35 GĦAJNEJN L-INSETTI $ L-animali kollha għandhom xi għamla ta' sens speċjali, jiġi- fieri għandhom is-safiia li jaraw jew jisimgħu inkella jxommu, imissu jew itegħmu. F'ħafna animali wkoll, bħal fil-bniedem, dawn is-sensi speċjali jinsabu ilkoll flimkien, iżda għadd kbir ta' animali oħra ma għandhomx filief tnejn jew wieħed minnhom, iżda jgħixu u jikbru xorta waħida għax jonqoshom biss dak li għalihom mhux meħtieġ. Hawnhekk ser insemmi, għal min ma jafx, xi ħaġa fuq fuq, dwar kif, kemm u x'jaraw l-insetti. F'ħafna insetti l-iżjed sens meħtieġ huwa x-xamm, iżda f'ofirajn l-għajnejn huma l-qofol tal-ħajja tagħhom għax bihom biss jistgħu jsibu dak li jridu biex igħixu u jikbru. Il-għamla tal-għajnejn. ma hix l-istess fl-insetti kollha w għalhekk mhux kollha jaraw indaqs. Hemm Ħafna li jilmħu wisq ; ofirajn jaraw il-ħaġa biss wara li jersqu magħha sewwa; xi ftit jagħirfu kemm xejn bejn id-dlam u d-dawl, u fl-aħħiarnett dawk l-insetti li jgħixu dejjem fid-dlam, huma għomja. ' Dawk l-insetti li jaraw l-iżjed għandhom għajnejn 'komposti jiġifieri magħmulin minn iżjed minn lenti walida, wisq drabi minn eluf ta' lentijiet. Fil-mazzarell (Dragonfij) li sewwa biex isib l-ikel u lil sħabu jew biex jilmaħi kmieni l-egħdewwa tiegħu, jeħtieġlu biss dawk għajnejh kbar u mqabbżin, u dawn insibu li huma magħmulin minn dwar 16,000 lenti żgħira kull wafida hekk imqegfidin flimkien li dan l-insett għalkemm għajnejh ma jitħarrkux, jista' jara ħafna ma' dwaru w fil-bogħod. Dawk l-in- setti li għajnejhom magħmula biss minn lenti waħda jaraw ftit wisq; ofirajn barra mill-għajnejn komposti li semmejt, għand- hom watfida jew iżjed għajnejn żgħar ''sempliċi' focelli;; iżda b'dawn biss bilkemm ikunu jistgħu jagħarfu d-dlam mid-dawl, u ħadd għadu ma jista' jgħid sewwa xi fitieġa għandhom ta darba bil-għajnejn komposti biss dawn l-insetti jinqdew biż- żejjed. Aktarx li huma (ocelli) il-fdal tal-għajnejn sempliċi li jkollu id-dudu (/arva) qabel ma jidħol fil-fostqa. Iż-żewġ għajn- ejn veri fl-insetti jinsabu waħida fuq kull naħa tar-ras, u dik l-għajn qisha żejda (meta tinsab hemm) daqqa tkun f'tarf ir-ras, u daqqiet iżjed il-fuq jew lura iżda qatt ma tkun tħares lejn fejn iħarsu l-għajnejn l-oħra. X Insetti, jissejjħu dawk l-annimali li għandhom ġisimhom maqsum fi tlieta: ir-ras, is-sider (bid-dahar) u ż-żaqq. Kollha għandhom sitt saqajn u ħafna l-ġwienaħ ukoll. Minn xħin ifaqqsu sakemm jikbru sewwa, is-sura ta' ġisimhom titbiddel kemm-il-darba; ħafna jgħaddu minn għamla għal otira erba' darbiet: il-bajda, id-dudu (larva), il-fostqa (pupa), u minn din fl-aħħar joħroġ l-insett (imago) li ma jitbiddilx iżjed sakemm imut. Dawn il-bidliet igħidulhom Metamorfosi. Dawk l-insetti (bħal animali oħra) li għandhom xi sens speċjali mhux tajjeb biżżejjed, issibilhom ieħor tajjeb għal l-aħħar u li jinqdew bih għal dak li jeħitieġilhom. L-insetti, neħħi ftit, bħal ġrad, il-werżieq ui ż-żirżier xejn ma jisimgħu tajjeb, iżda ħafna minnhom iħossu u jxommu wisq u għal dan għandhom dawk li aktarx jissejliu qrun (anżenzae), In-nemel, ingħidu aħna, jista' jgħaddi sewwa bla għajnejn, u xi nemel huwa tabilliaqq għama għal kollox, iżda mingħajr dawk iż-żewġ qrun żgħar ma jista' jagħmel xejn. fuq dan saru xi esperimenti sbieli, fejn lil xi nemel għattewlu għajnejh bil verniċ, u dana baqa jimxi u jaħdem qisu ma ġralu xejn, iżda meta qatgħulu il-qrun ma sata' jsib la l-ikel u l-anqas il-bejta. il-friefet għandhom għajnejn komposti u jaraw hafna imma x-xamm. jelitiġilhom ukoll, l-aktar għall-mara fialli ssib weraq li jkun tajjeb biex tbid fuqu u tajjeb għal l-ikel tad-duda meta din toħroġ mill- bajda. Il-balirija toħroġ tirgħa għal filgħaxija mad-dlam, u aktarx li ssibha fuq ward ta' lewn ċar billi ma għandhiex liila tara filief il-bajdani. n-naħal jara tajjeb fiafna u fuq kollox għandu li jidra l-kuluri.u ma jinsihomx inalajr. iż-Żunżan ma jarax daqs in-nalila, iżda jagħraf u jiftakar l-għamla w is-sura ta' xi ħaġa jew xi post iżjed min-nalila. Il-ħanfus jara ftit, u min ifittex dak l-insett imlaqqam busuf, għandu jsibu fuq fjur ta' lewn bajdani għax dawn l-iżjed li jidhru. Id-dubbien' jara w ixomm tajjeb ukoll waqt li n-nemus aktarx li iżjed ixomm milli jara. Kullħadd jaliseb li l-iżjed li jolqtu għajnejn il-kotra l-kbira ta' l-insetti huma l-kuluri. Il-ward uu ż-żahar għalhekk jiġbdu lejhom l-insetti w dawn isibu fuqhom il-għalf meħtieġ għalihom; iżda waqt li jkunu jduru fuq il-fjur u jiġru minn waħida għal ofira l-insetti jkunu jagfimlu, bla ma jafu, ħaġa ta' siwi kbir: irrid ingħid għal fertilizzazjoni, li mingħajrha ma tistax issir żerriegħa. U għalhekk għal dawk li ż-żahar jew il-ward tagħ hom huwa ta' lewn skur, u b'hekk ma jingħarafx mill-insetti, jeħtieġ xi ħaġa li tiġbed l-insetti bil-lewn bajdani tagħha, u din fis-sengħa tal-biedja jsejħulha d-dukkara. Ir-rummien, fost l-ofi- rajn, li għandu l-fjur tiegħu alimar, jiġi mdakkar billi jdendlu mal-friegħi ''is-sensiela'', li hi xitla żgħira tixbali lit-tursina; l-an- żalor inbagħad jiddakkar bil-ġebel: issa jekk is-sensiela fiha riħa il-ġebla m'għandha xejn iżjed ħlief lewnha, u dan huwa dak li jiswa għad-dakra li hi hekk ta' siwi kbir għas-siġra u għal sidha. Fl-insetti wkoll, ir-raġel hu isbaħi mill-mara f'lewnu u dan jaħisbu li jiswielu ħafna biex jiġbed lejħ għajnejn is-sieħba. Semmejt li n-nalial jara tajjeb il-kuluri u jiftakarhom ukoll. Fuq dan għamel esperiment sabifi Lord Aveburv: dan Ħa ftit strixxi tal-fiġieġ ta' daqs wieħed u li minn kull waħda kien jidher il-lewn, wieħed mhux bhħial l-ieħor, ta' biċċa karta mwaħħla ma' kull strixxa, u fuq kull ħġieġa dellek ftit għasel. Dik in- nafila li daqet l-għasel l-ewwel darba minn fuq il-liġieġa tal- karta kaħila, baqgħet tmur għal l-għasel fuq dik il-liġieġa biss ukoll meta ma tiallihiex fejn kienet l-ewwel darba. Nafila ofira kellha tieħu l-għasel minn fuq liġieġa ħamra, għax l-ofirajn ġew motibija, u wara li ħallieha tiekol kemm-il-darba (sakemm drat li dak il-lewn ifisser maxtura tajba tal-għasel), flok il-ħġieġa bil-għasel qiegħdilha walida ħamra wkoll, u mingħajr għasel, u ħdejn din walida kaħita bil-għi: sel fuqha. Meta n-naħla ġiet mill-ġdid għall-ikel, marret mill-ewwel fuq il-liġieġa il-ħamra u wara li qagħidet tifli sewwa li għasel ma kienx hemm fuqha, telqet minn fejn ġiet mingħajr l-anqas biss ma ndunat bil-għasel ta' fuq il-liġieġa l-kalila. Dan jurina mhux biss li n-naħial jara iżjed milli jxomm, iżda wkoll li jidra jiftakar il-kuluri. Ta' min isemmi hawn esperiment ieħor magħmul biex jaraw kemm il-friefet għandhom għajnejhom iwasslu, F'għodwa sa- biħa meta ħafna friefet jittajru fuq il-fjuri, rabtu bil-liajt ma' xi friegħi ftit friefet tal-karta w ħallewhom jittajru maż-żiffa. Uħud minn dawn il-friefet tal-karta kienu mfasslin u miżbugħin sewwa sew bħal friefet naturali, waqt li oħrajn kienu magħmulin ikbar u miżbugħin ħażin ħafna. il-friefet naturali bdew jaraw. lil sħabhom. tal-karta mill-boghod, iżda waqt li għarfu lil-dawk li kienu magħmulin ħażin meta waslu biss xi tlett ixbar bogħod minnhom, huma baqgħu sejrin fuq dawk li kienu jixbħuhom sewwa, u ġie li kien hemm sitt friefet irġiel imdawrin ma' wieħed. tal-karti jixbali sew il-fariett mara. Dan jurina li għal- kemm il-friefet jaraw mill-bogtiod, tna jagħirfux dak li jkunu raw jekk ma jersqux lidejh. Id-dawl, ma għandniex xi ngħidu, bħala ħliġa tleqq, jiġbed ħafna għajnejn l-insetti, l-iżjeit ta' dawk li jittajru bil-lejl. Kull- liadd ra xi darba, kemm nemus, friefet u nsetti oħra jinġabru ma' xi lampa li tkun tixgħel għall-beraħ f'xi lejla sajfija. 1m- sieken insetti jmorru biex itemmu ħajjithom maliruqa. Id-dub- bien issibu kullimkien, l-iżjed għad-dawl, u dan jafuh sewwa in-nisa tad-dar għax erliilhom igergru (mhux dejjem bla raġun) jekk tiftali xaqq dawl f'kamra li minnha jkunu keċċew id-dubbien il-barra. In-nemus ukoll malli jilmaħ dawl f'xi kamra jtir għal fiha, u bil-lejl ixomm lil-min ikun rieqed hemm, iniggżu w jixba' b'demmu. Il-musbieli il-lejl mara (li ma għandhiex ġwienali) tiġbed għajnejn ir-raġel (li ma għandux dawl), b'dak id-dawl sabiħ li ġġib fuq denbha, uli tistà tixegħlu u titfih meta trid. Xtaqt insemmi bosta fiwejjeġ oħra fuq il-ħajja ta' l-insetti, iżda jekk nagħmel hekk noħroġ barra mis-suġġett, li għalkemm tħaddidt fuqu tiafif ħafif, naliseb li jogħġob jekk mhux lill-moħiħi, għal l-inqas lill-kursità. i