il-Ħuttara 4 tà kanella A ħut SAġi 3 a ġ ġiti mm — igħew Biex ngħinu l-biodiversità… L-aħjar mod biex tħajjar l-annitnali jiġu fil-ġnien huwa billi tipprovdilhom l-ikel. il- Ħafna insetti jħobbu l-fjuri, għalhekk jekk tieħdu ħsieb li jkollkom dejjem xi ħaġa bil-fjuri, ħa jkollkom ġnien iktar ħaj u interessanti. Il-ħxejjex aromatiċi bħal Nagħniegħ, Salvja, Klin, Merdqux, Ħabaq u Plejju huma popolari għax il-weraq tagħhom jintuża mal-ikel. Ħasra li ħafna nies dal-ħxejjex ma jħalluhomx jagħmlu fjuri, imma jqaċċtu l-weraq minnu bl-addoċċ. Jekk tħallu mqar parti mill-pjanta tikber u tagħmel il-fjuri, taraw l-insetti ġejjin, għax dawn ukoll jiġġennu għall-ħxejjex aromatiċi. B'hekk aħna ngawdu l-weraq u huma jgawdu l-fjuri. Armonija perfettal Il-ħxejjex aromatiċi anke fil- qsari jikbru, jiġifieri anke jekk għandkom bitħa madum, xorta tistgħu tiġbdu naħal u friefet. Akrobati tal-Baħar Tliet Dniefel Geddumhom. (Bottlenose Dolphin) li dehru dan l-aħħar qrib ix-xatt ta' Malta. Il-Ħuttafa 99 : Awwissu 2010 : p3 Il-mazzarelli kollha għandhom bżonn l-ambjent tal-ilma ħelu għax dawn ibidu fih u l-frieħ tagħhom jgħixu fl-ilma. Ħafna minnhom rari jitbiegħdu wisq mill- għadajjar u n-nixxigħat, u għalhekk Malta nieqsa sew minn dawn l-insetti, għax niexfa wisq għalihom. Imma f'dawn l-aħħar snin żidna numru sabiħ ta' speċi ġodda ta' mazzarelli. Per eżempju fl-aħħar ħarġa ta' Il-Ħuttafa ġibna l-Kaħlan tal-Penz, li deher Malta l-ewwel darba f'Ġunju li għadda, fir-riserva tal-Għadira. Did-darba ħa nġibu fuq speċi oħra li wkoll m'ilhiex wisq li tiaċċat Malta. Dan huwa l-Kaħlan tal-Vina Safra (Vellow-veined Skimmer Orthetrum nitidinerve), li ra ftit minnhom seħibna Arnold Sciberras fis-sajf tal-2008 ħdejn għajn tal-ilma fil-Mellieħa. Dal-mazzarell jismu hekk għax fi ġwinħajh għandu xi vini sofor. Ir-raġel (fir-ritratt) huwa blu u l-mara tkun kannella. B'hekk issa l-lista ta' mazzarelli Maltin telgħet għal 18-il speċi. Mhux ħażin għal gżira żgħira niexfa, huxl KU fej kemm sarutprotetti. Dan,sar ki ML Ia U tat ME li Mile Te ja l ti Mata A A UU importanti għal LG u fi l-ful qarnit, bebbux lu granċijiet. Dan IEX (elet IS al li bib A u NN Żommu għajnejkom miftuħin, forsi l-ispeċi ġdida li jmiss… issibuha intoml Biex taraw kif intom ta' Klabb Ħuttaf qed tgħinuna, morru paġna 8. Żewġ bejtiet differenti ta' Rundun fi triq f'Tas-Sliema. Mid-dehra dawk il- ventilaturi bid-daħla doppja huma komdi ħafna għar-Rundunl Ritratti meħudin f'Mejju li għadda minn Tim Micallef, membru tal-Klabb. l0——————il' 98 Ir-Runduni reġgħu għamlu suċċess dir- rebbiegħa. Kif taraw mill- mappa, jidher ċar li l-inħawi I ta' Tas-Sliema u San Ġiljan saru l-favoriti tar-Rundun f'pajjiżna, u bejtu fil-ventilatiiii tad-djar f'diversi toroq t'hemmhekk. Dis-sena komplew jinfirxu, u issa bejtu anke San Gwann, il-Gżira u Ta' Xbiex, u forsi anke Pembroke u Tal-Balal. Sadattant' ir-Runduni tal-iMdina, tal- Mellieħa u tal-Mosta reġgħu bejtu b'suċċess, u kien hemm interess ukoll f'Birżebbuġa, l-iSptar Mater Dei, il-Marsa u d-Dwejra f'Għawdex. Grazzi lil Rav Galea u lil Joe Sultana għat-tagħrif. O Bejtu żgur O Forsi bejtu Il-Ħuttafa 99 : Awwissu 2010: p4 toS LS jien .— . Ftit jiem ilu l-gvern ta' Catalunva f, KA (reġjun fi Spanja) waqqaf il-corrida. sar wara li nies li jħobbu l-annimali ġabru 180,000 firma u ppreżentawhom lill-gvern. Il-corrida hija dik il-misħuta drawwa. tal- bullfighting. Waqt corrida, irġiel sadisti jagħtu spettaklu billi jinku u jittorturaw il-barrin, u fl-aħħar joqtluhom waqt li l-udjenza jċapċpu bħal boloh. Fi Spanja t-tortura tal-barrin għadha popolari. Kull sena fi Spanja jsiru iktar minn 1000 corrida, u kull sena jmutu iktar minn 11,000 barri b'dal-mod A barbaru. : Imma issa f'parti minn Spanja n-nies xebgħu b'dil-kattiverija. Aħna nisperaw li ftit ftit din tinfirex mal-pajjiż kollu u l-corrida tinqata' kullimkien. Olċl -Ċitad Dar ġdida għ ud Fl-Indja bi ħsiebhom jerġgħu jdaħħlu GT T ċ-Ċital Dari ċ-Cita kienet komuni fil- ki, i Indja, imma nqerdet bil-misħuta kaċċa. 71 l Illum fid-dinja baqa' biss xi 10,000 Ċita, u dawn 1: kważi kollha jgħixu l-Afrika. Wawl Mela Issa l-Indja iddeċidew li jitilqu numru Marsaxlokk) minnhom. fi. tliet riservi naturali kbar Ċirkawwa l f'Rajastan u f'Madhvar Pradesh. Kif naħseb tiġriha fi. J tafu, iċ-Ċita hija l-iktar annimal tal-art li jiġri, kwartal ) kapaċi tilħaq ħeffa ta' 100km fis-siegħa. Naturalment, annimal bħal dan irid ħafna U kemm ) art fejn jgħix. , joħdulha Nisperaw li l-proġett taċ-Ċita jirnexxi, l-ispeed J Mhux bħall-proġett biex isalvaw lit-Tigra, camerasl) ji ftit ftit qed tinqered mill-Indja. Skont il-kalkoli tiegħi, biż-żejt li nxtered fil-Gulf of Mexico kont timla 390 miljun flixkun taż-żewġ litri, biżżejjed biex tagħmel ringiela fliexken li ddur id-dinjal ' sħaħl Sa ma rnexxielhom isodduh, leħqu ħarġu fil-baħar xi 4,900,000 'tank żejti Iż-żejt niġġes il-baħar u rvina ħafna xtut sbieħ mimlijin natura - ħut, għasafar, flora, fkieren tal-baħar. U għadhom ma jafux xi ħsara saret lill-ħajja ta' qiegħ il-baħar. Dan kien l-ikbar diżastru ambjentali fl-istorja tal-iStati Uniti, li fih mietu wkoll 11-il ruħ. U kollu — minħabba. l-kilba għall- flus. -- Biex jiffrankaw il-flus, il-kumpanija taż-żejt (BP) tħaffer ma għamlitx l-affarijiet kif suppost. U ara x'ġaral iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf. 4 tank żejt. Dan huwa kejl ta' żejt, li jesa 159 litru. Bl-Ingliż jgħidulu oil barrel. Il-Ħuttafa 99 : Awwissu 2010 - p5 li r-runduni jorqdu ir-Rundun Kannelli Hawnhekk hawn waqt li jtirul Pallid Swift Apus pallidus Għasfur li ftit nies jafu bih huwa r-Rundun Kannelli. 7 Ma jispikkax għax jixbaħ ħafna lir-Rundun fid-daqs, Naf, fl-għamla, fl-għajta u fil-kulur, imma huwa ftit iktar ċar. 28 mn Għalhekk mhux se tarah itir u tagħrfu f'ħakka t'għajn, għax biex tagħrfu minn Rundun komuni trid tarah f'dawl tajjeb u mill-qrib. Bħal dejjem, l-esperjenza fil- berdwoċing tgħin ħafna. F'Malta jidher mir-rebbiegħa sal-ħarifa u hu inqas komuni mir-Rundun. Ir-Rundun Kannelli jbejjet fl-artijiet madwar il- Mediterran u jqatta' x-xitwa fl-Afrika, 'l isfel mid-Deżert Saħara. Il-bejta jibniha kemm mal-bini kif ukoll mas- isisien u l-irdumijiet. F'Malta qatt ma kellna rekords ta' bejtiet tiegħu, imma ftit snin ilu nstabet l-ewwel kolonja żgħira fis-sisien tad-Dwejra f'Għawdex. Jidher li bil- mod il-mod qed jinfirex ukoll f'Malta. (ċi Hawn min, għax hekk jaqbillu, jgħid li f'Malta ma jistgħux ibejtu għasafar, u jġibu kull skuża: bini, storbju, is-sħana tas-sajf. Ħaġa waħda jinsew isemmu: il-qerda li ġġib il- kaċċal Għax oħroġ il-għaġeb, malli waqfet il-kaċċa fir- rebbiegħa f'dawn l-aħħar tliet snin, il-lista tal-għasafar li jbejtu f'Malta twalet ġmielha. Ftit ilu smajna li ħa jibnu tul Xutt Ieħor. lin- Natura2 sportivi huwa tajjeb għax l-isport sabiħ, imma meta jkun proġett kbir trid toqgħod attent ħafna fejn żża se tibnih. Speċjalment f'pajjiż daqs tikka bħalma hi Maltal Fl-art fejn għażlu diġà hemm xi bini ikrah, u tajjeb li jneħħuh. Imma ħafna mill-art hija beraħ u natura, u hemm parti li hija anke Sit Natura 2000. Meta post ikun Sit Natura 2000 jiġifieri jkun imħares bil-liġi għax ikun importanti għan-natura. Allura jekk hi art protetta, kif ħa jibnu fuqha2 Protetta jew mhix protetta2 Min iħobb in-natura għandu raġun jinkwieta. U iktar inkwetajna meta smajna li parti mill-proġett mhux ħa jkun À veru għal-isport, imma ħa jibnu Mappa ta' parti minn Baħar iċ-Ċagħaq. Il-linja l-ħamra turi fejn se jinbena l-kumpless fih 300 dar. Il-parti l-ħadra hija Sit Natura 2000. Kif taraw, l-aħmar jaqbeż ġol-aħdarl SERVIZZ TAL-AMBULANZA CUL U TTTI mi Tħobb l-għasafar72 Mela żur il- websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin għall- berdwoċing. Dil-websajt ħolquha Nicholas Galea u Steve Zammit A Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf. B'XEJN 24 SIEGĦA KULJUM 21228001 GĦAWDEX 9047 8109… 9880 7067 Tip ta' rdum li jaqta' dritt, wieqaf u għoli. Ħafna mix-xatt tal-Punent u n-Nofsinhar ta' Malta huma sisien. kolonja. Grupp ta' annimali li jgħixu jew ibejtu flimkien jew viċin ħafna ta' xulxin. Fil-Bajja tax-Xemxija, 'il ġewwa mit-triq prinċipali, hemm medda art ħadra maqtugħa għaliha. Din hija r-riserva naturali tas-Simar, X'fih speċjali s-Simar2 Ħaġa li hemm f'Is-Simar li f'Malta hija rari ħafna hija 'għadira permanenti. Din l-għadira tagħmel il-post interessanti għall-ħajja għax, kif tafu, kull ħaġa ħajja trid l-ilma biex tgħix. Minħabba dan l-ilma, fir-riserva naturali jikbru diversi pjanti tal-ilma, speċjalment Qasbet ir-Riħ. Is-Simar hemm meded sħaħ ta' qasab, li jifforma reedbed. Dan ukoll huwa ambjent rari f'pajjiżna. Minbarra qasab hemm ukoll mijiet ta' siġar. Ħafna minnhom tħawlu xi 15-il sena ilu u issa kibru sew u joffru kenn, dell, frisk u ikel għal diversi annimali. Fost is-siġar tas-Simar hemm Żebbuġ, Luq u Bruk. Il-Bruka hija siġra li tiflaħ ħafna għar-raxx tal-baħar. Skont l-ambjent issib l-għasfur. Il-meded tal-qasab jiġbdu lejhom għasafar bħar-Russett tas-Siġar, ir- Russett Aħmar, il-Gallozz tax-Xitwa, id-Durrajsa tal-Qasab, il-Bufula Prima u l-Bufula tal-Qasab. Dawn kollha jidhru spiss f'Is-Simar, naturalment skont l-istaġun tagħhom. Hemm minnhom mhux biss iżuru s-Simar, imma anke jbejtu fir-riserva. Fl-ilma stess jgħix il-Bużaqq, ħuta rari ħafna f'Malta għax tgħix fl-għadajjar (li kif għedna, ma tantx għandna minnhom). Il-Bużaqq hija l-ħuta nazzjonali ta' Malta: forsi għalhekk iħobbuha tant ir-Russett Griż, l-Agrett Abjad u l-Blonġun Żgħir li jżuru l-post kull senal Dawn huma biss ftit ħafna mill-biodiversità li jagħmlu s-Simar kalamita għan-naturalist. Imma tiskanta, 20 sena ilu, ma kien jeżisti xejn minn danl Mela x'ġara2 Ġara li daħlet il-BirdLife fl-istorjal 6 igħadira permanenti. Għadira li żżomm l-ilma s-sena kollha, bla ma tinxef. aq KE7- 4 L ATO J a F'Is-Simar mhux siġar biss hemm, imma hemm ukoll għadira mdawra b'ħafna qasab u pjanti oħrajn li jħobbu l-ilma. Ritratt ta' Jason Aloisio Li ma kinitx il-BirdLife, is-Simar ma jeżistix. Is-Simar huwa t-tieni riserva naturali li l-BirdLife ħolqot (wara l-Għadira). Qabel ma beda x-xogħol fl-1992, is-Simar kien roqgħa skart, ġrieden u drenaġġ. Imma wara ħafna ħsieb, xogħol u spejjeż, dal-proġett irnexxa. Is-Simar jurina li jekk nagħtuha ċans, in-natura ma tinsiniexl Illum Is-Simar jiġbed lejh mhux biss natura, imma anke studenti, għalliema u publiku. Min jaf kemm minnkom diġà żortuh ma' tal-iskola. Ħafna nies jibżgħu mill-ġurati għax jgħidu jagħtu s-sikkina. Imma din ħrafa għax il-ġurati lanqas biss A e IT A TA A a Ta NA L LT LI Ta' bil-lejl ngħidulhom (bl-Ingliż crickets) u s-soltu dawn ke g ; Għalhekk uħud minnhom jisimhom BUQRUN. / Il-Ħuttafa 99 : Awwiss 2010 : p8 ewl Aeti Proġett għar- —Rundun Tiftakruha l-Mixja Maratona ta' Marzu2 Kif qrajtu fl-aħħar ħarġa tal-magażin, il- flus li konna ġbarna dakinhar diġà nfaqna minnhom biex għamilna ħafna kaxxi għall- bejtiet tar-Rundun. Issa dawk il-kaxxi qed nibdew inwaħħluhom. Ir-Rundun iħobb ibejjet f'postijiet għoljin, għalhekk il-kaxxi qed inwaħħluhom ma' bini għoli, bħal knejjes u torrijiet. Il-ħolma tagħna hi li s-sena d-dieħla xi Runduni jitħajru jbejtu f'dawn il-kaxxi. B'hekk Klabb Ħuttaf inkunu tajna daqqa t'id oħra biex inżidu l-biodiversità f'pajjiżna. Kif taraw mir- ritratti, ix-xogħol ta' twaħħil beda. Nixtiequ ngħidu grazzi lil Jason Aloisio li qed jieħu ħsieb dal-proġett; u lil David Attard, John Borg, Michael Falzon u Rav Vella tal-għajnuna tagħhom. Grazzi wkoll lil Mario Camenzuli mill-Kummissjoni Ambjent tal-Knisja, li magħhom il-BirdLife qed tmexxi dal- proġett eċitanti. Kemm ġew puliti Jien Il-Ħuttafa 99 : Awwiss 2010 : p9. ii 4 Fl-isteppa ma nsibux siġar jew arbuxxelli kbar. i L-ambjent: tal-isteppa nsibuh f'postijiet b'ħamrija — (A (6 baxxa, u li spiss ikunu wkoll mikxufin għall-irjieħ. jg Għalhekk f'dan l-ambjent diffiċli jkampaw pjanti kbar, F-- MR ja B u nsibu l-iktar grasses u pjanti baxxi. Hemm diversi ElisabethiConrad tipi ta' steppa. Insibu per eżempju steppa li tifforma iba. s fuq it-tafal. F'din jikbru, fost oħrajn, ħaxix bħall-Ħalfa u l-Barrum tax-Xagħri. Tip ieħor ta' steppa hija dik iddominata mix-xewk, fejn jikbru pjanti bħas-Sajtun. Fost il-pjanti tal-isteppa nsibu diversi annwali. Dawn huma pjanti li jgħaddu ċ-ċiklu kollu ta' ħajjithom fi staġun jew sena waħda: jinbtu, jikbru, jagħmlu l-fjuri u ż-żerriegħa, u jmutu. Insibu wkoll dawk li risejħulhom. umbelliferi. Kif taraw, il-kelma umbelliferi tixbaħ il-kelma umbrella. Fil-fatt jekk tħarsu lejn, per eżempju, iz-Zunnarija Selvaġġa jew il-Bużbież (it-tnejn huma umbelliferi), b taraw li. l-fjuri, jkabbruhom f'bukketti qishom Ax d B umbrelel. : Hemm ukoll dawk li ngħidulhom ġeofiti, pjanti li l, jgħixu għal tul ta' żmien, perċ li jgħaddu parti miċ- A aw ċiklu ta' ħajjithom taħt: l-art, permezz ta' basal jew għeruq ħoxnin. Żewġ ġeofiti komuni huma l-Berwieg u l-Għansar. i //; - dekk taraw steppa bħalissa, fl-eqqel tas-sajf, faċli ; sit taħsbuha ambjent fqir u bla ħajja: Dan għaliex fis-sajf L tal LT. Ħafna pjanti ġeofiti jnixxfu l-weraq kollha u jibqgħu ħajjin biss il-partijiet li jkunu moħbijin taħt il-ħamrija. 177 Dawn il-partijiet iservu ta' ħażna ta' enerġija għall- pjanta, li b'hekk tibqa' ħajja. Kif appena tidħol ix- xitwa malajr taraw l-isteppa terġa' tieħu l-ħajja, hekk kif dawn il-pjanti jtellgħu weraq ġdid. Fost l-annimali tal-isteppa nsibu xi speċi ta' ġurati li diffiċli immens tarahom, per eżempju l-Gurat ta' Rasu Twila. Dan għaliex il-ġurati għandhom kamuflax tajba ħafna. Minħabba li fl-isteppa ma tantx hemm (ejn; tistaħba, it-trikk tal-kamuflax iservihom ħafna lill-annimalil Żewġ għasafar li jħobbu l-isteppa huma l-Bilbla u l-Alwetta. Meta jtiru tarahom u tismagħhom, imma kif ipoġġu fl-art… jisparixxul Il-Ħuttafa 99 : Awwissu 2010 : p10 Meta mmorru ni niftakru li xatt il- huw: RA: Rai Ħamran Papoċċi ta' Malta Abigail Magro 10 Il-Ħuttafa 99 : Awwissu 2010 : pit Tgħidx ħmerijietl Desirċe Falzon iddur dawra tma' xi ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali. mill-arti ta' 2AU Il-friefet il-lejl huma għomjal Lanqas xejni Veru li l-friefet il-lejl għandhom għajnejhom żgħar ħafna, imma dawn xorta jużawhom, u jużawhom biex jaraw f'ħinijiet meta ma tantx hemm dawl, jiġifieri mal-għabex, matul il-lejl, u mas-sebħ. Fil-biċċa l-kbira, il-friefet il-lejl għandhom sens tas-smigħ straordinarju, u iktar jużaw dan milli l-vista biex isibu t-triq u l-priża fid-dlam ċappa. Imma dan ma jfissirx li huma għomjal Bl-Ingliż jgħidu 'blind as a bat', imma min ivvinta din is-simile naħseb ma kienx jifhem fil-friefet il-lejll Hemm grupp ta' friefet il-lejl kbar jgħidulhom fruit bats. Dawn itiru bi nhar, jieklu frott, għandhom għajnejn kbar u jaraw tajjeb. Il-fruit bats jgħixu kważi kollha f'artijiet 'tropikali, u Malta ma jiġux. Pipistrell Nanu Wieħed mill-friefet il-lejl ta' Malta. Jisma' ħafna, imma jara wkolll Il-Qabbieża si Il-brimb kollu jagħmel il-ħarir, imma mhux kollu jibni l-għanqbut. Hemm grupp ta' brimb żgħir ngħidulu brimb qabbież (bl-Ingliż jumping spiders). Dawn jaqbdu l-priża mhux fix-xibka imma billi jersqu lejha u jaqbżu fuqha. Biex jagħmlu hekk iridu vista tajba. Għalhekk il-brimb qabbież għandu erba' minn għajnejh kbar u jħarsu 'l quddiem. Bis-saħħa tagħhom il-brimba tikkalkula tajjeb kemm tkun bogħod jew viċin il-vittma tagħha. F'Malta għandha xi 20 speċi ta' brimb qabbież. Uħud minnhom, bħaż-Żebrina, spiss narawhom mal-ħitan tad-djar tagħna. - Jekk taraw waħda tagħtuhiex fastidju. Anzi, osservawha bil-kwiet u forsi tarawha taħtaf xi dubbiena. Żebrina (raġel) tip ta' brimba qabbieża tartijiet tropikali. Artijiet fl-inħawi sħan tad-dinja, jiġifieri fil-parti l-wiesgħa tal-pjaneta. $ Mibruġ mill-Bar of Vatorta pic, 58 Tg Zakkanja, kkorta WET 1TS0 Marta aħna ngħinuk tfaddal Faddal il-flus li taqla' permezz tal-BOV Voung Savers Account u gawdi minn: e Karus b'xejn meta tkun faddalt €100 fil-kont e Rati vantaġġjużi ta' imgħax fuq il-flus li ġġemma', 7 Owww.bov.com Q) customercare8ibov.com (B 2131 2020 Bank of Valletta 5 Impenn tejn is-Suċċess tiegħek