Wirt San Leonardu fis-Seklu Għoxrin Hemm Maltin li jippreferu devozzjoni minn oħra għal diversi raġunijiet. Insibu preferenza lejn qaddisin partikolari għax ikun it-titular tal-parroċċa jew tal-festa sekondarja li magħha jkun hemm abbinat każin bil-partitarji. Hemm min hu devot lejn Sant' Antnin, Santa Rita, l-Madonna tas-Saħħa, u bosta oħrajn, bħalma huma qaddisin li jissejħu bħala protetturi patruni tal-ommijiet u t-twelid jew f'ċertu mard u bżonnijiet partikolari. Dawn id-devozzjonijiet jgħaddu minn ġenerazzjoni għall-oħra għax jibqa' jinħass il-bżonn tagħhom. Hemm qaddisin li kien hemm lejhom devozzjoni mifruxa f'ċertu żmien tal-istorja, bħal Santu Rokku u San Sebastjan fi żmien il-pesta. Id-devozzjoni lejn San Leonardu kienet aktar tinħass sas-seklu tmintax meta kien għad hemm is-sistema tal-iskjavi u nies oħra miżmuma inġustament. Patrun tal-ħelsien San Leonardu għamel isem bħala l-protettur ta' dawk li xtaqu l-ħelsien (jew ħlas) bħal ħabsin, skjavi, priġunieri ta' gwerer u oħrajn li għal raġunijiet oħra jkunu jistennew ħelsien. Kien igawdi devozzjoni kbira l-aktar fis-seklu sittax, u mhux biss kien meqjus protettur tal- s ilsiera u priġunieri imma wkoll ta' dawk li jaħdmu l-ktajjen, katnazzi u serraturi. Minbarra hekk ukoll protettur ta' min jivvjaġġa f'toroq infestati bil-ħallelin. Sadattant wieħed għandu jiftakar li tul iż-żminijiet il-kelma ħlas kienet tapplika għall- ħelsien kemm tal-ħabsin u l-imjassrin kif ukoll għat-twelid tat-trabi. It-tnejn huma ħelsien u f'artijiet barranin kif ukoll fil-gżejjer tagħna, minbarra protezzjoni ta' priġunieri bla ħtija u ħelsien mill-attakki ta' ħallelin, lil San Anard kienu jitolbuh u jagħmlulu wegħdiet għal ħlas tat-trabi b'wiċċ il-ġid. Minn żminijiet l-aktar imbiegħda saż-żmien kollu tal-Ordni ta' San Ġwann f'Malta, kien għadu żmien il-jasar, moħqrija bla rażan minn min kellu s-saħħa, ħabsijiet u kontroll inġust tal-Ordni, tal-Isqof u tal-Inkwiżitur flimkien ma' kundanni ta' torturi u mewt bl-addoċċ. Il- knisja stess ħasset li kellha toħloq l-immunità ekkleżjastika għall-insara membri tagħha, ukoll jekk kienu l-agħar kriminali. Rġiel li kienu jaħarbu mill-ħabsijiet, suldati u merċenarji maħruba u nies midjunin, jekk jinqabdu kienu jiġu ttorturati u kkundannati għall-mewt jew mixħutin f'ħabs għal għomorhom fejn jibqgħu minsija minn kulħadd. Bl-immunità ekkleżjastika, jekk dawn in-nies kienu jidħlu jistkennu f'xi maqdes jew proprjetà oħra tal- knisja, lanqas l-istat ma kien jista' għalihom. Imma din l-immunità bdiet toħloq diżordni sħiħa, l-aktar fi żmien l-Ordni, għax kien hemm bosta jidħlu kjeriċi jew f'impieg mal-knisja u jevitaw it-taxxi, lieva u dmirijiet oħra ċivili. Tajjeb ngħidu wkoll li f'Malta kellna diversi organizzazzjonijiet li jifdu nies imjassra. knisja tal-Madonna tal-Fidwa f'Selmun. Importanti fl-isforzi għall-ħelsien kien hemm ukoll il-knisja tal-Abbandunati ta' Ġnien il-Ballut, Wardija li Perellos kien bena (1690) qabel ma sar Gran Mastru u oħra wkoll Tal-Abbandunati f'Ħal Dwin f'Ħaż-Żebbuġ (1758). Il-Fratellanzi tal-Madonna tal-Katina bħal dawk tal-Isla f'Ħal Qormi u Ħaż-Żabbar, u Tal- Karità tal-Belt u oħrajn kollha kienu jaħdmu għall-istess skop. L-Ordni kienet tiċċelebra l-festa tal-Beata Vergine della Mercede (della redenzione degli schiavi) b'quddiesa kantata fuq l-altar tal-Madonna ta' Filermo u proċessjoni fil-knisja.' F'Selmun, f'Settembru ssir il- festa tal-Madonna tal-Fidwa tal-Insara fil-knisja assoċjata mal-Monte di Redenzione delle Schiavi, b'quddiesa filgħodu u oħra solenni filgħaxija. Sakemm kien għad hawn il-jasar u moħqrija taħt il-ħakma tas-setgħana, San Leonardu kien mill-aktar imfittex, imma wara li f'Malta spiċċaw ħesrem il-jasar, il-kjeriċi minuri u l-immunità ekkleżjastika meta ġie Napuljun fi tmiem is-seklu tmintax, ma kienx għadu jinħass daqshekk il-bżonn tal-protezzjoni ta' San Leonardu. Fil-gżejjer tagħna għad baqgħalna diversi fdalijiet statiċi li jfakkruna fil-kult ta' San Anard fil-qedem, imma l-akbar rabta ma' dan il-qaddis, issa, fis-seklu għoxrin u wieħed u għoxrin, huma il-manifestazzjonijiet kbar, ħajjin, ħerqana u dejjem jikbru insibuhom f'Ħal Kirkop. Fdal u tifkiriet ta' kult antik Hemm min jgħid li d-devozzjoni lejn San Leonardu f'Malta daħlet mal-Kruċjati li jingħad li għaddew minn Malta fl-1270.5 Daħlet meta daħlet, id-devozzjoni lejn San Leonardu, il- 7 kult tiegħu f'Malta għadu jidher fostna ukoll jekk spiċċa żmien il-jasar. Oralment għadna ntennu l-leġġenda ta' San Anard li ssostni li San Leonardu kien ġie Malta u abita fil-għar tal-Lunzjata limiti tar-Rabat fejn hemm affresk medjevali tiegħu flimkien ma' statwetta. Hemm l-affreski wkoll fil-kripta ta' Sant'Agata tar-Rabat li jidhru li kienu xi ex voto. Il- leġġenda l-oħra hija dwar l-għar f'Tal-Minsija bit-trittiku li prinċipalment juri lil San Anard u fil-ġnub lill-Lunzjata. Il-leġġenda titkellem dwar it-trittiku li kull darba li jneħħuh jerġa' lura waħdu fil-għar. Trittiku ieħor li jinkludi x-xbiha ta' San Leonardu kien jinstab f'Ħaż- Żabbar u ieħor li darba kien fuq Filfla, fiż-Żurrieq. Fost inkwatri nsemmu t-titular antik ta' Ħaż Żabbar fejn kien inkluż San Leonardu, f'San Pawl tar-Rabat, l-Għarb fil-knisja ta' San Publju li nbniet minflok oħra ta' San Leonardu, fil- kappella ta' San Gejtanu fil-parroċċa ta' San Pawl il-Belt Valletta u fl- jingħodġi kien hemm xbiha oħra l-Isla fil-knisja ta' Porto j Salvu tal-Filippini. Minbarra l-knisja parrokkjali ta' Ħal Kirkop li hi ċ-ċentru tad-devozzjoni u kult ta' San Leonardu, kien hemm diversi knejjes żgħar dedikati lilu jew jinkluduh ma' qaddisin oħra mifruxin f'Malta u Għawdex imma sparixxew. Fil-Mosta hemm knisja ta' San Leonardu mibnija fl-1658 li fiha ssir il-festa Ħadd wara s-6 ta' Novembru bit-tridu, prietka, L-Għar ta' San Anard, biswit il-knisja u l-kunvent tal-Lunzjata, Wied Liemu, Rabat. quddies kantata, antifona, benedizzjoni u tiżjin fil-knisja. Santwarju Tal-Minsija Dwar din il-knisja, minbarra l-istorja ta' kif inbniet, il-kittieba jirreferu għall-leġġenda li tingħad kif it- trittikulinstabfil-għarbaqa'jinsisti li jerġa' lura kull meta jeħduh ' band' oħra u jgħidu li l-knisja 'kienet minsija. Isfel fil-għar, fuq ix-xellug hemm it-trittiku li juri lil San Leonardu fiċ-ċentru u 'l Lunzjata mal-ġnub' It- trittiku kienu ħaduh għar-restawr u ġabuh lura fil-knisja parrokkjali ta' San Ġwann fid-29 ta' Lulju 2005. Filgħaxija sar pellegrinaġġ bih lejn il- knisja Tal- l-Minsija u ġarrew relikwa ta' San Leonardu mislufa mill-parroċċa ta' Ħal Kirkop. TT ReCoop tar-restawr jirreferu għall-knisja Tal-Minsija . bħal of the forgotten meta jisemmu li t-trittiku ġie , restawrat. l Kienet issir il-festa ta' San Leonardu fis-santwarju . Tal-Minsija bħalma naraw, bħala eżempju meta ġie — avżat fil-gazzetta li l-festa kellha ssir il-Ħadd, 14 ta' Novembru 1954 fis-santwarju tal-Madonna Tal- Minsija li dak iż-żmien kien jagħmel ma' Birkirkara. . Saret quddiesa fil-5 ta' filgħodu bi tqarbina ġenerali 7 u ftit wara, fis-6.45 quddiesa kantata ċelebrata mill- kapitlu ta' Birkirkara. Wara nofsinhar fit-3.15 saru , l-vespri mill-kapitlu, paneġierku minn G. Borg O.C., innu ta' San Leonardu, antifona u benedizzjoni. — tal-knisja tal-Minsija waqt wirja fil-knisja ta' L-avviż informa lill-qarreja li s-Santwarju Tal-Minsija sani Te 1856. jinstab bejn Birkirkara u San Ġiljan u jista' jintlaħaq permezz tas-servizz tax-xarabank li jopera bejn dawn iż-żewġ postijiet. Ta' min jgħid li x-xarabank li kienet taħdem bejn San Ġiljan u Birkirkara kienet tieqaf fi Triq Mrabat fil- limiti ta' Tas-Sliema u San Ġiljan u taqbad ir-rotta lejn San Ġwann (dak iż-żmien magħruf bħala l-Imsieraħ) għal Birkirkara u terġa' lura l-istess triq. Kienet ta' lewn aħdar skur bħal karrozzi ta' Tas-Sliema imma b'faxx aħmar taħt it-twieqi, għax il-karrozzi ta' Birkirkara kienu ħomor.'' Knisja ta' San Leonardu, Mosta Bejn San Leonardu u l-Lunzjata Il-Karmelitani tar-Rabat, qabel marru l-Imdina, kienu jiċċelebraw il-festa ta'San Leonardu u mhux tal-Lunzjata jew tal-Karmnu fil-kappella ta' Wied Liemu fejn, fl-1698, kienu għamlu pittura u statwetta ta' San Leonardu. ' Aktar kemm għadda ż-żmien, aktar bdiet tissemma' l-Lunzjata milli San Leonardu. Il-kanonku A. Agius jagħti l-istess informazzjoni ġenerali dwar il-knisja Tal-Minsija.' Il- ktejjeb tiegħu fih kurunella bi 15-il strofa, talba, novena u litanija u tifħir lil-Lunzjata, imma dwar San Leonardu xejn ħlief li jidher fit-titular (tas-1780) fejn inqaleb is-suġġett oriġinali biex juri lill-Lunzjata fiċ-ċentru u lil San Leonardu fil-ġenb. Sadattant niftakru li San Leonardu kien dejjem is-suġġett ewlieni tat-trittiku u l-Madonna u l-anġlu fil-ġnub. F'Ġunju 1996 saret wirja fil-knisja ta' Santa Margerita li kienet għadha kemm kienet restawrata f'San Ġwann li fiha kienu esibiti l-ex-voto u t-trittiku miġjuba mill-knisja Tal- Minsija. Wieħed mill-ex-voto, insemmuh bħala eżempju, juri biċ-ċar lill-mara, Konċetta Borg irringrazzjat lill-Madonna minħabba li kienet twelditilha tarbija ħajja wara li qabel kienet tilfet 5 trabi waqt il-ħlas. L-ex voto juri lill-Madonna fir-rokna ta' fuq u mhux lil San Leonardu għalkemm dan kien miżmum bħala protettur tal-ommijiet fit-twelid. Ħabsin u skjavi minsija jew abbandunati B'referenza għar-rapport ta' Dusina tal-1575 l-inħawi fejn kien hemm il-knisja kienu magħrufa bħala l-Ħofra tal-Għar u oriġinarjament il-knisja kienet dedikata lil San Leonardu u magħrufa bħala San Leonardo tal-Ġebel. Mill-1618 il-kappella kienet ġiet traskurata u mitluqa, imma t-trittiku kien instab fil-qrib fl-1690 u l-knisja reġgħet inbniet fl-1691 imma l-importanza ngħatat lill- Annunzjata. Ferres jirreferi għaliha bħala Chiesa dell' Annunziata e di San Leonardo imma ddeċieda li 'l-Minsija' hija il-knisja (fabbandonata bit-Taljan).'' Kittieba oħra li ġew warajh, waqt li jużaw il-kliem 'Tal-Minsija' jaħsbu fil-'knisja minsija' u mhux fil-possibilità li 'l-minsija, fis- seklu sittax, kienu l-iskjavi u l-ħabsin. Min fassal il-kitba bil-latin fuq il-lapida li tqiegħdet taħt it-trittiku fl-1914 irrefera għall-Madonna Mħabbra mill-Anġlu li fit-trittiku hi miżjuda fuq kull naħa ta' San Leonardu u jgħid li billi kienet minsija tawha t-titlu ta' Minsija. Ngħid għalija nħoss aktar tagħmel sens jekk nużaw il-kelma 'minsija' biex tirreferi għall- iskjavi u l-ħabsin għax it-titular prinċipali huwa San Leonardu u ma jkunx sar għalxejn. Knejjes mitluqa, magħluqin u minsijin kien hawn bil-gzuz u n-nies tal-inħawi u l-kittieba' kollha kieku riedu, setgħu jirreferu għalihom bħala minsija. Il-festa fl-ewwel nofs tas-seklu għoxrin Sa żmien l-Ordni, seklu tmintax u ftit wara, il-festa kienet issir biss fil-knisja u manifestazzjonijiet esterni kien għad ma kinux isiru.'' Qabel beda l-każin tal-banda l-festa kienet issir fil-knisja, jiġifieri kienet okkażjoni liturġika. Il-manifestazzjonijiet esterni bdew ftit ftit sakemm issa żviluppaw kibru fl-ammont, fil-varjetà u fil-ġmiel. Tibdil fid-data tal-festa Għal bosta snin il-festa ta' San Leonardu kienet issir fis-6 ta' Novembru jew il-Ħadd qrib. Il-festa damet issir f'Novembru sal-1962 meta kienet ċelebrata l-Ħadd 11 ta' Novembru. Mill-1963 tmexxiet għall-ewwel Ħadd ta' Settembru li f'dik is-sena ħabat fl-ewwel jum tax-xahar. (pronostku malti 1962 u 1963) Kompliet issir f'Settembru sal-2008 iżda mill-2009 tressqet għal Awwissu meta ġiet iċċelebrata l-Ħadd fit-23. Meta l-festa kienet issir f'Novembru kienu jidħlu għaliha mill-1 ta' Ottubru, data li kienet tfakkar lil San Remiġ il-qaddis li kien għammed lil San Anard. F'Ħal Kirkop il-festa rħula oħrajn tal-istess żmien. Il-każin kienu jixgħeluh bl-aċitelena u wara, sakemm wasal l-elettriku fir-raħal, kienu jużaw ġeneratur. Fil-proċessjoni kien ikun hemm ħafna fratelli li kollha jkunu Ilamtaw il-konfratija għand is-sorijiet tal-Qalb ta' Ġesu fiż-Żurrieq u għand waħda mara f'Ħal Għaxaq. Il-familji kienu jżanżnu lbies u żraben, l-irġiel jilbsu s-sidrija u l-qorq. In-nisa kienu jilbsu d-deheb u l-irġiel idendlu l-polka bl-arloġġ tal-fidda mas- sidrija. In-nies kienu jattendu l-funzjonijiet kollha, u ma jixbgħux dejjem jisimgħu l-istess storja tal-qaddis, jisimgħu l-paneġirku mżewwaq b'xi kliem bil-Latin minn xi monsinjur mistieden u jisimgħu l-antifona. Kienet drawwa li ssir badge dav meta tfal bit-tilar imdendel m'għonqhom u l-bott karus f'idhom iduru jbiegħu badges ritratti ċkejknin tal-qaddis b'xi biċċa ċoff ċkejken li jeħlu mal- ilbies b'labra tar-ras. Għal xi snin Karlu Mizzi Ta' Borom kien jipprietka l-ħajja ta' San Anard minn fuq iz-zuntier. Qabel ma saru l-pavaljuni kellhom it-trofej bħala armar prinċipali imma issa mhux biss jarmaw trofej mill-isbaħ imma wkoll pavaljuni u bandalori mpittrin. Qabel żviluppa sew il-logħob tan-nar kienu jisparaw xi maskli.2 Il-maskli kienu l-ewwel tip ta' musketterija. L-aktar komuni kienu magħmulin mill-ħaddied li kien jaqta' bċejjeċ tal-ħadid xi 10 ċentimetri tul, jagħmlilhom toqba fin-nofs għall-porvli u oħra rqiqa mal-ġenb t'isfel tinfed magħha biex jinħaraq. Tal-maskli kien ix-xbiha ta' San Leonardu li kienet titqassam imur kmieni filgħodu jimlihom u jatllazjami b'xi fil-Badge Dav biċċa ġebla ratba msammra fuq. n Jippustahom spazjati ftit minn xulxin u bejniethom jerħi serbut — porvli biex meta jqabbad tarf in- : nar jgħaddi minn masklu għall- — ieħor u jisparaw wara xulxin fejn i u skont il-bżonn.2' L-aċitelena kienet gass li jixgħel b'dawl qawwi abjad. — F'xi rħula u bliet kienu jarmaw l-apparat għal żmien il-festa jew jixtruh permanenti. Kien ikollhom tank mimli ġebel ta' faħam abjad Maskli miż-żgħar, Mużew tal-Folklor, Heritage Malta (calcium carbide) u fuqu tank ieħor bl-ilma. Il-prinċipju kien li l-ilma li jqattar fuq il-ġebel t'isfel jifforma gass li jgħaddi minn pajpijiet apposta għal fejn ikun hemm bżonn jixgħel. Is-sistema kienu jużawha f'djar u knejjes u wkoll biex jixgħelu anġli fuq il-kolonni. Kien hemm ukoll fanali tal-aċitelena għall-karrozzi, għar-roti u wkoll biex iġorruhom fil-marċijiet jew jixgħeluhom tal-qubbajt u tal-ikel.2 L-innu ta' Karmenu Galea Fl-1937 is-Salesjan Karmenu Galea ħoloq l-innu popolari Bħal warda li tgħaxxaq bil-fwieħa għall-festa ta' Ħal Kirkop. Dan kien bniedem attiv ħafna u prolifiku fil-kitba ta' innijiet u mużika. Kien jieħu ħsieb jikteb, joħloq u jidderieġi bosta xogħlijiet għall-palk li nħadmu fil-Juventutis Domus tas-Sależjani f'Tas-Sliema. Il-festa fit-tieni nofs tas-seklu għoxrin Il-festa ta' San Leonardu f'Ħal Kirkop għandha tifsila ġenerali bħal ta' bliet u rħula oħra f'Malta u Għawdex, bħalma jidher mill-programmi tal-festa li joħorġu regolarment sena wara l-oħra. Wara nofsinhar matul il-ġimgħa ta' qabel il-festa kull jum għandu skop speċjali. Nhar it-Tnejn issir quddiesa kantata u tinħareġ l-istatwa minn-niċċa u jindaqqu l-marċijiet. It-Tlieta dedikat għall-anzjani u tingħata l-griżma tal-morda, minbarra li fil-każin ikun hemm riċeviment. L-Erbgħa l-ewwel jum tat-tridu dedikat lill-familja b'quddiesa kantata, salmi, prietka, kurunella u innu, antifona, barka u bews tar-relikwa u jkun hemm il-marċi. Il-Ħamis it-tieni jum tat-tridu hu dedikat għall-vokazzjonijiet bl- istess devozzjonijiet imma jsir il-marċ u tlugħ tal-istatwa fuq il-kolonna akkumpanjata mill-logħob tan-nar sinkronizzat mal-mużika. Il-Ġimgħa dedikat lit-tfal u ż-żgħażagħ, bl- istess funzjonijiet fil-knisja u marċi. Is-Sibt filgħodu, lejlet il-festa, issir quddiesa kantata bl-omelija u jagħlaq it-tridu bil-kant tat-Te Deum. Wara nofsinhar issir quddiesa bil-prietka u wkoll l-għasar u barka bit-translazzjoni tar-relikwa u logħob tan-nar. Jindaqqu bċejjeċ fuq il-planċier flimkien mal-Innu. i MA MT l-Kbir. Isir il-logħob tan-nar tal-art — mill-isbaħ. Il-Ħadd jum il-festa filgħodu jsiru quddisiet baxxi u 7 oħra kantata bil-paneġierku dwar —— San Leonardu. Filgħaxija ssir quddiesa, għasar, antifona u wara — toħroġ il-proċessjoni bl-istatwa u bir-relikwa. Waqt il-ħruġ jindaqq l-innu bit-tenur u l-kor minbarra 7 l-logħob tan-nar. Fid-dħul lura jkun hemm l-antifona, barka u bews tar-relikwa. Sadattant għal xi s-siegħa ta' wara nofsinhar ikun hemm il-marċ tradizzjonali wisq mistenni mill-partitarji. Kienu saru mkatar kbar għall-festa li jintlibsu wkoll fuq l-ispallejn u jixxejru għall-briju. Filgħaxija jsiru diversi marċi. Għal xi l-ħdax ta' billejl ikun hemm il-marċ tan-nar. Logħob tan-nar ikun hemm kuljum filgħodu u filgħaxija, bil-murtali, murtaletti, kaxxa nfernali, beraq, blalen, murtali tal-kulur, murtali tal-logħob u l-kumplament, kollu maħdum mid-dilettanti tan-nar tal-każin San Leonardu. Il-festi saru aktar bil-kbir fl-1960 bil-parteċipazzjoni tal-kapitli kollha u l-isqfijiet, meta ġie ċċelebrat l-erbatax-il ċentinarju mill-mewt tal-qaddis u wkoll fl-1992 meta ħabat ir-raba' ċentinarju mit-twaqqif tal-parroċċa. Fl-2008 ġew imfakkra għeluq il-150 sena mit-twaqqif tas-Soċjetà. Fil-festa tal-2009 ġew imfakkra żewġ anniversarji u ċentinarju importanti għall-parroċċa ta' Ħal Kirkop: (i) l-1450 sena mill-mewt ta' S. Leonardu, (ii) 100 sena mill-mewt ta' Karlu Darmanin li kien ħadem l-ewwel statwa titulari, (iii) 60 sena mill- wasla tal-istatwa preżenti maħduma mid-ditta Stuflesser ta' Bolzano. It-titulari ta' Ħal Kirkop Il-pittura titulari tal-knisja parrokkjali ta' Ħal Kirkop sa ftit ilu, kienet tradizzjonalment attribwita lill-bottega ta' Mattia Preti li miet fl-1699. Imma reċentement Kenneth Cassar għamel riċerka u fil-kontijiet tal-1758 fir-reġistru tal-Veneranda Lampada sab li kienu qed isiru ħlasijiet għal din il-pittura (datata għall-1751) lil Rocco Buhagiar (1723-1805).5 L-istatwa titulari L-ewwel statwa titulari tal-kartapesta saret fl-1877 minn Karlu Darmanin. Issa ilha merfuha fis-sagristija sa mill-1949 meta ħaditilha postha statwa ġdida tal-injam maħduma mid-ditta Fernando Stufflesser ta' Ortisei f'Bolzano. Din id- ditta twaqqfet fl-1875 u ħadmet diversi statwi għall- gżejjer Maltin. L-istatwa inġiebet bi trakk mill-Marsa f'kaxxa tal-injam. Il-karnaġjon tal-istatwa inħass li kien bajdani wisq għalhekk tqabbad il-pittur Toussaint Busuttil biex jiskuraha xi ftit u, wara ftit żmien ieħor reġa' skuraha Rafel Bonnici Cali. Għal xi żmien, l-istatwa kienu jerfgħuha flimkien membri tat-tliet fratellanzi tas-Sagrament, tar-Rużarju u ta' San Ġużepp. — : Il-baklu — Il-baklu ta' San Leonardu suppost li jkun f'idu x-xellugija. Tal-istawa tal-kolonna li saret minn Vincenzo Cremona hija sewwa f'idu x-xellugija filwaqtili l-istatwa ta' Darmanin u ta' Stufflesser mhux qegħdin skont it-tradizzjoni. Abbati ta' monasterju dejjem iżomm il-baklu bix-xellug biex jista' jbierek bil-lemin. L-istatwa tal-ġebel ta' mal-ħajt tal-knisja il-baklu qiegħed tajjeb. Tifkiriet stampati Il-ħajja ta' San Leonardu GiovanniBattista Cutajar kiteb ktieb dwar il-ħajja ta' San Leonardu meta kien il-Kanada u ġie pubblikat f'Malta mill-Empire Press. Huwa twieled Ħal Kirkop fit-13 ta' Diċembru 1875 fejn ukoll miet fl-14 ta' Marzu 1936. Ittraduċieh mix-xogħol ta' Arbellot imma addattah u żiedu bil- kurunella, informazzjoni dwar devozzjonijiet f'artijiet oħra u żied kapitlu dwar il-parroċċa ta'Ħal Kirkop u d-devozzjoni lejn San Leonadru f'Malta. Kien ukoll kiteb dramm għall-palk dwar il-ħajja tal-qaddis imma minħabba xi ntoppi mill-Knisja baqa' qatt ma ntwera. Sunetti Mal-ħruġ tal-istatwa kienu jwaddbu bċejjeċ tal-karti u sunetti stampati mit- twieqi tal-knisja. Sa minn żmien l-Ordni ta' San Ġwann f'Malta kienet drawwa li kittieba u poeti kienu jiktbu innijiet, sunetti u forom oħra ta' tifi biex jagħtu unur lill-Gran Mastri, Isqfijiet, Kardinali, renjanti u ġ ) kbaratoħra f'okkażjonijiet speċjali jew festi. Dawn il-kitbiet kienu jitqassmu lil kull min kien jaqra. Kien hawn ċensura fuq l-istampar għal żmien twil u kemm-il darba 7 kellhom jistampawhom. barra. Meta telqu l-Kavallieri tneħħiet iċ-ċensura għall-ħabta ta' nofs is- seklu dsatax u bdew jiġu stampati ruxxmata ta' kitbiet, fosthom sunetti ta' tifħir bħalma kien isir fi żmien l-Ordni, u komplew kotrana sas-snin tletin tas-seklu għoxrin u ftit wara l-gwerra. MA L, , Giovanni Battista Cutajar u il-ktieb Il-Ħajja ta' San Leonardu Abbati u Sunetti kienu jsiru għal kantanti Anacoreta tal-opri, ordinazzjoni ta' qassisin, u festi titulari u sekondarji. Dawn kienu jitqassmu fil- knejjes, barra t-triq u jitwaddbu mill-kampnari u gallariji. Fost oħrajn li nkitbu biex ifaħħru lil San Leonardu insibu 'Lil S. Leonardo Abbati fl-okkażjoni tal-XIV ċentinarju mill- mewt glorjuża tiegħu 559-1959 iċċelebrat mis-6 ta' Novembru 1959 sal-4 ta' Settembru 1960' li kitbu Carmelo Agius (1919-1980) minn Ħal Kirkop,7 u wkoll kurunella 'Curuna ta' tifħir unur u glorja bit titqied ħdejn ir-riġlejn ta' San Leonardo Anocoreta fis-6 ta Novembru 1928' ta' Carlo Mizzi. u Fis-santi taċ ċikwejra Qabel it-tieni gwerra dinjija konna nsibu ħafna stampi maċ-ċikkulata, fil-pakketti tas- sigarretti u ma' prodotti oħrajn. Imma fil- pakketti taċ-ċikwejra konna nsibu santi biss mhux stampi fuq suġġetti oħra. Kulħadd kien iġemma' u jpartat, min għall-gost u min bis-serjetà. Dawn is- santi kienu tal-Kafċ Franck jew, kif konna ngħidulhom, taċ-ċikwejra. Uħud mis- - ) i settijiet ta' santi kien ikollhom stampat A i l fuq wara Genuine Franck Chicorv. Kienu joħorġu diversi settijiet, ftit minnhom surkzzanniai : bil-kulur, oħrajn għal kollox kannella, u set t ieħor bil-gwarniċ irqiq sfimen Fost dawk kannella kien hemm sett ta' vari titulari Maltin, fosthom dik l-antika ta' San Leonardu. Is- sett tal-bordura ħamra li kien juri qaddisin kien jinkludi waħda ta' San Leonardu bil-kliem S. Leonardo ora pro nobis. Dawn huma xi ftit kummenti dwar iċ-ċikwejra ta' nies tampari: 'Kien hemm iċ-ċikwejra tas-santi jew tal-qartas it-twil. Kien hemm fih santi maċ-ċikwejra tal-kafe u konna ngħidu: 'Ħalli mmorru nixtru tal-qartas tas-santa biex insibu s-santi… — Santi taċ-ċikwejra'' (Mara 4-l-1995) 'Jiena niftakar dan il-pakkett tal-kafe. Kien ikun kannella … Ippressat tajjeb, …. lebes.' (mara 4-l-1995) 'Kienet issajjar il-kafe biċ-ċikwejra u dak iż-żmien kien ikollhom santa fiha. … Pakketti. Kulħadd irid din l-imbierka santa għax kienu jkunu ħafna sbieħ.' (mara, 3 T-VIIl-2006) Fuq ix-xarabank Qabel ma nbidlet is-sistema tal-karrozzi tal-linja fil-bidu tas-snin sebgħin, ix-xarabanks kienu kollha lwien differenti skont id-destinazzjoni u kienet ħaġa sabiħa tarahom miġbura Putirjal jew fuq Kastilja jew għaddejin fit-toroq. Taż-Żurrieq kienet lewn il-larinġ u kienet titlaq mill-Belt u l-Furjana għall-Marsa, Ħal Luqa, l-Ajruport, l-Imqabba u Ħal Safi u tgħaddi minn Ħal Kirkop qabel tasal iż-Żurrieq. Il-gabina tax- xarabank kienet qisha l-kamra tax-xufier, sħansitra kien hemm min minnhom ikollu sal- gaġġa tal-kanarin. Imma tista' tgħid li dejjem kien ikollhom santi tal-qaddisin favoriti tagħhom jew ta' raħalhom imwaħħlin madwaru. Niftakar xarabank taż-Żurrieq li kellha santa kannella taċ-ċikwejra il-vara ta' San Anard imwaħħla quddiem ix-xufier.' Drawwiet u folklor Il-libsa tal-wegħda Sa qabel it-tieni gwerra dinjija l- familji kienu wisq akbar milli huma issa, saħansitra ġieli kienu jaqbżu l-għoxrin wild imma minħabba li l-iġjene ma kienetx dik li nafu issa, u l-antibijotiċi kienu għadhom ma waslux, kienu jmutu tista' Tifel liebes ta' San Leonardu bħala wegħda (it-tieni mix-xellug) (disinn ta' G. Lanfranco) i tgħid nofshom qabel jilħqu s-sentejn jew tlieta bl-infezzjonijiet fis-sistema respiratorja u alimentari. Ta' spiss konna nisimgħu il-qanpiena tal-knisja ddoqq il-frejħa jew glorja biex tiċċelebra ż-żieda ta' anġlu ieħor fis-sema u naraw funerali ta' trabi. Kull twelid kien żmien ta' tensjoni għall familja kollha u kien hemm ħafna devozzjonijiet u wegħdi, flimkien ma' qaddisin protetturi tat-tfal, tal-ħlas u tal-ommijiet. Kienu jsiru ħafna wegħdiet biex il-ħlas jispiċċa b'wiċċ il-ġid għat-tarbija u għall-omm. Wara li tinqala' l-grazzja ta' ħlas tajjeb jew fejqan ta' xi marda kienu jitqassmu santi rħas b'xi talba jew ringrazzjament stampat fuq wara biex tinxtered id-devozzjoni. Iżda bosta drabi il-wegħda kienet tkun li jekk kollox imur sewwa lit-tfal żgħar kienu jlibbsuhom libsa tal-qaddis konċernat f'ċerti jiem u għal ċertu tul ta' snin. L-aktar li konn naraw kienu tfal bniet imlibbsin ta' Santa Rita, u subien libsin bħal Sant' Antnin. Imma kien hemm ukoll ilbies ta' San Franġisk, San Vinċenz, Ġesu Nazzarenu, Madonna ta' Lourdes u, f'Ħal Kirkop ukoll libsin bħal San Leonardu. Waħda mara qalet: 'Ommi kellha tewmin. Lit-tifel libbsitu ta' San Leonardu, libsa bajda 'twila sal-art u mantell iswed … Liebes.ta' Abbati bħal San Leonardu (mhux bħalma jgħin il- quddies)… Ħetitlu libsa għalih. Lil oħti kienet libbsitha ta' Santa Rita. … ta' Soru;… u lum qiegħda soru.' (minn Ħal Kirkop, 10-l-1996).5 Bice Vella minn San Ġwann, imwielda Ħal Kirkop kitbet u bagħtitli kartolina ta' San Leonardu (14-1-1996) biex turini kif ilibbsu lit- tfal tal-wegħda f'Ħal Kirkop. F'pamphlet ċkejken ta' 8 faċċati dwar il-ħajja ta' San Leonardu pubblikat fl-1960 issir enfasi dwar il-protezzjoni tal-qaddis lill-ommijiet fit-twelid. Jibda b'dedikazzjoni lid- devoti ta' San Leonardu 'b'mod speċjali lil dawk li ser isiru ommijiet' u jtemm billi jgħid: ' :- Ma nistax ma nsejjaħx ixxurtjati lilkom ommijiet li Alla takom qaddis lejn min għandkom tirrikorru fil-ħin tagħkom.' Statwi żgħar: M'hemmx għalfejn niddiskutu dwar statwi żgħar maħdumin barra minn Malta u mpurtati biex jinżammu bħala' devozzjoni fid-djar. Minn dawn kienu u għadhom jiġu impurtati f'kull għamla u daqs. Ilha t-tradizzjoni li ssib twieqi ta' residenzi privati mżejnin bid-damask, fjuri u dwal biex fihom titqiegħed statwetta żgħira tal-qaddis jew qaddisa li tiegħu jew tagħha tkun qed tiġi ċelebrata l-festa fil-belt jew raħal. Minn dawn it-twieqi nsibu wkoll għall-festa ta' San Leonardu f'Ħal Kirkop. Imma hawn irrid infakkar l-istatwi tat-tafal li jiffurmaw parti minn tradizzjoni oħra. Kulħadd jaf li qabel is-snin ħamsin tas-seklu għoxrin kienu jsiru aktar pasturi tat-tafal milli issa. Bħal issa l-biċċa l-kbira tal-pasturi huma barranin, tal-plastik jew tal-kina. Imma bl- inizjattivi tal-għaqdiet f'Malta u Għawdex li jinkuraġġixxu l-presepji u l-pasturi, u oħrajn dilettanti ta' mudelli tal-knejjes, hawn għadd ġmielu ta' persuni li jaħdmu l-pasturi u statwetti huma stess bit-teknika tal-hekk imsejħa kartapesta, terrakotta, ġibs u tafal. Waqt li kienu jsiru ħafna pasturi tat-tafal li joħorġu għall-bejgħ qabel il-Milied, għall- festi kienu jinħadmu wkoll statwetti kopji popolari tal-istatwi titulari jew devozzjonali fid-diversi parroċċi u knejjes oħra. Dawk li jaħdmu l-istatwetti tat-tafal (għoljin xi 24-25 ċentimetru) kienu jlestuhom matul is-sena, skont l-istaġun tal-festi u konna narawhom f'ċerti ħwienet xi xahar qabel il-festa biex jistgħu jixtruhom id-dilettanti tal-mudelli tal- knejjes. It-tfal subien kienu jarmaw altar, kappellun jew knisja sħiħa bil-għajnuna tal- kbar. Għalkemm konna ngħidu li dan kien logħob bil-knisja, kien tabilħaqq namra tal- kbar ukoll u għadna naraw mudelli ta' knejjes mill-isbaħ, armati b'kollox, li fihom jesponu statwetti skont it-titular jew festi li jkunu qed isiru. Minbarra li dawn l-istatwetti tat-tafal kienu jinbiegħu mill-ħwienet, kienet drawwa wkoll li jinbiegħu fis-swieq ħdejn il-knejjes fil-Ħdud u l-festi. Din id-drawwa kienet l-aktar magħrufa f'Santa Venera fejn f'Lulju, wara dik ta' Sant'Anna, kienet issir il-festa u ħdejn il- knisja l-qadima kien ikun hemm għadd kbir ta' ġugarelli maħdumin f'Malta biex jinxtraw għad-dar tal-pupa u għall-mudelli ta' knejjes. L-istatwetti tat-tafal kienu relattivament irħas mhux biss għax magħmulin minn materjal li jinkiser malajr imma wkoll kienu jsiru bil- forma tal-ġibs. Il-pedestalli tal-istatwi kienu jagħmluhom kollha l-istess għas-sempliċità, ħlief għal xi eċċezzjoni, u ma kinux jiffittaw wisq fid-dettall. Bakli u bsaten kienu jsiru minn xi biċċa wajer li fl-aħħar tissaddad u tkisser. it-tafal. Kienu jinżebgħu. bil-kuluri tal-ġir bi trabijiet imlewna li kienu jagħtuhom dehra ħelwa ħafna. Minn dawn l-istatwetti tat-tafal kienu jsiru wkoll ta' San Leonardu għall-festa ta Novembru. Din l-arti popolari naqset ħafna u tista' tgħid li spiċċat għaliex: għalkemm għad hawn min jaħdem it- tafal u jagħmel l-istatwi għall- —— mudelli tal-knejjes, dawn — qed isiru stil ieħor. Minbarra l Xellug: Statwetta tat-tafal, waħda milli kienu jsiru kummerċjalment l-istatwetti titulari kienu għal-'logħob' tal-knisja. Lemin: Statwetta tat-tafal maħduma minn jagħmlu wkoll ħafna fratelli G. Ti e tat-tafal bil-fanali, slaleb u L l standardi u l-ilwien tal-muzzetta kienu jagħtu dehera ħelwa meta wieħed jarmahom fi proċessjoni. Statwetta ċkejkna ta' San Leonardu, ta'xi 12-il ċentimetru, kienet saret u dehret fil-wirja dwar statwi titulari ta' Malta u Għawdex u l-istatwarji tagħhom li jien kont organizzajt għall-Għaqda Maltija tal-Istorja. Kienet saret f'Novembru 1984 fl-annexe ta' San Ġwann, Il-Belt. Fiha kien hemm statwetti li għamilt jien stess tal-parroċċi kollha ta' Malta u Għawdex u ħafna informazzjoni dwarhom. Il-korrispondenza kollha li kelli ma' ħafna ndividwi biex ġbart l-informazzjoni illegajtha u ddepożitajtha l-Mużew tal-Katidral fl- Dwar l-istatwa ta' Ħal Kirkop kelli l-ko-operazzjoni ta' Leonard Agius u Dun Anton Portelli.55 Minflok kalendarju kif nafuh issa, fl-imgħoddi kienu jimxu mal-festi tal-knisja. Kuntratti, qbiela u ħlasijiet oħra kienu jsiru b'referenza għall-festi minflok għad-dati kalendarji. Fil-biedja nsibu diversi qwiel jew proverbji li jinvolvu lil San Leonardu għal dak li kien xogħol fl-ewwel żmien ta' Novembru, fosthom: Għal San Anard ibża' għall-art għax it-tgħaffiġ jagħmlilha l-mard; Għal San Anard l-isponsun ma jmiddx saqajh mal-art; Meta jasal San Anard iżra kull art; Għal San Anard iżra t-tewm fl-art.7 Għal San Anard iżra (jew aħrat) kull art …biex iħeġġeg il-ħidma tal-ħamrija qabel jerġa jinbidel it-temp wara l-ewwel xita ta' Settembru-Ottubru, jiftaħ il-ħamrija lesta għal żmien San Martin.$ Dawk li kienu jagħġnu l-għaġina għall-ħobż kellhom kliem bħal li kieku talba biex ix-xogħol joħroġ tajjeb. Meta jżidu l-ħmira l-għaġina tibda titla' u kienu jgħidu dawn il- varjanti tal-istess ġakolatorja: Itla' u fur bħalma Kristu tela' minn ġol bur;(f) Itla' u thenna u tħallix 'il min jistenna; Itla' u thenna bħal meta Kristu tela' l-ġenna; m Itla' u rendi u imla l-lenbi; Itla' u strieħ bħal meta d-dqiq ikun ġewwa s-siegħ' (f) Bur hawn tfisser qbur jew qabar) Waħda mara tal-forn li kienet tagħġen l-għaġina qaltli li kienu jgħidu: 'Itla'u fur kif Kristu tela' mill-bur' jew: 'Itla u thenna kif Kristu tela' fil-ġenna' jew ukoll: 'Itla bħal ward bħal bastun ta' San Ġużepp u San Anard'' (Mara 25-Xl-1992) L-Għaqda Mużikali San Leonardu żżomm u tkabbar il-festa Fl-1858 kien hemm każin jew ċirklu li minnu twaqqfet għaqda mużikali li eventwalment issemmiet Banda Unione u fl-aħħar Filarmonica Casal Chircop. Imma dan l-isem kellu jinbidel għal Filarmonica San Leonardo biex issir distinzjoni meta fl-1878 twaqqaf każin ieħor dedikat lil San Ġużepp. L-ewwel gwerra dinjija, l-epidemja tal-'iSpanjola', t-tieni gwerra dinjija, l-emigrazzjoni u l-ħafna problemi ta' rivalità politiko-reliġjużi li nqalgħu wara, kollha ħolqu ntoppi serji li fixklu l-progress tal-każin sakemm wasal fejn wasal..0 Il-funzjonijiet u ċelebrazzjonijiet għall-festa ta' San Leonardu isiru bl-akbar devozzjoni imma minħabba li hemm żewġ każini, bħalma spiss jiġri f'xi rħula oħrajn, jinqalgħu kwistjonijiet ta' rivalità li ġieli jaqbżu l-limiti normali. Il-kappillan Ġużeppi Barbara miet fl-1932 wara li dam 50 sena kappillan. Fi żmienu nħolqot firda minħabba r-rivalità bejn il- każini ta'San Ġużepp u ta'San Leonardu u l-inkwiet wirtu min laħaq warajh. Saħansitra fl- 1984 il-vigarju ġenerali kellu jibgħat ittra miftuħa lill-poplu ta' dan ir-raħal hekk sabiħ. Iżda dejjem kien hemm qalba ta' membri u partitarji akkaniti li b'imħabba, sagrifiċċji u dedikazzjoni kbira żammew u kabbru l-manifestazzjonijiet esterni biex f'dan ir-raħal ħelu, fuq din il-gżira ċkejkna bilkemm tidher f'nofs il-Mediterran jibqa' jħeġġeġ wirt San Leonardu wara li fl-Ewropa kien aktar magħruf mijiet ta' snin ilu. (63/07 Ab IL AD MO IŻ T U ' Programm festa San Leonardu 2009;in-Nazzjon 22-8-09/9 35 Lanfrtanco, 1999a, p.vil-ix, 18, 94 Abela Serafin, L-ewwel Karmelitani u l-ewwel knisja u kunvent, 1976 (edizzjoni 1993) Agius A, Storja tal-Madonna Tal-Minsija u tas-santwarju tagħha, 1931 Agius Leonard (1994) 'Devozzjoni lejn San Leonardu f'Malta u Għawdex, Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 1994 Agius Leonard, 'Il-festa ta' San Leonardu u l-użanzi, Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa Agius Leonard, 'Il-festa ta' San Leonardu fl-imgħoddi u fil-preżent, Għaġda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 2004 Agius Leonard, Tagħrif dwar il-festa tal-missier tagħna l-Koppin, San Leonardu Abbati', Għaqda Mużikali San Agius Leonard, 'Is-sunett taċ-ċentinarju miktub minn Carmelo Agius, Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 2009 Anon,, Il-ħajja glorjuża ta' San Leonardu ta' Noblac; fl-okkażjoni tal-14-il ċentinarju mill-mewt tiegħu iċċelebrat fil-parroċċa ta' Ħal Kirkop mill-21 ta' Awissu sal-21 ta' Settembru 1960 Azzopardi Franġisku, Id-devozzjoni lejn il-qaddisin u r-relikwi tagħhom, 2002 Balzia Pierre, '60 sena mill-miġja tal-istatwa ta' San Leonardu f'Ħal Kirkop', Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 2009 Bonnici Alexander, San Leonardo, Kirkop, in, Schiavone Michael (ed.) il-knejjes parrokkjali ta' Malta u l-festi tagħhom Vol. lI, 1993 Borg Dione, In-Nazzjon 17-9-1994 Busuttil Alexander, 'Il-festa ta' San Leonardu ġewwa l-knisja Tal-Minsija', Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 2006, p.113 Busuttil Alexander, Ferdinand Stuflesser u l-istatwa tal-patrun tagħna San Leonardu, Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 2009 Carbone Joseph, 'Tagħrif fuq il-ħajja ta' Giovanni Battista Cutajar, Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 1999 Carbone Joseph, 'Il-qima lejn San Leonardu Abbati fil-gżejjer Maltin, Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 2000 ċ Cassar Kenneth, 'Dawl ġdid fuq il-kwadru titulari, Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 2007 Cassar Kenneth, 'Fil-150 anniversarju mit-twaqqif tal-Għaqda Mużikali San Leonardu, Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 2008 Cassar Kenneth, 'Il-wasla tal-istatwa ta' San Leonardu fl-1949' Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 2009 Cutajar John Baptist, Il-ħajja ta' San Leonardu Abbati u anacoreta, titular u patrun principali tal cnisja parrocchjali ta' Hal Chircop, tradotta mill Franciz tal-gharef Arbellot .. Dimech Debono Ġużċ, Il-Madonna u s-santwarju Tal-Minsija, Pronostku Malti, 1961 Dimech Ġwann, Ħal Balzan, ġrajjietu sal-1999, 2004 Fenech Franco, 'L-Abbati San Leonardu ta' Noblac fis-santwarju Tal-Minsija, Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 2005 Galea Victor, Qwiel u qaddisin, 1999 Goggi Joseph, L-istatwi ta' San Leonardu fil-matriċi ta' Ħal Kirkop, Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 2007 Inguanez Delia, Jeremv Boissevain u l-festi f'Ħal Kirkop, Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 2008, p.177-181 Kilin, 'Kappella antika misjuba fir-Rabat', Leħen is-Sewwa, 28-X-1968 Lanfranco Guido, 'Il-libsa tal-wegħda għat-tfal', Każin Banda Anici, Qormi, programm festa 1997 Lanfranco Guido, L-istatwi titulari u l-istatwarji tagħhom , 1999a Lanfranco Guido, L-istorja tat-trasport fil-gżejjer Maltin, 1999b Lanfranco Guido, Drawwiet u tradizzjonijiet Maltin, 2001 Lanfranco Guido, Xogħol, ġaħġih u snajja' li spiċċaw, 2002 Lanfranco Guido, Ħajjitna fl-imgħoddi, 2004 Lanfranco Guido, Drawwiet u ħajja mill-istorja ta' Malta, 2005 Lanfranco Guido, 'Ħelsien u fidwa tal-iskjavi f'Malta u Għawdex', Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 2006 Lanfranco Guido, Ix-xogħol tal-iskjavi fost il-Maltin Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, programm festa 2007, 2007b Lanfranco Guido, 'Żmien il-kjeriċi miżżewġin u opportunisti bis-sensja tal-knisja, Soċjetà Filarmonica La Stella, Gudja, programm festa 2008, 2008a Lanfranco Guido, Nagħrfu l-leġġendi Maltin, 2008b Lanfranco Guido, 'It-teatrin tas-Salesjani f'Tas-Sliema, Tas-Sliema: Leħen il-Kunsill, Jannar-Mejju V Nru.9 2009, 2009a Lanfranco Guido, 'Il-vari u l-arti plastika; Għaqda Armar, Qormi San Sebastjan, programm festa 2009, 2009b Lanfranco Guido, Nota:: Traskrizzjoni mir-rekordings tal-programmi tiegħi fuq ir-radju RTK Magri Manwel, X'jgħid il-Malti, jew għerf bla miktub tal-Maltin, 1925 SAL 8 Xuereb Paul, Birkirkara, storja, kolleġġjata, knejjes filjali, 2005 San Ġwann, Kunsill Lokali, San Ġwann u l-Istorja Tiegħu, 1996 San Ġwann, Kunsill Lokali, San Ġwann u t-Toroq Tiegħu, 1997 Spiteri Donat, Il-parroċċa ta' San Ġwann, 1991 Terribile Tonv, (1996) Kunsill Lokali San Ġwann, 1996 Zammit Remiġ, 'Il-festa ta' San Leonardu, In-Tagħna, 18-IX-1980 p.11 u 'Il-patrun ta' Ħal Kirkop' In-Tagħna, 20- IX-1980 p.11 Inrodd ħajr lis-Sur Kenneth Cassar li tani l-informazzjoni li tlabtu u pprovdieli fotokopji ta' xi artikli, sunetti u l-ktieb ta' G.B.Cutajar li kelli nikkonsulta għal din il-kitba. S ed 8 ħmaa l iba Ru s 8. wQ