Fejn Tmur il-Qalb fl-Isfond Demografiku Malti tas-Seklu Għoxrin Daħla Qasira Bijografika Fis-siegħa ta' filgħodu tad-19 ta' Ottubru 1929 twieled f'Bormla Victor Grech, bin Joseph Grech u Caterina Gafà. Kif kien jiġri f'dik il-ħabta, ġie mgħammed dakinhar li twieled. L-ismijiet mogħtija lilu fil-magħmudija kienu Victorius, Josephus Maria, Carmelus, Generosus, Michael. Il- parrinijiet kienu Carmelus Gafà u martu Maria' jiġifieri z-zijiet materni tiegħu. Il-koppja Grech iżżewġet iż-Żejtun, eżattament fil-kappella tal- Ispirtu s-Santu, nhar l-20 ta' April 1926. F'dan iż-żwieġ joħorġu numru ta' fatturi li madwarhom se nkun qed nibni l-analiżi demografika tiegħi. Il-familja Grech kienet min-naħa tal-Kottonera. Missieru Joseph kien minn Bormla u twieled nhar is-27 ta' Marzu 1897.5 Missier Joseph kien Emmanuele Grech li kien bin Paolo u martu Michelina Scicluna. Huma wkoll kienu minn Bormla. Emmanuele żżewweġ l-Isla lil Victoria Diacono nhar il-25 ta' Jannar 1891. Iżda Victoria marret XXIV, Att 19 ta' Ottubru 1929, p. 153. 2 Arkivju Parrokkjali Żejtun, Liber. Att 1 ta' April 1897. 102 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti tgħix mar-raġel tagħha f'Bormla. Il-fatt li huwa ssemma Victor juri ċar il- konnessjoni li kien għad baqa' ma' Senglea, li tiċċelebra l-festa tal-Vittorja u lejn in-nanna materna tiegħu, li ġie msemmi għaliha (Appendiċi 1). Dun Victor isostni li n-nanna tiegħu, Victoria Diacono, kienet tiġi mis-surmast Żejtuni Carlo Diacono, waqt li missieru Ġużeppi kien jiġi mis-surmast Bormliż Paolino Vassallo. Omm Paolino Vassallo, Victoria Scicluna, u l-bużnanna ta' Dun Victor, Michelina Scicluna, kienu aħwa. Kif wieħed jistenna, il-familja Gafà kienet Żejtunija. Omm Dun Victor twieldet iż-Żejtun nhar l-4 ta' Marzu 1897.5 Missier ommu, Mikiel Gafà, iżżewweġ lil Maria Bonnici fil-knisja taż-Żejtun nhar id- 29 ta' April 1888. Il-ġenituri ta' Mikiel kienu Giovanni Battista Gafà u Giuseppa Ellul. Il-ġenituri ta' Maria Bonnici kienu Giuseppe Bonnici u martu Carmela wkoll Bonnici. Dawn kollha kienu Żwieten Infatti, kien hemm prevalenza fuq il-linja materna fejn ġenerazzjoni wara oħra żżewġu u baqgħu jgħixu fiż-Żejtun (Ara Appendiċi 2). Peress li baqgħu jgħixu fl-istess raħal, l-istudju fuq din il-familja jagħtina ħjiel ta' kif kienu jsiru ż-żwiġijiet meta l-familji jibqgħu jgħixu ġenerazzjoni wara ġenerazzjoni fl-istess post. Żwiġijiet bejn koppji li kienu terzi kuġini kienu qed ikunu evitati u b'hekk kien qed ikun irrispettat id-divjet tal-Knisja fejn kienet tiskoraġġixxi żwiġijiet sar-raba' rabta ta' konsangwinità.. Bħalma juri l-istess arblu tar-razza tal-linja ta' ommu, Caterina Gafà, u l-preżenza ta' kunjomijiet komuni, żwiġijiet fl-istess familji qed ikunu evitati sa terzi kuġini u għalhekk wieħed irid ifittixhom mill-kwarti kuġini 'l quddiem (Appendiċi 4). Meta żżewweġ, missier Dun Victor kien iltim, għaliex kemm missieru u kemm ommu kienu ġa mejtin. L-istess ġara meta żżewġet in-nanna materna tiegħu, Victoria Diacono, fl-1891. Kemm iż-żwieġ ta' omm u missier Paolino Vassallo, jiġifieri, Salvatore Vassallo u Victoria Scicluna, kif ukoll iż-żwieġ ta' Paolo Grech u Michelina Scicluna, ma jinstabux fir-reġistri taż-żwiġijiet Maltin. Dan jista' jkun indikazzjoni li dawn kienu familji ta' Maltin emigrati, li żżewġu barra u ġew lura Malta. 6 Arkivju Parrokkjali Żejtun, Liber Baptizatorum Vol. L-informazzjoni dwar l-att tat-twelid mogħtija fl-applikazzjoni għall- passaport dwar ommu, Caterina (Kittv) hija żbaljata. 7 Arkivju Parrokkjali, Żejtun, Matrimonium Liber, Vol. kienet ġa mejta.) Kienet realtà prevalenti f'dawk iż-żminijiet li nofs iż- żwiġijiet ikollhom xi wieħed mill-ġenituri li jkun diġà mejjet meta t-tfal jaslu biex jiżżewġu. Jekk wieħed iħares lejn l-arblu tar-razza tal-familja Gafà jsib numru ta' żwiġijiet fejn wieħed mill-ġenituri kien mejjet fiż- żwieġ tat-tfal tiegħu (Ara Appendiċi 2). It-tieni fartur huwa l-età tal- omm. Omm Dun Victor kellha 29 sena meta żżewġet, età pjuttost avvanzata għal dak iż-żmien. Normalment, ix-xebbiet kienu jiżżewġu f'età ħafna iżgħar, meta kienu jkunu qrib l-għoxrin sena. Bħal ħafna Bormliżi ta' dik il-ħabta, missieru Joseph kien jaħdem fin-navv Ingliża. Daħal fin-Navv Ingliża meta kellu 17-il sena u daħal fin-Navv direttament mill-Ingilterra. Kien ġa fin-navv Ingliża fi żmien l-Ewwel Gwerra Dinjija, jew kif kienu jafuha l-Maltin bħala l-Gwerra l-Kbira. Il-vapur li kien fuqu kien ġie mgħarraq mis-submarines Ġermaniżi, wara li laqtuh b'torpedo. Ħafna mill-baħħara mietu. Kien għawwiem tajjeb. Għamel xi sagħtejn f'wiċċ il-baħar, iżomm ma' biċċa tavlun, sakemm ġie salvat. L-għażla tal-familja li tmur toqgħod Bormla wara ż-żwieġ kienet marbuta ma' din ir-realtà tal-baħar. Meta żżewġu marru joqogħdu f'54, Strada San Giorgio, wisq probabbli fid-dar fejn Joseph kien joqgħod qabel iż-żwieġ. Iżda x-xogħol fuq il-baħar wassal ukoll lill-familja biex tivvjaġġa. Wara ż-żwieġ, ommu kienet marret sentejn Ġibiltà peress li missieru kien stazzjonat hemm. F'dan il-perjodu, missier Dun Victor kien qed jaħdem ta' kok fuq id-destrover, l-HMS Splendid.' Fl-1931, l-HMS Splendid kien ġie mgħarraq (scuttled). Skont Dun Victor, fiż-żmien li għamlet Ġibiltà, il-mamà tiegħu tgħallmet titkellem bl-Ispanjol. L-ewwel tarbija wellditha Malta, imma kienet ġiet imnissla f 'Ġibiltà. Meta ġiet minn Ġibiltà, il-familja reġgħet marret toqgħod f'Bormla. Għall-ewwel kienet toqgħod fi Strada Toro (illum Triq il-Gendus) numru 51,1 fejn twieldu Josepha,' u Victorius.5 Il-koppja Grech kellha aktar ulied f'Bormla. XXIV, Att 3 ta' Lulju 1928, p. 66v. XXIV, Att 19 ta' Ottubru 1929, p. 153. XXV, Att 5 ta' Frar 1932. £. 104 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti Dun Victor Grech jiftakar il- familja toqgħod fi Strada Toro u wisq probabbli kienu jibqgħu f'din it-triq kieku l-gwerra ma ħarbtitx il-ħajja ta' ħafna fl-ibliet tal-port tagħna. Skont Dun Victor kien hemm tarbija oħra li mietet prattikament mat-twelid. Dun Victor Grech ma jiftakarx ħafna mit-tfulija tiegħu, u l-ħbieb li kellu Bormla tilef kull kuntatt magħhom. Iżda bħat-tfal l-oħra ta' żmienu, ġugarelli ma kellux. Minfloku kienu jilagħbu tal-knisja. Ħuh Joseph, jew kif inhu magħruf fil-qosor Joe (Joe Grech kien l-ewwel kantant Malti li ħa sehem fil-Eurovision) jiddeskrivi hekk dawn iż-żminijiet: 'Minn meta kien żgħir ħafna kien jilgħab biss bil-knisja, ta' qassis. Kien isib xi purtiera antika ta' ommi, jagħmel toqba fin- nofs, idaħħalha f'rasu taparsi l-pjaneta, u jgħidilna ejjew ħa tisimgħu l-quddies. U kien 'iqarbinna' wkoll. Jien kont nagħmel ir-rwol ta' sagristan. Hekk biss kien il-logħob tiegħu Fis-snin 30, kien hemm numru ta' tfal f'Bormla li 'l quddiem saru patrijiet jew qassisin fosthom Karmenu Cauchi (li sar Agostinjan u ħa l-isem ta' Marku), Pawlu Mintoff (li sar Patri Dijonisju), u wieħed Kapuċċin Patri Gabrijel Bartolo li għalkemm ma kienx minn Bormla, għax kien mill- Qala, kien ġie żgħir Bormla. Għomru għaddieh kappillan tal-Isptar Boffa. Kien hemm ukoll Patri Leopoldu Tabone u ħuh, Patri Krispin, u anki Patri Gejt Galea. Dawn it-tlieta kienu saru Kapuċċini. Kien hemm ukoll id-Dumnikan Patri Ġwann Frendo. Dawn il-patrijiet iddedikaw ħajjithom għal xogħol fil-komunità. Kien hemm numru ta' tfal oħra li wara saru qassisin, bħal Dun Ġużepp Bonello u Dun Gustav Barbara fost l-oħrajn, u dawn iddedikaw ħajjithom għall-pastorali f'Bormla. F'dan il-perjodu, missieru kien qed jaħdem bħala 'messman' kemm fuq il-heavv cruiser HMS Sussex u l-battle cruiser HMS Hood. Dun Victor spjegali li mit-tagħrif li għandu mingħand missieru, ix-xogħol ta' 'messman' fin-Nawv Ingliża kien jikkonsisti ta' Purchasing Officer meta l-vapur jidħol fil- port u jikkordina x-xogħol li jsir fil-kċina u fid-Dining Room tal-Uffiċjali'. HMS Sussex kienet isservi fil-Mediterran iżda bħala baħri fuqha, missieru kien anki mar l-Awstralja fl-1934. Dun Victor jiftakar b'nostalġija dawn iż- żminijiet tat-tfulija tiegħu, speċjalment meta l-vapur li kien jaħdem fuqu missieru kien jidħol fil-Port il-Kbir. Mhux l-ewwel darba li missieru ħadu miegħu u tellgħu abbord. 15 Arkivju Parrokkjali Bormla, Bapżizato Liber 1931-1936, Vol. XXV, Att 12 ta' Frar 1934, £. It-Tieni Gwerra ġabet kambjamenti kbar fil-Kottonera kollha. Is-sitwazzjoni xejn ma kienet sa/e. Dak li baqa' mmarkat f'moħħ Dun Victor u ħutu kienu l-bombi neżlin. Ħuh iż-żgħir Joe jiddeskrivi s-sitwazzjoni kif ġej: 'Lanqas xelters ma kien hawn u biex nistkennu mill-attakki konna nintefgħu taħt it-taraġ. Konna nagħmlu mejda bsaqqu fuqha u waqt l-attakki noqogħdu taħtha, jien, bija Victor, oħti u ommi, għax missieri kien ikun barra minn Malta. Niftakar lil bija jgħid lil ommi 'Ma, tridx ngħidu r-Rużarju għall-bżonnijiet tad-daddj7 Ħafna familji kellhom joħorġu minn Bormla. Dik ta' Giuseppi Grech u Caterina Gafà kienet waħda minnhom. Fl-1939, il-familja ddeċidiet li għalli Bormla u niżlet Raħal Ġdid fejn damet refuġjata għal madwar sena. Iżda s-sitwazzjoni ta' Raħal Ġdid, hekk kif il-gwerra bdiet tiħrax, ma baqgħetx waħda feliċi. Il-preżenza tat-Tarzna u l-ajruport ta' Ħal Luqa wasslu biex Raħal Ġdid ġie taħt in-nar. Ikun f'dan il-mument li numru ta' familji f'Raħal Ġdid, inkluż il-familja Grech, jiddeċiedu li jmorru refuġjati fiż-Żejtun jew f'postijiet oħra. Il-familja tommi li kienet toqgħod Raħal Ġdid, bħal dik ta' Grech, marret refuġjata ż-Żejtun. Għall-ewwel, il-familja Grech sabet kenn għand oħt ommu, sakemm akkwistaw dar kbira. Dun Victor Grech jiddeskrivi din id-dar bħala sabiħa ħafna. Kienet tinsab qrib il-kappella tal-Ispirtu s-Santu, fit-triq li ġġib l-istess isem, numru 15. F'dan iż-żmien tal-gwerra, dar kbira ma stajtx iżżommha kollha għalik. Dun Victor jispjega li kienu ħadulhom fuq u b'sens ta' solidarjetà nazzjonali daħlet familja li nzertat ukoll minn Bormla. Din il-familja kienet magħrufa bħala Tal-Mazza għaliex f'din il-familja kien hemm tradizzjoni ta' rġiel li kienu jġorru l-mazza tal-Kapitlu. ' Fiż-Żejtun Dun Victor għamel ħbieb ġodda fosthom mat-tabib Sandv Cachia Zammit u ħutu. Il-familja ta' Dun Victor u dik ta' Cachia Zammit kienu jinżlu flimkien fix-xelter u joqogħdu fl-istess kamra. Din il-kamra taħt l-art kienet maqsuma bi xkafef biex iservu ta' sodod. Dun Victor jiftakar lil Sandv Cachia Zammit jorqod fuq u huwa eżattament taħtu. Iżda t-traġedja tal-gwerra se jduquha direttament, anki jekk, fil-każ tal- familja Grech l-affarijiet ma marrux għalkollox ħażin. Nhar is-Sibt, 2 ta' Mejju 1942, seħħ attakk qawwi mill-ajru fuq iż-Żejtun u ntefgħu bombi antipersonali tat-tip bużżerjij. Dawn kienu bombi tal-ħin u jisplodu wara 16 L-aħħar mazzier minn dil-familja kien Gustavu Cilia (li niftakru personalment). 106 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti li jkunu waqgħu. Kienu mietu 21 persuna u ndarbu 30 oħra. ' Omm u ħu Dun Victor kienu fost il-midruba u ttieħdu l-Istitut Bugeja, Fleur-de- Lvs, li kien qed iservi ta' sptar ċivili f'dik il-ħabta. Din il-ġrajja baqgħet immarkata f'moħħ Victor u ħutu. Joe jirrakkontaha kif ġej: 'Ta' tifel li kont, kont qed nilgħab barra. F'daqqa waħda bomba tisplodi qrib id-dar tagħna. Il-blast tal-bomba tajjarna, lili u lil ommi. Oħti tgħid li l-blast tal-bomba daħħalna għand in-nies. Ħija Victor ħass ir- responsabbiltà li jiġi jfittixna. Beda jtajjar id-duħħan minn quddiemu u jfittex, sakemm l-ewwel sab lil ommi u aktar tard sab lili wkoll. Meta sabu l ommi għand in-nies, poġġewha fuq karettun u ħaduha l-isptar. Jien kważi mejjet, ġabarni suldat u ħadni l-isptar. Kif niftaħ għajnejja l-isptar, nara lil ħija maġenbi u smajtu jistaqsi lit-tabib kif jien u t-tabib wieġbu li għadu kmieni wisq biex jgħidli. Ma kienx jaf jekk jien u ommi aħniex se ngħixu. Minkejja li kien għadu pjuttost żgħir, ta' 13-il sena, niftakar li kien jiġi jżurna l-isptar kuljum. Ma kienx faċli anki għax il-karozzi tal- linja ma kinux jaħdmu kuljum bil-biża' tal-gwerra. Kien imur jara lil ommi u mbagħad lili. Memorji bħal dawn ma tinsiehom qatt. Iżda ma' dan l-inkwiet tal-gwerra, il-familja kellha inkwiet ieħor. Matul is-snin tal-gwerra numru ta' Maltin li kienu fis-servizz inqabdu fuq xogħol f'Lixandra fl-Eġittu u minħabba l-istess gwerra ma setgħux jiġu lura. Informazzjoni dwarhom ftit li xejn kellhom il-familja tagħhom f'Malta u meta kienet tasal xi aħbar, normalment permezz ta' xi telegramma, kienet tħabbar il-mewt ta' xi wieħed minnhom. Missier Dun Victor kien wieħed minn dawk li nqabad Lixandra iżda kien ixxurtjat li baqa' ħaj. Fi kliem Dun Victor stess, din kienet 'l-ikbar trawma li għaddejna minnha matul il-gwerra. Missieri stess kien jirrakkontali dwar il-biża' reali li l-General Ġermaniż Rommel, kien se jieħu Lixandra'. Fiż-Żejtun, Dun Victor baqa' jieħu formazzjoni nisranija soda. Hu kompla jiffrekwenta t-tagħlim għand is-Soċjetà tad-Duttrina Nisranija, magħrufa bħala l-Mużew. Kien attiv ħafna u sar anki kandidat fil-Mużew. Kien ġie magħżul biex isir soċju. Izda f'dawk ix-xahrejn, jispjega Dun Victor, li fihom kien se jsir soċju, daħal is-seminarju. Dak iż-żmien is- seminaristi kienu jilbsu s-suttana mill-ewwel u allura r-Rettur ma ridux immur biex isir soċju. 17 http://wirtizzejtun2. wordpress.com/l-istorja-taghna-zmien.l-inglizi/ (Aċċessat il- Ħadd, 22 ta' Ġunju 2014). Matul iż-żmien li qatta' fis-seminarju kien protagonista ta' numru ta' missjonijiet bi skop soċjali u vokazzjonali. Hu kien ġie magħżul bħala l-prefett tas-seminarju maġġuri. Bħala seminarista kien jorganizza laqgħat tal-vokazzjoni u anki kien imur jagħmel laqgħat għaż-żgħażagħ. Fost il- postijiet li nsibuh imur jagħmel laqgħat għaż-żgħażagħ kien hemm il- Xutb Centre ta' Raħal Ġdid. Fis-snin ħamsin, Raħal Ġdid kien wieħed mill-postijiet f'Malta li kellu ġenerazzjoni żagħżugħa. Il-qassisin li tkellmu miegħi dwar dan il-perjodu, kollha kellhom kliem ta' tifħir għall-prefett Victor li kien attent ħafna għall-problemi tas-seminaristi, inkluż dawk ta' natura finanzjarja li kien ikollhom iħabbtu wiċċhom magħhom matul l-istudji tagħhom fis-seminarju. Fuq kollox, f'din il-kariga ta' prefett, is-seminarista Victor ħadem biex sħabu s-seminaristi jkunu jistgħu jibdew imorru l-missjoni. Dun Victor Grech ħa l-quddiesa bħala presbiteru miż-Żejtun, il-post li fih qatta' ż-żgħożija tiegħu, nhar is-17 ta' Marzu 1956.5 Miegħu qaddsu tliet qassisin oħra miż-Żejtun: Dun Joseph Scerri, Dun Anġ Sevchell u Dun Joe Abela. Magħhom kien hemm Patri Ġużi Mifsud, li l-familja tiegħu kienet ġiet refuġjata ż-Żejtun mill-Birgu.' F'din l-għażla ġa tidher f'Dun Victor Grech viżjoni oħra lil hinn mill-parrokkjaliżmu klerikali Malti. L-ewwel quddiesa għamilha ż-Żejtun u mhux Bormla, anki jekk it- tradizzjonijiet Bormliżi ma abbandunahomx għalkollox u darba għamel ukoll il-paniġierku tal-festa u sal-lum għadu jitkellem b'ċerta nostalġija lejn l-oriġini ġeografika tiegħu. Iżda moħħu kien 'il bogħod mit-tradizzjonijiet prekonċiljari li bihom kienet għadha marbuta l-Knisja ta' żmienu. Joe iħares lura lejn l-ewwel quddiesa ta' Dun Victor b'nostalġija u jirrakkontaha hekk: 'Kont hemm għall-ewwel quddiesa tiegħu u ma flaħtx inkompliba. Għax dak il-ħin bdejt niftakar f'dak kollu li konna għaddejna minnu, fit-trobbija iebsa li kellna, mhux min-naħa tal-ġenituri, imma minħabba t-terrur tal-gwerra. Lil min ma jiftakarbomx dawn il-ġrajjiet lanqas biss irridu jkun jafhom, aħseb u ara jgħixhom. Ommi u missieri qatt ma niftakar li ħassew daqshekk ferħ f'ħajjithom kollha. Il-fatt li se jitqarbnu minn idejn binhom għall-ewwel darba kienet xi ħaġa kbira wisq għalihom. Waqt l-ikla wara l-Quddiesa ġiet tħabbat waħda mara ippanikkjata u qalet lil Victor Fr, ejja iġri d-dar għax missieri qed imut. 18 Joe Calleja, Ordinazzjonijiet Saċerdotali 1800-2000, Malta, 2001, p. 60. 108 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti Ħalla kollox u mar jassistib. Kienet l-ewwel esperjenza tiegħu jassisti xi ħadd fil-bżonn bħala saċerdot. Beda mill-ewwel mumenti tas-saċerdozju tiegħu, u sal-lum ma waqafx jgħin lil kull min bu b'xi mod fil-bżonn. Is-seminarista li kien ġie l-ewwel fil-kors ta' Dun Victor li spiċċa fl- 1955, u rebaħ l-ischolarsbip tat-teoloġija kien Żejtuni ieħor, Dun Joe Abela. Dan fisser li Dun Joe Abela seta' jmur jistudja Ruma. Abela kien għażel li jistudja l-Istorja tal-Knisja. Min-naħa l-oħra, Dun Victor kien rebaħ scholarship mill-Università ta' Malta biex jispeċjalizza fl-Ekonomija fl-Università ta' Oxford, iżda ġie mitlub jirrinunzja għal dan l-ischolarsbip mill-Arċisqof Mikiel Gonzi minħabba li riedu viċi-rettur is-Seminarju. Giudo de Marco, li kien fl-istess żmien student miegħu fl-Università, kien għamel kawża lill-Università ta' Malta biex ituh l-ischolarship li Dun Victor kien irrinunzja għalih. Dan fisser li hu ma kienx se jkun qassis marbut ma' ħidma pastorali f'xi parroċċa, iżda kien se jkun qed joqgħod fis-seminarju l-Furjana ħalli jkun qrib is-seminaristi. B'hekk ommu ħadet id-deċiżjoni li tmur toqgħod bil- familja b'kollox il-Furjana. U b'hekk Dun Victor se jkompli jiddedika ħajtu għas-Seminaristi. Bormla tas-Snin Tletin Il-ħidma ta' Dun Victor tinftiehem aħjar meta wieħed janalizza l-ambjent li fih trabba, jiġifieri r-realtajiet ġeografiċi u soċjali ta' Bormla u l-bqija tal-Kottonera u dawk taż-Żejtun. Ninsab żgur li r-risposti għal ċerti pożizzjonijiet soċjali li Dun Victor Grech ħa matul ħajtu għandhom l-għeruq fit-tfulija u ż-żgħożija u l-familja li fiha trabba. Din Bormla tas-snin tletin se jeħodha miegħu u tkun ir-raġuni, b'mod konxju jew inkonxju, tal-pożizzjoni li jieħu matul ħajtu favur il-batut u l-fqir. Id-demografi ma jemmnux li kull area ġeografika jew klassi soċjali tgħaddi mill-istess proċessi ta' tibdil fl-istess ħin jew għall-istess raġunijiet. Matul is-seklu dsatax, iz-zoni tal-port jibdew iduqu mill-morr tal- kundizzjonijiet ġodda marbuta mar-rivoluzzjoni industrijali. Jekk kien hemm lokalità f'Malta li ntlaqtet l-agħar minn din l-esperjenza ġdida, din kienet il-belt ta' Bormla. 20 Guido de Marco, Il-Politika tal-Persważjoni, awtobijografija, maqlub mill-Ingliż minn Charles Abela Mizzi, Allied Publications, Valletta, Malta, 2009, p. 327. Din ir-rivoluzzjoni industrijali bdiet fl-Ingilterra matul is-seklu tmintax u bdiet dieħla bil-mod f'Malta matul is-seklu dsatax. Ftit jirrealizzaw li l-belt ta' Bormla saret iċ-ċentru ta' din l-industrijalizzazzjoni, għaliex l-unika industrija, verament li tista' tissejjaħ heavv industrv li qatt kellna f'Malta, twieldet u kibret fid-dell ta' din il-belt. Bdiet mit-twaqqif tal- baċir numru 1, li nbeda fl-1841 u tlesta fl-1848, eżattament fil-qalba ta' Bormla. Minn hawn, din l-industrija ġdida tikber f'Tarzna tal-Ammiraljat kif kienet magħrufa mal-Bormliżi u tinfirex għan-naħa l-oħra ta' din il- belt, jiġifieri x-xaqliba ta' Għajn Dwieli sa taħt l-Isla, jew kif kien magħruf aħjar bħala x-Xatt tal-Franċiżi. Meta bdew jinbnew l-ewwel baċiri fit-territorju ta' Bormla, jiġifieri l-famuż Dock One, qassisin tal-Kolleġġjata raw ir-riskji serji marbuta ma' dan il-bini. Fuq quddiem kien hemm Dun Ludovik Mifsud Tommasi li saħansitra beda jikteb fil-gazzetti lokali kontra tiegħu. Il-kanonċi passati tal-Kolleġġjata ta' Bormla, bħalma kien Dun Ġużepp Bonello, kienu jitkellmu dwar l-oppożizzjoni ta' Mifsud Tommasi għall-bini ta' dan il-baċir u fl-arkivju tal-Kolleġġjata ta' Bormla kienu jżommu b'għożża l-cużtings ta' dawn l-artikli. Dun Ludoviku Mifsud Tommasi ma kienx waħdu f'dan is-sentiment. Dan is-sentiment kien ilu jinġema' fl-inħawi, iżda n-nies ma kellhiex il-mezzi u lanqas il-leħen biex tfisser il-ħsibijiet tagħha. Il-fatt li Malta kienet issa parti minn imperu kbir ġab miegħu tibdil soċjali u wisq aktar ambjentali. Dan it-tibdil beda jsir bil-għaġla u mhux kulħadd rah pjaċevoli għas-soċjetà ta' dawk iż-żminijiet. Il-qassis Senglean Fortunato Panzavecchia kien qed jaqsam dawn il-ħsibijiet ta' Mifsud Tommasi, meta akkumpanjat mill-kitarra (għaliex barra li kien qassis u studjuż, Panzavecchia kien għannej) jagħmel riferenza għal din l-istanza fl- 1823 b'rabta mal-pesta tal-1813: Tal-Belt l-irvinati tal-Birgu l-impestati ta' Bormla l-attakkati u tal-Isla l-irvellati2' Iżda oħrajn raw f'din l-industrijalizzazzjoni progress ekonomiku u soċjali. It-tarzna ġabet progress ekonomiku u qiegħdet lil Malta mad-dinja 110 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti Bir-raġun, din l-industrijalizzazzjoni kellha konsegwenzi fuq id-dinja tax-xogħol. Ħafna rawha bħala investiment, tkabbir tal-ekonomija lokali, qligħ ta' flus u mezz ta' għajxien għall-familji numerużi tagħna. Hekk kienet għadha tidher Bormla meta l-familja Grech kienet tgħix fiha. F'termini ta' popolazzjoni, matul is-snin tletin Bormla tilħaq l-ogħla livelli. Skont iċ-ċensiment tal-1931, Bormla kellha popolazzjoni ta' 12,163 li kien ifisser żieda ta' 627 fuq iċ-ċensiment li kien sar għaxar snin qabel Dan kien ifisser li fis-snin tletin tas-seklu għoxrin, 596 tal-popolazzjoni ta' Malta kienet toqgħod f'din il-lokalità. Hija kienet it-tieni post l-aktar ippopolat f'Malta wara l-Belt Valletta. F'termini ta' densità, f'Bormla kien hemm 0.013-il persuna għal kull metru kwadru $ William J. Goode jgħid li l-industrijalizzazzjoni hija l-kawża tal- kambjamenti u t-tibdil li seħħew fl-istrutturi tal-familja, minn waħda tradizzjonali għal dik li għandna llum. L-ewwel, permezz tal- industrijalizzazzjoni, il-familja konjugali saret waħda aktar indipendenti. It-tieni, il-ġenituri bdew jeżerċitaw inqas awtorità fuq uliedhom. It- tielet, strutturi bħal dawk marbuta mad-dota bdew jisparixxu u jitilfu l-importanza tagħhom. Ir-raba, ir-raġel beda jeżerċita inqas awtorità fil- familja, b'mod partikolari lejn martu. Il-ħames, il-wirt sar aktar wieħed ugwali bejn l-aħwa. Fuq dawn il-kambjamenti, speċjalment l-ewwel erbgħa, lil Dun Victor Grech insibuh jitkellem ħafna dwarhom fil- komunikazzjoni soċjali tiegħu mal-massa, l-ewwel permezz tal-programm fuq ir-Redifussion (Radju bil-Kejbil), Fejn Twzur il-Qalb u wara anki fi programmi fuq ir-radju. Iżda qabel ma nittrattaw dawn l-elementi proposti minn Goode u kif jidhru fil-ħajja urbana ta' Malta, ejja. naraw l-ewwel x'kienu s-soluzzjonijiet offerti għal din id-dinja industrijali ġdida. Panzavecchia kien wieħed minn tal-ewwel li offra soluzzjonijiet tiegħu. Forsi llum ma jidhrux rivoluzzjonarji, iżda kienu importanti għal żmienhom. Il-qassis Panzavecchia ra fl-edukazzjoni ċ-ċavetta tas-suċċess u l-fidwa tal-massa. Kien l-ewwel wieħed li beda jaħdem fuq programm ta' ftuħ ta' skejjel u f'dan ir-rigward, Bormla kellha rwol importanti x'tilgħab. L-Istatus Animarum tal-parroċċa tas-sena 1841 ġa jagħtina l-preżenza ta' skola 23 Bormla għandha su7face area ta' 0.9 kilometru kwadru. Għalhekk popolazzjoni ta' 12,163 tagħmel densità ta' 13,514 għal kull kilometru kwadru. primarja tal-Gvern f'din il-lokalità. Din kienet tinsab fi Strada San Giuseppe (illum Triq San Ġużepp) f'numru 5, 6,7, u 8 Din l-istess tarzna kellha tkun il-kawża ta' problemi ġodda għall- assett urban ta' Bormla, problemi li llum huma evidenti u jista' jarahom u jmisshom kulħadd. Il-kundizzjonijiet industrjali li kienu għaddejjin minnhom l-inħawi tal-port ta' Malta se jikkondizzjonaw it-tfulija ta' bosta. Il-pjan urban ta' Bormla ma sarx biex iservi l-bżonnijiet ta' bliet industrijali, iżda dak ta' belt marittima marbuta mal-kummerċ u tbaħħir bil-qlugħ. Il-letteratura Maltija kienet waħda minn tal-ewwel li ħasset dawn it- tibdiliet. Kif turi l-letteratura Romantika, l-ispazji f'Malta kienu għadhom jidhru infiniti sa qabel it-Tieni Gwerra. $ Bl-industrijalizzazzjoni tal-gżira, l-ispazji bdew litteralment isiru aktar ristretti u dak li qabel kien jidher infinit issa beda jidher bħala wieħed finit. L-ibliet bdew jidhru li huma żgħar. Spazji miftuħa fihom bdew jittieħdu ħalli joffru postijiet għal bini ta' djar ġodda. Din id-dinja ġdida ġabet realtà ġdida, u għall-ewwel darba daħal fil-lessiku Malti t-terminu ta' unemploved. Bdejna anki nitkellmu f'termini ta' klassi, waqt li l-kwalità tal-ħajja bdiet titqies bħala waħda li sejra lura. Il-progress industrijali se jwassal ġa mis-snin għoxrin u tletin, biex Bormla titlef mill-faxxinu storiku tagħha. It-toroq dojoq ta' din il-lokalità bdew jidhru bħala Ziabilitv għall-ġenerazzjoni l-ġdida li bdiet tiela, speċjalment dik tal-klassi medja. Dawk il-familji li setgħu u kienu għadhom żgħar, bdew ifittxu postijiet ġodda ta' abitazzjoni. In-nies tal-Kottonera kollha, iżda speċjalment residenti minn Bormla, bdew jagħżlu li jmorru joqogħdu f'Raħal Ġdid jew f'Tas-Sliema. It-toroq wesgħin u forma ta' gradilja ta' dawn iż-żewġ lokalitajiet bdew jidhru kbar u komdi biex toqgħod fihom. Oħt missier Dun Victor iżżewġet Żejtuni, iżda marret toqgħod Bormla. Fi żmien il-Gwerra niżlu joqogħdu Raħal Ġdid.7 Anki jekk it-trasport kien għadu abażi tal-karrettuni, kienu issa bdew deħlin il-karozzi, u tgħix fi triq wiesgħa kien jidher ħafna aħjar milli tgħix fi triq kollha taraġ. Missieri, Carmel Mercieca, twieled u trabba Raħal Ġdid. Hu jiftakar nies tal-Kottonera fis-snin tletin jitkellmu dwar kemm huma komdi t-toroq bi djar kbar li kien hemm f'Paola. Dan fisser li dawk li bdew ħerġin 25 Arkivju Parrokkjali Bormla, Status Animarum 1841, p. 81. 26 Oliver Friggieri, Il-Kuxjenza Nazzjonali Maltija, Lejn Definizzjoni Storika-Kulturali, PEG, Malta, 1995, p. 95. 27 Dawn kienu n-nanniet materni tal-eks Deputat Laburista Karl Chircop. Omm Dr Karl Chircop tiġi prima kuġina ma' Dun Victor Grech. 112 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti mill-Kottonera fis-snin ta' qabel il-gwerra, id-djar tagħhom bdew jimtlew min-nies li ħafna drabi kellhom livell inqas ta' għajxien iżda għaliex kellhom dħul baxx, kienu lesti li jmorru joqogħdu fi djar li r-residenti tagħhom ma ridux joqogħdu aktar fihom għaliex f'għajnejhom kienu qodma, kellhom umdità, bit-travi tal-injam u kellhom l-iskumdità tat- taraġ. Ma ridt xejn, kif qaleli persuna anzjana li għexet dawn ir-realtajiet tas-snin tletin, li waqt li tkun rieqed, jibda ħiereġ il-wirdien minn ġot- travi u jaqa' fuq is-sodda. L-unika protezzjoni kienet il-liżar. Dan kien jikkontrasta bil-kbir mad-djar li issa kienu qed jinbnew f'Raħal Ġdid u f'Tas-Sliema matul is-snin tletin bi travi tal-ħadid, b'xi bitħa u roqgħa ħamrija. Fuq kollox, dawn ir-realtajiet ġodda se jġibu r-reazzjonijiet tagħhom. Forsi l-aktar wieħed li pinġiehom b'mod ħaj kien Ġużċ Chetcuti; qarib ta' Dun Victor. Hu bbaża n-novelli tiegħu, magħrufa bħala n-neo- realiżmu Malti, f'dan l-ambjent li twieled u kiber fih, jiġifieri l-belt ta' Bormla. Fuq livell politiku, dan l-ambjent ta' faqar ikkondizzjona l-ħsieb politiku ta' Dom Mintoff. Dan l-ambjent ġdid jew il-memorja tiegħu, jiġifieri l-mod ta' kif kien jiġi rrakkuntat, se jwasslu biex joħloq il-bżonn ta' impenn soċjali. Bħal Chetcuti, Dun Victor Grech jieħu dan l-impenn soċjali bis-serjetà, u miegħu numru ta' qassisin u patrijiet li semmejna fuq, iżda minflok jaħdmu b'mod letterarju, se jagħmlu xogħol aktar dirett. Dawn se jimpenjaw ruħhom soċjalment waqt li joffru terapija spiritwali. Fuq kollox, il-memorja tal-faqar u l-mod ta' kif dan jiġi rrakkuntat għandu effett fuq il-ħsieb politiku u soċjali tal-ġenerazzjonijiet ta' wara, speċjalment fuq dawk li ma jkunux daquh, iżda semgħuh jiġi rrakkuntat minn ommijiethom u min-nies inġenerali. Xi drabi, kif turi s-soċjologa Vered Vinitzkv Seroussi, l-effett jista' jkun ikbar fuq din il-ġenerazzjoni minn dawk stess li għexuh jew rawh, għaliex ħafna drabi, dawk li jkunu għexuh jew trabbew fih jibda jidher għalihom bħala xi ħaġa normali u għalhekk jidħol fihom element ta' passività waqt li għal dawk li jkunu semgħu dwaru — speċjalment jekk il-familja tkun ħarġet 'il barra minn dak l-istess ambjent — huma l-individwi f'riskju (u l-kelma riskju qed tintuża b'mod pożittiv) li jieħdu azzjoni dwar dan l-istat ta' faqar. Tiftix għall-Metodoloġija ġdida ta' Analiżi Il-ħsieb soċjali konservattiv illum hu attakkat ħafna minn dawk li jħaddnu l-ħsieb Marxista. Illum f'Malta qed naraw elementi marbuta mat-teoriji tal-inġinerija soċjali jirrenjaw fiż-żewġ partiti l-kbar, iżda minflok qed insejħulhom Marxisti, qed jingħataw titlu liberali. Qed ikunu mpenġija bħala pożizzjonijiet ta' rispett lejn l-orjentazzjonijiet sesswali ta' kulħadd. Quddiem dawn il-kambjamenti kollha, persuni li ħadmu fil-qasam soċjali qed jagħrfu l-valur tat-tradizzjoni. Persuna ta' esperjenza kbira, li wriet bil-provi li l-kritika Marxista ma għandhiex bażi xjentifika, huma Harrv Burns. Bħall-filosfu Karl Popper, Burns jaħseb li t-teoriji Marxisti ma jaħdmux u l-attwazzjoni tagħhom, għax mhux xjentifiċi, mhux bilfors li se jagħtu r-riżultati mixtieqa. Burns jispjega li l-waqgħa soċjali u ekonomika fi Glasgow hija marbuta ma' dan li ġej: Glasgow għandha ħafna inkomuni ma' Bormla u l-bqija tal-ibliet tal- port Malti. In-nies ta' dawn il-postijiet, speċjalment dawk ta' Bormla, għamlu l-għajxien tagħhom minn fuq it-tarzna u l-fabbriki li nfetħu fil-madwar. Bħalma Mifsud Tommasi għaraf li Bormla se tinbidel bl-industrijalizzazzjoni, Carol Craig uriet kif l-industrijalizzazzjoni biddlet il-belt ta' Glasgow. Glasgow għaddiet minn waħda mill-isbaħ bliet tar-Renju Unit, għal waħda mill-ikreh. Il-proċess bżonjuż ta' deindustrijalizzazzjoni li rajnieh iseħħ f'Malta mis-snin disgħin 'il quddiem ġab miegħu demoralizzazzjoni uma għandniex dubju li affettwa u weġġa' l-/oca/ pride tal-Bormliżi. Fil-każ ta' Bormla u l-Kottonera, din kienet ġa mweġġa' mill-politika Mintoffjana li l-ħażin tagħha kien assoċjat ma' din il-lokalità. Dan kollu kellu effett negattiv fuq l-identità kulturali tal-post, li bħal Glasgow, hija belt mimlija bl-istorja u bit-tradizzjoni. 114 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti Għalhekk, Craig tgħid li biex tifhem għalfejn Glasgow tal-lum jinsab fejn jinsab, wieħed ma jridx imur lejn it-tmiem tal-preżenza tat-tarznari u l-fabbriki fl-inħawi, iżda lejn il-bidu tagħhom. Dan hu dak li tagħmel fil- ktieb tagħha The Tears That Made the Clvde. Bir-rivoluzzjoni industrijali, issir waħda mill-aktar bliet popolati tar-Renju Unit u wkoll waħda mill- ikreh bliet. Paralleli simili jistgħu jsiru fil-konfront ta' Bormla ta' żmien Victor Grech. Meta Victor Grech twieled fl-1929, Bormla kienet fl-aħħar fażi tat-tkabbir tal-popolazzjoni. Kif rajna, din id-densità demografika ġġenerat tibdil soċjali u ġabet innovazzjonijiet ġodda. It-Tieni Gwerra Dinjija se twaqqaf dan it-tkabbir, iżda se turi wkoll li l-ħajja ma kinetx għal kollox ward u żahar. Għall-inqas, il-gwerra kellha effett pożittiv wieħed: irnexxielha tnaqqas il-popolazzjoni ta' din il-lokalità u l-lokalitajiet kollha ta' madwar il-port. Iżda minn wara l-gwerra 'l hawn, dawn il-lokalitajiet komplew jaraw tnaqqis kontinwu fil-popolazzjoni. Jekk il-gwerra solviet il-problema tas-soprapopulament, il-pjanijiet tar-rikostruzzjoni ma rnexxilhomx isolvu l-problemi soċjali kkawżati mill-proċess industrijali. Mhux talli ma solvewhomx talli għamlu s-sitwazzjoni urbana agħar milli kienet. B'hekk ir-realtajiet li Craig rat għal Glasgow, bħalma kienu dawk ta' relazzjonijiet aggressivi bejn il-miżżewġin, issa wieħed se jibda jiltaqa' magħhom f'din il-lokalità u eventwalment ma' Malta kollha. U dawn is-sitwazzjonijiet soċjali huma dovuti in parti, għall-fatt li l-post kien wieħed overcrowded. Ir-riżultat hu li meta jkollok ħafna nies jgħixu ġo xulxin, f'postijiet żgħar, l-irġiel ikunu sfurzati li joħorġu barra mid-dar u jmorru fil-ħwienet tax-xorb. Craig tħares lejn dawn is-sitwazzjonijiet u tiddeskrivi bħala 'a kind of survival mechanism. Pagi sħaħ kienu jinħlew fix-xorb u fil-logħob. Craig taħseb li l-iżvilupp mgħaġġel ta' industrijalizzazzjoni fi Glasgow ipproduċa dak li hija ssejjaħ bħala 'a żoxic masculinitv u din kissret il-ħajja tal-familja. Naħseb li din it-tip ta' analiżi tgħodd sew għas-sitwazzjonijiet fit-Tliet Ibliet u għandha toffri sfond u għodda tajba biex wieħed jifhem aħjar ir-relazzjonijiet umani f'dawn il-postijiet u fuq kollox, il-mixja soċjali li se tieħu l-gżira ta' Malta, jiġifieri x'baqa' minn dak li kien jissejjaħ bħala l-kapital soċjali. Bejn is-snin għoxrin u tletin dawn il-ħwienet tax-xorb bdew ifaqqsu ma' kullimkien madwar il-port kollu. L-ispirti alkoħoliċi, primarjament il-whiskj, ir-rum u l-gin, kienu fost l-aktar li jinbiegħu (flimkien mal-birra) f'dawn il-ħwienet. Nannuwi, Emanuel Mercieca, kellu wieħed minn dawn il-ħwienet tax-xorb fil-pjazza ta' Raħal Ġdid. Missieri jiftakar tajjeb din ir-realtà tas-snin tletin fejn ix-xorb l-irqiq kien l-aktar imfittex minn dawk tan-Navp jew tas-Servizz. L-inbid kien għal dawk li ma kinux jifilħu jħallsu u dan kien ikun servut, mhux l-aktar f'dawn il-ħwienet tax-xorb, iżda f'dawk magħrufa bħal tal-inbid jew għand it-titotli, jiġiferi l-ħwienet tat-te. Xeni ta' rġiel fis-sakra fit-toroq kienu realtajiet ta' kuljum fl-inħawi kollha tal-port u baqgħu xena komuni anki fis-snin ta' wara l-gwerra. Forsi Dun Victor Grech kien ftit ixxurtajt, aktar minn xi tfal oħra tamparu f'Bormla li kienu issa parti minn dik il-klassi, li l-kritika Marxista ttimbrat bħala proletarja jew sotto-proletarja. F'Malta, din il-klassi ta' nies bdiet tissejjaħ bħala l-klassi tal-ħaddiema. Il-fatt li missieru kien jaħdem fin-Navv kien ifisser fuq naħa, l-assenza tal-missier għal perjodi twal fuq il-baħar, u għalhekk it-tmexxija tal-familja kienet taqa' kollha fuq l-omm, u anki fuq Victor, li kien il-kbir, għaliex oħtu ta' qablu mietet tarbija. In-nuqqas tal-missier kien qed ikun imtaffi xi ftit. Ħu Dun Victor, Joe stess, jirrakkonta li 'konna nimmissjawb ħafna u meta jiġi lura nagħmlu festa sħiħa, xalata. Minħabba dan, jien kont inħares lejn ħija Victor qisu missieri. Kelli sudizzjoni kbira lejh, kien iħobbni u jikkoreġini, kont niftaħ qalbi miegħu bħallikieku kien missieri avolja kien għadu żgħir'. Fuq kollox, Joe Grech jagħraf li missieru u ommu kienu persuni mmexxija 'minn valuri reliġjużi kbar, iħobbu t-tfal u l-familja'. Wieħed irid jiftakar li kien hemm familji fil-Kottonera fejn il-missirijiet kienu jaħdmu fuq il-baħar u dawn qatt ma kienu jibagħtu flus id-dar. Minflok, kienu jonfqu l-flus li jaqilgħu fix-xorb u man-nisa, hekk kif kienu jidħlu f'xi port. Il-familja Grech kellha dħul stabbli u pjuttost tajjeb ħdejn ħaddieħor li kien jaħdem mal-partikolar jew kif kien jissejjaħ f'dan il- perjodu, bl-imqita. Kienet ukoll familja li użat bil-għaqal dak li kienet taqla'. Il-fatt li missieru sab xogħol fin-Narp kien ifisser li hu kellu pensjoni. Kif kien jiġri ma' dawk li kienu fis-servizz (espressjoni użata f'dik il-ħabta kemm għall-baħrin, is-suldati u l-pulizija) kienet twassal biex il-persuna tirtira kmieni mix-xogħol wara numru ta' snin ta' servizz. Peress li missier Dun Victor kien beda żgħir fis-servizz, irtira kmieni iżda ma qagħadx idejh fuq żaqqu. Missier Dun Victor kien sab xogħol fil-Victualling Vard fil-Birgu. 116 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti L-Istorja wriet li l-klassi t'isfel qatt ma kienet kapaċi tifdi lilha nnifisha iżda dejjem kellha bżonn tal-klassi tan-nofs biex tgħinha toħroġ mill-fosdqa li kienet fiha u tmexxiha 'l quddiem. Ir-raġuni iżda ma hix marbuta mal- ekonomija jew aħjar ma tinsabx fil-qawwa finanzjarja, iżda fl-istrutturi tradizzjonali tal-familja. Dan ifisser li din il-klassi setgħet tinfeda għaliex kienet temmen fil-valuri għolja tal-familja mħaddma fil-formazzjoni nukleari. It-tieni, il-familja kienet temmen u tikkultiva l-element ta' edukazzjoni, jiġifieri fejn il-ġenituri jaraw il-bżonn li wliedhom jitgħallmu u jmorru l-iskola. It-tielet hemm l-element fejn il-familji jibdew jiċkienu u jeżerċitaw il-kontroll tat-twelid. Il-kittieb Lawrence Stone, saħansitra, jasal biex jgħid li meta dawn il-valuri jinfirxu u jitħaddmu minn aktar minn 5096 tal-popolazzjoni, ikun ifisser li se jkun hemm rivoluzzjoni soċjali jew politika u din se tkun suċċess. Din hija magħrufa bhala l-Liġi ta' Stone. Dawn it-tliet elementi proposti minn Stone, jiġifieri edukazzjoni, strutturi ġodda ta' familja u waqgħa fil-fertilità, ġa nsibuhom jaħdmu fil-familja Grech. Il-fatt li ommu kellha toħroġ miż-Żejtun u ssiefer ma' missieru juri li bħala familja kienet qed tħaddem il-mudell nukleari. Min-naħa l-oħra, il-missier kellu qraba mifruxa mat-Tliet Ibliet u dan wassal biex anki huwa jfittex ambjent indipendenti u ma jibbażax il-familja fuq il-mudell tal- familja estiża, fejn il-miżżewġin imorru jgħixu mal-qraba tagħhom jew jiżżewġu f'xulxin. Anki meta l-familja Grech irritornat fiż-Żejtun minħabba l-gwerra, ma damitx ma fittxet dar apparti u fiha ġew ukoll refuġjati oħra. It-tieni, ma hemmx dubju, li l-familja Grech kienet tgħożż l-edukazzjoni, u kif rajna, f'dan il-perjodu, l-ibliet kellhom vantaġġ fuq l-irħula. Qabel it-Tieni Gwerra, l-aqwa skejjel kienu fl-ibliet. Wieħed irid jiftakar ukoll li fl-1903 il-Freres (jiġifieri l-Brothers ta' De La Salle) kienu fetħu l-iskola f'Bormla ' Dun Victor gawda mill-preżenza ta' din l-iskola, li f'dik il- ħabta kienet tinsab fi Strada Buongiorno (Triq Mattv Grima) u allura ftit 'il bogħod minn fejn kien joqgħod fi Strada Toro. Anki meta marru joqogħdu Raħal Ġdid u ż-Żejtun, hu baqa' jmur għand il-Freres għat-tagħlim tiegħu. Fuq kollox, omm Dun Victor gawdiet mir-riformi edukattivi u wara l-ftuħ tal-iskejjel, fl-ibliet, iż-Żejrun kien sar ċentru distrettwali għat-tagħlim fit-tieni nofs tas-seklu dsatax. Omm Dun Victor kienet taf taqra u tikteb. Hija ffirmat l-applikazzjoni tal-passaport biex issiefer u tmur Ġibiltà. Kienet issejjaħ lilha nnifisha Kittv u kellha nuċċali. 7 F'dan il-perjodu tas- snin għoxrin, dik il-mara li kienet tadotta isem Ingliż kienet tkun qed turi konnotazzjoni ta' klassi medja, imsejħa tal-puliti, waqt li ftit kienu dawk in- nisa żgħar fl-età li jilbsu n-nuċċali — jew il-kaless kif kienu jgħidulu fin-naħa tal-port — għaliex kien kważi diżunur li mara tilbsu. It-tielet, il-ġenituri żżewġu ftit kbar. Dan affettwa r-rata tat-twelid f'din il- familja, għaliex anki jekk ħaddmu l-mudell naturali tat-tnissil, xorta waħda, l-omm kellha issa perjodu iqsar ta' ħajja fertili. Id-demografi jqisu l-avvanz fl-età taż-żwieġ bħala l-ewwel mutur għall-kontroll tat-twelidijiet. Dawn it-tliet elementi, kif kelli x-xorti nuri fi studju ieħor'' jibdew iseħħu f'Malta qabel ir-rivoluzzjoni kulturali tas-snin sittin, perjodu marbut mal-babp crack. Ġa fl-epoka tal-hekk imsejjaħ babj boom kienet bdiet din it-tranżizzjoni u naraw familji medji Maltin, speċjalment dawk li kienu jgħixu fl-ibliet u fl-inħawi tagħhom, qed jipprattikaw il-kontroll tat-twelid għaliex b'mod volontarju jwaqqgħu n-numru ta' wlied fil-familji tagħhom, normalment għal xi tnejn jew tlieta. Dan l-għarfien kien marbut mal- edukazzjoni u minn tagħrif orali li ġbart, jidher li anki f'Malta, dan kien dovut l-ewwel għall-edukazzjoni tas-subien. Peress li l-edukazzjoni f'dan il- perjodu kienet aktar frekwentata mis-subien, dawn kienu jitgħallmu dwar is-sistema tar-riproduzzjoni umana u kienu jispiċċaw biex jispjegawha lin- nisa tagħhom. B'hekk bdiet tkun limitata r-riproduzzjoni sesswali. Din ma kinetx xi deċiżjoni marbuta wisq mal-mara, iżda pjuttost deċiżjoni li bdiet tittieħed fuq livell ta' familja. Ikun fl-istrutturi tal-ibliet li jibdew jidhru dawn il-valuri ġodda. Ġa minn qabel il-gwerra bdew jidhru koppji li qed jesprimu valuri differenti minn dawk imħaddma mill-bqija tas-soċjetà, speċjalment fejn jidħlu l-kostumi sesswali. Dawn il-valuri bdew iwasslu biex l-individwi bdew jiffurmaw deċiżjoni differenti u għalhekk l-ideali passati, biex ikun hemm kompatibbiltà bejn il-valuri individwali u dawk soċjali, jibdew bil-mod ininu. Jekk fuq naħa kien hemm min beda jinnamra mat-teoriji xellugin, oħrajn bħal Ġwann Mamo jinnamraw mat-teoriji tal-lemin estrem u jsiru simpatizzanti u ammiraturi ta' Adolf Hitler. Mamo kien wieħed minn dawk li ispira ruħu mit-teoriji magħrufa bħala ewgenics u dan jispjega għalfejn fil-kitba tiegħu jinħass sentiment antisemitiku u kontra l-Għarab. Dawn it-teoriji ħarġu mill-Amerika tal-aħħar tas-seklu dsatax u ma damux ma nfirxu fl-Ewropa kollha u waslu anki fost l-e/iże intellettwali ta' pajjiżna. L-istess teoriji se jispiraw lin-Nazi u teorija tar-razza Arjana tagħhom. 31 Simon Mercieca, L-Isfidi Demografiċi tal-Bieraħ, tal-Lum u ta' Għada: Ħarsa Storika minn Żmien il-Gvern ta' Ġorġ Borg Olivier sal-Lum, PIN, Malta, 2012. 118 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti it-teoriji qed narawhom illum jiddominaw f'diskorsi li nisimgħu minn xi wħud lejn l-immigranti suwed li hawn fostna. F'dawn it-teoriji naraw jiżviluppaw għall-ewwel darba elementi ġodda bħalma huma dawk relatati mad-drittijiet tar-riproduzzjoni, illum jissejħu veproductive rights, li b'din il-kelma nifhmu dak li kienu qed jifhmu biha l-egenics. Fuq naħa dawn it-teoriji wasslu biex id-demografi u s-soċjoloġi jagħmlu veassessment tal-popolazzjoni. F'dan il-kuntest nibdew anki naraw jidħol bil-mod il-mod ir-rwol ġdid tal-mara fis-soċjetà Maltija. Dan se jwassal biex jirridefinixxi r-rwol tar-raġel u se jkollu effett fuq l-imġiba inġenerali tas-soċjetà Maltija. Immexxija mill-moviment illumistiku, l-Ewropa bdiet tesperjenza t-tibdil fir-rwol tar-raġel u tal-mara fis-soċjetà. Dan it-tibdil beda jinħass f'Malta fl-istess żmien li kien qiegħed jiżviluppa f'Pariġi matul is- snin tar-Rivoluzzjoni Franċiża u familji medji bdew jitkellmu dwaru fiz-zoni ta' madwar il-port fil-bidu tas-seklu dsatax jekk mhux ukoll qabel. B'mod satiriku, Dun Fortunato Panzavecchia juri li nanntu, li kienet tgħix fi żmien meta l-Ordni tal-Kavallieri kienu għadhom f'Malta, kienet taf b'dan it-tibdil meta għanna: Sewwa kienet tgħid in-nanna li jitbiddlu ż-żmeniet Trak lir-raġċl issewwu wiċċhom U n-nisa jilbsu l-qalziet. $ Issa fis-snin tletin tas-seklu għoxrin, dan it-tibdil beda jsir b'mod aktar evidenti. Fil-Belt kien hemm issa rġiel li qed jilbsu ta' nisa (transvestiti), waqt li l-Gvernatur Charles Bonham-Carter juri li fil-laqgħat li kien ikollu mal- Arċisqof Mauro Caruana, waħda mill-preokkupazzjonijiet il-kbar ta' dan l-isqof kienet dik dwar il-mixed barbing' u li n-nisa issa kienu qed jgħumu (fil-maġġoranza Ingliżi jew barranin) b'malji żwo-pieces i Diaries 1936-1940, Editjati u b'introduzzjoni ta' John Manduca, PEG, Malta, 2004, p. 337. 34 Ibid. pp. 68 u 85. It-Tranżizzjoni Demografika Dawn il-kambjamenti soċjali se jintrabtu mal-kambjamenti demografiċi, speċjalment dawk marbuta mal-mortalità u l-fertilità. It-tibdil fir-rati ta' dawn tal-aħħar se jwassal biex bil-mod il-mod, Malta tgħaddi minn dik li tissejjaħ it-tranżizzjoni demografika. F'reġim demografiku tradizzjonali, jew kif inhu magħruf bħala l-mudell naturali tal-fertilità, ir-raġel u l-mara ftit li xejn ikollhom kontroll fuq ir-riproduzzjoni sesswali u wieħed ikollu jgħid li lanqas ikollhom interess li jeżerċitaw xi forom ta' kontroll. L-interess jibda meta t-trabi bdew jgħixu aktar, jiġifieri meta taqa' l-mortalità tat-trabi u t-tfal. Ikun f'dan il-mument li l-imġiba sesswali fil-familja tibda tinbidel. Naħseb li l-għeruq għal din it-tranżizzjoni demografika f'Malta beda ħafna qabel ma wieħed normalment jaħseb, jiġifieri fis-snin sittin. Dan ifisser li r-reġim demografiku għadda minn sitwazzjoni ta' twelidijiet u mwiet għoljin għal waħda fejn ir-rati tal-imwiet u tat- twelidijiet isiru baxxi. Dan il-kunċett kien ġie spjegat għall-ewwel darba mid-demografiku Amerikan Warren Thompson (1887-1973). Thompson għaqqad din it-tranżizzjoni mal-iżvilupp ekonomiku. Dan hu kunċett li għadu dominanti fil-ħsieb soċjali sal-lum. Studji demografiċi jikkonfermaw li biex ikun hemm tnaqqis fir-rata tat- twelid, jew f'dik li tissejjaħ ir-rata tal-fertilità (jiġifieri kemm mara jkollha tfal fil-perjodu riproduttiv tagħha) l-ewwel ma trid taqa' hija l-mortalità tat-trabi. Meta taqa' l-mortalità tat-trabi, taqa' magħha l-fertilità. Il- familji ma jibqgħux iħossu l-bżonn li jkollhom ħafna wlied. Il-waqgħa fil- mortalità tat-trabi sseħħ l-ewwel fl-ibliet, għas-sempliċi raġuni, li hawn ikollok numru ogħla ta' tobba. It-tieni kien fl-ibliet fejn iddaħħlu sistemi ġodda bħad-drenaġġ u l-ilma kurrenti. Dawn kienu miżuri żgħar ta' iġene iżda kellhom effett importanti ħafna u għenu biex taqa' l-mortalità tat- tfal u magħha, bil-mod, bdiet nieżla r-rata tal-fertilità f'pajjiżna. It-tielet huwa fl-ibliet fejn wieħed isib sistemi edukattivi li tista' torbot fuqhom. Il-mortalità tat-trabi f'Malta fis-snin tletin ma kinetx differenti minn dik esperjenzata mal-Ewropa kollha sas-seklu tmintax, jiġifieri minn 4096 sa 5096 tat-trabi kienu jmutu qabel ma jagħlqu sena. Jekk imbagħad tieħu r-rata tal-imwiet fost it-trabi sakemm dawn jagħlqu ħames snin, din kienet tlaħħaq bejn il-150 u t-35096. Din ir-rata daqshekk għolja fl- inċidenza tal-mortalità tat-tfal turi r-riskju għoli li kien jeżisti marbut mal-għajxien tat-trabi. Il-familja Grech għaddiet minn dawn l-esperjenzi. 120 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti Minn ħamest itfal, il-kbira Josepha mietet wara erbgħin jum mit-twelid tagħha,$ waqt li tarbija oħra twieldet u mietet. Fuq livell ġenerali, l-istorja demografika turi li meta r-rata ta' mwiet fost it-trabi tkun għolja, ix-xewqa fil-familja biex ikollhom ħafna tfal hija waħda qawwija. Dan ifisser li l-kambjamenti demografiċi ma jseħħux b'mod erratiku jew għax qed ikun ikkundizzjonat minn xi ħadd minn fuq, iżda jibdew iseħħu meta r-rata tal-imwiet fost it-trabi tibda tonqos. Ikun f'dan il-kuntest li l-familji jibdew jaħsbu biex jagħmlu inqas tfal. B'hekk meta l-ġenituri jkunu żguri dwar iċ-ċans li t-tfal tagħhom jgħixu, huma jew it-tfal tagħhom jibdew din it-tranżizzjoni demografika. It-tieni element tat-tranżizzjoni demografika ġej mill-fatt li ż-żgħażagħ jibdew jiżżewġu aktar tard. Kriżijiet bħalma huma l-gwerer iwasslu biex iż-żgħażagħ jiddawru meta jiżżewġu. Il-kunflitti u l-ġlied tal-gwerra jżommu milli wieħed jieħu l-istat tiegħu kmieni. Imbagħad, kif jispiċċa l-kunflitt ikun hemm żieda qawwija fiż-żwiġijiet u magħhom jiġi dak li kien jissejjaħ il-babj boom. Iżda kif l-istess familja Grech turi, ġa qabel il- gwerra kien beda moviment, żgħir kemm hu żgħir, fejn persuni, b'mod partikolari bniet, bdew jiżżewġu aktar tard f'ħajjithom u dan naqqas b'mod naturali l-ammont ta' tfal li koppja jista' jkollha. Żmien it-Tieni Gwerra Dinjija Forsi ftit hija l-memorja li għandu Dun Victor Grech ta' din Bormla li qed niddeskrivi tas-snin tletin, iżda din il-memorja tkompli tiddallam bit-trawma tal-gwerra. It-Tieni Gwerra Dinjija kienet trawma għal dawk kollha li għexuha, speċjalment għal dawn li bħal Dun Victor Grech kienu waslu fuq l-għatba taż-żgħożija. Issa jmiss li wieħed iħares lejn l-ambjent taż-Żejtun, fejn il-familja marret tgħix fi żmien il-gwerra. Din kienet il-lokalità tal-familja ta' ommu. Iżda l-familja Grech se żżomm ċerta distanza, fis-sens li fittxu dar għalihom separata minn dik tal-qraba. Iż-Żejtun kien hemm element għoli ta' faqar u s-sitwazzjoni ma kinetx differenti wisq minn dik li kienet qed tiżviluppa f'Bormla. Il-familja ta' ommi marru fil-gwerra, bħala refuġjati fiż-Żejtun, iżda n-nannu matern tiegħi, Francesco Pace, ma setax jidra. 35 Arkivju Parrokkjali Bormla, Defunct Liber XIV, 1918-1929, Att ta' Awwissu 1928, f. 414v. Il-faqar kont tħossu b'idejk. Ipprefera jerġa' jinżel lura Raħal Ġdid bil- familja b'kollox u jgħix taħt il-bombi milli jibqa' jgħix f'dan l-ambjent xejn sabiħ li r-raħal taż-Żejtun kien joffri f'dik il-ħabta. It-traġedja tal-gwerra ma tinstabx fil-bombi li niżlu fuq Malta jew fin- numru ta' refuġjati jgħixu fuq xulxin, iżda fil-fatt li x-xogħol li beda jsir biex it-tfal Maltin jibdew jingħataw l-edukazzjoni ġie sfrattat. Il-gwerra kisret dan il-proċess u f'dan il-fatt l-aktar li batew kienu t-tfajliet. Bħala tifel, Dun Victor Grech seta' jkompli l-istudju tiegħu. Hu kien ixxurtjat li gawda mill-preżenza tal-Freres u matul is-snin tal-Gwerra nsibuh qed ikompli jieħu l-edukazzjoni tiegħu mill-Oratorju f'Birkirkara/$ iżda l-problemi tad-distanzi kienu kbar. Kif jammetti ħuh Joe 'trid tistudja biex tkompli miexi l-quddiem fil-karriera, waqt li l-bombi neżlin, f'atmosfera ta' biża' u tensjoni kontinwa. Matul is-snin għoxrin u tletin kien sar tentattiv qawwi biex jiġu mgħallma b'mod partikolari t-tfal bniet. L-iskejjel ġodda primarji li bdew jinbnew f'dik il-ħabta kellhom sezzjoni speċjali għalihom b'bieb separat mnejn jidħlu t-tfal bniet. Iżda dawn it-tentattivi kollha ġew fix-xejn hekk kif bdiet il-gwerra. L-inkwiet tal-gwerra wassal biex l-edukazzjoni tagħhom tieħu daqqa ta' ħarta 'l isfel. L-iskejjel u t-tagħlim għalihom sar wieħed erratiku. Dawk li kienu jmorru fl-iskejjel primarji fl-inħawi tal-port kien ikollhom it-tagħlim tagħhom mitmum ħesrem hekk kif kien jindaqq xi air-raid warning. Aktar iva milli le, l-iskejjel kienu jkunu magħluqa. Għas-subien kien aktar faċli li jitgħallmu, speċjalment jekk kienu jingħataw xi lezzjonijiet privati jew kienu fil-kampanja u setgħu jattendu xi wieħed mill-kulleġġi tal-Knisja, li f'dan il-perjodu kienu fil-maġġoranza għas-subien. Fiż-Żejtun, l-iskejjel għas-subien insibuhom jimxu min-naħa għall-oħra fl-istess raħal, imma l-bniet ma baqgħux jitgħallmu magħhom, fl-istess skola. Dun Joe Abela jiftakar biss tfal subien fil-klassi tiegħu matul dan iż-żmien tal-gwerra fiż-Żejtun. Bħala tifel, kien hemm miegħu jattendi dawn il-klassijiet Dun Anġ Sevchell. Din ir-realtà kollha Dun Joe Abela ddeskriviha hekk: 122 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti 'Fiż-Żejtun, l-iskola primarja kienet inbidlet fi sptar għas-suldati Ingliżi. It-tfal kienu marru f'diversi postijiet, fostbom il-każin tal-Beland, id- Domus, kien hemm dar f'Connought Street, u dawk li kienu joqogħdu fir-Raħal f'Isfel kienu jmorru jitgħallmu fil-knisja tas-Salvatur. Iż- Żejtun ħa l-okkażjoni tal-preżenza ta' refuġjati, u wieħed mit-teachers, li nsibuh jgħallem, kien Mr Baldacchino, li kien minn Bormla. Dawk imbagħad li kienu se jagħmlu l-eżami għal-Ljcenm kien ikollhom dawk li kienu jissejħu continuation classes. Jiġifieri waranofsinhar kienu jingħataw lezzjoni extra fl-Aritmetika u l-Ingliż. Din kienet tingħata fil- kuritur tad-Domus Għan-nisa r-realtà kienet waħda aktar diffiċli. It-tagħlim tagħhom sar aktar erratiku. Ftit li xejn kellhom fejn jitgħallmu matul il-gwerra. Il-gwerra wasslet biex waqqfet iċ-ċans għal ħafna tfajliet li jkomplu bit- tagħlim sekondarju tagħhom. Dak li tgħallmu matul il-perjodu tagħhom fil-primarja, ippermettielhom li għall-inqas ikunu jafu jaqraw u jiktbu bil- Malti u bl-Ingliż tul ħajjithom kollha. Għalhekk wieħed ma jiskantax li din il-ġenerazzjoni u t-tfal tagħhom, speċjalment in-nisa tad-dar, kienu fuq quddiem u għatxana biex jisimgħu l-programmi tar-radju ta' Dun Victor Grech. Ommi kienet waħda mill-bniet ta' din il-ġenerazzjoni li l-gwerra laħqitha eżatt meta kellha tibda l-iskola sekondarja tagħha. Hija kienet waħda mill-eluf ta' nisa f'Malta li qatt ma kienu jitilfu l-programm ta' Dun Victor fuq ir-Rediffusion. Dawn is-semmiegħa kienu parti minn reazzjoni akbar u aktar b'saħħitha. Minn wara t-Tieni Gwerra Dinjija, jibda jsir diskors aktar b'saħħtu fost il-poplu Malti biex is-soċjetà tibda timxi fuq ippjanar razzjonali. F'dan il-qasam, il-Knisja Maltija kellha rwol importanti u Dun Victor Grech se jsir wieħed mill-aktar vuċijiet popolari tal-Knisja Maltija. Għal darba oħra, ħuh Joe jagħtina deskrizzjoni ħajja ta' dan kollu. 'Sa mill-ewwel prietki tiegħu fiż-Żejtun, lin-nies kien isammarhom, kont tinnota mill-ewwel attenzjoni kbira. Ma kienx ibeżża' bl-infern u affarijiet hekk. Kien jara li l-messaġġ li jwassal ikun dejjem pożittiv. Kien jitkellem fuq issues attwali u kien imiss ta' spiss il-problemi soċjali. U meta tmiss il-problemi soċjali tkun ilqatt il-ħaddiem, il-batut, il-fqir. U għalhekk daħal mill-ewwel f'qalb in-nies. Meta għadda ż-żmien daħal fix-xandir u kellu l-programm Fejn Tmur il-Qalb: U ġennen Malta bib. Tant irnexxa li dak il-ħin, minn xħin jibda l-programm sa xħin jispiċċa, kulħadd b'widnejb mar-Redifussion kien ikun. Niftakar darba mort nixtri pakkett sigaretti minn ħanut tax-xorb, u kien hemm wieħed mogħla hawn, dar fuq il-barman u qallu Żaren, iftaħ ir-Redifussion għax beda Dun Victor. U ħadd ma daħaq bih jew oġġezzjona. Hemmhekk indunajt kemm in-nies riedu jisimgħu l-kelma tiegħu. Iżda issa kien hemm ukoll kompetizzjoni minn magazines, ħafna drabi bl-Ingliż, li kienu jiddiskutu issues ta' natura sesswali b'mod aktar miftuħ. In-nisa jsiru ċ-ċentru ta' dan id-diskors kollu. Mhux biss għaliex se jingħataw il-vot, iżda wkoll għaliex issa jibda jsir diskors aktar ċar dwar l-edukazzjoni tat-tfajliet u dan se jgħin biex it-tfajliet infushom jibdew jaħsbu dwar li jagħmlu inqas tfal meta huma jikbru. L-edukazzjoni għolliet l-istatus tal-mara u n-nuqqas ta' trabi wassal biex in-nisa setgħu jikkulvitaw ġisimhom aħjar. Dun Victor jissemma darbtejn għall-Veskovat Malti Dawn iż-żminijiet ta' wara l-gwerra kienu jirrappreżentaw sfidi ġodda għall-kleru Malti. L-Arċisqof Mikiel Gonzi kellu don li jagħraf il- kwalitajiet tas-seminaristi tiegħu u dawk li kienu jippromettu kien ġa jibda jippjana għalihom il-futur tagħhom fid-djoċesi. Fuq kollox, kien perjodu li Monsinjur Gonzi beda jagħżel dawk is-seminaristi li kienu jippromettu fl-Ingliż u bdew ikunu ppreparati għal xogħol ta' ċerta importanza, lil hinn mill-ħidma pastorali fil-parroċċi. Monsinjur Gonzi ried jibni klassi ġdida ta' kleru li jkun kapaċi jaffronta l-isfidi tad-dinja moderna u żżomm lill-Knisja bħala istituzzjoni ta' relevanza f'Malta. Dun Victor Grech kien wieħed minn dawk is-seminaristi li ġew immarkati mill-bidu tad-dħul tagħhom fis-seminarju għal xogħol speċifiku fid-djoċesi. Kien ġie nnutat il-livell għoli ta' Ingliż li kellu u l-kwalitajiet naturali ta' tmexxija. Jidher ċar li Monsinjur Gonzi ra f'dan is-seminarista kandidat prospettiv li jista' jmexxi d-djoċesi u ġa minn meta kien għadu s-seminarju beda jingħata inkarigi importanti ħafna. F'dan il-perjodu, ir-rettur tas-seminarju kien is-Senglean Monsinjur Alberto Pantalleresco (1891-1963). Bħala Viċi-Rettur kien hemm Dun Pawlu Attard. Ġara li Monsinjur Pantalleresco marad, wisq probabbli, kawża taż-żmien li kien għamel internat fl-Uganda matul it-Tieni Gwerra. F'dan il-perjodu, il-Viċi-Rettur tas-Seminarju aktar kellu rwol ta' kompann 124 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti għar-Rettur milli persuna ta' amministrazzjoni. F'din is-sitwazzjoni, il- kwalitajiet tas-seminarista Grech bdew jispikkaw. Għalhekk ġie hand picked biex ikun il-prefett tas-seminarju maġġuri. Kien sigriet magħruf li kemm Monsinjur Pantalleresco u l-Arċisqof Gonzi kienu juru interess lejn dawk is-seminaristi li jkunu mill-Kottonera. F'din il-kariga beda jassisti lir-Rettur u minħabba l-mard tiegħu, is-seminarista Grech, kif stqarr miegħi Dun Mario Agius, li kien seminarista fil-kors ta' wara dak ta' Dun Victor, spiċċa de facto r-Rettur tas-Seminarju. Ma hemmx dubju li f'dan il-perjodu tal-ħamsinijiet, l-Arċisqof Mikiel Gonzi kien jara f'Dun Victor l-istess ħsibijiet soċjali, li l-istess Monsinjur Gonzi kellu fiż-żgħożija tiegħu, dik ta' Knisja li tħares lejn l-evoluzzjoni u l-kura soċjali mmexxija mill-prinċipji tal-Vanġelu. Kontra l-impressjoni li ngħatat fis-sittinijiet, Mikiel Gonzi ma kienx kontra l-klassi tal-batut u l-fqir. L-Arċisqof Gonzi kien favur l-avvanz ta' din il-klassi, iżda ma kienx jaqbel mal-mod ta' kif kien qed iġib ruħu Dom Mintoff. Anki jekk l-istorja tinkiteb mir-rebbieħa, u f'din il-ġlieda, finalment Mintoff rebaħ, din kienet ġlieda ta' personalitajiet u ta' ħsibijiet u direzzjonijiet li kellu jieħu l-Partit Laburista u l-Knisja Maltija. Ftit illum jammettu li l-Arċisqof Mikiel Gonzi kien wieħed mill-fundaturi tal- Partit Laburista. Kien anki senatur li jirrappreżenta dan il-partit. Dan il-fatt storiku kien ġie ridefinit matul is-snin għar-raġunijiet li l-Partit Laburista fittex li jerġa' jikteb l-istorja tiegħu. Iżda fil-verità, li jkollok qassis prominenti, bħalma kien Gonzi, wieħed mill-fundaturi tal-Partit Laburista f'Malta, jagħmel sens. L-ewwel, wieħed irid jiftakar li fil-bidu tas-seklu għoxrin, il-Kattoliċi fir-Renju Unit kienu jivvutaw Labour. L-ikbar għadu tal-Kattoliċi fl-Ingilterra kien il-Partit Konservattiv. Għalhekk f'din il-pożizzjoni politika li Mikiel Gonzi kien qed jieħu, hu kien qed jadotta mudell Ingliż. It-tieni, l-Arċisqof Mikiel Gonzi kien intbagħat jistudja f'Ruma, fl-Università Gregorjana, iżda r-residenza tiegħu f'Ruma kienet fil-Kulleġġ magħruf bħala Beda. F'dan il-kulleġġ kienu jintbagħtu joqogħdu l-qassisin Ingliżi li riedu jistudjaw Ruma. Din kienet realtà ġdida għal Malta, għaliex normalment, dawk is-seminaristi u qassisin magħżula biex isiru Isqfijiet kienu jintbagħtu f'kulleġġi oħra tal-Knisja. L-ewwel wieħed kien magħruf bħala Ponżificia Accademia Ecclesiastica u t-tieni wieħed bħala /4/mo Collegio Capranica. Il-Capranica kien il-kulleġġ tal-Isqfijiet Taljani, waqt li l-Pontificia Accademia kienet tħarreġ l-aktar dawk li jkunu magħżula biex isiru isqfijiet ħalli jaħdmu fid-diplomazija Vatikana. Dan juri l-interess tad-djoċesi Maltija li bil-mod il-mod trawwem kultura Ingliża fost il-kleru Malti. Proċess li se jiżdied hekk kif Monsinjur Gonzi jsir Arċisqof ta' Malta. Dan il-ħsieb Laburista u dak tal-Klassi tal-Ħaddiema se jiġi f'konfront mar-radikali Soċjalisti. Għall-kuntrarju ta' Gonzi, dawn ma kinux imrawma fil-ħsieb Laburista Ingliż, iżda f'dak Soċjalista Franċiż, jiġifieri kienu mrawma fi ħsieb radikali u antiklerikali illuministiku. Fuq quddiem kien hemm nies bħal Vincenzo Bugeja u aktar tard anki Dwardu Cachia. Fuq kollox dawn jittieħdu mill-ħsieb Bolxevista Russu. Dawn it-tnejn, pereżempju, kienu fuq quddiem biex jiddikjaraw lilhom infushom atei, fil-linja tal-ħsieb illuministiku u Soċjalista Franċiż. Persunaġġi bħal Pawlu Boffa jidħlu fil-ħsieb politiku tal-Labour Ingliż. Lil Boffa, wieħed isibu jaħdem f'soċjetajiet tal-Mutuo Soccorso Kattoliċi. Fi kliem ieħor, kien wieħed minn dawk il-Kattoliċi impenjati li bdew jimbuttaw l-enċiklika tar-Rerum Novarum f'pajjiżna. Iżda l-ġenerazzjoni l-ġdida, bħal dik li ried jibni Duminku Mintoff, se tkun waħda radikali. Waqt li r-radikaliżmu ta' Mintoff ma jasalx sal-ateiżmu, bħalma kien fil- każ ta' Dwardu Cachia jew Vincenzo Bugeja, xorta waħda jista' jkun aktar estrem, għaliex ispira ruħu mill-Bolxeviżmu Russu. Il-ġlieda politiko- reliġjuża trid tiġi wkoll studjata fuq din il-linja ta' ħsieb. F'dan il-kuntest, fil-grupp li saru qassisin ma' Grech, kien hemm Dun Anġ Sevchell, li jirrappreżenta dan il-ħsieb storiku tal-Labour Ingliż iżda kien 'il bogħod mill-ħsieb Soċjalista Franċiż jew dak Bolxeviku — li t-tnejn kienu jaraw fl- ateiżmu, il-ħelsien u l-emanċipazzjoni tal-klassi tal-ħaddiema u allura kull forma ta' reliġjon riedet tkun imwarrba. Fix-xewqa tal-Arċisqof Gonzi li kien jara f'Dun Victor Grech kandidat potenzjali biex isir Arċisqof ta' Malta, kien hemm interess tal-istess Arċisqof Mikiel Gonzi li jkollu suċċessur kapaċi biex ikun hemm mexxej tad-djoċesi Maltija li jkompli l-ħsieb soċjali u politiku skont l-enċiklika ta' Ljun XIII. F'Dun Victor Grech, żgur li Gonzi kien ra żagħżugħ li jista' jkompli jmexxi 'l quddiem il-kawża soċjali tal-Knisja. Wieħed irid jiftakar li l-persuna li kien ġie mitlub biex jassisti, jiġifieri Monsinjur Alberto V. Pantalleresco, kienet waħda mill-persuni li flimkien mal-Arċisqof Mikiel Gonzi u l-Patri Dumnikan Serafin Zarb, issemmew bħala suċċessuri tal-Arċisqof Mauro Caruana fis-snin tletin, iżda Pantalleresco ma kienx aċċettabbli għall-Ingliżi minħabba li kien mitqies Nazzjonalist u pro- Taljan $ 126 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti Iżda l-imġiba politika ta' Mintoff fuq naħa, u s-sitwazzjoni drammatika fil-Lvant tal-Ewropa fuq in-naħa l-oħra, se jibdlu l-affarijiet. F'dan il- perjodu tal-Gwerra l-Bierda, l-ideat xellugin kienu jidhru perikolużi. Il-persekuzzjonijiet fuq il-Knisja Kattolika fil-Lvant tal-Ewropa, b'mod partikulari matul is-snin ħamsin u sittin, kellhom effett dirett fuq x'tip ta' karattru kellu jkun l-Arċisqof futur ta' Malta. F'din l-atmosfera politika ġdida, il-potenzjal ta' Dun Victor deher li kien se jkun moħli jekk jintgħażel Isqof. Kif qalli qassis li għex dan iż- żmien 'f'dawk iż-żminijiet biex taħdem b'mod effiċjenti mal-ħaddiema, fil-vokazzjonijiet u mal-Unions, eċċetra, aħjar ma tkunx isqof. Tpoġġib isqof tkun qed taħlib.' Dak li hu żgur hu li minħabba l-inkarigu tiegħu fis-Seminarju, Dun Victor ma setax ikompli jistudja u qatt ma ntbagħat jistudja d-Dritt Kanoniku. Dan kien ifisser li fid-dinja ta' qabel il- Konċilju Vatikan II, u speċjalment dik Maltija, ma setax isir Isqof ta' Malta. Minflok, wara l-mewt ta' Monsinjur Pantalleresco li ġrat fl-1963, Dun Victor laħaq ir-Rettur tas-Seminarju. F'dan l-istess żmien, għajnejn l-Arċisqof Gonzi jaqgħu fuq persuna oħra. Hu kien ġie l-ewwel fil-kors tiegħu li spiċċa fl-1962, u rebaħ l-ischolarsbip tat-teoloġija u seta' jmur jistudja Ruma. Skont Dr Anton Depasquale, għall-ewwel ħuh Annetto ma riedx jieħdu l-ischolarship għax xtaq li jidħol mill-ewwel fil-ħidma pastorali f'Malta. Meta l-Arċisqof Gonzi insista miegħu li l-ischolarsbip kellu jieħdu, Dun Annetto kien talbu biex imur jistudja l-pastorali, iżda l-Arċisqof Gonzi qallu '/e, għax għandna bżonn lil min jispeċjalizza fid-Diritto Canonico f'Ruma'. Dan kien sinjal ċar li xtaqu jilħaq minfloku. Iżda meta ġie lura ma setax jagħmlu Vigarju Ġenerali minħabba li kien hemm l-Isqof Galea u warajh Monsinjur Arturo Bonnici u Monsinjur Carmelo Xuereb. Iżda l-konferma li l-Arċisqof Gonzi riedu warajh taha l-istess isqof għaliex meta aktar tard Annetto Depasquale kien daħal jgħallem l-Università, l-Arċisqof Gonzi kien ilmenta ma' qassis qrib tiegħu 'ava marli l-Università, aktar ma kont qed nittrenjab għal warajja. Il-konfrontazzjoni bejn Mintoff u l-Knisja li bdiet minn wara l-isplit fi seħħ fi ħdan il-Partit Laburista fl-1949, tkompli tiżdied fit-tieni nofs tal-ħamsinijiet u tieħu dimensjoni grotteska fil-ġlieda politiko-reliġjuża tas-sittinijiet. F'dan l-inkwiet tas-sittinijiet jidħol qassis ieħor fix-xena. Dan kien iż-Żejtuni Emmanuele Gerada. Fl-1967, Gerada sar Isqof Awżiljarju ta' Malta bid-dritt għas-suċċessjoni wara l-Arċisqof Gonzi. Anki jekk ix- xogħol tal-Isqof Gerada kien importanti biex issolva l-ġlied bejn Mintoff u Gonzi, fl-1973, Monsinjur Gerada kien ġie appuntat Nunzju u dan kien ifisser li ma kienx se jkun l-Arċisqof il-ġdid ta' Malta. Meta l-Isqof Gerada laħaq Nunzju, bdew jissemmew żewġ persuni għall-veskovat ta' Malta. Dawn kienu l-patri Agostinjan Prospero Grech (illum Kardinal) u l-patri Dumnikan Mark Said. It-tnejn kienu validi u kull isem kien juri direzzjoni differenti li kellha tieħu d-djoċesi Maltija. Patri Prospero kien ġie avviċinat matul din il-ġlieda minn Mintoff biex jidħol medjatur, ħalli Mintoff ikun jista' jagħmel taħditiet diretti mas- Santa Sede. Il-persuna li kienet issuġġeriet l-isem ta' Patri Prospero Grech lil Mintoff kienet is-Sinjura Josephine Burns Debono — omm il-professur Edward Debono. Barra mill-ħsibijiet soċjali tiegħu, Patri Prospero kellu min jiġi minnu involuti fil-Partit Laburista, primarjament Moses Gatt u l-Craigs ta' Vittoriosa. Patri Prospero ltaqa' ma' Dom Mintoff f'lukanda f'Ruma u wara li kienu ftiehmu, Patri Prospero, b'approvazzjoni ta' Mintoff, kien bagħat il-proposti tal-istess Mintoff lis-Santa Sede. Qassis infurmat tajjeb tal-fatti (iżda li xtaq jibqa' fl-anonimar), irrakkontali li kienu nqalgħu xi ntoppi fuq il-famużi sitt punti. F'dan il-kuntest, Mintoff kienet ħarġitlu kelma iebsa fuq Patri Prospero. Skont is-Sur Amabile V. Galea, Monsinjur Gonzi kien poġġa l-veżo tiegħu biex kemm Patri Prospero Grech u Patri Mark Said ma jsirux ittimbrat Laburist. Fl-2006, Galea kiteb f'The Sundav Times' u l-istess storja reġa' qalha lil The Times fl-2012, fejn qal li f'Awwissu, waqt li kien qed iċempel, daħlet linja fuq oħra u kien sema' diskors, fejn persuna kienet qed tinforma lil xi ħadd ieħor fuq in-naħa l-oħra, li l-Arċisqof Gonzi ma ried l-ebda wieħed minn dawn it-tnejn, jiġifieri Patri Prospero u Patri Mark, warajh bħala isqof. Jekk dawn il-ġrajjiet jistgħu jinstemgħu bħala aneddoti f'din l-analiżi fuq Dun Victor Grech, dak li se jseħħ wara jkompli jafferma l-apprezzament u l-fiduċja li l-kleru Malti kellu f'Dun Victor minħabba l-impenn u l-ħsieb soċjali tiegħu. Fl-ispirtu tal-Konċilju Vatikan II kienet saret konsultazzjoni mad-djoċesi kollha, fejn il-qassisin u numru ta' lajċi 39 http://www.timesofmalta.com/articles/view/20061015/letters/a-successor-for- mgr-gonzi.38440 (Aċċessata fl-20 ta' Ġunju 2014). 40. http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120113/letters/Both-a-tribute- and-recognition.402132 (Aċċessata fl-20 ta' Ġunju 2014). 128 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti ġew mitluba juru min xtaqu jkun arċisqof ġdid tal-gżira wara Monsinjur Gonzi, li minħabba r-riformi tal-Konċilju Vatikan II, issa kellu jagħti r-riżenja tiegħu. Fl-1973, l-Arċisqof Gonzi kellu 88 sena, waqt li wara l-Konċilju Vatikan II, persuna setgħet tibqa' isqof sa 75 sena. L-aktar żewġ persuni fost il-kleru sekulari (jiġifieri l-qassisin) li bdew jissemmew kienu Dun Victor Grech u l-Professur Carmelo Muscat. Għalkemm Dun Victor ma kellux dottorat, il-fatt li kellu l-Liċenzjat ( jiġifieri l-maġisteru fit-Teoloġija) mill-Università ta' Malta kien qed ikun mitqies suffiċjenti biex jilħaq isqof. Kien hemm għajdut li kemm Dun Victor u l-Professur Muscat kellhom l-appoġġ taż-żewġ partiti ewlenin. Għalkemm matul il-ġlieda politiko-reliġjuża, Dun Victor Grech kien mal-Arċisqof Gonzi, għaliex il-lealtà tiegħu dejjem kienet lejn il-Knisja, xorta waħda kien mitqies minn xi wħud li jxaqleb lejn il-Partit Laburista. Dan jista' jkun minħabba l-impenn soċjali li kellu bħala saċerdot favur il-fqir u l-batut. Min-naħa l-oħra, il-Professur Carmelo Muscat kien il- kandidat favorit tal-Partit Nazzjonalista. Kienu anki jsemmu xi qassisin oħra, bħar-Rabti Dun Bennv Tonna u Dun Philip Calleja. Ġara iżda li minn din il-konsultazzjoni kollha ma seħħ xejn u s-Santa Sede għażlet bħala Arċisqof għal Malta qassis Għawdxi, Ġużeppi Mercieca. L-Isqof ta' Għawdex, Monsinjur Ġużeppi Pace, ried lil Monsinjur Mercieca bħala s-suċċessur tiegħu, u kien bagħtu jistudja l-Capranica, iżda minflok l-Isqof Pace, kien intgħażel Monsinjur Nikol Cauchi. Dan kien l-ewwel darba fl-istorja tad-djoċesi Maltija fejn qassis minn Għawdex (jiġifieri minn djoċesi oħra) sar Arċisqof ta' Malta mingħajr ma qabel kien sar Isqof ta' Għawdex. Minħabba l-mod ta' kif kienet saret l-għażla ta' Monsinjur Mercieca, xi saċerdoti, fosthom Fr Peter Serracino Inglott, kienu l-protagonisti ta' ittra ta' protesta mibgħuta lis-Santa Sede. F'din l-ittra wrew id-diżappunt tagħhom talli dik il- konsultazzjoni kollha kienet ġiet injorata. Il-Politika ta' wara s-Snin Sittin Il-ġlieda politiko-reliġjuża tas-sittinijiet uriet li Malta kienet issa qed issir belt waħda, ċentru wieħed, mingħajr periferija. Fuq livell ta' mġiba, Malta bdiet issir parti minn dik li fil-letteratura Franċiża tissejjaħ bħala 'grand culture. F'dan l-ispazju ġdid żviluppa kull tip ta' ħajja differenti. Dan il-proċess ta' żvilupp illum sar wieħed omoġenju ma' Malta kollha, bir-riżultat li qed naraw problemi soċjali marbuta ma' din id-dinja post- industrijali komuni kullimkien. Dun Victor Grech kien wieħed minn tal- ewwel, u forsi qabel ħafna f'Malta, li ra dawn it-tibdiliet deħlin u offra soluzzjonijiet prattiċi għalihom. Rahom deħlin meta ħaddieħor, inkluż politiċi fis-sebgħinijiet u tmeninijiet lanqas biss kienu għadhom ħolmu bihom jew inkella kienu, bħalma jiġri ħafna drabi fil-politika, im denial. Il-mistoqsija issa se tkun kif amministratur jista' jdawwar dan il-proċess kollu2 Kif wieħed se jikkumbatti dawk l-effetti negattivi li kull tibdil iġib miegħu It-tweġiba ta' Dun Victor kienet dejjem marbuta ma' azzjoni nisranija. Għal darba oħra, se nkun qed nirrikorri lejn ħuh, biex wieħed jifhem il- pjan soċjali li ħadem bih Dun Victor Grech. 'Darba mort mal-mara tiegħi naraw lil ommi l-Furjana. Aħna u ħerġin, kien nieżel it-taraġ biex iwassalna qabel noħorġu, dar lejja u qalli: Joe, ili ġimgħa ma norqod: Staqsejtu għaliex. Qalli li ġo fib kien qed iħoss xi ħaġa li l-Mulej xtaqu joħroġha. Taf x'kienet' Il-Caritas. Kienet ħolma għalih. Qabel daħal kompletament għaliha kien mar għal xi żmien f'Pariġi, f'nofs id-drogati, apposta biex jifhem aħjar lid-drogati u l-problemi tagħhom. Darba kien qalli li mar jixrob f'night club li kien rinomat għaż-żgħażagħ drogati li jiffrekwentawb. Kien iċċassa u impressjona ruħu u kważi beża' jara żgħażagħ fl-aħjar tagħhom, anki inqas minn 1 S-il sena, mitluqin mal-art u mitlufin minn sensihom. Il-problema tad-droga ried litteralment imissba b'idejb qabel imidd għonqu għax-xogħol favur dawn il-persuni, li ddedika parti kbira minn ħajtu għalihom, u għadu jagħmel hekk sal-lum permezz tas-servizzi li tagħti l-Caritas Il-proċessi ta' tibdil issa huma marbuta ma' żewġ pożizzjonijiet teoretiċi prinċipali. It-tnejn ġejjin mit-teoriji tax-xellug. Hawn qed nirreferi għat- terminu Marxista ta' eġemonija (jew għaqda). Iżda ħassieba Marxisti 130 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti jaraw l-eġemonija b'mod differenti. Lenin raha bħala l-għodda li biha l-ħaddiem seta' jimxi 'l quddiem. Dan kien il-mudell adottat mill-kamp tax-xellug f'Malta fil-passat. Iżda ħassieb ieħor Marxista, it-Taljan Antonio Gramsci, jara fl-eġemonija l-għodda tar-reżistenza għat-tibdil. Fil-verità, din hija l-problema ta' Malta tal-lum. Il-klassi li spiċċat tikkmanda ħolqot eġemonija ta' poter u ma tantx hija lesta li tħalli dak il-poter jgħaddi f'idejn ħaddieħor jew f'idejn is-soċjetà ċivili. Kif wera tant tajjeb Dun Victor Grech bix-xogħol li hu wettaq fil- Caritas, is-soċjetà ċivili hija meħtieġa għaliex ix-xogħol tagħha jintiseġ max-xogħol tal-istat. Fin-nuqqas ta' dan kollu, jirbaħ il-ħsieb neoliberali. Dan il-ħsieb jirrenja għaliex is-saħħa kollettiva tan-nazzjon li tibdel sistemi eżistenti hija limitata ħafna. Jekk fil-passat l-ekonomista John Mavnard Kevnes offra t-triq tan-nofs għaż-żewġ pożizzjonijiet ekonomiċi estremi, jiġifieri bejn il-liberaliżmu assolut tas-seklu dsatax u l-komuniżmu stalinista kif imħaddem fis-seklu għoxrin. Illum dan il-kompromess storiku ma għadux jgħodd u l-unika triq li fadal għall-Ewropa, li issa anki tilfet kull sens ta' għaqda, hija dik li tirritorna lejn l-għeruq tal-kultura soċjali Nisranija. Il-moderniżmu anjostiku wassal biex il-bniedem qed iħossu aktar waħdu f'dinja li qed issir dejjem aktar fatalista. Il-futur fl- Ewropa ma jinsabx għalhekk fil-politika, li se tkun sfiduċjata dejjem aktar, iżda kif fakkar George Steiner, fl-NGOs, speċjalment dawk kommessi bis- serjetà għat-tixrid tal-ġid soċjali. Fis-seklu dsatax, it-teoriji ta' Malthus dwar il-bżonn li t-tkabbir tal-popolazzjoni jkun ikkontrollat kien fiċ-ċentru ta' diskussjoni u kontroversji. Żgur li ma baqax popolari u ġie mitqies bħala irrelevanti għad-dinja moderna. Iżda mbagħad, il-ħsibijiet tiegħu bdew jittieħdu bis-serjetà wara t-Tieni Gwerra. Is-segwaċi tiegħu saru magħrufa bħala n-neomalthusjani. In-neomalthusjani jaħsbu li d-dinja qiegħda timxi lejn diżastru. Id-diskors tagħhom idur madwar kemm id-dinja ma tistax tkabbar il-popolazzjoni tagħha. Għal din ir-raġuni, in-neomalthusjani jaħsbu li l-affarijiet iridu jmorru l-ewwel ħażin qabel ma jibdew sejrin tajjeb. Malthus jibda biex jiddiskuti l-effett tal-ġuħ fuq il-fiżiku tal-bniedem iżda jgħid li fejn hemm il-faqar, il-karità ma taħdimx. Il-karità jista' jkollha effett immedjat, iżda fuq il- medda twila tas-snin, hija self-defeating. Bħala ħsieb, dan imur kontra Kevnes u sar is-sisien tal-ħsieb neoliberali. L-argument hu wieħed sempliċi. L-ippumpjar tal-flus fl-ekonomija mill-Istat ma jagħti l-ebda soluzzjoni għaliex anki jekk se żżid il-flus fiċ-ċirkulazzjoni, se jiżdiedu b'mod naturali l-prezzijiet, waqt li tiġi kkreata sezzjoni ta' nies, imsejħa minn Garrett Hardin bħala free-raiders, li jirkbu fuq is-sistemi soċjali tal-Istat.' Dun Victor Grech ma tantx jista' jitqies supporter ta' dawn il-ħsibijiet neo- malthusjani. Il-kultura Kattolika li trabba fiha żgur ma tistax tħallih jaħseb fuq dawn it-termini. Dawn imorru lilhinn minn dak li kien jitgħallem fil- klassijiet tad-duttrina f'Bormla u aktar tard fiż-Żejtun, iżda fil-verità, wara dak it-tagħlim li llum għal ħafna nies adulti jidher bħala irrelevanti u ta' fantaxjenza, hemm ħsibijiet profondi ta' kif titmexxa soċjetà. F'termini ta' ħsieb aktar wiesa, dak li qed jitqies fid-deklin, se jerġa' jitla' 'l fuq minn hawn u ftit snin oħra għaliex, għall-inqas, f'termini demografiċi, l-element reliġjuż se jerġa' jkun fuq quddiem fl-ekwazzjoni tal-ħsieb politiku. Finalment, il-familji li qed jagħmlu l-aktar tfal illum, jiġifieri dawk li qegħdin jaqbżu dak li fid-demografija hu magħruf bħala 'żhe replacement level' mhumiex dawk li qed iħaddnu xi ħsieb liberali jew Marxista, iżda dawk il-familji ta' matriċi reliġjuża. Forsi ftit qed jintebħu, is-soċjetà miexja lejn era ġdida, dik li George Steiner sejjaħ bħala dinja post-sekulari. Konklużjoni Is-soċjologu Israeli Amerikan Aaron Antonovskv ħareġ b'terminu ġdid, dak magħruf bħala salutogenesis. Dan it-terminu ħolqu biex juri l-mod pożittiv li wieħed għandu jistudja t-tibdil soċjali. Fi kliem ieħor, kompla fuq dak li kien inbeda fl-istudji demografiċi. Meta twieled Victor Grech, fl-aħħar tas-snin għoxrin, id-demografi kienu jistudjaw il-/i/2 expectancj skont il-mard. Illum qed tkun ikkalkulata skont kemm wieħed jgħix aħjar. B'hekk illum qed naħsbu f'termini pożittivi ta' dak li jissejjaħ well-being aktar milli f'termini ta' mard, meta jiġi biex jagħmel assessment tas-socjetà kontemporanja. Dawn il-ftit ħsibijiet juru biss it-trasformazzjoni li s-soċjetà Maltija, bħal dik Ewropea, għaddiet minnha. Is-soċjetà tagħna għaddiet matul is-snin ta' wara l-Gwerra mill-babj boom, għal babj crack. Dawn il-kambjamenti demografiċi qatt ma rajniehom iseħħu fl-istorja tal-popolazzjoni Maltija qabel u żgur mhux se nerġgħu nesperjenzawhom fil-futur qarib 132 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti jew imbiegħed. Iżda t-tibdil li qed iseħħ fis-soċjetà tagħna hu wieħed permanenti għaliex issa s-soċjetà kollha daħlet fil-paradigma ta' Stone u dan it-tibdil demografiku ma għadux xi fattur li jolqot ftit familji biss bħalma kien il-każ taż-żminijiet ta' qabel il-gwerra. Illum f'Malta hawn aktar minn 5096 tal-popolazzjoni li taf tikteb u taqra. Il-familji jħaddnu strutturi nukleari u waqgħu n-numru ta' tfal u l-fertilità tagħhom. Dan il-kambjament demografiku ġab esperjenzi ġodda f'pajjiżna. Dun Victor Grech għexhom b'impenn soċjali u kif ukoll jixhed wieħed mill- ismijiet li ngħata fil-magħmudija b'ġenerożità. Dawn l-esperjenzi wrew li jekk wieħed se jagħmel gwerra, pereżempju, kontra d-droga, jew kontra strutturi ġodda ta' familja, din il-gwerra ġa mitlufa qabel bdiet. Wieħed forsi jistaqsi għaliex Iżda dan imur lilhinn mill-istudju tiegħi. Iżda jekk hemm eżempju li jispjega dan kollu huwa l-kwistjoni reċenti dwar id-dħul tad-divorzju f'Malta. Din il-ġlieda wriet li l-isfidi ġodda għall-familji Maltin se jikbru u mhux se jonqsu. Naħseb li l-mod kif ċerti problemi soċjali ġew trattati, aktar se jagħtu lok għat-tkabbir ta' dawn il- problemi, milli tnaqqis tagħhom. Anki l-kwistjoni tad-divorzju trid tkun spjegata fid-dawl tas-soċjetà industrijali. Goode kien wieħed minn dawk li qabad il-barri minn qrunu u tkellem ċar dwar il-problemi assoċjati mad-divorzju. Hu wera kemm l-industrijalizzazzjoni kellha effetti ħżiena fuq ir-rati tad-divorzju. Dan wassal biex isiru leġiżlazzjonijiet li jagħmlu d-divorzju iktar faċli. Ma' dan għandhom ikunu assoċjati kostumi bħal dawk tal-koabitazzjoni jew għala ċerti nies ma għadhomx jippreferu li jiżżewġu. Goode jitkellem dwar il-problemi kkawżati mid-divorzju, speċjalment il-kwistjoni relatata mat-trobbija tal-ulied u bir-riżultat li dawk il-familji mmexxijin minn mara — bħala l-kap tagħhom — iżidu. Goode jargumenta li f'dawk il-pajjiżi fejn ir-rati tad-divorzju jsiru għoljin, id-divorzju jsir parti mis-sistema minħabba li jkun stabbilit dak li hu sejjaħ 'sżable bigb-divorce- rate. Għalhekk dawn il-pajjiżi jridu jikkreaw normi ta' sapport soċjali (u mhux biss liġijiet) ħalli jnaqqsu l-effetti ħżiena tiegħu. B'hekk strutturi bħal Caritas se jkollhom rwoli ġodda fis-soċjetà tagħna tal-futur u l-Knisja Maltija trid tbiddel l-istrutturi tagħha, u tieqaf tħares lejn it-tradizzjoni bħala s-salvazzjoni tagħha. Jekk ma tagħmilx hekk se ssir irrelevanti. Ma hemmx toroq oħra ħlief li taġġorna ruħha għal dawn ir-realtajiet il-ġodda jekk trid tibqa' relevanti għas-socjetà Maltija. Mhux faċli li wieħed isib is-soluzzjonijiet. Iżda l-aqwa soluzzjonijiet huma dawk meħuda fuq livell żgħir fi ħdan l-istess komunità jew kif jissejħu bħala 'svaall scale solutions. Din kienet ir-risposta passata li tat il-Knisja meta ħolqot ħafna strutturi żgħar fi ħdanha, bħal fratellanzi, fundazzjonijiet pii, u ħafna tipi oħra ta' strutturi biex tipprovdi għajnuniet soċjali. Din kienet ukoll ir-risposta ta' Dun Victor Grech matul it-tmexxija tiegħu tal-Caritas. Waqt li ħafna minn dawn l-istrutturi qodma raw deklin wara l-gwerra, għaliex tilfu l-eżhos oriġinali tagħhom, li jkunu ta' għajnuna lil għajrhom u minflok saru strutturi li aktar moħħhom li jorganizzaw il-festi u tiżjin tal-altari, oħrajn ġodda kibru u tkattru. Iżda fiċ-ċentru ta' dawn l-assoċjazzjonijiet hemm l-element ta' dak li bl-Ingliż jissejħu 'Dest practices: Kienu dawn il-'best practices' li Dun Victor Grech sab madwaru u ispira ruħu minnhom u żviluppahom fuq livelli ġodda nazzjonali. Dun Victor Grech irrisponda għal dawn l-isfidi l-ġodda kemm permezz tal-programm tiegħu fuq ir-Redifussion— Fejn Tmur il-Qalb, li ma kienu xejn għajr problemi li kienu jiktbulu n-nies, b'enfasi fuq sitwazzjonijiet familjari differenti, frott ta' din is-soċjetà industrijali Maltija. Min-naħa l-oħra ħadem kemm felaħ biex jitwaqqfu dawk l-istituzzjonijiet ta' sapport soċjali maħsuba bħala terapija għall-gruppi u fuq kollox billi daħal fil- Caritas Malta u għamilha istituzzjoni nazzjonali. Fuq kollox, Dun Victor irrealizza li dawn l-istrutturi kollha jiddependu fuq element wieħed kardinali għas-suċċess tagħhom — dak tal-fiduċja — żrust. Induna li fil- fiduċja hemm l-element importanti u l-kundizzjoni kruċjali għall-iżvilupp tas-soċjetà futura f'Malta. B'hekk, kontra dak li jaħsbu ħafna politiċi, l-element finanzjarju u dak ekonomiku għandhom effett newtrali fuq l-evoluzzjoni demografika. Lanqas id-demokrazija ma tista' tikkontrolla d-demografija. Dak li għandu effett fuq id-demografija huma r-reġim edukattiv u l-istrutturi tal-familja. Naħseb li dan hu dak li pprova jagħmel Dun Victor Grech meta uża l-għodda tax-xandir bħala strument tal-edukazzjoni tal-massa. L-edukazzjoni mbagħad tgħin it-tranżizzjoni demografika. Kienet din it- tranżizzjoni li għenet il-popolazzjonijiet fl-Ewropa, inkluża dik Maltija, biex jibnu istituzzjoni tajba ta' tmexxija politika. Hawnhekk fejn jidħlu l-pijunieri soċjali: Dun Victor Grech hu wieħed mill-esponenti f'pajjiżna li ħadmu biex jipprovdulna governanza aħjar. Dun Victor Grech investa l-enerġija kollha tiegħu għall-well-being ta' dik il-parti tas-soċjetà li kienet qiegħda tesperjenza tnaqqis jew tbatijiet soċjali u anki spiritwali. Naħseb dan hu dak li jagħmel minn Dun Victor Grech il-persuna ta' suċċess, iżda ċ-ċavetta ta' dan kollu tinsab fil-ġenesi tal- industrijalizzazzjoni tal-gżira u fis-snin imbiegħda tat-tletinijiet f'Bormla tas-seklu għoxrin. 134 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti Calleja, Joe, Ordinazzjonijiet Saċerdotali 1800-2000, Malta, 2001. Mercieca, Simon, L-Isfidi Demografiċi tal-Bieraħ, tal-Lum u ta' Għada: Ħarsa Storika minn Żmien il-Gvern ta' Ġorġ Borg Olivier sal-Lum, PIN, 2012. The Bonham-Carter Diaries 1936-1940, Editjati u b'introduzzjoni ta' John Manduca, PEG, Malta, 2004. Appendiċi 1 Ġenjoloġija tal-Familja Grech Joseph Grech u Caterina Gafà żżewġu ż-Żejtun fl-20 ta' April 1926. Joseph hu bin il-mejjet Emanuel u Victoria Diacono. Emmanuel Grech u Victoria Diacono żżewġu l-Isla fil-25 ta' Jannar 1891 Emmanuel kien bin Paolo Grech u Michelina Scicluna. Vincenzo Diacono u martu Carmela Farrugia żżewġu Bormla fil-25 ta' April 1852. Carmela bint Lorenzo Farrugia u Maddalena Caruana minn Bormla. Appendiċi 2 Ġenjoloġija tal-Familja Gafa Michele Gafà u Maria Bonnici żżewġu ż-Żejtun fid-29 ta' April 1888. Michele kien bin Giovanni Battista Gafà u Josepha Ellul miż-Żejtun. Giovanni Battista Gafà u Josepha Ellul iżżewġu ż-Żejtun fl-10 ta' Jannar 1857. Giovanni Battista kien bin Agostino Gafà u l-mejta Maria Concetta Caruana miż-Żejtun. Joseph Bonnici u Maria Carmela Bonnici żżewġu ż-Żejtun fit-28 ta' April 1872. Maria Carmela kienet it-tifla ta' Antonio Bonnici u Maddalena Carabott miż-Żejtun. Vincenzo Bonnici u Theodora Cauchi żżewġu ż-Żejtun fit-18 ta' Settembru 1841. Vincenzo kien it-tifel ta' Giovanni Bonnici u Evanġelista Caruana miż-Żejtun. Theodora kienet it-tifla ta' Giuseppi Cauchi u Caterina Gafà miż-Żejtun. 42 Nixtieq nirringrazzja lis-Sur Frans Mercieca u lis-Sur Michael Buhagiar tal-għajnuna tagħhom f'din ir-riċerka. 136 Monsinjur Victor Grech: Bejn Storja u Miti Antonio Bonnici u Maria Carabott iżżewġu ż-Żejtun fit-13 ta' Ġunju 1837. Antonio Bonnici kien bin Mario u Vincenza Mifsud miż-Żejtun. Maria Carabott kienet bint Giuseppe Carabott u Caterina Abela miż-Żejtun. Andrea Ellul u Teresia żżewġu ż-Żejtun fl-1 ta' Ottubru 1837. Andrea bin Philippo Ellul u Maria Zammit miż-Żejtun. Teresia bint il-mejjet Joseph Catania u Caterina Spiteri miż-Żejtun. Giovanni Bonnici u Evanġelista Caruana żżewġu ż-Żejtun fid-9 ta' Frar 1800. Evanġelista kienet bint il-mejjet Andrea Caruana u Maria Farrugia miż-Żejtun. Mario Bonnici u Vincenza Mifsud iżżewġu ż-Żejtun fit-18 ta' Jannar 1803. Mario kien bin il-mejjet Aloisio Bonnici u Clara Micallef miż-Żejtun. Giuseppe Carabott u Caterina Abela żżewġu ż-Żejtun fil-31 ta' Jannar 1804. Giuseppi Cauchi u Caterina Gafà żżewġu Ħaż-Żabbar fis-17 ta' Jannar 1808. Giuseppi kien bin Vincenzo u Anna Carabott minn Bormla. Caterina kienet bint il-mejjet Giuseppi Gafà u Anna Darmanin minn Ħaż-Żabbar. Agostino Gafà u Maria Concetta Caruana żżewġu ż-Żejtun fid-29 ta' April 1826. Agostino kien bin Pietro Gafà u Caterina miż-Żejtun. Maria Concetta kienet bint Lorenzo Caruana u Anna Bonnici miż-Żejtun. Filippo Ellul u Maria Zammit iżżewġu ż-Żejtun fil-31 ta' Jannar 1809. Maria kienet bint Maurizio Zammit u Maddalena Caruana miż-Żejrun. Joseph Catania u Caterina Spiteri żżewġu ż-Żejtun fit-30 ta' Mejju 1809. Caterina kienet bint Paolo Spiteri u Teresa Caruana miż-Żejtun. Pietro Gafà u Caterina Bonavia żżewġu fl-1 ta' Awwissu 1802 miż-Żejtun. Lorenzo Caruana u Anna Bonnici żżewġu fid-29 ta' Mejju 1778 f'Porto Salvo Valletta. Lorenzo kien bin il-mejjet Antonio Caruana u Modesta u armel ta' Maria. Hija kienet armla ta' Salvatore Mifsud minn Andrea Caruana u Maria Farrugia żżewġu ż-Żejtun fis-26 ta' Novembru 1777. Andrea kien bin Giuseppe u l-mejta Maria miż-Żejtun. Maria kienet bint Giovanni Farrugia u l-mejta Evanġelista miż-Żejtun. Michelangelo Bonnici u Maria Sevchell iżżewġu ż-Żejtun fit-13 ta' Frar 1770. Michelangelo kien bin il-mejtin Lorenzo u Teresa u armel ta' Maria minn Porto Salvo, il-Belt. Michelangelo Bonnici kien isiefer għax biex iżżewweġ kellu jġib l-Istat Liberu. Maria kienet bint Giuseppe Sevchell miż-Żejtun. Joseph Gafà u Anna Darmanin iżżewġu Ħaż-Żabbar fit-28 ta' Lulju 1776. Joseph kien bin Giovanni Maria Gafà u Evanġelista minn Ħaż-Żabbar. Anna kienet bint Paolo Darmanin u Giuseppa minn Ħaż-Żabbar. Appendiċi 3 JI menzo JI ORA 1A1dS suwen JI swwez T'mA prog J)-srenen JI erevog tjeD GISOJV JPLPIJAI opduv OOJV qdssof: Il-ozusua Jl-eIpuv hin ojotg JJPLPIJA mATq emIq omouv Jl-opjuv Jl ounsożv