L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Konklużjoni Dan kien il-bidu umli, imma daqstant ieħor bżonjuż, tal-Oratorju Qalb ta' Ġest b' tfalu ż-żgħażagħ tal-parroċċa tal-Mosta. It-tagħlim tal-katekiżmu b'mod iżjed regolari organizzat, dixxiplinat u adegwat kellu jikkombatti l-injoranza reliġjuża. filwa tlijs vi ta pern ewlieni biex il-ġenerazzjonijiet il-ġodda jkattru fihom is-sens ċiviku minbera dak spiritwali. Mal-milja tas-snin tul is-seklu 20, l-Oratorju ssokta jikber, jiżvil pa u jimpenja ruħu fid-diversi oqsma tal-ħajja parrokkjali biex ilaħħam u jġedded dan i enn primarju tiegħu. It-tifel u ż-żagħżugħ jeħtieġ i jingħataw l-aqwa formazzjoni — L-ewwel snin fi Triq il-Kungress Ewkaristiku risq it- alia u ka biex hekk. jikbru u jsiru nsara denji tal-magħmudija li rċevew u ċittadini pajjiżhom. Fil-kapitlu li jmiss se nidħlu f'iżjed dettall biex ni ili kienet tikka Fili f'iżjed. all biex nistabbilixxu fiex ix idma Oratorjana fl-ewwel snin u min kienu l-protagonisti tagħha L-Oratorju Qalb ta' Ġesu beda jiffunzjona fi Triq il-Kungress Ewkaristiku min-nofs Ġunju 1914 'il quddiem. Kien iċ-ċentru speċjalizzat tal-katekeżi minn fejn it-tfal Mostin bdew jitħejjew biex jirċievu s-sagramenti tal-qrar, tqarbin u griżma tal-Isqof. Bil-kontra ta' dak li jiġri Ilum, dak iż-żmien ma kienx hemm età fissa meta t-tfal jersqu għas-sagramenti, anzi kien hemm taħlit gwapp ta' etajiet. Kienet ukoll drawwa antika li t-tfal jitressqu għall-ewwel tqarbina filgħodu u għall-griżma tal-Isqof waranofsinhar fl-istess ġurnata, waqt li l-ewwel qrara kienet tkun amministrata xi ġimgħa jew tnejn qabel. Bil-mod il-mod bdiet dieħla ċerta mentalità li fil-ħwejjeġ tal-fidi m'għandniex nikkuntentaw bil-medjokrità u l-injoranza, imma li l-għarfien u l-approfondiment kienu meħtieġa biex tassew iż-żgħażagħ isiru 'suldati ta' Kristu'. Il-mewġiet ta' ideat sekulari u rivoluzzjonarji li ma kinux sinkronizzati mal-fehmiet u l-prattiċi tal-Knisja kienu diġa' bdew jilħqu lil xtutna u għalhekk kien jinħass aktar minn qatt qabel il-bżonn li t-tagħlim tad-duttrina jkun meħud bis-serjetà. Fl-Oratorju bdew jinġemgħu ċorom ta' tfal li fi ħdanu sabu għajn ta' edukazzjoni reliġjuża taħt għajnejn il-kleru u wkoll ta' lajċi impenjati. Imma din l-oażi ta' paċi fil-qalba tal-Mosta ma kinitx qiegħda tiffjorixxi ġo vakum. Fl-Ewropa u lil hinn minnha kien beda d-dulur tat-trunċieri tal-Ewwel Gwerra Dinjija. Miljuni ta' suldati ta' imperi qodma u stati ġodda kienu qegħdin imutu fit-tajn u l-miżerja. Għall-ewwel darba fl-istorja millenarja tal-gwerra, l-ajruplan kien beda jintuża bħala arma tal-qerda flimkien mal-forzi tradizzjonali tal-infanterija u navali. Jidħol fl-azzjoni Dun Edgar Salomone Sentejn wara t-twaqqif tal-Oratorju fil-Mosta, fl-1916, Dun Karm Gauci, bħala l-ewwel Direttur, ħajjar lil Dun Edgar Salomone (ara profil f'Appendiċi A) biex jieħu f'idejh it-tmexxija tal-Oratorju tas-subien peress li hu xtaq jiffoka iżjed fuq l-Oratorju tal- bniet li wkoll kien għadu kemm ġie inawgurat. Salomone kien għadu fl-aħjar tiegħu u mill-ewwel aċċetta l-istedina ta' Dun Karm. Għal xejn anqas minn ħames snin qabel ma sar Direttur tal-Oratorju tal-Mosta, Salomone kien ħadem u tħarreġ fil-kamp taż- 10 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta żgħażagħ, partikolarment mal-Freres u mas-Sależjani f'Tas-Sliema (Camilleri, 2007: 200). Mingħandhom Salomone trawwem fid-diversi modi ta' kif issir pastorali effettiva u ħolistika maż-żgħażagħ; pastorali li tħares kemm lejn ir-ruħ u kemm lejn il-ġisem tal-persuna. Hekk it-tfal u ż-żgħażagħ setgħu jikbru, u jsiru nsara maturi u ċittadini ħabrieka permezz ta' formazzjoni spiritwali u ċivika. Dawn it-tip ta' ħiliet li Salomone akkwista f'Tas-Sliema swewlu mhux ftit meta beda jmexxi l-Oratorju tal-Mosta. Bidwi Mosti, f'ittra lill-Editur ta' Leħen is-Sewwa datata 10 ta' Diċembru 1963, kiteb hekk, Dun Edgar għamel ħafna ġid fl-Oratorju Qalb ta' Ġest tal-Mosta. Kien jilgħab il-ballun mat-tfal u jsir wieħed bħalhom iżda mal-ħin kien jimmarċjahom għad-duttrina. Kien jagħmel teatrini, jagħti lezzjonijiet u jorganizza premjazzjonijiet. Ġabar kważi t-tfal kollha tal-Mosta fl-Oratorju. Għallem lit-tfal iħobbu l-Qalb ta' Ġesti u poġġa lil San Stanislaw Koskta bħala patrun sekondarju. It-tagħlim ta' Dun Edgar swielu ħajtu kollha u għaddieh lil uliedu. San Stanislaw Koskta (1550-1568) kien novizz Ġiżwita Pollakk li miet f'qasir il- għomor. Magħruf għal qdusitu sa minn età tenera, beda jiġi magħżul bħala patrun ta' bosta skejjel tal-Ġiżwiti. Min-naħa tiegħu, Dun Edgar, li bħala seminarist kien studja għand il-Ġiżwiti, għażlu bħala mudell ta' żagħżugħ mimli bl-imħabba għal Kristu fl- ewkaristija u permezz tiegħu ssokta jżid il-ħrara tat-tfal Mostin għall-ħajja qaddisa. Iżda minbarra t-tagħlim tad-duttrina, Salomone mill-ewwel induna li dan iċ-ċentru parrokkjali kellu jkun ta' servizz b'risq il-parroċċa kollha u għalhekk ma sabhiex bi tqila biex jintroduċi bidliet u innovazzjonijiet. Hawn se nillimita ruħi għal tliet żviluppi biss: (a) ir-refuġju tal-Banda Nicolo Isouard, (b) l-introduzzjoni tal-moviment tal-iscouts u (ċ) is-sehem ta' teatrin bħala mezz ta' divertiment u edukazzjoni popolari. Dawn l-iżviluppi seħħew fid-dell tal-Ewwel Gwerra Dinjija u għalhekk in-narrativa ta' dak li ġara se tkun qiegħda tinkwadra dak li ġara f'din ir-realtà. Ir-refuġju tal-Banda Nicolċ Isouard Il-Banda Nicolċ Isouard hija l-ewwel għaqda ċivika li qatt twaqqfet fil-Mosta. Kollox beda fl-1869 meta grupp żgħir ta' Mostin ħabrieka ddeċidew li jifformaw banda bħal ma kien qiegħed jiġri ma' Malta kollha f'dak iż-żmien. L-ewwel dehra tal-bandisti kienet sentejn wara, nhar il-Ħadd 15 t'Ottubru 1871, meta l-banda ġdida Mostija daqqet fl-okkażjoni tal-konsagrazzjoni tar-Rotunda fost il-ferħ tal-Mostin. Fil-kumitat kienu jissieħbu nies influwenti ħafna fil-politika u l-ħajja pubblika u hekk il-Banda baqgħet tissoda u tikber. Imma l-entużjażmu u t-tħabrik tal-ewwel 35 sena bdew jittieklu sa ma tfaċċaw il-firda u l-bruda minflokhom. Għall-ħabta tal-1906 ħafna mill-bandisti żarmaw u għaqqdu banda oħra, madankollu din xoljiet f'qasir il-għomor. In-Nicolċ Isouard bdiet tmajna, u għalkemm rat kif għamlet biex tiġbor ruħha għall-okkażjoni tal-Kungress Ewkaristiku fl-1913, reġgħet kważi sfaxxat għal kollox eżatt wara. isti 11 L-ewwel snin fi Triq il-Kungress Ewkaristiku It-telf kontinwu ta' bandisti, allievi u soċi, flimkien man-nuqqas serju ta' mezzi, bdew bil- ftit il-ftit joħonqu l-banda sakemm ġabuha bla saħħa, hekk li fl-1914, il-Każin (li dak iż- żmien kien f'numru 210, Triq il-Kbira, kważi fi Pjazza Rotunda), sfaxxa u kellu jagħlaq. Imma għalkemm il-Banda sfat bla saqaf fuq rasha, mhux kollox kien mitluf għax jn erba' baħrin tal-maltemp minn tal-kumitat żammew il-fjamma tal-banda ton a propju f'dan l-istadju tant diffiċli fil-ħajja tal-Banda Nicolà Isouard li jis 9 ora 2d : tas-subien fl-azzjoni. Quddiem din is-sitwazzjoni msejkna, Dun Edgar ja 910) ss bħala t-tieni Direttur, għamel offerta lil dawn it-talin biex (jibdew) jiltaqġ hu - na or u Ħatfuh fil-kelma għax alternattivi oħrajn ma kienx hemm. Il-propjetà a al a żara u ntrefgħet taħt is-saqaf tal-Oratorju għal xi tliet snin jew erbgħa mill- ji ji quda jem Il-laqgħat tal-kumitat bdew isiru 'f'kamra fl-Oratorju Qalb ta Ġest i ġġ (ear kien poġġa għad-dispożizzjoni tal-Banda' (Dimeeh, ini a L-għar kie KT jon i biex il- ibqa' tieħu n-nifs tal-ħajja axv hux ta b'xejn l Dun Edgar Salomone huwa kkonsidrat bħala 'missier u protettur tal-Banda Nicold Isouard' (Dimech, 2007: 34). Ftit tas-snin wara Na a Gwerra l-Kbira, il-Banda rxuxtat sewwa, bdiet terġa' tikber fl-għadd ta' Sob u ban u eventwalment stabbiliet ruħha ġo każin kbir u spażjuż li tant kellha bżonnha. It-tieni żvilupp maġġuri fl-Oratorju li se nitrattaw f'dan il-kapitlu u li sen e meta Dun Edgar Salomone kien Direttur huwa l-introduzzjoni tal-moimen A Ne fil-Mosta. Kif se naraw, xejn ma kien żvilupp faċli għax kien kontra l- Urrent Ġ jw Żjal ta' dik il-ħabta, iżda bir-rieda qawwija u l-perseveranza ma taqta' xejn i a) da ke l-Iscouts faqqsu fl-Oratorju fl-1916. Imma ħa nibdew mill-bidu biex nifhmu aħj id-dinamika kollha. , MAN NA Roberi Baden Powell (1857-1941), Logotenent Ġenerali fl-Armata Ingia H serva fl-Indja u fl-Afrika u li ħa sehem bi qlubija fit-Tieni Gwerra tal-Boeri - kin ka t'Isfel, waqqaf il-moviment tal-iscouts fl-1908. Dan ili jntemazzjo ta oriġina fl-Ingilterra u f' 'malajr beda jinxtered mal-erba rkejjen tad- ija pea Ta ta pajjiżi tal-Commonwealth. F'dik il-ħabta, fil-bidu tas-seklu 20, kwart tad- ji kient taħt il-ħakma tal-Imperu Ingliż. Bħala moviment taż-żgħażagħ, l-iscouts joffti ipp. iċ u żvilupp fiżiku, mentali u spiritwali għall-membri tiegħu u dan bill e, ji spazju u skop fejn jaħdmu b'risq il-komunitajiet fejn jgħixu. Għalhe Ta da b'xejn li l-iscouts jenfassizzaw l-attivitajiet fl-apert fejn il-membri joħo qu ii ji ta sportivi u ta' avventura, jipprattikaw l-ewwel għajnuna, jipparteċipaw a ha jie ta' salvataġġ u jgħinu fiż-żamma tal-ordni waqt manifestazzjonijiet pubb kan mola l-iscouts huwa 'be prepared'; motto li jimplika azzjoni dinamika, ħabrie u kon kk biex it-tfal u ż-żgħażagħ jkunu dejjem imħejjija għal dak li jista' jinqala' u jassiguraw li jagħmlu dmirhom fil-ħin u dejjem. 10 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta żgħażagħ, partikolarment mal-Freres u mas-Sależjani f'Tas-Sliema (Camilleri, 2007: 200). Mingħandhom Salomone trawwem fid-diversi modi ta' kif issir pastorali effettiva u ħolistika maż-żgħażagħ; pastorali li tħares kemm lejn ir-ruħ u kemm lejn il-ġisem tal-persuna. Hekk it-tfal u ż-żgħażagħ setgħu jikbru, u jsiru nsara maturi u ċittadini ħabrieka permezz ta' formazzjoni spiritwali u ċivika. Dawn it-tip ta' ħiliet li Salomone akkwista f'Tas-Sliema swewlu mhux ftit meta beda jmexxi l-Oratorju tal-Mosta. Bidwi Mosti, f'ittra lill-Editur ta' Leħen is-Sewwa datata 10 ta' Diċembru 1963, kiteb hekk, Dun Edgar għamel ħafna ġid fl-Oratorju Qalb ta' Ġest tal-Mosta. Kien jilgħab il-ballun mat-tfal u jsir wieħed bħalhom iżda mal-ħin kien jimmarċjahom għad-duttrina. Kien jagħmel teatrini, jagħti lezzjonijiet u jorganizza premjazzjonijiet. Ġabar kważi t-tfal kollha tal-Mosta fl-Oratorju. Għallem lit-tfal iħobbu l-Qalb ta' Ġesti u poġġa lil San Stanislaw Koskta bħala patrun sekondarju. It-tagħlim ta' Dun Edgar swielu ħajtu kollha u għaddieh lil uliedu. San Stanislaw Koskta (1550-1568) kien novizz Ġiżwita Pollakk li miet f'qasir il- għomor. Magħruf għal qdusitu sa minn età tenera, beda jiġi magħżul bħala patrun ta' bosta skejjel tal-Ġiżwiti. Min-naħa tiegħu, Dun Edgar, li bħala seminarist kien studja għand il-Ġiżwiti, għażlu bħala mudell ta' żagħżugħ mimli bl-imħabba għal Kristu fl- ewkaristija u permezz tiegħu ssokta jżid il-ħrara tat-tfal Mostin għall-ħajja qaddisa. Iżda minbarra t-tagħlim tad-duttrina, Salomone mill-ewwel induna li dan iċ-ċentru parrokkjali kellu jkun ta' servizz b'risq il-parroċċa kollha u għalhekk ma sabhiex bi tqila biex jintroduċi bidliet u innovazzjonijiet. Hawn se nillimita ruħi għal tliet żviluppi biss: (a) ir-refuġju tal-Banda Nicolo Isouard, (b) l-introduzzjoni tal-moviment tal-iscouts u (ċ) is-sehem ta' teatrin bħala mezz ta' divertiment u edukazzjoni popolari. Dawn l-iżviluppi seħħew fid-dell tal-Ewwel Gwerra Dinjija u għalhekk in-narrativa ta' dak li ġara se tkun qiegħda tinkwadra dak li ġara f'din ir-realtà. Ir-refuġju tal-Banda Nicolċ Isouard Il-Banda Nicolċ Isouard hija l-ewwel għaqda ċivika li qatt twaqqfet fil-Mosta. Kollox beda fl-1869 meta grupp żgħir ta' Mostin ħabrieka ddeċidew li jifformaw banda bħal ma kien qiegħed jiġri ma' Malta kollha f'dak iż-żmien. L-ewwel dehra tal-bandisti kienet sentejn wara, nhar il-Ħadd 15 t'Ottubru 1871, meta l-banda ġdida Mostija daqqet fl-okkażjoni tal-konsagrazzjoni tar-Rotunda fost il-ferħ tal-Mostin. Fil-kumitat kienu jissieħbu nies influwenti ħafna fil-politika u l-ħajja pubblika u hekk il-Banda baqgħet tissoda u tikber. Imma l-entużjażmu u t-tħabrik tal-ewwel 35 sena bdew jittieklu sa ma tfaċċaw il-firda u l-bruda minflokhom. Għall-ħabta tal-1906 ħafna mill-bandisti żarmaw u għaqqdu banda oħra, madankollu din xoljiet f'qasir il-għomor. In-Nicolċ Isouard bdiet tmajna, u għalkemm rat kif għamlet biex tiġbor ruħha għall-okkażjoni tal-Kungress Ewkaristiku fl-1913, reġgħet kważi sfaxxat għal kollox eżatt wara. isti 11 L-ewwel snin fi Triq il-Kungress Ewkaristiku It-telf kontinwu ta' bandisti, allievi u soċi, flimkien man-nuqqas serju ta' mezzi, bdew bil- ftit il-ftit joħonqu l-banda sakemm ġabuha bla saħħa, hekk li fl-1914, il-Każin (li dak iż- żmien kien f'numru 210, Triq il-Kbira, kważi fi Pjazza Rotunda), sfaxxa u kellu jagħlaq. Imma għalkemm il-Banda sfat bla saqaf fuq rasha, mhux kollox kien mitluf għax jn erba' baħrin tal-maltemp minn tal-kumitat żammew il-fjamma tal-banda ton a propju f'dan l-istadju tant diffiċli fil-ħajja tal-Banda Nicolà Isouard li jis 9 ora 2d : tas-subien fl-azzjoni. Quddiem din is-sitwazzjoni msejkna, Dun Edgar ja 910) ss bħala t-tieni Direttur, għamel offerta lil dawn it-talin biex (jibdew) jiltaqġ hu - na or u Ħatfuh fil-kelma għax alternattivi oħrajn ma kienx hemm. Il-propjetà a al a żara u ntrefgħet taħt is-saqaf tal-Oratorju għal xi tliet snin jew erbgħa mill- ji ji quda jem Il-laqgħat tal-kumitat bdew isiru 'f'kamra fl-Oratorju Qalb ta Ġest i ġġ (ear kien poġġa għad-dispożizzjoni tal-Banda' (Dimeeh, ini a L-għar kie KT jon i biex il- ibqa' tieħu n-nifs tal-ħajja axv hux ta b'xejn l Dun Edgar Salomone huwa kkonsidrat bħala 'missier u protettur tal-Banda Nicold Isouard' (Dimech, 2007: 34). Ftit tas-snin wara Na a Gwerra l-Kbira, il-Banda rxuxtat sewwa, bdiet terġa' tikber fl-għadd ta' Sob u ban u eventwalment stabbiliet ruħha ġo każin kbir u spażjuż li tant kellha bżonnha. It-tieni żvilupp maġġuri fl-Oratorju li se nitrattaw f'dan il-kapitlu u li sen e meta Dun Edgar Salomone kien Direttur huwa l-introduzzjoni tal-moimen A Ne fil-Mosta. Kif se naraw, xejn ma kien żvilupp faċli għax kien kontra l- Urrent Ġ jw Żjal ta' dik il-ħabta, iżda bir-rieda qawwija u l-perseveranza ma taqta' xejn i a) da ke l-Iscouts faqqsu fl-Oratorju fl-1916. Imma ħa nibdew mill-bidu biex nifhmu aħj id-dinamika kollha. , MAN NA Roberi Baden Powell (1857-1941), Logotenent Ġenerali fl-Armata Ingia H serva fl-Indja u fl-Afrika u li ħa sehem bi qlubija fit-Tieni Gwerra tal-Boeri - kin ka t'Isfel, waqqaf il-moviment tal-iscouts fl-1908. Dan ili jntemazzjo ta oriġina fl-Ingilterra u f' 'malajr beda jinxtered mal-erba rkejjen tad- ija pea Ta ta pajjiżi tal-Commonwealth. F'dik il-ħabta, fil-bidu tas-seklu 20, kwart tad- ji kient taħt il-ħakma tal-Imperu Ingliż. Bħala moviment taż-żgħażagħ, l-iscouts joffti ipp. iċ u żvilupp fiżiku, mentali u spiritwali għall-membri tiegħu u dan bill e, ji spazju u skop fejn jaħdmu b'risq il-komunitajiet fejn jgħixu. Għalhe Ta da b'xejn li l-iscouts jenfassizzaw l-attivitajiet fl-apert fejn il-membri joħo qu ii ji ta sportivi u ta' avventura, jipprattikaw l-ewwel għajnuna, jipparteċipaw a ha jie ta' salvataġġ u jgħinu fiż-żamma tal-ordni waqt manifestazzjonijiet pubb kan mola l-iscouts huwa 'be prepared'; motto li jimplika azzjoni dinamika, ħabrie u kon kk biex it-tfal u ż-żgħażagħ jkunu dejjem imħejjija għal dak li jista' jinqala' u jassiguraw li jagħmlu dmirhom fil-ħin u dejjem. L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta tejn biss wara li Powell ta bidu għall-iscouts fl-Ingilterra, dan il-moviment ġdid ħeruqu f'Malta meta fl-1909 fetħet l-ewwel fergħa tal-Bov Scouts f'Tas-Sliema ma Scouts, 2015). Fil-Mosta, l-iscouts ġew imwaqqfa tmien snin wara, jiġifieri fl- 916, u d-dar tagħhom kienet propju fl-Oratorju Qalb ta' Ġesu li f'dik il-ħabta bikrija kien għadu f'numri 191/193, Triq il-Kungress Ewkaristiku fil-Mosta, It-twaqqif tal- iscouts fl-Oratorju tal-Mosta kien frott it-tħabrik ta' Dun Edgar Salomone li kien ħa f'idejh it-tmun tal-Oratorju, wara l-fundatur Dun Karm Gauci. F'dan il-kuntest tal-bidu tas-seklu 20, wieħed irid jiftakar li f'Malta kellna ħakma imperjali u Protestanta fi gżira li kienet alleata tal-Papa f'Ruma. L-Ingliżi mhux biss kienu jiddominaw id-dinja politikament u militarment imma, fuq kollox, kienu wkoll forza li ppromwoviet ir-reliġjon Protestanta. Il-Knisja f'Malta minn dejjem kienet b'seba' għajnejn biex il-Protestantiżmu ma jaqbadx art f'dawn il-gżejjer u għalhekk tul il-164 sena li damu hawn l-Ingliżi, qatt ma tat riħ fil-qala' biex dan seta' jseħħ. Il- moviment tal-iscouts, għalkemm opra tajba u tal-akbar fejda, iżda f' għajnejn l-awtorijiet ekkleżjastiċi Maltin seta' deher bħala sors minn fejn seta' jinxtered il-Protestantiżmu fost il-ġenerazzjonijiet il-ġodda. Bħala xirka lajka Brittanika mibnija fuq il-lealtà lejn ir-Reġina (kap tal-monarkija u kap tal-Knisja Ingliża) u fuq it-tħejjija xierqa biex iż- żgħażagħ ikunu ċittadini dixxiplinati u attivi, l-iscouts setgħu jġorru timbru Protestant. Charles Vella ta' 86 sena u li għal 44 sena kien /eader tal-iscouts fil-Mosta stqarr li, F'dak iż-żmien kien hawn mentalità magħluqa u baxxa. Peress li l-fundatur tagħna, Baden Powell, kien Protestant, voldieri aħna konna Protestanti wkoll. Hekk kienu daħħluha f'moħħhom dak iż-żmien. Issa dan mhu veru xejn għax il-liġijiet tal-iscouts kollha fuq il- Kmandamenti t'Alla qegħdin ibbażati, (Charles Vella, 2015) Quddiem dan ir-riskju, xi wħud mill-kleru f'Malta għażlu li ma jkunux negattivi, imma minflok ħabirku biex jippromwovu dan il-moviment lajk ġdid billi, fejn setgħu, għamluh taħt il-patroċinju ta' xi saċerdot. Huwa f'dan l-isfond storiku u reliġjuż li jrid jiftiehem l-involviment ta' Dun Edgar Salomone fit-twaqqif tal-iscouts fil-Mosta u fl-użu tal-Oratorju Qalb ta' Ġesti bħala l-ewwel sede uffiċjali tagħhom fir-raħal tar- Rotunda. Bil-maqlub tal-bixra fi ħdan il-kleru Malti, Salomone ma kienx imnaffar mill- kultura Ingliża, anzi kien miġbud lejha. Lejn l-aħħar tal-formazzjoni tiegħu, huwa qatta' sentejn Londra jistudja taħt il-Ġiżwiti (Camilleri, 2007: 199) u flok it-Taljan, kien aktar iħossu komdu jħaddem l-Ingliż, kif jixhdu l-kotba bikrija tiegħu, Musta: Its Memories and Charms (1910) u Manual of Pravers for English-Speaking Maltese Bovs (1912). Politikament kellu simpatiji fid-dieher lejn l-Ingliżi, tant li fir-ritratti uffiċjali meta aktar tard laħaq Monsinjur, dejjem wera l-medalji mogħtija mill-Kuruna Ingliża għal qlubitu fil-gwerra. B'dan l-atteġġjament prolngliż, ma sabhiex bi tqila biex jintroduċi l-iscouts fl-Oratorju Mosti. Imma l-pjan tiegħu ma ntogħġobx minn kulħadd, speċjalment minn dawk il-kollegi saċerdoti li kienu marbutin b'ruħhom u ġisimhom mal-influwenza Taljana. F'dan l-isfond mimli inċertezzi u biża', il-pjan li ċ-ċentru l-ġdid tad-duttrina fil-Mosta jservi ta' inkubatur għall-iscouters il-ġodda, isti 13 L-ewwel snin fi Triq il-Kungress Ewkaristiku Ma setax ma jqajjimx ċerta reazzjoni serja, l-iżjed minn xi wħud li kellhom suspett f'dak kollu li f'għajnejhom kien jidher ġdid u barranil Biex seta' jasal għal dak li kellu f'moħħu, Dun Edgar kellu jimxi bil-għaqal u l-prudenza u fuq kollox kellu juża s-sabar u l-kuraġġ. U hekk, iżjed 'il quddiem, narawh jegħleb kull tfixkil li sab madwaru… (Il-Mosta nru. Il-prattika li kull grupp tal-iscouts ikollu chaplain baqgħet tintiret minn zzon għal oħra, u fil-fatt għadha teżisti sa żmienna. Salomone ġabar madwaru l-ewwel mem ri tal-bop scouts f'Novembru 1916 (Schembri 1986: 337) u xahrejn wara, Ne ar is-17ta' Jannar 1917, il-grupp Mosti kien uffiċjalment inawgurat fl-Oratorju Qalbta esi U hekk iżżanżnet l-ewwel uniformi meta madwar sebgħin tifel libsu 'qmis ħadra $ q xorz blu skur, maktur ċelesti għal madwar l-għonq u naturalment kappell tradizzjona i ta' kulur kannella' (Schembri, 1986: 338; Cassar u Borg, 2007: 200). L-ewwel grupp ta scouts, bir-raġun kollu, kien magħruf bħala l-Musta Oratorv Ti roop of Bov Scouts, isem li tnebbah mir-rabta fejjieda bejn l-Oratorju u l-iscouts. Il-bandiera kienet tbierket mnn Mons. Dom Mauro Caruana, Arċisqof ta' Malta, nhar il-11 ta' Frar 1917 waqt raliv kbir tal-iscouts ta' Malta kollha f'Misraħ il-Palazz, il-Belt Valletta (Vella, 2008: 469). L-ewwel Scout Master tal-grupp kien Vincent (Censu) Borg. Huwa dam fil-kariga għal ħdax-il sena bejn l-1916 u l-1927. Borg kien strumentali biex dan il-moviment innovattiv irabbi għeruq sodi fil-Mosta u jissokta jikb er fil-għadd ta membriu fil-firxa ta' attivitajiet. Il-prattika tal-isports flimkien ma' manuvri ta' salvataġġ u l-ewwel għajnuna kienu l-pern tad-dixxiplina tal-iscouts. Fi żmien Borg, fl-14 t Ottubru 1917, jena saret parata kbira fil-pjazza tal-Mosta u li ntemmet b'salut mill-gallerija tratorju i naturalment kien għadu kemm infetaħ tliet snin qabel fi Triq il-Kungress ian u. Fil-parata ħadu sehem 823 scouter taħt il-kmand tad-District Scout Master, J.G. kan u magħhom ingħaqdu wkoll grupp tas-Sea Scouts. Kien fiha tassew x tara dakin at, waqt li nippruvaw nistħajlu dawk is-sriebet twal ta' subien ilkoll b uniformi xummiema, indaf u ordnati taħt l-għajnejn għarriexa tal-leaders tagħhom u l-mistednin distinti, Għal dil-parata ġew nies distinti, bħall-Viċi Ammirall, l-Onor. Għal din l-okkażjoni l-Banda Nicolċ Isouard offriet is-servizzi tagħha. Ħadet sehem ukoll il-banda tat-Tieni Battaljun tal-K.O.M.R. u sar March Past mill-Pjazza ta' quddiem il-Knisja sa quddiem l-Oratorju. Hawnhekk l-E.T. Field Marshall, Lord Methuen, Chief Scout, ħa salut mill-gallerija tal-istess Oratorju. Wara sar ukoll it-tberik tal- bnadar tal-grupp tal-Mosta minn Mons. Ġużeppi Depiro, Segretarju Ġenerali tal-Arċisqof ta' Malta, li kien assistit mill-Arċipriet tal-Mosta, Dun P. Mallia. Il-parata inawgurali fil-Mosta ġiet u marret, u bħalha ġraw minn jaf kemm-il waħda, imma l-ħajja ta' scouter mhix magħmula biss minn parati u fanfarri. Il-membri tal- iscouts fl-Oratorju Mosti bdew jorganizzaw ruħhom sew permezz ta' laqgħat, taħriġ fl-apert, għarfien tal-first aid, mixjiet u hikes; dejjem taħt il-gwida ta' Scout Master Borg u d-direttur Salomone. L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta tejn biss wara li Powell ta bidu għall-iscouts fl-Ingilterra, dan il-moviment ġdid ħeruqu f'Malta meta fl-1909 fetħet l-ewwel fergħa tal-Bov Scouts f'Tas-Sliema ma Scouts, 2015). Fil-Mosta, l-iscouts ġew imwaqqfa tmien snin wara, jiġifieri fl- 916, u d-dar tagħhom kienet propju fl-Oratorju Qalb ta' Ġesu li f'dik il-ħabta bikrija kien għadu f'numri 191/193, Triq il-Kungress Ewkaristiku fil-Mosta, It-twaqqif tal- iscouts fl-Oratorju tal-Mosta kien frott it-tħabrik ta' Dun Edgar Salomone li kien ħa f'idejh it-tmun tal-Oratorju, wara l-fundatur Dun Karm Gauci. F'dan il-kuntest tal-bidu tas-seklu 20, wieħed irid jiftakar li f'Malta kellna ħakma imperjali u Protestanta fi gżira li kienet alleata tal-Papa f'Ruma. L-Ingliżi mhux biss kienu jiddominaw id-dinja politikament u militarment imma, fuq kollox, kienu wkoll forza li ppromwoviet ir-reliġjon Protestanta. Il-Knisja f'Malta minn dejjem kienet b'seba' għajnejn biex il-Protestantiżmu ma jaqbadx art f'dawn il-gżejjer u għalhekk tul il-164 sena li damu hawn l-Ingliżi, qatt ma tat riħ fil-qala' biex dan seta' jseħħ. Il- moviment tal-iscouts, għalkemm opra tajba u tal-akbar fejda, iżda f' għajnejn l-awtorijiet ekkleżjastiċi Maltin seta' deher bħala sors minn fejn seta' jinxtered il-Protestantiżmu fost il-ġenerazzjonijiet il-ġodda. Bħala xirka lajka Brittanika mibnija fuq il-lealtà lejn ir-Reġina (kap tal-monarkija u kap tal-Knisja Ingliża) u fuq it-tħejjija xierqa biex iż- żgħażagħ ikunu ċittadini dixxiplinati u attivi, l-iscouts setgħu jġorru timbru Protestant. Charles Vella ta' 86 sena u li għal 44 sena kien /eader tal-iscouts fil-Mosta stqarr li, F'dak iż-żmien kien hawn mentalità magħluqa u baxxa. Peress li l-fundatur tagħna, Baden Powell, kien Protestant, voldieri aħna konna Protestanti wkoll. Hekk kienu daħħluha f'moħħhom dak iż-żmien. Issa dan mhu veru xejn għax il-liġijiet tal-iscouts kollha fuq il- Kmandamenti t'Alla qegħdin ibbażati, (Charles Vella, 2015) Quddiem dan ir-riskju, xi wħud mill-kleru f'Malta għażlu li ma jkunux negattivi, imma minflok ħabirku biex jippromwovu dan il-moviment lajk ġdid billi, fejn setgħu, għamluh taħt il-patroċinju ta' xi saċerdot. Huwa f'dan l-isfond storiku u reliġjuż li jrid jiftiehem l-involviment ta' Dun Edgar Salomone fit-twaqqif tal-iscouts fil-Mosta u fl-użu tal-Oratorju Qalb ta' Ġesti bħala l-ewwel sede uffiċjali tagħhom fir-raħal tar- Rotunda. Bil-maqlub tal-bixra fi ħdan il-kleru Malti, Salomone ma kienx imnaffar mill- kultura Ingliża, anzi kien miġbud lejha. Lejn l-aħħar tal-formazzjoni tiegħu, huwa qatta' sentejn Londra jistudja taħt il-Ġiżwiti (Camilleri, 2007: 199) u flok it-Taljan, kien aktar iħossu komdu jħaddem l-Ingliż, kif jixhdu l-kotba bikrija tiegħu, Musta: Its Memories and Charms (1910) u Manual of Pravers for English-Speaking Maltese Bovs (1912). Politikament kellu simpatiji fid-dieher lejn l-Ingliżi, tant li fir-ritratti uffiċjali meta aktar tard laħaq Monsinjur, dejjem wera l-medalji mogħtija mill-Kuruna Ingliża għal qlubitu fil-gwerra. B'dan l-atteġġjament prolngliż, ma sabhiex bi tqila biex jintroduċi l-iscouts fl-Oratorju Mosti. Imma l-pjan tiegħu ma ntogħġobx minn kulħadd, speċjalment minn dawk il-kollegi saċerdoti li kienu marbutin b'ruħhom u ġisimhom mal-influwenza Taljana. F'dan l-isfond mimli inċertezzi u biża', il-pjan li ċ-ċentru l-ġdid tad-duttrina fil-Mosta jservi ta' inkubatur għall-iscouters il-ġodda, isti 13 L-ewwel snin fi Triq il-Kungress Ewkaristiku Ma setax ma jqajjimx ċerta reazzjoni serja, l-iżjed minn xi wħud li kellhom suspett f'dak kollu li f'għajnejhom kien jidher ġdid u barranil Biex seta' jasal għal dak li kellu f'moħħu, Dun Edgar kellu jimxi bil-għaqal u l-prudenza u fuq kollox kellu juża s-sabar u l-kuraġġ. U hekk, iżjed 'il quddiem, narawh jegħleb kull tfixkil li sab madwaru… (Il-Mosta nru. Il-prattika li kull grupp tal-iscouts ikollu chaplain baqgħet tintiret minn zzon għal oħra, u fil-fatt għadha teżisti sa żmienna. Salomone ġabar madwaru l-ewwel mem ri tal-bop scouts f'Novembru 1916 (Schembri 1986: 337) u xahrejn wara, Ne ar is-17ta' Jannar 1917, il-grupp Mosti kien uffiċjalment inawgurat fl-Oratorju Qalbta esi U hekk iżżanżnet l-ewwel uniformi meta madwar sebgħin tifel libsu 'qmis ħadra $ q xorz blu skur, maktur ċelesti għal madwar l-għonq u naturalment kappell tradizzjona i ta' kulur kannella' (Schembri, 1986: 338; Cassar u Borg, 2007: 200). L-ewwel grupp ta scouts, bir-raġun kollu, kien magħruf bħala l-Musta Oratorv Ti roop of Bov Scouts, isem li tnebbah mir-rabta fejjieda bejn l-Oratorju u l-iscouts. Il-bandiera kienet tbierket mnn Mons. Dom Mauro Caruana, Arċisqof ta' Malta, nhar il-11 ta' Frar 1917 waqt raliv kbir tal-iscouts ta' Malta kollha f'Misraħ il-Palazz, il-Belt Valletta (Vella, 2008: 469). L-ewwel Scout Master tal-grupp kien Vincent (Censu) Borg. Huwa dam fil-kariga għal ħdax-il sena bejn l-1916 u l-1927. Borg kien strumentali biex dan il-moviment innovattiv irabbi għeruq sodi fil-Mosta u jissokta jikb er fil-għadd ta membriu fil-firxa ta' attivitajiet. Il-prattika tal-isports flimkien ma' manuvri ta' salvataġġ u l-ewwel għajnuna kienu l-pern tad-dixxiplina tal-iscouts. Fi żmien Borg, fl-14 t Ottubru 1917, jena saret parata kbira fil-pjazza tal-Mosta u li ntemmet b'salut mill-gallerija tratorju i naturalment kien għadu kemm infetaħ tliet snin qabel fi Triq il-Kungress ian u. Fil-parata ħadu sehem 823 scouter taħt il-kmand tad-District Scout Master, J.G. kan u magħhom ingħaqdu wkoll grupp tas-Sea Scouts. Kien fiha tassew x tara dakin at, waqt li nippruvaw nistħajlu dawk is-sriebet twal ta' subien ilkoll b uniformi xummiema, indaf u ordnati taħt l-għajnejn għarriexa tal-leaders tagħhom u l-mistednin distinti, Għal dil-parata ġew nies distinti, bħall-Viċi Ammirall, l-Onor. Għal din l-okkażjoni l-Banda Nicolċ Isouard offriet is-servizzi tagħha. Ħadet sehem ukoll il-banda tat-Tieni Battaljun tal-K.O.M.R. u sar March Past mill-Pjazza ta' quddiem il-Knisja sa quddiem l-Oratorju. Hawnhekk l-E.T. Field Marshall, Lord Methuen, Chief Scout, ħa salut mill-gallerija tal-istess Oratorju. Wara sar ukoll it-tberik tal- bnadar tal-grupp tal-Mosta minn Mons. Ġużeppi Depiro, Segretarju Ġenerali tal-Arċisqof ta' Malta, li kien assistit mill-Arċipriet tal-Mosta, Dun P. Mallia. Il-parata inawgurali fil-Mosta ġiet u marret, u bħalha ġraw minn jaf kemm-il waħda, imma l-ħajja ta' scouter mhix magħmula biss minn parati u fanfarri. Il-membri tal- iscouts fl-Oratorju Mosti bdew jorganizzaw ruħhom sew permezz ta' laqgħat, taħriġ fl-apert, għarfien tal-first aid, mixjiet u hikes; dejjem taħt il-gwida ta' Scout Master Borg u d-direttur Salomone. L-Oratorju Qalb ta' Ġesti tal-Mosta L-ewwel snin fi Triq il-Kungress Ewkaristiku ii ur tal-Oratorju jmur għall-Gwerra Sal-lum il-ġurnata għad hemm il-bust ta' Monsinjur Edgar Salomone fil-kwartier tal- Bov Scouts fi Triq it-Torri u xi erbat ixbar bogħod minnu għad hemm esebita b'għożża l-bandiera tal-Musta Oratorv Troop, l-ewwel truppa ta' scouts fil-Mosta li bdiet fi ħdan l-Oratorju Qalb ta' Ġesu fl-1916. u liwjiet mhux mistennija. Sena wara t-twaqqif tal- 17, Salomone qara appell tal-Kardinal Bourne li ri i ied ħdax-il is bi ; vojt li kellu fl-armata tal-Lvant Nofsani waqt il-ġlied qalil li kien kwali ) ina. 'Wara li qala' l-permess tal-Isqof, Salomone mar għand il-kappill tan DunJames Devuoffra ruħu. Ġie aċċettat fit-13 ta' Novembru 1917uki an bħala kappillan kaptan fl-armata ara en kkummissjonat il-front tal-gwerra fil-Palestina, i Ingliża' Sehem it-teatrin ngliża' (Salomone, 1963: 6). Wara li qeda dmiru fuq ntbagħat f'Salonika, il-Greċja fejn, quddisiet fil-Ħdud u anki matul il-ġimgħ; 1918, l-influwenza Spanjola għamlet t; am. Fil-11 ta' Novembru 1918, a minħabba li kien hemm xi Maltin, Fil-ħarifa tal- H agħha u kien ikollu x'jagħmel mit-8:00 pm sat-8:00 am. il-ġurnata tal-Armistizju ġenerali, waqt lid in kie A a s- 2 :M. l Ta tmiem il-gwerra bil-baned, fl-4:00 pm Dun Edgar kien fuq l- għol et x-xita, jidfen tmintax-il vittma tal-Ispanj jonv Care, 392 panjola, fosthom tmien Maltin. Iżda għalkemm il-Gwerra jagħti servizz bħala kappillan fi mal-XI Roval Welsh Fusiliers. stazzjonat fir-Russja u Kostanti; l-Kbira kienet intemmet, Salomone intalab biex jibqa' l-militar Ingliż. Mill-Greċi i . ja, fi Frar 191 iservi Ma' dan il-battaljun dam imam berv Mid-D: tuna Lazz iex jiddiżi ħ wana bagħtuna Lazzarett biex jiddiżinfettawna bid-duħħan. Karozzin kien qed L qe , insib daqs 12-il scout tal-Oratorju lesti bil-biepeles snin ta' wara, Huwa dan is-sens iex jibqa' f'kuntatt mal-iscouts tal- atorju u stabbilew kwartier awtono; lealtà li ża ta' rispett u mm lil Dun Edgar Salomone b meta dawn eventwalment ħarġu mill-Or Bqajna ni RA ; qajna nistednuh sal-aħħar għall-attivitajiet tagħna, l-aktar iċ-chureh Parades. onna nagħmlu tliet parati minn dawn, waħda għall-Għid il-Kbiru oħi festa tal-Qa ta' Ġesu, dawk Żgur, u mbag) i ra għall-festa tal-Qal À ħad kien hemm xi oħra matul is-sena. Fil wl konna nagħmluhom qabel il- , -bidu dawn il-parades tfal i kienu ibatu biex es tas-7 ta' filgħodul L-inkwiet kien ikun għal dawk it Ta Iqumu kmienil U Dun Edgar kien jiġi bil- ien ; i kburi jimmarċja magħna. (Charles Vella, 2015) Jiġi bil-qalb. Kien ikun kuntent u Minbarra li daħħal lil Banda Nicolċ Isouard u introduċa lill-iscouts, Salomone kien strumentali wkoll biex poġġa lill-kumpanija Mostija tat-teatrin taħt is-saqaf jew aħjar fil- bitħa tal-Oratorju. Hekk dan iċ-ċentru ta' edukazzjoni nisranija beda verament jinbidel u jinbena f'istituzzjoni ta' fejda għall-parroċċa kollha b'diversi ħidmiet reliġjużi, ċiviċi, mużikali, teatrali u ta' divertiment onest. Qabel kien inawgurat l-Oratorju fl-1914, kien hawn diġà kumpanija privata teatrali topera fil-Mosta bl-isem ta' L'Unione della Musta. Kienet ukoll magħrufa bħala Le Dodici Stelle b'riferenza diretta għall-istellarju ta' madwar l-Assunta kompost minn tnax-il kewkba. Manwel Gatt (1898-1992), pijunier ta' din il-kumpanija, jistqarr li l-ewwel swali li laqgħu r-rappreżentazzjoni tagħhom kienu xi ġnien, inkella garaxx kbir ta' xi dar. 'Waħda minn dawn kienet fi Triq l-Oratorju uoħra fi Triq l-Isperanza (Camilleri, 1990: 67). Kienu jaħdmu drammi reliġjużi u storiċi li kienu tant popolari mal-poplu fl-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20. Dun Edgar Salomone avviċina lil dawn id-dilettanti tal-palk u stedinhom biex jibdew itellgħu l-produzzjonijiet tagħhom fis-sala ċkejkna tat-teatrin li kellu l-Oratorju stabbilit fi Triq il-Kungress Ewkaristiku. Dan ġara mhux aktar tard mis-sena 1916 li hija d-data kkonfermata minn manuskritt miżmum fl-arkivju tal-Oratorju Qalb ta' Ġest tad-dramm Pawlu Xara ta' G. Vella, ikkuppjat minn Michelangelo Gauci u ffirmat fil- 31 ta' Awwissu 1916. Meta dan il-grupp ta' atturi daħlu parti mill-Oratorju, Salomone tahom isem ġdid u issa l-kumpanija teatrali bdiet tissejjaħ Unione Filodrammatica San Genesio. San Ġeneżju kien attur pagan f'Ruma tal-Qedem u kien jieħu sehem f'kummiedji li kienu jwaqqgħu għaż-żufjett il-prattiċi Kristjani. Darba minnhom kien f'nofs rappreżentazzjoni li matulha kien qiegħed jiċċajta bil-magħmudija, meta f'salt minnhom kellu viżjoni mistika u kkonverta għall-Kristjaneżmu dak il-ħin stess fuq il- palk. L-Imperatur Deoklazjanu ħadha bi kbira u ordna li tinqatagħlu rasu. Hekk, bis- saħħa ta' San Ġenażju, l-atturi Mostin tpoġġew taħt il-kappa tal-knisja u setgħu jimirħu biex jingaġġaw aktar ġuvintur magħhom, jagħmlu l-provi u jtellgħu drammi ġodda. Il-Knisja kienet tqis lit-teatru, naturalment dak imsejjes fuq il-morali Kristjani, bħala għodda effettiva biex tgħallem lin-nies u żżommhom fit-triq it-tajba. L-ingaġġ tal- kumpanija drammatika mal-Oratorju l-ġdid tal-Mosta minn Salomone għandu jittieħed fil-kuntest tal-fehma li kien stqarr Alfons Maria Galea fis-sensiela Cotba tal-Mogħdija taż-Żmien li kien joħroġ fil-bidu tas-seklu 20. Qed nirriproduċi silta dwar is-siwi tat- teatru bħala għajn ta' tagħlim bl-ortografija tal-Malti ta' dak iż-żmien Fuk collox, għajn il għerf ta'r-ruħ hija il CNISJA MKADDSA: il-ligijiet igħinuha, li scola tgħarrafha, it-tiatru: id-dakka tal mgħallem għal li scola u il ligijiet u għajnuna għall Cnisja. L-Oratorju Qalb ta' Ġesti tal-Mosta L-ewwel snin fi Triq il-Kungress Ewkaristiku ii ur tal-Oratorju jmur għall-Gwerra Sal-lum il-ġurnata għad hemm il-bust ta' Monsinjur Edgar Salomone fil-kwartier tal- Bov Scouts fi Triq it-Torri u xi erbat ixbar bogħod minnu għad hemm esebita b'għożża l-bandiera tal-Musta Oratorv Troop, l-ewwel truppa ta' scouts fil-Mosta li bdiet fi ħdan l-Oratorju Qalb ta' Ġesu fl-1916. u liwjiet mhux mistennija. Sena wara t-twaqqif tal- 17, Salomone qara appell tal-Kardinal Bourne li ri i ied ħdax-il is bi ; vojt li kellu fl-armata tal-Lvant Nofsani waqt il-ġlied qalil li kien kwali ) ina. 'Wara li qala' l-permess tal-Isqof, Salomone mar għand il-kappill tan DunJames Devuoffra ruħu. Ġie aċċettat fit-13 ta' Novembru 1917uki an bħala kappillan kaptan fl-armata ara en kkummissjonat il-front tal-gwerra fil-Palestina, i Ingliża' Sehem it-teatrin ngliża' (Salomone, 1963: 6). Wara li qeda dmiru fuq ntbagħat f'Salonika, il-Greċja fejn, quddisiet fil-Ħdud u anki matul il-ġimgħ; 1918, l-influwenza Spanjola għamlet t; am. Fil-11 ta' Novembru 1918, a minħabba li kien hemm xi Maltin, Fil-ħarifa tal- H agħha u kien ikollu x'jagħmel mit-8:00 pm sat-8:00 am. il-ġurnata tal-Armistizju ġenerali, waqt lid in kie A a s- 2 :M. l Ta tmiem il-gwerra bil-baned, fl-4:00 pm Dun Edgar kien fuq l- għol et x-xita, jidfen tmintax-il vittma tal-Ispanj jonv Care, 392 panjola, fosthom tmien Maltin. Iżda għalkemm il-Gwerra jagħti servizz bħala kappillan fi mal-XI Roval Welsh Fusiliers. stazzjonat fir-Russja u Kostanti; l-Kbira kienet intemmet, Salomone intalab biex jibqa' l-militar Ingliż. Mill-Greċi i . ja, fi Frar 191 iservi Ma' dan il-battaljun dam imam berv Mid-D: tuna Lazz iex jiddiżi ħ wana bagħtuna Lazzarett biex jiddiżinfettawna bid-duħħan. Karozzin kien qed L qe , insib daqs 12-il scout tal-Oratorju lesti bil-biepeles snin ta' wara, Huwa dan is-sens iex jibqa' f'kuntatt mal-iscouts tal- atorju u stabbilew kwartier awtono; lealtà li ża ta' rispett u mm lil Dun Edgar Salomone b meta dawn eventwalment ħarġu mill-Or Bqajna ni RA ; qajna nistednuh sal-aħħar għall-attivitajiet tagħna, l-aktar iċ-chureh Parades. onna nagħmlu tliet parati minn dawn, waħda għall-Għid il-Kbiru oħi festa tal-Qa ta' Ġesu, dawk Żgur, u mbag) i ra għall-festa tal-Qal À ħad kien hemm xi oħra matul is-sena. Fil wl konna nagħmluhom qabel il- , -bidu dawn il-parades tfal i kienu ibatu biex es tas-7 ta' filgħodul L-inkwiet kien ikun għal dawk it Ta Iqumu kmienil U Dun Edgar kien jiġi bil- ien ; i kburi jimmarċja magħna. (Charles Vella, 2015) Jiġi bil-qalb. Kien ikun kuntent u Minbarra li daħħal lil Banda Nicolċ Isouard u introduċa lill-iscouts, Salomone kien strumentali wkoll biex poġġa lill-kumpanija Mostija tat-teatrin taħt is-saqaf jew aħjar fil- bitħa tal-Oratorju. Hekk dan iċ-ċentru ta' edukazzjoni nisranija beda verament jinbidel u jinbena f'istituzzjoni ta' fejda għall-parroċċa kollha b'diversi ħidmiet reliġjużi, ċiviċi, mużikali, teatrali u ta' divertiment onest. Qabel kien inawgurat l-Oratorju fl-1914, kien hawn diġà kumpanija privata teatrali topera fil-Mosta bl-isem ta' L'Unione della Musta. Kienet ukoll magħrufa bħala Le Dodici Stelle b'riferenza diretta għall-istellarju ta' madwar l-Assunta kompost minn tnax-il kewkba. Manwel Gatt (1898-1992), pijunier ta' din il-kumpanija, jistqarr li l-ewwel swali li laqgħu r-rappreżentazzjoni tagħhom kienu xi ġnien, inkella garaxx kbir ta' xi dar. 'Waħda minn dawn kienet fi Triq l-Oratorju uoħra fi Triq l-Isperanza (Camilleri, 1990: 67). Kienu jaħdmu drammi reliġjużi u storiċi li kienu tant popolari mal-poplu fl-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20. Dun Edgar Salomone avviċina lil dawn id-dilettanti tal-palk u stedinhom biex jibdew itellgħu l-produzzjonijiet tagħhom fis-sala ċkejkna tat-teatrin li kellu l-Oratorju stabbilit fi Triq il-Kungress Ewkaristiku. Dan ġara mhux aktar tard mis-sena 1916 li hija d-data kkonfermata minn manuskritt miżmum fl-arkivju tal-Oratorju Qalb ta' Ġest tad-dramm Pawlu Xara ta' G. Vella, ikkuppjat minn Michelangelo Gauci u ffirmat fil- 31 ta' Awwissu 1916. Meta dan il-grupp ta' atturi daħlu parti mill-Oratorju, Salomone tahom isem ġdid u issa l-kumpanija teatrali bdiet tissejjaħ Unione Filodrammatica San Genesio. San Ġeneżju kien attur pagan f'Ruma tal-Qedem u kien jieħu sehem f'kummiedji li kienu jwaqqgħu għaż-żufjett il-prattiċi Kristjani. Darba minnhom kien f'nofs rappreżentazzjoni li matulha kien qiegħed jiċċajta bil-magħmudija, meta f'salt minnhom kellu viżjoni mistika u kkonverta għall-Kristjaneżmu dak il-ħin stess fuq il- palk. L-Imperatur Deoklazjanu ħadha bi kbira u ordna li tinqatagħlu rasu. Hekk, bis- saħħa ta' San Ġenażju, l-atturi Mostin tpoġġew taħt il-kappa tal-knisja u setgħu jimirħu biex jingaġġaw aktar ġuvintur magħhom, jagħmlu l-provi u jtellgħu drammi ġodda. Il-Knisja kienet tqis lit-teatru, naturalment dak imsejjes fuq il-morali Kristjani, bħala għodda effettiva biex tgħallem lin-nies u żżommhom fit-triq it-tajba. L-ingaġġ tal- kumpanija drammatika mal-Oratorju l-ġdid tal-Mosta minn Salomone għandu jittieħed fil-kuntest tal-fehma li kien stqarr Alfons Maria Galea fis-sensiela Cotba tal-Mogħdija taż-Żmien li kien joħroġ fil-bidu tas-seklu 20. Qed nirriproduċi silta dwar is-siwi tat- teatru bħala għajn ta' tagħlim bl-ortografija tal-Malti ta' dak iż-żmien Fuk collox, għajn il għerf ta'r-ruħ hija il CNISJA MKADDSA: il-ligijiet igħinuha, li scola tgħarrafha, it-tiatru: id-dakka tal mgħallem għal li scola u il ligijiet u għajnuna għall Cnisja. 16 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Niftiehmu: meta ngħid it-Tiatru, irrid nfisser ruħi, dac li jitwuakkaf bil fehma it-tajjba, jigifieri li igħallem is-seuua jurihulec bħall tmissu b'idejc; u fuc hecc, nista moħħi mistrieħ ntenni, li it-TIATRU hua għajnuna kauuija ta li scola, tal figijiet u tal Cnisja Mkaddsa… It-Tiatru nħolok għal mistrieħ tal moħħ u tal gisem; iżda, biex jista it-tiatru joħroġ ta ragel, jaħtieġlu iżomm dejjem ma din il fehma, illi id-dmir tiegħu minn fuk il palc ikun dejjem l'igħallem is-seuua: it-tagħlim ta't-Tiatru jista icun bil mogħdija ta'ż-żmien jeu bil għerf, imma dejjem bil fehma kaumija li jagħmel il gid. L-iskipts tad-drammi fl-Oratorju kienu jkunu traduzzjonijiet, l-aktar mit-Taljan u xi ftit mill-Ingliż, waqt li oħrajn li jikkonċernaw eroj Maltin kienu jkunu miktubin oriġinarjament bil-Malti. Fost il-ħajjiet tal-qaddisin, kienu popolari d-drammi dwar il- qaddisin martri tal-ewwel żminijiet, fosthom dawk dwar San Sebastjan, San Lawrenz u San Vito. F'xi wħud mill-iskripts li għadhom jeżistu għadek tista' tara xi noti tad- direzzjoni, fosthom dettalji dwar meta ttellgħu. Per eżempju fil-każ tad-dramm fi tliet atti, San Vito — Martri ta' Ċesarea, insibu miktub f'paġna mingħajr numru wara paġna 110 li dan id-dramm inħadem fit-'teatrino dell'Oratorio S. Cuor di Gesu dalla Unione FilS. Minbarra li kienu metodu effettiv ta' kif il-poplu jitgħallem l-istorja ta' kif il-martri taw xhieda għal twemminhom, dawn id-drammi kienu imfittxijin ħafna minn nies, speċjalment meta kien jasal il-ħin 'spettakolari' tal-martirju. Għalkemm neqsin mill-mezzi moderni biex joħolqu l-effetti, dawn iż-żgħażagħ, bl-għajnuna tal-mibki Dun Edgar, kienu jużaw mezzi li l-fantasija tagħhom kienet tissuġġerilhom. Meta (Manwel Gatt) ħadem il-parti ta' San Lawrenz qabbdu n-nar u hu stess tpoġġa mis-suldati warajh u b'hekk mill-udjenza deher li tabilħaqq kien qiegħed jinħaraq. Esperjenza oħra li jiftakar u li ħasditu mhux ftit kienet meta bħala San Bastjan suppost qatgħulu rasu. Min kien qiegħed jaħdem il-parti tal-bojja, minflok ma għadda l-mannara bil-mod, uża waħda ta' veru u għaddihielu tant qrib għonqu li kemm Manwel kif ukoll Il-udjenza tkexkxu u ma ridux jemmnu li ħelisha b'wiċċ il-ġid. Flimkien mal-martirji tal-qaddisin, kien ikun hemm drammi li jesporġu l-bravuri u 'l-martirju' tal-eroj Maltin, ewlenin fosthom Mattew Callus, Pawlu Xara, il-kaptan Tommew Zarb, in-nobbli Inguterra Ciantar u l-famuż għawwiem Naxxari Toni Bajada. Ħafna minnhom huma karattri mnebbha mill-Assedju l-Kbir tal-1565. Minn dawn il- produzzjonijiet melodrammatiċi msejsin fuq it-trepied rebbieħ — storja, leġġenda u mħabba — il-poplu fqir kien jitgħallem li l-Maltin ta' qablu kienu nies b'identità uli għamlu minn kollox biex iħarsu l-patrija u l-fidi kattolika, minkejja t-tfixkil u l-umiljazzjoni tal-ħakkiem barrani. Dawn it-tip ta' drammi, minbarra mezz ta' divertiment irħis u kultura popolari, kienu strumentali biex isenslu sens ta' patrijottiżmu u nazzjonaliżmu fil-Maltin li kienu għadhom imċaħħda minn jeddijiethom taħt l-Ingliżi. Kienu drammi li intenzjonalment idealizzaw lill-eroj Malti li huwa dejjem safi f'imħabbtu għal familtu, għal ħanintu u għal pajjiżu, filwaqt li l-barrani (ħafna drabi taħt is-sura tat-Tork jew isti 17 L-ewwel snin fi Triq il-Kungress Ewkaristiku l-Kavallier) huwa mpinġi bħala t-tirann li mhux biss jgħakkes lill-poplu A a maħ sitra jisraqlu unuru. Għal dawn il-ħsus kollha u aktar, dawn id-drammi ji j na għ la huma meqjusa bħala politiċi, u mhux biss bħala espressjoni teatrali ta' mogħdij irħu tal amwel Gatt kien ikun fdat bil-partijiet prinċipali. Għalhekk ma ea iii h ġ iexi l- Mattew Callus, lilu tawh il-parti tal-eroj Mali l Ta mill Na su de V i nqabad fil-fatt se jwassal ittra lir-Re ta ill- Mastru de Valette peress li nqaba, j ħ ' għa ki i i ij llieri mal-Maltin. Tant kienu popolari jauliki tkellem fuq il-ħruxija tal-Kavallieri NU dawn id- Na tel i i fit-teatrin tal-Oratorju, inħadmu i ili kemm-il darba u minbarra fit-teal , inħadm Ka a tkola P Na i Iment infetħet mill-każin il-ġdid skola Primarja tal-Mosta u fis-sala li eventwali i nota Isouard. in-neputija ta' Manwel Gatt, Marianne Tabone, tirrakkonta hekk dwar din il-parti li interpreta zijuwha, Mattew Callus kien patrijott Malti li spiċċa mgħallaq għal pajjiżu. Iz-ziju Manwel je jiftakar f'dan id-dramm b'imħabba speċjali għax aktarx kien l-uniku dramm li Wi . i tili i zgħir ħafna… Bħala qanpiena tal-mewt, meta Mattew ommu li tilifha meta kien għadu żgi mel Callus kien tiela' għall-forka, kienu użaw biċċa kanna u biha daqqew it-tokki tal-mewt fuq zappun tal-għelieqi. Mill-banda l-oħra, il-parti ta' de Valette kienet interpretata minn Paċik Bartolo (a Xorobha) li jiġi n-nannu ta' Joe Bartolo, imlaqqam Ta' spi. Meta Ne ga jgħidli i ii insidjużi li kien isofri l-imsejken nannu - j ħidli fuq il-kalunji insidjużi li kien isofri ) Ka den honot fuq sidru mingħand nanntu li kienet imserdqa tgħidx kemm, Nannuwi, iz-zijiet u missieri kienu kollha jaħdmu t-teatrin. Kienu jtellgħu Ta Na il-palk tal-Oratorju u kemm fil-każin tal-Banda Nicolo Jsonard. Qabel siefru l- kl taa in-nanna tiegħi kienet toqgħod bieb ma' bieb iġeġibiga itini A emi ua j i i ; j el il-parti ta' a jagħ a fuq il-bl u minn hemm fuq tibda titmejjel bin-nannu li kien ikun taħtha fil-bitħa tal-każin. Kienet tgħidlu, 'Oqgħod deħikikhim Nuniptnz ai kummiedji tiegħekl' In-nannu kien isir dimonju, imma jibqa' kwiet. Kien magħmul nej miskin. In-nanna kienet xewka. Kien għad fadal kważi nofs seklu ieħor biex il-partijiet Ka KA il-palk u i ni , i ikkunsidrat xieraq li tfajla titla - atturi nisa. F'Malta kien għadu mhux i U tjla a lie, Fejn ma i ġġ i tad-drammi ma kienx ikollhom partijiet tat-tiaj'1er, FI Sl ma mod ieħor ijiet ta' jew bint, allura kienu jagħżlu xi j i 1 fil-partijiet ta' omm jew bint, agħżlu setgħux jagħmlu mod ieħor, bħa parti w bint, a iċ, irridu ġuvni żub' iqi Hawn, flimkien mad-drammi serji u m: ; irrid ġuvni gustuż u b'leħnu rqiq' n, flimk is Ta opolt, Fil- i ġmi , i kienu fost l-iżjed popolari popi żidu sħadd ġmielu ta' fares li minn dejjem ki 9 farsa, il-parti ta raġel liebes ta' mara kienet tieħu sura grotteska għall aħħar. fstanhar Min kien jaqta' biljett biex j idħol fis-sala tat-teatrin Ta kien A Ai a i i , kien ikun imħallat u imburġ: ta' divertiment għax il-programm ta kull serata ien ikun l urġat b' attivi għiħa, Kien hemm tliet tipi ta' biljetti u l-prezz kien ivarja skont il-klassi tal-biljett: tal 16 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Niftiehmu: meta ngħid it-Tiatru, irrid nfisser ruħi, dac li jitwuakkaf bil fehma it-tajjba, jigifieri li igħallem is-seuua jurihulec bħall tmissu b'idejc; u fuc hecc, nista moħħi mistrieħ ntenni, li it-TIATRU hua għajnuna kauuija ta li scola, tal figijiet u tal Cnisja Mkaddsa… It-Tiatru nħolok għal mistrieħ tal moħħ u tal gisem; iżda, biex jista it-tiatru joħroġ ta ragel, jaħtieġlu iżomm dejjem ma din il fehma, illi id-dmir tiegħu minn fuk il palc ikun dejjem l'igħallem is-seuua: it-tagħlim ta't-Tiatru jista icun bil mogħdija ta'ż-żmien jeu bil għerf, imma dejjem bil fehma kaumija li jagħmel il gid. L-iskipts tad-drammi fl-Oratorju kienu jkunu traduzzjonijiet, l-aktar mit-Taljan u xi ftit mill-Ingliż, waqt li oħrajn li jikkonċernaw eroj Maltin kienu jkunu miktubin oriġinarjament bil-Malti. Fost il-ħajjiet tal-qaddisin, kienu popolari d-drammi dwar il- qaddisin martri tal-ewwel żminijiet, fosthom dawk dwar San Sebastjan, San Lawrenz u San Vito. F'xi wħud mill-iskripts li għadhom jeżistu għadek tista' tara xi noti tad- direzzjoni, fosthom dettalji dwar meta ttellgħu. Per eżempju fil-każ tad-dramm fi tliet atti, San Vito — Martri ta' Ċesarea, insibu miktub f'paġna mingħajr numru wara paġna 110 li dan id-dramm inħadem fit-'teatrino dell'Oratorio S. Cuor di Gesu dalla Unione FilS. Minbarra li kienu metodu effettiv ta' kif il-poplu jitgħallem l-istorja ta' kif il-martri taw xhieda għal twemminhom, dawn id-drammi kienu imfittxijin ħafna minn nies, speċjalment meta kien jasal il-ħin 'spettakolari' tal-martirju. Għalkemm neqsin mill-mezzi moderni biex joħolqu l-effetti, dawn iż-żgħażagħ, bl-għajnuna tal-mibki Dun Edgar, kienu jużaw mezzi li l-fantasija tagħhom kienet tissuġġerilhom. Meta (Manwel Gatt) ħadem il-parti ta' San Lawrenz qabbdu n-nar u hu stess tpoġġa mis-suldati warajh u b'hekk mill-udjenza deher li tabilħaqq kien qiegħed jinħaraq. Esperjenza oħra li jiftakar u li ħasditu mhux ftit kienet meta bħala San Bastjan suppost qatgħulu rasu. Min kien qiegħed jaħdem il-parti tal-bojja, minflok ma għadda l-mannara bil-mod, uża waħda ta' veru u għaddihielu tant qrib għonqu li kemm Manwel kif ukoll Il-udjenza tkexkxu u ma ridux jemmnu li ħelisha b'wiċċ il-ġid. Flimkien mal-martirji tal-qaddisin, kien ikun hemm drammi li jesporġu l-bravuri u 'l-martirju' tal-eroj Maltin, ewlenin fosthom Mattew Callus, Pawlu Xara, il-kaptan Tommew Zarb, in-nobbli Inguterra Ciantar u l-famuż għawwiem Naxxari Toni Bajada. Ħafna minnhom huma karattri mnebbha mill-Assedju l-Kbir tal-1565. Minn dawn il- produzzjonijiet melodrammatiċi msejsin fuq it-trepied rebbieħ — storja, leġġenda u mħabba — il-poplu fqir kien jitgħallem li l-Maltin ta' qablu kienu nies b'identità uli għamlu minn kollox biex iħarsu l-patrija u l-fidi kattolika, minkejja t-tfixkil u l-umiljazzjoni tal-ħakkiem barrani. Dawn it-tip ta' drammi, minbarra mezz ta' divertiment irħis u kultura popolari, kienu strumentali biex isenslu sens ta' patrijottiżmu u nazzjonaliżmu fil-Maltin li kienu għadhom imċaħħda minn jeddijiethom taħt l-Ingliżi. Kienu drammi li intenzjonalment idealizzaw lill-eroj Malti li huwa dejjem safi f'imħabbtu għal familtu, għal ħanintu u għal pajjiżu, filwaqt li l-barrani (ħafna drabi taħt is-sura tat-Tork jew isti 17 L-ewwel snin fi Triq il-Kungress Ewkaristiku l-Kavallier) huwa mpinġi bħala t-tirann li mhux biss jgħakkes lill-poplu A a maħ sitra jisraqlu unuru. Għal dawn il-ħsus kollha u aktar, dawn id-drammi ji j na għ la huma meqjusa bħala politiċi, u mhux biss bħala espressjoni teatrali ta' mogħdij irħu tal amwel Gatt kien ikun fdat bil-partijiet prinċipali. Għalhekk ma ea iii h ġ iexi l- Mattew Callus, lilu tawh il-parti tal-eroj Mali l Ta mill Na su de V i nqabad fil-fatt se jwassal ittra lir-Re ta ill- Mastru de Valette peress li nqaba, j ħ ' għa ki i i ij llieri mal-Maltin. Tant kienu popolari jauliki tkellem fuq il-ħruxija tal-Kavallieri NU dawn id- Na tel i i fit-teatrin tal-Oratorju, inħadmu i ili kemm-il darba u minbarra fit-teal , inħadm Ka a tkola P Na i Iment infetħet mill-każin il-ġdid skola Primarja tal-Mosta u fis-sala li eventwali i nota Isouard. in-neputija ta' Manwel Gatt, Marianne Tabone, tirrakkonta hekk dwar din il-parti li interpreta zijuwha, Mattew Callus kien patrijott Malti li spiċċa mgħallaq għal pajjiżu. Iz-ziju Manwel je jiftakar f'dan id-dramm b'imħabba speċjali għax aktarx kien l-uniku dramm li Wi . i tili i zgħir ħafna… Bħala qanpiena tal-mewt, meta Mattew ommu li tilifha meta kien għadu żgi mel Callus kien tiela' għall-forka, kienu użaw biċċa kanna u biha daqqew it-tokki tal-mewt fuq zappun tal-għelieqi. Mill-banda l-oħra, il-parti ta' de Valette kienet interpretata minn Paċik Bartolo (a Xorobha) li jiġi n-nannu ta' Joe Bartolo, imlaqqam Ta' spi. Meta Ne ga jgħidli i ii insidjużi li kien isofri l-imsejken nannu - j ħidli fuq il-kalunji insidjużi li kien isofri ) Ka den honot fuq sidru mingħand nanntu li kienet imserdqa tgħidx kemm, Nannuwi, iz-zijiet u missieri kienu kollha jaħdmu t-teatrin. Kienu jtellgħu Ta Na il-palk tal-Oratorju u kemm fil-każin tal-Banda Nicolo Jsonard. Qabel siefru l- kl taa in-nanna tiegħi kienet toqgħod bieb ma' bieb iġeġibiga itini A emi ua j i i ; j el il-parti ta' a jagħ a fuq il-bl u minn hemm fuq tibda titmejjel bin-nannu li kien ikun taħtha fil-bitħa tal-każin. Kienet tgħidlu, 'Oqgħod deħikikhim Nuniptnz ai kummiedji tiegħekl' In-nannu kien isir dimonju, imma jibqa' kwiet. Kien magħmul nej miskin. In-nanna kienet xewka. Kien għad fadal kważi nofs seklu ieħor biex il-partijiet Ka KA il-palk u i ni , i ikkunsidrat xieraq li tfajla titla - atturi nisa. F'Malta kien għadu mhux i U tjla a lie, Fejn ma i ġġ i tad-drammi ma kienx ikollhom partijiet tat-tiaj'1er, FI Sl ma mod ieħor ijiet ta' jew bint, allura kienu jagħżlu xi j i 1 fil-partijiet ta' omm jew bint, agħżlu setgħux jagħmlu mod ieħor, bħa parti w bint, a iċ, irridu ġuvni żub' iqi Hawn, flimkien mad-drammi serji u m: ; irrid ġuvni gustuż u b'leħnu rqiq' n, flimk is Ta opolt, Fil- i ġmi , i kienu fost l-iżjed popolari popi żidu sħadd ġmielu ta' fares li minn dejjem ki 9 farsa, il-parti ta raġel liebes ta' mara kienet tieħu sura grotteska għall aħħar. fstanhar Min kien jaqta' biljett biex j idħol fis-sala tat-teatrin Ta kien A Ai a i i , kien ikun imħallat u imburġ: ta' divertiment għax il-programm ta kull serata ien ikun l urġat b' attivi għiħa, Kien hemm tliet tipi ta' biljetti u l-prezz kien ivarja skont il-klassi tal-biljett: tal L-Oratorju Qalb ta' Ġesi j b ta' Ġesu tal-Mosta L-ewwel snin fi Triq il-Kungress Ewkaristiku Tabella 2.1: Programm ta' serat. a teatrali fl-1916 prima (6d), tas-sekonda (4d) u tat-terza (2d). Kollox kien jibda bi dramm serju maqsum f'xi tlieta jew erba' atti, segwit minn xi farsa qasira u fl-aħħar kien ikun hemm xi tombla, inkella xi rokna ta' talent. Il-posters ta' dak iż-żmien jindikaw li kien ikun hemm 'i/ Banda ta l-Oratoriu' ddoqq fl-intervalli. Dawn il-bandisti kienu l-istess bandisti tan- Nicold Isouard li, kif rajna, f'dik il-ħabta kienu spiċċaw bla każin. joqogħdu fuq in-naħa quddemija tas-sala, waqt li l-irġiel jinġemgħu fuq wara. jitħalla ħadd joqgħod fil-passaġġ tan-nofs. Tabelli 2.1 u 2.2 joffrulna żewġ eżempji ta' serati Oratorjani ta' din ix-xorta, l-ewwel waħda f'Diċembru tal-1916 u l-oħra f'Lulju ta' sena wara. Il-programm qiegħed jinġab bl-ortografija tal-Malti ta' dak iż-żmien. Ta' min isemmi l-praspura li għal tikka ma ntemmitx fi traġedja meta ttella' d-dramm Iż-Żewġ Surġenti f'Lulju tal-1917. F'dik il-produzzjoni Manwel Gatt kien qiegħed jinterpreta l-parti ta' ħabsi ssentenzjat għall-mewt meta, L'Unioni Filodrammatica S. Genesio ser tati leiliet il Milied 1916 FV4 ta' filgħaxija I Parti L'Rsir Ameri b l ican ramm grandius fi prologu u 4 atti tas-Sur G. Cumbo II Parti Il-Figorin ta Marti in Scherzo Comicu f'att uiħed ta Michel'Anġ Gauci ci Dak li suppost iffuċilla liż-żewġ priġunieri qisu beża' jagħfas il-grillu tas-senter. Manwel u sieħbu baqgħu jippruvaw jimlew il-vojt billi jgħidu xi kliem li ma kienx fl-iskript. Fl- aħħar, meta raw li s-suldat ma kienx se jispara, għamlu sinjal lil xulxin biex jaqgħu mal-art c III Parti ,. cert Canzonettisticu Eseguit min M.A. Gauci, G. Muscat u oħrajn Hekk kif rahom neżlin, dak spara… u mnalla ma sparax qabel, għax min ikkarga s-senter, flok poġġa ftit porvli kemm jagħmel ftit ħoss, kien għamel iżżejjed, u ċ-ċomb ħaraq il-kwinti ta' warajhom. Ta : bella 2.2; Programm ta' serata teatrali fl-1917 Konklużjoni Sa mill-ewwel snin tat-twaqqif tiegħu fi Triq il-Kungress Ewkaristiku, l-Oratorju Qalb ta' Ġesti tal-Mosta kien diġà beda jesperimenta bit-trepied li fuqu eventwalment kellu joffri l-aqwa servizz b'risq il-parroċċa. It-tliet elementi maġġuri tat-trepied huma: (a) it-tagħlim tar-reliġjon, (b) it-taħriġ fl-isports u (d) l-ħila tar-reċtar. Is-sehem tal-katekisti fit-tagħlim tad-duttrina kien kruċjali biex it-tfal jibdew jinqalgħu mill-injoranza reliġjuża li kienu trawmu fiha u bil-mod il-mod jibdew jaspiraw biex ikunu denja tas-sagramenti qaddisa li jirċievu. Min-naħa l-oħra, Dun Edgar Salomone għaraf mill-ewwel il-ħtieġa li flimkien mal-maturità dottrinali, kellu jinbeda proċess biex iwessa' u japprofondixxi l-ħajja ċivika tat-tfal u ż-żgħażagħ Mostin. Huwa għalhekk li mal-pilastru tad-duttrina, huwa mill-ewwel żied iż-żewġ pilastri l-oħra tat-trepied: il-prattika tal-isports u l-iżvilupp tat-talenti tal-mużika u d-drama. L-ingaġġ tal-moviment tal-iscouts u l-miġja tal-atturi dilettanti taħt is-saqaf tal-Oratorju, flimkien mal-ftit bandisti tal-każin Nicolo Isouard, kienu strumentali biex il-formazzjoni li bdiet tingħata minn dan iċ-ċentru ta' katekeżi nisranija tkun waħda ħolistika li tinkwadra kemm il-ħtiġijiet tar-ruħ u kemm il-bżonnijiet tal-ġisem. F'dan il-kwadru ta' tant taħlit ta' nies ta' etajiet u gosti differenti jiftiehem aħjar l-appell għall-ordni, l-għaqda u l-armonija miktub b'ittri kapitali minn Dun Edgar Salomone fl-1916. Jien qed nirriproduċih bl-ortografija tal-Maltija li biha L'Euuel Parti b IZ-ZEUĠ SURGENTI ramm grandius bi 3 atti ta' S. Fabri It-Tielet Parti D'avucat Zanu Farsa f'att uihed ta' Paolo Zammit L-Oratorju Qalb ta' Ġesi j b ta' Ġesu tal-Mosta L-ewwel snin fi Triq il-Kungress Ewkaristiku Tabella 2.1: Programm ta' serat. a teatrali fl-1916 prima (6d), tas-sekonda (4d) u tat-terza (2d). Kollox kien jibda bi dramm serju maqsum f'xi tlieta jew erba' atti, segwit minn xi farsa qasira u fl-aħħar kien ikun hemm xi tombla, inkella xi rokna ta' talent. Il-posters ta' dak iż-żmien jindikaw li kien ikun hemm 'i/ Banda ta l-Oratoriu' ddoqq fl-intervalli. Dawn il-bandisti kienu l-istess bandisti tan- Nicold Isouard li, kif rajna, f'dik il-ħabta kienu spiċċaw bla każin. joqogħdu fuq in-naħa quddemija tas-sala, waqt li l-irġiel jinġemgħu fuq wara. jitħalla ħadd joqgħod fil-passaġġ tan-nofs. Tabelli 2.1 u 2.2 joffrulna żewġ eżempji ta' serati Oratorjani ta' din ix-xorta, l-ewwel waħda f'Diċembru tal-1916 u l-oħra f'Lulju ta' sena wara. Il-programm qiegħed jinġab bl-ortografija tal-Malti ta' dak iż-żmien. Ta' min isemmi l-praspura li għal tikka ma ntemmitx fi traġedja meta ttella' d-dramm Iż-Żewġ Surġenti f'Lulju tal-1917. F'dik il-produzzjoni Manwel Gatt kien qiegħed jinterpreta l-parti ta' ħabsi ssentenzjat għall-mewt meta, L'Unioni Filodrammatica S. Genesio ser tati leiliet il Milied 1916 FV4 ta' filgħaxija I Parti L'Rsir Ameri b l ican ramm grandius fi prologu u 4 atti tas-Sur G. Cumbo II Parti Il-Figorin ta Marti in Scherzo Comicu f'att uiħed ta Michel'Anġ Gauci ci Dak li suppost iffuċilla liż-żewġ priġunieri qisu beża' jagħfas il-grillu tas-senter. Manwel u sieħbu baqgħu jippruvaw jimlew il-vojt billi jgħidu xi kliem li ma kienx fl-iskript. Fl- aħħar, meta raw li s-suldat ma kienx se jispara, għamlu sinjal lil xulxin biex jaqgħu mal-art c III Parti ,. cert Canzonettisticu Eseguit min M.A. Gauci, G. Muscat u oħrajn Hekk kif rahom neżlin, dak spara… u mnalla ma sparax qabel, għax min ikkarga s-senter, flok poġġa ftit porvli kemm jagħmel ftit ħoss, kien għamel iżżejjed, u ċ-ċomb ħaraq il-kwinti ta' warajhom. Ta : bella 2.2; Programm ta' serata teatrali fl-1917 Konklużjoni Sa mill-ewwel snin tat-twaqqif tiegħu fi Triq il-Kungress Ewkaristiku, l-Oratorju Qalb ta' Ġesti tal-Mosta kien diġà beda jesperimenta bit-trepied li fuqu eventwalment kellu joffri l-aqwa servizz b'risq il-parroċċa. It-tliet elementi maġġuri tat-trepied huma: (a) it-tagħlim tar-reliġjon, (b) it-taħriġ fl-isports u (d) l-ħila tar-reċtar. Is-sehem tal-katekisti fit-tagħlim tad-duttrina kien kruċjali biex it-tfal jibdew jinqalgħu mill-injoranza reliġjuża li kienu trawmu fiha u bil-mod il-mod jibdew jaspiraw biex ikunu denja tas-sagramenti qaddisa li jirċievu. Min-naħa l-oħra, Dun Edgar Salomone għaraf mill-ewwel il-ħtieġa li flimkien mal-maturità dottrinali, kellu jinbeda proċess biex iwessa' u japprofondixxi l-ħajja ċivika tat-tfal u ż-żgħażagħ Mostin. Huwa għalhekk li mal-pilastru tad-duttrina, huwa mill-ewwel żied iż-żewġ pilastri l-oħra tat-trepied: il-prattika tal-isports u l-iżvilupp tat-talenti tal-mużika u d-drama. L-ingaġġ tal-moviment tal-iscouts u l-miġja tal-atturi dilettanti taħt is-saqaf tal-Oratorju, flimkien mal-ftit bandisti tal-każin Nicolo Isouard, kienu strumentali biex il-formazzjoni li bdiet tingħata minn dan iċ-ċentru ta' katekeżi nisranija tkun waħda ħolistika li tinkwadra kemm il-ħtiġijiet tar-ruħ u kemm il-bżonnijiet tal-ġisem. F'dan il-kwadru ta' tant taħlit ta' nies ta' etajiet u gosti differenti jiftiehem aħjar l-appell għall-ordni, l-għaqda u l-armonija miktub b'ittri kapitali minn Dun Edgar Salomone fl-1916. Jien qed nirriproduċih bl-ortografija tal-Maltija li biha L'Euuel Parti b IZ-ZEUĠ SURGENTI ramm grandius bi 3 atti ta' S. Fabri It-Tielet Parti D'avucat Zanu Farsa f'att uihed ta' Paolo Zammit Sa mill-ewwel snin ki i lenet inħolqot sinerġi; jni ff n 771110.Q0t sinerġija bejn id-duttri i i Il ieħor mk jementi kienu dejjem sinkronizzati ma' xulxin, L ' ba ġ ew jagħtu k ill- j i issinerz il-pedament li fuqha eventwalment Dun Ka Sojzzzi' Mosti erra; -mużika idi għandha is-sinerġija kienet s (1 893-1950) bena l-Oratorju Il-Mosti Dun Karm Gauci, fundatur tal-ewwel Oratorji fil-Mosta, wieħed għas-subien u ieħor għall-bniet. It-tnejn fetaħhom fl-1914; tas-subien fis-7 ta' Ġunju waqt li tal-bniet fit-13 t'' Awwissu. L-ewwel bini li serva bħala Oratorju tas-subien fi Triq il-Kungress Ewkaristiku. F'din il-binja, propjetà ta' Salvu Zahra, l-Oratorju dam jiffunzjona bejn l-1914 u l-1922. Sa mill-ewwel snin ki i lenet inħolqot sinerġi; jni ff n 771110.Q0t sinerġija bejn id-duttri i i Il ieħor mk jementi kienu dejjem sinkronizzati ma' xulxin, L ' ba ġ ew jagħtu k ill- j i issinerz il-pedament li fuqha eventwalment Dun Ka Sojzzzi' Mosti erra; -mużika idi għandha is-sinerġija kienet s (1 893-1950) bena l-Oratorju Il-Mosti Dun Karm Gauci, fundatur tal-ewwel Oratorji fil-Mosta, wieħed għas-subien u ieħor għall-bniet. It-tnejn fetaħhom fl-1914; tas-subien fis-7 ta' Ġunju waqt li tal-bniet fit-13 t'' Awwissu. L-ewwel bini li serva bħala Oratorju tas-subien fi Triq il-Kungress Ewkaristiku. F'din il-binja, propjetà ta' Salvu Zahra, l-Oratorju dam jiffunzjona bejn l-1914 u l-1922. Ser tati nhar il Hadd 15 ta Lulju 1917,fil 5 p.m. L'EUUEL PARTI : it-tfal tal-Orstorju għa i , ewwel Mata l-purċissjonijiet tat-tfal huma u sejrin il knisja arċi i ta i ħal ta Ġest kienet , — TERSONAGGI — arbina u l-Griż l MA ipretali biex jirċi , i ; : 5 riżma tal-Isqof. It-tfaj jjel li qiegħed iżomm il-bandalorg kwa Pear za tal Klfestam, Amministratur sis. Ġ l ħa ; a. 5 3 G. l . B. Gatt 'Thilon f id-zewġ servi l wx 8. Vella Abiasaż juri d w- V. Galea. Merajoth w P. Magri 'Tarajas, D'euwel Imħallef w G- M Zahra Betrafa L l ; A. Bugeja Rinna j Uħalfin , A. Spiteri Resef - : T. Fenech Flegon ) ulied Mosallam ta w. A. Frendo Aser, calzrier ' wn E. Galea F'intervalli id-dok il Banda tal-Oratoriu Avvis— In-nisa jokghodu kuddiem u'r-rġiel usra—fil passaġġ ħatt il-kant tad-dramm ta Mate r'- M.P, ċċaħtilu bħala parti mill li fl-1930. Pear $ ; l-Operat tal- fu mid.Tħ; insemmu lill-atturi tal aa atorju mid-Din ta' La Valette, fuq ix- il-lemin lil Ġużeppi rewwel ringiela bilqiegħa fejn fi xellug tiegħu naraw lil Manwel Muscat (Ta' Fjura) fil-parti ta' In Ga hemm Paċik Falzon (Xorobha) li ħadimha -Parti ta' Mattew Call L i L guterra Ciantar, FUS, U l-aħħar wiehed fuq Poster ta' pubbliċità għal serata fl-1917 fit-teatrin tal-Oratorju ta' Triq il-Kungress Ewkaristiku bis-sehem tal-Unione Filodrammatica San Genesio. Ser tati nhar il Hadd 15 ta Lulju 1917,fil 5 p.m. L'EUUEL PARTI : it-tfal tal-Orstorju għa i , ewwel Mata l-purċissjonijiet tat-tfal huma u sejrin il knisja arċi i ta i ħal ta Ġest kienet , — TERSONAGGI — arbina u l-Griż l MA ipretali biex jirċi , i ; : 5 riżma tal-Isqof. It-tfaj jjel li qiegħed iżomm il-bandalorg kwa Pear za tal Klfestam, Amministratur sis. Ġ l ħa ; a. 5 3 G. l . B. Gatt 'Thilon f id-zewġ servi l wx 8. Vella Abiasaż juri d w- V. Galea. Merajoth w P. Magri 'Tarajas, D'euwel Imħallef w G- M Zahra Betrafa L l ; A. Bugeja Rinna j Uħalfin , A. Spiteri Resef - : T. Fenech Flegon ) ulied Mosallam ta w. A. Frendo Aser, calzrier ' wn E. Galea F'intervalli id-dok il Banda tal-Oratoriu Avvis— In-nisa jokghodu kuddiem u'r-rġiel usra—fil passaġġ ħatt il-kant tad-dramm ta Mate r'- M.P, ċċaħtilu bħala parti mill li fl-1930. Pear $ ; l-Operat tal- fu mid.Tħ; insemmu lill-atturi tal aa atorju mid-Din ta' La Valette, fuq ix- il-lemin lil Ġużeppi rewwel ringiela bilqiegħa fejn fi xellug tiegħu naraw lil Manwel Muscat (Ta' Fjura) fil-parti ta' In Ga hemm Paċik Falzon (Xorobha) li ħadimha -Parti ta' Mattew Call L i L guterra Ciantar, FUS, U l-aħħar wiehed fuq Poster ta' pubbliċità għal serata fl-1917 fit-teatrin tal-Oratorju ta' Triq il-Kungress Ewkaristiku bis-sehem tal-Unione Filodrammatica San Genesio. It-tieni Direttur tal-Oratorju, Dun Edgar Salomone, li ġab miegħu ħajja ġdida fl-Oratorju billi introduċa l-bov Scouts, inġagga lill-atturi Mostin tal-palk filwaqt li tahom lil San Ġenażju bħala protettur tagħhom u daħħal lill-bandisti tan-Nicold Isouard li f'dik il-ħabta (1915-1920) kienu bla każin. Hawn jidher bħala Monsinjur, imżejjen bil- medalji tal-Imperu Ingliż għal qlubitu bħala kappillan militari fl-Ewwel Gwerra. Dun Edgar Salomone, bħala Direttur tal-Oratorju u tal-istess scouts, jidher bilqiegħda fin-nofs liebes l-uniformi ta' Militarv Chaplain fl-Armata Ingliża qabel telaq għall-Ewwel Gwerra. Fuq ix-xellug tiegħu jidhru 4sst. Fuq il-lemin tiegħu jidhru Asst. Wara jidhru John L-ewwel ritratt uffiċjali tal-Musta Oratorv Scouts imwaqqfa minn Dun Edgar Salomone fl-Oratorju Qalb ta' Ġest fl-1916. Dun Edgar jidher bis-suttana bilqiegħda fin-nofs tat-tieni filliera minn quddiem. Warajh tidher il-bandiera ħadra tal- ili ġġib l-i juuli i iera l jiem. Wara l-grupp Mosti li ġġib l-isem tal-Oratorju u li sal-lum għadha merfugħ; fil-kwartier tal-Bov Scouts fi Triq it-Torri. Il-kitba b'ittri kapitali fin-naħa t'isfel tar-ritratt hija miktuba minn Dun Edgar stess u tixhed li kien hu li waqqaf l-iscouts fil-Mosta permezz tal-Oratorju. It-tieni Direttur tal-Oratorju, Dun Edgar Salomone, li ġab miegħu ħajja ġdida fl-Oratorju billi introduċa l-bov Scouts, inġagga lill-atturi Mostin tal-palk filwaqt li tahom lil San Ġenażju bħala protettur tagħhom u daħħal lill-bandisti tan-Nicold Isouard li f'dik il-ħabta (1915-1920) kienu bla każin. Hawn jidher bħala Monsinjur, imżejjen bil- medalji tal-Imperu Ingliż għal qlubitu bħala kappillan militari fl-Ewwel Gwerra. Dun Edgar Salomone, bħala Direttur tal-Oratorju u tal-istess scouts, jidher bilqiegħda fin-nofs liebes l-uniformi ta' Militarv Chaplain fl-Armata Ingliża qabel telaq għall-Ewwel Gwerra. Fuq ix-xellug tiegħu jidhru 4sst. Fuq il-lemin tiegħu jidhru Asst. Wara jidhru John L-ewwel ritratt uffiċjali tal-Musta Oratorv Scouts imwaqqfa minn Dun Edgar Salomone fl-Oratorju Qalb ta' Ġest fl-1916. Dun Edgar jidher bis-suttana bilqiegħda fin-nofs tat-tieni filliera minn quddiem. Warajh tidher il-bandiera ħadra tal- ili ġġib l-i juuli i iera l jiem. Wara l-grupp Mosti li ġġib l-isem tal-Oratorju u li sal-lum għadha merfugħ; fil-kwartier tal-Bov Scouts fi Triq it-Torri. Il-kitba b'ittri kapitali fin-naħa t'isfel tar-ritratt hija miktuba minn Dun Edgar stess u tixhed li kien hu li waqqaf l-iscouts fil-Mosta permezz tal-Oratorju. Il-kappella tal-Oratorju kif kienet tkun armata waqt il-festi kbar fi żmien meta l-Oratorju kien stabbilit Dcourers Mostin tal-Oratorju waqt attività fil-widien għal l ; ; : LLI l lt l LI lI: fi Triq il-Parroċċa bejn l-1922 u l-1935. Jidhru t-tfal għarkopptejhom quddiem is-sagrament espost u Musta Oratorv Troop, xhieda tar-rabta bejn LOra. torju Qalb qaL19 kq il karettun hemm il-kliem, l-bandalora l-antika tal-Oratorju fuq ix-xellug. oviment tal-Bov Scouts fil-Mosta Pont proviżorju armat bl-injam u l-ħbula magħmul mill-iscouters Mostin fil-Wied tal-Isperanza, il-Mosta Kurat tal-Austa Oratorv Troop tal-1917 li kien jintuża bħ : ĦA ku L nhar il-festa ta' Lapsi tal-1920. Tispikka t-tabella mwaħħla f'nofs il-pont, Musta Oratorv Troop, li kien kelmtejn qosra fuq wara u jibagħtu bil-posta. Ji dhu l-kamp poseċard ten GR li jan seta' jikteb xi l-isem uffiċjali tal-iscouters Mostin bejn 1916 u 1922. jimxu bil-motto 'be prepared'. l-iscouts li sal-lum għadhom Il-kappella tal-Oratorju kif kienet tkun armata waqt il-festi kbar fi żmien meta l-Oratorju kien stabbilit Dcourers Mostin tal-Oratorju waqt attività fil-widien għal l ; ; : LLI l lt l LI lI: fi Triq il-Parroċċa bejn l-1922 u l-1935. Jidhru t-tfal għarkopptejhom quddiem is-sagrament espost u Musta Oratorv Troop, xhieda tar-rabta bejn LOra. torju Qalb qaL19 kq il karettun hemm il-kliem, l-bandalora l-antika tal-Oratorju fuq ix-xellug. oviment tal-Bov Scouts fil-Mosta Pont proviżorju armat bl-injam u l-ħbula magħmul mill-iscouters Mostin fil-Wied tal-Isperanza, il-Mosta Kurat tal-Austa Oratorv Troop tal-1917 li kien jintuża bħ : ĦA ku L nhar il-festa ta' Lapsi tal-1920. Tispikka t-tabella mwaħħla f'nofs il-pont, Musta Oratorv Troop, li kien kelmtejn qosra fuq wara u jibagħtu bil-posta. Ji dhu l-kamp poseċard ten GR li jan seta' jikteb xi l-isem uffiċjali tal-iscouters Mostin bejn 1916 u 1922. jimxu bil-motto 'be prepared'. l-iscouts li sal-lum għadhom pl fi f f—-—— Pps08nsn l-Parroċċa wara r-Rotunda li serviet bħala sede għall- Il-binja fi Triq il- Oratorju Qalb ta' Ġest bejn l- 1922 u nofs it-tletinijiet sakemm beda jintuża Dun Karm Sciberras (1893-1950) li bħala saċerdot żagħżugħ laħaq Direttur l-Oratorju fejn nafuh illum. Din id-dar kienet oriġinarjament id-dar ta' Dun Kien bit-tħabrik tiegħu ena l-Oratorju kbir u sabiħ li tal-Oratorju fl-1922 u baqa' f'din il-kariga il-kappillan li ħolom u beda jwettaq il-proġett tar-Rotunda fl-ewwel kwart tas-seklu 19. Feliċ Calleja, u tal-arċipriet Dun Pawl Mallia li beda jinb Kunflitt mas-Soċi Mostin tal-MUSEUM Fatt li għandu mnejn ftit jafuh jikkonċerna r-relazzjoni bikrija bejn l-Oratorju Qalb ta' Ġest u l-ewwel soċi tal-MUSEUM fil-Mosta li ħassew il-vokazzjoni li jimxu skont id- dixxiplina ta' San Ġorġ Preca. Din ir-relazzjoni għaddiet minn diversi sfumaturi fis-snin bejn l-1914, is-sena li fiha nfetaħ l-ewwel Oratorju fil-Mosta, u l-1916, is-sena li matulha l-Isqof Mauro Caruana ordna li ssir inkjesta dwar ħidmet is-Soċjetà li kien waqqaf Dun Ġorġ. Kienet relazzjoni li minn waħda ta' kollaborazzjoni nbidlet f'antagoniżmu u anki pika bejn it-tnejn. Meta għaddiet il-burraxka tal-inkjesta kurjali, ir-relazzjoni bejn l-Oratorju u l-MUSEUM innormalizzat ruħha. Fil-Mosta dan il-fatt dejjem inżamm mistur kemm jista' jkun peress li Dun Anġ Camilleri, Direttur tal-Oratorju għal 49 sena, dejjem emmen fil-qawl li, 'Qatt m'għandek tonxor il-ħwejjeġ barra', speċjalment jekk uħud minnhom ikunu xi ftit imtebbgħin. Fl-istorja tal-Oratorju li Anthonv Camilleri (1990: 1) kien beda jikteb insibu miktub li meta fl-1914 Dun Karm Gauci kien impenjat bl-inawgurazzjoni tal-Oratorju l-ġdid fi Triq il-Kungress Ewkaristiku tal-Mosta, huwa 'fittex l-għajnuna tal-qaddis fundatur tas-Soċjetà tad-Duttrina Nisranija, is-Serv t'Alla Dun Ġorġ Preca, u dan kien pront tahielu' u jieqaf hemm. L-istorja sħiħa hi ferm aktar ikkumplikata u pikkanti minn daqshekk. L-oqsma tal-MUSEUM fil-parroċċi Irridu ngħidu li fl-ewwel snin tal-formazzjoni tal-MUSEUM, il-kappillani ta' diversi rħula tant apprezzaw il-ħidma tas-soċi mużewmin li saħansitra riduhom isiru ħaġa waħda magħhom fl-istrutturi parrokkjali. Dan wassal biex ħafna oratorji fil-parroċċi tpoġġew għad-dispożizzjoni tagħhom fejn is-soċi setgħu jgħallmu d-duttrina lit-tfal. Hekk ġara fil-parroċċi tal-Portu Salvu tal-Belt Valletta, Ħal Luqa, l-Imsida, il-Furjana u l-Mosta (Bonnici, 1981: 228). Kienet inizjattiva tajba għax f'dik il-ħabta ħafna mill- oqsma mużewmin lanqas kien għad għandhom kwartier minn fejn joperaw. Kienet tassigura wkoll l-aħjar użu tar-riżorsi limitati li kien għad hemm f'dawk iż-żminijiet bikrija. Iżda l-konsegwenza negattiva ta' dan l-iżvilupp sarrfet f'nuqqas ta' awtonomija