Il-Gudja A.D. 1436 Il-Knisjalu t-teżori tagħna Tagħrif miġbur minn Nazzareno Agius Dan ir-raħal huwa antik ħafna u dan tixhdu l-knisja parrokkjali ta' Santa Marija ta' Bir Miftuħ li kienet diġà parroċċa fl-1436 fi żmien l-Isqof de Mello. Mal- Gudja nsibu Ħal Farruġ, raħal ċkejken ħafna li għalkemm meta l-Gudja kienet fl-aqwa tagħha ma kienx fih iktar minn għaxar t'idjar li aktarx kienu rziezet, Ħal Qadi u Ħas-Saptan jagħmlu ukoll ma' dan ir-raħal. Il-motto jgħid Pluribus Parens (omm wisq ulied). L-arma tal- Gudja hi faxxa ħamra dentata orizzontali fuq kamp fidda. Mill-Gudja ħarġu diversi parroċċi, l-Imqabba, Ħal Kirkop, Hal Safi, Birżebbuġa, Ħal Tarxien u Ħal Luqa. ' L-ewwel parroċċa kienet fl-inħawi magħrufa bħala ta' Bir Miftuħ. Fil-vista pastorali li għamel Mons. Pietru Dusina fl-1575 nsibu li fl-antik mal-matriċi ta' Bir Miftuħ kien hemm 47 knisja filjali: 5 Bir Miftuħ, 9 fil-Gudja, 5 f'Hal Tarxien, 3 Ħal Kirkop, 8 fl- Imqabba, 4 Ħal Safi, 2 Ħal Farrug u 11 oħra f'diversi nhawi. Il-knisja parrokkjali tal-lum bdiet tinbena fl-1656 fi żmien il- Kappillan Dun Ġwann Gatt. Dan ix-xogħol dam sejjer 10 snin sħaħ. Fiha għaxar altari: 4 fil-korsija, 4 fil-kappelluni, il-Maġġur u fil-kor. Il-knisja ġiet ikkonsagrata minn Mons. Isqof Vincenzo Labini fil- 11 ta' Diċembru 1785. Il-Perit Tumas Dingli ħażżeż il-pjanta tal-knisja. — Il-faċċata nbniet fl-1901 fuq il-pjanta ta' Karlu Farrugia mill-istess raħal. Festa tal-Madonna taċ-Ċintura — Gudja 2007 Il-Gudjan Anġlu Dalli għamel ix- xogħol tal-bini. Il-knisja li għandha stil ta' salib latin kienet b'kampnar wieħed, pero meta nbiet il-faċċata sarulha żewg kampnari oħra allura ġiet bi tlieta. L-arloġġ tal-knisja magħmul minn Mikelanġ Sapiano b'minutiera waħda tpoġġa fil- kampnar ta' wara bit-tħabrik ta' Dun Mattew Castagna: Il-kampnar fejn twaħħal l- arlogg sar fuq id-disinn ta' William Baker. Il-kampnar huwa għoli 102 piedi u ġie mibni mill-Gudjan Rużar Formosa. Meta tlesta dan il-kampnar twaħħlet irħama biex tfakkar lil dan l-Inġinier Ingliż. Il-koppla tal-Gudja mibnija minn Tumas Dingli għandha għamla ottagonali kif għandhom koppli ohra ta' l-istess żmien. Fl-erba' pendenti ta' taħt il- koppla hemm l-erba' evanġelisti magħmulin minn Ramiro Cali fl-1934, imdawra u mżewqa bi skultura sabiħa ta' l-injam magħmula minn Benjamin Tonna. Originali f'din il-koppla huma t- twieqi ta' għamla żgħira u mħaffra f'panew li jinsab f'kull naħa tal- koppla. Il-kwadru Titulari huwa xogħol ta' Pietro Gagliardi (1809—1890) u sar f'Ruma fl-1880. Kien żmien meta l-Maltin bdew jitfgħu għajnejhom fuq pitturi barranin ta' ħila kbira. L-Assunzjoni ta' Marija fis- Sema narawha mpittra fi stil mhux tradizzjonali. miftuħa imma bil-pala ta' l-idejn fuq xulxin. Fil-ġnub laterali tal-kor hemm żewġ pitturi oħra li jirrapreżentaw iż-Żwieg Mistiku ta' Santa Katerina, u d-dehra ta' Santa' Anna lill-Madonna, xoghol Francesco Zahra. Fl-altar tal-kor hemm meqjum il-korp sant ta' San Sinforjanu li ilu meqjum f'din il- knisja sa mill-1815. Meta tlesta Il-kampnar ta' William Baker inġiebu sett qniepen minn għand id-ditta John Warner £ Sons ta' Londra. L-Isqof Pace Forno mexxa l-funzjoni tat- tberik u l-konsagrazzjoni ta' dawn il-qniepen. Bħal knejjes oħra mibnija fis-seklu XVIII il-knisja parrokkjali tal-Gudja fiha ħafna xogħol sabiħ u irfinut fil-ġebla Maltija, kif inhi l-prospettiva tal- kappelluni ta' l-Agunija u tar- Rużarju. Id-disinjatur kien kapaċi joħloq ambjent artistiku ta' disinn u skultura. Disinm eleganti ieħor nsibuh f'kull artal laterali. Kull artal hu mżejjen bi kwadru sabiħ bħalma hu dan tal-Madonna taċ-Ċintura li jista' jkun xogħol ta' l-iskola ta' Francesco Zahra. Xogħol fin qisu bizzilla narawh skulturat madwar il-kwadru tal- Kunċizzjoni li huwa xogħol Rokku Buhagiar. Fih jidhru San Pawl, Santu Rokku u San Bastjan. L-istess. skultura -nsibuha madwar l-altar ta' l-Epifanija. Il-Kwadru tas-SS.ma Trinità flimkien ma' San Ġwann l- Evangelista, San Franġisk de Paule u San Girgor ma nafux ta' min hu. Dan il-kwadru hu wieħed mill-isbaħ kwadri li hawn f'din il-knisja. L-altar tal-Karmnu huwa ukoll imżejjen bi skultura sabiħa. L-altar ta' San Ġużepp huwa ukoll imżejjen b'xogħol sabiħ. Dan il- kwadru jirrapreżenta l- mewt ta' San Ġużepp li ġie mpitter minn: Domenico Bruschi. Il-Via Sagra fil- knisjaparrokkjali tikkonsisti f'erbatax-il kwadru li tpittru minn Antonio Falzon. Fuq l-ewwel u t-tieni stazzjon tidher is-sena meta saru. L-Istatwa Titulari ta Santa Marija ġiet maħduma fl-1807. Hija xogħol fl- injam mill-iskultur' Vincenzo Dimech. Din il-vara saret bi flus is-Saċerdot Dun Tumas Zammit li kien mill-Gudja. Din hija l-ewwel vara skolpita fl-injam ta' Santa Marija f'Malta. Il-pedestall magħmul fl-1932 u ndurat fl-1933 flimkien mal- bradella u l-bankun, huwa xogħol ta' Manwel Buhagiar minn Ħal Tarxien. Ma' l-erba' faċċati tal-pedistall insibu erba' statwetti maħduma mill-Istatwarju Għawdxi Wistin Camilleri. Fl-1948 din il-vara kienu sarulha xi alterazzjonijiet minn Antonio Sciortino. Fl-1987 din il-vara ġiet restawrata għand id-Ditta Coleiro tal-Belt. — Il- karnaġġjun tal-Madonna u t-tliet puttini li jidhru ġew restawrati mill-Għawdxi Pawlu Camilleri Cauchi. L-istatwa tal-Madonna. tar- Rużarju nħadmet. fil-kartapesta minn Mastru Anġlu Dalli fl-1922. Anġlu Dalli kien bena wkoll il- faċċata tal-Knisja. . Il-pedistall tagħha sar minn Manuel Buhagiar. Meta saret il-vara kien inqala' xi nkwiet. Festa tal-Madonna taċ-Ċintura — Gudja 2007 Qabel din l-istatwatal-Madonna tar-Rużarju l-fratellanza kellha statwa oħra skolpita fl-injam minn Mastru Antonio Chircop fl-1851. Illum din l-istatwa tinsab fil-knisja tal-Lunzjata. Din l-istess statwa kienet tintuża wkoll fil-festa taċ- Ċintura. L-Istatwa tal-Madonna taċ- Ċintura ta' issa nħadmet f'Marsilja fis-seklu XIX. Il-mezzo bust ta' l-Ecco Homo li jinsab bejn il-pilastri l-maġġuti nħadem minn Vincenzo Dimech minn biċċa njama li kien fadal wara li skolpixxa l-istatwa Titulari ta' Santa Marija. L-altar maġġur armat għall- festa ta' Santa Marija flimkien ma' l-irħam tal-presbiterju saru bi spejjeż ta' Dun Angelo Dingli. L-Altar tal-Madonna taċ- Ċintura, l-Battisteru u l-Ostensorju ta' Santa Marija saru bi spejjeż ukoll ta' Dun Angelo Dingli. L-altar. maġġur ukoll huwa mżejjen b'sett gandlieri ta' l-injam indurati bil-fidda. 6 statwetti tal- kartapesta ndurati bil-fidda ukoll ġew magħmulin minn Karlu Darmanin kif ukoll 4 gastri bil- fjuretti tal-ganutell fis-sekonda. Fis-sagristija tinsab pittura tal-parroċċi li darba kienu jagħmlu mal-Gudja. Tinsab ukoll mitra tal- ġebel bil-kitba Bartolomeo Mangion 1586 li tfakkar lil Dun Bartolomeo Mangion li kien Kappillan ta' Bir Miftuħ bejn l- 1575-1592. Mangion kien jagħmilha ta' vigarju bis-setgħat kollha ta' Isqof. L-orgni tal-parroċċa tal-Gudja kien magħmul Sqallija fis-seklu XVIII. Iż-żewġ ventartali artistiċi f'din il-knisja li jintramaw fl-artali tar- Rużarju u taċ-Ċintura fihom xogħol ta' skultura fl-injam indurati bid-deheb. Il-ventartal qadim li fil-festa ta' Santa Marija jintrama fl- artal tal-kor fih xogħol sabiħ u dettaljat magħmul b'diversi lwien differenti. Fil-knisja jeżisti friskatur tal- kina bid-disinn tal-Magħmudija ta' Sidna Ġesti Kristu u b'kitba Griega. Dan kien jintuża għall- magħmudijiet fil-knisja ta' Bir Miftuħ. L-isfera. sabiħa tal-fidda ndurata bid-deheb hija tas-seklu XVIII. F'din il-knisja nsibu wkoll ġirandola ta' l-injam antika ħafna ndurata bil-fidda. Jeżisti ukoll konfessonarju qadim magħluq biċ-ċelu magħmul f'nofs is-seklu XIX. Fid-19 ta' Lulju 2006 il-knisja tal-Gudja ġiet mogħtija t-titlu ta' Arċipretali. B'hekk Dun Martin Cardona li kien Kappillan issa sar l-ewwel Arċipriet tal-Knisja tal- Gudja. Referenzi Noti meħuda mill-ktieb ta' Tonv Terribile 'It-Teżori tal-Knejjes, Vol IV.