L-ISTAMPA F'MALTA IL-ĦIDMA FL-ISTAMPERIJA TA' L-ORDNI Ta' Ġuże' GATT (Jissokta man-Numru ta' Diċembru, faċċata 109) ATUL din il-kitba tagħna, rajna lil kemm-il Gran Mastru jitħabat u jħabrek biex jara jirnexxilux idaħħal l-Istampa f'Malta. B'danakollu, ħadd ma għandu għax jaħseb li dil-ħidma saret bil-fehma ħalli l-Ordni jkollu xi qligħ ta' flus minnha. Iżda l-waħdieni skop tiegħu kien, li, barra milli jidher bħas-Slaten ta' artijiet oħra, jagħni wkoll lil Gżiritna b'sengħa sabiħa, fil-waqt l tista' taqdi lill-Ħakma tiegħu u lin- nies ta' taħtu, il-Gran Mastru Pintu kien hekk ferħan bil-kisba li għamel, li kellu seba' mitt sena biex ifitiex jaraha taħdem. Fuq hekk, ix- xogħol inbeda fl-Istamperija meta din kienet għadha ma ġietx imgħammra b'dawk il-għamliet kollha ta' tipi meħtieġa, billi dawn ma laħqux intbagħtu minn Ruma għajr wara xi żmien tal- ftuħ tagħha, Terġa' ġew iżjed wara, għax waslu hawn f'Mejju ta' l-1757 (1). Konna għidna, li bħala l-ewwel Suprintendent ta' l-Istampe- rija safa' maħtur Fra. Iżda dan ma saddadx wisq fl-imsemmi impieg, għax fl-1 ta' Diċembru, 1756, telaq min- ħabba saħħtu, billi kien imdaħħal fiż-żmien u marid (2). Floku laħaq il-qassis ta' l-Ordni, Fra Ġanpatist Alessandri, Malti ieħor (3). Ix-xogħol li ħareġ minn din l-Istamperija, għal dik li hija reqqa, indafa u sbuħija, iħabbatha ma' l-aqwa ħidma li qed issir il-lum. U dan jixhduh dawk il-ħafna kotba tagħha li waslu qaw- wijin u sħaħ sa fi żmienna Dawk id-disinji li naraw fil-frontispizju, fil-bidu u fl-aħħar tal-kapitli, kif ukoll fit-tmiem ta' dawn il-kotba, huma, mnaqqxin fl-injam, fuq tpinġija li saret minn wieħed żagħżugħ Malti, il- 12, paġ. Fit-3 ta' Jannar, 1761, ħareġ il-Vjatku għalih minn San Ġwann, hilli kien wieħed mill-Qassisin Konventwali, u għalhekk jaqdi fil-Knisja li semmejna (Mss. 13, paġ. Iżda meta miet, ma sibniex, 12, paġ. IL-ĦIDMA FL-ISTAMPERIJA TA' L-ORDNI 43 pittur Pace. Minnhom inħadmu 36 għamla. Nefqu fihom 8 skudi (4). Biex jitqiesu x-xogħlijiet li jsiru fl-Istamperija, ħalli jaraw wieħed x'kellu jħallas tagħhom, kienu jagħmlu l-kont billi fih isemmu kemm tiswa l-kompożizzjoni, il-ġbid fit-torkju, il-għamla tal-karta, il-ħela fit-tipi, linka u ħwejjeġ żgħar oħra, barra milli wkoll, ta' kull darba, iżidu jniżżlu dik ix-xi ħaġa żgħira ta' l-im- għax li tistħoqq fuq il-flus kollha li ħarġu u ntefqu biex inxtrat l-Istamperija, Għalkemm dawk li jaħdmu fiha ma kinux għajr tlieta biss (5), dina ma ħalliet xejn qligħ fl-ewwel sena u nofs tal-ħajja tagħha. Terġa', mhux talli ma fdietx mix-xogħol li għamlet, im- ma minn fuq kellha telf ġmielu, Tabilħaqq, għall-bidu kellhom jaħsbu biex jixtru għadd sew- wa ta' karta, tipi u ħwejjeġ oħra ta' ħtieġa għaliha, u għalhekk ma. setax jonqos li n-nefqa ma tagħlebx id-dħul. Iżda wkoll wara, meta ġiet imgħammra b'kollox, ma kien hemm, tista' tgħid, ebda sena li baqa' xi qligħ minnha. Madankollu, il-ħtija tat-telf ma kinux biss il-ħwejjeġ li sem- mejna. Lanqas meta, maż-żmien, qabbdu impjegati oħra ma' li kien hemm. Tassew li ħadd ma jista' jiċħad, li dawn ma kinux ukoll bħala żieda ta' toqol ma' l-infiq l-ieħor, imma l-qofol tal- ħtja ta' kollox kienet ħaġ'oħra. Bħalma għidna, l-Ordni ma kienx iħares lejn l-Istamperija bħala ħaġa li għandha tħallilu l-qligħ; iżda, wieħed mill-ħsibijiet tiegħu kien dejjem li jgħin lill-kittieba. U biex jagħmlilhom il- qalb, saħansitra wasal li daħal sħab magħhom fil-kotba tagħhom, bla ma dawn joħorġu ebda ħabba ta' l-istampa, billi għan-nefqa, ta' kollox jidħol għaliha waħdu biss. Terġa', dan sar ma' kull min ried hekk; kemm jekk dawn fqar u kemm jekk jistgħu. XPost dawk li marru tajjeb bid-dħul ta' l-Istampa f'Malta, insibu, minn ta' l-ewwel, lill-Patrijiet tal-Kappuċċini. Bħala nies li huma fqar ħafna, l-Ordni għenhom dejjem kull fejn u meta seta'. Ark, ta' l-Ord, vol, 2089. Fid-IX Taqsima ta' dina l-kitba tagħna, ħareġ għelt ta' l-istam- pa billi tħalla barra t-Turkulier, Ġużà d'Angelo, li kellu 20 skud fix- xahar. 44 IL-MALTI Malli twaqqfet l-Istamperija u bdiet taħdem, il-Patrijiet li semmejna għamlu talba lill-Gran Mastru, Fiha stqarrew li xtaqu kieku li jistampaw l-'Ordo'' tagħhom; iżda, billi huma fqar, ma kellhomx biex iħallsu tiegħu. Pintu malajr għadirhom u ħenn għalihom, billi amar, f'No- vembru ta' l-1756, biex jistampawhulhom b'xejn (6), L-ewwel ''Ordo'' tagħhom li ġie mitbugħ hawn Malta bla flus, kien dak li kellu jaqdihom għas-sena ta' l-1757. Għamlul- hom 53 wieħed minnhom. Ma ħallsux għajr skud u 8 rbajja' tal- karta biss (1. L-istampar ta' l-'Ordo' għall-Patrijiet tal-Kap- puċċini, baqa' jsir ta' knil sena b'xejn. Ħlief tal-karta ma. kinux joħorġu fus. Xi drabi min jistampa xi ħaġa, ma kienx iħallas kollox, billi tinħafirlu xi ftit min-nefqa tagħha wkoll, F'kelma waħda, min ma riedx hu ma kitebx un nqeda bl-Istamperija ta' l-Ordni. Għax min-naħa tal-Gvern, mhux talli ma jiltaqa' ma' ebda tfixkil, im- ma, minn fuq, kien isib kull għajnuna li wieħed seta' jitlob u jixtieq. Biss, dak li jkun, aktarx li jħallas tal-karta dejjem, meta l-Ordni ma jkunx imdaħħal sħab fil-ħaġa stampata. Barra l-istampar b'xejn li semmejna, l-Istamperija ġie li ndaħlet taħdem xi ħwejjeġ għaliha wkoll, biex tieħu ħsieb tbigħ- hom hi. Ma għandniex x'ingħidu, x'uħud minn dawn kienu jim- xu, waqt li oħrajn iddum iġġebbed u tkarkar bihom is-snin il- kbar. Fuq hekk, maż-żmien, kellha tikri dar żgħira, bi ħlas ta' 20 skud fis-sena, biex tista' żżomm. dak li jibqgħalha. Terġa', il-Gvern, għall-ħtieġa tiegħu, inqeda bl-Istampe- rija. b'xejn, kif ukoll il-Bolla Kruċjata tinħadem bla ħlas, Minn din ta' l-aħħar kellhom biċċa xogħol ġmielha ta' knll sena, għax kienu jagħmlu l-eluf, billi ġie li waslu biex jistampaw 'il fuq minn 40,000 waħda. Dawn il-ħwejjeġ li semmejna kienu l-biċċa l-kbira tal-ħtija ewlenija li, ta' kull darba, l-Istamperija tmur minn taħt. Iżda, għat-telf, tagħmel tajjeb il-Bolla Kruċjata, billi, bħalma għidna band'oħra. dawn iż-żewġ Dipartimenti kienu ħaġa waħda t-tnejn. Ma' l-Istamperija ma kien hemm ebda Legatorija, bħalma ntqal minn xi kittieba. Iżda, kif insibu mill-kotba tagħha, meta Ark. ta' l-Ordni, vol. 2067, u Mss. 12. paġ, 106. Ark, ta' l-Ordni, vol. IL-HIDMA FL-ISTAMPERIJA TA' L-ORDNI 45 riedu jillegaw xi ħaġa, dejjem ħallsu għaliha lil-xi ħadd barrani. Dak il-legatur, li kienu jinqdew bih hawn Malta, sibna li jis- mu Ġinabri. Meta jillegaw xi kotba milli jagħmlu, biex jagħtuhom lill- Gran Mastru, il-flus għalihom tobroġhom l-Istamperija wkoll, Kemm il-Bolla Kruċjata u kemm l-Istamperija, meta, ħtieġu xi inċiżjoni, kienu jinqdew b'wieħed imgħallem Ġenoviż, igħan- nar f'Malta, jismu Ġanni Lapignani (8). Wara xi żmien, fl- 1765, insibu inċiżur ieħor, bl-isem ta' Nikola biss. Iżda, meta riedu inċiżjonijiet kbar, aktarx bagħtuhom biex isiru barra, Malli l-istamperija qagħdet sewwa u x-xogħol beda jiżdied, fi dħul is-sena ta' l-1758, qabbdu ieħor għall-għajnuna, jismu F'edrek Vella. Il-ħidma tiegħu kienet bħala t-tieni Turkulier, Sabiex jitħarreġ jitgħallem, għall-ewwel qabbdub jaħdem fit- 'Torkju ż-żgħir, billi jistampa poloz tal-Monti, tikketti tal-fliex- ken u ħwejjeġ oħra żgħar tal-għamla li semmejna, Lil Vella bdew iħaddmuh bit-8 rbajja' kull jum, meta tin- qala' xi ħuġa li ma setgħux ilaħħqu magħha. L-ewwel ħlas li niessu ta' xi. xogħol li għamel, kien fil-31 ta' Marzu, 1758. F'Set- tembru daħal għal kollox fl-Istamperija. Iżda beda jitħallas tal- jiem tax-xogħol biss ta' ma' tul ix-xahar (9). Għall-ewwel, il-ħlas tiegħu tniżżel man-nefqa li ssir għall- Istamperija; iżda, mill-1759, beda jinġieb mat-tliet impjegati l- oħra. Fit-80 ta' Diċembru, 1760, siefer it-Turkulier Ġużċ d'An- gelo (10). Għalfejn telaq u kenmi dam barra ma sibniex. Biss nafu li l-ħlas tiegħu baqa' jieħdu xorta waħda bħal qabel, Fl-1 ta' Ġunju, 1763, daħul Kompożitur ieħor ġdid fl-Istan- perija—il-Qassis ta' l-Ordni, Fra Gwann Mallia, Malti. Lil dan tawh żewġ skudi u nofs fix-xahar, li jaħbtu mar-rhiegħi kuljun. Mad-dħul ta' Mallia, lil Vella bdew iħallsuh ukoll bix-xahar, bis-7 skudi u sitta rbajja'. U billi l-ħidma fl-Istamperija ssuktat tiżdied, fl-aħħar xhur tas-sena li semmejna, qabbdu 'Turkulier ieħor, li wara sibna li kien jismu Marċell Grech. Ark, ta' l-Ordni, vol, 2038, 9. Ark, ta' l-Ordni, vol. 13, paġ, 699. 46 iL-Manri Minn kif nistgħu naqbdu mill-kotba ta' l-Istamperija, Ġużċ d'Angelo, wara li ġie minn barra u reġa' beda jaħdem ta' Tur- kulier, miet ħabta ta' egħluq is-sena ta' l-1764. Għax, mill-bidu ta' l-1756 'il quddiem ma nsibuhx imniżżel aktar ma' l-impjegati l-oħra, fl-imsemmija kotba. Biss f'dawn hemm digriet tal-Gran Mastru, fejn jagħti lill-mara tiegħu, Alojsja, 16-il skud u 3 rbaj- ja', ta' 6 xhur u 13-il jum, li bdew mill-1 ta' April u spiċċaw fil- 15 ta' Ottubru, 1764, li jiġu biż-żewġ skudi u nofs fix-xahar (Il), Wara l-mewt ta' d'Angelo, floku laħaq Vella, bħala l-ewwel 'Turkulier, b'10 skudi fix-xahar, Madankollu, barra lil -Qapaci, żiedu wkoll lil Mallia u lil Grech, billi għamlulhom 6 skudi u 8 rbajja' kull wieħed. Qabel, Mallia kien żdied f'Marzu, 1764, billi tawh 5 skudi. Terġa', lil Marċell Grech, it-Turkulier il-ġdid, għamlulu 7 skudi u nofs fix-xahar, flok il-ħamsa li kellu qabel. Meta jidħol xi xogħol u ma jistgħux ilaħħqu miegħu, it-Tur- kulieri kienu jaħdmu wara l-ħin bil-ħlas, barra mili jqabbdu xi nies oħra għall-għajnuna. Lil dawn aktarx li kienu jħaddmuhom fit-Torkju ż-żgħir tal-pjanċi, bit-8 rbajja' kuljum. Issa, wara li tajna ħjiel sewwa dwar il-ħaddiema ta' l-Istam- rerija, fl-ewwel snin tal-ħajja tagħha, ngħaddu biex nissoktaw nitħaddtu fuq ix-xogħol li kien isir fiha. Biex wieħed jistampa xi ħaġa, barra dawk il-ħwejjeġ żgħar li semmejna meta tkellimna dwar iċ-Ċensura, qabel ried jibgħat talba lill-Gran Mastru, flimkien ma' dik il-kitba li jixtieq jistam- pawlu. U waqt li fiha jgħidlu x'inhi dil-kitba, jitolbu biex jagħti s-setgħa lill-Istampatur tiegħu ħalli jaħdimhielu. Il-Gran Mastru jitlaqha f'idejn l-Awdituri, biex jaraw u jaq- tgħu huma jekk il-kitba hix tajba għall-istampa inkella le; im- bagħad igħarrfuh bil-fehma tagħhom dwarha. Meta togħġobhom jagħtu d-digriet tagħhom bil-latin (12), billi. fil-warrani tat-talba ta' dak li jkun, jiktbu l-kelma ''Fiat'', fil-waqt li jniżżlu isimhom flimkien mal-jum u s-sena li għaddewha, Wara tmur, bħalma għidna band'oħra, għand iċ-Ċensuri. U fl-aħħar tispiċċa f'idejn l-Istampatur. Ark. ta' l-Ordni, vol. L-ilsien uffiċjali ta' l-Ordni f'Malta kien il-latin, għalkemm kien jinqeda b'ilsna ohra wkoll. IL-ĦHiDmA FL-ISTAMPERIJA TA' L-ORDNI 47 L-Awdituri li semmejna, li kienu minn tlieta sa erbgħa, jin- ħatru dejjem mill-Gran Mastri, biex jieħdu l-fehma tagħhom f'kollox. U billi xi drabi dawn kienu jħawru l-borma, kif jaqbel lil- hom, xi daqqiet kien jeħel l-Ordni man-nies. dwar it-treġija u t- — tmexxija tiegħu fi Gżiritria. Fit-talbiet li saru minn dawk li riedu xi ħaġa u dawn ġew milqugħa għall-istanipa — talbiet Hi saru mill-1757 sa l-1772 —insibu mniżżlin dejjem fihom ismijiet ta' Awdituri Maltin, bħal J.F. Grech, 8. Belli, D. C. Farrugja u F. D. M. Gatt (18), F'dawn. it-talbiet li semmejna, wieħed jiltuqa' ma' kull għamla ta' xogħlijiet, barra minn fein tidħol il-pulitka, ħwejjeġ mhux xierqa u ndaħil fis-setgħat ta' l-Ordni, Mill-bqija nsibu su- netti b'tifħir lil dak u lill-ieħor, inni ta' qaddisin, talb, opri tea- trali, proċessi dwar ħwejjeġ li għandiom x'jaqsmu ma' Kavalieri u Lingwi ta' bejniethom, tagħrif dwar kawżi, ukoll kontra t-Te- żor ta' l-Ordni, almanakki, diskussjonijiet u tesi filosofiċi u teolo- ġiċi, serenati, mediċini, letteratura, stejjer ta' Malta u xi ġrajjiet oħra żgħar li saru f'dak iż-żmien, riċetti ta' duwa magħmula minn nies ċarlatani u xi ħwejjeġ oħra tax-xeħta li hawn fuq sem- mejna. Ma għandniex x'ingħidu, dawk li huma kotba żgħar isiru fi ftit żmien; iżda l-kbar kienu jiġbdu fit-tul wisq, billi ġie li ħadu s-snin biex tħejjew minn kollox. Għax l-Istaniperija. riedet ukoll tlaħħaq ma' ħafna xogħlijiet oħra li kellhom joħorġu ta' kull se- ta f'waqthom, f'ħinhom u fi żmienhom, u għalhekk ma setgħux jitħallew għal darb'oħra. Fost dawk li ħadu bosta żmien biex thejjew, insibu l-''Biblio- teca Maltese' ta' Mifsud—ktieb ta' XXIV u 487 paġni kbar. Bdew jistampawh fil-Il ta' Frar, 1764 (14); iżda qabel l-1767 ma rax id-dawl. Dal-ktieb lil Mifsud swielu 504 skudi, 4 rbajja' u ħabbtejn. Għall-ewwel ħallas ma' dwar nofshom, u l-bqija fl-1768, f'darb- tejn. Dana Mifsud kien miġbud wisq għall-kotba. Fuq hekk ried li x'uħud mill-frontispizji tal-''Biblioteca Maltese'' jagħmluhomlu ħomor, flok suwed. Tagħhom ħallas 26 ħabba, Terġa', dik li kel- Ark, ta' l-Ordni, vol. 14, paġ. 48 IL-MAnri lu jżomm għalih, riedha fuq karta aħjar mill-bqija, billi ħallas 3 rbajja' u 10 ħabbiet oħra barranin tagħha. Minn dan li għidna naraw, kemm l-Ordni kien igħin lil-dak li jkun, billi jagħtih ukoll in-nifs biex iħallas tax-xogħol li jsirlu, ieta din in-nefqa tinzerta xi ftit kbira, Mhux biss. Imma, bħal- ma għidna iżjed lura, biex l-Ordni jissokta jagħmel aktar qalb lill- kittieba, xi drubi kien jieħu x-xogħol tagħhom f'idejh, jistampa- hulhom b'xejn, barra inilli wara jagħtihom xi qligħ minnu, bħal- Ina, se Nuru. F'il-vol. 2067 ta' l-Arkivju ta' l-Ordni nsibu tagħrifa. Din tgħid li l-Qassis ta' l-Ordni, Fra Ġanpatist Alessandri, Kappillan Konventwali tal-Knisja ta' San Ġwann bħala Intendent u Am- ministratur ta' l-Istamperija Maġistrali (tal-Gran Mastru), u l- Konti Ġalanton Ġiantar ftiehmu, b'kitba li għamlu bejniethom, biex Alessandri jistampa b'xejn lil Ciantar ktieb dwar il-Ħajja tal-Madonna ''in lungo Poema, diviso in nove Canti in verso To- scano'. U millinqas kellhom isiru 1500 wieħed. Mill-flus li jid- ħlu mill-bejgħ, tiegħu, Ciantar jieħu, minn kull ħamsa, tnejn, u t-tlieta l-oħra jibqgħu għall-Gvern. Dal-ktieb laħħaq XIX. u 408 paġni in 8vo. Kemm dam jin- ħadem, jew x'sewa lill-Ordni, ma sibniex, billi n-nefqa tiegħu lanqas ma hi mniżżla, fil-kotba ta' l-Istamperija. Biss, mill-bejgħ nieħdu li dil-' Hajja tal-Madonna'' kienet tqum skud il-waħda. Mela, dawk li ħasbu u qalu li fi żmien l-Ordni ma stampawx kotba kbar, minħabba li għal dawn wieħed ried ħafna flus, sejrin imqarrqa qatigħ. Għax, bħalma. rajna, l-Ordni kien jidħol għali- hom hu, bla ma jqis x'sa jonfoq fihom xejn. Għalhekk ikollna ngħidu li l-waħdanija ħtija li n-nies ma għamlitx kotba kbar kienet in-nuqqas ta' qarrejja u xerrejja. Mill-kotba ta' l-Istamperija nieħdu li l-' Ħajja tal-Madonna ' ma. mxiet xejn, għax waħdiet biss insibu mniżżla li kienu jinbiegħu ma' tul is- sena. Jissokta jwettaq dan li hawn fuq għidna, il-ktieb ''Biblio- teca Maltese ta' Mifsud, li iżjed lura semmejna, Dan kien bi- ħsiebu li wara l-Ewwel Parti jistampa t-Tieni wkoll; iżda meta ra li din baqgħet u ma nbigħetx, qata' qalbu u ma ħareġ xejn, X Iżjed. Biex nissuktaw nuru aktar kemm tassew kien hawn nuqqas ta' qarrejja f'dawk iż-żminijiet, irridu nsemmu wkoll id- ''Deserizione di Malta' tal-Kmandatur Ġanfranġisk Abela. IL-HIDMA FL-ISTAMPERIJA TA' L-ORDNI 49 F'band'oħra għidna li din kienet stampata fl-1647, B'danakollu, sa aktar minn mitt sena wara, ma nbigħetx kollha, Għax, fil-vol. 680 ta' l-Arkivju ta' l-Ordni, insibu li sal-81 ta' Ottubru, 1763, kien għad fadal 5 kotba minnha għall-bejgħ. Fost dawk il-ħwejjeġ li kienu joħorġu ta' kull sena, insibu l-'Bolla Kruċjata'', ii-minnha jagħmlu l-eluf il-kbar; l-'Ordo'' tad-Dijoċesi, dak tal-Kappuċċini u l-ieħor għall-Qassisin ta' l-Or- dni; l-'Almanakk' mill-Qassis Konventwali Fra Ġużepp Reita- no, li kien jidher f'għadd sewwa ta' kull darba; u s-''Serenati'' li kienu jsiru fil-Misraħ ta' quddiem il-Palazz. Reitano dam joħroġ l-Almanakk tiegħu sa l-1777, Meta dan telqu, jew għax miet, ma nafux, ħadu f'idejh wieħed jismu Ċensu Marra. Iżda minn dak ta' l-1781, ma baqax jissemma aktar għal min kien isir, Is-'Serenati' kien jieħu ħsieb għall-istampa tagħhom il- Kaptan tal-Belt, il-Kmandatur Fra Bernardino de Marboeuf. Baqa' sa l-1772. Warajh indaħal il-Kmandatur Fra Ġwann Du- mink Bosurgi, li laħaq Kaptan tal-Belt flok De Marboeuf. Iżda mill-1776, bdew isiru għall-''Capitano della Città', bla 1ma jis- semina dan mil kien. Dawn. is-'Serenati'' kienu jgħidulhom ukoll ''Cantati di Muggio', għalkemm ġie li saru kemm-il darba fit-80 ta' April. L-aħħar waħda li saret aktarx kienet dik ta' l-1778, għax wara dis-sena, ma jissemmewx iżjed, fil-kotba ta' l-Istamperija, li stainpaw minnhom xi darb'oħra, (15), L-Innu lil-Sant'Anġlu, li għamel żmien jidher ta' kull sena, xi drabi sar mill-Konti Ciantar, waqt li drabijiet oħra minn xi ħadd minn tal-Fratellanza ta' l-imsemmi qaddis. 'Perġa', ftit kienu dawk is-snin li ma stampawx xi opra ten- trali jew aktar, flimkien ma' xi ''Prologi'. Dawn ta' l-aħħar kie- nu jsiru fit-Teatru, bħala opro. żgħira u għalihom, f'kull 18 ta' Jannar, b'tifħira lill-Gran Mastru Pintu biex ifakkru egħluq sninu fis-Saltna ta' Malta. Kemm l-operetti u kemm il-''Prologi', aktarx li jkunu dej- jem bil-mużika, bħal tal-lum. Fil-kotba ta' l-Istamperija wieħed isib l-ismijiet ta' dawk l-Eumpreżarji li jordnawhom. Il-Prof. V. Laurenza kiteb ħafna dwan dawn is-''Serenati' fl-Ar- chivum Melitense'', vol. II, paġ. 187-203, Iżda dan ma jasalx isemmi għajr sa dik li saret fl-1777. 50 IL-MALTI Il-biċċa l-kbira ta' dawn huma taljani, waqt li ftit, wisq ftit, insibu Maltin. Fost dawn ta' l-aħħar hemm waħda mara—Natala Farrugia. Għallinqas hekk jidher minn kunjomha, L-Impreżarji ta' dari mhux kollha kienu bħal dawk li, tista' : tgħid, kellna ma' tul il-ħakma Ingliża f'Malta, Għax, sa qabel l-aħħar gwerra, bħalma ħafna għadhom jiftakru, it-Teatru kien jieħdu aktarx xi wieħed Malti f'idejh; imbagħad jaħseb hu jġib minn barra Kumpannija ta' l-Artisti, akkont tiegħu, biex jaħdmu fih. Iżda, fi żmien l-Ordni, ma kienx isir dejjem hekk, billi dari, wara li xi Kumpannija tibgħat talba lill-Gran Mastru, u minn għandu taqla' li tista' tiġi f'Malta, bosta drabi tieħu t-Teatru f'idejha u taħdem għal rasha fih hi, bla ebda ndaħil minn nies barranin. Biss, ingħidu aħna, id-Direttur tagħha kien jagħmilha bħala Impreżarju. Għalhekk il-kuntratt isir bejn il-Gvern u dawk in-nies li jidhru għall-Kumpannija. Din it-tifsira li tajna turi sewwa l-għala taħt l-Ordni nsibu li bosta drabi l-Impreżarji nzertaw li kienu barranin. L-opri tat-Teatru, fiż-żmien li qed insemmu, setgħu jsiru mill-Għid sa l-aħħar jum tal-Karnival. Fir-Randan ma jagħmlux għajr xi ħaġa reliġjuża. Fost in-nies magħrufa minna l-Maltin li ħarġu xi xogħlijiet mill-Istamperija ta' l-Ordni, ma' dawk li semmejna, insibu oħ- rajn. Bħallikieku Dr. Ġovann Nikol Muscat u Gejtu Bruno, li wara xi żmien laħqu Awdituri tal-Gran Mastru; lil Ximenes U Hompesch, li telgħu jsaltnu fuq Malta; lil Dun Mikiel Anġ Scer- ri, meta kien għadu Alunn fis-Seminarju ta' l-Imdina; lil Pra Al- bino Menville, Malti, li 'l quddiem sar Gran Pirjol ta' San Ġwann u kien l-aħħar wieħed; lill-Kwurgu Mikiel Anġ Grima u t-tobba Locano u Ġużċ Demarco, għall-kotba fuq il-mediċina; u lil Mi- kiel Anton Vassalli, li stampa Avviż biex igħarraf bil-ħruġ, minn Ruma, tal-magħruf Dizzjunarju tiegħu. Nerġgħu għall-impjegati. Fl-1767, spiċċa Fra Franġisk Grech, li kien wieħed mill-ew- lenin li tqabbdu jaħdmu fl-Istamperija mat-twaqqif tagħha hawn. Floku laħaq il-kompożitur Mallia, billi tawh 7 skudi fix-xabar. Ikoll lil Marċell Grech għamlulu 8 skudi, Billi Mallia qabad is- sengħa ta' l-Istamperija sewwa, u wera li 'l quddiem għad jin- qala' aktar fiha, il-Gran Mastru tefa' għajnejh fuqu. Għalhekk, biex jieħu ħsieb tiegħu, ordna li jixtrulu Grammatika tal-Franċiż, li swiet 6 rbajja'. U biex igħallmu dana l-ilsien, b'surmast qab IL-HIDMA FL-ISTAMPERIJA TA' L-ORDNI Bi bdu lil Dun Ġużepp Banda. Lil dana tawh 12-il skud, 6 rbajja' u 6 ħabbiet fis-sena. Kollox mill-flus ta' l-Istamperija. Dam je- ħodhom ma' dwar tliet snin. Fl-1 ta' Settembru, 1769, daħal wieħed ġdid, jismu Nastas di Candia. U billi fejn kienu jaħdmu kellhom bżonn ta' dawl ik- tar, ħalli jaraw aħjar, fetħu żewġ twieqi ġodda, waħda kull naħa, kif hekk għadhom jidhru sal-lum, f'dak il-post (kamra) li fih twaqqfet għall-ewwel darba f'Malta l-Istamperija ta' l-Ordni. Fis-sena li semmejna (1769), bdew jaħsbu għall-istampar tal- U'Malta Ilustrata' tal-Konti Ciantar. Għalhekk għamlu avviż biex iħabbru l-ħruġ tagħha. Biex ikunu jistgħu jlaħħqu għal din il-biċċa xogħol kbira li kellhom jidħlu għaliha, l-Ordni ħa ħsieb jagħmel Torkju ġdid hawn Malta, għand l-imgħallem brunżar Toni Fugard. Ix-xogħol ta' l-injam tiegħu sar mill-imgħallem Ġużċ Succhett. B'kollox sewa 565 skud u 10 ħabbiet (16), x Minn dan li sa. ngħidu jidher sewwa li l-ktieb ''Malta Illu- strata'' tal-Konti Ġalanton Ciantar, beda jinħadem fl-1770. Għax fil-kotba, ta' l-Istamperija hemm imniżżla żieda ta' nies li għamlu xi xogħol fiha. Bħallikieku nsibu lil Dun Saver Pace u Nikol Cu- tajar, li daħlu ġodda, lil Feliċ Gatt, is-suldat Ġużċ Said, l-irsir imgħammed Ċikku di Tommaso u Pawlu Calleja, li, min ftit u min wisq, kollha għamlu xi żmien jaħdmu ma' tul is-sena li sem- mejna, U dan barra milli reġgħu żiedu fil-ħlas lill-impjegati tagħ- ha. Fuq hekk, bejn salarju tan-nies u nfiq ieħor, insibu li fl- 1770, l-Istamperija ħarġet 1137 skud, 3 rbajja' u ħabba, barra milli wkoll xtrat karta b'1510 skudi, rbigħi u 4 ħabbiet. Daħħlet mix- xogħol tagħha 663 skud, rbigħi u tliet ħabbiet. Fost dawk li bdew jieħdu ħlas ġdid, jidher il-Qassis Konventwali Fra Ġanpatist Ales- sandri, bħala Suprintendent ta' l-Istamperija. Ħa 140 skud u 10 rbajja', ta' sentejn u xahrejn, li bdew mill-1 ta' Novembru, 1768, sal-31 ta' Diċembru, 1770. Tawhomltu bir-rieda tal-Gran Mastru, għall-għajnuna tiegħu mogħtija fit-treġija ta' l-Istamperija. Wara baqgħu jagħtuh $ skudi u d rbajja' fix-xahar. Jekk in-nefqa fis-sena li semmejna telgħet ġmielha, f'ta' warajha kienet mhux ħażirn Għax barra milli reġgħu żdiedu fil- għadd in-nies fl-Istamperija, bdew jagħtuhom ħlas ogħla milli Ark, ta' l-Ordni, vol. 52 iL-Manri kellhom qabel. Min ħa skud żieda, min tnejn u min aktar fix- xahar, Fuq hekk il-ħruġ kien ta' 1879 skud, irbigħi u 13-il ħabba, waqt li d-dħul kien biss ta' 656 skud, 8 rbajja' u 12-il ħabba. Fost ħwejjeġ oħra di hemm fin-nefqa, li semmejna, insibu l- ewwel ħlas ta' 20 skud fis-sena tal-kers ta' mezzanin, biex fih iqiegħdu u jerfgħu l-kotba stampati li ma jinbigħux; 50 skud li taw lill-pittur Ċensu Pace, talli hejja d-disinji tal-Malta. Illus- trata''; 15-il skud lill-Konti Ciantar, biex iħallas id-disinn tal- pjanċa tal-frontispizju ta' l-imsemmi ktieb; 30 skud, 4 rbajja' U 10 ħabbiet lil-Nastas di Candia, biex ġibed 8100 stampa tagħha; 7 skudi u il-il ħabba biex għamlu 33 ittra criegi għaliha; u 429 skud, 4 rbajja' u 5 ħabbiet għat-Torkju l-ġdid. Billi fuq dan it-Torkju ma sibniex tagħrif sewwa dwaru, nia nistgħux ingħidu jekk dana kienx xi ieħor, inkella jekk in-nefqa li senimejna kenitx għal dak l-istess Torkju li sar fl-1769. Biss nafu li fih ħadmu l-brunżar Mikiel Morello, il-mastrudaxxa Ġużċ Sacchett u l-ħaddied Baskal Borg. Għalkemm fil-kotba ta' l-Istamperija ma hemim xejn x'juri kif kienet sewwa l-biċċa dwar il-Malta Tllustrata'' tal-Konti Ċiantar, iżda minn kif nistgħu naqbdu, ikollna ngħidu li dal-ktieb aktarx li ġie stampat bi ftehim bejn Ciantar u Alessandri, xorta waħda bħal dak li sar meta għamlu l-'Ħajja tal-Madonna ' ta' l-istess kittieb. Ġagħalna naħsbu hekk mhux biss għax fil-kotba ta' l-Istam- perija ma. hemm imniżżel ebda nefqa ta' kemm swiet. jew kemm daħħlet għall-istampar tagħha, imma wkoll għax insibu, bħalma wrejna, li lil Ciantar minn fuq tawh xi flus biex iħallas għal xi disinji li kien ordna hu. 'Terġa', meta tlestiet bdiet tinbiegħ ak- kont ta' l-Istamperija, xorta waħda bħall-' Hajja tal-Madonna ' —ħaġa li turi u twettaq li l-Malta Ilustrata' nħadmet b'dak il- ftehim li iżjed 'il fuq semmejna. Mela, minn dan li għidna, nieħdu li l-waħdanija ħtija li ma stampawx wisq kotba kbar fi żmien l-Ordni, mhux għax dawn iqumu bosta flus, imma minħabba l-ħafna nuqqas ta' qarrejja li kien hawn, u għalhekk jibqgħu f'wiċċ min jiktibhom, billi ma jinbigħux. Għal din il-biċċa li semmejna—u għal dina biss—tit kienu dawk li tħajru jittarrfu biex jistampaw kotba kbar akkont tagħ- hom. IL-ĦIDMA FL-ISTAMPERIJA TA' L-ORDNI 53 Għad illi l-Malta Tlustrata'' nbdiet mill-Istampatur Dun Nikol Capaci, u daħlilha sewwa fix-xogħol tagħha, dan ma kel- lux ix-xorti jaraha mhejjija minn kollox, minħabba li sa ngħidu. żapaci fettillu jikteb kummiedja. kollha ċajt u daħk. Fiha ma semma il-ħadd. Iżda, kif Dun Nikol stess qal lil waħda mara bejjiegħa l-kotba, in-nies li semma f'dina l-kuminiedja, ried igħid għal Fra Ġwann Battista Mallia u għal Dun Saver Pace—żewġ impjegati fl-Istamperija. Capaci silef il-kummiedja lil qassis ieħor, jismu Dun Nikol Savona. Dana, mingħajr ma kien jaf x'fiha u ma ftihiex, bla ebda ħsieb ta' xejn, telaqha f'idejn wieħed mill-impjegati li semmejna. Dawn bagħtuha malajr għand il-Gran Mastru, fil-waqt li xlew Ħl Capaci li kiteb kontra tagħhom. Fil-21 ta' Marzu, 1772, il-Gran Mastru bagħat il-Mastru Skudier u lill-Fiskal tal-Qorti (l-Attornev Ġeneral ta' dari) għand Capaci, biex jeħdulu l-manuskritti kollha li kellu f'idejh. Fil- waqt li kienet qed issir dil-biċċa li semmejna, fl-Istamperija jasal Dun Nikol Savona, fejn beda jeħodha u jgħajjar bi kliem iebes lil Dun Saver Pace, talli ssellfu l-kummiedja mingħandu u tawha f'idejn il-Gran Mastru, Fuq hekk xlew lilu wkoll quddiem Pintu. Lil Savona qabduh u ħaduh il-ħabs tal-Birgu, billi dan kien sudditu ta' l-Isqof. Iżda lil Dun Nikol Capaci, billi kien jagħmel minnu l-Ordni, tefgħuh fil-Forti Manoel, fejn żammewh magħ- lup hemm. sakemm fit-12 ta' Awissu, 1772, bewċuh minn hawn u tellquh lejn artu, Katanja, Capaci baqa' fl-impieg ma' l-Ordni, bħala Stampatur, sal-20 ta' Marzu, billi l-għada, bħalma għidna, safa' arrestat, Fiż-żmien li dam fil-Forti Manoel, il-Gran Mastru għaddielu 4 rbajja' kul- jum għall-ħajja (17). Fl-imsemmija taqliba li saret, il-ħaddiema reġgħu żdiedu kollha xi ħaġa fil-ħlas. Min ħa skud, min ħa żewġ skudi u min aktar fix-xahar, Issa, barra Mallia, insibu tmienja oħra min- nies jaħdmu fl-Istamperija, li l-ħlas tagħhom ma' tul is-sena, tela' 1282 skud u 6 rbajja'. Meta tkeċċa Capaci, l-ewwel volum tal-''Malta Illustrata'' ta' Ciantar ma kienx fadallu wisq biex jithejja għal kollox. Fost il-ħwejjeġ li kienu jonqsu, irridu nsemmu l-frontispizju, Għal- hekk, malli laħaq Mallia, dan għamlu b'ismu, Ark, ta' l-Ordni, vol, 2053, u Mss, Bibl. X54 IL-MALTI Wasalna biex sejiisna kliemna dwar dak kollu li hawn fuq għidna, minħabba tagħrifa żgħira, iżda ta' fejda, li sibna fil-vol. 2053 ta' l-Arkivju ta' l-Ordni. Mill-bqija, fil-kotba ta' l-Istam- perija. ma. hemm xejn aktar x'juri meta bdew jistampaw il-ktieb tal-Konti Ciantar, jew meta spiċċawh. L-imsemmija tagħrifa tgħid li, fis-27 ta' April, 1772, ħallsu 9 skudi f'legatura. tal-ktieb ''Malta Illustrata'' li taw lill-Gran Mastru. Mela, billi lil Capaci arrestawh fil-21 ta' Marzu, jiġi li l-'Malta Illustrata'' sa 38 ġurnata wara li dan tkeċċa, kienet hekk imwassla fit-tmiem tagħha, li sas-27 ta' April, setgħu jille- gaw minnha wkoll, Għax ktieb kbir bħal dan, li fih 813-il paġna, flimkien ma' 26 oħra, ta' l-Indiċi, ma jistax ikun li jlaħħqu mie- għu u jistampawh fiż-żmien qasir ta' 38 ġurnata li semmejna. Minn bekk kellna niġbdu u ngħidu li x-xogħol fih inbeda ħafna qabel ma Mallia laħaq Stampatur ta' l-Ordni, flok Capaci. L-ewwel volum iġib li sar fl-1772, waqt li t-tieni, billi nħa- dem tmien snin wara, fih l-1780. Fost in-nefqa li saret fl-1772, insibu li ħallsu 19-il skud u 6 rbaija' għat-tiratura ta' 5,200 stam- pa għall-Malta Illustrata'; 98 skud, irbigħi u 5 ħabbiet f'tis- wija fit-Torkju u fi ħwejjeġ oħra meħtieġa għalih; lill-Pittur Ċen- su Pace tawh 200 skud akkont tax-xogħol tiegħu fil-pjanċi tal- fMalta Tllustrata''; u 16-il skud biex illegaw 16-il volum minnha, barra minn skud u 5 rbajja' oħra biex xtraw il-balċamina għali- hom. Fl-istampi li hemm fl-ewwel volum tal-''Malta Tllustrata'', la jissemma min iddisinjahom u lanqas min inċiżahom; iżda, milli għidna hawn fuq, nistgħu naqbdu li fix-xogħol tagħhom kien imdgħħal il-Pittur Malti Ċensu Pace, L-ewwel volum kien jinbiegħ 6 skudi. It-tieni, li sar fl-1780, sewa 4 skudi. Bħalma rajna, il-legatura għall-Gran Mastru qamet ħafna (9 skudi), billi saritlu b'bosta disinji sbieħ u kollha deheb. Ingħi- du aħna, bħal x'uħud minn dawk il-kotba li hemm f'xi ''show- cases'' il-Bibljoteka, b'turija għas-sbuħija tal-legatura tagħhom. Għalkemm il-''Malta Tllustrata'' hu ktieb sabiħ ħafna dwar ġrajjietna, b'danakollu xortih kienet xorta waħda, bħal ħutu l-oħra ta' dik il-ħabta, billi baqa' ma mexiex, minħabba nuqqas ta' qar- rejja li jixtruh. Ara kemm hu hekk, Sa l-1840 kien għad fadal xi ftit minnu fl-Istamperija tal-Gvern. U dan meta, fi żmien l-Ingli- IL-ĦIDMA FL-ISTAMPERIJA TA' L-ORDNI 55 żi, biex jinbiegħ, għamluh 8 xelini u 4 soldi ż-żewġ volumi, li jiġu inqas minn nofs li kien jiswa fil-bidu tal-ħruġ tiegħu. Fit-28 ta' Jannar, 1773, miet il-Gran Mastru Pintu, Floku laħaq Ximenes. Dan neħħa l-arma ta' Pintu minn fuq it-Torkju u għamel tiegħu. Madankollu, dil-biċċa kienet tmgħamel kull darba li jsir Gran Mastru ġdid, billi wieħed ineħħi ta' l-ieħor. Fis-sena li semmejna, insibu li stampaw, akkont ta' l-Istam- perija, fit-Torkju tal-pjanċi, 30 Serje tal-Gran Mastri kollha, Is- siwi tagħhom kien ta' 10 skudi kull kollezzjoni. Fost in-nefqa li saret għaż-żamma ta' l-Istamperija, hemm skud, 7 rbajja' u 10 ħabbiet li taw lil Nastas di Candia, għall-ġbid li għamel, barra l-ħin tiegħu, ta' 432 stampa tal-''Malta Tllustra- ta', u 300 skud lill-werrieta, tal-mejjet Kanċellier tal-Bolla Kru- ċjata, Ġużċ Prevoust, fil-ħidma ta' bosta snin li għamel għall- qadi ta' l-Istamperija. Dal-ħlas sar b'Degriet tal-Gran Mastru, Billi fl-1774. naqas ix-xogħol, fl-aħħar ta' April, bagħtu lil Pawlu Calleja, Ċikku Arnaud, Ċikku Zaħra u Ġużċ Said. Baqgħu Mallia, Dun Saver Pace, F'edrek Vella, Nastas di Candia u Nikol Cutajar. Iżda, billi fis-sena ta' wara żdiedet il-ħidma, barra Ar- naud, li daħal għal xi ftit jiem, it-tlieta l-oħra qabbduhom jaħ- dmu mill-ġdid. B'danakollu l-ħlas ta' l-impjegati, ma' tul is-sena li semmejna, niżel sa 784 skud u 6 rbajja', billi x'uħud daħlu mhux mal-bidu ta' Jannar, imma xi xhur wara. Fejn kienet l-istamperija, inħass li l-post hu ċkejken għali- ha, Fuq hekk, meta fl-1775 laħaq Rohan bi Gran Mastru, ordna li din tittieħed f'band'oħra. Fejn marret ma sibniex, Fil-kotba ta' l-Istamperija tniżżel biss li ntefqu 2 skudi, 5 rbajja' u 12-il ħabba fil-ġarr tagħha (18), Iżda dak li ma jsemmux dawn, igħar- rafhulna l-kittieb Malti d'Avolas. Dan igħid li Rohan kien li kab- bar u għana l-Istamperija ta' l-Ordni, waqt li għamilha f'waħda mill-btieħi tal-Palazz tiegħu 119). Mela, minn kif nistgħu naqbdu, minn dak li jgħarraf d' Avo- las, nieħdu li din ħaduha x'aktarx f'dak il-post fejn narawha, l- lum. Fl-1776, lil Mallia u lil di Candia, bdew jagħtuhom 12-il skud oħra. fis-sena kull wieħed, ta xi xogħol barrani li jagħmlu. U dan b'ordni ta' Gran Pirjol ta' San Ġwann. Ark. ta' l-Ordni, vol. 56 IL-MALTI Minn kif insibu fil-kotba ta' l-Istamperija (vol. 2058), nieħ- du li d-disinji tal-pjanċi kienu jsiru mill-Pittur Pace u l-inċiżjo- nijiet minn wieħed jismu Nikola. Iżda jidher ukoll, li dan l-inċi- żur, fl-1776, jew marad, inkella miet. Għax il-ħlas ta' xi xogħol ii laħaq għamel, tħallas lil ommu. Wara, id-disinji bdew jinbagħtu e Palermu, biex fuqhom issir l-inċiżjoni.- TIl- ħidma, fl-Istamperija daqqa bdiet tonqos u waqtiet tiżdied. Fuq hekk, fl-1777, reġgħu qabbdu xi nies, fosthom baħri ta' fuq ix-xwieni u suldat franċiż jismu Pir, Lil min tawh 4 rbajja' kul- jum u lil min 4 rbajja' u 5 ħabbiet. Mill-1 ta' Diċembru, 1778, il- ħaddiema: tal-fiss fl-Istamperija reġgħu żdiedu min skud u min 8 rbajja'. L-aktar li kellhom ħlas kienu : Mallia b'16-il skud fix- xahar, it-Turkulier Vella 15 u di Candia 13, Terġa' barra dan il- ħlas, kemm Mallia u kemm di Candia, baqgħu jieħdu wkoll dawk it-12-il skud li iżjed 'il fuq semmejna. Fis-sena ta' l-1778 ġiebu karattru ġdid minn Franza, aktarx hiex jinqdew bih għall-kotba bil-franċiż (20). Band'oħra għidna, li xi drabi lanqas ma kienu jniżżlu dawk il-ħwejjeġ li l-Istamperija taħdem għaliha. Ma' dawk li semmej- na, irridu nżidu ktieb żgħir ta' 60 paġna, barra minn VIII oħra tal-bidu, jismu : ''Dissertazione di 8. Pubblio Martire…' minn G.G.T., li jfissru Ġużċ Ġakbu Testaferrata. Dan ġie stampat fl- 1779, iżda ma xxandarx għajr fl-1779 (21). Għidna li dana l-ktieb inħadem għall-Istamperija, billi sibna li meta tbiegħ xi wieħed, kien jitniżżel fil-kotba tagħha mal-flus l-oħra li ddaħħal, Mill-1779, il-ħlas li kienu jagħtu lil Alessandri, bħala Suprin- tendent ta' l-Istamperija, ma baqax jitniżżel fil-kotba ta' din, iżda f'dawk tal-Bolla Kruċjata, Gilu, dan l-aħħar kienu qed jagħ- tuh 70 skud fis-sena; iżda, mill-1779, għamluhomlu 200 skud. għall-ħsieb tiegħu fl-Istamperija u l-Bolla Kruċjata. Wara xi snin, fl-1787, żiduhomlu sa 240. Fl-1780, bl-ordni ta' l-Isqof Labini, ġiet stampata d-Duttri- ktieb bil-għażiż Ilsienna li ra d-dawl f'Malta, mill-Istamperija ta' l-Ordni, Sewa 92 skud, 5 rbajja' u $ ħabbiet. Dal-ktieb, qabel, Ark, ta' l-Ordni, vol. IL-HIDMA FL-ISTAMPERIJA TA' L-ORDNI 57 stampawh darbtejn oħra f'Ruma: fl-1752, għand l-istampatur Salamoni; u fl-1768, għand Arkanġlu Casaletti. Inġieb mit-taljan għall-Malti, minn Dun Franġisk Wuzzinu, bl-ordni ta' l-Isqof Fra Pawlu Alpheran, u li għall-istampa tiegħu ħallas hu, Hawn Malta, barra minn dik li dehret fl-1780, ħarġet tliet darbiet oħra wara mill-Istamperija tas-Sultan : fl-1786, fl-1789 u fl-1795. Iżda, kemm swiet biex stampawha, fis-snin li semmejna, ma nistgħux ingħidu, minħabba nuqqas ta' kotba fl-Arkivju ta' l-Ordni. Kotba oħra bil-Malti ma sibniex għajr wieħed ieħor biss ta' 16-il paġna żgħar, li jiswa biex dak li jkun jinqeda bih għaż-żjaj- jar tal-Vija Sagra. Iżda dan la jgħid snin kitbu, lanqas min qalbu fi Lsienna mit-taljan. Biss fih li ħareġ f'Malta, fl-1796, bis-sensja tas-Superjuri (22), F'nofs is-sena ta' l-1782, lestew mill-istampa l-''Codice del Sacro Militare Ordine Gerosolimitano', li ġie mgħoddi f'Kapitlu Ġenerali li sar fl-1776. Dan hu ktieb ta' ma' dwar 520 paġni kbar. Għal dina l-biċċa, xogħol li saret, l-Imgħallmin u l-ħaddiema ta' l-Istamperija tawhom, fil-25 ta' Ġunju, 150 skud barranin, biex jinqasmu bejniethom, bl-ordni tal-Gran Mastru, Il-flus tħal- lsu mid-dħul tal-Bolla Kruċjata, F'Jannar tas-sena li semmejna l-impjegati kienu dawn : Fra Ġwann Mallia, b'16-il skud fix-xahar; Dun Saver Pace, 12; Fed- rek Vella, 15, Nastas di Candia, 13; Ċikku Zahra, 9; P. Calleja, 8 u nofs; G. Said, 9 u nofs; u V. Micallef, 8. Til Mallia u di Candia, baqgħu jagħtuhom ukoll it-12-il skud l-oħra fis-sena kull wieħed. 'Terġa', ieħor barrani, bla ma jingħad x'jismu, tawh 104 skudi, 8 rbajja' u 5 ħabbiet, billi ħaddmubh is- sena kollha, bl-£ skudi n 5 ħabbiet ta' kull jum li għamel. Dawk il-kotba li jitħaddtu fuq l-Istamperija bejn l-1782 u l- 1791, aktarx li huma mitlufa, billi jinsabu neqsin mill-Arkivju ta' l-Ordni. Tassew li fil-kotba tal-Bolla Kruċjata hemm xi tagħ- rif fuq l-Istamperija; iżda ħjiel żgħir nistgħu nieħdu minnhom dwar il-ħidma tagħha fiż-żmien li semmejna. Biss ingħidu li ebda darba ma kellha qligħ fix-xogħol li għamlet, billi l-ħruġ għaleb dejjem id-dħul minnha, TDal-ktieb jinsab għand il-ħabrieki President tagħna, it-Tabib Ka- valier Ġużċ Galea, fil-Kollezzjoni tiegħu, u li għoġbu jislifulna: biex na- narawh, 58 iL-Manri Il-kotba li fadal fl-Arkivju, wara n-nuqqas tas-snin li ġibna, jerġgħu jibdew minn Frar ta' l-1791. F'dis-sena stampa Ictieb bil-franċiż dwar Gżiritna, tal-Kavalier De Saint-Priest, jismu : ''Malthe par un vovageur francois'. Għamlulu wkoll kummiedja bil-franċiż: 'La Rupe de Seucase', u oħra bit-taljan u l-franċiż : ''Ebe, Scena Lirica '. In-nefqa ta' kollox telgħet 331 skud, irbi- għejn u 10 ħabbiet li minnhom Suint-Priest ma ħallas xejn. Għall- inqas hekk jidher mill-Kotba ta' l-Istamperija, billi f'dawn ma hemmx inniżżel li daħħlet xi ħaġa tagħhom, Mhux biss, Imina fin-nefqa li għamlet insibu wkoll li ħallset 5 skudi lill-imgħallem Zimelli ta' l-inċiżjoni ta' ħdax-il ittra li ħadem għall-imsemmi ktieb. X'uħud mill-inċiżonijiet li fih, iġibu li huma xogħol ta' Se- bastjan Ittar. Iżda dawn ma sibniex min ħallashom, Dan il-ktieb, għadilli hu żgħir, billi ma fibx aktar minn 175 paġna ta' daqs ċkejken, waħdu biss sewa l-għadd sabih ta' 306 skudi. B'danakollu, l-istampar tiegħu b'xejn mill-Ordni, jissokta jwettaq dak li dejjem ħaqqaqna aħna, mu' tul dil-kitba tagħna, meta għidna li ma ħarġux wisq kotba f'Malta, mhux minħabba l-għoli fin-nefqa tagħhom; iżda l-waħdanija ħtija li fixklithom kienet biss in-nuqqas ta' qarrejja. Għax, għalkemm l-Ordni ġie li stampa kotba bla flus, hi ħaġa minn ewl- id-dinja li, dil- biċċa, mhux sa joqgħod jagħmilha ma' kull min ifettillu jikteb. Fuq hekk, meta l-kittieba kienu jaraw li, flok ma wieħed idaħħal xi ħaġa, biex jifdi t-taħbit ta' xogħlu, minn fuq ikollu joħroġ minn butu, x'uħud għażlu li ma jindaħlux jistampaw il- kitba tagħhom biex din wara ; tibqa' ma' wiċċhom. F'Diċembru ta' l-1798, miet is-Suprintendent ta' l-Istampe- rija, Alessandri. Floku laħaq, mal-bidu ta' l-1794. Malii ieħor, T'ra, Anġ Grognet (283), Wara s-snin li semmejna, nerġgħu naqgħu biex insibu battal kbir ieħor fl-Arkivju ta' l-Ordni, dwar l-Istampa f'Malta. Għax l-aħħar volum li hemm jasal biss li jġib il-kont li jagħlaq f'Jan- jiġ 1794. Minnu nieħdu li l-impjegati fl-Istamperija baqgħu sit- : Fra Ġwann Mallia, Stampatur; il-Kan. Dun Saver Pace, Konipożita. Ark, ta' l-Ordni, vol. iL-Hinma FL-ISTAMPERIJA TA' L-ORDNI 59 it-tieni Turkulier; u Ġużċ Said u Mikiel Galea, li aktarx kienu jaħdmu fit-Torkji wkoll. Il-kotba ta' l-Istamperija baqgħu jinżammu sa kemm dam l- Ordni hawn, kif jidher mill-oħrajn tal-Bolla Kruċjata. Iżda dawn intilfu, u għalhekk jinsabu nieqsa, bħal dawk ta' bejn l-1782 u l- 1791, li semmejna iżjed lura, Mill-kotba tal-Bolla Kruċjata, ftit, wisq ftit, nistgħu nieħdu tagħrif dwar l-Istamperija, billi ma jġibux għajr kemm din ħar- ġet u x'daħħlet biss. Minnhom nieħdu li baqa' dejjem ikollha t- telf, fil-ħidma tagħha, bħalma, tista' tgħid, fis-snin l-oħra kollha ta' qabel. Dan it-tagħrif ta' hawn fuq kien l-aħħar li ksibna, u għal- hekk bih su nagħalqu did-dgħajfa kitba tagħnu. Biss, qabel irridu nistqarru u nagħarfu li, għalkemm ħabrikna ħafna fit-tiftix li għa- milna, biex nagħtu ħaġa sewwa u sħiħa, nibżgħu li ħsiebna ma rnexxiex għal kollox, billi dax-xogħol għamilnieh waħedna u bla ebda ħjiel ta' għajnuna ninn ħadd, waqt li xi drabi sibna wkoll ruħna naqdfu fi dlam magħġud, li tista' taqtgħu b'sikkina, Għal dan, iżda, nittamaw li l-qarrejja jagħdruna tu jaħfrulna għal xi battal li stajna ħallejna warajna. U b'hekk intemmu dil-ġrajja dwar l-Istampa f'Malta, fiż-żmien li l-kbir u mfaħħar Ordni Ġero- solimitan dun jaħkem u jsaltan fil-maħbuba u għażiża gżira tagħna. AVVIŻ LILL-IMSEĦBIN L-Amministrazzjoni tgħarraf lil dawk l-Imseħbin li qegħdin lura fil-ħlas ta' l-abbonament tagħhom biex jaġġor- naw mill-aktar fis il-kont tagħhom jekk iridu jibqa' jaslilhom SIL-MALTI'. Min joqgħod lura, fil-ħlas jista' jkollu r-