xlL-islla 122, ħ hem il-Parroċċa IL-KNISJA BAŻILIKA TA' MARIJA BAMBINA FL-ISLA U DAK KOLLU LI JGĦANIHA Dekorazzjonijiet u armar mobbli F'dan it-tielet artiklu minn din id-damma, nibdew naraw dwar l-armar mobbli li kien użat fl-imgħoddi, u dak li jintuża Ilum biex bih tiżżejjen il-Bażilika kemm fil-jiem tal- festa titulari ta' Marija Bambina, kif ukoll fit-tliet perjodi festivi ewlenin matul is-sena: dawk tal-Milied, l-Għid il-Kbir u l-Pentecoste u Corpus. Fl-artikli dwar il-Fratellanzi diġa' rajna ħafna dwar l-armar tal-artali laterali, u għalhekk, l-aktar li ser nikkonċentraw hu fuq l-armar tal-knisja b'mod ġenerali, u dwar l-artal maġġur b'mod partikulari. Huwa fatt magħruf illi l-gwerra qerdet parti sostanzjali mill-knisja, kif ukoll mid- dekorazzjonijiet u t-tiżjin immobbli li ma setax jinġarr: imma huwa daqstant ieħor fatt, illi grazzi għal ħafna patrijotti ġenerużi li tħabtu u stinkaw, u saħansitra ġew drabi li ssugraw li jweġġgħu, ħafna minn dak li seta' jiġi żarmat, tneħħa, twarrab u nġarr lejn postijiet kennija fejn kien hemm anqas periklu ta' ħsara. Lejn dawn il-postijiet inġarru wkoll id-dekorazzjonijiet mobbli, l-armar, l-istatwi u l-oġġetti prezzjużi li kellha l-knisja. Huwa proprju għalhekk u grazzi għal min issagrifika ruħhu, illi llum għadna nistgħu napprezzaw, nammiraw, ingawdu u niftaħru bl-armar rikk li bih tiżżejjen il-Bażilika Sengleana fl-okkażjonijiet solenni, armar li hu patrimonju li jmur lura f'xi każi għall- mijiet ta' snin. F'artikli oħra rajna kif ta' spiss fir-relazzjonijiet tal-Viżti Pastorali li kienu jsiru, il-mod kif dejjem kienet miżmuma, ikkurata u armata l-knisja, jissemmew bi prominenza u tifħir. ——— danbir-raġun, għaliex il-knisja dejjem kellha 77 minimexxihau jindokraha b'dehen u għaqal. Kappillani u Arċiprieti, prokuraturi, Kanonċi tal-Kolleġġjata u saċerdoti żelanti, kif ukoll sagristani dedikati u dilettanti patrijotti li taw ħinhom u kull xorta ta' għajnuna f'kull bżonn u ċirkostanza. B'hekk kulma kien isir, dejjem sar mill-aħjar u bl-aktar gosti sbieħ skond kemm u kif kienu jippermettu ċ-ċirkustanzi. Dan kollu, għaliex hekk dejjem tgħallimna u emminna li tabilħaqq jixraq għall-akbar dekor tad-Dar ta' Alla. L-istess bħalma huwa fil-każ tal-istruttura, l-armar ukoll għadda minn proċess twil ta' tibdil, restawr u innovazzjoni, u għalhekk mhux dejjem hu possibbli li wieħed jgħid b'ċertezza kif kienet tkun armata l-knisja fl-imgħoddi, speċjalment qabel daħlet il-fotografija. Iżda ħjiel nistgħu nieħdu kemm mill-armar li baqa' jeżisti, kemm mit-tradizzjoni li tgħaddi bil-fomm minn ġenerazzjoni għall-oħra, u aktar u aktar minn riċerka fl-arkivji tal-Parroċċa fejn jeżistu reġistri u dokumenti oħra li juru spejjeż u nfieq li jkun sar b'dan il-għan. Dawn ir-reġistri u dokumenti juru b'mod ċar kemm missirijietna minn dejjem kienu ferm ġenerużi, u ikkontribwew bil-kbir għaż-żamma u d-dekor ta' dan it-tempju maestuż. L-artal il-maġġur l-antik Meta wieħed jidħol fil-knisja tagħna, karatteristika li mill-ewwel tolqot l-għajn, l-aktar għal min qatt qabel ma kien żar dan it-Tempju, hija t-Tribuna Bażilikali. Kif nafu, din saret l-ewwel darba fl-1921 mal- għoti tal-ġieħ ta' Bażilika lill-Kolleġġjata Sengleana. Sa dik is-sena, kien hemm artal kbir ta' rħam fin, bħalma kienet drawwa fi knejjes ta' rit latin. Dan l-artal kien sar mill- marmista Senglean Karlu Durante fl-1804 minflok ieħor, li għad li kien ukoll sabiħ, imma kellu xi partijiet minnu tal-ġebel. L-artal maġġur tal-Kolleġġjata kif kien ikun armat fl-okkażjoni tal-festa tal-Bambina sal-1920. saret it-tribuna, dan l-artal ġie żmuntat, u ftit wara inbiegħ u nbena mill-ġdid fil-Knisja Parrokkjali ta' San Pawl il-Baħar. Dan l-artal, kbir u sabiħ fih innifsu, kellu, kif xieraq, ħafna armar rikk, kemm għall-festa titulari, kif ukoll għall-festi ta' matul is-sena. Fil-festa tal-Vitorja l-aktar li kien jispikka, kien sett ta' gandlieri tal-injam b'arġentatura sabiħa tal-folji tal-fidda, għall-prima u għas- sekonda, b'disinn eleganti u attraenti, xogħol fin tal-iskultur magħruf Mariano Gerada. Minn dawn it-13-il gandlier, baqa' jeżistu biss 10, għaliex 3 minn tas-sekonda intilfu matul il-gwerra. Bejn dawn il-gandlieri kienu jintramaw sett ta' 12-il appostlu tal-injam, sitta fuq il-gradinata tal-prima u sitta fuq il- gradinata tas-sekonda. Fil-festa, l-artal kien ———jiżżejjen-ukoll-b'ventartal tal-fidda, l-ewwel wieħed li sar fil-knisja, xogħol tas-sena 1865 vi 'isliler ii il-Parroċċa tal-arġentier Felicissimo Rosso, fuq disinn tas-Senglean Vincenzo Bonnici (illum dan il- ventartal jitqiegħed quddiem l-artal maġġur tal-Oratorju tal-Kurċifiss). Sopratvalja tal- bellus aħmar irrikkmata bid-deheb li kienet saret mhux ħafna snin qabel fuq disinn tal- artist magħruf Attilio Palombi, kienet iżżejjen il-wiċċ u l-ġnieb tal-mensa tal-artal (din issa sabet postha fuq l-artal tad-Duluri). Fis-snin bikrin tas-seklu li għadda, kien sar tużell ġdid għal fuq dan l-artal, b'disinn tas- Surmast Abram Gatt. Dan it-tużell, b'linji tassew ħelwin, kellu l-patalotti tal-lama tal- fidda b'rakkmu tad-deheb. Bħall-artal innifsu u xi armar ieħor, fl-1921 dan it-tużell li bil-bini tat-Tribuna kien spiċċa l-użu tiegħu, twarrab. Iżda malajr kien inxtara mill-Fratellanza tal- Madonna tal-Karmnu tal-Parroċċa taż-Żurrieq biex jiddendel fuq l-artal maġġur ta' dik il- knisja. fil-festa li dik il-Fratellanza tagħmel f'ġieħ il-Madonna tal-Karmnu. Ma' dan l-armar kollu, wieħed ma jistax ma jżidx ukoll il-kwantità ta' armar ieħor anċillari, kemm fuq l-artal innifsu, kif ukoll fuq il-gradenzini maġenb l-artal, patrimonju artistiku vast u għani ta' xogħol ta' artiġjanat, l-aktar fil-fidda. Dan kien jinkludi sett kbir ta' tliet Karti tal-Glorji ta' disinn klassiku Wieħed mill-missal tal-fidda li jintramaw fuq il-gradenzina maġenb l-artal maġġur. maħduma fis-sena 1753, żewġ missalli kbar bil-qoxra tal-fidda li fuqhom kien hemm figura tal-Madonna Tarbija fuq naħa, u l-emblema tal-Kolleġġjata fuq l-oħra, sett ta' 4 kandlieri għax-xemgħa għal fuq il-mensa, u pedestall għar-Relikwija tal-Madonna, li kien jitqiegħed fuq il-mensa, u fi tliet partijiet fuq xulxin, jogħla 'l fuq mil-livell tal-prima tal-artal. Fuq il-gradenzini wieħed kien isib bosta oġġetti għall-użu liturġiku, kollox maħdum fil-fidda. L-iktar li kienet tispikka kienet sfera kbira għall-espożizzjoni tas-Santissimu Sagrament, maħduma mill-fidda u b'ħafna partijiet indurata bid-deheb, u mogħnija b'għadd kbir ta' djamanti u ħaġar ieħor prezzjuż, xogħol l-isfera l-kbira, xogħol l-arġentier Andrea Troisi tas-sena 1752. l-arġentier Andrea Troisi tas-sena 1752. Kien ikun hemm ukoll par kandlieri tal-akkolti, tliet ċnieser, buqari; baċili, buġija u dak kollu meħtieġ: għall-kult-sagru. Quddiem l-artal maġġur, bejn iż-żewġ pilastri ewlenin taħt il-koppla, kien u għadu, jiddendel lampier kbir tal-fidda, xogħol tas- sena 1859 maħdum minn Felicissimo Rosso. Dan il-lampier jiddendel ma' fjokk maħdum fl-istess. żmien tat-tużell ukoll fuq disinn ta' Abram Gatt. Għall-festi l-oħra ta' matul is-sena, kif kien xieraq fi knisja hekk storika u importanti, l-artal maġġur kellu ħafna u ħafna armar ieħor: settijiet ta' gandlieri, żewġ settijiet ta' appostli, gwarniċi għall-ventartali bi drapp ta' kwalità u lwien varji, pediċini u fjuretti, żewġ tużelli, wieħed għal kuljum u ieħor għall-festi u armar ieħor. Xi ftit minn dan l-armar għadu jeżisti, ġie restawrat u jintuża, imma ħafna minnu jew kien inbiegħ fl-1921, jew intilef mal-medda taż-żmien jew tkisser fil-gwerra. Armar ieħor gt Fil-jiem tal-festa, fuq il-presbiterju u fid-daħla tal-Kor, ikunu esposti s-Salib tal-Kleru, u l-insinji li jimmarkaw l-onorifiċenzi tal-knisja tagħna, u li jinġarru waqt kull purċissjoni. Is-simboli li jimmarkaw dawn l-onorifiċenzi huma l-mazza, l-umbrellun u t-tintinnablu u l-istandard tas-Santwarju. Is-Salib tal-Kleru, hekk imsejjaħ għaliex waqt kull purċissjoni jiftaħ dik il-parti fejn ikun hemm il-kleru, huwa xogħol imprezzabbli tas-sena 1803 maħdum mill-arġentier Saverio Cannataci; kapulavur kemm ta' disinn kif ukoll ta' esekuzzjoni ta' xogħol. Il-gandlieri tal-akkolti, wkoll tal-fidda indurati bid-deheb, huma tas- sena 1790, maħduma fuq disinn klassiku. Il-mazza hija insinji li tintuża waqt il- funzjonijiet kollha liturġiċi kull fejn hemm kapitlu ta' Kanonċi fi Knisja Kolleġġjata. Għad illi l-Knisja Parroċċa tal-Isla gawdiet mill- privileġġ ta' Kolleġġjata sa mis-sena 1786, id- dritt tal-użu tal-mazza, ingħata mill-Vatikan jien il-Parroċċa Is-Salib tal-Kleru, xogħol l-arġentier Saverio Cannataci tas-sena 1803. fis-sena 1912. Immedjatament saret mazza minn lampier tal-fidda li kien imwarrab, sakemm fis-sena ta' wara saret waħda fuq disinn barokk. Din bdiet tintuża' fil-festi ewlenin, u l-oħra baqgħet tintuża' għall-festi sekondarji u okkażjonijiet u joni ta' anqas importanza. . Mis-sena 1921 żdiedu Żied insinji oħra, jiġifieri l-umbrellun u t-tintinnablu, din id-darba b'rabta mal-għoti tad-dinjità ta' Bażilika lill- Kolleġġjata Sengleana. L-umbrellun, li meta 7 jinfetaħ huwa ta' forma konika, hu magħmul minn strixxi tal-ħarir ta' lewn isfar u aħmar, bil-gallun, frenża u ġmiemel tal-ħajt tad- deheb, u mmuntat fuq lasta tal-fidda b'final ta' boċċa u salib tal-fidda wkoll. It-tintinnablu huwa speċi ta' spalliera kbira dekorattiva li magħha hemm imdendla qampiena żgħira li tindaqq waqt il-purċissjonijiet. Huwa maħdum mill-injam skolpit u indurat, u jinġarr fuq lasta tal-ebbanu. Fi żmien aktar riċenti, u sewwa sew mis- sena 1955, fuq il-presbiterju, wieħed seta' jara wkoll l-istandard tas-Santwarju. Dan l-istandard, bil-kuluri nazzjonali, kien sar fis-sena 1954 fl-okkażjoni tas-Sena Marjana, u tbierek mill-Q.T. Papa Piju XII f'ċerimonja solenni u kolossali fil-Bażilika ta' San Pietru f'Ruma, fejn għal dik l-okkażjoni unika u storika, kienu inġabru rappreżentanti tas- Santwarji Marjani minn madwar id-dinja Kattolika kollha. (Dwar din is-Sena Marjana u ċ-ċelebrazzjonijiet kbar li kienu saru, ara l-programm tal-festa tas-sena 2004). Artiġanat fil-fidda Biex nelenkaw u niddeskrivu ir-rikkezzi kollha li l-Bażilika Sengleana tippossiedi f'dak li huwa xogħol ta' artiġġjanat fil-fidda u metalli prezzjużi oħra, flimkien mal-opri tal-injam skolpit u indurat, ikun meħtieġ paġni sħaħ ta' dan il-ktejjeb. Kif spjegajt fl-artikli dwar il-Fratellanzi, l-artali laterali kollha huma arredati. b'ħafna armar rikk, kemm għall-festa titulari, kif ukoll għall-festi ewlenin ta' matul is-sena. Mhux l-iskop ta' din il-kitba li jingħata inventarju dettaljat tal-oġġetti kollha tal-fidda li nsibu fil-knisja, u għalhekk huwa biss biżżejjed illi jingħata ħjiel ta' ċifri u figuri li juru kemm hu vast dan il-patrimonju imprezzabbli. Fir-rigward ta' artiġġjanat tal-fidda u metalli oħra, nibdew biex ngħidu illi fil-knisja, inkluż ukoll fl-Oratorju tal-Kurċifiss, insibu 12-il ventartal tal-fidda, li saru fuq medda ta' kważi 100 sena: l-eqdem hu dak tal-artal maġġur li sar fl-1865 u l-aktar reċenti dak tal-artal ta' San Franġisk tas-sena 1959. Imdendlin quddiem l-artali, fil-ġnub tal-Kor u f'bosta bnadi oħra, hemm xejn anqas minn 36 lampier tal-fidda ta' qisien u epoki differenti. It-tintinnablu li jinġarr u jindaqq waqt il-purċissjonijiet. L-eqdem hu dak li jiddendel quddiem l-artal maġġur tal-Oratorju tal-Kurċifiss u li għandu minquxa fuqu is-sena 1707, u l-aktar riċenti huma tlieta tas-sena 1963 u li wkoll jinsabu fl-istess oratorju. Fuq l-artali tal-knisja hemm seba' settijiet ta' kandlieri tal-fidda: dawk fuq l-artal maġġur, fuq l-artal tar-Rużarju, fuq l-artal tad-Duluri, ta' San Ġużepp, tas-Sacro Cuor, tal-Bambina u tar-Redentur. Hemm ukoll seba' settijiet tal-metall arġentat fuq l-artali l-oħra tal-knisja. Ma' dawn jiżdiedu wkoll opri oħra ta' preġju u valur. Hemm erba' sferi tal-fidda maħsula bid-deheb għall-espożizzjoni tas-Sagrament, 14-il missall bil-qoxra tal-fidda, 16-il sett ta' Karti tal-Glorji, 12-il par kandlieri għal fuq is-sekonda tal-artali, 14-il gwarniċ tal-Via Sagra u 8 tal-Via Matris, pedestall għal taħt l-istatwa tal-Bambina meta tkun fin-niċċa tagħha, gwarniċ tan-niċċa tal-Bambina, tar- Redentur u tad-Duluri, 11-il par brazzi tal- fidda għal maġenb l-artali, 8 lanterni għall- EPBEN IM, X'WB. iaritAS purċissjonijiet, 10 surġentini u 9 medaljuni ta' Fratellanzi diversi, kif ukoll bosta oġġetti tal-kult, bħal ċnieser u navetti, buqari u baċili, sottokoppi u lavaditi, fjurieri u qniepen u 777 ħafna oġġetti oħra. Xi wħud minn dawn l-oġġetti, fil-jiem tal- festa jkunu esebiti fis-sagrestija, f'vetrini apposta, fejn ikun hemm ukoll esebizzjoni ta' madwar 36 kalċi tal-fidda ta' qisien, valur u stil differenti mogħtija lill-knisja minn Isqfijiet, Arċiprieti, Kanonċi u saċerdoti oħra matul iż-żmien. Is-sett tal-linef tal-kristall Fis-snin ta' nofs is-seklu dżatax, kien inxtara sett ta' linef tal-kristall tal-Bohemja ta' disinn klassiku, kif kienet saret użanza fil-knejjes ewlenin ta' Malta. Is-sett li nġieb għall- Kolleġġjata kien ta' ħdax-il linfa: tmienja imdaqqsa għal taħt l-arkati tal-kursija, tnejn akbar minnhom għall-kappelluni, u waħda ta' daqs ġigantesk għal nofs il-kursija. Filwaqt li xi knejjes oħra kellhom linef kemm fl-arkati tal-kursija kif ukoll fil-kappelluni, dik tagħna f'nofs il-kursija kienet unika f'Malta. Lejn l-aħħar snin ta' dak l-istess seklu, it- tminn linef tal-korsija kienu tkabbru fid-daqs, u inbidlitilhom ukoll l-għamla tagħhom. B'hekk ġew tista' tgħid tal-qies u l-għamla li għandhom illum. F'dawk iż-żminijiet il-linef kollha kienu jinxtegħlu b'torċi ta' xemgħa naturali. Iżda fis-sena 1921, fl-okkażjoni tal- festi solenni tal-Inkurunazzjoni tal-Bambina, dawn saru jinxtegħlu bid-dawl elettriku, meta kien iddaħħal l-elettriku fil-knisja. Fl-istess ħin, minbarra d-dawl fix-xemgħa, żdidilhom wkoll dawl ieħor maċ-ċirku l-kbir taż-żaqq ta' kull linfa. Mur ara x'differenza raw meta xegħluhom l-ewwel darbal Kienet tassew xorti kbira illi peress li l-linef tal-korsija matul is-sena kienu — u għadhom — jintrefgħu mgħottijin u mdendlin mas-saqaf tas-sagrestija, u din ħelsitha mill-qerda tal- gwerra, dawn it-tminn linef, għad li ġratilhom ħsara kbira, ma ntilfux, u wara l-gwerra ġew' restawrati u għadhom jintramaw fil-jiem tal- festa. Mhux l-istess ġara mit-tlieta l-kbar, illi minħabba d-daqs tagħhom, matul is-sena kienu jibqgħu mdendlin mas-saqaf tal-knisja. Ġara għalhekk illi meta iġġarrfu s-soqfa, dawn it-tliet linef intilfu għal dejjem, u ma baqa' xejn minnhom … ħlief xi ritratti, u l-memorja tagħhoml Il-kursija armata għall-festa titulari wara s-sena 1921. Tispikka fost l- oħrajn il il-linfa l-kbira mdendla fin-nofs tal-kursija. Ftit snin qabel il-gwerra, fl-irkejjen tal-pilastri maġġuri fuq il-presbiterju, kienu saru par linef tal-kristall b'ħames brazzi, minflok par brazzi bi tliet friegħi li kien hemm qabel. Mal-ftuħ tal-knisja dawn żdiedu għal erbgħa, imma mbagħad fl-1986 — fl-okkażjoni tat- tieni ċentinarju tal-Kolleġġjata — saru erbgħa kompletament ġodda. Qabel il-gwerra wkoll, maġenb l-artali laterali, kien hemm par brazzi tal-kristall, li ntilfu fil-gwerra, u li minflokhom saru sett brazzi tal-fidda. L-opra prinċipali fl-injam, hija s-sopraporta bi skultura barokka, u ndurata bid-deheb, taħt il-gallarija tal-orgni, u li magħha tiddendel purtiera quddiem il-bieb il-kbir. Din saret fl- 1984 flok waħda li kienet inqerdet fil-gwerra. Opra kbira oħra fl-injam huwa l-gandlier tal-Blandun. Għal tul ta' 50 jum bejn il-Festa tal-Għid il-Kbir u l-Festa tal-Pentecoste, skond il-liturġija, f'post prominenti ta' kull knisja, għandu jkun hemm xema' kbira tixgħel u li tirraffigura lil Kristu Rxoxt, u komunement imsejħa 'Blandun'. Skond drawwa antika ħafna, din ix-xema' titpoġġa fuq gandlier kbir fuq il-presbiterju. Il-gandlier tal-Blandun fil-knisja tagħna, huwa opra oħra denja tal- ħafna xogħol artistiku ieħor li għandna. Dan il-gandlier kbir skolpit mill-injam u indurat, huwa xogħol artistiku tal-iskultur Senglean Feliċ Zahra, minqux fis-snin tat-tieni nofs tas-seklu tmintax. F'dan il-ġeneru ta' xogħol hemm ukoll il- fjokkijiet tal-injam indurat li magħhom jiddendlu l-lampiera u l-linef kollha tal-knisja. Minn dawn, fil-jiem tal-festa ikun hemm armati xejn anqas minn 51 ta' qisien varji u disinji attraenti. Insibu wkoll 11-il sett ta' statwetti tal-qaddisin maħduma mill-kartapesta u arġentati għal bejn il-gandlieri fuq il-prima tal-artali. Hemm ukoll erba' bankuni tal-kewba bi skultura adattata fejn jitpoġġew is-slaleb u l-lanterni tal-purċissjoni, kif ukoll l-ambone fuq il-presbiterju. Ta' min jinnota, iżda, illi l-parti l-kbira ta' xogħol ta' skultura fl-injam, narawha fil-festi sekondarji, meta fuq l-artali jintramaw settijiet ta' gandlieri tal-injam, kif ukoll gwarniċi sbieħ għall-ventartali, armar li kollu kemm hu ġie restawrat u indurat fis-snin riċenti.