iilostintijà Il-magażinttanklabbħHuttaf ġġ Ftit ilu smajt fuq l-aħbarijiet li f'Malta mhux se jitħallew iktar jidħlu ċirki c—) bl-annimali. Kont se nċapċap bil-ferħ, imma fil-pront smajt ukoll li se jibdew (3. jitħallew jinfetħu żuwijiet tal-annimali. Flok inċapċap bdejt inħabbat rasi mal-ħajtl X'inhu dal-ġenn biex inżommu l-annimali maqfulin2 Kif ma jifhmux li annimal f'gaġġa huwa annimal imdejjaq2 Jew ma jimpurtahomx2 Iż-żuwijiet huma drawwa antika li ilha teżisti minn meta n-nies kienu anke jixtru u jbigħu nies oħrajn bħala skjavi. Illum fid-dinja kollha huwa kontra l-liġi żżomm nies skjavi. Imma l-liġi ma tgħoddx għall-annimali. Għalhekk għadhom jeżistu ż-żuwijiet. Sa ftit żmien ilu jien kont niftaħar li f'Malta m'hawnx żuwijiet (ħlief wieħed bid-dniefel). Issa f'daqqa waħda qed ifaqqsu kullimkien — fis-Salina, f'Ħal- Luqa, fl-Imtaħleb, fil-Qawra. Tigri, iljuni, lemuri, ħut, tajr, xadini u salt annimali oħrajn. Ilkoll maqfulin f'gaġeġ, vaski u btieħi żgħar. Biex iħajru n-nies iżuru, iż-żuwijiet jippruvaw ibellgħuha li huma postijiet edukattivi. Temmnuhomx ħbieb. Min irid jitgħallem fuq l-annimali ma jmurx iż-żu imma jmur fil-kampanja, fejn l-annimali jgħixu fl-ambjent naturali tagħhom. Veru li fil-kampanja Maltija mhux ħa naraw xadini jitbandlu fis- siġar imma għall-inqas l-annimali li naraw ikunu qed jgħixu kif suppost: ħielsa u mhux skjavi. Ħbieb Ħuttaf, jekk veru tħobbu l-annimali żżurux żuwijiet. Minflok, morru piknik mal-familja. Sibu roqgħa ħaxix, ifirxu xugaman u mteddu żaqqkom ' l isfel fuq il-ħaxix, xommu l-fjuri, missu l-weraq, ħudu ritratti tal-insetti. Imbagħad duru wiċċkom 'il fuq, u filwaqt li tisimgħu dak il-buċaqq tax-xitwa jċaqċaq l-għajta tiegħu, oqogħdu immaġinaw is-sħab jifforma uċuh u draguni fis- sema. A L-Editur IMal faċċata e448$8——————s858x—— ( À Il-Farfett tal-Bużbież (Swallowtail Butterfiv) huwa j wieħed mill-ikbar friefet Maltin. Kulħadd donnu jaf bih u għandu diversi ismijiet, fosthom Farfett tal-Fejġel, Farfett U tar-Reġina u Farfett tal-Lira. L-ispeċi ta' Malta hija ftit Ball differenti minn ta' pajjiżi oħra. Ritratt ta' Victor Falzon il-Kontenut Aħbarijiet ET ln Intervista ma' Ħarrubu Dinja fil-ħamrija Arti u Ittri Iċ-ċita tal-insetti Għajn Barrani il-Kumitati il-Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18vrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru u s-sħubija hija €10 fis-sena. Ta' Xbiex XBX 1120 imejl tal-magażi il-huttafa C. birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org OBirdLife Malta, Ottubru 2014 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop aħbarijiet Il-ħerba terga' tibda. Dil-ħarifa għexieren ta' eluf ta' għasafar tal- għana ħa jinsterqu mill-kampanja Maltija. għaliex ħafna rġiel u ġuvintur reġa' għandhom permess biex jerġgħu jibdew jaqbdu l-għasafar mis-selvaġġ. Il-vizzju tal-insib reġa' tqajjem. Din hija ħaġa ta' mistħija għal pajjiż li suppost qed jimxi 'l quddiem fil-ħarsien u l-apprezzament tal-għasafar. Imma flok 'il quddiem qed nerġgħu mmorru lura għall-vizzji tal-passat. L-insib għall- għasafar tal-għana kien inqata' fl-2009 u l-vizzju kien beda jonqos ġmielu. Imma issa reġa' nfetaħ, u iktar minn 4500 nassaba reġgħu bdew jagħmlu ħerba mill-għasafar. Qed jagħmlu ħerba wkoll minn ħafna nħawi ta' xagħri, għax biex jarmaw il-post fejn jifirxu x-xbiek spiss jaqilgħu, jaħarqu jew jordmu l-pjanti tax-xagħri, : anke f'Siti Natura 2000. Fl-Unjoni Ewropea huwa kontra l-liġi li taqbad l-għasafar tal-għana. Bilhaqql Dawk il-flus infaqniehomi Jekk tiftakru, fil-Mixja Maratona ta' Marzu li għadda konna ġbarna xi €1100. B'dawk il-flus issa xtrajna 50 tromba. Dawn ħa jużawhom studenti waqt żjarat fir-riservi naturali tal-Għadira, Is-Simar u postijiet oħrajn. Fir-ritratt tal-lemin jidhru ftit mit-trombi qed jippużaw f'ħoġor tat-tieqa fiċ- ċentru żjarat tal-Għadira. Ir-ritratt ta' taħt juri studenti mill- iskola primarja ta' San Lawrenz (Għawdex) qed iżanżnu t-trombi. Donnhom raw xi ħaġa interessantil tal-kampanja ikbar minn dik li naraw fid- djar. Spiss tixxemmex fuq zkuk ħoxnin ta' siġar kbar. Il-liedna tixxeblek mal- 3 ħitan u mas-siġar. — A TTN xitwa l-għasafar jagħmlu m disg festa mill-frott tagħha. Il-bufula tal-għollieq hija għasfur żgħir tas-siġar. Ma tarahiex malajr imma tinduna biha mill-għajta qawwija. Iż-żnuber hija siġra b'weraq aħdar ċar qisu labar. Iż-żerriegħa taż- L SA żnuber iddum tliet snin Il-brimba kbira tal-widien Ġiffeai biex issir ġol-prinjola. hija. waħda: mill-ikbar gġsċien brimb ta' Malta. Tagħmel għanqbuta kbira u sabiħa. AN, e i À AġU ħ A) / N A A Bl fi Mas $ p. (A Ka Ni ka H me Taħt Desirċe Falzon Fil-ħarifa u x-xitwa l-għana. tal-pitirross tisimgħu kullimkien, imma speċjalment fejn hemm is-siġar. fil-bosk spiss $ jikber l-għollieq, arbuxxell folt ża U jniggeż ħafna. Għasafar bħall- Mur Bufula ta i 1iis) biex ħadd l-Għollieq ibejtu fih ma jmissilhom il-bejta. Il-kuċċarda hija tajra kbira tal-priża li tgħix Fa fil-boskijiet. Kull sena 1 tpassi f'numri kbar, u eluf Il-bosk mhux ħabitat komuni f'Malta. Is-siġar li kienu jikbru fil-gżejjer tagħna fl-antik kważi kollha spiċċaw meta l-bniedem beda jaqtagħhom għall-bżonnijiet tiegħu. Il-ħabitat tal-bosk jiddependi mis-siġar, u l-annimali u l-pjanti l-oħra kollha għandhom bżonn dawn is-siġar. Il-boskijiet li għandna llum huma kollha mħawlin, bħall-Buskett li jidher f'dar-ritratt. Mill-bosk oriġinali Malti baqa' biss xi rqajja' żgħar ta' siġar tal-ballut fl-Imġiebaħ, fil-Wardija u f'Wied Ħażrun. jgħaddu minn fuq Malta. Il-baħrija tal-ballut tħobb f postijiet fejn tikber il-Liedna għax ix-xagħat tagħha jiekol il- weraq ta' dil-pjanta. Jgħidulha 3 'tal-ballut' għax il-fosdqa tkun ' 4 qisha ġandra (acorn). Issa li n-natura reġgħet qamet mir- raqda tas-sajf, ħa mmorru passiġġata u piknik għall- kwiet ta' Foresta 2000, post sabiħ, kollu siġar, beraħ u veduti. Ejjew gawdu magħna n-natura u $ l-għasafar tax- ' Merħba Ħin Membri u l-familja An ee ir-riserva tal- Għadira Dan huwa komuni fi żmien il- passa, u xi waħdiet jidhru anke fix-xitwa. Fih daqs ħamiema, imma minħabba t-tul u l-wisa' tal-ġwienaħ u d-denb, jidher akbar meta jkun qiegħed itir. Ir-raġel u l-mara għandhom ilwien differenti, u l-mara tkun ftit akbar mir-raġel. L-Ispanjulett jikkaċċja l-aktar annimali żgħar bħal ġrieden u gremxul u adatta sew għall-ħajja qrib il-bniedem. Meta jkun qiegħed ifittex x'jiekol, jissaqqar 'il fuq mill-art fl-istess post billi jferfer il-ġwienaħ b'ħeffa kbira. Kapaċi jżomm fl-istess post anke meta jkun riħ qawwi, mingħajr ma jiċċaqqlaq xejn. Imbagħad, meta jilmaħ xi ħaġa li tgħodd għalih, jinżel għaliha b'ħeffa kbira. Kultant xi par Spanjulett jirnexxielu wkoll ibejjet f'pajjiżna, ġeneralment f'Għawdex. Il-fjuri tal-ħarrub nisa jkunu differenti sew mill-fjuri tal-ħarrub irġiel. Fil-ħarifa n-naħal li jkun żar il-fjuri rġiel iżur ukoll il-fjuri nisa u xi polin li jkollhom ma' ġisimhom jeħel ma' dawn il-ħafna qishom bananiet żgħar bojod. Ftit ftit dawn jibdew isiru frott. Għal nofs Awwissu tas-sena d-dieħla jkunu lesti biex in-nanna tagħmilhom ġuleppl Puu għalik. Min għallmek il-Malti7 Il-Ħuttafa 124 : Ottubru 205293) Intervista ma' fjura Ħarrubu, jekk jogħġbok. Le, imma l-pjanti jkunu rġiel u La fe i TA L TA Lal GA TE lu TE L Allura kif tagħraf ħarrubu minn ħarruba2 TILA Ta ta tajjeb għax qegħdin bil-fjuri. ikunu blalen żgħar sofor mimlijin IIL VA a A LI L TM IT Ikun qishom għenieqed tal- jag) f ee TA Bl I U NL T T oa t Int għadek żgħir, ara jien Waww, u fik siġra vera sabiħa. Anke n-naħal ġie jgawdi d-dell. ada li tajjeb ħafna. KT NE To ot A loo i fl Te a Saħħa lilek, tkun 'l hawn għaddi. Meta nitkellmu fuq ħabitati spiss insemmu foresti, deżerti, muntanji, il-baħar u postijiet oħra li aħna l-bnedmin naraw u nistgħu nżuru. Spiss ninsew ħabitat ieħor importanti, moħbi, mudlam u umdu: il-ħamrijal Meta nimxu fil-ġnien ftit nagħtu każ li taħt saqajna hemm dinja sħiħa ta' annimali — uħud jieklu ħaxix, oħrajn huma predaturi — li jiddependu mill-ħamrija. Kollha huma żgħar, kultant trid mikroskopju biex tarahom. Hawnhekk niltaqgħu ma' sebgħa minnhom. Jekk tmorru skola primarja, dawn l-annimali kollha tiltaqgħu magħhom jekk tagħmlu l-Attività Minibeast Magic ta' Dinja Waħda. Dawn l-annimali mhux biss jiddependu mill-ħamrija imma jgħinuha żżomm b'saħħitha. Ħafna minnhom jieklu l-pjanti u jgħinu s-sustanzi jerġgħu lura fil-ħamrija, in-nemel u l-ħanex jagħmlu l-kompost billi jidfnu materjal taħt l-art, u flimkien max-xini jħaffru mini u passaġġi li minnhom tidħol l-arja fil-ħamrija. Il-Katarina u xi predaturi oħra jieklu annimali żgħar u b'hekk iżommu l-bilanċ fil-fawna ta' dan l-ambjent. Mingħajru dan l-ambjent anke aħna l-bnedmin nispiċċaw. Il-Ħuttafa 124 : Ottubru 2014 : p8 Ibagħtulna tpinġijiet u ritratti li tieħdu tan- natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħa nġibuhom f'dil-paġna. Basta jkunu veru tagħkom. Ibagħtuhom imejl jew bil-posta'. imejl il-huttafaObirdlifemalta org indirizz BirdLife Malta Ta' Xbiex XBX 1120 Materjal li tibagħtu bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuh lura. Mela agħmluli pjaċir u taħlux dawl, għax ħa toqtlulna t-tfal kollha. Iktar ma jsir tniġġis, iktar tisħon l-arja. Iktar ma tisħon l-arja, iktar jinħall is-silġ tal-Artiku u l-Antartiku. Iktar ma jinħall silġ, iktar ; ġ e B 7 il-fkieren tal-baħar kollha ; f € tad-dinja jbejtu l-istess. jogħla l-livell tal-baħar. toni ża la c . Jitilgħu fuq xatt ramli, i E 8 its iħaffru ħofra u jbidu fiha. ez . iċ z ki Imbagħad jgħattuha u i 7 7 ħ jerġgħu lura fil-baħar. Ix- ka Iktar ma jogħla l livell tal baħar, à Fi xemx issaħħan ir-ramel, il- a iktar jegħrqu xtut ramlin. $ b ' bajd isir u ż-żgħar ifaqqsu. Imma jekk il-baħar jitla' u jgħarraq ir-ramla, il-bajd jixxarrab u ma jfaqqasx. ġĠ Z Iktar ma jegħrqu ramliet, iktar 7 kar jegħrqu bejtiet tagħna l-fkieren. wie — Ż TE i Il-Ħuttafa 124 : Ottubru 2014 : p9 Klabb Ħuttaf 134 Żgħażagħ BirdLife Malta, Il-passa tal-ħarifa issa battiet u ħafna mill-ispeċi t'għasafar li stajt tosserva fl-aħħar ġimgħat għaddew għall-Afrika. Issa jitfaċċaw £ dawk l-ispeċi li jiġu jqattgħu x-xitwa - - g Hemm xi 50 speċi magħna. ta' għasafar li Bħalissa faċli tara jew ii PA tisma' pitirrossi jew sturnell kull fejn tmur, u għandek issib MA) xi buċaqq tax-xitwa jekk tmur passiġġata fil-kampanja. Ftit jiem oħra għandha tiżdied il-preżenza tal-vjolin tax-xitwa, iz-zakak abjad u l-fjamma sewda. . Jekk tmorru f'ċerti naħat bis-siġar taċ-ċipress u ż-żnuber TA da tafu tinzertaw speċi inqas komuni bħall-bufula tal-qamar u pu ikel l-bufula tax-xemx. Nistidinkom ukoll tiġu żżuru r-riservi naturali tal-Għadira u Is-Simar fil-weekends minn dax-xahar sa Mejju. Minkejja li huma postijiet żgħar u żgur li uħud minnkom diġà mortu xi drabi, huma opportunità eċċellenti biex titgħallmu aktar fuq l-bijodiversità lokali u tosservaw kif in-natura tadatta u tinbidel mal-istaġuni. Hemmhekk kważi biċ-ċert taraw għasafar oħrajn li KI jħobbu jkunu hawn għax-xitwa, bħall- mm blonġun sekond u l-blonġun żgħir. Nhar il-Ħadd 16 Novembru 2014 ejjew magħna sa Kemmuna biex tgawdu n-natura u l-għasafar f'post kemmxejn iżolat. Nimxu fil-mogħdijiet sbieħ max- xagħri, il-bajjiet u l-irdumijiet ta' din il-gżira. Ħa jkollna wkoll ċans (jekk it-temp jippermetti) nosservaw ftit bird ringing fl-osservatorju li għandha l-BirdLife f'Wied l-Aħmar. Niltaqgħu: Iċ-Ċirkewwa (fejn il-kjosk) fis-Zam Ġibu: żarbun tajjeb għall-mixi, tromba, kamera, ikel u xorb Jekk tagħmlu ħsieb li tiġu infurmawna minn qabel. Dettalji hawn taħt. bufula tal-qamar goldcrest Dejjem infurmana jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko. Ċempel lil Tim (79071796) jew lil Nick (99809190) jew ibgħat imejl lil falkoblmOgmail.com jew ħallilna messaġġ fuq Facebook. l Q LI CW tasjase A Inlaqqgħukom maċ-Ċiċindela, l-iktar insett żvelt fid-dinja. L-ispeċi li tidher fir-ritratt hija Mvriochile melancholica u probabbli hija l-unika speċi li għadha teżisti Iċ-Ċiċindela hija insett mill-familja kbira tal-ħanfus. Tingħaraf mid- disinn fuq daharha u minn dawk l-għajnejn imqabbżin u xedaq kbir. Miskina, li kellha tidħol għal f'pajjiżna. konkors tal-ġmiel probabbli r- tiġi l-aħħar. Imma aħna u n-naturalisti naraw il-ġmiel u l-interess f'kull ħaġa ħajja, u ċ-Ċiċindela għandha Grazzi lill-ħabib tagħna David Mifsud li tagħha wkoll. Fost il-miljuni ta' speċi ta' għarfilna l-ispeċi. insetti fid-dinja, dawn il-ħanfus huma l-iktar insetti li jiġru. Forsi ma tirbaħx konkors tal-ġmiel, imma fi flat race iċ- Ċiċindela tidħol l-ewwel żgur. / Bl-Ingliż dawn il-ħanfus jgħidulhom tiger beetles għax huma predaturi $ Iss grazzi, imma tinsiex kemm iċ- ta' insetti oħrajn. Bil-Malti nistgħu rasi L) Bolt. XI. b'daqs biex eħhaq magħha, żin, nsejħulhom Ċiċindela għax l-isem siegħa. ji eanja L-a jiġggdokm fis-siegħa, xjentifiku tal-grupp tagħhom huwa In fa Cicindelidae siegħa. F'din il-ħarġa jmiss li nagħtu titwila lejn Għajn Barrani, post daqsxejn remot li forsi ħafna minnkom għadkom qatt ma żortu. Għajn Barrani jinstab fuq il-kosta tal-grigal ta' Għawdex. Tista' tasal għalih jew mix-Xagħra jew b'mixja sabiħa li titlaq mir-Ramla u ddur max-xatt tul mogħdija daqsxejn dejqa — jekk tmorru fix-xitwa attenti perċ għax wara xi ħalba xita t-tafal li hemm f'dawn l-inħawi jkun jiżloq. L-ewwel ħaġa li tolqot l-għajn f'Għajn Barrani hija l-pajsaġġ spettakolari, b' kuntrasti ta' kuluri bejn l-aħdar tal-ħaxix, il-blu tal-baħar u l-ilwien tal-blat li jvarjaw minn kważi abjad għal kannella u safrani. Mhux ta' b'xejn li spiss jintużaw ritratti ta' Għajn Barrani bħala riklam għal Għawdexl F'Għajn Barrani nsibu taħlita interessanti ħafna ta' 'ġeoloġija, 'ġeomorfoloġija u ċekoloġija. SEQLOĠIJA Qawwilta'huq Il-ġeologija ta' dan il-post hija partikolari għax insibu a A taħlit ta' blat, inkluż il-Qawwi (eebla sq satrat(Ġemkina) ta' Fuq, il-Ġebla s-Safra u t-Tafal. Dawn huma s-saffi ta' blat Malti li huma l-inqas antiki. Għalkemm saff wieħed, il-Qawwi ta' Fuq mhuwiex l-istess kullimkien. Per eżempju jekk tħarsu lejn ir- ritratt sabiħ ta' Għajn Barrani Qawwi ta' Taħt f'dil-paġna, taraw li fih blat (jew Żonqor) bajdani kif ukoll blat safrani u anke ħamrani. Is-sies tax- xellug huwa kollu Qawwi ta' Fuq, imma isfel max-xatt u anke fil-baħar hemm ħaġriet li tgerrbu mill-istess saffl Mil-aspett ta' ġeomorfoloġija, hemm ħafna elementi ta' interess. Insibu per eżempju l-Wied tal-Pergla li jipprovdi materjal li ftit ftit isibu ruħu fil-bajja tar-Ramla. Insibu anke diversi rdumijiet, għoljiet miksijin bit-tafal, u għejun tal-ilma ħelu. L-għejun b'mod speċjali huma Fejn qieghed Għajn Barrani qiegħed max-xatt fil-grigal ta' Għawdex, bejn il-Bajja tar-Ramla u l-Bajja ta' Marsalforn. ħabitat prezzjuż għax rari fil-Gżejjer Maltin. KOLOĠIJA, Huwa preċiżament minħabba l-ġeomorfoloġija u l-ġeoloġija li Għajn Barrani huwa importanti għal ħafna speċi ta' pjanti. Fil-fatt, barra li huwa sit Natura 2000, Simar Niggież sharp Rush Aqbeż fih fug u malajr 'Mappattad (ċiitojjn Iżtaranii Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. Hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta. xagħri steppa bil-blat siġar 0 Marsalforn (Q Il-Wied tal-Pergla qasab raba' tafli ftit li xejn maħdum bordura tas-Sit Natura 2000 B) Il-landfillta' Għajn Damma Lampedusa u Lampione huma żewġ gżejjer żgħar Taljani li qegħdin fil-punent ta' Malta. ristretti għal Malta u ftit postijiet oħra. Per eżempju hemm varjetà ta' bjanka li tinstab biss fil-Gżejjer Maltin u fuq Lampedusa u Lampione. Fost l-għasafar li jbejtu f'Għajn Barrani nsibu l-merill u l-bilbla. Nistgħu nsemmu lista ħafna itwal ta' speċi li nsibu f'Għajn Barrani, imma jkollna bżonn ħafna iktar faċċati, għax Għajn Barrani għandu 'bijodiversità kbira. Barra minn hekk ġie wkoll skedat bħala Post ta' Valur Pajsaġġistiku Għoli, titlu li tassew jistħoqqlu minħabba l-ġmiel ta' veduti. . dal-post huwa wkoll skedat bħala post ta' importanza ekoloġika. L-għejun, per eżempju, huma sors ta' ilma ħelu importanti immens fl-ambjent xi ftit jew wisq niexef ta' pajjiżna, u t-tafal iżomm l-ambjent umdu wkoll. L-irdumijiet huma pjuttost inaċċessibli u għalhekk jipprovdu refuġju għal ħafna speċi li f'imkejjen oħrajn intlaħqu mill-bniedem jew mill-mogħoż tiegħu. Insibu diversi siġar ta interess bħal per eżempju l-virgi, pjanta indiġena u rari mhux ħażin li tagħmel fjuri vjola sbieħ immens. Insibu wkoll is-siġra tal-bruk, li għalkemm ġieli narawha f'postijiet mal-kosta, hija wkoll meqjusa mhedda. tġeoloġija. L-istudju tal-blat u kif ifforma Insibu wkoll pjanti iżgħar ta' valur ekoloġiku, bħas-simar niġġież li huwa rari ħafna f'pajjiżna, u pjanti endemiċi bħall- ġiżi ta' Malta, ix-xebb u t-tengħud tax-xagħri. Hemm ukoll speċi oħrajn li, għalkemm mhux endemiċi għal kollox huma 2ġeomorfoloġija. L-istudju ta' kif l-elementi, iż-żmien u l-forzi tan-natura ħallew effett fuq il-blat u ffurmaw per eżempju widien, għoljiet, għerien, muntanji, bajjiet, eċċ. Sekoloġija. L-istudju tal-ħajja naturali, kif il-pjanti u l-annimali jiddependu minn xulxin, u kif jgħixu fl-ambjent naturali tagħhom. tbijodiversità. Varjetà ta' ħajja. Idħol membru jew ġedded sena ohra fi Klabb Ħuttaf u jkun tiegheki