Għada l-festa ta' San Pupuljul M'iniex ser nitkellem magħkom dwar: dak il-persunaġġ 'ew- tieni ta' Gżiritna, li fis-sena 60 ta'' Kristu laqa' f'daru lil San Pawl wara. n-nawfraġju. L-anqas ma jien ser nitħaddet magħkom fuq San Pupul- ju, li missirijietna minn żmien. immemotabbli bdew.iqimu bħala qaddis u martri. Imma ser nit- ħaddet magħkom fuq il-Knisja dedikata . lilu: fil- ħwejjeġ oħra li f'moħħi huma mgħaqqdin mal-festa ta' dak il-Qaddis. Jikteb Akille Ferris: li fl- inħawi li l-lum: insejħu-l-Fur- jana fl-1585 inbniet l-ewwel knisja, dik tal-Kunċizzjoni, imsejħa Knisja ta' Sarrija, :'għal kavallier araġoniż' Mar- tino de Sarria li bniha. Tliet snin wara twaqqaf: il-kun- vent tal-kappuċċini u knisja oħra tmiss miegħu. Fl-1590, ' telgħet il-knisja tal-Pieta', li serviet għal xi żmien bħala viċi-parrokkjali tal-Belt Val- letta. KNISJA-PARROĊĊA Meta l-Granmastru Man- osi de Vilhena waqqaf. is- subborġ tal-Furjana, li għa- lin huma wkoll imsemmi ''Subborġ ' Vilhena', l-isqof Gori. Mancini beda jaħseb b'ex jibni knisja dedikata lil San Pupulju. Il-bini tagħha beda fl-1733, taħt: l-Isqof . Aiphenran ;de (Bussan, fuq id-disinji li antenat tiegħi, l- arkitett Ġużeppi Bonnici pin- ġa meta kellu biss 26 sena. imħabba fin-nuqqas .ta' flus, il-bini dam tiela' ħafna u l-ftuħ uffiċjali u.. solenni tal-Knisja l-ġdida sar fis-se- na 1768. Tliet snin wara be- .da jsir xi. tibdil fil-faċċata ħalli tieħu. wiċċ aktar impo- nenti bis-saħħa ' ta' żewġ kampnari, kif kien. hemm fid- disinn oriġinali. V Fl-1740, dik il-knisja sa- ret viċi-parrokkjali. flok. dik . tal-Pieta', sakemm fl-1844 l- .1sqof Franġisku Saverju Ca- .ruana ddikjaraha: parroċċa. .Maż-żieda fl-għadd tan-nies f'dak. is-subborġ, dik il-Knis- ja bdiet. tinħass: ċkejkna u .għalhekk. fl-1856 beda x-xo- .għol. biex. jiżdiedu ż-żewġ .navati. tal-ġnub. IT-TALBA TAL- : KAMPNARI Il-faċċata tal-lum; .mibni- xja fl-1882 fuq' id-disinji: tal- arkitett Nikol Zammit, bil- portiku ruman U ż-żewġ ckampnari twal, ħadet il-post stal-faċċata. l-qadima. Kemm naraha sfond sabieħ u: xie- raq dik il-faċċata: għal fun- izjonijiet reliġjużi ta' kull-se- :na, fil-festa: ta' Kristu Re u f'okkażjonijiet oħra li jsiru 'quddiemha. Dak 'il-portiku imġenneb :mill-kampari twal nara fih simbolu ta'-rfiegħ ir- ruħ lejn Alla ta' eluf u eluf ta' nies. li'-jitaqgħu fuq il- Fosos: fl-okkażjonijiet :reliġ- jużi: jisimgħu l-kliem li jqan- qlek ta' nies għorrief u qad- disa. Taħt dik l-istatwa li —hemm-fuq. il-frontispizju, da- ri tal-Fidi, il-lum. ta'Kristu, ta' spiss jissaħħaħ it-twem- min. tal-Maltin fir-Reliġjon ta' Kristu. TKUNJ BĦALI Għat-tiġdid ta' din il-Fidi tqanqalna : wkoll : l-istatwa artistika ta' San Pupulju bil- mitra f'rasu u l-baklu f'idu, bl-iljun ħdejh lest għalbiex jaħtfu, : xogħol malti Vinċenzu : Dimech. Araha ħierġa dik l-istatwa fuq l-ispaliejn. felħana. tal- Furjaniżi, b'dik iż-żegliega ritmika..Bil-ħarsa. tiegħu 'l- hawn u 'l hemm tistħajjel lil dak: il-Qaddis . qed: jgħid UMhux billi tgħidu li. tħob- buni u tiftaħru bija bħala l- ewwel qaddis: malti: bħali nsara tajba, lesti. biex tbatu għall-Fidi ta' Kristu'. Barra l-istatwa sabiħa ta' San' Pupulju, il-Knisja. par- rokkjali tal-Furjana ' tgħożż opri oħra artistiċi. Sabiħ.hu l-kwadru titulari fil-kor — il- Martirju tal-Qaddis — mibdi mill-pittur - famuż Anton Favrav u mitmum: mill-aliev malti tiegħu Filippu Vinċen- Xogħlijiet artistiċi oħra: huma: il-Qalb ta' Ġesu ta' Franġisku Zahra, il-Ma- dona. tal-Karmnu ta' Ġużep- pi Calleja taħt: it-treġija: ta' -Hvzler ju l-Kroċifissjoni:. tta' Oscar Testa, li saret wara l- aħħar: gwerra: minflok. dik ta' Cali li. tqattgħet bil-gwerra. il-festa ta' San Pupulju dejjem : niftakarha ssir fit- tieni Ħadd wara Għid il-Kbir. Żagħżugħ, kull sena kont immur xi ftit ingawdi mal- -Furjaniżi, u, qassis, ġieli it- tawwalt fil-Knisja lejlet: jew nhar il-festa. Dak il-Ħadd x'aktarx ikun bnazzi u, għalkemm: fih ta' spiss: jonfoħ xi riħ qawwi, b'danakollu dak: in-nhar 'in- nies ta' dari kien' jaqilbu mix-xitwa għas-sajf. Dak in- nhar l-irġiel kienu jibdlu: l- libsa: tqila tax-xitwa ma' oħ- nella ratba, lewn il-krema, bit-tixmira, ippareġġat ma' żarbun: tal-ġilda kannella, u ġlekk ħafif tal-alpaka safra- nija għaż-żgħażagħ, tal-alpa- ka sewda: għall-irġiel. Dak in-nhar ukoll, kienu jiżżan- żnu ' l-kpiepel tat-tiben bil- 'faxxa sewda, bil-faldi daqqa kbar u daqqa żgħar, daqqa tondi; u daqqa: maqtugħin zig-zag, kif iġibuhom il-lum xi kummidjanti bħal. Niftakar, meta ' dawk. il- kpiepel kienu jisfaru xi ftit, jekk: ikunu għadhom. .tajba, konna nagħtuhom ftit kub- rit u kienu jitnaddfu u jiġu qishom :-ġodda. L-għenuq, iż-żminijiet kienu għoljin, jew tal-kawxu. dop- pji, jew tal-lamtu miftuħin f'żewġ ġwienaħ quddiem, u magħhom ingravata jew ċoff. L-iżjed eleganti kienu l-bsa- ten tal-ebbanu bil-pum tal- fidda. Min kien: iġibhom kont tistħajtu. jgħidlek: 'Arani u Iż-żgħażagħ ra eħfef ta' mezzutemp, kif '- insejħulha. F'żogħżiti, kien moda: ħafna l-qalziet tal-fla: 'għamlu: ħabta iġibu 'leħen is-sewwa' — is-sibt, 24 ta' april, 1971 IL-QADDIS TAL-MEZZUTEMP l-bas- tonċin : tal-kannadindja. tit- għawweġ, bħal dak li-naraw iġibu r-rikkieba taż-żwiemel: naturalment, iżjed: għall-ele- ganza milli. għalbiex jistrieħu fuqu. - Għadda dak iż-żmienl Spiċċa l-kappell tat-tiben, 'anzi spiċċaw. il-kpiepel u. l- i brieret: Il-lum-kulħadd xuxa, saħansitra ħafna qassisin u patrijiet qegħdin joħorġu rashom mikxufa. Jien, ngħid għalija,:-ma tantx nabbuża noħroġ xuxa,. għaliex fix-xit- .Wa: żgur li--niddobba: riħ. fil- .qargħa, u fis-sajf ix-xemx żgur li: teħodni. Fejn hu dak il-kappell tal-qassisin, bil- kbar, 'bis-sarsi : mal- ġnub, miksi kollu bil-pil . ileqq, qabel-pil- twil, dan l- aħħar pil qasir (pelo raso)2 il-lum, kemm. kemm. insi- bu. nixtru kpiepel lixxi bla pil, għax. il-kappelleriji tagħ- na. qatgħu: qalbhom u ftit qegħdin iġibuhom biex jib: qgħulhom ma' wiċċhom. Addio għenuq. illamtati u ġlekkijietl Malli jibda dieħel is-sajf, ma tarax ħlief qo- mos. ħfief, nofs komma, u t'shorts'' mill-iqsar: għax il- lum kulħadd irid ikun ħafif u xxamplat; ħalli: mbagħad ikollu xagħar twil daqs ta' Sansun nieżel ma' għonqu u daqna folta, u: anki baffi, iniggżu: ma' ħaddejh. Ġosti taż-żminijieti X'SAR MINNHA L-MISTĦIJA2 S'issa tħadditna fuq l-ir- ġiel. Ngħaddu biex ngħidu xi ħaġa dwar xi drawwiet tan-nisa, li tbiddiu għal kol- lox il-lum. Bħall-irġiel, nhar San Pupulju, in-nisa kienu jibdlu għas-sajf b'ilbies ak- tar ħafif u jgħajjat iżjed fil- lewn. Kienu jikxfu ftit dir- għajhom, mhux iżjed mirn pulzier jew tnejn fuq il-min- (Jissokta fil-paġna 8) IL-QADDIS. TAL-MEZZUTEMP (Jkompli minn paġna 4) keb. Id-dbielet kienu jkunu twal fit-xitwa u twal jibqgħu wkoll fis-sajf. U meta mara kienet toqgħod bil-qiegħda — dak in-nhar tal-festa, fuq xi fossa — avolja d-dublett kien twil sa taħt l-irkoppa, kienet tiġbdu. 'l isfel li tit- għatta bih sewwa. L-istess bħal-luml Il-lum, ma l-ewwel ġurnata xemx, ukoll jekk f'Jannar, jibda t- tqaċċit u dan l-aħħar kellna record ta' dbielet qsar, il-fa- mużi ''minl-skirts', saħan- sitra fl-aqwa tax-xitwa. Ġbajna u ddejjaqna naraw, mingħajr ma rridu, qagħdiet immodesti tan-nisa tagħna. Fejnha l-modestja nisranija tant għal qalb il-mara mal- tija ta' dari2 Ħa ngħidilkom din. Ftit ilu kont f'karrozza tal-linja u quddiemi ġew poġġew mara ta' nofs eta' u tfajla ta' xi għaxar snin. Malli qagħdet bilqiegħda, it-tifla ħarset lejn dublett ommha, rat li kien ftit 'il fuq mill-ir- koppa u bis-sens ta' modes- tja naturali, ġibditulha 'l is- fel. X'ikkonkludejt7 Ikkon- kludejt li fil-bniedem, speċ- jalment fil-mara, jinbet u jikber is-sens tal-modestja, li jista' jitkattar bi trobbija nisranija; iżda ma' ċerta eta', imħabba n-nuqqas ta' eżer- ċizzju ta' dik il-virtu', l-am- bjent imħassar, il-moda sfaċċata u l-indifferenza re- liġjuża ta' ħafna, dan is-sens jgħib għal kollox u ma jin- ħassx iżjed. MA LĦAQTHIEX B'IDEJJA Biex ma taħsbux li qed nagħmlilkom xi priedka, is- imgħu. din iċ-ċajta, li qrajt dan l-aħħar. Waħda sinjura b'tifla ċkejkna magħha daħ- let f'super-market. B'id waħ- da bdiet tiġbed ħaġa. minn hawn u ħaġa minn hemm u tpoġġihom fit-'trollev' li kienet qiegħda tmexxi bl-id l-oħra. Ħafna minnkom dan ix-xogħol: għamluh huma wkoll. Il-povra tfajla, li ma setgħetx iżżomm id ommha, għax kif għidna, kienu in- gumbrati, ħin minnhom intil- fet fil-folla. In-nies ħaduha għand il- manager u dan staqsieha: ''Għaliex ma żammejtx id il- mummv2' Għaliex fiż-żewġ idejn kellha xi ħaġa'', wieġ- bet it-tfajla. ''Għaliex. ma żammejtx mal-libsa2', reġa' staqsieha il-manager. ''Għa- liex il-libsa kienet tant qasi- ra li ma. stajtx. nilħaqha b'idejja.' Din hija ċajta: ma jintifux trabi mħabba d- dbielet qosra; iżda kemm er- wieħ jistgħu jintilfu mħabba l-ilbies immodest. Dan qed ngħidulkom bis-sinċerita' kollha. U ftakru li m'inix xi qassis skrupluż. Nistħajjel xi mara tgħidli: ''Is-soltu tagħtina iżjed pja- ċir bl-artikoli tiegħek; il-lum ġejt b'ħafna skruplil Ma tafx li aħna, speċjalment in-nisa, jeħtiġilna nimxu. maż-żmien, mal-moda u ma' l-użanzi tal- pajjiżi ċivilizzati tal-Kontl- nent7' Ippermettuli inwie- ġeb u nagħlaq. Dari konna nagħmlu kuntrast bejn ħajja ċivilizzata u ħajja selvaġġa. Konna nħossu. stmerrija għall-ilbies, għall-mossi u għad-drawwiet tas-slavaġ. Il-lum, iċ-ċivilta' saret tik- konsisti f'kemm għandna ħila nixbħu. lis-slavaġ fl-ilbies, fiż-żfin u fl-imġieba wkoll. Ħallina nsiru nixbħu f'kollox lis-slavaġ, imbagħad, ma' l- ewwel pass lura, insiru nix- bħu lix-xadini u jkollna t- teorija kontro-evoluzzjonis- tal leħen is-sewwa' — is-sibt, 24 ta' april, 1971