31 X'Hemm moħbi fi 'L-Jien' u Lilhinn Minnu' ta' Dun Karm' U jiena rajt, Mulej, b'kemm għajb jittabba' Il-Għerf tal-Bniedem, jekk ma jkunx imwieżen Mill-Kelma tajba li taf tgħid l-Imħabba, Dun Kanm—Ħajr u Talb. Il-ġmiel u l-għana tal-poeżija ta' Foscolo ħajruh, l-imħabba lejn Artu u Lsienha ħeġġuh wix-xewqa li jibni tifkira dejjiema lil M. A. Vassalli li, kienu x'kienu ħtijietu, ''kien ħabb lil Malta b'qalbu kollha ' (i) ġagħlitu jidħol għal biċċa xogħol mhix tqila bil-ftit. Dun Karm, il-poeta tagħna, beda jaqleb għall- Malti ''l-Sepoleri' ta' Ugo Foscolo. Waqt din il-ħidma il- poeta Malti kien jitgħaxxaq u jitpaxxa bil-ġmiel tas-sengħa, bil-versi jiġru ħfief jew jitnikkru biex ifissru 'l ħsieb, b'ritmu liema bħalu, bi kliem magħżul u mqiegħed f'imkienu, bit-tifkiriet ta' nies il-Qedem. u t'issa li Ħabirku biex igħinu 'l Arthom, bit- tagħlim fejjiedi li l-poeta Taljan jislet mill-Oqbra. Iżda bħala poeta Kattolku u Qassis tal-Knisja ta' Kristu ma setax joq- għod għall-filosofija pagana ta' Foscolo li ma jisletx għajr tagħ- lima waħda minn dawn l-oqbra tal-kbar: Għial; Ħwejjeġ kbar lis-sider qawwi jħeġġu l-oqbra tal-qawwijin, o Pindemonte, u jagħmlu sbejħa, f'ħarset min iżurhom u mbierka l-art illi tħaddanhom.' Il-Foscolo ma jmurx 'l hemm mill-qabar u fil-waqt li juri x'jis- tgħu jiswew dawn l-oqbra sbieħ għall-ħajjin, ma jgħidilniex k ko ta' Novembru, 1940 'Għażiż Karmenu Sant, Jiena qrajt mill-aħjar li stajt ix-xogħol-tiegħek fuq GL-Jien eċċ.' tiegħi. Jidhirli li inti dħalt ġmielek fil-ħsibijiet tiegħi u nafħseb illi din il-biċċa xogħol tkun ta' fejda għal dawk kollha li jħobbu l-poeżija Maltija, l-aktar għal dawk li jridu jitħejjew għal xi eżami, (Il) Dun Karm: ''L-Oqbra'' p. 10. x'jiswew għall-mejtin infushom jonkella x'sar minn dawn in- nies kbar. - UGħaliex minnu, o Pindemonte, illi t-Tama, l-aħħar dija li tmut, taħrab ukoll mill-oqbra…' Minn dawn għandna nieħdu li f'ruħ Dun Karm kien hemm taqbida bejn il-ferti li, kien q'ed jieħu bis-sengħa win-niket illi filosofija nieqsa mill-faraġ tar-reliġjon sħiħa tista' ġġib fuq ruħi il-bniedem. Minn din. it-taqtigħa twieldet ''L-Jien' u lilhinn minnu', F'dan il-poema nsibu miġbura taħt is-satra ta' versi sbieti u sengħa tal-kelma l-istorja mqallba ta' Ħsieb il-Bniedem : jurina l-poeta kemm tħabat il-bniedem, u għadu jitħabat għalxejn, biex bid-dehen tiegħu biss ifassal filosofija ta' ħajja hienja u jeqred il-biża' tal-mewt minn ġo qalbu, u jifhem il-misterji kbar tal-Ħolqien. f'dan il-poema Dun Karm itina din il-għamla ta' filosofija fit-Tagħlim tal-Knisja Kattolka li tiġbor fiha t- tajjeb kollu ta' kull għamla ta' filosofija u ta' reliġjon oħra. Kif xbihet ix-xemx tinġabar ġo daqsxejn ta' fiġieġa, hekk, il-poeta jintebaħ illi ġrajjiet Ħsieb il-Bniedem hi miġbura f'ċokon ġrajjietu. Għalhekk iġibilna quddiem għajnejna x'ġarrab hu fi tisiebu u: minnhom jislet it-tagħlim metitieġ. jiftakar fi tfu- litu u f'żogħżitu meta qatt ma ħabbat rasu fuq il-ħwejjeġ mos- tura ta' ħajjitna għax dejjem qagħad fuq it-tagħlim sempliċi ta' ommu li għalmitu illi 'l fuq mill-bniedem hemm Alla li jħobb pjmexxi 'l kulħadd. Dan iż-żagħżugħ qatt ma ħaqarha i ħsiebu 'għax ommi kienet safja u delrnha qawwi u jien fiabbejtha kif iħobb poeta. ' Issa ż-żagħżugħ sar raġel u tilef 'l ommu u magħha kel- mitha kollha faraġ. Ħsiebu ddellel bit-thewdin li jiġi mill-firda dejjiema ta' żewġt iqlub marbuta bil-qawwa ta' l-Imħabba. il-mewt turik il-ħajja minn ħafna naħat u tnebbħiek b'ħafna misterji li mhux la kemm tifhimhom. Minn dak in-nhar tilef it-tweżin li kien hemm bejn dehnu u qalbu, Il-moħifi li jaħseb u jqis illi kollox għandu l-bidu u t-tmiem tiegħu jrid jifhem u jaħkem kollox. Fil-waqt li l-qalb, li f'Im- ħabbitha u f'xewqatha hi bla tarf, iżżomm illi hemm xi Ħaġa, jew xi Ħadd, akbar u ogħla mill-moħħ li ma tifhimhiex malajr, jekk qatt tista' tifhimha. Fl-aħħar dawn it-tnejn iddaqqsu u twieżnu bejniethom u l-poeta sab ruħu Ħieles biex jagħżel waħda minn żewġ triqat li dehru quddiemu : i GKif wieħed li fil-mixi, jasal f'naħa li t-triq tinferaq f'żewġ fergħat u l-ebda wiri ma jgħidlu liema t-tajba, jieqaf tt b'għajnejh u b'widnejh xewqan jistaqsi jekk ewwilla fil-bogħ'd tidherx xi xbiha ta' Dar-il-Hena u jekk idoqqx xi leħen ħabib li jgħidlu: ''Din it-trejqa tiegħek', — hekk jiena wqaft ħusbien fuq dik ix-xewka fejn tinferaq ti tnejn it- triq tal-Ħajja, it-triq tal-JIEN u t-triq ta' LILHINN MINNU. Waqt li kien f'dan il-ħal dehret quddiemu xbihet ommu. Ftakar fl-Imgħoddi u fl-Imħabba ta' bejniethom u ntebaħ li għalkemm mifrud minnha hu kien għadu jħobbha u jħoss li hi għadha tħobbu, Għalkemm siekta fid-dlam ta' qabar ċkejken' Minn hawn intebafi li jekk l-Imħabba li ġejja mill-qalb tmur 'l hemm mill-qabar u ma tmutx ma jistax ikun li m'hemmx xi Ħaġa, jew xi Ħadd, li timraħ fuq il-Ħolqien u li tisboq iż-Żmien u l-Wisa': 'għax, jekk min sawwar din il-qalb, u fiha. kebbes xewqat akbar miż-Żmien u l-Wisa', jiċħdilha t-temma, jiċħad lilu n-nifsu, u mhux ħabib tas-Sewwa' Is-sliem reġa' f'daru: u ħass ruħu li q'ed jifhem kollox : Jekk trid ġo ħsiebek is-sliema u l-hena ġewwa qalbek, TEMMEN f' 'Credo ut infelligam' igħidilna S. Wistin. Ta' mgħallem li hu l-poeta l-ewwel ma jġibilna quddiemna hi x-xbiha tal-bniedem ta' daż-żmien, li ma jafx fejn jaqbad jagħti rasu, Dan il-bniedem jidhirlu li jista' u jrid b'dehnu biss jifhem in-nisġa ta' l-għaġeb tal-Ħolqien u jfassal għamla ta' filosofija tal-ħajja li thennih f'din ħajtu ''mafruba f'qasir żmien u ssaħiħjanlu r-reżħa tal-qabar. Tgħarbel il-ħolqien u tfasslu ħafna filosofijiet b'dan il-għan, iżda qatt ma qablu bejn- iethom: sistema thedded, tħott u ġġarraf dak li l-oħra fasslet, ħejjiet u bniet. Quddiem dan it-tqallib fi Ħsieb il- Bniedem Herr Spengler kiteb: ''M'kemmx verità dejjiema. Kull tagħ- lim hu t-tifsira ta' żmienu, u m'hemmx żewġ żmenijiet li jaqblu b'fehmet tagħlimhom' (1). Mhux ta' b'xejn illi tħawdu l-imħuħ ta' ħafna, mqar għorrief. Barra dan dawn il-filosofijiet dejjem ħallew xi baħħ u għalhekk insibu li kull min ħaddan xi waħda minnhom qatt ma sata' jgħid ''issa ma jonqosni xejn.'' L-ebda sistema ma tfisser tajjeb x'inhi l-mewt: jekk hix xi bidla għall-aħjar jew għall-agħar jonkella jekk wara l- mewt jispiċċax kollox. Għalhekk il-bniedem wara dawn l-eluf ta' snin tà' ġrajjiet il-Ħsieb għadu jistaqsi mnikket; UGħajjew għajnejja tħares bla ma tara, u qalbi nfniet. Min sa jagħtini l-hena tad-dawl sabiħ: Min sa: jurini t-trejqa li twassalni xi mkien fejn hemm il-milja tax-xewqa kbira li taħfili 'l ħajti 7 Sfalu fix-xejn it-tħiabrik u t-tafibit biex jifhem il-ħolqien u l-għa- liex tiegħu. Ħaseb u ma ħalliex ġebla f'imkienha biex jara x'tostor. Ħares lejn il-ħlejjaq ta' l-art li quddiemhom in-nies bikrija kienet tinżel għar-rkobbtejha u lejn il-kwiekeb wix- xmux mixħuta fil-wisa' bl-eluf mnejn, kif fissru x'uħud mill- għorrief Griegi, ġejjin l-erwieħ tal-bnedmin. Kollu ta' xejn. Il-bniedem tnikket u ma sabx faraġ u baqa' jixxengel minn hemm għal hawn bla heda. B'daqshekk imma l-ħolqien ma bidelx ir-ritmu tiegħu: l-agħsafar baqgħu jgħannu u l-baħar iħaxwex, donnu jrid ifakkar lil din il-ħliqa li trid taf illi hemm verità waħda li ma titbiddel qatt u li hu jinħtieġlu jsib biex jithenna. Xempju ta'- bniedem illi qatt ma sata' jsib filosofija tajba Tagħlima walida biss kellu l-ħila jislet mill- oqbra tal-kbar: imħabba u ħidma f'ġieħ Art Twelidna. Il-baħfi l-ieħor, iġifieri x'sar minn dawk il-mejta nfushom ma jgħidx għax donnu jibża' mill-mewt u l-anqas biss irid jagħti l-inqas fijieFta' dak li ġġib magħha. Hawn il-Foscolo jitbiegħed qatigħ mill-im- għalma tiegħu l-Griegi wir-Rumani illi qatt ma stmerrew li jħaqqu u jħambqu fuq il-mewt u x'jiġri wara, għalkemm kollu minnu li ma qablux bejniethom. Imma x'jiswa li Foscolo jgħid li l-mejta jibqgħu Ħajja fil-ġieħ li tagħtihom Arthom jekk hu in-nifsu jgħid li hi ħolma biex tfarraġna : , 'Iżda qabel il-waqt. għaliex il-bniedem lilu n-nifsu jmur jiċħad dik il-ħolma li twaqqfu, wara l-mewt fil-bieb ta' Ditef' Daqsxejn tal-ħsieb u l-inqas ħijiel ta' ġrajjiet id-dinja juruna illi mhux minn dejjem kien hekk. Barra l-fdalijiet li ħalla wrajh il-bniedem bikri, għad għandna quddiem għajnejna l- ħajja, id-drawwiet wid-Din tar-razez ta' l-Affrika u bnadijiet oħra li aktarx għadhom igħixu bħal ta' qbilhom, biex juruna il-filosofija sempliċi u sabiħa, għalkemm nieqsa, li kellu fil- bidu l-bniedem biex ifisser. kollox. Kienu jaħisbu min b'mod u minn b'ieħor li hemm Setgħa li tmexxi kollox. Kienu jaraw din is-Setgħa fix-xemx ta' bin-nhar u fil-Qamar lejli, 'fil-warda mfewħia u fit-tgelgil tax-xmara, fil-lellux u fil-balluta u fihom infushom u 'l dawn kienu jqimu. Hekk qassis ta' Dakota qal: l-għamliet li naraw m'huma xejn ħlief it-turija. ta' setgħa divina. Għaliex kull ħaġa għandha ruħ u din ir-rufi hija Wakan (setgħa divina) li tiġi minn Wakan, akbar mill- bniedem, bħalma l-bniedem hu ogħla mill-bhima'' (1). U l- Maori jqisu l-ħolqien xbiha ta' l-allat. Minn dawn is-setgħat huma kienu jibżgħu; imma lilhom kienu jitolbu għajnuna, kif igħidilna missjunarju Franċiż fil-Kanada, ''fil-masġar, fil-kaċċa, fuq l-ibħra, huma jitolbuh 'għinhom' (1) Filosofija xi ftit tajba kellu l-bniedem bikri, u kienet tfarrġu kif jgħid il-poeta: €Meta żugħżiti kienet għadha miegħi u minn ħarsti, minn kelmti 1 minn mixjiti kienet taqbeż is-saħħa, oh x'nida ħelwa ta' ferħ, ta' sliema kont ixxerred fuqi, iżda kien fiha xi ħaġa nieqsa u xi fiaġa żejda, billi kien fiha l-qima lill-ħlejjaq u mhux lil-Ala ħaj. Mexa l-bniedem iit-tagħ- lim; xejjen darba għal dejjem il-ħażin li kien fiha; tkabbar bih in-nifsu; ried iqiegħed ruħu fuq il-ħolqien kollu u deherlu li għandu jifhmu. Deherlu li b'dehnu u b'għerfu jista' jofroq l-istar kollu li jaħbbilu dik jew din il-biċċa tal-Ħolqien. Minn hawn bdiet is-sensiela ta' filosofijiet li aktar għajjew l-imħuħ milli serħuhom, billi l-ebda wafida ma qablet ma' l-oħra, u bdew jaraw ħolma ż-żmenijiet l-imgħoddija u sejħul- UŻmenijiet Imdiehba''. 'Mhix ħolma ewwilla dik it-Tjieba Ħanina li għallmitni ommi fl-iskola ta' ħoġorha, meta tfajjel daħikani ma kontx naf ħaġa otira ħlief inħares f'għajnejha u fit-tbissima ta' fommha u kienu dawk il-ġenna waħda ta' ħsiebi u qalbi7 Dan li ġieb it-tagħlim materjali mingħajr it-tagħlim spi- ritwali. B'danakollu is-sentiment reliġjaż ma nqatilx, iżda nħonoq. Miżrugħ fil- fond. wisq u għeruqu huma magħġuna ħaġa waħda mal-bniedem : €Iżda lil ommi ma ħqarthiex fi ħsiebi, għax ommi kienet safja u deh'nha qawwi u jien ħabbejtha kif iħobb. poeta. ' Hekk naraw li għalkemm ir-riforma Protestanti wir-Rivoluzjoni Franċiża qerdu l-għaqda li kienet issaltan fl-Ewropa taftt il- ġewnaħ ħanin tal-Knisja Kattolka, ma qerdux il-ġibda li l-ġnus kellhom għal Tagħlim il-Knisja. Meta kienet waslet biex tin- qered darba għal dejjem iċ-ċiviltà ta' l-Ewropa, għorrief bħal Burke u Chateaubriand stqarrew illi l-Kristjaneżmu biss jista' jeħles il-bqija taċ-Ċiviltà, sew sew kif qed naraw issa fi żmienna. Imqar tivoluzjonarji nfishom mietu bil-kelma 'Alla' fuq fomm- hom. Bħal dawn. ir-rivoluzjonarji Franċiżi ġralu Foscolo li ried jibni reliġjon imsejsa fuq 'ħolma' : Ah iwal minn di' is-sikta qaddisa, leħen tas-smewwiet jitkellem: u kien jgħajjex għall-Persi, f'Maratona fejn lir-Rġiel tagħha ħatret oqbra Ateni, il-ħila griega u magħha l-qilla. ' It-Tama u l-Imħabba huma bħal żewġ xtejliet dgħajfa li je- ħtieġu ħamrija tajba, sħana kemmxejn u rdoss mill-irwiefen, Għaldaqshekk intilfet it-Tama, u magħha l-Imħabba mid-dinja, Ġejna wiċċ-imb-wiċċ mal-misterji ta' ħajjitna, fil-waqt li 'ċċali- ħadna mis-sħana tar-reliġjon, kienet x'kienet, li fl-imgħoddi tatna xi ħajta dawl fuqhom. Il-firda dejjiema ta' żewġt iqlub, iġifieri l-mewt, turik il- ħajja minn Ħafna bnadi. Il-bidu mnejn7 It-temma fejn7 x'ifissru it-Tajjeb u l-Ħażin l-insiġ ta' ħajja maħruba f'qasir żmien 7 7' Aktar ma ridna ninsew 'il-mewt aktar resqet lejna w aħna Ħa- risna bl-ikreh lejha. Għorrief qodma Ħasbu u fasslu ħafna tifsiriet biex ihennuna. Min qal ħaġa u min qal oħra. Platun qalilna li ruħ il-bniedem hekk jew hekk wara l-mewt tmur tgħammar fil-kwiekeb mnejn ġiet; hekk ukoll qalilna Ċiċerun, imma tbiegħed minn l-ieħor billi qalli jinħtieġ li l-bniedem qabel xejn jaqdi dmiru lejn Artu. Oħrajn bħal. Epikurju u Lukrezju qalu li wara l-mewt ma jiġri xejn imma jispiċċa kollox qisu qatt ma kien, B'dana kollu kullimkien lemħu il-mewt: fil-waqa' u l-irdim tal-weraq isfar u fiż-żjajjar liċ-ċi- miteri, għelm tar-rabta bejn il-ħajjin u l-mejtin, li wkoll. ta-għalkemm mhux fil-lewn sewwa tagħha. U ntebħu illi flimkien mal-mewt hemm minsuġa l-Ħajja : UMinn ġo ħarruba tasal il-għanja ta' bufula. Mgħaġġeb indawwar ħarsti u nara lill-għasfura ċkejkna tittajjar minn għasluġ għallieħor, Mil fuq ruħha, lventa, u fuq kull fergħa tgħanni. 'Fil-għera tal-ħarifa, taħt is-sema U iswed bi sħab li jibki, din il-għanja ta' ferħ xi trid7: Meta ġo qalbi jagħli UR id-dmugħ u jaqbeż minn għajnejja u. l-ebda ħ finiena ma twieġeb għat-tnehida tiegħi ilu x'inhu li jgħaxxaq u bil-ferħ ixabba' lil din il-ħlejqa li ma tafx dinja oħra ħlief lill-ħarruba u xiber art madwara'$ ' Imħabba dan it-thewdin insibu li l-bnedmin bdew iħarsu lejn il-ħolqien bħala alla u bdew jiktbu Natura w Univers b'ittra kbira. Hekk kienu Wordsworth, Rosseau, Robespierre u oħrajn. i : Din il-firda ma kellhiex tibqa' għal dejjem. It-tiġrib li minnu għadda l-bniedem għandu ħafna x'jgħallem. L-imġarrab għal mistoqsija : 'Egħref mill-bniedem dan l-għasfur li jgħanni fuq il-ħerba tal-mewt bla biża' tagħha $ wiġeb bi kliem għoli u sabiħ: URbira bosta u mkabbra l-mistoqsija. Taħseb inti li tista' tgħarrex fil-ħolqien u tifhem in-nisġa tiegħu 7: Meta qatt il-baħar seta jinġabar f'qoxra ta' ġellewża, jew ġo ħafna ta' id tidħol id-dinja 7 Inti tal-bieraħ. Meta id l-Imgħallem ħażżet fil-wisa t-triq lix-xmux u 'l-kwiekeb u xeħttithom. bl-eluf jiġru, bejniethom imwieżna u marbutin b'rabta ta' mħabba, min kien xhud ta' għemilu 7 Iżernaq għada u int ma tkunx, eluf ta' ħajjin oħra miegħek jintemmu, iżda l-egħjun tal-Ħajja ma jinxfu qatt, u tibqa' sejra n-nisġa ta' ħajja u mewt, ta' ferħ, ta' lfiq u niket. Għidli, ma tħossx ġo qalbek u ġo ruħek xewqa li tisboq kull ma jroddu l-ħlejjaq, żewqa ta' hena ta' bla tarf li jibqa' wieqaf bla żmien u ħaj bla temma 7… Il-bniedem imġarrab biss jista' jtenni dan il-kliem. Nafu kemm tħabat il-bniedem biex iwieġeb din il-mistoqsija tal-biża', imma meħtieġa. Nafu wkoll li l-Bniedem ġie fid-dinja wara li sar kollox, kif tgħidilna l-Bibbja mwettqa minn Gfierf il-Qedem. Minn hekk għandna naraw illi jinħtieġ xi ħaġa jew xi ħadd biex igħarrafna bil-ġrajja ta' qabel il-miġja tal-bniedem. Ħaġa ofira li qiegħda kulljum taħt għajnejna hi illi biex tgħaddi mill- ħażin għiat-tajjeb irid ikun hemm xi taqlib li fl-għajnejn jidher li sa jġib il-fisara. Minn hawn il-gwerer, il-ġlied u ħafna ftietaq ofira. Mela għaliex il-mewt mhix taqliba għall-afijar 7 Għaliex it-taħibit tal-ħajja ''maħruba f'qasir żmien'' m'għandux ikun ukoll għall-aħjar Il-moħħ tal-bniedem ma jridx jisma' għax jidhirlu li hawnhekk m'għandux ibati u li jifhem kollox, għalhekk il- moħħ tal-poeta bħal ta' fiafna offrajn, iqum u Teannnnn bħal fuqani iqum fuq qaddu u: jiġbor l-għodda kollha biex iħares il-jedd li ġieħ mis-sura ta' min jifhem u jrid.' lfoss ruħu mifluġ tafit it-toqol tar-rota tal-ħajja, imma ma jerħix: 4 Mela ma tiswa xejn', jokrob, 'il-fehma li titħaddet ġo ruħi: dawl bla dija bħal ta' musbieħ il-lejl; jidher fid-dlam :bla ma jsebbaħ ma' dwaru u dlonk jintefa malli jixgħel dawl ieħor. Daħk u frugħha kull ma jistenna l-bniedem. Mela ħabbat, ja qalb, ħabbat u egħjal Kull taħbita tgerrem dqiqa minn Ħajtek: meta l-ħeġġa tan-nervi li jħaddmuk, tad-demm li jsaħħinek tintemm' u inti tiskot, forsi nkunu nafu x'hemm molibi'' Forsi jgħid il-moħħ kburi għax jidhirlu li m'għandux jemmen bla ma jifhem u jibqa' bla faraġ. Jekk moħiħ il-bniedem ma jistax isib faraġ, il-qalb, li hi l-Imħabba, tista' tfarrġu wix-xewqat tagħha għandhom iħeġġu id-dehen tal-Bniedem biex jissokta jgħarbel il-ħolqien u ma jiddejjaqx jekk hemm xi ħaġa mostura. Jerġa' l-poeta jisma' leħen moħbi, Ubħal id ta' omm għaddiet ratba fuq rasi u smajt kliem sieber ta' twissija ħelwa.' Din l-omm nisttiajjilha l-Knisja Kattolka li b'tagħlimha fejjied traqqad it-taqtigħ il-qalb tal-bniedem, turih imkienu fl-Univers, u tqawwilu qalbu biex jaħdem kemm għar-ruħ u kemm għall- Tu maħji ġisem, fil-waqt li tqegħidlu quddiemu l-Kristu msallab b'idejh miftuħa mhejji biex jilqa' l-umanità marida: ''Kullħadd imsallab, għaliex Kristu. msallab PAMKII III IEEE III VERDE DK ITEM ME DEMEMItttitrtazanznzzizin żda mhux għalhekk għandu l-bniedem jitlef għaqlu u jħures ikreh lejn is-sema s €Għarib il-bniedem fuq din l-art imtarrfa : daru band'oħra, fejn la tgerrem susa anqas kamla ma tiekol; fejn il-Għala u l-Kif ta' kull ma hu u kull ma' jiġri jidher bla star fid-dawl li hu minn dejjem. Iżjed la tistaqsix. Jekk trid ġo ħsiebek is-sliema u l-hena ġewwa qalbek, EMMEN. ' Jemmen ikollu l-bniedem biex jithenna… Inkella taħbit għal xejn għaliex ma jistax ikun illi jkun jaf x'hemm fil-għorfa ta' fuq jekk ma jmurx fiha. Il-ħolqien hu mtarraġ: l-ewwel il-ma- terja, mbagħad il-bniedem għaqda tal-materja ma' l-ispirtu u fl-aħħar l-ispirtu li hu fuq il-materja, U biex igħaddi mit-tarġa tan-nofs għat-tarġa ta' fuqha jinħtieġ illi jmut. Il-mewt hija l-mogħdija, iġifieri, jinħtieġ li l-ispirtu jeħles mil-materja li hi il-ġisem. Dan hu tagħlim il-Knisja Kattolika. Bil-kelma EMMEN il-Knisja ma tifhemx ibla' kollox. Il-Knisja trid li t-twemmin ikun imsieħeb mir-raġuni. Xejn m'hemm biex wieħed jistagħġeb għax kull bniedem li jaħseb għandu jara li hemm xi Ħadd ogħla minnu li Ħalqu flimkien ma' dan kollu li hawn madwarna, u mhux la kemm tifhmu. Emmen u tara kif kollox jiġi f'im- kienu u xejn m'hu għal xejn b'xejn, ''jien bkejt lil-werqa u xejn ma ħsibt fis-siġra ' jgħid Dun Karm. Il-poeta bil-moħħ maglħi- luq u qasir tiegħu deherlu li dik il-werqa mietet għal xejn. X'hemm isbafi, minn din il-hena msejsa fuq il-fehma u d-dehen u l-imħabba tal-bniedem, meta l-imsejken Foscolo jridna nit- hennew u noqgħodu b'sabarna, quddiem tnisterju bħal dan, bil-'ħolma li twaqqafna fil-bieb ta' Dite'7 1 F'waqtha waslitlu din it-twiddiba bħalma San Pawl wassal it-tagħlim ta' Kristu f'ħinu lill-għorrief ta' Ruma u ta' Ateni. Il-poeta, mela, nistħajlu xi wieħed barra mill-Knisja qed igħarbel Tagħlimha: għarrex f'dan il-kliem hieni, waqt li jħares lejn il- ħlejjaq kollha u ntebaħ kemm hu sabiħi u għani. Quddiem dan il-kobor bla tarf Ħass iċ-ċkunija tiegħu : 'Ħassejtni ċkejken, (għad li l-JIEN ġo ħsiebi kien għadu jbaqbaq u jgħid kliem imqareb) ħassejtni ċkejken bħal ma jħossu tfajjel mitluf minn ommu, u demgħa ċkejkna niżlet siekta tiżżerżaq ma' ħaddejja.' Ftakar f'ħajtu l-imgħoddija bl-egħmejjel u l-ħidmiet kollha tiegħu li jintemmu qasir. Iżda jekk 4, kollox ħuġġieġa ta' ward li jiftaħ. maż-żerniq filgħodu, ilellex f'nofs in-nhar u jbaxxi rasu biex imut filgħaxija' l-Imħabba ma tmutx. Għada Ħajja l-Imħabba li kien hemm bejnu u bejn ommu U, jien: ħabbejtha lil din ix-xwejħa fl-hena ta' tfuliti, fil-milja tar-rġulija u għadni nħobbha bil-qawwa kollha li tagħtini qalbi, għalkemm: siekta fid-dlam ta' qabar ċkejken. Le, l-Imħabba ma tmutx,' Dan li ma tmutx l-Imħabba ssokta wettaq dak kollu li qallu dak il-''Leħen mofibi.' 'għax, jekk min sawwar din il-qalb, u fiha kebbes xewqat akbar miż-Żmien u l-Wisa', jiċħdilha t-temma, jiċħad lilu n-nifsu, u mhux jiabib tas-sewwa. u ħaddan it-tagħlim ta' dak il-'Leħen moħbi'' u thenna: spiċċa t-taqtigħ il-qalb u fuqha ġiet is-Sliema, Issa l-poeta fehem kollox u twarrab iċ-ċpar minn għajnejh: jifhem għaliex hawn il-mewt u l-ħajja flimkien. Kollox qed jara f'lewnu u jintebaħ li kollox fih it-tajjeb tiegħu, ukoll dak li l-moħħ magli- luq iqis bħala deni. Intebaħ illi tagħlim imsejjes fuq kelmiet il-bniedem hu bħal dar mibnija fuq ir-ramel għaliex fidejn dak li stqarr Herr Spengler għandna bil-jedd kollu nqegħedu għaj- dut Kristu: ''Is-sema u l-art igħaddu, iżda l-kelmiet tiegħi ma jgħaddux'. Kliem kollu kemm hu mwettaq mill-istorja mqall- ba tal-bniedem. It-tagħlim tal-Knisja ta' Kristu kien li raqqad it-taqtigħi il- qalb tal-poeta tagħna, u dan it-tagħlim irid ikun għall-bniedem biex ihennih. Fil-Knisja biss jista' l-bniedem iżomm id-dinjità tiegħu. Kif igħidilna Joseph Serre, il-Knisja hi r-reliġjon wafi- 7 danija li fiha ssib it-tajjeb kollhu ta' kull reliġjon ofira. Biex wiefied iħalli r-reliġjon tiegħu biex isir Kattolku ma jfissirx li sa jwarrab twemminu imma li sa jżid miegħu. Fiha nilmħu dik ir-reliġjon, hekk meħtieġa għal żmenijietna, li flok tifred l-ispirtu mill-materja, tgħaqqadhom flimkien. ''Il-Kattoliċiżmu biss hija r-reliġjon għal żmenijietna, li jeħtieġu reliġjon illi tfieġġeġ il-ħidma u tiġġustifika il-progress materjali u soċjali illi sar fl-aħħar mitejn sena' (1). di Tagħilim ta' fejda bħal dan Dun Karm, il-Poeta Malti, għaraf jiġbor ġo dan il-poema kbir fil-ħsieb u għani fis-sengħa. Dak li ma taniex il-Foscolo tahulna il-poeta Malti. Iqawwi twem- minu jkollu minn jaqra dawn il-versi bid-dehen, jew isir jem- men jekk ma jkunx. Barra dan Dun Karm jiġbor ukoll f'dan il-poema l-qofol tal-poeżija kollha li kiteb f'ħajtu u li għadha tiġri ma' demmu, Ġabar Dun Karm fil-poeżija tiegħu dak kollu li hu tajjeb fil-ħajja u fix-xejra Maltija u bena monument lil Qalb Malta u 'l-Dinha, li la setgħa ta' żmien w anqas ta' bniedem ma tista' teqred— aċre perennius, .K. SANT (Student tal-Letteratura) 28—X —40 , Għodwa w Gwerra ' Ix-xemx qed tfiġġ sabiħa, w tiksi l-ħdura l-għoljiet wir-raba'. L-għajn issib tithenna. Iżda jien le, ma nitgħaxxaqx b'dil-ġenna ta' tiżjin u ta' Ilwien L'għandha n-natura; u l-iżraq tat-tbexbix jinfexx fil-ħmura, u d-deh'b li jiġi wara, mbagħ'd id-dija safja ta' siegħa nhar ma jikxfux fija minn ġo l-egħrien tal-ħisebijiet matmura ġdida ta' ħolm: għaliex il-qalb xebgħana mis-sabili fil-ħolqien twarrab mimlija bl-uġigħ, u tħabbat mat-taħbit tad-dinja; għax mill-ħaxix u mis-sħabiet bajdana, u min-nida, qawsalla ma' kull rimja, il-ħarsa tmur fuq baħar kbir ta' dmija. M. Mizzi F'qatra nida rajt tiftaħ il-għodwa; kienet mera tax-xemx u tal-kħula, kien hemm l-abjad, u l-aħdar u l-alimar, imbagħ'd deheb u fidda maħlula. Ħarist dwari, rajt tpetpet u tilma Fuq kull warda miftuħa qatr'ilma. M. Mizzi (Student tal-Letteratura.)