Nhar il-Hadd li għadda, f'ħafna parroċċi ta' Malta w Għawdex saret b'sollenmità u devozzjoni l-festa tal-Madonna tar-Rużarju. Kemm hawn : devozzjoni kbira lejn il-Madonna taħt dan it-titlu narawħ mill-għadd kbir ta' fratellanzi tar-Rużarju fiż-żewġ Gżejjer — 35 f'Malta u 10 f'Għawdex. Bħal snin oħra, f'Malta ħarġet proċessjoni mill- : knisja ta' Portu Salvu u San Duminku tal-Belt. Fiha ħadu sehem żewġ Isqfijiet, il-Patrijiet Dumnikani, xi sorijiet, membri ta' Għaqdiet Kattoliċi, rġiel u .ħisa, u m'għandniex xi ngħidu, fratelli tar-Rużarju, jew Rożarjanti kif jissejħu ukoll Il-bidu ta' dik il-fratel- lanza Bdiet hekk. Fl-ewwel snin ta' dak is-seklu, kienet twaqqfet fi Span- ja l-ewwel għaqda tal- Kavallieri tal-Ordnijiet Militari biex jieħdu fisieb l-ikkundannati għall-mewt fl-aħħar tliet ijiem ta' ħajjithom. il-Papa għaqqad dik il- fratellanza mal-Ordni tal- : Predikaturi, jew tad-Dum- 'nikani, u rrikkmanda lill- fracelli r-reċita devota tar- Rużarju. L-isem tal-għaqda kien l-Arċikonfraternita tal- Miżerikordja. Dik il-fratellanza twaqq- fet ukoll fi Franza, fil-Boem- ja. u fl-Italja, speċjalment ġewwa Firenze, u. kienet ta' xprun biex il-kbarat ta' dawk iż-żmenijiet jinsew il-ġiied ta' bejnithom u jin- għaqdu fi spirtu ta' karità lejn l-imsejknin. ji Kommendatur Edgar Montanaro, fi ktejjeb tiegħu, jgħidilna. li l-Arċi- konfraternita tar-Rużarju tal-Belt nibtet minn dik .tal-Miżerikordja li semmej- na. Meta l-Kavallieri ġew Malta fl-1530, ħafna minn- insibuħ fl-1575. hom membri . tal-Lingwi Spanjola, Franċiża, Boema u Taljana, kienu ġa fratelli tal-konfraternita tal-Miżeri- kordja fil-pajjiż tagħhom. Għalhekk huma xtaqu u talbu biex jistgħu jingħaq- du f'Arċikonfraternita waħ- da Maltija. It-talba tagħ- hom ġiet milqugħa u fl-1575 ġiet imwaqqfa . l-għaqda taħt l-isem ta' ''Arċikon- fraternita tas-SS. Rużarju', b'tifkira tar-rebħa kbira tal- Insara fuq it-Torok. fil- baħar ta' Lepanto: fis-sena 1571. Ftit wara, il-Gram- mastru La Cassiere żidil- hom. it-titlu 'u tal-Miżeri- kordja',.— b'rikonoxximerit tal-opri ta' ħniena li. l-fra- telli kienu jagħmlu mal- ġustizzjati, ħalli jmutu taj- jeb u jiġu mgħotija difna nisranija. Mal-Kavallieri bdew jid- ħlu f'dik l-għaqda nies se- kulari u bnew il-kappella tagħhom fuq 'biċċa art li tawhom il-Patrijiet Dumni- 'kani mgħaqqda mal-Knisja. IL-KNISJA TIFTAĦ: DIRGĦAJA U THADDANHOM Bħal fl-imgħoddi, barra il-bidu : tas-seklu XVI u :xerrdu d-devozzjoni Rużarju. li kull. fratell sup- ' mewt tagħmel talb speċjali għalihom, twassalhom sal- forka u tidfinhom. Billi issa ilhu ma jkollna sentenza tal-mewt bil-forka — l-aħħar waħda kienet fl-1943 — nistħajjel li ħafna mill-qarrejja qatt ma raw- hom lil dawk il-fratelli lib- sin konfratija bajda mħaż- żma minn qaddhom: b'kur- dun abjad, bil-kuruna tar- ' Rużarju, wiċċhom. mgħotti bil-kapoċċ (ma tarax. ħlief għajnejhom 'iżebbġu. taħtu), ingwanti bojod u fuq' ras- hom kappell abjad bil-faldi kbar imtellgħin fil-ġemb. Kienu joħorġu b'kaxxa żgħira f'idejhom jittalbu fit- trieqat ta' Malta, ħalli bil- flus li jiġbru jagħmlu suf- fragji hawn xi nies kienu jitwer- wru jħarsu lejhom. Boloħl Fiż-żmien, il-forka kienet issir fil-beraħ għall-publiku, bejn il-Furjana.u Marsam- xett, fil-post imsejjaħ għal- hekk, 'fuq il-Forok', F'xi esekuzzjoni kienu 'jmortu hemm ħafna nies, imqanqlin mill-kurżità ak- tar milli mix-xewqa li jit- għallmu lezzjoni ta' gus- tizzja u jagħmlu att ta' ħniena lejn l-ikkundannat. B'hekk ħaġa ta' swied il- qalb kienet tinbidel fi speċi ta' festa. Illum, jidhirli mill-1876 'l hawn, l-esekuzzjoni ssir fil-ħabs ta' Kordin quddiem nies tas-servizz u xi fratelli rożarjanti, li jwasslu l-mej- 'jet sal-qabar, biex juru, kif darba qalli wieħed minn- hom, illi l-bniedem miċħud mis-soċjetà, jekk ikun nie- ;dem, jiġi: mħaddan : mill- Knisja. IL-FESTA milli tmexxi l-quddiem id- — devozzjoni tar-Rużarju, dik il-fratellanza għad għandha illum bħala dmir tagħha l-ħsieb tal-kundannati għall- Il-fratellanzi tar-Rużarju kienu jeżistu sa minn qabel lill-imgħallaq. ċjeħen is-sewwa' — is-sibt, 10 ta' ottubru, 1970. post li jgħid. ta' spiss.u bil- ;qalb. Meta, mbagħad fis-7: ta' Ottubru. 1571, . l-insara għamlu rebħa kbira fuq it- Torok fil-baħaf ta' Lepanto, il-Papa Piju V ordna li ta' kull sena, fl-ewwel Ħadd ta' Ottubru ssir. tifkira .ta' dik ir-rebħa: bir-reċita -tar- Rużarju. — : . : Il-Madonna kienet ġa: uriet il-qawwa u l-għajnuna tagħha: lill-Insara li jirreċi- taw ir-Rużarju Mqaddes f'okkażjonijiet oħra u tiż- għet uriet dik il-qawwa u għajnuna speċjali fid-data li semmejna. Filwaqt li f'Ruima, kif xtaq il-Papa, kienet qed is- sir proċessjoni bir-Rużarju, fuq il-baħar ħdejn Lepanto, kienet ġed titqabad bida qalila li fiha l-Insara ħarġu rebbieħa. B'hekk taw it-tieni kolp qawwi Torok, wara dak li kienu qalgħu f'Malta sitt snin qabel, Fl-1573, wara talba. tal- Patrijiet- Dumnikani, il- Papa Gregorju XIII ipper- metta li ssir il-festa tar- Rużarju fil-knejjes fejn hemm xi artal dedikat lill- Madonna taħt dak it-titlu. IR-REBĦA .TA' LEPANTO Għal min. ma. jafx, Le- panto' hija belt fuq il-golf jew daħla ta' Korintu fil- Greċja. Fil-qedem il-belt kienet tissejjaħ Naupaktus, kelma. griega li tfisser 'tar- zna', għaliex jingħad li l-Eraklidi bnew fiha flotta Ħafna. ġnus ħakmu dik il-belt, sakemm fl-aħħar waqgħet taħt ir-Rumani. Fi żmien l-Imperatur Ġustin- janu (527-65) terremot qe- red kważi għal kollox dik il-belt, li ġiet wara mibnija mill-ġdid. Meta fis-sena 733 l-Impe- ratur Ljuni III għaqqad. il- Knisja tagħha mal-Patrijar- kat ta' Kostantinoopli, Le- Fl-1498 ' waqgħet taħti idejn it-Torok u dawn bnew fiha fortizza kbira kontra l-Insara. Kien f'dan il-peri- jodu. Tork li saret il-battal- .ja li semmejna. Wara t-telfa kbira. tal- assedju ta'Malta, it-Toorok ma qatgħux qalbhom. Reġ- għu armaw flotta u kienu qed ilestu biex jattakkaw Ċipru. San Piju V ra li t-theddida mussulmana fuq l-Ewropa kienet għada ma għaddietx u għalhekk fit- tex li jagħmel ''Lega Qad- disa'', jew għaqda bejn xi Qawwiet Insara, ħalli jagħti l-aħħar. kolp lill-Infidili u jitfagħhom għal kollox u' għal dejjem fl-Afrika u fil- Lvant. (Jissokta fil-paġna 5) 'deħen is-sewwa'' — is-sibt, 10 ta' ottubru, 1970. (Jissokta mill-paġna 4) ingħaqdu Spanja u Venezja tad-Dogi, li kellhom flottot imdaqqsa. Piju V b'hekk ir- nexxielu jiġbor mal-200 xini kbira u biċċiet oħra żgħar u mal-50,000 ruħ, lesti biex jitqabdu f'dik li kienet kunsidrata: bħala Kruċjata, jew gwerra. qad- disa għad-difiża tat-Twem- min Nisrani: : L-Insara ltaqgħu. mat- Torok. Iż-żewġ: flottot, kważi ndaqs, iġġieldu b'ħi- la kbira għal: tliet siegħat. Iżda: ir-rebħa ttajret fuq l-Insara. Huma tilfu: 17-il xini: u. 7,500: ruħ; filwaqt li t-Torok. tilfu. 15-il xini mgħarrqa: u: 177 maqbuda mill-Insara flimkien: -ma bejn 12;000:u. 15,000 ilsiera nsara qaddifa fuq: dawk ix- Storiċi oħra: jagħtu. ċifri oħra: tat-telfa: torka: 80 xini imgħarrqa u 130 maqbuda. IL-KAVALLIERI U: L-MALTIN. Il-Kavallieri ta'Malta, li kienu dejjem jaraw fit- Torok l-aqwa: għadu. tal- Ordni tagħhom, ingħaqdu: ma: dik il-Lega' u: bagħtu tliet xwieni (galljuni) ek- wipaġġjati'ikważi għal kol- lox- mill-Maltin, avolja Malta kienet għada ma: ħa- ditx ruħ mill-assedju tal- 1565. l :-Wara: r-rebħa reġgħu lura. b'żewġ xwieni Torok maqbuda u b'sehem fil- priża tal-gwerra. Meta waslu Malta, ġew milqu- għin b'ferħ kbir mill-Kava- lieri u mill-Maltin. IL-PRINĊEP KMANDANT U KITTIEB Tliet persunaġġi insara ta' min isemmi li. ħadu sehem f'dik it-taqbida kienu Don Ġwann tal-Aw strija ħu r-Re Filippu Il-ta': Spanja u ġeneral suprem tal-flotta nisranija; il-valo- ruż Mark': Antonio Colon- na, missier Fabrizju, ir-ra- ġel ta' Anna, oħt il qaddis San Karlu Borromeo; u: fl-aħħarnett, il-magħruf kit- tieb Spanjol Miguel de Cer- vantes, l-awtur: ta' Don Qutchotte de la Manche, li kien jiftaħar bis-sehem li ħa f'dik il-battalja, avolja ħa ukoll żewġ balal u baqa' ferut f'idejh ix-xellugija. Din is-sena: għanida' ħafna Konnessjonijiet mar - Ru- żarju Mqaddes. Fiha jafl- bat it-tmien' ċentinarju tat-7 twelid ta' San: Duminku, magħdud bħala il-propaga- tur ewlieni: tar-Rużarju. fi żmien: l-ereżija: qalila tal- Albigiżi. Dis-sena ukoll, il- Papa għoġbu jagħti' t-titlu ta' ''Duttur tal-Knisja' lill- Santa Katarina minn Siena, li hi wkoll patruna tar- Rużarju. , Kif rajna qabel, mas-7 ta' Ottubru. dħalna fir-raba' ċentinarju tar-rebħa nisra- nija f'Lepanto' bil-għajnuna tal Madonna Auxulium Christiaànorum u' bis-saħħa tar-Rużarju Mqaddes. Nitħejjew, għalhekk, ħal- li nagħmlu tifkira xierqa ta' dik ir-rebħa u glorja ta' Marija. Il-fratellanzi tar- Rużarju, b'mod speċjali dik tal-Belt, għandhom jieħdu ħsieb: din it-tifkira u l-pop- lu għandu jfittex li jkabbar il-għożża lejn il-prattika qaddisa tar-Rużarju, li kien dejjem l-arma l-aktar qaw- wija tan-Nisrani kontra d-demonju u s-segwaċi tiegħu.