LEHEN IL-MALTI MAĦRUĠ MILL-'GĦAQDA TAL-MALTI' (UNIVERSITÀ) Wielied min-nuqqasijiet kbar tal-kitieba Maltin hu li huma aktarx imġennbin iż-żejjed fuq naħa wafida, aktarx jerfgħu l-ilma minn ġiebjawalida; fi kliem iefior l-għażla tas soġġetti sew ta' poeżija kemm ta' proża hi aktarx ta' lewn wielied, għanja walida. U tabilfiaqq il-kittieba tagħna sissa donnhom ma jridux jofiorġu minn bejn il-ħitan tar-rħula wil-ħajja tal- għelieqi. Mhux għax il-ħajja rafilija m'hiex il-qofol ta' ħajjet niesna imma mhux b'daqs hekk għandna ninsew li barra mir-raħal timraħ ħajja oħra, il-ħajja beltija fejn bħal xmajjar ġo baħtar wieħed jintefgħu l-problemi soċjali taċ-ċiviltà moderna bil-kobor tagħhom, bit-twegħir tagħhom. Dil-kitba ta' wieħed mill-baranin tiswa biex turi fejn l-aktar huma neqsin il-kittieba ta' Leħen il-Malti. TINĦTIEĠ KITBA OĦRA Dawn il-jiem, wara li għaqqadna l-għaddijiet ta' ''Leħen il-Malti'' fi ktieb wieħed, qgħadna niflu l-kitba li dehret fih minn tlitt snin il'hawn. Ġibna quddiem għajnejna t-tfixkil li kellu dan il-ktejjeb, kemm mexa l'quddiem u x'titħir kbir jis- tħoqqilhom iż-żewġ studenti (illum tobba) R. Briffa u G. Bonnici, li kienu l-ewlienin mexxejja tiegħu, kif ukoll dawk l-istudenti l-ofira li, flimkien mal-qalbieni Prof. Dun P. P. Savdon, daħlu għal dan ix-xogħol iebes. Iżda waqt li konna qegħdin inqallbu l-ġrajjiet qosra, jew novelli ntabħna 1190 fil-100 minnhom għandhom xejra waħda: —Raħtial, jew bniedem bla tagħlim u ta' moħħ qasir, huwa l-bniedem ewlieni tal-kotra tan-novelli. Għaliex 7: Jewwilla l-Malti għandu jitqiegħed fil-fomm u fil-ġrajjiet tar-raliħtala biss 7: Għaliex il-moħħ tal-kittieba tan-novelli dejjem igħarrex fl-inħawi tar-raba'7 Għaliex dejjem l-istess għamla u xorta ta' kitba 7— Aħina nfisna Ħbatna sejrin niddakkru minn din is-sura ta' kitba, iżda, imbagħad, malajr biddilna trieqna mill-aħijar li stajna u mill-ftit li nafu. Sa fejn nafu aħna, in-novella ma jinħtieġ li tkun biss fuq ir- raħħala u fuq drawwiethom. Kull mita qrajna novelli b'ilsna barranin dejjem sibna suġġetti mżewqin. L-istess ġralna fi 80 fil-100 tal-poeżiji; sibna li jekk taqta' minnhom ''l-mewġiet tal-baħar, il-ward tal-ġonna, il-kħula tas- smewwiet u l-imħabba ta' xi Venere'' (għax in-nisa lijissemmew fil-poeżiji —toħiroġ il-għaġeb—kollha jkunu ta' ġmiel kbir) mill- bqija ma jibqax wisq x'ittiegħem fihom. Xi żgħażagħ jaħsbu li mita fit-tqabbil tagħhom isemmu l-għoljiet, il-widien u l-kliem l-ieħor li semmejna jkunu għolew fi ħsebijiethom aktar il'fuq : milli kien għola l-Professur Piccard fl-aħfiar titjira tiegħu fl-is- tratosfera; u jġibu lilhom infushom bil-qiegħda fuq il-qamar, sieq fuq sieq, qegħdin idoqqu l-Lira ta' Neruni b'kollu kemm huwa l-ħolqien tafit il-ħarsa ta' sefierhom. Kitba bħal din, m'għandniex xi ngħidu, m'hux ta' min jarmiha, imma, jidhrilna, hemm wisq aktar fejn il-moħiħi igħar- rex. —U dan għaliex għandna ngħiduh aħna mita nafu li qegħidin nitkellmu ma' l-aħjar qarrejja ta-IMalti u ma l-aħjar studenti ta' l-Alma Mater tagħna, li ma' tulek ja sena jkunu mgħobbijin b'kotba li jiswew mitqilhom deheb 77 Kull bidu, tabilfiaqq, huwa iebes, iżda issa l-bidu għadda u ntesa; mela nidfilu għal kitba oħra aktar fejjieda, aktar malisuba, aktar b'safifiitha, aktar imżewqa. Bil-qiegħda fuq siġġu tad-dirgħajn miksi bil-ħarir aħmar, quddiem mejda tal-ġewż b'saqajha mnaqqxin u wiċċha jleqq bħal mera, s-sinjura Betta kienet tidher mitlufa fi ħisebijiet kbar. Rasha mgħaddsa fuq erba' karti mberflin bl-ikħal, taq- bad il-pinna, tbillha fi klamar tal-fidda, tressagha lejn il-karta biex tikteb, iżda malajr terġa' terfagħha u taħiseb….. In-sinjura Betta, bint is-Sur Gamillu, tabib tal-Gvern, kienet mara minn tagħna kemm trid, iżda mindu żżewġet rikbet il-marda ta' żewġha ; bdiet titkabbar u 'l sħabha, li qabel kienu ħbieb tagħha, issa bdiet tarahom iżgħar minnha u tatihom il-ġenb. Zewġha, s-sur Ferdillandu, kien jiftaħar li hu ġejj minn nisel il-kbarat; ħu nannuh kien il-Baruni ta' Brija; dam ħafna għażeb, u li ma fettillux iżżewweġ kieku l-barunija kienet taqa' fuq ħuh, in-nannu, u minn għandu (min jażf) setgħet imbagħad tmiss lilu. Kien jogħxa jitħaddet fuq buż- namnietu bla ma jmerih ħadd; joħla jekk tgħidlu ''Sur Baruni', u bħalxejn jisbirlek xahar jew tnejn jekk ma tmurx tħallsu tal-qbiela nhar Santa Marija. Minnu ddakkret is-sinjura Betta. Bħala martu kien jidhrilha li ġejja wkoll minn nisel il-kbarat u għalhekk bdiet tindeħes ma' sinjuri akbar minnha, tiste- dinhom u tfittex li tkun mistiedna minnhom, timxi fuqhom u żżomm ruħha, kemm tista', bħalhom. Darba jew darbtejn fis-sena s-sinjura Betta kienet tistieden xi erba' sinjuri ħbieb tagħha. Biex kollox imur sewwa, kienet tibda taħseb minn xi xahar qabel: iżżejjen id-dar mill-afijar, tperreċ fuq l-imwej- jed, mal-ħitan, mat-turġien kemm xarbitelli għandha li żewġha jgħid li għadhom ġejjin minn għand bużnannietu l-barunijiet ta' Brija, tgħodd u tqis kemm sa tixtri ħelu, għax kellha. l-fehma li jew tiftaħi biebek u tiftaħar jew tagħalqu u tinsatar; fuq kollox taħseb u tredden f'moħha 'l min sa tistieden. Bil-qiegħda fuq siġġu tad-dirgħajn is-sinjura Betta kienet ilha aktar minn siegħa tmaħħali u tħanmem 'l min sa tistieden. Minn quddiem għajnejha kien għaddej sarbut twil ta' nisa sinjuri, waħda aqwa mill-oħra, u għal kull waħda kienet iddum ittalla' u tniżżel jekk għandhiex tistedinha jew le. Is-sinjura Nina l Nistedinha/ Xieraq li nistedinha; ħabiba tiegħi ħafna; ilna ħbieb mindu konna tfal; tgħarrasna ħabta walida u ħidarna lil xulxin. Kull fejn tarani ssellemli, tkel- limni, tifraħ bija. Inkun nonqos magħha jekk ma nistedinhiex. Iżda tarġa' u tgħid, is-sinjura Nina mhix tal-qatgħa tas-sinjuri l-oħra li jkolli mistednin. Missierha bil-ħanut tal-ħwejjeġ, għalkemm wieħed mill-aqwa ħwienet tal-Belt, u żewġha skrivan il-Qorti. Tassew li mrobbija tajjeb, taf titkellem bl-in- gliż, bit-taljan, bil-franciż, u taf iġġib ruħha daqs l-aqwa sinjura, iżda billi mhix ġejja minn familja għolja, il-mistednin l-ofira jagħtuha l-ġenb, jagħtu l-ħitija lili li stedinthom ma' nies li mhumiex ta' mparhom, u ina jilqgħux aktar l-istedin tiegħi u jagfituni il-ġenb; mela għal did-darba ma nistedinhiex, im- bagħad nistedinha darba oħra waħidha. Is-sinjura Lwiża l: Bil-ħaqq, ma rridx ninsieha, L-ewwel waħda li rrid nistieden. Għadha qatt ma ġiet għandi. Kont nafha biss mill-wiċċ. Iltqajt magħha u kellimtha l-ewwel darba Sant'Anton xi xahrejn ilu. Ma tidherx imkabbra. Fuq kollox għandha t-tifel igħodd ħafna għal Biċe tiegħi. Tifel waħdu, għad jiret il-ġid kollu ta' ommu u ta' missieru. Tarġa, zijuh, il-konti, ma, għandux subien u, jekk anqas ma jkollu, bħalma aktarx li ma ikollux, il-Konti jkun bin is-sinjura Lwiża, u Biċe tiegħi tkun Kontissa. Taħtieġ inżiegħel biha kemm niflali is-sinjura Lwiża, u nerġa' nistedinha weħidha u nżomm- ha ħabiba tal-qalb. Nagħmel kemm nista' biex il-ħsieb ta' moħħi jseħli. Il-Markiża Fimja l Ankas biss ma rrid naliseb fiha l-— Żgur li ma nistedinha qatt u anqas ma rridha tirfes ġo dari. Jidri- lha li m'hawnx aqwa minnha. Jidhrilha li quddiemha kulħadd għandu imejjel rasu. Imma jien ma mmejjilha qatt. Jekk inhi kbira, jien minhix żgħira. U fuq kollox qatt ma ninsa x'għamlitli darba, x'regħxa tàtnil- Tiltaqa miegħi, tkellem lill- Barunissa Manni, li kienet miegħi, u lili anqas biss ma tħares lejjal: Dakshekk taf iġġib ruħha bi kburitha kollha. Is-sinjura Dora, bint il-Konti Kasprul Nistedinha, mhux għax għandi xi qatra demm magħha, imma biex nuriha li n-nisel tagħna mhux inqas minn tagħhom. Hi dejjem tgħid li r-razza ta' żewġi mhi xejn, li żewġi ma jiġi xejn mill- Barunijiet ta' Brija, u li kieku jiġi ninnhom m'għandux biex jiftaħar, għax ma kinux xi ħaġa kbira. Għalhekk irrid niste- dinha u niktbilha ittra sabibu, imżejna bi kliem ħelu ta' libe- berija biex aktar titħajjar tiġi, u mbagħad nuriha x'kienet ir- razza tagħna u minnu liema nisel ġejj żewġi. Nuriha l-arblu tar- razza tagħna hemm f'inkwatru ġos-sala; nuriha xi ittri li qegħdin imdendlin fi gwarniċi juru x'postijiet għoljin kellhom dejjem nies żewġi; nuriha r-ritratti taż-żejt tagħhom, lebsin kollha u mżejjnin kif jixirqilhom, nuriha r-ritratt ta' l-ewwel barunissa ta' Brija, li kienet l-isbaħ mara u l-aqwa sinjura ta' żmienha, miġjubu minn kulħadd, saħansitra mill-Gram- mastru. Nuriha li r-razza tagħna kienet laħqet l-ogħla ġieh, meta razzitha kien għadu ħadd ma jaf biha. Bil-qiegħida fuq is-siġġu tad-dirgħajn miksi bil-ħarir aħmar is-sinjura Betta għadha mitlufa f'dak il-baħar ta' ħsebijiet, Taqbad il-pinna u terħiha, tikteb u taqra l-ittra qabel ma tagħlaqgħa, taħseb u tħares b'ħarsa mitlufa, u tagħsar moħha bil-fehmiet li tnisslu fih mindu żżewġet is-sur Ferdillandu. Bejn tifel—missieru msiefer—u Ġojjin (ĦRAFA) —Gojjin ħabibi, moħbi taħt werqa narak tittawwal b'għajnejk tiflini, bil-ħarsa tiegħek li tixħet b'serqa donnok xi ħaġa trid tistaqsini……. Għasfur ħabibi li dejjem sejjer minn siġra għal oħra tgħanni u tittajjar, nisimgħek tgħanni tgħidli l-istejjer, narak titqàbeż tilgħab imħajjar, trid, jaqaw, miegħi fil-logħ'b tissieħeb '— Iċċaqlaq denbek, timsaħ munqarek, tixtieq li tiegħek inkun is-sieħeb imżejjen kollni bil-ħafif xagħrek f— Kemm nagħmel ħwejjeġ li kieku bħalek jien kelli l-ġwienaħ; flimkien intiru, u l-ewwel ħaġa teħodni nġagħlek f'art bogħod minn Malta biex ħbieb insiru, Kemm xtaqt ikolli da'l ġwienaħ tiegliek, miegħek nittajjar sa fejn missieri ; mat-tieqa nħabbat il-ġwienaħ miegħek, nidħol nistaħiba wara l-purtieri, Imbagħ'd jien noqgħod nittawwal sieket, nara T missieri jitgħaxxaq bija fir-ritratt ċkejken, jew narah rieqed - joħlom bid-daħka fuq fommu għalija…… Mas-sebħi fil-għodu, bil-ħlewwa l-lilewwa, nolqtu bil-ġwienaħl lil xofftu nbus…. Oh kemm jistagħġeb, kos għidli s-sewwa; bil-ferħ jagħtini kemm irrid flus l Wieqaf jisimgħu lit- tfajjel qagħdlu il-ġojjin għaqli jixtarr u jiżen… kull nifs u kelma minn iommu ħadlu : urieh bil-ħarsa li tah xi widen. Beda biex samma' zekzika sħiħa, imbagħ'd qal: ''Twila, bogħ'd ħafna t-trieq; ibni, it-trieq twila; tibqa' bir-riħa, u t-tarf le tasal bħalma tixtieg'— Raġa' imhagħ'd zekzek; siket ħosbien, għajnejh ikemmex : ''Biċċa tal-ħsieb ; se taglħimel' qallu, ''għar-rqad, l-għajxien '— Logħibok taħsibha; ngħidlek ta' ħbieb.' 'Ja ġojjin sieħbi la tħabbelx rasek ; tgħidilna n-nanna: nidħlu fl-egħrejjex, bil-lejl fuq siġra nistrieħu, u nagħsek ma' nagħsi qiegħed; ngħixu bil-ħxejjex.' 4 Jewwilla n-nanna f'rasek deffsitlek''— dionk l-għasfur wieġbu—'din il-ħmerija— Fuq dawn il-ħwejjeġ flok ma ħarrfitlek u għall-ġwienaħ qalbek b'xewqat timlieha ; jien naħseb, ibni, aħjar in-nanna tgħallmek tħożż ittra qagħdet ftit ħdejk, Flok b'dawn il-ġwienaħ noqgħod nitqanna, dan li kont nagħmel, li kelli idejk. ' ( Miġjuba bil-Malti mill-Ġermaniż) $ La taħisbux li kien xi għaġeb minn tal-għajdut inkella xi wieħied minn ta' barra-minn-hawn. Dan is-sielieb jiena ltqajt miegħu fl-Abruzzi, meta darba waħda fettilli noħroġ indur għal- rasi qald l-irdum. Fuwa wielied minn dawk il-bhejjem, li fost il-bhejjem kollha, huma mill-aħjar għalbiex tqatta' siegħa magħ- hom. Lewnu kien belqi mtabba' bl-isfar; fuq ġbinu kellu beż- buża bajda u fuq rasu żewġ imfietaħi milwija u jleqqu. Għażiża mugħejża, kull meta niftakar fil-moglidija taż- żmien li ħejjejtli dak in-nhar inħoss li għandi narġa' niżżikħajr mill-ġdid, X'ħajja sabiħa tagħkom li m'għandkom bżonn til- tieklu għal ħadd (l) u minn ħadd ma jimpurtakom l Intom tqaċċtu l-ħaxix mingħajr xejn ma titħassbu jekk taħt dik il- blata hemmx mistrieħ xi QCesri jew Ċesri ieħor kitebx dak id- distku bil-latin safi u mirqum. Intom ma' tqisu xejn ma' min tagħimluha; niftakar, jiena rajtkom toqomsu Fhawn u Thinn mal-qżieqeż fil-misraħ ta' Orvieto, u li ma kienx għax fil-biben tal-knisja kien hemm il-għassies kollu tehdid, kieku intom bqajtu deħlin bħal kieku xejn tafit l-Aħħar Ħaqq ta' Signorelli u għamiltu l-gabrijoli taħt l-isbati koppla ta' l-Italja. Oh, intom ma tirtmew quddiem ħaddl u dan joqgħodilkom sewwa. Mhux li kieku dawk ta' żewġt irġla kienu bħalkom, mingħajr ebda tirbit ta' ċerimonjil fl-irħula mbagħad n fuq l-iġbla l-ħlusija tagħkom hija wisq akbar. Għalikom kollox sewwa; lilkom xejn ma jdejjaqkom; kullimkien, fejn issibu l- mergħa, hija art twelidkom. intom twettqu ċ-ċajt minn tagħ- kom, hemm, fl-irziezet ta' madwar il-Gran Sasso daqs kemm xejn inqas fit-trieq Appja ta' Ruma qalb l-Ingliżi, il-kbarat tal- knisja u l-imħallfin. Bhejjem oħira jitgerrxu minna; oħrajn huma mkabbrin wisq bihom infushom sabiex imissu magħna; oħrajn għandhom minn dak iċ-ċajt moħbi illisxejntma jogħġobna. Imma intom il-ħilej- jaq l-iżjed dħulin u bnedmenin fost il-ħilejjaq ta' erba' saqajn. Intom għandkom xefita l-iżjed kbira għat-tixrik magħna. Bil- kemm inkunu raddejna lil xulxin Il-jum it-tajjeb' u 'kif intif', li intom ma tibdewx tferrgħu fi qlubna s-satriet ta' ruli- kom il-bhejjemija. U intom tħarsu lejna b'għajnejn hekk kiebja u niffeda li afinu ma nistgħux nagħmlu ieħor; bil-qajl jew min- għajr qajl aħna nħossu li għandna noħorġu rulina quddiemkom (1) -littiekel għul wietied — tiddependi minn wieħed; bħalma fil-qawl ; Min jittiekel għal bormot ġaru, jibqa' bil-ġiuħ, Jiena ma nitlħlammar xejn jekk ikoll nurikom il-frugħat u l-ħiżunijiet, id-dwejjaj u l-għafsiet ta' qalbi U għaliex għandi nkun miżmum li nurikom dana kollu, ja ħlejjaq ta' geddum wiesa', imnieħer ċatt tawwali u qalb safja U fiorra 2 Intom twieġbu għat-tnehid tagħna hi kliem farraġi li jin- żlilna fi qlubna. Intom tgħidulna: 'La till- dux kollox bil-kbir, ja bnedmin ċkejkunijal Kollox imur sewwa, kollox imur sewwa— Biss la teqtgħux qalbkom żonimu raskom il fuq—U xi kulltant uru ftit il-qrun ukollt imbagħud, wara, mejqu (1) bil-ferħ kemm triduf'—Din bija, bejn wieħed u ieħor, it-twissija sabiħa u fejjieda li hemm fit-tiklima (2) tagħkom. Mela, darba, fost l-oħrajn, jiena. ħriġt waħdi qalb il-widien imbegħdin mid-dinja u qbadt trieq li kienet twassal il barra sakemm sibt ruħi fil-barr għal kollox. Hawnekk ġiet quddiem għajnejja t-twissija ta' ktieb-is-safar fuq l-Abruzzi: Ħarsu ruħkom mill-ħallelin u mill-qattelin. Dina bdiet tagħfas fuq qalbi; u żiedet tagħfas u tagħfas iżjed iżjed ma l-għoljiet saru xagħvija li kienu donnhom għandhom il-mewt bil-qiegħda fuq blathom, u iżjed mal-ħondoq sar iżjedidejjaq u għamieq u mdel- lel mis-siġar, li t-tħaxwix tagħhom kien donnu mqanqal minn xi linlliel moħibi jew minn xi ħanex semmiem. Li kieku minnfloki kien hemm San Franġisk t'Assisi dana kien isaffurlek xi għanja qaddisa bi ħilusija mill-akbar. Jiena wkoll saffart, imma ġagli- alni il-biża' li kelli fuqi. Minnufih… is-sema bissjaf mi mnejn… nara hemm quddiemi mogħża ċkejena, b'dik ir-ras tagħha iebsa, iżda ta' walida twajba u għaqlija, b'dawk il-qrun felħiana u dawk il-għajnejn bla lewn imma ħabbieba. F'ħin wieħed araha tmej- jaqli b'ton kollu hena barranija. Minn fuq sidri weqgħet bħal blata u bdejt inkellimha bl-isbaħ taljan li naf jiena: Ti saluto, mia cara, cara eaprina. Insellimlek, gedida għażiża, għażiża - tiegħi l-— Mmmellisha fuq daharhu u hija minnufih tibda timxi miegħi, kollha ferħana. u żżomm dejjem max-xellng bl-akbar edukazzjoni ta' waħida taljana. ''Minnm fejn inti ġejja, sabiħa tiegħif' nistaqsi jiena. ''Minn hemm fuq, Signore, fir-raħal San Qarlo ngħammar jiena.' — U ma tibża xejn. mill-barranin 7 żidt ingħid jiena.—Hija tħiares lejja b'ħarsa ta' żeblili n twieġeb: X'inhu, ma kontx inti jewilla dak li ftit ilu kien qiegħed isufar' Inti flien bla ħażen ta' xejn. Dana jarah u jifhmu kulħadd minn sitt mili bogħod. '—''Iva, iva tassew, il-ħaqq miegħek, għażiża migħejża. Jiena nitolbok b'kalbi kollha, ibqa', jekk jogtiġbok, ma' ġenbi. Jiena niddejjaq noqgħod waħdi f'dawn l-inħawi.' —' Jiena noqgħod, iva, biss neħħi d-dwejjaq, Pellegrinol Jiena nieħu pjaċir, meta l-bnedmin jitħaddtu miegħi bħal m: waħda minnhom. Tabilħaqq li inti titħaddet taljan imħatteb, imma (1) 2 għajtu ''meqq'' bħal-mogħoż. (2) minn kellem, bħal tislima minn sellem: jiena għal bżonn nifhmek ukoll. Kompli għid immela.—F'dan 'il-waqt jiena nistħarreġ sewwa għall-ewwel darba s-sabiħa tie- għi, u nara kemm għandha mill-bnedmin f'ħarsitha, kemm taf tagħti l-lewn lit-timiq tagħha; kemm taf issamma' sħiħ in-nom u thennen qawwi l-verb u tagħiti dejjem lis-sentenza dik il-waqgħa hekk ħelwa u tal-qalb li ġġagħalha ddoqq kisha sentenza minn tat-Tasso. 'Imma, għażiża, sabiħa muqrana, fejn insib xi kenn il- lejla' fejn niltaqa' ima' xi bniedem tajjebf' — Iva, ħabib, ejja miegħi, jiena sejjra ħada x-ragħajja tiegħi. Dawn ukoll iħossu ruħhom ftit imbeżżgħin hawn fil- miġbel, nofs rotob u nofs imdejjqin bħan-nies tal-iġbla. Imma ferħana miegħek, aħseb li afina bħalkieku aħwa u ġib ruħek miegħi bħal ma bniedma bħalek. ' —'Niżżikħajr elf darba, Signorina, jew Signora jmissni ngħid 77 ' — 'Signora,/' wieġbet il-mogħża b'tusija ta' omm. —Mela, Signora, isma' ftit, jiena għad baqgħali kemm xejn tal-biża'. Il-kotba ta' fuq l-Abruzzi jġibu kull xorta ta' ħwejjeġ koroh' Ħalli dan għalija, Pellegrino. Il-kotba' Hum l dawk huma bBwejjeġ tal-ġenn'—U bil-qima kollha refgħet ħarira denbha… U hekk hija baqgħet tpassi ma' ġenbi, dejjem max-xellug tiegħi, daqqa tħokk miegħi bid-daqna, u daqqa twarrabha minni, daqqa tnittef xi ħaxixa minn xifer it-trejqa u daqqa tmissli idi biex titlobni xi ħaġa, x'imdaqqiet ukoll iġġebbidli xi ħaġa minn buti bil-galbu kollu ta' waħda taljana mrobbija tajjeb sewwa u mbagħad tgħidli: Graziel u tarġa' titlobni u tisraqli u f'ħin wieħed, bejn ħaġa u oħra, tħarrifli fuq il-għoljiet tajjbin għall-mergħa. Ix-xitwa hija niedja u kiesħa, li minnħabba f'hekk in-nies jitgeddsu ma' xulxin. Iżda mal-ewwel riħ sħun in-nies titla' fuq il-qċaċet. Iż-żergħa tinbet f'daqqa; imbagħad ħalli għall-għanejjaq, u l-gidien jimlew żaqqhom bil-kif u żżej- jed, għad li ma jonqosx min wissihom kemm jiflaħ. Lisfel, mhux darba jew darbtejn ikun hemm xi naqra ta' dib. Għal- hekk, il-dik in-naħa mmorru erbgħa erbgħa u ħamsa ħamsa, in- żommu kemm nistgħu flimkien u bi qrunna l-quddiem ħalli dak ix-xifajk ma joqgħodx jiżżattat. Ehl Signore, darba kienet sabiħa tassew u tqum il-flus, hemm lisfel f'Benozzio. Konna tlieta biss minn tagħna, jiena l-iżgħar walida, zija minn tiegħi, xiħa daqs għakka kif ingħidlek jien, u zijuwi. nsejjhulu d-Daqnun, għax leħitu kienet tasallu sal-art. Malli xammejna riħet id-dib, il-għerq ta' bothot wissiena biex noqogli- du ġwejjdin u qalilna biex nibqgħu newtralin, fil-waqt li huwa jaħbat għall-mingħul; għaliex huwa ried jagħmel kollox waħdu, u wiċċu ma kienx jagħtih li jitlob il-għajnuna lil waħida sinjurina xwejjħa u lil tfajla. Mela l-biċċa ta' dib oħxon, miswaf u ixheb wasal. Aħna bdejna nirtogħdu, meta ħin bla waqt naraw il- zijuwi jbaxxilek rasu kollu qilla u b'ħeffa. tal-għaġeb iwaħħal daqqa fuq geddum id-dib hekk qawwija li waddbitu lura ma ngħidlekx kemm; zijuwi jbus, jirromba bil-qrun, jarġa' ftit lura, jirromba mill-ġdid, isus, iqarnan, jibboksja b'mod li d-dib ma kellu ebda żmien jieħu n-nifs u ma' l-ewwel serħla li tah d-Daq- nun—għax zijuwi kien jaf ukoll iħares ir-rwiegel tas-sarar— żgiċċa ħafif ħafif. — Dana kien hemm fuq, fuq Monte Penozzio. In-nies għadha ssemmiha. Ġrajja sabiħa, mhux tassew' Iz-ziju Daqnun ta' min iġibu fil-kotba ta' l-iskejjel, bħal m'hu miġjub Garibaldi. —Babiħa tassew; iżda għidli, gedida, jekk jogħġbok, hawnhekk m'hawnx xi ftitilma7 Għandi għatx tal-biża''' 'Ohl intom il- bnedmin —povera gente—dejjem għandkom il-għatx jew il-ġuli; waħda mit-tnejn għandu jkollkom. Mingħajr dubju, intom il- koll morda bl-istonku. Bhi li kien jista' jkun ikollkom stonku ta' mogħża, jiena nistħajjel li kontu tibdlu l-qari, il-ktiba u t- tagħdid miegħu.' UKollu minnu dan, oħti; imma li kien jista' jkun ikolli mqar belgħa ilma l UQajl, qajl; stabar daqsxejn; fi kwarta ta' siegħa nsibu x- xmajra Mazza; hemm ikun hemm qatra ilma għalina t-tnejn. ' Mela ssokta ċċaċċar, Bi kliemek jiena ninsa l-għatx. Għandek xi bieb oħira hawn- hekk 7 'Elmmi hemm il-għorieb, il-qżieqeż, in-ngħaġ, il-fniek tal- barr u l-volpijiet. fGħidli xi ħaġa fuqhom, Signora.' 'Mal-għorieb immorru tajjeb. Biss għandhomli huma ftit imgerrxin iżżejjed u ma javdawx rufi li tkun tliet passi bogħod minnhom.—lnti l-irħieb ta' żmien il-qedem tafhom, taf kif kienu jgħixu fix-xagħri. Tajjeb wisq, ara, il-għorieb bħalhom; tilfu kull mess mad-dinja. Huma ma baqagħlhom ebda sura ta' min jagħmilha man-nies, u għalhekk aħna ma nissugrawx iżjed noħi- duhom magħna qalb it-tajfa għolja. ' 4U l-qżieqeż u n-ngħaġ, Signora f' €M'għandniex xi ngħidu, wara l-għorieb jiġu dawn it-tnejn bħala l-akbar ħbieb tagħna. Minn fuq dahar il-qżieqeż ingħaddu siegħa ġmielha. Huma maħmuġin wisq, ħej, u għafsin ukoll, iżda minn tagħina għall-aħħar. Għal mogħża waħda huma lesti biex iħallu sonżithom tiddewweb. Iżda n-ngħaġ, per baceo, li intom tqisu bħal ħrief bla ħtija u ta' sabar, għandhom, jekk jogħġbok, għira daqshiex għalina. Bla fehma daqs it-tagħisida. Motihom dejjem biex igħadduna u jkunu afijar minna. 7 L-aħħar tfaħħira tagħhom, li jreddnuha ta' kulljum, hija din : Ix-xiwi tan-ngħaġ hnwa aħjar mix-xiwi tal-mogħża. M'għandhom ebda Ħass ta' ġieh għalihom infushom. Min qatt jitħaddet mix-xiwi tiegħu n- nifsu/ Ruli ta' lsir imsejken, biss u biss, tista' titħaddet hekki Mhux minnu, Signoref — U għal dak li jmiss il-fniek tal-barr- ingħidlek li huma ħelwin, imma moħhom ftit ħafif. . Aħna nistgħu nidħku bihom kemm irridu. Biss li ngħidulhom: Oq- għodu ġewwa, hawn wieħed bl-ixkubetta, u huma jemmnuna. Bċejjeċ tal-boloh, jekk ixommulna xi riħa ta' pastard jew ta' ġdur, arahom jersqu ħdejna; imma jekk qatt xi werqa taqa' fl-art waqt li qegħdin jieklu, phi, kif jisfaru u jibbiesu; anqas li kellhom ratal ċomb f'daharhom. Ara, lill ħabibi Widintu ngħi- dlu. ''Ma kien xejn gliajr werqa taż-żebbuġ, għalkemm setgħet kienet balla daqs żebbuġa' — 'X'waħida din, x'waħida din f' iseksek il-fenek—'kif aħnal filli mimlijin bil-ħajja u filli mim- lijin bil-mewt. Madankollu kienet werqa żebbuġa, xejn iżjed, ejja mela nkomplu nieklul' — U bilħaqq kollu, huwa jiekol pi- travi u ġdur u ħass daqsna t-tnejn flimkien. Hekk hu tassew l 'Inti fik taqtigħa żmien sabiħa, Caprina, u taf titħaddet bil-ħlewwa bħal Boccacciol U taf tagħti lill kulħadd dak li ħaqqu kif imiss); dana jarah fis kullħadd. Jekk jogħġbok, issokta għid; x'għandkom x'taqsmu mal-volpijiet 7' Phil ma' din ix-xorta ta' dbejjeb xtaqt li ma kellna x'naqsmu qatt. Huma afijen mill-qtates. Iżda aħna għandna bejnietna din ir-riegla. Il-lum nemmnu lill-volpi bil-maqlub ta' dak li bija tgħid. Hija tintebaħ b'dan u tbiddel. Għalhekk il- għada aħina nemmnu bil-maqlub tal-maglub. U l-pitgħada bil- maqlub tal-maglub tal-maqlub, davvero l 'Din m'hix xi ħaġa ta' barra mid-dinja, Signore. Dak li jkun ma jistax joqgħod jagħmel dejjem il-gabrijoli. Barra minn hekk, x'kelma sabiħa din, hux 7- Hija mnissla minna. Capra, capra'l sejjħilna darba Qiċerun. Issa laħiqu żmenijiet ħżiena, sinjur. Jekk wielied isib zokk ta' pastarda huwa mikfi (1) biż- żejjed. Huwa joqgħod qalb il-blat jixtarr u jarġa' jixtarr, Hemmhekk jiġuh il-ħsebijiet l-iżjed għamieqa fuq kull xorta ta' ħwejjeġ. Huwa jaħseb u jistħarreġ x'jista' jkun il-ġuħ fis-sew u fil-ħaqq. Huwa xi ħaġa positiva jew xi ħaġa negativa, jew fuq kollox xi ħaġa li m'hi xejn7 — U x'inhuwa dan li wieħed ikollu xaha'7 U għaliex hemm dejjem din il-bidla, xaba' u ġuħ, xaba' u ġuħ7 U fejn tispiċċa fl-aħħar din is-sensiela loġika tal-ħajja: fil-ġuħi jew fix-xaba'7: Fuq hekk, Pellegrino jiena qgħadt darba waħdi walidi nħammem nofs ta' nhar sħili, hemm, fuq Monte Benozzio.—Jiena smajt li l-filosfi tagħkom — irrid ingħid biss l-aħjar — jemmnu f'ġenna tal-bhejjem. (1) soddisfatt; minn kefu jikfi. Minn dal-verb ġejja l-kelmu keffa li ttis- ser nbasta. niġu tassew' bil-leħja u bil-ħlieq kollu tagħna u fuq kollox bil- qrun ukoll7 Tgħid zijuwi d-Daqnun qiegħed hemm mmn'issa 7 — Ara, ħa ngħidhielek kif inħossha, jekk dak il-bothot daħal hemm, għna nixxebilku u niddefsu wkoll. Jiena naliseb ġo fija: le, din biċċa bla sensi Iżda minn barra nwieġeb: Jista' jkun, wara kollox, li hemm xi ġenna tal-mogħoż. Imma la tgħidlix ħaġa b'oħra. ' ''Gedejdal'—ħennint jiena. 'Intom il-bnedmin hekk intom. Tridu kollox kif jogħġob ' u jfid lilkom. U mbagħad tridu wkoll il-ġenna kollha kemm hi għalikom biss. Dan ma jagħmlilkomx ġieh. X'deni qatt għia- miltlek jiena 7 'Gedejduna ' jiena tassew inkun ferħan jekk niltaqa' mie- għek x'imkien fil-ġenna, w ukoll jekk nara lill-qalbieni għam- mek (l) id-Daqnun, emminnil u l-għammtek ukoll u.. 'Basta, Signore, bastal Hemm xi ħaġa iżjed ukoll. X'im- daqqiet, meta jiena noħroġ niġġiera fit-triqat tar-raħal tagħna, in-naħa ta' fuq fejn titla' x-xemx, jiena nħoss ħaġa li tolqotli mnifsejja. O kefrijal intom il-bnedmin intom ħatja għal qtil ta' ġens ieħor. Intom titħaddtu bejnietkom fuq il-fwieħa tax- xiwi. Għalija hija ntiena u għajb kbir. Jiena niġri niġri F'fuq sa ma nasal fil-għoli nett fuq il-blat, u hemmhekk nibda naħseb mill-ġdid ta' filosfu li jien. Arani, bħal issa qiegħda naħseb fuq is-sikkina. Ara kif qiegħda nirtgħod. Qiegħda quddiem għaj- nejja—iskot, iskot, jiena naf aħjar minnek. Iżda għaliex għa- liex7 x'għamilnielkom aħna qatt biex iġġibu ruħkom hekk ħażin magħna' Ħalib tajniekom aħna u bhejjem żgħar. Ma tistgħux immela tittennew għalinqas sakemm immutu weħidna 7 — Im- bagħad qaxxruna għalġiehna, u eqelgħulna qrunna wkoll kemm tridu. Iżda għaliex toqtluna fl-afijar ta' ħajjitna' Kun af, Bin- jur, li jekk jiena nintebaħi b'xi ħaġa riesqa lejn għonqi, jiena naqbeż lisfel fuq il-blat jew ninxteħet ġo l-ilma qerriedi ħalli bans immut qabel. Din l-imsejkna ta' bhejma, ħelwa u ħafifa, kienet qiegħda tħiares lejja l-ħin kollu b'għajnejn mimlija tithir. (2) Jiena ridt kieku nsabbarha, Iżda kif, jekk jiena n-nifsi min jaf kemm il- darba kilt ix-xiwi tal-mogħża u li kieku kelli niekol issa wkoll, f'dan il-waqt, kont narġa' niekol bil-qalb kollha 7 'Gedida' bdejt jiena, fil-ħin li mellistilna dak id-dahar iebes tagħha Ugħina lkoll għandna darba jew oħra naqbdu t- trieq tal.. (1) szijuk (2) s twiddib biċ-ċanfir. 'Iskot, Signore, dan huwa kliem ta' bla fied. Hija ħiaġa ta' b'xejn, bħal meta wieħed fostkom jixtri għoxrin biċċa b'sold. Iżda isma' ix-ximajra Mazza.— Ilma l—Mexxi, isa. Afina t-tnejn legligna mill-ħajta ilma irqiqa, li kienet tnixxi minn blata friska u b'hekk insejna l-mewt u l-filosofija. Imbagħad ħallejna l'xulxin u morna kulħadd għal rasu. Hekk huma l-mogħoż fl-Appennini, tajfa mimlija ħajjiet-ir- ruħi u dwejjaq, ċaċċir u filosofija, ta' qalb kbira daqskemm ta' għaqal. l L Fil-għaxija tlajt ir-raħal, iżda bqajt mingħajr post fil- lukanda; għalhekk mort għand il-kappillan u tlabtu jekk jistax jagħtini ftit tisjir u nhid, u mbagħad, wara, mitraħ biex nim- tedd. Dan il-bniedem tar-ruħ qalli: Tridx mogħiża 7 'Pst, pst,' pespist jiena malajr, 'la tgħajjatxl… hemm isfell… U wrejt il-bur, fejn xi mogħżiet kienu għadhom jirgħu. Għalija deherli li setgħu jisimgħu. 'Imbagħad… o nuqqas ta' rġulija… jiena kilt mill-mogħża. Il-laħam kien tajjeb qatigħ l Iżda t-tniggis ta' ġewwa kien aħrax. Ma' kull gidma jiena kont nisma' lilha tingħi minn taħt u rqiq: Signore, x'deni għamiltlek jiena 7 KPF TAGĦRIF KUMITAT TAL-GĦAQDA TAL-MALTI (Univ. President : Prof. Dun P. P. Savdon Viċi-President : Ġ. Aquilina Segretarju: Karmnu Vella Membri: Ġużċ Pace, Wiġi Portelli KUMITAT TA' LEĦEN IL-MALTI Ġużà Cauchi C. Xerri Wiġi Portelli Karm Vella kull sena i Kopja wahda sol i Ghal barra min i Malta id-doppju.