L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA L-ATTAKK TAT-TOROK TAL-1614 LAQTA FOLKLORISTIKA L-għan ta' dan l-istudju huwa li janalizza l-folklor relatat mal-attakk Ottoman li seħħ fiż-Żejtun u fl- inħawi tal-madwar, fis-6 ta' Lulju 1614. Qed jinkludi stħarriġ tal-ġrajjiet li twasslu minn ġenerazzjoni għal oħra, kif ukoll riċerka dwar l-użanzi u t-tradizzjonijiet li huma maħsuba li għandhom x'jaqsmu ma' dan il-ħbit, u kif dawn evolvew matul is-snin. L-essenza tal-folklor huwa l-ispontanjetà tiegħu u n-natura organika li jitnissel biha hekk kif maż-żmien, ir- rakkonti u t-tifkiriet tal-esperjenzi tan-nies, jibqgħu jiġu rrakkuntati u mfakkra sakemm eventwalment, Insibu diversi kitbiet dwar l-Assedju l-Kbir tal-1565, meta t-Torok attakkaw lil pajjiżna bil-ħsieb li jieħdu l-gżejjer Maltin minn taħt idejn il-Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann, iżda mbagħad tilfu l-ġlieda. Min-naħa l-oħra, ftit li xejn naqraw dwar l-attakk Ottoman li seħħ ftit tas-snin wara, fl-1614, akkost li dan ukoll jifforma parti importanti mill-istorja ta' pajjiżna. Iżda dan ma jfissirx li mhux possibbli li nirkupraw din l-istorja. Infatti, kif urew bosta riċerkaturi, parti sostanzjali mill-istorja tagħna qiegħda miġbura f'arkivji antiki u imprezzabbli li wħud minnhom għadhom qed jistennew bil-ħerqa li jingħataw l-attenzjoni xierqa (Vella 2014, Marzu 16). Barra minn hekk, il-passat tagħna jista' jistagħna b'dimensjoni differenti billi niġbru u nanalizzaw l-istorja orali lokali, flimkien mal-użanzi u t-tradizzjonijiet relatati. Leħen il-passat hu importanti għall-preżent u kif ġieli rajna f'każi oħra, l-evidenza orali spiss ikkontribwiet sabiex jinħolqu perspettivi ġodda li jistgħu jwasslu għal investigazzjoni differenti. Għalkemm aħna dejjem insostnu li għandna niġbru provi u informazzjoni li METODOLOĠIJA L-investigazzjoni tiegħi għal dan l-istudju kienet tinvolvi kemm riċerka għal dak li diġà nkiteb kif ukoll riċerka fost in-nies u fuq il-post. L-ewwel tip ta' tiftix sar sabiex jiġi evalwat dak li ġie ddokumentat dwar dawn it-temi, dawn jibdew jiffurmaw parti mill-ġrajja tal-post. Iżda kif soltu jiġri, żidiet jew tnaqqis f'dawn ir-rakkonti u t-tifkiriet, wara xi żmien, spiss joħolqu kunflitt sottili bejn dak li kien seħħ tassew u bejn dak li huwa maħsub li ġara. Huwa għalhekk li dan l-istudju qed jiġbor uħud mir-rakkonti li akkumulaw matul iż-żmien, partikolarment dawk li b'xi mod jew ieħor għandhom x'jaqsmu ma' dan l-avveniment li seħħ fil-bidu tas- seklu 17, ħalli b'hekk tiġi evalwata din l-informazzjoni, u sa fejn hu possibbli, jipprova jinstab l-għerq tas- sors oriġinali. finalment iwasslu għal storja fattwali, ir-realtà hija dejjem kumplessa u bosta drabi jkollha diversi sfondi. Infatti, waħda mill-implikazzjonijiet tal-evidenza orali hija li din tagħti leħen lil dawk l-individwi li għal xi raġuni jew oħra jkunu ġew injorati u l-ġrajja tagħhom ma tkun qatt ingħatat widen. Ċertament, dettalji li jafu joħorġu minn uħud minn dawn ir-rakkonti, jafu jisfidaw xi suppożizzjonijiet u xi ġudizzji li dejjem ġew aċċettati mill-istoriċi. Iżda fl-istess ħin, deċiżjonijiet bħal dawn iservu wkoll biex in-nies jiktbu l-istorja tagħhom fi kliemhom (Thompson 1978: 226). Dan l-istudju se jippreżenta parti mill-folklor li huwa assoċjat mal-ġurnata partikolari tas-6 ta' Lulju 1614 u mal-attakk li wettqu t-Torok, speċjalment f'dak li jikkonċerna lill-parroċċa l-antika taż-Żejtun li hija ddedikata lil Santa Katarina, imma li llum insibuha bħala Ta' San Girgor; lill-passaġġi sigrieti li jinsabu ġewwa din il-knisja u li fihom instabu għadd ta' skeletri umani flimkien ma' xi oġġetti; u l-purċissjoni tradizzjonali nazzjonali li tiġi ċċelebrata kull sena f'dan is-santwarju. filwaqt li l-istħarriġ l-ieħor kellu l-għan li jirrekordja l-evidenza orali li tista' twassal għall-konferma ta' dak li ntqal qabel, inkella biex tqanqal mistoqsijiet ġodda. 10 Nru. 3, Ħarġa Nru. 38 IL-PARROĊĊA L-ANTIKA TAŻ-ŻEJTUN Għal diversi raġunijiet, il-parroċċa l-antika taż-Żejtun hija involuta sewwa f'dan l-attakk tat-Torok li sar Fil-fatt, f'dan il-perjodu, din l-istruttura kienet tifforma parti mis-sistema ta' difiża militari ta' dawk l-inħawi, kif juru t-tliet passaġġi li nbnew ġewwa fiha (Abela 2006: 52). Barra minn hekk, kif kien dejjem jiġri waqt ħbit bħal dan, f'din it-taqtigħa partikolari, din il-binja ġiet attakkata severament mill-invażuri, fejn fosthom dawn ħarqu l-artali u l-pitturi li kienu jżejnuha (Vella 2013, Novembru 13), filwaqt li kkawżaw ukoll xi ħsarat strutturali, tant li l-knisja ma setgħetx tiġi użata għal numru ta' xhur (Vella 1927: 99-101). Dan kollu huwa deskritt f'iskrizzjoni li tinsab f'din il-knisja stess fejn wieħed isib informazzjoni dwar dan l-attakk u anki nota dwar il-ħsara li ġarrbet din il-binja, hekk kif mis- 6 ta' Lulju sal-11 ta' Settembru 1614, it-tfal li twieldu fil-parroċċa taż-Żejtun, kellhom jitgħammdu f'parroċċi Il-parroċċa l-antika ddedikata lil Santa Katarina, oħra (Fig. 2). IL-PASSAĠĠI SIGRIETI Għal diversi snin, l-anzjani tar- raħal kienu jirrakkuntaw illi madwar il-koppla tal-parroċċa l-antika taż-Żejtun, kien hemm numru ta' passaġġi sigrieti li fihom kien hemm grupp ta' nies li kienu nqatlu u ndifnu hemmhekk waqt attakk tat-Torok fl-inħawi. Ħadd ma jaf kif jew meta tnissel dan l-għajdut. Imma sal-1969, ħafna kienu jemmnu li din il-ġrajja kienet biss leġġenda, l-aktar minħabba li wara diversi tiftix fil- knisja, dawn il-passaġġi baqgħu qatt ma nstabu. Probabbli waħda mir-raġunijiet dwar dan kien illi fir-realtà dawn il-passaġġi ma kinux jinsabu madwar il-koppla kif L-iskrizzjoni li tinsab fil-parroċċa l-antika taż-Żejtun li tiddeskrivi l-attakk li seħħ fl-1614. illum magħrufa bħala Ta' San Girgor, fiż-Żejtun. kien jingħad, imma ġewwa l-ħitan tal-kappelluni tan-naħa tal-Lvant. Barra minn hekk, il-ħames fetħiet dojoq li hemm f'dawn il-passaġġi, li jagħtu għal fuq ir-Ramla ta' San Tumas, Wied il-Għajn, il-Forti San Tumas, Marsaxlokk u l-Forti San Luċjan, kienu kollha imblukkati bil-ġebel u għalhekk ma kinux jidhru min-naħa ta' barra tal-knisja (Abela 2006: 51-52). Nota miktuba li tinsab flimkien ma' xi oġġetti li nstabu f'dawn il-passaġġi tgħid illi dan is-sit instab fit-12 ta' Marzu 1969 (Fig. 3). Iżda l-ġurnal Times of Malta rrapporta din is-sejba fil-15 t'April 1969. F'dan l-artiklu tħabbar illi John M. Debono, membru taż- Żejtun Historical Societv, kien skopra kuritur f'forma ta' U li kien jinsab ftit piedi 'l isfel mill- bejt. Il-kuritur kien idur madwar il-kappelluni tan-naħa tal-Lvant tal-knisja. Ritratt li jakkompanja lil dan l-artiklu juri lil Debono baxxut biswit il-fdalijiet umani u f'idejh kellu ras ta' skeletru. Dan l-artiklu jkompli jispjega kif skont Prof. Quentin Hughes, li kien il-Kap tad-Dipartiment tal-Arkitettura tal-Università Rjali, dan il-kuritur seta' serva bħala torri tal-għassa peress li l-knisja kienet mibnija fuq art pjuttost għolja li tidher sewwa Nota miktuba bl-idejn li tinsab flimkien mal-oġġetti li nstabu fl-1969 ġewwa l-passaġġi sigrieti. mit-torrijiet u l-ibliet tal-madwar. Infatti Hughes issuġġerixxa illi din il-knisja setgħet faċilment serviet bħala post intermedjarju minn fejn kienu jintbagħtu s-sinjali tal-allarm (Times of Malta 15 April 1969: 9). Fl-istess ħin, huwa importanti li nsemmu wkoll illi waqt din l-iskoperta tal-1969, ġie nnutat xi tinqix fuq ġebla li tifforma parti mill-ħajt li jagħti għat-tielet passaġġ. Dan it-tinqix kien juri l-inizjali V.A u C.Z. flimkien mad- data 19.2.09, u għalhekk dan ta x'jifhem illi probabbilment, xi individwi kienu diġà daħlu f'dak il-post madwar sittin sena qabel. Skont Walter R. Zahra, fundatur ta' Żejtun Historical Societv, dawn iż-żewġ persuni kienu ġew traċċati. ''Huma kellhom idea vaga dwar L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA kif xi adulti kienu sabu dawn il-passaġġi proprju bl- istess mod kif reġgħu ġew skoperti fl-1969, imma apparentement, dak iż-żmien il-pubbliku ma ġiex mgħarraf b'din is-sejba. Ma ngħatat l-ebda raġuni l-għala nżamm dan is-sigriet imma minħabba li l-vittmi tal-pesta tal-1810 kienu ndifnu fiċ-ċimiterju li jinsab biswit din il-knisja, u peress li l-ebda vittmi tal- pesta ma setgħu jintmessu qabel jgħaddu 100 sena, probabbilment, dawk li daħlu fil-passaġġi fl-1909 kienu ħasbu li dak l-għadam seta' kellu x'jaqsam mal-pesta u għalhekk huma ħarġu bil-ġiri minn dak il-post.' (Zahra 1989: 23 - Traduzzjoni). Min-naħa l-oħra, ir-riċerkatur Carmelo P. Baldacchino infurmani li fl-1969, wara li nstabu dawn il-passaġġi u dan it-tinqix, l-Arċipriet ta' dak iż-żmien kien irnexxielu jkellem lil wieħed minn dawn il-persuni. Dan kien ċertu Carmelo Zahra magħruf bħala 'ir-Rangu', u ammetta mal-Arċipriet illi fid-19 ta' Frar tal-1909, huwa kien daħal ġewwa dawn il-passaġġi flimkien ma' grupp ta' nies oħra. Dakinhar, f'dawn il-passaġġi kienu lemħu xi skeletri lebsin ta' suldati u ħdejhom dawn kellhom xi armi u bnadar żgħar. Zahra ddikjara illi xi individwi li kienu miegħu kienu ħadu xi affarijiet li sabu f'dawn il-passaġġi u kienu heddu lill-oħrajn biex ma jitkellmux. U fil-fatt, ħadd ma fetaħ ħalqu. Intant, Baldacchino qalli wkoll illi ċertu Grezzju Vella miż-Żejtun, kien qed isostni illi Debono ma kienx qed jgħid il-verità dwar din l-iskoperta tal-1969, peress li kien hu li sab dan il-post l-ewwel b'mod aċċidentali. Iltqajt ma' Grezzju Vella sabiex nisma' l-istorja tiegħu. Hu rrakkuntali kif fl-1969, waqt li kien qed jgħin lil zijuh Carmelo Spiteri u lil sieħbu Ċikku Zammit, li kienu qed jagħmlu l-manutenzjoni fuq l-aperturi tal- injam tal-parroċċa l-antika taż-Żejtun, Dun Ġwann Palmier kien talabhom biex jagħtu titwila fuq il-bejt peress li spiss kien qed jidħol l-ilma tax-xita. ''Kont qed nipprova ngħaddi l-ħin sakemm l-oħrajn ilestu xogħolhom fuq il-bejt u għalhekk intfajt bilqiegħda f'post minnhom u b'aljenazzjoni qbadt nigref f'ħofra żgħira li sibt. Skantajt meta aktar ma bdejt nigref, bdejt ninnota li kienet qed tinfetaħ speċi ta' toqba, u din f'ħin minnhom tant twessgħet li ddeċidejt li nitfa' ġebla għal isfel ħalli nara kemm kienet ser tieħu ħin biex nismagħha taqa' ġewwa l-knisja. Hekk għamilt OĠĠETTI MISJUBA Waqt ir-riċerka tiegħi sibt illi fost il-kotba li kienu jirreferu għal din l-iskoperta li saret fl-1969, numru minnhom kienu jsemmu wkoll ġabra ta' oġġetti li kienu nstabu fil-passaġġi sigrieti flimkien mal-għadam uman. Intant, kważi l-kitbiet kollha kienu jsemmu dawn l-oġġetti: qiegħ ta' żarbun tal-injam bit-takkuna, għamla ta' salib tal-injam b'disinn Biżantin, biċċiet tal- injam li jidhru li kienu parti minn kwadru (forsi ta' xi ikona), tliet muniti: tnejn tal-bronż bis-salib tal-Ordni fuqhom, u waħda tad-deheb fi stat mikul ħafna tant li imma sorprendentement intbaħt li minflok waqgħet għal isfel, il-ġebla li tfajt kienet donnha waqfet xi mkien taħti. Sejjaħt lill-oħrajn u għall-ewwel dawn ma tantx taw kasi, sakemm deher biċ-ċar li bil-grif tiegħi kont kxift kantun. Għalhekk zijuwi ħeġġiġni biex inkompli għaddej sakemm naqilgħu u mimli kurżità ħaffift biex naqla' s-siment li kien hemm madwaru. Hekk kif qlajna l-kantun minn postu, sibna illi dan kien qed jissiġilla b'mod perfett il-fetħa għal xi kamra li kien hemm taħt.' Vella ddeskriva kif f'dak il-punt, huma ddeċidew li jgħarrfu lil Dun Ġwann Palmier b'dak li sabu, u dan sejjaħ lis-sagristan John M. Debono sabiex jiċċekkja miegħu jekk kienx jaf fejn tagħti dik il-fetħa. Debono stqarr li ma kienx jaf b'dak il-post u għalhekk ġie deċiż li peress li Vella kien l-aktar żagħżugħ minnhom u anki l-irqaq wieħed, huwa kellu jintrabat b'ħabel u jitniżżel fil-ħofra ħalli permezz tan-nar tas-sulfarini, jara ftit x'kien hemm hemm taħt. ''Bdejt nixgħel sulfarina wara l-oħra u nittawwal malajr bid-dawl li jagħmlu. Domt miexi mhux ħażin sakemm f'daqqa waħda ħadt l-impressjoni li kont wasalt fit-tarf. Intbaħt li kont qed nirfes fuq xi affarijiet u għaldaqstant bdejt nipprova nħoss b'idi sabiex nifhem x'kien hemm quddiemi. F'ħin minnhom idejja sabu xi ħaġa li kienet qed tistrieħ mal-ħajt. Kien hemm dlam ċappa u hekk kif bdejt inteftef b'subgħajja, ħassejt oġġett li kellu żewġ toqbiet u ftit wara, missejt bħal ringiela snien taħt idejjal Inħsadt għall-mewt meta indunajt li kelli ras ta' skeletru f'idil' Imbellah b'dak li ġralu, Vella telaq kollox minn idejh u ġera lejn l-oħrajn biex jgħidilhom b'dak li sab. Dakinhar stess, bil-qatgħa li ħa, raxx kbir tela' ma' ġismu kollu u Vella spiċċa marid u maqful id-dar għal xhur sħaħ. Fl-opinjoni tiegħu, dan il-fatt offra l-opportunità lill-oħrajn biex jirrakkuntaw li jridu u jfasslu l-istorja mod ieħor, fejn hu spiċċa qatt ma ssemma. Meta jiena staqsejtu l-għala kien qed jitkellem issa, wara li kien żamm fis-silenzju għal aktar minn erbgħin sena, Vella sostna li kien qed iħoss li wasal iż-żmien li tingħad il-verità dwar din il-ġrajja għax kien xeba' jisma' gideb. Biex jikkonferma dak li kien qalli, huwa saħansitra tela' miegħi fuq il-bejt ta' din il-knisja ħalli jindikali l-post eżatt minn fejn kienu daħlu dakinhar. ma seta' jinqara xejn minn fuqha, u biċċiet tal-fuħħar tas-sekli 16 u 17 (Zahra 1989: 27). Inzerta li meta kont għadni daqsxejn ta' tifla li diġà kelli interess kbir f'din il-knisja u fl-istorja u fil- leġġendi tagħha, waqt li kont qed nosserva xi ħaġa f'dan il-post, lemaħni l-Kanonku Dun Joe Abela u fid- daqqa tal-mument, għarrafni li kien iddeċieda li jurini xi ħaġa interessanti. Infatti huwa tellagħni miegħu fil-garigor li jagħti għall-passaġġi sigrieti u għal fuq il-bejt tal-knisja, u daħħalni f'kamra li tinsab matul dan it-taraġ. Hemmhekk huwa laqqagħni ma' din Sezzjoni mill-armarju li bħalissa l-oġġetti misjuba huma miżmuma fih. il-kollezzjoni ta' oġġetti li kienu nstabu mal-iskeletri. L-affarijiet kienu magħluqa f'armarju tal-injam. Naturalment, impressjonajt ruħi mhux ħażin imma sfortunatament dakinhar, ma kellix kamera miegħi u għalhekk ma ħadt l-ebda rikordju tagħhom, ħlief għal stampa ċara maħruqa fil-memorja tiegħi li bqajt qatt ma nsejt akkost li għaddew bosta snin. Infatti fit-30 sena li għaddew minn dakinhar, sa fejn naf jien, qatt ma qrajt xi kitbiet dwar dawn il-fdalijiet u daqstant ieħor qatt ma rajt xi ritratti tagħhom ippubblikati. U meta ddeċidejt li nittanta nerġa' nsibhom wara dan iż-żmien kollu, sibt li dawn kienu saru jiffurmaw parti mil-leġġenda tal-post għax ħafna individwi lanqas IL-FDALIJIET UMANI Fil-ktieb tiegħu The O/d Church of St Gregorv at Żejtun, Walter R. Zahra jikteb, 'Mill-qagħda li sibna l-għadam fiha, jidher li għall-ewwel kien sar tentattiv sabiex dawn il-fdalijiet jitpoġġew f'ordni, peress li sibna tnejn jew tliet skeletri kompluti lejn it-tarf tal-passaġġ, imma probabbilment wara ftit instab li dan kien ser jieħu wisq żmien u għalhekk il-bqija tal-għadam donnhom inxteħtu gozz lejn in-naħa ta' ġewwa tal-passaġġ, imma hekk kif dan l-għadam kien qed jinġarr mill-passaġġi ta' barra, xi partijiet intilfu u spiċċaw indifnu taħt it-trab li kien hemm mal-art: nofs ras ta' skeletru, żewġ għadmiet ta' xedaq, pelvis u biċċiet oħra nstabu fit-trab tal-ewwel passaġġ.' (Zahra 1989: 28 — Traduzzjoni). Zahra kompla jispjega kif iż-Żejtun Historical Societv ippruvat takkwista aktar informazzjoni dwar dan l-għadam billi ħadet xi kampjuni fil-British Museum ta' Londra. Madanakollu, minn dan il-mużew huma ġew infurmati illi ma setax isir carbon-testing minħabba li l-għadam kien ilu ħafna żmien espost għall-arja. Qalulhom ukoll illi l-għadam ma kien qed juri l-ebda sinjali li ndifen fil-ħamrija ħamra Maltija (Zahra 1989: 29). Iżda minn studji paleopatoloġiċi u antropoloġiċi li twettqu fuq dawn il-fdalijiet umani (Fig. 5) minn Seshadri Ramaswamv u Joseph Leslie Pace, u li 10 Nru. 3, Ħarġa Nru. 38 biss kellhom idea li dawn kienu jeżistu tassew, aħseb u ara kemm kienu konxji li dawn l-oġġetti kienu qegħdin f'dik il-knisja stessi Kienu biss Dun Joe Abela u Dun Gino Gauci li kellhom idea dwarhom. Finalment, bil-għajnuna ta' Dun Gauci rnexxieli nsib dawn l-oġġetti mill-ġdid. Fil-fatt, huma kienu maħżuna ġewwa spazju magħluq fl-istess kamra li kont rajthom tant snin qabel flimkien ma' Dun Abela. Kienu għadhom maqfula fl-istess armarju u mpoġġija u minsija ma' ħajt ma' għadd ta' oġġetti oħra. Għalkemm jiena u Dun Gauci ppruvajna nsibu ċ-ċavetta biex niftħu l-armarju li kien imsakkar, ma rnexxilniex nindividwawha u b'hekk ħadt ir-ritratti ta' dawn l-oġġetti kif stajt, minn wara ħġieġa mimlija trab. Nota ġewwa l-armarju li ormaj il-linka tagħha ntfiet kważi għalkollox kienet tgħid illi dawk kienu l-oġġetti li nstabu fil-passaġġi fit-12 ta' Marzu 1969. Innutajt li wħud mill-oġġetti kienu qed juru sinjali serji ta' deterjorament, fosthom is-salib tal-injam bid-disinn Biżantin minħabba li l-musmar li ssammar bih mal-armarju ssaddad. Anki l-armarju nnifsu kien jinsab f'qagħda xejn tajba, tant li kantuniera mill- ħġieġa li suppost kienet qed tagħlqu, kienet miksura, u għalhekk kienet dieħla l-arja ħdejn l-oġġetti. B'danakollu, xorta waħda kont kuntenta li almenu dawn il-fdalijiet kienu għadhom fi ħdan din il-knisja u miġburin kollha flimkien, għalkemm fejn qegħdin bħalissa, ħadd ma jista' jarahom u jgawdihom (Fig. 4). Il-fdalijiet umani li nstabu fil-passaġġi sigrieti tal-parroċċa l-antika taż-Żejtun L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA dwarhom huma ħarġu rapporti dettaljati li ġew ippreżentati fl-1979 u fl-1980, ħarġet informazzjoni i ma kinetx taqbel ma' dak li għadni kif semmejt (Ramaswamv u Pace 1979, 1980). Infatti huma ddikjaraw li ''Ħafna mill-iskeletri kienu jinsabu f'qagħda preservata tajba ħafna, probabbilment minħabba l-fatt i dawn kienu jinsabu f'passaġġ kompletament mgħotti imma li kien arjuż u għalhekk ma ġewx suġġetti għal aktar azzjoni mill-elementi tan-natura.' (Ramaswamv u Pace 1980: 56 — Traduzzjoni). L-istima tal-età tal-irjus kienet tindika illi '20 (839/0) tal-irjus femminili kienu ta' età taħt l-40 sena, filwaqt li 11 (589/) tal-irjus maskili kienu ta' età ogħla minn 40 sena'' (Ramaswamv u Pace 1980: 56-57 — Traduzzjoni). Ma kienx possibbli li iġi identifikata r-raġuni tal-mewt ta' dawn l-individwi imma mill-kundizzjoni tal-iskeletri u mill-kulur tal- għadam, kien jidher illi ż-żmien tal-mewt kien ivarja minn individwu għal ieħor, għalkemm ma kienx TRADIZZJONIJIET U LEĠĠENDI Wara s-sejba tal-fdalijiet umani fil-passaġġi sigrieti li seħħet fl-1969, Walter R. Zahra kiteb ballata sabiex permezz tagħha jirrakkonta t-teorija tiegħu dwar kif dawn l-individwi setgħu spiċċaw f'dak il-post. Din l-ipoteżi tiegħu ġiet ippubblikata wkoll f'The Times of Malta fejn ġie ssuġġerit illi waqt attakk għal għarrieda mit-Torok, xi individwi li ma laħqux skappaw mir-raħal u li kienu jafu b'dawn il-passaġġi fil-knisja, telgħu hemmhekk ħalli jistaħbaw sakemm jgħaddi kollox. Iżda sfortunatament, hekk kif it-Torok ħabtu għall- knisja u bdew iqallbu kull m'hemm, huma ntebħu b'dawn l-imsejkna u baqgħu sakemm qatluhom u imblukkawhom fil-passaġġi (Times of Malta, 15 April 1969). L-istorja tkompli tinseġ il-ħsieb li hekk kif ir- raħħala l-oħra rritornaw lejn iż-Żejtun, dawn skoprew l-iġsma tal-vittmi fi stat qawwi ta' dekompożizzjoni improbabbli li dawn mietu f'perjodu qasir minn xulxin (Ramaswamv u Pace 1980: 63). Fl-opinjoni tagħhom, dawn il-passaġġi setgħu għamlu xi żmien jintużaw bħala ossarju, fosthom minħabba d-diskrepanza kbira fl-ammont ta' għadam li nstab u anki minħabba traċċi ta' ħamrija li nstabu fi wħud mill-vertebrae. Skont dawn l-istudjużi, din l-evidenza tal-aħħar tindika illi dan l-għadam kien midfun xi mkien ieħor qabel inġabar u ttieħed fil-post fejn finalment instabu (Ramaswamv u Pace 1980: 65-68). Madanakollu, uħud għandhom dubji kbar dwar kif dan l-għadam sab ruħu ġewwa dawn il-passaġġi peress li huma jsibuha diffiċli biex jifhmu x'sens tagħmel li taqla' għadam midfun, tiġbru u ġġorru biex tpoġġih f'post inkrepattiv u xejn prattiku, meta biswit il-knisja hemm ċimiterju u għalhekk faċilment seta' jinstab spazju fejn dan l-għadam seta' jitpoġġa (Zahra 1989: 29). u għalhekk ma setgħux imissuhom. B'hekk ma kien hemm l-ebda għażla ħlief li jissiġillaw il-post, sakemm dan maż-żmien intesa kważi kompletament, ħlief għall- għajdut li rnexxielu jsalva matul il-medda tas-snin. Fatt interessanti huwa illi għalkemm m'għaddiex wisq żmien minn meta Zahra kiteb din il-ballata, jidher li din il-forma poetika tiegħu ntesiet u minflok f'moħħ iż-Żwieten baqgħet biss din il-ġrajja li spiċċat tifforma parti mil-leġġenda tal-passaġġi sigrieti. Eventwalment, it-taħlit bejn tifkiriet u leġġendi twaħħdu u tħabblu mhux ħażin flimkien sakemm in-nies tal-post bdew jemmnu illi dawn l-iskeletri li nstabu fil-passaġġi sigrieti tal-parroċċa l-antika taż- Żejtun kienu ta' nies li nqatlu mit-Torok waqt l-attakk tas-6 ta' Lulju 1614. IL-PURĊISSJONI NAZZJONALI ANNWALI TA' SAN GIRGOR Ħadd ma jaf fiż-żgur għal liema raġuni jew kif bdiet din il-purċissjoni. Infatti waqt ir-riċerka tiegħi sabiex insib traċċi tal-oriġini tagħha, iltqajt ma' diversi spjegazzjonijiet, u l-aktar waħda antika ħaditni lura saħansitra sal-1095, fejn E. B. Vella fil-ktieb tiegħu Historv of Żejtun and Marsaxlokk (126), isemmi illi f'dokument tal-Kurja Episkopali ta' Katanja, huwa kien sab nota li din il-purċissjoni kienet ġiet imwaqqfa bħala wegħda mill-Isqof ta' Malta, Mons. Birando, fejn hu stess kien ipparteċipa bil-mixi mill-Katidral tal- Imdina saż-Żejtun (Zahra 1989: 19). Min-naħa l-oħra, fil-ktieb tiegħu Descrizione di Malta (1647), Fra Giovan Francesco Abela ddikjara illi f'dak iż-żmien, għal din il-purċissjoni kienu jipparteċipaw madwar 30,000 persuna, li għal dak il-perjodu kien ammont sinifikanti, l-aktar meta tqis illi l-popolazzjoni ta' Malta kollha kienet tlaħħaq madwar 60,000 persuna (Vella 1927: 119). Sadanittant, waqt il-vista pastorali ta' Mons. Dusina fl-1575 fiż-Żejtun, huwa kien staqsa lill- anzjani tal-post sabiex ifehmuh x'kienet l-oriġini u r-raġuni ta' din il-purċissjoni li kienet tibda mill- Katidral tal-Imdina u tispiċċa fil-parroċċa l-antika tal-villaġġ tagħhom. Għalkemm ħadd minnhom ma kien jaf jagħtih informazzjoni dwar l-oriġini ta' din il-purċissjoni, l-anzjani qablu kollha illi din kienet ilha ssir minn żmien żemżem. Min-naħa l-oħra, huma taw raġunijiet varji dwar l-għala din il-purċissjoni kienet twaqqfet. Fost dawn l-opinjonijiet kien hemm żewġ ipoteżi li l-aktar li ssemmew: waħda kienet tittratta l-ħelsien tal-gżejjer mis-saħta ta' pesta qalila, filwaqt li l-oħra kienet assoċjata ma' tempesta kbira li qamet f'daqqa u li qerdet flotta Torka li kienet ġejja tattakka lil Malta u b'hekk pajjiżna ffranka l-għawġ (Vella 2009, April 12). Fost l-opinjonijiet kollha, skont Zahra, it-tweġiba dwar ir-raġuni għala bdiet din il-purċissjoni possibilment instabet f'dawn l-aħħar snin minn Patri Mikiel Fsadni li fil-ktieb tiegħu Id-Dumnikani fir-Rabat u fil-Birgu sal-1620 (1965: 258), qal li kien iltaqa' ma' dokument fl-Atti tal-Kurja tan-Nutar Vincenzo Bonaventura de Bonetiis, datat 12 ta' Marzu 1543, fejn kien hemm iddikjarat illi f'dik il-ġurnata partikolari, l-Isqof Cubelles kien qed iwaqqaf purċissjoni ddedikata lil San Girgor bħala talba lil Alla biex tinżamm il-paċi fl-Ewropa, waqt żmien ta' periklu (Zahra 1989, nota fl-aħħar tal-ktieb). Sal-1926, din il-purċissjoni kienet għadha tiġi ċċelebrata b'mod grandjuż u fiha kienu jipparteċipaw Minn din ir-riċerka huwa evidenti illi għad hemm wisq mistoqsijiet li baqgħu qatt ma twieġbu u li hemm bżonn li jiġu investigati sabiex iż-Żejtun jiġbor mill- ġdid l-istorja tiegħu. Fost dawn, hemm il-ħtieġa li jsiru analiżi xjentifiċi fuq l-għadam uman li nstab fil-passaġġi sigrieti. Ikun tassew eżerċizzju sinifikanti li kieku jsiru testijiet ta' carbon-dating u DNA fuqhom ħalli b'hekk tinkiseb aktar informazzjoni siewja dwarhom. Barra minn hekk, hemm ukoll l-oġġetti li nstabu flimkien mal-fdalijiet umani li m'hemmx dubju li jixirqilhom li jkunu studjati, restawrati, konservati u eventwalment anki esebiti, idealment fil-knisja stess, fejn wara kollox dawn jappartjenu. Nemmen ukoll li malajr kemm jista' jkun għandna niġbru u nirrekordjaw sewwa d-dikjarazzjonijiet tal-individwi kollha li b'xi mod huma involuti f'din l-istorja u li jħossu li għandhom xi ġrajja relatata x'jirrakkuntaw, speċjalment f'dak li għandu x'jaqsam mas-sejba tal-passaġġi sigrieti u x'kien hemm fihom. Idealment dawn ir-riżorsi primarji għandhom jittieħdu mingħand l-individwi stess u mhux mingħand ħaddieħor li Il-Parroċċa taż-Żejtun tul iż-Żminijiet. Santa Venera: Klabb Kotba Maltin. Storja taż-Żejtun u Marsaxlokk. 10 Nru. 3, Ħarġa Nru. 38 l-ogħla membri tal-Kleru u l-konfraternitajiet kollha ta' Malta. Iżda fl-1926, minħabba xi diżgwid li nqala' bejn xi parroċċi li kien relatat ma' drittijiet ta' preċedenza, l-Arċisqof Mawru Caruana ddeċieda li jqassar u jnaqqas din iċ-ċelebrazzjoni b'mod konsiderevoli. Eventwalment, aktar bidliet matul is- snin komplew naqqsu sostanzjalment mill-importanza ta' din id-drawwa, tant li Ilum din iċ-ċelebrazzjoni mhix ħlief dell ta' dak li kienet qabel (Vella 2009, April 12). Sadanittant, fatt interessanti huwa illi fil-preżent, uħud minn dawk li jipparteċipaw f'din il-purċissjoni annwali jaħsbu li din iċ-ċerimonja ssir bħala ringrazzjament talli l-Maltin flimkien mal-Ordni rnexxielhom jirbħu mill-ġdid lit-Torok dakinhar tas-6 ta' Lulju 1614. semagħhom jgħidu xi ħaġa, bħal kif se jkollna nagħmlu dwar dawk il-persuni li laħqu mietu. Wara 45 sena mid-data ta' din l-iskoperta storika, li dwarha sar ftit li xejn, jekk fil-fatt qatt sar xi ħaġa, nisħaq li wasal iż-żmien li ninvestu ħafna aktar xogħol sabiex naslu għal aktar risposti definittivi u konklużivi. Finalment, ma nistax inħalli barra l-purċissjoni annwali tradizzjonali li qiegħda titħalla tmut mewta naturali sforz in-nuqqas ta' interess u l-passività li kultant pajjiżna hu marid biha f'dak li għandu x'jaqsam ma' qasam storiku u kulturali. Tkun ħaġa meraviljuża li kieku aktar riċerka ssib mezz kif tikxef l-oriġini ta' din il-wegħda antika. U ċertament inkunu għamilna pass kbir 'il quddiem li kieku jirnexxilna nagħtu l-ħajja mill-ġdid lill-entużjażmu u lill-ġmiel li din it-tradizzjoni kienet mogħnija bihom, sabiex b'hekk, anki permezz ta' dan, insaħħu aktar il-wirt kulturali tagħna, filwaqt li b'dawn il-ġrajjiet, b'dawn il-binjiet, u b'dawn it- tradizzjonijiet, niġbdu aktar turiżmu li tant hu bżonjuż, lejn dawn l-inħawi tax-Xlokk ta' Malta. '600 Sena ta' Memorja Pubblika'. Miġbur fit-28 ta' Lulju 2014 minn http://fionavella.com/ features/2014/03/600-sena-ta-memorja-pubblika/ 'Mużew Żgħir bi Stejjer Kbar'. Miġbur fit-28 ta' Lulju 2014 minn http://fionavella.com/ features/2013/11/muzew-zghir-bi-stejjer-kbar/ 'Il-Purċissjoni ta' San Girgor: Tradizzjoni jew Fidi7' Miġbur fit-28 ta' Lulju 2014 minn http:// fionavella.com/features/2009/04/il-purcissjoni-ta-san-girgor- tradizzjoni-jew-fidi/ 2 edizzjoni (rivedut).