L-EWWEL SNIN TAL-KAŻIN 'LA STELLA' Il-ġibda tal-mużika qiegħda fin-natura tal-bniedem u fil-Gudja, wara li għalaq il-każin tal-banda ta' Santa Marija, mill-ewwel beda jsir xi diskors għal ftuħ ta' każin ieħor. Il- każin ta' Santa Marija kien sfratta f'Ottubru tal-1915 bi ġlieda bejn is-soċi partitarji tar- Rużarju u s-soċi partitarji taċ-Ċintura. Grupp ta' rġiel bdew jiltaqgħu jdoqqu bejniethom fil-ħanut tal-imbid 'ta' Zwakk' illum parti mill-bini tal-Mid-Med Bandk, 47, Triq Ravmond Caruana. L-ewwel ma bdew jiltaqgħu kienu xi ħames jew sitt mandolinisti li kienu tgħallmu jdoqqu mingħand is- surmast Carmelo Zammit 'Verdes' fiż-Żurrieq (1) waqt li z-ziju tiegħi Ganmar Galdies, kien tgħallem idoqq il-mandolina mingħand surmast fil-Furjana. Ftit warz ngħaqdu magħhom tnejn bil-vjolin, wieħed minnhom baruni fqir li kien ġie joqgħod fil- Gudja fi triq Santa Katerina. Imbagħad mar xi ħadd idoqq il-kitarra. Kienu jiltaqgħu l- aktar nhar ta' Sibt u Ħadd filgħaxija. Fius-sajf tal-1916 u 1917 ġie li ħarġu jdoqqu s serenati mat-toroq tar-raħal b'numru ta' rġiel magħhom (2). Maż-żmien, żdied in-numru tal-mużiċisti u żdied id-diskors għall-formazzjoni ta' ork estra u ftuħ ta' każin ieħor. Gioacchino Calleja, 'iż-Żwakk', magħruf ukoll bħala ''tal jkompli paġna 27 forn', offrihom id-dar viċina tal-familja tiegħu, 1 Triq id-Dejqa, li ġiet aċċettata bil-kera ta' erba ' liri fis-sena. Kien għall-aħħar tas-sena 1918 u l-kumitat proviżorju kien ġa magħżul, biz-ziju tiegħi bħala president. Inħatar is-surmast Vincenzo Caruana mill- każin ta' Sant' Andrija, Ħal-Luqa, li kellhu jmexxi l-kunċerti u jgħin fit-tagħlim tal- mużika. Kien fadal biss il-problema tal-isem tal-każin il-ġdid. L-għażla l-aktar faċli u l-aktar fuq fomm il-kotra kienet li jerġgħu jsejħulu ''Circolo Fklarmonico Santa Maria' eżatt bħal ma kien jismu l-każin ta' qabel, imma l-biża ta' ġlied bejn is-soċi kien għadu fuqhom. Kważi l-membri kollha kienu riżurjanti imma beżgħu li jekk jiddedikawh għal festa tar-Rużarju setgħu jitilfu lil xi ħadd mill-orkestra. difatti żewġ mużiċisti fil-Gudja, partitarji taċ-Ċintura, kienu mill-ewwel rrifjutaw li jingħaqdu magħhom. Għal Marzu tal-1919 daħlu fil-post il-ġdid u Ħadd qabel il-festa tal-Warda, inawgu- rawh b'partv kbir fil-kmarmar ta' fuq. Daqqet l-orkestra taħt is-surmast Caruana. In- nies kielu u xorbu ħafna taw il-prosit liz-ziju Ganmari. F'daqqa waħda nstemgħet l- għajta 'Viva l-Konsolazzjoni'. Kien wieħed tal-partit 'taċ-Ċintura' li għajjatha u ma kientx għajta għax sab ruħu jitgerbeb it-taraġ għal barra t-triq. Wara dan l-inċident, id-deċizjoni ttieħdet: il-każin ikun tar-Rużarju bl-isem Circolo Musicale ''La Stella'. Taċ-Ċintura rrispondew billi fetħu l-każin tagħhom f'dik il- ġimgħa stess fid-dar nru. 12, Triq Santa Marija. Marru magħhom żewġ musiċisti, alliev wieħed ġa bl-istrument u Abraham Zammit li sar il-president. Mill-bqija kollox baqa' l-istess u l-kumitat proviżorju ġie kkonfermat f'seduta ġenerali aktar tard. Bejn żewġ każini ġodda ħadd ma seta' jkun soċi f'każin il-wieħed u l-ieħor fl-istess ħin u dan għadu jeżisti f'regulament numru 7 tal-każin ''La Stella'. Iz-ziju Ganmari kien jgħidli l-votazzjonijiet kienu jsiru b'vot sigriet u kull soċi kien ikollu dritt għal vot wieħed biss, pero', billi mhux kulħadd kien ikun jaf jikteb, il-votazzjoni kienet issir billi kull soċi preżenti kien jitfa xi oġġett li jġassam dak il-ħin stess is- segretarju, ġo boxxlu tal-injam miżbugħ nofsu aħmar għal vot kontra - nofsu abjad - għal vot favur. Il-problema tal-flus ma tantx tidher li kienet kbira għall-ewwel soċi tal-każin ''La Stella' għax ma damux wisq li ma ndaħlux biex jagħmlu statwa oħra tar-Rużarju. L-istatwa ta' qabelli nħadmet mill-injam fil-1851 hi artistika u sabieħa, pero' tqila wisq. Kien ikun hemm bżonn ta' żewġ settijiet ta' reffiegħa biex joħorġuha. SEttwieħed kien joħroġha mill-knisja u jwassalha sa quddiem il-knisja tal-Lunzjata u sett ieħor kien ikompli t-triq sa jdaħħalha fil-knisja parrokkjali. Kienu jbatu ħafna. Ċertament, bin-nies tal-lum dik l-istatwa żgur ma kinetx tkun tajba għall-purċissjonijiet. L-istatwa l-ġdida saret tal- kartapesta mill-istatwarju Gudjan, Angelo Dalli, b'spiża l-aktar taz-ziju Ganmari u tal- jkompli paġna 29 familja tiegħu. Inħadmet fi triq il-Palma, Tarxien, u ġiet indurata fl-Imdina. (4) Minn hemm inġarret għall-Gudja fuq l-ispalla u għalkemm għamlet xi ftit ta' rxiex l-istatwa u n-nies li kienu jerfgħuha jingħad li ma xxarbux. Kien il-bidu ta' Ġunju, 1922. Inkwiet kien inqala' fix-xhur ta' qabel meta l-Kurja ma laqatx l-ewwel rikors biex l- istatwa l-ġdida tiġi aċċettata fil-knisja. Għal dak l-ewwel rikors il-Kurja kient qalet li l- fratellanza tar-Rużarju tal-Gudja ġa kellha l-istatwa tagħha u ma kellhiex bżonn tagħmel oħra. Imma, sa issa, l-istatwa l-ġdida kienet ġa lesta, jonqosha biss l- indoratura. X'ser jagħmlul Instab li l-kappillan Spiteri ma kienx laħaq għamel rikors formali fil-Kurja għan-nom tal-fratellanza. Lin-nies tar-raħal kien jgħidilhom li kollox kien sew u ġie li anke mar f'Ħal Tarxien jara l-istatwa issir. Ġara li l-kappillan Spiteri kien imġiegħel jirreżenja, ħin bla waqt, fit-2 ta' Diċembru, 1921. Ħa kastig hu u miegħu jidher li ħa kastig ieħor ir-raħal żgħir tal-Gudja. Kollox irranġa ruħhu meta l-Kurja laqgħet it-tieni rikors. Pero', sakemm ħareġ dan id-digriet favorevoli w l-istatwa tlestiet minn kollox kien laħaq għadda l-ewwel Ħadd ta' Mejju w il-festa 'tal-Warda' saret bl- istatwa l-qadima. Ħadd ma issa ried li, meta tasal l-istatwa l-ġdida tintefa' tistenna fin- niċċa u għalhekk iddeċidew li jagħmlu festa oħra. L-istatwa l-ġdida li għandna waslet fil-Gudja l-Ħadd filgħodu, 4 ta' ĠUnju fl-1922 u tpoġġiet fil-bitħa tal-palazz Bettina. Fil-għaxija ttieħdet għal ftit fir-remissa 16, Triq Ravmond Caruana, dak iż-żmien f'tarf ir-raħal u minn hemm saret il-purċisjoni għall- knisja parrokjali, bil-qassisin barranin u l-istess Dun Nikol Aquilina li kien qed jagħmilha flok kappillan fil-Gudja. Kollox mar sew. L-orkestra tal-każin 'La Stella' daqqet fil-pjazza ma' ġenb l-istatwa ta' San Ġużepp. Is-Surmast kien Salvatore Azzopardi, minn Ħal-Luqa wkoll, peress li Mro. Vincenzo Caruana kien ġa beda jattendi f'Għawdex. L-istatwa l-ġdida tqieghdet fuq il-bradella l-antika f'nofs il-knisja bħal ma jsir dejjem qabel il-festi u kollox deher sew lest għall-festa l-kbira li kienet ser issir fil-Ħadd ta' wara. Għadda l-inkwiet tar-rikorsi fil-Kurja u inkwiet ieħor kellu jinqala' mal-Vigarju kappil- lan. Dun Nikol Aquilina qatt ma ried jieħu l-pussess tal-Gudja u spiss kien ihedded li ser jitlaq. Kien igerger li ebda' qassis ieħor ma kien qed jgħinu fix-xogħol pastoriali. Qassisin Gudjani kienu marru joqogħdu barra mir-raħal. Is-Sibtu l-Ħadd, 10u 11ta' ĠUnju, 1922, saret il-festa ta' l-istatwa l-ġdida. Id-darbtejn, f'għeluq il-funzjoni fil-knisja l-Vigarju kappillan gerfex il-kant tal-Madonna jgħidulu l- 'mutet' u ma ntonax il-litanija u l-antifona. L-orkestra fil-knisja waqfet. Is-Sibt, uffiċjali tal-fratellanza daħlu jkellmu lill-V. kappillan fis-sagristija u dan ġab l-iskuża li ma kienx għadu dara bil-kant tal-Madonna peress li f'raħal twelidu m: kellhomx festi tal- jkompli paġna 31 L-għada, il-Ħadd, reġa' għamilha u x'ħin l-istatwa daħlet il-knisja, il-Vigarju kappillan reġa ma ntonax il-litanija u l-antifona. Din id-darba daħlu xi partitarji fis- sagristija u pprotestaw bil-qawwa. Xi ħadd qal lill-Vigarju kappillan biex ''imur isaqqi l-pastard ta' missieru''. Xejn aktar ma sar u l-inċident żgħir wkoll fih innifusu; seta' waqaf hemm. Ebda reat jew storbju pubbliku ma twettaq u l-puizija irtiriat malajr iċ- ċitazzjonijiet li kienet ħarġet. Wisq aktar minn hekk ġie li ġara f'parroċċi oħra. Fil-Gudja pero', il-vigarju Kappillan ma xtaqx jiffaċċja l-pubbliku l-għada filgħodu u fid-dlam tal- lejl 11/12 ta' Ġunju, abbanduna il-parroċċa. La ma riedx jibqa' hawn kollox kien skuża tajba għalih biex jitlaq. Ebda qassis f'Malta, anqas dawk Gudjani, ma ħassewh id-dmir tagħhorn li jiġu hawn u l-Kurja ma pprovdiet lil ħadd. Mingħajr qassis il-knisja ma iffunzjonatx. (6) Kull ma kien hemm bżonn kienet biss il-quddiesa ta' fil-għodu. It- Tnejn, 12 ta' ĠUnju, l-istatwa tpoġġiet fin-niċċa u l-bibien tal-knisja ngħalqu. Din ma kenitx kwistjoni bejn il-fratellanzi u l-anqas bejn il-każini, il-Fratellanza taċ- Ċintura kienet ilha bl-istawa proprija tagħha. Il-pika ma kellhiex x'taqsam ma' dan li ġara. Anqas ma kien il-poplu kollu li jipprotesta. Wara nuqqasijiet żgħar segwew konsegwenzi koroh. Għal xahar sħiħ, fil-1922, il-poplu għajjat saċerdot u ma sab lil ħadd. Il-htija waqghet fuq ir-raħal u fuq il-poplu meta ħtija dawn ma kellihomx. Ebda' nkwiet ma qatt kieri inqala' ġabiel. Kollox ġie għannormal fit-13 ta' Lulju meta ġie fil- Gudja l-MOnsinjur Giuseppe Depiro ġa midħla sew tal-palazz Bettina. Kin ġab miegħu saċerdot ieħor biex jgħinu. Sakemm dam hawn, mit-13 t' Lulju sas-16 ta' Awissu, 1922, il-Monsinjur Depiro seta' jinduna dkemm fil-fatt il-poplu kien twajjeb. Rigali ta' kuljum ma naqsux tant li Mons. Depiro jien jibgħat minnhom fl-istituti tiegħu, ir-Rabat. Meta ħareġ jiġbor għall-festa. il-poplu ikkontribwixxa b'ġenerożita anke akbar mis-soltu. 'iIl-fidi, il-qdusija u d-devozzjoni tal-poplu' dehru malajr, kien kiteb tant tajjeb l-Arċipriet tal-Mosta, Dun Pawl Mallia (Gudjan). Poplu ħażin ma jsirx twajjeb fi żmien xhar- 11 ta' Ġunju sat-12 ta' Lulju. Għall-festa ta' Santa Marija, 1922, ġie fil-Gudja l-istess isqof Mons, Dom. Mawro Caruana biex seħħet mill-ġdid il-paċi dejjiema. Mons. Giuseppe Depiro wera kif għandu jidher sens ta' responsabilita saċerdotiali. Fil-1930-1932, Mons. Depiro kellu jerġa jindaħal biex irranġa kwistjoni nazzjonali beln l-istess awtorita' tal-Kurja (Caruana/Gonzi) u Strickland. Jekk dak li ġara fil-Gudja kienu affarijiet żgħar li ma effettwaw lil ħadd, żgur anqas effetwaw ħażin wisq lis-soċi tal-każin 'La Stella', għax ma laħqitx għaddiet is-sena 1922 li ma krex din id-dar kbira u sabieħa tal-pjazza fejn il-każin jinsab illum. L- orkestra baqgħet taht is-surmast Salvatore Azzopardi, kompatta u nemeruża daqs qabel. Is-soċi komplew biex, fil-1925, xtraw l-ewwel karrozza tal-linja fil-Gudja u semmewha ''St. Marv'. Ħuħkien għamel dawk iż-żewġ statwi tal-ġebel li hemm fuq il-kolonni mal-faċċata tal-Knisja. Fis-Sajftal-1918 ma ħarġux idoqqu peress li mhux dejjem kienu qed jiġu apprezzati minn dawk li aktar iħobbu jordu milli jisimgħu l-mużika. Matulil-1921, il-kumitat kera wkoll il-kamra tal-pjazza kantuniera. ma' Triq id-Dejqa li qabel kienet ħanut ta' barbier. Iż-żebgħa u l-induratura saru fl-Imdina ghand xi ħadd Buġeja. Il-Bradella l-antika spiċċat u saret oħra ġdida fil-1960. Il-pedestall qadim għadu għandna. Dun Karm Zammit ħa l-quddiesa fil-15 ta' Awissu , 1922. Il-Każin 'La Stella' Gudja