Kittieba ta' Franza Jean Chauvin, li, biex jimxi mad-drawwa ta' żmenijietu, il- latinizza ismu u biddlu f'Calvinus jew Calvin, twieled f'Novon minn familja fqira. Ġie mrobbi fi ħdan it-twemmin Nisrani u megħjun minn xi wħud, studja fl-Universitajiet ta' Orleans u ta' Bourges. Gara li huwa kien jagħmilha ma' Ħafna nies li kienu jżommu ma' Luteru, u ħtija t'hekk Calvin qaleb għat-twemmin tat-tagħlim ta' Luteru, it-tagħlim tar-Riforma; u hekk beda jxandar dan it-twemmin il-ġdid f'Pariġi għall- ħabta tas-sena 1532. Mhedded li jiġi mitfugħ il-ħabs u li jiġi ikkastigat għat-tagħlim eretku tiegħu, kien imġiegħel igħix ħajja ta' ġiri 'l- hawn u 'l hemm, u fl-aħħar baqa' għal kollox f'Ġeneva, fejn għex ħajja ta' bniedem tirann u fejn miet. L-aktar biċċa magħrufa minn tal-kitba tiegħu l-Tnsti- tution Chrċtienne ġiet miktuba bil-latin u' mbagħad maqluba minnn stess għall-franċiż; dina kienet turi l-ħsebijiet tal- kittieb fuq it-twemmin t'Alla, li wrew b'qawwa kemm kien qarrieqi dak it-twemmin li għall-ewwel laqa' huwa n-nifsu. B'kollox il-kitba ta' Calvin tlaħħaq it-53 Volum. Francois Rċnċġ, Viskonti ta' Chateaubriand, twieled f'Saint Malo, fl-4 ta' Settembru, 1768, minn familja magħrufa, mnis- sla mill-ħakkiema tal-qedem ta' dawk in-naħiet. Għadda tfulitu fl-oqsma ta' missieru f'Combourg, qalb l-art mimlija bil-fjuri u x-xtajtiet li jgħaxxqu tal-Bretanja, li qanqlu għall-ewwel darba fil-qalb taċ-ċkejken Francois Rċnċ l-imħabba lejn in-natura. Ta' tmintax-il-sena ġie mdaħħal fir- riġment ta' Navarre u mħabba f'hekk dam għal ħafna snin igħix f'Pariġi, fejn iltaqa' ma' ħafna mill-kittieba magħ- rufin ta' dak iż-żmien, bħal mma huma Delille, La Harpe, Fontanes, u ħafna oħrajn. Ghateaubriand kien għamel il-ħsieb li jibda jikteb xi ħaġa meta, f'daqqa waħida, faqqgħet ir-Re- voluzzjoni. Biex jeħles mit-taħwid li nibet f'pajjiżu huwa għamilha ta' bir-ruħu li kien sejjer ifittex mogtidija fl-ibħra polari; u b'hekk telaq minn Franza u tefagħha għall-Amerka ta' Fuq, dam jiġġerra għal sena stiiħia fil-misġra u fil-witiet wiesgħa, ta' dan il-pajjiż; li saħansitra kien għamel xi żmien igħix ma' l-Indjaħi ta' hemmhekk. Dana kollu swielu ħafna meta ġie biex jikteb xi kotba ta' żmien wara. Lejla vvaħida, waqt li kien jinsab ħidejn miġemgħa ta' Indjani, lemaħ biċċa minn ġurnal ingliż: f'dan qara li Wiġi XVI, Re ta' Franza, kien ġie arrestat u li riġment ta' Cob- lerz kien qiegħed jinbena biex jgħinu lir-Re biex jerġa' jaħkem. Meta qara hekk, Chateaubriand, ta' bniedem qalbieni li kien u ta' difensur tat-tron, malajr reġa' lura f'art twelidu, u daffal fir-riġment ta' Condċ. Fl-assedju ta' Thionville, Cha- teaubriand ġie ferut, u wara ħarab għall-Ingilterra; hawnhekk għadda ħafna snin ta' tbatija, ta' niket, u ta' faqar; saħansi- tra kellu jaqa' biex igħallem il-franċiż jew jikteb xi Ħaġa mgħaġġla biex jaqla' x'jiekol. Fuq kollox dawn it-thatijiet ta' l-eżilju tiegħu lanqas ma setgħu jiġu mtaffija mit-twem- min reliġjuż: Chateaubriand kien tilef il-fidi. Kienet ittra minn ommu, li kitbitlu meta kienet qiegħda tmut, li reġgħet dawritlu fisebijietu lejn il-Knisja Mqaddsa. Jiena bkejt, huwa qal, u jiena emmint. Fl-1800 reġa' ġie msejjaħ lura fi Franza. Sentejn wara ħareġ Le Gċnie du Christitanisme, ktieb li laqat tajjeb il- ħtijiet ta' dawk iż-żmenijiet, u ġiegħel lill-ħakkiema jiftħu il-knejjes mill-ġdid u jitnissel ftehim mal-Vatikan. Minn hawn il-quddiem QOhateaubriand sar bniedem magfiruf u bosta drabi ġie msejjaħ biex jaqdi lil pajjiżu bi żjarat politiċi fl-Italja u fl-Iżvizzra. Imma l-ħsibijiet ta' Chateaubriand ma setgħux jaqblu aktar ma' dawk ta' Napuljun Bonaparti. Min- nufib telaq ix-xogħlijiet politiċi u reġa' taha għall-vjaġġar, telaq lejn il-Greċja u lejn il-Lvant, u dal-vjaġġ wittielu t-trieq għat-tgħaqqid ta' Les Marturs. Taħt Wiġi XVIII Ghatean- briand ġie mlaħħaq ministru ta' l-Istat. Minn hawnhekk il- quddiem ma bediex juri fehmiet sodi wisq fil-karriera poli- tka tiegħu. Huwa n-nifsu kien igħid: Jiena republikan għax għandi x-xeħta, inżomm mal-Bourbons (familja tar-rejiet ta' Franza) għax hu melitieġ u monarkista bir-raġuni. Il-Gvern ta' Louis-Philippe tefgħu darba għal dejjem fuq in-naħa, ta' l-oppożizzjoni; fl-1833 huwa telaq mill-ħajja pub- blika u għadda l-aħħar jiem ta' ħajja jsewwi x-xogħlijiet tal- kitba tiegħu. Miet f'Pariġi f'1848. Il-katavru tiegħu ġie meħud f'Saint Malo u midfun, bħal ma xtaq, fuq il-blat tal- gżira ħelwa ta' Grand-Bċ, ftit il-bogħod minn belt twelidu. Pierre Corneille twieled f'Rouen, fis-6 ta' Ġunju, 1606. Missieru kien kuratur ta' l-ilmijiet u tal-misġra, Studja fil-kul- leġ tal-Geżwiti, fejn wera għerfu: hawnhekk kien rebaħ pre- mju li ġie mogħti lilu talli qaleb għall-Franċiż biċċa minn Pharsale. Biż-żmien sar avukat u beda jidher fil-parlament ta' Rouen. Fl-1629- dehret il-kummidja tiegħu, Melite, li ntgħo- ġbot ħafna. Meta ra hekk Corneille kiteb kummidji oħrajn, .li kienu kollha kemm huma oriġinali. Il-fama wasslitlu ismu f'widnejn il-Kardinal Richelieu li mal-ewwel ried iġib lil Corneille taħt il-ħakma tiegħu. Imma Corneille ma qabilx miegħu, u fitija t'hekk kien mib- għud minn Richelieu. Corneille baqa' jikteb imma, mill-kum- midja qaleb għat-Traġedja; Medċe (1635) kienet waħda minn ta' l-ewwel. Għall-ħabta ta' daż-żmien, wieħed xiħ M. de Ghàton li kien igħix f'Rouen, u li fiż-żmien kien segretarju ta' Marija tal-Me- diċi, wissa liż-żagħżugħ kittieb, biex jistudja l-kitba tal-palk spanjol; fost din il-kitba kien hemm id-drama. 'Iż- żgħużija tas-Cid', ta' Guliermu Castro, għoġbitu ħafna lil Cosneille u għalhekk beda jikteb il-famuż Cid (1636). Meta huwa deher għall-ewwel darba, kien ġie milqugħ hekk tajjeb u tant intgħoġob li l-fanċiżi, meta kienu jridu jfissru s-sbuħija ta' xi ħaġa kienu jgħidulek: Sabiħ daqs is-Cid. Wiġi XIII u Anna ta' l-Awstrija ferħu lill-kittieb, u missieru ġie mlaħ- ħaq nobbli. Din ir-rebħa hekk kbira ta' Corneille qanqlet l-għira ta' kittieba poċti oħrajn li minnufih bdew jiktbu u jigdbu fuq is-Cid. Richelieu huwa n-nifsu kien ukoll imdafi- ħal fil-magħrufa ''ġlieda fuq is-Cid.' Ħafna huma tal-fehma li din il-'ġlieda' kienet ġiet imqanqla għaliex Corneille daħħal xi dwell fiċ-Cid u faħħar lill-gwerriera Spanjoli; dak iż-żmien id-dwell kien ġie ipprojbit fi Franza u l-Ispanjoli kienu fi gwerra mal-Franċiżi; dawn, barra minn ħwejjeġ otira; ġiegħlu lill-kittieba u l-ministri franċiżi jeħduha kontra Corneille. B'dan kollu il-kotra baqgħet ta' l-istess ħsieb li s-Cid kien biċċa kitba mill-isbaħ. Corncille wieġeb għal dak li għamlulu billi kiteb kitba oħra ta' ġieħ kbir: Horace, Cinna (1640) Polvjente. Il-mewt ta' Pompej (1641), u Il-Giddieb, li kienet ix-xorta ta' kum- midja li wittiet it-trieq għall-Moliċre. Il-'ġlieda' sfat fix-xejn u l-Academie fetħet biebha lil Cor- neille; imma dan kien beda jixjieħ u l-ħasda li ħa bil-laqgtia ħażina ta' Pertharite (1652) tagħtu hekk ġewwa li telaq darba għal dejjem it-tijatru u reġa' mar joqgħod f'Rouen. Hawn- hekk qaleb għall-Franċiż il-poeżija l-Imitazzjoni ta': Ġesi Kristu ta' Tumas à Kempis, li ħadulu sitt snin biex ilestiha u li għadha sal-lum waħda mill-isbaħ xogħlijiet ta' kitba re- liġjuża. Kiteb ukoll xi traġedja u xi kummidji olirajn, imma dawn kienu wisq taħt dawk li Corneille kien kiteb qabel. Wasal żmien li Corneille bil-ftit tal-pensjoni li kellu minn għand ir-re għalkemm ma batiex il-ġuli. Boileau, il-kbir kit- tieb, meta sama' b'bekk talab lir-re stess biex dan ineħħi l-pensjoni li kien qiegħed jagħti lilu u jagħtiha lil Corneille. Ir- re, Wiġi XIV, fienn għalih u bagħat għadd ta' flus lix- xwejjali kittieb. Din l-għajnuna waslitlu tard wisq u bil-kemm -laħqitu ħaj. Corneille miet fl-ewwel ta' Ottubru, 1684. Corneille kien imsemmi għat-tjubija tiegħu. Kien iħobb ħafna. lil ħuh, Tumas, kittieb bħalu. Dawn iż-żewġt aħwa żżewwġu liż-żewġt aħwa Marijaġu Margerita de Lamperiċre, u wara ż-żwieġ baqgħu jgħixu bħal familja waħda.