Il-preżenza Franġiskana fl-Orjent Jikteb P. Noel Muscat ofm L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Franġiskani fl-Art Imqaddsa il-bidu tal-preżenza Franġiskana fl-Orjent (1) San Franġisk mar iżur il-Postijiet Qaddisa7 Id-dokumenti li jixhdu li San Franġisk talab lis-Sultan ta' l-Eġittu Malek-al-Kamil xi permess, jew signaculum, biex ikun jista' jmur bil-libertà ħalli jżur il-Postijiet Qaddisa tal-Palestina, huma kollha tardivi. Dak iż- żmien is-santwarji tal-fidwa kienu kollha f'i- dejn id-dinastija Avvubida ta' l-Eġittu. Skond Clareno is-Sultan ħalla lil Franġisku u lill-patrijiet tiegħu jmorru liberament fil-Qabar ta' Kristu mingħajr ma jħallsu t-tribut li l-Insara kollha kellhom iħallsu lill-Misilmin biex jidħlu fihom. Storikament dan il-fatt ma nistgħux nippru- vawh għal diversi raġunijiet. Il-waqfien mill- ġlied li kien ġie deċiż bejn l-Imperatur Federiku Il u s-Sultan Malek-al-Kamil fl-1229 ma kienx għadu jorbot fl-1220. Kien biss mill-1229 'il quddiem, li l-Imperatur Federiku Il kiseb bid-diplomazija dak li l-kruċjati ma kienu qatt kisbu bil-forza. Wara l-1229, u sa l-1241, l-Insara, u għalhekk anke l-patrijiet Franġiskani, setgħu jmorru pellegrinaġġ Ġerusalem, u hemmhekk natu li fl-1229 kien hemm l-ewwel kunvent ċkejken tal- patrijiet qrib il-post li llum ifakkar il-ħames stazzjoni tal-Via Crucis. Mela, għalkemm nafu li fra Elija u l-patrijiet kienu diġà preżenti fl-Art Imqaddsa sa mill-1217, l- aktar fil-belt ta' Akri, għall-belt ta' Ġerusa- lem irridu nistennew l-1229, jiġifieri tliet snin wara li miet San Franġisk. Jiġifieri, id-doku- menti li jgħidu li San Franġisk żar il-Postijiet Qaddisa f'Ġerusalem, u forsi Betleħem, irri- du nifluhom sewwa fil-kuntest ta' dak li l- istorja taf biż-żgur. Fl-1229 kien possibbli li l-patrijiet jgħixu Ġerusalem, imma mhux fl- 1220. Imma dak li l-aktar jinteressana hu li kien hemm projbizzjoni assoluta, imqawwija minn skomunika papali, għal min fost l- Insara jazzarda jmur fil-Postijiet Qaddisa li kienu f'idejn l-'infidili'. Ma nistgħux nifhmu kif Franġisku, kieku kien jaf b'din il-proj- bizzjoni, seta' qatt imur kontra x-xewqa tal- Papa. Fi studju ta' Giulio Basetti-Sani ('San Francesco ċ incorso nella scomunica2 Una bolla di Onorio Ill ed il supposto pellegrinag gio del Santo a Gerusalemme', in Archivum Franciscanum Historicum 65 (1972) 3-19), naraw li immedjatament wara l-elezzjoni tiegħu fl-1216, Onorju Ill kompla l-pro- gramm ta' Innoċenz Ill li kien ħabbar il- ħames kruċjata waqt il-Konċilju Lateran IV fl: 1215. Fl-istess jum ta' l-inkoronazzjoni tiegħu f'Perugia, fil-25 ta' Lulju 1216, Onorju Ill kiteb lil Jean de Brienne, re ta' Ġerusalem, biex jagħtih l-appoġġ tiegħu għall-kruċjata. Sena ward, fl-24 ta' Lulju 1217, Onorju Ill kiteb Bulla li indirizzaha lill-arċisqof ta' Genova U lill-kardinal legat Pelagio Galvan, isqof ta' Albano, li hu kien għadu kif ħatru kmandant suprem tal-kruċjata. F'dan id- dokument il-Papa jiddikjara espressament il-projbizzjoni tiegħu għal dawk kollha li jieħdu sehem fil-kruċjata biex ma jmorrux pellegrinaġġ lejn il-Qabar ta' Kristu: Minn naħa tagħna niddikjaraw li jidħol fi skomu- nika min, fost il-kruċjati kollha, jazzarda jżur il-Qabar tal-Mulej, għaliex l-ebda Kristjan L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Il-Franġiskani fl-Art Imqaddsa sta' jmur hemm mingħajr ma jħallas it- lis-Saraċiniv. Fil-fatt, f'dak iż-żmien, il- tas-Santu Sepulkru f'Ġerusalem kienet luqa u mingħajr uffiċjatura, u l-pellegri- għu jidħlu biss fiha għal ftit mumenti li jħallsu t-tribut. en bwiet l-'infidili' bil-flus tal-pellegrini al Għal dawn ir-raġunijiet l-istudjuż i-Sani ma jaħsibx li hu possibbli li isku seta' żar il-Postijiet Qaddisa fl- 1220: --teżi ta' Patri Golubovich, aċċettata minn kulħadd, li San Franġisk baqa' fl- għal sena sħiħa, mhijiex ibbażata fuq a dokument antik, imma biss fuq re de Eracles… Il-fatt li Angelo Clareno l-Orjent, fl-Armenja (1290-1293), fejn jsofri ħafna mill-patrijiet ħutu, u li jħad għadda fil-Greċja, jista' jispjega l- i ta' l-informazzjoni li hu jagħtina dwar egrinaġġ li l-qaddis suppost li għamel salem… Il-vjaġġ tal-qaddis allura fl-idejal komuni għall-insara kollha: il- grinaġġ lejn is-Santu Sepulkru. Bdew aġinaw lil San Franġisk li jmur fl-Orjent u wkoll jagħmel il-pellegrinaġġ lejn salem. Hu f'dan il-kuntest storiku U loġiku li nifhmu dik iċ-ċerta insistenza li o juri biex jispikka fatt ta' pura fanta- l-ebda wieħied mill-bijografi tal-qaddis a irrefera għalih… Kien wara li s- Sede fl-1342 ħalliet uffiċjalment f'idejn ijiet Minuri l-'Kustodja tal-Qabar ta' ', meta l-Knisja ma kienetx għadha xel rasha mill-evanġelizzazzjoni tal- in, li kien faċli li l-patrijiet jimmaġinaw lill-Missier serafiku tagħhom jibgħathom fl- Orjent biex iżommu bil-qima il-Postijiet Qaddisa… F'dan l-iżvilupp mogħti miċ-ċirku- stanzi storiċi, li fih il-patrijiet kienu kważi insew il-programm tar-Regola ta' l-1221 dwar ix-xhieda li jridu jagħtu fid-dinja Musulmana, li huma bdew joħolqu x-xbieha tal-Missier tagħhom 'pellegrin fil-Postijiet Qaddisa', u kienu jemmnu li setgħu jsibu fiż- 'żjara lejn il-Qabar ta' Kristu' l-motiv ewlieni tal-vjaġġ tiegħu fl-Orjent. Hekk bdiet tiffor- ma ruħha l-leġġenda pija. Hemm xhieda oħra, din id-darba aktar dgħajfa, li ġejja mill-Actus Beati Francisci et Sociorum eius, li inkiteb fil-perjodu 1327- 1337 minn fra Ugolino Boniscambi di Monte Santa Maria (Montegiorgio), fil-kapitlu 27. F'din ix-xhieda jingħad sempliċement li s- Sultan ta l-permess lil Franġisku U lill-patrijiet tiegħu biex jippriedkaw liberament fis-saltna tiegħu, u bħala prova ta' dan tah signaculum jew firman irjali. Fi kliem ieħor, jiġi affermat li Franġisku seta' liberament jivvjaġġa fit-terri- torji Musulmani, inkluża l-Art Imqaddsa, imma xorta waħda ma jingħad xejn dwar xi vjaġġ lejn il-Postijiet Qaddisa. Dawn ix-xhieda rajna li huma tardivi. Jolqotna l-fatt li l-ewwel xhieda dokumentarji fil-Fonti Franġiskani ma jgħidu assolutament xejn dwar żjara ta' Franġisku fil-Postijiet Qaddisa, u lanqas meta jitkellmu mill-fatti li ġraw fi Greccio u La Verna, li tant huma naturalment marbutin mal-misteru ta' Betlehem u ma' dak tal-Kalvarju. Li San Franġisk mar fis-Sirja, jiġifieri fit-territorji li l- kruċjati kien għad kellhom f'idejhom fil- Palestina, wara li hu telaq minn Damietta, x'aktarx li hu possibbli, imma ħadd ma jista' jkun jaf eżattament għal kemm żmien dam hemmhekk qabel ma kellu jerġa' lura malajr fl-Italja, imsejjaħ b'urġenza għaliex kien hemm diżordni fl-Ordni, ħtija taż-żewġ vigarji Matteo da Narni u Gregorio da Napoli. Giordano da Giano, fil-Kronaka tiegħu, li hi xhieda prezzjuża fuq il-ġrajjiet tal-bidu ta' l-Ordni, wara li jitkellem dwar iż-żjara ta' Franġisku għand is-Sultan (par. xMeta ried jaqsam il-baħar fil-kumpanija tal-beatu Pietro Cattani, li kien espert u mgħallem fil-liġi, l-imqaddes Franġisku kien ħalla warajh żewġ vigarji: fra Matteo da Narni u fra Gregorio da Napoli… L-imqad- des Franġisku, wara li ħa miegħu lil fra Elija, lil fra Pietro Cattani u lil fra Cesario, dak li fra Elija, bħala ministru tas-Sirja, kien laqgħu fl- L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Ordni…U patrijiet oħrajn, reġa' lura fl-italjax. Kollox ġara b'ħafna għaġġla, u forsi nistgħu anke niddefendu t-teżi ta' dawk li jaf- fermaw li l-vjaġġ tar-ritorn fl-Italja seħħ lejn tmiem Settembru 1219, jiġifieri qabel il- waqgħa ta' Damietta, u li allura Franġisku iltaqa' mas-Sultan matul il-perjodu qasir ta' waqfien mill-ġlied bejn id-29 ta' Awissu U s- 26 ta' Settembru 1219. Il-vjaġġ tar-ritorn għaddieh mit-territorji tar-Repubblika ta' Venezja tul l-Adrijatiku, jiġifieri Candia (Kreta), il-Greċja, l-Albanija, id-Dalmazja, u l-wasla fl- Isola del Deserto ta' Venezja. Id-djalogu ta' Franġisku ma' l-Islam: storja possibbli Il-kuntest storiku li fih twieldet il-ħames kruċjata, qabel, matul u wara l-Konċilju Lateran IV, hu importanti biex nifhmu l- urġenza li ħass Franġisku biex imur fl-artijiet ta' l-'infidili'. Innoċenz Ill kien bagħat l-ittra Vineam Domini f'April 1213, li fiha ħabbar il- Konċilju Lateran IV. Fl-istess xahar ippubblika l-ittra enċiklika Qvia maior, biex jagħti bidu għall-ħames kruċjata, li kienet programmata għas-snin 1217-1221. Innoċenz Ill kien talab għal 'tregua di Dio' bejn il-prinċpijiet kristjani ta' l-Ewropa, biex jikkonvinċihom jieqfu mill- ġlied bejniethom u jiġbru l-forzi u l-mezzi meħtieġa ħalli jerġgħu jieħdu f'idejhom il- Qabar ta' Kristu, li kien intilef għall-Insara wara l-waqgħa tar-Renju Latin ta' Ġerusa- lem, li seħħet fit-2 ta' Ottubru 1187, meta Ġerusalem waqgħet f'idejn Saladin. Bl-ittra Pium et sanctum propositum, Innoċenz Ill organizza l-predikazzjoni tal-kruċjata, li wara l-mewt tiegħu f'Perugia fis-16 ta' Lulju 1216, tkompliet mill-Kardinal Ugolino u minn bned- min magħrufin bħal Jacques de Vitrv. HU f'dan il-kuntest storiku li rridu nqiegħdu mhux biss l-inizjattiva oriġinali ta' Franġisku ta' Assisi li jmur fl-Orjent, imma wkoll nistudjaw id-dokumentazzjoni franġiskana li għandha x'taqsam mal- vokazzjoni ta' l-aħwa li jmorru fost is- Saraċini. Id-dokument uffiċjali hu l-kapitlu 12 tar-Regola Bullata tal-Patrijiet Minuri, appro- vata minn Onorju Ill fid-29 ta' Novembru 1223, li hi l-ewwel regola li storikament fiha kapitlu fuq il-missjoni fost il-ġnus. Din kienet tweġiba prattika għall-bżonnijiet li kienu twieldu fl-Ordni, wara li dan skopra s-sejħa tiegħu li jkun Ordni missjunarju. Fl-istess ħin iżda, irridu ngħidu minn issa li din ir-Regola Bullata inkitbet sentejn wara dokume li għandu deskrizzjoni aktar dettaljata il-missjoni fost is-Saraċini. Dan hu r-Re mhux Bullata ta' l-1221, fil-kapitlu 16. Nagħmlu mela eżami qasir tal-kapitlu Regola Bullata, biex imbagħad niġbd konklużjoni mir-riflessjonijiet bl-għajn kliem tar-Regola ta' l-1221. xDawk l-aħwa, li imnebbħa minn A jridu jmorru fost is-Saraċini U infidili o għandhom jitolbu l-permess li jagħml minn għand il-ministri provinċjali tagħ Iżda l-ministri ma għandhomx jagħtu c permess, jekk mhux lil dawk li jaraw li tajbin biex jintbagħtux (Regola Bullata, 12). cNistgħu inqisuha bħala ċertezza li missjunarja, li biha hi ispirata r-Regol: net diġà preżenti fl-għażla vokazzjona San Franġisk u ta' l-ewwel aħwa, li kier ingħaqdu miegħu fil-missjoni ta' paċi, net ukoll inkluża fil-mandat ta' predika tal-penitenza li l-Ordni kien irċieva mi Innoċenz Ill fl-1209-109. Fil-kliem tar-Regola, Franġisku jitkel minn dawk li jmorru 'fost is-Saraċini u oħra'. Hu importanti ninnotaw li s-Sal jew Musulmani jokkupaw post rilevani dan seħħ minħabba l-kuntest storiku l kien qiegħed jikteb San Franġisk, jiġifie L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Il-Franġiskani fl-Art Imqaddsa eda armata kontra l-Islam biex l-Insara u jirbħu l-Qabar ta' Kristu (bir-raġunijiet l-oħrajn kollha marbutin ma' dan), u ngħidu li jibqa' attwali illum aktar qatt qabel, f'dinja li qed tiġi quddiem il- ema taħraq tar-radikaliżmu jew funda- aliżmu, li hu partikolarment evidenti fid- islamika. anġisku jinsisti fuq l-ispirazzjoni divina li ċaqlaq lill-patri li jitlob l-ubbidjenza biex il-missjoni. Mill-esperjenza tiegħu, hu ossu msejjaħ mill-Mulej biex iwassal l- jelju mhux biss lill-insara, imma anke lil li kienu meqjusin bħala 'infidili'. Fil-fatt, lu 12 tar-Regola Bullata jinsisti fuq elementi fundamentali tal-kariżma mis- ju ta' l-Ordni, jiġiferi, l-vokazzjoni mis- ja, li hi frott ta' l-ispirazzjoni divina, u l- oni vera U proprja, li tingħata mill-mini- l-qaddejja tal-fraternità, bħala rap- tanti ta' l-għaqda mal-Knisja fi ħdan l- jetodoloġija missjunarja Franġiskana ra mhux biss bl-eżempju ta' Franġisku jiltaqa' mas-Sultan, imma wkoll minn li l-Qaddis jikteb fir-Regola ta' l-1221, li dika l-kapitlu 16 għall-missjunarji fost il- in. Hu l-ewwel riferiment għall-missjo- il-ġnus ta' l-Ordni Franġiskan: ull min mill-aħwa jkun jixtieq imur mis- ju qalb is-Saraċini U nies oħrajn li ma nux, ħa jmur wara li jkun qala' l-per- tal-ministru u l-qaddej tiegħu. U l-mini- l-permess għandu jagħtihulhom bla ma joqgħod iħaqqaqha magħhom jekk jara li huma denji li jintbagħtu għal din il-missjoni. Hu jkollu ġurnata jagħti kont lill-Mulej jekk f'dil-ħaġa, u fi ħwejjeġ oħra wkoll, ma jimxix bid-dehen kif għandu jimxi. l-aħwa, imbagħad, li jmorru għall-mis- sjoni, jistgħu jġibu ruħhom ma' dawk in-nies b'żewġ modi. L-ewwel mod hu dan, li jaħarbu kull tilwim u diskussjonijiet fiergħa bejniethom, u joqogħdu għal kull krejatura umana għall-imħabba ta' Alla; jistqarru wkoll bid-dieher li huma nsara. Il-mod l-ieħor huwa dan, li meta jaraw li jogħġob lill-Mulej, ixandru l-Kelma ta' Alla biex dawk li jisimgħuhom jemmnu f'Alla li jista' kollox, il- Missier u l-Iben u l-Ispirtu s-Santu, ħallieq ta' kollox, u fl-Iben, Feddej u Salvatur, U jitgħammdu u jsiru nsara, għax min ma jitwelidx mill-ġdid mill-ilma u l-Ispirtu s-Santu ma jistax jidħol fis-Saltna ta' Allax. Il-kontenut tejoloġiku-spiritwali tal-kapitlu 16 tar-Regola mhux Bullata joffrilna ċ-ċavetta biex nifhmu l-metodu franġiskan ta' evanġelizzazzjoni lill-popli, u partikularment fid-dinja Islamika. Jidhirli li l-metodoloġija ta' Franġisku hi waħda dejjiema. Ilkoll aħna konxji li l-evanġelizzazzjoni li timmira lejn il- konverżjoni tad-dinja Islamika skond il-meto- du klassiku tal-kelma hi destinata għal falli- ment, u sfortunatament iġgib ukoll magħha l-ebusija tal-pożizzjonijiet fundamentalisti anti-kristjani. Kienet diġà indikazzjoni ta' diżastru fi żmien San Franġisk, meta l-kruċjati kienu espressjoni ta' fundamentliżmu kristjan kontra l-Evanġelju, li kien iservi biss biex ikabbar il-mibgħeda u l-vjolenza. Ma rridux ċertament nagħtu ġudizzju fuq il-kruċjati barra mill-kuntest storiku li fih twieldu, imma l-valuri ta' l-Evanġelju ma jafux b'kundizzjo- namenti storiċi. X'għamel San Franġisk biex jara li d-djalo- gu mas-Sultan, l-akbar rappreżentant ta' l- għadu 'infidil', ikun possibbli Ir-Regola mhux Bullata tagħtina tweġiba. Franġisku ma għamilx diskussjonijiet ta' kwestjonijiet: fi kliem ieħor, ma marx għand is-Sultan biex jid- diskuti jew jikkummenta fuq kwestjonijiet tejo- loġiċi. Rajna mill-għejjun l-aktar qodma li dan ma ġarax. Huma biss l-għejjun l-aktar tardivi li jitkellmu minn diskussjonijiet tejoloġiċi fuq il- fil tad-diskors apoloġetiku kontra l-'infidili'. Franġisku ma kienx lanqas kapaċi li jagħmel dan, għaliex hu kien iqis lilu nnifsu 'sempliċi u bla skola'. Hu kien biss kapaċi li jagħti l- awgurju tal-paċi li r-reliġjonijiet kollha 'tal- L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Ktieb', lhudija, kristjana u musulmana, jistgħu jifhmuh tajjeb ħafna. Hu mar għand is-Sultan bir-rispett lejn l-awtorità ċivili u reliġjuża tiegħu. Fl-ispirtu tar-Regola, hu sar sudditu U ubbidjenti għal kull krejatura umana. Ma riedx jidher superjuri, u għalhekk, differenti. Il-minorità tiegħu saret is-sigriet tas-suċċess veru tiegħu quddiem Malek-al-Kamil, li ma kienx jikkonsisti filli hu jikkonvertih għall-kri- stjaneżimu, imma li jagħmel minnu, li kien l- akbar għadu ta' l-Insara, il-ħabib personali tiegħu. Il-fonti jixhdulna li s-Sultan baqa' impressjonat mill-faqar ta' Franġisku U mid- distakk tiegħu mill-ġid materjali. Ta' Musulman tajjeb li kien, hu kellu stima lejn il- valur ta' l-għoti ta' karità kif ukoll lejn ir-rispett li wieħed għandu jkollu lejn il-bniedem ta' Alla. Fl-aħħarnett, Franġisku stqarr, bis-sem- pliċità u l-umiltà, li kien Nisrani, jiġifieri, dixxi- plu ta' Ġesu ta' Nazaret, l-imsallab. Hu ma ċediex għal sinkretiżmu, ma qagħadx iħallat flimkien ir-reliġjonijiet biex ikollu minimu ta' suċċess fl-isforz tiegħu li jiddjaloga ma' min kien divers. Hu baqa' fidil mal-Mulej tiegħu, mingħajr ma impona l-fidi tiegħu. Kien f'mument ieħor, jiġifieri, wara li wera dawn il-kwalitajiet li huma mill-aktar kristjani, li l-ebda Musulman ma jistax ma japprez- zahomx, li Franġisku seta' jitkellem dwar Kristu, Iben Alla. F'dan l-isforz ta' evanġeliz- zazzjoni mill-aktar professjonali, ċertament ma kellux ħafna suċċess. Minkejja dan, irri- du nifhmu li ħadd ma kien se jagħti widen għal Franġisku kieku qabel ma kienx wera l- kwalitajiet meħtieġa biex jibni djalogu. Naħseb li, il-fatt stess tas-Sultan li jisma' lil Franġisku, kien forsi l-aħħar okkażjoni li fih Musulman infetaħ għall-messaġġ Nisrani b'i- nizjattiva proprja. Aħna l-Franġiskani fortunati li għandna tradizzjoni rikka ħafna ta' kontenuti fir- relazzjoni bejn il-Kristjaneżimu u l-Islam. Xi ħadd jista' joġġezzjona li l-'infidili' kienu dawk li qatlu l-akbar numru ta' martri Franġiskani mill-bidunett ta' l-Ordni. Dan jista' jkun anke veru, imma jekk inħarsu lejn l-istorja mill-punt li kien ħares lejha Franġisku wara li kien sema' bil-martirju ta' fra Berardu u sħabu fil-Marokk fl-1220, allura inkunu nistgħu ngħidu miegħu: clssa nista' tassew ngħid li għandi ħames patrijietm minuriv. Tul tmien sekli ta' storja, il-Franġiskani kienu dejjem minn quddiemnett fid-djalogu bejn ir-reliġjonijiet mad-dinja Islamika. Ix- xhieda tal-martirju ġiet imsaħħa bl-isforz Il-Franġiskani fl-Art Imqaddsa sinċier li jmorru jiltaqgħu ma' l-'infidili' u muhom dwar Kristu u l-Evanġelju tiegħu, filwaqt li jfittxu punti ta' kuntatt fuq valuri komuni. L-ewwel martri ta' l-Ordni f'Marrakesh fil-Marokk (16 ta' Jannar 12 Bernardu u sħabu, il-martri ta' Ceuta fil- Marokk (122), Danjel u sħabu, l-ewwel ta' l-Art Imqaddsa, maqtulin f'Ġerusalet 1391, Nikola Tavelic u sħabu, id-docfor ill natus, Ramon Llull, maqtul f'Bugie, fl-Afri ta' fuq id-29 ta' Ġunju 1315, meta kellu 'l minn tmenin sena, wara ħajja sħiħa mogħtija għad-djalogu mad-dinja Islami huma kollha eżempji mill-aktar magħrufi l-isforz ta' relazzjoni inter-reliġjuża li l-Orc Franġiskan ħa fil-konfront ta' l-'infidili'. l metodu ta' djalogu bejn ir-reliġj dejjem sar skond kriterji evanġeliċi fis-se attwali tal-kelma. Imma, ma nistgħux ni l-kuraġġ ta' dawn il-persunaġġi li jiġu wi imb'wiċċ ma' l-isfida tat-tħabbira bħala fi ta' xhieda ta' ħajja kristjana fl-artijiet ta' dawk li kienu magħrufin bħala 'infidili'. Ma nistgħux ma nitkellmux dwar ir- relazzjoni ta' Franġisku ma' l-Islam mingf ma nagħmlu riferiment għall-preżenza tc sekli sħaħ tal-patrijiet fil-Lvant nofsani, f'c hi magħrufa bħala l-Kustodja Franġiska ta' l-Art Imqaddsa. Il-patrijiet ilhom preżi fl-Orjent sa mill-1217, meta fil-Kapitlu ta' Għid il-Ħamsin, intbagħtu l-ewwel missj narji fl-artijiet ta' 'oltremare'. Wieħed mil ewlenin li marru fost is-Saraċini kien fra E li sar Ministru Provinċjal tas-Sirja. Wara l waqfien mill-ġlied li Federiku Il ta' Svevia L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Il-Franġiskani fl-Art Imqaddsa kluda ma' Malek-al-Kamil fl-1229, insi- ewwel kunvent tal-patrijiet fil-belt il-qad- a' Ġerusalem, qrib il-ħames stazzjon Minn dak il-mument, emm mhux mingħajr diffikultajiet kbar, jodi ta' persekuzzjoni feroċi kontra l- i', jew il-Patrijiet Minuri, li kien assoċjati qawwiet tal-punent minn fejn kienu jiġu jati, ulied San Franġisk qatt ma abban- Iw ix-xhieda ta' l-Evanġelju fl-artijiet tas- ini, l-istess artijiet li tqaddsu bid-demm istu. 1272 is-Sultan Bibars ta l-permess lill- jiet biex jgħixu fiċ-Ċenaklu fuq il-Għolja jon. Fl-1309 il-patrijiet kienu preżenti fil- Ir ta' Kristu u f'Betleħem. Fl-1335 ir-re rto d'Angio u martu, Sancia di Maiorca, iċ-Ċenaklu lill-patrijiet, li allura sar il- ent ewlieni tal-preżenza tagħhom fl-Art iddsa. Il-Papa Klement VI, bil-Bulli ponti- sratias agimus u Nuper charissimae ta' l- , iddikjara lill-Patrijiet Minuri bħala l- dji uffiċjali ta' l-Art Imqaddsa f'isem il- jn il-ħarsa qasira fl-istorja tal-preżenza ġiskana fl-Orjent hi prova tal-fedeltà a l-patrijiet għall-mandat li nkunu xhie- ' Kristu 'fost is-Saraċini u infidili oħra'. jal li d-djalogu bejn ir-reliġjonijiet ma' l- , għalkemm b'diffikultajiet kbar, hu possibbli anke fid-dinja tallum. Irridu bu kif nibnu dan id-djalogu mhux biss frott ta' mandat biex 'immorru' fil-mis- fil-pajjiżi Islamiċi, imma anke bħala mod Iqgħu lil tant persuni li jiġu mill-Islam fl- Ewropa, kemm bħala komunitajiet Islamiċi diġà stabiliti, kif ukoll meta naffaċċjaw il-pro- blema ta' l-immigrazzjoni klandestina li tinte- ressa b'mod partikulari l-baħar Mediterran, għaliex tiġi partikularment mill-pajjiżi ta' l- Afrika ta' fuq. Il-fenomenu ta' l-Islam li jinvadi l-Ewropa U d-dinja tal-punent b'intenzjoni speċifika li 'jikkonvertih' mill-'perversjonijiet morali' tiegħu hu rejaltà li ma nistgħux nittrasku- rawha. L-effett tal-fundamentaliżmu Islamiku fuq il-pjan politiku, demografiku, idejoloġiku, reliġjuż, hu għajn ta' tħassib serju għal kulħadd. Ċertament iqajjem rabja l- atteġġjament ostili ta' xi kurrenti ta' ħsieb Islamiku li jeskludu bla ebda diskussjoni l- preżenza U x-xhieda kristjana fil-pajjiżi Musulmani, filwaqt li jimponu d-dritt li jxerrdu l-Islam fil-pajjiżi Insara bħala dritt fundamen- tali ta' libertà ta' espressjoni reliġjuża. Jista' jkun hemm saħansitra t-tentazzjoni li wieħed jeskludi mid-dinja tiegħu lil min ma jridx jaf bi drittijiet fundamentali ta' demokrazija, jekk mhux ukoll min juża t-terrur biex jiddefendi l- idejiet tiegħu u l-istil ta' ħajja tiegħu. Imma forsi Franġisku jista' jkun ta' għajnuna għalina fil-pastorali tagħna li nibdew metodu ġdid. Kien l-eżempju tad-distakk u tal-libertà interjuri tiegħu li ikkonvinċa lis-Sultan rigward l-intenzjonijiet tajbin tiegħu. Franġisku mar bi spirtu ta' sottomissjoni ġeneruà 'lejn kull krejatura umana', hu ta widen għal min kien differenti, u irrispetta d-diversità tiegħu. Is- sigriet tas-suċċess li nixtiequ fir-relazzjoni ta' bejn il-Kristjaneżimu u l-Islam, ikun ir-riżultat ta' konvinzjoni li tagħmel separazzjoni ċara bejn l-istil ta' ħajja tad-dinja oċċidentali u l- istil ta' ħajja kristjan, bl-istess mod li Franġisku fired b'mod ċar minn xulxin l-istil ta' ħajja tal-kruċjati u dak ta' Kristu u l- Evanġelju tiegħu. Bi spirtu profetiku u kuraġġuż, il-komuni- tajiet reliġjużi u parrokkjali tagħna, barra milli jsiru aktar lesti li jiftħu l-bibien tagħhom fil- konfront tal-Musulmani li llum jgħixu fostna f'numri dejjem aktar jiżdiedu, jistgħu ukoll isiru sinjal ta' kuntradizzjoni mad-dinja oċċi- dentali li trid 'tigglobalizza' lil kulħadd taħt l- istess 'slogan' idejoloġiku, li, fl-aħħar mill- aħħar, hu imbiegħed ħafna mill-Evanġelju. Il-maġisteru reċenti tal-Knisja, ibda mid- digriet Ad Gentes tal-Konċilju Vatikan II, u mid-diversi diskorsi ta' Pawlu VI u Ġwanni Pawlu II, u fuq kollox fil-kuntest ta' l-inizjattiva tal-jiem ta' talb għall-paċi fid-dinja li saru L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 f'Assisi bis-sehem ta' l-ogħla esponenti tar- reliġjonijiet, huma kollha indikazzjonijiet ta' mod ġdid kif aħna l-Insara qed naħsbu U naġixxu. Hu importanti li niġbru d-differenza ta' l-ieħor mhux bħala element ta' firda, imma bħala dehra ta' l-Ispirtu li jaħdem ukoll barra mil-limiti tar-rivelazzjoni kif aħna nafuha. Dawn iż-'żerriegħat tal-Kelma' preżenti fir-reliġjonijiet l-oħrajn, mhumiex okkażjoni ta' sinkretiżmu, fejn kull twemmin isir l-istess, imma jridu jqajjmu r-rispett li aħna għandna jkollna lejn l-oħrajn. Fil-każ tar-relazzjonijiet tagħna mad-dinja Islamika, irridu nifhmu l-verità mhux bħala rejaltà magħluqa fija nnifisha u li tintlaħaq biss f'biċċa minnha mill-oħrajn. Il-Misilmin, li jemmnu f'Alla li hu fuq kulħadd u li hu ħanin, U li jqisu lilhom infushom bħala ulied Abraham, li għandhom f'idejhom kitbiet sagri li jistħoqqilhom kull rispett, li għandhom stil ta' min ifaħħru ta' ħajja morali fl-impenn tat-talb, sawm u għoti ta' karità, huma għalina okkażjoni biex inpoġġu lilna nfusna f'sitwazzjoni ta' smiegħ reliġjuż U rispett umli. Franġisku għamel proprju dan meta għallem lill-patrijiet biex x jaħarbu kull tilwim u diskus- sjonijiet fiergħa bejniethom, u joqogħdu għal kull krejatura umana għall-imħabba ta' Allax. Dan hu l-metodu missjunarju li fih jiena nilqa' lill-ieħor fuq l-istess livell tiegħi, mhux b'sens ta' superjorità għaliex jidhirli li jien għandi l- verità b'mod assolut u esklużiv. Għalkemm irridu nkunu konxji mill- attenzjoni li jixraq ikollna u mill-periklu enor- mi li wieħed jesponi lilu nnifsu quddiem min għadu jħoss il-gerħat profondi ta' l- imgħoddi, għalkemm jibqgħu tant dubji dwar l-intenzjonijiet tajbin ta' dawk il- Musulmani li nitkellmu magħhom fuq reliġjon, bħal Franġisku nistgħu intennu storja li hi possibbli, jiġifieri, dik li noħorġu nil- taqgħu ma' min, bħalna, hu iben Alla. Bħal Franġisku li, per la sete del martiro, / nela presenza del Soldan superba / pre- dicà Cristo e li altri che 'l segviro (Dante Alighieri, La Divina Commedia, Canto XI del Paradiso, 100-102), aħna l-Patrijiet Minuri nistgħu nagħmlu possibbli l-istess avventu- ra bl-istil ta' ħajja tagħna, li mhijiex frott ta' idejoloġiji tal-punent jew tal-lvant, imma biss frott ta' stil ġdid tal-ħajja fqira u itine- ranti tal-profeta Ġesu, li aħna nxandruh bħala Bin Alla u ħu kull bniedem li sinċera- ment iħobb il-paċi. Minn qalbna lill-qarrejja tagħna l-isbaħ xewqat għal Milied Hieni u Sena Ġdida mimlija b'kull ferħ u hena li t-Tarbija ta' Betleħem wasslet lilna mill-faqar tal-Għar fejn imtliet bin-nifs tal-ħajjal L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Mill-Art Imqaddsa L-Insara Palestinjani (jaqbad minn paġna 372) Bil-proċess ta' paċi U n- negozjati li għadhom għaddejjin għall-'final status agreement), l-Insara Palestinjani, l-istess bħall- Palestinjani l-oħrajn, għandhom rwol importanti fil-bini ta' istituzzjonijiet ġodda. Is-soċjetà li aħna nixtiequ mhijiex se tkun ir- riżultat tax-xewqat tal- mexxejja imma se tkun imsawra mix-xewqat tal- poplu. Bl-istess mod, ma hemm l-ebda skuża għall- Palestinjani biex jieqfu milli jiedu sehem b'mod attiv biex jibnu soċjetà mill-ġdid. Jista' jkun hemm xkiel u restrizzjonijiet, u jista' jkun hemm preferenzi imma, fl- aħħar mill-aħħar, il-parteċi- pazzjoni hi l-fattur determi- nanti ta' kif is-soċjetà tkun tidher. Ma nistgħux nibqgħu bl-iskuża li ngorru dwar sitwazzjoni u fl-istess ħin ma nagħmlu xejn biex inbidd- luha: din hi l-isfida li tinsab wiċċ imb'wiċċ quddiem il- Nixxiegħa ta' ilma — fil-belt oażi ta' Geriko ġasġtt ġ:/M Palestinjani kollha, inklużi l- Insara. Matul is-snin ta' l- Intifada, l-Insara Palestinjani kienu impenjati f'varjetà ta' ħidmiet ta' organizzazzjoni politika u soċjali li kellhom l- iskop li jwieżnu l-ħidmiet li kellhom x'jaqsmu mal-qaw- mien popolari. Ħafna jiftak- ru, fost dawn l-attivitajiet, it- Tax Revolt ta' Beit Sahour li kienet rabtet flimkien lin-nies ta' dan ir-raħal ta' l-Għalqa tar-Ragħajja f'oppożizzjoni għat-taxxi ta' l-Isaeljani ħakkiema ta' l-art. Il-motto famuż ta' 'm'hemmx taxxi mingħajr rappreżentazzjoni' inbidel f'dak ta' 'm'hemmx taxxi bl-okkupazzjoni'. L-Insara individwali u l- familji tagħhom kienu involu- ti fl-attivitajiet attwali li talbu prezz iebes minnhom, inklużi dawk iż-żgħażagħ ġuvintur U tfajliet li sofrew diżabilti- tajiet permanenti bħala riżul- tat ta' feriti li ikkawżaw fuqhom is-suldati Israeljani jew is-'settlers' Lhud. L- esperjenza ta' l-Insara Palestinjani ma kienetx diffe- renti mill-esperjenza ta' Palestinjani oħrajn. Din hi r- raġuni għaliex, meta l- Palestinjani qed jerġgħu jibnu s-soċjetà tagħhom, l- Insara li hemm fosthom għandhom post definittiv f'dan il-proċess ta' riko- struzzjoni. Organizzazzjonijiet il-Palestina hi mbierka bil-preżenza ta' ħafna orga- nizzazzjonijiet u istituzzjo- nijiet li għandhom x'jaqsmu mas-soċjetà ċivili. Għal dawk l-Insara Palestinjani li jippreferu jaħdmu f'dawn l- organizzazzjonijiet u isti- tuzzjonijiet, hemm ħafna x'jikkontribwixxu. Fil-fatt, ħafna persuni akkademiċi u professjonisti jinsabu f'dawn l-istituzzjonijiet u jwettqu varjetà ta' funzjonijiet li għandhom l-iskop li jsaħħu n-natura demokratika, plu- ralista u miftuħa tas-soċjetà. L-awtorità governattiva nnifi- sha ma tistax tiddetermina n-natura tas-soċjetà. Il- Gvern hu biss biċċa waħda mill-ekwazzjoni. Hemm bżonn ukoll, għaldaqstant, L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 is-sehem u l-impenn taċ-ċit- tadini, li ġejjin minn kull twemmin U modi ta' ħajja, biex tkun żgurata soċjetà li hi mmexxija minn viżjoni ta' demokrazija, pluraliżmu u moħħ miftuħ. Hemm ħafna stennija xi ssir, imma biex naħsdu l-frott ta' din il-ħidma, irridu nkunu involuti fix- xogħol iebes. L-Insara Palestinjani, bil-kapaċitajiet, impenn, imħabba għall- komunità u identifikazzjoni mat-tħassib u l-problemi tagħha, huma mistennija jikkontribwixxu dak li jistgħu biex jiżguraw it-twettieq ta' din il-viżjoni ta' kif għandha tkun is-soċjetà Palestinjana. Dan hu mod wieħied kif jakkwistaw mhux sempliċe- ment l-iskop ta' soċjetà ħielsa u demokratika imma wkoll kif jiżguraw preżenza Kristjana u ħajja ta' futur għall-komunità. L-alternattiva hi l-apatija u l- irtirar mill-ħajja pubblika U ċivili u ħidmiet li jkollhom kon- segwenzi koroħ mhux biss għall-Insara Palestinjani nfu- shom imma wkoll għas- soċjetà kollha kemm hi. L-Insara Palestinjan u l-ħidma favur il-paċi L SS3S333S383S636060O0OO8OÀ L-'opinion polls' fost il- Palestinjani jindikaw żewġ tendenzi li, għall-ewwel daqqa ta' għajn, jidhru kun- tradittorji. Waħda turi d- diżappuntament tal- Palestinjani mir-riżultati konk- reti tal-proċess ta' paċi u l- oħra turi li l-maġġoranza tal- Palestinjani jixitequ bil- qawwa li l-proċess ta' paċi jitkompla. Ir-riżultati konkreti li għalihom qed jirreferu l- Palestinjani għandhom x'jaq- smu mal-kontroll kontwinu ta' Israel u l-eġenomija fuq l-Art, fuq ir-riżorsi, u fuq il-movi- ment tal-Palestinjani biex jidħlu jew joħorġu fit-territorji tagħhom, kif ukoll mal-mono- polju moħbi fuq l-ekonomija U fuq il-komponenti ta' impor- tazzjoni u esportazzjoni. Mhux biss, imma l- Palestinjani huma ansjużi dwar dak li se jiġri mill-'final status' kruċjali fuq kwestjo- nijiet bħalma huma r-rifuġjati, il-belt ta' Ġerusalem U s-'set- tlements' Lhud u l-kolonji tagħhom fuq art Palestinjana. Il-ħidma favur il-paċi fid- dawl tad-diżappunti u l-fru- strazzjoni tal-Palestinjani tidher li hi biċċa xogħol formi- dabbli. Sens ta' inġustizzja U ġerħat ta' snin imgħoddija għadhom stampati fuq il- Palestinjani li, filwaqt li ma jarawx triq oħra barra dik ta' negozjati ta' paċi, isibuha dif- fiċli li jinsew l-esperjenzi tagħhom ta' ġlied ma' l- Il-Palestinjani, ink- lużi dawk Insara, jemmnu li l- proċess ta' paċi hu inevitabbli imma jrid ikun akkumpanjat mir-rieda tan-naħa Israeljana li tagħraf l-inġustizzja storika li ħolqot kontra l-Palestinjani permezz tal-problema tar- rifuġjati. Id-dritt tar-ritorn tar- rifuġjati jrid jiġi magħruf u jrid isir ftehim fuq il-mekkaniżmu li jwassal lil dawk li jridu jirri- tornaw li jagħmlu dan. Sadanittant ir-rifuġjati Palestinjani, irrispettivament mill-pajjiżi fejn jgħixu, ma għandhomx isofru jew jitilfu d-dinjità tagħhom bħala riżul- tat ta' qtugħ ta' 'budgets' ta' UNRWA jew ta' restrizzjonijiet imposti minn gvernijiet li huma inkwetati minħabba l- possibilità ta' 'settlements' permanenti ta' rifuġjati. Hi ċara li l-maġġoranza tar- rifuġjati ma jridux jibqgħu f'art barranija b'mod perma- nenti, u li n-negozjati dwar il- 'final status' fuq din it-tema jridu jsibu modi kif jakkomo- daw il-mijiet ta' eluf ta' rifuġjati li jikkontemplaw li jerġgħu lura fil-Palestina. L- Insara Palestinjani jqiegħdu r- responsabiltà tal-ħolqien tal- problema tar-rifuġjati Palestinjani fuq l-ispalla ta' Israel u jistennew li Israel jaf- faċċja din ir-responsabiltà, fil- kuntest ta' ftehim dwar il- L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Mill-Art Imqaddsa Problema oħra tniggeż hi l-belt ta' Ġerusalem. Il- Palestinjani jaraw ix-xaqliba tal-lvant ta' din il-belt bħala l-kapitali tagħhom. L-Insara Palestinjani jaqblu ma' l- opinjoni li l-belt ma għandhiex tinqasam mill- ġdid, imma li s-sovranità fuq il-belt trid tinħadem hekk li l- Palestinjani jkollhom is- sovranità fuq Ġerusalem tal- vant u l-Israeljani fuq Ġeru- salem tal-punent. Il-kwe- stjonijiet muniċipali jistgħu jiġu amministrati flimkien permezz ta' strutturi ta' amministrazzjoni li jiżguraw i ż-żewġ naħat ikollhom l- istess vuċi fid-deċiżjonijiet ta' kif għandha titmexxa l-belt. Fejn jidħlu t-tliet reliġjonijiet u Postijiet Qaddisa tagħhom, l-Insara Palestinjani jemmnu, bħall-maġġoranza tal- Palestinjani, li kull reliġjon trid ikollha d-dritt li tikkon- trolla u tmexxi l-Postijiet Qaddisa tagħha. Lhud u l-kontroll li Israel għad għandu fuq l-Art, fuq l-ilma u fuq ir-riżorsi naturali l-oħrajn flimkien ma' l-ekonomija, il- paċi tkun tfisser li l- Palestinjani jkunu ħielsa li jiż- viluppaw l-ekonomija tagħhom U li jikkontrollaw u jużaw ir-riżorsi tagħhom skond il-bżonnijiet tagħhom u b'rispett xieraq lejn il-bilanċ ambjentali u ekoloġiku. Sakemm is-'settlements' Lhud ikomplu u jibqgħu jiġu użati bħala skuża għall-konfi- ska ta' l-art, għall-metodi ta' kontroll u għall-preżenza kontinwa militari Israeljana, mela allura ma jistax ikun hemm paċi dejjiema. Il- ftehim dwar x'għandu jsir mis-'settlements' Israeljani fix-Xatt tal-Punent U fil- Medda ta' Gaza jrid jinħadem b'mod li jiġu mnaq- qsin l-effetti diżastrużi li s- 'settlements' dejjem jiżdiedu f'nofs żoni Palestinjani ta' densità kbira ta' popolazzjoni qed iħallu fuqna lkoll. Il-ħidma favur il-paċi u r-rikonċiljazzjoni: proċess bil-mod li jiddependi mill-Ġustizzja Wara dan kollu li għedna, il-ħidma favur il- paċi u r-rikonċiljazzjoni hi l- prijorità ta' kull ma jiġri fir- reġjun tagħna. Imma din il- ħidma hi proċess li jevolvi bil-mod u li mhux marbut sempliċement mal- flutwazzjoni fil-proċess ta' paċi, imma li jagħti aktar importanza lill-ġerħat li qed iweġġgħu lilna Ikoll bħala individwi u komunitajiet, u li ġew kawżati minn konflitt kontinwu ma' l-Israeljani li ilu sejjer mitt sena. Il-ġlieda għall-paċi u r-rikonċiljazzjoni timxi id f'id ma' l-insistenza fuq soluzzjoni ġusta li tintro- duċi darba għal dejjem żmien ta' relazzjoni bilanċja- ta li ma tistax tiġri jekk l- Israeljani jkomplu jinsistu li jkollhom eġenomija fuq id- dettalji tal-ħajja tal- Palestinjani u l-Istat tagħhom. L-insara Palestinjani migbura għal pellegrinaġġ fuq ix-Xmara Ġordan mgħassa minn suldati Lhud L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Mill-Art Imqaddsa għandha bżonn li tkun Stat ħieles u, biss bħala tali, hi u ċ-ċittadini tagħha jkunu jistgħu jimxu 'l quddiem fil- proċess tal-binja ta' paċi U r- rikonċiljazzjoni ma' l- għedewwa tal-bieraħ. Bħala Insara Palestinjani, aħna ma nistgħux naħarbu mill-ħidma li naħdmu għall- paċi billi naraw li sseħħ il- ġustizzja. Il-viżjoni li għandna bħala Insara Palestinjani hi dik tal- Palestina li tista' tieqaf spalla ma' spalla ma' l-Istati l- oħrajn fir-reġjun. Il-movi- ment ħieles tan-nies u kum- merċ bejn fruntieri iwassal għal ċertezza akbar fit-twet- tieq tal-proċess ta' paċi f'passi konkreti. Il-ftehim li jirriżultaw min-negozjati jridu jagħtu widen għall-fatt li l- problemi diskussi mhumiex teoriċi imma li jmissu l- esperjenzi, il-mod kif iħossuha u l-ħajjiet tan-nies. Jekk il-Palestinjani jitħallew bis-sentiment li l-ġustizzja ma twettqitx, meta jintemmu n-negozjati fuq il-'final sta- tus', allura ma nistgħux nar- gumentaw li l-paċi ġiet tas- sew konkluża ma' Israel. Fid-dawl tal-problemi komplessi u tad-dimensjo- nijiet varji tal-ħidma favur il- paċi u r-rikonċiljazzjoni, l- Insara Palestinjani jridu jaf- fermaw il-pożizzjoni tagħhom u jaħdmu spalla ma' spalla mal-Palestinjani l- oħrajn ħuthom u ma' dawk l-Israeljani ta' rieda tajba li jridu jiżviluppaw viżjoni tal- ġejjieni ibbażata fuq il- ġustizzja u l-għarfien reċi- proku. Jekk kull naħa ddawwar spallejha lejn l- oħra f'dan il-mument kruċjali ta' salib it-toroq fin-negozja- ti, iż-żmien li jkollna bżonn biex inġibu l-paċi vera jibqa' jittawwal b'mod indefinit. L- isfida issa hi kif naħdmu għall-paċi u għall-ġustizzja flimkien ma' dawk l- Israeljani li għandhom rieda tajba. L-isfida hi wahda iebsa ħafna imma jekk ma nilqgħuhiex nitilfu opportu- nità li jista' jkollha effetti diżastrużi għalina lkoll. Il-millennju l-ġdid, alme- nu għall-ewwel għoxrin sena tas-seklu 21, jippro- metti li jkun ta' importanza partikulari għas-soluzzjoni eventwali tal-konflitt Għarbi- Israeljan. L-isfidi ta' dawn is- snin li ġejjin se jkomplu jaf- fettwawna fil-ħajja tagħna ta' kuljum u fit-tħassib tagħna. It-tweġiba tagħna, bħala Insara Palestinjani, trid tkun organizzata u trid tiddaħħal fit-tweġiba akbar Palestinjana għall-istess sfidi. Ma nistgħux nieqfu: il- ħidma għall-ġejjieni titlob li aħna nkunu parti mis- soluzzjoni. Inkella, nispiċċaw biex inkunu parti mill-proble- ma. (Dr. Bernard Savella hu Professur tas-Soċjoloġija fl- Università ta' Betleħem, u jaqdi fid-Dipartiment tas- Servizz tar-Rifuġjati Palestinjani u fil-Kunsill tal- Knejjes tal-Lvant Nofsani) li hawn jidher jitlob quddiem il-maxtura ta' Betleħem, dan l-aħħar-tkellem dwar IS-SILENZJU T'ALLA TGĦAX DIŻGUSTAT BL-GĦEMIL TAL-BNIEDEM 384 L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002