Ħarġa ġdida ta' kull — xabrejn għall- membri MOS ta' taħt l- erbatax-il Għeżież Ħuttaf, Wara sena u nofs li bdejna nistampaw l-MOSV Newsletter, li imbagħad sar jisimha Il-Ħabbara, ħassejna l-bżonn li nkabbruha għax kellna ħafna aktar x'ngħidulkoml Barra minn hekk, il-magażin Il-Kanġu kien ilu ftit ma joħroġ, u kien qiegħed ftit ftit isir fatatl Aħna mhux fatati rridu, imma affarijiet fuq tagħhom u interessanti li bihom titgħallmu fuq in-natura Maltija. : Allura ħsibna biex inbiddlu ftit l-affarijiet. Se ngħaqqdu flimkien Il- Kanġuu Il-Ħabbara, u jsiru magażin ġdid, li huwa dan li għandkom: f'idejkom i ' bħalissa. Kif taraw, dan il-magażin ġdid jismu Il-Ħuttafa. Taħsbux i b'daqshekk iġġilidna ' mal-kanġu ta' Filfla. Imma issa l-kanġu għandu bżonn jistrieħ, għax ilu jaqdina erbatax- il sena sħaħ. Ta' min jagħtih ċansil Il-Ħuttafa se ssibuha tbejjet fil-kaxxa tal-posta tagħkom sitt darbiet fis-senal Fi kliem ieħor kull xahrejn jibda jaslilkom id-dar dan il-magażin informattiv. Biż-żmien għad inkabbruh ukoll. Il-Ħuttafa rridu nagħmluha interessanti kemm nifilħu, b'tagħrif, ritratti, ċajt, aħbarijiet, logħob, tpinġija, ittri eċċ. Fil-Ħuttafa wkoll nibdew inħabbrulkom x'attivitajiet ikunu ħa jsiru għalikom, bħalma konna nagħmlu fil-Ħabbara. Tħabblux raskom fuq dan. U bħas-soltu: ibżgħu għall-kopji kollha tagħkom tal-Ħuttafa. Faddluha, agħmlu folder għaliha. U studjawha, biex jekk xi għaref jiġi jgħidilkom xi ħaġa kontra n-natura, ikollkom mhux biex twiġbuh, imma biex twerrċuh, tgħallmuh, iddawruh… u ddaħħluh membru fil-Klabb tagħna, il-Klabb tal-Ħuttafl U jkun ħaqqkom verament prosit… Ħuttafl Nieħidu pjaċir nisimgħu l-kummenti, mistoqsijiet, i i Victor Falzon kritika u suġġerimenti tagħkom dwar il-magażin. jeu L-Editur Toqogħdux lura: iktbuli fl-indirizz: ĠU bħB£ 4 : ; . L-Editur Il-Ħuttafa Klabb Ħuttaf MOS POBox 498 / 28 Valletta CMR 01 Il-Klabb Ħuttaf hija t-taqsima ta' l-MOS li tieħu ħsieb il-membri taħt. l-erbatax-il sena. torganizza attivitajiet bħal ħarġiet fil-kampanja, żjajjar f'riservi naturali, taħdidiet bi slajds u xi drabi xogħol Il-Klabb Ħuttaf jippublika n-newsletter- magażin Il-Ħuttafa kull xahrejn għall-membri, u jipproduċi handouts, worksheets, logħob u kompetizzjonijiet għal waqt l-attivitajiet. Il-membri huma bħalissa maqsumin f'żewġ reġjuni ġeografiċi, jiġifieri l- l-Ħuttaf ta' Fuq u l-Ħuttaf t'Isfel. Il-Klabb huwa mmexxi minn working group ta' Vouth Leaders. 'Gorok, jekk tinsa ttaqqab l-għatu O MOS 1994 se jerġgħu jmutuleki Stampat għand Poulton's Print Shop X'jisbieħ is-Simartt att smajtu bis-Simar' Is-Simar huwa l-isem ta' riserva naturali ġdida li l-MOS qiegħda toħloq fil-wied tal-Pwales, li jiġi 'l ġewwa mill-bajja tax- Xemxija. Xi darba fil-passat imbiegħed dan il-post kien bur mgħarraq bl-ilma u t-tajn, dak li bl-Ingliż isejħulu marshland. F'dan il-post kien jikber is-simar, pjanta li tħobb ħafna dan it-tip ta' ambjent niedi, tantli l-post issemma' għaliha. Imbagħad kien tħaffer kanal fin- nofs u l-ilma ta' l-inħawi qaleb kollu għal ġo fih u minn hemm għall-baħar. Biż-żmien l-ambjent tbiddel, it-terran nixef, it-tajn tballat u l-post beda jintuża bħala grawnd. Il-kanal sar miżbla b'kull xorta ta' moqżizeriji ġo fih, u beda spiss ifur id-drenaġġ għal ġo tih ukoll. U sparixxiet il-pjanta tas-simar, u minflokha tfaċċaw il-boroż tal-kripsl Is-sena l-oħra jiena bidt bajda f'Malta għall- ewwel darba. Peress li l-frieħ tiegħi jiħduli ħsiebhom għasafar oħrajn, il-ferħ li faqqasli f'Malta . rabbih Bagħal ta' l-Għollieq. Tgħid dis-sena nerġa' nipprova7 Sentejn ilu l-MOS bdiet proġett biex tnaddaf dan il-post, tipproteġih mill-vandali u mill-kaċċaturi, tirranġah u tipprova terġa' ġġibu qrib l-istat naturali li kien fih qabel. Imsomma, l-MOS qed tipprova i tqajjem lis-Simar mill-mewtti Sar ħafna xogħol bil-gafef, bl-għodda u bl-idejn, u s-Simar fl-aħħar qiegħed jerġa' jsir sabiħ. Tħawlu fih mijiet ta' siġar indiġeni bħal bruk, żnuber, luq, ħarrub, safsaf, rand u oħrajn. U naturalment tħawlet ki FI SA mill-ġdid il-pjanta tas-simar. Il-ħofor kbar li tħaffru KBLAL ji (iii bdew jintlew bl-ilma tax-xita mill-għoljiet, u saru G iii għadajjar il-ġmiel tagħhom. Xi siġar ħadu weħidhom fi) ġ) Kati fl u tielgħa partita qasab mal-ġnub ta' l-għadajjar. L- f (ġ Ħadid għasafar indunaw bid-differenza, u diġa bdew niżlin Ż B A. għall-kenn fis-Simar. Tiġieġ tal-baħar, blonġos, glalez KAN ka suwed, irsieset, fras servjent, beggazzin u xi borok Ai TTU/ARUZA A sl ukoll l AŻRAĠJ xi sp IE KAMRA NA ita Fil-futur se jinbnew xiħajds. Dawn ikunu kmamar Mi KA ĠA ji i Daqquqa Kaħla NA apposta (bħalma hemm fir-riserva l-oħra ta' l-Għadira) TON sj l, w uckoo j' fejn min irid ikun jista' joqgħod jittawwal bil-kumdità p FEM f KU xu qis Ni , d Min kollha għal ġor-riserva u jara l-għasafar ħajjin u kuntenti. 40,000knż — mija u tletin darba d-daqs ta'Maltall). Qiegħda fit-tramuntana tal- peniżola Tavmvr. L-ambjent ta' din ir-riserva huwa tundra, jiġifieri art miksija b'ħafna speċi ta' ħażiż (mosses) u likeni (lichens). F'dan il-ħabitat ma tantx jikbru r ħlief xi safsaf (willow) baxx max-xmajjar. 'dir-riserva jbejtu: ħafna eluf ta' tajr tal-plajja bħal ; pluverott ;(redshank) u tajr : bħal wiżż ' (geese). Il-post importanti wkoll għall- kolonji ta' walrus. Sib it-tajr moħbi U Hawn sitt għasafar moħbijin f'dawn il-kaxxi. Kull għasfur għandu ismu b'seba' ittri imqassmin fuq seba' kaxxi. Ibdew minn ta' fuq u ibdew niżlin sa ma tgħaqqdu l-isem. L- ewwel waħda tajnihielkom. Liema huma l-ħamsa l-oħra2 malvizz Jgħinu lin-Natura… Għażiż Editur, L-ewwel ħaġa xtaqt ngħid prosit kbira lill- MOS tal-pożizzjoni li ħadet fuq il-kwistjoni tal- kaċċa. F'din l-ittra jienq nixtieq ngħidlek li jien qiegħed f'għaqda ambjentali ġdida li jisimha Għaqda Zgħażagħ Ngħinu n-Natura (Nature Helpers Group - NHG). Din l-għaqda ġiet iffurmata fl-1989 minn grupp ta' żgħażagħ f'Ħal Luqa. Wara bdiet tinxtered ma' Malta kollha. Il- kumitat hu bażikament magħmul minn żgħażagħ ta' erbatax-il sena. L-NHG toħroġ fuljett kull xahar li jismu Kelmet in-Natura. Il-miżata hija ta' 50ċ fis-sena. L-għaqda tieħu ħsieb wied f'Ħal Luqa. Hemmhekk jitħawlu siġar u jsiru ħafna kampanji ta' tindif. Għal iżjed informazzjoni tistgħu ċċemplu fuq in-numru 816274. - Grazzi ta' kollox li qed tagħmlu ma' l-ambjent Malti. Nittrumbjaw fuq. F'KULL ĦARĠA TAL-MAGAŻIN TAGĦNA SER NIBDEW NIDDEDIKAW PAĠNA LIL GĦASFUR PARTIKOLARI, INDURU DAWRA MIEGĦU U MAL-ĦAJJA LI JGĦIX, NARAW KIF JIFFITTJA FIN- NATURA U FIL-KATINA TAL-ĦAJJA. XIERAQ LI GĦALL-EWWEL ĦARĠA TAL-ĦUTTAFA L-ĦUTTAF L Billi bħalissa huwa żmien il-passa, ser nitkellmu fuq għasfur li jpassi minn fuq gżiritna: il-ħuttafa. Il-ħuttaf iżurna darbtejn fis-sena. minn Marzu sa Mejju, meta jkun qed jivvjaġġa lejn l-Ewropa biex jibni l-bejta; u minn Awwissu sa Ottubru meta jkun sejjer lura l-Afrika biex iqatta' x-xitwa hemmhekk. Fiż-żewġ staġuni l- ħuttaf ikun komuni sew, u jidher kullimkien jittajjar u jħuf wara n-nemus u insetti rqaq oħra. Il-ħuttafa hija għasfur żgħir (ftit iżgħar mill- għasfur tal-bejt) bi ġwienaħ twal ġejjin għall- ponta, u għandu denb f'għamla ta' mqass twil. Minn fuq għandu kulur iswed ikanġi fil-blu, u minn taħt ikun ta' lewn abjad maħmuġ. Fuq għonqu għandu dabra ħamranija skura, u kollox ma' kollox għandu dehra tassew sabiħa. Il- ħawwief, kuġin tal-ħuttaf, huwa abjad minn taħt, u denbu jkun iqsar sew. L-ikel tal-ħuttafa huwa nemus, li jaqbad fit- titjir. Biex jaqbad l-insetti fl-ajru, il-ħuttaf għandu binja speċjali: ġwienaħ twal u rqaq biex itir b'ħila kbira, għajnejn li kapaċi jaraw l-iċken insett, u ħalq kbir u ċatt biex ikun jista' jaħtaf in-nemus. Il-ħuttaf dara jgħix qrib tal-bniedem, u ħafna drabi jibni l-bejta taħt xi travu f'xi dar qadima jew għorfa. Il-bejta tixbaħ skutella żgħira, u tkun magħmula minn tajn u ħuxliefli l-ħuttaf jgħaqqad flimkien b'sengħa kbira. F'din il-bejta kennija l- ħuttafa mara tbid minn 4 sa. 6 bajdiet, u fiha jitrabbew il-frieħ. It-trobbija tal-frieħ teħtieġ ħafna 7 ikel, ugħalhekk l-omm u l-missieriqattgħu ħinijiet 17 twal jaqbdu n-nemus biex iżoqqu l-frieħ tagħhom. Hawnhekk tistgħu taħsbu kemm jagħmlu ġidgħasafar bħal dawn fil-kampanja - dan billi jaqbdu ħafna insetti li kapaċi jkunu ta' ħsara. Mhux sottu li l-ħuttaf ibejjet f'Malta, imma rarament jibqa' xi par li jekk ikun b'xortih tajba jibqa' ħaj u jrabbi familja. Waqt il-passa, il-ħuttaf ikun komuni ħafna, u tista' tgħid tiltaqa' miegħu kullimkien. Fir- rebbiegħa tarah l-iktar jittajjar fi qtajja' żgħar fuq l-għelieqi tal-qamħ u tas-silla, u filgħaxija ħafna jinġabru biex jorqdu f'xi wied bil-qasab. F'Settembru l-masġar tal-Buskett jiġbed lejh ħafna ħuttaf, li jsib ħafna ikel fl-ambjent umdu li joħolqu s-siġar. Aktariva milli le l-ħuttaf tarah itir, imma mhix l-ewwel darba li jinżel jistrieħ fuq xi wajer tad-dawl. Jekk wieħed jersaq lejh bil-mod, jista' josservah mill-qrib u jammira l-ħlewwa u l- binja misluta ta' dan l-għasfur. Fin-natura l-ħuttaf ftit għandu għedewwa, ħlief għal xi seqer li jaħtfu mill-ajru jew xi serp li jattakka l-bejtiet. S'intendi s-seder u s-serp iridu jieklu wkoll, u dan kollu għandu sehem fin-nisġa ta' l-ikel li permezz tagħha n-natura żżomm il- bilanċ, inkella jkun hawn wisq ħuttaf fid-dijna. Huwa biss il-bniedem li spiss iħarbat din in- nisġa, u għadek tara ħafna kaċċaturi li jisparaw fuq il-ħuttaf għall-gost. Ħasra li għasfur tant sabiħ u bżonnjuż jintemm hekk mejjet għal xejn b'xejn. Għal Wied l-Isqof… Forsi mhux magħruf daqs il-Wied tal-Buskett, imma Wied l- Isqof huwa xorta waħda interessanti għall-ħajja li fih. Fil-bidu ta' dal-wied, per eżempju, insibu tikber l-unika Safsafa Kbira (white willow) selvaġġa li baqa' fil-gżejjer Maltin. Hemm ukoll xi Safsaf Żgħir (Mediterranean willow), rarissmi wkoll; hemm siġar ta' l-Ulmu (elm), speċi rari wkoll. U hemm il-pjanta li nafuha bħala Denb iż-Żiemel (horsetail). Rari daqs kemm hi stramba - qisha spagetti weqfin ħodorl Min jixtieq jara dawn l-affarijiet…jiġi magħna. Hemm qegħdin - jistennewnal U magħhom partita għasafar… Dati: Is-Sibt 19 Marzu 1994 - għall-Ħuttaf ta' Fuq Il-Ħadd 27 Marzu 1994: - għall-Ħuttaf t'Isfel Niltaqgħu: Ħdejn tal-ħalib, Bieb il-Belt Ħin: 8.00 am Lura l-Belt: xi s-200pm —xġ L iso B Ġurnata fuq F'Malta għandna 22 riserva; naturali. Fost dawn, l-ikbar waħda hija Kemmuna. Fuq Kemmuna ma tistax issir kaċċa. Għalhekk dil-gżira tista' ssir ġenna ta' l-art għan-natura… denb iż-żiemel ĊIR al ĊIMITERJU, i L me il L Aħna ħa naqbżu qabża s'hemm ħalli naraw b'għajnejna l-emiel naturali ta' din ir-riserva naturali. Se nqattgħu ġurnata, jiġifieri ġibu magħkom x'tieklu u x'tixorbu. Ġibu xi ħaġa għal raskom għax taf tkun xemx taħraq. Ġenituri, tistgħu tiġu bil-qalb kollha. Tkunux fost ; ti II A kon a aa żaru dinil Minħabba li se nikru lanċa, irridu nafu minn qabel Għalhekk jekk titħajjar tiġi, imla l-applikazzjoni (paġna 8- taħtil-label) u ibgħatha flimkien mal-flus (f'ċekk jew bolli tal-4ċ jew 5ċ mhux użati - tibgħatx flus bil-posta) f'dan l-indirizz: ' Ħarġa Kemmuna I Dati: 17 April 1994 għall-Ħuttaf t'Isfel 24 April 1994 għall-Ħuttaf ta' Fuq Prezz: Lm1.25 kull persuna Se niltaqgħu mill-ewwel il-Marfa jew iċ- Bagunematoniear Ċirkewwa, u niġu lura għall-ħabta ta' l- f'jaslu wara l- , Ħuttaf /. Dettalji preċiżi nagħtuhom aktar 'il 10 ta' April /,MOS - POBOx498 j quddiem lil dawk stess li japplikaw. jintbagħtu lura. ' Jekk ma tixtieqx tqasqas il- magażin ikteb id- dettalji fuq karta u ibgħat lilha. Ma' din l-applikazzjoni qed nibgħat ċekk/bolli mhux użati b'valur ta' Lm Ġej waħdi. Se nkunu min-nies.