Moħttar lil Frar tas-sena 1936 li għodda bi bnazzi liema bħalu. Dak inhar li għodu għodu kellu jiġi jżurni l-ħabib tiegħi sebħiet ġurnata sabiħa kemm tista' tkun għalkemm kienet il- . għoxrin ġurnata tat-tieni wieħed mit-tnax l-aħwa tas-sena. Billi Frar għandu fil-ħrejjef u l-qwiel tagħna l-laqam ta' fawwar, jien lil dax-xahar, tul il-ljieli kesħin u jċaqċqu bir-ragħad u s-sajjetti, min jaf kemm drabi ħlomtu ġort kbir li jiflaħ. fuq spallejh il- btieti tal-ilma tas-sema kollu, jonkella ġorf imgeżwer f'kabozza biex jilqa' l-bard, imħabbat ħafna mhux ħiliċf jaqla' l-maksar mill- kanali tat-tisqija, u jferragħ l-ilmiet issa fuq nafta issa fuq offra u jxabba' r-raba' kollu u jfawwar il-ġwiebi, Minn għand il- bdiewa Frar qala' tifħir aktar milli jistħoqqlu. Imma kien hemm żewġ tajfiet ta' nies li ma kenux jaħmluh u mhux ħilief jixtequlu l-ħsara u dawn kienu x-xjuti tal-Ingieret li l-bard mhux biss jagħmel bihom imma jibqa' sejjer bihom ukoll, u n-nies ta' ġol-ibliet li jobogħdu l-għeluq ta' ġod-dar u jkunu f'sikkithom meta jiċċaċċraw fit-triq biss. Ikolli ngħid li dis-sena Frar xeba' jaqla' t-tmaqdir ta' dawn in-nies; u, għajjur li hu,għamel wafida minn tiegħu, neża' l-kabozza ħoxna xitwija minn fuq ġismu u libes il-libsa rqiqa ta' April, ix-xahar ħelu tar-rebbiegħa. Bħal xieku ried igħid: ''Kos, mhux April biss għandu d-dritt jagħ- mel bnazzi ll -'. Il-bdiewa: mgħaddba Il riedu x-xita gemgmu ''Din is-sena Frar tilef rasu L' U fuq għaqbiet, għelieqi, iġbla, djar u knejjes tiiżlet ta' kull filgħodu għal-għoxrin darba xita—mhux tal-ilma imma ta' dawl sħun; u l-għasafar tal-bejt, il-ħbieb tagħna ma' tulek ja sena, għoxew bil-ferħ. L-għammiel ħabbar lil martu, ''Ser ikol- Ina sena libiena; u ġwinħajna u riġlejna ma jibbesux bil-ksieħi li ġġib magħha sena milwiema'' Wieġbet l-għasfura ''Dan Frar mhux soltu tiegħu. J'Alla qatt ma jerġa' jsibhaf' ' Iva, Frar tilef rasu, neħħa l-buli li kien jiġi bihom ta' kull sena; u għax Frar neħħa l-buli, jien li bħalu ħafna drabi żam- mejt il-geddum mal-ħajja għal xejn b'xejn, qtajt li nneħfi l- buli tiegħi wkoll li kont drajthom daqs il-libsa li nxidd kuljum. u bħalu għidt: Fl-aħħar mill-aħħar jien ukoll għandi d-dritt inkun ferħan. F'daqqa waħda l-bnazzi tas-sema ikħal daqs in-nir daħal f'qalbi, nifs ta' arja ġdida mlieli sidri, u fi mnifsejja telgħet ir- rieffa tal-art sħuna u tal-ġnejniet mgħottija bil-weraq imwaqqa', F'din il-għodwa li qed nitħaddet fuqha, l-isbaħ għodwa fost l-għoċwiet l-oħra kollha, malli berraħit it-tieqa, żiffa ħajja, tist- ħajjilha tfajla nebbiexa, dafilet tiġri ġewwa l-kamra tiegħi tonfoti 'l-hawn u 'lhinn, ittajjarli l-karti u tħabbilli xagħri, tberridli wiċċi u għonqi b'nifisha jfuh bil-trisk ta' l-arja nadifa u t-tira ta' l-art imniddija u mbagħad, onfoħ u onfofi sa fl-aħħar irnex- xielha twaqqagħli l-kappell minn fuq l-utiet, Ikolli ngħiċ imbagħad dil-ħalja żiffa smajtha tidħak bija biex tinbixni. Rajt li kellha qalb iċ-ċajt, iddurli 'l hawn u 'l- hemm ma tidherx u biex ma nħallilhiex fejn toqgħod tilgħabli tal-mistoħbija, għa- laqt il-bieb ta' biswit it-tieqa. Minn bejn ix-xquq smajtha tingħ' donnha ħadet għaliha. Imma barra hi baqgħet imqarba xorta waħida, issaffar kemm kemm bejn il-weraq wiesgħa u mqasqas tal-banana u l-friegħi rqaq għerja tar-rummiena donnha trid tagħmilha ta' għasfur. Tgħaxxaqt infiares lejha, inħoss li hi x'imkien jew aħjar kullim- kien u madankollu ma nistax naraha. Ma stajtx ma nistħajjil- hiex xi Ħaġa ħajja, ħajja daqs tfajla mqarba tal-lum, tfajla minn dawk li jaqtgħu xagħarhom qasir bħal tas-subien. B'rasi fuq minkbi f'ħoġor it-tieqa, qgħadt inħares lejn is- siġar ta' ġol-ġnien li għandna mad-dar. Għidt bejni u bejn rufii: Il-weraq tal-banana jistgħu dis-sena jibqgħu jafuhulu lil Frar talli tilef rasu. Tabilħaqq li qalbhom tnhix f'lokha wisq, u aktarx sfajrin, imma għall-inqas għadhom mal-ħajjin u dis-sirda ta' fil-għodu taħjjihom. Għax li Frar ġie bix-xita u l-bard bħal dari kieku faru l-ibjar imma huma ilhom li,waqgħu fl-art bħal ċarruta. Ftakart li s-sena ta' qabel Frar fawwar il-wiedien ma l-ewwel dehra tiegħu ; u minn fuq l-għoljiet gelgiela qagħad imbagħad iħares biċ-ċiera lejn id-djar tan-nies mirżuħa u x-xitel miksura. Għalhekk għidt li l-weraq tas-siġar tal-banana bħax-xjuħ tal-Ingieret ma setgħux ma jfaħħrux il-ġenn ta' Frar għax kien ilu aktar minn mitt sena ma jarmi l-kabozza xitwija bħal dis-sena. Kif qalu l-erbat iżmna lil-bnedmin biex Frar ġie bil-bnazzi kellu jissellef libsa tal-ħarir mieles minn għand April, u niżel fid-dinja minn fuq l-iġbla jgħammex bid-dwal u bid-daħk tal-bnazzi ħalli jgħaġġibna. Donnu ried igħid ''Kos jien għax ma rridx ma nagħmelx smewwiet koħol u sħab qishom ġawhar. ta' kull sena; għax meta rrid ara kif naf'' Daqs kemm qgħadt nafiseb fuq dana u daqs kemm b'għa'- nejja domt ngħatrex 'l-hawn u 'l hinn, il-bidla ta' Frar kollha dafilitli f'demmi u f'ġismi; u jien li s-sena kollha dejjem bil- buli, ħassejtni maħkum ġo fija mix-xewqa kbira li naqbad niżfen u ngħanni. Tabilħaqq, Ħassejtni mimli, marsus b'ferħ ġdiċ, għajnejja jarmu d-dija li niżlet ġo fija, u f'riġlejja ħassejt xewqa kbira li noħroġ niġri 'l barra għal beraħ, għal ma' tulkom ja triqat bajjada. Le, jien ma għaraftx iżj jed. lili n-nifsi u lanqas tad-dar li rawni dak inhar ma għarfuni. i Waħħalt f'rasi li lil-ħabib li kont qed nistenna kelli nagħtih il-ġenn ġdid tiegħi, il-ġenn tal-ferħ. tas-sema bnazzi li jien ħadt minn għand Frar, Għax bħali dal-ħabib kellu qalbu tqila. Għidli ma' min tagħmilha u ngħidlek x'int. Malli dan ġie għandi l-ewwel kelma li qalli kienet. Barra, trieħi ta' dawl dehbi mitfi kienu qed iħabbru li, sa ftit ieħor, kellha tfiġġ ix-xemx, xemx bħal dik li fi Frar kienet ilha ma tidher is-snin il-kbar. UNervil nervil' gerger. il-ħabib. UNervis' saqsejtu jien ta' bir-ruħi mistagħġeb, ''Nervil Lef' Għal għarrieda għajjat. UViva Frar u n-rtervi armihom, irfishom taħt saqajk; inża' l-libsa tal-buli u xidd il-libsa tal- ferħ. lfrali, idħak, aqbeż, iżfen, iġġennen… iġġennen iva bħal Frar; mma tarax dan tilef rasu. : Ejja ttawwallu mit-tieqa fialli tara kif ma għadux li kien'' Il-ħabib nqata u naħseb li f'qalbu qal ''Għandu jkun hu tilef rasu'' Imma jien aktar ma rajtu jħares lejja b'dawk l-għajnejn saqsieqa aktar infexxejt nidħak, sa ma watiħalt f'rasi li kont qed niġġennen tassew. Kelli ġo fija jitħabat l-ispirtu ta' Frar mibdul, il-ġenn tiegħu, il-ferħ wid-dija tal-bnazzi tiegħu… Viva l-ferħl. Viva l-ġenn melat Oqtol… oqtol in-nervi… oħnoghom…. tħallihomx jieħdu nifs izjed… fittixhom fid-dinja kollha u ogtolhom. Ma tarax kif qegħdin iħarbtu l-ġnus kollha. Milqut minn ħsieb ġdid, xħitt il-ġlekk fuqi, u xuxa u bil- qmis imberrħa fuq sidri, Ħriġt ngħaġġel il-barta, bil-Ħabib tiegħi miexi wrajha, ma jafx x'jibda jaħseb… 'il barra 'l barra… qalb l-egħlieqi, ħada l-baħiar fejn wieħed jista' jara sewwa x-xemx tielgħa. , Wasalna f'xatt il-baħar, Hawn ġejna wiċċ-imb-wiċċ mal- aqwa tliet ħwejjeġ kbar, kbar daqs ir-ruħi, li fost ir-retija tal- ħwejjeġ bla ħajja hi biss tħosshom u tifhimhom. Dawn it- tliet fiwejjeġ kbar huma s-sema ta' bla tarf, ikħal, il-baħar u l-art. Lejn il-Lvant minn ġox-xefaq kienet dak il-ħin tielgħa x-xemx, ħamra nar, Ħamra daqs id-demm, u l-bafiar imriegħeed ta' fejnha stħajjiltu deheb maħlul qed iraxxax bil-kotra minn fuqha, Hamra daqs it-tagħbi porpra tal-iġfna qodma ta' Sidun. Sikta, ħemda, kobor, eh, il-ġenn ta' Frar mhux ġenn. tal-boloh; jaf x'inhuma. l-ħwejjeġ 'sbieħ u għalhekk mela dis-sena rema l-kabozza tal-bard. U żguri Fejn dari jiġi b'sema sabiħ. bħal dan dejjem bil-buli, riekeb fuq xi raff sħab iswed u jkarwat ir-ragħad u jfaqqa' s-sajjetti donnu jrid jinfexx fid-dinja u jagħmilha trietaq. Għandu raġun. Kemm idum sejjer hekki Sewwa tbiddel. Fl-aħħar mill-aħffiar għaliex. it-tifħir kollu għandu jaqilgħu April biss7 Sa dak il-ħin il-ħabib quddiem il-kobor tal-baħar kaħlani u mħarref lejn ix-xefaq, ma kienx għad qalli kelma. Sebqitna f'dawk l-inħawi raħħala żagħżugħa. Il-għanja tagħha waslet sa fejnna bħal baħrija tar-risq: Ix-xemx telgħiet, qalb ta' qalbi. L-għalqa qamet, xi sbuliija'l Jien imlejtlek bomblu għana Mill-għajn bajda taż-żgħużija. Il-ħabib ma ntebaħx mill-ewwel li hu wkoll ftit ftit beda jittieħed bil-ġenn tieglii, il-ġenn li jien qablu kont ħadt minn għand Fràr. Xuftejh tbexxqu u ''xi sbuliijaf' gerger ''qisni kosl ma għextx f'dinja f' UGħħandi għoxrin sena', tenna ''u qatt f'għomri ma rajt ix-xemx tielgħa, u qatt baħar bħal dan ma rajt u l-anqas dil- ħemda ma Ħassejt madwari, ' Ma weġibtx;- imma maħruġ minni n-nifsi bil-ferħ ta' dak il-bnazzi bqajt inħares lejn ix-xemx, naraha tqajjem il-ħajja qajl qajl. L-ilwien xterdu magħha fuq kollox sa' fuq iż-żrar ta' tafit riġlejna wir-ramel donnu frak tal-ġawhar; u aktar ma għadda l-ħin aktar dawn l-ilwien bdew jiċċaraw. Ir-riħ ġieb l-ħsejjes tal-belt fil-qrib. Il-ħabib qal ''Il-Belt qamet; imma l-belt ma toħroġx tara x-xemx tielgħa.' Jien erġajt ma weġibtx. Wara ftit, ''Qed inħossni bniedem ieħor' tenna l-ħabib donnu lilu n-nifsu. ''Għandu jkun tlift rasi. Fejn huma n-nervi li kellil Itteħidt minn Frar. Qed inħoss ix-xewqa nagħmel li għidtli… niżfen.. ngħajjat… nidħak…..' Jien bit-tbissima f'għajnejja, mera ta' ruħi bla sabar ''Nervif' erġajt staqsejtu ''armihom… isħaghom taħt saqajk, għaffiġhom bħal lifgħat tas-semm'. iĦabib' tenna dak, ''Fħimt lil Frar. Mil-lum il- quddiem nibdew niġu naraw ix-xemx tielgħa ta' kull fil-għodu''. 'Iva' weġibtu niġu, imma bħal ma għamel Frar dis-sena nagħmlu afina f'dax-xahar u l-oħirajn u x-xhur ta' snin otira. Ninżgħu l-kabozza tal-buli darba għal dejjem, u nxiddu l-libsa sabiħa ta' April, il-libsa tal-bnazzi'. Dak in-nhar it-tnejn dħalna lejn il-belt, mibdula; wiċċna u għajnejna kien għad baqgħalliom id-dija tad-daħk ġo fihom. In-nies li kienu jafuna dejjem bil-geddum stagħġbu. dak inhar 'l hawn il-ġenn ta' Frar qatt ma ħalliena u daqs kemm drajna nkunu ferħana fil-beraħ tal-arja u x-xemx l-anqas għadna nafu kif tagħmel il-geddum. Bejnietna sikwit ngħidu illi kieku n-nies tad-dinja jkunu b'liġi mġegħlin iqumu ta' kull fil-għodu jaraw ix-xemx tielgħa qrib l-egħlieqi u qrib il-baħar, kieku fid-dinja jkun hawn inqas nies birl-nervi u għalhekk aktar fibieb u inqas kanuni u sottomarini u gassijiet u xkubetti. Iva, id-dinja għandha bżonn tax-xemx. Mis-sfurija tagħha tara li demmha marid; u dejjem bin-nervi, l-anqas. taħimel lilha nfisha, ma xxomx ħilief rieħa ta' balal u ma tismax fħilief ċaqċiq ia' xwabel. F'Ġeneva, il-Palazz tal-Ħaqq, hemm wisq nies morda bil-mibegħda u 'suspetti u rgħiba. Uffi X'buli għandha d-dinja. Jekk ma' għadx tispiċċaha ħażin l J'Alla d-dinja tittieħed mill-ġenn ta' Frar bħalma ġara lilna. Ġuże AQUILINA TAGĦRIF ŻGHIR RKOPPA U WiCĊ Żewġ kelmiet Maltin sa ruħhom. Imma kif daħlu fihom l-ittri p u ċ li mhumiex ta' nisel Malti 7 Jaħitieġ immorru ftit fil-bogħod. Fil-Għarbi hi vukba, li daħlet fil-Malti bil-libsa ta' rokbda. Iżda dil-kelma, fil-għadd farrad, qajla ngħiduha; għalhekk insejnieha u tlifnie- ha. Aktar ingħiduha fil-għadd imżewweġ li hu rkobtejn, bħal hbiżtejn minn ħobża. Il-konsonanti b b't warajha tinħas p, għalhekk rkobtejn tinħass rkoptejn. Maż-żmien ġara li bdiet tinħass il-litieġa tal-għadd farrad. Minn fejn sa nġibuh 7 kokba kienet mejta u minsija. L-eħfef ħaġu kienet li naqtgħu mill- kelma rkoptejn (-rkobtejn) it-tarf ejn tal-għadd imżewweġ u noħorġu kelma ġdida ta' għadd farrad rkoppa. Mela n-nisel ta' rkoppa hu dan: rokba—rkobtejn—rkoptejn—rkoppa. Xi ħadd jistaqsi: Kif għandna niktbu rkobċejn jew rkob- btejn 7: Rkobtejn hija tajba, għax ġejja minn rokba li għandha b waħda. Iżda jekk inqisuha ġejja minn rkoppa, niktbu rkobbtejn. Wiċċ. Fil-Għarbi hi waġħ, li minnha ġejj il-verb weġġah. Iżda billi l-h tat-tarf hi siekta, l-kelma tinħass bħal waġġ, li fil-Malti ssir wiġġ. Terġ ġa', il-ġ f'tarf il-kelma, trattab lefinha u ssirċ, u hekk wiġġ issir wiċċ, bħalma raġġ tinħass raċċ. Il-kelma wiċċ ma niktbuhiex wiġġ, bħalma niktbu raġġ, għax il-konsonanti ċ saret bħala waħda mill-ittri tal-għerq, li tibqa fil-plural ukoll uċuh.