IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ /L-GĦAQDA IR-RABA' KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1935 Il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti tibki telfa kbira : it-tieni telfa li sofriet fil-ħmistax-il sena ta' ħajjetha. Tmien sena ilu, il-Għaqda tagħna tilfet l-ewwel President tagħha, il-Kavalier Ġużċ Muscat Azzopardi. Il-lum il-Għaqda sofriet it-tieni telfa bil-mewt ta' SirTemi Zammit Kt., C.M.G.. (Oxon) Direttur tal- Żewġ kittieba l ħadmu għall-Għaqda, li ħadmu għar-rfigħ ta' l-ilsien għażiż tagħna. Jekk il-Malti, il-lum, rasu merfugħa għax ħa ħafna minn dak li ħaqqu, min jista' jiċħed li l-ħidma ta' dawn iż-żewġ qalbiena li ħallewna— mal-ħidma ta' oħrajn li għadhom magħna—ma kellux sehem u sehem kbir f'din ir-rebħa 7 It-tnejn ħallewna, iżda t-tnejn ħallew warajhom xi jfakkarna fihom. Muscat Azzopardi kiteb u kiteb mill-aħjar: il- poeżijiet tiegħu, ir-romanzi tiegħu, il-kitba tajba tiegħu fil-ġurnali kienu l-bidu ta' żmien ġdid għall-ilsien Malti; huma taw l-ewwel xejra għal-letteratura maltija mo- derna. Ħadem imbagħad biex tingħaqad u timxi 'l qud- diem il-Gżaqda tal-Kittieba tal-Malti li tħabtet u tħabtet għall-Malti—u, għad illi l-Għaqda kienet għadha fil-bidu tagħha, Muscat Azzopardi laħaqha u fiha laħaq ra r- rebħ li kien għad irid ikollha. Temi Zammit ħadem għal Malta, Temi Zammit ħadem għall-Malti; ħadem għal Malta billi xerred isimha u qebeż għalih mad-dinja kollha; ħadem għall- Malti bil-kitba tiegħu ħelwa, sħiħa, qawwija, li tolqot; Temi Zammit ħadem għall-Malti bil-pinna u bil-kelma.., u l-Malti rebaħ. U din ir-rebħa Sir Temi laħaqha u miet jithenna biha. Għamel l-istudji tiegħu fil- Liceo u fl-Università ta' Malta fejn fl-1889 ħa l-awrja ta' Tabib. Żagħżugħ ħaddiem, fl-1890 ġie maħtur Analist tal-Gvern fid-Dipartiment tas-Saħħa —u fl-1897 eżamina- tur tax-Xienza Fisika fl-Università. Fl-1903 sar Kuratur tal-Mużew. Fl-1905 laħaq Professur tal-Kimika u fl-1920 Rettur ta' l-Università. Fl-aħħar Direttur tal-Mużew fejn, mill-1924, baqa' sa kemm miet. Kellu żewġ ulied Charles u Sofija. Fl-1911 ġie maħtur C.M.G. Fl-1920 mogħti l-'Marv Kingslev Medal' u, fl-istess sena, id-Degree ta' D.Litt (Honoris Causa) Oxford. Fl- 1930 kellu mir-Re t-titolu ta' Sir. Miet fil-għomor ta' 71 sena, is Sibt 2 Novembru, 1935, fil-Villa Oxonia Ta' Xbiex. Minn dan li rajna, il-ħidma ta' Sir Temi, tista' tin- qasam fi tliet ishma ewlenija : bħala Tabib għas-saħħa u għall-ġieħ ta' Malta; bħala Arkijologu għall-isem u għall-istorja ta' Malta; bħala lingwist bil-ħidma tiegħu u bil-kitba tiegħu għall-ilsien Malti, Biex ingħidu kemm ħadem Sir Temi f'dawn it- tliet fergħat, li fihom l-iżjed li wera sa fejn twassal ir-rieda sħiħa li kellu li jagħmel il-ġid, irridu nimlew ktieb sħiħ. Bħala Tabib huwa ħadem mhux biss għas-saħħa tan-nies iżda wkoll għall-ġieħ ta' l-isem għażiż ta' Malta. Id-Deni Rqiq mill-barrani kien jissejjeħ ħażin id- Deni ta' Malta'': min jaf kemm ħadem biex irnexxielu jfiehem lix-xjenzjati u lill-kittieba ta' barra li dan id-deni ma kienx tal-mogħża ta' Malta biss-—u dan barra mill- ħidma tiegħu biex jinqered dan il-mard ikreh, li għalih baqa' jaħdem sa kemm miet, Għalhekk fl-1904 in- sibuh Membru tal-'' Mediterranean Fever Commission, ' li fih huwa kien jirrappreżenta l-Gvern, fl-1I9o8 membru tal-'Commission to suppress Malta fever' u fl-1909 de- legat tal-Gvern ta' Malta fil-Kongress Mediku ta' Milan. Fost il-ħidma tiegħu fuq dan, sa mill-1902, insibu konferenza tiegħu stampata, '' Mediterranean Fever from a Sanitarv Point of View.' Għandna wkoll La reazione agglutinante nelle Capre dal punto di vista dell'igiene' mogħtija fid-Dsatax-il-Kongress. ta' Mediċina Internazzjonali f'Milan, u ħafna kitba u ħidma oħra li ma nistgħux insemmu hawn biex ma ntawlux iż-żejjed, iżda ma rridux ninsew insemmu l-ħidma u l-kitba tiegħu fuq il- ħażna ta' l-ilma f'Malta li fuqha kien jaf xi jgħid bil- bosta. Il-1901, ir-Re tagħna Ġorġ V, li kien għadu Duka ta' Kornwall u Vork huwa u jżur l-Imperu Ingliż, għadda wkoll Malta. Għal din iż-żjara, fil-Palazz ta' Xara, quddiem San Ġwann, saret wirja mix-xirka ta' l-Arti, Xogħlijiet u Kummerċ biex juru lill-Werriet tat-Tron xi affarijiet qodma u ġodda ta' Malta li kien fihom x'tara. Wara din il-wirja, li kienet irnexxiet ħafna, ġie f'ras il-Gvernatur Grenfell uli. jsir. Mużew. tal-Gvern li fih jinġabru kulma jixraq wieħed iżomm għall-ġieħ tal-pajjiż u għall-fdal ' tal-ġrajja kollha ta' dawk il-ġnus li għaddew minn — fuq il-Gżira.' Kuratur ta' dan il-Mużew ġie maħtur t-tabib Temi Zammit li kien is-Segretarju tal-Wirja fuq imsemmija. Kemm ħadem għal dan il-Mużew sa kemm rah hekk kbir u ta' ġieħ għal Malta, kif inhu l-lum, jafu kulħadd—fih u għalih baqa' jaħdem sa l-aħħar ta' ħajtu. Barra dan Sir Temi kixef u fisser ħafna Monu- menti ta' żmien il-qedem. Kemm nafu għerf mill-istudju tiegħu fuq it-T. mpji ta' Ħal Saflieni, Ħal-Tarxien, Ħaġar Qim, Imnajdra, kemm għandna tifkirijiet u tagħlimijiet tiegħu fuq il-Katakombi ta' San Pawl, fuq il-Villa Ru- mana u fuq tant monumenti oħra. Il-kitba tiegħu sew ta' kotba kemm ukoll ta' rapporti u ta' artikoli fl-aqwa rivisti ta' barra fuq dawn il-monumenti tawh isem kbir fost il-għorrief tad-dinja, u 'Zammit of Malta', kif kien magħruf fost ix-xjenzjati, ma kienx biss miżmum minn- hom bħala arkijologu iżda bħala awtorità f'din il-ħaġa. Barra mill-kitba fuq dawn il-Monument. bħall-Hal Saflieni Prehistoric Hvpogeum', ''Ħal Tarxien Neolitbic Temples', 'The Neolithic Temples of Haġar Qim and Mnajdra', ''The St. Paul's Catacombs and Rock-cut tombs in Malta' ħareġ bl-Ingliż ''Valletta, an His- torical Sketch (żewġ edizzjonijiet); 'Guide to theValletta Museum'; żewġ edizzjonijiet ta' l-Istorja ta' Malta u bosta kotba oħra. Fadal l-aħħar, imma mbux l-inqas, ħidma ta' Sir Temi għall-ġieħ u għall-isem ta' Malta: il-kitba tiegħu bil-Malti u l-ħidma tiegħu għall-ilsien Malti. Mhux. il-bieraħ Sir Temi beda jikteb bil-Malti, Ħamsa u tletin sena ilu, tana f'idejna ktieb ta' żag//im fuq id-dinja, stampat bl-ordni tal-Gvernatur; ktieb tassew imsemmi tajjeb għax fih ħafna u ħafna tagħlim meħtieġ li min jaf kemm hawn nies li xejn ma jafuh. Minn din l-ewwel kitba tiegħu bil-Malti, it-tabib Zam- mit wera l-pinna ħafifa biex itisser u jġiegħlek tif- hem l-iżjed ħwejjeġ tqal. Huwa magħmul f'taħdita bejn tifel ta'l-iskola u zijuh tabib, fejn dan, bis-sabar kollu, ħaġa wara l-cħra, ifisserlu l-għaġeb kbir tal-ħolqien, igħidlu kif inhi l-art li ngħixu fuqha, bis-siġar, xmajjar, muntanji u widien, igħidlu fuq is-sema bil-kwiekeb tiegħu, l-ilma li dejjem tiela' fwar u nieżel xita, igħidlu fuq irjieħ, trombi, dagħbien…. Warajh, ktejjeb żgħir fuq il-àoċż. il-ħobż li nieklu kuljum, ħadd jew ftit nafu fuqu. Fih imniżżel fuq ix- xorta ta' qamħ, kif isir dqieq, fuq il-ħmira, xinhi, kif issir u kif togħla, u x-xorta kollha tal-ħobż li jinħema. Tagħlim ħafif uli jista' jifhmu kulħadd. Fl-1925 ħareġ l-ewwel edizzjoni ta' l-Istorja ta' Malta bil-Malti taħt l-isem ta' Il-Gżejjer ta' Malta u l-ġrajja tagħhom. Din il-ħabta kienet għadha kif ġiet imwaqqfa l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, li tagħha huwa kien President Onorarju u għalhekk huwa ried li din l-istorja tiġi stampata bl-ortografija tal-Għaqda u, minn dak iż-żmien, huwa qatt ma kiteb kelma bil- Malti, biex ingħid hekk, jekk mhux bl-ortografija tal- Għaqda. Din l-istorja, miktuba bi stil ħafif mill-id imgħallma tat-tabib Temi Zammit u fiha miġbur fil- qosor kulma nafu li jinħtieġ inkunu nafu fuq il-Gżejjer tagħna, ingħoġbot ħafna u, dan l-aħħar, fl-1934, kellu jarġa' joħroġ it-tieni cdizzjoni tagħha, Fi ktejjeb żgħir ieħor, stampat fl-1930, huwa ġabar kulma kien jaf /ug tas-Sliema u San Giljan, —l-iżjed tas- Sliema dik il-biċċa art maħruġa fil-baħar li fi ftit snin kibret, tgħammret u saret belt sabiħa, Fih ried juri, fuq fuq, kif kibret beltli nħolqot il-bieraħ biex, kif qal hu, ' meta dawk li f'għomorhom raw lil tas-Siema tikber sikunu marru, iż-żgħażagħ tal-lum ikunu jafu dak li sar 4 qabilhom. ' X'kiteb iżjed bil Malti Sir Temi Zammit Mindu bdiet toħroġ ir-rivista tagħna l-MALTI, tista' tgħid, ma ħariġx għadd wieħed mingħajr xi artikolu ta' UTZU, Mill-ewwel wieħed fuq ''l-ilma li nixorbu ' (Marzu 1925) sa l-aħħar wieħed fuq ''in-Naħal' (Ġunju 1935) l-artikoli tiegħu dejjem taw pjaċir kbir lill-qar- rejja u żgur li kienu jkunu l-ewwel artikoli li jinqraw fost l-artikoli sbieħ li kull darba jkun fih il-Manri Għal l-ewwel, l-artikoli tiegħu kienu biss fuq Ar- kijoloġija, storja naturali, storja ta' Malta, għodod u drawwiet qodma ta' Malta, miktuba bi s// ħelu, li jiġbdek u li jħajrek taqrahom għallavolja soġġetti tqal u ibsin. Imbagħed Sir Temi tħajjar u (ngħiduha mill- ewwel) irnexxa kemm jista' jkun, f'xejra oħra ta' kitba: kitba ta' rovelli jew ġrajjiet qosra li fihom kellu l-ħila jpinġi xeni, ifassal nies u jfakkar żmenijiet li jibqgħu jissemmew. Xogħol iebesu li jaqta' l-qalbuli mhux kulħadd jista' jidħol għalih; tant hu hekk li l-istess Temi Zammit, kittieb ġa magħruf, donnu għal l-ewwel beża' minnu għaliex naraw li fl-ewwel żewġ novelli tiegħu li dehru fil-Malti ta' Settembru 1926 flok ma niżżel taħit- hom bħas-soltu l-inizjali tiegħu 'T.Z.' qiegħed in-nov de plume D.G.S. Ħasebli ma kinux sejrin jirnexxu Imma ma kienx hekk. Kull min qara dik il-kitba ta' D.G.S. għoxa warajha. Xi wħud marru għandu jsaqsuh jekk jafx min huwa dan D.G.S. (kif qalilna huwa stess dik il-ħabta) u meta saru jafu, ħajruh, anzi talbuh, jis- sokta jikteb oħrajn bħalhom. U hekk għamel :— Daqqtejn ta' pinna u jpinġilek lil Franswà għadu ġej mill-Arġiel b'imħadda xagħar ħiereġ minn taħt kappell tar-ross, jitbaqaq għall-parrukkier li fil-lanja tas- sħana u tal-kliem fieragħ qarwiżlu ġmiel ta' qargħa bħal ma kien qarweż, għal għaxar snin sħaħ, lill-imsejkna nies ta' Kordin ; Daqqa ta' pinna oħra u jsawwarlek lis-sur Anġ, skrivan ix-xatt mal-Kjrze, li mar ifittex il-kwiet Ħal Lija u sab.. .il-bejjiegħa kollha jgħajtu wara biebu ; Fuq il-blat tax-Xemxija jlaqqa' lil Rożina ma' sajjied tal-plajja, l-imsejkna tiżloq, huwa jerfagħha u hija ttih xelin x'jixrob (2e/ga żgħira), imma dak ix-xelin jiġi lura mdawwar bil-ġawhar, b'sinsiela tad-deheb irqiqa ħierġa minnu… u jġib miegħu l-għarus, lil Pawlu bin il-Baruni tal-Wardija (fejda kċiva 1); Jew inkella jħarriflek fuq il-moħba li l-ħani ta' Ġanni ta' Feliċ qal li ħollmu biha l-ħares ;—igħidlek kif Fra Ċelest daħak b'dak il-ħalliel tr' Ġużċ l-Għaxqi ; —iġiblek lil Ċensa tistagħġeb biċ-ċine ;—lil Lukarda teħodha ma' taċ-ċensiment għax ma tridx tgħidu kemm- il-sena għandha ;—lil Pupul fil-fiera jirbaħ kaxxa tad- daqq…….u jdoqqha bil-maqlub; Lil Pina, it-tip tal-qaddejja, li ma kinetx iżżomm qoffa biex ma tħassebx ħażin imma ġġib but kbir qud- diemha għalli jista' jinqala', jurihielek, b'erba' daqqiet ta' pinna, taħidem bil-għaqal biex taqla' xi sold, bla ebda ħażen……. dik il-qaddejja, ħassiela, nofs qabla, ħuttaba ; Daqqa ta' pinna oħra u jnissel ġrajja bejn żewġ sidien tal-mogħoż u hemm iniżżel waħda waħda ismijiet u għajdut li aħna xejn ma nafu iżda li dawn in-nies kuljum bihom f ħalqhom ;—b'riħet Mastru Ġakbu, jfak- kar id-drawwa ta' l-iskrapan, l-irkaptijiet u l-għodod tas- sengħa, u l-ġibda bejn l-imgħallem u l-lavranti: ħwejjeġ li l-lum għoddhom intsew għal kollox. Il-kelma maltija f'ħalqu kienet dejjem lesta; hu kien jaf lil kulħadd, jitkellem ma' kull xorta ta' nies, nies ta' rħula mbiegħda u qrib, nies ta' l-ibliet qodma u ġodda; jaf kulħadd kif jaħseb, kif jitkellem, fejn IIŻ qalbu tiġbdu l-iżjed u għalhekk irnexxielu jgħaqqed dawn il-ġrajja ħelwin u għalliema, U hu kien ferħan bihom. Lili ma kienx jista' jarani darba li ma jwaqqax il-kliem fuqhom ; dan l-aħħar kien ġenninni; ''niġbruhom, nistampawhom, noħorġuhom.' Iħaqna ħriġna minnhom l-ewwel ktieb, u konna għod- dna wasalna għat-tieni meta rtira d-dar marid. uKemm nixtieq narahom miġbura kollha,' qalli inqas minn tmint ijiem qabel ma miet, meta bagħat għalija biex ikellimni fuq hekk, ''imma donni ma rridx nitlaqhom minn idejja : inħosshom biċċa waħda minni.' U issa Sir Temi, qalb maltija, ruħ nisranija, ma għadux iżjed magħna, iżda warajh ħallielna bosta u bosta ħwejjeġ li kull Malti li jħobb il-ġieħ u l-istorja ta' pajjiżu jsib fihom xi jfakkru fih. Ħalla wrajh min jiftakar fih lil niesu, lil ħbiebu u lil kull min, imqar ftit, sar jafu. Aħna tal-GŻeqda tal-Kittieba tal-Malti żgur li ma ninsewhx: hu ħabb il-Malti, ħadem għall-Malti, forsi iżjed milli naful Issa Sir Temi ma għadux iżjed magħna iżda għadu u jibqa' quddiem għajnejna. Jiena għadni narah, kif rajtu l-aħħar darba, għad li marid u muġugħ, għajnejh ħajja, iħarsu f'għajnejja. Għadni narah, għad li batut u għajjen, wieqaf fuq tiegħu, idejh wara dahru, jifraħ bija, ikellimni, isaqsini fuqi….. iwassalni sal-bieb ta' daru, jagħfasli idejha u jagħtini l-aħħar tislima… Sir Temi miet, iżda Sir Temi jibqa' f'qalbna; ismu jibqa' fuq xuftejna, u t-tifkira tiegħu tibqa' thennilna qalbna. 1864—1935 PRESIDENT ONORARJU TAL-GĦAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI.