L-AĦBAR tal-mewt ta' Miss Margaret A.Murrav, waħda mill-akbar ħbieb ta' Malta, magħrufa bħala waħda mill-istudjużi tal-Lsien qadim tal-Eġittu, tal-Arkjoloġija u Folklore, tfakkarni fiż-żjara li din kienet għamlet hawn Malta fl-1932 biex tagħmel xi xogħlijiet ta' skavi u studji ta' oġġetti ar- kjoloġiċi li fuqhom kitbet diversi kotba li kienu issemmew minn arkjoloġi oħra b'kommenti f'kotba u rivisti fosthom fl-Antiquitv. Dr. M.A. Mutrav mietet fl-Isptar ta' Welwvn, fl-Ingilterra fl-14 ta' Novem- bru li għadda fil-għomor sabiħ ta' mitt sena. Fit-13 ta' Lulju tas-sena l-oħra għeluq il-mitt sena ta' għomorha, għamlet festin fl-Isptar u fih ip- preżentat l-awtobijografija tagħha bl-isem ta' Mv First Hundred Vears. Hija kienet l-ewwel mara li għamlet skavi arkjoloġiċi għal rasha, Barra milli għamlet żmien tgħallem bħala Assistenta Professura tal-Lsien Eġizjan, hija ħadmet fl-iskavi fl-Eġittu, f'Malta u bnadijiet oħra. Meta kellha 70 sena hija damet ix-xhur fix-xagħri fost il-Bedwini tal-Affrika ta' Fuq biex tistudja d-drawwiet ta' dawk in-nies, liebsa ta' bedwina, Hija kienet waħda mill-iktar awtoritajiet kbar dwar is-sengħa tas-seħer. Hija baqgħet imsemmija fostna għal bosta xogħlijiet li għamlet fl-iskavi ma' tul is-snin, 1921 sal-1927 u 1932, Ma' tul dawn is-snin hija ħadmet flimkien ma' xi oħrajn fl-iskavi ta' Għar Dalam, f'Santa Marija ta' Bakkati, Borġ in-Nadur, fl-Għerien ta' Hal Saflieni, Haġar Qim, ix-Xagħra ta' Kordin, l- Imnajdra u l-Baħrija. Dwar ix-xogħlijiet li saru u oġġetti li nsabu f'dawn il-postijiet u l-valur tagħhom arkjoloġiku hija kitbet xogħol imsemmi Excawvations in Malta imqassam fi tliet kotba mżejnin b'illustrazzjonijiet ta' fuħħar, għodod tal-metall, taż-żnied, kullani tal-għadam tal-ħut u fossili u xbihat tal-ġebel (statwetti), F'dawn il-kotba hemm ukoll xi kapituli mik- tubin minn oħrajn, fosthom minn C, Ainsworth Mitchell, Thomas J. Ward u G. Caton Thompson, L-aħħar xogħol ta' studju arkjoloġiku tagħha huwa l- : Corpus of tbe Bronze Age Potterv of Malta (1934) fejn hija tagħti deskrizz- joni ta' reqqa kbira tal-fuħħar, għadam u oġġetti oħra ta' żmien il-Bronż, kif ukoll ta' żmien il-Ħaġar, fl-Imqades ta' Hal Tarxien u postijiet oħra, fosthom tal-Baħrija, u Borġ in-Nadur. F'dan l-istudju hija fissret xi teorji fuq il-proċess u dfin tal-mejtin, u ħruq ta' għadam tal-istess mejtin mis- jubin ġewwa ġarar, u fuq il-ħami u ħżuż (disinni) tal-fuħħar, Kotba oħra li ippubblikat Miss Murrav huma Egvptian Temples (Samp- son Low-Maston x Co Ltd., London — bla data), Elementarv Egpptian Grammar (Bernard Quarich, London, 1932) u Maltese Folktales (Empire Press, Malta, 1932) li kitbet flimkien mas-Sinjura Liża Galea, mart is-Sur Fonz Maria Galea, Dan il-krejjeb fih xi ħrejjef ta' Patri Manwel Magri, S.J. maqlubin bl-Ingliż. Qabel ma ltqajt magħha hawn Malta fl-1932 jien kont naf lil Miss Murrav bħala membru fil-Kunsill tal-Folklore Societv ta' Londra (1926). F'Awissu tal-1932, fil-waqt li kienet hawn Malta taħdem fl-iskavi, jien kelli x-xorti inkun nafha persunalment u nkellimha b'mezz tal-Professur Sir Temi Zam- mit fil-Mużew, il-Belt, fejn steditni għat-tċ l-għada id-9 ta' Awissu fil- Great Britain Hotel, South Street, il-Belt. F'dik il-laqgħa Miss Murrav urietni interess kbir fl-istudju tal-Ilsien Malti u fuq il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti u l-moviment li din kienet qanqlet għall-isvilupp tal-kitba Malti- ja, u billi dik il-ħabta jien kont Editur u Traduttur tal-Pubblikazzjonijiet bil-Malti fl-Istamperija tal-Gvern u ngħallem il-Malti fil-Klassijiet ta' fil- għaxija il-Liċeo, Miss Murrav ħajritni nikteb grammatika elementari bl- Ingliż għall-użu tal-Ingliżi. Jien fissirtilha li fuq hekk kont qed nikteb grammatika bl-Ingliż għall-istudjużi ta' ilsna semitiċi, iżda hija wrietni li iktar kien jinħtieġ li ssir waħda b'metodu prattiku u li tkunta' għajnuna biex l-Ingliżi u l-barranin jkunu jistgħu jaqraw il-Malti u jitkellmuh — ħaġa li jiena, għalkemm dejjem xtaqt u bdejt niktibha, qatt ma seħħli li nasal fi tmiemha mħabba xogħol ieħor li kelli nidħol għalih, fosthom żewġ grammatiki bil-Malti għall-Iskejjel. Qabel ma tlaqt u ħadt b'idejn Miss Murrav hija irregalatni u awtografat- li ż-żewġ kotba li kienet għadha kif ippubblikat l-Elementarv Egvptian Grammar u l-Maltese Folktales. Il-figura ta' Miss Murrav, wara 31 sena, għadha quddiem għajnejja qisu lbieraħ, u bqajt ngħożżha għax dak in-nhar hija xegħlet fija ħuġġieġa ġdida biex nissokta fl-istudju xjentifiku u letterarju tal-Malti. Għalhekk issa li wata l-għomor ta' mitt sena hija telqet minn dil-ħajja li fiha ħalliet l- isbaħ isem ta' xogħlha ma nistax ma niftakarx fiha u ngħożż iż-żjara tagħha u l-laqgħa li kelli magħha bħala waħda mill-egħżeż tifkirijiet fil- ħajja letterarja tiegħi.