L-ISLA — Ħarġa Speċjali L-ARKIVJI FIL-BAŻILKA TA' L-ISLA Peress li fil-Bażilka ta' l-Isla minbarra li hi knisja Parrokkjali hiwkoll Kolleġġjata, hi tiġbor fiha żewġ arkivji separati: dak tal-Parroċċa u l-ieħor tal-Kolleġġjata. Ma jistax jonqos li fkull wieħed minn dawn hemm miżmumin għadd ġmielu ta' dokumenti peress li l- Kolleġġjata qabżet il-200 sena mit-twaqqif tagħha fl-1786, filwaqt li l-Parroċċa għandha 'l fuq minn 400 sena, mill-1581. Imma n-numru ta' dokumenti jingħadd bil-mijiet għaliex għall- grazzja t'Alla kienu ġew salvati mill-qerda tal-gwerra billi min kien inkarigat minnhom ħaseb biex iġorrhom u jpoġġihom għall-kennu l-ħarsien. F'dawn id-dokumenti wieħed isib l-istorja tal- Kolleġġjata u tal-Parroċċa f'diversi oqsma tagħhom matul dawn is-sekli. Huma teżor imprezzabbli għal min jinteressa ruħu fihom. Fittex fihom u ssib dak li tixtieq; allura tifhem li huma xi ħaġa ħajja, lesti li jkellmuk u jgħidulek x'ġara. Xi dokumenti dwar il-Kolleġġjata Insibu l-ewwelnett il-Bolla oriġinali tat-twaqqif tagħha fl-1786, bis-siġill taċ-ċomb; kif żvilup- paw il-prebendi kanonikali u l-mensa kapito- lari; l-atti kapitolari mis-sena 1786 sal-ġur- nata tal-lum; il-kalendazzjoni tal-quddiesa kon- ventwali ta' kuljum; il-preżenzi fil-kor u l- mankanzi; kif ukoll il-fundazzjonijiet. i qat iċ si L-ewwel folja tad-dokument fuq pergamena tal- Bolla tal-Kolleġġjata. Fost dokumenti oħrajn niltaqgħu ma' l-inkar- tament li juri kif għalqa jew klawsura msejħa 'ta' bir il-mielaħ' f'Wied il-Għajn li ġiet żvilup- patau tatlok prinċipalment għall- formazzjoni ta' triq ġdida, bir-raġun imsemmija Triq La Sengle, u għall-bini ta' numru ta' terrani u ta' knisja dedikata lil Sant'Anna li maż-żmien saret ukoll parroċċa. Niġu għall-elevazzjoni tal-Kolleġġjata għad- dinjità ta' Bażilka Minuri fl-1921 u għall- Inkurunazzjoni ta' l-Istatwa tal-Bambina fl- istesssena; il-kuntratt tal-konsenja tal-kuruna tad-deheb għall-inkurunazzjoni; il-minuti tas- seduti tal-Kumitat u r-rendikont ta' l-ispejjeż; il-festi ta' l-1971 taċ-ċinkwantenarju ta' l- inkurunazzjoni. Dokumenti oħra dwar il-Parroċċa Ngħaddu għall-knisja parrokkjali sa minn qabel saret kolleġġjata. Fl-uffiċċju ta' l-Arċipriet insibu diversi reġistri ta' twelid, żwieġ u mewt. Dawn jissejħu ir-reġistri parrokkjali peress li jitqiegħdu għall-konsultazzjoni uffiċjali. Fil- viżta pastorali l-Isqof jara jekk dawn humiex miżmuma bl-ordni stabilit. Fl-arkivju parrokkjali - differenti minn dak ta' l-Arċipriet- niltaqgħu mal-primi noti tat-twelid, żwieġ u mewt li tagħhom tkun saret it- traskrizzjoni fir-reġistri uffiċċjali li għadna kemm semmejna. Hemm ukoll diversi reġistri dwar l-istat tal-parruċċani (status animarum), Hemm miġbura wkoll diversi ċirkolarijiet u pastorali minn żmien l-Isqof Pace 'l hawn. Minn dawn naraw kif jitbiddlu ċerti drawwiet u esiġenzi matul iż-żmenijiet. Insibu r-reġistri tal-Veneranda Lampada, jew ta' l-altar tas-Sagrament li jirrapreżenta l- knisja parrokkjali; l-inventarji u l-fun- dazzjonijiet ta' legati; ir-relazzjoni tal-Periti dwar il-koppla l-qadima; il-bini tagħha mill- ġdid fl-1927 bir-rendikont ta' l-ispejjeż u l- pittura esegwita mill-pittur Ġużeppi Briffa fl- 1934-1936. Niltaqgħu wkoll ma' disinji, pjanti, u stimi ta' xogħol tal-bini mill-ġdid tal-knsija wara t-tiġrif tas-16 ta' Jannar 1941. Dokument ieħor jirrigwarda is-Sodalità tal- Qassisin, imwaqqfa taħt il-patronċinju ta' San Ġużepp, li kienet miftuħa għas-sħubija anke għas-saċerdoti ta' parroċċa oħra. Wara r-riforma tal-Konċilju Vatikan lI, li ġiebet bidla fil-liturġija, anki bl-użu ta' l-ilsien tal- post — fil-każ tagħna l-malti - flok il-latin, numru ta' missali, brevjarji, u kotbaoħra sabu ruħhom ukoll fl-arkivju tal-parroċċa. Dawn mhumiex dokumenti bħar-reġistri, imma għandhom il-valur storiku tagħhom ukoll. Uħud minnhom anzi huma ta' qabel ir-riforma li kien għamel motu proprio il-Qaddis Papa PijuX. Għalhekk kienet ħaġa flokha li dawn jiġu merfugħin fl-arkivju tal-parroċċa. Il-knisja ma tkunx kompluta jekk minbarra l- L-ISLA — Ħarġa Speċjali kleru ma jkollhiex ukoll l-għaqdiet reliġjużi ta' Fratellanzi jew Kongregazzjonijiet. Dari r- registri kienu jinżammu għand il-Prokuraturi. Daż-żmien qegħdin ċentralizzati fil-parroċċa. Għalhekk insibu r-reġistri tal-Fratellanza tas- Sagrament; tal-Vjatku; tal-Kurċifiss, tal-Kar- ità u ta' l-Agunija tal-Vija Sagra, ta' San Dime- trju, ta' San Ġużepp; tar-Rużarju, tal-Patroċinju tal-Beata Verġni Marija magħrufa wkoll tal- Katina; tal-Karmnu; tal-Kunċizzjoni; ta' Lour- des, tat-Trinità magħrufa wkoll tal-ħelsien ta' l-iskjavi; tal-Bumbarieri jew ta' Santa Barbara. Tieħu pjaċir taqra minn dawn ir-reġistri kemm is-sekulari kif ukoll xi saċerdoti kienu jfittxu li jingħaqdu f'dawn il-fratellanzi għall-ġid tagħhom spiritwali minbarra d- devozzjoni li kienu juru lejn il-qaddis pro- tetturtagħhom. Kemm kienujkununumerużi u jieħdu l-affarijiet bis-serjetàl It-teżori li wieħed igawdi Ilum huma kollha frott ta' din il- ħidma qaddisa. Dawn il-Kongregazzjonijiet ta' rġiel u nisa juruna, mid-dokumenti tagħhom, kemm il-ħeġġa spiritwali kienet titqies bħala meħtieġa għall-għejxien tal-bniedem, flimkien mal-ħidma materjali. . Ma għandniex inħallu barra d-dokumenti tal- Kongregazzjoni Marjana taħt it-titolu tal-Puri- fikazzjoni ta' Marija Verġni, ossija ta' l-Onorati. Bħal xi għaqdiet oħra, din ukoll ġiet tista' tgħid fix-xejn, u l-Oratorju tagħha, tal-Kandlora, qed iservi għal skop ieħor utli għall-knisja. Għaldaqstant id-dokumenti tagħha jiffurmaw ukoll parti mill-arkivju tal-knisja. Insibu anki dokumenti dwar żewġ legati taż- żwieġ imħollija mill-aħwa Costu, l-Ispiżjar Luigi u Maddalena. Avvolja l-ammont ta' dawn il- legati illum jitqies li hu żgħir ħafna, xorta waħda huma mfittxija mill-għarajjes għax, kif jgħid il-qawl, 'kull ftit jgħin. ' Hemm fundazzjoni oħra ta' l-Ospizju Sant'Anna. Din ġiet imwaqfa minn Nicolo Dingli u l-mara tiegħu Maddalena, a favur xi nisa xjuħ li jiġu minnhom, biex dawn ikollhom fejn jinġabru fl-aħħar snin ta' ħajjiethom. L- amministrazzjoni ta' din il-fundazzjoni kienet fdata f'idejn il-Konfraternità tal-Kurċifiss. Fil- preżent ġiet rikostitwita u hi mmexxija minn kumitat taħt il-presidenza ta' l-Arċipriet. Għalhekk id-dokumenti ta' din il-fundazzjoni issa qegħdin konservati fl-istess Ospizju, fi Triq ix-Xatt. Estensjoni ta' l-Arkivju Parrokkjali Fost oħrajn f'din il-parti nsibu dawk id- dokumenti li nġiebu mill-Oratorju ta' San Fil- ippu u: tal-knisja ta' Sidtna Marija tal-Portu Salv li hi annessa miegħu iżda hi filjali tal- parroċċa, bħall-knisja l-oħra ta' San Ġiljan. Dawn jirrigwardaw l-amministrazzjoni ta' fun- dazzjonijiet li qabel kienu f'idejn il-Prepostu u llum qed tieħu ħsiebhom il-parroċċa biex twettaq l-obbligi tagħhom. Hemm numru sew minn dawn id-dokumenti. Fosthom, għalkemm jidher li ma għandux x'jaqsam ma' amministrazzjoni ta' obbligi, hemm ġawhra ta' manuskritt, miktub minn Patri Filippin (F.S. Baldacchino9) li jġib l-isem 'Memorie Diverse', li jkopri żmien ta' ħamsin sena bejn l-1783 u l-1833 u jiddeskrivi l- ġrajjiet ta' dik l-epoka, jiġifieri l-aħħar snin ta' l-Ordni, żmien il-ħakma tal-Franċiżi, u l-ewwel żmien ta' l-okkupazzjoni Ngliża, minbarra notamenti li għandhom x'jaqsmu mal-Patrijiet Filippini. Sezzjoni oħra Fl-aħħarnett hemm sezzjoni oħra ta' l-arkivji parrokkjali li tiġbor fiha dokumenti ''Mixxel- lanji' li jikkonsistu f'kotba, ittri u reġistri li kienu propjetà privata u għaddew f'idejn il- knisja. Fost dawn insibu manuskritt tas-sena 1786, jismu 'Memorie Ecclesiastiche della Città Senglea'' minn żmien il-qedem tagħha. Hemm ukoll diversi ittri liDom Maurus Inguanez kien jibgħat lill-Kanonku Goffredo Lubrano. Ma nistgħux inħallu barra żewġ Għaqdiet li għalkemm mhumiexreliġjużi, imma Soċjetajiet Filantropiċi dejjem kienu taħt id-dell tal-knisja. Dawn huma il-Lega tal-Qalb ta' Ġesu u s- Soċjetà Operaia Cattolica San Giuseppe. Kienu magħmula u mmexxija min nies tas-snajja u tat-Tarzna, biex jipprovdu għajnuna finanzjarja fil-mard, pensjoni meta wieħed jieqaf mix- xogħol, u suffraġji wara l-mewt. Meta ġew biex ixolju, għaddew b'riżoluzzjoni li l-kotba tagħhom iqegħduhom fl-arkivju tal-parroċċa. J'Alla din il-ħarsa fil-qosor lejn l-imgħoddi tkun ta' xprun għalina biex ma nħallux dan il- wirt jintilef. Bis-saħħa u l-interess ta' l- Arċipriet, il-Kanonku Dun Vinċenz Cachia, l- Arkivji tal-Kolleġġjata u tal-Parroċċa fil-Bażilka ta' l-Isla, bħal opri oħra qed ikunu mħarsa wkoll kif jixraq. Diġà tlesta katalogu parzjali. Bl-għajnuna t'Alla u l-kuraġġ u t-tħabrik ta' l- Arċipriet, wieħed għad jara anki dan ix-xogħol mitmum.