TAGĦLIM GĦAT-TFAL IL-KWIEKEB LI JISTGĦU JIDHRU FIS-SAQAF TAS-SEMA MILL-GŻEJJER TA' MALTA f Miktub mir-Rev. MUFTIEĦ TAX-XBIHAT TAL-IMĦALEL TAL-KWIEKEB (1) Fid-disinn tagħna hemm miġburin biss dawk il-kwiekeb li huma weqfin jew fissi. Ix-xbihat tagħna huma kollha in- numrati u jinqasmu f'ġabra ta' tliet qatgħat. Mill-1 sal-21 jinsabu dawk ix-xbihat ta' għanqud kwiekeb li jagħmlu mill- kwiekeb tan-naħa tat-tramuntana ġewwa l-mogħdija tax-xemx jew Zodijaku. Ix-xbihat mit-22 sat-33 huma t-tnax-il-xbieha li jifformaw il-ħolqa jew dawra taz-Zodijaku jew Triq ix- Xemx. Fl-aħħarnett mill-34 sas-46 hemm dawk ix-xbihat li jinsabu bejn il-ħolqa li semmejna u d-dawra ta' barra lejn ix- xefaq. In-naħa tat-tarf nett ta' xi wħud minn dawn ix-xbihat taħbat wisq il-bogħod lejn Nofs-in-Nhar biex tista' tidher mill-Gżejjer ta' Malta. Il-ħolqa taz-Zodijaku għandha tnax-il-dar, borġ jew staz- zjon (2). Din il-ħolqa hija l-mogfidija tal-Qamar, tal-Ħamest ikwiekeb miexja jew pjaneti u ta' l-istess Xemx (Triq ix- Xemx). Iżda billi d-dawl tax-xemx bin-nhar jitfi l-kwiekeb, afina ma nistgħux naraw filief mas-sebħ u għal filgħaxija f'liema minn dawn it-tnax-il-dar ix-xemx titla' u tinżel, u'.dan jiġri. kull xahar f'waħida minn dawn id-djar, f'dik tal-Ħut, f'dik tal-Kibx u hekk f'ta' l-oħrajn. (1) Il-kelma mħalla, barra milli tfisser dik il-biċċa għodda tal-qasab li iġġorr (tħoll u għalhekk, imħalla) l-imraden għall-imgħażel, tfisser ukoll għanqud jew ġabra kwiekeb jew kostellazzjoni (Ara Vassalli u Falzon). Hemm min irid igħid illi qiegħda biex tfisser waħida mill-kostellazzjoni- jiet li għandha s-sura ta' mħalla, fosthom Caruana, li kif jifhem, tfisser dik il ġabra kwiekeb fil-kostellazzjoni tal-Fart (Tawru) magħrufa mill-astronomi bl-isem ta' Plejjadi. Iżda għall-Plejjadi hemm l-isem malti ta' Trajja. (Falzon u Caruana). Bil-għarbi maftall, maħallàt tfisser fost ħwejjeġ oħra: lok fejn in-nies tieqaf biex tgħammar, gemgħa jew ġabra ta' nies jew razza ta' nies (Hava.) Aħna dehrilna għalhekk li kellna l-jedd kollu nin- qdew b'dil-kelma biex infissru kull ġabra jew għanqud kwiekeb. mi: (2) Skond il-fehma taż-żminijiet l-imgħoddija, ix-Xemx iddur ma' jdwar l-Art; u hija u ddur, tgħaddi jew tidħol fi tnax-il-dar; kull waħda ininn dawn (li hi magħmula minn bosta kwiekeb) tawha l-isem ta' xi ħaġa ħajja (annimal, bniedem ecc… Għalhekk it-tnax-il-dar semmewhom tal- Ħajjin. u. dawk il-kwiekeb: ''il-Ħajjin', bil-Grieg Zodiacoi, kelma li għad- 'diet fl-ilsna ta' l-Europa. Dawna u x-xhur donnhom huma ħaġa walida. F'Awissu, ix-Xemx kienet tgħaddi għand il-Ljun u tilħak għand il-Mara jew ix-Xebba….. ''X'jgħid il-Malti'' ete. Stamperija tas-Salesjani. Dawk li jidhru dejjem huma dawk il-qtajja' ta' kwiekeb li huma miġburin madwar il-kewkba Polari magħrufa bl-isem ta' 'Kewkbet is-Safar' (L. A). L-oħrajn jidhru biss mita jmisshom ma' tul id-dawra li tagħmel id-dinja madwar ix- xemx. Dawk li jaħibtu ġewwa l-ħolqa bejn l-ispazju taċ-ċirku immarkat 0 u 90 ikunu jistgħu jidhru madwar id-9 ta' bil-lejl f'Diċembru, dawk li jaħbtu bejn l-ispazju 90 u 180 ta' ġewwa l-ħolqa jkunu jidhru madwar id-9 ta' bil-lejl f'Marzu, dawk Hi huma bejn l-ispazju 180 u 270 ikunu jidhru mad-9 ta' bil- lejl f'Ġunju, u dawk li jaħbtu bejn l-ispazju 270 u 0 mad-9 ta' bil-lejl f'Settembru. i F'kull waħda mix-xbihat li jidhru fl-istampa, il-kwiekeb huma immarkati b'ittri skond it-taqsim tal-Alfabet Grieg. Dawk tal-ittra A (alpha) huma l-kbar nett, dawk tal-ittra B (beta) il-kbar wara dawn ta' l-ewwel,dawk tal-ittra G (gamma) il-kbar wara dawk tal-B u hekk għall-bqija. F'din l-istampa hemm immarkati biss b'ittri dawk il-kwiekeb li fuqhom irridu nitkellmu. Dawk iż-żewġ kwiekeb, imsejħin il-'Wer- rejja' (2BA) fi spallejn l-Orsa (l A) Majjiura jew Debb il- Kbir juru t-triq ta' Kewkbet is-Safar, fil-ponta ta' denb l-Orsa Minuri. 2 D A turi l-mogħdija għal kewkbet il-Botbot 13 A. Fix-xitwa t-tripied magħmul mill-kewkba 35 À, miż-żewġ kwiekeb 38 A (Kewkbet il-Kelb) u minn dik fi 39 A ikun jidher sewwa. Fl-aħħar tar-rebbiegħa l-qaws immarkat 2 D ZEH f'denb l-Orsa, Majjiura jissokta jdur mad-driegħ u mal- ġenb tax-xbieha 6E M u jibqa' nieżel sa 27A. Fil-ħarifa l-erba' kantunieri kbar magħmulin mir-ras tax-Xebba bil-ktajjen f'idejha u mit-tliet kwiekeb immarkati bl-ittri G A B fix- xbieha 19 taż-Żiemel bil-ġewnah ikunu jidhru sewwa ma' tul is-sena fi ljieli ta' sema ċar. Dawk li jkunu għadhom jitgħall- mu jsibu l-kwiekeb għandhom għajnuna kbira minn dak il- faxx abjad ta' kwiekeb magħruf bl-isem tat-Triq ta' Sant'Anna jew ta' San Gakbu, bħal serbut ta' għabra trab li jaqsam saqaf is-smewwiet. Fl-ilsna tad-dinja hi msejħa b'bosta laq- mijiet, fosthom b'dak tat-Triq tal-Ħalib (mill-Grieg: gala, ħalib), b'dak ta' Baħar in-Nar, ta' Omm is-Sema, ta' Triq l-Erwieħ, ta' Triq it-Tiben, jew b'dak tal-Miġra. L-Insara tal-Lvant isejħulha s-Sellum ta' Ġakob (Sellum Jagħqub). Din tibda minn bejn ix-xbieha tal-Kelb il-Kbir (38) u l-Ġifen (40), tgħaddi min-nofs il-lenbuba tax-xbieha 35, hejn it-23 u l-24, minn fuq it-13 u l-fuqani tat-12, tgħatti kollha kemm hi l-11 (ix-xbieha tax-Xbejba bil-qiegħda), ir-ras tax-xbieha (Kepheus) immarkata 5, u mita tasal fuq il-10 tinqasam f'żewġ fergħat, il-fergħa l-waħda tmur fuq is-17 lejn il-Qawwas (30) u l-oħra tibqa' sejra lejn denb il-Għakreb. 54 2: XBIHAT ĠEWWA L-ĦOLQA TA' TRIQET IX-XEMX L-ewwel waħda. magħmula minn seba' kwiekeb, erbgħa minnhom isawru l-ġisem u t-tlieta l-oħra (it-tlitt Ibniet) isawru d-denb. Hija magħrufa bl-isem ta' L'Orsa Minuri jew aħjar Debb iż-Żgħir. Hija msejħa wkoll il-Moħriet iż-Żgħir jew il-Tebut iż-Żgħir bit-tliet Bekkejja jew Bniet warajh (Aqra fin-numru 2 hawn isfel). Billi d-denb huwa kbir ħafna kienu xebbħuh lil denh il-kelb, bil-Grieg Kwnos-ura, minn fejn tnisslet il-kelma taljana Cinosura u l-Ingliża Cjnosure, li tiftiehem għall-Polu, kif ukoll għal kull ċentru ta' l-artli jiġbed lejh. Billi bil-Grieg il-kelma Ors jew Debb hija Arktos, l-inħawi ta' madwar l-Ors jew Debb jissejħu Artiku. Lil dawn is-seba' kwiekeb il-Latini sejħulhem is-Seba' Derriesa jaħdmu dejjem u mingħajr ma jaqtgħu qatt madwar il-Polu, minn- hom imlaqqmin Septem T'riones rninn fejn nibtet u beqgħiet il-kelma Settentrione li tfisser it-Tramuntana, fejn dejjem jidhru dawn is-seba' kwiekeb. A. Aikuccabah (1) (milli jidher għal mara riekda. Bil- malti: ir-Rikkieba). Din hija Kewkbet is-Safar fit-tarf ta' denb id-Debb. iż-Żgħir u li taħbat fin-nofs sewwa tal-ħolqa tax-xefaq għan-nafia ta' Nofs-in-Nhar, B. Kochab (bil-malti Kewkba). Din il-kewkba, kif jin- għad, kienet dari sservi biex turi l-Polu. Il-kwiekeb l-oħira f'din ix-xbieha tan-numru 1. m'għandhomx isem. Sebgħa kwiekeb imqassmin fuq l-istess xeħta tax- xbieha ta' qabel iżda fuq qisien wisq akbar. Din hi msejħa l-Orsa Majjiuru (bil-għarbi Dubb l-akbar), il-Moħriet il-Kbir u l-Bniet tat-Tebut il-Kbir (bil-għarbi: Bendt naghx il- kubra). Fil-ħrafa t-tebut huwa dak ta' Lazzru u l-Bniet huma Marta, Marija u l-qaddejja. A. Dubhe (bil-għarbi: Dubb, ors, l-isem tax-xbieha kol- lha) kif ukoll Dahr, bil-malti, dahar. Għalhekk il-kewkba A turi d-dahar ta' l-Orsa Majjiura. (1) Dan l-isem u oħrajn immsemmijn f'din il-lista skond in-numru u l-ittri ta' kull imħalla jew kostellazzjoni, huma meħudin minn fuq l-atla- sijiet tal-kwiekeb, globijiet cbar, listi tal-kwiekeb u trattati ta' l-astrono- mija, iżda' l-kitba, minn wieħed għal ieħor, tilbiddel. Il-Germaniżi, ngħidu aħna, jiktbu Benetnash, Benetnasch, Sharatan, Scharatan ecc; flok Al Gidejn jiktbu Al Schidein, flock Denebalġedi, jiktbu Denebalschedi, flok Alġinubi, Alschenubi, Alġejba, Alscheiba, flock Ġebban, jiktbu Schebban, ecc. Il-Francizi, mill-banda l-oħra, jbiddlu wkoll il-kitba ta' xi ismijiet. il-kitba li tidher f'dawn l-ismijiet bija dik li nsibuha fi-Atlasijiet Ingliżi u Amerikani, TAGĦRIFA, F'din l-Istampa mxejna skond it-taqsim ta' l-Alfabet Grieg, kif jinsab użat minn kulħadd il-Astronomija, għalkemm bil-ħażż ta' ittri Romani. L-ittri u n-numri għa- milniehom iħarsu ġenb wieħed għall-ħeffa ta' minn jaqra u jqabbel. id-Dawra tal-Polu (tad-Debb il-Kbir u d-Debb iż-Żgħir) apposta maħżuża li kemm xejn tidher, fil-waqt illi z-Zodijaku jew Triq ix-Xemx hija maħżuża b'dawra li tirkaċċa. Ix- xbihat huma mqassmin iuq dawk ta' l-Almagest, u l-im- markar ta' l-ittri fuq dak li ilu jsir minn żmien Bever. L-iktar li ħadna minn fuq il-mappi kbar ta' Bode. M'hemmx għalfejn ingħiduh, il-kwiekeb u x-xbihat huma maħżużin fuq-fuq sabiex il-qarrej iqabbel fuqhom għal dawk li huma ismijiet tal- kwiekeb u xejn ma għandu wieħed jaħseb li huma magħmulin b'dik ir-reqqa li titlob ix-xienza. Bil-għarbi, merdq, ġenbejn, wirk. Bil-għarbi, faħd, koxxa. Bil-għarbi, in-naħa ta' fejn id-denb hu Ċimħawwel', tixbeħ lill-kelma maltija għarras, ixxettel, tħaw- wel mill-ġdid. Dan l-isem jidher biċ-ċar li hu mogħti ħażin f'lok isem ieħor, il-għaliex fil-għarbi din il-kelma tfisser liżiem, terħa u għandha mill-kelma maltija liżar. Qrib din il- kewkba hemm kewkba oħra ċkejkna għall-aħiħar u magħrufa biżżejjed u daqshekk irqiqa illi biha n-nies iġġarrab il-vista tal-għajnejn. sejħulha l-Ħabiba u s-Sieħba, jew il-Ħuri minn fejn tnisslet il-kelma Alcor. Iżda fil-Lvant hija msejħa as- Suha (il-maqgbuża jew imbarrija) ta' l-istess nisel tal-kelma maltija Sekwa. Hemm bosta qwiel qodma msenslin ma' din il-kewkba ċ-ċkejkna, fosthom dan: Huwa jista' jilmaħ lill- Huri u ma jistax jilmaħ il-qamar. Jiġifieri l-Qajd jew Rajjes jew Ħikem li jmexxi driegħi il-moħriet, kewkba fit-tarf ta' denb id-Debb il- Kkir jew Orsa Majjiura jew fit-tarf ta' driegħ il-Moħriet. Ukoll Benetnash, illi huwa l-isem tax-xbieha kollha, bil-malti Bniet tat-Tebut imexijin mat-tebut jew madwaru). I. Talitha, Alcafzat, Althalethat, Kewkbiet fis-sieq ix- xellugija ta' quddiem. L. Alcafzat, Altaniat eċċ. Żewġ kiewkeb bejn ir-riġlejn tad-Debb. Kwiekeb f'tarf is-sieq tal- koxxa ta' wara. Dlonk jidher fil-malti kif l-isem għarbi ta' dawn il-kwiekeb huwa ftit u xejn imħassar fil-pronunzja. Kull pass jissejjaħ qafża, qabża. N fis-sieq ta' wara hija l-ewwel qabża, L hija t-tieni qabża, u l-l ta' quddiem hija t-tielet qabża. Il-kewkba fuq xi mappi tissejjaħ Phikrah. L-isem, kif jidher, inqara ħażin u nkiteb ħażin, għaliex meħud minn fuq il-kitba Kufika fejn billi l-ittri mhumiex immar- kati bin-niktiet, l-ittri Q-t-ż, mingħajr in-niktiet jistgħu jinqraw sew mod kemm ieħor. Dil l-imħalla tissejjaħ ix-Xagħar ta'Berenice. L-ismijiet Berenice u Veronica huma kelmiet foloz imnisslin mill-pro- nunzja ħażina tal-kelma Griega: Pherenike, il-Baxxar tar- Rebħa. In-nies tal-Lvant isejħulha : it-Troffa tax-Xagħar, bil- għarbi: ad-Dafira u bil-malti: id-Dafra tax-Xagħar. Isem- muha wkoll: il-Hżiem (bil-għarbi: al-Ħażma). Din l-imħalla ma fihiex kwiekeb ta' importanza, Id-Dragun, bil-għarbi: at-Tinnin jew at-Tugħbdn. L-ismijiet ta' xi kwiekeb f'din l-imħalla huma dawn :— A. Thuban, isem il-kostellazzjoni kollha mogħti lil waħda mill-kwiekeb tagħha. (Ras it-tubgħan), imsejħa wkoll Etànin, Ettanin, illi hu wkoll isem l-imħalla. Din il-kewba ċkejkna fil-ponta ta' lsien id- Dragun hija ż-Żeffiena jew Qabbieżu. Kepheus. (l) Dlonk imlaqqam fil-Lvant bl-isem ta' Ragħaj. Iktarx bil-kuruna jew mitra f'rasu u magħdud bħala Sultan tas-Smewwiet billi jġagħal id-dinja ddur bl-irfis ta' siequ l-leminija fuq riġel id-Debb iż-Żgħir. F'din l-im- ħalla ta' min isemmi dawn il-kwiekeb :— A. Alderamin, Alderaimin (bil-malti: id-Driegfi il-Lemin). il-kelma għarbija dirdgħ ma tfissirx biss driegħ, iżda wkoll il- Kejl ta' driegħ (tmintax il-pulzier tul) u billi fuq il-globi din il-kelma nkitbet bejn il-kwiekeb, id-distanza ta' bejniethom ġagħilet lill-kopisti jaħsbu f'ċertu numru ta' 'dirgħajn' li ma kienu jeżistu b'xejn. Din il-kewkba taħbat qrib il-ħżiem, u għal- hekk, jekk dan l-isem qiegħed biex ifisser il-kelma ordinarja ferq tax-xagħar, naħseb li din il-kewkba mhix qiegħda flokha. G. Errai (bil-malti: ir-ragħaj). Dan l-isem hu mogtiti għal din il-kewkba li tidher fuq l-irkoppa tar-Ragħaj, għal- kemm huwa sew sew l-isem tax-xbieha kollha. Bejn ir-riġlejn ta' Kepheus fuq il-mappi kbar hemm kewkba jisimha Kelb ir- Ragħaj u krib il-Polu, qatgħa kwiekeb imsemmija ElAgnam, li twieġeb għall-kelma maltija għanem li tfisser: merfila. (Bil-għarbi: il-Bagqdr, min jira' l-baqar). Sura ta' raġel bil-għasa f'idu l-limenija. Dan l-isem fil-bikri nett ġiċ moqri ħażin: boetes, bil-għarbi għawwa tal-istess nisel mill-għerq malti: għewa, li jfisser wieħed li jinbaħ, iwerzaq jew igħajjat. Din ix-xbieha ġiet ukoll imsemmija : Sajjali, bil-malti : is-sejjieħ jew min isejjaħ, kif ukoll il Hares tas-Sema. Din l-imħialla fiha dawn il-kwiekeb :—- (1) F'walħida mill-kostellazzjonijiet qodma li tinsab fuq frontispizju ta' ktieb qadim tal-mużew ta' Londra (Harlegan Collection), iktarx tas-seklu 1400, hemm il-kostellazzjonijiet tal-ġenb tat-Tramontana, iżda l-iktar li tolqtok hija dik ta' l-imħalla ta' Cephens pinġut bħala Ragħaj f'nofs il- merħla b'żewġt iklieb tal-għassa, u dik ix-xbieha l-oħra flok id-Debb iż- żgħir. Hemm ix-xbieha tat-Tlitt Ibniet għeriewen, kull waħda b'kewkba flok il-werka tat-tin, u t-Tebut jew katalett li minnu jidher Lazzru kollu dbabar iqum mill-kebba ta' ġol-liżar. Dan id-disinn juri t-tnissil tal-idejjiet tal- Lvant għal dik li huma xbihat tal-Kostellazzjonijiet ftit u xejn imbegħdin minn dawk tal-Griegi u tal-Punent, A. Imsemmija Areturus, għassies tad-Debb jew Ors, iżda fuq xi mappi għandha l-isem ta' Aramech, bil-għarbi: Ar- ramiħ, il-lanċier armat bil-lanza. Fija kewkba kbira safra. B. Nekkar. Għalkemm tidher li għandha mill-kelma maltija: naqqdr, min inaqqar, iħaffer, mhix ħaġ'oħra ħlief il-kelma: baqqdr, isem ix-xbieha kollha u ġiet miktuba ħażin billi l-ewwel ittra Kufika B, bla ebda għelm ta' nikta, inqrat N. E. Izar, Miżar eċċ. huwa isem li jwieġeb għal kelma liżar maltija bit-tifsira ta' hżiem, biċċa li tgħatti u ddur mal- ġenbejn. H. Muphrid, bil-malti, mifrud, wieħied li qiegħed maq- tugħ jew magħiżul mill-oħrajn. Kewkba mifruda mill-oħrajn. Għandha wkoll l-isem ta' Sieq, maħżuża Saak. Il-Kiżl tat-Tramuntana msejħa wkoll il-Qasgħa tal-im- sieken jew bieqja tal-fqar jew il-Kies tad-Derwiz. Malph tista' tkun il-kelma għarbija millaf, dawra, ċirku ta' kuruna tar-rand, minn verb li jaqbel mal-malti: leff, kebbeb, eċċ. B Musaken, miktuba ħażin u qiegħda flok il-kelma għar- bija: masdkin, bil-malti, imsieken li qiegħda bħala waħda mill-kelmiet ta' ismijiet ix-xbieha. Herakles, alla Grieg li, kif jalisbu, hu l-istess melqart tal-Feniċi. Għandu wkoll l-isem ta' raġel għar- Tkubbtejh (bil- lenbuba jew debbus f'idu l-waħda u siequ ta' quddiem fuq ras id-Dragun Tinnin), illi fil-għarbi jwieġeb għall-kelma al- ġathi jew għall-kelma spanjola Tmnale, al-ġiethi. A. Ras AIGethi, Ras ir-ragel għar-rkobbtejh. Bil-għarbi, mirfaq, li jfisser minkeb. Fil- lenbuba mtallgħa l-fuq hemm kewkba żgħira, imsejħa Ca- jara, forsi twieġeb għall-kelma maltija: imqajjem.