10 Snin. mit: Twaqqif tas- soċjetà Mużikali iomdċ Il- Qrendi fl-Ewwel Ġranet tat-Tieni Gwerra Dinjija Kien it-Tnejn 10 ta' Ġunju 1940 fis-sebgħa ta' filgħaxija li d-dittatur faxxista minn Piazza Venezia, Benito Mussolini, għamel dikjarazzjoni ta' gwerra kontra l-alleati li kienu l-Ingilterra, Franza u l-Imperu Ingliż. Billi Malta kienet Kolonja ta' l-Imperu Ingliż, awtomatikament iddaħħlet fil-gwerra wkoll. Din id- dikjarazzjoni ma kinitx sorpriża għall-Maltin u ħaduha bil-kalma għax kienet mistennija minn ħin għall-ieħor. Tant hu hekk li kmieni filgħodu l-Banco di Roma bla ebda avviż ta' xejn għalaq il-bibien tieghu u bil-flus imġemma' tal-Maltin telqu lejn l-Italja. Ingidmu ħafna nies, uħud mill-Qrendi ingannati fuq il-pariri ta' xi wħud li kienu jissimpatizzaw mat-Taljani; poġġew kull ma kellhom f'dan il-Bank u malajr bla ħsieb sabu ruħhom lampa stampa. Eluf ta' nies inġabru l-Belt u saru dimostrazzjonijiet kbar kontra t-Taljani, iżda kollu għal xejn, għax kollox kien mahsub minn qabel u l-Bank kien vojt. Il-pulizija kellhom biċċa xogħol biex jikkontrollaw lill-folla rrabjata. Dakinhar stess miet wieħed minn nies magħrufa fil-Qrendi, missier l-Avukat Ġużeppi Cassar, li wara li wasal id-dar mill-Belt ħassu ħażin u ndifen fl-ewwel jum tal-gwerra l-għada l-11 ta' Ġunju 1940. Nistgħu ngħidu li kien wieħed mill-pilastri tas-Soċjetà Lourdes. Kienu l-għada, it-Tlieta 11 ta' Ġunju 1940 li għall- ħabta tas-sitta u nofs ta' filgħodu nstemgħet tidwi s- sirena ma' Malta kollha. Ħafna nies ħasbu li qiegħda ddoqq bħala prova, billi minn qabel konna drajna nisimgħuha. Din id-darba kienet bis-serjetà. Kienet twissija ta' l-ewwel attakk mill-ajru li seħħ. F'dan iż- żmien tajjeb li nsemmi li l-popolazzjoni ta' Malta kienet tgħodd xi 250,000 ruħ li minnhom sittin fil-mija kienu illitterati, faqar ma' kullimkien, ħafna nuqqas ta'kumditajiet fid-djar, l-aktar sanitarji. Vera li l-kera kien irħis, iżda l-pagi wkoll kienu baxxi. Konna għadna nużaw it-tliet ħabbitijiet, u soldi. Ftit kellna difiżi qawwija dakinhar ħlief xi ftit fortizzi 'l- hawn u 'l hinn, biss il-port kien ikun mimli vapuri ta' kull tip. L-anzjani jiftakru l-port mimli bil- battleships bħal H.M.S. Barham, Warspite, Roval Qak, Roval Sovercign, Queen Elizabeth, Renown u Konna naraw ukoll f'dawk iż-żminijiet aircraft-carriers ittajru ajruplani ta' żewġ ġwienaħ bħal Gladiators u Swordfish, fosthom il-Glorious, Furious, Courageous u l-Eagle. Il-Gvernatur ta' Malta kien Lieutenant General William Dobbie. L-ewwel attakk mill-ajru sar minn għaxar ajruplani Savoia Marchetti bi tliet magni li ttajru f'għoli ta' 20,000 pied. Ftit wara dehru sebgħa oħra bi skorta ta' disa' ajruplani tal-ġlied tat-tip Macchi 200. Attakkaw il-Port il-Kbir, bi tlett ibliet iduqu l-ewwel bombi, Ħal Far, lejn Birżebbuġa u Bengħisa. Sar attakk ieħor immirat għal fuq il-Fortizza ta' Sant'Iermu fejn inqatlu erba' suldati, u Bov Soldier Philip Busuttil li kellu sittax-il sena, kollha tar-Roval Malta Altillerv. F'Sant'lermu kien hemm suldat mill-Qrendi, ċertu John Tabone li joqgħod f'wieħed mis-sqaqien ta' Triq it-Torri u għadu ħaj sal-lum. Attakkaw ukoll Ħaż-Żabbar, Ħal Tarxien, il-Marsa, il-Gżira u Tas-Sliema fejn mietu u ndarbu xi nies u nqerdu ħafna djar. Dakinhar beda l-Curfew, voldieri ħadd ma jista' joħroġ barra minn daru mit-8.30pm sas- sebħ. Il-karozzi kollha tal-linja jieqfu fis-7.00pm. Waqt air raid ħadd ma jista' joħroġ barra fit-triq. Għadni qed nara Kuntistabbli mill-Qrendi li kien għadu kif daħal fil-pulizija, ċertu Ninu Camilleri, idur mat- toroq tar-raħal biex jara li kulħadd jobdi r-regoli tal- Curfew. Barra mit-twissija tas-sirena, bħala avviż ta' air raid mill-għassa taż-Żurrieq kienu jisparaw tliet murtali tal- bomba, biex in-nies ikunu jafu li kollox għadda l- qniepen tal-knejjes kollha kienu jdoqqu nota. Kien hemm ħsieb ukoll illi f'każ ta' invażjoni kull knisja ddoqq iċ-ċuglajta. L-iskejjel kollha għalqu, u l-iskola tal-Qrendi mtliet bir-rifuġjati li bdew ġejjin fi gżuż min- naħa tal-Kottonera, Ħal Luqa, Marsa u Bormla. Il- Qrendi kien mimli bi djar vojta li mal-ewwel imtlew b'dawn ir-rifuġjati. Kont il-ħin kollu tara serbut ta' karrettuni u kull mezz ieħor ta' trasport mgħobbijin b'affarijiet essenzjali ħalli jsibu kenn fil-Qrendi. L- ewwel rifuġjati ġew fi Triq it-Torri. L-ewwel nies kienu l-familja Vella li kienet tikkonsisti fir-raġel Ġużeppi, martu Esther, uliedu — 110 Snin mit-Twaqqif tas-Soċjetà Mużikali Lourdes Ersilja u Ċettina, uliedhom Ġużi u Noni. Sabu kenn f'dar vojta fit-tarf ta' Triq it-Torri ma' Triq San Nikola. Fl-istess ħin ġew il-familja ta' l-Inġinier Pace, is- Sinjura Netta Cole mat-tliet uliedha, u Johnnv Cole, wara Ministru ta' l-Emigrazzjoni, ma' martu Doris. Dawn marru joqogħdu fid-dar ta' l-Imgħallem Żaren Zammit, fejn fl-antik kien hemm Skola Primarja. Waħda mit-tfal ta' l-Inġinier Pace żżewġet lil ċertu John Aquilina, tat-Taċċ li kien fl-Air Force, u wara emigraw lejn l-Awstralja. Fl-istess triq, fi sqaq quddiem l-istess skola ġiet ċerta Mrs. West ma' binha li kienu rifuġjati ma' Zara tal-Bellv. Ftit 'lisfel fl-istess triq ġiet il-familja ta' Johnnv l- Boxer, mill-Kottonera li waħda minn uliedu Marv taħbat il-mara ta' l-ex-Ministru Piscopo. Kellha oħtha jisimha Awgusta. Iż-żewġ kazini tar-raħal imtlew ukoll bir-refuġjati. Fil-każin ta' Santa Marija kien hemm ċertu wieħed Johnnv li wara żżewweġ il-Qrendi u mar joqgħod imbagħad fi Triq is-Suq. Dan, miskin kien miet lejn l-aħħar tas-snin ħamsin. Waqt li kien ġej minn kura f'Londra ma' l-ajruplan tagħhom ħabat Fighter Taljan, u n-nies ta' miegħu mietu kollha. Fl-istess każin kienet toqgħod il-familja ta' Wistin Grogan, magħruf bħala l-Ħmar ta' Alla mill-Kalkara flimkien ma' martu, il-bniet Marv, Ċensina, u oħthom oħra li kienet taħdem mas-servizzi u binhom Freddv. Dan Wistin kont tarah sejjer kuljum lejn il-Kalkara, u jirritorna filgħaxija mgħobbi bi xkora kbira ta' xi proviżjoni li kien jiltaqa' miegħu. kellu ħanut fl-istess każin fil-bieb l-ieħor fejn il-prinċipali. Ma' ġenbu kienet toqgħod nurse min-naħat ta' Raħal Ġdid illi meta tlesta x-xelter tal-pjazza, kienet dejjem tgħid ir-Rużarju u talb ieħor bil-lejl waqt xi air raid. Fl-istess jum ġie ukoll ċertu Gejtu mlaqqam l- Isqof li mar joqgħod ma' Ġerarda Falzon u oħtha Karmni li kienu joqogħdu fi Triq is-Suq kważi quddiem il-ħanut ta' Dwardu l-mastrudaxxa. Dan kien negozjant tas-sigaretti u kien jagħmel is-sigaretti hu stess. Niftakar kien jibgħatni missieri biex nixtrilu kaxxi tal-mitt sigarett tal-marka Vacht xelin u sold (5 cents 5 mills) kull kaxxa, u kellu kaxxi tal-marka Tom Mix, ftit inferjuri, bil-5 cents il-mija. Kien ibiegħ ukoll sigaretti tat-Tip Flag, Victorv, Plavers, Picadillv u oħrajn. Kien ġieli jkollu guenes kbar ta' nies jistennew wara l-bieb biex jixtru. Daqsxejn 'il bogħod, fi Triq il-Kbira fejn kien hemm il-Club tal-Football ġew joqogħdu familja oħra mill-Kottonera li kellhom nieshom joqogħdu l-Qrendi, jgħidulhom tal-Gordi li kienu joqogħdu eżatt mal-ħanut ta' ħajjat u barbier, Ċikku tax-Xelin. Binhom John Attard ta' 17-il sena kien miet bil- lejl fid-19 ta' Diċembru l-1942 meta bomba ġarrfet id-dar fejn kien marid tis-sodda. Ma' ġenb il-knisja tas-Salvatur fejn qabel kien hemm il-ħanut ta' Franġiska u Salvu, kienet toqgħod waħda mir-rifuġjati li ġiet fil-bidu, li kien jisimha Awrelja u fetħet ħanut tal-ġugarelli. Fi Triq Santa Katarina kienet ġiet il- familja Mahonev, li kienu jiġu minn Dun Nerik Mahonex li wara sar kappillan tal-Qrendi. Magħhom kien hemm joqgħod ċertu Vassallo li kien membru tas- Soċjetà tal-Mużew li jiġi ħu l-mara ta' Mahonev. Rifuġjati li kienu għalliema kellna lis-Sur Mike Muscat li kien joqgħod fi Triq Vance ħdejn il-knisja li kien jaf idoqq sewwa l-mandolina, fejn kull filgħaxija ma' xi refuġjati oħra, kien joħroġ iferraħ in-nies bid- daqq ta' xi kanzunetti. Kellna lil Mr. Saliba mlaqqam Bajbonu, minn Ħal Luqa li kien joqgħod fejn tispiċċa Triq San Nikola, kantuniera ma' Triq is-Siġġiewi. Ftit 'l isfel minnu kellna lil Miss. Buhagiar, li missierha kien impjegat għoli mal-Gvern, u tifel żgħir magħhom jismu Andrew li meta kiber okkupa l-kariga ta' Inspector ta' l-Ingliż fid-Dipartiment ta' l- Edukazzjoni, u li żżewweġ lil Marv Callus mill-Qrendi. Fi Triq San Nikola, fejn illum joqgħod Ġanni Azzopardi ta' Ġakba kienet toqgħod it-teacher Miss. Adelina Abela minn Bormla flimkien ma' oħtha Ġanna u ommhom Manwela, u żewġt ibniet Connie u Evelvn. L-Iskola Primarja kienet biċċa fid-dar tad-Dingli ħdejn is-Sorijiet Franġiskani, fis-sagristija tal-knisja, u fil- kampnar tal-qniepen tal-parroċċa. Kellna lil Salvu armat ta' ħaddied fi Triq tal-Ġibjun magħrufa bħala f'Tas-Siġra li l-ħanut imwarrab tiegħu kien mal-bieb tad-dar tal-Brajb. Dan kien minn Ħal Luqa u żżewweġ il-Qrendi. Dawn ir-refuġjati integraw tajjeb man-nies tar- raħal. Biss tlieta minn nies mir-raħal li dak iż-żmien kienu magħrufa, u b'kumbinazzjoni joqogħdu fl-istess arja, kienu infermiera. Kien Loretu Xiberras, Nazju Magro u Ġammari Spiteri. In-nies kellhom fiduċja kbira fihom, u bl-esperjenza li kellhom kienu jifhmu fil-mistier tagħhom daqs li kieku kienu tobba. Kienu joqogħdu fl-istess sqaq fi Triq San Nikola. Kienu jiem ta' biża' u qtigħ il-qalb. Biss konna aktar ferħana. Kien żmien, li għalkemm konna agħar, meta aħna l-anzjani nħarsu lura, taqa' fuqna ċertu nostalġija, u b'nofs tbissima ngħidu, 'Dak kien żmieni