IL-POETA NAZZJONALI't Ta' Dun KARM SANT B'GHAFSA ta' qalb kont ħadt l-aħbar kiefra li Dun Karm kien ħalliena nhar it-13 ta' Ottobru, 1961. Jien kont f'art barranija li Dun Karm kien ħabb bla ma nesa lill-gżira ċkejkna tagħna. Ma stajtx fi kliem il-poeta; mingħajr ma rrid, bħala tislima, quddiemek, għarkobtejja fl-art Maltija, ninżel ma' ħuti b'qalb imriegħda, — U nbushom kemm-il bewsa bl-akbar qima lil dawk l-idejn li ħolqu tant sbuħija idejn ta' saċerdot u ta' Poeta. Għax Dun Karm kien wild il-kotra bħali, Saċerdot bħali, Malti bħali. Ma nneħħi qatt minn moħħi ix-xbiha tiegħu li, mal-medda sħiħa ta' tletin sena w iktar, intisġet ħaġa waħda miegħi. Ħabbejtu tfajjel, ħabbejtu fiż-żgħo- żija tiegħi u għadni nħobbu f'irġuliti għax fih rajt il-mudell ta' Malti u Saċerdot, b'qalb l-imħabba tħeġġeġ, tfernaq u tfawwar għal artu, u b'kull ma fiha. Għalhekk illum inħossni kburi li f'isem is-soċjeta Christus Rex tal- Kleru Malti li ħaddnitu fi ħdanha u qimitu f'ħajtu, insellem lil din il- Ġawhra tal-Kleru Malti, inġib quddiemkom il-ħidma tiegħu għal-Lsien Malti, il-wirt letterarju li ħallielna, u l-messaġġ tiegħu lin-Nazzjoni Mal- tija meta fl-aħħar se nkunu ġens għalina, il-ħolma kbira li dawlet il-moħħ u xegħlet il-qalb tal-mexxejja tal-moviment tal-Malti. Fuq dawn il-ħsebi- jiet se nieqfu llum; mhux għax Dun Karm ma ħadimx u ma swiex f'oqsma oħra; iżda kulħadd jaf li ismu hu marbut ħaġa waħda mal-Lsien Malti u mal-ġieħ tal-Gżira għażiża tagħna, l-Omm ħanina li tatna isimha, Kienu l-aħħar snin tal-ħakma tal-Kavallieri meta l-isem ħelu tal-ħelsien beda jidwi fil-widna ta' x'uħud mill-Maltin li kienu daqu l-benna tiegħu f'artijiet ikbar minna. Fost dawn insibu l-isem ta' Vassalli, il-missier tal-moviment tal-Malti, Meta dan il-bniedem, li kien magħruf fi żmienu għal għerfu u l-personalita' tiegħu, daħħal f'rasu li jgħarbel il-Malti li jikteb bih, ma kienx imqanqal min xi interess akkademiku antikwarju ' Diskors li sar meta nkixef il-Bust fit-8 ta' Serrembru, 1964. iżda minn ħerqa kbira biex igħallem lil ulied. il-poplu, itihom kuxjenza qawwija tagħhom infushom, u b'hekk ikunu jistgħu jitgħallmu, isemmgħu leħinhom sakemm jaslu biex jieħdu sehem fit-tmexxija ta' pajjiżhom. Vassalli fi kliem ieħor kien jara fil-Malti għodda għażiża u qawwija għall- emancipazjoni tal-kotra li sa dak iż-żmien ma kellha l-ebda leħen fil- ħajja nazzjonali. Il moviment tal-Malti kellu jwassal għal rivoluzjoni kul- turali, soċjali, ċivili, pulitka u reliġjuża. Mhux ta' b'xejn li l-ħakkiema ta' dak iż-żmien twerwru u bewġuh 'il barra, Iżda l-ideat ma jintrebħux bil-forża; meta idea tinżera', jekk tkun ġen- wina u ħajja u ssib art għammiela, illum jew għada tinbet u tagħti l-frott, Il-ħidma u l-ideal ta' Vassalli xenxlu l-għeruq u taw frotthom f'waqthom, Aħna naraw fis-seklu li għadda sensiela ta' nies li tħabtu biex jagħtu lill-poplu kitba bil-Malti b'għan waħdieni: li jgħallmu lill-poplu ż-żgħir; bl-ebda mod ieħor ma setgħu jgħallmuh. Mhux il-waqt insemmuhom wieħed wieħed; min qiegħed ġebla, min qiegħed oħra, sakemm bil-qajla l-qajla l-ilsien Malti beda jiġi f'tiegħu, il-preġudizzji bdew jonqsu, u, bla nistgħu ngħidu li għebu għal kollox, tilfu l-qawwa tagħhom. Kien fl-1912 meta Dun Karm kien mistieden minn Guże Muscat Azzopat- di biex jibda jikteb bil-Malti għall-Ħabib. U Dun Karm laqa' l-istedina u medd idejh għax-xogħol f'qasam ġdid tal-Kitba għall-ġid ta' ħutu l-Mal- tin. Habrek u ħadem talli lil dan l-ilsien itih il-bixra letterarja li kien jistħoqqlu; minn ilsien iebes u żorr Dun Karm għamel għodda ta' espress- joni ta' ħsebijiet għolja u kbar; bis-saħħa tiegħu ħafna ma baqgħux jist- ħu minn ilsien art twelidhom. Ħadem fuq l-iskrivanija f'kamartu; ħadem fil-għaqda tal-Kittieba tal-Malti, ħadem biex għal ħafna snin jistampa u jmexxi r-rivista: Il-Malti. Mhux biss ħadem, imma sofra, u sab ruħu vitt- ma tal-kalunja u l-gidba. Imma Dun Karm baqa' miexi 'l quddiem biex il- Malti jieħu l-post li jixraqlu u jistħoqqlu. Għaliex immela tiċħad Malti hija, lil dan l-ilsien li bih int Malti sewwa2 ħobb jekk jiswewlek, l-ilsna barranija, iżda le tbarri lil min hu ta' ġewwa. U r-rebħa seħħet: il-Malti llum jinsab kullimkien: fil-parlament — kemm imxejna 'il quddiem minn dik it-talba taħt l-ilsien tar-rapprezentanti tal- kotra fl-ewwel Assemblea Nazzjonali biex ikunu jistgħu jitkellmu bil- Malti fil-Parlamenti fil-qrati, fl-amministrazzjoni, fit tagħlim tal-poplu — xhieda l-istampa ta' kuljum, l-espressjoni letterarja, u ftit jiem oħra fuq l-artali tagħna wkoll. U biex din ir-rebħa tkun issiġillata bir-rieda tal- poplu Malti dan l-Ilsien sab postu wkoll fil-Kostituzjoni ta' Malta Iadi- Kemm fehem dan kollu Dun Karm meta kiteb: 'mela bħala għelma ta' rabta u għażla nazjonali, fil-Memorandum li Vassalli bagħat lil Hom- pesch semma fost drittijiet oħra, il-jedd ta' l-ilsien Malti; kelma li għax f'waqqitha u qawwija, beżżgħet, u fil-biża' nisslet għal min qalha għadab, xili, ħabs, ħrib, u turufunament.'' Ir-rebħa tal-Malti tfisser l-emanċipazjoni tal-kotra; tfisser li l-poplu iż- żgħir ħareġ mill-fisqija tat-tfulija għaż-żgħożija u daħal f'irġulitu biex jieħu s-sehem li ħaqqu fil-ħajja Nazzjonali. Issa li wasalna biex nieħdu rajna f'idejna għal kollox, għandna f'idejna għodda ta' espressjoni Nazz- jonali, ta' edukazjoni popolari, avanż soċjali, ħajja reliġjuża ħierġa mill- qalb. Għandna meżż li jorbotna flimkien, jagħżilna minn ġnus oħra, bla ma jaqtagħna mid-dinja ta' madwarna. L-Ilsien Malti u d-demokrazija Maltija twieldu flimkien u flimkien laħqu l-quċċata ta' irġulithom. Ħadem Dun Karm biex il-Malti sab postu; iżda ħadem ukoll biex itina patrimonju letterarju li ma jmut qatt: il-għana kotran li ħallielna. Għana li għad irid isawwar, kif diġa ilu jagħmel għal ħafna snin, il-qalb u l-moħħ taż-żgħażagħ tagħna f'dak kollu li hu sabiħ, kbir u għani fit-tradizjoni tagħna, tradizjoni Nisranija, Ewropea, Maltija. Il-poeżija ta' Dun Karm ħierġa tabilħaqq mill-qalb; fiha xi ħaġa kollha tagħha, kif igħid hu stess: Diwi ta' l-għanja tal ħolqien il-għanja tal-poeta, minn jeddu ma jgħannix dan l-imsaħħar. Kif idoqq arpa meta swaba imħarġa jiġru bis-sengħa fuq il-ħjut annuna hekk il-poeta jgħanni Ħabbar tas-sewwa, mera tas-sbuħija, kelmtu mis-sema, u min fis-sema tnissel la jixjieħ u la jmut. Il-poeta jintemm u l-għanja tibqa'. U tibqa' din l-għanja ta' Dun Karm sakemm jibqa' Malti wieħed biss ilis- sen dan l-ilsien li intiseġ ma' l-għeruq ta' driegħna, ġera fil-vini ta' demm- na, u twaħħad ma' għadamna, U tibqu din l-għanja tkebbsilna imħabbitna għal din l-art imbierka, Tibqa' din l-għanja ssaħħaħna f'Emmna, u tixgħelna b'imħabbet Dak li jsejħilna uliedu u aħna lilu Missierna. Tibqa' din l-għanja ttenni: Sliema, Sliema: Sawwart hekk il-għanja Maltija, u bl-ohla kelma li għallmitni ommi libbistha, u bħala tfajla rzina tlaqtħa mat-triq ittenni: Sliema: Sliema, Ftit jiem oħra u Malta jkollha rajha f'idejha. In-Nazzjonalismu ġenwin ta' Malta se jilħaq il-quċċata tiegħu, Jien naħseb li kieku Dun Karm għadu magħna kien itir bil-ferħ u kienet toħroġ l-għanja minn qalbu lil din Malta li kien tant iħobb; kienet toħroġ kelma ta' mħabba għal kullhadd, stedina ta' l-għaqda, u kelma ta' kuraġġ għal quddiem. Ħabbha Dun Karm lil Malta. Għadni niftakar sewwa meta hawn quddiem din il-Biblijoteka fil-pjażża kollha herba fl-1942 qrali l-isbaħ sunett li 'qatt inkiteb f'ġieħ din il-gżira maħbuba tagħna, Bħal daqqiet tal-martell f'idejn is-sengħa bdew jidru s-sillabi madwarna: U Jien poeta, oh kemm għannaqtek miegħi: Kemm bews qiegħedrlek fuq ħaddejk ħelwinl Kemm ħaddimt ħsiebi u qalbi u dgħif ta' driegħi Biex ma narakx f'idejn il-barranini Issa l-libsa, jaħasra m'għadhiex sħiħa: Għadu bla qalb li ma rebħikx bil-ħarta Infexx fil-libsa u ċarrathielek sewwa. Imma jien ma rajtek qatt bħallum sabiħa. O Malta tiegħi, għax mil-libsa mċarrta Stajt nara 'l-sidrek u l-għeruq ta' ġewwa. Kien l-1921 meta nhar l-għotja ta' l-ewwel kostituzjoni awtonoma li Dun Karm lill-Maltin ta' dak iż-żmien għannielhom. Ma tħosshiex ġewwa sidrek il-mewġa Ta' demm ġdid li f'saħħitha ssaffi) Ma tħosshiex tilgħab f'wiċċek il-fewġa Tal-ħelsien li ħajja oħra tagħtik7 Kisser l-għodda tal-għira ġellieda Iftaħ qalbek għall-kelma tas-sliem: Għalenija, m'hemmx ifrem mir-rieda, Iżda mqassma, tintilef fil-kliem. Din l-istedina għall-għaqda bejnietna, għall-fedeltà lejn it-tradizjonijiet Maltin imfissra fl-ilwien abjad u aħmar fil-bandiera tagħna Dun Karm iten- nihom fl-Innu Malti, illum ikkonsagrat fil-Kostituzjoni ta' Malta ħielsa. F'dan l-Innu il-Poeta Nazzjonali ifakkar lil-Alla li Żejjinha bl-ohla dawl, id-dawl tal-vanġelu, u jibqa' sejjer: Agħti kbir Alla id-dehen lil min jaħkimha, — Rodd il-ħniena lis-sid, saħħa lill-ħaddiem Seddaq il-għaqda fil-Maltin u s-sliem. Hamsa huma s-sisien li fuqhom għandha tinbena s-soċjeta Maltija: id-dehen u l-għerf, u l-għaqal ta' dawk li għad iridu jaħkmuha u jmexxuha għall-prosperita' f'din l-art u fl-oħra fil-bzulija, li għaliha l-Maltin dejjem kienu msemmija, u fl-aħħar l-għaqda bejn l-Maltin kollha għax din biss tista' ġġib is-sliem u 'l-paċi.. Sliem u: paċil Kemm iddoqq ħelu din il-kelmal Hawn quddiem dan il- bronz naħilfu li nagħmlu minn kollox biex din il-paċi bejnietna terġa ssaltan għal-dejjem fostna. Hekk biss nistgħu nimxu 'l-quddiem. u nkunu ta' ezempju għal-ħaddieħor. Paċi u mħabba bejn il-fqir u l-għani; bejn is- sid u 'l-ħaddiem; bejn min imexxi w s-sudditi; bejn il-Knisja u 'l-poplu u 'l-klassijiet kollha tiegħu. Din hi l-għajta ta' Dun Karm minn dan il-bronz sieket, xogħol tal-moħħ il-qalb u d-driegħ Maltin ta' l-iskultur il-Professur Ġorġ Borg. Hu monu- ment għal Dun Karm iżda wkoll hu xhieda ta' l-imħabba tat-tfal u żgħa- żagħ Maltin lejn dan il-poeta Nazzjonali tagħna, il-poeżija tiegħu qiegħda tgħanihom fl-iskejjel tagħna bl-imħabba għal Alla u għajrhom, għal- Lsien Malti u Malta, u għal dak kollu li hu sabiħ, sewwa u tajjeb. Hu xhieda tal-qima li l-Kleru Malti u ħafna oħrajn għandhom lejn Dun Karm, Lil dawn kollha f'isem ta' Christus Rex jien nizzikħajr, speċjalment lil- Eċċellenża tiegħu Mons. Arċisqof, lill-Onorevoli Ministri ta' l-Edukaz- joni Dr. Paris, u lil Dr. Depasquale il-bibjotekarju li ħa paċenzja bina sakemm sibna l-post xieraq lil dan il-kapulavur ta' l-arti Maltija, Niz- zukħajr lil ħafna oħrajn bħan-Navv li ġibuhulna minn Napli u lill-Istampa li qanqlu l-interess tal-publiku f'din l-opra ta' fejda għal art twelidna. Malta li kien jaf Dun Karm għaddiet; issa ħarġet mill-fosdqa biex tit- tajjar ġwenħajha bla xkiel ta' xejn u ta' ħadd. Iżda ruħha għadha li hiu hekk għandha tibqa' kif pinġihielna Dun Karm: ruħ twajba u qaddisa, bież- la u ħabrieka, għaqlija u rzina, ruħ ta' ġens żgħir fil-għadd iżda għani fl- ispirtu; ġens magħqud ħaġa waħda, ruħ waħda u qalb waħda biex iterraq qalbieni lejn il-quċċata li qiegħed quddiemu. U f'din is-siegħa jidwi f' widnejna il-kliem qawwi ta' Dun Karm: Qum mill-heda li 'l-qalbek mewtitlek, Ġens ta' ħila, ta' għaqal, ta' ġieħ; Poplu Malti, ix-xemx telgħet, sejħitlek; Aqbad triqtek lejn xefaq sabiħ.