Żagħżugħ ta' xi 20 sena, kien qiegħed idur mat-toroq dojoq u mxattrin tal-belt qadima ta' Firenze, Iż-żagħżugħ kien ħelu tassew, wiċċu bajdani b'żewġ wardiet donnhom pinġuti bil-pinzell, f'ħaddejh, xoftejh tal-qroll, u bi tbissima bħal ma jkollhom iż-żgħażagħi, li jaħsbu biss fil-jum li għaddej, mingħajr ma jħabblu rashom x'jista' jfeġġ l-għada; għajnejh kbar, suwed, ileqqu daqs il-kwiekeb, xagħru twil u mixħut għal fuq spallejh, b'maxta, li dak iż-żmien kienu isejħulha zazzera, u f'rasu kellu speċi ta' biret bħal ma naraw ix-xbejbiet tal-lum, lebsin a la Prinċipessa Marina; ġlekk tal-bellus, qasir, bħal dak li jsejħulu £Etoz-Jacket, u qalziet ħamrani marsus minn qaddejh sa' koxtejh, għal wirkejh, u jinżel dejjem marsus sa saqajh, u li kien iservi wkoll flok kalzetti, billi dak iż-żmien ma kenux għadhom jafu bihom; f'saqajh kellu żarbun tal-bellus, aħmar, jispiċċa f'ponta twila misluta għal xejn għal xejn. Naħseb li dak iż-żagħżugħ ma kienx waħidu dak il-ħin; li aktarx kien il-ħabta ta' nofs-in-nhar, iżda kellu xi Ħadd miegħu, xi Ħabib tal-qalb. Hekk kif wasal qrib il Kattidral : Nostra Signora del Fiore, waqaf biex iħares u jitpaxxa bil- kampnar li ma kienx ilu mibni wisq, li hu hekk sabiħ, xogħol ta' Giotto, li għalih qal il-kbir Michelanġelo: '' jistħoqqlu jkun imħares u mqigħied taħt bozza tal-ħġieġ'. Iż-żagħżugħ tagħna kien artista u pittur, għalhekk kien jifhem u jaf biżżejjed jipprezza l-mertu tax-xogħol. — Hu ma twelidx f'Firenze iżda f'Urbino, jekk dik inhar kienet l-ewwel darba li medd riġlu ġo dik il-belt ta' VArti, kellu tabilħaqq biex jitpaxxa, u jitgħaxxaq; bit-tifkiriet ta' Dante, bil-pitturi ta' Cimabue u ta' Giotto, tal-Bottiċelli, ta' Fra Anġelico; bl-iskultura ta' Donatello, ta' Ghiberti li ħadem iż-żewġt ibwieb tal-Battisteru,—li l-imsemmi Michelanġelo qal għalihom. ''Jistħoqqilhom joqogħdu flok il-bibien tal-Ġenna' Ara kemm huma sbiefil Bniedem ta' ġenju w artista bħal ma kien iż-żagħżugħ tagħna, kellu tabilħaqq biex jitlef rasu. Wara li dam jiġri u jara l-egħġubijiet tax-xogħol u daħal ukoll fil-knejjes li bihom tinsab miżgħuda Firenze, walida isbaħ. mill-ofira, bħal ma huma S. Maria del Fiore, S. M. Novella, S. Lorenzo, S. Croce, OR—San Michele, u li kollha mimlijin b'opri u xbiehat ta' mgħallmin li sal-lum ħadd għadu ma sebaqhom; bħal: Brunelleschi, Gaddo Gaddi, Pol- laiuolo, Ghirlandajo, Orcagna, della Robbia u Ħafna otira, fl-aħħar għeja, u għalbu l-ġuħ. Lemaħi fanul, dgħajjef, aktarx ta' l-imbit, (għax kien mimli bil-btieti) iżda billi lemaħ fuq l-imwejjed xi nies jieklu, dafial biex jieħu bukkun hu u sieħbu — f'dak iż-zmien ma kienx hemm Lukandi. Iżda, fil-waqt li medd riġlu fuq il-għatba tal-ħanut, jew .aktarx, fil-għatba tal- kantina, (iġifieri ħanut tal-imbit) ftakar li ma kellux dinier f'butu. X'jagħmel 7 jerġa lura 7' jerġa' lura 7 issa la daħal, daħlal. Il-mezz li bih jeħles biex iħallas l-ikla, malajr għad- dielu minn moħħu. Kiel bl-aptit u xorob. Għajjat lil sid il-Ħanut u qallu: x'għandna ngħidu 7: Dak wieġbu : xi tmin soldi kollox. Dak iż-żmien, il-ħajja kienet bi rħis għal l-aħħar. Iżda, wieġeb iż-żagħżugħ tagħna: Jien ma għandix patakka x'natik, x'nagħmlu 7 ''X'nagħmlu7 jew tħallasni jew ingħajjat il-pulizija, qallu sid il-ħanut, b'ragħwa ta' qilla Ħierġa minn fommu. X'nagħmlu 7: Minn hawn ma toħroġx qabel ma tħallas l-ikla; jew hawn għall-Bargello—hekk kien jismu il-ħabs ta' Firenze, U Iċ; għax q'ed t-inkedd 7 wieġeb bi tbissima ż-żagħżugħ tagħna. jien għandi biex inħallsek, iżda mhux bil- flus, Ara: jien dilettant tal-pittura, iddubbali żewġ pniezel, ftit kuluri, u tilar jew tavla tal-għuda, u impinġilek fuqha xi ħaġa, u jekk inti tbiegħha, iġġib iżjed milli swiet l-ikla li għamilt f'ħanutek. Sewwa hekk 7' U iva tajjeb. Iżda pniezel nid- dubbalek, lewn għandi, iżda tilari ma għandix. Ħares, hemm dik il-bettija il-qiegħ tagħha lixx biżżejjed, ħarbixli xi Ħaġa fuqha, u jien naħfirlek dejnek. Mill-kliem għax-xogħol ma kienx hemm tul ta' żmien. Iż-żagħżugħ beda jħallat il-lwien u jċellaq. Qatt iddelettajtu bil-fotografija 7 u sviluppajtu xi plakka u bdejtu tilmħu ix-xbiha bil-qajla qajla ħierġa u kull ma tmur tissaħħaħ u tiċċara, sa kemm tfeġġ kollha bi rqaqathaż: X'għorsl Hekk ukoll, bil-mod-il-mod ma' kull tiċliqa ta' pinżell, bdew fierġin l-irqaqat minn taħt l-idejn saħħarin ta' dak iż-żagħżugħ. ' Dehret l-ewwel ix-xbiha tal-Madonna, bil-qegħda tħaddan tarbija ta' ġmiel il-ġenna, u bejniethom, tfajjel liebes il-ġild tal-ġemel, b'salib f'idu jħares lejn it-tarbija u ommu: dan hu San ĠWANN. Inrnies li kienu jieklu fil-— Ħanut, il-koll ħallew il-mejda u nġabru ma dwar il-bettija, iħarsu lejn il-pittura u lejn xulxin mistagħġbin bil-ġmiel ta' xogħlol li qatt ma raw bħalu qabel; xogħol li jisboq il-dak ta' Fra Anġelico, ta' Bottiċelli, ta' Lippo Lippi, ta' Fra Barto- lomeo. Min hu dan iż-żagħżugħi li għandu din il-ħeffa kollha f'idejh, li donnu hemm xi Anġlu t'Alla ġiegħed imexxilu idejh biex ipinġi egħġubijiet bħal dawn 7: Dan ma għandux ikun bniedem, iżda Anġlu, U hekk 'għandu jkun, il-għaliex ma tarax, kemm hu fielu u sbejjaħ, donnu wieħied mill-Anġli li pinġa Fra Anġelico 7 Donnu. l-Anġlu li qiegħed iħabbar il-Madonna, li jinsab fil-Knisja ta' San Mark 7: Insomma kul- ħadd beda jistagħġeb u jgħid tiegħu. Ħarġet ix-xnigħa u f'radda ta' salib ixxerdet mad-dwar u l-ġirien bdew ġejjin bil-egħxieren, bil-mijiet, bil-qtajja', biex jaraw ix-xogħol ta' dan iż-żagħżugħ barrani, li ismu ma kienux jafuh. Kulħadd imbellati, kutħadd għajnejh imberrqa, kulħadd mistagħġeb bil-ħlewwa tal-pittura, imċellqa fuq il-qiegħ tal-bettija. Igħidu illi dil-pittura biex pinġieha qiegħed il-mara tad-dvernar, biex toqgħodlu bħala mudell, li kellha tarbija ta' għaxar xhur f'idejha. Jista' jkun li hi qagħditlu bħala mudell, iżda hu la ikkopja wiċċha u anqas wiċċ it-tarbija tagħha; il għaliex il-ġmiel tal-waħda u il- ħlewwa ta' tarbija, kif fiarġu mill-pinzell tiegħu, hu ġmiel li jisboq kull ġmiel tad-dinja, Donnu li fil-ħin tat-tpinġija il- pittur, kellu xi dehra mill-Madonna u mill-Bambin tassew, u jekk ma kellux il-ġmiel tal-Madonna. u ta' binha Gesu, hekk kien stampat f'moħħ iż-żagħżugħ pittur, li nissel u laqqam ix-xbihat li kellu f'moħħu. l In-nies kompliet tiżdied, u meta ra iż-żagħżugħ hekk, ħarab qalb il-folla u ma deherx iżjed. lfittxuh biex jatuh il-prosit, iżda huwa għab; Ħalla l-Firenze ħesrem u telqilha lejn Ruma, fejn kien imsejjaħ mill-Papa Giulio II. biex ipinġi l-Loġġi tal-Vatikan. Hemmhekk il-Papa fdalu pitturi oħra fis-swali tal-Palazz tiegħu, li jidhru sal-lum il-għaġeb ta' l-eluf li jmorru jżuruhom ma. tulek ja sena, mill- Amerki, mill-Ingilterra, Franza, Ġermanja, insomma mid-dinja 'bi ħġarha; pitturi dawn li qatt ma tixba' tħares lejhom, tiflihom, u li fuqhom l-ikbar imgħallmin imorru jistudjawhom. Dawn huma: il-Parnassus, id-Disputa tas-Sagrament, li Skola ta' Ateni; it-Tkeċċija ta' Eliodoru, il-Quddiesa ta' Bolzano, Attila u l- Papa Leone; S. Pietru mefilus mill-kalżri; il-ħruq tal-Borgu, (Incendio del Borgo) il-Vittorija ta' Kustantinu. Meta dan iż-żagħżugħ. kien Ruma, kien kulħadd bl-imħatra min iqimu l-iżjed, kulħadd, jew aħijar, l-aħjar imħuħ riedu jkunu skulari tiegħu: Giulio Komano, .jianfrancesco Penne, Perino del Vaga, Giovanni da Udine u oħrajn li tagħhom tialla ix-xbiha fil-pittura 'l 'fuq imsemmija - Parnassus. Għall-ħilewwa ta' kliemu,. għal għamilu, għal l-imġiba tiegħu, Kardinali, Isqfijiet, nobbli, kbarat, kulħadd iħobbu, tant, li saħansitra Mikelanġlu nissel il-għira għalih, u meta darba ltaqa' migħu fit-trieq u lemħu. mdawwar bi Ħbieb, skulari u ammiraturi, qallu: ''Donnok Ġeneral sejjer għall-battalja…' Iżda għal kollox jasal il-ħin u t-tmiem.. Dan iż-żagħżugħ fil-fawra tal- glorja, meta il-ħajja kienet tidħaqlu u kienet qegħda tinsiġlu kuruni ta' rand ġodda, meta d-dinja minnu kienet tistenna egħġubijiet ġodda, għadu biss ta' 38 sena, miet nhar il-Ġimgħa l-Kbira, tal-1520 mibki mill-għorrief tad-dinja. Ħajja: qasira iżda biżżejjed twila biex żiegħed id-Dinja b'opri tiegħu. Ma hemmx fid-Dinja Pinakoteka (Dar it-tħażżiż) fejn ma tinsabx xi xbiha pinġuta minnu. Għal pitturi tiegħu eluf u miljuni ta' liri ġew imħalsin u għadhom jitħallsu, u kull ma jgħaddi ż-żmien il-prezz kull ma jmur jogħla. Jien nistħajjel li f'dak iż-żagħżugħ intom għaraftu lil Raffaello Sanzio. Raffaello li pinġa fid-dverna ta' Firenze, fuq qiegħ ta' 'bettija: il-Madonna msejħa ''della seggiola, jew tal faldistorio, il għaliex dak li speċi ta' kandlier, li jġġib taħt idha l-lemenija, juri jew jixhed, dik il-għamla ta' maqgħad. Meta miet ġie meħud fil-Pantheon ta' Ruma u ma ġenb it-tubru qegħdulu l-isbaħ biċċa xogħol li qatt għamel iżda li kien għadha mhix mitmuma: it-Trasfigurazjoni. issa l-Madonna della seggiola, tinsab fil- Palazzo Pitti ta' Firenze stmata minn dawk li jifhmu mhux anqas minn £200,000 u safrattant mita pinġieha l-ewwel darba taha lil wieħed dvernar, biex ħallas ikla li ma qamitx iżjed minn tmin soldi… Mhux għax int ġnien li bil-larinġ ħamrani bi ġmiel iżejjnek li jixgħel kull qalb, mhux għax mal-ħoss tal-mewġ tiegħek kaħlani jitla' kull lejla fis-smewwiet it-talb. L-anqas għax inti l-għira tal-barrani, li artu mhix qiegħida bħalma qiegħda int, jew għaliex bħalu f'kull qabar ħadrani nies kbar, qalbiena sa mill-eqdem dfint. Le mhux għalhekka ta' sikwit tismagħni ngħannilek b'leħen ta' ħilewwa ferħan : jien biss inħobbok għax għoġbok tilqagħni fil-ħoġor tiegħek u f'tiegħiek il-ħdan.