TAGĦRIF Dr John Debono L-Istatwa Titulari tat-Trasfigurazzjoni ta' Ġesu Kristu fil-Parroċċa ta' Ħal Lija' Din is-sena jaħbat il-mija u ħamsin sena minn meta l-istatwa titulari tat-Trasfigurazzjoni tas-Sinjur Tagħna Ġesti Kristu, xogħol kapulavur ta' l-istatwarju Carlo Darmanin, ħarġet proċessjonalment għall-ewwel darba ġewwa Ħal Lija. Il-vara titulari tas-Salvatur Ġie mniedi konkors għall-kummissjoni ta' din l-istatwa li għalih applikaw ħames statwarji b'mudelli differenti.' Fost dawn il-mudelli ntgħażel dak ippreżentat mill-istatwarju Carlo Darmanin. Kien fih sitt figuri, Ġesti bejn Mosċ u Elija flimkien mat-tliet appostli Pietru, Ġakbu u Ġwanni magħżula biex jitilgħu fuq il-muntanja Tabor miegħu. Normalment kien ikun il-kappillan flimkien ma' xi prokuraturi tal-parroċċa li jkunu responsabbli minn dawn it-tipi ta' kummissjonijiet. Għal din l-opra kienu Antonio Mallia, negozjant, flimkien ma' Michele Attard,' ħaddiem fil-ġebel u t-tnejn minn Ħal Lija, li ħadu l-inizjattiva biex issir din il-vara titulari. Kien il- mudell ta' Carlo Darmanin li ġie magħżul, għalhekk f'Diċembru 1862, hu kiteb f'isimhom lill-awtoritajiet ekklesjastiċi għall-permess meħtieġ.' Biex jasal għall-deċiżjoni l-Isqof talab il-kummenti tal-kappillan Salvatore Parnis. Il-kappillan, min-naħa tiegħu, għamel xi kundizzjonijiet: fosthom li l-istatwa ma tistax tinġarr qabel ma jsir il-ħlas dovut, li tkun mogħtija lill-parroċċa u hekk jiġi rinunzjat kull dritt fuqha. Hu nsista wkoll li tintrefa' proċessjonalment mill-fratelli tas-Santissimu Sagrament. Fil-5 ta' Jannar 1863 l-Isqof ħareġ id-digriet meħtieġ għal dan il-għan. Fil-25 ta' Frar 1863 Mallia u Attard ikkummissjonaw lil Carlo Darmanin biex tinħadem din l-istatwa tat- Trasfigurazzjoni biż-żewġ figuri ta' Mosċ u Elija fl-istess xena, skond il-mudell.' Din l-istatwa kellha tiġi esegwita mill-kartapesta, mogħtija ż-żejt il-lewż u ndurata skond kif titlob l-arti. Il-pedestall u l-bradella maħduma mill-injam aħmar jew tal-punent riedu jkunu bi skultura bass riljiev. L-ilbies ta' l-istatwi u l-kulur X Dan l-artiklu qiegħed jiġi ppreżentat b'xi tibdil wara li kien deher għall-ewwel darba fl-1994: J. Debono, 'L-Istatwa Titulari tas-Salvatur', Ħal Lija Ħarsa Lej l-Imgħoddi, ed. Ġ. ' Sfortunatament ma nafux x'kienu l-kundizzjonijiet ta' dan il-konkors, min kienu il-ħames konkorrenti u b'liema tip ta' materjal ippreżentawh. F'dik il-ħabta, madwar nofs is-seklu dsatax, kien hemm numru sewwa ta' statwarji jaħdmu ġo pajjiżna. Ż Dan il-mudell għadu jinstab fil-mużew tal-parroċċa, għal min jinteressaħ. Aktarx li ma twettaqx dan il-mudell b'sitt fiġuri għax kien ikun tqil wisq biex jinġarr proċessjonalment. Għal aktar dettalji ara Ġ. Fenech, 'F'Għeluq il-125 sena ta' l-Istatwa l tas-Salvatur, Villa Lija, Lulju 1989-April 1990. Hu miet fit-13 ta' Ġunju 1904: APL, Liber Defunetorum, vol. vi, pp. 78-9. Ħajr lil Dun Ġ. Fenech ta' din l-informazzjoni. Hu miet fit-21 ta' Marzu 1869: APL, Liber Defunetorum, vol. v, f. 83. Nirringrazzja lil Dun Ġ. Fenech ta' din l- informazzjoni. Festa tas-Salvatur;:2014 tagħhom kellu jkun stukkat u ndurat. Darmanin kellu jillesti wkoll ħames lasti u erba' forċini biex l-istatwa tkun tista' tinġarr proċessjonalment sal-15 ta' Lulju 1864. Skond dan il-ftehim is-somma ta' 100 lira sterlina kellha titħallas għal dan ix-xogħol: 25 lira sterlina wara li jitlesta x-xogħol tal-injam fil-pedestall u l-bradella, 25 lira sterlina wara li jitkompla x-xogħol fuq l-imsemmija statwa, u 50 lira sterlina oħra meta l-istatwa tkun lesta għal kollox u aċċettata minn Mallia u Attard. Carlo Darmanin intrabat li jtemm kollox sad-data miftehma u f'kas li toħroġ b'xi difett u ma tkunx aċċettabbli kellu jrodd lura l-flus li jkun rċieva bil quddiem. Mallia u Attard intrabtu li jħallsu l-ispejjeż għat- trasport ta' l-istatwa. In-nutar fisser il-kontenut ta' dan il-ftehim bil-Malti lill-partijiet u ġie ffirmat fil-post numru 297, Triq San Pawl, il-Belt Valletta, li kien iservi ta' uffiċċju notarili. L-istatwa titulari tas-Salvatur tlestiet kif miftiehem. Carlo Darmanin kien irċieva l-ammont kollu dovut ta' 100 lira sterlina sal-4 ta' Lulju 1864.5 Din is-somma tħallset fi tliet pagamenti — 25 lira nhar id-29 ta' Settembru 1863, 25 lira oħra nhar il-15 ta' Diċembru 1863' u l-bilanċ tħallas meta l-istatwa kienet ikkunsenjata u aċċettata b'sodisfazzjon kbir minn Mallia u Attard fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Lija nhar it-2 ta' Lulju 1864. Il-pittur Giuseppe Calleja (1828-1915) li aktarx kien għamel id-disinn ta' l-istatwa, u raha tinħadem fl- istil li xtaq, ' ippubblika artiklu fir-rivista /'Arte dwarha:'' L-istatwa tesprimi figura eleganti ta' Kristu, imdawwar minn żewġ persunaġġi f'forma ta' piramida b'mod verament artistiku. U dan għaliex l-iskultura ta' dawn il-personaġġi tagħtihom rappreżentazzjoni ħajja ta' ġisimhom bil-movimenti kollha tiegħu. Il-pjiegi fl-ilbiesi, kuluri armonjużi, espressjoni tal-wiċċ u ta' l-idejn, u dak kollu li jagħmel statwa ħajja li tiġbdek, jagħmluha oġġett ta' arti li tagħti sodisfazzjon kemm lill-artista, Carlo Darmanin, u kemm lil dawk li ordnawha għandu. Ma' tul dawn is-snin kollha li għaddew minn fuqha, l-vara tat-Trasfigurazzjoni ġiet renovata u nżebgħat biex tibqa' kapulavur ta' l-arti sagra. It-Tieni Gwerra Dinjija kienet waslet fi tmiemha u l-liturgija reġgħet bdiet tieħu x-xejra devozzjonali li kienet tgawdi qabel il-gwerra qalila. Fl-1947 il-Kappillan Dun Karm Lia ħaseb li jirrestawra l-istatwa għalhekk ikkummissjona lill-artista magħruf ta' dak iż-żmien Antonio Sciortino biex iwettaq dan ix-xogħol. Ta' majestru li kien għamel l-istudji meħtieġa u fehem li l-wiċċ ta' Kristu, bħal dak impitter minn Raffaello kellu jkun majestuż fil-glorja tiegħu, u mhux abjad u xipli kif kien qabel. Għalhekk, Sciortino biddel il-kulur abjad f'wiċċ Kristu u għamlu ħamrani u mimli, iġiblek qima u jfakkrek fil-kobor ta' saltnatu. B'danakollu, sforz it-tgergir tal-poplu u tal-kappillan innifsu, il-kulur reġa' nbidel għall-abjad mill- Kavalier Rafel Bonnici Cali biex jiġi bħal ma kien. Wara kważi erbgħin sena oħra l-statwa reġgħet ġiet restawrata. Kien fis-sena 1983 meta tlestiet mill- artist Għawdxi Michael Camilleri Cauchi u l-ispejjeż għal dan ir-restawr tħallsu mill-Kumitat tal-Għaqda tan- Nar 'San Mikiel' tar-raħal stess. Ftit tagħrif bijoġrafiku u xogħol artistiku ta' Carlo Darmanin Carlo, iben Ġiuseppi u Maria nċe Cumbo, twieled l-Isla nhar it-30 t'Awissu 1825, u żżewweġ lil Anna Readv (bint ġenituri Skoċċiżi) fis-27 ta' Frar 1848 fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Għaxaq. Minn dan iż-żwieġ huma 12 Wieħed jista' jikseb aktar tagħrif billi jikkonsulta r-rivista, Vi/la Lija, numru 59, 74, 85, 86 u 96. Nirringrazzja lil Dun Ġ. Fenech ta' din l-informazzjoni. GĦAQDA FESTI ESTERNI — ĦALLIJA i Fl-ewwel snin tiegħu taż-żwieġ baqa' jgħix ġo l-Isla sa kemm iżjed tard mar bil-familja numeruża tiegħu joqgħod fi Strada Rjali, l-Ħamrun. Nhar is-26 ta' Novembru 1909, fl-età ta' 84 sena, Karlu miet ġewwa d-dar tiegħu. Ġiuseppi, missier Carlo, kellu s-sengħa ta' marmista li kien tgħallimha minn għand żijuh Karlu Duranti, li kien jiġi ħu ommu Maddalena. '' Għaldaqstant l-ewwel xogħol ta' Carlo kien dak ta' marmista ma' missieru li kien il-proprjetarju tad-ditta Giuseppe Darmanin e Figli fejn uliedu subien, anke meta żżewġu, baqgħu jaħdmu. Huwa kien jimporta l-irħam biex jipproduċi xogħlijiet bħal altari, lapidi, monumenti, balavostri u pavimentar għall-knejjes, kummissjonijiet għall-gvern Ingliż u uċuh interzjati tal-irħam għall-imwejjed. $ Għalkemm Carlo kien imrawwem fis-sengħa ta' marmista, hu iżjed li baqa' magħruf għall-istatwi li ħadem fit-teknika tal-kartapesta. Dawn huma mfaħħra għal tant ħlewwa, uċuh naturali, sereni u rfinuti, pożi delikati, kuluri (polikromija) ċari, immudellati tajjeb, b'paneġġi puliti, pjiegi kbar u wesgħin li jolqtlu l-għajn u jġiegħluk tiflihom u tammira l-figuri maħduma b'mod naturali f'din is-sengħa tal-kartapesta li kienet ferm popolari ħafna fi żmienu. Wieħed irid jiftakar li fl-ewwel snin tas-seklu dsatax kien hemm il-Moviment tan-Nazzareni li ħadha kontra l-istil Barokk. Għal dan il-moviment, il-Barokk kien stil pagan u jtellef il-meditazzjoni. Il-pittur Giuseppe Hvzler (1793-1858) kien l-esponent ewlieni ta' dan il-moviment f'Malta. ' Għalhekk l-artisti li għexu fi żmienu bħal Pietro Paolo Caruana (1794-1852), Tommaso Madiona (1803-1864), Michele Bellanti (1808-1883) u oħrajn bdew jimitawh. Wieħed mill-alljievi ta' Hvzler kien il-pittur Giuseppe Calleja li kiteb kemm-il darba favur ix- xogħolijiet ta' Carlo Darmanin fil-ġurnali u f'xi rivisti. Tul il-karriera artistika tiegħu, Carlo ħadem statwi titulari (San Leonardu għal parroċċa ta' Ħal Kirkop, San Gejtanu tal-parroċċa tal-Ħamrun, San Ġiljan fil-parroċċa li ġġib ismu u oħrajn), statwi għall-festi sekondarji (il-Madonna ta' Lourdes għal parroċċa tal-Qrendi u San Mikiel għal Ħaż-Żabbar), kif ukoll diversi vari tal- Ġimgħa l-Kbira li nsibu mexerrdin ġewwa diversi parroċċi f'Malta. Ħadem ħafna statwi li sikwit naraw fit-toroq tagħna fil-jiem tal-festi titulari u sekondarji. Għalhekk, Carlo għandu sehem ewlieni fl-istorja ta' l-arti sagra f'pajjiżna mhux biss bħala marmista iżda speċjalment bħala statwarju fix-xogħol kbir fil-kartapesta. Ftehim bejn Antonio Mallia u Michele Attard minn Ħal Lija min-naħa l-waħda u l-istatwarju Carlo Darmanin mill-Isla min-naħa l-oħra biex dan jaħdem fil-kartapesta skond il-mudell approvat l-istatwa li tirrappreżenta t- Trasfigurazzjoni ta' Ġesti Kristu imdawwar minn Mosċ u Elija, il-pedestall, il-bradella, ħames lasti u erba' forċini sal-15 ta' Lulju 1864 għall-prezz ta' mitt lira sterlina, il-25 ta' Frar 1863. Għal aktar tagħrif bijjografiku u artistiku ta' Carlo Darmanin ara V. Caruana, 'The Art of Papier-Màchċ in Malta between the 19'' and Eariv 20'' Centuries: Technical and Art Historical Considerations', (unpublished M. A. thesis, Historv of Art, Universitv of Malta, 2005); S. Mangion u C. Magro, Karlu Darmanin Il-Prinċep tal-Istatwarji Ħajtu u Ħidmietu, Malta 2010; u oħrajn. ' Il-familja ta' Duranti kienet magħrufa sew fix-xogħol tal-irħam fis-seklu tmintax. E. F. Montanaro, 'Id-Dekorazzjoni bl- Irħam tal-Kappella tal-Erwieħ fil-Bażilika ta' San Ġorġ (1759-1761), 'Festi San Ġorġ Għawdex, Lulju 1987, 27-39; id., 1754: Ħidma tal-Marmista Claudio Durante fil-Bażilika ta' San Ġorġ, Festi San Ġorġ Għawdex, Lulju 1989, 23-7; A. Bonnici, L-Isla fi Ġrajjiet il-Bażilka-Santwarju ta' Marija Bambina, iii, Malta 1991, 47, 49, 53, 105 u 113; u J. Debono, 'A Note on the St. John Co-Cathedral Marble Tombstones: The Artisans, Foreiġn and Maltese', Melita Historica,, Xii, 4 (1999), 387-401. Festa tas-Salvatur,2014 GĦAQDA FESTI ESTERNI — ĦALLIJA GI E s Carlo Darmanin jippreżenta rikors lill-Isqof f'Diċembru 1862 f'isem Antonio Mallia u Michele Attard biex ikun jista' jaħdem l-istatwa li tirrappreżenta t-Trasfigurazzjoni ta' Ġesti Kristu għall-Parroċċa ta' Ħal Lija skond il- mudell. Għal din it-talba l-Isqof jitlob il-kumment tal-kappillan. /bid., p. 371. Ir-risposta tal-kappillan bi tweġiba lill-Isqof u l-approvazzjoni tiegħu, fil-5 ta' Jannar 1863. /bid., p. 372. Festa tas-Salvatur:2014 Carlo Darmanin jiddikjara li rċieva mingħand Antonio Mallia u Michele Attard is-somma ta' mitt lira - 50 lira sterlina ma' din l-irċevuta u l-50 lira l-oħra b'żewġ skritturi privati ta' 25 lira l-waħda - għall-istatwa li tirrappreżenta t-Trasfigurazzjoni ta' Ġesti Kristu flimkien ma' Mosċ u Elija, il-pedestall, bradella, żebgħa, induratura u xogħol ieħor, l-4 ta' Lulju 1864. /bid., MS. GĦAQDA FESTI ESTERNI — ĦALLIJA 2B Iż-żewġ skritturi privati ta' 25 lira l-waħda. /bid., pp. 1331-1332.