In-Nies tas-Snajja, fl-Ewwel Snin ta' l-Ingliżi f'Malta (Jaqbad mal-faċċe, 114 f' Il-Malti' ta' Diċ. 1983) II. — IL-ĦADDIEDA, IN-NAGĦALA, L-ARMIERA U L-KALDARANA Ta' Ġuże' GATT 'L-HADDIEDA, in-Nagħala, l-Armiera u l-Kaldarana tal-Belt, Bormia, l-Isla u il-Birgu kienu f''Għaqda' waħda, taħt il- harsien ta' San Bloġju, Isqof, bl-artal, fiż-żmien li sa nsemmu, fil-Knisja tal-Patrijiet ta' Ġieżu tal-Belt. Mons. Mifsud igħid, fl-'Archivum Melitense, Vol. III, : 44, li dawn in-nies tax-xogħol ma kinux jilbsu ta' Fratelli, ħal xi Għaqdiet ta' snajja' oħra, u għalhekk jiġi li ma kellhom ebda. Għakemm dawn l-erba' snajja' kienu flimkien, kull waħda kellha l-Konslu tagħha. B'danakollu, xi drabi, wieħed kien jista' jagħmilha ta' Konslu ta' kemm-il-sengħa, Bħallikieku, fl-1809, insibu li l-Imgħallem Ħaddied Ġanpatist Museat, kien Konslu tal-Ħaddieda, Armiera u Nagħala, Kif jidher mill-ktieb ta' konsulti tal- Għaqda, l-ewwel darba li Muscat ġie maħtur Konslu tal-Ħaddieda minn sħabu, kien fil- aqgħa li saret fil-25 ta' Ġunju 1796. Muscat kien wieħed mill-Imgħalimin l-aktar twajba fis-sen- għa tiegħu, Għax għal ħabta ta' l-1791, fi żmien il-Gran Mas- ru Rohan; wara eżami di għamel, il-Gvern wiegħdu li kellu jilħaq Kapu Mastru tal-Ħaddieda fil-Ferrerija (Tarzna) ta' l- Ordni, li dari kien hemm. flok dak il-bini ta' quddiem it-Teatru Rjal. Fl-imblokk tal-Franċiżi, Muscat ħareġ mill-Belt, bħal ħat- na Maltin oħra. u mar joqgħod Ħal Balzan. Fil-11 ta' Marzu 1800, il-Kap tal-Maltin, Alex. John Ball, issokta jaħtru Konslu tal-Ħaddieda, għall-ħila u l-onestà tiegħu, bis-setgħat u l-qligħ li jitlob dan l-impieg. Muscat dam għal ħafna żmien Konslu, ta' kull darba jiġ- ġedded minn sħabu, billi dawn il-Konslijiet kienu jsiru għal sena, jew sentejn, kif igħid l-Istatut tal-Għaqda tagħhom. Għall-ewwel, Muscat kien bil-ħanut il-Belt, fit-triq id-dej- ja ta' taħt il-Kwartier ta' Putirjal. Iżda, għal ħabta ta' l-1802, Is-SNAJJA' FL-EWWEL BNIN TA' L-INGLIŻI 83 juscat ġie msejjaħ il-Palazz mill-Gvernatur Ball u s-Segretarju Pubbliku, Macaulav, fejn wissewh biex ifittex ibattal il-ħanut u joħroġ minn hemm. Muscat wera d-Digriet tal-Gran Mastru ii Ball, ta' meta l-Gvern ta' l-Ordni tah l-imsemm ħanut għalih u għal niesu. Ball ra li, f'dil-biċċa, Muscat kellu raġun. Iżda, illi dak il-post kien meħtieġ ħafna, għax riduh għall-Fizzjal al-Għassa ta' Putirjal, Muscat kellu joħroġ minn hemm. Il- Gvern tah ħanut ieħor, f'wieħed minn dawk l-imħażen li sa qa- bel il-gwerra kien hemm taħt l-Università, fi Triq San Kristofru, il-Belt. Għedna ii Muscat kien Konslu ta' tliet snajja' : Ħaddieda, Nagħala u Armiera. Iżda, id-drawwa kienet li kull sengħa taħ- tar Konslu għaliha. Gfħalhekk ma. nistgħux ngħidu sewwa kii Iuscat kellu d'k is-setgħa. kollha li semmejna. Tgħid Muscat, i, bħalma rajna, kien ta' ħila kbira, għamilha ta' hekk għal xi żmien, fin-nuqqas ta' Konsijiet oħra2 Jista' jkun. Għax insi- bu li fil-25 ta' Ġunju 1809, l-Imgħallmin Ħaddieda, bħala. Kon- slu tan-Nagħala, għażlu lil Kustanz Borg. — L-ewwel isem ta' Konslu tal-Kaldarana l: ġie f'idejna, fi żmien l-Ingliżi, kien ta' Bastjan Barra, meta dan ġie maħtur, m'll-Imgħallmin Kaldarana, f'laqgħa li saret fit-8 ta' Lulju 1804, ħala Konslu tas-sengħa tagħhom. l Li wieħed ikun magħżul minn sħabu, ma kienx biżżejjed jiex jiġi magħruf b'Konslu, kemm-il darba dan ma jkunx im- għoddi wkoll mill-Gvernatur l jkun, billi dawn, meta Gżiritna għaddiet f'idejn l-Ingliżi, daħlu f'dik is-setgħa li kellhom qabil- om il-Gran Mastri ta' l-Ordni ta' San Ġwann, Il-Konslu maħtur jagħmel petizzjoni lill-Gvernatur, fejn jitolbu biex iwettqu fil-kariga li tawh sħabu. Dan jibgħatha -Qorti, ħalli tistħarreġ il-biċċa hi. Jekk din tgħid Ji l-għażla iegħu saret sewwa, vernatur addih ukoll, Il-Konslijiet tas-snajja'. barra milli kienu jagħmlu l-eżami l kull min irid isir Imgħallem, kienu jaqdu wkoll bħala Periti 'kull tilwim li jinqala' bejn il-ħaddiem u min iħaddmu. Kien isir kollox bil-ġurament minn dawn il-Konslijiet. Għalhekk, kemm l-eżami u kemm 'l-perizja, kienu jsiru dejjeb bir-reqqa kollha, bla ma jżommu tna' dan, jew ma' dak, Terġa', anqas ma kien biżżejjed li, biex wieħed isir Im- għallem, igħaddi mill-eżami biss. Għax, qabel ma. l-Qorti tir- rikkmanda lill-Gvernatur, kienet titlob tagħrif dwaru wkoll lill- 84 iL-MAnri Gran Viskont, biex tara jekk hux raġel sewwa. U meta, fl- 1801, sar l-Intendent tal-Pulizija, xi drabi, l-imsemmi tagħrif, beda jintalab lit-tnejn, waqt li drabijiet oħra daqqa l-wieħed u daqqa l-ieħor. Iżda dawn kienu għall-ibliet biss, Għax, għall- irħua l-Qorti tistaqsi lill-Logutenent tal-post. Ukoll meta. wieħed irid jaħdem f'xi żewġ snajja' milli sem- mejna, kienu jagħtuh. Biss irid jagħmel l-eżami minn żewġ Konslijiet. Bħallikieku, Salvu Borg, f'Novembru ta' l-1809, ta- lab biex isir Ħaddied u Nagħal. Għal ta' l-ewwel għadda mill- Konslu Ġanpatist Muscat, u, għal tat-tieni, mill-Konslu Kustanz Borg. Għalhekk, għalkemm l-erba' snajja' kienu f'Għaqda, waħda, l-ebda wieħed mill-Imgħallmin tagħha ma kien jista' jaħdem f'xi sengħa oħra minn ta' sħabu, kemm-il darba qabel ma jagħmilx l-eżami mill-Konslu ta' dik is-sengħa li jrid iżid ma' tiegħu. Ara kemm hu hekk. Wieħed li kien jaħdem ta' Ħaddied biss, ried isir Nagħal ukoll. Fuq hekk, biex jilħaq fis-sengħa. li talab, kellu jgħaddi mill-Konslu Borg. Dari, meta. kienu jridu jiftħu xi ħanut fil-Belt, jew il-Fur- jana, inkella fil-Kottonera, kemm jekk dana jkun għal xi snajja', kemm għal xi ħwejjeġ oħra, kienet drawwa li ma jsemmu xejn il-post sewwa fejn iriduh ; iżda, fit-talba li jagħmlu għalih, igħi- du biss li jriduh f'waħda mill-erbat ibliet. I'l-aħħar xhur tas-sena 1809, Ċikku Pawlu Vinci talab li biex igħajjex il-familja tiegħu, jixtieq jiftaħ ħanut f'waħda mill- erbat ibliet, u fih jaħdem is-sengħa tiegħu ta' ħaddied, barra milli jagħtuh ukoll li jista' jixtri u jbigħ dak kollu li għandu x'jaqsam ma' din is-sengħa. Il-Qorti qalet li dana Vinci hu mill-Provinċja ta' Lecce li tagħmel mas-Saltna ta' Napli. Ilu Malta madwar 26 sena. Ġie mibgħut hawn bħala furzat (ħabsi), flimkien ma' oħrajn, mir- Re ta' Napli, biex jaqdfu fuq ix-xwieni ta' l-Ordni (1). Fit-8 ta' Settembru, 1796, il-Gran Mastru Rohan tah il-grazzja tal-ħel- sien. Vinci baqa' hawn, jaħdem ta' ħaddied ma' ħaddieħor. Fil- 11 ta' Settembru, 1805, talab u qala' li jissokta joqgħod Malta. Issa tħajjar li jiftaħ ħanut għal rasu. Il-Qorti u l-Gran Viskont . ma sabu xi jgħidu xejn fih. Għalhekk, il-grazzja tħalliet f'idejn (1) Dari kienet drawwa li kemm il-Papa kemm il-Prinċpijiet ta' l- Ttalja, biex igħinu l-Ordni, xi drabi kienu jibagħtulu l-ħabsin tagħhom biex jaqdfu fuq ix-xwieni ta' l-Ordni bla ħlas xejn. Is-SNAJJA' FL-EWWEL SNIN TA' L-INGLIŻI il-Gvernatur. Iżda dan bagħat lura l-petizzjoni ta' Vinċi lill-Qor- i, biex f'dil-biċċa tagħmel hi. Minn dan li għidna naraw, li meta xi barrani jkun ilu hawn żmien, xi drabi kienu jagħtuh ukoll li jibqa' jaħdem is- sengħa iiegħu. fost il-Maltin. Iżda, drabijiet oħra, meta missirijietna $ ġie i sabu ruħhom imfixkla ininnnhom qamu malajr biex għarsu għajxien tagħhom minn dawn il- barranin, Fid-29 ta' April, 1809, l-Imgħallmin Gennaro Ganoni, Ġużċ Canonico, Duminku Ferrajoli, Nikol Mancho u Ġużċ Tlero għamlu petizzjoni lill-Gvernatur. Fiha qalu li huma jinsabu Malta, billi ġew minn Ġibiltà, biex imorru lejn arthom, Sqallija. F' Ġibiltà kien ilhom is-snin jaħdmu fis-sengħa ta' kaldarana, iex jaqilgħu l-għajxien tagħhom. Għalbekk xtaqu jieqfu bawn għal xi 15 jew 20 ġurnata, ħalli bix-xogħol li jagħmlu, jistgħu jfaddlu dik ix-xi ħaġa biex biha jis jetaw il-vjaġġ tagħhom lejn Sqallija. U għal dana, jekk irid il-Gvernatur, għandhom ukoll nies li jagħmlu tajjeb għalihom. Fil-5 ta' Mejju, fit-tagħrif tqet dak li qalu l-kaldarana Sqa ħażin fuqhom, kienet tal-fehma Biss, malli jispiċċa ż-żmien li ta. Il-Gvernatur qata', fis-6 ta' Iżda dan ma kienx biż Canonico għamel talba oħra lill- tal-Kumpannija tal-Kaldarana li Bħalma jaf, għamlu żmien jaħ Iżda, billi huma minn Sqallija, dew minn Malta; imina hawn, ingħarrfa li Gżirithom waqgħet jistgħux imorru lejn arthom, billi l-Gvernatur għoġbu jagħti fis-sengħa tagħhom, għaż-żmien ċaw. Minħabba l-ħila kbira li w imorru għandhom bil-kotra. wulhom dawk il-ħwejjeġ tar-ram li kellhom bi mhux biss raw li x-xogħol li s kbira, imma sabu wkoll li qablilhom ħafna, billi ħ b'hekk ħelsu bin-nofs li drabijie jed għall-Isqallin. għoġbitbom ħafna, u riedu jibqgħu. iżjed. i l-Qorti tat lill-Gvernatur, wet- lin. U billi ma sabet tgħid xejn li jista' jagħtihom dak li xtaqu. lbu, ifittxu jitilqu minn hawn. Mejju, li jsir kif qalet il-Qorti. Għax Malta. Fuq bhekk Ġennarn Gvernatur. Fiha qal li hu EKap hi mgħaqqda minn 10 min-nies. mu s-sengħa tagħhom f'Ġibiltà. riedu jmorru lejn arthom. Għad- b'għalja kbira tagħhom, sefgħa f'idejn il-Franċiżi. Għalhekk ma Huma jnisabu qegħdin f'Malta 16m is-setgħa li jaħdmu hawn, ta' 20 jum, li waslu biex jispiċ- rew fil-ħidma tagħhom, il-Maltin mill-ibgħad irħula ġew biex isew- ħsara, Dawn arilhom kien maħdum b'sengħa allsu ftit. Għax u għand ħadd- t oħra kienu jeħ ieħor, Barra minn dan, bosta xogħlijiet qodma li mill-Maltin kie- 86 IL-MALTI nu magħduda 1 m'humiex tajbin iżjed, huma sewwewhom u ġa- buhom ġodda. F'idejhom għandhom ħafna xogħol li dalwaqt jispiċċawh. 'Terġa' ta' sikwit iġibulbom ħwejjeġ bil-gzuz biex isewwuhom. Iżda ma jittarrfux iżommuhom, billi, tista' tgħid, għoddu spiċ- ċa ż-żmien tal- permess li tawhom. Fuq hekk talbu lill-Gvernatur i jtawlilhom il-qagħda tagħhom hawn għal xahar ieħor jew iż- jed, kif jogħġob lilu, billi dil-ħaġa hi ta' bosta ġid għan-nies tal- Gżira, fil- -waqt li hmina mhejjija l jġibu xi Malti biex jagħmel tajjeb għalihom, kemin-il-darba jidhirlu li jinħtieġ li jsir hekk. Il-Gvernatur tahom, fl-24 ta' Mejju, ix-xahar li talbu, Għall-miġja ta' dawn il-kuldarana barranin fi Gżiritna, 1 qagħda tagħhom hawn, l-Konslu tal-kaldarmna Maltin, li fiż- żmien li qed insemmu (1809) kien Ċikku Schembri, għamel pe- tizzjoni lill-Gvernatur f'ismu u f'isem sħabu tas-sengħa tiegħu. Fiha qal li f'Malta, bejn imgħallmin u lavranti, jinsabu 24 'kal- darana, barranin. Dawn ħadu l-ftit xogħol li hawn, u b'hekk qed itellfu l-ħobż lill-Maltin. Iżda, għalkemm iż-żmien li ugħatu ilhom mill-Gvernatur, biex jistgħu joqogħdu hawn, ilu li spiċ- ċa minn xi jiem (Schembri ma kienx jaf bix-xahar ieħor li taw- hom), dawn baqgħu f'Malta, jieħdu x-xogħol tal-Maltin. Għal- hekk talbu biex jieħu ħsieb tal-ħsara li qed issir. Il-Qorti, wara talba inill-Gvernatur, biex tagħtih tagħrif dwar din it- tilwima, qablet, fid-9 ta' Ġunju, 1809, li t-talba tal- kaldarana Maltin tiġi mismugħa u inilqugħa, billi, l-imsemmi ja kaldarana, Sqallin, kellhom. jitilqu minn hawn, malli jispiċ ż-żmien mogħti lilhom, kif hekk sar wara bl-ordni tal-Gvernatur. Għalkemm il-Għaqda ' tal-Ħaddieda, eċċ,, bħalma għar- rafna, kellha l-Artal tagħha f'Ta' Ġieżu, u fiha kienet tiġbor in- nies ta' dawn is-snajja' tal-Belt, Bormla, l-Isla u l-Birgu, b'da- nakollu magħha jagħmlu wkoll dawk ta' l-irħula l kienu jaqgħu taħt il- ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Kistlanija, Iżda, biex niftiehmn aħjar, ikollna mmorru daqsxejn lura. Fil-bidu li Malta għaddiet f'idejn l-Ordni, Gżiritna ġiet maqsuma f'żewġ Taqsimiet. In- naħa tal- Dwvant bdiet tagħmel sehem mal-Qorti tal Kistlanij a tal- Birgu, u wara tal-Belt. L-oħra tal- Punent baqgħet ma' ix ta' l-Imdina. Mela, f'Malta, kellna żewġ Qrati, bis-setgħat kollha tagħhom, magħduda wkoll il-mewt. Fi żmien l-Ingliżi baqgħu hekk ukoll għal xi snin. Minn dan naraw il-għala xi wħud mill- irħula kienu jagħmlu mal-Qorti tal-Belt, u mbux ina' dik ta' l-Imdina. Fl-1811 insibu li wieħed minn raħal ried isir ħaddied. Fuq hekk, eżaminah il-Konslu Pawlu Borg, bin Baskal, mill-Belt. It-tagħrif lill-Qorti tal-Kistlanija, dwar dak li tħajjar biex isir Imgħallem, għamlu l-Logutenent tal-Qrendi. L-imsemmi Borg sar Konslu tal-Ħaddieda minn sħabu flok Ġanpatist Muscat, f'laqgħa li saret fil-25 ta' Ġunju, 1811, fil- Knisja ta' Ġieżu, quddiem l-Altar tal-Protettur tagħhom, San Hliġiu, Isqof, U mill-Gvernatur twettaq fit-8 ta' Lulju. Mons. Mifsud igħid (Arehivun Melitense, vol. IT, p. 42) li dawn in-nies tas-Snajja' baqgħu, sa l-1833-40. jagħżlu l-Kon- slijiet tagħhom.