u l-Knisja ta' Bormla fil-Liturġija Kattolika matul is-Seklu 18 X'inhi s-Sagristija2 Illum, is-sagristija hija mitqiesha bħala maħżen ġewwa l-knisja fejn jiġu merfugħa l-affarijiet li jintużaw fil-lituriġja u għat-tiżjin tal-knisja. Oriġinarjment, dan il-post beda bħala depożitu tal-ħwejjeġ li jilbsu l-qassisin u anki tal-kotba li jintużaw fil-liturġija. B'hekk, dan il-post jitqies primarjament il-post fejn jinżammu l-ħwejjeġ sagri u minn hawn fejn ħareġ l-istess isem tagħha — sagristija — kelma li ġejja minn dik Latina ''sacro' li tfisser qaddis. Iżda magħhom bdew jinżammu oġġetti prezzjużi u anke ta' devozzjoni, mitqiesha sagri mill-Kattoliċi bħal relikwiji, jiġifieri fdalijiet ta' oġġetti assoċjati mal-qaddisin. Dan hu is-sens li tagħti lil dan il-post l-awtorevoli Enciclopedia Cattolica meta tiddeskrivih bħala ''sala maġenb il-knsija, fejn il-ministri sagri jippreparaw irwieħhom u jilbsu għall-funzjonijiet qaddisa u fejn jinżammu l-oġġetti tal-kult''2. B'hekk l-Enciclopedia Cattolica titfa' l-emfasi tagħha fuq ir-rwol li s-sagristija għandha fil- preparazzjoni tal-kult divin. Dan ir-rwol kien aktar importanti fir-riti passati, għaliex, ir-rit tal-quddiesa kien jibda minn ġewwa s-sagristija, fejn il-qassis kien jagħmel l-att tal-abulazzjoni, jiġifieri tat-tisfija, billi jaħsel idejh bl-ilma biex il-qassis jitnaddaf mill- ħtijiet tiegħu qabel ma joħroġ għall-quddiesa. Emfasi differenti jagħmel id-dizzjunarju awtorevoli Franċiż, Dictionnaire d'Archeologie Chretienne et De Liturgie.5 Dan id-dizzjunarju hu influwenzat mix-xogħol ta' Moroni iżda jitfa' l-emfasi fuq is-sagristan u jqiesu bħala membru tal-istess kult, membru minuri, iżda fl-istess ħin wieħed importanti. Dawn it-tliet aspetti ser narawhom jiddominaw il-ħsieb tal-kleru ġewwa Bormla meta ġew biex jibnu s-sagristija li hemm illum. Din is-sagristija nbniet bħala parti mill-proġett tal-bini tal-knisja l-ġdida li bdiet tinbena fl-1684. Il-Knejjes ta' qabel li hemm illum Il-knisja li hemm illum hija r-raba' waħda li nbniet fuq dan il-lokal. L-ewwel waħda nbniet ftit snin qabel l-assedju, iżda ma għandna l-ebda informazzjoni dwar is-sagristija. Din il-knisja tkissret fl-assedju u għalhekk reġgħet inbniet. Tat-tieni knisja għandna deskrizzjoni ħelwa minn Monsinjur Isqof Pietro Dusina li ġie jaraha fis-sena 1575 iżda ma ta l-ebda informazzjoni dwar il-preżenza ta' sagristija. Bħal knejjes qodma żgħar, wisq probabbli l-qassis kien jilbes l-abiti sagri fil-knisja. Ma għandna l-ebda tagħrif Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla dwar ir-riti użati f'dik il-ħabta f'din il-knisja. Il-Knisja Kattolika kellha numru ta' riti differenti. F'Malta kien hawn aktar minn rit wieħed użat u li wieħed ikun jaf it-tip ta' f'din il-knisja kienu dawk ispirati mill-kult reliġjuż Franċiż, jiġifieri r-rit gallikan. Dan ir-rit insibuh diffuż ħafna f'Malta f'dik il-ħabta. Żgur kien ir-rit użat ġewwa l-knisja tal- Birgu u peress li għandna l-istess qassisin li qed iservu fil-Birgu qed iservu f'Bormla, wieħed ikun qed jgħid sewwa li dan kien ir-rit użat f'Bormla. Dan ir-rit kien ġie abolit mill-Konċilju ta' Trentu. Iżda dan ma kienx l-uniku rit f'Malta. Żgur li f'Malta kellna riti Mozarabiċi u anki dawk assoċjati mal-Kristjani tal-Lvant, jiġifieri riti tal-knisja Malekita Sirjana. Il-Konċilju ta' Trentu fittex li jġib uniformità fil-Knisja. Dan kien l-iskop taż-żjara tal-isqof Dusina f'Malta bejn 1574 u 1575. Din l-uniformità kienet tfisser li r-riti (b'eċċezzjoni jkunu dawk li setgħu jkunu ppruvati li kienu qodma ħafna) kellhom isegwu l-istess wieħed kullimkien fil-Knisja u dak magħżul kien magħruf bħala Ruman bir- rizultat, li bil-mod il-mod, il-mudell u t-tiżjin tal-knejjes tagħna, bħad-dekorazzjonijiet bid-damask aħmar minn ġewwa jew l-użu tal-bozoz taż-żejt biex jikkrejaw luminarji fuq barra bdew litteralment isegwu l-mudell u tiżjin li kien isir fil-Bażilika ta' San Pietru li kienet tiġi miksija bid-damask u tinxtegħel minn barra b'luminarja ta' bozoz taż-żejt fil- festa ta' San Pietru u San Pawl. Ikun f'dan l-ispirtu li meta laħaq l-ewwel kappillan ġewwa Bormla, Don Michele Cap fl-1596, dan beda jaħdem biex jibni knisja skont ir-riti l-ġodda proposti mill-Konċilju ta' Trentu. Żgur li din il-knisja l-ġdida ser ikollha sagristija, iżda l-orjentazzjoni tal- knisja ma kinetx bħalma hija dik tal-lum anki jekk is-sagristija tidher li baqgħet fl-istess post. Wisq probabbli, il-knisja kienet tħares lejn Triq il-Kampnar. Il-bini ta' din il-knisja ħa spinta 'l quddiem meta laħaq in-neputi ta' Cap, Palmerino, bħala t-tieni kappillan ta' Bormla. Dan kompla bil-bini tal-knisja. Fi żmienu tinbena jew għall-inqas titlesta l-koppla, li wisq probabli, hija l-istess koppla li Ilum hemm fuq l-artal tal-Kurċifiss. Ma' din il-knisja kienet inbniet dar fejn fiha kien joqgħod il-kappillan. Ikun f'dan il-kuntest li għall-ewwel darba niltaqgħu mal-figura tas-sagristan. Il-knisja kienet forma ta' salib Latin b'kappella waħda biss laterali u fl-artali matul il-kursija tagħha. Mal-knisja kien hemm ukoll ċimiterju. Dan kien jinsab fuq in-naħa ta' quddiem tagħha, li jiġi fejn illum hemm l-altar tar-Rużarju u l-kappellun ta' Santa Katerina. Dan kien wieħed miftuħ. Iżda kif ser naraw aktar 'il quddiem f'din il-kitba, imħabba l-orjentazzjoni tagħha, jiġifieri l-artal kien qed iħares lejn it-tramuntana u mhux il-lvant, ser issir ħidma kbira biex din il-knisja terġa' tinbena mill-ġdid f'orjentazzjoni kompletament differenti. Is-Sagristija tal-Knisja l-Qadima Kif kelli ċans nikteb fi programmi oħra, il-wasla tal-kurċifiss mirakoluż minn Kandja fl-1669 wassal biex beda jinħass il-bżonn ta' bini ta' knisja ġdida oħra. Kienet intalbet l-opinjoni tal-perit Lorenzo Gafau dan b'inġenjità kbira wera permezz tal-pariri utli tiegħu kif din il-knisja setgħet tinbena ġewwa dik il-qadima, jiġifieri tiġi ngastata fil-qadima. B'hekk setgħet tinżamm il-koppla u l-ispazju tal-artal maġġur il-qadim issa beda jintuża bħala l-kappella għall-Kurċifiss. Wisq probabbli partijiet mid-dar l-antika tal-kappillan għadhom jeżistu fit-Triq l-Oratorju, waqt li x'uħud mill-oqbra taċ-ċimiterju l-antik ukoll iddaħħlu f'dan il-kumpless ġdid. In fatti fil-knisja l-ġdida, kellek konċentrazzjoni ta' oqbra fuq in-naħa fejn illum hemm l-artal ta' San Demitriju.' Dan jispjega għala l-oqbra fil-knisja ta' Bormla kienu mqegħdin fuq din in-naħa tal-knisja. Deskrizzjoni ta' din il-knisja jagħtihielna l-isqof Giovanni Michele Molina (1638- 1698) li żar il-knisja ta' Bormla fi Frar ta' 1680. Magħha jagħtina wkoll deskrizzjoni tas-sagristija li kellha din il-knisja. Din is-sagristija hija deskritta li kienet fuq il-lemin tal-altar maġġur. Fuq din in-naħa tal-lemin, f'dan il-perjodu kien hemm ukoll l-altar ta' Santa Katerina. Dan kien jinsab fil-kappellun tal-lemin li kellha din il-knisja l-qadima. Anki meta nbniet dik ġdida, l-altar ta' Santa Katerina żamm il-pożizzjoni tiegħu, jiġifieri reġa' nbena fuq in-naħa tal-Lemin anki jekk biddel l-orjentazzjoni għaliex qabel kien fuq in-naħa ta' fejn illum hemm l-artal tal-Qalb ta' Ġesti jew kif kien magħruf qabel, bħala ta' San Anard. Wisq probabbli, din is-sagristija jew partijiet minnha għadhom jeżistu u hija dik il- kamra fejn illum tinżamm l-istatwa ta' Santa Andrija. Din is-sagristija kienet qed taqdi l-bżonnijiet marbuta mal-bini tagħha, jiġifieri kienet qed isservi ta' post fejn jinżammu l-affarijiet sagri u dawn intwerew lill-koviżitaturi tal-isqof Molina. Iż-żjara ta' Molina tgħidilna li l-isqof flimkien mal-koviżitaturi tiegħu; 'Wara żaru s-sagristija li tidħol għaliha permezz ta' bieb li jinsab fuq n-naħa tal- lemin tal-kappellun taħt it-titlu ta' Santa Katerina u li fiha ġew spezzjonati u eżaminati l-ħwejjeg u l-għamara tal-imsemmija knisja. Ir-Reverendi Sinjuri ordnaw lill-prokuratori kollha tal-imsemmija knisja, l-altari u sodalitajiet biex fi żmien jumejn jissottomettu rendikont tal-amministrazzjoni tagħhom'2 Meta bdew jibnu l-knisja l-ġdida, l-ewwel ma ħasbu kien fil-bini tal-kappella tal- Kurċifiss u dak tas-sagristija. Sas-sena 1710, il-knisja kienet kwazi lesta. Il-qafas tagħha kien lest u kien ħa l-forma ta' kif nafuh illum. F'Mejju ta' 1710, l-isqof Davide Cocco Palmeri mar Bormla u bħalma kienet id-drawwa, tana rendikont dettaljat taż-żjara tiegħu. Dak li ġej huwa dettall miż-żjara tiegħu f'Bormla. Żar is-sagristija mibnija mill-ġdid mis-sisien mal-kappellun tan-naħa tal-lemin tal- knisja. Hija spazjuża b'linji eleganti u simetrici; għandha żewġ daħliet, b'dik prinċipali mqiegħda fl-istess. kappellun bejn l-artali tal-Ispirtu s-Santu u tal-Madonna tal-Grazzja u dik sekondarja fil- kappella tas-Santissimu Kurfiċiss fuq in-naħa tal-epistola tal-artal ta' San Leonardu. Mad-dawra tal-ħitan interni tal-istess. (sagristija), hemm impinġija fl-għoli l-armi tal-isqfijiet kollha ta' din id-djoċesi mill-wasla tal-Ordni Ġerosolimitan f'din il-gżira, u fosthom (hemm ukoll) l-arma tal-Illustrissimu u Reverendu Sinjur imnaqqxa fil- ġebla u fuq in-naħa ta' isfel hemm il-kaxxarezzi l-qodma tal-injam għall-użu u s-servizz tal-qassisin. Minn din l-istess. sagristija wieħed jgħaddi, permezz ta' żewġ daħliet, ġo (sagristija) oħra iżgħar li fiha hemm bankun kbir għall-kumdità tal-qassisin waqt li qegħdin jilbsu — L-isqof Davide Cocco-Palmieri l-abiti sagri għaċ-ċelebrazzjonijiet tal-quddies bil-kxaxen (1632-1711) tiegħu u l-kaxxarezzi (mibnija) fuqu, biex fihom jitqiegħdu l-ħwejjeġ, il-kalċijiet u. tiżjin ESA a ieħor, u 'l hawn u 'l hinn fil-ġnub k tal-istess. sagristija ż-żgħira hemm żewġ kmajjar għat-talb tat-tħejjija tal-quddiesa u f'dik tal-lemin, li hija ikbar hemm vaska tal-ġebel imwaħħla mal- ħajt għall-ħasil tal-idejn bl-għajn (tal-ilma) imwaħħla fuqha' $ Din l-informazzjoni li qed jagħtina l-isqof Cocco Palmieri hija importanti għaliex turina kif kienet is-sagristija l-ġdida. Insiru nafu li kien hemm l-istemmi tal- isqfijiet impittra fuq il-ħajt, li Rikostruzzjoni ta' kif kien il-midbaħ fit-Tempju ta' Ġerusalem: lum ma għadhomx jeżistu. Wisq jidher qarn f'kull rokna tiegħu. probabli jinsabu mgħottija biż- żebgħa. F'din iż-żjara tissemma wkoll arma tal-ġebel li llum ma għadiex teżisti. Din kienet turi l-arma tal-isqof Davide Cocco Palmieri li fi żmienu spiċċat tinbena l-knisja. Ta' dan l-isqof eventwalment isir ukoll kwadru minn Giuseppe D'Arena. Dan għadu jeżisti u jinsab fis-sagristija, iżda ma għadux juri lil Cocco Palmieri, iżda llum qed juri lill-Papa Piju IX. L-immaġni fuq dan il-kwadru ġiet mibdula fis-seklu dsatax biex tikkommemora lil dan il-Papa li tebgħah id- domma tal-Immakulata. Wisq probabbli dawn l-armi kollha kienu tneħħew meta Malta għaddiet taħt il-Franċiżi u kienet inħarġet ordni biex jitneħħew l-armi ġentilizzji kollha. Dettall ieħor li joħroġ minn din iż-żjara huma d-daħliet għas-sagristija. Din id- deskrizzjoni turina li d-daħla l-oħra li għandha s-sagristija, jiġifieri dik li llum tagħti għan-niċċa tal-Kunċizzjoni ma kinetx għada saret. Fuq kollox din iż-żjara tagħtina deskrizzjoni interessanti tas-sagristija ż-żgħira. F'din il-kitba l-isqof jitkellem dwar żewġ kmajjar żgħar għat-talb li llum ma għadhomx jeżistu. F'kull waħda minn dawn il-kmajjar kien hemm ġinokkjatur kbir tal-injam. B'kollox kien hemm tnejn u dawn għandhom jeżistu u llum jinsabu fuq in-naħa ta' ġewwa ta' din is- sagristija ż-żgħira. Infatti, wieħed minn dawn iż-żewġ ġinokkjaturi huma ftit ikbar mill- ieħor u dan għaliex waħda mill-kmajjar kien ftit itwal u allura kull ġinokjatur kien skont il-wiesgħa tal-kmajra. Dawn kienu ġinokkjaturi għat-talb. Fuqhom il-qassis jew aktar minn wieħed, għaliex kull ġinokjatur kien jieħu tnejn jew tliet qassisin, kien jagħmel it-talb tiegħu għarkubbtejh. Wisq probabbli dawn kienu jappartjenu għas-sagristija tal- knisja li kien hemm qabel. Din il-parti nbiddlet għalkollox meta saret l-awla kapitulari u t-taraġ li jagħti għaliha fis-seklu dsatax. Il-kmajra tat-talb il-kbira li fiha kien hemm l-ħawt tal-ġebel twaqqgħet, il-ħawt tneħħa u minflok dan kollu saret id-daħla jew passaġġ li jagħti għat-taraġ li jwassal għall-awla kapitulari. L-oħra ż-żgħira kienet eventwalment mibdula f'toilet. Fuq kollox sar ħawt tal-ilma ġdid tal-irħam, bejn il-bieb tal-kamra ż-żgħira u dak tal-kamra l-kbira waqt li l-ġinokkjaturi tal-injam tqegħdu fuq in-naħa l-oħra tas-sagristija, iżda kull wieħed żamm l-istess naħa li kellu qabel. Dan il-ħawt huwa magħruf bħala ''Lavabo' Is-Sagristija armata għall-festa tal-Kunċizzjoni u kien il-post fejn il-qassis kien jaħsel idejh qabel joħroġ iqaddes fir-rit tal-abulazzjoni jew tisfija. Dettall ieħor li joħroġ minn din iż-żjara hu l-mod ta' kif l-isqof iddeskriva l-orjentazzjoni tal-bieb tas-sagristija mal-altar ta' San Leonardu. Hu kiteb bil-Latin li dan il-bieb qiegħed fuq in-naħa msejħa ''cornu epistolae' ta' dan l-altar. L-altari l-qodma kellhom fihom dik li kienet tissejjaħ il-'cornu epistolae' u l-'cornu evangeli' b'referenza għan-naħa ta' fejn kien jinqara t-testment il-qadim jew l-epistola (cornu epistolae) u fejn kien jinqara l-evanġelju (cornu evangeli). Meta wieħed kien ikun qed iħares lejn l-altar, il-'cornu evangeli', kien fuq ix-xellug, waqt li l-'cornu epistolae' kien jiġi fuq il-lemin. Issa l-kelma Latina ''cornu' tfisser ''qarn' u għalhekk kull naħa tal-altar kienet qed tissejjaħ 'cornu' jew ''qarn'. Dan kien qed isir b'referenza għall-altar jew midbaħ li kien hemm fit-tempju tal-Lhud ta' Ġerusalem li kellu qarn fuq kull angolu tiegħu. Dawn l-erbat iqran kienu hemm biex ikeċċu lix-xjaten u l-ispirti l-ħżiena. B'kollox dan il-midbaħ tat-Tempju ta' Ġerusalem kellu erba', wieħed fuq kull anglu tiegħu. Tifkiriet ta' dawn użanzi u twemmin, wieħed għadu jista' jarahom fl-irħula fil-preżenza ta' xi qarn tal-barri fuq xi bieb ta' barra. F'din iż-żjara, l-isqof qies l-aktar is-sagristija bħala l-post fejn il-qassis, jew qassisin jippreparaw ruħhom għall-quddies. L-isqof kien sodisfatt bil-mod kif kienu qed iħejju lilhom infushom il-qassisin għar-riti mqaddsa. Għalhekk jgħaddi biex jitkellem dwar l-isqof kellu kliem ftit differenti. Ir-relatur ta' din iż-żjara jgħidilna hekk: 'L-illustrissimu u r-Reverendissimu Sinjur ordna biex isiru fl-insemmija sagristija prinċipali armadji u kaxxarezzi tal-injam mad-dawra kollha biex fihom jinżammu t-tiżjin u d-drappijiet kemm tal-knisja, kemm tal-altari u tal-fratellanzi mwaqqfa fiha kif ukoll għall-użu tal-qassisin: u għall-kostruzzjoni tagħhom ordna lill-kleru u lill-prokurataturi tal-altari u l-fratellanzi rispettivi biex jagħtu kontribuzzjoni kulħadd skont kemm jiflaħ' 7 Imbagħad l-isqof ra l-affarijiet kollha li kienu jintużaw fit-tiżjin u r-riti sagri; 'Ra l-oġġetti u l-abiti sagri kollha ta' din il-knisja mifruxa (għalih) fl-imsemmija sagristija u (sabhom) miżmuma tajjeb: Il-knisja wkoll hija mgħammra tajjeb b'kollox. L-Illustrissimu u Reverendissimu Sinjur ordna lis-Sodalità tal-Erwieħ tas-Santissimu Purgatorju li hemm imwaqqfa f'din il-knisja biex jagħmlu pjaneta b'żewġ tuniċelli tad- damask abjad u mhux inqas kappa ta' kulur iswed għall-quddies u funzjonijiet li s-soltu jsiru minn din is-Sodalità 2 Fil-passat fis-sagristija kienu jinżammu wkoll dawk li kienu jissejħu tabelli, illum ngħidulhom ''noticeboards' biex fihom jitniżżlu dawk li kienu jissejħu piżijiet tal- quddies, jiġifieri flus imħollija lill-qassisin biex iqaddsu quddies għar-ruħ il-mejtin, kif ukoll il-kotba magħrufa bħala tal-punterija li fihom kien jitniżżel l-quddies. Kienet ingħata struzzjoni dwar iż-żamma ta' dawn il-kotba fiż-żjara ta' qabel u din l-ordni kienet ġiet obduta. UŻar it-tabelli bl-obbligi tal-quddies u l-kotba tal-punterija li kienu miżmuma skont l-ordni mogħtija mid-digriet ta' qabel matul is-Sagra Viżitazzjoni u sab li kienu miżmuma tajjeb u b'mod ordnat. Il-punterija tal-quddies hija amministrata mill-puntatur is-saċerdot Dun Ġwann Filippone, li kien jieħu ħsieb jiġbor id-dħul tal-kor u jqassmu fost dawk li kienu jattendu l L-Illustrissimu u Reverendu Sinjur ħatar bħala puntatur tal-quddies lis-saċerdot Dun Natale Farrugia li preżenti ħa l-ġurament minn idejn l-isqof billi miss is-salib u wiegħed li jaqdi dmiru tajjeb u b'fedeltà 2 Iż-żjara li jmiss hija dik tal-isqof Gaspare Gori Mancini. Dan l-isqof għamel żjara waħda biss tad-djoċesi. Kif kien jiġri, l-isqof Gori Mancini mexa fuq l-istess mudell taż-żjara ta' qabel u għalhekk ser naraw l-istess kliem jiġu repetuti iżda bħalma jiġri dejjem, kull rendikont taż-żjara jagħti tagħrif ġdid dwar kif tkun żviluppat il-parroċċa, f'dan il-każ is-sagristija ta' Bormla. Dan hu l-mod ta' kif sab is-sagristija tal-knisja ta' Bormla meta hu żarha f'dik is-sena; UŻar is-sagristija kemm dik prinċipali u hemm iż- żgħira li fiha s-saċerdoti jilbsu l-ilbies tagħhom biex FeTETON KITBA kem jiċċelebraw il-quddiesa u ż-żewġ kmajjar tat-talb fejn huma jħejju lilhom infushom għall-quddiesa, kif ukoll (ra) l-oġġetti u l-abiti kollha tal- knisja li biha hija mgħammra kif suppost u sab li kollox kien miżmum tajjeb' 1 Iżda din iż-żjara tagħtina l-ewwel informazzjoni dwar is-sagristja, dik li l-ordni li kien ta l-isqof ta' qabel biex issir l-għamara tas-sagristija kienet għadha ma ġietx obbduta. 'L-Illustrissimu u Reverendissimu Sinjur ġedded l-ordni mogħtija fiż-żjara ta' qabel u agħmar li l-imsemmija sagristija prinċipali jkollha il-ħitan tagħha mdawra bil-gwardarobbi u gradenzi tal-injam biex jinżammu fihom l-oġġetti u l-abiti kemm tal-knisja, kemm tal- altari, u tal-konfraternitajiet imwaqqfa fl-istess il-knisja kif ukoll għall-użu tal-qassisin u għal din l-opra ordna li l-kleru, l-altari u l-konfraternitajiet għandhom jagħtu flus kemm wieħed jiflaħ' U 'Ra ukoll it-tabella tal-obbligi tal-quddies u l-kotba tal-punterija li kienu miżmuma tajjeb u b'mod ordnat'.5 Ix-xogħol marbut mal-punterija tal-quddies kien qed jieħu ħsiebu l-puntatur l-qassis Dun Ġwann Antonio Schembri u kien qed jiġbor id-dħul tal-kor u jqassmu skont dawk li huma preżenti'' 136 Iżda l-aktar informazzjoni importanti li nsibu f'din iż-żjara kien dwar ix-xogħol fuq il-bini tal-knisja. Issa kien fil-biċċa l-kbira tiegħu lest f'dik li hija ġebla. L-isqof jiddeskrivi l-bini tal-knisja bħala proġett mitmum. uŻar il-binja tal-knisja li fil-parti l-kbira tagħha reġgħet ġiet mibnija mill-ġdid; hija binja spazjuża fuq linji mill-aktar eleganti u moderni. L-istess binja tikkonsisti fi tliet navati bil-bibien tagħhom iħarsu lejn il-punent, b'kor spazjuż illi fil-ġnub tiegħu, 'l hawn u 'l hinn kienu nbnew żewġ kappelli li huma deskritti f'din iż-żjara, żewġ kappelluni, u sitt kappelli 'l hawn u 'l hinn fuq il-ġnub tal-korsija tan-nava prinċipali, u bejn dawk tan-naħa tal-lemin tinsab il-kappella l-kbira tas-Santissimu Kurċifiss. Hu sab kollox ordnat u miżmuma tajjeb'' 17 Dan hu dettall importanti ħafna, għaliex il-bini ta' din il-knisja ġdida kien sar biex tkun konformi u eżatta mal-liturġija Tridentina, li kienet tħeġġeġ biex il-bieb ta' barra jkun iħares lejn il-punent (tal-knisja ta' qabel kien iħares lejn in-nofs in-nhar) waqt li l-altar, jew aħjar il-qassis waqt li jkun qed jikkonsagra jkun qed iħares lejn il-lvant. Wieħed hawn irid jiftakar li fir-riti sa qabel il-Koncilju Vatikan II, il-quddies kien isir filgħodu. Ma kienx ikun hemm quddies filgħaxija. Fuq kollox, il-qassis kien jagħti dahru lin-nies u jħares lejn l-altar, għaliex fil-konsagrazzjoni kien ikun mitqies li qed imexxi l-ġemgħa tal-insara lejn Alla. Għalhekk, qabel il-konsagrazzjoni l-qassis kien (u għadu jitkellem) fl-ewwel persuna plural (aħna) waqt li fir-rit tal-konsagrazzjoni jaqleb għall- ewwel persuna singular (jiena). Meta mbagħad jeleva l-ostja (jiġifieri jgħolliha 'l fuq) fir-rit tal-konsagrazzjoni kien ikun qed jgħolliha lejn il-kurċifiss kbir li hemm fuq l-altar u wkoll, fil-każ tal-knisja ta' Bormla, lejn ix-xemx tiela' li għall-insara ssir is-simbolu ta' Kristu. Jiġifieri ix-xemx tiela' ssir is-simbolu ta' Kristu li għad irid jerġa' jiġi. Iżda fi knisja ddedikata lill-Kunċizzjoni, ix-xemx tieħu simbolu ġdid. Fl-antifona l-qadima tal-Kunċizzjoni, dik magħrufa bħala ''Conceptio Tua', jew 'It-Tnissil Tiegħek', Marija tiġi msejħa bħala l-mara li ġabet fid-dinja lil Kristu msejjaħ ix-Xemx tal-Ġustizzja (Sol lustitiae). Hawn għandna metafora b'għeruq fir-reliġjon ta' Ruma tal-qedem. L-alla tal- allat, Apollo, kien mistqies fir-reliġjon Rumana bħala l-alla xemx. Fi kliem sempliċi, għall-ewwel insara Kristu jsir l-Alla l-ġdid, ix-xemx il-ġdida. Dan juri kemm kellu għeruq fondi mal-ewwel insara l-ħsieb teologiku li Kristu hu Alla, tant li jkun imqabbel u attribwit lilu simbolu li r-Reliġjon ta' Ruma tal-qedem kienet tagħti lil Apollo u magħhom żdied il-kunċett sublimi tal-ġustizzja. B'hekk metaforikament u fiżikament, l-insara kienu qed jibdew il-ġurnata (assoċjata ma' tlugħ ix-xemx) iġifieri ma' Alla. Fuq kollox l-isqof jagħtina tagħrif ieħor, issa li l-knisja kienet lesta, dak dwar l-oqbra li kienu qed jinbnew fil-knisja ta' Bormla. Fi kliem ieħor, l-oqbra li kien hemm fiċ- ċimiterju u fil-knisja l-qadima seta' kienu ġew ukoll akkommodati f'din il-knisja waqt li xi oqbra oħra kienu leħqu nbnew qrib l-altari u għalhekk kienu qed ikunu mitqiesa ta' ostaklu u ma kinux skont l-ordni tas-sinodu. Fl-1703 kien sar Sinodu Djoċesan li fih kienu ħarġu ordnijiet fejn fost l-oħrajn ġie trattat il-mod ta' kif kellhom ikunu l-oqbra fil-knejjes tad-djoċesi u anki kif kellu jsir id-dfin ġewwa fihom. 'L-Illustrissimu u Reverendissimu Sinjur ordna l-oqbra kollha li hemm f'din il- knisja taħt jew qrib l-altari jitneħħew kompletament u jingħalqu bil-ġebel b'mod li jkunu mbiegħda mill-altari tliet piedi kwadri skont kif inhu stabbilit mis-Sinodu '.3$ Iż-żjara li jmiss ser jagħmilha l-isqof il-ġdid tad- Djoċesi Pawlu Alpheran de Bussan. Dan żar għall-ewwel darba l-knisja ta' Bormla nhar it-Tlieta 25 ta' Novembru 1728, u sab knisja mibnija kompletament. Infatti kiteb hekk: 'Żar il-binja tal-knisja li sabha spazjuża b'linji mill- aktar eleganti u moderni. Din tikkonsisti fi tliet navati bil- bibien tagħhom iħarsu lejn il-punent, kor spazjuż li fil- ġnub tiegħu, 'l hawn u 'l hinn, kienu nbnew żewġ kappelli li huma deskritti f'din l-istess żjara, żewġ kappelluni u sitt kappelel 'l hawn u 'l hinn fuq il-ġnub tal-korsija prinċipali pm u bejn dawk tan-naħa tal-lemin hemm il-kappella l-kbira UETPAOTTT de Bussan tas-Santissimu Kurċifiss. Huwa sab kollox ordnat u (1684-1757) miżmum tajjeb' 2 Meta għadda għas-sagristija, insibu li x-xogħol fuq l-injam u l-għamara l-oħra kien sar, iġifieri dawn saru bejn is-snin 1722 u 1728. Għalhekk kellu ftit inqas xi jgħid u jirrakkonta dwarhom. Ma jagħmel l-ebda referenza għall-għamara għaliex issa kienet lesta u kompluta. UŻar kemm is-sagristija prinċipali u kemm iż-żgħira li fiha s-saċerdoti jilbsu l-ilbies sagru tagħhom biex jiċċelebraw il-quddiesa u ż-żewġ kmajjar tat-talb għat-tħejjija tagħhom għall-quddiesa u fra) kull oġġett u l-abiti sagri tal-knisja li bihom hija mgħammra u dawn huma miżmuma tajjeb u kull oġġett huwa miżmum kif suppost' 20 L-istess kliem ta' tifħir kellu għal min kien qed iżomm u jieħu ħsieb il-piżijiet tal- quddies; 'Ra wkoll il-lista tal-obbligi tal-quddies u l-kotba tal-punterija u sabhom miżmuma tajjeb u b'mod ordnat' 2 Il-bini tas-sagristija u l-fatt li hija ġiet mgħammra b'kollox twassal biex ikun hemm aktar interess fuq il-figura tas-sagristan, li kif rajna tagħmel parti mit-tielet funzjoni ta' dan il-bini. Din il-figura ġa tinsab marbuta mal-knisja l-qadima, jiġifieri dik tas-seklu sbatax, iżda jkun fin-nofs tas-seklu tmintax li l-figura tiegħu tieħu sinifikat marbut mas- sagru. Nafu li f'nofs is-seklu sbatax, Bormla ġa kellha sagristan u dan kien jgħix mal- familja f'dar li kienet tmiss mal-knisja. In fatti, normalment f'postijiet sagri u anki f'bini li jitqies bħala li jappartjeni lill-knisja ma setgħux isiru fihom relazzjonijiet sesswali. L-unika eċċezzjoni kien is-sagristan, sintendi jekk ikun miżżewweg u minħabba xogħlu kien ikun jgħix f'bini li kien parti mill-knisja. Wisq probabli, kien hemm xi kamra Ag B Is-Sagristija armata għall-festa tal-Kunċizzjoni mal-knisja u dan kien qed jgħix fiha. 2 Mas-sagristan kien hemm il-prokuratur li kien jagħmel xogħol ta' dak li llum ngħidulu ''management', normalment, dak finanzjarju u kellu r-responsabilità tal-oġġetti dekorattivi li tagħhom hu kien prokuratur. L-użu tal- prokuraturi ġa nsibuh fil-parroċċi kollha tal-ibliet, inkluż f'Bormla fl-ewwel nofs tas- seklu sbatax. Fis-seklu tmintax, naraw in-numru ta' qassisin jikber sew ġo Bormla. B'hekk dawn bdew jingħataw funzjonijiet differenti. Fiż-żjara l-isqof Rull għamel ġewwa Bormla nhar is-6 ta' Mejju 1759, insibu lil dawn il-qassisin jingħataw inkarigi speċifiċi. Don Feliciano Farrugia kien il-persuna inkarigata mid-daqq tal-orgni. Il-kor beda jieħu ħsiebu Don Vincenzo Ciumi waqt li l-organista ta' qabel, jiġifieri Don Fortunato Demarco sar is-sagrista (in sacristiam)7. Dan Dun Fortunato Demarco ma kien ħadd għajr ħu t-tabib famuż, Ġużeppi Demarco. Konklużjoni B'hekk matul is-seklu tmintax, naraw lill-knisja ta' Bormla tilħaq it-tliet funzjonijiet marbuta ma' dan il-post, jiġifieri li fih jinżammu l-affarijiet li normalment narawhom iżejnu lill-knisja fil-festi liturġiċi, fejn il-qassisin iżommu l-ilbies tagħhom tal-quddiesa u jippreparaw ruħhom għaliha, kemm spiritwalment u l-post fejn jilbsu, waqt li l-figura tas-sagristan tkun mwaħħda ma' qassis, iġifieri huwa wieħed mill-qassisin li minħabba l-qdusija, jibda jagħmel ix-xogħol ta' sagristan, ħalli r-riti sagri jsiru dejjem b'ordni u galbu.