M: / . f Ġ , A ĊISQOF METROPOLITA TA' MALTA Tfulitu jibqgħu jgħixu l-Kalkara. Kelinu beda jmur Mikiel Gonzi twieled fil-Belt Vittoriosa fit-13 ta' l-Iskola Primarja tal-Gvern fil-Birgu peress Mejju 1885 minn Giuseppe Gonzi u Margher- li fil-Kalkara ma kienx għad hemm skola u ita, neċ Tonna. Huwa kien is-seba' tarbija minn baqa' jmur sakemm għalaq 1l-il sena. Fl- familja ta' tmint aħwa li kienu Carmelo, Salva- iskola kien dejjem minn tal-ewwel, dejjem tore, Giuseppe, Carmela, żewġ tewmin Teresa u l-aħjar wieħed tal-klassi. Peress li l-Kalkara, Giovanna, u Lorenzo (eks-Surmast tal-Orchestra fi żmien it-tfulija ta' Mikiel Gonzi, kienet San Giuseppe tal-Kalkara). F'inqas minn 24 tagħmel parti mill-Parroċċa tal-Birgu, in-nies 1 siegħa minn twelidu, huwa ġie mgħammed: kienet tinqeda għall-quddies bil-Kappella ta' 1 fil-Knisja Kolleġġjata ta' San Lawrenz fil- Ġesti Salvatur. F'din il-Kappella fis-sebgħa ta' Birgu stess minn idejn l-Arċipriet ta' filgħodu kuljum kien ikun hemm quddiesa dak iż-żmien, il-Kanonku Dekan u missieru kien iwassal lil Kelinu ta' kuljum Lorenzo Camilleri, u ġie mogħti il-Kappella għal din il-quddiesa qabel immur l-ismijiet Michele (għal nan- għax-xogħol fit-tarzna (kellu f'idejh id-di- nuh), Giuseppe-Maria, Gio- partiment fejn kienu jagħmlu l-mudelli tal- vanni, Lorenzo, Domeni-: magni). Ta' disa' snin, Mikiel beda ta' kuljum co. It-tfajjel Mikiel, ta' imur jgħin fil-quddiesa li kienet issir bil-Latin 1ames snin, flim- dak iż-żmien. Oħtu Teresa kienet għalliema u ien mal-familja allura, kull filgħaxija, kienet tgħallmu jirris- 'Gonzi ħarġet pondibil-Latin. mill-Belt Vitto- riosa u mar- Tal-istess età, hu rċieva s-Sagrament tal- ret toqgħod Griżma tal-Isqof minn idejn l-Isqof Pietro il-Kalkara Pace fil-Palazz Veskovili fil-Belt Valletta u l- f'dar kbira Parrinu tiegħu kien ħu ommu, Lorenzo Tonna. Fl-istess żmien ukoll irċieva l-Ewwel Tqarbina fil-Kappella ta' Ġest Salvatur fil-Kalkara stess. Dan l-istess Parrinu, li jiġi zijuh, kien ta' spiss joħorġu nhar ta' Ħadd fejn fost l-oħrajn, kien jieħdu l-festi miegħu li tant kien iħobb Loren- zo Tonna. Missieru ukoll kien jieħdu għall- festi, l-aktar għal dawk li kienu jiġu ċċelebrati fil-Birgu li huma ta' San Lawrenz u ta' San Du- minku. Missieru kien midħla sew tal-Patrijiet Dumnikani tal-Lunzjata fejn ġeneralment, il- Ħadd filgħodu kien imur għandhom. li Giuseppe Gonzi kien mgħallem diżinjatur, Dan peress li kien għamlilhom diversi xogħlijiet fosthom missier Mikiel, il-gallarija tal-orgni u t-tużell. Kien ukoll jaf Giuseppe, kien ma- jaħdem tajjeb ħafna bit-torn u f'parti mid-dar rad bid-deni u biex kellu workshop fejn bħala passatemp, kien ibiddel l-arja, telqu jaħdem il-gandlieri għall-Knisja b' mod vo- mill-Birgu biex imur lontarju. Mingħand missieru, Mikiel wiret il- jgħix il-Kalkara, post ħila li jaħdem xogħlijiet bit-torn. arjuż u ta' villeġjatura dak iż-żmien. Meta Il-Kalkariżi fl-aħħar tas-seklu 19 xtaqu li tin- Margherita rat li t-tfal bena knisja ġdida peress li kien hemm biss il- kienu ġġennu bil-ġnien Kappella ċkejkna ta' Ġesti Salvatur. speċjalment it-tfajjel Mik- Gonzi, speċjalment il-missier Giuseppe, iel, li baqa' impressjonat bil- għenet mhux ftit biex titwettaq il-ħolma tal- WWrjn Ke ji Gija) ġnien kbir u mimli ħdura, Kalkariżi. Qabel ma waqgħet bil-ħidma tal- g 3 i jżid rat kif għamlet u pperswa- għadu fit-Tieni Gwerra Dinjija, fil-Knisja diet lil żewġha, Giuseppe, biex. Parrokkjali ta' San Ġużepp tal-Kalkara kien Margherita neċ Tonna u Ġużeppi Gonzi. hemm il-gallarija tal-orgni u xogħlijiet oħra li kien għamilhom Giuseppe Gonzi. Kif għidna, ta' disa' snin, Mik- iel kien imur il-quddiesa tas-sebgħa al-Kappella ta' Ġesti Salvatur nhar a' xogħol iżda nhar ta' Ħadd, huwa kien imur ma' missieru Giuseppe fil- Knisja ta' Santa Liberata tal-Patrijiet Kappuċċini l-Kalkara għall-quddiesa al-erbgħa ta' filgħodu. It-tifel Kelinu kien jedha jilgħab bil-Knisja u kien jagħmel purċissjoni mat-tfal li kien jiġbor mat-toroq tal-Kalkara ta' tfal li kienu. Għall-ewwel id-dar kellu 'knis- ja ċkejkna' u meta missieru ra li Kelinu ried ukoll 'iqaddes, irranġalu kamra 'kappella. Kellu ħafna statwi ta' qad- disin u tal-Ġimgħa l-Kbira. Fil-Festa a' San Mikiel, kien jarma l-ġnien tad- dar bil-bnadar. Meta għalaq tnax-il sena, Mikiel Gonzi għamel l-eżami biex jidħol is-Seminarju. Kien iħoss li jrid isir saċerdoti Fl-1897, Mikiel Gonzi intgħażel biex jidħol is-Seminarju Minuri wara eżamili kien għamel. Peress li kien stu- dent estern fl-ewwel tliet snin, wara li kien jgħin il-quddies il-Kalkara, kien jimxi bil-mixi mill-Kalkara sax-Xatt tal-Birgu, jaqbad id-dgħajsa li twasslu sax-Xatt tal-Belt, imbagħad jimxi t- Telgħa tal-Kurċifiss sas-Seminarju fil- Furjana u lura kuljum. Kienu snin ta' sagrifiċċju u tbatija iżda minn ċkunitu, Mons. Gonzi wera volontà tal-azzar u perseveranza qawwija. Darba waħda f'jum tax-Xitwa, ir-Rettur tas-Semi- narju Dun Pawl Galea J.C.D., li kien xeħet għajnejh fuq l-istudent Gon- zi, staqsieh għala jbati dik it-tbatija kollha biex jasal is-Seminarju fix-xita mill-Kalkara u ma jidħolx seminarista intern. Gonzi wieġbu li missieru ma setax iħallas xelin kuljum peress li kienu familja ta' tmienja. hmu li jdaħħlu bin-nofs jekk missier Mikiel jaċċetta. U meta rritorna d-dar u qal lil missieru b' dak li qallu ir-Ret- tur, Giuseppe Gonzi aċċetta. Għalhekk, wara t-tliet snin student estern, iġifieri kien imur s-Seminarju għal-lezzjonijiet biss, fir-raba' sena daħal seminarista intern fl-1901. Mik- iel kellu moħħu tajjeb, kien iħobb jistudja u fil-klassi kien ikun dejjem minn tal-ewwel. Fost l-għalliema tal- istudent Mikiel Gonzi kemm dam is-Seminarju kien hemm il-Poeta Nazzjonali, Dun Karm Psaila. Darba waħda, wasal jum il-Premjazzjoni tal- midalji tal-fidda u tal-bronż, u kien qed jippresjedi l-Isqof Pietru Pace. Dik is-sena, Gonzi kien kaxkar il-premi- jiet tal-klassijiet kollha. Malli l-Isqof beda jwaħħal il-medalji, kull darba kien jitla' jieħu l-medalji l-istudent Gonzi. Fl-aħħar l-Isqof qallu, 'Kemm se ndum inwaħħallek medalji. Mur, l- oħrajn waħħalhom inti' Matul is-snin fis-Seminarju, l-istudent Gonzi kiseb bosta medalji. Missieru; li kellu ħafna għal qalbu dawn il-medalji, u b' sodi- sfazzjon għalih, kien għamel kwadru tond bit-torn u fih qiegħed il-medalji kollha t'ibnu Mikiel. Dun Mikiel Gonzi flimkien ma' missieru Ġużeppi u ħuh Lorenzo Gonzi. L-istudent Gonzi beda l-istudji tiegħu fl-Università fil-kors. preparatorju tat-Teoloġija fil-bidu tas-seklu 20. Kien ikun kors filosofiku-letterarju ta' tliet snin, jiġifieri l-ewwel sena: tliet lingwi, filosofija, storja u matema- tika. Fit-tieni sena, l-istudent Gonzi, an an, li temm il-Kors Sek rju kola Sekond ġ IA TOO membru tas-Soċj Spinola A.D. 1987 ta' l-Għaqda Dilettanti Kn flimkien mal-istudju tal-istorja, beda jistudja l-fiżika. Bl-eċċezzjoni tal-is- torja u l-fiżika, l-istudenti kellhom il- fakoltà li dawk it-tliet snin preparator- ji jagħmluhom is-Seminarju u jkunu jistgħu joqgħodu għall-eżamijiet li jsiru l-Università. Is-Seminarista Gonzi kien irid jistudja t-tliet lingwi u l-filosofija fis-Seminarju, u, l-istorja u l-fiżika bilfors l-Università. Hawnhekk sab ruħu f'diffikultà, għaliex il-lez- zjoni tal-fiżika, li kienet issir filgħodu, kienet ittellfu l-lezzjonijiet ta' filgħodu li kienu jsiru fis-Seminarju. Għamel l- ewwel sena s-Seminarju u jmur l-Uni- versità għal-lezzjonijiet biss tal-istorja wara nofsinhar. Is-sentejn ta' wara kompla l-istudji kollha l-Università u kien imur is-Seminarju għall-ikel u biex jorqod. Patri Anastasio Cuschieri O.Carm., li kien Professur tal-Filosofija, wara li kien jispiċċa l-lezzjoni ta' siegħa f nofsinhar, kien ikollu madwaru xi erba' studenti(fosthom is-Seminarista Gonzi) u kien iħobb ikellimhom fuq dak li jkun spjega. Minħabba f'hekk, Gonzi ġieli kien jasal ftit tard għall- ikel, peress li kien ikollu jimxi mill- Università l-antika fil-Belt sas-Semi- narju fil-Furjana u kien isib lil sħabu diġà fir-refettorju. Jum fost l-oħrajn, meta daħal, jilmaħ lill-Isqof Pietro Pace jippranza mal-istudenti. L-Isqof induna u staqsa lir-Rettur x' kien il- każ. Ir-Rettur spjegalu s-sitwazzjoni iżda lill-Isqof dik il-ħaġa m'għoġbitux. Is-Seminarista Gonzi kompla l-istudji tiegħu fl-Università iżda flok is-Semi- narju, kien joqgħod id-dar. Kemm dam l-Università, fl-eżami annwali tat-Teoloġija kien jiġi l-ewwel u al- lura kien ikun intitolat għall-premju ta' £170. Fost l-istudenti universitarji li kienu ħbieb intimi ta' Mikiel Gonzi kien hemm Nerik Mizzi u Ugo Mif- sud. Dawn it-tlieta baqgħu dejjem ħbieb. Meta Mons. Gonzi laħaq Isqof t'Għawdex, fost dawk li żammew il- baldakkin waqt l-Ingress Solenni, kien hemm Nerik Mizzi u Ugo Mifsud. U wara, bosta drabi, kienu jmorru għandu meta kienu jkunu Għawdex. Meta Sir Ugo Mifsud kien Prim Ministru u Mons. Gonzi kien Isqof t'Għawdex, Sir Ugo kien ħa ħsieb li jdaħħal il-luce elettrica f'Għawdex fuq talba tal-Isqof Gonzi. Fl-1908, wara li temm l-ewwel kors tiegħu fl-Università, is-Seminarista Mikiel Gonzikiseb il-grad akkademiku ta' Baċillier tal-Letteratura (B. Litt.). Ordnat Saċerdot Fid-19 ta' Diċembru 1908, Mikiel Gonzi ġie ordnat saċerdot minn idejn l-Isqof Pietro Pace. Dun Ġużepp Cian- gura, l-ewwel Kappillan tal-Kalkara mit-twaqqif tal-Parroċċa fl-1898, billi ftit li xejn kellu għajnuna peress li kien waħdu ilaħħaq mal-Parroċċa, mar għand l-Isqof u talbu biex jordna lill- kjeriku Gonzi saċerdot sena qabel ma kien imissu. Għall-ewwel l-Isqof ma riedx għaliex beża' li s-seminarista Gonzi ma jkom- plix l-aħħar sena tal-kors terba' snin peress li bħala regola, wieħed kien jinħtieġlu jispiċċa t-Teoloġija. Iżda l- Kappillan assigurah li Gonzi jkompli peress li Mikiel kien l-ewwel wieħed fil-kors tat-Teoloġija. U ġimgħa qabel il-Milied tal-1908, l-Isqof Pace ordna lil Mikiel Gonzi saċerdot fil-Kon-Kat- tidral ta' San Ġwann il-Belt wara li bi grazzja speċjali, għall-ġid tal-Parroċċa tal-Kalkara, l-Isqof ordnah Djaknu. Dan baqa' jqaddes u jistudja sakemm temm il-Kors tat-Teoloġija fl-1910. Fis-27 ta' Diċembru 1908, Festa tas- Sagra Familja, is-saċerdot novell Dun Mikiel Gonzi qaddes l-ewwel quddie- sa solenni (magħrufa bħala l-Prima Messa) tiegħu fil-Knisja Parrokkjali ta' San Ġużepp tal-Kalkara. Għamillu il- paniġierku Mons. Anton Vella minn Ħal Lija. Il-parrini kienu Carlo Borda u Giorgio Borda, it-tnejn magħrufin ħafna l-Kalkara dik il-ħabta. L-għada tal-Ordinazzjoni ta' Dun Mikiel Gon- zi, fl-20 ta' Diċembru 1908, huwa am- ministra s-Sagrament tal-Magħmudija għall-ewwel darba lit-tarbija Caro- lina Brown bħala delegat tal-Kap- pillan Ciangura. L-istess Ciangura kellu għajnuna kbira min-novell Dun Mikiel fil-ħidma pastorali fil-Kalkara fejn fost l-oħrajn kien ilaqqa' t-tfal fil- Knisja biex jgħallimhom id-duttrina, jippriedka u jisma' l-qrar fil-konfess- jonarju. Dun Mikiel Gonzi flimkien ma' missieru Ġużeppi u ħuh Lorenzo Gonzi. Meta Dun Mikiel Gonzi laħaq Arċisqof ta' Malta bosta snin wara, qatt ma nesa r-rabta ta' tfulitu mar-raħal ċkejken u pittoresk tal-Kalkara. Fuq innizjat- tiva ta' Mons. Gonzi, il-fondazzjoni ta' benefitċċju tal-Kappella ta' Ġesti Salvatur għadda biex jiġi amministrat mill-Parroċċa tal-Kalkara mingħand ir-Rettur. Meta fl-10 t'April 1942 sfat imġarrfa għal kollox il-Knisja Par- rokkjali l-Qadima ta' San Ġużepp tal-Kalkara waqt wieħed mill-attakki mill-ajru l-aktar ħorox tat-Tieni Gw- erra Dinjija, inqerdu diversi xogħlijiet mill-isbaħ fl-injam maħdumin bit- torn li kien għamel Giuseppe Gonzi, missier-Mons.-Gonzi,-fosthom-salib kbir tal-Via Crucis, għadd ta' gan- dlieri, pulptu (meqjus bħala l-aħjar biċċa xogħol ta' dan il-mastrudaxxa prim) u konfessjonarju. Filwaqt li mis- sieru kien jgħin b' dan il-mod fil-Knis- ja Parrokkjali tal-Kalkara, Dun Mikiel kien jiġbor għall-Knisja, ħu Mons. Gonzi, Lorenzo (eks-Surmast tal-Or- chestra San Giuseppe tal-Kalkara) ik- kompona l-antifona lil San Ġużepp fl-1921 Ioseph, Filii David li għadha tindaqq kull sena fil-Festa Titulari ta' San Ġużepp fil-Kalkara Meta Mons. Gonzi kien Isqof t Għawdex. fit-Tieni Gwerra Din- jija, hu kien issuġerixxa li l-kwadri u xogħlijiet oħra ta' preġju li kien hemm f'dik il-Knisja jittieħdu Għawdex biex jinħażnu f'wieħed mill-imħażen tal- Kattidral t'Għawdex sakemm tgħaddi l-gwerra. Iżda l-Kappillan Balzan kien tal-fehma li l-Knisja ma kien ser jiġrilha xejn tant li ħareġ min-niċċa l-vara ta' San Ġużepp, xogħol Wis- tin Camilleri fl-1924, għall-Festa tal- Patroċinju ta' San Ġużepp. Sfortuna- tament, il-bombi qerrieda tal-għadu waslu biex għamlu ħerba sħiħa u ġew salvati biss xi kwadri, fosthom it-Tit- ular ta' San Ġużepp, għax ħaduhom Għawdex u l-battisteru li llum jin- sab fil-Knisja Parrokkjali l-ġdida tal- Kalkara. Kawża tat-tiġrif tal-Knisja, il-Kalkariżi kellhom bħala Knisja, xelter żgħir taħt l-art matul is-snin tal-gwerra. Meta Mons. Gonzi sab din il-qagħda meta żar il-Kalkara, ħadha f'idejh li n-nies terġa' tibda tuża l- Kappella ta' Ġesti Salvatur. Sadattant, Mons. Gonzi innomina l-ewwel Kap- pillan bħala l-Isqof il-ġdid ta' Malta li kien Dun Carmelo Xuereb. Dan Xuereb, peress li l-Kappella ta' Ġesti Salvatur kienet żgħira wisq biex taqdi l-funzjonijiet ta' Knisja Parrokkjali, xeħet għajnejh fuq żewġ imħażen kbar fix-Xatt tal-Kalkara biex tintuża bħala knisja temporanja sakemm tinbena waħda ġdida. Tmiem l-Ewwel Parti Fil-ħarġa li jmiss insiru nafu iżjed dwar ir-rabta ta' Mons. Gonzi mal-Kalkara u meta huwa sar Isqof t'Għawdex.