Il-ħajra. li nżur il-Mużew ta' Londra, tnisslet fija sa minn mindu kont għadni Student tal-Filosofija, meta, għal bosta drabi kont nisma' l-Prof. Mons. Salvu Grech igħid: 'L-aqw- da xewqa li għandi li mmur Londra, biex nara ''l-British Museum'. Miet u din ix-xewqa ma qatagħha qatt. Niżżi hajr TAlla li jien kelli x-xorti li mort Londra qatigħ u dejjem bil-kliem tal-mejjet Professur rasi medhija, kont insib il-għaxqa tiegħi, indur u nara f'dawk is-Swali bla għadd, kull ma nstab motibi fl-art, wirt taż-żmenijiet il-qod- ma. Iva l-Mużew ta' Londra hu l-ewwel tad-Dinja għall- kobor u għall-għana. F'nofsu sewwa hemm il-Librerija, għamla, qagħqa, bħall-knisja tal-Mosta, iżda xi daqxejn ikbar, mimlija bil-kotba li nistgħu nsejħulhom ta' żmenijietna pal- ċmini, kotba tal-minjatura, manuskritti, u l-kotba kollha li inkitbu mindu Wittenberg fl-1455 inventa l-Istampa sal-jum li ninsabu fih. Is-swali l-oħra jinsabu imburġati b'papiri, ħaġar, irħam, basalt, ġranit, imnaqqax b'ġeroglifiċi, b'kitba kuneiformi, ta' kull ġens qadim tad-dinja, minn żmien Abram u minn qabel ukoll, sal-lum. Imbagħad statwi, mummi, foħiħiar, deheb, fidda, bronż. Fi ftit kliem tgħidulix x'hemm f'dan il-Mużew, imma x'ma hemmx. Fih f'kelma wafida il-ħrafa tad-dinja u l-ħrejjef ta' kollha kemm huma l-ġnus li għadhom, li kienu u ntemmu, imnaqqxa fil-bronż, fil-Ħaġra jew fil-foħħar. Ma' idek ix-xellugija, kif tidħol il-bieb il-kbir, issib l-ewwel sala, tassew kbira, u f'nofsha fiha l-magħrufa Rosetta Stone—ħiaġra, tal-basalt, imnaqqxa b'kitba kunetformi u b'ġe- roglifici, li lill-għorrief tahom iil-muftieħ biex għarfu il- kliem li hemm imnaqqax fil-knejjes, fl-isfinġi u fl-obeliski tal-Eġittu il-Qadim. Il-quddiem ftit ieħor; u max-xellug tinżel ġo indana fejn hemm il-ġabra tal-fdal tas-Saltna Siro-Babilonin, l-iktar ġnus sa issa magħrufa qodma, u li kellhom ċiviltà. Minn din il-ġabra ta' foħħar, irħam, xbihat kitba, wieħed kien jaħseb li l-ewwel Sultan li għaqqad il- ġnus f'għaqda waħda, bena belt u ta l-ewwel liġi bil-miktub kien il-kbir Sultan Hammurabi—aktarx Amrapher, Sultan ta' Sennaar li għex 2,000 sena qabel Kristu, Kif kont in- dur u nħares lejn il-vetrini u nifli d-deheb, il-fidda, l-idli, ix-xbihat ta' bhejjem b'rashom ta' bnedmin, u bnedmin rashom ta' ajkla u x'naf jien, nisma' ħsejjes ta' riġlejn, inħares u nilmaħ Professur, imdawwar b'ħafna nies, sejjer jagħmlilhom lecture fuq xi ġabra ġdida li kienu għadhom kemm qegħduha hemm, dawk il-ġranet. Irtassejt mal-gozz u bejn wieħed u ieħor, smajt il-Professur igħid dan li ġej: 'Il-Għaqda Ingliża u Amerikuna f'dan l-aħħar snin, irnex- xielha tħaffer fil-post fejn dari kienet il-belt ta' Mesopotamja fidejn ix-xmara Eufrat ma' ġenb il-belt fejn twieled Abram u mill-fiwejjeġ li minn taħt it-turbien slitna, sirna nafu li xi 5,300 sena qabel Kristu, kienu hemm. isaltnu Slaten tar-razza msejħa Sumerjana. Il-baqqun tal-għażżieqa, iżjed ma beda jħaffer l-isfel u jwarrab it-torba, iżjed beda jikxef ħwejjeġ ta' fejda b'għaġeb kbir ta' kullħadd. Tlitt ibliet, waħda taħt l-oħra mħażżnin bi swar, u taħt is-swar insabu it-tifkiriet ta' daż-żmien u ta' min bniehom, bi tnaqqix fiż- żnied jew fil-foħħar bi ħżuż kuneiformi li l-lum l-arġentieri jixtiequ jagħmlu bħalhom, saħansitra xogħol tal-filogranu; imsielet, ward u żewġ sjuf tad-deheb, ta' ġmiel liema bħalu. Katina tad-deheb, ħnienaq, imxat, taħsibhom għadhom ħerġin mill-fabbrika ta' Benson; xi tliet Arpi mafidumin b'reqqa liema bħalha b'ras ta' għoġol tad-deheb fil-quċċata u bil- manku intarsjat bil-madriperla, u b'injam ta' ħafna lwien; bċejjeċ tal-lbiesi tan-nisa minsuġa bid-deheb, parrokki u tiżjin ieħorli juru fid-dieher, li kienu rġejjen dawk li lib- suhom. Iżda naħseb li l-isbaħ fost il-ħwejjeġ misjuba li rajt huma żewġ kbiex, muntuni, ta' xipied u nofs il-wieħed qegħdin jogħlew fuq saqajhom ta' wara u b'saqajhom ta' quddiem b'minkbejhom l-isfel, bħalli kieku qegfidin jirram- baw lil xulxin; rashom u riġlejhom tad-deheb, għajnejhom ta' lapis-lazzuli; sufhom, biex kemm jista' jkun jixbafi is- sewwa, magħmul b'serhut bebbux abjad, jispiċċa għal xejn, għal xejn. Ma nafx jekk l-aħjar imgħallem ta' żmienna jistax jisboq fis-sengħa lill-imgħallem li ħadem dawk. iż-żewġ kbiex.' Fl-aħħar nett, il-Professur ħadna quddiem mappa mimlija xbihat ta' iġsma mejta. Din, qalilna, hija kopja ta' qabar misjub fl-inħawi tal-Mesopotamja u li aħna ma stajniex inġorru għal dan il-Mużew. Il-Professur Woolev mar isejjaħ dan il-qabar bl-isem ta' Death Pits—Ħofriet l-imwiet, il- għaliex ġo fih insabu 68 ġisem ta' mara fil-wita tiegħu u fid-dafila, il-ġisem ta' 6 irġiel. Isimgħu l-fehma tal-Għorrief, Dawk is-68 mara huma l-iġsma tan-nisa tas-Sultan mejjet midfun hemm. In-nisa marru warajh jindifnu ħajjin biex joqogħdu miegħu fid-dinja l-oħra. Iżda la taħsbux li dawn ġew maqtula bħal frat fis-Sakrifiċju jew b'kefrija maħqura u midfuna ħajja bħal irsiera. Xejn minn dan l Il-lbies tal- ħarir kremzi, id-deheb il-fided, l-arpi u t-tiżjin magħżul tagħhom, juru li dawn kienu kbarat u li f'dik il-fossa jew kamra, niżlu minn rajhom, biex imorru wara s-Sid tagħhom. L-ebda wiri ta' ħruxija ma jidher fihom, l-ebda wiri ta' qtil kontra r-rieda tagħhom. Il-mewt tagħhom aktarx ħiemda bla wġigħ, bla ma ħassewha, billi ġie lilhom mogħti xi xorb tan-ngħas, xi opju, jew ħaxixa, u meta kienu barra, minn sessihom, il-ħofra ġiet mimlija bit-torba u hemm baqgħu midfuna, sakemm ir-rieda u r-regħba tal-għorrief fl-1929 reġgħet uriethom id-dawl tax-xemx, wara sebat elef mitejn u disgħa u għoxrin sena minsijin fid-dlam tal-mewt. Il-post fejn saru dawn it-tfittxijiet hi l-belt fejn Abram tweled imsejħa UR. L-iżjed ħaġa li tolqot, f'din it-truvatura hi li b'dawn it-tfittxijiet inkixfet ċiviltà li ħadd qatt ma basar li hi qadima mhux anqas minn 5,300 sena Q.K. Fdin il-belt, misjuba taħt il-ħama u l-ilma tad-Dulluvju, insabu wkoll djar kbar ġmielhom: mhux le gfħierejjex jew għorof, iżda djar li iħabbtuha ma' dawk ta' żmenijietna. F'waħda minnhom (min jaf kenitx ta' Abram f) barra li sabu fiha żewġ in- dani, fiha xejn anqas minn Id-il-kamra mdawrin u mdawlin minn bitħa f'nofs il-bini u b'għamara ta' lussu. Tistaqsuni kif jista' jkun illi nemmnu f'nies ċivilizzati 5,300 qabel Kristu, meta d-dinja ma' kenitx inħolqet iżjed minn 4,000 sena ilu 7: It-twegiba hi din: i Li d-dinja kienet maħluqa 4,000 ilu m'hux l-Iskrittura qalitulna iżda bnedmin li setgħu tqarqu. Sa żmien Copernico kienu jaħsbu li d-dinja hi watja; sa żmien Galileo u Colombo kienu jaħisbu illi x-Xemx iddur mad-Dinja u m'hux id-dinja, max-Xemx. Alla li ma jqarraqx bina ma qalilniex meta' ħalaq id-dinja, iżda ħallielna tifkiriet biex aħna nkunu nafu m'hux il-ġurnata, imma l-Epoka, u nafu li ilha maħluqa miljuni fuq miljuni ta' snin. Il-quċċata tal-iġbla l-ġewwenin tal-art, il-bhejjem, il-ħut, il-ħxejjex li biż-żmien saru tal- granit jew tal-faham, l-ugħiet li saru irħam huma l-aħjar ktieb biex wieħed jistudja u jitgħallem kemm tassew kellu għalfejn igħid il-kittieb ta' l-Ekklesiaste: Alla reħa d-dinja għat- tlewwim tal-bnedmin, sabiex ma jagħrafx il-bniedem ix- xogħol li ħadem mill-bidu sal-aħħar tad-dinja. Kan: Ġ.