IL-'BOULEVARD' TA' FRANCIS EBEJER Ta' Tonv PRECA Ir-TEATRU tal-lum huwa mmexxi minn spirtu ta' ribelljoni. Mill-kamp internazzjonali jidhru Genet u lonesco, Beckett u Pinter. F'Malta, l-eroj ta' 'Boulevard' x'aktarx li jitkellem għad-drammaturgu nnifsu meta jist- qarr: 'Ir-ribell dejjem artista, u artista ribell', 'Boulevard' jeżamina fi tliet atti l-ħajja metafiżika tal-bniedem univer- sali. Dlonk, l-eroj tad-dramm, jieħu in-'Non Serviam' ta' Lucifru bħala l-għajta tiegħu, u joħroġ bħala l-ispirtu tar-ribelljoni nnifisha, Meta joqtol l-'Awtur', bħal meta Nietzche ħabbar il-mewt ta' Alla, huwa jiddikjara t-tmiem tal-valuri tradizzjonali kollha li s'issa kien iħaddan il-bniedem, Ineħħi 'l Alla minn nofs u jittanta jmexxi mingħajru, Id-dominazzjoni tieħu post l-ordni. Mingħajr l-awtur tal-ħolqien, kollox jieqaf u jistaġna u naraw quddiemna antiteżi tal-progress. Wara xi żmien il-bniedem jingħatalu ċans ieħor, iżda hu mitluf wisq biex jagħraf il-vera tifsira ta' dan iċ-ċans. U jidher li d-drammaturgu għandu dubji kbar jekk il-bniedem għandux xi darba jgawdi l-frott tar-Redenzjoni. Id-dramm irid jiftaħ għajnejn l-udjenza għad-dinja ta' madwarha, Għal- hekk m'għandniex niskantaw wisq jekk xi daqqiet matul id-dramm l-udjenza hija indirizzata direttament, jekk mhux attakkata wkoll. Għall-bidu din tista' tidher ħaġa kemmxejn stramba għax, għal żmien twil, id-drama kienet oġġettiva u impersonali, bl-awtur maqtugħ kemm jista' jkun mix- xogħol tiegħu, Iżda fid-drama tal-lum id-drammaturgu ma jippruvax jagħmel dan. Minflok huwa jaqbeż fin-nofs, biex ngħid hekk, u jirrapreżenta kemm lilu nnifsu kif ukoll l-udjenza, fuq il-palk. Hu mhux qiegħed jitkellem għall-udjenza. Qiegħed ikellem lilha. Biex nagħtu eżempju ta' dak li qegħdin ingħidu: Meta f'Boulevard, leħen l-'Awtur' jinstema' fuq ras l-udjenza u kollox jieqaf zobtu fuq il-palk, tinħoloq bħal 'short circuit' fl-attenzjoni (s'issa oġġettiva) ta' l-udjenza, Minn dak il-punt 'il quddiem, meta l-'Awtur' ikellem lil 'kulħadd', l-udjenza tkun fuq il-palk ma' l-oħrajn. Id-dinja li naraw fil-'Boulevard' hija dinja ta' nies għajjiena, 'ħajjin fil-mewt … jew aħjar mejtin fil-ħajja … jixxejru mar-riħ' bħal 'The Hollow Men' ta' T.S. Eliot. Dinja ta' nies li twieldu mingħajr ebda xewqa li jitwieldu u jmutu mingħajr ma jridu l-mewt tiġi fuqhom. Dlonk jistaqsi lill-'Awtur' Għaliex ġibtni hawn7' u Raoul jisħet il-mument li missieru ġabu f'din id-dinja. B'danakollu kulħadd jipprova jsib meżż biex iħalli xi Missier Raoul igħaddi lit-tifel tiegħu ix-xebh ta' wiċċu. Martiża tħaddan magħha il-ktieb ta' tliet ġenerazzjonijiet, ħolqa essen- zjali mal-passat u forsi wkoll mal-futur. Dlonk, li jidher li hu estensjoni tad-drammaturgu nnifsu, juri lill-kumplament tal-karattri, kif ukoll lill- udjenza, li l-unika ħaġa li tista' żżommhom f'sikthom hija r-raġuni, u darba minnhom l-eroj-ribell jaqbeż igħajjat 'Il-preġudizzji rridhom. Huma biss igħinuni ħalli nkun individwu tassew'. Mingħajr ir-raġuni, il-bniedem jispiċċa bħal pupu, u m'għandux għalfejn wieħed jiskanta wisq meta Ebejer iġiegħel l-'Awtur' igħid li huwa ħoloq il-palk għall-atturi tiegħu għax 'Għidt b'dawn ser nieħu gost. Idaħħkuni qishom f'kummiedja'. Il-karattri li naraw fil-'Boulevard' mhux talli huma pupi ta' l-ispaga, iżda huma maħluqin b'ċertu mod li l-ispag tagħhom ma jitħabbel qatt, Ma jistgħu jersqu qatt lejn xulxin. Huma kollha gżejjer bl-ebda rabta bej- niethom, Il-biċċa l-kbira minnhom qishom annimali feroċi, iduru fil-gaġġa tal-ħajja, lesti biex jiggranfaw f'xulxin. Kultant karattru jipprova jilħaq lill-ieħor, jew jikkomunika ma' l-oħra. Imma kliemu ma jagħmel xejn ħlief jimla' l-vojt, u jiswa biss biex jenfasizza l-kwiet bejn kelma u oħra, bejn sentenza u oħra. Id-djalogu ta' Ebejer jimxi xi ħaġa Hekk: Kwiet… kelma, għal ftit tiżfen fin-nofs … nerġgħu għall-kwiet. It-Tama, l-hekk imsejha Mara tal-Ward, tispiċċa biex tistqarr: 'Għalfejn ngħid u nitkellem. Ħadd ma jifhem. Ħadd ma jifhem lil ħadd… u ħadd ma jifhem xejn. Qisu ħadd ma qal xejn mill-bidu tad-dinja sal-lum'. U f'parti oħra tad-dramm insibu dan id-djalogu bejn Ġiġi u Boris: Ġiġi: X'hemm xi ngħidu. Għidna kollox. Boris: Għamilna kollox. Ġiġi: M'hemm xejn aktar. Fit-tieni att, l-atmosfera hi waħda ta' deżolazzjoni … u fil-bogħod jinstema' l-krib ta' volpi'. L-arja tifga', u l-karattri jippruvaw 'jitwes- sgħu', imqar igħollu dirgħajhom. Għalxejn. L-atmosfera tgħaffiġhom. Huma għatxana għall-ħelsien, ħelsien illi qatt ma jistgħu jilħqu. Il-kliem li l-karattri jużaw għal darbtejn jikkontribwixxu mhux ftit għal din l-atmos- fera. Nisimgħu kliem sħun u għatxan bħal 'xemx', 'deżert', 'ramel sħun', tsħana', 'sfajra', 'nixfa', 'ħruq', 'baħħ' u 'mejjet', kliem li jġiegħlu l-udjenza tintebaħ li hi wkoll qiegħda tifga'. Għad-drammaturgu, il-ġisem mhuwiex oġġett ta' sbuħija jew pjaċir, wisq inqas mezz għas-salvazzjoni, Huwa biss xkiel għal l-ispirtu u għar- taġuni, Għalhekk huwa xi ħaġa baxxa u moqżieża. Il-ġisem ta' missier Raoul tistħajlu qiegħed jimmoffà u minn mument għall-ieħor se jitmermer u jaqa' biċċiet, Gregorex isib diffikulta' kbira jagħaraf jikkontrolla l- partijiet differenti ta' ġismu u meta fl-aħħar jirnexxilu jsib il-pożizzjoni li jkun qiegħed ifittex, jiġi midfun fil-fjuri, tant li jgħajjat 'Qegħdin tifgawni bil-fwieħa'. Il-karattri huma ossessjonati mill-ħelsien u hemm ħafna referenzi għall-isem 'Libero' (hemm xi tabta bejn dan l-isem u l-kelma Taljana li tfisser 'ħieles'7). Il-preżent jobogħduh u għalhekk jaqgħu fuq il-memorji tal-passat: taż-żgħożija jew it-tfulija — memorji li m'humiex biss memorji, għax il-preżent huwa biss il-passat imġebbed, u l-preżent passat għall- futur, Ebejer jorbot ħafna fuq is-simboli biex iwassal il-messaġġ tiegħu. Is- simboli jdaħħlu l-udjenza fil-kurżità u jtuha x'taħseb. Jekk u meta l- udjenza jirnexxilha tinterpreta simbolu, iktar faċli żżomm l-interpretaz- zjoni, għax tkun ġiet ippreżentata lilha b'mod konkret, M'għandniex xi ngħidu, is-simbolu fid-dramm huwa xbieha poetika, u għalhekk jista' jkollu iżjed minn interpretazzjoni waħda. B'danakollu xi simboli ''diretti' bħal 'barbed wire', gabuba tas-suldati, u azzarin, biċ-ċar ifissru l-jasar, waqt li l-mara li tbiegħ il-fjuri hija t-Tama. Simbolu inqas dirett huwa l- vapur tal-karti jogħla kemm kemm ma jilħquhx il-personaġġi tad-dramm, Wieħed jista jinterpreta dan bħala l-ħelsien u s-salvazzjoni li huma hekk Stelusive', Minn dan kollu jidher ċar illi 'Boulevard' mhux dramm realistiku fis- sens li jurina karattri tad-demm u l-laħam f'sitwazzjonijiet familjari. Għall-kuntrarju, it-teatru ta' Ebejer jagħti l-idea tal-ħolm, Il-karattri tiegħu jitkellmu b'poeżija xejn familjari, u l-ġrajjiet ma jseħħux wara xulxin b'mod loġiku. L-isfond ta' l-azzjoni mhux familjari b'mod li għandu tabta ma' xi pajjiż jew belt partikolari. Il-boulevard tal-plav hi komuni, tista' tgħid, għal kull belt u raħal tad-dinja. Hekk ukoll nistgħu ngħidu għaż-żmien li fih tiġri l-azzjoni. Hlief forsi fil-kostum, m'hemm l-ebda referenza diretta għal xi żmien passat, preżent jew futur, Realiżmu kif drajna narawh fid-drammi ta' Chekhov u Ibsen ma fihiex. Fih minflok realiżmu psikoloġiku, għax jimexxilu jesplora d-dlamijiet tas-subkonxju uman. F'dan il-proċess joħroġ il-messaġ tal-awtur. Il-messaġġ fih ħafna x'wieħed jistħarreġ, u għalkemm wieħed jista' ma jaċċettahx, xorta jkollu jammetti li fuq il-Boulevard, il-ħajja hija misteru illi għalih m'hemmx soluzzjonijiet faċli, Jekk imbagħad jasal ukoll biex iġiegħel l-udjenza tifli l-għax u l-għaliex ta' ħajjitha, dan id-dramm ikun sewa mhux ttit.