tL-eqdem dokument uffiċjali li fih jissemma' l-isem tar-raħal — 'Il-Qrendi' — imur lura għall-bidu tas-seklu ħmistax u huwa sewwa sew il-Lista tad-Dejma li l-Professur Godfrev Wettinger jiddata bħala manuskritt tas-sena 1419 — carendi , casali (Mużew tal-Katidral, Mdina, ACM, Misc. Kont taf li isem ir- raħal jerġa' jiffaċċa f'għadd sabiħ ta' atti notarili li jinsabu konservati fl-Arkivju tan-Nutar tal-Gvern fil- Belt Valletta7: Pereżempju, in-Nutar Ġakbu Sabbara jsemmih f'kuntratt tas-7 ta' Ġunju, 1499, filwaqt li n-Nutar Ferdinand Ciappara jirreferi għalih saħansitra mal-isem ta' raħal ieħor qadim fl-inħawi tiegħu — Ħas-Sejjieħ — fl-1586 — rachal sevech sive casalis crendi, contrata — allura fl-istess żmien li l-Viżitatur Appostoliku Monsinjur Pietro Dusina żar Malta fl-1575 (Ara Stanlev Fiorini u George Aquilina, Documentarv Sources of Malta Historv, Part IV, Documents at the Vatican, Archivio Segreto Vaticano, Congregazione Vescovi e Regolari, Malta: Visita Apostolica no. 51, Mgr. Qatt kont tafli fil-viċinanzi tas-Siġġiewi kien jeżisti rħajjel medjevali bl-isem ta' 'Raħal Kibir' li huwa wkoll rekordjat fl-istess Lista tad-Dejma7 (Ara wkoll Godfrev Wettinger, The Militia List of 1419- 20, A New Starting Point for the Studv of Malta's Population, Malta Historical Societv, Malta, 1969)7 Raħalkibir, contrata casali hija referenza li niltaqgħu magħha għallinqas għall-ewwel darba f'kuntratt tan- Nutar Lanceas Gatti f'kopja li saret fi snin sussegwenti u li tinsab miktuba f'manuskritt fil-Librerija Nazzjoni (NLM, Libr. 'Kabir' huwa isem personali frekwenti ħafna fost l-Għarab ukoll fl-aħħar fażijiet taż-Żmien Nofsani (Ara wkoll G. Wettinger, Place-Names of the Maltese Island ca. 1300-1800, pp. 281 u 447-448). Kont taf li fir-reġistri tal-knisja parrokkjali tar-raħal, kull darba li ssir referenza għall- isem tar-raħal insibu miktub 'Pagi Crendi Melitensis XEL-1962, il-gvern stabilixxa linja tat-traffiku bejn il-Belt Valletta, l-Imqabba, il-Qrendi u ż-Żurrieq għoxrin sena wara li bdew servizzi ta' trasport pubbliku b'karozzi BMC2 Fl-1946, il-Gvern fetaħ għall-ewwel darba linja ta' xarabanks diretta bejn il-Belt Valletta u l- Qrendi b'terminus ħdejn il-kappella filjali tas- Santissimu Salvatur fir-raħal. Kont taf li l-Gvern Soċjetà Mużikali Lourdes kien idderiġa l-karozzi li kellhom jaħdmu fuq din ir- rotta ġdida kellhom jinżebgħu lewn il-larinġ, jiġifieri bħax-xarabanks li kienu jservu fuq il-linja taż-Żurrieq7 Madankollu, ix-xufiera tax-xarabanks meta kienu jkunu jaħdmu fuq il-linja tal-Qrendi kienu jwaħħlu tabella bil- kelma 'Qrendi' fuq quddiem biex juri d-destinazzjoni tagħhom. Il-Gvern kien diġà xandar Avviż Legali li kien jirregola l-ħin u l-ħlas tal-fares. Il-linja kienet tgħaddi għall-Imqabba, imbagħad għal quddiem id- dwana tal-ajruport ta' Ħal Luqa, wara għall-married quarters jew ''guard room' tar-Roval Air Force, iktar 'l isfel minn quddiem l-Isptar San Vincenz De Paule jew ''l-Imgieret', imbagħad il-Marsa, u fl-aħħarnett fil-Belt Kapitali Valletta. Kont taf li l-abitanti tar- raħal bis-saħħa ta' din il-konvenjenza beda jkollhom ferm iktar kuntatti maż-żona tal-Port il-Kbir u l-bliet ewlenin ta' Malta f'kull rokna tal-gżira f'kwalunkwe ħin tal-ġurnata7 Kont taf li l-Qrendi bħala lokal u popolazzjoni ġarrab żvilupp kbir fl-istat tal-ħajja soċjali taħt bosta aspetti minn dak iż-żmien 'il quddiem/ Ngħidu aħna, il-ħaddiema ffrankaw dak il-mixi ta' mili kienu jimxu kuljum biex jaslu fuq il-post tax-xogħol, filwaqt li ħafna tfal beda jkollhom faċilità biex jattendu skejjel sekondarji speċjalment għaliex fl-istess żmien l-edukazzjoni saret waħda obbligatorja b'Ordinanza tal-Kunsill tal-Gvetn. tDun Pawl Xuereb mill-Isla kien elett bħala s-sitt Kappillan tal-Qrendi fil-bidu tas-sena 18697: Huwa kien saċerdot fuq tiegħu u enerġiku ħafna f'dak kollu li kienet titlob il-qagħda tiegħu ta' mexxej spiritwali ta' raħal. Huwa ħaseb għad-dekorazzjoni tal-maqdes ewlieni tar-raħal sa mill-bidunett tal-ħatra tiegħu. Huwa qabbad ħafna nies biex isir l-invjar tal-ġebel, u iktar tard żebgħat u ndura l-knisja parrokkjali. Huwa qabbad lill-pittur Malti Giuseppe Calleja biex issir il-pittura tal- Erba' Evanġelisti kif ukoll lill-pittur Giuseppe Bonnici biex issir dik ta' San Pietru u San Pawl kif ukoll il- Fidi. Il-Kappillan Xuereb minħabba f'hekk kien ġibed l-ammirazzjoni tal-kotra tal-poplu tar-raħal. Kont taf li, madankollu, xi ħadd kien iddeċieda li jsir attentat fuq il-ħajja tiegħu imma l-pulizija kienet saret taf bil- periklu biex evitat fil-ħin xi traġedja Il-kappillan Xuereb kompla sa l-aħħar jiem tiegħu fil-parroċċa, iħabbrek dejjem biex jagħmel opri sbieħ u jġib it- tempju tal-Qrendi iktar dejjem 'il quddiem. fl-1878 il-Kappillan Xuereb kien il-persuna li waqqaf il-fratellanza ġdida taħt it-titlu tal-Madonna ta' Lourdes li ġabret fiha nofs l-irġiel tar-raħal7 Kont taf li d-ditta Darmanin kienet tqabdet biex tiffigura l-istatwa tal- Madonna ta' Lourdes li qanqlet devozzjoni kbira fost il-Qrendin u f'xi mumenti tant in-nies inġibdu lejn din il-festa li bosta bdew iqisuha bħala l-festa ewlenija tar- raħal, tant, li l-Kappillan Xuereb kien mitlub mill-Kurja biex imur Arċipriet tal-Kolleġġjata tal-Birgu7 Il-Gvern fetaħ kċejjen komuni li kienu magħrufin bħala l-Victorv Kitchens ġewwa l-Qrendi fl-1942 — fl- eqqel tat-Tieni Gwerra Dinjija — bħalma ddeċieda li jagħmel f'kull belt u raħal ta' Malta u Għawdex bil-għan li jservi ta' għajnuna għall-familja kemm minħabba n-nuqqas ta' ikel u kemm minħabba n-nuqqas tal- konsum tal-pitrolju fid-djar u postijiet oħrajn fl-istat tal- emerġenza7 Kont taf li l-Gvern fetaħ fil-Qrendi sewwa sew ħames lokalitajiet ta' dawn ix-xorta ta' kċejjen: tnejn fi Triq it-Torri, waħda f'Misraħ Santa Marija; oħra f'Misraħ San Mattew u fl-aħħarnett waħda fid-dar tas-Sorijiet7 Il-Gvern kien qassam sewwa dawn l'hekk imsejħa 'Victorv Kitchens' fil-Qrendi biex ikunu jistgħu jintlaħqu mat-talbiet tan-nies kollha tar-raħal. Kont taf li l-Gvern kien ukoll ħatar fir-raħal dak li huwa uffiċjalment sejjaħlu 'Protection Officer', uffiċjal li matul il-kors tat-Tieni Gwerra Dinjija kien inkarigat biex jieħu ħsieb kull bżonn li seta' jinqala' Soċjetà Mużikali Lourdes fir-raħal, speċjalment fit-tqassim ta' kull xorta ta' ikel li kellu jkun razzjonat minħabba skarezza7 Kont taf li s-Sur Filippo Zammit, is-Surmast tal-Iskola tar-Raħal, kien il-persuna li nħatar bħala l-Protection Officer tar-raħal u huwa kellu l-uffiċċju fid-dar tiegħu stess fin-Nru 82, Triq il-Kbira fejn bużnannuh it-tabib Dr Gregorio Mifsud kien mexxa l-Qrendin fis-sehem tagħhom fil-qawmien kontra l-Franċiżi fl-1798-18007 Il-Maltin u l-Għawdxin li kellhom id-dritt tal-vot fir-Reġistri Elettorali tal-1930 u l-1932, huma ħafna minnhom indikati bil-laqam tal- familja jew dak personali kif kienu magħrufin dak iż-żmien Kont taf li l-elettorat in ġenerali fiż-żewġ elenki tal-Qrendi f'dawk is-snin ixandru onomastika fir-raħal li tmur lura għexieren ta' snin u li għadha kollha eżistenti sal-lum7 In-nies tal-Qrendi kellhom laqmijiet skont kif niltaqgħu magħhom fil-listi għas-snin imsemmija li jistgħu jkunu klassifikati bħala dawk marbutin ma' destinazzjoni jew simbolu ta'antenat fir- razza, jew tixbih ta' kapostipite ma' persunaġġ storiku u famuż, jew okkupazzjoni nkella sengħa rikorrenti li kienet tagħti identità lill-familja, jew imġieba jew avveniment li seħħ fil-passat fi ħdan ġenerazzjonijiet passati, jew raġuni oħra. Kont taf li bosta mill-votanti tal-Qrendi fis-snin tletin tas-seklu l-ieħor, minkejja l-qdumija tal-laqmijiet tagħhom li l-oriġini tagħhom intilfet fiċ-ċpar tas-sekli li tgerbu u tgerbu sewwa, jistgħu jkunu datati b'ċertezza7 Kont taf li l-familja Mifsud magħrufa bil-laqam TAT-TABIBU (prn: 'tabijbu') għandna appellattiv li jitwaħħad intimament u storikament ma' waħda mir- razez fil-Qrendi li tmur lura sewwa sew l-aħħar tas- seklu tmintax u l-bidu tas-seklu dsatax għaliex taf il- bidu tiegħu proprju fit-tabib Gregorio Mifsud, li kien il-Kap u Rappreżentant tal-Qrendin matul l-imblokk tal-Maltin kontra l-Franċiżi fis-snin 1798-1800 kif ukoll fil-Kungress Nazzjonali tal-1800 li kien nieda l-ewwel Kummissarju Ċivili Ingliż f'Malta Sir Alexander Ball It-tabib Mifsud kien sewwa sew mill-familja 'TAL- KAWZANTT' minn Ħal Lew iżda billi huwa żżewweġ lil waħda gabillotta, il-ġebbieda tiegħu dabbru l-laqam ĊTAT-TABIBU', minflok 'TAT-TABIB', għallinqas fir-raħal. Difatti, għadd ta' dixxendenti ta' Dr Gregorio Mifsud li baqgħu jgħixu fil-Qrendi ssoktaw bil-mestjier tar-raba' u l-agrikultura filwaqt li oħrajn li marru lejn iż-żona tal-Port il-Kbir laħqu avukati, tobba, periti u membri professjonali oħrajn7 Kont tafli t-tabib Mifsud kien żamm taħt it-treġija tiegħu t-tqassim ta' armi, provvedimenti tal-ikel kif ukoll l-eżerċizzju ta' setgħet ġudizzjari sew militari u sew ċivili meta kien fdat bit-tmexxija tar-raħal fl-okkażjonijiet ta' emerġenza nazzjonali li nqalgħu fi żmienu2