ażin ta' il-Huttafa 46 7 Setten F' dil- ħarġa… Mbisb Ħuttar, Editorjal In-Natura fl-arti Allura x'taħsbu li hu l-iktar annimali li jbeżża' nies2 Kompetizzjoni 45 Il-Great White Sharki Leqq, iżgħar minn hekki Mid-Dinja L-iljun2 Lanqas, iżgħar minn hekk ukolll Iċ-Ċikonja Bajda Il-kobra72 Lanqas, iżgħar minn hekk ukolll Dinja Waħda ' Ħa ngħidilkom jien: il-brimbal Għal xi raġuni, il-brimba għandna l- Ħuttafa tas-Sena unur tgħid li hija l-annimal li l-iktar ikexkex lill-bniedemi Attività Għal min ma jibżax mill-brimb, dan huwa kollu għaġeb żejjed. Imma Ittri 1 għal mn Joża minnhom, Tinilex ċajta LbiS-Sorjta kollha Jgħduek li ; jippreferu jaqbżu minn fuq bejt milli jħallu brimba taqbeż fuqhom. Hawn bat Natura Il-Qabru nies li ddaħħlu l-isptar b'ħass ħażin fuqhom għax brimba fettlilha tieħu ' passiġġata minn fuq il-komma tal-flokk, u din tkun xi brimba daqs dubbiena - mur ġibhom tinżlilhom xi waħda minn dawk li jgħixu fil-foresti tropikali, li jattakkaw u jieklu l-għasafarll ; iċċaital Min jaf għaliex dat-terrur hux2 Veru li hawn ftit brimb li jekk jigdmuk Biex niċċajtal jistgħu jibagħtuk għand Alla, imma l-biża' ssibu anke f'pajjiżi fejn dan il- Mur aqbad ktieb brimb lanqas biss jeżisti. Malta waħda minn dawn il-pajjiżi. Daħħal Membru F'Malta għandna forsi xi 500 speċi ta' brimb - għadna ma nafux eżatt Kartolini ġodda kemm, għax għadu ma sarx studju komplet.Forsi xi ħadd minnkom in- f , - naturalisti Ħuttaf jitħajjar xi darba jieħu das-suġġett bis-serjetà. L-ikbar brimba li għandna Malta hija l-Arġjope (jew imsomma Brimba Kbira tal-Widien għal min irid jaqta' nifsu biex jgħidhal), li qed tarawha fuq il-faċċata ta' dil-ħarġa. Tagħmel għanqbut b'saħħtu, li fih taqbad anke ġurati kbar u mazzarelli - darba anke jien inqbadt għax bqajt dieħel f'waħda u mmollajt lural Per eżempju l-Amerikani qed jonfqu l- miljuni biex jistudjaw il-ħarir li jagħmel il-brimb, li huwa iktar b'saħħtu, ħxuna bi ħxuna, minn kull kejbil ta' l-azzar li vvinta l- bniedemi Jien il-favoriti tiegħi huma l-brimb qabbeżin, dawk li jaqbżu wara l-priża tagħhom. Jekk taraw waħda, araw tersqux lejha b'lenti bla ma tgerrxuha u arawlha waħda għajnejhal U ġġibu għajnejkom wara widnejkoml Victor Falzon L-Editur Gallerija Paġna FALKO Kimika-żel Materjal minn Il-Ħuttafa jista' jiġi kkupjat dment li mhux għal skopijiet kummerċjali, dmentli jissemma' isem il-magażin u dment li tintbagħat lill-BirdLife Malta kopja tal-materjal fejn ġie kkupjat. Pubblikazzjoni: BirdLife Malta Produzzjoni: Victor Falzon Faċċata ta' quddiem: Arġjope (ritratt ta' Victor Falzon) ; Ax Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt is-sittax. Norganizzaw ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, serati kraft u anke nagħmlu xogħol ambjentali. Noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa kull xaharejn għall-membri, u nagħmlu żrutlaf) ħendawts u logħob għal waqt l-attivitajiet. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija Lm2 fis-sena. il-Huttafa 46 2 Settembru — Ottubru 20(1 L-iżgħar għasfur tad-dinja huwa l-hummingbird, eżattament il-bee hummer, b'ġisem xi 1.25ċm twil, jiġifieri f'kuċċarina joqgħod ixxamplati U l-ikbar stampa ta' għasfur fid- dinja hija stampa ta'… humming- birdlt Din li qed taraw fir-ritratt hija stampa kbira (proprjament mhix impinġija imma speċi ta' migtufa fl-art) li hija itwal minn 100 metru u li qiegħda f'post fil-Peru jismu Nazca. Bħal din hemm stampi oħrajn, fosthom ta' xadina, brimba, baliena u gremxula, kollha enormit Dawn l-istampi tant huma kbar li mill-art ma tindunax x'inhuma, u trid tkun fl-ajru biex tifhimhom u tapprezzahomi U dan huwa misteru kbir, għax l-istampi saru eluf ta' snin ilu minn nies antiki tal-Peru, u dak iż-żmien min jaf fejn kienu għadhom l-ajruplanil Mela allura għalfejn saru l-istampi ta' Nazca7 Min kien se jgawdihom7 Boqq, kulħadd ifajjar it-teoriji (anke l-aljeni ssemmew), imma ħadd ma jafl Ċluffli Ċluffi Ċluffi Wieħed tal-BirdLife ħareġ fuq dgħajsa jagħmel ftit berdwoċing, imma xxabbat wisq u nqalebi Huwa ma ġralu xejn, kieku, ħlief li ħa qatgħa u sar għasra. Imma tilef it-tromba, il-barżakka u ż-żewġ imqadefl Agħmlulu pjaċir, miskin, ara ssibuhomiux - qegħdin kollha moħbijin fl-istampal Ħudu fotokopja ta' l-istampa, immarkaw l-affarijiet u ibagħtuhielna (indirizz paġ2). Jew inkella immarkawhom fuq il-magażin, skenjaw l-istampa u ibagħtuhielna jpeg bl-email (paġ2). Cool hekk, huxl Tinsewx isimkom u l- indirizzi Tqasqsux il-magażin għax titilful Ċans għandkom sa 10 Novembru 2001. Min jirbaħ jingħata sett kartolini ġodda ta' l-għasafar (ara paġ12), kollha differentil Ir-rebbieħa ta Kompetizzjoni 45 kienet Bernice Schembri minn San Gwann, li sabet il-firien kollhal Lil Bernice nitolbuha tikkuntattja ċ- Ċentru ta' BirdLife Malta ħalli tkun tista' tmur tiġbor il-premju tagħha. il-Hittafa 46 9 Settembru — Ottubru 2001 4 iljunfant Il-Botswana, pajjiż fl-Afrika, qiegħda tagħti 300 iljunfant lill- Angola, pajjiż ieħor Afrikan, biex dan ukoll jibni popolazzjoni ta' iljunfanti. Fl-imgħoddi l-Angola kellha ħafna iljunfanti, imma kważi kollha nqatlu jew minn kaċċaturi jew bil-gwerra li ilha s- snin għaddejja f'dal-pajjiż. Issa qed jerġgħu jirranġaw xi parks keħ nazzjonali b'annimali kbar li jiġbdu — Elisabeth lejhom it-turisti. it-turiżmu jħalli l-fluse mA Conrad fil-pajjiż. B'hekk l-iljunfanti ħa jkunu - qed jgħinu lill-Angola biex forsi tibda ssir pajjiż sinjuri L-ewwel żewġ gruppi ta' 8 iljunfanti twasslu b'ajruplan ġgantesk, u ttieħdu fi Quicama National Park. Tidher aħbar sabiħa, imma li jinkwetana huwa li l-gwerra fl-Angola għadha għaddejja, u fil-gwerra l- annimali wkoll ilaqqtuhal Nisimgħu ħafna bil-konsegwenzi tal-global warming. Studji riċenti qed juru konsegwenzi ħżiena għal nies li għandhom l-allerġiji. Effett tal-global warming huwa li jiżdied il-carbon dioxide (CO) fl-arja. Il-problema hi li iktar ma jiżdied dan il-gass, iktar tiżdied il-produzzjoni ta' polin. Saru testijiet fejn qabblu l-livelli ta' CO, ta' seklu ilu ma' dawk t'issa u dawk livelli bħal dawn diġà huma normali proġettati għall-futur. Fil-livelli għall- f'xi blietl futur, l-ammont ta' polin wera iktar Aħbar ħazina għal min isofri mill- minn erba' darbiet dak ta' seklu ilu. Il-kaċċa ta' l-iljunfanti għall-avorju hija diġà probiema serja ambjentali. Il-problema tiġġrava meta l-kaċċaturi joqtlu l-iljunfanti x-xjuħ tal-merħla. L-iljunfant jgħix aktar minn 50 sena, u ġeneralment jgħix fi gruppi żgħar immexxijin minn waħda mill-ixjeħ (u l-ikbar) nisa. Il-grupp jiddependi ħafna mill-memorja tal-leader biex jieħdu deċiżjonijiet ta' kuljum, per eżempju għandhomx jinjoraw iljunfanti minn gruppi oħra, jew fejn se jmorru. Imma peress li l-ixjeħ iljunfanti jkollhom nejbiet itwal u eħxen minn ta' l-oħrajn, il-kaċċaturi spiss jimmiraw fuqhomi U meta joqtlu l-leaders, mhux ħajja waħda jkunu neħħew, imma jipperikolaw il-grupp kollu, għax il-grupp imbagħad ikun mit ingħajr il-kap anzjana tiegħu. il-Huttafa 46 2 Settembru — Ottubru 2001 £ iċ-Ċikonja Bajda 7 Għodwa waħda, xi 10 snin ilu kont l-uffiċju ta' BirdLife Malta, u ċempilli raġel li qalli lira żewġ għasafar kbar bojod fl-ajruport. Niftakar qbadt it-tromba u l-kamera u mort niġri. Kellu raġun, għax proprju fuq il-ħaxix ta' bejn ir- ranwejs kien hemm żewġ ċikonji bojod. Għal xi 10 minuti qgħadt nissaħħar bid-dehra ta' dawn l-għasafar kbar u majestużi- imbagħad ittajru, għolew fuq kurrent t'arja sħuna, u telqu lejn in-nofsinhar. Minn dakinhar n'erġajtx rajt ċikonja bajda f'Malta' Iċ-ċikonja bajda hija rari f'pajjiżna. Is-soltu tidher waqt il-pases tar- rebbiegħa u tal-ħarifa, ġieli jidhru xi waħdiet jew qtajja' żgħar fis-sajf. Iċ-ċikonja faċli tagħrafha għax kbira ħafna, bajda silġ bit-truf tal- ġwienaħ suwed u munqar u saqajn aħmar skur. Meta ttir iżżomm għonqha stirat 'il barra, mhux bħall-irsieset li jżommuh imgezzez 'il ġewwa. Għandha titjira kajmana, u tħobb ukoll tisseqqer, speċjalment meta ssib kurrenti sħan (thermals). F'Malta ġeneralment narawha ttir fl-għoli u rari ħafna tinżel (u mn'Alla, għax ħafna kaċċaturi: m'għandhomx —. fil- kollezzjonil). Waqt il-berdwoċing għat- tajr tal-priża li jsir fil-Buskett f'Settembru kważi kull sena tidher xi ċikonja jew tnejn. Iċ-ċikonja adattat ruħha tajjeb għall-ambjent mibni. Tħobb tibni l- bejta fuq il-bjut fl-irħula u anke bliet kbar. Kull min siefer lejn l-Ewropa fis- sajf żgur li ra bejtiet kbar fuq iċ- ċmieni u ċikonji jittajru fuq il-bjut. Meta tkun bil-bejta tagħmel ħoss qawwi billi tiaqqa' l-munqar (bili clapping). Par ċikonji jibqgħu flimkien ħajjithom kollha u jbejtu flimkien minn sena għal sena. Darbtejn fis-sena ċ- ċikonji jpassu, lejn l-Afrika fil-ħarifa u lura lejn it-tramuntana fir-rebbiegħa. Is-soltu jpassu fi qtajja' kbar li jsegwu l-istess rotot sena wara sena. Rotot importanti huma Gibiltà fil-punent u l- Bosfru fil-ivant, fejn eluf ta' ċikonji jidhru jisseqaru fl-għoli. Minħabba li jgħix qrib il-bniedem hemm ħafna stejjer u drawwiet marbutin ma' dan l-għasfur. Per eżempju storja ħelwa u antika tgħid li hi ċ-ċikonja li ġġib it-trabi lin-nies. U naħseb kulħadd qara l-ħrafa ta' Esopu tal-volpi u ċ-ċikonja. llum qed issir ħafna riċerka fuq iċ-ċikonja, u dan biex jiġi mħares aħjar dan l-għasfur ta' l- għaġeb. Fl-iSvizzera per eżempju qed isir studju dettaljat fuq il-passa taċ- ċikonji. Riċerkaturi qed isegwu ċ- ċikonji matul il-passa kollha lejn l- Afrika biex jaraw eżattament x'inhuma l-perikli waqt il-passa u kif jistgħu jiġu mnaqqsa. Daqshekk hu maħbub u apprezzat dan l-għasfur, li tant jagħti karatteristika dħulija lill-ibliet u l-irħula. Minbarra ċ-ċikonja bajda, f'Malta ġieli tidher ukoll iċ-ċikonja sewda li wkoll hija rari u tidher l-aktar fil-ħarifa. Tintgħaraf mill-bajda għax hi kemm kemm iżgħar u għandha għonqha iswed. Tantx tittamaw li taraw gzuz, perġ--jien ili ma nara waħda mill-19871 Għal dawk minnkom fi Skola Primarja: din is-sena l-BirdLife qed terġa' tniedi Dinja Waħda fl- iskejjel primarji. Dinja Waħda hija skoss attivitajiet li: għandhom x'jaqsmu man-natura u ma' l- ambjent. Ghalhekk qisu li ġġennu lill-għalliema tagħkom biex l-iskola tagħkom tieħu sehem fihal B'Dinja Waħda titgħallmu dwar in-natura, tgħinu lin- natura, tagħtu eżempju tajjeb lil ħaddieħor dwar kif iġib ruħu lejn in-natura, u barra minn hekk l-iskola tagħkom ittella' l- punti u fl-aħħar tas-sena tista' tirbaħ trofewl Għażiża Bernice, Dawn il-membri qegħdin fuq quddiem nett tal-Ħuttafa tas-Sena 2001 Fid-darba li jmiss toħroġ il-lista ta' l-aħħar. Min għandu jistinka ma jistax jistenna wisq aktarl sq ak: Good lucki il-Huttafa 46 7 Settembru — Ottubru 2001 Mammiill… feri Maltini ru li f'Malta m'għandniex ammiferi kbar bħal iljuni u rinoċeronti. Imma xorta waħda qalb il-fawna ta' pajjiżna għandna numru ta' mammiferi interessanti. Għalhekk se nagħmlu serata slides li fiha se jiġi jkellimna l- ħabib tagħna John J Borg. Lil Joħn ħafna minn nafuh bħala Batman — le, mhux għax jilbes masklia u mantell, imma għax ilu s-snin jistudja l-friefet il-lejll Għalhekk titilfuhiex. Data: Il-Gimgħa 26 Ottubru 2001 Post: Skola Primarja Furjana Ħin: 6-7pm Dħul: B'xejn l Mistiedna: Ħuttaf kollhal - Jiena tifla ta' 11-il sena u l-iktar ħaġa li ddejjaqni hija l- ' moħqrija ta' l-annimal. Fost kollox naraha moħqrija kbira dak li jsir fi Spanja: il- qtil tal-barrin f'xi arena mimlija nies jieħdu pjaċir jaraw il- matador jaħqru lit-toru. Dan il-povru barri jiġi mniffed b'ħafna skieken qabel jiġi maqtul. Lanqas temmen li aħna li rriduha ta' moderni. Qed ngħixu fis-sena 2001 u għad hawn ċerti nies li jehdew bil-moħgrija ta' l-annimali. Aħjar li kieku dawn in- nies jippruvaw jifhmu x'ikun qed iħoss l-annimal. Dawn in-nies imsieken żgur li għandhom xi probiemal Naqbel miegħek li hija moħqrija, u ngħidlek li fil-qalb ta' qalbu kulħadd jaqbel, anke min stess jagħmel dawn l-affarijiet. It-traġedja hija li għalkemm kulħadd jaf li dan huwa ħażin, xorta waħda l-awtoritajiet ma jagħmlu xejn. Kulħadd jaf li l- bullfighting huwa kiefer, imma l-Gvern Spanjol m'għandux il-kuraġġ jgħid Stopl għax jibża' min-nies li jħobbu dan l- f'sport'. Allura l-moħqrija tibqa' ssir u l-annimali jibqgħu jsofru, ghax m'għandhomx leħen. F'Malta għandna l-istess sitwazzjoni eżatt, imma hawnhekk flok għandna l-matadors għandna l-kaċċaturi. L-Editur Issa li tafu x'għasafar jgħaddu minn fuq Malta, naturalment tridu ssiru tafu l-postijiet fejn tarawhom, għax ċerti postijiet jiġbdu ċerti tipi ta' għasafar, u oħrajn le. Peress li l-postijiet ivarjaw minn staġun għall-ieħor, ħa nqassmuhom f'erba' gruppi skond l-istaġuni. L-istaġun ta' l-għasafar f'Malta mhumiex indaqs. Meta nitkellmu dwar ir-rebbiegħa jiġifieri minn Marzu sa Mejju, is-sajf jiġifieri Ġunju u Lulju, il- ħarifa hija minn Awwissu sa Novembru u x-xitwa hija minn Diċembru sa Frar. F'dil-ħarġa ser naraw il-postijiet fir- rebbiegħa u fis-sajf. L-oħrajn insemmuhom darb'oħra, Ir-rebbiegħa tajba għall-għasafar tal-passa, li jkunu telgħin Afrika għall- Ewropa biex imorru jbidu. Hemm diversi postijiet fejn tista' tmur tosserva l-għasafar f'dan iż-żmien. F'Marzu, l- aqwa post huwa l-fliegu bejn Malta u Għawdex, speċjalment għall-borok u l-irsieset. Tajjeb li jkollok teleskopju il-Buskett — għal dat-tip ta' berdwoċing (aħna nsejħulu seawatching) għax ġieli t-tajr jgħaddi 'l bogħod. L-iktar li jidhru tajr huwa meta jkun qamar kwinta fejn borok u rsieset jgħaddu fi qtajja' kultant kbar mhux ħażin. Biex tara t-tajr tal-priża f'daż- żmien, mur l-ajruport ta' Ħal Luqa. F'Marzu u April għandek ċans kbir tara l-bgħadan ħomor għaddejjin baxx fuq ir-ranwej. L-aqwa riħ għalihom dan iż-żmien huwa l- majjistral. Bejn nofs April u nofs Mejju ikun hemm ir-ringing f'Kemmuna. Kemmuna hija post verament tajjeb dan iż-żmien. Hemmhekk tara diversi tipi ta' għasafar fuq il-gżira jistrieħu u jtiru fil-baxx - dan minħabba li Kemmuna hija riserva naturali u fuqha ma jsirux kaċċa u nsib. Jekk tkun fuq Kemmuna, qis li żżur ir-ringing station ta' BirdLife Malta f'Wied L-Aħmar ħalli tara kif nistudjaw l-għasafar b'dan il-mod. Bir-ringing nitgħallmu minn fejn l-għasafar ikunu ġejjin u kemm ikollhom żmien. Ir-ringers jaqbdu diversi tipi ta' tajr bħall-kaċċamendul, daqquq, vjolini, żanżarelli u buċaqq tas-silla (naturalment kollha jerġgħu jintelqu wara ftit minuti ta' studju). Hemm ukoll iż-żewġ riservi naturali li tmexxi BirdLife Malta - l- Għadira u s-Simar. L-Għadira hija verament tajba dan iż-żmien biex tara numru sabiħ ta' għasafar tax-xtut (waders), kif ukoll irsieset, speċjalment l-agrett abjad. Is-Simar huwa wkoll tajjeb daż-żmien speċjalment għall- irsieset ħomor, ir-russett tas-siġar u tajr żgħir bħal bagħal tas-simar, bagħal tal-qasab u bagħal prim. Tajbin ukoll il-widien li dan iż- żmien ikollhom ħafna għasafar fihom, eż. żanżarelli, buful, vjolini, tajr isfar, ħuttaf u ħawwief. Il-problema hawnhekk hija l-kaċċaturi li tista' tiltaqa' magħhom jekk tmur berdwoċing f'dawn il-postijiet. Ħasral Fis-sajf ukoll ikollna l-għasafar għax ikun hawn dawk l-ispeċi li jbejtu f'pajjiżna. Wieħed mill-aqwa postijiet fis-sajf huwa Ta' Ċenċ f'Għawdex fejn tbejjet kolonja kbira ta' ċief. Fl-għaxija mad-dlam tismagħhom resqin lejn il- bejtiet tagħhom fil-blat, u hija esperjenza tal-ġenn, kif jafu ħafna membri tagħna. Post ieħor tajjeb biex tisma' ċ-ċief huwa Għar Ħasan. Hemm imbagħad ir-riservi naturali. L-Għadira fis-sajf tara l-monakella, li qed jbejtu kull sena, u l-gallozz iswed. Fl-inħawi tar-riserva ta' l-Għadira jbejtu d-durrajsa, il-merill u l-bufula ħamra. Mis-Simar tista' tara r-russett tas-siġar, il-bagħal tal-qasab u l- gallozz iswed. U hemm il-Buskett, fejn tista' tara gamiem, żanżarell tat-tikki, sponsuni U anke xi pitirrossi f'dawn iż-żminijiet tas-sajf. Ma jonqox xi rundun li jkun għaddej fis-sema. Edward Bonavia l-granċ li naraw fuq il-munita tal-5ċ huwa speċjali għal żewġ .:: nijiet. L-ewwel waħda għaliex filwaqt li granċijiet oħrajn jgħixu jidan jgħix fl-ilma ħelu. F'Malta u f'Għawdex il-qabru (xi ħidulu qobru) jinstab biss f'xi erba' widien fejn l-ilma ġieri jinxifx; lanqas fis-sajf. Xi darba kien iktar imferrex iżda ħafna ixxigħat permanenti nixfu minħabba l-ippumpjar ta' l-ilma għat- tisqija ta' l-għelieqi. U magħhom għeb ukoll il-qabru. Matul il-jum il-qabru jistaħba f'ħofor fondi li jħaffer huwa stess fit-tajn. F'dawn il-ħofor jinġabar xi ftit ta' l-ilma. B'hekk huwa jibqa' mxarrab, għaliex jekk jinxfulu l-garġi jmut. Bil-lejl imbagħad joħrog iħuf biex jikkaċċja u jiekol ħiejjaq żgħar li jiltaqa' magħhom, bħal bebbux u mrieżep. Minħabba n-nuqqas ta' l-ilma ġieri, il-qabru qatt ma kien komuni f'pajjiżna. B'xorti ħażina, il-qbid ta' dawn il-granċijiet minn xi wħud u t-tniġġis tal-widien u ta' l-ilma qed ikomplu jagħmluh iktar u iktar rari, tant li Hum jinstab fil-periklu li jinqered. Fil-fatt kemm hawn minnkom li qatt raw qabru7 It-tieni raġuni tafu x'inhi2 Xi snin ilu nstab li r-razza ta' qabru li għandna f'Malta hija unika u ma tinstab imkien aktar, u għalhekk insejħulu endemiku: jiġifieri jekk il-qabru jinqered minn pajjiżna jkun għeb ukoll minn wiċċ id-dinjal Dawn iż-żewġ qabri, li jgħixu f'Wied il-Lunzjata (Għawdex), qed jisfidaw lil xulxin ghall-ġlied. Fil-fatt, ftit wara li ttieħed ir-ritratt attakkaw lil xulxin u dardru l-ilma kollul Menu tal-Qabrul Bagħdan Aħmar Arthur Caruana (11) Hawn ħbiebl Bħalissa tard bil-lejl u għandi n-ngħas imma rrid nispiċċa dil-kitba qabel nidħol norqod… Fil-fatt naħseb diġà bdejt nongħos, għax qisni f'ħolma qed inġib quddiem għajnejja l- attivitajiet li għamilna das-sajf: il-ħarġiet l-Għadira (tlieta b'kollox tafuxl), il-lejfu ġurnata Għawdex għaċ-ċief u għall- għawm, il-kamp ta' Kemmuna u l-kamp tat-tajr tal-priża: bejn wieħed u ieħor żewġ attivitajiet fix-xahar, u dawn barra d- darbtejn li morna l-Imax u l- bowlingi U tiskanta, xorta kien hemm min ried iktar attivitajietl Irrid ngħid grazzi lil xi nies, fosthom lil Simon Sultana li minn jeddu ġie jgħin fil-kamp tal-barranin. Tistaqsu dawn il- barranin x'ġew jagħmlu7 Għal dawn l-aħħar tliet snin BirdLife Malta qed nistiednu nies minn pajjiżi oħrajn biex jiġu Malta jgawdu l-passa tat-tajr tal- priża. Dis-sena ġew b'kollox 28 mill-Ġermanja, l-Italja, l- Ingilterra, il-Belġjum u l- Finlandja. U kif tistgħu taħsbu tgħidx kemm ikollna xogħol bihom dawn, indawruhom 'l hawn u 'l hemm biex naraw aktar għasafar. Xi minn daqqiet kważi Alla ħares ;-) ma kienx hemm Simon jgħin tafuxi Grazzi wkoll lil Joanna Ellul li qagħdet tgħinna mid-dar. Ħadet f'idejha x-xogħol li ċċempel lil kulħadd kull meta jkollna xi attività (xi kultant bl- għajnuna ta' Simon). U jkolli ngħid għamlitu sew xogħolha, għax qatt ma konna inqas minn għaxra. Kif indunajtu mill-isem ta' dil-paġna, il-Falko uffiċjalment reġgħet teżisti u dan kollu bis- saħħa tagħkom li tattendu. Tgħiduli imma bla logo, bia kumitat u bla newsletter, din x'Falko hi2 Agħtu ċansli Niftakar fiż-żmien meta l-Falko kienet attiva tant li anke toħroġ l-istqarrijiet fil-gazzetti kienet- imma tinkwetawx, it-triq hemm għad twassalna. L-importanti huwa li ma taljenawx raskom fi ħmerijiet, u l-aktar importanti: ibqgħu ejjew għall-attivitajiet ħalli nibqgħu magħqudin. Żommu djarju u tħallux attivitajiet oħrajn jidħlulkom fejn hemm l-attivitajiet tagħnal Is-sena d-dieħla sena speċjali għal BirdLife Malta - ara taqtgħux għaliex (ħint: BirdLife Malta twaqqfet fl- 1962). Jien irridha tkun sena speċjali għalina l-Falko wkoll. Mela qisu li ma tonqsux mill-attivitajiet. Graziella Grech u jien bħas-soltu nkunu hemm, u issa anke Saviour Spiteri wegħednili ser jibda jattendi l- attivitajiet kollha. Kulħaq fuq Kem PAĠNA Ħarġa s-Simar… iva, wara xi sentejn titolbuni sejrin sar-riserva naturali tas- Simari L-ewwel nagħtu titwila tajba lejn x'għasafar ikun hemm, u wara mmiddu idejna għax-xogħol, li fir-riservi qatt ma jonqos. Niltaqgħu: Ħin u post: il-Ħadd 4 Novembru 2001 fis-7.30am Bieb il-Belt jew fit-8.15am fil-carpark ħdejn is-Simar. U mixja mhix iebsal Għal dawk li ma jħobbux jaqilgħu idejhom jaħdmu jew saqajhom jimxu, għandna mixja qasira imma sabiħa immens. Nibdew minn ħdejn il-knisja tax-Xemxija u nimxu max-xatt sa Selmun. Dil-ħabta għajnejna jkunu kemm fuq il-baħar ghal xi tajr ipassi (graw, per eżempju) kif ukoll fuq l-art, li tkun tħaddar kull fejn tara malli tħoss ix-xita (jekk tagħmel). Niltaqgħu: Il-Ħadd 2 Diċembru 2001 Ħin u post: fis-7.30am Bieb il-Belt jew fit-8.15am ħdejn il-knisja tax-Xemxija aa br re, jk, 1 xogħol b iebes F'dawn l-aħħar 50 sena nħolqu iktar minn 75,000 kimika ġdida, fosthom ħafna li huma tossiċi sew, jiġifieri velenużi. Periklu mifrux… Dawn jinkludu diversi kimiċi sintetiċi, jiġifieri li ma ssibhomx fin- natura imma li vvintahom il-bniedem. Ħafna kimiċi sintetiċi huma wkoll tossiċi. Minkejja l-valur ta' dawn il- kimiċi, huma wkoll theddida kbira għall-ambjent u għalina. Kimiċi differenti għandhom effetti differenti. Hemm kimiċi li jfixklu l- iżvilupp ta' organiżmi. Hemm ukoll l- hekk imsejħa POPs (Persistent Or- ganic Pollutants), tossiċi immens u jagħmlu ħsara serja anke f'dożi żgħar. Perikolużi wkoll huma l-pestiċidi li jużaw il-bdiewa u l-ġardinara: dawn iħallu effett mhux biss fuq ir-raba', imma jinxterdu faċilment fl-ambjent u jniġġsu l-art u l-ilma. Effetti koroh… L-effetti ta' kimiċi tossiċi fuq l- annimali u l-pjanti huma serji immens. L-ispeċi li jintlaqtu jistgħu jkunu balieni u jistgħu jkunu nemell Ħafna kimiċi tossiċi jassorbihom ġisem l-annimali u jikkonċentraw f'xi speċi bil-proċess li jissejjaħ bioaccumulation. Per eżempju, jekk kull ħuta jkollha tant kimiċi fiha, u ngħidu aħna arpa tiekol 20 ħuta mniġġsa: dak l-għasfur se jiġbor fih il- kimika ta' ġo dawk il-ħut kollha. Sabu belugi (tip ta' baliena bajda) li kellhom kimika fihom fuq livell ta' 'hazardous fii waste' - hazardous waste huwa dak l-iskart velenuż li tant huwa perikoluż li s-soltu jissiġillawh f'tankijiet appostal U l-istess jiġri fin-nies - wara kollox aħna wkoll (ħlief il-veġetarjani) nieklu annimali oħrajn, ghalhekk immaġinaw kemm tiżdied il-konċentrazzjoni ta' kimiċi sakemm tasal fin-niesl Dawn il- kimiċi jistgħu jmarrduna u anke joqtluna. Jistgħu wkoll jikkawżaw problemi ta' żvilupp fi-tfal. Problema kbira… Biżżejjed inħarsu lejn xi fatti biex nifhmu kemm hi kbira l-problema. Madwar 3 miljun tunnellata pestiċidi, insettiċidi u bioċidi oħrajn jixxerrdu fl- ambjent kull sena. Kull sena, ma' l-20,000 ruħ, l-iktar f'pajjiżi inqas żviluppati, imutu bl-ivvelenar minn pestiċidi. Mas-60 miljun għasfur imut kull sena fl-Istati Uniti biss minħabba l-użu legali ta' pestiċidi. Imma s-sitwazzjoni ftit ftit qed tirranġa. Ħafna pajjiżi qegħdinl- aħħar jagħmlu sforzi serji biex jikkontrollaw kemm u x'tipi ta' kimiċi jiżviluppaw. U aħna7 Aħna wkoll nistgħu nevitaw l- użu ta' prodotti ii fihom kimiċi tossiċi, per eżempju: e batteriji li fihom kadmjum jew merkurju e bieaches li fihom il-klorina e plastik li fih il-PVC e corrector fluids li fihom is- solvent Fil-ġonna flok nużaw pestiċidi nużaw insect-traps u fivtraps. Flok nixtru sprej għad-dubbien u n- nemus, narmaw l-insect screens mat- twieqi u purtieri xibka mal-bibien Flok nixtru sprej għall-wirdien jew velenu għan-nemel, inkaħħlu l-ħofor u l-irkejjen kollha tad-dar, inżommu l-art pinna u ma nħallux ikel mikxufl Għal kollox hemm soluzzjoni mingħajr m'hemm bżonn li noqogħdu ndaħħlu l-veleni li fl- aħhar mill-aħħar jistgħu joqtlu anke lilna. : $) ġardinar ibexx g siġra tal-frott Seqer jiekol l- għasafar iż- żgħar, u jmutl Għażiża Dinja… Miktub u mpenġi minn tfal minn madwar id-dinja Miġbur minn Lannis Temple (The Bodlev Head 1994) F'dan il-ktieb insibu ġabra ħelwa ta' ittri u tpenġijiet ġejjin mill-qalb ta' tfal mid-dinja kollha, li l-età tagħhom tvarja minn 5 snin sa 15-il sena. Huma jħarsu lejn id-dinja tagħna bħala l-ħabiba tagħhom u permezz tal-kitba u t- tpenġija, jiftħu qalbhom magħha dwar il-biżgħat u x-xewqat li għandhom għan-natura. Lannis Temple telaq kollox biex seta' jdur id-dinja jiġbor dawn il-ħsibijiet. Huwa jemmen fl-għerf li għandhom it-tfal u bis-saħħa ta' dan il-ktieb, qed iwassal il-messaġġ tagħhom lil kulħadd. U inti x'tixtieq tgħidilha lid-dinja tagħna2 Dal-ktieb issibuh ukoll għas-self mil-Librerija Pubblika tal-Furjana $ Tliet pitazzi € Stiker bil-kulur € 8 punti fil-Ħuttafa tas-Sena Ħajjar ħbieb, aħwa u kuġini jidħlu fi Klabb Ħuttaf, agħtihom kopja ta' dil-formola biex jimlewha, imla isfel nett id-dettalji tiegħek stess, u ibgħat kollox lil BirdLife Malta, flimkien mal-Lm2 tal-membru l-ġdid. Tibgħatx flus bil-posta - ibgħat ċekk (pagabbli lil BirdLife Malta) jew 34 bolla tas-6ċ ibgħat kollox lil BirdLife Malta 57/28 Triq Rigord Ta' Xbiex MSD 12 Taażtax il-magażin : ħu forokopjal Tqattox il-magażin 7 ħu fertokopjal i ġodda : għasafar tal-ġenn :