Daħla Din il-ħannieqa ta' artikli miġbura flimkien ma' kull skizz biswithom, tittratta dwar terminoloġija użata fl-armar ta' barra fil-festi Reliġjużi Maltin. Għandha l-għan li tiġbor kliem tekniku kollu possibbli biex barra li jsir magħruf mill-qarrejja, ma jintilifx mal- medda taż-żmien - għax il-miktub mhux maħrub. Barra li permezz tal-iskizzi ridt nerġa' nagħti l-ħajja lil dawn it-termini minsija jew mhux daqshekk magħrufa. Xtaqt ukoll inlaħħamhom permezz ta' artikli fejn l-istess kliem isib tabilħaqq it-tifsira tiegħu f'kuntest li jinftiehem aħjar u fejn dawn qed nenfasizzhom b'tipa grassa. Biex il-Malti jżomm sħiħ id-damma ta' kliem li jkun issawwar mal-medda taż-żmien li jkun intilef jew ma għadux jingħad - għax forsi ma nkunux midħla tiegħu — bħalma hu dan il-vokabularju, tajjeb li issa, li nsiru nafuhom, nibdew nirreferu għall-oġġett bl-isem proprju tiegħu. Qassamt din is-sensiela f'erba' fażijiet, kifinhu korrett, jiġifieri: arbli, kolonni, statwi u drapp għax hekk jibda u jispiċċa l-armar u bil-maqlub meta jiżżarma. Ngħid li kienet biċċa xogħol għalija biex niġbor dan il- kliem tekniku u nfittex min seta' jħożżli dawn l-iskizzi li mingħajrhom ma stajtx nippreżenta dan il-proġett. Wara li ġbart il-kliem kollu possibbli mort f' diversi nħawi biex inqabbel dan l-istess glossarju, bħal Ħal Tarxien, Ħal Qormi, il-Birgu u l-bqija. Ngħid ukoll, li kien f'waqtu li jinġabar dan il-lessiku minn fomm dawk li għadhom dilettanti tal-festi, għax għada jista' jkun tard wisq biex issib nies bħal dawn li għadhom jagħtu ħinhom u saħansitra flushom, mingħajr xejn ma jintradd lura, għajr biss, is-sodisfazzjon. Din il-ġabra ta' kliem għandha tkun interessanti kemm għal dawk li jħobbu l-folklor, kemm 'għal dawk dilettanti tal-festi u aktar u akt.r għal dawk id- Terminoloġija u tagħrif dwar l-armar ta' barra fil-festi reliġjużi ——W— — $ Saviour Camilleri SARSI TAL-ĠENB (jew VENTIJIET) L-arblu mill-ġenb SARSA jew GANĠETTA 7 (Vent) dilettanti tal-festa fuq l-armar ta' barra li ma jonqosx li huma stess jieħdu ħsieb l-armar. L-arbli ta' fuq il-bjut Daqs xahar u nofs qabel jiem il- festa, wieħed jibda jinnota xi arbli u antanjoli (antarjoli) mtellgħin f'posthom fejn kienu fis-snin ta' qabelu xi tnejn oħra ġodda jiżdiedu wkoll. L-arbli ta' fuq il-bjut u s-swar jittellgħu fil-post apposta fejn id- dilettanti jkunu ħasbu għalih minn qabel, biex ma ssirx ħsara lill-istruttura tal-binja. Mentri dak ta' fuq il-bejt jitqiegħed mal- BLATA. Il-blata tkun blokka konkrit f'xibka tal-ħadid fiha, biex magħha jinħakem l-arblu — ġeneralment din qatt ma għandha tkun nieqsa meta arblu ta' ċertu tul se jintrama fuq bejt ta' dar. Biex arblu jkun meqjus armat u komplut b'kollox irid ikollu l-ERONTISPISJU u l-PUPRESS. Il-frontispisju (fondispisju) hija struttura fil-ġebla b'xi lavur jew riljiev fid-dimensjoni kollha tagħha li t-tema tissodisfa x-xewqa tad-dilettant jew partitarju li jkun. Din l-istruttura tkun fuq il-faċċata taħt l-arblu eżatt, maċ- ċinta tal-bejt, li allura, barra sservi biex tgħatti l-blata nnifisha - għax din waħedha tkerrah meta taraha mit-triq — tagħti maestà lill-arblu nnifsu l-aktar jekk ikun twil u mislut tajjeb. Jagħti dehra isbaħ jekk ikollu pupress li hi bħal kanna ħoxna tal-ħadid li tisporġi 'l barra miċ-ċinta tal- bejt. Sabiex ma tagħtix id-dehra mhux mielsa, fit-tarf, bħala ornament, ikollha LABARDA ċkejkna. Din iservi biex wieħed mill-VENTIJIET tal-arblu jaqbad miegħu biex iżommu 7 wieqaf u dritt. L-arblu jkollu mill-inqas ikollu tliet ventijiet jew SARSI. Fuq l-arblu sewwa, tintrama kull tip ta' labarda jew ornament ieħor, ngħidu aħna pinnur jew NOMINE DI MARIA' eċċ… li ġeneralment jirrapreżenta aspett mill-ħajja jew il-matirju tal-patrun/a qaddis/a tal-lokal. Jista' jagħti l-każ li flok dawn, jitqiegħed globu. Dan jibda jinxtegħel ukoll minn xi ġimgħat qabel u l-kulur tad-dawl ivarja skont ma' liema xaqliba - jekk ikun partitarju — dan ikun jagħmel. Dan jgħodd biss fejn hemm aktar minn FILSA/KUNJARDI (Takkerija) lil L SKAZZA jew BEJTA ,h ħ (ħofra fl-art) ILGB ANTARJOLA: arblu li miegħu tittella' bandiera jew bandalora partit wieħed f'festa waħda. Tittella' wkoll GIRLANDA li għandi nifhem tkun taqbel mal-istess kulur tal-globu. Naturalment biex l-arblu jkun jidher fl-aħjar dehra, ikun tqalfat u miżbugħ kemm-il passata jekk kellu bżonn. Insomma dan ikun armat minn kollox bl-aċċessorji biex jiem qabel il-festa tibda tidher xi bandiera. Fl-jiem tat-tridu, novena jew kwindiċina, tibda tittella' bandiera u tibqa' hemm tul dawn il-jiem li jkunu bit-tħejjija għall-festa u ġeneralment jew tkun ta' Malta, tal-Papa jew tar- Reliġjon (ħamra b'salib abjad). Filgħaxija jkun hemm min itella' l-festun tad-dawl li barra li jkollu bozoz bojod jista' jżewwaghom bil-kuluri tal-lokal jew kulur- aspett minn tal-patrun/a. Meta mbagħad tidħol il-festa sewwa, jiġifieri l-aħħar tlitt ijiem, il- bandieri jkunu ta' ċertu preġju u kull ġurnata tittella' bandiera waħda aħjar minn oħra, sakemm f'nhar il-festa tittella' l-aqwa u l-isbaħ bandiera li jkollu d-dilettant li tkun tiffigura aspett prinċipali mill-ħajja tal-patrun/a. Hemm min, ukoll, nhar il-festa, mal-bandiera jtella' żigarella, li jekk jinzerta riħ ħafif tagħmel sabiħ tittajjar ftit aktar fit-tul mill-bandiera. L-Antarjola (antaljola/ antanjola Wara li jkunu ttellgħu l-arbli ta' fuq il-bjut u s-swar, ikun imiss l-arbli jew aħjar l-ANTARJOLI (terminu eżatt) li jitqiegħdu fl- art biex magħhom ikun jista' jitwaħħal, jintrama jew jiddendel armar ieħor. Kif għidna qabel, il- festa jkun baqgħalha xi ħames jew sitt ġimgħat għalkemm it-tul taż- żmien li matulu jintrama l-armar ivarja minn post għall-ieħor għax dan jiġi ddeterminat skont kemm hemm armar x'jintarma. Li ma għidniex fl-ewwel taqsima Il-priċipju ta' kif jaħdem il-PARANK it-toqol jinqasam bejn kull TARJOLA, allura l-piż fuq min kien, li dan ix-xogħol jagħmluh nies voluntiera jew aħjar id-dilettanti tal-festa li minn issa'l quddiem nirreferi. għalihom bħala tali. Għalkemm f'daż-żmien ikunu fl- eqqel tax-xogħol tagħhom, dawn il-ħbieb tal-festa, ikunu s-sena kollha għaddejjin bil-manutenzjoni, jew joħolqu armar ġdid fl-imħażen tagħhom. Ix-xogħol tagħhom jibda bit-tqegħid tal-arbli fuq is-swar jew bjut (kif semmejna diġà) u jibqa' sejjer sakemm jinħareġ u jintrama l-armar kollu, jiżżarma u wara jintrefa' f'postu. It-tqegħid ta' dawn l-antarjoli jibda, billi jitħaffru l-ħofor fl-art. Qabel fiż-żmien, il-ħofra jew toqba fl-art kienet issir manwalment; hawn min jirreferi għaliha bħala l-BEJTA jew SKAZZA, -din tal-aħħar Isla. Kienet titħaffer bl-ISKARPELLINA, forma ta' kanna ta' ħadid mastizz li f'waħda mit-truf tkun ġejja bix-xafra uallura tinsinn biex tħaffer aktar, u fit- tarf l-ieħor kienet tkun bil-ponta biex tħammel. Iżda din l-iskazza jew it- toqba fl-art kienet titwessa' aktar milli kien ikun hemm bżonn bit-tħammil tal-idejn. Ġara li dan l-aħħar dawn il-ħofor bdew isiru bil-jackhammer, jiddawru bil- konkos u jingħalqu b'tappiera tal-ħadid u hekk jiġu skont id-dimensjoni li joqgħod arblu jew serratizz. Forsi hu minn dan lat, li issa wieħed beda jirreferi. għaliha bħala 'bejta' B'din il-manjiera ġdida, ma kienx hemm għalfejn li wieħed joqgħod iħammel kull darba imma kemm jillieva t-tappiera u dritt jitqiegħed l-arblu barra li jiffranka jpoġġi madwaru dak il-ħafna injam li t-terminoloġija tagħha tvarja minn IFILSA, KUNJARDI jew TAKKARIJA. Biex l-injam ikun sod madwar l-arblu ħalli ma jitħarrekx, tintuża MAZZA għad-daqqiet fuq l-injam. Niġu għall-antarjol fih innifsu. Dan jista' jkun kemm tal-injam u kemm tal-ħadid, forsi dal-aħħar, aktar qed ikun tal-ħadid. Arblu tal-ħadid għandu l-vantaġġ li ma jaqsamx u għalhekk ma jkunx hemm il-ħtieġa li jitqalfat u wara jinżebagħ. Iżda tal-ħadid ma jkunx mislut pulit - ġej għal xejn 'taper' - bħal dak tal-injam. L-antarjol jintrama bil-labarda jew b'kull ornament ieħor fir-ras tiegħu bħall-arblu ta' fuq il-bejt iżda mhux bil-globu bid-dawl elettriku. Meta jitqiegħed f'postu, ikun lest bis- SIEGLA (ħabel) u l-BUZZELL biex miegħu tittella' l-bandiera jew bandalora. Is-siegla tkun ħabel mhux oħxon ħafna u l-buzzell minn ġo fih ikollu TARJOLA (taljola) iddur biex jittella' d-drapp. Ladarba l-antarjoli jkunu f'posthom, jibdew jitwaħħlu magħhom l-ventijiet biex jiddendel id-dawl elettriku msejħin FESTUN/FESTUNI u jekk b'figura dekorattiva, mela RUŻUN/ RUŻUNI. F'dan l-istadju wkoll jitwaħħlu l-ventijiet fit-triqat, li magħhom se jiddendel id-dawl (festuni) jew ħbula bil-bziezel (sing. buzzell) bil-lest għall-armar tad-drapp fil-festa. Tul il-festuni ġeneralment tkun għaddejja LIEDNA fejn dari kienet tkun tal- ħaxix veru, illum artifiċjali. Dan biex il-festun ma jkunx jidher bħala wajer għeri imma b'tiżjina fl-istess ħin. Apparat u aċċessorji użati fl-armar tal-festa ta' barra Waqt l-armar jintużaw kull tip ta'aċċessorji minn ħbula sa paranki. Ngħidu aħna, LENEZ (sing.lenza) jew SWIEGEL/SIEGLI (sing. siegla), VENTIJIET u wajers tal- azzar jew fildiferru, BZIEZEL/ BUZZELLI (singbuzzel) u PASTIEGI li jitwaħħlu bil-lest għat-tlugħ ta' kull tip ta' armar. Il- passaperla u l-ispag ma jonqsux u dejjem ikunu fil-qabda. Sal- PARANKI u BOMI jintużaw biex jittellgħu statwi kbar fuq il-kolonni fl-iljieli viċin sewwa tal-festa. Infisser.— ftit it-terminoloġija: LENZA jew SIEGLA huma ħbula li ma jkunux ħoxnin, għat-tlugħ ta' xi drapp bħal bandalora; BUZZELL, huwa l-qafas li fih ikun hemm it- TARJOLA/TALJOLA li minnha jgħaddi l-ħabel biex jittella' d-drapp; PASTIEGA hija buzzell imdaqqas għal aktar toqol; PARANK hu apparat b'aktar minn tarjola waħdaużat bies jerfa' affarijiet tqal ħafna. Pereżempju fl-Isla, tittella' statwa kbira ta' Malta Rebbieħa fejn jintuża parank imqabbat ma' vent tal-azzar u li jikkonsisti f'sistema ta' tarjoli b'ċimi għaddejjin minn ġo fihom u li dawn kollha, flimkien mal-vent, ikunu qed jaqsmu t-triq prinċipali. Tarf wieħed taċ-ċimi, li jkollha ganċ kbir, jintelaq lejn l-art biex l-istess ganċ jidħol f'ħolqa li tkun f'dahar l-istatwa. Imbagħad, fl-lejletil- festa, billejl, ċorma rġiel mill- art, wara li JIMBRAGAW l-istatwa sewwa, jiġbdu għalenija ċ-ċima fejn l-istatwa tibda tielgħa bil-mod waqt li oħrajn fuq kull naħa tal-bjut jidderiġu l-istatwa biex tiġi għan-nofs tal-kolonna u xi tlitt irġiel oħra fuql-kolonna jidderiġu l-istatwa biex a titqiegħed f'postha sewwa, : 'Bottle screw' (Strinġitur) fil-BOKKA. Il-Birgu, għal dan il-għan, jużaw il-BOMA ( arblu oħxon imqabbad mal-ħajt tas-sur bil-ħbula, biex permezz tiegħu wkoll itellgħu l-qaddis tagħhom. Oħrajn jużaw xi krejn jew apparat ieħor bħal winċ jew IMRADD. Malli l-istatwa tkun waslet biex titqiegħed fil-post sewwa, tisma' min jgħajjat vira (tella'), jew majna (niżżel) sakemm l-istatwa titqiegħed f'postha sew u tkun fi żgur. Fl-armar insibu l-aċċessorji oħra bħal: VAJLORI( VAJROLI), RADANĊI (ANELLI), QAJD/XIKEL (qjud u ixkla), STRINĠITURI (bottlescrews). Mal-ħbula jkun hemm iċ-ċumbaturi li ġieli jduru mar-radanċi . Ta' min jgħid li fil-ħbula tidħol is-sengħa ta' ċumbatur. Ħajr speċjali lis-Sur Pio Mangion għall-materjal provdut tal-iskeċis — Il-Kumitat tal-Għaqdl Soċjali Maronjia tad-Duttrina jirringrazzja lid-ditti kollha ' lirreklamaw f'dan il-ktieb filwaqt Te lil kulhadd — biex jagħmelużu mill-prodc li jesa dawn id-ditti. l-G )-vpi aġi