IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ /L-GRAQDA L-EWWEL KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1928 IL-BELT (VALLETTA) Dawk kollha li twieldu xi sittin sena ilu raw tibdil hekk kbir fil-Belt li bil-kemm il-lum jagħarfuha. Xi irkejjen żgur ma jingħarafux aktar, djar iġġarfu, siġar inqalgħu, bini għatta 'l ieħor u 'l hawn 'l hinn xejn ma baqa' minn dak li nbena fi żmien La Valette u Del Monte. Issa għax xi bini tmermer, issa għax in- nies trid il-wisa' u l-arja, issa għax il-qadim ma għadux moda, u l-kantini mudlama, u l-gallarija aħjar tkun - mgħottija, u t-tieqa isbaħ jekk titwassa', issa għax jinħtieġ sular ieħor, u l-lum għal ħaġa u għada għal oħra, ħott, ibni, raqqa', u l-qadim jonqos dejjem. Ma. ngħidx li l-lum għandna ngħixu kif kienu igħixu ta' qbilna, għax id-dinja l-qoddiem għaddejja u kullħadd irid isib ruħu aħjar minn ta' qablu, iżda mita it-tibdil ma jsirx għax jinħtieġ, min iħobb il-Belt iħoss qalbu tingħafas mita jara bini xieraq, sabiħ u ta' reqqa kbira, jinħatt biex issir kerrejja jew biex jinfetħu ħwienet. Nistħajjel min igħid: Mela aħna għandna nibqgħu l-ura 7 Là, immorru 'l qoddiem, iżda ħsara ta' l-imgħoddi minn l-anqas, ħalli l-barrani jitgħaxxaq b'dak li fadal mill-Belt tas-slaten. Li konna nħobbu l-Belt ftit iżjed milli jidher li nħobbuha, konna ngħożżu dak kollu li jista' jinżamm u li jkabbar il-ġieh tagħha. Iż-żgħażagħ tagħna anqas għadhom jafu l-ismijiet ta' djar u ta' rkejjen tal-Belt li fi żmien'na kienu f'ħalq kullħadd, La ġejna f'dan għax ma nniżżlux bil-kitba dawk l-ismijiet li għadna niftakru biex uliedna jibqgħu jafu- hom u ma jintilfux għal kollox' Jien se'r insemmi xi uħud minnhom u hekk xi ħadd ieħor, egħref minni, iżid fuqhom u bil-ftit il-ftit jinġabar kull ma jixraq li ma jintilifx. Fuq l-ixprun hija l-ħàra ta' fejn, quddiem strada Rjali, jispiċċa s-sur donnu xafra; sur bħal dak kien jissejjaħ x4run, għax qisu xprun ta' min jirkeb iż-żiemel. Lejn il-port il-kbir is-sur tal-ħaddidim għax il-ħad- dieda kienu jgħammru 'l-hinn, issa m'hux daqs qabel. Quddiem is-sur il-Żaċs tar-rsieva u l-iskola tal-ħabs u il-ħàra ta' ta/d il-gampiena għax fil-kantuniera kien hemm il-qampiena tal-ħabs. Iżjed l-isfel insejħulu fuq il-Ġjuni għal xi ljuni tal-ħaġar minsuba fl-irkejjen. Ma' idek il-lemin tinżel l-isfel fejn l-Arċipierku, Qatt ma stajt naqta' għax taħt il-Furmarija jissejjaħ l-Arċipierku. Naħseb li din xi kelma li nqalbet. Xi ħatt qal dil-kelma ġejja minn Aveżpelago, baħar bħal tal- Griegi li fih ħafna gżejjer. Ma tinżillix, naħseb li min sejħilha hekk l-ewwel darba ma kellux f'moħħu l-gżejjer tal-Griegi. It-Triq tal-Franċiżi (Strada San Giuseppe) naħseb li ssemmiet bekk fi żmien il-Franċiżi; naqbdu t-triq tal- Fran; hemm fil-qabda misraħ ċkejken imsemmi id-duwi balli. Għala'7 għax fi żmien il-Kavalieri kien hemm fil- kantuniera żewġ plieri u balla tal-ħaġar fuq kull wieħed. Bl-isqalli kienu jgħidulhom ''dui palli' (due falle) u hekk baqgħet sal-lum Dzzwi Balli, u ftit il-fuq hemm il-ħàra tal- Funtana. Dan l-isem mnejn' għax hija u tinbena l-belt, jew aħjar huwa u jinqata' l-blat, 'il dik in-naħa nkixfet moġra ta' l-ilma, u sar għaġeb kbir u n-nies ferħet għax ilma ġieri qatt ma kien insab il-belt. U saret għajn u ssem- miet il-Gvan Fontana. Jaħasra ferħa bla temma, għax in- nixxiegħa sfat fix-xejn u l-ftit ilma li baqa' jnixxi nġabar f'bir. Imma l-isem baqa' għad li l-funżaxa għabet. Naħseb li l-eżajn tal-Biċċerija fil-qiegħ ta' Strada Cristoforo saret għal dik il-moġra ta' ilma, għax ħajta ilma baqa' inixxi u wara l-palazz ta' l-Isqof għad hemm ilma ġieri. Għandna wkoll xi jfakkarna f'ilma ġieri f'dik ix- xaqliba għax ħdejn il-palazz ta' l-Isqof hemm trejqa imsejħa Siwada Soccorso. Soccorso m'hix għajnuna ' qal wieħed. Iva imma hawn. il-għajnuna ma għandiex x'taqsam. Għandna ħafna ilma ġieri li jissejjaħ ''siuc- cursiu' (sub cursum) bil-latin għaddej minn taħt. Ftakru fis-sukkursju tas-Salini. Mela Strada Soccorso ġiet f'ħalq in-nies għax minn dak l-isqaq kien, fi żmien inixxi ilma, jaqleb lejn il-biċċerija, U l-Bżċċerija kienet hemm xi darba' — Mela hemm kienu joqtlu l-bhejjem. Ma hemmx Strada Toro2 It-tawru u l-biċċerija jmorru flimkien. Hemm isfel kien hemm ukoll il-geżż tal-/kud għax, fi żmien is-slaten, il-Lhud kienu jgħixu għalihom u ma jitħaltux ma' l-insara. Għad għandna l-mina tal-Fossa imsejħa /ews Saliv Port, jew bil-malti Bred il-/hud. U fejn tispiċċa Strada Cristoforo lejn Marsamxett igħidulu Forma is-riż u hekk hu għax hemm jonfoħ dejjem. Strada Cristoforo il fuq lejn il-Ġiżwiti kienet fiż-żmien tissejjaħ iż-bvig tas-siġġijiet, għax hemm kienu aktarx jinħadmu s-siġġijiet u x-xogħol kien isir barra, fit-triq l-iżjed. Milux, il-ħaddiema tal-belt ma kellhomx sabar jaħdmu ġewwa u kienu joħorġu fuq il-bankina u lejn nofs it-triq ukoll. Darb'oħra nissuktaw fuq ismijiet ta' toroq oħra li ftit-ftit qegħdin jintilfu.