IL-ĦAJJA FIL-QOSOR Siltiet minn Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu MIKIEL ANTON VASSALLI twieled Ħaż-Żebbuġ fil-5 ta' Marzu, 1764, minn Grabiel u Ketrin Vassallo. Kif jidher mill-fidi tal-magħmudija u mill-arblu tar-razza, kunjomu hu VASSALLO u mhux VASSALLI, kif baqa' jitniżżel minnu mill-ewwel darba li ħareġ il-Grammatka Maltija bil-latin (1791) b'ismu u kunjomu bil-ġenitiv. Id-dar fejn twieled għadna ma nafuhiex. Milli jidher fil-fonti tal-magħmudija tawh l-ewwel isem ta' Mikiel bħala tifkira ta' missier missieru Mikiel Vassallo u ta' Anton bħala tifkira ta' missier ommu Antonio Magro. Għammdu l-kappillan tar-raħal li dik il-ħabta kien Dun Franġisk Grima, u wieħed mill-parrinijiet tiegħu Ċikku Sajd l li kien ħaten ommu. Kellu żewġ ħutu oħra: Savier u Marċella. Xejn għadna ma nafu fuq torbitu. Minn dak li stajt naqbad mill-kitbiet taż-żwieġ, missieru u ommu kellhom xi ħaġa minn ħwejjiġhom, fosthom dar b'mandra fil-ħàra ta' San Mark, is-Siġġiewi, xi raba' f'tal-Imwieġel u xi sehem mir-raba' tas-Sisien, f'Ħaż-ŻebbuġŻ. B'dak li kellhom minn ħwejjiġhom naħseb li lil binhom Mikiel Anton setgħu jgħallmuh u saħansitra jibagħtuh Ruma biex jissokta xi tagħlim. Iżda l-qofol tal-ġid, kif jidher, kien min-naħa tal-omm, li qabel ma għaddiet għat-tieni żwieġ, u wara li romlot mill- ewwel raġel, kienet kisbet xi ġid ieħor barra minn dak li ġiebet b'dota fl-ewwel żwieġ, fosthom dar fi sqaq tal-misraħ ta' Ħaż-Żebbuġ, nofs dar oħra b'mandra f'Ħal-Dwin, u nofs għalqa f'tal-Ħesri msemmija Ta' Blat-il-Qamar'. Vassalli tilef lil missieru meta kellu xi sitt snin. Ommu fl-1770 reġgħet iżżewġet u ħadet lil Gejtan Mifsud li milli jidher' kien bniedem tar-raba'. Għadni ma sibt ebda tifkira fuq it-trobbija u l-ewwel tagħlim ta' Vassalli, iżda fost niesu tal-aħħar għad hemm min jgħid li hu kien għal qassis, u jekk inhu hekk, aktarx li hu tgħallem fis-Seminarju tal-Imdina. Iżda Vassalli stess jistqarr li sakemm kellu 17-il sena ma kien jaf bl-ebda Isien u l-anqas ma kien jitkellem ħlief bil-Malti. L-ewwel biċċa xogħol li tgħarrafna dwar xi studju tiegħu huwa ''L'Alfabeto Maltese spiegato in linguà Maltese ed Italiano'' stampat għand Fulgoni, f'Ruma, 1790. Dan l-ewwel xogħol jurina li Vassalli meta kellu 26 sena kien qiegħed Ruma (kemm kien ilu ma nafux), iżda aktarx kien diġa' għamel xi studju hemmhekk u kif stqarr hu stessĊ meta hemm f'Ruma ġie biex jifli l-għamla tal-ilsien Malti u jfassal alfabet, jagħmel grammatka u jdomm dizzjunarju Malti, hu kellu l-ewwelnett jitgħallem il-Għarbi u mbagħad l-ilsna semin l-oħra ta' ġebbieda waħda mal-Għarbi u l-Malti —studji li kif naħseb għamilhom f'Ruma u hemmhekk ukoll kien aktarx surmast tagħhom. Mill- Prefezzjoni tal-Grammatka Maltija bil-Latin (1791) u minn dik tal-Grammatka li ħareġ fl-1827 nieħdu li l-ewwel alfabet Malti, magħmul b'ittri fonetiċi fuq dak ta' ilsna semin bħal Malti, kien minnu msawwar sa mill-1788. Fl-1791 ħareġ il- Grammatka Maltija bil-Latin taħt l-isem ta' ''Mvlsen Phoenico—Punicum sive Grammatica Melitensis.'' Din kien ukoll stampaha bi flusu f'Ruma għand Antonio Fulgoni. Il-Kanonku Fortunat Panzavecchia (li wara wkoll kien kiteb Grammatka Maltija, 1845) kien laħaq lil Vassalli bejn l-1820 u l-1829, meta jiġifieri l-wieħed kien żagħżugħ ta' dwar it-23 u t-32 u l-ieħor raġel ta' bejn il-56 u l-65 sena, u billi fi żmienu kien jaf lil Vassalli bħala bniedem fil-bżonn, fil-Prefazzjoni li kien lesta għall- Dizzjunarju Etimoloġiku Malti u Taljan$ kien semma illi ''għalkemm ir-riżorsi tal- fortuna ta' Vassalli kienu ċkejkna, dan il-bniedem kien sab it-tarf biex f'Ruma joħroġ Grammatka Maltija bil-Latin u ktieb il-Kliem Malti mfisser bil-Latin u bit-Taljan. ' Iżda għandna naħsbu illi biex qagħad f'Ruma, sew biex jistudja jew biex jgħallem u ħareġ dawn il-kotba, jekk wara l-mewt ta' missieru ma kellux xi ġid minn sehmu, hu kien megħjun minn ommu jew xi ħadd ieħor minn niesu. Wara li kont ktibtlu biex ifittixli fl-Arkivju tal-Propaganda Fide xi ħaġa fuq il-qagħda ta' Vassalli f'Ruma, Patri Serafin Zarb, li qiegħed Ruma, kien sab fil-Bibljoteka tal-Istitut tagħhom (Istituto ''Angelicum ') kopja tal-''Grammatica Melitensis ' mogħtija bħala rigal mill-istess Vassalli lil Patri Gabriele Fabricv, Teologu tal-Bibljoteka Casanatense. Kif għarrafna Patri Zarb fil-' Malti'' ta' Ġunju 1931, Vassalli waqt li kien Ruma, aktarx kien mar iżur il-Bibljoteka Casanatense fejn kien jinsab it-Teologu Fabricv. Hu kien aktarx ħabib tiegħu u ħallielu bħala tifkira dan il-ktieb. Wara l-qoxra tal-ktieb Fabricv kien kiteb dawn il-kelmiet: Donum Cl: Auctoris Melitensis aetatis annum trigesimum vix agentis (mogħti b'rigàl mill-wisq magħruf Kittieb Malti li bilkemm għandu 30 sena). Wara l-ewwel faċċata kiteb dawn il-kelmiet:- Jidher għalhekk illi Vassalli, sa kemm kellu mat-tletin sena (jiġifieri dwar is-sena l-1794) kien għadu qiegħed Ruma jew kien għadu jmur f'din il-Belt. Wara dil-biċċa xogħol, u sew sew sentejn wara (1793), ħareġ tifsira ta' tliet epigrafi ta' oqbra miktubin bil-Għarbi b'karattru kufiku, taħt l-isem ta' ''Tria Monumenta Lapidea Sepuleralia Kufico— Arabico—Sicula etc.''$ Minn din il-biċċa xogħol naqbdu l-ewwelnett illi f'Awissu tal-1792, kif kien għaddej minn Palermo, (la nafu lura lejn Malta u l-anqas rieġa' sejjer Ruma minn Malta) ġietu li jara bosta tifkiriet minquxin bil-kufiku, fosthom it-tliet epigrafi li semmejna. Il-kitba tagħhom b'ittri kufiċi ġiet minnu maħżuża bin-Neski jiġifieri bil-karattru Għarbi mexxej ta' llum u minnu l-ewwel darba mfissra bil-Latin. Dawn il-lapidi kienu nsabu f'Palermo fid- dar tas-Sur Antonio Magnasco u meħudin fil-Bibljoteka tas-Senat ta' Palermo. F'nota tal-ktieb wiegħed li kellu joħroġ Alfabett Kufiku Għarbi meħud minn fuq il-kitba ta' fuq l-oqbra Għarab ta' Sqallija, Pozzuoli, Malta eċċ. imsemmi ''Alphabetum Kufico— Arabicum — lapidarium sive Karmaticum ex Insriptionibus Kufico —lapideis in Sicilia, Putioli, Melita, Cosvra, alibique compertis excerpt etc.'' Dan l-alfabett baqa' biex ma ħarġu qatt. It-tieni ħaġa li turina din il-biċċa hija illi hu fl-1793, kif jidher fil-frontispizju ta' dan il-ktejjeb, kien sejjaħ lilu nnifsu Professur tal-Malti u ta' l-ilsna Orjentali, ħaġa li tagħtik x'taħseb li hu fil-waqt li kien Ruma aktarx li kien jgħallem dawn l-ilsna jew magħruf bħala mgħallem tagħhom. Assemanno, Professur tal-Għarbi u Kaldajk tal-Kulleġġ tal-Propaganda Fide u tal- Librerija tal-Vatikan, b'ittra li tidher wara l-Prefazzjoni tal-Grammatka Maltija bil- latin (1790), kien ukoll sejjaħlu ''mgħallem tal-Malti u tal-Ilsna Orjentali,''. Minn Xi ittri li ġew f'idejja dwar it-traduzzjoni bil-Malti tal-Erba' Vanġeli magħmula minnu (1823—25) fl-aħħar żmenijiet ta' ħajtu, jidher li l-kotba li hu kien ħareġ f'Ruma, fosthom il-Lexicon, kien stampahom għand il-Propaganda u dan ifisser li Antonio Fulgoni kien l-istampatur tal-Propoganda Fide, u li kemm dam Ruma jew baqa' jżur din il-Belt, ftit jew wisq dejjem kellu x'jaqsam magħna; iżda din hija ħaġa li għadni nfittixha u għalhekk ukoll il-qagħda jew mawrien tiegħu f'Ruma f'żgħożitu għadhom daqsxejn waħda fid-dlam. Fis-''Selva degli Autori Maltesi'' Antonio, Schembri jgħid illi x-xogħol tat-''Tria Monumenta lapidea etc.'' ġie msemmi mill-Brunet '' Manual du Librarie 4 Edit: vol: 4 paġ.429. Wara din il-biċċa xogħol, fis-sena 1796 Vassalli ħareġ bil-Vokabolarju Malti taħt l-isem ta' ''Ktvb vi Kivm Malti mfisser bvl-Latin u bvt-Talvàn, sive liber dictionum Melitensium, hoc est Michaelis Antonii Vassalli Lexicon Melitense—Latino —Italum. Mill-ewwel manifest li kien ħareġ biex jissiħbulu f'dan ix-xogħol, jidher li dan il-Vokabolarju kien ħaseb għalih mal- ħames snin qabel, meta hu kien għadu Ruma u ħareġ l-ewwel grammatka 10, Fil- Prefazzjoni jsemmi li biex ġabar il-kliem kollu ta' dan il-Vokabolarju hu kellu minn Ruma jerġa' jmur Malta u jżur l-irħula tal-Gżira. Fela Manuskritti ta' Aguis de Soldanis (Damma Ms. 143 B. P.) fejn sab mal-mitt kelma Għawdxija li kellu jmur ifittixhom Għawdex, u dan jurina li hu biex jifli u jgħarbel dan kollu minn mindu, ngħidu aħna, Kellu għoxrin sena sakemm kellu dawk it-tnejn u tletin sena, jiġifieri fi żmien ta' 12-il sena li sata' dam Ruma, dlonk kien ikollu jasal wasla sa hawn Malta u, kif naħseb, waħda mill-mawrien tiegħu lejn Malta kienet dik ta' Awissu tal-1792 meta kif semmejt hawn qabel, huwa u għaddej minn Palermu, ġietu li jara t-tliet lapidi minquxin b'ittri kufiċi. Mill-bqija, fil-Prefazzjoni tal-Vokabolarju, Vassalli stess jgħidilna dawn il-kelmiet li bihom jidher ċar illi mħabba x-xogħol ta' dan il-Vokabolarju hu kellu jitlaq minn Ruma u jasal wasla hawn Malta. ''Fil- Prefazzjoni storika tal-Grammatka jiena kont wegħidt li ninseġ Ktieb il-Kliem Malti, li tiegħu dak iż-żmien (1791) jien kelli miġbur il-materjal; iżda billi kont 'il bogħod minn pajjiżi, deherli li għalhekk jiena narġa' lejn Malta, kif jiena għamilt,sabiex narġa' ndur l-artijiet tagħna u nitkellem imħabba f'hekk mal-Maltin u l-Għawdxin, bħala nies li għandhom ġie mħolli, fil-għamla tagħha safja, it-tifkira ta' dan l- ilsien'' 11 Kif jidher minn avviż (li tiegħu ġibt hawnhekk fotografija), skond l-ewwel ħsieb imfisser fil-manifest tal-1792, il-Vokabolarju kellu jkun imqassam fi tliet bċejjeċ, fosthom l-ewwel tnejn, wieħed mil-Latin għall-Malti u l-ieħor mit-Taljan għall-Malti u dawn jingħaqdu f'żewġ volumi ta' daqs inqas mill-Vokabolarju li kien ħareġ, iżda, billi sab li kien hemm għadd kbir ta' kliem u li dan il-kliem ħtieġlu tifsir fil-wisa', deherlu li dan il-kliem kollu bit-tifsir tiegħu jiġbru fi ktieb wieħed u jistampah bid- daqs tal-Vokabolarju li ħareġ u flok b'tipi żgħar, b'karattru kbir biex jista' jinqara tajjeb; iżda biex jistampah b'dan il-karattru, mingħajr ma wieħed iħalli barra ż-żidiet meħtieġa u l-Prefazzjoni, u biex ma jżidx in-numru tal-volumi, Vassalli qata' li jaqsam ix-xogħol b'mod ieħor; jiġbor il-Malti, il-Latin u t-Taljan f'volum wieħed (li hu dak li ħareġ) u fit-tieni volum idaħħal l-Indiċi tal-kliem Latin u Taljan u magħhom Żieda barranija ta' kliem u Żieda oħra dwar it-tnissil tal-kliem (etimoloġija tal-kliem). Fuq hekk il-prezz ta' l-ewwel volum (li hu l-''Lexicon'' maħruġ fl-1796) għall-imseħbin tbiddel f'4 skudi u tat-tieni volum f'żewġ skudi, skud iżjed mill-prezz li kien hemm maħsub qabel. Dawk li m'humiex imseħbin fil-Vokabolarju għall-ewwel volum iħallsu 5 skudi u għat-tieni 2 skudi u nofs 12. Nistgħu ngħidu, għalhekk, illi f'dak iż-żmien il-'Lexicon'' kont tista' tiksbu bil-prezz ta' 8s. It-tieni Volum li kien wiegħed baqa' biex ma ħareġ qatt. X'kienet ir-raġuni wieħed jista' jobsorha. Wara dik is- sena li ħareġ il-Vokabolarju, Vassalli sab ruħu mdeffes f'taħwid hekk ikreh tal-pajjiż li xekklu għal żmien twil u baqa' biex qabel l-1827 minn tiegħu ma deher ebda xogħol ieħor fuq il-Malti. L-AĦĦAR JIEM TA' L-ORDNI Mid-dokumenti li għandi f'idejja jidher illi fis-sajf tal-1797 Vassalli kien qiegħed hawn Malta, imdiegħes fit-tixwix li kien hawn kontra l-Ordni, u milli jidher ukoll, kien ilu hawn minn biċċa żmien sewwa, sakemm madwaru kellu dawk il-bosta nies li kienu qegħdin jgħinuh fil-ħsieb tiegħu u għamluh kap tagħhom. Kif Vassalli raġa' lejn Malta għas-seħħ u x'kien li kaxkru 'l hawnhekk ma nafux sewwa. Biss nistgħu ngħidu illi dik il-ħabta l-armi tar-Repubblika Franċiża, b'għaġeb tal-Ewropa u mingħajr ma l-Ordni qatt stennietha, kienu xeħtu taħt il-ħakma tagħhom biċċa kbira tal-art tal-Ewropa. L-Ordni sabet ruħha fil-periklu. Fid-19 ta' Settembru 1792, ir- Repubblika wettqet illi l-bċni kollha tal-Ordni għandhom jiġu maqbuda. L-akbar ġid li kellha l-Ordni kienu fi Franza u għalhekk ħabta u sabta din sabet ruħha f'għaks kbir. L-Ordni tilfet minn Franza s-somma ta' 580 elf skud u l-Kavalieri Franċiżi sfaw f'faqar hekk ikreh li kellu jmantnihom il-Gran Mastru. Bonaparti kull fejn rebaħ fl-Italja beda wkoll jaħtaf il-ġid tal-Ordni, fil-waqt li Spanja u Portugall bdew jieħdu tant fil-mija minn fuq il-bċni tagħhom sabiex jarmaw kontra Franza u b'hekk l-Ordni ġiet telliefa ta' madwar żewġ miljun skud li kienu mit-tlieta tnejn tal-fond kollu, u li kieku ma ndaħletx il-Moskovja illi, sabiex iddaħħal lill-kbarat tagħha fl-Ordni tàt is-somma ta' 180 elf fjorin fis-sena, Alla jaf x'kien isir minnha. Iżda l-ħaġa flok għall-aħjar qalbet għall-agħar: il-Partit Franċiż kien ilu li nibet hawn Malta u iktar ma tikber ir-Repubblika iktar jiżdiedu huma, u dawn kienu l-Ġakbini. Hawnhekk beda jinħass il-għaks u l-Maltin li fl-aħħar żmenijiet tal-Ordni ħassew ruħhom iktar imżebelħin minn qabel mill-Kavalieri, bdew jitqarrsu u, imxewxin minn xi Kavalieri Franċiżi, bdiet tinbet fihom ix-xewqa li jbiddlu l-Gvern ta' Malta. Vassalli, mill-banda l-oħra, żgħażugħ rasu mimlija bil-ħsieb li jifdi l-ġieħ jarfa' l-kondizzjoni mgħarrqa tal-Maltin, u kif deherlu wkoll, ta' lsienhom bħala nazzjon, kien donnu li wasal f'waqt tajjeb. Iżda nistgħu ngħidu li l-mawra tiegħu hawn Malta minn Ruma kienet imġiegħla mill-bżonn tal-pajjiż jew minn xi taqlib ieħor f'Ruma fejn dik il-ħabta kien jinsab Wara r-rebħ ta' Napuljun f'bosta artijiet tal-Italja, f'Ruma kien ilu li nqala' t-taħwid sa is-sena 1793 meta l-poplu kien qam. Il-Gvern tal-Papa ma setax jilqa' d-dħul qawwi tal-eżerċtu Franċiż illi minn Bolonja kien niżel fil-Belt Kapitali u għalhekk talab konkordat tal-paċi li twettaq fl-1796. Trattat ieħor tal-paċi kien sar fl-istess sena bejn ir-re taż-żewġ artijiet ta' Sqallija u r-Repubblika Franċiża. Iżda l-eżerċtu Franċiż, fil-15 ta' Frar 1798, kien daħal f'Ruma, neħħa lill-Papa mis-Setgħa tiegħu u ħadu Franza fejn miet f'Valenza. Wara dan it-taqlib kollu li ġarrab barra minn Malta, Vassalli jidher li kien ġie minn Ruma, xi ftit b'rasu mħeġġa b'dawk l-ideat ġodda ta' helsien u jedd illi fi Franza u f'artijiet oħra tal-Italja bdew ifewġu. Fil-Prefazzjoni tal-''Lexicon'' kien wera kemm il-Maltin bit-tagħlim nazzjonali (kif hu jsejjaħ 'l-ilsien Malti) jista' jiddawwal iżjed, sew f'dak li hu għerf kemm f'dak li huma dmirijiet u liġijiet li hu xtaq li jsiru bil- Malti. Din il-ħaġa għal dik il-ħabta, taħt Gvern ta' Kbarat u razza latina, u tista' tgħid għalih, insemgħet bħal dagħwa wisq iżjed milli fost l-aristokrazija ta' llum. Ried li t-tagħlim lit-tfal tal-poplu jiġi mogħti b'xejn u, biex ingħid hekk, hu kien l-ewwel wieħed li fassal il-ħsieb li jsiru l-Iskejjel Popolari tal-Gvern. Bil-Vokabolarju li għamel nistgħu ngħidu li ħareġ iperper fost il-kotra tal-Maltin il-Bandiera tad-Demokrazija. Fl-aħħar tal-Prefazzjoni Vassalli wera ruħu wkoll li kien imħeġġeġ bix-xewqa li ''jneħħi minn quddiem il-għajnejn tal-Maltin il-għamad li sa dak iz-zmien, għal bżonn kbir, xekkilhom. Wissa sabiex il-Maltin jagħmlu f'rashom. darba għal dejjem li jxerrdu d-dlamijiet bħalma s-seklu ta' dik il-ħabta u r-Raġuni sħiħa ta' dak iż-żmien kienu għarfu jxerrdu d-dlamijiet tal-injuranza, jiksru l-ktajjen tal-fehmiet ħżiena u ta' ħsara; li jitturufnaw għal dejjem dawk l-abbużi li lejhom kellhom qima kbira billi flokhom idaħħlu drawwiet ġodda u tal-ħaqq, jinġiebu u jitfasslu sistemi ġodda u għaqlin u li titkeċċa minn ġewwa fihom kull biża' ta' riħ kuntrarju kif huwa stess fil-bidu ta' dak ix-xogħol kien biegħed minnu kull xkiel u biża' ta' timgħir. ' Vassalli fl-1797 kien magħruf hawn Malta bħala raġel għaref, mixgħul b'ħeġġa kbira u bl-isbaħ ħsibijiet għal ġid pajjiżu, u għalhekk, xi nies li kienu mdejqin mill- ħakma tal-Ordni u oħrajn tal-Partit Ġakbin għażluh biex taħt iċ-ċirkostanzi koroh ta' dawk iż-żminijiet isewwi id-dinja u, jekk hemm bżonn, jaħseb biex issir tibdila fil-Gvern ta' Malta. Kienet dik il-ħabta illi l-Vokabolarju tiegħu beda jinbiegħ u jixxerred u dak il-ktieb kien biżżejjed (għalkemm ma kien fih xejn li jbażża') li fetaħ għajnejn l-Ordni u qarrashom u li mħabba fih lil Vassalli ħaduh fuq demm id-dars. B'danakollu Vassalli ma kellu qatt f'rasu li jeħles il-Gżira mill-Ordni, iżda għall- ġid tal-Gżira illi l-Maltin ikollhom il-jedd li jistħoqqilhom bħala nazzjon u li jinfetħu l-bibien tal-kummerċ ma' artijiet u Potenzi li minnhom Malta setgħet tistenna xi faraġ u b'hekk tarfa' rasha: iżda l-Ordni minn dik il-widna ma reditx tisma' u hemm kien li Vassalli ngħaqad mal-Partit Rivoluzzjonarju. Isem Vassalli ma jidhirx fil-ġrajjiet tal-Gżejjer ħlief f'dawn l-aħħar żminijiet tal- Ordni, iżda dak kollu li fuqu qalulna, sew il-Kanonku Fortunat Panzavecchia (Ultimo Periodo della Storia di Malta.etc.) kemm Gio. A. Vassallo (Storia di Malta), mhux biżżejjed biex jgħarrafna bil-ftietaq kollha tal-ħtija li fuqha Vassalli weħel il-habs u x'għadda minnu wara dak it-taħwid kollu. Wara li daħlu l-Franċiżi u telqu minn Malta, isem Vassalli ma deher iżjed f'ebda paġna tal-ġrajjiet tagħna, għalkemm wara li tilef għaqlu u ġidu kollu għall-fidwa ta' ħutu l-Maltin, wara li għal snin kellu jitlaq l-istudji għeżież biex jaqdi x-xewqat ta' sħabu, kellu għal dawra ta' erba' snin sħaħ ibati tbatijiet ta' ħabs, ħarba, ġuħ, mard u fl-aħħar turufnament għal dawra ta' dsatax —il sena. Biex wieħed jgħaqqad ħaġa ma' oħra, sejjer hawnhekk inġib maqlubin bil-Malti bċejjeċ fuq Vassalli minn fuq l-Istejjer ta' Panzavecchia 14 u Vassallo. Wara li jitkellem fuq xi tixwix rivoluzzjonarju fost il-Kavalieri Franċiżi u fost xi Maltin li mħajrin mill-Franċiżi stess ingħaqdu bil-moħbi biex iwaqqgħu l-Gvern tal-Ordni u floku jdaħħlu l-Gvern ġdid tar-Repubblika Franċiża, Panzavecchia jissokta jgħid:-. —F'ras dan il-partit xewwiexi li kont tista' ssejjaħlu l-Club tal-patrijotti Maltin tqiegħed ċertu Vassalli illi, bid-dizzjunarju Malti li kien ħareġ hawnhekk Malta bir- raġun kollu kien ħa l-isem ta' bniedem għaref, titlu illi fil-pajjiżi ċkejkna dlonk jitħallat ma' dak ta' politiku. Dan il-bniedem li kien għadu kif raġa' lejn pajjiżu minn Ruma, ra illi din il-Gżira kienet riesqa biex tieħu taqliba ħażina u sab li fiha hemm xi nies li kienu tajbin biex jingħaqdu flimkien sabiex jgħinu fil-bżonnijiet nazzjonali tal- pajjiż. Induna illi l-Ordni, mitruħ bil-bosta telf li kellu, ma satax iżjed iżomm wieqaf fuq saqajh taħt it-tagħbija ta' dak il-hemm kollu; illi l-kavalieri Franċiżi kienu lesti biex jagħtu l-gżira f'idejn ir-Repubblika u li pajjiżu ma satax imur 'il quddiem ħlief taħt l-Ordni u taħt it-treġija ta' Gvern tajjeb; mistieden għalhekk biex jingħaqad mal- partit il-kbir ta' dawk li dik il-ħabta kienu jissejħu Ġakbini, deherlu iktar xierqa illi jgħarraf u jagħti xi dawl lill-Gvern ta' Malta (jiġifieri tal-Ordni) fuq il-mezzi li bihom il-poplu u l-Ordni flimkien kienu jistgħu jeħilsu b'wiċċ il-ġid minn dak is-saram; b'dan il-ħsieb huwa kiteb memorjal għaqli, xieraq u sabiħ. F'dan il-memorjal, Vassalli kien sab u wera mezz tajjeb ħafna sabiex iwieżen 'l-Ordni li dik il-ħabta kienet bejn sa taqa' u ma taqax u sabiex iressaq in-nazzjon Maltija lejn il-Gvern tagħha: dan il-mezz kien li (a) issir talba 's-Santa Sede sabiex fl-Ordni jkun hemm id-dispensa tar-raba vot (ma jibqax jikkumbatti 'l-Musulmani), illi (b) jinfetaħ il-port ta' Malta għall-kummerċ tal-Lvant u li (ċ) titwaqqaf Lingwa ġdida biex fiha jidħlu l-Maltin. B'dan il-mod, il-Port ta' Malta jkun id-depost tal-kummerċ tal-Lvant u r-riżorsi tal- pajjiż jingħaqdu ma' dawk tal-Ordni u b'hekk wieħed ikun jista' jpatti għan-nuqqas ta' flejjes mill-Kaxxa, nuqqas li kien ġej mit-telf kbir ta' ġid li l-Ordni kellha fi Franza u b'hekk ukoll in-nazzjon Maltija tkun tista' tingħaqad mal-Ordni b'rabtiet ġodda u ta' ġieħ u fejda għat-tnejn. Billi, iżda, dan il-proġett hekk għaqli ma ġiex milqugħ, Vassalli fittex triq oħra u dar għal dak il-mezz l-ieħor li jwaqqa' l-gżira f'idejn il- pajżani tiegħu. Huwa rebbaħ lill-partit tiegħu numru ta' bosta żgħażagħ mixgħulin bl-istess fehmiet, u fl-istess ħin, ingħaqad mal-partit Franċiż mhux għal haġ'oħra ħlief biex ikun jindukrah. Id-disinni ta' Vassalli b'xorti ħażina safgħu mar-riħ. Missier ta' familja, illi għaraf jisraq is-sigriet minn fomm ibnu li kien imdaħħal fil-konfoffa, mar jikxef lin-nies ta' din ix-xirka u għalhekk arrestaw lil Vassalli, lil Barbara u oħrajn tal-partit, u minnufih ġibuhom quddiem Kummissjoni li twaqqfet għal dan l-iskop waħdu. Din il-Kummissjoni Kriminali, magħmula minn erba' balliji, megħjunin minn tliet avukati Maltin, fittxet jew għall-inqas għamlet tabirruħha li tfittex tagħmel il-ħila tagħha kollha biex tipprova l-ħtija ta' dawk li kienu mdaħħlin fil-konfoffa, iżda l-ħjiena ta' Vassalli u ta' Barbara kienet daqshekk fina illi qarrqet bit-tkewtil u t-tgħarbil tal- istess Bonanni, għal-kemm dan kien avukat imħarreġ għall-aħħar fis-sengħa qadima u lħiħa ta' l-istaħriġ. It-tmiem tax-xogħol kollu ta' dik il-Kummissjoni kien illi Vassalli ġie magħluq fil-Forti tar-Rikażli u ż-żagħżugħ Barbara tturufnat għal dejjem minn Malta. Fit- tmexxija ta' dil-Kummissjoni kien hemm ħaġa ta' min ikun jafha, jiġifieri illi tnejn mill-membri ta' l-istess Kummissjoni kellhom jagħmlu ħaqq min-nies li kienu jħossu bħalhom u li kienu huma li xewxuhom minn taħt, u fuq hekk jistħoqq li jibqa' msemmi dan il-mezz li bih wieħed minn fost il-membri tal-Kummissjoni fittex li jaħbi ismu u jsalva rasu. Ġurnata qabel ma kellu jiġi meħud quddiem il-Kummissjoni biex jiġi mistoqsi, intqal lil Vassalli li hemm persuna (bla ma jafuha) li tixtieq tkellmu. Vassalli kien dik il-ħabta miżmum f'ħabs mudlam maqsum minn ħajt qadim tal-injam… u għalhekk dik il-persuna li dehret bil-moħbi, b'riħet dak l-irpar tal-injam, biex ma jiġix magħruf, hedded lil Vassalli b'mewt żgura kemm-il darba fit-tweġibiet tiegħu quddiem il-Kummissoni jkollu l-ħila jsemmi l-isem tal-Balliju N… u telaq mingħajr ma qal xejn iżjed. Dawn il-bċejjeċ ma kenitx xi ħaġa ġdida għall-Gvern li ftit jew wisq kien jaf bihom u għalhekk Rohan, billi f'dawk il-konfoffi kienu mdeffsin ukoll xi membri tal-Ordni, ma satax ieħu passi ħorox kif kienu jinħtieġu f'dawk iċ-ċirkostanzi mwiegħra u tal- biża'. L-istess Vassalli fl-aħħar dehra li kien deher quddiem l-Imħallfin tiegħu kien wieġeb: ''Jekk tridu tafu x'kienu l-ħsibijiet tiegħi, agħmlu mistoqsija lil Ransijat'. Għalhekk kienet ħaġa xierqa illi l-Gvern, kif kien meħtieġ minn għaqlu, ma jibqax ifittex u jitkixxef iżjed fuq dil-ħaġa, l-aktar meta kien jaf illi l-biċċa l-kbira tal-poplu kienet baqgħet sħiħa fis-sedq lejn il-Gvern tagħha u ma kenitx turi ruħha mħajra li titbiegħed minn dik il-fedeltà illi għal żmien twil ta' snin kien ta xhieda tagħha lejn dak il-Gvern li kien ilu mwaqqaf u qiegħed iseħħ. Barra minn dan, GioAntonio Vassallo fl-Istorja tiegħu jtarraf xi ħwejjeġ illi Panzavecchia ma jsemmix. Hu jgħid: ''F'dan il-waqt kien hemm partit repubblikan, magħmul minn Kavalieri Franċiżi u minn Maltin ta' l-aħjar qatgħa. Dan il-partit kien qiegħed jaħdem kontra l-Ordni u aktar ma kienu jiżdiedu r-rebħiet illi l-armata tar-Repubblika kienet qiegħda tagħmel, aktar kien qiegħed jikber il-partit. Fost l-ewwel nies ta' dan il-partit kien hemm: il-balliju de Rohan, magħruf l-iżjed bl-isem tal-prinċep Camillo, il-Kommendaturi Ransijat, Bardonenche u Fav, il-Kav. St. Priest u l-inġinier Toussand; fost il-Maltin is-Sur Caruson, in-negozjanti Evnaud u Pussielgue u s-Sinjuri G. Guido, D. Doublet, M.A. Vassalli u V. Barbara ma' bosta oħrajn. Dawn in-nies (illi bħar-repubblikani mill-aktar ħorox ta' Franza ħadu l-isem ta' Ġakbini) kienu jżommu l-laqgħat tagħhom ġewwa dar f'Ħal-Lija u kellhom xi ftehim b'ittri ma' Dolomieu, f'Pariġi, u ma' xi diretturi tar-Repubblika u iżjed tard kienu jibagħtu xi ittri lill-ġeneral Bonaparti… Qabel ma dar mal-partit Franċiż flimkien ma' bosta oħrajn, Vassalli kien poġġa quddiem il-Gran Mastru u l-Kunsill xi proġetti dwar il-pulitka u l-istat finanzjarju li bihom hu kien jittama li jista' jsewwi bil-bosta l-kundizzjoni tal-Ordni, sew f'dak li hu ftehim u rabtiet internazzjonali kemm f'dawk li jolqtu lill-pajjiż u n-nies ta' ġo fih. Iżda fost il-proposti kien hemm dik tat-twaqqif ta' lingwa nazzjonali Maltija u din kienet ħaġa li l-Ordni qatt ma ried jisma' biha. Kien hemm maħsub li ssir il-paċi mat-Tork, ħaġa li kienet ta' vantaġġ mill-iżjed għall-Malta. Din tal-aħħar, ingħidu s-sewwa, ma kenitx taqbel mal-prinċipju tal-Ordni, iżda dawn il-prinċipji lanqas ma kienu jaqblu għal mal-pulitka ta' dawk iż-żmenijiet. Kien hekk fieragħ u għalxejn dan il-proġett tal-paċi, illi għalkemm darba kien hemm il-ħsieb li jieqaf għal xi żmien, il-ġlied mat-Torok, (ħaġa li Rohan kien ilu jixtieqha; u li għaliha, bil-għajnuna ta' Spanja, it-Tork diġà kien mejjel rasu), dan il-ħsieb, il-Kunsill l- anqas ma wasal biex qatt jilqgħu u jwettqu. F'dan il-waqt il-partit beda jiżdied u baqa' daqshekk jiżdied fil-kotra u fil-qawwa illi l-Gvern baża' minnu. Ara kemm hu hekk illi Vassalli, Barbara u oħrajn ittieħdu quddiem Kummissjoni magħmula minn balliji u legali, iżda l-proċess tagħhom sar fuq fuq, il-għaliex billi kienu jafu illi f'din it-tabxa kien hemm imdeffsin bosta mill- membri tal-Ordni, beżgħu li jinqala' l-ħama u li dawna jiġu fil-għali li kieku l- Kummissjoni kellha tifli dil-ħaġa mill-qiegħ nett; u lanqas ma kien ikun għaqal ta' Gvern illi juri lis-Slaten ħbiebu li f'qalbu stess għandu din il-ferita kollha f'dawk iż-żmenijiet hekk koroh. Sadattant Barbara u oħrajn ġew itturufnati u Vassalli magħluq fil-Forti Rikażli minn fejn wara ftit għabbewh fuq bastiment Grieg. Il-kaptan urieh l-akbar ħlewwa u niżżlu bil-moħbi fl-art ta' Salerno. Uħud baqgħu taħt arrest; u wara li tellquhom, il-Gvern baqa' jżomm għajnejh fuqhom. '' Minn dan li qalulna sew Panzavecchia kemm Vassallo jidher li għall-ħabta tal-1797 Vassalli, wara li tħabat għalxejn biex jirranġa d-dinja mal-Ordni, fuq memorjal li għamel bla ma kien milqugħ, ingħaqad mal-partit Franċiż, sar Kap tax-xirka Maltija tal-Ġakbini u fassal il-pjan biex iwaqqa' l-Gżira f'idejn il-Maltin, jiġifieri li jqajjem rewwixta kontra l-Ordni bil-ħsieb li jkeċċiha jew iġagħalha titlaq mill-Gżira. Fost il-Maltin, imseħbin ma' Vassalli, Panzavecchia ma jsemmix ħlief lil Barbara u fost il-Kavalieri mdeffsin fil-konfoffa ma jidhirx imsemmi ħlief Ransijat u ieħor li ħeba ismu u li skond Panzavecchia kien wieħed mill-balliji. Panzavecchia kif diġà għedna kien ixjeħ minn Ġan Anton Vassallo u lil Vassalli kien laħqu u jafu sewwa u nistgħu ngħidu li hu kien l-aqwa kittieb li sata' jħallilna l-irqaq tifkiriet fuqu. Dnub li wara dan il-proċess u weħla ħabs ta' Vassalli, fuqu ma għarrafna xejn iżjed 16. Dnub ukoll li ebda tifkira ta' kopja tal-memorjal ta' Vassalli ma nżammet jew s'issa ma stajna nsibu fost id-dokumenti li għandna. Ġan Anton Vassallo jsemmi xi ħwejjeġ li Vassallo li għex mill-1817 sal-1868 laħaq tajjeb lil ulied Vassalli, iżda dak li tarrfilna aktarx ħadu minn xi tifkiriet miktuba jew minn fomm ix-xjuħ. Vassallo jagħtina l-ismijiet ta' dawk il-Kavalieri Franċiżi u nies oħra Maltin (il-biċċa l-kbira ta' nisel Franċiż) li kienu mdeffsin bħala Ġakbini fil-konfoffa u barra min dan isemmilna żewġ ħwejjeġ li għalina kienu ġodda, jiġifieri d-dar ta' Ħal-Lija fejn il-Ġakbini kienu jiltaqgħu, u l-ħarba ta' Vassalli mill-ħabs tar-Rikażli fuq bastiment Grieg li niżżlu f'Salerno. IL-PROĊESS U S-SENTENZA TA' VASSALLI U SĦABU TAL-KONFOFFA Barra minn dak kollu li nafu fuq Vassalli mill-kittieba tal-Ġrajjiet ta' Malta, u l- aktar fuq il-ħidma tiegħu bħala partitarju Franċiż u fuq il-konfoffa li saret u l-ħabs li bata, bi ftit tas-sabar, megħjun dejjem minn ħabibi Ġużċ Gatt, irnexxieli naqbad xi tarf sewwa fuq il-għamla ta' konfoffa li saret u dwar il-kundanna ta' Vassalli u sħabu u ftietaq oħra li naħseb ebda wieħed mill-kittieba li semmejt ma sata' jkun jafhom. Il-proċess li sar mill-Kummissjoni, li quddiemu ġew imressqin Vassalli u Barbara, mixlijin, milli jidher, talli ikkonfoffaw kontra l-Gvern tal-Ordni, ma stajna nsibu tiegħu ebda tifkira sħiħa bil-miktub. Illi Vassalli kien imressaq quddiem Kummissjoni biex tifli l-ħtija tiegħu u sar dan il-proċess u li fih Vassalli deher bħala wieħed mill-aqwa fost il-ħatjin jidher ukoll minn xi dokumenti ta' dak iż-żmien li jsemmu dan il-proċess u jsejħulu bħala il-Proċess ta' Vassallo. Minn xi dokument ieħor jidher ukoll illi f'dik il-Kummissjoni kien għamilha ta' President il-Balliju Hompesh li wara sar Gran Mastru. Iżda barra minn dawna, hemm dokument li jitkellem fuq il-kundanna ta' Vassalli u sħabu kif ukoll fuq serq ta' armi u porvli mill-Armerija tal-Belt Pinto (Ħal-Qormi). Dan id-dokument jidher li hu mislut minn xi ieħor b'faċċati neqsin, għaliex il-ftit paġni mdaħħlin ma' oħrajn barranija marbutin f'volum wieħed iġibu l-għadd ta' mill-paġna 136 sal-paġna 139. fil-waqt li l-faċċati l-oħra kollha ta' dan il-volum ma huma innumerati b'xejn u lanqas ma jitħaddtu fuq din il-ħaġa. Il-kundanna ta' Vassalli u sħabu bid-data tat-12 ta' Ġunju, 1797 turi biċ-ċar illi dawn id-dokumenti huma biċċa minn dak il-proċess li fuqu jitkellmu Panzavecchia u Vassallo fl-Istejjer tagħhom u l-manuskritti l-oħra li semmejt. Għalkemm dawn ma jsemmux id-data ta' dan il-proċess, nistgħu ngħidu li l-arrest ta' Vassalli u sħabu kien f'Mejju tal-1797 u dan hu mwettaq minn avviż li kien ħareġ Napuljun f'Malta fit-13 ta' Ġunju, 1798 fejn qal li ' 'l-partiġġjani tar-Rivoluzzjoni ġew maħqurin, bosta minnhom ġew itturufnati mingħajr ebda formalitajiet meħtieġa mil-liġi u fix-xahar ta' Mejju 1797, għadd kbir ta' nies (partiġġjani tar-Rivoluzzjoni Franċiża) ġew arrestati u mitfugħin il-ħabs bħala ħatjin; Vassalli wieħed mill-irġiel l-iktar magħrufin tal-pajjiż għall-għerf kbir tiegħu, ġie ikkundannat biex jiġi magħluq għal ħajtu ġewwa ħabs, 18 Issa nerġgħu għad-dokument li fih Vassalli jidher bħala kap ta' konfoffa kontra l-Ordni. Minn dan id-dokument nisiltu fil-qosor dan li se nsemmu: Bejn ir-Rebbiegħa u s-Sajf tal-1797 insab li mill-Armerija ta' Ħal Qormi kienu nserqu xi porvli u armi tan-nar. Fuq hekk saret tfittxija sewwa u ġew arrestati xi nies li kienu mdaħħlin fil-konfoffa kontra l-Ordni kif ukoll f'dan is-serq li ġie magħmul bil-ħsieb li jżarmaw l-Artillerija ta' dawk l-inħawi fejn milli jidher kienet se tqum ir-rewwixta. Fost l-arrestati kien hemm Mikiel Balzan armier li kellu taħt idejh l- Armerija ta' Ħal Qormi mixli talli seraq il-porvli u l-armi minn din l-Armerija; Mikiel Anton Vassalli, bħala kap tal-konfoffa, u sħabu Ċensu Barbara, Salvu Schembri, Masu Żammit, Ġużċ Micallef imlaqqam ''Ta' Buda'', Patist Triganza, Salvu Bartolo, Kalċidon Xuereb u Anġlu Bartolo. Quddiem l-Imħallfin f'dan il-Proċess ġew imsejħin u taw ix-xhieda tagħhom: Fil-10 ta' Ġunju 1797, l-Armier tal-Artillerija u l-Kmandant tal-Artillerija, il- Kavalier De Bardonenche fejn stqarru li mit-3 ta' April 1795 ebda biċċa arma ma ġiet mogħtija lilhom għat-tiswija mill-ħati Mikiel Balzan. 4 ta' Ġunju, Manwel Morello, logutenent tal-Viskont b'rapport fejn semma t- tfittxija li saret fl-Armerija u fil-bir tal-istess Armerija. Fih hemm il-lista tal-armi li nsabu fil-bir. 4 ta' Ġunju, Dovik Grech fejn semma l-armi li talla' mill-bir. 12 ta' Ġunju, Mari, il-mara ta' Baskal Felice, fejn stqarret li rċeviet minn għand l-armier Mikiel Balzan xkora mimlija bl-azzarini miksura bħala njam għall-ħruq. Ix-xhud u x-xhidiet tal-konfoffa ma huma msemmijin b'xejn. Is-sentenza mogħtija lill-ħatjin, kif ġiet imwettqa mill-Gran Mastru (De Rohan), imfissra bil-Malti hija din: ''Il-Gran Mastru wara li sama' r-relazzjoni mogħtija mill-Imħallfin maħturin minnu, fejn fissru l-parir kontra kull wieħed minn dawn li hawn miktubin taħt, misjubin b'ħatja kontra l-Istat u fejn fissru l-piena li kull wieħed minnhom jistħoqqlu, jiġifieri, illi Mikiel Anton Vassalli, kap prinċipali tal-konfoffa jiġi magħluq il-ħabs għal għomru fil-Kastell tar-Rikażli u li Ċensu Barbara, Salvu Schembri jiġu tturufnati għal dejjem minn dawn il-Gżejjer u li Masu Żammit u Ġużċ Micallef, imlaqqam Buda, jiġu wkoll imkeċċijin minn dawn il-gżejjer b'turufnament għal għaxar snin u li Patist Triganza u Salvu Bartolo jiġu wkoll imkeċċijin b'turufnament għal sentejn u li Kalċidon Xuereb u Anġlu Bartolo jiġu wkoll itturufnati għal sena biss u fl-aħħar Mikiel Balzan, armier, għad-delitt ta' serq ta' porvli u armi mill-Armerija tal-Belt Pinto, mogħtija f'idejh mill-Ministri tar-Reliġjon, jiġi itturufnat għal. għomru, bil- patt li jista' jiġi mħarrek (għad-danni) b'''kawża ċivili'' favur l-imsemmija Reliġjon li ssir quddiem il-Qorti li għandha l-jedd (coram guo de jure); u billi l-imsemmi Gran Mastru għoġbu jilqa' f'kollox u għal kollox din il-fehma, huwa għalhekk amar…u jamar…li din il-fehma titwettaq u tingħamel minnufih, billi għal xi raġunijiet li jidhirlu xierqa jżid u jamar, għal dawk biss li huma ħtijiet tal-imsemmijin Xuereb u Triganza, illi wara li jagħlaq iż-żmien li hu mogħti hawn fuq tat-turufnament tagħhom, huma għandhom jissuktaw f'din il-piena sakemm minnu tingħata ordni ġdida u sakemm jogħġob lilu. Il-lum, it-12 ta' Ġunju, 1797 Il-Kavalier DE GONDRECOURT Vici — Kanċillier Minn din is-sentenza jidher biċ-ċar illi Vassalli u sħabu ġew misjubin ħatja ta' delitt kontra l-istat — konfoffa għall-qawma tal-Maltin kontra l-Ordni u ta' serq ta' porvli u armi tan-nar mill-Armerija tal-Ordni. Aħna għalhekk ma nistgħux inwettqu għal kollox dak li tarrfulna Panzavecchia u Vassallo. Huma riedu jfissrulna billi ma kienx hemm xhidiet biżżejjed u billi fil-konfoffa kien hemm imdeffsin xi membri tal-Ordni, il-proċess kellu jinqata' jew isir fuq fuq u s-sentenza tingħata minufih kontra Vassalli u Barbara u xi oħrajn. Mid-dokumenti li għandi f'idejja jidher biss illi f'dan il-proċess kien hemm iva mdeffsin xi membri tal-Ordni, fosthom nies imsemmijin minn Panzavecchia u Vassallo, iżda x'nibet u x'kellu jinbet kontra tagħhom, ma nistgħux ingħiduh sewwa. IL-PRINĊEP CAMILLE DE ROHAN Fost il-karti ta' De Maver, is-Segretarju ta' Hompesch, tinsab lista ta' ismijiet ta' Franċiżi u Maltin meqjusin bħala sradituri tal-Ordni. Din il-lista ġiet magħmula bl- ordni tal-Gran Hompesch fi Triesti bid-data tal-15 ta' Settembru, 1798. Fiha hemm dawn l-ismijiet li fil-biċċa l-kbira jaqblu ma' dawk li jsemmi Vassallo fl-Istorja tiegħu: Il-Kommendatur Ransijat, il-Komm. Bardonenche, Kmandant tal-Artillerja, il- Kummissarju de Fav, inkarigat mill-Fortifikazzjonijiet u mill-Għejun, Tousard tal- Inġinieri, Picault de Mornas u l-Kommendatur Dolomieu, Doublet, Prim Skrivan fis-Segreterija tal-Fergħa Franċiża, Caruson, Konslu Franċiż, imwieled Malta, u Poussielgue, Konslu Ġermaniż. Fost il-Maltin: Il-Baruni Daurel (miżżewweġ lil Donna Orsola d'Amico Inguanez), l-aħwa Schembri, Guido, Herri (Xerri7), Caruana Vincenzo, Segretarju tal-Isqof, Biagio Bourageois, Assessur tal-Isqof, in-Nutar Gavin Bonavita, Sachet (Souchet7), Muscat, ex—Uditur, in-Nobbli Maltin, Avukati u Qassisin. Ebda balliju, mit-tnejn li jsemmi Panzavecchia bħala membri tal- Kummissjoni u li kienu tal-Partit tal-Ġakbini ma jidhru mdaħħlin f'din il-lista; lanqas l-istess Balliju de Rohan, magħruf taħt l-isem tal-Prinċep Camillo, imsemmi minn Ġan Anton Vassallo, ma jidher f'din il-lista, għalkemm minn dokumenti oħra jidher illi dan il-membru tal-Ordni ta' San Ġwann kellu xi ftit tas-sehem f'din it-tabxa. Ir-raġuni li għaliha dan u xi ieħor, balliju bħalu, ma humiex imsemmijin naħseb li aktarx kienet dik illi Hompesch bħala President tal-Kummissjoni fil-Proċess kontra Vassalli u sħabu, ma qabillux isemmihom, fil-waqt li xi wieħed minnhom ukoll, kif jingħad, kien imħallef fl-istess Kummissjoni. Tarġa' l-Prinċep Camillo kien qarib tal-Gran Mastru de Rohan u tarġa' wkoll ma kenitx ħaġa xierqa li dawna jiġu msemmijin meta b'hekk l-isem ta' Hompesch seta' jiġi mkasbar għal dak li hu nuqqas ta' ħaqq u dmir lejn l-Ordni, bħalma dlonk kienu għalhekk għajruh l-għedewwa tiegħu, fosthom il-Kavalieri tal-Gran Prijurat tar-Russja. Wieħed mill-aqwa dokumenti, infatti, li fih jidhru xi ismijiet ta' nies, li setgħu kienu mdeffsin f'dan it-tixwix u konfofof kontra l-Ordni u kienu kaġun tad-daħla tal-Franċiżi f'Malta, huwa dak tal-Protesta u Manifest li saru mill-Gran Prijurat tar- Russja fil-Palazz Imperjali ta' Pietroburgo, fid-data tas-26 ta' Awissu 1798. id-dokument hemm l-ewwelnett imsemmi VASSALLO (jiġifieri Mikiel Anton Vassalli) bħala dak il-bniedem li niseġ il-konfoffa u xehed quddiem Hompesch u qal dawn il-kelmiet: ''Jekk tixtiequ tkunu tafu x'kienu d-disinni tagħna, staqsu lill- Prinċep Camillo u lil Ransijat; huma kienu li mexxewna. Din hija ħaġa magħrufa ma' Malta kollha. '' Il-Prinċep Camillo de Rohan kellu l-kmand tal-milizzja tal- kampanja u Ransijat kellu f'idejh l-amministrazzoni tal-Kaxxa tal-Ordni. Lil wieħed ingħatat il-ħtija illi mħabba fih is-suldati kienu qamu u qatlu xi Kavalieri sħabu li kellhom suspett fihom. Fuq l-ieħor ingħad illi ġieb taħwid kbir ġewwa l- belt bix-xrariet li qajjem fost il-partit tal-Ġakbini, imwaqqaf minnu, u talli ġieb ruħu wisq ħażin mal-Gran Mastru fil-waqt li l-Franċiżi kienu niżlin l-art. Il-Manifest isemmi illi f'Jannar tal-1798, P id-Direttorju tar-Repubblika Franċiża kien bagħat f'Malta lil Poussielgue biex jqajjem irvelli kontra l-Ordni. Dan kien jaf bil-Maltin kollha favur il-Franċiżi u l-ismijiet tagħhom kienu mniżżlin għand il-Konslu Franċiż (Caruson), qassam u ta xi flejjes, u l-aktar, lill-Kommendatur Bardonenche20, lill- Kommendatur de Fav, u lil Tousard. Iżda l-miġja ta' Poussielgue, bħala seksief tar- Repubblika Franċiża kienet 8 xhur wara l-konfoffa u l-arrest ta' Vassalli u sħabu u għalhekk it-tixwix u konfofof ta' wara ma għandhom x'jaqsmu xejn ma' dawk ta' Mejju 1797, għalkemm in-nies li kienu mdeffsin f'dawn tal-aħħar setgħu kienu wkoll fost dawk ta' qabel. Barra minn dan, fil-Manifest tal-Prijurat tar-Russja hemm imsemmi wkoll il-Kommendatur St PriestŻl bħala wieħed li kien jagħlaq għajnejh għall-għemil ta' sħabu li kienu jikkonfoffaw, kif ukoll l-isem ta' ċertu Formosa Konslu ta' Olanda li kien qajjem irvell fost il-Maltin u lilu ġie mogħti l-inkarigu mill-Gran Mastru biex jieqfu l-armi u ma jsir ebda kumbatt meta Napuljun hedded li jaħbat għall-Gżira. Il-Prijurat tar-Russja fit-tixlija li għamel kontra l-Gran Mastru Hompesch fl-aħħar semma b'isimhom lil dawk il-Kavalieri li kif deherlu kienu nies li konfoffaw kontra l-Ordni u li għalhekk il-Gran Mastru kien messu neħħiehom mill-kariga tagħhom, il-għaliex id-destin ta' Malta kien imsensel ma' għemilhom. Dawn il-Kavalieri li kien jafhom kulħadd, u saħansitra Hompesch, kienu: il-Prinċep Camillo de Rohan, Bosredan de Ransijat, Bardonenche, Tousard, is-segretarju Doublet u De Fav. Iżda fost dawn, wara li tgħarbel u tiġbor kollox, tnejn biss nistgħu ngħidu li kellhom x'jaqsmu fit-tixwix u konfofof li saru fi żmien Vassalli, u dawn huma t-tnejn imsemmijin mill-istess Vassalli, jekk dawn (tarġa' tgħid) ġew tassew imsemmijin minnu. Issa, sew il-Prinċep Camillo de Rohan kemm Bosredon de Ransijat stqarrew bil-miktub illi huma ma kienu mdeffsin bl-ebda mod fit-tixwix u qerq li sar kontra l-Ordni. Bosredon ma qagħadx jaħli wisq kliem fil-Prefazzjoni tiegħu tal-''Giornale dell' Assedio e Blocco di Malta'' (1843) biex imieri dak kollu li ntqal fuqu. Huwa ma sarx jaf bil-Memorjal li ħareġ, f'Ġermanja, Ferdinando Hompesch, u lanqas bil- huwa kien wasal Marsilja. Kontra dak li fuqu qal Hompesch, huwa jsemmi biss il- biċċa ta' meta l-armata ta' Napuljun kienet nieżla l-art, fejn stqarr illi huwa bagħat jgħid b'ittra lill-Gran Mastru illi hu telaq minn Teżorier ta' l-Ordni ''għax ir-rabta li kellu ma' l-Ordni kienet dik li jikombatti t-Tork u mhux lill-pajjiżani tiegħu, '' fejn imaqdar ukoll lil Hompesch talli (ladarba deherlu li ma kellux iħalli lill-bastimenti ta' Napuljun jidħlu fil-Port) ma żammx iebes, iżda ċieda fi żmien erbgħa u għoxrin siegħa fortizza hekk qawwija bħalma hi dik ta' Malta li setgħet, biex ingħid hekk, tilqa' ruħha biha nfisha; għat-tixlijiet li sarulu mill-Prijurat tar-Russja (fejn semmewh bħala wieħed li mexxa lil Vassalli fil-konfoffa li dan għamel) Bosredon ma tniffes b'xejn iżda fejn jidher li tawh il-ħtija, bħala traditur tal-Ordni għad-daħla tal-Franċiżi f'Malta, hu wieġeb illi ''dak iż-żmien tad-daħla tal-Franċiżi f'Malta, ebda Kavalier Russu ma kien hawn fil-post u għalhekk dawn kellhom joqogħdu fuq xiehda li ma kienx ta' min jemminhom. U biex iwettaq dan kollu, huwa stampa u ħareġ ''Il Giornale dell Assedio e Blocco di Malta'' bl-Ittri u l-Memorjali bħala Appendiċi fejn wera minn taħt li hu kellu bosta prinċipji demokratiċi li bihom ma satax jaqbel ma' dawk ta' l-Ordni, iżda iva ma' dawk ta' Vassalli u tal-Partit Ġakbin. Dawn il-prinċipji hu jistqarrhom u mħabba fihom, kif jgħid hu, sħabu l-Kavalieri Franċiżi nfexxew kontrieh u pinġewh ikreh sa mill-bidu nett tar-Rivoluzzjoni Franċiża22. Il-Prinċep Camillo de Rohan, Balliju u Gran Prijur tal-Aquitania, waqt il-Proċess ta' Vassalli jidher li kien qiegħed hawn Malta, iżda meta ħarġet il-Protesta bil- Manifest tal-Prijurat tar-Russja, huwa kien qiegħed jivvjaġġa fl-Italja u mħabba f'saħħtu waqaf f'Firenze minn fejn, wara li qara t-tixlijiet li sarulu f'dak il-Manifest, huwa wieġeb bi tliet Ittri: waħda mibgħuta lill-Imperatur tar-Russja, oħra lir-Re tiegħu u l-oħra lill-Gran Prijurat tar-Russja bi Pro—Memoria magħha. Fit-tliet Ittri huwa ma jagħmilx ħlief jitlob bi ħniena sabiex lilu jingħata l-passaport u l-permess li jitlaq għal Pietroburgo u jidher quddiem il-Membri tal-Prijurat tar-Russja biex minnhom, wara li jġib il-provi tal-innoċenza tiegħu, ikollu l-ħaqq u jitħallas tal-ħsara li saritlu fil-ġieħ ta' ismu, bil-gidba li nqalet fuqu fil-Proċess ta' Vassalli. Huwa għalhekk, għalkemm magħdur f'saħħtu, kien ħaseb biex jitlaq għal Vjenna għand il-Prinċipessa Lorraine, oħtu, minn fejn jistenna bla sabar it-tweġiba għat-talba li għamel. ''Jekk jiena ħati lejn l-Ordni'', kiteb lill-Prijurat tar-Russja, ''jekk jiena ndehist f'xi waħda mill-konfofof waħxija li fihom saret xi nassa għall-qirda ta' l-Ordni, irrid li għal din il-ħtija twieġeb rasi. Intom agħmlu minnha, jiena għandi nieħu l-mewt. Jekk fini ma hemm ebda ħtija, intom għandkon: ixxandru l-innoċenza tiegħi. Intom għandkom titħallsu minn min kasbarni, intom għandkom trodduli l-istat, il-mistrieħ, il-ġieħ tiegħi. Intom għandkom tpattuli għal din il-ħsara bl-iktar xhieda meħtieġa u ċara. Din il-ħaġa għandu jedd għaliha ismi; għandha jedd għaliha l-Ewropa kollha, li tistennieha minnkom.'' Fil-Promemoria, talab għalhekk, u sejjaħ il-għajnuna u l-ħaqq ta' l-Imperatur tar-Russja, tar-Re ta' l-Ingilterra u tar-Re ta' Napli biex dawn jordnaw lill-Ambaxxaturi tagħhom, Ammiralli, Ġenerali ta' l-armati tagħhom ta' l-art u tal-baħar u awtoritajiet ċivili u militari, li jinsabu fl-art, sabiex, meta jarġa' lejn Malta, jarrestaw lil Vassallo li kien ġie kkundannat il-ħabs għal għomru mill- imsemmija Kummissjoni Kriminali bil-ħsieb illi dan Vassallo jarġa' jiġi mistoqsi quddiem Qorti oħra fejn dan il-bniedem għandu, jew igiddeb ruħu jew iwettaq ix- xhieda li kien ta kontra tiegħu. Il-Prinċep Camillo talab illi fuq il-mistoqsijiet li jsiru lil Vassallo u t-tweġibijiet li dan jagħti, huwa jkollu d-dritt li jġibu quddiem Qorti li tikkundannah bħala ħati ta qlajja' kontra l-persuna tiegħu. Il-Prinċep Camillo talab fl-aħħarnett lill-Ambaxxaturi ta' kull waħda minn dawn il-Potenzi li qegħdin fil-Qorti Rjali tal-Gran Duka ta' Toscana biex dan jaħseb iressaq it-talba tiegħu lir-Rejiet tagħhom. Dawn l-ittri u l-Pro— Memoria nbagħtu minn Firenze u jġibu d-data tal-24 ta' Diċembru, 1798. Din id-data taħbat sewwa meta l-Franċiżi kienu għadhom imblokkati mill-Maltin ġewwa l-Belt ta' Malta u għalhekk naħsbu illi f'dak it-taħwid dawn il- protesti sfaw fix-xejn. Doublet, is-Segretarju ta' l-Ordni, xejn ma jsemmi fuq Vassalli u lanqas fuq il- Proċess tiegħu fil-Memorji li kien kiteb ''Memoires sur l'Invasion et Occupation de Malte''u dan is-skiet jagħtina x'naħsbu illi jew hu jew sħabu kellhom tassew x'jaqsmu fil-konfofof li kienu saru kontra l-Ordni flimkien mal-Kap tar-rewwixta li kellha tqum. Bniedem ieħor tal-Ordni msemmi mill-istoriċi tagħna, li, kif intqal, kien jikkorrispondi minn Pariġi b'ittri mal-Ġakbini ta' Malta, huwa l-Kommendatur Dċodat Dolomieu tal-Lingwa 't'Alvernia li kien tlewwem mal-Gran Mastru fuq kwistjoni ta' anzjanità li kienet tmissu, baqa' mgħaddab mal-Ordni u għalhekk flok ma raġa' lejn Malta, wara li rebaħ il-Kawża f'Ruma, telaq għal Franza, indehes mal-Partit Ġakbin, u kif jgħidu, baqa' hemmhekk għal dejjem jaħmi kontra l-Ordni. Dolomieu, bniedem għaref fix-xjenzi naturali, u l-aktar fil-geoloġja, kien wisq miġjub minn Napuljun u minnu kien ġie magħżul bħala wieħed fost dawk il-għorrief li kien ħa miegħu għall-ispedizzjoni ta' l-Eġittu. Hu kien ukoll li fid-daħla ta' Napuljun f'Malta flimkien mal-Ġeneral Junot u mal-Ġeneral Kontrollur M. Poussielgue, mibgħut minn Napuljun, niżel l-art minn fuq l-''Orient'' biex jiftiehem ma' Hompesch bħala ambaxxatur biex jieqfu l-armi bejn il-Franċiżi u l-Maltin. Jingħad illi Dolomieu kellu jitgħabba b'dan l-inkarigu kontra qalbu, u għalkemm kien imwiegħer ma' l- Ordni, daħal il-Palazz tal-Gran Mastru jibki. Mill-ittri ta' l-istess Dolomieu (miġburin minn A. Lacroix, ''Dċodat Dolomiew'' —Paris, 1921) ma jidhirx illi dan il-bniedem kien żamm ebda korrispondenza mal-Ġakbini ta' Malta. Billi kellu qalbu mweġġgħa mid-deni li kien sarlu bil-għawi u tbixkil ta' sħabu l-kavalieri u mill-inġustizzji tal-Gvern ta' l-Ordni, hu kien ħass il-bżonn li jduq il- fewġa tal-Liberta' Franċiża ta' Pajjiżu fejn deherlu illi bil-prinċipji ġodda ta' Ħaqq, Dawl u Demokrazija sata' jinfeda mill-jasar ta' dik il-ħajja ta' qilla u dlamijiet bħalma kienet dik ta' l-aħħar żminijiet ta' l-Ordni f'Malta. L-għedewwa tiegħu f'Malta, fosthom l-aqwa, il-kavalier Loras, biex jagħmlulu d-deni, għall-ħabta tas-sena 1790, meta dan kien Malta, kienu xerduhielu li hu kien l-ispjun tal-Assemblea Franċiża Nazzjonali, illi huwa kien qiegħed jikkonfoffa kontra l-Ordni, illi hu jrid iqajjem il- pajjiż (hu li kif jistqarr f'ittra, ma kien jitkellem ma' ebda Malti), illi hu qiegħed imexxi l-pjan għall-qirda ta' l-Ordni.24 Dolomieu, fil-waqt li kien Pariġi, kien kiteb lill-kavalier de Fav, Kummissarju tal-Fortifikazzjonijiet f'Malta, fejn fissirlu illi huwa ma kienx qiegħed imur fil-Club tal-Ġakbini, iżda f'dak tax-Xirka li kellha prinċipji iżjed xierqa u meqjusa u fiha kienu jinġabru l-aħjar nies u l-kotra tal-membri ta' l-Assemblea Nazzjonali. Kontra din, kien hemm iż-żewġ partiti ħorox li kienu dak ta' l-Aristokratiċi u dak tar-Repubblikani. F'Ottubru tal-1791, insibu li Dolomieu kien ingħaqad ma' Xirka oħra jisimha l-Club des Fenillants'5 li fiha kienu daħlu bosta mill-membri ta' dik ta' qabel, kollha nies ''monarkiċi kostituzzjonali ' li ma kienux jaqblu mal-Partit tal-Ġakbini. Dan iż-żmien Vassalli kien għadu ma ndehes b'xejn fit-tixwix tal-Maltin kontra l-Ordni; mill-1796 'il quddiem, aħna ma nafux sewwa x'kienu x-xeħtiet politiċi ta' Dolomieu u x'sehem sata' kellu mat-taħwid illi kien inqala' hawn Malta, iżda mill-ittri li dan ħalla u nġabru minn Lacroix, ma jidher li mxiet ebda korrispondenza bejnu u l-Partit Ġakbin ta' hawn Malta. IL-ĦARBA TA' VASSALLI MILL-ĦABS U L-EZILJU TA' BARBARA Wara s-sentenza tat-12 ta' Ġunju, 1797, aħna ma nafux sewwa bil-ftietaq kollha tal- ħabs li bata Vassallo ġewwa l-Forti Rikażli fejn ġie kkundannat għal għomru. Aħna ma nafux kemm dam ġewwa dan il-ħabs. Nafu biss, minn dak li qalilna Ġan Anton Vassallo, illi wara ftit lil Vassalli għabbewh fuq bastiment Grieg u niżżluh fl-art ta' Salerno. X'għadda minn Vassalli minn dak iż-żmien sakemm daħlu l-Franċiżi f'Malta jew aħjar sat-28 ta' Settembru, 1799, meta l-Franċiżi kienu mblokkati mill- Maltin ġewwa l-Belt, aħna ma nafux sewwa, u għalkemm fittixna u qallibna, għad ma rnexxilniex inkunu nafuh. Il-fehma ta' bosta hija li hu iktarx ingħaqad ma' sħabu li kienu ġew itturufnati, fosthom ma' Barbara, magħruf minn xi storiċi Taljani, bħala wieħed mill-iktar kursari qalbiena fil-Mediterran, għaliex kien wieħed mill-aqwa partitarji tal-Gvern Franċiż. Naħsbu illi hawn Malta f'dak iż-żmien, għall-ħila u qawwa ta' qalb li wera, minnu l-Gvern Franċiż sata' jieħu l-akbar għajnuna u għalhekk insibu, li għalkemm fittex li joqgħod taħt it-tmexxija tal-għaqli Vassalli, Barbara bħala venturier, kien hu li għamel wiċċu minn quddiem u ftiehem ma' dawk l-aġenti tad-Direttorju li f'idejhom kellhom il-pjanti għall-priża ta' Malta, u għalhekk narawh illi, malli ġie tturufnat minn Malta u rifes l-art tal-Italja, telaq għal Milan u hemmhekk għarraf lil Napuljun bl-istat imħawwad ta' Malta, bil-bruda ta' bosta mill-Kavalieri lejn il-Gvern tal-Ordni u x-xewqa ta' bosta Maltin biex Franza tindaħal għalihom. 7) jaħseb li fuq dan kollu li bih kien għarrfu Barbara, Napuljun għamel dmiru u għarraf ukoll lid-Direttorju b'ittra miktuba fis-26 ta' Mejju, 1797. Billi d-data ta' din l-ittra taħbat xi tmintax —il ġurnata qabel is- sentenza ta' Vassalli u sħabu, jidher illi Napuljun kien kiteb lid-Direttorju fuq tagħrif mibgħut lilu b'korrispondenza jew lilu mogħti bil-fomm minn ħaddieħor u mhux le minn Barbara stess. Minn dispaċċi u itri mibgħutin mill-Ammirall Bruevs, fil-waqt li dan kien qiegħed fil-Kwartier ta' Passeriano f'Settembru tal-1797, jidher illi għall-aħħar ta' Settembru 1797 (jiġifieri mat-tliet xhur u nofs wara s-sentenza) Barbara ħaduh fuq bastiment tal-flotta Franċiża u mbagħad, sabiex ikollu pożizzjoni uffiċjali, ġie mogħti l-kariga ta' Sottu— Tenent (fizzjal b'waħda) taħt il-Kaptan Le Joille fuq il-bastiment Dubois. Jidher illi huwa mar Korfti mal-flotta Franċiża u minn hemm f'nofs Novembru 1797 telaq abbord ta' waħda mill-fregati ''La Justice'' u 'L'Artċmise'' għar-rotta ta' Malta fejn kellu jiltaqa' ma' Poussielgue (segretarju tal-Ambaxxata Franċiża f'Ġenova) li kien mibgħut minn Napuljun biex jitkixxef u jiftiehem mal-partitarji Franċiżi fuq il-priża ta' Malta. Fid-19 ta' Diċembru, 1797 l-Ammirall Bruevs kiteb lil Napuljun u għarrfu illi ''Censu Barbara ġie mibgħut lejn Malta''. F'din l-ittra fisser illi ż- żewġ bastimenti ''La Justice'' u ''L'Artċmise'' għandhom iniżżlu u jħallu lil Barbara f'Malta bil-pretest li jieħu minn għand il-Konslu Franċiż x'informazzjonijiet dwar il-kursali li kienu qegħdin jikkorseġġaw f'dawk l-ibħra. Huma u sejrin lura lejn Korfu kellhom jerġgħu jgħabbu lil Barbara. Din id-darba l-bastiment ''La Justice'' ġarr fuqu Malti ieħor, illi ismu mhu msemmi b'xejn, iżda Bruevs ipinġih bħala wieħed mill-partitarji Franiċiżi, rasu sħuna, illi kiser il-kwarantina sabiex jimbarka fuq il- 'Justice'' u ħalla l-mara u l-familja u s-sengħa jew negozju tiegħu biex ingaġġa abbord mal-Franċiżi. Barbara huwa u sejjer Tulun mal-Ammirall Bruevs fit-3 ta' Marzu 1798 raġa' għadda minn Malta u din id-darba kien fuq id-''Dubois'. Fid-daħla ta' Napuljun bil-flotta u l-armata tiegħu f'Malta fid-9 ta' Ġunju, 1798 Poussielgue u Barbara kienu qegħdin abbord ta' wieħed mill-bastimenti. Barbara, kif jidher minn relazzjoni magħmula minn Fra Augusto Viċ Cesarini tal-Ordni ta' San Ġwann, niżel mas-suldati Franċiżi li kienu xterdu mal-kampanja ta' Malta u offra ruħu li jmexxihom hu. Huwa kien ukoll mexa quddiem nett mad-diviżjoni tal- Ġeneral Voubois u resaq lejn l-Imdina bil-ħsieb li jġiegħel lill-Ħikem u lill-Ġurati jċiedu l-Belt lill-Franċiżi. Fil-waqt li l-Ħakem u l-Ġurati nġemgħu fil-Palazz tal- Isqof Labini, biex jiftiehmu x'għandu jsir, Ċensu Barbara b'isem Bonaparti bagħat jistaqsihom u talab li jwiġbuh x'bi ħsiebhom jagħmlu, jilqgħux lis-suldati Franċiżi bħala ħbieb jew bħala għedewwa. Dawn, billi ma kellhomx biex jilqgħu ruħhom, weġbuh li huma jċiedu l-belt bil-patt li jitħarsu r-reliġjon, il-libertà, il-beni u l- privileġġi tal-poplu. Għall-aħħar ta' Diċembru tal-1799 insibu li Menard, il-Kummissarju tal-Marina, talab b'ittra lill-Ġeneral Vaubois sabiex jagħti permess jitlaq għal Franza lill-Ispija tagħhom Ċensu Barbara bil-ħsieb li jmur jagħti xi pariri fuq xi pjani għar-rinforzi li kienu qegħdin jitlestew f'Tulun. Barbara, li dik il-ħabta tal-Blokk kien qiegħed imexxi l-inżul ta' nies min-naħa tal-Punent tal-Gżira, wara li ġieh il-permess, telaq għal Franza, iżda huwa u sejjer ġie maqbud mill-Bev ta' Tunes u, skond ma jidher min-nota tal-ittra ta' Menard, ''poġġewh jaħdem fix-xogħlijiet pubbliċi tal-Bev u tawh qoffa kbira apposta biex biha jġorr l-oġġetti.'' Wara dan kollu, fuq Barbara ma nsama' xejn iżjed sakemm damu l-Franċiżi hawn Malta. U sieħbu Vassalli7 Fuq dan l-ebda tifkira bil-miktub ma stajna nsibu x'kien sar minnu meta wara s-sentenza tat-12 ta' Ġunju, 1797 huwa kien telaq mill-ħabs tar- Rikażli u niżel l-art ta' Salerno. Xi wħud qalu li hu raġa' lejn il-Gżira flimkien ma' Barbara meta daħal mal-flotta ta' Napuljun, u dan jixhdu l-istess dokument li minnu sirna nafu kif, wara sentejn u tliet xhur minn dik is-sentenza, Vassalli kien qiegħed ġol-Belt (Valletta) ta' Malta fost dawk li kienu mblokkati mill-Maltin, bil-grad ta' Ajjutant tal-Gwardja Nazzjonali Maltija. IL-FRANĊIŻI F'MALTA, IL-QAWMA U L-ASSEDJU Wara sew sew xi xahar u ftit ġranet li l-Franċiżi kienu daħlu u ħadu l-Gżejjer ta' Malta, tbiddlet bħan-nhar mil-lejl. Tibdil ta' ismijiet fl-ibliet li ġew imqassmin f'żewġ distretti, tibdil fl-ismijiet tat-triqat tal-Belt, imsejħin b'isem Franċiż, Gvern Militari taħt il-Ġeneral tal-Armata bħala Kap taż-żewġ Gżejjer u Gvern Ċivili taħt it-treġija tal-Kummissarju tal-Gvern, b'Kummissjoni u Muniċipalitajjiet biex imexxu l- amministrazzjoni ċivili tal-pajjiż. Taqsim ta' Rħula f'4 distretti bil-Muniċipju u l- Imħallef tal-Paċi tagħhom. Dawn aktarx kienu jingħażlu minn fost l-aħjar nies tal- kotra tal-Maltin. Flok dak l-ilbies ta' Kavalieri bis-salib abjad fuq il-mantar iswed, fit-triqat ta' Malta, ma kontx tara ħlief ilbies iswed bil-faxex tas-satin tat-tliet kuluri bi frenża tad-deheb fit-tarf marbuta madwar il-ġnub, firjoli suwed tal-ħarir bir-rivolta roża madwar il-għonq sal-irkubbtejn. Kpiepel tal-pannu suwed miftuħin u merfugħin minn ġenb wieħed b'kukkarda mwaħħla u bi tliet rixiet: bajda, ħamra u kaħla. Uċuh ġodda jleqqu bid-dija tal-Libertà mħallta ma' l-uċuh tal-pajjiż li donnhom għadhom kif qamu minn raqda ta' lejl li għal mument nessa l-waħx u l-biża' taż-żmenijiet. Twaqqfet il-milizzja b'nies minn 17 sa 50 sena. Żgħażagħ Maltin ingħażlu bħala kadetti tal-marina biex jitgħallmu s-sengħa tal-baħar għal bdoti. Twettaq ir-riġment qadim tal-Kaċċaturi b'fizzjali Maltin u b'hekk inħaseb biex fl-14 ta' Lulju l-Franċiżi flimkien mal-Maltin tagħmel il-Festi ta' l-Arblu tal-Libertà jew tar-Repubblika. Wara sentejn u tliet xhur minn mindu fit-12 ta' Ġunju, 1797 ġie kkundannat b' kalzri għal għomru fir-Rikażli. Vassalli nsibuh fil-Battaljun tal-Gwardji Nazzjonali bil-grad ta' Ajjutant. Fi żmien id-daħla f'Malta u l-ħakma tal-Franċiżi sad-data tat-28 ta' Settembru, 1799, meta dawn kienu għadhom imblukkati ġewwa s-swar mill-Maltin, isem Vassalli ma jidher b'xejn fit-tifkiriet tal-Ġrajja ta' Malta ħlief darba,kif għedna, fl-avviż tat-13 ta' Ġunju, 1798 imxandar mill-Gvern Franċiż fejn Napuljun semmieh bħala wieħed mill-partiġjani tagħhom u mill-vittmi tal-qilla tal-Ordni. 26 Fost in-nies tal-Ordni li kienu baqgħu hawn mal-Franċiżi, kien hemm Bosredon, De Fav, Tousard u Doublet, kollha membri Franċiżi u li, kif għandna naħsbu, sew Vassalli kemm Barbara kienu midħla tagħhom u għalhekk ma satax jonqos li minnhom Vassalli ma kellux għajnuna, Bosredon Ransijat dlonk laħaq President tal-Kummissjoni tal-Gvern u Doublet laħaq Segretarju Ġenerali. Aħna ma nafux meta lil Vassalli daħħluh fil- Battaljun tal-Gwardja Nazzjonali u lanqas meta laħaq il-grad ta' Ajjutant: jekk kienx wieħed minn ta' l-ewwel jew sar wara ftit xhur li twaqqaf il-Battaljjun. Wata x-xhieda li minnu ġiet mogħtija fil-Proċess li semmejna fejn hu deher li kixef l-isem ta' Bosredon bħala wieħed li kien mexxa lill-Ġakbini Maltin fit-tixwix u konfofof kontra l-Ordni, Vassalli ma satax jibqa' miġjub bħalma kien qabel minn dawk il-partitarji kbar tal-Gvern Franċiż li kienu ħbieb tiegħu, fosthom Bosredon u Doublet li issa kellhom f'idejhom ir-riedni tal-amministrazzjoni tal-Gvern Franċiż f'Malta. Iżda, kif għandi naħseb, lil Vassalli ma setgħax iwarrbuh għal kollox u għalhekk kellhom isoddulu ħalqu b'daqsxejn ta' kariga ċivili bħalma kienet dik ta' Ajjutant tal-Gwardja Nazzonali, għalkemm, għall-għerf li bih kien imżejjen u għall- ħidma li ħadem favur il-Franċiżi, biex jifdi l-poplu Malti minn taħt il-madmad tal- Ordni, kien ħaqqu li jiġi mħallas b'xi ħaġa aħjar. Vassalli dik il-ħabta kien jgħodd mal-35 sena. Fit-2 ta' Settembru, 1797, max-xahrejn wara l-festa ta' għeluq is-sitt sena tar- Repubblika Franċiża, qamet ir-rewwixta tal-kampanjol Maltin kontra l-Franċiżi li nbdiet mir-Rabtin quddiem il-knisja tal-Karmnu u barra l-bibieb tal-Imdina u xterdet u xegħlet mal-kampanja kollha u kienet hekk qawwija illi fi żmien 48 siegħa l-Ġeneral Vaubois bin-nies tiegħu kellu jingħalaq ġewwa l-Belt. L-Imdina waqgħet f'idejn il- Maltin mill-għada, jiġifieri fit-3 ta' Settembru. Vaubois ġabar l-armi kollha mingħand il-Maltin, ippostja l-artillerija fuq is-swar tal-Furjana u qassam fuq l-armi l-bqija tal-gwarniġjon dritt għal fuq il-kampanja. Wara ħafna taħbit ta' Vaubois u Bosredon biex jissewwew mal-Maltin, wara li bosta Maltin tkeċċew mill-ibliet u ħallew djarhom, ħwejjiġhom u flushom, wara s- serq u t-tħarbit fid-djar ta' dawk li kienu barra mill-Belt, l-imblukkar tal-Port ta' San Pawl il-Baħar u l-Mellieħa minn xi bastimenti Franċiżi, wara l-ħarġa tal-Franċiżi mill-Kottonera u mill-Forti Manoel kontra ż-Żabbarin u l-Kalkariżi b'telfa tal- Franċiżi, wara t-tbattil tal-Forti Xambrċ f'Għawdex mill-Franċiżi it-talba tal-Maltin twettqet billi l-Ammiral Nelson, għall-ħabta tat-18 ta' Settembru, bagħat l-armata Portugiza biex tagħti l-għajnuna lill-Maltin. Il-konfoffa tal-Maltin biex jiftħu l-bibien tal-Belt lill-kampanjoli Maltin inkixfet u l-45 wieħed, fosthom Dun Mikiel Xerri, li nisġu l-konfoffa ġew xkubettjati fil- Place de la Libertċ, il-lum Misraħ il-Palazz. il-għaks beda jinħass bin-nuqqas tal- ħwejjeġ ta' l-ikel tal-ħaxix, li nissel il-marda ta' l-iskorbut li biha mietu bosta Franċiżi u Maltin ġewwa l-Belt. Fil-kampanja r-raba' kien ibikkik, kulħadd kien waqaf mix- xogħol tiegħu, medhijin kif kienu biex jeħduha mal-Franċiżi. Fit-twegħir ta' bejn il-Kapijiet Maltin, wara li fi Frar tal-1799 intbagħat memorjal lil Ferdinandu, il- Maltin intefgħet f'idejn il-Potenza Ingliża li kienet qiegħda bil-flotta tagħha żżomm l-imblokk u tellgħet il-ġakk Ingliż ma' ġenb dak tar-Re ta' Napli, Il-Kaptan Ball mibgħut minn Nelson, niżel u ħa t-tmexxija tal-Assemblea Nazzjonali. L-ammirall Portugiż bħala ħabib tar-Re ta' Naplu, ħa f'idejh l-imblokk tal-Port ta' Malta. F'Marzu 1799 il-kmand ta' Ball f'Malta ġie mwettaq bid-Dispaċċi tar-re Ferdinandu u ta' Hamilton, il-Ministru Plenipotenzjarju ta' l-Ingilterra. F'Tulun kien hemm armata lesta biex toħroġ għal Sqallija. Fl-ibliet minn 40 elf ruħ jalla kien fadal 11,000 Malti u dawn, minħabba s-self sfurzat ta' flejjes mingħandhom, it-taxxi u ordnijiet ħorox li saru mill-Gvern Franċiż, qtajja' qtajja' bdew jitolbu biex joħorġu fil- kampanja. Il-kampanjoli mill-kampijiet u batteriji tagħhom, kull darba li Vaubois jibgħat jgħid li ma jridx iċedi, arahom iweġbuh bil-kanuni. Il-Gvern Franċiż beda, iżda, isib ruħu marsus min-nuqqas ta' ikel u flus u għalhekk lill-Maltin tahom saħansitra li joħorġu mill-Belt biex iħaffuha mill-ħruq. Napli reġgħet intrebħet minn Ferdinandu u għalhekk il-Maltin uriet il-ferħ tagħha bl-isparar, bil-mixegħla u bid- daqq tal-qniepen. Il-Brigadier Ġenerali T. Graham wasal bi truppa ta' 1,300 ruħ u b'xi ġfien Ingliżi. Vaubois kien għad fadallu l-qamħ u għat-talba li għamillu Graham reġa' wieġeb li ma jridx jerħi l-Belt. Fil-Belt, sal-aħħar ta' Awissu, kien għad hemm 7,500 Malti u l-iskorbut kien spieda. Il-kampanjoli fetħu bokok tan-nar fit-28 t' Awissu. Bosta Maltin u Franċiżi baqgħu mejta u l-kampanjoli resqu bl-azzarini sa taħt is-swar tal- għadu u laqtu xi kanunieri. Ma' l-aħħar tax-xahar ta' Settembru l-Ammirall Portugiż kellu għat-tielet darba tweġiba mingħand Vaubois li l-Franċiżi ma jridux jerħu l- Belt. Vaubois waslitlu l-bxara minn Franza biex iżomm kemm jista' sakemm ikollu rinforz ta' 4000 ruħ. VASSALLI MITFUGĦ IL-ĦABS Kien għal din il-ħabta, u sewwa sew fit-28 t' Settembru 1799, meta Vassalli ħareġ mill-Belt għal kampanja. It-tifkira ċkejkna li sibna fuq hekk hija miktuba b'Taljan ftit u xejn imgħawweġ u billi qasira nfissruha kelma b'kelma: ''Fil-jum tat-28 ta' Settembru, 1799, ħarġu għall-kampanja sa 200 ruħ u minnhom: bosta ta' kundizzjoni għolja, fosthom il-Baruni Galea, Asteria ecc. Ħareġ ukoll (u ma nafx kif) VASSALLO, Ajjutant tal-Gwardja Nazzjonali Maltija. Difatti, wara sirt naf illi hu minufih ġie maqbud u magħżul għalih, u b'żewġ suldati Maltin, wieħed minnhom bix-xabla, meħud ikkalzrat ġewwa. M.A. Vassallo kien bħal Barbara reġa' daħal Malta mal-Franċiżi. ' Milli jidher hu ġie meħud f'Sant' Anton fejn il-Ġeneral Ball kellu l-Kwartier tiegħu bil-Qorti u l-kalzri għal dawk il-ħatjin li jiġu quddiemu. Żewġ dokumenti oħra juru li wara 20 ġurnata Vassalli, mill-ħabs tal-Kwartier ta' Sant' Antton ittieħed fil-Curia Capitanale1' ta' l-Imdina sabiex hemmhekk jiġi ndukrat tajjeb. Wieħed minn dawn id-dokumenti jgħid: 18 ta' Ottubru, 1799. ''Mikiel Anton Vassallo mill-Belt Rohan, ikkalzrat fuq suspett li hu miftiehem mal-għedewwa, miġjub mill-ġdid. '' It-tieni wieħed hija ittra mibgħuta b'ordni ta' Ball lill-Uditur Kalċidon Debono, Imħallef tal-Qorti Kapitanali. Din l-ittra tgħid: ''Sabiex jiġi indukrat tajjeb fil-ħabs ta' hemmhekk, u sakemm tingħata ordni oħra minn għand l-Eċċellenza (Ball), nibagħtu lill-magħruf Mikiel Vassallo bħala persuna li fuqha hemm suspett li hu miftiehem mal-Franċiżi u li minnhom hu inkarigat b'xi ordni li tawh: għaldaqshekk, imħabba dan ix-xorta ta' suspett li hemm fuqu, u l-ħtija li għandu skond ma naħsbu, inti mitlub sabiex jogħġbok tagħti dawk l-ordnijiet meħtieġa sabiex ma jkunx jista' jidħak bina u jaħrab. Bil-qima kollha eċċ. '' (bla firma). it-18 ta' Ottubru, 1799,77 Vassalli jidher li fil-ħabs tal-Qorti Kapitanali ta' l-Imdina dam miżmum taħt arrest sas-16 ta' Settembru tas-sena ta' wara (1800), jiġifieri mal-ħdax-il xahar. Kif għaddieha f'dawn il-ħdax-il xahar, kif kienu jittrattawh u ma' min kien minn sħabu aħna ma nafu xejn sewwa. Nafu biss illi wara xahar u għoxrin ġurnata li kien ilu fil-Ħabs ta' l-Imdina, jiġifieri fis-7 ta' Diċembru, 1799, Vassalli marad u ħaduh fl- Isptar li kien hemm fil-Kunvent tad-Dumnikani tar-Rabat. Dan il-Kunvent dik il- ħabta kien iservi bħala sptar. Jingħad f'tifkira li tinsab fl-Arkivju tal-Qorti Kriminali illi dik il-ħabta tal-qagħda tiegħu ġewwa l-isptar, il-marid Vassalli lanqas biss ma fdawh kif ġieb u laħaq, iżda żammewh b'siequ waħda marbuta b'qajd u katina tal-ħadid mas-sodda. Hu dam hemmhekk sal-25 tal-istess xahar. B'digriet ta' Settembru 1800, Vassalli nqatgħetlu l-kundanna tat-turufnament għal dejjem minn dawn il-gżejjer bħala bniedem tal-partit Ġakbin. Is-sentenza mogħtija mill ''Curia Capitanale'' kontra Mikiel Anton Vassalli u sħabu sabiex dawn jiġu mkeċċijin mill-gżira, min għal dejjem u min għal xi snin, inqratilhom mill-Famlu Salvu Aguis quddiem ix-xhieda Ġużeppi Żammit u Gio Marija Żammit it-tnejn min-Naxxar, u ġġib id-data tas-16 ta' Settembru 1800. Oħrajn ikkundannati miegħu b'din is-sentenza, bħala nies tal-partit Franċiż, kienu dawn: Salvu Schembri, ''ta' Igwamu'' mill-Belt u Anġlu Vassallo ''ta' Żajbur'' mis- Siġġiewi, itturufnati għal dejjem: Wiġi Cassar, Gejtan Formosa u Ġuzeppi Saliba itturufnati għal tliet snin. Minn dokument ieħor jidher illi fl-istess data tas-sentenza, jiġifieri fis-16 ta' Settembru 1800, Vassalli ntbagħat fil-Kalzri tal-''Gran Corte della Castellania'', (fejn illum hemm l-uffiċċju tas-Sanità, il-Belt). Huwa ġie meħud hemmhekk sabiex, meta jasal il-waqt, jitgħabba fuq skuna u jsifruh. Għaxart ijiem wara, jiġifieri fis-26 ta' Settembru, 1800, Vassalli ressaq Petizzjoni quddiem Ball, il-President tal-Gvern Proviżorju, fejn fisser ''illi billi jkollu jħalli pajjiżu għal dejjem, u għalhekk għandu bżonn ibigħ il-ftit tal-proprjetà li għandu, jitlob illi l-Kap tal-Gvern jagħtih iż-żmien u l-mezz li jkun jista' jbigħhom''. It-tweġiba li kellu għal din it-talba kienet illi ''wara li jitlaq ħwejġu f'idejn Prokuratur għal kulma hu fl-interess tiegħu, m'għandux jagħmel ħaġ'oħra ħlief jitlaq minn Malta mill-iktar fis''. Din it-tweġiba ġiet mogħtija minn idejn l-Uditur ''Felice Cutajar ' li kien is-Segretarju ta' Ball. Minn Relazzjoni jew tagħrifa mogħtija lil Ball dwar iż-Żjara lill-Ħabsin li saret fil-''Castellania'' tal-Belt b'qima u ġieh għall-Milied ta' Sidna Ġest Kristu fl-24 ta' Diċembru, 1800, fil-jum li fih kienet tingħata l-grazzja lil xi ħabsin, naqraw illi Vassalli kien għadu miżmum f'dak il-ħabs jistenna l-waqt li jsifruh għal Barberija. Kien għadhom ma sifruhx il-għaliex, skond ma stqarr il-Gran Viskonti, ma nqala' ebda bastiment għal dawk in-naħiet. Vassalli kien talab ma' oħrajn sabiex jiġi meħlus mill-ħabs bi grazzja. Iżda l-grazzja ma ġitux u Vassalli, milli jidher, kellu fl-aħħarnett jitlaq minn Malta b'turufnament. IL-MIĠJA LURA F'MALTA L-ewwel xaqq dawl fuq il-miġja lura lejn Malta ta' Vassalli nsibuha f'aħbar fil- Gazzetta tal-Gvern ta' l-1 ta' Novembru 1820, faċċata 2421, fejn jingħad illi ''Mikiel Anton Vassalli, li għal 20 sena għammar fl-art ta' Franza, jagħti lezzjonijiet tal- Franċiż lil dawk li jixtiequ jitgħallmu dan l-ilsien skond il-grammatika. '' L-indirizz tiegħu, fejn aktarx kellu jagħti dawn il-lezzjonijiet, huwa fin-Nru. 347, Strada S. Paolo, il-Belt. Aħna ma nafux jekk minn dak iż-żmien in-numri ta' dawk id-djar tbiddlux, iżda, jekk ma tbiddlux, in-numru 347 jaħbat wieħed mill-mezzanini li jagħmlu mill-palazz ta' tarf it-triq ta' San Pawl qabel ma tikser għal fuq il-Barrakka ta' fuq. Ma nafux sewwa fiż-żmien li dam nieqes minn Malta f'liema belt jew art ta' Franza kien Vassalli, iżda nafu illi għall-ħabta tal-1814 kien qiegħed f'Marsilja. Meta fl-1820, raġa' lejn Malta milli jidher, ma sab ebda xkiel bħalma kien sab sieħbu Ċensu Barbara. Iżda Vassalli, għalkemm ma sabx dan ix-xkiel, jiġifieri għalkemm il-Gvern Ingliż ma kellu ebda biża' minnu, xkiel li sata' jitwitta f'sagħtejn, sab xkiel ieħor u aktarx aħrax, u dawn kienu l-mezzi ċkejkna biex jgħix u jgħajjex lil uliedu. Mill-Franċiżi ma jidher li wiret ebda ġid tal-għaġeb, u tat-taħbit li kien tħabat għalihom ma rebaħ ebda mgħax kbir, u f'Malta tista' tgħid, wasal mingħajr sold f'butu. It-tibdil li sab hawn Malta kienet ħaġa li ma tantx setgħet timlielu u tfarraġlu qalbu. Xi wiċċ imsaħħab, bħalma ħsibna, iħares lejh minn taħt kien aktarx għadu jiftakar fih bid-dirra u tehdid tal-imgħoddi, u bħal dell qadim jimxi għal urajh u jheddu sa xifer il-qabar. JOHN HOOKHAM FRERE U L-ISKOLA TAL-MALTI FL-UNIVERSITÀ L-aqwa bniedem li wera wiċċ ħanin lejn Vassalli, u kien ta' għajnuna fi żmien il- bqija ta' ħajtu wara li raġa' lejn Malta, kien il-għaref John Hookham Frere li kien joqgħod fil-villa tiegħu l-Pietà fejn sa' Ilum dik id-dar għadha tissejjaħ Villa Frere. Dan il-bniedem inzerta ġie joqgħod hawn Malta f'April 1821, imħabba s-saħħa ta' martu Ġannina Eliżabetta il-Kontessa armla Errol, mas-sena wara l-miġja ta' Vassalli. Hookham Frere29 malli ħareġ mill-Università daħal fl-Uffizzju tal-Ministru Ingliz ta' l-Esteru, imbagħad fil-Parlament (1796) u wara laħaq Sotto— Segretarju ta' l- Istat fl-Uffizzju ta' l-Affarijiet Esteri. Fl-1800 ġie maħtur bħala Ambaxxatur Straordinarju Plenipotenzjarju tal-Portugall, imbagħad wara żmien, bħala Ministru Ingliż fi Spanja. Wara li telaq mill-ħajja diplomatika u żżewweġ, kien ta ruħu għat- traduzzjoni ta' poċti Latini u Griegi, fosthom l-iktar għat-traduzzjoni tal-kummiedji ta' ''Aristofane'' li tlieta minnhom stampahom l-ewwel darba fl-Istamperija tal-Gvern ta' hawn Malta biex iqassamhom fost il-ħbieb. Hookham Frere, bħala bniedem li kien jaf bosta ilsna klassiċi fosthom il-Latin, il-Grieg, it-Taljan, il-Franċiż u l-Ispanjol, hawnhekk kien għamel ħbieb ma' bosta nies bħalu fosthom mal-ġiżwita ebrajista Marmora u mal-ġiżwita latinista Rigord li dlonk kienu jżuruh fil-Villa tiegħu. Il-Kanonku Caruana u Ċensu Borg kienu wkoll żewġ persunaġġi midħla tiegħu. Fi żmien il-Gvernatur Hastings il-Gvern ħatar kummissjoni biex tifli it-tagħlim fl-Iskejjel għolja fl-Università u, wara li din għamlet rapport, il-Gvern għażel il- Kunsill Ġenerali biex jgħin lir-Rettur ta' l-Università. Fost il-membri tal-Kunsill Hookham Frere ġie magħżul l-ewwel wieħed bħala President ta' l-istess Kunsill. Hawnhekk Frere, bħala bniedem li kien iħobb il-Malti u l-ilsna l-oħra ta' l-istess ġebbieda tiegħu, għamel ħiltu kollha biex imexxi 'l quddiem it-tagħlim tal-Malti skond ma trodd il-grammatka kif ukoll it-tagħlim tal-Għarbi flimkien mat-Taljan jew Latin fost it-tfal ta' 9 jew 10 snin, u talab ukoll li jitwaqqaf fl-Università it-tagħlim tal- Lhudi għall-qassisin. Tistgħu taħsbu għalhekk kif bniedem bħal dan, mixgħul b'ġibda l-iktar kbira għat- tagħlim ta' l-ilsna, meta ġietu li jiltaqa' ma' Vassalli kemm ħabrek biex b'xi mod jgħinu sew fl-istudji kemm f'dan ix-xkiel ta' mezzi li dik il-ħabta Vassalli kien jinsab fihom. Frere li, kif għedna inzerta l-President tal-Kunsill Ġenerali ta' l-Università, dlonk ġietu x-xoqqa f'moxtha u fit-30 ta' Ottubru, 1824, qara fil-Kunsill Proġett għaqli għall-aħħar u kollu għerf fuq il-ftuħ ta' skola ġdida tal-Isien Malti. Milli jidher il-Kunsill kiteb lill-Gvern dwar dan il-proġett u talbu biex jinħatar surmast tal-Malti fl-Università u dan jitħallas bħall-Professuri l-oħra, u s-Segretarju F. Hankev, b'isem il-Gvern, fil-31 ta' Diċembru, 1824, għarraf lill-Kunsill ta' l-Università illi l-Gvern ma jsib ebda oġġezzjoni li jagħti l-kunsens tiegħu biex is-Surmast tal-Malti jgħallem il-lsien Malti, iżda għalissa ma jkollux salarju. Fil-laqgħa tal-Kunsill ta' l-Università tal-21 ta' Frar, 1824 il-membri iddeċidew li titwaqqaf l-iskola l-ġdida tal-Malti illi l-President l-Onorabbli J. H. Frere offra ruħu li jżommha bi flusu, b'xewqa u talba ta' l-istess Frere, ħatru bħala Surmast ta' l-istess skola lis-Surmast Vassalli, awtur magħruf tajjeb ta' grammatka u ta' dizzjunarju Malti. Ebda dokument ieħor ma jinsab fir-reġistri tas-Segreterija ta' l-Università fejn juri meta Vassalli beda jgħallem il-Malti u kemm dam jgħallmu, u jekk dan it-tagħlim baqax jitħallas minn Frere jew mill-Gvern. Ittra tal-20 ta' Mejju, 1825 turi li l-Professorat tal-Lsien Malti fl-Università kien diġà twaqqaf. Minnha jidher ukoll illi l-ħlas għal dan it-tagħlim ma satax ikun ta' iżjed minn £25 jew £30 fis-sena, kif soltu kienu jitħallsu l-Professuri ta' l-Università f'dak iż-żmien. Din l-ittra tgħid ukoll: ''illi dan il-Professorat ma kienx megħjun mill-Gvern, iżda minn John Hookham Frere li, flimkien mas-sinjura tiegħu (Ladv Errol), kien hawn Malta minn xi erbgħa jew ħames snin, u kien President tal-Kunsill ta' l-Università. Dan waqaf ma' Vassalli'' tissokta tgħid l-ittra: ''illi matul dawn l-aħħar żminijiet qiegħed jagħti lezzjonijiet pubbliċi lil studenti Maltin '. Minn dak li wieħed jista' jifhem dawn il-lezzjonijiet tkomplew għal mill-inqas sena żmien, jew ftit iżjed, ngħidu aħna minn Frar jew Marzu tal-1824 sa Mejju tas-sena ta' wara. Setgħu komplew isiru, u għalkemm żmien ma nafuhx, iżda hija ħaġa mwettqa minn ċirkostanzi tajba illi dawn il-lezzjonijiet baqgħu sejrin sa mill-inqas sena żmien u li iktarx imbagħad tkomplew ukoll għal xi żmien ieħor. C.F. Schlienz isemmi illi Vassalli kien maħtur mill-Gvernatur Ponsonbv bħala Professur ta' l-Ilsna Orjentali (Professor linguarum Orientalium) u li għal xi żmien kien ta xi lezzjonijiet fuq l-ilsien Malti fl-Università (Ara Views on the improvement of the Maltese Language etc. 1838 paġ.38). Iżda dan it-titlu ta' Professur ta' l-Ilsna Orjentali mogħti lil Vassalli s'issa ma jidher imwettaq minn ebda dokument. Għal din il-ħabta (Mejju 1825) Vassalli kien hejja edizzjoni ġdida bit-Taljan tal- Grammatka Maltija (li għall-ewwel kien għamel bil-Latin f'Ruma fl-1791. F'din il- grammatka ġdida kien hemm miġburin il-lezzjonijiet kollha li hu kien laħaq ta fil- kors tal-Malti l-Università. Barra minn dan, sa dak iż-żmien kien kiteb il-Qwiel Maltin (li ħarġu stampati tliet snin wara, kif ukoll Dizzjunarju mit-Taljan għall-Malti li wieġeb għal Lexicon ta' qabel li kien mill-Malti għal-Latin u Taljan) xogħol li Vassalli kellu ħajra kbira li jistampa u jippubblika. Qabel ma nsemmu iżjed fuq dawn ix- xogħlijiet, sabiex il-qarrej jista' jorbot, is-sensiela tal-ħidma letterarja ta' Vassalli fl-aħħar snin ta' ħajtu, jaqbel li mmorru xi sentejn lura, jiġifieri mat-tliet snin wara li Vassalli kien raġa' lejn Malta. IT-TRADUZZJONI TAL-VANĠELI U T-TBIGĦ TAL-GRAMMATKA U D-DIZZJUNARJU Fil-bidu tal-1823 Vassalli kienu qabbduh jaqleb għall-Malti l-Vanġeli u l-ewwel ma qaleb għall-Malti kien dak ta' San Mattew. Għall-ħabta ta' April 1823 beda t- traduzzjoni tal-Vanġelu ta' San Mark. F'ittra tat-28 ta' Marzu, 1823, ir-Rev. William Jowett, 31 id-Direttur tal-pubblikazzjonijiet taċ-''Church Missionarv Societv'' f'Malta, kien fisser ruħu illi ''huwa rnexxielu fl-aħħar iqabbad traduttur ġdid għall- Malti, li fejn l-oħrajn hu l-aħjar wieħed fil-Gżira, sew għal dik li hi ħila kemm għal dak li hu isem, u dan hu xejn inqas ħlief il-għaref Antonio Vassallo (sic), awtur ta' dizzjunarju Malti, li kien qiegħed jgħix f'faqar kbir… Għal dak li hu ħlas hu kien qiegħed jagħtih xi ħaġa inqas mill-kwart ta' dak li talab. L-istil tiegħu'', jissokta jgħid Jowett, ''huwa wisq aħjar minn dak ta' Cannolo u tat-tabib Naudi u jien inħossni wisq ferħan bih. ' Qabel Vassalli jidher illi ċ-'Church Missionarv Societv'' kienet qabbdet f'dan ix-xogħol ta' traduzzjonijiet lil Giuseppe Marin Canolo li skond ma jgħid ir-Reverendu C.F. Schlienz, 32 li kien laħaq għal xi żmien flok Jowett, ''kien isinn is-skieken, tgħallem waħdu u għal dak li hu tagħrif ta' ilsna orjentali kien jisboq aktarx lill- pajżani tiegħu kollha. Bil-Malti kiteb dawn il-ħwejjeġ. Il-Liġi jew il-Għaqda l- Qadima, Thomas à Kempis u Grammatka Maltija, manuskritti. Għandna tiegħu stampat il-Vanġelu ta' San Ġwann. It-Tabib Cleardo Naudi kien Professur tal-Kimika (1805 — 1834) u Professur ta' l-Istorja Naturali (1824 — 1829) l-Università. Dan kien qaleb għall-Malti bosta ħwejjeġ mill-Ingliż fosthom, biċċa mill-Katekiżmu ta' Fleurv, biċċa min-noti ta' Weslev fuq il-Liġi jew Għaqda l-Ġdida u ħwejjeġ oħra għat-tagħlim reliġjuż u morali, stejjer, ħrejjef eċċ. Il-ħrara l-kbira ta' Vassalli kienet li hu jistampa x-xogħlijiet li kien lesta sa dak iż-żmien: id-dizzjunarju, il-grammatka l-ġdida Maltija u l-Qwiel, u għalhekk ħabrek kemm sata' biex qabel l-istampa tal-Vanġeli jikseb minn għand Jowett il-mezzi sabiex jew fl-istamperija tal-''Missionarv Societv'' jew bil-għajnuna ta' flus minn għand dawn ikun jista' jaqta' xewqtu. L-ewwel ma ħaseb għat-tipi ġodda Maltin skond dawk ta' l-alfabett li fassal fil-grammatka l-ġdida. Għalhekk, skond ma jidher, it-tipi l- ġodda li ħtiġulu, bejn kbar u żgħar, kienu mas-sittax. F'Awissu 1825 hu kien ta l-aħħar daqqtejn ta' pinna fil-grammatka Maltija, u beda jgħin lil Jowett fil-għażla ta' Parabboli, Mirakli, Taħdidiet ta' Sidna Ġest Kristu, biex jinkitbu bil-Malti għal xi kotba ta' tagħlim. Vassalli xtaq jistampa l-kotba tiegħu b'tipi pica kbar, iżda qatgħulu qalbu mħabba l-ispiża kbira li kienet tidħol u għalhekk mejjel rasu biex jistampahom bit-tipi pica żgħar. Iżda baqa' jittallab għalxejn u x-xewqa tiegħu dam żmien ma qatagħha. Xi disa' xhur wara, jiġifieri fit-18 ta' April 1826, Susan Frere, oħt John Hookham Frere, li kienet qiegħda ma' ħuha hawn Malta, kitbet ittra lil ħuha l-ieħor Dr. William Frere,Surmast ta' Downing College, Cambridge, fejn qaltlu: ''Ħija J.H. Frere li kien wasal wasla sa l-Inglilterra jżur lil niesu, semmieli li tkellem miegħek fuq l- istampa ta' Grammatka Maltija u Dizzjunarju, eċċ. xogħol ta' bniedem fqir jismu Vassalli. Huwa bniedem ħaddiem għall-aħħar u jiena naħseb li kuntent jibqa' bil- ġuħ basta jasal fil-ħsieb tiegħu, jiġifieri illi jippubblika dawn il-ħwejjeġ. Huwa diġà nofsu bil-ġuħ'' 33 Fil-Gazzetta tal-Gvern Nru. 791 tal-10 ta' Mejju, 1826, max-xahar wara l-ittra ta' Susan Frere, fil-paġna 136, deher avviż bl-Ingliż taħt ir-ras ''Maltese Language ' li kien jgħid hekk: ''Billi jinħtieġu xi kopji tal-Grammatka u Dizzjunarju stampati fl-1791, u l-Awtur ma jistax jippubblika l-manuskritti tiegħu ġodda tad-Dizzjunarju u tal-Grammatka Maltija (miktuba bit-Taljan) imħabba li ma hawnx tipi skond ma jitlob l-ilsien Malti, huwa ġie mitlub li jbigħ kopji tal-manuskritti meħtiġin minn xi nies. Huwa jixtieq jiftiehem fuq din it-talba li saritlu, bil-patt illi jkollu numru ta' abbonati biżżejjed li fuqu jista' jorbot u jagħmillu tajjeb. B'hekk il-prezz tal-kopji, barra mix- xogħol tal-kupjar li jitħallas għalih, ikun inqas, imdaqqas ma' dak ta' l-abbonament. L-ismijiet u l-ordnijiet ta' nies li jixtiequ minn dawn il-kopji jistgħu jingħataw fi Piazza S. Giorgio, fil-Ħanut tal-Kafċ ta' Giuseppe Micallef. Billi dak iż-żmien ma kienx hawn gazzetti oħra ħlief tal-Gvern, min kien irid jgħarraf lill-pubbliku b'xi ħaġa li tinteressah fil-kummerċ, jew f'xi impriża jew ħwejjeġ oħra, kien jinqeda b'avviż fil-Gazzetta tal-Gvern. Milli jidher Vassalli kien qata' qalbu li jara x-xogħlijiet tiegħu stampati bħalma xtaq u għalhekk għamel il-ħsieb li jbigħ kopji tal-manuskritti tiegħu. Jekk seħħx dan il-ħsieb, jew, aħjar, jekk sabx min jixtri dawn il-kopji jew jabbona fihom aħna ma nafux. F'Marzu 1827, meta ħuha John H. Frere, kien raġa' lejn Malta, Susan Frere, illi milli jidher kienet interessat ruħha mhux ftit fil-biċċa ta' Vassalli, kienet reġgħet kitbet lil ħuha l-ieħor Dr. William Frere, f'Cambridge, u fi ftit kliem fissritlu ''illi ħuha (John Hookham Frere) kien ra lil Vassalli u kellmu li aktarx kienet se ssir ġabra sabiex jinġabru biċċa mill-ispejjeż meħtieġa għall-istampa tax-xogħlijiet ta' Vassalli, iżda għarrfitu illi x-xogħol ta' l-istampa bilkemm jista' jsir l-Ingilterra mħabba li skond ma jaħseb ħuha, ikun hemm bżonn li Vassalli jkun fil-qabda għat-tiswijiet tal-provi ta' l-istampa, u li, għalhekk, jaqbel li l-manuskritti ta' Vassalli jiġu stampati fi stamperija hawn Malta, wara li jittieħed il-permess meħtieġ minn għand l- awtoritajiet.'' Minn dan jidher illi sa Marzu 1827 Vassalli kien baqa' jaħdem biex joħroġ stampati l-Grammatka Maltija u d-Dizzjunarju Taljan — Malti, u kien hemm il-ħsieb illi bil-għajnuna ta' Frere u oħrajn li għożżew ix-xogħlijiet tiegħu, l-istampa tagħhom issir l-Ingilterra, aktarx Cambridge, iżda bħalma fissret oħt Hookham Frere baqgħet li kellha ssir hawn Malta. Fil-Gazzetta tal-Gvern Nru.868 tat-8 ta' Ottubru, 1827 paġ.251 deher avviż bl- Ingliż taħt ir-ras ''Maltese Grammar'' li jgħarraf illi ''il-Grammatka Maltija tas- Sur Vassalli, li ilha daqshekk mistennija, miktuba bit-Taljan u stampata b'tipi ġodda Ingliżi qiegħda għall-bejgħ fil-ħanut ta' Anglu Calleja Nru.34 Strada Tesoreria u għand is-Sinjura Kilburn Nru.271 Strada Reale, il-Belt. Il-ktieb jinbiegħ tmintax irbigħi.'' Minn dan jidher biċ-ċar illi din il-grammatka ġiet fl-aħħar stampata hawn Malta b'tipi ġodda ġewwa Stamperija Ingliża u li l-istampa tagħha tlestiet għall-ħabta tal- bidu ta' Ottubru jew fl-aħħar ta' Settembru, 1827. Fis-16 ta' Novembru ta' l-istess sena, ir-Reverendu W. Jowett kien bagħat Londra kopji ta' din il-Grammatka biex jinbiegħu għand l-aqwa librari u minnhom jinbagħtu 10 f'Oxford, 10 f'Cambridge, 10 f'Edinburgu jew Dublinu u l-bqija għand Librari Stranġieri f'Londra stess. Dawn kellhom jinbiegħu bi prezz tajjeb akkont ta' Vassalli stess. Mill-erba' kelmiet ta' qabel li kiteb Vassalli fil-bidu ta' din il-biċċa xogħol (paġna VII) jidher illi fis-sajf ta' dik is-sena (Lulju 1827) lil Vassalli kienet ġratlu xi ħaġa, x'inhi ma nafux, imma aktarx xi ħass ħażin, li ġagħlitu jieqaf mix-xogħol ta' grammatka, jew ingħidu aħjar, ma ħallitux jissokta u jwettaq il-ħsieb li kellu li jżid ma' din il-grammatka studju tax-xebh ta' bejn l-Għarbi tas-sitt seklu tal-Ħiġra (1200) u l-Malti, u bejn l-ilħna ta' l-ittri u morfoloġija taż-żewġ ilsna. J. Hookham Frere kien qiegħed iħabrek biex il-Vanġeli u l-Atti maqlubin bil-Malti minn Vassalli jiġu stampati f'Cambridge. Barra minn dan, bil-leħħa tiegħu, kien ġagħal il-Gvernatur Ponsonbv jieħu interess fl-ilsien Malti u jmexxih 'il quddiem, u b'riħtu wkoll kien qiegħed jitrabba u jitwettaq il-ħsieb li jinġiebu minn Cambridge t-tipi Maltin għall-Gvern biex dan ikun jista' jistampa bil-Malti fuq it-tipi tal- grammatka ta' Vassalli. Din kienet il-ħabta li fiha Vassalli kien kollu kemm hu medhi biex itemm it- traduzzjoni tal-Vanġeli. Ir-Reverendu Jowett, mill-banda l-oħra, kien beda jieħu l- ħsieb biex jibda jistampahom. Fi Frar 1828 hu kien bagħat Londra lis-Segretarji taċ-''Church Missionarv Societv'' l-ewwel 32 paġna tal-Vanġeli, jiġifieri ta' S. Mattew; u wara ftit taż-żmien kien wiegħed li jibgħat il-bqija ta' dan il-Vanġelu u biċċa minn San Mark. Wara xahar, fit-13 ta' Marzu, kien għarraf illi l-istampa tal- Vanġeli u ta' l-Atti ta' l-Appostli mhix se ssir f'Cambridge u, għalhekk, bħalma xtaqet is-Soċjetà Missjunarja tal-Knisja Ingliża, il-ħsieb u x-xogħol ta' l-istampa tagħhom baqgħet f'idejha. Sa għeluq Marzu 1828 jidher li din kellha f'idejha l-ewwel 13—il kapitlu ta' San Mattew. Dawn kellhom jiġu stampati f'kolonna għalihom, mingħajr il-Latin, bil-karattru Malti: l-istampa ssir għand R. Watts ta' Londra u dan jaħseb hu stess għat-tipi meħtieġa. Sar ftehim sabiex il-provi ta' l-istampa l- ewwel ma jagħtihom daqqa ta' għajn il-Professur Lee, 55 imbagħad jinbagħtu Malta biex jarġa' jarahom Vassalli stess. Billi hawnhekk Malta ma kinux jistgħu jistampaw ruħhom kotba tal-knisja protestanti, l-istampa ta' dawn il-Vanġeli kellha ssir barra minn Malta u b'hekk, imħabba din il-biċċa xogħol ta' tiswija ta' provi bi vjaġġar ta' ittri, u d-dewmien sakemm jaslu, il-Vanġeli u l-Atti qajla setgħu joħorġu minnufih, iżda, b'dankollu, sena wara, Watts kien stampahom, b'riħet it-tħabrik u l-ħidma ta' Jowett u Vassalli. Kien għal din il-ħabta wkoll illi kien ittieħed permess minn għand il-Gvern sabiex jiġu stampati l-Proverbji Maltin ta' Vassalli. Dan kien għall-ħabta sewwa ta' Marzu 1828. Dan id-daqsxejn ta' ktieb kellu jkun lest mill-istampa f'sitt ġimgħat żmien. L-ittra ta' Vassalli lill-Onorabbli John Hookham Frere miġjuba fil- bidu ta' dan il-ktejjeb iġġib id-data tat-28 ta' April 1828; iżda l-ktejjeb jidher li ma ħariġx qabel nofs Mejju. Wara Marzu tal-1828, ir-Reverendu Jowett telaq lejn l-Ingilterra u minn ittra tiegħu miktuba minn Islington bid-data tat-2 ta' Ġunju 1828 lis-Segretarji taċ-'' Church Missionarv Societv,'' jidher li miegħu kien ħa l-manuskritti tat-traduzzjoni Maltija tal-Vanġeli u kellu l-aħbar minn għand l-istampatur Watts illi t-tipi Maltin meħtieġa għall-istampa tagħhom setgħu jinkisbu mingħajr telf ta' żmien. Talab, għalhekk, il- permess tal-Kumitat tax-Xirka sabiex tinbeda l-istampa ta' l-Erba' Vanġeli u ta' l- Atti ta' l-Appostli bil-Malti, u li dan ix-xogħol jinbeda mingħajr dewmien, għaliex, waqt li ssir l-istampa tagħhom, kien ikun meħtieġ jinħela xi ftit taż-żmien biex jinqraw il-provi ta' l-istampa li milli jidher kellhom jinbagħtu Malta lir-Reverendu Schlienz sabiex dan jarahom u jiflihom flimkien mat-traduttur Vassalli. Jowett kien xtaq illi l-istampa tal-Vanġeli bil-Malti ssir mill-''British £ Foreign Bible Societv'', waħda mix-Xirkiet Reliġjużi li għandha l-aqwa ġabra tal-Bibbji kollha tad-dinja, iżda, imħabba illi l-ilsien Malti ma kienx għadu mħarreġ biżżejjed bħala lsien miktub, ma deherlux li kien wasal iż-żmien li dan il-ħsieb iwettqu; iżda baqa' bit-tama illi maż-żmien din ix-Xirka tilqa' t-traduzzjoni Maltija tal-Bibbja ma' l-oħrajn ta' ilsna oħra u tieħu f'idejha x-xogħol ta' kull pubblikazzjoni ġdida tagħha. Schlienz kien qagħad flok Jowett u ħa f'idejh ix-xogħol kollu tal-propoganda fil-Mediterran, kif ukoll ta' l-istampa u pubblikazzjonijiet tal-kotba tax-Xirka, Għalhekk Vassalli kien midħla tiegħu u kien jeħodlu x-xogħol tat-traduzzjonijiet tal-Bibbja, u miegħu jitkellem fuq kull tiswija meħtieġa fil-provi. Għal ħabta ta' nofs Mejju 1828, Vassalli qabdu rewmatiżmu qawwi u għalhekk naqqas xi ftit miż-żjajjar li kien jagħmel lil Schlienz. Huwa kien imur għand Schlienz erba' darbiet fil-ġimgħa, iżda l-uġigħ ġieli żammu 'l hawn u 'l hinn. Wara xahar (nofs Ġunju 1828) fil-laqgħat li kellu ma' Schlienz, Vassalli kien jieħu miegħu l- provi ta' l-istampa tal-Proverbji u joqgħod jaqrahom u jsewwihom flimkien ma' Schlienz. Dawk il-ġranet kien ħadlu wkoll it-traduzzjoni kollha tal-Vanġelu ta' San Luqa. Schlienz meta ra li Vassalli kien qiegħed ibati biex dan jasallu l-belt fid-Dar tax-Xirka fejn kienu jiltaqgħu, għamel f'rasu illi jibda jmur hu stess id-dar tiegħu, erba' darbiet fil-ġimgħa fil-għodu kmieni. Vassalli kien joqgħod il-Pietà. F'Lulju 1828 Vassalli kien għoddu spiċċa mit-traduzzjoni tal-Vanġelu ta' San Ġwann, u sadattant Schlienz raġa' tah l-ewwel biċċa tal-Vanġelu ta' San Luqa sabiex iqabbad lil xi ħadd jikkopjaha qabel ma jsifruha l-Ingilterra, u b'hekk, jekk tintilef fil-vjaġġ ikollhom oħra. Jidher illi kull biċċa traduzzjoni li kienet tinbagħat l-Ingilterra għall- istampa baqgħet tinżamm kopja tagħha hawn Malta. Kull biċċa xogħol ta' traduzzjoni li kienet issir minn Vassalli kien jarġa' jdurha Schlienz, għaliex il-moħħ ta' l-imsejken Vassalli beda jegħja u ġie li kien nieqes minn dik ir-reqqa u dehen ta' dari fix-xogħol tiegħu. Is-saħħa ta' Vassalli kienet għoksot u ħiltu tgħaxxet għall-aħħar. Riġiejh ukoll kienu ntefħulu ħafna u mid-dar ma satax jiċċaqlaq. B'danakollu huwa baqa' jaħdem, u Schlienz, li kien bi ħsiebu jqabbdu xi xogħol ieħor barra dak li kellu f'idejh, meta rah f'dak l-istat, ħallieh jaħdem bis-sabar kollu sabiex jispiċċa t-traduzzjoni tal-Vanġeli u l-Atti ta' l-Appostli. Hu kien bi ħsiebu, wara s-sħana tas-sajf kemm—il darba Vassalli jarġa' jieħu r-ruħ, iħajru jistampa xi Djalogi Maltin illi milli jidher Vassalli kien diġa' ħadem. Dik il-ħabta Canolo kien qiegħed ukoll jaqleb għall-Malti l- VProfeti''. Fl-aħħar ta' Lulju, Vassalli kien qabad fl-Atti ta' l-Appostli; u wara li jlesti xi biċċa minnhom u jaraha flimkien ma' Schlienz, kien jarġa' jagħmel kopji tagħha u ta' dan il-kupjar kien jitħallas barrani. Minn Awissu 1828 sal-bidu ta' Jannar 1829, ix-xogħol tat-traduzzjoni ta' l-Atti ta' l-Appostli u t-tiswijiet tal-provi ta' l-istampa tal-Vanġeli jidher li baqa' miexi. Fil-bidu tal-1829 Vassalli ma tjieb b'xejn f'saħħtu; u baqa' la 'l hawn u lanqas 'l hinn; aktarx għall-agħar milli għall-aħjar. Kien sar xi ħsieb min-naħa ta' Jowett, li kien għadu l-Ingilterra medhi bix-xogħol ta' l-istampa tal-Vanġeli bil-Malti, sabiex il-provi ta' l-istampa ma jinbagħtux Malta għand Vassalli imma jarahom hu stess biex ma jintilefx żmien; iżda Vassalli ma riedx li jsir hekk, mhux għax, kif fisser ruħu f'ittra Schlienz lix-Xirka tal-Knisja Ingliża, lil Vassalli ma kinux jogħġbuh it- tiswijiet li jagħmel Jowett fl-istampa, iżda għaliex xtaq illi l-kitba tiegħu jaraha u jsewwiha hu. Sew sew għall-ħabta ta' l-ewwel tas-sena 1829, Vassalli kien temm ix-xogħol tat-traduzzjoni ta' l-Atti ta' l-Appostli u Schlienz ħajru jaqbad jarġa' jara t-traduzzjoni ta' l-Ittra lir-Rumani li kien qaleb għall-Malti xi żmien qabel, iżda Vassalli, ma ħassx ruħu li għandu l-ħila jidħol għal din il-biċċa xogħol, għaliex milli jidher, magħfus mill-marda li kellu fuqu, moħħu ma kienx jiflaħ jaħdem. Hu qal illi din l-Ittra kien qalibha għall-Malti bla ma fittex reqqa, billi dak iż-żmien ma kellu ebda għajnuna ta' dawl min kotba jew mezzi oħra, ukoll il-għaliex Jowett kien imsiefer meta huwa kien għamel din il-biċċa xogħol. Iżda l-aqwa raġuni kienet illi l-bniedem ħass ruħu nieqes għal kollox minn saħħtu u l-mewt riesqa fuqu. IL-MEWT U D-DIFNA TA' VASSALLI Hu kien għad kellu f'idejh il-provi ta' l-istampa tal-Vanġeli jew ta' l-Atti li kellhom jinbagħtu Londra meta fil-5 ta' filgħodu tat-12 ta' Jannar, 1829 Vassalli għalaq għajnejh għal dejjem f'għomor ta' dwar 65 sena. Milli jidher, sakemm miet l-imsejken ta' Vassalli ġarrab it-tbatija kollha tal-marda li biha kien ilu jbati mis-sajf ta' qabel, u din kienet il-kankrena li fl-aħħar kellha teqirdu. Din il-marda tal-biża', li kienet theddu bil-mewt. fl-aħħar missitlu qalbu u b'hekk temmitlu saħħtu. Tlitt ijiem qabel ma miet, Vassalli kien mar għand Schlienz fejn qallu illi t-tabib kien tah parir ibiddel l-arja u għalhekk kien diġa' ħaseb biex imur joqgħod f'dar oħra l-kampanja. Schlienz ma ħasibx li Vassalli kien wasal fi stat hekk tal-biża', għaliex, kif kiteb lil tax-Xirka, Londra, kien kieku jwissih biex jitkellem ma' tabib ieħor. Wara mewtu mar jagħmel żjara lill-imsejkna familja tiegħu u sabhom li tassew kienu fi dwejjaq l-aktar kbar. Kien hemm oħt il-mejjet Vassalli li milli jidher kienet madwaru, barra minn tlitt itfal u ċmmhom. Vassalli kien fqir għall-aħħar u lill-familja tiegħu ma kien ħallielha xejn, lanqas ħaqq kemm tħallas il-funeral u d-difna. Imħabba f'hekk u mħabba wkoll il-faqar u għaks li fih kienet tinsab il-familja tal-mejjet, Schlienz u ħbiebu tax-Xirka ndaħlu sabiex skond ma kien xieraq jaħsbu għad-difna tal-katavru ta' Vassalli. Hawnhekk inqala' ftit tal-għawġ. Id-difna tal-mejjet Vassalli kellha ssir fil-knisja kattolika, iżda milli jidher, il-Kurat ma deherlux li sata' jilqa' l-katavru fil-knisja u ried jidfnu fost dawk illi jmutu mbegħdin mill-ħdan tal-Knisja għaliex ikunu naqsu mit-twettiq ta' xi sagramenti. Hemm min għadu jaħseb illi Vassalli kien ċaħad ir-Reliġjon Kattoliku Rumana li fiha twieled u trabba u li kien qaleb u ħaddan ir-Reliġjon Protestanti, iżda llum nistgħu ngħidu li dan mhu minnu xejn u stqarru Schlienz stess f'ittra li kien kiteb lix-Xirka tas-Soċjetà Missjonarja Protestanti ftit ġranet wara l-mewt ta' Vassalli: ''Billi s-Sur Vassalli qatt ma stqarr li hu protestant aħna ridna nidfnuh f'post tad-dfin ta' l-Insara Kattoliċi''. L-istat ċivili ta' Vassalli ma jidhirx li kien imwettaq b'dokumenti mgħoddijin mill-Awtorità tal-Knisja Kattolika u lanqas ta' ebda Knisja oħra, u r-rabta tiegħu ma' omm it-tlitt itfal li kellu ma jidhirx li kienet magħrufa mill-Kurja ta' Malta u għalhekk il-Kurat kellu, skond il-liġi tal-Knisja, jiċħadlu d- difna, ġewwa l-Knisja, għalkemm il-Pulizija kienet diġà ħarġet il-permess tad-dfin. Schlienz u xi ħbieb oħra ta' Vassalli ma xtaqux illi l-katavru tiegħu jindifen f'post imwarrab li, kif dehrilhom, ma kienx jixraqlu u, għalhekk, bil-kunsens ta' oħt il- mejjet (Marċella) u ta' omm it-tfal, ħadu ħsiebu huma, u talbu lill-Gvern sabiex jidfnuh f'post xieraq barra mill-knisja jew ċimiterju tal-knisja kattolika. Fejn indifen Vassalli ma nafux sewwa, għax s'issa ebda tifkira bil-miktub fuq karta jew ġebla għadha ma nsabet li turina l-qabar tiegħu. Iżda mid-dokumenti li għandna f'idejna hija ħaġa ċara illi d-difna tiegħu saret f'xi banda jew oħra ta' wieħed miċ-ċimiterijiet ta' l-Ingliżi li jaħbtu taħt it-trunċieri tal-Furjana li jħarsu faċċata ta' Lazzarett fix- xaqliba tal-Port ta' Marsamxett li tagħmel mal-plajja ta' San Rokku. Fost dawk in-nies li kellhom qima lejn il-mejjet Vassalli, u magħhom Schlienz u Hookham Frere, li ħareġ 20 skud, inġabret somma ta' flus biex jitħallsu l-ispejjeż tad-difna; il-bqija tas-somma, 34 skud u 3 rbajja', marret f'idejn l-imsejkna familja tal-mejjet għal xi bżonnijiet li fihom kienet tinsab. Wara l-mewt ta' Vassalli, Schlienz ħass id-dmir li, kemm jista' jieqaf ma' wlied il-mejjet u, għalhekk, tħaddet kemm —il darba fuq hekk ma' Hookhom Frere, li għall-għożża li dan kellu lejn Vassalli għal għerfu, ma sata' jinsieh qatt u lanqas ma sata' jibqa' lura bla ma jħoss id-dmir huwa wkoll li jħenn għal dawk l-imsejknin ta' ltiema. Għalhekk l-ewwel ħsieb li ttieħed minn H. Frere kien li jiġbor it-tifel il-kbir, Grabiel u jgħallmu. Billi dan it-tifel wera xeħta għad-disinn, Frere tah f'idejn l-iskultur Dimech. Iż-żewġt itfal l-oħra, Mikiel u Saver, ħa ħsiebhom Schlienz, u bil-kunsens ta' ommhom, ħadhom f'idejh biex irabbihom u jgħallimhom. Ara Parroċċa Ħaż-Żebbuġ. Ara Atti Filippo Amato, 6 ta' Jannar, 1762. Ara Atti Salvatore Raffaele Mifsud, 14 ta' Ġunju, 1770. Ara ''Lexicon'' paġ. Ara ''Lexicon ' paġ. paġ. It-titlu kollu tal-ktieb hu dan: Ara ''Lexicon'' paġ. H. Ara ''Lexicon'' paġ. Vassalli kien waħħal biċċa karta (miktuba minnu u minnu iffirmata) fuq l-avviż li tiegħu ġibt fotografija stampata u fiha biddel u għamel il-prezzijiet ġodda tal-ktieb. Il-Kanonku Fortunat Panzavecchia laħaq lil Vassalli dwar l-1825 meta dan kien ilu dwar ħames snin li raġa' ġie Malta wara d-19-il sena li kien ilu msiefer. Dik il-ħabta, Panzavecchia kellu mat-28 sena waqt li Vassalli kellu mal-61 sena. Terġa' Panzavecchia, dik l-istess ħabta, kien Segretarju tal-Università u Vassalli kien għadu kif ġie maħtur Professur tal-Malti fl-istess Università. Panzavecchia li twieled fl-1797, jiġifieri fl-istess sena tat-taqlib u twegħir li fih kien imdaħħal Vassalli, ma satax ikun jaf b'dawn il-bċejjeċ ħlief b'dak li sama' minn nies ixjeħ minnu, u forsi minn għand l-istess Vassalli, jew minn fuq xi dokumenti. Iżda hu sata' jimla bosta toqob tal-ħajja mqallba ta' Vassalli minn mindu dan kellu jaħrab mill-ħabs tar- Rikażli sa meta ġie biex jagħlaq għajnejh. Panzavecchia laħaq ukoll lil ulied Vassalli li kienu stampaturi, fosthom lil Grabiel li milli jidher kien midħla tiegħu. Għandu kien stampa xi kotba fosthom ' 'Storia Kasira ta' Malta'' (1847) u ''Fejn tibka Malta'' (1847). Waħda mit-tfal bniet ta' Grabiel kienet għadha tiftakar lil Panzavecchia jmur fl-Istamperija ta' missierha fi Strada Forni u jgħaddi mill-bieb ta' Strada Cristoforo. Vassallo niżżel ukoll tagħrifa ċkejkna fuq Vassalli bħala bniedem magħruf għax-xogħlijiet tiegħu fuq l-ilsien Malti u fuq Censu Barbara (sieħeb Vassalli) li wara li ġie tturufnat ingħaqad mal-armata ta' Napuljun, sar Kaptan tal-baħar fil-battalji Franċiżi, mbagħad f'dawk ta' Napli tar-Re G. Murat. Kontra dak li jistqarru xi storiċi Taljani, Vassallo jgħarrafna wkoll illi Barbara kien tħabat ħafna biex ma jħallix lil sidu Murat li kien tilef ir-renju tiegħu, jitlaq minn Korsika al Pozzo (f'Kalabrija), fejn Murat ġie xkubettjat f'Ottubru tal-1815, għax kien jaf li ma kellhomx u la l-qawwa ta' nies u lanqas it-tama żgura fil-poplu. Dan l-avviż kien ħarġu l-Gvern Franċiż biex ifakkar lill-poplu Malti r-raġuni li għaliha ħataf minn taħt idejn l-Ordni l-Gżejjer ta' Malta. Fost in-nies tal-erbat ibliet kien qam bħal tixwix kontra l-Franċiżi għall-mod li bih ir-Repubblika Franċiża ħabtet għall-Gżejjer ta' Malta u ħadithom bil-qerq u mingħajr qabel ma sar ebda ftehim ta' bejn Potenza u oħra u għalhekk b'dan l-avviż, li fih ġabar il-ħtijiet tal-Ordni, il-Gvern Franċiż deherlu li għandu jsikket il-qlub imxewxa tal-Maltin. Barra milli f'din it-traduzzjoni tonqos l-ewwel taqsima (il-Protesta), kif ukoll it-Tweġiba tal-Imperatur Paolo I, fiha hemm xi żbalji fosthom din id-data: ''Frar'' flok ''Jannar'' kif hemm imniżżel fl-orġinali bil-Franċiż. Azopardi ħalla vojta xi ismijiet fosthom ta' Vassallo, (Vassalli), ta' Poussielgue u ta' Formosa. Imsemmi qabel fost dawk kollha tal-partit Franċiż. Bħala Kmandant tal-Artillerija kien xehed fil- Proċess ta' Vassalli. Ara paġna. L-Awtur tal-ktieb ''Malte pour un Vovageur Francois (1791)'', fejn hemm il-Għanja Maltija ''Min jitma fit-tama'' eċċ. Ara l-Ittri paġ. 21—26 u paġ. Biċċa minn dawn l-ittri u memorjali, l-iktar il-memorjal fil-paġna 71: ''Unione dei Maltesi al Governo dell'Ordine'' juru illi l-idejiet tal-Memorjal ta' Vassalli u dawk ta' Ransijat f'dawn l-ittri u memorjali kienu waħda. Fil-Pro-Memoria hemm imniżżlin dawn in-noti:(a) il-Prinċep Camillo għandu f'idejh Dikjarazzjoni ta' wieħed mill-erba' Ballji Kummissjonarji u Mħallfin fil-Proċess tal-imsemmi Vassallo, li turi illi l- isem tal-Prinċep qatt ma ssemma fil-kawża quddiem il-Qorti tal-imsemmi Proċess u Dikjarazzjoni ta' xi kavalieri bid-data tat-3 ta' Diċembru, 1798. (b) Vassallo kien talab li b'mod speċjali jitkellem ma' Libreri li dik il-ħabta kien Fiskal u Qassis tal-Ordni, u dan il-Fiskal għarraf lill-Kummissjoni illi Vassallo kien stqarrlu ''li hu sama' min jgħid illi l-Prinċep kien imdaħħal fil-konfoffa u xejn iżjed '. Ara ''Dċodat Dolomieu''. I. paġ. Din ix-Xirka kellha t-tama illi r-Re Luigi XVI jilqa' bis-sedqa kollha l-Kostituzzjoni. Il-programm tagħhom kien li huma jiddefendu dik il-monarkija li tpoġġi fuq il-prinċipji tagħhom. Dan kollu (exposċ) jidher f'ittra ta' Napuljun mibgħuta minn Malta lid-Direttorju fuq l-imġiba ta' Malta lejn Franza waqt ir-rivoluzzjoni. Il-''Curia Capitanale'' ta' l-Imdina hija dak il-Palazz (illum minfud mal-Connaught Hospital) li jinsab fil-misraħ iċ-ċkejken ta' wara l-Kunvent ta' San Benedettu fi Strada S. Paolo u tgħaddi għalih minn Strada Lunga għal-lemin inti u dieħel l-Imdina minn Strada Reale. Fuq il-bieb tal-Palazz hemm minqux il-qawl latin: Armis et legibus. Skond l-ordni li kien ħareġ Napuljun, l-Ordnijiet Reliġjużi ma kinux jistgħu jżommu ħlief Kunvent wieħed u għalhekk, fost l-oħrajn, il-Kunvent tad-Dumnikani kien baqa' f'idejn il-Gvern, biex jinqeda bih għal dawk il-bżonnijiet li jiħtiġulu. Fil-Bibljoteka f'tarf is-sala jinsab il-bust tiegħu, mogħti minn wieħed min-neputijiet werrieta tiegħu bħala tifkira tal-ġid li għamel għall-istudenti Maltin. Fl-istess ittra s-Segretarju tal-Gvern għarraf ukoll illi l-Klassi tal-Għarbi tista' tissokta u sakemm isir ftehim ieħor mas-Santa Sede, is-surmast jibqa' jitħallas mill-Kaxxa tal-Gvern Malti. Ġie żmien illi r-renti li bihom kienet twaqqfet din l-iskola tal-Għarbi ttieħdu għall-missjonijiet sakemm fl-1824 id-Diretturi tal-Propoganda Fide, bil-kunsens tas-Santa Sede, għaddewhom għall-Klassi tal-Għarbi li kienet infetħet fil-Collegio Urbano ta' Ruma. Wara li reġgħet infetħet l-Università minn Ball, il-Klassi tal-Għarbi fl- Università kienet reġgħet twaqqfet fl-1803. Kien ''Fellow of St. John's College'', Cambridge, ordna qassis Anglikan fl-1814, u f'Malta, ħlief għal xi ftit intervalli, qagħad mill-1820 sal-1830. Christoph—Friedrich Schlienz kien Luteran ta' Wiierttemberg mill-Kulleġġ ta' Basle; kien raġa' ordna bħala qassis Anglikan f'Londra. F'Malta qagħad mill-1827 sal-1842. Bitstħabrik tal-ħabib tiegħi, ir-Reverendu C. I. Dessoulavv Ph.D. wieħed mill-pro—neputijiet ta' J.H. Frere, Mr Arthur H. Frere (illum mejjet) li kien jgħix Londra, għoġbu jibgħatli, minn fost il-ħafna ittri li kellu ta' Susan Frere, kopja ta' bċejjeċ minn ittri miktubin minn din lil ħuha Dr William Frere (Cambridge) dwar l-istampa tal-Grammatka u Dizzjunarju ta' Vassalli. Milli jidher b'kollox ħarġu stampati 700 ktieb ta' din il-grammatka, id-daqs ta ''ottavo'' b'147 faċċata l-wieħed. Ir-Reverendu S. Lee, B.D. kien professur tal-Lhudi fl-Università ta' Cambridge u kiteb Grammatka tal-Lhudi (Grammar of the Hebrew Language). It-tieni edizzjoni ġġib id-data 1832.