IL-PERIT ANDREA VASSALLO IL-BINI. TAL-KOPPLA Andrea Vassallo twieled Ħal Luqa fit-2 ta' Jannar, 1856 u miet fl-isptar tal-Blue Sisters, San Ġiljan, fit- 28 ta' Jannar 1928. Hu kien bin Salvatore u Katerina Sammut u ħutu kienu l-qassisin Dun Salv u Dun Ġużepp, u Giovanni, civil servant. Vassallo qatt ma mar l-Università u qatt ma għamel eżami ta' Perit. B'danakollu b'turija tal- kapaċità tiegħu fl-1892 ġie maħtur Associate Member of the Institute of Civil Engineers tal-Gran Britannja u, fl-1907, Fellow of the Roval Institute of British Architects, l-ogħla grad ta' perit fil-Gran Britannja. Fl-aħħar, fl-1908, il-Gvernatur ta' Malta, Sir Harrv Fane Grant, tah il-warrant ta' Land Survevor and Architect (Perit Malti) biex ikun jista' jagħmel dak kollu li jagħmlu l-periti Maltin. L-għotja ta' dan il-warrant kienet xi ħaġa verament eċċezzjonali u xhieda tal-kobor ta' dan ir-raġel li, kif għedt, 'l-arkitettura kienet imwielda miegħu u magħġuna f'demmu.' Unur ieħor kbir għal Vassallo kienet id-dekorazzjoni mill-Papa Piju X, fis-17 ta' Novembru 1913, bl-insinja tal-Ordni ta' San Girgor il-Kbir, Civil Class, għas-servizz li hu ta fl-okkażjoni tal-Kungress Ewkaristiku li kienu jinkludu d-disinn tat-Tribuna, biċċa xogħol li baqgħet imfakkra fil- pittura ta' Edward Caruana Dingli. Diffiċli nsemmi x-xogħlijiet kollha ta' Vassallo. insemmi biss dawk ewlenin: s- Erba' Skew Bridges għall-ferrovija e Princess Melita Theatre', f'Tas-Sliema, li wara ġie mwaqqa' e Bini mill-ġdid (minn ġewwa) u tkabbir tal- knisja ta' Stella Maris, Tas-Sliema e. Djar fuq is-Saqqajja fi stil gotiku u dar oħra biswit il-kattidral, fl-Imdina e Rinnovazzjoni tal-Monument ta' Alexander Ball fil-Barrakka t'Isfel e L-iskola tal-Gvern, Tas-Sliema e il-Ħabs tan-nisa u l-/laundv s- Parti kbira minn St Bartholomew Hospital, iklużi l-kappella u l-Administration Block s- Greenhouse sabiha fl-Argotti li qatt ma kien hawn bħalha f'Malta; wara twaqqgħet minħabba l-ispejjeż kbar ta' manutenzjoni e Il-knisja tal-Madonna tal-Ħerba, f'Birkirkara :- Casa Said f'Tas-Sliema, li issa twaqqgħet TAS-SIĠĠIEWI Sħraiiab s- Is-Santwarju tal-Madonna ta' Pinu f'Għawdex li tkompla wara mewtu minn ibnu l-Perit Edwin Vassallo u mbagħad mill-Perit James Galizia e Il-koppla tal-knisja ta' San Gejtanu, il- Ħamrun, li nbniet mis-Sur Ġużà Damato bejn l-1953 u l-1955 c. Il-koppla tal-knisja ta' San Nikola, Siġġiewi, li tlestiet fl-1919 Andrea Vassallo qatta' l-ewwel ħdax-il sena tal- ħajja professjonali tiegħu jaħdem privat. Fl-1887, meta kellu 31 sena, irnexxielu jidħol jaħdem mal-Gvern bħala Clerk of Works, u baqa' jaħdem mal-Gvern sa meta rtira fl-1919 fl-età ta' 63 sena bħala Survevor (Perit) First Class. Matul dan iż-żmien għamel bosta xogħlijiet, barra dawk li semmejna, fuq disinji u ordnijiet ta' periti u superjuri tiegħu, inklużi xogħol fl-isptar ta'l-Imgieret, fl-iskola tal-Ħamrun, xogħol fil-Manikomju, il-Kappella tal- imgieret, xogħol fil-biċċerija, xogħlijiet ta' inġinerija, toroq, drenaġġ, eċċ. kollha u ddisinja, per eżempju, l-iskola ta' Tas- Sliema fi stil 'Neo-Klassiku', Casa Said u Villa Rosa fl-istil 'Art Nouveau', djar oħra fl-istil gotiku u s- Santwarju ta' Pinu fl-istil 'Romanesque'. Il-Koppli tal-knisja ta' San Gejtanu u ta' San Nikola fl- aħħarnett fi stil Barokk; dik tal-Ħamrun b'taħlita ta' elementi medjevali biex taqbel ma' l-istil tal-knisja, u dik tas-Siġġiewi mxaqilba iżjed lejn l-istil klassiku. Interessanti l-fatt li t-tnejn imetllgħa b'żewġ qoxriet: ħaġa li qatt ma kienet saret f'Malta, u li l-forma tal- qoxriet ta' barra mfassla fuq dik li tissejjaħ il- catenarv curve, li tiflaħ ħafna aktar mill-forma sferikali (kif inhi l-forma normali tal-koppli Maltin). Ħafna li ma jifhmux imaqdru l-koppla tas-Siġġiewi u jsejħulha 'termos'. Iżda minn jifhem jgħid li hi l-iżjed koppla eleganti f'Malta. Fuq kollox wieħed jinduna li l-koppla tas-Siġġiewi saret fil-forma li hi biex b'hekk tkun tidher mill-pjazza: Hux tassew li dik tal- knisja tas-Siġġiewi hi waħda mid-dehriet l-aktar grandjużi ta' knejjes f'Maltal2 Sa ma rnexxieli nsib b'ċertezza min kien il-perit ta' dik il-koppla tħabatt ferm. Is-sur Wilfred Vassallo, minn Tas-Sliema, kien aċċertani li l- koppla kien iddisinjaha nannuh, jiġifieri l-Perit Andrea Vassallo; b'danakollu dokumenti ma stajt insib imkien, sakemm fl-aħħar, bil-għajnuna ta' Dun Nikola Aquilina, mis-Siġġiewi, inqalbu minn hawn u minn hemm, sibna f'wieħed mill-kotba tal-arkivju tal- knisja parrokkjali tas-Siġġiewi (Libro Esito delle venerande Lampade della Chiesa del Siggiewi fil- kapitlu msejjaħ Esito Diverso, taħt id-data ta' 27 agosto 1919, l-informazzjoni li l-perit Edwin Vassallo kien tħallas is-somma ta' £7.15.0. Dan il- perit Edwin Vassallo ma kienx għajr it-tifel tal-perit Andrea Vassallo. Kif daħal Edwin Vassallo2: Erġajt avviċinajt lis-Sur Wilfred Vassallo u dan spjegali li l- papà tiegħu, il-perit Edwin Vassallo (dak li wara Avukat ta' awtorità fil-liġi kostituzzjonali. laħaq ministru tal-Public Works) kien daħal jaħdem mat-Times. Hu ma kienx jaħdem privat ħlief għal Lord Strickland u l-familja tiegħu, iżda kien jidher għal missieru li peress li kien mal-Gvern ma kienx jista' jagħmel xogħol privat. Għalhekk kemm fis- Siġġiewi u kemm f'postijiet oħra, e.g. fil-knisja tal- Madonna tal-Ħerba, insibu x-xogħol imniżżel taħt isem ibnu, il-Perit Edwin Vassallo. Tgħidu intom: possibbli kull ma rċieva għal din il-koppla kienet biss is-somma ta' £7.15.02 Għal dak iż-żmien din ma kenitx somma żgħira daqskemm tidher; perċ żgur li għad iridu jitfaċċaw flus oħra. B'danakollu l-importanti hu li kkonfermanja li l-Perit Andrea Vassallo kien qed jaħdem fuq il-knisja tas-Siġġiewi fi żmien li telgħet it-koppla. Imbagħad għandna wkoll ix-xhieda tas- Sur Wilfred Vassallo, bin ibnu, i.e. bin il-perit Edwin Vassallo, ix-xebh stilistiku ta' din il-koppla ma' dik ta' San Gejtanu, hu fatt kredibbli ħafna li koppla sabiħa bħal dik saret minn dan il-perit kbir. Xi nies mis-Siġġiewi ġieli attribwew din il-koppla lill- Prof Nerik Vassallo. Dan żball kbirl il-Prof Vassallo kien B'danakollu qatt ma studja l-arkitettura. Kif seta' l-Prof Nerik (jew Harrv) Vassallo jiddisinja koppla bħal dik2 Le, il-perit li kulħadd ċert li kunjomu kien Vassallo, ma setax kien ħlief il-perit Andrea (jew Indri) Vassallo. 2 Kull ma jidher hawn fuq ibbażat fuq dokumenti fosthom Letter Book Nr 33, Works 217/905, PWD 3948/ 1908, Blue Books 1887-1902, u ittri mill-Collector of Revenue. liċ-Chief Survevor, li jinsabu fl-Arkivju Nazzjonali, Rabat, kif ukoll intervisti lis-Sur Wilfred Vassallo, is-Sur Victor Anastasi u Dun Ġużepp Cachia tal- Knisja Parrokkjali tal-Ħamrun. Dawn is-Sinjuri, il- Kanoniku Dun Lawrenz Mifsud, Arċipriet tas-Siġġiewi u Dun Nikola Aquilina D Litt, għenuni ħafna fit-tiftix tiegħi. ADĦIL (BORG ELECTRONIC CENTRE) (Si) l