Kitba tal-Kan. e Innu li jbaqbaq fil-qlub tal-Bormliżi e Innu mibni fuq l-Ave Maria ta' Lourdes e Verżjoni Taljana u Maltija ta' Patri A. Cuschieri O.C. e Tkanta l-ewwel darba fil-festi ta' l-1905 Żgur li m'hemmx innu lill-Verġni Marija aktar għall-qalb tal-poplu Bormliż mis-Si Levi. Tisimgħu jitkanta bil-Malti, tista' tgħid wara kull quddiesa, u naturalment kważi l- ħin kollu waqt il-purċissjoni tal-festa tal-Kunċizzjoni. Barra minn hekk, dan l-innu daħal ukoll f'bosta parroċċi li għandhom lill-Madonna bħala patruna tagħħom. il-Popolarità ta' l-Innu Mnejn ġejja l-popolarità ta' dan l-innu u kif daħal fil-parroċċa ta' Bormla7 Il-mużika tiegħu hi l-istess waħda ta' l-innu li jitkanta mill-eluf kbar ta' pellegrini li kull sena jżuru b'devozzjoni kbira lill-Madonna ta' Lourdes. Għalhekk il-Maltin li jżuru dan is-santwarju qaddis, jistgħu jissieħbu, kif fil- fatt jagħmlu, ma' pellegrini minn nazzjonijiet oħra, fil-kant tiegħu. Iżda l- kliem li jitkantaw hawn Malta, kemm tal- verżjoni Taljana, kif ukoll dik Maltija, oriġinaw hawn Malta. Bit-Taljan kien tkanta l-ewwel darba meta nġiebet hawn f'Bormla l-vara tal-Kunċizzjoni minn Milan fl-1905. il-Vara tal-Kunċizzjoni Li ġara kien dan. Fl-1667 l-Isqof Buenos kien żar il-parroċċa ta' Bormla u rraporta li kien hawn statwa tal-Madonna bil-Bambin, Ma iżda din kienet tar-Rużarju. L-aktar tagħrif L-istatwa fl-antik qabel ma ġiet miksija bil-fidda. bikri dwar l-istatwa tal-Kunċizzjoni jinsab fl-inventarju ta' żmien Dun Diego Ciantar u li jibda fis-sena 1697. Din l-istatwa magħmula mill-injam tal-ħarrub kienet attribwita lis-Soru Maria Dedomenico (jew Dedomenicis), studenta tal-pittur magħruf Mattia Preti. L-istess inventarju jgħidilna li l-istatwa kienet indurata u miżbugħa kulur ċelesti. Ir- rapporti tal-viżti pastorali tas-seklu 18 jgħidu li kienet toħroġ il-purċissjoni tal-festa tat-8 ta' Diċembru. Mill-pannaġġ tal-mant wara l-minkeb tax-xellug, kien joħroġ anġlu ċkejken jew puttin, u tnejn oħra fil-ġnub tan-naħa ta' isfel. L-Iinkurunazzjoni tas-Santwarju Fl-1854, il-Qdusija Tiegħu l-Papa Piju IX kien ipproklama d-Domma ta' l-Immakulata, u l-kapitlu ta' Bormla ried ifakkar bil-kbir il-50 anniversarju ta' din il-ġrajja indimentikabbli (1854-1904). Il-qofol taċ-ċelebrazzjonijiet f'ġieħ Marija Immakulata kellu jkun l- inkurunazzjoni tax-xbiha tal-Verġni Mbierka fil-kwadru tas-santwarju mpitter minn Pietru Pawl Caruana fuq direzzjoni tal-Bormliż Mons. Ludovik Mifsud Tommasi. Id-data ffissata kellha tkun il-25 ta' Ġunju, 1905. Għal din l-okkażjoni l-Papa bagħat bħala delegat a latere lill-Eminenza Tiegħu l-Kardinal Domenico Ferrata. Iżda qabel dan, il- poplu ta' Bormla kien ħaseb għad-dekorazzjoni tal-knisja kolleġġjata b'ħafna opri tal- fidda, fosthom il-ventaltari. Imma l-aqwa opra tal-fidda kellha tkun il-vara tal- Kunċizzjoni tant għal qalb il-poplu Bormliż. Sar ftehim ma' Abram Gatt, li kien iben din il-belt u li daru kienet kważi tmiss mal- ħitan tal-knisja parrokkjali fi Triq l-Oratorju. Gatt mhux biss għamel id-disinn tal-libsa tal-fidda li biha l-Kunċizzjoni kellha tiżżejjen, iżda nistgħu faċilment ngħidu li mill- istatwa oriġinali lis-Soru Maria Dedomenicis ma ħalla xejni Wiċċ il-Kunċizzjoni tal- lum, xogħol fl-injam, hu aktar ħelu u tawwali milli kellha l-vara ta' qabel, li kien aktar fit-tond. L-istess ukoll ħarsitha m'għadhiex bħalma kienet tħares il-Kunċizzjoni ta' qabel. L-istatwa l-antika ntbagħtet Milan fejn suppost kellha tiġi miksija bil-fidda, iżda nistgħu faċilment ngħidu li l-istatwa kienet saret mill-ġdid minn Abram Gatt. F'Milan ix-xogħol tal-fidda sar mid-Ditta Antonio Ghezzi e Figli. Meta tlesta x-xogħol ġie deċiż li l-vara l-ġdida tal-Kunċizzjoni tintbagħat Malta fejn kellha tasal fit-18 ta' Ġunju, 1905, eżattament ġimgħa qabel id-data ffissata għall- inkurunazzjoni tal-kwadru titulari. Hawnhekk jidħlu fl-istorja tagħna żewġ Maltin oħra: Mons. Salvatore Grech, Bormliż, u Patri Anastasju Cuschieri O.C., Vallettan. Mons. Salvatore Grech (1856-1910) kien twieled f'Bormla minn familja fqira u studja fl- Università ta' Malta, fejn illawrja fit-Teoloġija, u mbagħad ordna saċerdot fl-1877. L- Isqof Scicluna ħatru professur tal-Kotba Mqabba fl-Università u rettur tas-Seminarju. Fl-1889 sar segretarju ġenerali ta' l-Isqof Pietru Pace. Grech kien predikatur kapaċi ħafna u kittieb prolifiku, speċjalment dwar il-Konċepiment Immakulat tal-Madonna u l-Istorja tal-Knisja. Kien involut mal-Gvern Ingliż fil-kwistjoni taż-żwiġijiet imħallta (mixed marriages). Kellu wkoll imħabba kbira lejn il-foqra u l- ħaddiema, tant li jgħidu li darba qal li kienet se tibqa' tiġih ħasra mill-ħaddiema Maltin sakemm jarahom magħquda fl-unjoni qawwija ta' ħaddiemal Sadanittant hu kien laħaq FESTA 2002 Manija IMMAKULATA — Bormla 37 monsinjur, u fl-1904, proprju s-sena tal-50 anniversarju, sar vigarju ġenerali tad-Djoċesi ta' Malta. Twieled fil-Belt Valletta u fl-età ta' 15-il sena daħal mal-Karmelitani. Studja fl- Università ta' Malta u f'dik Gregorjana ta' Ruma. Wara sar professur tal-Filosofija fl- Università ta' Malta. Kien paniġerista Kariżmatiku, u proprju l-ewwel paniġierku tiegħu kien tal-Kunċizzjoni f'Bormla fis-sena 1901. Fil-Kungress Ewkaristiku Internazzjonali li sar f'Malta fl-1913 Patri Cuschieri għamel diskors mill-isbaħ dwar La Messa Riparatrice. Kien ukoll poeta kapaċi, li kiteb ħafna poeżiji bil-Latin, Taljan u Malti, l-isbaħ fosthom dedikati lill-Madonna: Flos Carmeli, La Madonna di Lourdes, Stelle Maris, Santa Teresa di Gesu, San Elia u… Si Levi A Maria. Mhux ta' b'xejn li hu magħruf bħala l-Poeta tal- Madonna minħabba d-devozzjoni kbira tiegħu lejha tant li fost il-ħafna poeżiji li kiteb bil-Malti, insibu Marija, Fis-Santwarju tal-Madonna tal-Karmnu, Quddiem ta' Lourdes il-Ġdida, u… Għalik O Marija, barra numru ta' oħrajn dedikati lill-Verġni Marija. L-Innu ta' Cuschieri Grech, allura issa b'setgħa kbira f'idejh bħala Vigarju Ġenerali ta' Malta, kellem lil Cuschieri u talbu jiktiblu innu bit- Taljan biex jitkanta fl-okkażjoni tal- festi li kellhom isiru f'Bormla f'ġieħ il-Kunċizzjoni. Cuschieri kiteb is-Si Levi, u Mons. Grech kien jiġi kull filgħaxija biex jgħallem dan l-innu sabiħ lit-tfal tal-Freres, u magħhom kienu jattendu ħafna Bormliżi biex huma wkoll jitgħallmu jkantawh, bħala preparazzjoni għall-miġja tal-vara tal- Kunċizzjoni minn Milan u l- inkurunazzjoni tas-santwarju. Il-vara waslet f'Malta fl-ewwel ġimgħa ta' Ġunju u ttieħdet fil- Konservatorju, biex hemm tkun eżaminata minn Abram Gatt, li allura i rranġalha x-xagħar ta' fuq moħħha u L ta 7 ba għamlilha dawk iż-żewġ pizzi li tant. Il-vara tal-Kunċizzjoni wara li ġiet miksija bil-fidda, irrendewha ħelwa u grazzjuża. Mill- quddiem il-knisja ta' Santa Margerita, Bormla nhar it- Konservatorju ttieħdet Santa Margerita. 18 fa' Ġunju 1905 fejn kellha tiġi mbierka minn Mons. Salv. Grech stess fit-18 ta' Ġunju. Iżda qabel it-tberik Mons. Grech għamel kelmtejn u qal lill-poplu numeruż miġbur: 'Bormliżi, l-istatwa tal-Madonna li intom tant tħobbu u li tant qegħdin tippreparaw ruħkom għall-festa tagħha, u malli jiena nwarrab il-purtiera u titfaċċa l-Madonna, qisu li kulħadd isellem lill-Madonna bil-kant tas-Si Levi.' U hekk għamlet il-folla, li Manija Immakulata — BoRmla 79 nfexxet f'dellirju ta' ċapċip u kant imħeġġeġ ħiereġ mill-qalb bil-melodija sabiħa ta' l- innu ta' Lourdes u bil-kliem ta' Patri Cuschieri, akkumpanjat mill-Banda San Ġorġ ta' Bormla u mill-kor tat-tfal tal-Freres immexxija mill-Brothers tagħhom. Ave, Ave, Ave, Maria… Ave, Ave, Ave, Maria… Ave, Ave, Ave, Maria… Għalik o Marija Din l-għajta ferħana Għalik o Sultana Tas-sema u ta' l-art. Ave, Ave, Ave, Maria… Bik l-anġli jitgħaxxqu O xemx tal-Qdusija Int biss mingħajr ħtija O safa bla qies. Ave, Ave, Ave, Maria… O Omm l-aktar ħelwa Omm l-aktar ħanina Biex titlob għalina Flimkien nitolbuk. Ave, Ave, Ave, Maria… Bdiet il-purċissjoni tal-Madonna, lejn il-knisja parrokkjali, ix-Xgħajra kienet maħnuqa bin-nies; kien tassew Kungress Marjani Fil-25 ta' Ġunju saret l-inkurunazzjoni u l-Ħadd ta' wara, 2 ta' Lulju, saret purċissjoni bil-vara ma' Bormla kollha, kulħadd ikanta s-Si Levi. Għalik O Marija Għaddew is-snin u Malta sabet ruħha fi gwerra qalilha bejn l-Ingilterra u l-Italja. Is- sentimenti għamlu tagħhom u xejn ma kien f'waqtu li wieħed ikanta bit-Taljanl Iżda l- Bormliżi assolutament ma ridux jitilfu l-kliem sabiħ tas-Si Levi. U hekk, fi żmien il- Kurat, il-Kan. Dun Alwiġ Abela, Patri Anastasju Cuschieri, l-awtur tas-Si Levi, ġie mitlub jaqleb dan l-innu għall-Malti, u hekk tana l-verżjoni Maltija Għalik O Marija, li Ilum kulħadd jassoċjaha ma' Bormla. Tagħrif Tekniku Dan l-innu, kemm bit-Taljan, kif ukoll bil-Malti, jikkonsisti fi tliet strofi, b'erba' versi kull waħda. L-ewwel tliet versi fihom sitt sillabi kull wieħed, filwaqt li r-raba' vers ta' kull strofa fih ħames sillabi. Il-versi għandhom ir-rima a b bċ. Wara kull strofa jitkanta għal darbtejn ir-ritornell: ' Ave, Ave, Ave, Marija,' kemm bit-Taljan, kif ukoll bil-Malti. Esperjenza Personali Nispiċċa b'dan l-aneddotu tiegħi personali. Mela fil-ġranet tan-novena tal-Kunċizzjoni tas-sena l-oħra, meta ġieli messni nqaddes fil-knisja parrokkjali ta' Wied il-Għajn, insistejt li fl-aħħar inkantaw Għalik O Marija. Daħlet fis-sagristija waħda minn parroċċa oħra (mhux Wied il-Għajn), u b'wiċċha minn quddiem qaltli, 'Dun Joe, hekk mhux sew; dan l-innu ta' Bormla li qed tkanta. Issa meta tasal il-festa tiegħi, ikollok tkanta l-innu tal- parroċċa tiegħi.' Tbissimt u għidtilha, 'Kollox sew, tibżax. Peress li l-parroċċa tiegħek hi wkoll iddedikata lill-Madonna, nerġgħu nkantaw Għalik O Marija Ħajr lill-Kan. Dun Ġużepp Bonello għall-għajnuna li tani. 'Ta' Cassia'