NA IL-GHANA F'HALQ IL-MALTI .F'xejn iżjed alijar il-Malti, l-aktar il-Malti li jgħaddi ħajtu qalb is-siġar u l-fidura. tar-raba', ma jfisser ruħu sewwa daqs fil- għanja sabiħa li toħroġ minn qalbu, issa ferħana u ferrieħa, issa midruba bħall-għiajta ta' dwejjaq, issa mbikkija bħall-karba tal- ħajja. Għax għalkemm xi wħud,li ma jarawx minn xiber l-hemm, iridu jgħidu li niesna-huma nies b'demmhom rieqed; li ma jafux ilarsu, u li għalhekk il-għanja tagħhom hi għanja għall widna biss, u mhux għall-qalb, aħina li l-għanja tagħhom smajniha bosta darba tidwi mal-widien, nistgħu ngħidu li l-għanja tagħhom hi bnina u sabiħa. Xi ħilewwa, f'raħal imwarrab u mitluf qalb il-għoljiet ta' gżiritna, f'lejla mdawla mill-qamar, waqt li l-grillu molibi qalb it- tadam jikser il-ħemda tal-lejla, tisma' xi sabi sabiħ, sabi f'saħtu, samrani kif tagħmilhom artna, igħanni l-għana tiegliu bla ma jehda, igħanni sa donnha rufiu tkun trid toħroġ mal-għanja l 7 Għanni, ja Malti l għax ismek huwa għanja minsuġa fi ġraj- jiet artek, f'demmek li jsaħiħinek bil-ħajja, fis-sema li jitbissimlek, fir-raba' li jħaddar, u fil-baħar Malti li jħaddan il-gżira tiegħek. Il-għana Malti għandu s-siwi u t-tagħlim tiegħu, ta' fejda kbira għal min irid jagħraf sewwa, sà ġewwa, lil niesna. Minnu afina naraw kemm niesna jafu jħobbu; kif huma jafu jatu kisja, sura l-aktar sabiħa lill-iċken fijel li jolqtilhom qalbhom. Fi ftit kliem alina nagħarfu kif xejn inqas minn ulied artijiet oħra, il- Malti jinseġ fil-għana tiegħu ġrajjietu; lisebijietu, u x-xewqat tiegħu. F'dak li hu għana qadim dan jidher aħjar. Ħaġa olira tna tistàx tistenna. Moħili il-Malti, fl-imkien mal-qalb, jinseġ ġrajja ta' ferli jew ta' dwejjaq mill-isbali ilwien; jetihom il-liajja mis- sħana ta' qalbu, sa ma jagħmilhom ħaġa walida miegħu. Għax f'demm il-Malti tiġri l-ħajja sabifia tar-raba', bil-imura tas-silla l-ikħal tas-sema u l-afidar tal-widien. Għalhekk jitqarqu dawk li jaħisbu li niesna m'għandhom l-ebda fijel ta' sbuliija, li huma reqdin weħidhom f'raħialhom, ma' l-imgliasqa u.l-moħriet bissl Il- Malti jaf jara s-sabiħi iħaddnu u jsellimlu bil-għana ta' qalbu daqs ulied ratijiet olira. Hawn jien ingib għanja f'ħalq in-nies tar-raba', fejn afina naraw kif huma jfissru mħabbithom lejn żewg għajnejn suwed u l-lewn ismar qamiiit il-lewn. Għanja għalija sabifia, immall tista' ma togħġobx ukoll, l-aktar lil dawk li sa issa ħlew ħafna karta u l-inka biex iffafiħru l-gliajnejn u l-ġilda bajda: Mela ngħannuha din il-għanja, u nġibr quddiem għajnejna fejn afina l-lum, sabi Malti, smajjar u: mibrum, daħqani u twajjeb, li fil-waqt li jgħarrex b' għajnejh biex jara jilmalix lix-xebba maħbuba, hu jgħanni: Kemm inħobbu lil min hu smajjar Inklelċ għax smajjar. jien. Nixtieq kelli sebat ilsna Ħalli nfaħħrek ma' kullimkien l , Il-għanja titlef ħafna minn sbuħitha hawn fuq il-karta, Il- Hajja lill-għanja tiġiha mil-lefien imriegħed, fuqani tas-sabi, li jogħila l-fuq mill-ħilewwa tal-kitarra; sew bħal ma n-nalila tarda l-ħlewwa mill-għasel tal-ward. Natuh lil das-sabi Malti tliet minuti għalih: sakemm hu jibqa' jgħarrex biex jara jilmaħx lis-Smajra Sabifla. Għajnejh mixgħula, qalbu tgħarxu mil-ġdid ġewwa sidru; subajh jiġru għal fuq il-kordi; tbissima ħelwa bil-mod il-mod tinstilet minn xuftejh bħal imqanqla minn dehra sabifia.. U b'għanja otira jikser is-skiet tal-lejla mdawla. Isimugħ: 'Kemm huma sbiefi il-għajnejn suwed Għad li n-nies tfaħħar iż-żoroq. Kemm huma sbieħ għajnejn ħaninti Su n-nies jisirqu minn ġo' t-toroq. ' B'għana bħal din is-sabi rafili ta' Malta jasal biex jirbah il- qalb ta' xebba maħbuba. Min kellu jqatta' xi biċċa minn ħajtu f'xi raħil, jaf igħid x'jagħmlu ż-żgħażagħ Maltin fil-lieh sbieħ tas-sajf; kif igħaddu biċċa mil-lejl fil-għana, bl-imħatra min igħanni l-alijar. Xejn tna iqisu li l-bidwi fuq l-andar iqajmuh, u jġennu l-lejla minsija bl-imbiefi tal-klieb għassiesa. Il-qamar jifrex dawlu ma' kullimkien. Lejla bħal din għal għana u l-imħabba. Min imissu, igħanni : ' 'Il-lejla ġejt ngħannilek — Għal t'apposta ġejt dal-ħin, Jekk int'rieqda qum ismagħni Jekk int imqajma ħu pjaċir. ' B'għanja bħal din jiftħtu l-bieb għal mitt għanja olira. Il-għanja ta' niesna mhix, kif wieħed jara, mafiduma, minsu- ġa bil-għierf; biss bit-tqanqil tal-qalb; xi drabi bla bidu a. bla tarf; ma tgħidlek xejn; ma tolqtokx.. Imma bosta drabi mbagħad ' sabiħa, għajta tal-qalb marsusa, jew imfawra bl-imħabba. Bla sengħa u bla għerf imma sabilia, u għalhekk jiena jogħġobni nxebbaliha lil dak l-ilma safi li jfawwar qalb il-ħdura ta' xi Wied, imfewwaħ minn elf warda, fejn in- naħla tarda l-għasel tas-susan, (Jissokta) LL Ġużi AQUILINA