Fis-sena 1929 tqiegħdet f'parti mis-saqaf u fil-koppla prinċipali tal-kolleġġjata ta' Bormla l-pittura li Virginio Monti kien lesta f'Ruma. Din il-pittura ħadet post kwadri oħra mpittra qabel mill-pittur Malti Ġużeppi Cali, u għalhekk mhux kulħadd kien kuntent bil-bidla li saret. It-tmien flieli tal-koppla jirrappreżentaw id-doni ta' l- Ispirtu s-Santu, u ġew restawrati mill-pittur Malti Emvin Cremona fis-sena 1974, wara l-ħsara li l-koppla sofriet fi żmien it-Tieni Gwerra Dinjija (1940-45).' Inkixfu eżattament nhar is-6 ta' Diċembru, jumejn biss qabel il-Festa ta' l-Immakulata Kunċizzjoni. Virginio Monti (1852-1942) twieled f'Genzano, provinċja ta' Ruma, fl-1852. Ġewwa Ruma x-xogħlijiet tiegħu jinkludu l-pittura tal-koppla l-kbira ta' Sant'Andrea della Valle, waħda mill-akbar u l-aktar knejjes magħrufa ta' Ruma. Meta jien kont nistudja f'Ruma, snin ilu, il-kulleġġ fejn kont nabita kien viċin din il-knisja, u allura mhux l-ewwel darba li dħalt fiha. Xogħlijiet f'Malta Fil-bidu tas-seklu 20, Monti kellu jħabbatha f'Malta ma' xogħlijiet ta' pittur ieħor Taljan, Attilio Palombi, u ma' l-aqwa pittur Malti li qatt eżista — il-ġenju Ġużeppi Cali. Madankollu, Monti rnexxielu jakkwista numru ġmielu ta' kummissjonijiet fil-gżejjer Maltin. Mingħajr dubju ta' xejn, l-aqwa xogħol tiegħu f'Malta huma l-affreski tal-kursija, il-koppla u l-kappelluni fil-kolleġġjata ta' Santa Liena, Birkirkara, li ġew inawgurati fis-7 ta' Lulju, 1907. Din il-pittura tirrappreżenta r-Rebħa tas-Salib, suġġett suġġerit mill-Kan. Fl-1910, wara kummissjoni mogħtija lilu mill-Kappillan Dun Vinċenz Curmi, Monti pitter għal Ħad-Dingli l-kwadru titulari li jirrappreżenta t-Tlugħ fis-Sema tal-Verġni Marija, li ħa post ieħor antik li llum jinsab imdendel fis- sagristija. Il-kwadru ta' Monti, ġie mikxuf eżattament nhar il-11 ta' Awissu, ftit ġranet qabel il-festa ta' Santa Marija. Xogħlijiet f'Għawdex F'Għawdex l-akbar opra tal-Monti hi l-pittura fil-bażilka parrokkjali tax-Xagħra, dedikata lit-Twelid tal-Madonna. Is-suġġett ewlieni ta' din il-pittura fuq l-apside ta' l-orgni hi l-Immakulata Kunċizzjoni, b'tifkira tad-Domma proklamata mill-Papa Piju IX (1846-68), fl-1854. Dan il-kwadru sabiħ jgħaqqad lill-knisja tax-Xagħra ma' din ta' Bormla, mhux biss minħabba li t-tnejn igawdu xogħlijiet ta' l-istess pittur, iżda aktar minn hekk, peress li għal din l-apside Monti għażel suġġett tant għażiż għall-Bormliżi: l- Immakulata Kunċizzjonil Fil-pittura tax-Xagħra Monti nkluda, b'sentiment ta' gratitudni, lill-Agostinjan Giovanni Maria Genovese, li kien introduċieh lill-kleru tax-Xagħra. F'Għawdex, xogħlijiet oħra ta' Monti jinsabu fil-parroċċa ta' Kerċem u ż-Żebbuġ. Il-Kav. Virginio Monti miet f'Ruma fil-11 ta' Frar, 1942, fl-età ta' 90 sena.' Il-Koppla ta' Bormla Il-koppla ta' Bormla hi maqsuma fi tmien flieli skond l-arkitettura tagħha. Disinji skolpiti fil-ġebla Maltija jifirdu felli pittura minn ieħor. Taħt kull felli hemm tieqa bil-ħġieġ abjad u isfar, li l-iskop tagħhom hu li jdawlu l- knisja, kif fl-aħħar mill-aħħar hu l-iskop tal-lanterna li tinkuruna l-koppla. Aktar minn hekk, taħt kull felli pittura hemm plakka tal- ġibs dekorata, speċi ta' sopra-porta fuq kull tieqa, b'kitba fuqha. Mhux faċli taqra minn isfel il-kitbiet,iżda $ bla dubju ta' xejn dawn jindikaw ' is-suġġett ta' kull felli pittura. Hekk, $ per eżempju, taħt il-felli tan-nofs, li hu l-aktar wieħed importanti u allura qiegħed eżattament fuq l-artal maġġur, hemm miktub Dator Munerum, isem mogħti n jl-Prżżirra lill-Ispirtu s-Santu, li jfisser Dak li jagħti d-Doni. tal-koppla, Mill-kelma Latina munus (don) ġejja l-kelma Maltija xogħol il-Pittur żfisġ ż Taljan Virginio Monti. munifiċenzja. Il-Kwadru tal-Pentekoste Dan il-felli tan-nofs jirrappreżenta l-Inżul ta' l-Ispirtu s-Santu fuq il-Verġni Marija u l-Appostli nhar il-Pentekoste, Għid il-Ħamsin, miġbura fiċ-ċenaklu jitolbu flimkien. Din il-festa ta' Għid il-Ħamsin minn dejjem ġiet iċċelebrata b'mod solenni fil-knisja kolleġġjata ta' Bormla. Fil-kwadru tal-Monti, il-Verġni Marija qiegħda bilwieqfa fin- nofs, b'idejha msallbin fuq sidirha, u b'ħarsitha 'l fuq lejn ħamiema, li naturalment tissimbolizza l-Ispirtu s-Santu. Il-ħamiema hi mdawra b'ċirku ta' dawl isfar li jibqa' nieżel dritt fuq il-Madonna. Fuq nett fil-kwadru Monti daħħal madwar ħmistax-il anġlu il-kwadru tal-Pentekoste Kunsill żgħir (puttini), bhalma għamel f'kull felli ta' din il-koppla. Minn dawn il-puttini joħorġu raġġi kaħlana li jibqgħu neżlin dritt fuq il-Verġni Marija u l-Appostli (ħdax-il wieħed) li jidhru madwarha, min bilwieqfa, min għarkobbtejh, u min b'rasu baxxuta quddiem il- Verġni Marija. Fuq ras il-Madonna u fuq l-irjus ta' l-Appostli jidhru ilsna żgħar tan-nar. Mhux faċli tidentifika wieħed wieħed l-Appostli kollha, għar-raġuni li l-ikonografija hi għal kollox nieqsa, peress li Monti ma kellux wisgħa biżżejjed biex idaħħal ċerti dettalji li bihom konna nistgħu nagħrfu kull appostlu. Dan ix-xogħol eċċellenti għamlu Ġużeppi Cali fl-opra kbira ta' kwadri ta' l-Appostli li jinsabu fis-saqaf tal-knisja. Il-kwadri li jirrappreżentaw kull Don ta' l-Ispirtu s-Santu — Għerf, Fehma, Kunsill, Qawwa, Xjenza, Pietà u Biża' ta' Alla — jibqgħu jduru mal-koppla wieħed wara l-ieħor, b'tali mod li flimkien jiffurmaw kuruna ta' kuluri. L-istil tal-flieli hu dejjem l-istess — puttini fuq u raġġi jagħtu 'l isfel, u tliet anġli kbar f'kull felli, impittra fuq sfond kaħlani. L-anġlu l-kbir fin-nofs, bi gwenħajh miftuħin beraħ; ieħor bilqiegħda 'l isfel minnu; u ieħor iċken fir-rokna tax-xellug ta' kull kwadru. F'idejn dawn l-anġli Virginio Monti pitter ċerti simboli bl-iskop li jispjegaw is-suġġett ta' kull felli. Hekk, per eżempju, id-Don tal-Pietà hu indikat billi l-anġlu prinċipali jidher iħaddan tfajjel nieqes minn kollox. Fiċ-ċelebrazzjoni tal-Griżma ta' l-Isqof fir-rit Ruman, l-isqof jifrex idu fuq il-ġemgħa kollha ta' dawk li se jirċievu s-sagrament, ġest li, sa minn żmien l-Appostli, hu sinjal ta' l-għoti ta' l-Ispirtu s-Santu. Hu l-isqof li jitlob li jingħata l-Ispirtu s-Santu: O Alla li tista' kollox, Missier Sidna Ġest Kristu, Int tajt twelid ġdid lil dawn il-qaddejja Tiegħek mill-ilma u l-Ispirtu s-Santu u ħlisthom minn dnubiethom, ibgħat fuqhom, Mulej, l-Ispirtu s-Santu, id-Difensur; agħtihom l-Ispirtu ta' l-għerf u d-dehen, l-Ispirtu ta' l- għaqal u l-qawwa, l-ispirtu tax-xjenza u l-pietà; imliehom bl-Ispirtu tal-biża' tiegħek. U San Ambroġ jikteb: Ftakar mela li int irċivejt is-sinjali spiritwali, l-Ispirtu ta' l-għerf u tad-dehen, l-Ispirtu ta' l-għaqal u tal-qawwa, l-Ispirtu tax-xjenza u tal-pietà, l-Ispirtu tal-biża' qaddis, ħarsien ta' dak li rċivejt. Alla l-Missier immarkak bis-siġill Tiegħu, Kristu l-Mulej wettqet u qiegħed f'qalbek ir-rahan ta' l-ispirtu. Allura l-ħajja morali ta' l-Insara hi mwettqa mid-Doni ta' l-Ispirtu s-Santu. Dawn huma dispożizzjonijiet li jibqgħu dejjem, u bihom il-bniedem joqgħod għal kull ma jnebbħu l-Ispirtu s-Santu. San Tumas jiddiskrivihom bħala doni mogħtija lill-ġusti biex jgħinuhom ikunu pronti jsegwu l-istint u t-tnebbiħ ta' l-Ispirtu s-Santu. Hu jappella lill- awtorità tal-Kotba Mqaddsa, jiġifieri Isaija XI, 2, fejn naqraw li s-seba' doni ta' l-Ispirtu s-Santu jistrieħu fuq il-Messija. Skond San Tumas, meta ruħ il-bniedem tkun perfezzjonata mill-virtujiet morali u teologali, jibqa' l-bżonn li jkun imnebbaħ mill-Ispirtu s-Santu. iżda s-segwaċi ta' Scotu jiċħdu li hemm xi distinzjoni speċjali bejn id-doni u l-virtujiet li jikkorrispondu magħhom. Iżda ġeneralment, Missirijiet il-Knisja jaqblu ma' San Tumas. Hekk per eżempju, San Ambroġ u Santu Wistin. L-inżul ta' l-Ispirtu s-Santu fuq l-Appostli nhar Għid il-Hamsin u r-rappreżentazzjoni tas-seba' Doni, huma suġġetti komuni fil-kwadri mpittra fil-flieli tal-koppli, iżda sfortunatament, b'eċċezzjoni tal-kwadru prinċipali ma tantx hu ħafif li l-pittur jirnexxilu jwassal it-tifsir tad-doni permezz ta' l-arti figurattiva. Spiss jiġri li l-ispettatur ma jarax ħlief ripetizzjoni, u ftit li xejn differenza bejn kwadru u ieħor. Dan għaliex diffiċli tinterpreta bl-ikonografija l-messaġġ ta' kull don individwali. Barra mill-fatt li l-flieli tal-koppla l-kbira, huma fil-għoli wisq biex spettatur jara differenza speċjali bejn kwadru u ieħor. Għalhekk, fl-opinjoni tiegħi, il-pittura tad-Doni ta' l-Ispirtu s-Santu fil-koppla, aktar isservi bħala dekorazzjoni milli tagħlim. Anzi llum għandna l-mezzi moderni li permezz tagħhom nistgħu neżaminaw dawn il-kwadri mill-viċinl l Michael Galea, ''Pitturi Taljani f'Malta fis-Sekli 19 u 207. Leħen is-Sewwa, 07/10/2006. Grazzi lill-Kan. Dun Ġużepp Bonello li ġibidli l-attenzjoni għal dan l- artiklu. Ordni għaċ-ċelebrazzjoni tal-Griżma, 29. Il-Katekiżmu tal-Knisja Kattolika, p.442, nru. Nixtiequ l-Festa t-Tajba lill-Bormliżi kollha