Te A EN 100) FILEVANĠELJUSKONT Fl-ewwel parti ta' dan l-artiklu, ħarisna lejn il-mod kif San Mattew jitkellem fuq il-kittieba u l-Fariżej, is-sinagoga, il-Knisja, it-trasferiment tas-Saltna tas-Smewwiet u l-qabar vojt. Ir-referenzi li ppreżentajna dwar dawn il-ħames punti jagħtuna indikazzjoni li l-Knisja li għaliha kien qed jikteb San Mattew kienet inqatgħet mill-istrutturi tal-Ġudaiżmu. Fit-tieni parti ta' dan l-artiklu se nippreżentaw aktar testi minn dan l-Evanġelju li jeħduna f'din id- direzzjoni 28 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL ĠUNJU 2012 Dan se nagħmluh billi neżaminaw tliet parabboli ta' Ġesu li nsibuhom f'Mt 21- 22, jiġifieri, fl-aħħar ġimgħa ta' Ġesti meta huwa kien f'Ġerusalemm. Hemmhekk huwa jidħol f'diversi konflitti mal-mexxejja iwasslu għall-passjoni u l-mewt tiegħu. Il-Parabbola taż-Żewġ Ulied (Mt 21,28-32) Din il-parabbola li nsibuha rrakkuntata biss f'San Mattew tagħmel parti mill-attività ta' Ġesti f'Ġerusalemm li tibda f'21,1 bid-daħla ta' Ġesu f'din il- belt, segwita mill-episodju ta' Ġesu fit-tempju (vv.12- 17), is-saħta fuq is-siġra tat- tin (vv. 18-22), u l-konflitt fuq il-mistoqsija li ssir lil Ġest fuq l-awtorità li biha kien qed jagħmel dan kollu (vv.23-27). Il-parabbola hija indirizzata jew aħjar lill-'qassisin il- kbar u x-xjuħ tal-poplu' li kienu preżenti jisimgħu lil Ġest u li jissemmew fil-v.23 meta huma staqsewh: ''Int b'liema setgħa qiegħed tagħmel dan kollu77 B'dan f'moħħna rridu nippruvaw nifhmu l-messaġġ ta' din il-parabbola u taż-żewġ parabboli l-oħra li Ġesti jtenni immedjatament wara. Il-parabbola tibda billi tinfurmana li kien hemm missier li kellu żewġ ulied. Dan il-missier resaq fuq ibnu l-kbir, u qallu: 'Tbni, illum mur aħdem l-għalqa tad- dwieli' (21,28). Ir-referenza għall-għalqa tad-dwieli hawnhekk tirreferi għal Iżrael, minħabba li fit- Testment il-Qadim, id-dielja hija waħda mis-simboli mogħtija lil dan il-poplu. It-tweġiba negattiva ta' dan l-ewwel iben fil-v.29: 'Ma rridx' turi ribelljoni kontra l-awtorità tal-missier, xi ħaġa li kulturalment ma kinetx aċċetta fis-soċjetà ta' żmien Ġesu.l B'danakollu, fl-istess vers naqraw kif dan l-iben 'biddel il-fehma u mar Il-kelma 'biddel il-fehma', bil-Grieg: metameletheis, proprjament hija kelma marbuta mal-indiema/ konverżjoni.' Fit-test Grieg din il-kelma nerġgħu niltaqgħu magħha lejn l-aħħar tal-parabbola fil-v.32 fejn tintuża għal dawk li baqgħu ma bidlux il-fehma tagħhom. Bl-użu ta' din il- kelma, mela, din il-parabbola mhijiex sempliċiment qed tgħidilna li dan l-iben biddel fehmtu, iżda xi ħaġa aktar minn hekk. Filwaqt li dan l-iben biddel fehmtu, hu fil- fatt kien qed 'jikkonverti', jiġifieri, hu kien biddel il-mod tal-ħsieb tiegħu biex b'hekk obda dak li missieru kien talab minnu. Wara dan, inkomplu naqraw kif il-missier resaq fuq ibnu l-ieħor u talbu l-istess bħalma kien talab lil ħuh. Dan it-tieni iben iżda wieġeb l-oppost ta' ħuh, billi dan qabel li jmur: ''Arani sejjer, sidi', imma fil-fatt 'ma mar B'hekk, dak li deher bħala iben ubbidjenti, fil-fatt wera li kien iben diżubbidjenti. L-atteġjament ta' dan l-iben meta jindirzza lil missieru bħala 'Sidi' (bil- Grieg: kvrios), li fl-Iskrittura huwa titlu mogħti wkoll lil Alla, ifakkarna f'7,21 meta Ġest jgħid: ''Mhux kull min jgħidli, Mulej, Mulej (bil- Grieg: kvrie, kvrie) jidħol fis-Saltna tas-Smewwiet, iżda min jagħmel ir-rieda ta' Missieri. Fl-aħħar tal-parabbola, Ġesti għalhekk jistaqsi lil dawk li kienu qed jisimgħuh: 'Min minnhom it-tnejn għamel ir-rieda tal-Missier2' (21,31). Il-qassisin il-kbar u x-xjuħ tal-poplu weġbuh: iL-ewwel wieħed' (v.31). Din it-tweġiba li toħroġ ċara mill-parabbola. Ġesti iżda joffendihom meta jkompli jispjega li l-iben l-ieħor kien dak li fil-fatt jirrappreżenta l-ħajja tagħhom. 'Għax Ġwanni ġie għandkom miexi fit-triq tal-ġustizzja, u intom ma emmintuhx iżda l-pubblikani u n-nisa tat-triq emmnuh; u għalkemm intom rajtu dan kollu, bqajtu sal-aħħar ma biddiltux il-fehma tagħkom, u ma emmintuhx' (v.32). Min-naħa l-oħra, Ġesu jxebbah 'il-pubblikani u n-nisa tat-triq' mal-ewwel iben li biddel fehmtu/ ikkonverta. Dan jidher fil-mod kif dawn aċċettaw il-predikazzjoni ta' ndiema ta' Ġwanni l-Battista u ta' Ġestil Huwa għalhekk li L-ART IMQADDSA '$' APRIL ĠUNJU 2012 $ 29 Ġesu jkompli jgħid lill- mexxejja reliġjużi Lhud li kienu qed jisimgħu li huma l-pubblikani u n-nisa tat-triq li 'deħlin qabilkom fis- Saltna ta' Alla' (v.31). Hawn min interpreta l-verb użat hawnhekk ''deħlin qabilkom' (bil-Grieg: prosago) bħala wieħed li jfisser li l-qassisin il-kbar u x-xjuħ ser jiġu esklużi milli jidħlu fis-Saltna f'kuntrast mal-pubblikani u n-nisa tat- triq. 5 Imma dan il-verb li fit- Testment il-Ġdid jissemma mal-20 darba, ħafna drabi jfisser sekwenza ta' żmien. F'dan il-kuntest, mela, jfisser li tidħol qabel u mhux esklużjoni.' Il-bieb mela kien għadu miftuħ imqar għall- għedewwa ta' Ġesti kemm-il darba dawn jikkonvertu lejn il-messaġġ ta' Ġesu. It-tieni parabbola ssegwi dik ta' qabilha fejn Ġest jidher li kien għadu qed jindirizza lill-istess udjenza meta jgħid: 'Tsimgħu parabbola oħra…' (v.33). Il-parabbola tibda b'serje ta' verbi li jirriflettu dak li naqraw f'Is 5,1-7,7 fejn wieħed, 30 $ L-Anr IMQADDSA $$ APRIL - ĠUNJU 2012 sid ta' għalqa 'ħawwilha bid-dwieli; tellgħalha ħajt tas-sejjieħ madwarha, ħaffer magħsar fiha, u bnielha torri; u qabbilha lil xi bdiewa. U siefer f'art oħra' (Mt 21,33). Id-differenza ewlenija bejn Isaija 5 u din il-parabbola hija li fit-test ta' Isaija l-problema tas-sid hija l-għalqa tad-dwieli, filwaqt li f'din il-parabbola il-problema tas-sid huma l-bdiewa għax meta ''wasal żmien il-frott, bagħat il- qaddejja tiegħu għand dawk il-bdiewa biex jiġbrulu l-frott li kien imissu' (v.34) u dawn ''qabdu lill-qaddejja, u lil wieħed sawtuh, lil ieħor qatluh, u lil ieħor ħaġġruh' (v.35). F'kelma oħra, f'din il- parabbola bħal f'dik ta' qabilha, l-għalqa tad-dwieli tibqa' tintuża bħala referenza għal Iżrael, il-poplu li Alla wera imħabba kbira lejh. F'din il-parabbola iżda rridu ninnutaw ukoll kif is-sid ma jeqridtx l-għalqa tad-dwieli, kif lanqas ma jħawwel għalqa tad-dwieli ġdida. Huma l-bdiewa, jiġifieri, li huma l-problema u li fl- aħħar posthom joħodhulhom xi ħadd ieħor. Huwa b'dan f'moħħna li rridu nippruvaw nifhmu din il-parabbola, jiġifieri, fil-kuntest tal- istorja tas-salvazzjoni' li fiha Alla bagħat tant profeti imxebbhin f'din il-parabbola mal-qaddejja li ġew ittrattati tant ħazin. Hekk il-Profeta Ġeremija kien imsawwat (Ġer 20,2); Urija l-profeta, qatluh (Ġer 26, 21-23), kif għamlu wkoll lill-ħafna mill- profeti kollha kif naqraw f'Neħ 9,26; u lil Żakkarija ħaġġruh (2 Kron 24,21). Sid il-għalqa iżda ma qatax qalbu u ''reġa' bagħatilhom qaddejja oħra, aktar minn qabel, u għamlulhom l-istess' (Mt 21,36). Sakemm 'Fl-AĦĦAR (bil-Grieg: hvsteron) bagħatilhom lil ibnu' (v.37). Jidher ċar li r-referenza għal dan 'l-iben' hija għal Ġest, imqar jekk San Mattew iħalli barra l-aġġettiv 'l-għażiż' (bil-Grieg: agapeton) kif naqraw f'Mk 12,6.5 Issa kien wasal iż-żmien li s-Sid jibgħat mhux aktar il-qaddejja/profeti tiegħu, imma lill-istess Ibnu. Għaliex2 ''Minn ibni jistħu, qal' (Mt 21,37). Il-bdiewa iżda lil dan l-iben għarfuhl Huma raw fih 'il-werriet' u għalhekk bdew jgħidu bejniethom: '' Araw il- werrietl Ejjew noqtluh, biex il-wirt tiegħu niħduh aħna'' (v.38), kliem li jfakkarna fl-istorja ta' Ġużeppi li ħutu riedu joqtluh. Fil-fatt dawn il-bdiewa qabdu lil dan l-Iben 'xeħtuh 'il barra mill-għalqa u qatluh' (v.39), kliem li ħafna mill-istudjużi ta' din il-parabbola jqisuh bħala referenza għal Ġesu, li ġie maqtul barra l-ħitan ta' Ġerusalemm. /0 Fi tmiem il-parabbola, li kienu qed jisimgħu lil Ġest ġew imġegħlin jiġbdu l-konklużjoni tagħhom fuq dak li fil-fatt kellu jiġri lilhom ukoll: ''Issa sid l-għalqa x'jagħmlilhom lil dawk il-bdiewa meta jiġi2 Qalulu: 'Jeqridhom bla ħniena, ta' ħżiena li huma, u l-għalqa jqabbilha lil bdiewa oħra li jroddulu l-frott fi żmienu'' (vv.40-41). B'din it-tweġiba, dawn il-mexxejja iwaqqgħu l-ġebla fuq saqajhom u jikkundannaw lilhom infushoml Aktar minn hekk, fit-tweġiba tagħhom huma jerġgħu jitkellmu mill-frott b'mod illi l-għalqa tad-dwieli 'tingħata lil bdiewa oħra li jroddulu l-frott fi żmienu.' Din it- tweġiba tidwi dak li naqraw f'Salm 1,3 ('li tagħmel il-frott fi żmienha'). Din it-tweġiba għalhekk tkompli ssaħħaħ il-polemika kontra dawn il-mexxejja reliġjużi Lhud li qed jiġu mqabblin mal-ħżiena ta' Salm 1.'' Ġesu jieħu din it-tweġiba tagħhom u japplikaha għalihom stess meta jkompli jgħidilhom: ' Għalhekk ngħidilkom li s-Saltna ta' Alla tittieħed mingħandkom u tingħata lil ġens li jagħmel il-frott minnha' (v.43). San Mattew jaċċertana li dawk li kienu qed jisimgħu lil Ġesu fehmu l-messaġġ tiegħu. Hekk fil-fatt naqraw: ''meta semgħu l-parabboli tiegħu, il-qassisin il-kbar u l-Fariżej fehmu li hu kien qiegħed jgħid għalihom. Huma riedu kieku jaqbduh taħt idejhom, imma beżgħu min-nies, għax kulħadd kien iżommu bi profeta'' (vv.45-46). F'kelma oħra, jidher li l-parabbola tikkonċerna l-mexxejja ta' Iżrael u mhux lill-poplu kollu ta' Iżrael. Huma dawn il-mexxejja li kienu qed jitilfu posthom biex dan jingħata ''lill-ġens li jagħmel il-frott minnha' (v.43). Il-Parabbola tal-Festa tat-Tieġ (Mt 22, l-14) L-aħħar mis-serje ta' tliet parabboli hija wkoll indirizzata lill-istess udjenza bħat-tnejn ta' qabilha, jiġifieri, l-mexxejja Reliġjużi Lhud kif turina l-introduzzjoni għal din il-parabbola: ''Ġesti raġa' qabad ikellimhom bil- parabboli u qalilhom …7 (22,1). Il-parabbola titkellem fuq sultan, referenza għall- Mulej Alla, li bagħat lill- qaddejja tiegħu sabiex isejħu l-mistednin għal din il-festa tat-tieġ ta' ibnu, 2 'ċiżda dawn ma ridux jiġu' (Mt 22, 3). L-użu tal-imperfett hawnhekk juri azzjoni kontinwa u mhux sempliċiment xi ħaġa li ġrat darba. F'kelma oħra, dawn il-mistednin baqgħu jirrifjutaw darba wara l-oħra l-istediniet tas-sultan għal din il-festa ta' ibnu, li nistgħu ngħidu li hu Ġest. Mill-ġdid, għalhekk, is- sultan bagħat qaddejja oħra, u qalilhom: 'Għidu lill-mistednin: Ara, il-mejda tiegħi lesta; il-barrin u l-għoġiela msemmna diġà L-ART IMQADDSA '$' APRIL ĠUNJU 2012 $ 31 maqtula u kollox lest; ejjew għall-festa'' (v.4). Il-parabbola hawn tkompli billi terġa' tagħtina r-reazzjoni tal-mistednin: 'Tżda dawn ma tawx kas; min mar l-għalqa, min għan-negozju tiegħu, u l-bqija qabdu lill- qaddejja tas-sultan, żebilħulhom u qatluhom. ' (vv.S-6). Il-mod ħażin li bih ġew ittrattati dawn il-qaddejja tas-sultan jfakkarna f'dak li qrajna fil- parabbola ta' qabel din fejn il-bdiewa qatlu lill-mibgħutin ta sid l-għalqa tad-dwieli. It-tifsira taż-żewġ gruppi ta' qaddejja li s-sultan bagħat biex isejħu lill-mistednin hija dibattibbli ħafna fost l-istudjużi. Xi wħud iżommu li l-ewwel qaddejja jirrappreżentaw lill-profeti ta' Iżrael li ġew fil-bidu u t-tieni grupp lill-profeti li ġew wara. Oħrajn iżommu li l-ewwel grupp jirrappreżenta l-profeti u t-tieni jirrappreżenta lil Ġwanni l-Battista. 5 Filwaqt li oħrajn, biex inkunu semmejna xi wħud, jaraw fl-ewwel grupp ta' qaddejja il-profeti, filwaqt li fit-tieni grupp jaraw lill-appostli u l-missjunarji tal-knisja tal- bidu. Kull pożizzjoni tista' tkun possibbli. Iżda dak li forsi l-aktar jinteressana hawnhekk hija l-ingratitudni ta' dawn il-mistednin. Dan jidher tajjeb meta nqabblu din il-parabbola mal-mod kif jirrakkuntaha San Luqa li jipprova jiskuża lill- mistednin meta dawn jirrifjutaw l-istedina tas-sultan. ' Dan jikkuntrasta ħafna dak li naqraw f'San Mattew fejn il-mistednin jagħmlu forza fuq il-qaddejja tas-sultan (v.6). 32 $ L-ARr IMQADDSA $ APRIL ĠUNJU 2012 Ir-reazzjoni tas-sultan għal dawn il-mistednin ingrati, li ma laqgħux l-istedina tiegħu, mhijiex imħolliha barra sabiex tingħata minn dawk li kienu qed jisimgħu lil Ġest bħalma naqraw fil-parabbola ta' qabel din. Minflok din ir-reazzjoni tagħmel parti mill-parabbola stess: ''Is-sultan inkorla ħafna, u bagħat is-suldati tiegħu, qered lil dawk il-qattiela, u ħarqilhom il-belt tagħhom' (v.7). Din ir-reazzjoni tidher xi ftit esaġerata meta nqisu l-istorja ta' din il-parabbola. Min-naħa l-oħra jidher li din ir-reazzjoni tidwi dak li ġara fis-sena 70 W.K. meta l-belt ta' Ġerusalemm ġiet maħruqa u meqruda mir-Rumani. L-ewlenin insara interpretaw din il-ġrajja storika bħala ġrajja ta' ġudizzju minn Alla fuq il-poplu ta' Iżrael talli dawn baqgħu ma aċċettawx l-istediniet tiegħu. 5 Tajjeb ninnutaw ukoll li din il-belt qed tiġi msejħa 'il-belt tagħhom'. Jekk allura l-parabbola qed tirreferi għall- belt ta' Ġerusalemm, dan ifisser li Ġerusalemm issa m'għadhiex aktar il-belt ta' Alla imma biss il-belt 'tagħhom'.' B'dan f'moħħna mela rridu nagħrfu li l-ġudizzju ta' Alla kontra Iżrael mhuwiex ġudizzju razzjali imma trasferiment reliġjuż: min-nazzjon għall- poplu ġdid ta' Alla (21,43). Dan ifisser li Iżrael issa ġie meqjus daqs il-ġnus l-oħra, jew inkella l-ġnus l-oħra tgħollew għal-livel ta' Iżrael bħala l-poplu l-ġdid ta' Alla. Dan narawh rifless fil- bqija tal-parabbola meta s-sultan jordna mill-ġdid lill-qaddejja tiegħu sabiex imorru f'salib it-toroq u jsejħu għall-festa 'lil kull min issibu' (22,9). Il-qaddejja jobdu lis-sultan, marru 'u ġabru lil kull min sabu, ħżiena u tajba ' (v.10), frażi li tfakkarna f'Mt 13,47-48 fejn is-Saltna tas-Smewwiet hija mxebbha ma' xibka ''mitfugħa l-baħar li fiha jinġabar minn kollox. ' Ir-riżultat kien li ''is-sala mtliet bin-nies għall-mejda' (22,10). Huwa hawnhekk fejn naqraw kif is-sultan daħal f'din is-sala 'ħalli jara min kien hemm fuq il-mejda, u hemmhekk lemaħ wieħed li ma kienx liebes għall-festa tat-tieġ, u qallu, 'Ħabib, dan kif dħalt hawn m'intix liebes għall-festa2' Dak tbikkem. Imbagħad is-sultan qal lil dawk li kienu qegħdin iservu, 'Orbtulu riġlejh u idejh u waddbuh 'il barra fid-dlam; hemmhekk ikun hemm il-biki u t-tgħażżiż tas-snien 7 (vv. Ix-xena tad-dħul tas-sultan f'din is-sala biex jara min kien hemm hija xena ta' ġudizzju. B'danakollu mill- ewwel daqqa t' għajn tidher ħaġa stramba kif wara li s-sultan bagħat jistieden lil kulħadd issa jagħmel din ir-reazzjoni quddiem dak li daħal hemmhekk mhux liebes għall-festa tat-tieġl X'inhi mela t-tifsira tal- libsa tat-tieġ f'dan il-kuntest tal-parabbola7 Sant'Irinew kien wieħed minn dawk tal-bidu li interpreta din il-libsa mal-għemejjel tajba tal-bniedem. Huwa b'dan il-mod li ħafna studjużi llum għadhom jinterpretaw dan id-dettal ta' din il- parabbola.2' Din il-libsa hija metafora tal-għemejjel tajba bħalma naqraw fil-ktieb tal- Apokalissi: 'u lilha ngħata li tilbes għażel fin jgħammex l-għajnejn għax l-għażel fin ifisser l-għemejjel tajba tal- qaddisin' (Apok 19,8). L-aħħar kelmiet ta' Ġest li bihom jagħlaq din il- parabbola nistgħu nqisuhom bħala ġabra fil-qosor ta' din il-parabbola: ''Għax ħafna huma l-imsejħin, imma ftit il-magħżulin' (Mt 22,14). Dan ifisser li mhux biżżejjed tkun imsejjaħ: din is-sejħa trid takkumpanjaha bl-għemejjel tajba, kif juri tajjeb ħafna l-Evanġelista San Mattew b'mod speċjali fid-Diskors tal-Muntanja. Din il-parabbola mela, li hi t-tielet waħda f'serje ta' tlieta, tikkonċentra fuq L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2012 $ 33 il-mod kif il-mexxejja reliġjużi Lhud ma weġbux għall-istediniet li kien qed jagħmlilhom il-Mulej Alla. Dawk li oriġinarjament kienu mistiedna tilfu dan il-privileġġ li issa kien qed jingħata kemm ''lit-tajbin' kif ukoll 'lill-ħżiena', jiġifieri, kemm lill-Pagani kif ukoll lil-Lhud. B'danakollu dawk li se jmorru għal din il-festa huma mistennija li jwieġbu b'mod li jixraq, jiġifieri, b'għemejjel li juru li huma tassew dixxipli tas- Saltna. Konklużjoni Ir-referenza immedjata tat-tliet parabboli hija ċara mill-kuntest tan-narrattiva stess, u San Mattew jagħtihielna fuq platt meta fl-21,45 jikteb hekk: 'Meta semgħu l-parabboli tiegħu l-qassisin il-kbar u l-Fariżej fehmu li hu kien qiegħed jgħid għalihom.' F'dan il-punt jidher li San Mattew iqiegħed taħt theddida tal- ġudizzju mhux lil Iżrael kollu imma biss parti minn dan il-poplu, jiġifieri l-mexxejja reliġjużi Lhud li ma weġbux għas-sejħat ta' Alla u ta' Ibnu Ġesu. 2 Ara l-ispjega tat-tifsira varja 34 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL- 6 Għar-referenza ta' Iżrael imxebbaħ ma' għalqa tad-dwieli fl-Iskrittura, ara, per eżempju, Isa 3,14; Eżek 17,6; Hos 9,10; Bar 1,2. għal xi ħadd speċifiku. Iżda meta naqraw din il-parabbola mill- perspettiva ta' wara l-Qawmien ta' Ġest mill-imwiet, bosta studji jżommu li r-referenza għall-'Iben' hija għal Ġest. 9 Ara Ġen 37,20. 10 F'Mk 12,8 l-iben l-ewwel jinqatel u imbagħad jiġi mixħut barra mill-għalqa. Mattew ibiddel din is-sekwenza u jgħidilna li l-bdiewa l-ewwel xeħtu 'l barra mill-għalqa tad-dwieli lill-iben u mbagħad qatluh, sekwenza li taqbel aktar ma' dak li jidher li ġara lil Ġesii. Ara Lhud 13,12; Ġw 19,20. ĠUNJU 2012 12 L-ikla tat-tieġ hija metafora għas-Saltna Messjanika Eskatoloġika u l-ferħ tagħha. Ara, per eżempju, Isa 25,6; Apok 19,7- 9. Ara wkoll Isa 54,5; Mt 25,10. Ix-xena ta' ikla marbuta mal-miġja tal-Messija tkompli wkoll f'kitbiet Lhud tat-2 Seklu W.K., Bar: 29:l-8. 13 Fl-Evanġelju Ġest jiġi msejjaħ bħala għarus. 17 Ara Lq 14, 15-24. 18 Din hija l-interpretazzjoni mogħtija minn bosta studjużi. 20 Ara t-trattat Kontra l-Ereżiji ta' Sant'Irinew, 4.36.6.