IL-ĦRAFA TAD-DENFIL Smajt min igħid aktar minn darba fi tfuliti, li d-dniefel, li bosta drabi jidhru n-nafia tax-xtut tagħna, iħobbu lir-rġiel waqt li jobogħdu b'mibegħda kbira lin-nisa. Bħala xhieda ta' dan, niftakar ukoll li kont smajt ħirafa żgħira, u li jieha sejjer inġibha hawnhekk :— Darba walida fis-sajf—tgħiid il-ħirafa—hawn Malta, kien hemm żewġ subien igħumu fil-baħar ma' ġenb ix-xatt. Wieħed minnhom kien igħum għerwien ħuta, waqt li l-ieħor kien igħum bil-qmis. ' Dawna, ħarġu ftit il-barra, u rahom :denfil, u ġie jiġri lej- Lil dak li kien igħum bil-qmis id-denfil ħasbu tifla, u għal hekk, kollu mgħaddab, għadda minn tafitu u qasmu tnejn bil- munxar li għandu fuq dahru. It-tifel l-ieħor twerwer meta lemaħ dan, għax ħaseb li d-den- fil issa kellu jagħmel għalih u jaqsmu tnejn lilu wkoll. Għal- hekk, beda jaqdef bil-għaġla lejn ix-xatt, imma bil-qatgħa ħiedel, u kien sejjer u kollox jinżel taħt l-ilma u jegħireq. Id-denfil lemaħ dana. Ġie jiġri b'saħħtu kollha lejn it-tifel, refgħu fuq dahru bil-ħlewwa u Ħadu lejn ix-xatt fejn qiegħdu qajl-qajl fuq ir-ramel u hekk ħelsu mill-mewt. F'dak iż-żmien ta' żgħożiti niftakar ukoll li smajt ħrafa ofira li tgħid il-għaliex id-dniefel iħobbu lir-rġiel u jistkerrhu lin-nisa. Sejjer inġibha hawn ukoll. Darba wafida kien hemm denfil żagħżugħ igħum fil-baħlar qrib ix-xatt. Kien qiegħed iżiġġ u jaqbeż ġewwa l-ilma kollu ferħan. Imma l-imsejken għal ftit il-ferħ tiegħu ma tbiddillux kollu f'daqqa f'hemm, għax meta qabeż qabża kbira sab ruħu, bla ma ried, fuq l-art, fin-niexef, u għad li beda jitħabat biex jaqbeż mill-ġdid il-baħar, ma' satagħx jagħmel dan. Ħabat li kienet hemm waħda mara qrib il-baħar li malli rat id-denfil fuq l-art fetħiet ħalq daqs xkora u bdiet tgħajjat kemm tiflaħ : ''Tala' denfill Tala' denfill Nies, għaġġlul Ejjew ogtluh f' Qrib, bil-qiegħda fuq blata kien hemm raġel xiħ qiegħed jixxemmex. 'Uhl Dan x'għajjat hu 7…Donnok waħda miġ- nunaf' qalix-xiħ. il-għaliex tridhom joqtluh lid-denfil7: La għamel ebda deni anqas laħmu ma jittiekel. Ħallih imur fil- baħar tiegħu u jgħix, ħliqa t'Alla'. Kif qal dal-kliem gerbeb fil-baħlar lid-denfil bit-tarf tal-ħatar li kellu f'idu,u ħallieh imur. Id-denfil iż-żagħżugli wara' dil-ġrajja mar sab lil sħabuu qalilhom b'kull ma kien ġara. Dawka ftiehmu l-kollli minn ġ dak: inhar il-quddiem kellhom igħinu kemm jistgħu lir-rġiel iżda jagħmlu deni kemm jifilħu lin-nisa kull darba li jsibuhom fil- bafiar tagħhom. Mill-ewwel daqqa ta' għajn ħafifa lejn dawnsiż-żewġ ħrejjef, wieħed jista' jaħiseb li ma humiex ħaġa olira għajr żewġ filiqiet tat-tfal, għal mogfidija taż-żmien; imma min iħares ilhemm min- nhom, naħseb jien, għandu jsib xi ħaġ'aktar minn naqra ta' ċajta, kif nixtieq kieku nuri hawnhekk. Nafu li Malta kellha dejjem x'taqsam man-nies baħħara; m'hux fi żmien il-Kangħanin biss, imma mijiet, u aktarx ukoll eluf ta' snin qabilhom. Dawn iż-żewġ ħrejjef—l-aktar l-aħħar waħda—fihom it-togħma ta' ħrejjef maħluqa minn irġiel baħt- ħiara biex ibiegħdu min-nisa l-ħajra li jsiefru magħhom. : Dan jidher l-ewwel nett milli fil-ħrafa jissemmew id-dniefel u m'hux ħut ieħor. Id-denfil, bħal ma nafu, iħobb iħuf u jit- bahrat ma' dwar l-imriekeb, u ma satagħix ikun li ma jatix bħal wens lill-baħħara ewlenija, maqtugħin għal kollox mill-art, igħumu weħedhom fost l-ilmijiet, fuq qoxra ta' ġewża, Għal- hekk donnu ġiehom il-fijiel igħidu li d-dniefel iħobbu lir-rġiel. B'daw' l-ħrejjef il-baħħàra riedu jbeżżgħu lin-nisa li jewilla ma jfettlilhomx iridu jsiefru magħhom, u jekk għamlu hekk, kif qiegħed naħseb jien, kellhom tas-sew il għaliex. Ma hux meħtieġ li wieħed isemmi kemm kien ikun xkiel kbir kieku f'dawk iż-żmenijiet xi nisa kienu jitħalltu mar-rġiel fuq l-imriekeb tas-safar. Is-safar, dak iż-żmien kien jiebes b'jiebusija li l-lum ftit nistgħu nifhmuha. Safra qasira kienet tinħtieġ m'hux jiem, imma ġmiegħi. Ikel ftit, u jġebbdu kemm jistgħu, għax is-safra ma jafux meta tinħeles, anqas miex jil- taqgħu meta jmiddu riġilhom fl-ewwel art. Irqad ftit ukoll, fuq l-iebes u għal beraħ. Xemx bi nhar u reżħia bil-lejl. Dan bla ma wieħed isemmi it-taħbit u t-taqtiq ta' qalb ta' meta jfet- tillu jqum il-baħar. Għad li l-baħħàra ta' dari kienu jfittxu li dejjem, jew aktarx dejjem ibaħħru fi żmien is-sajf, b'dana kollu m'bix darba u tnejn li jqum ir-riħ u l-baħiar jagħrar sa fix-xhur tal-aqqall sħana. Mur ara xi xkiel kienu jkunu n-nisa bit- twerżiq u l-għajjat taglihom f'taħbiliet bħal dawk l Dan kollu, barra minn taħibiliet oħra li tagħhom in-nisa kel- lhom bla nuqqas ikunu l-ħitija kieku l-baħlħàra kienu jeħduhom magħhom għas-safar, kif min jaqra jista' jifhem walħidu bla ma jgħidlu ħadd. Imma dan il-ftit li hawn imtarraf hawnhekk, nistħajjel li hu biżżejjed biex juri li dawn il-ħrejjef tad-dniefel setgħu wisq tajjeb ikunu ħliqa tal-Kangħanin, jew imqar tan- nies ta' qabilhom li kienu fi żmienijiet imbiegħda jaħartu l-ba- ħar tagħna bix-xwieni tagħhom,