Nistgħu ngħidu li meta f'pajjiżna beda jaħdem is-servizz tal-ferrovija f'Marzu ta' l-1883, bil- mod il-mod Birkirkara bdiet tinbidel kemm fil- mod ta' ħajja u għajxien kif ukoll fl-istruttura fiżika mal-firxa ta' seklu, imma li qabdet ritmu aktar mgħaġġel minn wara t-Tieni Gwerra Dinjija 'l hawn. Fis-sena msemija ir-raħal strutturalment tista' tgħid li kien għadu dak li kien forsi sa mis-seklu sbatax. Il-ħajja tan-nies ukoll kien għadha marbuta ma' ritmi prevelentement agrikoli. Għalkemm sa dak iż-żmien kien diġa' faqqas għadd ta' parroċċi u lokalitajiet, wieħed għadu jiftakar sal-bieraħ oqsma wisgħin ta' raba' lejn l-Imrieħel, fuq iż-żewġ naħat tal-Wied li jieħu lejn l-Imsida, fis-Swatar, tas-Salib, lejn Wied Għollieqa, l-inħawi fejn illum hemm San Ġwann u l-Kappara, il-Minsija, Wied Għomor, is-Swieqi, ta' l-Ibraġ, tal-Balal u l-Iklin. Tista' tgħid li sakemm ma nbnewx, familji Karkariżi kienu għadhom jaħdmu raba' li kellhom jew kien imqabbel għandhom fl-inħawi msemmija. Hekk fiċ-ċensiment tal-1861 jissemmew ma' l- 460 bejn ħaddiema fir-raba' u rgħajja. Naturalment kien hemm bosta snajja' antiki li kien għadhom ikarkru u li jissemmew fiċ- ċensiment tal-1861. Dawk li jaħdmu t-trizza, li għalihom Birkirkara kienet imsemmija, kienu 352 ruħ, għalkemm ma jissemmewx il-fuħħarin, xogħol li għalih il-Karkariżi kienu msemmijin ukoll. Kien hemm attivitajiet relatati ma' dik li darba kienet l-industrija tal-qoton u l-insiġ, 305 ruħ. Kien hemm ukoll 115 mastrudaxxa, 372 li jaħdmu fil-bini. Kien hemm 267 ħajjata nisa u rġiel, jew nies b'ħidma relatata. Il-bini ta' dik li kienet il-fabbrika tat-tadam f'Misraħ l-Istazzjon. Kien hemm ukoll 22 kalessier, 98 burdnara bil- karrettun u mal-240 reffiegħa u market bovs. Imbagħad kien hemm sittax-il professjonist, 27 impjegati tal-gvern, 53 negozjanti, 132 kellhom xi tip ta' ħanut, 35 kienu furnara, 22 ħaddieda. Kien hemm ukoll 7 arġentiera (1), għax ta' min ifakkar li kien iż-żmien ta' l-aħwa arġentiera Cannataċi, li tant kienu magħrufin għax-xogħlijiet tagħhom. Mill-istess ċensiment, kif ukoll minn dak ta' qablu ta' l-1851 u minn dawk ta' warajh ta' l-1871 u ta' l-1881 nieħdu li l-popolazzjoni tar-raħal innifsu Dehra ta' Birkirkara min-naħa tal-Fleur-de-Ivs u kienet tkun ta' madwar 6000 jew ruħ. Iżda f'dak qabel ma żviluppaw l-inħawi bejn din it-triq u Triq li kien sar fl-1891 naraw li din telgħet fi żmien Mananrino. relativament qasir għal madwar 7000 ruħ(2). U dan fi żmien li fih kienu qed jinqatgħu diversi parroċċi ġodda. Ta' min ifakkar li sa dak iż-żmien l-abitat tar-raħal kien biss il-parti l-antika li nafu llum, kollha mixħuta n-naħa tat- Tramuntana tal-wied, magħmula minn kwartieri ta' toroq u sqaqien imsensla ma' Triq il-kbira u parti żgħira n-naħa l-oħra magħmula mill-parti t'isfel ta' Triq l-Imrieħel u dik li llum magħrufa bħala Triq Vittorio Cassar. Iżda bis-serviz tal-ferrovija, Birkirkara bdiet tieħu importanza u xejriet oħra. F'dawk iż-żminijiet ukoll il-ħidma industrijali, marittima, u ta' negozju kienet ikkonċentrata fil-Port il-Kbir u l-inħawi madwaru. Ma setax jonqos għalhekk li jkun hemm ukoll Karkariżi li jfittxu l-għajxien tagħhom f'ħidmiet hemmhekk. il-figuri mogħtija aktar 'il fuq, ta' burdnara u reffiegħa, taqta' dawk involuti fil-qasam tal-bini, jagħtik x'taħseb ukoll dwar dan. Imma issa beda jiġri wkoll li dan is-servizz regolari għall-Belt Valletta u magħha l-port u t-tarzna, meta kien hemm ukoll is-servizz tal-laneċ fil-port, beda jagħmel lil Birkirkara bħala post ta' residenza konvenjenti għal min kien impjegat f'dawk l-inħawi. Kien hemm każi ta' nies li ħarġu mill-Belt u fittxew li joqogħdu band'oħra qrib, għax din kienet prattikament qed tisplodi fl-għadd tal-popolazzjoni. Kien hemm ukoll nies min-naħa ta' ġewwa li sabu mpjiegi fil-Belt jew fil-port, u għalhekk issa Birkirkara saret għalihom post ta' abitazzjoni konvenjenti, għax kienu jaslu għax-xogħol jew lura minnu fi żmien qasir. Qabel il-ferrovija kienet diġa bdiet tiżviluppa ġmielha Triq Fleur de Lvs, speċjalment sa Triq Brighella ta' llum. Dan wieħed jista' jarah mit-tip ta' ħafna mid- J. Triq Mannarino hekk kif infteħet fis-snin djar li hemm f'din il-parti meta jitqabbel ma' dak tal- għoxrin tas-sekli li għadda. parti ta' barra tagħha. Fil-parti ta' ġewwa dak iż- żmien kien għad hemm ukoll waħda mill-imtieħen tar-riħ li kien hawn f'Birkirkara. In-nies issa bdiet tfittex l-inħawi qrib l-istazzjon li bdew jiġu żviluppati f'zoni residenzjali ġodda: Triq Fleur de Lvs innifisha u t-toroq li joħorġu minnha, it-toroq ta' taħt l-istazzjon u l-Wied innifsu lejn Ħal Balzan. Hekk allura ta' min isemmi Triq il-Kolleġġjata u Triq S. Vincenz, it-telgħat mill-Wied lejn Fleur de Lvs u lejn il-Knisja l- Qadima (li fl-1894 (3) tnaddfet mit-tiġrif u eventwalment bdiet tintuża s-sagristija tagħha għan-nies tal-qrib li kienu qed jiżdiedu), Triq tal-Karmnu (il-knisja u l-kunvent inbnew fl-1892) Triq Kulleġġ u l- Kulleġġ San Alwiġi nnifsu (1896) u Triq Santa Tereża. Dawn tista' tgħid żviluppaw fis-snin ta' bejn il-bidu tas-servizz tal- ferrovija u l-Ewwel Gwerra Dinjija (1914-1918). Wara din il-Gwerra u l-għoti ta' l-Awtonomija tal-1921 bdew iseħħu tibdiliet radikali oħra. infetħu żewġ toroq ġodda li waqt li ħaffew il-mogħdija tat-traffiku bejn il-Belt u n-naħa ta' ġewwa tal-gżira, taw skop għal żvilupp urbanistiku. Waħda kienet Art Nouveau fi Triq B l-oħra Triq Mannarino u motivi ta' l-istess rared. stil fl-arkitettura ta' l-iskola i i qabel kien tneħħa l-pont il-qadim tal-Wied li kien quddiem il-Klabb tal-futbol ta' llum u sar minfloku dak tal-bidu ta' Triq Santu Rokku. B'hekk it-traffiku seta' jgħaddi aħjar lejn il- ts l Furdulis. Iżda t-traffiku lejn l-Imsida kien għadu jrid. J Dehra tal-pitkalija ta' Birkirkara li kienet sa nofs jitla' minn ħdejn San Pawl u jaqbad Triq l-Imsida l is-snin sebgħin, kienet tarma f'Misraħ l-Istazzjon, mis-Suq tar-Raħal, billi jgħaddi minn dik li kienet flimkien mal-venda tal-karozzi tal-linja. magħrufa bħala Pjazza Infern. għalhekk kienet speċi ta' bvpass għal dak iż- żmien, billi issa t-traffiku ma baqax jgħaddi aktar mill-parti l-qadima tar-raħal, iżda mill-wied jitla' għal Triq Mannarino u jibqa' ħiereġ lejn l-Imsida u l-Belt minn hemm. Ma' l-iżvilupp ta' Triq Mannarino żviluppaw dik il-ħabta wkoll toroq bħal Triq il-Qalb imqaddsa, Triq Santa Marija u parti minn Triq Dun Filippu Borg. Triq Salvu Psalla ta' llum, il-parti ta' ġewwa, bdiet tiżviluppa l-aktar wara li ntemm is-servizz tal-ferrovija (1931). Ħafna minnha għadna niftakru l-/inja tal-ferrovija bejn ir-raba' lil hemm mill-'flats' tal-gvern li kienu nbnew qabel l-aħħar gwerra. Kif niftakru wkoll il-parti l-oħra tal-linja simili li kien hemm 'l barra mill-Kulleġġ San Alwiġi lejn Sant'Anton. F'dawn l-inħawi, anzi sewwasew fil-pjazza ta' quddiem l-istazzjon tal-ferrovija, f'dak iż-żmien kien ikun hemm il-pitkalija fejn il-bdiewa kienu jġibu l-prodotti tar-raba' tagħhom, u xerrejja/bejjiegħa kienu jiġu huma wkoll bil-bhejjem u l-karrettuni, jixtru u jmorru jbiegħu fir-raħal innifsu, irħula qrib u lejn Tas- Sliema. Kien hemm ukoll il-fabbrika tat-tadam li għad hemm il-bini tagħha waqt li wara li spiċċat il- ferrovija, il-pjazza saret il-venda tal-karozzi tal-linja u l-istazzjon sar ġnien pubbliku. Aktar 'l isfel kien inbena ir-Roxv Cinema li mbagħad għalaq għal kollox fis-snin tmenin tas-seklu li għadda. il-faċċata, aktarx deco' ta dan il-lokal, hija forsi eżempju uniku ta' dan l-istil fir-Raħal. Triq Brared infetħet prinċipalment biex tilħaq is-sit fejn fl-1962 bdiet tiela' l-iskola primarja li naraw illum, u li sas-snin ħamsin tas-seklu li għadda kienet b'żewġ sulari biss. Ma' din bdew jiżviluppaw għall- ewwel Triq l-Isqof Labini, Triq Anġlu Mallia, Triq Ġanni Borg, parti minn Triq Franġisk Saver Caruana, li damet ħafna magħrufa bħala Anġlu Mallia Junction b'riħet hekk ukoll parti minn Triq Bwieraq. Ta' min isemmi li kemm fi Triq Mannarino kif ukoll fi Triq Brared, u sa ċertu punt fi Triq Fleur de Lvs 'il barra insibu l-ftit eżempji ta' bini stil Libertv jew Art Nouveau, li għandna f'Birkirkara, u li dik il-ħabta kien popolari ħafna fi gżiritna, l- aktar f'Tas-Sliema. Dan l-istil kien jieħu xejriet differenti Ni skond il-pajjiż u skond il-perit- Il-faċċata tat-Teatru-Talkies disinjatur. Kien hemm dak ta' Roxx fil-parti ta' ġewwa ta' J. I.Ewropa kontinentali. li Triq Fleur-de-Lvs, l-aħħar ġeneralment kien aktar floreali wieħed li għalaq f'Birkirkara. f 1; stravaganti, waqt li dak Naturalment f'Birkirkara ma nistennewx li nsibu xi xogħlijiet bħal ta' Anton Gaudi f'Barċellona jew ta' Victor Horta fil-Belġju. Anqas qatt ma kien hemm ukoll bini b'dan l-istil bħalma kien hemm f'tas- Sliema u li sfortunatament dan l-aħħar inqered. Insemmu hawn xi djar li hemm fi Triq Mannarino, kantuniera ma' Triq il-Qalb Imqaddsa, u oħra fi Triq Brared kantuniera ma' Triq Ġanni Borg, kif ukoll il-faċċata tar-Roxv. Vagament f'dan l-istil kienet ukoll il-Villa Eugene li kien hemm fuq ir-riħ tat-telgħa fil-bidu ta' l-istess Triq Mannarino u li dan l-aħħar twaqqgħet biex ġie żviluppat is-sit. Nistgħu nsemmu wkoll żewġ ringieli ta' djar, waħda 'l isfel fi Triq Mannarino, fuq ix-xellug int u sejjer lejn l-Imsida, u l-oħra fi Triq Fleur de Lvs qrib il-knisja tal-Madonna tal-Karmnu. Dan l-istil jidher ukoll fix-xogħol tal-ħadid ta' gallariji, loġġijiet u parapetti ta' djar oħra, filwaqt li ċerti motivi li tal-libertv baqgħu jintużaw sa wara t-Tieni Gwerra wkoll. Influssi ta' l-istess stil jidhru fid-disinn estern ta' l-iskola primarja li diġa' ssemmiet aktar 'il fuq (4). Ta' min isemmi wkoll li l-ammistrazzjoni tal-ferrovija kienet torganizza servizzi speċjali għal Birkirkara kull meta kien ikun hemm xi ċirkustanza speċjali bħall-festa titulari ta' Santa Liena (5) jew dik tal- Madonna tad-Duttrina, li kienet saret il-festa sekondarja u li kienet tħabbatha sew ma' dik titulari għall- popolarita' li kienet tgawdi sa' l-1936. Imbagħad meta s-servizz tal-ferrovija ntemm fl-1931, u fl-istess sena waqaf ukoll is-servizz tat-tram li kien jasal sa qrib l-istazzjon ukoll, dan l-istess stazzjon inbidel fi speċi ta' ġnien pubbliku għan-nies ta' Birkirkara, kif, wara tibdil divers li sar fih f'dawn l-aħħar għoxrin sena, għadu sal-lum. Fih twaqqfu wkoll xi monumenti, bħal dak b'tifkira tal-vittmi tat-Tieni Gwerra Dinjija, dawk għal Karin Grech, il-pittur Ġużepi Briffa u s-surmast Tumas Galea. Il-bini nnifsu sa l-1994 kien jintuża għal diversi uffiċċji tal-Gvern bħal dawk tax-xogħijiet pubbliċi, tad- dawl u l-ilma u tas-sanita'. Bit-twaqqif tal-Kunsill Lokali fl-aħħar sena msemmija, il-bini ta' l-istazzjoni kien użat bħala s-sede tal-Kunsill għal Birkirkara. Il-Kunsill ġieli organizza wkoll attivitajiet pubbliċi fil- ġnien innifsu. Baqa' hekk sa l-inawgurazzjoni taċ-Ċentru Ċiviku l-ġdid wara l-Bażilika Elenjana, fl-1999. Illum għadu jintuża għal xi attivitajiet oħra li jorganizza l-istess Kunsill Lokali. 1 Wintson L. Zammit: Birkirkara fis-Seklu XIX (Kunsill Lokali - 1995) Jissemmew ukoll 109 bejn barklora u sajjieda, li jista' jkun li kienu fl-Imsida. 3 VellaE.B: Storja ta' Birkirkara 4 Dan l-istil irnexxielu jinfiltra wkoll fit-twieqi tat-troll tas-Santwarju tal-Madonna tal-Ħerba meta dan tkabbar fis-snin għoxrin tas-seklu li għadda mill-periti Andrea u ibnu Edwin, kif ukoll fid-disinn intern tal-kappella ta' l-Oratorju 91910) 31 B, Qrejżu Street, Birkir Tel.