L-IDENTITA' EWROPEA: TEŻISTM NERS Henrv Frendo (8 ON i Z à , fi L-identita' Ewropea teżisti7 Jekk teżisti, x'inhi7 Jekk ma teżistix, għaliex ki ANZI BARX Illum ħafna mid-diskors dwar l-Ewropa, inkluż dak dwar l-identita' marbuta magħha jew mixtieqa għaliha, qiegħed ikun imsawwar fuq il-proġett ta' Ewropa magħquda. F'xogħol riċenti, antropologu Franċiż kiteb dwar l-'Homo Communautarius', umbgħad hu stess ikkwalifika ċerta tifsira tiegħu bħala ''un veritable portrait-robot'' - Wieħed jifhem dan l-emfasi flimkien ma' din il-preokkupazzjoni fil-kuntest kontemporaneju, Pensatur ewlieni ta' żmienna, Edgar Morin, iddefinixxa lill-Ewropea bħala ''kommunita' ta' destin'' u wasal biex stqarr illi din' ma toħroġx minn passat li jikkontradiha; hija toħroġ mill-preżent tagħna għaliex huwa l-futur tagħna li jimponiha. wŻ Għalkemm xi ftit determinista żżejjed, dan hu argument kumpless u pertinenti għas- jaw suġġett li għandna quddiemna. Huwa argument provokattiv, storiċista,iżjed milli storiku. tuħunat Lanqas naqbel li l-inċertezza dwar il-futur, kif qiegħed jingħad, tissorpassa lill-passat jew tirrendih refuġju. Il-passat għadda imma ma spiċċax: minkejja s-suppost deterrent nukleari, is-sigurta' llum toffri sfidi li ma rajniex bħalhom qabel; iżda fuq l-aġenda ta' l- umanita', is-sigurta' u d-difiża huma antiki daqs il-brodu. L-oriġinalita' ta' l-unita' Ewropea tinsab fil-mezz għall-evitar tal-gwerer bejn l-istati Ewropej, li tant kellna minnhom fil-passat: il-paċi permezz tar-riavviċinament u interessi mutwali meħjutin L f'xulxin. L-idea li grupp ta' pajjiżi viċini jingħaqdu għal skopijiet ta' tariffi, ta' kummerċ u ta' nteressi reċiproċi oħrajn m'hijiex waħda ġdida għal kollox. —— Apparti l-inklinazzjonijiet post-modernisti u dekostruttivi, parti mill-problematika f'dan id-diskors kontinentali kontemporaneju tistrieħ fuq kif l-individwalitajiet partikolari tan- nazzjonijiet li nħolqu fl-Ewropa tul iż-żmien jistgħu jew ma jistgħux jisfaw integrati f'entita' waħda akbar. Tistrieħ ukoll fuq interpretazzjoni negattivament monolitika, forsi nistgħu nsejħulha ewro-kontinentali, tan-nazzjonaliżmu jew xenofobia bħala ''the dark side of ,rope' (kif isejħilhom Geoffrev Harris fil-kritika tiegħu għall-estremiżmu lemini).. Bħal dak li qallu dak kien l-uniku ġeneru ta' nazzjonaliżmu esperjenzjat mill- Ewropej. Impliċitu f'din it-tipoloġija ta' diskors 'ewropeista' sikwiet jidher li hemm ukoll preponderanza tad-dimenzjoni ekonomika-kummerċjali u ġuridika-politika, imnebbħa 2 Edgar Morin, Penser I'Europe (Paris, 1998, pp. 168-9), iċċitat wara Kastorvano. /bid., p. 12. mill-infrastruttura neċessarja għall-bini ta' speċi ta' sopra stat ġdid - suq, kommunita', unjoni, federazzjoni. Bil-mod il-mod, dan il-proġett ambizzjus tassew qiegħed jibda jiġi identifikat ma' l-Ewropa nnifisha. Liema Ewropa, allura7 Qabel xejn huwa skorrett u illużorju li wieħed jirristrinġi l- Ewropa għal qafas ekonomiku, ġuridiku jew politiku. Anzi, nifhem li wieħed mill- iskopijiet ċentrali tal-Konvenzjoni dwar il-Futur ta' l-Ewropa, li bdiet tiltaqa' fi Brussel fix-xitwa tal-2002 għandu jkun proprju reviżjoni ta' din it-tendenza, fost ħwejjeġ oħra. Ovvjament, l-Ewropa ma bdietx fl-1957 mat-Trattat ta' Ruma. Lanqas bdiet fit-tieni dopoguerra, għalkemm f'dak id-diskors kien hemm element kulturali qawwi fost pensaturi bħal ma kienu, fost l-oħrajn, Salvador de Madariaga, Ravmond Aron u Denis de Rougemont, li kienu misjuqa, għalkemm mhux dejjem spirati, mill-istorja ta' l-Ewropa u tal-bniedem ' Trawmatizzati kif kienu, fl-istorja raw il-potenzjal determinanti, mhux biss il-periklu qerriedi. Ma kienx refuġju faċli; kien qawmien kuraġġus. Din is-sena Franza qegħda tfakkar il-mitt sena mit-twelid ta' Andre' Malraux, katalista tal-kultura ewropea fit-teorija u fil-prattika, awtur fost l-oħrajn ta' La condition humaine, u esponent tal- liberazzjoni mill-ħakma totalitarja. L-Ewropa madankollu ma kienitx u m'hijiex sempliċiment rakkont ta' ġrajjiet, wisq inqas hi primarjament kuxjenza ta' ġrajjiet politiċi, kif sfortunatament donnhom irrendewha l- fenomeni suppost 'popolari', disturbanti, allarmanti, tal-Bolxeviżmu, tal-Faxxiżmu u tan- Nażiżmu. L-ewwel 'iżmu' li faqqas minn dawn illum spiċċa wkoll, almenu fil-parti l- kbira ta' l-Ewropa, bl-eċċezzjoni rimarkevoli tal-Belarus f'idejn Lukachenko, li jgħodd mar-ripertorju nġenjus tiegħu tifhir pubbliku kemm għal Stalin kif ukoll għal Hitler. Mingħajr ma mmorru lura għall-mitoloġija Griega, għarfien ta' dawk il-fatturi li bdew jiddistingwu lill-Ewropej, konxjament jew le, jeħodna lura sew fiż-zmien. Seħħew bosta bidliet, naturalment; iżda hemm għadd ta' nvenzjonijiet, sistemi, talenti, pjaċiri, xeħtiet u kontinwitajiet notevoli li baqgħu u għadhom ħajjin. Fil-milja taż-żmien, l-Ewropa ħadet xejra identifikabbli bħala forċina u residwu ta' forzi formattivi, krejattivi, li kienu distinti, kultant uniċi jew almenu seminali. Dawn huma qabel xejn realtajiet kulturali f'sens wiesa'. Huma wkoll realtajiet li ntisġu ma' xulxin. Arnold Tovnbee darba qal illi l-fruntiera ta' l-Ewropa kienet tispiċċa fejn kont tiltaqa' ma' l-aħħar kampnar Gotiku x'imkien fl-Ukraina. Fil-kliem ġeografikament u kulturalment ristrett tiegħu stampat fl-1957, L-Ewropej kienu,klena: Ma' dan wieħed jista' jikkuntrasta veduti oħrajn bħal dik ta' Fermand Braudel, li jħares lejn il-Mediterran bħala sfera reġjonali għaliha minħabba l-kuntatti bejn ix-xtut ta' fuq u ta' isfel; il-baħar, fi kliem ieħor. mhux tant bħala xi ħaġa li tifred lill-Ewropa mill-Afrika iżda li tgħaqqadha. Il-Mediterran, skond Braudel, kien ''is-somma tar-rotot tiegħu'; l- ibliet u l-kommunikazzjonijiet kienu mponew kostruzzjoni unmana unita fuq spazju ġeografiku $ Fl-istess ħin huwa jikteb ukoll dwar l-identita' ta' pajjiżu, Franza, li bl- espansjoniżmu tagħha fl-Afrika ta' Fuq ħolqot il-p/eds no/rs, fost l-oħrajn. Il-poeta Thomas Hardv, li għex fi żmien l-Imperu Ngliż u emmen f'reliġjon għalih, kellu viżjoni iżjed 'globali', hekk kieku nsejħula llum, meta lejliet l-ewwel gwerra mondjali f'poeżija li semmieha 'His Countrv' huwa kanta odi idealista lid-dinja u lill-umanita', għaliex fil- vjaġġi tiegħu kien sab li n-nies kienu kullimkien l-istess: Jibqa' l-fatt li l-Kristjaneżmu serva ta' benniena, benniena mhux dejjem ħanina, għas- sens ta' Ewropeanita', speċjalment wara l-imperatur Kostantinu fis-seklu erbgħa W.K.- Hekk kif għamlu qablu l-Elleniżmu u l-imperu Ruman f'diversi oqsma. Bejniethom ħallewlna taħlita ta' rikordji, ta' miżuri, ta' mirja - pagani, insara u saħansitra Ġudaiċi - taċ-ċiviltajiet li huma rrappreżentaw, iħokku ma' xulxin, waħda tirkeb fuq l-oħra, fuq il- kontinent, fil-gżejjer u l-kosti fl-ibħra ta' madwaru. Daż-zgur li kien hemm l-aspetti 7 Ara l-edizzjoni speċjali ta' Le Monde. militari, politiċi u brutali, tant demm inxtered; imma l-immaġinazzjoni bdiet timraħ, tfittex, tiskopri, tissimbolizza, tidentifika; gew issinjalati kodiċi sagri u sekulari; inbnew u nfetħu t-toroq; Ateni, Ruma u Ġerusalemm saru punti ta' riferenza f'mixja twila, kultant mifxula, rallentata jew interrotta, u sikwiet imħarbta. Tul dawn is-sekli bikrija kellek mhux biss il-formazzjoni ta' stati nċipjenti bħal ma kienu Franza u l-Gran Bretanja; kellek forsi iżjed importanti minn dan il-ħolog li ddammew bħall-lewlu bejn parti u oħra ta' l-Ewropa. Kellek istituzzjoni u kellek ħsieb li beda jsir ftit jew wisq rikonoxxibbli u mifrux għal ġnus varji. Ironikament, il-medjuevu fewdali kien ġeneralment iżjed magħġun u strutturat fl-idea ta' Ewropa - imperjali, ekkleżjastika u reliġjuża — minn sekli eqreb lejna. Il-medjuevu jassumi rilevanza mhux żgħira fit-tħażżiż ta' identita' ewropea, almenu dik klassika. Insibu f'dak iż-żmien, mal-pellegrinaġġi u l-kruċjati, l-ewwel universitajiet f'Oxford, Pariġi, Pisa, forom ta' mużika u ta' kant, ta' arti u ta' kitba, anki ta' ħsieb, li baqgħu b'mod jew ieħor jorbtu f'kontinwitajiet mibdula ma' l-Ewropa li ġiet wara$ L- umaniżmu rinnaximentali fl-Italja u mkien ieħor skopra u rfina l-wirt tal-klassiċi, filwaqt li r-Riformazzjoni Protestanta in parti ċahdet u in parti rridefiniet konswetudnijiet, superstizzjonijet u d-deġenerazzjoni materjalista li bdiet taħkem saħansitra lill-papiet. Qamu xiżmi jew dibattiti nterni li pero' kienu ffokati xorta waħda fuq tradizzjonijiet, xejriet u interessi jduru ftit jew wisq fuq l-istess fus: qabel xejn dawl bejn din nisrani u ieħor, interpretazzjoni u oħra, djalettika fir-rapport bejn is-sekulari u r-reliġjuż, l- individwu u l-kollettivita', il-fidi u x-xjenza, il-liġi u d-dritt, it-tajjeb u l-ħażin. Tneħħi l-kilba għall-iskoperta ta' artijiet imbegħda, għat-teżor u d-dominju, l-ikbar konfront li tant għaġen lill-Ewropa sas-seklu tmintax kien dak bejn il-poteri Kristjani tal- Punent, u dawk Misilmin tal-Lvant. Qabel il-Gwerra l-Bierda li rajna fit-tieni nofs tas- seklu għoxrin, kellna oħra ferm itwal - ideoloġika wkoll, imbuttata minn interessi u biżghat territorjali u kummercjali wkoll - ikkonċentrata aktar lejn in-naħa t'isfel ta' l- Ewropa milli lejn dik ta' fuq, iżjed Mediterrranea, inqas kontinentali. Għal dawk il- ġenerazzjonijiet, ħafna qabel ma tfaċċa George W. Bush, l-assi tal-ħażen kien diġa' joriġina fl-artijiet Mawmettani, li ħakmu t-Terra Santa u espandew lejn il-Balkani u lejn is-sud fic-ċentru u l-punent ta' l-Ewropa, inkluża Spanja. L-Istati Uniti ta' l-Amerika ma kienux jeżistu. Wara l-Islam, kienu l-potenzi Ewropej individwali li espandew — l- Olanda, l-Ingilterra, Spanja, l-Portugall, Franza — li kabbru, ħakmu, fetħu, sfruttaw u f'xi aspetti 'mmodemizzaw' l-imperi. In-nazzjonaliżmu li nibet kontrihom kien b'reżistenza għall-ħakma despotika barranija, għal dak li din kienet tfisser fl-agħar aspetti tagħha, kif urew kittieba introspettivi u - mixgħufa bhal Fanon, Memmi, Mannoni, iktar riċentement Edward Said, u oħrajn. 8 Dwar il-moħħ Ewropew', f'dan il-każ il-'kriżi' tiegħu f'tarf is-seklu sittax u l-bidu tas-seklu sbatax, ara x-xogħol ta' Paul Hazard, ippublikat bil-Franċiż f'Pariġi fl-1935 u wara tradott bl-Ingliż bħala 7/e European Mind. 9 Apparti t-testi nfushom, li huma magħrufin, ara veduta analitika ġenerali f'Peter Childs u Patrick Williams, An Introduction to Post-Colonial Theorv (Lond., 1997). is-sens, in-nazzjonaliżmu ta' l-ikkolonizzat - almenu għalissa - ma kellux x'jaqsam ma' dak (id-dittatur/interii fi stat totalitarju. Kien hemm inħawi fejn min-nazzjonaliżmu . eventwalment ħareġ il-kostituzzjonaliżmu liberali, u avvanzi progressivi li taħt ħakma kolonjali ma kienux possibbli. F'ħafna każi oħrajn, sfortunatament, bħal m'għadna kif rajna fiż-Żimbabwe taħt Mugabe, ġara bil-maqlub, għalkemm din ukoll storja twila. Hafna mill-pedamenti ewlenin ta' l-Ewropa kif nifmuha Ilum ħarġu fis-seklu sbatax u wara mill-kapitaliżmu, mill-urbaniżmu, mill-illuminiżmu, mill-pluraliżmu ekonomiku u politiku, mir-romantiċiżmu u n-nazzjonaliżmu liberali, mit-tneħhija taċ-ċensura, bl- istampa, il-qari, u aktar riċentement il-media 'tal-massa' li, bħall-kumpaniji multinazzjonali, assumiet setgħa straordinarja, bla fruntieri, li tillibera jew tjassar imma : fuq kollox tikkmanda. il-ħjata ta' dan it-tessut, kif rivedut wara żewġ gwerer mondjali u wara iżjed minn ġenoċidju wieħed fis-seklu għoxrin, jikkostitwixxi t-tama tal-proġett grandjuż għall- Ewropa unita: paċifika, prospera, miftuħa, bi stati ridimensjonati, Ewropa fejn l- edukazzjoni bħad-demokrazija ikunu assigurati għal kulħadd, u fejn mill-passat jittieħed l-aħjar li pproduċiet l-Ewropa, f'nazzjon jew ieħor, epoka jew oħra, tagħha. Ewropa wkoll b'suq intern b'saħħtu li jista' jħabbatha ma' blokki ekonomiċi kbar fl-Amerika u fl- Asja. Ewropa li toffri kwalita' ta' ħajja assigurata u raffinata. L-identita' kulturali klassika ta' l-Ewropa, sa fejn din qatt eżistiet bħala unita' — ix- chanson, il-Gregorjan u l-pop leġġer; l-orkestra, il-kunċert u l-opra; id-diversi ġeneri u stili identifikabbli ta' pittura, skultura, disinn, minn fażi għall-oħra; il-poeżija, ir-rumanz, u tant karatteristiċi oħra, Latini u Biżantini, hekk ukoll l-industrijalizuzzjoni, ix-xjenza u t-teknoloġija — dan kollu hu parti mill-memorja kollettiva ta' dak li sar rikonoxxibbli bħala Ewropew, almenu fis-sentiment Ewropew meta dan kien jitqabbel ma' l-oħrajn: 'the other'.'' Hekk knisja ma kenitx pagoda; lanqas kienet moskea; għad li s-sinagogi rreżistew kull tentattiv għat-tkeċcija dejjiema mill-qalba tal-kontinent, u tabilħaqq is- sinagogi m'humiex inqas Ewropej mill-knejjes. Qabel ma tela' San Pietru, kien hemm it-tempju f'Ġerusalemm. Minkejja paraguni u similaritajiet li hemm ma' ċiviltajiet oħrajn - Eġizzjani, Indjani, Ċiniżi - li nfluwenzaw lill-Ewropa, kif hi nfluwenzat lilhom, f'din in-nisġa, fuq din it-tila wieħed jista' jsib rapprezentazzjoni ta' l-Ewropeanita', fi spazju territorjali u f'ambitu ta' żmien, li m'huwiex sempliċiment ħlieqa ta' l- immaġinazzjoni jew pretest għal żvilupp ekonomiku-politiku. F'dan il-proċess pero' ġraw żewg affarijiet li huma ta' importanza enormi b'riperkussjonijiet li jolqtu fil-laħam il-haj, u li bilfors jikkomplikaw il-proġett Ewropa, anki jekk fl-istess ħin jistgħu jarrikkixuh. Skond il-ħmira. N1Z L-ewwel fattur indisputabbli huwa l-'istat-nazzjon'. Stat-nazzjon ġeneralment b'sentimenti mifruxa ta' identita'; imperattiv territorjali; imgħoddi parteġgjat; aspirazzjonijiet komuni għal għajxien aħjar; etniċità separata, għalkemm qatt pura, 10 Ara per eżempju lil Beloff, op.cit., passim. sikwiet imfissra b'lingwa partikolari.'' Bid-daqqa fuq is-sovranita' popolari li dwiet mar- rivoluzzjonijiet fl-Amerika u fi Franza fis-seklu tmintax, u s-sulluzzu tas-seklu dsatax li wassal għall-unifikazzjoni ta' stati ġodda, l-'istat-nazzjon' inħoloq, issoda u m'huwiex se jisfuma fix-xejn bit-tixjir ta' xi bakketta maġika, la minn Romano Prodi u lanqas minn Giscard d'Estaing. Dan jafuh biżzejjed. Bħall-Ewropa antiċipata, in-nazzjon jista' jkun inqas magħluq, inqas ċentralizzat, aktar integrat fi pjan usa', b'viżjoni li tittraxxendi l- borduri; iżda ma jistax u m'għandux ikun sempliċement espressjoni ġuridika, ekonomika jew politika. Wisq inqas jista' jinbela' bħal Jona f'żaqq il-balena. Biex isseħħ rikonċiljazzjoni ta' diversita' fl-unita', trid tinbidel il-balena u ssir ħuta differenti - jew aħjar kavetta hut. Fi studju dwar ''Language and Nationhood' ippruvajt nuri kif la ċ- ċentri u lanqas il-periferiji m'huma neċessarjament fissi fiż-żmien, jisfumaw, iċedu u jalternaw, għalkemm is-setgħa deċizjonali normalment tirrikjedi forza akbar minn dik ċirkostanzjali jew imqar ġeografika. Jiddependi wkoll minn kif wieħed jagħġen u jrawwem lill-ġenerazzjonijiet futuri, ngħidu aħna permezz ta' tagħlim aġġornat dwar l- istorja ewropea tas-seklu għoxrin, speċjalment issa li l-Ewropej jinħtieġu li jwarrbu kemm jista' jkun il-firdiet, idewwu l-feriti, inaqqsu l-preġudizzji u l-eġemonji nazzjonalistiċi. $ ' The characteristic nationalist movements of the late twentieth centurv are essentiallv negative, or rather divisive', skond Hobsbawm. Fl-istess waqt in-nazzjonaliżmu liberali ra risorġiment intellettwali, romantiku, artistku, imnebbaħ u misjuq minn sentimenti patrijotiċi, Verdi fl-opra per eżempju, biex insemmi biss wieħed. Li jixxellfu s-setgħatat tas-sovranitajiet statisti antiki hu tajjeb meta dan iseħħ f'qafas ta' drittijiet u obbligi komuni fi ħdan Ewropa intelliġġibbli, rikonoxxibbli, viċina lejn iċ-cittadinanza. Lġ ma jistax u m'għandux jitħalla hu s-sottovalutar jew id- dispreġġjar tan-nazzjonijiet, għaliex huma t-tradizzjonijiet ta' dawn li fi ftehim u għarfien akbar ta' xulxin jarrikkixxu lill-Ewropej u jippermettulhom li jersqu lejn xulxin. L-oppost iwassal għall-oppost. L-istat hu entita' ġuridika b'espressjoni politika. In-nazzjon, li minnu suppost joħroġ, hu entita' umana b'espressjoni kulturali. La l-istat, u wisq inqqas is-super stat, ma jista' jaffordja li jimminaċċja l-eżistenza ħajja tan-nazzjonijiet. Anki At- territorjalita' reġjonali tiġbor fiha kejliet qawwija ta' nazzjonalita' u titlob sussidjareta' devoluta fil-kunċett u fl-operat. U mhux Nord-Sud biss. R. Ellul Micallef u S. Fiorini, Univ. ta' Malta, Valletta, It-tieni fattur kruċjali huwa dan. Id-definizzjoni ta' Tovnbee m'għadhiex tgħodd, Jidher li l-Kristjaneżmu ppermetta, ried jew ma riedx, is-sekularizazzjoni tal-moħħ Ewropew, biex nuża t-termini ta' Owen Chadwick.'' Skond dan it-twemmin, wara kollox, il-bniedem kellu rieda ħielsa, kien liberu li jagħżel. Imma l-Ewropa, dik l-Ewropa li tul is-sekli trabbiet u ħadet is-sura ġeneralment f'kontraposizzjoni ma' l-Islam u l-Orjent, illum tgħodd fiha miljuni ta' Misilmin u nies ta' denominazzjonijiet oħra, hekk kif tgħodd fiha miljuni ta' Ewropej indiġeni li ma jħaddnux jew ma jipprattikawx ir-reliġjon tradizzjonali u l-moralita' fl-iskala ta' valuri assoċjata miegħu. Ma jfissirx li dawn, għax anjostiċi jew ateji, m'ghandhomx valuri ċivili, sekolari, anki profondi, fl-ambjent ta' l-Ewropa, u anki lil hinn minnha. Ifisser li l-kampnar m'għadux il-kejl tagħha: la dak Gotiku, la dak barokk, la dak manjerista u lanqas ta' xi għamla arkitettonika oħra. Il-għaġna fis-sistemi ta' valuri, fl-atteġġjamenti, kif ukoll fil-komposizzjoni etnika ta' l-Ewropa nbidlet - in parti tant kemm bl-imperjaliżmi tagħha ġiet esposta għat-taħlit; in parti minħabba mobbilta' akbar; in parti għal raġunijiet ta' żbilanċi ekonomiċi, distakk fl-istili ta' għajxien, kambjamenti demografiċi anki fir-rati tat-twelid, u ħtiġiet ikanġu fid-dinja tax- xogħol. Il-korretezza politika lil dan it-taħlit, kultant aġitat, bdiet issejaħlu 'multi- ' kulturaliżmu', iżda l-preżunt tat-tolleranza reċiproka iħfef jingħad milli jitwettaq.'' Mill- blueprint 'monista' ta' Locke u Mill għaddejna għall-pluralita' kulturali f'natura umana identika ta' Vico, Montesquieu, Herder; umbgħad, eqreb lejna, għall-aċcettazjoni liberali tad-diversita', kulturali u morali, per eżempju fit-teoriji ta' John Rawls. Madankollu, kif osserva Biku Parekh, soċjeta' multikulturali ma tistax tkun stabbli u tissopravivi wisq mingħajr ma tiżviluppa ''sens komuni ta' appartenenza fost iċ-cittadini tagħha. ' Fuq is-saff ta' l-identita' klassika, neoklassika, rinaxximentali u post-fewdali, strieħ is- saff ta' l-iżvilupp kapitalista u ndustrijali li biddel ir-relazzjoni bejn il-klassijiet u ħoloq oħrajn ġodda, filwaqt li seħhew żviluppi ġiganteski f'kull qasam tal-ħajja moderna, mit- 7 tren u t-telegrafu sal-pillola u l-internet. F'dawn, il-klassiku u l-modern, l-Ewropa kienet, u sa ċertu punt baqgħet, protagonista u fl-avangwardja, x'aktarx tfittex u tippremja l-ħila u s-suċcess: kalamita għal ħafna li fil-pajjiżi rispettivi tagħhom kienu inqas ixxurtjati. Dawn issa, bla dubju, qegħdin jinserixxu ruhhom u jimmodifikaw l-identita' Ewropea f'waħda multi-kulturali u saħansitra f'waħda multi-lingwistika aktar milli kienet fl-aħħar sekli. L-ebda identita' m'hi statika, u jekk din kienet mono-dimensjonali m'għadhiex. Dak li jrid isalva l-identita' Ewropea kontemporaneja għall-futur, apparti l-ġeografija, ix-xenarju u l-passat li ma jmutx, huwa d-demokrazija parlamentari, l-iżvilupp ekonomiku, l- enerġija krejattiva, il-protezzjoni tal-paċi bejn il-pajjiżi nfushom, it-tolleranza fi ħdan qafas miftiehem ta' valuri umani u interessi reċiproċi rispettati. Ħaġ'oħra hi din. Il-kumditajiet tas-soċjeta kunsumatriċi, misjuqa minn media tal-massa sikwiet immotivata' mill-kwantita' mhux mil-kwalita', m'għandhomx irattbu jew ixejnu l-valuta ta' l-intellett fl-aspirazzjonji għal dak li hu l-aqwa u l-aħjar. L-Ewropa ma tistax L tieħu 'for granted' il-kisbiet li mexxielha tottjeni grazzi għal ingaġġ xjentifiku u artistiku li nfluwenza mill-qiegħ il-komportament u l-avvanz. Din hi biża reali li qegħda kull ma tmur turi ruħha, u mhux biss f'ambjenti provinċjali jew periferali fejn il-kobor, jew aħjar iċ-cokon, baqa' definit mid-daqs. Fl-artiklu riċenti tagħha 'Excellence is not a sin' bi kritika għac-cha/rman tal-bord tad-diretturi tal-BBC, Cristina Odone, deputat editur tan-- Attakk aħrax ieħor kontra l-istess Gavin Davies (li sejjaħ lil dawk li riedu standards ogħla L fix-xandir pubbliku bħala ''white, middle-class, middle-aged whingers') inkiteb minn losing faith in us.''$ Fl-istess vena għad li waħda iżjed dispreġjattiva, fl-artiklu tiegħu Mistoqsijiet tqal, li ma tantx isiru, tajbin għax inkwiżittivi; importanti li jitqegħdu fuq l- agenda anki fi Brussel. Dan hu diskors ewropew li għandu jingaġġa fid-djalettika tal- ħsieb f'tiswir struwit tal-ġejjieni. M'huwiex nispera 'razzizmu kulturali', kif jittanta jsejjaħlu Sulman Rushdie, għaliex il-preżunt m'għandux ikun wieħed ta' assimilazzjoni furzata, almenu mhux f'dak li m'huwiex essenzjali. Mill-banda l-oħra, l-Ewropa fil-qalba tagħha m'hijiex l-Afghanistan jew in-Niġerja, lanqas hi l-Alġerija jew il-Libja. ta' l-Ewropa li ma tingħalaqx fiha nnifisha u tgħin fejn tista' lil ħaddieħor jintrefa; u jinfetaħ. Daqstant ieħor hu dover tagħha li tagħraf lilha nnifisha kif evolviet bil-ġenju tagħha, diversa imma sħiha, b'affinitajiet li jinħassu, sija kulturali, sija politilet. L- Ewropa ma tistax tisfa' vittma tat-teknoloġija minanipulata għal skopijiet primarjament kummerċjali fejn id-denominatur kumuni ikun dak l-aktar baxx, inkella min se jogħla, min se jibbrilla, min se jeduka, fejn hu l-mertu F'multepliċita' u eteroġenejita' nkwadrati fir-rispett għall-valuri bażiċi għas-sistema politika pluralista, in-nazzjonijiet ta' l-Ewropa fil-proġett Ewropa jistgħu, bil-galbu, iwelldu u jrawmu identita' inter-attiva, varjata, arrikkita, eżemplari. Mhux faċli, imma l- wirt u l-potenzjal hemm qiegħed; irid iżjed iskop, iżjed spazju. - Jekk, kif darba sostna Max Weber, in-nazzjon-stat kien l-uniku eżistu politiku tal- modemita', id-demokrazija f'solidarjeta' soċjali, fejn l-individwu jibqa' jgħodd, jaf ikun l-akbar don ta' l-Ewropa unita liċ-civilta'. Henrv Frendo ilu mill-1992 Professur ta' l-iStorja fl-Universita' ta' Malta fejn qabel huwa serva bħala Professur Assoċjat. L-awtur ta' bosta kotba bl-Ingliż u bil-Malti. kapitli f'kotba, kontribuzzjonijiet f'enċiklopediji. u artikli f'rivisti li ħarġu f'għadd ta' pajjiżi differenti, huwa ħadem f'diversi universitajiet fl-Ewropa. l-Awstralja u l-Amerika. Fl-2001 Henrv Frendo inhatar membru sħiħ tal-kumitat ta' esperti indipendenti tal-Kunsill ta' l-Ewropa dwar il-gvern lokali u regjonali, kif ukoll president tal-Bord ta' l- Appelli dwar ir-Refuġjati f'Malta. L-iżjed kotba riċenti tiegħu huma dawn: Ċensu Tabone: The Man and His Centurv (2000.