L-ILSIERA FIŻ-ŻMIEN L-ORDNI F'MALTA (6) 'xi taqsima oħra aċċen- l-a li l-aqwa qaddiefa li kellha l-Ordni fuq il- galeri tagħha kienu Misil- min. Dawn il-qaddiefa kienu ta' ħila kbira u l-jasar tagħ- hom kien ikun. iddestinat għal għomorhom fuq. il- moqdief bla ebda tama li xi darba jinfdew minnu. Il-bonavolja, li issa nafu kien jingaġġa bħala qaddief fuq il-galeri minħabba d- djun li jkollu, kien jieħu madwar sentejn taħriġ biex jimmatura fil-qdif, madank- ollu, f'moħħu dejjem kien iberren il-ħsieb li jaħrab u l-aħjar okkażjoni li kien ikol- lu kienet tkun meta l-galera kien jonqosha l-ilma u tersaq lejn l-art jew biex jassaltaw xi fortizza tal-għadu Mislem fuq il-kosta. 7 Nafu wkoll li l-kors kien fl-aqwa tiegħu bejn l-1630 u l-1680 iżda wara beda jonqos b'pass mgħaġġel ħafna. Dan kien ifisser nuqqas ta' lsiera, u dan in-nuqqas kien iġib miegħu problema kbira għall-Ordni meta l-iskwadra tal-galeri biss kellha bżonn 2,400 qaddief. Sintendi, bar- ra dawn l-ilsiera, l-Ordni kellha bżonn ilsiera oħra biex: jaħdmu fit-tarzna tagħha, fil-fortifikazzjoni ta' madwar il-Port il-Kbir u fi djar u fil-bereġ tal-kavallieri. L-ARGUZIN Semmejt l-argużin, u għedt li xogħlu kien li jieħu ħsieb u jgħasses lill-ilsiera. Jidher ċar li lill-argużini, ak- tarx minħabba xogħolhom, u forsi wkoll għax ġieli ab- bużaw mis-setgħa tagħhom, ħadd ma' kien jafdahom għajr dawk li kienu jinqdew bihom. Xogħol l-argużini fuq il-galeri u l-vaxxelli kien l jesegwixxu: Fordnijiet 7: tal-kapijiet tagħhom f'dik li hi dixxiplina u l-kastigi lill-ħatjin. Għalkemm dan l-inkarigu kien ikerraħhom man-nies, b'danakollu l-argużini kienu nies ta' karattru stonkuż, dejjem issibhom lesti li jseg- wu l-ordnijiet kollha li jin- għataw u majafux bi ħniena. Barra li kienu jieħdu ħsieb l-ilsiera. fuq: il-galeri u fil-ħabsijiet tagħhom, huma kienu l-ħin kollu jgħassu fuqhom bħall-isqra. Sintendi dan ix-xogħol ma setgħux jagħmluh. waħidhom, u għalhekk biex jgħinuhom f'xogħolhom kien ikollhom l-assistenti tagħhom u li kie- nu jaqduhom b'għajnejhom magħluqa f'kull ma kienu jitolbuhom. Interessanti hu l-fatt li kull argużin kien obbligat li jagħmel kuntratt iffirmat minnu ta' elf skud qabel ma jbaħħar fuq galera tal-Ordni, u b'dan il-kuntratt, hu kien jintrabat li jieħu ħsieb l-il- siera kollha u jagħmel tajjeb għalihom sakemm ikunu taħt il-ħarsien tiegħu. Parti minn xogħlu kienet li darba fil-ġimgħa jispezzjo- na ċ-ċavetta tal-ħolqa li l-il- siera kien ikollhom ma' saqajhom ix-xellugija u jiċ- ċekkja tajjeb li l-katina tkun marbuta mal-bank tal-qdif. Kull meta kien tinqala' l- ħtieġa li l-ilsiera jinżlu l-art għall-ilma jew il-ħatab, hu- wa kien idur bank bank b'inkwina żgħira u bil-maz- za jtajjar il-feles tal-ħadid mill-ħolqa: tal-ilsiera. biex ineħħilhom: il-ktajjen, iżda qabel jinżlu l-art, huwa kien jiżgura ruħu li l-ilsiera jin- trabtu tnejn tnejn biex b'hekk titnaqqas il-possibbiltà ta' xi ħarba. l , Kuntrarju għal dawk li jaħsbu xi wħud, l-argużin ma setax isawwat bl-addoċċ u għal xejn b'xejn lill-ilsiera. Kull nuqqas ta' dixxiplina kien jeħel biha hu, u meta kien jaħrab xi Isir kien ikollu jgħaddi minn qorti ta' inkjes- 'ta. Wieħed irid jiftakar ukoll li l-liġijiet tal-Ordni kienu ħorox ħafna u l-pieni tagħ- hom kienu iebsa ħafna. L-għassa stretta matul il-lejl kienet il-liġi ta' kuljuml Insi- bu diversi qaddiefa mħallsin li dendlu kushom mal-liġi, bħal Frangisk Callus miż-Że- jtun, qaddief fuq il-galera 'San Nicola', Indri Spiteri, Luqa Demicoli, Karlu Schembri magħruf bħala 'Ta' Sosu' u 'Ta' Kalment' u 'Ta' Żieżi': minn Ħal Qormi, Wenzu Gatt 'Ta' Veċċja' Żebbuġi, Antonio Formosa: miż-Żurrieq, Ġu- żeppi Lukoku u Antonio Bezzina tal-galera 'San Lui- gi' li Ikoll intbagħtu jaqdfu bla ħlas fuq il-galeri minħab- ba li nqabdu b'xi serq jew għax inqabdu jħufu 'l hawn u 'lhinn mal-lejl. Ġużeppi Muscat jagħtina ħarsa ħafifa lejn il-kodiċi tal- Gran Mastri Vilhena u De Rohan, u fihom wieħed jin- nota li ħafna mil-liġijiet tal-kavallieri kienu mfasslin b'tali mod, biex kull min jik- sirhom: jiġi: kkundannat għall-qdif fuq il-galeri, irris- pettivament jekk is-sentenza tkunx waħda twila jew qasi- ra. Kienu diversi rġiel Maltin li laqtu kundanna ta' qdif fuq il-galeri minħabba 's- serq, fosthom insibu lil Filip- pu Cortis, Indri Vassallo mill-Mosta mlaqqam ''Ċifol- loq', Ġużeppi Tanti, Alessju Grech mill-Imdina, Natalin ta' Xalati, Giovanni Marija Aquilina u Giovanni Maria Farrugia mill-Belt, Giovanni Marija Tanti minn Ħaż-Żeb- buġ u Luduvik Zammit, magħruf bħala 'L-Kallu' mill-Imqabba. Dawn l-im- sejkna ġew imqiegħda fuq il-bankijiet tal-qdif mal-il- siera Torok u l-furzati Taljani u Sqallin. Antikament l-użu tat-tam- bur u l-vuċi kienu jintużaw biex iwasslu l-mod ta' ġdif (a la sensile) meħtieg. f'kull ċirkustanza li tinqala' meta qaddief wieħed kien iħad- dem: moqdief wieħed. Bis-sistema ta' qdif a scaloc- cio kien hemm erba' ritmi ta' qdif b'ħafna strapazz u tbati- ja u jingħarfu mill-mod li jsi- KASTIGI FI ZMIEN L-ORDNI Sintendi kastigi kien hemm ukolll Taħt l-Ordni l-ilsir seta' jingħata s-swat, mutilazzjoni u l-mewt skond il-gravità tar-reat li kien jagħmel. Mhux l-ewwel dar- ba li xi Isir ipprova jimman- ka lilu nnifsu biex ma jaqdifx aktar jew ipprova jaqta' xi ħbula biex jikkaġuna ħerba sħiħa fuq il-galera. L-ilsiera li kienu jaħdmu ma' sidien privati setgħu wkoll idabbru għomorhom jaqdfu fuq il- galeri jekk jinstabu ħatja ta' xi reat gravi. L-ilsir kien jintrabat mal-kolonna hekk imsejħa Ta' Laskri, dik li- kien hemm quddiem il-Palazz il-Belt u jingħata ħamsin daqqa. Il-komitu ab- bord. tal-galeri kien juża l-kurdun jew il-bastun tal-in- jam kull meta jkun meħtieġ. Il-piena tat-tgħalliq kienet tingħata f'każi rari ħafna, u normalment dak kien isir mal-Forok tar-Rikażli li kie- nu saru fi żmien il-Gran Mastru Isle Adam. Il-mutila- zzjoni jew il-qtugħ tal-im- nieħer jew widna ta' xi lsir kien isir bħala twiddiba wkoll għall-bqija tal-ilsiera li jippruvaw jaħarbu. Meta wieħed iqis in-nuq- qas ta' ndafa fuq il-galeri — tal-Ordni jiskanta kif ftit- galera kellha t-tabib tagl u l-ilsiera kienu mitmi tajjeb— kellhom ikel lat biżżejjed għal dak iż-żmien. — Jingħad li għalkemm l-inda- fa kienet nieqsa ħafna fuq il- galeri tal-Ordni, jingħad li qatt ma kien hemm xi mxija ta' xi pesta jew infezzjoni gravi. Barra t-tabib kien ikun hemm kirurgu u barberott. Taħt il-gverta fil-pruwa ta' kull galera kont issib il-post mgħammar bl-imtieraħ fejn il-morda kienu jinżammu għall-kura. Kull ilsir li kien jimrad fuq galera kien stmat daqs kavallier, u biex l-Ord- ni (1650) seta' jkollha tobba tajbin fuq ix-xwieni tagħha kienet tħallashom salarju ta' 300 skud fis-sena. Kull fejn kien ikun il- mard, kienu jippurfumawh bil-ħall erba' darbiet kul- jum, u fuq kull galera wie- ħed kien isib kull tip ta' ngwent u duwa meħtieġa. Dak iż-żmien il-ħall u l- melħ kienu jintużaw fuq fe- riti miftuħin u l-Għarab kie- nu jużaw l-għasel. Kif it-tabib jinvista lsir u jiddikjarah marid, iniżżluh taħt il-gverta u l-barberott jiffissa l-visti u d-dieta. It- tiġieġ u l-bċieċen kienu jit- ħallew għall-ikel tal-morda. It-tabib kien obbligat li jis- pezzjona anke l-ħxejjex u l- frott li kienu jinxtraw għal fuq il-galera u jiċċertifika li jkunu friski u tajbin għall- ikel. ġ Id-deni magħruf bħala Terżana kien il-mard komu- ni li kien jaħkem lill-ilsiera. L-iskorbut lanqas biss kienu jafu bih billi fuq il-galera kienu jieklu ftit laħam im- mellaħ jew xejn. Ġieli l-ilsie- ra batew minn eżawriment minħabba x-xogħol żejjed u mill-kesħa kull meta kienu jinqabdu f'Cittavecchia fix- xhur tax-xitwa. Joseph Muscat jemfasizza li meta wieħed iqis li tbaħħi- ra' tal-kors mill-iskwadra darba damet xahrejn u ġie rrappurtat 52 każ ta' mard fost 3,600 ruħ bejn ekwi- paġġi u ċorom, dan. kien jitqies bħala normali. Fl-operazzjoni tad-Darda- nelli meta l-Ordni kienet al- leata tal-Venezjani f'rebħa kbira fuq it-Torok, kien hemm biss għoxrin ruħ mor- da. Huwa jikkonkludi, li meta wieħed jipparaguna dan il-mard ta' lsiera fuq il- galeri tal-Ordni ma' skwadri ta' pajjiżi oħrajn, isib li kien relettivament baxx ħafna. Malta fi żmien. l-Ordni kienet meqjusa bħala pajjiż li wieħed seta' jieħu servizz mediku tajjeb ħafna. Fil-fatt, fejn jidħol il-mard kulħadd kien meqjus l-istess. Kull il- sir: meta. jimrad,