L-Armi ta' l-Ewwel Sitt Kanturi fil-Knisja l-Qadima ta' Sta. .Nhar San Girgor il-quddiesa titqaddes mill-kantur e Il-knisja ta' Santa Katerina fiż-Zejtun benefizzju tal-kantur s' Tagħrif siewi dwar l-istorja tal-Knisja f'Malta eRabta taż-Żejtun mal-kanturi MonsinjuriInkarigati mill-Kant Min jidħol fis-sagristija tal-knisja parrokkjali l- qadima ta' Santa Katerina fiż-Żejtun, dik li llum komunement insibuha bħala l-knisja ta' San Girgor, jara mpittra bil-kulur fuq il-ħidan mad-dawra tas-sagristija numru ta' armi b'kitbiet taħthom bil-Latin. L-ewwel waħda tibda mis-sena 1372, u l-aħħar waħda tasal sa żmienna. Dawn huma l-armi tal-kanonċi, jew kif insejħulhom, tal-monsinjuri, li kienu l-kanturi tal- Katidral ta' l-Imdina. Ir-raġuni hi li l-knisja ta' San Girgor kienet proprjetà tal-kapitlu tal-Katidral. Kull monsinjur kien ikollu dak li jissejjaħ benefizzju, jiġifieri dħul finanzjarju minn xi proprjetà, bini jew artijiet, biex ikun jista' jgħix b'mod diċenti. Din il-knisja, flimkien ma' xiartijiet, kienet il-benefizzju tal-kantur. Għalhekk fiż-Żejtun għandna triq li ġġib l-isem Triq il-Kantur. Il-kantur kien dak il-monsinjur inkarigat mill-kant u fil- funzjonijiet u l-purċissjonijiet iġorr il-virga fuq spallejh. Difatti l-quddiesa li ssir kull sena f'din il-knisja kif tispiċċa l-purċissjoni ta' San Girgor, dejjem titqaddes mill-kantur tal-Katidral. Kitbiet taħt l-Armi Għidna li taħt l-arma ta' kull kantur naraw skrizzjoni qasira. Din il-kitba tagħti informazzjoni fuq kull kantur partikolari, u peress li l-kantur kien saċerdot prominenti fil-Knisja Maltija, dawn il-kitbiet jitfgħu ħafna dawl fuq l-istorja tal-Knisja f'Malta. Xi wħud mill-kitbiet huma qosra u xotti, iżda oħrajn huma ftit itwal u għalhekk għalina huma aktar interessanti. Għall-inqas dejjem jagħtu s-snin tan-nomina bħala kantur u tal-mewt ta' kull wieħed. Nistgħu, per eżempju, minnhom inkunu nafu meta l-monsinjur bdew jilbsu l-mitra u s-salib pettorali, għaliex meta sar dan, dawn jibdew jidhru bħala parti mill-arma tal-kanturi. Xi wħud minnhom kienu kappillani tal-parroċċi qabel saru monsinjuri; oħrajn Ġunju 2004 kienu responsabbli mill-Knisja f'Malta wara l-mewt ta' l-isqof jew fl-assenza tiegħu. Fosthom naraw l-arma ta' Mons. Luca Bonici, li kien mill-istess familja ta' Girgor Binici, il-benefattur kbir tal-knisja parrokkjali preżenti taż-Żejtun. Niltaqgħu wkoll ma' l-arma ta' l- uniku kantur Żejtuni, Mons. Gio Batta Buhagiar. L- armi għandhom ukoll valur eraldiku, għaliex minnhom l-istudjużi ta' l-armi, jistgħu jaraw kif l-armi ta' ħafna kunjomijiet Maltin, u xi wħud barranin, kienu jitpittru fil-qedem. S'intendi xi diffikultajiet hemm ukoll. Per eżempju, matul il-ħafna snin li ilhom jeżistu, xi wħud minn dawn il-kitbiet, jew aħjar partijiet minnhom kellhom jiġu rrestawrati minn restawraturi li ma kinux jafu Latin biżżejjed, u allura Ilum xi kliem ma jagħmilx sens jew ma jinqarax tajjeb, filwaqt li xi snin huma dubjużi. Diffikultà oħra hi li xi wħud minnhom, speċjalment dawk ta' l-ewwel snin, żgur li ma sarux fi żmien il-ħajja tal-kanturi li jirrappreżentaw, iżda wara, għaliex din is-sagristija ma kinitx mibnija fis-sekli 14 u 15. Importanza tal-Kapitlu fl-Assenza ta' l-Isqof F'dan l-istudju se nitkellmu dwar l-ewwel sitt kanturi biss, u fejn nistgħu naraw x'dawl jitfgħu fuq l-istorja taż-Żejtun. Peress li m'għandniex dokumenti biżżejjed dwar il-kleru Malti, jew saċerdoti barranin konnessi ma' Malta, l-importanza ta' dawn is-sitt saċerdoti aktar tikber. Wara li l-Konti Ruġġieru II waqqaf amministrazzjoni Nisranija f'Malta fl-ewwel snin tas-seklu 12, bilfors li kien hemm xi qassisin preżenti, speċjalment fl-Imdina u l-Kastell tal-Birgu. Mhux qed nitkellmu dwar l-isqfijiet ta' Malta, li dak iż-żmien kienu jkunu barranin u Janqas biss kienu joqogħdu f'Malta, minhabba l-biża' mit- Torok. F'Malta l-isqof kien iħalli saċerdot vigarju li jirrappreżentah, u hu jiġi biss fil-gżira, darba kultant, Għ jekk kien jiġil. Ma rridux ninsew li fis-seklu 12 u 13 l- Insara Maltin kienu għadhom ftit tin-numru, wara d- dominanza tal-Misilmin fis-sekli ta' qabel, sitwazzjoni li damet prevalenti fil-gżejjer Maltin għal ħafna snin wara, kważi sal-miġja tal-kavallieri fl-15301 Il-perjodu ta' l-Anġevini fih xi dawl dwar is-saċerdoti membri tal- Katidral. Kien biss fis-sena 1299 li għandna riferenza ċara għall-Katidral. Kien żmien meta mhux biss l-Isqof ta' Malta, iżda wkoll xi saċerdoti prominenti fil-Knisja Maltija, bħala monsijuri tal-Katidral, u aktar tard xi kappillani, kienu jkunu barranin, speċjalment Sqallin. Kien żmien meta Malta kienet għadha kunsidrata bħala art tal-Missjoni, u kif illum għadna naraw saċerdoti barranin fl-artijiet tal-Missjoni, hekk kienu jiġu f'Malta f'dawk iż-żminijiet imbiegħda. Kien sinodu djoċesan li sar f'Catania, Sqallija, fl-1398, li pprova jirranġa xi ftit is-sitwazzjoni, meta ddeċieda li Ne quis beneficia Melite habere vel obtinere possit nisi sit Melevitanus, jiġifieri saċerdot li ma jkunx Malti ma kellux igawdi xi benefizzju ta'art Maltija. Iżda ma kinitx ħaġa ħafifa li teqred drawwa li kienet ilha teżisti mijiet ta' snini Ir- Rollo ta' l-Isqof Senatore de Mello tas-sena 1436 jagħtina prova li għall-aħħar snin tas-seklu 14, Malta kienet diġà maqsuma f'numru ta' parroċċi, u waħda minn dawn il-parroċċi kienet din ta' Santa Katerina fiż-Żejtun. Għidna li taħt l-arma ta' l-ewwel kantur fis-sagristija ta' San Girgor, hemm kitba li tgħidilna li hu sar kantur fl-1372. Iżda minn fonti oħra nafu li qabel dan Dun Bartilmew Axiaq, kien hemm żgur kantur ieħor, ċertu Reverendu Alexander fis-sena 1274, li jissemma mill- istoriku V. Laurenza fil-pubblikazzjoni Malta nei documenti angioni del R. Archivio di Napoli. Axiaq kien jiġbor il-qbiela mill-bdiewa Żwieten f'isem l-Isqof Iario Corrdo u wara hu stess irċieva l-benefizzju tas- Saqqajja f'Għawdex. Kien ġie nnominat Vigarju tal- Katidral, u allura responsabbli mill-Knisja Maltija wara l-mewt ta' Mons. Corrado, Isqof ta' Malta, fl-1370. Dan l-Isqof Corrado kien Patri Duminku nominat Isqof ta' Malta mill-Papa Innoċens VI fl-1356. Kien is-Sultan ta' Sqallija Federiku IV, li ggarantixxa lil Axiaq id- drittijiet kollha li qabel kellu l-Isqof Ċorrado fuq id- djoċesi ta' Malta. Darba fost l-oħrajn, dan Axiaq kien ukoll laqa' f'daru lill-Isqof Corrado. Axiaq miet fl-1391. Parti kbira minn dan it-tagħrif toħroġ mill-kitba taħt l- arma tiegħu f'San Girgor. Paulus Nava hu t-tieni kantur (1392-1418) reġistrat fis-sagristija ta' San Girgor. Xi awtur jgħid li dan kien kunjomu Nani, ghaliex ġieli l-kitba fid-dokument tkun diffiċli tinqara. Nava kien membru tal-familja nobbli De Nava mill-belt ta' Catania fi Sqallija, l li kienu gvernaturi tal-Kastell tal-Birgu. Bhal ta' qablu Nava kien jiġbor il-qbiela għall-Isqof ta' Malta, Antonius de Vulpunno (1375-92), li kien jgħix fi Sqallija. Dan Vulpunno kien Patri Benedittin li ġie nnominat Isqof ta' Malta mill-Papa Gregorio XI. Warajh sar Isqof ta' Malta Maurus Cali, li nzerta kien Patri Benedittin Malti li joqgħod fi Sqallija. Fl-1408 Cali ġie maħtur arċisqof ta' Catania. Peress li l-kitba taħt l-arma ta' Nava f'San Girgor hi pjuttost xotta, ma tantx tagħtina tagħrif dwaru. Hu miet fl-1418. Bartholomeus Gatto hu t-tielet kantur (1419-29) imsemmi f'San Girgor. Kien xhud fil-fundazzjoni tal- Vagnoli animagium u benefiċċjarju fit-testment ta' Federico De Bordino. Nies naqas li jhallas xi dirttijiet li kellu jagħti lid-dekan. Fi żmienu, barra Cali, Isqof ta' Malta kien ukoll Andreas de Pace, patri Sqalli a' l-Ordni Franġisku Minuri, li kien ġie nominat Isqof ta' Malta mill-Papa Pisan Alessandro V fl-1408, iżda wara ftit l- istes Papa nnomina lil Antonio, Isqof ta' Calaman, fl- 1409. Skond il-kitba f'San Girgor, il-Kantur Bartholomeo Gatto miet fl-1429. Michael De Fabro, il-kantur li jmiss (1430-40), żgur lihu wieħed mill-aktar kanturi importanti fl-istorja taż- Żejtun.. Skond l-Istoriku Dumnikan, Patri M. Fsadni, kien De Fabro li bena fl-1402 il-knisja ta' San Mark fir- Rabat, Malta, li hu ħalla fit-testment tiegħu lill-Patrijiet Dumnikani. Bħala prokuratur tal-Katidral fl-Imdina, hu kien responsabbli għax-xogħol li sar fis-saqaf ta' dan il- Katidral fl-1422. Iżda aħna ż-Żwieten għandna aktar niftakruh bħala l-kantur li fi żmienu l-Isqof ta' Malta Senatore de Mello (1432-45), saċerdot Spanjol li kien jgħix f'Catania, ġie Malta fl-1436 u waqqaf kummissjoni ta' erba' monsinjuri biex jiġbrulu lista tal-benefizzji, prebendi u parroċċi, flimkien mad-dħul finanzjarju, li kienu jeżistu fil-gżejjer Maltin, li dak iż-żmien kienu għadhom djoċesi waħda. Kien bis-saħħa ta' din il- lista, li tissejjaħ Rollo, li aħna sirna nafu li fl-1436, iż-Żejtun kien diġà parroċċa ddedikata lil Santa Katerina ta' Lixandra. Kappillan taż-Żejtun kien Dun Pawl Branchel, li f'idejh il-Kantur Michael Fabro ħalla l-knisja parrokkjali ta' San Katerina, li allura kienet prebenda tiegħu, iżda mingħajr ma hu u s-suċċessuri tiegħu jitilfu d-drittijiet li kienu jmissu lilu. F'kelma waħda tah l-użu tal-knisja ta' Santa Katerina għall-ħidma pastorali fost iż-Żwieten, iżda d-dħul finanzjarju mill- artijiet marbuta ma' din il-knisja kellu jibqa' jgħajjat lilul Nikkwota l-preċiżi kelmiet bil-Latin li jidhru taħt l-arma tiegħu f'San Girgor: Epo Senatore De Mello votis populi Zeitun annuente hanc sedem D. Paulo Branchel P. huius $ parocho salvis iuribus et piminenis sibi suisq — Ġunju 2004 Din is-sentenza kellha fil-futur tkun il-kawża ta' inkwiet bejn il-kanturi u l-kappillani ta' wara taż-Żejtun, għaliex il-parroċċa tagħna sabet ruħha fqira u mingħajr ebda proprjetà, peress li l-artijiet li kellu San Girgor kollha waqgħu f'idejn il-Kapitlu tal-Katidral. Jien nistaqsi, 'Minkien ħalla dawn l-artijiet fiż-Żejtun lill-kantur7 Iż-Żwieten jew oħrajn Possibbli li kien il- Konti Ruġġieru7 U min ħallihomlu lill-kantur,ma kellux f'moħħu jħallihom lilu biex jieħu ħsieb il-kura spiritwali taż-Żwieten7 U issa mhux il-kappillan taż-Żejtun beda jagħmel dan ix-xogħol77: Hu x'inhu r-riforma ġusta finanzjarja li saret fi ħdan il-Knisja Maltija ftit tas-snin ilu, taffiet saċertu punt din il-pjaga. R.D. Henricus De Nobili Bordinorum Familia sar kantur fl-1441, wara l-mewt ta' Fabro. Dan Enrico Bordino kien in-neputi ta' Bartolomeo De Bordino u ħu Rogerio Bordino, il-kantur ta' warajh. Għalkemm il-kitba f'San Girgor ftit tagħtina tagħrif dwar dan Enrico Bordino, minn fonti oħra nistgħu niġbru xi informazzjoni fuqu. Kien Bartolomeo De Bordino li ħalla lit-tliet neputijiet tiegħu — Enrico, Rogeri u Nicola de Bordino — bħala l-eredi tiegħu universali fl-1454. Il-kantur Enrico Bordino rċieva l-benefizzju Vagnoli mingħand l-Isqof ta' Malta Antonius De Alagona (1447-78), li kien Patri Benedittin f'Catania li ġie nominat Isqof ta' Malta mill- Papiet Eugenio IV. Bħala vigarju episkopali, Enrico Bordino rrappreżenta lill-Isqof De Alagona fil-Kunsill ta' l-Imdina, li dak iż-żmien kienu qisu l-Gvern ta' Malta għalkemm b'awtorità limitata. Kien Bordino li ġieli ta xi pariri lill-membri ta' dan il-kunsill dwar id-difiża ta' l-Imdina, li ma ninsewx kienet il-belt kapitali ta' Malta.. Bordino daħal ukoll fi kwistjoni mad-Djaknu Francesco Zammit mis-Siġġiewi dwar il-qtil ta' Cola Caxaru. Hu kien proprjetarju ta' l-artijiet imsejħa Ta' Gunta, u għamel xi żmien prokuratur tal-Katidral ta' l-Imdina. Fit-testment tiegħu, li hu għamel għand in-Nutar Luca Sillato, hu inkluda bħala werrieta lin-neputija u lin- neputi, il-Kjeriku Enrico De Bordino. Skond il-kitba f'San Girgor, il-kantur Enrico Bordoni miet fl-1481,iżda laħaq irriżenja favur ħuh Rogerius. Hekk dan Rogerio sar il-kantur li jmiss (1481-91). Hu kien ġie mogħti l-cappella dilu Naxar wara li minnha kien spiċċa Don Andrias dela Turri. Dwar din il- kappella tan-Naxxar kellu l-inkwiet ma' Don Lemud Falzon. Rogierio Bordino kellu l-benefizzju ta' Cortin Herrin f'Għawdex u kien ukoll jattendi l-laqgħat tal- Kunsill Popolari ta' l-Imdina. Kellu biċċa art fl-Imdina u l-artijiet ta' San Ġakbu. Iddota lin-neputijiet tiegħu Agnesia meta din iżżewġet lil Pawlu Vaccaro. Miet nhar is-17 ta' Jannar 1496, festa ta' Sant'Antnin Abbari. F'San Girgor is-sena tal-mewt tiegħu hi mniżżla 1491, iżda kif għidna fil-bidu, dawn id-dati ġew mimsusa u probabbli saru xi żbalji. Dawn kienu biss l-ewwel sitt kanturi li l-armi tagħhom qegħdin f'San Girgor. Forsi xi dettalji li jien tajt minn ħajjithom lilna fiż-Żejtun ma jinteressawniex mill-viċin, iżda meta nikkunsidrawhom kollha flimkien, speċjalment jekk inżidu magħhom in-numru wisq akbar ta' kanturi oħra rreġistrati f'San Girgor, żgur li jgħinuna napprezzaw l-istorja mifruxa fuq mijiet ta' snin ta' din l-ewwel knisja tagħna ddedikata lil Santa Katerina. Kitbiet taħt l-armi tal-kanturi fis-sagristija ta' San Girgor.