Mixja mal-istorja — il-Mostin fis-seklu dsatax Il-Prof George Cassar Għalkemm il-ġrajja storika tal-poplu Mosti tmur lura eluf ta' snin sa mill-ibgħat żminijiet tal-preżenza tal- bniedem ġewwa Malta, f'dan l-artiklu se nkunu qed nitkellmu biss dwar il-Mosta u l-Mostin bejn l-1800 u l-1899, jiġifieri s-seklu dsatax. . Kien Settembru 1800, u Malta ħelset mill-ħakma Franċiża imma spiċċat taħt dik Ingliża. Dan il-perjodu ġdid fl-istorja tal-Maltin u tal-Mostin ġab miegħu tibdil fil-mod ta' ħajja tal-poplu; għalkemm mhux kollox imbidel mill-ewwel. Ir-riħ tal-bidla mhux dejjem ikun riefnu, kultant jonfoħ bil-mod imma b'konsistenza. L-Ingliżi ġabu magħhom ideat ġodda, ħsibijiet ġodda u nħolqu neċessitajiet ġodda. Għalkemm il- Mostin komplew jgħixu l-ħajja tagħhom bħas-soltu, madankollu, xi ħaġa bdiet tinbidel ukoll. Il-Mosta esperjenzat, bħall-bqija ta' Malta, 'il- kontinwità fil-bidla. Il-ħakkiema Ingliżi ħasbu biex f'kull belt u raħal jappuntaw amministratur jew kmand li tawh l-isem ta' logutenent, u dan ħa post l-uffiċjali ta' żmien l-Ordni, li kienu jissejħu sindku u ġurat. Ir-raħal tal-Mosta baqa' relattivament kwiet u n-nies kienu moħħhom fix-xogħol agrikolu. Il-komunità kienet għaddejja minn żmien diffiċli ta' faqar u miżerja soċjali. Għalkemm il-faqar minħabba n-nuqqas ta' xogħol kien jeżisti f'Malta kollha, donnu l-Mostin kienu magħfusin aktar. Fil-fatt fil-lista tat-tallaba nsibu li l-Mostin kienu minn ta' fuq nett. Tant kien żmien diffiċli għal ħafna, li bħala konsegwenza fil-Mosta kienu mietu erbgħa min-nies bil-ġuħ. Aktar mas-seklu beda joqrob lejn tmiemu aktar dehret il- bidla fir-raħal. Bdew jiżdiedu n-nies li ma kinux marbuta mal-għelieqi u l-agrikultura. Skont iċ-ċensiment tal- 1871, per eżempju, dehru wkoll erba' studenti li kienu qed jattendu l-Università ta' Malta jew il-Liċeo fil-Belt Valletta. Fl-iskola primarja tal-gvern fir-raħal kien hemm 141 student imma ma kienx hemm skejjel privati. id-29 Edizzjoni Il-mitħna l-ġdida li nbniet madwar nofs is-seklu XIX Intant, l-iskola tal-gvern fil-Mosta kienet fetħet fl-1840 f'dar privata b'kera mħallsa mill-Gvern. Hekk il-Mostin ingħataw għall-ewwel darba l-opportunità li jattendu l-iskola fir-raħal tagħhom stess. Aktar 'il quddiem inbniet skola primarja ġdida fi Triq Grognet fejn għadha sal-lum. Il-Mostin għarfu s-siwi tal-edukazzjoni u l-attendenza tagħhom bdiet tiżdied maż-żmien u hekk setgħu jtejbu l-prospetti tagħhom għall-futur. Il-Mostin tas-seklu dsatax jingħad li ma kinux nies tant qliel u b'mod ġenerali dan kien minnu. Madankollu ma rridux nifhmu li kienu jħallu kollox għaddej. Il-Mosti ma kienx dejjem dak il-ġwejjed li jgħix il-ħajja kwieta tal-kampanja. Meta kien jiġi mnigges jew iħoss li kien qed ikun sfidat, kien jirreaġixxi bħal ħaddieħor. Dan il- lat deber, ngħidu aħna, waqt meeting politiku li kien sar f'Diċembru 1895. Kellimhom fost oħrajn Sigismondo Savona li kien għadu kif ġie elett fl-elezzjoni ġenerali ta' Awwissu. F'dak it-22 ta' Diċembru barra Savona indirizza lill-Mostin Mons. Ignazio. Il-meeting kien sar wara li spiċċat funzjoni fil-knisja parrokkjali u kif ħarġu madwar 300 ruħ minn ġor- Rotunda l-politiċi bdew jitkellmu. Sakemm wasal Savona jidher li l-interess tal-Mostin kien naqas sew għax kien baqa' biss xi tmenin ruħ u ma tantx kienu qed jagħtu każ tal-kelliem. Madankollu, fl-aħħar tal- meeting inqala' xi ftit tal-ġlied. Persuna saq iż-żiemel bil-karrettun fil-pjazza, u waqt li kien qed jgħajjat lil ħuh, il-Mostin ħasbu li qed jinsulentahom. Għalhekk dawn bdew jgħajtu kliem ta' diżapprovazzjoni, ġrew wara dan l-imsejken raġel u tawh xebgħal Veru li dawn probabbilment kienu xi ftit irjus sħan, imma jibqa' l-fatt li dawn ukoll kienu parti mill-komunità. Dan l-inċident wera kif meta l-Mostin kien jitlgħalhom kien ikun tajjeb li toqogħdilhom attent. Prova oħra ta' dan kien il-każ li nqala' f'Marzu tal-1896. Kien episodju marbut mas-sitwazzjoni li kienet qed tinħema f'Malta minħabba l-kwistjoni taż-żwiġijiet imħallta. F'Malta din il-problema kienet ilha tkarkar għaxar snin u ħolqot sens ta' ansjetà kbira fost il-poplu. Il-Gvern Ingliż kien aċċetta li żwiġijiet li kienu saru bejn persuni ta' reliġjonijiet differenti jkunu validi f'Malta, għalkemm mhux skont id-deċiżżjonijiet li l-Knisja Kattolika kienet ħadet fil-Konċilju ta' Trentu. Il-Maltin u s-sens qawwi ta' reliġjożità tagħhom ma setgħux jaċċettaw l-attitudni tal-Gvern Kolonjali, u fejn m'hemmx tolleranza hemm l-inkwiet. Kien il-Ħadd, 22 ta' Marzu 1896, meta xi suldati Ingliżi marru bħas-soltu biex jagħmlu s-sinjali militari minn fuq il-kampnari tal-Knejjes ta' Malta għal finijiet ta' difiża. F'dan il-Ħadd partikulari l-Arċipriet tal-Mosta, Dott. Dun Giovanni Sarreo, u dak taż-Żejtun, Dott. Dun Anton Psaila, ma tawx il-permess tagħhom biex is- suldati jitilgħu fuq il-bejt tal-knejjes rispettivi. Fil-Mosta, kif tfaċċaw is- suldati, il-Mostin inġabru fil-pjazza u nfexxew jagħjtu u jilmentaw li l-knisja tagħhom ma kinitx torri u ma riedu bl-ebda mod iħallu s-suldati jitilgħu fil-kampnar. Anzi, heddew lil Dun Anġ Camilleri — li kien vigarju kurat dik il-ħabta — li kien se jiġri d-demm jekk bħala kurat u kustodju tal-knisja, hu kien se jagħti permess lis-suldati biex jitilgħu. Kienet ferm diffiċli għall-Arċipriet tal-Mosta li joħodha kontra l-folla għax kien jaf kif kienu jaħsbuha l-Mostin, u , x'kommozzjoni kien hemm fir-raħal minħabba f'din il- kwistjoni. Għalhekk, Dun Anġ ħass li f'dak il-mument kien aħjar li ma jħallix ir-Rotunda tintuża mis-suldati biex hekkjevita xi diżgrazzji u problemi oħra minħabba r-reazjoni tal-poplu. Dun Anġ u l-Kappillan Sarreo kienu jafu sew lil dawn in-nies, u la ħadu daqshekk bis-serjetà t-theddid tal- Xena komuni fil-Mosta rurali- razzett armat b'dak kollu neċessarju għall-ħajja agrikola parruċċani tagħhom jidher li fehmu li fejn il-Mostin jisħnu ma kienx hemm mod kif tmur kontrihom, għallinqas fis-saħna tal-mument. F'dan l-episodju mill- istorja tal-Mosta l-poplu kien daħal f'forma ta' paniku tal-massa u l-grupp kien sar ħaġa waħda, magħqud fil- ħsieb u fl-għan tiegħu. Folla miġbura b'oġġettiv ċar u fiss ma tistax twaqqafha kif ġieb u laħaq. Il-Mostin kienu Nsara tajbin u devoti. Ħassew li b'dan il-mod kienu qegħdin jiddefendu t-twemmin tagħhom u kull mezz għalihom kien qaddis biżżejjed biex il-Fidi Kattolika tirbaħ. Kienu nies sempliċi b'fidi għamja f'dak li kienu jgħożżu u jemmnu fih. Din kienet il-motivazzjoni tal- Mostin u t-theddid tagħhom kien sforz l-imħabba għar-reliġjon u l-Knisja Kattolika li huma ma kienu jwarbuha qatt mill-ħajja tagħhom. U jekk kien hemm bżonn ta' prova ta' dan l-attakkament akkanit tal-Mostin ma' dak kollu li kien marbut mar-reliġjon kull ma wieħed irid jagħmel hu li jara d-dedikazzjoni tagħhom għax-xogħol matul il-bini tar-Rotunda. Kienu snin twal ta' taħbit, qtiegħ il- qalb, tbatija u sagrifiċċji. Imma l-Mostin ħadu kollox bir-rassenjazzjoni dovuta għax dan kien għar-reliġjon tagħhom. Dan kien dak li huma kienu jgħixu għalih u għal xiex huma kienu f'din id-dinja. Kien sforz li wera għaqda tal-għaġeb. Irġiel, nisa u tfal, kollha Mostin, kollha Nsara, kollha ħsieb wieħed. Karattru sod kif jaf ikollhom il- gabillotti li jiġġieldu l-elementi kull jum ta' ħajjithom. Jgħixu l-misteru 4. ta'x'seta' jġib l-għada; ta' kull ġurnata 1 litisbaħ. Bla kontroll fuq it-temp, ix- xita, ix-xemx, in-nixfa, l-għarar. Għal nies li mit-twelid sal-mewt jgħixu dan kollu bħala l-ħajja normali tagħhom, j jidrawli xejn m'hu impossibbli. Dan kien rifless waqtil-bini tat-tielet knisja parrokkjali tagħhom. Bil-kuntrarju kollu li raw quddiem wiċċhom għal 27 sena sħaħ, il-bini sar u Ilum il- Mosta għandha r-Rotunda tagħha; bini kbir, imponenti u kumplikat, li sar bix-xogħol determinat ta' dawn in-nies fqar imma konvinti f'dak li kienu qed jibnu. Kif josserva E. B. Vella, kellhom dritt għall-eloġju li kitbilhom Grognet fil-friż ta' fuq il-portiku li jgħid: 'Lill-Verġni Mtellgħa fis-Sema dan it-Tempju l-Mostin bnew fl-1857. Is-seklu dsatax bil-mod il-mod żelaq fis-seklu ta' warajh u l-iżvilupp kompla, u l-Mostin komplew jinbidlu. id-29 Edizzjoni