(Jorbot mal-Għadd ta' Diċembru, 1986, paġ. Sena wara li stampa il-Grammatka Maltija bit-Taljan, Vassalli ħareġ il-Ġabra ta' Qwiel u Proverbji Maltin imsej- ħin Motti, Aforismi e Proverbi Maltesi li fissirhom ukoll bit- Taljan u magħhom żied xi noti. F'għeluq l-artiklu tiegħu fil-Journal des Savans (1829), De Sacv semma wkoll din il-biċċa xogħol ta' Vassalli u f'pa- ġna u nofs tkellem fuq millinqas tnax-il-proverbju u beda b''Dak li għandek tagħmel, agħmlu fisu ħażin', 'Għajnejn żoroq joqtlu n-nies fit-toroq', ''Għarusa ġdida kullma tmiss ifaħ', eċċ. u kollha kemm huma stampahom b'ittri Għarbin fm wera li dawn il-qwiel mhumiex mibnijin ħlief bi kliem Qabel Vassalli, De Soldanis kien ukoll ġabar bosta qwiel Maltin li jinsabu f'manuskritt il-Bibljoteka .taħt l-isem ta' Apoftegmi e Proverbi Maltesi, iżda l-ġabra ta' Vassalli tgħodd wisq iżjed minn ta' De Soldanis. Il-ġabra ta' Vassalli fiha 863 qawl; biċċa minnhom magħ mulin vrejjes imqabblin, iżda l-biċċa l-kbira magħmulin sentenzi. Għalkemm nistgħu ngħidu li Vassalli nqeda bil- manuskritt tal-Qwiel ta' De Soldanis, f'bosta minn dawn il- qwiel hemm kliem li ma jaqbelx f'kollox ma' dak tal- manuskritt ta' De Soldanis. Xi ftit mill-qwiel qabbilhom ima' tal-Għarbi u kull qawl fissru bit-Taljan. Il-qwiel jew proverbji huma l-mera tar-ruli, tad-drawwiet u tal-qalb tal-poplu u għalkemm ħafna minnhom issibhom jaqblu ma' Taljani jew Sqallin, il-qatgħa ta' kliemhom u xi ħsibijiet li fihom, tagħżilhom għalihom bħala, biex ngħidu hekk, ħaġa tagħna għalkemm ħaddieħor għandu sehem minnha. F'dil-ġabra li għamel, Vassalli jidher li ħadem bl-akbar għaqal u sabar, u f'kull qawl, barra r-reqqa ta' hnie- dem li jaf jiżen u jgħożż il-għerf ta' misserijietua, huwa wera l-lirara li qwielhom jibqgħu f'fommna kif wiritniehom sħaħ u safjin u kif jixraq li nerfgħuhom. Dawn il-Qwiel iseminiehom Badger lil-Guide to Malta and Gozo (1836), paġ: 9L bħala biċċa mill-folklore Malti. 'Il- mejjet Vassalli' igħid Badger' ħareġ ġabra ta' dawn il-qwiel, snin ilu, bi traduzzjoni Taljana u b'xi tifsir tagħhom, illi fl-istil safi tagħhom u fit-tagħlim tagħhom, fil-għamliet tagħ- hom figurativi u mwegħrin, fihom bosta minn dak is-sens tajjeb ta' moħħi ix-xjuħ Maltin. U, kifigħid ukoll Vassalli fil-Prefazzjoni ta' din il-ġabra, ' Il-proverbji, massmi, sentenzi, qwiel u frażijiet kollha, illi l-Maltin baqgħu jżom- mu mill-ibgħad żminijiet, minn nisel għal ieħor bla ma qatgħu qatt, jiffurmaw bħal kodiċi nazzjonali, imsaħħin minn żmien għal ieħor bis-siġill u l-wetqa tal-ġrajjiet jew tiġrib ta' dak jew ta' dan il-proverbju, illi, kif wieħed isem- mgħu, dlonk jagħraf kemm hu tassew minnu. ' Xogħol ieħor ta' Vassalli, skond ma jistqarr Sehlienz (Ara Views on ihe improvement of the Maltese Language, eċċ. paġ.40) hija t-traduzzjoni ta' l-Istorja tas-Sultan Ċiru li dehret stampata mingħajr l-isem tat-traduttur sentejn wara mewtu, jiġifieri fl-1831, fi ktejjeb ta' 123 faċċata bl-istess ortografija tal-Grammatka Maltija tiegħu tal-1827. Aħna ma nafux meta Vassalli għamel din it-traduzzjoni, iżda nistgħu nqisu li iktarx għamilha għal ħabta tal-1825 meta kien igħin lil Jowett f'xi kotba tat-tagħlim. Ktieb ieħor ta' l-istess daqs u karta, u miktub bl-istess ortografija,deher sena wara (1832), bil-Malti u bl-Ingliż tafit l-isem ta' Ktub ql Qari fuq bosta hwejjeġ maħtura minn kotba kattolici. Bħala l-ewwel xogħol ta' traduzzjoni ta' din il-għamla nistgħu ngħidu illi Vassalli wera sengħa kbira f'dak iż-żmien meta l-Malti miktub ma kien għadu mħaddem b'xejn, u flimkien ma' l-ortografija, nistgħu ngħidu li f'din ħolog bidu ta' stil malti. Ma nistgħux ngħidu li hu tajjeb f'kollox: u bħalma nsibu li hu għandu xi għiltijiet fil-kitba ta' xi kliem fejn jikser xi reguli tal-fonetika u tal-morfoloġija, hekk ukoll huwa aħrax, iebes f'xi qwiel, kif ukoll nieqes mid-dehen fil- għażla ta' kliem malti mexxej, billi jħobb jinqeda ż-żejjed minn kliem qadim u mejjet jew kliem iktarx għarbi milli malti. Fil-qglib tiegħu mill-Franċiż ta' Rollin għall-Malti jidherli Vassalli mhux dejjem mexa bir-reqqa kollha fuq it-test; f'xi bnadi jidher li żied u żejjen u fi bnadi oħira qabeż u naqqas. Vassalli jaqlibha b'dal-mod : € Ġiru b'dik id-dija tal-qorti Miedja xejn ma stagħġeb, anqas mela għajnejh, li qatt ma kienu mdorrijin jitgħammxu bid-doħħan u bin-nefħa; imma qatt la kien jitniffes, anqas igħir jew imieri, jara x'jara; u hekk għaraf jibqa' jżomm ruħu, kif kien trabba f'daru bi kliemu mwieżen u meqjus. Billi kien jaf iġib ruħu ma' nannuh, u kien jislitlu qalbu bi kliemu, dak kien sar iħobbu wisq, u ma' ftit żmien daħal fil-qlub ta' kulħadd '. L-Istorja tas-Sultan Ġiru bija stampata fi ktieb żgħir li fih 123 faċċata. Barra mill-biċċa ta' hawn fuq, jaqbel li qabel ma nitkellem fuq ħaġ'oħra, nislet biċċa oħra minn din il-ġrajja, u sew sew l-aħħar biċċa li biha tagħlaq l-Istorja tas- Sultan Ċiru u li kif jidhirli hija waħda mill-aħjar għal dak lihu stil: 'Malli xamm illi wasallu waqt il-mewt, bagħat għal uliedu, u għal kbarat tas-Saltna tiegħu, u wara li iżża ħajr 'l- Alla minn kullma kien għamel miegħu f'ħajtu, u talbu illi jżommlu taħt idejh u jfiares 'l uliedu, il-ħbieb tiegħu u l-patrja tiegħu, għamel u ħalla sultan warajh il-Kampis ibnu l-bikri, u ħalla lil ibnu l-ieħor, li kien ismu Tangħossar, bosta gvernijiet kbar: u wissiehom it-tnejn u għarrafhom illi t-tronijiet idumu, igħaddu 'l quddiem u jinżammu tajjeb u bla biża' kemm-il-darba issir fihom is-sewwa t'Alla, il- ftehim bejn l-aħwa, u jingħamlu l-ħbieb tal-qalb: u le bil- kotra tat-tropop u tal-pajjiżi, anqas bil-għana; u qalilhom: Uliedi l Jiena nwissikom illi tweġġhu 'l Alla, u bl-isem Tiegħu tweġġhu 'l xulxin jekk tixtiequ togħġbu lili wkoll għalli ġej… Wara l-biża' t'Alla, ibżgħu mill-bnedmin, u miż-żmien li għadu ma ġiex fuqkom… Ġismi mbagħad, ja uliedi, wara illi ma jkunx ħaj,la tagħalquhulix fid-deheb, fil-fidda, jew f'ħaġ'oħira li tiswa: Rodduh minnufih lill-art. Ma tingħatax ħaġa ehna milli wieħed jiħitalat u jiġġissem ma' l-art li għajxitu, ma' l-omm tal-bnedmin kollha. ' Barra minn dil-biċċa xogħol Vassalli, kif fissirna qabel, kien għamel it-traduzzjoni tal-Vanġelji bil-Malti, li bu kien — beda fl-1823. Qablu, kif fissirna wkoll, ċertu Giuseppe Marin Canolo kien qaleb bil-Malti il-Vanġelju ta' San Gwann. Vassalli, fiż-żmien ta' dwar ħames snin kien laħaq għia- mel it-traduzzjoni tal-Vanġelji ta' San Mattew, San Mark, Luqa u 8. Ġwann. F'Awissu tal-1828, kif semmejna qabel, kien qabad it-traduzzjoni u baqa' sejjer b'dan ix-xogħol sal-bidu ta' Jannar tal-1829. Meta Vassalli miet, fit-12 ta' Jannar, hu kien għad kellu f'idejh il-provi ta' xi traduz- zjoni tal-Vanġelji jew ta' l-Atti. Kif nafu, dawn il-Van- ġelji, bl-Atti magħhom, liarġu fi ktieb, mill-Istamperija ta- Watts, f'Londra fl-1829 jiġifieri ftit xhur wara li mietVassalli. It-traduzzjoni maltija ta' dawn il-Vanġelji u Atti, bħala l-ewwel traduzzjoni maltija li saret, tħalli barra t-tra- duzzjoni tal-Vanġelju ta' San Gwann magħmula minn Canolo (1822) hija mill-aħjar għar-reqqa u għażla ta' kliem u frażijiet, għalkemm, meta xxebbahha ma' dik ta' ilsna oħra, insibu li Vassalli mexa wisq kelma b'kelma mal-kliem u mal-kostruzzjoni tat-test tal-Volgata. Din il-ħaġa tidher aktar u iktar meta nqabblu t-tra- duzzjoni tiegħu ma' dik, li hemm fit-tieni edizzjoni tal-Vanġelji, eċċ, maħruġa mis-'Societu for Promoting Christian. Knowledge' u stampata fl-1547 minn Gabriel Vassalli, it-tifel ta' Mikiel A. Vassalli, u li fiha żdiedu l-ittri jew l-Epistli u l-Apokalissi. Fit-traduzzjoni tal-Van- ġelji, Vassalli mexa, għalbekk, wisq bir-reqqa milli meta qaleb 'Il-Ħajja tas-Sultan GĠiru' fejn it-traduzzjoni kienet ħielsa għall-aħħar, bit-tiżjid u tnaqqis ta' kliem li fiha. Sew it-traduzzjoni tal-Vanġelju ta' San Gwann minn Ganolo kemm dik li hemm fil-Vanġelji tat-Tieni Edizzjoui Maltija (mill-Ingliż) ta' Vassalli, li fiha, kif semmejna qabel, saru xi tibdil u tiswijiet minn Qamilleri, f'xi kliem u bini ta' qwiel, huma aħjar minn dik fl-ewwel edizzjoni ta' Vassalli; iżda biex nagħtu ħjiel u nuru x-xebh ta' dawn it-traduzzjonijiet bejniethom, inġibu hawnhekk xi bċejjeċ ta' kull edizzjoni u magħhom xi bċejjeċ tat-traduzzjoni ta' Canolo mill-Vanġelju ta' San Ġwann:— (L-ewwel Ediz. Għaliex ġejt nifred il-bniedem minn missieru, u l-bint mnommha, u l-kenna minn hmietha. U filli wieġeb Ġest qallhom: Morru wasslu lil Gwan li smajtu, li rajtu. Il-gkomi jaraw, il-għorox jimxu, l-imġiddmin jindafu: l-imtarrzin jisimgħu, il-mejlin iqumu, il-foqra jitbaxxru bl-inġil. Ġesti immela tala' fuq il-ġebel: u hemma kien qiegħed mad-dixxipli. tiegħu. (San Ġwann VI, 3) Hawn tifel, li għandu ħames ħobżiet tax-xgħir u ħutejn: iżda dawna xinhuma bejn kotra nies hekk kbira9 (San Gwann, VI, 9). U wara illi mtelew, qal lid-dixxipli. tiegħu: Iġimgħu l- ksur li fadlu biex ma jirtmewx (San Ġwann VI, 12). VI Iżda huwa qalilhom: Jiena-jien, la tibżgħux. (Sam Ġwann , 20 (It-tieni Ediz. Ghaliex ġejt inġieled il-bniedem ma' missieru, u l-bint m'ommha, u l-kenna ma' mdannitha. X, 35) Wieġeb Ġesii u qallhom. Morru uru minġdid lil Ġwan daka li intom tisimgħu u taraw (Matt. Il-għomi jaraw u l-għorox jimxu, l-imġiddmin jindafu u. t-torox jisimgħu, il-mejtin iqumu, u l-fogra għandhom l-e- vanġelju mxandar fosthom. Ġest immelu tala' fuq il-ġebel, u hemma qagħad mad- dixxipli tiegħu. (San Ġwann VI, 3). Hawn tifel li għandu ħames ħobżiet tax-xgħir u żewġ kata: iżda dawn xinhuma għaldaqshekk nies7: (San Gwann I, 9). Wara illi mtelew, qal lid-dixxipli. Iġimgħu l-ksur li fadlu, bex ma jintilef xejn. Imma huwa qallhom, jiena hu la tibżgħux. Ġest emmela tala' għal fuq muntanja, u hemm qagħad mad- Dixxipuli tiegħu. (San Ġwann VI, 3). Hawna tfajjel, li hu għandu, hames ħobżiet tax-xgħir u żewġ ħutiet: emma dawna xinhuma għal ġmigħa hekk kbira tan-nies7: (San Gwann VI, 9). U meta xebgħu, qal lid-Dixxipuli tiegħu: Laqtu l-loqom li fadlu, biex ma tintilfux. Eżdu huwa qallhom: Jiena hu, la tibżgħux. Kit wielied jista' dlonk jara, it-traduzzjoni ta' Vassalli għalkemm tista' tkun iżjed kelma b'kelma mat-test tal- Volgata latina, hija f'xi bnadi ħarxa u mhux hekk mex- xejja daqs dik tat-Tieni Edizzjoni u f'xi kliem daqs dik ta' QCanolo. Jixraq hawnhekk li nsemmi fuq hekk il-fehmiet tal- ħabib tiegħi, il-Professur Dun Pietru Pawl Savdon li ġi li għoġbu jislifni l-istudju li għamel fuq l-Istorja tal-Bibbja Maltija (miktuba bl-Ingliż u bil-Malti) li għadha manu- skritt fejn, għal dik li hi traduzzjoni tal-Vanġelju ta' San Ġwann magħmula minn Qanolo, igħid illi 'Canolo mexa bil-ħsieb li jfisser bir-reqqa t-test latin u b'mod ċar u ħafif mingħajr ma qagħad ifittex it-tirqim ta' stil. Xi tibdil ċkejken, bħal ma ngħidu aħna, taqlib ta' kliem, tib- dil ta' kelma ma' oħra, tħassir ta' kelma żejda, u żieda ta' partiċella, kienet issebbaħi u tagħti qawwa lill-kliem ……. iżda wieħed jistqarr illi t-traduttur xi mindaqqiet jikser il-ħemda ta' li stil billi dlonk il-kliem jibnih fuq ix-xeħita semitika, Fuq hekk it-traduzzjoni ta' Canolo tiġi li ħab- ġiet tisboq lil dik ta' sieħbu Vassalli li għax u kiteb fi żmienu u miżmum bħala traduttur aħjar minnu.' Meta jiġi biex jitħaddet fuq Vassalli, fost ħwejjeġ oħra, il-Professur Savdon jagħti dawn il-fehmiet:— It-traduzzjoni ta' Vassalli tgħaqqad iż-żewġ lwejjeġ li huma meħtieġa fi traduzzjoni, jiġifieri illi l-kliem ifissru sewwa u ċar. Is-sens maħtuf kollu kemm hu u mfisser sabiħ bi stil ħafif u xieraq. Dejjem iżomm sħiħ mat-test u jfissru bir-reqqa, fil-ftietaq tiegħu kollha u, iktarx bl-istess taqsim ta' kliem. Sabiex dejjem jimxi mat-test bla xejn ma jitbiegħed minnu, huwa jżomm ruħu rsir mat-test latin, u b'hekk iġenneb l-istil malti u jgħarraq il-ħlewwa u l-qawwa tal- kostruzzjoni Maltija'. Iżda iżjed il quddiem il-Professur Savdon jistqarr illi: Għalkemm Vassalli baqa' mwaħħal bir- reqqa kollha mat-test latin huwa għaraf jagħti lit-traduzjoni x-xeħita mexxejja, sabiħa u qawwija ta' kliem. Is-sentenzi huma dejjem mibnijin bis-sengħa u mżejnin sabili sabili bil- ġmiel kollu ta' l-istil semitiku. Il-traduzzjoni ta' Vassalli fuq dagshekk wisq fil-bogħod, jekk qatt, insibu li ħaddieħor sata' jgħaddiha'. Band'oħra jissokta jgħid ukoll: ''t-traduzzjoni ta' Vas- salli, għalkemm kienet ħarġitha Xirka Protestanti u fl-in- teressi ta' Knisja Protestanti, tista', sa ċertu pont, titqies bħala biċċa xogħol Kattolika, billi hemm miġjub fiha, kelma b'kelma kemm sata' jkun, l-istess test illi taqra l-Knisja Kattolika fit-tagħlim tagħha u fil-liturġija tagħha. Jiena ma nafx x'kienet ir-raġuni li ġagħilet lix-Xirka Missjonarja tal-Knisja Ingliża tinqeda b'din it-traduzzjoni li fiha m'hemmx ħlief divrenzja wisq ċkejkna meta tqabbilha ma' dik li taqra l-Knisja Ingliża. Iżda dawn id-divrenzji ċkejkna dlonk tneħħew meta ħarġet it-traduzzjoni l-oħra tat-Tesl- inent kollu ftit snin wara taħt l-isem ta': 'Il-Aaqda il- Jdida ta' Sidna Jesu Kristu, Malta, 18477. Il-Professur hu tal-fehma, bħali, illi t-traduzzjoni tat- 'Testment il-Ġdid maħruġ fl-1847, mhix ħaġa oħra ħlief dik ta' Vassalli, u fiha m'hemmx imbiddel ħlief xi kelma 'l hawn u 'l hinn, u wisq fil-bogħod xi qawl, jew biex tkun iktar taqbel mat-test Ingliż jew biex tiftiehem aħjar bil-bidla ta' kelma qadima ma' oħra iżjed mexxejja. Xi divrenzja wkoll tinsab fil-kostruzzjoni grammatikali, l-iktar fit-tempijiet tal- verbi; hekk fejn Vassalli jgħid: mehmumin, Mark 2. 17, jid- hmu, 8.18, xebb, Luqa 7. 14, titħaqqux 21, 9 fin-naxdr, Atti 21. 34. fit-traduzzjoni tat-tieni edizzjoni nsibu: morda, jidilku, żagħżugh, titbeżżgħux, ġewwa s-swwar u tarġa' fejn Vassalli jgħid: Kont nara, Luqa 10, 18, Kienu jżommuh 4,42, Kien igħidilhom, Mark 1, 22. fit-traduzzjoni tat-tieni edizzjoni nsibu: rajt, żammewh, qalilhom u fejn f'dik ta' Vassalli naq- raw: il-qaddej il-ħażin, Matt. 24, 48, u billi fil-waqt idduna fih in-nifsu mill-qawwa l kienet ħarġet minnu, filli dar lejn il-ġemgħa, eċċ. Mark 5. 30 fit-tieni edizzjoni naqraw: il-qaddej ħażin; U minnufih nduna fih in-nifsu mill-qawwa li ħarġet, u dar mill-ġemgħa, eċċ.