KIF RA MALTA KITTIEB TA' GWIDA Ta' Jos. GENN DI quddiemi daqsxejn ta' ktieb li xtrajt dan l-aħħar minn fuq il-Monti bi ftit soldi. li billi hu daqsxejn qadim, sew fit-tagħrif, kemm fid-data tiegħu, bih nistgħu naraw x'kie- net il-ħajja, u kif kienet Malta, dwar mitt sena ilu. Il-ktieb jismu Hand-Book for Egupt miktub minn Sir Gard- ner Wilkinson F.R.S., stampat Londra fl-1847. Minn dak li jidher fuq il-qoxra tal-ktieb, l-awtur kien tah lil wieħed Malti. ċertu Antonio Saliba, li dak iż-żniien kien joqgħod numru 24, Rue Rivoli; Pariġi. Kif 'wasal Malta, ma nistgħux in- għidu. biss kif qalli Ġużċ, il-bejjiegħ tal-kotba qodma, il-lot li fih, ma' oħrajn, kien hemm dal-ktieb, kien xtrahom mill-Isla ftit żmien qabel tellagħhom fuq it-tilar tiegħu. Fid-daħla tal-ktieb l-awtur jagħti tagħrif mhux ħażin fuq Malta. U billi meta qrajtu għoġobni, tħajjart naqleb 'l hawn u 'l hinn minnu għal ħafna qarrejja ta' Leħen il-Malti. Ibda biex qabel ma jsemmi lil dawn il-Gżejjer, lill-qarrej, li jkun ser jagħmel vjaġġ jew li jkun qiegħed ġa fuq il-bastiment fuq il-vjaġġ tiegħu, iwissih bir-regolamenti tal-Kwarantina li kulħadd jeħtieġ jagħmel fil-Lazzarett. Malta, qabel ma jkun jista' jirfes l-art jew jikkomunika ma' oħrajn. Bosta kitrieba magħrufa kienu jgemgmu dwar il-ħruxija u t-telf ta' żmien tal- Lazzarett. Post l-oħrajn niftakru f'Bvron, il- Kardinal Newman, Sir Walter Scott. Mhux għaliex ma kellniex għax nibżgħu, għax kif naqraw u nisimgħu, dawk iż-żminijiet Lartijiet ta' dwar Malta kienu mċappsa jew bil-Pesta jew bil-Ko- lera, u għaldaqshekk il-Gvern kien żamm iebes għal dik li hi kwa- rantina f'Lazzarett. Fiż-żmien l qed insemmu s-Sur Bonavia kien Suprintendent tal-Kwarantina u tal-Pulizija tax-xatt. l Meta Wilkinson għadda minn Malta, u kien jiġbor il-mater- jal għall-Gwida tiegħu, kienu fetħu bħal Trattoria (ħanut tax- xorb) ġo Lazzarett stess, għall-kuindità ta' dawk li kien jeħtiġil- hom igħaddu erbgħin jum hemm ġew. L-Innkeeper ta' Lazzarett kien Ġakki tinriquez, u minngħand dan wieħed kien jista' jiekol li jrid. Il-Breakfast kien jiswa xelin u sold biss, u tieħu fih tà jew kaffċ, bil-ħalib jew 18;/żewġ ba;diet; butir u ħobż. Barra dan kellu wkoll Breakfast ieħor ta' skud, b'żieda ta' biċċa laħam moq- lija, jew ħuta mixwija. L-ikla kienet tliet xelini, u kont tieħu sop- pa tal- ħut jew tal-laħam; entrċe waħda; laħam moqli; platt ħa- xix; frott; u ħobż. Dik ta' fil-għaxija. imbagħad, kienet tiġik ma' l-erbgħa. xelini u erbgħa soldi, u jkollok soppa bħal ta' nofs in- nhar, entrċe waħda. laħam moqli. platt ħaxix, platt ħelu, frott, ingalata, ġobon u ħobż. Wieħed kien jista' jikri l-għamara jew il-bżonnijiet tiegħu minn għand l-aħwa Garcin : kont tħallas tlietkarnijiet kull jum ta' sodda tal-ħadid bil-purtiera tan-nemus; tliet soldi ta' mitraħ u żewġ imħaded; żewġ lożor sold biss; investi sitt ħabbiet; tapit żgħir għal ħdejn is-sodda sitt ħabbiet; twaletta bil-friskatur u banju żgħir sold; u ta' mejda żgħira u mera tħallas sitt ħabbiet kull jum. Min jikri kollox iħallas tmien soldi biss. Il-ħsarat kienu għall-kerrej dejjem. Meta wieħed wara erbgħin jum jieħu l-prattica, jiġifieri l- ħelsien tiegħu mill-kwarantina, biex iġorr il-bagalji tiegħu kien iħallas dwar xelin u nofs lill-purtiera talli minn Marsamxett kienu jeħduhomlu l-Lukanda l-Belt. L-aħjar lukandi l-Belt Valletta kienu ta' Morell fi Strada Forni, ta' Dumsford fi Strada Reale, dik ta' Madame Gonbeau fi Strada Reale wkoll, Victoria fi Strada. Kien hemm oħra ħdejn l-Auberge d'Ara- gon jisimha Vicarv, u ftit żmien wara tbiddlet fi Princess Boval Hotel; Hotel de la Mediterranee fi Strada Reale wkoll, u Hotel W'Orient fi Strada Santa Luċija. Wilkinson x'aktarx jirrikkmanda dik ta' Morell, għalkemm kollha kienu jitħallsu xorta. Kont tista' tikri kaless b'żiemel jew tnejn għal ġimgħa jew xahar sħiħ. u tħallas għaxar soldi kull jum. ' Dwar x'wieħed jista' jara hawn Malta, il-Gwida ta' Wilkin- son hi mżewqa tajjeb ukoll. Kif jidher, dam mhux ħażin hawn biex laħaq ġabar dak it-tagħrif kollu għall-ktieb li kien qiegħed ihejji. . Li ġejjin jixirqilhom li wieħed idurhom sewwa, igħid l-aw- tur: il-Palazz tal-Gran Mastri, il-Bibljoteka, il-Knisja ta' San Ġwann, is-Swar tal-Belt. il-veduti li jidhru miż-żewġ Barrakki, u l-Palazzi jew l-Auberges tal-Kavalieri, l-aqwa fost l-oħrajn il- Kastilja. L-aktar li laqtitu lil Wilkinson kienet il-korazza sħiħa li kie- net tal-Gran Mastru Wignacourt, u li kien libes biex pinġieh il- pittur Caravaggio. Il-Bibljoteka kien fiha x'tara wkoll. Kienet imwaqqfa mill- Bali Tencin fis-sena 1790, meta ta dwar 9,700 volum għall-pubbli-. ku. Kien hemm ukoll ħafna teżori tal-Kavalieri li kienu taw żmien ħajjithom jew li kienu ħallew għall-pubbliku, u wkoll il- kollezzjoni ta' l-antikitajiet li-kienu jinsabu kull fejn iħaffru sew Malta kemm Għawdex. Isemmi l-lapidi, it-tapezzerija, u teżori oħra f'San Ġwann. laħħar il-pittura kollha li hemm f'dan: it-tempju, iżda jidhrilna li l-Caravaggio kien il-favorit tiegħu sew. Wilkinson jirrakkonta ġrajja dwar dan il-pittur, li għalkemm qallibna kemm-il mano- skritt, qatt ma rnexxielna ngibu l-iċken tagħrif dwar is-sewwa tal-ġrajja. Wieħed mill-Kavalieri kellu x'igħid mal-pittur Cara- vaggio, u waslu biex dan ta' l-aħħar stieden. għad-dwell lill-Kava- lier. Iżda dan ma. setax iseħħ għaliex kavalier ma setax jitħallat ma' wieħed mhux nobbli jew kavalier bħalu, Għaldaqstant Cara- vaġgio għamel ħiltu kollha biex jiltaqa' miegħu għad-dwell u b'hekk jivvendika l-ġieh tiegħu mkasbar. Ġie Malta u beda jaħ- dem sengħatu. Aktar tard irnexxielu jaħdem kwadru, il-qtigħ ir- ras ta' San Ġwann, dak li hemm fil-kappella fl-istess tempju. u ta' dan ix-xogħol il-Gran Mastru għażlu kavalier, U b'hekk seta' jiltaqa' mal-għadu tiegħu. Isemmi wkoll il-Qrendi, il-Maqluba, San Pawl il-Baħar, l- Imdina u l-Katakombi, il-Ġonna tal-Buskett, il-Villa ta' San- t'Anton. il-Grotta ta' Caivpso, u l-Akwedott li bena Wignacourt. 7 Imbagħad jiddeskrivi tajjeb it-Tempji ta' Ħaġar Qim, li ftit żmien qabel, kienu mnaddfa bl-amar tal-Gvernatur Bouverie. U wara ta. deskrizzjoni żgħira fuq il-Ġgantija ta' Għawdex. Semma wkoll li fil-Belt Valletta kien hemm Teatru — il- Manoel — u li fih kienu jagħtu opri taljani fl-istaġun tax-xitwa. U b'dan it-tagħrif Wilkinson, barra milli żewwaq il -ktieb li hu twebbel joħroġ għall-ġid ta' min ikun ser jivvjaġġa, għamel ġieh lil Malta bla qies. J'Alla kull kittieb jaħseb u jikteb dak li kiteb dwarna Wil- kinson mal-mitt sena ilu.