Dr Christina Meli gradwat fil-Liġi u fl-Istorja tal-Arti mill-Università ta' Malta. Hija taħdem bħala Research Support Officer fid-Dipartiment tal-Arti u tal-Istorja tal-Arti fl-Università ta' Malta fuq proġett issapportjat mill-Arkivju Notarili. Hija qed taħdem fuq il-PhD fl-istess dipartiment. ĦU aspetti tal-bottega ta' Pietro Paolo Zah- ral joħorġu mill-istudju tad-dokumenti, ħafna minnhom kuntratti mill-Arkivju Notarili, li jikkummissjonaw xogħlijiet mingħand l-iskultur. Pietro Paolo Zahra twieled l- Isla fis-sena 1685 ġewwa familja li kienet diġà artistikament inklinata, speċjalment lejn l-iskultura. Fil-fatt missier Pietro Paolo, Antonio, kien skalpellin li ħadem f'diversi knejjes Maltin, fosthom dik ta' Ħal Lija.2 Meta żżewweġ lil Augus- tina Casanova,' Pietro Paolo Zahra għaqqad żewġ familji Sengleani li kienu importanti ħafna għall-iżvilupp tal- iskultura reġjonali tal-Gżejjer Maltin għax il-familja Casa- 1 Pietro Paolo Zahra u l-influwenza tal-istil Barokk Ruman fix- xogħolijiet tieghu kienu s-su' tat-teżi għal-lawrja ta' Christina Meli. sottomessa lid-Dipartiment tal-Istor fil-Fakultà tal-Arti tal-Università ta' Malta £' Jannar 2017. Il-Knisja Parrokkjali 1a 'JJal Lija: Storja, arkiterrura, pittura, vallena. Arkivju Parroċċa Senglea, Liber Merrimonium, Volum 1. nova kienet waħda mill-iktar importanti fejn kellu x'jaqsam xogħol artistiku fil-ġebla Maltija. Pietro Paolo u Augustina baqgħu jgħixu l-Isla fejn kellhom seba' wlied, fosthom Fran- cesco Zahra, wieħed mill-iktar artisti importanti ta' Malta fis-seklu tmintax. Hija probabbiltà kbira li l-bottega ta' Pietro Paolo Zahra kienet ukoll tinsab ġewwa l-Isla, Għalkemm il-post tal-bottega gatt ma jissemma direttament fid-dokumenti, l-iskultur kien imwieled, imrobbi, u għex l-Isla ħajtu koll- ha u dan il-fatt dejjem jissemma fil-kuntratti min-nutara (Fig. 1). Mill-kuntratti huwa żvelat ukoll li ħuh, Giacomo, u t-tfal tiegħu, Felice u Francesco Zahra kienu qed jaħdmu fil-bottega ta' Pietro Paolo bħala assistenti. Huwa żgur li kellu assistenti oħra preżenti fil-bottega tiegħu pero dawn ma kinux jitqiesu importanti biżżejjed biex jissemmew fid- dokumenti uffiċjali b'isimhom. Giacomo, li kien jiġi ħu Pietro Paolo Zahra, probabbli kien imħarreġ fis-sengħa flimkien ma' ħuh fil-bottega ta' missierhom, Antonio. Għalkemm mhux daqs ħuh, Giacomo ġieli jissemma fl-atti tan-nutara, iżda ħafna drabi ismu kien Fig. 1 Mappa tal-Isla li turi l-akkwati ta' fejn kien joqgħod Pietro Paolo Zahra mal-familja tiegħu. (Ritratt: Arkivju Parroċċa Senglea). ikun marbut ma' xi xogħol li fih kien involut Pietro Paolo Zahra. Dan hu l-każ fil-kummissjoni tal-artal tat-Trinità fil-knisja parrokkjali tal-Isla.t Fl-1720, Pietro Paolo Zahra daħal fi ftehim mal-prokuraturi ta' dan l-artal biex inaqqax il-prospettiva tal-artal b'figuri u b'putti skont id-disinn li pproduċa hu stess. Ta' dan ix-xogħol kien se jitħallas 117- il scud u sitt tari. Aktar tard fl-1721, insibu lil Pietro Paolo Zahra qiegħed jittrasferixxi 31 scudi u żewġ tari minn dan l-ammont lil Giacomo tax-xogħol tat-tnaqqix fuq l-istess ar- tal. 5 Minn dan il-kuntratt, insiru nafu wkoll ti Giacomo kien qed jgħix ma' ħuh dak iż-żmien għax in-nutar iniżżel dan il-fatt fl-att.6 Insibu l-isem ta' Giacomo f'att prinċipali biss meta Pietro Paolo kien qiegħed jikber fl-età fl-1740 meta Giacomo kien ikkummissjonat xogħol ta' skultura fil-knisja parrokkjali ta' Santa Liena f'Birkirkara.' Fig. 2 Ir-reredos tal-artal prinċipali tal-knisja ta' San Ġakbu fiż-Żurrieq, attribwita lill-familja Fabri. L-istess jista' jingħad għal Felice, iben Pietro Paolo Zah- ra. Fil-fatt ma tantx jissemma b'ismu fil-kuntratti notarili imma fejn jissemmew assistenti nistgħu ngħidu li Felice żgur kien wieħed minnhom. Hekk hu l-każ tal-kummissjoni tal-iskultura f'diversi partijiet tal-knisja tal-Porto Salvo fil- Belt Valletta. F'dan iż-żmien Pietro Paolo kellu wieħed u sit- tin sena u nistgħu ngħidu li ħafna mix-xogħol ta' strapazz kien isir minn Felice. Fig. 3 Ir-reredos tal-artal tal-Madonna tad-Dawl fil-knisja ta' San Ġakbu fiż-Żurrieq, imnaqqxa minn Pietro Paolo Zahra. L-iskultur Pietro Paolo Zahra kellu wkoll diversi kollab- oraturi li kien ifittex biex jgħinuh iwettaq xogħlijiet li kien impossibbli li jagħmel waħdu. Jeħtieġ li nżommu f'moħħna li x-xogħol tal-iskultura, speċjalment meta nitkellmu fuq xogħol fil-knejjes bħal artali u prospettivi, kienu jeħtieġu tim sħiħ ta' nies imħarrġin fis-sengħa tal-iskalpellini. L-iskul- tur kien ukoll involut fl-arkitettura u d-disinn ta' xi pjanti għal knejjes żgħar bħalma hi dik iddedikata lil San Ġakbu fiż-Żurrieq. Għalhekk, Pietro Paolo Zahra kien jagħmel di- versi kuntatti indispensabbli ma' nies ta' snajja' differenti, fosthom kapomastri bħalma kienu Lorenzo Mieli u Michele Micallef. Kollaborazzjonijiet ma' familji ta' skalpellini oħra, bħall-familja Fabri, kienu wkoll komuni u għall-knisja ta' San Ġakbu fiż-Żurrieq, il-familja Fabri ħadmet il-prospettiva tal- artal maġġur waqt li Pietro Paolo Zahra naqqax l-artali ta' mal-ġenb (Fig. 2-4). L-iktar kollaborazzjonijiet importanti kienu ma' ibnu Francesco; Pietro Paolo kien inaqqax l-artal u Francesco jpitter il-kwadru. Minn dawn is-sitwazzjonijiet hawn ħafna, fosthom waħda mill-isbaħ u l-ikbar kollabo- Fig. 4 Ir-reredos tal-artal tal-Annunzjata fil-knisja ta' San Ġakbu fiż- Żurrieq, imnaqqxa minn Pietro Paolo Zahra. razzjonijiet insibu l-Oratorju tal-Kurċifiss fl-Isla. Pietro Paolo Zahra kien ukoll jikkollabora ma' mastrudaxxi u għal dan l-istess Oratorju naraw kif ħadem ma' Giuseppe Borg biex inħadmu u tnaqqxu s-siġġijiet tal-kor. Dawn is-sit- wazzjonijiet ta' kollaborazzjoni kienu spissi fil-karriera tal- iskultur, xhieda wkoll ta' kemm kienet miżgħuda b'xogħol il-bottega tiegħu. Pietro Paolo Zahra kien ukoll jagħmel kuntatti oħrajn fejn kellu x'jaqsam ix-xiri tal-ġebla. Ħafna drabi fil-kuntratti bejn Pietro Paolo Zahra u l-persuna jew organizzazzjoni li qed tikkummissjona x-xogħol, din kienet titniżżel bħala r-responsabbiltà tal-iskultur u għalhekk kien jeħtieġ li jara minn fejn jakkwistaha. Dan hu aspett industrijali tax- xogħol fl-iskultura li ħafna drabi jiġi injorat, perċ huwa denju ta' studju ikbar għax l-industrija tal-arti tipprovdi ħafna informazzjoni ġdida fuq il-metodu tal-artist. Ħafna kuntratti kienu jinkludu wkoll kundizzjoni fuq mil-liema barriera għandha tinqata' l-ġebla li kellha tintuża minn Pietro Paolo Zahra. Dawn il-klawżoli juru ti kemm min qed jikkummissjona x-xogħol u kemm l-iskultur kienu konxji dwar l-importanza tal-għażla t-tajba tal-ġebla u f'ċertu każijiet, kienet ukoll terġa' tintuża ġebla li kienet Fig. 5 Att mill-Arkivju Notarili fejn qed tissemma li Pietro Paolo Zahra kellu juża ġebla mill-barriera ta' Santa Vennera għall-anġli tal-Oratorju tal-Kurċifiss. (Ritratt: Arkivju Notarili Valletta). diġà użata; fatt li juri li l-ġebla, għalkemm komuni, kienet ukoll tiswa' l-flus fis-seklu tmintax f'Malta. Eżempju ta' dan huwa l-kuntratt fejn qed jiġi kkummissjonat ix-xogħol tal-bini u skultura fil-kor tal-knisja parrokkjali tal-Isla fejn saret kundizzjoni li l-ġebla għall-bini kellha tinqata' mill- barrieri ta' Kordin u tal-Floriana fejn il-Kapuċċini perċ l-ġebla għall-pavimentar tal-art kellha tinqata' minn Santa Vennera.1 L-istatwi tal-anġli fl-Oratorju tal-Kurċifiss fl-Isla wkoll huma mnaqgxin minn ġebla maqtugħa mill-barriera ta' Santa Vennera (Fig. 5).5 Dan juri li din il-ġebla kienet aktar addattata għall-iskultura u għalhekk probabbli kienet ta' kwalità aħjar. Il-maġġorparti tax-xogħlijiet ta' Pietro Paolo Zahra jin- sabu fi knejjes, għalkemm il-bottega tiegħu kienet ukoll tgawdi mill-patroċinju limitat tal-Ordni ta' San Ġwann kif Fig. 6 Att mill-Arkivju Notarili fejn qed tissemma deskrizzjoni dettaljata tal-artal li lum m'għadux jeżisti. (Ritratt: Arkivju Notarili Valletta). ukoll xi individwi nobbli. F'dan ir-rispett, Pietro Paolo Zahra ġieli naqqax skultura fl-injam għall-Galera Capitana'' meta kien imqabbad minn Fra Giovanni Puevo, is-segretarju tat-Teżor tal-Ordni. Individwi nobbli, bħalma kien it-tabib Filippo Gauci, kien ukoll ikkummissjona statwa fil-ġebel tal- Verġni Immakulata għal użu domestiku u privat. Min kien qed jikkummissjona x-xogħol kien ikollu ċertu poter fuq dak li kien se jitwettaq mill-iskultur u dan jiġi rifless ħafna fil-kuntratti li nsibu fl-Arkivji Notarili. Pietro Paolo Zahra kien ikollu jimxi ma' ċertu limitazzjonijiet, kundizzjonijiet, u talbiet li kien jagħmel l-individwu li kien qed jħallas għax- xogħol tal-iskultura. L-Agostinjani kellhom l-aqwa kwalità f'moħħhom meta kkummissjonaw ix-xogħol ta' skultura għall-artal ta' Sant'Antnin fil-knisja ta' San Mark fir-Rabat għax insistew li għalkemm Pietro Paolo Zahra seta' jit- lob l-għajnuna tal-bottega tiegħu, kien meħtieġ li hu biss inaqqax l-istatwi tal-figuri tal-anġli, l-iktar biċċa importanti tal-prospettiva.16 F'kummissjoni oħra, Pietro Paolo Zahra kien saħansitra limitat fl-għodda li kellu juża, f'dan il-każ il-piccone u l-iscalpello, sabiex jiġu mħarsa l-istruttura u l- pedamenti tal-knisja. Fil-kuntratti, insibu wkoll ħafna deskrizzjonijiet ta' artali li kienu jitniżżlu fil-kuntratt biex jagħmlu referenza għax- xogħol li se jsir. Dawn id-deskrizzjonijiet huma utli ħafna għall-istudjużi tal-istorja tal-arti speċjalment fejn l-artal li jkun qiegħed jiġi kkummissjonat fil-kuntratt partikolari sfortunatament m'għadux jeżisti minħabba li tkisser bil- gwerra jew inqered minħabba xi alterazzjonijiet li saru fil- knejjes. F'każ partikolari nsibu din id-deskrizzjoni tal-artal tar-Rużarju fil-knisja parrokkjali taż-Żejtun li m'għadux jeżisti: '… nella sua parte superiore un'angelo che porta una corona di rose, un pottino che sostiene una nuvola, due L-istudju tal-attività artistika tal-bottega ta' Pietro Paolo Zahra hija denja ta' iktar studju mhux biss għax hija parti es- senzjali mill-metodu ta' kif kien jaħdem u għalhekk tiżvela elementi importanti fuq ix-xogħlijiet ta' dan l-artist imma wkoll għax studju bħal dan jitfa' dawl ġdid fuq il-metodu u l-attività tal-bottegi reġjonali Maltin fis-seklu tmintax fi ħdan il-kuntest internazzjonali tal-Barokk Ruman. L-ARĊIPRIET, — . IL-KAPITLU FLIMKIEN. — MAL-KOMUNITÀ — SALEŻJANA JAWGURAW — IL-FESTA T-TAJBA