Soċjetà Filarmonika Santa Marija Mosta Annwal 2005 fiċ Il-ventartal tal-fidda l-prim jagħlaq mitt sena… u ventartali sbieħ oħra li għandha r-Rotunda—————— Joseph Borg B Minn wara r-riformi liturġiċi ta' wara l-Konċilju Vatikan II, il-ventartal m'għadux jitqies daqstant importanti. L-iskop tal-ventartal kien u għadu, almenu fil-knejjes mibnijin qabel il- konċilju msemmi, biex jgħatti l-mejda ta' l-artal minn quddiem. Jista' jkun li oriġinarjament kien iservi biex jgħatti l-fetħa ta' quddiem ta' taħt il-mejda ta' l-artal fejn kienu jinżammu r- relikwi tal-qaddisin. Jissejjaħ ukoll antependium, kelma latina ffurmata minn żewġ kelmiet: 'ante' — qabel jew quddiem — u 'pendere' — iddendel, għax hu propju bħal dendil għal quddiem l-artal. M'hemmx stabilit ta' x'hiex jista' jkun il-ventartal, tant li niltaqgħu ma' ventartali tad-deheb jew tal-fidda mżejna b'ħaġar prezzjuż. Dawk tad-drapp jistgħu jkunu tal-bellus, lama, ħarir, brukkat jew irrakkmati bid-deheb. Il-ventartal tad-drapp jinbidel dejjem skond il- kulur liturġiku taċ-ċirkustanza. F'pajjiżna, fejn il-ħeġġa għat-tiżjin ta' l-artali mqaddsa qatt ma kienet nieqsa, niltaqgħu ma' kull xorta ta' ventartali, fosthom dawk tal-fidda. Fost dawn jispikkaw dawk tal-knejjes kolleġġjati ta' San Pawl tal-Belt, ta' Bormla u ta' l-Isla, flimkien ma' oħrajn imxerrdin f'diversi parroċċi tal- gżejjer tagħna. Nitkellmu mill-ventartali li jżejnu l-knisja arċipretali tagħna f'jum il-festa titutlari ta' Marija Assunta u nibdew b'dak ta' l-artal maġġur. Il-ventartal ta' l-artal maġġur B Kien l-ewwel ventartal tal-fidda li qatt deher fil-parroċċa tagħna u żżanżan fil-festa ta' Santa Marija ta' l-1905. Oriġinarjament kien sar għall-artal maġġur tal-Knisja Kolleġġjata ta' Bormla biex jintrama' għall-festa tal- Madonna tal-Ġilju. Tant hu hekk, li għall- ewwel, il-medaljun tan-nofs li kellu l-ventartal kien bix-xbieha ta' Marija Immakulata. Ġara li għal xi raġuni jew oħra, minħabba xi kwestjonijiet li nqalgħu, dak il-ventartal sab ruħu għand is-Sur Patigniot. Il-prokuratur fa ħabrieki li kellha r-Rotunda dik il-ħabta kien Il-ventartal il-prim tal-fidda li jżejjen l-Artal Maġġur Dun Anġ Camilleri, li kif sama', ħataf l- tar-Rotunda għall-Festa ta' Marija Assunta okkażjoni u ra kif jagħmel biex jakkwista dak il-ventartal għall-knisja tagħna, meta din kienet għadha b'ventartal tad-drapp għall-festa li, sabiħ kemm hu sabiħ qatt ma joqgħod ħdejn ventartal tal-fidda. Id-drapp tal-ventartal li għalih qed nirreferu huwa dak stess li għadu sal-lum jintrama' għall-Għid u għalhekk nafuh bħala 'ta' l-Għid' u jintrama' wkoll f'xi festi kbar oħra tal-Knisja. Meta l-ventartal tal-fidda nxtara mill-parroċċa ta' Bormla għall-parroċċa tagħna, kien jonqos li dan jitkabbar xi ftit, minħabba li ntsab li l-artal maġġur tal-knisja tagħna kienrxi ftit ikbar minn dak ta' Bormla. Għal dan il-għan kien tqabbad id-disinjatur ta' ħila Rafel Caruana Dingli (biex jagħmel id-disinn meħtieġ għaż-żidiet li kellhom jikkumplimentaw id-disinn oriġinali li kien tad-disinjatur u skultur imsemmi Abram Gatt ta' Bormla (1863-1944). Dawn' id-disinji kienu jikkonsistu fis-simboli tradizzjonali ta' l-erba' evanġelisti, mdawrin b'ornamenti bil- weraq li joħorġu mill-kumplament, tad-disinn ta' Abram:-Inbidel il-medaljun tan-nofs u sar dak li juri 'l Marija Assunta u nbidlu wkoll l-armi li naraw fil-quċċata tal-pilastri f'dawk tal- Mosta u tal-Papa San Piju X, il-papa ta' dak iż-żmien. Id-disinji taż-żidiet minn Rafel Caruana Dingli (1851-1927) kienu ġew mogħtijin biex jinħadmu lid-Ditta Busuttil li bagħtet barra l-ventartal u d-disinn taż-żieda biex jitkabbar. Dan il-ventartal kien inxtara bil-prezz ta' £250 u ż-żidiet qamu £127, għalhekk b'kollox kien ġie jiswa £390 li jinkludi 13-il lira oħra spejjeż. Il-flus biex sar dan il-ventartal kienu nġabru hekk: £275 minn ġbir minn fost in-nies tal-Mosta, £90 mill-bejgħ ta' flieles minn Marija Sammut, £20 mill-kaxxa tas-Sagrament u 45 mill-kaxxa tal-Qalb ta' Ġesu. Soċjetà Filarmonika Santa Marija Mosta Annwal 2005 Fi żmienna l-ventartal qed jintrama' biss fl-okkażjoni tal-festi ta' Santa Marija u tal-Milied. Dari kien jintrama' wkoll għall-festi ta' Corpus Domini, tal-Qalb ta' Ġest, tat-Tre Re, tas- Siegħa Mqaddsa u dik ta' San Paċifiku Martri. Dik il-ħabta li sar il-ventartal tal-fidda ta' l-artal maġġur, prokuraturi oħrajn bdew huma wkoll iżejnu l-bqija tat-tmien artali l-oħra (inkluż dak ta' Santa Filomena fis-sagristija) b'ventartali sbieħ għal festa ta' Santa Marija kif ukoll għall-festa ta' dak l-artal li jkun. Ma ninsewx li kien fl-1860 li kien intemm ix-xogħol tal-bini tar- Rotunda u b'dan kollu, tul l-erbgħin sena li ġew wara, jiġifieri sa l-aħħar ta' dak is-seklu, missirijietna ma waqfux jgħammru dik il-knisja li kienu bnew b'tant tbatija, b'dawk l-affarijiet li kienu l-aktar ta' ħtieġa u iżjed ukoll. Lejn il- ħruġ tas-seklu XIX u l-bidu tas-seklu XX saru ħafna minn dawk l-opri li normalment narawhom fl-okkażjoni tal-festa titulari. Fost dawn insibu l-bqija tal-ventartali tat-tmien artali li għandna li dwarhom se ngħidu xi ħaġa wkoll. Il-ventartal ta' l-artal tal-kor Ħ Għalkemm mhux tal-fidda jew metall, dan l-artal wisq sabiħ u għażiż, għandu drapp u gwarniċ li jiffurmaw ventartal tassew ta' min jgħożżu. Id-drapp huwa ta' l-imbrukkat filwaqt li l-gwarniċ arġentat għandu disinn u xogħol ta' skultura mill-isbaħ. Jintrama' għall-festa ta' Santa Marija u dik ta' San Paċifiku Martri, li narturalment f'dik l-okkażjoni ikun bid-drapp aħmar. La nafu min iddisinja l-gwarniċ u lanqas min ħadmu. Il-ventartal ta' l-artal tal-Kurċifiss Ħ Dan il-ventartal sabiħ tal-metall sar għall- ħabta tal-bidu tas-seklu li għadda fi żmien li kien prokuratur ta' l-Agunija, Dun Karm Gauci. Rigward id-disinn, dejjem ingħad li huwa disinn magħżul mill-katalgu ta' fabbrika Taljana li kienet taħdem dan it-tip ta' xogħol reliġjuż. Il-ventartal huwa maqsum fi tliet panewwijiet għamla ta' medaljuni. F'dak tan- nofs jidher il-Ħaruf fuq il-Ktieb tas-Seba' Siġilli. F'wieħed mill-panewwijiet tal-ġnub naraw lil Santa Elena u l-Isqof Macarios ta' Ġerusalemm jagħtu qima lis-Salib misjub ta' Kristu. Fil- Il-ventartal tal-metaji ta' L Artal tal-Kurċifiss magħruf panew l-ieħor jidher l-Imperatur Heraclius iġorr ukoll bħala Tas-Salib jew ta' l-Agunija fuq spallejh is-Salib ta' Kristu. Il-ventartal ħallset għalih is-Sodalità ta' l-Opra tal-Buona Morte', u dan jintrama' fil-festa ta' Santa Marija. Kien jinirdnaa' wkoll gal -festa ta' ħ it-3: ta' Mejju (festa li tneħħiet mil-Liturġija). U ntrama Z — 7 zz minn madwar is-sena 1964 sas-sena 2004 fl-artal tar-Ripożizzjoni. Il-ventartal ta' l-artal ta' San Ġużepp MI Oriġinarjament il-ventartal ta' l-artal tal- kappella ta' San Ġużepp kien wieħed ta' drapp imbrukkat bi gwarniċ ta' l-injam arġentat imżejjen bi skultura mill-isbaħ. Minn meta sar il-ventartal tal-metall, beda jintrama' fit-Tridu ta' San Ġużepp-(meta dan kien għadu jsir) u fil- Milied. Minflok dan il-ventartal tad-drapp, għal ħabta Il-ventartal tal-metall ta' l-Artal tal-Kappella tal-bidu ta' l-għoxrinijiet tas-seklu li għadda sar ta' San Ġużepp l-ventartal tal-metall, xogħol ta' barra (l-Italja) fuq id-disinn tal-katalgu. Ħallas għalih il-benefattur kbir tar-Rotunda, il-Kavallier Carmelo: Fil-bassoriljiev tal-medaljun li naraw f'nofs dan il-ventartal jidher San Ġużepp bħala l-kap Soċjetà Filarmonika Santa Marija Mosta Annwal 2005 tal-Familja Mqaddsa u l-Protettur tal-Knisja. Narawh armat għall-festa titulari u meta fil-parroċċa ssir il-festa ta' San Ġużepp. Il-ventartal li jintrama' fil-Kappella ta' San Bastjan II L-artal ta' San Rokku, San Bastjan u Santa Rosalija qatt ma kellu l-ventartal tiegħu, għaliex f'din il-kappella jintramaw l-istandard, is-salib u l-lanterni tal-Fratellanza tad-Duluri. Ma' dawn dejjem kien jintrama' l-ventartal wisq sabiħ tad-Duluri. Dan il-ventartal bil-qalb minfuda tal- Madonna bir-raġġi, irrakkmata bid-deheb fuq lama bajda, għandu gwarniċ indurat b'xogħol mill-aqwa fl-injam fl-istil barokk. Dejjem ingħad li huwa disinn u xogħol ta' l-imsemmi Paolo Bugeja tar-Rabat ta' Malta li ddisinja wkoll il-pedestall tad-Duluri (ta' Settembru) u l-gandlieri wisq sbieħ tal-festa ta' l-artal maġġur. Dan il-ventartal jintrama' fil-festa liturġika tad-Duluri fl-artal tal-Kurċifiss. Kien jintrama wkoll għal Santa Marija fl-artal ta' San Bastjan, imma dan iż-żmien qed jiġi espost biss fis- sagristija taħt l-istatwa tar-Redentur. Minfloku jintrama fl-artal ta' San Bastjan, dak ta' l-imbrukkat, li qabel sar dak tal-fidda, kien hu l-ventartal ta' l-Artal tar-Rużarju. Il-ventartal ta' l-artal tal-Madonna taċ-Ċintura MI Din il-kappella għandha l-ventartal tagħha tal-metall ibbanjat bil-fidda. Fil-medaljun tan- nofs tidher l-arma ta' Santu Wistin għax kien fl-Ordni Agostinjan li twieldet id-devozzjoni tal- Madonna taċ-Ċintura. F'nofs il-pilastri tal-ġnub naraw żewġ medaljuni tondi żgħar bil-mezzo busti bassoriljev ta' Santu Wistin u ommu Santa Monika. Dan il-ventartal sar qisu lejn l-ewwel għaxar snin tas-seklu l-ieħor fi żmien il-prokuraturi Dun Salv Grech u missieru, għalhekk fuq nett fin-nofs naraw l-arma ta' Grech. Il-ventartal narawh armat fl-okkażjoni tal-festa ta' Santa Marija u f'dik tal-Madonna taċ-Ċintura. Dan il- ventartal huwa xogħol ta' barra (l-Italja) u sar fuq id-disinn magħżul mill-katalgu ta' l-istess fabbrika li ħadmitu. Ventartal tal-fidda għall-artal ta' San Pawl MI L-ewwel ventartal li sar għal din il-kappella kien wieħed ta' l-imbrukkat mill-isbaħ. Snin ilu kien jintrama għall-festa tal-Konverżjoni ta' San Pawl. Imma għal Santa Marija, kien jintrama l-ventartal bid-drapp ta' l-imbrukkat li kien il-ventartal oriġinali tal-kappella ta' San Ġużepp, billi dan għandu gwarniċ isbaħ. Fl-1986 sar għall-artal ta' din il-kappella ventartal tal-fidda fuq id-disinn tal-pittur Żejtuni Tusċ Busuttil. Ħadmu l-arġentiet Tarcisio Cassar taż-Żejtun u sar bit-tħabrik ta' Dun Salv Magro li kien il-prokuratur ta' din il-kappella. Fil-panew waħdieni li jiddomina f'nofsu, naraw in-Nawffraġju ta' l-Appostlu Missierna f'Malta. Maż-żewġ pilastri li jidhru fil-ġnub hemm l-istatwetti ta' San Luqa Evanġelista u ta' San bis l-Ewwel Isqof t ta' Malta. Jintrama' għall-festa ta' Santa Marija u - — - dik ta' l-10 ta' Frar. Matul is-sena jinżamm espost fis-sagristija ta' fejn hemm il-bomba. Ventartal ieħor tal-fidda — dak tar-Rużarju iI Oriġinarjament, l-artal tar-Rużarju, kellu bħala ventartal tiegħu dak ta' l-imbrukkat bi gwarniċ sabiħ indurat għal miegħu. Fi żmienna, dan il- ventartal qed jintrama fuq l-artal ta' San Bastjan fl-okkażjoni tal-festa titulari. Minflok dan il-ventartal ta' l-imbrukkat, fl- 1980 sar wieħed sabiħ tal-fidda. Il-ventartal tal- fidda għal dan l-artal, kien ilu ġej sa mill-1933 Il-ventartal tal-fidda li jintrama fl-artal tant li l-ewwel disinn tiegħu kien għamlu d- tal-Kappella ta' San Pawl disinjatur u skultur imsemmi Carmelo Tonna tar-Rabat ta' Malta, imma dan qatt ma sar. Il-ventartal tal-fidda li jżejjen din il-kappella huwa ta' l-iskultur u disinjatur imsemmi wkoll Ġużċ Galea tar-Rabat ta' Malta. Ħadmu l-arġentir Tarcisio Cassar taż-Żejtun u sar ukoll bit-tħabrik tal-prokuratur ħabrieki li kellha l-Fratellanza Soċjetà Filarmonika Santa Marija Mosta Annwal 2005 tar-Rużarju, Dun Salv Magro. Il-ventartal huwa ddominat mir-riljev ċentrali u waħdani li juri l- Battalja ta' Lepanto li kienet bejn l-Insara u l-Misilmin u li ntrebħet mill-Insara bl-interċessjoni tal-Madonna tar-Rużarju. Fil-pilastri tal-ġnub naraw fin-niċeċ l-istatwetti tal-Papa San Piju V u tal-Beato Alan de La Roch O.P. Barra mill-festa titulari, il-ventartal narawh iżejjen l-artal tal- Madonna tar-Rużarju fl-ewwel Ħadd ta' Ottubru, festa tar-Rużarju. Matul is-sena wieħed jista' dejjem jarah espost fis-sagristija taħt il-ħames kapep ta' l-apparat l-antik. Il-ventartal ta' Santa Filomena Ml L-artal ċkejken ta' Santa Filomena verġni u martri li hemm fis-sagristija ta' fejn jilbsu l- qassisin, għandu fost armar ieħor, il-ventartal tiegħu wkoll. Huwa ventartal kollu ta' l-injam u arġentat. Għandu disinn sempliċi imma ħelu bl-istemma tal-martri f'nofsu. Jintrama' biss għall- festa ta' Santa Marija. Il-festa li ġejja tal-patruna glorjuża u għażiża tagħna l-Mostin, tagħtina okkażjoni mill-isbaħ biex filwaqt li nifirħu bit-tlugħ ta' Ommna Marija fis-sema, filwaqt li nkunu fir-Rotunda armata mill-isbaħ għall-okkażjoni, nagħtu daqqa t'għajn lejn il-ventartali li semmejna. Dawn ukoll huma wirt għażiż minn dak li ħallewlna missirijietna u għalhekk ta' min jgħożżhom. Mifsud Bonnici, R., Dizzjunarju Bijo-Biblografiku Nazzjonali (Malta: 1966), 256. Tifkira Għażiża tas-Saċ. Camilleri (Malta: 1927), 'viii- Il-Ventartal tal-Fidda ta' l-Artal Maġġur'. Vella, E.B., Storja tal-Mosta bil-Knisja Tagħha (Malta: 1930), Żieda v, 228. — secondhand ħi ga pianos.