FTIT TAL-KUMMENTI il-lum hawn ħafna li jiktbu bil-Malti, min għax iħobb l-ilsien tagħna u min għax ix-xogħol tiegħu jitlob hekk, Il-kitba bil-Malti daħlet fil-ħajja tan-nazzjon u ħadd u xejn ma jista' jaqlagħha. Imma biex din il-kitba bil-Malti taqdi sewwa lil min jiktibha u lil min jaq- raha, jeħtieġ li tkun taħt sura li biha jinqeda l-poplu, jiġifieri taħt għamla popolari u kurrentiu skond kif titlob l-ortografija Maltija. Għalhekk, biex inġibu ftit eżempji, il-kelmiet eżerċitu, kapitolu, eliġibili, huma miktubin ħażin għax bħala regula, wara l-aċċent toniku l-kelma (wkoll jekk ta' nisel romanz) m'għandhiex ikollha ħlief sil- laba waħda; jiġifieri dawk il-kelmiet għandhom jinkitbu eżerċtu, ka- pitlu, eliġibbli, kif jinstemgħu f'ħalq il-poplu Malti. Hekk ukoll il- kelmiet kaġonati, bażati, konsiderati, proveduti, fil-Malti għandhom jinkitbu ikkaġunati, ibbażati, ikkunsidrati, ipprovduti, fuq l-istess għamla ta' issentenzjati, ikkundannati. Dawn il-verbi jibnu l-forma partiċipjali tagħhom fuq il-perfett: ikkaġuna, ikkunsidra, eċċ bis-suf- fiss at fis-sing. u ati fil-plur. Minn hekk naraw kemm tiswa l-ortografija biex il-Malti jinkiteb — kif jixraq, iżda jeħtieġ ukoll li ma niżbaljawx fis-sintassi; din imissha dejjem iżżomm il-għamla Maltija. Għandna niftakru li l-ilsien tagħna għandu r-regula tiegħu bħalma għandhom ilsna oħra u għalhekk ma jistax jinkiteb bir-reguli ta' ilsna barranin. Min jikteb ħekk ikun qie- għed juri kemm ma jinqalax fil-kitba Maltija. Biex infissru ruħna aħjar inġibu xi ftit frażijiet u kostruzzjonijiet: Aktarx għandhom—jista' sew ikollhom. It-tieni frażi ma tagħtix is- sens ta' l-ewwel, li hi iktar ċara u sintattikament tajba. Ġew attirati flok attirajna. Il-kostruzzjoni ta' ġew attirati hi kollha kemm hi Taljana. Skond ir-regula tagħna, fejn ma nistgħux nin- qdew bil-passiv Malti ta' verb imnissel, ninqdew sintattikament bil-plural ta' l-Imperfett jew Perfett: nattiraw jew attirajna. Eż: Nattiraw, jew niġbdu l-attenzjoni; jew b'kostruzzjoni diretta: il- Gvern jattira jew jiġbed l-attenzjoni. Immunizzazzjoni mill-(mardt). Protezzjoni (Ħarsien) għandha sens differenti minn immunizzazzjoni. Li jirreġistraw flok irreġistrati ma tagħtix is-sens tal-kelma partiċi- pjali registered fl-Ingliż. Fil-Malti l-espressjoni li jirreġistraw għandha azzjoni attiva u l-verb jitlob l-oġġett e.g. jirreġistraw isimhom. Għalhekk aħjar tintuża l-espressjoni Maltija: jinkitbu. Jaraw li jkunu żguri. Din l-espressjoni mhix idjomatika u ma jidhirx li għandha s-sens oriġinali tat-test. Jiżguraw irwieħhom hija es- pressjoni sintattikament aħjar; riflessiv li daħal fl-użu tas-sintassi Maltija. Sejra issa ssir flok Issa se ssir, ma tagħtix is-sens ta' azzjoni fil-qrib (futur prossimu), imma aktarx ta' azzjoni minnufih (immedjata). FTIT TAL-KUMMENTI 7 Il-futur qrib jitfisser tajjeb fil-Malti bil-forom apokopati ta' ser jew se'r jew bil-partiċelli se, sa. Fl-espressjoni jiftiehmu bejniethom, wieħed irid jara hemmx is-sens tat-test oriġinali skond it-tifsira tal-frażi: li jintlaħaq ftehim. Għawdex, il-Gżira Oħtna. Oħtna hija fil- possessiv ta' l-Ewwel persuna plur, filwaqt li fl-Ingliż Sister u fit- Taljan sorella jirriferixxu, bħala nomi f'appożizzjoni, għat-tielet persuna Gżira. Sintattikament trid titfisser hekk: Għawdex oħt, jew ħu l-Gżira ta' Malta. i Fil-Malti ċerti espressjonijiet u frażijiet idjomatiċi ma jistgħux jużaw l-istess kelma, għalkemm il-kelma tkun tfisser l-istess ħaġa, bħal kelmiet jum u ġurnata. Hekk aħna ngħidu jumejn (mhux ġurnatejn), ħamest ijiem, għaxart ijiem. Iżda mbagħad nistaqsu: 'Kemm-il ġur- nata (Mhux kemm-il jum) domt2 L-użu tal-kelmiet jum, jiem; ġur- nata, ġranet imur ma' l-użu ta' l-espressjoni idjomatka; u għalhekk użu bħal dan ma jammettix impożizzjonijiet li assolutament tinqeda b'kelma flok oħra kontra n-natura tal-lingwa u l-prinċipji tal-lingwi- stika. : Hawn ukoll dawk li hekk jew hekk, iridu jdaħħlu kliem barrani fil-kitba tagħna. Kieku jagħmlu hekk bil-għaqal u skond il-ħtieġa, ma jkunux ta' min ilumhom għax l-ilsien tagħna bħala ilsien ħaj ta' poplu progressiv, dejjem sejjer jiddakkar u jintrifed minn kliem barrani l-ak- tar fil-qasam tat-teknoloġija u xjenza. Iżda dawn il-kittieba li qegħdin insemmu flok ma jħallu l-ilsien tagħna jnaqqar dak li hu jeħtieġ mill- barrani, tarahom ideffsulu u jwikkulu kliem li ma għandux bżonnu u hekk huma joħolqu xejra ta' kitba li mhix espressjoni tal-poplu, imma għandha għamla ibrida li tagħmel għajb lill-ilsien, tagħna għax tagħtih sura. ta' ilsien imlaqqat. Għalhekk wieħed ma jkunx jagħmel ġieh lill-ilsien Malti jekk flok il-kelmiet: dmirijiet, dan l-aħħar, ftehim, ħeles, ħa sehem jikteb doveri, reċentement, akkordju, eżenta, tipparteċipa li qajla huma magħrufa popolarment. Hekk ukoll il-kelma viżita ma jixraqx tin- tuża flok il-kelma komuni Maltija żjara. Barra dan, ħafna drabi l-kliem barrani ma jkunx fih is-sens meħ- ;tieġ e.g. Kiseb u Ottiena. Kiseb somma, ottiena permess. il-kelma adegwata barra li mhix kelma fl-użu tal-poplu, ma tweġibx għas-sens tal-kelma xierqa. Xierqa għandha s-sens ta' convenevole fit-Taljan, waqt li adegwata għandha s-sens ta' proporzionata. Hekk ukoll il-kel- ma ħafna ma tfissirx diversi; kif il-kelma ġarr ma tfissirx trasport: ġarr f'sens ġenerali, trasport f'sens uffiċjali jew speċifiku, tekniku. Eż: Ġarr ta' merkanzija, Uffiċċju tat-Trasporti. Anqas il-kelma peda- ment ma għandha s-sens ta' struttura, kif anqas l-espressjoni ta' ħsieb ma tfisser serja. Bejn il-kelmiet ewlenija u prinċipali hemm differenza fl-użu tagħhom; hekk għandna ngħidu Il-Kap Prinċipali mhux Il-Kap Ewlieni. Ewlieni hi forma aġġettivali ta' l-ewwel fost dawk li jiġru 8 IL-MALTI jew jitellqu, l-ewwel fost oħrajn. Wieħed irid jifhem ukoll li l-kelma konsiderazzjoni ma tistax tkun mibdula ma' attenzjoni. Il-Maltin is-sengħa tal-bidwi jafuha bħala biedja mhux agrikul- tura. Bħalma ħadd ma jgħaddilu minn moħħu li jsejjaħ bidwi flok ag- rikultur; hekk ma għandniex niktbu agrikultura biedja. L-ilsien tal-pajjiż hu dak li jitkellem bih il-poplu u ħadd ma għan- du l-jedd igħawweġ jew iħassar dak li jrid il-poplu; għalhekk jagħmlu ħażin dawk li jridu jdaħħlu kliem barrani fejn ma hemmx ħtieġa, kif ukoll dawk li jridu jinqdew bi kliem safi li l-poplu warrab fuq l-ixkaffa. Min jagħmel hekk ikun qiegħed jaħli ż-żmien u jħabbel moħħu fuq ħwejjeġ ta' bla fejda, filwaqt li l-lum fiż-żmien li għaddej minn fuqna, imissna nħaddmu moħħna biex neħilsu 'l Malta mill-qagħda mwiegħra ti tinsab fiha u mhux ninħlew fuq dawn l-intietef.