hux il-ħsieb li nikteb dwar ħżuż li jistgħu faċilment jitqiesu biss bħala vandaliżmul Dawk ta' min jistmerrhom. Il-graffiti li għandi f'moħħi huma dawk li saru minn persuni li kellhom biss il-ħsieb li jitolbu u jiżżuħajr minħabba xi grazzja li xtaqu jaqilgħu jew li jkunu qalgħu. Hemm dawk ukoll li bihom min naqqaxhom xtaq jolqot u jfakkar xi waqt partikolari fil-ħajja ta' ferħ jew niket li jkun għadda mingħalih. Il-graffiti jew aħjar ħżuż jew tinqix fuq xi ħajt, insibuhom sa minn Żminijiet preistoriċi. Iktar iva milli le, dawn jitqiesu bħala forma ta' espressjoni fuq diversi aspetti tal- ħajja tal-bniedem li jistgħu jkunu taħt formà ta' disinn jew inkella kitba. Hafna mill-graffiti antiki li nsibu f'Malta x'aktarx huma iżjed disinn jew tpinġija milli kitba. Dan jista' jkun minħabba li ftit kienu dawk li jafu jiktbu, jew inkella minħabba li ma kienux jistgħu jħallsu biex jordnaw xi tpinġija jew pittura ''ex voto''. Eżempju ta' dan kollu nsibuh speċjalment f'post fejn jingħad li anke l-GranMastru Jean Parisot de la Valette kien għadda xi żmien fil- ħabs meta kien għadu biss kavallier u allura qabel ma sar GranMastru. Qed nirreferi għall-Ħabs il-Qadim li jinsab fiċ-Ċittadella, Għawdex. Il-ħitan taċ-ċelel u tal-kuriduri ta' dan il-post ta' kastig huma miżgħudin bi kwantità ta' ħżuż fil-ġebel li juru xwieni u vapuri, slaleb u simboli oħra flimkien ma xi wħud li juru t-tul ta' żmien li l-ħabsi jkun qed jiskonta fil-ħabs. Għandna varjeta' sħiħa li ttul medda ta' mijiet ta' snin. F'dan il-ħabs nistgħu ngħidu li għandna l-ikbar ġabra ta' graffiti importanti f'post wieħed hawn Malta. Il-fatt li l-ġebla Maltija mhix daqstant iebsa, jagħmilha ħaġa eħfef li xi ħadd jirnexxielu jonqox fuqha, iżjed u iżjed jekk juża xi strument iebes u forsi wkoll bil-ponta. Hemm diversi postijiet f'Malta li fihom għandna xi tip ta' graffiti, imma jidher sewwa li l-iżjed imfittxija u forsi faċli wkoll, kienu il-ħitan ta' Knejjes speċjalment dawk li kienu meqjusa bħala postijiet ta' ikompli f'paġna 72 71 pellegrinaġġi jew xi ftit iżolati fil- kampanja. Graffiti tal-Baħar Ħafna mill-graffiti li nsibu x'aktarx. insibu li għandhom x'jaqsmu mal-baħar. It-tinqix ta' xwieni u bċejjeċ oħra tal-baħar, b'xi mod huma wkoll storja tal- evoluzzjoni ta' dawn il-meżżi ta' transport u tal-gwerra. Dan nistgħu ngħiduh għax in-numru ta' graffiti li għandhom x'jaqsmu mat-tbaħħir mhux biss huwa kbir, imma juri wkoll li s-sengħa tal-baħar kienet minn dejjem waħda popolari u importanti. Hija ħaġa evidenti li din ma setgħetx tonqos kemm minħabba li Malta hija gżira, kif ukoll minħabba l-pożizzjoni ġografika tagħha. Barra minn hekk wieħed jiftakar ukoll li kemm fi żmien il-Kavallieri ta' San Ġwann ta' Malta kif ukoll fi żmien il-qagħda tal-qawwiet ta' Napuljun li ġew warajhom u mal- miġja tal-Ingliżi, l-port tagħna kien dejjem mimli bil-bċejjeċ tal-baħar u ċ-ċorom ta' fuqhom ma kienux ikunu maltin biss. Il-maltempati li jaf iqajjem il- Baħar Mediterran kif ukoll il-biża' tal-ħallelin mill-baħar, kemm fost il- baħhara kif ukoll fost il-popolazzjoni Maltija, qatt ma kienu nieqsa. Huwa għalhekk li t-tip ta' graffiti minquxa fil-ġebla fil-biċċa l-kbira tagħhom juru xeni li għandhom x'jaqsmu mal-baħar. Nistgħu nobsru li dawn il-ħżuż kultant ukoll sbieħ fid- dettall tagħhom, saru jew bit-tama tal-ħarsien mill-perikoli qabel ma kienu jsalpaw jew inkella bħala ringrazzjament tal-ħelsien minn xi għarqa jew xi diżgrazzja oħra wara li jkunu waslu qawwijin u sħaħ fil- portl Dan jidher li huwa l-każ dwar il-graffiti li kienu saru mal-ħitan tal- Knisja ddedikata lil Santa Venera V.M. ' ffiti ta' S Venera Ma rridux ninsew li l-Knisja ta' Santa Venera kienet maqtugħa għaliha qalb l-għelieqi tal-kampanja. Il-fatt li kien hawn ċimiterju u li għal xi żmien kienu jgħammru f'dan il-lokal l-eremiti ta' San Kaloġeru x'aktarx li kien jagħmel din il-Knisja idejali għal xi tip ta' pellegrinaġġi. Jekk ħadd, li Sqallin ukoll kienu jafu bl-eremiti li kienu ġew Malta minn Sqallija. Il-pożizzjoni ġografika tal-Knisja bejn il-portijiet tal-Imsida, tal-Pietà u l-Marsa ma kienetx daqshekk tqila biex dawk il-baħħara li xtaqu ikompli f'paġna 73 B A regramm til- lesta 2077 jżuruha jaslu għaliha. mill-baħħara (jew forsi wkoll xi dipendenti minnhom) għax il-graffiti li kien hemm mal-faċċata u mal- ġenb tal-Knisja ta' Santa Venera fil- biċċa l-kbira tagħhom juru tinqix ta' xwieni. Jidher li xi wħud għallinqas kienu tassew sbieħ u dettaljati. Anzi hemm xi wħud li qishom: juru xeni ta' taqbid. Naħseb li mhux ta' min jiskanta li fost dawn il-graffiti kultant hemm minquxa ukoll xi ankra. Ħafna drabi l-ankra titqies bħala s-simbolu tat- Tama. Hu xinhu, hemm evidenza li kienu bil-bosta l-graffiti mal-ħitan tal-Knisja ta' Santa Venera. Il- kwantità tagħhom turi li l-Knisja kienet popolari mhux ħażin. Il-ħasra kbira hija li Illum dawn il-graffiti huma kważi meqrudin għal kollox. Veru li f'ħafna bnadi fejn jinsabu l-graffiti antiki f'Malta hemm xi wħud li għaddew minn ħsara minħabba l-elementi tan- natura u kultant ukoll minħabba l-misħut vandaliżmu. Imma l-każ tal-graffiti mitlufin ta' Santa Venera ma jaqax taħt dawn il-kategoriji. Jista' huwa l-każ li l-graffiti ta' Santa Venera ntilfu minħabba nuqqas ta' ħsieb jew ta' għarfien u apprezzament ta' dak li kienu u li setgħu jfissru. Forsi kienu qiesu li dak ma kienx għajr brix vandalu li kien ikerrah il-ħitan tal-Knisjal Kultant wieħed jaħseb li jkun qed jagħmel għall-aħjar meta fil-fatt ir- riżultat ta' għemilu ma jkunx ħlief ħsara rreparabbli. Xi snin ilu meta kien qed isir xi 'tisbiħ' fil-Knisja ta' Santa Venera, fost xogħolijiet oħra kienu kaħhlu l-fili fil-faċċata tal-Knisja forsi bil- ħsieb li din issir 'fuq il-fil'.. Mhux talli dan għadu sal-lum ikerrah il- faċċata u jagħtiha dehra qisha ta' ħajt tas-sejjieħ, imma talli kienu diġà bdew ibaqqnu l-istess faċċata. It- tbaqqin li għadu jidher sal-lum ukoll, kien laħaq sar sa għoli ta' madwar disa' filati sakemm ġew miżmumin milli jkomplu dak ix-xogħol. Imma l-ħsara rreparabbli kienet saretl L-għoli ta' disa' filati kien biżżejjed biex ilaħħaq sewwa ma l-għoli li wieħed seta' jilħaq biex jonqox fuq il-ħajt 'it-talba' tiegħu. B'hekk it-tbaqqin sewa biex inqerdet kważi għal-kollox biċċa oħra tal-wirt kulturali tar-raħal ta' Santa Venera u ta' pajjiżna.