IT-TARZNA U L-EDUKAZZJONI TA' L-ADULTI Ronald G. Sultana ieku wiehed kellu jqabbel it-tarzna ta' Malta ma' dawk ta' pajjizi ohra, isib xebh inter- K essanti rigward diversi aspetti, li whud minnhom jaghtuna hjiel 'l ghala Ikoll huma lok ideali ghal edukazzjoni formali u informali ta' l-adulti. Dan ghal raġunijiet industrijali, ekonomiċi, ġeografiċi u soċjoloġiċi. Li se naghmel f'dan l-artiklu hu li nhares lejn it-tarzna ta' Malta mil-lenti ta' edukatur biex ngharbel ftit kif dawn l-erba' fatturi wasslu sabiex jitwettqu f'dan l-ambjent uhud mill-aktar żviluppi importanti fil-kamp ta' l-edukazzjoni ta' l-adulti f'pajjiżna. Nibdew mill-aspett tat-tarzna li forsi l-aktar li jolqtok, speċjalment f'pajjiż bhal Malta fejn ftit li xejn kellna industriji indiġeni taghna, u meta kellna, dawn kienu żghar u ta' spiss ihaddmu anqas minn ghoxrin ruh. Qed nirreferi ghall-fatt illi t-tarzna hija industrija li fl- imgħoddi haddmet, u li llum ghadha thaddem, l-eluf ta' impjegati. Is-soċjoloġija industri- jali kif ukoll l-analiżi storika tal-politika soċjali u ekonomika jgħallmuna illi huma dawk l- ambjenti tax-xoghol fejn insibu r-rassa ta' haddiema impenjati f'xoghol manwali u iebes, li aktarx jiżviluppaw kuxjenza proletarja konxja taghha nnifisha u tal-qaghda taghha. Jiġifieri, l-ambjent tat-tarzna huwa ideali sabiex il-haddiema l-ewwelnett jinqatghu minn orjentaz- zjoni individwalista biex jaghrfu li flimkien qed igawdu — jew ahjar isofru — l-istess kundiz- zjonijiet tax-xoghol, kif ukoll l-istess strutturi ta' hidma li jahdmu, hafna drabi, kontra l- interessi taghhom u favur l-interessi ta' min ihaddimhom. Il-konċentrazzjoni fi spazju limi- tat u speċifiku, in-natura stess tax-xoghol, id-dipendenza wiehed fuq l-iehor biex ix-xoghol mhux biss isir tajjeb imma sabiex hadd ma jweġġa', kollha kemm huma jwasslu għal sit- wazzjoni biex il-haddiema jinghaqdu ghax jaghrfu b'mod materjali, fil-hajja ta' kuljum, li dan hu l-aktar mod effettiv biex jaqdu l-interessi taghhom. Din il-kuxjenza trejdunjonistika twassal ghal edukazzjoni kemm informali kif ukoll for- mali. Informali, ghax kif ihobbu jghidu tat-Tarzna, hi l-università tal-hajja li qed tgħallimhom b'mod l-aktar effettiv, u fost il-hwejjeg li qed tgħallimhom forsi qed taghtihom l-akbar lezzjoni li wiehed jixtieq jghaddi fi programm ta' edukazzjoni ghall-adulti. U dan hu li mhux biss naqraw il-kelma (inkunu litterati) imma li nagraw id-dinja — jigifieri li nkunu kapaċi ngharblu u ninterpretaw id-dinja ta' madwarna b'mod li naghrfu. l-istrutturi u l-konflitti li jeżistu, kif dawn jahdmu, l-effett li ghandhom fuqna, u fuq kollox, fl-interess ta' min qegħdin jaħdmu. Twassal ukoll għal edukazzjoni formali għax f'ħafna pajjiżi l- unions minn kmieni addottaw rwol edukattiv dirett u kienu sistema alternattiva ta' tagħlim għall-proletarjat li jew qatt ma kien attenda skola , fil-każ ta' Malta, għax domna kwazi san- nofs tas-seklu għoxrin biex daħħalna skola b'xejn għal kulħadd, jew li ma setax jattendi l- iskola għax dan kien ikun ifisser li l-familja titlef possibilità ta' dħul finanzjarju ieħor, żghir kemm dan ikun żgħir. Il-unions kienu joffru forom t'edukazzjoni alternattivi biex jikkumpensaw ghan-nuqqas ta' opportunitajiet li l-ħaddiema kellhom meta kienu ghadhom żgħar. Hu fatt importanti li l-kuxjenza unjonistika f'Malta daħlet propju fit-Tarzna mhux biss minħabba l-element soċjoloġiku industrijali li għadni kif semmejt, imma wkoll minħabba l- pożizzjoni ġeografika ta' l-istess Tarzna, jiġifieri biswit il-baħar. Irridu nżommu f'moħhna li fis-seklu dsatax b'mod: partikulari, il-baħar kien jirrappreżenta l-uniku mezz ta' komu- nikazzjoni bejn pajjiż u ieħor. L-ilma — il-bahar, ix-xmajjar, l-għadajjar, il-kanali — kien jiffor- ma l-arterji u l-vini għal kull tip ta' negozju, inkluż dak ta' l-ideat. Kien propju fit-Tarzna li ħaddiema Ingliżi kienu jaqsmu mal-haddiema Maltin mhux biss l-gherf u l-hila teknika tagħhom, imma wkoll attitudnijiet u informazzjoni li wasslet ghall-iżvilupp ta' kuxjenza tre- jdunjonistika. Il-ħaddiema Ingliżi ġabu magħhom esperjenzi ta' pajjiż li kien ta' l-ewwel f'dak li hu żvilupp industrijali, u li ghalhekk kien minn ta' l-ewwel ukoll li ghassar u sfrutta lill-ħaddiema (kemm indiġeni kif ukoll, u aktar, dawk fil-kolonji). Meta l-Maltin hakkew spallejhom ma' haddiema bhal dawn, semghu minn ghandhom mhux biss stejjer dwar il- qagħda ta' min kien jahdem fit-tarznar Ingliż, imma wkoll dwar kif dawn il-haddiema orga- nizzaw ruhhom biex jipproteġu l-interessi taghhom. Kienet edukazzjoni politika importanti, li matul l-istorja ta' Malta moderna rajna xhieda kontinwa tagħha, ghax kienu l-ħaddiema tat-Tarzna li ħarġu minn ta' quddiem, ta' spiss b'mod militanti u ċertament b'mod organiz- zat, biex jieħdu sehem attiv fil-politika tal-pajjiż. Element ieħor importanti li wassal li t-Tarzna tkun lok ta'edukazzjoni għall-adulti kien it-twaqqif ta' l-iskola tat-Tarznar — id-Dockvard School — f'nofs is-seklu dsatax. Fl-analiżi storika li għamilt ta' edukazzjoni teknika f'pajjiżna, sibt illi din kienet l-unika skola li fil-fatt irnexxiet, u wieħed ta' min jirrifletti għaliex dan ġara, għax ghandna ħafna x'nitgħallmu mill-esperjenza ta' din l-iskola li damet ftit anqas minn mitt sena tgħallem. L-edukazzjoni teknika f'ħafna pajjiżi żviluppat wara t-tieni fażi tar-rivoluzzjoni industrijali, jiġifieri meta ħafna mill-prinċipji ta' l-inġinerija u l-mekkanika moderna ġew imfassla u applikati f'makni li taw kemm servizz kif ukoll kultant jassru lil tant ħaddiema. F'Malta, kien il-Kanonku Pullicino, it-tielet direttur ta' l-iskejjel primarji, li daħħal elementi ta'edukazzjoni teknika fl- iskejjel elementari. Imma l-għan tiegħu kien aktar biex jiġbed lit-tfal lejn l-iskola għax hemm xi ħaġa prattika x'tagħmel u biex iħajjar lill-ġenituri jsusu wara l-edukazzjoni t'ulied- hom għax jistgħu jitgħallmu sengħa li tirrendi finanzjarjament, milli biex iġib b'xi mod l- industrija Maltija 'l quddiem. F'Malta konna diġa' nsibu ċerta stmerrija lejn ix-xogħol ta' l- id, attitudni li forsi tgħallimnieha mill-Ingliżi, imma li fuq kollox kienet tiddependi mill- konfigurazzjoni ta' poter u prestiġju li kienu jgawdu l-klassijiet kleriko-professjonali. In- nuqqas ta' industrija lokali u l-istruttura ta'opportunitajiet għall-avvanz f'karriera, fejn biex wieħed itejjeb il-kwalita' ta' ħajtu u tal-familja tiegħu kien jaqbillu jidħol mas-Servizzi, was- sal għal nuqqas ta' interess proprju f'dak it-tip ta' xogħol li seta' jagħmilna ekonomikament indipendenti mill-Ingliżi. Ir-raġunijiet għan-nuqqas ta' industrija indiġena huma ħafna, u għadhom jeħtieġu analiżi interdixxiplinari serja. L-Ingliżi, per eżempju, għenu biex tinħonog l-industrija tal-qoton lokali u ovvjament kellhom kull interess li nsiru dipendenti minnhom għall-għajxien. Hu f'dan l-isfond li wieħed jista' jintebaħ għaliex fil-gazzetti Maltin fl-aħħar tas-seklu dsatax insibu tant argumenti favur l-iżvilupp ta' l-edukazzjoni teknika. Sahansitra twaqqfu soċjetajiet bil-għan li mal-fergha tradizzjonali ta' l-edukazzjoni klassika — li hafna kienu jqisuha fiergħa u ta' siwi biss biex timmarka d-differenzi u d-distinzjoni soċjali bejn il-klassi- jiet fil-pajjiż, titlaqqam fergħa ohra, dik ta' l-edukazzjoni teknika u xjentifika, li setghet tit- trasforma 'l Malta minn gżira fqira u miżerabbli għal waħda li tipparteċipa mill-ġid li l- iżvilupp kien ġa ġab lil pajjiżi oħra fuq il-kontinent. Dan it-tip ta' diskors insibuh meta l-Università waqqfet l-ewwel skola teknika tal- gvern fl-1896 fil-Belt (għalqet fi żmien għaxar snin); meta twaqqfet fost ħafna propoganda l- iskola teknika ta' l-Imrieħel fl-1930 (tista' tgħid ħadd minn fost dawk iż-żgħażagħ li beda l- kors ma temmu; meta fil-ħamsinijiet taht l-influwenza tal-konsulent u ħabib ta' Mintoff, l- ekonomista Thomas Balogh, inbnew skejjel u istituti tekniċi avvanzati u attrezzati u twaqqaf (u wara ftit għalaq) il-Polvtechnic; meta fis-sebgħinijiet żviluppaw l-iskejjel tas-snajja', l- ewwel għall-ġuvintur imbagħad għat-tfajliet. F'kull każ u minkejja r-rieda tajba u investi- ment enormi ta' riżorsi umani u finanzjarji, tista' tgħid li l-esperimenti fl-edukazzjoni tekni- ka f'pajjiżna xoljew u fallew. Kollha ħlief l-iskola tat-Tarzna. Tajjeb wieħed jistaqsi għaliex id-Dockvard School kellha suċċess fejn skejjel tekniċi oħra fallew u għaliex it-Tarzna, f'dan il-każ ukoll, kienet lok ta'edukazzjoni għall-adulti. Fil-qosor ħafna wieħed jista' jgħid illi l-vantaġġ prinċipali tad-Dockvard School kien fil- fatt illi min kien jidħol fiha kien jaf li hemm impjieg fit-tmiem tal-kors, u kien impjieg tajjeb f'kull sens tal-kelma. Mhux hekk għall-iskejjel l-oħra li fetħu matul l-istorja moderna ta' Malta. Biex nagħti xbiha li tgħinna nifhmu aħjar id-differenza kruċjali li qed nipprova nuri, filwaqt illi fil-każ tat-Tarzna l-edukazzjoni kienet il-karettun u t-tarznar innifsu kien iż- żiemel li jiġbed lill-karettun, fil-każ ta' l-iskejjel l-oħra kollha (inklużi l-baċellerati fl-Inġineri- ja fl-Università tal-lum, imma forsi mhux inkluż l-Istitut Fellenberg), kienet l-edukazzjoni li saret iż-żiemel. Jiġifieri dawn l-iskejjel ma kienux jagħtu korsijiet li jwasslu għall-impjieg li diġà jeżisti, imma kienu jippreparaw ħaddiema tas-sengħa bit-tama li b'hekk Malta tkun tista' tattira industrijalisti lokali u barranin jinvestu l-kapital tagħhom f'azjendi li jagħmlu użu mill-ħila ta' dawn ir-riżorsi umani. Imma l-psikoloġija tal-bniedem, u speċjalment il- ħtieġa fundamentali għal ċerta sigurtà, twasslu biex dan jabbanduna dak il-kors ta' studju li m'hemm l-ebda ċertezza li se jwasslu x'imkien. Jekk niehdu l-iskejjel tas-snajja' bħala eżempju, nafu li mhux biss nukleu żgħir itemm il-kors imma li l-maġġoranza jitilqu l-iskola hekk kif isibu opportunità ta' xogħol, avolja ħafna drabi dan ma jkollu x'jaqsam xejn mas- sengħa li jkunu tħarrġu fiha. L-istess fil-każ ta' l-Università, fejn il-gradwati fl-inġinerija jsibu li s-suq lokali tax-xogħol ma jridx jagħmel użu mill-ħila avvanzata (u għalhekk għalja) tagħhom u l-kumpaniji jippreferu ħaddiema b'anqas edukazzjoni u taħriġ. L-Istorja tagħna — u dik ta' ħafna pajjiżi oħra li għadhom qed jiżviluppaw — tgħallimna li biex edukazzjoni teknika tkun suċċess, trid tkun marbuta ma' industrija li diġà teżisti, trid tithaddem fuq il-post tax-xogħol, taħt xi forma ta' apprendistat fejn it-teorija u l-prattika jintrabtu b'mod organiku bejniethom u jrid ikun hemm. strutturi ta' karriera fejn l-investi- ment taż-żgħażagħ u adulti irendi kemm finanzjarjament kif ukoll f'dak li hu livell ta' għajx- ien u status soċjali. L-iskola tat-Tarzna dan kollu offrietu u wettqitu, u għal kważi seklu sħiħ irnexxielha tiġbed, trawwem, u tiżviluppa l-intellett u l-ħila ta' numru kbir ta' Maltin, li ħafna minnhom kienu ġejjin mis-saffi soċjali li la kellhom il-mezzi u lanqas kellhom, li kieku mhux għat-Tarzna, l-opportunità li jistudjaw. Għal ħafna Maltin mela, l-iskola tat-Tarzna kienet mezz kemm ta' studju kif ukoll ta' mobbilta' soċjali, u dan huwa kontribut li jixraqlu jiġi mistħarreġ kemm minħabba l-istorja ta' l-edukazzjoni f'Malta kif ukoll għax kif diġà argumentajt, għandna x'nitgħallmu mid-Dockvard School f'dak li hu t-tfassil ta' programmi ta'edukazzjoni teknika għall-adulti llum. L-aħħar aspett li se nittratta f'dal-kuntest dwar it-Tarzna u l-edukazzjoni hu l-kontribut li tat din l-industrija fit-twaqqif ta' forsi l-aktar soċjetà ta' tagħlim oriġinali u radikali li Qed nirreferi hawnhekk għas-Soċjetà tad-Duttrina Nisranija, magħrufa aħjar bħala tal-Mużew. Ma kienx b'kumbinazzjoni li Dun Ġorġ Preca sab l-ewwel voluntieri għall-ħidma li kellu f'moħħu qalb il-ħaddiema tat-Tarzna. Għal raġunijiet li whud minnhom semmejthom qabel, fit-tarzna Dun Ġorġ sab ħaddiema moħħhom miftuħ għat- tagħlim (fit-Tarzna, min ma jitgħallimx, ikorril) u sab ukoll irġiel ta' fibra, prattiċi u kapaċi jmexxu 'l oħrajn minħabba l-esiġenzi tax-xogħol. Il-ħolma ta' Dun Ġorġ kienet waħda radikali ħafna għal żmienu — żmien id-dlam fejn minoranza żghira kienet taf taqra u fejn il- maġġoranza. tal-klassijiet l-għonja irrifjutaw proposta Ingliża li jiżdiedu t-taxxi sabiex kulħadd ikollu edukazzjoni elementari bla ħlas. 'X'jiġifieri', qal ċertu nobbli bl-isem ta' Salvatore Frendo de Mannarino, 'jekk kulħadd imur l-iskola, allura kulħadd ikun irid isir bħall-qatgħa tagħna u jkun irid jilħaqlek tabib jew avukatl Imbagħad min se jnaddafli ż- żarbun u min se jraqqagħli l-ħwejjeġ2l Lel Jeħtieġ li kulhadd jibqa' fl-istazzjon tal-ħajja, li Alla, fil-provvidenza divina Tiegħu kitibna fil-Ktieb ta' l-Eternitàf' M'għandniex xi ngħidu, Alla ta' Dun Ġorġ Preca ma kellu x'jaqsam xejn ma' dak ta' Frendo de Mannarino, għax Dun Ġorġ ried illi l-popolin jinża' l-injuranza tas-superstizzjoni reliġjuża u jxidd minflok għarfien imdawwal mill-ħsieb u mir-riflessjoni. Illum din forsi tidher normali, imma fil-bidu ta' das-seklu l-idea li tgħallem lill- 'bifolchi', kif sejħilhom l-isqof li għal żmien waqqaf ħesrem il-ħidma ta' Dun Ġorġ u shabu dak l-għarfien li s'issa kien riżervat għal grupp ċkejken (f'dal-każ it-teoloġija u l-qassisin), kienet bomba li t-tfaqqigħ tagħha kellu riperkussjonijet u implikazzjonijiet kbar. U dan mhux biss fl-edukazzjoni għax allura qed ngħidu li kulħadd għandu l-ħila jitgħallem (u din anke llum hawn min għadu mhux persważ minnha), imma wkoll fl-istratifikazzjoni soċjali, għax qed nesplodu r-relazzjonijiet ta' poter, imsejsa fuq it-tgeddis ta' informazzjoni f'idejn nukleu żgħir ta' nies (tobba, avukati, qassisin, eċċ.) li allura jkollna nirrikorru lejhom għal servizzi u pjaċiri (biex infiqu, nirbħu ġustizzja, immorru l-Ġenna, eċċ.). Soċjetà li warajha kien hemm ħsieb u prattika rivoluzzjonarja (jekk baqgħetx hekk ħaġa oħra) kienet teħtieg mhux biss fundatur imma mexxejja ta' kalibru. Tal-Mużew tat- Tarzna ġabu magħhom mhux biss għatx għat-tagħlim u ħila fit-treġija. L-għeruq tagħhom soċjali, fil-klassi tal-ħaddiema, kienu addattati perfettament biex wara li jitghallmu, jgħallmu fl-irħula Maltin, b'lingwa Maltija (u mhux Taljana jew Ingliża) u b'lingwaġġ maħdum fit-triq u fil-post tax-xogħol, imżewwaq bl-istejjer, bl-ixbihat u mirfud b'anedotti (jew 'gabinetti', kif kienu jsejħulhom) li juru d-dgħjufija imma wkoll l-eroiżmu tal-bniedem fil-ħajja ta' kuljum. Kienu forsi l-ewwel għalliema Maltin, wild il-klassi tal-ħaddiema u li baqgħu marbutin b'mod organiku ma' l-istess klassi, jaqsmu magħhom matul il-ġurnata l- istess hidma manwali, l-istess esperjenzi ta' tbatija, periklu u sfruttament, u jirriflettu magħhom fil-għaxijiet fil-kappelli, fil-ħwienet tax-xorb u l-każini, fuq l-esperjenzi ta' kuljum biex jiżviluppaw metodu ta' ħsieb u jkattru l-għatx għat-tagħlim li, kif kienu jtennu ta' sikwit għax hekk għallimhom Dun Ġorġ, hu l-għajn ta' kull ġid. Tajjeb li nħarsu lura fl-istorja jekk dan l-eżerċizzju jgħinna nifhmu l-preżent u nitgħallmu għall-futur. It-Tarzna għadha l-post fejn l-eluf ta' adulti li jaħdmu fiha jiżviluppaw il-ħila teknika u l-intellett tagħhom Bla dubju ta' xejn li għadha, u bil-fors li tibqa' minħabba r- raġunijiet industrijali, ekonomiċi, ġeografiċi u soċjologiċi li diġà semmejt u li għadhom vali- di llum, avolja b'mod differenti. Inħolqu sfidi ġodda, li bħal kull sfida, huma opportunità ta' tagħlim ġdid. Hekk nistgħu nsemmu l-fatt li l-ħaddiema llum imexxu lilhom infushom, sfida u responsabilità enormi, mhux biss għat-Tarznar, imma wkoll għax jagħtu eżempju ħaj ta' forma industrijali alternattiva għall-kapitaliżmu. Żgur li f'dal-każ u f'elf każ ieħor, ħaddiem fit-Tarzna jhoss il-ħtieġa ta' żvilupp f'kull tip ta' ħila u f'kull tip ta' ħsieb. Tajjeb li fi ktieb bhal dan, li qed jiċċelebra l-kontribut tat-Tarzna lill-ħajja ekonomika, politika u soċjali tal- gżejjer tagħna, nixtarru t-tradizzjoni edukattiva li nibtet f'din l-industrija u nitgħallmu minnha biex nilqgħu l-isfida għall-formazzjoni ta' l-imħuħ, dirgħajn u qlub tal-ħaddiema preżenti u tal-futur. Ronald Sultana jghallem is-soċjoloġija fil-Fakultà ta' l-Edukazzjoni u ta' l-Arti fl-Università ta' Malta. Kien ghalliem fl-iskejjel ta' l-istat, u fost il-pubblikazzjonijiet tieghu ghandu ktieb dwar l-iżvilupp ta' l-edukazzjoni teknika f'pajjiżna, bl-isem ta' 'Education and National Development, Historical and Critical Perspectives on Vocational Schooling in Malta ''(Mireva, 1992). Reċentement kien ko-editur ta' ġabra ta' artikli bl-isem ''Maltese Societv: A Sociological Inquirv '(Mireva, 1994).