L-ORIGINALITA' FIL-POEZIJA — Studju Kritiku ta' VincenT CARDANA KIL' kittieb, kemm ta' proża kif ukoll ta' poeżija, ikun qed jiżbalja: moralment u letterarjament jekk fil-kitba tiegħu jdaħħal ħsibijiet li jkunu ta' kittieba oħra u jippreżentahom bħalli- kieku kienu ħsibijiet tiegħu. Madankollu nsibu li fost il-poeti jeżistu ċerti ħsibijiet li tant huma elementari u jaf bihom kulħadd, li jekk poeta jdaħħalhom fil-poeżija, tiegħu, għalkemm ma jkunx semma' ħsieb oriġinali, lanqas ikun ikkommetta att ta'-plaġjariżmu. Poeta jista' wkoll isemmi ħsibijiet ta' poeta ieħor with reference to the contezt. B'dan il-kas ma jkunx jikkop;a, iżda jikkwota. Kif għidna, fost il-poeti jeżistu ċerti ħsibijiet li huma komuni ħafna, li huma ħsibijiet universali fost il-poeti; li kull poeta jħosshom ġo qalbu minn ċkunitu bla ma qatt ikun qara jew sema' poeżija ta' poeta ieħor. Biex inkun aktar prattiku u speċifiku ser nagħti tlieta minn dawn il-ħsibijiet. (I) Li l-ħolqien jagħtik prova li Alla jeżisti. (2) Li meta bniedem jakkwista ħaġa, jixba' minnha u jibda jixtieq xi ħaġa oħra. (3) Li ċerti affarijiet huma sbieħ minn barra u koroh minn ġewwa. Nieħdu l-ewwel ħsieb, dwar li l-egħġubijiet tal-ħolqien juruk biċ-ċar li Alla jeżisti. Kemm hawn poeti li laqtu dan il- ħsieb f'poeżiji tagħhom. Tista' tgħid li xi poeta ikkopja dan il- ħsieb minn fuq poeta ieħor7 Le. Ir-raġuni hi li dan huwa ħsieb li tant hu elementari u universali li jħossu kulħadd, anke min mhux poeta. Għalhekk, poeta jista' jittratta ħsieb li ma jkunx oriġinali u fl-istess ħin ma jkun ħadu minn għand l-ebda poeta ieħor, iżda jkun ħassu ġo qalbu indipendentement minn kull poeta ieħor, . ' L-istess jista' jingħad għaż-żewġ ħsibijiet l-oħra, jiġifieri li taeta takkwista ħaġa, tixba' minnha u tibda trid oħra, u dwar affarijiet li huma sbieħ minn barra u koroh minn ġewwa. Min jaf kemm hawn poeti mferrxin mad-dinja li kitbu poeżiji fuq li meta jirnexxilek tikseb ħaġa li tixtieq, tixba' minnha u tibda tixtieq ħaġa ġdida. Għax din hija ħaġa li jħossha kulħadd, poeta u mhux poeta; u jekk żewġ poeti, wieħed fil-Portugall u l-ieħor fil-Brażil, jiġrilhom li huma stess jiksbu ħaġa tant mixtieqa iL-ORIĠINALITA' FIL-POEŻIJA 7 minnhom, imbagħad wara. jibdew jixtiequ ħaġa, oħra, hija ħaġu paturali li l-poeta Portugiż u l-ieħor Brażiljan jitħajru jiktbu poeżija b'dan l-istess suġġett. Lil min sa ssejjaħ plaġjarista minnhom, il-poeta Portugiż jew il-Brażiljan7 Dak il-Brażilian li seraq il-ħsieb tal-Portugiż jew forsi l-Portugiż seraq il-ħsieb tal-Brażiljan 2 It-tweġiba bija ċara. La wieħed u lanqas l-ieħor ma seraq u ma hu ħati ta' plaġjariżmu, għax dak il-ħsieb- li huma ittrattaw fil-poeżija tagħhom huwa ħsieb li jiġi f'moħh bosta nies, anke nies illitterati jew semi-illitterati. Hekk ukoll nistgħu ngħidu dwar il-ħsieb l-ieħor li ħaġa tista' tqarraq bik billi turik kemm hi sabiħa u tajba mbagħad wara ssib li fiha taħżen kruha u ħżuni;a. Din ukoll hija esperjenza li tiġri kważi lil kull maħluq, tiġri lil bosta poeti, u għalhekk il-poeti kollha jinsabu f'libertà assoluta li jgħannu fuq dan is-suġġett u oħrajn ta' dix- xorta, għax fil-fatt l-ebda poeta ma jkun ħa dal-ħsieb mill-ktieb ta' poeta ieħor, iżda kull poeta jkun iltaqa' ma' dal-ħsieb fil- ktieb tal-ħajja persunali kif ġrat lilu stess. Hemm suġġetti oħra li jiktbu fuqhom bosta poeti. Suġġetti bħal dawn huma : ir-rebbiegħa; l-imħabba ta' l-omm; imħabba bejn sessi differenti; dwar xi xemgħa; dwar xi arloġġ; dwar il- mużika; dwar il-ħolm; dwar xi sħaba; dwar il-qamar; dwar ix- xemx; u affarijiet oħra tal-ħolqien. Min jaf kemm hawn poeti li kitbu, biex nieħdu eżempju wieħed, dwar ir-rebbiegħa, Issa jekk hawn, bi kliem, għaxart elef poeta li kitbu dwar ir-reb- biegħa dan ifisser li l-ewwel poeta li kiteb fuq ir-rebbiegħa kien qed jikteb fuq suġġett oriġinali, u li d-disgħat elef, disa' mija u disgħa u disgħin l-oħra ma kitbu xejn oriġinali għax diġà kien hemm. dak il-poeta ta' l-ewwel li kiteb fuq ir-rebbiegħa qabil- hom2 It-tweġiba, hija li jekk għaxart elef poeta jiktbu fuq ir-reb- biegħa, kull wieħed minnhom jista' jgħid affarijiet ġodda u orl- ġinali fuq suġġett li diġà tkellem fuqu ħaddieħor, L-ebda poeta Ma, jista' jgħid: 'Jieha kont l-ewwel wieħed li ktibt fuq ir- rebbiegħa; iżda poeta jista' jgħid: ''Għalekmm bosta poeti qabli kitbu fuq ir-rebbiegħa, jiena għidt affarijiet dwar ir-reb- biegħa li ma qalhomx ħaddieħor, jew affarijiet li qalhom ħadd- ieħor, jien ħassejthom mod ieħor u fissirkhom mod ieħor kif laqtu lili. F'dan il-kas il-poeta jkun qed juri oriġinalità mhux fl-għażla tas-suġġett, imma fl-angolu ġdid li huwa jieħu biex jittratta. dak is-suġġett. A Meta wieħed jifhem dan kollu, ikun kollu agħżiq fl-ilma. 8 A IL-Manri li naraw poeżija ta' poeta ħabib tagħna u ngħidulu :: ''It-tali poeta Ingliż jolqot l-istess ħsieb. bħal tiegħek fil-poeżija, tiegħu jisimba hekk u hekk''. It-tweġiba għal min iqanqaj diffikultajiet bħal dawn hija, kif diġà għidna qabel, li ċerti ħsibijiet tal-poeti huma, universali, huma, elementari, huma ħsibijiet internazzjo- nali, li ebda poeta partikulari m'għandu dritt japplika għal speċi ta' ''patent' biex iżomm il-'copvright' ta' dak il-ħsieb li jista' jħossu ġo qalbu poeta fil-Portugal jew fil-Brażil jew fl-Indja jew f'Borneo. Ċerti ħsibijiet li faċli jiġu f'moħħ kulħadd m'huma monopolju ta' l-ebda poeta. Hawnhekk nixtieq nagħmel enfasi importanti li jien m'inix qed infisser ruħi li kull ħsieb li jpoġġi poeta f'poeżija tiegħu jista' jaqbad poeta ieħor u jfisser l-istess ħsieb taħt kliem ieħor. Le, jiena ċertament mhux qed igħaddi dan minn rasi. Nirrepeti bl-ikbar enfasi li jiena qiegħed nirre- ferixxi biss għal dawk il-ħsibijiet li jew iħosshom kważi kulħadd, għax huma, parti mill-esperjenza tal-ħajja, jew faċli ħafna li jiġu f'moħħ ta' iktar minn bniedem wieħed. Hekk ngħidu aħna, ' żewġ poeti jgħixu 'l bogħod minn xulxin, għandhom. mnejn jiktbu poeżija fuq bniedem agħma u t-tnejn jirriflettu fuq li l-agħma jħoss fuq wiċċu u idejh is-sħana tar-raġġi tax-xemx imma ma jarax is-sbuħija li jafu jagħmlu r-raġġi tax-xemx, Li agħma jħoss ir-raġġi tax-xemx imma ma jarax ix-xemx m'huwiex xi ħsieb li biex taħsbu tkuh qisek Kolombu meta sab l-Amerka. Ħsieb bħal dan huwa faċli ħafna li jiġi f'moħħ ta' iktar minn bniedem wieħed, u m'għandux il-kritiku tal-poeżija jipprova. jqabbad difrejh billi minn hemm u minn hawn jipprova jgħid bilfors li t-tali ħsieb tal-poeta li huwa qiegħed jiġġudika huwa meħud jew misruq minn fuq ħsieb ta' poeta ieħor imfisser fi kliem differenti, Nixtieq nirrepeti — għax nmibża' li jista' jkun hawn min jifhimni ħażin — li'm'inix qed ngħid li kull ħsieb ta' poeta jista' jidher f'poeżija ta' poeta ieħor fi kliem ieħor. Jiena qiegħed ngħid biss għal dawk il-ħsibijiet li l-esperjenza tal-ħajja tgħal- limhom lil kulħadd u li għalhekk jaħsibhom kważi kulħadd jew almenu jiġu f'moħħ bosta nies bħala konsegwenza naturali ta' dak li nsibu ma' wiċċna fil-ħajja. : s: Imma meta jkun jidher ċar li poeta, jkun seraq ħsieb tiegħu minn fuq poeta iċħor, dak ikun. ħaqqu jiġi mgħallaq f'sens let- terarju l , Wieħed mis-suġġetti li kitbu fuqu, mhux poeta wieħed jew tnejn biss, huwa l-moħqrija lejn l-annimali. Naraw issa kif għadd L-ORIĠINALITA' FIL-POEŻIJA 9 ta' poeti ittrattaw dan l-istess suġġett imma ħadu angoli diffe- renti u qalu affarijiet differenti. Hekk hu, naraw kif poeta, jista' jżomm ruħu oriġinali billi jgħid affarijiet ġodda fuq suġġett qadim li diġà kiteb fuqu ħaddieħor. James Stephens, fil-poeżija ''Little Things', ifisser b'dan l-isem tal-poeżija għall-annimali żgħar, u igħid hekk: : Dan l-istess poeta għandu wkoll il-poeżija magħrufa jisimha 'The Bnare'', li fiha jitħassar it-tbatija ta' l-annimali, u li tibda : : W, H. Davies huwa poeta ieħor li fil-poeżija ''Nature's Friena'' juri kemm ma jħobbx jara annimali jsofru, Fost il-versi tal-poeżija tiegħu nsibu dawn : Francis Brett Xoung, fil-poeżija ''Bete Bumajne'', ifissrilna ' kemm ħass rimors meta darba fettillu qatel ''dragon-fiv'' ('ajrn- plan'). Jispiċċa l-poeżija hekk : G. K, Chesterton, fil-poeżija ''The Donkev'', jissimpatizza mal-ħmara, li taqla' kemm swat u tkasbir, u fost il-versi tal- poeżija nsibu dawn it-tnejn : Noves, fil-poeżija ''The Skvlark Qaged'', jispiċċa hekk: William Blake, li diġà semmejnih, għandu, bħal Alfred Nojes, poeżija dwar għasfur f'gaġġa, jisimha UĦow Sweet T Roamed From Field to Fiela'', Rajna mela, kif dawn il-poeti li semmejna kitbu lkoll dwar suġġett wieħed : li ma jħobbux jaraw l-annimali jinħaqru. Imma għalkemm tkellmu dwar l-istess suġġett, ħadu angoli differenti jew użaw kliem differenti, u għalhekk żammew oriġinalità indi- vidwali, għalkemm kitbu fuq suġġett li fih nnifsu mhux oriġi- nali. Is-suġġett ewlieni,jiġi fieri l-moħqrija ta' l-annimali, mhux oriġinali; imma minn dan is-suġġett li mhux oriġinali l-poeta jista' joħroġ ħsibijiet bħala friegħi H jkunn oriġinali, Nimmaġi- naw li l-poeżija hija siġra. L-ewwel għandha z-zokk il-kbir li fil-poeżija jirrappreżenta s-suġġett ewlieni; miz-zokk ewlieni joħorġu bosta friegħi li fil-poeżija huma l-ħsibijiet imferrxa, fil- poeżija li ġejjin mill-ħsieb ewlieni. Għalhekk, aħna ikkwotajna minn sitt poeżiji miktuba minn sitt poeti differenti. Iz-zokk ewlieni. ta' kull poeżija huwa l-istess, ħniena le'n l-annimali Iżda l-friegħi tal-ħsibijiet ta'-kull poeżija m'humiex l-istess bħal tal-ħames poeżiji l-oħra. Iz-zokk ewlieni tas-sitt poeżiji huwa dejjem l-istess. Il-friegħi tas-sitt poeżiji jvarjaw. Mela dawn is-sitt poeżiji m'humiex oriiġnali fiz-zokk, L-ORIĠINALITA' FIL-POEŻIJA li imma huma oriġinali fil-friegħi. L-istess kif jista' jkollok sitt siġriet: tal-lewż, iżda huma l-istess fil-fatt biss il kollha huma siġar tal-lewż. Filwaqt li fl-għamla tagħhom u fil-mod kif żvi- luppaw il-friegħi tagħhom issib li siġra waħda m'għandha x'taq- sam xejn ma' l-oħra, Fost is-sitt poeti li semmejna nsibu li dawn mhux biss kitbu Ikoll dwar ħniena għall-moħqrija ta' l-annimali, iżda tnejn minnhom saħansitra għażlu sewwa sew is-suġġett ta' għasfur magħluq f'gaġġa ;u naħseb jien mhux dawn iż-żewġ poeti biss kitbu dwar għasfur f'gaġġa. Issa ejja nieħdu daqsxejn dan is-suġġett ta' għasfur magħ- luq f'gaġġa. X'sa jibda jgħid il-poeta, ikun min ikun, fuq għas- fur magħluq f'gaġċa7 Il-poeta jibda jaħseb fuq kemm l-għasfur jixtieq li joħroġ mill-gaġġa biex igawdi l-beraħ ; li l-għasfur maħ- luq biex jittajjar fl-ajru mhux biex joqgħod f'gaġġa; li mill-gaġġa fejn hu msakkar, l-għasfur jara agħsafar oħr ajittairu ħelsin u ferħanin; li l-poeta jħoss li għandu jiftaħ il-bieb tal-gaġġa u jeħles lill-għasfur mill-ħabs tiegħu. F'dan il-każ naraw li mhux iz-zokk ewlieni biss tal-poeżija sa jkun jixxiebah, iżda wkoll xi friegħi tal-ħsibijiet sa jkunu bħal dawk li ġie li ħasbu poeti oħra. Imma l-poeta dejjem ikun. oriġinali fil-mod kif fisser ruħu. U terġa' l-poeta jista' dejjem jolqot xi nota oriġinali bħal jekk, ngħidu aħna, il-poeta igħid li malli fetaħ il-bieba tal-gaġġa l-għasfur baqa' ħiereġ dritt 'il barra u għab fil-għoli mingħajr ma, ta l-ebda kas ta' min ħelsu mid-dwejjaq kbar tiegħu, u jista' jkompli jgħid il-poeta li fid-dinja jeżistu ħafna nies li jagħmlu bħall-għasfur u ma jibqgħux jafuhulek tal-ġid li tagħmlilhom. Naraw għalhekk kif għalkemm is-suġġett ta' għasfur f'gaġġa mħux ġdid, il-poeta jista' jagħraf ikun oriġinali fil-għażla tal- kliem, fil-ħsibiiiet li joħorġu bħala friegħi u kultant ukoll billi jagħti lill-poeżija għeluq oriġinali. Forsi xi ħadd igħid f'qalbu: ''Tmma mhux aħjar poeta ma jikteb xejn dwar għasfur f'gaġġa, la darba kien hawn ħafna pħrajn li kitbu fuq l-istess suġġett, u mħux aħjar li minflok, il- noeta jfittex li jikteb fuq suġġett għal kollox oriġinalissimu 97 Tmma jekk lill-poeta tgħidlu : ''Tgħan- nix fuq għasfur f'gaġġa, għax ħafna qablek għannew fuq hekk''. U jekk lill-poeta tgħidlu : ''Tgħannix fuq ir-rebbiegħa għax ħafna qablek għannew fuq hekk'. U jekk tgħidlu: ''Tgħannix fuq l-imħabba ta' l-omm għax dan is-suġġett qrajnieh minn għand : bosta poeti oħra''. U jekk tgħidlu: ''Tgħannix fuq il-qamar, arġ fn 12 IL-MALTI tgħannix fuq ix-xemx, tgħannix fuq il-baħar, fuq il-fjuri u l- kwiekeb u s-sħab u x-xita u l-agħsafar, għax dawn kollha huma affarijiet li għannew fuqhom -poeti oħra''. U tista' tgħidlu wkoll lill-poeta: ''Tgħannix fuq l-imħabba tiegħek lejn it-tfajla li tħobb għax xbajna' naqraw poeżiji ta 'poeti miktubin għat-tfajla li jħobbu'. Kieku naslu f'dan l-istat, il-poeta jitlef mhux biss il-famuża liċenza poetika (li qiegħda biex tużaha u mhux biex tabbużaha) iżda l-poeta jasal ukoll fi stat li biex jikteb poeżija jkollu japplika għal-liċenzja li qabel tingħatalu trid tgħaddi minn ħafna ''red tape'' tad-dipartimenti tal-letteratura. Għalhekk il-poeta jrid bilfors jitħalla jikteb fuq suġġett li ntużaw ħafna drabi, basta. jżomm. stil-għoli, u jkun oriġinali jew fl-angoli li jieħu tas-suġġett jew fl-għażla tal-kliem u tixbihat, eċċ. Ma ninsewx, wara kollox, li fid-dinja kważi ma hawn xejn oriġinali. Iżda aħna nistgħu dejjem nagħmlu ħilitna biex noħorġu b'affarliiet oriġinali fuq suġġetti antiki. Kif qal wieħed għaref : CWe see things not as thev are, but as we are''; għalhekk għal- kemm l-oġġetti ma jkunux oriġinali, aħna nistgħu nkunu oriġi- nali, għax quddiem għajnejna jidhru iffokati, u skond il-kuluri tan-nuċċali individwali tagħna.