ubblikazzjoni tal-Għaqda Każin Banda San Filep A.D. 1851 Drittijiet miżmumin mill-awturi għall-kitbiet, mill-fotografu għar-ritratti. Ebda parti minn din il- pubblikazzjoni ma tista' tiġi riprodotta, trażmessa jew maħżuna f'sistemi kompjuterizzati, f'kull sura u manjiera permezz ta' sistemi elettroniċi jew mekkaniċi, b'fotokopjar jew b'kull mezz ieħor, jekk mhux bil-permess bil-miktub tal-awturi. Fotografija ġenerali: Joe P. Borg ssettjat u stampat: Best Print Co Ltd, Qrendi Vincenz Scerri, arroċċa Sant'Elena, B'Kara, Rev. Joe Forte SDB, Rev. Sandro Camilleri SDB, Arċipriet u Kumitat, Mużew Marjan Ħaż-Żabbar, Rev. Jimmv Xerri Arċipriet tal-parroċċa tan-Nadur, Għawdex, Mons. Ġwann Azzopardi, Imħallef Emeritu Giovanni Bonello, Pirjol u l-Komunità — patrijiet Dumnikani Belt Valletta, Arċipriet u Kolleġġjata San Pawl, il-Belt Valletta, Rettur tal-Knisja tal-Ħerba B'Kara, Rev. Albert Buhagiar, Arċipriet tal-Mosta, Rev. Arċipriet Fr. Gordon Refalo, parroċċa ta' Ħal-Luqa, Direttur — Ċimiterju Maria Addolorata, Paola, John Gatt, Ravmond Cortis, Ravmond Ciantar (White Bros) Qoxra quddiem: Ċimiterju tal-Addolorata, Malta Profil qasir ta' Francesco Saverio Sciortino ……..eeeeememmnnnnnnznnzzzznnnzzzzznzzzzzznzzzzzzzzzzzzzzzzzzn 7 The life and works of Francesco Saverio Sciortino… eemennnnzznnnnzznzzznnzzzzznnnznznni 15 J (of o Lott to) TA 15 The earlv formative vears: 1875 — 1903……..eeeeeeeemmeneenzznnznzanzznzznznnzznzznzznzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzn 16 LLI 2LILILOL TST 20 Monumental Art at the Accademia di Belle Arti di Milano at Palazzo Brera ……… 23 The first Malta plase………eeeeeeneensenzznnzznzznzznnnzzzznnzzznzzzzzznzzzzzzzzzzzzzzzzzznzanazzzzznonnzzzznnnnnzzzzznnnzzzz 24 The Nadur Projet. …….eeeeeeeemmennnnnzznnznnzznnzznnznzzznnzzzzznnnzznzznzznnnzznzznnnzznzzaninnzznnnzznnnnzzznnnzzzznnzzzz 24 Other works of this period. …..seeeeenmnnnnnnznnnnzzennnnnennnnnnennnnne nn 27 The Canada VEars L… senennmnznnnennzzzznnizzznzznnznnenzzzz nanna 30 BEZA Ii -KS8STTT8T88T 34 Daħla Il-Maltin jafu li minkejja ċ-ċokon ta' pajjiżhom għadd sabiħ minn ħuthom għamlu ġieħ mhux biss lilhom infushom iżda wkoll lill-belt twelidhom, f'dan il-każ Ħaż-Żebbuġ. Dawn il-persuni jkomplu jibnu fuq l-identità tagħna bħala Maltin u Żebbuġin. Minkejja li fid-dinja tal-lum ma baqax fruntieri jibqa' dejjem il-bżonn li wieħed iġorr 'il-karta tal-identità' li juri min fejn beda l-vjaġġ tiegħu. Wieħed mill-għanijiet ta' din l-għaqda hu li tkompli ssaħħaħ l-identità ta' din il- komunità permezz ta' numru ta' attivitajiet matul is-sena. Dawn is-sensiela ta' tifkiriet huma min-naħa waħda rakkont storiku dwar il-passat u min-naħa l-oħra jispirawna għall-futur. Huma ukoll ir-rakkont popolari ta' komunità għajjura għas-suċċess. Din is-sena jaħbat il-mija u erbgħin sena mit-twelid ta' artist Żebbuġi li ftit li xejn għadu magħruf. L-istorja u min jiktibha mhux dejjem ikunu ġusti ma' kulħadd bl- istess mod, għalhekk tinħass il-ħtieġa li jitfakkar Francesco Saverio Sciortino. Franġisk Saverju huwa eżempju ċar ta' wild Żebbuġi li ħadem kontra l-kurrent u ma qata' qalbu minn xejn. Għalhekk kien xieraq li din is-sena jiġi mfakkar dan l-arkitett, skultur u artist. Għal dan il-għan l-Għaqda Każin Banda San Filep stampat dan il-ktejjeb bħala estensjoni tal- wirja fotografika kif ukoll ta' xogħlijiet oriġinali ta' Francesco Saverio Sciortino. Din infetħet mis-Segretarju Parlamentari L-Onor Dr lan Borg u l-President tal-Għaqda Dr Philip Sciortino nhar il-Ġimgħa 27 ta' Novembru fis-sala Mavfair tal-Każin Banda San Filep, Ħaż-Żebbuġ. Jixraq ħajr speċjali, lis-Sur Michael Bonnici li ħa din l-inizjattiva, lil Joe P. Borg tal- fotografija lil Philip Balzan u Tarcisio Mifsud li flimkien ma' sħabi kollha għenu kemm felħu biex tirnexxi. Għaqda Każin Banda San Filep Twieled Ħaż-Żebbuġ fit-12 ta' Novembru 1875, il-kbir fost sitt aħwa li kellhom Ġużeppi u Saverja Sant. Ingħata l-ismijiet ta' Franġisku Saverju, Anġlu, Ġużeppi u Filippu. L-ewwel għalliem tiegħu fl-immudellar kien il-professur Vincenzo Cardona. Fl-1891 kuġinuh, il-pittur Lazzru Pisani laqqgħu mal-Professur Moschetti' li ħajjru jmur jistudja f'Ruma. Pisani kien ħa lil kuġinuh Francesco miegħu l-kunvent tal-Patrijiet Karmelitani tal-Belt fejn Moschetti kien rama' l-istudju tiegħu. Iċ-ċkejken Sciortino baqa' mibluh bil-ġmiel u x-xogħol fin tal-bust tal-Markiż Bugeja u dan kollu kompla żied fih l-entużjażmu lejn l-arti u xtaq li Moschetti jaċċettah bħala student tiegħu. Moschetti qal lil Francesco li jekk irid isir artist tajjeb kellu jmur Ruma biex jistudja l-arti bħalma kien għamel hu. Lazzru Pisani tah għajnuna kemm teknika u finanzjarja. Kien jgħaddilu xi kummisjonijiet sabiex iservuh ta' prattika kif ukoll biex jaqla' xi ħaġa tal-flus. Fost dawn ix-xogħlijiet kienet l-iskultura fl-abbozzi tal-ventartal tal-fidda tal-artal maġġur tal-Knisja Parrokjali ta' Ħaż-Żebbuġ. Dan il-ventartal, li nħadem fuq id-disinn u d-direzzjoni ta' Pisani, tlesta fl-1895 meta Sciortino kellhu biss 20 sena. Irnexxielu jikseb għajnuna finanzjarja wkoll mill-Bugeja Art Bequest sakemm fl-1897 ħalla Malta għal Ruma. Lazzaro Pisani rrakkomanda lil Francesco ma' Capt. Giuzeppe Milo li ħadlu ħsieb li jagħtih id-dokumenti meħtieġa sabiex jiġi aċċettat fir-'Regio Istituto di Belle Arti' ta' Ruma fl-1897. Kemm dam Ruma kien ukoll imur għal-lezzjonijiet ta' filgħaxija tal- arti ornamentali fil-Municipio' u fil-British Academv of Art' f'Via Margutta. Wara li temm il-kors bl-ikbar unuri mar ikompli l-istudji f'Milan fl-'Accademia Brera' taħt il-Professur Eugenio Butti. Is-suċċessi ta' Sciortino kienu mfaħħra kemm f'gazzetti f'Ruma kif ukoll fil-gazzetti Maltin, Malta u Dailv Malta Chronacle. Bis-saħħa ta' Dr. Vincenzo Maria Pellegrini u ibnu Gabriel Pellegrini, li żamm id-dokumenti li kellu missieru fuq FS Sciortino, illum għandna ħjiel tajjeb tal-ħidma ta' Sciortino bejn l-1897 u l-1954. Tagħrif ieħor jinkiseb minn manuskritti li jinsabu fl-arkivji Nazzjonali kif ukoll minn ittri tal-uniku iben ta' Francesco, Joseph, li kompla jagħti anka dettalji fuq ħidmet missieru fil-Kanada. F'Ruma, Francesco ltaqa' mal-qassis żagħżugħ min-Nadur Dun Martin Camilleri li kien qed jistudja hemm. Permezz ta' dil-ħbiberija Sciortino ħa għadd ta' kummisjonijiet fin-Nadur. Fl-1903 tqabbad minn Dun Martin biex jagħmel id-disinn ta' żewġ lanterni oriġinali għall-fratellanza ta' San Pietru u San Pawl. Ispirat mill-bosta binjiet monumentali ta' Ruma, Dun Martin kien wera x-xewqa li jkabbar il-knisja tan-Naduru jżejjinha b'koppla maestuża. Ried xi ħaġa ġdida u speċjali għal Malta. Dan kien proġett ambizzjuż ħafna u Sciortino, li kien għad għandu seba' u għoxrin sena, daħal għalih b'entużjażmu. Il-proġett kien jikkonsisti minn tkabbir tal-knisja permezz tal-bini ta' navi fil-ġnub, immudellar mill-ġdid tal-faċċata u bini ta' koppla oriġinali. Permezz ta' dal-proġett Sciortino rnexxielu juri l-kapaċitajiet tiegħu fl-arkitettura. Sa dak iż- żmien, f'Malta kienet għadha qatt ma dehret koppla li tiskorri n-nofs ċirku, u kienu jiġu mifruda bi dniefel jew ħajt oħxon ħafna biex jagħmel tajjeb għas-saħħa laterali li titfa' l-koppla. Ħafna drabi dan il-ħajt tant kien ikun kbir li minn barra, il-kurvatura tal-koppla ftit li xejn kienet tibqa' tidher. Bażilika ta' San Pietru u San Pawl Il-Knisja oriġinali tan-Nadur, Għawdex wara li nbniet fuq id-disinn tal- arkitett ES. Għan-Nadur, Sciortino ddisinja koppla tawwalija li taqbeż in-nofs ċirku fuq stil rinaxximentali. Kif raw il-pjanta, periti u nies tas-sengħa tħassbu mhux ftit u lil Francesco ppruvaw iħassrulu kemm jifilħu. Huma spekulaw li l-knisja kienet se tinfetaħ bil-piż. Iżda Sciortino kien jaf sew x'inhu jagħmel. L-aperturi kbar fit-tambur, barra li jdawlu l-bażilika, kienu maħsubin ukoll biex jitnaqqas il-piż tal-koppla. Il-proposta ta' Sciortino ntlaqgħet u x-xogħol sar. Fl-24 ta' Settembru 1913, tpoġġa s-salib fuq il-quċċata u l-koppla bdiet tiddomina l-gżira tat-tliet għoljiet. L-inċertezzi li tqajjmu kienu msikkta u Francesco Sciortino ħareġ bl-unuri kollha. L-istil u s-sistema taċ- ċinturini użati minn Sciortino servew ta' mudell għall-koppli oħra li nbnew wara, fosthom tas-Siġġiewi minn Vassallo u ta' Raħal Ġdid minn Ġużċ D'Amato. Fil-festa tal-inawgurazzjoni tal-koppla tan-Nadur fl-1915, fl-istess parroċċa ġie mżanżan ostensorju għar-relikwiji ta' San Pietru u San Pawl li nħadem mill-iskultur Pawlu Falzon fuq disinn ta' Sciortino. Matul dan iż-żmien, Francesco kien ukoll għalliem tal-arti u d-disinn fl-iskejjel tal- gvern. F'dawn iż-żminijiet ħadem bosta monumenti għall-oqbra ta' nies importanti, fosthom dak ta' Sir Temi Zammit, u għall-familji nobbli bħal ta' Apap Testaferrata u Navarro. Huwa kien imqabbad mill-gazzetta Dailv Malta Chronicle biex jagħmel il- monument tal-Markiż Giuseppe Scicluna fil-ġnien tal-Mall il-Furjana. Fl-1911 ġie nkarigat biex jorganizza l-'Coronation Exhibition' ta' Londra. Għal din il-wirja, huwa esebixxa sitt statwi li jirrappreżentaw suġġetti differenti flimkien ma' disgħa oħra b'tema folkloristika. Fost dawn l-istatwi nsibu waħda bit-titlu 'Dame de L'le De Malte' li tirraffigura mara bl-għonnella'. Din l-istatwetta kisbet ħafna tifħir u ġiet esebita kemm-il darba f'wirjiet internazzjonali. Fl-1914 emigra lejn Montreal fil-Kanada minħabba li x-xogħol f'Malta kien qed jonqos. Hemm malajr stabbilixxa ruħu u ħadem statwi ornamentali, dekorazzjoni fi swali u fi djar tas-sinjuri u xogħlijiet ta' arkitettura. Dawn iż-żminijiet kienu mill- aqwa fil-karriera ta' Sciortino u matulhom kemm ix-xogħlijiet kif ukoll il-fama tiegħu nxterdu minn Halifax sa Vancouver. Dan is-suċċess ma ġiex waħdu imma b'ħafna sagrifiċċji, kuraġġ u paċenzja. F'Novembru tal-1921, waqt assemblea ġenerali f'Toronto, ġie elett bħala Associate of tbe Roval Canadian Academp of Arts (A.R.C.A). Dan kompla jżidlu l-fama li diġà kellhu, u ġibed aktar lejh l-attenzjoni tal-kritiċi tal-arti. Fl-edizzjoni 46 tal-esebizzjoni ta' din l-akkademja, Sciortino pparteċipa b'erba' xogħlijiet. Fuq dawn l-esebiti, l-iskultur qala' bosta tifħir mill-pubbliku kif ukoll mill-istampa fejn dehru kummenti bħal: ' He is a high class sculptor' u' He is a sensible and vibrant artist. Xogħlijiet tiegħu ta' din il-ħabta huma mferrxin ukoll fil-knejjes. Ta' min wieħed isemmi l-Via Crucis għall-knisja ta' St. Leo f'Montreal West. Fl-1924 iżżewweġ lil Marguerite Grenier, li kienet armla ta' Armand Daoust, u kellhom iben li semmewh Joseph. Sciortino ħalla l-Kanada u mar fl-Istati Uniti, l-ewwel f'Malone u wara ftit fi New Xork fejn dam erba' snin. Kemm dam hemm issieħeb mal-Union of Sculptors and Modellers li kienet tagħtih ix-xogħol. Għal tmintax-il xahar ħadem — ġewwa Boston ma' ħamsa u għoxrin artist internazzjonali. Minn Boston mar Hartford u Philadelphia fejn ħadem għal madwar sena sakemm reġa' lura New Xork fejn ħadem għal ' sentejn fuq statwi dekorattivi. Ħadem għal sentejn sħaħ ġewwa Havana f'Cuba. Dawn kienu żminijiet ta' ħafna ġiri u inċertezza minħabba s-sitwazzjoni politika imwegħra. Minħabba $ f'hekk ħafna mix-xogħlijiet ta' Sciortino huwa Savesnna u San Franġisk t'Assisi, New mxerrdin ħafna u mhux dejjem dokumentati. Xork, Stati Uniti tal-Amerika Biex jaħrab mill-kriżi ekonomika u bil-biża li jispiċċa bla xogħol, reġa' lura lejn Montreal u wara mar Toronto fejn sab xogħol ġo funderija. Imma wara ftit żmien, din il-funderija flok kompliet taħdem fuq affarijiet artistiċi, bdiet tipproduċi affarijiet militari. Għalhekk reġa' lura lejn Montreal fejn għamel erba' snin b'xogħol mill-inqas u għalhekk fl-1939 iddeċieda li jerġa' lura lejn art twelidu flimkien mal-familja. Kif wasal Malta, Dun Salv Zammit ordna għand Sciortino l-abbozzi tal-ġibs għal erba' appostli li kellhom jintramaw fuq l-artal maġġur. Dawn saru tal-fidda aktar tard, fl-1953. Matul it-tieni gwerra, Sciortino ħadem biss ftit affarijiet żgħar tal-arti prinċipalment tiżjin fil-ġibs u bas-reliefs tal-bronz f'xi knejjes fosthom taż-Żejtun. Fl- 1945 għamel id-disinn u l-abbozzi tal-ġibs tal-bradella ta' San Filep. Il-ħlas għal dan id-disinn kien jammonta għal 395 Lira Sterlina u sar mill-Każin tal-Banda San Filep. L-irċevuta tinsab fl-istess każin, f'Ħaż-Żebbuġ. Uħud mill-abbozzi tal-ġibs jinsabu f'kollezzjonijiet privati. Dik is-sena Sciortino għamel ukoll l-istatwa Fidi, Tama u Mħabba' għall-faċċata tal-Knisja tan-Nadur. Fl-1949 reġa' ġie mqabbad mill-Kapitlu tan-Nadur biex jaħdem il-gallerija tal-1 ggwsa ga jp son e Ix-xogħol inħadem kollu Malta —smaz 37 ve fid-dar ta' Sciortino ġewwa Birkirkara diVlilifi Bmef bibek, Temi u minn hemm inġarr lejn Għawdex. a Des ba, negwintementi fe a knnja kos Fl-1954, reġa' lura lejn il-Kanada Bi i b fħuż litan. Gkataż fejn irtira mix-xogħol tal-iskultura FIĠR, ji ja BA bi minħabba li l-vista kienet marritlu sr 6 il a ik —mb lura ħafna. Huwa kien joqgħod f'Oka, $ Eu jiekam azzjoni ak BE raħal żgħir fi Quebec, 35 mil bogħod 314. f'4. haga kuufendal niltefa akħur: tacħu, A Kien iqatta l-ħin 371. f 4-Mine nefefi fbrieti b £18 A/AL- liberu tiegħu fil-kampanja minħabba TELGH SISL l-interess li kellu fin-natura. Miet keħemz mill Għa bel fe b6iġi hemmhekk fl-1 ta' Settembru 1958, fl- AL l sjejezza Aġ età ta' 84 sena. WESĠ. him h tagarili Fost xogħlijiet oħra li għandu f'Malta ta' min insemmu La preghiera nel Dolore'u 'Giustizia, it-tnejn fuq oqbra privati fiċ-Ċimiterju tal-Addolorata, L-irċevuta maħruġa minn ES.Sciortino lill-każin 'Mosċ' u 'Isaia' għall-knisja tad- Banda San Filep, tax-xogħlijiet fuq id-disinn u Dumnikani fil-Belt Valletta, żewġ l-abbozzi tal-ġibs tal-bradella ta' San Filep veliefs tal-irħam għall-knisja ta' San Pawl, ukoll fil-Belt Valletta, bustijiet ta' Ashfar u ta' Alfons Maria Galea li jinsabu fl-Oratorju tas-Salesjani f'tas-Sliema, disinn tat- tabernaklu tal-fidda għall-Kolleġġjata ta' Sant'Elena f'Birkirkara, Il Nome di Ġest' chapel of tal-ħerba also in Birkirkara and others. Fil-Kanada għandu 'Via Crucis fil-bronz fil-knisja ta' San Leo f'Montreal Westmount, 'Weight of Dissolution' fir-Roval Canadian Accademv, 'Motberbood. (li d-disinn oriġinali tagħha qiegħed fil-mużew tas-Santwarju ta' Ħaż-Żabbar), Herald in Stone' fl- Università ta' Winnipeg, 'Addolorata' fil-knisja ta' Santa Katerina f'Montreal, 'Christ the King' f'Montreal u oħrajn. Għandu xogħlijiet f'diversi pajjiżi oħra fosthom: 'Santu Wistin' fil-Katidral ta' Ippona fl-Afrika, 'Faitb' u 'Hope' fl-entrata taċ-Ċimiterju Ellenberg, fi New Xork USA, 'Queen Victoria' fil-British Academp of Arts, Ruma, Project for monument to Giuseppe Verdi, f'Milan, 'Studj from Life fl-Istituto di Belle Arte, Ruma (1901), '4 Peasant Girl f'Ruma (1911), 'Decorative Head u 'The Saviour (1911) f'Londra. Francesco jixraqlu jkun magħruf aktar min niesu l-Maltin. Waħda mit-toroq prinċipali ta' Ħaż-Żebbuġ hija msemmija għall-aħwa Antonio u Francesco Sciortino. Imma minħabba li hija magħrufa biss bħala Triq Sciortino, kulħadd jaħsibha li tfakkar lil Antonio Sciortino. Isem Francesco jidher minqux fuq il-monument li hu stess għamel fl-1950 għal fuq il-qabar tal-familja tiegħu fiċ-ċimiterju tal-qalb ta' Ġesti ġewwa Ħaż-Żebbuġ — għalkemm id-destin ried li ma kellux jindifen hemmt Luret Vella, Storja ta' Ħaż-Żebbuġ, Malta 1986. Dumink Camilleri, 75 Anniversarju mill-inawgurazzjoni tal-Koppla tan-Nadur, Malta 1990. Alexander Bonnici, In-Nadur — Ġrajjet Kolleġjata u Bażilika Imxebilkin fil-Ħajja Soċjali ta' Għawdex, V2, 1998. Parroċċa tan-Nadur, Luminaria nru. 65, Ġunju 2001. Michael Bonnici, Francesco Saverio Sciortino, Rivista annwali tal-Għaqda Każin Banda San Filep AD1851,2014 u 2015. Referenzi: l Il-Professur Moschetti fl-1891 inġab Malta biex jaħdem monument f'ġieħ il-Markiż Bugeja. 2 Fuq din l-istatwa hemm imnaqqxa l-firma ta' Sciortino. L-istatwa kien irregalaha lil ċertu Mikiel Buttigieg min-Nadur. Fuq ix-xewqa ta' dan Mikiel, V.M. Pellegrini kien ħa din l-istatwa u poġġiha fil-knisja tan-Nadur fl-1984 meta miet Mikiel. ta ħa alfa. reel re LEKNI Wiiereċiċiià KOR dada 1 Luminarja, 61 pg 12, Nadur Parish Publication. 35 Luret Vella, Storja ta' Ħaż-Żebbuġ 1986 page 100. iċ Minutes SAMC Februarv 185, 1904. V Buhagiar, Tagħrif fuq il-Parroċċa Kolleġġjata Bażilika ta' Santa Liena 1984 page 4. Famili Scerri Memorial, 1947, Sacred Heart of Jesus Cemeterv, Ħaż-Żebbuġ, Malta ħ ħ IMAAI PROF-FRANES- PAT ARCA MA SCULTORE: Al 1875-1358 VI CRAZJA SCIORTINOL St. Peter and St. Paul Church of St. Philip, Ħaż-Żebbuġ Praver in Distress Navarro Tomb, Addolorata Cemeterv Sacred Heart, relief Siġġiewi Tal-Ħerba Church, B'Kara Addolorata Cemeterv Addolorata Cemeterv Luqa Parish Church Rev. Fr. Philip Scerri Memorial, 1947, Sacred Heart of Jesus Cemeterv, Ħaż-Żebbuġ, Malta