IL-HARES TAD-DAR TAGHNA Ta' TARCISIO L. XERRI ;: Ilħares jeżistiż Kieku kelli ngħid iva, mur ara kemm kont insib min igħidli li din tal-ħares mhix ħlief ħrafa li biha jbeżżgħu lit-tfal żgħar biex joqogħdu kwieti. Igħiduli li jien wieħed minn dawk li kienu mietu qabel, li moħħi mimli bin-nuħħala, li għadni naħsibha kif kienu jaħsbuha bużnannieti, u jagħtuni ħafna titli oħra li tagħ- hom niżżihom ħajr minn qalbi. Forsi wkoll ikun hemm xi ħadd li jżomm miegħi, u jgħid: li' l-ħares jeżisti, u bil-kemm ma jipprovax iwaqqa' għaċ-ċajt, biex ma ngħidx igiddeb, lil dawk li ma jemmnux li l-ħares jeżisti. Erħilu jsemmi x'kienet rat nanntu darba meta kienet għadha tifla, x'kienet semgħet zitu meta darba niżlet fil-kantina ġġib qolla nbid, u jibqa' sejjer hekk sakemm jerfa' l-arblu ta' razztu kollha u jgħid dak jew dik x'kienet rat jew semgħet. Iżda trid taqta' t-tara minn dak li jgħidu xi wħud, għax tista' ssib lil xi ħadd li jħobb iżid xi ċoff ma' dak li jkun sama'. Jien ma jien se'r inżomm ma' ħadd biex ma nidħolx bejn il-basla u qoxritha, iżda sejjer ngħidilkom dak 'li ġralna darba meta kont għadni daqsxejn ta' tifel. Bil-kemm kont għalaqt it-tnax-il sena, meta missieri ħassel dar il-ġmiel tagħha. Ommi kienet sejra ttir bil-ferħ għax fl-aħħar kienet sabet dar għal qalbha, u jien u ħija m'għamilnilhiex għajb għax, hienja daqs il-griedel, bdejna ntellgħu u nniżżlu liema kienet sejra tkun il-kamra tal-logħob u dik ta' l-istudju. F'kelma waħda din id-dar kienet sonbor għalina għax sa ġnejna kien fiha. Xtaqtkom taraw lil missieri jippassiġġa magħha, u jxejjer 'l hawn u 'l hinn sebgħu l-werrej t'idu l-leminija, qisu xi surmast tal-banda jżomm it-temp, juri fejn kien sa jħawwel is-siġra tal-larinġ, dik tal-lumi, u dawk tal-frott ir- qiq. Ommi, bil-banda l-oħra, bil-qies f'idejha, erħilha tqis u tkejjel kemm-il bieb u kemm-il tieqa, biex tara x'tul ta' drapp kellha bżonn għall-purtieri. Wasal il-jum tal-ġarr. Hawn xtaqtkom taraw 'l ommi, qisha xi ġeneral fl-eqqel tal-battalja, tagħti l-ordnijiet fejn iqiegħdu l-gwar- darobba, il-vetrina, u l-imbarazz kollu li kellna. Kienet se tinqala' daqsxen ta' tilwima fuq mera żgħir. Missieri qal li fejn qegħditu ommi ma kienx postu, iżda din mill-ewwel sadditlu ħalqu u qaltlu li hu ma kienx jifhem fit-tiżjin tad-dar. Issa kienet waslet l-ewwel lejla li norqdu fiha. Kif konna miġ- bura madwar il-mejda nieklu l-ikla ta' filgħaxija, smajna bħal ħoss ta' żinn-żinn-żinn. Ommi ġibdet wiċċha u ħarset lejn missieri, mis- sieri ħares lejn ommi, u jiena u ħija ħarisna lejhom it-tnejn. 'Dan x'ħoss hu, Ġorġi'' staqsiet ommi lil missieri. 'Mhux il-ħa- res, hux, għax jekk inhu l-ħares, naqbad u mmur għand ommi. IL-ĦARES FID-DAR TAGĦNA 103 ĦU x'ħares ħares, ta' papasekl Int mill-ewwel tfattarhal' Maħfun mill-biża' għall-kelma ħares, qomt minn fejn kont, u mort intfajt gozz ma' djul ommi, fil-waqt li ħija għamel l-istess. Il-ħoss ma heda xejn, u ma nafx kemm dam sejjer—żinn-żinn-żinnt Missieri ipprova jgħid xi ħaġa, iżda ommi ma tatux żmien. 'Wikkiek biha, Ġanni l-Masrif' reġgħet fendiet ommi. ''Ma na- fux, ħej, lil Ġannil Dak lagħab bikt Kien messek tbejlek għajnejk minnul Għalltekt Qliek b'żejtekt' 'Qlieni b'żejti, le', ħatafha missieri, 'u ara x'inti tgħidl Ta' din id-dar żammli'kibx il-Lhud, għax daqqejtlu erba' mitt lira waħda fuq oħrat'—Erba' mitt lira kienu flus kbar erbgħin sena ilu—.''La ħsilna għamilna l-att, mhux lakemm jerġa' lura minnu, imma miskin hu jekk inhu kif qed taħseb inti' Li kont minnek, immur infittxu issa stess', reġgħet ommi, ''ħalli jkun jaf x'begħelnat Jew għax bniedma ta' ksir il-għonq m'iniex sej- ra nġibu għal idejjaż Jekk ħaseb li sejjer jorbtilna idejna għax għa- milna l-att, naf inwasslu mal-ġustizzjal Ħobbni u obgħodni, jien hekk magħmulal jekk ħaseb. li għallatna, nurih li toqba fl-ilma għamell' ' GAra x'nagħmlu,' qal missieri. 'Għal-lejla norqdu ikoll fil-kamra li għażilna għat-tfal. Dan il-lejl f'tebqa t'għajn igħaddi, imbagħad għada filgħodu nara mmurx insibu'. €Għax ma tmurx issa', qaltu ommi. ''Il-ftira sħuna tajba. Jien u t-tfal niġu miegħek, għax hawn waħdi ma noqgħodx''. Bħal issa hu ħinż Dalam b'ruħ ommu u missierul Minn hawn sa għand Ġanni hawn ġibda ġmielhal Għal-lejla aħjar karba minn kelma, imbagħad għada, bħalma għidtlek, immur insibu u, bis-sewwa jew bid- dnewwa, ikollu jwaqqa' l-att'. : Sadattant il-ħoss kien spiċċa, u bħallikieku kulħadd kien serraħ rasu. Missieri u ommi ntefgħu fuq is-sodod tiegħi u ta' ħija — ommi bil-ħwejjeġ b'kollox — u lilna tefgħulna żewġ saqqijiet fl-art. Iżda' bilkemm konna ntfajna biex norqdu li ma smajniex ħoss ieħor, don- nu xi ħadd kien qed igerrem il-ħajt. Lil missieri tatu rasu għax ra li kien weħel b'zokk mill-kbar, u kellu jiblagħha sa għarqbejh li f'dik id-dar kien hemm il-ħares. . ''Bravu għalih il-Masri, x'erba' rbajja' falza fihl X'ħasebż Li flusna huma tal-ġild2 Infaqna għajnejna f'dar li ma tiswiex ħabbal lsħaq u ilgħaq biex tfaddal sold biex imbagħad jiġi xemnieq bħal dak u jixrobhomloki X'jiswa li d-dar hi arjuża la darba fiha dawn il-ħsejjes kollhal Ma tiġinix id-dinja bi tqila u mmur insibu issaf' U kieku kellha tasallu waħda minn dak li xtaqet lill-Masri, ma nafx x'kien isir minnu. X'għadda aktar bejniethom ma nafx għax, għalkemm imbażża', irqadt, u Alla waħdu biss jaf b'kemm imniegħel u spettri ħlomt. ' Bil-għajnuna t'Alla sebaħ. Missieri ha ftit kafà bil-ħatfa, u mar isib lil Ġanni. Qalulu li kien siefer awl il-lejl, u qalb missieri għamlet tikk. Għalhekk mar jistaqsi 'l Bertu ta' Lippa, il-ġar tagħna, fuq id-dar. 104 IL-MALTI l 'Lef' qal Bertu lil missieri.' Qatt ma smajt li dik id-dar fiħa l-ħares u li jisimgħu l-ħsejjes fihaf' . ĦU jien, l-aktar, mhux minħabba fija', biġġelhielu missieri, ''imma taf int in-nisa, meta jdaħħlu fellus f'rashom mhux lakemm terġa' toħ- roġhulhom'. 'Nitkellmu bil-Malti, Ġorġ', qal Bertu. ''Għadek m'għidtlix xi ħsejjes smajtu'. Missieri qallu b'kulma konna smajna l-lejl ta' qabel, u mbagħad Bertu qallu: 'Għidtli li fit-tmienja ta' filgħaxija bdejtu tisimgħu l-ħsej- jes. Il-lejla f'xi t-tmienja u nofs niġi, u għidli xi tkunu f'ġajtu smajtu'. U baqgħu hekk. Lanqas laħaq wasal id-dar missieri, li ommi ma laqgħetux b'elf mistoqsija—jekk sabux lill-Masri, x'qallu, x'wieġbu, kif baqgħu, jekk kinux sejrin jitilgħu l-Qorti, jekk kienx sa jagħtih il-flus lura—in- somma ħallet ilsienha kif kienet taf, u ma nafx kemm-il salib sennget fuq il-mejda li f'dik id-dar ma toqgħodx. : Missieri kellu jsoddilha ħalqha b'elf tweġiba mpaspra minnu dak il-ħin, għax ħoll xagħrek u ġib iż-żejt kieku jgħidilha li l-Masri kien siefer. Kellu seba' mitt sena li tasal dik l-għaxija biex jara x'kien sa jgħidlu Bertu. . Mat-tmienja l-ħoss reġa' beda. Żinn-żinn-żinni Bumm-bumm- bummi Żinn-bumml Żimm-bummi ' 'Hemm aħnal' qalet ommi b'fawra f'wiċċha. Sa jerġa' jibdat Il-lejla biddel it-tont U le; irrodd salib għal wiċċi, u f'din id-dar ma noqgħodxi Jekk nibqgħu sejrin hekk, Wied Inċita jew iċ-ċimiterju jirbaħnil Imxi miegħi ħalli nsorr ħwejġi u mmur għand ommi. Lit- tfal neħodhom miegħi, u int ara x'sa tagħmell' 'Iva issaporti ftit sakemm naraw x'igħidilna Bertu ta' Lippa', qa- lilha missieri. 4Dan Bertu ta' Lippa x'jindaħali' staqsiet ommi. (Imxi miegħi, għidtlek. Wara ftit ħabbat il-bieb. Kien Bertu, u wara li sar jaf b'kollox qal, ''Naħseb li dak li smajtu jien kont nagħmlu. Hux minn dik il- kamra għidtu li kien ġej il-ħoss27 , '4) l-mniefaħ jonfħuk, x'ruħ xierfa għandeki' ħatfitu ommi. ''Me- la trid tmarradna bis-suffejra u tibgħatna l-qabarf' Bil-mod, Mariroż', qalilha Bertu. ''jekk jien qed nagħmel il- ħoss mhux apposta qed nagħmlu. Ma' dak il-ħajt, min-naħa tiegħi, inwaħħal ir-ranċila biex inqatta' s-silla għall-bhejjem, u l-ħoss li tisl- mgħu: mhux ħlief il-ħoss li tagħmel is-silla mar-ranċila. Tafu intom, il-ħajt singlu, u l-ħoss jirbombja għandkom. Difatti l-lum ħabbatilkom mal-ħajt'. Għal dan il-kliem wiċċna ddawwal, u mbagħad ommi staqsietu: ĦU xi tgħidilna għal dak il-ħoss ta' tgerrim fil-kamra l-oħraf' 'Għiduli liema kamra hi', qal Bertu. Wara li ħadnieh fil-kamra tagħna tar-rqad, Bertu għadda idu minn IŻJED MILL-GĦOLI 105 'ma' Iħitu, qagħad jaħseb ftit u mbagħad qal: ''Wara dik il-kamra taħ- bat l-istalla taż-żiemel, u naħseb li l-ħoss hu t-tgerrim taż-żiemel hu u jomgħod is-silla. Il-ħoss jinstama' aktar bil-lejl. Issa minn għada stess nibdillu l-post, u r-ranċila nwaħħalha ma' ħajt ieħor. Wisa' għan- di kemm irrid'. U difatti hekk kien. Mill-għada stess il-ħsejjes spiċċaw għal kol- lox. likoll serraħna rasna, u Bertu ta' Lippa baqa' l-akbar ħabib tagħ- na. Ommi u missieri kienu mietu, Alla jaħfrilhom, ħija kien daħal patri u mar għall-missjoni, u jien, ma' marti u wliedi, għadni noqgħod fiha sal-lum, u ma smajt ebda ħoss ieħor. Qegħdin taraw xi minn daqqiet x'ikun il-ħaresŻ Issa bħal dawn il-praspar issib kemm trid.