- BL- IL-MELLIEĦA POST TA' FOLKLOR U STORJA Il-folklor ma nistgħux nifirduh mill-istorja, għax imorru flimkien. Qed nagħżel li nikteb dwar il-Mellieħa, fejn mill- eqdem żminijiet kienu jgħixu l-Maltin bikrija u l-qofol tad- distrett tat-tramuntana, qabel beda tiela' l-bini li naraw illum. Għerien u Leġġendi Dan id-distrett miżgħud b'widien u għerien li fihom baqa' sinjali ta' meta kienu jgħixu fihom il-fqar jew l- annimali ħallew tagħhom, li xi drabi kienu jgħuxu kollha flimkien sa minn żmien il-ħaġar. Dawn l-għerien ma setgħax ikollhom għamara, ħlief xi mejda bil-ġebel u xi sodda tal-qasab u ħaxix, li minnu wkoll setgħu jinħadmu l-ħsajjar. Ir-raħal antik tal-Mellieħa ssawwar mill-bdiewa u s-sajjie- da. Is-sajjieda sabu baħar kemm riedu, u setgħu jagħmlu d- dgħajjes u ċattri mill-materjal tal-madwar, u l-bdiewa sabu art tajba u setgħu jgħinu lis-sajjieda bil-prodotti tagħhom, bil- ġummar, u tajjar magħżul li bih setgħu ukoll isiru ix-xbieki. fil-Mellieħa kellhom snajja primittivi, fosthom il-fuħħar, bħalma kienhemm fl-inħawi l-oħra tal-gżejjer, għax wara' kollox dan ir-raħal jinsab bejn iż-żewġ gżejjer, u dak il-ftit baħar bejniethom malajr kien jinqasam. Forsi għalhekk il-leġġenda tas-sbejħa Kalipso tingħad kemm f'Malta kif ukoll f'Għawdex. Il-Mellieħin jgħidu li Kalipso għexet fil-għar kbir bil-ġnien miegħu li hemm fuq ix-xaqliba tax- xatt li jħares lejn Għawdex, post idejali għall-ġmiel naturali tiegħu, fil-waqt li l-Għawdxin jgħidu li Kalipso għexet fil-għar li jħares fuq ir-Ramla l-Ħamra qrib ix-Xagħra. Il-leġġenda ta' Kalipso saret magħrufa mad-dinja kollha. Kalipso, mara li sabet ruħha waħedha fi gżira, bla wens ta' sieħeb, iżda mdawwra biss bil-qaddeja nisa, ħadet ferħa, meta Ulisse, raġel b'saħħtu, ra l-għarqa qrib Malta meta tfarraklu l- bastiment fi triqtu lejn art twelidu, il-Greċja. Kien ġej minn Troja, art fejn saret gwerra; ried imur isib lil-martu, iżda Kalipso rieditu jibqa' magħha waqt li hu ma riedx jinsa lil- martu. Għalhekk ħadem ċattra bil-qlugħ mis-siġar u qasab li sab fil-qrib, u telaq lejn il-Greċja fost id-dieqa ta' l-imsejkna Kalipso. Kien żmien li fih il-Maltin kienu jgħixu f'għerien fil-ġnub tal-widien u l-għoljiet. Minnhoom fadal ħafna fil-Mellieħa, fosthom jissemma l-Għarukaża, isem minn żewġ kelmiet, (għar, bil- Ħalti u casa bit-Taljan) li flimkien ifissru dar fil-blat. Hawn min isejjaħlu ukoll id-Dar ta' San Pawl, għax raġel devot ta' dan il-qaddis waqqaf statwa ta' San Pawl qrib l-għar biex ifakkar li dan il-qaddis żar ukoll il-Mellieħa. Knis ja-Għar Wara żmien il-leġġendi, waslu f'Malta in-Nejolitiċi li ġabu progress kbir fl-arti tal-bini, djar u dekorazzjoni fil- ġebel, u li daħħlu reliġjon fejn il-figura ta' alla mara kienu jqimuha bħala omm il-bniedem, Warajhom ġew iċ-ċiviltajiet tal- Griegi u tar-Rumani li kellhom allat rġiel u nisa, fosthom Ġunone li bnew għaliha tempju f'Malta. Fl-aħħar wasal il-Kristjaneżmu bil-miġja ta' San Pawl 60 sena wara Kristu, u minn dak iż-żmien inħolqot it-tradiżżjoni li l-Mellieħa rat ukoll lil-San Pawl, li għażel għar imdaqqas biex fih jinġabru l-ewwel insara Maltin għall-qima t'Alla. Dan l-għar-knisja, kien baqa miżmum b'għożża kbira (bħalma sar t-għerien oħra f'Ruma) u nsibuh ġa magħżul bħala knisja prinċipali u parroċċa għat-tramuntana ta' Malta, fl-1436. Jidher li minn dak iż-żmien dan il-għar ġie meqjus bħala santwarju tal-Madonna, u x-xbiha tagħha bil-Bambin Ġesu' kienet meqjuma fiha bħala xbiha mirakoluża, imsejjħa mill-poplu ' Il-Madonna tal-Mellieħa', Dan il-għar-knisja daħal fi ġrajjet kbar fl-storja soċjali u folkloristika ta' Malta. Bħala komunita' il-poplu Mellieħi kellu ġid ta' art għammiela u tnixxijiet ta' ilma f'għadd ta' widien, fosthom, il-Wied Tal-Madonna, imsejjaħ hekk mill-knisja- għar li skond it-tradizzjoni fih l-eqdem xbiha tal-Madonna u t- tarbija Ġesu. Din għamlet dan il-post santwarju magħruf, u sar ċentru ta' devozzjonijiet u pelligrinaġġi. Minħabba f'hekk il- Mellieħa rat ukoll ġid materjali li sfortunatament spiċċa meta l- qawwiet Għarab u misilmin oħra bdew jattakkaw u jħarbtu, jisirqu u jieħdu nies fil-jasar, bħalma għamlu fl-1551, meta wara li ħabtu għall-Imdina u l-Mellieħa bla suċċess, marru Għawdex u. tista' tgħid qerduh għal-kollox. Saru attakki u ħerba ukoll bosta drabi oħrajn, bħal fl-1565 u l-1614, u f'dawn iż-żminijiet il-Mellieħin bdew iħallu djarhom u jerħulha għall-Mosta u n- Naxxar, biex il-parroċċa sfat fix-xejn u ffurmat parti minn dik tan-Naxxar. Devozzjonijiet u Ilma Mirakoluż Sentejn wara' li ġarrab ħsarat is-santwarju tal-Mellieħa fl-1614, sewwieh bi flusu Sqalli' Mario De Vasi, u għaqqad il-grotta ta' l-ilma safi li kien hemm fil- Wied tal-Madonna, b-taraġ ma' ġenb l-istess santwarju. Fuq in- nixxiegħa poġġa wkoll statwa tal-Madonna bil-Bambin maħduma fil- ġebel, li bdiet issir devota minħabba li l-ilma beda jintuża għall-fejqan għal-kull xorta ta' mard. Id-devozzjoni lejn il- Madonna tal-Mellieħa kompliet tikber bil-għotjiet tal-poplu u tal-kbarat, fosthom ta' xi kavallieri li offrew flus u rigali oħra għaż-żamma tas-santwarju. Xemgħa u żejt bdew jingħataw minn kull xorta ta' nies, iżda l-aktar xemgħa magħrufa kienu dawk li ġew mogħtija minn ċertu musulman li kien għamel ħsara lis- santwarju fl-1614, Meta kien żeblaħ xi xbiha mqaddsa, idejh ibbiesu, u ħarab, iżda malajr nidem u l-Madonna fejqitu, għalhekk baghat żewġ xemgħat bil-kitba fuqhom b'ilsien pajjiżu. l-Ex-Voto Ix-xbiha tal-Madonna ġiet restawrata, iżda kellha ħsarat oħra mill-umdita' fil-ġebla li kienet pinġuta fuqha. Kompliet id-devozzjoni tal-poplu, kif jixhdu l-għadd ta' wegħdiet (ex-voto) ta' kull xorta u ta' kull żmien, li għadd minnhom għadhom jidhru mal-ħitan tas-santwarju, u meta ma kienx baqa spazju, dawn bdew jiddendiu ukoll fil-grotta ta' l-ilma, fejn nistgħu naraw ħbula ta' bastimenti, kwadri żgħar bit- tpinġijiet ta' dgħajjes, xeni ta' mard u tifkiriet oħra ta-dwej- — OL- jaq, kollha ifakkru l-grazzji li nqalgħu wara talb lill-Madonna, Ma' dawn il-kwadri tal-wegħdi, minbarra ix-xena pinġuta, xi drabi ikunhemm ukoll il-kitba li tfisser il-fehma tad-donatur, bl-isem u d-data, filwaqt li oħrajn fihom biss l-ittri V.F.G.A., li jfissru Voto fatto grazia avuta bit-Taljan, billi dari l- anmministrazzjoni kienet tuża dak l-ilsien. Fost l-ex-voto mogħtija lill-Madonna tal-Għar tal-Ilma, hemm ilbiesi tat-trabi li l-ommijiet jagħtu lill-Bambin tal-ġebel f'dirgħin il-Madonna, għalhekk il-libsa tal-Bambin ta' spiss kienet tinbidel skond il- għadd ta' grazzji li jinqalgħu mit-trabi. Din l-użanza kibret aktar wara l-1887 meta għadd ta' nies raw id il-Madonna tal-ġebel titħarrek u tbierk għal kemm il-darba, ħaġa li l-istess nies iddikjaraw bil-kitba f'isimhom, fosthom saċerdoti u patrijiet. Leġġendi Oħrajn Il-folklor jidħol f'kollox, u daħal ukoll fit- taraġ tal-Għar ta' l-Ilma. Jingħad li min jinżlu u jgħodd 74 tarġa, meta jitla u jgħoddu isib waħda inqas jew iżjed. Leġġenda oħra tgħid li wara l-istatwa tal-Madonna ta' din l-għar, hemm xaqq kbir fil-blat li min jidħol fih ma jerġax lura, għax jaqa ġo dagħbien fondi; il-ħrafa tkompli tgħid li fih intefgħu seba' xbejbiet f'jum wieħed, meta ż-żgħira marret iġġib l-ilma mill-għar u ma reġetx lura aktar. Ħutha l-oħrajn, waħda wara l- oħra marru jfittxu lil xulxin u kollha sparixxew. L-istess ħrafa tingħad għal għar li kien jinsab qrib il-kapuċċini t'Għawdex, kif ukoll, kif rajna, tingħad il-leġġenda Maltija ta' Kalipso. Il-Festi Il-festa tat-twelid tal-Madonna (il-Vitorja), it-titu- lar tal-Mellieħa, ilha ssir minn mindu saret parroċċa, u bosta tfal bdew jingħataw l-isem ta' Vitor jew Vitorja, iżda meta marret lura minħabba r-raġunijiet li ġa rajna, l-iqfijiet bdew jaħtru prokuraturi minflok kappillani, biex jieħdu ħsieb is- santwarju u l-festi tiegħu. Uħud minn dawn il-prokuraturi ħallewlna bosta tagħrif dwar x'kien isir fil-festi, fost l-oħrajn isemmu il-pranzu li kien jingħata lill-prokuratur, saċerdoti, mużiċisti u mistednin oħra, li jiswa ħafna għall-folklor Malti. Fil-festi bejn l-1709 u l-1714, saru ħames pranzijiet li bejnie- thom qamu 20 skud biex inxtraw il-laħam tal-majjal, ċanga u muntun, bajd, inbid tal-muskatell, dqiq, ħobż, spġagetti, bċieċen, sriedaq, ġobon ta' Kalabrija, suprissat tal-ħut, passo- lina u pruna; kos, kemm tbiddlu l-affarijiet…illum trid elfejn lira biex tagħmel dawk il-pranzijiet. Pranzu ieħor tal-1742, sewa 26 skud biex tħallsu il-karrettuni li ġarrew kullma kien jinħtieġ, fosthom tazzi tad-dawl taż-żejt għall-mixgħela tal- festa, xi nies, u wkoll proviżjon ta' ħobż, ġobon, inbid, tonn, bakkaljaw, sardin, bajd, frott, ross, zokkor, dqid, żejt, butir, ħaxix, biskuttini, rożolin u silġ. Billi fis-santwarju twaqqfet ukoll il-fratellanza tar- Rużarju mqaddes fl-1669, bdiet festa oħra tal-Madonna. tar- Rużarju. Din il-festa li ssir f'Ottubru, kellha l-obbligu li fiha ssir il-priedka li tfisser il-Vittorja tal-flotta nisranija fuq dik Torka, fl-1514. F'din il-battalja ħarxa ħadu sehem ukoll ix-xwieni tal-Kavallieri ta' San Ġwann u bosta Maltin, fil- qawwiet insara li kien ġabar il-Papa Piju V, devot kbir tar- Rużarju Mqaddes. Minħabba li l-Mellieħa ma kellhiex il-qassisin tagħha, għall-festa kellhom jistiednuhom minn bosta postijiet oħrajn, kollha jinħtieġu t-trasport bil-karrettuni, u xi kbarat kien ikollhom jiġu bil-kaless li jrid iħallsu il-prokoratur. It- traspġort lejn il-Mellieħa dejjem kien iebes, minħabba t-triq twila u t-tlajja u nżul li fiha; aktarx il-passiġġieri kien ikollhom jinżlu mill-karrettun u jimxu t-tela' ta' Selmun, għax iebsa wkoll għall-bhejjem. Billi t-triq tal-Mellieħa kienet iebsa għal-kulħadd, kienhemm min bħala penitenza jagħmel wegħda li jmur is-santwarju bil-mixi. Pellegrinaġġi Devoti tas-santwarju tal-Mellieħa kienu jissieħbu f'ċorma ħbieb, u jagħmlu pellegrinaġġ kbir, bħal meta kienhemm il-pesta jew nuqqas ta' xita. Għalhekk fil-bitħa tas-santwarju, ir-retturi bnew kmamar għal mistrieħ għan-nies u l-bhejjem. Fit triq li twassal għas-santwarju, x'uħud irranġaw xi għerien bix iservu ta' ''lukandi' fqar u żgħar, billi bnew xi kamra quddiem— hom. Minbarra dawn infetħu wkoll xi ħwienet żgħar bi ħtiġijiet oħra ta' xorb u ikel, li ħareġ l-għajdut ''Ħanut fil-Mellieħa itellef wieħed fil-Belt', għax tabilħaqq min kien ikun irid iqatta' ħin twil il-Mellieħa kien ikollu jieħu miegħu xi ikel, qabel ma saru dawn il-ħwienet u lukandi żgħar. Fil-1719 fid-daħla tas-santwarju kien inbena ark sabih biex ifakkar il-pellegrinaġġi kbar; fuqu hemm il-kitba ''fik ittamaw missirijietna u inti ħlisthom', kliem meħud mis-salm 21. Din hi aktarx l-ewwel kitba bil-Malti fuq bini tal knisja, li għandha siwi folkloristiku. Il-'Lukanda' Qabel ma bdew il-karrozzi tal-linja fis-snin għoxrin, niftakar tajjeb meta darba qattajt jum f'waħda minn dawn il-lukandi. F'Santa Marija ta' nofs Awwissu tal-1923, jum ta' xemx tikwi, kont mort ma tliet ħbieb li kellhom karrettun biż- żiemel. Għalkemm kellna saqqu fuq il-karrettun, kissirt għadmi kollha, għax it-triq mhux biss twila, iżda kollha ħofor, ħotob, u trab li ħaraqli għajnejja. B'dana kollu ħadt gost kbir, l-aktar bid-daqq tal-kniepen sbieħ li kienu saru ġodda għall-knisja l- ġdida ma' ġenb is-santwarju. Ħassejtni fil-ġenna, waqt il-moti bil-kbir f'nofsinhar u waqt l-għasar, meta l-Mellieħa kienet għadha tgħix fil-ħemda, mingħajr il-hsejjes tal-muturi tal-kar- rozzi. Sħabi kienu daħħlu ż-żiemel fil-għar li kienhemm fil- bitħa tal-famuża lukanda, u stħajjiltha tixbaħ il-lukanda ta' Betlem, bil-faqar tagħha, fejn is-Sagra Familja lanqas kienet sabet post fejn kellu jitwieled il-Messija. Għaddejt jum wisq ħieni, mimli poeżija riflessjoni reliġjuża u storika fil-faqar ta' djar li rajt fit-toroq tal-Mellieħa. Il-qniepen stħajjil- thom it-tlugħ tal-Ħadonna fis-sema. Fis-santwarju bdejt nara l- għadd kbir ta' ex-voto li bejniethom kienu jfakkru bosta ġrajjiet ta' fejqan mill-mard u ħelsien minn dwejjaq ieħor. Kien dakinhar li akkwistajt kopja ta' l-istorja tas-santwarju tal-Mons. Carlo Cortis, li ħajritni nkun aktar devot tal-Madonna tal-Mellieħa, u wkoll biex nikteb l-istorja jien ukoll. Meta nżilt biex nara l-Għar ta' l-ilma tal-Madonna, raġel Mellieħi xwejjaħ, bl-akbar serjeta' qalli stejjer strambi dwar dehriet ta' ħaruf fis-sant- warju, li dehru li kienu ħlieqa minn moħħu. u xejn aktarli Wara din id-darba mort darbtejn oħra nżur il-Madonna tal- Mellieħa wasalt ukoll biex nistudja l-istorja tas-santwarju, Studjuż ieħor tas-santwarju, Ġanni Mifsud. mill-Mellieħa, ukoll sawwar l-istorja oħra tas- santwarju, li minnha sirt naf dettalji siewja għall-folkor reliġjuż-soċjali. Fost affarijiet oħra qalilna, li fl-1807 saru mitejn santa stampati bix-xbiha tal-Madonna tal-Mellieħa bi prezz ta' sitt skudi, biex tqassmu fost id-devoti, u saru ukoll lab- tijiet bl-istess xbiha. Qalilna wkoll dwar l-armar tat-triq għall-festa tal-1882, meta kien sar ark kbir kollu mixgħela bit- tazzi taż-żejt. Jitkellem ukoll dwar il-ġbir tal-flus għall- manutenzjoni tas-santwarju. Minbarra il-ġbir mill-kaxxi ta' mal- ħajt u bis-satla fil-knisja, il-prokuratur kien iqassam għadd ta' frieħ ta' majjali, nagħaġ u annimali oħra fost il-bdiewa, biex wara li jsemmnuhom, dawn jinbiegħu b'irkant, kif kienu jagħmlu prokuraturi u retturi oħrajn fl-imgħoddi. Minbarra dan, il-gabillotti, li kellhom ir-raba' tas-santwarju, kienu obbligati li fil-festi tan-Nawfraġju u l-konversjoni ta' San Pawl, mal- qbiela jagħtu wkoll frott, annimali jew prodotti oħra minn tagħhom..''kull baqra tirfed l-imramma' kienu jgħidu x-xjuħ tagħna. Il-festa tal-Mellieħa kompliet tikber, u għal dik tal-1808 ġa niltaqgħu mal-logħob tan-nar, bl-irdieden u sfafar, u fl-1816 mat-80 fanal, u lampieri u fjakkli għall-mixgħela, u d- daqq tal-banda meta l-baned kbar kif nafuhom issa kienu għadhom ma bdewx; għalhekk ngħidu li l-banda tal-Mellieħa kienet magħmula minn ftit mużiċisti li kienu tajbin biżżejjed biex tqum 4 skudi, u nistgħu inqabbluha ma' dawk tad-Dude' u ta' Indri'. Għana Ta' min jgħid li fis-seklu 19, daħlet id-drawa li bosta Maltin kienu jmorru jqattgħu il-lejl ta' qabel il-festa fil-bitħa tas-santwarju, u jinfexxu fil-għana u daqq tal-kitarri, l-istess kif isir fil-Buskett fl'Imnarja. Dak iż-żmien kienu ħarġu bosta għanjiet, u waħda minnhom tibda bil-kliem 'Meta morna tal- Mellieħa konna wieħed u għoxrin, hemmek rajna lill-Madonna u l- binha Ġesu' Bambin'. Din kien qalhieli Salvu Mifsud, imlaqqam Panziku, studjuż ta' l-ilsien Malti minn Ħal-Lija. Wegħdiet tal-baħar L-istorja tas-santwarju tal-Mellieħa tiġbor fiha ħafna rqaqat mill-ħajja ta' missirijietna mit-tpinġija ta' l-ex voto li qishom ktieb illustrat b'ħafna stampi mid-devoti li riedu jagħtu ħajr għall-grazzji li qalgħu. Fost dawn kienhemm il-Gran Mastru Perellos li fl-1708 mar iżur is-santwarju u offra mitt skud u lampier tal-filugranu tal-fidda, xogħol mill-ifjen ta' arġentiera Maltin. Fost l-aħjar pittura ta' l-ex voto hemm kwadru mdaqqas li l-balliju De Guttenburg ta bħala tifkira tal- ħelsien tal-flotta tal-kavallieri mill-maltempata kbira tal-1678, xogħol il-pittur Malti Stefano Erardi. L-Ex-voto ta' ħelsien ta' bastimenti mill-għarqa, huma kotrana fis-santewarju li jinsab tant qrib il-baħar, u bosta minnhom nagħtaw mill-ekwipaġġi ta' xwieni tal kavallieri, u għalhekk bosta mix-xwieni kien ikollhom kaxxi tal-landa żgħar għall-offerti għas-santwarju. Iżda wkoll sidien ta' bastimenti barranin kienu jagħtu ex-voto, u fost oħrajn insibu kwadru fuq l-injam, pinġut tajjeb minn artist Venezjan fuq stil biżantin. Għeluq Bosta mill-oġġetti għall-bżonn liturġiku, ukoll ngħataw bħala wegħda jew ex voto minn għonja Maltin, bħalma huma kalċijiet, pjaneti ta' drapp fin, brokkati bid-deheb fin u bizzi—- lel, iżda fuq kollox insemmu tliet ilbiesi tal-fidda tax-xbiha tal-Madonna. Dawn l-ilbiesi kienu jgħattu ix-xbiha tal-Madonna u l-Bambin skond il-festi li jsiru. Brokkat tad-deheb f'nhar il- Madonna tal-Vitorja, tal-ħarir iswed iffjorit fir-randan u oħra tal-brokkat abjad skond festi oħrajn liturġiċi. Billi ix-xbiha għażiża tal-Madonna tal-Mellieħa ġiet inkurunata solennement fl- 1889, bdew jgħattuha b'purtiera sabiħa kollha rakkmu tad-deheb, u jikfuha nhar t'Erbgħa, is-Sibt u fil-festi, skond l-użu ta' xbihat inkurunati f'santwarji oħrajn. Il-fama ta' dan is- santwarju kompliet tikber meta l-arċisqof Gonzi kien offra żewġ xemgħat mibgħutin mill-papa, bħala l-eqdem santwarju Marjan f'Malta, u kompla ġie aktar magħruf meta żaru il-Papa Ġiovanni Pawlu II f'Mejju tal-1990,