Il-Ħuttafa fula 107 Novembru — KT Żut il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Fi żmien il-Milied dejjem jitfaċċa f'Malta xi ċirklu, u dawn kważi dejjem ikollhom spettakli bl-annimali. Jiġu daż-żmien biex taparsi jżidu mal-ferħ tal-festi. Tgħidli xejn x'ferħ iħossu l-annimali jitbellhu quddiem tinda ppakkjata nies iċapċpu. Għalina dawn ix-xows forsi jidhru sbieħ, imma għall-annimali dawn ix-xows mhuma sbieħ xejn. Għalihom huma infernl Għalhekk jekk tħobbu l-annimali tmorrux iċ-ċirklu. Fiċ-ċirklu taraw iljuni u iljunfanti jagħmlu affarijiet kontra n-natura tagħhom. Libsin ħwejjeġ tan-nies, jimxu fuq żewġ saqajn, jaqbżu minn ġon-nar, u ħmerijiet oħrajn. Dawn l-affarijiet iwaqqgħu l-annimali għaċ-ċajt. Għalhekk jekk tħobbu l-annimali tmorrux iċ-ċirklu. Biex dawn l-annimali jitgħallmu t-triks jgħaddu minn ħafna tbatija. Jaqilgħu swat, xokkijiet, daqqiet ta' sieq, ta' ponn u ta' vireg, u anke jitħallew bil-ġuħ. S'intendi dan it-'trejning' aħna ma narawhx għax ma jsirx quddiem in-nies. Imma xorta nafu x'isir għax hemm min iffilmjahom bil- moħbi. L-annimali jinħaqru ħafna sa ma jitgħallmu jagħmlu l-bużullotti. Għalhekk jekk tħobbu l-annimali tmorrux iċ-ċirklu. Barra l-moħqrija fit-trejning, l-annimali jbatu wkoll waqt il vjaġġi minn belt għal oħra, minn pajjiż għal ieħor. Ġranet sħaħ maqfulin ġo gaġeġ żgħar, mijiet u mijiet ta' kilometri fuq ferroviji u vapuri, jixxenglu u jitbandlu, skossi u brejkijiet. Ġiraffa li jmissu qiegħda għall-kwiet tomgħod xi werqa għad-dell u għaż-żiffa taħt akaċja fis-savanna Afrikana… qiegħda msakkra u marbuta bi ħbula u ktajjen ġo vagun dejjaq, mudlam, storbjuż u jinten pesta. Ħbieb, jekk tħobbu l-annimali tmorrux ċirkli tal- annimali. Nawguralkom Milied kollu ferħ u vaganzi tal-ġenn. Victor Falzon L-Editur mal-faċċata u minflok, Nixtieq naħrab mid- dar u niġi ngħix ma' taċ-ċirklu. U jien nixtieq naħrab miċ- ċirklu u mmur ngħix id-dar… fil-ġunglal Il-blonġun sekond (black-necked grebe) huwa għasfur li narawh l-iktar fix-xitwa. Il-blonġuni jħobbu postijiet b'ilma kalm u baxx, u l-aħjar biex tara xi wieħed huma r-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. Hemm ma jfixkilhom ħadd. Ritratt ta' Victor Falzon MbzUT kun ŻA Il-Ħuttafa Ħallik mill-jamm jamm, FL nofs rasi Ma tafx li dawk TA NG istgħu jkunu velenużi2 Issa li għamlet ftit xita sew, jibda' jitfaċċa l-faqqiegħ. Aħbarijiet Mid-dinja X'hemm ġdid2 X'nista' nara tgħid2 X'jikbru u x'jikbrul Dal-Milied… Fejn morna (rapport) Fejn ħa mmorru (ħarġa) Paġni POSTER Nru 3 Festa ta' Frotti Ittra lill-Editur Intervista ma' fjura Għadajjar tal-Ilma Ħelu Agħti kulur Arti u ritratti Tgħidx ħmerijieti Ntietef tan-Natura ODOOOMOħŻhħhwWNw Ta' Xbiex XBX 1120 imejl tal-magażin il-huttafa 0 birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Qegħdin — xi. 1000 IŻ BirdLife Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena MALTA OBirdLife Malta, Diċembru 2011 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Miskin il-Malvizz A għaliki'ċ Xi ftit tas-snin ż- xi għaref telaq żrinġ gma f'għadira żgħira f'Għawdex. Daż-żrinġ bied u żdied u issa f'din l-għadira hemm numru mhux ħażin minnhom. Dan ma kienx iż-żrinġ tas-soltu li naraw fil-widien. Huwa żrinġ ikbar, b'faxxi ħodor fuq dahru, u jagħmel storbju sħiħ. Dan huwa ż-Żrinġ Għarib (Levant Water Frog Pelophvlax bedriagae), — annimal li nġab minn pajjiż ieħor. U min tefgħu fl-għadira għamel ħażin ħafna. Meta ġġib annimal (jew anke pjanta) minn art oħra u Fl-aħħar. ħarġa jekk tiftakru titilqu barra, ħabbarnielkom li dis-sena mhux se jsir dik l-ispeċi insib għall-għasafar. Imma ftit wara li l-ġdida — tista' u ħriġna l-magażin, il-gvern reġa' bdielu u tagħmel: ħerba mA ddeċieda li jħalli l-insib għall-imlievez. sħiħa mill-flora u tal f'iiu Mela issa barra eluf ta' kaċċaturi joqtlu l-fawna. Dawn l-istejjer. — JA gzuz ta' mlievez, hemm ħafna nassaba qed ġraw u għadhom. jiġru jaqbdu l-ftit li jibqa'. Miskin il-malvizz. mad-dinja kollha, u n-nies ma Mhux biss, għax bl-iskuża li taparsi qed jafux xi ħsara jkunu qed jagħmlu. kisisiz ka jonsbu għall-malvizz ħafna nassaba qed Per eżempju daż-żrinġ aljen jista' iħejji jintu. B jaqbdu wkoll għasafar tal-għana u pluvieri. jeqirdilna ż-żrinġ tagħna, għax ikbar jistax jinfirex ħafna U dan huwa kontra l-liġi minnu sew, jikollu l-ikel kollu u jista' anke ed Ma Il-BirdLife qed tiċċekkja ħafna mnasab jikollu l-imrieżep (tadpoles)l Nisperaw u tirrapporta u anke tiffilmja kull każ li ma jinfirixx f'widien oħrajn. fejn issib nassaba jiksru l-liġi. B'hekk T A fa ngħinu lill-pulizija biex jaqbdu lil dawn il- u kriminali tan-natura. uzzana snan snan F'Novembru biss il-pulizija qabdu 86 Kif jafu dawk li ġew għat-taħwila ta' Novembru, għadna kemm nassab qed jonsob għall-għasafar tal- f ħriġna sett stikers ġodda. B'kollox hemm 12. Dawn ħa nibdew għana. Dan minbarra dawk li leħqu ħarbu inqassmuhomlkom kull meta tattendu l-ħarġiet tal-Klabb. Qis sa ma waslu l-pulizija, u min jaf kemm li dawn twaħħluhom x'imkien fejn jarawhom sħabkom, forsi mijiet oħrajn li ma nafux bihom. jitħajru jidħlu huma wkoll fi Klabb Ħuttaf. ħallu f'idejn min hu kbir biex iċempel. Jekk taraw min jikser il-liġi tal-kaċċa A Ai, Kiebb u l-insib, ċemplu lill-pulizija (ALE. $ IŻ Gkierot, 22942161/2/3 jew 21224001). kienet speċi rarissma aħħar snin qed titfaċċa Fil-fatt bħalissa — Isbendwoċers jafu b'xi erbgħa lifdonnhom ħa jgħaddu x-xitwa (gt gie DI tg AS, Ħa tal-BirdLife anke rringjaw 1 Fil-ħarġa li għaddiet qassamna Numru 1, u fil-ħarġa li jmiss se ' x AT sa nqassmu Numru 2. Tgħid min se jgħaqqad is-sett l-ewwel7 AG low Dawn l-aħbarijiet tajbin biex tużawhom l-iskola fl-attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) A. gdVv Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa BirdLife mA raza fl-iskejjel primarji minn BirdLife Malta u Bank of Valletta B Il-Gola malimbe huwa għasfur rari ħafna li jgħix fil- Gola Forest Fi Sierra Leone, pajjiż fl-Afrika tal-Punent, għadhom kemm ħolqu l-Gola Forest National Park, medda foresta li fiha iktar minn darbtejn daqs il-Gżejjer Maltin. Fil-Gola Forest instabu jgħixu mhux inqas minn 327 speċi ta' għasafar u 518 speċi ta' friefet, uħud ġodda għax-xjenza. F'dil-ġenna tal-art jgħixu wkoll ċimpanżi u xadini oħrajn, u tgħix ukoll popolazzjoni ta' ħippo nanu, speċi li qiegħda fil-periklu li ssir 'estinta. Jekk tispiċċa dil-foresta, ċaw ċaw il- ħippopotamu, iċ-ċimps, l-għasafar u l-friefet. Klabb Ħuttaf jgħid prosit lill-gvern ta' Sierra Leone talli ħa dan il- pass għaqli. PĦESU it — F'dawn il-ġranet is-Sirja qed tissemma' x xk jħafna fl-aħbarijiet minħabba l-inkwiet u l-irvellijiet li qed isiru hemmhekk. Imma bħal . kull pajjiż ieħor, is-Sirja għandha l-ambjent naturali Maġħ. tagħha, u hemmukoll nies li qed jaħdmu biex isalvaw annimali rari. Wieħed minn dawn fk. l-annimali huwa tip ta' velleran jgħidulu Bald Ibis, l-iktar għasfur rari fil- Lvant Nofsani, Għal ħafna snin kienu ħasbuh li , sparixxa għal: kollox, imma mbagħad sabu grupp żgħir ta' sebgħa fis-Sirja. Sa dis-sena kien baqa' biss tlieta, imma tnejn minnhom huma par, u b'xorti tajba (u ħafna protezzjoni) s-sajf li għadda faqqsu u rabbew żewġ flieles. Dawn issa kibru u passew (ħadd ma jaf fejn). It-tama tan-naturalisti hi li dawn il-frieħ jerġgħu lura u jrabbu familja huma wkoll. B'hekk forsi n-numru ta' vellerani jerġa' jibda jikber. BirdLife International qed tgħin ħafna f'dal-proġett. Il-Ħuttafa 107 : Diċembru 2011 : p4 : 33 qarn tar-rinoċeront : 758 ċopstik tal-avorju : 127 brazzuletta tal-avorju Dan kien it-total ta' kutrabandu li nqabad fid- dwana ta' Hong Kong ftit ġimgħat ilu. Kienu moħbijin f'kontejner li kien ġej mill-Afrika t'Isfel. Iċ-Ċina hija l-iktar pajjiż fid-dinja li jikkonsma partijiet ta' annimali, fosthom speċi rarissmi. Mhux talli fiċ-Ċina hemm biljun ruħ, imma ħafna minnhom jemmnu b'mediċini maġiċi li biex tagħmilhom trid għadam tat-tigri, qrun tar- rinoċeront, snien tal-iljunfanti, milsa tal-orsijiet, eċċ. Ħafna minn dawn huma kontra l-liġi. Is-soltu meta jsibu annimali ġodda, dawn ikunu annimali żgħar - xi żrinġ jew insett - għax faċli jinħbew. Mhux soltu li tiskopri ċerv ġdid. Imma fejn hemm foresti u ġungli folti u mudlama, anke annimal kbir jista' jistaħba. Fil-fatt ftit ġimgħat ilu sabu speċi ġdida ta' antilopu fil-foresti tropikali ta' Benin, Togo u Niġerja (pajjiżi fl-Afrika tal- Punent). Proprjament kienu diġà jafu bih dan l-antilopu, imma kienu qed jaħsbuh speċi li tixbħu, għax ix-xjenzati kienu għadhom ma studjawhx sew. Imma issa huma ċerti li dan l-antilopu huwa speċi ġdida, u tawh isem ġdid: Walter's Duiker. Semmewh hekk għan- naturalist li kien sab l-ewwel wieħed. Għoli biss xi 40ċm, jiġifieri ftit iktar minn qattusl lestint — annimal jew pjanta li jkunu nqerdu għal kollox minn x'imkien, jew anke mid-dinja (bl-Ingliż extinct). Il-Ħuttafa 107 : Diċembru 2011 : p5 Fl-Ewropa l-Kuluvert huwa borka komuni ħafna, u ssibu kull fejn hemm l-ilma, imqar qalb il-bini fl-ibliet il-kbar. Għalkemm jippreferi l-ilma ħelu, jinstab ukoll fil-baħar f'bajjiet kennija. Imma f'Malta ma tantx hu komuni. Jidher biss fi żmien il-passa (l-aktar fil-ħarifa) u fix-xitwa. Barra mill-Ewropa, jinstab ukoll fl-Amerka, fl-Asja u fl-Afrika ta' Fuq. Minn dil- iborka fil-qedem tnisslu l-papri domestiċi li jitrabbew fl-irziezet għall-ikel. il-mara Iddaħħlet mill-bniedem fl-Awstralja u fi New Zealand, fejn żdiedet ħafna u qiegħda toħloq problemi għall-papri tal- ipost. Il-Kuluvert ifittex l-ikel billi jferkex fit- tajn, fuq l-art jew fl-ilma b'munqaru. Jiekol żrieragħ, pjanti u frott żgħir kif ukoll insetti u bebbux tal-ilma. Ir-raġel imlewwen sew, u r-ras ħadra tispikka ħafna; il-mara tkun — kannella. Il-bejta ġeneralment jibnuha fl- ' art. Il-frieħ trabbihom il-mara weħidha, għax MI qabel ma l-bajd ifaqqas, ir-raġel g jitlaq u jingħaqad fi qtajja ma' te rġiel oħrajn. - , A It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. Is-siġar u l-arbuxxelli ġewwa tnesra 2000 qed jikbru tajjeb u i b'saħħithom. i) Issa ma jidhru wkoll anke fir-ritratti tas-satellita. Fittxuhom fuq ġaqgli Bar) mal-għamara, dak fid-dlam jara daqs qattus :) :) Bal-Milled… Thu Fi żmien il-Milied inżidu ħafna tiżjin fid-djar tagħna biex inżidu mal-ispirtu tal-festi. Ħafna minn dat-tiżjin ikun fih affarijiet li jixegħlu, bħall-presepji, il-Bambin, is-siġra, u kwiekeb fit-twieqi. Dawn kollha affarijiet sbieħ, imma biex ma ssirx ħela fil-vojt, ikun tajjeb kieku ma nħalluhomx mixgħulin il-lejl kollu. Tdea tajba kieku dawn id-dwal inqabbduhom ma' tajmer ħalli jintfew weħidhom. It-tajmer jiffrankalna li noqogħdu niftakru nitfu u nixegħlu. Tinkwetawx li fid-dlam Father Christmas ħa jaħbat iborka — papra selvaġġa ġelnimomat iġra'li ħawwell Il-Ħadd 13 Novembru 2011 morna l-ħarġa ta' Klabb Ħuttaf sa Foresta 2000. Konna xxurtjati għax it- temp inzerta sabiħ wara ġimgħa maltemp. Iltqajna quddiem ir-riserva naturali tal-Għadira u wara erba' kelmiet mingħand il-Leader Kathleen, morna fid-daħla tal-Foresta. B'kollox konna iktar minn 30 ruħ bejn membri, familji u leaders. Dħalna flimkien u mxejna ftit sakemm wasalna fejn konna se nħawlu s-siġar li kien ġabilna Rav ir-rejnġer. Stajna nagħżlu bejn ballut, żnuber jew riħan, u wħud minna ħawwilna aktar minn siġra waħda. Ħin minnhom rajna kamaleonte jistaħba qalb il-weraq u l-friegħi. Wara li lestejna nħawlu, imxejna ftit aktar u osservajna l-flora ta' madwarna fejn kien hemm ħafna arbuxxelli bħal deru u żagħrun bi frott tajjeb biex jittiekel mill-għasafar bil-ġuħ wara l-vjaġġ twil tagħhom sa Malta. Waqafna nistrieħu u nnaqqru xi ħaġa, fejn ilmaħna bejta żgħira taż-żunżan tax-xehda. Ersaqna fil- qrib biex narawha imma mhux iż-żejjed li ma jmurx nitniggżul Kien hemm tifel li sab bejta oħra taż- żunżan, imma kienet abbandunata. Wara naqra, ġejna qrib is-siġar li konna ħawwilna s-sena l-oħra: ħafna minnhom dehru kibru mhux ħażin għalkemm kien hemm ukoll xi ftit li mietu. Inzertajna qatgħa kbira sturnell itir u jieqaf jistrieħ fuq siġra kbira. Matul il-mixja Imaħna għasafar oħra, fosthom pitirrossi, għasafar tal-bejt u merill. Wara nofstanhar ta' gost morna lura d-dar. Iġri tasal il-ħarġa li jmiss ta' Klabb Ħuttafl ifa L a ħ'A NL TA Il-Ħuttafa 107 : Diċembru 2011 : p6 Fejn ħa Ħa mmorru L- iM Dal-bosk żgħir huwa l-Ballut tal- iMġiebaħ. pil MAL mill-wied. tal-jMġiebaħ Ilna koċċ ma mmorru sa Selmun u L-iMġiebaħ. Għalhekk dix-xitwa ħa nagħmlu ħarġa tal-Klabb proprju għal hemmhekk. Dak il-beraħ jagħti għal fuq il-baħar sabiħ wisq, u jnessik għal ftit kemm ngħixu fuq gżira ppakkjata bin-nies u bit- traffiku. L-inħawi ta' Selmun u L-iMġiebaħ hemm diversi ħabitati: hemm xagħri u makkja, hemm irdumijiet u sisien, hemm wied u ramla, hemm anke bosk żgħir tal-ballut. Dawn kollha jkollhom flora u fawna differenti, u aħna ħa naqbżu qabża s'hemm ħalli naraw x'naraw. Narawkom, ħbiebl Gajd x'jaħbat7 Dawn il-kotba data il-Ħadd 22 Jannar 2012 niltaqgħu 9am ġibu (jekk għandkom) tromba, nowtbuk u gajd; u ikel u xorb Te le a Ka getateji merħba 'membri tal-Klabb u inktatiiji jgħinuk tagħraf tjuri, insetti, siġar, ħut, għasafar, eċċ. F'Jannar jibdew jitfaċċaw xi orkidi, bħal Jekk inkunu din li jgħidulha b'xortina dubbiena. Il-Ħuttafa 107 : Diċembru 2011 : suppliment Brall ġie: : i ai AT ECO GROUP, WE HAVE MADE SOLAR PC 'WHAT'S MORE, ANV POWER VDU GEN EA FED BACK TO THE GRID-- ACT NOW, AND TH GOULD BE PAVING VvVOU FOR A CHANGET Jiekki in-mmura, cal-utas GĦALIK Ftit xhur ilu l-BirdLife ħarġet ktieb ġdid. Dal-ktieb fih kull ma nafu fuq l-għasafar kollha li jbejtu Malta, u anke fuq l-għasafar li kienu jbejtu fil-passat. 7 Fih 380 paġna 1 Bil-kulur minn qoxra sa qoxra 1 Fih tagħrif fuq 77 speċi ' Ippakkjat b'iktar minn 470 ritratt 1 Miktub minn 4 awturi Fittex ixirih qabel jispiċċa… Il-ktieb huwa qoxra iebsa u jiswa €33. Biex tixtrih ċempel lill-BirdLife fuq 21347644/5. Qiegħed ukoll għall- bejgħ mill-Għadira u s-Simar, mingħand il-BDL u minn ħwienet tal-kotba. L-Ajkla Bajda (Short-toed Eagle) hija tajra tal- priża kbira u skarsa li tpassi minn Malta. F'dawn l-aħħar snin din l-ispeċi saret rari f'ħafna postijiet. Ritratt ta' Ravmond Galea Il-Ħuttafa 107 : Diċembru 2011 : suppliment Blonġun Sekond Tiġieġa tal-Baħar Gallozz tax-Xitwa u Ta' San Martin Dil-liedna ħa nżarmahal Kemm se nitħanżerl Festa ta' Frot b tal L tea Te L I ġġ Il-pjanta tagħmel il-frott apposta biex jikluhulha 7:47. Żaqqi se taqagħlil Bufula Sewda fi Il-Ħuttafa 107 : Diċembru 2011 : p8 Ittra lill-Editur… Mhux il-gremar biss… Għażiż Editur, Jien jisimni Andrea u noqgħod il-Mosta. Qrajt l-artiklu tal-gremxula fl-aħħar ħarġa ta' Il-Ħuttafa u għoġobni ħafna. Inti taf li l-gremxul ta' Filfla m'għandhomx żewġt idnieb, imma kont taf li l-wiżgħa tal-Mosta għandha7 Din il-wiżgħa tar-ritratt sibnieha jien u oħti Rebekah d-dar tagħna ġo toqba fil-ħajt ħdejn il-garaxx. Kif rajtha, urejtha lill-Papà u ħadnielha ftit ritratti. Lili għoġbitni ħafna u naħseb li anke inti tiggustaha jekk taraha. Barra l-għasafar, inħobb ħafna r-rettili u nħobb narahom mill-qrib, imma dejjem inħallihom fejn sibthom. Tnselli għalik. In-Narċis Għażiż Andrea, Grazzi tal-ittra tiegħek u tar-ritratt. Dik il-wiżgħa vera cool u naħseb il-membri kollha jaqblu. Jien qatt ma rajt waħda hekk, u għalhekk grazzi talli qsamt din l-esperjenza magħna. Naħseb dik il-wiżgħa mhux l-ewwel darba li waqqgħet denbha, għax l-ebda wieħed miż-żewġt idnieb mhu d-denb l-oriġinali. Forsi tgħix ħajja avventuruża dik il-wiżgħal Prosit lilek u lil oħtok tal-interess li tieħdu fin-natura. Komplu osservaw, studjaw u ħudu ritratti tal-għasafar, rettili u l-bqija. Malta għandha ħafna bżonn ta' naturalisti. X'għandhom speċjali l-fjuri tiegħek7 L-Editur KOMPETIZZJONI POSTER Ir-rebbieħ tal-Kompetizzjoni Poster kien Thomas Camilleri mill- Baħrija, li qata' li l-għasfur tal-poster kien ajkla. Ftit ieħor Thomas jirċievi pin badge ħelwa ta' għasfur. Għandek xi problemi2 Ħbieb, tagħtux annimali bħala rigal sorpriża tal-Milied. Mhux kulħadd irid jew jista' jrabbi annimali. Ħafna klieb u qtates li jingħataw bħala rigal jispiċċaw jintelqu barra. ikatutelikanif ika l-i le TA Nixtieqlek saħħa u protezzjoni. isteppa — tip ta' ambjent b'art miftuħa b'ħamrija fqira fejn l-iktar li jikber ħaxix, u siġar xejn. Hawn diversi tipi ta' steppa, li tvarja skont il-fond u l-kwalità tal-ħamrija, eċċ. Araw Il-Ħuttafa numru 99. MA ETEela o I T a ambjent li jiġi u jmurl Dan huwa l-ambjent tal-għadajjar ta' l-ilma ħelu. Malta m'għandniex xmajjar jew għadajjar kbar li jżommu l-ilma ħelu fit-tul. Imma fil-blat insibu ħafna ħofor żgħar li jżommu l-ilma tax-xita għal xi żmien. Peress li l-ilma tax-xita huwa tikka aċiduż, dan ftit ftit imermer u jħaffer il-blat. Insibu ħafna minn dawn il-ħofor qalb ix-xagħri u fil-widien, u dawn jipprovdu ambjent tajjeb għall-ħajja. Tiskanta kif sempliċi għadira ilma f'ħofra fil-blat kapaċi tgħajjex speċi ta' pjanti u annimali, fosthom xi speċi importanti. Dawn it-tip ta' għadajjar (bl-Ingliż ngħidulhom freshwater rockpools) ma jżommux l-ilma s-sena kollha: jimtlew bl- ilma xita fil-ħarifa u x-xitwa, imbagħad jinxfu fis-sajf. Il-flora u l-fawna li nsibu tvarja skont kemm l-għadira żżomm ilma fit-tul. Pjanti tipiċi ta' dan l-ambjent huma l-Ħarira tal-Ilma, id-Damażonju u l-Elatine, tliet speċi rari u fil-periklu li jinqerdu. Per eżempju l-Elatine hija 'endemika għal Malta u 2l ampedusa. Insibu wkoll diversi invertebrati, bħall-Kopepodu tal- Għadajjar, il-Gamblu tal-Għadajjar u ż-Żagħrun tal- Ġwiebi. Speċi rarissma hija l-Gamblu tal-Elmu, gamblu ta' madwar 5ċm jew 6ċm b'kulur ħadrani jew kannella, li jgħix fil-qiegħ ta' dawn l-għadajjar. L-ispeċi ta' dawn l-għadajjar iridu jkampaw mas-sħana tas-sajf. Dan jagħmluh billi jew (a) jitilqu mill-għadira fis- sajf u jirritornaw fix-xitwa, jew billi (b) jgħaddu s-sajf 'reqdin' (dormant) fil-ħamrija f'qiegħ l-għadira, imbagħad jinbtu (jekk żerriegħa) jew ifaqqsu (jekk bajd) fix-xitwa. L-Sorganiżmi kollha li jgħixu f'dan l-ambjent għandhom ċiklu tal-ħajja qasir: iridu jgħaddu mill-fażijiet kollha ta' ħajjithom waqt il-ftit xhur ta' ilma, biex jilħqu jżerrgħu, ibidu jew ikollhom iż-żgħar qabel ma jinxef l-ilma. Barra minn dawn, hemm ukoll speċi li ma jgħixux dejjem fl-għadajjar, imma jżuruhom biss meta jkunu bl-ilma. Jekk tkunu f'wied dix-xitwa, ħarsu mill-qrib lejn dawn l-għadajjar u taraw kemm ikun hemm attivitàl Kos anke jien kważi trasparentil is enaċdajjar a tall imaħhielu Meta tagħmel xita qawwija, din tista' tifforma nixxigħat kbar ta' ilma. Daw jistgħu jħarbtu l-ambjent u jkaxkru ħafna mill ħajja f'dawn l-għadajjar. Imma bħas-soltu l-ikbar problemi joħloqhom il- bniedem, li spiss jeqred dawn l-għadajjar għal kollox. Diversi meded art fejn dari kien hemm għadajjar qalb il-blat illum inbnew, jew tgħattew bil-ħamrija għall-agrikoltura. Dawn huma proġetti żbaljati għax saru bla ma taw kas l-ambjent naturali li kienu qed jidfnu. Ir-rimi ta' skart fix-xagħri jista' wkoll iniġġes dawn l-għadajjar. Tkun ħasra kbira kieku minħabba t-traskuraġni, l-egoiżmu u l-injoranza nispiċċaw nitilfu dan tendemika z speċi li ssibha biss f'post, pajjiż jew reġjun wieħed biss fid-dinja. 2l ampedusa — gżira Taljana 160km fil-punent ta' Malta; żgħira, xi daqs terz ta' Għawde: jinvertebrati — annimali bla xewka tad-dahar, per eżempju insetti, ħniex u granċijiet. ikopepodu — annimal żgħir ħafna mir-razza tal-granċijiet u l-gambli. x. ( torganiżmi — affarijiet ħajjin. l-ambjent u l-flora u l-fawna tiegħu. Il-Ħuttafa 107 : Diċembru 2011 : p10 Agħti kulur lill-istampa. Din l-istampa tista' tgħid hija kollha ħadra. Imma hemm ħalna tipi differenti ta' aħdar Fil-kaxxa tal-kuluri forsi għandkom iktar minn aħdar wieħed. Jekk le, tista' toħroġ aħdar differenti minn kemm tagħfas il-kulur, jew billi żżid fuqu isfar jew blu. Il-blu tantx tagħfsuh. 3; Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan- L- ' natura (mhux pets jew fjuri kultivati) ħalli me nżid nġibuhomikom f'dir-rokna. jkunu veru tagħkom. Ibagħtuhom jpg fl- imejl il-huttafa0. birdlifemalta.org Kartun ieħor ta' Askva Pizzuto (16) GALLOZZ ISWED Jekk hemm xi għasfur partikolari li tixtiequ lil Askva tpinġilna kartun tiegħu, iktbulna. Il-Ħuttafa 107 : Diċembru 2011 - pi1 Q AKKI TAMA ieklur d hi iii If KI lill b u La jikbru ftit ieħor dawn it-tliet flieles bilkemm ikollhom fejn jiċċaqalqu, u Veru li l-għasafar jibnu l-bejtiet, imma mhux biex jgħixu fihom. Il-bejta jibnuha biex fiha l-għasfura tbid il-bajd. Hemmhekk iżżommhom sħan u mħarsin mix- xita u mir-riħ sakemm ifaqqsu. Fil- bejta, il-bajd ikun ukoll iktar moħbi mill-predaturi. Meta jfaqqsu, ħafna flieles jibqgħu fil-bejta għal ftit ġimgħat jew xhur (skont l-ispeċi) sa ma jikbru u jtellgħu r-rix. Wara li jitgħallmu jtiru, il-bejta ma tibqax tesagħhom, u għalhekk jitilquha għal dejjem. Għalhekk fil-ħarifa u fix-xitwa tara ħafna bejtiet vojta. Dawn ma jkunux għadhom qed jintużaw, għax xogħolhom ikun lest. Ftit ftit jiżżarmaw bir-riħ u l-maltemp, u jispiċċaw fix-xejn. L-għasafar jorqdu barra: fl- arbuxxelli, fis-siġar, fil-ħaxix, fuq ir-ramel, fuq l-ilma, anke fl-arjal ) Mhux faċli tkun għasfur… Victor Falzon jagħti ħarsa lejn ħlejjaq żgħar madwarna il-Mall AĦNA Il-mell huwa annimal żgħir ħafna, is-soltu mhux iktar minn xi 1mm kollox. Bl-Ingliż jgħidulhom aphids imma għandhom ismijiet oħrajn, bħal greenfiv u blackfiv, skont ir-razez. Il-ġardinara u l-bdiewa jafu bih sew il-mell. Għaliex7 Għax dan jiekol billi jsoff is-sugu tal-pjanti. U mur ara, daqs kemm hu żgħir, kemm jista' jagħmel ħsara2 Il-problema hi li l-mell ifaqqas f'numri kbar. Pjanta kultant fa timtela b'eluf kbar ta' mell, kollha jsoffu u jixorbu, u jistgħu jmarrduha u anke joqtluha. Ħafna mill-bexx li vvinta l-bniedem huwa mmirat lejn il-mell, imma xi bdiewa ndunaw li l-aħjar biex tikkontrollah mhux bil-velenu, imma billi ġġib lil min jieklul Min jiekol il-mell2 Waħda mill- iktar annimali li tiffanga fih hija n-nannakola. Din tixkuma l-mell qisha tirannożawru f'gallinar tat-tiġieġl Il-mell qegħdin til-familja kbira ta' insetti li jgħidulhom bugs. Ħafna bugs għandhom ħalqhom qisu labra ta' siringa. Dan jużawh biex itaqqbu l-pjanta u jixorbu minnha qishom minn ġo stro. Websajt mimlija ritratti ta' għasafar, rettili, Websajt dwar l-għasafar ta' Malta u l-aħjar postijiet fejn tmur berdwoċing. Mijiet ta' ritratti. Fil-websajt tal-BirdLife issib aħbarijiet fuq kull ma tkun qed tagħmel l-għaqda għażiża tagħna, u ħafna tagħrif ieħor. insetti, pjanti u natura oħra. Xogħol tal- fotografu ħabib tagħna Aron Tanti. aħna ngħinuk tfaddal Faddal permezz tal-BOV voung Savers Account u gawdi minn karus b'xejn meta tkun faddalt €100 fil-kont u rati vantaġġjużi ta' imgħax fuq il-flus li ġġemma'. Genituri, nanniet, tuturi jew rappreżentanti legali jistgħu jiftħu dan il-kont biex iġemmgħu għal tfal żgħar. BOV VOUNG Termini u kundizzjonijiet japplikaw. Maħruġ mill-Bank of Valletta p.l.c. 58, Triq Żakkarija 8/.— Valletta VLT 1130- Malta