in-Nazzjon Is-Sibt, 19 ta' Diċembru, 2020 Viżjonarj Enrico Mizzi twieled fl-istess żmien li fih twieled. il-Partit Nazzjonalista fl-1880. snin wara, fl-20 ta' Settembru Mizzi, Jiġifieri din is-sena tista' tissej-… jaħ is-sena ta' Enrico Mizzi hekk kif taħbat il-135 sena mit-twelid tiegħu. Iżda wkoll is-70 anniver- sarju tal-mewt tiegħu fl-20 ta' Diċembru 1950, proprju tliet xhur biss wara li sar Prim Ministru għall-ewwel u, sfortu- natament, l-aħħar darba; Nerik, kif kien aktar magħruf mal-poplu Malti li tant ħabbu kien, u għadu, vittma. taċ- ċirkostanzi u, aktar: ma ssir taf dwaru, aktar tibda tistaqsi lilek nnifsek: min jaf x'kien ikun il- futur ta' pajjiżna kieku Nerik ma Prim Ministru f'Ottubru tal-1950 Enrico Mizzi mdawwar bil-partitàrji fi triqtu biex jieħu l-ġurament ta' Għalhekk ma laħaqx wera l-ħiliet tiegħu wkoll bħala statista, minbarra bħala l-politiku li kien, u kif illum kulħadd jammetti, anki l- javversarji li kellu li min jaf kemm żebilħub tul ħajtu. U x'hemm isbaħ — fid-dawl tal-isforzi. tat-tiġdid kontinwu li qed isir fi: ħdan il-Partit ' Nazzjonalista: (b'taħlita tal-ġdid — mat-twemmin fil-valuri: funda- mentali tiegħu), — li minn dawn l- anniversarji ta' wieħed mill- ikbar mexxejja: tal-moviment Nazzjonalista, insiru nafu aktar dwar l-istorja. u dwar il-valuri dejjiema tiegħu. 5: B'hekk iż-żgħażagħ, dawk li 'se jivvutaw l-ewwel darba, jifh- mu għaliex il-PN qatt ma kien Qatt ma aċċetta l-- istatus guo, iżda b'mexxejja bħal appuntu l-pijunier Enrico Mizzi, dejjem għaraf dak li l-maġġoran- za tal-Maltin u l-Għawdxin riedu skont iż-żmien. Se nibda billi nittratta l-ġlieda l-kbira ta' dan. il-'kavallier mingħajr tebgħa u mingħajr biża'' (kif għadu jissejjaħ sal- lum), għad-difiża tal-identità nazzjonali u kulturali ta' Malta, u diema u dawk l-aktar fil-bżonn. L-identità nazzjonali Nibda billi nikkwota minn risposta li Nerik kien ta fil-ġurnal Malta (24.03.1911) lil gazzetta pro-Ingliża f'Malta Malta Chronicle, u li hu stess ikkwota waqt il-qorti marzjali li kienu għaddewh l-Ingliżi, meta xlewh bħala 'traditur' tal-Kuruna: f,aħna l-Maltin..frankament u lealment ngħidu lill-Ingilterra filwaqt li tħares aktar l-interessi tagħna, tirrispetta fina dak kollu li jikkostitwixxi wirt intanġibbli tar-razza tagħna, billi tagħraf li aħna għandna d-dritt nitkellmu l- lingwa tagħna, u nissalvagwar- daw l-interessi u l-libertajiet tagħna… :x 4 intom jimexxilkom tagħmlu l-lingwa Ingliża bħala dik unika hawnhekk ….biss meta: u. jekk tkunu għextu hawn daqskemm ilha tgħix u taħdem hawn ir- razza Latina. ' Dak iż-żmien l-imperu Ingliż kien ta bidu għall-pjan li minflok it-Taljan, li għal sekli sħaħ kienet — il-lingwa kulturali tal-Maltin, idaħħal dik Ingliża, bl-iskop finali li b'hekk jiddenazzjonaliz- za' l-Maltin, u jkun jista' jiddom- inahom aħjar. Għax wara mitt sena li kien ilhom li ħatfu lil Malta, u l-aktar meta l-Italja ngħaqdet fl-1860, — bdew jinkwetaw għax il-poplu xorta baqa' kburi bl-identità Latina- : Taljana tiegħu. Ir-riferenza ta' Nerik għar- razza Latina, wieħed jista' jifhimha aħjar minn ittra oħra tiegħu li dehret fil-ġurnal Skoċċiż Glasgow Herald fil-21 ta' Diċembru 1924. Dan kien żmien meta l-Gvern Imperjali kien qed. jipprova jbiddel l- ortografija tal-Malti biex tiġi tixbah aktar lill-Għarbi milli lil- Latin/Taljan, bl-iskop ċar li jkun- lu aktar faċli jinforza l-lingwa Ingliża 7 Wara li Nerik fakkar kif sfortu— natament id-dominazzjoni Għarbija, l-istess bħal fi Sqallija u bnadi oħra, ħalliet traċċi fuq il- Malti, ikkwota lill-filoloġista ' Ingliż W. Wright li fi studju li għamel kien iddeskriva l-Malti bħala 'l-aktar djalett Għarbi kor- rott, li għandu 30 fil-mija biss Għarbi u l-kumplamient ta' oriġi- ni Taljana jew neo-Latina''. Nerik kompla jgħid li qabel ma ħakmuna l-Għarab, Malta ' kienet parti mill-Imperu Ruman għal eluf ta' snin, u l-Maltin ta' ENRICO MIZZI FL-2020: 135 SENA MINN TWELIDU — 70 SENA MINN MEWTU I i Ai A I ma ju 7 ZI HI ma I — - li għad għandna ħafna x'nitgħallmu minnu wkoll dik favur il-klassi tal-ħad- dak iż-żmien kienu kunsidrati bħala 'socii' ta' waħda mill-aktar ġnus nobbli, il-'Quirina' …U l- Maltin kienu jitkellmu l-Latin ta' Sqallija, jew, forsi, il-Grieg, iżda żgur mhux il-Feniċ jew iil- Puniku. ' ĊWara, għal żmien twil, Malta kienet miżgħuda tista' tgħid bl- Għarab biss, għax dawn kienu ħallew biss. xi 250 familja Maltin, ilsiera, u l-maġġoranza kienu qatluhom jew eżiljawhom. Filwaqt li l-Konti Ruġġieru u ibnu ħelsu lil Malta mill-ħakma Għarbija, ''kien ir-Re Federiku II tar-Regno delle Due Sicilie li keċċa lill-Għarab li kien fadal u ħelisna wkoll mill-aħħar traċċi tal-Liġi Musulmana. Fl-1224, imbagħad, minħabba tradiment lis-sid fewdali, dan kien qered il-belt ta' Celano fir- reġjun ta' Abruzzo, u lill-popo- lazzjoni ta' Celano bagħatha f'Malta, li magħha ngħaqdu oħrajn minn Sqallija, wara li wkoll inħelset: mill-ħakma Għarbija ' ' ' ivvutawlu biex Qed inwassal dan. il-ħjiel ta' storja bħala sfond biex wieħed jifhem li din li kienet issejħet il- 'kwistjoni tal-lingwa' u l-iden- ' tità Latina/Taljana tagħna ma kellha x'taqsam xejn ma' xi influwenza tal-gvern — ta' Mussolini li kien imexxi l-Italja bejn iż-żewġ gwerer, iżda kienet tagħmel parti mill-politika tal- PN meta Mussolini lanqas biss kien għadu ħolom li jwaqqaf il- partit faxxistal Prinċipji u ideat progressivi Kritiċi tiegħu kienu jgħidu li Enrico Mizzi u l-PN ma kinux jafu joħorġu mill-qoxra tal-kul- tura u tal-kwistjoni tal-lingwa Taljana, kritika li Enrico giddib- ha meta l- ħames snin biss wara li ġie lura mill-eżilju fl-Afrika, u l-Maltin u l-Għawdxin laħaq Prim Ministru, warrab momentanja- ment il-kwistjonijiet kulturali favur bżonnijiet aktar urġenti tal-poplu u tal-pajjiż. Iżda anki waqt li kien qed jir- sisti. għall-ħarsien tal-identità ta' pajjiżna kien jemmen ukoll fi prinċipji soċjali sodi progressivi ħafna għal żmienu, li saħansitra beda jressaq fil-Parlament. Dawn perċ kienu sabu l-oppożizzjoni tal-Partit ta' Strickland, li kien l- aktar wieħed favur il-klassi għol- ja, li kellhom l-aktar proprjetà, u ta' dawk il-Maltin, mhux neċes- sarjament Stricklandjani, li perċ kietu qed igawdu diversi priv- -ileġġi mal-ħakkiema Ingliżi, Wara l-ewwel elezzjonijiet skont il-Kostituzzjoni tal-1921, ġie ffurmat l-ewwel gvert ta' minoranza mill-Unione Politica Maltese (UPM) ta' Mons. Panzavecchia. Nerik, skont il-programm. tal- Partit tiegħu, id-Democratico Naziorialista li aktar tard rebaħ is-siġġijiet kollha, erbgħa, fid- 'distrett ta' Għawdex), f'Diċembru tal-1922 ressaq fil- Parlament waħda mill-aktar pro- posti soċjali progressivi ta' dak iż-żmien. k ENipproproni li fuq parti mill- art mogħtija mill-Gvern Ingliż lill-Gvern Malti, nibnu djar popolari u villini li…wara ċertu żmien, ngħidu aħna għoxrin sena, isiru proprjetà assoluta ta' min joqgħod fihom… B'din l-inizjattiva Nerik ' ried inhux biss li jinbnew djar għall- ħaddiem, iżda wkoll tingħata spinta lill-industrja tal-bini. Fl-istudjo tiegħu fi Triq San Ġwann, fil-Belt Kontra din il-proposta vvutaw l- Istricklandjani. Fl-1922 Enrico Mizzi ippro- pona wkoll li ssir kummissjoni biex tistudja kif 'l-impjegati stess jistgħu, billi jikkontrib- wixxu perċentwali kważi insinifikanti tal-pagi tagħhom, jagħmlu fond ta' pensjoni għar-. romol u wliedhom ..: u nwaqqfu sistema: ta' assigurazzjoni obbli- gatorja għall-pensjonijiet.' Proposta. rivoluzzjonarja għal dak iż-żmien kienet li 'il-pen- sjoni nagħtuha lill-ħaddiema bħala rikonoxximent tas-servizz li jkunu taw… anki jekk ikomplu jservu mod ieħor' (jiġifieri jkomplu jaħdmu wara l-età tal- pensjoniji Ftakru, dan kien fl- 1922, kważi 100 sena ilu. Kellu jkun 'Gvern Nazzjonalista li għadda liġi simili għexieren ta' snin wara. Boroż ta' studju lill-istudenti Fl-1924. meta allura sar għall- ewwel darba' Ministru (tal-Posta, Agrikultura, Sajd, Industrija u Kummerċ), bagħat studenti jit- għallmu fl-Italja biex l-agrikul- tura f'Malta jkollha l-progress li timmeritaha. Malli tela' l-Gvern Stricklandjan-Laburista dawn il-. Boroż ta' Studju (scholarships) twaqqful Min jaf għaliex hux71 Fl-istess sena kien ippreżenta abbozz ta' liġi biex jingħata kumpens lill-ħaddiema meta jkollhom inċident fil-post tax- xogħol, iżda ma laħaqx sar liġi ' sakemm spiċċat il-leġiżlatura fl- 71927 u telgħu l-Istricklandjani u Nerik kien żvela li l- Gvern Imperjali Ingliż kien oġġezzjona u fixkel il-liġi, u dan għax il-ħaddiema li l-aktar kell- hom bżonnha kienu jaħdmu pro- prju miegħu, fis-servizzi u fit- 95 sena ilu, fl-1925, kien diġà ħareġ bl-idea ta' Port Ħieles biex Im-Nazzj Is-Sibt, 19 ta' Diċembru, 2020 X'hemm isbaħ — fid-dawl tal-isforzi tat-tiġdid kontinwu li qed isir fi ħdan il-Partit Nazzjonalista (b'taħlita tal-ġdid mat-twemmin fil-valuri fundamentali tiegħu) — li minn dawn l-anniversarji ta' wieħed mill-ikbar: l mexxejja tal-moviment jikber l-iżvilupp tas-sajjieda Maltin. Bħala l-ewwel pass, fl- 1925, mill-oppożizzjoni, ressaq proposta għal liġi biex il-basti- menti għas-sajd ''jiġu eżentati milli jħallsu d-dritt tal-port u t- tunnellaġġ… u b'hekk naġevolaw l-industrija tas-sajd. Fl-aħħar nett, sentejn wara, fl- 1928 ippropona li jitwaqqaf bank governattiv agrikolu 'biex mhux biss ngħinu lill-bidwi iżda wkoll inpoġġuh — f'sitwazzjoni li jakkwista l-art li jaħdem.' Min jaf kemm qabżu dawk li dak iż- żmien, taħt l-Ingliżi, kienu baqgħu jgawdu privileġġi few- dalil Dan hu ftit biss minn dak li juri għaliex Enrico Mizzi kien poli- tiku b'viżjoni vasta, iva progres- sista, bil-fatti, mhux bil-kliem biss. Veru dnub li ma laħaqx ħaddem dawn l-ideat kollha. Allura forsi tifhmu kemm kienet żarżret widnejja meta xi tliet snin ilu attendejt għal serata dedikata lil Enrico Mizzi, u wieħed mill-kelliema lissen dik li Enrico Mizzi f'xandira lill-poplu fuq ir-Rediffusion fl-1950, fejn kien ħabbar il-programm tal-Gvern tiegħu qistha bħala ereżija politika, cioċ li Nerik kien 'xellugi'. Ma stajtx nemmen li anki dan il-kelliem istruwit kien spiċċa vittma tar-retorika xellugija li, skont huma, kull progress soċjali hu sinonimu, ħaġa waħda, max- xellug, li allura biex il-ħaddiem, il-batut, javvanza u jikseb drittiji- et, irid bilfors ikun xellugi, is- Soċjalisti jridu jkunu għalihl Għandna ħafna: x'nitgħallmu minn Enrico Mizzi, u nfiehmu jekk irridu nkunu alternattiva kredibbli għall-avversarji tagħna. Ma nirrepetux l-iżbalji fl- istrateġija li nħoss li wettaqna meta ppruvajna nilbsu l-libsa tal- avversarji xellugin biex b'hekk ma pprovdejniex alternattiva lill- poplu, U bejn il-kopja u l-oriġi- nal xellugi kien hemm min ipprefera l-oriġinali. Bħalma nitgħallmu mill-istess Enrico Mizzi, aħna ma għandna għalfejn nikkupjaw lil ħadd, ma għandna xejn minn xiex nistħu, minn dak li aħna, mill-imgħoddi glorjuż tal-partit tagħna. A jil