HEN IL-MALTI MAĦRUĠ MILL-'GĦAQDA TAL-MALTI' (UNIVERSITÀ) GĦALL-MALTIN FUQ KOLLOX IL-LSIEN MALTI Fit-tieni ktieb tiegħu tal-Grammitka tal-Malti li ħarġet fl-1845, il-Kanonku Fortunat Panzavecchia, fil-faċċ. 64, kiteb: ''Sa issa semmejtilkom fuq il-grammàtka tal-Lsien il-Malti, issa fuq kollox nixtiek inħajjarkom b'qalbi kollha titgħallmu l-Ilsien tagħna għall-gid tagħkom. Minn għalija, barra milli jiswielkom biex titgħallmu ilsna oħra, għandi fehma qawwija illi jaħbtilkom ukoll għall-aħħar sew biex wiefied ikun jaf aħjar iġib ruħu tajjeb, u sew biex jiġi l-qud- diem fis-snajja, fix-xogħol u aktar jinqala' għall-kummerċ. U dan igħiduh l-aqwa għorrief barranin għal-Isien tagħhom; insemmilkom biss biss lil Napione li qalu fil-ktieb tiegħu fuq il-lsien it-taljan. Barra mn'hekk, aħna nixteguh il-Isien tagħna l-Malti jiġi l-quddiem bħala lsien ta' pajjiżna, din il- ħaġa waħda li aħna nistgħu bil-jedd kollu ngħidu li hi tagħna, bla ma tinsab taħt il-ħakma ta' ebda ħadd, u tiswiel- na biex nżommu ruħna dejjem rabta wafida bejnietna ta' aħwa liaħna,' Meta Dr Ġalanton Vassallo kiteb it-Zifkdra lil Malta, kollox faħħar li jinsab fil-Gżira tagħna, in-nir tas-sema, id- dawl tax-xemx li jsaħħan bla ma jxawtek, u jqawwik, il-gid li tati, l-insiġ ta' idejn uliedha msemmi sa minn elfejn sena ilu, il-ħajja u l-benna tal-art bl-għelejjel u s-siġar tagħha tal- frott, il-warda bil-fwieħa tagħha, il-għasel imqar f'isimha, kollox faħħar fiha; baqa', jaħasral ma semmiex il-Isien tagħha: l-isbaħ u l-aqwa mit-tifkiriet tagħha ta' eluf ta' snin ilu, Dak li ma għamilx Vassallo, għamlu Patri Magri (faċċ. 138 tal-''Għerf bla miktub tal-Maltin'') fejn kiteb: —Kitbu bosta għorrief li misserijietna avvolja mill-aqwa nies għas-snajja, għall-bini għall-kummerċ,għal fuq il-baħar, għall-gwerer, għall-għana, għall-għaqal għax-xogħol, ma kenux jinqalgħu għall-kitba ta' ħwejjeġ sbieħ,għax moħħom kien fil-qliegħ. Dan kitbuh għax ma kenux jafu x'fadal fil-Isien Malti u għax bosta mill-kitba tal-Feniċi ntilfet għal kollox. Iżda mindu nsabu l-ittri li kitbu l-Feniċi lis-slaten tal-Eġittu, ħabta tal-1500 sena qabel Kristu Sidna, l-ikbar għorrief tad-dinja ġew jafu li l-Feniċi kienu jiktbu ħlewwa u ġmiel bħal għamla tal-kitba tas-sultan David fis-salmi tiegħu. Bi kliem ieħor, kienu jiktbu mill-isbaħ li qatt inkiteb fid-dinja.':— Hawn xtaqt inġib kliem David fuq ix-xemx, u mbagħad kliem il-Malti fuq ix-xemx, kif iqassam il-jumu l-ħinijiet tiegħu b'għerf, ħlewwa, benna u ġmiel li ma bħal- hom: inġib biss dan, inklelà ntawwal wisq: ''Ara u tiegħem: jibda jdexċex… Żajta dawl.., iżernaq u jisbaħ… Wara s-sebħ, ix-xemx tagħmel in-nhar,u nihdew ingħidu dż-x/ar sakemm hi ma spŻejdx. Ħadd ma jaf jitkellem fuq id-dawl bħalna. ' X'għaġeb li Patri Magri (faċċ. 34) jisħon għal ''Maltin li għandhom wiċċ imaqdru lsien ommhom l' Meta l-Maltin, ħabta ta' 500 sena qabel il-Miġja ta' Kristu, kienu sŻad u jagħmlu mal-Feniċi ta' Kartaġni, kellhom ir-rajj f'idejhom u kellhom il-Isien tagħhom (jekk kemm il-darba ma kienx eqdem ukolll), jiġifieri l-Malti jgħodd fa/angas 2500 sena. Patri Magri jrid ifisser li l-Isien il-Malti ġejj mis-Sorija, u li mhux għaġeb li jilħaq il-5000 sena. 'Il-għajnejn tal-għorrief tad-dinja huma fuq dan il- għerf; għaliex bih nistgħa nilħqu nifhmu x'kienu jaħsbu, x'kienu jemmnu, x'kienu jgħidu u jagħmlu, eluf ta' snin ilu, dawk in-nies imfaħħra mad-dinja kollha, li aħna l-Maltin, imnissla minnhom'' (faċċ. Annibale Preca bil-''Mażża Cananza' € miktub aktar minn ħamsin sena ilu (għad li ħareġ fl-1904 bħala żifżira ' Fl-Istitut Fra Diego tal-Hamrun insabet moħba żgħira ta' dan il-Ktieb b'erba' xelini l-wieħed. tiegħu, biex xogħol bħal dak ma jintilifx), ried ifisser li l-Malti mhux Feniċju u anqas Lhudi, u la Għarbi jew anqas Sirjak, għad li aktar imil mal-Lhudi tal-Palestina. Napuljun Tagliaferro ħajjru jmur il-quddiem b'dan ix-xogħol, li qamlu lil Preca għaxar snin taħbit il-moħħ. Għorrief taljani bħal Teza, Ignazio Gwidi, de Gubernatis, Lasinjo,Terenzio Pan- tucci, Dwornick, u l-Kardinal Lavigerie faħħrulu x-xogħol tiegħu. Fortunat Mizzi laħaq ħariġlu fil-Gazzetta di Malta l-ewwel seba' kapitli tal-Ktieb tiegħu, imbagħad ħareġ fi ktieb ta' dwar it-$oo faċċata. fl-istamperija tiegħu: huu Preca kienu ħbieb ħafna. Iċ-Ċiviltà Cattolica (7 ta' Frar 1903) faħħret il-Isien Malti: t'Ħaġa tal-għaġeb kif f'bieb l-Ewropa fis-seklu għoxrin għadhom jinsabu f'fomm in-nies ħrejjef li jfakkruk fit-tagħlim il-fehmiet u fl-allat tal-eqdem żmenijiet tas-semin. Nixtiequh ix-xogħol ta' Patri Magri (Ħrejjef Misserijietnaj li qiegħed joħroġ, jibqa sejjer dejjem il-quddiem b'wiċċ il- ġid biex jingħarfu dejjem ħwejjeġ akbar fuq nisel il-Maltin u nistgħu dejjem iżjed ingħożżu l-Isien il-Malti, li jistħoqqlu kull ġieħ għall-qedem tiegħu u għal għerf li maħżun fih fuq il-ġrajja tal-eqdem żmenijiet. ' U mbagħad issib min imaqdar il-Isien il-Maltil Fil- tFilologo' (14 ta' Lulju 1840), Dun Salv Cumbo jsemmi fuq kemm imisshom in-nies tax-xogħol, u l-bdiewa jafu jiktbu bil-Malti; fuq kemm jiswielhom biex imorru l-quddiem fis-sengħa tagħhom, u kemm aktar iroddilhom ir-raba' u mhux billi jitgħallmu b'ħafna taħbit ilsien ieħor.': U arqas ma jiswielhom għal xejn jekk imbagħad jitilquh nofs ta' triq, bħalma aktarx jiġri biex jeħduhom fuq ix-xogħol bla ma tgħallmu u la ħaġa u l-anqas oħral inżid ingħid jien. Caruana, fid-daħla tal-4 Vocado/ario' tie- għu (faċċ. 7.) igħid illi l-Isien tagħna l-Malti jiswa biex igħallem lin-nies tax-xogħol id-dmirijiet tagħhom ta' nsara u ta' nies u ssib illi kall nazzjon tfittex titgħallem sewwa l-Isien tal-art tagħha. Barra mn'hekk, il-Malti mhux ilsien ma jafux bih fid-dinja, għaliex dwar il-mija u għoxrin ġens ta' nies jitkellmu lsien għandu ħafna mill-ilsien tagħna u bħalxejn jistgħu jiftiehmu bejniethom u aħna l-Maltin bil- lsien tagħna nżommu dejjem ruħna marbutin ħaġa waħda mal-eluf il-kbar ta' Maltin imxerrdin mad-dinja. Kelm'oħra u biżżejjed: Is-Sultan. Despwig it-23 ta' Settembru 1739 ħalla legat f'idejn il-Gvern ta' żmienu ta' 195 skud fis-sena biex ta' kull xahar issir priedka f'San wann minn għand Ġiżwita; nistħajjel li kellu fehma ssir bil-Malti biex il-Maltin ta' żmienu jifhmuha u jtegħmuha u tkunilhom ta' gid għal ruħhom. Meta snin ilu għaddejt xi xahar l-Arġiel, qalli wieħed qassis franċiż: ''Biex isir il-gid tassew, jinħtiġilhom il-Maltin ikollhom hawn qassisin mal- tin, għaliex għalkemm il-franċiż jitkellmuh, kullħadd iħobb jisma l-kelma t'Alla b'ilsien pajjiżu u jqerr bil-Isien tiegħu. Int biss ma titħiarrekx; u kull f'l-għaxija fil-jiem li naħrab ta' l-ibliet is-sħana, minn sema safi, jbajjad b'l-oħla dija, tidhirli tlebleb fuq it-tramuntana ; u waqt li ħutek, b'sengħa mingħajr ħitija, jiżinu ma' dwarek bħal xbejbiet ferħana, inti bil-qegħda, qisek omm għaqlija taħkem iż-żifna b'ħarsa ta' sultana. Int biss ma titħarrekx, kewkba sabilia, biex it-triqat tal-baħar lill-qalbiena turi fix-xorti. tajba w fil-ħiażina. Ohl jekk għożża ta' wlied u sedqa sħiħa mexxew raġel lejn art fejn ma sabx finiena int arġa' wasslu d-dar, kewkba Ħanina. 4 Lil min ma jafx tajjeb ingħidulu li Kewkbit-is-safar hi dik il-kewkba li tidher dejjem naħa waħda fit-tramuntana:u li l-għorrief isejħulha Stella Polaris—N. tad-D.