IL-POEŻIJA MALTIJA: DAK LI JINBIDEL U DAK LI JIBQA' Il-Polemika bejn it-Tradizzjonalisti u l-Modernisti fil-poeżija moderna, jekk tista' tissejjaħ poeżija, neħħiet il-met- rika kollha. U meta tneħħi l-istanza, ir-ritmu u r-rima, x'jibqa' mill- poeżijaż' fil-fatt li Dun Karm, li ta' qabilna sejħulu l-Poeta Nazzjonali, kien qas- sis, għalija ma setax ikun poeta, għax kien ippreġudikat. ' Il-pubblikazzjoni ta' 'Linji Ġodda''$ fl-1973, ħamsa u għoxrin sena wa- ra l-ewwel ħarġa ta' 'il-Muża' 7 tat spinta għall-polemika, li għadha sejra, dwar il-valuri intrinsiċi, is-siwi letterarju, artistiku u filosofiku tal-Poeżija Moderna vis-à-vis dawk tal-Poeżija Tradizzjonali. Dawn li ġejjin huma ftit riflessjonijiet fuq din il-polemika u l-effetti li qed tħalli fuq l-istudenti, IT-TIBDIL ONTOLOĠIKU It-tibdil ontoloġiku fir-realtà fenomenali hu fatt daqs kemm hi l-iden- tità jew il-kontinwità ta' l-istess esseri. Dan il-paradoss li tant ħawwad l-ewwel filosfi griegi ħoloq żewġ pożizzjonijiet: teżi-antiteżi. Heraclitus isostni 1i kollox jinsab fi stat ta' tibdil, filwaqt li Parmenides u sħabu ta' l- iskola eleatika, jaffermaw il-moniżmu metafiżiku. il-verità, kif sew qal Aristotile, hi fis-sinteżi ta' dan il-paradoss. inerenti fil-permanenza u t-tib- dil bħala żewġ karatteristiċi ta' l-istess realtà oġġettiva. Minn din is-sin- teżi tibdil-unità jirriżulta d-dinamiżmu kollu li jinsab fid-dinja. id-dinja mhix ħaġa statika, iżda proċess attiv li bih il-materja tieħu l-forma biex tip- perfezzjona lilha nfisha. Dan il-proċess kosmiku hu kontinwu, u n-natura ma tagħmel xejn għal xejn għax il-ħlejjaq kollha kullimkien huma inter- nament formati biex jilħqu l-perfezzjoni tagħhom. ' Linji Ġodda, Mitt Poeżija ta' Llum b'kummentarju kritiku minn Peter Serracino Inglott. id- Il-Muża Maltija, Antoloġija ta' Poeti Maltin miġbura minn Ġuże Aquilina. L- ewwel Edizjoni, Malta, Aquilina, 1948. IL-POEŻIJA MALTIJA 17 Dan il-fatt paradossali tar-realtà fenomenali kien meħtieġ. li nsem- muh biex nifhmu li kull tibdil, anki t-tibdil uman, ikun dak xjentifiku, eko- nomiku, politiku, soċjali, reliġjuż jew letterarju, hu dejjem riżultat ta' dan it-tibdil ontoloġiku, għax jekk aħina, kollha kemm aħna, nikbru u ninbid- lu minn ġewwa, anki minn barra ma jistax ikun li nibqgħu l-istess. Anzi hu minn dan id-dinamiżmu ta' tibdil li nħolqot il-letteratura bħala espres- sjoni tal-ġmiel, għax la l-manifestazzjoni tas-sabiħ tinbidel, jinbidlu wkoll il-forom estetiċi tal-letteratura. IT-TIBDIL FIL-POEŻIJA Għalhekk it-tibdil letterarju (poetiku f'dan l-artiklu) hu essenzjali għax naturali, u min jipprova jwaqqfu jkun qed imur kontra n-natura nfis- ha. Iżda ma ninsewx ukoll li dan it-tibdil letterarju hu karatteristika waħda tar-realtà li hi wkoll kontinwità, U min jeħodha kontra t-tradizzjoni bħala xi ħaġa anakronistika u għalhekk mhix aktar meħtieġa fid-dinja moderna, ikun qed jiżbalja xorta waħda. It-tradizzjoni, isimha magħha 'traditio — trans-do', hi l-qofol ta' din il-kontinwità għax tgħaddi l-għerf tal-poeżija mill-bidu sal-lum, hekk kif it-tradizzjoni lhudija għaddiet il-Kodiċi możaj- ka, it-tradizzjoni nisranija għaddiet it-tagħlim ta' Kristu, u kif it-tradizzjoni islamika għaddiet is-sunna ta' Moħammed, minn ġenerazzjoni għal oħra. Għalhekk m'għandniex nagħtu l-impressjoni kerha tat-tradizzjoni billi niġbru l-poeti tal-imgħoddi kollha flimkien taħt l-isem ta' tradizzjonalis- ti/imitaturi li identifikaw il-kreazzjoni ma' l-imitazzjoni. Mhux il-modernisti biss jemmnu fil-kreattività, għax minn dejjem eżistew poeti ispirati u al- lura kreattivi. Wara kollox jekk inħarsu mis-sens etimoloġiku tal-kelma 'kreazzjoni' Alla biss kien 'kreattiv' għax kien Hu l-ewwel kawża. ta' l-eżis- tenza ta' kulma hawn. L-ewwel poeta kien 'kreattiv' għax ipprova: 'jimita' l-ġmiel tan-naturai fi stil personali tiegħu li għażlu minn poeti oħra, huma wkoll imitaturi tan-natura, Bil-kliem 'stil personali jew 'oriġinali' rrid nif- hem ii filwaqt li n-natura tirrepeti lilha nfisha l-ħin kollu fiċ-ċiklu naturali tagħha, il-bniedem, bħala xebh t'Alla l-Ħallieq, għandu l-potenzjal li jkom- pli l-opra kreattiva t'Alla, għax kapaċi jinkarna b'mod kreattiv l-arċitipi sterni tal-Ġmiel, tat-Tjubija u l-Verità fi ħsibijietu, kliemu u egħmilu, jiġi- fieri fix-xogħlijiet artistiċi tiegħu kollha, Hawn qiegħda l-ispirazzjoni kreat- tiva, id-dinamiżmu tal-poeta: fl-imitazzjoni tiegħu tan-natura. U b'hekk nis- tgħu nitkellmu fuq 'imitazzjoni oriġinali, żewġ kunċetti li għall-ewwel jid- hru jeskludu 'l xulxin. IMITAZZJONI ORIĠINALI Dan l-isem: kien ħareġ bih Pierre de Ronsard (1524-1585), il-mex- xej tar-riforma poetika-franċiża li kienu sejħulha 'La Plċiade'. Infatti l-vrus poetiċi ta' Ronsandi ifakkruna f'Pindaru u f'Orazju għax hu kien jemmen li kien meħtieġ timita lill-Klassiċi biex tikteb poeżija sabiħa, iżda dawn il- vrus jesprimu wkoll sentimenti veri u personali tiegħu, L-oriġinalità (jew l-emanċipazzjoni) ta' Ronsard qiegħda fiż-żewġ sentimenti profondi li kien iħosshom jispirawh: l-imħabba lejn in-natura u l-imħabba iejn Marie, tfaj- la tal-kampanja. Boileau wkoll żamm l-istess teorija ta' Ronsard għax kien igħid li l-materja ta' l-arti hi n-'Natura Umana', u li l-poeta għandu jfittixha bl-os- servazzjoni diretta tal-bniedem, iżda kif il-Griegi u r-Rumani kienu ġa fis- sruha din in-natura b'perfezzjoni kbira, kien jaqbel li l-poeti jistudjawhom u jimitawhom. iżda din l-imitazzjoni, kompla jgħid Boileau, m'għandhiex tkun skjavità plaġjaristika imma imitazzjoni oriġinali, personali, fis-sens li '.poeta jesprimi idea wara li jkun ħassha u ġarrabha hu: fil-kuxjenza tiegħu. IL-POLEMIKI LETTERARJI Meta l-baħar jitqalleb irid iż-żmien biex joqgħod. Hemm bżonn ti kull tant jitqalleb biex ma jintinx għax fl-ilma qiegħed igħixu biss insetti żgħar u perikolużi, il-ħut b'saħħtu jfittex il-ħalel, Iżda meta jerġa' joqgħod il-ba- ħar il-perspettiva tiċċara u kollox jieħu postu kif għandu jkun. Fid-dinja minn dejjem kien hawn polemiki letterarji, Biex insemmu waħda biss, tant kienet ħarxa u qalila fi Franza l-ġlieda bejn il-moderni u l-klassiċisti, 'la querelle des Anciens et des Modernes', li damet sejra ak- tar minn tietin sena u ħliet ħafna enerġija bla bżonn, Dak li kien meqjus bħala ħaġa essenzjali għall-poeżija mill-klassiċisti kien imwaqqa' għaċ-ċajt mill-modernisti, u viċi-versa, Fis-saħna ta' l-irjus il-perspettiva ġusta ntil- fet għax l-aċċidentali deher aktar importanti mill-essenzjali. Fil-fatt Moliċre, Corneille, Racine, Bossuet, La. Fontaine, kienu kbar mhux biss għax kienu ispirati mill-klassiċi ġriegi u rumani, iżda aktar għax kienu kbar huma nfus- hom. L-imitazzjoni weħedha ma tagħmlekx kbir jekk m'għandekx il-kreat- tività, l-oriġinalità, l-ispirazzjoni personali tiegħek biex timlieha. Iżda fil-mumenti koroh tal-polemika, jista' jiġri li l-abjad jibda jidher mhux biss: griż iżda iswed, Infatti l-imitazzjoni tal-klassiċi li tant dawlet imħuħ kbar fis-seklu sbatax fi Franza bdiet titqies bħala superstizzjoni mill-modernisti tas-seklu tmintax u l-awtorità tar-raġuni bdiet titqies bħala preġuċizzju, Il-progress ħa post it-tradizzjoni, u l-independenza u r-relat- tività ħadu post l-awtorità, L-istorja tirrepeti ruħha b'modi differenti, iva, iżda tirrepeti ruħha xorta waħda, għax anki f'Malta l-polemika letterarja tas-sittinijiet għaddiet mill-istess toroq, Minħabba li l-poeżija maltija għad- ha siġra. żgħira u li minn twelidha sa ftit snin ilu libset libsa waħda, konna drajnieha din il-libsa u identifikajna l-poeżija mar-romantiċiżmu. Għax ġe- nerazzjoni wara l-oħra trawmet fiha u fiha biss, konna ħsibna li biss fl-imi- tazzjoni tat-tematika u ll-istilistika 'dunkarmjana tista' tgħix u tikber il- poeżija maltija. Min-naħa tagħha din il-mentalità magħluqa ta' difiża ma riedet lanqas tara d-dekadenza tar-romantiċiżmu malti, li kien riżultat tal- mewt tal-poeti kbar u tat-tibdil soċjali, politiku, ekonomiku u edukattiv li sar f'Malta f'dawn l-aħħar għoxrin sena, Iżda sakemm tibqa' ħajja soċjetà, l-ispirazzjoni poetika ma tmut qatt. L-għajta tal-Modernisti tas-snin sittin kienet għajta ta' protesta kon- ra dak kollu li kien nobbli u essenzjali għall-poeżija romantika. Ir-reazzjoni, IL-POEŻIJA MALTIJA 19 isimha magħha, dejjem tkun ħarxa u s-soċjetà maltija ma kenitx ippre- parata għaliha u ma laqgħethiex, Minflok li rtiraw, il-Modernisti żiedu fil- volum għax kienu jemmnu li dik kellha tkun it-triq tal-poeżija futura mal- tija, U f'dan kellhom raġun. Poeżija li m'għandhiex egħruqha aktar fil-qiegħ tal-ħamrija soċjali, m'hi poeżija xejn, U fejn kien l-impenn soċjali tal-poe- żija romantika li baqgħet tinkiteb wara s-sittinijiet2 L-INDIPENDENZA TA' L-1964 L-indipendenza ta' l-1964 kienet data. storika anki għal-letteratura tagħna. Mal-ħakma kolonjali mietet ukoll l-awtorità tat-tradizzjoni u ta' l- istituzzjonijiet maltin u flokhom daħlet l-indipendenza tal-ħsieb ħieles. minn kull irbit soċjali, ekkleżjastiku u letterarju. Hu fatt li m'hemmx vera indi- pendenza nazzjonali mingħajr maturità soċjali u kull maturità tesiġi res- ponsabbità. U min twieled, għex u xjaħ rajh f'idejn ħaddieħor, mhux la- kemm tkissirlu l-ktajjen tal-jasar u timbuttah. fil-ħelsien. il-maturità soċ- jali tieħu ż-żmien u kien hemm periklu il mill-kolonjaliżmu imperjali l-pop- lu malti jgħaddi faċilment għall-kolonjaliżmu ġdid, dak tat-turiżmu, tal- permissività, tal-flus, tal-progress xjentifiku, tad-drogi, vjolenza u sess. Għalhekk il-patrijottiżmu ideali, li serva tant tajjeb bħala ċentru ta' qawmien u identità nazzjonali f'idejn ir-romantiċi, sar aljenazzjoni soċjali wara l-Indipendenza. Kien meħtieġ li l-poplu malti jemanċipa ruħu minn din l-aljenazzjoni biex isib il-vera tifsira taċ-ċittadinanza maltija mibnija fuq valuri li għandhom jiftħuha maż-żmien biex tingħaqad mas-solicarjetà kos- mopolita. Iżda: kien meħtieġ li l-punt tat-tluq ta' dan l-iżvilupp tal-poeżija patrijottika jkun l-Ideal li għannew G.A. Vassallo, Dun Karm u r-Roman- tiċi sħabhom. Għalhekk mhux sew li mmaqdru 'l dawk il-poeti ta' qabilna għax faħħru 'l ommhom imżebilħa kif kienet fl-injuranza ta' wliedha. Kif ukoll mhux sew li nakkużawhom b'nuqqas. ta' sinċerità meta għannew. il-Fidi ta' missirijietna. Ħafna mill-poeti romantiċi, anki fuq il-kontinent, keilhom viżjoni platonika-nisranija tad-dinja, Kienu jittrattawha bħala simbolu biss ta' xi ħaġa li hi infinitament aktar sublimi. Id-dinja tagħna kienet għalihom xbieha finita ta' dinja oħra metafiżika li ma tidhirx. Għalihom il-VERU u s- SABIĦ kienu assoluti għax jeżistu oġġettivament fid-dinja eterna, filwaqt l r-rifless tagħhom kien jidher fil-veru u s-sabiħ li l-poeta kien jara mad- waru f'did-dinja u jesprimihom biex minnhom kien jittraxxendi għall-Għajn ta' kollox. Ir-rifless, bħala parteċipazzjoni, jeżisti oġġettivament ukolt għal- kemm fuq livell ta' eżistenza arqas, u għalhekk l-ideat tal-veru filosofiku u tas-sabiħ, artistiku m'humiex soġġettivi biss, m'humiex relativi bħalma jgħallmu r-relativiżmu u s-soġġettiviżmu li huma karatterstika ta' ħafna mill-mentalità u l-poeżija moderna, Dak li jagħmel l-arti u l-filosofija possibbli hu l-fatt li l-Infinit jesprimi r-rifless tiegħu fl-ispazju u ż-żmien, Meta jieqaf dan ir-rifless, jieqfu wkoll l-arti u l-filosofija, u tibda l-kontemplazzjoni eterna ta' l-Infinit. Għalhekk, l- għanja tal-poeta, bħala 'Ħabbar tas-Sewwa u mera tas-Sbuħija', ma tmutx, iżda tibqa' tgħix għal dejjem. Dan kollu mhux illużjoni klerikali tal-poeta nazzjonali, bħalma forsi jaħsbu xi wħud mill-modernisti, Ma ninsewx li mar- romantiċiżmu kien sar qawmien reliġjuż fl-Ewropa kollha. Ħafna bdew jap- prezzaw il-Kattoliċiżmu u l-wirt kulturali u artistiku tiegħu, Chateaubriand kiteb 'Le Gċnie du Christianisme' bħala innu tal-ġmiel nisrani, u kważi r- romantiċi ġermaniżi kollha spiċċaw jammiraw il-Medju Evu. Li r-reliġjon mhix ċerimonji u ritwali biss, jifhimha l-bniedem umli u sempliċi wisq ak- tar minn xi wħud: mill-modernisti li fl-insistenza esaġerata biex jinqatgħu mit-tradizzjoni reliġjuża ħolqu relazzjoni Alla-bniedem li hi aktar umana milli divina, Ta' min isemmi Hi poeta kontemporanju bħal m'hu Daniel Massa rnexxielu jagħraf jagħti ħajja ġdida lill-wirt tradizzjonali ta' sentimenti re- iiġjużi biex joħloq poeżija kreattiva ta' elementi tradizzjonali u talent per- sonali, IL-HSIEB ANALITIKU U SINTETIKU llum l-illużjoni materjalista li tqis l-elementi ta' l-analiżi aktar reali minn dawk tas-sinteżi hi komuni ħafna, infatti l-ħsieb analitiku jittrijonfa kullimkien, fil-letteratura, lingwistika, psikoloġika, filosofija u teoloġija. Na- turalment, dan l-istudju analitiku jipprova jillibera l-oġġettività billi jikkla- rifika l-elementi kostitwenti tar-realtà, bħalma jagħmel. l-eżistenzjaliżmu meta jidħol fl-irqaqat partikulari tad-dinja moderna u jdawwal l-istrutturi ta' l-eżistenza umana, iżda dan l-istudju analitiku u eżistenzjalista, sew bħala prinċipju kif ukoll bħala metodu, jista' jwassal f'sitwazzjoni b'kon- segwenzi serji ħafna, għax joħloq separazzjoni artifiċjali bl-insistenza esa- ġerata fuq l-individwu u b'hekk jipperikola li jeqred il-viżjoni sintetika tar- realtà oġġettiva, Dak li ħafna drabi jinteressa l-poeta modern, influwenzat kif inhu mill-psikoloġija analitika u l-filosofija eżistenzjalista, mhux aktar. il-bnie- dem universali, jiġifieri, il-bniedem bħala bniedem, iżda aktar il-bniedem bħala individwu, bħala Mario, Albert jew Ravmond. Għalhekk, għalkemm dak li l-poeta modern jikteb fil-poeżija fuq id-dubji, in-nuqqas. ta' fidi, u l- ambigwità fil-pożizzjoni reliġjuża tiegħu, jista' jitfa' dawl interessanti u meħtieġ fuq il-bniedem maqbud waħdu kif jinsab f'dinja mħawda, dan it- tluq eżistenzjalista, minħabba l-istess insistenza ta' konċentrazzjoni indi- vidwali, jista' jfarrak u jatomizza. r-realtà antropoloġika u metafiżika. Dan l-istudju eżistenzjalista jonqsu prinċipju ieħor li bih il-bniedem jerġa' jsib l-unità ta' l-univers u l-għaqda bejn il-Ħallieq u l-ħlejjaq. U dan il-prinċipju sintetiku nsibuh fil-poeżija 'Il-Jien u Lilhinn Minnu' fejn Dun Karm, ispirat mill-filosofija u t-teoloġija Tomista, jistudja l-bniedem bħala bniedem, il-bniedem universali, fir-relazzjoni tiegħu m'Alla l-Ħallieq. Xi wħud mill-poeti moderni, influwenzati mit-teoloġija tal-hekk imsejħa 'Death of God Theologw' jixtiequ jinqatgħu mill-istrutturi tradizzjonali reliġjużi, hekk kif it-teoloġi ta' din it-teoloġija jixtiequ jinqatgħu mit-teoloġija tradiz- zjonali għax jaħsbu li ħafna minnha kienet saret astratta u sterili, Il-punt IL-POEŻIJA MALTIJA 21 tat-tluq tar-reflessjoni teoloġika taghhom huwa s-sentiment ta' il-assenza t'Alla fil-bniedem modern biex fl-aħħar igħidu li joħolqu 'l Alla veru eżis- tenzjali u konkret fil-bniedem Ġesu, Jiġifieri, kemm dawn il-poeti, kif ukoll dawn it-teoloġi, jitilqu mill-bniedem biex jippruvaw isibu 'l Alla mentri r- realtà hi l-kuntrarju għax it-tluq irid jibda mill-Għajn ta' kollox, u allura b'hekk jinħoloq djalogu bejn il-bniedem kredenti (jew is-soċjetà li tem- men) u l-univers, kif insibu f'San Tumas fi żmien il-Medju Evu u fi Pierre Teilhard de Chardin fiż-żminijiet tagħna. Infatti wieħed jistaqsi jekk min- għajr l-influwenza tal-fidi tagħhom f'Alla setgħux San Tumas. u Teilhard jaslu, il-wieħed għall-konverġenza bejn ir-rivelazzjoni u l-metafiżika, u l- ieħor għal dik bejn ir-rivelazzjoni u x-xjenza. L-IDENTITA' L-għajta li toħroġ mill-ġrajja twila umana mhix l-inċertezza tal- jien-naf-il-ma-nafx kif tagħtina x'nifhmu l-poeżija moderna, iżda l-esper- jenza pożittiva tal-jien-nat-iżda-naf-ftit-wisq, l-esperjenza tal-kux- jenza umana ii: għadha m'akkwistatx. l-identità kompleta tagħ- ha issa, imma b'daqshekk mhix 'tfarrik' biss. It-tfarrik ta' l-identità individ- wali mhux: xi skoperta: moderna, Adam, l-ewwel bniedem, wara l-waqgħa għadda wkoll minn dan it-tfarrik morali, kif ukoll għadda Dun Karm fid- ''dalma kbira'' li ħassha ''tostorlur l-kif u l-għala ta' kull ma hu'. L-iden- dità tiġi, kif sew qal il-filosfu daniż Kierkegaard, fid-deċiżjoni fondamen- tali reliġjuża tagħna li' tgħaqqad, bħal katina waħda, il-ħoloq, tat-tfarrik ta' ħajjitna mifruda fiż-żmien u fl-ispazju. L-identità hi kisba personali ak- kwistata fil-fidi u t-tbatija u mhux xi natura umana lesta u mogħtija lilna minn qabel. Għalhekk f'dan is-sens l-eżistenza tiġi qabel l-essenza għax l- ewwel trid teżisti biexi wara tikseb xi ħaġa. U dan. l-impenn ta' l-identità jilħaq il-quċċata tiegħu f'din id-dedikazzjoni personali, għax fiha biss il- bniedem aljenat mit-tfarrik personali tiegħu jilħaq l-ogħla grad ta' inten- sifikazzjoni ta' għejxien u tifsir tal-ħajja, Għalhekk iċ-ċertezza tal-pożizzjoni romantika tal-Jiena-Jien u d-dub- ju tal-poeti moderni fil-mistoqsija Jien-min-jien2 huma żewġ uċuh ta' l-is- tess verità ontoloġika. il-mistoqsija u l-ansjetà huma karatteristiċi tal- bniedem, riżultat tal-limitazzjoni intelletwali umana, id-dubju ta' l-identità u tar-reliġjon ħassu. Dun Karm ukoll fl-ewwel parti tal-' 'Jien' u Lilhinn Min- nu' — jiġifieri l-parti tal-poeżija midawla biss mir-razzjonaliżmu cartesjan. Dan id-dubju għelbu fit-tieni parti bl-intuwizzjoni pascaljana tar-Realtà li teżisti lillhinn mill-Jien. Hemm f'din il-poeżija żvilupp psikoloġiku għax fi- ha niltaqgħu mal-ġrajja eterna tal-bniedem, bħala iben prodigu, imfarrak fid-dubju tiegħu meta jeħodha kontra Alla l-Missier għax il-bniedem ma jistax jifhmu, imbagħad il-ġlieda twila tas-suppervja umana f'pendlu ta' aċċettazzjoni u rifjut, sakemm. fl-aħħar jiddi d-dawl tal-fidi li jimla sa l- anqas rokna ta' qalb il-briedem fis-sejba ta' l-identità sħiħa tiegħu nnifsu fl- Infinità divina fejn il-kuntrarjetajiet tat-tfarrik kollu jinħallu mingħajr dis- tinzjoni f'Unità Waħda, kif sew igħallem il-mistiċiżmu tar-reliġjonijiet kol- Iha li jħares mhux lejn l-apparenza esterjuri (tfarrik). iżda lejn l-interjorità tar-realtà (identità). IL-PSIKOLOĠIJA FIL-POEŻIJA MODERNA Il-poeżija moderna ispirata mill-psikoloġija freudjana u jungjana tistudja l-bniedem maqbud fil-moviment kontinwu tal-libido mill-inkonxju għall-konxju tiegħu u viċi-versa, Din it-trasmutazzjoni tal-libido permezz tas-simbolu għandha egħruqha fin-natura umana u ilha teżisti mill-bidu taċ-ċiviltà, Il-konxju hu l-quċċata żgħira ta' l-'iceberg' psikoloġiku uman. Dak li jinsab maħżun fil-ġuf profond tal-inkonxju personali u kollettiv igħinna nifhmu aħlar il-ħsibijiet, ix-xewqat u l-egħmejjel tagħna. Hi din id- dinja inkonxja li l-poeta kontemporanju jixtieq jikxef biex jifhem aħjar lilu nnifsu, Din ix-xewqa u dan l-istudju tad-dinja psikoloġika jidhru fl-analiżi dettaljata tal-imħabba/mibegħda, fin-nuqqas ta' komunikabilità bejn il- bnedmin f'dinja mimlija mezzi ta' komunikazzjoni, fil-ħolm bħala prodott spontanju tal-'psvche', u fit-tama mimlija ansjetà u biża' tat-theddid, li bi- hom hi mimlija l-poeżija moderna. Il-poeta modern jistudja wkoll il-ħajja sesswali espressa fl-inkonxju kollettiv bħala 'anima' u 'animus', jiġifieri i- element femminil u l-element maskil li jinsabu rispettivament fir-raġel u l-mara u li jġagħluna naġixxu kif naġixxu. Minn dan l-istudju psikoloġiku l-poeta modern qed jipprova jsib fih innifsu ċentru ġdid. (dak li Jung isejjalħu 'The Self' li hu differenti mill- 'Ego'), fejn jinħoloq bilanċ, armonija psikoloġika bejn il-konxju bil-valuri li rnexxielu jakkwista u i-inkonxju bil-vitalità u l-enerġija tiegħu, Dan iċ-ċen- tru jgungian jixbah ħafna l-kunċett Hindu ta' Atman, Purusha, u Brahman; jixbah ukoll il-kunċett ta' Tao fil-filosofija ċiniża tas-seklu tlieta u erbgħa qabel Kristu, imfisser tant tajjeb minn Lao Tzu u d-dixxiplu tiegħu Chuang Tzu. Mit-Taoiżmu, Jung ħa wkoll l-ideat ta' 'animus/anima' mfissra fix- xbieha ta' 'Vang/Vin', żewġ qawwiet li jinsabu f'kull wieħed minna. Meta jsib dan iċ-ċentru psikoloġiku, il-poeta kontemporanju jitta- ma li' jkun sab l-identità personali tiegħu, għax jaħseb li l-inkonxju kol- lettiv' jista' jitfa' dawl ġdid li jgħaqqad it-tfarrik li jħossu ġej mill-konxju tiegħu, F'din is-sinteżi tal-konxju/inkonxju, f'din l-armonija ta' oppożizzjo- nijiet psikoloġiċi jittama li jsib lilu nnifsu jew aħjar l-identità tiegħu li tant ilu jfittex. U għalhekk bħalma Dun Karm sab l-identità tiegħu fl-għaqda tal- Jien u Lilhinn Minnu, fl-unjoni tar-Raġuni u l-Fidi, hekk ukoll il-poeta mo- dern jaħseb li iista' isib l-identità tiegħu permezz ta' l-unità psikoloġika. Kemm Dun Karm kif ukoll il-bniedem modern, it-tnejn fittxu li jsi- bu l-unità mit-tfarrik. Id-differenza qiegħda li Dun Karm fittixha fir-realtà oġġettiva tad-dinja spiritwali li tittraxxendi l-'psvehe' umana kif inhi mif- huma mill-psikoloġija moderna, filwaqt li l-bniedem modern ħafna drabi maqtugħ minn din ir-realtà spiritwali jħoss. ruħu magħluq, bħal f'gaġġa, fir- realtà inferjuri ta' 'psvche' u materja. Għalhekk l-identità li, b'ħafna taħ- bit, xi wħud mill-moderni jaħsbu li jistgħu jiksbu, tista' tkun prekarja jew iliużorja. IL-POEŻIJA MALTIJA 23 SINTEŻI POETIKA Dan ix-xebh ta' l-identità bejn Dun Karm u l-poeta modern jista' u għandu jwassalna f'xebh ta' sinteżi oħra, dik tal-poeżija tradizzjonali u l- poeżija moderna, Fit-tematika u l-istilistika ta' dawn iż-żewġ fergħat tal- poeżija maltija, il-poeti huma differenti għax differenti huma ż-żminijiet li għexu fihom, iżda l-ispirazzjoni hi l-istess u għalhekk waħda. Diffiċli ħafna tiddefinixxi x'inhi l-poeżija, daqs kemm hu diffiċli ħaf- na tgħid x'inhi l-arti. Il-ġmiel aħjar titpaxxa bih fl-intimu tiegħek milli tid- definixxih, għalkemm min iħossu u jarah fih u barra minnu jista' jfissru kif jaf hu, jiġifieri bil-mod jew stil personali tiegħu. F'dan is-sens hemm min igħid li l-istil hu l-poeta. Wieħed jifhem ukoll il-protesta qawwija tal-poeti moderni żgħa- żagħ tas-snin sittin meta ħaduha kontra l-versifikaturi romantiċi-sentimen- tali ii identifikaw il-poeżija ma' l-istanza, ir-rima u r-retorika, Dawn il-ver- sifikaturi kitbu biss proża (u proża fqira wara kollox) irrimata, u qatt ma jmisshom dehru fl-ebda antoloġija studjata mill-istudenti tagħna fl-iskejjel. B'hekk seta' nħoloq kriterju letterarju żbaijat ta' x'inhi l-vera 'poeżija. Iżda li tħaili l-kurrent tal-protesta jkaxkar miegħu anki dak li hu tajjeb, kif jagħmel min jagħti x'jifhem li l-poeżija maltija bdiet issa, hi mentalità żbal- jata wkoll u tista' tagħmel ħafna ħsara lill-istudenti. Dun Karm kien u jib- qa' l-Poeta Nazzjonali għal ħafna raġunijiet, igħidu x'igħidu l-modernisti,. Il-poeżija hi simbolu, metafora, tixbih, u n-nuqqas. tiegħu kien il- kawża prinċipali tad-dekadenza tal-poeżija romantika, Għalhekk għamel sew il-poeta modern meta raġa' sab ir-ruħ ta' l-ispirazzjoni poetika. B'hekk għamel il-poeżija aktar impenjattiva, aktar intellettwali, għax it-tifsira tas- simbolu hi infinita u taċċetta aktar minn fehma waħda. Is-simbolu poetiku modern hu konċiż ħafna għax iżomm biss il-kelma ewlenija. Iżda meta l- poeżija tkun sensiela waħda ta' simboli mdaħħlin wieħed f'wieħed tistħaj- jilhom ħajt mibni apposta mill-poeta biex iżommok barra mid-dinja ġewwi- nija tiegħu. Dan jagħmel. il-poeżija moderna diffiċli biex tifhimha, u t-tort mhux dejjem tal-qarrej. Naf li l-ġmiel tal-poeżija m'għandux jinqered bl- insistenza tal-qarrej biex jiddissektja u janalizza kull vers. Naf ukoll li l- oskurità fil-poeżija. moderna hi fiha nfisha mera tad-dinja psikoloġika mħaw- da u mfarrka tal-poeta. modern. Iżda l-problema qiegħda f'idejn l-għalliem li mhux dejjem isib għajnuna, lanqas minn għand dawk stess li kitbu l- poeżija. L-istudenti wkoll jindunaw li l-kobor tal-poeżija lanqas qiegħed fil- ħafna 'gimmicks' ta' xi wħud mill-modernisti, il-poeti kbar ta' 'Linji Ġodda' jinsistu fuq is-simbolu wisq aktar milli fuq il-forma tipografika tal-kliem u l-vrus, Il-polemiki joħloqhom min għadu jgħix fl-artifiċjalità taċ-ċirkumfe- renza. Infittxu ċ-ċentru taċ-ċirku fejn tinsab l-għajn ta' kull ispirazzjoni poetika.