mqaddsa L-ART IMQADDSA Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-Kummissarjat tal-Art mqaddsa tal-Provinċja Franġiskana Maltija , Twannv Chircop OEM Kummissarju tal-Art Imqaddsa ABBONAMENT: €10 fis-sena €15 jew aktar Sostenitur Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija, Valletta, VLT 1213 Malta. Il-Materjal kollu li jidher f'din ir-Rivista huwa Copvright 0 tal-Kummissarjat tal-Art Imqaddsa u l-Edizzjoni TAU, 2019 Il-Minaret Musulman fil- Jdalijiet Kruċjati tal-Knisja ta' S. Gwann Il-Qabar u l-Knejjes ta' San Ġwann Battista f'Sebaste Il-Beatitudnijiet fl-Evanġelji ta' San Mattew u San Luqa Il-Missjoni lebsa tal-Profeta Elija. Il-Gvernaturi Rumani fil-Palestina Il-Qdusija fil-Ktieb tal-Apokalissi Fit-28 ta' Jannar 2020 il-President tal-iStati Uniti, Donald Trump, deher jii e għa A a OI TJ ONE NG Et l a tl iġiġojjnt tiegħu għal paċi dejjiema bejn l-Israeljani u l-Palestinjani, bl-isem 'Peace to Prosperitv: A Vision to Improve the Lives ta GT L-00 B il-pjan, magħmul biss bejn l-Amerikani u l-Israeljani, besklużjoni tal- Palestinjani, li rtiraw minn kull negozjati minħabba l-fatt li Trump irrikonoxxa lil Ġerusalemm bħala kapitali ta' Israel, JO fe p lj oż L A l-Palestinjani se jkollhom territorju li JA So To Il-konflitt bejn Israel u l-Palestinjani ilu Ko faja a AA EĦA otoza partikulari mill-1967, meta Israel okkupa x-Xatt tal-Punent u l-iStrixxa ta' Gaza. Minn dak iż-żmien Israel beda proċess BOG a e ot Ie rotta H llum saru bliet kbar proprju fit-territorju Do Ida IA Dan wassal għal mumenti ta' tensjoni u vjolenza, l-aktar waqt it-tieni intifada fl-2000-2002, li wasslet biex Israel jibni ħajt ta' sigurtà madwar it-territorji II e to poeta ll bliet Palestinjani u ġab ix-Xatt tal-Punent jidher qisu 'jigsaw puzzle', bi rqajja' ET A GG nt ottan ogiei kif ġie ippjanat minn Donald Trump Palestinjana wara l-Oslo Accord tal-20 ta' Awwissu 1993 bejn il-Prim Ministru Israeljan Vitzhak Rabin u l-mexxej Palestinjan Vasser Arafat, bl-għajnuna tal- President Amerikan Bill Clinton. Is-sitwazzjoni matul dawn l-aħħar snin waslet għal waħda kritika, li fiha Israel kompla jibni l-insedjamenti minkejja l-kundanna tal-Ġnus Magħquda li tqis li dawn il-bliet huma illegali. Illum il-ġurnata 'il fuq minn sitt mit elf Israeljan joqogħdu fil- bliet li inbnew f'territorju Palestinjan, l-aktar madwar Ġerusalemm u Betleħem, imma wkoll fuq l-għoljiet tas-Samarija. L-aħħar daqqa ta' ħarta lill-proċess ta' paċi bejn Israel u l-Palestinjani kienet ir-rikonoxximent ta' Ġerusalemm bħala kapitali ta' Israel, besklużjoni tar-rieda tal-Palestinjani li Ġerusalemm tal- Ivant tkun rikonoxxuta bħala l-belt kapitali tal-Palestina. Dan l-att li ħarrax il-pożizzjonijiet sar mill-President Amerikan Donald Trump fis-6 ta' Diċembru 2017. Minn dak il-mument l-iStati Uniti mexxew l-ambaxxata minn Tel Aviv għal Ġerusalemm, u l-Palestinjani ddikjaraw li ma ridux jirrikonoxxu iżjed lill-iStati Uniti bħala qawwa politika li tagħmel medjazzjoni bejnhom u bejn l-Israeljani. F'kelma oħra, l-azzjoni ta' Trump u Netanvahu ma hi xejn aktar ħlief pjan impost fuq il-Palestinjani mingħajr l-ebda kura tal- aspirazzjonijiet tagħhom. Fil-fatt, Netanvahu diġà ddikjara li, bħala riżultat tal-mappa ġdida li issa ġiet ippreżentata, Israel se jkollu d-dritt li jagħmel 'annexation' tat-territorju kollu tal-Wied tax-Xmara Ġordan, b'tali mod li l-Palestina se tkun kollha kemm hi ċirkondata minn Israel u ma hemm l-ebda żblokk naturali għall- Palestinjani biex jaqsmu għall-Ġordanja. Fuq kollox Israel se jiddikjara wkoll li l-insedjamenti kbar tax-Xatt tal-Punent (eż. Gush Etzion, Ariel, u bosta bliet oħrajn) issa huma parti mit-territorju nazzjonali Israeljan, anke jekk mibnijin fuq art li l-Palestinjani jqisuha tagħhom. X'se jifdlilhom il- Palestinjaniż Fil-prattika l-Palestinjani se jibqgħu kkonċentrati fl-irqajja' ta' artijiet li huma 'endclaves' imdawrin minn insedjamenti Israeljani. Dawn jinkludu l-bliet ta' Ħebron, Betleħem, Ramallaħ, Nablus, Jenin, Ġeriko, Tulkarem u Qalqilva, immexxijin mill-Awtorità Palestinjana, flimkien mal-iStrixxa ta' Gaza (li Israel irtira minnha fl- 2015) u fejn hemm gvern immexxi mill-moviment Ħamas, li hu meqjus bħala organizzazzjoni terroristika. Hemmhekk l-attakki ma jonqsux, kemm minn terroristi Palestinjani li jisparaw missili fuq bliet Israeljani fil-qrib, kif ukoll mill-forzi Israeljani li jirrispondu bil- bumbardamenti li wasslu anke għal mumenti ta' gwerra bħall-'Operation Defensive Shield' tal-2014. Ħarsa lejn il-mappa ta' Israel u l-Palestina turi fruntieri dejjem jinbidlu, imma li fil-fatt ikomplu jikkumplikaw is-sitwazzjoni politika. Għalkemm Israel jidher li jagħmel xi konċessjonijiet lill-Palestinjani, dawn jinkludu l-ħolqien ta' mina ta' madwar 40 kilometru li suppost li tgħaqqad ix- Xatt tal-Punent ma' Gaza, bl-iskop li l-Palestinjani ma jgħaddux minn territorju Israeljan imma jivvjaġġaw taħt l-art. Tinkludi wkoll xi rqajja ta' art li Israel lest li jagħti lill-Palestinjani fid-deżert, qrib il-fruntiera mal-Eġittu, li suppost li jsiru żoni industrijali. Min-naħa tagħhom il- Palestinjani rrifjutaw din l-offerta, għaliex huma ma ġewx ikkonsultati bl-ebda mod, imma hu biss ftehim magħmul bejn Trump li jiddefendi l-interessi Israeljani, anke jekk Trump insista li l-Palestinjani issa se jkollhom Stat għalihom, basta jirrispettaw is- sigurtà ta' Israel. Imma dan ifisser li l-ħajt tas- sigurtà u ċ-'check-points' militari se jibqgħu kollha hemm, anzi li issa l-firda se tkun drastika. Fil-fatt, il-pjan ma hu xejn aktar ħlief l-implimentazzjoni uffiċjali ta' sitwazzjoni li diġà teżisti, billi Israel diġà jikkontrolla ż-żoni kollha li issa jrid jieħu għalih b'mod uffiċjali. Jidher ċar li din il-qagħda ta' inċertezza hi frott ta' inċertezza politika kemm f'Israel kif ukoll fil-Palestina. L-Israeljani ilhom sena sħiħa bla gvern stabbli, u kellhom jagħmlu tliet elezzjonijiet f'sena, li l-ewwel tnejn minnhom kienu inkonklusivi. Netanvahu baqa' jiggverna sempliċement għax ma kienx hemm alternattiva. U l-istess ġara fil-Palestina, fejn Mahmoud Abbas ilu President għal diversi snin mingħajr possibilità li jsiru elezzjonijiet minħabba l-firdiet interni. Forsi qatt ma kien hemm żmien li fih il-prospettiva ta' paċi fl-Art Imqaddda kienet daqshekk fil- bogħod. Dan minkejja l-progress ekonomiku li jidher ċar fil-każ ta' Israel, fejn is-sena li għaddiet ġew 4.5 miljuni ta' turisti, u li jinħass ukoll f'ċerti bliet Palestinjani bħal Betleħem. Imma taħt il-wiċċ sabiħ li jidher hemm moħbija tensjoni u problemi kbar, li ftit hemm rieda tajba li jiġu solvuti. L-ART IMQADDSA '$ JANNAR- MARZU 2020 $e 5 IL-QABAR U L-KNEJJES TA'SAN ĠWANN BATTISTA F'SEBASTE 6 ġ L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2020 Ir-raħal ta' Sebaste (Sebastiva) jinsab xi 10 kilometri fuq il-majjistral ta' Nablus, fix-xaqliba tal-lvant tat-triq prinċipali li titla' lejn it-tramuntana mill-għoljiet tas-Samarija lejn Jenin u l-Galilija, u ftit bogħod mit- triq li mill-wied tax-xmara Ġordan tieħu lejn il-punent lejn il-kosta tal-Mediterran. Ir-raħal tal-lum, li l-Għarab isejħulu Sebastiva, jokkupa l-ġnub ta' għolja li fuqha jinsabu l-fdalijiet tal-belt antika ta' Samarija, li kienet kapitali tas-saltna ta' Israel mit-876 sas-721 q.K. Madwar is-sena 25 q.K. Erodi l-Kbir bena belt ġdida fuq dan il-post, u taha l-isem ta' Sebaste, għall-Imperatur Awgustus (Sebastos). Din il-belt tgħolliet għal grad ta' colonia Rumana minn Settimio Severo madwar is-sena 196 w.K. Fis-seklu 4 l-belt kienet biss raħal żgħir, imma baqgħet dejjem abitata sal-ġurnata tal-lum. Il-belt Rumana kienet imdawra b'ur tal- ġebel li għadu jidher minnu l-fdalijiet ta' torrijiet tondi. Is-sit arkeoloġiku jkopri arja ta' madwar 64 ettaru. L-iskavi li saru fl-1908-10 u fl-1931-35 kixfu fuq il- quċċata tal-għolja l-pedestall tat-tempju li Erodi bena lil Awgustus. Taħt din il- quċċata tinfirex akropoli kbira ta' żminijiet Israeliti Lejn il-lvant kien hemm il-forum tal-belt Rumana, filwaqt li lejn it- tamuntana jidhru l-fdalijiet tat-teatru, it-tempju ta' Korte (Persephone) u l-istadju. Għad hemm fdalijiet ta' triq bil-kolonni li twassal mid- daħla tal-punent sar-raħal attwali li jinsab fuq ix- xaqliba tal-lvant. Hawnhekk ma aħniex sejrin nieqfu fuq l-istorja tas-saltna ta' Israel u fuq il-fdalijiet arkeoloġiċi interessanti li jmorru lura għal żmien is- sultan Omri (886-875 q.K.) u ibnu Aħab (875-853 q.K.), li fi żmienu deher il-profeta Elija (1Slat 16,23 - 22,40). Sejrin pjuttost nitkellmu dwar fdalijiet tal-epoka Kruċjata li jinsabu fir-raħal Palestinjan ta' Sebastiva (Sebaste), u li huma l-fdalijiet tal-Kattidral ta' San Ġwann Battista u tal-qabar tal-Prekursur ta' Ġesii. Il-Kattidral ta' San Ġwann Battista f'Sebaste Il-Kristjaneżimu wasal fil- belt ta' Samarija permezz tal- ħidma tad-djaknu Filippu, wieħed mis-seba' djakni istitwiti mill-appostli. Ir- rakkont insibuh fl-Atti tal- Appostli 8,5-8: 'Filippu niżel f'belt tas-Samarija u xandar lil Kristu lin-nies tagħha. Il- folol tan-nies b'fehma waħda kienu joqogħdu attenti għal dak li kien jgħidilhom Filippu, meta kienu jisimgħuh u jaraw il-mirakli li kien jagħmel. Kien hemm nies maħkuma mill-ispirti ħżiena, u dawn b'għajjat kbir kienu joħorġu minn ħafna minnhom; u ħafna nies oħrajn, mifluġa jew zopop, kienu jitfejqu. U kien hemm ferħ kbir f'dik il-belt L-istoriku Lhudi Josephus Flavius (Antiguitates ludaice, 5,2) jikteb li San Ġwann Battista ġie maqtul minn Erodi Antipas fil- fortizza ta' Macheerus, jew Makeronte, fuq ix-xaqliba tal-lvant tal-Baħar il-Mejjet, fil-Ġordanja (cfr. Mt 14,l- 12; Mk 6,17-29; Lq 3,19- Fis-sekli li ġew wara nibtet it-tradizzjoni li l-fdalijiet tal-Prekursur, li kienu ġabruhom id-dixxipli ta' Ġwanni, ġew midfuna f'Sebaste fejn kienu diġà midfuna l-profeti Eliżew u Abdija (imma dan tal-aħħar ta' S. Ġwann L-ART IMQADDSA $ JANNAR MARZU 2020 $ 7 ġie konfuż ma' Għobadija, li kien jieħu ħsieb il-palazz tas- sultan Aħab f'l Slat 18,3). Nibtet ukoll it-tradizzjoni li Sebaste kien il-post li fih ġie maqtul Ġwanni l-Battista. Fl-ewwel sekli, id-dixxipli ta' San Ġwann Battista kienu preżenti f'ħafna partijiet tas- Samarija. Il-kult lejn San Ġwann il-Battista kien diġà jeżisti f'Sebaste fis-snin 361-362, fi żmien il-persekuzzjoni tal-Imperatur Ġuljanu l-Apostata, għax nafu li f'dawk is-snin il-fdalijiet tal-Prekursur, flimkien ma' dawk ta' Eliżew u Abdija, inqalgħu mill-oqbra u ġew maħruqa, imma li l-irmied tagħhom inġabar minn xi rħieb li kienu ġew minn Ġerusalemm. Il-qabar tal-Battista ġie lokalizzat għall-ewwel darba f'Sebaste minn Rufino ta' Aquileia, li kien jgħix Ġerusalemm fuq l-Għolja taż-Żebbuġ, u li jagħtina deskrizzjoni tar- reazzjoni pagana kontra l-Insara fis-snin 361-362, taħt l-Imperatur Ġuljanu l-Apostata, meta l-fdalijiet ta' San Ġwann Battista nħarġu mill-qabar u ġew maħruqa, u mbagħad l-irmied ġie mferrex mal-erbat irjieħ. Imma xi wħud mill-fdalijiet inġabru minn irħieb tal- monasteru tad-Djaknu Filippu f'Ġerusalemm: 'Fi żmien l-Imperatur Ġustinjanu I…) f'Sebaste, belt tal-Palestina, il- pagani nvadew il-qabar ta' Ġwanni l-Battista: l-ewwel ma għamlu kien li xerrdu l-għadam tiegħu, imma mbagħad reġgħu ġabruhom biex jaħarquhom; huma ħalltu l-irmied imqaddes mat-trab u ferrxuh mal- kampanja u l-irħula ta' madwar. Imma bir-rieda ta' Alla waslu xi rħieb mill-monasteru ta' Filippu f'Ġerusalemm. Huma tħalltu ma' dawk li kienu qed jiġbru l-għadam biex jaħarquhom, u b'attenzjoni u devozzjoni qaddisa huma ġabru, kif setgħu, dawk il-fdalijiet u telqu bil-moħbi u ħadu r-relikwi meqjuma lill- missier imqaddes Filippu' (Historia Ecclesiastica VII,4). Fis-sena 384 il-pellegrina Eġeria żaret l-oqbra u l-knisja ta' Sebaste. L-istess għamlet Paula, id-dixxiplu ta' San Ġilormu, fis-sena 404. F'nofs is-seklu 5 Sebaste kienet saret sede ta' isqof, li kien jiddependi mill-arċisqof ta' Ċesarija Marittima. Il-pellegrin Ġwann Rufus, li kiteb fis-sena 512, jagħti deskrizzjoni tal-martvrium ta' din il-knisja kif kien jidher sa mis-sena 451, meta ġie ċċelebrat il-Konċilju ta' Kalċedonja: 'Dan il-post kien kappella ta' knisja li kienet magħluqa bi grada, għaliex fiha hemm żewġ twiebet miksijin bid-deheb u l-fidda, li quddiemhom dejjem hemm lampi jixegħlu: wieħed minnhom hu dak ta' San Ġwann Battista u l-ieħor tal-profeta Eliżew 8 $ L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2020 Il-qabar ta' Eliżew jissemma mill-Pellegrin ta' Piacenza fis-sena 570, filwaqt li San Willibald ra l-oqbra ta' Ġwanni, Eliżew u Abdija fis-sena 723. Fl-istess seklu 8 inħadmet xbiha tal-knisja fl-art mużajkata tal-knisja ta' San Stiefnu f'Umm ar-Rasas fil-Ġordanja. Imma fis-sena 808 il-kitba Commemoratorium de Casis Dei tgħid: 'F'Sebaste, fejn hu midfun il-ġisem ta' San Ġwann, kien hemm qabel knisja kbira, imma issa tinsab imġarrfa. Kull ma fadal hu l-qabar tal-glorjuż Battista, li ma ġiex meqrud għal kollox' F'dak iż-żmien l-Isqof Bażilju u l-kleru tiegħu kienu juffiċjaw fi knisja oħra, li l-fdalijet tagħha jinsabu fil-post li fih it-tradizzjoni tqiegħed il-ħabs li fih kien maqful Ġwanni. Il-Kruċjati rebħu l-Art Imqaddsa fl-1099, meta daħlu trionfalment f'Ġerusalemm. Ftit wara huma bnew f'Sebaste raħal- fortizza, li huma semmewh Casale Sancti Johannes Sebaste. Dan kien parti mill-proprjetà rjali tar-Re ta' Ġerusalemm. Ftit tas-snin wara li twaqqaf ir-Renju tal-Kruċjati, l-Abbati Danjel (1106-08) sab komunità ta' reliġjużi Latini li kienu juffiċjaw il-knisja mġarrfa ta' Sebaste (Sebastopolis). Hu jikteb: 'Il-qabar ta' Ġwanni l-Prekursur jinsab hawnhekk, u hemm knisja sabiħa dedikata lilu kif ukoll monasteru għani tal- Franki' Fl-1142 Usamah ibn Munqidh, Emir ta' Shaizar qrib Apamea fis-Sirja, meta wasal Sebaste biex iżur lill- Gran Mastru tal-Kavallieri Templari, kiteb: 'Jiena żort il-qabar ta' Xahva, iben Zakkarija - Alla jberikhom it-tnejni — fir-raħal ta' Sebastiva qrib Nablus. Wara li waqaft nitlob, jiena dħalt fl-ispazju magħluq quddiem il-qabar. Sibt bieb nofsu mbexxaq, ftaħtu u dħalt fil- knisja. Ġewwa kien hemm għaxart irġiel anzjani, u huma laqgħuni bospitalità' Minn dan ir-rakkont nafu li l-qabar tal-Battista u l-knisja kienu jokkupaw sezzjonijiet separati ta' din iż-żona. Fil-fatt l-iskavi reċenti li saru fl-2008 urew li, qabel ma nbniet il- knisja kattidrali Kruċjata, kien hemm knisja oħra Kruċjata fil-qrib. L-iskavi kixfu fdalijiet ta' fortizza imponenti, li fiha torri u taraġ forma ta' garigor, u fuq kollox kappella. Instabu wkoll xi biċċiet ta' mużajċi ta' pavimenti, li jindikaw monasteru Biżantin li seta' kien hemm maġenb il- knisja. Il-kappella għandha pjanta rettangolari, b'abside fuq il-lvant, u hi mdawra mill-fortizza, kollha mibnija minn kolonni u kapitelli tal-perjodu Ruman, li kienu parti miż-żona arkeoloġika. Ftit wara ż-żjara ta' Usamah, il-qagħda tal-knisja ta' Sebaste nbidlet radikalment, għax fl-1145, Guillaume I, Patrijarka Latin ta' Ġerusalemm, ħabbar li kienu nstabu l-fdalijiet tal-Battista u kkonċeda indulġenza ta' 40 jum lil dawk kollha li jikkontribwixxu biex tinbena knisja monumentali fuq il-qabar tiegħu. Kien f'dak iż-żmien li beda l-bini tal-kattidral Kruċjat ta' San Ġwann Battista f'Sebaste, li l-fdalijiet tiegħu għadhom weqfin sal-lum. Il-pellegrin Teodoriku (1169- 72) kiteb li parti mir-relikwi kienu vvenerati fil-knisja stess. Hu l-ewwel wieħed li jiddeskrivi t-turġien li jwasslu mill-knisja għall- qabar li jinsab fil-kripta: 'Parti mid-driegħ tiegħu jinsab merfugħ hemmhekk b'qima kbira. Imma hu indifen fil-kripta, bejn il-profeti Eliżew u Abdija. Wieħed jinżel f'din il-kripta permezz ta' 35 tarġa' Il-Kattidral Kruċjat ta' S. Ġwann Battista, f'Sebaste q k ċ- jfa tl I F'Settembru 1184 Saladin deher quddiem Sebaste b'armata miegħu; imma l-Isqof irnexxielu jinnegozja ftehim ta' paċi u ta kenn lil dawk kollha li kienu daħlu fil-knisja, bil-patt li jeħles lil tmenin priġunier Musulman. Fl-1185 żar Sebaste l-Grieg Ġwanni Phocas, li jikkonferma li r-relikwi ta' Ġwanni l-Battista u tal- profeta Eliżew ma kinux għadhom fil-qabar taħt l-art: 'F'nofs din il-belt hemm il-ħabs li fih ġie mixħut minħabba l-akkużi li għamel kontra Erodja, u fejn qatgħulu rasu. Dan il-ħabs jinsab taħt l-art, u tinżel għalih minn għoxrin tarġa. altar li jimmarka l-post fejn l-għassies qatagħlu rasu. Fuq il-lemin tal-altar hemm tebut li fih hu mħares il-ġisem ta' San Żakkarija, missier il-Prekursur. Fuq ix- xellug hemm tebut ieħor, li fih hemm il-ġisem ta' ommu, Santa Eliżabetta. Fil-ħitan fuq iż-żewġ naħat tal-ħabs jistrieħu l-fdalijiet ta' ħafna qaddisin u dixxipli oħrajn tal-Prekursur. Fuq il-ħabs hemm knisja li fiha hemm żewġ twiebet minquxa fi rħam abjad. Dak fuq il- lemin fih l-irmied tal-ġisem tal-meqjum Prekursur wara li dan ġie maħruq. Fl-ieħor hemm il-ġisem tal-profeta Eliżew. Fuq dan, fil-knisja, id-driegħ tax-xellug tal- Prekursur hu meqjum f'relikwarju li hu kollu kemm hu tad-deheb' F'Lulju 1187 Sebaste ntrebħet u ġiet meqruda min-neputi ta' Saladin, Ħusam al-Din Muħammad, magħruf bħala Ibn al- Fir-rakkont ta' Imad al-Din insibu li 'Ħusam al-Din waqaf Sebastiva, fejn hemm il-qabar ta' Żakkarija. Sa miż-żmien li fih il-Musulmani kienu abbandunaw dan il-qabar, il- qassisin kienu kkonvertewh fi knisja. Kien wieħed mis-santwarji ewlenin tagħhom, wieħed mill-oqbra li kienu jqimu. Huma kienu ksewh bi drappijiet, u kienu żejnuh bornamenti ta' fidda u deheb, u kienu jżuruh f'pellegrinaġġ. Kien hemm komunità ta' rħieb residenti hemmhekk. Dawk biss li kienu jġibu offerti għonja setgħu jżuru l-post. Ħusam al-Din daħal hemmhekk u ħa pussess ta' dak kollu li sab, u ħalla biss dak li hu meħtieġ għal moskea; imbagħad hu ħalla lill- Musulmani jidħlu hemm u waqqaf miħrab (niċċa ta' talb tal-Musulmani) biex iduru lejha meta jsallu' L-awtur ta' De Expugnatione Terre Sancte jikteb li l-Musulmani heddu lill-Isqof sakemm dan urihom fejn kienu jinsabu t-teżori tal- knisja. Imbagħad neżżgħuh minn ħwejġu u sawwtuh, sakemm ħallewh jitlaq qawwi u sħiħ lejn Akri. Ma nafux x'ġara wara mill-Isqof u l-kapitlu tal-kanoniċi. F'Diċembru 1188 il-Papa Klement III ħa lill-kanoniċi ta' Sebaste taħt il-protezzjoni tiegħu. Dawn kienu qed iservu fil-knisja ta' Nemours. Philippe Augustus għamel l-istess u bħal missieru Louis VII, ta 20 livres kull sena lill-knisja ta' Sebaste. ħa sehem fl-elezzjoni tal- Patrijarka Soffred fl-1203. Billi d-djoċesi baqgħet f'idejn il-Musulmani, nissoponu li l-Isqof kien normalment jirrisjedi Akri. Is-suċċessjoni ta' sqfijiet ta' Sebaste tidher li waqfet fl-1268, wara l-mewt tal-amministratur Hugh de Nissun. Wara li Saladin rebaħ ir-Renju Latin il-kattidral li kienu bnew il-Kruċjati nbidel f'moskea. L-insara tħallew bil-permess li jżuru l-qabar ta' Ġwanni l-Battista. Fl-1283 Burcardo tal-Monte Sion jiddeskrivi l-qabar bħala wieħed tar-rħam, li jixbah il-Qabar ta' Kristu, u jgħid li San Ġwann kien indifen bejn il-profeti Eliżew u Abdija. Din id- deskrizzjoni tindika li kien hemm xi edikola mibnija fuq id-daħla tal-għar li fih hemm il-qabar. William ta' Boldensele jgħid li fl-1333 il-knisja kienet imġarrfa, imma Giacomo da Verona, li żarha fl-1335, u Nicola da Poggibonsi (1346- 50) ma jgħidulniex li l-knisja kienet iġġarrfet. Nicola jgħid li l-monument li fih indifen Ġwanni kien jinsab fiċ-ċentru tal-knisja, li kienet saret moskea. Jgħid ukoll li, wara li l-ġisem tal-Battista kien ġie maħruq, id-driegħ tax-xellug ta' San Ġwann kien baqa' Sebaste, mentri rasu, li kienet ġiet maqtugħa minn ġismu, kienet tinsab Lixandra, fejn Nicola nnifsu ra fil-knisja ta' San Ġwann. Jgħid li wieħed mis-swaba' ta' San Ġwann kien relikwa għand ir-Re Ugo IV ta' Ċipru. Jgħid ukoll li r-relikwi ta' Sebaste kienu mbagħad ġew meħuda fil-monasteru Grieg ta' San Ġwann Battista (Prodromos — Prekursur) fuq ix-xatt tax-xmara Ġordan. Kien jeżisti relikwarju tad- deheb tas-seklu 12, li fih kien hemm id-driegħ tal-lemin tal-Battista, u li kien meqjum fil-knisja ta' San Ġwann ta' Pera f'Kostantinopli sas-sena 1453, meta ġiet meqruda din il-belt. Dan il-famuż relikwarju fis-sena 1484 kien ingħata mis-Sultan Bazid II lill-Gran Mastru tal-Ospedalieri (Kavallieri ta' San Ġwann) f'Rodi, Pierre d'Aubusson. dan il-famuż relikwarju li l-Kavallieri ġiebu magħhom Malta, fejn dam meqjum fil- Knisja Konventwali ta' San Ġwann fil-Belt Valletta sa ma telqu l-Kavallieri minn gżiritna fl-1798 u ħaduh magħhom. Fl-1356-66 Jean de Mandeville jikteb li l-knisja kbira kienet tinsab imġarrfa, imma parti kbira minnha kienet għadha tidher, fosthom ħafna kolonni, li kienu juru kemm il-knisja kienet sabiħa. Il-pellegrini kienu jitħallew jidħlu fil- qabar, li kien jinsab f'nofs il-knisja, taħt l-art (kif għadu jidher sal-lum). Lejn it-tmiem tas-seklu 15, Francesco Suriano ra l-qabar ta' Ġwanni, fejn daħal jitlob, f'nofs il-knisja, u ra wkoll 'żewġ oqbra tar-rħam rikk, li huma forsi l-isbaħ li hemm fid-dinja. Wieħed minnhom hu fejn indifen Eliżew u l-ieħor fejn indifen il-profeta Ġoel: għalkemm il-martiroloġju jgħid li hu Abdija, imma fuq il-qabar hemm minqux l-isem Ġoel. Il-knisja hi mibnija f'forma ta' fortizza, bħall-knisja ta' Betleħem, u fiha jgħix il-Machademo, jiġifieri l-Gvernatur Mingħajr dubju dawk l-oqbra kienu sarkofagi tar-rħam li kien ra Ġwann Phocas fl-1185; it-tieni iskrizzjoni kienet x'aktarx tirreferi mhux għal Ioel (Ġoel), imma kienet taqra lofhannjes (Ġwanni). Fis-seklu 16 Pantaleone dAveiro żar il-knisja flimkien ma' żewġ rħieb Griegi. Hu jfakkar li l-Insara lokali kienu jixegħlu lampieri maġenb it-tliet oqbra, filwaqt li l-qabar ta' Eliżew kien ta' rħam Il-Kustodju tal-Art Imqaddsa Bonfaċju ta' Ragusa (Dubrovnik) isemmi l-kappella li fiha 'il-qabar eleganti tal-alabastru ta' Ġwanni' fix-xaqliba tax- xlokk tal-knisja. Pietro della Valle ttieħed minn Għarab lokali, Insara Ortodossi, biex jara l-knisja. Hu jiddiskreviha bħala 'għadha wieqfa f'parti kbira tagħha, hi kbira u sabiħa; ġewwa huma urewni kappella li tinsab taħt l-art, imżejna b'koppla żgħira fl-istess knisja, eżattament bħad-Dar Imqaddsa ta' Loreto, imma biex wieħed jidħol fil-kappella jrid jinżel ħafna turġien. Din il-kappella taħt l-art kienet il-ħabs ta' San Ġwann Battista' Jidher li l-koppla fuq il-kappella kienet il-binja Musulmana li għadha tidher sal-lum fin-navata tal-knisja. L-ART IMQADDSA '$ JANNAR- MARZU 2020 $e 11 jiddeskrivi l-knisja u l-qabar taħt l-art. ra fil-knisja 'kapitelli ta' skultura artistika', u wkoll parti min-navata ċentrali, li hu jiddeskriviha bħala 'fdalijiet ta' koppla, li taħtha jaħsbu li kien hemm l-altar maġġur, imżejjen b'kolonni tar-rħam u rappreżentazzjonijiet fil-mużajk; din illum hi maqsuma fi tnejn, bil- Griegi juffiċjaw fuq naħa u l-Musulmani fuq l-oħra' Il-moskea żgħira (maqam) mibnija fuq il-ħabs ta' Ġwanni l-Battista tissemma minn Henrv Maundrell fl-1697. Madwar l-1690-93 il-Musulman, al-Nabulusi, jfakkar li wara li wieħed jinżel fl-għar isib 'gradilja żgħira ġewwa fejn jingħad li jinsabu Saidna Vahva (Ġwanni) u missieru Żakkarija' Fl-ewwel snin tas-seklu 19 l-abside ċentrali tal-knisja kienet għadha wieqfa, u l-forma tonda tagħha kienet ġiet impittra minn Louis de Laborde (1837). Viżitaturi oħrajn tal-knisja kienu jinkludu E. Robinson (1838), M. De Vogiie (1860), V. Guċrin (1874), l-uffiċjali tas-Survev of Western Palestine f'Lulju 1872 u Ġunju 1875, C. Clermont- Ganneau fl-1873-74 u M. Van Berchem madwar l-1890. Madwar is-sena 1892, fi żmien is-Sultan Ottoman Abd al-Ħamid II, il-moskea li kienet tokkupa żewġ daħliet tan-navata tan- nofsinhar tneħħiet u nbniet moskea ġdida tagħlaq iż-żewġ daħliet tal-lvant tal-knisja. Dan ix-xogħol ġab miegħu l-isfortuna li tħattew il-fdalijiet tal-abside, kif ukoll xi partijiet mill-volti tas-saqaf li kienu perikolużi, imma li kienu għadhom wieqfa, kif jidher f'ritratti aktar antiki. Camille Enlart ra l-knisja fl-1922, wara li nbniet il- moskea ġdida. Hu ddeskriva n-navata ċentrali. L-iskavi li saru madwar in-naħat tat- tramuntana u tal-lvant tal- knisja minn R.W. Hamilton juru li mhux biss il-knisja Kruċjata kienet mibnija fuq dik Biżantina, imma wkoll li l-pjanta tal-lvant li kienet saret mis-Survev of Western Palestine fl-1870 kienet eżatta. Il-kattidral Kruċjat, li jokkupa l-pedamenti tal- knisja Biżantina li kien hemm qablu, hu mibni fuq ix-xaqliba tal-lvant tal- għolja, ftit barra mill-ħitan tal-belt Rumana, f'żona li qabel kienet iċ-ċimiterju tal- istess belt. Il-fatt li l-katidral inbena hemmhekk fis-seklu 4 kien jiddependi mill- identifikazzjoni ta' wieħed mill-oqbra fiċ-ċimiterju bħala l-qabar ta' Eliżew u ta' Abdija, li fih il-ġisem ta' Ġwanni l-Battista kien ġie midfun ukoll. Il-qabar jinsab taħt in-navata ċentrali tal-knisja Kruċjata, 12 $ L-Anr IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2020 f'pożizzjoni li tikkorrispondi għall-ħames daħla tal- knisja. Wieħed jinżel għalih minn 21 tarġa minn kamra b'koppla ċkejkna. Din il-kappella tinsab fit-tielet daħla tan-navata ċentrali, qrib żewġ siġriet tal-larinġ morr. Minnha tinżel għall-qabar Ruman. Il-qabar hu magħmul minn kamra b'saqaf troll u fih sitt niċeċ sepolkrali li huma mqegħdin f'żewġ ringieli fuq il-ħajt tan-nofsinhar. Fir-ringiela ta' isfel, it- tradizzjoni Kristjana tgħid li hemm il-qabar ta' San Ġwann Battista, bejn dawk tal-profeti Eliżew u Abdija, filwaqt li t-tradizzjoni lokali titkellem ukoll mill-oqbra ta' Żakkarija u Eliżabetta. Il-paviment hu maħdum f'opius sectile (teknika artistika li fiha biċċiet jitqiegħdu flimkien fuq art jew ħajt biex jiffurmaw disinn) u jmur lura għal perjodu Biżantin (Bagatti), imma l-mod kif hu rranġat il-qabar illum imur lura għall-perjodu Kruċjat. Fil-maqam Musulman li jinsab fuq il-qabar (fejn hemm il-koppla) hemm fdalijiet ta' balavostri Biżantini u fdalijiet oħrajn ta' dekorazzjonijiet Kruċjati, li kienu parti mill-knisja Biżantina u mill-kattidral medjevali tal-Kruċjati. Kien grazzi għall-inizjattivi ta' finanzjamenti privati, li fl- 2010, Carla Benelli, storika tal-arti, u koordinatriċi tal-proġett 'Sebastia - tra passato e presente', bl- għajnuna tal-Assocazione Pro Terra Sancta u flimkien mal-arkitett Osama Hamdan, irnexxielha twettaq proġett ta' dokumentazzjoni u ta' konservazzjoni ta' emerġenza, u nvolviet f'dan il-proġett xi membri tal- komunità Palestinjana lokali, li ħadmu bħala voluntiera. F'konferenza li hi tat f'Bir Zeit Universitv fl-2011 hi spjegat kif ġiet organizzata din l-ispedizzjoni ta' restawr tal-qabar ta' San Ġwann Battista. Mill-pjanti li ħejja l-arkitett Hamdan jidher ċar li l-kripta u l-qabar Ruman ġew trasformati meta nbena l-kattidral Kruċjat. Għalkemm id-daħla għall- qabar illum hi waħda, imma billi hemm bieb magħluq fi tmiem kurridur jidher li x'aktarx li kien hemm xi taraġ ieħor li kien jieħu lejn il-qabar. It-tieni kamra li żdiedet mal-maqam x'aktarx saret fl-1892, meta l-moskea ttieħdet fuq ix-xaqliba tal-lvant tal-knisja, fejn qabel kien hemm l-abside u l-presbiterju. Il-konklużjoni ta' dawk l-istudjużi hi li, għalkemm ma nafux eżattament għalfejn il-qabar ta' San Ġwann Battista ġie lokalizzat f'Sebaste, nistgħu insemmu żewġ ipotesi. L-ewwel waħda hili d-dixxipli ta' Ġwanni riedu jħarsu l-ġisem tal-qaddis, u ġabuh mingħand Erodja (kif jgħid l-Evanġelju) f'post fejn Erodi Antipa ma kellu l-ebda poter, għax is-Samarija kienet taħt il-kontroll dirett tar-Rumani. Dawn id- dixxipli għażlu post qaddis, fejn kienu diġà jinsabu midfunin xi profeti (Eliżew u Abdija). Fis-Samarija kien hemm bosta dixxipli tal- Battista. It-tieni ipotesi hi li t-tradizzjoni lokali dejjem poġġiet maġenb il-qabar tal-Battista l-oqbra tal- ġenituri tiegħu Żakkarija u Eliżabetta. Din it-tradizzjoni tissuġġerixxi li forsi dan seta' kien qabar tal-familja. Il-Knisja ta' San Ġwann Battista fil-fdalijiet arkeoloġiċi ta' Sebaste Barra mill-kattidral ta' San Ġwann Battista fir-raħal ta' Sebaste, hemm ukoll knisja oħra, li kienet bażilika Biżantina, u li nbniet fis- seklu 5. Din il-knisja tinsab fix-xaqliba tan-nofsinhar tal-akropoli fil-parti arkeoloġika. Ġiet skavata minn John W. Crowfoot fl-1932. It-tradizzjoni trid li din il-knisja timmarka l-ħabs u l-post tal-martirju ta' San Ġwann Battista, u l-post li fih Erodja riedet li tindifen ir-ras tal-Battista. Il-knisja, li tinsab imġarrfa, hi magħrufa bħala l-'Knisja tas-Sejba tar-Ras ta' San Ġwann Battista'. Hi lokalizzata fuq terrazza li tinsab eżattament fuq it-triq bil-kolonni li minnha tidħol lejn il-fdalijiet ta' Sebaste u lejn ir-raħal Palestinjan ta' Sebastiva. Il-binja ġiet mikxufa għall-ewwel darba minn uffiċjali tal-British Roval Engineers, C.R. Condor u H. Kitchener, meta għamlu studju taż- żona arkeoloġika fis-snin wara l-1870. Huma ħejjew ukoll pjanta u mappa ta' dawn l-antikitajiet. Mela, meta Crowfoot għamel l-iskavi arkeoloġiċi fl-1932, żbalja meta ħaseb li kien hu li kixef b'kumbinazzjoni din il-knisja fl-1931. Sadanittant esploraturi tas-seklu 19, bħal Edward Robinson, kienu ppruvaw jidentifikaw fdalijiet ta' bini Kristjan fir-rovini barra r-raħal, minħabba r-riferimenti li sabu fil-kitbiet ta' Phocas Crowtoot ħaffer fiż-żona magħrufa bħala 'Aqtan ed Deir' (Artijiet tal- Monasteru). F'din iż-żona hu sab diversi ħitan, biċċiet ta' pavimenti mużajkati u L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2020 81 3 ġwiebi tal-ilma, li hu identifikahom bħala fdalijiet ta' monasteru Biżantin tas- sekli 6-7. Fl-istess ġwiebi nstabu wkoll xi muniti u fuħħar ta' żmien ir-Re Kruċjat Amaurv (1162-73). Crowfoot kien tal-fehma li dan il-monasteru kien jestendi għal xi 220 metru, uli f'nofsu kien hemm din il-knisja Biżantina. L-ewwel knisja ma nafu kważi xejn dwarha. Imma ċert li damet tintuża għal diversi sekli, ukoll fi żmien il-ħakma tal- Abbasidi fuq il-Palestina (750 - 969), anke meta l-knisja Biżantina ewlenija fir-raħal (li mbagħad reġgħet ġiet mibnija mill-Kruċjati bħala kattidral) kienet ilha meqruda. Il-Commemoratorium de Casis Dei (c. 808) jitkellem dwar il-knisja 'fuq il-ħabs ta' San Ġwann, fejn qatgħulu rasu' Jgħid li hemmhekk kienu għadhom qed isiru ċerimonji mill-Isqof Bażilju u xi 25 saċerdot u rħieb li kienu jgħixu hemmhekk. Denvs Pringle ssuġġerixxa li din il-knisja Biżantinam, fil-fatt, inqerdet mill-Kaliff Ħakim (1009-1014), il-Kaliff Fatimida fanatiku li qered ukoll il-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu fl-1009. Il-knisja reġgħet inbniet madwar it- tmiem tas-seklu 11, bl-użu ta' diversi ġebliet u kolonni mill-fdalijiet arkeoloġiċi li kienu mxerrda f'dan is-sit. L-erba' kolonni li kienu jżommu s-saqaf troll tal- knisja jmorru lura għal dan iż-żmien, kif ukoll l-aktar partijiet antiki viżibbli tal-ħitan. Hemm xi bażijiet ta' kolonni li fihom hemm minquxa slaleb ta' lewn ħamrani. Kien hemm ukoll jidhru xi affreski ta' qaddisin fix-xaqliba tal-majjistral tal-knisja, datati lejn is-sena 1080, imma dawn inqerdu minn xi fanatiċi Musulmani. Fl-era Kruċjata din il- knisja Biżantina reġgħet ġiet restawrata u x'aktarx mibnija mill-ġdid. Kien f'dak il-mument li l-Kappella tas-Sejba tar-Ras tal-Battista nbniet fil-kantuniera tal- majjistral tal-knisja, kif ukoll il-kripta li hemm taħtha u li għadha teżisti. 14 $ L-Anr IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2020 tal-knisja kien hemm żewġ turġien li kienu jwasslu lill-pellegrini fil-kappella li kien fiha wkoll ċirku tond tar-rħam fuq il-paviment. B'differenza mill-Kattidral ta' San Ġwann Battista fir-raħal ta' Sebaste, bosta vjaġġaturi u pellegrini li żaru Sebaste kważi qatt ma jsemmu din il-knisja żgħira, u forsi lanqas kienu jafu bl-eżistenza tagħha. Imma għandna deskrizzjoni eċċellenti tal-knisja u tal- kripta fil-kitbiet tal-pellegrin Grieg minn Kreta Ġwann Phocas (1185): 'Fiċ-ċentru tal-parti superjuri tal-belt hemm għolja, li fuqha fi żminijiet antiki kien wieqaf il-palazz ta' Erodi, fejn saret il-festa, u fejn dik it-tfajla krudila żifnet u rċeviet ir-ras qaddisa tal-Battista bħala rigal taż-żifna tagħha. Illum il-ġurnata, iżda, l-post sar monasteru Ruman (sic. il-kelma trid taqra Grieg). Il-knisja ta' dan il-monasteru għandha saqaf troll. Fuq ix-xellug tal-altar hemm kappella żgħira, li f'nofsha hemm medaljun (jew ċirku tond) tar-rħam, li jinsab fil- qiegħ ta' ħofra fonda li fiha kienet instabet ir-ras qaddisa tal-Prekursur, li sabuha l-anġli wara li Erodiade kienet difnitha f'dak il-post' Viżitatur ieħor kien Burcardo del Monte Sion (1283). Dan jgħidilna li f'Sebaste kien hemm żewġ knejjes iddedikati lil San Ġwann Battista. Hu jiddeskrivi l-knisja żgħira b'dawn il-kelmiet: 'Il-knisja l-oħra tinsab fuq il-ġenb tal- għolja, fejn fl-antik kien hemm il-palazz ta' Erodi. Hemmhekk jgħixu xi rħieb Griegi, Kristjani, li laqgħuni bil-ħlewwa u tawni niekol. F'dik il-knisja dawn l-istess Griegi juru l-post li fih huma jgħidu li Ġwanni ġie maqful fil-ħabs u fejn Erodi qatagħlu rasu; jiena ngħid li din hi invenzjoni għaliex … kulħadd jaf li Ġwanni qatgħulu rasu f'Macherunta (Machzeerus jew Makeronte, fil-Ġordanja, N.d.A.), li Ilum jismu Havlon' Burcard evidentement kellu raġun, għax il-post li jitkellem dwaru l-istoriku Lhudi Josephus Flavius rigward il-martirju tal-Battista hu l-fortizza ta' Macheerus, fuq ix-xaqliba l-oħra tal-Baħar il-Mejjet, fil- Ġordanja. Erodi Antipas ma kellux ġurisdizzjoni fuq is- Samarija meta qatel lil Ġwanni l-Battista. Min-navata tat-tramuntana tal-knisja tmien tarġiet iniżżlu lill-pellegrini fil-kripta, li tinsab biss xi 2.3 metri taħt il-livell tal-knisja. Fuq il-ħitan kien hemm diversi slaleb imnaqqxin mill-pellegrini. Fis-saqaf tal-kripta kien hemm toqba li kienet miftuħa fil- paviment tal-knisja li hemm fuq il-kripta. Meta Crowfoot għamel l-iskavi u daħal fil- kripta, hu sab ukoll fdalijiet ta' qabar Biżantin fil-ħajt li jħares lejn il-lvant. Għalkemm hu ma ta l-ebda importanza lil dan il-qabar, imma nafu li dan kien il-post fejn kien instab kranju, li Ġwann Phocas (1185) jidentifikah bħala r-ras ta' San Ġwann Battista (Shimon Kienet it-tradizzjoni tas-sejba ta' dan il-kranju meqjus bħala dak tar-Ras ta' San Ġwann Battista, u d-dedikazzjoni tal-knisja tal-martirju tiegħu f'Sebaste, li wasslet għall-istituzzjoni tal- festa tal-Martirju ta' San Ġwann Battista fid-29 ta' Awwissu, kemm fil-Knisja Latina kif ukoll fil-Knejjes tal-Lvant. L-ART IMQADDSA '$' JANNAR- MARZU 2020 $e 15 'Henjin dawk li jġibu l-paċi għax huma jissejħu ulied Alla' (Mattew 5:9) 16 4 L-Anr IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2020 l-imjassrin kollha tad-dinja 'Henjin Dawk..' turi t-tama li jrid inissel Il-kelma 'beatitudni' Ġesu fil-bniedem. ġejja mill-kelma Latina 'beatus' li tfisser hieni' jew 'ferhan' jew fortunat, fil- Ġermaniż għandna l-kelma seligpreisung. Il-kelma Griega hija 'makarios' u dik Ebrajka hija 'ashre' (ara Mt 5 u Lq 6, ara ukoll Ġw 13,7; Rum 4,6-9; 1 Kor 7,40; Gal 4,15; 1 Tim 1,11; Tt 2,13; Ġk1,12;1 Pt 3,14; Apok 1,3 u 19,9 u Salm 1,32, u 84). Għalhekk il-kelma hija rikkorenti ħafna kemm fl-Antik u kemm fil-Ġdid Testment. Din il-kelma nsibuha wkoll fil-kitbiet ta' Qumran (ara 4Q525 2 II, l-6). Ix-xandira tas-sena tal-grazzja favur il-fqajrin, id-dgħajfin, il-persegwitati u F'Ġesti hemm it-tamiet kollha tal-foqra, emarġinati, imjassrin, ta' dawk l-'anawin' li emmnu u ttamaw fil-ħniena ta' Alla; €… mur, biegħ li għandek u agħtih lill-foqra' (Lq 18:22). Dan narawh fl- istorja ta' Lazzru l-Fqir (ara Lq 16:20-22). Naraw ukoll lil Zakkew il-Pubblikan li L-ART IMQADDSA '$ JANNAR- MARZU 2020 $e 17 jqassam ġidu lill-foqra f'Lq 19:8. Anke il-Magnificat tal-Madonna fl-Lq 1:51-53, fejn Marija tesprimi l-ħelsien lill-foqra: 'Hu wera l-qawwa ta' driegħu, xerred lil dawk li huma mkabbra f'qalbhom. Niżżel is-setgħana minn fuq it-tron tagħhom, u għolla ċ-ċkejknin; mela b'kull ġid lil min hu bil-ġuħ u lill-għonja bagħathom 'il barra b'xejn' Il-Madonna, il-mara fqira ta' Jaħweb' li tafda fil-Kelma ta' Alla. fqajrin narawha fuq kollox fid-diskors tal-Muntanja, bil-Ġermaniż: Bergpredigt, jew inkella l-priedka tal- muntanja f'Mattew 5:l-12 u fid-Diskors tal-Wita' f'Lq 6:20-26. Lq 7:18-23 jagħti r-risposta ta' Ġesti: 'Morru agħtu lil Ġwanni l-aħbar ta' dak li rajtu u smajtu: kif il-għomja qegħdin jerġgħu jaraw, iz-zopop jimxu, l-imġiddmin ifiqu, it-torox jisimgħu, il-mejtin iqumu u kif il-bxara t-tajba qiegħda 18 $ L-Anr IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2020 tixxandar lill-fqar. Hieni hu min ma jitfixkilx minħabba fijal' Il-foqra jfittxu lil Ġesu, il-Messija tal-foqra kif naraw f'Mt 11:25 u Ġw 7:48. Infatti Ġesu jitlob mis-segwaċi tiegħu ċaħda mill-affarijiet temporali biex jirċievu l-vera għana (Mt 6:24; 13:22). Anke San Pawl għandu dan il-ħsieb: 'Hu li kien għani, sar fqir minħabba fikom biex jgħanikom bil-faqar tiegħu' (2 Kor 8:9). 'Imberkin dawk li huma foqra f'qalbhom, għax għalihom hi s-saltna tas-smewwiet. Il-foqra, bil-Grieg 'ptokoi' u bl- Ebrajk 'anawin', fil-bidu fit-Testment il-Qadim kienu klassi soċjali b'konnotazzjoni ftit li xejn reliġjuża. Iżda ftit ftit 'foqra' bdiet tieħu sens reliġjuż. L-idea kienet li l-għani mhux inklinat li jirrikorri għand Alla għax ma jonqsu xejn, waqt li l-fqir maħqur iħares lejn Alla. Fis-Salmi l-fqir jidher bħala l-ħabib u l-qaddej ta' Jaħweh (ara Salm 86:1). Dawkli jbatu u jitolbu bl-umiltà huma msejħin il-foqra ta' Jaħweli. Ġie ssuġġerit li San Mattew jikkonċentra fuq klassi spiritwali (jikteb 'foqra f'qalbhom') u Luqa jikkonċentra fuq klassi soċjali (ma jsemmix 'f'qalbhon' ). L-idea ta' Mattew hi li dawn in- nies iħarsu lejn Alla għax m'hemmx il-ġid li jtellifhom. NE PE e at al huwa meqjus bħala l-vanġelu tal-foqra, juża darba waħda IO te o tl iB taj waqt li Mark 12:42 juża 'ptoche' (fl-episodju tal- offerta tal-armla fqira) li Luqa jużaha għaxar darbiet ari anal EB im BI Ġdid Testment. 'Imberkin l-imnikktin, għax jitfarrġu' Il-konsolazzjoni tal-imnikktin hi ħaġa EVAN G ħu xo ti Cie Iżaija 51). Huma jitfarrġu għax għad ikunu mfarrġa. Hawnhekk il-verb oriġinali JI KO a lie passiv. Dan jissejjaħ skont il- Biblisti bħala it-'Theological Passive' u juri implikazzjoni divina, li l-faraġ ġej minn Alla. i irsloo date tat A għandhom il-ġuħ u l-għatx tas-sewwa, għax ikunu mxebbgħin' Ġuħ jista' BL ta OI A TA TA ġuħ għall-kelma tal-Mulej. Mattew jispeċifika '… tas- sewwa, jiġifieri għall-kelma tal-Mulej. Rigward is-suġġett tat- tmaqdir f'Mattew insibu 'intom' (jgħajrukom, elena Elio of O TAN kull deni fuqkom bil-gideb). EM i ġġ Ia o o e kalil i igħajrukom, ibarru isimkom bħala ħazin. Il-Beatitudnijiet l-oħra f'San Mattew Tajjeb li ngħidu hawnhekk li l-barkiet f'Mattew huma jiġi eta itini ija nsibu f'7;13-27 u għalhekk fid-Diskors twil tal- VIT A lo Ga li jħennu, għax ikollhom min iħenn għalihom' Din il-ħniena għandha żewġ ESA ab TE TA ħsara u ħniena. 'Imberkin dawk li qalbhom safja, għax huma jaraw 'l Alla' Il-qalb hija ċ-ċentru tal-ħajja spiritwali u mentali. Qalb safja jfisser kuxjenza safja. Jaraw 'l Alla, JIET io eta inno ġust. 'Imberkin dawk li jġibu SG f te mita ulied Alla' L-Era Messjanika, l-era ta' Ġest hija l-era ta' paċi. 'Imberkin dawk li huma ppersegwitati minħabba s-sewwa, għax għalihom hi s-saltna tas-smewwiet' Is- sewwa, bil-Grieg 'dikaiosune', kelma li tinsab seba' darbiet f'Mattew. Tista' tfisser: l-attivita' divina salvifika (3,15), jew mod ta' ħajja (5,20). Xi drabi l-kelma tista' tirreferi għat-tnejn (Mt 6,10). Bħal Għerf 2,20, il-ħażin jippersegwita l-ġust. L-insara huma ppersegwitati mhux għax jgħixu sewwa iżda għax huma nsara. 'Imberkin dawk li qalbhom ħelwa, għax jiksbu l-art' Ta' qalbhom ħelwa jiġifieri l-'anawim; li waqt il- persekuzzjoni jużaw paċenzja. Fil-'Pescher' ta' Qumran, il-ġwejdin jirtu l-art, li hi l-muntanja ta' Ġerusalemm. LI tiret l-art kienet mifhuma bħala ħaġa materjali. Wara l-idea saret aktar spiritwali, għalkemm fi żmien Kristu l-idea materjali kienet għadha teżisti. Konklużjoni Żgur li dawn il-beatitudnijiet huma ċwievet jew triqat li jwasslu għall-ferħ veru. Anke fit-tbatija, fis-sagrifiċċju, meta jkun mmaqdar in-nisrani jista' isib ruħu hieni fir-rieda tal- Mulej. Dan huwa l-awgurju li jagħmlilna Ġesti nnifsu jekk aħna nimxu warajh. 20 $ L-Anr IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2020 IL-MISSJONDIEBSA TAL-PROEETA ELIJA. Wieħed mill-profeti kbar u li ħalla nfluss qawwi mhux biss fuq il-kittieba tat-Testment il- Qadim imma wkoll fuq dawk tal-Ġdid, huwa l-profeta Elija it-Tisbi. Isem Elija li jfisser 'Alla tiegħi huwa Jahweħ' jidher għal mija u tlettax-il darba. Ta' min iżid ukoll li isem dan il- profeta fost il-personaġġi tat-Testment il-Qadim huwa l-aktar imsemmi fit-Testment il-Ġdid. L-ART IMQADDSA '$ JANNAR- MARZU 2020 $e 21 Dan huwa wieħed minn dawk il-profeti li ma kitbu xejn: difatti ma hemm ebda ktieb tal-profeta Elija. Biss il-missjoni tiegħu, is-sejħa tiegħu, it-tagħlim li huwa għallem il-kumbattiment li kellu mar-reġina Ġeżabel, is-sejħa li Elija għamel lil sieħbu Eliżew, dawn jinsabu reġistrati fl-ewwel u fit-tieni ktieb tas-Slaten. Iż-żewġ personaġġi prinċipali li magħhom tant tħabat u ssielet Elija kienu s-sultan Aħab u martu l-pagana Ġeżabel. Din tal-aħħar pagana ġejja minn pajjiż li ma kien jaf xejn dwar it-twemmin, il-festi u jum is-Sibt tal-Lhud. L-imġiba ġewwenija ta' Elija Hemm erba' waqtiet u aspetti ta' kif Elija għex l-imġiba tiegħu minn ġewwa meta ġie wiċċ imb wiċċ mal- iebes. L-ewwel, Elija fil-qadi tal-missjoni profetika tiegħu ma beża' minn ebda awtorità umana. Għalhekk kien iħossu ħafna u ħafna ħieles li jċanfar lis-sultan Aħab; anzi fl-Istorja tas-Salvazzjoni, Elija huwa dak il-profeta mill-aqwa biex iwiddeb lis- sultan. Il-profeta tan-nar (Sir 48,1). U biex nifhmu aktar l-ambjent ikrah u pagan li fih għex Elija huwa sewwa 22 $ L-Anr IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2020 li nikteb dak li tgħidilna l-Kelma ta' Alla: 'Tżda l-għemil ħażin ta' Aħab bin Għomri lill-Mulej xejn ma għoġbu: għamel agħar minn dawk kollha li kien hemm qablu. Xejn ma kien iqisha bi kbira li jagħmel huwa wkoll id-dnubiet li kien waqa' fihom Ġerobogħam bin Nebat: iżżewweġ lil Ġeżabel bint Etbagħal, sultan tal- poplu ta' Sidon u wasal biex ta qima lil Bagħal u adurah. Lil dan għamillu wkoll artal fit-tempju li bnielu f'Samarija' (1 Slat 16,29-32). Quddiem din l-idolatrija qawwija Elija tkellem tassew iebes mas-sultan: 'Elija minn Tisbi ta' Gilgħad, qal lil Aħab: 'Daqs kemm hu ħaj il-Mulej, Alla ta' Israel, li jien inservi quddiemu, ma jkunx hemm dawn is-snin la nida u lanqas xita, jekk mhux meta nitkellem jien' (1 Slat 17,1). Donnu Elija ried ifisser hekk; intom fittixtu li l-art tagħkom tkun għammiela billi poġġejtu l-allat pagani, iżda l-art se tibqa' niexfa. Din kienet l-ewwel azzjoni qawwija ta' Elija li jwassal il-kastigi ta' Alla. It-tieni theddida ġrat ħafna żmien wara meta mill-ġdid Elija iltaqa' mas- sultan. 'Hekk kif Aħab ra lil Elija qallu: Inti r-rovina ta' Israel' Elija wieġbu: 'Tien ir-rovina ta' Israell iżda pjuttost int flimkien mal-familja tiegħek, u dan għaliex intom abbandunajtu l-kmandamenti ta' Alla u qegħdin timxu fuq dawk ta' Baall Ħaffef, qed namarlek iġbor lil Israel fuq il-muntanja tal-Karmelu int flimkien ma erba' mitt profeta ta' Baal u erba' mitt profeta ta' Asera, li dawn jieklu minn fuq il-mejda ta' Ġeżabel' (1 Slat 18,17-19). It-tielet darba fejn niltaqgħu ma' Elija iċanfar bil- qawwa kollha s-sultan huwa l-kuntest tal-għalqa ta' Nabot. Mart Aħab biex tisraq l-għalqa tad- dwieli waslet biex qaltlu biex iqum u jiekol għaliex hija Ġeżragħel kienet se tagħtih l-għalqa tad-dwieli naturalment bl-inġustizzi kollha meħtieġa. Iżda meta ġara dan, l-Mulej nebbaħ lil Elija, dan mar u Itaqa' ma' Aħab u venvinlu sajjetta li ħarqitu: 'Fejn il-klieb laqgħu demm Nabot, hemm il-klieb jilagħqu demmek ukoll…… U kompla Elija: 'Fuq is-swar ta' Ġeżragħel lil Ġeżabel għad jikluha l-klieb' (1 Slat 21,19-20; 23). F'din l-okkażjoni ħareġ għad-dawl kemm il-profeta ħadha bil-qawwa kontra l-inġustizzji soċjali u dan għamlu mingħajr ebda biża' ta' xejn u rispett uman. Ir-raba' ċanfira ta' Elija din id-darba tmur għand is- sultan Aħażija, iben Aħab. Dan Aħażija mar jistaqsi lil Bagħal-żebub alla ta' Għekron biex isir jaf jekk hux se jfiq jew le mill-marda tiegħu. 'U Elija qallu: 'Dan jgħid il-Mulej: Int bgħatt messaġġier jistaqi lil Bagħal- żebub, alla ta' Għekron bħallikieku ma kienx hemm Alla f'Israel biex tistaqsuh kelmtu; għalhekk il-mitraħ li nxħett fuqu ma tinżilx minnu għax se tmut żgur. U Aħażija miet skont il-kelma tal-Mulej li qal lil Elija' (2 Slat 1,16-17a). Din il-kwalità ta' fiduċja tmur kollha kontra l-ewwel kmandament. Osservazzjoni Il-fatt li Elija kien iqis lilu nnifsu bħala l-qaddej fidil, ġenwin u leali ta' Jahweh allura huwa akkwista dak il- kuraġġ li ma ħalliehx jiskot. Hekk Elija sar imsemmi għall-kuraġġ, ħila u qawwa matul iż-żmien kollu li ġie wara waqt il-missjoni tiegħu. F'dan ir-rigward, Ġwanni l-Battista dejjem minħabba l-fatt li ċanfar is-sultan Erodi dwar il-pożizzjoni xejn f'postha tiegħu, jiġi mxebbah ukoll ma' Elija.(Mk 6,14-15). Sant'Ambroġ wieħed mid-dutturi tal-punent jiddedika ħafna mill-kitbiet ta' riflessjoni dwar dawn l-imsemmija episodji ta' Elija. U dan ġara għaliex Ambroġ sab lilu nnifsu f'sitwazzjonijiet jixbhu lil dawk ta' Elija. Ambroġ jikteb li ċ-ċanfir lis-sultan Aħab huwa ta' eżempju tassew utli u meħtieġ; infatti fejn hemm ħtijiet gravi 'jidher li l-qassis ma għandux jiskot milli jikkoreġi permezz ta' ċanfira ġusta'. Wieħed hawn sewwa li jiftakar fil-parabbola ta' 'l-Għani u Lażżru' (Lq 16,19-31) speċjalment v 27. L-ART IMQADDSA '$ JANNAR- MARZU 2020 $e 23 L-għani qatt ma ikkoreġa lil ħames ħutu u kien qed jiddisjaċih. Il-profeta Elija ma beżax fuq il-muntanja tal-Karmelu fejn ġabar lil Israel kollu flimkien mal-profeti foloz. F'dak il-waqt Elija għajjat: 'Jien bqajt waħdi, bħala l-profeta tal-Mulej, waqt li l-profeti ta' Bagħal jgħoddu erba' mija u ħamsin (1 Slat 18,22). Lanqas ma għandu jkollna biża' mis-solitudni. sikwit aħna naħsbu li meta nkunu waħidna nkunu niżbaljaw, nkunu nissieltu kontra l-imtieħen tar-riħ, u li l-opinjoni pubblika għandha raġun. Biss fir-realtà meta hemm l-għarfien profond ta' Alla u tal-volontà tiegħu, s-solitudni mhix tqilal Matul dawn il-waqtiet ta' solitudni Elija ma beżax. Sant' Ambroġ għandu erba' kummenti tassew sbieħ għal dawk li jgħixu fil-preżenza ta' Alla. Ambroġ jitlaq mill- vers ta' Luqa 4,25 fejn jikteb 24 4 L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2020 li 's-sema dam magħluq tlitt snin u sitt xhur'. Ambroġ ifisser hekk: (a) Għal dawk perfidi kien bil-lejl, imma għal Elija kien hemm id-dawl, (b) Għal dawk ta' qalbhom iebsa , s-sema kien magħluq imma għal Elija s-sema kien miftuħ. (c) Għal dawk suppervi, kien hemm il- karestija u għaks, imma għall-profeta kien hemm l-abbundanza. (d) Elija ma seta' qatt jieħdu l-ġuħ, għaliex kienu jiġu mis-sema u jaqduh fl-ikel iċ-ċawl, u dan għaliex Elija kien magħqud mal-Mulej. (e) Mela fl-istess dlam il-ġust huwa dawl għalih stess. Kull min qiegħed jgħix fil-preżenza ta' Alla dan għandu dawl intern u ma jibżax mid-dlamijiet Għal Elija din 'il-għaqda' ma tikkonsistix f'xi mument ta' pjetà jew ta' kultl Dan huwa stat ta' ħajja li Elija fassalha u mmodellaha grazzi għar- rispett mimli mħabba lejn il-Mulej Alla li huwa għażel biex iservih u jaqdih bil- qalb tiegħu kollha, bir-ruħ kollha u bil-menti tiegħu kollha. L-atteġġjament ta' Elija huwa wieħed sħiħ ta' adorazzjoni u ta' offerta tiegħu nnifsu 'l Alla, ta' riverenza u dedikazzjoni, jiġifieri ta' għotja sħiħa. Elija kellu fl-intimità tiegħu dak l-atteġġjament fundamentali tal-bniedem li jipprattika x-Shema Israel (Dt 6,4-7). Adura lill-Mulej Alla tiegħek u lilu biss aqdi. l-atteġġjament reliġjuż fl-ogħla grad. Wieħed għalhekk irid li Alla jkun l-ewwel wieħed li jiġi adurat u moqdi: Li tkun dispost li tisma' biss lilu; taqdih b'imħabba ġeneruża, u dan isir fil-kult u fil-liturġija u fit- tagħlim. Dan l-atteġġjament interjuri kien jinsab fil-milja tiegħu fl-intimu tal-profeta Elija. Mimli kif kien bl-imħabba lejn Alla ta' missirijietu, il- profeta Elija kellu żelu mhux komuni biex ixandar u juri li hemm Alla wieħed bissl Din il-ħeġġa kienet waħda mis-sinjali — kariżmi — li kellu Elija, u kien għalhekk li ġie meħud is-sema fuq karru tan-nar. 'Jien mimli ħeġġa għall-Mulej tal-eżerċti' wieġeb Elija fuq il-Ħoreb (cf 1 Slat 19,10.14) U dan iż-żelu li kellu l-profeta, wasslu biex xandar li Alla huwa wieħed, monoteizmu, għallem li wieħed għandu jafda biss u dejjem fih u mhux f'allat bla sens u fuq kollox insista bil-kbir kemm hija ħaġa kera l-inġustizzja soċjali u l-aktar meta din issir mal-fqir, mal-marid, mal-armla u ma min hu debboli. Dan kollu wasslu Elija mingħajr biża' ta' ħadd u ta' xejn. Il-ktieb ta' Bin Sirak ikompli isaħħaħ u jissiġilla din il-verità tal- ħeġġa tal-profeta: 'Mbagħad qam qisu nar Elija, il-profeta u kelmtu kienet taqbad bħal ħuġġieġa' (48,1). L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2020 $ 25 IL-GVERNATURI RUMANI FIL-PALESTINA Marcello Ghirlando Wara r-rewwixta tal-Makkabin, il-preżenza espansiva tar-Rumani fil-Lvant Nofsani kienet aktar preżenza ta' faraġ. Mhux ta' b'xejn li l-Makkabin u mbagħad l-Asmonin ippruvaw iżommu relazzjonijiet ta' ħbiberija magħhom. Hawnhekk ta' min iżomm quddiem għajnejh dak li jikteb l-awtur sagru ta' 1 Makk 8:1: 'Ġuda sema' b'isem ir-Rumani; x'qawwa militari kellhom, u kemm kienu jġibu lil min jinġibed lejhom; li kienu wkoll lesti li jagħmlu ħbieb ma' dawk li jersqu lejhom, u li għalhekk kisbu Interessanti ferm huwa wkoll il-ftehim bejn il-Lhud u r-Rumani f'8:22-29: 'Din hi kopja tal-ittra, li naqqxu fuq twavel tal-bronż u bagħtuha Ġerusalemm biex tibqgħalhom hemmhekk b'tifkira tal-paċi u l-alleanza: Talla r-risq lir-Rumani u lill-ġens Lhudi, fuq il- baħar u fuq l-art, għal dejjem. Jalla x-xabla u l-għadu jkunu 'l bogħod minnhom. Jekk tinqala' gwerra kontra Ruma l-ewwel jew kontra l-alleati taghhom f'artijiethom kollha, il- ġens Lhudi jgħinhom minn qalbhom skont ma jkun jitlob iż-żmien. U l-għedewwa la jagħtuhom u lanqas ifornulhom qamħ, la armi, la flus, la ġfien, skont ma jogħġob lil Ruma; u għandhom iħarsu l-obbligazzjonijiet tagħhom mingħajr ma jieħdu xejn. Hekk ukoll jekk il-ġens Lhudi jkun attakkat l-ewwel, ir-Rumani jgħinuhom fil- ġlied minn qalbhom, skont ma ż-żmien ikun jitlob. U ma jagħtux lill-għedewwa tagħhom la qamħ, la armi, la flus, la ġfien, skont ma jogħġob lil Ruma, u jħarsu dawn l-obbligazzjonijiet mingħajr ebda ingann. Hekk ir-Rumani ntrabtu mal-poplu Lhudi skont dan il-ftehim Iżda kollox inbidel meta fis-sena 63 QK u minkejja r-reżistenza ta' Aristobolu II, il-Ġeneral Pompej ħabat għal Ġerusalemm bil-forza. Minn dakinhar 'il quddiem il-poplu Lhudi waqgħu taħt il-ħakma tal-Imperu Ruman; saru Provinċja jew saltna dipendenti minn Ruma li kienet tinnomina min kellu jmexxi. Għandna eżempju ċar fil- ftuħ tal-Ġdid Testment meta nkiteb li s-sultan fil-Palestina kien Erodi l-Kbir li kien mill- Idumija. Wara s-suċċessi li kellu meta ggverna fil- Galilija mis-sena 47 QK, is-senat Ruman għażlu bħala sultan tal-Lhud fis-sena Erodi, magħruf għall-binjiet u l-monumenti li ħalla warajh, baqa' kompletament grat lejn ir- Rumani, u minkejja li saltan b'mod vjolenti u bla skrupli u qered lill-għedewwa kollha, veri jew presunti (ara: Mt 2) ħalla warajh saltna relattivament stabbli, b'poplu li kien jobogħdul Mal-mewt tiegħu, Ruma, Awgustu neħħa t-titlu ta' sultan li kellu Erodi u lil uliedu qasmilhom saltnatu fi tlieta: Erodi Arkelaws sar etnarka tal-Idumija, il-Lhudija u s-Samariija; Erodi Antipas (dak li qata' ras Ġwanni l-Battista) sar tetrarka tal-Galilija u l-Perea u Erodi Filippu sar tetrarka tal-Batanija, l-Iturija u t-Trakonija. Arkelaws kien agħar minn missieru Erodi. u l-Imperatur Awgustu, wara li ta kas għal delegazzjoni li waslitlu min-naħa tal-Lhud u s-Samaritani, neħħih fis- sena 6 WK. Minn dakinhar 'il quddiem, neħħi s-snin 4l- 44 WK li fiha saltan Erodi Agrippa I, kemm l-Idumija, il-Lhudija u s-Samarija, u wara s-sena 44 WK 'il bqija tas-saltna ta' Erodi l-Kbir, tmexxew direttament minn Gvernaturi Rumani. Jidher li, minkejja talba ta' xi Lhud mal-mewt ta' Erodi l-Kbir li saltnatu tkun parti mill-Provinċja Rumana tas-Sirja, Awgustu ma riedx. Madanakollu, wara t-tneħħija ta' Arkelaws, jidher li l-Palestina tqieset bħala parti mill-Provinċja tas-Sirja, tant li diversi Gvernaturi Rumani mis- L-ART IMQADDSA '$ JANNAR- MARZU 2020 $e 27 Sirja kienu spiss jindaħlu militarment u kellhom l-aħħar kelma fuq il- Gvernaturi fil-Palestina u saħansitra fuq il-Qassisin il-Kbar. Wara t-tieni rvell tal-Lhud kontra r-Rumani bejn is-snin 133-135 WK il-Palestina ġiet immexxija minn gvernatur li kellu t-titlu formali ta' legatus Augusti pro praetore provinciae ludaea. Anke l-arkeoloġija tikkonferma li s-sede tal- Gvernatur kienet fil-belt ta' Ċesarija fuq il-baħar, mibnija minn Erodi l-Kbir. Mill-Vanġeli nafu li fil- festi l-kbar Lhud kienu jitilgħu fil-palazz ta' Erodi u fil-Fortizza Antonia f'Ġerusalemm, anke dawn frott il-ħidma bennejja tal- istess Erodi l-Kbir. Ħidmet il-Ġvernaturi huwa użat biex jindika l-gvernaturi Rumani tal- Palestina. Hija kelma li tfisser gvernatur, prokonslu, legat jew xi uffiċċjal Ruman inqas fil-grad. Il-Latin juża l-kelma prafectos, titlu li kien soltu jintuża għal kmandant militari fuq minn 500 sa 100 suldat. Tintuża anke l-kelma procurator, li tfisser uffiċċjal finanzjarju ta' provinċja Meta fl-1961 instabet l-iskrizzjoni Latina f'Ċesarija fuq il-baħar, din irreferiet għal Ponzju Pilatu bħala praefectus. li hekk kienu jissejħu sa żmien l-Imperatur Klawdju. Wara kellhom it-titlu ta' procurator. Il-gvernaturi Rumani tal- Palestina kienu jintgħażlu mill-ordni ekwestri Ruman. Eċċezzjoni kien Feliċ, raġel li kien inħeles mill-istat ta' jasar. Kienu nies ta' esperjenza amministrattiva u militari li kienu jsibu min jimbuttahom. Sa żmien l-Imperatur Klawdju kienu Taljani jew Latini. Wara kien hemm tlieta li kienu Griegi jew ta' oriġini mil- Lvant. Kienu jiġu magħżula u mneħħija direttament mill-Imperatur u kienu jdumu skont il-policv tal- Imperu. Fi żmien Awgustu kienu jservu fuq medja ta' tlett snin u matul l-24 sena ta' Tiberju kien hemm biss żewġ gvernaturi. Wara Tiberju kienu jdumu għal medja ta' sentejn kull wieħed. Il-gvernaturi tal-Palestina kellhom forzi armati awżiljarji li kienu ġejjin mill-popolazzjoni Griega ta' Ċesarija u Sebaste. Kienu jitmexxew minn uffiċċjal li kien ikun ċittadin Ruman. L-armata kienet toqgħod Ċesarija u fix-xitwa kienet itla' Ġerusalemm, parti minnha bbażata fil-Fortizza Antonia, fin-naħa tat- ramuntana tat-Tempju. L-għoti tal-piena kapitali kien dritt esklussiv tal- gvernatur Ruman u dan kien jurih billi jilbes -uniformi militari u jżomm xabla. Kellu poter assolut fuq il-popolazzjoni li ma kenux ċittadini Rumani u dawk li kienu kellhom dritt li jiddefendu ruħhom fil-qorti u fl-appell (jiġina f'moħħna San Pawl li fl- aħħar jappella wkoll li l-każ tiegħu jinstema' Ruma, kif fil-fatt ġara). Ruma kienet iddelegat ukoll is-setgħa lill- gvernaturi li jinnominaw u jneħħu l-Qassisin il-Kbar u li jamministraw l-ilbies tal- Qassis il-Kbir. Dawn kienu setgħat li kellhom qabel Erodi l-Kbir u ibnu, Erodi L-ART IMQADDSA '$t JANNAR- MARZU 2020 $e 29 Jidher li wara żmien il-gvernatur Ponzju Pilatu dawn is-setgħat ingħataw lil-legat Ruman fis-Sirja, Vitellius li ħalla l-amministrazzjoni tal-ilbies f'idejn il-qassisin Lhud. Il-gvernaturi kienu l-amministraturi finanzjarji tal-provinċja u kellhom id-dritt joħorġu l-muniti tagħhom; kienu jorganizzaw il-ġbir tat-taxxi bl-għajnuna tal-pubblikani, imqabbdin mill-istat, u l-kondutturi li kienu l-aġenti tagħhom. Xi Lhud kienu jidħlu wkoll għal dan ix-xogħol (ara: Mk 3:13-19 u Lq 19:1-10). Mhux l-ewwel darba li l-gvernaturi kienu jħaxxnu bwiethom mill-ġbir tat-taxxi biex jissupplimentaw il-paga tagħhom ta' mitt elf sestertii. Ma kien faċli xejn teħodha kontra gvernatur meta kull appell kontrih kellu jiġi approvat minnu stessl Ħa nagħtu issa ħarsa qasira lejn it-tliet gvernaturi Rumani fil-Palestina li jissemmew fil-ktibiet tal- Ġdid Testment. Pontius Pilatus kien il-ħames prefett tal-Lhudija. Iggverna għal għaxar snin (26-36 WK) u l-ħjiel li għandna fuqu jinsab fil-kitbiet ta' Ġużeppi Flavju, Filun ta' Lixandra, Taċitu, il-Ġdid Testment u l-iskrizzjoni misjuba f'Ċesarija fuq il- baħar fl-1961. Ismu jixhed li x'aktarx kien mir-reġjuni ta' Samnium, fl-Italja ċentrali u 30 $ L-Anr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2020 ġie nominat mill-Imperatur Tiberju fi żmien meta kien permess li l-gvernaturi jieħdu l-mara magħhom (Mt 27:19). Jidher li Pilatu kien provokattiv kontra l-Lhud: dan deher fil- fatt meta fis-satra tal-lejl daħħal l-istandardi b'wiċċ l-Imperatur fil-belt ta' Ġerusalemm. Neħħihom biss meta kien jidher li l-oppożizzjoni kellha twasslu biex jagħmel massakru mil-Lhud. Il-Vanġelu (Lq 13:1-2; 23:12) jista' b'xi mod jikkonferma dak li jgħidu l-istoriċi meta jgħidu li Pilatu ħa l-fondi mit-teżor tat-Tempju biex jibni l-akwedott tal-ilma. Il-protesta waslet għall-qtil brutali ta' xi Galilin. Irrifjuta li jikkunsidra s-sensibilita' reliġjuża tal-Lhud meta ried li l-muniti tiegħu ikollhom Meta tella' tarki tad-deheb fuq ir-residenza tiegħu f'Ġerusalemm bl-ismijiet tiegħu u ta' Tiberju, kellu jkun l-Imperatur innifsu li ġiegħlu jniżżilhom Ċesarija. Kellu jtemm il- karriera tiegħu fil-Lhudija wara massakru li għamel kontra s-Samaritani. Dawn ipprotestaw mal-legat Vitellius fis-Sirja li ordna Minn hawn Ponzju Pilatu jisparixxi mix- xena. Filun jiddeskrivi lil Pilatu bħala bniedem supperv u krudil, mhux kapaċi jikkontrolla r-rabja tiegħu: l-amministrazzjoni tiegħu kienet korrotta, lest li jagħti l-piena kapitali mingħajr l-ebda proċess ġuridiku. Dam fil-kariga għaliex l-Imperatur Tiberju ma kienx jagħti kas u anke minħabba l-politika tiegħu li ma jbiddilx il-gvernaturi ta' spiss. Jidher li ta' dan kollu għandna rifless fir-rakkonti tal-passjoni ta' Ġesu' meta l-evanġelisti jitkellmu mill-opportuniżmu tiegħu fir-relazzjoni tiegħu ma' Erodi Antipas, in-nuqqas ta' prinċipji quddiem it-theddid tal-Lhud u l-provokazzjoni li nsinwa bil-kitba fuq is-salib ta' Ġesu'(Mt 27:11-26; Mk 15:6-15; Lq 23:13-35; Ġw 18:28 — 19:16). Biżżejjed nġibu hawnhekk ix-xhieda li jagħtina San Mattew (27:11-26): 'Ġesti waqaf quddiem il-gvernatur; u dan staqsih: 'Tnt is-sultan tal-Lhud2' U Ġest wieġbu: 'Inti qiegħed tgħidu' Iżda meta l-qassisin il-kbar u x-xjuħ bdew jakkużawh, hu ma wieġeb xejn. Għalhekk Pilatu qallu: 'M'intix tisma' kemm ħwejjeġ qegħdin jixhdu kontra tiegħekf' Iżda hu anqas għal akkuża waħda ma wieġeb, hekk li l-gvernatur baqa' mistagħġeb ħafna. Nhar ta' festa l-gvernatur kien soltu jitlaq wieħed ħabsi, lil min iridu huma. Dik il-ħabta kellhom wieħed ħabsi magħruf, jismu Barabba. Mela kif kienu miġbura, Pilatu qalilhom: 'Lil min triduni nitilqilkom, lil Barabba jew lil Ġesu li jgħidulu l-Messijal' Għax hu kien jaf li kienet l-għira li ġegħlithom jagħtuh lil Ġest f'idejh. Issa waqt li kien bilqiegħda fuq is- siġġu tat-tribunal, martu bagħtet tgħidlu: 'Qis li ma jkollokx x'taqsam ma' dan ir-raġel ġust, għax illum minħabba fih batejt ħafna fil-ħolm' Iżda l-qassisin il-kbar u x-xjuħ ġiegħlu lill- poplu jitolbuh lil Barabba u jeqirdu 1 Ġest. Il-gvernatur, mela, raġa' staqsihom: 'Lil min triduni nitilqilkom minnhom it-tnejn'' 'Lil Barabba' Qalilhom Pilatu: U x'nagħmel b'Ġesti li jgħidulu l-Messija2' Weġbuh ilkoll: 'Sallbuf' Hu staqsihom: 'Tmma x'għamel ħażin2' Huma aktar bdew jgħajtu u jgħidu: 'Sallbu'' Meta mbagħad Pilatu ra li kollox kien għal xejn, anzi li aktarx kienet se tinqala' xi rewwixta, qabad, ħasel idejh fl-ilma quddiem il-poplu u qal: 'Jien m'iniex ħati ta' dan id-demm: dan arawh intoml' U l-poplu kollu qabeż u qal: 'Demmu fuqna u fuq uliednal' Mbagħad telqilhom lil Barabba, u lil Ġesu, wara li tah is-swat, tahulhom biex isallbuh' Feliċ Antonius jew Claudius Felix huwa l-ħdax-il gvernatur Ruman; daħal flok Cumanus u x'aktar dam jiggverna xi għaxar snin, fis- sin ħamsin tal-ewwel seklu WK. Feliċ kien bniedem li kiseb il-ħelsien tiegħu minn Antonia, omm l-Imperatur Klawdju. Il-konnessjoni iegħu mal-familja imperjali ffavorietu biex ikun il- gvernatur fil-Palestina, anke għaliex kien ġie mitlub ill-Imperatur mill-Qassis il-Kbir Ġonatan. Iżżewweġ liet darbiet u skond -istoriku Svetonju, bis- saħħa ta' waħda min-nisa iegħu — Drusilla - tħallat mad-dinastija Erodjana. Feliċ mexxa b'politika ta' paċifikazzjoni billi ħadha qatta bla ħabel kontra mexxejja ta' dawk li kienu jużaw il-vjolenza u jiżirgħu -biża' fil-popolazzjoni. Kellu jeħodha bqilla kontra moviment reliġjuż immexxi minn Eġizzjan (f'Atti 21:38 Pawlu bi żball tqies bħala dan il-profeta falz). Mat- terroristi magħrufa bħala sicarii Feliċ kien opportunist: L-ART IMQADDSA '$' JANNAR- MARZU 2020 $e 31 daqqa ħadha kontrihom u daqqoħra nqeda bihom biex joqtlu lill-Qassis il- Kbir Ġonatan meta dan ħadha pubblikament kontra l-azzjonijiet tiegħu. L-aħħar tixrid tad-demm seħħ kontra diversi Lhud f'Ċesarija li kienu qed jeħduha ma' xi Griegi-Sirjani fuq drittijiet għall-proprjeta. Jidher li Feliċ, għax dejjem kellu r-riħ fil-qala minħabba l-konnessjonijiet tiegħu mal-familja Imperjali, għamel li ried u spiss kien iebes u aħrax. Delegazzjoni Lhudija minn Ċesarija, Dan kollu jidher xi ftit meta l-Appostlu Pawlu deher quddiem Feliċ; Pawlu jfaħħar il-ħidma legali u l-isforz għall-paċi tiegħu (Atti 21:38 u 24:2.10). Iżda l-kilba għall-flus u l-opportuniżmu politiku tiegħu għamlu li Pawlu jibqa' taħt arrest f'Ċesarija (Atti 24:26-27). Hekk kiteb Luqa f'Atti 24:24- 27: 'Ftit jiem wara ġie Feliċ ma' martu Drusilla, li kienet Lhudija. Bagħat għal Pawlu u qagħad jisimgħu jitkellem fuq il-fidi f'Ġesu' Kristu. Pawlu beda jiddiskuti miegħu fuq il-ġustizzja, fuq it-trażżin tal-passjonijiet u fuq il-ġudizzju li għad irid jiġi. Feliċ beda jibża, u qallu: 'Għalissa mur; meta nkun nista' nibgħat għalik. Fl-istess ħin kien qiegħed jistenna lil Pawlu jagħtih xi flus; għalhekk sikwit kien jibgħat għalih u joqgħod jitħaddet miegħu. Għaddew sentejn, u Porċjus Festu laħaq flok Feliċ. Imma biex jogħġob lil-Lhud, Feliċ ħalla lil Pawlu fil-ħabs' Porċjus Festu Porcius Festus ħa post Feliċ madwar is-sena 59 il gvernatur Ruman fil- Palestina. Miet fis-sena 62 WK u warajh ġie Lucceius Albinus. Anke Festu kellu jaħdem kontra dawk li kienu għajn ta' vjolenza u omiċidji fil-provinċja tiegħu. Kisirha mal-qassisin tat- Tempju meta żamm ma' Erodi Agrippa IIli kien għolla l-binja tal-palazz tiegħu b'veduta fuq it- Tempju u s-sagrifiċċji li kienu jsiru fih. Meta l-qassisin għollew ħajt fit-Tempju dawn fixklu l-veduta li kellhom is-suldati Rumani u Festu ried li l-ħajt jiżżarma. L-Imperatur Neruni, quddiem delegazzjoni ta' qassisin, martu Poppea, żamm mal- qassisin. Ma tantx għandna ħjiel fuq Festu biex nagħtu ġudizzju fuq kif mexxa l-Provinċja imma jidher li l-iskuntentizza kienet kbira u l-għatx għar-ribelljoni kontra Ruma baqa' ibaqbaq minn taħt. L-Atti tal- Appostli jagħtuna ftit ħjiel 32 $ L-Anr IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2020 tal-ewwel jiem ta' Festu fil-Palestina: b'rispett jitla' Ġerusalemm għand il- mexxejja Lhud (At 25:1), ried iħaffef il-proċess ta' Pawlu u jagħmlu sew (At 25:6.16). Kien fil-laqgħa ta' Erodi Agrippa II u Bereniċi ma' Festu li Pawlu jiddefendi ruħu (At 26: l-31). Hu -istess Pawlu li f'At 25:11-12 stqarr: 'Nappella quddiem Ċesaril Mbagħad Festu, wara li tkellem mal-kunsill iegħu qallu: 'Int appellajt għal quddiem Ġesari, u quddiem Ċesari tmur' Wara d-difiża tiegħu hekk kiteb Luqa f'At 26:30-31: Mbagħad is-sultan, il- gvernatur, Bereniċi u dawk kollha li kienu bilqiegħda miegħu qamu. Huma u sejrin, bdew jgħidu wieħed ill-ieħor: 'Dan ir-raġel ma għamel xejn li jistħoqqlu -mewt jew il-ktajjen' U Agrippa qal lil Festu: 'Li ma appellax quddiem Ċesari, il dan ir-raġel kont tista' IL-QDUSIJA FIL-KTIEB TAL-APOKALISSI Kuntrarju għall-interpretazzjoni tradizzjonali tal-Apokalissi, numru ta' studjużi jargumentaw li, il-problema ewlenija li kienu qed jaffaċjaw il-komunitajiet Insara, li għalihom inkiteb dan l-aħħar ktieb tal-Iskrittura, ma kinetx il-persekuzzjoni uffiċjali min-naħa tar-Rumani, L-ART IMQADDSA '$' JANNAR- MARZU 2020 $e 33 għalkemm xi oppressjoni 'lhawn u 'l hemm aktarx li kienet possibbli. Minflok, l-akbar theddida għall- maġġoranza tal-knejjes li għalihom jiġi indirizzat dan il-ktieb kienet it-tentazzjoni li joħolqu kompromess mal-kultura dominanti Rumana li kienet marbuta mal-kult imperjali ta' diversi allat tradizzjonali. Minħabba f'hekk, l-awtur tal-Apokalissi, identifikat bl-isem ta' Ġwanni, kien meħud fis-sema ħalli jara d-dinja mill-perspettiva tal-ġenna. Din il-viżjoni profetika ta' Ġwanni li fiha jara l-qaddisin fis-saltna bla tmiem ta' Alla ma sservix biss biex turi t-tama tal-knisja għall-ħwejjeġ li kien għad iridu jseħħu, imma wkoll biex tati lill- komunitajiet ekkleżjali alternattiva oħra tad-dinja li s'issa kienet qed tingħata mill-perspettiva imperjali. F'dan l-artiklu ħa naraw kif permezz tal-ġeneru letterarju apokalittiku, il-Ktieb tar- Rivelazzjoni, jiżviluppa b'mod straordinarju t-tema tal-qdusija kemm dik ta' Alla, kif ukoll dik ta' dawk li jemmnu fih. Il-ktieb tal-Apokalissi, magħruf ukoll bħala l-Ktieb tar-Rivelazzjoni, ma jippreżentax il-qdusija bħala xi ideal etiku, iżda pjuttost bħala l-istess l-identità u l-karattru ta' Alla. Il-Knisja hija qaddisa biss għax hija f'relazzjoni ma' Alla li hu qaddis. L-Apokalissi jenfasizza l-qdusija ta' Alla permezz tad-dehra ta' Ġwanni li fiha ra t-tron fis- sema kif naqraw fil-kapitli 4 u 5 ta' dan il-ktieb. Wara din id-dehra, il-kumplament tal-ktieb jesprimi l-qdusija ta' Alla permezz tal-ġudizzju tiegħu fuq id-dinja midinba u adultera. Dak Alla li issa jiġi muri fuq it-tron, huwa l-Qaddis u li l-ġudizzji tiegħu huma vera u ġusti. Mal-figura ta' Alla, l-awtur tal-Apokalissi jurina wkoll il-persuna ta' Kristu Ġesu gglorifikat, li qed jaqsam l-istess karattru tal-qdusija ta' Alla. Kristu għalhekk ikellem lill-Knisja ta' Filadelfja bħala 'Il-Qaddis, il-Veru' (Apok 3:7). Huwa jidher b'dija kbira u b'dehra meħuda mill-ktieb ta' Danjel bħala gwerrier Divin li jiġġudika l-ħażin u li jiġġieled bil-ġustizzja. F'dan id-dawl, il-messaġġ tal- Apokalissi huwa wieħed ċar: ladarba Alla qiegħed fuq it- tron, Ċesari mhuwiex Alla. Il-poplu ta' Alla għalhekk għandu jagħżel lil min irid jaqdi u jqim. Jekk Alla hu qaddis, dan jitlob li l-poplu tiegħu wkoll ikun qaddis. Il-qdusija tal-Insara hawnhekk hija murija permezz ta' lingwaġġ u xbihat meħud mit-Testment il-Qadim u li jiġu applikati għall-Knisja bħala l-poplu l-ġdid ta' Darbtejn, pereżempju, fl-Apokalissi l-Knisja hija identifikata bħala 'saltna' u 'qassisin; linwaġġ li jintuża biex jesprimi l-Patt li Alla għamel mal-poplu tiegħu kif naqraw f'Eż 19:5-6. F'dan il-Patt, il-Mulej Alla jagħżel għalih lil Israel minn fost in-nazzjonijiet l-oħra u jsejħilhom 'nazzjon qaddis' Dan kollu issa jseħħ mhux permezz tal-ħelsien mill- jasar tal-Eġittu kif ġara fit-Testment il-Qadim, iżda permezz ta' ġrajja oħra - il-ħelsin mid-dnub mixtri permezz tad-demm ta' Kristu, il-Ħaruf tal-Għid. Il-ktieb tal-Apokalissi jitkellem ukoll mill-Insara bħala dawk li ġew stampati bis-siġill u bl-isem ta' Alla fuq ġbinhom. Dan il-ġest jissimbolizza mhux biss il-protezzjoni ta' Alla fuqhom, imma wkoll li dawn issa jappartjenu lilu biss. L-awtur jesprimi l-qdusija tal-knisja bl-użu tal-kelma 'il-qaddisin' (bil-Grieg: hagioi), kelma li tatina t-tifsira tal-Knisja vera f'dan il-ktieb. Għall-awtur ta' dan il-ktieb, 'il-qaddisin' mhumiex biss xi numru partikulari ta' individwi qaddisin jew martri meħuda minn grupp akbar ta' Nsara. Minflok, il-qaddisin huma l-insara li baqgħu fidili, b'mod illi jistgħu jieħdu sehem mill-qdusija ta' Alla. Filwaqt li ngħidu dan, irridu nżidu li l-ktieb tal-Apokalissi mhuwiex nieqes minn nozzjoni tar- L-ART IMQADDSA '$' JANNAR- MARZU 2020 $e 35 relazzjoni individwali ma' Alla jew mill-qdusija ta' xi individwi partikulari. Kristu Rxoxt jista' jkellem biss lil 'ftit persuni' (litteralment: 'ismijiet') fil-Knisja ta' Sardi 'li ma tebbgħux ilbieshom' (Apok 3:4). Il-Knisja bħala Saltna għad issaltan ma' Kristu, iżda dawk l-individwi fil-komunitajiet li jemmnu jeħtieġ 'jirbħu' sabiex jaqsmu miegħu is- Saltna tiegħu. Hekk naqraw f'Apok 2:26-27 'Imbagħad lir-rebbieħ, lil dak li jħares sa l-aħħar l-opri tiegħi, nagħtih setgħa fuq il-ġnus, biex imexxihom b'xettru tal-ħadid bħal min ifarrak il-bwieqi tal-fuħħar, l-istess kif jien ukoll ħadt is-setgħa mingħand Missieri' QDUSIJA FIL-PRATTIKA Ħafna mill-argumenti li jippreżenta l-ktieb tal- Apokalissi għandhom il-għan sabiex igħinu lill-qarrejja jirreżistu kompromess mal-qawwiet tad-dinja filwaqt li jitgħallmu jgħixu fil-fedeltà u fl-ubbidjenza lejn dak li Alla jitlob minn dawk kollha li jemmnu fih. Fil-kapitlu 2 u 3 għalhekk, insibu numru ta' messaġġi profetiċi li Kristu Ġesu jagħti lill-knejjes billi jitkellem permezz tal-Ispirtu li jaf l-għemejjel ta' kull Knisja b'mod individwali. Il-qaddisin li jirrappreżentaw il-poplu veru ta' Alla jiġu msejħin bħala dawk li 'jħarsu l-preċetti ta' Alla u l-fidi f'Ġest'' (Apok 14:12) u bħala dawn li se jkunu jifilħu jieqfu lill-bhima. L-awtur iqis lil dawn l-Insara bħala armata kbira ta' 144,000 meħlusa mill-Ħaruf. Dawn jiġu ppreżentati bħala suldati 'li ma tniġġsux man-nisa' (Apok 14:4). Hekk kif is-suldati Lhud kienu jiġu mitluba jħarsu l-purità ritwali billi jastjenu minn relazzjonijiet sesswali qabel il-gwerra, hekk il-Knisja kellha tkun nadifa sabiex tirbaħ fuq l-għedewwa tal-Ħaruf. Minbarra hekk, dawn l-insara li kienu miexja wara l-Ħaruf, huma mitluba biex ikunu mingħajr qerq: 'Minn fommhom qatt ma ħarġet gidba; bla tebgħa L-użu tal-lingwaġġ ta' 'bla tebgħa' hawn (bil-Grieg: amomoil, huwa misluf mil-lingwaġġ tat-Testment il-Qadim fejn insibu referenzi għall- offerti sagrifikali, u li issa jikkaratterizza l-purità morali tal-qaddisin. Il-bżonn tal-purità tal-Knisja u l-istedina biex il-Knisja ma titniġġisx joħroġ tajjeb ukoll minn espressjonijiet marbuta mal-ilbies li juża l-awtur. Hekk Kristu jordna lill-Knisja f'Sardi u jgħidilha: 'F'Sardi għandek ftit uħud li ma tebbgħux ilbieshom; huma għad jimxu miegħi lebsin l-abjad, għax jistħoqqilhom. Hekk ukoll ir-rebbieħ, għax ixidd fuqu ilbies abjad; u jiena mhux talli ma nħassarlux ismu minn ktieb il-ħajja, imma nistqarrlu ismu quddiem Missieri u quddiem l-anġli tiegħu' (Apok 3:4-5). Aktar tard, imbagħad, l-awtur jara numru kbir ta' qaddisin - 'dawk li ġejjin mit-taħbit il-kbir, u l-ilbiesi tagħhom ħasluhom u bajduhom fid- demm tal-Ħaruf' (Apok 7:14). Il-Knisja tiġi murija bħala għarusa verġni, imlibbsa bi ħwejjeġ nodfa, ileqqu u minsuġa mill-għemejjel tajba tal-qaddisin. 'Nifirħu u nithennew u nagħtuh glorja, għax wasal it-tieġ tal-Ħaruf, u l-Għarusa tiegħu ħejjiet ruħha, u lilha ngħata li tilbes għażel fin jgħammex l-għajnejn — għax l-għażel fin ifisser l-għemejjel tajba tal-qaddisin' (Apok 19:7- Dawn it-testi juruna kif f'dan il-ktieb, l-ilbiesi bojod jissimbolizzaw il-karattru morali tal-Knisja. Fid-dawl ta' dan kollu malajr nindunaw kif it- teoloġija ta' dan l-aħħar ktieb tal-Iskrittura hija marbuta ħafna mal-kuntest soċjali li fih l-awtur kien qed jikteb. Fi żmien meta nkiteb dan il-ktieb, il-kult lill-Imperatur Ruman ma kienx sempliċiment xi ħaġa reliġjuża imma att marbut mal-politika u l-ekonomija Rumana. Il-kult Ruman kien iservi ta' propaganda kbira b'mod illi kull fejn tħares, kont issib messaġġi minquxa fil-ġebel u l-metal bħala 'aħbar tajba' Li tirrifjuta li tqim l-allat pagani, kien ifisser tradiment u ereżija għall-Imperu Ruman. Huwa f'dan l-isfond li rridu nippruvaw nifhmu r-referenzi li l-ktieb tal- Apokalissi jagħmel għall- bhima li hija marbuta mal-qima tad-dinja kollha fl-Imperu Ruman. 'Min hu bħall-Bhima, u min għandu ħila jitqabad magħha'' (Apok 13:4). Kif kellhom l-Insara jwieġbu għall- pressjoni kontinwa tal-forza ta' Ruma' Il-ktieb tal- Apokalissi joħloq barrikati jew marki bejn il-Knisja u d-dinja, bejn l-imperu u l-komunita li temmen f'Ġesu. L-awtur għalhekk iwissi lill-Insara biex joħorġu mill-Babilonja: 'Oħroġu L-ART IMQADDSA '$' JANNAR- MARZU 2020 $e 37 minnha, poplu tiegħi, biex ma jkollkomx x'taqsmu magħha fi dnubietha, u biex mill-kastigi tagħha ma tiħdux sehem' (Apok 18:4). L-eżodu tagħhom ma kellux ikun ħruġ minn xi belt fiżika, iżda mill-gosti, mis-sistema tal-idolatrija u l-inġustizzja tal-imperu. Dan kellu jsir mhux billi l-insara jirtiraw u jistaħbew ġo xi rokna iżda bix-xhieda tagħhom li l-ewwel u qabel kollox, kellha tikkonsisti fix-xhieda verbali għall- verità u l-qdusija ta' Alla, kif ukoll fl-ubbidjenza lejn il-kmandamenti tiegħu. Dan kellu jsir fuq l-eżempju 'tax- xhieda ta' Ġesti' Dan kien se jitlob tbatija mill-insara fuq l-eżempju ta' Ġesu li spiċċa msallab mas-salib. Ix-xhieda tal-Insara wkoll aktarx li kellha twassal għat-tixrid tad-demm. B'dan il-mod, l-insara kellhom juru li qed jipparteċipaw fir-rebħa tal-Ħaruf fuq ix-xitan. Din kienet l-isfida kbira li dawn l-Insara kellhom jagħtu bħala preżenza ta' komunità żgħira f'imperu kbir u 'saħħtu. L-awtur juri kif it-triq tal-qdusija hija t-triq tas-salib; it-triq tar-rebħa kienet tikkonsisti fit-tbatija. L-Apokalissi jagħtina wkoll dehra ta' Ġerusalemm il-ġdida bħala xbieha tal- Knisja qaddisa. F'kuntrast mal-Knisja ta' issa kif inhi murija fil-kapitli 2 u 3 li għandha bżonn tindem mill- għemejjel ħżiena tagħha, l-awtur ta' dan il-ktieb jippreżenta l-Knisja ideali li hi qaddisa. L-awtur jagħmel dan billi jagħmel użu mill- viżjoni ta' Eżekjel li fiha jara l-belt ta' Ġerusalemm li kellha tiġi, imma bdifferenza kbira. Il-belt il-qaddisa li ra Eżekjel kienet mibnija madwar it- tempju fejn jgħammar Alla. Ġwanni iżda juri belt li 'ebda tempju ma rajt fiha, għax il-Mulej hu t-tempju tagħha, Alla li jista' kollox, l-Ħaruf' (Apok 21:22). Fil-fatt, il-belt ta' Ġerusalemm il-ġdida kollha, issir is-Santwarju mdawwal u mżejjen mill- preżenza ta' Alla. Kull min igħammar fiha hu 'l-qassis il-kbir' li għandu aċċess għas-santwarju; u Ikoll bħal Mosċ jistgħu jaraw lil Alla wiċċ imb wiċċ. Il-purità morali hija l-marka ta' Ġerusalemm il-ġdida u għalhekk hija meqjusa bħala l-kuntrarju tal-istorja ta' dnub li fired il-bniedem mill-preżenza qaddisa ta' Alla. Din il-belt hija murija wkoll bħala l-għarusa tal- Ħaruf: 'U l-Belt il-qaddisa, Ġerusalemm il-ġdida, rajtha nieżla mis-sema mingħand Alla, imħejjija bħal għarusa mżejna għall-għarus tagħha' (Apok 21:2). Hekk ukoll naqraw f'Apok 21:9: 'Imbagħad wieħed mis-seba' anġli, dawk tas-seba' bwieqi bl-aħħar seba' kastigi, ġie jkellimni u qalli: 'Ejja nurik l-Għarusa, mart il-Ħaruf imżejna 'bl-għemejjel tajba 38 ġ L-Anr IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2020 Huma biss dawk li ħaslu Ibieshom, li huma mistiedna jidħlu mill-bibien tagħha: 'Hienja dawk li jaħslu Ibieshom, sabiex ikollhom is-setgħa fuq is-siġra tal- ħajja u jidħlu fil-Belt mill- bibien' (Apok 22:14). Kuntrarju għal dawn, dak kollu u dawk kollha li mhuwiex ndaf, ma kinux se jitħallew jidħlu quddiem il-preżenza qaddisa ta' It-twissija tal-awtur lill-qarrejja hija waħda ċara: dawk li jippersistu fil-prattika tad-dnubiet tal- 'Babilonja' mhemmx post għalihom fil-belt il-qaddisa; minflok huma se jkollhom jaqsmu l-istess kastig imħejji għall-Babilonjal Il-viżjoni ta' Ġwanni għall-Ġerusalemm il-ġdida, iżda hija xi ħaġa akbar minn sempliċiment esklużjoni tal-ħżiena mill- qdusija tal-ġenna. Din hija stampa tal-bniedem sħiħ, dimensjoni importanti fil-qdusija. F'kuntrast ma' Babilonja l-qadima (Babel), li l-bennejja tagħha riedu jilħqu s-sema bis-saħħa tagħhom, is-sema issa kienet qed tinżel fl-art bħala rigal ta' Alla. Bl-isfond tal-istorja tal-Eden, l-awtur jiddeskrivi l-ħolqien ġdid bħala realtà ta' ħajja u fejqan bl-inklużjoni tax-xmara tal-ħajja u s-siġra tal-ħajja. Il-bibien tal-belt huma aktar miftuħa, u -dija tagħha tiġbed lejha -nazzjonijiet tad-dinja abiex jigglorifikaw lil Alla u jimxu fid-dawl tiegħu. Ġerusalemm il-ġdida tirrivela komunità ta' bnedmin trasformati; hija tissimbolizza l-qaddisin f'għaqda sħiħa ma' xulxin u ma' Alla. Fuq kollox, il- qaddejja ta' Alla (bil-Grieg: douloi) igawdu relazzjoni bla limitu ma' Alla. Dawk li jġibu fuq moħħhom l-isem ta' Alla 'ebda saħta ma jkun hemm iżjed. Fiha jkollha t-tron ta' Alla u tal-Ħaruf, u l-qaddejja tiegħu jaqduh, jaraw wiċċu, u jkollhom ismu fuq ġbinhom' (Apok 22:3-4). Ġwanni jenfasizza l-alternattivi li kellha taffaċja l-Knisja (bil-Grieg: ekklesia) fl-Asja billi jirrakkonta storja ta' żewġt ibliet: il-belt il-qaddisa u l-belt tal-prostituta. Il-kuntrasti morali bejn dawn l-ibliet huma qawwija ħafna. Babilonja hija l-prostituta l-kbira' imlibbsa bl-lussu seduttiv, filwaqt li Ġerusalemm hija l-għarusa safja, imżejna bil-ġustizzja u t-tjieba. It-tlellix tal-prostituta huma riżultat tal-mod kif hija tuża b'mod qarrieq dawk li huma suġġetti għaliha, filwaqt li d-dija tal-għarusa ġejjin mill-glorja ta' Alla f'nofsha. Babilonja tikkorrompi u tqarraq bin-nazzjonijiet tad-dinja, iżda in-nazzjonijiet jimxu fid-dawl ta' Ġersualemm il-Ġdida. Babilonja l-ħażina hija mimlija b'impuritajiet u illużjoni, filwaqt li l-belt il- qaddisa u ġdida tħassar kull falsità u kull ħaġa li mhijiex nadifa. Babilonja l-prostituta tivvalena n-nazzjonijiet bl- inbid tal-immoralità tagħha u bl-idolatrija, filwaqt li f'Ġerusalemm tas-sema tistieden lin-nazzjonijit sabiex jixorbu mill-ilma tal-ħajja u b'hekk jitfejqu mis-siġra tal-ħajja li tikber ħdejn ix-xmara. Il-qarrejja tal-Apokolissi mela, kellhom jaffaċjaw għażla qawwija: liema belt kellha tiddermina l-alleanza tagħhom fil-preżent biex tfassal id-destin tagħhom L-ART IMQADDSA $$t JANNAR- MARZU 2020 $ 39 fil-futurż Li tkun parti mill- poplu l-qaddis ta' Alla fl- ibliet tal-Asja Rumana kien ifisser li tilbes il-karattru u tieħu fuqek il-valuri tal-belt li kellha tiġi, li hija diġà d-dar vera tagħhom. — 'Tibżax minn dak li se jkollok issofri; ara, id- Demonju se jixħet 'il xi wħud minnkom fil-ħabs biex iġarrabkom, u intom tgħaddu minn għaxart ijiem ta' taħbit7 Ara wkoll Apok 3:10 fejn naqraw: 'Talli int ħarist it-tagħlim tiegħi dwar is-sabar, jiena wkoll inħares lilek mis-siegħa tat-tiġrib li ġejja fuq id-dinja kollha biex iġġarrab lil kull min jgħammar fl-art Xi studjużi wrew kif ix-xena tal-kamra tat-tron ta' Alla li nsibu fl-Apokalissi f'xebh maċ-ċerimonji tal-qorti imperjali Rumana, fosthom il-preżentazzjoni ta' kuruni tad-deheb, prostrazzjonijiet, kant ta' innijiet. Fuq dan il-punt Għat-tifsira ta' dawn it-testi ara David A. deSilva, Honor, Patronage, Kinship and Puritv: Unlocking New Testament Culture (Downers Grove, IIL.: InterVarsitv, 2000), 303. Ara Ġen 11:9 Għal lista aktar komprensiva tal- kuntrasti bejn iż-żewġt ibliet ara, Howard Brook u Gwvther, Unveiling Empire, 159-160; Bauckham, Theologxv, 131-132. L-ART IMQADDSA '$ JANNAR- MARZU 2020 $e 41 Il-profeta Isaija, fis-sezzjoni hekk imsejħa 'Apokalissa ta' Isaija' (Is 24-47) jitkellem dwar dragun primordjali li hu jsejjaħlu Liwjatan: 'F'dak il-jum jikkastiga l-Mulej bix-xabla qalila, kbira u qawwija tiegħu lil Liwjatan, is-serp ħafif, lil Liwjatan, is-serp jitkagħweġ; joqtol id- dragun li hemm fil-baħar' (Is 27,1). Din il-figura misterjuża tissemma diversi drabi fil-Bibbja, b'tifsiriet differenti. 42 ġ L-Anr IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2020 Fil-vers li kkowtajna Isaija jitkellem mill-qerda ta' żewġ mostri, il-Liwjatan u 'd-dragun li hemm fil-baħar' Jidhru li dawn iż-żewġ mostri huma simboli tad-diżordni u l-kaos li kien hemm fl- ilmijiet ta' qabel il-ħolqien. Huma marbutin mal-Baħar, li fil-Bibbja hu dejjem simbolu tat-taħwid u ta' elementi misterjużi. Il-poplu Lhudi qatt ma kien poplu li jbaħħar, bdifferenza mill-Feniċi, u għalhekk għal-Lhud il-baħar kien realtà li tbeżża: L-istess profeta Isaija juri din il-mentalità meta jikteb: 'Mhux int kont li għamilt bċejjeċ lil Raħab, li niffidt id-Dragun' Mhux int li nixxift il-baħar, l-ilma tal- abbissi l-kbarż Mhux int li għamilt triq fl-ibħra, biex jgħaddu l-mifdija'' (Is 51,9- 10). L-isem Raħab ifisser 'dak li joħloq it-tempesta'. Hu l-mostru tal-kaos (Ġob 9,13) jew inkella hu simbolu tal-Eġittu (Is 30,7). Id-Dragun jissejjaħ ukoll Tannin, u hu assoċjat mas- serpent tal-oriġini (Ġob 7,2) jew mal-Fargħun (Eżek 29,3). Il-Baħar, li bil-Lhudi jissejjaħ Xam, hu l-oċeanu primordjali (Ġob 38,8), jew anke l-Baħar tal-Qasab (Eż 14,2). L-abbiss jissejjaħ Tehċm, u hu riferiment għall-abbiss primordjali tal- ilmijiet f'Ġen 1,2, jew inkella l-qiegħ tal-Baħar tal-Qasab li fih għerqu l-Fargħun u l-eżerċtu tiegħu (Is 63,13). Il-fatt li dawn il-mostri jiġu meqrudin bil-vjolenza juri qabel xejn li Alla hu dak li hu s-sid tal-ħolqien. Fil-fatt, fil-mitoloġija Kangħanija u Babiloniża, dawn il-mostri huma meqrudin biex mill- kaos tkun maħluqa dinja li fiha l-bnedmin ikunu jistgħu jgħixu u jiġu mħarsa. Hemm diversi siltiet fit-TQ li jitkellmu mir-rebħa divina fuq il-qawwiet tal-kaos primordjali: fuq il-Liwjatan (cf. Salm 74,14; 104,26; Ġob 3,8; 26,13), jew fuq id-Dragun (cf. Is 51,9; Salm 74,13; Ġob 7,12; Ġer 51,34). Il-Liwjatan ġie li jissejjaħ Lotan fil-poeżiji ta' Ugarit L-ART IMQADDSA '$$t JANNAR- MARZU 2020 $ 43 (seklu 14 q.K.), fejn jidhru wkoll l-appellattivi tiegħu ta' serp li jarmi n-nar u serp jitkagħweġ. Fil-Profeta Għamos id-dragun li hemm fil-baħar jiġi ppreżentat bħala serp kbir: 'Jekk iħaffru f'Qiegħ l-Art, minn hemm taħtafhom idi; jekk jitilgħu fis-smewwiet, minn hemm inniżżilhom; jekk jinħbew fuq il-quċċata tal-Karmel, hemm infittixhom, u minn hemm naqbadhom; u jekk jinħbew minn quddiem għajnejja f'qiegħ il-baħar, nordna lis-serp jigdimhom' (Għam 9,2-3). Dawn is-simboli tal-kaos primordjali jistgħu wkoll jirreferu għall-qawwiet tad-dinja, l-aktar dawk li kienu jaħkmu fuq il-poplu ta' Israel biex jgħakksuh. Fil- Ktieb ta' Ġob insibu x-xebh bejn il-Liwjatan bhima kbira bħall-ippopotamu, u l-kukkudrill, li hu rettili tal-biża' u li fil-Bibbja hu ta' spiss assoċjat mal- Eġittu, fejn kien jgħix bi kwantità fix-xtut tax- xmara Nil: 'Ħares issa lejn l-ippopotamu li jien ħlaqt bħalma ħlaqt lilek; ħaxix jiekol dak bħall- baqar. Iżda x'saħħa għandu f'ġenbejhl Fil-muskoli ta' żaqqu l-qawwa tiegħu. Denbu iebes daqs iċ-ċedru, l-għeruq ta' koxxtejh mibruma. Għadmu kanen tal-bronż, u l-kustilji vireg tal-ħadid. Hu l-aqwa fost l-opri ta' Alla, min għamlu biss jista' għalih; l-għoljiet iġibulu l-għelejjel tagħhom, hemm jitliegħbu l-bhejjem selvaġġi. Hu jimtedd taħt is-siġar tas-seder, jinħeba qalb il-qasab u fl-għadajjar. Ikollu d-dell mill-weraq 4A $ L-ARr IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2020 tas-seder, u ż-żafżàf tal- wied idur miegħu. Jekk tfur ix-xmara ma jistaramx, lanqas jekk jogħla sax-xifer il-Ġordan. Min sa jaqbdu minn għajnejh, u min jigganċjah minn imnieħru2 Xi ngħidu mbagħad għall- kukkudrill Se taqbdu inti b'sunnara, jew torbotlu f'ħabel ilsienu2 Se tgħaddilu lenza minn imnieħru, jew tinfidlu b'ganċ ix-xedaqż Se joqgħod jittallab ħniena mingħandek, jew ifissdek bi kliem mielesż Taħseb int li jintrabat miegħek, biex joqgħodlok b'qaddej għal dejjem£ Se tilgħab bih bħal għasfur, u torbtu għall- bniet iż-żgħar tiegħek2 Se jiftiehmu fuq prezzu s-sajjieda, u jitqassam lill-bejjiegħa2 Timlielu int bil-vleġeġ ġildu, jew rasu bil-foxxniż Ipprova midd idek fuqu; tibqa' tiftakar it-taqtigħa, u darboħra ma terġax' (Ġob 40,15-32). Dawn ix-xbihat kollha tat- TQ jirreferu għal kreatura li hi simbolu ta' taħwid u ta' ribelljoni kontra Alla u konta l-ordni fil-ħolqien. Kif għidna, hu l-baħar simbolu tal-kaos primordjali, li fih jgħix dan is-serpent terribbli tal-oriġini, li jissejjaħ Liwjatan jew Levjatan. Hekk naqraw fis-Salm 104,25-26: 'Dan il-baħar ta' kobor u wisa' bla tarf, li fih jimraħ ħut bla għadd; bhejjem żgħar u bhejjem kbar. Id-dgħajjes jimxu fuq il-mewġ tiegħu, fih jitliegħeb il-Levjatan, li int għamilt Għalkemm il-Bibbja tiddependi minn immaġini li kienu jinstabu fil-letteratura ta' kulturi oħrajn antiki tal- lvant nofsani, imma l-iskop tagħha hu dejjem dak li turi kif Alla hu s-sid tal-ħolqien, kif Hu jġib ordni fil-ħolqien biex jipproteġi lill-bniedem u lill-ħlejjaq l-oħra, u kif il-qawwiet tal-ħażen u tad-diżordni, simboleġġjati minn bhejjem bħas-serp jitkagħweġ, il-kukkudrill, jew ukoll id-dragun (figura mitoloġika), jiġu mirbuħin mill-qawwa divina, anzi joqogħdu għall-ordnijiet ta' Alla. Is-sens teoloġiku ta' dawn ix-xbihat orribbli jidher imbagħad fil-letteratura apokalittika, fejn ta' spiss insibu riferimenti għal bhejjem mitoloġiċi u draguni, li jidhru bħala strumenti tal-qawwiet infernali u djaboliċi, li jiġġieldu kontra s-saltna ta' Alla. Hekk fil-kapitlu 7 tal- Profeta Danjel 7,2-3 insibu riferiment ieħor għall- bhejjem feroċi li jitilgħu mill-baħar: 'Kont qiegħed inħares f'dehra li kelli bil- lejl, u ara, l-erbat irjieħ tas- sema bdew iqanqlu l-baħar il-kbir; u mill-baħar ħarġu erba' bhejjem kbar/ Fit-TĠ id-dehra tal-bhejjem tal-biża' hi evidenti fil-Ktieb tal-Apokalissi, li jiddeskrivi l-ġlieda bejn is-saltna ta' Kristu u tal-magħżulin tiegħu u l-qawwiet tal-ħażen, simboleġġjati mid-Dragun u mill-bhejjem li jaqduh, uli huma ppreżentati bħala parodija djabolika tat-Trinità. L-aktar xbieha magħrufa hi dik tad-Dragun fil-kapitlu 12: 'U deher sinjal kbir fis-sema: Mara, liebsa x-xemx, bil-qamar taħt riġlejha, u b'kuruna ta' tnax-il kewkba fuq rasha Mbagħad fis-sema deher sinjal ieħor: ara, Dragun kbir minn lewn in-nar, b'sebat irjus u għaxart iqrun, u b'seba' djademi fuq irjusu. U b'denbu kines waħda mit- tlieta tal-kwiekeb tas-sema u waddabhom lejn l-art. U d-Dragun mar qagħad quddiem il-Mara li kienet L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2020 8045 se tiled, biex kif tiled lil binha jibilgħu' (Apok 12,1.3-4). Id-Dragun infernali li jrid jeqred in-nisel tal-Mara hu simbolu tax-Xitan li jrid jaħtaf il Kristu u jippersegwita lill- Knisja, simboleġġjata mill-Mara i tiled it-tifel. Din ix-xbieha hi riferiment għall-istorja kollha as-salvazzjoni, li dejjem kienet espressjoni tal-ġlieda qalila bejn Alla u l-qawwiet tal-ħażen i jridu jieqfu lill-pjan tiegħu fil-ħolqien. B'hekk anke fit-TĠ insibu żvilupp qawwi tal-figura al-Liwjatan, is-serp primordjali, i din id-darba jieħu isem u identità: 'Mbagħad qamet gwerra fis-sema: Mikiel u l-anġli iegħu jitqabdu mad-Dragun. U d-Dragun u l-anġli tiegħu qabdu, iżda ma kellhomx ħila jegħlbu, u ma kienx hemm iżjed post għalihom fis-sema. U kien imwaddab id-Dragun il-kbir, is-Serp tal-qedem, li hu msejjaħ id-Demonju u x-Xitan, il-qarrieq tad-dinja kollha, kien imwaddab għal fuq l-art, u miegħu kienu mwaddba l-anġli tiegħu. U smajt leħen qawwi fis-sema jgħid: 'Issa ġiet is-salvazzjoni u l-qawwa, u s-Saltna ta' Alla tagħna, u s-setgħa tal-Messija tiegħu, għax twaddab 'il barra dak li jixli 'l ħutna, li lejl u nhar jixlihom quddiem Alla tagħna. U huma ħarġu rebbieħa fuqu permezz tad-demm tal-Ħaruf u bis- saħħa tal-kelma li xehdu, u ma għożżewx ħajjithom, minkejja saħansitra l-mewt. Għalhekk ifirħu, smewwiet, u intom li tgħammru fihom. Ħażin għalikom, art u baħar, għax fikom niżel id-Demonju, b'korla kbira fuqu, għax jaf li żmien ftit baqagħlu'' (Apok 12,7-12). Ir-realtà tal-ħażen mhijiex invenzjoni fil-Bibbja, minkejja l-fatt li l-Bibbja tuża immaġini mitoloġiċi u terribbli. Hi r-realtà tal-ġlieda biex tinżel fostna s-saltna ta' Kristu, Dak li rebaħ lis-serp infernali fuq is-salib tiegħu, u li hu s-Sid tal-ħajja li tirbaħ il-mewt. ĠEDDED L-ABBONAMENT TIEGĦEK qaddsa TIĠDID L-ART IMQADDSA Kunjom €10 fis-sena i €15 jew aktar Sostenitur i janixz TOĦROĠ KULL 3 XHUR Kummissarjat tal-Art Imqaddsa f IM So Triqsantaluċija, Kodiċi Postali Qed nibgħat €. bħal abbonament għall-2020 mal-Franġiskani, ħallas l-abbonament biex tkompli Jekk irċevejt ir-Rivista b'xejn għaliex ġejt l-Art Imqaddsa i tirċiviha. ; Art Imqaddsa Eż l ASSISI 40 Żel ĠIU all ;Ikteb jew ċempel: - Kummissarjat tal-Art Imqaddsa ' KI ħaa