OPRI ARTISTIĊI FIL-KNISJA PARROKKJALI TAL-HAMRUN ĦI Kull darba li nirfes l-għatba tal-knisja parrokkjali ta' San Gejtanu tal-Ħamrun inqis ruħi dieħel f'mużew tal-pittur Emvin Cremona. Personalment, nara li din il-knisja hija l-isbaħ monument tal-kapaċitajiet kbar ta' dan l-artist Malti. F'din il-knisja Emvin Cremona poġġa qalbu. Fiha tinħass il-ġenwinita' ta' dan l-artist. Emvin Cremona twieled il-Belt fl-1919 u miet fl-1987. Għalkemm illum mejjet, Cremona għadu ħaj bil-ħafna xogħolijiet li ħallielna fil-knejjes tagħna bħal ma' huma l-Imsida, il- Furjana, Ħal Għaxaq, Ħal Balzan, iż-Żebbuġ Għawdex, Santu Wistin u San Pawl tal-Belt, San Girgor Tas-Sliema u f'oħrajn. Ma' dawn ix-xogħolijiet insemmu l-kontribut kbir li ta Emvin Cremona fil-qasam tad-disinji tal-Bolli tal- Posta. Il-bolli ta' Cremona poġġew isem Malta fl-ogħla postijiet tal-filatelisti nternazzjonali. Personalment nara li fost dawn ix- xogħolijiet, il-Knisja tal-Ħamrun tiżboqhom kollha. Għalhekk il-poplu Ħamruniż għandu għaliex ikun kburi b'din il-biċċa xogħol kbira li ħalla f'din il-knisja. Barra dan ix-xogħol ta' Cremona fil-knisja parrokkjali tal-Ħamrun, wieħed jista' jammira bosta xogħolijiet artistiċi oħra. Għalhekk din iż-żjara li se nagħmlu flimkien f'din il-knisja parrokkjali żgur li se tgħin lill- poplu tal-Ħamrun biex japprezza aktar dawn ix-xogħolijiet sbieħ. Nibdew l-ewwċi nett mill-kwadru titulari. Dan hu xogħol il-pittur Ruman Pietro Gagliardi. Fih naraw l-arma tal-Isqof Pace Forno, benefattur kbir tal-Ħamrun. F'dan il-kwadru tinħass sewwa l-finezza tax-xogħol ta' dan il-pittur. Gagliardi twieled f'Ruma fl-1809 u ġie Soċjetà Mużikali San Ġużepp Hamrun Malta permezz ta' Monsinjur Pietru Pawl Pullicino. F'Malta ħadem bosta xogħolijiet oħra. Fil-knisja tal-Ħamrun, ħadem ukoll il- kwadru sabiħ ta' Marija Addolorata. Xogħol ieħor tiegħu nsibuh fil-knejjes ta' Ħal Tarxien, il-Gudja, il-Katidral ta' l-Imdina, f'Santu Rokku l-Belt u f'oħrajn. Fl-istess żminijiet inħadem kwadru ieħor sabih għal din il-knisja, Sant'Antnin. Dan tpitter minn Domenico Bruschi, pittur ieħor Taljan minn Perugia li twieled fl-1840. F'dan il-kwadru, barra lil Sant Antnin wieħed jara bosta anġli. Hu kwadru movimentat u mżewwaq b'bosta ilwien sbieħ u b'hekk qegħdin jiffurmaw kompożizzjoni sabiħa. Bruschi, li miet fl-1910, ħallielna kwadri oħra fil-knejjes tagħna, fosthom f'Santu Wistin u tal- Pilar tal-Belt, il-Lunzjata tal-Katidral ta' l-Imdina, is-saqaf tas- sagristija tal-Katidral t'Għawdex, fil-knisja tal-Gudja u oħrajn. Il-pittur Ġużeppi Cali huwa wkoll rappreżentat fil-knsija tal- Ħamrun permezz ta' tlett kwadri, il-Madonna tal-Karmnu, id-Duttrina u San Ġużepp. Huma tlitt kwadri li huma l-isbħ xhieda tal-kapaċita' artistika ta' dan il-pittur. Meta wieħed jifli l-kwadri ta' Gagliardi, Bruschi u t-tlieta ta' Cali, jinduna li Cali kellu ħafna mill-kwalitajiet ta' dawn l-artisti barranin. Xogħol ieħor Taljan fil-knisja huwa l-kwadru ta' Santa Apollonia. Il-kult ta' din il-qaddisa ma' tantx hu komuni f'dawn il-gżejjer. Personalment naf b'żewġ xbihat oħra ta' din il-qaddisa: waħda fil- knisja ta' San Ġwann fis-Siġġiewi u oħra f'panew interzjat tal-Katidral il-qadim. Din il-pittura tal-knisja tal-Ħamrun saret fl-1874 minn Anna Forti. Hi pittriċi li ftit li xejn nafu dwarha u sa fejn naf jien hu l-uniku xogħol tagħha f'dawn il-gżejjer. Meta wieħed jidħol fil-knisja tal-Ħamrun, l-ewwel kwadru ta' taħt in-navi fuq in-naħa tal-lemin jirrapreżenta lil San Benedittu u lil Santa Skolastika. Bla dubju ta' xejn, hu wieħed mill-aqwa kwadri li nsibu f'din il- knisja. Dan hu xogħol Giuseppe Di Giovanni li kien pittur Palermitan tat-tieni nofs tas- seklu dsatax. Insibu bosta xogħolijiet tiegħu Soċjetà Mużikali San Ġużepp Hamrun fi Sqallija. Fl-1960 fl-okkażjoni tal-festi ċentinarji Pawlini, kienet saret wirja ta' l-arti sagra Maltija fl-Istitut Kattoliku l-Furjana. Dan il- kwadru kien ittieħed f'din il-wirja u kien wieħed mill-kwadri esebiti. Fil-katalgu ta' din il-wirja (paġni 98 u 99) insibu deskrizzjoni tajba ta' dan il-kwadru magħmula minn Ċensu Bonello, kritiku ta' l-arti. Pittur ieħor Malti li hu rappreżentant f'din il- knisja huwa l-pittur Ġużeppi Briffa. Hawnhekk hu ħadem iż-żewġ pitturi tawwalija li nsibu fuq il-bibien tal-ġnub. Fihom naraw żewġ episodji mill-ħajja ta'San Gejtanu. Il-pittur Briffa twieled Birkirkara fl-1901 u miet fl-1987. Ix-xogħolijiet tiegħu nsibuhom fil-knisja parrokkjali u fil-knejjes ta' San Pawl u Tal-Ħerba f'Birkirkara, f'Ħal Kirkop, f'Kerċem u f'postijiet oħra. L-aqwa xogħol tiegħu kien is-saqaf tal-knisja ta' l- Isla li nqered bil-gwerra. Fost il-kwadri ta' din il-knisja, l-inqas wieħed ta' preġju artistiku huwa l-kwadru tal-Madonna tar-Rużarju. Dan tpitter minn Ġużeppi Bonnici. Kien mill-Isla u għex lejn tmiem is-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu tagħna. Ma' kienx xi pittur kbir, iżda x-xogħolijiet tiegħu nsibuhom fil-knejjes ta' Marsalforn, Ħ'Attard, l-Isla u f'Santa Luċija tal-Belt. Fis-sagristija, fost il-kwadri tal-kappillani nsibu l-kwadru tal- kappillan Muscat. Dan hu xogħol il-pittur Ġużeppi Duca li kien magħruf ħafna bħala ritrattista. Żewġ kwadri 'anonimi' għaliex mhux magħruf l-awtur tagħhom u li jinsabu f'din il-knisja huma l-kwadri tal-Madonna ta' Lourdes u tal-Madonna taċ-Ċintura. Dan l-aħħar kwadru hu ferm eqdem mill-ieħor u jista' jkun li nġieb minn xi knisja oħra. Kemm hu hekk il-parti t'isfel tidher miżjuda. Hu kwadru nteressanti li jista' jkun li kellu xi rabta ma' l-Isqof Gaetano Pace Forno. B'xorti tajba, il-knisja tal-Ħamrun hija wkoll imżejna b'numru sabiħ ta' statwi sbieħ, artistiċi u storiċi u kif ukoll devoti. Fost dawn insibu l-istatwa ta' Ġesu Redentur, li kif inġieb jingħadu ħafna ħwejjeġ. Zgur iżda li hu qadim, sabiħ u devot. Soċjetà Mużikali San Ġużepp Hamrun 187 L-istatwa titulari hi opra sabiħa ta' Carlo Darmanin. Kien artist Senglean li kellu rabta kbira mal-Ħamrun fejn kien jgħix u miet fl-ewwel snin ta' dan is-seklu. Barra din l-istatwa hu ħadem l-istatwa tal- Madonna tar-Rużarju, tad-Duluri u l-Ecce Homo. Statwa oħra sabiħa fil-knisja tal- Ħamrun hija l-istatwa ta' San Ġużepp. Mhux magħruf eżatt min ħadimha, iżda jiena nasal biex ngħid li jista' jkun li hi xogħol Gerolamo Darmanin li kien qarib ta' Carlo Darmanin. Dan l-istatwarju ħadem bosta xogħolijiet. Meta wieħed iqabbel ix-xogħolijiet ta' dan l-artist ma' din l-istatwa ta' San Ġużepp jinduna li jeżistu ħafna affarijiet li huma komuni. Gerolamo Darmanin hu l-awtur ta' tlett statwi oħra ta' San Ġużepp li jinsabu l-Isla, in-Naxxar u Ħaż-Żebbuġ, It-tifsila tar-ras ta' dawn it-tlett statwi hi l-istess u meta wieħed iqabbel ix-xogħol ma' ras San Ġużepp tal-Ħamrun ma' dawn it-tlieta jara li hemm xogħol simili. L-istess nistgħu ngħidu għad-dettal tal-minkeb tal-lemin li fuqu jistrieħ il-Bambin. B'dawn il-ħwejjeġ imqabbla ma' xuxlin wieħed jista' jasal għall-konklużjoni li din l-istatwa tista' tkun xogħol ieħor sabiħ ta' Gerolamo Darmanin. Xogħol ieħor artistiku fil-knsija tal-Ħamrun hija l-bradella ta' San Gejtanu. Din ġiet magħmula minn Carmelo Theuma. Hija biċċa xogħol sabiħa kifinhu l-bankun tal-quddiesa kantata u l-bankun tas- sagristija li fuq tidher l-arma ta' l-Arċisqof Dom Mauro Caruana. Opra oħra sabiħa u mprezzabbli huwa l-apparat tal-festa magħmul minn lama sabiha u bir-rakkmu tad-deheb. Dan l-apparat inħadem f'Lvons fi Franza u bla dubju ta' xejn hu fost l-isbaħ apparati li nsibu fil-knejjes tagħna. Fil-knisja tal-Ħamrun insibu numru ta' fided li wħud minnhom huma xogħol tal-arġentiera Cannataci. Fost dawn il-fided jiġbed ħafna l-attenzjoni l-lampier sabiħ tal-fidda, li dan flimkien mal-linef, il- pittura, il-ħwejjeġ l-oħra li rajna flimkien, qed jagħmlu mill-knisja tal- Ħamrun, knisja oħra sabiħa b'numru sabiħ ta' opri artistiċi fiha. Soċjetà Mużikali San Ġużepp Hamrun