IX-XIBKA TAL-LAMPUKI Frans Farrugia u Ġużi Gatt Ftit tax-xhur ilu s-Sur Michael Darmanin, uffiċjal Anzjan fi ħdan it-Taqsima ta' l-Affarijiet Veterinarji u tas- Sajd għadda lil Ġużi Gatt dokument bl-Ingliż, miktub mis-Sur Darmanin stess, maħsub biex jiddeskrivi ix-xibka tal-lampuki użata mis-sajjieda tagħna. Ġużi Gatt wera d-dokument lis-Sur Frans Farrugia, membru tal-kumitat ta' l-Għaqda u dilettant kbir tas-sajd. Id-dokument bl-Ingliż ġie adattat għall-Malti u żdied miegħu aktar tagħrif mogħti mis-Sur Farrugia. Farrugia u Gatt intervistaw aktar sajjieda, kemm minn Marsaxlokk, kif ukoll minn bnadi differenti t'Għawdex, u ġabru t-tagħrif kollu f'dan l-artiklu. Ix-xibka tal-lampuki hi użata biex iddawwar il-KANNIZZATI li, ta' kull sena, jintefgħu il- baħar mis-sajjieda għall-ħabta tal-bidu ta' Awissu biex jistadu għall-lampuki (Corvphaena hippurus). Ta' min wieħed jgħid li s-sajjieda Xlukkajri (u anke dawk Għawdxin) jużaw iżjed il- kelma ĊIMA minflok kannizzata Ix-xibka tal-lampuki hi magħmula minn erba' partijiet ewlenin: f'tarf minnhom hemm il-BANDA TAL-PRUWA, fin- nofs hemm il-FONTI, in-naħa ta' fuq tal-fonti hemm QTIL IL- ĦUT, u fit-tarf l-ieħor hemm il- BANDA TAL-POPPA. Il-parti iċ tan-nofs (jiġifieri fejn hemm il- fonti) hi: magħmula minn xi partijiet oħra li se nsemmuhom dalwaqt. Matul it-tul kollu tax- xibka, kemm fuq in-naħa ta' fuq, u kemm fuq in-naħa t'isfel hemm strixxa dejqa li tissejjaħ is-SARDUN. Imqabbad mas- IRON V Il-BANDA TAL-POPPA RA SS X AXNAX KAXX sardun ta' fuq hemm. il- KALAMENT TAS-SUFRI biex ix-xibka żżomm fil-wiċċ, u mqabbad mas-sardun. t'isfel hemm il-KALAMENT TAĊ- COMB biex ix-xibka tiddendel 'l isfel. It-tul tax-xibka tal-lampuki jvarja minn mija u tmenin sa madwar tlett mitt metru. It-tul jiddependi minn kemm ħi kbira l-qoxra (luzzu jew lanċa) li jkollu s- sajjied u minn kemm din il- qoxra tkun TAGĦLAQ FIL- QOSOR — jiġifieri tkun kappaċi ddur fuq ċirku żgħir, jew inkella tkunx TIFTAĦ FIL-WISA' — Ġi kd NRAITI jiġifieri li l-qoxra li jkollok, meta tridha ddur dawra mejt, iddurlek f'ċirku wiesa'. Id-differenza fit- tul tax-xibka tkun qiegħda l-iktar fit-tul taż-żewġ bnadi — tal- poppa u tal-pruwwa. Iktar ma tkun twila x-xibka tal-lampuki — iktar ikunu twal il-bnadi, u l- banda tal-poppa tkun dejjem itwal mill-banda tal-pruwwa. IL-BANDA TAL-PRUWWA: Kif għidna, it-tul tal-banda jvarja: minn erba' u ħamsin metru għal dgħajjes żgħar, sa mitt metru għal dgħajjes kbar. Meta s-sajjied ikun irid ifiiser li ċertu xibka hi maħduma b'MALJA (mesh) ifjen (jiġifieri b'toqob iżgħarj minn xibka oħra, jgħid li x-xibka hi aktar SPISSA. Jekk ikun irid ifisser li xibka hi maħduma b'malja usa' (jiġifieri b'toqob ikbar) jgħid li x- xibka hi CARA. Mela l-malja G LL IL-SANDA TAL-PRUWWA se — L-FONTI SS TIS A ja L A IL-KALAMENT TAĊ-ĊOMB tal-banda tal-poppa hi iktar ċara mill-malja tax-xibka tal- fonti, u l-malja tax-xibka ta' qtil il-ħut hi iktar spissa mill-malja tax-xibka tal-fonti. Jiġifieri iktar ma tersaq lejn in-nofs, ix-xibka tal-lampuki dejjem issir iktar spissa. IL-KALAMENT TAS-SUFRI Il-banda tal-pruwwa. ikollha GĦOLI TA' 400 MALJA — li jista' jitla' sa 600 malja. B'dan l-għoli rridu nifhmu it-tul li l- banda jkollha bejn il-kalament tas-sufri (li jzommha fil-wiċċ) u l-kalament taċ-ċomb (li jiġbidha dritta 'l isfel). Il-kelma li tintuża biex tfisser kemm ix-xibka tinżel 'l isfel fil-fond hi: TVILJA. Jekk xibka tkun tvilja aktar minn oħra jkun ifisser li l-kalament taċ- ċomb ta' waħda jkun jinżel aktar fil-fond minn dak ta' l- oħra. IL-BANDA TAL-POPPA Dak li għidna għall-banda tal- pruwwa jgħodd ukoll għall- banda tal-poppa, ħlief li l-banda tal-poppa tkun dejjem itwal, u tasal sa ħamsa u tmenin, jew mqar mitejn metru, dejjem skond il-kobor tal-qoxra. IL-FONTI Il-parti tan-nofs tax-xibka tal- lampuki tissejjaħ il-FONTI. Fin- naħa ta' fuq tal-fonti, insibu lil QTIL IL-ĦUT, (i jilqa' ġo fih il- ħut kollu li jinqabad fix-xibka. Fin-naħa ta' fuq tiegħu, qtil il- ħut imiss mas-sardun, u jwvilja, jiġifieri jinżel 'l isfel, sa qisu terz tal-fonti. Qtil il-ħut lanqas ma jieħu l-wisa' kollu tal-fonti, imma jkun idjaq. L-ispazju li jibqa' fil- ġnub jissejjaħ l-ISPALEL (spalla). Il-parti tal-fonti 'l isfel minn qtil il-ħut tissejjaħ iċ-ĊAN. Dari, l-ispalel u ċ-ċan kien ikollhom malja differenti minn xulxin u x'aktarx li kienu jinħadmu għalihom. Imma llum, billi x-xibka tinġibed bil- VINĊIJIET, l-ispalel u ċ-ċan ikunu ta' l-istess malja u magħmula mill-istess xibka. Ta' min wieħed jgħid li għalkemm. il-fonti jista' jkollu wisa' mqar sa 24 metru, dal- wisa' jitqabbad ma' 16-il metru ta' kalament tas-sufri fin-naħa ta' fuq, u 16-il metru ta' kalament taċ-ċomb fin-naħa t'isfel. B'hekk. il-fonti jkollu ħafna ġmiegħ u meta jkun kalat fl-ilma jifforma għamla ta' borża. QTIL IL-ĦUT Qtil il-ħut hi liktar parti b'saħħitha tax-xibkà tal- lampuki. Ikollha wisa' ta' minn 10 sa 15-il metru, u jkollha malja spissa. Tkun magħmula minn lenza ħoxna. . Ix-xibka tal-lampuki (u rkabtu ieħor tas-sajiieda) hi magħmula mill-LENZA. Dari kienet tkun lenza tal-qanneb, illum x'aktarx tkun lenza tan-nvlon. Hu minnu li llum xi sajjieda qed A —-D-/I—DPED-BIDATHIPTH HILL Id — baqar QTIL L IL-ĦUTŻ ĊOMB Al jabbandunaw dil-kelma u jgħidu li x-xibka hi magħmula mill-ħajt tan-nvlon. Imma l-kelma lenza għandha tibqa' għal dak li bl-Ingliż jissejjaħ twine — spaga ħoxna magħmula minn ħafna ħjut mibrumin, (jew miftulin) flimkien. L-AJKULINI Mat-tul kollu fin-naħa ta' fuq, ix- xibka hi mqabbda mal-kalament tas-sufri bl-AJKULINI.. Kull ajkulina hi magħmula minn lenza tas-sitta li minn tarf wieħed tkun marbuta mal- kalament tas-sufri b'għamla ta' għoqda li tissejjaħ PARLAR. Bl-Ingliż din l-għoqda jgħidulha clove hiteh. ' Il-latiza mbagħad tgħaddi minn ġo xi tlieta jew erba' malji tax-xibka, iddur, u terġa' titla' 1 fuq biex terġa' tintrabat parlar mal-kalament tas-sufri. Biex tifhem kif, l-aħjar li tara ftit id-disinn t'hawn fuq. Il-kalament taċ-ċomb jaqbad mas-sardun bl-istess mod jiġifieri jintrabat parlar.. IL-KANNIZATA Il-kannizzata (jew Ċima) hi magħmula minn biċċa (jew biċċtejn) jablo li jġibu tul ta', bejn wieħed u ieħor, 95ċm., 6Oċm. wisa', u ħxuna ta' 15-il ċentimetru. Dari, minflok jablo kienu jagħmlu biċċa jew biċċtejn sufra. sufra) jiddaħħal ġo xkora tan- nvlon, u l-fomm tax-xkora jinħiet sewwa biex il-jablo ma joħroġx u anke biex ma jitkissirx bil- baħar. Jintrabat kollox b'lenza rqiqa, msallba għal ħafna drabi mit-tul u mill-wisa', (ara fid- disinn). Imbagħad. l-ixkora jħażżmuha, jiġifieri jorbtula millimetru) kif jidher fid-disinn. WERAQ TAL-PALM ĦŻIEM, minn tulha, magħmul minn ħabel ta' nofs pulzier (15-il ba Mal-istess ħżiem, u magħmula kI-—— Ann — mill-istess ħabel, ikun hemm ħolqa li ħafna sajjieda (speċjalment tan-naħa t'isfel ta' Malta) jsejħulha GALLOĠĠA. Mal-galloġġa jintrabat ħabel ieħor, ħxuna ta' kwart ta' pulzier (6mm) u b'tul ta' madwar seba' piedi (220ċm). Għalkemm mhux kollha, ħafna sajjieda jsejħu din il-parti bħala l- IRDUBLIN. Mal-irdublin jintrabat il-weraq tal-palm, x'aktarx tnejn tnejn. Mhux kulħadd jorbot l-istess, imma arranġament kif jidher fid-disinn hu komuni. Peress li l-palm joqgħod idur u jinbaram mal- kurrent, il-weraq — jintrabat b'FARRETT (plural frieret, bl- Ingliż swive) biex: ma jinbaramx u jitħabbel mal- irdublin. — Dari aktar mill-lum, dawn il-frieret kienu jsiru mis- sajjieda nfushom. 'L isfel mill- irdublin jintrabat ħabel irqiq u twil ħafna. Jkun twil kemm hemm bżonn biex il-kantun ta' taħt nett jasal sal-qiegħ. Dari, l- kantun kien jintrabat kif jintrabat, ngħidu aħna, parcel. Imma llum, billi hawn il-mezzi, tittaqqab toqba fil-wisa' tiegħu, u ħabel ieħor, ħxuna. ta' madwar 6mm, jiddaħħal f'din it- toqba kif jidher fid-disinn. Dan il-ħabel ikun marbut mat-tarf tal- ħabel l-ieħor (l-irqiq u t-twil). Il-kannizzata tankra ruħha mal- qiegħ permezz tal-kantun, u l- lampuki jitgeddsu għall-kenn tagħha. Michael Darmanin, uffiċċjal anzjan fi ħdan it-Taqsima ta' l-Affarijiet Veterinarji u tas-Sajd. Anġlu Azzoppardi, il-Ħakku, mir-Rabat t'Għawdex. Hector Barbara, Tal-Kumkumun, minn M'Xlokk Karmnu Camilleri tal-Lagugu, mir- Rabat t'Għawdex. IRDUBLIN (ħxuna ta' madwar 6mm) Lenza w—— rqiqa u twila : kemm hemm bżonn biex il-kantun imiss mal-qiegħ.