TAGĦRIF Dr John Debono Xogħlijiet tal-fidda maħduma għall-Parroċċa ta' Ħal Cija minn Pietro Paolo Troisi 1686-17437 Pietro Paolo Troisi, imwieled fis-sena 1686, kien it-tieni wild. ta' Karlu u Ninfa nċe Bison.' F'ħajtu Karlu, barra li. kien supretendent taż-żekka tal-Ordni ta' San Ġwann, kien imsemmi wkoll għall-ħila tiegħu f'xogħlijiet imprezzabbli, mirquma minnu bħala arġentier biex jiżżejnu prinċipalment il- Knisja Konventwali ta' San Gwann, bereġ tal- kavalieri u knejjes oħra. Pietro: Paolo wiret ħafna mit-talenti ta' missieru.2 Fis-sena 1704, biex ikompli 1' Nixtieq nirringrazzja lil Mons. Ġużepp Fenech u Aaron Cushieri ta' kull għajnuna siewja li tawni. J. Grima, 475-500. fi 2 F'dawn l-aħħar snin ġew ippubblikati għadd ta' studji qosra dwar Pietro Paolo Troisi: P. P. Castagna, L-Istorja Ta' Malta Bil-Gzejer Tagħha, i, Ed. jissaħħaħ fihom, meta kien għad kellu biss 18-il sena, ngħaqad mal-Akkademja ta' San Luqa ġo Ruma biex isegwi kors estensiv fid-disinn.. F'din l-istess Akkademja, fis-sena 1662, kien attenda wkoll Melchiore Gafà, skultur li baqa' msemmi sa żminijietna għall-ġenju tiegħu. Fost xogħlijiet oħra ħejja d-disinji meħtieġa għall-apside fuq stil Barokk għall-kor tal-knisja ta' San Ġwann. Meta reġa' lura Malta b'esperjenzi ġodda Pietro Paolo ħejja disinji ta' dekorazzjoni jew, hekk magħrufa, xenografija f'xogħol ta' njam, ġebel, irħam u metall fin - deheb, fidda u bronż. $ Inkariga ruħu f'għadd mhux ħażin ta' knejjes li fi żmienu bdew jaqilbu għall-istil Barokk, speċjalment fil-faċċata tal-apsidi tal-kor u kappelluni b'xeni li jsaħħru l-għajn - puttini u anġli oħra, xenarju tan-natura, sħab, kuruni ta' fjuri, kolonnar u tiżjin ieħor adattat. Dawn il-prospettivi ta' ġmiel skolpiti fil-ġebla għadhom sal-lum isebbħu għadd ta' knejjes majestużi Maltin. F'xi oħrajn, li d-disinji tagħhom ukoll ħarġu minn idejh, sfaw meqruda biex jiġu mfassla fuq l-istil tal-Moviment tan-Nażżareni li beda jieħu post l-istil Barokk fis-seklu dsatax. Xogħol Pietro Paolo kien qiegħed jiġi apprezzat tista' tgħid mill-maġġoranza tal- parroċċi u l-knejjes tar-reliġjużi ta' Malta. L-artali ta' dawn il-knejjes, speċjalment dawk iddedikati lis-Sagrament u lill-Madonna. tar-Rużarju, barra titli oħra, kienu taħt ir-responsabbiltà ta' konfraternità, inkarigata biex torganizza ċelebrazzjoni solenni nhar jum il-festa. 3 Għal aktar dettalji dwar is-suċċess ta' Pietro Paolo f'din l-Akkademja ara, K. Sciberras, Roman Baroque Sculpture For the Knights of Malta, Malta 2004, 41-2. 4 Wieħed għadu jista' jammira xi xogħlijiet minn tiegħu f'diversi knejjes bħall-parroċċċi ta' Ħaż-jJebbuġ, Ħal Qormi, Ħal Lija, San Pawl il-Belt, fil-knisja tal-Franġiskani Minuri ġewwa l-Belt, fil-knisja tal-Franġiskani Konventwali fir-Rabat (Malta), il-Kattidral tal-Imdina u oħrajn. 5 Għal aktar tagħrif fuq dan il-Moviment ara, J. Debono, 'A Short Note on the Artist Giuseppe Hvzler (1787 - 1858)', Mel- ita Historica, xv, 1 (2008), 55-72 u id., 'Tagħrif fuq xi Xogħol Skulturali fil-Knisja ta' Ħal Tarxien', fi Il-Knisja Parrokkjali ta' ta' Ħal Tarxien, V. Borg, et. al., Malta 2010, 99-107. Il-konfraternità, imkabbra b'dan il- privileġġ, kienet tagħmel ħilitha biex tkompli minn sena għal oħra żżejjen l-artal b'xogħlijiet mirquma tal-fidda jew tad-deheb - gandlieri, lampieri, tabernakli, karti tal-glorja, ventartali u dekorazzjonijiet oħra. Dawn illum huma aktarx merfugħa biex jiġu armati biss f'jum il-festa. Il-parroċċa ta' Ħal Lija rrihbx nieqsa minn xogħlijiet li ħarġu minn id: Pietro Paolo.5 Fil-festi solenni tal-parroċċa, waqt il-purċissjoni, għadna nistgħu nammiraw salib tal-fidda, jew kif inhu magħruf aħjar, kruċetta mpoġġija fuq l-istandard: tal- Konfraternità tar-Rużarju. Qabel inħadmet, il-prokuratur ta' din il-konfraternità talab l-approvazzjoni tal-isqof, u meta din ġiet milqugħa, nhar it-28 ta' Marzu 1726, ġie kkummissjonat Pietro Paolo għal dan. ix- xogħol.7 Meta tlestiet din wiżnet 3 Jibre u 2 5/8 onze li swew 57 skud 11 tari u 5 grani u ta' xogħlu Pietro Paolo tħallas is-somma ta' 20 skud. $ Bejn is-snin 1723u 1727, bħala arġentier, Pietro Paolo reġa' kien ikkummissjonat għall-kaxxa tal-ostji, pissidi u kalċi. $ Il-kaxxa tal-ostji swiet 22 skud imqassma kif ġej- 13 6 Għal iżjed tagħrif fuq ir-raħal ta' Ħal Lija u l-parroċċa tiegħu, ara Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija Storja — Arkitettura — Pittura, ed. V. Borg, Malta 1982 u Ħal Lija Ħarsa Lejn l-Imgħoddi, ed. Ġ. 8 Ta' min wieħed jgħid li d-disinn biex inħadmu s-sedji tal-kor tal-parroċċa ta' Ħal Lija wkoll ħarġu minn id Pietro Paolo u tiegħu rċieva 9 skud: Borg, 26 u Briffa, 83-4. Fl-arkivju tal-parroċċa ta' Ħal-Lija jinstab manuskritt miktub bit-Taljan li jagħti tagħrif dettaljat dwar id-dħul u l-ħruġ tal-fondi, bejn is-6 ta' Ottubru 1718 u 19 ta' Marzu 1727, flus miġbura minn Reverendu Dun Michele Micallef bħala prokuratur tal-Veneranda Lampada. B'hekk setgħu jiġu mħallsa l-ispejjeż marbuta ma' . stensorju jew sfera, pissidi, u kalċi kollha tal-fidda: Inħadem wkoll lavabo (fonti tal-irħam) għall-ħasil tal-idejn għas-sagristija. 7 skud4 tari 10 grani tħallsu għall-fidda meħtieġa, / 4 skudi għall-folji tad-deheb u dekorazzjonijiet oħra u:4 skudi 7 tari 10 grani spejjez. tal- 1 manifattura.'0 Fil-qiegħ tal-kaxxa hemm inċiża din: l-iskrizzjoni: 'Pro Parocchiali Ecclesia Sanctissimi Salvatoris Villae Liae Anno 1723' jiġifieri, 'Għall-Knisja Parrokkjali tas-Santissimu Salvatur, Villa Lija fis-sena 1723'. Il-pissidi kien maħdum minn fidda Franċiża, indurat minn ġewwa bil-folji tad- deheb u mżejjen b'weraq u żewġ bassi reljievi li jirrappreżentaw lis-Salvatur u lill-Madonna, imdawrin minn erba' rjus ta' serafini.'' Fuq barra tas-sieq tiegħu jispikkaw erba' rjus oħra ta' serafini b'weraq imdawra magħhom. Minn ġewwa hemm inċiża skrizzjoni li tgħid: 'Hanc suo Salvatori Populi Villae Liae Pietas effecit. Benedicti XIIT' li tfisser, 'Bit-tieba tal-poplu ta' Villa Lija nħadem dan il-pissidi lis-Salvatur Tiegħu fis-sena tal-Ġublew 1725 fi żmien il-Papa Benedettu XII. Rendikont ta' dan il-pissidi jagħti din l-informazzjoni: skudi tari grani 89 4 10 il-prezz tal-fidda ta' Franza $ 10 5 fidda oħra 20 £ 0 deheb u induratura 6 0 ram 40 0 5 ta' xogħol idejh 154 4 0 b'kollox Il-kalċi bil-patena swew 76 skud 1 tari mqassma hekk- 53 skud 11 tari għall-fidda, 6 skud 2 tari għall-folji tad-deheb u induratura u 16-il skud spejjeż tal-manifattura. Minn ġewwa hemm inċiża din l-iskrizzjoni li tgħid: 'Venerandus Clerus Villae Liae - hunc praeclarum calicem retribuit suo Salvatori pro omnibus que retribuit illi Anno Jubilei 1725 PP. Benedicti XIIT' li tfisser, 'Il-Venerabbli Kleru ta' Villa Lija qiegħed joffri dan il-Kalċi prezzjuż lis-Salvatur Tiegħu b'ħajr tal-għajnuna tiegħu fis-sena 1725 tal-Ġublew fi żmien il-Pontifikat tal-Papa Benedittu XIII.12 Dawn ix-xogħlijiet tal-fidda mirquma minn idejn Pietro Paolo għandhom inisslu fina gratitudni lejn l-antenati tagħna li b'tant sagrifiċċju ppruvaw iżejnu l-knisja parrokkjali mill-aħjar li setgħu. Dan għandu jkun ta' eżempju ħaj għalina biex nimitawhom f'għemil hekk sublimi. q 263-264', 26 Ġunju 1727. 11 Carlo Gai, negozjant tad-drappijiet mill-Belt, stqarr li kien irċieva mingħand ir-Reverendu Michele Micallef is-somma ta' 16-il skud 1 tari 2 grani għall-gallun u materjal ieħor tal-fidda ta' Franza biex jiġi mberfel id-drapp li jitpoġġa fis-sopra pissidi: ibid., ff. 265-266, 26 Ġunju 1727. 12 Nhar it-23 ta' Diċembru 1726 Pietro Paolo Troisi stqarr li kien irċieva is-somma ta' 11-il skud 8 tari 15 grani għal tiswijiet meħtieġa fuq żewġ pissidi — kollox xogħol tal-fidda u tad-deheb: Arkivju Parrokkjali Ħal Lija, Conti Introito ed Esito 1718-1727, p. 124.