Sa-ħames mija u ħamsin:sena ilu bosta. l żgħar-ta' Malta kienu maqgħudin ma'-xi raħal-akbar minnhom l- istorja tagħhom kiċniċt mitlufa fil- eġtajja ta : dak ir-raħal jew belt li miegħu kienu jagħmlu. baqa' jagħmel ma 'Birkirkara sal- 1594. B' daqshekk ta —jfissirxii l- istorja tiegħu bdiethemm, għaliex nafu li 156- - —sena qabel, in-hies-ta' 'Ħal Lija kienu ġai ilhom jieħdu: — ħsieb l-affarijiet tagħhom, l-aktar dawkt ti għandhom:— X'jaqsmu:mal-bini u l-ħarsien tal- kappelli likienu jibnu. għalqa magħrufa bl-isem Tal-Belliegħa, fl-inħawi tar- raħal. Dan biex bil-qbiela tagħha jkun: mafbutjieħu ħisieb- il-Knisja tas-Salvatur. Ġanni tant kellu qima:lejn is- Salvatur li lil ibnu l-ieħor, ħallielu ħabel art magħruf bl-- isem ta'Ix-Xfar, li riedu, li b'dak lijdaħħal minnu; jibda: 7 jagħmel quddiesa f'jum il-festa tas-Salvatur. Minn dan — wieħed jista' jgħid li kienet teżisti xi knisja ċkejkna — Fil-bidu tas-seklu sittax, in-nies ta' Ħal-Lija bdew — jibnu knisja lill-patrun tagħhom, 1i--kellu: jkun Sant'Andrija: Din kellhaartal-wieħed u għal-bosta snin serviet biex tilqa' lin-nies ta' Ħal-Eija: Kien dak iż-żinien,li s-Sultan Sulejman (lI tal-Imperu Ż Tork kien 'ġiegħed ikeċċi lill- Kavallieri tal-Ordni ta' San : Ġwann a minn Rodi; Karlu X, i is-Sultan ta' Spanja, offtà L Il- Bidu ta' Ħal ta staw-sehemhom fil-ġlieda kontra t-Torok. Pak iż-żiii - z f'Ħal Lija kienu joqogħdu xi tlietmitt tuħ,il-Bvin Ċertu Ġanni Agius, f'Awwissu tal-1438, meta ġie biex — jagħmel it-testment) tiegħu kien ħalla lil ibnu Girgor — 7 dejn l-Imdina b'xi:10,000 ruħ, ħalli forsi jaħbat għar-— i fil Malta lill Kavallieri, u dawn, wara li$ ĠEW. w'Malta. eda rebhu l-aħħar Galjun Tork, Is- ilu u 'abdh fil- sport tagħna. Fi : —-Metà fit-18 ta' Mejju. ĠRA riesqa ejn flotta Torka b'190 xini b'xi 40,000 suħ fuqhom Granmastru La Valette talab l-għajnuna tal-M jilqa' dan l-assedju Miisulman: In-nies-ta' Ħal dawkli kienu b'saħħithom, irġieku Żgħażagħ, ingħaqdu ma' ta' Birkirkara ti ta' Ħal Qormi. Bhala kaptatr kellhom lill- Kavallier Fra Bernard: Blanc £ kumpanija ta'-680. raġel fuq l-armi: Il-bqija dawk li kienu xjuħ, nisa ti tfal — sabu ruħhom għall-kenn taħtil-ħitan ta' Sant'lermuu — — : aktar tard f'xiimini tal- Bietignu uħud żajmntoii ħadu ——— parti fit-taqbid. —Fit-28 ta' Awwissu, xi TGHoE ġew Ħal Bl għal Ħaż- d: Żebbuġ;u kienu jfarrku kullimkien li kieku l-Maltintal:——— kavallerija ma tqabdux magħhom taqtigħa liema bħala. Dakinhar it-Torok tiffi- żaktar minn. għaxra: minni tagħhom, u l-Lijani kellhom mejjetwieħed biss..:—900 0 Meta mbagħad fi tmiem l-Assedju, Mustafa kien tiela' —- rinforzi tal-Viċi Sultan, dawn bdewjagħtu n-nar kull fejn: 77 għaddew: Ħal Lija kien wieħed minn dawk l-irħula li-— sfaw vittmita' din l-istraġi ukienisir wisq agħarli kieku .—— ' Soċjetà Mużikali San Pio X-A.D.1905- 'dawk-tar-rinforzi u tal-kavallerija ma kinux lesti għat- 'aqbid: Dawn-attakkaw lit-Torok :mill-ġenb u saret — taqtigħa kbira fil-wita Ta' Mlit bejn Ħal Lija, in-Naxxar u l-Mosta li kompliet'sa San Pawl il-Baħar, imnejn it- — Torok mifxulin imbarkaw ha l-iġfna tagħhom b'telfa— kbiras: Wara li t-Torok ħallew: Malta, il- Goanifar La Xalette beda. jaħseb: biex jibni Belt ġdida fuq l- għolja. iberras: il-pjanta ta' din il-belt imdawra bis-swar kienet ġiet fdata f'idejn l-arkitett magħruf Ġlormu: Cassar (1520-1486). Dan l-arkitett kellu x'jaqsam ukoll-ma' ħafna Knejjes Maltin li-nbdew fil ħabta ta'-nofs is- seklu 16: : Is-Salvatur il- Qadim Waħda mill- Fa laktar fedina u l-pjanta tagħha għamilha: Ġlormu Cassar kienet propju l-Knisja tas- alvatur f'Ħal Lijaz, Din' il-knisja hija importanti ħafna f 'dak lis 'għandu x'jaqsam mal-arkitettura tal-Knejjes arrokkjali. Maltin; għaliex: hija waħda mill-ftit-li 'għadhom jeżistu. Fil-bidu; il-bini tagħha kien jikkonsisti f'korsija twila u msaqqfa kif għadha sal-lum fuq ħnejjiet Dan G hu mibni b' sengħa kbira: għaliex dak iż-żmien; minħabba n-nuqqas ta' injam tat-travi, il- bennejja Maltin kienu żviluppaw teknika ta' kif isaqqfu billi jużaw xorok imqegħdin fuq arkati. B'hekk is-saqaf jidher jifforma arkata waħda. L-arkati jibdew miċ-ċinta u: għalhekk id-dehra tas-saqaf hija tassew eleganti:u maestuża: Fil-faċċata tal-Knisja nsibu bieb kbir u s-solita: tieqa tonda fuqu. Il-bibien l-oħra huma kbar ukoll. Fin-naħa l-oħra tat-raħal; ċertu Marjanu: Portelli — waqqaf knisja ċkejkna li t-titular tagħha kien it-Tlugħ ta' Marija fis-Sema: Din il-knisja, imsejħa Ta' Duna; inbniet fl-1569. : : ; Marjanu kien iżomm tajjeb din il-knisja: Kellha artal -wieħed u f'jum il-festa kien'isir xi ġuddies u għasar: Dak iż-żmien, id-dar ta' maġenbha kienet tinfed magħha u. kienet tagħmel parti mid-dar il-Kbira, kif ukoll ir-remissa ci hemm in-naħa l-oħra; Dan ifisser li xi darba dil-knisja —— 'kienet ġuspatronat, jiġifieri ta' xi persuna privatau sservi 2 għall-kult pubbliku: 7 L-inkwatru ewlieni ta' Santa Marija huwa: xogħol tà' Mikiel Busuttil u x'aktarx tqiegħed flok ieħor impinġi minn Żakkarija. Micallef fil-bidu tas-seklu 17. Fiż- sżminijietli qed insemmu; Ħal Lija kellu miegħi żewġ Soċjetà Mużikali San Pio X-A.D:1905 irħula żgħar, Hal Bordi u Ħal Mann. Bħala Knisja — prinċipali ta' Ħal Bordi kienet teżisti kappella qadima ċkejkna li fiha kien hemm inkwatru antik tal-Madonna ' bil-Bambin f'ħoġorha jżomm id-dinja f'idu. Din il- knisja:kienet isservi ta' viċi parroċċa dipendenti minn Birkirkara għal xi 60 ruħ, li kienu jgħixu madwarha. Il-vista ta' Monsinjur Dusina Minħabba inkwiet serju li kien inqala' bejn il- Granmastru: Jean: L'Evequċ de La Cassiere u l-Isqof Mons. Martina Rovas, il-Papa Gregorju XIII kien bagħat f'Malta. lill-Mons. Pietro: Dusina bħala Inkwiżitur Ġenerali u Delegat Appostoliku ta' dawn il-gżejjer. Dan, mal-wasla tiegħu f'Malta fl-1 t'Awwissu 1575; mill- ewwel beda x-xogħol tiegħu megħjun. mill-Vigarju Ġenerali, il-Kan. Il-Viżitatur Appostoliku żar Ħal Lija flimkien:mal- Kan. Bartolo fl-1 ta' Frar 1575: Fir-raħal kienu jgħixu madwar erba' mitt ruħ, li kienu joqogħdu bejn wieħedu ieħor f'xi tmenin dar: Minħabba li Ħal Lija kien jagħmel ina' Birkirkara, in-nies kienu jiddependu mill-Kappillan. — ta' Birkirkara, Dun Ġużepp Bellia. Festa tas-Salvatur 2018 —Ħal Lija ifid ilaħħaq Tana a Birkirkara t ta' i — lid-Knisja ta' Sant' Andrija ma'kinitx miżmuma tajjeb: Balzan; ta' Ħal Bordi u ja Ħal Mana li kienu j ma A Lija. biex ir- raħal ikollu min jista' jieħu ħsiebu aħja Iżda biex , isir dan kienu jinħtieġu l- flus un: sies tal-post indafilu biex jaraw minn fejn se jiġbruhom: Fosthom kien hemm , Ġużeppi Cuschieri nieħor Gregorio Gandolfo li kien Ż offrew l-għajnuna finanzjarja. : Meta beda jdur il-knejjes tar-raħal, Mons. Dusità al L-artali tal-ġnub xejn ma għoġbuh u-ordna li-ma kjil $ aktar quddies fuqhom: Kien sab ukoll li-ma' kienx: jieme rettur Ji jieħu ħsiebha u lanqas-kellha' piżijiet jew dħul: Ried ukoll li jitħaffru oqbra fil-knisja, u qabel-ma telaq kien waqqaf ; hawnhekk il-Konfraternità tas-Santissmu Sagrament. ge ewwel imseħbin f'din il-Konfraternità kienu. Marjanu Sambatus, Gregorio Gandolfo u Marjanu Buhaġidr.— ji Ai ; 1-Barra mill-Knisja ta' Santa Marija; Ta Dina A 7 kien hawn żewġ knejjes oħra. ddedikati lil Santa E Marija tax-xahar. ta'' Awwissil.- — Dusina ien— ' sabhom neqsin. minti bosta ħwejjeġ: meħt ġa; avolja ċertu Antonio Mifsud f'waħda u Pole: Agius. fl-oħra kienu jieħdu ħsieb: li jagħm quddiesa u għasar f'jum: il- festa. IS- saqaf ta' 1 waħda minn dawn kien fi stat hekk. Dusina ordna li-ma tintużax aktar bħala knisja 21 ' sakemm jissewwa s-saqaf u jsirulha l-bibien. Knisja oħrali Mons. Dusina mariżur kienetdik ; ta' San Pietru mibnija fil-bidu tas-seklu 163. kellha: arfal wieħed u bibien tal-injam; iżda kienet — $ mieqsa minn ħafna ħwejjeġ meħtieġa. Dak iż- — : żmien kien jieħu ħsiebha Tħeramus Vassallo: 7 Meta żar il- knisja tas-Salvatur; il- Niżitatur . E Appostoliku kien: sab li għalkemm kellha artali u: bibien: tal-injam, xċjn ma kienet miżmuma tajjeb: 1 Rettur ma kellhiex u-kien jieħu ħsiebha ċertu — — ' obbligu li jqassam l-ikel lill-fqar; Dan Aġius kellu: 7 qabar għalih u għall-familja tiegħu f'din il-knisja. 'Dusina kien ordna'li ma jsirx-quddies-fuq l-artali ' tal-ġnub ininħabba l-istat ħażintagħhom::— ŻSiat : Dwar il-knisja l-oħra tal- Madonna bil-Bambin:— — : f'ħoġorha, li kieneti isservi ta-viċi parroċċa għan- nies ta' Ħal Bordi, il-Viżitàtur Appostoliku: kien ::— kien għamlu, fost l- coħirajn, ah E A antik tal- Madonna kien qiċgħed jiġbed: id- devozzjoni ta' 'bosta. , —Monsinjur Dusina, flimkien i c żar knejjes oħra f'Ħal Eija. Dawn illum jew ma għadhomx wieqfaj jew għadhom. hemm iżda ma jservux iżjed bħala knejjes. Tnejn minn dawn kienu iddedikati. : lil-Lunzjata: Dawn ma tantx kienu miżmuma tajjebu- waħda minnhom lanqas bibien ma kellha: Kien hemm knisja żgħira oħra dilcta' Sant' 'Agatà. illum x takfarx gala wieqfa, iżda mhux bħali e