Il-Pittura tal-Knisja Parrokkjali u Kolleġġjata ta' Bormla (is-sitt u l-aħħar parti) ħila ta forpb BR Ġuki F'din l-aħħar parti nkomplu nżuru postijiet oħra u mis-sagristija ż-żgħira nitilgħu t-taraġ li jeħodna lejn żewġ swali. L-ewwel waħda hija l-Awla Kapitulari u l-oħra tal- arkivju. Wara mmorru nżuru l-Oratorju tas-Ssmu. Kurċifiss li jinsab maġenb il-knisja, fi Triq l-Oratorju. Hekk inkunu rajna ftit ftit il-pittura li għandha din il-knisja u kif ta' qabilna ħadu ħsieb iżejnuha biex igawduha ta' warajhom. L-Awla Kapitulari Ftit huma dawk li xi darba jew oħra żaru l-Awla Kapitulari, sala sabiħa mibnija fl- 1876. Din l-Awla Kapitulari l-ġdida, kienet il-post fejn jiltaqa' l-Kapitlu biex iżomm u jmexxi l-laqgħat tiegħu. Għall-ewwel, meta l-knisja saret kolleġġjata, fl-1822, il-kapitlu kien jiltaqa' f'post ieħor magħrufa minna 'l-awla l-qadima' li tinsab hekk kif tidħol għat-taraġ tal- kampnar. Mal-erba' ħitan naraw impittra bil-kuluri, direttament fuq il-ġebla, bosta stemmi li jimlew id-dawra kollha. F'post ċentrali tiddomina l-istemma tal-Kolleġġjata bil-motto 'Fangar non Flectar', bil-Malti 'Nitfarrak iżda ma nċedix'. Fuq il-ġnub tagħha kemm imdawrin, fi tliet fillieri mal-ħitan, l-istemmi tad-dinjitarji u l-kanonċi. Taħt it- twieqi naraw erba' stemmi oħra kbar tal-papiet li kellhom rabta mal-Kolleġġjata. Dawn huma 1) tal-Papa Piju VII, li waqqaf il-knisja bħala kolleġġjata fl-1822; 2) tal-Papa L-Awla Kapitulari Piju VIII, li għaqqad il-parroċċa mal-kolleġġjata fl-1830; 3) tal-Papa Piju IX, li fl-1854 ipproklama d-domma tat-tnissil bla tebgħa ta' Marija; u 4) tal-Papa Piju X li fl-1905 ħareġ id-digriet għall-inkurunazzjoni tax-xbieha tal-kwadru titulari. iI Taħt it-twieqi naraw ukoll erba' skrollijiet impittra b'kitba bil-Latin. Kollha jitfgħu dawl fuq l-istorja ta' din il- kolleġġjata. Insemmu biss tnejn minnhom li jfakkru meta l-Isqof Paolo Alpheran de Bussan ikkonsagra l-knisja fl-1732 u meta fl-1911 il-Papa Piju X waqqaf il-festa ta' Marija Immakulata bħala kmandata (illum ma għadhiex kmandata). Il-pittura tas- saqaf hija xogħol fuq it-tila. Cali meta pitter il-knisja (1884-85),u li qabel, din kienet fis-saqaf tal-kor sakemm fit-tletinijiet tas-seklu l-ieħor inbidlet ma' dik li hemm illum tal-pittur Taljan, Virigilio (Virginiol Monti. Din tirrappreżenta lill- Franġiskan Duns Giovanni Skotu, Santu Wistin u dinjitarji dutturi għorrief oħra tal- knisja, quddiem il-Papa Piju IX jiddikjara d-domma tat-tnissil bla tebgħa ta' Marija. Naraw ukoll dokumenti u digrieti uffiċjali, is-sedji, il-bandalora taċ- Ċentinarju, xi ritratti ta' tifkira, fosthom tal-iskultur u disinjatur Abram Gatt (1863- 1944) li tant għamel opri għall-Knisja. Imiss sewwa mal-Awla Kapitulari hemm l-arkivju, il-post fejn jitrefgħu d-dokumenti uffiċjali tiegħu. Dawn iż-żewġ swali jinżammu msakkra biċ- ċwievet. Issam maġenb i kappellur flok id-dj Bussan (1 ix-xogħol IX, li fl-1854 X li fl-1905 ukoll erba' 1 bil-Latin. rja ta' din il- żjn minnhom Alpheran de :1732 u meta af il-festa ta' andata (illum l-pittura tas- Saret minn (1884-85),u -kor sakemm inbidlet ma' jan, Virigilio preżenta lill- Skotu, Santu rrief oħra tal- IX jiddikjara ata' Marija. u digrieti jalora taċ- ira, fosthom 1 Gatt (1863- l-Knisja. 1- Kapitulari jn jitrefgħu ju. Dawn asakkra biċ- Issa mmorru nżuru l-Oratorju tas-Ssmu Kurċifiss, (magħruf ukoll tad-Duluri), li jinsab maġenb il-knisja. Dan tista' tasal għalih kemm mill-bieb prinċipali tiegħu, jew mill- kappellun tal-Kurċifss. Kien inbena bejn l-1731-1735 fuq pjanta ta' Giacomo Bianco flok id-djar li kienet xtrat il-fratellanza tas-Ssmu Kurċifiss. L-Isqof Paolo Alpheran de Bussan (1728-1757) qiegħed u bierek l-ewwel ġebla tiegħu f'Diċembru 1731. Mexxew ix-xogħol kollu l-Periti Mikiel u Silvestru Cachia. Ta' min ifakkar li l-fratellanza kienet imwaqqfa uffiċjalment fil-parroċċa fl-1674 mill-Kardinal Alessandro Tanari, li ħareġ il-Bolla, imma diġà kienet teżisti sa mill-1634, taħt l-isem tal-Agunija ta' Sidna Ġesti Kristu. Il-konsagrazzjoni tiegħu saret f'Novembru, 1783 mill-Isqof Vincenzo Labini (1790-1807). (51 sena wara dik tal-parroċċa 1732 Mejju.) L-istemma ta' Alpheran narawha fil-għoli taħt it-troll tal-oratorju. Hawn insibu sala rettangolari bil-pilastri li fuqhom jistrieħ saqaf troll, b'erba' twieqi ovali biex idawluh u b'kappella fit-tarf b'altar wieħed bi prospettiva tal-irħam. L-oratorju hu mimli skultura b'simboli tal-passjoni. Hawn insibu f'niċeċ il-vari tad-Duluri, ir-Redentur, Kristu Mejjet u vari oħra tal-Ġimgħa l-Kbira. Kollha proprjetà tal-Fratellanza tal-Kurċifiss. Hawn ma nsibux aktar minn sitt xogħlijiet ta' pittura, kollha mpittra fuq it-tila. Il- kwadru titular huwa xogħol sabiħ tal-pittur Senglean Francesco Zahra (1710-1773). Dan jirrappreżentalna lil Ġesti Kristu Mejjet qed jitniżżel minn fuq is-Salib biex jiġi mogħti lil Ommu Marija Immakulata taħt is-Salib. Kienet lesta fl-1768 u ħadet post ieħor li kellha l-istess tema u li kienet fuq l-altar sa mis-sena 1739. Kienet tpittret minn Enrico Reno u għaliha kien tħallas 100 skud. Il-pittura żgħira ovali li hemm fil-frontispizju u fiż-żewġ lunetti tal-ġnub ta' taħt il- kopletta huma wkoll ta' Francesco Zahra. Tagħhom Zahra kien tħallas 105 skudi. Dak tal-frontispizju jurina lill-Missier Etern bl-Ispirtu s-Santu fuq rasu rrappreżentat f'forma ta' ħamiema. Hemm żewġ pitturi li jirrappreżentaw xeni mill-passjoni ta' Kristu. Fil- lunetta tax-xellug għandna lil Kristu Msallab qed jiġi arbulat fil-preżenza ta' Ommu u San Ġwann. L-oħra tirrappreżenta d-difna ta' Ġest. Interessanti ħafna huma ż-żewġ kwadri l-oħra li jinsabu fil-ġnub tal-oratorju, biswit xulxin u għandhom rabta fit-tema tagħhom. Dak ta' fuq il-pulptu jurina lil Ġesti qed jaħsel riġlejn l-appostli qabel l-aħħar ikla Tiegħu magħhom, waqt li l-ieħor jirrappreżentalna l-aħħar ikla ta' Ġesti mal-Appostli, (it-twaqqif tal-Ewkaristija). It-tnejn huma xogħol il-pittur Francesco Salvetti. Ma' dawn ta' min isemmi l-erba' gruppi ta' statwi sbieħ; f'erba' niċeċ b'kolonni fuq il-ġnub tagħhom u bis-simboli tal-evanġelisti taħthom. Lunetta li turi lil Ġesi msallab ta' Fihom hi il-flaġelli żewġ ma kbira fil-; Mad-dav Fuq il fratelli u Minn gallarija orgni ta' Minb:; ta' tifkirz Matul tal-Qima isemmi fi Wieħed . fil-ktieb 1 oħra, wie kwadri li tal-knisje Isemr Mill-pitti tgħattew tal-kappe ġġarrfet l għad jins ari, li ħareġ Sidna Ġest enzo Labini a' Alpheran il-pilastri li t-tarf b'altar tal-passjoni. tal-Ġimgħa q it-tila. Dan jiġi mogħti 20st ieħor li ninn Enrico b ta' taħt il- skudi. Dak ntat f'forma Kristu. Fil- aa' Ommu u torju, biswit sti qed jaħsel ppreżentalna uma xogħol tatwi sbieħ; sti taħthom. Lunetta li turi lil Ġest msallab ta' Francesco Zahra li tinsab fl- oratorju tal- Kurċifiss Lunetta oħra li turi d-difna ta' Ġesii, pittura ta' Francesco Fihom hemm erba' waqtiet mill-Passjoni ta' Ġesti. Dawn huma: Ġesi fl-ort u anġlu; il-flaġellazzjoni tiegħu minn żewġ manigoldi; l-inkurunazzjoni tiegħu bix-xewk minn żewġ manigoldi; u Kristu mgħobbi bis-salib u l-Veronika. Kollha mnaqqxa b'sengħa kbira fil-ġebla Maltija, mill-iskulturi Paolo Zahra u Francesco Fabri bejn l-1740 u l-1741. Mad-dawra tal-Oratorju hemm is-seba' litografiji, kwadri, magħrufa b'tal-Via Matris. Fuq il-ġnub hemm is-sedji — is-sedja taċ-ċelebrant u mad-dawra kollha l-bankun tal- fratelli u l-pulptu; kollha xogħol sabiħ fl-injam. Taħt l-oratorju hemm il-kannierja. Minn ġewwa, l-oratorju huwa għaxqa ta' arkitettura. Faċċata tal-artal hemm il- gallarija tal-orgni; b'orgni li jidher qadim sew, mibni fis-seklu 18. Aktarx li hu l-uniku orgni ta' dan it-tip li għad baqa' hawn Malta. Minbarra dawn il-kwadri nsibu l-fdalijiet ta' San Klement fil-mensa tal-artal u rħamiet ta' tifkira. Xi Pittura Oħra — Mitlufa Matul iż-żmien il-knisja tilfet xi wħud mill-pittura tagħha. L-awtur tal-ktieb 'Żvilupp tal-Qima lejn Marija Verġni Immakulata f'Bormla — 1949' jgħid li Dun Diego Ciantar isemmi fl-inventarju tiegħu, żewġ kwadri antiki li kienu meqjuma fil-Kappella l-qadima. Wieħed juri t-twelid ta' Ġest Bambin u l-ieħor lil Sant'Elena. Achille Ferres ukoll, fil-ktieb tiegħu 'Descrizione Storica delle Chiese di Malta e Gozo— 1866' isemmi tnejn oħra, wieħed l-inżul ta' Ġesti minn fuq is-Salib u l-ieħor ta' Marija Addolorata, żewġ kwadri li saru fuq xogħol ta' Mattia Preti (1613-1699) u li kienu fuq il-bibien tal-ġnub tal-knisja. Isemmi ieħor tal-Madonna, xogħol ta' Mariano Rossi, li kien fl-Oratorju tal-Kurċifiss. Mill-pittura ta' Cali tlifna l-anġli li kien hemm fil-ġnub tat-twieqi tal-knisja meta tgħattew biex tpittru l-figuri bibliċi u ż-żewġ kwadri kbar li kienu tneħħew mis-saqaf tal-kappelluni biex tqiegħdu ta' Virgilio Monti. Dawk ta' Cali ma kinux instabu meta ġġarrfet bil-bombi tal-gwerra, id-dar ta' quddiem il-kampnar fejn kienu merfugħa. Forsi għad jinstabu. Ma' dawn hemm oħrajn. Ippruvajt niġbor kemm stajt il-pittura li nsibu f'din il-knisja; kollha wirt ix-xjuħ tagħna u ta' dawk ta' żmienna. Din il-kitba hija b'tifkira u b'rispett lejn l-antenati tagħna u lejn dawk kollha li minn żmien għal żmien, dejjem ħadmu biex għanew dan it-tempju ddedikat lil Marija Immakulata. Hu dmir tagħna u ħaġa xierqa li nibqgħu nafuh lil ta' qabilna, li bil-għaqal u l-ħidma tagħhom ħasbu fina biex ingawdu l-frott tal-kontribut tagħhom. Jixraq ukoll li mhux biss inkunu nafu min setgħu kienu u x'kien is-sehem tagħhom, iżda jħajruna nagħmlu bħalhom, ngħożżu dak li ħallewlna u nimitawhom. AN., (Kan. Ġ. Cassar) — Żvilupp tal-Qima lejn Marija Immakulata f'Bormla, 1949. AN., (Kan. Ġ. Cassar) — Tifkira tal-festi Ċentinarji 1854-1954 u Ċinkwantinarji 1905-1955 li saru f'Bomla. Castagna P. P.— L-istorja ta' Malta bil-Gżejjer Tagħha — 1888. Galea Scannura G — Tagħrif storiku dwar il-knisja parrokkjali ta' Bormla, 1983. Gatt J. R.— Leħen il-Banda San Ġorġ — 1985, 1986, 1988, 1989, 1990 Il-Berqa Nov. 1949; Ġunju-Lulju 1955. Il-Karmelu — Lulju/Settembru 1981. J. Nessuno/J. Green — Il-kwadru Teoloġiku tal-Immakulata Kunċizzjoni fil-Knisja ta' Bormla — 1958. Leħen is-Sewwa — Diversi ħarġiet. L-Immakulata — 1929. Malta Tagħna — 5.12.1903; Ġunju-Lulju 1905. Kurċifiss, Bormla. Ven: Arċikonfraternità tas-Ssmu. Kurċifiss Bormla, Tifkira tat-Tielet Ċentinarju 1634-1934, Malta 1939. Nota 1: Żieda mal-Ħames Taqsima — Bi żvista ħallejt barra l-kwadru tal-Madonna tal-Purità li hemm fid- daħla mill-kappellun ta' San Ġużepp għas-sagristija u li, għal bosta snin kien sotto kwadru fuq l-altar tal-kor. Ftit li xejn nafu dwaru. Nota 2: Għat-taqsimiet l-oħra ara l-ħarġiet tas-snin — 2004, 2005, 2006, 2007, 2008.