AAWT A e), eżami X Din għandha tkun sensiela ta' artikli. Jew jekk wieħed irid, artiklu wieħed serjalizzat. Dan naturalment għaliex l-argument li jittratta hu wieħed wiesa' u allura jrid it-tul għall-espożizzjoni fil-kitba. U l-għan tal-pub- blikazzjonijiet tal-festi u tal-każini speċifikament ma jippermettix it-tul. Il-ħsieb hu wkoll, bħalma kont għamilt fil-każ ta' Monologi Semiserji, li dil-kitba tidher fil-pubblikazzjonijiet taż-żewġ każini, għaliex nifhem li s-suġġett ittrattat jinteressa lill-Karkariżi kollha, iżommu ma' liema banda jżommu, u ma' dawk kollha li jin- teressahom dak kollu li għandu jew kellu x'jaqsam ma' Birkirkara — anke dak li Birkirkara, maż-żmien qasmet jew għaddiet ma parroċċi jew lokalitajiet oħra li ħarġu mil-limiti oriġinali tagħha bħala parroċċa. Għalhekk biex wieħed jikseb it-tagħrif kollu li se jkun ittrattat f'din is-sensiela Birkirkara ex-Limiti wieħed irid jara l-pubblikazzjonijiet taż-żewġ każini Karka- riżi, li minkejja r-rivalità, huma Karkariżi t-tnejn. Mhux l-ewwel darba li meta jsir diskors fuq Birkirkara, ikun hemm min jgħid li fl- imgħoddi, Birkirkara kienet kbira ħafna u kienet tinkorpora fiha ħafna nħawi, speċjalment fix-xaqlibiet tal-Grigal tagħha li Ilum huma parroċċi u lokalitajet għalihom. Imma meta wieħed jgħid hekk, ma jkunx sew sew fit-taħdit tiegħu, għax Birkirkara bħala raħal, żgur li qatt ma kienet akbar milli hija llum u bdiet tikber għal dak li hija llum, bejn wieħed u ieħor mit-tieni nofs tas-seklu dsatax. Ir-raħal l-antik propju ta' Birkirkara, ukoll jekk wieħed jgħodd Ħas-Sajjied miegħu, li minn ismu nnifsu juri li xi darba kien entità għalih, Birkirkara kienet iżgħar ukoll minn dik il-parti l-antika li Ilum inqisu bħala ċ-ċentru storiku. Imma l-firxa li tissemma li kellha Birkirkara, kważi minn taħt l-Imdina u lejn Marsamxett u l-Bajja ta' San Ġorġ, kienu l-limiti jew territorju ta' waħda minn dawk il- parroċċi li twaqqfu lejn is-seklu erbatax u fejn Birkirkara kienet armajn l-akbar raħal. Ma' Birkirkara f'din il-parroċċa, f'dak iż-żmien li l-istoriċi jsibuh bħala l-Medjuevu, kien hemm għadd ta' rħula oħra li tajjeb wieħed jara ftit liema kienu. Uħud għadhom magħna sal-lum u kibru huma wkoll f'dan l-agglomerat urban li hija Malta ta' żmienna meta l-ismijiet tal-irħula tista' tgħid li huma biss ismijiet taħ distretti fil-konurbazzjoni urbana. Tlieta li għadhom hemm huma Ħ'Attard, li sar parroċċa għalih fl-1575, Ħal-Lija li saret parroċċa fl-1594 u Ħal-Balzan li sar parroċċa fl-1655. Kien hemm Ħal Kaprat fl-inħawi tal-knisja l-qadima ta' Santa Venera. Ġieli saret ukoll referenza għall-Imsida bħala raħal. Biss mhux bogħod kien hemm Ħal Tigan li kien fl- inħawi fejn illum hemm l-Università u dawk magħrufin aktar bħala Tal-Ħriereb. Fl-inħawi aktar imbegħdin u lejn il-kosta ma kienx hemm irħula, anzi kienu aktarx diżabitati, u għal ħtiġijiet bħal sajd u agrikoltura kienu jinlaħqu minn irħula li kien hemm aktar 'il ġewwa. Jista' jkun li kien hemm ukoll xi insedjament fl-inħawi magħrufa bħala Tal-Għargħar, illum fil-lokalità ta' San Ġwann. F'din il-kitba se nagħtu ħarsa lejn xi binjiet, strutturi u ħwejjeġ oħra ta' interess li oriġinarjament kienu fil-limiti ta' Birkirkara u li eventwalment ġew inkorporati fil-limiti ta' parroċċi ġodda li twaqqfu maż-żmien. Jiġifieri kienu hemm minn qabel u għadhom hemm illum Minbarra dawk il-parroċċi li diġà semmejna hawn fuq, dawn twaqqfu l-aktar bejn nofs is-seklu dsatax u s-snin għoxrin tas-seklu ta' wara u xi wħud minn dawn reġgħu inqasmu f'parroċċi oħra wkoll. Hekk nistgħu nsemmu l-Imsida fl-1865, Tas-Sliema fl- 1878, il-Ħamrun 1881, San Ġiljan fl-1891, Santa Venera fl-1918 u l-Gżira fl-1921. Żewġ parroċċi oħra li saru hekk direttament minn dak li kien it-territorju tal-bidu tal-parroċċa ta' Birkirkara fit-tieni nofs tas-seklu għoxrin huma: San Ġwann fl-1965 u Tal-Ibraġ fl-1999. Għalhekk f'din l-ewwel parti se nibdew speċi ta' dawra mal-inħawi min-naħa tat-tarf ta' Triq Fleur de Ivs u hawn niġu mill-ewwel fil-parroċċa u l-lokalità ta' Santa Venera fejn insibu lill-istess knisja l-qadima tal-parroċċa preżenti u li tat isimha lil-lokalità, li allura xieraq li wieħed jibda minnha. Dak li se ssibu hawn. Fl-artiklu fil-pubblikazzjoni parallela nkomplu naraw x'hemm aktar li kien fil-limiti ta' Birkirkara fiha qabel ma saret parroċa fl-1918 u nkomplu neżlin il-Ħamrun li kien sar parroċċa fl-1881. Il-knisja l-Qadima ta' Santa Venera Aktarx li l-ewwel knisja f'dan il-post inbniet għall-ħabta tal-1550, iżda din li hemm illum bdiet tinbena fl-1659 u tlestiet fl-1688. L-ispejjeż għaliha tħallsu bil-ġbir tan-nies. Ma' din il-knisja hemm kunvent li kien tela' bis-saħħa ta' Fra Ġjakkin Vivas. Fra Ġjakkin kien eremita ta' San Calogero, li ġie minn Sqallija flimkien ma' xi eremiti oħra u ngħaqdu magħhom xi Maltin. Dan kien għal xi żmien fis-seklu sbatax. Għalkemm il-knisja kienet tinsab f'post kemmxejn imwarrab, xorta kienet baqgħet miżmuma tajjeb ħafna. Fatt importanti huwa li qatt ma kienet ipprofonata. Għall-bidu tas-seklu għoxrin kien jagħti servizz pastorali lin-nies tal-inħawi, li kienu dejjem joktru, Dun Xand Cortis, li kien magħruf ukoll bħala kittieb. Fl-1912 għaddiet f'idejn il-patrijiet Karmelitani u fl-1918 saret il-knisja parrokkjali għal parroċċa ġdida fl-inħawi. Minn ġewwa, l-knisja għandha arkitettura f sabiħa u eleganti, iżda mhux magħruf l-arkitett tagħha min kien. Il-kwadri u xogħol ta' skultura li fiha juru ċerta serjetà u eleganza. Il-kwadru titulari huwa biċċa xogħol tajba ħafna. Fil- parti ta' fuq tiegħu naraw fil-glorja tal-ġenna lill-Madonna bil-Bambin u Sant'Anna li l-festa tagħha ssir fl-istess jum ma' ta' Santa Venera fis-26 ta' Lulju. L-awtur ta' dan il-kwadru mhux magħruf. Il-knisja l-qadima ta' $ Venera - disinn antik Fuq l-altari tal-ġnub naraw żewġ kwadri oħra. Wieħed juri 'l Madonna tal-Karmnu, xogħol tal-1912 ta' Ġużeppi Cali. Dal-kwadru ħa post kwadru ieħor antik li kien iddedikat lil Santa Marija u li Ilum jinsab fis-sagristija. Faċċata naraw kwadru ddedikat lil Marija Adolorata jew lil-Kurċifis li l-awtur tiegħu mhux magħruf, Fil-knisja insibu wkoll kwadri oħra ta' ċertu interess, fosthom fis-sagristija hemm kwadru li juri lil San Kaloġeno, il-qaddis protettur tal-eremitaġġ li kien waqqaf patri Vivas li hu mpitter fuq l-injam, teknika qadima ħafna. Hemm ukoll diversi statwi. F'dawn l-aħħar snin il-knisja ta' Santa Venera kienet irrestawrata u kkonsolidata minn barra u fl-2011 u 2017 tqiegħdu fil-kampnar ħames qniepen ġodda. Din il-knisja l-antika ta' Santa Venera baqgħet isservi ta' knisja parrokkjali sas-sena 2005 meta kienet inawgurata l-knisja l-ġdida. Wieħed ifakkar li għallanqas sa fis-snin sittin tas-seklu li għadda, fil-pjazza t' quddiem dil-knisja, lejlet u nhar il-festa tal-qaddisa, kienet tarma bħal fiera żgħira li fiha kienu jinbiegħu ġugarelli magħmulin mill-injam bħal żwiemel fuq speċi ta' pjattaforma b'roti żgħar biex jinġibdu bi spaga, inkella żwiemel bil-karettun. Kien ikun hemm ukoll min ibiegħ statwi tat-tafal ta' qaddisin, gandlieri taċ-ċomb u oġġetti oħra għal dawk is-subien li kienu jilagħbu bl-altar jew knisja. Maż- żmienu kienu bdew jinbiegħu ġugarelli oħra wkoll. Il-Palazz ta' San Ġużepp jew l-Aħmar Dan il-palazz kien, forsi wieħed jista' jgħid għadu, fl-inħawi fejn Triq Fleur de Ivs taqbad ma' Triq il- Kbira San Ġużepp, li taqsam il-Ħamrun kollu u tispiċċa hawn f'Santa Venera. U wieħed ikollu jgħid Il-knisja l-qadima ta' S Venera ritratt antik li l-isem San Ġużepp weħel ma' dit- triq sewwasew minħabba dal-palazz u l-kappella li kien hemm miegħu, mbilli meta wieħed kien joħroġ mill- Belt u l-Furjana, għal ħafna żmien, ma kien hemm xejn ħliefu bħala landmark. Dawn kienu diġà hemm fis-sena 1647. Meta l-istoriku u Viċi- Kanċillier tal-Ordni ta' San Ġwann, il-Kommendatur Ġanfranġisk Abela ippubblika l-ktieb tiegħu fuq Malta. Huwa jgħid: Knisja ta' San Ġużepp, Dar, u ġnien ħelu, u sabiħ, li kważi kollu kemm hu sar bi flus il-Kommendatur Fra D. Eugenio Ramirez Maldonato, dak iż-żmien Vici-Kanċillier. predeċessur tiegħi, u benefattur; mibni fuq struttura sempliċi li kien tah il-Kavallier Fra Pietro di Gaeta, bniedem reliġjuż u Inħawi ta' S. Venera minn lunetta fil-Palazz il-Belt. Mix-xellug għal-lemin fuq quddiem: Il-Palazz l-aħmar u l-kappella l-antika ta' San Ġużepp; Casa Leoni jew Palazz Vilhena; fit-tarf fil-bogħod il-knisja l-qadima ta' S. Venera. umli ħafna, ta' ħajja eżemplarissima, li kien irtira hemm fis-solitudni biex jaqdi 'l Alla. post illum hu propjetà tal-Grammastru. Dan allura kellu jkun il-bidu ta' għadd ta' djar il-kampanja ta' Kavallieri, u oħrajn, li nbnew matul din it-triq fis-sekli sbatax u tmintax, meta fil-ġżejjer bdiet tinħass ċerta sigurtà 'il barra mis-swar tal- ibliet. Sa dak iż-żmien il-Grammastru Verdalle kien diġà bena l-palazz fil- Buskett fl-1586, l-Inkwiżitur Visconti f kien bena l-Villeġġatura fil-Girgenti fl-1625 waqt li l-Isqof Cagliaris (1615- 1633), minbarra l-villa fiż-Żejtun, kellu wkoll dar oħra tal-kampanja 4 f'dak li llum magħruf bħala l-Wied tal-Isqof'l barra mir-Rabat. Maż-żmien, ma' Triq il-Kbira San Ġużepp, fuq dik li kienet ix-xaqliba ta' Birkirkara, minbarra d-dar tal- Kavallieri di Gaeta u Ramirez Maldonato, inbnew ukoll Dar Iljuni mill-Grammastru Vilhena, il-palazz li kien hemm anness mal-knisja magħrufa bħala ta' Santunuzzu u l-villa jew palazz ta' Blacas, fejn illum hemm il-Little Sisters of the Poor. Ħaġa komuni kważi bejniethom kollha hija li fis-seklu dsatax, billi dawn il-palazzi kienu tal-Kavallieri, allura l-Gvern ta' dak iż-żmien, l-ewwel għaddew f'idejn il-Franċiżi, fejn ma damux, imbagħad f'idejn l-Ingliżi. Il-gvern kolonjali Ingliż kien ta' art li kienet tifforma parti mill- ġonna tagħhom biex hemm inbnew istituzzjonijiet filantropiċi. Iżda fuq dawn nittrattaw aktar 'il quddiem. Biex inkomplu fuq il-Palazz l-Aħmar jew Ta' San Ġużepp. Meta fl-1798 Napuljun keċċa lill-Kavallieri minn Malta u f'inqas minn tliet xhur il-Maltin irvellaw Il-Palazz l-Ahmar kontra l-forza ta' okkupazzjoni Franċiża u imblukkawha fil-Belt, dan il-palazz beda jservi bħala wieħed mill-kwartieri għall-operazzjonijiet tal-imsemmi imblokk Ma' dan il- palazz kien hemm il-kappella ddedikata lil San Ġużepp li tidher kemm f'kartolina antika imma wkoll fil-pittura ta' waħda mil-lunetti fil-kurituri tal-Palazz, il-Belt. Meta fl-1876 il-Markiż Vincenzo Bugeja ġie biex jibni l-konservatorju għall-bniet li jġib ismu, ngħata art mill-Gvern li kienet parti mill-ġonna jew art agrikola li kien hemm mal- Palazz l-Aħmar. Imbagħad fl-1893 il-Gvern għadda dan il-palazz b'ċens lil Mons. Franġisk Bonnici biex jittrasferixxi fih id-dar għas-subien iltiema li kien fetaħ ħames snin qabel f'dar ħdejn il-knisja tal-Madonna s-Samra fil-Ħamrun. Conservatorio Vincenzo Bugeja Hekk, biex immotru għall-ewwel wieħed li tkellimna minnu, il- Palazz l-Aħmar, fis-sena 1867, il- gvern kolonjali għadda parti mill- artijiet li kien hemm miegħu fuq in-naħa li tmiss ma' Triq Fleur de Ivs, biex il-Markiż Vincenzo Bugeja minn flusu, jibni hemm konservatorju jew istitut, li jkun jista jilqa fih xi ħamsin tifla, preferibbilment minn familji ta' ċerta klassi li jkunu batuti finanzjarjament, billi għal dawn din kienet ċirkustanza sfortunata ħafna. Bugeja kien neguzjant, imma akkwista l-fortuna finanzjarja kbira tiegħu mil-logħob fil- kasinċ ta' Montecarlo u bnadi oħra fl-Ewropa. Bugeja kien qabbad lill-arkitett Ruman Virginio Vespignani, — li għal xi żmien kien arkitett għall-Papa Ljun XIII, għall- pjanti u d-disinn ta' dan il- konservatorju. It-tqegħid tal-ewwel ġebla kellu jsir mill-ħabib tiegħu u lagħbi ieħor il-Princep ta' Wales, il- futur Rċ Edwardu VII. Iżda għal xi raġuni dan ma ġiex u ċ-ċerimonja saret minn Ladv Straubenzee, mart il-Gvernatur ta' Malti. Il-konservatorju kien tlesta u nfetaħ fl-1880. Istitut jew Dar San Ġużepp Diġà tajna ħjiel li minbarra l-art li ngħatat għall-bini tal-Conservatorio Vincenzo Bugeja, fl-1893 il-gvern kien ta l-Palazz l-Aħmar lil Mons. Franġisk Bonnici li fl-1888 kien waqqaf dar viċin tas-Samra fil-Ħamrun, biex fiha jinġabru subien abbandunati, iltiema jew fil- (g - bżonn. Madankollu kien is-suċċessur tiegħu, bħala direttur tad-dar, Mons. Ġorġ Bugeja, li fl-1905, wara li akkwista xi art, beda jagħmel tibdil fl-istruttura tal-bini, għalkemm il-Palazz innifsu għadu hemm. Imbagħad fl-1916 bena l-kappella li naraw illum minflok dik antika u żgħira li kien għad hemm fil-post. Kien hemm periodu li l-Freres ta' San Ġwann Battista de la Salle kienu jieħdu ħsieb l-istitut. Iżda meta dawn ma setgħux ikomplu, wara li Mons. Ġużeppi De Piro kien waqqaf is-Soċjetà (Missjunarja) ta' San Pawl, għadda taħt it-tmexxija ta' din is-Soċjetà, kif għadu sal-lum. Istitut $ Ġużepp illum Il-Palazz Vilhena jew Dar Iljuni Inkomplu għalissa fuq il-palazzi li hemm mal- istess triq u l-ewwel ma niltaqgħu, meta nkunu għadna fil-limiti ta' Santa Venera, hija ma' dik popolarment magħrufa bħala Dar Iljuni, l minħabba l-iljuni tal-ġebel li jżommu l-arma f tal-Grammastru Anton Manoel de Vilhena, li bena dal-palazz, u li jinsabu minsubin fuq l-irwiemes li hemm fil-ġnub tal-faċċata. Oriġinarjament kien jissejjaħ Palazzo Manoel. Vilhena bena dan il-palazz jew dar tal- kampanja għas-sajf fl-1730. Ftit qabel, bejn l-1726 u 1728 kien bena palazz ieħor fid- daħla tal-Imdina, li kien parti mill-ħidma ta' ) rikostruzzjoni u ristrutturazzjoni ta' dil-belt wara snin ta' telqa u wara t-terremot tal-1693, uli kien qed isir permezz tal-arkitett u inġinier militari tal-Ordni Francois de Mondion. Hemm min jattribwixxi Dar Iljuni lil Mondion p930 Minbarra ġnien żgħir quddiem, fuq wara għandu ġonna kbar li jwasslu kważi sal- knisja l-antika tal-lokalità. Fuq naħa tal-ġonna hemm dar fejn kien joqgħod il-ġennien u fis-seklu dsatax kienet saret sienja biex biha jittella l-ilma għat-tisqija mill-ġwiebi kbar li hemm. Fuq wara tal-ġonna meta taqsam it-triq, hem binja oħra li kienet tintuża bħala stalel għall-istess palazz. Fuq l-entratura ta' dawn hemm skrizzjoni bil-Latin: Fundazzjoni tal-Eminentissmu u Serenissmu Prinċep Fra Don Anton Manoel de Vilhena, Grammastru Jidher li dan Palazzo Manoel kien użat ukoll mill-Maltin għall-ħidma tagħhom waqt l-imblokk fl-ibliet tal-forzi Franċiżi mħollija minn Napuljun (1798-1800). Għamel żmien kien jintuża wkoll bħala residenza ta' xi gvernaturi Ingliżi, li hemm l-armi tagħhom f'waħda mis-swali u anke ta' Logotenenti-Gvernaturi. Fil-bidu tas-seklu għoxrin, parti mill-art ta'miegħu fil-ġenb ingħatat għall-bini tal-Istituto Tecnico Vincenzo Bugeja, kif naraw hawn taħt. Dan il-Palazz tal-Grammastru Vilhena, jew kif popolarment misjub Dar l-Iljuni, illum hu skedat bħala Monument Nazzjonali Grad I. Dan l-istitut f'binja qisha palazz, kien inizjattiva oħra li kien ħaseb il-Markiż Vincenzo Bugeja, imma li ma laħaqx irrealizza qabel miet fl-1890. Għal dan iżda, ħasbet martu, il- Markiża Anna mwielda Darbois fl-1903. L-iskop oriġinali tal-Istitut kien biex tfal iltiema jitħarrġu fi snajja' industrijali li jkunulhom utli meta jikbru u jkunu jridu jaħdmu. Il-pjanti u d-disinn ta' dan l-istitut saru mill-perit magħruf Malti ta' dik il-ħabta Emanuele Luigi Galizia. L-istil tal-binja deskritt bħala neoklassiku. Għandu faċċata simmetrika bil- parti tan-nofs b'ħafna dekdorazzjoni ta' lavur u skultura. Fit-timpanu hemm l-arma ta' Bugeja. Fuq ġewwa, it-taraġ ewlieni huwa uniu f'Malta għaliex il-ħitan u s-saqaf tiegħu huma ddekorati b'pittura fuq il-ħajt fi stil Art Nouveau. Illum l-iskop tiegħu inbidel, iżda fih għad hemm mużew tal-għodda, makkinarju u affarijiet oħra relatati li kienu jintużaw hemmhekk qabel. Din il-binja Ilum hi skedata bħala monument nazzjonali Grad 2. Dinli rħula Maltin ngħaqdu u saru raħal wieħed taħt l-isem ta' dak li seta' kien ir-raħal ewlieni, ma kinitx fenomenu li seħħet biss f'Birkirkara, iżda fi rħula oħra wkoll. Jista jkun li kien jissejjaħ hekk għax f'xi żmien kien imbajjad aħmar, kif donnha kienet il-moda ta' ċertu bini lejn it-tieni nofs tas-seklu dsatax, fosthom il-Palazz u l-Auberge d'Aragon il-Belt, kif għadu t-torri ta' Sant Agata fuq l-Għadira l-Mellieħa. U kif sa fis-snin sittin kienet id-Dragunara, fejn illum hemm l-kasinċ, Ara speċjalment: Vella E.B., Storja ta' Birkirkara… (1934) fil-parti kkonċernat. Awturi oħra ġieli jħawdu dal- palazz ma' nħawi oħra, bħal Tas-Samra, Sant'Anton u Dar Ifjuni.