jiġifieri Aurora Coelum purpurat, li hawn inġibu bejta minnu (it-tieni waħda), bil-Latin u bil-Malti: U bil-Malti: €Ara dak is-Sultan qawwi, Minn tal-mewt il-qiegħ tal-għar, 'Lil ġemgħat tax-xjuħ mar jeħles, €W għad-dawl ħareġ ta' bi nhar.'' Minn hemm jimxu wkoll u jgħaddu minn taħt ħnejja oħra tal-Basilika għal quddiem l-artal tal-Madalena, quddiem il-kappella-kor tal-Franġis- kani fejn għedna li tibda l-Purċiss- joni. Jgħannu l-Innu tal-Madalena ħelu ħafna wkoll, u sa naraw bejta oħra minnu, bħal ma għamilna s'issa, li hi din li ġejja: Li bil-lingwa tagħna jiġi hekk: €Ja Ġest l Ja maħrab ħelu l Tama waħda tan-nedmin, ''Bl-istiħqaq tal-Madalena, 'Aħfer djun il-midinbin. Hemmhekk in-nies jibqgħu barra (jekk ma jkunx hemm il-Barka, għax jekk ikun hemm, jidħlu fil-kappella li semmejna moqbejl) u r-Rħieb jidħlu u joqogħdu għar-rkubtejhom qud- diem l-artal tan-nofs. Hemm jitfak- kar meta Ġesti deher 'l Ommu biex isabbarha wara s-sogħba kbira tagħ- ha meta ratu msallab u maqtul. Hawn sa nġibu bejta jew strofa tie- għu li hi l-aħħar waħda, għax il-Pur- ċissjoni tintemm hawnhekk, Din: Jesum Christum Crucifivum, Ob peccatorum crimina, Hunc vidisti et flevisti, O gloriosa Domina l Ġerusalem — Il-Qabar ta' Kristu minn ġewwa. Il- Qabar huwa dak il-bank miksi bir-rħam li quddiemu jinsab għar-rkubtejh ir-Raheb Franġiskan. Il-Franġiskani ksewh bir-rħam fis-sena 1555, biex iż-żawwarin ma jaqtgħux żrar Xi daqqiet donni rrid naħseb li Malta hi xi biċċa art li nqatgħet mill- Palestina u baqgħet ġejja mal-baħar sakemm waqfet fejn hi issa, hawn taħt Sqallija l Donni rrid naħseb hekk, għax in- nies ta' hemm jitkellmu lsien qisu Malti; aħna ngħidu: ''X'ismek f'', u huma jgħidu: ''X'hu ismak f''. Aħna ngħidu: ''Sliem għalik, Marija'; u huma jgħidu: ''Is-salam għalik, ja Marjam''. Aħna ngħidu: ''Fejn kont il-bieraħ f, u huma jgħidu: ''Fen kunt imbàrah f'', qisu bħal xulxin. Barra minn hekk, wisq ismijiet ta' mkejjen fil-Palestina, jixbħu lil ta' Malta; ħdejn Ġerusalem, hemm raħal jismu ż-Żejtun, u bejn Ġerusalem u Betlehem hemm raħal ieħor jismu Hal-Luqa, u hemm ukoll Hal-Ahmar, Hal-Junes u oħrajn. F'Malta hawn Għajn Tuffieħa, Għajn Rihàna, Għajn Żejtuna u hekk; u l-Palestina hemm Għajn Karem, Għajn Henija, Għajn Għaġab, u oħrajn. Malta hawn Ġebel Cantar u Ġebel Għażàra, u l- Palestina. hemm Ġebel Qurantal, Ġebel el-Moskob, Ġebel it-Tur u ħat- na oħrajn. Imbagħad, f'Malta hawn Bir-id-Deheb, Bir-Żebbuġa u hekk; u l-Palestina hemm Bir Għajjub, Bir IL-KNISJA TAL-GEBLA F'NAZARET iż-Żejt, u Bir il-Helu u ħafna oħrajn. U dan naħseb li biżżejjed biex wieħed jara kemm l-ismijiet tal-inħawi ta' Malta jaqblu mal-ismijiet tal-inħawi tal-Palestina. U biex insemmu ħaġa żgħira, Mal- ta, il-Gżira (jew aħjar, WARA l- Gżira, għax kien hu l-isem veru ta' dik in-naħa, kif jidher mill-ktieb tal- Kommendatur Abela, miktub fis-sena 1647), hemm il-knisja tal-Ġebla; u Nazaret hemm il-knisja tal-Ġebla wkolll Imma l-knisja tal-Ġebla ta' Nazaret u l-knisja tal-Ġebla ta' Mal- ta, l-isem biss għandhom bħal. ta' xulxin; il-bqija hemm bejniethom għażla kbira. Il-knisja tal-Ġebla ta' Nazaret hija kappella żgħira b'artal wieħed; il- knisja tal-Ġebla ta' Malta hija knisja kbira, b'ħafna artali. Imbagħad, biex tpatti għal dan, il-Ġebla tal-knisja tal-Gżira, hija żgħira daqs ponn ta' raġel; imma l-Ġebla tal-kappella ta' Nazaret, kbira ħafna, għax twila tnaxer (12) xiber, wiesgħa disa (9) t'ixbar, u għolja tlieta (3) l Ara kemm hi kbira, li l-artal tal-kappella kemm kemm jidher warajha l Jekk il-Ġebla tal-kappella ta' Na- zaret hix imwaħħla mal-art jew maqlugħa, jiġifieri hix blata jew ġebla miġjuba minn xi naħa oħra, jien għad li- rajtha u bistha kemm il-darba (għax hi ħduda b'ħaġa mqaddsa, u kull min iżur il-kappella jbus il- Ġebla), ma nafx, għax il-qiegħa tal- kappella ċċangata u ma tistax tara. - x L-istorja tal-ġebla tal-knisja ta' Malta nafuha sewwa, għax ġrat fis- sena (1902, qisu l-bieraħ. Imma x'kienet il-Ġebla tal-kappella ta' Na- zaret, ħadd ma jaf sewwa. Hemm għidut qadim li fuqha, darba, jew aktar minn darba, kiel sidna Ġest Kristu mal-Appostli tiegħu; u xejn aktar. Kif u meta ma jingħadx. Im- ma tajjeb wieħed jgħid in-naqra tal- istorja tagħha. Din il-Ġebla mqaddsa hi msemmija l-ewwel darba fis-sena 1263, meta l- Papa Urbanu IV fil-20 t'Awissu ta' dik is-sena, bagħat ittra minn Viter- bo lil San Alwiġi Re ta' Franza, fejn qallu li Bibars sultan Mislem, kien ġarraf il-knisja tal-Lunzjata f'Naza- ret u l-knisja ta' fuq it-Tabor u wkoll Nazaret — Il-knisja tal-Ġebla minn barra. Nazaret — Il-knisja tal-Ġebla minn ġewwa. Il-Ġebla hija dik il-blata li hemm f'nofs il-knisja quddiem l-artal. il-knisja tal-Mejda (ecclesiam de Ta- bula) ''fejn sidna Ġest Kristu kiel ma'' l-Appostli''. Minn meta daħlu Nazaret il-Franġiskani, dejjem sem- għu 'l min jgħid li fuq dik il-Ġebla Kristu kiel mal-Appostli. U l-Ġebla tidher li kienet maqtugħa sewwa mill- erba t'iġnieb, biex jitħalla biss il- wiċċ tagħha (fejn qagħdu jieklu Kristu u l-Appostli), fi. żmien il- Biżantini, qabel ma nbniet l-ewwel knisja. Meta waqqagħha Bibars, dil-knisja baqgħet imġarrfa u madwarha kien raba' tal-Misilmin. Imma disa' u dis- għin sena ilu, jiġifieri fis-sena 1861, il-Franġiskani xtraw il-ħerba tal-knis- ja bil-Ġebla taħtha, u bnew il-kap- pella li għad hemm sal-lum. L-AHHAR GHID TA' GESU'Ċ (It-Teorija l-ġdida tal-Professura Jaubert fuq il-jiem tal-Passjoni) Il-Misqla. — Mill qedem nett l-Insara tħabtu biex jaraw kif jistgħu jqabblu flimkien il-kliem ta' San Ġwann u l-kliem tat-tliet Evanġelisti l-oħra, fuq il-jum li fih Ġest kiel l- aħħar ikla, tal-Għid, qabel ma ħa l- passjoni. Għax waqt li San Ġwann jgħid li Ġest ttieħed quddiem Pilatu .jum qabel il-Għid (ara k. XVIII, v. 28), it-tliet Evanġelisti l-oħra jgħidu li Ġest u l-Appostli, il-Għid il-Kbir tagħhom għamluh il-lejl ta' qabel (ara Matt. 17, u wara; Mark, XIV, 22 u wara; u Luqa, XXII, 7 u wara), Għalhekk jiġi li kif qalu s-sinottki, Ġesti miet nhar il- Għid, fil-15 ta' Nisan; u kif qal San Ġwann, miet il-jum ta' qabel, fl-14 ta' Nisàn. Imma sewwa San Ġwann kemm is-sinottki jaqblu filli jgħidu li Ġesti miet nhar ta' Ġimgħa; fejn ma jaqblux hu x'kienet dik il-Ġimgħa: l- 14 jew il-15 tax-xahar; jum. qabel l- Għid, jew nhar il-Għid. Biex tinħall din il-għoqda sar , għadd ta' tibsir, li kollu għandu qofol wieħed: li Ġesu għamel l-ikla tal- Għid jum qabel il-Lhud. Dan għam- lu jew'(a) bil-jedd li kellu bħal Alla (Fouard, Le Camus, etc.); jew (b) għax mexa fuq it-teorija tal-Faresin, mhux fuq it-teorija tal-Qassis il-Kbir, jiġifieri tas-Sadduqin (Vostċ, Pratt, Ricciotti, etc.); inkella għax (ċ) mexa fuq id-dehra tal-qamar ġdid mill- Galilija (Lagrange, Braun, etc.). Dawn it-tliet teorijiet, it-tlieta tajbin biex iħollu l-misqla, jew problema, għad li bi ftit tar-riserva; hekk, il- jum li fih Ġesti miet, kien il-Għid il- Kbir għas-sinottki; għal San Ġwann kien jum qabel il-Għid, għax hu ried isemmi l-ġrajjiet tal-mewt ta' Ġest fuq il-kalendarju magħruf, li fuqu kienu jimxu l-Qassisin il-Kbar, li kie- nu Sadduqin. It-Teorija l-ġdida — Ftit snin ilu, imma (fis-sena 1954), ma dawn it-tliet teorijiet li semmejna żdiedet teorija oħra, li għal kemm tħalli li l- mewt ta' Ġesti ġrat nhar il-Ġimgħa wara nofs inhar, ħaġa li ħadd ma jis- ta' jmeriha, traġġa' lura l-aħħar ikla, u l-Ewkaristija, u l-qbid ta' Ġesu, mhux il-Ħamis, imma t-Tlieta bil-lejl, jiġifieri, kif kienu jgħoddu dak iż- żmien, fl-ewwel siegħat tal-Erbgħa; (ara Jaubert: ''La Date de la Cċne''). Kif jidher din it-teorija l-ġdida għandha sisien tajba ġmielhom, għax tagħti raġunijiet fuq in-nuqqas ta' qbil bejn l-Evanġelisti, u tagħti wkoll il-wisa' għal ġrajjiet tal-Passjoni, li kif inhuma fl-Evanġelji jidhru mar- susa wisq u ħaġa kbira biex ġraw kollha fi ħmistax jew tmintax il-sie- għa (1). Kalendarju tax-xemx ewlieni — Dit-teorija tibda billi tnebbaħ li barra mill-kalendarju qabbieżi tal- qamar, li fi żmien Kristu kien im- ħares mill-Qassisin, kien hemm kalen- darju ieħor, sħiħ, tax-xemx. Dan jid- her minn żewġ kotba qodma tal- Lhud: il-ktieb tal-Ħmiesen (Jubilaei) u l-ktieb ta' Enok. L-ewwel ktieb miktub bejn mitejn u tliet mitt sena qabel Kristu, u ħa l-isem ta' ''Ħmie- sen'' għax isemmi l-ġrajjiet ta' mill- ħolqien tad-dinja sal-għoti tal-Liġi fuq Ġebel Sina, imqassam żmien ħam- sin-ħamsin sena. Dan il-ktieb jibda jqis iż-żmien minn nhar l-Erbgħa (jew ir-raba' jum), meta Alla ħalaq ix-xemx. Jibda hekk, għax qabel ma saret ix-xemx, ma kienx hemm jiem, għax il-jum huwa nhar u lejl, u n- nhar u l-lejl tagħmilhom ix-xemx,