Fl-okkażjoni ta' l-erbgħin sena minn meta fl-1968 Ħal Balzan fakkar il-mitt sena ta' l-istatwa titulari L-Istatwa ta' Marija Annunzjata - Storja ta' 140 Sena Żgur li Ikoll kemm aħna għadna niftakru meta tmien snin ilu, nhar is-Sibt, il-25 ta' Marzu 2000, ħriġna f'pellegrinaġġ mat-toroq tar-raħal il-vara għażiża tal-Lunzjata biex fakkarna l-ġublew ta' l-Inkarnazzjoni ta' l-Iben ta' Alla. Kienet purċissjoni ta' barra minn żmienha, li l-Balzanin ikkonkorrew għaliha bi ħġarhom' Dik is-sena tal-ftuħ tal- millennju l-ġdid, l-istatwa tal-Lunzjata ħarġet darbtejn tbierek u żżejjen it-toroq tagħna. Iżda dik ma kenitx l-unika darba li l-istatwa titulari ħarġet darbtejn fl-istess sena. Dawk fostna li għandhom ta' l-anqas ftit aktar minn erbgħin sena jiftakru li fl-1968 dan kien ġara wkoll. Dik is-sena Ħal Balzan fakkarna l-ewwel ċentinarju tal-vara titulari tal- Lunzjata nhar it-Tnejn, il-25 ta' Marzu, jum il-festa liturġika. Ix-xewqa tal-Balzanin għal statwa tal- Lunzjata Ir-rabta ta' Ħal Balzan ma' l-Annunzjata tmur lura ħafna fis-snin. Mit-tmien knejjes li kien hawn Ħal Balzan meta Mons. Pietru Dusina żar lil dan ir- raħal nhar l-1 ta' Frar 1575, tnejn minnhom kienu ddedikati lil-Lunzjata. Waħda minn dawn il-knejjes m'għandna l-ebda ħjiel tagħha. L-oħra hija l-knisja l-qadima tal-Lunzjata fi Triq it-Tliet Knejjes li aktar tard kellha tkun l-ewwel knisja parrokkjali meta Ħal Balzan sar parroċċa nhar l-14 ta' Awissu 1655. Mons. Dusina jgħidilna li l-knisja nbniet fis- seklu 16 u li kienet mill-bidu ddedikata lil Marija Annunzjata.' Bil-bini tal-knisja parrokkjali l-ġdida bejn is-snin 1669 u 1695 kompliet tisseddaq ir-rabta ta' dan ir-raħal mal-Lunzjata meta missirijietna lill) Serma Carmel Bezzina ħatru dan it-tempju lil Sidtna Marija mħabbra mill- Arkanġlu Gabriel. Mal-mogħdija tas-snin, meta fil-gżejjer tagħna bdiet dieħla d-drawwa li l-parroċċa jkollha l-istatwa L-istatwa titulari ta' Marija Annunzjata, xogħol fl-injam ta' Mastru Salv Dimech. Din l-istatwa, l-għożża tal-Balzanin, issa ilha fostna 140 sena. titulari tagħha, il-Balzanin tħajru huma wkoll li jkollhom l-istatwa tagħhom tal-Lunzjata. Il-parruċċani kienu lesti li jikkontribwixxu għal dan il-għan u għalhekk kienu ħerqana jistennew l-approvazzjoni ta' l-Isqof. '5 Il-kappillan ma kellu ebda oġġezzjoni li l-istatwa ssir, iżda għamel xi kundizzjonijiet, fosthom li l-istatwa tinħadem skond mudell approvat mill-isqof, li l-parroċċa ma tidħolx għall-ispejjeż tagħha, u li l-istatwa tkun proprjetà tal-knisja u tingħata lill-parroċċa ta' Ħal Balzan.$ L-Isqof Pace Forno approva din il-petizzjoni nhar it-23 ta' Lulju 1864;7 madankollu kellhom jgħaddu aktar minn sentejn u nofs sakemm twettaq il-ftehim meħtieġ biex ix-xogħol seta' jibda. Ix-xogħol ta' l-istatwa l-ġdida kien afdat f'idejn Mastru Salv Dimech, li skond l-istoriku Castagna kien imlaqqam 'is-Sartx'. L-iskultur Salvatore Dimech twieled il-Mosta fis-27 ta' Frar 1804 minn Giovanni Dimech u Antonia, imwielda Agius. Missier Salvatore Dimech x'aktarx kien bidwi, jew inkella kien jaqla' l-għajxien tiegħu billi jbigħ il- ħalib tal-merħla mogħoż li kien irabbi. ''Iżda dan hu biss ipotesi u mhux fatt dokumentat, jikteb Eugene F. Montanaro. ''Wasalna għal din il-konklużjoni għaliex fil-ġurnali kontemporanji l-iskultur Salvatore Dimech jissejjaħ ukoll 10mo semplice di campagna, filwaqt li l-istoriku Castagna jgħid li Salvatore kien 'ragħaj il-mogħoż' ''' Salvatore kien it-tielet wild fost erba' aħwa: kellu ħuh u oħtu akbar minnu, u ħuh iż-żgħir. L-aħwa Dimech kollha twieldu l-Mosta u Ikoll ħadu l-magħmudija tagħhom minn idejn il-kappillan Dun Feliċ Calleja. Nafu fiż-żgur li l-iskultur Salvatore Dimech kien għadu jgħix fil- limiti tal-parroċċa tal-Mosta meta ta' għoxrin sena, nhar is-26 ta' April 1824, fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Lija, ħa b'martu lil Maria Agius.l' F'xi żmien bejn l-1824 u l-1837 Salvatore Dimech mar jgħix Ħal Lija, billi martu Maria kienet minn dan ir-raħal. Id-dokumentazzjoni fir-reġistri parrokkjali ta' Ħal Lija, jgħidilna Montanaro, turina b'mod l-aktar ċar illi mis-sena 1837 sal-mewt tiegħu fl-1886 l-iskultur Dimech baqa' jgħix mal-familja tiegħu Ħal Lija. Minn dan iż-żwieġ kellu tmien ulied: sitt ibniet u żewġ subien; iżda sfortunatament sitta minnhom mietu f'età żgħira. Wara wieħed u għoxrin sena ta' żwieġ, martu Maria mietet fis-6 ta' Ġunju 1845, meta kien għad kellha biss madwar erbgħin sena. Salvatore Dimech reġa' żżewweġ, din id-darba lil Caterina Fenech. Iż-żwieġ sar ukoll fil-knisja parrokkjali ta' Hal Lija nhar is-16 ta' Settembru 1845. Minn dan it-tieni żwieġ Salvatore kellu erbat itfal: żewġ subien u żewġt ibniet. Fit-tifkira tal-magħmudija ta' ibnu l-kbir, isem il-missier huwa mniżżel Maestro Salvatore Dimech.' L-iskultur Dimech miet Ħal Lija, fl-għomor ta' 82 sena, nhar is-26 ta' Ottubru 1886. Difnuh l-għada fil-knisja parrokkjali ta' l-istess raħal, fil-qabar li jġib in-numru 55.4 Xogħiijiet ta' Salvatore Dimech Jidher li Salvatore Dimech beda l-ħidma artistika tiegħu bħala skultur fil-ġebla Maltija, u jista' jkun li huwa kiseb l-ewwel kummissjonijiet f'dan il-qasam mingħand l-amministraturi ta' xi knejjes parrokkjali jew sidien ta' djar privati. L-ewwel biċċa xogħol importanti ta' Dimech kienet l-istatwa ta' San Franġisk t'Assisi, li tinsab il-Furjana quddiem il-kunvent tal-Kapuċċini. L-istoriku Castagna jgħidilna li Dimech ħadem din l-istatwa fl-1837.5 Għal Montanaro, din l-istatwa ta' San Franġisk ċtirrifletti forza primittiva ispirata minn fidi qawwija ta' ruħ sempliċi.''$ Huwa tal-fehma wkoll li billi din l-istatwa x'aktarx qatt ma ġiet 'irtokkata', tista' titqies bħala l-uniku xogħol li jirrifletti verament l-istil awtentiku u ġenwin li kien iħaddan Salvatore Dimech. Kollox juri li fl-1838 isem l-iskultur Salvatore Dimech kien magħruf sewwa. F'dik l-istess sena, huwa naqqax fil-ġebla Maltija l-figura ta' San Girgor il-Kbir li tqiegħdet quddiem il-knisja parrokkjali l-qadima taż-Żejtun. Dimech ħadem din l-istatwa minn fuq disinn tal-pittur Giuseppe Hvzler u taħt id-direzzjoni tiegħu. This statue is successfullv executed in all its details, notwithstanding the great difficulties inseparable from the completion of such a task…7'$ Il-kittieb jerġa' jirreferi għan-nuqqas ta' taħriġ formali fl-arti li kellu Dimech kif ukoll għall-fatt li huwa kellu jtemm dan ix-xogħol fiż-żmien qasir ta' ħamsin jum. Xogħol ieħor importanti li kellu sehem fih l-iskultur Salvatore Dimech kien l-istatwa ta' l-Appostlu Missierna San Pawl, skolpita fil-ġebla tal-franka u mwaqqfa fuq il-Gżejjer ta' San Pawl fl-1845. Dan il-monument nazzjonali Pawlin ħadmuh flimkien l-iskulturi Sigismondo Dimech' u Salvatore Dimech. Ma nafux min ħejja d-disinn ta' din l-istatwa ta' San Pawl ta' fuq il-Gżejjer. L-istoriku Castagna jgħidilna li Salvatore Dimech kien 'skular', jew alliev, ta' Sigismondo Dimech. $ Dan jagħtina x'nifhmu li Salvatore Dimech seta' ħa l-apprentistat tiegħu fil-ħanut ta' l-iskultur Sigismondo Dimech. Il-fatt li ż-żewġ skulturi ħadmu flimkien l-istatwa ta' San Pawl ta' fuq il-Gżejjer jista' jkun indikazzjoni ta' xi rabtiet interessanti bejniethom. Salvatore Dimech ħalla diversi xogħlijiet oħrajn fil-ġebla lokali. L-istoriku Castagna jagħti lista tax- xogħlijiet ewlenin ta' Dimech, fosthom l-istatwi tal- Gran Mastri L'Isle Adam u La Valette li kienu jżejnu Porta San Giorgio, il-bieb ewlieni tal-belt, magħruf bħala Putirjal 2 Jidher ukoll li Salvatore Dimech baqa' attiv fil-qasam ta' l-iskultura ornamentali, hekk li Castagna jgħidilna li fis-sena 1865 Dimech esegwixxa skultura dekorattiva fil-bini tat-Teatru Rjal. Fis-snin imwaħħra tiegħu ta' skultur, Salvatore Dimech tħajjar jaħdem xogħol skultorju fl-injam li kien jeħtieġ ċertu impenn u ħila. Din il-ħajra tiegħu twettqet meta ntgħażel biex inaqqax fl-injam il-vara titulari tal-Lunzjata għall-parroċċa ta' Ħal Balzan u dik ta' Santa Marija għall-parroċċa fejn twieled, il- Mosta. Dawn kienu x'aktarx fost l-aħħar xogħlijiet kbar tiegħu. Kollox juri li Salvatore Dimech ma ħadem l-ebda kummissjoni importanti wara s-sena 1868. Hekk kif illesta dawn iż-żewġ statwi, meta allura kellu 64 sena, ma jissemmewx kummissjonijiet oħra importanti, u għaldaqstant jagħtina x'naħsbu li għadda l-aħħar snin ta' ħajtu jistrieħ, okkupat fuq xi xogħol ħafif $ Tgħid x'kien li wassal lill-Balzanin jirrikorru għand dan l-iskultur fost skulturi u statwarji oħra li kien hawn Malta dik il-ħabta Fost dawn, ta' min isemmi lil Xandru Farrugia, Pietro Paolo Azzopardi, Salvatore Psaila, u Karlu Darmanin, li kienu diġà għamlu isem f'pajjiżna'' F'dan il-kuntest, ma nistgħux ma naqblux ma' Montanaro li josserva ċilli l-ewwel nofs tas-seklu 19 kien tabilħaqq il- perjodu tad-deheb tal-woodcarvers Maltin. Qatt qabel f'pajjiżna ma kien hawn numru daqshekk sabiħ ta' skulturi li kienu jgħixu fl-istess żmien u li kienu kapaċi jnaqqxu fl-injam figuri maestużi ta' ċertu livell artistiku 73 B'danakollu, nistgħu ngħidu mingħajr tlaqliq illi Salvatore Dimech ma għamilx għajb lill-iskulturi ta' żmienu billi wera ħila u teknika mhux tas-soltu anke f'din il-fergħa ta' arti popolari. Il-Balzanin jordnaw l-istatwa tal-Lunzjata Kienu għaddew fuq sentejn u nofs minn meta l-Isqof Gaetano Pace Forno approva li ssir l-istatwa ta' Marija Annunzjata, wara l-petizzjoni li kienu ressqulu Pasquale Muscat u Mario Borg f'isem in- nies ta' Ħal Balzan. X'setgħu kienu r-raġunijiet ta' dan id-dewmien ma nafux: forsi nuqqas ta' fondi, jew il-kundizzjonijiet li kien ressaq il-kappillan, forsi wkoll l-approvazzjoni tal-mudell, jew l-għażla ta' l-aħjar skultur biex jaħdimha2 Kienu x'kienu r-raġunijiet, nhar it-3 ta' Frar 1867 l-istess Pasquale Muscat u Mario Borg ftiehmu ma' l-iskultur Salvatore Dimech biex jonqox fl-injam l-istatwa ta' l-Annunzjazzjoni għall-parroċċa ta' Ħal Balzan. Pasquale Muscatu Mario Borg daħlu responsabbli li jfornu lill-iskultur bl-injam meħtieġ, u hu kellu juża ġibs u kolla mħallta taħt id-direzzjoni ta' induratur magħżul minnhom. L-ispejjeż ta' din l-għażla ta' l-induratur riedu jitħallsu mill-iskultur Dimech. L-istatwa bla pedestall kellha tkun lesta għall-induratura skond il-mudell approvat sat-30 ta' Settembru ta' l-istess sena. Il-prezz kien 50 lira sterlina, ekwivalenti għal 600 skud Malti. Din is- somma kienet tinkludi l-prezz tax-xogħol, il-ġibs u L-istatwa tal-Lunzjata kif ħarġet minn idejn l-iskultur Salvatore Dimech fl-1868. (Ritratt antik mill-kollezzjoni privata ta' l-awtur) xi spejjeż oħra li setgħu jinqalgħu, iżda ma kinitx tinkludi la l-induratura u lanqas il-pedestall. Muscat u Borg kienu t-tnejn responsabbli ndaqs b'ġidhom fl-obbligazzjonijiet tal-ħlas imwiegħed. Is-somma dovuta kellha titħallas hekk kif l-istatwa bla difetti tingħatalhom lesta għall-induratura. L-ispejjeż tat- trasport kienu għall-klijenti. Nhar il-21 ta' Marzu 1869 Dimech iddikjara li kien irċieva mingħand Muscat u Borg is-somma ta' 921 skud u 3 tari. Dawn kienu jikkonsistu f'600 skud għaż-żewġ figuri tal-Madonna Annunzjata u l-Anġlu Gabriel b'vażun bil-ġilji fin-nofs, waqt li l-kumplament tas-somma, 321 skud u 3 tari, intefqu fuq xogħol u kolla għall-pedestall.7 Aktarx li l-ordni għal dan kienet saret fl-intervall tat-tlestija ta' l-istatwa u l-ħlas tagħha. Fejn inħadmet l-istatwa tal-Lunzjata2 Mistoqsija li tiġina f'moħħna f'dan il-kuntest hija dwar il-post fejn setgħet inħadmet l-istatwa titulari tagħna. Sfortunatament, ikollna ngħidu bla tlaqliq li ma nafux. Fiż-żmien meta kienet qed tinħadem, jiġifieri bejn Frar 1867 u Marzu 1868, l-iskultur Salvatore Dimech kien ilu jgħix Ħal Lija tletin sena u fughom ukoll. Għaldaqstant hemm il-possibiltà li l-vara tal-Lunzjata nħadmet fir-raħal ġar tagħna ta' Ħal Lija. Min-naħa l-oħra nafu li l-Lunzjata u Santa Marija tal-Mosta tlestew fl-istess sena, l-1868, u għalhekk nistgħu nassumu li l-iskultur Dimech ħadem fuqhom fl-istess żmien. Issa fil-Mosta hemm dar antika fil- kantuniera bejn Triq il-Kurat Bezzina u Triq Salvu Dimech, imsemmija għall-iskultur innifsu, li fiha jingħad li kien jgħix Salvatore Dimech u fejn ħadem l-istatwa ta' Santa Marija. Irħama mwaħħla mal- faċċata ta' din id-dar tfakkar dan. Għalkemm dan it-tagħrif m'huwiex dokumentat, hemm tradizzjoni popolari qawwija fost il-Mostin li din hija d-dar fejn Dimech ħadem l-istatwa ta' Santa Marija $ Jekk dan huwa storikament minnu, l-argument li l-istatwa tal- Lunzjata wkoll setgħet inħadmet f'din id-dar huwa b'saħħtu ħafna. Hemm ukoll il-possibiltà l-oħra li l-istatwa tal- Lunzjata setgħet inħadmet xi mkien ġo Ħal Balzan stess. Donnu jidher li ma kenitx xi ħaġa rari dak iż- żmien li l-istatwi jinħadmu fil-belt jew raħal għal fejn ikunu ġew ordnati. ' Il-fatt li l-iskultur Salvatore Dimech kien joqgħod Ħal Lija, daqshekk viċin Ħal Balzan, jista' jsaħħaħ din il-possibiltà. Iżda jkollna nerġgħu ntennu li m'għandna xejn fiċ-ċert u xejn dokumentat. 1868: L-istatwa tal-Lunzjata titlesta u tasal Ħal Balzan Salvatore Dimech lesta l-istatwa tal-Lunzjata ta' Ħal Balzan, kif ukoll dik ta' Santa Marija tal- Mosta, fis-sena 1868 5' Il-ħolma tal-Balzanin issa seħħet. L-iskultur Dimech tahom il-vara titulari li xtaqu, li tirrappreżenta l-ġrajja tat-Tħabbira ta' Marija mill-Anġlu Gabriel. Fuq naħa tal-vara, naraw il-figura ta' Marija għarkobbtejha, b'rasha kemxejn inklinata 'l isfel u b'dirgħajha msallbin fuq sidirha, donnha qiegħda tisma' b'mod attent dak li qed jgħidilha l-ħabbàr divin. Fuq in-naħa l-oħra naraw l-Arkanġlu Gabriel, żagħżugħ il- ġmiel tiegħu, wieqaf fuq sħaba, b'idu l-leminija mgħollija b'tislima lil Marija u b'idu x-xellugija żżomm ġilju, u b'par ġwienaħ, skond it-tradizzjoni ikonografika. Jifred iż-żewġ figuri vażun tond ornamentat b'bukkett fjuri fih, wieqaf fuq kapitell ta' ordni kompost. Skond l-istudjuż ta' l-arti l-Prof. Mario Buhagiar, fl-esekuzzjoni tax-xogħlijiet tiegħu Salvatore Dimech kien influwenzat mill-fehmiet ta' l-artisti msejħa 'Nazareni'. Dawn l-artisti kienu jemmnu li l-arti għandha taqdi skop reliġjuż jew morali, u kellhom l-ideal li jerġgħu jnisslu fl-arti dak l-ispirtu profondament reliġjuż u nisrani tipiku taż-Żminijiet Medjevali.'2 L-esponent ewlieni tal-moviment tan- Nazareni f'Malta kien il-pittur Giuseppe Hvzler (1787-1858). Għalkemm jidher li Salvatore Dimech ma kellux rabtiet diretti ma' akkademji jew artisti barranin, billi lanqas kien bniedem ta' xi skola kbira, x'aktarx li beda jxaqleb lejn xejriet imnebbħa mill- Moviment tan-Nazareni għaliex kien influwenzat mill-pittur Hvzler. L-istatwa tal-Lunzjata, fl-istat oriġinali tagħha, armata għall-festa fil-kappellun tar-Rużarju. Ritratt ta' l-ewwel kwart tas-seklu 20. (Ħajr lil John Pullicino) Giuseppe Hvzler kien intlaqat mill-ħila artistika ta' Salvatore Dimech, u bejniethom ħadmu xi xogħol flimkien. Diġà ssemma li kien fuq id-disinn ta' l-istess Hvzler u taħt id-direzzjoni tiegħu li Dimech naqax l-istatwa ta' San Girgor fiż-Żejtun. Għaldaqstant ma setax jonqos li Salvatore Dimech jiġi influwenzat mill-pittur Hvzler fix-xogħol tiegħu, u huwa x'aktarx minħabba din l-influwenza li x-xogħlijiet ta' Dimech huma magħrufin aktar għas- kif jikkummenta Mario Buhagiar: ''Salvu Dimech of Mosta, nicknamed 'Is-Sartx', was … influenced bv the Nazarene movement. Hekk kif Mastru Salv Dimech lesta l-istatwa tiegħu, il-Balzanin li kellhom fi ħsiebhom dan ix- xogħol ħaduha r-Rabat (Malta) għand induratur biex jinduraha u jiżgraffjaha. Meta l-istatwa kienet lesta, il-Balzanin li tant ħadmu u stinkaw biex ġabru l-flus għaliha setgħu jilqgħuha b'għożża fil- parroċċa tagħhom. Dak iż-żmien il-popolazzjoni ta' Ħal Balzan kienet ta' madwar 700 ruħ.5 Wara li l-istatwa twasslet sa tarf Strada Reale, kif kienet magħrufa t-Triq il-Kbira dak iż-żmien, f'salib it- toroq fejn Ħal Balzan u Ħal Lija jingħaqdu flimkien, kienet merfugħa fuq l-ispalel minn għaxart irġiel, akkumpanjata mill-kleru u l-poplu, fost id-daqq tal-qniepen u l-marċi mill-Banda 'L'Isle Adam' tar-Rabat, l-isparar u dimostrazzjoni kbira $ Dun Ġwann Dimech jgħidilna li 's'issa ma nstab ebda dokument li jagħti d-data tal-wasla li jidher li kienet.:7 ħabta ta' nofs Marzu'''$ Dak iż-żmien il-festa titulari kienet tiġi ċċelebrata nhar il-25 ta' Marzu, li allura kienet għadha festa kmandata.5' Fis-sena 1868 il-25 ta' Marzu ħabat il-jum ta' l-Erbgħa. Kif waslet fuq iz-zuntier tal-knisja parrokkjali, jissokta jirrakkonta Dimech, il-kappillan Dun Pawl Liċinju Micallef għamel diskors imqanqal ta' merħba fost l-entużjażmu tal-poplu Balzani. Wara d-diskors tiegħu, il-kappillan bierek l-istatwa u din iddaħħlet mill-bieb il-kbir tal-knisja biex ħadet postha x'aktarx fil-kappellun tar-Rużarju, fejn għadha titqiegħed sal- lum fil-jiem tal-festa. Issa l-Balzanin ukoll kellhom l-istatwa titulari tagħhom, bħal ħafna bliet u rħula oħra fil-gżejjer Maltin. L-istatwa tal-Lunzjata jsirulha xi tibdiliet Tnejn u sittin sena wara, fl-1930, fi żmien il- kappillan Franġisku Saverju Zahra, l-istatwa tal- Lunzjata sarulha xi alterazzjonijiet. Il-vażun bil- ward bejn iż-żewġ figuri tal-vara tneħħa u minfloku saret banketta indurata bi ktieb fuqha, intmess ukoll il-velu fuq ras il-Madonna, u l-ġwienaħ ta' l-Arkanġlu Gabriel inbidlu ma' oħrajn akbar.ċ Dawn l-alterazzjonijiet saru fuq id-disinn ta' l-iskultur Abram Gatt (1863-1944) minn Bormla u kienu esegwiti mill-iskultur Manwel Buhagiar (1876-1962) mir-Raħal il-Ġdid. Għalkemm b'dawn il-modifiki l-istatwa ġiet tappella aktar għall-gosti tal-poplu irid jingħad ukollli tilfet xi ftitmill-mod kif ħolomha u kif ħarġet minn idejn Salvatore Dimech. Minkejja dan kollu, kif isostni Rafel Bonnici Cali, l-istatwa tal-Lunzjata żammet il-kwalitajiet artistiċi li żejjinha bihom l-iskultur Dimech. Minbarra dawn l-alterazzjonijiet, l-istatwa ġiet ukoll indurata u żgraffjata mill-ġdid, din id-darba għand id-ditta Coleiro tal-belt Valletta. Fl-istess okkażjoni sar ukoll xi tibdil fl-iskultura tal-pedestall u saret bradella ġdida. Fit-tmien panewijiet tal- pedestall tqiegħdu riljievi maħduma fil-bronż għand Vincenzo Sammut, brunżar minn Birkirkara, li mbagħad ġew arġentati. Fit-tliet panewijiet tal- faċċata naraw il-figura ta' l-Ispirtu s-Santu taħt forma ta' ħamiema fin-nofs tal-pedestall, u l-figuri L-20 ta' April 1930. L-istatwa tal-Lunzjata, wara li sarulha xi tibdiliet, ġiet indurata u żgraffjata mill-ġdid. Imdawra bid-devoti u d-dilettanti Balzanin fil-bidu tat-Triq il-Kbira, Ħal Balzan, qabel ma ttieħdet proċessjonalment lejn il-knisja parrokkjali. (Ritratt mill-kollezzjoni ta' l-awtur) allegoriċi ta' l-evanġelisti San Mattew u San Mark fuq kull naħa. Fil-panewijiet tan-naħa ta' wara n-Nome di Maria mdawra bi tnax-il kewkba, flimkien ma' l-evanġelisti San Luqa u San Ġwann. Fil-ġnub tal-pedestall naraw il-profeta Isaija fuq naħa u s-sultan David fuq in-naħa l-oħra. Il-brazzi tal-fidda li kienu jintramaw mal-pedestall fil-festa tneħħew ukoll9 Meta l-istatwa kienet lesta minn kollox, il- Balzanin ħejjew għall-okkażjoni biex jilqgħuha mill-ġdid fosthom. Il-Lunzjata waslet Ħal Balzan Il-Lunzjata fil-bieb tal-knisja f'jum il-festa. Ritratt tas-snin 50. Ir-reffiegħa fuq quddiem (mix-xellug għal-lemin): Pawlu Camilleri (ta' Paroli), Ġużeppi Bonello (taż-Żejt), Karmnu Zarb (ta' Luqa), Karmnu Zarb (tal-Lakku), u Karlu Zarb (tal-Pajs). Forċini: Valent Borg (ta' Kustjoni), in-naħa tal-Madonna, u Ċensu Brincat (tal- Bażaż), in-naħa ta' San Gabriel. Jħares 'il fuq lejn l-istatwa. (Ħajr lil Marija Chetcuti) nhar l-Għid il-Kbir, Ħadd qabel il-festa proprja, billi dak iż-żmien il-festa kienet issir Ħadd il-Ġdid. Fl-1930 l-Għid ġie fl-20 ta' April, u għalhekk il-festa tal-Lunzjata ġiet iċċelebrata l-Ħadd, is-27 ta' April. Il-Balzanin laqgħuha fil- bidu tat-Triq il-Kbira, ħdejn il- bini tas-Sur Fons fejn it-triq minn Birkirkara għal Ħal Balzan tofroq naħa lejn il-qalba tar-raħal u naħa lejn Sant' Anton, ftit 'il fuq mill- kunvent tal-patrijiet Karmelitani Skalzi. ri bierek l-istatwa, il-Balzanin imxew magħha f'korteo sal-knisja. parrokkjali fost entużjażmu kbir. Niftakar qisu l-bieraħ,' kiteb Valent Muscat, fil-korteo bl-istatwa telaq minn tarf Hal Balzan, mill-post fejn illum hemm il-Vallev Butcher, u dar mat-toroq kollha ta' Ħal Balzan. Għadni qed naraha fejn l-għassa tal-Pulizija f'tarf ir-raħal u nieżla lejn il-parroċċa fost id-daqq ferrieħi tal-Banda 'Sant'Elena' ta' Birkirkara li akkumpanjatha matul il-korteo kollu 7 1968: Il-Lunzjata tagħlaq mitt sena Is-snin komplew igerbbu u waslet is-sena ċentinarja tal-vara tal-Lunzjata. Kienu għaddew mitt senal Id-dinja kienet daqet l-esperjenza qarsa ta' żewġ gwerer dinjija, u pajjiżna kien għadda minn bidla kbira, soċjali u politika. Ħadd mill- Balzanin li kienu raw l-istatwa tal-Lunzjata tasal għall-ewwel darba Ħal Balzan fl-1868 ma kien għadu mal-ħajjini Iżda kien hemm uliedhom u wlied uliedhom, li l-imħabba tagħhom lejn il-Lunzjata ma kienet xejn inqas minn ta' missirijiethom. Issa kien imiss lilhom ifakkru dan iċ-ċentinarju kif kien xieraq. Ħal Balzan kien qed iħejji sabiex is-sena ta' wara jiċċelebra t-tliet mitt sena mill-bini tal-knisja parrokkjali, u għalhekk ġie deċiż li ż-żewġ ċentinarji jiġu ċċelebrati flimkien fl-1969. Iżda l-jum tal-25 ta' Marzu 1968 ma setax jitħalla għaddej mingħajr ma jitfakkar għeluq l-ewwel mitt sena ta' l-istatwa tal- Lunzjata. Billi din kienet okkażjoni speċjali, il-kappillan, li allura kien il-Kan. Dun Karm Sciberras, kellu l-idea li l-istatwa tal-Lunzjata tinħareġ min-niċċa u titqiegħed fuq il-bankun bħalma jsir fil-jiem tal-festa. Valent Muscat, devot kbir tal-Lunzjata u għal ħafna snin kaxxier tal-każin 'San Gabriel, dlonk avviċina 'l-kappillan u wrieh l-idea tiegħu li tkun ħaġa xierqa li nhar il-25 ta' Marzu ssir purċissjoni bl-istatwa mat-toroq ewlenin tar-raħal. Mill-ewwel qabel ma' l-idea li tajtu/' kiteb Valent, 'biss weġibni li l-ewwel irid jitlob il-permess ta' l-Arċisqof, li allura kien Mons. Mikiel Gonzi. Wara ftit jiem huwa qalli li kien kollox sew rigward il-purċissjoni.'' Ħareġ ukoll il-permess tal-pulizija, għalkemm jidher li dan ma kienx daqshekk faċli. Sebaħ il-jum tal-25 ta' Marzu, li kien it-Tnejn. Il-qniepen tal-parroċċa kienu ilhom iħabbru s-sollennità tal-festa tal-Lunzjata sa mill-jum ta' qabel f'nofs in-nhar. Il-programm tal-ġurnata beda b'quddiesa kantata fis-sebgħa ta' fil-għodu. Saret ukoll il-quddiesa li ssir ta' kull sena fil-jum liturġiku fil-knisja l-qadima tal-Lunzjata fi Triq it- Tliet Knejjes. Fil-għaxija, fil-ħamsa u nofs, tkanta l-għasar bil-vuċijiet, u fis-sitta u kwart beda l-korteo aux flambeaux bl-istatwa ta' Marija Annunzjata. Il-Balzanin ikkonkorrew bi ħġarhom għal dan l-avveniment speċjali u mxew b'devozzjoni kbira quddiem l-istatwa bix-xemgħa f'idejhom. Il- purċissjoni ġibdet lejn il-pjazza, għaddiet minn Triq Idmejda, Triq Sisner, Triq San Valentin, u minn Triq il-Kbira lura għall-knisja parrokkjali. Tul il-korteo ġie rreċitat ir-Rużarju u tkanta l-Innu lil Marija Annunzjata. 'Kienet verament purċissjoni straordinarja li ħalliet ferħ u paċi fil-qlub mhux biss tal-Balzanin iżda wkoll fil-qlub tal-barranin li kienu preżenti.''$ Mad-dħul tal-korteo, fis-sebgħa u nofs, saret quddiesa letta djalogata b'diskors qasir ta' l-okkażjoni u tqarbina ġenerali. Dak in-nhar tqassmu bookmarks ta' l-okkażjoni. TIFKIRA ta' għeluq il-mitt sena ta' l-istatwa. ta' Il-bookmark, sempliċi imma sinifikattiva, li tqassmet erbgħin sena ilu b'tifkira ta' l-ewwel ċentinarju ta' l-istatwa tal- Lunzjata. (Mill-kollezzjoni ta' l-awtur) L-10 ta' Lulju 2005. Jum il-festa tal-Lunzjata fis-sena meta Ħal Balzan fakkar it-350 sena mit-twaqqif tal-parroċċa. Ir-reffiegħa fuq quddiem (mix-xellug għal-lemin): Norbert Borg, Ramon Camilleri, John Pullicino, Emmanuel Gauci, u Ġorġ Grech, Fuq ix-xellug jidher ukoll Lino Ciappara li jagħmel forċina. Għalqet il-festa l-Banda 'San Gabriel bid- daqq ta' marċi ferrieħa mat-toroq tal-parroċċa, sew in-naħa t'isfel tar-raħal kif ukoll in-naħa ta' fuq. 'Kbir kien l-għadd tan-nies li akkompanjaw lill- banda u l-entużjażmu taż-żgħażagħ xejn ma naqas tul il-marċ kollu.' Hawn ta' min isemmi li ż-żewġ każini, flimkien ma' ġuvnott ta' dsatax-il sena li kien joqgħod ħdejn il-knisja, weħlu l-artiklu 23 talli ħarqu xi nar mingħajr il-permess meħtieġ skond il- liġi. 4 Fil-ħruġ u fid-dħul tal-purċissjoni l-każin tal- Banda 'San Gabriel' spara xi bombi tal-bjut; l-istess għamel il-każin 'Marija Annunzjata' meta l-istatwa kienet għaddejja minn quddiemu. Iż-żagħżugħ imsemmi kien ħaraq batterija ta' stoppini kif il-vara kienet dieħla fil-knisja. Dawn kienu inċidenti żgħar li jintilfu fl-istorja u li seħħew fl-entużjażmu tad- dilettanti Balzanin għal-Lunzjata u l-festa tagħha. Għaddew erbgħin sena mit-tifkira ta' l-ewwel ċentinarju ta' l-istatwa titulari. Qisu l-bieraħ' Illum din l-istatwa għażiża tagħna għandha 140 sena. Tul dawn is-snin kollha l-istatwa ta' Marija Annunzjata baqgħet l-għożża u l-mimmi t'għajnejn il-veri Balzanin. Fil-ġmiel u d-devozzjoni ta' din l-istatwa huma raw riflessi l-ġmiel u l-qdusija ta' Marija, Ommna tas-sema. Lejha rrikorrew kemm f'waqtiet ta' ferħ kif ukoll fil-waqtiet l-aktar ibsin tal-ħajja, u fiha sabu l-faraġ li xtaqu u xxennqu għalih. Marija qatt ma ttradiethom. Hekk ukoll ma tiċħadx lilna meta, fil-jiem tal-festa tagħha speċjalment, nersqu lejha u għalenija ntennulha: Bħala wliedek, Omm minn tagħna, Nitolbuk tidħol għalina, Mit-tiġrif tal-kiefer għadu Nota: Inħossni grat speċjalment lejn Dr John Debono u Dr Eugene F. Montanaro, li l-kitbiet tagħhom ''L-Istatwa Titulari ta' Ħal Balzan u l-Iskultur Tagħha' u 'L-Iskultur Salvatore Dimech (1804-1886)' rispettivament huma ż-żewġ sorsi ewlenin għal dan l-artiklu. Inroddilhom ħajr minn qalbi. Nirringrazzja ħafna wkoll lis-Sur Carmel Parascandalo għax-xogħol professjonali tiegħu fit- tħejjija tar-ritratti. Kotba u kitbiet oħra li ġew ikkonsultati: Alexander Bonnici OFMConv, 'Festi Titulari u Sekondarji fi Bliet u Rħula ta' Malta u Għawdex,' f'Joseph Grech, Vari ta' Malta u Għawdex (Malta: Publishers Enterprises Group Ltd, 1998), pp.9-16. Joseph G. DeBono, L-Istorja tal-Vara tal-Lunzjata ta' Ħal Tarxien (Malta: Parroċċa Tarxien, 2004). Emmanuel Fiorentino, Il-Pittura f'Malta fis-Seklu Dsatax (Malta: Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2006). Noti u referenzi l-Arkivju Kurja Arċiveskovili, Viżta Apostolika Pietru Ikkwotat minn (Mons. Dun) Ġwann Dimech, Ħal Balzan: Ġrajjietu sa l-1999 (Malta: Kunsill Debono, ''L-Istatwa Titulari ta' Ħal Balzan u l-Iskultur Tagħha,' f'Leħen il-Parroċċa ta' Ħal Balzan, Ħarġa Nru 1 Dun Pawl Liċinju Micallef , mir-Rabat (Malta), kien il- ħmistax-il kappillan ta' Ħal Balzan. Huwa ħa l-pussess nhar is-16 ta' Frar 1855, u baqa' jmexxi l-parroċċa sas-sena 1874. Jingħad li l-istatwa tal-Madonna tar-Rużarju, xogħol l-iskultur Vincenzo Dimech fl-1777, minbarra li kienet tinħareġ fil-purċissjoni tar-Rużarju nhar l-ewwel Ħadd t'Ottubru, kienet toħroġ ukoll nhar il-festa tal-Lunzjata bejn is-sena 1778 u l-1868, is-sena meta tlestiet l-istatwa titulari. Sa xi snin ilu f'Hal Balzan kien hawn id-drawwa li r-reffiegħa tal-vara tal-Lunzjata fil- festa titulari ma jilbsux ilkoll l-istess muzzetta: il-ħames reffiegħa ta' quddiem kienu jilbsu muzzetta ħamra, filwaqt li l-ħamsa ta' wara kienu jilbsuha sewda, kif normalment tintlibes fil-purċissjoni tar-Rużarju. Din id-drawwa issa nqatgħet, u l-lum l-għaxar reffiegħa jilbsu l-muzzetta ħamra. (1804-1886), f'Dun Ġużepp Fenech (ed.), Ħal Lija— Ħarsa lejn l-Imgħoddi (Malta: 1994), p.51. Montanaro jgħidilna li t-tagħrif li jagħti l-istoriku Castagna dwar id-dati tat-twelid u tal-mewt ta' l-iskultur Salvatore Dimech mhux eżatt. Skond Castagna, Dimech twieled fl-1805 u miet fl-1887. Interessanti ninnutaw li Dun Feliċ Calleja, qabel il-Mosta, kien kappillan Ħal Balzan bejn is-snin 1792 u 1797. Arkivju Parrokkjali Lija, Liber Quintus Baptizatorum 1827-1850, p.214. Arkivju Parrokkjali Lija, Liber Quintus Defunctorum 1859-1894, p.282. Martu Caterina mietet fil-5 ta' Marzu 1888, sena u nofs wara żewġha. Fl-att tal-mewt tagħha, miżmum fir-Reġistru Pubbliku, naqraw li mietet f'darha: Strada Reale, no.117, Casal Lia. (Ara Reġistru Pubbliku, Valletta, Att tal-Mewt Nru 688/1885). Skond Montanaro, kien f'din l-istess dar li l-iskultur Salvatore Dimech x'aktarx għadda l-aħħar snin ta' ħajtu. Castagna, op.cit., L-Ewwel Parti, p.173. Huwa fatt kurjuż kif l-istess Castagna, fil-lista tax-xogħlijiet attribwiti til Mastru Salv Dimech, din l-istatwa ta' San Franġisk iħalliha barra. Sigismondo Dimech (1769-1853) kien l-iskultur bravu li fl-1802 ħadem fil-ġebla l-istatwi artistiċi ta' l-Annunzjata u l-Arkanġlu Gabriel li nsibu fuq iz-zuntier tal-knisja ta' Ħal Balzan. Xogħlijiet oħra ta' Salvatore Dimech li jagħti Castagna: l-istatwa ta' San Pawl fi triq Ħal Lija, l-istatwa quddiem il-knisja tal-Grazzja f'Ħaż-Żebbuġ (1842), San Pietru u San Pawl fin-Nadur (1850), l-istatwa tal-Madonna tal-Karmnu, li tmiss mal-knisja tal-Karmnu, bejn Triq it-Teatru u Triq iz-Zekka, fil-belt Valletta (1855), San Ġużepp fil-pjazza tal-Mosta, San Nikola u San Rokku fis-Siġġiewi (1860), il-Madonna tar-Rużarju fin-Nadur (1861), u l-istatwa tal- Madonna fiċ-ċimiterju tar-Rabat ta' Għawdex (1867). Xandru Farrugia (1791-1871) kien l-iskultur li fl-1829 naqqax fl-injam l-istatwa tal-Lunzjata għall-parroċċa ta' Ħal Tarxien. L-iskultur Salvu Psaila (1798-1871) ħalla, bħala l-aqwa xogħol tiegħu, l-istatwa ta' Sant'Elena ta' Birkirkara fis-sena 1837. L-istatwarju Karlu Darmanin (1825-1909) kien għadu kemm ħadem fil-kartapesta l-istatwa tas-Salvatur għall-parroċċa ta' Ħal Lija fl-1864. Dan il- kuntratt bejn Pasquale Muscat u Mario Borg fuq naħa u l-iskultur Salvatore Dimech fuq in-naħa l-oħra sar 'nella casa posta in Casal Balzan nella Strada Tre Chiese numero quaranta.' Din id-dikjarazzjoni wkoll saret fl-istess uffiċċju tan- Nutar Frendo Micallef, Nru 40, Triq it-Tliet Knejjes, Ħal Balzan. Inrodd ħajr lis-Sur Joseph Gambin (Ħal Balzan) li ġibidli Festa tal-Lunzjata 2008 — l-attenzjoni għal din id-dar u li ħadni naraha nhar il-Ħadd, il-21 ta' Ottubru 2007. Is-Sur Joe Borg, storiku intiż ħafna fuq il-ġrajja tal-Mosta u r-Rotunda tagħha, għalkemm jistqarr li sa fejn jaf hu m'hemm l-ebda dokument fl-arkivju tal-knisja arċipretali tal-Mosta li juri dan, kitibli hekk: ''Għandi 70 sena u sa minn tfuliti dejjem smajt li f'din it-triq Salvu Dimech ħadem l-istatwa oriġinali li kellna. Hekk kienu jgħidu d-dilettanti tal-knisja Mostin. Fuq din it-tradizzjoni popolari mexa saħansitra l-Kunsill Lokali meta xi snin ilu ħareġ bl-idea li jwaħħal plakka kommemorattiva mal-faċċata tad-dar li fiha ngħad li Salvu Dimech ħadem l-ewwel statwa titulari ta' Santa Marija tagħna' (minn ittra lill-awtur datata l-21 ta' Jannar 2008). Nirringrazzjah tat-tagħrif u l-interess tiegħu. Hekk ngħidu aħna, l-iskultur Vincenzo Dimech (1768-1831) ħadem l-istatwa ta' San Publju fl-1811 fil-Furjana stess, f'dar fi Triq il-Miratur kantuniera ma' Triq San Publju; Mariano Gerada (1766-1823) wkoll ħadem l-istatwa titulari ta' Santa Katerina fl-1818 fiż-Żurrieq stess, ġo ħanut quddiem il-knisja; u l-istatwa ta' Sant'Elena nħadmet minn Salvu Psaila fl-1837 f'dar fi Triq Ħal Għargħur, ġo Birkirkara. Ara Guido Lanfranco, L-Istatwi Titulari u l-Istatwarji Tagħhom (Malta: Klabb Kotba Maltin, 1999), pp. 4, 12, 55. Montanaro jaraha ''ħaġa tassew stramba li Salvatore Dimech lesta dawn iż-żewġ vari titulari fl-istess sena (1868). Wieħed jissuspetta li Dimech beda jaħdem fuq dawn iż-żewġ vari titulari qabel is-sena 1868. Fil-każ tal-Lunzjata, ix-xogħol beda ta' l-inqas sena qabel, meta fi Frar 1867 Pasquale Muscat u Mario Borg iffirmaw il-kuntratt ma' l-iskultur. Hawn ta' min jgħid li bejn l-1860 u l-1866 Salvatore Dimech kien impenjat sew fix-xogħol ta' skultura fil-bini tat-Teatru Rjal. Montanaro juri l-fehma li dan ix-xogħol fit-Teatru Rjal seta' kien il- kaġun prinċipali ta' xi dewmien fl-esekuzzjoni tal-vari titulari ta' l-Assunta u tal-Lunzjata. In-Nazareni kienu grupp ta' pitturi żgħażagħ idealisti li tfaċċaw fil-Ġermanja fil-bidu tas-seklu 19. Aktar 'il quddiem huma stabilixxew ruħhom f'Ruma, u kien hawn li influwenzaw lill-artisti Maltin li kienu qed jistudjaw f'dik il- belt. Buhagiar isostni li kien minħabba dan in-nuqqas ta' appell popolari li xi xogħlijiet ta' Salvatore Dimech wara ġew mimsusa jew modifikati. Dan ġara kemm fil-każ tal-Lunzjata, kif se naraw 'il quddiem, u aktar u aktar fil-każ ta' Santa Marija tal-Mosta, li fl-1948 sarulha tibdiliet kbar taħt id-direzzjoni ta' l-iskultur Vincent Apap. Dwar l-istatwa ta' l-Assunta kif ħarġet minn idejn Salvatore Dimech, Montanaro jikteb: ''Jidher li kienet xbiha devota li tevoka ġmiel u perfezzjoni morali. … fiha jispikka l-aktar il-mod oriġinali li bih l-iskultur esegwixxa l-qagħda tal-mant wiesa' u miftaħ tal-Madonna.' Fl-1861 il-popolazzjoni ta' Ħal Balzan kienet ta' 662. skond iċ-ċensiment tal-31 ta' Ottubru ta' dik is-sena. Ara Devot, ''Għeluq il-Mitt Sena ta' l-Istatwa ta' Marija Annunzjata,' Il-Berga, il-25 ta' Marzu 1968, p.4. Il-qatt minsi Valent Muscat (1913-1988) jirrakkonta aneddotu ħelu marbut mal-wasla tal-Lunzjata fl-1868. Jgħid li kien sama' mingħand ix-xjuħ ta' qablu li 'dak in-nhar, qalb il-folla ta' Balzanin …, kien hemm wieħed imlaqqam l-Orlandiż li qalilhom: 'Ħuti Balzanin, għamilna din l-istatwa hekk sabiħa u se neħduha lejn ir-raħal mingħajr banda'' U dak il-ħin qala' l-milsa minn rasu u beda jiġbor, u f'qasir żmien kellu biżżejjed biex mar qala' l-Banda 'L'Isle Adam', li akkompanjat il-vara mir-Rabat sa Ħal Balzan …. Ara Valentino Muscat, 'L-Ewwel Ċentinarju tal-Vara ta' Marija Annunzjata 1868-1968,'7 Ħal Balzan, Nru 40, Marzu/April 1978, p.1. tagħha tal-25 ta' Marzu x'aktarx sas-sena 1919, barra meta dan il-jurn kien jaħbat fil-Ġimgħa Mqaddsa. Fl-1920 il-festa tal-Lunzjata, kemm f'Ħal Balzan kif ukoll f'Hal Tarxien, saret il-Hadd, il-11 ta' April, Ħadd fuq l-Għid il-Kbir, magħruf minna l-Maltin bhala Hadd il-Ġdid (Dominica in Albis). Il-kittieb preżenti qed iħejji studju dwar id-dati meta ġiet iċċelebrata l-festa tal-Lunzjata f'Hal Balzan mis-sena 1868 sal-lum. Il-bukkett bil-ward li tneħħa mill-istatwa oriġinali ta' Salvatore Dimech illum jintrama fuq l-artal tal-kor fil-jiem tal-festa titulari, filwaqt li l-kapitell ta' taħt il-vażun bil- ward jintuża biex fuqu jitqiegħed l-ostensorju tar-relikwa fuq l-artal maġġur. Il-ġwienaħ ta' l-anġlu Gabriel tqiegħdu finta mad-dahar tan-niċċa ta' San Mikiel billi din in-niċċa pjuttost ċkejkna ma tippermettix li l-istatwa ta' San Mikiel tidħol fiha bil-ġwienaħ oriġinali tagħha. Dawn il-brazzi Hum jintramaw bejn il-pilastri maġġuri fuq il-presbiterju fil-jiem tal-festa. Ara wkoll Dimech, op.cif., p.149. Dak iż-żmien l-għassa tal-pulizija kienet fil-kantuniera ħdejn il-garaxx tal-Percius, faċċata tal-ħanut tal-Qàdi, it-Three Villages Bar. L-għassa, li kienet taqdi l-ħtiġijiet ta' Ħal Lija u Ħal Balzan, baqgħet f'dak l-istess post sas-snin 70. Il-ħanut tal-laħam Vallev Butcher li jissemma għadu hemm, iżda l-lum iġib l-isem ARG Meat Market. Iż-żagħżugħ li jissemma huwa Charles Briffa li aktar tard stabbilixxa ruħu b'mod professjonali fil-qasam tal-logħob tan-nar. Il-familja Briffa kienu joqogħdu fid-dar Nru 2, Triq l-Annunzjata, kantuniera ma' Triq Dun Spir Sammut. Dan huwa r-ritorneli tal-Kurunella lil Marija Annunzjata, kurunella antika li ilha tingħad fil-parroċċa ta' Ħal Balzan sa mis-seklu 19. Inkitbet x'aktarx qrib is-sena meta saret l-istatwa titulari. Fil-fatt kien b'digriet tat-3 ta' Lulju 1871 i l-Isqof Mons. Fra Gaetano Pace Forno ta 40 jum indulġenza lil min jgħid bil-qalb din il-kurunella. Din l-istess kurunella għadha sal-lum tingħad fit-tlett ijiem tat-tridu.