Aktar Priedki bil-Malti ta' Franġisku Saverju Baldacchino (1774—1860) Astratt: Dan l-istudju jintroduċi l-isem ta' Franġisku Saverju Baldacchino fl-istorja tal- proża reliġjuża bikrija bil-Malti, jagħraf l-importanza tal-kontribut tiegħu b'riżq l-iżvilupp tal-lingwa fuq il-livell kemm mitħaddet u kemm miktub, u jixhet dawl fuq għadd ta' xejriet stilistiċi tipiċi. Żewġ priedki minn dawn qegħdin ikunu traskritti mill-awtur mill- manuskritti oriġinali, u ppubblikati ma' dan l-istudju għall-ewwel darba. Kliem muftieħ: priedki, rettorika, alfabett, Franġisku Saverju Baldacchino, ortografija, paniġierki.' Daħla It-tiftix għall-kitba bikrija bil-Malti (meta jibda u meta jagħlaq il-perjodu bikri hi kwistjoni ta' interpretazzjoni xjentifika li tqis il-bidu ewlieni daqskemm it-tixrid tal- kitba f'livelli differenti) hu proċess li aktarx jibqa' sejjer sakemm, b'xi mod, wieħed ikun ċert li nstab kulma baqa' minsi u midfun kemm f'postijiet mhux magħrufa daqskemm fl-aqwa moħba li l-ilsien Malti tqiegħed fiha: it-traskuraġni. Xi snin ilu l-ħabib tiegħi Patri Victor Xuereb, Ġiżwita li dik il-ħabta kien jgħammar fid-Dar San Flippu, (jew Filippu), l-Isla, hu nnifsu mħarreġ sewwa fil- kelma Maltija, kittieb u traduttur mirqum tal-klassiċi, għarrafni b'damma ta' volumi manuskritti ta' Franġisku Saverju Baldacchino, prepostu ta' l-Oratorjani ta' San Flippu ta' l-Isla. Dawn il-volumi jinkludu għadd ġmielu ta' priedki bil-Malti. Bħalma jsostni Patri Xuereb, l-Oratorjani ma baqgħux jeżistu f'Malta u l-librerija tagħhom baqgħet fil-kunvent ta' l-Isla li fl-1958 waqa' f'idejn il-Ġiżwiti. F'din il-librerija hemm il- ħażna ta' l-Oratorjani Filippini, li damu fl-Isla mill-1662 sa l-1928. Il-librerija kienet magħmula minn żewġ kmamar; fil-kbira kien hemm ħafna vetrini, waqt li fiż-żgħira kienu jinżammu maqfulin dokumenti privati, atti naturali, u kitbiet oħra. Hawn ukoll intrefgħu l-volumi ta' Franġisku Saverju Baldacchino. Fit-Tieni Gwerra Dinjija, waqt il-ħbit fuq l-Ilustrious, il-kamra ż-żgħira ntlaqtet minn bomba u biċċa minnha sfrundat għal ġol-ġiebja li hemm taħt id-dar. dokumenti u l-kotba li setgħu jinħelsu tqiegħdu f'madwar erbgħin xkora u f'kaxex, u tħallew fil-kamra l-kbira tal-librerija. Fis-sajf ta' l-1986 Patri Xuereb ħa hsieb jara x'kien hemm f'dawn l-ixkejjer, minsija minn żmien il-gwerra 'l hawn, u qassamhom skond ix-xeħta tal-kitba li kien fihom. F'din il-ħażna kollha tfaċċaw il-priedki ta' Baldacchino, u magħhom għadd ta' poeżiji tiegħu wkoll. Franġisku Saverju Baldacchino Dan li ġej huwa tagħrif miġbur minn Patri Xuereb dwar il-ħajja u l-ħidma ta' Baldacchino. Huwa twieled fl-Isla fit-3 ta' Diċembru 1774 minn Ġużeppi mill- Isla, u minn Marija Fenech minn Ħal-Tarxien. Kienet familja devota ħafna tal- Kunċizzjoni. Fl-1794 Franġisku Saverju kien diġà Oratorjan, u sar saċerdot fit-23 ta' Diċembru 1797. Minn din is-sena sa ma miet baqa' fl-Isla. Għal xahrejn fl- 1837 mar jghix mal-familja minħabba li l-kunvent u l-knisja ttieħdu mill-Gvernatur Bouvarie biex jintużaw bħala sptar għan-nies milquta mill-kolera. Baldacchino kien qassis mixħut għal kollox għall-ħidma pastorali, u t-tħejjija sħiħa tiegħu bħala saċerdot erudit tidher li kienet parti ewlenija f'ħajtu. Fl-1825 laħaq superjur tad- Dar San Filippu, u baqa' f'din il-ħatra ta' superjur (jew prepostu) sakemm miet fit- 18 ta' Novembru 1860. Indifen fl-istess knisja, għad li m'hux magħruf liema hu l-qabar tiegħu. L-Oratorjani ta' San Filippu Fi kliem Patri Xuereb, l-Oratorjani ta' San Filippu, jew il-Filippini 'kienu qassisin tad-djoċesi li jgħixu flimkien f'ħajja ta' studju u appostolat, taħt ir-regola ta' San Filippu Neri. Ma kienx ikollhom il-voti ta' faqar u ubbidjenza. L-ubbidjenza tagħhom kienet biss lejn l-Isqof bħall-qassisin l-oħra… F'Malta l-Oratorjani kellhom żewġ kunventi, wieħed il-Birgu u l-ieħor l-Isla. Xogħol ta' F.S. Baldacchino Fatta dal Preposito Baldacchino nel 1845; Ġabra ta' Poeżiji bil-Malti. Aktar Priedki bil-Malti ta' Franġisku Saverju Baldacchino (1774-1860) 23 Ix-xogħol li jinteressana hawn huwa dak li jinkludi l-ġabra tal-priedki ta' Baldacchino, tnejn u tletin volum li, minbarra ħwejjeġ oħra, fihom il-priedki tiegħu bejn l-1797 u l-1850. Bħalma jgħid Patri Xuereb, f'ħafna mill-volumi huwa kien iniżżel id-data ta' meta għaqqadhom fi ktieb u mhux ta' meta kitibhom. Il-volumi mgħaqqdin qabel l-1825 huma ffirmati 'fatto dal Padre Francesco Saverio Baldacchino', iżda l-volumi li għaqqad wara dik is-sena huma ffirmati 'fatto dal Preposito Francesco Saverio Baldacchino'. Flimkien ma' priedki bit-Taljan hemm għadd kbir ta' priedki bil-Malti. Il-Priedki bil-Malti Wara li Patri Xuereb għarrafni b'dawn il-volumi, fittixt li nahdem fuqhom biex, qabel xejn, nittraskrivihom bir-reqqa kollha u nippubblikahom bi ftit kummenti bit- tama li issa jsibu posthom fost il-kitbiet tal-perjodu msemmi. Huma eżempju mill- aħjar tal-kitba bil-Malti fl-ewwel nofs tas-seklu dsatax, u jistgħu jitqiesu bħala xempju ta' kitba li baqgħet bħalma kienet mirquma, aktarx mexxejja daqskemm retorika u popolari. Nibda biex nagħti lista tal-priedki kif qassamthom skond it-Tomo fejn jinsabu. Dawn huma l-volumi li jinteressaw l-aktar lill-istudjużi tal-lingwa Maltija daqskemm tal-Lettertura, għaliex fihom il-priedki sħaħ, waqt li xi volumi joffru interess ukoll minħabba kliem u espressjonijiet Maltin li fihom 'l hawn u 'l hinn matul priedki miktuba bit-Taljan. Esercizj. L-Alfabett użat minn F.S. Baldacchino Waqt li fl-alfabett standarizzat tidher ittra waħda għal kull lehen, Baldacchino ġie li jinqeda b'żewġ ittri flimkien biex jikteb ħoss jew leħen wiehed. L-użu tad- digramma hu influwenza ta' l-użu Taljan fuq il-kittieb. Il-leħen ta' ieu għ hu mfisser minnu b'żewġ ittri, bħalma hu fl-alfabett standardizzat. Bħala regola huwa konsistenti fl-għażla tiegħu u minn stħarriġ tal-kliem kif miktub minnu jista' jinħareġ l-alfabett li ġej. Fl-ewwel kolonna jidhru l-ittri ta' l-alfabett modern, waqt li fit- tieni kolonna jidhru l-ittri użati minn Baldacchino, imseddqin bl-eżempji tiegħu fit- tielet kolonna: Aktar Priedki bil-Malti ta' Franġisku Saverju Baldacchino (1774—1860) 25 d -d: tiehhdu, iahhdmu, deħer, dalghodu, ghadu għ—gh: gharusa, merfugha, ghalina, ghar, ghamlu, mighu, ghana ħ —hh: ilhhku, sbuhhia, minhhabba, hhalli, ruhh, ahhua, mahhbub h —h: ħua, issiblimaħa, icolħa, ghalħech, lilħom, feħmu k —cjewch: continuament, curuni, chem, barca, chelmiet, cap, achbar, cult, chbir, tighech, chielu, dach (l-għażla fl-użu tidher li hi bejn kliem ta' nisel Romanz u kliem ta' nisel Semitiku). Eżempju rari hu l-użu ta' q: siquit, qualità, quasi l --l: ticconceduli, ghalħech, tieclu, chellu m —m: chem, chelmiet, minħom, ħuma, nifhem, iatihom n —n: infisħa, izeinha, ħedauna, sahhansitra, hhuna t--t: tgħallimulcom, taghirfu, ghamlitha, tighi Xejriet tal-kitba Dawn li ġejjin huma xejriet konsistenti fil-kitba ta' Baldacchino; ilkoll juru l-isfond kulturali tiegħu u jixħtu dawl qawwi kemm fuq il-priedki ta' żmienu bħala eżempji tar-rettorika Maltija u kemm fuq l-isforz 'letterarju' li qiegħed jagħmel il-kelliem/ kittieb biex iressaq lejn xulxin il-livell tat-taħdit u l-livell tal-kitba. (1) aġġettiv quddiem in-nom; continua esperienza; issagra għarusa; il gran cumparsa; gran tiec; gran dota (3) verbi wara xulxin: rispettati, stamati, unurati; onorat u glorificat; chem imissu u istahhoklu; iffiguraw .. . sthhailu (5) aġġettivi wara xulxin: il gloriosissimu, l'inclitu; ammirabili u sublimissimu; hharuf mnansuet, hhelu bensi, u graziosissimu (6) sinonimi jew kliem li jixxiebah fit-tifsira wara xulxin: f'igsma, il ghadam, u irreliqui; il kult, il kima, il venerazioni; mil ghira, mil invidia, mil astiu (7) tisħib ta' sinonimi Semitiċi u Romanzi: tisthhokloch immela, u timmeritach; kaddis, virtus, u perfett; hhiluq, u suavi; iffigurau . .. sthhailu (10) kliem Taljan fil-bidu ta' sentenza: Per conseguenza, Ah, Ora (11) sdruċċjoli: ammirabili; numeru; angeli; meritu; martiri; venerabili; opera; spettaculu; populu; oraculu; calici; operi Xi xejriet ortografiċi u morfoloġiċi Dawn li ġejjin huma eżempji li jixħtu dawl fuq l-ortografija u l-morfoloġija ta' Baldacchino, u huma, mill-ġdid, xejriet li jixhdu l-konsistenza tiegħu. (2) Partiċelli magħqudin mal-kelma: friglein, btant; bda, bmot (3) Taghqid ta' konsonanti f'leħen wieħed: ighedinna; imkazza; igibinna; phhanna (4) Taghqid ta' partiċelli ma' l-artiklu u man-nom: taddeheb; tattbatiet; taddem; fiddahbla; tarreligion; tasservi (5) tagħqid ta' l-artiklu man-nom: iddigna; iscemsc; issilc; itturmenti; ittali; issena; iscbeiba; issigra; iddnub (6) Tagħqid ta' l-artiklu ma' l-aġġettiv: issagra, ittali; issagri (7) l-artiklu mifrud min-nom: il gmiel; il gloria; il martiriu; it-Teologia; is-Sagrifiziu; varjazzjonijiet ortografiċi: adorabili — adurabili; issublimaħa — sublimaha; castighi — gastighi; istessu — istes; ried — riet; uihhed — uihhet; gmiel — gimiel; ħech —ech; hua — ħua; cbir — chbir; sagrifiziu — sacrificiu; fihh — fih; achbar —acħbar; serviziu Aktar Priedki bil-Malti ta' Franġisku Saverju Baldacchino (1774-1860) 27 Dawn huma biss ftit eżempji tax-xeħta tal-kitba ta' Baldacchino, iżda huma biżżejjed biex juru li hemm sistema meqjusa kemm fil-mod kif jikteb il-Malti u kemm fix-xejriet stilistiċi tiegħu. Tinħass sewwa fih ix-xewqa li jlibbes ħsiebu b'dinjità letterarja li l-gheruq tagħha jinsabu kemm fit-tradizzjoni kolta daqskemm fit-tradizzjoni lokali mitħaddta. Bħala eżempji tal-kitba ta' Baldacchino, fil-Journal of Maltese Studies (19— 20),' kont tajt uħud mill-priedi traskritti minn Tomo II u Tomo IX. Hawnhekk qiegħed nipproduċi żewġ priedki oħra li fihom il-qarrej u l-istudjuż jistgħu josservaw il-ħsieb, l-istil, il-lingwaġġ, u għadd ta' aspetti oħra fuq kollox interessanti għall-istudju tal- Malti. Fost il hhueiec F'ohhra ammirabili, u sublimissimi illi ra ff' Apocalissi tighu S. Giuan T'Ev., meħisc certament l'inkas misteriusa il visioni tal gloria, u F'unuri ineffabili illi Gesi C. Redentur tagħna ircievi continuament geua il Genna. Lil hharuf li chien maktul tmissu il kaua, iddivinità, il gherf, L'unur, u il gloria, u qualsi voglia sciorta ta barca: — Dignus est Agnus, qui occisus est accipere virtutem, et divinitatem, et sapientiam, et honoram, et gloria, et benedictionem. — Fdina il visioni tant ciara, intom tindunau, udienza devotis', illi il-hharuf adurabili maktul hua appuntu Gesii C. bniedem Alla li hha il passioni, u miet maktul fuk issalib għal gloria tal Missier tighu etern; tindunau ucol illi ghal meritu specialment min tal passioni, u il meut tighu ħua tant onorat, u glorificat fissema, u dan ħua appuntu li ried ighid ucol S. Paul bil chelmiet li jena recitait fil bidu: — Videmus etc. Anzi rid jena inghid eziandiu illi chif Gesu hua: il Cap, u T'esemplar tal Kaddisin colha, min gharaf imitahh perfettamet, u miet maktul ghal gloria t'Alla, chellu Per conseguenza li Kaddis, li hua l'ogget venerabili tal festa tallum, u issugget fl'istessu zmien tal' Orazioni Panegirica tighi, l'inclitu Eroe' tarreligion nisrania, il Martiri S. Benedittu acquista meritu singularissimu, bil martiriu, u il meut min tighu, u mnAlla chien esaltat fdiddigna, u fl'ohhra ghal istes meritu: — videmus eu (nista inghid iena u Jodi ucol tighu) Videmus eu etc. Supposta pO hedina ilverità incontrastabili, jena nifħem li incompli mal obligu tighi billi immur nirrileva, u infissrilcom leuelnet il meritu tal Martiriu tighu, — propter passionem mortis. — Min dana il meritu nargumenta imbaghat brevement il gloria li hua irricieva fi ssema. — videmus gloria coronatum: — Nuricom flahharnet T'unuri li hua kighed igaudi flard ghal meritu dejem tal martiriu tighu: — videmus honore coronatum. — Tali huma ittliet parti tal brevi discors tighi, tliet motivi tal cortis attenzioni taghcom, u nargia mil bidu. — Aktar Priedki bil-Malti ta' Franġisku Saverju Baldacchino (1774-1860) 29 lIech defattu inficciu il fidi, fein nistgħu ahhna insibuha actar soda, u ferma min ta bniedem li ilhhak isoffri itturmenti, iciarcar demmu, u imut gha difensioni tahha, u tal verità li hia tghallem7 tali hia il fidi li chellu certam. s. Ben.', fidi inespugnabili, iscihhlha S. Cipirianu, fidi invincibili, ghasc u la itturmenti replicati, u la il meut ma setghed tissuperaha: — Inexpugnabilem fidem superare n. potuit plaga repetita. — Simili ucol chienet Ittama li uera fil Martiriu tighu l'inclitu Atleta, tama immortali isseihhlha il Chnisia imkazza, tama igi fieri, li ma setghic tigi nieksa. Fi tliet gradi ikassam S. Tumas l'imhhabba t'Alla; fleuel grad iffiguraha phhala certu fervur, li isahhan semplicement il Kalb tal bniedem; fittieni grad iseihhlha certu nar iicheichen li ichebbes bis, u iscghel: flahhar grad iffigur ahha phhala carcara li tahhrak, theddem, u ticconsma il bniedem ghasc tobbligahh iddisprezza collosc sahhansitra itturmenti, u il meut ghal unur, u il gloria t'Alla. Inimat immela S. Ben.' bdina l'imhhabba, inena nisthhailu iddiffida phhal S. Paul il Creaturi colha tassema, talard, u tal abbissi stes, jech kat chelhom hhila iaghsluhh mil imhhabba t'Alla: — Quis nos separabit a charitate Dei2 Aibd, uera hua certament bil fatti, illi f'ebda hhagia, f'ebda creatura, l'ebda biza, l'ebda turment, l'ebda tbatia, u lankas il meut stes chienet capaci taghzlu, u tesseparahh mil imhhabba t'Alla… Iffigurau, udienza devotis.', sthhailu bosch tal ignam niescef, li ilhhak fihh iakbat innar, intom tarauhh irresisti contra iddeboli sforzi tal bnedmin, li iridu chiechu itfuhh, ma iccessasc innar avvogloia ischhtulu lilma, che ischhtulu, ma intafasc, anzi iziet itkaua sama icconsma, u iaghmel irmiet culma isib koddiemu, tali chienet Iena niftacar il krait fis Sagra Scrittura illu allur meta David, compluta il vittoria li għamel mil Gigant Gulia, chien diehhel triunfant geua il Belt capitali; hhargiu ilkghuhh iscebbiet min ta Isral, bl'istrumenti tal acbar ferhh, tal achbar ħena, u icantau il lodi tighu bdauca il chelmiet famusi: — Percussit Saul mille, et David decem millia, — Jecb hha Vittoria Saul mnelf ghadu, David min ghasciar telef ittrionfa. Aktar Priedki bil-Malti ta' Franġisku Saverju Baldacchino (1774-1860) 31 Atuni ragiun infatti, devotis.i Insara, liema Slaten, Monarchi, o Sovrani chienu kat uara li meut tahhom rispettati, stamati, unurati, phhalma hua illu onorat il gloriosis.' l'inclitu S. Ben:7 Scin huma gheduli illu il giurnata V'unuri, u il gloria tal' Alesandri Magni, ta Scipiuni, tazzin tal Anibali, tal Pompei, ta Cesari, tal Augusti, tal Camilli, u ta dauch T'Eroi L'ohhra Rumani li hhsbu ghandhom icunu ghal dejjem il ghageb tal fama bil vittorj, u ittrionfi tahhom strepitusi7 Scein iziet ma fadal minhhom, hhlief disprez universali, u irmiet tahhom, irmiet ta gisimhom, insab imhhallat ma tal bnedmin iziet vili, u forsi anche tal animali. Icconsiderau pero ftit bliema ghozza, rispet, u kima huma conservati ir reliquj ta S. Ben:, L'erba ghadmiet li fadlilna tal gisem tighu sagrat7 Bliema festa, u ferhh spirituali tesponihh illum il Chnisia ghal cult, ghal adorazioni taghna, bliema lodi, bliema elogi, u bliema tituli onorevoli tesaltahh ma collimchien il Chnisia imkazza universali fl'offizj, u issacrifizi li taghmel ad unur tal martiri. maghdut fil catalogu tal Martiri, immela ipparticipa legittimament, u igaudi meritam. f'unuri li Alla iddestina per mez tal Chnisia imkazza lil Martiri colha, u lil cul uihhed, u uahhda minhhom, cioċ loghla loch, loghla dignità, lL'acbar cult uara Maria Sma fuk il Kaddisin l'ohhra, jech mal Martiriu ma icolhomse sci prerogattiva ohhra speciali phhalma huma T' Apostoli etc. Martvres etc. oppure per altra titulu phhalma hua S. Giusepp etc. Inti issacrificait lilech innifsech, demmech, u hhaitech ghal gloria, u f'unur tal gran Alla, esercitait fil Martiriu tighech il Virtà colha teologali, u morali, tisthhokloch immela, u timmeritach giustament il curuna tal gloria fl' eterna beatitudini, u flard F'unuri li Alla ried iatich per mez tal Chnisia imkazza, u ahhna per conseguenza nistghu nirrepetu li rainich ghal meritu tal Martiriu tighech incurunat bil gloria, u L'unur: — Videmus. Profeti, u tant Slaten ohra illustri, u potenti, li minhom ircieva S. Giusepp iddem ciar u nobilissimu, li chien igiri fil vini tighu …. T'Oraturi profani. …. Aktar Priedki bil-Malti ta' Franġisku Saverju Baldacchino (1774-1860) 33 Tali huma izeuc tituli gloriusi tal incomparabili Patriarca; tali izzeuc parti brevi tal Panegiricu tighi; tali izzeuc motivi tal cortis 'attenzioni taghcom, u nargia milleuel. — Ma ghandniex bzon certam. immorru fil boghod inficciu il provi ta zuec veru, u legittimu ta S. Giusepp ma Maria Smà. avvoglia ma chien ħem scein beiniethom, li ista ioffendi il purità Veginali. Qualsivolgia Nisrani li jemmen l'Evangeliu, jemmen ucol phhala verità incontrastabili, illi S. Giusepp musc bis chien gharus tal Vergini Maria, imma chien ucol zeugiħa legittimu; li Alla, limbierech, iddestinalha, biesc icun hhares fl'istessu zmien, u scihed min tal Verginità purissima tahha, chif kallu I' Angelu t'Alla scont ma irrevelat l'istes Maria Smà. lil S. Brigida: — Esto pudicitiae ejus custos, et testis. Iffigurau immela, devotissimi insara, sthhailu abbis profondissimu ta kdusia, prodigiu, ghageb, miraculu incomprensibili tal virtà iziet eroici, li istghu irrisplendu, u iddu f'pura creatura, bahhar immens bla kihh, u bla termini ta Aktar Priedki bil-Malti ta' Franġisku Saverju Baldacchino (1774-1860) 35 Oh sci gmiel ta frottiet hua sabba ta kdusia billi chien iscirob continuament min dich il ghain inesausta, min dach il bahhar anzi tal purità, tal innocenza, u tal virtii colhal U min ista iddubita2 Min ista iccihhadlu di il gloria, u ma ighic li hua chien l'acbar kaddis li sata iohhok — Et erit tamquam lingu etc. — Chiecu immela ma chiensc ħua già issa uera qualsivoglia kdusia ohhra kabel ma izeuec mal Vergini M.', certament uara li tgharras, u teiec mahha sar l'acbar kaddis li sata iohhlok — Jacob autem genuit Joseph viru Mariae — Kdusia per altru, tali perfezzioni chienet tisceraklu musc bis phhala gharus ta M.' Ed oh min ista ifisser il gran dignità, l'unur, u il gloria li bihhom esaltahh Alla limbierech, la darba ried innumerah bittitulu ta veru, u legittimu Missier tal istes Iben unigenitu tighu; Iben legali bensi, ghasc tuielet bl'opera tal Ispiritu S.' mimmartu Chem tifmu li chien bdakstant esaltat S. Giusepp flard, chem tifmu li chien onorat mn' Alla limbierech2 Ah illi lebda persuna ma hholkot ghadha, bandu il Vergini Om naturali tal Verb incarnat, l'ebda persuna ghadha ma hholkot, u tista tohhlok tant unurata, u esaltata mn'Alla. Aktar Priedki bil-Malti ta' Franġisku Saverju Baldacchino (1774-1860) 37 Min chienu hhlief G. C. bniedem Alla, Scemsc tat-tieba, u tal Kdusia: Sol justitiae — U il Vergini adorabili Maria Smà, li fis Sagra Scrittura, u mis santi Padri tissemma il misticu kamar: — Pulchra ut luna — lI hhdasc il cheuchba issignificau chienu il kaddisin colħa, u T'iruihh predestinati illi fissema irrisplendu, u iddu phhala tant cuiecheb: — Fulgebunt tamqua stellae in perpetuas eternitates. — Eppuru dauna colha iahhtiec iadurau il S. Giusepp ghasc kaddis acbar minħom, għasc chien adurat sahhansitra Miscemsc, u il Kamar, cioċ mil istes G. Cristu bniedem Alla, u mi ommu Maria Smà. . .— Vidi Solem, et Lunam (ista ħua iftahhar, musc le hhdem, imma illi ipprova effettivament) Vidi Solem, et Luna, et Stellas undecim adorare me. — Sc'nistghu po ahhna inghidu ghal unur, ghal gloria, u T'esaltaziomi tal'inclitu Patriarca, sc'nistghu inghidu iziet sublimi, iziet prodigius, u ineffabili, uara li ghidna illi bil qualità tighu ta Missier musc bis putattiv, ma veru legali, u legittimu missier tal bniedem Alla, phhala veru, legittimu zeuc Maria Smà., om ta Gesi Cristu, uara li ghidna illi musc bis I' Angeli, u il kaddisin ħħuma colha chem hhuma inferiuri leihh, imma ucol il gran Vergini martu Regina tal Angeli, u tal kaddisin chienet suggetta bihh, u l'istess Verb incarnat Alla bin Alla li ghandu michtub — Issultan ta Slaten, u Issignur ta dominanti, chien iobdi il cmandi tighu. cagiun ghalich tal acbar unur, u gloria illi flard esaltatech u fissema; Ftacar o gran Patriarca fid devoti tighech, ftacar fina, impegna il creditu tighech ma bnech, u ma martech, itlob ghalina, biesc uara il brevi periodu ta dina il hhaja mortali, iconna isciorti nigiu ingaudu lilech, u lilhom ghal dejem.