Drawwiet Qodma Mallin Tal-K.ku. ULL nazzjon, kull belt u kull raħal għandu d-drawwiet tie- K ghu; iżda abna l-Ma,tn, minħabba l-bosta gnus li ħakmu fuq iċċċkejkna gżira taghna, għandna drawwiet wisq sktar imżewqin winn dawk ta' ġnus oħra. Dawn id-drawwiet il-biċċa i-kbira minnhom qed jispiċċaw u jintiltu mal-mogħdija taż-żmien, mat- tusigħ tat-tagħum u mat-tibdil li qiegħed isir fil-ħajja. Maltija; iżda b'danakollu xi ftit-għad baġa', u ta' dawn il-fdalijiet beħsieb- na nagħtu xi tagħril, storiku u folkloristiku, biex inġibu bħal ti kwadru quddiemna xi festi u divertimenti sbieħ ta' misserijietna. il-Kukkanja Jekk aħna nimorru mitejn sena :ura, fi żmien il-Gran Mas- tru Zondadari u sewwa sew nhar it-Tnejn tal-Karnival tas-sena iiż1, insibu li dan il-Gran Mastru ta għall-ewwel darba diverti- ment imsejjaħ il-Kukkanja. Dan id-divertiment lill-poplu għoġbu tant li beda jsir kull sena, daħa, fl-użu u sar drawwa, Għal din il-'Kukkanja'' kien ikun hemm piramida kbira magħmula minn travi, seratizzi u għowwied oħra, u miksija kol- ha kemiu hi b'weraq u friegħi tas-siġar. Mal-piramida kien ikun hemm imdendlin ħrief, gidien. tiġieġ, jaħam, ġobon u ħwejjeġ oħra ta' l-ikel. Malli s-Su.tan kien jagħti s-sinjal, dawk li jieħdu sehem kienu jahbtu u jissaraw għal dik il-piramida, u hemm kont tara n-nies tidħak Min kien jogħdos qalb il-weraq, min jaqa' u min jerġa jqum sakemm fl-aħħar u wara ħafna taħbit k.en jir- nexxilhom jaqtgħu dawk it-tjur u l-ħwe'jeġ ta' l-ikel l-oħra li seminejna. Dan id-divertiment ma tantx dar isaltan għax wara t-tluq tal-Kauvalieri minn Malta, Ina sarx aktar minn tliet darbiet oħra. (Àra P. P: Castagna: VStorja ta' Malta bil-Gżejjer tagħha ', LI lidizzjoni—1888 p. 860). L-Arbiu ta' Mejju Wara din id-drawwa li ghadna. kif semmejna, u li ilha bosta snin l ntemmet, għalkemm l-isem tal-Kukkanja baqa', insibu rirawwa oħra, xejn inqas imlewna minn ta' qabilha, li hi dik ta' l-'Arblu ta' Mejju '. Min kien il-flien li daħħal din id-drawwa f'Malta ma nafux; nafu biss li divertiment bħal dan kien isir kul. sena. L-Arblu ta' Mejju kien jikkonsisti f'antanjola kbira jew, biex niftehmu aħjar, f'urblu twil u oħxon ferm. li kien jiġi a:bulat f'nofs il-misraħ ta' quddiem il-Palazz, il-Belt, sewwa sew fejn illum hemm il-'Main Guard'. Fil-fuqani ta' l-arblu kien jitwaħħal ċirku kbir u mie- għu kienu jiġu marbuta, kwantitajiet kbar ta' tjur u annimali bħal ħrief, gidjien u bosta oħrajn. F'nofs l-arblu kien ikun hemm l-ar- ma tar-Re u tavla msamm:a fejn wieħed, jekk ikun għejja, ipoġġi bil-qiegħda fuqha biex jistrieħ. L-aħħar ħaġa, fit-tarf nett ta' l-arblu, kienu jitwaħħiu l-bandiera u l-borża bil-flus bħala premju għal dak li jkollu l-ħila jeħodhom, iżda l-gażiba kienet ii mill- arma 'l isfel l-arblu kien ikun midluk bix-xaħam biex kull min jaħbat jitla' mal-Mejju jiżjoq u jkollu jerġa' jinżel. L-aħħar li kien sar dan l-arblu kien fis-sena 1814, iżda wie- ħed u erbgħin sena wara kien reġa' beda jsir f'Misraħ Santa Margerita, fl-Imdina u f'Birżebbuġa, fejn baqa' jsir sa tmien snin ilu. Fiż-Żurrieq sa ħdax-il sena ilu kienu għadhom jagħmlu l-festa ta' Meżju u għal dik l-okkażjoni kienet issir fiera kbira, F'Ħad-Dingli, jekk m'inix sejjer imqarraq, dan l-arbu għadu jsir sewwa sew tmint ijiem fuq Santa, Marija, u din il-festa għadha tissejjaħ il-Festa ta' l-Arblu. Is-sena li għaddiet donnu reġa' rxoxta mill-ġd'd dan l-Arblu; nhar Lapsi għamlu wieħed ġewwa l-Kalkara, sar ieħor il-Gudja fl-ewwe: Ħadd ta' Mejju u ftit wara saret fiera f'Hal Għaxaq li għalqet bl-Arblu ta' Mejju. il-Ħġejjeġ Id-drawwa tal-ħġejjeġ f'lejlet San Ġwann, fit-23 ta' Ġunju, għadha ssir kull sena mal-Gżira kollha. għalkemm waqfet ftit ma' tul il-gwerra. Id-drawwa tal-ħġejjeġ ġejja minn żmien il-Ġentili, Feniċi, jew Kaunanej. Dawn ivenu jissagrifikaw 'l uliedhom lil alla fa'z Mo:ok, Xi xebbiet ta' ġens idolatru fiċ-ċokon tagħhom kienu jilagħbu bit-trajbu jew b'pupa u fl-aħħar huma kienu joffruhom lil Venere biex din tagħtihom żwieġ tajjeb. Ilum din id-drawwa tbiddlet u mill-idolatrija għaddiet għal lejlet San Ġwann. It-tfal, meta l-ħuġġieġa tkun fl-aqwa tagħha, joqogħdu bis-sabar kollu jistennew in-nar ibatti xi ftit u mbagħad jibdew jaqbżuha u mhux darba jew tnejn ġara li żewġt itfal li jkunu ġejjin wieħed kontra 80 :/7 IL-MALTI l-ieħor jaħbtu. ma' xulxin u jibqgħu neżlin fin-nar, Aktarx ukoll li jixħtu trajbu fil-ħuġġieġa, u lit-tfal f dal-jum kienu jagħtuhom pupa taċ-ċraret biex jilagħbu biha. Tilumi din ta' l-aħħar ma għa- dekx issibha wisq. Fi żmien l-Ordni, skond ma tgħid l-istorja, fil-Pjazza kienu jitlestew ħames btieti midlukin bil-qatran u mimlijin b'ħafna mbarazzi, u ma' l-'Ave Marija' kien jinżel il-Gran Mastru u jqubbad l-ewwel lil-dik tan-nofs u din. x'ħin tibda tivvampja. tqabbad lill-oħrajn. Dawn kienu 'jagħtu. s-sinjal biex jitkebbsu oħrajn f'xi naħiet tal-Belt, ngħidu aħna, fuq is-sur ta' Santa Luċija, fuq l-Imtieħen, in-naħa ta' Sant'Jermu, eċċ, (Ara Dun Ġużepp Farrugia : 'Td-Drawwiet tal-Maltin'' 1909, pp. 85-36). L-Imnarja Niġu issa għal-lumarja. Il-kelma VImnarja' ġejja minn viluuminaria', li-tfisser lumintzzjoni, misegħla, li kienet issu' fil-festa ta' San Pietru u San Pawl, l-Imdina, Lejlet l-Imnarja, għall-ħabta tas-sagħtejn ta' fil-għodu, sa ftit żmien ilu kieku wieħed ji jgħammar fuq is-Saqqajja kellu jib- qa' mqajjem ina kienx jisma' ħlef it-tektika ta' xi bagħal jew ta' xi ħmar u l-ħsejjes tal-karrettuni, mgħobbija bin-nies tar- raba, resqin lejn il-Buskett. Billi jkun għadu ma. bediex ibexbex, dawn il-bdiewa jżarmaw il-bhima u l-karrettun, ipoġġulha f'ħalqha l-magħlef u huma, wara li jgħatku x-xatba tal-karrettun b'liżar u jifirxu xi xkejjer fl-art taħt is-siġar, jinxteħtu bil-qiegħda jpejpu. ipaspru u jħarrfu xi waħda minn li jkunu raw jew huma stess wettqu s-sena ta' qabel. Ġie li sma't xjuħ igħidu li kienu jieħdu kenur magħhom u joqogħdu jsajru u wara li jkunu kielu kien ikun hemm min jaqbad kitarra u, mal-messiet tal-kordi jib- .4a, jgħanni u jqabbel, waqt li oħrajn jaqtgħu l-morra, jew jagħ- miu ħwejjeġ oħra li llum il-biċċa l-kbira spiċċaw fix-xejn. Jekk wieħed jistaqsi lil dawn il-bdiewa il-għala jmorru hekk kmieni -Busketi, huma ma jafux igħidmlek. għax dan huma jagħmluh mhux għal ħaġ'oħra ħlief minħabba d-drawwa li jkunu kisbu minu għand misserijiethom. Irabagħad taħsbux li dawn il-bdiewa sa jmorrulek il-Buskett bil-ħwejjeġ li joqogħdu bihom nhar ta' Ħadd l Tidher ħaġa ma titwemminx, imma l-ħwejjeġ li jilbsu dak in-nhar ta' l-Imnarja, qatt ħlief f'dal-2ura ina tarah fuqhom, għalkemm, ingħid għalija, inħabbat wiċċi magħhom, ta' kull jum. Trid tarahom jilbsulek qalziet aħjad tal-fustan. qmis bajda tad-drapp tan-newl, sidrija tad-drill jew tal-lankċ ħafif, terħa tal-ħarir kollha faxxi, imlew: na, u b'ħafna frenża mitluqa u ħierġa fuq ġenbejhom, kappell ta'-Toss u xi qorq ġdid f'saqajhoim, in-nisa, mill-banda l-oħra, ilhum ma jużawlekx l-għonnella; ikum jitfgħu fuqhom libsa ta.-ħarir imlewwen, igħammixlek għajnejk, xi tnejn jew tliet ċrieket f'kull saba', xagħar donnu kawwara mkebbeb wara rashom, u fl-antik, għax illum ma għa- tax jintlibes, dubiett biċ-ċirku 'wkoll. Fi 'ttit kliem, naħseb li dan huwa l-iżjed jum ta' ferħ għajhom. Biex naraw kif, meta drawwa tkun laħqet daħlet f'pajjiż, l-iżjed fost il-bdiewa, dawn jintrabtu magħha u jħarsuha, insem- mu li sa ftit taż-żmien ilu kienet għadha titħares klawsola fil- kuntratt taż-żwieġ li tgħid, u fl-istess ħin tamar, lill-irġiel kolha ti jkunu sa jiżżewġu illi nhar l-Imnarja għandhom jieħdu lill- għarusa l-Buskett għall-festa, Taht JImdina, għal xi l-ħamsa ta' wara nofs in-nhar, fl- antik kien ikun hemm it-tiġrijiet tat-tfal u ta' l-irġiel, u sal-lum għadhom isiru tad-dwieb, taż-żwieniel, tal-bgħula u tal-ħmir. Dawn it-tiġrijet in-nies tagħmel għalihom wisq. Tolqtok tas- sew id-dehra ta' dawk in-nies kollha, għarajjes friski u nisa leb- sin gala, kulħadd skond il-kondizzjoni tiegħu, bil-qiegħda fuq iċ- ċnut ta' dawk il-ħitan buxxi taż-żewġt iġnub tat-triq, jistennew minn sigħa tqabel li jasal il-ħin tat-tiġrija, bil-maktur fuq TAS- he, mingħajr anqas biss jagħtu każ tax-xemx tisreġ ta' Ġunju. Drawwiet qodma ' u ma' dawn hemm ukoll waħda ti tolqot il-għajn, għax mhux kullimkien issibhu. Wara t-tiġrija tal-bhej- jem, ir-raġel jarma l-ħmar jew il-bagħal, ixiddlu ħannieqa ġnieġel ilaqshiex, igħattilu għonqu b'maktur tal-ħarir, itella' 11 martu fuq il-karrettun, u hekk rekbin, u bi xkora mimlija bit-tuffieħ ħdejhom, u b'xi erba' biċċiet qubbajd sewwa. isuqu u jgerrmu jerħulha lejn ir-raħal tagħhom. Huma u deħlin ir-raħal iġerru iżjed, u xħin jaraw lil ħbieb- bon aktur ma dawn ikunu tal-qalb aktar iikkwawhom. Lil xi ħbieb huma ħuhom qabda tuffieħ. u 'lil oħrajn, li jkunu uktar ta' ġewwa, barra mit-tuffieħ jitfgħulhom xi biċċa qubbajd ukoll. F'dil-ġurnatu dawn il-bdiewa arani u la tmissnixl dan hu 'sbaħ jum għalihom. l-aktar jekk ikunu miżżewġin friski, u jekk żgħażagħ biex tarahom u tieħu gost bihom il-għarusa jew il- ħanina, 82 iL-MAnri F'dan il-jum xi daħka ma tonqosx, u bir-raġuni: Hekku l-għala. Meta dawn il-bdiewa ta' l-Imnarja jkunu daru r-raħal kollu u jkun għad baqgħalhom xi ftit tuffieħ huma jieqfu f'xi triq li fiha jkun hemm miġburin ħafna tfal, jaqbdu x-xkora mill- qranen ti 'xerrdu l-bqija tat-tuffieħ. Allura trid tara t-tfa' subien u bniet, kbur u żgħar, jitgerbu u jissuraw bejniethom ħalli jilħqu xi erba' tuffiħat, N U dawn buma xi drawwiet Maltin li tagħhom għad għand- na xi t'fkira jew xi fdal. Huma sbieħ fir-rakkont, imma wisq isbaħ huma fid-dehra jekk wieħed ikun jista' jarahom mill-grib.