— L-Aħħar Taqsima — studju ta' ALFRED MASSA Hoffman ikompli jispjega li meta Walsingham kien jirċievi x- xogħolijiet ta' Marlowe, huwa kien jgħaddihom lill-attur Shakes- peare, u jitolbu jippublikahom taħt ismu. Ta' min itenni wkoll illi fit-testment ta' Walsingham jissemma ċertu 'serivener'. Dan kien bniedem impjegat miegħu, u xogħolu kien li jikkopja kitba jew minn fuq manuskritti ta' ħaddieħor jew inkella kitba oħra ddettata lilu. Hoffman iħossu żgur illi dan: ir-raġel ma kienx jagħmel xogħol ieħor għajr li jikkopia l-manuskritti ta' Chris- topher Marlowe; u biex iżomm fommu sieket Walsingham kien wegħ- du li jinkludih fit-testment tiegħu — ħaġa li skond l-istess Hoffman kienet unika wara li eżamina aktar minn 50 testment li kollha saru dak iż-żmien. Tajjeb inkunu nafu, li l-ewwel darba li isem William Shakes- peare deher fuq id-drammi tiegħu kien fl-1598; u d-dramm kien jismu tLove's Labour Lost'. Niftakru wkoll dak li għidna aktar lura, i.e. illi meta l-Ewwel Folio ġie ppublikat, 18 biss mis-36 dramm li kien fih kienu ġew ip- publikati qabel. Ta' min jistaqsi aljura: 'Għaliex dam daqshekk ma deher l-isem tal-awtur fuq id-dram- mi li hu suppost li kiteb7 Għaliex ċerti drammi damu daqshekk ma ġew ippublikati meta hi ħaġa żgura li dawn kienu ilhom ħafna mik- tubin/' Ftit żmien biss wara li Marlowe sparixxa (biex ngħidu hekk), ġew ippublikati l-ewwel drammi taħt l-isem ta' WW. Shakespeare li bħala 'background' għandhom l-Italja. Per eżempju d-dramm ''Two Gentie- men of Verona', ħareġ bejn is-snin 1594-95 Imbagħad dehru dram- mi oħra, 'Titus Andronicus', 'Henrv VT', u 'Richard JIE. Dawn kollha jixbħu lid-drammi Edward II, u ''Tamburlaine' ta' Marlowe. Hafna huma tal-fehma li għalkemm dawn it-tliet drammi ġew ippub- likati madwar is-sena 1595, b'danakollu, huma nkitbu xi snin qabel. Warajhom imbagħad inkitbu għadd ta' Kummiedji u Traġedji li deh- ru anke fl-Ewwel Folio fl-1623 Niġu issa biex ngħidu xi ħaġa dwar dawk il-famużi sunetti Shakespearejani. Dawn aktarx li ġew miktubin bejn is-snin 1597-99 u jekk wieħed jiflihom sewwa m'għandux ma jinnutax illi dawn kwa- żi kollha jitkellmu dwar suġġetti bħal ħtija, qerq, eżilju, minaċċji w disperazzjoni. 104 IL-MALTI Ħafna jsostnu li dawn il-versi għandhom moħbija warajhom stor- ja misterjuża. Din l-ispeċi ta' storja tibda bis-Sunett Nru. 25 fejn il- poeta jisħet ix-xorti ħażina li messitu, Fis-sunett Nru 26 huwa jist- qatr li jibża' juri ismu, fil-waqt li fis-Sunett Nru. 27 l-istess poeta jtenni li jkun aħiar għalih li jgħix bogħod minn pajjiżu. Fis-Sunett ta' wara i.e. f'dak Nru. 29 huwa jibki l-istat li jinsab fih. Fl-aħħar- nett fis-Sunett Nru. 36 huwa jmur ikellem lill-patrun tiegħu b'ton ta' mħabba, ta' radd il-ħajr u b'ton ta' wieħed qalbu maqsuma. Isimgħu l-għajta tiegħu, għajta ta' bniedem imnikket għall-aħħar: Xi jfisser dan kollu7 Kif qatt seta' kliem bħal dan ħareġ mill- pinna ta' Shakespeare; bniedem Hi kien qed igawdi fama, imħabba Ww qima minn kull min kien jafu; bniedem li kien qed igawdi x-xorti taj- ba li kien sab ġewwa Londra7 Ħadd qatt ma rnexxielu jagħti tweġi- ba konkreta għal din il-mistoqsija, għajr 'i dan kollu jirrifletti l-ima- ġinazzjoni qawwija ta' Shakespeare bħala poeta. Iżda Calvin Hoff- man jirraġuna u jgħid li dawn is-sunetti huma kollha xogħol ta' Christopher Marlowe li fiż-żmien Hi kitibhom aktarx li kien qed jib- ki xortih fl-eżilju. Lura mill-ġdid lejn id-drammi ta' Shakespeare, u naraw lil Hoft- man jaħseb u jgħid illi mill-1,000 karattru li l-awtur mar joħloq, darba biss imur jagħżel l-isem ta' William. Dan jinsab fid-dramm ''As Xou Like It', L-awtur imur ipinġi lil dan William bħala bniedem sempli- ċi u njorant. Huwa (William) jiġi ttantat aktar minn darba minn Touchstone li — skond ma juri ismu stess — juri l-veru karattru ta' dawk li jiltaqa' magħhom. Fost ħwejjeġ oħra lill-imsejken William, darba fost l-oħrain dan Touchstone imur igħidlu hekk: Bir-raġun kollu, f'dawn il-kelmiet Hoffman jara logħob tad-dis- kors u jgħid li hawn Marlowe jagħtina x'nifhmu li Shakespeare m'hu- wiex il-veru kittieb tad-dramm. Huwa jkompli jifli dan id-dramm ''As Xou Like It' u aktar lura jerġa' jikkwota lill-istess Touchstone meta fil-waqt li jkun qed jitkellem ma' Audrev — waħda seftura — huwa jgħidilha dal-kliem: Il-kelmiet ''great reckoning in a little room'' skond Hoffman jal- ludu għall-mewt ta' Marlowe. UGħax jekk le, allura x'sens ieħor jistgħu jagħmlu/'' imur jistaq- si. U jekk iva, Shakespeare kif qatt seta' ikun jaf bil-mewt traġika ta' Marlowe meta ħadd ma kien jaf xejn dwarha7 Kif nistgħu naraw, Hoffman ħadem kemm felaħ biex isir jaf is- sewwa kollha dwar min tassew kiteb ix-xogħolijiet ta' Shakespeare, jekk hux hu, inkella Marlowe. Kemm-il darba kien ser jieqaf għax ħa- bat jaqta' qalbu. Iżda fl-1953 fil-Kulleġġ ta' Corpus Christi f'Cam- bridge, fil-kamra fejn darba kien jistudja Christopher Marlowe ins- tab ritratt tiegħu bid-data 1585. Dak in-nhar Marlowe kellu biss 21 sena. Taħt dan ir-ritratt kien hemm dawn il-kelmiet bil-Latin: (Dak li għajjixni, qeridni) Dan kompla ħeġġeġ lil Hoffman biex jissokta fir-riċerki li kien qed jagħmel, ''Għax', irraġuna hu, ''tnin seta' kien dak li kiteb dan il- kliem jekk mhux l-istess bniedem li kiteb is-Sunett Nru. 73 li fih Pe- rides itenni: Forsi dan mhux l-istess diskors Mhux l-istess tifsir7 Allura bil- fors l-istess awtur — i.e. Ta' min igħid ukoll illi dak l-istess wiċċ imqarras ta' Marlowe li nstab fil-kamra fejn darba kien jistudja kien deher stampat fuq il-qoxra ta' barra ta' l-Ewwel Folio fl-1623. Iżda taħtu kien hemm l-isem ta' William Shakespeare. Hoffman qabbel ir-ritratti u ħadhom għand nies ta' l-affari tagħhom f'dan il-qasam. Dawn ilkoll qablu li dawk iż- żewġ ritratti kienu l-istess persunal Skond Hoffman tama waħda biss baga' biex tiġi ppruvata l-ve- rità kollha. Il-manuskritti ta' ħafna mid-drammi ta' Shakespeare bil- for li jinsabu xi mkien. Xi ħadd żammhom; u dan forsi kien Walsi għam. Iżda x'għamel bihom Tgħid difinhom f'xi kaxxa7 Forsi difinhom f'dik il-kaxxa li hi msemmija fit-testment tiegħu' 106 IL-MALTI Hoffman wera xewqa kbira li l-qabar ta' Walsingham jiġi miftuħ. Huwa avviċina lill-Isqof Anglikan ta' Rochester u spjegalu kollox. L- Isqof deher li fehmu u qallu li 15-il sena qabel id-Dean ta' Westminis- ter kien ta permess biex jinfetaħ il-qabar ta' Spencer għal raġunijiet simili. B'danakollu x-xewqa ta' Hoffman sal-lum għadha ma ġietx maqtugħa. Ħafna huma dawk li qablu max-xewqa ta' Calvin Hoffman u għadhom jitolbu biex jinqala' l-permess ħalli jaraw jekk it-tijorija ta' Hoffman hix sempliċi immaġinazzjoni jew inkella verità assoluta. Mill-provi li Hoffman irnexxielu jikseb, kollox s'issa juri li għandu raġun. Mistoqsi x'jaħseb li ser isib fil-qabar ta' Walsingham kemm-il darba dan jiġi miftuħ, Hoffman wieġeb hekk: —Forsi xejn speċjali u forsi xi manuskritt b'dawn il-kelmiet: Minħabba li fit-tieni epigramm ta' J.P. VASSALLO li deher fil- għadd ta' ĠUNJU 1973 f'paġna 46 kien hemm żball, i.e. flok il-kelma tsnien' dehret il-kelma 'sisien/ ħassejna li tkun ħaġa sewwa li nerġgħu nippublikaw l-epigramm li semmejna kollu kemm hu: Għax bojod is-snien ta' Sallv Ta' Grezz suwed u mħassra' Ħallset għalihom Sallv… Ta' Grezz tagħha jaħasra.