Għalhekk, kif għedt qa- bel, hemm ward sabiħ wisq fil-barr tal-Galilija, u friefet sbieħ wisq ukoll, imżewwqa, jittajru fuq il-ward, x k k Sena u xahrejn ta' dwejjaq, għax saħ- ti wkoll lil klima t'hemm isfel ma trid- hiex. Għal hekk, ngħid għalija, li kont nista', immur inżur xi żjara lil Nazaret, imma. noqgħod fiha għal kol- lox ie. Irrid aktar noqgħod Ġerusa- lem, fost id-diar maħmuġa u r-rwejjaħ, imma. wkoll qalb il-ħbebirija tal-Għa- ' rab ta' hemm, F'Ġerusalem, imqar jekk titla' fuq bejt, tara dawra kbira, b'għoljiet u widjien u rħula ma' dwa- rek. Jekk titkellem ma' nies, imqar jekk qatt qabel ma tkun rajthom, qi- sek qiegħed titħaddet mal-ħbieb. Na- żaret, biex tara ftit l-arja, trid titla' fuq xi għolja jew toħroġ barra mill-belt. In-nies, ikunu min ikunu, qatt ma jaq- billek tqishom ta' ħbieb. Għalhekk, ir- rid aktar in-nixfa u l-hena ta' Ġerusa- lem, mill-ward u d-dwejjaq ta' Nażaret. SAN ĠWANN ĊKEJKEN TA' GĦAJN KAREM (24 ta' Ġunju) Fir-raħal fejn twieeed San' Ġwann, raħal jismu Għajn Karem, fuq il-għar in-nifsu fein twieled, hemm knisja kbi- ra, mibnija mis-Salibin, jew Crociati, għall-ħabta tas-seklu tnax. Dil-knisja issa qegħda f'idein ir-Rħieb ta' Ġieżu, li jgħammru ġewwa Dejr kbir, imiss magħha. F'dil-knisja, fil-24 ta' Ġu- niu ssir festa kbira u sabiħa. Il-knisja tkun imżejna mill-aħjar, u fuq l-artal il-kbir, f'nofs il-knista, titqiegħed sura, jw statua ta' San Ġwann żgħir. Il-Misilmin jemmnu ħafna b'San Ġwann il-Għammiedi, u jgħidu li hu profeta tagħhom, u jsemmuh in-Nebi Jaħji, jiġifieri: il-profeta li jagħti i- ħajja. ' Għal hekk, qabel ma. sar il- ġlied bejn il-Għarab u l-Lhud, dal-aħ- ħar, meta f'dar-raħal kienu jgħammru xi tiiet elef Misilmin (u biex ngħiduha wkoll, xi tliet mija Insara, li issa ħar- bu kollha, u minnhom ma baqa' ħadd), fil-24 ta' Ġunju, meta s-sura ta' San Ġwann żgħir kienet tittieħed mis- sagrestija u titqiegħed fuq l-artal, ħaf- L-istatwa ta' San Ċwann ċkejken. (Ritratt meħud mill-kittieb, fil-bitħa tas- sagristija). na min-nisa Misilmin kienu jiġu jżi- ruh, u jġibu lil uliedhom żgħar magħ- hom, hemm fil-knisja. Dawn in-nisa Misilmin, tista' tgħid li qatt ma jkunu raw sura, billi ftit ji xein joħorġu minn djarhom, għajr biex imorru jġibu l- ilma, mill-għajn. U Dinhom ma ' jħallix li jk xbie- hat u suriet ta' ebda ħaġa ħajja. Għal hekk din is-sura ta' San Ġwann ċkei ken, bil-kiil f'rasu u salib f'idu, u għor- Il-Għar fejn twieled San Ġwann. (Li l-Franġiskani bidluh f'Kappella) wien laħam (għax qabel kien għorwien għal kollox, imbagħad is-sorijiet, meta għamlu terħa tal-ħarir għall-artal, ir- rakkmata bil-ħajt imżewwaq, billi kien baqagħlhom biċċa ħarir żejda, għamlu minnha bobba lilu), kienet tmissilhom qalbhom. Kienu jaħsbuh tifel żgħir ħaj, ta' bil-ħaqq. Għal hekk kienu jġibu t-tfal żgħar tagħhom biex juru- homlu, U jġibu wkoll lewż, tin im- qadded; banana, żbib, ġulġlien u ta- mar u ħelu Għarbi, u jqegħduhomlu, biex meta. jrid jinżel jiekol, fuq mejda li jkun ħejja minn qabel is-sagrestan, u jitkellmu miegħu, mill-bgħid. 'Ħani tgħidlu waħda, ''kif inhi li xejn ma kbirt mis-sena l-oħra 'l hawnż Ara ibni kemm kiber. Int għax ma. kbirtx2 Mela r-Ruħban (ji- ġifieri l-Franġiskani) ma humiex iitim- għuk2' Imbagħad taqbeż oħra: '' ral- Li kont ommu jienl xża' għalieh u nieħu F tara kemm inkabbrul Mhux iem jibqa' daqs si jkun '' Imbagħad oħr VU. isktul Dak għal bil-għan ma jridx jikber. Kif jis- ta' ikun li r-Ruħban ma jitimgħuhx, jitimgħu ħansitra lill-barranin, U kieku ma iitimgħuhx, kieku ilu li miet. Dak irid: jibqa' żgħir biex ikun bħal uliedna, u jibqa' jħarishom mid-deni u jfejjaqhom mil d. Lill-ibni hu fejiaquli, u fejjaquli f'jumejn. Kieku fu xi sitt xhur meji U t-tewmin ta' Nebiħa hu fejjaghomlha wkoll. Staq- suha u tgħidulkom. U-wkoll fejjaq 'il bint Żagħlula u jil Imħammed bin Tra'ja,u lil ħafna oħrain żgħar.' 'U lil ibni ma semmeitux)'' taqbeż tgħid Maħfuża. ''Ħalil tiegħi ma wa- qagħlix minn fuq ejt għamnewwel2 Jien għamiltu b'mejjet meta rajtu mix' ħut fl-art ma jitħarrekx. Ma werżaqt u għajjat bi ftit. Oħti qaltli: lin-Nebi Jaħjil' U jien sejjaħtiu u ibni qam u telaq jiġri, ifarfar il-għabra minn ħwejġu, donnu waqa' fuq it-ti- ben, mhux fuq il-ġebel u l-blat.' U erħilhom seirin, kull waħda tgħid tagħ- ha, Meta tismagħhom, għall-ewwel tkun sa tinfaqa' bid-daħk u jkollok twarrab naqra. Imma mbagħad tid- rahom, u jekk kif tkun hemm, tgħin- hom kelma fuq kemm hu xàtar (bravu) h, jaħas- ieku kemm ebu… kieku San.Ġwann, u għal kemm żgħir, kemm , jaf jaqra u jikteb, ma tagħmilx ħażin. k k k Karem, fuq ir-riħ tat-triq. Meta kont Għajn Karem jien, smajt ġrajja fuq dan San Ġwann żgħir, li sa ntenniha kif smajtha, għad li iekk bix kollha minna, ma nafx. Mela, qabel il-ħarb tas-sena 1917, wieħed Għarbi jismu Maħmud, li kien jagħmel il-ġir, fettillu jieħu ftit ħaġar u jaħarqu biex jagħmlu ġir, minn ġew- wa. għalqa li jgħidu li fiha kien jippriel- ka San Ġwann, hemm, ħada Għajn Kif ħejja kollox fil-kalkara (hemm jgħidulha: lettun), jersaq ma' ġenbu tifel żgħir għorwien, ta' xi. tliet snin. UX'sa tagħmel b'dak saqsa ċ-ċkejken lil Maħmud. ''Sa nagħmlu ġir.' wieġeb dak. 'Arġa' ħu dak il-ħaġar minn fejn ġibtu, għax dak tiegħif'' qallu ż-żgħir. ĠU mur 'l hemmi'' wieġbu Maħ- mud. ''Dak m'hu ta' ħadd. Ġibtu minn dik il-għalqa t'hemm fuq. Ter- saqx 'l hawn, għax tagħmel il-mimmi, għax sa nqabbad in-nar. '' fGħedtlek: ħudu minn fejn ġibtu, għax ħażin għalikl Dak il-ħaġar tie- għi. Jekk tqabbad in-nar taral'' Maħmud qabad jidħak u xegħel kub- rita (sufarina), imma malli messha man-nitex (ikun xewk irqiq li jixegħlu n-nar bih), faqqgħet tfaqqiegħa u għa- mlet donnha berqa, li għal naqra ma għamietux. Malli sata' jiftaħ għajnejh Maħmud, jara liż-żgħir iħares lejh imgħaddab u jurih b'sebgħu il-għalqa minn fejn ġieb il-ħaġar. ''It-tewbal It-tewba1'' (jiġi- fieri: 'ma narġax'), għajjat Maħmud; u f'daqqa ċ-ċkejken ma deherx. U arah imbagħad lil Maħmud, jar- ma l-ħmar u jġorr bis-sabar kollu l- ħaġar u jixħtu fil-għalqa minn fejn kien ġiebu. U l-istorja ma tehdiex hawn. il-ħaġar7'' Mela sena waħda, għal għid San Ġwann, ir-Rħieb riedu jbajjdu l-bitħa tas-sagrestija. Issa s-sagrestija fiha żewġ bibien: wieħed għall-knisja u wieħed għall-bitħa. (U fil-bitħa hemm bieb għal barra, minn taħt il-kanpnar. Għal hekk qabbdu raġel biex jiġi jbaj- jad u r-raġel ħasel ġieb miegħu lil Maħmud. Kif kienu joborxu l-ħajt tal-bitħa, qabel ibajjduh, Maħmud tah il-għatx u ried jixrob. Ġewwa. s-sagrestija hemm ħawt tar-rħam u fuqu bħal ġarra wiesgħa, tar-rħam ukoll, b'żewġ għej- jun tal-ilma, fejn jaħslu jdejhom qabel ma jqaddsu r-Rhieb (dil-ġarra tar-rħam fiha miktub: LAVAMINI. Dejjem kont nidħak meta naq- raha, għax min kitibha ħa żball. Flok: mundi estote, kiteb: mundies tote, li tfisser ħaġa oħra minn: ta'- qabel). l-ajk sagristan qallu jmur jixrob minn hemm. Kif Mahmud xorob, u kien qiegħed iimsah xuftejh fil-komma, iħares lejn in-niċċa fejn hemm san Ġwann iż-żgħir li semmejna l-ewwel igħajjat waħda: fTabal'' u jitlaq jiġri 'l barra. €Xi ġralu sieħbek)'' saqsa lajk lil bajjad. Kont sa nsaqsi lilek,'' wieġeb dak. Għal hekk il-bajjad mar ifittex lil Mahmud, għax ħaseb li kien tah xi ħass ħażin kbir. Sabu d-dar, isfar daqs lelluxa, u l-għaraq nieżel ma ġbinu, qtar-qtar. UXi ġraleki'' saqsieh. ''Għaliex tlaqt tiġri 'l barra hekk7' UGħax kien hemm dak it-tifel iż- żgħir fi kien sa jagħmini ħdejn il- lettun L wieġeb Mahmud. €U murl- Mela qiegħed toħlom2'' wieġeb dak. hemm tfal. Jien m'hux hemm ukoll konti Kien hemml' raġa' Mahmud. 'Kien hemm dak iż-żgħir li kien sa jagħmini, wieqaf ġewwa tieqa fil-ħajtl'' Jiġifieri, kif qal hu, it-tifel iż-żgħir: kellhom ir-Rħieb ġewwa s-sagrestija, li għajjat miegħu għax seraq il-ħaġar, fin-niċċa, qalb l-armarjijiet. kien dak in-nifsu San Ġwann. żgħir, ji ELSIE. Il-Palestina,ftit-l-isfel hemm raħal fuq xatt-il-baħar 3. Dak-fil-bidu test ra—Feniċja; Ħamsa s-għoxri id-ghħom-a—gwele je awd-lil-għ reġ Hmxu; dl imġiddmin, jinsfaw. harrab4erwieħl-Bż iena; ssaħħali di Għal TE Kken taz d i żeħira- piddilha f'belt—kbire sabiħa: deelew —feġissġ: isti Hekaqai mill- billi d-daħla tal-baħar-tagħha għamilha marda i—eħandi, Għax matt—akoll-H iiArsa mill-gawi— i-tial-dwatha— bena: id-Ehud 'qegħdin. jeħdtiha. miegħek