(Ġrajja qrib is-sewwa) Tal-Kan. Ġ. Ninsabu fil-Belt ta' Cannes, fis-sajf tal-1861. Din tiġi fir- Rivjera ta' Franza u xi 20 mil fil-Lbiċ ta' Nizza. Jien qatt ma mort hemm, iżda minn dak ji qaluli, dil-Belt hi xi ħaġa li ssah- ħrek, Il-muntanji li jsaltnu fuqha, milqutin mix-xemx, tisthaj- jilhom issa tad-deheb, issa tal-fidda, issa tal-malakita, issa taż-żaffiri u ta' lwien oħra, li jisbqu l-istess qawsalla. Il-gelgul ta' l-ilma jleqq daqs id-djamanti, nieżel mill-quċċata, abjad daqs l-alabastru, tistħajjilhom sriep fi tfulithom, qegħdin jitbaħardu, u jilagħbu tula. Iżjed 'l isfel, tilmaħ Palazz, vilel taħt siġar xjuħ, ta' kull għamla, miżgħudin bil-frott; ward abjad, aħmar, isfar, ġilji u ħxejjex rari, miġjubin mill-pajjiżi ta' l-erba' kontinenti, tistħajjilhom ħaġar prezzjus u ġawhar, immuntati fuq il-kuruna tas-Sultan. Il-Belt ta' Cannes hi waħda mill-isbaħ, kemm għat- toroq wesgħin u twal, kemm għall-pjazez, vilel, parks, statwi, iżda dak li iżjed jolqtok huma l-fjuri; fjuri, fjuri kull fejn iddaw- war wiċċek. Ix-Xatt, ma għandniex xi ngħidu, wara l-bankijiet mimlijin dejjem bit-turisti, jitpaxxew min-naħa l-waħda bil-fjuri, u min- naħa l-oħra, bid-dehra tal-baħar kaħlani u ġwejjed tal-Mediter- ran. L-ajru dejjem safi u mfewwaħ bil-balzmu. Sajf bla sħana, xitwa bla maltempijiet, kulħadd f'dil ġenna ta' l-art, isib il-hena tiegħu. Min iħobb il-baħar, għandu kull ma jixtieq: jibbordja jew jagħmel xi eskursjoni fuq il-vapuretti; min iħobb il-kam- panja u l-kwiet, għandu fejn iserraħ moħħu, min jogħġbu l-mountdineering, għandu ma' fejn jixxabbat; min iħobb jixxala, għandu: teatri, lukandi lussużi, fejn jiltaqa' ma' persunaġġi għorrief jew ma' kbarat; tiġrijiet ta' żwiemel, u elf sports oħra. Ir-Reġina Vittorja, kull sena kienet tmur tgħaddi xi xhur f'din il-Belt tas-sħarijiet, u hemm min igħid, li kienet tmur hemm, fil-ħabta tal-Għid, biex tagħmel il-Preċettil: Il-qasba, jgħidu, ma ċċaqċaqx għal xejn. In-nies ta' hemm tant drawha u ħab- bewha, li wara mewtha għamlulha statwa fil-pjazza ewlenija ta' Cannes. Ma biex ma ntawlux dar-rakkont nerġgħu mill-ġdid fejn konna. Meta r-Reġina kienet tmur lura l-Ingilterra, f'Can- ħes, kien jasal Prinċep incognito taħt l-isem ta' Albert ta' Windsor, waħdu, bla segwitu, billi kienu jdejquh dawk il-ħafna ministri u segretarji, u kien jaħrab iċ-ċerimonji meħtieġa għall- pożizzjoni għolja tiegħu. Kien iħobb jimxi waħdu, jagħmel xi passiġġata fil-Parks, u hemmhekk joħroġ xi sigarru Havana u jpejpu bil-qalb, għax kien wieħed minn dawk il-fumaturi a la Churchill (daħħan ma jaq- tax) jew erħilu jaqbad il-passiġġata tar-Riviera, u bil-lajma l-lajma, issa jħares lejn il-fjuri u issa lejn il-mewġ u r-ragħwa tal- baħar, tbus u żżiegħel biż-żengiet tar-ramel. Meta jsiru s-7 erħilu iejn il-lukanda, fejn jiekol, ipejjep is-sigarru, jilbes il-ġistakor, jidħol fis-sala ttal-Ballu, biex jiżfen ma' xi xbejba sabiħa, Kien bniedem bħal haddieħori l Fost iż-żeffiena li kien hemm fis-sala, iffissa għajnejh fuq tfajla ta' xi 20 sena, u talabha biex jiżfen magħha. Ġmielha, barra Minn dnubietha, kien dak ta' Madon- na tal-Beatu Angelico jew ta' Raffaello; ta' natural mistħi, iżda kolta biżżejjed fi kliemha, kolta u ta' min iħobbha. Waqt iż-żfin u d-dawran tal-valzers, ta' polki, ta' galoppi, (dak iż-żmien il- foxtrot, ir-rumba u t-Two steps kienu għadhom mhux tal-moda), xi kelma 'l hawn u 1 hinn beda jgħidilha, saqsieha bint min hi, u ta' sikwit jeħodha fil-Bar għal xi tazza champagne jew whiskv, sa kemm rasha daret biha u l-mistħija bla ma riedet, għabitilha għal kollox. Daħlu ġewwa d-Dark Rocm…… u fl-aħħar, il-ħrafa ta' David u ta' Bersabea reġgħet iġġeddeti l Trid tgħid kemm hu fraġli l-bniedemi Ninsabu mill-ġdid fil-Belt ta' Cannes, fis-sena 1875 fejn il-kotra kbira ta' l-Ingliżi nobbli u dawk li ma jibżgħux għall-flus, imorru hemm bil-gzuz, biex jeħilsu mill-bard, mill-borra u miċ- ċpar qatrani tal-Belt ta' Londra. Il-Markiża ta' Bedford mardet sewwa bit-tiżi, u għalhekk it-tobba qalulha biex tmur tgħaddi xi ftit xhur f'Cannes, fejn l-arja safja u t-temp ħlejju, fih l-eis- mienti kollha meħtieġa għall-qsrda ta' dik il-marda. Għsi raġun: ta' prudenza, il-Markiża ma tantx xtaqet tmur hemm, speċjal- iment biex ma tnikkitx il seħbitha, billi dak il-post sakkarha f'ħafna niket u għali, iżda s-saħħa tagħleb ir-raġunijiet kollha, u għalhekk marret Cannes, u għall-prudenza—neregħu ngħidu— għażlet minflok l-Hotel d'Angletsrre, dik tal-Hotel Continental. Fost il-folol ta' nies li kienu jippassiġġaw ma' tul il-Pro- menade: nies ta' kull ġens u pożizzjoni fis-soċjetà: Ingliżi, Fran- ċiżi, Tedeski, Russi, ġappuniżi, Ċiniżi, insomma, post tassew kosmopolita, niltaqgħu ma' sinjura, liebsa l-iswed u ma' ġenbha binha, ta' xi Id-ii sena, miexja ħosbiena u kull tant tohroġ il- maktur u tixxotta demgħa, bil-moħbi biex binha ma jindunax. Il-ġonna, il-fjuri, il-vilel, il-baħar, setgħu qatt ma kienu għaliha. Fil-bajja ftit il-bogħod mill-moll, tilmaħ jott fost l-ohrajn, iżjed kbir u sbejjaħ, Hu il-'Vacht Victoria and Albert' bil-ban- disva Bajda b'salib aħmar. Qalbha għamlet. tikk u f'daqqa, bħal iehħa ta' koddak dehrilha kollu kemm hu l-imgħoddi. Tniehċet, ħasset rasha ddur biha, daret lejn binha u qaltlu: Ejjew immorru lura l-lukanda, u fil-konfużżjoni tal-mument, ilwiet għal triq, biex iżjed tqarreb, u bla ma taf sabet ruħha ħdejn l-Hotsl d'Angieterre, u bejn tolfoq u titriegħed qalet lil binha: Hawn iltqajt għall-ewwei darba mal-papà tiegħek, …… Hawn il-bidu u t-tmism tal-feliċità tiegħil…… u t-tfajjel: Mela ma sibtx xorti mal-papà, kien forsi jaħqrek7 Ħlielek forsi kull ma kellek, u abbandonak7 Le, ibni, il-papà ħabbni, iżda ċ-ċirkustanzi u l-fortuna kiefra ġagħluna ninfirdu minn xulxin…… u iżjed issaqgsinix, biex ma tnikkitnix. Kollox għad ingħid'ek, iżda, għadu ma wasalx il-ħin li ngħarrfek is-segrieti ta' l-imsejkna ommok. It-tifel obda, u min dak inhar qatt iżjed ma saqsa xeja 'l ommu. Il-Markiża ta' Bedford għaddiet ghat-tajjeb u malli daħal ix-xahar ta' Lulju, reġgħet lura għal Londra u flimkien magħha ħabibtha: Omm iċ-ċkejken Albert. Għaddew 17-il sena, u fil-Kulleġġ ta' Farm Street, Londra, mar żagħżugħ, għalkemm jitħaddet tajjeb bi-Ingliż, mill-bixru ta' wiċċu kellu iżjed mill-Franċiżi; ġuvni ħelu, sabiħ li ma ngħid- ilkomx. Mar ifittex il-Patri Rettur. Kif ir-Rettur rah, sagsieh: x'jista' jagħmel għalih; l-ieħor wieġbu: Irrid nidħai Geżwitu, Għandsk ċertifikati x'turi tal-magħmudija, kondotta, nisel tal- familja, studji u ħwejjeġ meħtieġa biex jien nista' nilqa' t-talba tiegħek1 Jien ma għandi xejn x'nuri ħlief biljett li ommi tatni qabel mewtha; biljett għażiż li dejjem kienet taħbi fuqha u li biex tatuli, ħadt ġurament li jien ma nurih Uil ħadd, hlief mota ma nkunx nista' nagħmel ieħor, u daħħal idu fil-but tal-ġlekk u new- wilhulu, fil-waqt li qallu: Jien iben dawn', Kieku li sajjetta niżlet mis-sema ikħal, ma kenitx tahsad lill-Patri Rettur daqs il-biljett, li kellu quddiem għajnejh. Qiegħed toħlom7…… reġa' qallu r-Rettur. Emminni, wieġeb il-ġuvni li qiegħed ngħidlek hu sakro- sant. Jien ħabib tal- familja, tal-Compte de Paris, u la naf lil Marie Antoinette u anqas lilek. Iva Father, għax jien u ommi qegħdin mal-Markiża ta' Bedford. F'ke:ma qasira, meta Ommi għamlet dak l-iżball, in- nannu ma riedx iżommha d-dar, iżda l-Markiża fetħitilha darha u żammitha bħala waħda ta' ġewwa (Chapsron) fejn xhur wara twelidt jien. Das-segriet sallum baqa' mistur. Int Father l-ew- wel li tafu,….. Ikollok ħniena, u daħħalni fil-Kumpanija. Al right, qagħad jaħseb ftit, msla dik ix-xalata saret: inter solutum et solutam — leġitimazzjon faċli — Mela tista' toqgħod mn'isss u ssir Ġeżwita, biex taħdem, u jekk Alla jrid maż-żmien għad tista' tiswa' biex lil missierek iddaħħlu fi ħdan il-Knisja Mqaddsa. Il-Ġeżwiti la jsaqsu u la jimpurtahom minn dawk li jsejħulhom: Freshers: għax dak li s-Superjuri jagħmlu, joħduh bħala għamil t'Alla nnifsu, Għalhekk iż-żagħżugħ għamel in-Novizzjat, u l-kors kollu ta' l-istudji; għamel il-Kors Professjonali fl-Università ta' Louvain u ta' Douai, u meta għalaq it-32 sena, ħa l-Quddiesa. is-segriet tan-nisel tiegħu qatt ma nkixef. Kull sajf jew għall- ħabta tal-Għid il-Kbir, Fr. Albert (dan kien ismu) erħilu jmur Cannes. In-nies ta' hemm kienu jaraw Reverendu jippassiġġa mal-Prinċep minni msemmi; iżda l-iżjed li kienu jistagħġbu, għax kienu jafu li l-Prinċep kien Protestant, mentri l-Fathsr kien Kattoliku u biex iżjed tagħqad, ma' Ġeżwita, li l-Protestanti ftit u Xejn għandhom demm magħhom. Dawn il-mawriet ta' Fr. Albert, ma kenux ta' darba, iżda ta' kull sena, u baqgħu sejrin għall-Għidien kollha sas-sena 1919. Xtaqt li nhalli sal-aħħar, bla ma nsemmi qak il-Prinċep min kien, iżda l-ġrajjiet li ġejjin, ikollhom bil-fors jikxfu s-segriet kemm ta' Fr. Albert, kemm tal-Prinċep, kemm tiegħi bħala kit- tieb, sabiex il-ġrajjiet ikunu miftehma aħjar. Dak il-Prinċep ma kienx ħlief il-Prince of Wales, li min- . ħabba fir-raġuni ta' l-Istat, u biex ma jsirx xi tixwix fl-Imperu, kellu aktarx kontra qalbu jiżżewweġ lill-Prinċipessa Alexandra tad-Danimarka. Il-Prinċep kien ġentlom tassew u ried isewwi xturhu, iżda billi x-xebba kienet Kattolika, għalkemm wegħidha li ġurnata ssir Reġina iżda hi ppreferiet li tibqa' fid-diżunur u ma 92 tbiddilx ir-reliġjon ta' Missirijietha, u min-naħa l-oħra, jekk il-Prinċep jiċħad il-Protestantiżmu, kien jitlef it-Tron. Fl-1901 meta r-Reġina Vittoria mietet, il-Prince of Wales laħaq Re, bl-issm ta' Edward VII, bniedem ta' moħħu miftuħ, li là jbati bil-Puritaniżmu, bħall-biċċa l-kbira ta' l-Ingliżi, u anqas bil-bigottiżmu. Fil-jum ta' l-Inkoronazzjoni, meta l-Arċisqof ta' Canterburv, newwillu l-ktieb, biex jieħu l-ġurament li joffendi s-sentimenti ta' miljuni ta' Sudditi Kattoliċi, qallu: ''This is all nonsense'. Tgħid mhux suġġeriment ta' Fr. Albert li kien midħla ta' Buckingham Palace, u joqgħod jitħaddet sigha' sħaħ mar-Re72 Meta King Edward ġie Malta, meta mar l-Indja u mill- ġdid għamel vjaġġi mal-Mediterran, dal-misterjus ta' Fr. Albert, dejjem kien jivvjaġġa miegħu. Kien hemm min fost is-segwitu, jsejjaħlu: Sa Eminence Griz, bħal ma kienu jsejħu lil dak il-Patri Kabuċċin li qatt ma kien jinfired mill-Kard, Richelieu. Meta ġie Malta, inzertat ġiet ukoll fuq il-Vacht tagħha, ir-Reġina tal- Portugal, oħt iż-żgħira tax-xebba ta' Cannes; u l-ilsna ħżiena, bdew igħidu u jqasqsu li ġie warajha. id-dawran tas-snin hu bħal dak tar-raddiena tal-magħżel, f'id mara xiħa, li bl-imradd f'idha, iddawwar iddawwar bis-saba' l-werrej, u tqiegħed u tgezzez il-ġażżri maħdumin. Bħal ġażżri wkoll is-snin f'kull tant dawriet jitlestew sa kemm dak ix-xogħol ta' paċenzja jintemm. Għaddew mela s-snin. u wara Saltna li għamlitlu ġieh, minħabba, speċjalment, li fittex dejjem il-ftehim u l-paċi fost il-Ġnus, u li għalhekk ġie msejjah is-Sultan tal-Paċi: umdward the Peace-maker' fil-5 ta' Mejju 1910 tah attakk ta' hronkite u l-għada miet. Ma għandniex xi ngħidu, malajr bagħtu għall-Arċisqof ta' Canterburv, biex jassistih iżda r-Re, ma riedx jaf bih. Qallhom biex imorru għal Fr. Albert ta' Farm Street. Ir-Re mhux jitlob, iżda jordna, għalhekk xewqtu ġiet mismugħa bla telf ta' żmien. F'xid-9 ta' bil-lejl, deher dieħel f'Buckingham Palace, Reverendu b'idejh fuq sidru qiegħed iżomm xi ħaġa għażiża, għajnejh baxxi u b'fommu itenni taħt ilsien, il-Miserere. Daħħluh fil-kamra ta' l-agonizzant, għalaq, sakkar, dam li dam, wara xi nofs siegħa fetaħ u qal lis-Segretarju: The King is dead, Requiem eeternam dona ei Domine, Min jista' jaf kemm jinsabu ħwejjeġ li qatt ma nkitbu u baqgħu midfunin fis-skiet u fil-qabar tat-misterju għax ma kienx xieraq jinkitbu, l-aktar fil-ġrajjiet tas-Slaten7 Għax bħal ma l-Anġlu Rafiel, qal lil Tobija: Sacra- mentum Regis absconders bonum est (Istor, għax hi ħaġa sewwa, l-ħtijiet tas-Sultan) (Tob. Fr. Albert iben ir-Re Dwardu, assista ma' Missieru waqt il-mewti1l..,…