Id-devozzjoni lejn il-Madonna fil-Belt Valletta — MIEEK ( Għalkemm il-Belt Valletta bdiet tinbena fit-tieni nofs tas-seklu sittax, u għalhekk hija kemmxejn ġdida meta tqabbilha ma' diversi bliet u rħula oħra Maltin, minħabba il-preżenza ta' l-Ordni ta' San Ġwann u d-diversi ordnijiet reliġjużi li marru jwaqqfu l-kunventi u l-knejjes tagħhom hemm, wieħed malajr jinduna li nsibu ħafna knejjes fit-toroq tal-belt kapitali tagħna. Dawn it-toroq huma miżgħuda kemm bi knejjes ta' kull daqs u għamla, niċeċ, u diversi tifkiriet li jfakkruna fid-devozzjoni li nsibu lejn il-Madonna taħt titlu jew ieħor fil-Belt Valletta. Hekk kif tpoġġiet l-ewwel ġebla tal-Belt il-Ġdida, f'Marzu tas-sena 1566, ingħata bidu għall- akbar proġett li qatt seħħ fil-gżejjer Maltin. Dan il-proġett kien jikkonsisti mhux biss fil-qtugħ tal-blat ħalli jiġi iffurmat il-foss mad-dawra tal-belt il-ġdida, iżda l-bini tas-swar, torrijiet, kif ukoll knejjes, palazzi u djar. in-nies ma baqgħux lura, u mingħajr ma trid ikollok tammetti li din il-belt kellha tingħata aspett reliġjuż minħabba l-fatt li l-istess Ordni ta' San Ġwann, kien Ordni reliġjuż ukoll. Matul iż-żmien inbnew diversi knejjes fil-Belt Valletta, u b'kollox insibu 22 knisja. Hemm tnejn oħra li Ilum m'għadhomx jintużaw għax waħda minnhom hija magħluqa, u l-oħra fdalijiet tagħha biss għad hemm. Filwaqt li nsibu ukoll żewġ knejjes oħra mibnija fi żmien l-Ingliżi. Knejjes ta' l-Ordni ta' San Ġwann Bħala Ordni reliġjuż, il-membri ta' l-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann ħasbu ukollli jkollhom il-knejjes tagħhom. L-akbar knisja kienet dik Konventwali, jew inkella kif inhi magħrufa Ilum, il-Kon Katidral ta' San Ġwann. Għalkemm din hija knisja ddedikata lil San Ġwann il-Battista, fil-verità nsibu diversi aspetti mill-kult Marjan fil-kappelli u l-irkejjen ta' dan it-tempju. Il- Kavallieri minn dejjem kellhom devozzjoni speċjali lejn il-Madonna, u għalhekk ma kienx jista' jonqos li dawn ikollhom immaġini u devozzjonijiet oħra fil-knisja prinċipali tagħhom. Fost il-knejjes l-oħra li l-kavallieri kellhom, insibu wħud minnhom li ġew impoġġija taħt il- patroċinju tal-Madonna, taħt titlu jew ieħor. Forsi l-aktar waħda importanti hija dik tal-Ma- donna tal-Vitorja. Din kienet inbniet mill-Gran Mastru La Valette, u t-titlu jindika, mhux biss d-devozzjoni li kellu dan il-Gran Mastru (l-eroj ta' l-Assedju l-Kbir), iżda ukoll id-devozzjoni u tixrid ta' din id-devozzjoni fi żmien il-Kavallieri. Barra minn hekk, kienet drawwa li l-kavallieri miġbura fi ħdan il-Lingwa Nazzjonali tagħhom, kien ikollhom il-berġa kif ukoll, uħud minnhom, il-knisja nazzjonali tagħhom. Il-kavallieri Franċiżi kellhom il-knisja nazzjonali mpoġġija taħt it-titlu tal-Madonna ta' Liesse. Din il-knisja tinstab fix-Xatt tal-Belt Valletta u għadha miżmuma ferm tajjeb. L-Ispanjoli mbagħad kellhom il-knisja tagħhom impoġġija taħt il-patroċinju tal-Madonna tal-Pilar, dedikazzjoni partikulari għall-Ispanjoli. F'dawn il-knejjes u f'oħrajn konna nsibu l-figura tal-Madonna mdaħħla fil- kwadri, kemm dawk titulari u anke mhumiex. Barra minn hekk insibu ukoll xi kwadri u altari tal-ġnub li jkunu ddedikati lill-Madonna. Barra minn hekk wieħed irid isemmi ukoll, li knejjes oħra, għalkemm kienu b'dedikazzjoni għal xi qaddis, fl-istess ħin wieħed kien isib ukoll inkwadri jew immaġini oħra li juru lill-Ma- donna. Bħala eżempju nistgħu nsemmu kwadru imdaqqas, interessanti, li nsibu fil-knisja ta' San Ġakbu. Dan il-kwadru tad-Duluri, mhux biss għandu interess storiku, iżda hemm Għal paġna 122 Minn paġna 120 tradizzjoni marbuta miegħu ukoll. Knisja li llum m'għadhiex tidher hija dik magħrufa l-aktar bħala 'l-Knisja ta' l-Għadam'. Din il-knisja kienet inbniet minn kavallier Taljan, bil-kunjom Nibbia, u għalhekk kienet magħrufa wkoll bħala l-knisja ta' Nibbia. It-titlu tat-titular kien dak tal-Madonna tal-Ħniena. Għalkemm il-knisja Ilum waqgħet, minħabba li ntlaqgħtet fil-gwerra, it-titular jinstab għal wiri fil-Mużew Nazzjonali ta' l-Arti. Knejjes oħra fil-Belt Valletta Il-Belt Valletta hija maqsuma fi tliet parroċċi u l-eqdem waħda minnhom hija dik immexxijja mill-Patrijiet Dumnikani. Għalkemm il-knisja tagħhom hija magħrufa bħala ta' San Duminku, fil-verità hija ddedikata lill-Madonna ta' Portu Salvu. Wieħed mill-ewwel jinduna wkoll li l-patrijiet Dumnikani għandhom devozzjoni speċjali lejn il-Madonna u għalhekk insibu ukoll diversi kwadri oħra li jżejnu din il-knisja u li huma marbuta mal-Madonna taħt id-diversi aspetti u titli li l- Insara huma mdorrija jgħatuHa. Knisja oħra mdaqqsa li nsibu fil-Belt Valletta, u li hija mpoġġija taħt il-patroċinju tal-Ma- donna, hija dik tal-Karmnu. Il-Patrijiet Karmelitani kienu minn ta' l-ewwel li daħlu fil-Belt Valletta, u l-knisja tagħhom mill-ewwel inbniet taħt dan it-titlu. Maż-żmien saru diversi tibdiliet fil-knisja. Insibu ukoll knisja oħra, iddedikata lill-Madonna, iżda magħrufa bħala ta' Ġieżu. Id- dedikazzjoni ta' din il-knisja hija l-Madonna ta' Ġesu. Tajjeb li wieħed isemmi ukoll li wħud mill-knejjes li semmejna, kif ukoll oħrajn li ma semmejniex, għandhom oratorji li fil-biċċa l-kbira tagħhom huma mpoġġija taħt il-protezzjoni tal-Madonna. Anke dawn l-Oratorji huma ferm interessanti kemm storikament, kif ukoll artistikament. L-aħħar knisja li nixtieq insemmi hija dik li wieħed aktar jafha bħala l-Knisja tal-Griegi. Din il-knisja fil-fatt hija ddedikata lill-Madonna, taħt it-titlu ta' Damaxxena. Hawnhekk hawn ikona ferm antika u importanti li l-istess kavallieri kienu ġabu magħhom minn Rodi. Għalkemm kienu telqu minn hawn, din l-ikona baqgħet tinżamm f'Malta, u għadha sal-ġurnata tal-lum tiġbed diversi devoti lejha. Dawn il-ftit kummenti tiegħi għandhom l-għan li jkunu biss il-bidu ta' sensiela ta' artikli dwar il-kult tal-Madonna fil-Belt Valletta. F'appuntamenti oħra bi ħsiebni li mhux biss nikteb dwar il-knejjes li hemm mibnija, iżda dwar l-immaġini, l-istatwi, l-aspetti storiċi u artistiċi, kif ukoll nagħti informazzjoni oħra li dejjem ikollha bħala tema d-devozzjoni lejn il-Madonna fil- Belt Valletta. Il-Kappella ta' l-Għadam li weqgħet bil-gwerra