L-Ilma jasal Raħal Gdid B.A., B.A.(Hons), M.A.,D.E.A.(Sorb.), Ph.D.(Sorb:) Imwieled Raħal Ġdid, Senior Lecturer fl-Università ta' Malta fil-Fakulta tal-Arti u l-Istorja Meta kont qed nistudja għad-dottorat tiegħi ġewwa s-Sorbona f'Pariġi, kont immur nagħmel riċerka fil-Bibljoteka Nazzjonali li hemm f'din il-belt. Hemm sibt mappa tal-port il-kbir bl-inħawi ta' madwar, xogħol ta' arkitett minn Catania, Sebastiano Ittar. Minn kien dan Sebastiano Ittar2 Sebastiano Ittar hu t-tifel ta' arkitett ieħor Stefano Ittar (1740-1798). Għalina l-Maltin, huwa importanti għaliex kien ġie Malta ma' missieru, Stefano, u ħadem mill- 1784 sa' 1790 fuq il-bini tal-Bibljoteka Nazzjonali għall-Kavalieri ta' San Ġwann. Wara l-mewt ta' missieru mar ma' ħuh Benedetto f'Ruma. Dam Ruma bejn 1790 u 1799. Meta Ruma ttieħdet mit-Truppi Franċiżi ta' Napuljun Bonaparte, hu ta support lill- Repubblika Franċiża. Il-mappa tal-port li hu kien għamel meta kien Malta fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann narawha tkun elaborata. Mhux eskluż li hu kien ġie f'pajjiżna mat-truppi Franċiżi u ngħata l-inkarigu li jirrevedi din l-istess pjanta tal-port u l-inħawi ta' madwar. Żgur li l-pjanta tiegħu kienet servit lil militar Franċiż fl-okkupazzjoni tal-gżira. Sebastiano kellu fih kemm it-tradizzjoni u l-istudju li familja ta' ġeometri u periti biss setgħet tagħtik f'dik il-ħabta. Bħal missieru, Stefano, hu sar arkitett. Iżda kellu daqqa tajba. Kien jaf ipinġi tajjeb. Dan kien jagħmel minnu survevor tajjeb, okkupazzjoni, li l-militar ta' dik il-ħabta kien ifittex daqs il-ħobż. Għalhekk jidher li kien ġie mal-Franċiżi f'Malta. Nafu li Napuljun Bonaparte ħa miegħu survevors l-Eġittu. Dak li hu importanti għalina hu li Sebastiano għamel survev map verament tajba, mimlija dettalji. F'din is-survev map ġie nkluż Raħal Ġdid. Mela din il-mappa kienet saret minn Sebastiano Ittar u kien ġie f'Raħal Ġdid ikejjel mal-assistenti tiegħu biex jibni mappa mimlija dettalji. B'hekk tana pjanta mprezzabbli ta' Raħal Ġdid. Għamel xogħol metikoluż. Tana dettalji interessantissimi, saħanistra kien fidil lejn kif kienet imqassma l-art agrikola f'dik il-ħabta. Kull ħadma tal-art differenti kienet turi propjetarju differenti tal-art. Fi kliem ieħor għandna ritratt ta' kif kien Raħal Ġdid lejn l-aħħar tas-seklu tmintax. Iċ-ċentru kien fil-parti li mill-pjazza tinżel l-isfel, iddur mal-knisja ta' Santa Ubaldeska. Jagħti aktar l-isfel, il-post fejn illum hu magħruf bħala tal-Lourdes iżda li l-antenati tagħna kienu jafu bħala l-Marsa. Il-bini f'Raħal Ġdid kien jestendi f'dik il-ħabta lejn it-Tramuntana sa fejn illum hemm il-ħabs u lejn in-nofsinhar sa Triq Sammat. Quddiem Triq Sammat kien kampanja. Kien hemm dar f'din it-triq li kellha fiha l-arma tal-Gran Mastru De Paole. Ta' tifel, niftakarni joħduna tal-iskola primarja biex naraw din l-arma ta' De Paole. Kien hemm sens ċiviku fl-edukazzjoni biex nitilgħu nħobbu lil raħal twelidna. Id-djar ta' Triq Sammat kienu idjaq. Dan għaliex din l-arma, li fi żmien Sebastiano Ittar kienet fuq il-faċċata, illum tinsab fuq ġewwa tad-dar. Dan ifisser li meta beda jikber Raħal Ġdid, il-lining tat-triq inbidel u b'hekk id-djar ta' Triq Sammat kibru billi ħadu biċċa mit-triq u l-faċċati tagħhom spiċċaw fuq ġewwa. Soċ. Ittar jagħtina t-toroq prinċipali li kellu dan ir-raħal. Triq minnhom kienet tagħti għal Belt. Parti minnha għadha teżisti u ġġib l-istess isem. Kien hemm triq oħra li twassal għal Ħal Tarxien u Ħaż-Żabbar. Din kienet tgħaddi minn fejn illum hemm Church Avenue, iżda ma kinitx dritta iżda sserrep qalb ir-raba'. It-toroq prinċipali bħal Tarxien Road, jew Żabbar Road ma kienux jeżistu. Lanqas Luqa Road jew Palm Street ma kienu hemm. Il-post kien raba. Min- naħa l-oħra, Triq ta' Bormla tidher sew. Imbagħad kien hemm żewġ toroq oħra, quddiem il- palazz ta' Moroni Viani. Dawn spiċċaw meta fil-post fejn kienu huma twaqqaf il-ħabs ċivili ta' Kordin. Dawn it-toroq kienu jibqgħu sejrin lejn Kordin, għall-palazz tal-Gran Mastru. Il-Palazz ta' Moroni Viani kien iċken milli hu Ilum. Fuq kollox, tidher l-art agrikola li fuqha ġiet mibnija l-knisja parrokkjali li hemm illum. Jekk wieħed jistudja din il-mappa, jifhem għala l-knisja nbniet kif inbniet, jiġifieri fejn illum hemm il-pjazza u l-post fejn hemm il-knisja kienu biċċiet ta' raba differenti għaliex Ittar jurihom ċar li huma maħduma minn sidien differenti. Il-Każin tal-Banda De Paola jidher sew u miegħu tidher l-arkata li kien hemm Fi żmien li Malta waqgħet f'idejn l-Ingliżi, Ittar insibuh Ruma u hemm għamel ħbieb fost l-oħrajn ma' Lord Elgen, l-Ambaxxatur Ingliż għal Konstantinopli. Elgen qabbad lil Ittar biex ikun parti mill-ispedizzjoni li Elgen għamel fil-Greċja. Bejn l-1800-1803, kien ma' Elgen f'Ateni, jgħinu jieħu f'dalijiet Griegi minn fuq l-Akropolis. Wara fl-1804, mar lura Catania, u bejn 1806 u 1832 kien jaħdem fuq monumenti u pjanti urbani. Kompla jaħdem fuq l-iżvilupp urban ta' Catania sakemm miet fl-1837. Fuq kollox din il-mappa hija interessanti għaliex tirrifletti dak li kien kiteb Fortunato Panzavecchia edukatur magħruf tas-seklu dsatax. Hu kien jiġi f'dawn l-inħawi ta' Raħal Ġdid mill-Isla għall-kaċċa. Kien jiġi mal-patrijotta magħruf, Giorgio Mitrovich. Illum ftit jassoċċjaw Raħal Ġdid mal-kaċċa. Anki jekk fdalijiet ta' dan id-delizzju għadhom għaliex jien stess niftakar, il-kaċċa lejn Għajn Dwieli u lejn l-inħawi taċ-ċimiterju tal-Addolorata. Skont Herbert Ganado, Raħal Ġdid kellu ilma tajjeb ħafna. Id-djar il-qodma li kien hemm f'dan ir-raħal inbnew fuq ir-regolamenti użati mill-awtoritajiet tal-Ordni dwar il-bini ta' propjetà. Barra d-disinn mal-kantuniera, li f'ċertu partijiet għadhom jeżistu, dawn id-djar kellhom il-bjar fihom. X'uhud mid-djar kienu wkoll magħrufa għall-ilma tajjeb li kellhom maħżun fihom. Waħda minn dawn id-djar kbar u nobbli, li għadha teżisti u li kienet mitqiesha li kellha verament ilma tajjeb, kien il-palazz tat-Testaferrata Moroni-Viani. Ganado jirrakkonta dwar meta, ta' tifel, kien imur man-nanna tiegħu f'dan il-palazz. Qed nitkellmu fuq Raħal Ġdid ta' żmien l-Ewwel Ġwerra. Nanntu kienet tiġi mit-Testaferrajiet. 'Ġieli morna għand is-Sinjura Testaferrata Moroni Viani fid-dar ta' Casal Paola quddiem il-Ħabs, kbira daqs palazzo, bil-bitħa enormi u l-ġnien sabiħ. Għandi niftakar lil dik is-sinjura tixrob tazza wara l-oħra tal-ilma tal-bir tagħha li kienet tgħid, li kellu ilma li ma tafx tajjeb daqsu. U kellha raġun. Jien li l-ilma mmut għalih kont dejjem nitlobha tazza ilma mill-bir tagħha u kienet tieħu gost li nitlobielha. Fl-imgħoddi kull min jibni dar kien ikollu jħaffer il-bir. U kienet ħaġa f'waqtha''. Matul is-seklu dsatax, Paola tibda tikber bilmod bin-nies. Il-preżenza tan-nies tfisser il- bżonn tal-ilma. Raħal Ġdid ikun wieħed mill-postijiet fejn l-Ingliżi bnew l-għejjun pubbliċi. Kien il-Gvernatur Bouverie li ħaseb biex iwassal ilma f'ħafna postijiet f'Malta, fosthom f'Ħal Tarxien u Raħal Ġdid biex minn hemm jilħaq lit-Tliet Ibliet. Ix-xogħol kien jikkonsisti f'akwadotti taħt l-art li jitlaq mill-Fawwara.' Il-Gvernatur Bouverie qabbad lill-Kmandant tal- Inġiniera biex jagħmel survev tal-linji li permezz tagħhom l-ilma seta' jitwassal sal-Kottonera. Winston Zammit ħadem fuq dan il-perjodu u jgħidilna li meta tlestew l-istimi tal-Gvern, dan għaddihom lis-Sur Vincent Casolani, li kien jokkupa l-post ta' kollettur tal-kera tal-Artijiet 152 Soċ. tal-Gvern u mix-xogħlijiet pubbliċi. L-istimi ġew eżaminati mis-Sur Arrowsmith. Kif is- Sur Arrowsmith qabel mal-istimi, is-Sur Casolani għadda d-dokumenti kollha lis-Segretarju Prinċipali tal-Gvern ħalli l-proġett jiġi approvat l-ewwel mill-Kunsill tal-Gvern u wara mill- Gvern Ingliż f'Londra. B'hekk kif il-Kunsill tal-Gvern approva dawn l-istimi, il-Gvernatur Henrv Bouverie kiteb lis-Segretarju tal-Istat, Lord Stanlev ġewwa Londra biex jagħtih il-permess ħalli jkun jista' jagħmel dan il-proġett. Kien żmien fejn il-Gvern kien jagħmel biss proġetti jekk ikollu surplus finanzjarju ta' flus li kien jiġbor mit-taxxi indiretti fuq il-konsum, primarjament tal-ħobż u tal-ġwiż. Ma kienx għadu ż-żmien li gvernijiet jiddejnu biex jagħmlu l-proġetti infrastrutturali. Il-Gvernatur informa lil Lord Stanlev li kellu fuq ir-riħ, is-somma ta' £12,456 u għalhekk seta jagħmel ix-xogħol propost li kien jikkonsisti fil- Fl-aħħar tad-dispatch, il-Gvernatur informa lil Lord Stanlev li ma kienx neċessarju li x-xogħol jinbeda qabel il-Gvern Ingliż jagħti l-kunsens tiegħu, iżda kien meħtieġ is-somma ta' £916. 13s 4d tintuża malajr biex tinxtara l-art meħtieġa msemmija.' Permezz ta' dispatch bid- data 29 ta' Lulju 1843, Lord Stanlev informa lill-Gvernatur li l-Gvern Ingliż kien ta l-kunsens tiegħu għall-proġett tal-akwadott.5 B'hekk fost l-art li nxtrat kien hemm dik li eventwalment kienet ser tkun il-pjazza ta' Raħal Ġdid li għandna Ilum. Jien niftakar ix-xjuħ jitkellmu fuq il- ġibjun kbir li hemm taħt il-pjazza. Kienu jgħidu li għamluh il-kavallieri. Iżda sar mill-Inġliżi. Kif turi tajjeb il-mappa ta' Ittar, hekk kif kien jispiċċa l-bini tal-Ordni, quddiemu kien hemm għelieqi li qed jinħadmu. Hekk kif waslet ir-risposta, seta' jinbeda x-xogħol. Minnufih, is-Segretarju Prinċipali tal-Gvern nhar is-16 ta' Awwissu 1843 kiteb lil Vincent Casolani u qallu biex jieħu l-miżuri neċessarji biex jibda l-kostruzzjoni ta' dan l-akkwadott.$ Dan kien ifisser li tqabbdu l-kuntratturi li kienu ser jaħdmu fuq dan il-proġett. Ix-xogħol inbeda fit-3 ta' Jannar 1844 u tlesta fi tmintax- il xahar u erbat ijiem. F'Raħal Ġdid ma damux ma waslu l-ħaddiema li bdew ix-xogħol ħalli jibnu l-għejjuni tal-ilma, li kellhom iservu ta' riserva. B'hekk ġie kkreat ġibjun kbir, li n-nies raw il-kobor tiegħu fit-Tieni Gwerra, meta infetaħ waqt Air-Raid, f'April tal-1942. Kien għaddej persuna bir-rota, ċertu Gugliermo Polidano. Kien filgħaxija, waqa' fih bir-rota b'kollox u għereq. Ix-xogħol tlesta fi żmien il-Gvernatur ta' wara, Patrick Stuart, fl-1845. L-akwadott mill- Fawwara sa Bormla kien ta' 9 mili jew 15,840 jarda. Il-bini ta' dan l-akwedott ipprovda mpjieġ għal numru sabiħ ta' ħaddiema. Kien hemm mat-300 ruħ jaħdmu fuq il-bini tiegħu. Fis-7 ta' Lulju 1845, l-ilma twassal f'Bormla, fost il-ferħ kbir tal-popolazzjoni. Wara l-wasla tal-ilma f'Bormla, fid-19 ta' Diċembru 1845, bdew jitqiegħdu l-kanen tal- ħadid fit-toroq tal-Kottonera, sabiex l-ilma jitwassal fl-ibliet kollha.' Ħasbu wkoll biex jagħmlu xi funtani biex in-nies jieħdu l-ilma minnhom. Dawn tlestew f'April 1846, u ġew inawgurati nhar it-22 t'April 1846 fil-preżenza tal-Gvernatur Sir Patrick Stuart Twaqqfet funtana f'Raħal Ġdid. Kienet inġiebet il-funtana mill-palazz abbandunat tal-Gran Mastru De Paole li kienet tinsab fuq Kordin u tqegħdet fil-parti ta' isfel tal-pjazza. Illum din Soċ. il-funtana tinsab ġewwa Kastilja. Mhux kull oġġett storiku li hemm fil-belt kien oriġinarjament jappartjeni għal belt kapitali tagħna. Dan ir-ritratt juri fil-background, jew fuq wara tiegħu, il-funtana li kienet inġibet mill- Palazz tal-Gran Mastru De Paole f'Kordin biex tfakkar il-wassla tal-Ilma f'Raħal Ġdid. tinsab fil-bitħa ta' Kastilja. Wieħed jista jara l-każin tal-Hibs, li għandu bil-bini qadim li Ittar jagħti fil-pjanta tiegħu. Tidher ukoll il-parti ta' Triq Sultana ġa mibnija. Dan il-bini qatal- kontinwazzjoni tat-triq li tgħaqqada ma' Triq Tal-Borġ. Din il-gabbana li tidher f'dan ir-ritratt m'għadhiex teżisti. Kien hemm żewġ gabbani, waħda isfel li tidher fir-ritratt u waħda aktar 'il fuq, eżattament bejn il-ħanut tan-nannu tiegħi (illum hemm ħanut tal-ħwejjeġ) u fejn illum hemm il-każin Nazzjonalista, jiġifieri fin-nofs fuq il-bankina. Dawn kienu tal-istess propjetarju, jiġifieri tal-familja Galea. Kienet familja minn Bormla li niżżlet toqgħod Raħal Ġdid. Kienet magħrufa bħala tar-Rina u f'Bormla kienu bil-ħelu. Dawn iż-żewġ Gabbani kien għamilhom Leli Galea, il-propjetarju stess, li kien mastrudaxxa tajjeb ħafna. Dawn il-gabbani kienu tneħħew u minflokhom saret waħda kbira f'nofs il-pjazza li għadha hemm sal-lum. Il-mappa ta' Ittar turina eżattament kemm kien kbir dan il-palazz tal-Gran Mastru f'Raħal Ġdid. Kien ħafna ikbar minn dak ta' San Anton, u t-toroq fil-ġonna tiegħu, illum iservu ta' uħud mit-toroq li hemm Kordin. Dan kellu belvedere li kont tasal għaliha minn passaġġ twil, li jitlaq mill-Palazz u jasal sa fuq l-irdum ta' Kordin. Fit-tarf kien hemm speċi ta' rotunda, u fin-nofs il-funtana li semmejt aktar 'il fuq. Il-preżenza tal-ilma tibda tiġbed nies distinti lejn dan ir-Raħal. Dan kien ifisser li r-raħal beda jikber u miegħu bdew jinbnew djar. Djar b'ġonon kbar bdew jitwaqqgħu u minflokhom bdew jinbnew numru ta' djar iżgħar. Xi toroq ukoll spiċċaw jinbnew. Hekk pereżempju, Triq Sultana, kienet tasal sa nofs il-pjazza. Ġara iżda li meta tkabbar il-palazz ta' Moroni Viani, parti mit-triq ittieħed minnu waqt li parti oħra nbniet. L-istess ġralha triq it-Tramuntana. Din kienet taqsam Raħal Ġdid, jiġifieri kienet tibda minn Triq Sammat u tasal sa Triq il-Belt Valletta. It- truf tagħha llum huma mibnija. Mal-ilma ikun hemm ukoll il-bini ta' ħabs ċivili. Iżda dan hu suġġett apparti. Żgur li l-issue tal-ilma tkompli fis-snin ta' wara. Kien għall-ħabta ta' 1858 meta t-tabib Nikola Zammit issuġġerixxa li jibda jittella' l-ilma li kien hemm b'mod naturali maħżun taħt l-art. Kienet tħaffret spira fil-post magħruf bħala l-Armier fil-Marsa. Dan beda jittella' permezz ta' pompa u l-ilma kien jitwassal il-belt Valletta.'' Dak li inqas hu magħruf li Nikola Zammit għamel xi żmien jgħix fostna. Iżda dwar dan nitkellmu f'ħarġa oħra. 154 Soċ. Soċ.