f'baj jiet Melleħin Matul l-aħħar sena tal-Ewwel Gwerra Dinjija, numru ta' ajruplani tal-baħar tar-Roval Air Force (RAF) ġew trasferiti f'Malta biex jgħinu fil-gwerra kontra l-U-boote (Sottomarini Ġermanizi) tal- Kaiserliche Marine, li kienu jħufu f'ibħra Maltin. Dawn. l-ajruplani tal-baħar kienu stazzjonati f'Kalafrana. Wara tmiem l-Ewwel Gwerra Dinjija dawn l-ajruplani komplew joperaw minn Kalafrana għal għanijiet varji, bħal pereżempju ko- operazzjoni mar-Roval Navv (RN). Pero l-ajruplani tal-baħar li kien hawn Malta kienu joperaw biss minn Kalafrana. Żewġ bajjiet minnhom jinsabu fil-Mellieħa li huma l-Bajja tal-Mistra' u l-Bajja ta' Għajn Tuffieħa. Ajruplani tal-baħar tat-tip Fairev IIIDs fil-Bajja ta' Għajn Tuffieħa. Tipi partikulari ta' ajruplani tal-baħar li kienu jsorġu f'dawn iż-żewġ bajjiet kienu tat-tip Fairev IIDs u l-verżjoni iktar avvanzata tat-tip Fairev IIIF Mk.3Ms tan-No.202 Squadron. Jeżistu żewġ ritratti ta' ajruplani tat-tip Fairev IIIDs tal-istess skwadra msemmija fil-Bajja ta' Għajn Tuffieħa u r-ritratt l-ieħor tat-tip Fairev Mk.3Ms fil-Bajja tal-Mistra. Fir-ritratt meħud fil-Bajja ta' Għajn Tuffieħa jidhru żewġ Fairev IID, wieħed fuq ix-xtajta u l-ieħor ftit metri 'l bogħod minnu f'baħar baxx. Wara l-ajruplani fuq ix-xtajta jidhru numru ta' nies tas- servizz, li kienu jaħdmu fuq dawn l-ajruplani, tliet tined bojod u żewġ barrakki.5 Fir-ritratt l-ieħor meħud fil-Bajja tal-Mistra jidhru tliet Fairev IIF Mk.3Ms fuq ix-xtajta. Ma hemmx nies tas-servizz fil-viċinanzi tal-ajruplani u għalhekk x'aktarx kienu għadhom kif illandjaw fil-bajja. Ajruplan tal-baħar tat-tip Sunderland fil-Bajja ta' San Pawl il-Baħar. Fil-bidu tas-snin għoxrin, l-iskwadra kienet għadha magħrufa bħala n-No. 481 Flight tal-Fleet Air Arm. Hija waslet f'Malta fl-1923 u kienet stazzjonata fil-Bajja ta' Kalafrana fejn użat Fairev IIDs bejn is-snin għoxrin u s-snin tletin, sakemm ġew mibdula mill-Fairev IIF.Mk3Ms. Għalhekk, ir-ritratt li juri Fairev IIDs fil-Bajja ta' Għajn Ajruplani tal-baħar tat-tip Fairev IIIDs fil-Bajja tal-Mistra. Tlett ijiem wara l-Messerschmitts rritornaw fejn din id-darba mmaxingjaw Sunderland L2164 u spiċċa jaqbad. Tuffieħa probabbilment ittieħed matul dawn is-snin $ Il-Flight inbidlet fi skwadra f'Jannar 1929 u b'hekk saret tissejjaħ No.202 Squadron tal-RAF. F'Lulju 1932 l-iskwadra rċiviet l-ewwel Fairev IIF.Mk.3M. Kif jindika dan ir-ritratt tal-Fairev IIF.Mk.3 meħud fil-Bajja tal-Mistra, probabbilment ittieħed fil-bidu tas-snin tletin Is-Sunderland L2164 jaqbad, fejn anki nqagħlet u waqgħet il-gwejnħa tax-xellug. Wara ftit xhur li bdew l-attakki fuq Malta (mill- LI ta' Ġunju 1940), għall-aħħar ta' Jannar 1941 ġie deċiż li jibagħtu żewġ Short Sunderland Mk.Is fil- Bajja tal-Mistra. Dawn malajr ġibdu l-attenzjoni tal- ajruplani tal-ġlied tal-Luftwaffe, il-Messerschmitt Bf109Es tas-7/JG 26 fejn fis-7 ta' Marzu 1941 ġew immaxingjati u ġarrbu diversi ħsarat. Is-Surġent Alan Jones, li kien għassies fuq is-Sunderland L2164, immedjatament beda jispara fuq l-ajruplani tal-għadu, perċ dawn tal-aħħar wieġbu lura, fejn is- surġent intlaqat fuq il-post u miet. Tlett ijiem wara reġgħu rritornaw l-ajruplani tal-ġlied Ġermaniżi, fejn din id-darba reġa' ġie mmaxingjat l-L2164 u beda jaqbad. L-ajruplan ġie miġbud 'il barra mill- Bajja tal-Mistra, fejn ġie meqrud u għereq fil-baħar Kif spiċċa s-Sunderland L2164 meta ġie meqrud, fejn għereq f'baħar baxx. l IL-MELLIEĦA It-tieni Sunderland T9046 intlaqat ukoll waqt dan l-attakk perċ rnexxielhom itajruh sal-Bajja ta' Kalafrana biex jissewwa. Interessanti li fl-istess bajja għamel xi żmien ukoll ajruplan tal-baħar Franċiż li ħarab mit-Tuneżija li kienet tifforma parti minn Franza ta' Vichv (il-parti ta' Franza mhux okkupata mill-Ġermaniżi), fil-15 ta' Ottubru 1940. Dan l-ajruplan kien tat-tip Loire 130, li ġie inkorporat u wżat min-No.228 Squadron, sakemm darba minnhom ġie mmaxingjat u mgħarraq minn ajruplani tal-ġlied Ġermaniżi. ' Ajruplan tal-baħar Franċiż Loire 130. Dan l-artiklu huwa mislut mill-ktieb tal-istess awtur li jismu Wartime Mellieħa 1940-43: The role of the village in the Second World War li gie ppubblikat mill-Kunsill Lokali tal-Mellieħa fl-2014. (L-awtur huwa Storiku u Kuratur tal-Mużew Nazzjonali tal-Gwerra, fil-Forti Sant'Jiermu, il-Belt Valletta, parti mis- Sezzjoni Marittima u Storja Militari ta' Heritage Malta). J.A. Mizzi (ed), Malta at War Vol 1. 3 Mizzi, p 50. 5 Mizzi, p 50. $ Mizzi, p 50. 10 A. Mizzi (ed), Malta at War Vol 11, Malta, 2001, p 596-597. Trophies ċ Sports Goods