FOLKLOR MALTI FOST L-EMIGRANTI MALTIN Ma jdumx wisq wiehed biex jinduna kemm il-folklor malti baqa' marbut ma' qalb l-emigrant malti, issibu fejn issibu, għal- kemm jinsab boghod minn art twelidu, u kemm baqa' jghozza b'senti menti kbar. Dan jirrifletti mhux biss in-nostalgija, izda wkoll l-imhabba lejn pajjizu. Fost l-emigranti li hallew dawn il- gzejjer taghna, hafna drawwiet mhux talli ma nqatghux, ukell jekk ilhom gherieren ta' snin jghixu f'dal il-pajjiz. li addottaw, saru pati minnu, saru nanniet u buznanniet fih ukoll, imma katar donnhom irawmu fihom l-entuzjazmu lejn il-folklor ta' pajjizhom. Il-foiklor taghna baqa' mad-drawwiet religjuzi fil-hajja ta' l- emigranti, fil-harsienta' festi tar-rahal minn. fejn: gew, fl-ikel Malti u tizjin ta' djarhom, Baqghu jirrakkontaw l-istejjer ta' tfulithom, u xi drawwiet tal-folklor lill-uliedhom u lill-ulied uliedhom; baqghu izommu superstizzjonijiet li hadu maghhom waqt li ziedu wkoll superstizzjonijiet godda li laqqtu mill-pajjiz il- gdid, Kull fejn hemm imxandar minn fuq ir-radju tal-lokal pro- grammi etnici, u jkunhemm xi programm Malti, tiska xi haga fuq il-folklor Malti u tifsir dwaru, u fuq drawwiet folkloristici, Izda l-aktar li wiehed imur il-hsieb tieghu fuqu meta jissemma l-folklor malti, minghir dubju hu l-ghana Malti, u l-muzika folk- loristika taghna, F'Detroit, f'Michigan fil-U.S.A., fejn eluf ta' Maltin kienu emigraw fil-passat, u issa jinsabu mxerrda f'dik il- belt u s-subborgi taghha u bliet ohra fl-istat ta' Michigan, il- ghana Maltibaqa' miftakar u jitghanna minn emigranti Maltin u Ghawdxin, u ghandu hafna nies dilettanti u akkanati ghalih, Jigu organizzati serati kbar tal-ghana Malti fil-kazini Maltin. u f'gonna privati ta' djar fl-iljieli sajfin, serati twal ta' gham fid-difa tal-lejl, f'ambjent tassew li tihux Malti, Gol-belt ta' Detroit, l-aktar bniedem maghruf ghal-dan hu Karmnu Żuereb,In-Namru, u mieghu il-hbieb u shabu tam-Namru Station; dan il-Kdabb tieghu hu maghruf bizzejjed mhux biss fost l-emigranti ta' Michigan, u ta' hafna bliet f'Ontario, fil-Kanada, imma wkoll minn emigranti , minn amerikanj u nies etnici ohra, ghaliex dawn id-dileftanti tal-ghana Malti jinsabu mnizzlin ufficjalment f' Direttorji etnici ta' folklor etniku f'Detroit, Gie li xi drabi, fost il-barranin, dawn issserati ta' ghana Malti jigu riferiti bhala kant ta' 'Maltese Westernsit ghalkemm kieku aktar tixraq u toqghod l-espressjoni fclkloristika Amerikana Maltese Hootenannvi', ghaliex proprju hekk jeghmiu l-gnanneja Maltin, sewwasew bhal kantanti Amerikani, ta' l-istati ta' isfel ta' l-Amerka, serati ta' kant folkloristiku li huma jsejhulhom 'Hootenannv'', kelma, li hadd ma jaf kif u mnejn dahlet fil-vokabularju taghhom, Serati ta' l-Ghana jsiru fl-Imnarja, fix-xalata ta' Santa Marija, li ssir ta' kull sena meta l-emigranti Maltin minn. Detroit u nhawi ohra ta' Michigan u minn Ontario fil-Kanada, imorru bil- Vapur fuq ix-xmara Detroit ghax-xalata, f'Bon-Lo; hemm iqattghu sat-tard, gurnata fil-Luna Park, jew fil-park ghad-dell tas-sigar, u max-xtut tax-xmara, jieklu ikel Malti, jixorbu, u jorganizzaw loghob ghat-tfal, u xi gruppi jingabru f'postijiet ghall-berah fejn jaghtuha ghall-ghana, daqq tal-kitarri u daqa tal-prejjem. il-muzika tal-prejjem ħija apprezzata hafna mill-Maltin u t-tfal taghhom li twieldu hemm, li l-ilsien Malti ftit li xejn jafuh, kif ukoll minn dawli li m'humiex Maltim, M'ghandniex xi nghidu, l-ghana Malti jsir f'hafna hargiet ohra fi granet ta'l btala pubblika meta jerhulha ghall-ghadajfar ta' Kensingthħn Park, fl-imsagar u parks ohra ta' dik l-art immensa, Jekk ikollna nigbru fitape Ġi recordings u kitba tal-ghana kollu li jsir, ma nispiccaw qatt, Dawn il-gruppi dilettanti ghanneja u daqqaqa huma tassew habrieka u dejjem sejrin Ghanja Ckejkna Xi drabi gara, li xi emigrant garr fil-memorja tieghu minn xi raħal jew razzett imwarrab, xi ghanja li kien jiftakar minn zughritu, Fħz-zmien li jien kont nghix f'Detroit, kont membru, u fi zmien ukoll. fil-Kumitat, tal- Maltese American Benevolent Societv ta' dik il-belt, u kien ghall- habta tar-rebbiegha tal-1970, waqt li kont fuq mejda tal-bar tal- Kazin, nitkellem ma' xi hbieb, gbart miil-art daqsxejn ta' karta, Fuqha kienhemm imharbxin bil-lapes xi numri ta' l-imhatri tat- tigrijiet taz-zwiemel li kellhom isiru fit-trakka ta' Detroit f'dik il-lejla; fuq il-karta kienhemm ukoll ghanja ta' zewg strbfi miktuba b'kaligrafija qadima u bla rfinar, Ma nafx min kien li seta' kitibha; misthajjel li kien Ghawdxi, ghax fiha kienhemm imdahhla l-kelma 'muntanji', Din l-ghanja siefret mill-gzejjer taghna f'qalb xi emigrant, Fiha nhossu tfawwar il-hegga taz-zoghzija, li qeghda tkellimna b'maturita', bil-versi taghha mimlijin bl- imhabba u l-hlewwa tal-kelma Maltija. Gbartha qisni sibt gawhra prezzjuza. Xtaqt kieku sirt naf min seta' kitibha, izda fost dawk il-hlejjaq kollha li jkunhemm fil-bar ma kienetx haga hafifa, Billiikont midhla sew tan-Namru Station, u bqat nghozz ir- rispett u l-hbiberija li kellhom lejja, darba kont qrajtielhom biex fosi nsir naf min kitibha, Hadd minn dawk li kienu hemm ma seta' jtarrafli xi hjiel, ghalkemm fosthom, xwejjah Ghawdxi mix-Xaghra qalli, li din l-ghanja kien semaghha fi tfulitu fir-rahal tieghu: L-Ghanja: Ejja l-hawn, la tibzax minni, bil-katina ma norbtokx; norbtok biss bl-gheruq ta' qalbi, u minnha mhabbti ma thollokx, Nigri wrajk u tigri wrajja, gol-muntanji u qalb il-blat, sakemm hadt bewsa minn fommok, il-passjoni ruhi ratl