Dak li kien iqaddes kien Patri Span- jol u saqsa kemm kien hemm sa jit- qarbnu, u wieħed spanjol ukoll, għadd in-nies u qallu ''Quince'' (ħmistax). Il-Patri ma fehmux sew- wa, u wieħed Taljan qallu b'leħen aktar għoli ''Kinse'', għax iċ-fċ' Spanjola qabel l-fe'' tinstama' bħal fth'' Ingliża, imma t-Taljan ilsienu ma kienx idur. Minn dan jidher li l- kamra ta' taħt, il-qabar ta' Lażżru, sewwa, tasa' qisu minn sittax sa għoxrin min-nies. Għad li hemm hu mkien Imqaddes, xi daqqiet, fih donnu jagħtik id-daħk. Għax minn Ġerusalem jiġu wkoll nisa, Għarab u Polakki (il-Polakki, kull fejn imorru l-Franġiskani jmorru warajhom, u laqqmuhom Le Pie Donne), uħud minnhom imdaħħlin fiż-żmien. Xi waħda min dawn, malli tinżel it-taraġ siegha tmur ħażin, i taqa' fil-ħofra li għedna l-ewwel li hemm fl-art. Mela, kif tkun tisma' l-quddies hemm taħt, tisma ħoss u karba, imbagħad tara dieħla mara. Imbagħad tarġa' tisma' ħoss u kar- ba, u tara dieħla mara oħra wkoll. Minn tnejn sa tlieta ma jonqsux, li jaqgħu hemm matul quddiesa. Jagħ- tik id-daħk għax biex jidħlu hemm hekk, il-waqa' u l-karba, għan-nisa l-ħoxnin, donnhom conditio sine qua non. Hemm tajjeb, li l-ħofra mhix egħmiqa. Min jaqa' fiha, jindehex, imma ma jweġġagħx. Għal ħabta ta' xi t-tmienja u nofs Raheb Franġiskan idoqq qanpiena żgħira ħdejn il-bieb tal-qabar, ħalli l- Insara li jkunu mxerrda hemm, ġew- wa, l-għelieqi u taħt is-siġar taż-żeb- buġ (hawn jgħidulu żejtun iż-żebbuġ li jittiekel) jinġabru ħada bieb il- qabar ta' Lażżru. Hemm wieħed Franġiskan bl-ispellizza u l-istola jaqra l-Evanġelju tal-qawma ta' Laż- żru bil-Latin, u warajh jaqrah ukoll Raheb Franġiskan bil-Għarbi, biex jifhmuh in-nies tal-pajjiż. Ikun hemm għadd ta' nies sewwa, ħafna li jaħ- dmu mal-Franġiskani; għax barra mill-kbar li jmorru hemm għal qima, ikun hemm is-sorijiet Franġiskani bil- bniet iltiema tal-iskola tagħhom, u l- ajkijiet u l-Imgħallmin, bit-tfal tal- iskola subien, Imbagħad minn hemm in-nies jit- qassmu tnejn tnejn, ir-Rhieb Fran- ġiskani quddiem, u jimxu għal Bet- faġe, fejn Ġest rikeb fuq il-felu ta' ħmara, meta daħal Ġerusalem; minn hemm għall-kappella ta' Lapsi, li l- Misilmin jiftħuha lill-Insara, li-ma għandniex xi ngħidu jagħtuhom il- fbaqxix'', Minn hemm għal Maqdes ta' fejn Ġest għallem lil Appostli l- Missierna, u mbagħad fin-niżla taż- Żejtun, il-kappella fejn Ġest beka fuq Ġerusalem. Minn hemm għall-Bażilka tal-Agu- nija, fejn hemm il-blata Imqaddsa li fuqha qagħad wiċċu fl-art Ġest qabel ma qabduh il-Lhud. Imbagħad il- Qabar tal-Madonna li jiftħu l-Qassis Grieg, għal ''baqxix'' ukoll. U minn hemm għal Ġerusalem, li kif jidħlu l-bieb tagħha, jmorru jżuru l-Knisja tas-Salaħija, li taħtha hemm l-imkien fejn twieldet il-Madonna. Minn hemm imbagħad kull ħadd jibqa' sejjer jew għal xogħlu jew id-dar. Hemm wisq aktar x'wieħed jgħid fuq il-qabar ta' Lażżru, imma daqs hekk il-lum biżżejjed, biex ma niġ- bdux fit-tul wisq. Il-Purcissjoni ta' Kull Jum Fil-Qabar ta' Kristu Fil-Basilika fejn jinsab il-Qabar għażiż ta' Kristu, kull wara nofs in- nhar, id-Rħieb Franġiskani jagħmlu Purċissjoni. Purċissjoni ġewwa l-Ba- żilika nfisha, mhux joħorġu barra minnha. Għax bħal ma ġie li għedna (1) dil-Bażilika kbira ħafna u fiha għadd ta' Tifkiriet tal-Passjoni ta' Ġerusalem — Faċċata tal-Bażilka tal-Qabar ta' Kristu, li fiha ssir il- — Purċissjoni ta' kull jum, imfissra f'dil kitba. Dawn it-tifkiriet iduruhom waqt il-Purċissjoni u jkantaw, (jew jgħannu għana mqaddes, kif jitlob l-imkien. Hawn sa ngħidu ftit kif u fejn issir din il-Purċissjoni, biex min għad imur mawra sa Ġerusalem, ikun jaf xi ħaġa milli sa jara, u min ma jmurx, ikun jaf xi ħaġa milli jsir hemmhekk (2). Din il-Purċissjoni tibda fil-ħamsa ta' wara nofs inhar, wara l-Uffizzju tal-Franġiskani. Hawn sa ngħidu xi ħaġa kif issir il-lum, mhux kif kienet issir dari (għax ilha ssir, xorta jew cħra, mis-seklu Erbgħa, u dan magħ- ruf għax semmietha waħda mara ji- simha Eterja, li żaret lil Ġerusalem għal ħabta tas-sena 385); u ngħidu kollox ħafif-ħafif u fuq-fuq. Fil-għamla li għandha issa dil-Pur- ċissjoni ilha mis-sena 1623, meta kien Kustodju tat-Terra Santa P. Tumas Obicini. Imma fis-sena 1947. sar xi tibdil fl-innijiet li jitkantaw minn waqfa għal waqfa. U mat-13 il-staz- jon, jew waqfa, li kien għamel il-Pat- ri Obicini, il-Patri Kustodju Ferdi- nandu Diotallevi fis-sena 1924, żied waqfa oħra, fuq il-kalvarju, quddiem il-Madonna itad-Duluri, dik li sem- mejna kemm il-darba f'dan il-'Qari'' (3). Għalhekk il-waqfiet kif isiru l- lum huma erbatax. Il-Franġiskani fil-Basilika tal-Qa- bar ta' Kristu għandhom kappella għalihom waħedhom, u ma għand- hom ebda jedd fuqha l-Insara l-oħ- rajn, Griegi u Armeni. Il-kappella fiha l-imqàgħwad bħal ma jkun fih il- kor, u ġewwa fiha jgħidu l-uffizzju. Hemm, l-Ebdomadarju, jew Raheb tal-Ġimgħa, jilbes l-ispellizza u l-is- tola b'żewġt irħieb oħra, Raheb kull naħa tiegħu, bl-ispellizza wkoll imma mingħajr stola, u Ajk bit-tibħir qud- Hemm tingħad l-Antifna: O Sacrum convivium, quddiem is-Sag- rament, u minn hemm imorru fl-artal tan-naħa tal-lemin, fejn tinsab biċċa mill-kolonna li magħha kien marbut Sidna Ġest: Kristu meta r-Rumin tawh is-swat. Quddiem dal-artal jin- għad (u fil-festi jitkanta għax f'jiem ta' għid biss il-kant jibda mill-ew- wel, f'jiem oħra jibda mill-Kalvarju u jibqa' sejjer sal-aħħar nett), Innu sabiħ wisq, li minnu nġibu l-ewwel strofa, bil-Malti, u qabel bil-Latin; din hi: Emempta nobis vincula. li bil-Malti, imqabbla, tfisser qisha dawn il-kelmiet : 'Sliem għalik, kolonna xiehra, €Ta' Ġest taf il-weġgħat, 'Imkissrin qawwiet il-għadu, €Minn tad-dnub ħollilna r-rbat F' Minn hemm ir-Rhieb bl-Insara wa- rajhom jimxu għan-naħa fejn hemm bħal kappella żgħira mħaffra fil-blat, li jgħidulha l-Ħabs ta' Kristu, u tas- sew qisha ħabs, għax dejqa u mud- lama, li tistkerrah tidħol waħdek fiha, għad li jkun hemm dejjem lampier żgħir b'tazza lewn ikħal tnemnem fih, quddiem xbiha Griega ta' Ġest mar- but u mgħotti bil-porpra. hux ħabs ta' Kristu tassew, imma kienu jaħsbuh hekk fi żmien is-Salibi- jin, u l-għidut baqa' sejjer. Il-Fran- ġiskani baqgħu jżuruh fil-Purċissjoni biex iżommu l-jedd, u għamlu sewwa wisq. Quddiem dal-'ħabs'' jingħad Innu sabih ieħor, li minnu nġibu l-is- trofa ta' qabel l-aħħar, li tmiss il- qalb, aktarx iżjed mill-oħrajn : Ja Ġesu, ferħ tagħna ħelu, fGħar-rbat Ġismek il-għażiż, Lil ħatjin aħfer il-ħtija, 'U bil-ħniena agħnina fis f Ir-Raba' waqfa wkoll hija ħjiel tas- Salibijin, għax issir isfel, qrib il-Kal- varju, imma s-suldati Rumin lagħbu ħwejjeġ Ġest taħt is-salib ta' Kristu, fuq il-Kalvarju sewwa. Il-Franġis- kani, kif jixraq (għax dak l-artal hu Ġerusalem — Biċċa mill- Kolonna li magħha s-suldati Rumani rabtu lil Ġest u tawh is-swat. Tinsab fil-kappella tal-Franġiskani u minn qud- diemha tibda l-Purċissjoni, tal-Griegi Ortodossi, mhux tagħhom) biex iżommu l-jedd, jibqgħu jżuruh fil-Purċissjoni ta' kull jum. L-Innu li jgħidu, fih kliem sabiħ għall-aħħar. L-ewwel bejta, jew strofa hija din: Et membra Christi condite l U mexbbħa bil-Malti hija hekk: €Bejjew, Anġli tas-sliema, Tas-smewwiet mill-qgħad mixhura, €TU ġwenħajkom fittxu iftħu, €Biex ta' Kristu tgħattu s-sura L Minn hemm. ir-Rħieb u l-Insara jinżlu ma' taraġ wiesa' għal ġewwa kappella kbajra u qadima wieqfa fuq għawiemed jew kolonni qosra; im- bagħad jerġgħu jinżlu ma' taraġ tal- ħadid (magħmul minn wieħed ajk Malti) u jiġu ġewwa l-ġiebja bla ilma fejn Santa Liena sabet l-Għuda tas- Salib. L-ewwel bejta tal-Innu li jin- għad jew jitgħanna hawn hija din: li bil-Malti nistgħu naqalbuh hekk: € Ja Salib emin fost kollha, Inti biss siġra mixhura, Ebda masġar ma tgħa bħalek, ċŻah'r u weraq; ward u ħdura. Għuda ħelwa, ħadid ħelu, s'Toqol ħelu twieżen bih f Imbagħad mill-ġiebja jerġgħu jitil- għu fil-kappella l-qadima u baxxa, li hi tal-Armeni, u mwiegħda lil Santa Liena, u jgħidu l-Innu li minnu nġibu l-bejta ta' qabel l-aħħar, bil-Latin u bil-Malti, hekk: Ġerusalem — L-artal fuq il- Kalvarju fejn Ġest kien im- sammar fuq is-Salib, kif jid- her fl-inkwatru tal-mużajk, U b'tagħna: ċJa Ġesu, sultan tas-saħħa, €F'idejk biss l-egħmejjel kbar. ENitolbuk, għal Santa Liena, €Li, ħanin, talbna taħtar F' Minn hemm jitilgħu t-taraġ il- wiesa' u kif jaslu f'mimxa mudlama, jieqfu quddiem artal ieħor, tal-Griegi Ortodossi, li taħtu jingħad li hemm Hemm tingħad l-Antifna: O Sacrum convivium, quddiem is-Sag- rament, u minn hemm imorru fl-artal tan-naħa tal-lemin, fejn tinsab biċċa mill-kolonna li magħha kien marbut Sidna Ġest: Kristu meta r-Rumin tawh is-swat. Quddiem dal-artal jin- għad (u fil-festi jitkanta għax f'jiem ta' għid biss il-kant jibda mill-ew- wel, f'jiem oħra jibda mill-Kalvarju u jibqa' sejjer sal-aħħar nett), Innu sabiħ wisq, li minnu nġibu l-ewwel strofa, bil-Malti, u qabel bil-Latin; din hi: Emempta nobis vincula. li bil-Malti, imqabbla, tfisser qisha dawn il-kelmiet : 'Sliem għalik, kolonna xiehra, €Ta' Ġest taf il-weġgħat, 'Imkissrin qawwiet il-għadu, €Minn tad-dnub ħollilna r-rbat F' Minn hemm ir-Rhieb bl-Insara wa- rajhom jimxu għan-naħa fejn hemm bħal kappella żgħira mħaffra fil-blat, li jgħidulha l-Ħabs ta' Kristu, u tas- sew qisha ħabs, għax dejqa u mud- lama, li tistkerrah tidħol waħdek fiha, għad li jkun hemm dejjem lampier żgħir b'tazza lewn ikħal tnemnem fih, quddiem xbiha Griega ta' Ġest mar- but u mgħotti bil-porpra. hux ħabs ta' Kristu tassew, imma kienu jaħsbuh hekk fi żmien is-Salibi- jin, u l-għidut baqa' sejjer. Il-Fran- ġiskani baqgħu jżuruh fil-Purċissjoni biex iżommu l-jedd, u għamlu sewwa wisq. Quddiem dal-'ħabs'' jingħad Innu sabih ieħor, li minnu nġibu l-is- trofa ta' qabel l-aħħar, li tmiss il- qalb, aktarx iżjed mill-oħrajn : Ja Ġesu, ferħ tagħna ħelu, fGħar-rbat Ġismek il-għażiż, Lil ħatjin aħfer il-ħtija, 'U bil-ħniena agħnina fis f Ir-Raba' waqfa wkoll hija ħjiel tas- Salibijin, għax issir isfel, qrib il-Kal- varju, imma s-suldati Rumin lagħbu ħwejjeġ Ġest taħt is-salib ta' Kristu, fuq il-Kalvarju sewwa. Il-Franġis- kani, kif jixraq (għax dak l-artal hu Ġerusalem — Biċċa mill- Kolonna li magħha s-suldati Rumani rabtu lil Ġest u tawh is-swat. Tinsab fil-kappella tal-Franġiskani u minn qud- diemha tibda l-Purċissjoni, tal-Griegi Ortodossi, mhux tagħhom) biex iżommu l-jedd, jibqgħu jżuruh fil-Purċissjoni ta' kull jum. L-Innu li jgħidu, fih kliem sabiħ għall-aħħar. L-ewwel bejta, jew strofa hija din: Et membra Christi condite l U mexbbħa bil-Malti hija hekk: €Bejjew, Anġli tas-sliema, Tas-smewwiet mill-qgħad mixhura, €TU ġwenħajkom fittxu iftħu, €Biex ta' Kristu tgħattu s-sura L Minn hemm. ir-Rħieb u l-Insara jinżlu ma' taraġ wiesa' għal ġewwa kappella kbajra u qadima wieqfa fuq għawiemed jew kolonni qosra; im- bagħad jerġgħu jinżlu ma' taraġ tal- ħadid (magħmul minn wieħed ajk Malti) u jiġu ġewwa l-ġiebja bla ilma fejn Santa Liena sabet l-Għuda tas- Salib. L-ewwel bejta tal-Innu li jin- għad jew jitgħanna hawn hija din: li bil-Malti nistgħu naqalbuh hekk: € Ja Salib emin fost kollha, Inti biss siġra mixhura, Ebda masġar ma tgħa bħalek, ċŻah'r u weraq; ward u ħdura. Għuda ħelwa, ħadid ħelu, s'Toqol ħelu twieżen bih f Imbagħad mill-ġiebja jerġgħu jitil- għu fil-kappella l-qadima u baxxa, li hi tal-Armeni, u mwiegħda lil Santa Liena, u jgħidu l-Innu li minnu nġibu l-bejta ta' qabel l-aħħar, bil-Latin u bil-Malti, hekk: Ġerusalem — L-artal fuq il- Kalvarju fejn Ġest kien im- sammar fuq is-Salib, kif jid- her fl-inkwatru tal-mużajk, U b'tagħna: ċJa Ġesu, sultan tas-saħħa, €F'idejk biss l-egħmejjel kbar. ENitolbuk, għal Santa Liena, €Li, ħanin, talbna taħtar F' Minn hemm jitilgħu t-taraġ il- wiesa' u kif jaslu f'mimxa mudlama, jieqfu quddiem artal ieħor, tal-Griegi Ortodossi, li taħtu jingħad li hemm il-ħaġra li fuqha r-Rumin qiegħdu lil Ġest bil-qiegħda meta, biex jgħaddu ż-żmien u jitmasħru, libbsuh ta' Sul- tan. L-aħħar bejta tal-Innu li jingħad hawn hija dina: li bil-Malti jistama' hekk: €Nitolbuk, Kristu, bi dmugħna, f€Għal mant aħmar li ksewk bih, CF'ġih ix-xewk, is-swat, il-qasba, ċĦudna f'tiegħek it-tisbihl Amen'' Imbagħad minn hemm jibqgħu sejrin mal-mimxa l-mudlama għan- għax jitkanta fil-knejjes ta' Malta wkoll. L-ewwel bejta tiegħu hi dina: Vewilla Regis prodeunt. U bil-Malti: 'IL-egħlimiet tas-Sultan ħierġa, €Jiddi s-serr minn tas-Salib, €Li l-mewt fuqu l-ħajja ħadet, €Biex il-mewt il-ħajja ġġib. Hawn ikunu fuq il-Kalvarju fejn lil Ġest r-Rumin meddewh fuq is- salib u sammruh. Minn hemm jimxu ftit passi għal fejn Ġesti kien merfugħ fuq is-salib u miet, li hija d-disa' Ġerusalem — L-Artal ta' fuq il-Kalvarju, fil-post fejn il-Lhud waħħlu s-Salib b'Ġesti mislub fuqu. Fil-lemin jidher l-artal iż-żgħir; tad-Duluri. naħa tal-blata tal-Kalvarju. Hawn, dejjem, Għid u mhux, l-Innijiet jib- dew jitkantaw (jew bil-Malti, jitgħan- new). L-Innu li bih jitilgħu t-taraġ qasir tal-Kalvarju huwa l-'Vexilla Regis''; dal-Innu kulħadd semgħu, Mill-Innu ta' hawn nġibu t- tielet u l-aħħar bejta, għax hi l-aktar li tmiss il-qalb. Li bil-Malti tista' titqabbel hekk : €01 L-Ħellies tad-dinja mdendel, tFuq il-għuda tas-Salib; $B'daka Ġismu kollu mġerraħ, fWaqt li Ommu tħares qrib. €B'hekk, Missier, lilek nitolbu, €Fi tmiem tajjeb lilna ġib. Minn hemm, ir-Rħieb tan-nofs u t- tnejn li jseħbuh jiċċaqalqu ftit u Ġerusalem — L-artal iż-żgħir, bejn iż-żewġ artali kbar, fuq il- Kalvarju, Fuqu hemm is-sura tad- Duluri li taqla' grazzi bla għadd lil min jitlobha bil-qalb, Insara u Misilmin, Taħt l-artal fix-xellug ta' min iħares, tidher biċċa mill-Blata tal-Kalvarju. jmorru joqogħdu għarkubtejhom qud- diem id-Duluri sew (dik li semmejna l-ewwel), u n-nies aktarx jibqgħu fejn ikunu, għax qrib ħafna tal-waqfa l-oħra. Hemm jitkanta l-Innu li na- jiġifieri dana: U nfissruha ftit bil-Malti wkoll: €Kienet wieqfa l-Omm mifnija, €Mas-Salib, kollha mbikkija, Waqt li Binha kien mislub, €Għad-dnubiet ħorox tan-nies, €Til Ġest: maħqur bla qjies, Rat; u mogħti l-eħrex mewt.7' Minn hemm jinżlu mat-taraġ li tel- għu minnu, għal ħada l-Ħaġra tad- Dilka, li issa tinsab mgħottija bir- rħam u ma' dwara jixgħel ix-xama' u fuqha mdendla l-lampieri. ħadd joqgħod għarkubtejħ ma' dwar- ħa u jitkanta l-Innu ''Pange lingua vulneratum'', qisu bit-ton tal-Pange Lingua li jitkanta Malta qabel il-Bar- Minn dan l-Innu nagħżlu s-sitt bejta, ta' qabel l-aħħar li hija din: O Caput, salve, corona, Spinea circumdatum, O, Ave, latus cruento, Vulneratum cuspide; Me reconde, criminosum, Sacro 'n hoc foramine. Jiġifieri : €Sliem għalik, ja Ras, b'kuruna, CI mdawra, tal-eħrex xewk; €Sliem għalik, Sider indemma', eB'lanza kiefra minfud fis. CTili aħbi, msejken midneb, ċĠewwa da' l-minfed għażiż F' Wara li jbaħħru l-Ħaġra tad-Dilka u, jgħidu l-Pater Noster, ete, bħal ma jagħmlu fil-waqfiet kollha, iqumu minn hemm u jgħaddu minn taħt waħda mill-ħnejjiet tal-Basilika u jigu quddiem il-Qabar ta' Kristu. Huma u jimxu jkantaw l-Innu li tgħanni l-Knisja għal ħabta tal-Għid, il-ħaġra li fuqha r-Rumin qiegħdu lil Ġest bil-qiegħda meta, biex jgħaddu ż-żmien u jitmasħru, libbsuh ta' Sul- tan. L-aħħar bejta tal-Innu li jingħad hawn hija dina: li bil-Malti jistama' hekk: €Nitolbuk, Kristu, bi dmugħna, f€Għal mant aħmar li ksewk bih, CF'ġih ix-xewk, is-swat, il-qasba, ċĦudna f'tiegħek it-tisbihl Amen'' Imbagħad minn hemm jibqgħu sejrin mal-mimxa l-mudlama għan- għax jitkanta fil-knejjes ta' Malta wkoll. L-ewwel bejta tiegħu hi dina: Vewilla Regis prodeunt. U bil-Malti: 'IL-egħlimiet tas-Sultan ħierġa, €Jiddi s-serr minn tas-Salib, €Li l-mewt fuqu l-ħajja ħadet, €Biex il-mewt il-ħajja ġġib. Hawn ikunu fuq il-Kalvarju fejn lil Ġest r-Rumin meddewh fuq is- salib u sammruh. Minn hemm jimxu ftit passi għal fejn Ġesti kien merfugħ fuq is-salib u miet, li hija d-disa' Ġerusalem — L-Artal ta' fuq il-Kalvarju, fil-post fejn il-Lhud waħħlu s-Salib b'Ġesti mislub fuqu. Fil-lemin jidher l-artal iż-żgħir; tad-Duluri. naħa tal-blata tal-Kalvarju. Hawn, dejjem, Għid u mhux, l-Innijiet jib- dew jitkantaw (jew bil-Malti, jitgħan- new). L-Innu li bih jitilgħu t-taraġ qasir tal-Kalvarju huwa l-'Vexilla Regis''; dal-Innu kulħadd semgħu, Mill-Innu ta' hawn nġibu t- tielet u l-aħħar bejta, għax hi l-aktar li tmiss il-qalb. Li bil-Malti tista' titqabbel hekk : €01 L-Ħellies tad-dinja mdendel, tFuq il-għuda tas-Salib; $B'daka Ġismu kollu mġerraħ, fWaqt li Ommu tħares qrib. €B'hekk, Missier, lilek nitolbu, €Fi tmiem tajjeb lilna ġib. Minn hemm, ir-Rħieb tan-nofs u t- tnejn li jseħbuh jiċċaqalqu ftit u Ġerusalem — L-artal iż-żgħir, bejn iż-żewġ artali kbar, fuq il- Kalvarju, Fuqu hemm is-sura tad- Duluri li taqla' grazzi bla għadd lil min jitlobha bil-qalb, Insara u Misilmin, Taħt l-artal fix-xellug ta' min iħares, tidher biċċa mill-Blata tal-Kalvarju. jmorru joqogħdu għarkubtejhom qud- diem id-Duluri sew (dik li semmejna l-ewwel), u n-nies aktarx jibqgħu fejn ikunu, għax qrib ħafna tal-waqfa l-oħra. Hemm jitkanta l-Innu li na- jiġifieri dana: U nfissruha ftit bil-Malti wkoll: €Kienet wieqfa l-Omm mifnija, €Mas-Salib, kollha mbikkija, Waqt li Binha kien mislub, €Għad-dnubiet ħorox tan-nies, €Til Ġest: maħqur bla qjies, Rat; u mogħti l-eħrex mewt.7' Minn hemm jinżlu mat-taraġ li tel- għu minnu, għal ħada l-Ħaġra tad- Dilka, li issa tinsab mgħottija bir- rħam u ma' dwara jixgħel ix-xama' u fuqha mdendla l-lampieri. ħadd joqgħod għarkubtejħ ma' dwar- ħa u jitkanta l-Innu ''Pange lingua vulneratum'', qisu bit-ton tal-Pange Lingua li jitkanta Malta qabel il-Bar- Minn dan l-Innu nagħżlu s-sitt bejta, ta' qabel l-aħħar li hija din: O Caput, salve, corona, Spinea circumdatum, O, Ave, latus cruento, Vulneratum cuspide; Me reconde, criminosum, Sacro 'n hoc foramine. Jiġifieri : €Sliem għalik, ja Ras, b'kuruna, CI mdawra, tal-eħrex xewk; €Sliem għalik, Sider indemma', eB'lanza kiefra minfud fis. CTili aħbi, msejken midneb, ċĠewwa da' l-minfed għażiż F' Wara li jbaħħru l-Ħaġra tad-Dilka u, jgħidu l-Pater Noster, ete, bħal ma jagħmlu fil-waqfiet kollha, iqumu minn hemm u jgħaddu minn taħt waħda mill-ħnejjiet tal-Basilika u jigu quddiem il-Qabar ta' Kristu. Huma u jimxu jkantaw l-Innu li tgħanni l-Knisja għal ħabta tal-Għid, jiġifieri Aurora Coelum purpurat, li hawn inġibu bejta minnu (it-tieni waħda), bil-Latin u bil-Malti: U bil-Malti: €Ara dak is-Sultan qawwi, Minn tal-mewt il-qiegħ tal-għar, 'Lil ġemgħat tax-xjuħ mar jeħles, €W għad-dawl ħareġ ta' bi nhar.'' Minn hemm jimxu wkoll u jgħaddu minn taħt ħnejja oħra tal-Basilika għal quddiem l-artal tal-Madalena, quddiem il-kappella-kor tal-Franġis- kani fejn għedna li tibda l-Purċiss- joni. Jgħannu l-Innu tal-Madalena ħelu ħafna wkoll, u sa naraw bejta oħra minnu, bħal ma għamilna s'issa, li hi din li ġejja: Li bil-lingwa tagħna jiġi hekk: €Ja Ġest l Ja maħrab ħelu l Tama waħda tan-nedmin, ''Bl-istiħqaq tal-Madalena, 'Aħfer djun il-midinbin. Hemmhekk in-nies jibqgħu barra (jekk ma jkunx hemm il-Barka, għax jekk ikun hemm, jidħlu fil-kappella li semmejna moqbejl) u r-Rħieb jidħlu u joqogħdu għar-rkubtejhom qud- diem l-artal tan-nofs. Hemm jitfak- kar meta Ġesti deher 'l Ommu biex isabbarha wara s-sogħba kbira tagħ- ha meta ratu msallab u maqtul. Hawn sa nġibu bejta jew strofa tie- għu li hi l-aħħar waħda, għax il-Pur- ċissjoni tintemm hawnhekk, Din: Ġerusalem — Il-Qabar ta' Kristu minn ġewwa. Il- Qabar huwa dak il-bank miksi bir-rħam li quddiemu jinsab għar-rkubtejh ir-Raheb Franġiskan. Il-Franġiskani ksewh bir-rħam fis-sena 1555, biex iż-żawwarin ma jaqtgħux żrar Bil-Malti, tinqaleb hekk: Lil Ġest li kien imsallab, f'Għal ħtijiet tal-midinbin, 'Hawna rajtu u hawna bkejtu, tKbira Sidt tagħna l-bnedmin. U wara tingħad il-Litanija u nhar ta' Ġimgħa u nhar ta' Ħadd tingħa- ta l-Barka, u r-Rħieb jidħlu (għax ir- Rħieb t'hawn jieklu bikri billi jridu jqumu mhux fil-għodu, imma f'nofs il-lejl, biex jgħidu l-Uffizzju) u n-nies joħorġu mill-Basilika u jmorru lejn id-dar, jew jaqdu xi qadja li jkoll- hom, għax ikun għadu l-ħin. (I) Ara dan il-'Qari', għadd 4, Sena 1958, f. 108. (2) Il-Patri Kummissarju ta' Malta, li ħa Pellegrinaġġ Malta f'Awissu (1956, aktarx li ma jdumx ma jieħu Pellegrinaġġ ieħor, għax qalulu li jixtiequ jmorru ħafna nies. (83) Ara għadd 2, l-ewwel Sena (1955) f. 26, u għadd 1, Sena 1957, f. 12. IL-KNISJA TAL-GEBLA F'NAZARET Xi daqqiet donni rrid naħseb li Malta hi xi biċċa art li nqatgħet mill- Palestina u baqgħet ġejja mal-baħar sakemm waqfet fejn hi issa, hawn taħt Sqallija l Donni rrid naħseb hekk, għax in- nies ta' hemm jitkellmu lsien qisu Malti; aħna ngħidu: ''X'ismek f'', u huma jgħidu: ''X'hu ismak f''. Aħna ngħidu: ''Sliem għalik, Marija'; u huma jgħidu: ''Is-salam għalik, ja Marjam''. Aħna ngħidu: ''Fejn kont il-bieraħ f, u huma jgħidu: ''Fen kunt imbàrah f'', qisu bħal xulxin. Barra minn hekk, wisq ismijiet ta' mkejjen fil-Palestina, jixbħu lil ta' Malta; ħdejn Ġerusalem, hemm raħal jismu ż-Żejtun, u bejn Ġerusalem u Betlehem hemm raħal ieħor jismu Hal-Luqa, u hemm ukoll Hal-Ahmar, Hal-Junes u oħrajn. F'Malta hawn Għajn Tuffieħa, Għajn Rihàna, Għajn Żejtuna u hekk; u l-Palestina hemm Għajn Karem, Għajn Henija, Għajn Għaġab, u oħrajn. Malta hawn Ġebel Cantar u Ġebel Għażàra, u l- Palestina. hemm Ġebel Qurantal, Ġebel el-Moskob, Ġebel it-Tur u ħat- na oħrajn. Imbagħad, f'Malta hawn Bir-id-Deheb, Bir-Żebbuġa u hekk; u l-Palestina hemm Bir Għajjub, Bir iż-Żejt, u Bir il-Helu u ħafna oħrajn. U dan naħseb li biżżejjed biex wieħed jara kemm l-ismijiet tal-inħawi ta' Malta jaqblu mal-ismijiet tal-inħawi tal-Palestina. U biex insemmu ħaġa żgħira, Mal- ta, il-Gżira (jew aħjar, WARA l- Gżira, għax kien hu l-isem veru ta' dik in-naħa, kif jidher mill-ktieb tal- Kommendatur Abela, miktub fis-sena 1647), hemm il-knisja tal-Ġebla; u Nazaret hemm il-knisja tal-Ġebla wkolll Imma l-knisja tal-Ġebla ta' Nazaret u l-knisja tal-Ġebla ta' Mal- ta, l-isem biss għandhom bħal. ta' xulxin; il-bqija hemm bejniethom għażla kbira. Il-knisja tal-Ġebla ta' Nazaret hija kappella żgħira b'artal wieħed; il- knisja tal-Ġebla ta' Malta hija knisja kbira, b'ħafna artali. Imbagħad, biex tpatti għal dan, il-Ġebla tal-knisja tal-Gżira, hija żgħira daqs ponn ta' raġel; imma l-Ġebla tal-kappella ta' Nazaret, kbira ħafna, għax twila tnaxer (12) xiber, wiesgħa disa (9) t'ixbar, u għolja tlieta (3) l Ara kemm hi kbira, li l-artal tal-kappella kemm kemm jidher warajha l Jekk il-Ġebla tal-kappella ta' Na- zaret hix imwaħħla mal-art jew jiġifieri Aurora Coelum purpurat, li hawn inġibu bejta minnu (it-tieni waħda), bil-Latin u bil-Malti: U bil-Malti: €Ara dak is-Sultan qawwi, Minn tal-mewt il-qiegħ tal-għar, 'Lil ġemgħat tax-xjuħ mar jeħles, €W għad-dawl ħareġ ta' bi nhar.'' Minn hemm jimxu wkoll u jgħaddu minn taħt ħnejja oħra tal-Basilika għal quddiem l-artal tal-Madalena, quddiem il-kappella-kor tal-Franġis- kani fejn għedna li tibda l-Purċiss- joni. Jgħannu l-Innu tal-Madalena ħelu ħafna wkoll, u sa naraw bejta oħra minnu, bħal ma għamilna s'issa, li hi din li ġejja: Li bil-lingwa tagħna jiġi hekk: €Ja Ġest l Ja maħrab ħelu l Tama waħda tan-nedmin, ''Bl-istiħqaq tal-Madalena, 'Aħfer djun il-midinbin. Hemmhekk in-nies jibqgħu barra (jekk ma jkunx hemm il-Barka, għax jekk ikun hemm, jidħlu fil-kappella li semmejna moqbejl) u r-Rħieb jidħlu u joqogħdu għar-rkubtejhom qud- diem l-artal tan-nofs. Hemm jitfak- kar meta Ġesti deher 'l Ommu biex isabbarha wara s-sogħba kbira tagħ- ha meta ratu msallab u maqtul. Hawn sa nġibu bejta jew strofa tie- għu li hi l-aħħar waħda, għax il-Pur- ċissjoni tintemm hawnhekk, Din: Ġerusalem — Il-Qabar ta' Kristu minn ġewwa. Il- Qabar huwa dak il-bank miksi bir-rħam li quddiemu jinsab għar-rkubtejh ir-Raheb Franġiskan. Il-Franġiskani ksewh bir-rħam fis-sena 1555, biex iż-żawwarin ma jaqtgħux żrar Bil-Malti, tinqaleb hekk: €Lil Ġest li kien imsallab, f'Għal ħtijiet tal-midinbin, 'Hawna rajtu u hawna bkejtu, tKbira Sidt tagħna l-bnedmin. U wara tingħad il-Litanija u nhar ta' Ġimgħa u nhar ta' Ħadd tingħa- ta l-Barka, u r-Rħieb jidħlu (għax ir- Rħieb t'hawn jieklu bikri billi jridu jqumu mhux fil-għodu, imma f'nofs il-lejl, biex jgħidu l-Uffizzju) u n-nies joħorġu mill-Basilika u jmorru lejn id-dar, jew jaqdu xi qadja li jkoll- hom, għax ikun għadu l-ħin. (I) Ara dan il-'Qari', għadd 4, Sena 1958, f. 108. (2) Il-Patri Kummissarju ta' Malta, li ħa Pellegrinaġġ Malta f'Awissu (1956, aktarx li ma jdumx ma jieħu Pellegrinaġġ ieħor, għax qalulu li jixtiequ jmorru ħafna nies. (83) Ara għadd 2, l-ewwel Sena (1955) f. 26, u għadd 1, Sena 1957, f. 12.