Għ TON SANT fet 'awww.santaliena.org Dari kienet fil-bidu ta' sqaq li kien iwassal sa għalqa li kienet intużat bħala ċimiterju għad-dfin tal-vittmi f'epidemija u għalhekk magħruf Tal- Infetti. Kien reġa' ntuża fit-Tieni Gwerra Dinjija meta kemm il-Kulleġġ San Alwiġi kif ukoll l-iskola primarja ta' Birkirkara kienu ntużaw bħala sptar. Dak iż-żmien ukoll f'Birkirkara kien hawn ħafna refuġjati hekk li skont ċerti stimi, il-popolazzjoni kienet telgħet għal bejn erbgħin u ħamsin elf ruħ, u fiċ-ċirkustanzi ma kienx possibbli li min kien imut minn dawn jittieħed biex jindifen f'raħal jew belt twelidu. Id-dħul għaċ-Ċimiterju — tal-Infetti kien minn rixtellu tal-ħadid f'arkata apposta, li kienet tiġi xi mkien fejn id- daħla tal-gvm tal-kulleġġ. Imbagħad kien mibdul fi ground tal-futbol fis- snin 70. Din in-niċċa hija monument uniku f'Birkirkara, għax tfakkar l-imxija tal-pesta li nfirxet mal-gżejjer Maltin fl-1813. Hija niċċa unika wkoll fl-għamla tagħha fir-raħal. Għolja, fuq speċi ta' ħajt, b'taraġ fuq naħa biex tidħol fiha. Għandha bażi kwadra bi tliet twieqi bil-ħġieġ u man-naħa l-magħluqa hemm imdendel kwadru. Fuq il-pilastri ta' quddiem hemm żewġ erwieħ fil-fjammi — erwieħ tal- purgatorju. Fuq wara hemm xi finimenti u fin-nofs togħla kupside b'salib fuqha. Taħt it-tieqa ta' quddiem hemm skrizzjoni b'silta mill-Ktieb tal-Makkabin li bil-Malti tgħid: Għamel ħaġa sabiħa u sewwa billi ħaseb fil-qawmien mill-imwiet. Il-pesta bubonika f'dawn il-gżejjer Il-pesta bubonika kienet tidher f'dawn il-ġżejjer minn żmien għal ieħor. laktarx li kienet tidher l-ewwel fil-bliet ta' madwar il-port: Valletta, Il-Birgu, l-Isla u Bormla, imbagħad kienet tinfirex mal-irħula tal-kampanja. Ma tantx kien faċli li l-gżejjer jibqgħu ħielsa minnha meta kien ikun hemm il-pesta fil-pajjiżi tal-Lvant tal-Mediterran u l-Afrika ta' Fuq minħabba l-ġej u s-sejjer tal-bastimenti merkantili. k À rs GIB BTOTZTTIT TA IE, ġà f ff $ Birkirkara 770 Sakemm Malta kienet għadha mmexxija mill-Ordni ta' San Ġwann, il-Kavallieri kienu jinsistu fuq il-kwarantina u dak li jista' jissejjaħ Bord tas-Saħħa biex jilqgħu għaliha. Meta kienet tasal xi tagħrifa dwar xi każ suspett lill-Protomedico — illum ngħidu Chief Medical Officer — jekk dan ikun ikkonfermat, kienu jittieħdu l-miżuri meħtieġa biex l-imxija ma tinxteridx u tinqered. Dak iż-żmien ma kienx hemm rimedji effikaċi. In-nies kienet tinżamm milli tmur minn lokalita' għal oħra jew li tiltaqa' f'numri kbar fil-magħluq, bħal qrati jew teatri. Fl-ibliet dawk infetti kif ukoll dawk li kienu jkunu ġew f'kuntatt magħhom, kienu jintbagħtu fil- lazzarett jew sptar ta' iżolament fuq il-gżira Manoel f'Marsamxett. Hemm kienu jittieħdu wkoll affarijiet li kien ikun jidher li ġew f'kuntatt mal-morda. Il-flus (muniti) kienu jgħadduhom mill-ħall qabel ma jibdlu l-idejn. Iżda sadattant min kien ikun jista', kien jitlaq mill-ibliet għall-irħula qabel jibdew ir- restrizzjonijiet, u hekk dawn kienu jieħdu magħhom din il-marda qerrieda. L-aħħar darba li kien hawn imxija kbira ta' pesta f'Malta qabel l-1813, jigifieri bejn l-1675 u 1676, kienet ġarret maghħa xi 9000 ruħ. U minn dak iż-żmien kien għad ma sarux żviluppi fil-prevenzjoni u l-kura tal-marda. 200 sena ilu - Il-Pesta tal-1813 Madankollu fl-1813 kien hemm aspett importanti u differenti minn żmien il-Kavallieri. Għalkemm kien għadha mhix ikkonfermata uffiċjalment u internazzjonalment, Malta issa kienet amministrata mill-Ingliżi, u f'ras it-tmexxija kien hemm il-Kummissarju Civili, Lieutenant General Hildebrand Qakes. Fil-Bord tas-Saħħa issa kien hemm ukoll personal Ingliż, għax lill-Ingilterra kien jinteressaha ħafna l-istat tas-saħħa fil-gżejjer, speċjalment minħabba l-preżenza militari u navali tagħha hawn. Minkejja dan, Ingliżi u mhumiex, għadd ta' nies mill-Belt Valletta kienu laħqu ġew f'Birkirkara sakemm ma ġewx fis-seħħ ir-restrizzjonijiet. a Dawn jirriżultaw mir-Reġistri tal-Parroċċa ta' Santa Liena, kemm fejn kienu jitniżżlu dawk li mietu, kif ukoll dawk li kienu jitwieldu u jitgħammdu. Iżda fuq dan, aktar 'il quddiem. Jingħad li din l-imxija ta' pesta kienet feġġet f'Kostantinopli u għaddiet għal Lixandra. Ġara li f'Marzu tal-1813 kien daħal fil-port bastiment merkantili Ingliż li kien ġej mill-Eġittu u li abbord kellu dil-marda. L-ewwel każ ta' mewt Kolleġġjata Bażilika Sant Elena bil-pesta fuq l-art kien dak ta' bint wieħed .kuntrabandist mill-Belt. F'April miet bil-pesta skarpar mill-Belt ukoll. Imma ma kienx qabel il-5 ta' Mejju 1813 li l-Bord tas-Saħħa iddikjara uffiċjalment li kien hawn il-pesta fil-gżejjer, meta kienu ppubblikati wkoll għadd ta' regolamenti biex kemm jista' jkun il-marda ma tinxteridx. Barra l-ordnijiet li semmejna, kien hemm kastigi kbar għal min jaħbi l-mard u ma setax isir ħruġ bla bżonn mid-djar. F'Ġunju, meta l-marda faret, inqata' l-kummerċ fil-ħwienet. Kien ordnat li jsir sinjal bi nhar u dawl bil-lejl fuq kull dar li jkollha l-mard. Minħabba l-istess emerġenza ġiegħlu lill-ħabsin, taħt għajnejn is-suldati, jagħmluha ta' deffiena. Fiċ-ċirkustanzi, li ħabtu bl-aħrax l-aktar fuq il-Belt Valletta u l-Furjana, l-Isqof Ferdinando Mattei ordna li jingħalqu l-knejjes, għax ma jfissirx li kongregazzjonijiet fi knejjes kienu eżenti milli jittieħdu, u appella lill- Kappillani u lill-konfessuri juru ħniena ma' kulħadd; l-aktar mal-morda. r Ix-xhur ta' Ġunju, Lulju u Awwissu kienu l-agħar xhur għal dak li huma mwiet mill- marda u l-Kummissarju Qakes ordna kwarantina stretta fl-ibliet u fl-irħula. Fit-13 ta' Ottubru 1813 wasal Malta Gvernatur Britanniku ġdid, l-awtokratiku Sir Thomas Maitland, li ħarrax il-miżuri ta' kwarantina, tant li meta lejn l-aħħar tal-imxija, każi ta' pesta kienu baqgħu ifiġġu biss f'Ħal Qormi, kien ordna li madwar dar-raħal jinbena ħajt li jkun mgħasses mis- suldati. Birkirkara ħelset mill-pesta f'Jannar 1814. F'April ma dehrux aktar każi anqas f'Ħal Qormi. Fi bnadi oħra, l-knejjes u l-ħwienet kienu reġgħu fetħu fi Frar ta' qabel. Barra l-mard u l-mewt, l-għaks Dik il-ħabta tal-1813, l-irħula kienu mmexxijin mil-Logutenenti, speċi ta' sindki, li kienu ħolqu l-Ingliżi. Birkirkara kellha lil Girgor Gatt bħala Logutenent. Imma kien twaqqaf ukoll Kumitat tas-Saħħa. F'Lulju, wieħed mill-agħar xhur tal-imxija, Logutenent u Kumitat talbu lill-Kummissarju Ċivili Ingliż li jingħataw il-palazz ta' San Ġużepp, fejn wara kien sar l-Istitut fi Fleurdelvs, biex jintuża bħal sptar li fih jieħdu lil dawk suspettati bil-marda. Din it-talba ntlaqgħet nhar il-5 tal-istess xahar, bil-kundizzjoni li jekk ikun hemm spazju jilqgħu hemm il-morda ta' nħawi oħra, inkluż Ħal Qormi. L-epidemija kienet ġabet magħha tnaqqis drastiku fil-kummerċ lokali u ma' barra u fil-produzzjoni agrikola. Dan ġab il-faqar u għakkes aktar lil dawk li diġà kienu foqra. Il-Kummissarju Qakes b'ċirkulari ta' Lulju 1813 kien talab lil-Logutenenti ta' diversi lokalitajiet, inkluża Birkirkara, biex jagħtuh lista eżatta ta' familji u persuni fil-bżonn ħafna u jgħidu għaliex, biex tkun iffissata l-għajnuna li setgħet tingħata. Aktarx li sa daż-żmien kienet diġà ngħatat xi għajnuna mill-Gvern. Iżda għal-logutenent Gatt, din ma kinitx biżżejjed u talab li l-għajnuna tiżdied. Iżda fil-21 ta' Lulju kien mgħarraf li dan ma setax ikun peress li għaż-Żejtun u ż-Żurrieq biss, il-gvern kien qed jikkontribwixxi hub xż dnwieii ġ' Tlett ijiem wara lil Gatt għarrfuh ukoll li kien se jingħata 10 imdud qamħ mill-Università (speċi ta' awtorità jew bord għall- importazzjoni tal-qamħ) u 200 skud mit-Teżor tal-Gvern biex jintużaw skont — id-diskrezzjoni tiegħu għall-għajnuna tal-abitanti foqra ta' MT Birkirkara, skont il- -— - — ħtieġa tagħhom, u kellu Palazz ta: żan Gużepp jinżamm kont tat-tqassim li jkun sar. Barra dan imma, l-għonja ta' Birkirkara ma kinux baqgħu b'idejhom fuq żaqqhom jistennew mingħand il-Gvern. Huma għamlu ġabra kbira kemm ta' flus kif ukoll ta' qamħ għall-għajnuna ta' ħuthom foqra li ma kellhomx mnejn jaqilgħu x'jieklu. Ċimiterji għall-Infetti Din l-imxija karkret magħha 4,486 ruħ minn popolazzjoni ta' 116,000 jew 49 tal- popolazzjoni Maltija. Minn dawn kien hemm xi 280 minn Birkirkara, li kellha popolazzjoni ta' 5,253 ruħ, jew li mietu f'Birkirkara. Għax għandna nifhmu li l-għadd jinkludi wkoll lil dawk li kienu ppruvaw jiżgiċċaw il-pesta billi ħarġu mill-Belt u kienu ġew joqogħdu Birkirkara. Wieħed irid jiftakar li f'Birkirkara, sa mis-seklu ta' qabel, kien hawn numru ġmielu ta' djar, aktarx sinjorili, ta' nies mill-Belt, li kienu jużawhom bħala villeġġatura, jew kif jingħad illum countrv retreat. Allura dak li jkun f'każ bħal dan tal-pesta, li fl-ibliet iffullati aktarx li kienet tiħrax aktar, kien jara kif jagħmel u jdabbar rasu fil-villeġġatura. Ħafna rħula kienu fetħu ċimiterji apposta għall-infetti, billi dak iż-żmien id-dfin kien isir aktarx fil-knejjes stess jew fil-karnierji tagħhom, bħal hawn Birkirkara. Fil-fatt hawn għall- ewwel id-dfin beda jsir bil-Knisja l-Qadima, li kien ilha mitluqa u aktarx bdiet tiġġarraf. Iżda f'Lulju nstabet għalqa fl-Imrieħel, in-naħa ta' lil hawn mill-akwadott, li bdiet tintuża għad dfin ta' dawk li kienu jmutu bil-pesta. Hekk naraw li fid-9 ta' dak ix-xahar kien miet ċertu Ġanni Stuzzin, bin il-mejjet Ġużeppi, li kellu xi 40 sena u kien deskritt mill-Prepostu-Arċipriet Franġisk Sammut, bħala meus parochianus. Dan indifen fil-Knisja l-Qadima, li dak iż-żmien kien għadha waħedha, 'il barra mir-raħal, qalb ir-raba' n-naħa l-oħra tal-Wied. Kien akkunpanjat minn saċerdot u kruċifru — xi ħadd li jġorr salib. Iżda meta 'l għada miet ħuh Salvu Stuzzin, li ta' xi 30 sena (jew forsi 50 għax in-numru ma jinqarax sew') deskritt ukoll bħala bin il-mejjet Ġużeppi u l Jingħad li xi oqbra fil-Knisja l-Qadima, li fihom kienu difnu xi wħud li kienu ssuspettati li setgħu mietu bil- pesta, kienu għalquhom b'ħadida fuqhom, biex jibqa' magħruf liema kienu u ma jinfetħux qabel mitt sena. — Vella E.B. Storja ta' Birkirkara… (1934) p. 373. 2 Il-paġni ta' dawn ix-xhur fil-Liber Defunctorum tal-parroċċa ta' Santa Liena, jidhru donnhom imżellġin jew imtebbgħin. Forsi dawn ukoll kienu jbixxuhom bil-ħall jew xi 'diżinfettant' simili ta' dak iż-żmien. . meus parochianus, kellu jkun l-ewwel wieħed .li hu reġistrat li ndifen f'dak li beda jissejjaħ novum coemeterium — iċ-ċimiterju l-ġdid. Rigward dfin, iridu jissemmew xi każi partikulari li seħħew, wieħed fit-3 ta' Novembru meta miet Duminku, tifel ta' 4 snin bin Mikiel Debono (meus parochianus), u l-ieħor fil-25 ta' Diċembru 1813, meta mietet ċeta Maria, mart Antonio Calleja. Din mhix imniżżla bħala mea parochiana, għalkemm anqas jingħad jekk kinitx mill-Belt jew il- Furjana bħal fil-każi ta' barranin oħra. Id-difna tagħhom ma saritx fiċ-ċimiterju tal-Infetti iżda jissemma ċ-ċimiterju Pietatis, possibbilment dak ta' mal-knisja tad-Duluri f'Tal-Pietà. Irid jingħad li fil-periodu ta' din l-imxija, anke dawk li ma kinux imutu bil-pesta kienu jindifnu fin-novum coemeterium, kif sar ngħidu aħna fil-każ ta' Angela bint Ġużeppi Farrugia tifla żgħira ta' ftit aktar minn sena, li fir-reġistrazzjoni tagħha datata ħdax ta' Jannar 1813; jingħad espressament li ma mitix bil- marda qerrieda. L-istess jingħad għal persunaġġ ta' ċertu isem lokalment, Ġwakkin Trigance li miet xi jiem wara l-aħħar każ imsemmi, nhar it-18 ta' Jannar 1814. Fil-Liber Defunctorum, il- Prepostu Franġisk Sammut kiteb: Dan Ġwakkin Trigance kien funditur minn familja ta' fundituri, li sa ħmistax il-sena qabel, kienu l-fundituri tal-Kavallieri ta' San Ġwann f'Malta. Għall-Ordni, fost ħwejjeġ oħra, kienu jagħmlu artillerija (kanuni). Imma kienu fondew ukoll fl-1734, l-istatwa tal- bronż tal-Grammastru Anton Manoel de Vilhena', li fil-bidu kienet f'nofs il-Forti Manoel li hu kien bena, sakemm m' għamlitx cross-countrv, u l-ewwel daħlet il-Belt fi Pjazza Reġina tal-lum, imbagħad ċediet postha lir-Reġina Vittorja u ħarġet quddiem il-Mall fil-Furjana sa ma issa marret, kważi incognita, f'dak l-ispeċi ta' ġnien/pjazza bejn Triq Sant'Anna u l-Fosos. Imma l-familja Trigance kienu magħrufin ukoll bħala fundituri ta' qniepen u bosta knejjes lokali għandhom xi qanpiena jew aktar milli kienu fondew huma. Għal Birkirkara kienu għamlu żewġ qniepen fl-1776, waħda ta' 20 qantar u 60 ratal, li kellha tissewwa għax ħarġet bla kuruna, u oħra ta' 8 qnatar'' Fl-1809 imbagħad, Vincenzo Borg Brared ikkummisssjona a 10) j Programm festa 2014 ji MEq l mingħand Trigance għall-knisja ta' Birkirkara, qanpiena ta' 40 qantar, dik illum magħrufa bħala l-Antika u oħra ta' 16-il qantar. Jingħad li tagħhom ukoll huma ż-żewġ qniepen fuq quddiem taż- żewġ kampnari: il-qanpiena ta' 22 qantar magħrufa bħala l-Għawdxija, li kienet inġabet minflok qanpiena oħra fl-1816 u dik magħrufa bħala tat-tletin. Irid jingħad hawn ukoll, li Gwakkin Trigance, jew kif ġieli nsibuh ukoll: Triganza, kellu għad-dispożizzjoni tiegħu dar kbira bil-ġonna u r-raba' magħha, f'Birkirkara fi Triq San Ġiljan, illum numru 39. Din id-dar kienet diġà teżisti fl-1700 meta kienet propjetà ta' familja msejħa La Barbiera, u li kienet fi nħawi magħrufin bħala /l-Għargħar. Fil-fatt sal-lum Sqaq l-Għargħar għadu fil-qrib u l-area mibnija daqs tletin sena ilu fit- triq ġdida msemmija għall-Kavallier Alentorn, kienet antikament parti mill- propjetà annessa ma' din id-dar. Din id- dar kienet ingħatat bħala dota lil Teresa bint Dionisio La Barbiera, meta din iżżewġet lil Ġwakkin fl-1771. 2 L-aħwa Ġwakkin u Francesco Trigance kienu tħallew fis-servizz li kellhom mal- Kavallieri, meta Malta ttieħdet mill-Franċiżi. Mhux magħruf jekk kinux sabu rwieħhom barra mill-Belt meta l-Franċiżi, assedjati mill-Maltin, bdew inaqqsu l-ħluq li kellhom jitimgħu. Jista' jkun li kien minn daż-żmien li Ġwakkin kien baqa' joqgħod Birkirkara. Imma dan seta' kien ukoll meta t-tmexxija tal-ġżejjer Maltin, wara l-Imblokk, għaddiet f'idejn l-Ingliżi, u dawn ġabu mgħallmin Ingliżi għall-funderija. Biss is-sitwazzjoni finazjarja ta' Gwakkin jidher li ma kinitx feliċi għax fl-1801 biegħ id-dar ta' Triq San Ġiljan, għalkemm jidher li baqa' joqgħod f'Birkirkara jew il-limiti parrokkjali tagħha, billi fir-reġistrazzjoni tal-mewt kien imsejjaħ meus parochianus mill-Prepostu Franġisk Sammut. Skont J. A. Deacon, mill-kitba tat-trasferiment ta' din id-dar jidher li kienet tintuża mill-Maltin fi żmien l-Imblokk tal-Franċiżi $ Id-dar ta' Triq San Ġiljan Il-pesta f'Birkirkara Sat-tlieta ta' Ġunju, f'Birkirkara kien għadu jsir il-funeral u d-difna fil-knisja (karnierja), 5 SAL, Birkirkara, Kolleġġjata u Knejjes Filjali (2005) p. 83. Tagħrif… (1985) p.17 li madankollu jagħti d- data 1820. 7 Buhagiar C. Can. op.cit p. 15 li jagħti d-data 1813 għal din il-qanpiena u għall-Antika u jgħid ukoll li kienu nħadmu fil-Knisja l-Qadima. Deacon: Egħluq is-Snin… Grajjiet u Tifkiriet Tagħna; Ktieb Festa $. kif jidher mir-reġistrazzjoni tal-mewt ta' Andreana Sillato. Fit-28 tax-xahar ta' qabel kien sar ukoll il-funeral ta' Mikiel Ċini, tifel żgħir ħafna, li kif kienet id-drawwa, saritlu l-Missa de Angelis. Dak iż-żmien, anke f'ċirkustanzi normali, ir-rata ta' mortalità infantili kienet għolja ġmielha. Tiltaqa' sikwit ma reġistrazzjonijiet ta' mewt ta' tfal li kien isirilhom il- funeral bil-Missa de Angelis, U hawn irridu ngħidu li meta matul l-imxija baqgħu jmutu tfal hekk, speċjalment dawk tat-twelid, dawk li saħansitra ma kinux jilħqu jgħammduhom fil- knisja, imma kienet tgħammidhom l-obstetrice, il-qabla jew majjistra (midwife), il-prassi tidher li baqgħet l-istess. Imma taħt id-data tal-1 ta' Ġunju 1813, insibu reġistrata l-mewt ta' Gandloru Borg ta' 24 sena, iben Karmnu, fejn bla ma jissemma funeral kif soltu, jingħad li ttieħed għad-difna fil- Knisja l-Qadima, akkumpanjat biss minn saċerdot u minn kruċifru. Kien dan allura l-ewwel każ uffiċjali ta' mewt bil-pesta f'Birkirkara fl-1813. Il-każ, biex ngħidu hekk, ta' Gandloru, kellu segwitu pjetuż. Fis-17 ta' Ġunju mietet martu Marija, ta' 23 sena, deskritta bħala vidua quondam Candelori Borg - l-armla ta' Gandloru Borg. Imbagħad ħamest-ijiem biss wara miet binhom Ġużeppi ta' 7 xhur, deskritt bħala filius quondam Candelori Borg, li ndifen fil- Knisja l-Qadima, akkumpanjat minn saċerdot u kruċifru. F'dan ix-xahar ta' Ġunju 1813, f'Birkirkara kienu mietu xi 20 b'din il-marda li ma taħfirhiex. F'Lulju karkret 65 ruħ oħra. F'Awwissu terġa' kien agħar għax mietu 89. Għalkemm f' Settembru l-imxija naqset minn bosta nħawi, kompliet bi ħruxija f'Birkirkara, Ħal Qormi u Ħaż-Żebbuġ. F'Birkirkara f'dax-xahar mietu 74 ruħ oħra. Għalhekk kienu ġew issikkati r-regolamenti tal-kwarantina u sar kurdun ta' nies armati: madwar l-irħula msemmija, li minnhom ħadd ma seta' joħroġ bla permess, taħt piena ta' mewt. Din kienet operazzjoni li tmexxiet mill-Ispettur Ġenerali tal-Pulizija, bil-għajnuna tal-Logutenenti ta' dawk l-irħula. Inġabru għadd sabiħ ta' nies mill-istess lokalitajiet li ngħataw l-armi għall-għan imsemmi. Daħal Ottubru, u għad li l-imwiet f'Birkirkara naqsu, madankollu l-pesta karkret 28 ruħ oħra. F'Novembru l-mard kien baqa' jidher biss f'Birkirkara Ħal Qormi u r-Rabat. Fl-4 ta' Diċembru 1813 tħabbar li Birkirkara kien ilha 33 jum mill-aħħar każ ta' pesta li kien irrappurtat. Il-kurdun armat kien għadu biss madwar ir-Rabat u Ħal Qormi. Matul dax- xahar il-pesta kienet tista' tgħid waqfet, iżda billi kultant kien jidher xi każ fil-bidu tal-1814 saru tliet distretti magħżulin minn xulxin, li fihom setgħet issir komunikazzjoni bejn in- nies. Birkirkara kienet tifforma parti mit-tielet distrett . man-Naxxar. Wieħed irid jiftakar li dak iż-żmien dawn kellhom limiti mifruxin ħafna. Il-kwarantina twaqqfet minn kullimkien nhar id-29 ta' Jannar 1814. Ta' min isemmi wkoll hawnhekk, li ftit wara li ntemmet il-pesta, nhar is-7 ta' April 1814 miet, naturalment mhux b'din l-imxija, Dun Gejtan Mannarino, li kien magħruf għas-sehem tiegħu f' dak li baqa' magħruf bħala l-/rvell tal-Qassisin fis-sena 1775, meta kien Grammastru Fra Francesco Ximenes de Texada. Dal-komplott kien falla miżerament u kien soppress b'mod l-aktar aħrax u Mannarino kien A Mrogramm ffe intefa' l-ħabs mnejn kien inhareġ biss meta Napuljun ħa Malta u keċċa lill-Kavallieri fl- 1798. Dun Gejtan Mannarino, li oriġinarjament kien mill-Belt Valletta, issa kien mar joqgħod fi kmamar li kien hemm mal-knisja tal-Kunċizzjoni f'San Ġiljan, li dak iż-żmien kien fil- limiti tal-parroċċa ta' Santa Liena. Fir-reġistru tal-imwiet ta' din il-parroċċa, jissemma wkoll li huwa miet mogħni bis-Sagramenti Mqaddsa u li l-għada l-katavru tiegħu, akkumpanjat minn qassis u kruċifru, kien trasportat fil-Knisja l-Qadima, ta' Birkirkara li kienet diġà mitluqa, fejn indifen. Eventwalment fis-snin tletin tas-seklu li għadda, fuq inizjattiva ta' Ġużċ Dimech Debono, kienet saret lapida b'tifkira tiegħu fil-post tat-tieni altar tal-korsija, fuq il-lemin int u dieħel. Wara r-restawr tal-knisja, din il-lapida ttieħdet fis-sagristija tan- naħa tal-kampnar. Sadattant, lejn l-aħħar ta' Novembru, in-nies tal-ibliet li kienu f'dawn l-irħula ngħataw permess imorru lura f'darhom imma wara kwarantina ta' 40 jum. Barra hekk, kellhom imorru f'tarf Birkirkara f'post imsejjaħ il-Barriera. Hemm kellhom jinżgħu ħwejjiġhom u jilbsu dawk li jkunu ħadulhom apposta nieshom tal-Belt. Minħabba dan, ftit kienu l-familji li tħajru u dawk li kienu f'Birkirkara jidher li baqgħu hawn sa ma spiċċa għal kollox il-mard Fil-fatt, mir-reġistri tal-magħmudijiet jidher li kien għad hawn familji minn dawn f'Birkirkara żgur sa qrib l-aħħar ta' Jannar 1814, meta fl-24 tax-xahar imsemmi l-Prepostu Francesco Sammut għammed lil Vitoria bint Ġużeppi Azzopardi mill-Belt Valletta. Imma fl- 24 ta' Frar, fit-22 ta' Marzu u fid-9 ta' April insibu wkoll magħmudijiet ta' trabi wild ġenituri minn Ħal Qormi, wieħed mill-aktar postijiet fejn kienet damet taħkem l-epidemija tal-pesta. Aktar qabel semmejna kif xi familji kienu ħarbu mill-ibliet għall-bidu tal-imxija tal- spesta u qabel ma bdew ir-restrizzjonijiet ta' moviment. Mill-kunjomijiet u dettalji oħra ta' dawk li mietu, naturalment seta' kien hemm oħrajn li ma ntlaqtux, f'Birkirkara kien hawn xi ħmistax-il familja mill-Belt Valletta, li minnhom mietu 31 ruħ. Minn familja bil-kunjom Bonniċi mietu erbgħa. Minn familji bil-kunjom Muscat, Grech u Zahra mietu tnejn. U wieħed mill-oħrajn: tliet familji Attard, imbagħad Cauchi, Vella, Aquilina, Bugeja, Dimech, Axisa, Cilia, Galea, Camilleri u Mallia. Kien hawn ukoll għallanqas familja mill-Furjana (Zammit), li minnha mietu tlieta. Familja oħra minn Bormla (Zerafa) li minnha mietu tnejn. Miet raġel li kien min-Naxxar u mara minn Ħal Qormi li ma kinux mill-parroċċa ta' Birkirkara. Kien hemm ukoll raġel minn Għawdex (ex insula Gaudisi). Hija reġistrata wkoll l-mewt ta' persuna minn Ħaż-Żebbuġ, mhux bil-pesta — obiit est proprii manibus — traġedja fi traġedja fiċ-ċirkustanzi. Tissemma wkoll il-mewt ta' ċertu Francesco Bartolazzo li-wara kunjomu hemm Pantalleresco. Mhix ħaġa ċerta jekk kienx it-tieni kunjom, kif tista' tfisser l-ittra kapitali, inkella jekk dan kienx mill-gżira ta' Pantelleria. Issa mir-Reġistru tal-Magħmudijiet, bejn Ġunju 1813 u April 1814, insibu insibu li kien 9 Vella E.B. fil-ktieb imsemmi fin-nota 1, p. 371 jgħid li kiem hemm tletin minn dawn ir-'refuġjati' mill-Belt f'Birkirkara, iżda ma jispeċifikax jekk kinux individwi jew familji. Jista' jkun ukoll li minflok tletin, fil- kuntest kif qiegħda, ried jgħid talin, u allura sar żball ta' stampa, bħalma żewġ paragrafi wara, wieħed j jaqra mill-aħħar wieħed li nxteħet bil-festa, meta hu ovvju li l-aħħar kelma trid tkun pesta. hemm għallanqas 39 twelid ta' familji li ma kinux minn Birkirkara, iżda mill-Belt Valletta, il-Furjana u minn Ħal Qormi. Minn dawn hemm 34 kunjom differenti u l-kunjomijiet ripetuti mhumix ta' l-istess familja jew mill-istess lokalità. Jerġa' erbgħa biss mill-kunjomijiet huma bħal dawk ta' barranin registrati li mietu f'Birkirkara. Meta tgħodd dawn mal-kunjomijiet differenti ta' familji li kellom xi mewt, jidher li f'Birkirkara kien hemm xi 60 familja (jew individwi) li kienu ħarbu mill-ibliet jew inqabdu hawn meta ġew fis-seħħ ir-restrizzjonijiet. Mir-Reġistri wkoll F'dawn ir-reġistri tiltaqa' ma' notamenti ta' ċertu interess. Hekk ngħidu aħna fit-12 ta' Ottubru 1813 hemm reġistrata l-mewt ta' D/ia Margherita mart il-Perillustrissimu Difii Gregorii Gatt, li kien il-Logutenent ta' Birkirkara. Hija ndifnet fil-Knisja l-Qadima, akkumpanjata minn qassis u kruċifru. Fit-23 tax-xahar ta' qabel kien miet is-Saċerdot mill- parroċċa, Dun Anton Sciberras li kellu xi 36 sena. Huwa ttieħed għad-difna fiċ-ċimiterju l-ġdid (Infetti) u barra mis-soltu qassis u kruċifru, kien hemm jakkumpanjawh il-Prepostu Sammut, kanoniċi u żewġ qassisin. Wieħed ma jistax jikkumenta b'ċertezza fuq ir-rata tat-twelid f'Birkirkara fil-periodu tal-imxija u fix-xhur ta' wara. Naturalment, dawk it-trabi ta' familji mill-parroċċa, li kienu on the wax meta faqqgħet il-pesta, ma setgħux ma jibqgħux ġejjin. Iżda minn Mejju jibdew jidhru wkoll reġistrazzjonijiet ta' magħmudijiet ta' trabi li l-ġenituri tagħhom kienu minn parroċċi oħra, l-aktar il-Belt Valletta, imbagħad il-Furjana. Meta l-barranin kienu telqu tista' tgħid kollha, għal Frar 1814, jinħass ċertu tnaqqis minn Frar stess sa Novembru tal-istess: sena, għalkemm f'Mejju u Lulju ma jinħassx tnaqqis. Madankollu jidher ukoll li r-rata tat- twelid, xahar għal xahar, anqas ma kienet statistikament komparabbli minn sena għal oħra. Interessanti, imma m'għandhomx x'jaqsmu mal-pesta f'dal-każ huma r-reġistrazzjonijiet ta' żewġ magħmudijiet li l-Prepostu Sammut għamel nhar is-26 ta' Ottubru 1814. Dawn il- magħmudijiet ma sarux fil-knisja Kolleġġjata u parrokkjali ta' Santa Liena f'Birkirkara, imma hemm imniżżel espressament li saru: Jiġifieri fil-knisja rurali fil-limiti tal-parroċċa ta' Birkirkara, għall-isem tal-Immakulata Kunċizzjoni — f'kelma waħda l-knisja l-qadima tal-Imsida. Dawn il-magħmudijiet ma kinux ta' trabi, imma ta' żewġ katekumeni: Joseph ta' sittax- il sena u Marija ta' sbatax kunjomhom Nani. Il-parrinijiet kienu D/ii Angeli Nani u D/fa Catharina mart D/ii Joseph Nani, it-tnejn (parrinijiet) mill-Belt Valletta. Ir-reġistrazzjonijiet huma separati u f'ebda waħda ma jingħad minn fejn kienu l-katekumeni, għalkemm wieħed jista' jieħu ħjiel kemm mill-kunjom simili, kif ukoll mill-isem tal-lokalità tal-parrinijiet. In-Niċċa tal-Infetti Minn fost il-familji Karkariżi li sofrew telfiet bil-pesta tal-1813, minbarra xi wħud li ssemmew. Ta' min isemmi wkoll il-familja Parnis. Minn dawn jidher li kienu mietu erbgħa minn familja waħda u xi qarib, l-ewwel erbgħa tista' tgħid fil-bidu li l-imxija ħadet f'Birkirkara. Hekk fl-14 ta' Ġunju mietet Liberata mart Orazju u binhom Franġisk. Fit-23 tal- 0 Possibbilment dan Angelo Nani kien l-istess wieħed li kien twieled Venezja fl-1751 u ġie Malta bħala Mużiċista għall-Grammastru Pinto fl-1766 u miet fl-1844 — l-ewwel fost id-dinastija ta' mużiċisti Nani magħrufin f'Malta sa xi ħamsin sena ilu. xl ESTINTI ji istess xahar miet Orazju stess waqt li fl-4 ta' Lulju miet tifel ieħor li kien jismu Karlu. Imbagħad fit-2 ta' Ottubru miet ukoll qaribhom Ċensu Parnis, iben Ġużeppi. Wara li kienet għaddiet għalkollox il-burraxka, bejn l-1814 u 1816, qraba superstiti ta' din il-familja Parnis kienu ħadu ħsieb li tinbena n-niċċa li baqgħet magħrufa sal-lum bħala Tal-Infetti. L-art fejn hi mibnija kienet inxtrat għal disa' skud. Il-bini tagħha ntemm fl-1816 u kienet tbierket mill-Prepostu fl-1 ta' Novembru tal-istess sena. Kienu attendew ħafna nies, speċjalment dawk li kienu tilfu lil qrabathom matul dik l-imxija qerrieda tal-pesta. Għamlet żmien twil togħla waħedha qalb ir-raba' maġenb it-Triq tal-Imrieħel fit-tarf tal-isqaq li kien hemm iwassal għaċ-ċimiterju. Iżda mill-aħħar konflitt mondjali 'l hawn, il- bini beda tiela', għall-ewwel ftit ftit mal-istess triq, imbagħad dawramejt ma' kullimkien. U fejn qabel kien jgħaddi xi ħmar jew żiemel bil-karettun, it-traffiku tal-vetturi żdied u żdied u miegħu l-effetti tad-dħaħen, it-tinġiż u l-vibrazzjonijiet — minbarra l-għadu endemiku tal- bini f'Malta, l-umdità mill-art, speċjalment qabel ma beda jsir il-qatran fuq il-pedamenti biex jaqtagħha. U bħal kull ħaġa oħra, in-niċċa Tal-Infetti ma marritx għall-aħjar b'dan kollu. Għamel żmien kien jieħu ħsieb din-niċċa Vinċenz Parnis ieħor, li ħalliena s-sena l-oħra u li kien dixxendent tal-familja Parnis li kienet bnietha żewġ sekli ilu. Ġieli saru xi interventi fuqha u xi darbtejn oħra f'dawn l-aħħar għoxrin sena, kien ipprova jagħmel restawr ġenerali stagħha il-Kunsill Lokali — u fl-aħħar dan sar is-sena li għaddiet.1l F'Ġunju tas-sena 2006 in-Niċċa Tal-Infetti kienet ġiet skedata mill-Awtorità Maltija għall-Ambjent u l-Ippjanar (MEPA) bħala Monument Nazzjonali Grad 1. Bibljografija u Dokumentazzjoni Arkivju Parrokkjali Birkirkara, Parroċċa S. Elena: Vella E.B., Storja ta' Birkirkara… (1934). Zammit W. L., Birkirkara fis-Seklu XIX (1995). Borda F. Iċ-Ċimiterju tal-Infetti u n-Niċċa ta' l-Erwieħ; Birkirkara — Leħen il-Kunsill tiegħek No. 21 p. 18. ll L-ewwel darba kien għas-sena 1997 jew 1998 meta kien imexxi s-Sotto Kumitat Kultura Pawlu Borg u għall- ħabta tas-sena 2004 meta kien imexxi l-istess sotto kumitat Salvu Demicoli. Molleġġjata Bażilika Sant Elena $