Iċ-Ċimiterju Navali tal-Kalkara jin- sab fl-inħawi hekk magħrufa bħala ta' 'Santu Rokku', fuq wara tal-Knisja ta' Santa Barbara tal-Patrijiet Kapuċċini. Fid-daħla taċ-Ċimiterju tinsab plakka tal-metall li fiha deskrizzjoni tal-es- perjenzi li għadda minnhom il-poplu Malti u dawk kollha li kienu jaħdmu fis-servizzi navali. matul il-gwer- rer. Din tisħaq li hemm mal-elfejn ħaddiem mill-Ewwel Gwerra Dinjija u mal-elf u ħames mija oħra mit-Tieni Gwerra Dinjija midfuna fiċ-ċimiterji madwar il-gżejjer Maltin. Fejn jirrigwardja ċ-Ċimiterju' Navali tal-Kalkara hemm miktub li hemm mal-477 qabar mill-Ewwel Gwerra Dinjija, 719-il qabar mit-Tieni Gwer- ra Dinjija u xi 2,500 qabar ieħor għal irġiel, nisa u tfal li mietu barra iż- . Żmien tal-gwerer. Fiċ-Ċimiterju. jinsabu wkoll żewġ memor- jali mill-Ewwel Gwerra Dinjija: waħda għall-irġiel tal-qawwa navali Ġappuniża u oħra għall-ħabsin tal-gwerra Ġermaniża. F'dan iċ-ċimiterju jinsabu wkoll iġsma ta' rġiel li mietu b' xi diżgrazzji oħra. Bħala ċimiterju, nistgħu ngħidu li huwa maqsum f'żewġ sez- zjonijiet; waħda għal Protestanti u l-oħra għall-Kattoliċi. Ħafna mill-midfunin tal-Ewwel Gwerra Dinjija jiffurmaw plot trijangu- lari-vfis-sezzjoni 'tal-Protestanti fil-waqt li hemm oħrajn'li huma mxerrdin fil-madwar. Il-maġġor parti tal-midfunin mit-Tieni ti5 Gwerra Dinjija jinsabu wkoll fil-parti-utal-Prot- ż estani ħdejn l-entratura, iżda jeżisti grupp ieħor li qiegħed fil-parti tal- Kattoliċi. Il-bqijja jinsabu mxerrdin. fil-Kalkara Iċ-Ċimiterju jinsab madwar żewġ kilometri fl-ixlokk tar-Rnella, u fi Triq Santa Liberata hemm xi tabelli li jidderiġuk lejn l-istess ċimiterju fi Triq Santu Rokku. Minħabba li l-art Maltija hija baxxa, matul iż-żewġ gwerer ħafna mill- oqbra ġew imħaffra fil-blat. Matul it- Tieni Gwerra, xogħol bħal dan kien perikoluż minħabba l-attakki mill- ajru. Wieħed jista' jinnotta wkoll l- uniformità fit-tnaqqix tal-iskrizzjoni- jiet fuq l-oqbra. Ma' nistgħux ma nsemmgħux ukoll ftit storja marbutama' xi wħud lijin- stabu :midfuna f'dan iċ-Ċimiterju. Fir-Rebbiegħa tal-1915, l-isptarijiet imxerrdin madwar. il-Gżejjer 'Mal- tin laqgħu madwar 135,000: marid u midruba, il-maġġor parti jkunu mill- kampanji ta' Gallipoli u Salonika, iżda 7 il-fatt li l-attività sottomarina żdieded maż-żmien fil-Mediterran, fissret li inqas vapuri-sptarijiet ġew mibgħuta lejn Malta minn Mejju tal-1917. it-Tieni Gwerra Dinjija, il-pożizzjoni ta' Malta fil-Mediterran kienet ta' importanza strateġika enormi għall- Allejati. Bil-fortifikazzjonijiet madwar il-gżira, Malta qatt ma kienet invadu- ta, iżda kienet suġġetta għal bumbar- damenti kontinwi bejn id-dħul tal- Italja fil-gwerra f'Ġunju tal-1940 u it-telfa tal-assi f'El Alamein fl-1942. Fil-milja ta' l-attentati tal-assi biex ik- issru ir-reżistenza Maltija f'April tal- 1942, il-gżira in-nies tagħha ġew ip- premjati bil-George Cross mir-Re Ġorġ V. Id-difiża Maltija kienet isserrah fuq operazzjonijiet kombinati li fiha kienu jikkontribwixxu tliet ' stazzjonijiet mill-forzi armati u l-merkanzija navali li kienu kruċjali daqs xulxin. Minkejja li kienu pressati ħafna fid-difiża, attaki li saru mill-gżira Maltija fl-ajru u fil- baħar kienu effettivi fil-linji ta' komu- nikazzjoni tal-assi mal-Afrika ta' fuq, wali tal-Allejati hemmhekk. Meta xi ċimiterji ġewwa Malta kienu jinqalgħu u jiġu żviluppati għal raġunijiet oħra, il-fdalijiet tal-mejtin kienu jittieħdu ġo dan iċ-ċimiterju u jerġgħu jiġu midfuna fl-oqbra tal- massa. Hawn, hemm midfuna dawk il-membri tal-British Services u l- familjari tagħhom li mietu bejn l-1865 u l-1913 u kienu oriġinarjament mid- funa fiċ-ċimiterju navali tar-Rnella. L-entratura prinċipali taċ-Ċimiterju Navali ġewwa l-Kalkara. Fuq il-lapida tal-qabar numru D.846 hemm miktub, 'Din il-lapida tibqa' fil- memorja għal dawk li oriġinarjament indifnu fiċ-ċimiterju tal-isptar Navali ta' Bighi bejn l-1846u l-1901. Isimhom qiegħed imniżżel għal dejjem: fil- ktieb ġewwa l-Knisja ta San Osvaldu ġewwa l-Isptar Navali, (Bighi) Malta' Min-naħa l-oħra, fuq il-lapida tal- ; qabar numru D.849 hemm miktub, 'Imneħħija min Bighi, iċ-ċimiterju tal-Isptar Navali f'Diċembru tal-1968 u reġgħu ġew midfuna hawn fl-14 ta' 1 Jannar tal-1969'. Fuq il-lapida tal-qabar numru D.850 hemm miktub, 'F'dan il-qabar hawn il-fdalijiet ta' nies mhux magħrufa li — oriġinarjament indifnu fiċ-ċimiterju. l-antik tal-British Services tal-Furjana, ta' bejn l-1801 u l-18257 Barra minn hekk, fuq il-lapida tal-qabar numru D.849 hemm miktub, 'Imneħħija minn Bighi, iċ-ċimiterju tal-Isptar Navali f'Diċembru tal-1966 u reġgħu ġew midfuna hawn fl-25 ta' Marzu tal- 19677 Splużjoni ġewwa t-Tarzna Fil-5 ta' Ottubru tal-1915. seħħ, aċċident serjissimu fid-Dipartiment tal-Ordinanza Navali ġewwa t-Tarzna: DPinIl-isplużjoni 'seħħet f'waħda mit-tined okkupata min xi 50 raġel tar-Roval Malta Artillerv fejn dawn kienu qed jimlew xi bombi tal-id. Fi ftit sekondi seħħew żewġ slużjonijiet oħra wara xulxin, b'kollox tlieta. Kull assistenza mmedjata ingħatat mill- irġiel li kienu qed jaħdmu ġot-Tarzna, baħrin mill-vapuri li kienu fil-port, kif ukoll baħrin oħrajn Franċiżi. Kien hemm ukoll qassis Franċiż li kien parti mil-flotta navali Franċiża li ta l-Griżma tal-Morda lil dawk li kienu qed imutu. Il-midrubin ġew meħudha fl-Isptar Navali ġewwa Bighi. Il-lista tal-mejtin telgħet għal sittax il-persu- na u tlettax oħra mweġġa. Żgħażugħ ta' 17-il sena dilettant tal-festa b'mod speċjali l-armar. Għalkemm jgħix Ħal Qormi, ġej minn familja Kalkariża del- lettanta ferm tal-festa titulari. Preżentement jifforma parti mill-Għaqda tal-Armar u mill- Kummissjoni Żgħażagħ. Dawk li mietu mill-kumpanija num- ru wieħed kienu, is-Surġent A. Pace bin-numru 1957, Gunner G. B. Dalli bin-numru 1571, Gunner G. Borg bin-numru 2934, Gunner P. Griscti bin-numru 2837, Gunner G. Demi- coli bin-nmru P. Caruana bin-num- ru 2876 u Gun- ner Fidele Barbara bin-numru 3193. Dawk li mietu mill- kumpanija numru tnejn kienu, Gun- ner G. Bonnici bin-numru 2688, Gunner Gunner P. Xerri bin-numru 2683, Gunner C. Gauci bin-numru 2659, Gunner C. Farrugia bin-num- ru 1350 u Gunner Michele Abela bin- numru 1248, fil- waqt mill-kumpan- ija numru tlieta mietu, Gunner L. Calleja bin-numru 2963, Gunner FE. ———— Farrugia bin-num- ru 2965 u Gunner Giuseppe Gafà bin- numru 2911. Dawk ġew midfuna fiċ-Ċimiterju Navali tal- Kalkara. Il-Pjanta taċ-Ċimiterju Navali li turi kif inħu mqassam. L-Għarqatal-Vapur HMS Russel Il-vapur tal-gwerra HMS. tlesta mill-binja tiegħu ġewwa Jar- row fil-11 ta' Marzu tal-1899, baħħar għal l-ewwel darba fi Frar tal-1901. Vapur twil 429 pied, bit-tmun fih 75 u nofs pied fil-waqt li għoli 26 u nofs pied. Jiżen 14 il-elf tunnellata u kapaċi jtella' veloċità ta' 19 il-mil tal-baħar, dawn kienu jagħmluha wieħed mill- iktar vapuri tal-gwerra veloċi ta' dak iż-żmien. Monument lill-vittmi tal-gwerra Ġappuniżi. L-ammiral R.S.jFremantle kien qed itajjar il-bandiera tiegħu fuq dan il- vapur bil-kaptan W. Bowden Sminth meta l-HMS Russell wasal Malta fil-lejl tas-26 ta' Apriltal-1916. Peress li wasal f'nofs ta' lejl ma tħalliex jidħol fil-port għal raġuni ta' sigurtà, għalhekk dan kellu jogħqod idur il-barra mill-kosta: L-għada fil-għodu meta kien madwar ħames mili l-barra mill-port, il-vapur laqgħat żewġ minjieri, minjieri li ġew imqgħeda mis-sottomarin Ġermaniż U-73. L-HMS Russell żamm fil-wiċċ għal madwar għoxrin minuta qabel ma nqaleb, il-buk tal-bastiment baqa' jidher f'wiċċ l-ilma għal ftit-ħin qa- bel ma għeb taħt il-mewġ. 24 uffiċjal u 676 baħri salvaw u ttieħdu min- nufih fl-Isptar Navali ġewwa: Bighi, xi ftit minnhom mietu ftit wara iżda 124 baħri tilfu ħajjiethom fit-traġedja. Dawk li mietu ndifnu fiċ-Ċimiterju Navali tal-Kalkara. Inċident fl-ajru Fl-għodwa tal-15 ta' Frar tal-1935, l- ajruplan K.3595 tar-Roval Air Force telaq minn. Napli. fi triqtu lejn Kala- frana għall-bażi RAF ta' Malta, bħala parti mil-vjaġġ lejn Singapor mill- Ingilterra: Iżda' ġara li għall-ħabta tal- 11.15 ta' fil-għodu, minħabba ċpar eċċessiv, l-ajruplan ħabat ma' għolja viċin Messina ġewwa Sqallija u ħa n-nar. Dawk kollha li kienu fuq l-ajruplan tilfu ħajithom. Dawn kienu l-logutenent tal-ajru Beattv, l-Uffiċjal tal-ajru Forbes, is-Surġent Willis, il- Kapural Bailev, LAC W.Wallace, LAC C.N.Allen, LAC Rees, ACI Wogan u s-Sur E.Penn, ċivil mar-Roval Air- craft. L-iġsma tal-mejtin inġabu Malta minn Sqallija bil-vapur HMS Durban sa biex jindifnu ġo dan iċ-ċimiterju. L-Aċċident tal-HMS Ariel Henrv E. Sneddon, uffiċjal tal-finanzi prima klassi fuq l-HMS Ariel, miet fid-19 ta' April tal-1907 f'età ta' 31 sena. Ftit wara nofs in-nhar tal-istess ġurnata, ħames destrovers kienu qed jagħmlu eżerċizzi) militari fin-naħa tan-nofsinhar,ta' Malta naqra il-barra mill-kosta. Dawn kienu qed jerġgħu jirritornaw lura ġol-port u preparaw l-aħħar eżerċizzju li kien għall-HMS Ariel biex jidħol ġol-port b'tali mod li jattira l-attenzzjoni tad-difiża ta' ġol- Forti Ricasoli waqt li l-erbgħa l-oħra pruvaw jidħlu bil-moħbi. Fil-ħdax nieqes kwart l-HMS Ariel ġie innotat u dwal mil-Forti Sant Iermu u minn Ricasoli xegħluha. Dan il-vapur kien taħt il-kmand tal-Logutenent Lancelot Turton, li dan f'ħabta u sabta induna li l-vapur kien qiegħed miexi lejn: id-direzzjoni tal-breakwater il- ġdid li kien għadu kemm jinbena l-barra mill-Forti Ricasoli. Sfortuna- tament kien tard wisq biex jiġi evitat aċċident għalhekk l-HMS Ariel kraxx- ja ġol-breakwater, u ġarrab ħsarat kbar fil-parti ta' quddiem tal-vapur, tant li l- kamra tal-boiler ma baqgħetx taħdem. Dak il-lejl inzerta li kien baħar qawwi ħafna, il-vapur beda miexi mall-kur- rent lejn il-ġebel tal-kosta tal-Forti Ricasoli.-Wieħed mill-vapuri l-oħra, l-HMS Bruizer irnexxielu jersaq viċin u beda jiġbed l-HMS Ariel il-barra iżda l-qawwa tal-kurrenti u r-riħ beda jġorr liż-żewġ vapuri 'il barra mill-port lejn il-Forti Rinella tant li l- HMS Bruzier kellu jħalli lil HMS Ariel jaqdef għar-rasu, u b'hekk reġa' beda dieħel il-ġewwa lejn il-kosta. Għal darb' oħra l-HMS Bruizer prova jagħti l-għajnuna, iżda spiċċa li anke dan il-vapur ġarrab xi ħsarat fil-proċċess. L-ekwipaġġ tal-vapur HMS Ariel ab- bandunaw il-vapur iżda il-Logutenent Turton iddeċieda li jibqa' fuqu biex jipprova isalvah. Kien ħabba f'hekk li Coxswain Henrv Sneddon iddeċieda li jibqa' hemm biex jgħinu wkoll. L —AF- Dehra ġenerali taċ-Ċimiterju Navali minn ġewwa. Ftit qabel nofs il-lejl, il-pruwa tal- vapur ħabtet ġol-kosta ta' Santu Rokku u nqeleb f'baħar baxx ħafna. Sul- dati minmfuq il-kosta garaw xi ħbula liż-żewġt irġiel sabiex ikunu jistgħu itellawhom lura fuq il-kosta iżda traġikament Goxswain Henrv Sned- don tilef il-qabda tal-ħabel u reġa' waqa' lura għal ġol-baħar u għereq. Ġismu inkalja fil-kosta fil-5 ta' Mejju. Għal dan il-każ saret inkjesta maġisterjali, iżda baqa' ma ssolvietx il-kawża ta' x'ġara eżatt biex seħħ dan l-aċċident: Waħda mill-possibiltajiet kienet li id-dawl seta' għama lill-ka- ptan u b'hekk ma rax il-breakwater, iżda l-kaġun eżatt għadna sal-lum ma nafuhx. Kalkariżi midfuna f'dan iċ-ċimiterju F'dan iċ-Ċimiterju Navali huma bosta dawk il-Maltin li huma midfuna fih. Minħabba l-limitazzjoni ta' spazju f'dan l-artiklu, se nġibu biss lista ta' dawk li huma mniżżla bħala mill-Ka- Ikara (Calcara) fir-reġistru tal-midfu- na: Edward Woods, Pensjonant mill-Ka- Ikara: Miet fl-14 ta' Frar 1927. Mietet fl-lta' Mejju 1927. Miet fit-8 ta' Marzu 1914. D. Attard, Ċivili; mill-Kalkara. Miet fil-11 ta' Novembru 1903. Nota Editorjali: Dan iċ-ċimiterju, frott l-istorja nittamaw li nibqgħu nibżgħu għalih bħala parti minn wirt missirijietna.