leħen is-sewwa'' — 24. ta' Marzu, 1973 Strada Vittoria', jew Triq Irjali, f'nofs il-Pjazza l-ġdida, '4 ta' Settembru', hemm Madonna ta' rħam bil-Bam- Fit-triq ewlenija tal-Isla, Triq ir-Rebħa, fiż-żmien l-imgħoddi bin fuq dirgħajha. Qabel il-gwerra, dik il-Madsnna wieqfa fuq skrizzjoni bil-latin imnaqqxa f'irħam li bil-malti tgħid hekk: 'Lil Ala t-Tajjeb u pedistall twil u rqieq, kella Kbir nett (D.O.MI.) u lil Ommu l-Verġni Bambina, taħt it-titlu tal-Vitorja, maħtura minn missierijietna Patruna ta' din il-Belt, b'qima speċjali — għaliex fis-sena 1813, meta l-pesta laqiet bl-igraħ lill-Gżira ta' Malta, in-nies tal-Isla ġew meħlusin mit-turment tal-pesta bil-ħarsien bia waq- fien ta' dik il-Verġni kbira — b'tifkira dejjiema tal-gratitudni tagħhom, bħala temm tal-wegħ- 'da, bil-kunsens tal-Gvern, mogħti b'digriet tas-17 ta' Lulju 1914, huma jagħtu, jiddedikaw u jikkonsagraw lill-istess salvatriċi Omm Alla din ix-xbiha maħduma, Kienet pesta qalila ħaf- na dik imsemmija fl-is- krizzjoni. Bdiet fit-3 ta' Mejju 1813 u damet sejra sal-bidu. tas-sena 1814. Qerdet xejn inqas minn 4,572. ruħ. Ma ġewx mimsusin minn dik il-mar- da l-Isla u. l-irħula Qrendi, Kirkop, Għaxaq u Balzan. Meta waqfet f'Malta, bdiet — fit-22 ta' Frar — Għaw- dex u qerdet hemm 96 ruħ oħra sakemm fit-8 ta' Set- tembru 1814, l-Awtoritajiet iddikjaraw li l-periklu in- temm. IF'marda hekk 'tal-biżgħa għandna għax nistagħġbu mhux: bil-ħelsien ta' post mid) marda, daqskemm. bit- tieba u; qawwa. nisranija ta' dawk li b'sens ta' kari- ta' u bil-periklu li jittieħdu u jmutu biha, kienu jduru bl-impesttati' : Jgħidilna. meta skuppjat f'Malta dik il-marda, l-Isqof Mattei kien Għawdex jagħmel: iż- żjara pastorali. Malli sar jaf, ġie Malta u għammar fil-palazz tal-Belt, f'nofs ill- periklu. Ta/ missier huwa ħareġ (ittri (pastorali: biex iwissi lin-nies jagħmlu. ħili- thom biex dak il-flaġell ma jinxteridx. Fl-24 ta' Mejju b'dieqa ta' qalb, huwa or- dna l-għeluq tal-knejjes biiex jevita l-affollament, u talab. lin-nies biex jassistu bil-moħħ għall-quddiesa li kellha titqaddes f'kull kni- sja parrokkjali u fil-knejjes tal-patrijiet, f'ħin iffissat. Irrikmanda wkoll Il-għaj- huna u l-mħabba lejn il- fqan, speċjalment lill-kap: pillari. 'L-iisqofi jingħaqad ukofl mal-kummissarju Ci- vili Sit. Hildebrand Qakes, meta dan. ħareġ ordnijiet iebiġa fiċ-ċirkostanza ju ki- teb li min jikser dawk. l-or- dnijiet ikun qed: jonqos mill-karita' nisranija. — In- għaqad ukoll ma Sir Tho- mas Maitland, li kien għa- du kif wasal fil-Gżira bit- titlu ġdid ta' ''Gvernatur u Kap-Kmandant ta'Gżej- jer Maltin'.,. u. b'żewġ. pas- torfalijjet: — wissal— nhnies biex jobdu bis-sabar l-or- dnijiet tal-Gvern u ipproj- bixxa, taħt piena tal-isko- munika, li jżommu ħwejjeġ imniġġsa bil-pesta, jew ja- ħbu lbies, mobbli jew oġ- ġetti oħra, ikunu ta' liema valur ikunu, kemm il-diarba dawn ikunu mniġġsa jew sospetti, jew kemm il-dar- ba huma ma jgħarrfux lill- Gvern bil-ħiwejjeġ misjuba. ATTI EROJCI L-Isqof. Mattei ma kienx waħdu fost il-kleru li mar- ru jew baqgħu: fil-periklu, biexi jaqdu d-dmirijiet pas- torali tagħhomi qalb: l-imr pestati. issemmew bħala martri li waqgħu. vittmi tad- dmir saċerdotali tagħhom Dun Gużepp Camilleri, Ka- nonku 'Propostu ta' San Pawl tal-Belt, -Patri Nikol mħallsa miċ-ċittadin Viċi-Parrku — ta' Dun Ferdi- Trapani, Portu Salvu, nand Camilleri, Viċi-Parr- ku tal-Furjana, li kienet għadha mhiex parroċċa, u il-Patrijiet kapuċċini 'Danjel, Anton u Samwel. Dun Vi- ċenz Cachia, Arċipriet tal-' Isla ġie delegat mill-Isqof 7 biex minn floku jieħu kura tat-Tliet Ibliet. Meta spiċċat il-pesta, u sewwa sew fid-29 ta' fan- nar 1814, l-lsqofi Mattei ordna Te Deum fil-knejjes parrokjali kollha tal-Gżira bħala radd. il-ħajr lil Alla għal ħelsien; huwa stess intona t-Te Deum. fil- knisja ta' San Gwann, jid- hirli li qrajt x'imkien, fil- preżenzai tal-Gvernatur. Espożizzjonijiet ewka- ristiċi u priedki, daqq ta' qniepen, u sparar tal-kanu- ni, proċessjonijiet, fost- hom : waħda diboċesana għas-Sanitwarju tal-Mel- lieħa, b'radd il-ħajr saru ma 'Malta u Għawdex u għadhom isiru kull sena: issa għidtilkom, biżżej- jed dwar il-pesta; ħalluni għalhekk, nerġa lura minn fejn tlaqt u tgħidulix ''Ci- cero pro domo sua, Mons. Bonniċi ; għalllsla'.. — Ner- ġgħul fuq il-Madonna ta' rħam. Konna nsejħulha ''Il- Madonna Tanl-Nofs'. Għax kienet sewwa. sew. f'nofs it-tul. tal-Isla..u,. għal ftit, mhux f'nofs il-wisa tagħha Kont taraha minn fuq il-Vitorja u minn fuq San Filippu, iż-żewġ poli tal-Isla. Malli titla mit- telgħa ta' San Giljan, li da- ri kienet trieq l-aktar pas- saġġa għax minnha kienu jgħaddu n-nies jjħalflaneċ u għad-dgħajjes, kont -til- maħ dik il-Madonna. ITFTOKKT TAL-ISLA Kienet iċ-ċentru — it- It-traffiku kien jaħaddi minn naħa u imillkoħra: tagħha: dejjem iżomm: max-xellug. 'Il-pro- ċessjonijiet jew il-funerali (ikompli fil-paġna 4) 'Ieħen is-sewwa' — 24 ta' Marzu, 1973 IL-PESTA TAL-1813 u L-MADONNA TAN-NOFS (ikompli mill-paġna 8) kienu jgħaddu minn ħdej- ha iżommu mal-lemin. Madwarha tliet każini: dak tal-Banda, l-ieħor imsejjaħ taż-Zumżum . u. daki tas- T'Societa .Operaia Cattoli- 'Qa — S. Gjuseppe'; Kam- ra ta' Lettura, id- Dockvard Literarv: Club u s-Sede tal- Azzjoni: Kattolika; żewġ spiżeriji, ,tliet parijukkiera, tliet 'Ġinematografii, kiafet- terija, ħajjat, ħwienet tal- merċa, pastizzerija u ħwie- net tax-xorb, u il-posta waħdienija, l-ewwel. mal- ħajt, imbagħad fuq kolon- na ħamra. Quddiemi dik kienet 'titkebbes akbar ħuġġieġa ta' San Gwann; quddiemha kien jibda iċ- ċirku taż-żfin. fil-Karnival imeta ddoqq il-Banda barra l-Każin; sa ħdejha kienu jaslu n-nies li jippassiġ- ġaw, bħal fi Strada Rjali. l- Belt, speċjalment nhar ta' Ħadd; quddiemha -sar l-ew- wel j'terminug' meta bdiew karrozzi 'milliBelt għall-lela. il-Madonna tan- Nofs kienet pont ta' orjen- tament. — Konna' ' ngħidu: Hdejn. il-Madonna. tan- Nofs', ''Quddiem ; il-Ma- donna tan-Nofs' u ''Wara FANAL 'U STILLARJU Fid-29 ta' Jannar ta' kull sena kienu jdawru l- pedestall tagħha. bit-tazzi kkuluriti taż-żejt mixgħulin u matul il-festi tat-Twelid tallMadonna kienu' jtellgħu warajha stillarju kbir tal- ħadid, mixgħul l-ewwel bit-tazzi taż-żejt — ħomor. bojod u ħodor. Niftakar fil-familji ti kien hemm mal-erba' truf tal- bini ta' madwarha: il-far milja Cuschieri, di minnha ħareġ is-Sur Edgar, li laħaq Segrettarju Amministrat- tiv- tal-Gvern, — jil-familja Sciriha, il-familja Fiorini, li iminnha ħareġ il-Mispiżjari Fredu, illum: bl-ispiżerija ' tiegħu 'mhux 'il-bogħod' mill-— Madonna, -ċentru ' ta' ħafna Sengleani li ħarġu mill-Isla, meta, kull sena, imorru hemm għall-festa tal-Bam- bna, u s-Sinjura Zeżin, xwejħa dejjem ser tmut u 'ma tmut datt; fl-aħħar mie- tet hi wkoll, kif għad immu- tu aħna Ikoll. Nerġgħu għall-istatwa, maħduma mill-iskultur magħruf Censu Dimech. Kemm kienet ħelwa u mpo- nenti fuq dak il-pedestall proporzjonat, irqieq: u twil, imdawwar b'kanċell tal-ħa- did ippuntati F'kull kantu- niera tal-kanċell kien hemm kanun 'bil-bokka tiegħu l-is- fel, ,imdeffes fl-art minn nofsu. pedestall, quddiem l-istatwa kien hemm fanal 'sabieħ tal- ħadid, b'lampa —taż-żejt li 'kienet' tixgħel kulljum, għax kien tħalla, għalhekk, legat fuq id-dàr fejn illum hemm is-Sede tal-Azzjoni Kattoli- ka. Dari kienet tieħu ħsieb ix-xegħil il-familja Galea. Il- piż ġie trasferit fuq post jeħor ħdejn dik id-dar u llum: tieħu ħsieb il-familja Grech. Wara l-istatwa, għal xi żmien. kien hemm .għajn tal- ilma, li minnha kienu jimlew in-nies tal-iskontri tan-naħa tas-sur. Niftakar dik il-għajn spiss kienu jħalluha miftu- ħa u l-ilma jinħela (iħallas il-Gvern), imbagħad kien ji- ġi l-Pulizzija jagħlaqha bil- muftieħ. Fl-aħħar għamlulha 'ja' l-ġenituri ' tagħha iżjed. imwaħħal mal-: —għed: f'nafs- il-pjazza, 'pompa biex tingħalaq wa- ħeha u dawruha b'ħofra kbi- ra miksija bis-siment biex l- ilma ma jċarċarx mat-trieq. , Kemm ġrejna madwar dik l- istatwal Kemm qbiżna u dħalna ġo dak il-ħadid, avol- kienu jiftħulna għajfiejna biex ma nweġiġgħux b'dak ' il-ħadid jew indaħħlu xi ponta : f'għajnejnal KAROZZI U BOMBI Meta bdew jidħlu l-kar- rozzi u t-'trucks'' l-Isla, in- ħasset il-ħtieġa li jidjiequ l-bankini madwar l-istatwa biex jagħtu aktar wisgħa għat-traffiku. pazju ma kienx biżżejjed tneħħew il-kanuni u l-ħadid. ta' madwarha, u saret tarġa dejqa ċkejkna taż-żonqor bħala ripar għall-pedistall. Għalkemm kienet f'nofs il-ħbit mill-ajru, dik il-Ma- donna ma ġietx milquta fil- gwerra. B'danakollu, fir-ri- 'kostruzzjoni tal-:1sla, ġie de- ċiż li dik il-Madonna. titneħ- ħa min-nofs it-trieq-u titqie- mhux il-bogħod- minn fejn ' kienet qabel. Il-pedestall snell ġie f'wieħed: baxx u wiesa'; l-iskrizzjoni ma twaħħletx miegħu, iżda nxteħtet fid-dlam u fil-men- sija. B'hekk dak il-monu- ment ħajj ui jitkellem sar statwa mejta u muta. Jixirqilha lil dik l-istatwa votiva tal-Madonna in-nofs ta' pjazza imsemmija għal jum sabieħ u għażiż ta' me- ta s-Sengleani nkurunaw: il- Bambina sollennement; minn hemm ukoll għadha l-Patruna tal-Isla. Iżda m'għadhiex ak- tar ''il-Madonna: itan-Nofs' li tfakkrek fil-ħarsien tal-Isla mill-pesta tal-1813.