Ismijiet toponomostiċi jil-Hamrun — minn Walter Gamillei — 6 Fl-1993 kont tajt sehmi fil-pubblikazzjoni tal-ktieb, f'erba' volumi, bl-isem: 'Il- Knejjes Parrokkjali ta' Malta u l-Festi Tagħhom''. Is-sehem tiegħi kien appuntu dwar il-Parroċċa San Gejtanu, Ħamrun, kapitlu 19, fl-ewwel volum. Kienu bosta li talbuni, biex dak il-kapitlu nippubblikah fil-programm tal-festa ta' San Gejtanu. Minħabba nuqqas ta' spazju, se nillimita ruħi biss għall-ismijiet toponomastiċi Vuffiċjali' tas-Subborg għażiż tagħna. ISMIJIET OĦRAJN Imma qabel ma ngħaddu għas-suġġett tagħna, nixtieq nagħmel suġġeriment marbut ukoll ma' l-ismijiet toponomastiċi fil-Ħamrun. Dan qed nagħmlu, biex titqajjem kuxjenza pubblika fl-interess Nazzjonali, kif ukoll Lokali. l Bħal f'kull belt/raħal ieħor f'Malta u Għawdex, kull roqgħa art, u/jew medda art ġmielha, għalqa jew sqaq, kellhom isem jew laqam partikolari marbut magħhom. Illum, 'uffiċjalment' baqa' biss isem wieħed, dak proprju kif nafuh illum, l-isem tar-raħal/belt. U filwaqt li nibqgħu dwar il-Ħamrun, ma nistgħux ninsew l-ismijiet 'uffiċjali' tal-Ħamrun, kif se naraw aktar l-isfel. Daqstant ieħor ma nistgħux ninsew u/jew inwarrbu dawk l- ismijiet/laqmijiet ''wisq popolari' ta' l-art li sawwru l-Ħamrun ta' Jlum. U għax ma għandniex niktbu, b'mod uffiċjali, li t-triq tagħna tinstab f'''tar-Rabbat'; f''tas-Samra' f''tal-Barrada'; fil-''Blata l-Bajda'', f''ta' Braksja' eċċ. U dawn fost l-aktar popolari u mifruxa, għax ismijiet oħrajn ta' rqajja iżgħar insibu ferm aktar. Ngħidu aħna, l- art li fuqha hi mibnija l-knisja ta' San Gejtanu, kienet magħrufa bħala 'ta' Saitun', eċċ. L-Awtorità Ċivili għandha terġa' tagħti l-ħajja lil dawk l-ismijiet/laqmijiet toponomas- tiċi b'mod uffiċjali, bħal fil-każ, u bl-istess importanza tal-Post Code. GĦAX DAN HUWA WKOLL PATRIMONJU MALTILI GĦANDNA NURUH U NUŻAWH. Il-Kunsilli Lokali għandhom jagħtu l-kontribut tagħhom biex dan il-wirt nazzjonali ma jkomplix jintilef. U ngħaddu issa għall-ismijiet proprji tal-Ħamrun tal-bieraħ u ta' llum. Il-Ħamrun li nafu llum ma kienx minn dejjem, bħala territorju distint u awtonomu. Anzi, kien parti ntegrali fi truf il-konfini parrokkjali tat-tliet irħula ta' madwaru: Birkirkara; Ħal Qormi u l-Furjana, Din hi definizzjoni parrokkjali u sa ċertu punt, ċivili wkoll, sa l-1881. Ta' 'ta' Braksja' hu l-isem oriġinali tal-Ħamrun, fil-firxa tiegħu mill-Blata l-Bajda sal- Furduliż, minn sekli ilu, Jixduh bosta dokumenti, fejn b'referenza għall-kappella ta' San Nikola, fejn illum insibu l-kappella ta' l-Assunta ta' 'tas-Samra', kien inkiteb, li fl-1625 kienu jsibuha bħala ''San Nicolai della Braxia', u fl-1635, ''San Nicola della contrada tal Braxchixia'. Dan ifisser, li dak li huwa Ħamrunilium, inkluża parti mill-Marsa u Santa Venera kollha, kien b'dan l-isem. Sa ċertu punt, il-Prof. G. Wettinger jissostanzja dan fit-toponomastika tiegħu. Riferenza għal ta' ''ta' Braksja'', illum baqa' biss, wieħed miċ-ċimiterji f'tal-Pietà, li jġib dan l-isem: ''Ċimiterju ta' Braksja,' TA' SAN ĠUŻEPP Il-Ħamrun ta' dahri, għal madwar 300 sena, kien rabat ismu ma' San Ġużepp, minħabba żewġ ġrajjiet li seħħew fl-istess żmien. (1) Fl-1620, l-isqof Cagliares kien iddikjara l-festa ta' San Ġużepp bħala 'Festa Kmandata'', meta fil-Knisja Universali kien qed ikun hemm qawmien ġdid u devozzjoni speċjali b'riżq l-Imqaddes Ġużeppi. (2) il-Kav. Eugenio Ramirez Maldonato, madwar l-1617-25, kien bena mill-ġdid u minn butu kappella fil-Furduliż u kien iddedikaha lil San Ġużepp. Din il-kappella kienet tinstab minflok dik Hi hemm illum tas-Soċjetà ta' San Pawl. U billi San Ġużepp ma tantx kien popolari f'dawk iż-żminijiet; u billi kien meqjum biss f'żewġ kappelli, waħda Malta u oħra Għawdex; u billi kellna dawk iż-żewġ avvenimenti fl- istess żmien; u billi dik il-kappella ta' Maldonato kienet fi triq ewlenija bejn il-Belt Valletta u l-Imdina/San Anton; il-poplu kien tħabbeb iżjed mal-qaddis, daqskemm ukoll kienet għoġbitu dik il-kappella. U ''indikaha'' bħala xi punt ta' riferenza, għax fejn kienet, kienet tagħti fil-għajn wisq, wisq iżjed mill-kappella ta' Santa Venera u dik ta' San Bartilmew. It-triq ewlenija li laqgħet fiha din il-kappella, ħadet malajr l-isem tal-qaddis, biex malajr ukoll, l-inħawi kbar, imsejħa 'ta' Braksja'', ħadu l-isem ta' San Ġużepp. Imma popolarment, it-triq u l-inħawi kollha kienu komunament magħrufa bħala 'Via San Giuseppe'. Fi ftit kliem, il-Ħamrun ta' dari, u għal madwar 300 sena, kien ikkonsagrat lil San Ġużepp. U din hi marka li ma titħassarx. Saħansitra, l-aktar talba sempliċi u popolari fil-Ħamrun hi: ''San Ġużepp u San Gejtanu, itolbu 'l Alla għalina'. Dwar 'ta' San Ġużepp hemm ħafna iżjed xi tgħid. IL-ĦAMRUN CĦamrun' huwa t-tielet u l-aħħar isem. Dan l-isem kien ingħata, għax minflok il-Mid Med Bank, biswit pjazza San Pawl, kien hemm ħanut'/titotla li kienet tmexxieh ċerta Karmena Sultana, li kienu jsibuha bħala, ''tal-Ħamruna''. Dik kienet bint Ġużeppi Calleja u martu Marija Zammit. Dan il-laqam kien ġej mill-familja ta' Marija Zammit, li kienet bint Ġużeppi u martu Pawla Saliba. — Ir-raġel ta' Karmena, Ġużeppi Sultana, kien impjegat mal-familja Calleja, li allura kellu wkoll dan il-laqam, billi kien jieħu ħsieb wieħed mit-tliet ħwienet tal-ġwież, tal-laħam u t- titola, li kienu f'xi remissi fi triq San Ġużepp, f'parti mill-bini, illum tal-Piccole Suore, fejn quddiemhom kienet tispiċċa Triq San Ġużepp, u fejn f'xi żmien kien hemm il-famuża ''Xatba'. Dawn ir-remissi kienu ħaduhom il-Piccole Suore fl-1883 u minħabba f'hekk il- familja Sultana, ''tal-Ħamruna'' kienu marru f'kamra oħra, fejn illum insibu l-Mid Med Bank. Il-popolarità ta' din il-familja u l-antenati tagħhom, u daqstant ieħor tat-titotla tagħhom, kienet kbira daqs laqamhom, fejn fit-titotla kienu jpoġġu bosta ħaddiema tax-xatt, burdnara, karozzinieri u oħrajn. Dan il-laqam, ''tal-Ħamrun/a' kien tant popolari, li saħansitra spiċċa fil-qwiel Maltin: 'Iż-żagħruna tgħajjar lill-Ħamruna'. Dan għadu jeżisti ''fis-skiet' fil- Ħamrun, Imsida, Ħal-Luqa, Ħal-Qormi u anki fir-Rabat, mnejn hu maħsub li kien oriġina. Bħala laqam insibuh reġistrat fl-atti tan-nutar Giuseppe Callus, tat-22/12/1729, fejn jissemma ''Baldassare… detto di Khamrun', filwaqt li l-Prof. Minbarra dan, il-laqam jista' jkun marbut ma' xi isem toponomastiku ieħor fil-limiti ta' 'tal-Provvidenza' fis-Siġġiewi, fl-1693, fejn il-Prof. Fiorini jiskopri, ''… terreno appellato di Ħamrun in contrada di Gueleg'', li tista' tfisser verament ''isem ta' xi qasam at, daqskemm referenza għall-laqam ta' sid l-art. Din hi l-aktar xhieda qadima dwar dan il-laqam. Dan il-laqam ifisser 'AĦMAR',, li insibuh kemm bħala laqam, kif ukoll kunjom u anki bħala isem toponomastiku f'Tunes, Alġerija, Libja, Iraq, Turkija, Etjopja u anki f'Iżrael, għax dan hu mill-ilsien Għarbi mid-djalett Kabvi. Fil-lokalità tagħna f'Malta, Ħamrun kien beda jidher uffiċjalment għat-Twelid fl-Atti Ċentrali tar-Reġistru Pubbliku, fl-1878, filwaqt i fir-Reġistru Elettorali fit-8/12/1888. Mill- banda l-oħra, il-Knisja f'Malta irrikonoxxiet dan l-isem, bħala uffiċjali, fl-1881, meta ħabbret it-twaqqif tal-parroċċa San Gejtanu. B'danakollu bejn l-1848 u l-1864, l-isqfijiet kienu sejħu liċ-Ċimiterju tal-Blata l-Bajda, fejn illum insibu l-kappella u d-Dar Ċentrali tal-MUSEUM, u b'riferenza wkoll għall-inħawi, bħala li qiegħed, ''in contrada tal-Ħamrun''. Din hi l-eqdem referenza għall-inħawi u għall- isem fit-toponomastiku Maltija.