tqeħen is-sewwa'' — is-sibt, 13 ta' jannar, 1973. GRAJJIET, DRAWWIET. Nhar l-Erbgħa, 17 ta' dan, issir il-festa ta' Sant'Anton Abbati, jew kif insejħulu 'tal-ħanżira'. Jissejjaħ hekk, għax pittur għoġbu jpinġilu ħdejh ħanżira. Jissejjaħ 'abbati', għax hu kien il-mex- xej ta' ħafna eremiti. Għal min ma jafx: Sant'An- ton twieled fis-sena 250 f'El-Favum, fl-Eġittu ta' Fuq, mhux 'il bogħod mill-Kajr, minn ġenituri għo- Ta' 20 sena ħalla ġidu u mar fid-deżert igħix ħajja ta' eremita, u dam hemm- hekk 85 sena. Eluf ta' ere- miti oħra, imqanqlin mill- eżempju tiegħu, bnew ċel- lel jew għarajjex madwaru, biex jimxu fuq għemilu u skond kliemu. Għalhekk hu- wa, bir-raġun, jissejjaħ 'Missier il-Monastiċiżmu', B'konnessjoni ma' dan il- qaddis, li sirt inħobb minn mindu bdejt nistudja sew- wa l-Istorja tal-Knisja, tħaj- jart inkellimkom dwar il- Monastiċiżmu, mhux fid- dinja, iżda f'Malta. ŻEWĠ KORRENTI Mal-bidu tas-seklu VI, il- monastiċiżmu ' nqasam f'żewġ kurrenti ewlenin: kurrent orjentali (fil-Lvant) taħt ir-regola ta' San Bażil- ju u kurrent oċċidentali (fil- Punent) taħt ir-regola ta' 'San Benedittu, Huwa ċert li fis-sena 599 twaqqfet hawn Malta komunita' beneditti- na. F'dik is-sena l-Papa Gre- gorju l-Kbir iddepona lill- Isqof ta' Malta Luċillu mis- sede tiegħu u bagħat floku lil Trajanu, benedittin fil- monasterju ta' Santa Luċija f'Sirakuża. Il-Papa ppermet- ta lil dan li, kif kien talbu, iġib miegħu erba' jew ħam- es patrijiet oħra biex igħi- nuh u jinkoraġġuh. B'hekk issawret l-ewwel komunita' benedittina f'Malta. IL-LAURAE' L Il-Kommendatur.—— Gio Francesco Abela jaħseb li l-' Abbatija tad-Dejr, f'Għerie- xem, ir-Rabat, kienet l-ew- wel għamara tagħhom, mhux 'il bogħod wisq mill- Isqof Trajanu fl-Imdina. Iż- da l-Kavallier Vincenzo Bo- nello jaħseb li dik l-Abbati- ja saret iżjed tard, meta fis- seklu VII. jew VIII, patrijiet ta' l-Ordni ta' San Bażilju ġew imkeċċija mis-Saraċini mill-Eġittu, is-Sirja u ċ-Ci- renajka. Fil-każ li dan ta' l- aħħar hu minnu, nistgħu ngħidu li qabel ma ġew l- Għarab Malta fis-sena 870, hawn Malta kellna wkoll Gżejjer komunita' reliġjuża Bażilja- na. Iwettqu din l-opinjoni ċ-ċelel li nstabu fir-Rabat imħaffrin fil-blat li jixbhu ħafna lil laurae, jew monas- terji Bażiljani, Ma nafux x'sar minnhom dawn il-komunitajiet matul il-ħakma Għarbija: nafu biss li, fis-seklu XII, l-Ordni Benedittin reġa' ħa r-ruħ u nsibu lil San Gwann minn Pulzano jibgħat lil San Gor- dan biex imexxi l-komunita' Benedittina f'Malta u, meta Papa Benedittu XII (1334- 42) qassam l-Ordni ta' San Benedittu f'36 provinċja, Malta kienet waħda' minn- hom. Iżda, minn xi doku- menti, jidher li ftit żmien wara l-għadd. tal-patrijiet ma kienx kbir wisq. Infatti l-kunvent ma setax jibgħat sitt patrijiet iservu fil-Knis- ja ta' San Nikola, kif xtaqet Donna Isolda, armla minn Lanzo Carrobeni, li ħalliet xi artijiet għal dak il-għan. IL-MENDIKANTP Imma sadattant bdew jin- btu u jikbru fl-Ewropa Or- dnijiet Reliġjużi ġodda: l- Ordnijiet hekk imsejħa 'Mendikanti', mill-kelma La. tina mendicare, li tfisser tit- tallab, għaliex kienu jgħixu bl-elemożina ta' l-insara. IMatul is-sekli XIV u XV, l-erba' Ordnijiet kbar tal- Franġiskani, Dumnikani, Agostinjani u Karmelitani xeħtu l-għeruq tagħhom fil- .tagħna u, ..maż- żmien, żdiedu. oħrajn. IL-KONVENTWALI Ga' fis-sena 1370, kien hawn Malta Kunvent tal- Franġiskani: Konventwali fir-Rabat, maġenb l-Isptar ta' Santu Spirtu li, kien ġa' jeżisti. Wara li għadda minn kriżi qasira, dak l-Ordni re- ġa' beda jieħu r-ruħ fl-aħ- ħar tas-seklu XV, u fil-bidu tas-seklu ta' wara l-Franġis- kani fetħu kunvent Għaw- dex għall-patrijiet xjuħ jew morda. Wara l-Konventwali daħ- lu Malta l-Karmelitani li, bil-għajnuna tan-nobbli Donna Margerita — armla minn Gakbu Pellegrino u dixxendenti mill-familja rja- li ta' Aragona — fl-1418, bdew igħammru ħdejn il- Kripta tal-Lunzjata fid-dis- trett ta' San Anard, mhux wisq 'il bogħod mill-Imdina, il-Belt Kapitali taż-żmien. Il-patrijiet sabu benefatturi oħra. Il-Kapitlu tal-Kattid- ral kien jagħmel quddiesa hemmhekk quddiesa fil-fes- ta tal-Lunzjata li għaliha kien jassisti l-Maġistrat tal- Belt. Fil-Kronaka Agostinjana ta' Ruma jinqara li fit-2 ta' Jannar 1459, Fra Luqa minn Malta ġie maħtur Rettur tal-Monasterju Agostinjan f'Malta, bħala suċċessur tal- mejjet Fra Mattew minn Malta. Dan juri li dik il-ko- munita' twaqqfet hawn qa- bel dik id-data. Minħabba fil-ħbit tat-To- rok, fl-1551, l-Agostinjani kellhom iġarrfu l-kunvent tagħhom u jmorru jgħixu fl- Isptar ta' Santu Spirtu. Sitt snin wara, reġgħu lura u bnew il-kunvent mill-ġdid. Il-Patri Dumnikan Malti Fra Pietru Zurki, flimkien ma' xi patrijiet sħabu Sqal- lin, ġew Malta fl-1450 u għamlu talba biex iwaqqfu dar reliġjuża Dumnikana. Il- permess ingħatalhom fis-se- na 1461. Huma bnew il-kun- vent tagħhom ħdejn il-knis- ja tal-Madonna tal-Kripta ħames snin wara, fuq art mogħtija lilhom mill-Isqof Alagona. Id-Dumnikani kib- ru fil-għadd u, fl-1518, bnew kunvent ieħor fil-Birgu mal- Knisja tal-Lunzjata. (Ikompli fil-paġna 11) €leħen is-sewwa' — is-sibt, 13 ta' jannar, 1973. (Ikompli mill-paġna 4) IL-FRATI MINURI Il-branka l-oħra tal-Fran- ġiskani — il-Frati Minuri — sabu benefattur, il-Mal- ti Ġakbu Hakim, imlaqqam ĊMalf', li kien joqgħod Messina, u bnielhom kun- vent f'Malta fis-sena 1492. JINŻLU FIL-BELT IL-ĠDIDA Mal-bini tal-Belt il-Ġdida, li ssejħet Valletta, l-Ordni- jiet li semmejna bdew iħos- su l-ħtieġa li jiftħu kunven- ti f'dik il-belt li, fl-1571, ħaddnet fiha l-Ordni Reliġ- już u Militari ta' S. Ġwann, li bniha u li ddikjaraha Belt Kapitali tal-Gżira, Xi patrijiet Dumnikani mill-Birgu daħlu f'dik il- Beli biex jikkonfortaw lin- nies li bdew jinġabru fiha. Għall-ewwel huma bdew iservu mill-knisja ta' Santa Luċija, sakemm bdiet tinbe- na l-knisja ta' Portu Salvu fl-1571, meta l-Papa Piju V tahom f'idejhom il-kura tan-nies li kienu jaħdmu u bdew jgħammru hemm, Aktarx li fis-sena 1571 niżlu f'dik il-Belt il-Karme- litani u bnew hemm knisja ġdida b'kunvent ħdejha bit- tħabrik ta' Fra Ġanni Vella, Minn dik il-knisja wkoll bdew jiġu amministrati s- Sagramenti minn qassis magħżul mill-Kapitlu tal- Katidral u apprevat mill- Isqof. - Fis-sena 1572 ukoll, l- Agostinjani u l-Frati Minu- ri fetħu fil-Belt Valletta l- kunventi tagħhom. Fl-1598, bnew fl-istess Belt il-knisja u l-kunvent tagihom. il- Franġiskani Konventwali u mir-Rabat niżlu jgħammru fih, Fl-1642, fetħu Kulleġġ bil-fakoltà li jagħtu l-gradi akkademiċi. KUNVENTI OĦRA Barra mill-kunventi tagħ- hom fir-Rabat u fil-Belt, l- Agostinjani fetħu kunvent ieħor ħdejn Santu: Rokku tal-Pjetà. Dan kien fis-se- na 1617. Iżda kellu jagħ- laq minħabba fin-nuqqas ta' patrijiet biex iservu fih. L- Agostinjani wkoll fetħu no- vizzjat fil-kunverit tar-Ra- bat, li sar ċentru ta' studji teoloġiċi u filosofiċi, Il-Karmelitani wkoll fl- 1659, bdew jaħsbu biex minn San Anard imorru l- Imdina, ħdejn il-Kappella tal-Madonna tal-Blata, mo- għtija lilhom mill-Isqof Ba- laguer, fejn bnew kunvent u knisja ġdida. Fl-1611, huma kienu ġa marru jift- ħu kunvent fix-Xatt tal- Birgu, iżda kellhom jagħal- qu, għax ma kellhomx pat- rijiet biżżejjed biex imex- xuh, KOMUNITAJIET ĠODDA IDan dwar l-Ordnijiet il- qodma. Iżda ma' l-istess żmien twaqqfu f'Malta- Or- dnijiet oħra, L-ewwel fost- hom kien dak tal-Franġis- kani Kabuċċini. Fl-1588, huma bnew dar u knisja fid-distrett 'ta' Bokkara', barra mill-belt il-Ġdida, iż- da mhux 'il bogħod wisq minnha. Għenuhom fil-bini l-Granmastru Verdala u l- Isqof Cagliares, li rriserva għalih appartament fil-kun- vent. Fis-sena 1736 huma tem- mu l-bini ta' kunvent ieħor u fl-1743 ta' knisja oħra fil- Kalkara (f'dak iż-żmien fil- limiti tal-Birgu). Għall-is- tess ħabta huma fetħu kun- vent ħdejn il-knisja ta' San Ġiljan, illum tal-Madonna tal-Grazzji fid-distrett ''ta' fomm. il-ġir' f'Għawdex fuq art mogħtija lilhom mil- Isqof Alpheran. Għal dak il-għan ġew megħejjunin mill-ġenerożità tal-Gran- mastru Vilhena u ta' Għaw- dxin ġenerużi, B'dawn it-tliet kunventi l-Kabuċċini ffurmaw l-hekk imsejħa Kustodja, li tagħti- hom il-jedd li jkunu ndipen- denti mill-Provinċja Kabuċ- ċina ta' Sqallija. IL-KULLEĠĠ Wara l-insistenza tal- Kongregazzjoni tal-Konċil- ju biex, skond ma ordna l- Konċilju ta' Trentu (1545- 63), f'kull djoċesi jinfetaħ seminarju għat-thejjija taż- żgħażagħ għas-saċerdozju; l-Isqof Gargallo, fl-impos- sibbiltà li jiftaħ seminarju, fl-1592, aċċetta li 12-il pa- tri Ġiżwita jiftħu Kulleġġ ta' Studji, u għenhom mill-- aħjar li seta': kera għali- dar u ħdejha huma waqqfu l-knisja tal-Ġiżwiti fuq art mogħtija lilhom mill-Kapi- .tlu. tal-Katidral. ntom tafu kif, wara li għamlu tant ġid spiritwali u intellettwali, speċjalment fiż-żgħażagħ ta' Malta, dawn il-Patrijiet ġew im- keċċija, fl-1768, mill-Gran- mastru Pinto, li ried jimxi fuq il-passi tas-Sovrani l- oħra fl-Ewropa, li ma ħam- lux il-ġid li kienu qegħdin jagħmlu. Iżda fortunata- ment wara 77 sena reġgħu lura.- IT-TEREŻJANI Il-Karmelitani Skalzi, jew kif insejħulhom aktar it-Te- . reżjani, bnew knisja u kun- vent ħdejn l-għolja ta' San- ta Margarita, fl-1625. F'dak il-bini kellhom l-għajnuna ta' l-Isqof Cagliares u tal- Granmastru Carafa. Il-Ka- vallieri u l-Kappillani ta' l- Ordni kellhom xi kmamar riservati għalihom biex jagħmlu hemmhekk l-irtiri spiritwali u eżerċizzi oħra ta' pjetà. ' Żewġ Komunitajiet oħra Reliġjużi, li ħafna ma jafux bihom, għax ma għadhomx aktar f'Malta, huma dik ta' l-Oratorjani u dik ta' l-Ere- miti ta' San Kaloġeru. SAN FLIPPU U SAN KALOĠERU L-Oratorjani, jew Filippi- ni, twaqqfu f'Malta fis-sena 1652 u għammru ħdejn il- knisja tal-Madonna ta' l-An- ġli fil-Birgu. L-ewwel Mex- xej, jew Propostu, tagħ- hom kien il-Malti Dun Ġwann. Vella, miż-Żurrieq. Għaxar snin wara, qassisin oħra Maltin, immexxija minn Dun Xmuni Schembri, qalgħu l-permess li jiftħu kunvent ħdejn il-knisja. ta' Portu Salvu fl-Isla, li saret magħrufa wkoll bħala l-kri- sja ta' San Flippu. Dik il- Kongregazzjoni mietet bil- mod il-mod fis-seklu XIX. Ta' ħajja aktar.qasira kie- net il-Kongregazzjoni ta' San Kaloġeru. Fl-1742, xi eremiti Sqallin ta' dak l-Or- dni, taħt in-Naplitan Ġjak- kinu Vivas, fetħu. kunvent ħdejn il-knisja ta' Santa Vennera, Birkirkara. Xi Maltin ingħaqdu magħhom. Iżda mal-mewt tar-Rettur, fis-sena 1749, mietet ukoll dik il-Kongregazzjoni f'Mal- ta. GĦAL DARB'OĦRA 'Minħabba fl-ispazju, ikol- li nagħlaq dan l-artiklu bil- mewt ta' dawn iż-żewġ Kongregazzjonijiet Retiġju- żi f'Malta, bit-tama li nis- suktaw f'artiklu ieħor bil- ħajja ġdida li ħadu fi Gżi- ritna matul is-seklu XIX u XX l-Ordnijiet il-qodma u l-Kongregazzjoni li nibtu matulhom,