u Ħarruba raġel bil-fjuri, i jkunu fl-aqwa tagħhom. ' 5 Il-BirdLife tagħmel ħafna affarijiet biex tgħin l-għasafar u n-natura. jeRQ Pereżempju: o teduka fl-iskejjel bi proġetti bħal Dinja Waħda lee toħroġ kotba u tqassam posters u fuljetti Ii tagħmel ħarġiet għall-membri u għall-publiku tieħu ħsieb riservi naturali u tagħti ħajja lil ħabitati rari titħabat biex il-liġijiet tal-għasafar ikunu suret in-nies u jiġu rispettati. Ħaġa oħra importanti ħafna li l-BirdLife tagħmel hi li tistudja l-għasafar. Il-BirdLife ilha tistudja l-għasafar minn mindu twaqqfet fl- 1962 u fil-fatt dak iż-żmien kien jisimha Malta Ornithological Societv (ornitoloġija tfisser studju tal-għasafar). Wieħed mill-istudji li bdiet tagħmel Ki il-BirdLife kien il-bird ringing. Bis-saħħa ta' ċrieket żgħar li l-istudjużi jqiegħdu ma' saqajn l-għasafar tgħallimna ħafna dwar il-ħajja tal-għasafar. Pereżempju: tgħallimna r-rotot li jgħaddu minnhom l-għasafar meta jpassu, minn fejn ikunu ġejjin u fejn imorru. tgħallimna l-għasafar iżurux l-istess postijiet sena wara oħra. tgħallimna l-għasafar għandhomx postijiet favoriti fejn ibejtu u kemm jużawhom. tgħallimna jekk il-frieħ jibqgħux jgħixu fl-inħawi tal-ġenituri tagħhom. K tgħallimna kemm idumu f'post u tgħallimna jsibux biżżejjed ikel fih. tgħallimna kemm jgħixu l-għasafar fis-selvaġġ. U ħafna affarijiet oħrajn interessantil K 7 Dawn l-affarijiet kollha ma tgħallimnihomx biss biex insiru nafu iktar. Tgħallimniehom speċjalment biex ngħinu lill- għasafar stess. Għax iktar ma tkun taf fuq il-ħajja ta' xi ħadd iktar tkun tista' tgħinu. F'Settembru li għadda l-BirdLife għalqet 50 sena Ki minn meta bdiet l-istudju biċ- ċrieket. F'paġna 12 hemm iktar fuq ir-ringing. 'Emmm… ħalla toqba daqsxejn kbira fix-xibkal' c- Victor Falzon L-Editur Il-Ħuttafa 130 : Ottubru 2015 : p3 Żarna Tobia… Fl-24 ta' Settembru żarna Tobia, Avultun Abjad żagħżugħ li faqqas l-Italja f'Ġunju li fdal (EA EL Ilu a ati LET iċ U IE la twelidu biex ipassi lejn l-Afrika. Fi triqtu Tobia għadda minn Malta, imma flok baqa' sejjer waqaf biex jgħaddi l-lejl LET A at A Te ET a l l od TA mal-pulizija qagħdu għassa l-lejl ħalli ma joqtluhx il-kaċċaturi. L-għada filgħodu Tobia iċ u L o o IT II JE imbagħad kompla nieżel u daħal l-Alġerija. Nawguraw lil Tobia li jsib post sabiħ fejn jgħaddi x-xitwa bla periklu. Imma għaliex jismu Tobia7 Għax dan l-avultun ma faqqasx fis-selvaġġ imma f'ċentru speċjali fl-Italja fejn irabbu għasafar rari, biex imbagħad jitilquhom ħalli jkomplu jgħixu fis-selvaġġ. U n-nies li rabbewh semmewh Tobia. U barra Tobia kien hemm ukoll Sara u Karel u Carmen u Anetal U kif nafu li l-avultun li żarna kien Tobia7 Ħarsu sew lejn ir-ritratti li ħa seħibna Għal ara PEN Zea A Ko To tn to To BIE AL A l o TM tl Val Avultun Abjad xellug7 Dik marka speċjali li għamlulu n-nies li rabbewh biex l-għasfur jingħaraf anke adult morru a f Frq R paġna 9. jekk ikun qed itir fl-għoli. l a Tinkwetax, Dudi l-għasafar jib ċar jeg) iwaqqgħu r-rix tal-ġwienaħ jilieq) ħ 7 kull sena u jtellgħu sett ġdid. Inħabbru ħuta oħra ġdida għal Maltal Din hija r-redlip blennv (Ophioblennius atlanticus), tip ta' budakkra. Lemaħha m'ilux il-ħabib tagħna Mark-Anthonv Falzon waqt li kien qed jgħum f'Delimara u s'intendi ġibdilha skoss ritratti, fosthom dan t'hawn. Sejba ta' speċi ġdida hija dejjem ħaġa speċjali imma li hu kważi inkredibbli f'dis-sejba hu li dil-ħuta mhix biss ġdida għal Malta imma anke għall-Baħar Mediterranl Kif juri l-isem xjentifiku tagħha, din ħuta tal- Oċean Atlantiku u kif spiċċat Malta impossibli tgħid. Bil-Malti nistgħu nsejħulha Budakkra tal- Atlantiku. Il-bruka hija waħda mill-ftit siġar li jifilħu għar-raxx mielaħ tal-baħar, u fil- fatt issibha tikber (jew imħawla) ħdejn diversi xtut, fosthom dawk ramlin. Għandha weraq fin qisu bizzilla, li spiss iqattar minnu ħafna ilma mielaħ. Il-grillu tar-ramel jorqod fix-xitwa imma fir-rebbiegħa joħroġ mill-ħofra ; fir-ramel fejn ikun indifen. Ir-raġel joqgħod fid-daħla tat-toqba u jħokk k A ġwenħajh flimkien biex jagħmel grilli nisa lejh. Ċapep. tar-ramel. li l-grillu jtella' minn taħt l-art meta jħaffer il-mina tiegħu. Fl-aħħar tas-sajf il-bużbież il-baħar joħroġ bukketti fjuri sofor ċari li jiġbdu ħafna insetti bil-fwieħa ħelwa — tagħhom. Għandu weraq ftit oħxon biex fih jaħżen l-ilma. Il-Ħuttafa 130 : Ottubru 2015 : p4 Minħabba li jikber fir-ramel biss ix-xewk ir-ramel huwa rari ħafna f'pajjiżna Jekk ikollok ix-xorti tarah, innota kif il-weraq jagħti fil-blu imma attent għax iniggeżl Il-Ħuttafa 130 : Ottubru 2015 : pS Ambjeni u Resielenti Il-ħanżir l-art tar-ramel jgħix 1 f'xiferix-xatt fejn ir-ramel jiltaqa' 7 mal-baħar. Jiekol biċċiet tal- ) alkalijkun tella' l-baħar. Il-mara tkun ċara bħal din tar-ritratt. bil-Grieg li tfisser 'b'saħħtu' għax minkejja s-sħana u nixfa li tgħix fihom '2 fuq l-għaram tar-ramel, il-pjanta 77 għandha weraq twil skur u b'saħħtu, fs. U ġmiel ta' fjura bajda tfuħ. It-tertuxa hija tipika tal-għasafar ' tax-xtut. Għandha saqajha 3 ftit twal u munqarha twil ukoll, għodda perfetta biex tfittex fir- ramel imxarrab għad-dud. Xtut ramlin mhumiex komuni f'Malta. Fis-sajf dal-povru ħabitat jimtela bin-nies u l-gabbani u u l-istorbju, u n-natura ma tantx nagħtuha ċans tieħu r-ruħ u titkattar. Il-pjanti speċjalizzati li jgħixu fir-ramel irid ikollhom għeruq fil-fond u weraq imlaħħam biex jiflaħ għan-nixfa. Ir-ramel ħdejn il-bħar jifforma għaram (sand dunes) f'xi postijiet f'Malta u fihom jgħixu flora u fawna speċjali. Ftit hawn annimali li jgħixu fir-ramel, il-biċċa l-kbira jżuruh biex ifittxu l-ikel imbagħad jitilqu. Il-kulur ħamrani bħal tar-Ramla l-Ħamra f'Għawdex (fir-ritratt) u tar-Ramla tal-Mixquqa f'Malta jiġi mill-minerali fil-blat li tfarrak biex sar ramel. Wiġer fa) 1 A b L-5 Fost affarijiet oħrajn ħa jkun hemm e logħob għat-tfal RBSM e attivitajiet għall-familja Tr ajjet Qq 6 ringing tal-għasafar ta' filgħodu H -Simar jibqa 6 berdwoċing mbagħad miftuħa Il-publiku sa Post'Is-Simari(fix-Xemxija) id-dħul huwa Ħin Ħa jkun hemm żewġ gruppi, bla ħlas. wieħed fl-11Qamiu l-ieħor fil-11030am Minħabba li l-postijiet limitati min jixtieq jattendi l-attivitajiet ta' filgħodu għandu ijibbukkja'billi jibgħat imejl lil-Hannah fuq feducationObirdlifemaltat Il-Ħuttafa 130 : Ottubru 2015 : p6 17 Xewk tal-M PJP l $ Bonġu, Xewkal Bonġu, nista' naqdik f'xi ħaġa Iva, għandi kurżità. Il-pjanti tax- xewk li nara kollha jkollhom zokk. Imma inti m'għandekx… Hekk hu, jien flok intella' zokk nuża l-enerġija tiegħi biex inħaxxen u ntawwal l-għerq. Għerq kbir x'tambih7 Kif tara jiena ngħix fix-xagħri, ambjent li fis-sajf jinxef qoxqox. Fl-għerq naħżen ilma u sustanzi, li jżommuni ħajja f'dan l-ambjent diffiċli. Kos, madwarna kważi m'hawn ebda pjanta bil-fjuri ħliefek. Hekk hu, ħafna pjanti jwarrdu fir-rebbiegħa imma jien niftaħ il-fjuri issa. B'hekk l-insetti fuqi jiġu u jdakkruli l-fjuri. Kważi bla kompetizzjoni ta' xejni Ħeħe, eżatt. Lanqas weraq ma tagħmel) Iva mela, imma l-weraq tiegħi xogħlu għamlu fir-rebbiegħa, u issa nixef. Hawn hu madwari, arah. Dal-ħafna qisu tiben griż) Dak hu. Il-aħwa, ma ndunajtxl Issa ħa jkolli nħallik. Saħħa u grazzi. Ċaw ħi, u ara tniggeż ') Il-Ħuttafa 130 : Ottubru 2015 : p7 ħud d WA Xi d ta' friefet. Xi 20 minnhom huma komunijew d G a Et OM i o L essa cardui FÀ Fà QA fe) f ż FI FÀ Fi 3 Il-Ħuttafa 130 : Ottubru 2015 : p8 ..jmbagħad tih il-kulur. Bil-mod, ara tibla' Isieneki Bumunqar huma ħanfus b'wiċċhom ġej għall-ponta qisu għandhom imnieħer twil. Bl- Ingliż jgħidulhom weevils. Jekk għadek m'intix membru fi Klabb Ħuttafu tixtieq tidhol, ftakar li hemm jistenniek Natura , annimali u pjanti Maltin biex tagħtihom kulur. Ħaffef qabel jispiċċaw. Veaahi Dħalt jġjżaz membru u ara x'iddubbajti Il-Kuda hija għasfur żgħir li tqatta' ħin twil fl-art, tiġri jew taqbeż fuq saqajha biex issib x'tiekol, l-aktar insetti u dud. Issibha l-aktar fl- għelieqi u fix-xagħri. M'għandhiex kuluri jgħajtu, sabiex ma tkunx tidher wisq fl-ambjent li tgħix fih. Ir-raġel u l-mara jingħarfu sew minn Meta ttir jitfaċċa disinn abjad u iswed fuq denbha, qisu ittra T rasha 'l isfel. Il-Kuda tidher fiż-żewġ pases, meta ġieli tasal f'numri kbar. Fil-ħarifa tibda tidher mill-aħħar ta' Awwissu. Hija tbejjet f'art għolja madwar l-Ewropa, u tqatta' x-xitwa fl-Afrika. Tbejjet fl-Asja u fil-Kanada u xi Kud jagħmel pases twal ħafna. Bħal sħabhom tal- Ewropa, dawn ukoll jinżlu lejn l-Afrika fil-passa tal-ħarifa. Il-Ħuttafa 130 : Ottubru 2015 : p9. Jien jisimni Sean u għandi 21 sena. Minn dejjem kont dilettant tal-għasafar, pero l-passatemp tal-berdwoċing ħadtu bis-serjetà ftit xhur ilu biss. Dan kollu beda f'attività tal-Falko li attendejt, u minn dakinhar bqajt noħroġ fil-kampanja b'mod regolari. Illum jiena leader tal-Falko u nieħu ħsieb l-attivitajiet u dak kollu li għandu x'jaqsam mal-Falko. F'dawn ix xhur kelli l-opportunità nosserva ħafna spettakli naturali interessanti ferm mill-għasafar. Pereżempju meta rajt tajr tal-priża mill-viċin irrealizzajt kemm jagħmlu manuvri impressjonanti, u darba rajt ukoll Seqer tal-Ħannieqa (Hobbw) jiġri wara farfett il-lejl. Perċ l-iktar spettaklu li sibt affaxxinanti kien li nara l-Kuċċard (Honev-buzzards) jingħalaq ballun sabiex jogħdos mis-sema għas-siġar tal-Ħarrub biex jorqod. Barra minn hekk, l-għajta u s-sbuħija tal-kuluri tal-Qerd in-Naħal (Bee-eaters) inevitabbli li tinnotahom, u huma wkoll għasafar b'karattru partikolari. F'Settembru naraw kwantità ta' għasafar tal-priża (birds of prev) fosthom il-Kuċċarda (Honev-buzzard), l-Arpa (Osprev) u l-Bagħdan Aħmar (Marsh Harrier) ipassu minn fuq Malta. Xi wħud jibqgħu sejrin fi triqthom lejn l-Afrika bla ma jieqfu, oħrajn jiddeċiedu jqattgħu lejl f'Malta biex jistrieħu qabel ma jkomplu l-vjaġġ tagħhom lejn l-Afrika. Xi ħaġa li qatt ma stennejt fl-ewwel sena tiegħi berdwoċing kienet li nosserva żewġ Avultuni Bojod (Egvptian Vultures), wieħed fit-13 u (GS) l-ieħor fil-25 ta' Settembru. L-Avultun Abjad huwa rari għal Fi Malta u l-aħħar li deher wieħed kien madwar sentejn ilu. Narakoml IA o ĦA , pn la il la at EJ ej tt e IN LT JI madwar l-Ewropa. Sibna fuq Facebook (fittex Falko BirdLife Malta) Dejjem infurmana jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko. Ċempel lil Tim (79071796) Ittawlilha spiss għal iżjed tagħrif fuq l-attivitajiet jew lil Nick (99809190) jew ibgħat email lil falkoblim(żiggmail.com jew ħallilna messaġġ fuq Facebook L a Olof io G la a inkunu hemm ngħaddu saċ-ċentru tar-ringing tal-BirdLife biex naraw kif isir il-bird-ringing. Ftakru dejjem li tiġu b'żarbun tajjeb u ġibu wkoll it- tromba. Għal aktar tagħrif ikkuntattjaw lil-Leaders. Falko hija t-taqsima tal-membri żgħażagħ ta' BirdLife Malta. Il-Falko torganizza ħargiet biex iż-żgħażagħ li japprezzaw l-annimali u n-natura jingħaqdu biex jgħaddu ħin flimkien josservaw il- flora u l-fawna ta' pajjiżna. ħut Jafuh ftit, jiswa ħafnal Is-sit li se nitkellmu fuqu f'din il-ħarġa probabbli ħafna minnkom qatt ma smajtu bih. Imma għalkemm mhuwiex fost l-iktar magħrufa, żgur li huwa wieħed mill-iktar interessanti. Qed nitkellmu fuq il-Qortin tal-Magun, u s-sit fil-qrib tiegħu magħruf bħala l-Qortin il-Kbir. Barra li huwa Sit Natura 2000, dal-post huwa wkoll Sit ta' Importanza Ekoloġika u Sit ta' Importanza Xjentifika. Dan għandu jagħtikom ħjiel ta' kemm huwa interessanti. Dan is-sit jinstab fuq għolja magħmula minn blat tal- Qawwi ta' Fuq. Minħabba li huwa mikxuf ħafna għar-riħ, il-pjanti li jikbru hawnhekk iridu jkunu kapaċi jifilħu għall- Il-Ħuttafa 130 : Ottubru 2015 : p10 Hawnhekk insibu tip ta' ambjent li teknikament nafuh bħala frigana (phrvgana), tip ta' xagħri li ma tantx hu komuni f'Malta. Fil-Magun. il-frigana mhux talli nsibuh, imma huwa probabbli l-aħjar eżempju ta' dan l-ambjent li għandna Malta. Il-flora… Fost ir-rikkezza ta' speċi li nsibu hawnhekk, hemm il- ħatba s-sewda ta' Malta u t-tengħud tax-xagħri (it-tnejn endemiċi għal Malta), l-għansar ikħal (li jinsab biss f'Malta u fi ftit postijiet oħra), u speċi oħrajn tipiċi tax-xagħri Malti, bħas-sagħtar, iż-żebbuġija, it-te Sqalli u t-tengħud tas- siġra. Insibu wkoll iċ-ċistu abjad, li tagħmel fjuri sbieħ bojod; Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. B'kollox hemm iktar 2000, u 39 minnhom Il-Ħuttafa 130 : Offbru 2015 - p11 IL-Qonrik ; TAL-MAGUN…….2 Għadek ma fe din il-pjanta hija rari f'Malta imma fil-Magun hawn roqgħa mhux ħażin. Insibu wkoll diversi speċi ta' likeni u ħażiż, u anke numru ta' orkidi. Fix-xquq u l-ħofor fil-blat jiffurmaw fix-xitwa diversi għadajjar fil-blat (rockpools), li jipprovdu ambjent kruċjali għal speċi ta' flora u fawna x'aktarx rari fil- Gżejjer Maltin. …U l-fawna. Kif tistgħu tobsru, sit bħal dan huwa importanti wkoll għall-fawna. Fl-arbuxxelli t'hawnhekk tbejjet il-bufula sewda u tbejjet anke l-bufula ħamra, li skarsat sew mill- kampanja Maltija; mal-irdum s'intendi ma jonqosx il-merill. Fil-passa jitfaċċaw għasafar bħall-kuda u forsi xi daqquqa tat-toppu, u fix-xitwa l-post jimtela tpespis tal-pespus u ċaqċiq tal-buċaqq tax-xitwa. Fost fawna oħra nsibu wkoll is-serp iswed u d-dussies t'Għawdex, bebbux endemiku għal Malta. Semmejna fil-bidu li l-Magun mhux magħruf wisq mal- Maltin, u din hija probabbli r-raġuni għaliex għadu fi stat pjuttost tajjebl Għalhekk, għalkemm inħeġġiġkom biex tesploraw iktar siti bħal dawn li huma kemmxejn off the beaten track, tajjeb li nitgħallmu napprezzaw dal-wirt naturali bla ma nagħmlulu ħsara. riffittja fihl dussies t'Għawdex Annimal jew pjanta li jinsabu f'post partikolari u mkien iktar fid-dinja. IL-QORTIN IL-KBIR ħ ' xagħri /frigana sies u rdum 7/ je B siġar u arbuxxelli Anniversarju biċ-Ċrieket 1968 f'ghalqa hdejn L-eħassn, ix-Xaghra f Għawdex jiħasat tqiegħed ċurkett fuq jinqab l-għasfur li jidher fir- fa ritratt. L-għasfur kien speċjali Bekkafik Isfar. Dan kien ba il-bidu tal-bird ringinġ arring L f'Malta. F'Settembru li għadda dan l-istudj ke dahal; għalaq 50 sena. tddum biex ER a issir ringer2 jweġġax Iċ-ċurkett Iva, trid snin ikun tal- ta prattika u aluminjum u esperjenza. jkun żgħir u ħafif ħafna, Fuqu jkun emm numru U l-indirizz tal-għaqda, li tkun A Tiingjatu Biex tirringja trid permess2 Iva, u liċenzja mill-pulizija wkoll. Qabel jintelaq l-ghasfur l jittiħidlu xi ke) ieħor, bhal tul imbagħad jerġa' tal-ġwiena jintelaq biex ikuniżżel flkwian stu ji' 77 AWIet. Jekk Ta asfur idum nia Jinqabad iġnana ir-rindor f'pajjiż ieħor ftit minuti bis8. iċ-ċuricett jurih minn fejn ikun 6ie l-għasfur. L-għasfur iweġġa' 7 Ma taraxl La is-sanna x-xibka u lanqas ki ġin$ iċ-ċurkett ma- 1 tal a hafna aa ;ġied f jweġġgħuhi u if fuq t-tagħrif karetA L-għasafar - speċjalmen: rotot li Żaw ma jijkunu AS jpassu. Ritratti f'din il-paġna ta' lan Balzan, Victor Falzon, Nicholas Galea, Mont Hirons u Tim Micallef