TORĊA OPINJONI Il-Ħadd 27 ta' Settembru 2020 /19 ĠUŻE BONNICI — TABIB, AWTUR U POLITIKU 'T har is-6 ta' Ottubru ta' 80 sena ilu, miet it-tabib żagħżugħ Ġużċ Bonnici li, fl-għomor qasir ta' 33 sena, wettaq bosta ġid għal ħutu Maltin f'diver- si oqsma. Il-poeta Karmenu Vassallo jgħid li Bonnici kien 'taġel ħelu, dħuli, sinċi- er u wieħed minn dawk li għall-imħabba t'arthom u ta' lsienhom għamlu aktar milli felħu — għamlu biex ngħid hekk l-għeġubijiet.' Bonnici wera interess kbir fil-qagħda politika tal-pajjiż u sa mill- 1926 kien wieħed mill-ak- tar membri ħabrieka fi ħdan il-Partit tal-Ħaddiema. Bin Pawlu u Ġovanna mwielda Debono, it-tnejn Għawdxin min-Nadur, Ġużċ Bonnici kien it-tieni wild tagħhom. Twieled id-dar numru 34, Triq Alessandru, il-Belt Valletta, nhar l-14 ta' Awwissu 1907, u ta' ħames snin beda jattendi l-Iskola Primarja tal-Belt. Sena wara, tilef lil ommu, ġrajja li ħalliet il-marka tagħha fuq ħajtu. Missie- ru żżewweġ lil oħt il-mara ui ftit wara l-familja tiegħu bagħtuh jistudja fis-Seminar- ju ta' Għawdex. Fi tmiem il- ġimgħa, kien imur għand zitu n-Nadur: Qrabatu Għawdxin jiftakruh bħala: tifel kwiet, dejjem medhi b'xi ktieb. Ġużċ ssokta l-istudji tiegħu fl-Iskola ta' San Pawl il-Belt minn fejn, wara sente- jn, temm il-kors tal-Matriko- la. F'Ottubru (1924, 'daħal fl-Università biex jistudja l-mediċina. Fl-1928, kiseb il-grad ta' B.Sc u sena wara ħa l-Ph.C; waqt li fl-1931, ħa l-lawrja ta' tabib; flimkien ma' erbatax-il student ieħor, fosthom Rużar Briffa. Fl-1934, iżżewweġ lil Evelvn imwiel- da Testa u kellhom tlett itfal: Margaret, Mav u fohn. Iwaqqaf Għaqda tal-Malti fl-Università Flimkien ma' Rużar Briffa, Bonnici ħabrek ħafna b'riżq il-Malti fl-Università. It-tne- jn ħadmu f'ambjent fejn il-maġġoranza kbira tal-is- tudenti kienu favur it-Tal- jan u l-Ingliż. Kien żmien meta l-firdiet kulturali fost l-istudenti bdew jidhru sew- wa. Imma ż-żewġ studenti tal-mediċina, Bonnici u Briffa ma qatgħux qalbhom. Kif kien beda riesaq l- eżami tal-lawrja, Briffa u Bonnici kienu jmorru jis- tudjaw fil-Ġnien ta' Hast- ings u kif ilestu mill-istudju, kienu jaqbdu jitħaddtu fuq il-letteratura. Bonnici kien miġnun fuq ir-rumanzi u no- velli Taljani, filwaqt li Briffa kien interessat fil-poeżija ta' Keats u' D'Annunzio: Biex jiċċajta, Bonnici kien stħajjil- hom ''żewġ membri tal-Ark- adja jiddiskutu Fletteratura'. Minn hawn nibtet l-idea li jagħmlu għaqda letterarja fl-Università qabel ma jit- ilqu. Hekk, fl-1931, waqqfu l-Għaqda tal-Malti (Univer- sità) li għadha teżisti sal-lum, disgħin sena wara. Ġużċ Chetcuti (1914-2006), awtur u ħabib ta' Bonnici jgħid li Bonnici kien 'wieħed mill-pijunieri għall-mixi 1 quddiem tal-Ilsien Malti fost il-poplu Malti li minn dejj- em'inżamm imċaħħad mit- tagħlim ta' Isien art twelidu, l-enerġija u l-attività tiegħu kienet kollha ddedikata biex Malta, jekk mhux fi żmienu imma fi żmien mhux tant fil- bogħod, ikollha l-personalità u l-identità kultirali tagħha bħal kull pajjiż ieħor ċiviliz- żat' Leħen il-Malti i L-ewwel għadd ta' Leħen il-Malti, stampat fl-Em- pire Press, ħareġ f Marzu 1931, xaħrejn wara t-twaq- qif tal-Għaqda, u 'kellha ssir it-tieni edizzjoni tiegħu minħabba li nbigħ malajr, bħalma ġara wkoll fit-tieni ħarġa. Minkejja li Bonni- ci kellu interess fil-Partit tal-Ħaddiema, portanza li ma jsir ebda ndħil fil-politika min-naħa tal-għaqda. Tliet xhur wara l-ewwel ħarġa tar-rivista, l-Għaqda tal-Malti (Università) nidi- et żewġ konkorsi letterarji miftuħa għall-kittieba koll- ha u mhux għall-gradwati u għall-istudenti biss. Flimk- ien ma' Temi Zammit u Ninu inatur tal-konkors tal-proża, waqt li Briffa, Dun Karm u ES. Caruana eżaminaw il-poeżiji. Meta fl-1931 Briffa mar jistudja l-Ingilterra, Bonn- ici nħatar editur ta' Leħen il-Malti. Aktarx li l-ħatra tiegħu ntemmet meta ismu ma baqax jidher f'ras il-faċċa- ta tar-rivista ta' Frar 1932. Pijunier tal-Partit burista Sa minn mindu kien stu- dent universitarju, Ġużċ Bonnici interessa ruħu wkoll fil-politika. Kien jemmen li l-Partit tal-Ħaddiema kellu s-saħħa li jtejjeb il-qagħda tal-poplu. Il-ħeġġa tiegħu għal dak li kien jemmen fih tidher fil-fatt li qatt ma naqas li jattendi għal-laqgħat, kemm tal-Eżekuttiv, kif ukoll dawk ġenerali tal-Partit. Ġużċ Bonnici sar delegat tal-Partit Laburista fl-1926, ħames snin biss wara t-twaq- qif tal-istess partit bl-isem 'Camera del Lavoro'. Bonn- ici daħal fl-Eżekuttiv fl-1928, u qatt ma kkontesta l-elez- zjonijiet ġenerali, forsi għax miet ħesrem ta' 33 sena. Fl-1929, inħatar Segretar- ju tal-Kumitat Distrettwali tal-Belt, u fis-snin 1929-30 kien ilaqqa' sikwit lil mem- bri oħra tal-kumitat fid-dar tiegħu, il-Belt. Minkejja li sar tabib, baqa' marbut mal-klas- si soċjali li trabba' fiha u kien wieħed mill-intellettwali ew- lenin li taw in-nifs lill-Par- tit fl-ewwel snin tal-ħidma tiegħu f'Malta. L-Istorja tal-Partit tal-Ħaddiema Fl-1931, Bonnici: ħareġ il-ktieb L-Istorja tal-Partit tal-Ħaddiema, dwar l-eww- el għaxar snin tal-Partit. Il- ktieb kien mitbugħ fit-Tipo- grafia Ellul tal-Belt u nħareġ mill-Kummissjoni Propogan- da tal-Partit Laburista, b'daħ- la mill-Mexxej. tal-Partit, it-Tabib Pawlu Boffa li fiha jikteb: UB'qalbi kollha nirrak- kmanda dan' il-ktieb lil dawk kollha' li' għandhom f'qalbhom mhux biss il-ġid tal-ħaddiema, iżda anke: ta' artna, iċ-ċkejkna Malta. Ħa- bibna u' seħibna, iż-żagħżugħ student, Ġużċ Bonnici għaraf b'għaqal u sabar jinseġ fil- paġni li ġejjin, it-twelid, il- ġlied, it-telf u r-rebħ tal-Par- tit tal-Ħaddiema,' bennej tan-Nazzjon Malti.' ''Ġuże Bonniċi finifsu jind- irizza hekk 'Lill-Ħaddiema' fil-bidu ta' dan il-ktieb: 'Jekk intom taqraw din l-istorja u ti- fluha sewwa u taħsbu ftit fuq kulma jgħaddi minn quddi- em għajnejkom, jekk intom tneħħu għal ftit il-preġudiz- zji li għandkom fuqkom u tiffissaw għajnejkom minn qalb iċ-ċpar li. għandkom idallam lil moħħkom, fuq il- ġid li l-Partit tal-Ħaddiema dejjem fittex li jagħmlilkom, jiena żgur li qabel ma taslu fi tmiem dan il-ktieb, tħossu demgħa ġġelben fuq ħad- dejkom, tħossu qalbkom titniehed bil-ħniena, tħossu ruħkom mitfugħa fi ħdan il-Partit tal-Ħaddiema, fi ħdan il-Partit tagħkom. ' UXma rax, x'ma sofriex il-Partit tal-Ħaddiema għa- likom7 Tradimenti, kalunnji, daħk fil-wiċċ, ksir ta' kliem, kollox sofra għalikom il-Par- tit tal-Ħaddiema. U dan kollu biex ma jarax iżjed ħaddiema Maltin li jridu jmantnu lil- hom infushom u lill-familja tagħhom b'żewġ xelini kul- jum, biex ma jarax ħaddiema Maltin li jridu jaħdmu bla ħniena minn sbiħ Alla sa ma jidlam, biex ma jarax ħaddie- ma Maltin li meta jindarbu jew jimirdu fuq ix-xogħol imorru jittallbu l-ħniena, jew jekk imutu marthom tmur tiġġerra mat-triqat biex taq- la' x'tiekol għaliha u għal ul- iedha.': It-Tabib li ried Jgħal- lem lill-Kotra Fl-eżamijiet finali, Bon- 20 (il-Ħadd 27 ta' Settembru 2020 OPINJONI TOPĊA nici kien ġie t-tielet fost sħabu tal-kors. Meta ggrad- wa f'Ottubru 1931, il-Każin tal-Ħamrun għamillu 'Ver- mouth d'Honeur' f'ġieħu. Huwa ntefa' mill-ewwel fuq il-Venereoloġija u d-Derma- toloġija. Sa sena wara, laħaq Assistent Uffiċjal Mediku tal-Professur P.P. Debono u fl- 1938 inħatar Kap tad-Diparti- ment fl-Isptar Ċentrali. Fl-1932, sena wara li kiseb il-lawrja ta' tabib, Bonnici ppubblika It-Trobbija tat-tfal fejn ta tagħrif dwar iż-żmien tat-tqala, it-trobbija u l-edu- kazzjoni tal-ulied, dejjem bil-ħsieb li jeduka u jagħmel il-ġid lil ħutu Maltin. Tħajjar jikteb verżjoni tal-ktieb b'Malti ħafif u sempliċi sa- biex jiftiehem mill-kotra tal-poplu. Bejn l-1937 u l-1938 xandar sensiela ta' artikli bl- isem Tagħlim fuq is-Saħħa f'Il-Berqa u ġabar dawn l-ar- tikli fil-ktieb Il-Ġmiel ta' Ġi- simna. Awtur ta' Rumanzi u Novelli Fil-qasam letterar- ju, l-ewwel xogħol stam- pat tiegħu kien Fuq Qabar Ommi, poeżija (1926), li deher f'Il-Pronostku. F'Il-Malti fl-istess sena dehret l-ewwel biċċa proża ta' Bonnici, in-novella Mita tħobb, li ntgħoġbot mill-ew- wel, kemm għall-oriġinalità, kif ukoll għall-aspett soċjali. Hija l-ġrajja ta' Marija li wara ħajja ta' tbatija tiġi abbandu- nata mir-raġel li tħobb, u tis- piċċa tibla' l-pilloli. Lil Mari- ja ħadd ma jagħdirha fl-aħħar ta' ħajjitha għax lil din ikunu diġà ttimbrawha bħala mara ħażina. In-novella tiegħu Ton- inu ġiet it-tieni fil-konkors li nidiet l-Għaqda tal-Malti fl-1926. F'din in-novella, Kat- rina, omm u armla ma tkunx trid tibgħat lil binha Toninu l-iskola għax riditu jaħdem ir-raba'. Wara ftit it-tifel jieħu xemxata u Katrina ma tkunx trid iġġiblu tabib għax dan joqgħod jifli kulma għand- ha fil-kamra u taħseb li tista' tfejqu bil-ġbajjar. Minħabba f'hekk Toninu jmut. L-in- joranza u l-moħħ magħluq iwasslu għal traġedja li set- għet ġiet evitata. Fil-ħarġa speċjali ta' Il-Malti għall-1926 dehret no- vella oħra ta' Bonnici, Għax Miet7 li tirrakkonta l-ġrajja ta' Kelinu li, wara li jgħad- di ħajja ta' dwejjaq, niket u għawġ minħabba ħutu, fl- aħħar jintebaħ li anke Lukar- da, il-mara ta' ħajtu, ma tkunx tassew tħobbu, u fl-aħħar jo- qtol lilu nnifsu. Fl-1927, kiteb l-ewwel biċċa xogħol tiegħu b'lingwa barranija, La Pazza, novella li ġiet it-tieni fl-ewwel konkors tan-novelli mniedi mid-di- rezzjoni tar-rivista Malta Let- teraria. Fl-istess sena ħareġ ukoll ir-rumanzett oriġinali Im- ħabba u Mibegħda, u novel- la oħra bl-isem ta' Paċikku f'Il-Malti, waqt li sena wara dehret waħda mill-aħjar no- velli tiegħu, Ġenn, novella bi stil daqxej satiriku li fiha juri bniedem miġnun imwar- rab mis-soċjetà u l-filosofija tiegħu. 'Jien marid bil-megalo- manija inċipjenti2 Xi tkun din il-marda2 Xi problema aqwa milli għandi7 Iżda min- flok ma għalejt, fraħt għax biex ikollok marda b'isem hekk twil bilfors tkun xi ħaġa kbira għax kieku, min hu dak il-ħmar li se joqgħod ifittex dan l-isem kollu għal wieħed li ma jiswa xejn7' jikteb Bon- nici fl-1928. Fl-1929, imbagħad kiteb in-novella Bħal Sokrate, li fiha nsibu. l-psikoloġija : ta' wieħed mibgħud u. maħqur mis-soċjetà, magħruf bħa- la x-Xadina. Bonnici juri kif il-qalb toħlom, fuq dak li m'għandhiex u jerġa juri kemm l-injoranza jista' jkoll- ha konsegwenzi koroh. In- nies jitbiegħdu minn min hu ikreh, u jgħajruh bl-addoċċ, għax iqisuh bħala xi kreatura inferjuri għalihom, mingħajr qatt.ma jintebħu li 'ix-xadi- na' jkollu wkoll l-istess sen- timenti tagħhom, jekk mhux aħjar minn tagħhom. Fil-Pronostku .Malti tal- 1928 dehru żewġ. poeżiji tiegħu, L-Ilsien Malti u Tne- hid, bl-inizjali Ġ.B.. Fl-ew- wel sena mill-ħruġ, ta' Leħen il-Malti xandar żewġ novelli bl-isem ta' Quddiem il-Mera u L-Aħħar Lejla. Ftit snin qabel ma miet, Bonnici ta. l-aħħar sehem tiegħu fil-letteratura. Maltija permezz tar-rumanzi Il-Qaw- wa tal-Imħabba (1939) u Ħel- sien (1940) li fis-snin ta' wara, iċ-ċrieki tradizzjonali letter- arji-akkademiċi injorawh għal raġunijiet politiċi u soċ- jali. Bonnici kien laħaq temm rumanz ieħor, Lejn Ix-Xemx, li deher silta silta fil-gazzetta Il-Berqa. Ħamsin sena wara mew- tu, fl-1990, ġie stampat id- dramm tiegħu Imħabba aktar mill-Ħajja. f'ħarġa speċjali ta' Leħen il-Malti. U fl-2007, f'għeluq il-100 sena minn twelidu, l-Għaqda tal-Malti Università ħarġet in-novel- li miġbura ta' Ġużċ Bonnici. Oliver Friggieri jgħid li 'Bon- nici joffri eżempju mill-aħjar ta' kittieb mirqum, ħerqan li jiskopri fil-ħażna lessika- li Maltija. dawk l-irkejjen u dawk. il-profonditajiet moħbija li kienu għadhom iridu jingħarfu bil-għaqal. ' Stamperija minn Butu Minbarra dan kollu, Bonnici kien attiv fix-Xirka għat-Tixrid tal-ilsien Malti li hu waqqaf flimkien ma' An- ton Buttigieg, Ġorġ Pisani u Ġużċ Chetcuti. Dawn l-erbat iħbieb kienu jiltaqgħu fl-An- glo-Maltese League fi Triq il-Merkanti l-Belt. Ġużċ Bon- nici ntgħażel bħala l-ewwel President ta' din ix-Xirka. Ġuże Bonnici sar ukoll l-editur tal-Ġabra ta' Kitba Maltija fejn kien jippubblika sensiela tal-aħjar xogħlijiet ta' awturi oħrajn. Dan ġara wara r-riżul- tat tal-Konkors tar-Rumanzi mniedi mill-Gvern fl-1935. Il-Gvern ta' dak iż-żmien ra bi tqila biex jistampa r-ru- manz rebbieħ, li kien Taħt Tliet Saltniet ta' Ġużċ Aqui- lina. Bonnici għamel il-ħsieb li jieħu r-responsabbiltà fuq spallejh u bi ftehim mal- Gvern b'sussidju żgħir, stam- pa l-ktieb hu fl-1938 fl-Empire Press, Triq San Pawl il-Belt. Hekk. fl-1938, li Bonnici beda jippubblika Ġabra ta' Kitba Maltija b'kundizzjoni- jiet tajbin fi żmien meta l-aw- tur Malti kien isibha diffiċli joħroġ il-flus minn butu u hekk kien iħajjar lill-awtur jistampa x-xogħol tiegħu. Xtara minn butu l-Ista- mperija Excelsior ta' Triq GIUZE' BONNICI, B. Sc., Ph.ċ. Partit tal Ħaddiema MAHRUGA M'LL 'GUMMISSIONI PROPAGANDA'' BI PREFAZIONI TAT-TABIB PAULU BOFFA Sant'Ursula l-Belt, u f'sentejn ħareġ tnax-il ktieb, bl-għa- jnuna tal-Kaptan A.V.Laferla, il-Professur Savdon u Ġużċ Chetcuti. Mimli attività u enerġi- ja, ħerqan biex jara. fl-idejn sensiela ta' kotba fejjieda li jagħmlu ġieħ lil ilsienna u lil art twelidna' mingħajr ma qies is-sagrifiċċji li kien se jidħol għalihom b'riżq il-Malti, daħal għal: spiża mhux żgħira, xiri ta' magni Nebiolo u l-ħlas ta' żewġ im- pjegati, wieħed minnhom li- notvpist. F'din is-sensiela, ħarġu fost l-oħrajn Anġli. tan-Ni- ket ta'. Ġino Muscat Azzo- pardi, Taħt Tliet Saltniet ta' Ġużċ Aquilina, Leli ta' Ħaż- Żgħir ta' Ġużċ Ellul Mercer, San Ġwann ta' Ġużċ Galea, Is-Salib. tal-Fidda ta' Wistin Born u r-rumanzi tiegħu stess Il-Qawwa tal-Imħabba u Ħel- sien. Stampa ukoll tliet kotba bil-poeżiji ta' Dun Karm. 'L-għan ewlieni ta'. din il-Ġabra kien li jħajjar iż- żgħażagħ Maltin jimirħu għal: qalbhom fil-ġmiel tal-kitba. li jgħinhom ilibb- suha l-libsa li tixirqilha biex aktar tingħoġob u taqlgħal- hom il-ġieħ li jistħoqqilhom. Dan l-għan beda jintlaħaq għax illum, b'riħet ġrajjiet li nħosshom. ikabbruna, in- fetħu bibien li dari kienu mbarrati u nies li qabel kienu jfittxu l-btir ta' tagħlim- hom fil-mibegħda. ta' lsien arthom, issa ma' jistmellux jieħdu f'idejhom u jqimu u jgħożżu l-kitba ta' ħuthom.' (mid-Daħla għal Ħelsien, 1939) 4Għadha wkoll f'moħħi okkażjoni — tabilħaqq ta' swied il-qalb,'. jirrakkonta Ġużċ Chetcuti, ' meta f'jum tal-Karnival iltqajna l-Belt quddiem is-Savov u. qalli: 'Ġuż, stennieni ftit hawn ħa nidħol sa għand it-tabib.' Ftit ħin wara, ħareġ, u mingħajr ebda eċitament jew biża' qal- li;'Ġuż, għandi marda li min- nha miniex se nfiq. Intant… fost ħafna mard ieħor, din il-marda kellha tmiss lilif' Bonnici ħadem fi tliet oqs- ma, bħala tabib, awtur u poli- tiku. Kienet ħasra li mewtu bikrija bil-kanċer nhar is-6 ta' Ottubru 1940, meta kellu biss 33 sena, tellfet lil-letteratura u l-politika Maltija bosta snin oħra ta' ħidma ta' bniedem li kellu konvinzjonijiet sodi ħafna. dwar l-ilsien Malti u l-edukazzjoni tal-kotra. Issa d-dalma kienet sħiħa u l-kwiekeb kienu ħarġu jit- tawlu. mbissma mill-għoli tas-smewwiet fuq il-ħolqien kiebi.' (Ħelsien, 1939)