STUDJUŻ MALTI TAS-SEKLU TMINTAX Studju ta' Ġ. IPA l-ġrajja tal-Lsien Malti tinkiteb kif għandha tkun mik- tuba, insiru nafu b'kemm-il isem ta' studjużi jew kittieba li l-lum, lanqas biss smajna bihom. U aktar ma nitbiegħdu minn żmenijietna aktar nifirħu meta, nsibu xhieda ta' ħidma lingwisti- ka jew letterarja fil-qasam tal-Malti. Nifirħu għax kull ma nsibu b'taħbit kbir; imma kull ftit jiswa ħafna biex nippruvaw li, min- kejja tat-tfixkil kbir li kien hawn fil-pajjiż imħabba l-pieġudizzi soċjali-kulturali ta' ħafna Maltin u tal-ħakkiema tagħhom, minn dejjem kien hawn nies li kellhom għal. qalbhom l-istudju tal-Mal- ti—ilsien art twelidhom. Fuq dawn l-ewwel ħaddiema ta' l-ew- wel nofs tas-Seklu Tmintax insibu jsaltan il-Kanonku Għawdxi Agius De Soldanis Hi ħalla manuskritti u dokumenti oħra biżżej- jed biex minnhom tinkiteb ħajtu u l-istorja tal-ħidma letterarja ta' żmienu. Semmejna 'l De Soldanis, l kien l-aħjar fost ħafna oħra iċken minnu li bil-ħidma tagħhom hejjew it-triq, għenu jew rifdu x-xogħol tal-Kanonku Għawdxi—nies bħall-qassis F'rances- co Wzzino u Ignazio Saverio Mifsud. U fuq bniedem studjnż ieħor ta' din ix-xorta, qassis ukoll, irrid nitkellem f'din il-kitba— qassis li kien igħix fi żmien De Soldanis u kien ħabib tiegħu— Dun Ġwann Cachia. Għedt li sa. nitkellem fuq Dun Ġwann Cachia, Imma fuq ħajtu ma nista' ngħid xejn, għax għadu ma nstab xejn bir-reqqa. Infakkiu għalhekk il-ħidma tiegħu bħala studjuż tal-Malti u għall-mument niftakru biss li kien igħix f'nofs is-Seklu Tmin- tax. De Soldanis isemmih bħala qassis għaref li kien jaf sewwa l-Għarbi qadim u modern u li kien jikteb il-Malti b'karattri mħallta—Latini u Għarbin (1). Meta kiteb hekk il-Kanonku Għawdxi kien qed isemmi li ħafna Maltin u barranin kienu jik- tbu l-Malti kulħadd kif jogħġbu, waqt li x'uħud jew kienu jin- qdew biss bil-karattri Rumani jonkells, bħal Dun Ġrwann Ca- chia, b'karattri mħalltin. Dun ĠWANN CACHIA 7 Qabel naraw x'idea kellu Dun Ġwann ta' l-ittri li jeħtieġu biex jitfissru l-ħsejjes foniċi ta' l- alfabet Malti nieqfu ftit u ngħi- idu kelmtejn fuq is-seklu li fih għexu huwa, De Soldanis u l-qat- għa studjużi oħra ta' dak iż-żmien. Inġib 'bil-Malti dak li ktibt fl-istudju tiegħi: Unptiblished Maltese Dictionafies (2): ''IL-ew- wel ħidina lessikali tnisslet f'Malta fis-Seklu Tmintax. Issa dan is-seklu ra l-Ordni sejjer lwa mill-ħażin għall-agħar u jitbaxxa, imma mbagħad, flimkien mas-seklu ta' qablu, kien ukoll iż-żmien li fih, iktar minn kull żmien ieħor qabel, l-Arti u x-Xjenzi għad- dew 'il quddiem f'dawn il-gżejjer. Ħafna pitturi u skulturi fil- knejjes tagħna, kif ukoll fil-bereġ, fil-palazzi eċċ., ġejjin minn dan iż-żmien li fih ukoll għexu Isouard u Azzopardi, li għamlu isem sabiħ fid-dinja tal-Mużika, Tabilħaqq, mill-aħħar nofs tas- seklu Sbatax kien tqanqal qawmien nazzjonali mill-Commen- datore Abela, l-ewwel storiku Malti, li fetaħ għajnejn il-pajżani tiegħu u ġagħalhom jagħarfu u japprezzaw il-wirt tagħhom naz- zjonali—sens ta' importanza. nazzjonali mħeġġeġ mis-sehem dej- jem jikber li Malta kienet bdiet tieħu fil-Pulitika ta' l-Ewropa, mill-kwiet u l-paċi li ġew wara l-waqgħa tas-setgħa tat-Tork u mill-għadd sabiħ ta' Mss u kotba stampati qodma li kien hawn Malta fil-libreriji privati. U dan il-qawmien intellettwali maż- żmien infexx f'interess għaqli fl-ilsien tagħna. Ara kemm, li wara, li fl-aħħar nofs tas-Seklu Tmintax instabu ċ-ċippi li mill- iskrizzjoni ta' fuqhom l-Abbċ Barthelemv sawwar mill-ġdid l-al- fabet Feniċju, l-ilsien Malti beda jitqies bħala 'muftieħ għal ħafna serraturi' il-għaliex, bil-għajnuna tiegħu, l-istorja u t-tra- dizzjonijiet ta' dawn il-gżejjer setgħu jkunu studjati aktar bir- reqqa'' u għaliex l-istudjuż Malti ''bil-kultura tiegħu tal-Punent u billi kien jaf ix-xjenza moderna b'dak kollu li ġġib magħha, seta' joħroġ b'ideat progressivi biex jistudja u jgħarbel il-probic- mi tal-Lvant, sew ta' l-eqdem żmenijiet bikrija jonkella tal-lum, u jgħaddi dak li jsib lill-istudjużi tal-kontinent f'għamla li tkun ta' siwi'. Ir-riżultat kien li studjużi, sew Maltin kemm Kava- lieri, bdew kulħadd bl-impika biex joħorġu grammatki tal-Malti u dizzjunari li, b'xorti ħażina, intilfu, Ma kienx interess imnissel mill-għażż li l-Kavalieri kienu jieħdu fil-Lsien Malti. Huwa minnu li aktarx kien imnissel mill- IL-Marti kunżità, imma, trid xi ħaġa iktar minn kurżità biss biex issib Ka- valier Franċiż jistudja mhux biss il-kiiem u l-idjomi Maltin l-ik- tar mexxejja, imma wkoli il-varjazzjonijiet djalettali u d-divren- zji tal-fonetika u l-intonazzjoni bejn l-ibliet u l-irħula ta' gżira ċkejkna bħal Malta. Frederick W. Rvan, li diġà ikkwotajna mill- ktieb tiegħu The House of the Temple (London, 1980) jikteb hekk fuq dawn is-sevants: VKavalieri kienu jistudjaw il-Malti kulħadd għal rasu. Wieħed minnhom, il-Balliju de Neveu (8), kien jafu 'hekk tajjeb il-Malti illi jg għidu li kien igħidlek mill-ew- wel, mill-aċċent, m'imnejn bu min qed jitkellem ' (p. 189). Bar- ra minn dan, il-Kav. Turgot kiteb hekk iil De Soldanis minn Pariġi fil-81 ta' Ottubru, 1758: ''Ho ceduto la granmutica (i.e. De Soldanis isemmi dan l-istess 'Tournon bħala l-awtur ta' grammatka tal-Malti li qatt ma kienet pubblikata. (3) Dan il-Bali Neveu dam ħaj sa ma l-Ordni tkeċċa minn Malta b'ordni ta' Napuljun u baqa' jaħdem biex l-Ordni jerġa' lura hawnhekk. Fi żmien l-Imblokk ingħażel flimkien ma' żewġ Kavalieri oħra biex jiġi jistħarreġ jekk il-poplu riedx l-Ordni lura. Żbarka San Pawl il-Baħar u l-Maltin flimkien mal-Għawdxin li semgħu bil-wasla tiegħu marru jiġru jilqgħuh u. jgħajtu Viva l-Gran Mastru Hompesch Viva l-Balliju Nċ- veu', Imma biex ma jinqalax tixwix iktar Vivien, li kien qed jagħmel flok Ball, ordna li Neveu u sħabu jerġgħu jintbagħtu lura minn Malta bla, telf ta' żmien. Fis-7 ta' Ssttembru 1799 Giuseppe Dalmas kiteb lil Hompesch fejn qallu li l-mewt tal-Bali Neveu ftit wara li reġgħu bagħ- tuh minn Malta kienet qanġlet l-għali tal-biċċa l-kbira tal-Maltin. Għal- kemm għad ma sibna xejn bil-miktub, nistgħu nissoponu li waħda mir- raġunjiet li Neveu kien daqshekk maħbub: mill-Maltin kienet sewwa sew il-għaliex kien jaf hekk tajjeb bil-Malti li setgħu jitkellmu miegħu qisu kien wieħed minnhom. (Ara għal tagħrif ieħor fuqu Mons. A. Mifsud: Qrigine della Sovranità Inglese di Malta, Malta, 1907, pp. 342-363). Den ĠWANN CACHIA 9 Minu dan l-entużjasmu kollu għall-istudju tal-Malti nibtu fis-Seklu 18 hafna, Kavalieri li, mixteqin li jitgħallmu sewwa bil- Malti, talbu lii-De Soldanis biex jiktbilhom: grammatka ħalli tkun t'għajnuna lil-dawk fosthom li jiġu Malta bħala novizzi jew biex mervu żnuen fuq ix-xwieni u ma kenux jistgħu jiftiebmu mal-Maltin. De Soldanis inxeħet għal dil-biċċa xogħol u fl-1750 ħareġ il-grammatka Della Lingua Punica ecc. Sakemm. tlestiet dil-grammatka De Soldanis ħtieġlu jishar hafna għax ma kellux wisq fuqhiex jibni. Il-ħsieb ewlieni tie- għu kien li jsawwar alfabet li bih kulħadd ikun jista' jikteb u jaqra l-Malti b'karattri Latini. Imma milli stajna naqbdu, qabel ma wrieha d-dawl ta' l-istampa De Sol- danis bagħat il-Ms. lill-ħabib tiegħu Dun Ġwann Caclia biex jara l-fehma tiegħu x'kienet fuq l-ittri ta' l-alfabet li kien għa- żel, Dan nistgħu ngħiduh mill-ittra ta' tweġib ta' Cachia, mik- tuba nhar is-27 ta' Settembru, 1749, jiġifieri qisu sena qabel ma De Soldanis ħareġ il-grammatka f'Ruma (5). Minn din l-ittra, nsiru nafu mhux biss xi kriterju ried jimxi fuqu Dun Ġwann Ca- chia għall-kitba tal-karattri li għandhom jintużaw biex ifissru l- ħsejjes tal-Malti imma wkoll, jekk nistudjaw l-alfabet li ħareġ De Soldanis sena wara, x'effett kellu Cachia fuq il-grammatka tal-Kanonku Għawdxi. Din l-ittra ta' tweġiba nistgħu għalhekk inqisuha bħala dokument importanti, l-iktar meta niftakru kemm snin u kemm sistemi kellhom igħaddu jew jitqallbu qabel ma l- Malti seta' jissaħħaħ u jinkiteb b'ortografija waħda offiċjali. Il-fehma ta' Cachia fi ftit kliem kienet din. L-ilħna tal-ger- żuma, fil-Malti, bħal m'hi l-għ, ma tistax tfissirhom u tiktibhom b'ittri ta' l-affabet Latin, għax jekk tagħmel hekk kull ma jib- qa' jkun donnu ġisem mingħajr ruħ. Dan ġralhom l-Ispanjoli, li l-ilsien tagħhom fih ħafna għidut Għarbi. Dehrilhom l-Ispanjoli li kellhom jinqdew bl-alfabet Latin u ġara li l-kelma tilfet l-is- pirtu u l-lum ma jistgħux jagħżlu nisel ta' kelma minn nisel ta' 10 IL-Manti kelma oħra. Trid tagħżel fil-kitba bejn il-ħoss Malti Q fil-kelmiet Qerr (Ker), Qormi (Kormi) u Qaws (Kaws) u l-ħoss ta' Q (Co) Għarbija fil-kelmiet Qargħa (Kargħa), Qaddis (Kaddis), Qarn (Kan), Qasir (Kasir) eċċ. Hemm imbagħad Kabar, fejn tindifen, u Chabar, fejn jitqiegħed il-fus tal-ħadid, li jfissru ħaġa diffe- renti waħda mill-oħra u li għandhom pronunzja diversa. L-istess għall-ħsejjes d-u dh, u tu th, li bejniethom tgħaddi xi ftit tad-divrenzja.