Strada Rjali ta' żmien ilu : ka Tistagħġeb kemm jitbiddel il-pajjiż estetikament u meta taqbad tiftakar fl-imkejjen li taf, issib li minnhom, ma fadal xejn jew ftit. Hawn qed nirreferi għal Strada Rjali li hi ċ-ċentru tal-Hamrun - triq li rat minn kollox. Ferħ, avventuri bik ke trid u saħansitra anki t-tramm kien jgħaddi minn nofsha. jien rajt tankijiet, kanuni, suldati ta' kull kulur fi żmien il-gwerra għaddejjin fiha. Fi ħsiebni nagħti xi tagħrif dwar xi bini u dak li seta' ġara fihom u minnhom, jekk nista' li llum inbidlu totalment. Se nipprova, minn dak li kont naf, u niftakar immur 'il bogħod fiż-żmien kemm jista' jkun biex hekk nerġa' nagħtiha l-ħajja bla ma nippretendi li dak li se nitkellem dwaru, huwa finali. L-ewwel ħaġa li nixtieq ngħid huwa dwar l-isem ta' Triq Irjali. Dan kien l-isem l-aktar popolari fost il-Ħamruniżi l-antiki, imma oriġinarjament ma kienx isimha. Kienet magħrufa bħala Via San Giuseppe u kienet magħrufa hekk għall-kappella li kien hemm f'dak l-isqaq li hemm ħdejn il-knisja ta' San Ġużepp f'Santa Venera. Din il-kappella kienet twaqqgħet fi żmien l-imblokk tal-Franċiżi u baqgħet hekk, imma l-fdalijiettagħha għadhom hemm. Kont ktibt dwarha daqs għaxar snin ilu fil-magażin ta' Santa Venera l-Akwadott. Meta ssemmiet bħala Strada Rjali, Mikelanġ Saliba, bniedem magħruf sewwa ta' ċerta integrità, li ħafna kienu jafuh bħala Ġanġu, ħassu magħfus u ra li isem oriġinali kien se jintilef. Għalhekk billi hu kien bniedem influenti mal-Gvern, ħabrek biex minbarra Triq Irjali, issir magħrufa bħala Triq Irjali San Ġużepp — u hekk l-isem ta' San Ġużepp ġie konservat. Dan qalu lili meta mort inżur id-Dipartiment li minnu hu kien il-Kap — Ta' Bugeja li fih kien hemm it-tfal li kienu magħrufa bħala tas- Salvatur. Is-Salvatur kien isem il-fortizza fil-Kalkara fejn kienu miżmumin dawn it-tfal ftit imqarbin. Jien kont qed niġbor tagħrif għall-ktieb tiegħi. Se nsemmi ċerti postijiet li forsi m'għadhomx jeżistu kif nafuhom illum, imma mhux se nniżżilhom konsekuttivament kif inhuma. Mela, quddiem Triq Farsons fejn illum naraw ħajt ta' bini li ma tkompliex, kien hemm fabbrika li kienet tipproduċi t-tappijiet. Din twaqqgħet biex forsi tinbena xi ħaġ'oħra u baqgħet hekk. Tassew għajb għax ikerrah l-ambjent. Fil-kantuniera ma' Strada Lunzjata f'numru 590 kien hemm ħanut taż-żebgħa u taqsam 'l isfel hemm ħanut ieħor antik taż-żebgħa ta' Cortis li għadu miftuħ sal-lum. Faċċata tagħhom żmien twil ilu kien hemm iċ-ċinema silent ta' nannuhi Chant Eclair li ħadd qatt ma sema' bih. Illum hemm fih il-garaxx Falcar. età Mużikali San Hdejn il-ħanut ta' Damico tal-ġlud, fuq il-lemin tiegħu kien hemm ilu ħafna l-grocer tal-Kaptan u ieħor ta' Ġirlandu Diacono u fuq ix-xellug naraw ħanut kważi dilapidat, Dak kien ħanut ta' parrukkier ta' Ġużeppi Galea. Meta kont tifel kont naqta' xagħri għandu. Ftit'il bogħod minn dan, fil-kantuniera f'numru 623 hemm l-uffiċju ta' Laferla Insurance — li niftakru l-ħanut ta' George tal-laħam, u kif taqsam it-triq mal-istess ħajt żmien ilu kien hemm żewġ bibien li huma l-fabbriki tas-sigaretti tal-magħrufa ditta Scerri fin-numru 624 li pproduċiet l-aqwa marki u li fil-pakkett tagħhom kont issib kupun fuq suġġetti differenti li għandi minnhom. Minflok il-ħanut tal-Appostlu, kif inhu magħruf ma' kulħadd, kien hemm ħanut żgħir ta' Żaren bil-ġelat u kien joħroġ ibigħ il-ġelat fuq ħmara. Hdejh hemm il-ħanut kbir tad-ditta Onkvo mmexxi mill-familja Micallef, Illum kważi dilapidat għax wara ftit li fetaħ ġie abbandunat. Minfloku kien hemm razzett magħruf bħala Tal-Għawdxi. Kellu żewġ bibien kbar fit-tond u fuq il-bibien kellhom tieqa żgħira tonda. Ommi kienet qaltli li tiftakar li fis-Sette Giugno meta kienet għadha tifla rat il-folla jgħajjtu wara l-bieb tiegħu għax il-ħobż kien għoli. Il-missier ittawwal minn waħda mit-twieqi mriegħed b'pistola f'idejh li hu m'għandux x'jaqsam fil-għoli tal-ħobż. Wieħed minnhom kien bħala grocer. Nifhem li kellhom xi negozju ieħor għaliex niftakar li kellhom iż-żwiemel li kellhom f'remissa fi Strada Santa Marija li kien jinfed ma' dan ir-razzett. Dnub li twaqqa' biex illum hu żdingat. Fuq wara tiegħu kellu barumbara tal-ħamiem. Aħna konna noqogħdu warajh fi Strada San Ġiovanni. Ftit 'l isfel lejn il-knisja kien hemm il-ħanut tal-fotografu Ġużeppi Cassar li ħalla ħafna xogħlijiet tajbin, u warajh wirtu ibnu li kellu s-sengħa ta' missieru. Minfloku Ilum naraw il-ħanut tal-ħwejjeġ Bupbest f'numru 233. Ir-ritratti li dehru wkoll fuq il-kupuni li ħarġu d-ditta Scerri li diġà semmejna. Naqsmu faċċata ħdejn Santunnuzzu fuq ix- xellug hemm biċċa bini li mhix antika. Niftakar fin-nofs kien hemm grocer, u ħdejh kien hemm regettier jismu Ċensu mlaqqam bħala Ċensu l-Jizzi u kien joqgħod fil-kerrejja ħdejn il-kappella flimkien ma' oħtu Ċetta. Nibdew mill-kerrejja li kienet tagħmel parti mill-palazz kbir li darba kien tal-Konti u l-Kontessa Sant Fournier li għexu fih bejn l-1867 u l-1902. Ħdejn il-kerrejja minflok ta' Ventura kien hemm skarpan numru 638, u fl-ieħor ta' ħdejh li llum jinsab okkupat bil-ħanut Needle Woman kien hemm Ġanni tal-Vjatku. Ta' kull filgħaxija kien idur mal-Ħamrun iċempel qanpiena żgħira u bott magħluq b'xaqq fil-wiċċ biex jiġbor il-flus għall-knisja. Ħafna tfal kienu jridu jċemplu l-qanpiena. Kien il-ħanut li fih kien ibiegħ il-ħaxix Martu Rużarja kienet taħdem il- bizzilla. Kien hemm ħanut grocer tal-familja Zammit li Ilum hemm fih ħanut ieħor tal- prodotti tad-dieta u ieħor bażaar tas-Sa Manann. Illum dan il-palazz ma tarfux għax tassew li biddel l-identità tiegħu. Fil-kantuniera kien hemm Ċensu taż-żebgħa. Taqsam it-triq mal-istess linja fil- kantuniera ma' Triq Fra Diequ ftit wara l-gwerra kien hemm ħanut ta' Żerrek bil-pasti u l-ħelu. Fejn illum naraw l-ispiżerija Chemimart, kien hemm spiżerija oħra bl-isem ta' Salus tat-Tabib Cassar li n-nies fl-antik kienet issejjaħlu s-Sur Pawl. Kien raġel ġentili ħafna. Fis-sular ta' fuq ta' din l-ispiżerija kont rajt dak li l-antiki kienu jsejħulu s-siġġu tal-qabla. Dan kien siġġu li kienet tieħdu magħha l-qabla għand Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AB 1845 2931 xi waħda li tkun se twelled. Il-mara tqila waqt il-ħlas kienet toqgħod fuqu għax kien ikun kważi bla qiegħ, taqbad maż-żewġ imqagħad u taħt is-siġġu jitqiegħed reċipjent biex hekk it-tarbija taqa' fih. Dik kienet is-sistema ta' ċerti qbiela. Tibqa' miexi mal-istess linja u fil-kantuniera kont issib lil Tonin Bezzina bil-ħanut tad-drappijiet. Warajh ħadu l-Bank of Valletta. Illum il-ħanut Marchese, u maġenbu kien hemm il-ħajjat Fredu Calleja. Familtu kienu kollha ħajjata, ibda minn missieru Ganni mlaqqam in-Najja u spiċċa f'uliedu kollha. Fredu kien idoqq il-mandolina tajjeb u jekk niftakar tajjeb fil-Każin ta' fuq anki għaqda mandolinistika kellu. Kien issemma wkoll bħala San Remo u għamel xi żmien f'idejn iż-Żgħażagħ Haddiema Nsara u llum sar Valentine Hall u hu mmexxi mill-familja ta' John's Garage. F'dan it-teatru qabel il- gwerra kienu jiħduna t-tfal kollha tal-iskola biex darba f'sena naraw film. Fuq ix-xellug tiegħu naraw l-appartament numru 666 li fuq iż-żewġ naħat ta' dan il-bieb kien hemm żewġt iħwienet tal-kafċ. Fuq ix-xellug kien hemm il-ħanut Cafċ Riche, kollu tal-injam kif kienu tista' tgħid il-ħwienet kollha. Imma dak ta' fuq il-lemin kien il-British Empire Bar, kien sempliċi. Il-Cafċ Riche kien miżbugħ ċelesti u niftakar fih lil ċertu Walter Micallef, raġel twajjeb u ħajtu kollha fil-ħwienet tal-kafċ. Meta telqu hu, ħadu ħu Ġanġu Saliba li semmejna diġà, li kien għadu ġej mill-Inghilterra. Fih kien jagħmel iż-żfin. Talanqas hekk kont nismagħhom jgħidu. Illum dawn iż-żewġt iħwienet jagħmlu parti mill-kumpless tal-ħanut ta' Elia Caterers. Maġenb dawn kien hemm il-ħanut tal-pizza ta' Balel imbagħad il-ħanut ta' Scerri li semmejna qabel ibiegħ is-sigaretti u t-tabakk. Minn dan il-ħanut kont xtrajt tliet pipi antiki tal-fuħħar abjad. Imbagħad issib il-każin tal-Għaqda tal-Mużika San Ġużepp, librerija tal-istess familja Scerri, u ħanut tal-kafà International. Minflok il-ħanut Big Bon kienet il-vetrina tal-fotografu Blackman li l-entratura tiegħu kienet minflok il-Golden Harvest. Ħdejhom hemm il-ħanut taż-żraben Gauda li fiż-żmien kienet ir-residenza tan-Nutar Gioioso u ħdejh kien joqgħod Dun (San) Ġorġ Preca. Dawn it-tnejn twaqqgħu — f'wieħed hemm Gauda u f'dak ta' Dun Ġorġ kien sar ħanut u Ilum bidel bosta jdejn. Fin-numru 684 kien hemm il-każin tal-Għaqda Mużikali San Gejtanu u fil-kantuniera tiegħu naraw l-istatwa tal-qaddis u taħtu s-saljatura bl- istemma tal-ktieb u l-ġilju, għad li hemm min jgħid li dak kien San Ġużepp. Naqsmu fil-faċċata ta' dawn u nibdew bl-ewwel bieb li hi l-klinika tal-ispiżerija Lister, Li tmiss magħha. F'din il-klinika kien joqgħod Dun Ġorġ mal-familja tiegħu meta kien għadu żgħir. Minflok il-każin tal-Partit Nazzjonalista kien joqgħod is-Sur Ċikk, kif kien magħruf, li kien l-ispiżjar u l-propjetarju ta' din l-ispiżerija. Minflok il- ħanut Piccinino kien hemm il-grocer ta' Salvu Farrugia magħruf bħala x-Xongli u fil- kantuniera mat-triq tas-suq, illum ta' Cilia Products niftakar li fil-gwerra kien hemm Information Service. Fih kont issib kull dettal ta' dak li kien qed isir — naturalment fuq il-gwerra. Min jaf jien kemm kont immur inqalleb, għax minn dejjem kont dilettant tal-kotba. Fix-xaqliba l-oħra tat-triq tas-suq insibu l-famużi parapetti li fid-dar tan-nofs kien joqgħod il-Kappillan Dun Nerik Cordina Perez u fil-bieb 'l isfel kien hemm skola tas- 224 Soċjetà Mużikali Sa 16 Famrun. Mani nieħu da bibien li ħdejh il-1 'L isfel it btieti tal- ftit'lisfe bini tal-i ħwienet għax kien reċipjent bil-ħanut maġenbu missieru ina tajjeb ma wkoll llum sar qabel il- jix-xellug en hemm tal-injam sh Empire tu Walter ħu Ġanġu el iż-żfin. mlu parti 1 Scerri li :tliet pipi 1 Ġużepp, entratura 1 Gaudali jan) Ġorġ i kien sar 1 Mużikali jatura bl- ispiżerija ja tiegħu od is-Sur Tinflok il- ngli u fil- en hemm ment fuq dilettant nofs kien skola tas- — Iċ-ċentru ta' informazzjoni li kien infetaħ f'Lulju tal-1940 fil-post fejn illum hemm il-ħanut ta' Cilia Products subien ta' seba' — tmien snin li kont immur fiha jien li kienet immexxija minn Miss Moore — mara twila, qawwija, liebsa l-iswed minn rasha sa saqajha. Il-bieb ta' ħdejha kien hemm il-fotografu Sciortino bil-familja li pproduċa ħafna ritratti li dehru fuq il- kupuni tas-sigaretti Scerri. Bieb ma' bieb kien hemm in-National Pharmacp li fl-antik kienet tissejjah bħala 'tal-Amerika'. Kienet tissejjaħ hekk minħabba li t-tabib John Anastasi, raġel twajjeb u qaddis, li kien ipoġġi fiha, kien għadu ġej mill-Amerika. In- nies malajr kienet tlaqqam u dan forsi għax ma kienux jafu jaqraw, Xi sitt bibien 'il bogħod minflok il-ħanut Centro Sposa kien hemm il-kafetterija ta' Carmelo Bonaci. Imbagħad insibu l-Lega - is-sede tal-Azzjoni Kattolika li Illum taraha dejjem magħluqa. Fiż-żmien kienet il-ġabra taż-żgħażagħ Ħamruniżi, imma ż-żmien jitbiddel u biddel anki l-mentalità. Ma nistax inniżżel kull bieb li hemm għaliex ma nispiċċa qatt, imma qed nipprova nieħu dawk l-imkejjen li kienu popolari. U ser naqsam it-triq u nibdew mill-ewwel bibien li jaħbtu ma' Triq Villambrosa. Hawn insibu l-ħanut ta' Mercieca tal-kpiepel u ħdejh il-ħanut tal-għodda ta' Anastasi li minflokhom illum saru blokk ta' appartamenti. 'L isfel insibu l-ħanut tas-Sur Damato bit-televisions li qablu niftakar lil Rikard kollu btieti tal-inbid. Xi żewġ bibien 'lisfel hemm il-każin tal-Għaqda Mużikali San Gejtanu u ftit'lisfel kien hemm ħanut tad-deheb ta' Duminku Matrenza. Minn hawn jibda l-blokk bini tal-familja Farrugia magħrufin bħala taċ-Ċattra. F'dan il-bini kien hemm ħafna ħwienet u niftakar lil ħajjat George Labadie u tibqa' sejjer lejn l-għassa fejn kien hemm GI Mużikali San e FI 225 Karmenu Runza — skarpan magħruf u kellu lil ħuh, Peppinu, ibiegħ iż-żraben 'il fuq mill-Każin t'Isfel. Issa niġu għall-uniku ftuħ li għandna — il-pjazza. Din rat minn kollox. Niftakar li qabel il-gwerra fiha kienet tilqa' l-Ħamruniżi kollha u l-poplu kien jinġabar bi ħġaru biex issir tombla għall-bżonnijiet tal-knisja. Dawn ma kienux avvenimenti spissi u għalhekk il-poplu kien jattendi. Kienet xi ħaġa attraenti u niftakar kienet issir mejda f'nofs il-pjazza, raġel jitla' fuqha u jtella' l-pedini u drabi oħra kien idawwar ir-rotella - naturalment wara li wieħed jixtru ġok. L-avvenimenti fil-pajjiż ma kienux spissi. L-ewwel nett il-mezzi fl-idejn kienu negsin, kien hemm familji kbar u l-poplu kien imdorri b'idejh magħluqin. Għalhekk dik id-darba fit-tant, kien jieħu pjaċir biha. Fil-pjazza kien hemm żewġ gabbani. Waħda quddiem l-għassa tal-pulizija u l-oħra ħdejn tax-xjuħ, kif konna mdorrijin insibuhom. Il-lokal tax-xjuħ kien il-fdal tal-Palazz kbir tal-Kavalier Antoine de Blacas D'Aups. Fiż-żmien dan il-palazz kien akbar u kien jieħu sa nofs il-pjazza, imma ġie żdingat u spiċċa biex twaqqa' biex għamel il-wisa' u sar minfloku dan il-misraħ li hu l-uniku pulmun f'din ix-xaqliba. Ħadd ma jaf li dan il-Palazz kellu ġonna kbar ħafna u naħseb li kien jieħu biċċa sew minn Strada Rjali u kien jeżisti qabel il-bini li hemm. Fejn hemm l-Iscouts u l-fabbrika tal-ħalib kienu kollha biċċa minnu. Blacas D'Aups kien ħa sehem fl-Imblokk tal-Franċiżi u saħansitra fih inqatel kavallier. Naqbżu din il-pjazza u minflok il-kumpless Daniel's kien hemm is-sala taċ-ċinema Hollvwood li kien bena Manuel Cassar. Taħtu, fiż-żmien kienu jżommu l-karrijiet tal- mejtin. Min din ix-xaqliba 'l isfel kien hemm xi erba' fabbriki tal-madum u l-akbar fosthom kienet dik ta' Vassallo. Komuni wkoll f'din ix-xaqliba kienu l-ħaddiema tal- qasab li għadhom jeżistu sa llum għad li mhumiex komuni daqs qabel. Popolari lejn din ix-xaqliba kienet il-fabbrika tal-għaġin li kellu Ġużċ Schembri li kellu wkoll it-teatru Radio Citv. Nispiċċaw bl-akbar monument li għandna fil-Hamrun - il-monument ħaj ta' San Ġorġ Preca li jħares lejn il-knisja li jinsab midfun fiha jagħmlilna tassew unur. Minflok din il-kappella niftakar ċimiterju antik ħafna b'salib u b'xi xema' quddiemu, imdawwar bil-balavostri. B'hekk rajna fuq fuq l-istorja din it-triq hekk rinomata. Nawgura lill-Ħamruniżi l-festa t-tajba, u jalla ngawdu lil San Gejtanu fl-akbar ħbiberija u armonija. L-iblah jiġġieled għax fl-aħħar mill-aħħar l-għada tal-festa nerġgħu naqbdu id f'id. Il-paċi magħkom.