L-ARKITETT FRANCESCO SAVERIO SCIORTINO U L-KNISJA TAN-NADUR L-GHAŻLA TAL-ISTIL RINAXXIMENTALI GĦALL-KOPPLA L-ISBAĦ U L-AĦJAR Jissemmew diversi raġunijiet għala l-arkitett Sciortino pprefera. l-istil Rinaxximentali meta kien qed jiddisinja l-parti l-ġdida tal-knisja Fi kliemu stess dan l-istil kien jagħmilha aktar faċli biex il-parti l-ġdida setgħet tingħaqad mal-parti l-qadima, li kienet sproporzjonata. Jgħid ukoll, u bir-ragun, li dan l-istil kien wieħed ġdid għal Malta u għalhekk seta' joħloq xi ħaġa aħjar u isbaħ minn dak li kien hawn fil-gżejjer tagħna. Din tal-Isbaħ u l-Aħjar mhix xi ħaġa ġdida fejn tidħol il-qima lejn is-sopranatural u lejn id-Divin. Infatti, t-tempji preistoriċi huma riżultat ta' dan. Dan il-mod ta' ħsieb u twemmin baqa' jigi mħaddan anke' meta' l-bniedem beda jadura lil Alla Ħaj. Huma bosta l-okkażżjonijiet fil-Kotba Mqaddsa fejn tissemma l-aqwa u l-aħjar qima lejn id-Divin. Tnejn minn dawn l-okkażżjonijiet huma l-offerti ta' Abel u Kajjin u l-offerta ta' Iżakk. Dan il-mod ta' ħsieb u twemmin kien il-bidu ta' epoka ġdida li fiha tfaċċaw l-aqwa artisti li ħallewlna monumenti kbar sew fl-arti, fl-iskultura u anke fl- arkitettura. Tant kien kbir u qawwi dan il-mod ta' ħsieb li dawn il-ġenji kienu jirrikorru għall-ispirazzjoni fil- Kotba Mqaddsa biex joħolqu l-Aħjar u l-Aqwa Dar lil Alla. L-istil Gotiku huwa xempju ta' dan. L-imgħallma rrikorrew għall-Ktieb tal-Profeti biex, skond id-deskrizzjonijiet tiegħu, setgħu joħolqu d-Dar lid-Divin mimlija dwal, Iwien u spiritwalità. Din ta' 'l-Isbaħ u l-aħjar' tiġi kkonfermata minn kliem l-arkitett Sciortino stess. Meta tqanqlet il- kritika dwar. l-istabilità strutturali tal-koppla, huwa talab jingħata l-opportunità biex joħloq koppla unika u inimitabbli. Aktar minn hekk, l-iskultur Pawlu Falzon, li kien wieħed mill-pratagonisti nkarigat mit-tinqix tal-knisja, kompla kkonferma dan. Kif lesta l-faċċata fis- sena 1914, fuq in-naħa ta' wara tal- istess faċċata fejn illum hemm is-salib tal-bażilika hu naqqax dawn il-preċiżi kelmiet ''Deo Optimo Maximo'. Fi ftit kliem u permezz tas-sengħa tiegħu tat-tinqix huwa ddedika, l-kapaċitajiet tiegħu u ta' sħabu kollha li ħadmu fuq dan il-maqdes, lill-Ħallieq li hu l-Akbar u l-Aqwa. Pero' jista' jkun li hemm raġunijiet oħra għala Sciortino: pprefera dan l-istil. Ta' min isemmi li, fis-seklu 17 u fis-seklu 18, dan l-istil kien ta żewġ suċċessi kbar li għadhom meqjusa ikoni sal-ġurnata tal-lum. Wieħed lil Sir Christopher Wren. Dan meta bena l-Katidral Anglikan ta' San Pawl ta' Londra fuq stil rinaxximentali, anke' minkejja li dan l-istil ma kienx jaqbel mar-rit liturġiku Anglikan. Suċċess ieħor importanti kien għal Thomas Ustick Walter meta. fil-kontinent Amerikan saret iż-żieda ta' koppla oħra rinaxximentali fuq dik eżistenti tal-Capitol ta' Washington. Il-ħiliet fl-iskultura, l-kompożizzjoni u l-proporzjon tal-Arkitett Sciortino ma jidhrux biss fil-mod ta' kif ikkompona l-koppla iżda dawn huma mferrxa mal- parti l-ġdida kollha tal-knisja. Jekk wieħed josserva l-lanterna, wieħed jinnota li l-kompożizzjoni tagħha hi oriġinali, bi proporzjon u linji perfetti bħall-koppla ta' taħtha. Normalment, il-lanterni kienu jkunu forma. ta' tempji żgħar (tholos). Infatti, jekk wieħed josserva l-lanterna tal-knisja tal-Qalb ta' Ġesu li hemm fil-viċinanżi wieħed isib li din hi replika tal-koppla ta' taħtha. Il-kompożizzjoni tal-lanterna li ħoloq Sciortino: tikkonsisti minn erba' twieqi ovali, u mhux tondi, b'lavur qawwi u emfasizzat fuq il-parti ta' fuq tagħhom tip ta' dak li kien jagħmel Michaelangelo. Minn fuq dawn it- twieqi jibdew tilgħin erba' werqiet tal-akantus li jaqbdu minn fuq il- lavur tat-twieqi u jitilgħu 'l fuq għal xejn għal xejn sakemm din il-lanterna tispiċċa fl-idjaq parti tagħha ta' madwar 380mm. Dan jiġi taħt il-ballun li hemm mwaħħal miegħu s-salib. Il-kapaċità u l-metikolazzjoni li ħadem biha Sciortino: tkompli toħroġ meta wieħed jinnota li, minħabba l-proporzjon, it-twieqi tal- lanterna għamilhom ovali biex minn isfel ma jidhrux imċafftrin. Aktar minn hekk, u hawnhekk toħroġ aktar il-kapaċita' fih ta' skultur, Sciortino għażel li jsaħħaħ il- parti ta' fuq tal-lanterna permezz ta' xaft tal-ħadid biex ikun jista joħroġ l-aħjar proporzjon possibbli. Rigward id-disinn tal-koppla jrid jingħad li Sciortino mar 'l hemm aktar milli marru ta' qablu biex joħloq xi ħaġa qawwija fid-dehra u inimitabbli. Insibu li kemm Michaelangelo Buonarroti, Donato Bramante, Christopher Wren u anke Thomas Ustic Walter għażlu koppla kumpass. Sciortino, biex jagħti dehra aktar żvelta lill-koppla, għażel dak li hu magħruf bħala l-'quinto acuto'. Dan il-ħażż b'żewġ raġġi u b'żewġ ċentri jagħtik riżultat ta' koppla kemm xejn ogħla b'dehra ta' waħda aktar arjuża. Infatti, jekk wieħed josserva sew, il- koppla tal-Vatikan, din tidher bħal waħda mtaqqla bil-piż taż-żmien. Fil-każ tal-koppla ta' barra tal-Capitol ta' Washington, din ukoll maħduma kumpass. IL-KOMPOŻIZZJONI TAL-FAĊĊATA Il-kapaċitajiet ta' Sciortino jkomplu joħorġu fil-mod ta' kif irnexxielu jegħleb il-problemi komuni mal- faċċati tal-knejjes. Normalment il- korsija tkun ogħla min-navi. Kawża t'hekk kienet tinħoloq il-problema kif wieħed ser jgħaqqad flimkien b'mod armonjuż il-bieb prinċipali mat- truf tan-navi u tal-korsija. Xi wħud ippruvaw iduru ma' dan l-intopp billi joħolqu forma ta' skroll li jnewwet id-differenza fil-livell bejn. l-għoli tal- korsija u dak tan-navi. Mezz ieħor kien li l-kampnari jinbnew fuq il- faċċata biex, flimkien mal-frontispizju jinħoloq speċi ta' ħajt li jgħatti u jew jaħbi warajh kemm lill-korsija u kemm lin-navi. Bosta knejjes f'pajjiżna għamlu użu minn dan il-metodu. Anke' Christopher Wren użah meta bena l-Katidral Anglikan ta' San Pawl ta' Londra. Pero', fil-każ tal-knisja tan-Nadur dan ma kienx daqshekk possibbli peress li l-kampnari ma kinux fuq. il-faċċata. Għalhekk, Sciortino uża l-kapaċitajiet tiegħu ta' arkitett-skultur biex ikun jista' jegħleb din il-problema. Infatti Sciortino mhux biss għamel użu minn diversi forom arkitettoniċi bħal koppletti, finjali, u dekorazzjonijiet oħra, iżda organizzahom f'livelli differenti. Aktar minn hekk, hu tarraġhom 'l ġewwa biex ilkoll flimkien joħolqu forma piramidali li mhux biss tkun armonjuża iżda tkompli tikkomplimenta. lill- koppla ta' warajha. Il-parti t'isfel tal-faċċata tikkonsisti fil- portiku fin-nofs, bit-tarf ta' nava kull naħa. Fuqhom hemm frontispizju b'lavur kemmxejn qawwi. Fuq dan il- livell u fuq kull nava, pero' irtirata iktar l ġewwa Sciortino poġġa koppletta ddekorata qxur, qxur; liema koppletta tispiċċa forma ta' lanterna b'finjal jew fjamma fuqha. Bejniet dawn iż-żewġ koppletti u fuq il-portiku hu poġġa l-istatwa tal-Fidi, Tama u l-Imħabba li naqqax huwa stess. Fuq il-parti ċentrali pero' iktar fil-għoli u rtirata iktar 'l ġewwa mill-imsemmija statwa, Sciortino poġġa troll biex joħloq aktar kuntrast bejn id-dawl u d-dell. Fuq kull naħa ta' dan it-troll hu-poġġa : żewġ pilastri bil-kapitelli tagħhom mtaqqlin bil- lavur emfasizzat. Dejjem aktar 'l fuq u aktar 'l ġewwa nsibu l-arloġġ imżejjen b'ħafna lavur, u l-istess, bejn żewġ pilastri b'lavur qawwi u emfasizzat — fil-kapitelli. Din il-kompożizzjoni kollha tilħaq il-quċċata tagħha f'forma ta' koppletta minquxa qxur qxur bħal dawk ta' taħtha. L-ISTRUTTURA TAL-KOPPLA Il-kapaċita' ta' Sciortino bħala skultur tidher mill-mod kif ikkompona l-faċċata tal-knisja, it-tambur, il- koppla u l-lanterna. mill-immudellar tal-istatwa tal-Fidi, Tama u Imħabba u bosta mudelli oħra fosthom tal-pulptu li kien ippropona u qatt ma sar. Pero', il-kapaċita' tiegħu bħala Arkitett u Inġinier mhix daqshekk viżibbli. Wieħed irid jidħol aktar fil-fond biex jifhem aħjar dwar il-kapaċita' ta' dan il-bniedem f'dawn iż-żewġ oqsma. Jekk wieħed josserva l-pjanti oriġinali tiegħu jsib diversi notamenti. Pero' l-aktar noti nteressanti u li jitfgħu dawl fuqu huma dawk ma' ġenb ċerti disinni fejn Sciortino stess jgħid li dan it-tip ta' disinni ma jistgħux jinħadmu fil-ġebla biss u għalhekk B kellhom jiġu applikati metodi u materjal ġodda. Wisq probabbli huwa kien qed jirreferi għall-konkos f rinfurzat. Affarijiet oħra nteressanti : u li juru kemm kien jaf x'qed jagħmel. Sciortino huma l-pilastri li jinsabu Dawn: il-pilastri: ma — għamilhomx biss għal skop ta' estetika u biex joħloq l-effett tad-dawl u d-dell, imma għamilhom ukoll biex jgħinu fl-irfid tal-koppla. Perċ, l-aktar ħaġa li tolqtok fihom dawn il-pilastri hi li fuq in-naħa ta' ġewwa huma vojti. Dan biex, filwaqt li jilħaq l-għanijiet kollha tiegħu b'dawn. il-pilastri, hu ma jżidx piż bla bżonn fuq il- kumplament tal-knisja. Dettallji oħra li juru l-kapaċitajiet ta' dan il-ġenju hu d-disinn tas-samrotti fil-parti ta' fuq tal-koppla; liema samrotti huma ddisinjati b'mod u manjiera li dawk ta' taħt ikunu jistgħu jżommu lis- samrotti ta' fuqhom milli jegħlbu 'l ġewwa. L-abilta' ta' Sciortino tkompli toħroġ fil-mod ta' kif ħadem l-istruttura tal-koppla sabiex din mhux. biss ma tiġġarrafx iżda lanqas iġġarrab l-iċken ħsarat. Infatti hu kien l-ewwel f'Malta li ħoloq u bena din it-tip ta' koppla. Wara, imbagħad. diversi arkitetti u nġiniera Maltin imxew fuq il-passi tiegħu minkejja li qabel kienu kkritikawh bil-bosta. Sciortino ħaseb mhux biss biex joħloq disinn armonjuż u li jpaxxi l-għajn, iżda ħaseb ukoll kif dan id-disinn seta' jiġi attwat. Fi ftit kliem huwa ħaseb fl- irbit meħtieġ fejn l-aktar kien hemm bżonn. Dan l-irbit jikkonsisti fi tliet ċintorini tal-konkos rinfurzat u huma Mqassma wieħed taħt. it-tambur, l-ieħor bejn it-tambur u l-koppla. U l-aħħar wieħed, li hu ta' daqs żgħir, jinsab taħt il-lanterna. Minn kif jidher fil-pjanti, l-irbit bżonnjuż poġġihom fl- aktar postijiet meħtieġa. Huma bosta l-koppli li nbnew matul iż-żminijiet, pero' dawk li għal xi raġuni jew oħra ma ħadux ħsieb li jagħmlulhom l-irbit meħtieġ dawn għadhom ibatu l-konsegwenzi sal-lum, jekk ma ġġarfux. Il-forzi l-aktar komuni li wieħed isib fil-koppli huma ta' tliet tipi. Għandek il-forza vertikali kaġun tal-piż tal- ġebel u materjal ieħor. Hemm il- forzi orizzontali li huma kkawżati l-aktar mill-piż vertikali u anke mill- forza tar-riħ. Minbarra dawn il-forzi hemm forza oħra mportantissima, dik laterali. Din il-forza laterali hi riżultat tal-forza orizzontali u taħdem kartabun magħha. Wiehed jista' josserva l-effett ta' din il-forza laterali meta motorcvele jew bicvcle ikunu qed jinstaqu. Meta dawn l-ingenji jkunu mixjin 'l quddiem, dawn jinħolqilhom il-bilanċ permezz ta' din il-forza laterali (mill-genb) kawża tal- forza fid-direzzjoni 'l quddiem. Pero', meta dawn l-ingenji jkunu weqfin, il-forza 'l quddiem ma tkunx teżisti u allura lanqas ikun hemm forza laterali biex iżżomm il-bilanċ. Matul il-milja taż-żmien giet stabilita formula li biha wieħed seta' jikkwantifika l-forza laterali marbuta ma' ċrieki u oggetti tondi li hi magħrufa aħjar bħala 'Hoop Stress'. Sciortino kien konxju ta' din il-forza tant li kull fejn kellu ċirku, kbir jew żgħir, fit-tambur, fil-koppla u jew fil- lanterna, dan ħa ħsieb biex għamel ċintorin tal-konkos rinfurzat biex irazzan din it-tip ta' forza. Qabel ma nagħlaq, u kif qed nitkellmu dwar l-irbit fil-koppla, tqum mistoqija dwar iċ-ċintorin ta' taħt it-tambur. Dan eżatt eżatt, x'inhu x-xogħol tiegħui Dan qiegħed hemm biex ma jħallix it-tambur jinfetaħ jew biex jerfa' l-koppla kif hemm imsemmi. f'xi dokumenti7 Id-disinni ta' Sciortino jindikaw li dan aktar għandu skop biex jorbot milli: biex jerfa'. L-ewwelnett għaliex hu aktar wiesa milli għoli. Barra minn hekk, dan la għandu ħadid ta' rinforz fuq in-naħa ta' fuq tiegħu u lanqas għandu ċintorini (stirrups) li huma parti ndispensabbli fit-travi li l-iskop tagħhom hu li jerfgħu. Tal-aħħar. in-numru ta' xogħlijiet li għamel Francesco Saverio Sciortino fejn tidħol l-arkitettura huma ftit. Pero' dawn kienu biżżejjed biex juru l-kapaċitajiet kbar tiegħu. Hija ħasra li mal-fortuna li kellu meta sab lill- Arċipriet Camilleri u fdalu f'idejh il- bini tal-knisja tan-Nadur, huwa kellu l-isfortuna li ma sabx aktar art fertili fejn seta' jurina aħjar il-kapaċitajiet kollha tiegħu bħalma sabu artisti oħra.