IL-KTIEB TA' RUT Kotba sbieti hawn bil-bosta fid-dinja, u kull pajjiż u kull żmien għandu xi kittieba tiegħu li isimhom aktarx ma jintesa qatt. Il-letteratura griega u l-letteratura rumana fihom poe. żija u proża li jgħaxxquk; il-letteraturi ta' żmenijiet qrib lejna għandhom ukoll il-ġmiel, il-benna, il-lewn u s-saħħa tagħhom : xi pajjiżi orjentali nbagħad għandhom. il-ward letterarju tagħhom ifulħi bħas-sagħtar u l-plejju, u ħelu bħal dafika tar-rebbieglia. Iżda l-ktieb ta' l-isbaħ poeżija u ta' l-ofila għidud tibqa' dejjem il-Bibbja, il-ktieb t'Alla, għaliex miktub taħt in-nebħi tiegħu minn idejn il-profeti, is-salmisti, l-appostli u l-Evan- ġelisti. Il-poeżija kbira, qawwija, gliolja tal-profeta Isaijah ma jlaħħaq magħha ħadd: il-għanja tas-salmi xi drabi tall- raq bħal sejf tan-nar, xi drabi friska bħal nixxiegħa ta' ilma ġieri; daqqiet ħarxa bħal-leħen ta' taqliba, daqqiet lielwa u safja bħal żiffa qalb il-ward, dik il-għanja ma għandha xejn. x'jixbaħha fid-dinja; u t-tjieba, iż-żina, u s-sempliċità tal-parabbli tal-Vanġeli u ta' xi rakkonti fit-Testment. il- Qadim huma ħwejjeġ li jisierqulek fisiebek u qalbek. Wieħed minn dawn ir-rakkonti hu l-Ktieb ta' Rut, li afina għall-ħlewwa u l-ġmiel tiegħu sejrin inġibu f'dan il- Għadd ta' ''Il-Malti' kif inhu maqlub fi Isienna mill-Prof, Dun P.P. Savdon, raġel magħruf biż-żejjed fostna u fost ħafna Orjentalisti ta' barra bħala kittieb għaref fil-kotba ta' l-Iskrittura, f'xi ilsna orjentali u l-aktar fil-għerf tan-nisel, fis-sura u fil-ħajja tal-Lsien Malti, Nogħemi f'art il-Mowabin. 1 Għa fi żmien il-ħakma tal- imħallfin li kien hemm il-għaks fil-pajjiż, u mar ra- ġel minn Betlehem ta' Guda jgħammar għarib fl-inħawi ta' Mowab, hu u martu u ż- 2 żewġ uliedu. lsem ir-raġel Elimelek, isem martu Nogfie- mi, u isem iż-żewġ uliedu Maħlon u Keljon, Efratin minn Betlehem ta' Ġuda. Ġew mela fl-inħawi ta' Mo- 3 wabu qagħdu hemm. U miet Blimelek, żewġ Nogħiemi, u baqgħet hi u ż-żewġ uliedha. 4 U adu għalihom nisa Mo- wabin, isem il-walida Għorfa, u isem l-oħra Rut, u għamm- ru hemm daqs għiaxar snin. 5 U mietu huma t-tnejn ukoll, Mafilon u Keljon, u baqgħiet il-mara wara wliedha t-tnejn u wara żewġha. Terġa' imur Betlehem. 6: Inbagħad qamet hi u ken- nietha u telqet mill-inħawi ta' Mowab, għax kienet sem- għet fl-inħawi ta' Mowab li ħaseb il-Mulej f'niesu u tà- hom il-ħobż. Ħarġet mela 7 mill-imkien li kienet fih, u kennietha t-tnejn magħha, u telqu fit-triq biex jerġgħu lejn art Guda. U qalet No- $ għemi liż-żewġ kennietha : Morru, erġgħu kull walida lejn dar ommha. Jagħmel il- Mulej magħkom tjubija, bħal- ma għamiltu intom mal-mej- tin u miegħi. Jatikom il-Mu- 9 lej li ssibu mistrieħ kull wafida f'dar żewġha. Besit- hom u bkew b'leħien għali. U 10 qalulha: Le, imma miegħek nerġgħu lejn niesek. Qaletli Nogħiemi: Morru bniet tiegħi; għaliex tridu tiġu miegħi Għad għandi jien ewwilla wlied f'ġufi li jistgħu jkunu rġiel tagħkom' Erġgħu lura, 12 bniet tiegħi, morru, għax jien xjeħt biex nerġa' niżżewweġ. Jekk ingħid: Għad għandi xi tàma, u niżżewweġ il-lejla u jkolli t-tfal, sa tistennewhom 13 intom sakemm jikbru7 sa toqogħdu intom minnħabba fihom imċaħħdin li ma tiż- żewwġux' Te, ja bniet tiegħi, għax għommti kbira għali- Inħawi ta' Mowab, fir-raba' ta' Mowab, lejn il-lvant tal-Baħar il-Mielaħ. Il-liġi ma kenitx trid iż-żwieġ tal-Ihud mal-Kangħanin, Dt. l-Mowabin ma kenux Kangħani qgħu l-lhud fil-qima tal-allat, imma kienu barranin li setgħu jwaq- Iż-żweġijiet ta' wlied Nogħemi u la fiżiena għal kollox u anqas tajjbin għal kollox. Mal-mejjtin, ma' wliedi l-mejjtin. emi riedet tgħid : ġhomlkom, Kieku għad baqili t-tfal kont inżewwi- ħalma titlob il-liġi, Dt. 25, 5-10, imma jien ma għandix tfal u la kbar u anqas żgħar; u ankas jista' jkolli għax xiħa. kom, għax ħarġet għalijja id Mil-Mulej. U refgħu leħinhom u reġgħu bkew. Bieset Għor- fa lil ħmietha, imma Rut baqgfħiet imqabbda magħha. Inbagħad qalet (Nogħemi lil Rut): Ara, reġgħet lura silftek lejn niesha u lejn alla tagħha: erġa' inti wkoll għal l6 wara silftek. Wieġbet Rut: La tleħħx għalijja biex in- ħallik u biex nerġa' lura bogħod minnek, għax fejn tmur int, immur jien, fejn tgħammar int, ingħammar jien;niesek niesi, alla tiegħek 1ajla tiegħi. Fejn tmut int, immut jien u hemm nindifen. Hekk jagħmilli l-Mulej u iżjed minn bekk, jekk mhux 18 il-mewt tifridni minnek. Me- ta ràt li hi fehmitha qawwija biex tmur magħha, ma kell- mithiex iżjed. U kif waslu Betlehem, qamet għa- għa l-belt kollha minnħabba fihom, u qalu (n-nisa): Din 20 Nogħemi7 Qaltilhom: La ssejjħulix Nogħiemi, sejjħuli Mara, għax imlieni bl-imrar 21 Alla li jista' kollox. jien mort u fiergħa reġġagħni Għaliex issejjħuli Nogħemi, la l-Mulej għakki- sni u Min jista' kollox ħaqar- 22nif U giet Nogħemi u Rut il- Nogħiemi tfisser tilewwa tiegħi. Fil-bidu, fix-xahar ta' April. Mowabija, kennitha, magħha, li reġgħet lura mill-inħawi ta' Mowab. Waslu Betlehem fil-bidu ta' ħsad ix-xgħir. Rut tlaqqat is-sbul tir-raba' ta' Bogħoż. JNOSHEMI kellha qarib minn naħa ta' żewġha, raġel għani ħafna, mill-familja ta' Elimelek, jismu Bogħoż. U qalet Rut, il-Mowabijja, lil Nogtiemi: Ħa mmur fir-raba' biex inlaqqat is-sbul wara min insib ħniena f'għajnejh. Marret u ġiet tlaqqat fir-raba' wara l-ħassada. 1) ħasel messha għalqa ta' Boglioż, li kien jiġi minn Elimelek. Xliin ġie Boglioż minn Bet- lehem qal lill-ħassàda: Il- Mulej magħkoml U weġbuh: Ibierkek il-Mulejt U qal Bogħoż lill-qaddej tiegħu, li kien fuq il-ħassada: Ta' min hi din it-tifla Wieġeb il- qaddej, li kien fuq il-ħassada, u jal: Tifla Mowabija, dikli ġiet ma' Nogħemi mill-inħa- wi ta' Mowab. Hi qalet: 'Ħa nlaqqat u niġma' bejn l-għa- mar wara l-ħassada.' U ġiet u baqgħet mis-sebħ sa dal- ħin, anqas ma strieħet ftit. U qal Bogfioż lil Rut: Qiegħda, tisma' binti7 La tmurx tlaq- qat f'għalqa oħra u l-anqas la, Inlaqqat is-sbul, is-sbul li jaqa' fl-art waqt il-ħsad ma kienux jiġ- bruħ, imma jħalluh lill-foqra; ara Lev. ta' Għarab ilaqqtu wara l-ħassada. Imqar illum tara qtajja Il-Mulej magħkom Ibierkek il-Muleji xi ġmiel ta' tislim l twarrab minn hawn, imma ibqa mqabbda wara l-ħaddie- 9: ma tiegħi. Għajnejk fl-għalqa li huma jafisdu, u imxi wa- rajhom; ara wissejt lill-ħad- diema biex ma jmissukx. U meta jkun bik il-għatx, mur ħdejn il-ġarar u ixrob milli 10 jimlew il-ħaddiema. U xteli- tet għal wiċċha u mielet sal- art u qaltlu: Kif sibt jien finiena f'għajnejk biex taħ- seb fija, jien barranijja 7 il Wieġeb Bogħoż u qallha : Ħabbruli iwa kull ma għa- milt lil ħmietek wara mewt żewġek, u li ħallejt 'l missie- rek u 'lommok u art tweli- dek u ġejt għand nies li ma Iżkontx tafhom qabel. Tħallas il-Mulej għamilek, u jkun ħlasek sħiħ. minn għand il- Mulej, Alla ta' Israċl, li inti ġejt tistkenn taħt ġwenħajh. 13 (Qaltlu: Jalla nsib ħniena miegħek, ja sidi, għax int farraġtni u tkellimt għal qalb il-qaddejja tiegħek, għal- kemm jien miniex bħal wall- da mill-qaddejja tiegħek. Qallha Bogħoż waqt l-ikel: Ersaq l'hawn u kul mill-ħobż u bill il-ftiet tiegħek fil-ħall. U qagħdet ma' ġenb il-ħas- sàda u għamlilha gods qamħ ingaljat; kielet u xebgħiet u kien baqgħelha. Inbagħad15 qamet biex tlaqqat, u wissa Bogħioż lill-ħaddiema tiegħu u qallhom: Imqar bejn il- għamar tista' tlaqqat u la tregħxuhiex. U jiallu wkoll16 jaqgħu xi sbul mill-qatet u itilqulhom; hi tlaqqathom u la tgħajjtux magħha. Damet tlaqqat fil-għalqa sa 17 filgħaxija, inbagħad daqqet dak li laqqtet; kien madwar efa xgħir. Refgħietu u daħilet 18 il-belt, u ràt ħmietha dak li laqqtet. Ħarġet inbagħad (Rut) u titha dak li kien baqgħelha wara li xebgħiet. U qaltilha ħmietha: Fejn19 laqqatt il-lum, u ma' min ħdimt Ikun imbierek min ħaseb fik. U għarrfet lil ħmietha ma' min ħadmet u qalet: Isem ir-raġel li ħdimt miegħu l-lum Bogħoż. Qalet 20 Nogħemi lil kennitha: Im- bierek hu mill-Mulej li ma neħħiex tjubitu minn mal- ħajjin u mal-mejjtin. Qaltil- ha wkoll Nogħemi: Qarib tagħna hu r-raġel; hu minn 9. ferob milli jimlew, ixrob minn dak (aktarx ilma bil-ħall) li l-ħad- diema jimlew mill-ġarar jew bramel b'xi tazza jew bieqja. Qamfi ingaljat, għadhom sal-I lum il-bdiewa ta' dawk l-inħawi jieklu waqt ix-xogħol il-qamfi ingaljat mal-ħobż jew flok il-ħobż. Daqqet, ħabbtet is-sbul b'għuda biex toħroġ il-ħbub tax-xgħir mis- Efa, madwar tomnejn. Jedd il-fidwa, meta raġel miżżewweġ imut bla wlied, l-armla terġa' tiżżewweġ lil ħu l-mejjet, u l-ewwel tifel li jitwieled ikun qisu bin ir-raġel il-mejjet; ara Ġen. Hu l-mejjet għandu l-jedd u d- dmir jifdi isem il-mejjet, u bil-Ibudi jgħidulu goċi. Nogħemi kienet qisha bla wlied, għax li kellha mietu bla nisel, mela qarib żewġha kellu jeħodha b'martu. iżda Nogħiemi kienet xiħa biex ikollha t-tfal, għalhekk flokha daħlet Rut, mart binha. U l-ewwel tifel ta' Rut ikun skond il-liġi bin Nogħemi u Elimelek. dawk li għandhom jedd il- 21 fidwa tagħna. U qalet Rut lil ħmietha: U qalli wkoll : tibqa wara l-ħaddiema tiegħi sakemm itemmu l-ħsad tie- 22 għi kollu.' U qalet Nogħiemi lil Rut, kennitha: Aħjar bin- ti li inti tmur mal-ħaddiema tiegħu, biex ma jaħqrukx 28 f'għalqa oħra. U baqgħiet hi mqabbda wara l-ħaddiema ta' Bogħoż tlaqqat sa ma ntemm lisad ix-xgħir u ħisad il-qamħ; inbagħad qagħdet ma' ħmietha. Nogħemi taħseb għaż-żwieġ ta' Rut. 8 Qarmina Nogħemi, ħmie- tha: Binti, ma għandix jien infittixlek mistrieħ biex 2 tkun hienja' Issa Bogħoż mhux minn qrabatna, li int kont mal-ħaddiema tiegħu 7 Ara hu jderri l-andar tax- 8 xgħir il-lejla. Għalhekk in- ħasel, indilek u itfa' manta- rek fuqek, u inżel l-andar; la tħallihx jagħarfek sa ma 4 jtemm jiekol u jixrob. U meta jimtedd, kun af l-im- kien fejn jimtedd; inbagħad muru ikxef in-naħa ta' riġ- lejh u mtedd; hu nbaghad igħarrfek x'għandek tagħ- mel. U qaltilha (Rut): Kull ma tgħidli, nagħmlu. Bogħoż irid jiżżewweġ ma' Rut. Niżlet mela l-andar u għamlet kull ma wissietha ħmietha. Kiel Bogħoż u xo- 7 rob u qalbu filiet u mar jor- qod fit-tarf tal-għarma. In- bagħad ġiet hi qajl qajlau u kixfet in-naħa ta' riġlejh u mteddet. Mela f'nofs il-lejl ħass tkexkixa u ħàres ma' dwaru u jara mara mimduda ħidejn riġlejh. U qallha: Min int7 Qaltlu: Jien Rut, qad- dejja tiegħek; ifrex dejl man- tarek fuq il-qaddejja tiegħek, għax għandek jedd il-fidwa int. Qallha: Imbierka int10 mill-Mulej, binti; aħjar din tjubitek tal-aħħar minn tal- ewwel, li ma mortx wara ż- żgħażagħ, u la foqra u la għonja. U issa, binti, la tib-11 żàx: kull ma tgħidli, nagħ- millek, għax jafu n-nies kol- lha ta' belti li mara sewwa int. U issa tabilħaqq li jieniż għandi jedd il-fidwa, imma hemm ieħor eqreb minni li Jaħsbu x'uħud li ma għamletx sewwa Nogħemi tibgħat 'l Rut timtedd ħdejn raġel bil-lejl. Ofirajn igħidu li Nogħemi kienet taf x'raġel hu Bogħoż u x'mara hi Rut, u għalhekk ma kellhiex mniex tibża. Nogħe- mi ma qaletx lil Rut biex tikxef riġlejn ir-raġel u tidħol taħt l-għata miegħu, iżda riedet biss li tikxiflu kemm kemm riġlejh biex iħoss ir-reżħa tal- lejl u jistenbaħ. Tkexkixa, riġlejh kestiu u stenbaħ. Ifrex, itfa' fuqi l-għajnuna tiegħek; u ħudni b'martek jew idħol għalija biex jeħodni b'martu minn għandu jedd aktar minnek. L-Għarab ukoll, jew biċċa minnhom, għadhom jitfgħu l-mantar fuq il-mara biex ifissru li sa jeħduha b'marthom. Rut mhux biss telqet 'l niesha imma riedet ukoll tqajjem in-nisel ta' Elimelek, u għalhekk għażlet 'l Bogħoż, għalkemm xi ftit imdaħħal fiż-żmien. u ma marretx wara ż-żgħażagħ. 13 għandu jedd il-fidwa. Ibqa' hawn dal-lejl, u filgħodu, jekk irid jieħdok hu, tajjeb, jieħdok; jekk ma jridx jieħ- dok, nieħdok jien; ħajj il- Mulej Orqod sa filgħodu. 14 Raqdet mela ħdejn riġlejh sa filgħodu u qamet qabel ma kien jista' jagħraf wieħed lil ieħor. U qal: Li ma jkun jaf ħadd li ġiet dil-mara l-andar. 15 Inbagħad qallha: Ġib man- tarek ta' fuqek u żommu sħiħ. Żammitu u kejjlilha sitt tikjiliet xgħir; għabbie- homlha fugha u datilet il- belt. Waslet għand limietha u qaltilha: X'minnek, binti2 U għarrfitha b'kull ma għamlil- 17ha r-raġel. U qaltilha: Dawn is-sitt tikjiliet xgħir tàhomli għax qalli: 'ma tmurx idek 18 f'idek għand fmietek.' U qaltilha (Nogħemi): Oqgħod binti sakemm tkun taf kif taqa' l-biċċa, għax ma jeh- diex ir-raġel sa ma jtemm il- biċċa l-lum. Ftehim fuq iż-żwieġ ta' Rut. 4 Tarasn Bogħoż bieb il-ħelt u qagħad hemm bil-qiegħ- da. U hemm hu għiaddej il- qarib li kien semma Bogħioż. Qallu: Ersaq u oqgħod, flien. U resaq u qagħad bil-qiegħ 2 da. Imbagħad ħà (Bogħioż) għaxart irġiel mix-xjuħ tal- belt u qallhom: Oqogħdu hawn bil-qiegħda. U qagħdu. Inbagħad qal lill-qarib: Il- għalqa ta' ħuna, Elimelek, sa tbiegħha Nogħemi, li reġ- għet ġiet mill-inħawi ta' Mo- wab. U jien ħisibt biex in- għarrfek u ngħidlek: 'Ixtri- ha int quddiem ir-rġiel li qegħdin hawn u quddiem ix- xjuħ ta' niesi.' Jekk int trid tixtriha, ixtriha, u jekk ma tridx tixtriha, għidli biex in- kun naf, għax ħliefek ħadd ma għandu l-jedd, u jien warajk. Wieġbu: Nixtriha. U callu Bogħoż: Meta int tixtri l-għalqa minn id No- għemi, int tieħu wkoll 'l Rut, il-Mowabijja, mart il-mejjet, hiex tqajjem isem il-mejjet fuq wirtu. Wieġbu qaribu : Ma nistàx neħodha, li ma nagħmelx ħsara lil wirti. Ħu int għalik jeddi, għax jien ma pistàx neħodha. Din kienet dàri d-drawwa f'Israċl fix-xiri u fil-bdil biex kollox ikun igħodd: jaqla' wieħied il-qorq tiegħu u jatih lil sieħbu; din kienet ix- xhieda f'Israċi. U qal il-qa- rib lil Bogħoż: Ħu int għalik jeddi. U qalagħ il-qorq tie- għu. Qal inbagħiad Bogħoż lix-xjuħ u lin-nies kollha : Sitt tikjiliet, kemm kienet tasa' kull tikjila ma nafux, għax mhemmx fil-lhudi; imma naħsbu li tàha kemm tiflaħ terfa'. Meta tinbiegħ għalqa, l-eqreb wieħed li jiġi mill-bejjiegħ għandu l-jedd jixtriha hu; Lev. Ma nagħmelx ħsara, għax il-wirt ikollu jinqasam ukoll bejn l-ulied li jkollu minn Rut. Mela din id-drawwa ma għandhiex x'taqsam mad-drawwa msemmija 25. 9. fi żwieġ l-armla ma' ħatinha. Xhud intom il-lum li xtrajt jien kull ma kellu BElimelek u kull ma kellu Keljon u 10Maħilon minn id Nogħemi. U 'l-Rut ukoll, il-Mowabijja, mart Maħlon, jien neħodha b'marti, biex inżomm wieqaf isem il-mejjet fuq wirtu, u ma jitħassarx isem il-mejjet minn qalb ħutu u minn qalb nies beldu. Xhud intom il- lllum. U wieġbu n-nies kollha li kienu bieb il-belt: Xhud aħna; u x-xjuħ qalu: Jagħ- milha l-Mulej il-mara li ġiet f'darek bħal Raħel u bħal Lija li bnew huma t-tnejn dar Israċl; ikseb il-ġid f'E- frata, ikollok isem f'Betle- l2hem. Tkun darek bħal dar Fares, li wilditu Tamar lil Ġuda, min-nisel li jatik il- Mulej minn din it-tifla. Rut tiżżewweġ u jkollha iben. 15: Ħà mela Bogħoż'l Rut u żżewwiġha u resaq lejha, u tàha l-Mulej li titqàl, u wil- det iben. U qalu n-nisa lil14 Nogħiemi: Imbierek il-Mulej li ma ħalliekx il-lum nieqsa minn feddej, biex jissemma ismu f'Israċl. Hu jfarraġlek 15 qalbek u jweżinlek xejbek, għax kennitek, li tħobbok, wilditu, u li hi aħjar għalik minn seba' wlied. U ħadet16 Nogħemi t-tarbija u qegħdi- tha fi ħdanha u kienet hi trabbiha. U qalulha l-ġirien: 17 Tweldilha iben lil Nogħemil u semmietu Għobed; hu mis- sier Isaj, missier David. Dan hu nisel Fares: Fares 18 wiled 'l Hesron; Ħesron wiled 19 'l Ram; Ram wiled 'l Għam- minadab; Għamminadab wi-20 led 'l Naħasson; Naħasson wiled 'l Salmon; Salmon wi-21 led 'l Bogħoż; Bogħoż wiled 'l Għobed; Għobed wiled '122 Isaj; Isaj wiled 'l David. Li bnew dar Israċi; bena dar tfisser ukoll kellu wlied, għamel familja, Raħel u Lija kienu n-nisa ta' għalhekk huma bnew dar Israċi. akobb, minnhom ġejj in-nisel tal-israċlin, Feddej, it-tarbija li twieldet lil Rut tifdi minn-nisi isem Elimelek. Ismu, isem Elimelek, żewġ Nogħemi. Hadet Nogħiemi, skond il-liġi t-tarbija kienet bin Nogħemi u Elimelek. Mela s-sultan David, li minnu tnissel Ġ. Kristu, imnissel minn Rut, il-Mowabijja. In-nisel ta' David mhux biss minn Bogħoż u Rut, imma minn Fares,bin Ġuda.