F'din is-serje ta' tliet artikli qegħdin nippruvaw naraw kif l-Evanġelista San Mattew jitkellem fuq il-Lhud fin-narrativa tiegħu. Fl-ewwel parti rajna x'inhuma l-argumenti ewlenin li xi wħud mill-istudjużi jġibu sabiex juruna li meta nkiteb l-Evanġelju skont San Mattew, il- komunità nisranija li għaliha nkiteb dan l-Evanġelju, b'xi mod kienet inqatgħet mill-komunità L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2012 $ 31 Lhudija jew mill-istrutturi ta' dak li issa kellu jibda jissejjaħ il-Ġudaiżmu.' Fit-tieni parti, imbagħad, ippreżentajna tliet parabboli li nsibu lejn l-aħħar ta' dan l-Evanġelju li jkomplu juruna l-konsegwenzi negattivi li kellhom iġarrbu dawk il- Lhud li baqgħu ma emmnux li Ġest hu l-Messija. F'din it-tielet parti, se nippruvaw nistaqsu jekk skont dan l-Evanġelista, huwiex Iżrael kollu li kien jinsab taħt it- theddida tal-ġudizzju ta' Alla jew inkella parti biss minn Iżrael, jiġifieri, il-mexxejja ma emmnux f'Ġesti bħala l-Messija. Meta nibdew naqraw l-Evanġelju skont San Mattew, ma nistgħux ma ninnutawx il-preżentazzjoni favorevoli tal-folla. folla hija murija kollha entużjażmu għall-messaġġ ta' Ġesti, speċjalment fl- ewwel fażijiet tal-ħajja pubblika tiegħu. Meta iżda naslu għall-Kapiltu 21, San Mattew donnu jipprepara t-triq għall-għażla li l-folla kellha tagħmel meta niġu għax-xena tal-proċess ta' Ġest quddiem Pilatu. Allura diġà fil-mument tal-arrest tiegħu, Ġesu jindirizza lill- 'folol' bħala dawk li daru kontrih: 'F'dik is-siegħa, Ġesu qal lill-folol (bil-Grieg: tois oklois) — kelma li nqabżet fit-Traduzzjoni tal-Għaqda Biblika Maltija - 'Qiskom ħriġtu għal xi ħalliel, armati bis-sjuf u bsaten biex taqbdu liliP' (Mt 26,55). Meta mbagħad naslu għall- proċess ta' Ġesti quddiem 32 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2012 Pilatu, naqraw li l-qassisin il-kbar u x-xjuħ dawru l-folla favur tagħhom hekk kif dawn talbu l-ħelsien ta' Barabba u l-mewt ta' Ġest (Mt 27,15-23). Bosta huma l-punti li ma rridux inħalluhom jaqbżulna f'din ix-xena. L-ewwel, filwaqt li l-qassisin il-kbar u x-xjuħ huma fuq in-naħa ta' Barabba, min-naħa l-oħra, Alla nnifsu jintervjeni favur Ġest u jiddikjarah 'raġel ġust' (v.19) permezz tal- ħolma tal-mara ta' Pilatu. Fil-fatt, il-ħolm, motif użat spiss f'dan l-Evanġelju, iservi biex permezz tiegħu l-Mulej Alla juri r-rieda tiegħu. It-tieni, fil-v.25 naqraw kif 'il-poplu kollu qabeż u qal: Demmu fuqna u fuq uliedna''' F'dan il-vers, San Mattew ma jużax l-istess kelma bil-Grieg li ssoltu juża għal meta jirreferi għall- folla, jiġifieri, l-kelma oklos. Minflok meta jikteb: 'il-poplu kollu qabeż u qal… San Mattew juża l-kelma bil-Grieg: laos. Ħafna drabi San Mattew juża din il-kelma b'referenza speċjali għal Iżrael bħala l-'poplu ta' Alla'' Meta nqisu dan, mela, naraw li f'kuntrast ma' Pilatu, il-Gvernatur Pagan li ħasel idejh, il-poplu (ta' Alla) / laos jiddikjara l-aċċettazzjoni tar-responsabbliltà għall- mewt ta' Ġesu. Fil-fatt, ħafna Kummentarji fuq dan l-Evanġelju jinterpretaw il-v.25 bħala turija li l-poplu kollu ta' Iżrael, il-poplu l-magħżul ta' Alla, ingħaqad biex jieħu fuqu l-ħtija tal-mewt ta' Ġesu. Id-dikjarazzjoni tal-folla quddiem Pilatu hija enfasizzata bl-attribuzzjoni tal-espressjoni fil-poplu kollu' li hija waħda enfatika. Dan juri li ma kinux biss il-qassisin il-kbar u x-xjuħ, imma l-poplu kollu li ħa r-responsabbilità tal-mewt ta' Ġesti. Dan narawh diġà fil-v.22 fejn il-folla tgħid lil Pilatu x'għandu jsir minn Ġest: 'Weġbuh ilkoll: 'Sallbu''' L-użu tal-kelma 'ilkoll (bil-Grieg: pantes) hawnhekk, tenfasizza li din kienet l-għażla tal-folla kollha, jew tal-Lhud kollha preżenti, jiġifieri, kemm tal- Kapijiet kif ukoll tal-poplu. Anke l-forma grammatikali tat-tweġiba tagħhom li hija imperattiv passiv tagħti l-impressjoni li l-folla stess qed tgħaddi l-ġudizzju tagħha fuq Ġesu.S Imma aktar minn hekk, meta nerġgħu niġu għall-v.27, San Mattew jenfasizza din ir-responsabbililtà tal-folla bl-estensjoni tal-kliem 'fuq uliedna' - 'demmu fuqna u fuq uliedna'7 It-tielet ħaġa li rridu ninnutaw hija l-enfasi li San Mattew iqiegħed fuq l-għażla li kellha ssir bejn Ġesti u Barabba u fuq il-kuntrast bejn iż-żewġ persuni. Għalkemm San Mark jikteb: 'Tridux nitilqilkom is-sultan tal-Lhud2' (Mk 15,9), San Mattew jagħmel l-għażla aktar espliċità: 'Lil min triduni nitilqilkom, lil Barabba jew lil Ġesu li jgħidulu l-Messija (bil- Grieg: Kristos/2' (Mt 27,17). F'San Mattew, mela, l-għażla hija bejn priġunier magħrufu l-Kristu (il-Messija). It-titlu ta' Messija huwa wieħed importanti għal dan l-Evanġelista kif jidher sa mill-bidu nett tal-Evanġelju, fejn dan it-titlu jitqiegħed fuq l-istess livell ta' 'Bin David' (1,1) u 'Sultan tal-Lhud' (2,1- 12), żewġ titli b'konnotazzjoni politika. Wara dan, it-titlu 'Messija/Kristu' mhuwiex użat sal-Kapitlu 11, fejn hawnhekk hu redefinit f'termini ta' xi ħadd li jfejjaq u jsalva. F'16,16 Pietru jagħraf li Ġest mhuwiex biss 'il-Messija/Kristu' imma wkoll 'Bin Alla l-ħaj' Minn issa 'l quddiem, Ġest jibda jkellem lid-dixxipli tiegħu fuq it-tbatija u l-mewt tiegħu'' Meta mbagħad niġu għax-xena tal-proċess ta' Ġest quddiem Pilatu, mela, il-folla kollha jew aħjar il-poplu ta' Alla li kien ilu tant jistenna lill-Messija, talab li l-Messija jiġi msallab. Il-Poplu l-Ġdid ta' Alla Ma nkunux żbaljati jekk ngħidu li kien proprju Mt 27,25 L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2012 $$ 33 fu l-poplu kollu qabeż u qal: Demmu fuqna u fuq uliedna', aktar minn kull vers ieħor, li serva ta' bażi għar-reputazzjoni tal-anti- Ġudaiżmu ta' San Mattew. Mhux biss, imma kien dan l-istess vers li ntuża matul is-sekli biex jiġġustifika persekuzzjoni nisranija kontra l-Lhud. Imma mqar hawnhekk, dak li jidher bħala l-anti-Ġudaiżmu ta' San Mattew irridu nippruvaw neżaminawh aktar attenzjoni mis- soltu kritika li jagħtu bosta studjużi ta' dan l-Evanġelju. Il-qawwa negattiva tal- espressjoni 'il-poplu kollu' f'27,25 hija unika f'San Mattew. B'danakollu din l-espressjoni hija b'xi mod ippreżentata f'paralleliżmu ma' dak li nsibu f'13,15: 34 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2012 'Għax il-qalb ta' dan il- poplu twebbset; kienu tqal biex jisimgħu b'widnejhom, u għalqu għajnejhom li ma jmorrux jaraw b'għajnejhom, u jisimgħu b'widnejhom u jifhmu b'moħħhom, u hekk ibiddlu ħajjithom u jiena nfejjaqhom' Hekk ukoll, f'15,8 naqraw: 'Dan il-poplu bix-xofftejn biss jagħtini ġieħ, imma qalbhom hija 'l bogħod minni' Dawn iż-żewġ kwotazzjonijiet meħudin minn Isaija (13,15 — Isa 6,10; 15,8 — Isa 29,13), jagħtuna indikazzjoni li r-referenzi negattivi l-oħra għall-'poplu' fl-Evanġelju skont San Mattew jappartjenu għall-kategoriji tal-polemiċi u t-twissijiet profetiċi. Mhux biss, imma dawn l-istess referenzi rridu nippruvaw narawhom ukoll fid-dawl ta' referenzi oħra għall-poplu fl-istess Evanġelju li jġorru magħhom ton pożittiv. Hekk, per eżempju, f'Mt 1,21 naqraw: 'għax hu jsalva l-poplu tiegħu minn dnubiethom' Hekk ukoll, f'4,23: 'U dar il-Galilija kollha jgħallem fis-sinagogi tagħhom, ixandar l-Evanġelju tas-Saltna, u jfejjaq kull xorta ta' mard u dgħufija fost il-poplu' F'26,5 imbagħad naqraw kif il-qassisin il-kbar iddeċidew li jarrestaw lil Ġest 'mhux fil- festa, li ma tinqalax xi rewwixta fil-poplu' Imma l-aktar referenza li forsi tolqotna hija dik li nsibu f'27,63 fejn naqraw kif il-qassisin il-kbar u l-Fariżej talbu lil Pilatu sabiex iħares il-qabar ta' Ġesu li ma jmorrux id-dixxipli jisirqu l-ġisem tiegħu u 'jgħidu lill-poplu 'Qam mill-imwiet, u hekk il-qerq tal-aħħar ikun agħar minn tal-ewwel' Din ir-referenza turi li mqar wara r-referenza negattiva għall-'poplu; li f'27,25 talab li l-Messija jiġi msallab, San Mattew xorta waħda kien għadu qed ibexxaq u mhux jagħlaq il-bieb favur il-poplu.'' Dan kien l-istess poplu li issa donnu kien jinsab f'kompetizzjoni bejn mal-Fariżej min-naħa, u dawk li kellhom ixandru l-messaġġ tal-qawmien ta' Ġesti min-naħa l-oħra. Fid-dawl ta' dan kollu, mela, jidher li Iżrael tat-Testment il-Qadim, issa kien qed isib il-milja tiegħu fil-poplu l-ġdid ta' Alla, il-Knisja, li tinkludi fiha kemm Pagani kif ukoll Lhud li emmnu f'Ġesu bħala l-Messija. Fil-fatt, tajjeb ninnutaw kif minkejja li l-Evanġelju skont San Mattew għandu xejra jew togħma qawwija Lhudija, b'danakollu dan l-istess Evanġelju għandu wkoll ħarsa pożittiva fuq il-pagani. Hekk, per eżempju, is-sentenza li biha jiftaħ dan l-Evanġelju tiddeskrivi lil Ġesti mhux sempliċiment bħala 'bin David; imma wkoll bħala 'bin Abraham' (Mt 1,1) li fih kellhom jitbierku l-ġenerazzjonijiet kollha. Hekk ukoll fil-kumplament tal-ġeneoloġija, ninnutaw li jissemmew erba' nisa 'pagani' bħala l-antenati ta' Ġesti: Tamar, Raħab, Rut u l-mara ta' Urija. In-narrativa tat-twelid ta' Ġesti wkoll tirrifletti dan l-aspett pożittiv lejn il-Pagani. San Mattew, jagħti importanza lil din it-tema meta jirrakkonta kif l-ewwel persuni li taw qima lil dak li twieled 'sultan tal- Lhud' ma kinux il-Lhud jew Minflok, dawn kienu nies pagani li ġew mil-Lvant (Mt 2,1-12), l-istess kif żmien qabel kienet għamlet is-Sultana ta' Saba li waslet għand bin David bi kwantità ta' deheb, ħwawar u ħaġar prezzjuż (ara 1 Slat 10,1.10). L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2012 $$ 35 Imbagħad għandna wkoll l-episodju tal-ħarba tal- familja mqaddsa lejn l-Eġittu wara li Erodi ordna li jinqatlu t-tfal subien taħt is-sentejn (ara Mt 2,13- Wara li l-istess familja tirritorna fl-art ta' Iżrael (ara Mt 2,19-23), in-narrativa teħodna direttament fil- ministeru ta' Ġesu li nfirex barra territorju Lhudi, u allura f'territorju pagan, sas-Sirja u d-Dekapoli (4,24-25). Mhux biss, imma l-għażla ta' dan it-territorju għall-ministeru ta' Ġest hija konxjament magħżula minn San Mattew sabiex tkun 'Galilija tal-ġnust' (4,15). Meta mbagħad niġu għar- rakkonti tal-passjoni u l-mewt ta' Ġest, naqraw kif suldat pagan jistqarr lil Ġest: 'Dan kien tassew Bin Allaf' (27,54). Ir-rakkonti tal-Maġi, mela, li waslu mill-bogħod biex jaduraw lil Ġesti wara t-twelid tiegħu (2,1-12) u s-suldati taħt is-salib ta' Ġesu li jagħrfu min kien, hekk kif huwa miet (27,54), iservu bħala 'ftuħ' u 'għeluq' jew 'brackets' għan-narrativa tal- ħajja ta' Ġest. Kemm il-Maġi kif ukoll is-suldati huma Pagani u barranin għall- poplu ta' Iżrael. B'danakollu, San Mattew jippreżentahom it-tnejn li huma f'kuntrast Lhud li naqsu milli jmorru jaraw fejn twieled il-Messija, minkejja li kienu jafu fejn. Mhux biss, imma wkoll aktar tard huma fittxew li jagħmlu dak li Erodi ma rnexxilux jagħmel, jiġifieri li joqtlu lis- 'Sultan tal-Lhud. B'dan f'moħħna mela nistgħu nifhmu aħjar il-parabboli li nsibu fil-kapitli 21-22 fejn Ġesu jitkellem fuq kif 'is-Saltna ta' Alla tittieħed mingħandkom u tingħata lill-ġens li jagħmel il-frott minnha' (21,43) u fuq li kif il-mistednin magħżula għall- festa tat-tieġ ta' bin is-sultan tilfu din l-istedina biex din ingħatat kemm għall-'ħżiena u t-tajba' (22,10). Permezz ta' dawn il-parabboli, San Mattew kien mela qed jurina li l-barkiet li kienu mogħtijin biss lil Iżrael, issa kienu qed jgħaddu wkoll għall-persuni oħra li emmnu f'Ġesti bħala l-Messija. Fil-fatt, għalkemm fuq ix-xewqa ta' Ġesli stess, l-ewwel missjoni tad-dixxipli kienet waħda ristretta għal Iżrael (ara 10,5), din l-istess missjoni ma kellhiex iddum ma tinbidel għal waħda universali kif naqraw f'24,14: 'Dan l-Evanġelju tas-Saltna 36 $ L-Anr IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2012 jixxandar fid-dinja kollha, biex il-ġnus kollha jkollhom xhieda' Hekk ukoll naqraw fl-aħħar tal-istess Evanġelju, fejn qabel jitla' s-sema, Ġest jordna lid-dixxipli: 'morru, mela, agħmlu dixxipli mill- ġnus kollha' (27,19). Referenzi bħal dawn juruna li għall-Evanġelista San Mattew, il-Pagani li emmnu f'Ġesti issa kienu jinsabu fuq l-istess livell li kellhom il-Lhud, jew aħjar il-poplu ta' Alla.'' Meta nqisu dan kollu, irridu mela nistaqsu kemm tassew nistgħu nakkużaw lil San Mattew bir-responsabbilità ta' anti- Ġudaiżmuż Ċirkustanzi Storiċi Xi studjużi jżommu li l-polemika ħarxa kontra l-Lhud li nsibu fl-Evanġelju ta' San Mattew għandna nippruvaw nifhmuha —u forsi wkoll niskużawha — fid- dawl taċ-ċirkustanzi storiċi li fih inkiteb dan l-Evanġelju, jiġifieri, immedjatament wara perjodu ta' żmien li fih kien hemm ostilità kbira bejn il-komunità nisranija li għaliha huwa indirizzat dan l-Evanġelju u s-sinagoga, ostilità li waslet għall-firda bejn iż-żewġ komunitajiet. L-Evanġelista San Mattew u l-insara li għalihom kien qed jikteb kienu għadhom qed jirkupraw minn din il-firda jew trawma jekk nistgħu nsejħulha hekk. ' Huwa għalhekk li San Mattew jurina kif il-falliment ta' ħafna mill-poplu ta' Alla li ma weġbux b'mod pożittiv għall-inizjattiva ta' Alla meta dan bagħat lil Ibnu Ġest, jirrifletti fallimenti oħra tal-istess poplu li naqraw fuqhom fit-Testment il- Qadim. Imma din id-darba kien hemm dimensjoni akbar f'dan il-falliment, għaliex issa kien il-Messija stess li huma kienu ċaħdu. Minħabba f'hekk Iżrael, bħala l-poplu ta' Alla, kien tilef il-post privileġġjat li kellu. Dan il-post issa għadda għall- Knisja. Filwaqt li ngħidu dan, iżda, irridu nżommu f'moħħna illi l-Lhud, kemm bħala individwi kif ukoll bħala komunità, ma kellhomx jibqgħu mċaħħda mill-opportunità li jsalvaw, kemm-il darba jkunu kienu lesti li jemmnu f'Ġesu, u allura jsiru parti mill- ekklesia, il-knisja tiegħu. Fid-dawl ta' dan kollu, mela, li nsejħu lill-Evanġelju jew lill-Evanġelista San Mattew anti-Semitiku ikun verdett aħrax. Interpretazzjoni bħal din ittellifna l-għan li għalih inkiteb dan l-Evanġelju. L-Evanġelju ta' San Mattew mhuwiex Evanġelju kontra l-Lhud, iżda Evanġelju għall-knisja, sabiex jgħallem lid-dixxipli permezz tal-mod kif il-Lhud ġabu ruħhom ma' Ġesu. Aktar minn hekk, il-konvinzjonijiet teoloġiċi ta' San Mattew għall-falliment ta' Iżrael mhumiex frott ta' xi mibegħda personali jew xi xewqa ta' tpattija. Dan joħroġ tajjeb mit-tagħlim qawwi li nsibu f'dan l-Evanġelju dwar l-imħabba u l-maħfra tal-għedewwa, speċjalment fid-Diskors tal-Muntanja. Għalhekk filwaqt li b'sogħba ngħidu li kien hemm drabi meta dan l-Evanġelju ntuża b'mod ħażin bħala arma ta' preġudizzju jekk mhux ukoll bħala mezz ta' persekuzzjoni kontra l-Lhud, dan ma jidhirx li kien l-intenzjoni ta' San Mattew meta huwa kiteb l-Evanġelju tiegħu. Dan l-Evanġelista jagħtina biss ir-rakkont tal-għażla ħażina li ħafna minn Iżrael għamlu u l-konsegwenzi diżastrużi li ġabet magħha din l-għażla fir-rigward tal-post li l-poplu ta' Alla kellu fil-pjan ta' salvazzjoni. Konklużjoni Dawk kollha li huma involuti fid-djalogu bejn l-Insara u l-Lhud llum, iridu mela jieħdu b'aktar serjetà l-istudju tal-Evanġelju skont San Mattew. Dan l-Evanġelju jfakkarna fil-bżonn ta' studju xjentifiku-storiku sabiex napprezzaw aktar il-messaġġ tat-Testment il-Ġdid. 5 Mingħajr attenzjoni għall- isfond storiku li fih inkiteb dan l-Evanġelju, San Mattew faċilment isir test perikoluż li jwassal għal sentimenti ta' anti-semitiżmu. Bil- kuntrarju, iżda, l-istudju storiku ta' dan l-Evanġelju jgħinna naraw kif dan l-Evanġelju jqiegħed lil Ġesu u lill-ewlenin insara fil-qalba tat-tradizzjoni Lhudija. Bħala konklużjoni, mela, aħna nżommu li l-Evanġelju skont San Mattew, għalkemm L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2012 $$ 37 jista' jinħass aħrax fit-ton polemikuż li juża meta jitkellem fuq il-Lhud, madankollu dan mhuwiex Evanġelju anti- Semitiku. Għall-kuntrarju, dan hu Evanġelju mimli kompassjoni imma li fl-istess ħin jagħmel ukoll appell qawwi għal dawk il-Lhud li kienu għadhom ma emmnux f'Ġesti bħala l-Messija sabiex jagħrfu l-iżball tagħhom. 1 Ara Martin Micallef, Il-Lhud Fl- Evanġelju skont San Mattew (1), f'L-Art Imqaddsa, Rivista Biblika, 175 (Jannar- Marzu 2012) 30-35. 2 Ara Martin Micallef, Il-Lhud Fl- Evanġelju skont San Mattew (2), f'L-Art Imqaddsa, Rivista Biblika, 176 (April- Ġunju 2012) 28-34. Il- ħolm huwa wieħed mill-modi kif Alla jikkomunika mal-bniedem fit-Testment il-Qadim. in Anchor Bible Dictionarj, ed. 4 Ara Mt 1,21 'għax hu jsalva l-poplu (bil-Grieg: laos) tiegħu minn dnubiethom'; ara wkoll Mt 2,6: 'U Int, Betlehem, art ta' Ġuda, le, m'intix l-iżgħar fost il-bliet il-kbar ta' Ġuda, għax minnek joħroġ mexxej li jirgħa l-poplu (bil-Grieg: laos) tiegħi Iżrael' 38 ġ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2012 8 Ara b'mod speċjali, Mt 11,2-6 fejn Ġesu jikkwota lil Isaija 35,5-6; 61,1. Fuq it-tifsira tat- titlu 'Kristu' jew 'Messija' fl-Evanġelju skont San Mattew, ara, J. D. Kingsburv, Matthew, Structure, Christologv, Kingdom, London 1976, 96f. 10 B'danakollu hemm numru ta' studjużi li jżommu pożizzjoni opposta, jiġifieri, li San Mattew kien qed jagħlaq il-bibien għal kollox għall-poplu ta' Iżrael. 11 Għal studju sistematiku fuq it-tema tal-pagani fl-Evanġelju skont San Mattew, ara, David C. Sim, The Gospel of Matthew and Christian Judaism, 13 Din hija wkoll il-pożizzjoni tal- Knisja f'wieħed mill-aħħar Dokumenti uffiċjali tagħha.