FRAK TA' INTERESS MILL-ĦAMRUN Attività Kummerċjali bejn l-1900 u l-1950 Il-Ħamrun kiber nistgħu ngħidu f'daqqa. Kien bejn irħula importanti u popolati ħafna; il-Belt (u Furjana), Ħal Qormi u B'Kara. Is-Subborg li nafu llum, fil-parti l-kbira tiegħu tela' fi żmien relattivament qasir ħabta ta' 100-80 sena ilu. Kien imfittex ukoll fit-tieni Gwerra Mondjali bħala refuġju għal tant nies, l-aktar mill-Kottonera. Il-Motto tiegħu 'Dlonk Nikber' kien verament f'postul Karatteristika tal-Ħamrun kienet u għadha l- attività Kummerċjali b'numru kbir ta' fabbriki, ħwienet u ażjendi ta' kull xorta. X'ma kontx issib jinħadem jew jinbiegħ fl-akkwati tiegħu21 Sa Ilum stess, Triq il-Kbira għadha miżgħuda bil-ħwienet, perċ anke fi bnadi oħra kellek u għad għandek oħrajn, bħal fi Triq Qormi. L-aktar stabbilimenti komuni kienu dejjem dawk tal- Għamara, li Ilum huma kkonċentrati fil-parti l-kbira tagħhom in-naħa ta' Blata l-Bajda. Fost l-aktar ditti magħrufa f' dan il-qasam konna nsibu dik ta' Carmelo Mangion Farrugia ta' Broad Str. Dawn, apparti mill-għamara domestika kienu jagħmlu xogħol għal diversi knejjes. Il-bradella u l-bankun ta' l-istatwa titulari tal-Parroċċa tal-Gżira (1978), hija eżempju tajjeb. Nibqgħu fuq il-kummerċ, u ngħidu wkoll li mill-Ħamrun bdew joperaw numru ta' ażjendi li llum kibru fi ġganti u saru importanti. Insemmu dawk ta' Farsons li kienu bdew fl-1927 fi Triq Farsons, n-naħa 'Ta Rabbat', (flok il- 'Multi Gas'); ta' Guilliamier fl-1931 (pero fil-Ħamrun bdew fl-1933, flok Ciancio tar-ritratti fi Strada Rjali) u ta' Portanier (illum magħrufa tas-7 up), li fl-1925 kellhom in-negozju fi Strada Sacro Coure. Insemmu wkoll il-Fabbrika tal-Ħalib (magħrufa fostna bħala 'L-Magna''), li fetaħ il-Gvern fl-1938. Kumpaniji oħra li kienu magħrufa u Ilum spiċċaw jinkludu lil ta' Pasta Portelli, fil-bidu ta' Triq Magri; l-istabbiliment ta' Sebastiano Fedele li kien fih ħafna oġġetti tal-qassisin u li beda ħabta tal-1907 fi Triq Qormi (ħdejn il- 'Piccole Suore'); n-negozju u l-manifattura tas-sigarri u s-sigaretti. Nafu li fl- 1920 kienet inbniet fabbrika ħdejn il-'Hollvwood' minn xi Griegi u kienet magħrufa l-aktar għas-Sigaretti 'Columbus'. Ħanut popolari bis-sigaretti kien ta' John Scerri ħdejn il-Każin ta' San Ġużepp (flok il-'Generation Gap') u l- fabbrika kienet il-'Black Spot Cigarette Factorv', ukoll fi Strada Rjali (kantuniera ma' Triq S. Wistin); oħra kienet ta' l-aħwa Vella, li iben wieħed minnhom kien kaxxier tal-Każin tal-Banda San Gejtanu u faċċata ta' l-istess każin tal-lum, fi Triq il-Kbira (flok il-ħajjat jew Tivoli), kellek il-ħanut ta' Psaila. Ħanut ieħor infetaħ minn Tabone ftit l-isfel mill-każin tal-Banda San Gejtanu, fejn niesu għadhom hemm sal-lum. Post ieħor fejn fl-antik kienu jsiru s-sigaretti kien fi Triq Santa Marija, propjetà ta' Toninu Attard. Naturalment dawn mhux ħlief ftit mill-ħafna li kellna. Karatteristika oħra, anke ta' xeħta folkloristika marbuta mas-subborg tagħna kienet il-manifattura tal-Karettuni u karozzini. Bosta xjuħ tagħna jiftakru b'nostalġija serbut ta' karozzini ħerġin mill-Ħamrun, partikolarment dawk tal-mejtin li kultant kienu ta' kobor mhux ħażin f'forma ta' karru jew karrozzella. Dawn kien ikun fihom verament x'tara, armati bil-faldrappi suwed u l-fjuri. Fi Strada Rjali kien hemm armati Antonio Bonavia u aktar tard Antonio Vella; filwaqt li fi Triq Qormi kellek lil Francesco Almanno, (ħdejn ir- Rukkella). Bil-Karozzini kellek ukoll lil Ġużċ fi Triq San Ġwann (flok il- Maħżen ta' l-Armar tal-Festa), u lil Debattista fi Triq il-Vitorja. Negozju ieħor li fil-Ħamrun kien imqabbad sewwa u llum għad baqa' xi ħaġa minnu fostna kien dak tal-manifattura u bejgħ tal-Madum. Fl-1908 nafu li diġà kellna żewġ fabbriki magħrufa sewwa, it-tnejn fi Strada Irjali. Dik ta' Giuseppe Said kienet tissuplixxi lill-Gvern u 'l-Ammiraljat; bl-oħra tkun ta' Pace u Farrugia. Sa mill-1925 konna nsibu wkoll fi Strada Rjali (viċin Borg tal-Kafċ), il-ħanut ta' Michel Angelo Galea, Għawdxi li dixxendenti tiegħu għadhom sa' żmiena fl-istess negozju, fil-post imsemmi. Passatemp ferm u ferm popolari żmien ilu, sew mal-Kbar u aktar maż- żgħar, kien dak tal-Mudelli tal-Knejjes, statwi tal-qaddisin, statwi tal-Ġimgħa l-Kbira u pasturi tal-prespju. Kull familja, tista' tgħid kellha xi ftit jew wisq minn dawn l-oġġetti u l-familji Ħamruniżi ma kienux eċċezzjonil Jien niftakar sewwa, daqs 20 sena ilu żewġ ħwienet bl-istatwi jew pasturi li Ilum għalqu. Kien hemm dak ta' Salvu Aquilina (iz-Zizzka) f'Nru. 212 Triq il-Kbira (bejn il-Le Max' u l-'Kid's Korner'), li għalaq c.1973 u dak ta' Stella u Censina Seguna fi Triq Villambrosa, kantuniera ma' Triq id-Duluri (flok l-Uffiċċju ta' John's Garage), li kien ħadu fis-snin sebgħin Giovanni Chirgop bħala Bazaar. (missier Oreste t-Tenur). Antiki aktar kienu l-ħwienet ta'. Annetto Felice bil- pasturi, li kien f'Nru. 736. (qabċl 451), fi Strada Rjali u dak ta' Brincat bil- figurini ġewwa Triq il-Vitorja. Fis-snin ta' qabel it-tieni Gwerra Dinjija konna nsibu wkoll numru ta' snajja 5 Holk Trinitv Street Ħamrun Jaċċetta ordnijiet ta' ĦELU għal ib TIĠIJIET u MAGĦMUDIJIET XOGĦOL TAJJEB U RĦIS- Eżempju ta' reklam għad-ditta Ciscaldi li deher fil-ktieb tal-festa tal-1952. oħra fi kwantità, bħal Buttara, Skrapan, Furnara, Sillara, Ħajjata u dawk li jaħdmu l-qasab. Perċ dawn nittrattawhom aħjar darb'oħra. Ma' nistgħux ma nsemmux ukoll li wara l-Gwerra l-Kbira kellna bosta negozji tal-Fotografija u Dulċiera. Min ma jiftakarx lil Cassar tar-ritratti, li perd jmur ferm aktar lura għaliex fetaħ in-negozju tiegħu fl-1908, l-ewwel f'Nru. 4 Duke of Xork u aktar tard mar fi Triq Rjali (flok il-'Best and Less'). Ibnu Ġużeppi kompla fl-istess postc. 1944-45 u Ilum għadu mimli bil-għomor jagħmel ġmiel t' Akkwarelli. Jew lil Blackman ukoll fi Triq il-Kbira (faċċata tal-knisja ta' San Gejtanu); lil Ciancio u l-Vervbest, li beda fi Triq il-Kbira u wara mar fi Triq Villambrosa. Bħala Dulċiera ta' wara l-gwerra nsemmu lil ta' Ciscaldi u Borg Bonici, li t-tnejn għadhom magħna. U naturalment nistgħu nibqgħu sejrin bil-lista, li għandi x'jgħidli ma' tispiċċax malajri Dan hu biss tentattiv ieħor biex sew jien stess, kif ukoll oħrajn ikabbru fihom l-interess biex l-antenati tagħna flimkien ma' l-attività tagħhom ma' tintesiex, anzi tiġi mistħarrġa u apprezzata. Għandi nifhem li xi daqsxejn nostalġija mill-anzjani u nies ta' ċerta età iġġib ukoll, filwaqt li fiż-żgħażagħ tqajjem kurżità. Inkomplu darb'oħra. Ħajr lil: Alfie Guillamier, Ninu Theuma, Horace Muscat u Tonv Terribile.