Irkejjen storiċi Il-banjijiet Rumani — Mġarr Fil-gżejjer Maltin niltaqgħu ma' diversi fdalijiet li jfakkruna fi żmien ir-Rumani. Mhux kollha kemm huma jinsabu fl-aħjar kundizzjoni possibbli. Wieħed minn dawn il-postijiet hu dak magħruf bħala l-banjijiet Rumani, li jinsabu fit-Triq li mill-Imġarr, Malta, tasal Għajn Tuffieħa. Illum il-ġurna- ta dawn il-fdalijiet jinsabu fi stat li wieħed jista' jgħid li huma tal-biki, iżda nafu wkoll li hemm il-ħsieb li minn hawn u ftit xhur oħra sejrin jibdew xogħlijiet biex ma jħallux kollox jispiċċa fix-xejn. Aħna nawguraw li x-xogħol jibda malajr ħalli b'hekk il-fdalijiet uniċi għal Malta jibqgħu f'kun- dizzjoni tajba. Dawn. il-fdalijiet kienu nstabu minn Sir: Themistocles Zammit. Kien hemm li fis-sena 1929 beda l-iskavi tal-post. Wara li naddaf iż-żona mill- ħamrija li kienet akkumulat beda jid- her li mhux biss hemm il-fdalijiet ta' bini antik, iżda li kien hemm. bini mdaqqas, impor- tanti, u wkoll uniku ta' żmien: ir- Rumani. Għalkemm l- istoriċi jgħidulna li fl-istorja tal-gżejjer tagħna r-Rumani għamlu żmien jgħi- Xu, xorta waħda ma tantx kien għad fadlilna postijiet li jfakkruna fihom. Hekk kif toħroġ minn' din il-kamra hemm passaġġ u fuq in-naħa l-oħra nstabu l-fdalijiet ta' kamra ferm impor- Din kienet magħrufa bħala cal- idarium. ta' din il-kamra hi kemmxejn stramba. Jidhru wkoll. il- bażijiet ta' diversi arkati li kienu jżommu l-art tal- kamra sserraħ —.I fuqhom. minħabba li hawn- hekk kien ikun hawn in-nar jagħti taħt l-art, filwaqt li l- ilma li jkun għaddej minn hemm. ikun qiegħed jisaħħan. U b'hekk wieħed seta' jieħu banju b'ilma Bis-seiba ta' dawn il-fdalijiet wieħed. għalhekk beda jin- duna li r-Rumani, : jew inkella xi Maltin fi żmien ir-Rumani, kellhom. biżżejjed flus biex jibnu post bħal dan. il-fdalijiet juruna d-diver- si kmamar li wieħed jisten- na li jiltaqa' magħhom f'kumpless tal-banjijiet Rumani, iżda s'issa għad ma nstab xejn dwar il-bini li kien iservi bħala abitaz- zjoni. Matul l-istess skavi magħmula minn Zammit hu kien għadda l-kumment li n-numru ta' għerien natu- rali li hemm matul il-wied, setgħu kienu użati anki fi żmien il-preistorja. Zammit kien tal-fehma li l-preżenza ta' nixxiegħa naturali kienet ir-raġuni għaliex il-lokal minn dej- jem kien jilqa' n-nies fih. il-fdalijiet Hekk kif wieħed jidħol mir-reċint, niltaqgħu ma' ħofra mdaqqsa, li probab- Pjanta tal-banjijiet Rumani: joqgħod jitkellem mal- ħbieb tiegħu. Fuq in-naħa l-oħra tal- pixxina hemm imbagħad diversi kmamar, li mid- disinn fl-art jidhru li kienu żgħar, u probabbilment jintużaw bħala kmamar fejn il-mistednin kienu jmorru jbiddlu ħwejjiġ- hom. Dawn. il-kmamar kienu magħrufa bl-isem ta' apodutera, Id-dekorazzjoni ta' l-art fil-kmamar hi differenti minn xulxin. Filwaqt li hemm kmamar li kienu konnessi ma' — xulxin, hemm oħrajn li ma kinux. Barra minhekk, matul l- iskavi, Temi Zammit kien innota wkoll ti l-ħitan ta' dawn. l-istess kmamar oriġinarjament kienu mżejnin b'kisi li kien jiżżejjen ħalli jixbah lill- bilment kienet il- pixxina tal-banjijiet. Meta nitkellmu dwar dan. il-post, wieħed irid iżomm quddiem għajnejh li l-pixxina tar-Ru- mani ma. kinitx bħalma nifhmuha lum. lżda kienet post fejn l-ilma ma kienx ikun fond. Kien ikun biżżejjed biex dak li jkun joqgħod jimxi jew inkella jpoġġi u Disinn ta' l-art bil-mużajk irħam, Jifred dawn il-kmamar, li b'kollox hemm sitta, naraw passaġġ, li anki hu jinsab iċċangjat bħad-diversi par- tijiet oħra tal-kumpless. Ma' ġenb minnhom naraw ukoll gandott ta' l-ilma, apparti li hemm sezzjonijiet fejn jidhru wkoll il-pajpijiet taċ-ċomb. Imbagħad hemm diversi kmamar oħra, li dawn huma mdaqqsin jekk tqab- bilhom ma' dawk li għadna kemm semmejna. L-ewwel kamra li niltaqgħu magħha hi dik li qisha banju ta' l- ilma, fejn jidher ukoll numru ta' taraġ biex dak li jkun jista' jinżel minnu. Hu maħsub li dan il- banju kien ikun mimli b'il- ma kiesaħ, u għalhekk ir- Rumani kienu jirreferu għalih bħala frigidarium. Id-disinn ta' din il-kamra hu interessanti. Hu magħmul minn mużajk żgħir, u għandu tliet kuluri differen- ti, apparti li hu f'forma ta' mqaret. il-kamra li jmiss. hi Dawn huma l-fdalijiet tal-kamra li r-Rumani kienu jsejħulha 'latrinae' meqjusa bħala waħda mill- isbaħ kmamar li nstabu f'dan il-kumpless. Skond Temi Zammit din il-kamra hi magħrufa bħala tepidri- um, jiġifieri l-ilma hawn- ħekk kien ikun ilma fietel, u għalhekk fejn wieħed seta' jieħu banju f'dak it-tip ta' ilma. Iżda skond il-Prof. Anthonv Bonanno dan il- post jixbah aktar dik il- kamra magħrufa bħala sudarium, fejn in-nies kienu joqogħdu fis-sħana tal-fwar, xi ħaġa li nafu li anki Hum hi popolari ħafna. Ta' min. ninnutaw li hemm bankijiet fejn wieħed seta' joqgħod bil- qiegħda u jitkellem ma' sħabu, filwaqt li l-art hi mxaqilba lejn in-nofs, fejn infatti naraw biċċa rħarna maħduma fit-tond, u b'toq- ba żgħira fin-nofs. Din kienet biex l-ilma jibqa' nieżel minn.ġo fiha. Id- disinn tal-kamra hu sabiħ immens. Biss minħabba l- kumplikazzjoni tiegħu wieħed jista' japprezzah aktar jekk ikun hu stess li sħun. Hi verament sfortuna di minn meta kienet skavata sa llum din il-kamra laħqet tilfet diversi partijiet minnha. Fuq. in-naħa l- oħra tagħha hemm imbagħad. il-/atri- nae. Din il-kamra hi ferm interessanti minħabba li naraw bank idur ma' tliet naħiet tagħha, u fuq dan l-istess bank hemm post għal disgħa min-nies. Jiġifieri, dan il-post kien pubbliku sew, għax ma jidhirx li kien hemm ħitan diviżorji li jifir- du lil dawk li jkunu qegħdin jinqdew minħabba l-bżon- nijiet naturali tagħhom. Jidher li l-post kien jit- naddaf billi tintrefa' l-istess parti fejn ipoġġu n-nies, apparti li kien hemm ukoll gandott mnejn l-ilma kien ikun għaddej il-ħin kollu. Dan il-kumpless ta' baniji- jiet Rumani hu verament wieħed ta' min iżuru, għax barra l-fatt. Hi bħalu m'għandniex, fl-istess ħin ir-rikkezza di hemm fix- xogħol ta' l-irħam u tal- mużajk hi xi ħaġa li trid taraha biex tapprezzaha sew, Fl-istess ħin bi żjara lil- dan. il-post inkunu qegħdin inkabbru l-istess tagħrif dwar ir-Rumani u nindunaw li dan il-poplu fil- gżejjer tagħna jidher li kien aktar: moħħu. fit-temp ħieles u rilassanti, milli fil- problemi ta' kuljum bħal ngħidu aħna politika, u manuvri fil-belt.