16 L-Arti fi I 4.Jien' u Lilhinn Minnu' ta' Dun Karm Hemm xrara li xi darba tikbes, u meta tikbes tixgħel u meta tixgħel tal kem, u tħaddan il-Poeta u donnha tbusu u tgħidlu kliem li ħadd għajru ma jifhem. Dun Kanm—Dell u Dija. Lehma qawwija hija x-xrara ta' poeżija kbira; neħħi din u xejn ta jifdal filief taqbila bierda, kiesħa u mejta. Iżda min- naħa l-ofira jista' jkollok lehma mill-aqwa, jekk din ma tkunx imfissra tajjeb b'sengħa ta' mgħallem, li tqajjem fil-qarrej l-istess tqanqiliet ta' ruħ il-poeta, il-poeżija tmut fuq ommha. Mhux la kemm tgħid x'inhi sewwa l-poeżija. Għandna xi ħjiel ta' twelidha: tqanqila f'ruħ il-poeta li ġġagħlu jfisser lil ħaddiefior dak li jħoss u jekk ma jfissirhiex dak il-ħin jibqa' biex 1na jfissirha qatt. Ara x'jikteb Dun Karm: ''fiena ma nafx xinhu iżda meta xi ħaġa tolqotni, il-fantasija tixgħel, qalbi timtela u mingħajr ma nista' nrażżan dik il-lekma, arani nin- xteħet fuq mikteb u nħażżeż versi, u nħassarhom, u narġa' nikteb u nbiddel u nżid u nnaqqas sakemm xi ħaġa toħroġ u tiġi għal fekmti' (l). Mela l-poeżija tibda f'ruħ il-poeta u tL-Jien'' ta' Dun Karm bdiet f'ruħ Dun Karm. 1 Sepoleri jfissru dak li jaħiseb il-Foscolo, u fisieb il-Foscolo mhux fisieb Dun Karm. Għalhekk fil-poeta Malti waqt il-qlib ta' 7 Sepolcri aktarx li kien hemm tqanqila li mhix ta' dari, tqanqila, li ma satax irażżan, biex ifisser dak li jaħseb hu. Hawn, naħseb, hu l-genesis ta' dan il-poema kbir. Il-ħsieb hu għoli biżżejjed biex jixgħel il- (1) P.P. Savdon—Ġ. Aquilina: Ward ta' Qari Malti Vol. fantasija ta' poeta. It-tagħlim ta' Dinna hu poeżija fih in-nifsu, jgħid Newman. Iżda l-poeta jrid ifisser dan il-ħsieb b'mod li jqajjem f'ruħi il-qarrej (jew is-semmiegħ) l-istess tqanqila li ġarrab… hu. Hawn tidħol is-sengħa. U din is-sengħa hi ħaġa waħda mal-lehma, għaliex dak li jgħidilna l-Prof. Dan il-poema lirku-didattku jiġbor fih il-qofol tat-tagħlim kattolku. Għalhekk l-oriġinalità tal-ħisieb m'hix kbira. Ma.nin- sewx li l-poeta kattolku hu marbut mid-domma. Iżda hemm oriġinalità oħra. Kull poema didattku kbir huwa msejjes fuq xi xjenza jew xi filosofija ta' xi ħadd li ġie qablu. Lucretius sejjes il-poema tiegħu fuq tagħlim ta' Democritus u Epicurju, Virgilius fuq dak ta' Hesiod. Pope mexa fuq Bolingbroke, Leibnitz, Pascal u oħrajn. Dun Karm mexa fuq tagħlim il- Knisja; u xorta offra lanqas seta jimxi. B'daqshekk imma ma jfissirx li m'humiex oriġinali. Għalkemm mhux ħaġa ħafifa twaqqaf regli għall-poeżija l-aktar meta jkollha xejra lirka qawwija bħalma hi din, biss naraw illi dawn l-erba' ħwejjeġ meħtieġa fil-poeżija didattka jinsabu f'dan il-poema. Is-sengħa ta' Dun Karm f''Il-Jien' hi oriġinali tassew. Biha l- poeta jolqtilna l-fantasija, jaħkem imħutina, ibiddel il-ħsibijiet astratti fi xbihat jew sentimenti qawwija, iqanqal fil-qalb ta' min iħoss l-istess tqanqila li ġarrab hu. Il-poeta jitwaħħad mal- tilosofija Kattolka, kif jixhduh ix-xejriet lirki qawwija li niltaq- għu magħhom. L-anqas it-tiżjin poetku ma jonqos: deskrizjo- nijiet maqlugħa waħida wara l-oħra, tixbihat, versi milquta, fra- żijiet u kliem imdawwal b'soġġettiviżmu għoli. ' Kull naqxa ta' ħsiebu hi mikxufa, hu trattab il-kelma Maltija, ħareġ is-setgħat u l-ġmiel kollu li jinsab miġbur fi Lsienna. Il-poeta jinqeda bl-allegorija. Iġibilna quddiemna Ħajtu infisha; jurina x'taqlib għadda minn fuq ruħu; x'tagħlim ħa minn għand ommu u kif dan it-tagħlim għab malli fetaħ il-kotba, ; Niltaqgħu ma' tliet taqsimiet ewlenin. Fl-ewwel watida l-poeta ja l-irqaqat kollha ta' ħsiebu mingħajr it-twemmin. 78 tieni. taqsima l-poeta jġibilna quddiemna l-ġlieda bejnil ''jien' kburi wil-'Qalb'' twajba.u ġwejda: Ġo fija bdiet taħdita ħierqa bejn ħsiebi u qalbi: l-wieħed bħal fuqani… u hawn ilaqqa' flimkien ma' fe/kmef moħħu w qalbu t-tagħlim li kiseb mit-tiġrib u minn għand il-Knisja. Fit-tielet taqsima jfisser fit-tul il-filosofija, misluta mit-taħdita ħierqa, li għandha thennih. It-taqsim ta' din il-poeżija f'dawn it-tliet taqsimiet ewlenija ma jfissirx illi tista' tifridhom minn xulxin b'qatgħa ta' sikkina. Dawn. it-taqsimiet huma hekk marbuta flimkien li l-ħajja tal- watida hi l-ħajja ta' l-oħra. Hekk, b'din il-għaqda l-poema hu ħaġa ħajja ħierġa minn ruħi il-poeta. Dan it-taqsim kien im- nebbaħ lill-poeta mill-lehma nfisha, F'kull biċċa tintlemaħi id- daqqa ta' id imħarrġa, daqqiet li jikxfu l-ħsus tal-poeta; ukoll l-għaqda ta' bejniethom, kif waħda tidħol ġo l-oħra, tixhed ix-xejra kollha li l-moħfi wil-qalb ħadu waqt din it-taqliba f'ruħu. Niftakru li l-poeta lirku, bħal ma hu Dun Karn, ma jafx b'regli ofira ħlief dawk li ġġiblu quddiemu l-lehma ta' dak il-ħin. Hu kollu minnu li l-arti tfisser: tagħti sura lill-ħsus ta' l-artist; iżda din is-sura trid tkun taqbel ma' dawn il-ħsus, Il-ħsus iridu jnebbħu f'moħħi l-artist is-sura li għandhom jieħdu biex jitqajmu wkoll f'ruħ il-qarrej; inkella xejn ma joħroġ ħilief biċċa xogħol mejta. it-taqsim tal-''Jien' jaqbel mal-bidu, mat-tikbir, u l- mogħdija ta' dawn il-ħsus f'ruħ Dun Karm. Il-lehma bdiet meta l-poeta tagħna ra quddiemu l-filosofija zoppa tal-Foscolo, bla faraġ. .Għalhekk l-ewwel biċċa turina n-niket tal-bniedem tal- lum. Jibda jafiseb u jġib quddiem għajnejh kwadri mill-ħajja li jbikku u hekk titnissel it-taħdita ħierqa bejn il-moħti, il-qalb, it- tiġrib u tagħlim il-Knisja. Minn din it-tafidita jislet il-filosofija li thennih. M'hux is-sura biss li taħji x-xogħol artistku, Jinħtieġu rqaqat oħra għat-tlaħħim tan-naqxiet żgħar tal-lehma. Dawn l-irqaqat jitbiddlu minn poeta għall-ieħor u minn biċċa xogħol għall-oħra. Meta niġu biex nistudjaw dawn l-irqaqat irridu nżommu dejjem quddiem għajnejna x'kien dak li xegħel il-fan- tasija tal-poeta. Għalhekk ma naslu mkien meta noqogħdu IL-No, 12 Autumn 1939, p. 377, ngħidu din il-poeżija ma fihiex hekk u l-oħra fiha, mela din akbar u atijar mill-oħra, Kull ma għandna niftakru hu li kull biċċa xogħol artistka twaqqfet u nbniet fuq xejra għaliha nfisha, u xejn aktar. Min jaqra sewwa u jifli bir-reqqa /l-Jien jintebaħ u jin- tlaqat mill-ħjiel drammatku tiegħu; u dan jidher mill-ewwel mis-sura tal-poema u init-tlaqqigħ flimkien tal-poeta wiċċ imb'wiċċ mal-ħolqien, il-qalb mal-moħħ, tagħlim il-kotba ma' tagħlim omm il-poeta. Ħsiebi bħal agħma: biex isib it-trejqa itektek bil-għasluġ kull pass li jagħti; jimxi qajl qajl u qatt'ma jaf fejn wasal: dalma kbira tostorlu l-KIF u l-GĦALA, u d-Dawl li hu jixtieq qatt ma jiddilu, jixbah Ħafna lil xi protbgu drammatku. Wara, poeta, imlaqqa' mal-ħolqien, jurina kif dan jaħdem fuqu. Imbagħad naraw kif il-poeta jinħakem daqshekk minn ommu li tista' tgħid Nerġgħu biex ngħid hekk għal xena otira, fejn naraw il-ħolqien jaħkem il-poeta, meta dan jilmaħ fih mhux in-niket ta' qabel iżda l-Imħabba mifruxa fuq kollox. Jagħlaq b'epilogu li jispiċċa b'dawn il-versejn Issa mexxini Int, għax fik biss nagħraf il-Għajb tal-'Jien'' u l-Ġmiel ta' 'Lilhinn Minnu,' L-element drammatku hu hekk qawwi, 1i jkolli ngħid li kieku Dun Karm ma kienx poeta lirku qabel kollox, kien isawwar din it-tqabbila tiegħu fi dramm. Kollox jagħtik ħjiel ta' dramm: kif fehma taħdem fuq oħra, aktar w aktar ma' tul dik it-'taħl- dita ħierqa.' Kif il-fisieb bil-qajla l-qajla jitbiddel fuq it-twissi- jiet ta' ommu u jintebah bid-djufija ta' fehmtu sa ma jasal f'di- lemma u ħsiebu jixxengel min-naħa għall-oħra u fejn qabel ' ilissen il-versi kiesħa li jixhdu l-bruda ta' qalbu: tlabt lill-missier ħanin li qaltli ommi u baqgħet bla tweġiba s-sejħa tiegħi, issa jfisser dan il-kliem kollu hena: Iżda lil ommi ma ħiqarthiex fi ħsiebi, għax ommi kienet safja u deh'nha qawwi, u jien ħabbejtha kif iħobb poeta. u ħekk tibda t-'taħidita ħierqa'' u tbiddillu fehmtu għal kollox tista' tgħid. B'din ix-xejra drammatka din il-poeżija tissokta togħila w tikber fis-siwi letterarju w artistiku tagħha, Biha l- poeta jidħol f'ruħi il-qarrċj, aktar. w aktar billi din hi msieħba mix-xejra qawwija ta' Mħabba, xejra li tħoll u torbot mhux il- Ulien' biss iżda l-poeżija kollha ta' Dun Karm, so ċ' Kif wieħed jista' jara meta jistudja l-ħsieb tal-'jien' l-Im- ħabba tħoll u torbot f'dan il-poema. L-ispirtu ta' l-Imħabba jinħeba tafit il-versi tista' tgħid kollha. M'għandniex xi ngħidu, it-tagħlim ta' Kristu li l-poeta jrid jislet hu msejjes fuq l-Imħabba w aktar: ma jisħaq fuq l-Imħabba aktar jaħkem moħfi il-qarrej, L-Imħabba biss mewtet l-argumenti tal-moħħ ''fuqani'. Il-- loġk atal-moħħ waqgħet taħt l-illoġka (kif tidher) ta' l-Imħabba. Għalhekk il-poeta biex jaqla' aktar 'l barra dan l-ispirtu jinqeda b'dehriet u bi kliem li jnibbtu u jwieldu f'moħħna l-ħsieb ta' l-Imħabba u dawn issibhom mal-poema kollu. .ir-rużinjol itenni l-għanja li għallmitu l-Imħabba. L-agtħisafar moħbijin fix-xuxa tal-fraxxnu u tal-ħarrub igħannu l-għanja . ferrieħa ta' l-Imħabba. u l-kwiekeb , marbutin b'rabta ta' mħabba u l-Ħallieq L … mħabbtu firex bħala ġwienaħ wesgħin fuq kbir u ċkejken. Hekk il-poeta juri r-rabta ta' Mħabba fil-ħiolqien. Iżda l-poeta ju- rina b'tixbihat u b'dehriet maqlugħa l-imħabba bejn il-bnedmin. Id-dehra tat-tifel jiġġerra qalb l-oqbra kiesħa jiittex 'il missieru; Tara t-tfajjel jiġġerra liebes l-iswed qalb l-oqbra jfittex dik il-qalb li darba kienet taqbeż bil-ferħ u taqsam miegħu l-hena tas-saħħa; b'leħen kiebi jsejjaħ: —Missier l Missiert' ' u d-dehra tal-ħaddiema taħt xemx tisreġ, iħabirku biex jaqilgħu l-għajxien għalihom u għal uliedhom : U Umeta x-xemx tisreġ fuq il-jasar ta' nies li taħdem, tħabrek, tagħnet u tagħraq, biex ma' wliedha tiekol il-loqma samra aktarx bid-dmugħ imxarrba. Kbira l-imħabba li torbot it-tifel ma' missieru u li ġġagħal il-ħaddiem jitjassar biex jitma 'l uliedu; iżda quddiem din l-Im- ħabba l-poeta ma waqafx; imma baqa' ssummat u kibret it- tqanqila ġo ruħu kull meta ftakar jew leħħet f'moħħu x-xbiha t'ommu. Xi tfisser il-kelma ommi għal Dun Karm narawh minn din is-silta mill-poeżija tiegħu Waħdi : Ommi… xi ħlewwa, xi tjieba ta' isem Omm, il-kelma tal-faraġ fil-hemm, Omm, il-kelma tal-ħniena fil-ħtija, Ommi, il-kelma li trażżan id-demm' Ma jinsabx il-poeta mnikket, bla faraġ mingħajr it-twemmin 7 L-omm li tagħmel kollox għal uliedha, imqar tagħti ħajjitha, Ħennet għall-poeta tagħna. Kif Beatrice kienet li farrġet 'il Dante u wrietu t-triq tas-sewwa, hekk f'ommu Dun Karm sab 'il dik li fielsitu mit-tfixkil kollu. Għalhekk għalih il-kelma om tfisser imħabba. Magħiha jxebbah il-Knisja u lilha jafu t-tagħlim ta' tfulitu. Qatt ma ħaqarha fi ħsiebu għax kienet ''deb'nha qawwi''. Kif inhu miġbud lejha narawh mid-deskrizzjoni tal-għaġeb, tfur b'soġġettiviżmu: li jikxef xinhi tħoss il-qalb li tħobb : Sabiħa fil-ġmiel kollu tagħha dehret quddiemi x-xbiha t'ommi. Ħelwi. kienet id-daħka fuq xofftejha; ħelwa ' id-dija rżina ta' ħarsitha; ħelu dak wiċċha qamħi taħt il-kotra bajda ta' dlielha bellusin. Maj jinsiex kemm kienet tħobblu meta kien għadu tfajjel. . Kel- mitha għadha: ddoqq f'widintu u kien jemminha b'għajnejh '— magħluqa. - c U jien emmint, u għax emmint, ftaħt qalbi għali tama kbira, u l-ward ħeġġeġ madwari. u kien jofilom ħajja kollha ward u żgħar. Imbagħad. kemm hi ħelwa t-tixbiha tal-Knisja ma' omm. Ma tistax tiddiskrivi l- ġmiel, iżda aktarx tħossu, ta' dawn il-versi : 7 Bħal id ta' omm għaddiet ratba fuq rasi u smajt kliem sieber ta' twissija fielwa: Kullħadd imsallab għaliex: Kristu msallab. Mhux Kristu forsi l-ikbar għelm ta' Mħabbal Qalb il-poeta tixgħel kull meta tilmaħ l-inqas ħjiel ta' mħabba. B'hekk tit- wieled ix-xejra lirka li żżejjen il-poema u tafijiha. 'L hemm u 'l hawn niltaqgħu ma' bċejjeċ li jikxfu xi nuqqas ta' ħeġġa fil-poeta. Dan jiġri aktarx f'dawk il-bċejjeċ fejn ifisser xi argument, F'dawn il-bċejjeċ il-poeta m'huwiex, u ma jistax ikun, oriġinali fil-ħsieb, iżda hemm oriġinalità fil- -kif ifisser l-argument. Qabbel U Erba Kelmiet Qabet' (1), fejn issib l-is- tess tisibijiet, ma' dawn il-bċejjeċ u malajr tintebaħi bid-divrenzja ta' bejniethom. Fil- walida ma jiġbdek xejn ħlief it- tagħlim 1938, Dun Karm: L-Jien u Lilhinn Minnu (Malta Chretien, tagħha u fl-oħrajn jiġbdek il-ġmiel li hemm fil-kliem, it- tixbihat u s-sura tagħhom: Kelma qalila imma sabiħa: ċafida tal-JIEN u l-akbar wetqa tiegħu. Għaliex jekk kulma nafu 'l barra minna emminnieh lilna nfusna u lil ħaddieħor u f'dik l-emmna wettaqna l-fehma tagħna, l-akbar wetqa tal-JIEN Int biss, Mulejja; għax fiergħa l-kelma tal-bnedmin u tbiddel, u l-għerf li l-bieraħ kien imexxi d-dinja, kellu l-lum jerġa' lura fuq mixjietu : imm'Int ma tbiddiltx, u l-kelma tiegħek għadha tinsama' l-lum sħiħa u widdieba bħalma nsemgfiet fil-bidu, u tibqa' tidwi fuq il-ħerba taż-żmien, sakemm fis-sema tibqa' sultana x-xemx u tafitha tibqa' tħabbat xi qalb. Dawn il-versi juruna kif f'idejn il-poeta argument miġbud minn ieħor, jieħu l-ħajja u l-ġmiel. L-ewwel il-poeta jixħet dak li jafħiseb u mbagħad juri għaliex jaħiseb hekk u mhux Ħaġ'oħira. Raġuni wara oħra mżewqa b'tixbihat maqlugħa u ħajja. Din il-poeżija hi, aktar milli didattka, poeżija lirka, u x- xejra lirka titmewwet biss, kif rajna, fejn il-poeta jfisser xi tagħlim tal-filosofija. U dan nistennewh: il-lirka hi bint it- tqanqil il-qalb u mhix ġejja mix-xjenza li hi, til-bruda tal-fatti, kollha' kemm hi barranija għall-poeta. Iżda kull fejn ifisser tqanqil il-qalb il-lirka toħroġ qawwija, safja, ħajja, tbaqbaq minn ruħi il-poeta, Din il-lirka turina l-ħsus kollha tal-poeta quddiem il-misterji tal-ħajja. Toħroġ il-lirka fin-niket meta l- poeta jsib ruħu wafidu tafit star ta' sema mkewkeb : Qawwija kienet ħarsti lejn is-sema, u ħsiebi ttawwal, bħal ma tagħmel xatla, biex jixrob l-ewwel dawl li sata' jinżel minn dek l-iżraq bla qiegħ, minn dak il-wisa' bla truf… Hemm kien is-sema bid-djamanti żoroq tal-kwiekeb jiddu ġewwa ħbub għajnejja; hemm il-baħar mifrux fid-dalma siekta iħaxwex l-għanja ta' tfulitu; moħbi ġo siġar moħbijin —ruħ imbikkija— hemm kien ir-rużinjol itenni l-għanja Ji għallmitu l-imħabba;— poeżija ħelwa li traqqad ix-xejriet tal-ġisem,— iżda sebħ ma tefgħetx fuq ħsiebi mdallam, anqas ġo qalbi ma tefgħet is-sliem, u fil-hena meta jasal biex iħaddan it-twemmin : Kif tagħmel qalb l-għoljiet ragħda qawwija, li tarġa' lura minn kull ġenb irdumi u tidwi ġo widnejk, hekk reġgħet lura minn kull tarf tal-Ħolqien dik it-twissija u tenniet ġewwa moħħi: Emmenl Emmenl il-kelma tas-Smewwiet, ta' l-Art, tal-Baħar baqgħet tidwi bħal arpa wara l-aħħar messa tal-kordi minn idejn l-imgħallem. L-hena ġdid daħal f'qalbu u xegħellu l-fantasija u ħareġ dan il-kantku, biex ngħid hekk, li juri l-ħolqien jiddi f'miljietu. Dawn iż-żewġ siltiet juruna ċar is-soġġettiviżmu fil-lirka ta' Dun Karm. -Soġġettiviżmu qawwi li tista' tgħid ibiddel il- bixra tal-ħwejjeġ li għandu quddiemu u jlewwinhom kif jogħi- ġbu u kif tnebbħtu l-lehma. Fl-istess poema Dun Karm, f'banda jiddejjaq bil-ħolqien u f'oħra jithenna u jħossu jfarrġu. F'ommnu ma jilmaħx filief imħabba, tjubija u qawwa ta' dehen u jinsa in-nuqqasijiet li bħal ħaddielior jista' jkollha. Jaħseb li leħen ir-rużinjol hu mbikki bħalu, w meta jithenna jfittxu bħala għelm ta' ferħ: moħbi jgħanni : l-għasfur ferrieħi l-għanja tar-rebbiegħa. Bla għadd huma t-tixbihat f'din il-poeżija. Il-lehma tal- poeta tbiddel kollox fi xbihat ħajja. Filli tkun q'ed taqra xi deskrizzjoni, filli tfeġġ daqsxejn ta' metafra jew similitudni li tiswa mitqilha deheb, bħal din: Emmen qalu s-Smewwiet fil- kobor tagħhom u firxu quddiem ħarsti, f'lejl ta' safa, bħal xmara twila tal-ħulib, bħal sħaba, ta' trab tal-fidda u magħha IAN Jinqeda bihom il-poeta biex iżid il-ġmiel tal- -poċina bħal din li: għadna kemm rajna. Kull kelma hija ġmiel fiha nfisha: xmara tal-ħalib, trab tal-fidda. Jagħtu dawl ġdid fuq it-tagħlim li l- poeta jrid jisqina, biex ngħid hekk: Għidli, j'ommi, tmut l-Imħabba bil-mewt' Jew bħalma jagħmel farfett li jħalli l-fosdqa fl-art u joħroġ jittajjar ħieles taħt ix-xemx ta' Mejju, tħalli l-Imħabba t-trab fejn kienet tgħammar. .:84 Xi ħisieb jieħu l-libsa bihom bħal : ' Siġra imsoqqija mill-għajn tal-ħniena kbira is-siġra tas-salib, u mill-ward tagħha jitnissel l-hena kbir ta' ħajja ħielsa. Xi minn daqqiet dawn it-tixbihat jintisġu ġo xulxin u jsiru ħaġa waħda bħal dawn: Qiegħda dik ix-xewqa ġo fik bħalma fil-qamħa qiegħda moħbija s-setgħa tan-nebbieta; iżda l-fjur tagħha—fjur ta' ġid għal dejjem— fil-ġonna tas-smewwiet ma jiftaħx f'lewnu jekk qabel, fuq din l-art, ma tmutx imkasbra iż-żerriegħa tal-ġisem: mhux għaqli tibki lill-qamħa u ma tifraħx biż-żbula. Dawn it-tixbihat huma meħuda mil-ħolqien. Ħaġa li tol- qtok tassew. Ix-xemx, iż-żbula, l-għeruq, il-majjistral, is-siġra, iż-żraġen, ix-xitla, il-warda, kollha għandhom imkienhom fil- metafra wis-similitudni ta' Dun Karm. Donnu jrid ifakkarna fil-Għaqda ħajja tal-Ħolqien. Barra dan l-oriġinalità tagħhom ittihom bixra għalihom. Il-fantasija tal-poeta biss, ta' poeta ta' qalb li tħoss, jista' jintebaħ. bit-tixbih li hemm bejn il-mogħ- dija ħafifa. tat-tifkiriet ta' ħajtu u l-mogħidija wil-ġiri ta' 'sħab imqatta', bejn id-dell li jaqa' fuq l-art u niket il-poeta mħiabba dawn it-tifkiriet. Tħoss xi ħaġa f'qalbek għat-telf ta' ġmielha malli tiddellel l-art wir-reżħia terġa' fuqha wis-sħana fietla tax- xemxima s-saħħanhiex aktar. Kemm hu aktar maqlugħ it-tlaq- qigħi ta' balluta godlija mal-''ħaxix ta' rasu ċkejkna'' jew din: Rqiqa bħal ħajta tal-ħarir u bħalha iratba u mżewqa reġgħet ġiet iddoqq f'widnejja mill-kenn ħadrani tal-balluta kbira l-għanja ferrieħa tal-bufula. X'osservazzjonijiet imreqqa .li magħhom jiġbdu sensiela ta' tifkiriet u ta' immaġinazjonijiet warajhom: ratba bħal ħarir, kenn ħadrani, għanja ferrieħal U kifinhi maqtugħa x-xbiha tal-bufula kontra x-xbiha tal-'balluta kbiral' Bħala tiżjin ieħor il-poeta jinqeda bid-deskrizzjonijiet. Fil- għadd tagħhom ma jisbqux it-tixbihat, iżda għall-ġmiel, għall qawwa, għall-ħajja tagħhom ma jagħmiulhomx għajb. Mhux biss jiddeskrivilna l-oġġett iżda jagħti ħajja ġdida lil dan l-oġ- ġett. Hekk f'din id-deskrizzjoni : Madwari l-ħsejjes tal-ħidma kienu siktu u l-lejl kien firex l-istar tiegħu bla lewn fuq l-art u l-baħar. Ħelwa kienet is-siegħa l Fuq ix-xtajta, il-mewġ iħaxwex dik l-għanja ċkejkna li tħannen għall-mistrieħ: għannej waħdieni fis-skiet bil-lejl, ir-rużinjol iwieġeb b'leħen imbikki, u bħala ruħli tishar l-arloġġ iwennes Jil min jishar bħalu. Kemm tinqala' l-għanja mnikkta tar-rużinjol f'dak: is-skiet lejli. Kemm tifkiriet jinbtu f'moħħna l L-alliterazjoni b'dawk il-ħafna essijiet u exxijiet imħallta flimkien imxerrda mal-vrus kollha. Dak il-kliem li ma jistax jingħata tifsira sewwa bħal: star bla lewn, għanja ċkejkno, ruħi li tishar, l-arloġġ jishar. Hawn insibu xi ħaġa li taqbel, mad-deskrizzjoni: ta' T.-Hardv f'The Darkling Thrusk'. Biċċa xogħol oħra ta' l-immaġinazzjoni hi t-tpinġija ta' xbihet ommu. : Erba' daqqiet ta' pinna bħal: dija rżina ta' ħarsitha, kotra bajda ta' dlielha, daħka fuq xoftejha, u għandek f'moħħok ix-xbiha ta' xwejħa, li- ħadd ma jneħħilek minn 'quddiemek. Bħala l-aħħar wirja tad-deskrizzjoni ta' Dun Karm nisiltu din : Rajtu madwari l-ġmiel tar-raba' jħaddar bis-siġar u l-ħaxix; ismajt l-ilma jgelgel it-tislima tas-saħħa u moħbi jgħanni l-għasfur ferrieħi l-għanja tar-rebbiegħa; ima ftit lilhinn iċ-ċpar kiber u ħarsti iddennset u fil-bogħ'd għamiet għal kollox. ,., il-poeta jinqeda bl-ilsien biex ifisser dak li jħoss, jiġifieri, irid isawwar fisibijietu fl-ilsien. Għalhekk jinħtieġlu jsib is- setgħat kollha mofibija fih u jagħiġnu kif jidhirlu hu. Hekk Dun Karm jinqeda bis-setgħat kollha tal- frażeoloġija Maltija. Jagħżel il-frażijiet u l-kliem li jdoqqu sabiħ fil-widna; bħal xmara twila, sħab imqatta', tilgħab fuq ħaddejja; oħrajn li jġibu magħhom sensiela ta' xbihat w immaġinazzjonijiet bħal: żaba ta' faraġ, ġol-ħondoq tad-dwej- jaq tefgħet is-sliem, mingħajr ħoss titbandal, qalbu (tal-ward) tlellex, kobor bla xtut. Frażijiet bħal dawn mhux għalkemm taqbad u ttihom tifsira eżatta. Barra dan hemm ukoll il-perijodi mwieżna fid-daqs u fir-ritmu. Daqqa sentenzi qosra jixbhu Ħafna l-ilfiq : Għajjew għajnejja tħtares bla ma tara, u qalbi nfniet. Min sa jagħtini l-hena tad-dawl sabiħ 7: Min sa jurini t-trejqa li twassalni xi imkien fejn hemm il-milja tax-xewqa kbira li taħfili 'l ħajti. u ofira sentenzi gosra jitħalltu ma' oħrajn twal l-aktar meta jkollna xi- argument filosofku jew xi xejra lirka. Kollox jixhed il-ħsus tal-poeta u jurina l-inqas xejra ta' fsiebu. Niltaqgħu ma' xi kuntrast qawwi f'perijodu wieħed : rart ħanina Jaqgħethom, bħallikieku. biex tidfinhom mal-mijiet u l-eluf li mietu qabel. Iżda fuq dak il-friex ta' weraq mejjet ħadra u sabiħa baqgħet tħaxwex l-għanja tal-ħajja s-siġra, sħiħa fuq ġenbejha, dirgħajja miftuħin u fl-ajru safi tinewweġ il-kotra ta' xuxitha. iħobb ilaqqa' ħafna verbi flimkien bħal taħdem, tliabrek' tagħnet u tishar jew taħkem, tagħfsu, tirkbu, Verb isħaħ minn ieħor biex jagħmlu gradazzjoni sabiħa, li tinsab ukoll f'xi perijodi sħaħ bħal ebda ħaxixa niedja ma tħaddar; ebda ħoss ferrieħi ta' ilma ħaj; il-Mewt qiegħda fuq kollox. Jo Mhux biżżejjed li jinqeda b'xi frażijiet bħal ''din ħajti biex inissel mogħdrija imma wkoll isawwat xi ħsieb qawwi b'dan il-għan: 'Bgħref mill-bniedem dan l-għasfur li jgħanni fuq il-ħierba tal-mewt bla biża' tagħha. Ara kif il-versi huma mtawla bla waqfien xejn sa ma jispiċċaw għal xejn għal xejn. Hekk ukoll jispiċċa wieħed mill-itwal pe- rijodi lirki : L Ċbaqgħet tidwi bħal arpa wara l-aħħar messa tal-kordi minn idejn l-imgħallem. It-tqanqiliet wil-ħsibijiet tal-poeta għandhom fihom infus- hom xejra ritmika li mhix it-tiżjin letterarju, iżda l-leħen tal- lehma stess. Din ir-ritmika magħġuna fil-poeta tidher fil-versi u r-ritmu li bih jinqeda f'għanjietu. Dawn jimxu t-tnejn mas- suġġett, Il-versi tal-ħdax bħal dawn. tal-'Jien'' aktarx insibuhom fil-għanjiet daqsxejn watida twal, billi dawn fihom ħafna ħsus u tqanqil li ma jixxiebhu xejn u jinħtieġu ritmi differenti. Il- tqabbiel' hu l-irsir tal-vers iżda l-''poeta'' hu sid il-vers. F'idejn Dun Karm il-vers hu biċċa għodda u jaf jinqeda biha. Hemm: versi jixbhu, fir-ritmu tagħhom, il-mixi, l-ilfiq jew it-tkarwit tar-ragħad : Kif tagħmel qalb l-għoljiet ragħda qawwija. li tarġa' lura minn kull ġenb irdumi. Dawn iż-żewġ versi u ta' warajhom huma mqassma fi tlieta li jfakkruk fittkarwit mitnikker tar-ragħad. L-ewwel vers im- tawwal u jaqla' iktar 'il barra t-tkarwit imtawwal tar-ragħda. Fil-waqt li l-aċċent ritmiku hu qawwi, kull fejn hemm xejra lirka bħal dawn iż-żewġ versi li għadna kemm rajna, fil-vers fejn hemm xi tagħlim filosofiku l-aċċent huwa mejjet li bil- kemm ma jagħmelx ir-ritmu tal-poeżija jixbah 'il dak tal-proża: Qiegħda dik ix-xewqa ġo fih bħalma fil-qamħa qiegħda moħbija s-setgħa tan-nebbieta. Dan in-nuqqas ta' aċċenti sħaħ, itaqqlu l-vers f'mixjitu u l-qar- rej iktar jafiseb f'dak li jaqra. Qabbel il-versi ta' qabel u dawn ta' l-aħħar u tara d-divrenzja fir-ritmu tagħhom. Niltaq- għu ma' versi oħra li għandhom waqfa f'nofshom bħal: bin-nervi li jħaddnuk / tad-demm li jsaħħnek Versi bħal dawn issibhom aktarx meta jkun hemm xi gradaz- zjoni bħal dawn, fejn xi minn daqqiet issib iżjed minn waqfa waħda; i U i 8à i minn dak l-iżraq bla qiegħ, / minn dak il-wisa', ta' għadam, / dgħif, / egħruq, / u demm / u nervi. Hemm. versi li ssibha bi tqila biex tistħarreġ u tgħid mnejn hu ġej ġmielhom : Ħelwa li traqqad / ix-xejriet tal-ġisem Angas ġo qalbi / ma tefgħet is-sliem Baqgħet tidwi / bħal arpa wara l-atiliar Versi bħal dawn li huma bla għadd jixhdu l-qawwa tal-lehma tal-poeta. Barra hekk, hu ta' min jistudja tajjeb il-versi tal- UJien' għax jixħtu dawl kbir fuq l-aċċent ritmiku Malti. Kif rajna dawn il-versi tal-ħidax li slitna jistgħu, xi mindaqqiet, jieħdu aktar minn tliet aċċenti. , Rajna l-ġmelijiet ta' din il-għanja wieħed, wieħed. Magħ- qudin kollha flimkien jagħtu saħħa u ħajja 'l-poema. Barra li ngħoddu din il-poema bfiala' ġawhra letterarja artistika, ngħodduha wkoll bħala xhieda qawwija tas-setgħat moħbija ta' l-Ilsien Malti. Urina Dun Karm kemm tfisser il-kelma Maltija, x'sensiela bla tarf ta' tifkiriet u x'immaġinazzjonijiet iġġib magħha; u. x'ritmu fih il-Malti biex jaqdi l-poeta lirku; (Student tal-Letteratura) — (F'Veljun tal-Karnival tas-sena 1940) Iżfnu, tfajliet imsejknin li tħobbuni, Ma' dawk li ħsiebhom safi u qalbhom kbira. Qarrieqi jien u l-qerq m'għandux. tifsira; - Iżfnu, tfajliet, u fittxu li tinsuni. Imħabbti mhix imħabba: Kif tafuni, Indur malajr, bħal 'b'valż' ma' kull tidwira. Neħħu kull tama u Ħassru kull tifkira; Ħabbejt eluf u għad inħobb miljuni. L-imħabba nistħajjilha qisha' logħba: Jien Ħajti din, li nidħak biss bin-nisa Għax qalb m'għandix, jew għandi gzuzu ħżiena. Iżfnu għalhekk, tfajliet, m'oħrajn u jiena Billi titilqu ma jkollix xi sogħba, U l-għira illi nħoss (jekk qatt) nirfisha.