Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Kummenti dwar il-Ktieb (L-Ewwel Parti) Wara l-pubblikazzjoni ta' dan il-ktieb, kienu diversi l-individwi li sabuna u kkummentaw dwar żbalji, nuqqasijiet u kontradizzjonijiet li fih. Tant hemm minnhom li mhux prattikabbli li f'dan l-artiklu qasir induruhom kollha għax jekk noqogħdu niċċaraw u nirrispondu għal kull dettal irridu ktieb sħiħ. Hawnhekk se nillimitaw ruħna għal uħud. Naturalment se nikkonċentraw fuq il-kitbiet li jolqtu l-bidu tal-baned f'Ħaż-Żebbuġ. L-aktar li jolqtuk huma li dan il-ktieb li jiddedika tant paġni biex jikkonvinċi lill-qarrejja li l-Banda De Rohan twaqqfet fl-1860 u li kienet l-ewwel banda ta' Malta, ma jġib l-ebda dokument li jipprova dan. Jaqbad u jiddikjara bla ma jipprova, li meta Castagna qal li l-ewwel banda nazzjonali twaqqfet minn Indri Borg f'Ħaż-Żebbuġ fl-1860 kien qed jgħid għall-Banda De Rohan u jkompli jirrepeti dan darba wara l-oħra, bħallikieku dan huwa fatt aċċettat minn kulħadd u li dwaru ma hemm l-ebda dubju u allura ma hemm l-ebda ħtieġa ta' dokumentazzjoni. F53 Jie, 6 kolimmi tà L jk dadi, i po wl Żlju: kalġu saċ stalcili Ddikwo, liulae Idppro Vdle— Avdiuti Jwviċ bhalizu krel- ħubu tal GRa; liċ GCD wŻ j iĠvallc - l Koimatt Fic, IŻ $ ġġ fġkuzu ij Gauċi l ai l Kasvċiż dab WA Rakkolta tal-10 ta' Frar 1859 li turi lista ta' għotjiet biex jinxtraw ħmistax-il strument ġdid ieħor għall-Banda di San Filippo li jidher li kienet ilha ddoqq sa minn qabel l-1851 ii 160 S ena ta' Hidma —— ara Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 L-awtur tal-ktieb Belt u Banda De Rohan għamel sforzi kbar biex jikkonvinċi lill-qarrej u jekk dan ma jkunx midħla tas-suġġett u jekk joqgħod biss fuq dan il-ktieb allura jasal jaqbel mal-awtur. Minn dan l-aspett l-awtur immerita kull ewro li qala' għal xogħlu. Imma ghal min jgħarrex lil hinn minn dan il-ktieb u jifli n-naħa l-oħra tal-munita malajr jinduna li l-kittieb injora għalkollox għadd ta' dokumenti awtentiċi li ġew ippubblikati aktar minn darba u li huma relevanti ħafna f'din il-materja. Għamel l-istess fejn jidħlu intervisti ma' individwi li taw tagħrif validu u rilevanti lill-Għaqda Każin Banda San Filep. Snin wara li kien ingħata dan it-tagħrif, inkixfu dokumenti li kkollaboraw dan it-tagħrif li allura ħa importanza ikbar għax ġie ppruvat li kien tagħrif veritier. Għaliex ġew imwarrba dawn is- sorsi siewja' Jidher ovvju li dan sar bi skop għax li kieku ma ġewx imwarrba, kieku kienu jaqgħu l-argumenti li l-awtur jibni b'ħafna tidwir mal-lewża. Fost dawn id-dokumenti hemm lista ta' donaturi u l-għotjiet li dawn taw sabiex il-Banda di San Filippo tixtri ħmistax-il strument ġdid biex iżżidhom ma' li kellha. Din il-ġabra nbdiet fl-10 ta' Frar 1859 u fost il-bosta nies li taw il-flus jissemmew Filippo u Angelo Galea, Andrea Borg, Gaetano Attard, Antonio Pisani, Filippu Xerri u oħrajn li niltaqgħu magħhom ukoll fir-reġistri tal-Parroċċa. Dokument ieħor huwa l-ittra li l-Arċipriet ta' Ħaż- Żebbuġ, Dun Francesco Borg, bagħat lis-Società della Banda di San Filippo f'April tal- 1864 biex jirringrazzja lil din l-għaqda tal-għajnuna li kienet tat biex jinġabru l-flus għall- istatwa tal-fidda ta' San Filep. Meta tiftakar li l-ġbir għall-istatwa kien beda fl-1860, dan id-dokument juri li mhux biss il-Banda di San Filippo kienet teżisti imma kellha soċjetà organizzata. Altru milli din kienet banda tal-okkażjoni li tifforma ruħha ta' malajr u żżarma malli tgħaddi l-okkażjoni kif iridu jgħidu dawk li jridu jgħawġu l-Istorja li toħroġ ċara minn dokumenti varji u li jikkonfermaw xhieda mogħtija b'sinċerità minn individwi li kellhom nies tal-familja fl-ewwel kumitati tal-Banda di San Filippo f'nofs is-seklu dsatax. L-awtur tal-ktieb Belt u Banda De Rohan wara li qagħad jifli l-kitba tal-ġrajja tal- Każin Banda San Filep fi sforz biex jiskreditaha, għażel li jinjora minnha d-dokumenti li ma jogħġbuhx. Anke meta 77 : 7 z F jikkwota ll Castagna, waqt b l ef be dl Brenda BonŻljo, ÀM-Xġao li smijutb 7 jiddikjara li dan kien qed jgħi 4 b : $ si tà għall-bidu tal-Banda de Rohan fa el xfima hpil dewwiv di nihu Ala Jabin k' (meta Castagna ma semmiex l-kuart Ja itacs el taa jw /a Aletia akalaliea isem il-banda), l-awtur Galea d- i :/, jargumenta biex. iwaqqa' kkoniż di Banilijo- l-aħħar sentenza fil-kitba tal- Eġla ae lnamemo Bur. istess paragrafu ta' Castagna. À Jiġifieri l-awtur waqt li jaċċetta e ki qisu vanġelu l-parti li togħġbu, L Fi fi RI B gfiċċċà 186 jarmi dak li ma jdoqqlux.' Mela l A ke Nata 2 Castagna filli jaf x'inhu jgħid Ittra tal-Arċipriet Borg lis-Soċjetà tal-Banda di San Filippo fl-1864 bi preċiżjoni nfallibbli u filli qed iħawwad. Allura l-awtur qiegħed joqgħod fuq Castagna jew le2 Jittratta bl-istess mod lill- kittieb l-ieħor Ciappara meta Din kien il Bidu ' ta kem Baned saru u li ghad isiru. :7 Bitt xhur wara, listess Indri ifforma it-tieni Banda fir-Rabat ta L'Imdina : u 'l Band-Master Galea (is- Sur Mastru li semmeina, Ta- ma'it-tielet, f'Haz-Sebbug col, — Parti mill-paġna 248 tal-ktieb ta' Castagna (iż 160 S ena ta' Hidma ———— 25 Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 www.bandasanfilep.com.mt dan jgħid illi fl-1860 twaqqfu żewġ baned mużikali. L-ewwel Indri Borg u wara Maestro di Musica Angelo Galea li 'malajr għamel bħal tal-ewwel. It-tnejn waqqfu f'qasir żmien żewġ baned mużikali.' Mela Galea ried żewġ affarijiet — banda u Cappella. L-awtur mr b jargumenta illi mhux veru li Parti mill-paġna tal-ktieb ta' Dun Salv ia ppara Angelo Galea waqqaf banda imma biss skola tat-tagħlim tal-mużika. Mela lil Ciappara jemmnu jew le7 Fuq ħaġa waħda jidher li hemm qbil, li sat-tielet kwart tas-seklu dsatax, f'Ħaż-Żebbuġ kien hawn banda waħda biss li kienet attiva fuq medda ta' snin. U fil-fatt f'diversi reġistri tal-Parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ tissemma banda waħda biss b'isimha bejn l-1850 u almenu l-1876; il-Banda di San Filippo. Ebda isem ieħor ta' banda ma jidher. Il-Banda San Filep hi l-unika għaqda mużikali f'Ħaż-Żebbuġ li għandha dokumentazzjoni li tissustanzja ġrajjietha sa mill-1851 sal-1876. F'dak il-perjodu ma kienx hemm paragun ma' baned oħra għax hi kienet l-unika għaqda mużikali fir-raħal. Tul dan il-perjodu, jekk tifli l-ismijiet tal- individwi li tħallsu mill-prokuraturi tal-festi f'Ħaż-Żebbuġ għal servizzi ta' banda, issib li dawn il-persuni kienu kollha fost dawk li fl-1859 taw il-flus għall-istrumenti l-ġodda tal-Banda di San Filippo nkella li jidhru fil-kumitati tal-għaqda ta' din il-banda lejn tmiem is-seklu dsatax. Fis-snin ta' wara dan il-perjodu, waqt li baqgħu jidhru individwi assoċjati mal-Banda San Filep bdew jidhru wkoll oħrajn li setgħu kienu assoċjati ma' banda ġdida li kienet twaqqfet f'Ħaż-Żebbuġ. Il-fatti jitkellmu waħedhom, għal min irid jifhem. Ħalli nduru dawra ħafifa ma' xi partijiet ta' dan il-ktieb li dehrilna li ta' min jikkummenta fuqhom. Il-Banda De Rohan qatt ma ġabet is-sena tat-twaqqif tagħha bħala parti minn isimha. U bir-raġun għax m'hemmx provi li din bdiet fl-1860. Lanqas jekk taċċetta li din kompliet fejn ħalliet ta' qabilha, il-Banda Del Zebbug li kienet mietet qabel ma twieldet il-banda tal-lum. Ara baned oħra li għandhom dokumenti li juru meta bdew, iżidu l-annu wara l-isem u jagħmluh għax kburin bl-Istorja tagħhom. F'paġna 1, l-awtur jammetti illi: 'Il-moħħ tagħna bena wkoll l-opinjoni tiegħu. Hawn ir-riċerkatur ikollu jgħaddi għall-mezzi — drawwiet, għajdut, rakkonti ta' nies anzjani ħajjin. Dan l-isforz jissaħħaħ biss meta jkun hemm, iktar minn xhieda waħda. Hemm differenza fundamentali bejn ir-raġunar fil-ktieb Belt u Banda De Rohan u dak tal-Banda San Filep fejn jirrigwardja t-tnissil tagħhom. Tal-ewwel joffru biss stħajjil li qaluh jew kitbuh fil-ġurnali wħud mid-diriġenti tad-De Rohan stess mill- 1924 'il quddiem u li snin wara huma bdew iqisuhom bħala provi għax ħadd ma merihom. Meta tikkunsidra li l-parti kbira tal-popolazzjoni ma kinitx taf taqra bil-Malti aħseb u ara bit-Taljan li kienet il-lingwa tal-biċċa l-kbira tal-ġurnali ta' dak iż-żmien, (iż 160 S ena ta' Hidma ——— x- Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 malajr tinduna għaliex dawn il-ġurnali kellhom ċirkulazzjoni żgħira. Mhux għaġeb li f'dak il-perjodu ħadd ma nduna jew ta kas ta' kitbiet bħal dawn. Lanqas ma tista' tqis li kulma nkiteb f'ittri fil-ġurnali kien preċiż, l-aktar meta tinduna li l-kittieb ried jiġbed in-nar għal xawwatu. Għall-kuntrarju ta' dan, ix-xhieda mogħtija minn individwi li kellhom lil missierhom, nanniethom jew zijiethom fil-kumitati tal-bidu jew fil-Banda di San Filippo fis-seklu dsatax, ġiet sussegwentament imsaħħa b'dak li nstab snin wara fl- arkivju tal-Parroċċa. Anke hawn reġa l-awtur tal-ktieb Belt u Banda De Rohan, Francis Galea, warrab għalkollox dawk l-għajdut li sa wara nofs is-seklu għoxrin il-partitarji tal-Banda De Rohan kienu jgħidu biex jinku lil ta' San Filep. Dan għaliex kliemhom jixhed li kienu jemmnu u jżommu li l-Banda San Filep kienet l-ewwel f'Ħaż-Żebbuġ u li kienu jassoċjaw lil Indri Borg' magħha. Sa qabel l-aħħar gwerra dinjija, anke l-presidenti tal-Banda De Rohan kienu jiddikjaraw b'mod uffiċjali li din il-banda ma kinitx imwaqqfa minn Indri Borg imma minn Angelo Galea fl-1860: F'paġna81 u 82 l-awtur tal-ktieb Belt u Banda De Rohan jiddikjara li ''Għad-dixxiplina u s-serjetà fit-tmexxija, din il-banda tkun teħtieġ li jkollha soċjetà tagħha biex tieħu ħsieb l-amministrazzjoni…' Issa fl-appendiċi B ta' dan il-ktieb, fil-lista ta' presidenti f'paġna 446, l-ewwel wieħed huwa Filippo Galea bejn l-1892 u l-1901. Imbagħad tliet paġni 'l quddiem f'appendiċi Ċ, fil-lista tal-kumitati tul is-snin, l-ewwel li jidher huwa isem wieħed biss, dak ta' Vincenzo Zammit Camilleri fl-1893 bħala president tal-ewwel kumitat li donnu ma kien fih l-ebda uffiċjal jew membru ieħor. Mela jekk l-eqdem kumitat' kien fl-1893, allura qabel din id-data, din li suppost kienet banda nazzjonali magħrufa ma' Malta kollha ma kellhiex soċjetà Arali l-Banda di San Filippokellha s-soċjetà tagħha qabel l-1860 huwa dokumentat fl-ittra tal-Arċipriet Borg. L-ismijiet ta' bosta mill-membri ta'din is-soċjetà nafuhom mil-lista tal-1859, minn xhieda ta' dixxendenti tagħhom u mir-reġistri fl-arkivju tal- Parroċċa. Ħaġa mill-iktar kurjuża hija l-fatt li fil-ktieb Belt u Banda De Rohan f'paġna 84 ġie ppubblikat ir-ritratt ta' Mastru Indri Borg li dejjem kien meqjum fil-Każin Banda Ir-'ritratt' ta' Andrea Borg li dejjem kien miżmum fil-Każin Banda San Filep ulillum huwa aċċettat minn kulħadd bħala dak awtentiku iż 160 $ era ta' Hidma —-—jjun Tberik tal-pittura ta' dak li ħasbu li kien Mro Andrea Borg Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Imbagħad f'paġna 385 tidher pittura ta' Indri Borg li tbierket fl-1987 fil- Każin tal-Banda De Rohan li ma tixbah xejn lil dak tar-ritratt ta' qabel. U dan żgur mhux tort tal-pittur li l-abbiltà tiegħu hija magħrufa minn kulħadd. Jidher li fl-1987 kienu għadhom ma jafux min kien Indri Borg. Interessanti li l-awtur isostni li 'Indri Borg ma bediex mill-bidu nett billi jrawwem u jgħallem in-nies f'bandisti. Uħud mill-bandisti setgħu kienu diġà mħarrġa fuq strument.' Id-dokument tar-rakkolta tal-10 ta' Frar 1859 kif ukoll l-intervista ma' Kalċidon Mallia' li fil-ktieb Belt u Banda De Rohan kienu njorati għalkollox juru li dan hu minnu. Allura għalfejn injora d-dokument7 Għax id-dokument iwaqqa' t-teżi tal-ktieb Belt u Banda De Rohan li dawn kienu biss ''daqqaqa tal-okkażjoni'7 u mhux banda organizzata u bis-soċjetà tagħha kif turi l-ittra tal-1864 tal-Arċipriet li wkoll ma tissemma qatt fil-ktieb. Irridu nżommu f'moħħna li f'nofs is-seklu dsatax l-edukazzjoni kienet skarsa ferm u ftit kienu dawk li kienu jmorru l-iskola mqar għal ftit żmien. Mela ma kienx faċli li tgħallem il-mużika lil grupp ta' nies u trawwimhom fid-dixxiplina meħtieġa biex tifforma banda. Anke Ilum li l-edukazzjoni tilħaq lil kulħadd u tibda minn kmieni trid bejn tlieta u ħames snin biex tifforma bandist. F'paġna 88 il-ktieb Belt u Banda De Rohan jgħid li kkwota dak li kiteb Castagna fl- 1865 u jqabblu mal-kitba ta' Ciappara fl-1882. Fil-fatt il-ktieb ta' Castagna ħareġ fis- sena 1888 kif jidher mill-istampa tal-qoxra f'paġna 82 u kif wieħed jista' jivverifika fil-Bibljoteka Nazzjonali. F'paġna 92 tal-ktieb Belt u Banda De Rohan insibu li diversi kittieba jsemmu baned f'raħal jew ieħor qabel l-1860 imma li dawn il-kittieba xorta jżommu li l-bidu tal- baned f'dawn l-irħula kien fl-1862 għax ta' qabel ma kinux organizzati. U hawn fejn l-awtur ikompli jiżvija u jiżbalja għax ma jagħti ebda kas ta' dokumenti u tagħrif li juru li l-Banda di San Filippo li tibda tissemma fl-1851 kienet banda organizzata u li kellha soċjetà tagħha. U kienet din il-banda tal-lokal li serviet bħala l-bażi li fuqha Indri Borg bena u kabbar hekk li fl-1860 ġiet rikonoxxuta fuq bażi nazzjonali. U Indri ħa l-unur tat-twaqqif tal-ewwel banda nazzjonali, unur li kien jixraqlu. Ta' qablu kien firex is-sodda imma hu kien għamel differenza mhux żgħira. Imma banda organizzata kienet diġà teżisti f'Ħaż-Żebbuġ qabel ma Indri ħa t-treġija tagħha u Indri kien diġà parteċipi fiha minn qabel l-1860 u kien qed jikkontribwixxi biex din tikber. Jidher stramb dak li ntqal f'paġni 110-111, li l-Banda La Vallette tqis ruħha bint ta' banda (De Rohan) li twaqqfet minn Indri Borg meta dan kien mal-Partit tal-Istilla jiġifieri ta' San Duminku, u ibnu waqqaf il-Banda King's Own li fil-Belt kienet ir-rivali tal-Banda La Vallette. Fil-bidu tas-seklu l-ieħor kienet xi ħaġa komuni li l-baned tal- Belt Valletta jsellmu lill-baned Żebbuġin. Niftakru li f'Ħaż-Żebbuġ kien hawn ħafna bandisti li kienu ta' għajnuna għall-baned tal-Belt. Waqt xi marċi li kienu jagħmlu flimkien il-Banda King's Own u l-Banda San Filep fit-toroq tal-Belt Valletta sa qabel it-tieni gwerra, il-partitarji kienu jkantaw li l-Omm tal-Baned Maltin ingħaqdet mal- ewwel banda tal-Belt. (iż 160 S ena ta' Hidma ———— aw Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 L-awtur jaħli ħafna enerġija biex iwaqqa' t-teżi li Mro. Filippo Galea seta' beda banda f'Ħaż-Żebbuġ qabel l-1860. Dan l-aktar minħabba li mill-1848 'il quddiem beda jsiefer mal-Militar Ingliż. Imma ma jikkunsidrax il-motivazzjoni qawwija li kellu dan il-mużiċist żagħżugħ biex fiż-żmien li jkun Malta jrawwem banda minn fost id-daqqaqa li kien hemm f'raħlu. Iż-żagħżugħ Filippu kellu bżonn jakkwista esperjenza fit-treġija u fit-tagħlim tal-mużika ħalli tgħinu jgħaġġel u jimxi 'l quddiem fil-karriera mużikali mal-militar. Terġa' l-fatt li kien ikun imsiefer wassal biex inħolqot is-soċjetà tal-banda li permezz tal-amministraturi tagħha u bil-għajnuna ta' min kien kapaċi fil-mużika kienet tibqa' miexja sakemm Filippu jiġi lura. Fost il-mużikanti prominenti li kienu jgħinu kien hemm Gaetano Attard u Indri Borg. Dan l-arranġament dam għal xi snin sakemm fl-aħħar ittieħdet deċiżjoni u Indri ngħata l-inkarigu tal-banda minflok Filippu Galea. Anke hawn, Gaetano baqa' fl-amministrazzjoni u fil-banda kif ukoll baqa' jgħin meta jkun hemm bżonn. Argument ieħor huwa li fl-arkivju tal-Parroċċa jidhru firem differenti ta' aktar minn Filippo Galea wieħed. Jekk ma tkunx riġidu żżejjed malajr tifhem li seta' kien zijuh, negozjant li kien ukoll jismu Filippu Galea, li ġieli ġabar il-ħlas f'ismu bħalma ġieli marru diriġenti oħra mis-soċjetà tal-Banda di San Filippo jitħallsu għas-servizz tal-banda. Drabi jissemma Filippo Galea u ġieli jidher bil-Mro. quddiem ismu. Barra minn hekk, lanqas iż-żewġ firem tal-istess Mro. Filippo Galea murija f'paġna 112 tal- ktieb Belt u Banda De Rohan u meħuda t-tnejn mid-djarju tiegħu m'huma l-istess. Anke aktar riċenti, minn kliem l-eks-surmast tal-Banda De Rohan, is-Sur Frankie Galea kif ikkwotat f'paġna 113 tal-ktieb Belt u Banda De Rohan juri li dan ukoll għadu jemmen sal-lum li l-Banda De Rohan twaqqqfet minn Angelo Galea u mhux minn Indri Borg: 'Id-dubju u l-argumenti kienu dwar min kien is-surmast, jew kif Indri Borg sab ruħu Ħaż-Żebbuġ. Huwa (Frankie Galea) jemmen li bil-pika li kien hemm dak iż-żmien u bil-ħsara li dejjem riedu jagħmlu lil Angelo Galea, xi ħadd, aktarx mill-kleru ġab lil Indri Borg, apposta, bi nkejja jew sfida. U dan il-pass sar biex donnhom juruh li dak li tħajjar jagħmel hu (Angelo) ma kien xejn speċjali, għax anke bniedem agħma jirnexxilu jagħmlu.' Din mhix għajr spekulazzjoni li ma treġix wisq meta tiftakar li kemm Indri Borg u kemm Angelo Galea taw il-flus għax-xiri ta' strumenti għall-istess banda, għall- Banda di San Filippo fi Frar tal-1859. Dwar dan, Kalċidon Mallia, iben Ġakkinu Mallia, li kien uffiċjal tal-kumitat fl-ewwel żminijiet tal-Banda di San Filippo stqarr hekk lis-Segretarju Carmelo Mifsud fis-sena 1952: 'Kien jiġi jdoqq fil-knisja mal- orkestra, kien ikollu ċans biżżejjed jitħaddet man-nies, għamel ħabib magħhom u daħal mill-ewwel fil-banda tagħhom.' F'paġna 116 jidhru żewġ kompożizzjonijiet mużikali ta' Andrea Borg fl-1861 li jinsabu fl-arkivju tal-Banda de Rohan. Fl-arkivju tal-Banda San Filep ukoll hemm kompożizzjoni ta' Mro. Fiż-żewġ każi, waqt li dawn huma patrimonju ta' min jgħożżu, ma jipprovaw xejn f'dan l-argument. F'paġna 117 jidhru stramberiji kbar. Nikkwotaw: ''L-anzjani Żebbuġin meta jgħidu (iż 160 S ena ta' Hidma ————4 we Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 www.bandasanfilep.com.mt l-banda ta' San Filep kienu jfissru għall-Banda Rohan, għax din kienet l-ewwel banda u ħadd ma kien jikkontesta dan qabel l-1959,7 Jekk tasal temmen din, allura bilfors tikkonkludi li l-Banda De Rohan kienet l-ewwel — għax tkun ħadet dak kollu li hu tal- Banda San Filep u għamlitu tagħhal Għandu jkun jaf'li fl-1949 Karmenu Ellul Galea kiteb versi għall-marċ 'Jovful Dav' ta' Adeodato Gatt, li fihom għal darba darbtejn jgħid li l-Banda San Filep kienet l-ewwel banda ta' Malta. L-awtur tal-ktieb Belt u Banda De Rohan ikompli jgħid li tkellem ''ma' ħafna oħrajn li huma tal-istess opinjoni u jarawha stramba kif setgħet eżistiet banda oħra ġewwa Ħaż-Żebbuġ u isimha qatt ma deher fil-Guida Generale qabel l-1893/' Huwa fatt magħruf u dikjarat minn iben l-editur tal-Guida Generale li mhux is-soċjetajiet kollha kienu jagħtuh it-tagħrif mitlub minnhom u allura spiss kien ikollha tagħrif nieqes għax ma kienx jaslilha. Min huma dawn il-ħafna li tkellem magħhom ma jgħidx. Diġà wrejna kif kienu jaħsbuħa l-partitarji u xi presidenti tal-Banda De Rohan u ġibna żewġ taqbiliet li kienu fuq fommhom u li juru dak li kienu jemmnu. Donnu nesa x'qal Filippu Azzopardi lil Mariella Attard li hu jiftakar 'każin wieħed, banda waħda (di San Filippo) $ Aktar minn hekk hemm dokumenti u kitbiet oħra li l dan il-ktieb Belt u Banda ka $ De Rohan injora. meta waslet f'Ħaż-Żebbuġ 2. l-istatwa ta' San Ġużepp, ag d in-nar tal-art u s-servizzi tal- ki fk 4. Banda di San Filippo taħt it- mk tmexxija ta' Mro Giuseppe : et iu ' Borg kemm dak inhar 1 tal-festa ta' San Ġużepp u kemm żewġ servizzi oħra saru bħala kontribuzzjoni lill-konfraternità ta' San Ġużepp għal din l-okkażjoni. Id-dokument li juri dan teżisti u ġie ippubblikat fl-imgħoddi, imma dan ukoll ġie injorat. Mhux talli ma jsemmi xejn dwar dan id-dokument talli qaleb l-Istorja rasha 'l isfel u f'paġna 122, l-awtur jiddikjara li ''l-prokuratur tal-fratellanza ta' San Ġużepp stieden lill-Banda Rohan biex iddoqq fil-festa. Sena wara l-Banda Rohan kompliet tagħti s-servizz tagħha kif aktar tard ġieli għamlet ukoll il-Banda San Filep.' Ma ġab ebda dokumentazzjoni biex tissustanzja din id-dikjarazzjoni tal-awtur tal-ktieb Belt u Banda De Rohan minkejja li kellu aċċess għar-reġistru tal-fratellanzi ta' San Ġużepp, xi ħaġa li l-Għaqda Każin Banda San Filep ma kellhiex. Imma minflok, din għandha f'idejha l-irċevuta maħruġa mill-fratellanza ta' San Ġużepp fl-1870. L-awtur tal-ktieb Belt u Banda De Rohan lanqas ma ta kas dak li nkiteb fil-ktieb Santa Katerina, Il-Festa u s-Soċjetà Mużikali tagħha fiż-Żurrieq li fih hemm li 'fl- 1890 Dun Pawl Savdon ħallas £2.50s lill-Kaxxier Gawdenzio Agius għall-banda li nġabet dik is-sena nhar il-festa li kienet tal-Casino Indipendente San Filippo del Zebbug ''' U fil-ktieb tal-festa tal-Kunċizzjoni ta' Bormla tal-1998, jissemma li l-banda Filarmonica San Filippo kienet daqqet fil-festa tal-1890. 1 —1—— 160 $ ena ta' Hidma (ii Il-Konfraternità ta' San Ġużepp fl-1870 ħallset lill-Banda San Filep għal tliet servizzi mużikali Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Ittra li dehret f' Il-Ħabbar tad-29 ta' Mejju 1891 ukoll issemmi li ħadu sehem erba' baned fil-festa ta' San Filep dik is-sena u li kienu l-Filarmonica San Filippo kif ukoll dawk ta' Bormla, ta' Ħal Luqa u tas-Siġġiewi. F'Il-Verità tat-28 t'April 1894, f'artiklu dwar il-Kunsill tal-Gvern, ġie rrapportat dwar kemm-il darba daqqew il-baned u kemm-il tombla ħadu fi ħmistax-il xahar. F'dan ir-rapport, il-Banda San Filep deher li kienet 'wettqet tmienja u għoxrin servizz mużikali, iżda m'għamlet l-ebda tombla. Jekk din kienet għadha kemm bdiet fl-1893 kif irid jgħid il-ktieb Belt u Banda De Rohan, kif kien se jirnexxilha tagħmel dawn is-servizzi kollha u bla ma sserraħ fuq dħul mit-tomblil7 Niftakru li fil-25 ta' Frar 1894 is-soċjetà tal-Filarmonica San Filippo kienet fetħet każin ġdid f'Numru 54 fi Triq il-Parroċċa li dik il-ħabta kien parti mill-binja li llum hija l-Għassa tal-Pulizija (it-tieqa tal-lum kienet bieb). Minn dawn joħroġ ċar illi mhux talli kien hemm banda oħra qabel l-1893 imma li sal-1870 kien għad m'hemmx ħlief il-Banda di San Filippo f'Ħaż-Żebbuġ. Minkejja li fejn jidhirlu l-awtur tal-ktieb jgħarbel u jerġa' jifli kull kelma li tkun inkitbet, meta semma l-polemika li dehret f'Il-Berqa fis-sena 1959 ma tkellimx ċar fuq dak li kien intqal minn eks-bandist fl-ittra tat-2 ta' Ġunju 1959 li l-Banda De Rohan kienet żarmat u li l-istrumenti tpoġġew f'dar privata Numru 222-223 fi Triq il-Kbira. U xahar wara C. Gatt kiteb fl-istess gazzetta u kkonferma ''li nafu żgur hu li l-Banda De Rohan sfaxxat u kellha tagħti l-istrumenti barra l-każin, proprju fid-dar privata 222/223 fi Triq il-Kbira, Ħaż-Żebbuġ ' L-awtur tal-ktieb Belt u Banda De Rohan isibha komda li kull meta tissemma l-banda li jidderieġi Indri Borg iżid minn jeddu li din kienet il-Banda De Rohan. Hekk jerġa' jagħmel f'paġna 118 meta fl-1865 il-banda ta' Ħaż-Żebbuġ tissemma f'servizz fir- Rabat fil-purċissjoni ta' San Ġużepp. Anzi jqis din bħala proval Hu fatt magħruf kemm fost ir-Rabtin u fost iż-Żebbuġin u joħroġ ukoll mill-kotba antiki tal-Każin Banda San Filep fejn insibu li għall-okkażjonijiet tal-festi ta' Corpus Christi u ta' San Ġużepp, il-Banda San Filep kienet taqsam kull sena erba' servizzi mużikali. Dan baqa' jsir sa ftit taż-żmien ilu. Jissemma Antonio Pisani b'mod ħafif f'paġna 119. Hemm iżjed x'jintqal fuq dan. Fl-1859 kien ikkontribwixxa fir-rakkolta għal strumenti ġodda għall-Banda di San Filippo. Bejn l-1865 u l-1871 kien president tal-Banda San Filep. Bosta snin wara, l-Banda San Filep kienet se toħroġ mid-dar Numru 23 f'Misraħ San Filep u xtaqet li tmur fil-post Numru 19 f'Misraħ San Filep, post li kien propjeta tal-familja ta' Antonio pisani u ħutu u li kienet isservi bħala fabbrika tax-xema'. Għalkemm ħutu kienu aċċettaw l-arranġament mal-Banda San Filep, Antonio kien oġġezzjona u minħabba f'hekk din iċ-ċaqliqa ma saritx u minflok, il-Banda San Filep kienet marret f'numru 17, Misraħ San Filep. Kien dik il-ħabta li Antonio kien telaq lill-Banda San Filep. Anke dwar Mikielanġ Debono li f'paġna 119 tal-ktieb BBDR jintqal li daħal jerfa' l-piż tal-Banda De Rohan wara Antonio Pisani, hemm aktar x'jintqal. Skont tagħrif mogħti minn anzjani'' aktar madwar sittin sena ilu, dan ma seħħx b'dan il-mod għax (iż 160 S ena ta' Hidma ———— 25 Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 www.bandasanfilep.com.mt meta Mikielanġ kellu diġa t-trġija tal-Banda De Rohan, Pisani kien għadu mal-Banda San Filep. Mikielanġ ukoll l-ewwel kien mal-Banda San Filep u serva bħala president mill- 1874 sal-1876 u wara telaq minn ma' din il-banda. Sar plejtu fil-ktieb BBDR għax mill-1876 sal-1890 fl-arkivju tal-Parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ jidher biss isem dan Mikielanġ Debono jitħallas għall-banda. U allura jikkonkludi li ma kienx hemm banda oħra f'Ħaż-Żebbuġ. Li ġara kien li minn meta bdew jiġbru għall-istatwa tal- fidda, il-Banda San Filippo ddeċidiet li ma tiħux iżjed ħlas għas-servizzi tagħha fil- festa ta' San Filep bħala kontribut dirett l-ewwel għall-istatwa u wara għall-festa ta' San Filep. Wara l-1876, Mikielanġ Debono li kien mużiċist bravu kien telaq lill- Filarmonica San Filippo u waqqaf banda oħra li tagħha beda jitħallas. F'paġna 120 jikkonkludi li fl-1865 f'Ħaż-Żebbuġ kien hemm biss 'il-Banda del Zebbug ta' Indri Borg.' Jasal għal din il-konklużjoni għax minn jeddu jżid l-isem Banda del Zebbug fejn kien hemm biss ''il-Banda ta' Andrea Borg. U hekk qed taraw għaliex ma tax kas l-ittra ta' sena biss qabel mibgħuta mill-Arċipriet Francesco Borg lis-Società della Banda di San Filippo. Minn paġna 131 sa paġna 137 hemm kawlata sħiħa fejn l-awtur jidher li tfixkel, sakemm ma jridx iqarraq. F'paġna 132 tidher kopja ta' rapport li deher fil-Corriere Mercantile Maltese tat-23 ta' April 1889, f'paġna 2 li tgħid li nhar il-Ħadd 14 ta' April 1889, waranofsinhar daqqet għall-ewwel darba s-'Società Filarmonica del Casino S. Filippo' u li din kienet taħt id-direzzjoni tas-Surmast Giuseppe Borg u li din is-soċjetà kienet għamlet progress kbir fi ftit xhur. Minn din l-awtur jikkonkludi li dakinhar kienet twieldet it-tieni banda f'Ħaż-Żebbuġ u li minħabba fiha l-Banda del Zebbug bidlet isimha għal Banda Rohan. Dan huwa żbaljat. Dak iż-żmien kien hemm diġà f'Ħaż-Żebbuġ kemm il-Filarmonica San Filippo- Casino Indipendente taħt it-treġija ta' Giacchino Galea u kemm il-Filarmonica del Zebbug taħt Mikielanġ Debono. Din tal-aħħar kellha assoċjat magħha l-Casino S. Filippo. Iż-żewġ baned kienu jieħdu sehem fil-festa ta' San Filep. Għall-ħabta tal-1888 daħlet il-firda fil-Casino S. Filippo u ffurmaw il-partiti minħabba l-festi sekondarji. Min ried li jiffesteġġjaw lill-Madonna u min lil San Ġużepp. Oħrajn la riedu waħda u lanqas l-oħra imma riedu li jibqgħu jiffesteġġjaw lil San Filep. Dawn tal-aħħar iddejqu meta raw li fil-Casino $. Filippo, il-partit ta' San Ġużepp kien qed isib appoġġ u telqu mill-każin u għamlu każin ieħor. Dan il-każin ġdid bi sfida sa wasal waqqaf banda taħt it-treġija ta' Giuseppe Borg ( li kien ilu li spiċċa minn mal-Filarmonica San Filippo għaxar snin). Din kienet it-tielet banda f'Ħaż-Żebbuġ, banda li fi ftit xhur għamlet ħafna progress. Kien għal din it-tielet banda (temporanja) li kien qed jirreferi r-rapport fil-Corriere Mercantile Maltese li sejħilha bħala ''Società Filarmonica del Casino S. Filippo'' Għall-bidu din it-tielet banda ma kellha xejn x'taqsam mal- Filarmonica San Filippo imma ftit taż-żmien wara ngħaqdet mal-Filarmonica San Filippo-Casino Indipendente u allura ma baqgħetx teżisti. Dan jaqbel ukoll ma' dak li qal Filippu Azzopardi lil Mariella Attard meta qal 'Imbagħad qabad il-partit. Xi erbgħa qabdu jsaħħnu n-nies u beda l-partit ta' San Ġużepp. Il-partit inqasam fi tnejn. Ta' San Filep żbaljaw għax ħarġu mill-każin 0 j—0——— 160 $ ena ta' Hidma (ii Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 tagħhom u għamlu każin ieħor. Bdew isiru żewġ festi. F'paġna 133 tidher kopja ta' paġna 257 mill-Guida Generale tas-sena 1893 li mill-mod kif turi ż-żewġ baned li kien hawn f'Ħaż-Żebbug din is-sena tikkonferma dan li qed ngħidu: Fi ktieb li għalih sar ħafna tiftix u li fih bosta tfettiq huwa stramb, anzi qarrieq, nikkwotaw dak li nkiteb f'paġna 137 fejn intqal li 'Xi ħadd, xi mkien għamel irċevuta u kiteb Banda di San Filippo biex jirreferi għal grupp ta' mużiċisti-daqqaqa għall- festa ta' San Filep iżda dan ma jfissirx li kienet teżisti banda b'isem dan il-qaddis, iżda banda tal-okkażjoni f'idejn individwu.' Donnu l-awtur staħa jagħti d-dettalji elementari jew forsi beża' li jwaqqa' l-ġebla fuq saqajh. Dak ix-'xi ħadd' huwa l-prokuratur tal-festa tal-Madonna tal-Karità u x-'xi mkien' huwa l-Esito Straordinario tas-sena 1851 tal-Konfraternità tal-Madonna tal-Karità, dokument li jinsab fl-arkivju tal-Parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ. Il-prokuratur aktar milli rċevuta kien qed iniżżel l-ispejjeż li għamel biex saret il-festa. Fost dawn l-ispejjeż isemmi kemm ħallas ''per la Banda di San Filippo; u mhux ''per la banda di San Filippol Id-differenza għalkemm tista' tidher sottili hija sinifikanti. Il-mod qarrieq kif ippreżentata dan kollu l-ktieb Belt u Banda De Rohan jista' jfisser li sar ħlas lil banda li kienet daqqet fil-festa ta' San Filep. Il-mod kif inhi miktuba fir- reġistru tal-Konfraternità tfisser li sar ħlas lil banda li jisimha Banda Di San Filippo. Qed tarawh il-qerq7 Dan li qed ngħidu aħna huwa msaħħaħ mill-ittra tal-Arċipriet Borg fl-1864 li fiha radd ħajr lis-Società della Banda di San Filippo. Dettall mill-Esito Straordinario tal- Konfraternità tal- Madonna tal-Karità, fejn fl-1851 inkiteb il-ħlas li sar lill-Banda San TIans— w Ma A ĠLH-IE- —1— Għal-lum nieqfu hawn. Fil-ħarġa li jmiss inkomplu nduru aktar punti li jidhrilna li jeħtieġu kjarifika. Ngħidu iżda li dan qed nagħmluh bla ebda ħjiel ta' xi disprezz lejn xi ħadd imma biss b'rispett lejn il-verità storika. Jiddispjaċina naraw li din il-kwistjoni minflok ma tiġi ttrattata b'mod oġġettiv bi skop li naslu għal ċertezza storika dwar il-bidu tal-baned f'Ħaż-Żebbuġ, hawn min qed jinqeda biha biex joħloq jew iżid pika bla sens. Bħala Żebbuġin għandna nkunu kburin li l-baned Maltin bdew f'beltna u napprezzawhom bħalma napprezzaw kull wirt Żebbuġi qabel kull sens ta' partit. (ii 160 $ ena ta' Hidma ——— 3: Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 l F'paġna 83 il-ktieb Belt u Banda De Rohan, jikkwota u jaċċetta dak li jgħid Castagna li l-ewwel banda nazzjonali saret minn Indri Borg f'Ħaż-Żebbuġ fl-1860, imma jmeri kliem Castagna li l-Bandmaster Galea 'rama' t-tielet, f'Ħaż-Żebbuġ ukoll' billi jargumenta li din ma kinitx banda imma orkestra. Fil-gazzetta li jikkwota ntqal li l-orkestra daqqet ukoll bħala banda. 2 Taqbila popolari kienet: ''Tal-Istilla l-ewwel banda, Minn tal-Ajkla milħuqin, Fl-armar l-ajklieri l-aqwa, B'nies tas-sengħa miżgħudin.' Tal-Istilla huma tal-Banda San Filep, waqt li Tal-Ajkla huma tal-Banda De Rohan, kif għadhom magħrufin sal-lum ġo Ħaż-Żebbuġ. 3 Taqbila oħra li biha ta' De Rohan kienu jinku lil ta' San Filep kienet tgħid: 'il-ħanżira kellha tnax, wieħed għama ma redax ' In-numru tnax jirreferi għat-tnax ta' Mejju, il-jum liturġiku ta' San Filep u l-għama huwa proprju Indri Borg. 4 Il-Presidenti Giovanni Maria Tanti fl-1925 u David Camilleri fl-1938 it-tnejn iddikjaraw dan. Il-ktieb Belt u Banda De Rohan jikkwotahom f'paġni 108 — 111. 5 Fil-fatt jissemma biss isem wieħed: il-President Vincenzo Zammit Camilleri. 6 Ara Il-Ġrajja tal-Każin Banda San Filep, Farrugia, Balzan, Agius, 2001. F'paġna 27 fejn hemm tagħrif li Kalċidon għadda lil Carmelo Mifsud f'Novembru 1952. Missier Kalċidon, Ġakkinu, kien wieħed mill- bandisti tal-bidu jiġifieri ta' qabel l-1859. 7 Ara l-ktieb Belt u Banda De Rohan, paġna 88. 8 Mariella Attard, Ħaż-Żebbuġ u l-Festa ta' San Filep (1985), Appendiċi 17, paġna 97. 9 Leħen il-Każin Banda San Filep (1995), p. 78; Michael Schiavone, L-Istorja tal-Każini tal-Baned f'Malta u Għawdex p. 132-3; Farrugia, Balzan, Agius, Il-Ġrajja tal-Każin Banda San Filep (2001), p. 31. 10 Anthonv Mangion B.D., Lic.D, M.A. (Sheffield), Santa Katerina, Il-Festa u s-Soċjetà Mużikali tagħha fiż- Żurrieq, (1989), paġna 156. ll Tagħrif mogħti minn Filippu Azzopardi u Gawdenz Tanti lil Carmelo Mifsud. A-JIML- address: 259 Triq il-Kbira, Zebbug teephonc 2146 7530 2 —01—w—-—— 160 $ ena ta' Hidma Ġiġi