Kwadretti storiċi u oħrajn li smajna jew stħajjilna…Il-Markiż tal-Fiddien L-istorja tan-nobiltà Maltija tmur lura lejn iż-żmien tal-ħakma Normanna. L-antenati ta' diversi nobbli Maltin ġew Malta fil-perjodu tan-Normanni, fejn kienu ġew mogħtija bċejjeċ ta' artijiet magħrufa bħala xagħri. Dan kompla jiġri meta dawn il-gżejjer waqgħu taħt ir-Renju ta' Sqallija. Bla dubju, kienu l- Kavallieri ta' l-Ordni ta' San Ġwann li ħolqu numru kbir ta' titli nobbiljari u li ngħataw minn diversi granmastri lil persuni li kienu jgħixu fil-gżejjer Maltin. Mal-miġja ta' Napuljun Bonaparti f'Malta fl- 1798, dawn it-titli ta' nobiltà ġew imneżża' minn kull setgħa. Fl-1877 saret lista ta' rakkomandazzjonijiet fejn uriet liema huma dawk it-titli ta' nobiltà li għandhom jiġu rikonoxxuti mill-Kuruna Ingliża. Kemm qabel u kif ukoll wara l-għoti ta' l-Indipendenza fl-1964, diversi titli barranin ta' nobiltà ġew mogħtija liċ-ċittadini Maltin. Meta Malta saret Repubblika fl-1974, kull ċittadin sar ugwali u ndaqs fejn jidħlu dmirijiet u drittijiet. Il-liġi li għaddiet mill-Parlament Malti nhar it-23 ta' Ġunju 1975, tgħid li, filwaqt li dawn it-titli nobbli ġew irtirati, jistgħu jiġu użati bla xkiel fil-ħajja soċjali ta' l-individwu. Il-preċedenza tat-titli nobbli Maltin hi bbażata fuq kemm it-titlu nnifsu imur lura fiż-żmien u mhux fuq xi grad universitarju tal-persuna involuta. Fost oħrajn, fil-Mosta niltaqgħu man-nobiltà tal-familja Mallia Tabone li kien ingħatalhom it-titlu ta' Markiż. L-ewwel persuna minn din il-familja li kisbet dan it-titlu hu Salvatore Angelo Mallia Tabone, dixxendent ta' Agostino Tabone li kien iddistingwa ruħu fl-Assedju l-Kbir ta' Malta ta' l-1565. Hu kien ġie mogħti t-titlu ta' Markiż nhar il-15 ta' Ottubru 1785 mill-Granmastru De Rohan. Bħala turija ta' rispett fewdali, 'il-Markiż tal-Fiddien' kif kien popolarment magħruf minn kulħaddd, kellu l-ordni li ta' kull sena f'jum it-tifkira tal-ħatra tiegħu, kellu jagħti bukkett fjuri. Nhar il-15 ta' Ġunju 1793 l-istess granmastru ħareġ rescritto li fih ġedded dan it-titlu billi għamar li jibqa' jintiret fir-razza ta' Mallia Tabone ma' kull wild ta' sess maskili. Tal-Fiddien Il-Feniċi kienu semmew biċċa art ftit 'l isfel mir-Rabat, 'Fiddien' li tfisser 'Żmien iż-Żebbuġ', u hu maħsub li hawn kien jagħsru ż-żebbuġ biex jagħmlu ż-żejt minnu. It-titlu nobbli 'ta' Fiddien' jaf il-bidu tiegħu fl-1287 lill-familja Santa Sofia u reġa' ġie mogħti lill-familja Torres fl-1520, sakemm fl-1785 ingħata lill-familja Mallia Tabone. Fi Żmien il-Franċiżi Matul l-aħħar sena ta' l-Ordni f'Malta, il-Granmastru Hompesch ħatar lill-Konti Barbaro u l-Konti Castelletti flimkien mal-Markiż Mallia Tabone bħala ġurati tal-belt Notabile — l-Imdina. Nhar id-9 ta' Ġunju 1798, it-truppi Franċiżi mmexxijin mill-Ġeneral Vaubois daħlu l-Imdina. In-nobbli Maltin kienu konxji li fiċ-ċirkustanzi li nqalgħu ma setgħux ikunu f'pożizzjoni tajba biex jiddefendu l-belt kapitali l-antika ta' Malta. Għalhekk ftehmu li jwaqqfu kunsill lokali. Il-Kaptan ta' Rodi l-Baruni Bonici, flimkien ma' l-erba' ġurati — il-Konti Manduca, il-Konti Barbaro, il-Konti Theuma u l-Markiż Mallia Tabone — iltaqgħu fil- Palazz ta' l-Isqof fejn kienu ġew milqugħin minn Mons. L-arma ta' Mallia Tabone Vincenzo Labini nnifsu. Hemmhekk iltaqgħu ma' Vincenzo 56 Ħarġa Nru. 4 (2007) Format Ġdid Barbara li kien qed jirrappreżenta lill-Ġeneral Bonaparti u r-Repubblika Franċiża. Kontra qalbhom, il- membri tal-kunsill qablu biex huma ma jopponux lit-truppi Franċiżi għax ġew mogħtija garanzija li d- drittijiet tagħhom fuq ir-reliġjon, il-libertà u l-proprjetà se jkunu mħarrsa. F'dik l-istess lejla, iċ-ċwievet tal-bibien ta' Città Notabile għaddew f'idejn il-General Vaubois. L-istorja ta' ġensna tgħidilna li l-affarijiet marru żmerċ u l-poplu kollu kien iddispjaċut u mdejjaq bl- arroganza li wrew magħhom il-ħakkiema l-ġodda. Dan wassal għall-imblokk twil tal-Franċiżi, fejn is-sitwazzjoni ta' pajjiżna kompliet ħżienet. Numru ta' familji nobbli Maltin sofrew tbatija kbira, konsegwenza tad-deċiżjonijiet ħorox li impona l-Ġeneral Vaubois. Il-membri tal-familja Mallia Tabone ġew ordnati biex isellfu flushom ħalli b'hekk jitħallsu s-suldati Franċiżi, djarhom ġew irrekwiżizzjonati, waqt li l-familja kollha ġiet ordnata bil-forza biex titlaq mill-Belt Valletta. Dan l-episodju drammatiku ġab fi tmiemu l-istorja attiva u mlewna tan-nobbiltà f'Malta, mifruxa fuq medda ta' tliet mitt sena. Fl-1878, it-titlu ta' Markiż lill-familja Mallia Tabone ġie rikonoxxut mill-Kuruna Ingliża. Nicola L-aħħar persuna mill-familja Mallia Tabone li ġab it-titlu ta' 'Marquis di Fiddien' kien Nicola Mallia Tabone (1894-1973), fejn imbagħad dan it-titlu għadda għand il-familja Caruana Dingli. Dan il-Markiż li kien jaħbat is-seba' u l-aħħar wieħed fil-familja Mallia Tabone, kien jgħix il-Mosta. Kemm hu u kif ukoll xi antenati tiegħu kienu jgħixu f'dar kbira u sabiħa qrib ir-Rotunda, xi żewġ bibien 'l isfel mill- uffiċċju parrokkjali u li lum ma' din id-dar, fuq plakka taċ-ċeramika, insibu miktub 'Il-Markiż tal- Fiddien'. Il-familja Mallia Tabone kellha wkoll fil-Mosta, razzett li jmur lura sas-seklu sbatax u li llum hu s-sede uffiċjali ta' l-Għaqda Filantropika Talent Mosti. Il-Markiż Nicola Mallia Tabone baqa' ġuvni sa ma miet fl-1973. Dan il-Markiż kien bidwi fejn kien jaħdem l-uċuh tar-raba' tiegħu fuq riħ Wied il- Għasel u li hemmhekk kellu razzett imdaqqas biex fih irabbi xi annimali domestiċi u tjur bħal tiġieġ u Il-familja tal-Markiż Mallia Tabone miġbura flimkien fuq is-setaħ tar-razzett tal-familja Ħarġa Nru. 4 (2007) Format Ġdid , 57 ħamiem. Xi Mostin imdaħħlin fiż-żmien, iddiskrivew lil Nikola l-Markiż bħala persuna minn tagħna, qasir u rqieq, dejjem bil-ġlekk u b'kappell tat-trizza. Jingħad li fl-għorfa ta' fuq is-setaħ, il-Markiż kellu kollezzjoni vasta ta' kull tip ta' armi tan-nar u fost dawn ma setax jonqos li kellu bosta snieter ta' tipi u marki differenti li kien jużhom għad-delizzju tal-kaċċa. Għad hawn xi anzjani li jiftakru lill-Markiż dieħel u ħiereġ mir-razzett, fi triqtu lejn Wied il-Għasel jew lejn in-naħat ta' Santa Margerita b'xi żewġt iklieb tal-kaċċa iħufu quddiemul Smajna wkoll li l-Markiż kien jiddelitta bit-tiġrijiet taż-żwiemel, fejn mhux l-ewwel darba li rebaħ l-ewwel post biż-żiemel favorit tiegħu, l-aktar għall-okkażjoni ta' l- Imnarja. Ġieli wkoll iddiżappunta ruħu għax ikun tilef xi tiġrija importanti. Saċerdot maħbub Fost ix-xjuħ Mostin għadu jissemma' ċertu qassis li kien qarib tal-familja Mallia Tabone. Dun Ġwann Mallia Tabone kien wisq maħbub mal-Mostin. Sfortunatament dan il-qassis umli miet b'inċident li kellu fil-Wardija. Iż-żiemel li kien qed iġorr il-karrettun li fuqu kien hemm riekeb Dun Ġwann, sfratta u b'hekk hu nbeżaq 'il barra b'tisbita kbira u baqa' tal-post. Din id-diżgrazzja seħħet nhar it-3 ta' Novembru 1941. Kellu biss madwar erbgħin sena. Oġġetti ta' preġju F'dak iż-żmien, il-Mosti Dun Salv Magro, illum Mons. Onorarju, kien jieħu ħsieb il-ħtiġijiet spiritwali tal-familja Mallia Tabone. Bħala ġest ta' apprezzament lil Dun Salv xi membri ta' din il-familja ħallew bħala wirt, arloġġ ta' valur u għadd ta' kwadri sbieħ. Min-naħa tiegħu Dun Salv kien irregala dawn l- oġġetti ta' preġju lill-knisja tal-Mosta, fejn wieħed għadu jista' jammirahom fis-sagristija ta' fejn hemm il-bomba. Ta' min isemmi l-kwadru li fih jidher Sidna Ġesti Kristu qed jitniżżel mis-salib, xogħol li hu magħdud bħala ta' Antoine de Favrav. Ħdejh naraw il-kwadri f'ġieħ żewġ qaddisin nisa, Sant' Agata u Santa Ċeċilja. Kwadru ieħor li jixraqlu attenzjoni hu dak li juri l-qtil ta' Abel minn ħuh Kajjin. Taħtu sewwa jidher sett ta' erba' kwadri żgħar li juru episodji mit-Testment il-Qadim. Użu Ġdid Bosta huma tal-fehma li l-Gvern Ċentrali kien ħa f'idejh ir-raba' u r-razzett wara l-mewt tal-Markiż Nicola Mallia Tabone. Fl-għelieqi tal-Markiż ġiet mibnija l-iskola 'Lilv ofthe Vallev' filwaqt li għal aktar minn tletin sena, ir-razzett tħalla abbandunat fejn sfortunatament ġarrab diversi ħsarat. Iżda bis-saħħa tad-deċiżjoni meħuda fl-1986 mill-Ministru Dr Daniel Micallef biex ir-razzett ma jitwaqqax minħabba t-tkabbir ta' l-imsemmija skola, dan il-patrimonju ġie restawrat fi żmien il-Ministru ta' l-Edukazzjoni Dr Ugo Mifsud Bonnici. Ħaddiema u studenti mill-Iskola tal-Bini Ġlormu Cassar irnexxielhom jirrestawraw b'suċċess u b'ħila dan ir-razzett grazzjuż. Il-kap ta' l-Iskola Lilv of the Vallev ta' dak iż-żmien, is- Sinjorina Marv Doris Aquilina, tat kontribut siewi f'din il-biċċa xogħol. Għal xi snin dan il-post ma sarx użu minnu u kien f'dan il-perjodu li l-Għaqda Filantropika Talent Mosti tefgħet għajnejha fuqu għax sa dak iż-żmien kienet għadha mingħajr sede minfejn tmexxi. L-Għaqda kellmet lill-awtoritajiet konċernati biex finalment ġie maqbul li hija setgħet tibda tagħmel użu mir-razzett bħala l-kwartieri tagħha, skond il-ftehim li sar fl-1 ta' Awissu 1998 mill-Ministru ta' l-Edukazzjoni s-Sur Evarist Bartolo. Nhar il-Ħadd 25 ta' Ottubru 1998 dan il-post infetaħ uffiċjalment mill-Ministru ta' l-Edukazzjoni Dr Louis Galea. Kull attività li ssir f'dan iċ-ċentru kulturali u filantropiku għandha l-kooperazzjoni tal-kap ta' l-iskola ta' biswit ir-razzett, is-Sinjorina Josephine Mifsud, flimkien mal-Kunsill Skolastiku. Nostalġija Hekk kif tixref mill-għatba 'l ġewwa tar-Razzett tal-Markiż, bħal donnok tistħajjel li bla ma trid tidħol minn seklu mimli ġiri, għaġġla, aljenazzjoni, apatija u indifferenza, għal seklu li għad fih persuni li għalihom l-identità tfisser ħafna għall-ġens Malti. Il-ħitan ħoxnin mibnijin b'taħlita ta' ġebel tal-qawwi u tal-franka, il-maxturi fil-ħajt, l-għorfa, il-bir, il-ħawt ta' l-ilma il-maħżen tat-tiben, it-twieqi fil-għoli, ix-xorok u t-taraġ li jagħti mill-bitħa nofsana għas-setaħ arjuż, iqanqlu fik immaġinazzjoni nostalġika 58 Ħarġa Nru. 4 (2007) Format Ġdid Ir-Razzett Mallia Tabone li llum iservi bħala s-sit ta' l-Għaqda Filantropika Talent Mosti għal żmien li għadda u mar biex qatt iżjed ma jerġa' jiġi lural Kważi għadek tista' tistħajjel it-tiġieġ fil- mandri u xi ħadd minn ħutu x-xebbiet jiġbor il-bajd, jew jaħleb il-mogħoż, jew iniżżel it-tameż fil-ħalib għall-baqta biex jagħmel il-ġbejniet. Kważi kważi għadek tista' xxomm it-tiben u l-għalf. Għadek tista' timmaġina lill-Markiż fis-setaħ jifli l-ħamiem, għadek tista' tisma' u xxomm il-bhejjem fl-istalel, il-pal tal-bajtar tax-xewk… Għadek tista' tisma' s-serduq jidden bi kburija ma' żerniq il-jum, jew tara lill- Markiż innifsu fil-barumbara jgħarrex lejn ix-xagħri u r-raba' mħaddar ta' madwarul Xi darba, qabel ġew il-karrozzi u l-iżvilupp ta' l-art f'dawn l-inħawi, hekk kienet l-istorja. Rurali, safja u trankwillal Imma għall-grazzja t'Alla, ir-razzett għadu hemm sal-luml Minuti tas-seduti tal-kumitat ta' l-Għaqda Filantropika Talent Mosti it-Torċa - il-Ħadd Magażin, 15.xi.1998. Il-Mosta, Settembru — Diċembru, 2002. A Guillaumier, Bliet u Rħula Maltin (Malta, 1972). A. MacMillan, Malta and Gibraltar illustrated (Londra, 1915 / edizzjoni faksimile Malta, 1985). R. Mifsud Bonnici, Dizzjunarju Bijo-Bibljografiku Nazzjonali (Malta, 1960). Niżżi ħajr lis-Sur Lorrv Camilleri, lis-Sur Noel Fabri, lis-Sur Manuel D Schembri, lis-Sur Philip Borg u lis-Sur Salvu Galea għat-tagħrif utli li għoġobhom jgħadduli. Ħarġa Nru. 4 (2007) Format Ġdid 59