene- rali li sar mit-Torok fuq il- forti, il-Gran Mastru La Va- lette ħatar lill-kavallier Mel- chiorre Monserrat (9. ta' Ġunju ) bħala kmandant tal- Forti u lill-Balliju Srugno minflok Sagra. L-ewwel attakk fuq il-for- ti sar fl-24 ta' Mejju. Il- Ġeneral Mustafa ordna li jsir bumbardament b'kanuni kbar fuq dan il-forti. Il- ħsarat kienu kbar, peress li l-balal (160 libra) tal-kanuni kienu mmirati fuq l-istess naħat u għalhekk ġarrfu xi partijiet mill-forti. Il-wasla ta' Dragut fit-2 ta' Ġunju ġabet magħha ferħ kbir fost it-Torok. Għall-ewwel hu ma qabilx. mal-pjani ta' Mustafa u ta' Piali, iżda per- ess li ħbit fuq Sant' Iermu kien ħrax sewwa ma oġġezzjonax, anzi beda jara kif seta' jsaħħaħ il-batteriji li kellhom faċċata tal-forti biex b'hekk l-attakki jkunu aktar effettivi fil-mira tagħhom u jikkaġunaw aktar ħsarat. Meta t-Torok raw li l-Ka- vallieri u s-suldati Nsara baqgħu jirreżistu l-attakki feroċi tagħhom. mill-art u mill-baħar, u huma bdew jit- ilfu mijiet ta' suldati Torok, Dragut ordna li jippustaw żewġ batteriji oħra b'kanuni akbar, waħda f'Tigne u l- oħra fir-Rikażli, biex b'hekk il-forti jkun iċċirkondat minn kull naħa u l-kavallieri ma jkollhomx alternattiva oħra għajr li jċedu l-armi. Għal kważi xahar sħiħ il- Kavallieri ssieltu mat-Torok f'taqtigħat tal-biża' u bi qlu- bija kbira. Għall-ewwel jiem kienu jaslu xi rinforzi mill- Birgu fis-satra tal-lejl u l-fer- uti kif aċċennajt aktar qabel kienu jittieħdu : f'Sant' Anġlu, iżda meta t-Torok intebħu b'dan, huma ppus- taw batterija kbira (fejn il- lum hemm il-Barrakka ta' Isfel) biex ireġġgħu lura kull rinforz li seta' jintbagħat mill-Birgu u bdew jagħmlu għassa stretta fuq il-baħar biex ifixklu kull tentattiv li jsir min-naħa tal-Kavallieri. Issa l-Kavallieri u s-suldati ta' Sant' Iermu ntebħu li ġew iżolati kompletament u t-tama li jibqgħu ħajjin bdiet tgħib bil-mod il-mod. Kien kollu għalxejn li l- kanuni ta' Sant' Anġlu kie- nu kontinwament jisparaw fuq il-batteriji Torok im- waqqfin fil-għoli quddiem Sant' Iermu, għax ftit li xejn għamlulhom ħsara. Kien propjru waqt spezzjoni fuq waħda minn dawn il-batter- iji li Dragut — il-kusar li ħabat għal Malta bosta darbi — ntlaqat minn ġebla f'nagħ- su u miet ftit tal-jiem wara fit-tinda tiegħu fil-Marsa. Aktar ma beda għaddej żmien aktar l-attakki ħraxu fl-intensità tagħhom. Kien kollu għalxejn li l-ftit Kaval- lieri u s-suldati li baqgħu ħajjin, xi wħud minnhom feruti komplew jiddefendu l-forti nofsu mġarraf bi qlu- bija kbira. Il-bumbardamen- ti kontinwi lejl u nhar u taq- bid sider ma' sider mal- Ġannizzari, Spahi u Vuv- alari kien qed jgħejjihom u jkattar dejjem in-numru ta' feruti. Huma kienu jafu li tama ta' rinforzi ġodda ma kienx hemm, u għalhekk b'rassenjazzjoni kbira u b'tama kbira f'Alla stennew li minn ħin għall-ieħor tibda l-aħħar taqtigħa. Wara t-tel- fa tar-Rivellin, il-ftit qalbie- na li baqgħu ħajjin, waqt li ħarsu lejn l-għadu Tork jip- pusta batteriji ġodda b'ka- nuni kbar u jipprepara għall-aħħar assalt fuq il-for- ti, ħalfu li ma jċedux u jkom- plu jikkumbattu sal-aħħar nifs ta' ħajjithom. L-aħħar attakk feroċi fuq il-Forti ta' Sant' Iermu sar fit-23 ta' Ġunju. Kien attakk imdemmi u barbarul Fih in- qatlu brutalment il-Kavall- ieri, fosthom De Guaras, Avogadro u l-kulunell Mas, kif ukoll ħafna mis-suldati li baqgħu ħajjin. Jingħad li xi suldati Maltin laħqu qabżu l-baħar u għamu sal-Birgu, waqt li numru żgħir ta' ka- vallieri feruti ċedew l-armi u taw ruħhom bi pruġunieri lill-furbani — segwaċi. ta' Dragut, li bit-tama li jġibu prezz tajjeb tagħhom ħbew- hom mis-suldati ta' Mustafa Baxa li kellhom kordni li jo- qtlu lil-kulħqdd. Malli ttellgħet il-bandiera Torka fuq Sant' Iermu u l-Ġeneral Mustafa daħal trijonfalment fil-forti, waqt li ta ħarsa ħafifa lejn il-mijiet ta' sulda- ti mejtin u oħrajn feruti, huwa dawwar ħarstu lejn il- fortizzi tà' Sant' Anġlu u ta' San. Mikiel u b'leħen ta' wieħed imħasseb qal lil ta' madwaru, ' ..jekk it-tifel swielna daqshekk biex ħad- nieh, x'sejjer ikun il-prezz tal-missier2..7 Il-waqgħa tal-Forti ta' Sant' Iermu, wara 30 jum ta' bumbardamenti u ġlied fe- roċi kienet telfa kbira għall- kavallieri. Iżda l-qlubija ta' sħabhom u l-mewt tagħhom għall-fidi ta' Kristu u għall- ħelsien ta' Malta minn taħt il-jasar, imliet bi spirtu kum- battiv. lill-Kavallieri u lis- suldati Maltin li kienu mx- errdin wara s-swar ta' Sant' Anġlu u ta' San Mikiel. Huma u jħarsu lejn il-bna- dar Torok iperpru fuq is- swar imġarrfin tal-Forti ta' Sant' Iermu rrealizzaw li s- siegħa tal-prova tagħhom kienet fil-qrib…