LEĦEN IL-MALTI GĦADD 16 DAN L-GĦADD FIH: EDITORJ AL: Moda u Letteratura — Taħdita minn ĠORĠ PISANI: Laurent Ropa — WAL- LACE Ph; GULIA: Kollox mill-Aqwa u mill-Aħar — P.DWARDU FENECH, O,S.A.: Twe- ġibiet: bla Sudisfazzjon fil-Malti u fl-Ingliż — FRANCIS MIFSUD: Mulej Ħniena; Attent Żagħżugħ — P,ĠUŻEPP TABONE: O.F.M.: Lid-Diwi — J-ZAMMIT TABONA: Ferħ— DUN KARM: Il-Għolja tal-Qdusija — GEORGE MERCIECA: F'Inżul ix-Xemx; Lit-Torri; Ix-Xita — WALLACE Ph. GULIA: L-Ibiscus Doppja — MONICA BEZZINA: Anton Buttigieg u 'Qasba mar-Riħ' — P,DWARDU FENECH, O.S.A: Il-'Kelma' fil-Ħsieb ta' Santu Wis- tin — V.MIFSUD BONNICI: Żieda ta' Kliem u Tifsir. IL-MODA hi ħaġa li titbiddel minn żmien għal ieħor. Għax il-bniedem dejjem jixba' minn dak li jidra bih, iwarrab il-qadim biex jaqbad il-ġdid. Hemm il- moda mhux biss fl-ilbies, l-aktar tan-nisa, imma wkoll fil-forma tal-lette- ratura, Il-moda fil-forma tal-letteratura tista' tixxiebah ukoll mal-moda fl- ilbies tal-mara jew tar-raġel il-għaliex it-tnejn ilibbsu ġisem, Il-libsa li nilbsu tgħattilna ġisimna, il-libsa tal-proża jew poeżija tgħatti ġisem il- kitba li mingħajr libsa li tiġbru jirgħarwea u ma jingħoġobx għax jiġrilu, bħas-siġar li fix-xitwa jinżgħu l-weraq, jitgħarwnu u jsiru nisġa ta' zkuk imsanġtin ġo xulxin, qishom ħolma fantastikà ta' skeletri. Bejn il-Libsa u l-Ġisem hemm qrubija li nistgħu ngħidulha rabta tad- demm, imma jibqa' l-fatt li l-libsa mhix il-ġisem u l-ġisem mhux il-libsa. Biex nibqgħu bl-istess xebh, nistgħu ngħidu li waqt li l-libsa hija ele- ment li jitbiddel (fattur transitorju), il-ġisem huwa element li jibqa' għal dejjem (fattur permanenti). Fil-waqt illi ż-żewġ elementi huma t-tnejn maħ- luqin għal xulxin, hi ħaġa naturali li l-libsa hi inqas mill-ġisem u li l- ġisem hu aqwa mil-libsa, imma t-tnejn jeħtieġu 'l xulxin, Il-ġisem jitgħar- wen mingħajr il-libsa, imma jibqa' jeżisti fih innifsu, fil-waqt li l-libsa, meta ma tintlibisx taqa' u tintena fuqha nfisha bħal ma jiġrilha werqa maq- mgħa miz-zokk u mibruma mill-irjieħ. Is-siġra tgħix mingħajr il-werqa mtajra, imma l-werqa mqaċċta tidbiel u tmut, Ta' min iżomm f'rasu, mela, li fil-kitba letterarja m 'għandniex nifirdu l-forma (libsa) mill-kontenut (ġisem), u lanqas ma għandna naqilbu r-rab- ta li għandu jkun hemm bejniethom, Xi mindaqqiet niltaqgħu ma' kitba ta' proża u poeżija mingħajr ġisem; libsa weħidha li tintena u taqa' mkemmxa fuqha nfisha, maħlula mingħajr dak il-mili li jagħtiha l-ġisem b'saħħtu, li jżommha wieqfa fil-linji tagħha, skond id-disinn ta' min ħietha, Il-poeżija u proża mingħajr ġisem huma ħafna drabi mlaqttin mit-tlaqqigħ addoċċ ta' kliem li jagħmel ħafna ħoss imma li ma joħroġ l-ebda sens minnu, jew jekk joħroġ xi sens dan humat- lul minn kull qies u kejl ta' loġika u sentiment uman bħalma jiġri fil-ħolm, jonkella fit-thewdin tax-xurban. Minn hawn nistgħu nifhmu li, kien x'kien it-tibdil tal-libsa jew forma tal-kitba, l-essenza tal-poeżija mhix qiegħda fil-forma weħidha, imma fir-rabta tagħha mal-kontenut (ġisem), B'kontenut ma nifhimx biss realtà oġġettiva li taraha u tmissha b'idejk; nifhem ukoll ir-realtà suġġettiva ta' dik id-dinja li hemm ġo kull wieħed minna, id-dinja ta' tqanqil il-qalb, ta' l-emozzjonijiet — biża', ferħ, għa- dab, serħ, disperazzjoni, rassenjazzjoni; fi ftit kliem, ċaqliq il-baħar kol- lu ta' ruħ il-bniedem fil-ħinijiet tal-bnazzi u tal-maltemp, tal-kalma u tal- burraxka. L-emozzjonijiet huma parti mill-bniedem jew moħħu f'sikktu, jonkella moħħu mhux f'loku, Il-bniedem f'sikktu u l-miġnun jinqdew bil-kelma biex ifissru ruħhom, ta' l-aħħar biex ifisser it-taħwid ta' moħħu, Id-differenza fl-espressjoni bejn il-wieħed u l-ieħor qiegħda fir-raġuni u kontroll tal- moħħ f'sikktu, u nuqqas ta' rażan u kontroll tal-moħħ mhux f'sikktu, Il- wieħed u l-ieħor ma jittrattawx il-kliem xorta waħda — wieħed isensel, u l-ieħor iżarradi Kif għidt fil-bidu, il-bniedem irid ibiddel għax jixba' mill-istess ħaġa. Jixba' wkoll minn espressjoni ta' sanità mentali (saħħet il-moħħ), għax ikun draha wisq, bħal min dara jimxi fuq riġlejh u mhux fuq rasu kif kieku kien jixtieq jagħmel biex ibiddel. Minħabba f'hekk joħloq il-moda tal- insanità mentali (ġenn il-moħħ) li huwa jipprova jagħmel tispettabli billi jagħtiha l-isem ta' oriġinalità. Jibdel iċ-ċarezza ma' l-oskurità u jidde- fendi fuħu mill-ktitika ta' dawk li ma jifhmuhx u jiddejqu jħabbtu rashom billi jiddeskrivi l-oskurità bħala profondità tal-ħsieb. Il-problema tal-poeżija li qed tinkiteb il-lum minn xi żgħażagħ tagħna hija dik ta' l-oriġinilatà żbaljata, Hemm oriġinalità u oriġinalità. Hemm l-oriġinalità tal-bniedem inġenjuż li fit-taqsim tal-għamara tad-dar joħloq pożizzjonijiet ġodda li jogħġbu għax id-disinn mhux tas-soltu, u l-bdil jaqla' iżjed il-personalità tad-dar fl-ambjent tan-nies li jgħixu fiha, Im- bagħad hemm l-oriġinalità mħawda tal-miġnun; tal-bniedem li għax xeba' mit-taqsim tal-għamara tad-dar kif sabha, iqalleb il-bċejjeċ tal-għamara mingħajr ebda sens ta' ordni u joħloq sens ta' taħwid u kruha, Jekk inxebbhu l-kliem f'kitba letterarja mal-bċejjeċ tal-għamara fil- kmamar ta' dar sabiħa nistgħu ngħidu li hija sewwa sew din id-diżordni li qegħdin ninnotaw f'xi versi li qed jinkitbu fi żmienna,— mhux l-oriġi- nalità fi tlaqqigħ il-kliem li joħolqu simboli ġodda, imma taħwid il-kliem u t-tixbih fl-istess ħin bħal ta' ġebel mhux minġur mixħut fl-art addoċċ, waħda tobrox u tkerrah lil oħra. M'hemm l-ebda oriġinalità f'poeżija li twarrab is-sengħa u tlaqqa' simboli strambi ma' xulxin mingħajr ma joħroġ xejn minnhom, bħalma ma toħroġ l-ebdà fwieħa minn warda artifiċjali, Jibqa' dejjem jinħass il-bżonn ta' esperimenti ġodda ta' kull fergħa ta' l-arti, u għalhekk tal-poeżija wkoll. imma ma nitqarrqux u naħsbu li hemm xi oriġinalità fl-użu ta' dak li wieħed jista' jsejjaħ bl-Ingliż sbock tac- tics, bħalma hu l-użu tal-kliem vulgari għal xejn b'xejn, kliem ħsejjes waħdu, nuqqas ta' sensibilità umana li mingħajrha ma jista' jkun hemm l-ebda sinċerità, kollox maħsub biex joħloq reazzjoni f'min jaqra l-poe- żija, biex il-qarrejja jindiehxu minn xi ħaġa mhix tas-soltu. X'uħud minn dawn igħidu: 'Dan mhux poeta konvenzjonali, M'għandux inibizzjonijiet, Ma jibżax mis-soċjetà, mgħallem tal-użu simboliku, tal-lingwa mibnija fuq assoċjazzjonijiet li jinfdu l-qiegħ ta' realtà psikoloġikament aktar profonda,' U jinqala' minn taħt ir-riħ il-kritiku li biex juri kemm hu spre- ġudikat jibda jiskopri dinjiet oħra li ħafna drabi huma maħluqin jew mist- ħajlin minnu bħala riżultat ta' logħob bil-kliem, ta' eżerċizzju ċerebrali astratt li jaqta' r-rabta l-qadima bejn il-kliem u s-sens tagħhom, Is-sesswalità u, xi drabi wkoll, kliem li ngħidulu baxx, jistgħu jkollhom il-kontest tagħhom sew fil-poeżija, kemm fil-proża, Imma biex jidħol fis- sengħa tal-kitba, kliem bħal dan irid ikun espressjoni ġenwina ta' sens artistiku, u espressirzi verista u mhux poża ta' min irid jiġbed l-attenz- joni fuqu, bħal min jidħol ġo sala u jkisser vażun biex bil-ħsejjes tiegħu jiġbed fuqu l-attenzjoni tan-nies fis-sala, anki jekk dawn igħajruh u jin- sultawh. Basta jittendu bihl L-eċċentriċità hija ħafna drabi karatteristika ta' xi artisti temperamen- tali, Il-poeta Franċiż Rimbaud, meta kien għadu żagħżugħ, kien iħobb idiehex is-soċjetà pulita bl-ilbies tiegħu maħmuġ, kliem vulgari u tbeżżiq quddiem kulħadd. Din kienet eċċentriċità fl-imġiba tiegħu u forsi poża wkoll — att ta' sfida, Imma mbagħad il-poeżija li kiteb tirrapreżenta tip ta' oriġinalità ġenwina, għax il-poeżija tiegħu hi magħmula minn tlaqqigħ il-kliem (mużikalità) u simboli (tixbib) li jaqgħu fuq il-widna bħal daqqa ħelwa ta' sinfonija minn dinja oħra, jew jaqgħu fl-art bħalma taqa' l-bora bajda w in-nida fil-għodu, Din hi l-oriġinalità ġenwina tal-artista tal-ġenju, Oriġinalità bħal din tinħass weħidha, titkejjel u titgħabbar bl-użin bħad-deheb, għax il-libsa (il-forma) tgħatti ġisem b'saħħtu, il-ġisem etereju maħluq fl-imaġinazzjo- ni tal-poeta li, kif igħid ismu, hu tabilħaqq ħallieq, Imma ħallieq ma jfis- sirx ħawwadi, Fl-arti u l-kritika tagħha titbiddel kemm titbiddel il-forma bħall-moda tal-ilbies, il-kriterju tas-sanità mentali u l-oriġinalità ġenwina jibqgħu jagħżlu l-poeżija li hija tabilħaqq inessaġġ ta' ġmiel, jew kobor anki jekk is-suġġett hu ikrah, minn versi mqabbla jew le li m'għandhom xejn min Poeżija, għax bħal katavru spulpjat la għandhom sura u l-anqas ġisem. Liema poeżija hija tabilħaqq wirt tal-poeta lin-nies tà' żmienu u ta' wa- rajh igħidu l-aqwa mħallef li huwa ż-Żmien, L-ebda kritiku ma jista' jo- ħodlu postu, Lill-poeti ż-żgħażagħ (xi wħud minnhom) ngħidilhom biex ma jgħaġġlux jarmu la l-lima u lanqas l-iskalpell. Dawn il-għodda li swew ħafna lil Dante, Shakespeare u Michelangelo ħafna snin ilu u lil T,S. Eliot fi żminijietna għadhom xorta waħda meħtieġa għal min irid joħloq l-arti l-kbira, kienet x'kienet il-moda tal-libsa (forma) li tinbidel minn żmien għal ieħor, Titbiddel il-libsa, imma l-bniedem jibqa' dak li hu, u jippoża kemm jippoża biex jidher dak li mhux jista' jasal biex jidħak bih innifsu imma mhux biż-żmien, Iż-żgħażagħ tal-lum għadhom jinħabbu bl- istess nar li ħaraq qalb Dante Alighieri u Beatrice Portinari f'din id-dinja ta' passjonijiet ġentili u vjolenti u lil Francesca minn Rimini u ħatinha l-maħbub tagħha Paolo fid-dagħbien ta' nirien l-infern, donnu Dante ried jurina sewwa sew dak li qed ngħid jien: li titbiddel kemm titbiddel il- moda minn barra, il-bniedem minn ġewwa jibqa' dejjem dak li hu, 18 ta' Awissu 1971 Ġ.