'Il-Għid il-Kbir $ Karmenu Vassallo DUN KARM — l-ogħla għolja Maltija bl-ogħla żewġ qċaċet ta' għerf. nnifsu' Fuq dan il-għamil, fuq din il-ġrajja, fuq dan l-għaġeb ta' l-egħġubijiet li seħħ u twettaq minn bin xebba safja li kienet bintu, Dun Karm — l-ogħla poeta nazzjonali tagħna — niseġ u damm poeżija li la tasal qatt biex tmut u anqas biex tindifen miegħu f'qabru; hi tibqa' tgħix u ssaltan għal dejjem ma' ismu, fil-waqt li fuq il-ħerba u l-għabra ta' fdalijietu mmermra tissokta ttenni tgħanni u xxandar rebbieħa, sa ma jtulu ż-żmien u l-wisa', il-ġieh u s-sebħ li kiseb u sthoqq f'ħajtu bħala poeta u fl-istess ħin qassis. Kristu qam: qam mhux minn nagħsa ħafifa jew raqda twila; imma qam minn ħdan il-mewt u reġa' għall-ħajja biex qatt ma jmut iżjed — u dan għamlu bis-saħħa tiegħu biss u tiegħu waħdu meta għoġbu u ried jinqeda bil-milja kollha tal-qawwa ta' setgħatu bħala Bniedem u Alla li kien. Kristu ġġieled, issielet u tqabad ma' l-eħrex u l-eqqel għadu li jaf bih il-ħolqien — il-mewt — u kien l-ewwel u l-aħħar wieħed, anzi l-waħdani, li għelbu u rebħu u xejnu. Mela jekk il-mewt hi l-qerda u t-tmiem ta' kollox għal kull bniedem milqut minnha, għal Kristu kienet bil-maqlub il-bidu u l-ftuħ ta' ġrajja ġdida — ġrajja ta' apoteosi, ta' dawl, ta' sebħ u ta' ġieh mill-akbar: għax kienet sewwasew il-mewt dik li wriet biċ-ċar u xehdet bid-dieher kif Kristu kien tabilħaqq Alla, Bin Alla li tlaħħam fil-ġuf safi ta' mara, li sfat Omm u baqgħet fl-istess waqt Xebba bla tebgħa, għall-ħelsien tagħna mill-jasar tad-dnub. Fuq il-qawma ta' Ġesti Sidna minn bejn l-imwiet ma kinux wieħed u tnejn dawk li għasru u ħallew għerfhom maħżuż fuq il-karti. Għad-dinja nisranija din il-ġrajja hekk kbira u tal-għaġeb — li l-ebda ġrajja oħra ta' l-imgħoddi jew ta' li ġej ma Ri tw SICUT DIXIT — Hu qam minn bejn l-imwiet kif stqarr hu $ Fl-1942 ix-'Xirka għat-Tixrid ta' l-Ilsien Malti' (X.T.1.M.) nediet konkors dwar 'Kritika ta' xi Xogħol Letterarju bil-Malti'. Fost it-tlettax-il studju li ntbagħtu għall-konkors kien hemm wieħed, 'Il-Għid il-Kbir — Dun Karm l-ogħla għolja Maltija bl-ogħla żewġt iqċaċet ta' għerf', mibgħut minn Karmenu Vassallo bl-isem mibdul ta' Conseript. Fir-rapport tagħhom tad-19 ta' Novembru, 1942 l-eżaminaturi, P. Pawl Tabone, O.F.M. u A. Cremona, semmew b'tifħir l-istudju ta' Vassallo. Ix-X.T.I.M. ma kenitx f'qagħda li tistampa l-istudji, u xi Ms. tagħhom — fosthom dak ta' Vassallo — baqgħu merfugħin għandi billi jien kont is-Segretarju tax-Xirka. Meta ġie li semmejtlu din il-kitba, Vassallo kien igħidli biex il-Ms. nibqa' nżommu jien u 'l quddiem imbagħad nara x'l-aħjar isir bih. Inħoss li huwa xieraq issa li f'dan in-numru speċjali ta' Il-Malti jidher l-apprezzament li kien kiteb Vassallo fl-1942 dwar il-poeżija ta' Dun Karm 'Il-Għid il-Kbir'. Ġ. d jekk jiġ wa TEĦE Bilġmblel. jen Kinpiabab mmagħdi ji fa bġzjet a o-rinizza ketbhu, Tal-Minizzja writ- Bur bal fn b Milka fkimbru na Kaġeza mnitl-rumilt għall-Lazjas bil-ifila, pa, L Piu ħila mwa Kim dfin każ Għin. għajn Krnrs bil de ħn Ai bMomii, Bill otorti, ki binda,Ehm.jf 01 82) Bikgħħim benw m -Kiggħun mraliikun jiedu l-iħkaizaza uriet febemgħ, dlula b ibu Bla cażun, olbbna, mabeFi, Li tħobbu. Igħinmintk għajn fi Ab fi bħem mt abegħua Tr KJiliela mama, GARA ann bbjla, Album għ wa ĠA LA' ffe kien brmatisit mtb mean mbk ik Mazza il- B8iea ARBEROMIrm 4 ħadhom, immens inn jaħtħu bird jal-dawib i-saatlinron metolol pa denb għad. karat, biez x i p Fiwal FT 1 a SET LA ke, iħrgħadu. fħia kokk l at id La ghewil fus fawra jem pejetbanmmaraan ali il- jA nakl A a dakk jpprlori, kok, : L, ieutittu t-żigril m t-tagħrif Hbin Żigħem, fb, ġa b'żabiija fil-Mnizja jew MEIQ- tap fik T-kbl fil-Akewanj Aal-ġra 4 pjedbar mitbolut a ħi aħsbu Kitba, gwar fiċċa, L Pegħil piġieabi Mall mi jeffief jiesedu feżjal b'meklz Silta mill-Ms. ta' l-artiklu 'Il-Għid il-Kbir' ta' Karmenu Vassallo. Il-Malti 'Il-Għid il-Kbir il tista' titqabbel jew tixxiebah magħha — tiġbor fiha l-qofol u s-sisien kollha tal-Knisja u d-Din ta' Kristu. Kieku Kristu ma reġax mill-mewt għall-ħajja bil-ħila u l-qawwa tiegħu biss u tiegħu waħdu, kieku l-Knisja u d-Din tiegħu ma kinux ikunu ħaġ'oħra għajr ħoss ta' leħen fieragħ, bluha ta' ġenn bla isem, dehra sabiħa ta' tlellix li tgħammixlek għajnejk f'leħħa ta' ħolma u li mbagħad tmur tfittixha u ma ssib xejn. Iżda kulma jgħid u jlissen Alla ma jistax jonqos u ma jseħħx — Ne sillaba di Dio mai si cancella (Monti, Sulla Morte di Giuda, Son. Kulma ħabbru l-bassara fuq il-qawma ta' Kristu minn ħdan l-imwiet seħħ u twettaq fis-sewwa: u b'hekk il-Knisja u d-Din Nisrani, li bihom jemmnu u jaħilfu wlied id-dawl, issaħħew u sseddqu darba għal dejjem hekk illi l-bibien ta' l-infern ma jistgħu qatt jagħmlu xejn kontrihom. ik ia ii Jista', hawn, xi ħadd jistaqsi u jitlob li jkun jaf il-għala minn kotra hekk kbira ta' poeżiji li ħareġ għad-dawl Dun Karm jien għażilt sewwasew din il-għanja reliġjuża li, billi s-suġġett tagħha hu hekk popolari, hekk magħruf u hekk imxerred bil-kelma u bil-pinna, aktarx li l-oriġinalità tagħha tiddellel, tiddennes u titgħajjeb — jekk mhux ħafna, xi ftit. Din il-mistoqsija, kieku kellha ssir, ma kinetx tkun għal kollox fiergħa: u għaliha rrid inwieġeb b'wiċċi minn quddiem u b'idejja fuq qalbi. L-ewwelnett, b'poeżija oriġinali ħadd m'għandu l-jedd jifhem jew ifantas damma, nisġa, ħannieqa ta' versi dwar suġġett li qatt ma tħaddem qabel; jew li, imħabba t-tixrid u t-tagħrif kbir tiegħu fil-għalqa ta' l-istorja tal-knisja jew tat-taqlib u t-tibdil fil-ħakma tal-ġnus, jidher mikdud u rħis: ikollu kitba jew biċċa xogħol oriġinali kull min jagħraf jinqeda tajjeb b'moħħu u b'qalbu u jirnexxilu mbagħad isib fil-matmura ta' setgħathom u ta' qawwiethom kulma hu biżżejjed biex dak li jkun kiteb jew għamel ikun jista' bil-jedd u l-ħaqq kollu jsejjaħlu tiegħu, tiegħu biss, tiegħu waħdu. It-tininett, l-oriġinalirà ma titnissilx mill-għażla tas-suġġett, imma biss mill-qatgħa, mit-tifsila, mill-bixra u s-sura tal-ħsieb u l-ħjiel u l-lehma li wieħed jagħtih. It-tielet u l-aħħarnett — kif tfisser il-kelma fiha nfisha — jekk f'kulma jingħad bil-fomm u f'kulma jissawwar bl-id jew bil-pinna jkun hemm dak li hu bidu, nisel jew ħolqien (jiġifieri nuqqas ta' teħid, tiġbid u tagħsir minn egħjun oħra barranija), hemmhekk ikun hemm ukoll dik li aħna nsejħulha oriġinalità. Dun Karm' Dejjem poeta fil-milja kollha tiegħu bħala saċerdot: dejjem saċerdot fil-milja kollha tiegħu bħala poetal Xi ħlewwa u għożża jnissel ismu f'qalb dawk li rnexxielhom jaslu biex jifhmuh u jagħarfuh mill-qrib bis-saħħa ta' seħer għanjietul Kien hu li bil-għana tiegħu reliġjuż, patrijottiku u nazzjonali għolla l-isem u l-ġieh ta' Artna u ta' niesna hekk li ġiebu fl-istess qies u kejl ma' dak ta' artijiet u ġnus oħra li jisbquna sew fil-medda u l-firxa kemm ukoll fil-għadd u l-kotra tagħhom; kien hu l-imgħallem ewlieni fil-bini u t-tlugħ u t-twaqqif tal-Letteratura Nazzjonali tagħna; kien hu li żara' u xettel f'qalb iż-żgħażagħ Maltin tal-lum l-akbar ħeġġa u l-eħreq imħabba għal Gżirithom, għal Dinhom, għall-egħmejjel kbar u tal-għaġeb li wettqu fl-imgħoddi missirijietna — l-aqwa rahan u l-isħeħ xhieda ta' kobor ċkunitna għaż-żmien mistur li għad irid jiġi. jk ik ki 'Il-Musbieħ tal-Mużew', 'Il-'Jien' u Lilhinn Minnu', 'Non Omnis Moriar', 'Alla Mhux Hekk', 'Omm' u 'Bjuda', barra minn xi oħrajn, huma magħdudin mill-aħjar, anzi bħala l-aqwa biċċiet fost ix-xogħol kollu poetiku li fawwar u ġelben mill-pinna mlewna, għalliela u lieżma ta' Dun Karm (Monsinjur Psaila). Iżda l-għan tiegħi l-lum mhux dak li nitħaddet fuq il-lehma tal-għaġeb li xegħel u kebbes f'moħħ Dun Karm daqsxejn ta' musbieħ mill-eqdem tal-fuħħar b'ħuta minquxa fuqu bħala għelma nisranija li, għall-għożża ta' fakret ġrajjietu, intrefa' u nżamm fiż-żġieġ għall-wirja ġol-Mużew tal-Belt tagħna; anqas fuq kif dan l-awtur, bl-akbar sempliċità, ifisser u jħoll wieħed mill-itqal problemi filosofiċi u teoloġiċi fil-ħajja tal-bniedem, jiġifieri l-għażla relattiva bejn ir-Raġuni u l-Qalb, il-Għerf u l-Imħabba flimkien mal-ħlas ta' kull waħda minnhom; anqas fuq li l-poeta, mitwieled hekk minn ġuf ommu u magħmul u misjur fil-milja ta' rġulitu, ma jintemmx kollu kemm hu — billi wara mewtu, ismu jibqa' ħaj u miftakar fil-għana bla tmiem tiegħu; anqas fuq il-qabża u d-divrenzja kbira li tgħaddi bejn pittur għaqli u mixhur tad-dinja li, wara li jinqeda b'dehnu u ħiltu kollha, jirnexxilu jħażżeż fuq daqsxejn ta' tila smajra l-ġmiel ta' ''nżul ix-xemx li qatt ma tinżel u bejn il-pittur tas-sema li ''minn dawk l-egħġubijiet — jagħmel mija kull jum u mija jħassar '; anqas fuq il-ħlewwa ta' dik l-omm li, għall-imħabba tal-ġenn li għandha għat-tarbija tagħha, tixtieq imma ma tissograx tfaqqgħalha bewsa għax b'hekk tiksrilha l-ħolma ta' ngħasha u tqajjimha mis-sħana tan-nieqa u dan ma jaqbilx li jsir billi ''is-silġ għadu jtektek, ir-riħ qed iżid''; u anqas, fl-aħħarnett, tiksi l-għoli ta' l-iġbla u l-bjuda tas-safa bla mtiefes ta' Marija — ix-Xbejba magħżula mill-bqija tan-nisa u mqiegħda minn Alla hekk fil-għoli li saret Ommu u Omm il-bnedmin kollha. Ħsiebi l-lum huwa dak li ngħarbel, nifli u niżen poeżija oħra li, għas-siwi u l-popolarità tas-suġġett tagħha, aktarx li ssibu oħrajn bħalha f'ilsna barranin u li għalhekk aktar tkunu tistgħu tixhdu safejn iwassal u jlaħħaq il-ġenju poetiku ta' Dun Karm: u hawn nifhem infisser 'Il-Għid il-Kbir' li dehret mitbugħa f'Il-Għana ta' Dun Karm, Paġ. 17, it-Tieni wieħed mit-Tliet Kotba li għaqqad u ħareġ għad-dawl il-mibki u qatt minsi Tabib Ġużċ Bonnici, hu wkoll kittieb mill-aħjar, fl-1939. X'hemm f'din il-għanja li lili, bħala Malti wild Malta Maltija, jogħġobni u jolqotni l-aktar barra milli jħeġġiġni nitħaddet fuqha qabel kull poeżija oħra ta' l-istess awtur2 Hemm żewġ ħwejjeġ li, bħal żewġ ħoloq, jagħmlu katina waħda: il-kobor ta' Dini u l-ġieh ta' Lsien Artil Niseġ Dun Karm f'din il-għanja u rabat u għaqqad flimkien l-egħżeż żewġ ħwejjeġ li għandu jkollu l-aktar għal qalbu kull min fil-vini tiegħu jħoss jiġri u jbaqbaq demm tabilħaqq Malti: Reliġjon u Lsien — l-aqwa żewġ sisien u l-ifrem żewġ imrammi tal-karattru spiritwali u Il-Malti 'Il-Għid il-Kbir' 13 nazzjonali tagħna, iż-żewġ għeliem waħdanin li jagħżlu l-ġens Malti mill-bqija tal-ġnus l-oħra kollha tad-dinja. Jiftaħ tassew bil-qawwi u bil-kbir Dun Karm meta jibda biex jagħmel mistoqsija (mistoqsija li għaliha jwieġeb dak li l-Filosofija tgħammdu bl-isem ta' dubium methodicum) dwar kif Kristu seta' jkun Alla meta wasal biex itemm ħajtu msallab fuq għuda bla ġieh. U għal din il-mistoqsija miġbura fl-ewwel strofa ta' 'Il-Għid il-Kbir' ta' Dun Karm u magħmula f'isem il-ġens Lhudi nnifsu, twieġeb it-tieni strofa — magħmula hija wkoll f'isem l-istess ġens — li ddoqq hekk: Imdawwar bil-qawwa li taħkem. li tirbaħ, Li teqred l-egħdewwa miġbura flimkien, EIf darba l-profeti ħabbruli l-Messija Li Alla kien w'għedni fil-bidu taż-żmien. Minn hawn jidher biċ-ċar li kienu l-Lhud infushom dawk li wieġbu għall-mistoqsija li kienu għamlu huma bejnhom u bejn ruħhom dwar kif Dak li sallbu u qatlu sata' jkun Alla: u jekk f'mistoqsithom huma fehmu jew riedu juru li kellhom xi dubju u b'dan id-dubju ħolmu jiċħdu d-divinità tal-Vittma Bla Ħtija tal-għamad u l-bluha tagħhom, bit-tweġiba li taw dwar li l-profeti kienu ħabbrulhom Feddej mibgħut fl-art minn Missieru tas-Sema huma wettqu u seddqu li Kristu kien tabilħaqq Alla: u għalhekk id-dubju tagħhom safa metodiku, iċ-ċaħda sfatilhom wetqa, u l-ħlas ta' qerq ħżunithom kien dawl is-sewwa biss. Sa hawn il-bidu u l-ftuħ ta' 'Il-Għid il-Kbir' ta' Dun Karm. Madankollu l-ħsieb u l-ħjiel ewlieni ta' din il-għanja reliġjuża huwa diġà milħuq u mitmum; is-sies li fuqu baqagħlu jitla' l-bqija tal-bini letterarju-poetiku-dommatiku tagħha hu mhejji u lest; il-qofol u l-għaqda ta' kollox qegħdin hawn. Kulma hemm miġbur, midmum u mfisser fil-bqija ta' l-istrofi l-oħra ta' wara l-ewwel tnejn mhux ħaġa oħra ħlief dak li għarfet toħloq il-fantasija dejjem imkebbsa tal-Poeta Nazzjonali tagħna li, f'din il-poeżija, ma jonqosx li jurina x'ħażna tassew kbira għandu ta' tagħlim u ta' għerf — tagħlim u għerf li bihom il-poeta-qassis jaf u jrid jinqeda dejjem ad maiorem Dei gloriam et populi nostri beneficentiam. Mogħni bid-dawl u d-dehen li ħassel mill-kitba ta' San Pawl, ta' Santu Wistin, ta' San Tumas t'Aquinu u ta' ħafna għorrief oħra ta' Ommna l-Knisja Mqaddsa; mibluh u msaħħar wara l-ġmiel u l-benna ta' waħda mill-aqwa fost is-Snajja' s-Sbieħ — il-Poeżija; u miġbud u mħajjar biex jixrob u jduq kull ilma safi u wtieqi li jfawwar mill-bqija ta' egħjun ix-Xjenza, l-Arti u l-Letteratura, Monsinjur Dun Karm Psaila rnexxielu jilħaq u jikseb grad hekk għoli fil-għalqa tal-għerf xjentifiku, kulturali u letterarju, li forsi ma jitqarraqx u anqas jitgħallet min igħoddu u jagħarfu bħala Malti nullius dogmatis expers. U dan ġarrbu fih mhux biss min qara u tiegħem kull kitba prożajka u poetika ta' Dun Karm, jew min kellu x-xorti xi darba jiltaqa' u joqgħod iqatta' xi siegħa taħdit miegħu; imma l-aktar u l-iżjed min irnexxielu jagħmel il-waħda u l-oħra. U biex wieħed jikxef il-kobor u l-ġmiel li hemm mistur fil-għanja reliġjuża ta' 'Il-Għid il-Kbir', jeħtieġ iħarsilha f'dan id-dawl — id-dawl tal-għerf xjentifiku-kulturali, filosofiku-teoloġiku, artistiku- letterarju-poetiku li jagħni moħħ in-nostrorum princeps poetarum lvricorum. — Araw daqsxejn b'liema sengħa għaqlija ta' mgħallem jidħol Dun Karm fil-qalba ta' l-argument ewlieni tas-suġġett ta' għanjietu meta jistaqsi: 'Mma għidli, ja Lhudi, jekk inti fis-sewwa Sallabt 'il dal-bniedem u ħajtu temmejt, Għaliex ġewwa qalbek jistaħba bħal biża'2 Għaliex il-għassiesa fuq qabru ħallejt) Jekk ma kellhom ebda faħam miblul, jekk il-kuxjenza tagħhom kienet iddoqqilhom li Bin il-mastrudaxxa Ġużeppi ma kienx għajr bniedem ħati ta' delitt jew għadd ta' delitti, jekk kienu jħossu fihom li ma għamlux ħlief is-sewwa u l-ħaqq meta 'l Kristu sallbuh u qatluh, mela għala mbagħad beżgħu Minnu mejjet meeta kontriehom ma seta' jagħmel xejn u ħallew l-għassiesa fuq qabru biex dawn jaraw jekk jinsteraqx jonkella jqumx minn qabru u jaħrab Ma kienx dan tagħhom għama u l-akbar biċċa ġenn7 Ma beżgħux minn Ġesti ħaj u beżgħu Minnu mejjetl Mhux dan jewwilla l-aktar argument sod, sħiħ u qawwi li bih il-Lhud infushom iwettqu u jseddqu li Kristu kien tabilħaqq Alla2 Boloh u għomja minn naħa, kiefra u bla qalb mill-oħra, il-Lhud issoktaw juru kemm Kristu kien tabilħaqq Alla Bin Alla għax tkexkxu, irtogħdu u daħlu f'qoxrithom bil-biża' malli qillet il-għadab tan-Nazzarenu waqgħet bħala saħta fuqhom u fuq uliedhom fil-milja ta' toqolha, u dwiet u damdmet f'ħin wieħed bħala ragħda qawwija t-' 'theżhiża li qanqlet — iż-żongor li fuqu l-belt tagħhom inbniet.' U dik kienet is-siegħa li fiha l-ħolma tal-Lhud sfat fix-xejn, fil-waqt li Kristu u dawk li qatgħu li jimxu warajH kisbu r-rebħ u s-sliem għal dejjem ta' dejjem. 'Il-Għid il-Kbir' hi waħda mill-poeżiji ta' Dun Karm l-aktar magħrufa għas-sempliċità tagħha mħabba r-rabta sfiqa li għandha ma' l-istorja tal-Knisja. Għaldaqstant, dawk li huma żina u xejxi, ftit li xejn niltaqgħu magħhom f'din il-għanja; mix-xbihat estetiċi, mit-tixbih u t-taqbil retoriku nieqsa ħarira wkoll; dehriet sbieħ, lelliexa u fantastiċi, li ssibhom fil-kotra l-kbira tal-għanjiet l-oħra tiegħu, f'din il-għanja storiko-reliġjuża ma ssibhomx bl-irfus. Mela fejn huma l-kobor, il-qawwa, l-oriġinalità tagħha Bħalma ġisem u ruħ fi bniedem wieħed ma jingħażlux minn xulxin, hekk ukoll jiġri minn dawn — magħġunin u mwaħħdin kif inhuma mas-sempliċità li bihom f'daqqa Dun Karm sawwar poeżija waħda b'ġisem storiku-reliġjuż u ruħ lirika. Biex inwettqu u nuru kemm hi tassew sempliċi u fl-istess ħin kbira għal dik li hi qawwa u oriġinalità, sejrin inqabblu hawnhekk 'Il-Għid il-Kbir' ta' Dun Karm ma' 'La Risurrezione' ta' Alessandro Manzoni. Sew din u kemm dik, it-tnejn Il-Malti 'Il-Għid il-Kbir 15 għandhom qofol storiku, għad li dejjem imsieħeb minn ħjilijiet liriċi. Iżda fejn il-għanja ta' Manzoni hi aktarx mgħobbija bi traslati jew tropi u tiżjin ieħor retoriku, dik ta' Dun Karm hi bil-maqlub ħafifa ġmielha minnhom. B'dankollu dawn il-għanjiet huma t-tnejn sbieħ u ħelwin fil-qatgħa ta' Ibieshom, it-tnejn kbar u qawwija fil-milja tal-ħsieb. F'dak li hu qofol storiku-reliġjuż Il-Għid il-Kbir' u 'La Risurrezione' jimxu id f'id, għax ġrajjet il-qawma ta' Ġesti Sidna mill-mewt torbot 'il-wieħed u 'l-ieħor bl-istess jeddijiet li ħadd ma jista' jaħrabhom wara li jkun indaħal biex jikteb fuq hekk. Bħallikieku fejn Manzoni jgħanni ħelu ħelu u fil-qosor: Dun Karm għandu dawn il-versi li jpinġulna fil-kobor u aktar bir-reqqa l-istess kwadru: Fuq l-ibħra taż-żara', fuq l-oqsma tad-dwieli Kien għadu kif qiegħed iżernaq il-Ħadd, Xħin ħarġet Marija, li ħabbet 'il Kristu, U ġriet ma' nisa oħra minn qabel kulħadd, Mogħnija bil-ħwawar biex tidlek il-mejjet, Kif kienet id-drawwa Lhudija fiż-żmien … Il-qawwa tal-ġmiel liriku — kif jista' jixhed kull min għandu ħjiel ġmielu ta' dik li hi Poeżija u Sengħetha — tidher u tinħass sħiħ sew fil-versi tal-poeta Taljan kemm fil-versi tal-poeta Malti. Hemm ukoll xebh kbir (biex ma ngħidux ħaġa waħda mfissra b'żewġ ilsna wieħed mhux bħall-ieħor) fid-dehra ta' l-Anġlu tal- Mulej lin-nisa twajba. Arawha din id-dehra fil-versi Manzonjani: u qabbluha ma' dik li hemm fil-versi tal-poeta tagħna: Bil-qiegħda fuq l-għatu, bħal berqa dawl wiċċu, Bħas-silġ bojod ħwejġu raw qiegħed żagħżugħ, Li b'leħen ta' ħlewwa fis qal'lhom: — Xejn tibżgħu; Mill-mewt qam kif wiegħed: naħa oħra ssibuh. Għedna aktar 'il fuq li għanjet Dun Karm m'hix hekk mgħobbija b'dak it-tiżjin retoriku u estetiku bħalma hija dik ta' Manzoni. Araw kemm hu hekk. u r-raba' strofa (kull waħda minnhom ta' seba' versi tat-tmienja mqabblin ababċċd, bl-aħħar vers maqtugħ u l-bqija watja) ta' 'La Risurrezione' il-poeta Taljan iqabbel u jxebbah il-waqgħa ta' werqa ħafifa minn siġra mal-qalba tal-għatu tqil minn fuq qabar Kristu bi kliem magħżul poetiku li, fi lsienna, idoqq kif ġej: ''Bħalma pellegrin. għajjien imħabba l-mixja twila, jieqaf jistrieħ f'nofs triqtu u jorqod ġo masġar, iżda minnufih jistenbah u jqum ma' l-iċken ħoss ta' waqgħa ta' werqa minn siġra biswitu; hekk ukoll, malli l-għatu tqil imma bla siwi nqaleb u tar minn fuq wiċċ il-qabar u fl-istess waqt ruħ Kristu li kienet niżlet il-Limbu — reġgħet ingħaqdet ma' ġismu, Ġesti qam minnufih mill-mewt għall-ħajja.'' Xebh u taqbil ta' din il-għamla f''Il-Għid il-Kbir' ta' Dun Karm ma nsibuhx. Manzoni fl-istrofa ħdax ta' l-istess innu jitħaddet fuq il-bidla ta' l-ilbies minn vjola f'abjad li issa jxidd is-saċerdot waqt li joħroġ qalb il-mixegħla tax-xemgħa biex ixandar ir-rebħa ta' Kristu fuq il-mewt. Ma' dan, fl-istrofa tnax, Manzoni jissokta jdomm fi vrusu l-għana li bih Ommna l-Knisja Mqaddsa xxandar dan il-misteru. Fl-istrofa erbatax (u b'aktar ħlewwa imma anqas qawwa fl-istrofa ta' qabilha) l-istess kittieb Taljan igħid li jum il-Għid inissel ferħ kbir f'qalb kulħadd u jagħmel li l-għani jaqsam ħobżu mal-fqir u hekk kulħadd jixxierek u jkollu sehem indaqs mill-ġid u l-barka li jġib miegħu dan il-Għid. Dun Karm fl-innu tiegħu tal-Għid ma qagħadx jintilef żejjed biex igħabbi vrusu f'dawn l-irqaqat. Żamm ukoll ħafif kemm sata' f'dik li hi nisġa storika. Għax billi l-istorja u l-poeżija qajla u xejn jimxu id f'id u billi, kif ġarrab fih innifsu kull min hu tabilħaqq poeta, l-istorja fil-poeżija hi bħall-kamla fl-ilbiesi u bħas-susa f'sieq ta' siġġu jew ta' mejda, il-Poeta Nazzjonali tagħna jidhirlu li. meta f'poeżija ma jkunx jista' jeħles għal kollox mill-istorja, tkun biċċa għaqal u ħaġa bil-wisq flokha jekk jinqeda biha kemm jista' jkun mill-anqas. Min-naħa l-oħra (u Dun Karm jidher li hu ta' dil-fehma) meta poeta jaqbad biex jinseġ u jdomm poeżija fuq suġġett (l-aktar jekk reliġjuż) li jkollu rbit sfiq u sħiħ ma' l-istorja, l-awtur ikun aktarx naqas u ssaffel mill-għoli li kellu jilħaq jekk kemm-il darba hu jgħabbi l-għanja tiegħu b'ħafna xejxi u tlellix retoriku żejjed. Għaldaqstant Dun Karm qata' li jaħrab iż-żewġt itruf u jżomm fit-triq tan-nofs għax, kif igħid il-Latin, in-medio stat virtus. B'danakollu f''Il-Għid il-Kbir' ta' Dun Karm il-lirika ma tonqosx. Jekk jittieħdu f'daqqa, bħala ġisem u ruħ fi bniedem wieħed, aħna nsibu u naraw li l-ħmistax-il strofa li fih l-innu kollu ma jiġbrux fihom minn fuq s'isfel għajr lirika waħda biss. L-istess jista' jingħad minn kull strofa oħra meħuda għaliha waħedha. F'kull vers ta' kull strofa, f'kull strofa li fih l-innu, fil-versi u l-istrofi kollha li jsawru 'Il-Għid il-Kbir' ma jistax wieħed ma jsibx jew ma jħossx dak li stricto sensu aħna nifhmu nfissru meta ngħidu POEŻIJA. L-innu ta' Dun Karm hu mibni fuq metru safi ta' erba' versi kull strofa, li għalhekk tissejjaħ kwartina, bit-tieni vers jaqbel mar-raba' wieħed. Kull vers fih tnax-il sillaba; — jista' wkoll jissejjaħ vers tas-sitta mżewweġ. It-tieni u r-raba' vers ta' kull strofa huma maqtugħa; l-ewwel u t-tielet watja. Il-versi kollha kemm Il-Malti 'Il-Għid il-Kbir 17 huma għandhom mixja rżina u ħafifa u xejn m'hemm x'ixekkilhom jew itaqqalhom fi triqthom. Ir-rimi la huma mfittxa u anqas imġebbda, imma jgelglu u jfawru naturali bħall-ilma safi minn xquq il-blat. L-ogħla u l-itqal ħsibijiet li hemm fl-innu tiegħu, Dun Karm ifissirhom ċar bl-akbar sempliċità. Bejn kull ħsieb u ieħor, bejn dan u dak il-ħjiel, bejn kull fergħa u oħra ta' argument hemm irbit hekk sfiq, sħiħ u tajjeb, li int u taqra din il-poeżija tistħajlek qiegħed taqra biċċa proża. U tabilħaqq Dun Karm għandu jagħnuh żewġ preġji: jikteb versi li għandhom mill-proża: u jikteb proża li għandha mill-versi. Tarrafna ftit aktar 'il quddiem li l-innu tiegħu Dun Karm żammu ħafif kemm seta' mit-tiżjin retoriku. B'daqshekk ma barrejnilux il-ftit li hemm fih; l-iżjed meta nafu li dan il-ftit jiswa ħafna — u ħafna mhux fid-daqs u l-medda, imma fil-għamla u s-sura. Bħallikieku, ma jiġbrux fihom poeżija u ġrajja sħiħa dawn il-versejn: Min siket fil-kesħa mudlama tal-qabar, F'setegħtu qam waħdu mill-ħdan tal-mejtin.—2 Min ma jarax il-kobor tal-ħsieb u ma jtigħemx fl-istess ħin il-ħlewwa u l-qawwa ta' poeżija tabilħaqq lirika meta jiltaqa' ma' versi bħal dawn: Insew, fit-tgħanniqa ta' tjieba li taħfer, Ir-regħxa li tatkom ċanfira bla jedd.—7 Rajna f'dan l-artiklu analitiku-kritiku kif minn Dun Karm il-poeta ma jwarrab qatt Dun Karm il-qassis. F'dan id-dawl, lil Dun Karm ħadd ma jisbqu fostna. Hu għalhekk li aħna ngħodduh bħala ''l-ogħla għolja Maltija bl-ogħla żewġ qċaċet ta' għerf U