-Ittra lil-Lhud hi mimlija densità ta' duttrina teoloġika u profondità umana. L-awtur jesprimi għarfien tal-misteru ta' Kristu u, fl-istess ħin, jippreżentah bħala dak li hu ħaġa waħda f'kollox ma' l-umanità. Fl-istess ħin l-Ittra hi mimlija riferimenti għall-kult tat- Testment il-qadim u riferimenti simbolici lejn realtajiet tar-reliġjon Lhudija. Fost l-istudjużi hemm diversi mistoqsijiet dwar din il-kitba: min hu l-awtur ta' din l-Ittraż Nistgħu norbtuha b'xi mod ma' l-Appostlu Pawlu2 Min huma d-destinatarji ta' din l-ittra Se nippruvaw nagħtu ħarsa lejn dawn l-elementi qabel ma nidħlu fit-tema principali ta' l-Ittra, jiġifieri s-saċerdozju waħdieni ta' Kristu li jissupera s-sacerdozju tat-Testment il-qadim. Dan sejrin nagħmluh ukoll fil- kuntest tas-sena li l-Papa Benedittu XVI ried li niddedikawha għall-approfondiment tas-sacerdozju ministerjali. Fil-Knejjes tal-lvant l-Ittra lil-Lhud minn dejjem ġiet meqjusa bħala kitba ta' San Pawl. Minkejja dan, anke l-istudjużi tal-qedem innutaw li l-Ittra fiha diversi elementi li jiddistingwuha mill-Ittri l-oħrajn ta' l-Appostlu Pawlu. San Klement ta' Lixandra jippreżenta l-Ittra bħala adattament bil-Grieg ta' dokument li Pawlu kitbu bl-Ebrajk (Ewsebju ta' Cesarija, Historia Ecclesiastica, VI, 14.2). Oriġene jgħid li l-Ittra lil-Lhud ġiet miktuba minn dixxiplu ta' San Pawl li jesprimi bil-fedeltà t-tagħlim ta' l-imgħallem tiegħu. Oriġene jgħid li ma jafx min hu dan id-dixxiplu awtur ta' l-Ittra. Fil-punent San Klement ta' Ruma kien għamel użu mill-Ittra lil-Lhud fl-Ittra li kiteb lill-Korintin fl-1 seklu. Imma fil-Knisja tal-punent kien hemm aktar problemi biex l-Ittra tiġi accettata bħala opra ta' Pawlu. Imbagħad l-Ittra kellha xi elementi suspetti li kienu diġà adottati minn setet u eretici. Eżempji jinkludu l-kapitlu 7, li jitkellem dwar is-sacerdozju ta' Melkisedek bħala tip tas-sacerdozju ta' Kristu. Dawk li ma kienux jaccettaw il- maħfra tad-dnubiet wara l-magħmudija kienu jikkwotaw Lhud 6,4-6 u 10,26, filwaqt li l-eretici Arjani kienu jużaw Lhud 3,2 biex isostnu li l-Verb ma kienx divin imma biss kreatura. San Ġlormu jgħid li r-Rumani ma kienux jattribwixxu l-Ittra lil-Lhud lil San Pawl, imma fl-istess ħin jaccetta l-Ittra bħala kitba ispirata fuq ix-xhieda li kienet tagħti dwarha l-Knisja L-ART IMQADDSA $ JANNAR MARZU 2010 $ 43 fil-lvant. Dan kien ukoll il-parir ta' Santu Wistin. Il-Kanoni ta' l-Iskrittura li ġew stabiliti lejn tmiem is-seklu 4 temmew id-dubji billi inkludew l-Ittra lil- Lhud fil-lista ta' l-Ittri ta' San Pawl. Fil-Medjuevu l-Glossa ordinaria stabiliet li l-Ittra lil-Lhud hi kitba ta' San Pawl li ġiet fedelment tradotta bil-Grieg minn Luqa wara l-mewt ta' l-Appostlu. Id-diskussjoni reġgħet qamet fi żmien ir-Riforma. Fl-1517 Luteru kiteb kummentarju fuq l-Ittra lil-Lhud. Mhux biss jgħid li l-Ittra hi dik ta' Pawlu, imma saħansitra li f'din l-Ittra Pawlu jeżalta l-grazzja kontra l-kburija tal-ġustizzja umana li tiġi mill-osservanza tal-liġi. Minkejja dan hu jammetti li l-Ittra fiha lingwaġġ differenti minn dak ta' kitbiet oħrajn, per eżempju l-Ittra lill-Galatin. Skond hu, l-Ittra lil-Lhud hi opra komposta, jiġifieri kitba magħmula minn diversi awturi. Kalvinu wkoll jaccetta l-Ittra lil-Lhud bħala kitba ispirata, imma ma jikkunsidrahiex opra ta' San Pawl. Il-maġisteru Kattoliku, li hu marbut b'mod sħiħ max-xhieda tat-tradizzjoni, ipprova jiddefendi l-oriġini Pawlina ta' l-Ittra. Ta' min jinnota li l-Koncilju ta' Trentu ma ħareġ bl-ebda stqarrija ufficjali dwar il- kwestjoni ta' l-awtenticità ta' l-Ittra. kummentaturi Kattolici bdew iqisu li l-awtur kien dixxiplu ta' San Pawl, li fil-fatt kiteb opra oriġinali. Il-Kummissjoni Biblika Rumana kienet ipprojbiet lill-Kattolici li jieħdu l-oriġini Pawlina ta' l-Ittra, għalkemm ammettiet li wieħed seta' jitkellem dwar redazzjoni minn id mhux ta' Pawlu. Wieħed mill- aktar studjużi famużi fil- kamp Kattoliku, C. Spicq (Lċpitrċ aus Hċbreux, tomo I, pp. 260-261) jgħid li l-Ittra ġiet miktuba minn Apollo, wara l-martirju ta' San Pawl. L-awtenticità ta' l-Ittra lil-Lhud, destinatarji u datazzjoni L-Ittra lil-Lhud ftit li xejn fiha xebħ ma' l-Ittri ta' San Pawl. Ta' xejn fl- Ittra nippruvaw infittxu l-espressjoni 'Kristu Ġest, jew 'fi Kristu', li hi tant frekwenti fl-Ittri ta' San Pawl. L-awtur isemmi biss darba l-qawmien mill- imwiet ta' Kristu (13,20), u l-preżentazzjoni tat-tema tas-sacerdozju ta' Kristu hi unika fit-Testment il-ġdid. Minkejja dan hemm xi xebħ li ta' min jinnutah. (1) Il-passjoni ta' Kristu hi preżentata taħt l-aspett ta' l-ubbidjenza volontarja f'Lhud 5,8 u 10,9 (cfr. Fil 2,8 u Rum 5,19); (2) l-Ittra ssemmi l-fatt li l-Liġi tat- Testment il-qadim issa spiccat u flokha daħlet il- Liġi l-ġdida, f'Lhud 7,11-19 Gal 3,21-25; Rum 4,15; 5,20); (3) l-Ittra lil-Lhud issib fl-Ittri ta' San Pawl riferimenti espliciti għat-tema principali tagħha (cfr. Ef 5,2), rigward l-aspett sagrifikali u sacerdotali tar-redenzjoni; (4) hemm rabtiet fil-Kristoloġija ta' l-Ittra lil-Lhud ma' dik fl- Ittri tal-priġunija ta' San Pawl: l-Iben bħala xbieha ta' Alla, li hu 'l fuq mill-anġli u s-setgħat, u li Ismu jiġi msebbaħ fuq kull isem. Hu difficli li niddetermi bi preciżjoni l-isem ta' l-awtur ta' l-Ittra. He diversi ipotesi fost l-istudjużi: Luqa, Kleme ta' Ruma, Barnaba, Apol Dan ta' l-aħħar jidher li l-aktar wieħed probabbli: kien Lhudi, ircieva edukazzjoni ellenistika — f'Lixandra, kellu għarfie ta' l-Iskrittura (Atti 18,2: 28; 1Kor 3,6). Hemm ukoll dubji je hix fil-fatt Ittra jew dis L-istil mhux dak epistol għax l-Ittra tibda bi proli teoloġiku (1,1-4). Hem donnu biljett epistolari tmiem l-Ittra (13,22-25 imma l-kumplamentjit li hu diskors magħmul lil komunità ta' insara b'xi mod, kienu midħl tar-reliġjon Lhudija (1, 13,21). Id-destinatarji wkoll b difficili nkunu nafu mi kienu. Awturi antiki jsostnu li d-destinatarji kienu insara ta' oriġini ebrajka li kienu jgħixu fil Il-Franġiskani huma l-Kustodji tas-Santwarji tal-Fidwa f'isem il- (UTS fe) IĊ o ez ET IA tal-Ħabel', kif inhuma magħrufin il-Franġiskani fl-Art Imqaddsa, ffe ja a0 8 fo) a to gate fo II IT 0 To ta Għax huma dawn il-postijiet jgħixu fihom. Jgħinuk tifhem ġrajjiet ta' storja u monumenti ta' arkeoloġija li huma stess ħarġuhom għad-dawl. kummissarjat LE ET A l L o to for TA A professjonali bil-pellegrinaġġi lejn l-Art Qaddisa li l-Papa Pawlu VI KA (o En GATT) ET GĦANA Ke 2124 22 54 tel 212520 31fax comalt(Qofm.org.mt l-art imqaddsa 16 Mejju - 24 Mejju 30 Mejju - 7 Ġunju ċempel: 21242254 L-Art Imqaddsa mal-Franġiskani 48 $ L-ARr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 201