Fl-ewwel parti ta' dan l-artiklu bdejna naraw kif it-tema tal-Lhud fl-Luqa-Atti hija waħda mill-aktar kontroversjali fl-istudji bibliċi. U dan minħabba li l-istess studjużi jaslu għall- konklużjonijiet differenti minn xulxin meta jitrattaw din it-tema. Rajna għalhekk bosta elementi pożittivi li jissemmew fuq it-trattament tal-Lhud f'dawn iż-żewġ volumi u kif fl-Atti 34 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2013 tal-Appostli, San Luqa jasal biex jiskuża lil-Lhud għall- fatt li dawn qatlu lill-Messija għaliex ma kinux jafu lil min kienu qegħdin jikkundannaw. B'dan il-mod, l-Evanġelista jagħti opportunità oħra lil dan il-poplu permezz tad-diskorsi ta' Pietru li jistedinhom sabiex jindmu u jitgħammdu. Jekk jagħmlu hekk isalvaw, jekk le allura, il-bieb tas-salvazzjoni jkun ingħalaq għalihom darba għal dejjem. Fid-dawl ta' dan kollu nistgħu naraw li l-episodju ta' Ġest fis-Sinagoga ta' Nazaret (Lq 4,16-30), li San Luqa jitfgħu fuq quddiem nett tan-narrativa tiegħu, filwaqt li jespandih u jippreżentah bħala episodju programmatiku fil-ħajja ta' Ġest fuq din l-art, diġà jħabbar il- passjoni u l-mewt ta' Ġesti. Dak li ma rnexxielhomx jagħmlu n-nies ta' Nazaret dakinhar meta 'qamu, u ħarġuh (lil Ġest) 'il barra mill-belt, ħaduh fuq xifer ta' rdum tal-għolja li fuqha kienet mibnija l-belt tagħhom, u riedu jixħtuh minn hemm fuq għal isfel, iżda hu għadda minn ġo nofshom u baqa' sejjer' (vv 29-30), fil-fatt seħħ aktar tard. Dan l-episodju jħabbar ukoll il-mewt ta' Stiefnu l-martri, li sfida l-esklussività tat-twemmin Lhudi (ara Atti 7). Dan kollu jeħodna lura għall- akkuża li Jack T. Sanders jagħmel liż-żewġ volumi miktuba minn Luqa, jiġifieri, li Luqa-Atti huma kitbiet li jirriflettu 'l-anti-Semitiżmu'' Imma mqar dan il-ġudizzju daqshekk aħrax jiddependi fuq il-mod kif nifhmu u ninterpretaw l-aħħar paragrafu li bih jagħlaq il-ktieb tal-Atti tal- Appostli f'28, 17-30. Hawnhekk naqraw li wara li Pawlu wasal Ruma 'huwa laqqa' flimkien miegħu l-kapijiet tal-Lhud' (v.17) u 'għamel kemm felaħ biex jipperswadihom permezz tal-Liġi ta' Mosċ u l-Profeti ħalli jemmnu f'Ġesu Kristu' (v.23). Dak li Pawlu xtaq hawnhekk ma kinetx deċiżjoni individwali imma deċiżjoni kollettiva li kienet tinvolvi l-komunità Lhudija kollha. li ma rnexxilux jagħmel dan, huwa jirrepeti l-kliem aħrax tal- Profeta Isaija, kliem li jitkellem fuq 'il-qalb iebsa' 'ta' dan il- poplu' (vv 25-27). Dan huwa test li Ġesti nnifsu użah ukoll fl-Evanġelju. Fl-aħħar, Pawlu jħabbar 'li Alla bagħat din is- salvazzjoni tiegħu lill-pagani; u huma jisimgħu' (v.28). Għal studjużi bħal Sanders dan huwa l-ogħla punt tal- anti-Semitiżmu ta' San Luqa. L-interpretazzjoni ta' Luqa ta' din is-silta (Atti 28,28) turi li s-salvazzjoni hija għall-Pagani uallura Luqa qata' barra għalkollox lil-Lhud. Imma argumenti bħal dawk ta' Sanders juru li min jagħmilhom ikun qed jinsa noti oħra li juża San Luqa li huma daqshekk ieħor importanti u li ma nistgħux nagħlqu għajnejna għalihom. Hekk, per eżempju, San Luqa ma jagħmilx xi sforz kbir biex joqgħod jattakka lil-Lhud. Imqar f'din l-aħħar xena li biha jagħlaq l-Atti tal-Appostli, Pawlu xorta waħda jibqa' L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2013 $ 35 jitkellem b'mod pożittiv fuq fit-tama ta' Iżrael (v.20). Mhux biss, imma minkejja kollox naqraw li 'xi wħud emmnu dak li qalilhom' Pawlu (v.24). Fil-fatt, għalkemm ħafna mil-Lhud f'Ruma baqgħu ma emmnux, mill-ewwel parti ta' dan l-artiklu nafu li din hija strateġija li San Luqa juża matul il-kitba tiegħu fl-Atti tal-Appostli fejn jippreżenta l-udjenza ta' Pawlu permezz ta' żewġ kategoriji: dawk li jemmnu u dawk li ma jemmnux. Mela l-aħħar nota li biha jagħlaq l-Atti tal-Appostli mhijiex ġdida fin-narrativa ta' dan it-tieni volum ta' San Luqa. Minħabba f'hekk mela meta f'din l-istess xena naqraw li 'xi wħud emmnu dak li qalilhom' Pawlu (v.24), nifhmu li l-bieb kien għadu mbexxaq għal-Lhud, u li San Luqa ma kienx qed jikkundanna l-poplu kollu ta' Iżrael. Aktar minn hekk, is- silta tagħlaq billi tkompli tinfurmana li 'Pawlu dam joqgħod hemm għal sentejn sħaħ fid-dar li kien kera; hemm kien jilqa' lil dawk kollha li kienu jiġu għandu' (v.30). L-espressjoni 'dawk kollha li kienu jiġu għandu' tinkludi wkoll il-Lhud kif ukoll il-pagani. Din in-nota, mela, mill-ġdid, tfakkarna li San Luqa ma kienx qata' qalbu għalkollox mill-poplu 36 $ L-Anr IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2013 Lhudi u li l-bieb kien għadu miftuħ għalihom, anke jekk issa dan il-bieb kien jidher biss imbexxaq u mhux miftuħ beraħ bħalma kien fil-bidu tan-narrativa tal-Atti tal-Appostli. Dawn in-noti rridu nagħtuhom l-importanza tagħhom qabel ma ngħaddu ġudizzju fuq il-mod kif San Luqa jitkellem fuq il-Lhud. Minbarra hekk, dan l-istess Evanġelista għandu wkoll numru ta' referenzi li jippreżentawna belementi pożittivi fuq il-Lhud u l-Ġudaiżmu li meta nippreżentawhom ikun diffiċli li tibqa' ssostni li dan l-Evanġelista jista' jiġi akkużat b'anti-Semitiżmu. Ċertament li San Luqa ried juri kif il-moviment nisrani ġdid li kien għadu jitwieled, aktar ma jmur kien qed jiġi aċċettat aktar mill-pagani milli mil-Lhud li fil-biċċa l-kbira tagħhom ċaħdu lil Ġesti bħala l-Messija. Imma l-kontinwità bejn il-Ġudaiżmu u l-moviment nisrani l-ġdid hija xi ħaġa li diffiċli tiċħadha. Fil- preżentazzjoni ta' San Luqa, għalhekk, m'hemm l-ebda dubju fuq ir-rispett kbir li huwa juri lejn lir-realtà Lhudija għall-fatt li din tirrappreżenta l-ewwel fażi fl-istorja tas-salvazzjoni li bdiet magħhom. B'danakollu, aktar ma n-narrativa tagħmel progress aktar ninnutaw it-tensjonijiet li jqumu bejn dawn iż-żewġ realtajiet. San Luqa jitfa' l-ilma fuq in-nar tal-kwestjonijiet u l-polemiċi li nsibu fl-Evanġelji Sinottiċi l-oħra. Dan, iżda bl-ebda mod ma jfisser li San Luqa ried jaħbi l-fatt li Ġest bata oppożizzjoni ħarxa mill-mexxejja tal-poplu tiegħu u li bħala riżultat il-predikazzjoni tal-Appostli sabet sitwazzjoni simili. Jekk mela m'hemmx qbil bejn l-istudjużi dwar kif għandna nevalwaw lil Luqa-Atti fir-rigward tat- trattament li jagħtu fuq il-Lhud, dan iwassalna biex nistaqsu: kif se nippruvaw insolvu dik li mal-ewwel daqqa t'għajn tidher bħala kontradizzjoni fil-kitbiet ta' San Luqaż F'kelma oħra, San Luqa kien daqshekk kontra l-Lhud b'mod li l-kitbiet tiegħu jirriflettu fil-fatt element ta' anti-Semitiżmuż Jew inkella San Luqa huwa daqshekk pożittiv dwar il-Lhud u l-Ġudaiżmuż Il-mistoqsija li tibqa' se nippruvaw inġibu flimkien dawn l-elementi kontrastanti. Jekk l-għażla hija sempliċiment bejn Luqa-Atti li huma favur jew kontra l-Lhud, allura m'hemmx triq oħra x'nagħżlu ħlief li mmorru ma' naħa u mhux ma' oħra. Jekk Luqa-Atti huma tant favur il-Lhud, għaliex allura dawn il- kitbiet jinkludu l-ħruxija ta' kliem profetiku ta' ġudizzju kontra l-poplu u d-diskors ta' Stiefnu kontra t-Tempju' Min-naħa l-oħra, jekk Luqa- Atti huma kontra l-Lhud, għaliex mela huwa juri li l-għeruq tal-moviment Kristjan huwa wieħed Lhudi, speċjalment fejn tidħol it-twettiq ta' tant profeziji tal-Iskrittura2 It-tweġiba għal dawn il- mistoqsijiet hija marbuta mal-għan li għalih inkiteb L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2013 $ 37 l-Atti tal-Appostli bħala t-tkomplija tal-Evanġelju ta' San Luqa. Kif ħa naraw lanqas hawn ma nirċievu tweġiba daqshekk ċara u dan nistgħu napprezzawh meta nqisu d-diversi attentati li bosta studjużi għamlu biex jippruvaw iwieġbu għal din il-mistoqsija. Għal ħafna qarrejja, l-Atti tal-Appostli huwa sempliċiment l-istorja (historv) tal-Knisja tal- Bidu. Din il-karatteristika għandha bażi soda għall-fatt li hija tagħraf li l-kontenut ta' Luqa-Atti huwa intenzjonat li jkun wieħed storiku. Fil- fatt, fil-bidu tal-Evanġelju, San Luqa jikteb li huwa ried jikteb 'kollox ħaġa b'ħaġa' (Lq 1,4) dak kollu li kien ġara. Imma din il-perspettiva tillimita l-għan li għalih seta' nkiteb l-Atti tal-Appostli. Fil-fatt, meta naqraw 38 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2013 b'reqqa dak li kiteb San Luqa ninnutaw li dan il-kittieb għażel b'reqqa dak li kellu jikteb filwaqt li ħalla barra elementi oħra li nafu bihom mill-Evanġelji l-oħra jew inkella mill-Ittri ta' San Pawl. Dan ifisser, mela, li nqisu l-Atti tal-Appostli sempliċiment bħala l-istorja tal-Knisja tal-Bidu mhuwiex l-uniku għan li għalih San Luqa kiteb it-tieni volum. Proposta oħra li għandha l-qawwa tagħha hija li l-Atti nkiteb bħala ġrajja missjunarja ta' kif il-Knisja kibret u tferrxet b'referenza speċjali għall-ġrajjiet marbuta ma' Pietru u Pawlu bħala l-karattri ewlenin, u Stiefnu u Filippu bħala karattri inqas prominenti. Imma jekk dan kien l-għan li għalih inkiteb l-Atti, allura dan ma jispjega xejn fuq ħafna min-narrativa, speċjalment fir-rigward tal- ewwel volum, l-Evanġelju. Xi studjużi oħra huma tal-fehma li San Luqa kiteb apoloġija jiġifieri difiża favur il-Moviment Nisrani. Billi juri kif dan il-moviment ma kien tal-ebda theddida politika, mexxejja Rumani setgħu jagħtu lill-insara l-istess drittijiet u privileġġi li kienu jgawdu l-'Lhud l-oħra' F'dan id-dawl, il-fatt li San Luqa jpinġi l-Kristjaneżmu bħala twemmin li għandu l-għeruq tiegħu fil-Ġudaiżmu għandu mela għan politiku. Fl- Evanġelju, San Luqa jagħmel dan billi jagħmilha ċara li Ġesti ma kien tal-ebda theddida għar-Rumani. Għalhekk, per eżempju, f'dan l-Evanġelju naqraw kif Pilatu għal tliet darbiet jiddikjara li Ġest kien persuna innoċenti (ara Lq 23,4.14-15.22). Ġesti jħeġġeġ lin-nies biex jagħtu lil Ċesari dak li hu ta' Ċesari (Lq 20,25). Dawn it-temi jkomplu wkoll fl-Atti tal- Appostli li juri kif Pawlu ma nstabx ħati ta' ebda U din il-ħaġa hija rripetuta aktar minn darba f'diversi proċessi li jgħaddi minnhom Pawlu. P. Walaskav;' jimmodifika dan l-argument billi jżomm li aktar milli biex jiddefendi l-Knisja mill-imperu, San Luqa kien qed jiddefendi l-imperu għall-Knisja. Dan ifisser li San Luqa kien kollu kemm hu favur ir-Rumani u ried juri lill-insara ta' żmienu li relazzjonijiet tajba mal-imperu setgħu jiffaċilitaw aktar l-espansjoni tal-Knisja. Din it-teorija iżda ġiet mormija minn R. Cassidv, li juri kif l-Evanġelju skont San Luqa qatt ma kien intenzjonat bħala difiża politika. Dan narawh mill- fatt li l-kliem u l-azzjonijiet ta' Ġest f'dan l-Evanġelju għandhom konsegwenza revoluzzjonarja, li ħadd minn dawk li jaqrahom ma jista' jikkonvinċi ruħu li Ġesti hu politikament newtrali. Fil-fatt, Ġesti jiffavorixxi soċjetà mibnija fuq servizz b'umiltà aktar milli fuq strutturi ta' qawwa. Huwa jeħodha kontra l-inġustizzji u jitkellem kontra l-oppressjoni, filwaqt li jsejjaħ għal non-vjolenza, jafferma rwoli ġodda tan-nisa u jikkundanna lill-għonja. Huwa jsejjaħ lil Erodi 'volpi' (Lq 13,32) filwaqt li jitkellem ukoll fuq il-moħgrijiet ta' Pilatu (ara Lq 13,1-3). Fuq kollox, huwa improbabbli li Luqa-Atti kienu intenzjonati għall- udjenza Rumana mhux Nisranija. Din it-teorija għalhekk ftit li xejn iżżomm fuq saqajha bħala l-għan ewlieni li għaliha nkiteb l-Atti tal-Appostli. Xi studjużi oħra jinnutaw li t-tieni parti tal-Atti tikkonċentra fuq il-figura ta' Pawlu u jargumentaw li l-Atti nkiteb bħala difiża għall-Pawlu u għat-tagħlim tiegħu. F'dan id-dawl, l-għan ta' San Luqa huwa li juri li l-akkużi tal-Lhud kontra Pawlu kienu bla ebda bażi. Pawlu ma kien għamel xejn ħażin kontra l-Liġijiet Lhud. Il-kritika lejn Pawlu, iżda, setgħet ġiet ukoll minnn direzzjoni oħra, jiġifieri, minn xi nsara oħra li ħaduha kontra l-mod kif Pawlu kien qed jifhem u jipprietka l-Liġi. Mill-Ittri ta' San Pawl, b'mod speċjali, nafu kif xi nsara oħra, speċjalment dawk li kienu ġejjin minn Ġerusalemm kienu għadhom qed iżommu ma' forma ta' Kristjaneżmu li kienet ixxaqleb ħafna lejn il- Ġudaiżmu u l-Liġijiet tiegħu. Bla ebda dubju, Pawlu għandu sehem importanti x'jilgħab fir-rakkont tal- Atti tal-Appostli, iżda dan l-anqas mhu l-għan ewlieni li għalih San Luqa kiteb l-Atti, għaliex fl-ewwel parti ta' din il-kitba, Pawlu ma jissemmiex. X'setgħet mela kienet ir-raġuni li għaliha San Luqa kiteb l-Atti tal- Appostli2 It-tweġiba għal din il- mistoqsija tista' tkompli tgħinna nagħrfu l-mod kif dan l-Evanġelista jevalwa lil-Lhud fiż-żewġ volumi li kiteb: Luqa-Atti. Inkomplu nippruvaw inwieġbu għal din il-mistoqsija fit-tielet parti ta' dan l-artiklu. 6 Ara, per eżempju, l-istudju ta' L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2013 $ 39