Kitba ta' Joseph R. Gatt Il-Pittura tal-Knisja Parrokkjali u Kolleġġjata ta' Bormla Fil-ħarġa ta' dan il-programm tal-festa tas-sena l-oħra ktibt dwar il-pittura tas-saqaf tal-Kor, tal-koppla prinċipali, taż-żewġ kappelluni l-kbar u tal-korsija; kollha xogħlijiet ta' G. Caliu V. Monti. Din id-darba se nkompli nitkellem dwar il-pittura l-oħra li naraw fil- koppletti; din id-darba mpittra minn Filippo Venuti, G. Cali, il-Kav. Raffael Bonnici Cali (neputi ta' G. Cali) u l-Kav. Pawlu Camilleri Cauchi, bin l-Istatwarju Wistin Camilleri. Il-Koppletta tal-Kappella tas-Sagrament Din il-kappella għandha l-koppletta tagħha miksija bl-irħam u fiha naraw erba' pitturi ovali, maħdumin fuq it-tila u magħluqin fi gwarniċi. Il-pittura timpersonifika erbgħa mis- seba' virtujiet teologali u kardinali. Dik tal-faċċata tiffigura l-Fidi. Hi xogħol il-Pittur Taljan Filippo Venuti u tqiegħdet fil-post fl-1896. Venuti ħadem għal Malta fi tmiem is-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20. Għandu bosta xogħlijiet oħra; insemmi biss l-erba' koppletti fil-Bażilika ta' Birkirkara, il-kwadru titulari ta' Santa Marija Mtella' fis-Sema, Mqabba u l-koppla tal-kappella tas-Sagament tal-Katidral, Għawdex. Fuq il-ġnub għandna żewġ NE Ġinwi oħra; xogħol Am Cali mpittra fuq it-tila u tlestew fl-1900. p S : Dik tax-xellug turina lil Ġesti jbierek il-ħames ħobżiet u ż-żewġ ħutiet, (il-miraklu tat-tkattir tagħhom) u fl-oħra naraw lil Ġest bilqiegħda f maġenb il-bir ta' Ġakobb jitħaddet mas-Samaritana bil-ġarra ta' l-ilma mserħa fuq il-bir. Żewġ kwadri Waħda mil-lunetti tal-kappella tas-Sagrament, xogħol G. Cali. b'kompożizzjoni tajba u b'kuluri sbieħ. Fil- pendenti m'hemmx pittura, iżda dekorazzjoni b'għenieqed ta' l-għeneb; kollox indurat bid- deheb. Il-Pittura tal-Koppla tal-Kappellun tal-Kurċifiss Hawn nerġgħu niltaqgħu ma' pittura oħra, xogħol mill-isbaħ ta' G. Cali, impittra direttament fuq il-ġebla, li llum jinħtieġilha restawr urġenti u effiċjenti. Il-kapitlu kien approva l-abbozz tagħha ppreżentat mill-Kan. Din turina erba' fażi mit-Twelid u t-Tfulija ta' Ġesii. Saret mill-benefatturi li l-arma tal-familja ta' kull wieħed minnhom narawha taħt il-pittura rispettiva tagħhom. Tlestiet għall-festa ta' Marija Immakulata tas-sena 1903. Dawn ix- ia 4 xogħlijiet jirrappreżentaw 1) it-Twelid ta' Ġesti Waħda mil-lunetti ta' taħt il-koppla tal- Bambin, irregalat minn Natale u martu Marija. Ku'ċifiss. Azzopardi; 2) il-Wasla u l-Adorazzjoni tat-Tliet Slaten Maġi, imħallas minn Vinċenza Agius Caruana u l-Markiża Ursola Depiro D'Amico; 3) il-Ħarba lejn l-Eġittu tal-Madonna bil-Bambin rekbin fuq ħmara mmexxija minn San Ġużepp u mħarsin minn żewġ anġli — magħmul mill-Prokuratur Legali Ġużċ Camilleri; u 4) Ġesti jiddisputa mad-Dutturi u x-Xjuħ fit-Tempju, mogħti minn Antonio Paris. F'kull pendent insibu anġlu b'simbolu tal-Passjoni ta' Ġest f'idejh. Wieħed bil-Wiċċ ta' Kristu stampat fuq il-velu tal-Veronika; ieħor għandu lanza; ieħor b'kalċi waqt li l- anġlu l-ieħor narawh b'kuruna tax-xewk. l Ħsara u Restawr B'effett tal-gwerra 1940-44 il-koppla ġarrbet xi ħsara u ssewwiet b'ġebel ġdid. Fl- 1963 il-pittura ġiet restawrata mir-Restawratur/Pittur Raffael Bonnici Cali u inawgurata mill-Vig. Ġen. Galea fis-06/12/1963. Tħallset mill-prokuraturi tal-Vjatku u ta' l-Agunija. B'xorti ħażina, l-infiltrazzjoni ta' ilma tax-xita u elementi atmosferiċi oħra għamlu tagħhom u maż-żmien il-pittura reġa' sarilha ħafna u ħafna ħsara. L-istat li fih tinsab jinħass aktar urġenti. Fl-2002 beda jsir studju xjentifiku (sponsorjat mill-Cottonera Rehabilitation Project) mis-Sinjorina Taljana Roberta De Angelis dwar restawr ieħor tal-pittura u priservazzjoni tal-ġebla; studju mistenni ħafna biex jibda u jitlesta, ħalli nerġgħu naraw u ngawdu l-ġmiel oriġinali tagħha. Proġett diffiċli, delikat u ta' paċenzja kbira. Jinħtieġu ħafna flus. L-Arzelli ta' l-Artali G. Cali kien ħejja wkoll tliet abbozzi għall-apsidi tal-kappellun u ġew approvati mill- Kapitlu f'April 1904; din id-darba bit-tema marbuta mal-passjoni u l-qawmien mill-mewt ta' Ġesti Kristu. Dawn kienu juru: 1) Ġesti fil-Ġetsemani; 2) Ġest fuq il-Kalvarju; u 3) il-Qawmien tiegħu mill-mewt. Għal xi raġuni qatt ma pittirhom u baqgħu abbozzi. Raffael Bonnici Cali (1907-2002) reġa' intgħażel biex ipitter l-istess tema ta' G. Cali fl-arzelli ta' fuq l-artali. Il-pittura tlestiet madwar il-bidu tas-sebgħinijiet tas-seklu l-ieħor. Bonnici Cali pprova jersaq kemm jista' jkun lejhom. Fl-arzella prinċipali pitter il-Qawmien mill-mewt ta' Ġest; ir-Rebħa assoluta Tiegħu fuq il-mewt. Fuq l-artal ta' Sant' Andrija pinġa lil Ġest qed jitlob fil-ġnien tal-Ġetsemani waqt li fuq l-ieħor lil Ġesti qed jiġi mqiegħed fuq is-salib u jitneħħewlu ħwejġu qabel isammruh. Dawn l-aħħar tnejn saru fuq żewġ abbozzi li kien ħejja G. Cali u li għadhom jitgawdew fis-Sagristija ż-Żgħira. L-abbozz l-ieħor s'issa ma nafux x'sar minnu. Ħidmiet il-Kav. It-tliet koppletti tan-naħa tax-xellug huma kollha xogħol il-Pittur Kav. Pawlu Camilleri Cauchi (1940- )u saru bejn l-1981 u l-1986 fuq inizjattiva u bis-saħħa tal-grupp tad- dilettanti tal-festa (illum iċ-Ċentru 19 ta' Novembru 1944). Hawn Camilleri Cauchi ma qasamx il-koppletti fi flieli kif xi drabi narawhom, iżda ħareġ pittura waħda mad-dawra kollha tal-koppletta bla ma tilef xejn mis-suġġett prinċipali. L-ewwel pittura li pinġa kienet dik tal-koppletta ta' quddiem il-kappellun tal-Kurċifiss. Is-suġġett li ntgħażel huwa s-Sejba tas-Salib Imqaddes. Is-salib jidher prominenti sewwa, flimkien ma' Santa Elena, l-Isqof San Makarju, qaddisin u persunaġġi oħra. Tliet snin wara pitter l-anġli li hemm fil-lunetti kull wieħed b'simbolu tal-passjoni f'idejh. Dawn għandhom 1) tabella bl-ittri IN.R.I.; 2) palma u qalb imdawra b'kuruna tax-xewk; 3) il-kolonna tal-flaġellazzjoni; u 4) Salib. i Tlestew għall-festa tal-Kunċizzjoni 1984. Bejn il-koppletta u l-lunetti naqraw il-kliem: Bis-salib is-Sultan ta' l-Anġli ħareġ rebbieħ. Pittura fil-Koppletta ta' San Mikiel Is-suġġett huwa marbut ma' l-Arkanġlu San Mikiel rebbieħ fuq Luċifru u kull ħażen tiegħu u fl-istess waqt difensur tal-Knisja. San Mikiel jidher imdawwar b'bosta qaddisin, Waħda mit-tliet koppletti donati mill-Għaqda Dilettanti tal- Festa, xogħol Chev. Parti mill-koppla fejn hemm in-niċċa tal- Kunċizzjoni. appostli, evanġelisti u persunaġġi oħra. Fosthom nilmħu lill-Qaddisin Patruni ta' Malta lil San Pawl, lil Sant'Agata u San Publiju, Sant'Ursola kif ukoll lil San Ġwann Bosco u lill-Papa Ġwanni Pawlu II, il-Kbir (1978-2005) li fi żmienu saret il-pittura (1986). Kitba b'ittri kbar SAN MIKIEL IDĦOL GĦALINA FIT-TAQBIDA tifred il-pittura tal- koppletta minn dik tal-lunetti u tkompli tfisser aħjar it-temi tal-pittura. Fil-lunetti naraw erba' anġli, kull wieħed b'simbolu f'idejh. Il-Pittura tal-Kappella tan-Niċċa ta' Marija Immakulata Is-suġġett tal-pittura jiġbor fih il-leġġenda tad-dehra tal-Madonna tal-Marżabba (għasluġ), li tradizzjonalment jingħad li dehret teħles tifel ċkejken mill-qilla ta' idejn id-dimonju mil-lok fejn illum hija mibnija din il-knisja. jekk hiex leġġenda jew le ma nafux. Li nafu żgur hu li baqgħet ħajja fostna u waslet biex fl-1983 tpittret fil-knisja. F'din it-tpinġija, il-Pittur P. Camilleri Cauchi ħareġ tajjeb ħafna l-leġġenda u poġġieha ħajja quddiem għajnejna. F'parti waħda naraw il-Kaptan u sħabu mal-mirkeb resqin lejn l-art. F'parti oħra narawhom isegwu l-ħelsien tat-tarbija li kien jitwettaq sewwa sew quddiemhom. Fil-lunetti pinġa erba' persunaġġi li għandhom rabta' mal-Kunċizzjoni u l-kwadru titulari tal-Kor. Dawn huma: 1) il-Kardinal Domenico Ferrata li fil-25/06/1905 inkuruna l-kwadru ta' Marija Immakulata; 2) il-Karidnal Federico Tedeschini li f'Lulju 1955 dawwar bi stillarju ras l-istess Madonna; 3) il-Beatu Giovanni Duns Scotus, duttur u difensur kbir ta' l-Immakulat Konċepiment tal-Madonna; u 4) San Massimiljanu Kolbe, martri Pollakk ta' żmienna, li waqqaf il-Kruċjata ta' l-Immakulata Kunċizzjoni f'pajjiżu u li offra ħajtu flok wieħed minn sħabu priġunier miegħu fil-kamp ta' konċentrament fi żmien il-ħakma Nażista ta' Hitler fit-Tieni Gwerra Dinjija. Il-kitba mis-Salm 131, Vers 14. Fiha rrid noqgħod għax ħabbejtha tifred il-koppletta mil-lunetti. Il-pittura flimkien max-xogħol kollu tan-niċċa għall-istatwa tal-Kunċizzjoni tlestew għall-festa tas-sena 1983. Ġiet mikxufa u mbierka mill-Arċipriet ta' Bormla l-Kan. L-aħħar pittura li tqiegħdet f'din il-kappella tirrappreżenta żewġ episodji minn ġrajjet Bormla fit-Tieni Gwerra Dinjija; waħda ta' niket; it-tluq bla waqt f'Jannar 1941 tal-kwadru titular u l-istatwa tal-Kunċizzjoni lejn il-knisja ta' Birkirkara, biex ikunu aktar imħarsin mit-tiġrif tal-gwerra, u l-oħra ta' ferħ; it-twettiq tal-wegħda; il-wasla lura trijonfali tagħhom f'Novembru 1944, f'Pellegrinaġġ Nazzjonali bil-mixi lejn il-knisja ta' Bormla. Huma xogħol l-istess pittur u rregalati mill-Primiċerju l-Kan. Dun Ġużepp Zammit u ħutu. Ġew inawgurati għall-festa tas-sena 1995. jħeluq Għalkemm din il-pittura kollha saret minn diversi artisti u tpinġiet fi żminijiet differenti u bi stili kemm xejn differenti minn xulxin, ftit intilef mill-armonija u l-ġmiel ta' bejniethom. Din il-pittura ta' min jammiraha u japprezzaha, mhux għax hi sabiħa biss, imma għax hija patrimonju u wirt ta' l-antenati tagħna, li dejjem hasbu biex iżejnu l-knisja tagħna b'xogħlijiet ta' artisti ta' ħila. Aħna fi dmirna li nħarsuhom biex ngħadduhom lil ta' warajna. Bormla — Leħen il-Belt ta' l-Immakulata — Programm tal-Festa 2002 p.51. Gazzetta tal-Poplu — 28/11/1896. Leħen il-Banda San Ġorġ — 1989; 1990; J.R. Gatt. Il-pittura fil-Knisja Kolleġġjata u Parrokkjali ta' Bormla. Malta Tagħna — 05/12/1903; 19/12/1903. Programm tal-Festa ta' Marija Immakulata fil-Belt ta' Bormla maħruġ miċ-Ċentru 19 ta' Novembru 1944. Noti miġbura mill-awtur ta' din il-kitba. Ħajr lil Deborah u Franco Agius għax-xogħol ta' kompjuter. Qed titħejja pittura oħra għall-koppletta ta' San Mark. Parti minnha mistennija tkun lesta għall-festa. Diġà rajna l-lunetti esibiti fl-Oratorju. Ippruvajt inkun preċiż kemm nista'. Jekk hemm xi nuqqasijiet napprezza ħafna kull korrezzjoni li j biex nikkoreġihom. jista' jkun hemm Ikompli mal-Ħarġa tal-Festa tas-Sena 2004, pp.55-61