18. il-Hamis 10 ta' Novembru 2016 FRAK MILL-ISTORJA TA' MALTA L-ORIZZONT TAL-1565 (1) Il-Jum Nazzjonali tat-8 ta' Settembru, Jum il-Vitorja, ifakkarna fiż-żewġ assedji ħorox li għaddiet minnhom Malta — l-Assedju l-Kbir tal-1565 u dak tat-Tieni Gwerra Dinjija (1939 —1945). Is-sena l-oħra kienet l-450 sena mill-Assedju l-Kbir tal-1565, u għalhekk se nipprova, fil-qosor ħafna ngħaddilkom xi ftit tagħrif dwaru: Dwar l-Assedju l-Kbir tal-1565 inkitbu volumi kbar ta' kotba u għalhekk dak li se nikteb jien huwa biss farka mill-istorja ta' din il-ġrajja kbira u glorjuża, li aħna, bħala poplu, ta' kull sena niftakru fiha u nagħtu ġieħ lil missirijietna u lill-kavallieri li mietu jissieltu għall-fidi u għal Malta fuq is-swar ta' Sant' Iermu, Sant' Anġlu u San Mikiel. istoriċi tagħna minn dejjem sostnew li r- rebħa ta' l-Assedju l- Kbir tal-1565 hija waħda mill-isbaħ paġni. tal-istorja glorjuża ta' pajjiżna, meta l- Kavallieri ta' San Ġwann u l-Maltin insew id-differenzi ta' bejniethom. u ħaduha kontra l-qawwa u l-ħruxija tal-imperu Tork, li f'dawk iż-żminijiet kien it-terrur tal- Baħar Mediterran. Il-Misilmin kienu ilhom għexieren ta' snin jersqu lejn xtutna u jagħmlu ħerba mill- irħula tagħna ta' qrib il- baħar. Fil-fatt insibu bosta dati, fosthom l-1419, 1422, 1429 u l-1488, fejn Xwieni Għarab (furbani) niżlu f'Malta u f'Għawdex u għamlu ħerba kbira U fiż-żmien l- Ordni f'Malta, bejn l-1540 u l-1563 (proprju sentejn qabel l-Assedju l-Kbir) il-kursar Rais Dragut — l-aktar kursar magħruf wara Barbarossa — ttanta jaħbat għall-Maltin ħames darbiet, iżda l-akbar ħbit feroċi tiegħu li baqa' jis- semma wara dak tal- Assed- ju l-Kbir kien dak tal-1551 fuq iċ-Ċittadella ta' Għaw- dex, uli wara kaxkar miegħu eluf ta' Għawdxin fil-jasar ġewwa Tripli u t-Turkija. Fl-1544 Dragut attakka lil Għawdex darbtejni Fil-ġlied qalil li sar mas-suldati Malt- in inqatel ħuh u l-Għawdxin kaxkruh mal-art u wara ħarqu ġismu. Dragut tant iddispjaċih li ħalef li jivven- dika ruħu mill-Għawdxin kollhal Aktarx li b'dan il- ħsieb f'moħħu, fl-1546 reġa' attakka lil Għawdex, iżda din id-darba rnexxielu jaqbad biss ħames priġunieri wara li għamel ħerba kbira mill-irziezet li sab fi triqtu u li minnhom ġarr miegħu bosta annimali. Fl-1547 żbarka f'Marsamxett, qabad xi Maltin u ħadhom miegħu fil-jasar. F'April tas-sena 1551 niżel f'Marsaxlokk, u minn hemm baqa' sejjer lejn is-Siġġiewi iżda kellu jirtira minħabba r-reżistenza qaw- wija li sab tistennieh. Fil-bidu. ta' Lulju 1551, il- Gran Mastru d'Homedes ġie mgħarraf mill-ispiji Venez- jani li kellha l-Ordni li flotta ta' madwar 145 ġifen Tork, taħt il-kmand suprem. ta' Sinan Pasha, Rais Dragut u l-Ġeneral Kambil Bev kienet telqet mill-Port ta' Preveza fi triqtha lejn il-Punent. Għal- kemm. id-destinazzjoni. ta' din l-espedizzjoni ma kinitx magħrufa, deher ċar li l- ħsieb u l-għan tagħha kien li jattakkaw xi bliet fix-xtut tal- Ewropa u b'hekk ikomplu jkabbru t-territorju Tork fil- Baħar Mediterran. Fil-fatt, wara li din il-flotta għaddiet mill-istrett ta' Messina, daħ- let fil-Port ta' Augusta, żbar- kat l-armata tagħha u kiss- ret, farrket u ħarqet kull ma sabet quddiemha. Ġara, li matul dan l-at- takk, xi lsiera Nsara rnexx- ielhom jaħarbu mill-armata Torka, u meta waslu fil-belt ta' Saragosa qalu lill-mexxej- ja Nsara li l-flotta Torka kienet se tattakka lil Malta u wara lill-belt ta' Tripli li kienet f'idejn l-Ordni ta' San Ġwann. Kien proprju fis-16 ta' Lulju li din l-aħbar twas- slet lill-Gran Mastru mill- Kavallier Fra Antonio Gatto — aħbar li tant qajmet paniku kbir fost il-poplu ta' mad- war il-port li minnufih ġabar ħwejġu u daħal jistkenn wara s-swar tal-Birgu u l- Fit-18 ta' Lulju 1551 il-flot- ta Torka dehret fuq ix-xefaq riesqa lejn Malta. Parti mill- flotta daħlet fil-Port: ta' Marsamxett u niżżlet it- truppi l-art. Mal-iżbark tat- Torok intbagħtet il-kavalleri- ja li kienet taħt il-kmand tal- kavallier Ingliż: Nicholas Uption iffurmata minn 30 kavallier u 400 Malti, attak- kawhom bil-qawwa u ma ħallithomx jersqu lejn il- Birgu. Minn fuq l-Għolja Xebb-er-ras, Sinan u Dragut studjaw bir-reqqa l-qawwa tal-Kastell ta' Sant Anġlu mdawwar bil-baħar u s- swar tal-Birgu u rrealizzaw li l-armata li kellhom ta' ' 10,000: ruħ ma. kinitx biżżejjed biex jaħbtu għalih, u għalhekk minflok idde- ċidew li jattakkaw l-Imdina. Għat-Torok il-belt antika tal-Imdina kienet priża taj- ba. Huma kienu tal-fehma, li belt ċkejkna bħalma kienet l- Imdina f'nofs il-gżiramdaw- ra bis-swar qodma u 'l bo- għod ħafna mill-Port il-Kbir ma kinitx tiflaħ assedju fit- tul. Ġara iżda, li waħda mis- sorijiet Benedittini- kellha dehra minn Sant' Agata u din qaltilha li jekk joħorġu l- istatwa tagħha purċissjonal- ment u jgħadduha minn fuq is-swar, l-għadu Tork jitlaq. Għall-ewwel ħadd ma em- minha, iżda meta s-soru baqgħet: tinsisti, il-vigarju Dun Ġużepp Manduca aċċetta li l-istatwa tal-qaddi- sa titqiegħed fuq is-swar. Fost l-għaġeb ta' kulħadd, l- għadu Tork irtira minn qud- diem l-Imdina. Iżda xi wħud mill-istoriċi jsostnu li peress li t-Torok ma kinux imħejjijin għal assedju fit-tul u t-tir tagħ- hom kien il-belt ta' Tripli huma kellhom jabbandu- naw il-pjan li jassedjaw lill- Imdina u rtiraw lejn ix-xwie- ni tagħhom f'San Pawl il- Baħar. Kien hawn li ngħatat l-ordni biex ix-xwieni jsal- paw minnufih lejn il-Gżira ta' Għawdexl It-Torok. żbarkaw fl- Imġarr u fi ftit sigħat wara waslu taħt is-swar taċ- Ċittadella u minnufih in- għata s-sinjal biex jibdew jimbumbardjaw il-ħitan tal- kastell. Il-bombardament beda l-Ġimgħa 24 ta' Lulju għall-ħabta ta' nofsinhar u baqa' sejjer sal-Ħadd 26. Il-Gvernatur Galatian de Sesse beża' li rebħa Torka kienet se ġġib magħha mas- sakru kbir, u għalhekk biex jevita t-tixrid ta' demm bagħat għal Patri Bartilmew Bonavia — Malti minn Bubaqra li kien jaf jitkellem tajjeb bl-Għarbi u talbu biex imur ikellem lill-Ammirall Sinan f'ismu. Mal-lejl ta' bejn is-Sibt u Ħadd, il-patri tniżżel b'ħabel u mar ikel- lem lill-Pasha fejn qallu li l- Gvernatur de Sesse kien lest li jċedi u jiftaħlu l-bieb tal- belt bil-kundizzjoni li jħalli 200 ruħ mill-kbarat ħielsa. Waqt li Sinan wera b'subgħajh fetħa fis-sur, huwa qal lill-patri li l-kun- dizzjonijiet tal-gwerra jagħ- milhom hu, iżda wiegħdu li jekk il-gvernatur iżomm kelmtu, huwa kien lest li jħalli 40 mill-kbarat ħielsa. Fil-fatt, wara l-assedju l-Pa- sha ħalla liberi lill-Patri Bo- naventura, mara u binha u 40 xiħ għakka, li skont it-ter- mini Torok, dawn ix-xjuħ, ir- rispettivament mill-qagħda soċjali. tagħhom kienu meqjusa bħala l-kbarat tal- kastell. Jingħad li madwar 300 raġel, meta ntebħu li l-gver- natur kien se jċedi huma rnexxielhom jaħarbu miċ- Ċittadella billi dendlu xi ħbula minn fuq is-swar fin- naħat fejn l-għadu ma kienx qiegħed jgħasses, niżlu magħhom u marru jistaħl- bew fl-għerien. B'hekk hu- ma rnexxielhom jeħilsu mill- mewt jew li jinqabdu lsiera bħalma ġralhom madwar 3,000 ruħ (hawn min jgħid aktar) li ttieħdu fil-jasar fi Tripli u xi wħud fit-Turkija. Jingħad li Għawdxin li Dra- gut kaxkar miegħu fil-jasar ittieħdu f'raħal jismu Tarhu- na li jinsab madwar 64 kilo- metru 'l bogħod minn Tripli. Hawn min isostni wkoll li d- dixxendenti tagħhom għad- hom hemm sal-lum. L-ASSEDJU L-KBIR TAL-1565: Wara t-telfa ta' Ġerusalem u aktar tard it-telfa tal-belt ta' Akri (1291), l-Ordni tal- Kavallieri sab kenn fil-gżira ta' Ċipru. Għatxan li jkollu t-territorju sorvan tiegħu, f'Awwissu: tal-1309, wara sentejn ta' ġlied qalil mal- Biżantini, l-Ordni rebaħ il- gżira ta' Rodi u għamilha s- sede tagħhom. Hawnhekk l- Ordni bena l-flotta tiegħul Iżda fl-1522 l-Imperatur L-ORIZZONT FRAK MILL-ISTORJA TA' MALTA Il-Ħamis 10 ta' Novembru 2016: 119 Tork Sulejman II (il-Manjifi- ku li għex bejn l-1494 u l- 1566) imdejjaq bl-influwen- ' za kbira li kellha l-Ordni mal-pajjiżi tal-Ewropa u mbeżża' bit-theddida kon- tinwa li kellhom ix-xwieni Torok mill-flotta tal-Ordni waqt it-tbaħħir tagħhom fil- Mediterran, huwa ddeċieda li jassedja l-gżira b'eżerċitu kbir-u jkeċċihom minn fuqha. Wara assedju aħrax ta' sitt xhur, is-Sultan Sulej- man rebaħ il-ġżira ta' Rodi, iżda mqanqal u mistagħġeb bil-qlubija kbira li wrew il- kavallieri matul l-assedju, huwa ħallihom joħorġu mill-ġżira bl-unuri kollha. L-istoriċi jgħidulna li fl- 1530 l-Imperatur Karlu V ta' Spanja, bl-approvazzjoni tal- Papa Klement VII, offra lil Malta bħala fewdu lill-Ordni a' San Ġwann ta' Ġerusalem b'għadd ta' kundizzjonijiet, fosthom li huma jħarsu u jiddefendu l-Kastell u l-Belt a' Tripli. Għall-ewwel il-ka- vallieri: ma għoġbuhomx dawn il-kundizzjonijiet, iż- da wara xi żmien jaħsbuha huma aċċettaw. l-offerta, u għalhekk fit-23 ta' Marzu 1530: ġewwa Kastelfranco, Karlu V iffirma l-għoti ta' Malta lill-Ordni ta' San Ġwann. F'Novembru tal-ist- ess sena l-kavallieri ħadu l- ussess tal-gżejjer Maltin f'idejhom. Meta l-Kavallieri ta' San Ġwann immexxija mill-Gran Mastru Philippe Villiers de 'Isle Adam li kien sar kap al-Ordni fl-1521 (prinċep a' dawn il-gżejjer bejn l- 530 u l-1534 ) waslu fostna, sabu li l-uniku post abitat u fortifikat tajjeb kienet il-belt al-Imdina — il-kapitali ta' gżira. Għall-ewwel għadd- hielhom il-ħsieb li jagħmlu s-sede tagħhom fl-Imdina, iżda meta tefgħu ħarsithom uq il-Burgo (Birgu) u rreal- izzaw x'vantaġġi kbar kellu dan il-villaġġ żgħir maġenb il-baħar, l-aktar meta f'ras dak l-ilsien art maħruġ sa nofs tal-port kien hemm kas- tell kbir li kienu bnewh l- Għarab mijiet tas-snin qabel, qatgħuha li jgħammru fih. Huma kienu tal-fehma, li l-Kastell Sant'Anġlu, mhux biss seta' jservi bħala fortiz- za biex tħares id-daħla tal- Port il-Kbir, iżda seta' wkoll jintuża bħala kwartieri ġenerali għall-kavallieri kif ukoll bħala ħabs għall- priġunieri, waqt li fid-daħla kennija ta' bejn iż-żewġ peniżoli dik tal-Burgo (Birgu) u l-Għolja ta' San Ġiljan (Isla) li kienet tasal sal-qalba ta' art li f'dawk iż- żminijiet kienet magħrufa bħala Burmula (Bormla), setgħet isservi biex fiha jsorġu u jissewwew ix-Xwie- ni tal-Ordni. Kif aċċennajt qabel, fiż- — bis-swar żmien il-Gran Mastru Juan d'Homedes-(1536 — 1553) kien sar l-assedju ta' Għawdex. Imnikket ħafna u mħasseb ħafna bil-ħbit għall-għarrieda mill-furbani fuq diversi rħula u villaġġi qrib ix-xtajtiet Maltin huwa kompla jsaħħaħ il-Kastell ta' Sant' Anġlu bi swar ġodda, u ordna biex jitħaffer foss wara l-Forti biex b'hekk jiżolah mill-Burgo. Issa d'Homedes sar konxju ħafna li l-gżira kienet nieqsa mid- difiża, għalhekk, kompla dawwar lill-Birgu bi swar b'saħħithom u qabbad lill- Inġinier Spanjol Pietro Par- do jiddisinja pjanta għall- bini ta' forti b'saħħtu f'ras l- Għolja Xebb-ir-Ras flok it- Torri tal-Għassa li kienu bnew l-Aragoniżi fl-1450 bil- għan li ssaħħaħ id-difiża taż- żewġ portijiet. L-ewwel ġebla tal-Forti Sant' Iermu ġiet imqiegħda fl-14 ta' Jan- nar 1552 u tlesta fi żmien sena. Barra hekk, il-Gran Mas- tru d'Homedes ried li jserraħ moħħu li d-daħla ta' Port ix- Xwieni tkun protetta b'tisħiħ ta' difiża miż-żewġ naħat. Għalhekk, waqt li għalaq id- dħul tagħha b'katina ħoxna tal-ħadid (li nġiebet minn Venezja) minn taħt il-Kastell Sant' Anġlu għall-Ponta tal- Isla (il-fetħa fis-sur u l- maħżen fejn kienet tinżamm din il-katina għadu jeżisti fil- Ponta ta' l-Isla), huwa qab- bad lill-Inġinier Pardo biex jibni forti ieħor fuq l-Għolja ta' San Ġiljan (kif kienet magħrufa l-Isla f'dak iż- żmien) biex waqt li jħares lill-Birgu minn xi ħbit li seta' jsir minn fuq l-Għolja ta' Kordin, ikun ta' wensu kenn għan-nies li kienu jabitaw f'dawk in-naħat. Meta tlesta dan il-Forti, issemma' għal San Mikiel, għax proprju kien f'nhar it-8 ta' Mejju tal- 1553 li fuq is-swar tiegħu ttella' għall-ewwel darba l- istandard tal-Ordni. Dan il-Gran Mastru barra li kom- pla jiffortifika tajjeb lill-Forti San Mikiel u dawwar lill-Isla b'saħħithom, ta permess biex fiha jinbnew id-djar għal min xtaq jabita fiha (wara l-Isla saret belt u ssemmiet Senglea għall- Gran Mastru Le Sengle) . Fil- 21 ta' Awwissu 1557 laħaq Fra Jean de la Valette (1557— 1568) bħala Gran Mastru tal- Ordni, u dan, meta permezz ta' spjuni li kellha l-Ordni fit-Turkija sar jaf li t-Torok kienu qegħdin iħejju flotta kbira biex jaħbtu għal Malta, kompla tejjeb il-fortikazzjoni tal-Isla, b'mod. speċjali s- swar baxxi li kienu jagħtu għan-naħa ta' Kordin, kif ukoll dawk tal-belt tal-Imdi- na li kellhom bżonn ma- nutenzjoni kbira. Interessanti hu l-fatt, li wara t-telfa ta' Rodi, il-flotta tal-Ordni tilfet il-qawwa tagħha, u għalhekk meta l- Ordni f'Malta. sabet port kbir u kenni, din ma damitx wisq biex reġgħet kisbet mill-ġdid dik il-qawwa na- vali li kellha snin qabel. Waqt li x-xwieni tal-Ordni kienu jgħassu kontinwa- ment l-ibħra ta' madwar gżiritna, huma kienu jattak- kaw kull ġifen Tork li kienu jiltaqgħu miegħu, u wara li jeħilsu l-ilsiera Nsara, kienu jisirqu kull ma jsibu fuqu. Ġara li fis-sena 1564 ix-xwie- ni Maltin iltaqgħu ma' Gal- jun Irjali Tork 'Sultana' li kien sejjer lejn Venezja, at- takkawh, u wara taqtigħa ħarxa li damet sejra tliet sigħat waqa' f'idejn il-Malt- in, fejn wara daħħluh fil- Port il-Kbir u għamlu festi kbar. Is-Sultan Sulejman li issa kellu madwar 70 sena, meta sema' bl-aħbar li l-Galjun Ir- jali Sultana kien inqabad mill-Maltin għadab ħafna u ħalef li jeqred lill-Ordni dar- ba għal dejjem: Sejjaħ malajr il-kunsill tal-gwerra u ordna li tintbagħat flotta kbira biex tassedja lil Malta u teħodha. B'hekk 'biss- huwa: seta' jserraħ moħħu li dak li ma wettaqx 43 sena qabel (1522) ġewwa. Rodi seta' jtemmu issa bis-suldati li kellu. Huwa kien jemmen, li la darba tinqered l-Ordni. ta' San Ġwann, miegħu jinqer- du wkoll dawk il-potenzi kbar li għenuha terġa' tissaħħaħ. U biex żgur iwet- taq il-ħsieb tiegħu, huwa ħatar lil Mustafa Baxa bħala l-Kmandant Suprem. tal- eżerċitu Tork u lil Piali Baxa bħala Ammirall tal-flotta Torka, li skont l-istoriku Tork Pecevi kienet tikkon- sisti f'madwar 300 biċċa tal- baħar li kienu jvarjaw minn xwieni, xambekki, galljazzi u kull tip ta' bċejjeċ oħra tal- baħar. Meta l-Gran Mastru Jean de La Valette rċieva l-aħbar mingħand Ġwanni Borelli — spija. Venezjan f'Kostan- tinopli li t-Torok qegħdin iħejju flotta kbira biex jaħbtu għal Malta, huwa ħeġġeġ lill-kavallieri u lill-Maltin biex flimkien jissieltu għall- Fidi ta' Kristu u għal Malta. Il-maġġoranza tal-kavallieri mseħbin mas-suldati Maltin u barranin kienu mxerrdin fiż-żewġ fortizzi ta' Sant' Anġlu u ta' San Mikiel u matul is-swar tal-Birgu u tal- Isla, waqt li fil-Forti Sant' Iermu kien hemm mitt ka- vallier u elf suldat qalbieni ieħor li lkoll ħalfu li jid- defendu lill-forti sal-aħħar nifs ta' ħajjithom. Kemm tabilħaqq kien kbir dan l-Assedju nistgħu nirre- alizzawh minn żewġ fatturi importanti, l-ewwel —il-qaw- wa tal-eżerċitu Tork li nġieb f'Malta. pparagunat maċ- ċokon tal-eżerċitu Malti, u t- tieni — il-popolazzjoni ta' Malta fiż-żmien l-assedju 'kienet ta' madwar tlieta u għoxrin elf ruħ (23,000 ), lit- teralment kollha magħluqa fl-Imdina, fil-Birgu u fl-Isla, waqt- li l-kumplament. tal- gżira u l-baħar li jdawwarha kienu f'idejn it-Torok. IL-WASLA TAL-FLOTTA TORKA Fl-għodwa tat-18 ta' Mejju 1565, il-flotta Torka taħt il- ħarsien tal-Ammirall Piali Baxa ntlemħet fuq ix-xefaq riesqa bil-mod lejn il-Port il- Kbir mill-għassiesa tal-Forti Sant' Iermu. Mad-dehra tal- flotta ngħataw tliet tiri ta' kanun mill-Forti Sant' Jier- mu u tlieta oħra minn Sant' Anġlu, segwiti bi tliet tiri oħra mill-Imdina u tlieta oħra. miċ-Ċittadella: ta' Għawdex. Dan is-sinjal ta' twissija ġiegħel lill-poplu jiġbor ħwejġu u l-merħliet iegħu u jidħol jistkenn wara s-swar tal-Isla, il-Birgu u l- Belt tal-Imdina. Waqt li d- dehra ta' dawn l-imriekeb ollha mimlijin. suldati To- rok u Għarab mill-pajjiżi tal- Barbarija (Afrika ta' Fuq) werwret lill-poplu tagħna u akkritu fin-niket u fil-ħerba kbira li ħalla warajh l-Assed- ju ta' Għawdex tal-1551, din id-dehra massiċċa tal-flotta Torka ftit'lbogħod mill-port beżżgħet ukoll lill-kavallieri anzjani u fakkrithom. fl- Assedju ta' Rodi u t-telfa kbira li huma ġarrbu fuq dik il-gżira. Ftit sigħat wara t-Torok żbarkaw parti mill-armata tagħhom fil-bajja ta' Marsax- lokk u minnufih bdew l-av- vanzata tagħhom lejn il- Birgu u l-Isla biex juru l-qa- wwa tagħhom. L-eżerċitu Tork, li kien if- furmat minn riġmenti ta' suldati minn diversi pajjiżi tal-Mediterran fosthom minn dawk tal-Afrika ta' Fuq (magħrufa bħala tal- Barbarija) li kienu taħt il- kmand tal-Ġeneral Mustafa Baxa li kellu madwar 60 sena. L-istoriċi jsostnu li dawn iż-żewġ kmandanti (Mustafa u Piali) ftit li xejn kienu jaqblu, u għalhekk, dan in-nuqqas. ta' ftehim kien jissarraf f'ħafna piki, b'konsegwenza li xi drabi kien jinqala' tilwim sejru be- jniethom u tinħoloq bruda kbira f'dawk fta' mad- warhom. t L-eżerċtu Tork kien jik- konsisti f'6,000 Ġannizzari — suldati tal-gwardja person- ali tas-Sultan Tork Sulejman armati bl-azzarini u mħarrġin jisparaw b'mira l- aktar preċiża, 9,000 Spahi — suldati armati bil-vleġeġ u bil-lanez, 7,900, Vavalar — suldati ngaġġati mill-gżejjer tal-Greċja, mill-peniżola Bal- kana u min-nies ta' madwar il-Moskee (reliġjużi — ta' fanatiżmu kbir) u jiġġieldu l-aktar bix-ximitarri u bl- ixkubetti; 6,000 Kursar tal- baħar li kienu jissejħu Lev- enti u mħarrġin tajjeb fl-użu tax-xabla, tal-lanza uu tal- ixkubetta. Ma' dawn is-suldati wie- ħed irid iżid ukoll is-suldati tal-160 xini tal-gwerra tal- Ammirall Piali Baxa (100 suldat tal-kumbattiment għal kull xini, armati bl- ixkubetti, bil-vleġeġ u bix- suldat mill-aħjar. Il-wasla ta' Ħassan — il- Viċi Re ta' Alġiers u ta' Dra- gut — il-Viċi Re ta' Tripli kompliet għenet dan l- eżerċitu b'4,000 suldat ieħor.