Leħen il-Parroċċa — Ħal Balzan 140 sena mill-wasla t' l-istatwa tal-Lunzjata Maż-żminijiet jinbidlul Imma ħaġa li l- ' Balżanin sa minn dejjem ħabbew kienet il-Knisja Parrokkjali. U l-aktar ħaġa għażiża li għandhom għal qalbhom il- Balzanin fl-istess Knisja Parrokkjali hija bla dubju l-istatwa artistika u devota ta' Marija Annunzjata. Din is-sena taħbat il-140 sena mill-wasla ta' l-istatwa tal- Lunżjata — Patruna tal-Balzanin. Kienu ħafna l-bliet u rħula li beda jkoll- hom. statwi titulari magħmula minn skulturi Maltin jew mixtrija mingħand xi ditta Ewropea stabbilita. U hekk ġara l-istess fil-każ ta' Ħal Balzan. Fl-1868, fiż-żmien li l-Parroċċa kienet taħt il- Kappillan Dun Lucinju Micallef (1855- 1874), Pasquale Muscat u Mario Borg, f'isem l-abitanti tar-raħal, talbu lill-Isqof ta' dak iż-żmien Mons. Gaetano Pace Forno ħalli jkunu jistgħu jordnaw stat- wa tal-Lunzjata skond mudell approvat minnu stess. L-iskultur li ntgħażel għal dan ix-xogħol kien Mastru Salv Dimech mill-Mosta, imlaqqam is-Sartx (il-laqam miktub oriġinarjament). Mastru Salv wera għaqal u ħila kbir meta fl-injam naqqax żewġ fiġuri li jirrappreżentaw it-taħbira ta' l-Arkanġlu Gabriel f'pożizzjoni wieqfa u domi- nanti jsellem lil Marija u jfissrilha l-mes- saġġ fdat lilu mill-Ħallieq. Imbagħad, għarkubtejha fuq banketta li m'hemmx fejn isserraħ, insibu lil Marija donn- ha fommha lest biex jgħid, 'Hawn jien il-qaddejja tal-Mulej, ħa jsir minni skond kelmtek. Jifred dawn iż-żewġ persunaġġi, l-istatwarju ħoloq vażun b'bukkett fjuri li llum jinsab fil-Kor. Jgħaqqad kollox hemm pedestall li fl- 1930 (62 sena wara), fi żmien il-Kap- pillan Dun Franġisk S. Zahra meta sar żġraffikar mill-ġdid ta' l-istatwa, il-bukkett sar banketta, il-ġwienaħ ta' l-Arkanġlu tkabbru u l-pedestall kien addattat aktar għaż-żminijiet. Fl-1990, l- istatwa kienet restawrata mill-induratur Horace Farrugia tar-Rabat, Malta. Nota importanti li ħarġet minn dan ir-restawr li l-istatwa ntiżnet; fil-fatt it-toqol ta' l- istatwa tal-Lunzjata nstab li hu 546kg. U dan hu l-ewwel argument li nixtieq naqsam mal-qarrejja ta' din ir-rivista. Kienet ħaġa għaqlija li l-istatwa tal- Lunzjata jsirilha tibdil2 Iva ngħid, għax f'din l-opra li għandna naraw statwa ar- tistikament ta' l-livell għoli ħafna li juri l-kobor ta' l-iskultur Malti. Il-pedestall u l-induratura jkomplu jagħmlu l-istatwa ferm rikka fil-ġżejjer Maltin. Kritiċi oħrajn jgħidu li l-istatwa tal-Lunzjata, wara x-xogħol li sar fuqha fl-1930, tilfet l-oriġinalità tagħha bit-tibdil li sa- rilha. Tajjeb li ngħidu xi ħaġa dwar Mastru Salv Dimech. Dan twieled fis-27 ta' Frar 1805 minn Giovanni Dimech u Antonia Agius, miet fl-età ta' 81 sena fis-16 ta' Ottubru 1886, u ndifen fil- Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija. Dimech ħadem diversi opri oħra, fosthom l-istatwa titulari ta' Santa Marija tal- Mosta, u kellu sehem importanti, flim- kien ma' Sigismondu Dimech, fl-istat- wa ta' San Pawl li tiddomina l-Gżejjer ta' San Pawl. Din opra ta' kobor enor- mi: fil-fatt l-għoli tagħha hu madwar Am. Tajjeb li ngħidu li Mastru Salv kien alljev ta' Sigismondu Dimech (1780 — 1853), l-istess skultur li seb- baħ iz-zuntier tal-Knisja Parrokkjali tagħna bl-istatwi ta' l-Arkanġlu Gabri- el u ta' Marija. Jingħad li ma kellhom l-ebda parentela Sigismondu Dimech u l-istess Mastru Salv Dimech. Di- mech ħadem fil-ġebel u diversi statwi jinsabu jsebbħu l-lokalitajiet tagħna bħal San Elija quddiem il-Kunvent tat-Tereżjani f'Bormla, l-istatwa ta' San Pawl f'Ħal Lija u l-istatwa ta' San Girgor fiż-Żejtun. Ħajjet Mastru Salv kienet fil-Mosta, sakemm iżżewweġ lil Marija Agius li mietet wara 21 sena miżżewġin. Per- mezz tat-tieni żwieġ Dimech iżżewweġ lil Katerina Fenech u baqa' joqgħod Ħal Lija. Jingħad li Dimech kien bin il-bdiewa u qatta' ż-żgħożija jirgħa n- nagħaġ f'Wied l-Isperanza, wied viċin id-dar fejn kien joqgħod. Fil-fatt, mad- dar fejn għex il-Mosta hemm lapida li tfakkar lil dan l-iskultur hekk ta' talent u bravu. Kien għaqli li l-istess triq fejn għex Mastru Salv issemmiet għalih ukoll. Nistgħu nimmaġinaw x'entużjażmu kellu r-raħal ta Ħal Balzan propru fil- jum li mir-Rabat (mingħand l-indu- ratur) kellha tasal l-istatwa titulari tal- Lunzjata. Min jaf 140 sena ilu x'ħerqa kellhom il-Balzanin sabiex jaraw dan il-kapolavur ta' Dimechl Il-Kappillan Micallef ta merħba f'isem il-poplu Bal- zani lill-istatwa tal-Lunzjata. Minkejja li m'hemm l-ebda data eżatta ta' meta l-istatwa waslet Ħal Balzan, jingħad li l-ġurnata kienet qrib sewwa tal-festa liturġika tal-25 ta' Marzu, eżattament meta kienet is- sir il-festa dak iż-żmien. L- istatwa waslet Ħal Balzan ak- kumpanjata mill-Banda Ċittadina Rabtija, L'Isle Adam. Tajjeb ukoll li. nsemmu ħ li kienu saru festi sbieħ fi żmien il- Parrokat tal-Kap- pillan il-Kan. Dun Karm Sciberras (1954-1981) f'għeluq l-ewwel ċentinarju mill-wasla ta' l-istatwa titulari tal-Lunzjata fl-1968. Dan l-avveni- ment speċjali laħaq il-qofol tiegħu meta l-poplu Balzani mexa quddiem l-istatwa bix-xama' f'idejh waqt purċissjoni speċ- jali li saret fit-toroq tar-raħal. Il-Lunzjata originali ta' Masi ) Dimech 140 sena ilu Avveniment ieħor sabiħ kien fis-sena 2000, il-bidu tal-Millennju, meta nhar il- festa liturġika, fil-25 ta' Marzu, l-istatwa tal-Lunzjata ħarġet proċessjonalment b'dawra kbira madwar diversi toroq fil- periferiji tar-raħal u kienu diversi rġiel li taw sehemhom fl-irfigħ tagħha. X'dehra dik tal-Knisja Parrokkjali armata għall-festa bl-istatwa tal-Lunzjata fuq in-naħa tal-lemin ta' l-artal maġġur tid- domina fuq kolloxi X'entużjażmu hekk kif l-istatwa tal-Lunzjata fi nżul ix-xemx fit-tieni Ħadd ta' Lulju tfeġġ bil-mod il- mod u b'pass meqjus fil-bieb ewlieni tal- Knisja Parrokkjalil X'mument dak hekk kif mad-daqq ta' l-aħħar noti ta' l-Ave Maria, l-istatwa terġa' tidħol fil-Knisja Parrokkjali dedikata lilhal Ival Il-kapolavur ta' Mastru Salv Dimech jinsab minqux f'qalbna l-Balzanin. Ħafna artikolisti jiktbu l-laqam ta' Mastru Salv Dimech bhala 'IS-SARĊ' iżda l-Kav. Rafel Bonnici Cali jikteb il- laqam tiegħu 'IS-SARTX'. Dun Ġwann Dimech Ħal Balzan — Ġrajjietu sa l-1999. pġ 148-150. Dr John Debono — Leħen il-Parroċċa ta' Ħal Balzan — Lulju 2006 pġ 4-6.