ju L-ISTORJA TAL-MUSBIEĦ Alla l-Imbierek, fost il-ħajjin kollha li ħalaq, lill-bniedem biss tah il-għerf u s-setgħa li jżid il-ħwejjeġ tal-ħulqien. Dan il-ħaj tal-għaġeb, il-bniedem, li jistħoqqlu tassew it-tifħir li jfaħħru l-ktieb Imqaddes meta jsemmili bħala ''Sura u xbieha t'Alla/' mill-bidu tiegħu fuq wiċċ l-art sal-lum ma hediex jagħmel ħwejjeġ tal-għaġeb, u anqas fi ħsiebu jehda, milli jidher, sa l-aħħar taż-żminijiet. Il-bniedem, sa minn bikri, donnu Ħass li ma kienx biż- żejjed għalih li jara biss meta fuq wiċċ is-sema jiddu x-xemx u l-qamar u l-kwiekeb. Ried ''jofiloq'' xi ħaġa li biha jista' jara wkoll kull meta u kull fejn id-dawl ta' dawn l-egħjun tas-sema ma jaqdihx jew ma jilħqux. Għal dan, il-bniedem faddem dak il-għerf barrani li tah Alla lilu wafidu, u hekk għamel jew '' ħalaq '' il-musbieħ. Kit tgħid ġie f'moħħ il-bniedem li biex ikollu d-dawl f'ħinijiet u mkejjen tad-dlam, jagħmel musbieħ biż-żejt u l-ftila 7 Billi l-bniedem minn żminijiet bikrija, beda, bħala għelm ta' ġieħ lil Alla jaħraq il-bhejjem, fosthom il-qażquż li għandu bosta xatiam naħseb li xi darba, xi wieħed mill-bnedmin ew- lenija, tagħtu f'għajnejh xi laqxa ħatab żgħira imwaqqgħa mill-ħuġġieġa, li sata' lemaħha taqbad bla ma tinħiela ġewwa xi għadira żgħiira ta' xaħam imdewweb li niżel mid-dbigħa ta' fuq l-artal. Nistħajjel li qal f'qalbu: ''Jekk nagħmel biċċa laqxa bħal dik ġewwa ftit xaħam imdewweb u nixgħelha jista' jkolli d-dawl fil-għerien tiegħi għal bosta ħin. ' Hekk, k'ikolli ngħid, sar l-ewwel musbieħi. Il-bniedem sata' rawwem qoxra kbira ta' xi mħara, jew bieqja tal- ħaġar, imlieha bix-xaħam imdewweb u waħħal f'nofsu laqxa tal-għuda jew xi malluta tal-għeruq irqaq nixfin. Kebbes il-kubrit miż-żnied, xegħel dik l-ewwel xorta ta' ftila, u hekk U ħalaq'' l-ewwel musbieti. Meta l-bniedem tgħallem jagħġen. it-tafal, jaħmih u jisngħu fuħħar, bdiel il-bwieqi ta'l-imħar u tal-ħaġar beda jagħmel l-imsiebali tiegħu fi bwieqi tal-fuħħar. Bosta bwieqi u brajmiet li għandna fil-mużewijiet tagħna matiruqin fil-ġew- wieni tagħhom u fi truf xuftejhom aktarx li ma humiex ħaġa ofira għajr imsiebaħi tax-xaħam ta' l-ewwel. żminijiet. qa Min irid jista' jmur jarahom; uħud minnhom sbieħ wisq. Għandhom il-għamla ta' wiżża bla ras, Jista' jkun li għa- hekk kien hemm min qal li l-ewwel imsiebali ġew magfil- mula minn tajr maqtul. Ħaġa tal-għaġeb hi li dak li jilħaq isir darba jibqa' jsir għal dejjem jew għal żmien mill-aktar twil. Sal-lum għadna naraw din il-għamla ewlinija ta' msiebaħ li draj- na ngħidulhom '' fjakkli '—imsiebaħ magħmula minn bwieqi żgħar tal-fuħħar mimlija bix-xatlam bi ftila f'nofshom im- waqqfa bejn erba' żrariet żgħar. Dawn il-fjakkli: jitqiegħdu jixegħlu fuq il-bjut ta' xi knejjes tagħna—bħal fuq il-bejt tal-Katidral fl-Imnarja u fuq il-ħitan tal-Imqàbar fil-Għid ta' l-Imwiet. Meta l-bniedem tgħallem joħroġ iż-żejt miż-żebbuġ u jagħżel l-imradan mill-qoton, dak iż-żmien il-musbieħ ħa bixra oħra. Il-fuħħari beda joqros qarsa ġenb. il-bieqja tat- tafal hu u jagħmilha, u hekk joħorġilha bħal munqar. Ġewwa dak il-munqar bdiet titqiegħed il-ftila tal-qoton, waqt li l-musbieħ, beda jintela biż-żejt. Titqabbad il-ftila u n-nar jiġbed iż-żejt minn bejn il-ħjut tagħha u jibqa' jixgħel għal żmien twil. Imsiebaħi oħra ta' din il-għamla għandhom żewġ qarsiet jew imnaqar fejn iżżomm il-ftila. Mhux għalkemm tgħid liema għamla: hija l-eqdem, ta' ftila waħda inkella ta' bi tnejn. L-imsiebali qodma li jinsabu fid-dwiemes tagħna huma kollha ta' żewġ ftejjel waqt li dawk li jinsabu fl-art ta' Kangħan huma aktarx kollha bi ftila walida. Wara l-għamla tal-musbieħ bil-qarsa xi ħadd li jagħmel il-fuħħar donnu ġieh f'moħħu li, kieku jbiddel il-qarsiet u (1) Nafiseb li l-musbieħ li kien jitqiegħed fid-demus mal-mejjet kien ikollu xi tifsira dinija jew ''religjuża. ' Iż-żewġ ftejjel tal-musbieħ li meta jixegħlu jagħmlu żewġt idwal aktarx li kienu jfissru ix-xemx u l-qamar, jew fi kliem ieħor iż-żewġ allat ewlienija ta' misserijietna, Molok Astart. Donnhom niesna b'hekk kienu jridu jfissru li ruħ il-mejjet tinsab fid-dawl ta' l-allat, bħalma fil-knisja tagħna għadna issa wkoll nisimgħu jingħad fit-talb tal- mejtin : et LUX perpetua luceat eis-— id-dawl dejjiemi jiddi lil- hom. L-imsiebafi li jinsabu f'Kangħan jew Palestina huma aktarx imsiebali lhud, li għandhom ftila waħda għax il-Lhud jemmnu f'Alla wieħed, ( Ġujjax-x01,6 uma; ) ljeqaisu ix) EJIWENB-JI JAPPIQI JI jagħmilhom toqob kien ikun alijar, għax il-itila żżomm iżjed u ż-żejt jinħela anqas. Hekk ħarġet dik il-għamla ta' msie- baħ b'żewġ toqob li wħud minnhom jinsabu merfugħa fil- Mużew. tal-Belt. Wara din il-għamla, naraw il musbieħ igħaddi 'l qud- diem u jieħu bixriet sbieħ, li jiġu mżejna b'kitba, taħżiż u bosta xorta ta' xbihat. Il-musbieħ ta' din il-bixra huwa wkoll bi ftila wafida, li tiġi mqiegħda f'għamla ta' żernuna żgħira. Il-bieqja tal-musbieti bdiet tiġi mgħottija b'għamla ta' għatu mwaliħal, b'toqba jew toqobtejn f'nofsu mnejn jis- sawwab iż-żejt għal ġewwa fih, u drabi b'naqra ta' widna biex jinżamm minnha. Imma min irid ikun jaf sewwa kif inhuma dawn l-imsiebaħ, għandu jasal wasla sal-Mużew u jarahom hemm. Ħelwin wisq huma l-imsiebafi ta' l-Insara. Għandhom din il-għamla li qegħdin ingħidu u l-wiċċ jew għatu taglħi- hom huwa mżejjen bix-xbieha tas-salib, jew bil-monogram- ma ta' Kristu jew drabi bil-ħuta, bis-siġra tal-ħajja, bil- ħamiema, bil- £ għażżiela, bil-ljun u bil-ħaruf. U Xi jfissru dawn ix-xbihat kollha 7'' jista' jkun li jsaqsi xi ħadd. X. P. huma l-ewwel żewġ ittri tal-kelma griega. KHRISTOS li tfisser ''Kristu. '' Il-ħuta, bil-grieg tissemma' IKTVS. Kull ittra minn dawna l-insara ewlenija kienu jagħtuha tifsira ta' kelma sħiħa, hekk: l1esus Kristċs Teou Vos Sotir li bil-malti tfisser: Ġesu Kristu t'Alla Iben Feddej. Is-siġra tal-ħajja tfisser l-Ewkaristija jew il-Qorbàn; il-ħaruf ifisser l-Iben t'Alla, kif kien semmieh San Ġwann il-Għammied ; il-ħamiema tfisser is-Sliema li ġiebet fid-dinja l-miġja ta Sidna; il-għażżiela tfisser ir-ruħ. tan-nisrani, kif ixebbahha l-ktieb tal-Għana ta' David: Sicuż sitit cervus ad fontes acquarum ita sitit anima mea ad te Deus, li tfisser : bħalma l-għażżiela tagħitax għal l-egħjun ta' l-ilma, hekk ir-ruħ tiegħi tagħtax għalik, ja Alla. U l-Iljun ifisser ukoll Kristu, li fil-kotba mqaddsa hu msemmi l-ljun ta' nisel Jehuda, iben David. Ħaġa ta' min jistagħġeb biha hi kif dafilet u tnisslet ġew- wa Malta dik il-għamla ta' msiebati bi ftila waħida li għadhom jinqdew bihom xi nies fit-truf tar-rħula sal-lum. La fl-oqbra mfarrda jew dwiemes, lanqas fl-oqbra għalanija jew kata- kombi ma jinsabu minnhom. Tgħid daħħluhomx il-Maro- niti li ġewna minn Libnan għall-ħabta tas-seklu VIII7. Jista' jkun li hekk, għax l-imsiebaħ li jidhru b'dik in-naħa kollha ta' ftila walida, u bl-għamla ta' dawn l-imsiebaħ li għan- dna ninqdew bihom sal-lum. Imbagħad għandna għamla oħra ta' msiebafi,ii billi huma ftit aktar għalja minn dawn li semmejna qabel, kienu jinq- dew bihom aktarx in-nies li jagħmluha tajjeb. Dawna għan- dhom is-sieq li titla' minn ġewwa bieqja żgħira. Fuq is-sieq, li drabi jkun fiha żewġ widnejn, drabi waħda u drabi xejn, jinsab imwaħħal il-musbieħ b'munqar wieħed jew bi tnejn, fejn iżżomm il-ftila. Din ix-xorta ta' musbieti aħina mdorrijin ingħidulha '' Kandlier ', Imbagħad hemm il-kandlier l-ieħor tar-ram li ħadd ma kien jinqeda bih ħlief in-nies għonja ma' tul is-snin tas-seklu l-ieħor. Dawn huma magħmula minn riġla twila xi xiber, tielgħa minn ġewwa bieqja, u f'nofs ir-riġla bħal ġewża tar- ram biż-żnienen— tnejn, tlieta u drabi erbgħa. F'kull żernuna titwaħħal ftila, li tixgħel biż-żejt. Fir-ras tar-riġla, il fuq mill- ġewża, hemm Ħolqa mnejn wielied jista' jaqbad il-musbieħ bla ma jdellek idejh biż-żejt. Wara din il-għamla ta' l-imsiebafi daħilu l-lampi tal-petrolju, warajhom il-gas u d-dawl elettriku. Il-musbiefi, bil-faqar tie- għu, għadu ma fialliex id-djar tan-nies foqra u mġebbda, fejn twieled, u fejn id-dawl elettriku hu għani u mkabbar iż-żejjed biex jidħol. Imma l-akbar tifħir jistħoqq lil min ġie l-ewwel. Hu biċċa għerf id-dawl elettriku, u wera Ħiltu min intebaħ bih; imma għerf akbar wera dak il-bniedem ewlieni li kellu l-ħila jbiddel il-lejl fi nhar billi '' joħloq '', għall-ewwel darba, l-wast li jdawwal id-dlamijiet. Tassew li l-bniedem hu xbieha u sura t'Alla. Alla qal: U Isir id-dawl'', u d-dawl sar; il-bniedem qal: ''Nagħmel id-dawl ', u hekk għamel il-musbieħ. (2) Smajt kemm-il-darba min-nies Maroniti nfushom, u darba qrajt titrifa fir-Rivista Fita e Pensiero ta' Milan li għadd ta' Nsara Maroniti biex jaħarbu l-qilla tal-Misil- min telqu minn Libnan u ġew joqogħdu f'Malta, Barra mill-imsiebaħ ta' ftila waħda, itik li taħseb li bosta ismi- jiet ta' ħwejjeġ insara—bħal: magħmudija, qràr, tqarbin, miru etċ.— daħiħluhom fostna dawn il-Maroniti wkoll,