2 ' - , ; TITWILA FIL-HAJJA U FIX-XOGĦOL FARADAV Ilu sewwa sew initt sena li Mikiel Fàradav sab, wara. ħafna tfittxijja, illi meta fil tal-metall tgħaddieh bil-ħeffa minn kuddiem il-poli ta' kalamita, tkun qiegħied tnissel fih l-elettriku. Qabel din il-kixfa, il-kurrent elettriku kienu jagħmluh biss bil-batterijji, bħal dik li kien għamel Volta, għall-ewwel darba, xi tletin sena qabel; u għalhekk il-forza li qatt sata' jkollhom kienet żgħira wisq, hekk li ma kenitx tista' tiswa filief għal xi esperimenti żgħar. Wara li Faradav irnexxielu jsib din il-biċċa fuq il-fil li jgħaddi quddiem kalamita, bdew isiru il-magni tal-elettriku li il-lum jagħmluhom hekk kbar li jatu d-dawl lil ibliet sħaħ, jatu kurrent li jmexxi ferro- vijji daqsiex minn pajjiż għall-ieħor; iħaddem magni oħra fil-ħwienet tax-xogħol, u jaqdi bosta u bosta mill-bżonnijiet li jkollhom il-familji fid-djar. Mhux ta' b'xejn mela li għaqdiet ta' nies tax-xjenza ingliżi megħjunin mill-gvern, mill- Universitajiet u minn ħafna xrieki oħra, stiednu delegati mill-pajjiżi tad-dinja kollha biex jiefidu Ni sehem fil-festi li saru f'dan ix-xahar f'ġieħ Mikiel Faradav b'tifkira tal-għeluq il-mitt sena li għamel dik il-kbira skoperta tiegħu. Farada; li kien bin ħaddied twieled f'Londra f'Settembru tal-1791 u billi kien bin in-nies tax-xogħol ma tantx sata' jitgħallem ħlief jaqra u jikteb xi haġa fuq fuq qabel ma ħtieġlu jidħol jaħdem ma' wieħed bejjiegħ il-kotba fejn baqa' sakemm kellu wieħed u għoxrin sena. F'dan iż-żmien huwa ħabrek. biex jitgħallem jikteb sewwa u ta' xi għoxrin sena kien imur jisma id-diskorsi fuq ix- xienza, li kjen jagħmel fil-għaxija Sir Humphrev Davv fil- laboratorju tar-Roval Institution, għax kien iħoss ruħu miġbud wisq lejn l-esperimenti tal-fisika u tal-kimika, Din ir-Roval Imstitution li kienet għada kemm bdiet ix- xogħol tagħha, ġiet imwaqqfa biex ixxerred it-tagħlim tal- invenzjonijiet ġodda fil-għodod tal-industrja; u biex b'esperi- menti u b'diskorsi magħmulin għalhekk, iżżomm il-poplu mgħarraf, fuq ix-xjenza, ħalli din tkun tista' iżjed isservi għal ġid ta' kallħadd. Meta Farada; kien imur id-dar wara li kien ikun sama': xi wieħed minn dawn id-diskorsi kien jieteb kull ma jiftakar u kien iżomm ucoll noti tal-esperimenti li jkun ra. Billi kif għedna huwa kien iħossu wisq miġbud lejn it-tagħlim tax-xjenza u lejn l-esperimenti, darba waħida fettillu jikteb lil Sir Humphrev Davv biex isiblu xi impieg fir-Roval Institution u bgħatlu xi ħaġa minn dawk in-noti li kien iżomm. Ġara ftit wara li Davv kellu bżonn tal-għajnuna fix-xogħol tal-laboratorju u billi kien induna minn dik il-kitba li Faradav bgħatlu, kemm dan il-ġuvni kien tassew jaħtaf kull ma kien jisma' u jara fuq ix-xogħol tiegħu, bagħat għalih u daħħlu miegħu b'assistent. : Hawnhekk Faradav f'qasir żmien wera li tassew kien sub xogħol li għalih donnu kien maħluq; malli kien jatiseb fuq xi ħaġa li ma kienx ikun żgur minnha arah fis joħloq, esperiment biex jipprova u jara b'għajnejh dak li kien ikun qiegħed jaliseb; mhux biss, imma ma kienx jistrieħ qabel ma jifhem sa l-inqas ħaġa fuq il-prova li jkun qiegħed jagħmel. Meta Sir Humphrev Davv kien qiegħed jaħdem f'dik il-lampa li hu ivvinta, li biha il-ħaddiema, tal-minieri tal-faħam jistgħu jaħdmu mingħajr biża' li din issib xi gass u tisplodieh, u li għaliha ismu baqa' jissemma, Faradav għenu mhux ftit. Ma kienx ilu żmien twil f'dan l-impieg, meta ismu kien beda jissemma'; sew il-għaliex fid-diskorsi tiegħu pubblici li kien jagħmel kull tant, kien jagħraf jiġbed l-attenzjoni ta' min kien jisimgħu u jarah; kemm ukoll il-għaliex b'xi skoperti fil-kimika u fil-fisika li kienu irnexxewlu sewwa sar- magħruf ma' ħafna nies ta' xjenza sew ingliżi kemm ukoll barranin. i . Ma.laħaqx spiċċa Davv mir-Roval. Fis-sena 1819 Oersted professur minn Danimarka, induna li jekk tieħu fil bil-kurrent elettriku tih, qrib lejn il-kalamita ta' boxxla, din taqbad tiċċaqlaq, u b'hekk id-dinja saret taf għall-ewwel darba illi il-kurrent elettriku għandu x'jaqsam mal- kalamita jew manjetiżmu. Fil-għoxrin sena li kienu għaddew bejn l-invenzjoni tal- batterja ta' Volta u dina l-iskoperta ta' Oersted, tista' tgħid li ħadd ma-kien daħħal f'rasu biex ifittex u jagħrbel sewwa x'għandu ħila jagħmel dan il-'finjdn galvaniku' kif kienu jsejħu lil kurrent elettriku f'dak iż-żmien; hawn imbeda ktieb ieħor fl-istorja tal-eletriku : Ampere u Arago f'Pariġi u Faradav f'Londra qabdu jfittxu minnufih ħalli jaraw x'hemm iżjed li għadhom ma jafux bih. Faradav irnexxielu iġigħel fil bl-elet- triku idur. madwar. kalamita u l-kalamita ddur madwar il-fil; Ampere ħareġ bit-teorija illi l-elettriku u il-manjetiżmu huma mgħaqudin flimkien, jiġifieri kull fejn hemm il-wieħed irid ikun hemm l-ieħor; u Arago u Sturgeon min din it-teorija għamlu l-ewwel kalamita elettrika minn biċċa ħadida billi għaddew kurrent elettriku madwarha minn ġo fil imkebbeb magħha. - i Minn dak iż-żmien, jiġifieri għal ħabta tal-1822, Faradav beda iwaħħal f'rasu illi la darba bil-kurrent elettriku b'biċċa ħadida u h'biċċa fil tista' tagħmel kalamita, hekk ukoll b'biċċa fil u kalamita għandu jkun jista' isir il-kurrent etettriku; u dlonk niżżel tid-djarju tiegħu din in-nota: ''Biddel il-manje- tiżmu f'elettriku'. Mill-24 ta' Settembru sal 4 ta' Novembru tal-1831 b'xogħiol li ma jeħda xejn kien qiegħed jagħmel dawk l-esperimenti li fl-aħħar wassluh biex għamel dik l-iskoperta li kellha tinkurnna lill-oħrajn kollha li saru gabilha. Jekk tieħu fil tal-metall, torbotlu ż-żewgt itruf tiegħu ma' galvanometri—strument li jimmarka jekk hux għaddej kurrent elettriku minnu jew le—u dan il-fil tgħaddih bil-ħeffa minn quddiem wieħed mill-poli ta' kalamita, l-istrument jim- marka kurrent. Din hija l-iskoperta ta' Faradv u dan huwa l-qofol tal- magni tal-elettriku li għandna il-lum, li fihom fili tar-ram aħmar għaddejjin bil-ħeffa minn kuddiem poli ta' kalamiti; u li ix-xjenzjati fil-pajjiżi kollha tad-dinja idawwru kif l-iktar jaqblilhom; minn bis-saħħa tal-ilma; minn bis-saħħa tal-faħam; minn biż-żejt u bir-riħ ukoll; skond bliema forza in-natura jogħġobha tgħanih. Ma għandux wieħed jaħseb illi l-ħidma ta' Faradav waqfet hawnhekk. Huwa baqa' jaħdem, jikteb u jgħallem fir-Roval Institution; huwa sab, kif issir il-benżina; waqqaf kif inhuma l-lum il-liġijiet tal-kimika elettrika, u kien wieħed minn ta' l-ewwel li ħabbru l-idea tal-Enerġija jiġifieri li d-dawl, is-sħana, l-elettriku, il-gravità li tati t-tokol lill-oġġetti, mhumiex ħlief l-istess ħaġa li tidher daqqa talit forma u daqqa taħt oħra, u li tista' timbidel minn forma għall-oħra, bħallikieku mill- elettriku għad-dawl, jew mill-elettriku għas-sħana, imma qatt ina tista' tinħoloq jew tispiċċa fix-xejn. Faradav miet ta' 76 sena f'Awwissu tal-1867 u b'hekk intemmet ħajja li inħliet biex tfittex ti tgħarrex fl-irkejjen mud- lama tan-natura; minn hemm toħroġ ħwejjeġ żgħar li ma jidhrux; tatihom is-sura'u is-saħħa, u titlaqhom fid-dinja ħalli jikbru, isiru ġganti, u jafidmu flok il-bniedem, u barra li lilu inaqqsu it-tbatijiet, lilu jagħmlu iżjed ħieni ħil-kumditajiet li jġibu magħhom.