X'qaluli ta' Ħal Għaxaq Dawn li ġejjin huma għażla żgħira ta' traskrizzjonijiet minn dak li qaluli — L f semmiegħa permezz tal-phone-ins waqt il- programmi tal-RTK li kont nagħmel dwar drawwiet u tradizzjonijiet Maltin. Lawrence Dalli minn Ħal Għaxaq,1994-05-18. Flok $ għandi l-għatx, il-ġuh jew ngħas, eċċ, Bimi l-għatx, Bimi n-nagħas,eċċ… Bimi tintuża Ħafna f'Ħal Għaxaq. Meta niltaqa' ma' xi ħadd minn Ħal Għaxaq awtomatikament naqleb għad-dijalett tagħna Ħa nitkellem b'tar-raħal: Ħafna nies li qed irabbu t-tfol illum sewwe dawn mingħalihom li meta bniedem ikellmuh bil-pulit jaħsbu li qed jagħmlu xi ħaġa speċjoli : Niltaqa' ma' dawk li jkellmu lill-uliedhom bil-pulit u wieħed, għax ibnu qal 1nox flok tnax, ħatfu. Aħna Ħal Għaxaq ngħidulu raħal imma l-Gudja jgħidu reħel. Carmen Spiteri,40 sena, Żejtun, minn Ħal Għaxaq. Ħal Għaxaq ukoll jindaqqu l-Glorja meta tmut tarbija u l-Lawdijiet meta jitwieldu t-trabi. Għadhom jindaqqu; javżaw lis-sagristan u jdoqq. Ħames snin ilu ommi daqqithom għall-oħti għax kellha tifel… Tkun taf, dik il-Lawdi, bħala ringrazzjament 'l Alla. Tħallas għaliha… Tifel jew tifla xorta. Meta tmut xi tarbija jdoqqu l-Glorja… Għadhom idoqquha. Anki meta jmut xi qassis, il-qniepen idoqqu bil-kbir il-mota l-kbira. Hawn iż-Żejtun għadha tindaqq. Nina Agius, Ħal Għaxaq ex Żejtun. Il-Lawdijiet għadhom idoqqu. Għandi tifla għandha tifel ta' sena u tmien xhur; daqqithomlu. U issa għandna triplets tat-tifel tiegħi, għandhom ħames xhur illum. Tmur tgħid lis-sagristan idoqghom bħala ringrazzjament … Forsi jagħmlu xi ħames minuti. Għandi disgħat itfal, imma qatt ma daqqejthom. Mara, Spiteri, Żejtun, minn Ħal Għaxaq. F'Ħal Għaxaq, meta konna żgħar, il- karnival konna nibdewh mill-Ġimgħa. Konna ninżlu l-wied fix-xagħra, intellgħu salt raċanċ, banjijiet, friskaturi, marbutin, u nduru mat-toroq ta' Ħal Għaxaq u nkantaw… Għall-ħsejjes …. U konna nkantaw xi għanja wkoll: Alwiġi, Wiġi mingħajr mistrieħ, / Għalhekk dal- jiem sabiħ, Li kien battal… / issa ġie'… Niftakar il-papà tiegħi, Alla jaħfirlu, kien jagħmel il-maskli. (maskrifj U konna nbiegħu l-maskli (maskril)… Kellna nies u tfal jixtru l-maskli (maskri). Konna nagħmluhom tal-karti pesti (kartapesta), bil- kolla, karti tas-siment… U konna nbiegħu … Nagħmlu erbat ijiem. Kellu forma ta' qamar, . Forom tal-konkos. F'Ras ir- ta' mewt, ta' xitan… ' Randan, min (mit-tfal) kien jilbes maskra tax-xitan, kien hawn waħda, Alla jaħfrilha, / mejta, kienet teħodna Ħadd in-Nies, Ħaż- Zabbar, talli Ibisna maskra tax-xitan… Kienet teħodna fil-purċissjoni. Ħadd in- Nies kienet proċessjoni, pellegrinaġġ, j bħala penitenza, għat-tpattija għad-dnubiet li kienu jsiru matul il-ballu tal-karnival. Fil-karnival ukoll konna nagħmlu lasta twila bil-liżar u min jaf kemm kien jiġi l-pulizija jittawlilna minn bejn il-liżar biex jara għandniex maskli. (Maskri)… Għax wara ta' l-imwiet ħadd ma kien jista' jilbes maskla (maskra) xħin jidlam. Fil-karnival kienet tħobb issajjar it-torta… Dik il-ħabta torta mhux se tikolha kuljum … Bil-piżelli, irkotta, bil-ful. Kienet tagħmlilna qassatat u pastizzi mibrumin … Fil-karnival … Konna nkunu barra fit-triq, qisna Strada Rjali … U min tiela u min nieżel… Ħal Għaxaq … Biex nixtru maskla (maskra) forsi tmien soldi jew xelin u tmien soldi… . Ilum trid żewġ liri u nofsl Kultant kienet tibda tinħallek ma' ħalqek u tibla' xi salt ġir… Jew idahħlu subgħihom ġo għajnejk … Lina Agius, Ħal Għaxaq, miż-Żejtun. Iż-Żejtun kienu jagħmlu ħuġġieġa kbira wara l-knisja. Kienet magħmula wiesa' ħafna u għolja ħafna u kienet kważi ddum jumejn taqbad … Dejjem jitfgħu saqqijiet, affarijiet ta' għamara qodma … Waqt li taqbad aktar jitfgħu …. Konna noqogħdu qrib u mmorru nittawlulha. Mara minn Ħal Għaxaq. Din it-taqbila qisha forma ta' talba (dan huwa wieħed mill-varjanti tal-brajbu, devozzjoni antika): Imxejt imxejt imxejt / Żarbun tal-karti jien xeddejt, Wasalt sal-bieb tal-ġenna / U sibt l-għadu qed jistenna. Għedtlu: 'Lil min qed tistenna2 / Qalli: 'Lilek'. Għedtlu: 'Lili mgħandekx xi tridni … Għax ruħi miktuba 'l Alla. Noffri ruħi lil San Gejtanu / Biex jagħtini mewta tajba U agunija mill-aħjar. Kont tgħallimtha bl-amment. Raġel, Aquilina, minn Ħal Għaxaq. Se ngħidilkom praspura li konna għamilna fil-gwerra. Dak iż-żmien kelli xi sbatax-il sena jien. Kelli ħija kien daqsxejn akbar minni, kellu xi dsatax- il sena. Aħina konna familja ta' għaxra. tafl Kulħadd għax-xelter. Issa jien u ħija ma konniex immorru x-xelter. Kont ir-Rabat dak iż-żmien. Dak kien għal ħabta tas-sena tnejn u erbgħin meta kien hawn il-blitz. U konna reqdin, u ħija fis-sodda u tefgħu l-bombi fuq Ta' Qali u aħna twerwirna. Allura ridna mmorru fix- xelter. Issa x-xelters kienu, perkażu jkun hemm taraġ minnfejn tinżel u mbagħad ftit 'il bogħod ikun hemm taraġ ieħor (ukoll) minn fejn tinżel, u bejniethom kien ikun hemm, konna ngħidulha l-bokka. Kienu jagħmlu ħofra biex jekk tinżel xi bomba f'xi (daħla) minnhom il-blast ikollu minnfejn joħroġ. Barra minn hekk kienu jtellgħu (it-terrapien) … Min ħaffer xi kamra fl-istess xelter, għall-familja, kienu jtellgħu it-terrapien minn dik il-bokka. U kien fiha grabja bil-ħabel. U jien u ħija, xħin iddeċidejna li mmorru fix-xelter … Il-familja tiegħi kienet toqgħod fejn il-bokka. Allura kien hemm il-ħabel u dan ħija qalli: 'Ħa ninżel mal-ħabell' Hu u nieżel ħarqitu idu u telaq kollox … Blumml … In-nies li kien hemm twerwru: 'Il-Ġermaniżif' … U qajjimna paniku … Frans Farrugia, Ħal Għaxaq. (a) 1995-0l-L11 (2) Ref. Aħna hawn Ħal Għaxaq għandna 'Bejn San Pawlijiet' …. Ħamsa u għoxrin ta' Jannar u l-ieħor l-għaxra ta' Frar. Hemm tnejn … Il-patata dak iż-żmien l-aħjar li jiżirgħuha. Jgħidu: ''Sant' Antnin itella' l-qannata minn ġol-bir.' Għax isib kollox. Ir-rota tal-karrettun dik tkun magħmula minn wieħed u tletin biċca. L-injam taċ-ċirkonferenza l-kbira tkun magħmula minn sitt biċċiet injam, kull waħda maqtuha dejjem fit-tond …. Dawk jghidulhom garżijiet. Ikollok tnax l-imgħażel, imbagħad ikollok il-buttun tan-nofs. Ġol-buttun ikollok il-boxxla, dik li ddur fuq il-fus … Tal-bronż tkun dik. Issa l-buttun ikollu erba' ċrieki tal- ħadid. Fuqu jkollu tnejn, (wieħed in-naħa ta' ġewwa u ieħor fuq in-naħa ta' barra) fejn jidħlu l-imgħażel ġol- buttun u jkollok tnejn fuq id-dijametru qasir ta' barra. Mbagħad ir-rota tkun imdaħħla ġo ċirku kbir tal-ħadid. Dak jagħmluh pulzier-pulzier u nofs iqsar. Mbagħad isaħħnuh id-dawra kollha l-istess, idaħħlu r-rota ġo fih u jħalluh jiksaħ. Jekk ikun karrettun tal-molol, fuq il-buttun jagħmlulu dik il-biċċa nikil (nickel) … Dik jgħidulha kuriġġa. (b) 7995-01-18 (6) Ref. Omm il-mara mietet ta' tlieta u disgħin sena erba' snin ilu … Minn Marsaxlokk. Iżżewġet fl-erbgħa u nofs ta' filgħodu Kienu jiżżewġu kmieni … L-għarus tagħha kien miż-Żejtun u niżel bil-karrettun biż-żiemel. Iżżewġu bil-quddiesa b'kollox … Għamlu ikla fid-dar t'ommha. Ommi għandha tmienja u sebgħin sena. Il-libsa vjola kienet għamlitha, (Fir-ritratt) bil-kappell daqsxejn ċatt bix-xibka quddiem wiċċha … Toqob kbar xi kwart ta' pulzier u ġo fih ikunhemm xi boċċi żgħar qishom tas-suf. Hawn Ħal Għaxaq għandna drawwa li l-każini tal-baned (għandna tnejn hawn), jekk tkun soċju u tkun se tiżżewweġ, dakinhar tat-tieġ itellgħu mal-arblu … Itellgħu kuruna tar-rand … Għar-raġel li jkun soċju fil- każin …. Għadha din id-drawwa …. Kuruna tar-rand fiha xi ġiex piedi … Itellgħuha sal-galletta ta' fuq … Bħal meta jmut xiħadd itellgħulu bandiera mezz'asta biċ-ċoff. (c) Ref. Għal kull dramm (li kien isir fil-Każin Santa Marija, Ħal Għaxaq) teatrin, konna mmorru l-Ħamrun għall-vestwarju. Kien hemm waħda jisimha Sunta u konna mmorru ngħidulha: 'Se nagħmlu Iż-Żewġ Serġenti.' Ittina l-elmijiet, iż-żraben, .: Kull dramm kien ikollha vestwarju għalih u konna nħallu xi lira għall-vestwarju kollu … Kienet ittik xi żewġ xkejjer jew tlieta … Kienu jkunu kbar … Ġieli mort magħhom jien … Ġieli morna biż-żiemel għalihom … Xi ħamsa u erbgħin sena ilu jew aktar … Mbagħad min jagħtihom lil ommu tgħaddihomlu naqra. Darba ġabu mara taħdem ta' Ġenoveffa … U kien ħa għalih il-kappillan għax tella' mara fuq il-palk. Dejjem tispiċċa b'farsa … L-entratura kienet xelin … Ġimgħat (jorganizzaw xi ħaġa) … Il-kappillan … U ġimgħa l-każin. (d) 1996-06-06 Ref. Missieri kien jismu Ġużeppi Farrugia u jgħidulu l-Bużżu, laqam li bih magħruf ma' Malta kollha. Twieled u dejjem għex Ħal Għaxaq miet ta' 80 sena (14-08-1993). Ħal Għaxaq aktar insibuha bħala żafżafa milli rabbaba … Jekk Ħal Għaxaq tgħidilhom rabbaba aktarx li ma jifhmukx. Il- qasba l-oħra hija spare biex jekk tinkiser dik li jkun qed juża ikollu oħra u ma jibqax bħal Erbgħa fost il ġimgħa. Fuq (taż-żafżafa) maż-żigarelli hemm tappini tal-luminata ċċattjati b'toqba fin-nofs u mdommin fuq biċċa fildiferru biex mal-vibrazzjoni tal-ġilda taż- żafżafa jċekċku, allura jagħmlu ħoss ferrieħi. (e) 1997- 1288 Biex inkunu nafu jekk hux riħ billejl konna nagħmlu bott żgħir imdendel ma spaga, b'xi biċċa ġebla jew skorfina, u kien iċempel qisu qanpiena fir-riħ. Funerali tat-tfal … Il-biċċa l-kbira kważi dejjem kienu jeħduhom qabel it-tmienja qabel tibda l-iskola f'Ħal Għaxaq, biex jerfgħuhom. it-tfal. 1 L-ommijiet kienu jtuna maktur abjad, nitnuh U dejjaq, indaħħluh ġol-mankijiet. Konna nkunu 1 ħamsa; erbgħa jerfgħu fuq l-idejn u l-għatu 4) tat-tebut kien iżommu wieħed joqgħod wara. l It-tarbija kienet tkun mikxufa. Mat-tebut 1 kienu jagħmlu xi weraq ifuħ. Il-bniet… kienu 4 jerfgħuhom bniet kbar li jkunu għamlu il-preċett 4 u kienu jilbsu l-libsa tal-preċett.