Mużajk wara l-altar: Ġesii msammar mas-Salib P Twannv Chircop ofm X Stazzjon : Ġesli mneżża' minn ħwejġu Żewġ turġien wieħed fuq naħa u l-ieħor fuq oħra jiħduk fuq il-Golgota li lum hija 5 metri fuq il-livell tal-bażilika. Il-Kalvarju huwa maqsum f'żewġ partijiet minn żewġ navati-kappelli; pilastri kbar ħafna jisseparaw dawn iż-żewġ partijiet. Din is-separazzjoni turi d-dritt tal- L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2010 $e 27 ġ proprjetà tal-komunità nisranija; il-kappella fuq in-naħa tax-xellug tappartjeni għall-Griegi Ortodossi, dik tal-lemin għall-Knisja Kattolika, rappreżentata mill- Franġiskani. Fin-naħa tal-Franġiskani, dik tal-lemin, tiġi mfakkra l-ġrajja ta' meta Ġesii ġie mneżza minn ħwejġu: 'Imbagħad sallbuh, u qassmu ħwejġu bejniethom billi tellgħuhom bix-xorti' (Mt 27,35; cf. Mk 15,24; Lq 23,34b). Ma' din id-deskrizzjoni l-evanġelista San Ġwann iżid interess partikulari. Wara li sammru lil Ġesti mas-salib, is-suldati '… ħadu l-ilbies tiegħu u qassmuh f'erbgħa, sehem lil kull wieħed minnhom. U ħadu wkoll it-tunika; din kienet libsa bla ħjata, minsuġa biċċa waħda minn fuq s'isfel. Ftiehmu bejniethom u qalu: 'Ma nqattgħuhiex, iżda nitfgħu x-xorti għaliha, u lil minn tmiss jeħodha' (Ġw 19,23-24). F'din il- ġrajja l-evanġelista raha t-twettiq tal-profezija biblika: 'Ħwejġi qasmu bejniethom, u għall-ilbies tiegħi tefgħu x-xorti' (Sal 22,19). Din il-kwotazzjoni hija meħuda minn salm tal-lamentazzjoni, fejn il-ġust sofferenti jirrakkonta l-umiljazzjoni u l-uġigħ tiegħu, imma juri fidi kbira quddiem ir- rieda ta' Alla li ssalva. Parti minn dan is-salm insibuh iktar tard fuq fomm Ġesu fil-mument ta' agunija fuq is-salib (Mk 15,34; Mt 27,46). Nimxu ftit 'il quddiem ġo l-istess kappella, u naslu quddiem l-artal li jindika l-post tal-ħdax il-stazzjon. XI-il Stazzjon: 'Hemm sallbub' (Ġw 19,18; cfr. Mt 27,35; Mk 15,24; Lq 23,33); din il-frażi f'żewg kelmiet tiddeskrivi wieħed mill-akbar turmenti krudili tal-bniedem. Il-vanġeli ma tawniex id-dettalji tat-tislib, forsi minħabba l-biża' li kienet tqanqal din il-piena tal-mewt, jew forsi għax f'dak iż-żmien kienet xena li kulħadd kien jaf biha; x'jiġri. Wara li meddew lil Ġest ma' l-art, is-suldati sammrulu jdejh u saqajh ma' l-għewda tas-salib (Ġw 20,25.27; ukoll dak li jgħid il- profeta Isaija 53,5 'Hu ġie minfud minħabba fi dnubietna'). Ma tridx ħafna immaġinazzjoni biex tifhem it-tbatija li għadda minnha l-imsallab dak il-mument. Wieħed jista' jġib quddiem għajnejh dak li naraw fil-films li ħafna drabi huwa realistiku. Biżżejjed insemmu l-famuż film The Passion of the Christ li ħareġ fl-2004 u li qajjem ħafna kontroversja, fejn ir-reġista amerikan Mel Gibson iddeskriva l-aħħar 12-il siegħa ta' Ġesti sa l-inqas dettal. Il-film qajjem ħafna kritika, u din kienet fuq diversi aspetti; xi kritika negattiva kienet ġustifikata (għal ħafna ma ntgħoġbitx il-makabrità tax-xena tal-flaġellazzjoni); kienet tidher 'il bogħod mir-realtà ta' dak li nsibu fil-vanġeli. Il-Papa Ġwanni Pawlu II, li ra l-film qabel ma ħareġ fit- teatri ċinematografiċi kkummenta bl-Ingliż u qal, 'It is as it was', 'Huwa bħalma veru ġara'. It-tislib ta' Ġesti hu rappreżentat fuq il-mużajk li jiksi wara l-artal; il-kwadru tal-mużajk juri l-figuri tat-tliet nisa twajba u Ġwanni l-appostlu waqt li qed iħarsu u jikkontemplaw lil Ġest imsallab. Kwadru ieħor b'xena biblika juri is-sagrifiċċju ta' Iżakk, li skont it- teoloġija nisranija huwa proto-tip ta' Kristu. L-artal tal-bronż sar fis- sena 1588, xogħol ta' D. Portigiani, patri Dumnikan minn Firenze. L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2010 $e 29 Diversi xeni mill-passjoni ta' Ġest huma rappreżentati fuq dan l-artal u fuq il-gandlieri tal- bronż li hemm fuqu; fuq disinn ta' R. Politi. Il-mument kruċjali tal-mewt ta' Ġest hija imsemmija mill- erba' evanġelisti; anke jekk kull wieħed bil-mod tiegħu, pero hemm qbil fis-sustanza. Wieħed ma jistax ma jinnotax id-differenza ta' bejn wieħed u l-ieħor. Frott lil min qed jikteb l-evanġelista. Jidher ukoll il- mod personali li bih l-awturi sagri ġew ispirtati; is-sensibiltà letterarja u teoloġika tagħhom. 30 $ L-Anr IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2010 L-iktar vanġelu antik, dak ta' San Mark, jiddikjara li Ġesu miet fuq is-salib fis-solitudni, abbandunat mid-dixxipli kollha (Mk 14,50: 'Imbagħad id-dixxipli tiegħu kollha, wara l-arrest lil Ġest fil-Ġetsemani, telquh u ħarbu') b'eċċezzjoni għal xi nisa (Mk 15,40); saħansitra anke Alla jidher li jħalli din it-traġedja sseħħ, dan jiġi muri fl-għajta ta' Ġesu ftit qabel ma miet: 'Alla tiegħi, Alla tiegħi għaliex abbandunajtniż' (Mk 15,34 — Salm 22,2). L-istess għajta nsibuha fil-vanġelu ta' San Mattew (Mt 27,46), iżda mil-ewwel dan l-evanġelista jiddeskrivi b'mod apokalittiku l-ewwel konsegwenzi tal-mewt ta' Ġesli: it-terremot u li l-mejtin iqumu mill-qabar (Mt 27, 51- 53). Fil-vanġelu ta' San Luqa jidher kwadru ħafna differenti: Ġest jitlob għal dawk li kienu qed isallbuh (Lq 23,34) u jwiegħed il-ġenna lill-ħalliel it-tajjeb (Lq 23,39-43). Luqa jifforma anke b'mod differenti l-għajta tal- aħħar ta' Ġesu: 'Missier f'idejk jien nerħi ruħi' (Lq 23,46 — Sal 31,6). Il-vanġelu ta' San Ġwann jippreżenta (jlibbes) lil Ġest bħala sultan — bis-salib bħala tron ta' glorja — li qed iwettaq il-pjan ta' salvazzjoni ta' Alla: 'wara dan Ġest, billi issa kien jaf li kollox kien mitmum, biex isseħħ l-Iskrittura qal: 'Għandi l-għatxi' Kien hemm bieqja mimlija bil-ħall; huma xarrbu sponża bil-ħall, waħħluha ma' qasba tal-issopu, u ressquhielu lejn ħalqu. Kif Ġest ħa l-ħall, qal: 'kollox hu mitmum' Imbagħad mejjel rasu u radd ruħu' (Ġw 19,28-30). Salib imwaħħal mal-blat naturali tal-Golgota, protett mill-ħġieġ, jagħmel preżenti, għal dawk li jemmnu u l-viżitaturi, ix-xena tal-mewt ta' Ġesti. Dan il-post kien l-istrument tal-fidwa tagħna u dan hu l-post eżatt fejn miet l-Iben ta' Alla, imħabbar lid-dinja mill-fidi Nisranija. Fil- blat tidher il-qasma li ffurmat fil-mument fejn 'L-art theżhżet, il-blat inqasam' (Mt 27,51). Din il-qasma dritta fil-blat wieħed jista' jaraha aħjar fil-kappella ta' Adam eżatt taħt il-Kalvarju. Waqt l-agunija tas-Salvatur Ommu kienet taħt is-salib, flimkien mal-appostlu Ġwanni u xi nisa. Altar żgħir, tal-Patrijiet Minuri imqiegħed bejn iż-żewġ kappelli, huwa ddedikat lill- Verġni Addolorata u jindika il- post tat-tlettax-il stazzjon. Hawn Marija minn fomm binha li qed imut fuq is-salib semgħet il- kelmiet: 'Mara hawn hu ibnekt (Ġw 19,26) hawn ukoll skont it-tradizzjoni, irċeviet fi ħdana il-ġisem mitluq ta' binha mniżżel mis-salib. Rappreżentazzjoni ta' Marija bis-sejf f'qalbha, tfakkar il-profezija tax-xiħ Xmun waqt il-preżentazzjoni ta' Ġesu fit- tempju; lil Marija jgħid dawn il-kelmiet '… u int ukoll sejf għad jinfidlek ruħek' (Lq 2,35). Il-profezija ta' Xmun seħħet fuq il-Golgota, meta d-dulur kkawżat mill-mewt ta' binha bħal sejf nifdilha qalbha. Il-vanġeli jaqblu li huwa mertu ta' Ġużeppi ta' Arimatija għall- mod kif ġie mniżzel u midfun IO Te G L-Altar tal-Golgota il-ġisem ta' Ġest. San Mark jgħidilna li wara li niżlet ix- xemx 'Ġużeppi minn Arimatija, membru magħruf tal-kunsill, li hu ukoll kien jistenna s-Saltna ta' Alla, għamel il-ħila, daħal quddiem Pilatu u talbu l-ġisem ta' Ġesui. Pilatu stagħġeb li kien ġa miet; bagħat għaċ-ċenturjun u staqsih jekk kienx ilu li miet. Meta mbagħad sar jaf mingħand iċ-ċenturjun, ta l-ġisem ta' Ġesti lil Ġużeppi' (Mk 15,43-45). Luqa jiddefinixxi lil Ġużeppi bħala 'raġel ġust u tajjeb' (Lq 23,50); Ġwanni jippreċiża $… li kien dixxiplu bil-moħbi għax kien jibża' mil-Lhud' (Ġw 19,38), u jżid ukoll li mar għand Pilatu flimkien ma' Nikodemu 'dak li qabel kien mar għand Ġest bil-lejl' (v. 39). Dakli għamlu Ġużeppi u Nikodemu IT 01011 € AT żajk fid-daħla. 32 ġ L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2010 jixraqlu tifħir, meta wieħed iżomm quddiem għajnejh li l-iġsma tal-ikkundannati soltu kienu jitħallew mas-salib bl- iskop li jiġu rredikulati mill- poplu, jew bħala ikel għall- għasafar jew annimali feroċi. Biex wieħed jasal għall-aħħar stazzjon tal-Via Crucis, irid jinżel minn fuq il-Golgota jgħaddi minn quddiem il- blata tal-unzjoni, li tfakkar ir-rit funebru magħmul minn Ġużeppi u Nikodemu; qabel ma l-ġisem ta' Ġesti tqiegħed fil-qabar dilkuh bil-fwejjaħ u kebbewh fil-faxex (Ġw 19,38- 40). Ftit metri 'l bogħod kif iddur fuq il-lemin waqt li tgħaddi minn bejn il-kolonni kbar tar-rotunda tal-Anastasis (Qawmien), tiġi ħdejn il-qabar tal-Mulej. XIV-il Stazzjon: Ġesii midfun f'qabar ġdid L-episodju tad-difna ta' Ġesu, bħal dak ta' qablu tad- depożizzjoni, huwa rrakkontat mill-erba' evanġelisti; kollha jindikawlna b'mod eżatt il-post u x-xhieda tal-ġrajja. Wara li qalgħu il-permess mingħand Pilatu biex jieħdu l-ġisem ta' Ġesu, Ġużeppi minn Arimatija, €… Xtara liżar tal-għażel, niżżel lil Ġesti mis-salib, keffnu fil- liżar u qiegħdu f'qabar imħaffer fil-blat; imbagħad gerbeb ġebla fid-daħla tal-qabar (Mk 15,46) L-oqbra mħaffra fil-blat kienu ħaġa komuni dak iż-żmien, anke jekk is-sinjuri biss kienu jistgħu jixtru dawn; il-fqar kienu jidfnuhom direttament fl-art; fil-ħamrija. Il-qabar ta' Ġużeppi — kif juruna u jissottolinjaw l-awturi bibliċi — kien ġdid, li ħadd ma kien indifen fih (Mt 27,60; Lq 23,54; Ġw 19,41). Fuq kollox San Mattew jippreċiża (Mt 27,60) li l-qabar kien magħmul għal Ġużeppi: '… qiegħdu fil-qabar ġdid tiegħu li kien ħaffer fil-blat, ..2. Fonti ta' informazzjoni, dejjem interessanti, huwa l-kwadru li jagħtina ir-raba' evanġelista 'Fejn kienu sallbu lil Ġesti kien hemm ġnien, u f'dan il-ġnien kien hemm qabar ġdid li fih kienu għadhom ma difnu lil ħadd. Hemm qiegħdu lil Ġesu, għax kien Jum it-Tħejjija għal- Lhud, u għax il-qabar kien fil- qrib' (Ġw 19,41-42). Minn dan joħroġ ċar li l-qabar kien ftit metri 'l bogħod mill-Golgota. U dan jiġi kkonfermat anke illum fl-istruttura tal-bażilika tal-qabar ta' Kristu. ġnien ma baqa' xejn, mentri -blata tal-Golgota u l-qabar ta' Kristu jinsabu fil-post oriġinali agħhom. Il-qabar ta' Kristu illum jinsab aħt kappella rettangolari, b'koppla fuqha. Il-kappella hija maqsuma f'żewġ partijiet. Dik a' ġewwa hija l-veru kamra ad-dfin; fuq il-lemin hemm bank miksi bl-irħam, li jindika -post fejn qiegħdu lil Ġesu. Din il-posizzjoni taqbel mar-rakkont al-vanġelu: in-nisa 'Daħlu fil-qabar, u raw żagħżugħ, bil- qiegħda n-naħa tal-lemin, ..2 (Mk 16,5). Il-qabar ta' Ġesti huwa ta' tip hekk imsejjaħ ad arcosolium: niċċa monumentali, imżejna u mibnija fuq ħnejja. Ta' l-istess tip huwa l-qabar al-Madonna ġewwa l-wied tal- Kedron. Meta Marija ta' Magdala daħlet fil-qabar, '… rat żewġ anġli ebsin l-abjad, bil-qiegħda, wieħed in-naħa tar-ras u l-ieħor in-naħa tar-riġlejn fejn kienu qiegħdu l-ġisem ta' Ġesti' (Gw 20,12) Din l-informazzjoni prezzjuża tatina ċ-ċertezza li l-ġisem ta' Ġesti kien imqiegħed fuq bank arkat u mhux fil-qabar l-ieħor li hemm fil-qrib li huwa ta' tip kochim (l-hekk imsejjaħ 'qabar forn, għax il-ġisem tal- mejjet kien jiġi mdaħħal ġol-blat qisu ġewwa forn); f'qabar bħal dan l-anġli ma kinux jistgħu joqogħdu bil-qiegħda. It-tieni parti tal-qabar ta' Kristu (il-parti ta' quddiem mid- daħla) hemm kappella żgħira, vestibulum, fejn kienu jlibbsu u jidilku lill-mejjet, imsejħa il-kappella tal-anġlu. L-isem ġej mir-rakkont ta' Mattew: 'Meta L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2010 $e 33 għadda s-Sibt, maż-żerniq tal-ewwel jum tal-ġimgħa, Marija ta' Magdala u Marija l-oħra marru jaraw il-qabar. U ara, nħasset theżhiża kbira għax niżel anġlu tal-Mulej mis-sema, u resaq igerbeb il-ġebla u qagħad bil-qiegħda fuqha' (Mt 28,1-2). Fin-nofs tal-kappella wieħed jista' jara parti minn din il-blata li kważi tagħlaq id-daħla tal-qabar. Is- soltu din il-ġebla kienet tkun kwadra, u rari kienet tkun tonda. Biex tipproteġi l-qabar mil-profanazzjoni l-ġebla kienet tkun kbira u tqila ħafna. Għalhekk meta in-nisa marru fejn il-qabar biex jidilku lil 34 $ L-Anr IMQADDSA tt OTTUBRU - DIĊEMBRU 2010 Ġest kienu mħassbin ħafna; 'U bdew jgħidu lil xulxin: Min se jgerbilna l-ġebla mid-daħla tal-qabar'' Iżda meta ħarsu, raw li l-ġebla kienet imressqa fil-ġenb; kienet ġebla kbira ħafna' (Mk 16,3-4; Mt 27,60b; Lq 24,2; Ġw 20,1: il-verb kplio bil-grieg ifisser: iddawwar, tmexxi, għalhekk huwa difficli tgħid jekk il-ġebla tal-qabar ta' Kristu kinitx kwadra jew tonda. Ġewwa Ġerusalemm hemm ippreservati xi uħud minn dawn il-ġebel. Waħda minnhom hija tonda, li tinsab fejn l-oqbra tar-rejiet; oħra tinsab viċin il-lukanda famuża King David, fejn fl-1892 ġiet skopert qabar li jgħidu huwa tal-familja ta' Erodi. Id-difna ta' Ġesti hija l-aħħar stazzjon tal-Via Crucis. Imma ċ-ċentru tal-misteru tal-Għid jinsab f'avveniment ieħor; il-qawmien ta' Kristu. Skont il-fidi nisranija, hu ħareġ mill- qabar għall-ħajja ta' dejjem u l-qabar vojt ġo Ġerusalemm jipproklama lid-dinja din il- verità inkredibbli: hawn Kristu qam mill-mewti Kif jaffermaw il-vanġeli, n-nisa li baqgħu fidili lejn l-Imgħallem osservaw b'attenzjoni fejn qiegħdu l-ġisem mejjet tiegħu. (Mk 15,47; Mt 28,61; Lq 23,55-56) u wara s-Sibt marru fl-istess post biex b'għaġeb kbir isibu l-qabar vojt (Mk 16,1-8; Mt 28,1-10; Lq 24,1-11; Ġw 20,1-18). Lil nisa mwerwra deher anġlu tal-Mulej u li farraġhom billi qalilhom: 'Tibżgħu xejn intom għax jiena naf li qegħdin tfittxu lil Ġesu li kien imsallab. M'huwiex hawn, għaliex qam, kif kien qal. Ejjew araw il-post fejn kien qiegħed. morru malajr għidu lid-dixxipli tiegħu li hu qam mill-imwiet' (Mt28,5-7) Waqt li l-insara jimxu il-Via Dolorosa jgħixu mill-ġdid dawn il-ġrajjiet tal-Ġimgħa l-Kbira. Ifakkru d-dramm uman ta' Ġesti u jikkontemplaw il-passjoni tal-Iben ta' Alla, li minnha wasslet is-salvazzjoni tad-dinja. Matul din it-triq tista' tara fuq l-uċuħ tagħhom d-dulur, sentimenti li ma għandhomx bżonn spjegazzjoni: huwa diffiċli ħafna biex issib lil xi ħadd li qatt ma akkumpanja funeral. Imma fl-aħħar ta' din il-mixja ma' ġenb il-bniedem tad-dulur, wara li poġġew il-ġisem fil- qabar, il-qlub tal-insara mtlew (għandhom jimtlewl) bil-ferħ u t-tama, frott tal-fidi radikata fit-tħabbira tal-vanġelu. Dan il-qabar għandu l-privileġġ li hu xhud tal-mewt ta' Kristu u issa jibqa' xhud tal-Qawmien. Mhux esaġerat li wieħed jgħid li t-Triq tas-Salib, b'xi mod parabbola tal-eżistenza umana, hija mixja, permezz tas-sofferenza u l-mewt, għall-glorja u l-ħajja eterna. Liema bniedem ma jittamax, ftit jew wisq konxjament, li din ix-xewqa, li hija innata fil- bniedem issir realtà2 Din it-tama tal-umanità trid tiġi msaħħa u maħruġa għad-dawl mid- dixxipli ta' Kristu: huma jridu jkunu x-xhieda tal-Qawmien; xogħol sabiħ imma diffiċli, bħal ma kien f'dik il-għodwa memorabbli fejn il-qabar vojt ta' Kristu, meta l-anġlu jafda dan ix-xogħol għall-ewwel darba lin-nisa: 'Jsaw morru għidu lid-dinja kollha: il-Mulej qam mill-mewt' L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2010 $e 35