Memorji dwar il-Bizzilli tal- Festa ta' Santa Margerita f'Ta' Sannat Ta' kull sena, meta jasal Lulju, l-knisja tibda tintrama sa ma tilħaq il-qofol tagħha fir-raba' Ħadd li fih niċċelebraw il-festa ta' S. Margerita. Naturalment min togħġbu l-pittura, l-abiti sagri tal-festa, t-trieħi tal-bellus irrakkmat bid-deheb, l-armar, il-fjuri jew l-irħam, imma għajnejk mill-ewwel jaqgħu fuq dik ix-xi ħaġa li tiġbdek l-iżjed — fil-kas tagħna 'Tt-Trieħi tal-Bizzilla'. Is-Sagristan joħroġ, waħda waħda, kif imisshom, it-teżori minn fejn ikunu nġabru s-sena ta' qabel. Quddiem għajnejna tgħaddi l-istorja skont kif tkun intisġet f'moħħna matul snin ta' esperjenza. L-ewwel li titfaċċa hi t-terħa tal-bizzilla l-bajda li tintrama fuq l-artal tal-kor jew tat-titular matul in- novena, għax imbagħad tinbidel għat-Tridu u terġa' tinbidel għall-Jum il-Festa. 'Antika ħafna' jgħidu, imma ħadd ma jaf kemm, la Pietru u lanqas is-sagristan ta' qablu, Nikola Buttigieg, ħadd ma jaf xejn iżjed dwarha. Illum qed insibuha bħala l-'Bizzilla tal-Konservatorju'. Għawdex sar djoċesi għalih nhar is-16 ta' Settembru 1864. Sa dak in-nhar kien jagħmel parti mid-djoċesi ta' Malta, u kemm fil-ħajja Ċivili u kif ukoll tal-Knisja l-Għawdxin kienu żvantaġġjati. Il-progress li kien hemm Malta kienu jilħquh biss xi subien li riedu jsiru qassisin jew ikomplu jistudjaw fl-Università għal avukati jew nutara. Bħal dejjem, it-tbatija tagħmlek 'nies; uħud minn dawn l-Għawdxin li kellhom iterrqu lejn Malta jew imorru joqgħodu hemm (kif jagħmlu llum fl-aħħar mill-aħħar), kienu jibbrillaw fl-istudju anke jekk sħabhom il-Maltin kienu jikkunsidrawhom nies lijżommu ruħhom lura. Sal-1837, kulma kien hawn Għawdex kienet skola waħda fir-Rabat, b'għalliem wieħed għal-Latin, Taljan, Ingliż u Matematika, u kien ikollu xi 46 tifel kollha mir-Rabat. Fl-1838 kienet waslet Malta, l-Kummissjoni Rjali, biex tistħarreġ fuq is-sitwazzjoni tal-faqar minħabba n-nuqqas ta' xogħol. Soluzzjoni ewlenija kienet dik li jiftħu skola primarja f'kull raħal jew belt f'Malta u f'Għawdex, u din tkun miftuħa għall-bniet ukoll. Imma l-mentalità mhux la kemm tbiddilhal Ħafna kienu jemmnu li l-bniet m'hemmx għalfejn imorru jaħlu l-ħin l-iskola, aħjar joqgħodu jgħinu d-dar. Għall-bniet, it-tagħlim kien aktar fqir; wara nofs in-nhar minflok skola kienu jgħallmuhom jaħdmu l-bizzilla u xogħol ieħor tal-idejn. Għawdex kien għad m'hawnx sorijiet, imma kien hawn Istitut tal-Karità, jissejjah Conservatorio li kien iservi bħala orfanatrofio per le ragazze orfane povere e le giovani pericolanti / orfanatrofju għal bniet foqra jew bi problemi. Id-Dar li kienet isservi bħala Konservatorju fil-bidu qabel ma nbena l-Konservatorju l-ġdid. Mesrenezzazzzzzzzzznzzzzzztini Santa Margerita v.m. Il-Konservatorju kien jikkonsisti f'dar b'żewġ sulari. Minn barra tidher bħad-djar l-oħra ta' l-inħawi, imma minn ġewwa għadhom jidhru l-arkati b'soqfa għoljin u l-loġġ li jinfed għall-bini l-ġdid meta dan tlesta. Kienet l-aħħar dar fuq is-sies tal-Ibraġ qabel ma taqbad in-niżla għax-Xewkija. Għal dak iż-żmien, il-Konservatorju kien importanti għax it-triq li tieħu minn wara San Franġisk sa hawn kienet ħadet l-isem ta' Strada Conservatorio. Kien replika tal-Konservatorju tal-Furjana li serva bħala d-Dar tal-Industrija' f'Malta. L-istess ġiemwaqqafmill-Gran Mastru fl-1789, madwar 50 sena wara dak tal-Furjana, fuq l-insistenza tal-Isqof Vincenso Labini li mexxa ż-żewġ gżejjer fi djoċesi waħda mill-1780 sal-1807. Wara t-tluq tal-Ordni minn Malta, L-Isqof Labini ħa taħt idejh il-Konservatorju u għalhekk beda jissejjaħ Konservatorju tal-Isqof. L-Isqof Labini ħalla fit-testment li f'mewtu, wara li jkunu tħallsu l-ispejjes tal-funeral, kwart tal-ġid tiegħu jmur għall-isptar tan-nisa f'Għawdex — l-Isptar ta' S. Ġiljan, u kwart ieħor imur għall-Konservatorju tal-bniet f'Għawdex. L-Isqof Labini miet fit-30 t'April 1807. Ma tantx nafu fuq l-ewwel snin tal-Konservatorju billi, s'issa, ma sibna ebda dokument — ma ninsewx li dawn kienu żminijiet imqallba. Fi żmien sentejn, pajjiżna kien għadda minn taħt tlett saltniet, u l-Maltin bdew jitilfu l-fiduċja fil- mexxejja barranin., Hu x'inhu, l-Konservatorju ta' Għawdex kien jaqa' taħt l-Mdina, bit-tmexxija dejjem afdata f'idejn prokuraturi Maltin li kienu jaħtru għalliema miċ-ċirku soċjali tagħhom jew minn fost ħbiebhom. Imma għandna naħsbu li hawnhekk il-bniet kienu jgħixu, jaħdmu u jitgħallmu l-istess kif kienu dawk tal-Konservatorju tal-Furjana, li skond Percv Badger, kittieb tas-snin 1840, iddekrivib bħala Istitut tas-sorijiet ('differed little from a nunnerv'). Milli jidher it-tfal kienu jiddaħħlu hemm għal xi żmien, skond kemm ikun hemm bżonn, kif nifhmu bil-kelma 'mantenimento' li kien jitħallas minn xi benefatturi. L-eqdem reġistru tal- Konservatorju jġib id-data ta' 1 ta' Lulju 1839. Perċ għalissa fil-Konservatorju kien għad m'hemmx sorijiet għax l-ewwel sorijiet f'Għawdex kienu l-Franġiskani li waqqaf Dun Ġużepp Diacono fl-1880, l-istess fundatur li mbagħad waqqaf ukoll il-Casa d'Industria fix-Xagħra. Skont iċ-Ċensiment tal-1851, fil-Konservatorju kien hemm 15-il ruħ b'kollox: 5 bejn 10 u 1S-il sena; 5 bejn 15 u 20 sena; 1 bejn 20 u 25 sena; 1 bejn 45 u 50 sena; 2 bejn 50 u 5$ sena; u 1 bejn 60 u 6$ sena. Fl-iskola kienu jattendu: il-ħamsa ta' bejn 10 u 15-il sena, u l-ħamsa ta' 'l fuq minn 1S-il sena. Meta Diacono waqqaf il-Casa d'Industria hu wkoll impjega xebbiet lajċi biss biex jgħallmu u jmexxu d-dar tal-Industrija, eżatt kif kien isir qabel il-Konservatorju. Anzi, biex inkunu għidna kollox, insibu li l-għalliema tas-snajja li kellu fil- Iż-żewġ tipi ta' mħadded li fuqhom tinħadem il-bizzilla ta' Malta Casa d'Industria kollha kienu ħadu l-edukazjoni tagħhom u tħarrġu fil-Konservatorjul It-Tagħlim tal-Bizzilla fil-Konservatorju Hemm ħafna x'wieħed jgħid fuq it-teknika differenti li ddaħlet fostna permezz ta' barranin li ġew fostna, u żgur li fil-Konservatorju kienu jaħdmu kemm fuq ir-Romblu u kemm fuq it- trajbu. Id-differenza qiegħdha filli fuq it-trajbu trid taħdem bil-fors b'mod vertikali — minn fuq għal isfel, fil-waqt li fuq ir-romblu tista' taħdem laġenbà, jiġifieri fit-tond, għalkemm din il-bizzilla tar-romblu tieħu iktar ċombini u naturalment trid iżjed ħsieb biex taħdimha. Kienu jaħdmu l-iżjed strixxi ta' bizzilla bil-ħajt abjad, li kienet tintuża l-iżjed għall-burduri, speċjalment għat-trieħi tal- artali fil-knejjes. Il-Konservatorju baqa' msemmi għal din il- bizzilla tal-ħajt tal-għażel abjad, li l-Ingliżi kienu jsejħulha 'White Thread Lace', għal żmien twil wara, anke meta skont Diacono kienet fetħet skola tgħallem stil ġdid tal-bizzilla bil-Moski. Is-suċċess li kisbet barra minn Malta jidher mir-rapport tal- 'Great Exhibition of London 1862); din kienet fiera li ssir Londra biex in-nazzjonijiet kollha fl-Imperu Ingliż ikollhom l-opportunita li juru x-xogħlijiet ta' l-artiġjanat u b'hekk jiksbu suq għalihom barra minn pajjiżhom. Il-wirja saret l-ewwel darba fl-1851 u baqgħet issir kull 10 snin. Dan kien bi skop, biex min ikun bi ħsiebu jidħol kien ikollu żmien biżżejjed biex jipprepara xogħolijiet ta' livell għoli fid-disinn, fil-gosti u fit-teknika fil-waqt li jżomm il-prezzijiet moderati kemm jista' jkun. Fir-rapport tal-ewwel wirja l-bizzilla ta' Malta ma ssemmiet xejn, iżda ma kienx hekk f'tat-tieni, għax din id-darba l-bizzilla li ntbagħtet minn Għawdex ħarġet bl- unuri kollhal L-aqwa tlett speċjalitajiet huma l-bizzilla, l-filigranu tal-fidda u l-lavur fuq il-ġebla. L-iżjed li ġibed l-attenzjoni kien xall kbir iswed, maħdum mill-ħarir impurtat minn Napli. Il-paviljun fejn qiegħed espost ix-xall qed ikun il-ħin kollu mimli bil-viżitaturi. Ġie maħdum min-nisa tal- gżejjer iż-żgħar ta' Għawdex. L-esibitur huwa s-Sur Pietro Paolo Borg ta' Nru 50 Strada Reale, Valletta (negozjant Għawdxi bil-ħanut fi Strada Rjali). Hemm ukoll xi kampjuni ta' 'White Thread . Lace', puliti ħafna, maħduma l-biċċa l-kbira fl- Istituti tal-Karità ta' dawn il-gżejjer. U l-gazzetta lokali LOrdine' tal-Ħamis 11 ta' Lulju 1862 irraportat hekk: It-taqsima l-iżjed importanti kienet tal-bizzilli .. issemmew ukoll il-burduri rrakkmati tal-ħajt abjad li l-biċċa l-kbira tagħhom inħadmu fil- Konservatorju tal-Isqof, u dawn tellgħu mhux ftit il-livell ta' dan il-paviljun … Il-Ġurija tal-wirja f'Londra ikkumentat fuq il-varjeta ta' bizzilli ta' Malta li kien hemm għall-wiri bħalma kienu xalel, velijiet u għenuq, kollha juru l-progress li kien sar f'din l-industrija, u li bi ftit attenzjoni iktar kellhom jiksbu eċċellenza ta' perfezzjoni. Xi burduri żgħar — dawk tal-Konservatorju — huma rimarkati għall-ħidma rfinuta u sabieħa tagħhom. Kien hemm kumment negattiv jgħid li fil-bizzilla ta' Malta jinħadem dejjem l-istess disinn u għalkemm maħduma fina imma m'hemmx varjeta bejn oġġett u ieħor. Id-Disinn fil-Bizzilla tal-Konservatorju Diacono fil-librett tiegħu 'Tagħlim u Memorji' jagħti importanza kbira lid-disinn, u billi hu stess kien disinjatur tal-bizzilla, iktar tard lejn l-aħħar tas-seklu 19, kien jaf tajjeb fuq l-iżvilupp li kien sar f'dan il-qasam wara l-fiera f'Londra tal-1862. Isemmi d-disinjaturi wieħed wieħed, u mhux biss, imma jirreferi wkoll għas- sehem li taw biex seta' jsir it-tibdil meħtieġ li ħaffef ix-xogħol u fl-istess waqt inżammet il-perfezzjoni fix- xogħol. Fuq quddiem nett kien hemm il-Kanonku Salvatore Bondi (1790 - 1859), iben in-Nutar Giuseppe u martu Roza neċ Abela. Kien intelliġenti u l-istudji tiegħu wassluh biex laħaq qassis u kompla jiggradwa fit- Teoloġija fil-Kulleġġ tad-Dumnikani, l-Belt Valletta. Fl-1819 laħaq Kanonku tal-Matriċi, fil-fatt kien il-kbir fost tlett aħwa Kanonċi fil-familja Bondi, li kienu kollha mdaħħlin sew fil-ħidma biex l-Għawdex jinqata' djoċesi għalih minn Malta. Billi dik il-ħabta l-Ingliżi riedu jqabbdu saqajhom f'Għawdex, Bondi indiehes ma' xi ħbieb tal-mexxejja Ingliżi f'Malta, bħalma kien Giuseppe Hvzler, u qabad ipitter disinni moderni kif kienet talbet li jsiru Sarah Austin, mart wieħed mill-Kummisjonarji li kien hawn jistħarrġu Malta fl-1838: Naturalment, huwa żviluppa l-istil tar-romblu, li kienu daħħlu hawn xi refuġjati Taljani fi żmien ir-Risorgimento, u għaqqdu mal-istil il- qadim tas-seklu 18 li kien għadu jinħadem minn żmien il-Kavallieri. Il-pittura laħqet perfezzjoni u ntogħġbot, imma biex jinħadem dan l-istil il-ġdid kien hemm bżonn ta' iktar sengħa, u sforz ikbar min-naħa ta' min jgħallem u min jitgħallem. Il-post tal-esperiment kellu jkun l-Konservatorju u l-imsejkna tfajliet li kellhom jidħlu għal sfidi li ma kienux imdorrijin bihom, biex jaslu jaħdmu dawn id-disinni ġodda — sbieħ imma tqall Il-Kanonku Bondi baqa' msemmi mhux biss li naqqas il-faqar billi għin lin-nisa fl-Istitut tal-Karità jaqilgħu l-għixien tagħhom mix-xogħol tal-bizzilla, imma wkoll li mir-Rabat ferrex din is-sengħa fl-irħula ta' Għawdex. Għall-ewwel is-sengħa tal-bizzilla kienet f'idejn klassi waħda ta' nisa ħaddiema fir-Rabat; fuq l-insistenza ta' Bondi beda jsib bniet mill-irħula fejn kien ikun ipitter fil- knejjes, li kienu kapaċi jew kellhom il-ħajra jitgħallmu jaħdmu bis-sengħa u beda jħajjarhom jidħlu, għal xi żmien, fil-Konservatorju sakemm jitgħallmu biżżejjed. Dawn imbagħad meta jmorru lura lejn raħalhom kienu jgħallmu lilsħabhom fir-raħal. Naturalmentil-kappillan kien jinkoraġixxi kemm jista' għax kien jaqbillu li l-bniet kienu jibqgħu miġburin jaqilgħu ħobżhom fir-raħal minflok iduru mat-toroq bħala tallaba; kien żmien meta beda jmajna s-suq tal-qoton, tal-għażilu tal-insiġ u n-nisa kienu bla xogħol. Il-Kappillan Ta' Sannatu l-Bizzilla tal-Konservatorju — Kien jiddependi minn kemm kien jistinka l-kappillan. Fl-1832 Dun Alessandro Cauchi mix-Xewkija, binnegozjant tal-qoton, ġiemaħtur kappillan f'Ta' Sannat fejn dam għal 30 sena sħaħ sal-1862. Insibu li f'Diċembru tal-1832, l-kappillan il-ġdid ħallas għal purtiera ġdida mżejna bil-bizzilla u bil-frenża tad- deheb, biex tintrama fuq il-kwadru tal-Maternità li kien hemm fil-kor. Kien hemm spejjeż oħra mħallsin mill-Kappillan Cauchi imma fuq ix- xewqa tiegħu ma tniżżlux, baqgħu biss memorja: Diffiċli tgħid għal liema tvalja tal-artal kien qed jirreferi imma dawn huma l-bizzilli li hemm imniżżla fl- arkivji tal-parroċċa ta' Sannat. Fit- 18 ta' Awwissu 1834, fost oġġetti oħra ħallas 20 Skud għal tvalja tal-artal bil-burdura tal-bizzilla. Fit-8 ta' Ottubru 1835, ħallas 2 Skudi u 4 Grani, lil Maria mart Giovanni Calleja, ta' 'Laudi', biex xtara 8 Canni di merletto di filo / bizzilla tal-ħajt. Fit-18 ta' Lulju 1840, ħallas $ Grani u 8 tari għal 4 purifikaturi mberflin bil-bizzilla. Waħda mit-tvalji tal-artal bil-bizzilla tal-ħarir isfar maħduma fuq disinn tal-istil ta' Bondi Fis-26 ta' Marzu 1857, ħallas $ Skudi 1 Grana u 4 tari biexxtara l-bizzilla għal S tvalji tal-artali ġodda u 1 Skud 4 Grani u 6 tari biex jinħietu l-bizzilli mad-drapp. Imma l-agwa xhieda tad-dedikazzjoni li l-kappillan Cauchi kellu għat-tagħlim tal-bizzilla neħduha mir- reġistru tal-Konservatoju, fejn fis-sena 1856 kien 'qed iħallas 90 Skud għal Rosa Mercieca biex tidħol titgħallem il-Konservatorju: Tgħid kienet din Rosa li ħadmet waħda minn dawn l-ewwel trieħi tal-Ħarir isfar