30 il-Hadd tà' Mejju 2016 RAPPORT SPEĊJALI DUN ĠORĠ PRECA TAĦT INKJESTA (1) Mitt sena ilu ak li fl-2007, Papa Benedittu XVI iddik- jarah bħala l-ewwel qaddis kanonizzat Malti, mitt sena ilu bħal dan iż- żmien kien għaddej mill- prova tan-nar ta' ħajtu meta l-Knisja Maltija ta' dak iż- żmien, immexxija mill-Isqof Mawru Caruana, fetħet ink- jesta fuq is-Soċjetà li hu kien waqqaf disa' snin qabel mingħajr: l-approvazzjoni uffiċjali tiegħu. Dun Ġorġ Preca kien in- tlaqat mill-injoranza tal- Maltin ta' żmienu u ried jagħmel xi ħaġa. Ma kienx it-tip ta' bniedem li jibqa' b'idejh fuq żaqqu. F'Malta tal-bidu tas-Seklu Għoxrin, ma kienet teżisti l- ebda struzzjoni kateketika organizzata tajjeb biex tegħ- leb l-injoranza: reliġjuża grassa li kien hawn. Kollox kien tħalla f'idejn l-isforzi individwali ta' qassisin, li proprju mitt sena ilu, fl- 19167. l-Isqof Dom Mawru Caruana ħeġġiġhom jibdew iżuru l-iskejjel kull xahar. Tletin sena qabel, Dr Kee- nan ' tal-Kummissjoni Rjali Ingliża, fir-rapport tiegħu kiepiistagħġeb bl-istat diżas- truż tal-edukazzjoni reliġ- juża f'Malta. — Il-Knisja nnifisha, għal- kemm kienet tipprovdi ħaf- na mill-aqwa skejjel privati fil-pajjiż, ma nistgħux ngħi- du li kienet qed taħdem għal edukazzjoni reliġjuża orga- nizzata għall-poplu komu- ni. Dun Ġorġ kien tassew ħanin fi kliemu mal-awtori- tajiet. tal-Knisja, meta qal biss li 't-tagħlim fil-parroċċi ma kienx organizzat wisq' għax fil-fatt f'ħafna parroċċi ma kien organizzat xejn. Fil-bidu tas-seklu għoxrin, it-tagħlim kien għadu jitqies minn xi wħud bħala periklu għar-ruħ, tant li kien għidut komuni li t-tagħlim jibagħ- tek l-inferni Kienu jattrib- wixxu lil Mons. Ignazio Panzavecchia l-frażi 'aħjar tibgħat lit-tifel jiġbor. iż- żibel milli tibagħtu l-iskola.' Tmenin fil-mija tal-irġiel u 8590 tan-nisa Maltin kienu illitterati. Kien hemm min qal li kien kontra l-edukazz- joni obbligatorja 'għax il- Knisja ma tridhiex'. Mhux Malta'biss kien hawn dawn l-ideat. Fil-Parlament Ingliż kien hemm. min qal li 'l- edukazzjoni tal-ħaddiema u l-fqar tkun fil-fatt ta' preġu- dizzju għall-morali u l-kun- tentizza tagħhom. Dun Ġorġ, imwieled il- Belt, imma li fi tfulitu famil- tu marret tgħix il-Ħamrun, dak iż-żmien kien saċerdot ta' 36 sena. Għall-ħabta tal- 1906, Preca indieħes- ma' grupp ta' żgħażagħ Ħamru- niżi li kienu jiltaqgħu f'għal- qa quddiem il-Knisja ta' San Gejtanu. Ħsiebhom kien fil- ballun u għalhekk kienu jsejħu lil xulxin 'il-ħbieb tal- futbol'. Beda billi talabhom sigarett u mbagħad. hu, li kien ġej minn familja 'tal- puliti', poġġa bilqiegħda ħdejhom fuq ġebla, u qabad ikellimhom fuq Ġest. Fost dawn iż-żgħażagħ ta' fl-għalqa ta' Luċtu'' kien hemm ċertu Ewġenju Borg, apprentista t-Tarzna, li kien il-leader fost sħabu. Preca tah attenzjoni speċjali u kien jieħdu għalih waħdu biex jgħallmu u jfissirlu l-Van- ġelu. Borg, magħruf bħala Ġeġe, kellu jsir l-ewwel Su- perjur Ġenerali tas-Soċjetà li Preca waqqaf inqas minn ' Ftit qabel ma kien ordnat saċerdot Preca kien qiegħed imut bit-tuberkolożi, u t- tabib Meli li kien jikkurah kien qata' qalbu minnu. Iżda fit-22 ta' Diċembru, 1906; huwa kien ordnat sa- ċerdot mill-Isqof Pietru Pace. IL-BIDU TAS-SOĊJETÀ TAL-MUSEUM Għall-ħabta tas-sena 1905, Preca kiteb abbozz ta' regoli bil-Latin, Regula Eptangelo- rum, biex jibgħatha lill-Papa Piju X għall-approvazzjoni. Kellu l-ħsieb li fil-parroċċi kollha jkun hemm djar b'se- bat irġiel ordnati djakni, megħjunin minn 12-il lajk, li xogħolhom. kellu jkun li jgħallmu lit-tfal u lill-kbar. Iżda kellu jkun mod ieħor. Għall-ħabta tal-aħħar ta' Jannar 1907 Dun Ġorġ sejjaħ mill-ġdid lill-grupp: taż- żgħażagħ 'tal-għalqa ta' Luċtu' u nhar it-2 ta' Frar iltaqgħu fil-Knisja Ta' Nuz- zo, il-Ħamrun, għal-lezzjoni tiegħu. Nhar is-7 ta' Marzu ltaqgħu għall-ewwel darba f'post ċkejken u fqir li kienu krew. f'numru 6, Triq Fra Diegu, il-Ħamrun. Hekk twaqqfet is-Societas Doctrinae Christianae — is- Soċjetà tad-Duttrina Nisra- nija — grupp ta' żgħażagħ lajċi fformati fil-prinċipji tar- reliġjon Kattolika, mibgħuta biex jgħallmu lill-poplu. IT-TORĊA Kien żagħżugħ stess, wie- ħed mill-ewlenin soċji, Sal- vu Muscat li ssuġġerixxa l- isem Mużew għal din l- għaqda ġdida għax 'f'mu- żew jintrefgħu l-iżjed affari- jiet prezzjużi' u x'hemm ik- tar prezzjuż mit-tagħlim tajjeb li jagħti l-paċi tal-qalb2 Biż-żmien dan l-isem qabad u baqa'. Dun Ġorġ, dilettant tal-Latin, fassal akronimu mill-kelma M.U.S.E.U.M:: 'Magister. utinam sequatur Evangelium universus mun- dus'1 Iżda uħud miż-żgħażagħ malajr tħajru jgħaddu l-is- tess tagħlim li rċevew min- għand Dun Ġorġ lil ħad- dieħor. Sa mill-bidu, flim- kien ma' Dun Ġorġ, bdew jiftħu l-'mużewijiet', djar tat-tagħlim għat-tfal u ż- żgħażagħ, u jgħallmuhom 'bl-istess. metodi li tgħallmu Għall-ħabta ta' Jan- nar 1908, Ewġenju Borg, wara x-xogħol tat-Tarzna, beda jlaqqa' l-ewwel grupp barra l-Ħamrun, jiġifieri f'Bormla. Fil-bidu, mhux kulħadd fehem x'ried jagħmel Dun Ġorġ u kien hemm min fehmu ħażin. Il-Bibbja u t- teoloġija f'idejn lajċi ħad- diema kienet ħaġa ġdida f'Malta Kattolika u kienet wisq aktar ġdida li dawn il- lajċi joħorġu fit-toroq u l- pjazzez ixandru l-Vanġelu lil kulħadd. Iżda l-kelma li kienet ġejja minn lajċi għal lajċi oħrajn bdiet tintlaqa' tajjeb mill-poplu. Fl-istess. żmien kienu bdew jinxterdu ċerti ideat rivoluzzjonarji, fosthom dawk ta' Manwel Dimech, u l-Knisja kienet b'seba' għaj- nejn fuq kull attività jew or- ganizzazzjoni ġdida, beż- għana minn xi tagħlim ġdid li seta' jtebba' t-tradizzjoni Nisranija tal-gżira. Kien hemm ukoll min ra xamma Protestanta f'dak li kien qed jagħmel Dun Ġorġ. Għalhekk, meta l-kelma waslet f'widnejn l-Isqof, li grupp ta' żgħażagħ kien qed jiltaqa' regolarment biex jitkellem fuq Alla, il-biża' ma setax jonqos. Fl-1909, il- Vigarju tal-Isqof Pietru Pace ordna lil Dun Ġorġ jagħlaq l-oqsma tal-Mużew li kien laħaq fetaħ. Dun Ġorġ obda u beda jagħlaq. Iżda xi kap- pillani nsistew biex din l- ordni' tal-Vigarju Ġenerali tiġi revokata. U Dun Ġorġ reġa' fetaħ bil-kwiet. b Bejn l-1914 u l-1915 bdew jidhru fil-ġurnali artikli kon- tra l-MUSEUM mimlijin dis- prezz u nġurji. Dun Ġorġ impona fuq il-membri tie- għu il-'vot tal-manswetud- ni' li bih intrabtu li jaħfru mill-qalb lil min ikasbarhom u kien jinsisti magħhom IT-TORĊA J RAPPORT SPEĊJALI biex 'iħobbu d-disprezzi' u ma jħallux li dawn itellful- hom il-paċi ta' qalbhom. Fit-3 ta' Marzu, 1916, l- Isqof Dom Mauro Caruana ħareġ digriet biex issir ink- jesta fuq is-Soċjetà tal-Muse- um. Iżda min kien l-Isqof Caruana2 Alovsius Charles Caruana twieled il-Furjana fl-1867. Ommu mietet meta kien għadu tarbija ta' sena. Stud- ja fis-Seminarju ta' Għaw- dex, dak iż-żmien taħt il- Ġiżwiti, u wara fil-kulleġġ tagħhom ta' San Injazju f'San Ġiljan. Kompla jistudja fl-Abba- zija Benedittina ta' Fort Au- gustus fl-Iskozja, u ta' 17-il sena ngħaqad magħhom. Ħa l-isem ta' Maurus, għal San Mawru, patri Benedittin minn Messina. Fl-1891, kien ordnat saċerdot minn Mons. Hugh MacDonald, Isqof ta' Aberdeen. Mill-ewwel bagħtuh Ruma biex jistudja l-Liġi Kanonika fil-Kulleġġ ta' San Anselmo all' Aventi- no. Lura l-Iskozja, Dom Mau- ro għallem il-filosofija, it- teoloġija u l-letteratura Lati- na fl-Abbazija ta' Fort Au- gustus. Inħatar rettur tal- kjeriċi, u segretarju tal- kapitlu tal-monasteru. Tgħallem ukoll il-Gaelic, l- Iskoċċiż. Għamel sitt snin kappillan f'Fort Augustus u kienu jitolbuh jipprietka f'diversi nħawi fl-Iskozja. Kien imfittex l-iktar biex jipprietka bit-Taljan fost l- immigranti Taljani li kien hemm fi Glasgow u Edin- burgh. Fl-1908, huwa pprie- tka l-Eżerċizzji tar-Randan fil-Katidral ta' Westminster. Fl-1905, Caruana nħatar Segretarju tal-Arċisqof Am- broġ Agius, Benedittin bħa- lu li kien inħatar Delegat Appostoliku fil-Filippini. Iż- da ma tantx dam fil-Lvant Imbiegħed għax Agius miet ħesrem sena u nofs wara. Mawru reġa' lura f'Fort Augustus, fejn minħabba l- ħiliet tiegħu fil-mużika, in- ħatar biex imexxi l-kor fl- 1912. Fl-1914, Dom Mauro in- karigawh iwaqqaf monas- teru Benedittin fil-Brażil. Fil-fatt kien waqt waqfa qa- sira f'Malta biex iżur lil qra- batu, li Caruana rċieva tele- gramma minn Ruma, fejn qalulu: 'Tiċċaqlaqx.' Tele- gramma oħra ordnatlu: 'Ibqa' sejjer Ruma'. Carua- na baqa' mistagħġeb għax qatt ma stenna li se jinħatar Isqof ta' Malta. Il-ħatra tie- għu tħabbret uffiċjalment fit-22 ta' Jannar, 1915, festa ta' San Publiju. Caruana kien ordnat isqof fil-Bażilika ta' Santa Maria in Trastevere, f'Ruma, fl-10 ta' Frar. Ikkonsagrah isqof il-Kardinal Raphael Merrv del Val (1865-1930) li kien Segretarju tal-Istat fi żmien il-pontifikat ta' San Piju X. Qabel telaq lejn Malta, Papa Benedittu XV irregalalu sal- ib pettorali prezzjuż. Caruana kien ilu 30 sena maqtugħ minn Malta. Kif wasal Malta, ried ikun jaf sew min kienu s-saċerdoti djoċesani tiegħu. L-ismijiet tal-qassisin, bid-data. tat- twelid tagħhom, il-pożizz- joni u. l-ħidmiet pastorali tagħhom, tniżżlu f'reġistru. Dwar Dun Ġorġ, tniżżel li kien joqgħod il-Ħamrun, li kellu l-fakultà li jqarar l- irġiel, u li kien qiegħed imexxi 'i cosi detti musei' (l- hekk imsejħa Mużewijiet). Alexander: Bonnici, il-bijo- grafu ta' Dun Ġorġ Preca, jgħid li 'il-mod kifjissemma l-Museum diġà juri b'mod ċar li dak l-isem popolari tas-Soċjetà ma kienx qed jingħoġob u ma kienx app- rovat'. 4Billi Aħna, sa mill-bidu tal-Episkopat Tagħna, tfajna ħsibijietna fuq it-tagħlim re- liġjuż. taż-żgħażagħ, fdati fil-kura pastorali tagħna, u xewqanin li nkunu nafu b'mod sħiħ id-diversi istitu- ti li fihom tiġi mgħallma d- Duttrina Nisranija lit-tfal ta' din id-Djoċesi Maħbuba Tagħna, kif ukoll l-organiz- zazzjoni tagħhom u l-mod li bih jiġi mgħallem il-kate- kiżmu, u b'mod partikolari, biex inkunu nafu b'mod sħiħ l-istituzzjoni tal-hekk imsejħa 'Mużewijiet' li jin- sabu f'diversi parroċċi tal- gżira, b'dan id-digriet tagħ- na naħtru kummissjoni, magħmula minn dawn il- membri: 'L-Illustrissimu u Reve- rendissimu Monsinjur Ka- nonku Teologu Luigi Attard D.D. Protonotarju Apposto- liku, il-Wisq Reverendu Kanonku Carmelo: Schem- bri, u l-Wisq Reverendu Pa- dre Luigi Briffa SJ. li minnha naħtru President lir- Reverendissimu Monsinjur Luigi Attard, u li lilu nafdaw l-inkarigu li jeżamina l-isti- tuzzjoni, imsemmija qabel, tal-Mużewijiet', l-organiz- zazzjoni tagħhom, il-frott li joħroġ mit-tagħlim li jsir fi- hom, dak kollu li għandu x'jaqsam. magħhom, u mbagħad jirreferi Lilna fuq dan. 'Fl-aħħarnett, nagħtu lill- kummissjoni hekk maħtura l-fakultajiet li jkun hemm bżonn, fosthom dik li jsejħu xhieda u jikkonferulhom il- ġurament. taqa' ''Mogħti mill-Palazz Arċi- veskovili Tagħna ta' Vallet- ta, il-jum tat-3 ta' Marzu, 1916. Arċisqof — Isqof ta' Malta, Saċerdot P. Vella Mangion, Kanċillier ' (traduzzjoni tiegħi mit-Taljan) Dan id-digriet inkiteb bit- Taljan minn idejn l-Isqof Ca- ruana nnifsu. Il-Kanonku Carmelo Schembri sar is-Se- gretarju tal-Kummissjoni. Lil Schembri kienu għab- bewh b'biċċa xogħol iebsa u hu mertu tiegħu li għandna rapporti tant tajbin. Qabel ma bdew isejħu x-xhieda, il- membri — tal-Kummissjoni ħasbu biex jiġbru xi materjal biex bih ikunu jafu. aħjar x'kienet is-Soċjetà tal-Muse- um. Huma ġabru r-regola- menti essenzjali tagħha u raw min kienu dawk li jmexxuha u fuq min kienet r-responsabbiltà tat- 'MINN TANT QILLA, INBIDEL F'ĦARUF Dun Ġorġ innifsu jirrak- konta l-ewwel laqgħa tiegħu mal-Isqof Caruana: 'L-Isqof bagħat għalija, u jien għidt Moħħu fija, jinsa tant l- Isqofl Għandu tant x'jagħ- mel, uma mortluxi Imma ta kasi Nilmaħ lil Monsinjur De Piro bil-karozza tiegħu u qalli, 'Ejja l-Palazz tal-Imdi- na, għax l-isqof inkurlat wisq għalik li ma obdejtux'. Qalli, Imxi miegħi, immor- ru malajr, ħalli nippreżentak jien, għax inkurlat wisq għalik 7 'Nidħolu nsibu fis-sala, u ħares ħarsa lejja — dik ħarsa ta' ħlewwal (ironiku) — 'Is- ma', qalli, 'inti l-kap, il-leq- der ta' din is-Soċjetà. Għidtlu: 'Eċċellenza, jiena minix il-kap, lanqas il-leader; jiena qaddej tiegħek, qassis qaddej tiegħek fid-djoċesi tiegħek' Ħaġa tal-għaġebl Minn tant qilla, inbidel f'ħa- ruf għal din il-kelma. ' Din il-ġrajja, Dun Ġorġ kien irrakkontaha fl-1957, meta s-Soċjetà nġabret fil- knisja kbira ta' Raħal Ġdid biex tiċċelebra l-50 anniver- sarju mit-twaqqif tagħha. Mons. Mikiel Gonzi, l-Ar- ċisqof ta' dak iż-żmien, lil Dun Ġorġ qallu: 'Kemm kont makakk Dun Ġorġi Imma Dun Ġorġ pront wieġbu, 'Kieku kont ma- kakk ma kontx ngħidha quddiemek għax int Isqof bħalu'. Nhar it-Tnejn, 9 ta' Mejju, il-Knisja se tagħmel il-Festa Liturġika ta' San Ġorġ Pre- ca. Bejn il-Ħamis u s-Sibt li ġejjin, se jsir it-Tridu tal-fes- ta b'quddiesa fis-6.00 p.m. fil-Kappella tal-Midalja Mi- rakoluża, il-Blata l-Bajda. (jissokta)