TIFKIRIET TAL-PAPIET FIL-GROTTA TA' SAN PAWL Ġwann Azzopardi jżżiea storika ta' Papa fil-Grotta ta' San Pawl f'Mejju 1990 tatina l-ispunt biex infakkru xi rigali u tifkiriet ta' Papiet li għandna fil-Kolleġġjata tagħna ta' S. Pawl. M'aħniex se nitkellmu hawn fuq rigali jew ghotjiet spiritwali bħalma huma indulgenzi lanq- as fuq dokumenti jew privileġġi permezz ta' brevi u bolli pontifiċji. Se nitkellmu biss fuq tifkiriet u rigali materjali, li huma paramenti sagri, relikwarji u lampa IL-PAPA PAWLU V L-eqdem donazzjonijiet huma dawk tal-Papa Pawlu V u gew mogħtija għall-Grotta ta' San Pawl lil Juan -Beneguas, nobbli spanjol li kien igħix Malta fl-aħħar tas-seklu 16 u l-ewwel parti tas-seklu 17.Ngħidu xi Ħaġa fuq dawn iż-żewg personaġġi li tagħhom it- inejn għandna ritratti-pittura fil-Knisja ta' San Publi- ju, Nibdew bil-Papa Pawlu V li mexxa l-Knisja fis-snin 1605-1621. Dan il-Papa twieled Ruma fl-1552 u kien iġib l-isem ta' Camillo Borghese. Sar Papa ta' 53 sena u fil-pontifikat tiegħu iddikjara qaddis lil Karlu Borromeo. Kien iħobb ukoll l-arti u kien ħu li temm il-bini ta' San Pietru: tant li ismu jinsab imnaqqax b'ittri kbar fil-faċċata tal-Bażilika ta' San Pietru. Kien hu wkoll li bena l-Kappella Pawlina fil-Bażilika ta' Santa Maria Maggiore fejn ukoll jinsab midfun. Kellu neputi kardinal, Scipio Borghese, li fi żmienu ffavo- rixxa Ħafna lill-artisti Guldo Reni u Gian Lorenzo Bernini. Kien fi żmien Pawlu V li kiber il-moviment tal-Kontroriforma li Ħadha kontra l-hekk imsejħa riforma tal-Protestanti. Kien ukoll f'dan l-ispirtu ta' kontroriforma kattolika i l-persunaġġ l-ieħor, l-ispanjol Juan Beneguas wet- taq il-ħidma tiegħu favur il-Grotta. Nafu mhux Ħażin fuq il-Ħidma tiegħu f' Malta mill-1599 sal-1624 , nafu ftit li xejn fuqu wara li Ħalla Malta, ma nafu assoluta- ment xejn fuq Ħajtu qabel ma ġie Malta ħlief li kien kjeriku minn Cordova fi Spanja.Kien nobbli u kellu Ħafna fibieb fosthom il-Granmastru Alof de Wigna- court u l-Papa Pawlu V. Meta ġie Malta ddeċieda li jiddedika ruħu biex iħeġġeg id-devozzjoni lejn il- Grotta ta San Pawl u jagħmilha ċentru ta' pellegri- naġġi. Kien ta' spiss jagħmilha ta' parrinu fil-magħmudija ta' tfal abbandunati. Fl-1601 ir-Rab- tin kienu diġa bnewlu xi kmamar bi ġnien żgħir fidejn il-Grotta. TĦabat biex jippromovi l-Grotta fuq skala internazzjonali, bħal santwarji oħira fosthom id-dar ta' Loreto fl-Italja u San Giacomo di Campos- tella fi Spanja. Kiseb salvakondott b'rakkomand- azzjoni mill-Granmastru biex bħala Ħabib ta' l-Ordni jiġi milqugħ u moghti kull għajnuna meta jżur dawn il-postijiet. Kiseb rakkomandazzjoni mill-ġurati ta' l-Imdina (qisu l-gvern lokali) biex il-Papa jilqgħu. Minn għandu akkwista diversi rigali li se niddeskrivu kif ukoll tah x'jifhem li kien lest jatih għall-Grotta kull ma jitolbu. Aktar tard akkwista statwa tal-Madonna m'għand il-mara tal-Vicere' ta' Napli u m'għand id-duka ta' Mantova akkwista wkoll relikwarju tad- deheb forma ta' driegħ b'relikwja ta' San Pawl. Bis-saħħa tal-Papa Pawlu V Ħa f'idejh il-Grotta, firid- ha mill-parroċċa u rċieva s-setgħa li igħaddiha lill- Ordni, kif fil-fatt għamel. Waqqaf fir-Rabat knisja dedikata lil San Publiju, ħoloq istituzzjoni ta' qassisin u bena kulleġġ fejn igħixu. Aktar tard il- Granmmastru Ħoloq minn flokha kolleġġjata ta' l- Ordni u Ħatar lil Beneguas bħala l-ewwel rettur. Fis-sena 1624, wara li għamel testment li fih ħaseb fil-Grotta, warrab u Ħadd ma sema aktar dwaru. Iżda fi-sena 1641 sibna li kien igħix f'miżerja f'Ruma u talab li l-Granmastru, f'gieh l-imħabba li kien wera lejn il-Grotta, jofroglu pensjoni. X'kienu r-rigali tal-Papa Pawlu V lill-Grotta7 Żewġ relikwarji prezzjużi u sett ta' paramenti sagri għall- quddiesa. 1.Nibdew bl-ewwel relikwarju forma ta' salib tal-eb- banu. L-eqdem inventarju tal-Grotta (Vol.A, fol. 278) jiddeskrivih b'dawn il-kelmiet: Ritratt ta' Papa Pawlu V mpitter minn Baldassare Bambaci Qedin mela nitkellmu fuq kurċifiss tal-ebbanu b'or- namenti tal-fidda u figura ta Kristu u f'niċċa żgħira isfel il-Madonna, it-tnejn tal-fidda maħsula bid- deheb u li artistikament huma sbieħ hafna. It-truf tas-salib huma ornati u r-relikwi ingastati fit- truf u fil-lasta t-twila tas-salib. It-wisgħa kollu tas-salib hu ta' 280 mm. waqt li l-għoli hu 665 mm. Id-dahar tas-salib hu wkoll sabifi u ornat iżda ma fihx relikwi. Fil-qiegħi tas-salib insibu mnaqqxa fir-ram skrizzjoni bil-Latin li tati dettalji dwar din id-donazzjoni kif ukoll id-data tagħha. It-test sħih hu: Bil-Malti: Il-Papa Pawlu V, li feliċement isaltan, imq- anqal bl- imħabba t'Alla lejn il-Grotta ta' San Pawl (fil-gżira ta' Malta) ta b'rigal lil Fra Giovanni, l-ispan- jol li igħix fl-imsemmija Grotta, biex jibqa' jiddi għal dejjem fiha b'tifkira tiegħu, dan is-salib bir-relikwi, fit-2 t' April tas-sena tal-Mulej 1611. 2. it-tieni rigal hu relikwarju ieħor ferm iżgħar iżda wisq prezzjuż: salib pettorali tad-deheb b'diversi relikwi. Naraw kif jiddesrivih l-eqdem inventarju (Vol.A, fol. Dan is-salib ta' deheb fin fih minn quddiem sitt relikwarji protetti minn kristall waqt li minn wara fih inċizjonijiet fid-deheb li juru simboli tal-Passjoni ta' Kristu li huma : il-wicċ ta' Kristu, Kalċi bl-ostja fuqu, serduq, kolonna bis-slielem, dadi tal-logħob, vaska tal-Ħall, tunika, martell u tnalja u kuruna tax-xewk bi tlett imsiemer. Fl-erba' truf hemm ornamenti żgħar waqt lifuq hemm Ħolqa tad-deheb li magħha hemm il-kurdun ta' għażel aħdar li l-Papa Pawlu V kien jilbes f'għonqu meta jġorr dan is-salib pettorali. Dan is-salib hu wiesgħa 120 mm u għoli 155 mm. Ir-rigal l-ieħor li għandna ta' dan il-Papa huma s-sett ta' paramenti tal-quddiesa. Naraw kif jidde- skrivihom l-inventarju (Inv. F'din id-deskrizzjoni ma jissemmiex li l-pjaneta ġġib ukoll irrakkmata l-istemma ta' Pawlu V. Ta' min iżid ukoll li barra l-pjaneta hemm ukoll l-alba u c-cinglu ta' dan il-Papa. Waqt li l-pjaneta hi sabiħa u rikka, l-alba u ċ-ċinglu huma l-aktar ordinarji u l-alba hi bla bizzilla. Kemm fl-alba u kemm fil-pjaneta jispikka d-daqs kbir tal-persuna tal-Papa, fatt li hu wkoll konfermat mill-istorja. Ta' min isemmi li waqt li s-salib pettorali u s-salib l-ieħor ta' fuq xi mejda , li huma t-tnejn relikwarji, jinżammu fil-Knisja ta' San Publiju fin-niċċa tar-re- likwi, il-pjaneta u l-istola jinżammu f' vetrina fil- Mużew tal-Parroċċa waqt li l-alba u ċ-ċinglu jinżammu f'armarju fis-sagristija tal-Kulleġġ fejn qabel kienet tinżamm ukoll il-pjaneta. Ngħidu fl-afifiamett li fil-Knisjata' San Publiju hemm ritratt ta' dan il-Papa benefattur, pittura taż-żejt fi gwarniċ ta' njam indurat, li flimkien ma pittura ofira tal-Granmmastru Aloph de Wignacourt ġiet kom- . missjonata lill-pittur Baldassare Bambaci, fl-atti tan- nutar Pietro Gristi fil-5 ta' Gunju tal-1682. Iż-żewġ kwadri qamu 24 skud u tari (Conti, vol. Il-Papa Alessandru VII Dan il-Papa kien iġib l-isem ta' Fabio Chigi u twieled fis-sena fit-12 ta' Frar 1599. Sar Papa fis-7 t'April 1655 u miet fit-22 ta' Mejju 1667, Jinsab midfun f' San Pietru, Ruma. Hu marbut ħafna ma' Malta għax għex fostna għal fiames snin bħala inkwiżitur u kien Is-salib ta' fuq l-iskrivanija tal-Papa Pawlu V, bir-relikwi f' Malta, fil-Knisja tal-Gizwiti l-Belt li fl-ewwel jum ta' Lulju 1635 dan il-futur Papa ġie konsagrat isqof minn Mons.Balaguer Camarasa l-Isqof gdid ta' Malta (li kien għadu kemm gie konsagrat f'Ruma), assistit mill-Vigarju Ġenerali Tholossenti u l-Gran Prijur Salvatore Imbroll. Dan il-Papa kien ġie nominat Inkwizitur ta' Malta fit-23 ta' April 1634, wasal Malta fid-19 ta' Ottubru ta' l-istess sena u dam fostna sat-28 ta' April 1639 (A. Bonnici, Storja ta' l-Inkizzizzjoni ta' Malta, vol.1, p.277). Kemm dam Malta mexxa b'għaqal u prudenza, sar jaf tajjeb il-Maltin u żar bosta knejjes u santwarji fosthom il-Madonna tal-Grazzja ta' Ħaż- Zabbar li jsemmiha bosta drabi fid-djarju tiegħu u li lejha jidher li kellu devozzjoni speċjali u l-Grotta ta' San Pawl li tissemma wkoll fil-kitbiet tiegħu. Fit-test- ment tiegħu bħala Papa ma nesiex lil Malta u bagħat rigali lill-Knisja Konventwali ta' San Gwann, lill-Kat- tidral ta' l-Imdina, lis-santwarju ta' Ħaż-Żabbar u lill-Knisja ta' San Lawrenz fil-Birgu. X'uhud minn dawn għadhom konservati. L-iskultur Malti Melkjorre Gafa', mill-Birgu li għex u miet Ruma, Ħadem bust ta' dan il-Papa, li llum jinsab fi Siena. Gafa' inzerta kien jaf lill-dan il-Papa għax min jaf kemm il-darba fi ċkunitu seta' jarah fil-Birgu fejn Inkwiżitur kellu l-Palazz tiegħu. Iżda hemm tifkira ofira ta' dan il-Papa fil-Kolleġjata ta' San Pawl tar-Rabat, illum konservata fil-Mużew tagħha, u dan hu papoċċ afimar tiegħu, b'salib fuqu. Ta min igħid hawnhekk li l- isqfijiet u l-papiet kienu jiċċelebraw il-Pontifikali tagħhom lebsin papoċċ, jew sandali, skond il-kulur liturgiku tal- festa; kultant dawn kienu jġibu l-istemma taċ-ċele- brant u kultant ikun wkoll ornati. Fil-mużew tal-Kattidral ta' l-Imdina, fis-sezzjoni tal-Paramenti Sagri, hemm esibit papoċċ ta' l-Arcisqof Mikiel Gonzi bl-istemma tiegħu irrakkmata fuqu. Hi Ħaġa kurjuża li l-papoċċi tal-Papiet huma konservati b'għozza f'diversi mużewijiet ekklezjastiċi. L-inventarju tal-Grotta ta' San Pawl tas-sena 1779, pag.111, jati din id-deskrizzjoni: Il-bellus afimar ta' dan il-papoċċ ta' Papa Alessandru VII fih salib ornat fil-wiċċ tiegħu magħmul minn rakkmu bil-ħajta tad-deheb. Li dan il-papoċċ kien jintlibes joħroġ ċar mill-istat tiegħu, li mhux ġdid kemm fil-wiċċ tiegħu kif ukoll fil-qiegħ: il-qiegħ iżda mhux tant imkagħibar għax dan il-papoċċ kien jin- tuza biss għall-funzjonijiet fil-Knisja. Il-miżuri tiegħu huma: tul 254 mm, wisa' 88 mm. Ma sibna reġistrat l-ebda ħijiel ta' meta u kif saret id-donazzjoni tiegħu, iżda nafu żgur mill-kitbiet ta' Fabio Chigi li żar il-Grotta ta' San Pawl, waħidu u ma persuni distinti oħra almenu darbtejn. Se nati hawn il-kliem preċiz tiegħu dwar dawn iż-żewg żjajjar. Fis-6 ta' Frar 1636 Fabio Chigi kiteb lil zijuh il-Kava- lier Augustino Chigi fis-sena u taħ bosta tagħrif dwar Malta. F'ħin minnhom tkellem dwar il-Grotta ta' San Pawl u niżżel tagħrif interessanti kif ukoll xi fehmiet personali tiegħu, li juru li kien ġa żar il-post qabel u għarblu sewwa. Kiteb hekk: Ħadna din is-silta minn studju ta' Dr. George Zam- mit Maempel dwar twemmin popolari fuq il-ġebla tal-Grotta ta' S. Pawl fil-ktieb reċenti St Paul's Grotto Church and Museum at Rabat, Malta (ed. Can J. Azzopardi), pag.172 - is-silta tinsab fil-Biblijoteka Apostolica Vaticana, Fondo Chigi A.l.4, fol. 18v u ġiet mgħoddija lill-awtur minnn Mons. Vincent Borg. Il-futur Papa Alessandru VII ġie milqut mid-dħul tal-Grotta, jew aħjar l-inzul għaliha permezz ta' Ħafna taraġ, mill-mod kif m'hemmx dawl iefior natu- rali fil-għar, mill-umdita' kbira tal-post tant li minn dak iż-żmien (kif fil-fatt għadu sal-lum) it-trieħi tal-al- tari ma tistax tfiallihom fil-post għax jixxarbu bl- Ritratt tal-Papa Allessandru VII li jinsab fl-awla Kapitulari umidu, mir-raġuni ta' dan l-umdu li hu jaħseb li ġej minn xi spiera fil-viċin, kif ukoll mill-kapacita' tal- ġebla tal-Grotta, kif ukoll skond ma jaħseb hu ta' Malta kollha, li tassorbi l-velenu. Nhar id-9 ta' Ġunju 1637 Mons. Fabio Chigi flimkien mal- matematiku ġiżwita Patri Atanasius Kircher u ofirajn reġa' żar il-Grotta fejn qaddes jew assista għall-quddiesa. Kien il-jum tat-Tlieta u fid-djarju tiegħu kiteb hekk: Din is-silta tinsab fil-Fondo Chigi A.1.8 (4), fol. 101r kif kwotat minn Mons V. Borg fil-ktieb tiegħu Fabio Chigi. Jista' jkun li tul il-Ħidma tiegħu bħala Inkwizitur f'Malta Chigi żar il-Grotta drabi oħra izda dwar dawn ma jidhirx li hemm referenzi miktuba. B'tifkira tar- rabta tiegħu mal-Grotta il-kolleġjali ħasbu li jkollhom kwadru mpitter tiegħu fil-Kunvent tagħhom, u dan illum jinsab fil-Mużew tal-Parroċċa, fis-sala tal-par- amenti li hi wkoll l-awla kapitulari. Hu kwadru żgħir fuq it-tila, li jirrepeti xbiha magħrufa tal-Papa kif tinsab f'ritratti ofira, bi gwarniċ sabifi skolpit fl-injam u ndurat. IL-PAPA PAWLU VI L-aħħar tifkira li se nitkellmu fuqha hi ta' żmienna iżda xejn anqas prezzjuża u artistika: erba' lampa- L-istemma rrakmata fil-pjaneta tal-Papa Pawlu V. dari ta' bronż indurat mogħtija espressament għial quddiem l-istatwa ta' l-irħam ta' San Pawl li hemm fil-Grotta biex jissostitwixxu l-waqqafa tal-ħadid li kien hemm qabel. Dawn ġew offruti minn Mons. Pasquale Macchi ex-segretarju privat ta' Papa Pawlu VI f'isem il-Papa. L-istorja ta' din id-donazzjoni bdiet f'Settembru tas- sena 1980 meta Mons. Pasquale Macchi li kien joqgħioa Milan ġie jqatta' xi ġranet ta' mistrieħ f' Malta u fir-Rabat, fis-Seminarju tal- Virtu'. F'din iċ-ċirkustan- za ġie wkoll iżur il-Grotta ta' San Pawl, akkompanjat minn Mons. Lawrenz Gatt, Rettur tas-Seminarju u ġie milqugħ mill-Arċipriet u membri oħra tal-Kapitlu kif ukoll kien preżenti l-ex-Arċipriet Mons. Pawl At- tard.. F'ħin minnhom Mons. Macchi għamel kum- ment li fil-Grotta l-istatwa ta' San Pawl kien jixirqilha lampadari ta' ċerta konsistenza u esprima l-Ħsieb tiegħu li joffrihom hu b'tifkira tal-Papa Pawlu VI li tiegħu kien is-segretarju. L-idea ntlaqgħet tajjeb u baqgħet reġistrata fil-mem- orja għal meta tinqala l-okkazjoni. Fil-fatt tlett snin wara, jiġifieri fl-1983 il-parroċċa ċċelebrat it-tielet ċentenarju tal-bini tal-knisja parrokkjali attwali kif ukoll ġie ċelebrat f'pajjiżna l-Kungress Marjoloġiku internazzjonali li kien presedut minn Legat Ponti- fiċju, il-Kardinal Pappalardo u f'xiżmien kien hemm għidut li seta jiġi fostna l-Papa nnifsu. F'dawn iċ-ċir- kostanzi l-Kapitlu deherlu li tkun Ħaga tajba jfakkar lil Mons. Macchi fl-offerta li kien għamel u jara għadux interessat li jattwaha u talab lil Mons Gatt, li kien ospita lil Mons Macchi fis-seminarju, biex jikti- blu. Mons Gatt kitiblu fit-13 t'April 1983 u b'diploma- żija kbira fakkru f'dan il-proġett li kien esprima kif ukoll fil-ġrajja storika ta' meta l-Papa Pawlu VI kien laqa' f'Ruma delegazzjoni tal-Parroċċa bir-relikwa tad-driegħ ta' San Pawlli kienet marret takkompanja missjoni fost il-Maltin ta' l-Awstralja. F'dik l- okkażjoni il-Papa kien qallhom: Jien ukoll jisimni Pawlu. Jien ukoll irrid inbus ir-relikwa ta' San Pawl. Fl-aħħarnett Mons Gatt f'isem l-Arċipriet, stieden lil Mons. Maccti biex jieħu sehem fil-festa titolari tal- Parroċċa li ssir f'Lulju. Mons. Macchi ikkonferma l-intenzjoni tiegħu iżda wieġeb li ma kienx possibli jiġi għall-festa. Fit-13 t'Awwissu l-Arċipriet kiteb lil Mons. Macchi biex jirringrazzjah u jgħarrfu li l-Kapitlu kien inkariga lil Kan. Dun Saverin Bianco, li kien se jkun l-Italja bil-karozza tiegħu biex jirtira dan ir-rigal prezzjuż, flimkien ma dokument ta' din id-donazzjoni. Id-dokument ta' Mons. Macchi iġib id-data tat-8 ta' Settembru 1983 u minfiabba l-importanza tiegħu, jixraq li nippublikaw it-test sħiħ tiegħu: Reverendissimu Arċipriet, Jiena kuntent li nista' noffri f'isem u b'tifkira tal- Qdusija Tiegħu Pawlu VI erba' lampadari tal-bronż għall-Grotta ta' San Pawl fir-Rabat, Malta. Dawn il-lampadi huma opra ta' l-iskultur Enrico Mantrini. Huma lampadi mħejjija għal Pawlu VI u kellhom iservu għal ċirkostanzi partikolari u għal destinazzjonijiet importanti. Jidhirli li l-erba' li huma jistgħu jibqgħu tifkira li tfisser l-imħabba profonda li Pawlu Vi kellu lejn San Pawl li tiegħu kien iġib l-isem bħalkieku dan l-isem kien il-programm tal-Pontifikat tiegħu. Jidhirli wkoll li jistgħu ikunu sinjal memorabbli ta' l-imħabba sinċiera li Pawlu VI dejjem kellu lejn Malta u lejn il-Knisja ta' Malta. Tul il-pontifikat tiegħu Pawlu VI kellu Ħafna okkażjonijiet biex juri mħabbtu lejn Malta, ukoll jekk diversi ċirkustanzi ma ħallewh jiġi jżur lil Malta kif kien fil-ħsieb tiegħu. Nittama li jkun possibli li dawn l-erba lampadi li jġibu l-istemma ta' Pawlu VI jitpoġġew kif jixraq u li jkunu jistgħu ifissru tassew l-imħabba ta' Pawlu VI lejn San Pawl, lejn Malta u lejn il-poplu Malti wisq għażiż. Nitolbok tilqa l-espressjoni tax-xewqat tajba tiegħi lejn il-persuna tiegħek, lejn il-Kanonċi tar-Rabat u lejn il-komunità nisranija tiegħek. Il-Kanonku Saverin Bianco wassal dawn il-lampadi li ġew imħollija mid-dwana ta' Malta fid-19 t'Ottubru 1983. Mons. Macchi ġie ringrazzjat u ġiet imġedda lilu l-offerta li jipparteċipa fil-festa titolari. B'ittra tat- 12 ta' Diċembru 1983 huwa wera s-sodisfazzjon tiegħu li dan ir-rigal ġie apprezzat u li l-bażijiet tiegħu ġew imħollija f'idejn skultur Malti kompetenti (l- iskultur Ġużeppi Galea tal-parroċċa tagħna li tant jaħdem fostna). litqajt ma' Mons. Macchi f'April 1984 fis-santwarju tiegħu ta' Santa Marija al Monte Varese. Laqgħani wisq tajjeb u tkellem b'entużjażmu fuq il-Papa Pawlu VI. Fissirli kemm Pawlu VI kien iħobb l-arti u kif bosta artisti kienu mlewħ b'rigali ta' opri tagħhom. Qalli wkoll li qabel miet Pawlu VI kien ħalla f'idejh it-tqassim ta' dawn l-opri artistiċi biex jirrega- lahom hu kif jidhirlu l-aħjar iżda f'isem il-Papa. Kel- limni wkoll fuq l-iskultur Manfrini, ta' Milan, li kien Ħadimhom b'sengħa kbira. Fl-aħħarnett tani xi pub- likazzjonijiet fuq Pawlu VI għall-biblijoteka tal- Mużew tal-Kolleġġjata, li preżentajt fl-ewwel laqgħa tal-Kapitlu. Il-Kanċillier Kan. M. Attard bagħat jirrin- grazzjah f'isem il-kapitlu għal dawn il-kotba. L-iskultur Gużeppi Galea, msaħħar bl-eżekuzzjoni stupenda tax-xogħol tal-bronż, fiejja bażijiet skolpiti fi blokki tar-rħaam abjad, li rregalah hu stess bħala kontribut tiegħu lill-Grotta. Il-lampadari tqegfidu f'posthom u ġew inawgurati u mbierka minn Mons. Francesco Canalini, addett għan-Nunzjatura Apostolika f'Malta, nhar it-tletin ta' Gunju 1984. Fl-okkażjoni Mons. Canalini għamel kelmtejn sbieħ u ta tifkira lill-Muzew tal-Parroċċa, medalja Pontifiċja tal-fidda. FI-24 t'Awwissu 1984, ir-rettur tal-Grotta, il-Kan. Car- melo Cefai irringrazzja mill-gdid lil Mons. Macchi kif ukoll bagħiatlu xi fotografiji tal-Grotta arrikkita b'dan id-don prezzjuż tal-Papa Pawlu VI. ĠWANNI PAWLU ll Tkellimna fuq memorji sbieħ ta' tlett Papiet fil-Grotta ta' San Pawl: Pawlu V li għoġbu jilqa' t-talbiet ta l-ispanjol Juan Beneguas; Alessandru VII li kien fostna u żar il-Grotta bħala inkwiżitur; Pawlu VI li ħalla f'idejn Mons. Macehi opri ta' l-arti biex jitqassmu f'ismu wara mewtu. Ma jista jkun hemm l-ebda dubju li l-isbaħi rigal ta' Papa lill-Grotta ta' San Pawl kienet il-preżenza per- sonali tal-Papa Ġwann Pawlu Il li materjalment ta' qima lil San Pawl fil-Grotta nhar is-27 ta' Mejju 1990. Bħal San Pawl bierek ukoll lill-morda u ta' messaġġ lid-dinja kollha. P.S. Ma' l-artiklu tas-sena l-oħra dwar mużika fir- Rabatnixtieq inżid l-isem ta' familja oħra ta' organisti - i huma Ġużeppi Camilleri u ibnu Antonio li bejnie- thom taw is-servizz ta' organisti fil-Parroċċa tagħna ħal parti kbira minn dan is-seklu. Antonio Camilleri, li xi żmien kien impenjat ukoll fi Schola Cantorum, baqa' attiv sa mewtu ftit snin wara li seħħet l-Għaqda tal-Grotta mal-Parroċċa. Miet fis-7 ta' Lulju 1966. Il-papoċċ aħmar tal-Papa Alessandru VII (Photo Cassar).