socjetà Mużikali san Gużepp ta' San Gejtanu L-artiklu oriġinali tiegħi bis-suġġett ta' hawn fuq kien ilu lest, biex meta tiġi l-opportunità nippubblikah. Imma xħin qrajt l-artiklu tajjeb u ta' interess ta' Keith Micallef tas-sena l-oħra (2017)' għażilt li dan l-artiklu tiegħi nirranġah ftit biex nimxi parallel mal-kitba tas-Sur Micallef. B'dan il-mod, l-istorja s'issa magħrufa ta' dan il-kwadru — pittura titulari ta' San Gejtanu tkun aktar aġġornata għall-benefiċċju tal-qarrejja, u bla ħtieġa li noqgħod nirrepeti dak li ilu fis-sewwa magħruf. Bosta veritajiet L-artiklu tas-Sur Micallef dwar ir-restawr tal-kwadru-pittura titulari ta' San Gejtanu (tal-kor) fl-ewwel xhur tas-sena 2017, iqarreb ħafna lejn bosta veritajiet. L-istudju u r-riċerka tas-Sur Micallef huma korretti dwar dan il-kwadru, li kien tpitter mit- taljan Pietro Gagliardi (1809-1890) f'Ruma. Ifisser, li ma kienx tpitter f'Malta. Kiteb Is-Sur Micallef: '..$ar magħruf li l-kwadru (tal-Pittura) kien tlesta qabel ma nġieb fil-knisja (ta' San Gejtanu) fl-1881'. Dan il-kwadru titulari tal-Hamrun kien inżamm għal xi ġimgħat (jekk mhux ukoll xhur) fil-Palazz tal-Arċisqof il-Belt Valletta għall-wiri, billi kien prodott artistiku Taljan akkwistat (bil-ħlas) fuq inizjattiva ta' Monsinjur Paolo Pullicino (1815- 1890) tal-Knisja Katidrali, billi dan kien mehdi wisq b'xogħlijiet artistiċi barranin, speċjalment Taljanil Li l-Arċisqof Gejtanu Pace Forno (OSA) kien il-benefattur ewlieni ta' dan il-kwadru titulari ta' San Gejtanu u tal-knisja tagħna jixhduh bosta fatturi, fosthom: Il-gazzetti kważi kollha (1872); L-arma-stemma episkopali tal-istess Pace Forno fl-imsemmi kwadru titulari; u dik skolpita mal-faċċata tal-knisja taħt il-kampnar; - Il-kwadru tal-pittura ta' dan l-Arċisqof li għadu jidher imdendel mal-ħajt fis- sagristija l-antika tal-knisja Gejtanina u b'kitba Latina taħt l-imsemmi kwadru li Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 Socjeta Mużikali San Ġużepp tikkommemorah għall-ġid li kien għamel lil din il-knisja ta' San Gejtanu; - L-arma-stemma episkopali tal-istess Pace Forno, li oriġinarjament kienet twaħħlet fuq il-presbiterju u oħra mal-altar maġġur ta' rħam li darba kellna, u li ta' bravi u rikonoxxenti li konna, konna kissirniehl Korrett ukoll kien is-Sur Micallef meta kiteb, li l-kwadru - pittura titulari ta' San Gejtanu, '.. filwaqt li dwar dan id-dewmien (1872-1881) ftit li xejn nafu, perċ mhux eskluż li dan (id-dewmien) hu marbut mad-dewmien fil-bini tal-knisja li kien waqa' 9, Għall-korrettezza ta' data (sena) ta' meta dan il-kwadru titulari ta' San Gejtanu kien tpoġġa f'postu, ngħidu, li fil-ftuħ tal-knisja Gejtanina, nhar il-11 ta' Lulju 1875, dan il-kwadru titulari kien diġà qiegħed f'postu fil-kor. Biżżejjed naqraw mill-gazzetti.: Dan il-ftit diskors jindika, fl-opinjoni tiegħi, li fil-ftuh tal-knisja (11 ta' Lulju 1875), il-kwadru titulari ta' San Gejtanu diġà kien qiegħed f'postu u għall-ewwel festa ta' San Gejtanu, 'li f'dak iż-żmien (1875) kienet issir fil-jum liturġiku propju tal-qaddis, allura nhar is-7 ta' Awwissu', u bħal bosta festi parrokkjali oħrajn, tiġi meta tiġi l-festa fost il-ġimgħal Għiduli, kif jista' jkun li f'temp ta' xahar (Lulju-Awwissu 1875) ikollna żewġ avvenimenti ta' importanza kbira fil-Hamrun u l-kwadru titulari ġdid fjamant ma jkunx f'postu7 U meta dan kien ilu ordnat, tal-anqas mis-sena 1870-1871, u li diġà kien wasal hawn Malta fis-sena 18722 Hi verità, li l-bini tal-knisja tagħna kien waqa' lural Minn kif jidher, oriġinarjament (1) kienu jafu x'art kien se jkun hemm disponibbli u għad-dispożizzjoni tal-knisja l-ġdida ta' San Gejtanu, liema art, oriġinarjament (1) kienet offruta b'xejn — bla ħlas — gratis mill-kontroversjali Imħallef Giovanni Conti (1807-1877).5 Mill-banda l-oħra, jidher li kien il-Perit Schinas ukoll, li kmieni wisq, kien kejjel l-art tal-knisja proġettata ta' San Gejtanu b'kor twil, almenu daqs il-kobor tal-kappellun, biex ikun jista' jakkomoda lill-pittur Gagliardi ta' Ruma, billi xi ħadd kellu jibgħatlu l-qisien kollha tal-knisja, biex dan tal-aħħar ikun jista' jibda minn kmieni jpitter il- kwadru titulari ta' San Gejtanu f'Ruma stessl Naturalment, Schinas (1834(1868)1894), ta' professjonista li kien, għalkemm żagħżugħ ta' 34-35 sena u miżżewweġ frisk (1868), imma wkoll b'xi ftit nuqqas ta' esperjenza fil-bini ta' knejjes, billi din kienet l-ewwel u l-aħħar knisja tiegħu, kien inkluda dak kollu li kienet titlob minnu knisja ġdida u kbira b'aspirazzjoni l Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 parrokkjali, inkluż kor twil u bis-sens, tal-anqas, kif diġà għidna, b'kor daqs il- kappellun jew ftit akbar ukolll U tgħid ma kellux min jagħtih parir x'tirrikjedi knisja ġdida b'mod ħolistiku2 Imma la kienet naqset l-art minn wara l-altar maġġur sa minn kmieni, għax l-Imħallef Giovanni Conti ma kienx żamm kelmtu u kien ċaħħadna minn biċċa art oħra ta' importanza, il-kor propju u s-sagristiji li jdawru l-kor kellhom josfrul Biex twikkejna bi knisja sfortunata u problematika sa mill-bidu nett, bi żball li ma kien irranġa ruħu qattl Anzi, għaffiġniha aktar meta tellajna l-koppla qabel proġetti aktar importanti u utli bħalma kien il-kor eċċ.. X'ma jdabbarx rasu 'l hemm il-Perit Giorgio Schinas, wara li kienu għamlulu ħajtu nfern b'ħafna ndħil, bsaten fir-roti u ċaqliq tal-pjanta oriġinalil Il-bdil tal-qisien tal-art li fuqha kellha tinbena l-knisja attwali tagħna ta' San Gejtanu, u partikolarment b'riferenza għal fuq wara tal-altar maġġur, (rigal ieħor meqrud minna tal-Arċisqof Pace Fornol), kienet ġiet riflessa wkoll bil-miġja tal-kwadru — pittura titulari ta' San Gejtanu (1872) li kien tpoġġa f'postu fis-sena 1875. Dan il- kwadru — pittura kien maħsub (1868/1869) li kellu jkun irtirat ferm aktar lura milli hu Ilumi Il-kwadru titulari ta' San Gejtanu hu ftit dejjaq u tawwali, imma, sa ċertu punt, la ħadd ma kien qajjem l-ebda oġġezzjoni, illum faċli ngħidu li jixraq, la l-kor ġie kif ġiel La drajna bid-difetti, faċli li jgħaddi kolloxi B'danakollu, il-figura impittra tal- persuna ta' San Gejtanu 'għarkupptejh', kixfet appuntu, li l-kwadru tal-pittura kellu jitpoġġa ferm aktar lura milli fejn hu Iluml Minn Ruma sal-Ħamrun, dan il-kwadru titulari sab ruħu spustat 'il barra-eqreb lejn in-nies ta' quddiem il-presbiterjul B'dan irrid ngħid, illi l-kwadru titulari kellu jidher estetikament korrett, sew minn fejn il-bieb ta' barra tal-knisja, kif ukoll minn taħt l-Altar Maġġur, ossija minn quddiem il-presbiterju, kieku kellna kor fond twil u suret in-nies bil-qisien oriġinali tal-pjanta ta' Schinasl Imma sa ċertu punt, dan ma ġarax minħabba l-imġieba tal-Imħallef Giovanni Conti li kien ċaħħadna minn biċċa art oħra fuq wara tal-knisja. Kif hu issa l-kor, aktar ma toqrob lejn l-altar maġġur, aktar tara l-figura ta' San Gejtanu tikberl Dan id-difett, li qajla tista' tirranġah, qajla kienu taw kasu n-nies minħabba l-'Prima u s-Sekonda' (12-il gandlier u 12-il xemgħa m'għola sur u magħhom is-salib ċentrali) ta' fuq l-altar maġġur l-antiki B'danakollu, kienu taw kasu (dan id-difett) 'il-mustaċċuni' li ma kien jaħrabilhom xejni Imma ħadd ma kien ażżarda jperreċ dan id-difett, biex ma jkunx imbarazzat (1872-1874) l-Arċisqof Pace Forno li kien ħallas għall-pittura titulari. Mill-banda l-oħra kienu evitaw polemika bl-involviment dirett ta' Mons. Paolo Pullicino, li f'moħħu u f'qalbu dejjem kellu fervur kulturali Taljan għal Malta artistikal Ta' Gagliardi fil-Hamrun għandna wkoll il-kwadru tal-Madonna tad-Duluri li hu ċelebrità. ta -KAPRJONE Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 Id-difett fil-kwadru titulari hu dan: Osservaw il-figura mpittra ta' San Gejtanu bis-suttana sewda u l-qagħda tiegħu għarkupptejh. Issa, jekk wieħed kellu jwaqqaf bilwieqfa l-figura ta' San Gejtanu, dan jisproporzjona l-pittura u x-xenarju kollul Mill-banda l-oħra, il-figura tal-Madonna bil-Bambin, kif impittra fl-għoli tal- kwadru huma proporzjonati ħafna. F'dan il-każ tal-Madonna ma hemmx differenza jekk il-kwadru kienx ġej lura jew 'il quddiem fil-kor. Imma l-figura ta' San Gejtanu, kif qiegħed, kixfet kolloxl Almenu għalija, dan hu difett li ilu jagħtini fastidju. Figura goffa f'kor qasir 24, Fil-kwadru, il-figura ta' San Gejtanu kienet tpittret ftit goffa bir-raġunament tiegħi ta' lumi Imma għal dak iż-żmien kienet tpittret b'mod korrett u proporzjonat ukoll — meta l-kwadru kellu jkun irtirat ferm aktar lura f'kor twil u fejn l-istess kwadru kellu jkun aktar fl-għoli fil-prospettiva tal-korl Mill-banda l-oħra, lil Pietro Gagliardi, li f'Malta qatt ma kien ġie b'riferenza għall- Ħamrun, kienu tawh minn Malta l-qisien tal-knisja kollha (l-għoli, it-tul u l-wisa') inkluż il-qisien tal-kor twil skont l-oriġinali pjanta tal-perit Schinas. Meta kienu nbidlu l-qisien tal-knisja u ġejna b'kor maħtuf, qasir u mqammar, ħadd ma kien informa lill-pittur Gagliardi, u dan kien nuqqas ieħorll Ifisser, li f'dan in-nuqqas, la Gagliardi u lanqas Schinas ma kellhom xi torti Mill- banda l-oħra, ma neskludux, li ħadd ma kien għaddielu minn rasu li kellu jinforma lill-pittur Gagliardi bl-ispustament tal-kwadru 'l barra, eqreb lejn in-nies, u bit-telf ta' kor twil, meta din diġà kienet problema sa mill-ewwel ġranet tal-proġett Schinas minħabba l-Imħallef Contil Ifisser ukoll, li l-kwadru tal-pittura titulari kien resaq 'il barra lejn in-nies b'madwar it-tul kollu ta' xi kappellun minn tagħna jew ftit itwal. Konsegwentement, il-figura mpittra ta' San Gejtanu dehret li kibret, meta fil-fatt kellha tidher iċken, kieku l-Kwadru tal-Pittura tqiegħed ferm aktar lura u aktar fl-għoli f'kor twil kif kellu jkunl Din li ġejja hija mportanti ħafna storikament: Kien b'din il-pjanta, li ħadd ma jaf b'ċertezza x'kien sar minnha, li l-Perit —Arkitett Giorgio Schinas kien rebaħ il-konkors għall-pjanta u disinji anċillari għall-bini tal-knisja ġdida u kbira f'Via San Giuseppe, (il-Hamrunj)i dwar din il-praspura tal-konkors nitkellmu f'ħarġiet oħrajn. Sapun u verniċ Nerġgħu ftit lura u mmorru għall-artiklu ta' Keith Micallef (2017) diġà msemmi fil-bidu fejn kien intqal li fir-restawr tal-kwadru titulari fl-ewwel xhur tas- sena 2017, kien instab il-verniċ u anki ssemma' l-ħasil ta' din l-istess pittura bis- sapun u l-ilmal Inkunu qed ngħidu l-verità li dan hu kollu minnul Dan nafuh mill- esperjenzal Fis-sena 1969, dan il-kwadru — pittura titulari (u xi oħrajn ukoll), kien tnaddaf waħda sew bl-ilma u s-sapun fl-Oratorju u anki fil-post tiegħu propju fil-kori Dan Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 Soċjetà Mużikali San Ġużepp kollu kien sar fuq struzzjonijiet u direzzjoni tal-Prof. Emvin Cremona u aktar tard, (fuq kwadri oħrajn) fuq direzzjoni ta' Dun Ġużepp Cachial Il-ħasil tal-pittura bl-ilma u s-sapun, l-ewwel inkarigu kien f'idejn il-Prof. Cremona nnifsu li beda jgħallimna kif irid isir dan ix-xogħol ta' tindifl Billi jiena (sottoskritt) minix tekniku kont bżajt nidħol għal dan l-intrigu. Bżajt sal-punt, li kont ipprotestajt bis-sħiħ u ma ħadtx parti f'dan ix-xogħoll Il-kbarat rawni demonjul Kont rajt il- kwadri imqarqċinl Mill-banda l-oħra, xi tiċrit fil-pittura titulari (u anki f'oħrajn) u anki verniċ iċarċar ġa kienu jidhru fis-sena 19691 Meta staqsejt xi jfisser dak il-verniċ u tiċrit fil-pittura sibt ħafna ħars bl-ikrahl Milli konna smajna' il-kwadru titulari kien għadda minn xi tindif (u mhux restawr) minn xi dilettant li saħansitra kien issemma b'laqmul Dan it-tindif tal-pittura titulari kien sar f'Ġunju 1947, għall-okkażjoni tal-400 sena mill- mewt ta' San Gejtanu 1547-1947. Kemm fis-sena 1947 u 1969, il-kwadri tal-pittura kollha (tal-artali) kienu ħadu 'banju' sewl F'dik is-sena partikulari tal-1969, għadni niftakar sew il-ħmieġ (ilma iswed faħma) li kien ħareġ mill-kwadri kollha. Issa jien ma nafx jekk ħasla ilma u sapun jissejjaħx ' Restawr'l U għadni s'issa ma nafx x'sapun kien intużal B'danakollu, bl-ilma u s-sapun b'kollox, is-sena 1872 ma kinitx inkixfet fis-sena 196911 Ma nistax niġġudika jekk saritx aktar ħsara jew lel Niftakar ukoll, li ċertu tiċrit żgħir ma kienx restawrat fis-sena 1969 u sadattant, il-passati tal-verniċ ma naqsuxli Qed nirreferi għall-kwadru titularil Mela, il-kwadru tal-pittura tat-titular ta' San Gejtanu kien wasal Malta fiż-żgur fis-sena 1872 kif diġà rajna u kien tpoġġa f'postu fl-ewwel ġimgħa ta' Lulju 1875 għall-ftuħ uffiċjali tal-knisja u għall-ewwel festa ta' San Gejtanu xahar wara, fis-7 ta' Awwissu 1875. Il-festa it-tajba 'l kulħadd. Artiklu tas-Sur Keith Micallef fil-ktieb-programm (tal-Każin tal-Banda San Ġużepp tal-Hamrun) tal-Festa ta' San Gejtanu, 2017, pp 109-113, bl-Artiklu ntitulat: 'Restawr tal-Kwadru Titulari' (ta' San Gejtanu tal- Ħamrun). Corriere Mercantile Maltese (gazzetta) tas-26 ta' Ġunju 1872, p.2, mir-rubrika COSE DIVERSE. - Ibid. tas-6 ta' Lulju 1872, p.1. - FedeedAzione (gazzetta) tas-16 ta' Marzu 1881. - Il-Ktieb: 'Malta Artistica Illustrata' ta' Mons. Vincenzo Caruana (dei Conti) Gatto, stampat Il-Hamrun — Dar San Ġużepp 1905, p.107. Ibid, L-erba' riferenzi. Il-Mument (gazzetta) 12 ta' Mejju 1985, p.8. 'Ittra lill-Editur': 'Gagliardi fil-Ħamrun u f'Hal Tarxien', ta' Walter Camilleri. Nota: L-Arċisqof Titulari ta' Rodi — Isqof Djoċesan ta' Malta Mons. Gejtanu Pace Forno kien miet f'Castellamare di Stabia f'Napli, fit-22 ta' Lulju, 1874. Dan kien ġara, kważi sena eżatt qabel il-ftuħ uffiċjali tal-knisja ta' San Gejtanu (11/07/1875) u l-ewwel Festa ta' San Gejtanu (07/08/1875) meta il-Ħamrun kien għadu mhux parroċċa. - Billi l-Isqof Gejtanu Pace Forno kien miet (22/07/1874) f'Napli, sa minn kmieni kien deċiż li l-fdal uman tiegħu jinġieb Malta għal difna finali fil-Knisja Katidrali ta' Malta. Dan kien sar fit-23 ta' Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 In-Nazzjon Tagħna (gazzetta) tat-2 ta' Jannar 1991. Artiklu: 'Ġrajja ta' 130 sena ilu, Il- Hamrun', ta' Walter Camilleri. Ibid. tal-10 ta' Awwissu 1991, p.10. Artiklu: 'L-Artli fuqha nbniet il-knisja ta' San Gejtanu fil-Ħamrun', ta' Bejn is-snin 1965-1972 konna madwar 25-30 żagħżugħ naħdmu u nirsistu (bla ħlas) fil-knisja parrokkjali ta' San Gejtanu, fil-proġett vast ta' tisbiħ tal-istess knisja minn barra u minn ġewwa inkluża l-koppla minn barra u minn ġewwa. Konna għamilna minn kollox. Xi wħud mix-xogħlijiet huma: - Tindif ġenerali tal-knisja minnbarra u minn ġewwa bil-koppla b'kollox u manutenzjoni korretta fejn kien hemm bżonn. - Twaħħil ta' kull biċċa pittura fis-saqaf tal-knisja u fil-koppla. — Dawl ġdid fejn kien hemm bżonn sas-salib tal-koppla minn barra. - Induratura ġenerali — knisja u koppla — taħt is-superviżjoni ġentili tas-Sur Vella tal-Floriana (RIP). - Żebgħa tal-ħitan kollha — knisja u koppla u 'water proofing' tal-koppla minn barra. -— Tqandil bl-idejn ta' travi u twavel ta' kull daqs u toqol. - Armaru żarmar tal-iscaffolding għal kemm-il darba. - Tindif tal-linef, brazzi u lampieri kull sena. - Imma jiena, (awtur ta' din il-kitba) ma kontx ħadt sehem bl-ebda mod fit-tkissir tas-sitt altari ta' taħt in-navi, biex minflokom kienu għamlu sitt konfessjonarji u xkaffar għall-gandlieri u statwettil - Agħar minn hekk, ma kontx hadt sehem lanqas fit-tkissir tal-altar maġġur l-antik, li kien rigal personali wkoll tal-Arċisqof Gejtanu Pace Forno, biex minfloku kienu għamlu dak li hemm illumi Riċentament kien hemm attentat biex jitneħħa l-Altar Maġġur attwali, imma l-Kurja irreżistiet dan l-attentati - Sadattant il-poplu tal-Ħamrun baqa' jnaqqas mill-attenzjoni tiegħu lejn il-knisja tiegħu parrokkjalil Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889