Din hi idija qasira, il-bidu tan-nuqqas bla bżonn ta' ftehim u l-bruda li hemm bejn il-Knisja u l-Itast. Dan ġej minħabba li ninsabu maqtugħa għalina u minħabba l-indħil tal-barranin (The heritage of our insularitv and foreign intrigue). Il-Qassisin u l-Ilsien Malti Din il-kitba dehret fil-'Catholic Herald' ta' l-24 ta' Marzu, '39, bi tweġiba għall-ittra ta' Patri Bugeja li dehret fl-istess ġurnal. L-ittra ta' Patri Bugeja fil-Catkolic Herald tas-17 ta' dan, tefgħet fuqi stqarrijiet li jien ma għamiltx. Saqsieni jekk jiena iniex nitlob wisq mill-Kleru Malti meta qed nistiednu jarmi wara spallejh il-kultura Latina ta' sekli twal sabiex iwaqqaf sisien ta' kultura ġdida ma' l-Ingliterra'' Jien ma semmejt xejn tinn dan; hekk hu minnu li ma nistax nifhem għaliex il-qassisin tagħna għandhom ''jarmu wara spallejhom' il-kul- tura tagħhom Latina, li hi l-kultura tax-xirkiet kollha Katto- liċi ta' kullimkien. Għal dak li hu Isien Taljan, aħna ta' l-opinjoni li għandu jibqa' flimkien ma' l-Ingliż, bħala wieħed mill-ilsna kulturali tagħna iżda mhux bħala Isien offiċjali ta' Malta, għax inkella jista' jieħu importanza politika'li tgħin il-propaganda tal- barrani. Issa l-ilsien nazzjonali ta' Malta hu l-Malti li jitkellmu l-Maltin u l-Għawdxin kollha. Iżda jien irrid in- tenni l-istqarrija tiegħi li kienet miġjuba Ħażin: ''Ma hemm ebda raġuni għax ma għandux ikun possibli għall-qassisin Maltin li jkun. hemm għaqda kulturali aktar qawwija u ftehim akbar mal-Kattoliċi ta' l-Ingliterra.' Anqas ma għidt li l- qassisin Maltin huma kontra t-tagħlim ta' l-Ingliż u ta' l-Istorja Ingliża. Dak li għidt sew sew kien illi ''l-kleru tagħna mhux imħarreġ biżżejjed fl-Ilsien Ingliż u fl-Istorja/' mhux imħabba l-mibegħda imma mħiabba n-nuqqas ta' organizzazzjoni fil-ħajja tat-tagħilim tagħna, l i Illi ċ-Church Missionarp Societj, kienet l-ewwel li qalgħet il-permess għat-twaqqif ta' mitbagħ, ma jfissirx illi l-kleru Malti. ta' dak iż-żmien ma setgħietx tiġih l-immaġinazzjoni u ' ma setax jaħisibha minn qabel biex jitlob permess bħal dan u Kien kif kien, il-qlib tajjeb ħafna li sar wara tat-Testment il-ġdid għamlu Ġuże Muscat Azzopardi, mgħallem ta' Isien Malti u, bħall-biċċa l-kbira tal-kittieba Maltin, kellu fisebijiet kbar ta' Kattolku. Dan ġej minħabba li l-qassisin tagħna dej- jem maqdtu l-ilsien li bih jippriedkaw bħala djalett; u dan juri wkoll għaliex wieħed jew żewġ qassisin biss ħarġu fi ktieb il- priedki tagħhom bil-Malti, priedki li fihom għaxqa. Minn naħa l-oħra, ħafna kittieba ta' nofs tagħlim, li dejjem jiddeffsu flok ofirajn li jafu aktar minnhom, tawna f'idejna għadd bla tarf ta' xogħilijiet li ma jiswew xejn, ta' ħwejjeġ imqaddsa. Patri Bugeja jitkellem mill-Malti, l-ilsien tiegħu u tiegħi, bħala ''l-hekk imsejjaħ ilsien' (fke so-called language), Aktarx li ma jafxli l-Ilsien Malti dan l-aħħar kiber ħafna. Jekk irid jista' jaqra l- artiklu tiegħi fuq il-Malti fil-Poeżrp Review ta' Jannar-Frar, '39, u jekk jinteressa ruħu bi grammatki Maltin, l-Oxford Press stam- pat tnejn tajbin ħafna: waħida tar-Rev. E. Sutcliffe, S.J., u l-oħra ta' Miss Mav Butcher. Naħseb li jkun afijar għalina l-Maltin ma nħossux irwieħna sodisfatti bil- ħwejjeġ: kif inhuma, u naħseb ukoll li din il-kritka miktuba bi kliem ċar u magħmula b'fehma tajba minn wieħed li jqis it-Twemmin Kattolku u l-Kultura Latina bħala l-qawwa ta' Malta b'inkejja tal-ħafna nuqqasijiet tagħna, ma tinftiehemx ħażin, l-aktar minn nies ta' art twelidi. Ġ. jer MA JDUMX MA JOĦROĠ L-EWWEL KTIEB TAL-PARALIPOMNI MAQLUB MILL-LHUDI —