Senior Lecturer fil-Latin u l-Grieg, Università ta' Malta L-Iskrizzjonijiet li jinsabu fis-sagristija tal-Knisja Kolleġġjata ta' Bormla (2) F'din l-edizzjoni se naraw erba' skrizzjonijiet oħra li jinsabu mal-ħajt tas-sagristija: L-ewwel waħda (7), dik iddedikata lill-Papa Piju VII, tinsab hekk kif tidħol fis-sagristija, xellug, mal-ħajt tal-knisja; it-tieni (8) lill-Arċisqof Ferdinandu Mattei, li tinsab fuq l- istess ħajt, imma fuq il-lemin fit-tarf wara li tidħol mill-bieb; it-tielet (9) lill-Papa Piju IX, li tinsab faċċata tal-bieb, u r-raba' (10) lill-Arċisqof Pace Forno, li tinsab kważi fuq il-bieb tas-sagristija. B'hekk għandna żewġ skrizzjonijiet iddedikati lil żewġ Papiet, u żewġ skrizzjonijiet iddedikati lil żewġ isqfijiet. Dawn kollha kellhom konnessjoni ma' Cospicua: it-twaqqif tal-Kulleġġ tal-Kanoniċi fl-1823 (Piju VII u Ferdinandu Mattei), iż-żieda tad-Drittjijiet Kurjali fl-1850 u wara l-1857 (Piju IX u Gejtanu Pace Forno). B'hekk nistgħu ngħidu li dawn l- erba' skrizzjonijiet huma żewġ pari, u kollha jittrattaw fuq il-Kanonikat ta' Cospicua. Jidher li l-Latin użat kien minn studjużi tal- Klassiċi, li kienu jafu sew lill-awturi, tant li espressjonijiet użati minnhom insibuhom f'dawk l-awturi. Dawn l-iskrizzjonijiet jitfgħu dawl mhux biss fuq l-istorja ta' din il-belt, imma ukoll fuq ir-relazzjoni tagħha ma' Ruma fi żminijiet li raw ħruġ minn taqlib kbir fl-Ewropa u dikjarazzjonijiet importantissimi, bħal dik tad- dogma ta' l-Immakulata Kunċizzjoni u tad- dokumenti tal-Konċilju Vatikan I. Papa Piju VII Festa 2003 Maija Jmmaħulata Bvunta À 65 Biex it-tifkira ta' dan ir-raġel tant kbir ma tinqeridx bil-medda taż-żmien, il-Kanoniċi għamlu b'ħajr din ix-xbiha u din l-iskrizzjoni lil Piju VII, Papa, wara li ħareġ ittra appostolika fil-5 ta' Lulju, fis-sena 1822, waqqaf fit-tempju parrokkjali ta' Cospicua il-Kulleġġ tal-Kanoniċi u tahom id-dhul tal-knisja, wara li jiġu mħallsa l-piżijiet, bi privileġġi mill-aktar abbundanti ta' ġieħ, waqt li kkonċeda li fl-amministrazzjoni ta' dawk l-affarijiet ikunu awtonomi. Meta Ferdinandu Mattei kien qed imexxi d-djoċesi Maltija, li daħlu għal (dan) ix-xogħol ġdid fis-sena 1823, Festa 2003 Manija JImmaħulata Bounta k 67 i IDA Is-sagristija fejn hemm l-iskrizzjonijiet talit l-inkwadri. fis-7 ta' Diċembru. Sabiex, hekk kif iż-żmien igerbeb, it-tifkira ta' din l-okkażjoni tant kbira ma tisparixxix, l-antenati tagħna ddedikaw din it-tifkira. li għamel lilu nnifsu magħruf bid-dogma mwaqqfa tal-Verġni mnissla mingħajr tebgħa, il-Kanoniċi ta' dan il-maqdes, li kien għolliehom għad-drittijiet kurjali fit-30 ta' Settembru, fis-sena 1850, tellgħu (din it-tifkira) bi gratitudini. Festa 2003 Manija Jmmaħulata Bosta L 69 i veru roħs Waqqafna b'ħajr din it-tifkira lil Gejtanu Pace Forno, Arċisqof u Isqof ta' Malta, mexxej distint b'kuraġġ u tagħlim, li bl-intermedjazzjoni tiegħu l-Papa Piju IX ikkonċeda lill-kanonċi ta' dan il-maqdes li jġorru fuq sidirhom salib imdendel b'ħajta ta' l-għażel minsuġa bid- deheb. i. PIO VII: Il-Papa Piju VII kien suċċessur ta' Pietru mill-1800 sa l-1823. Kien żmien meta l-Papa għal tmenin sena sofra ħafna mill-aggressjoni tal-liberaliżmu, tant li diversi papiet kellhom jitilqu Ruma, fosthom il-Papa Piju VII fl-1808. Fl-1815, il-Papa rritorna Ruma sabiex jerġa' jibni l-knisja wara t-tħarbit kbir li sofriet bir-Rivoluzzjoni Franċiża. i: CURIALI… CONSPICVANO CANONICORVM COLLEGIVM: Innota l-alliterazzjoni tal-konsonanti c. vii FERDINANDO MATTEI: L-Arċisqof Ferdinandu Mattei twieled l-Isla fl-24 ta' Lulju, 1761, u miet fl-14 ta' Lulju, 1829. Hu sar isqof fit-18 ta' Settembru, 1807, l-ewwel Malti bin ġenituri Maltin li nħatar isqof ta' Malta J. Bezzina, L-istorja tal-Knisja f'Malta. Kullana Kulturali N. 42, Malta, Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2002, 184, 210. Kien l-aħħar isqof ippreżentat lill-Papa mir-Re ta' Sqallija (A. Bonnici, Historv of the Church in Malta. Sesta 2003 Manija Jmmaħulata Bounta xil PIO IX: Il-Beatu Piju IX kien Papa mill-1846 sa l-1878. Piju IX wiret żmien ikraħ li fih il-Knisja tilfet ħafna minħabba l-attakki li saru fuq il-Papat. Huwa jibqa' magħruf għaż-żmien twil li dam Papa 32 sena, għad-dogma ta' l-Immakulata Konċezzjoni fit-8 ta' Diċembru, 1854, u l-ewwel Konċilju Vatikan fit-8 ta' Diċembru, 1869. Fl-1864, huwa waqqaf id-djoċesi ta' Għawdex u ħatar l-ewwel isqof Għawdxi, Mikiel Franġisku Buttigieg. xi' GRATO ANIMO.: Ara nota vi fuq. w CAIETANO PACE FORNO: L-Arċisqof Gejtanu Pace Forno twieled f'Victoria, Għawdex, kien elett isqof bid-dritt tas-suċċessjoni fil-25 ta' Settembru, 1857, u laħaq isqof effettiv fl-4 ta' Diċembru. Kien hu li fl-1858 ittrasferixxa lis-seminaristi maġġuri mill-Imdina sal-Furjana fejn il-Ġiżwiti kellhom id-dar ta' l-irtiri msemmija għal San Kalċidonju (J. Bezzina, 185-6, 228-9). xi PRAESVLI VIRTVTE ET DOCTRINA CONSPICVO: Innota hawn iż-żewġ iperbata, waħda fl-oħra: virtute… doctrina, praesvli… conspicvo. Iperbaton ifisser li żewġ kelmiet li jmorru ma' xulxin ikunu mifrudin b'kelma jew iktar f'nofshom. WIGRATI ANIMI: Ara nota vi fuq. meta Bo żmien m li l-knisj San Ġw: il-Par Dun spiċċa m wara kie ta' Awis kappilla L-Isc Diċembri l-knisja Scalpelk tal-Kunċ F'dan arranġan Kapitula partikola l-altar ta' tagħmel l-Ispirtu in-naħa t għadha 1 San Ġw: Ta' r Marta H Ġwann l fuqnett l antik tal