LEHEN IL-MALTI MAĦRUĠ MILL-SGĦAQDA TAL-MALTF' (UNIVERSITÀ) KLIEM ĠDID FIL-MALTI Il-kittieba tal-Malti kollha kemm huma, li jridu jiktbu kif jixraq u mhux iħarbxu kif ġie ġie, bosta drabi jfiossu ruħhom imfixklin u marbutin li ma jistgħux ifissru: ħsebijethom tajjeb minnħabba n-nuqqas ta' kliem. Kif jeħilsu minn dax-xkiel 7 Jew jinqdew bi kliem barrani li, barra milli ma jiftiehemx minn kullħadd, xi drabi aktar iħassar il-kitba, jew jinqdew bi kliem ieħor malti li jixbaħ fit-tifsir tiegħu l-kliem li jonqoshom, jew idaħħlu kliem ieħor malti, ġdid jew qadim, li jaqbel sewwa sew mal-fisieb ta' moħħhom. Il-kittieba għandhom kullħadd fehimtu, u għalhekk irridu ngħidu aħna wkoll fehmitna kemm lil dawk li ma jaqblux magħna, kemm lil dawk li jridu jimxu magħna. L-ewwelnett, il-kliem barrani għandu jidħol fil-Malti meta jinħtieġ u kemm jinħitieġ; iż-żejjed huwa ħażin. It-tieni ma jagħmlux tajjeb dawk il-kittieba li, meta ma għandhomx jew ma jsibux il-kelma li jridu, jinqdew b'oħra li ma tfisserx sewwa l-ħsieb tagħhom. B'hekk juruna ħaġa b'ofira; b'hekk il-ħsieb jitlef lewnu, jiddennes, jitgħajjeb, u l-Ħass tal- qalb, li l-kittieb irid iqanqal f'qalb ħaddieħor, jitlef il-qawwa tiegħu, jibred, jitmewwet. Fl-aħħar, jagħmlu aħjar dawk il-kittieba li biex ma jtiefsux il-ħsieb tagħhom, jinqdew bi kliem qadim u minsi jew ġdid u msawwar minnhom dak il-ħin. Iżda dawn ukoll jistgħu jagħiltu, l-aktar fit-tiswir ħażin tal-kliem. U għalhekk biex inwittu u ndawwlu. t-triq lill-kittieba ż-żgħażagħ, natu dawn it-twissijiet : Il-kliem qadim għandhom jibqgħu jinqdew bih kull meta jinħteġilhom u kull meta jiswielhom aħjar minn kliem ieħor aktar mexxej. Dan il-kliem hu tagħna, konna ngħiduh dari, u jekk il-lum inqata' minn fomm il-kotra, għadu ħajj fil-kotba bħala biċċa minn ilsienna. imma l-kliem ġdid irid għaqal kbir biex jidħol fil-Malti. Mhux billi l-kelma hi mfassla fuq l-ingliż jew fuq it-taljan, jew tfiossha togħġbok fil-widna, b'daqshekk nistgħu ndaħfħluha fil-Malti. Kull kelma ġdida għandha tkun imfassla u insawwra kif jitlob il-Isien Malti. Hekk minn belt nistgħu nagħmlu : dellet—għamrmar fil-bliet, bena bliet; tbellet—beda jgħix bħan-nies tal-ibliet, u għalhekk nistgħu ngħidu: ir-rfħula ta' Malta qegħdin jitbelltu kollha. Minn waqt nistgħu naglħi- mlu: waqqaf—ta' l-waqt għal xi ħaġa, hekk: il-laqgħa tagħna mwaqqta (—iffissata) għal nhar it-Tnejn. Minn feraq nagħ- mlu mifraq—fejn it-triq tinferaq fi tnejn. Minnu leħen nagli- mlu Zefi ħen—qara bil-kantilena, hekk: ir-rħieb ileħħnu l-uffizju. Minn għallem noħorġu l-kliem: għilrix—xjenza, għilmi—tax- xjenza (xjentifiku), għalim—xjenzjat, għaref. Nistgħu wkoll noħorġu għamliet ġodda ta' verbi billi ntawwlu l-ewwel vokali u nżidu £ meta tridu nfissru għamil bejn tnejn, hekk: żkieżeb, tkietbu (minn kiteb) —kitbu lil xulxin; tfietaħ, tfietfu (minn fetafi) fetħu qalbhom ma' xulxin; tgħarfu—għarfu lil xulxin; tħarsu—fiàrsu lejn xulxin. U kliem bħal dan, li hu Malti sa ruħu, nistgħu ndafifilu bil-mijiet u bih nagħnu u nkabbru lsien- na w-aktar insebbħu u nħaffu l-kitba. Imma xi ħadd jaqbeż igħid: Kliem li ma ngħiduhx, kif nis- tgħu niktbuh 7: Inwieġbu: Bfialma jiktbu f'ilsna oħra kliem li ma jgħiduhx u li ħafna ma jifhmuhx. Il-kitba hi xogħol tal-moħħ. Il-moħti jaħseb, jagħraf u jħoss dak li jrid ifisser, u l-kitba għan- dha tkun il-mera li turina ħisieb il-kittieb kif inhu f'moħħu bla ebda tinqis u bla ebda tibdil. Għalhekk il-kittieb għandu l- jedd isawwar u jdaħħal kliem ġdid kull meta jinħitieġlu biex ifisser il-fisieb tiegħu safi. Hekk kibru u hekk għadhom jikbru l-ilsna kollha, jiġifieri, bil-liedma tal-moħħ u bil-kliem ġdid meħtieġ għat-tifsir safi ta' ħsieb-il-kittieb. Mela ħadd ma jitmeżmeż jekk jaqra fil-kitba tagħna jew f'kitba oħfra xi kelma ġdida, Iżda, biex nerġgħu għal li għidna fuq, jaħitieġ li kull kelma ġdida tkun imsawwra kif irid il-Malti biex tkun taqbel miegħu u ssir biċċa minnu. Għalhekk inwissu lill-kittieba ż-żgħażagħ li ma jittarfux żejjed fit-tiswir ta' kliem ġdid, iżda li jimxu kemm jista' jkun wara min hu afijar minnhom.