Familja ta' skulturi Vincenzo Dimech twieled fil-belt Valletta fid-29 ta' Ġunju 1768 minn Fran- cesco Dimech u martu Siniforosa. Tgħammed l-għada, 30 ta' Ġunju, fil-knisja ta' S. Duminku, Valletta minn Patri Vincenzo Sinatra, Dumnikan, u ngħata l-ismijiet ta' Vincentius, Bartholomeus, Fabritius, Petrus, Paulus.' Jingħad li missieru kien jaħdem ta' skultur u għalhekk beda l-ewwel taħriġ fl-arti taħt it-tmexxija tiegħu, u mbagħad jingħad li ssokta l-istudji f'Napli, fejn tħarreġ l-aktar fil-mudell.2 Kuġinuh hu l-iskultur u pittur magħruf Sigismondo Dimech (1780 — 1853) min Ħal Lija. Sigismondo (ibnu Pawlu kien skultur ukoll) hu magħruf l-iżjed għall-istatwa ta' Ġesu u Marija f'San Ġorġ, Għawdex (1810), għall-Madonna tal-Karmnu, statwa fl-Imdina (1826), u għal Santa Marija, statwa f'Ħal Balzan (1838).' Xogħlijiet oħra ta' Sigismondo huma l-istatwa ta' San Pawl f'Selmun (1845), il-bust ta' l-Ammirall Angelo Emo, statwa ta' l-irħam fil-knisja tal-Vitorja, il- Belt (1802), kif ukoll kwadru ta' S. Katerina u ieħor ta' S. Barbara fil-parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ. $ It-tifel ta' Sigismondo, Ferdinandu, kien bniedem ta' l-arti wkoll,7 u hu l-missier ta' Karmnu, missier ir-ribell u awtur Manwel Dimech (1860 — 1921).5 Fost l-istudenti ta' Sigismondo, kien hemm Salvu Dimech (1805 — 1887), skultur ieħor ta isem, imlaqqam is-Sartx, li jingħad li kien Mikfan desi mill-Mosta u trabba f'Ħal Lija jirgħa n-ngħaġ.' Wieħed jista' jistħarreġ ukoll, L-iskultur Vincenzo Dimech (1768-1831), mela, jekk Mastru Salv hux membru ieħor ta' din il-familja ta' artisti. Litografiija ta' G. Calleja mxandra fir-rivista 'L'Arte', 7 ta' Marzu, 1863 p.5 Id-difna f'Bormla Vincenzo miet fil-belt'Valletta fit-2 ta' Frar, 1831 u ndifen fiċ-ċimiterju tal- knisja ta' Santa Tereża, Bormla. Id-dokument tal-mewt, miżmum fl-Arkivji tal-Parroċċa ta' S. Duminku, Valletta, isemmi lil martu Saverja u jgħid li kien membru ta' dik il-kommunita' parrokkjali u li miet fi ħdan il-knisja.10 Jingħad li ħalla warajh 'un figlio degno di lui, che preferendo la Scienza all' Arte e' oggi si' caro ornamento alla patria giurisprudenza. 1 Il-mistoqsija għala ndifen f'Bormla u sewwa sew fil-knisja tat-Tereżjani titwieġeb bis-saħħa tad-dokumenti ta' din il- knisja storika. Fis-26 t'Ottubru, 1824, wara marda twila bit-tiżi, Orsola Galea Mallia, oħt Saverja (mart Vincenzo) u oħt il-patrijiet Ilarju u Antoninu, Tereżjani, '2 mietet fl-Isla, u minħabba li ħutha kellhom din ir-rabta mal-knisja Tereżjana f'Bormla, xtaqet tindifen hemm. Għalhekk l-għada ttieħdet mill-Isla għal Bormla. ''fid-19 t'Awissu,1825. Il-pirjol Patri Ilarju ta' San Ġwann tas-Salib laqqa' lill-patrijiet u ssuġġerielhom li bħalma ftit qabel kienu ħallew lil oħtu Orsola, wara talba tagħha stess, tindifen fil-knisja tagħhom, hekk ukoll issa hu nnifsu xtaq jitlobhom jagħtu lill-familja tiegħu bil- qraba kollha ('tutti lI suoi parenti dell' una e V'altra linea, fratelli e sorelle'') il-ġuspadrunat tad-dfin numru 11 fl-istess knisja. Il-pirjol offra li jagħti b'riżq il-kunvent għaxar skudi bħala ħlas għal dan, u wiegħed ukoll li jagħmel lapida ta' l-irħam fuq il-qabar: ta' bejn 30 u 40 skud. '' Il-patrijiet laqgħu din it-talba, iżda minflok il-qabar numru 11 ingħata l-qabar numru 29.15 Fl-20 t'Ottubru 1830 mietet Saverja Dimech Mallia, il-mara ta' Vincenzo, u ndifnet fil-qabar imsemmi.'$ Erba' xhur wara miet Vincenzo nnifsu, ta' 63 sena. Din m'hix l-unika rabta bejn l-iskultur u l-knisja ta' Santa Tereża, fejn kienu jgħammru żewġ aħwa ta' martu, għaliex fl-1818 hu ħadem l-istatwa ta' Sant' Elia, bi dritt l-istess knisja. Din l-istatwa tal-ġebel għada hemm sal-lum. Ix-xbieha rari ta' Dimech Ix-xbieha rari ta' Dimech li qiegħda tidher ma' din il-kitba, hi litografija ta' Giuseppe Calleja (1830-1915), pittur u għalliem ta' l-Arti fil-Liċeo, Valletta,'$ l-awtur, fost bosta xogħlijiet oħra, tal-kwadru tal-Madonna tal-Karmnu fil-knisja parrokjali tal-Furjana, magħmul skond disinn u taħt it-tmexxija ta' Giuseppe Hvzler fl-1854. Ix-xbieha ta' Dimech dehret fil-paġna 5 tal-ħarġa tas-7-ta' Marzu 1863 tar-rivista kulturali L'Arte, maħluqa mill-kittieb u filosfu Dr. Nikola Programm Festa Santa Marija. - 2007 Xogħlijiet ta' xejra nazzjonali Vincenzo Dimech iddistingwa ruħu bħala wieħed mill-iskulturi ewlenin ta' Malta fl-ewwel nofs tas-seklu dsatax.29 'Vincitore in ogni competenza artistica, il suo merito era riconosciuto dalla generale opinione, e si' presso il governo che presso il pubblico la sua abilita' avegli guadagnato una dittatu- ra nell' arte.''2' 'Dittatura'' fil-kuntest soċjo-artistiku ta' dak iż-żmien tfisser, qabel xejn, li kien imfittex bħala statwarju ta' xogħlijiet soċjali (ekkleżjastiċi u ċivili) u mhux privati. Din hi fama li setgħet isseddqet is-saħħa tal-ħidma tiegħu fl-Università bħala għalliem ta' l-arkitettura u l-iskultura, stqarrija mwettqa kemm mill-bijografu ta' L'Arteżż u kemm minn Zerafa,7 it-tnejn kittieba li kitbu ftit egħxieren ta' snin biss wara l-mewt ta' l-artist.2: M'hemmx dubju, min-naħa l-oħra, li fiż-żmien imsemmi, ingħata uħud mill-aqwa xogħlijiet uffiċjali ta' skultura li saru. L-ewwel okkażjoni mportanti għal Dimech waslet fl-1810, ftit xhur wara li fil-25 t'Ottubru 1809 miet Sir Alexander Ball fil-ġnien ta' San Anton. Tlitt xhur wara nbeda x-xogħol fuq il-monument fil-Barrakka l-Qadima, jew il-Bastjun Kastilja, magħrufa aħjar 7 bħala l-Barrakka t'isfel.25 Il-mafkar, imfassal fuq il-maqdes ta' Tesis f'Ateni, sar skond disinn ta' l-inġinier Withmoore, waqt li l-erba' statwi tal-ġebel, simboli tal-gwerra, il-prudenza, il-ġustizzja u l-immortalità, saru minn Dimech. Safejn huma magħrufa x-xogħlijiet tiegħu, din hi waħda mill- ftit drabi, jekk m'hux l-unika, meta Dimech kellu jimmaterjalizza kunċett astratt, kwalità morali, u mhux ifittex li jinterpreta persunaġġ storiku jew reliġjuż. Il-mawsolew bl-istatwi b'kollox kien sewa £700.26 F'April 1813, il-gżira ntlaqtet mill-pesta, marda li qerdet bosta maltin u li ssoktat tkabbar il- l-faqar u t-tbatija tal-kotra. 27 Il-marda xterdet man-naħiet kollha tal-pajjiż, sa Għawdex ukoll; iżda l-Isla baqgħet mingħajr ma nlaqtet matul l- imxija kollha. In-nies ta' l-Isla emmnu li din kienet għalihom grazzja speċjali tal-Madonna, u għalhekk tellgħu statwa tal-Verġni Marija bil-bambin bħala radd ta' ħajr. Anki għal dan il-monument, li jista' jitqies li għandu tifsira storika nazzjonali, u li kien jinsab fi Triq Irjali, illum fi Triq il-Vittorja, l-Isla, u li l-iskrizzjoni li kellu kienet iġġib id-data tas-17 t' Lulju 1814, intgħażel Vincenzo Dimech. $0 F'dan iż-żmien Malta kienet taħt it-tmexxija tal-Gvernatur Sir Tomas Maitland (1813-24). Minbarra ħakma fuq Malta, Maitland kellu wkoll is-setgħa ta' kummissarju għoli tal-gżejjer Jonji, imgħoddija f'idejn l-Ingliżi, li kienu jinkludu lil Ċefalonja, Zante, Korfti u oħrajn 5'. Bis-setgħa li kellu f'Korfu, 52 fejn kien issiefer sikwit, 55 seta' jikkummissjona xogħol artistiku anki lil artisti Maltin. $' Fil-fatt l-istima li Dimech kien igawdi f'Malta fi żmien Maitland swietlu biex meta l-Gvern tiegħu ried jiddekora palazz pubbliku ġdid f'Korfu, inghażel Dimech, waqtl i bħala arkitett reġa' ngħażel Withmoore. 35 Xogħol ieħor ta' Dimech fuq xejra nazzjonali, huwa l-monument ta' Dr. Giuseppe Nicolo' Zammit li nsibu fil-Bar- rakka ta' Fuq. Fi żmien il-gwerra dan il-mafkar li kważi nqered għal kollox kien reġa ġie restawrat minn Manwel Borg Gauci. Dettal tal-vara ta' Santa Marija tal-parroċċa tal-Gudja Xogħlijiet oħra ta' Dimech huma:- € Sant Andrija statwa tal-ġebel f'Marsaxlokk, quddiem il-knisja magħmula fl- 6 Il-vara titulari ta' Marija Assunta tal-Gudja, maħduma fl-1807 bi spejjeż ta' Dun Tumas Zammit mir-raħal stess. € San Ġużepp, vara fil-knisja ta' Santa Katerina iż-Żurrieq, li ħallasha Dun Ġużepp Spiteri u li saritilha traslazzjoni solenni fl-14 ta' Marzu 1824 $ 0 San Ġużepp, vara oħra ta' l-injam, fi-parroċċa ta' Santa Liena B'Kara (1826) 0 il-Fidi u t-Tama, statwa fil-parroċċa tal-Birgu 6 Sant' Agata vara fl-injam fil-knisja ta' San Pawl il-Belt $ 6 Il-Beatu Franku, vara fil-knisja tal-Karmnu l-Belt $ 6 Għall-knisja ta' Ħal Balzan, Dimech għamel ukoll id-disinn għall-erba' dutturi u ż-żewġ appostli ta' l-artal ewlieni. Din il-lista tax-xogħlijiet tiegħu ma tistax tkun sħiħa, bħalma ma tistax tkun sħiħa d-dehra ġenerali ta' l-arti f'Malta qabel ,ma tinkiteb xjentifikament l-istorja kollha tagħha. Fi storja bħal din ikollha tikseb importanza kbira l-Knisja fil-ħidma parrokkjali tagħha, minħabballi l-ġrajja kulturali kollha tal-gżira hi parti mill-bixra reliġjuża tat-tradizzjoni qadima lokali kollha, inkluża l-ħidma u n-nebħa kreativa. Fi ħdan il-kwadru żgħir t'hawn fuq (u fin-nuqqas ta' dokumentazzjoni disponib- bli u minħabba ċirkustanzi oħra, nistqarr li ċerti dettalji u dati jeħtieġu verifika), Dimech jidher, fuq naħa, bħala skultur importanti f'għajnejn il-ħakkiema kolonjali Ingliżi u f'għajnejn il-mexxejja reliġjużi u l-popli ta' għadd ġmielu ta' L-istatwa tal-ġebel ta' Sant' Andrija fil-misraħ ewlieni ta' Marsaxlokk Parroċċa Arċimatriċi u Arċipretal bliet u rħula. Hi dehra li tagħtih diġa' importanza, kemm minħabba s-siwi intrinsiku ta' l-opri msemmija — imexxija minn viżjoni Rinaxximentali, Barrokka u Rokoko — u kemm minħabba li huma ż-żewġ istituzzjonijiet ewlenin tal-gżira, il-Gvern u l-Knisja, li għarfu l-ħila tiegħu. Madankollu, jibqa' nieqes il-komponenti persunali, intimu, tal-persunalita' artistika, jiġifieri jonqos li wieħed jinkludi dawk ix-xogħlijiet li Dimech ma ħadimhomx bħala xogħol ikkummissjonat minn persuni oħra, iżda li kellu joħloghom hu waħdu bħala sodisfazzjon għall-ħtieġa psikoloġika tiegħu ta' artist. Dawn, jekk għadhom jeżistu, jistgħu jinstabu jew f'mużewijiet, jew fi djar privati. 3. — G. Faure, L-istorja ta' Malta u Għawdex bil-gżejjer tagħhom u l-ġrajjiet li saru fihom, IV, n. 2, Malta, Andolfo 8: Magro 1913, p.1122. 4. — L-istatwa tal-Lunzjata u l-Anġlu Grabiel (1802) f'Ħal Balzan hi attribwita lil Sigismondo minn G. Faure, op. cit., p.1120, waqt lil P.P. Castagna, Malta bil-Gżejjer tagħha u li għadda minn għaliha, 2 ed., Malta, 1869, p.1-6 jattribwiha lil Vincenzo. Jekk l-istatwa saret minnu, ma saritx b'dan il-għan għaliex hu miet sitt snin qabel. Għal xogħlijiet oħra ara R. Mifsud Bonnici, Dizzjunarju Bijo-Bibljografiku Nazzjonali, Malta, Dipartiment ta' l-Informazzjoni 1960, p. 180. Ferdinandu Dimech jidher li kien skultur magħruf ukoll u kien jaħdem, fost l-oħrajn, xogħol skultorju fil-ġebel Malti. /l Mediterraneo, 27/3/1839, iċċitat minn Ġ. Azzopardi, X'ġarrab Manwel Dimech, Malta, Union Press 1975, p.2, igħid li fis-7 ta' Marzu 1839, ir-Reġina Omm żaret l-istudju tiegħu u xtrat għadd ta' xogħlijiet. Fil-wirja li saret f'Londra fl-1851 fil-'Crvstal Palace'', Ferdinandu Dimech, flimkien ma' artisti lokali oħra, ħa sehem b'opri maħduma bil-ġebla Maltija. L-istudju tiegħu kien fi Triq it-Teatru, Valletta (ibid., p.2). Ġ. Din il-bixra popolari ta' ċerti artisti Maltin tista' tkun aspett interessanti għal interpretazzjoni soċjo-artistika ta' l-arti lokali. Ngħidu aħna, tradizzjoni popolari oħra li smajt jien innifsi tgħid li Marjanu Gerada (1770 -1823) nnifsu kien jagħmel l-imqaret. Minħabba li d-dokumenti ta' l-Universita', miżmuma fid-dipartiment ta' l-Istorja ta' l-Universita', jibdew tard (e.g., Universitv Council 1824 -39, Senate 1887-97, Gov. Letters 1823-32, ecc.) ma stajtx nikkonferma jew niċħad din l-istqarrija. M'hemmx dubju, madankollu, li l-arti kienet parti mill-programm akkademiku. Ta' min isemmi li fost l-in awi li ntlaqtu l-iżjed, kien hemm il-Furjana li l-popolazzjoni tagħha kollha sabet ruħha fil-periklu (cfr. F'din i minbarra din l-istatwa storika, Castagna jattribwixxi lil Dimech xogħol ieħor, ''il-Vitorja, vara fil-parroċċa ta' l-Isla'' (op. cit., p.106). Fil-fatt meta miet (17/1/1824) kien għadu kif wasal minn Korfu'. Ta' min igħid li miet il-Furjana fid-dar ta' ħabib tiegħu, ir-Rev. Jingħad li dan il-kappillan tal-protestanti kien igħammar ''f'Tal-Balliju, ma' ġenb il-knijsa ta' Sarria'' (G. Faure, op. cit., IV, n.1, p.194). Maitland għaraf il-ħila ta' artisti Maltin oħrajn; fost l-oħrajn, l-inċiżur Giovanni Farrugia (1803-1861) intbagħat jistudja l-inċiżjoni fl-Italja taħt imgħallmin magħrufa bis-saħħa ta' l-approvazzjoni tiegħu (R. Mifsud Bonnici, op. cit., p.202). Anon., Il-monumenti tal-Barrakka ta' Fuq qed jiġu rranġati, Il-Berqa, n.6687, 16/1/1954, p.8. :. Castagna (op. cit., p.107) u Faure (op. cit., IV, n.2, p.1119) igħidu li saret fl-1825; hi fil-fatt, fehma waħda, minħabba li Faure (1839-1922) mexa ħafna fuq Castagna (1827-1907). Nifhmu li l-istatwa saret b'konnessjoni mal-konfraternita tal-qaddisa, imwaqqfa fis-17 ta' Diċembru 1804 (A. Ferres, op. cit., p.162). Cfr. ukoll M. Galea, Il-knisja parrokkjali ta' San Pawl Nawfragu, Valletta, Malta, 1974, pp. 45-46. Din l-istatwa tal-Beatu Karmelitan saret mill-konfraternita li ġġib ismu u li twaqqfet fil-knisja tal-Karmnu Valletta, fl-24 ta' Marzu 1806. 'iIl-fratelli kienu jagħmlu festa kbira b'ġieħ il-patrun tagħhom….. ienet ukoll issir purċissjoni sabiħa, u kellhom statwa sabiħa ferm opra ta' Vincenzo Dimech'' (L. M. Sammut, Is-Santwarju tal-Karmnu, Malta, Progress Press 1952, pp.171-172). Nota: Din ir-riċerka dehret għall-ewwel darba fil-gazzetta 'Il-Furjana'' ta' Lulju-Settembru 1978 u fil-ħarġiet ta' wara. Ir-riċerka kollha kienet ippubblikata bħala l-ktejjeb Żewġ Aristi fil-Furjana — Vincenzo Dimech u Vincenzo Bugeja, Edizzjoni tal-Kunsill Lokali, fl-1997 u fl-2005.