Sikwit naħseb u nqis li aħna ż-Żebbuġin, għallanqas ħafna minna, lil Mons. C. Psaila jew aħjar Dun Karm kif inhu l-aktar magħruf, nafuh l-aktar għal żewġ poeżiji tiegħu biss. U dan. minkejja li hu kiteb vrus bla għadd, volumi sħaħ ta' poeżija l-ġmiel tagħha, kemm reliġjuża kif Iż-żewġ innijiet li Dun Karm kitebu li huma ferm imnaqqxa f'moħħ il-poplu Żebbuġi huma: (a) l-Innu Malti, jiġifieri dak Nazzjonali, li fi Frar ta' din is-sena 1993 għalaq sebgħin sena minn mindu ndaqq u nstama' l-ewwel darba fil-pubbliku, ġewwa t-Teatru Manoel tal-belt Valletta, sewwasew fit-3 ta' Frar 1923 f'serata mtella' mill-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti bis- sehem tas-Società Mandolinistica Melita, u mmużikat minn Robert Samut; u (b) l-innu li Dun Karm kiteb bħala ġieh lil San Filep, patrun ta' Ħaż-Żebbuġ, ir-raħal ''Semper Virens' — Dejjem Iħaddar — li l-kliem tiegħu jurina bis- sħiħ l-imħabba kbira li l-poeta ħuna kellu għall- qaddis missierna Filippu. Dan l-innu sar popolari bil-bosta minħabba li l-mużika tiegħu hi ferm melodjuża, mogħtija lilna mill-magħruf surmast Ġużeppi Caruana, kompożitur ta' ħila fejn jidħlu innijiet reliġjużi, bħalma huma l- Innu ta' Mejju, l-innijiet ta' filgħodu u ta' filgħaxija, Nadurawk ja Ħobż tas-Sema, Tina l-Ħlewwa, ilkoll xogħol ta' Dun Karm f'dawk li huma versi. Innijiet ta' ġmiel u seher liema bħalhomi Għaldaqstant min minna se jasal qatt jiċħad jew imaqdar ix-xrar ta' mħabba li Dun Karm kellu għal San Filep7 Min xi darba se jiġih id- dubju li dan il-poeta saċerdot ta' Kristu, wild Ħaż-Żebbuġ, ma kienx iqis lil Filippu t' Aggira bħala missier7 Tabilħaqq nistqarr bla tlaqliq ta' xejn li Dun Karm kien iħoss u jemmen dan kollu li fissirtilkom għaliex kieku ma kienx tassew hekk kieku qatt ma kien jasal biex jikteb strofa qaddisa u qawwija, nifhem ngħid ir-ritornell ta' l-Innu 'Lil San Filep t'Aggira', li tidwi ma' kull rokna ta' raħalna u tinżel għaslija fil-qalb ta' kull żebbuġi sabiex tfihemna kif jixraq is-sens li tħaddan fiha meta nkantaw flimkien u ngħajtu: O Missier maħbub Filippu dejjem magħna kun ħanin; żomm il-għaqda, żomm l-imħabba ġewwa qlub iż-Żebbuġin. Sata' Dun Karm jagħmel talba isbaħ u aħjar minn dik għal ħutu, ulied ir-raħal, kemm dawk ta' żmienu kif ukoll dawk ta' Ilum jew ta' għada, ta' dawk kollha li għad jimlew id-djar għonja jew fqar fiż-żmien ġejjieni X'hemm aħjar mill-għaqda u mill-imħabba safja fil- qalb tiegħek u tiegħi, tagħna lkoll kemm aħna, biex nistgħu ngħixu dejjem fis-sliem u l-paċi, magħqudin, annuna bejnietna taħt il-barka tal- Mulej Alla7 Xejn u xejn. U għalhekk irrid intenni u ngħid li Dun Karm, fil-qalb kbir li kellu, kien iħoss għal San Filep dik ix-xorta ta' mħabba bla tarf li torbot iben sinċier ma' missier twajjeb u ħanin; ta' saċerdot mimli bil-grazzja u biż-żelu ma' wieħed mill-appostli kbar ta' Ġest Sidna li ħadem fuq li ħadem biex jeħles lin-nies t' Aggira mill-ħakma kerha tax-xitan. Inħoss li fuq dan il-punt għamilt hawnhekk ruħi-ċar biż-żejjed u m'hemmx għalfejn nissokta nitkellem dwaru. Dun Karm hu tabilħaqq poeta u qassis kbir, Żebbuġi li għamel unur lil raħal twelidu u iben bil-wisq den ta' San Filep, missier ta' kull min twieled f'Ħaż- Żebbuġ, il-belt De Rohan. Imiss, issa, li nitkellem ftit dwari nnifsi u nibda biex nistaqsi: Jien fejn nidħol f'din il-biċċa X'għandi x'naqsam jien ma' Dun Karm u ma' San Filep7 Fejn nidħol jien 2 Ma' San Filep nidħol l-istess kif daħal fi żmienu Dun Karm. Il-għaliex jiena wkoll inħoss ruħi iben il-protettur ta' raħalna għalkemm, forsi, mhux wieħed den daqskemm kien Dun Karm il-għaliex ma ħdimtx f'ħajti fil-qasam tas-Sinjur Alla bħalma ħadem u ħabrek hu ladarba hu kien saċerdot ta' Kristu. Hekk ukoll, bħala poeta ta' kalibru ferm iċken minn ta' Dun Karm, lil San Filep tajtu mill-aħjar li naf, jiġifieri nsiġt għanjiet li ħarġu jbaqbqu minn qiegħ qalbi b'dik l-imħabba ta' iben lejn missieri Filippu t' Aġgira. Tassew li l-versi tiegħi qatt ma laħħqu l-livell għoli ta' dawk minsuġa minn Mons. C. Psaila; imma, fl-istess ħin, kull strofa li ktibt u fassalt tagħti xhieda ħajja ta' kemm ngħożż u nistma l- protezzjoni ta' San Filep ladarba jien Żebbuġi minn rasi sa saqajja, ħaġa li nħossni kburi biha mhux bil-ftit. Ngħidilkom li jien lil Dun Karm kellimtu f'ħajti darba waħda biss. Niftakar li l-okkażjoni kienet waħda miċ-ċelebrazzjonijiet li jsiru kull sena fil-Belt Valletta quddiem il-Monument ta' l-Assedju l-Kbir fi Triq Irjali — Illum Triq ir- Repubblika — biex bihom titfakkar ir-rebħa tat- 8 ta' Settembru. Kienet żgur xi sena minn dawk tal-Ħamsinijiet (1954 sa 1957) imma li ma niftakarx eżatt liema minnhom kienet. Imma dak inhar, wara li ntemm id-diskors ta' l- okkażjoni u tkanta l-Innu Nazzjonali, lil Dun Karm ilmaħtu ħiereġ minn qalb in-nies u se jaqbad it-triq lejn Putirjal biex imur lura bil- karozza tal-linja u jinġabar f'daru ġewwa Tas- Sliema. U jien għamilt ftit wiċċi u rsaqt inkellmu. Tkellimna waqt li ssoktajna mexjin bil-qajla. L- ewwel fissirtilu min jiena, Żebbuġi bħalu, għalliem fl-iskejjel tal-Gvern u kittieb ta' poeżija bil-Malti. Hu deher li ħa nteress u laqa' minnufih it-talba tiegħi li jaqra xi ftit versi milli kont ktibt u jurini l-fehma tiegħu dwarhom. Bgħatthomlu bil-posta l-għada u wara tliet ġimgħat jew xahar irċevejthom lura d-dar b'ittra li kiteb Dun Karm innifsu. Kalagrafija pulita u ċara kemm sata' jkun; erba' kelmiet ħfief li bihom stajt nifhem li: (a) il-poeżiji tiegħi kienu għoġbuh; (b) kelli nisskota nikteb u nimxi 'l quddiem it-triq tal- kitba ta' versi bil-Malti u (ċ) nagħmel sewwa jekk il-ħsieb u l-fehma li nittratta jkunu ċari kemm jista' jkun biex min jaqra l-poeżija tiegħi ma jsibhiex bi tqila jifhem il-messaġġ li nkun xtaqt nesprimi u nwassal. Ħaġali bilkemm titwemmen din l-ittra li kitibli Dun Karm ma kellhiex fuqha d-data ta' meta nkitbet. Nistħajjel li għal xi raġuni — forsi l- moħħ fix-xjuħija ma jibqax jikkonċentra kif imiss jew minħabba t-taħbit ta' mpenji oħra li aktarx inessu 'ldak li jkun x'qed jagħmel — Dun Karm lanqas intebaħ li ma kienx niżżel il-jum, ix-xahar u s-sena ta' meta kitibli din l-imbierka ittra. Qabad u bagħathieli kif ħarġet mill-pinna tiegħu. Dik l-istorja kollhal Qatt iktar ma ltqajt ma' Dun Karm, il-poeta nazzjonali tagħna. Imma, għallanqas, kelli x- xorti li nitkellem darba miegħu. U b'hekk biss inħossni kburi u kuntent. Issa kif tafu, Mons. C. Psaila miet f'Ottubru ta' l-1961 u, billi hu kien twieled fl-1871 dan ifisser li hu ħalla d-dinja biex imur jingħaqad ma' Alla l-Imbierek ġewwa l-Ġenna fl-età venerabbli ta' 90 sena. Għaxar snin wara mewtu, jiġifieri fl-1971, f'Ħaż-Żebbuġ tagħna, kienu saru ċelebrazzjonijiet b'ġieħu biex b'hekk jitfakkar il-mitt anniversarju tat-twelid tiegħu. Dik id-darba, f'Ottubru 1971, kien inkixef ukoll il-monument tiegħu li nsibu f'tarf Triq Sciortino, min-naħa ta' Misraħ San Filep, fejn kulħadd jista' jarah sal-ġurnata tal-lum. U jien, biex ningħaqad ma' ħuti ż-Żebbuġin u ma' ħafna nies Maltin u nissieħeb fiċ-ċelebrazzjonijiet sbieħ, mad-diskorsi maħsuba u mqanqla kif ukoll mal-kant u mad-daqq tal-banda li ħadet sehem, tajt sehmi bil-mod uniku li stajt u li naf. Qbadt u ktibt poeżija f'ġieħ Dun Karm, ħija bħala wild Żebbuġi u missieri bħala għannej ta' sengħa kbira u poeta nazzjonali. U Ilum nixtieq li din il-poeżija tiegħi tidher mitbugħa f'dan il- ktejjeb, programm ta' tifkira maħruġ mill-Banda San Filep, l-ewwel fost kemm baned Maltin (1851), fl-okkażjoni tal-festi li jsiru f'ġieħ il- Qaddis u Protettur tagħna din is-sena, f'Ġunju 1993. Innu lil Dun Karm Fl-okkażjoni ta' l-Ewwel Ċentinarju tat-Twelid Tiegħu, 1871-1971. Insellmulek Malti ħuna, Iben dan ir-raħal tagħna; Bik ilsienna bil-wisq stagħna U sar l-għaxqa ta' kulħadd. Barranin ġew u faħħruna Meta qraw il-kitbiet tiegħek, Għax il-ħsieb li twieled miegħek Jibqa' jgħix u ma jmut qatt. Int missier il-poeżija Li kibret fuq l-Art Maltija. Liema ferħ jinżel ġo qalbna Meta dduq ta' l-għasel benna ta' l-għanjiet ħerġin mill-ġenna Li sawwart matul is-snin; Liema ħeġġa nħossu f'talbna Meta ntennu l-innijiet Mad-daqq ħelu tas-smewwiet Lill-Ħallieq bla tarf ħanin. Int missier il-poeżija Li kibret fuq l-Art Maltija. Inti wkoll ta' Kristu Sidna Kont qassis l-aktar fidil, Li tul l-għomor tiegħek twil Lilu qdejt u ħabbejt sewwa; Lilek nixbhu, Dun Karm, tridna W għal kbir Alla naħdmu sħiħ, Ngħożżu wkoll l-Isien sabiħ Ta' din l-Art mimlija ħlewwa. Int missier il-poeżija Li kibret fuq l-Art Maltija. Ma' dawn l-istrofi nixtieq illum inżid oħra biex lil Dun Karm ngħidlu: Int kont tħobb lir-raħal tagħna, Ħaż-Żebbuġ li tana l-ħajja, Fejn ixxettlet kemm il-ġrajja L' għamlet ġieħ liż-Żebbuġin; U kont tħoss dik l-id setgħana Ta' San Filep, kbir qaddis, W għax b'missier lilu kont tqis Tlabtu jżommna magħqudin. Miegħek fis ningħaqad jien: Sliem u għaqda tul iż-żmien. Tar-Ram Road, Żebbuġ, Malta.