Mis-Semantika Maltija: Termini Deskrittivi bil-Malti għall-Kuluri Dipartiment ta' l-Istudji tat-Traduzzjoni u l-Interpretar fil-Fakultà ta' l-Arti, l-Università ta' Malta Abstract: Il-qasam tat-terminoloġija tal-kuluri huwa wieħed kumpless, u t-tradutturi ġie li jkollhom xi diffikultajiet f'ħidmiethom minħabba s-sistemi semantiċi differenti li jeżistu fil-lingwi. Dan l-istudju jipproponi sistema ta' terminoloġija bil-Malti għall- kuluri bbażata fuq twaħhħid tat-teorija ta' Berlin u Kav mal-metodu tri-dimensjonali għall-ismijiet tal-kuluri mfassla mill-Inter-Societv Color Council u n-National Bureau of Standards (ISCC-NBS). Jeżamina wkoll xi aspetti kulturali f'kuntest Malti. U jasal f'ordni sistematika li turi ċerti differenzi li jistgħu jkunu ta' għajnuna għall-ekwivalenza fit-traduzzjoni. Kevwords: It-terminoloġija tal-kuluri; it-traduzzjoni; ordni sistematika; il-Malti; is- semantika; l-ekwivalenza. Introduzzjoni Il-kuluri huma marbutin mal-kultura u l-ambjent ta' pajjiż, u huma wkoll marbutin ma' l-iżviluppi li jsiru minn żmien għal ieħor. e il-kultura ta' pajjiż tagħti l-forom tagħha e l-ambjent jippermetti perċezzjonijiet partikulari e kull żvilupp fid-dinja jkollu influwenza fuq it-terminoloġija li tista' tiżdied jew tbiddel xi forom. Kollox irid jaħdem skond il-potenzjalitajiet tal-lingwa li l-kuluri jkunu qegħdin jiffunzjonaw fiha. Inżommu f'moħħna wkoll li terminu ta' kulur jista' jiffunzjona bħala nom (eż. L-abjad ma jixraqlekx.) u bħala aġġettiv (eż. Il-qalziet l-abjad ma jixraqlekx.). F'dan li ġej, il-kelma 'kulur' tintuża bħala l-kunċett li juri propjetà li biha oġġett jipproduċi sensazzjonijiet differenti fuq l-għajnejn skond kif l-oġġett jirrifletti jew jixħet id-dawl; u 'lewn' tintuża bħala l-attribut li jiddependi fuq il-wavelength dominanti li biha jingħaraf jekk hux 'ikħal', 'aħmar', jew xi ħaġa oħra. Jiġifieri, it- terminu 'kulur' (colour) huwa ġenerali (superordinat); u t-terminu 'lewn' (hue) huwa speċifiku (iponimu). Mis-Semantika Maltija: Termini Deskrittivi bil-Malta għall-Kuluri 67 Strutturi għall-kuluri Fil-Malti nsibu diversi proċessi li jiġġeneraw termini għall-kuluri. Il-Malti jinqeda bit-terminu speċifiku (għall-konvenjenza nużaw it-taqsira TS) li jfisser il-kunċett ta' kulur: eż. L-isfar fuq il-karozzi ma jogħġobnix. Poġġejna fuq il-ħaxix aħdar u għamilna piknik. Għall-funeral libset velu iswed. Is-sema sabiħ meta jkun kollu ikħal bla sħaba. Il-Malti jislet kunċett mill-ambjent biex jenfasizza l-kulur billi jorbtu mat-terminu speċifiku bħala paragun (li jista' jieħu għamla ta' similitudni — għall-konvenjenza nsejħulu TP, terminu ta' paragun): eż. Wiċċu kien isfar lellux. Rajt żiemel sabiħ, abjad (daqs is-) silġ. Bil-ġiri sar aħmar nar. Il-lapes jikteb iswed faħma. Il-Malti juża xi attribut (għall-konvenjenza nsejħulu TA, terminu attributtiv) mat-terminu speċifiku biex juri l-kwalità tal-kulur: eż. Għandu bieb isfar imdardar. Libbislu kappell blu ħafif. Il-ħajt żebgħu abjad maħmuġ. Ihobb l- aħmar jgħajjat. Il-Malti jirreferi għal oġġett fl-ambjent (fil-qosor insejħulu TO, terminu li juri oġġett fl-ambjent) biex jesprimi sfumatura ta' kulur mingħajr ma juża t-terminu speċifiku: eż. Il-kaxxa żebagħha (minn) lewn il-ħamrija. Il-mant kien sabiħ, (minn) lewn is-sema. Il-qoxra tal-ktieb għamilha (minn) lewn id-demm. Xtrat drapp (minn) lewn iż-żebbuġa. Il-Malti jimporta u jadatta terminu (fil-qosor TI, terminu li juri importazzjoni jew self) minn xi lingwa oħra għal xi kunċett ġdid ta' kulur għax ma jkollux terminu speċifiku għal dak il-kunċett: eż. Il-kulur fon ( fawn) huwa differenti mill-kafellatte, għalkemm joqrob ħafna lejn il-beġ (beige) u żgur m'għandux x'jaqsam mas-sepja. Il-Malti jwaħħad il-kuluri (fil-qosor TW, terminu ta' twaħhid ta' kuluri) flimkien biex joħloq kunċett ta' kulur imħallat: eż. aħdar safrani; blu jagħti fl-aħdar; kannella fl-isfar; lelà jkanġi fil-griż. Dawn is-sitt proċessi nistghu nirrappreżentawhom f'din it-tabella li turi kemm kunċett ta' kulur jista' jkollu forom (tabella bħal din tista' ssir għal kull kulur): Isfar jisfar lellux; isfar imdardar; ( (minn) lewn iż- jmagnolja; isfar fl-oranġjo isfar banana; isfar skur; żagħfran; ihonevsuckle … (tingħad bosta isfar tal- mejjet; isfar (minn) lewn drabi 'isfar qamħirrum; moderat; isfar ir-ramel dehbi; fl-orange'); isfar tal- mitfi; isfar ċar; / (minn) lewn isfar fil-kannella; imimoża; isfar jgħajjat; il-mustarda; isfar ikanġi 68 Charles Briffa isfar ta' bajda; isfar jixgħel; (minn) lewn fl-abjad; isfar isfar deheb; isfar qawwi, it-topazju; fl-aħdar; isfar isfar dehbi; isfar jiddi; (minn) lewn miksur bl-aħdar; isfar awreola; isfar ċass; lewn ix-xemx isfar bajdani; isfar lumi; isfar maħmuġ… / (minn) lewn il- isfar fil-griż … isfar lanġas; lumija; (minn) isfar tal-kwiekeb; lewn il-butir; isfar xemxi; (minn) lewn isfar tafli; isfar il-weraq tafli; isfar daqs niexef … parċmina; isfar daqs il-qarsa tax-xemgħa; isfar għasli; isfar bħall- għasel … Dawn il-forom jistgħu jingħaqdu flimkien biex isawru forom ta' kuluri oħra (dan ma jfissirx li kull forma tista' tingħaqad ma' oħra: is-semantika u s-sintassi jikkondizzjonaw it-tagħqid): ('Tfisser 'mhux aċċettabbli') eżempju 4 J TP-TA: semantikament dan it-tagħqid m'huwiex possibbli f'hafna każijiet, deskrizzjonij ħlief għal xi haġa bħal (isfar xemxi jgħajjat; isfar xemxi qawwi; isfar xemxi jixgħel …) TA-TP: dan. it-tagħqid ukoll kemxejn rari (isfar ċar lanġas; isfar skur daqs id-deheb; isfar ċar daqs il-qarsa tax-xemgħa …) TP-TO: tagħqid li ma jsirx ghax semantikament jista' jkun impossibbli ('isfar lellux minn lewn il-mustarda) jew sintattikament repetittiv (isfar xemxi lewn ix-xemx) TO-rTP: l-istess. bħat-tagħqida TP4TO ('lewn il-mustarda isfar lellux); insibu l-forma 'lewn ir-ramel dehbi' li hija każ ta' TO biss għax 'dehbi' qed tiddeskrivi t-tip ta' 'ramel' li jista' jkun jagħti fil-griż TP-HTI: ġeneralment semantikament impossibbli ghax kunċett ibarri lil iehor C'isfar lellux magnolja) għax jekk ikollu sfumatura ma jistax fl-istess waqt ikollu sfumatura oħra; imma nistgħu nsibu xi każ rari (isfar għasli honevsuckle) meta ż-żewġ kunċetti jikkumplimentaw jew jenfasizzaw lil xulxin TI-TP: l-istess. bħat-tagħqida TP-TI (fmagnolja isfar lellux) u nsibu xi każ rari (honevsuckle isfar bħall-għasel) TP-TW: insibu xi każ rari (isfar tafli bajdani) TW-TP: tagħqida possibbli f'xi każijiet (isfar bajdani daqs il-qarsa tax- xemgħa; isfar ħadrani daqs il-lumi) TA-TO: insibu ħafna possibiltajiet (isfar skur lewn id-deheb; isfar qawwi lewn ix-xemx; isfar moderat lewn il-butir; isfar skur lewn il-mustarda .:); dan. huwa proċess li jispeċifika l-attribut tal-kulur b'aktar dettall TO-TA: tagħqid possibbli imma b'repetizzjoni (lewn il-lumija isfar ċar; lewn ix-xemx. isfar jiddi …) Mis-Semantika Maltija: Termini Deskrittivi bil-Malta għall-Kuluri 69 TA-TI: tagħqid possibbli għax jispeċifika (isfar ċar magnolja …) TI-TA: tagħqid rari għax il-preferenza hija aktar għal TA-TI TA-TW: tagħqid komuni ħafna (isfar jixgħel fl-oranġjo; isfar jgħajjat fl- oranġjo; isfar qawwi fl-oranġjo; isfar skur ħafna fl-oranġjo; isfar ċar fl- oranġjo; isfar mejjet fl-oranġjo …) TW-TA: tagħqid komuni ħafna (isfar ħadrani maħmuġ; isfar ħadrani ċar ħafna; isfar ħadrani skur; isfar ħadrani moderat; isfar ħadrani qawwi; isfar ħadrani jgħajjat; isfar: ħadrani jixgħel; isfar fil-griż skur; isfar fil- griż ċar…) TO-TI: tagħqid impossibbli għax jinvolvi kunċetti inkampatibbli ('lewn il-lumija magnolja) TI-TO: tagħqid impossibbli għax jinvolvi kunċetti inkompatibbli ('magnolja lewn il-lumija) TO-TW: insibu xi każijiet li jkunu jeħtieġu speċifikazzjonijiet (lewn il- butir isfar bajdani …) TW-TO: insibu xi każ rari (isfar fil-kannella lewn il-weraq niexef) TI-TW: insibu xi każ li jkun irid jispeċifika (honevsuckle isfar fil-kannella) TW-TI: l-istess bħat-tagħqida TI--TW (isfar fil-kannella honevsuckle) Dan diġà jagħti idea kemm it-terminoloġija tal-kuluri taf fkun ikkomplikata. Termini ta' twaħħid Meta jkollna TW irridu nagħrfu xi jkun il-kulur bażiku fih. Ngħidu aħna, 'aħdar safrani' u 'isfar ħadrani' ma jfissrux l-istess. Id-differenza tintwera hekk: e 'ahdar safrani' — il-kulur bażiku huwa l-aħdar u għandu tiżwiqa ta' l-sfar fih; u l- intensità ta' l-aħdar hija aktar qawwija minn dik ta' l-isfar e 'isfar ħadrani' — il-kulur bażiku huwa l-isfar u għandu tiżwiqa ta' l-aħdar fih; l- intensità ta' l-isfar hija aktar qawwija minn dik ta' l-aħdar Imbagħad irridu nagħmlu differenza bejn 'aħdar safrani' u 'aħdar fl-isfar (jew 'aħdar jagħti fl-isfar' jew 'aħdar ikanġi fl-isfar'): : 'aħdar safrani' — il-kulur bażiku huwa l-aħdar u għandu tiżwiqa ta' l-isfar fih; l- intensità ta' l-aħdar hija aktar qawwija minn dik ta' l-isfar, u allura m'hemmx dubju li huwa aħdar u għandu jiġi kklassifikat taħt l-aħdar 'aħdar fl-isfar — il-kulur bażiku huwa l-aħdar imma l-isfar huwa aktar minn sempliċiment tiżwiqa; donnhom iż-żewġ kuluri għandhom l-istess intensità, tant li kważi jinħoloq dubju ssejjaħhlux 'aħdar' jew 'isfar'; id-differenza tkun li l- aħdar jegħleb kemm kemm Importanti li wieħed jagħraf l-intensità tal-kuluri involuti biex jistabbilixxi l- bażiku. Kategoriji bażiċi ta' kuluri Fis-semantika l-kuluri jitqiesu bħala parti minn sistema ġenerali ta' kunċetti li hija komuni għar-razza umana kollha.' Fl-istudju klassiku tagħhom Basic Color Terms (1969), B. Berlin u P. Kav isibu li t-terminoloġija tal-kuluri tvarja minn lingwa għal oħra, u jitkellmu fuq continuum ta' kuluri. Hemm sett universali ta' ħdax-il kategorija ta' kuluri, imqassmin f'sitt taqsimiet, li minnhom kull lingwa tagħżel is- subset tagħha; u fihom dawn il-kategoriji hemm sekwenza, hemm ordni. Il-ħdax-il kategorija bażiċi tal-kuluri abjad, iswed, aħmar, aħdar, isfar, ikħal, kannella, vjola, roża, oranġjo, griż hemm ordni li turi r-relazzjoni bejn il-kuluri, u din l-ordni jippreżentawha hekk f'sitt taqsimiet: Tabella 3: abjad k aħmar k aħdar g ikħal k kannella k vjola iswed isfar roża oranġjo griż Din ir-rappreżentazzjoni tfisser li t-taqsima ta' fuq il-lemin tas-simbolu £ tinkludi wkoll it-taqsima ta' fuq ix-xellug tas-simbolu. Jew, fi kliem ieħor, kull sistema li jkollha taqsima fuq il-lemin tas-simbolu, irid ikollha dik it-taqsima tax- xellug tas-simbolu. Mela, jekk sistema jkollha l-'aħmar' irid ikollha wkoll l-'abjad' u l-'iswed'; jekk ikollha l-'aħdar' ikollha l-'aħmar' (mela jkollha wkoll l-'abjad' u l-'iswed'), imma mhux bilfors ikollha l-'isfar'; jekk ikollha l-'isfar' ikollha l-'aħmar' u mhux bilfors ikollha l-'aħdar'; jekk ikollha l-'ikħal' ikollha l-'ahdar' u/jew l- 'isfar', l-'aħmar', u l-'abjad' u l-'iswed'; jekk ikollha l-'kannella' jkollha l-'ikħal', l-'aħdar' u/jew l-'isfar', l-'aħmar', l-'abjad' u l-'iswed'; u jekk ikollha wieħed jew aktar mill-'vjola', 'roża', 'oranġjo', u 'griż' (dawk ta' l-aħħar taqsima) ikollha l- 'kannella', l-'ikħal', l-'aħdar' u/jew l-'isfar', l-'aħmar', l-'abjad' u l-'iswed' filwaqt li jista' jkollha xi ħaġa nieqsa mill-kuluri ta' l-aħħar taqsima. Mis-Semantika Maltija: Termini Deskrittivi bil-Malta għall-Kuluri 71 L-istadji fl-evoluzzjoni tal-kuluri fil-Malti Meta napplikaw dawn il-kategoriji għall-Malti, insibu li hemm tliet stadji fl- evoluzzjoni tal-kuluri fil-Malti: 1. l-istadju Semitiku 2. l-istadju Romanz 3. l-istadju Ingliż L-istadju Semitiku L-istadju Semitiku huwa l-eqdem; jagħtina dawk it-termini tal-kuluri li ġejjin mill- Għarbi. Jiġifieri, jekk immorru 'l bogħod fil-ġrajja ta' lsienna nsibu li fil-qasam tat-terminoloġija tal-kuluri s-sistema kienet ibbażata fuq tmien kategoriji bażiċi f'sitt taqsimiet: Tabella 4 abjad k ahmar k aħdar £ ikħal £ ismar £ ixheb iswed isfar Illum 'kannella' huwa aktar popolari minn 'ismar'; u 'griż' ħa post 'ixheb'. uma kollha termini Semitiċi — fattur li jindika li huma f'saff eqdem mill-kuluri l- oħra bħal 'roża', 'vjola', 'marun', 'wajn'. Meta niflu sew dan l-ewwel stadju ninnutaw li hemm sistema fit-tiswir morfoloġiku tagħhom. a. It-termini għandhom l-istess forma morfoloġika: v'k'kvik (fejn v — vokali; k—- konsonanti); dan il-mudell huwa tal-maskil u jitlob mudell ieħor konsistenti għall- feminil, k'vikekċvĊ ('bajda', 'sewda', 'ħamra', 'ħadra', 'safra', 'kaħla', 'samra', 'xehba'), u ieħor għall-plural, kivikovkĊ ('bojod', 'suwed', 'ħomor', 'ħodor', 'sofor', 'koħol', 'somor', 'xohob'); it-termini fl-istadji l-oħra ma jsegwux mudelli konsistenti. b. It-termini għandhom derivazzjoni aġġettivali fuq l-istess mudell: k'v'k'kvik(vĊ) fejn l-aħħar vokali m'hijiex obbligatorja — 'bajdan(i)', 'sewdien(i)', 'ħamran(i)', 'ħadran(i)', 'safran(i)', 'kaħlan(ij', 'samran(ij', 'xehbien(i)'; morfoloġikament jiffunzjonaw sħaħ u allura dawn l-aġġettivi għandhom il-mudelli konsistenti tagħhom għall-femminil (k'v'k'kvik'tH'a/ija' — 'bajdana/bajdanija', 'sewdiena/ sewdenija', 'ħamrana/ħamranija', 'ħadrana/ħadranija', 'safrana/safranija', 'kaħlana/kaħlanija', 'samrana/samranija', 'xehbiena/xehbinija') u għall-plural (k'vikikiviklH'in' — 'bajdanin', 'sewdenin', 'ħamranin', 'ħadranin', 'safranin', aġġettivi minnhom. c. It-termini għandhom tliet derivazzjonijiet nominali b'tifsira astratta ta' kwalità jew stat mibnija fuq l-istess mudelli: (i) k'kżvki (- nom maskil), (ii) k'kivkżHja' (- nom femminil), (iii) k'kżvk'-'ija' (- nom femminil) — 'bjud', 'bjuda', 'bjudija'; 'swied', 'swieda', 'swidija'; 'ħmur, 'ħmura', 'ħmurija'; 'ħdur', 'ħdura', 'ħdurija'; 'sfur', 'sfura', 'sfurija'; 'kħul', 'kħula', 'kħulija'; 'smur', 'smura', 'smurija'; 'xhieb', 'xhieba', 'xhubija'; mudell (i) jagħti terminu ġenerali; mudell (ii) ġeneralment jagħti nom astratt li juri kwalità marbuta mal-kulur (eż. 'bjuda' — kwalità ta' safa; 'ħdura' — kwalità ta' mibegħda); u mudell (iii) ġeneralment jagħti nom astratt li juri l-istat tal-lewn (eż. 'bjudija' — stat li xi ħaġa tkun bajda; 'ħmurija' s stat li xi ħaġa tkun ħamra); imma minkejja dan, iż-żewġ mudelli (ii) u (iii) huma semantikament interchangeable, jiġifieri semantikament jistgħu jinbidlu ma' xulxin. It-termini jitnisslu minnhom il-forom tal-verbi: II ('bajjad', 'ħaddar', 'hammar', 'kaħħal', 'saffar', 'sewwed'); III ('xieheb'); V ('tbajjad', 'tħaddar', 'tħammar', 'tkaħħal', 'issewwed'); VI ('ixxieheb'); VII ('nħamar'); IX ('bjad', 'ħdar', 'ħmar', 'kħal', 'smar', 'sfar', 'swied', 'xhieb'). It-termini għandhom il-partiċipji passati tagħhom: 'mbajjad', 'mħaddar', 'mħammar', 'mkaħħal', 'msaffar', 'msewwed', 'mixhub'. f. It-termini għandhom (i) in-nomi ta' l-aġent (k'vik'koviki/H'ja'/4'in'): 'bajjad/a/ in', 'ħaddar/a/in', 'ħammar/a/in', 'kaħħal/a/in', 'sewwied/a/in'; u (ii) l-aġġettivi ta' l-aġent (k'v'kikvkjvi/Hjja'/4'n') korrispondenti magħhom: 'bajjadi/ja/n', 'ħaddari/ja/n', 'ħammari/ja/n', 'kaħħali/ja/n', 'sewwiedi/ja/n'. It-termini għandhom (i) in-nomi verbali: 'tibjid', 'tbajjid'; 'taħdir', 'tħaddir'; 'taħmir', 'tħammir'; 'tikħil, 'tkaħħif; 'tiswid'; 'tixhib'; u (ii) għandhom in- nomi verbali ta' unità li jikkorrispondu magħhom: 'tibjida', 'tbajjida'; 'taħdira', 'tħaddira'; 'taħmira', 'tħammira'; 'tikħila', 'tkaħħila'; 'tiswida'; 'tixhiba'. Xi wħud minnhom jieħdu l-forma nominali/aġġettivali k'v'kkiv7/H'ja'/Hjn': 'hamri/ja/n', 'kaħli/ja/n', 'xehbi/ja/n'. i. Xi wħud minnhom isawru diminuttivi aġġettivali: 'ħdajjar/ħdajra/ħdajrin'; 'ħmajjar/ħmajra/ħmajrin'; 'kħajjel/kħajla/kħajlin'; 'kħajli/kħajlija/kħajlin'; 'smajjar/smajra/smajrin'; 'sfajjar/sfajra/sfajrin'; 'swejjed/swejda/swejdin'. Din il-konsistenza morfoloġika tixhed tiswir lokali qadim u xejriet semantiċi qodma. Barra minn hekk, jidher li fil-qedem il-Malti kellu tliet termini li jfissru xi għamla ta' blu: e 'ikħal' — blu skur (dark blue); kelma ġejja mill-Għarbi akħal (b' għajnejn suwed), kaħli (ta' kulur blu), u kuħi (kollirju li hu għamla ta' eveshadow skur) — f'dan it-terminu hemm enfasi etimoloġiku fuq l-iskurezza; insibuh fl-istrutturi fissi tal-Malti li huma 'ikħal nir' (deep skv-blue; as blue as indigo) u 'jagħti fl-ikħal' (bluish); Mis-Semantika Maltija: Termini Deskrittivi bil-Malta għall-Kuluri 73 e 'iżraq' — blu jgħajjat (bright blue, azure); kelma ġejja mill-Għarbi ażraq (blu, griż) u nsibuha l-aktar fil-frażi 'għajnejn żoroq' u minnha tnissel l-isem ta' 'Żurrieq'; e 'nir' — blu qawwi; indigo (deep blue; indigo); kelma ġejja mill-Għarbi nil (indigo, li hija pjanta tropikali li fl-antik kienu jikkultivawha biex minnha joħorġu żebgħa blu skur; biż-żmien 'indigo' ġiet tfisser iż-żebgħa blu skur innifsu; u fl-ispettru huwa l-kulur bejn il-blu u l-vjola); insibu l-istruttura fissa 'ikħal nir u ninnotaw li 'nir' m'għandux l-istess forom morfoloġiċi bħall-oħrajn minħabba li ġej minn isem ta' pjanta u jiehu l-forom 'nir', 'nira', 'njar'. L-ambjent Mediterranju-Malti huwa mdawwar bil-blu — sema u baħar — u għalhekk kellhom bżonn jagħżlu bejn sfumaturi differenti ta' blu. It-terminu 'ikħal' assuma aktar ġeneralità u importanza mit-tnejn l-oħra. Ta' min jgħid li biex ifissru xi kunċett forom ta' TP, TO, TA, u TW. Jidher ukoll li l-Malti kellu żewġ termini li jfissru xi għamla ta' abjad: e 'abjad', kelma ġejja mill-Għarbi abjad bl-istess tifsira; dan it-terminu fil-Malti kiseb ċirkulazzjoni ġenerali u jintuża fis-sitwazzjonijiet kollha; e 'ixjeb', kelma ġejja mill-Għarbi xajjaba (sar xagħru abjad) u xajb (xagħar abjad) — dan it-terminu huwa marbut max-xagħar u jieħu l-forom kollha tal-kuluri sħabu: 'ixjeb', 'xejba', 'xojob', 'xejbien(i)', 'xejbiena/xejbinija', 'xejbinin'; jidħol fil- konsistenza morfoloġika ta' l-oħrajn b'dawn il-forom: il-verbi 'xieb' (I) u 'xejjeb' (II), il-partiċipji passati 'mixjub' u 'mxejjeb', in-nom/l-aġġettiv 'xejbi/ja/n', in- nom verbali 'tixjib', u n-nom verbali ta' unità 'tixjiba'. Kien hemm ukoll żewġ termini li jfissru l-kulur aħmar: e 'aħmar', kelma ġejja mill-Għarbi aħmar bl-istess tifsira; dan it-terminu, fil-Malti kiseb ċirkulazzjoni ġenerali u jintuża fis-sitwazzjonijiet kollha; e 'ixqar', kelma ġejja mill-Għarbi axqar li nistgħu nittraduċuha fl-Ingliż bil-kelma sorrel (żiemel ta' lewn kannella ħamrani); f'xi rħula (bħall-Mosta u l-Mellieha) 'ixqar' tintuża għal xi ħadd li għandu xagħru ħamrani u li f'postijiet oħra jsejħulu 'ġinġer'; dan it-terminu (ukoll marbut max-xagħar, kif qed ngħidu) jiehu l-forom morfoloġiċi li ġejjin bħal sħabu l-kuluri: 'ixqar', 'xaqra', 'xoqor', 'xaqrani', 'xaqranija', 'xaqranin', 'xqur/a', 'xqurija', 'ixxaqqar' (V), 'xqar' (IX), 'muxqar', 'xaqqar/a/in', 'tixqir/a', 'xaqri/ja/n', 'xqajjar, 'xqajra', 'xqajrin'; jiġifieri it- terminu qed jidħol fil-konsistenza morfoloġika tal-kuluri l-oħrajn. B'din l-informazzjoni kollha nistgħu allura naġġornaw Tabella 4: £ aħmar/ixqar k aħdar isfar £ ikħal/iżraq /nir U nżommu f'moħħna li e 'ixjeb' m'għadux jintuża; id-derivazzjonijiet tiegħu jistgħu jinsabu f'xi testi letterarji; 'abjad' huwa t-terminu li fl-evoluzzjoni baqa' ħaj; e 'ixqar' għandu kuntest marbut max-xagħar; 'ahħmar' huwa l-terminu li kiseb l- aktar popolarità; e 'iżraq' għandu kuntest limitat ħafna: 'għajnejn żoroq' u fit-toponomija; 'ikħal' huwa t-terminu li fl-evoluzzjoni kiseb l-aktar popolarità; e 'nir' ukoll għandu kuntest limitat ħafna: 'ikħal nir' u 'sema nir; e 'ismar' għadu jintuża f'kuntesti speċifiċi: 'bniedem ismar, 'ħobż ismar', 'zokkor ismar'; id-derivazzjonijiet tiegħu wkoll għadhom popolari l-aktar fejn jidħol il- kulur tal-ġilda ('tifel smajjar', 'raġel samrani', 'is-smura ta' ġismu, 'smaret għax qagħdet fix-xemx', 'is-somor b'saħħithom'); imma fl-evoluzzjoni dan it- terminu ma baqax dieħel fl-oqsma kollha tas-soċjetà, tant li fit-tieni stadju hadlu e 'ixheb' m'għadux jintuża; id-derivazzjonijiet tiegħu jistgħu jinsabu f'xi testi letterarji; fl-evoluzzjoni t-terminu 'griż' ħadlu postu għal kollox. Jekk niġbru din l-informazzjoni kollha li għandna fuq dan l-ewwel stadju jkollna din ir-rappreżentazzjoni (li fiha t-tqassim qiegħed għall-konvenjenza ta' l-ispjegazzjoni): Forma ewlenija Funzjoni grammatikali k'vikekjvż abjad, ixjeb, iswed, ahmar, ixqar, ahdar, isfar, ikħal, iżraq, ismar, ixheb (eċċezzjoni: nirl bajda, xejba, sewda, hamra, xaqra, ħadra, safra, kaħla, żerqa, samra, xehba (eċċezzjoni: nira) bojod, xojob, suwed, homor, xoqor, ħodor, sofor, koħol, żoroq, somor, xohob (eċċezzjoni: njar) nom/aġġettiv maskil nom/aġġettiv nom'/aġġettiv plural Mis-Semantika Maltija: Termini Deskrittivi bil-Malta għall-Kuluri 75 Derivazzjonijiet 1 Termini Funzjoni grammatikali k'vikikiviki bajdan(i)/xejbien(i), sewdien(i), xaqran(i), f aġgettiv maskil (Hi) ħamran(i, ħadran(i), safran(i), kaħlan(i), samran(i), xehbien(i) f'żerqan(i)) k'v'kkvik' 4a/ija f'bajdana/bajdanija, xejbiena/xejbinija, aġgettiv femminil sewdiena/sewdinija, ħamrana/ħamranija, xaqrana/xaqranija, hadrana/ħadranija, safrana/safranija, kaħlana/kaħlanija, samrana/samranija, xehbiena/xehbinija f'żerqana/żerqanija) k'vikikivki bajdanin, xejbinin, sewdenin, ħamranin, aġġettiv plural Hin xaqranin, hadranin, safranin, kahlanin, samranin, xehbinin f'żerqanin) Derivazzjonijiet 2 Termini Funzjoni grammatikali k'kovkċ bjud, xjieb, swied, hmur, xqur, ħdur, nom maskil sfur, khul, smur, xhieb (eċċezzjoni: żerq) k'kvk'Ha bjuda, xjieba, swieda, ħmura, xqura, nom femminil ħdura, sfura, xhieba k'kivk'-rija bjudija, xjubija, swidija, hmurija, xqurija, f nom femminil ħdurija, sfurija kħulija, żruqija, smurija, xhubija Form tal-verb Termini Funzjoni grammatikali bajjad, xejjeb, sewwed, hammar, ħaddar, saffar, kaħħal f'żerraq) tbajjad, ixxejjeb, issewwed, tħammar, ixxaqqar, tħaddar, issaffar, tkaħħal f'iżżerraq) nħamar bjad, xjieb, swied, ħmar, xqar, ħdar, sfar, kħal, żrieq, smar, xhieb Derivazzjonijiet 3 Funzjoni grammatikali mbajjad, mxejjeb, mixjub, msewwed, mħammar, muxqar, mħaddar, msaffar, mkaħħal, miżruq, mixhub partiċipju passat Derivazzjonijiet 4 Funzjoni grammatikali bajjad/a/in, sewwied/a/in, hammar/a/in, xaqqar/a/in, kaħħal/a/in (eċċezzjoni: Żurrieq bħala isem tar-raħal ma jihux il-femminil u l-plural) nom ta' l-aġent bajjadi/ja/n, sewwiedi/ja/n. hammari/ja/n, ħaddari/ha/n, kaħħal/ja/n, Żurrieqi/ja/n aġġettiv ta' l-aġent Derivazzjonijiet 5 Funzjoni grammatikali tibjid, tbajjid; tixjib; tiswid; taħmir; tixqir; tikħil; tkaħħil; tiżriq; tixhib tibjida, tbajjida; tixjiba; tiswida; tahmira, thammira; tixqira; taħdira, tħaddira; tikħila, tkaħħila; tiżriqa tixhiba nom verbali ta' unità Derivazzjonijiet 6 Termini Funzjoni grammatikali k'v'kekjvi/Hja/Hn xejbi/ja/n, ħamri/ja/n, xaqri/ja/u, nom/aġġettiv kaħli/ja/n, xehbi/ja/n Derivazzjonijiet 7 Termini Funzjoni grammatikali swejjed/swejda/swejdin; ħmajjar/ħmajra/ ħmajrin; xqajjar/xqajra/xqajrin; ħdajjar/ ħdajra/ħdajrin; sfajjar/sfajra/sfajrin; kħajjel/kħajla/kħajlin; kħajli/kħajlija/kħajlin; smajjar/smajra/smajrin diminuttiv aġġettivali Dan ifisser li fit-terminoloġija qadima tal-kuluri fil-Malti kien hemm sitt taqsimiet u tmien kategoriji li jagħtu t-termini speċifiċi, u tlieta minn dawn it- termini kellhom is-sinonimi tagħhom. Fil-każ tas-sinonimi 'ikħal, iżraq, nir', it- terminu 'ikħal' l-aktar li kiseb ċirkulazzjoni u eventwalment stabilixxa ruhu bħala t-terminu li jfisser il-kunċett ta' blu b'mod ġenerali. Fil-Malti kontemporanju, it- terminu 'blu' perċ qed jeħodlu postu. Fil-każ tas-sinonimi 'abjad, ixjeb', it-tieni Mis-Semantika Maltija: Termini Deskrittivi bil-Malta għall-Kuluri 77 terminu ħareġ miċ-ċirkulazzjoni u 'abjad' jintuża għal kollox. U fil-każ tas-sinonimi 'ahmar, ixqar', huma l-ewwel terminu li stabilixxa ruħu b'mod ġenerali. Mit-Tabella 4 (a) jidher li l-vokabularju tal-kuluri fil-Malti Semitiku kien ibbażat fuq dawn it-termini. Din is-sistema turi li e l-abjad u l-iswed imorru flimkien; e l-aħdar u l-isfar ukoll imorru flimkien; e la hemm l-ismar hemm l-ikħal; e la hemm l-ikħal hemm l-aħdar u l-isfar; e la hemm l-aħdar u l-isfar hemm l-aħmar; e la hemm l-aħmar hemm l-abjad u l-iswed. Fis-semantika Semitika ma nistgħux insibu l-aħdar mingħajr l-isfar, u l-iswed mingħajr l-abjad. Dawn l-aħħar żewġ kuluri nsibuhom f'vers wieħed fil-Kantilena (c.1480): 'Hemm art bajda, u hemm art sewda u ħamra. L-istadju Romanz L-evoluzzjoni li seħħet fuq dan l-ordni fiss fl-istadji storiċi tal-vokabularju tal- kuluri Maltin, turi li l-ewwel żieda ġiet mir-Romanz. Kienet żieda meħtieġa minħabba l-iżvilupp storiku u soċjali li kien qed iseħħ. B'hekk it-terminoloġija tal- kuluri Maltin evolviet fi ħdax-il kategorija mqassmin fis-sitt taqsimiet, jiġifieri ien hemm żieda ta' tliet kategoriji bażiċi: Tabella 6 abjad k aħmar k aħdar £ ikħal k kannella £ vjola iswed isfar roża oranġjo griż B'dawn il-kategoriji s-sistema Maltija, għal skopijiet ta' traduzzjoni, daħlet f'korrispondenza formali ta' wieħed għal wieħed mas-sistema ta' l-Ingliż: Tabella 7 £ k k k k abjad, white ( aħmar, redj aħdar, greenj ikħal, blue J kannella, brown (vjola, purple iswed, black isfar, vellow roża, pink oranġjo, orange griż, grev Ta' min jgħid li s-suffiss —ish (whitish, pinkish) ta' l-Ingliż jista' jkun ekwivalenti għal '-ani' ('bajdani') u għal 'jagħti fi' (jagħti fir-roża') fil-Malti. L-istadju Ingliż Minkejja din il-korrispondenza formali, bdew deħlin bosta termini ta' kuluri f'kull qasam tas-soċjetà. Dan ġara minħabba l-kuntatt li l-Malti kellu ma' l-Ingliż. Qed insejjaħlu 'l-istadju Ingliż' għaliex it-termini ġeneralment daħlu permezz ta' l-Ingliż; jiġifieri, termini Ingliżi ta' kuluri u termini ta' kuluri minn ilsna oħra li l-Ingliż adatta għaddew fil-Malti mill-Ingliż, u bosta drabi l-influwenza Ingliża fuqhom baqgħet ġejja fil-Malti wkoll. F'dan l-istadju wkoll huma inklużi t-termini li baqgħu dehlin mir-Romanz. It-termini li bdew deħlin, pero, xorta jidħlu f'xi kategorija mill-ħdax-il waħda bażika. Ħa niehdu xi eżempji, u biex inkunu nistgħu naħdmu aħjar, se ntajjar it- taqsimiet u se nagħmel kull kategorija f'taqsima għal rasha: Il-ħdax-il kategorija bażiċi tal-kuluri Jbeġ, beige navv blue, navv maġenta, magenta (pistaċċa, krim, cream jblue Mis-Semantika Maltija: Termini Deskrittivi bil-Malta għall-Kuluri 79 ' Dan il-kulur spiss nirreferu għalih bl-Ingliż, orange. It-termini bażiċi Minkejja din l-evoluzzjoni, xorta rridu nagħmlu distinzjoni bejn a. it-termini bażiċi tal-kuluri (l-ewwel saff), b. it-termini bażiċi tal-kuluri (it-tieni saff), u c. it-termini sekondarji tal-kuluri. It-termini bażiċi ta' l-ewwel saff huma dawk li nsibu fl-ewwel stadju: l-abjad, l-iswed, l-aħmar, l-aħdar, l-isfar, l-ikħal. Dawn m'għandhom bżonn ebda referenza għal xi kulur ieħor. It-termini bażiċi tat-tieni saff huma dawk li żdiedu jew inbidlu fit-tieni stadju: il-kannella, il-vjola, ir-roża, l-oranġjo, il-griż. Qed jitqiesu tat-tieni saff għaliex kull wieħed minnhom joqrob lejn xi wieħed minn ta' l-ewwel saff: eż. il-'kannella' lejn l-'aħmar' ('art ħamra' — il-lewn tal-ħamrija jkun 'kannella' jgħajjat); l-'oranġjo' lejn l-'isfar' (il-larinġ sfar sew'). Imma xorta qegħdin dawn it-termini jitqiesu bażiċi minħabba li llum tant indraw li t-termini l-ġodda li deħlin, jirreferu għalihom ukoll: eż. 'il-fon (fawn) huwa għamla ta' kannella ċar'; 'il-peach huwa oranġjo jagħti fir-roża'. Jiġifieri, dawn it-termini tat-tieni saff assumew importanza ta' referenza. Filwaqt li t-termini sekondarji huma l-bqija u jissejhu hekk għax wieħed dejjem jista' jqarribhom lejn xi terminu bażiku (ta' l-ewwel jew tat-tieni saff) biex jidentifikahom. Fit-termini bażiċi e il-firxa ta' referenza tagħhom ma tinkludix xi kulur ieħor, bħhalmeta ngħidu 'kafellatte' li jirreferi għal għamla ta' 'kannella'; e it-termini m'humiex restritti fir-referenza tagħhom għal għadd żgħir ta' oġġetti, bħalmeta ngħidu 'bjond' li jirreferi l-aktar għall-kulur tax-xagħar jew tal-ġilda, jew 'dipsi' li jirreferi għall-kulur ta' żiemel; e. it-tifsira tat-terminu sħiħ ma tittiħidx mit-tifsira tal-partijiet, bħalmeta ninqdew b'termini bħal 'griż metalliku' jew 'isfar fl-aħmar; e ir-referenza għalihom hija universali: meta jidhol xi kulur ġdid issir referenza għall-eqreb wieħed minnhom; dan ifisser li kunċett ta' kulur ġeneralment ikun identifikat mill-bażiku mhux mis-sekondarju. Meta t-termini bażiċi ta' l-ewwel saff kienu waħedhom kienu, naturalment, jinfirxu fuq medda usa' ta' kuluri u intensitajiet ta' lwien aktar minn meta l-kategoriji adottaw is-sistema ta' ħdax-il terminu. Hekk kienu jirreferu għall-'ħamrija ħamra' u 'larinġ ahmar' — dawn għadhom jinstemgħu sal-lum għax saru parti mill-frażijiet istituzzjonalizzati. L-implikazzjoni ta' dan kollu tiswa ħafna lit-traduttur. Minkejja l- korrispondenza li jkun hemm bejn il-kuluri fiż-żewġ lingwi li jkun qiegħed jaħdem bihom, dak li jkun imfisser fl-ewwel lingwa b'kulur mhux bilfors irid jitfisser bl- istess kulur fit-tieni lingwa. Pereżempju, fl-Ingliż insibu black-eve, jiġifieri l-kulur involut huwa l-'iswed'; imma t-terminu black-eve fil-Malti, għalkemm ġeneralment jibqa' bl-Ingliż, għandu l-ekwivalenti 'kuħħala tal-għajn', jiġifieri l-kulur involut huwa l-'ikħal'. L-affari hija kwistjoni ta' perċezzjoni wkoll: ngħidu aħna, il-kulur pearl (hekk jintuża fil-Malti wkoll) ġie li jitfisser bħala silverv-white u ġie li bħala bluish-white fl-Ingliż u bħala 'blu ċar fil-griż' fil-Malti. Analiżi skond id-dehra tal-kuluri Meta l-kuluri nirranġawhom f'ordni sistematika, naraw aħjar id-differenzi ta' bejniethom. Nistgħu nirranġawhom skond il-karatteristiċi tad-dehra tagħhom, jewinkella skond il-varjazzjonijiet fil-kompożizzjoni spettrali tad-dawl rifless jew trażmess minnhom. It-tikjil tal-kompożizzjoni spettrali tad-dawl f'wavelengths jeħtieġ l-istrumenti, imma nistgħu niflu l-kuluri mid-dehra tagħhom u niddeskrivuhom b'termini bbażati fuq il-perċezzjoni. Is-sistema li se nispjega issa hija bbażata fuq il-metodu żviluppat, standardizzat, u ppubblikat mill-Inter-Societv Color Council (ISCC) u n-National Bureau of Standards (NBS).. Dan il-metodu huwa magħruf bħala l-'TISCC-NBS Method of Designating Colors' u jintuża f'Dictionarv of Color Names.. Wara li nispjega dan il-metodu, inlaqqgħu mal-kategoriji bażiċi biex napplika kollox għall-Malti. Il-metodu ISCC-NBS huwa wieħed sempliċi fil-prinċipju, ibbażat fuq analiżi ta' tliet dimensjonijiet tal-kuluri: Mis-Semantika Maltija: Termini Deskrittivi bil-Malta għall-Kuluri 81 (a) il-lewn (hue) (b) id-dawl (lightness) (c) il-mili (saturation) Analizzati skond id-dehra tagħhom, il-kuluri juru li għandhom sfumaturi li jixbhu l-isfumaturi ta' l-ispettru. Dawn il-kuluri li għandhom l-isfumaturi ta' l- ispettru jissejhu kromatiċi u jvarjaw minn dawk il-kuluri ta' l-iskala li mill-abjad tgħaddi minn sfumaturi differenti ta' griż u tibqa' sejra għall-iswed — skala li tissejjaħ akromatika (jew newtrali, għax bla kulur ta' l-ispettru). Dan it-tqassim jagħtina t- terminu deskrittiv tal-lewn. Mela l-lewn jista' jkun jew a) 'kromatiku' għax ikollu xi sfumatura li tixbah xi waħda ta' l-ispettru jew b) 'akromatiku' għax ma jkollu ebda sfumatura li tixbah lil xi waħda ta' l-ispettru, jiġifieri jkun wieħed minn dawk li hemm fl-iskala abjad-griż-iswed. Jekk dawn il-kuluri kollha, kemm dawk kromatiċi u kemm dawk akromatiċi, inkomplu nagħtuhom ordni, xi whud minnhom jidhru ċari, oħrajn skuri, u oħrajn xi mkien fin-nofs bejn dawn l-estremitajiet. Barra minn hekk, xi kuluri jkunu ċari ħafna u oħrajn skuri hafna. Dan it-tqassim jagħtina t-terminu deskrittiv tad-dawl u jikkontrolla l-ħeffa tal-kulur. Il-ħeffa hawnhekk qed tirreferi għad-dawl li jkun hemm f'kulur. Wieħed jistaqsi: X'inhu l-istat/il-grad tad-dawl2 U t-tweġiba tista' tkun 'dawl hafif jew 'dawl qawwi' jew 'dawl moderat. Meta mbagħad nieħdu xi kuluri u naraw l-isfumaturi u d-dawl tagħhom kollha, insibu li xi kuluri jispikkaw aktar minn oħrajn. Dan l-arranġament jagħtina ordni ta' differenzi li jiżdiedu skond is-saturazzjoni tagħhom, jiġifieri kemm ikollhom abjad imħallat magħhom. Dan it-tqassim jagħtina t-termini deskrittivi tal-mili, jiġifieri huwa tqassim li juri kemm il-kuluri jkunu mimlijin bil-lewn tagħhom. Aktar ma jiżdied l-abjad, aktar jonqos il-lewn (jew inqas ikun il-mili). Dawn it-tliet kwalitajiet ta' lewn, dawl, u mili huma dimensjonijiet tal-kulur u jipprovdu grupp nominali bħala terminu deskrittiv ta' kulur (eż. 'isfar skur jgħajjat'). Il-lewn (eż. 'isfar') ikun l-element ewlieni tal-grupp nominali (GN) li jkun qed jindika l-kulur. Imbagħad it-terminu jagħżel, bħala attributtiv fil-grupp nominali, bejn id-dawl (eż. 'isfar skur') u l-mili (eż. 'isfar jgħajjat). Hekk, jekk nitkellmu fuq 'isfar skur inkunu qegħdin inqisu d-dawl tal-kulur; u jekk nitkellmu fuq 'isfar jghajjat' inkunu qegħdin inqisu l-mili tal-kulur. Imma nistgħu wkoll inwaħħdu l-kwalità tad-dawl ma' dik tal-mili: 'isfar skur jgħajjat'. F'dan il-każ, l- ordni fil-grupp nominali ġeneralment ikun hemm l-ewwel il-lewn (bħala l-element ewlieni tal-grupp nominali), imbagħad jiġi l-attributtiv tad-dawl, u fl-ahhar l- attributtiv tal-mili. Fil-qosor dan kollu nistgħu nirrappreżentawh hekk (il-brekits juru elementi mhux obbligatorji): GN bħala terminu deskrittiv ta' kulur — lewn 4 (dawl) 4 (mili). Allura issa jonqosna nniżżlu lista ta' l-ilwien (bħala elementi ewlenin fil- grupp nominali) u listi deskrittivi li juru d-dawl u l-mili (bħala attributtivi tal- grupp nominali). Fil-lista ta' l-ilwien se nieħu l-ħdax-il kategorija bażiċi tal-kuluri: Ilwien — abjad, iswed, aħmar, aħdar, isfar, ikħal, kannella, vjola, roża, oranġjo, griż It-termini 'ċar' (lighd, 'medju' (medium), u 'skur' (dark) juru gradi ta' tnaqqis ta' dawl, u dawn jistgħu jiġu mgħejjuna bl-aġġettiv 'ħafna' (verv) li jestendi din l- iskala biex ikollna: ċar ħafna (verv light), ċar (light), medju (medium), skur (dark), skur ħafna (verv dark). It-termini 'mdallam' (jiġifieri, baxx fis-saturazzjoni tiegħu; jikkorrispondi għall- Ingliż grevish), 'moderat' (moderate), 'jgħajjat' (strong), u 'qawwi' (vivid) juru gradi ta' tiżjid fil-mili. Hawnhekk ukoll jista' jintuża l-aġġettiv 'ħafna', imma jekk l-attributtivi tad-dawl u tal-mili jintużaw f'daqqa, dan l-aġġettiv 'ħafna' jintuża darba biss. L-iskala tal-mili hija: imdallam ħafna (verv grevish), imdallam (grevish), moderat (moderate), jgħajjat (strong), jgħajjat hafna (verv strong), qawwi (vivid), qawwi ħafna (verv vivid). Dawn jingħaqdu flimkien biex jiffurmaw termini deskrittivi ta' kuluri skond it-tliet attributi li jidhru. Fl-Ingliż jistgħu jintużaw aġġettivi oħra li jkopru tagħqid ta' dawl u mili, bħal brilliant li fil-Malti ssir 'ċar jgħajjat' u kultant 'brillanti' (eż. brilliant vellow — isfar ċar jgħajjat, isfar brillanti), pale li fil-Malti tista' ssir 'mitfi' għal 'ċar imdallam' (eż. pale vellow — isfar mitfi), u deep li fil-Malti ssir 'skur jgħajjat' (eż. deep vellow — isfar skur jgħajjat). F'tabella dan kollu jidher hekk: Tabella 9 Lewn Dawl Mili Ilwien kromatiċi: ċar hafna, ċar, medju, skur, (imdallam, moderat, jgħajjat, skur ħafna qawwi aħmar, aħdar, isfar, ikħal, ċar jgħajjat, mitfi, skur jgħajjat kannella, vjola, roża, oranġjo (N.B. l-ilwien kollha huma maskil, hawnhekk, ukoll dawk li jispiċċaw bl-ittra 'a': eż. 'kannella ċar', 'vjola skur, 'roża mitfi') Ilwien akromatiċi/newtrali: ((il-griż biss juża 'ċar', 'medju', u 'skur' — aġġettivi ta' dawl biss) abjad, iswed, griż Mis-Semantika Maltija: Termini Deskrittivi bil-Malta għall-Kuluri 83 Il-lista sħiħa hija: Aħmar aħmar ċar ħafna, aħmar ċar, aħmar medju, aħmar skur, aħmar skur ħafna, aħmar imdallam, ahmar moderat, ahmar jgħajjat, ahmar qawwi, aħmar ċar jgħajjat, aħmar mitfi, aħmar skur jghajjat Aħdar aħdar ċar ħafna, aħdar ċar, aħdar medju, aħdar skur, ahdar skur ħafna, aħdar imdallam, aħdar moderat, aħdar jgħajjat, aħdar qawwi, aħdar ċar jgħajjat, aħdar mitfi, aħdar skur jgħajjat Isfar isfar ċar ħafna, isfar ċar, isfar medju, isfar skur, isfar skur ħafna, isfar imdallam, isfar moderat, isfar jgħajjat, isfar qawwi, isfar ċar jgħajjat, isfar mitfi, isfar skur jgħajjat Ikħal ikhal ċar ħafna, ikħal ċar, ikħal medju, ikħal skur, ikħal skur ħafna, ikhal imdallam, ikħal moderat, ikħal jghajjat, ikħal qawwi, ikħal ċar jgħajjat, ikħal mitfi, ikħal skur jgħajjat kannella ċar hafna, kannella ċar, kannella medju, kannella skur, kannella skur hafna, kannella imdallam, kannella moderat, kannella jgħajjat, kannella qawwi, kannella ċar jgħajjat, kannella mitfi, kannella skur jgħajjat Vjola vjola ċar hafna, vjola ċar, vjola medju, vjola skur, vjola skur ħafna, vjola imdallam, vjola moderat, vjola jgħajjat, vjola qawwi, vjola ċar jgħajjat, vjola mitfi, vjola skur jgħajjat Roża roża ċar ħafna, roża ċar, roża medju, roża skur, roża skur hafna, roża imdallam, roża moderat, roża jgħajjat, roża qawwi, roża ċar jgħajjat, roża mitfi, roża skur jgħajjat Oranġjo oranġjo ċar ħafna, oranġjo ċar, oranġjo medju, oranġjo skur, oranġjo skur ħafna, oranġjo imdallam, oranġjo moderat, oranġjo jgħajjat, oranġjo qawwi, oranġjo ċar jgħajjat, oranġjo mitfi, oranġjo skur jgħajjat abjad, griż ċar, griż medju, griż skur, iswed F'din is-sistema hemm 101 imqassmin fi blokki tal-kulur tagħhom. Hija sistema li tgħin il-memorja u tispeċifika l-fruntieri ta' kull kulur. Magħhom, jekk inżidu dawk it-termini li jistgħu joqogħdu bħala possibiltajiet li semmejna fit-tabelli ta' qabel, insibu li l-lista ta' termini li juru kuluri hija miftuħa ħafna. Jiġifieri, ikollna xi ħaġa hekk: 'oranġjo fl-aħmar skur jgħajjat, 'aħdar fl-ikħal mitfi', 'ahmar fil- vjola moderat', 'kannella fl-isfar ċar jgħajjat'. Nużaw ukoll l-istruttura fissa 'jagħti fi': eż. 'abjad jagħti kemm kemm fl-isfar'. Imbagħad inżidu wkoll dawk ta' Tabella 8, u kull terminu li jista' joqgħod fiha, u l-lista tkompli tiżdied. Meta dawn it-termini jintużaw bħala kuluri indipendenti, jintużaw fil-maskil għax fl-istruttura tal-qiegħ tagħhom (jiġifieri, semantikament) dejjem hemm implikat 'kulur': eż. 'ir-roża jixraq hawn' (— il-kulur roża jixraq hawn'), il-kannella nħobbu fuq l-ilbies' (- 'il-kulur kannella nħobbu fuq l-ilbies'). Sfumaturi oħra tal-kuluri F'oqsma speċjalizzati nistghu nsibu aġġettivi oħra li jaħdmu bħala attributtivi ma' l-ilwien. Ngħidu aħna, fil-qasam taż-żebgħa niltaqgħu ma' aġġettivi bħal 'matt' (matt), 'metalliku' (metallic), 'imdardar' (murkv), 'semi-matt' (semi-matt), 'ileqq' (shinx), u 'trasparenti' (transparent). Hawn taħt se nagħti xi eżempji ta' sfumaturi oħra tal-kuluri li niltaqghu magħhom f'oqsma differenti; fix-xogħol u għall-heffa, bosta minnhom jintużaw fl-Ingliż ukoll f'testi Maltin. L-isem ta' waħdu (eż. 'Abjad') huwa t-terminu superordinat u l-listi li jiġu taħtu jkun fihom termini iponimi. abjad lewn il-ġibs, abjad bħall-ġibs chalk white, cretaceous abjad silġ, lewn is-silġ abjad jagħti fil-fidda abjad luminuż abjad fejjiedi abjad ħalib, lewn il-ħalib abjad karti abjad fiġla abjad qotna, abjad qoton abjad tat-tuffieħ Mis-Semantika Maltija: Termini Deskrittivi bil-Malta għall-Kuluri 85 lewn l-għadam abjad kożmiku abjad tal-fjuri lewn ir-ragħwa tal-baħar abjad ta' l-arzelli abjad bħall-irħam Abjad imħallat abjad ta' l-avorju abjad ta' l-avorju klassiku ki rim, abjad lewn il-krema, abjad krema abjad fl-isfar, abjad imnaqqax bl-isfar ċar lewn id-duħħan abjad fil-griż abjad imnaqqax bil-griż ċar abjad miksur bil-griż abjad miksur biċ-ċelesti abjad tal-għażel abjad fir-roża abjad ħadrani abjad fil-blu, abjad kaħlani abjad fil-vjola abjad imdaħħan isfar lewn id-deheb, isfar dehbi isfar lewn l-għasel isfar lewn il-bettieħ isfar lewn iċ-ċitru isfar lewn il-ġiżimin isfar lewn il-mustarda topazju lewn il-primula, isfar ċar beġ beġ dehbi beġe skur beġ ċar lewn it-tiben beġ ċar lewn il-qamħ isfar lewn iż-żagħfran isfar lewn il-ġirasol, lewn is-sunflower isfar lewn il-kanarin isfar jgħajjat isfar jixgħel isfar lewn il-kari isfar lewn il-berquq isfar dehbi tal-ħarifa isfar tal-banana isfar ċar lewn il-butir isfar mitfi isfar lewn il-qamħirrum isfar ta' bajda lewn ir-ramel dehbi isfar awreola isfar tal-mimoża isfar dehbi antik isfar parċmina isfar lanġas Mis-Semantika Maltija: Termini Deskrittivi bil-Malta għall-Kuluri 87 isfar tal-kwiekeb isfar tal-ġebla isfar ċass isfar mewt, lewn il-qarsa tax-xemgħa Isfar imħallat isfar fl-aħdar isfar ħadrani isfar fl-oranġjo isfar ikanġi fl-abjad isfar dehbi fl-aħdar honevsuckle isfar miksur bl-aħdar isfar fil-kannella, okra kaki Aħdar (green) aħdar elektrik ahdar ta' l-iżmerald aħdar tal-felċi aħdar tal-foresti aħdar ġorġjan aħdar glaċjali aħdar imċajpar aħdar ta' l-ilċi, hollv green aħdar tal-ġada, jade aħdar tal-kamuflaġ aħdar tal-ġungla aħdar tal-kiwi aħdar ħaxix aħdar bużbież aħdar żebbuġi, olive green aħdar tal-weraq aħdar piżella aħdar tar-rebbiegħa ahdar tax-xamrok aħdar ta' l-alka aħdar tas-salvja aħdar taż-żafżafa aħdar Islamiku lewn l-asparagus lewn l-avokado lewn il-bambi lewn il-peridotu/l-olivina lewn l-arżnu, pine pistaċċa aħdar malakit Aħdar imhallat akkwamarin aħdar fil-griż aħdar kaħlani aħdar fil-kannella Ikħal/blu (blue) lewn is-sema blu tal-kobalt blu ħafif iżraq blu elektrik ikħal tal-laguni navv blue ikħal ta' l-oċean roval blue ċelesti ikħal żaffir ċelesti skur ultramarin ċelesti qawwi Mis-Semantika Maltija: Termini Deskrittivi bil-Malta għall-Kuluri 89 Ikħal/blu mħallat blu ħadrani blu jkanġi fil-griż blu fil-vjola indigo, ikħal nir blu fl-iswed blu ikanġi fl-abjad blu fil-griż blu skur jagħti fl-aħdar turkważ iswed faħma iswed daqs il-qatran iswed Tork lewn l-ametista lewn il-brunġiel vjola mdellel vjola elektrik iris ultraviolet lewn il-porpra lilac Vjola mħallat vjola kaħlani vjola ħamrani lelà fil-griż wisterja Aħmar (red) aħmar demmi aħmar ċirasa aħmar karg lewn il-fuħħar ahmar tar-rubin ahmar daghmi aħmar qrolli aħmar nar ahmar skarnat, vermilju aħmar skorfna aħmar żagħfran ahmar jgħajjat ahmar tadam rast, lewn is-sadid lewn il-paprika lewn ir-ram ahmar qawwi, skarlatt aħmar lewn iz-zalza Aħmar imhallat aħmar fil-vjola marun aħmar fl-oranġjo aħmar fil-vjola skur aħmar dehbi Mis-Semantika Maltija: Termini Deskrittivi bil-Malta għall-Kuluri 91 Sinonimija Meta nitkellmu fuq sfumaturi ta' l-istess kulur nidhlu fl-għalqa tas-sinonimija. Jiġifieri, 'aħdar', 'pistaċċa', 'lajm', 'virdirram', 'verdemar', 'menta', 'akkwamarin', u l-bqija kollha jistgħu jitqiesu sinonimi għax kollha għandhom l-element semantiku l-aħdar) fihom. Għalkemm f'termini sinonimi jkun hemm element semantiku komuni, spiss insibu każijiet li terminu jkun aktar jixraq minn ieħor f'xi sitwazzjoni partikolari; eż. is-silta 'wiċċha aħmar peprina' tixraq imma 'wiċċha lewn ir-ram' taf toffendi lil dak li jkun. Imma minbarra dawn il-listi li jittrattaw il-kuluri direttament, insibu għadd ta' nomi sinonimi oħra li għalkemm ma jurux kulur għandhom element semantiku ta' kulur fihom. Nieħdu b'eżempju dan li ġej: Termini li jfissru BJUDA (nom) Malti Ingliż Tagħrif fuq it-terminu Malti Bjuda Whiteness Sens ġenerali ta' stat ta' abjad Bjudija Whitishness Sens ġenerali ta' stat ta' abjad Xjubija Whiteness Riservat għal xaghar il-bniedem; Albexxenza Albescence z żvilupp fl-abjad; mil-Latin albescere 'isir abjad'; terminu li joqrob ħafna lejn 'xjubija' Albiniżmu Albinism z kondizzjoni ta' bjuda; mil-Latin albus 'abjad' Lewkoderma Leucoderma — kondizzjoni li biha l-ġilda ssir bajda; mill- Grieg leukus 'abjad'; terminu tal-mediċina li jfisser l-istess bħal 'vitiligo' Vitiligo Vitiligo Ifisser l-istess bħal 'lewkoderma'; terminu tal-mediċina Lattexxenza Lactescence — xebh tal-ħalib; mil-Latin /ac, lact-'halib' Kanexxenza Canescence — proċess li bih oġġett isir abjad; mil-Latin canus 'abjad' Ċarezza Claritv Assoċjat ma' bjuda Safa Puritv Assoċjat ma' bjuda Purezza Pureness Assoċjat ma' bjuda Jekk imbagħad inħarsu lejn l-aġġettivi nsibu dawn is-sinonimi (hawnhekk se nieħu biss is-singular maskil): abjad (white), albexxenti (albescent), albinistiku (albinistic), bajdani (whitish), brillanti (brilliant), ċar (clear), eburnean (eburnean), effulġenti (effulgent), fiddi (silverv), fiddien (argent), fluworexxenti (fluorescent), fosforexxenti (phosphorescent), ġilji (chaste, lilv-white), għammiexi (dazzling), ħalbi (milkx), ibbliċjat (bleached), illuminat (illuminated), imdawwal (lit), inkandexxenti (incandescent), ixjeb (white), jiddi (shining), kanexxenti (canescent), lattexxenti (lactescent), leqqieni (shining), lewkodermatuż (deucodermatous), limpidu (limpid), luminexxenti (luminescent), luminuż (luminous), middi (luminous), mitfi (faded), pallidu (pale), pur (pure), radjanti (radiant), rgħawi (frothv, soapv, latherv), risplendenti (resplendent), safi (pure, clear), semi-trasparenti (semi-transparent), silġi (icv, snowv, frostv), trasparenti (transparent), xejjiebi (whitening). Konklużjoni F'dan l-istudju ppruvajt nipproponi sistema għad-deskrizzjoni tal-kuluri bil-Malti. Is-sistema, pero, m'hijiex assoluta u hemm lok li wieħed jibni fuqha. Inżommu f'moħħna wkoll li fl-istudju tat-tifsir jeħtieġ nagħrfu r-relazzjonijiet semantiċi bejn is-sentenzi biex nisiltu l-aħjar tifsir u sabiex it-termini tal-kuluri jittieħdu fil-kuntest taghhom għall-aħjar sens. SERRACINO INGLOTT, Erin, Il-Miklem Malti (Klabb Kotba Maltin, Malta, 1975-2003), Vol. l-X.