e Għaqda Każin Banda San Filep A0 11 U L-Arkivju Parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ Madwar tliet snin ilu waqt studju li kont qed nagħmel fuq l-arkivji ekklesjastiċi Maltin bħala parti mill-kors fl-Università dwar l-Arkivji, ġieni l-interess li nagħmel analżi tas-sitwazzjoni tal- arkivju parrokkjali ta' Haż-Żebbuġ, raħal bi storja kbira li fih twieldu wħud mill-aqwa esponenti li għamlu l-istorja ta' pajjiżna, raħal li ta ħafna lill- identità ekklesjastika Maltija. L-appuntament kien ma' Dun Salv Caruana li dak iż-żmien kien għadu mimli bl-għomor b'memorja tajba ta' dak li wettaq pam eżan Caruana jiftaħ il-bieb tal-arkivju tal- għall-preservazzjoni tal-istorja dokumentata tal- knisja. Għalija u għal ħafna studenti u riċerkaturi oħra, Dun Salv kien t'għajnuna kbira. Lil Dun Salv kont ili nafu għal bosta snin propju meta kont għamilt xi riċerka mill-volumi tal-kontijiet tal-knisja li jitfgħu dawl fuq kif kienet tinżamm l-attività mużikali fil-festi fis-seklu tmintax. Dun Salv ma kien jiddejjaq qatt jilqa lil dawk interessati ġol-kenn ta' daru u hemm jgħaddu l-ħin iqellbu xi manuskritt bit-tama li tinstab xi ħaġa ta' interess. Kien jgħoxa jitkellem fuq ir-riċerka li hu stess kien għamel matul ħajtu fejn tefa dawl kbir fuq il-ħajja soċjali, kulturali u artistika f'Ħaż-Żebbuġ. Dun Salv Caruana kien ħalliena fit-28 ta' Ġunju 2008. L-arkivju tal-parroċċa jinsab f'kamra żgħira fis-sular ta' fuq tal-knisja li titla għaliħ mis-sagristija magħrufa bħala 'l-antika' li kienet inbniet fis-seklu sbatax. Il-kamra għandha qies ta' madwar żewġ metri u nofs b'ħames metri. Għandha tieqa żgħira li tagħti għal-arja tal- palazz li darba kien propjetà tal-familja nobbli Żebbuġija, dik ta' Pulliċino, illum residenza għall-ambaxxata Franċiża. Iċ-ċavetta ta' dan l-arkivju tinżamm għand is-sagristan u l-Arċipriet. Għalkemm il-volumi u l-manuskritti huma merfugħa b'xi forma sistematika, dawn ma BE ————I ii ki . Lix-xkaffar mad-dawra tal-kamra żgħira li qed isservi jinsabux f'kundizzjoni t'ordni perfetta u bħala arkivju. Il-volumi jinsabu f'kundizzjoni tajba. U Għaqda Każin Banda San Filep Ao 15 PO Patrimonju — l jeħtiġilhom żamma ta' klassifikazzjoni b'mod xjentifiku. Jinsabu mpoġġija fuq xkafef tad-'dexion' li komplew jiżdiedu bl-inizjattiva ta' Ravmond Saliba li f'dak iż-żmien kien qed jagħti ħidma volontarja biex ikun organizzat l-arkivju. Dan kien inżamm fiż-żmien il- parrukkat tal-Arċipriet preċidenti Dun Charles Attard li kien xtara dan l-ixkafar mingħand il-BIM. Dawn idawru l-kamra li għandha qies f'għoli ta' sebà piedi. Il-volumi tpoġġew f'ordni skond is-'serje' (eż. skond l-isem tal-fratellanza; legati, Sodalità tal-Agonija etċ.) mingħajr sistemazzjoni kronoloġika jew f'ordni ta' 'sub-serje' (eż. minuti, reġistru tal-imseħbin, jew kontijiet), għalkemm id-dokumenti kollha fis- 'serje' rispettiva jidhru li huma miġbura ma' xulxin Jekk wieħed jikkompara dan l-arkivju parrokkjali m'oħrajn simili, żgur li dan jinsab f'kundizzjoni tajba ħafna fejn ukoll xi dokumenti sfużi kien sarilhom xi restawr, għalkemm kien dilentantesk. Għalkemm kien inbeda' xi xogħol ta' klassifikazzjoni u katalogar, l-arkivju m'għandux l-għodod meħtieġa għat-tfittxija ta' dokumenti. Rekords li hemm fl-arkivju parrokkjali GAAAĦD Lqie m'incamiio $a sewħħ Dra. Minn mindu bdew jieħdu forma 37 Alina Tinraodu et, aq jaħ el ram RA fra aktar stabbli fis-seklu sittax, il-parroċċi ma kienux kontrollati minn awtorità finanzjarja waħda, imma minn bosta entitajiet żgħar fejn xi ħadd kien jieħu ħsieb il-manutenzjoni tal-knisja, ħadd ieħor il-legati jew obbligi u festi partikolari, u l-fratellanzi jew għaqdiet jieħdu ħsieb xi altar, vara jew kwadru — kull wieħed iżomm. il-kontijiet separatament. L-aktar entità mportanti kienet dik li tieħu ħsieb l-altar maġġur li fost oħrajn kellha l-obbligu li żżomm il-lampier dejjem mixgħul, għalhekk kienet tissejjaħ il-Veneranda Lampada. Maż- żmien, din bdiet tieħu ħsieb bżonnijiet oħra nkluż il-festi, manutenzjoni tal- knisja, priedki u oħrajn. Baqgħu biss separati l-fratellanzi u għaqdiet oħra fosthom is-Sodalità tal-Qassisin, u dik tal-Agonizanti.$ Id-dokumenti tal-Veneranda Lampada f'Ħaż-Żebbuġ imorru lura għal-bidu tat-twaqqif tal-knisja fis-seklu sbatax. Jidher li dawn id-dokumenti huma kompluti għalkemm id-dokumentazzjoni aktar riċenti ma tantx baqgħet tkun daqshekk komprensiva daqs dak ikkompilat fis-sekli sbatax, tmintax u dsatax fejn kien jitniżżel Veneranda Lampada — 'Introito' għas-sena 1710 e Għaqda Każin Banda San Filep A0 11 U kollox b'ċerta reqqa u dettal u xi kultant anke jkunu annessi l-irċevuti ta' dak li tħallas. Jidher li meta l-kontijiet kienu jaqgħu f'idejn l-amministrazzjoni tal-Arċipriet, ir- reġistrazzjoni tal-'Introiti' u l-'Esiti' kienet tkun minima — ''kienu jkunu xotti ħafna u ġieli tħalliet barra dokumentazzjoni mportanti, kien ikkumenta miegħi Dun Salv Caruana. Kien qed jirreferi l-aktar għar-rekords aktar riċenti, l-aktar dawk tas-seklu l-ieħor, fiż- żmien il-prokuratur Dun Filippu Xerri li kien attiv fis-sittinijiet. L-ewwel volum f'din is-serje ma tantx jista jkun konsultabbli peress li l-inka aċċiduża għamlet ħafna ħsara lill-karta. Huma miktuba bit-Taljan u Ilegati fuq forma ta' faxxikli. Bosta minnhom huma wkoll enumerati. Il-kotba tal-Fratellanzi Matul is-snin, f'Haż-Żebbuġ twaqqfu sitt frattellanzi — tas-SSmu. Sagrament, Rużarju, Karità, Ċintura, San Ġużepp u Duluri. Fl-1575 kienettwaqqfetil-fratellanza tas-Santissimu Sagrament, filwaqt li tar-Rużarju twaqqfet fl-1588. Dik tal-Isem Imqaddes ta' Marija twaqqfet fl-1680 u l-fratellanza tal-Karità twaqqfet fl-1696. Insibu wkoll il-fratellanza taċ-Ċintura mwaqqfa u msieħba ma' l-Arċikonfratternità ta' San Ġakbu ta' Bologna fl- 1721. Il-fratellanza ta' San Ġużepp twaqqfet fl-1740, filwaqt li dik tad-Duluri — l-aħħar fratellanza mwaqqfa f'Haż-Żebbuġ seħħet madwar is-sena fl-1813 (fl-1686 twaqqfet kanonikament bħala Kongregazzjoni). Is-Sodalità tal-Agonija twaqqfet fl-1658. Il-prokuraturi rispettivi tagħhom li kienu jinbidlu skond l-istatut, kienu jżommu bil-miktub l-amministrazzjoni fil-kotba msejjħa Libri Conti — id-dħul u l-ispejjeż biex tinżamm il-festa tal-qaddis/a, iżda wkoll spejjes oħra għall-manutenzjoni tal-artal, il- kwadru, kif ukoll ġojjelli artistiċi oħra fi ħdan il-fratellanza. Il- Il-ġbir kien isir fil-knisja waqt il-funzjoni tal-festa, għotjiet ta' prodotti tar-raba' jew flus, u l-menswalità u legati. Dawk il-persuni li kienu jerfgħu xi standard jew lanterni kienu joffru xi flus. Introjtu ieħor kien billi membri tal-fratellanza jakkumpanjaw waqt funerali. Is-segretarji rispettivi tal-fratellanzi kienu jżommu l-minuti tal-laqgħat. Fihom joħorġu ċerti deċiżjonijiet li nżammu waqt il-konsulti, nkluż mandat għax-xiri ta' dekorazzjonijiet artistiċi u manutenzjoni. Fil-Conti, bħar-reġistri tal-Veneranda Lampada hemm ukoll tagħrif dwar kif kienet tinżamm il-festa ta' ġewwa u ta' barra — kemm intefqu flus għall-porvli, maskli u minn sparhom. In-nefqa fil-festa ta' ġewwa kienet l-aktar dovuta għall-ispejjeż tal-mużika li f'Haż-Żebbuġ kienet issir b'ċerta pompa u dinjità bis-sehem tal-aqwa Maestri di Cappella. Dwar dan qamet il-kwistjoni tal-partiti bejn id-dinastija Buġeja u Nani fejn fil- fatt, għall-festa ta' San Filep kien jinġieb Buġeja, filwaqt li l-Fratellanza ta' San Ġużepp kienet iġġib lil Nani (għalkemm kien hemm żmien fejn Dr. Paolo Nani mexxa l-mużika fil-festa titulari). Barra ħlas lill-Maestro di Cappella f'isem il-mużiċisti u l-kantanti; kien isir ħlas lill-organista; lil dak li jieħu ħsieb il-minfaħ tal-orgni; il-predikatur u qassisin oħra; sagristan u servjenti oħra, il-mixgħela (luminarja) tal-knisja; damask u tiżjin ieħor. Reġistri tal-Fratellanzi U Għaqda Każin Banda San Filep a0 151 A 0, MA Hlas ieħor kien għad-daqqaqa tat-tamburo e bifara. Dokumenti tas-seklu dsatax joħroġ tagħrif dwar it-twaqqif tal-baned fir-raħal. Jidher li d-dokumenti amministrattivi tal-Fratellanza tas-SSmu. Sagrament huma miżmuma tajjeb. L-istess jingħad għall-fratellanzi l-oħra nkluż dik tal-Karità u ta' San Ġużepp. Il-Libri Conti tal-fratellanza ta' San Ġużepp huma kompluti għalkemm lejn l-aħħar - l-aktar matul is-seklu l-ieħor — ċerta dokumentazzjoni hija ristretta ħafna. Mill- arkivju rnexxieli niddetinfika ftit dokumenti ta' din il-fratellanza — Introito ed Esito, Zebbug San Giuseppe għas-snin 1739-57; 1758-59; 1764-1855. Dawn huma ta' ċerta importanza għal dawk li jintereshom il-ġeonoloġija, demografija u laqmijiet. Ġeneralment, ħdejn l-isem tal-fratell kien jitniżżel il-laqam u ġieli anke s-sengħa jew professjoni (ġeneralment mastrudaxxi). Dokumenti oħra mportanti huma dawk tal-istatuti meħud mir-Reġistru tas-Supplika li jinsabu fl-arkivju tal-Kurja tal-Arċisqof - Estratto dagli statuti della Ven. Rekords interessanti oħra huma dawk li jiġbru fihom listi ta' benefatturi li ħallew donazzjonijiet biex intgħamlu u tħallsu il-bini ta' xi kappelli, statwi, pitturi jew skulturi li hemm fil-knisja parrokkjali. Fil-Legati jidher fihom iż-żamma tal-quddies għar-ruħ il- benefatturi. Dokumenti oħra Dokumenti oħra fl-arkivju huma dawk li huma tas-Sodalità tal-Qassisin li jmorru lura għas-snin sebgħin tas-seklu tmintax; u s-Sodalità tal-Agonija li wkoll hija antika ħafna. F'dawn id-dokumenti jkun hemm tagħrif dwar il-kontribuzzjoni tal-membri kif ukoll listi sħaħ ta' dawk li jkunu membri fis-Sodalità. Din kienet speċi ta' 'union' li kienet tiġbor flus mill- qassisin stess li kien jassiguralhom sussidju f'każ ta' mard. Huma kien jingħatalhom 18 irbiegħi. Dawk li jinkitbu fis-Sodalità tal-Agunija kienu jħallsu kontribuzzjoni żgħira. Dawk miktuba, barra mill-ġid spiritwali u talb waqt tliet sigħat tal-agunija, u tal-funeral, il-quddies fl- anniversarji ġenerali, igawdu l-frott tal-quddies kantat kull nhar ta' Ġimgħa. $ Insibu wkoll il-Libro Cassa tal-Kunċizzjoni li fih ikun hemm imniżżel id-dħul li jkun sar fil- kaxxa tal-artal tal-Kunċizzjoni. Hemm ukoll diversi manuskritti tal-iStatus Animarum li wħud minnhom bilkemm tinqara s-sena tagħhom. Dawn x'aktarx li huma xi kopji Dokumenti antiki. e Għaqda Każin Banda San Filep A0 11 U ta' dokumenti oħra li jinsabu arkivjati fl-Arkivju tal-Kurja fil-Furjana jew fl-Arkivju tal- Katidral fl-Imdina. Interessanti ukoll li fl-arkivju hemm numru ta' kotba żghar (pitazzi) li dawn kienu jservu bħala steżura għar-reġistrazzjoni tal-magħmudijiet, żwiġijiet u mwiet. Rekords moħbija Għalkemm il-preservazzjoni tagħhom hija f'kundizzjoni tajba, xi dokumenti 'vitali' għall-identità storika u amministrattiva tal-knisja parrokkjali huma merfugħa jew moħbija f'diversi lokazzjonijiet, inkluż f'xi kaxxarizzi fis-sagristija l-ġdida. Nittama li llum dawn inġabru u qed jinżammu f' lokazzjoni ċentrali. Jekk le, huwa żmien li tinżamm responsabbiltà li dawn jinġabru flimkien qabel ma jkun tard wisql Fost dokumentazzjoni ta' ċerta mportanza kien hemm xi faxxikli tal-Veneranda Lampada, u l-inventarju ta' madwar sitt volumi li kien ikkompila b'mod komprensiv Dun Edgar Vella — bħala parti minn proġett ambizzjuż għall-parroċċi kollha li kien inbeda ftit tas-snin ilu L-inventarju jiġbor deskrizzjoni dettaljata tar-rikezzi fil-knisja kif ukoll ritratti u indiċi tal-istess inventarju. L-indiċi huwa kkompilat f'sitt taqsimiet — pittura, metal, statwi, paramenti sagri, mixxelanja, u għamara. Ħasra li ma ngħatax attenzjoni wkoll il-wirt dokumentat. Fl-antik, waqt il-Vista Pastorali, l-Isqfijiet kienu jagħtu attenzjoni xierqa lill- patrimonju artistiku ekklesjastiku f'inventarji li kienu jinżammu apposta, inkluż listi ta' volumi li kienu jkunu fl-użu tal-kappillan, fosthom ir-reġistri tal-magħmudijiet, żwiġijiet, imwiet, u legati. Nittama li fil-Vista Pastorali li qed tinżamm bħalissa mill-Isqof Pawl Cremona, tingħata wkoll l-attenzjoni meħtieġa lil dawk ir-rekords — wara nuqqas ta' snin twall Inċidentalment kienet drawwa (u xi kultant għadha) li xi dokumenti ekklesjastiċi kienu jinżammu fir-residenza ta' xi prokuratur, segretarju jew l-arkivista tal-fratellanza rispettiva, jew għand xi qasiss anzjan li għal bosta snin ikollu nteress fl-istorja tal-knisja u tar-raħal. Jidher li l-passjoni u l-interess kien jagħmel tiegħu u maż-żmien kienet tiġieħ kuxjenza li jidħol fl-isfond tal-istorja tal-fratellanza li magħha jkun assoċjat. Minn ħaġa ġġib lil oħra u l-interess ikompli jikberl Dan huwa xi ħaġa pożittiva għax bis-saħħa ta' dawn in-nies, forsi wkoll b'laqta dilentanteskal, jagħtu u jwasslu kontribut ta' dak li kien jinżamm fl-amministrazzjoni. Din in-namra kienet twassal biex dawn id-dokumenti u volumi manuskritti jkunu mħarrsa b'għaqal u forsi wkoll b'ċerta 'osservazzjoni passjonali' li jkunu l-għejjun għar-riċerka tagħhom għal tul ta' snin, forsi wkoll xi kultant imwarrba mill-attenzjoni ta' xi riċerkaturi oħra fl-istess qasam. Hija ħasra li wara mewthom, dawn ir-rekords jispiċċaw mitlufa, sparparjati għand l-eredi jew ukoll jinqerdu għax jarawhom bla valur. Xi kultant ukoll issibhom għall-bejgħ fuq il-montil L-istorja turina li diġà ntilfu bosta dokumenti interessanti u hemm oħrajn li jinsabu għand il-privat, anke barra minn Malta. Huwa fid-dmir tal-amministratur ekklesjastiku li jara li d-dokumenti li jorbtu l-istorja tal-knisja jkunu miġbura f'post wieħed, taħt sigurtà u aċċessibli għall-istudju. Minn naħa l-oħra, mnalla li dawn il-manuskritti jkunu jinsabu fil-pussess ta' individwi partikolari fi ħdan l-istituzzjoni għax kieku tkun missjoni mpossibli li wieħed jikkonsulta dawn il-manuskritti. Ġeneralment, dawn l-individwi jkunu sors ta' gwida unika ta' dak li jkun iħaddan l-arkivju filwaqt li jkunu huma li fil-ħin liberu tagħhom, mingħajr ħlas u U Għaqda Każin Banda San Filep Ao 15 PO Patrimonju — l b'imħabba lejn l-istorja, isibu l-ħin biex l-arkivju jinfetaħ, anke jekk mhux b'mod regolari f'ħinijiet fissi. L-Arkivju Mużikali — ġabra ta' 247 kompożizzjoni L-arkivju mużikali jiġbor fih mużika sagra u liturġika miktuba minn bosta kompożituri Maltin li wħud minnhom huma magħrufa fil-knejjes tagħna. Dan jiġbor fih 247 kompożizzjoni miktubin minn 29 kompożitur lokali u 8 oħra barranin. Hemm ukoll inkluż 50 kompożizzjoni li l-kompożitur tagħhom baqa mhux magħruf. Il-kollezzjoni tidher li kienet fil-pussess ta' Pietru Felici li kien organista f'Haż-Żebbuġ u li miet fis- snin ħamsin. Dan l-arkivju mużikali kien ġie mnaddaf, miġbur f'ordni u katalogat mill- awtur fil-bidu tas-snin disgħin. Fiż-żjara tiegħi fl-arkivju tal-parroċċa ma rnexxiliex niskopri fejn dan l-arkivju mużikali jinsab miżmum. Dun Salv kien qalli li għadu miġbur fil-kaxex kif kont ħallejtu jienl L-arkivju — tama li jkun preservat, katalogat u ddiġitizzat Madwar għaxar snin ilu fi żmien l-Arċipriet Dun Charles Attard kien tqajjem l-interess biex l-arkivju ta' din il-parroċċa jkun imnaddaf u kkatalogat kif jixraq minħabba wkoll il-bżonn tad-domanda frekwenti minn studenti u riċerkaturi. Dan sar fuq inizjattiva personali ta' Ravmond Saliba li miegħu kien hemm jgħinu għal ftit żmien Tonv Camenzuli. Kien sar pjan ta' azzjoni. '' Ftit wara kien issieħeb magħhom Toni Cortis, isem magħruf sew fir-raħal kif ukoll fil-kontribuzzjoni ta' ko-ordinazzjoni ta' bosta kotba storiċi fuq l-identità Maltija. Iżda minħabba mpenji oħra l-ħidma tiegħu ma ħaditx ħafna żmien. Wara li l-manuskritti ġew iffumugati fuq il-post kompla jsir il-proċess tat-tindif tad-dokumenti. Dan il-proċess kien dam diversi xhur. Wara kien inbeda t-tqassim tal- volumi skond is-serje. Dwar dan il-proġett kont tkellimt ma' Tonv Camenzuli. Qalli li kienu nxtraw l-għodda meħtieġa nkluż timbru apposta bil-kliem ' Archivium Parrochialis Zebbug'. Flus għal xiri ta' sistema kompjuterizzata ma kienx hemm allokat u għalhekk il-katalogar sar fuq sistema ta' 'catalogue cards'. Inżamm reġistru li fih tniżżel numru għal kull volum li ġie kkatalogat.'' Kull manuskritt ġie ttimbratt u klassifikat skond l-ordni tas-serje. Fil-fatt, in-numru mogħti lil kull volum/ manuskritt inkiteb taħt l-imsemmi timbru. Għall-klassifikazzjoni, kienet intużat sistema 'in-house' li kienet tikkonsisti fl-abbrevjazzjoni standardizat ta' 'Archivium Parrochialis Zebbug' — APZ; taħtha l-abbrevjazzjoni tas-serje (eż. Veneranda Lampada jitniżżel bħala VL); u taħt jitniżżel is-sena jew snin li jkoppri d-dokument (eż. Bħala regoli tal-katalogar intuża l-' Anglo-American Cataloguing Rules' — it-tieni edizzjoni (AACR2). Camenzuli stqarr li fix-xahrejn li dam hemm ħa ħsieb ukoll li jintroduċi 'Subject Cards'. Jikkumenta hekk: ''fuq wara ta' kull 'master card' niżżilt suġġett abbinat mal- manuskritt jew dokument li kont qed nikkataloga. Imbagħad kont nerġa noħloq 'card' ġdida bl-istess informazzjoni bid-differenza li s-suġġett ikun miktub b'ittri kapitali fuq quddiem. Dawn is-'subject cards' kienu jinżammu wara xulxin b'sistema alfabetika bil- ħsieb li riċerkaturi bla esperjenza jkollhom l-opportunità li jfittxu u jaraw eżatt x'kien hemm fl-arkivju. Dan il-proġett kien inżamm madwar disa' snin ilu. Ix-xogħol kien tkompla e Għaqda Każin Banda San Filep A0 11 U volontarjament għal bosta ġimgħat wara minn Ravmond Saliba li baqa jagħti l-kontribut fil-preservazzjoni tal-arkivju għal madwar erba' snin sat-tmiem il-parrokat ta' Attard. Meta riċentament tkellimt ma' Ravmond Saliba, ex-kollega miegħi fil-Mużew tal- Katidral, kien qalli li hu kellu viżjoni aktar wiesa' minn 'arkivju', għaliex dan ma xtaqx li jiġbor biss dokumenti miktuba, iżda kull ħaġa li setgħat titfa dawl fuq l-istorja ekklesjastika ta' Haż-Żebbuġ. Fil-fatt, kien beda jħuf fl-irkejjen tas-sagristiji tal-knisja parrokkjali u f'xi knejjes filjali biex minnhom jiġbor oġġetti ta' valur storiku jew artistiku li setgħu jintilfu, dejjem bil-permess u sapport tal-Arċipriet Attard. Saliba kien beda wkoll jiġbor materjal stampat bħal programmi tal-festi marbuta mar-raħal u poġġihom fuq xkaffi li sab bla użu fid-dar t'ommul Kummissjoni Arkivju Wara l-ħatra tiegħu bħala Arċipriet fi Frar 2004, Dun Daniel Cordina kien għamel appell biex titwettaq ħidma volontarja għall-konservazzjoni u l-preservazzjoni tal-patrimonju parrokkjali. Kienu twaqqfu erba' kummissjonijiet, waħda minnhom 'Kummissjoni Arkivji' bil-għan ta' preservazzjoni urġenti tad-dokumenti u li jkunu miġbura f'post addattat. L-ewwel laqgħa nżammet fit-23 ta' Settembru 2004 f''Villa San Filep'.5$ Jidher li minn dak iż-żmien 'il quddiem ftit li xejn sar progress minn din il-kummissjoni. Kont tkellimt ukoll mat-tabib Żebbuġi Philip Sciortino li huwa attiv fi ħdan il-parroċċa li qal li qed jittama li l-arkivju jkun katalogat b'sistema elettronika u diġitizzat. Issuġerixxa l-ħsieb li studenti universitarji fil-kors ta' studju arkivistiku jagħmlu xi xogħol fl-arkivju bħala parti mill-'practicum' tagħhom. Iżda wieħed irid jifhem li biex jinżamm dan il- proġett jeħtieġ riżorsi finanzjarji u umani li nċidentalment l-istituzzjonijiet ekklesjastiċi (bħal istituzzjonijiet oħra, inkluż dawk governattivi) mhumiex daqshekk konxji tas- sitwazzjoni, għalkemm f'dawn l-aħħar snin sar progress kbir fis-settur. Fiż-żjara tiegħi fl-arkivju parrokkjali ta' Haż-Żebbuġ rajt li l-dan m' għandux il-ħtieġa xierqa f'każ ta' xi diżastru ta' ħruq, ilmijiet jew li jikkawżaw xi forma ta' xi dannu ta' serq għall-istess materjal. Inċidentalment, il-post li jinsab f'kamra żgħira magħluqa qed twassal għal nuqqas ta' ċirkulazzjoni ta' arja. Il-post m'għandu l-ebda fire-extinguisher, smoke jew fire detectors u lanqas alarms. X'riċerka saret minn dan l-arkivju Bla dubju, wieħed minn tal-ewwel li għamel użu minn dan l-arkivju b'mod partikolari aċċess għar-rekords tal-Veneranda Lampada kien Dun Salv Ciappara biex kiteb l-istorja ta' dan ir-raħal u l-knisja tiegħu, ippubblikat fl-1882. L-istess sors primarju ġie utilizzat minn Luret Vella fil-ktieb tiegħu Storja ta' Ħaż-Żebbuġ li kien baqa manuskritt, u wara ġie ppublikat fl-1986 minn Mons. Lawrenz Cachia. Riċerkaturi oħra riċenti kienu Dr. Mario Buhagiar u Dr. Keith Sciberras li kkonsultaw b'mod regolari d-dokumenti fil-pussess ta' Dun Salv. Fil-fatt, Keith Sciberras għamel użu mill-Libri Veneranda Lampada fejn jissemma l-artisti Lazzru Pisani u Gian Nikol Buhagiar għat-teżijiet akkademiċi tiegħu.'' Keith Sciberras jirringrazzja wkoll lil Dun Salv. tal-kollaborazzjoni fis-sejba tad-dokument li fih jissemma l-organaro Gaetano Turiglio fl-1692. Hawn jagħmel riferenza għar-reġistru ddatat 1687-1693. It-tabib Godfrev Farrugia uża din id-dokumentazzjoni flimkien m'oħrajn dokumentati Għaqda Każin Banda San Filep Ao 15 PO Patrimonju — l fil-Libri Conti inkluż dawk tal-Fratellanza tal-Karità biex jistabilixxi l-ġrajja tat-twaqqif tal-ewwel banda Żebbuġija, dokument li oriġinarjament kien ippubblikat l-ewwel darba minn Joseph Borg fl-1961.1€ Din hija kwistjoni taħraq u qajmet interess lill-bosta dilettanti dwar liema kienet l-ewwel banda fir-raħal. L-interpretazzjoni jeħtiġilha aktar attenzjonil Dwar dan il-kontenut inkitbu bosta artikli fil-programmi tal-festi ppubblikati miż-żewġ każini l-qodma. Anke l-istess Dun Salv Caruana għamel użu minnhom biex kiteb bosta artikli fosthom dwar is-salib tal-kleru, l-istatwa titulari, ir-relikwa, il-kor artistiku u l-kaxxarizzi flimkien ma' artikli oħra ta' storja. Teżijiet u pubblikazzjonijiet oħra b'riċerka mehuda mid- dokumenti tal-Veneranda Lampada u oħrajn huma ta' Marv Attard (1985), Mariella Attard (1985), u Odette Cortis (2000).1 Fi żmien li dam jieħu ħsieb l-arkivju parrokkjali, Ravmond Saliba kiteb artikli nteressanti fejn ikkwota bosta sorsi primarji mir-rekords tal-Fratellanza ta' San Ġużepp u anke dawk dokumentati fl-amministrazzjoni tal-knisja. L-istess għamel Joe Flask li kkonsulta l-kotba tal-Amministrazzjoni tal-Fratellanza ta' San Ġużepp. Jien ikkonsultajt il-Veneranda Lampade tas-seklu tmintax b'riferenza għall-attività mużikali. Bla dubju l-aktar sorsi primarji kkonsultati huma reġistri tal-magħmudijiet, żwiġijiet, u mwiet li jinsabu fl-uffiċċju tal-Arċipriet — b'riferenza b'mod partikulari għall- magħmudija ta' persunaġġi magħrufa, fosthom Patri Pelaġju Mifsud, Dun Mikiel Xerri, l-Isqof Francesco Saverio Caruana, Mikiel Anton Vassalli, Gian Nikol Buhagiar, Lazzru Pisani, Antonio Sciortino u Dun Karm Psaila fost esponenti oħra li għamlu dan ir-raħal bħala kolonna fil-ħajja soċjali rurali, kulturali u reliġjuża 2' Noti u Riferenzi ' Dan l-artiklu huwa sintesi ta' studju li kien preżentat mill-awtur fil-kors tal-Baċċelerat fl-istudju dwar Libreriji, Arkivji u Informazzjoni (BLAIS), fl-Università ta' Malta (2007). 2 Ara l-intervista li l-awtur għamel lil Dun Salv Caruana, ippubblikata fil-programm tal-festa maħruġ mill- Banda 12th Mav, Haż-Żebbuġ, Festa 2008. $ R.S. IRavmond Saliba) 'Xogħol ta' restawr u opri ġodda' fil-Programm tal-festa San Filep t'Aġira maħruġ mill-Knisja (2000), p.34. 5 Il-volumi kienu tpoġġew f'din l-ordni minn Ravmond Saliba u Tonv Camenżuli fiż-żmien li kienu qed jagħtu servizz volontarju lill-arkivju tal-parroċċa. 6 G. Lanfranco, 'Il-Veneranda Lampada f'Haż-Żebbuġ' fil-Programm tal-Festa ta' San Ġużepp, Haż-Żebbuġ (2000), pp.199-205. L-Isqof De Bussan jagħmel rimarka wkoll dwar din is-Sodalità. 9 Dun Edgar Vella ikkompila dan l-inventarju bl-għajnuna wkoll ta' Dun Salv Caruana fl-2004. 19 N, D'Anastas, 'L-Arkivju Mużikali tal-Knisja Parrokkjali ta' Haż-Żebbuġ, fil-Programm tal-Festa maħruġ mill-Każin Banda San Filep, Haż-Żebbuġ, 2004, pp.105-113. 'l Il-pjan ta' azzjoni kien: a) L-iffumugar tal-kamra u l-kotba kollha; b) tfarfir ta' kull dokument u manuskritt, u l-ixkaffar; c) indiċi u klassifikazzjoni b'mod professjonali. Cfr.San Filep ta' Agira, Programm tal-Festa, Ġunju 1999, pp.14-15. 2 sKont żammejt reġistru li fih kont nagħti numru lil kull dokument li nikkataloga bil-ħsieb biex meta nasal fl-aħħar inkunu nafu kemm kellna dokumenti fl-arkivju u anke biex f'każ ta' serq ikollna 'a double measure' li jindikilna x'ikun nieqes' — korrispondenza elettronika ma' Tonv Camenzuli fit-13 ta' Novembru, 2006. 5.M, Bonnici, 'Kummissjoni Wirt Patrimonju Parrokkjali Ħaż-Żebbuġ' fi Is-Sliem Harġa Speċjali tal-Festa, Ġunju 2005, pp.8-9. 4 K. Sciberras, Lazzaro Pisani as an ecclesiastical artist (Università ta' Malta, Teżi BA għall-Fakultà tal- e Għaqda Każin Banda San Filep A0 11 16 Dokument importanti huwa Libro Festivita Introito ed Esito Carita 1851 fejn hemm riferenza għal 'Banda del Zebbug'. G. Farrugia, P. Balzan, P. Agius, Il-ġrajja tal-Każin Banda San Filep : f'għeluq il-mija u ħamsin sena mit-twaqqif tal-Għaqda Mużikali Każin Banda San Filep, A.D. 1851 — 2001. Attard, Festa : aspetti storiċi w folkloristiċi tal-festa ta' San Filep f'Ħaż-Żebbuġ (Teżi, 1985); M. Attard, Ħaż-Żebbuġ u l-festa ta' San Filep: studju storiku w folkloristiku (Malta, 1985); u O. Cortis, Town development and social life in Ħaż-Żebbuġ during the 19th centurx (Teżi, 2000). 15 R. Saliba, 'Il-festa ta' San Ġużepp bejn l-1740 u l-1759), fil-Programm tal-festa ta' San Ġużepp, Ħaż-Żebbuġ 2002, pp.249-253; 'Il-Fratellanza ta' San Ġużepp: Tagħrif mill-Arkivju Parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ', fil- Programm tal-Festa ta' San Ġużepp, Ħaż-Żebbuġ, 2000. pp.175-181; 'Il-Festa ta' San Filep f'Ħaż-Żebbuġ bejn l-1814 u l-1841', fil-Programm tal-Festa maħruġ mill-Każin Banda San Filep, 2006, pp.153-157; '100 sena ilu ġiet iddekorata l-koppla', fil-Programm tal-festa S. Filep, 2000, pp.25-30. Flask, 'Tagħrif mill-Kotba tal-Amministrazzjoni: Il-Fratellanza ta' San Ġużepp f'Ħaż-Żebbuġ', fil- programm tal-Festa San Ġużepp, Haż-Żebbuġ 2007, pp.113-139. 20 N, D'Anastas, 'Il-festa titulari ta' San Filep ta' Aġira bejn l-1720 u l-1727. Ħarsa lejn l-attività mużikali u spejjeż oħra', fil-Programm tal-Festa maħruġ mill-Każin Banda San Filep, 2006, pp.143-151. 21 Dawn kienu ġew illegati mill-ġdid fi żmien il-parrokkat tal-Arċipriet Dun Lawrenz Cachia. Ara wkoll: N.D'Anastas, 'Reġistri Parrokkjali f'Haż-Żebbuġ', fil-Programm tal-Festa maħruġ mill-Każin Banda San Filep, 2008, pp. 135-147. Ħajr: L-Arċipriet Dun Daniel Cordina, Tonv Camenzuli, Dun Salv Caruana, Toni Cortis, Ravmond Saliba, Dr. Philip Sciortino, u Dr. William Zammit.