KIF MIĠBURA MINN FOMM IL-POPLU F'din il-kitba mhux il-ħsieb tiegħi li niddiskuti l-istorja tas-superstizzjoni tat-tbaħħir fil-gżejjer tagħha imma biss biex nuri x'qaluli għadd ta' Maltin dwar dan is-suġġett. Mis-sena 1993: sal-1995, minbarra snin oħrajn, waqt il- parteċipazzjoni tiegħi fi programmi fuq ir-radju RTK (minbarra radjijiet oħra) dwar drawwiet u tradizzjonijiet Maltin, bdejt norjenta s- suġġett b'mod li nħajjar iis- semmiegħa anzjani jew lill- uliedhom biex, permezz tal- phons-ins, jitkellmu fuq l- esperjenzi personali tagħhom. Kien hemm għadd kbir li wieġbu fuq kull suġġett u, għalkemm mhux dejjem kien possibbli, rrekordjajt ħafna minn dak li qalu. Kien hemm ukoll min ipprefera Hawn qed nuri biss direttament meħuda mit- traskrizzjonijiet tar- recordings 1i jittrattaw dwar is-superstizzjoni tat-tbaħħir. inħalli f'idejkom biex tosservaw il-varjanti f'dak li kienu jgħidu u jagħmlu 'niesna li jirrifletti s- sitwazzjoni f'Malta u Għawdex fl-ewwel nofs tas- seklu għoxrin. : 'Biex tbaħħar kienet issib għatu tal-landa tal-gallettini. Kienet tpoġġi fih weraq taż- żebbug, melħ . … Il-melħ għall- għajn u tgħid: 'San Barnabaw, l-għajn ħażina tmur minn hawn. Iddur ukoll sa taħt is-sodda …. F'Sibt il-Glorja …. Ukoll fuq ras it-tfal u sat-taraġ tal-bejt, tibda minn fuq għal isfel' (Mara, 25-V-1993) ' 'Għat-tbaħħir, in-nanna tiegħi (kieku issa għandha qrib 90 sena) kienet issib il-weraq taż- żebbuġ niexef ġo taġen ħażin u tbaħħar kull nhar ta' Ħamis. Iddur kull erba' rkejjen tal- kmamar. Warajha t-tfal jgħidu l- Kredu, u hi tgħid: 'San Pawl ta' Ruma, jekk hawn. l-għajn reġġagħha. lura. L-irmied kienu jiġbruh ġo karta u jarmuh f'salib it-toroq. Meta kien idum ma jaqbad iż-żebbuġ kienet tgħid: 'Mela veru hawn l-għajn ħażina fid-darl. ' (Mrs. Bonavia, Fgura, min Ħal Tarxien 25-V- 93) : 'Għal xi waħda marida jew sfortunata kienu jgħidu: 'Ara kif insteħtet dinl Xi ħadd seħethal. U jbaħħru bi ftit weraq taż- żebbuġ, ftit xema' tat-tniebri u seba' melħiet u jgħidu t-talb. Jidħlu seba' darbiet fil-kamra jew fejn tkun, taħt is-sodod, madwar dak li jkun. Hi stess m'ilhiex li marret biex tbaħħar lil waħda għax ġiet għaliha biex tbaħħrilha għax qalet li misħuta, anki tgħaddi minn quddiemha persuna, seħtitha u għajnitha. Tidħol u toħroġ seba' darbiet, u titlob, Missierna u Ħobżna, Sliema u Qaddisa u Glorja, kull darba, u tgħid: 'F'ġieh San Pietru Pawl ta' Ruma, Jekk għandek xi għajn ta' xi għejra ta' xi mibgħeda terġa' lura; F'ġieħ San Barnabaw jekk hawn. ix- xjaten oħroghom barra minn (Mara mill-Mosta, 25- : Meta kien ikollha xi dubju f'xi ħaġa kienet tbaħħar, Ukoll nhar ta' Ħamis meta kienet iddoqq il-qanpiena f'xis-sebgħa ta' filgħaxija. Wara li kienet tixħet il-melħ kienet tgħid: 'San Barnabaw, keċċi. t-tentazzjoni minn hawn'. U missierna, Avemarija u Glorja. Kienet tbaħħar bit-taġen fuq ras kulħadd, u titfa' l-melħ. Meta jibda jaqbeż il-melħ jgħidu: 'Ħarġet l-għajnf. Ibaħħru minn ġewwa għall-bieb ta' barra; ukoll kienu jħalltu ix-xemgħa tat- tniebri'. (Mara, 25-V-1993, kienet tgħix man-nanna.) '- Għallmithielha mara oħra ta' tmenin sena xi tletin sena ilu. 'San Barnabaw, daħħal l-għajn tajba u oħroġ il-ħażina minn hawn.l' (Mara, T-Vl-93) x 'Kien hawn waħda, l-Ħamis kienet dejjem tbaħħar id-dar; is- sena kollha.'' (Mara, Qala, Għawdex 16-Il-94) 'Il-Ħamis dori: hawnhekk kulħadd ibaħħar ġo turtiera, jaħraq iż-żebbuġ milli jagħtu Ħadd iż-Żebbuġ . . . Kulħadd ibaħħar. Niftakar jien anki ommi, Alla jaħfrilha, u missieri. Kellna kantina jraqqad. il- bhejjem ġo fiha. Kienet tinżel bil-duk u tbaħħar u tgħid xi ħoġa wkoll kienet. Nhor ta' Ħamis biss; Is-sena kollha. (Karmenu Spiteri, Żejtun, aktar minn 80 sena 16-Il-1994) - 'Niftakar liz-zija kienet toqgħod tistenna proprju li tgħaddi l-istawa ta' Kristu Rxoxt. Malli tgħaddi minn quddiem il- bieb tad-dar iz-zija kienet taqbad tbaħħar. Eżatt, tistenna l-istatwa tgħaddi minn quddiem Kellha taġen qadim. Titfa ż-żebbuġ, taħarqu u tbaħħar. Kint għadni tifel; perċ kienet tgħid it-talb'' (Raġel, Ħal Qormi, 23-Il-1994) x 'Ommi kienet tbaħħar f'Sibt il-Glorja filgħodu. Żebbuġ ġo xi landa tal-kunserva, iddawwar it- tfal magħha. Id-dar kollha, fuq u isfel u fost it-talb tgħid: 'Jekk hawn xi għajn ħażina toħroġ; Sinjur, berkilna din id-dar li ngħixu fiha'. Wara. l-bieb iżżomm fergħa; Fil-basket li toħroġ bih tħobb iżżomm xi biċċa żebbuġa. Jekk tiltaqa' ma' xi ħadd f'xi gwaj jew ma jiflaħx kienet tagħtih werqa żebbuġa. Lit-tifla ż-żgħira kienet tagħmliha werqa żebbuġa mal- pram jew puxċer, għax imbierka. Qabel kien idur is- sagristan mat-toroq u jagħtik weraq taż-żebbuġ kemm trid f'Ħadd il-Palm kif il-kappillan ibierku fuq iz-zuntier, u jtuh xi ħaġa'' (Mara, Ħamrun, 23-Ill- 1994) F— Ommikienet tbaħħar id-dar fil-mota tal-Ħamis, wara l-Ave Marija filgħaxija, bħala tifkira tat- twaqqif tal-Ewkarestija; għadha tindaqq f'xi postijiet. Ommna kienet tgħidilna: 'Kulħadd jieqaf f'xi jkun jagħmel. Fil-mota tal- Ħamis. Noqogħdu għarr- kobbtejna . Kellha taġen lest bil-weraq taż-żebbuġ ta' Ħadd il- Palm u tbaħħar id-dar u fuq ras kull wieħed minna. Kienet tagħmel forma ta' Salib bit- taġen u tgħidilna ngħidu Kredu waqt li tberikhom. Kienet tgħid li meta ż-żebbuġ idum ma jieħu n-nar kien sinjal li se jiġi xi gwaj fuq id-dar. Kienet ukoll tbaħħar kontra l-għajn.' (Raġel, 23-lll- 1994) : 'Fuq l-arkova (f)… Lill- għarusa l-ġdida kienu jgħidulha: 'Ddaħħal lil ħadd f'dik il-kamral Mgħandu jaraha ħadd, lanqas l- istess membri tal-familja jekk ma jkunux. il-ġenituri jew in- nannieti' Għax l-arkova (f) kienet tkun kamra bil-ħnejja fejn kien hemm biss is-sodda u kien hemm purtiera kbira. Ma kien jidħol ħadd fiha dik, anzi jekk xi ħadd għal xi raġuni jew oħra jidħol kienet tgħidlek: 'Ara li tbaħħarha', jekk ikunu barranin.' (Mara, Raħal Ġdid, 23-Xl-94) (') Trid tgħid alkova. F FOmmi kienet tagħmel iż- żebbuġ niexef fuq taġen, taħarqu u ddur il-kmamar kollha f'Sibt il-Glorja filgħodu.' x Talba għal waqt it-tbaħħir: 'Żebbuġ imbierek, żebbuġ għażiż, żebbuġ tad-devozzjoni, keċċi kull għajn ta' ferħ, ta' għira, ta' tentazzjoni' Għal tliet darbiet; Kredu' (Anna Psaila, Qormi, ittra 17-IIl-1995) € 'Jien għadni nbaħħar f'Sibt il-Glorja u ngħid: 'Baħħar baħħarni mix-xitan ostorni. U tgħid il-Missierna. 'Għammar inti Ġest: ma' Marija u San Ġużepp', 'Skansana mid-dent', u hekk, u tgħid il-Paternoster. Kull kamra kienet tagħmel; taħt is-sodda, kullimkien. Iż-żebbuġ taħarqu u, kif jagħmel id-duħħan u jintefa,. .. hekk, tibda tbaħħar. Ikollu fwieħa qisha ta' ġenna, ngħidilha jiena. Għat-tbaħħir ġieli jixħtu ponn melħ għall- għajn, jew ras ta' tewma. Għall- għajn ommi kienet taħraq sew ras tewm, tixħtilha ponn melħ u tbaħħar biha biex tmur l-għajn. Mhux maż-żebbuġ, għax dik (jagħmluha) meta jkun hemm suspett li daħlet l-għajn.' : it-talba tat-tbaħħir kienet hekk. L-ewwel trodd is-salib mbagħad tgħid: 'Sant'Anna u San Mikiel ġejjin mill-art ta' Betlem. Il-Madonna timxi u tbierek u tiltaqa' ma' San Mikiel u qaltlu: 'San Mikiel, fejn sejjer7' Qallha sejjer inbaħħar dik il-għajn u kreatura. U qaltlu 'Fittex mur qabel ma jinqata' ż- żebbuġ mill ġnien' Dik il-għajn li ratek, dik il-għajn li ferħet bik, jinqata' d-diskors minn fommha u ħadd aktar ma jsemmik. Jekk hi għajn toħroġ 'l-barra, jekk mill-ferħ hi terġa' lura' Mbagħad tgħid tliet Avemarijiet, Glorja Patri għal tliet darbiet b'devozzjoni kbira. — it-tbaħħir għadu jsir ħafna u, jekk ikun hemm mara. jkollha tarbija jidhrilha li se timrad xi. ftit, tbaħħar.' x'jien kelli l-mamà tiegħi, bħalha kien hawn ħafna, nhar ta' Ħamis kienet tbaħħar mad- dar kollha. Kienet iddoqq dik il- mota nhar ta' Ħamis. Kienet titfa' ż-żebbuġ u x-xemgħa safra tat-tniebri; dik kienu jagħtuhielna meta jiġi jbierek l- arċipriet. Perċ, meta jidħlu f'xi affarijiet, jiġu fid-dubju, tfal mhux sewwa, jiġi xi ħadd fid- dar, kienet tbaħħar, għax kienet temmen fih. U kienet tgħid talba fl-aħħar: 'San Pietru ta' Ruma, jekk hi ferħa waqqafha, jekk hi għajn reġġagħha lura' U tgħid xi Avemarijiet: meta taħseb li hemm għajn kienet tgħid dik. Ukoll, kellna l-fniek zgħar. Missieri kien jifraħ ħafna bl-affarijiet; jibda d-dmugħ nieżel minn għajnejh. Allura, qabel jara l-ħaġa li se jifraħ biha kien jgħid 'l ommi: 'Baħħarhal għax kien jibża' ii jgħajjinha l- ħaġa, anke meta kien ikollna t- tfal żgħar.' (Mara, Nadur, 15-Ill- 1995) ż 'Meta kienet iddoqq il- Glorja ta' nhar ta' Sibt kienu jkunu lesti biż-żebbuġ tas-sena ta' qabel. Kienu jaħarquh u jbaħħru d-dar bih' (Doris Dimech, Floriana, 29-IIl-1995) , 'Niftakar 'l-ommi, Sibt il- Għid, malli jibdew il-qniepen fl- għaxra ta' filgħodu, tal-Kattidral u ta' San Ġorġ, kienet tibda tbaħħar (Mara, Rabat Għawdex, 29-lIl-1995) x 'F'Sibt il-Glorja, Alla jaħfrilha, ommi, kienet tieħu l- weraq taż-żebbuġ u taħarqu, niftakarha, f'xi taġen qadim, induru magħha u ngħidu xi Kredu u talb hekk. Ġo taġen qadim jew għatu ta' landa. Konna ngħidu xi razzjoni insomma. Kienet tibda minn isfel u nitilgħu t-taraġ'' (Mara, 12-IV-1995) k 'Biex inbaħħar jien niftaħ il-bieb ta' barra u niftaħ il-bieb tal-bitħa biex ngħid jekk ikun hemm xi ħaġa toħroġ. Kienet tiġini waħda xiħa tbaħħarli u f'kull kantuniera tal-kmamar, kienet taħraq iż-żebbuġ. Hekk.' k 'Għandi 71 sena. Il- mama tiegħi kienet tbaħħar u jiena. bqajt bis-sistema li nbaħħar sa llum, li ngħid: 'San Pawl ta' Ruma, jekk hawn xi għajn reġġagħha lura. Mbagħad l-irmied konna noħorġuh f'salib it-toroq. minflok f'salib it-toroq, l-irmied narmuh. fil-ġnien. Kienet tbaħħar taħt is-sodod. Tibda minn fuq, tasal sal-bieb ta' barra u tgħid: 'San Pawl ta' Ruma jekk hawn xi għajn reġġagħha lura. (Mara, Ħamrun 12-IV-1995) , 'In-nanna kienet tgħid li meta tbaħħar kienet tgħid il- Kredu; dejjem hekk nafha' (Mara, 12-IV-1995) , 'Zijuwi kien qassis, żmien il-gwerra li: għaddiet. Meta kont qed inbaħħar ħaduli taħt il-vit u tfihulil' (Mara, Nota: Din il-ġabra dwar is- superstizzjoni tat-tbaħħir, qiegħda biss biex turi aspett mill-kultura tagħna għal skopijiet ta' studju u bl-ebda mod ma tfisser li jien qed naqbel ma dak li ntqal jew qed. ninkuraġġih. Fit-22 ta' Marzu, 2009 ħalliena s- Sur Alfred Fenech li kien ilu membru tal-Għaqda tal-Folklor sa mis-snin tmenin. Kien ġie elett membru tal-Kumitat fl-1983. Is-Segretarja dak iż-żmien kienet Ms. Jessie Grech u, meta din iżżewġet u rriżenjat mill-kumitat fl-1986, Alfred Fenech laħaq Segretarju minflokha. Dam Segretarju sal-2002, meta sfortunatament kellu jirreżenja minħabba problemi ta' saħħa. F'Marzu 2006 Alfred Fenech reġa' daħal fil-Kumitat u fl-2008 inħatar Viċi-President. Is-Sur Fenech kien iħobb ħafna l-folklor u oġġetti assoċjati mal- ħajja tal-imgħoddi, u kellu kollezzjoni ġenerali kbira li fiha kellu wkoll dak li hu folkloristiku. Kien jipparteċipa fid-diversi wirjiet u ħarġiet li kienet tagħmel l-Għaqda tal- Folklor u kien juri nteress f'kulma nagħmiu. Kien ingarigat mill-Hobbies Societv ibbażata i- Ħamrun għal snin kbar, kollu nteress u ħeġġa. L-Għaqda tilfet ħabib kbir ii fforma parti mportanti mill- istorja tagħha. Aħna nibqgħu naħsbu fih fit-talb tagħna u nestendu l-kondoljanzi tagħna lill-familja tiegħu. Kien il-Viċi-President tal- Għaqda tal-Folklor; miet fit-22 ta' Marżu, 2009 wara marda qasira, Kellu 74 sena. Fit-12 ta' Mejju l-Kumitat tal-Għaqda għamillu quddiesa għal ruħu fil- kappella tal-Isptar Santa Katerina, Ħ'Attard, u l-kumitat attenda flimkien ma' ħafna membri tal-familja tiegħu. Alfred twieled il-Ħamrun, u kien bniedem ħabrieki u attiv ħafna. Kien ilu ħafna fl-Għaqda tal- Folklor u minn dejjem wera nteress, mhux biss fil-folklor imma f'kull ħaġa Maltija. Kien Patrijott. Barra li kien membru tal-Għaqda tagħna, kien membru attiv ta' ħafna għaqdiet oħra. tal-kultura, speċjalment tal-Hobbies Socieiv. Kellu kollezzjoni vasta ta' affarijiet tal- folklor, u meta kien jieħu sehem fxi wirja bl-affarijiet — tal- kollezzjoni tiegħu tal-folklor dejjem kien isemmi l-Għaqda tal-Folklor. Tlifna membru li kien erudit u ħabrieki, u li kien iħobb tabilħaqq lil art twelidu. Kien jaħdem fiċ-Ċivil mal-Gvern, u kien irtirat. Nagħtu l-għomor lil: martu Grace, u lil uliedu u l-familja tiegħu kollha, u l-qraba. Niftakru fih, u fix-xogħol fejjiedi li għamel u nitolbu għal ruħu.