Bormla bl-inħawi u t-toroq tagħha Daħla F'din il-kitba sejrin jissemmew biex ngħid hekk it-toroq, l-isqaqien, l-imsieraħ u l-inħawi ta' Bormla. L-għan ta' dan ix-xogħol huwa ta' natura ċivika li jgħarraf u jeduka. Barra minn hekk, jekk dan it-tagħrif ma jitniżżilx abjad fuq l-iswed, jaf jintnesa man-nanniet u l-ġenituri tagħna, l-aktar meta ismijiet ta' toroq ġodda jieħdu post dawk preżenti. Tinħass ir-ripetizzjoni b'mod metodiku. Dan sar biex it-tagħrif partikulari jinqasam skont l-importanza tat-toroq jew l-inħawi relatati. Għalhekk qiegħed jitqiegħed fil-prattika x'jgħid l-Għarbi fil-qawl Malti: il-miktub mhux maħrubl L-ismijiet tat-toroq li nsibu f'kull belt u raħal huma għajn ta' identità. Mill-ismijiet tat-toroq tista' tifforma format storiku li jiddistingwi belt minn oħra u raħal minn ieħor. B'dawn l-ismijiet tista' ssib x'hemm komuni bejn lokalità u oħra. Fl-ibliet tal-Kottonera nsibu minn din is-similarità. Bħala eżempju, mit-tnax-il isem ta' toroq li ħadt minn Bormla, insibu li sebgħa Minnhom huma lkoll ismijiet ta' toroq fil-Birgu. Fl-istess waqt il-ħamsa l-oħra jinsabu 7 kemm fl-Isla kif ukoll f'Bormla. It-toroq l-Irlandiżi, il-Ġdida, San Ġorġ, San Ġwann, it-Torri u d-Dejqa huma misjuba f'Bormla u fil-Birgu. Triq il-Kunċizzjoni, l-Oratorju, San Franġisk, San Ġużepp u San Mikiel insibuhom f'Bormla u fl-Isla. B'żieda ma' dan, it-toroq San Ġużepp, San Mikiel u San Rokku minbarra f'Bormla nsibuhom ukoll fil-Kalkara (anki jekk — storikament il-Kalkara m'hijiex parti mill-Kottonera). Dawn l-ismijiet identiċi huma sinjal ta' bliet li jmissu ma' xulxin (għalkemm mhux bilfors). Bormla, l-Isla u l-Birgu huma strateġikament belt waħda — ukoll jekk din l-istrateġija militari llum hija storika biss. Kien sforz din l-istrateġija militari li lit-Tliet Ibliet, il-Gran Mastru Nikola Cotoner sejħilhom Kottonera. Min-naħa l-oħra, dak li jagħżilhom minn xulxin lil dawn l-ibliet huma toroq b'ismijiet ta' nies prominenti mil-lokal, devozzjonijiet lejn qaddisin partikulari u avvenimenti Il-GranMastru Kottoner, bil-pjanta ta' Bormla Ċentru 19 ta' Novembru 1944 - Bormla 47 storiċi li ġraw fihom. Ngħidu aħna Triq il-Pellegrinaġġ (li tinsab fin-niżla tal-parroċċa ta' Bormla u li qabel kienet imsemmija għal Triq Santa Tereża) isemmiet hekk bħala parti miċ-ċelebrazzjonijiet tal-ħamsin sena mit-treġġigħ lura tal-vara tal-Kunċizzjoni minn B'Kara fl-1944, wara l-aħħar gwerra. Fil-lista tat-toroq li fihom isir it-tberik ikklassifikajtha u hekk ħriġt ġabra ta' toroq li huma komuni fejn jidħol il-kontenut tagħhom. L-iktar klassifika li fiha nsibu toroq hija dik b'rabta reliġjuża. Din hija ħaġa minn ewl id-dinja meta nqisu s-sisien Insara tagħna. Hawnhekk insibu mat-tletin referenza. Fuq kollox jispikkaw ambaxxaturi tal-patruna tal-belt Kospikwa. Santa Liena mhux biss hija żona partikulari f'Bormla, iżda wkoll daħlet fl-istorja mbiegħda ta' Bormla. Il-fatt li din in-niżla ta' Santa Liena li darba kien wied li jagħti għal Xatt il-Hena (illum il-Baċir Nru.l), jorbot din ir-roqgħa mal-ewwel Bormliżi li kienu sajjieda. Bejn wieħed u ieħor lejn dak iż-żmien tmur lura l-kappella maqtugħa fil-blat li tinsab fin-niżla ta' Santa Liena u li nstabet taħt it-tifrik tal-aħħar gwerra meta ġew biex jinbnew il-flattijiet tal-Gvern lejn l-1946. Ma jonqosx anqas il-valur ta' din iż-żona rikka fl-istorja ta' Bormla bil-Bieb ta' Santa Liena, li jaf l-oriġini tiegħu minn żmien il-Gran Mastru Lascaris, imbagħad għadda minn taħt idejn il-Gran Mastri Perellos u Zondadari u ntemm mill-Gran Mastru Manoel de Vilhena fl-1736. Dan huwa meqjus bħala l-bieb ewlieni tas-swar ta' Bormla. Ġewwa din il-mina, meta konna tfal, kien hemm fil-gallarija interna tagħha artal b' pittura ta' Santa Liena bis-Salib Imqaddes. Din il-pittura m'hijiex il-waħda li kien hemm fi żmien l-Ordni. Il-waħda li naraw illum, u li tinsab imwaħħla ġewwa l-mina, hija l-kopja tal-oriġinali li kien hemm fi żmien il-Kavallieri. Hawn irridu ngħidu li wara li tlesta r-restawr fuq il-mina, dam ħafna ma twaħħal. Minbarra li tefgħu ħarsithom fuq din iż-żona l-Kavallieri, għamlu hekk ukoll il- Franċiżi li, fuq ordni ta' Napuljun, ħaġsru l-emblemi minn fuq l-armi li ħallew il- Kavallieri. Jingħad li barra l-bieb ta' Sta. Liena darba kien hemm kappella tal-injam aktarx imsemmija għal din il- qaddisa u nqerdet bi ħruq. Iżda dwar dan l-għajdut m'għandniex provi jew intilfu. Madwar din iż-żona nsibu tlett inħawi oħra magħrufa mal-Bormliżi: Barra l-Mina li tinsab bejn il-mina ta' Santa Liena u l-mina l-oħra faċċata tagħha li tieħdok il-Fgura; il-Bastjun (fejn hemm Triq Hanover), kif ukoll il-Kastell (fejn tinsab l-iskola Sekondarja 'Erin Seracino Inglott' inkella fejn jinsabu Hubbard Flats). Għalhekk Triq Santa Liena ġġegħilna nimirħu mhux ftit fil-ħsibijiet u fl-immaġinazzjoni tagħna. Triq il-Kunċizzjoni Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla 49 Dula' Manija Jmmabulata B0/S Ismijiet ta' toroq għall-qaddisin Triq il-Kunċizzjoni bir-raġun kollu tiftaħ din il-lista ta' toroq b'isimijiet ta' natura reliġjuża. Din it-triq imtarrġa, li dari kienet magħrufa bħala t-triq ta' Kozzu, tibda minn Triq il-Ġdida (qrib l-għassa) u tmiss ma' Triq Wiġi Rosato, fejn l-iskola u l-kunvent tas- Sorijiet tal-Ursolini. Fil-bidu tagħha hemm statwa kbira u sabiħa ta' Marija Immakulata li tmur lura lejn l-1788 u l-kunsens tal-indulġenza mill-Isqof Labini sar fit-8 ta' April 1801. L-Immakulata Kunċizzjoni hija t-titular tal-belt Cospicua u għalhekk din it-triq tirrappreżenta lill-patruna tal-Bormliżi. L-istatwa oriġinali tal-Immakulata Kunċizzjoni kienet saret mis-Soru Maria De Domenicis filwaqt li s-sura preżenti hija tal-Bormliż Abram Gatt. Fl-1905 il-Kleru tal-Kolleġġjata ta' Bormla kien qabbad lil Abram Gatt biex jirrestawra l-istatwa għall-festi speċjali tal-inkurunazzjoni tal-kwadru titulari tal- Madonna tal-Kor. Triq it-8 ta' Diċembru hija invokazzjoni oħra għall- Immakulata Kunċizzjoni. Din tagħti minn Pjazza Santa Margerita u twassal għal Triq Santa Tereża. Minn din it-triq tgħaddi l-vara tal- Kunċizzjoni nhar il-festa, fit-8 ta' Diċembru ta' kull sena. Triq San Pawl hija bla dubju xhieda ta' qima lejn l-Appostlu Missierna li ġabilna d-don Nisrani f'pajjiżna. Fil-fatt din il-qima f'Bormla lejn San Pawl hija marbuta mat-tluq tal-Appostlu lejn Ruma. Din ir-referenza It-triq hija ddentifikata mill-knisja mdaqqsa ta' San Pawl, propju fil-kantuniera. Missirijietna sabu wkoll lok storiku xi jsemmu għal dan il-qaddis — Sur San Pawl, li jmiss maż-żona ta' San Ġwann t'Għuxa. Taħt Sur San Pawl insibu Triq San Franġisk (ta' Pawla). Nemmen li dan l-isem għandu jkun sħiħ biex il-qaddis ikun identifikat. Min illum iħares madwaru ħalli jara xi indikazzjoni ta' dan ma jsib xejn. Minflok irridu nsemmu l-istorja. Fil-fatt, qabel ma ġie l-ħsieb f'moħħ il-gvern kolonjali Ingliż li jibni baċir f'Għajn Dwieli, kien hemm kappella ddedikata lil San Franġisk de Paule mibnija mill-Kavallieri ta' San Ġwann. Il-qala fejn kienet tinsab kienet imsejħa l-Port ta' San Franġisk. Minħabba l-iżvilupp imsemmi din il-kappella kellha titwaqqa'. L-oġġetti prezzjużi li kienu jinsabu fiha ġew trasportati u mqassmin hekk: il-qniepen li attwalment nisimgħu jdoqqu kull kwarta fl- arloġġ tal-kampnar tal-Parroċċa tagħna. Il-Kwadru tal-Qaddis jinsab fl-Altar tal-Kurċifiss u kwadri oħra jinsabu fis-Sagristija tal-parroċċa tagħna. Pjaneta u żewġ tuniċelli bojod iffjurati li fihom irrakkmata l-arma tal-Balliju tal-Ordni jinsabu merfugħin mal-apparat tal-parroċċa; filwaqt li l-pissidi tal-fidda u oġġetti oħra jinsabu fi-Knisja ta' San Pawl f'Bormla wkoll. Kemm il-qima tal-Bormliżi antenati tagħna kif ukoll it-tifkira ta' din il-kappella għandhom b'xhieda lil din it-triq. Triq San Ġwann, li tmiss ma' dik ta' San Franġisk, jingħad popolarment li ssemmiet għax hija mibnija bi dritt mal-Kon-Kattidral ta' San Ġwann, fil-Belt, faċċata. Kienet ħaġa iċembru armata għall-Festa Ċentru 19 ta' Novembru 1944 - Bormla 51 Dula' Manija Jumabulata 2015 xierqa u maħbuba li l-Kavallieri jsemmu triq għall-patrun tagħhom — xi ħaġa li ma għamluhiex kullimkien. Li ġara kien li meta tlestew is-swar ta' Verdala u minn fuqhom setgħu jaraw tajjeb ħafna lill-Belt Valleta 'flimkien mat-toroq tagħha, sabu li bi dritt ma' din it-triq tiġi Triq San Gwann fil-Belt. Kienet xewqa ferma tal-Gran Mastru ta' dak iż-żmien li din t-triq tissemma hekk. Imiss ma' Triq San Franġisk ukoll huwa Sqaq l-Erwieħ. Kif jinvoka l-isem ta' dan l-isqaq, hawnhekk fit-tarf tiegħu nsibu ċimiterju li jmur lura lejn l-1676 meta kienet faqqgħet il-pesta u laqa' fih l-iġsma bla ħajja ta' ħafna Bormliżi. Fil-Viżta Pastorali tiegħu fl-1745, L-Isqof Alpheran De Bussan kien żar iċ-ċimiterju u bierek l-oqbra. Triq il-Madonna tal-Grazzja u Triq San Mikiel huma xhieda tal-qima tal- Bormliżi lejn dawn iż-żewġ qaddisin. Din il-qima hija msaħħa bi kwadru u bil-vari rispettivi tagħhom fil-parroċċa ta' Bormla. Kien hemm żmien meta Bormliżi devoti kienu joħorġu jiġbru għall-festa ta' qaddisin bħal dawn. Triq San Mikiel hija waħda mill-aktar triqat antiki ta' Bormla u l-binja tagħha fil- preżent lanqas tingħaraf minn dik oriġinali. L-isem ta' din it-triq ingħata mill-Kavallieri minħabba l-fatt li meta Bormla kienet ħaġa waħda mal-Isla, din it-triq kienet twasslek sal-Forti San Mikiel li hija ferm magħrufa fl-istorja ta' Malta u tal-Isla b'rabta tal- Assedju l-Kbir. Triq San Mikiel hija waħda mill-itwal toroq ta' Bormla u qabel il-gwerra kienet l-aktar popolata bi qrib l-elfejn ruħ. Xejn inqas minn hekk ma nistgħu ngħidu dwar Triq Sant'Andrija, li fit-tarf tagħha kien hemm statwa ta' dan il-qaddis li spiċċat ftit wara l-gwerra. Fil-parroċċa għandna statwa qadima fl-injam ta' dan il-qaddis patrun ta' Ħal Luqa. Illum tinsab fis-Sagristija u hija mqiegħda fin-niċċa l-antika tal-Kunċizzjoni. Ma' dawn insemmu lil Triq San Ġużepp. Bħall-qaddisin li semmejt qablu nsibu wkoll statwa ta' preġju artistiku kbir fil-parroċċa fil-ġenb tal-artal il-kbir. Il-festa tiegħu għadha ssir ukoll, anke jekk fuq inizjattivi u sagrifiċċji ta' nies partikulari. Il-Konservatorju li sa ftit snin ilu kienu jieħdu ħsiebu s-sorijiet kien iddedikat lil San Ġużepp. Minn hawn ukoll joħroġ l-oriġini ta' Triq il-Konservatorju. Eżattament għall-bini ta' istitut flimkien mal-kappella tiegħu. Dan il-bini kien inbena biex fih is-sorijiet jieħdu ħsieb ix-xebbiet foqra. Il-bini preżenti nbena fl-1810, iżda Ilum minn dan il-bini baqa' biss il-kappella u l-entratura tal-kunvent. L-oriġini hija eqdem u tmur lura lejn l-espiskopat tal-Isqof Labini. Nafu llum li għal dawn l-aħħar snin twaqqa' ħafna minn dan il-bini u nbena f'dar għall-anzjani tal-inħawi ta' Bormla. Il-preżenza tal-Konservatorju għax-xebbiet tmur lura mill-inqas tliet mitt Sqaq l-Erwieħ 52 I Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla Desta' Manija Dmmabulatu 2015 Dan għaliex fl-1699 ċerta sinjura Laura Hagius kienet waqqfet il-Conservatorio delle Zitelle u semmietu għal Marija Verġni Immakulata. Dan l-istitut twaqqaf għall- edukazzjoni ċivika u morali. F'din il-biċċa kellu x'jaqsam ukoll il-Gran Mastru Perellos. Triq San Mark ukoll teħodna lejn il-parroċċa fejn insibu artal iddedikat għal dan l-evanġelista b'pittura tal-qaddis minn Rokku Buhagiar. Toroq oħra għall-qaddisin f'Bormla huma Triq Sta. Marija, Triq San Rokku, Triq San Lazzru u Triq San Nikola. Għal San Nikola, li kien patrun tal-Gran Mastru Nicola Cottoner li bena s-swar, huma msemmija ukoll il-Married Quarters li nsibu fejn il- bieb ta' Barra l-Mina u fihom kienu joqogħdu l-familji tal-fizzjali Ingliżi. Triq u Pjazza Santa Margerita huma msemmija għall-Għolja ta' Santa Margerita li kellha sehem sewwa fl-Assedju l-Kbir tal-1565. Hawnhekk it-Torok armaw it-tined tagħhom u minn hawn ukoll kienu jattakkaw lill-Kavallieri magħluqa fis-swar tal-Birgu. Lil Triq San Rokku (popolarment Triq Santu Rokku) norbtuha ma' Sqaq l-Erwieħ li jinsab fi Triq San Franġisk minħabba li t-tnejn huma relatati mal-pesta. San Rokku huwa l-qaddis protettur tal-pesta, tal-Kolera u tal-mard epidemiku u Bormla ġarrbet ukoll iktar minn darba mill-epidemja tal-Kolera u l-pesta. Bis-saħħa tar-rapport mill-Viżta Pastorali tal-Isqof Gargallo li kienet saret f'Mejju 1602 nafu li fil-ġenb tal-parroċċa ta' Bormla (iddedikata lil Santa Marija Kunċizzjoni tas-Sokkors) kien hemm kappella ddedikata lil San Rokku u magħha dar għas-sagristan tagħha li kienu nbnew f'waħda mill-epidemji tal-pesta. Kien bniha Dun Salvatore Burlo, li kien inħatar Viċi Kappillan ta' Bormla sakemm imbagħad laħaq l-ewwel Kappillan ta' Bormla, Dun Mikiel Cap mis-Siġġiewi. Triq San Ġorġ jista' jkun li hawn min jaħseb li hija riżultat tal-preżenza atal-Ingliżi f'Bormla — liema preżenza la kienet żgħira u lanqas qasira. It- tim tal-futbol ta' Bormla huwa wkoll imsemmi għal dan il-qaddis u l-oriġini ta' dan it-tim taf lill-Ingliżi tas-Servizzi f'Bormla. Fir-realtà l-oriġini titbiegħed sa qabel ġew il-Kavallieri f'Malta. F'din it-triq kien hemm knisja ddedikata lil San Ġorġ taħt it-tmexxija tal-Papas tal-Griegi. Meta kienu ġew il-Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann kienu ttrasferewha fil-Birgu. B'danakollu Bormla ma nesietx dik ir-rabta u għadna nsibuha ħajja sal-lum. It-triq, Strada San Giorgio kif jafuha nannietna, għadha hemm u jkun żball kbir jekk xi ħadd ifettillu joftomha minn ġrajjietha. It-tim tal-futbol ta' Bormla jismu St. George's F.C. u fuq kollox il-banda tal-lokal tagħna hija msemmija għal San Ġorġ. Insemmu wkoll li qabel il-gwerra wieħed mit-teatri li kien hawn f'Bormla kien jismu Teatro San Giorgio, li kien inqered fit-tieni gwerra dinjija. Patri Romeo Grech jikteb li darba kien ra l-ktieb Storia delle Chiese greche a Malta għand wieħed patri Dumnikan u fih kien qara li din il-knisja kienet isservi bħala Sede Vescovile għal xi żmien. Hawnhekk irridu ngħidu li l-Isqof Tommaso Gargallo kellu Triq San Ġorġ Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla 53 Dusta' Manija Jmmabulatw 2015 d-dar tiegħu tas-Sajf ġewwa Bormla. Triq oħra li hija msemmija għal qaddisa partikulari hija Triq Sta. Tereża. M'hemmx dubju li d-devozzjoni ġżbuha fostna l-patrijiet Karmelitani ta' Sta. Tereża tal-Bambin Ġest. F'din it-triq, faċċata tax-xatt ta' Bormla waqqfu l-monasteru tagħhom. bil- knisja. Il-preżenza tal- Karmelitani f'Bormla bdiet fl-1625 meta l-Isqof Cagliares kien xtara l-lok preżenti mingħand il-Kavallier Franċiż Fra Claude De Coasse Dumesnil. It-taraġ li nsibu jmiss mal-ħajt tal-ġnien u li jagħti għall-iskola primarja huwa magħruf bħala t-Taraġ tat-Tereżjani. Sa qabel twaqqa' bil-gwerra dan it-taraġ kien jibqa' jagħti sal-baħar, fix-xatt. Parti minn Triq Sta. Tereża, eżattament mat-telgħa tal-Knisja parrokkjali, saret Triq il- Pellegrinaġġ b'tifkira tal-Pellegrinaġġ li sar wara li spiċċat il-gwerra. Dan kien fid-19 ta' Novembru 1944. Din it-triq infetħet fid-9 ta' Janhar 1995 minn Ċensu Tabone, li dak iż- żmien kien President ta' Malta. Il-Madonna tal-Karmelu hija statwa miżmuma b'għożża mill-patrijiet u minn dawk li jiffrekwentaw din il- knisja. Minn hawn toħroġ Triq il-Karmnu. Post ieħor li ħa ismu minn kappella huwa Fuq San Ġwann t'Għuxa, fejn illum hemm il- qasam tad-djar u jmiss ma' Triq San Ġwann. Minflok San Ġwann t'Għuxa nistgħu nsejħulu San Ġwann l-Elemonżier. It-tagħrif dwar il-kappella msemmija jinsab f'tagħrif dettaljat iktar 'l isfel. Baqa' Triq l-Oratorju, li qabel kien jisimha Triq il-Ġnien peress li kienet tagħti għall-ġnien li kien fl-inħawi ta' Verdala. M'hemmx dubju li l-isem li għandha Ilum huwa marbut mal-Oratorju li nbena fl-1731. Fuq in-naħa l-oħra tal-parroċċa nsibu Triq il- Kampnar. Naturalment ismu miegħu bħal donnu b'ħajr talli kull kwarta jsemma l-ħin ma' kull riħ ta' Bormla. La ninsabu fuq il-qasam reliġjuż, tajjeb ingħidu li l-amministrazzjoni pastorali tagħha l-parroċċa ta' Bormla taqsamha f'ħames żoni: a) madwar il- parroċċa, b) madwar Santa Margerita, ċ) barra s-Swar, d) Fuq Santa Margerita u e) Fuq San Pawl. Triq Santa Tereża, armata għall-Festa Triq l-Oratorju 54 I Ċentru 19 ta' Novembru 1944 - Bormla Dula' Manija dkoomebralreti B0I5 L-Inħawi Ewlenin Bormla, bħal kull lokal ieħor f'Malta u Għawdex, għandha l-inħawi partikulari tagħha li mhux biss jindikaw roqgħa minn oħra, imma jservu mezz ieħor ta' komunikazzjoni bejn il-Bormliżi. — Iktar faċli għan-nies li jagħrfu naħa partikulari tal-lokalità tagħhom milli jkunu jafu x'jisimha triq minn oħra. Santa Liena hija naħa li tiġbor fiha t-toroq ta' madwar il-bieb storiku msemmi għall-istess qaddisa. F'din in-naħa nsibu l-kunvent tal-Ursolini li beda jinbena fl-1952 u tlesta sentejn wara. Is-sorijiet tal-Ursolini fetħu l-iskola preżenti fis-7 ta' Novembru 1954. Preċiżament, dan il-kunvent jinsab fil-bidu nett ta' Triq Wiġi Rosato. Barra l-Mina tinsab kif toħroġ mill-Mina ta' Sta. Liena sal-mina l-oħra faċċata tagħha (li tagħti għall-Fgura). Din in-naħa hija kkaratterizzata minn tliet ġibjuni mibnijin mill- Ingliżi (fl-1849, 1852 u 1869) bħala lqugħ għall-ilma tax-xita. Il-ħtieġa tal-bini tagħhom hija tifkira minsija taż-żmien meta l-inżul tax-xita għal Bormla kien ifisser għargħar sħiħ. Din in-naħa hija wkoll mgħammra b'għadd sostanzjali ta' djar. Imiss ma' din-naħa huwa Fuq San Ġwann t'Għuxa (naħa li għalkemm minn dejjem kienet magħrufa hekk, ta' lanqas mindu nbniet il-kappella, kienet magħrufa wkoll bħala Maħtet it-Tin). Sa qabel l-1972 l-abitazzjoni kienet limitata għal ftit familji fuq Sur San Pawl. Iżda mill-1972 'il hawn, inbnew ħafna flattijiet u : djar u sas-sena 1999 kompla Fuq San Ġwann tiela' l-bini. Din in-naħa hija għajn storika għal Bormla bis-saħħa tal-kappella ta' San Ġwann t'Għuxa li tmur lejn l-1682. Kienet inħattet minn fejn kienet mibnija oriġinarjament barra s-swar u meta nbnew is-swar reġgħet inbniet fejn tinsab illum għall-ħarsien milll-profanazzjoni tal-attakki mill-furbani. Il-kwadru titulari huwa ta' Mattia Preti u juri lil San Ġwann iqassam il- ħobż lill-foqra kif inhuwa l-kwadru l-ieħor li juri l-Missier Etern huma kopji tal-oriġinal li jinsabu fil-Mużew Nazzjonali (fejn jinsab ukoll il-kwadru oriġinali tal-Mina ta' Santa il-Mina ta' Santa Liena. Magħha hemm marbuta żewġ żoni, in-naħat ta' Santa Liena, u barra l-Mina Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla f 55 Kienet restawrata wara l-aħħar gwerra minħabba l-ħsarat li kienet ġarrbet. Fit-22 ta' Ġunju 1991 infetħet għall-pubbliku wara restawr li kien sarilha. Hawn fuq ukoll, il- Kavallier li ħallas għall-bini ta' din il-kappella kien bena palazzina għas-Sajf, li b'xorti ħażina dan il-bini twaqqa' biex minfloku setgħu jkomplu jinbnew il-flattijiet imsemmija. Kif jgħid il-Malti, għal xagħra ma twaqqgħetx il-kappella ta' San Ġwann t'Għuxal Kieku ġara hekk illum minflok qegħdin naraw blokk bini ieħor bħal dawk li hemm. Sehem ieħor storiku hija l-Polverista jew post il-ħażna tal-porvli fi żmien il-Kavallieri kif ukoll fi żmien il-Franċiżi. Fil-fatt triq minnhom hija Triq il-Polverista. Ngħidu wkoll li maġenb il-mina l-kbira li tagħti għall-Fgura, hemm mina oħra li fi tfuliti konna ngħaddu minnha (għax ma kinux jgħaddu karozzi minnha). Din tissejjaħ il-Mina tal-Polverista. Peress li tinsab magħluqa min-naħa faċċata tal-Fgura, ftit li xejn tissemma. Din il-polverista ta' Bormla kienet waqgħet vittma tal-mira tal-Kavallieri Ġakbini meta bil-moħbi kienu xarrbu l-porvli maħżuna hemm ġew. Għamlu hekk biex il- Bormliżi ma jkunux jistgħu jiddefendu rwieħhom mill-indħil tal-Franċiżi f'Bormla stess. Dakinhar il-Bormliżi kienu qatlu lill-uffiċjal tal-għassa tal-polverista. Mira oħra fuqha kienet saret l-għada tal-irkant fl-Imdina mill-Franċiżi. Iż-Żwieten u ż-Żabbarin daħlu bil- forza fil-polverista, serqu 80 barmil bil-porvli u qatlu lill-kmandant tat-Tliet Ibliet, Pradier. w Fuq San Pawl hija ġabra ta' toroq li jduru madwar il- knisja li nsibu fin-niżla u li hija ddedikata lill-Appostlu Missierna. Il-knisja preżenti nbniet flok il-qadima fl-1741. Il-post fejn inbniet il-knisja huwa magħruf storikament bħala s-Salib ta' Bormla. Dan kien jinsab quddiem il- knisja u kellu kaxxa għall- elemosina li kienet tmur għall-bżonnijiet finanzjarji tal-knisja ta' San Pawl. Din il-parti, Fuq San Pawl u l-inħawi tiegħu, jispiċċaw mat-telgħa tal-Isla. Ix-Xatt hija naħa oħra magħrufa mal-Bormliżi. Dan il-lok kien beda jintuża mis-sajjieda Bormliżi meta l-Gvern Ingliż lejn l-1841 kien ħadilhom il-Mandraġġ Fuq San Pawl, l-inħawi li ħadu isimhom mill-Kappella ddedikata lill-qaddis Pittura tax-Xatt ta' Bormla li fiha tidher ukoll l-istatwa ta' TJ ia Sant'Andrija, Patrun tas-Sajjieda (fejn inbena l-Baċir Nru.l). 56 I Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla Desta' Manija Dmmabulata 2015 Qabel ġara dan, din it-triq kienet kollha siġar. F'dan is-sit konna nsibu statwa ta' Sant' Andrija, xogħol ta' Vinċenzo Dimech li ħadem fil-ġebel (kien ħadem ukoll lil San Elija, li jinsab fil-pjazzetta mal-knisja u l-kunvent tal-patrijiet Tereżjani). Id-dehra ta' kif kien jinsab ix-Xatt ta' Bormla llum huwa mod ieħor għalkollox minn kif kien qabel l-1979. Nistgħu ngħidu li bejn l-1972-79 sar xogħol infrastrutturali f'din in-naħa ta' Bormla li rat it-twaqqigħ tal-ħajt-mostru tat-Tarzna u wassal għall-iżvilupp tax-Xatt bit- triq li twassal għall-monument tal-Ħelsien fil-Birgu. Illum f'dawn l-aħħar ħames snin ix- Xatt ta' Bormla ħa dehra ferm isbaħ peress li sar parti mill-proġett tal-Kottonera. In-naħa tax-Xatt tlaqqagħna mal-Kunvent tal-patrijiet Tereżjani li quddiemu hemm l-istatwa ta' San Elija li, kif inkiteb diġà, inħadmet mill-iskultur Vincenzo Dimech. San Elija għandu rabta mal-Ordni Karmelitana peress li kif insibu fil-Ktieb tas-Slaten 18: 43-44, dan il- profeta kien jinsab fuq l-Għolja tal-Karmelu meta kien bagħat qaddej tiegħu josserva x-xefaq bit-tama li tersaq ix-xita. Mas-seba' titwila l-qaddej osserva sħaba żgħira. It- tradizzjoni tgħidilna li Elija f'dik is-sħaba ra sinjal tal-wasla tal-Verġni Marija. Ngħidu wkoll li l-ewwel Karmelitani kienu eremiti li għexu fuq din il-muntanja fis-sekli tnax u tlettax. Ix-Xatt ta' Bormla jeħodna lura sal-1625. F'dan ix-xatt insibu l-imħażen tax-xwieni. Dawn jinsabu faċċata fejn kienu jinżammu x-xwieni tal-Ordni, San Giovanne, Sta. Dawn l-ismijiet għadhom minquxa sal-lum iżda, ma jifilħux wisq żmien iktar biex jgħibu darba għal dejjem sakemm it-twettiq tar- restawr jibqa' jitwal). Ftit 'il fuq minn hawn insibu Fuq Santa Margerita. Din hija naħa oħra importanti għal Bormla u tagħti aċċess għall-Birgu, għall-Kalkara kif ukoll għal Ħaż-Żabbar. Storikament hija għanja bis-sehem li kellha fl-Assedju l-Kbir Fuq din l-għolja t-Torok kienu bnew it-tined u minn hawn attakkaw lill- Forti Sant'Anġlu fil-Birgu u lill-Forti San Mikiel fl-Isla. L-inċiżjonijiet ta' Matteo Perez għadhom juru dan. Fuq Sta. Margerita nsibu lill-Monasteru tal-Klawsura tas-Sorijiet Tereżjani mwaqqaf mill-inqas fl- 1726. Faċċata tal-monasteru jinsab il-Konservatorju ''San Ġużepp'' li bejn Frar tas-snin 1997 — 2000 sarulu bini strutturali ġodda biex propju fi Frar tas-sena 2000 infetaħ bħala Dar għall-Anzjani ta' madwar Bormla. Il-Knisja u parti interna mill-bini l-antik tħalla u jmur lura lejn l-1810. Wieħed jista' jinnota fuq il-bieb tal-knisja l-arma tal-Isqfijiet Labini u Mattei. Bini ieħor ta' interess storiku hija l-iskola primarja ''Marija Immakulata''. Din l-iskola kellha sehem siewi fl-aħħar gwerra dinjija meta serviet ta' assistenza għall-ewwel għajnuna, bħallikieku sptar. Ma damitx iżda ma ntlaqtet mill-bombi tal-għadu u s-servizz kien trasferit għall-Mina tas-Sultan. Fuq Santa Margerita Ċentru 19 ta' Novembru 1944 - Bormla f 57 Desta' Manija Jmmabulata 2015 Jekk ikollna naraw mappa magħmula mill-Fjamming Albert Clouet (1636-1679) insibu li dan il-kartografu jippreżenta lil Bormla sserraħ fuq tlett inħawi ewlenin li hekk għadhom miżmuma wkoll sal-ġurnata tal-lum. Dawn huma Santa Margerita, Verdala u Santa Liena flimkien mal-Baċir Numru Wieħed u Fuq San Pawl. Minn din l-osservazzjoni nifhmu kemm dawn l-inħawi dejjem kienu parti integra mill-belt ta' Bormla. Aktar dwar inħawi f'Bormla Fin-naħa ta' Sta. Margerita nsibu sur imsemmi għall-istess qaddisa. Dan huwa wkoll magħruf bħala s-Sur tal-Imtieħen, peress li fi żmien l-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann fuq l-għoljiet ta' Bormla kien hawn ħafna mtieħen. Hawn fuq għad fadal mitħna waħda (u ħaqqha tkun restawrata u attrezzata bl-għodod fuq l-antik). Mitħna oħra tinsab fuq ix-xaqliba l-oħra ta' Bormla qrib San Ġwann t'Għuxa jew aħjar 'il ġewwa mill-mina ta' San Tumas. Bir-raġun kollu li hawn hekk insibu Triq il-Mitħna peress li postijiet fil-għoli (bħall- Għolja ta' Santa Margerita) qabel dejjem kienu jibnew l-imtieħen tar-riħ. Meta ġew 'biex jitilqu minn Malta l-Kavallieri minħabba l-Franċiżi fl-1798 kien hawn 26 mitħna tar-riħ fil-gżejjer Maltin. F'Bormla għad għandna tnejn imbegħdin minn xulxin: waħda fuq San Ġwann t'Għuxa u oħra dik imsemmija hawn fuq Sta. Fil-gwerra kienu jintużaw bħala postijiet tal-għassa peress li kienu jinsabu fil-għoli. Il-mogħdija li kienet tagħti għall-mitħna malajr bdiet tissejjaħ Triq il-Mitħna u meta nbena l-bini fuq iż-żewġ naħat il-Kavallieri bdew isejħulha Strada Molino. ' Tliet inħawi oħra qrib xulxin huma Verdala, il-Kastell u l-Bastjun. In-naħa ta' Verdala kienet magħrufa hekk minn dejjem, anki jekk illum saret tirreferi għaż- żona residenzjali. Il-fortizza jew Ċittadella Verdala hija monument ieħor tal-Ingliżi u nbniet fl-1853. Għanja mmens hija l-emblema imperjali fuq il-bieb ewlieni. Irrid ingħid ukoll li dan is- sit kien jintuża wkoll mill- Kavallieri qabel ma ħaduh l-Ingliżi. Dawn il-Barracks sarulhom l-arranġamenti meħtieġa lejn l-1975 biex inbidel f'żona residenzjali kif għadu sal-lum. L-inħawi tal-Kastell huwa l-bini madwar l-iskola sekondarja 'Erin Serracino Inglott'. Mill-Kastell hemm niżla li tieħdok għal Triq Hanover. Dik il-parti ta' Bormla hija magħrufa bħala l-Bastjun. L-istess niżla tispiċċa f'Santa Liena (jew aħjar fejn bdejna d-dawra tagħna). Il-Barracks ta' Verdala, minn ġewwa Toroq u Persunaġġi Distinti Mill-membri kollha tal-komunità li tgħix f'kull belt u raħal dejjem se joħorġu individwi li jingħażlu mill-massa. Dawn il-persuni jsiru distinti għall-kontribut mhux $) Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla Dusta' Manija Jumalulata 2015 tas-soltu li jkunu taw. Mill-ismijiet kollha li jiddentifikaw lit-toroq ta' Bormla, insibu mat-tnax-il waħda li huma msemmija għal persunaġġi distinti. Il-polz kummerċjali u attiv ta' Bormla huwa marbut ma' żewġ imsieraħ jew pjazez ewlenin milli għandha. Dawn huma Misraħ Gavino Gulia (magħruf ukoll bħala s-Suq il-Qadim) u Misraħ Paolino Vassallo (magħruf ukoll bħala s-Suq). Lil dawn iż-żewġ imsieraħ jg) għaqqadhom il- Baċir Nru. 1, li tatel kien mifrud minnhom b'ċint li kien ilu $ IMI żmien jistenna biex jitneħħa bħala estensjoni tal-proġett tal-Kottonera. Gavino Gulia kien tabib, botaniku u kittieb Bormliż imwieled fit-18 ta' Ġunju 1835. Fl-1880 sar professur tal-Istorja — Naturali fl- Università ta' Malta. Fl-istess sena sar ukoll Direttur tal- Ġnien tal-Argotti fil-Furjana. F'Bormla kien jara l-pazjenti L f'żewġ kliniċi fi Triq ix- Pjazza Għino Bulla Xatt (dak iż-żmien Pjazza Marina) u fi Triq Sta. Tereża. Kien l-ewwel wieħed li kiteb studju dettaljat dwar l-insetti u l-ħut fil-gżejjer tagħna. Kien abbli ħafna fil-Latin, fit-Taljan, fl-Ingliż u fil-Franċiż. Kien fundatur tal-gazzetta xjentifika Barth li ħarġet bejn 25 ta' Lulju 1871 — 5 ta' Ottubru 1899. Kien miżżewweġ u kellu iben wieħed li sar ukoll atabib iżda miet imgħarraq fil- port ta' Lixandra. Pjazza Paolino Vassallo (li sa żmien qabel l-aħħar gwerra dinjija kienet magħrufa bħala Piazza dell' Antico Mercato) tlaqqagħna ma' surmast tal- mużika u kompożitur li bħal Gavino Gulia għamel ġieħ lil Bormla. Vassallo twieled f'Bormla fl-24 ta' Lulju 1856. Studja u pperfezzjona fil-mużika f'Pariġi fejn dam għaxar snin u tgħallem taħt Massnet u Gounod. Kien maħtur Maestro di Cappella tal-Katidral tal-Imdina fl-1902. Idderieġa l-quddiesa mmexxija mill-Kard. Domenico Ferrata fil-parroċċa ta' Bormla fil-25 ta' Ġunju 1905. Ma jonqosx milli ngħidu li Paolino Vassallo kien surmast u direttur tal-Banda ''San Ġorġ' ta' Bormla. Iżżewweġ fis-7 ta Lulju 1896 u miet fit-30 ta' Jannar 1939 fil-Belt. L-isem tal-każin tal-Banda ta' Bormla jfakkarna f'persunaġġ ieħor famuż għal Bormla: Ramiro Barbaro di San Giorgio. Kien professur u letterat magħruf. Kien il- fundatur tal-Banda 'San Ġorġ' u l-ewwel president tagħha. Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla f 59 Desta' Manija Anmabulata 2018 Pjazza oħra li nsibu f'Bormla hija Misraħ Bonnici. Sa minn meta kont tifel dejjem konna nsibu lil dan il-post bħala Taħt is-Suq. Dan is-Suq fl-oriġini tiegħu jmur lura lejn iż-żmien wara li nbena l-baċir Nru.l u kien mimli ħwienet. Minn ħafna snin ilu, baqa' biss l-isem u nbidel f'żona residenzjali. Ma' dawn l-imsieraħ jew pjazez f'Bormla nistgħu nsemmu Wesgħet il-Knisja tan- Natività. Din tinsab fiż-żona ta' Santa Liena, fejn insibu Triq il-Ġdida (antikament Strada Nuova). Hija msemmija hekk għaliex fil-bidu tan-niżla tinsab il-knisja maqtugħa fil-blat u li tinsab taħt il-bini residenzjali, li hija ddedikata lit-Twelid tal-Madonna. Iżjed tard bdiet tissejjaħ popolarment bħala ta' Santa Liena. Din tissemma fil-Viżta Pastorali li l-Isqof Tommaso Gargallo għamel f'Bormla fil-5 ta' Mejju 1602 u li kien żarha flimkien mal-Kappillan Dun Mikiel Cap. Huwa kien is-sid ta' ġnien kbir li kien jinsab fejn il-knisja msemmija. Huwa kien ħalla legat biex mid-dħul minnu setgħet issir fost oħrajn quddiesa kantata fil- jum tan-Natività tal-Madonna u oħra fil-jum tat-twelid ta' Sidna Ġest Kristu. Wesgħa oħra tinsab tmiss mal-Kappella ta' San Ġwann t'Għuxa. Din hija Pjazza Tonv Coleiro. Coleiro kien trejdjunjonista u kien imexxi eluf ta' ħaddiema fiż-żewġ tarznari membri fi ħdan il-General Workers Union. Twieled fis-27 ta' Novembru 1950 u miet fit-13 ta' Diċembru 2002. Daħal jaħdem fit-Tarzna fl-1967 meta kien għad kellu sittax-il sena. Fi żmien erba' snin Tonv Coleiro kien diġà beda jkun attiv fil-General Workers Union. Daqs sena qabel miet kien ħa deċiżjoni li joħroġ bħala kandidat Laburista fl-elezzjoni li kien imiss — xi ħaġa li ma saritliux realtà għax laħaq miet mewta għall- għarrieda fid-dar tiegħu ġewwa Bormla. Dwar dik id-deċiżjoni, l-eżekuttiv tal-GWU ma setax jippermettilu jagħmel hekk inkella Coleiro kien ikollu jirriżenja. L-imħabba kbira li kellu lejn it-trejdjunjoniżmu ġagħlitu jagħżel li jwaqqa' l-kanditatura għall-elezzjoni. Toroq u Persunaġġi Distinti Mill-persunaġġi li nsibu isimhom imniżżel fl-ismijiet tat-toroq jew sqaqien, insibu tliet artisti, erba' kittieba u żewġ politiċi. L-artisti huma marbutin mal-parroċċa tagħna: Abram Gatt, Pietru Pawl Caruana u Mariano Gerada. Triq Abram Gatt hija msemmija għall-persunaġġ magħruf mal-Bormliżi għall- istatwa tiegħu ta' San Ġużepp maħduma fl-injam li kien ħadem fl-1903. Barra li kien skultur kien ukoll pittur u disinjatur. Twieled f'Bormla fit-28 ta' Marzu 1863. Fl-aħħar gwerra mar rifuġjat f'Ħaż-Żebbuġ fejn baqa' jgħix sakemm miet fit-28 ta' Marzu 1944. Il-ħila artistika tiegħu żviluppaha waħdu u xogħlu kien karpentier u disinjatur fit-Tarzna. Minn dirgħajh f'Bormla għandna l-Veronika u l-Kurċifiss tal-Vara l-Kbira. Statwi oħra li kien ħadem għall-armar ta' barra fil-Ġimgħa l-Kbira nqerdu fl-aħħar gwerra. Fl-1905 kien iddisinja l-Kunċizzjoni bil-pedestall kif nafuha llum. Iddisinja wkoll il- kuruna li nkurunaw biha lill-Madonna tal-Kor. Xogħol ieħor li ħadem fil-parroċċa huma fil-fidda kif ukoll fid-dekorazzjonijiet li nsibu fis-saqaf fl-istess knisja. Inżid ukoll lill- Madonna (maħduma fl-irħam) li nsibu quddiem iz-zuntier li saret fuq disinn ta' Abram Gatt. Fid-Domus Piju IX insibu pittura tiegħu ta' Kristu Re. Lil dan l-iskultur Bormliż insibuh jaħdem fuq statwi titulari fosthom San Lawrenz tal-Birgu u San Publiju tal-Furjana. Triq Pietru Pawl Caruana torbotna ma' persunaġġ artistiku ieħor konness mal-festi tal-Kunċizzjoni ta' Bormla. Huwa l-pittur tal-kwadru titulari tal-Madonna tal-Kor. 60 ( Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla Data Manija Immakulata 2015 Għalkemm mhux Bormliż. Pietru Pawl Caruana huwa stmat bil-kbir mill-Bormliżi. Huwa twieled il-Belt (fil-parroċċa ta' San Duminku) fl-4 ta' Jannar 1793. Mar jistudja f'Ruma fl-1819 fejn baqa' jgħix u żżewweġ Taljana. F'Ottubru 1827 niżlu jgħixu Malta. Tliet snin wara mititlu martu biex fl-1832 reġa' żżewweġ wara li sena qabel kien sar għalliem tad-disinn fil-Liċeo tal-Belt. Il-pitturi tiegħu huma mxerrdin mal-gżira kollha b'dak ta' Santu Wistin ikun l-aħħar kwadru li pinġa. Il-kwadru titulari ta' Bormla ħa post il-kwadru ta' qablu li kien tpitter minn Karlu Gimach (illum jinsab fis-Sagristija). Il-kwadru teoloġiku tlesta fl-1828 jew sena wara li kien ġie lura mill-Italja u tħallas 600 skud minn Dun Ludoviku Mifsud Tommasi li ssuġġerielu minn qabel it-tema tal-kwadru. Sakemm ġie aċċettat bħala l-kwadru titulari l-ġdid, kellu jistenna s-snin, eżattament sal-1850. Dan il-kwadru kellu jkun inkurunat fl-1905 mill-Kardinal Domenico Ferrata filwaqt li ħamsin sena wara tqiegħed stellarju ta' tmien stilel mill-Kardinal Federico Tedeschini. Biex ikompli jkun mogħni bl-istorja, il-kwadru tal-Madonna tal-Kor flimkien mal-vara tal-Kunċizzjoni ttieħed fil-bażilika ta' Santa Liena f'B'Kara għall-ħarsien mill-bombi tal-għadu fl-aħħar gwerra dinjija. Kienu nġiebu lura fid-19 ta' Novembru 1944 f'pellegrinaġġ li nbidel f'wieħed nazzjonali. Persunaġġ ieħor mhux Bormliż imma li għandna triq imsemmja għalih huwa Marjanu Gerada, magħruf bħala 'il-Marjani'. Triq Marjanu Gerada hija msemmija għal persunaġġ li twieled f'Ħal Tarxien fis-7 ta' Mejju 1766. Kellu ħuh qassis u l-ħidma pastorali tiegħu kienet fi Spanja fejn miet fl-1827. Ta' 13-il sena ommu mietet u missieru reġa' żżewweġ. Nistgħu ngħidu li l-familja Gerada kellha rabtiet ma' Spanja u P.P. Castagna jgħidilna li Marjanu tgħallem is-sengħa ta' skultur f'Valencia, fi Spanja (mindu kellu 17-il sena sa 29 sena). Mir-reġistru parrokkjali ta' Bormla nsiru nafu li kien parrinu fil-magħmudija sta' iben ħuh Ġużeppi fl-1 ta' Lulju 1796. Mill-1803 sakemm miet għex f'Bormla. It- testment tiegħu għamlu wkoll f'Bormla fil-15 ta' Jannar 1823 (ftit ġranet qabel miet). F'dan iż-żmien kien mitfugħ f'qiegħ ta' sodda minn marda li ppraralizzatu u għalhekk it-testment sar fuq soddtu. Dan it-testment jikkonferma li Marjanu Gerada kien ilu jgħix f'Bormla għal żmien twil u nżidu li baqa' jaħdem ta' skultur. Huwa kien ġuvni. Marjanu Gerada miet f'Bormla fl-24 ta' Jannar 1823 ta' 57 sena u ndifen fil-parroċċa ta' Bormla. Gerada jibqa' fil-qalb tal-Bormliżi li japprezzaw l-arti fil-parroċċa tagħna. Il-fatt li ndifen fil-knisja parrokkjali u li ssemmiet triq għalih jikkonfermaw dan l-apprezzament. Il-vara ta' San Mikiel u l-fonti tat-tgħammid b'San Ġwann l-Għammiedi jgħammed lil Kristu (it-tnejn fl-injam) huma żewġ ġawhriet ta' Marjanu Gerada. Barra dawn l-opri minn dirgħajn Gerada, il-parroċċa ta' Bormla għandha wkoll diversi kandlieri u Appostli tal-injam. Għamel bosta xogħol kbir ta' skultura bħat-titular ta' Ħaż-Żabbar, jiġifieri l-Madonna tal-Grazzja. Minn tliet artisti ngħaddu għal erba' kittieba li għall-ġieħ li taw lil Bormla, il-komunità Bormliża għarfithom billi semmiet triq għal kull wieħed minnhom. Dawn huma Wiġi Rosato, Rikkardu Tavlor, Erin Serracino Inglott u Ġużċ Chetcuti . Kull wieħed minnhom ta kontribut siewi ħafna b'risq l-ilsien u l-letteratura Maltija. Triq Wiġi Rosato tlaqqagħna ma' drammaturgu Bormliż imwieled fis-16 ta' Novembru 1795. Bħala karattru kien bniedem determinat u xejn ma jaqtagħlu qalbu milli jasal fejn irid. Meta żżewweġ lil Anna Rebench mar joqgħod il-Birgu fejn integra Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla f 61 Desta' Manija Inmabulata 2015 ruħu sewwa ma' din il-belt. Kellu talenti akkademiċi, mużikali u letterarji. Barra li kien surmast tal-iskola, kiteb id-drammi u l-poeżiji. Kanta f'opri fit-Teatru Manoel bħal La Donna del Lago ta' Donizetti fl-1822. L-akbar kontribut tiegħu seħħ bil-kitba tad-drammi Maltin Catarina (1838) u Il- Konġura tal-Erba' Ħotbin (c.1864). Bis-saħħa ta' Catarina, li ttellgħet fil-Manoel fl- 1838, Rosato daħħal għall-ewwel darba l-ilsien Malti fuq il-palkl Imbagħad Il-Konġura tal-Erba' Ħotbin li ppreżenta fl-istess teatru, Rosato jqiegħed lill-Malti mal-Ingliż, mat- Taljan u mal-Franċiż peress li f'dan id-dramm insibu taħdit b'dawn l-erba' lingwi. Miet ta' 77 sena fl-1 ta' Settembru 1872. It-triq li nsibu eżattament fejn il-Monasteru tal-Klawsura ta' Sta. Margerita u li hija msemmija għall-awtur tad-dizzjunarju Il-Miklem Malti. Triq Erin Serracino Inglott tlaqqagħna ma' persunaġġ li għad li kien mill-Isla, għex snin twal f'Bormla u miet fl- istess triq (fejn kien joqgħod). Qabel kienet tissejjaħ Triq Cospicua. Peress li konna ilna ħbieb snin, darba qalli li tant ilu joqgħod f'Bormla li kien iqis lilu nnifsu Bormliż. Erin Serracino Inglott twieled fl-Isla fis-16 ta' Ottubru 1904. Studja l-letteratura fl- Università ta' Malta. Kiteb id-drammi bħal Ir-Raħeb (1971), in-novella bħal Il-Bażużlu (1961) u l-poeżija Ix-Xita. Fost il-ħafna traduzzjonijiet li għamel insemmu La Divina Commedia ta' Dante fl-1966. Il-kontribut tiegħu lejn il-lingwa Maltija laħaq il-qofol tiegħu fl-1975 meta stampa d-dizzjunarju etimoloġiku mill-Malti għall-Malti Il-Miklem Malti f'disa' volumi (u wara mewtu, ibnu Mario ħareġ l-għaxar volum bħala addednda). Kellu ħakma tajba tal-ilsna Ingliż, Latin, Taljan, Franċiż, Ġermaniż, Spanjol u Russu. Miet ftit qabel kellu jagħlaq it-80 sena fit-22 ta' Awwissu 1983. Triq Rikkardu Tavlor hija msemmija għal persunaġġ Bormliż ieħor li ġie ftit wara Rosato. Tavlor twieled f'Bormla fil-25 ta' Marzu 1818. Il-fatt li kien student fis- Seminarju rabba fih il-ħajra għas-saċerdozju. Żmien wara iżda taha għas-safar. Wara l-mewt tal-ġenituri tiegħu spiċċa l-Eġittu bħala pittur f'teatru. Fl-aħħar tefa' l-ankri f'Malta fejn taha għall-kitba bil-Malti (ħaġa li kien diġà beda jagħmel qabel ma siefer lejn l-Eġittu). Il-kitba wasslitu biex jiddejjen mal-istampatur Cumbo u spiċċa fil-ħabs tal-midjunin. Biex kollox ikun ġie ħażin, lanqas fiż-żwieġ ma sab xorti. Rikkardu Tavlor għallem l-Ingliż, it-Taljan, il-Franċiż u l-Latin. Fl-1844 fetaħ skola fid-dar fejn kien joqgħod fil-Belt. Għamel żmien ukoll joqgħod il-Kalkara. Kiteb Tagħlim bil-Malti tal-Grammatika Maltija għall-Ħtieġa tal-Maltin (1844). Kien editur tal-ġurnali Il- Ġaħan (1849), Ix-Xitan i iz-Zopp (1864) u Il- Ġurnal Malti (1864). Fl-aħħar żmien ta' ħajtu, meta kien ilu armel u kien joqgħod il-Birgu, Tavlor taha għax-xorb. Spiċċa fid-dar tax-xjuħ u miet fl-Isptar Ċentrali tal- Furjana fl-età ta' 50 sena nhar it-18 ta' Frar 1868. Sqaq Ġużċ Chetcuti sal-ewwel ġimgħat tal-2015 kien għadu Sqaq il- Gendus, imma fl-ewwel xhur tal-2015 issemma għall-Bormliż Ġużċ Chetcuti fuq inizjattiva tal-Kunsill Lokali ta' Bormla. Sqaq Ġuże Chetcuti Ċentru 19 ta' Novembru 1944: Bormla f 63 Meta kellu tnax-il sena, jiġifieri lejn l-1926, Ġużċ Chetcuti ġarrab il-mewt ta' missieru. Minħabba f'hekk ommu kellha toħroġ taħdem biex setgħu jgħixu. Fl-istess waqt Ġużċ Chetcuti kellu jieħu ħsieb ħutu peress li kien l-ikbar fosthom. Ta' erbatax-il sena kellu jmidd idejh għax-xogħol biex jgħin lill-familja finanzjarjament. (p.74) Biex l-affari tiġihom agħar, kellhom jitilqu minn darhom li kellha ġnien magħha u jmorru joqogħdu fi sqaq biex ma jħallsux wisq kera. Dan l-isqaq huwa propju l-istess wieħed li qegħdin insemmu. Hawnhekk huwa mess il-faqar, liema faqar esprimieh fir- rumanzi tiegħu bħal L-Isqaq u fid-drammi tiegħu Il-Kerrejja u Il-Mandraġġara. Iż-żewġ persunaġġi l-oħra li baqgħalna nsemmu nsibuhom imsemmija fi Triq Mattv Grima u fi Triq John Pace. Fir-realtà nistgħu ngħidu li dawn iż-żewġ toroq imissu ma' xulxin. Triq John Pace hija msemmija għall-fundatur Bormliż li kien emigra lejn l-Amerika fis-Seklu 18 u kien joqgħod f'Philadelphia. Ir-rabta tiegħu ma' pajjiżu baqa' jġorrha miegħu kull fejn kien imur bis-saħħa tas-salib ta' Malta li kellu mpinġi fuq driegħu. Fl- Amerika kien misjub bħala John Pass u huwa marbut bis-sħiħ mal-Qanpiena tal-Libertà li kien għamel flimkien ma' Amerikan ieħor. Il-Qanpiena tal-Libertà nħadmet għall-ewwel darba f'Londra minn Thomas Lester fl- 1752. Ġara iżda li wara li twasslet f'Philadelphia u kienet qiegħda tiġi ttestjata, ixxaqqet. F'April 1753 saret għat-tieni darba iżda ħarġet difettuża. Imbagħad John Pace (sive John Pass) flimkien ma' Charles Stow (imsejħin mill-kotba bħala żewġ fundituri mil-lokal), reġgħu għamluha f'Ġunju 1753. Fuqha ġġib kitba meħuda mill-Bibbja ''Ħabbar il- Ħelsien mal-pajjiż kollu lill-poplu li jgħammar fih' (Proclaim Libertv throughout all the land unto all the inhabitants thereof) — Lev. Fit-8 ta' Lulju 1776 indaqqet flimkien ma' qniepen oħrajn biex tipproklama l-għoti tal-Proklamazzjoni tal-Indipendenza. Meta fl-1777 it-truppi Brittaniċi kienu heddew li Philadelphia, il-Qanpiena tal-Libertà kienet ittieħdet f'Allentown, Pensvivania u nħbiet taħt l-art fil-knisja taz-Zijonisti. Din il-qanpiena kellha xi ħsara meta skont it-tradizzjoni xxaqqet fl-1835 waqt li kienet qiegħda tindaqq fil-funeral ta' John Marshall, il-Prim Imħallef. L-aħħar li kienet indaqqet kien fl-1846 meta George Washington għalaq sninu. Lejn tmiem l-1840 intrefgħet b'teżor storiku f'sala statali. Mill-1 ta' Jannar 1976 ittieħdet fil-post modern ta' Independence Historical Park, Philadelphia, Pa. Il-Qanpiena tal-Libertà tiżen 943 kilo u għandha ċirku ta' 3.7 metri u baqgħet miżmuma mill-Amerikani bħala s-simbolu tal-Indipendenza. Sa qabel il-bidu tat-tmeninijiet, Triq Mattv Grima, li tieħu min-naħa ta' Triq San Ġorġ u tibqa' nieżla sa Triq John Pace, kienet tissejjaħ Triq Buongiorno jew Triq il-Jum it-Tajjeb (filwaqt li ntesa l-fatt li Buongiorno kien kunjom ta' Kavallier Taljan fl-Ordni ta' San Ġwann). Triq Mattv Grima hija msemmija għall-Bormliż u eks-President tar-Regatta ta' Bormla, li għex bejn is-snin 1923 u 1981. Huwa jibqa' msemmi għaliex fi żmienu Bormla ġabet l-aqwa snin ta' suċċessi konsekuttivi fir-Regatta Nazzjonali tal-Vitorja. Fir-Regatta ta' Jum il-Ħelsien ta' wara l-mewt tiegħu, kien sar trofew sabiħ li seta' jintrebaħ bl- aggregate u rebħuh Bormla. Din it-triq qabel kienet magħrufa bħala Strada Buongiorno. Buongiorno kien il-kunjom ta' kavallier li wisq hu maħsub li kien joqgħod fil-lok fejn illum insibu d-Domus Piju IX (għalkemm hawn min jgħid li kien joqgħod fejn il-Brothers ta' De La Salle). Għalhekk it-triq 64 I Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla Desta' Manija Immabulata 2015 qabel ma nbidlilha isimha għal persunaġġ li kien ukoll joqgħod fl-istess triq, kienet misjuba l-aktar b'mod żbaljat bħala Triq il- Jum it-Tajjeb jew Good Dav Street. Din it- triq tibqa' marbuta mal-kontribut edukattiv li tat Bormla peress li f'din l-istess it-triq fl-1903 l-Brothers ta' De La Salle fetħu l-ewwel Kulleġġ tagħhom u dam hemm fil- Banda ''San Ġorġ sal-1935 meta mbagħad bnew kulleġġ ġdid fuq tal-Ħawli. F'din it-triq, fid-dar Nru.69, kien joqgħod ukoll l-eks-surmast tal-Banda San Ġorġ' ta' Bormla, it-Taljan Angelom Melilli qabel mar joqgħod Ħaż-Żebbuġ. Rabta oħra li għandha din it-triq hija mal-Ġimgħa l-Kbira peress li fiha nsibu d-Domus Piju IX fejn kull sena tittella' wirja tal-Golgotha u Mejda tal-Appostli. Dwar it-triq Triq Buogiorno (li kif Triq Mattv Grima inhuwa miktub iktar 'il fuq inbidlilha isimha), nafu li hija waħda mill-aktar triqat antiki f'Bormla u li l-isem tagħha ġej mill- kunjom ta' Kavallier li kien ta' qalb tajba. Naraw x'kiteb Patri Romeo Grech OCD fil- 'Cospicua' ta' Frar 1957 Nru.20 p.2. 'Dan il-kavallier kien bena dar għalih f'din it-triq, u dan billi kien ġeneruż ħafna ħalla bil-miktub li wara mewtu tiġi okkupata minn xi tfal iltiema. Ħalla wkoll xi legati. Fil-fatt swara mewtu din id-dar ittieħdet għall-orfni.' Biż-żmien din id-dar għaddiet għand il- Freres (1903) u t-tfal inġabru f'istitut ieħor, il-Konservatorju tas-Sorijiet ta' San Ġużepp tal-Apparizzjoni taħt il-ġurisdizzjoni tal-Isqof. Fil-Biblioteka tal-Belt insibu li l-kunjom seta' kien Buongiorni. Perċ qatt ma setgħet issir Good Dav Street għax il-kunjomijiet ma jinqalbu fl-ebda Isien. Aħseb u ara Triq il- Jum it-Tajjebl Hija ħasra li bit-tneħħija ta' dan l-isem tat-triq, tħassret tifkira tal-preżenza tal-kavallieri f'Bormla. Triq Duminku Mintoff insibuha tkopri mill-bidu ta' Pjazza Gavino. Gulia sa kważi t-tul tal-baċir numru wieħed. L-isem ta' din it-triq insibuh fit-triq li hemm wara l-imħażen tat- Tarzna, liema triq twassal għall-Maċina tal-Isla. Dom Mintoff kien politiku li jibqa' jissemma fl-istorja politika ta' pajjiżna. Triq Dom Mintoff Armata għall-Festa Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla f 65 Data Manija Jmmakulata 20/5 Kien Prim Ministru bejn is-snin 1955 — 58 u bejn l-1971 — 1984. Dan il-politiku Bormliż, imwieled fis-6 ta' Awwissu 1916, wassal għal Malta Repubblika fit-13 ta' Diċembru 1974 kif ukoll għal Jum il-Ħelsien fil-31 ta' Marzu 1979. Huwa serva bħala membru parlamentari bejn is-snin 1947 — 1998. Apparti l-kontribut politiku kbir tiegħu, il-Perit Dom. Mintoff kien President tal-Banda San Ġorġ ta' Bormla mis-sena 1948 sas-sena 1999 meta minn dik is-sena sakemm miet f'Awwissu 2012 kien maħtur President Onorarju. Triq Carmelo Mifsud Bonnici tagħti ġieħ lil politiku ieħor Bormliż. Huwa twieled fl-1897 u miet fl-1948. Il-Gross kien persuna importanti fi ħdan il-Partit Nazzjonalista fit-tletinijet tal-elf disa' mija. Beda l-karriera politika tiegħu mal-Partit Nazzjonalista Demokratiku (tal-Mons. Panzavecchia) li 'l quddiem ingħaqad mal-partit ta' Nerik Mizzi. Ftit ġranet qabel il-protesta tas-Sette Giugno, Carmelo Mifsud Bonnici, bħala president ta' għaqda studenti Universitarji mexxa protesta kontra l-gvern kolonjali Ingliż dwar tibdiliet li ried jimponi fil-korsijiet tal-Liġi fl-Università ta' Malta. Fl-1926, meta kellu 29 sena nħatar Ministru tat-Teżor. Fl-1942 tatu puplesija u sitt snin wara wasslitu għall-mewt. Huwa kien ukoll poeta u kiteb poeżiji bi tliet lingwi. Lil din it-triq insibuha fil-qasam tad-djar fuq San Ġwann t'Għuxa. B'żieda nsemmi li fil-qasam tad-djar fuq San Ġwann t'Għuxa nsibu Triq Ċetta Mintoff, li hija msemmija għal omm il-Perit Duminku Mintoff u Triq San Ġwann t'Għuxa li hija dedikazzjoni naturali għal qasam li tispikka ħafna fih il-kappella tal- qaddis. ġ Il-Preżenza Kolonjali Għadd ta' ismijiet li nsibu fit-toroq ta' beltna għandhom rabta kolonjali li jirriflettu l-preżenza qawwija u dejjiema li kellhom l-Ingliżi ġewwa Bormla. Triq partikulari li kienet slum area hija Triq l-Ajkla li lejn nofs is-snin disgħin twaqqgħet biex illum minflok tela' għadd ta' appartamenti moderni b'faċċati tradizzjonali. L-isem ta' din it-tajra (ajkla) huwa simbolikament għelm ta' potenza, qawwa u maestà u għalhekk jirrifletti tajjeb lill-imperu qawwi Brittaniku. Barra minn hekk l-Ingliżi taw xiehda ta' dan billi għammdu biċċtejn kbar tal-baħar: (a) H.M.S. Eagle (1924) u tgħarrqet fil- konvoj Operational Pedestal fl-aħħar gwerra dinjija, u (b) fl-1951 inbniet oħra. Tajjeb ingħidu li fil-mitoloġija l-ajkla tissimbolizza lix-xemx. Ħames toroq imsemmijin b'rabta mal-Imperu Ingliż huma għal Dwardu, Alessandra, Hanover, Federiku u Guliermu. Inċidentalment dawn l-ismijiet jixhdu r-rabta tal-Gran Brittanja mal-Ġermanja. Triq Hanover (li oriġinarjament tinkiteb Hannover) tirreferi għall-belt Ġermaniża 241.4 kilometri (150 mil) 'il barra minn Berlin. Din il-belt imwaqqfa fis-Seklu 12 kellha lill-mexxej tagħha fl-1714 isir ir-Re Ġorġ I tal-Gran Brittanja. Riżultat ta' hekk, Hannover baqgħet immexxija minn monarkiji Brittaniċi. Triq Dwardu hija msemmija għar-Re Dwardu VII (1841 — 1910) li mexxa lill-Gran Brittanja bejn is-snin 1901 — 1910. Kien is-suċċessur ta' ommu r-Reġina Vittorja u kellu 60 sena meta ħa t-tron. It-tmexxija għaqlija tiegħu wasslitu biex jibqa' mejqus bħala l-Peace-maker. Dwardu pprova jibni ħbiberija ma' neputih Guliermu II tal-Ġermanja iżda ma rnexxilux. Il-mewta ta' Dwardu f'Mejju 1910 ferrxet sogħba kbira mad-dinja kollha. 66 I Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla Desta' Manija Jnmakulata 2015 Triq Alessandra tfakkarna f'żewġ persunaġġi nisa fl-istorja tan-nobbiltà Brittanika. L-ewwel waħda kienet Alessandra, il-mara tar-Re Dwardu VII (li f'Bormla għandna triq għalih ukoll), u Alessandra Fvodorovna (1872 — 1918), it-tifla tar-Reġina Vittorja. Kienet iżżewġet lill-Kżar Nikola II fl-1894 u kienet il-Kżarina tar-Russja bejn l-1894 u l-1917. L-insistenza ta' din il-koppja għar-riformi u s-sistemi awtokratiċi tagħhom wasslu għar- rivoluzzjoni tal-1917. Alessandra flimkien ma' żewġha u wliedha nqatlu fl-1918. Triq Federiku torbotna ma' Federiku III (1831 — 1888). Kien re tal-Prussja u sar Kaiser tal-Ġermanja fl-1888. Kellu karriera militari mill-aqwa u kien avukat tal-liberaliżmu. Ippromwova ħafna lix-xjenza u lil-letteratura. Martu kienet it-tifla tar-Reġina Vittorja. Triq Guliermu hija triq oħra msemmija għal persunaġġ marbut mar-Reġina Vittorja. Guliermu (1765 — 1837) kien re tal-Gran Brittanja fl-aħħar seba' snin ta' ħajtu. Kellu karriera navali brillanti u kien meqjus bħala the Sailor King. Fost liġijiet li għaddew taħt ir-renju ta' Guliermu nsemmu lit-tneħħija tal-iskjaviti fil- pajjiżi kkolonizzati mill-Brittaniċi u l-liberalizzazzjoni tal-liġijiet tal-fqar. Wara l-mewt ta' Guliermu IV, laħqet reġina kuġintu Vittorja. Żewġ toroq li jirrappreżentaw il-bidu tal-preżenza kolonjali Ingliża f'Malta huma waħda għall-Ammirall Nelson u l-oħra għall-Gvernatur Ball. Triq Nelson hija msemmija għal Orazju Nelson (1758 — 1805). Min jaraha minn Triq Santa Tereża jaħsibha sqaq. Fir-realtà iżda, Triq Nelson tibqa' tielgħa sserrep sakemm tinfed fi Triq il-Konservatorju. Din hija waħda mit-toroq li SadEAU intatti peress li ma waqgħux bil-gwerra. Meta kien ġie mm Malta, jingħad li kien ankra faċċata tat- triq li mbagħad issemmiet għalih. Fi żjara oħra milli għamel f'Malta, l-Ammirall Lord Nelson kien mar Bormla. s- Triq Xandru hija msemmija għal Sir Alexander Ball, li Nelson innifsu kien ħalla bħala gvernatur ta' Malta qabel ma Nelson salpa lejn l-Eġittu għall-battalja deċisiva kontra Napuljun f'Aboukir, magħrufa wkoll bħala l-Battalja tan-Nil. Il-preżenza kolonjali rrappreżentata f'Bormla minn dawn it-toroq jinġabru kollettivament fi Triq Brittanja li kienet tinsab fl-inħawi ta' Triq Wiġi Rosato. Aktar ismijiet ta' Toroq f'Bormla Fost is-swar li jdawru lil Bormla nsibu lil Sur Santa Liena u lil Sur San Pawl bħala nħawi li huma abitati. Huma ismijiet mogħtija mill-Kavallieri ta' San Ġwann mijiet ta' snin ilu. Fl-istess waqt huma żewġ ismijiet ta' natura reliġjuża. L-istess ngħidu għall-Kwartieri ta' San Nikola mibnija mill-Ingliżi. F'dawn il-kwartieri, kif ukoll fuq Sur San Pawl, kienu joqogħdu uffiċjali tas-Servizzi Ingliżi. Fost uffiċjali Brittaniċi nsibu joqogħdu lill-Iskoċċiżi. Minbarra fl-inħawi ta' San Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla f 67 Desta' Manija Jumakulata 2015 Ġwann t'Għuxa, l-Iskoċċiżi kienu stazzjonati wkoll fil-Barracks. ta' Verdala. Hawnhekk nifhmu għaliex il-Kastell. Iktar inkomplu nifhmu meta — nsemmu l-popolarità tagħhom mal- Bormliżi fiż-żmien li fih kien isir il-Karnival ta' Bormla. Il-Bormliżi, żgħar u kbar, kienu jimitaw lill-Iskoċċiżi f'ilbieshom kif ukoll kien ikollhom iċ-ċirimella. missirijietna kienu jsibuha bħala Vicolo Scozzese, fl-antik kienet magħrufa popolarment bħala Triq ta' Żbibi. Isem ieħor ta' triq għal reġimenti li kienu stazzjonati f' Bormla huwa Triq l-Irlandiżi. Fi tfuliti kienet aktar imfittxija bħala Irish Street. Għall-Bormliżi din it-triq hija magħrufa peress li fiha twieled u għex tfulitu l-Perit Dom Mintoff li kien Prim Ministru ta' Malta iktar minn darba. Fil-fatt f'' Awwissu 2012 il-Pattit Laburista li tiegħu kien mexxej, fakkar dan f'lapida mal-istess dar tal-familja Mintoff. Dan mhux l-uniku rikonoxximent muri lejn Mintoff għaliex fit-12 ta' Diċembru 2014, erbgħin sena minn Malta Repubblika, fi Pjazza Paolino Vassallo (quddiem il-Każin tal-Banda ''San Ġorġ') inkixef monument b'funtana quddiemu. Dwar dik li hija oriġini nistgħu nsemmu li fl-1822 l-ewwel u t-tmintax-il reġiment tar-Roval Irish Regiment kellhom il-kwartieri ġenerali stazzjonat f'Bormla. Fil-Forti Rikażli waqqfu l-isptar tagħhom. Sena wara kienu ttrasferiti lejn il-Belt u l-Furjana. Dan kollu ma jfissirx li matul l-aħħar gwerer ma kienx hawn stazzjonati suldati Irlandiżi. Il-Karnival f'beltna għandu għeruq kbar ma' Triq il-Gendus. Kienet fehma komuni f'dak iż-żmien dwar il-kontribut kbir li kienu jagħtu Strada San Giorgio u Strada Toro. Sa qabel l-aħħar gwerra dinjija, l-ismijiet tat-toroq kienu miktubin bit-Taljan. Peress li t-Taljani attakkaw lil Malta, iddaħħal l-Ingliż minflok. Kien hemm min jemmen li Bull kien kunjom ta' xi kmandant Ingliż. Triq il- Gendus kienet magħrufa wkoll mal-Ingliżi bħala Ox Street, mentri mal-Maltin kienet misjuba bi Triq il-Baqar. Il-Bormliżi l-antiki kienu jsibuha b'Għajn il-Baqar kif ukoll it-Triq tal-Baqar. Dan l-għarfien huwa marbut mal-fatt li f'din il-parti ta' Bormla, fl-antik kien isir l-irkant jew il-bejgħ tal-baqar. Paralleli man-naħa ta' isfel ta' Triq il-Gendus tinsab Triq ir-Regatta. Bix-xieraq li belt bħal tagħna, li għandha rabta kbira u konsistenti mat-tiġrijiet tal-Vitorja u tal-Ħelsien ikollha triq li tfakkar dan. Fl-1968 id-distrett ta' Bormla fetaħ it triq tar-rebħ tax-xield li b'kollox sal-1944 rebaħha sittax-il darba. Bejn is-snin 1922-38 insibu lil Karmenu Grech u Pietru Farrugia jżommu l-ewwel premju fil-kategorija tagħhom. Ukoll fir-regatta tal- Ħelsien, Bormla għandhom esperjenzi sbieħ bħall-1990 meta rebħu x- xield bi tmenin punt. Triq ir-Regatta qabel kienet miżmuma bħala Bull Street Area. 68 I Ċentru 19 ta' Novembru 1944 - Bormla Dula Manija Immakulata 20/5 Ċar ukoll huwa l-mottiv wara Triq it-Turġien. Kif jista' jkun li ma jkunx hemm turġien f'belt mibnija fuq ħames għoljietl Daqstant ieħor huwa ċar is-sinifikat ta' Taraġ it-Tarznari l-Antiki li minn Triq San Pawl jagħtu għal Pjazza Gavino Gulia. Bħal diversi bliet u rħula oħra, Bormla għandha Triq il-Ġdida jew antikament Strada Nuova. Għalkemm l-ewwel impressjoni li tagħtik hija li m'ilhiex li ssemmiet hekk, fir- realtà din hija waħda mit-toroq li taf isimha lill-Kavallieri ta' San Ġwann. Meta l-Gran Mastru bena l-Fortizza Firenzuola din it-triq kienet għadha wied għal ġol-baħar, jiġifieri minn fejn illum insibu Santa Liena l-ilmijiet tax-xita kien jibqa' nieżel għax-Xatt ta' Bormla fejn illum hemm il-baċir numru wieħed. Meta fis-sena 1638 saru xi arranġamenti fis-swar dan il-wied ħa sura ta' triq ġdida, inbena xi bini qrib il-knisja tan-Nattività li Ilum insibuha fil-bidu tan-niżla. Kienet xewqa tal-Gran Mastru ta' dak iż-żmien li dik it-triq mhux biss tibda imma wkoll tibqa' tissejjaħ Strada Nuova. Triq il-Bieb ta' Bormla (jew Strada Porta Burmola) huwa l-post fejn l-Ingliżi, konxji mill-importanza ta' dak is-sit, għamlu bieb għad-dħul u l-ħruġ tat-Tarzna. Kienet triq li tintroduċik għal Bormla jekk tasal bil-baħar. Fil-qrib kien hemm il-Carpinteria tal-Ordni tal-Kavallieri fejn kienu jiltaqgħu l-Kaptani u l-baħrin. Dan l-istess sit sa mill-qedem kien iservi ta' dwana, fejn in-nies li tkun se ssiefer kienet tkun ikkontrollata qabel it-tluq tagħha. Hawn tajjeb jiżdied dan it-tagħrif li ġej. Biex saret il-mina li tagħti għal Għajn Dwieli, Bormla kellha tissagrifika lil Bieb San Pawl kif ukoll lil Bieb Bormla li qabel imbniet it-tarzna kien jagħti għal Għajn Dwieli. Dan kollu sar sabiex jitwettaq pjan biex jinbnew — żewġ baċiri taħt Għajn Dwieli. Triq it-Tlitt Ibliet huwa isem ċar ħafna biex jinftiehem meta nqisu li din it-triq tagħti għall-Kottonera z- monument uniku fi gżiritna u li jiġbed ħafna l-għira tal-barranin. Il- Kottonera jew it-Tliet Ibliet huma uniċi f'pajjiżna għall-fatt li fil-gżejjer tagħna m'għandniex oħrajn u lanqas mhi wisq komuni barra minn Malta. Hija ħasra li n-nies tal-Kottonera għadhom m'humiex konxji minn hekk. Daħlet Tlett Ibliet L-aħħar ġabra fil-qosor ta' toroq Triq it-Torri wkoll jista' faċilment jinftiehem għaliex din il-parti hija msejħa hekk. L-istess jista' jingħad għal Triq id-Dejqa li hija karatteristika tal-bliet l-antiki. Jeżistu iżda ismijiet oħra ta' toroq f'Bormla li mhux lakemm issib tarfhom. Sqaq Srejdek hija ċ-ċokon ta' serduk (u mhux serduq) fejn il-k f'tarf il-kelma tikkonferma karatteristika soċjo-lingwistika tagħna l-Bormliżi bħal meta ngħidu daħka. Insemmi wkoll Sqaq Wenzina, Triq Feliċ, Fortini Feliċ u Triq Sofia'- kunjom li għadu jeżisti f'Bormla. Nistqarr li għalija dawn kienu ta' uġigħ ta' ras. Forsi Triq il-Kewkba mhijiex daqshekk. Ma nistax nagħlaq qabel dawn il-kelmtejn li ġejjin. Jeħtieġ attenzjoni kbira u Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla f 69 Desta/ Manija Immakulata R0/5 responsabbli fit-tibdil tal-ismijiet tat-toroq. Beltna hija midjuna lejn il-Gran Mastru Taljan Marc Antonio Zondadari li ħabb lil Bormla qabel ma sar mexxej tal-Ordni u qabel ma għolliena għall-ġieħ ta' Belt. Bormla hija għaġna ta' tliet kolonji: il-Kavallieri li taħthom Bormla ħadet suritha; il-Franċiżi li taħthom il-Kottonera kollha għaddiet mill-għarbiel tal-prova u l-Ingliżi li taħthom Bormla ssarrfet f'belt kummerċjali. Numru ta' toroq huma ambaxxaturi ta' dawn it-tliet perjodi. Nibżgħu għall-istorja li sawritna mingħajr ma ninsewx ġrajjiet u persunaġġi li għall-grazzja ta' Alla belt twelidna għadha tagħti. l Xi ħjiel dwar il-Parroċċa ta' Bormla mill-Ewwel Vista Pastorali Davide Cocco Palmieri — 1686, Charles Galea Scannura, Programm tal-Festa Marija Immakulata, Belt Cospicua 2009, pp. 143-151 2 Ħjiel ta'… Il-Viżta Pastorali tal-1602, Charles Galea Scannura, Programm tal-Festa Marija Immakulata, Belt Cospicua 2012, pp. 55-61 3 Il-Belt Cospicua fir-rapport Harrison u Hubbard, ta' Mario Attard, Programm tal-Festa Marija Immakulata, Belt Cospicua 2000 pp. 119-133 (l-ewwel parti). 4 Valentin V. Barbara (1920 - 2005) ta' Can. 5 Bidu tad-Devozzjoni lejn Santa Tereża l-Kbira ġewwa Malta, ta' Patri Martin Borg OCD, Programm tal- Festa Marija Immakulata, Belt Cospicua 2014, pp. 95-97. 5 Bormla fl-1904, ta' Joe Balzan, Programm tal-Festa Marija Immakulata, Belt Cospicua 2004, pp. I41-145. 7 Qalb it-Toroq ta' Bormla, ta' Mario Attard, Bormla — Leħen il-Belt tal-Immakulata, minn April 2000 sa Ottubru 2002. $ Joe Abela, Programm tal-Festa ta' Maria Immakulata fil-Belt ta' Bormla 1997, pp. 53-55. Il-Ġimgħa, 7 ta' Awwissu 2015. Ċ. Ġonels Għal rigali, kolonni, vażuni taċ-ċeramika, kristall, linef, vari u bżonnijiet oħra tad-dar. 70 I Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla