L-UŻU U L-KULT TAL-ISTATWI PROĊESSJONALI ĠEWWA MALTA L-iskop ta' dan l-istudju huwa li jispjega fil-qosor l-istorja tad-dħul tal-istatwi proċessjonali ġewwa pajjiżna. i Studju bħal dan jurina li dan il-fenomenu ma kienx biss marbut ma' l-ibliet, iżda insibuh jiżviluppa wkoll fl- i irħula tagħna. L-ewwel raħal li għamel użu minn statwi proċessjonali huwa dak tas-Siġġiewi u għal din ir- raġuni, se jingħata attenzjoni partikolari. Meta Malta bdiet tintroduċi dan it-tip ta' kult kienet qed issegwi. ' dak li kien qed jiġri fl-Italja, biss xi drabi antiċipat ukoll bliet importanti Taljani dwar purċissjonijiet ta' kulti partikolari. Dan kien il-każ fil-kult ta' San Nikola. L-użu ta' statwa proċessjonali ġewwa s-Siġġiewi jantiċipa. i l-użu ta' statwa fil-belt ta' Bari li llum hija assoċjata ma' San Nikola. Pubblikazzjoni reċenti ġewwa l- italja, bl-isem, Nicholas, the People's Saint,' ġabret kitbiet ta' numri ta' awturi distinti biex flimkien jistudjaw il-fenomenu ta' dan kult ġewwa Bari. Numru ta' konklużjonijiet milħuqa f'dan il-ktieb żgur li jgħinu biex wieħed jifhem aħjar l-iżvilupp tad-devozzjoni lejn San Nikola ġewwa s-Siġġiewi u anki jispjega għaliex dan il-kult kien importanti f'Malta, u dan se jwassal biex ikun wieħed mill-ewwel kulti ġewwa Malta li kellu statwa proċessjonali tal-qaddis. Fil-1087, il-fdalijiet ta' San Nikola ġew trasferiti minn Mvra, belt fit- Turkija, għal Bari u, fi żmien sentejn, in-Normanni, li kienu l-ħakkiema f'dik il-belt, bnew knisja biex tilqa' fiha lil dawn il-fdalijiet sagri li llum jinsabu għall-qima fil-kripta tal- bażilika ddedikata lil dan il-qaddis. Papa Urban ll kien żar personalment din il-belt fl-1089, u pparteċipa fic-ċerimonja li matulha ir-relikwarju ta' dan il-qaddis kien ġie depożitat solennement fil-kripta. Il-qima lejn San Nikola ġewwa Bari bdiet tiffjorixxi wara li din il-bett ġiet fidejn in-Normanni. Bħalma ġara f'Malta, Bari waqgħet f'idejn l- Għarab iżda bid-differenza li f'Bari l- Bvzantini rebħu lill-Għarab bir- riżultat li l-belt saret s-sede tal- Katapano, li kien gvernatur Biżantin reġjonali. damitx ma għaddiet minn esperjenza politika ġdida. Bil-mod il- mod, in-Normanni bdew jasserixxu id-dominanza tagħhom fuq ir-reġjun kollu. Għall-bidu, — n-Normanni qasmu s-setgħa tagħhom flimkien mal-mexxejja Biżantini, iżda eventwalment, il-poter waqa' f'idejhom. Minkejja l-fatt li San Nikola kien oriġinarjament qaddis Biżantin, meqjum l-ewwel fil-belt ta' Mvra, kienu n-Normanni li daħħlu l-qima tiegħu ġewwa Bari. Dak li hu importanti huwa l-fatt li l-belt ta' Bari kienet waqfa obbligatorja fuq ir-rotta medjevali li l-pellegrini kienu jeħdu mill-Italja għall-Palestina. Studjużi jaqblu li kien matul il-Medju Evu Għoli li din il-belt wessgħet l- orizzonti tagħha. F'dan ix-xenarju storiku, wieħed jista jagħraf kif din id-devozzjoni lejn San Nikola daħlet f'Malta. Din setgħet ġiet Malta bħala riżultat ta' movimenti marittimi li kien hemm matul dawn iż-żminiijiet bejn portijiet Nsara ġewwa l-Mediterran. Possibilta oħra hija li xi ħadd fuq il- gżira sar jaf bis-setgħat tawmaturgiċi ta' San Nikola u introduċa dan il-kult f'Malta. Dan il- kult seta' wkoll daħal fis-Siġġiewi minn xi persuna jew persuni minn dan ir-raħal jew mill-inħawi madwar, li siefer u ra dan il-kult f'Bari jew inkella minn xi Taljan minn Bari li ddeċieda li jmur joqgħod fl-inħawi tas-Siġġiewi. Biss meta tqis il- popolarità ta' din qima f'Malta matul il-Medju Evu, jagħmilha diffiċli biex wieħed jassoċja l-introduzzojni ta' kult ma' persuna waħda. biss, bħalma hu l-kaz tal-kult lejn San Filippu ta' Aġira ġewwa Ħaż- Żebbug. Dan kien kult prodott ta' persuna waħda, li tidher li kienet minn Aġira. iżda, imbagħad, dan il- kult mhuwiex diffuż ġewwa Malta. Hi x'inhi r-raġuni, s-setgħat sopranaturali attribwiti lil dan il- qaddis fiż-żminijiet tan-Nofs kienu strumentali biex il-qima lejn dan il- qaddis tinxtered f'Malta. Barra minn hekk, għandu jiġi nnotat li meta l-Anguvini ħadu post il- Normanni f'Bari, il-mexxejja l-ġodda komplew bid-devozzjoni lejn dan il- qaddis. Dan jista' jservi bħala attestazzjoni fuq it-tifrix u tkabbir ta' dan il-kult f'Malta. is-suċċessuri tan- Normanni f'Malta, li wkoll kienu l- Anguvini, żgur li ma kellhomx interess li jeqirdu dan il-kult. Jekk din id-devozzjoni kienet introdotta f'Malta matul żmien in- Normanni - kif fil-fatt ġara f'Bari u fi Sqallija — allura din it-tradizzjoni ġewwa Malta qed issegwi mudelli oħra li nsibuhom qed jiżviluppaw ġewwa. l-italja. Hu interessanti li jingħand, li fi Sqallija u f'Bari din id- devozzjoni tan-Normanni lejn dan il- qaddis kellha l-appoġġ tal-Biżantini. F'termini ta' liturġija, dan huwa punt interessanti ħafna u għandu relevanza għall-istorja ta' Malta. in-Normanni ħadnu Latina. Min-naħa l-oħra, l-liturġija il-kult ta' San Nikola baqa' jimplika (sal- ġurnata tal-lum ġewwa Bari) l-użu ta' liturġija assoċjata mar-rit orjentali Grieg. Teżisti evidenza kemm fi Sqallija u anki fin-Nofsinhar tal-Italja li dawk il-knejjes li kellhom fihom id- devozzjoni lejn San Nikola kienu jużaw il-liturġija Biżantina jew kif inhi wkoll magħrufa, bħala dik Griega. Fi ħdan tali xenarju, l-introduzzjoni tad- devozzjoni lejn qaddisin orjentali fMalta wara l-waqa' tad- dominazzjoni Musulmana m'għandhiex titqies, kif ġieli jingħad, bħala xi forma ta' reżistenza passiva mill-abitanti lokali lejn il-kultura tas- sidien il-ġodda, n-Normanni. Dan ma jagħmilx sens fil-kuntest ta' San Nikola. F'dan il-każ, in-Normanni żgur li taw l-appoġġ lil dan il-kult. Mill-inqas fi Sqallija u fin-Nofsinhar tal-ltalja, n-Normanni nfushom appoġġjaw it-tixrid ta' dawn qaddisin orjentali u. l-użu tal-liturġija Biżantina. Anki f'Malta, żgur li f'ċertu knejjes iddedikati lil San Nikola kienu jużaw il-liturġija Biżantina jew Griega. Hekk il-Knisja ta' San Nikola ġewwa. l-Birgu, tispiċċa knisja. użata mill-Kommunita' Rodjota jew Griega li ġiet Malta mal-kavalieri. Probabilment, l- għażla ta' din il-knisja għandu jkun assoċċjat mal-fatt, li barra li San Nikola kien qaddis orjentali, meqjum fil-liturġija Griega, f'din il-knisja, forsi kien għadu jsir dan r-rit Grieg u dan għamilha aktar faċli biex din il-knisja tittieħed minn din il-kommunita' Griega jew kif ġieli wkoll tissejjaħ, bħala dik Rodjota.' Infatti, l-argument primarju fl- istorjografija tagħna hu li peress li n- Normanni segwew il-liturġija Latina, l-eżistenza ta' qaddisin orjentali u Biżantini f'Malta tista' tittieħed bħala xi forma ta' resistenza passiva lejn tmexxija tan-Normanni. Xi studjużi assoċjaw l-użu ta' kulti reliġjużi differenti bħala prova ta' qasma bejn dawk li jissejħu l-elite u l-bqija tal-popolazzjoni. Allura, l-fatt li l- popolazzjoni kellha qaddisin Biżantini jew orjentali kien mitqies aktar bhala għażla milli kontinwita ma dak li kien hemm qabel l- Għarab. antropologiċi, dan beda jinqara bħala xi forma ta' protesta jew resistenza passiva mill-Insara lokali. Allura, l-argument hu li dawk il- Msilmin li bdew jabbandunaw it- twemmin tagħhom biex isiru nsara, wara l-waqa' ta' Malta fidejn in- Normanni, fittxew — qaddisin orjentali: ħalli: xorta waħda jiddistingwu ruħhom mill-mexxejja l- ġodda minħabba l-oppressjoni tagħhom. Filwaqt li wieħed ma jistax jeskludi każijiet ta' konverżjonijiet furzati, wieħed ma jistax jiċħad li l-ritwali orjentali u s-setgħat sopranaturali tal-kulti: Biżantini: kienu wkoll jappellaw lil dawk li ġejjin minn sfond Mislem. Biss dan ma jfissirx li n-Normanni uU l-ħakkiema ta' warajhom ma kellhomx ukoll dawn l-użanzi u dan it-tip ta' twemmin jew li huma kienu kontra r-riti tal- Biżantini. Il-Franki kif kienu magħrufa il-ħakkiema tal-Punent f'din il-ħabta ma kinux kontra r-riti orjentali, anki bħal ma juri dan il-każ ta' San Nikola, kienu saħanistra jagħtu l-appoġġ tagħhom għat-tixrid ta' kulti Griegi jew tar-Rum (kif l- Insara Bizantini kienu magħrufa) kull fejn kienu jaħkmu. Kien x'kien il-każ, mill-għadd ta' knejjes iddedikati lil -San Nikola, wieħed ma jistax ma jikkonkludix li dan il-qaddis kien sar popolari ħafna f'Malta matul is-snin tan-nofs, tant li fl-1575 kien l-aktar qaddis popolari f'pajjiżna wara l-Verġni Marija. Skont it-tagħrif mogħti mill-viżitatur appostoliku Duzina, $ f'Malta u f'Għawdex kien hawn fuq 168 knisja ddedikati għall-Verġni Marija u 32 jil San Nikola. Il-popolarità ta' dan il- qaddis tista' wkoll tispjega għaliex is-Siġġiewi se jkun waħda mill- ewwel parroċċi f'Malta li tintroduċi statwa devozzjonali biex tintuża waqt il-purċissjonijiet. L-evidenza bil-miktub dwar. il- preżenza ta' dan kult f'Malta tmur għas-seklu 14.5 Madankollu, kif il- popolarità ta' kult jindika, din id- devozzjoni għandha għeruq fondi ħafna fl-istorja. Barra minn hekk, m'għandu jkun hemm l-ebda dubju li dan kien marbut mal-poteri tawmaturgiċi assoċjati ma' dan il- qaddis; Nikola kien il-persuna li lejh il-fidili kienu jduru minn żmien għall- ieħor speċjalment fi zmien ta' perikli naturali. Għalhekk, fi żmien meta s- Siġġiewi kien primarjament raħal rurali, il-ħtieġa tan-nies li jirrikorru għal xi qaddis fil-bżonnijiet tagħhom kienet kbira speċjalment għaliex l- għarfien tax-xjenza kien limitat. Min- naħa l-oħra, kienet tinħass ukoll il- ħtiega li din il-fidi tkun manifesta fil- pubbliku b'mod speċjali r- ringrazzjmanet għall-grazzji maqlugħa bl-interċessjonijiet divini. F'Bari, ir-rikors għal dan il-qaddis kien mitlub b'mod partikolari fi żminijiet ta' pesta, terremoti, nixfa, u diżastri naturali u perikli oħra. F'dan ix-xenarju, wieħed ikun korrett meta jaħseb li missirijietna għamlu talb simili lil dan il-qaddis biex jeħlishom minn kull xorta ta' pestilenzi u katakliżmi naturali. Ir-riżultat ta' dan kien li San Nikola sar l-aktar qaddis maskili popolari f'Malta u f'Għawdex kif jixhdu n-numru ta' knejjes li nbnew f'gieħu. Madankollu mhux ċar għaliex il- knisja tas-Siġġiewi ġiet iddedikata lil San Nikola u kemm din id- devozzjoni tmur lura fl-istorja ta' din il-lokalità. Ma hemmx dubju li l-fatt li din il-knisja ta' San Nikola saret parroċċa kien xi ħaġa aċċidentali u żgur li m'għandix x'taqsam mal- qaddis, jiġifieri għaliex hi parroċċa m'għandix titqies bħala l-eqdem knisja li hawn f'Malta ddedikata lil San Nikola. Min-naħa l-oħra dan il- fatt li hija parroċċa jgħin biex wieħed jibni ċerta' qafas ta' żmien ta' kemm tmur l-ura d-devozzjoni lejn San Nikola f'dan ir-raħal. Li hu żgur hu li dawk il-knejjes li jkunu saru parroċċa kellhom storja aktar qadima warajhom u xi drabi l-għażla f'dan il-perjodu kienet a bażi tal- importanza tagħhom fil-kommunita' tal-madwar. Fil-kaz tas-Siġġiewi, ħaġa waħda hija ċerta: il-parroċċa tas-Siġġiewi hija msemmija fil-lista tal-isqof Senatore De Mello, u dan jikkonferma li kienet diġà parroċċa fl- 1436. ' Għalhekk, il-devozzjoni ta' dan il-qaddis fis-Siġġiewi tmur sew qabel 1436 u żgur li ġa kienet hemm fis-seklu erbatax jekk mhux qabel ukoll. Min-naħa l-oħra, il-preżenza ta' statwi proċessjonal hija aktar qrib tagħna u tmur għall-bidu tal-epoka moderna U huma marbuta ma' pellegrinaġġi devozzjonali. L-eqdem statwa li nsibu msemmija fid- dokumenti storiċi ta' pajjizna hija dik ta' Santu Rokku ġewwa l-Birgu.$ Din kienet statwa żghira tal-injam li, fi żminijiet ta' kriżi, kienet tinħareg f'purċissjoni bħala att ta' penitenza mill-fidili biex jitolbu li jkunu mħarsa minn kull saram. Fil-fatt, din l- istatwa ta' Santu Rokku kienet iddaħħlet fil-Birgu inkonnessjoni mat-tixrid tal-imxija tal-Pesta ta' l- 1592: u 1593. Santu Rokku kien qaddis ġdid, li sar popolari fis-seklu 15, minħabba li n-nies bdew jattribuxxulu qawwiet sopranaturali lil dan il-qaddis kontra l-epidemiji tal-pesta. Matul is-sekli sittax u sbatax, it- twemmin fil-poteri tawmaturġiċi bdew aktar u aktar ikunu assoċċjati ma' Santu Rokku b'mod partikolari fl-Italja tisfel.. Dan ma jfissirx li San Nikola ma baqax jigi invokat kontra l-pesta, iżda żgur li hu beda jnaqqas mill-popolarita' tiegħu. M' għandux inkun hemm dubbju li kien San Nikola l-aktar qaddis li kien invokat kontra din il-marda fi żminijiet medjevali ġewwa Malta bħalma jixhdu l-ammont ta' knejjes iddedikati lilu. Kien proċess naturali fejn kulti ġodda, bħal dawk ta' Santu Rokku, jieħdu post oħrajn aktar stabbiliti u bħalma wieħed jistenna, dawn il-kulti jibdew ġewwa l-ibliet ta' madwar il-port u jinfirxu bil-mod il- mod għal ġol-kampanja. In-nies tal- port kienu dawk l-aktar esposti għall-kuntatti mal-barranin. Dawn il- kulti ġodda jieħdu aktar żmien biex jidħlu fiz-żoni rurali. Dan jista' jispjega għaliex is-Siġġiewi kompla b'din id-devozzjoni qadima u kompla jinvoka lil San Nikola fi żminijiet ta' pesta. Skont riċerka li saret minn Sandro Debono, is-Siġġiewi għamel statwa proċessjonali ta' San Nikola fis- sena 1657. Naħseb li jkun tajjeb jekk l-oriġini ta' din l-istatwa tiġi assoċjata mal-istorja tal-pesta f Malta għaliex hija saret eżattament sentejn wara li Malta kellha attakk tal-pesta, iżda li kien wieħed ristrett u ma ħalliex effetti fuq il- popolazzjoni tal-gżira. Vincent Borg jgħid li din l-istatwa hija l-ewwel statwa proċessjonali li nafu biha fil-knejjes tal-kampanja. L- abitanti ta' din iż-żona setgħu kkupjaw l-eżempju tal-istatwa proċessjonali ta' Santu Rokku ġewwa l-Birgu u għamlu statwa ta' San Nikola biex jużawha fil- purċissjonijiet devozzjonali. Wieħed irid jiftakar, li f'dan il-perjodu, l- istatwi proċessjonali kellhom rwol differenti minn dak li għandhom ilum. Ma kinux simbolu ta' identita' ta' grupp, iżda oġġett purament ta' devozzjoni għall-interċessjonijiet divini. Inċidentalment, dawn iż-żewġ statwi, jiġifieri dik ta' Santu Rokku u dik ta' San Nikola huma l-ewwel statwi ta' qaddisin maskili f'Malta li nafu bihom f'użu purċissjonali. Ma naħsibx li din hija sempliċi koinċidenza li t-tnejn għandhom referenzi eskatoloġika, jigifieri jli huma qaddisin li d-devozzjoni tagħhom hija marbuta ma' perjodu ta' għawg u saram naturali. Ma jdumx wisq meta l-istatwa ta' San Nikola ġewwa s-Siġġiewi tibda tissemma' fid-dokumentazzjoni ekklezjastika u dawn jikkonfermaw li din saret qabel l-1667. Matul iż-żjara pastorali li l-isqof Luca Buenos għamel ġewwa s-Siġġiewi fil-11 ta' Diċembru 1667, huwa jagħti lista ta' 10 Sandro Debono, 'L-Arti u l-Htiega Ghaliha: Il-Kult tal-Madonna tal-Gilju fl-Imqabba u l-Opri tal-Arti li Jixhdu Ghalih', Sicut Lilium, Devozzjoni u Ritwal tul is-Sekli, Editur Charles J. Farrugia, 2012, p. 466. l-oġġetti sagri li kellha din il-knisja u fosthom isemmi l-istatwa ta' San Nikola. F'dan l-inventarju, din l- istatwa qed tkun deskritta bit-Taljan kif gej: Ġustament Borg iqis din id- deskrizzjoni bħala prova tanġibbli li din kienet statwa proċessjonali u ġiet maħluqa speċifikatament biex tirrappreżenta qaddis titulari. Barra minn hekk, din l-istatwa għandha importanza internazzjonali; tabilħaqq is-Siġġiewi jista' jiftaħar li kellu statwa proċessjonali qabel dik ikkummissjonata għall-bażilika ta' San Nikola gewwa Bari, fl-Italja. Fil-1682, il-prokuraturi tal-knisja bazikali ta' Bari bdew programm ġdid biex isebbħu il-post ta' qima u biex ibiddluh f'post barokk. Artisti u — artiġjani Naplitani ġew ikkummissjonati. biex. jesegwixxi numru ta' opri ġodda, inklużi l- istatwa tal-fidda ta' San Nikola għal din il-knisja. 'Ż Bari tadotta wkoll l- użanza mifruxa sew f'dan il-perjodu fl-Italja ta' Isfel, dik li tlibbes l- istatwa proċessjonali b'ilbies veru, bħalma jilbes l-isqof. Bħalma kien il- każ tas-Siġġiewi, l-istatwa ta' San Nikola ġewwa Bari titlibbes (kif għadu jiġri sal-lum) bl-ilbies liturġiku li huwa normaiment assoċjat mal- pożizzjoni ta' isqof, bil-mitra, il- pallium u l-baklu. id-differenza bejn it-tnejn kienet li l-istatwa tas- Siġġiewi ma kinitx titlibbes pjaneta, id-dalmatika taħt il-pjaneta, u l- palluum fuq il-pjaneta, liema elementi jiġu introdotti aktar tard mal-wasla tal-istatwa l-ġdida ta' Pietro Felici fl-1738. M'hemmx dubju li l-ikonografija ta' din l-istatwa ġdida ghas-Siggiewi segwiet il- mudell tal-istatwa ta' Bari. Min-naha l-oħra, bħal ma turi d- deskrizzjoni mogħtija mill-isqof Buenos, l-istatwa l-qadima kienet imlibbsa ċinglu, ammittu, u suttana magħmul minn drapp fin ta' kulur aħmar fil-vjola, mitra kif ukoll ċurkett. Buenos jieħu interess partikolari fil-mitra għaliex hija l- aktar oġġett liturgiku li jiġi deskritt fid-dettall. Hu qal li kienet magħmula minn drapp tal-lama tal- fidda, bil-gallun tad-deheb, u bizzilla tad-deheb fil-tarf taż-żewg pendenti tal-mitra. Barra minn hekk, din l-istatwa kellha ukoll kappa magħmula minn damask abjad u aħmar li kienet titqiegħed fuqha meta kienet tintuża f'xi purċissjoni. Barra minn hekk, din l-istatwa tidher li kienet waħda ħafifa għaliex, b'differenza minn dawk tal- injam, l-inventarju ma jiddokumentawx l-eżistenza ta' forcini li normalment kienu jintuzaw biex iserrħu lir-reffiegħa. Minflok, l- inventajju. jagħti: annotazzjoni separata biex tkun irreġistrata l- eżistenza ta' din il-kappa li kellha wkoll il-gallun tad-deheb. Il-kelma kappa kienet ġiet inkluża fid-deskrizzjoni mogħtija tal-istatwa hawn fuq, iżda mbagħad ġiet . maqtugħa, u dan ikompli jikkonferma li f'dan iż-żmien l- istatwa ma kinetx tkun imlibbsa l- kappa matul il-perjodi mhux festivi, u peress li kienet qed tintuża biss fi żmien ta' festa, it-tagħrif ingħata f'sentenza apparti. Ma kien hemm ebda referenza għall-preżenza tal- baklu u l-pallium. Jekk wieħed jiġġudika din l-istatwa minn dawn iż- żewġ deskrizzjonijiet, m'hemmx dubju li San Nikola kien qed jiġi : mlibbes skont il-liturġija Latina bil- mitra u s-suttana ħamra bħalma kienu u għadhom jilbsu l-isqfijiet Latini, . STATWI PROĊESSJOANLI MAGĦMULA ''ALL'USO ANTICO' L-għan tal-istatwi li jitlibbsu kien biex jinħoloq immaġni kemm jista' jkun qrib ir-realtà. ' Imma kien hemm raġuni oħra li ħafna drabi tiġi njorata. Li wieħed ilibbes dawn l- istatwi kien qed jagħtihom sinifikat liturġiku b'funzjoni speċifika biex tfakkar lill-fidili fil-kuluri. tal-liturġija tal-ġurnata. Għalhekk it-tlibbis tal- istatwi kien jagħti ċerta flessibilità biex tkun utilizzata l-istess statwa għal aktar minn funżjoni waħda liturġika. Il-bidliet ewlenin fil-kodiċi tal-ilbies liturgiku kien marbut l-aktar mar-Randan u l-Ġimgħa Mqaddsa. Matul dawn. il-perjodi, l-istatwi kienu jigu mlibbsin bil-vjola jew bl- iswed halli jsegwu l-liturġija tal- ġurnata. Din l-interpretazzjoni ċertament tgħodd għall-istatwi ddedikati lill-Verġni Marija. F'Malta, l-użanza li wiehed ilibbes l- istatwi bl-ilbies veru hija attributa għall-influwenza Spanjola. Tabilħaqq, dawn id-drawwiet kienu ġeneralment adottati fil-pajjiżi li daħlu taħt l-influwenza tal-Peniżola iberika. Infatti statwi imlibbsa għadhom sal-lum tradizzjoni fi knejjes. varji ġewwa Spanja, partikolarment f'Seville u fl-inħawi tagħha kif ukoll f'partijiet li kienu taħt Spanja, bħalma hu l-każ f'Napli. Madankollu, nemmen bis-sħiħ li, f'Malta, it-tixrid ta' din l-użanza m'għandhiex tkun kompletament marbuta ma' Spanja. Meta din il-użanza taqbad sew f'Malta, il-gżira ma kenitx għadha taħt l-influwenza Spanjola. Dan seħħ matul is-seklu sbatax. Biss, matul dan is-seklu, l-influwenza kulturali Spanjola kien kważi spiċċat u nflussi kulturali ġodda kienu ġejjin minn Sqallija u l-Italja Ċentrali. Barra minn hekk, statwi mlibbsa jinstabu wkoll f'żoni oħrajn u katidrali li qatt ma kienu taħt l-influwenza Spanjola. Per eżempju, f'Korsika, il- katidral antik ta' Calvi għadu jżomm it-tradizzjoni li jlibbes l-istatwi proċessjonali tiegħu. Fil-15 ta' Awwissu, il-festa ta' Santa Marija, l- istatwa tal-Verġni kienet u għadha tkun imlibbsa bl-abjad. L-istess statwa titlibbes bl-iswed bħala sinjal L-Ikonografija ta' San Nikola di Bari; bil-Baklu, Bibbja, u tliet sferi ta' dieqa fi żmien il-Ġimgħa l-Kbira u b'hekk tirrappreżenta lill-Madonna tad-Duluri. Filwaqt li huwa veru li Calvi ġeografikament qiegħda faċċata tal-peniżola lberika, għandu jiġi mfakkar li din il-belt qatt ma kienet taħt l-Aragoniżi jew l-Ispanjoli kif dan il-perjodu tal-istorja hu maghruf ġewwa Malta. Korsika dejjem apparteniet għar-Repubblika ta' Ġenova qabel ma' waqgħet taħt il-ħakma Franċiża. Forsi, l-aktar eżempju klassiku ta' waħda mill-istatwi li titlibbes hija dik li tinsab fil-bażilika ta' San Pietru f'Ruma. Sal-ġurnata tal-lum, din l- istatwa tal-bronż fil-figura ta' San Pietru bilqieghda titlibbes b'kappa u ilbies ieħor sagru f'jum il-festa ta' dan il-qaddis, jigifieri, fid-29 ta' Ġunju. Din it-tradizzjoni tmur lura għal żminijiet medjevali. Din l- istatwa kienet tinżamm fil-bażilika medjevali ta' San Pietru fejn diġà kien hemm it-tradizzjoni li titlibbes. Wieħed għandu jiddistingwi bejn żewġ drawwiet differenti relatati mal-istatwi proċessjonali li kienu qed isiru popolari f'Malta fi żminijiet Filwaqt li l-użanza li wieħed ilibbes dawn. l-istatwi kompliet f'Malta sas-seklu 18, fir- realtà kien hemm żewġ xejriet differenti. Dawn l-istatwi mlibbsa bdew ikunu diskritti matul is-seklu tmintax bħala li kienu magħmula 'alfuso antico'. Dan kien ifisser li f'dan il-perjodu ma kinux għadhom moda. Min-naħa l-oħra, statwi tal- injam, li kif rajna wkoll, jafu l-oriġini tagħhom għal tmiem is-seklu sittax, ' saru aktar popolari. Fuq kollox, matul is-seklu tmintax daħal mod ġdid ta' kif isiru l-istatwi — il- kartapesta. Probabilment li l- kartapesta kienet li rrendiet l-istatwi mlibbsa bħala qodma, jew kif kien jintqal fid-dokumenti, magħmula 'alfuso antico', għaliex dawk tal- kartapesta wkoll kienu jitlibbsu — meta jsiru l-panneġġi fuq il-qafas, panneġġi magħmula minn karti miksija bil-kolla. Imbaghad din il- libsa kienet issir waħda solida permezz tal-użu tal-kolla fost l- oħrajn. Fuq kollox, anki fl-użu tal-istatwi imlibbsa nsibu żviluppi interessanti. Hawn ukoll wieħed jista' jidentifika perjodi differenti. L-ewwel wieħed jibqa' dak assoċjat mal-iżvilupp ta' dawn l-istatwi, li kif għedna seħħ bejn l-aħħar tas-seklu sittax u kompla matul l-ewwel nofs tas-seklu sbatax. Fl-ewwel nofs tas-seklu sbatax, dawn il-ġeneri ta' statwi tilfu mill-popolarita tagħhom. Biss dawn l-istatwi jerġgħu jsiru ftit popolari matul it-tieni nofs tas-seklu 18, jiġifieri matul il-perjodu meta l-Maltin bdew jemigraw en masse għal Spanja, 5 L-introduzzjoni (jew aħjar l-introduzzjoni mill-ġdid) ta' dan it-tip ta' drawwa għandu jkun attribwit lill- influwenza Spanjola. Statwa żgħira tad-duluri li tinsab ġol-knisja parrokkjali ta' Bormla, eżattament fuq l-artal tal-Kurċifiss tagħmel parti minn din id-devozzjoni ġdida. Din inġiebet f'Bormla lejn l-aħħar tas- seklu tmintax, bidu tas-seklu dsatax. Ħafna minn dawn l-immigranti li kienu qed jemigraw lejn Spanja kienu ġejjin min-naħat tal-port il-kbir u dan jispjega l-għaliex tali drawwa ngħatat spinta partikolari f'din il-parti ta' Malta. Biss naħseb li għandu jsir sforz biex din it-tieni fażi ta' statwi mlibbsa tkun studjata b'mod separat u indipendenti mill-ewwel waħda, anki jekk jidher li meta jingħad li d- drawwa lli jitlibsu l-istatwi reliġjuzi ġejja minn influwenza Spanjola jkunu qed jirreferu għal din l- influwenza l-ġdida li baqgħet fil- memorja kollettiva tan-nies li jgħixu madwar il-port. Biss din it-tieni fażi m'għandiex tkun imfixkla ma' dik l- oħra li hi eqdem. Anzi kif se jiġi argumentat aktar 'il quddiem, dawn l-istatwi l-qodma mlibbsa kważi kollha (jekk mhux kollha) ġew mibdula matul is-seklu tmintax għaliex l-antiki tqiesu li kienu magħmula 'alfuso antico'. Analiżi aktar dettaljata tad- dokumentazzjoni storika tista' twassal għall-konklużjoni li l-istatwa mlibbsa ta' San Nikola baqgħet tintuża fil-purċissjonijiet f'ġieh dan il- qaddis sat-tieni nofs tas-seklu sbatax. L-istatwa terġa' tissemma fl- inventarju tal-knisja tas-Siġġiewi miġbura fl-1693 taħt: it-titolu 'Inventario e nota delli beni mobili, stabili ori argenti e partite bullali che F'paġna 4 ta' dan il-manuskritt mingħajr numru, wieħed isib dan li ġej: piż una statua di San Nicolà vestita pontificalmente'. Grazzi għal din in-nota, jista' jiġi stabbilit li din l-istatwa kienet il- proprjetà tal-knisja parrokkjali u mhux ta' xi fratellanza. Matul dan il- perjodu, kull oġġett li kien proprjetà tal-knisja parrokkjali kien miġbur u jaqa' taħt it-titolu tal-Veneranda Lampada. ':— Din id-definizzjoni derivata mill-Latin, kienet tagħmel referenza — għas-Sagrament Imqaddes li jinżamm fil-tabernaklu fuq l-altar prinċipali u quddiemu kienet tinżamm mixgħula lampa taż- żejt l-ġurnata kollha. ir- responsabbiltà tal-manutenzjoni ta' dan l-artal u tas-sagrament kienet fuq il-knisja parrokkjali u għalhekk ħareġ l-isem Veneranda Lampada. Dan id-dokument diga' juri t-tibdil li kien qed isir fid-drawwa li wieħed ilibbes l-istatwi proċessjonali. Jidher li madwar dan il-perjodu kien ġie deċiż li din l-istatwa tinżamm permanentament mlibbsa bl-ilbies pontifikali matul is-sena kollha; wieħed jista' jgħid b'ċertezza li fost dan l-ilbies li din l-istatwa kellha issa kien hemm. is-sandlijiet (jew papoċċ) pontifikali, il-pallium, u l- baklu. L-inventarju jsemmi wkoll żewġ standardi (bnadar kbar) użati waqt il-purċissjonijiet reliġjuzi jew 'bandiere … funa di velluto rosso con la figura del santo nf(ostjro protettore e faltra di broccato piccola di diversi colori. ' nfisha, din hija prova li l- purċissjonijiet kienu qed jiġu organizzati b'mod solenni fis- Siġġiewi. Barra minn hekk, sat-tieni nofs tas-seklu 17, din l-istatwa ma kinetx għadha biss assoċjata ma' purċissjonijiet devozzjonali każwali, imwettqa bħala att ta' penitenza u ringrazzjament wara l-għemil ta' xi wegħda. kollettiva, iżda mal- purċissjoni li kienu bdew isiru f'ġieħ il-qaddis fil-ġurnata ddedikata lilu fil- kalendarju Ruman. Għalhekk lejn l- aħħar tas-seklu 17, din l-istatwa bdiet żgur tkun assoċjata mal-festa ta' San Nikola. il-parruċċani tas- Siġġiewi bdew jagħtu importanza kbira lill-festa tagħhom u għamlu ħilithom biex ikollhom ċelebrazzjonijiet solenni u kbar fil- knisja. Skont il-kontijiet tal-knisja għas-sena 1685, il-festa ġiet iċċelebrata darbtejn, f'Mejju u Diċembru. il-mużiċisti, b'mod partikolari d-daqqaqa. tal-vjolin, kienu miġjuba mill-Belt Valletta biex jipparteċipaw f'dawn il-festi. $ Dan kien ifisser ukoll, ti l-immaġni kollettiva ta' San Nikola bdiet titlef mill-qawwa tagħha u bdiet issir festa parrokkjali, bħal ma hila fil-fatt ilum. Għalhekk wieħed ġustament jista' jikkonkludi li kien ukoll f'dan il- perjodu, li dan il-qaddis beda jitlef mid-devozzjoni assoċjata ma' għemejjel sopranaturali fuq livell nazzjonali. Modem Malta, Sandro Debono jirreferi għall-oriġini tal- ewwel statwa tal-Madonna tar- Rużarju fil-knisja ta' San Dominku fil-Belt Valletta li kienet inawgurata fl-1615. Din l-istatwa taqa' f'din il- kategorija ta' statwi qodma mlibbsa. Din l-istatwa kienet tikkonsisti f'manekin, imlibbes bi ħwejjeġ ta' vera u kellha biss l-idejn u ras minquxa probabbilment fl-injam. Hawnhekk wieħed jistaqsi jekk kinux id-Dumnikani l-ewwel li ntroduċew din it-tradizzjoni ta' statwi mlibbsa ġewwa Malta2 Hemm xi tip ta' konnessjoni bejn l-istatwa tas- Siġġiewi u l-Ordni Dumnikan7 Dak li hu inqas magħruf huwa l-fatt li kien hemm rabta qawwija bejn il-bażilika ta' San Nikola ġewwa Bari u l-Ordni tal-Predikaturi. Din l-affiljazzjoni għandha għeruq profondi fl-istorja u kienet ir-raġuni għala, fl-1951, il- Papa Piju XII fada l- amministrazzjoni ta' din il-bażilika lill-patrijiet Dominikani. Fuq livell lokali, illum, it-tradizzjoni li wieħed ilibbes l-istatwi għal waqt il- purċissjonijiet hija assoċjata mal- Birgu. iżda din l-użanza ġewwa l- Birgu żviluppat aktar tard minn dik fis-Siġġiewi. Fil-fatt, l-istatwa ta' San Lawrenz saret lejn l-aħħar tas-seklu sbatax u kienet definittivament introdotta wara l-1676.7' L-eżistenza Fl-1676, kien gie organizzata tagħha hija attestata għall-ewwel darba fir-rekords taż-żjara pastorali tal-Isqof Cocco Palmieri fil-Birgu fl- 1685. $ Dak ii hu ta' interess partikolari huwa l-fatt li din ma kinitx l-ewwel statwa mlibbsa li kellha din il-parroċċa. Skont tagħrif li ħalla l- isqof Buenos fiż-żjara pastorali tiegħu tal-1667, il-parroċċi kollha tat- tliet ibliet, jiġifieri, il-Birgu, Bormla, u l-Isla, kellhom statwi proċessjonali tal-Verġni Marija taħt it-titlu tal- immakulata Kunċizzjoni u dawn l- istatwi kienu kollha imlibbsa bl- abjad./' Fiz-żjara tal-1667, jirriżulta li f'Bormla, kien hemm żewġ statwi proċessjonali. L-ewwel: waħda kienet 'una sfatua della madona (sic.) con il suo vestito di terzanello bianco', ' filwaqt li t-tieni waħda saret kompletament mill-injam u kienet imsejħa fl-inventarju bħala 'una vara indorata che serve perla Madonna'. B'differenza minn dik tas-Siġġiewi, l- istatwa mlibbsa ta' Bormla ma kinitx statwa proċessjonali u ma tidhirx li saret biex tinħareġ waqt. xi purċissjoni, li diġa' f'dan il-perjodu kienet qed tkunu ċċelebrata fit-8 ta' Diċembru. Wieħed irid jiftakar li f'dan il-perjodu, il-knisja kienet ddedikata lill-Madonna tas-Sokkors. inċidentalment, Bormla tidher li f'dan il-perjodu kienet għadha żżomm. it-tradizzjoni li toħroġ l- istatwa tal-Madonna bħala pellegrinaġġ devozzjonali u allura ma kinetx marbuta ma' data jew ġurnata ta' festa. Biss kif rajna, f'Bormla kien hemm statwa oħra tal- Madonna. Din żgur li kellha storja u użu differenti ġewwa l-parroċċa. L- isqof Buenos ma ta l-ebda informazzjoni dwar jekk il-vara purcissjoni gewwa l-Birgu li matulha sar numru ta' talb biex Alla jehles lil din il-belt mill-pesta. Hu ta' interess li f'din u f'purcissjonijiet ohra li saru wara, kienu nhargu r-relikwa tas-salib imqaddes, ir- relikwija ta' San Lawrenz u l-istatwa ta' San Rokku. In-nuqqas ta' uzu ta' l-istatwa ta' San Lawrenz matul din il-purcissjoni tindika li fil-Birgu, matul dan il-perjodu kien ghad ma hemmx statwa ta' dan il- qaddis. indorata' € kinetx statwa proċessjonali anki jekk il-kelma użata 'vara' tindika li kienet. Dan huwa ikkonfermat fir-rapporti ta' żjarat sussegwenti fejn ġie ddikjarat li din din l-istatwa jew vara indorata (u allura kienet tal-injam) kienet tal- Fratellanza tar-Rużarju u kienet tinħareġ f'purċissjoni fiċ- ċelebrazzjonijiet li din il-fratellanza kienet tagħmel ad unur il-Madonna tar-Rużarju. Jekk wieħed iqis li din l- istatwa użata mill-fratellanza tar- Rużarju kienet tal-injam, wisq probabli li l-oħra, li kienet imlibbsa, kienet aktar qadima u kienet din l- istatwa li ġiet akkwistata f'din parroċċa L-eqdem statwa proċessjonali tal- Madonna ġewwa l-Isla kienet ukoll manekin jew kif inhija imsejha fil- lingwagg tekniku 'imagen a vestir'. Saħanistra, f'dan il-każ nafu li dan it-tip ta' statwa tal-Madonna kienet anki titlibbes parrokka, jigifieri l- kontra tal-istatwa ta' San Nikola ġewwa. is-Siġġiewi, ix-xagħar ma kienx parti mir-ras tal-Madonna. Din l-istatwa baqgħet waħda proċessjonali u tidher li kienet l- istatwa prinċipali sakemm ġiet statwa oħra, kollha tal-injam u li skont it-tradizzjoni, għandha storja mirakuluża, wara li ġiet salvata min- nawfraġju u l-baħrin kienu tawha fl- ewwel knisja tal-port li kienu daħlu fih. Fl-Isla hemm it-tradizzjoni li din l-istatwa tal-injam ġiet fl-1618. Biss jekk din id-data għandha xi bażi storika, din għandha tkun konnessa ma data ta' dik li kienet tinlibes u li ma hemmx dubju, li hija l-aktar antika, milli ma dik li hemm illum fil- knisja. Jidher li waħda mill-aħħar statwi mlibbsa li saru għall-purcissjoni, skont din it-tradizzjoni qadima, kienet fiz-Zejtun, meta fl-1726, saret statwa tal-Madonna tar-Rużarju magħmula minn ras, par idejn, bambin, u pedestall u bradella t- tnejn indurati.2 27 Sandro Debono, 'L-Arti u l-Htiega Ghaliha: Il-Kult tal-Madonna tal-Gilju fl-Imqabba u l-Opri tal-Arti li Jixhdu Ghalih, Sicut Lilium Devozzjoni u Ritwal tul is-Sekli, editur Charles J. Farrugia, 2012, p. 466. Dun Frans Buhagiar jafferma li l- ewwel statwa li ġiet kkummissjonata għall-parroċċa ta' Ħaż-Żabbar kienet ukoll dik tal-Madonna mlibbsa. Il- parroċċa ta' Ħaz-Żabbar żżomm l- użu ta' din l-istatwa mlibbsa sal-bidu tas-seklu 19 meta l-iskultur Mariano Gerada kien ikkummissjonat biex jonqox statwa ġdida li għadha meqjuma f'dan parroċċa sal-ġurnata tal-lum. B'differenza mis-Siġġiewi, it- traċċi ta' din l-istatwa antika ġewwa Haz-Żabbar intilfu għal kollox. € L-Ikonografija tal-Kunċizzjoni kif żviluppat maż-żmien — bil-qamar u s-serpent taħt saqajHa Parroċċa li kienet tagħmel użu minn statwa mlibbsa għall-purċissjonijiet tagħha kienet dik tal-Imqabba. Bħal ma ġara f'Ħaż-Żabbar, l-Imqabba wkoll kellha statwa mlibbsa u baqgħet tintuża fil-purċissjoni tal- festa sal-bidu tas-seklu dsatax, meta din inbiddiet ma waħda, magħmula kollha kemm hija mill- injam. Hija xogħol ta' Xandru Farrugia. Din kienet saret għaliex din il-qadima bdiet titqies bħala waħda kerha ħafna u kienet ukoll sors ta' ċajt goff minħabba l-estetika tagħha. Anki Ħal Għaxaq, kellhom statwi jintlibsu. Skont Sandro Debono, fl-1803, 'il-prokuratur tal- 28 Frans Buhagiar, Santwarju Madonna tal- Grazzji Żabbar, Malta, 1998, p. 18. Veneranda Lampada xtara faldetta ħamra u mant tal-ħarir kulur blu ċar għax-xbieha tal-Madonna tad- Duluri. € Oriġinarjament, il-purċissjonijiet ma kinux jinvolvi statwi iżda kienu manifestazzjoni sempliċi ta' fidi li matulhom kien jinħareġ xi salib li kien ikun imżejjen b'mod dekorattiv u mhux l-ewwel darba li kien ikollu fih affarijiet prezzjużi. Knejjes aktar sinjuri kienu joħorġu bi fdalijiet ta' qaddisin waqt dawn il-pellegrinaġġi devozzjonali. Waħda mill-ewwel istatwi tal-injam, li skont it-tradizzjoni, tidher li kienet użata fil-purċissjonijiet ġewwa Malta hija dik ta' San Ġużepp u li llum tinsab għand il-Patrijiet Fraġiskani Minuri ġewwa r-Rabat (Malta). Minħabba li din l-istatwa kienet oriġinarjament tappartjeni jew qed tinżamm ġo knisja li tappartjeni għal Ordni reliġjuż, hija ħarbet mill- iskrutinju taż-żjajjar pastorali bil- konsegwenza li issa huwa diffiċli ħafna tinbena l-istorja tagħha. Żgur li ma kinetx ikkummissjonata mill- i fratellanza ta' San Ġużepp li hemm f'din il-knisja iżda hija riċiklaġġ ta' xi pulena jew statwa oħra li kienet iżżejjen il-pruwa tal-bastiment tal- kavalieri ta' San Gwann magħruf aħjar bħala il-Gran Karracca Sant'Anna. $' Madankollu, anke hawn, hemm it-tendenza li wieħed jaħseb li għall-bidu din l-istatwa kienet biss maħruġa f'pellegrinaġġi devozzjonali aktar milli bħala parti minn ċelebrazzjoni ta' festa liturġika f'ġieh il-qaddis. M'għandu jkun hemm l-ebda dubju li kienet akkwistata wara 1575, għaliex l- ebda referenza għaliha ma tinsab fiż-żjara li kien ghamel l-isqof Pietro Duzina. Imbagħad, fil-bidu tas-seklu tmintax, teżisti referenza għal dokument fejn jingħad li kienet inġiebet mill-knisja tal-Karmnu tal- Belt Valletta statwa tal-qaddis San Ġużepp. Din in-nota storika titqies Vide also Lawrenz M. Sammat, O.Carm., Is-Santwarju tal- Karmnu, Malta, 1952, p. 83. li hija referenza għall-statwa li hemm ta' dan il-qaddis u li llum tinsab ġewwa is-Sagristija tal-Knisja tal-Patrijiet Minuri. Biss jista' jkun li din il-kitba qed tirreferi għall-akkwist tal-istatwa l-oħra, jiġifieri l-ewwel waħda. tal-fratellanza ta' San Ġużepp, dik li kienet parti minn xi pulena tal-Karrakka Sant'Anna. Dan għaliex it-tieni waħda, jiġifieri dik li hemm fis-sagristija, hija tal- kartapesta. Hu ferm diffiċli biex statwa magħmula minn dak il- materjal tkun iddatata għall-bidu tas-seklu tmintax. Fuq kollox la ġiet mogħtija, jfisser li kienet aktar antika u normalment, statwa kienet tingħata wara li tkun ilha għal ħafna snin isservi f'xi knisja. Għalhekk hu ferm diffiċli li l-Karmelitani kellhom xi statwa tal-kartapesta ta' San Gużepp li tmur għal qabel is-seklu sbatax għas-sempliċi raġuni li dan it-tip ta' materjal kien għadu ma daħalx f'Malta u l-istatwi tal- kartapesta bdew isiru aktar tard ġewwa f'Malta, matul is-seklu tmintax. Għalhekk, hu wisq aktar probabbli, li din il-kitba qed tirreferi għall-wasla fir-Rabat tal-istatwa antika ta' San Ġużepp. Wisq probabli wkoll, li l-Isla addottat, statwa proċessjonali tal- injam bil-figura tal-Madonna matul is-seklu sbatax, meta, kif jingħad, ġiet salvata mil-baħar- Adrijatiku pulena li kellha l-figura tal-Madonna u wara talba minn xi membri tal- ekwipaġġ, li kienu mill-Isla, il-kaptan ddeċieda li jagħti din l-istatwa lill- knisja parrokkjali ta' din il-belt. $ Għalhekk, wara din id-donazzjoni, l- Isla spiċċat b'żewġ statwi tal- Madonna li kienu t-tnejn qed jintużaw fil-purcissjonijiet ta' din il- knisja. Statwa minnhom kienet forma ta' manekin. Kif għidna, din kienet l-aktar statwa qadima. tidher li kienet l-istatwa proċessjonali tal-parroċċa. L-istatwa tal-injam tissemma għall-ewwel darba fiż-żjara pastorali tal-isqof Buenos ta' 1667. Hu jiddiskrivi din l- istatwa bħala li kienet tappartieni lill- Fratellanza tal-Kunċizzjoni ta' din il- belt u hija deskritta bħala 'di legno indorata con li soi bastoni e quatro Din l-istatwa terġa' tissemma' fir-rapport taż-żjara pastorali li l-Isqof Cocco Palmieri għamel fl-1686 fejn huwa jiddikjara li din l-istatwa kienet qed tinżamm fuq l-altar tal-Fratellanza tal- Kunċizzjoni. L-isqof Cocco Palmieri jżid li din l-istatwa kienet tinħareġ fil-purċissjoni tal-festa tal- Kunċizzjoni u nies minn madwar Malta kollha kienu jmorru ġewwa l- Isla nhar it-8 ta' Diċembru biex jipparteċipaw f'din il-purċissjoni. Minn dan id-dokument joħroġ b'mod ċar li din l-istess statwa bdiet tinħareġ ukoll fil-purċissjoni ta' nhar it-8 ta' Settembru, meta din il- parroċċa kienet tiċċelebra il-festa tal-Madonna tal-Vittorja. Fuq kollox, peress li hawn kien hawn żewġ statwi tal-Madonna, dik l-antika, jiġifieri l-istatwa magħmula fil-imagen a vestir inbiegħet lill- parroċċa tax-Xagħra Għawdex fnofs is-seklu tmintax. Infatti, id- dokumenti jitkellmu kif din l-istatwa mlibbsa li kien hemm l-isla inbiegħet lix-Xagħra, fl-1751, għal 6 skudi u 2 irbiegħi U meta wasslet l-Imġarr ttieħdet proċessjonalment lejn ix- Xagħra fost l-isparar tal-murtali. $ Jidher. ukoll li Bormla ma damitx wisq biex neħħiet l-istatwa mlibbsa u minflok bdiet tuża oħra ġdida. Dan joħroġ ukoll miż-żjara pastorali ta' l- isqof Cocco Palmieri meta fl-1686 irrefera biss- għall-preżenza ta' statwa proċessjonali waħda, jiġifieri dik li kienet tappartjeni għall- Fratellanza tar-Rużarju. '' Huwa jagħmel dan il-punt u jispeċifika li din l-istatwa kienet tirrappreżenta l- Immakulata Kunċizzjoni u kienet tal- Hu jgħid li kienet kompleta, magħmula mill-injam u kienet tinħareġ f'purċissjoni fl-ewwel Ħadd tax-xahar ta' Ottubru meta l- fratellanza kienet tikkommemora l- festa tar-Rużarju. $ Din l-istatwa kienet tinżamm ġewwa niċċa tal- injam, msakkra, li kienet tinsab fil- kappella ta' Santu Rokku fl-istess knisja. 7 Hemm fatt ikonografiku interessanti li din l-istatwa ddedikata lill-Kunċizzjoni: kienet meħuda f'purċissjoni għad unur il-Madonna taħt titlu differenti. Dan juri li matul dan il-perjodu, ir-rappreżentazzjoni ikonografika tal-Madonna ma kinetx għadha marbuta ma' immaġni viżiv tal-ġrajja li hija kienet qed tfakkar. Dawn it-tip ta' statwi bdew wara. Fil- każ tal-Madonna, l-importanza kienet fuq il-fatt li hija tkun murija bħal dik li twassalna għal binHa Gesu. Għalhekk l-aktar mod faċli, biex dan il-messaġġ jitwassal, kien billi tkun murija li qed iżżomm it- tarbija Gesu f'idejha. Din hija l- immaġni li naraw tal-Madonna illum fl-ikonografija tar-Rużarju u tant ikonografiji oħra tagħha. Immaġni oħra, tal-Madonna. kienet, li l- preżenza ta' Gesu tkun murija bħal dik li qed twassal lil Ġesu billi dan ikun ipprezentat fil-ġuf tagħha u għalhekk kienet tkun irrappreżentata bħala mara fi stat avvanzat ta' tqala. Dan kien il-mod kif kienet tiġi rrapprezentata l- Kunċizzjoni fil-passat u din l-istatwa antika tal-Kunċizzjoni, li kienet qed tintuza mill-fratellanza tar-Ruzarju, kienet turija f'dan l-istat ta' tqala. Eventwalment, matul is-seklu 18, din l-istatwa kienet mogħtija lill- parroċċa tal-Qrendi, parroċċa ġara tas-Siġġiewi, wara l-fratellanza kienet akkwistat statwa ġdida tal- Madonna tar-Rużarju li kienet magħmula fl-ikonografija li tagħha saret sinomima din l-invokazzjoni, jiġifieri, dik li tirrappreżenta l- immaġini popolari tal-Verġni tar- Rużarju —- l-figura tal-Madonna wieqfa bil-Bambin f'idejha. Din l- istatwa tal-Madonna tar-Rużarju kienet eventwalment mibdula fl- 1826 meta saret statwa ġdida mill- iskultur Pietru Pawl Azzopardi. Fuq kollox, jidher li ġewwa Bormla saret statwa ġdida tal-Kunċizzjoni lejn in-nofs tas-seklu 18. Din l- istatwa kienet probabbilment magħmula minn dak li kien baqa' mill-manekin qadim li kien jitlibbes biex jirrappreżenta lill-immakulata Kunċizzjoni. Ir-ras tal-injam ta' dan manekin u l-qiegħ tiegħu, jiġifieru s- saqajn u s-sem, kienu ġew inkorporati f'din l-istatwa l-ġdida, billi sar korp għaliha halli b'hekk ġiet iffurmata statwa solida tal-injam. Dan il-korp ġdid kompla jservi din l- istatwa sa l-1904, meta jidher li kien tneħħa u ġie mibdula f'wieħed magħmul minn libsa magħmula minn pjanċi tal-fidda. Permezz ta' din l-informazzjoni xtaqt nagħti tagħrif ġdid dwar it- transizzjoni: mill-użu tal-istatwi magħrufa bħala imagen a vestir għal dawk magħmula mill-injam, aspett tal-kultura popolari li kien forsi ftit injorat fl-istorja tal-iżvilupp devozzjonali ġewwa Matta. L-istatwi tal-injam kienu l-ewwel ta' daqs żgħir. L-istatwa ta' Santu Rokku ġewwa l-Birgu kienet ta' madwar Il-katalgu tax-xogholijiet tal-Kumpannija Gezzi, ppubblikat f' Milan minn Antonio Gezzi e figlio, juri l-istatwa proċessjonali ta' Bormla u jgħid li kemm ir-ras kif ukoll l-parti ta' isfel u s-serpent ta' din l-istatwa jappartjenu għal statwa qadima. Il-mod li bih l-istatwa tal-Immakulata Kuncizzjoni ta' Bormla hija deskritta turi li l-kumpanija Gezzi kienet neħħiet il-gisem ta' din l-istatwa u żammet biss ir-ras u l-parti ta' isfel tagħha għaliex dawn kienu qodma u probabilment anki kienu aktar qodma mill-istess ġisem tal- injam li kellha din l-istatwa. Id-deskrizzjoni eżatta bit-Taljan ta' din l-istatwa ta' l- Immakulata Kuncizzjoni hija kif gejja: 'Statua di $. metru għoli. L-istatwa tal-injam tal- :- Kunċizzjoni (li issa saret l-istatwa proċessjonali prinċipali tal-Isla) kienet waħda ferm żgħira fid-daqs. Anki statwa oħra tal-injam, dik li kienet tinsab fuq artal ġewwa Bormla u ddedikata lil San Stiefnu kienet waħda żgħira ta' madwar metru għoli. Din kienet saret fis- seklu sbatax u ma kinetx għall-użu proċessjonali. L-imagen a vestir. kienu jirrappreżentaw avvanz fid-daqs għaliex kienu itwal u ħafna drabi kellhom id-daqs ta' bniedem. Jidher li kien fuq dan il-mudell ti l-istatwi tal-injam ġodda għall-użu proċessjonali ġew mibnija, u waħda minn dawn l-ewwel statwi li tiġi introdotta ta' dan l-għoli kienet dik tal-Kunċizzjoni ta' Bormla (issa qegħdha l-Qrendi) li bħal ma rajna saret madwar it-tieni nofs tas-seklu sbatax. Għalhekk ġiet stabbilita xejra ġdida ta' kif biha għandhom ikunu dawn l- istatwi għall-użu tal-purċissjonijiet, jiġifieri dawk imlibbsa ħarġu mill- moda u minflok bdew isiru aktar popolari dawk magħmula mill-injam. Dawk il-parroċċi li kellhom din id- drawwa qadima ii jlibbsu l-istatwi proċessjonali tagħhom bdew jħossuhom inferjuri u fittxew li jibdiuhom b'oħrajn tal-injam. Fuq kollox, is-seklu 18 beda joffri wkoll materjal ġdid li dawk li ma kellhomx finanzi biex jagħmlu waħda tixbaħ lil dawk tal-injam. Dawk il-parroċċi jew fratellanzi li ma kellhom ebda statwa, jew li kienu wisq fqar biex jaffordjaw jixtru waħda tal-injam, bdew jagħmlu l-istatwi tagħhom mill-kartapesta, materjal li beda jagħti l-opportunità biex isiru statwi ta' prezz orħos iżda estetikament sbieh u fil-limiti ta' dawk li ma kellhomx flus biżżejjed fil-but. Il-bidla tal-istatwi proċessjonali f'Ħaż-Żabbar, l-Imqabba u s- Siġġiewi għandhom jiġu studjati fl- iżvilupp ta' din il-moda. Meta n-nies tas-Siġġiewi ddeċidew li jibnu knisja parrokkjali ġdida, huma ħadu fil-bini l-ġdid ħafna mill-operi li kien hemm fil-knisja l-qadima - inklużi l-istatwa antika ta' San Nikola. Cocco Palmieri jirreġistra l-eżistenza ta' din l-istatwa antika fil-knisja l-ġdida, fejn kompliet tintuża fil-festi ad unur dan ; tintuża għall-istatwa preċedenti. B'differenza minn dak li ġara fis-Siġġiewi, fejn ir-ras ta' San Nikola ma ġietx użata biex tagħmel parti minn korp ġdid, ir-ras li kienet tal-Madonna ġewwa Bormla, għaddiet minn numru ta' kambjamenti. Mhux biss , saret parti minn korp, iżda soffriet — minn intervent barbaru, meta l: ddaħħlu għajnejn tal-ħġieġ fiha biex tingħata espressjoni aktar ta' wiċċ uman. Dawn l-għajnejn jiddaħħlu ; billi l-wiċċ tal-istatwa kien jinqata' bil-lexxuna u mbagħad jitħaffru l- ħofor tal-għajnejn. L-istess storja għaddiet minnha lill- : istatwa tal-injam ġewwa l-Isla. Din ukoll soffriet minn modifika simili fis- L-istatwa antika tal- L-Ikonografija ta' Santu Rokku, bil-ġerħa f'koxxtu, u kelb joffrilu l- ħobż. il-qaddis. Il-purċissjoni kienet issir filgħaxija, wara l-qari tat-tieni Għasar. Fil- knisja l-ġdida, il-festa ma tilfet xejn mill-importanza preċedenti tagħha $ Anzi, ladarba l-knisja: l-ġdida kienet msebbħa, l-attenzjoni tal-parroċċani daru issa lejn l-akkwist ta' statwa ġdida Mill-bidu tas-seklu 18, statwi mlibbsa bdew bil-mod il-mod jitqiesu li m'għadhomx dekorużi u s- Siġġiewi rreaġixxa billi talab wieħed mill-skulturi l-aktar. prominenti f'Malta, Pietro Felici, biex ifittex jagħmel statwa ġdida. Din kienet lesta fil-1736.'' Bormla u l-Isla ma jibqgħux lura minn dawn l-iżviluppi. L-istorja taż-żewġ statwi proċessional tal-Verġni Mbierka f'Bormla ġiet spjegata fil-paragrafi 4 joe Carabott, 'L-Istatwa Titulari ta' San Nicola ta' Bari', Is-Siġġiewi, Vol. Vide also Giudo Lanfranco, L-Istatwi Titulari u l-Istatwarji Tagħhom, Malta, 1999, p. 40. injam ukoll rat l-introduzzjoni ta' : għajnejn tal-ħġieġ u tibdil ieħor fis- sura tagħha. i Bħalma diġa rajna, Ħaż-Żabbar ukoll iddeċieda li jibdel l-istatwa proċessjonali tiegħu ma' waħda ta' l-injam, xogħol Marjanu Gerada. Anki l-Birgu ma jibqgħux kompletament immuni minn dawn ix-xejriet ġodda. Fil-Birgu, l-istatwa manekin tal-Kunċizzjoni kienet sostitwita fl-1838, minn oħra tal- injam, xogħol l-artist Xandru Farrugia $ Probabbilment, ir-ras tal- Madonna li tinsab fil-mużew parrokkjali tappartjeni għal din l- istatwa. Imbagħad, madwar 1883, il- kleru tal-Birgu jintervjeni fuq l- istatwa ta' San Lawrenz, li kienet manekin imlibbes u li kien jiżżarma wara li tgħaddi l-festa. F'dan il-waqt il-kleru jippreferi ii jkollu statwa permanenti mlibbsa l-immaġni ta' San Lawrenz u għalhekk qabbad lil Abraham Gatt biex jimmudella korp għal din l-istatwa skont. il- karatteristiċi romantiċi sinonimi mas- seklu dsatax. ': Madankollu, anki dan l-intervent ma kienx għal kollox aċċettat, u l-fatt li l-istatwa ma kinetx kompletament tal-injam kien jitqies bħala ' arranġament estetikament mhux sodisfaċenti. Għalhekk insibu li fil-bidu tas-seklu għoxrin, il-Kan. Joseph M. Farrugia, popolamment magħruf fil-Birgu bħala Dun Ġanmari, kien daħal fid- 4 Giovanni Faure, Li Storja ta' Malta u Ghawdex bil Gzejjer tahhom u il Grajjiet li saru fihom, (Malta, 1916), Vol. diskussjonijiet sigrieti mal-iskultur Antonio Buhagiar mill-Birgu biex jagħmel statwa ġdida ta' San Lawrenz. Buhagiar beda jaħdem fuq din l-istatwa ġdida iżda l-proġett kien ġie abbandunat għal xi raġunijiet mhux magħrufa. ' Is-sostituzzjoni tal-istatwa fis- Siġġiewi setgħet inħolqot minn kunsiderazzjonijiet oħra minbarra dawk estetiċi. Din l-istatwa l-ġdida tidher li tindika bidla fid-devozzjoni popolari u l-istatwa f'Bari żgur li issa ttieħdet bħala mudell. iż-żewg statwi, jiġifieri dik tas-Siggiewi u dik ta' Bari llum huma simili ħafna, u għalhekk dik ġdida hija estetikament differenti mill-istatwa l- qadima. L-istatwa l-ġdida tas- Siġġiewi hija magħmula aktar fil- idjoma Griega (f'dak li hu ilbies liturgiku) minn dik l-antika li kif diġà rajna, kienet liebsa skond il-liturġija Latina. L-istatwa l-ġdida ta' Felici turi l-figura sħiħa tal-qaddis fl-att li qed jagħti l-barka bir-rit Grieg. Hu wkoll liebes pjaneta li mhix fuq dik magħrufa bħala Rumana). Felici juri lil San Nikola liebes pjaneta stil Grieg waqt li qed iżomm il-baklu. L- istil tal-pjanta f'din l-istatwa l-ġdida kien assoċjata f'dan il-perjodu mal- liturġija Griega għaliex dawk użati fir-rit Latin kienu differenti. L-impatt ta' dan it-tip tal-ilbies liturġiku fuq il- fidili: kien. maħsub biex ikun konsiderevoli. L-użu tal-pjaneta imponenti li l-ġnub tagħha jgħattu l- idejn ma setax ma jkunx osservat mill-kongregazzjoni li ma kinetx mdorrija tara dan it-tip tal-ilbies liturġiku fil-knisja. il-pjaneta Latina jew Rumana m'għandhiex dawn il- karatteristiċi u kienet biss tghatti l- ispallejn tal-qassis waqt li idejh kienu jibqgħu mikxufin. Imma kien hemm ukoll differenzi oħra. Bħal fl-istatwa ta' Bari, din l- istatwa l-ġdida tas-Siġġiewi tfittex li twassal: it-tliet virtujiet kardinali assoċjati mad-devozzjoni lejn dan il- qaddis, li huma l-liturġija (rrappreżentanta bl-ilbies ekkleżjastiku), il-fidi, (espressa fl- istatwa ta' Bari billi l-qaddis għandu l-bibbja fuq in-naħa tax-xellug tiegħu) u l-karità (murija permezz ta' Il-Madonna tar-Rużarju, bil- kuruna u l-Bambin f'idha tliet sferi tad-deheb normalment imqiegħda mistrieħa fuq il-bibbja). Fl-istatwa il-ġdida tas-Siggiewi, dawn l-aħħar żewġ virtujiet huma espressi minn wieħed miż-żewġ anġli subien, fil-qiegħ tal-istatwa u qiegħed iżommhom f'idejh. Kif diġà kien diskuss, oriġinarjament il-kult ta' San Nikola kien assoċjat mar-reputazzjoni tawmaturġika tiegħu u għalhekk sar magħruf bħala tawmaturgu. Huwa. kien assoċjat ma' persuna li tagħmel il- mirakli relatati man-natura, bħalma kien il-kontroll tal-irjieħ u l-ibħra, jikkalma l-maltempati u joqtol il- ħażen.'S Bħall-qaddis meqjum f'Bari, l-istatwa antika tas-Siġġiewi kienet maħsuba biex turi dawn il-valuri. Fis-seklu 18, bdiet tkun assoċjata aktar u aktar il-figura tal-qaddis lejn ir-rispett tal-ġustizzja u l- protezzjoni tat-tfal, subien u bniet ta' età li waslu biex jiżżewġu. Dawn l- attributi devozzjonali ġodda laħqu lill-gżira u Siġġiewi ma baqax immun minn dawn l-iżviluppi ġodda. Meta waslet l-opportunità, il-parruċċani ħadu l-opportunità li jesprimu dawn il-valuri reliġjużi ġodda u jien stess niftakar lin-nanna tiegħi, tirrakkonta li t-tfajliet kienu jitolbu lil dan il- qaddis biex isibilhom ġuvniti. iż- żieda ta' anġli jew subien fil-qiegħ tal-istatwa jiċċertifika din il-bidla ikonografika sal-ġurnata tal-lum. Aktar importanti minn hekk, dawn il- bidliet eskatoloġiċi għenu biex iżommu devozzjoni lejn dan il- qaddis qawwija u ħajja.