Jingħad li l-anzjani fiż-Żejtun minn dejjem kienu jirrakkuntaw li fil-knisja parrokkjali l-qadima, dik li bosta jirreferu għaliha bħala l-knisja ta' San Girgor, kien hemm xi passaġġi sigrieta. Fir-riċerka storika, din nirreferu għaliha bħala 'storja orali', ir-rakkont li jgħaddi minn ġenerazzjoni għall-oħra u li ma ssibux miktub f'xi arkivji. Irridu ngħidu wkoll li l- istorja orali maż-żmien tinbidel xi ftit, biex ma ngħidux tiżżejjen ukoll. Spiss neseperjenzaw dan anke fi żmienna meta aħbar tinxtered bil-fomm u kulħadd jibda joħloq il-verżjoni tiegħul Iżda din l-istorja tal-passaġġi sigrieti fil-knisja ta' San Girgor, 50 sena ilu ssarfet f'verità. Min-nota lihemm ma' armarju żgħir tal-ħġieġ li jinsab f'kamra li tintlaħaq mill-garigor li jagħti għall-bejt tal-knisja, jidher li din is-sejba saret nhar it-12 ta' Marzu tal- 1969. Skont intervista li għamlet il-ġurnalista Fiona Vella lil Grezzju Vella, dan isostni li kien hu li sab dan il-passaġġ, meta kien qiegħed jgħin lil zijuh Carmelo Spiteri fuq xogħol ta' manutenzjoni tal-aperturi tal-injam tal-knisja, meta Dun Gwann Palmier talabhom iduru waħda l-bejt tal-knisja għax kien qed jagħmel l-ilma. Jgħid li hu tela' fuq il-bejt ma' zijuh u spiċċa jilgħab ma' xaqq li sab fil-kontrabejt. Meta ħammel dan ix-xaqq ra li kien jibqa' nieżel fil-fond u ddeċieda li jitfa' laqxa. Mill-ħoss induna li din ma baqgħetx nieżla fil-knisja iżda deherlu li kien hemm xi art oħra fil-qrib. Meta għajjat lil zijuh u dan ra li kien hemm ġebla, bħal kaptell jagħlaq bokka, iddeċidew li jiftħuh u sabu li fil-fatt kien hemm bħal kamra jew kuritur. Infurmaw lil Dun Ġwann, li min-naħa tiegħu għajjat lil Gannmari Debono, is-sagristan, biex jara kienx jaf b'dan l-ispazju. Meta dan qallu li ma kienx jaf, iddeċidew li jesploraw u jaraw fejn iwassal. Peress li Grezzju kien l-iżgħar u l-aktar ħafif minnhom, rabtuh b'ħabel, tawh kaxxa sulfarini u niżluh fil- kuritur. Grezzju jirrakkonta li baqa' miexi f'passaġġ twil u mudlam u xi ħin sab ruħu miexi fuq xi ħaġa 90 sena mill-Iskoperta tal-Passaġġ Sigriet Kitba tal-Perit Ruben Abela, President ta' Wirt iż-Żejtun WIRT IŻ-ŻEJTUN www.wirtizzejtun.com li ħass taħt saqajh, ġabarha u nduna li kienet ras ta' skeletru. Bil-qatgħa li ħa ġera ġirja u tela' lura minn fejn daħal. Aktar qabel għamilt referenza għal nota li hemm fuq armarju. Ġo dan l-armarju hemm ammont żgħir ta' oġġetti li jingħad li nstabu f'dan il-passaġġ, fosthom parti minn salib tal-injam stil Biżantin, tliet muniti li tnejn minnhom kienu bis-salib tal-Ordni ta' San Ġwann, qiegħ ta' żarbuna tal-injam, biċċiet tal-fuħħar, xi buttuni, biċċiet żgħar tad-drapp, u xi buttuni tal-injam. Din is-sejba ġiet irrapurtata fil-ġurnal Times of Malta ftit aktar minn xahar wara, preċiżament fil- ħarġa tal-15 t'April, fejn ġiet irrappurtata s-sejba ta' passaġġ idur ma' tliet naħat tal-kappellun tal- Lvant tal-Knisja ta' San Girgor. Dan il-passaġġ fir-rapport jingħad li nstab minn Ġannmari Debono, li skont l-istess rapport jirreferu għalih bħala membru attiv tas-Soċjetà Storika taż-Żejtun 'Il-passaġġ, li kien biss ftit piedi 'l isfel mill-bejt tal- knisja, huwa maħsub li kien jintuża bħala moħba mir-residenti tal-villaġġ f'każ ta' xi attakk mill- kursara Torok. It-teorija hija li t-Torok attakkaw u kissru l-knisja u sabu xi nies mistoħbija fil- passaġġ, qatluhom u sakkruhom hemm ġew. Numru ta' skeletri nstabu f'dan il-passaġġ.' Din l-istorja nkitbet f'ballata minn Walter Zahra li meta saret is-sejba kien il-President tas-Soċjetà Storika taż-Żejtun. Is-sena l-oħra, il-Professur Mario Buhagiar (2018), f'artiklu li kiteb fis-Sundav Times of Malta, jgħid li fit-18 t'April 1969 kien intbagħat mid-Dipartiment tal-Mużewijiet biex jagħmel rapport dwar din is- sejba. Fuq il-post iltaqa' ma' Gannmari Debono, li wrieh il-passaġġi u xi oġġetti li kienu nstabu: Il- Professur Buhagiar ma' dan l-artiklu pproduċa kopja ta' xi noti li kien ġabar meta żar il-post. IHuwa jagħmel referenza għat-twieqi żgħar li hemm iħarsu fuq il-Bajja ta' San Tumas u l-Bajja ta' Marsaxlokk, kif ukoll għal numru ta' oġġetti li nstabu, u li semmejt aktar 'il fuq. Punt importanti li jirrapporta, huwa l-fatt li t-tarf tal-aħħar passaġġ kien ibblukkat b'ġebel tas-sejjieħ u knatan imqegħdin bit-tajn. Huwa ta ordni biex dan il-ħajt jinfetaħ fil-preżenza tiegħu, u warajh instab munzell ta' għadam uman li skont hu kien hemm bejn 80 u 90 individwu. Huwa jikteb ukoll li mal-art matul il-passaġġi l-oħra kien hemm ukoll xi fdalijiet ta' għadam uman. Fil-kitba tiegħu, il-Professur Buhagiar jgħid li dak iż-żmien huwa kien assoċja din is-sejba mal-aħħar ħbit tat-Torok li sar fl-1614, bil-possibbiltà li dawn in-nies spiċċaw vittmi maqbuda f'dan il-passaġġ wara li telgħu jistaħbew fih. Fl-istess artiklu huwa jgħid li din l-istorja kienet ġiet approvata ħażin wara analiżi fuq l- għadam li kien sar minn S. Ramaswani u Dr J. Pace (1978) li skonthom dan kien għadam li nġabar minn xi oqbra u ntrefa' f'dan il-passaġġ bħala ossarju. Din l-opinjoni qed jibbażawha fuq il-fatt li ġo rukkell ta' sinsla nstabet il-ħamrija. Il- Professur Buhagiar fil-kitba tiegħu jgħid ukoll li qabel ma nfetaħ fl-1969, dan il-passaġġ jidher li daħlu fih mill-anqas darbtejn oħra hekk kif jidher minn graffiti li hemm minquxin fuq wieħed mill- ħitan tat-tieni passagġ: 'T 1869' u 'Giovanni Zahra 20.2.1909'. Iżda x'seta' ġara f'dak ix-xahar bejn id-data meta saret is-sejba fit-12 ta' Marzu u ż-żjara ta' rappreżentant tad-Dipartiment tal-Mużewijiet li saret fit-18 t'April, aktarx instigata mir-rapport li deher fit-Times of Malta tlett ijiem qabel2 Ma nafux jekk kienx hemm xi indizzji li setgħu wasslulna aktar tagħrif dwar l-użu ta' dan il- passaġġ u li sfortunatament intilfu għaliex is- sejba ma ġietx irrapurtata mill-ewwel. Illum 50 sena wara, nistgħu noqogħdu fuq dak li għandna miktub dwar il-fatti tas-sejba, iżda x- xjenza tista' teħodna aktar 'il bogħod u hemm fejn wieħed jista' jimraħ f'analiżi differenti li jistgħu jsiru fuq dan l-għadam. Hemm studju ieħor x'jista' jsir fuq l-oġġetti li nstabu u li wkoll jista' jiftaħ tieqa oħra ta' għarfien dwar din is-sejba. Kien għalhekk li Wirt iż-Żejtun applikat u akkwistat fondi għall-proġett SKOPERTA, taħt l-iskema Small Inistiatives Scheme (SIS) tal-Kunsill Malti għall-Volontarjat. Permezz ta' dan il-proġett li qed isir bi sħab ma' Heritage Malta u s- Superintendenza għall-Wirt Kulturali se jerġa' jiġi studjat dan l-għadam u se jintbagħtu kampjuni barra minn Malta biex issir analiżi tagħhom permezz ta' Carbon dating. Il-pjan huwa li sa bħal dan iż-żmien sena jkollna rapporti xjentifiċi f'idejna li jistgħu jwassluna għal data meta għexu dawn in-nies. Il-Parroċċa taż-Żejtun tul iż-Żminijiet. Santa Venera: Klabb Kotba Maltin. (Malta): Wirt iż-Żejtun, pp. 58 - 69. Soċjetà Mużikali Beland : Żejtun : Is-36 Pubblikazzjoni : 2019