Wara li l-Ingliżi waslu fil-Gżejjer Mal- tin, l-inklużjoni ta' Malta fl-Imperu Kolonjali Ingliż ġiet formalment ap- provata mill-Kunsill Ingliż fl-1814 u konfermata fil-Kungress ta' Vjenna matul is-sena ta' wara. Fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann kien ikun hemm uffiċjal li kien joqgħod għassa għad-Daħla tal-Portil-Kbirgħal xi xwieni li kienu jbaħħru ġewwa fih. Dawn ix-xwieni kienu jiġu eżaminati biex jaċċertaw li ma daħlitx xi marda li kienet tittieħed. Nistgħu ngħidu li dak iż-żmien, ir-regulazzjonijiet dwar kwarantina kienu stretti ħafna u kienu skruplużi ħafna biex isegwuhom. Fra Giovanni Bighi kien xtara biċċa art u bena villa għall-użu personali tiegħu wara li kien irtira. Fra Gio- vanni Bichi kien jiġi n-neputi ta' Fabio Bichi, li aktar tard sar il-Papa Ales- sandru VII, u li kien għamel xi żmien bħala l-inkwiżitur tal-Gżejjer Maltin bejn l-1634 u l-1639. Bichi kien fis- servizz navali tal-Ordni u eventwal- ment ħa l-Kmand tal-Flotta tal-Papa li kienet topera fil-Lvant mal-iskwadru- ni Venezjani u Maltin fil-kampanja magħrufa bħala Candia. Fil-kapaċità tiegħu bħala ammirall tal-Flotta tal- Papa, Bichi kien strumentali fit-twaq- qif tal-isptar għall-baħrin ġewwa Civ- itavecchia fl-istati tal-Papa. Il-Pjanta tal-Villa saret miċ-ċelebri arkitett Lorenzo Gafà tal-Birgu u l-bini beda għal madwar is-sena 1675. Sfortunat- ment, Giovanni Bichi ma leħaqx ra l- bini komplut minħabba li safà vittma tal-pesta li ħakmet il-gżira fl-1676. Huwa ġie midfun fil-Kappella tas-Sal- vatur, il-Kalkara. Wara il-mewt tiegħu, il-villa waqgħet taħt il-pusses tan-neputi tiegħu, il- Kavallier Fra Mario Bichi. Fl-1712, huwa poġġa' għall-bejgħ il-ġnien u l- Palazz tas-Salvatur, u l-Balliju Fra Gio- vanni Sigismondo Konti ta' Schaes- berg ħa taħt idejh din il-propjetà. L-istess propjetà reġgħet ġiet mogħtija lill-familja Bichi fl-1718 meta kienet okkupata min Fra Giovanni Bichi ieħor, li jiġi n-neputi ta' Fra Mario. Saż-żmien li fih miet fl-1740, il-prop- jetà kollha ġiet magħrufa bħala Villa Bichi u wara l-isem ġie mdawwar għal Villa Bighi. F'Diċembru tal-1743: il-Maġġur Paolo Passionei, li kien ġie maħtur Inkwiżitur ta' Malta, għamel perjodu ta' kwarantina, li kien infurzat fuq il- vjaġġaturi kollha dak iż-żmien, fl-ist- ess Villa. Sa l-1763, saret ir-residenza ta' John Dodswoth, il-Konslu Ingliż ġewwa Malta. Fl-1784 l-aġent f'Malta ta' Katarina l-Kbira tar-Russja app- lika għand il-Granmastru Emanuel De Rohan Polduc biex idawwar Villa Bichi f'maħżen ta' proviżjon għall-użu tal-Flotta Russa fil-Mediterran iżda din l-applikazzjoni ġiet b'mod pulit rifjutata minħabba li l-Granmastru kellu xi suspetti oħra dwar il-pjanijiet tar-Russi rigward Malta. Fl-1791 il-Balliju Fra Nicola Frisari akkwista il-propjetà ta' Bighi. Meta il-Franċiżi invadew Malta fl-1798, kien hemm min isostni li l-Villa ġiet okkupata għal żmien żgħir minn Napuljun Bonaparte iżda m'hemm xejn dokumentat li jgħid li l-Ġeneral Franċiż xi darba kien joqgħod hemm, u fil-fatt hemm dokumenti iktar ta'min jafda fuqhom li jsemmu Pal- azzo Parisio fi Triq il-Merkanti fil-Belt Valletta bħala r-residenza tiegħu meta il-Franċiżi kienu f'Malta. Minħabba ir-rewwixta li għamlu l- Maltin kontra il-Franċiżi fejn dawn ġew imblukkati fil-fortifikazjonijiet tal-Belt Valletta u l-Kottonera, il-Villa ġiet abbandunata u ħafna mix-xogħol tal-injam li kien jinsab ġo fiha ġie meħud min xi individwi li kienu qed jipparteċipaw fir-rewwixta. Meta l- Ingliżi assumew. il-protezzjoni tal- gżejjer fl-1800, il-villa ġiet mgħoddija f'idejn il-Gvern Ċivili, u l-propjetà bdiet tiġi mikrija lil individwi privati fuq bażi annwali. Kien fil-fatt l-Ammiral Nelson innifsu li issuġġerixxa li Bighi kien post idejali għal sptar navali. Fl-1827, matul il-bat- talja ta' Navarino, kien hemm ħafna midruba kemm mill-flotta Ingliża u kif ukoll mill-flotta Russa li ġew mibgħuta lejn Malta. Infatti, kien ir-Re Ġorġ IV li ta l-permess lill-Ammiraljat li seta' jinbena sptar għal bżonnijiet tal-flotta. qed j l Għalkemm fiojeiiit Gun Bta Preżentement jiff Għaqda tal-Armar. B'hekk, is-sit ġie meħud kollu, inkluż Villa Bichi. Imbagħad, fit-23 ta' Marzu 1830, meta il-Ġeneral Maġġur Fred Cawvendish Ponsobv kien Gvernatur ta' Malta, il-Viċi Ammirall Sir P.Malcolm poġġa l-ewwel ġebla tal-isptar il-ġdid f'Bighi. Il-Bini tal-Isptar Irjali Navali Il-magħruf tabib u kittieb Malti, Sir Temi Zammit, li iktar 'il-quddiem okkupa l-kariga ta' Rettur tal-Uni- versità u li kien l-ewwel kuratur tal- Mużew Nazzjonali Malti, fil-ktieb tiegħu fuq l-istorja ta' Malta, kiteb li 'il-battalja ta' Navarino uriet l-impor- tanza li f' Malta irid ikun hawn Sptar Navali atrezzat b'mod tajjeb' Ħafna mill-midruba ġew mibgħuta lejn Malta fuq xwieni Ingliżi u mitfugħin ġol-Forti Ricasoli. Post bħal dan ma tantx kien komdu għall-midruba wara kollox, u għalhekk l-awtoritajiet tal-Flotta Rjali finalment iddeċidew li kien hemm bżonn ċert li jiġi mibni sptar Navali. L-isptar ta' Bighi jidher fuq għolja li tifrex lejn il-Port il-Kbir bejn il-ba- jja tar-Rnella u x-Xatt. Jidher li l-ew- wel persuna li rreferit għall-post bħala Bighi minflok Bichi kienet Sir Alexan- der Ball fl-1799. Lord Nelson u oħrajn komplew ikissru il-kelma għall-Pal- azz ta' Bughav u anke Palazz ta' Bugia. Kien ukoll Lord Nelson li ssuġġerixxa li l-Isptar Navali ġdid kellu jiġi sta- bilit ġewwa Bighi. L-ewwel ħsieb li kellu Nelson biex jiġi stabilit sptar Navali f'Malta jidher f'ittra datata 29 t'Awwissu 1803 miktuba fir-rebħa ġewwa Toulon. Huwa qal lil Ġeneral- Maġġur Villettes, li kien il-kmandant tat-truppi ġewwa Malta, 'Tidhirli, li jekk għandna nżommu t-truppi ġewwa Malta, għandna nistabilixxu Sptar Navali attrezzat sew/ 'Lejn tmiem is-sena 1803. il-post ġie eżaminat mit-tabib John Snipe, fiżiċista tal-flotta, li sabu bħala l-aħjar post għall-sptar navali. Il-Villa kienet imdawra b'ħafna artijiet fi stat għoli ta' kultivazzjoni, kapaċi li tipproduċi 'abbundanza ta' ħxejjex għall-użu tal-morda, u jekk jiġu mħawla siġar tal-lumi u larinġ, il-flotta f'dan l-istat kienet tkun mgħotija numru tajjeb ta' dan il-frott' Matul il-pesta tal-1813 il-Villa ġiet imdawwra għall-sptar dedikat lill-istess marda għat-tliet ibli- et fuq dik in-naħa tal-Port u ma kienx ħlief għall-Marzu tal-1829 li l-post kien mgħoddi lill-Flotta Rjali. Infatti kien finalment fl-1829 li ġie deċiż li Villa Bighi kella tiġi mdawwra għal Sptar Navali. Għal dan l-għan kien neċessarju li jitneħħew propjeta- jiet privati li kienu fil-viċinanza tal- artijiet tal-isptar biex b'hekk ikollhom kontroll komplut tal-Għolja tas-Sal- vatur. Waqt li kien qed isir xi tħaffir għall-pedamenti, xi ħaddiema sabu xi antikitajiet Eġizzjani li ġew trasferiti fil-Mużew Ingliż. L-ewwel ġebla ġiet imqegħedha mill-Viċi Ammirall Sir Pultenev Malcolm fit-23 ta' Marzu 1830. L-iskrizzjoni fuq il-ġebla tfakkar li 'l-edifiċi ġew disinjati mill-Kurunell George Whitmore tal-Inġiniera Rja- li mal-Viċi Ammirall Sir Pultenev Malcolm, Kmandant u Kap tal-Forzi Navali u Kummissjonant tal-Flotta Navali fil-Mediterran' u ġiet mibnija 'fuq spiża tan-Nazzjon Ingliż biex isservi bħala sptar għall-baħrin morda u midruba fis-servizz tar-Re fil-ħdax il-sena tar-renju glorjuz ta' Ġorġ IV fil-preżenza tal-Kaptani tax-xwieni tal-Majestà tiegħu, l-uffiċjali tad-di- partimenti varji tas-servizz pubbliku u l-assemblea kbira ta' diversi spet- taturi distinti' Id-disinn tal-isptar ta' Bighi huwa ġeneralment attribwit lill- Kurunell Sir George Whitmore (1775- 1862) li kien il-Kap tal-Inġiniera Rjali bejn l-1811 u l-1829 iżda b'waqfa twila f'Korfu matul dan iż-żmien. Huwa kellu karattru kreativ u kien ukoll kapaċi ħafna fl-arkitettura iżda ma kienx xi raġel daqstant umli. Iż-żmien li għamel Korfu għamlu ħabib kbir tal- Gvernatur, Sir Thomas Maitland, iktar magħruf bħala King Tom li probbabil- ment dan reħilu aktar ir-riedni milli kien suppost. L-arkitett Salvatore Xerri kien ap- puntat supretendent tax-xogħolijiet ġodda li kienu qed isiru u bħala assist- ent kellu lil ħuh Gaetano Xerri. Wara l-mewta ħabta u sabta ta' Salvatore fit-23 ta' Jannar 1830, Gaetano Xerri ġie mlaħħaq minflok ħuh u s-Sur J. B. Collins sar Segretarju tax-xogħolijiet. Salvatore Xerri twieled f'Ħal-Lija, fejn għex ħajtu kollha. Missieru Sav- erio mgħammied f'Ħaż-Żebbuġ kien jiġi mill-Patrijott Dun Mikiel Xerri. Jidher ukoll li Ga- etano Xerri kien magħżul diretta- ment mill-Forza Navali. Fit-12 ta' Bżar Diċembru tal-1833 waqtix-xogħolijiet ju f'Bighi, Hankev jw kiteb lid-Direttur tad-Dipartiment (suq tax-Xogħolijiet u Dehra ta' Villa Bighi mill-Forti Sant'Anġlu (ċ. 1864) Tiswijiet, is-Sur John Mackenzie, li, 'l-E.T. il- Gvernatur kien kuntent li nnomina lill-Perit Gaetano Xerri biex jieħu ħsieb id-Dipartiment tiegħek, vakanti wara l-mewt ta' G.M. Cachia beffet mil-ewwel ta' Jannar tal-18347 Fl-1844, Gaetano ġie ukoll imlaħħaq Assistent Supretendent tax-Xogħolijiet Pubbliċi taħt W. L. Arrowsmith. Huwa diffiċli li tiddistingwixxi bċertezza min għamel xiex ġewwa Bighi imma l-ħidma flimkien ta' Whit- more, Salvatore u Gaetano Xerri u forsi xi oħrajn ipproduċiet binja mill-isbaħ li ilha ssebbaħ il-Port il-Kbir għal ik- tar minn seklu u nofs. Brockdorff kien ukoll għamel xi tinqix fl-1840 li juri l-kumpless fl-aqwa tiegħu, qabel ma s-sit ġie maqgħud ma' numru ieħor ta' bini, bil-Kappella tas-Salvatur dejjem tidher fuq l-orizzont lejn ix-xellug. Ix-xogħolijiet tlestew fl-24 ta' Settem- bru 1832, bi spiża totali ta' £20,000. Postcard antika ta' Villa Bighi Dehra tal-lift ta' Villa Bighi. Dehra ġenerali ta' Villa Bighi mid-daħla tal-Port il-Kbir. L-arkitettura fuq in-naħat tal-Punent u Lvant hija ta' stil modern Doriku u mibnija b'sulari għoljin. Taħt iż-żewġ binjiet hemm passaġġ wiesgħa użat matul il-bini għat-trasportazzjoni ta' xi materjali. Ix-xogħlijiet kienu jin- kludu t-twaqqiegħ tal-ġnub annessi biex jagħmlu spazju għaż-żewġ żoni li kien ippropona Dr. Snipe. Erba nofs kolonni massiċċi b'frontispizju fuqhom ġew miżjuda mal-faċċata tat-tramuntana b'qoxra fuq il-fil. Par ieħor ta' nofs kolonni ġew miżjuda b'mod simili mal-faċċata tan- nofsinhar biex ikompli mal-faċċata tal-Villa bl-istil arkitettoniku tal-bin- jiet il-ġodda. Xi strutturi oħra ġew miżjuda fil- bidu tas-seklu li għadda meta fl-1901 ġie mibni l-blokk tal-isptar Ġenerali u fl-1903 ġew mibnija l-blokki tal- Mediċina. Il-blokk tal-isptar Ġenerali ġie mibni iktar lejn l-ilvant fil-waqt li l-blokk tal-Mediċina u il-lift ġew mibnija fuq in-naħa tal-punent tal- Il-proġett għall-lift kien in- fatti approvat mill- Inġinier Ċivili tal- j Flotta. Xi binjiet oħra f jinkludu — is-Sala Mentali li tinsab fin-nofsinhar tan- 41 naħa tal-Punent, li kienet ġiet komplu- ta madwar l-1890, kamra tad-duħħan (għas-sigaretti) fin-nofsinhar tan- naħa tal-Lvant u blokk iktar riċenti maqgħud mal-lift. Żewġ ċimiterji ġew allokati fl-artijiet tal-isptar fl-1840, wieħed għall-Mili- tari Protestanti u ieħor għall-Pazjenti Protestanti. Dawn ma komplewx jiġu użati — għad-dfin fl-1900 wara li l- Ammiraljat sab sit alternattiv fil-qrib tal-isptar. L-isptar ta' Bighi — kkontribwixxa għall-kura ta' diversi baħrin kull meta l-Mediterran ra ġewwa fih ostilità u ġlied. Dan għamel minn Malta 'l-in- fermiera tal-Mediterran2 Matul l- Ewwel Gwerra Dinjija (1914-1918), l-isptar Bighi akkomoda numru kbir ta' midruba mid-Dardanelli, fejn il- pazjenti ġew anke mitfugħin fil-kuru- turi. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, l-isptar kien sewwa sew fil-mira tal-bum- bardament qawwi minħabba li kien mdawwar b'ħafna stabbilimenti mili- tari. Numru mhux ħażin tal-binjiet ġew milquta jew mġarrfa għal kollox, li jinkludu it-teatru tal-X-Rav, in- naħat tal-Lvant u l-Punent, il-Villa u il-lift mill-ponta ta Bighi sal-isptar. Fl-1967, matul it-tieni darba li sar ir-rundown. tas-servizzi Ingliżi u l- ħaddiema tagħhom f'Malta, l-isptar f'Bighi kien wasal biex jagħlaq. F'Settembru tal-1970, l-Isptar ta' Bighi għalaq il-bibien għall-aħħar darba. Kien il-Ħamis 17 ta' Settembru 1970 meta it-tabib Kaptan CLT McClin- tock, l-uffiċjal mediku li kien qed jieħu ħsieb, matul ċerimonja żgħira iżda sinifikattiva, ippreżenta pittura tar-Ragħaj it-Tajjeb, xogħol Ġużeppi Cali, lil Dun Ġużepp Vella, Kappillan tal-Kalkara bħala l-aħħar tifkira. Ma- tul il-preżentazzjoni McClintock qal, 'Tnħossni imdejjaq li wara daqstant snin ta' servizz tajjeb tas-saħħa l-isptar ta' Bighi kellu jagħlaq il-bibien' Fl-1977 l-iskola tas-Snajja' li kien hemm l-Isla okkupat in-naħa tal-Lvant u l-Villa, fil-waqt li naħat oħra kienu okkupati minn skola sekondarja. Fl-1980 triq ġdida ġiet mgħoddija li kienet taddgħi mil-ġonna ta' Villa Portelli sa nofs is-sit ta' Bighi u l-isfel lejn ir-Rnella. Fl-1984 il-Villa ġiet ab- bandunata minħabba soqfa perikolużi u l-iskola tas-Snajja' ġiet trasferita lejn in-naħa tal-Punent. Binjiet oħra fil- kumpless tal-isptar u xi ġonna ġew imkissra jew mitlufa meta ġiet mibn- ija żona residenzjali fis-snin 80. Is-sala mentali qed tiġi użata mis-Soċjetà tagħna bħala maħżen tal-armar. Il-blokktal-Mediċinakien riċentament użat bħala bażi tal-Media Center tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni, u bħalissa huwa użat mill-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija. Il-blokk li hemm maqgħud mal-lift kie ġie riċentament maqlub għal ċentru ta' matul il-jum għat-tfal. Partijiet min-naħat tal-Lvant u l-Pu- nent kienu sa ftit żmien ilu użati bħala maħżen ta' xi materjal żejjed tad-Di- partiment tal-Edukazzjoni. Sezzjoni- jiet varji tal-bini fis-sit ġew prattika- ment abbandunati għal ħafna snin u huwa għalhekk li dan l-aħħar reġgħu saru sforzi ġodda biex jiġu rrestawrati għall-istat oriġinali tagħhom. Nota Editorjali: Nittamaw li l-partijiet abbandunati ta' din il-binja storika jiġu rrestawrati u użati għall-benefiċċju tal- poplu tal-Kalkara, kif sar riċentement fil-Kappella tas-Salvatur.