CLUBS INGLIŻI FL-ISLA QABEL IL-GWERRA Impressjoni artistika ta' l-Isla fi żmien l-Ingliżi. L-influwenza ta' l-Ingliżi fl-Isla, qabel il-gwerra kienet tassew tinħass. Darba sibt l-Isla deskritta bħala fa maritime, naval, citv' — belt marittima u navali, bir-raġun, meta minn dejjem bastimenti, kemm tal- qlugħ u kemm mekkanizzati, kienu jorbtu tant qrib l-art, ix-Xatt. U l-baħri nafu x'inhu - ifittex l-eqreb art. F'nofs is-seklu l-ieħor kien hawn bosta kummerċ bil-baħar, u kienu jidħlu bastimenti u vapuri ta' kull ġens. Għandna mera ċara, fl-Isla, kemm hemm konnesjonijiet ma' nies ta' pajjiżi oħra mill-kunjomijiet. L-ewwel ma nsemmu kunjomijiet Awstro-Jugoslavi, bħal Visanich, Robinich, Antoncic, u bosta oħrajn li jtemmu bl-ich, jew ic. Qalli darba wieħed mill-familja Perici, li dak il-kunjom propjament kien oriġinalment Pericic. Imbagħad hemm kunjomijiet Taljani: Mazzola, De Maria, Glavina, Costanzi, Gelfo, Tesoriere, Scolaro, Gerardi, Soldato, Benedetti, Lubrano, Capace, Bonanno, Calascione, Fiorini, Selvatico, u tant u tant oħrajn. i Iżda l-akbar influwenza kienet Ingliża, u tixba' ssemmi kunjomijiet Ingliżi fl-Isla: Iles, Smith, Doug- las, Restall, Clinch, Glendav, Earlv, Jeffries, Simpson u Sampson, Andrews, u għexieren ta' oħrajn, bħal ta' dak li qed jikteb. Darba qaluli, li l-kaptani Awstrijaċi, li ħallew kunjomhom hawnhekk kienu żżewġu Maltin u kienu, fil-maġġoranza tagħhom, joqogħdu fi Triq San Filippu, ix-xaqliba għal fuq is-Sur. Ix-Xatt kien mimli ħwienet bid-daqqa Ingliża: Black Cat, Destrovers Bar, Manchester Bar, li minn għalija kien l-aktar ħanut fond li kien hemm, Dun Cown, Eastnev Canteen ta' Gori Iles u oħrajn, li kont tibda mill-Bieb tat-Tarzna u tibqa' sejjer sat-tarf l-ieħor ta' Villa Davies. Iżda dawn kienu għan-nies tan-Navv. L-Ingliżi kienu ħasbu ukoll għall-impjegati Ingliżi li kien hemm fit-Tarzna Navali. U kif soltu jagħmlu l-Ingliżi kienu jżommu distinzjoni, ir-rank. (Għax anke fil-latrini tat-Tarzna kien hemm din id-distinzjoni: niftakar - u hawn ħafna jiftakru bħali li mal-ħitan tal-latrini għas- superjuri Ingliżi kont tara t-tabelli differenti: fuq bieb, Inspectors fuq ieħor Chargemen, u saħansitra ieħor Agreement Workers. Dawn kienu jkunu nies tas-sengħa, Ingliżi, li jiġu jaħdmu hawn bħala suppost (ikompli f'paġna 19) L-ISLA — Ħarġa Speċjali 17 esperti, imma spiss kienu aktar ikollhom bżonn min jgħallem lilhom. Iżda bosta minnhom kienu jispiċċaw b'chargemen). Il-clubs: kif tidħol mill-Mina ta' l-Isla, fuq ix-xellug, 'l isfel minn fejn kien hemm il-Bov Scouts, kien hemm id-Dockvard Junior Officers Club, id-DJ.O.C. kif kienet turi l-tabella kbira fuq il-bieb. Dan kien jieħu ħsiebu Johnnv Dougall, missier il-ħabib tagħna Senglean Anġlu Dougall, u kien għaċ- chargemen. Fi Strada Vittoria (kif konna nsibuha) eżatt quddiem fejn issa hemm il-Każin tal-Labour Partv ta' ħdejn il-Knisja, kien hemm ieħor, tal-Freemasons, u dan kien speċjali. Għaliex7 Kienu. jgħidulek l- anzjani li dan tal-Frammażuni, li bil-lejl jindilku (biex) u joħorġu jtiru fl-ajru. Ta' tfal, aħna u sejrin l-iskola u lura, meta naslu quddiem dan il-club konna ngħaddu niġru, li ma jmorrux jidilkuna u … nsibu ruħna ntiru, taraxl Eżatt quddiem l-Azzjoni Kattolika, kien hemm ieħor: dan kien tas-Senior Officers. Kienet dar kbira, sabiħa, bi tliet sulari, u kienet għall-foremen u senior foremen, kif kienu qaluli. Il-caretakers it-tnejn kienu minn Bormla, dejjem sejrin imħabbtin, inaddfu u dejjem xummiema. Aktar 'l fuq lejn San Filippu, fejn kienet titla' l-istatwa ta' Malta, kien hemm l-R.A.O.B., għalina ftal-Buflu', li kienu jieħdu ħsiebha familja Ingliża. Meta dan il-club kien għalaq, din id-dar kbira, saret laundrv, u kienet ġiet milquta b'mine fil-gwerra, u damet taqbad żmien twil. Club ieħor ta' l-R.A.O.B. kien hemm fix-Xatt, ħdejn it-Two Threes Bar, quddiem il-gabbana, dak iż-żmien ta' Leone Gambin. Ma nafx kif kien hemm żewġ clubs ta' l-R.A.O.B. fl-Isla, forsi xi ħadd jagħtini xi dawl. Jiena kont żgħir wisq dak iż-żmien biex nindaga sewwa. Kollha, skond kif kien jidher mill-membri deħlin u ħerġin, kienu jidhru attivi. Kienu jgħidu, dak iż-żmien, li fl-Isla, kien hemm clubs Ingliżi, daqs kemm kien hemm fil-Belt Valletta, u tas-Sliema. Jista' jkun, forsi l-Isla kienet tirbaħ minħabba l-viċinanza, li kien hemm kif għidna, mat-Tarzna. Niftakar sewwa, li l-club ta' qrib is-Sede, is-S.O.D.C. kien jorganizza 'Fancv Dress Ball, wieħed qrib il-Milied, u l-ieħor qrib il-Karnival. U aħna ta' tfal li konna, konna nieħdu gost naraw lill- maskerata (u nixxengu) deħlin 'għand Mabbli', kif konna nsibu t-teatru li dak iż-żmien kien Teatro Nazionale. Dak iż-żmien, il-kostumi tagħna tal-Karnival kienu xi qalziet tal-missier, xi kappell qadim l-istess, u tiġmida mal-wiċċ, b'xi tapp ta' l-imbid maħruq. U dawk l-Ingliżi deħlin, min liebes ta' Candlestick (kandilabru), min ta' Robin Hood, u min ta' Cinderalla, min Ali Baba, u kostumi elaborati bħal dawn. Kellhom il-bżar u kienu jroxxuh. Dak iż-żmient INĊIDENTALMENT… Meta kont ġuvnott, bis-saħħa ta' Johnnv Pavia, Alla jaħfirlu, li kien ftit akbar minni, ma kontx nitlef funzjoni tal-knisja, fi żmien il-festa tal-Bambina. U fl-Aħħar Salve, lejlet il-Festa (għalina ta' l-Isla, in- Nazzjonali) Johnnv kien igħidli, li dakinhar kienet tindaqq l-antifona 'ta' Mallia', mhux ta' Diacono. Li kienet sabiħa u melodjuża - talanqas għal widnejn xejn esperti tiegħi. U sibt li ismu kien Francesco, twieled l-Isla naturalmet, fl-1821, u miet fl-1877. Mallia ma kienx xi dilettant: kien aliev ta' Madiona, Burlon Spiteri u Sebastiani. Insibuh f'Napli, Band Master tal-Flotta Navali Ingliża, u kien maestro di Cappella tal-Bażilka ta' l-Isla. Hu kiteb xogħlijiet kbar mużikali: quddiesa solenni, innijiet, antifoni, marċi brijużi u funebri, sinfonija, insomma minn kollox, fis- 56 sena li għex fid-dinja. Dejjem kont b'kurżita dwar min kien l-awtur tas-sinfonija Pastorale li tisimgħuha żgur fil-jiem tal-Milied, għalija melodjuża, tvarja t-tempijiet il-ħin kollu. Darba staqsejt organista u kien qalli i l-awtur mhux magħruf, anonimu. Mużika bħal dik7 Iżda naf x'ġara. Tant ġiet ikkupjata, li intesa isem l-awtur darba u kull min jikkopja wara, jibqa' ma jniżżlux. L-awtur ta' dik is-Sinfonija kien Angelo Galea (1806-1890), Żebbuġi, li kien band master ta' bosta riġmenti Ingliżi. Galea kien idoqq l-istrumenti kollha. Ma nafx kemm kiteb mużika sagra u anke ballabli. Għamilt dan il-paragun: it-tnejn Maltin wieħed band master tan-Navv u l-ieħor ta' l-Armv. Wara kollox, Franz Lehar, il-famuż Lehar, li kiteb tant mużika kbira fl-operetti, mhux bħala surmast ta' banda militari Awstro-Ungarika beda Minn qalbi, kompajżani, Il-Festa t-Tajba. L-ISLA — Ħarġa Speċjali 19