Spiro Mizzi: Il- Karriera Twila Ta' udustr jat Numru Wiefied ta' Malta. vilupp industrijali f'pajjiżna. kif ukoll xi konsegwenzi li rriżul- taw mill-kuntatti anglo-maltin fost ċerta sezzjoni tal-popolazz- joni: Fil-persunaġġ in kwistjoni toħroġ l-esperjenza u saħdisitra l-personalità ta' negozjant influwenzat mill-għeruq tiegħu fl- ambjent parrokkjali kif ukoll mill- ħajja differenti tan-nies tas- Servizzi li kien jagħmilha magħhom; in-noti predominanti f'moħ- ħu huma dawk tas-suċċess individwali fid: dinja tan-negozju tu tal-ġabra reliġjoċentrika fil- familja. SPIRU MIZZI huwa l-berinej tal- intrapriża Mizzi Brothers li llum tiżisab imxerrda 1ma' Malta it Għawdex. Il-Mizzi Broih- ers fil-preżent huma iżjed kuġini milli aħwa : ulied u ulied ulied is-Sur Spir u l-familja għammiela tiegħu. Għaxi is-suq għall-pro- dotti nbidel; iżda kiber — kiber' bir-ritmu imgħaġġel tal-con- sumer' 'Soċietj — 'tant'li l-Mizzi Brothers buma' ġġenti' ta' ruxxmata kumditajiet: Fost l-aġenziji tal- karrozzi għandhom l-agwa' ditti li jeżistu fl: Ewropa; għandhom ukoll aġenżij oħra kbar ta doniestic appliances, F'dawn l-aħħar għaxar i kumpanija 'espandiet fl-oqsma 7 tat-turiżmu ' u 'tal-esportazzjoni tas-Suq. Komuni), Jirtipjegaw 'il fuq mitin'500' ħaddiem. 'Mill- kumpaniji kollha reġistrati f'Malta, din hi ji Mil student l ji li promiċttiiz jii Meta' pprovati opri: 'LBida' 'ta' din' li rijali: (kbira. għal Malta, għalkemm żgħira: ħidejn' Kumpaniji oħrajn barranin) issib'li l-oriġinatur tiegħu; Spirtu Mizzi, kelt lu' jħabbat 'wiċċu 'ma' ħafna tlajja u nżul: Kien l-istinkàr tież għu — keinet l-ambizzjoni tiegħu li jjikber' ' kif ukoll kienu' ċ-ċirkustanzi ta' Malta fi żmienu, li wassli' għas-suċ- ċessi li kiseb wara. L-iżjed fattur importanti li għen'u saħansitra għamel pos- sibbli' l-iżvilupp: tal-personalità intrapretdenti: ta' Mizzi kien, bla dubju, n-navv;' fi kliemu stess : fil-presenza tan-1av3— ii hi kienet is-suċċess tiegħi.' ; Spiridione: Mizzi twieled fl-1895' fil- Birgu, bin. Giovanni Maria Mizzi, ukoll mill-Birgu, li kien shipechandler (ibiegħ l- affarijiet ta' l-ikel u' miatintenzjoni lill-ekwipaġġi tal-vapuri na- vali u merkantili); kien fix-xogħol ta' missieru li Spiru ħa l- ewwel apprendistat tiegħu bħala ġuvnott € 'Huma' kienu jaħ- dmu bħala ''Admiraltv Canteen Contractors — jieħdu ħsieb li jissupplixxu l-ċanteċns tal-flotta' ngliżà fil-Port il-Kbir; hekk ukoll kienu jagħmlu xi ftit familji oħrajn (ta' Tabona, ta' Bor- da, ta' Borg Costanzi) qabel l-ewwel gwerra: dinjija. i Fl-1919, iżda, ġie n-NAAFI:. u ' ħadilhom xogħolhom huwa: Għalkemm in-negozju 'ta' qabel sfaxxa minħabba l-wasla ' tan-NAAFI, is-suq ' tal-flotta kien jippermetti varjetà ta' inizjattivi li jirrendu, ui hekk hu li Mizzi malajr ħa ħsieb li b'metodi ġodda jattira klijenti mill-istess suq ta' qa- bel. Kienet ironika li s-Servizzi li kienu il-kaġun li ġiebuh kwa- żi b'id wara u bl-oħra quddiem malajr reġgħu stimulawh biex jaqbad triq ġdida fin-negozju. : Dan tabilħaqq kien il-bidu tal-''Mizzi Brothers imċta Spiro flimkien ma' ħuh Josephi xtraw xi erba' jew ħames Karrozzi Daimler mingħand il-militar u kkonvertewhom ' f'xarabanks ('buses') : 'dawn bdew jiffunzjonaw fuq ir-rotot ta' Tas-Sliema, Marsascala u San Pawl il-Baħar. Kienu jgħaddu mill-Birgu sa Wied il-Għajn u minn Tas-Sliema għall-Belt, imma kienu jagħmlu dan taħt żewġ kundizzjonijiet : 'waħda. kienet li' ried ikun il-maltemp tax-xitwa biex ma jaħdmux il-laneċ tal-porti- jiet u allura kineu bżonnjużi x- -xarabanks; l-oħra kienet li ried ikun il-bnazzi tas-sajf meta n-nies mill-ibliet imorru fejn il baħar mal-familja. Dan perċ ma kienx xogħol li jirrendi biżżejjed: kien xogħol li jiddependi mill-burdati tat- temp (sa ċertu punt bħall-flotta nnfisha l) u fuq kollox kien xogħol li kellu suq lo- kali 'Jimitat' fid-dħul ta' flus li kien iħalli. Għalhekk l-aħwa Mizzi fettiu bil-''garage hire' : irmaw b'garaxx (il-Barriera, il- Belt) li kien jikri karrozzi Chevrolet, Overland, Buiċk u oħrajn bix-xufier b'kollox, għal temp ta' żmien li jvarja minn ġurnata sa ġimgħa jew iżjed. L-ewwel ''public relations stunt' li għam- lii ta' Mizżi kienet proprju li jgħarrfu li kull vapur li jidħol bis- t' F'nofs is-sektu dsatax lil 'Ġianmari Mizzi l-Ingliżi kienu bdew : isejħulu —Frank'; allura dan malajr iddeċieda l jibdel ismu, u hekk sejjaħ lill-kumpanija FRANK. MIZZI ġ SONS. servizz li-kienu joffru; u dan-kien servizz rari għax f'Malta wara l-ewwel gwerra. ma. kienx hawn iżjed minn..tużżana karrozzi ' bħal dawn. (Wieħed mill-ftit nies f'Malta li: Kellhom: karrozza kien, per eżempju, Sir Gerald Strickland.) Il-klijentela ta'. Mizzi malajr. saret mill-ġdid il- flotta; b'mod: speċjali: l-uffiċjali. tan- HATI Ingliża, , filwaqt li.mi banda. l-oħra kompla għaddej ukoll fiiq ħadd: — għalhekk. beda. jaqra kemm jiflaħ rivisti amerikani u ingliżi:dwar: il-karrozzi u l-mekkanika: :- — Minn dan l-istadju ta' garaxx tal-kiri Mizzi 'espanda għal dak ta' importatur tal- karrozzi, li. bil-mod il-mod. kienu bdew isiru. popolari fis-snin: għoxrin u. tletin. F'Malta tas-snin. għox- rin kien hawn. aġent tal-FIAT. u. ieħor. (mhux Gasan: għalissa) tal- FORD. Imma, kellu jkun. proprju. uffiċjal tan-nav;. (klijent tal-garaxx) li. jintroduċi lil Mizzi għall-isem ta' Lord Nuffield, u saħansitra. kellu jkun dan. l- uffiċjal ingliż. li ta: lil Mizzi ''et- ter of introduction'. biex hu jiltaqa' mar-re tal-karrozzi MOR- RIS f'Cowlev,: għdejr Oxford, fl-Ingilte Mizzi beda. jġib. il- .MORRIS. A'BulPs i ''hekk u jsibuhom: l-ewwel INL- delli tal- MORRIS. dehru. f'Malta. fl-1924. Ħaġa. ġġib lil oħra — għax kif sewwa jgħidu. ''il-filus igħamlu l-flus'…. Nuffield. kien. beda ħajtu jsewwi.u jagħmel. il- bush bikes-u spiċċa miulti-miljunarju: :il- U'Henri- Ford''. tal- Ingilterra. Spiro Mizzi ta' Malta issa għamel ħbieb. miegħu u. Imar għandu. diver- si drabi, anki akkumpanjat. minn: martu'.. Nuffield. ukoll żaret. Malta, wara. t-tieni 'gwerra . dinjija… Lord Nuffield. hu magħruf : sewwa. għall- għotjiet kbar. tiegħu ta' benefiċenza, u. fl- Università. ta'. Oxford. u, l-inħawi. ta' fejn. kien. joqgħod — fejn illum hemm il-British Levland. — huma mimlijin isti: uzzjoni- jiet u: postijiet: imsemmijin ħalih.- Aktarx. li: Mizzi. ttieħed.:xi ftit minn Nuffield għaliex hu. wkoll. kellu 1 dea li jgħin. ledu- kazzjoni u, lil niesu permezz. tal-Miezi Foundation ta' .KM1o, 000 stabbilita. fl-1970, u- permezz tal-ħafna għotjiet li ta. bil- qalb lil knejjes Maltin għal tiżjin u-ħwejjeġ oħra tal-parroċċa, li ħu.ilu tant jiddiletta. bihom SA. minn, mindu kien tifel jerfa' l-Irxoxt k Ġenoveffa nċe Moncada minn Bormla, li żżewġet lil Mizzi. fl- 1916, kienet, bint. inġiner. ta' dixxendenza. nobbli. li kien. ħarab lejn Malta minn. fil-Birgu. 7, Mizzi fil-fatt għaridu à' idisirzzjoni. speċjali għall-Madon a ta'- Philermu, li dwarha ippublika. fuljett bit-titolu :- STORJA VERA TAL- 'MADON NA TA' PHILERMU. Qalbu tajba u ra- su iebsa fl-istess ħin; Mizzi kien jimxi bil-proverbju ''agħmel il- ġid u.nsieħ; agħmel id-deni u ftakar fih''. Fil-gwerra, meta kien joqgħod: Birkirkara, ix-xelter li kellu fil-ġnien kien miftuħ għal kulħadd lejl u nhar: Meta kelli ''Rolls Rovce'' kien jiddejjaq jirkeb fiha u pprefera jsuq il-karrozza żgħira tiegħu. ' Konnà' dejjem infittxu d-dar, il-knisja''; huwa jirrakkon- ta' b'ċerta' nostalġija; għalkemm għaraf tajjeb iżomm kuntatti personali permezz tas-safar, biss biss dawk il-vjaġġi kollha sal- Londra u lura biex iżur lil Nuffield: ''bit-tren kont iddum' sitt ijiem; bil-vapur tiax-il ġurnata.' Il-problemi tat-trasport Mizzi hu konxju tagħhom biżżejjed : fil-fatt ix-xewqa kbira tiegħu hi li jinħoloq mudell ta' karrozza ''Maltija'', karrozża li tkun tis- ta' tinħadem 'kemm jista' jkun f'Malta; kemm għas-suq lokali kif ukoll għall- -esportazzjoni. Mizzi jatnmetti li fi żmienu ''ma tantx kien hawn kompe- tiżzjoni, mentri Ilum hawn kompetizzjoni qawwija'': Għalkemm dan hu jarah bħala sinjal tajjeb, l-implikazzjoni ta' kliemu hi li kien iżjed faċli' tirnexxi fin-negożju' qabel milli Jlum L-esperjenzi. ta' Mizzi f'żewġ kampi hekk varji.— dak tal- parroċċa' u: dak tan-negozju — l—'tawh' karatteristiċi doppji: fuq naħa għandek lit:tifef jilgħab bil-ballun taċ-ċarruta u ċ-ċippita- tu, imbagħad jikkontribwixxi l-flejjes għall-armar tal-knejjes u jemmen fil-mirakli tal-Madonna' ta' Philermu; fuq' in-naħa l- oħra għaridek lin-negozjant, il-vjaġġatur, u l-isportiv li kien champion tal-outboard racing mar-Roval Malta: Vacht Club (club li kien iribeda— jista' jonqos) — minn ingliż : fir-RAF). . It-tifel imqareb li ried jirnexxi u ima jibqax fejn. kien wera x'isartaf meta kien għadu jattendi l-kulleġġ ta' Flores — mnejn spiċċa ħażin, jew aħjar spiċċa bitstajjeb: għaliex meta nduna li kien qiegħed jiġi kkastigat waqt il-ħin tal-pranzu sempliċi- ment biex is-surmast kien jiffranka li jixtri l-frotta għad-diżerta, Spiru irrabja u telgħalu, qaleb il-mejda għal fuq. is-surmast, u minn dak in-nhar ma marx iżjed skola .::::.