Ġamri l-Burdnar Ħafna devoti li jżuru s-santwarju tal-Madonna tal-Ħerba jistagħġbu bix-xbieha u bis-sbuħija tal-ambjentli jnissel fik kalma u ferħ. Oħrajn jistaqsu: 'Imma dan is-santwarju minn dejjem kien hekka' Żgur li le, għax naqraw fl-istorja li bosta knejjes li kienu nbnew fil-qedem, waqgħu jew iġġarrfu biż-żmien. Iżda dawk li kienu ta' devozzjoni reġgħu nbnew. Hekk ġralu s-santwarju tal-Madonna tal-Ħerba. Dan is-santwarju kien magħruf għad-devozzjoni li kien igawdi sa minn qabel is-sena 1575. Il-knisja ta' dak iż-żmien ma kinitx kbira. Għalhekk naraw li ġiet imġedda fl-1640. Il-ġrajja li se nagħtikom hawn turina l-ħsieb li s-santwarju jiġi mkabbar aktar milli kien. Dik il-ħabta kien jgħix ċertu Ġamri l-burdnar. Kien miżżewweġ lil Marija u kellhom tlitt itfal. Kien magħruf bħala l-burdnar minħabba xogħlu. Kien iġorr għamara, xkejjer tad-dqiq u kull ma jkun meħtieġ. Kellu karettun minn dawk il-kbar u sodi u bhima għax-xogħol, xi żiemel jew xi bagħal. Kull filgħodu kien jarma l-karettun bil-bhima u jerħilha għax-xogħol. Meta t-tagħbija li kien se jġorr kienet tkun kbira, kien jitlob lil ħuh Leli jagħtih daqqa t'id. Filgħaxija kien jasal id-dar għajjien. Kien jidħol fir-remissa, iżarma l-karettun u jdaħħal il-bhima fl-istalla, jagħlifha u jmur jinġabar id-dar mal-familja. Martu Marija kienet tkun qiegħda tistennih. Meta kien jidħol kienet tħares lejn wiċċu u kienet tinduna jekk ix-xogħol tal-jum kienx kiddu jew le. 'Kif morna Ġamri llum'' kienet tistaqsih. 'Tajjeb Mari. Il-Madonna qallgħetni sold mhux ħażin.' kien jgħidilha. U kien inewlilha l-flus li kien ikun daħħal mix-xogħol. Mari kienet tqiegħed il-flus ġo kaxxa u tirringrazzja lill-Madonna talli żewġha kien ikun ġie lura qawwi u sħiħ. 'X'sajjart illum Marif' kien jistaqsiha Ġamri, 'U t-tfal fejnhomi' Mari kienet tillesti l-mejda tal-ikel u ssejjaħ lit-tfal, li malli jidħlu d-dar kienu jmorru jiġru ħdejn missierhom. Ġamri kollu ferħan bihom, kien jgħannaghom miegħu. Il-kbir kellu dawk l-għaxar snin, ta' warajh tmienja u tifla ta' erba' snin. 'Hawn huma l-gidien tiegħil' kien jgħidilhom. 'Qgħadtu kwieti llum'' U t-tfal min-naħa tagħhom kienu jitbissmulu u jistaqsuh: 'Pa, x'ġarrejt illum2 Kienet tqila xejn it-tagħbija2 Ridt tmur xejn 'il bogħod biha'' Il-missier kien jieħu gost jara lil uliedu jaħsbu fih u fix-xogħol li kien jagħmel għall-familja. ' Mari, aħna se nieklu jew ngħidu r-rużarju l-ewwel, għax inkella wara l-ikel kulħadd jibda jongħosf' kien jgħid ħafna drabi Ġamri lil martu. Din kienet tillesti s-siġġijiet quddiem xbieha tal-Madonna li kellhom id-dar, tiġbor it-tfal u bil-ġabra kollha kienu jgħidu r-rużarju. Wara kienu jduru mal-mejda. Iż-żgħira kienet tkun trid toqgħod ħdejn missierha u t-tifel il-kbir kien imur jgħin lil ommu tqassam l-ikel. Ġamri, meta kien jara lil kulħadd mal-mejda, kien irodd is-salib u jgħid it-talba ta' qabel l-ikel: il-missierna, is-sliema u talba għall-erwieħ tal-purgatorju. Malli jispiċċa t-talba kienu jibdew jieklu u kulħadd kien ifaħħar l-ikel bnin li tkun sajret Marija. Din kienet tista' tgħid il-ħajja ta' kuljum tal-familja ta' Ġamri. Wara l-ikel, Marija kienet tieħu t-tfal ħdejn is-sodda tagħhom, jgħidu talba qasira u tara li jorqdu. Ġamri sadanittant kien joġħroġ fuq is-setaħ li kien jagħti fuq il-bitħa u jpejjiplek pipa tabakk. Meta t-tfal kienu jkunu raqdu, Mari kienet tmur ħdejn żewġha, jgħidu xi kelmtejn fuq dak li jkunu semgħu jew li jkun għadda mingħalihom matul dik il-ġurnata u wara huma wkoll kienu jidħlu jorqdu. Il-ħajja ta' Ġamri u l-familja tiegħu kienet waħda kwieta imma sabiħa, u l-imħabba kienet is-sies tal-għaqda tal-familja. Meta Ġamri kien imur lura d-dar wara jum xogħol, Marija kienet tagħtih xi ordnijiet ta' xogħol li n-nies kienu jkunu jridu li Ġamri jagħmlilhom. Darba, meta wasal id-dar, Mari qaltlu: 'Ġie Żeppi l-bennej u xtaqek Iġġibu xi żewġ vjeġġi ġebel mill-aktar fis li tista'' 'Naħseb li aħjar inġorrlu l-ġebel għada' qalilha. 'Mari ara, ħalli mmur għand ħija biex jiġi jgħini u mmur nagħti risposta lill-imgħallem Żeppi.' L-għada filgħodu malli sebaħ, Ġamri mar jarma l-bagħal u l-karettun tal-ġebel, u ma' ħuh Leli marru l-barriera jgħabbu l-ġebel. Ix-xogħol ma ħabbathomx Iżda fl-aħħar vjeġġ inqala' l-inkwiet. X'kien ġara2 Waqt li kienu qed iħottu l-aħħar ġebel, jaqa' kantun minn fuq il-karettun u jiġi fuq sieq Ġamri. Imn'Alla kien hemm ħuh miegħu, li b'saħħtu kollha neħħielu l-kantun minn fuq siequ. Ġamri nxteħet mal-art jgħajjat bl-uġiegħ. Madonna tal-Ħerba 1910-2010 Inġabret in-nies u f'radda ta' salib ħattew il-ġebel li kien għad fadal fuq il-karettun. Ġiebu fallakka żgħira u poġġew lil Ġamri fuqha. Għabbewh b'kollox fuq il-karettun u ħuh baqa sejjer bilġri bih lejn l-isptar. Dik il-lejla Mari kienet id-dar tistenna lil żewġha bħas-soltu. Kienet inkwetata ħafna għax il-ħin kien beda dieħel u kien għadu ma deherx. 'Żgur ġralhom xi ħagaf' qalet bejnha u bejn ruħha. 'Imma kieku ħuh ma kienx jiġi jgħidlif' kompliet titħasseb. Ħarġet barra u qagħdet fuq l-għatba tad-dar tistennih jiġi lura. Wara xi ħin tara lil Leli ġej waħdu bil-bhima u bil-karettun. 'X'ġara2 Fejn hu Ġamri'' staqsietu b'biża' kbir fuqha. 'Ġamri weġġa' ħafif u ħadtu l-isptar. Naħseb li għandu xi jumejn hemm. ' Weġibha Leli. 'Għada niġi għalik u nieħdok fejnu.' U għal dik il-lejla daħal iżarma l-bhima mill-karettun u jagħlifha. Mari ma setgħet tagħmel xejn aktar dak inhar. Ġabret lil uliedha u ħadithom quddiem ix-xbieha tal-Madonna u bid-dmugħ f'għajnejha bdiet tgħid ir-rużarju magħhom. It-tfal skantaw jaraw lil ommhom bid-dmugħ f'għajnejha: 'Ma x'ġara7 Għaliex qiegħda tibki2 U missierna fejn hu Jlejlaf' bdew jistaqsuha. 'Missierkom weġġa' fuq ix-xogħol u qiegħed l-isptar. Ejjew nitolbu għalih.' weġbithom ommhom. Xtaqet iżżomm id-dmugħ, Iżda ma felħitx. Wara li kienu qalu r-rużarju, temgħet lit-tfal u raqqdithom. Qattgħet il-lejl ma setgħet torqod xejn. Għaliha kien iġri jisbaħ ħalli tmur fejn żewġha. Fil-għodu, malli wasal Leli, kienet fil-bieb lesta biex tmur miegħu. It-tfal ħalliethom ma' ġara li kienet tħobbhom daqs uliedha. Meta daħlu l-isptar sabu lil Ġamri mimdud fuq sodda b'siequ nfaxxata. Malli ra lil martu nfaqa' f'bikja u qattgħu ftit tal-ħin iħarsu lejn xulxin bla ma lissnu kelma waħda. Imbagħad Ġamri kiser is-skiet: 'Naħseb li ma ndumx ma nfieq. Il-Madonna ħelsithieli mill-mewt. Kieku waqajt il-kantun kien jiġi fuq rasi u żgur kont nibqa' tal-kolp.' Mariċ ma qalitx kelma u Ġamri staqsiha: It-tfal fejn huma2 Jafu xi ġraliż' 'It-tfal qegħdin għand Karmni l-ġara.' qalet Mari. 'Jafu li int weġġajt għax għedtilhom jien stess x'kien qalli ħuk Leli l-bieraħ. U jekk jew hekk xorta kienu jsiru jafu mingħand in-nies.' Ġamri għamel xi xahar l-isptar u mbagħad intbagħat id-dar. Baqa' ma setax jimxi waħdu u kellu jibda juża l-krozzi. It-tabib kien jgħidlu li forsi kien għad ikun jista' jeħles mill-krozzi. Iżda aktarx li kien jgħidlu hekk biex ma jaqtagħlux qalbu. Meta kien id-dar kien jara x'jista' jagħmel biex jgħajjex lill-familja. Kien jitlob lill-Madonna aktar bil-ħerqa u anke martu u uliedu kienu jitolbu Ikill-Madonna biex tfejqu u jkun jista' jerġa' jibda jaħdem. Kien joħroġ tista' tgħid kuljum u jmur jagħlef il-bhima, meta ħuh ma kienx imur hu. Darba waħda rħielha jimxi lejn in-naħa tas-santwarju tal-Ħerba. Kien jipprova jimxi bla krozzi izda kien ikun kollu ta' xejn. Malli kien ineħħihom kien jaqa' fl-art jekk ma jżommx mal-ħajt jew ma xi siġġu. Mela meta kien fit-triq qrib il-knisja tal-Madonna tal-Ħerba, sema' l-qanpiena ddoqq. Ra xi nies fit-triq u staqsihom: 'Din x'qanpiena hiż' In-nies qalulu li fis-santwarju kienet se titqaddes quddiesa. Billi l-knisja ma kinitx 'il bogħod minnu, għamel il-kuraġġ u mexa s'hemm. Tela' t-taraġ kif seta' u ġie quddiem il-bieb tas-santwarju. Ħares 'il ġewwa u fuq l-artal lemaħ il-kwadru tal-Madonna. Kompla dieħel u minn taħt l-ilsien qal bid-dmugħ f'għajnejh: 'Madonna, inħobbok tant. Fejjaqni tridl Għandi t-tfal għadhom żgħar. Nafli tħobbni. Tista' taqlagħli l-grazzja tal-fejqan. Jekk ma tfejjaqnix inti ħadd ma jista' jfejjaqni.' Ġamri ħass xi ħaġa tiġri ma' ġismu. Saqajh iddrittaw u ħass min jgħidlu: 'Ġamri neħħi l-krozzi. Ġamri neħħa l-krozzi u b'għaġeb kbir tiegħu stess ra li kien jista' jżomm fuq saqajh. Tistgħu taħsbu x'ferħ ħass. Beda jgħajjat: 'Fiqtl Nista' nimxil Il-Madonna fejqitnil' Tefa' l-krozzi mal-art u baqa' tiela' sa ħdejn l-artal. Niżel għarkubbtejh u beda jbus l-art: 'Grazzi Madonnal Grazzil Kemm tħobbnil Int fejjaqtni.' Mexa lejn il-bieb ewlieni tal-knisja, niżel għarrkubbtejh u tela' sa ħdejn l-artal jimxi fuq irkubbtejh. Il-knisja mtliet bin-nies, kulħadd jgħajjat: 'Ġamri fieql Miraklut' Il-qassis li kien ser iqaddes kien jafu lil Ġamri. Mar fuqu u qallu: Madonna tal-Ħerba 1910-2010 'Ġamri, il-Madonna fejqitek. Issa l-quddiesa li ser inqaddes noffruha b'radd il-ħajr lil Alla u lill-Madonna' Ġamri għalhekk sema' l-quddiesa u wara ħalla l-krozzi fil-knisja u telaq jiġri lejn id-dar jagħti l-aħbar lil martu. Mari, malli ratu infexxet f'bikja ta' ferħ, għax ratu ġie d-dar mingħajr krozzi. Inxteħtet fuqu u għannqitu magħha. It-tfal ukoll bdew iġebbdu f'missierhom u jbusuh. X'ferħ reġa' waqa' fil-familja ta' Ġamri. Iżda Ġamri ma waqafx hawn. Min ikun ferħan ma jistax iżomm il-ferħ għalih biss. Wiegħed lill-Madonna li jdur ma' Malta kollha u jxandar il-grazzja kbira li kienet qalgħetlu. Hekk għamel. F'kull raħal li kien imur kien ixandar x'għamlet miegħu l-Madonna. In-nies, meta semgħet din il-ġrajja bdiet iżżur is-santwarju tal-Madonna tal-Ħerba. Ħafna kappillani bdew jorganizzaw pellegrinaġġi għas-santwarju. Kont tara qtajja' ta' nies jitolbu u jroddu ħajr lill-Madonna tal-Ħerba tal-grazzji li kienu jkunu qalgħu permezz tagħha. Is-santwarju kien żgħir wisq u ma setax jilqa' dawk in-nies kollha li bdew imorru. Kien għalhekk li fis-sena 1640, is-santwarju kien tkabbar u seta' jilqa' aktar devoti. Fl-1910 il-kwadru tal-Madonna kien inkurunat u s-santwarju, bejn l-1923 u l-1927 tkabbar għal kif narawh illum.