Ta' JOE FRIGGIERI ĊAħjar ħabib fis-suq minn mitt skud fis-senduq, Karm, igħid qaddisi, u nar li ma jsaħħanx, aħjar il-bard ta' Jannar minnu, €Il-marelli, Ċens, kemm sirt titkellem għoli dil-ħabta, dawn minn fejn tgħallimthom dal-proverbji kollha P'' wieġeb Karmnu. €Iss, mela ma tafx li qiegħed immur l-iskola ta' bil-lejf', qallu Ċensu, ''L-iskola sabiħa wisq, Karm, hekk kienet tgħid ommi, Alla jaħfrilha '. €Għax tgħid kont tħajjart niġi jien ukoll nitgħallem xi ħaġa', tenna Karmnu. €U mela hekk, Karm, kemm sa ddum taħsibha Ara, għada ejja miegħi, tajjebf'' staqsieh Ċensu, , €Or-rajt, miġi', €Mela, għada fis-sitta nistenniek fil-misrah'', wieġeb Ċensu. Karmnu u Ċensu kienu ta' mpar xulxin, it-tnejn għożżieb, u bejniethom it-tnejn kienu jaqsmu ndaqs seklu sħiħ, Iż-żewġt irġiel kienu ilhom jafu 'l-xulxin sa minn ċkunithom u t-tnejn baqgħu dejjem miġbuda lejn xulxin. Iżda jekk kienu ta' mpar xulxin fiż-żmien, fit-tifsila ta' surithom ma kien jixtiebhu xejn. Karmnu kien qasir u oħxon, kelu wiċċ im- faqqa' u ràsu qargħa minn barra u daqsaekk ieħor minn ġewwa. Min-naħa l-oħra, Ċensu kien raġel twil u magħlub, rasu żgħira daqs faqqusa, wiċċu mixrub u sfajjar daqs il-qarsa tax-xemgħa, L-għada wara x-xogħol, Karmnu libes il-libsa tal-festa, sallab il-polka tad-deheb fuq żaqqu minn but għall-ieħor tas-sidrija, xedd iż-żarbun ta' l-alakka, il-berritta tal-bellus bil-pizz kbir ħiereġ dritt dritt minn fuq moħħu qisu l-pont tal-laneċ, tafa' żewġ lapsijiet fil-but ta' fuq tal-ġlekk ħdejn il-maktur nofsu jperper 'il barra, pitazz ta' sold imgerbeb romblu f'idejh u rhielha lejn l-iskola. Fil-bieb ta' Toni ta' l-inbid, kien hemm xi erbat iħbieb: Pawlu tat-Tirlitam, b'kisra ħobż daqshiex imħaffra fin-nois u mimlija żebbuġ u nċova, bilqiegħda fuq banketta maqluba fuq ġenbha. Vitor il- Matnazz, ilaqqat l-aħħar daqsxejn bigilla mill-karta; Girgor ta' Katrin, b'loqma sigarru bejn xufftejh u b'nofs mill-iswed f'idu; u Salvu l-Lablabi, bilqiegħda fin-nofs jirrakkonta xi praspura minn tiegħu, €Ara Karmnul iż-żift, Karm, x'faqgħa libsa tfajtilnal jaqaw sejrin nagħtu l-kelma l-lejla f'' għajjat Girgor kif lemaħ lil Karmnu L-erbat irġiel daru ma' Karmnu mistagħġbin kif rawh hekk imdandan u, min kelma u min oħra, ilkoll qalulu xi ħaġa bil- ħsieb li jkunu jafu fejn kien sejjer. Karmnu ħass ruħu tiela' fl-ogħla smewwiet bil-ferħ, iżda jew għax ma riedx jurihom fejn tabilħaqq kien sejjer, jew għax kellu aptit iċ-ċajt, tbissem u ''Tħajjart inqabbel dawk il- qasbtejn raba' ta' ħdejn l-iskola'' qallhom 'fu l-lejla għandi niltaqa' ma' Wistin għand in-nutar biex niftiehmu 'L-għalqa tal-Kubrit, Karm f'' staqsa l-Lablabi. Kollha kemm hi', wieġeb Karmnu. €JPAlA jfendilek, sieħeb'', tenna Pawlu t-Tirlitam. €U x'fiħsiebek tagħmel biha dik l-art kollha, Karmi'' staqsa Vitor, Jekk jirnexxili, fiħsiebni ntalla' ftit bini u nikrih lill-Ingħiżi. Ehl issa d-daqqa, ħbieb, u jekk ma niżfnux issa ma niżfnu qatt', wieġeb Karmnu. €Qatt m'għidtilna xejn, Karm, ħej, li għandek l-immellaħ F' faqqa' waħda minn tiegħu l-Lablabi. €TU iva, imbagħad taħsbux li għandi xi eluf kbar taf; dik il-biċċa raba' ma riedha ħadd u ħsibt forsi neħodha jien bi ftit flus. U issa, ħbieb, ikolli nħallikom għax ma rridx inħalli lin-nutar jistenna. ċImma qabel titlaq ħu terz magħna, Karm, mela l-ħbieb hekk; newlilna s-soltu, Ton'', għajjat Girgor. €U x'ħin kellek tmur għand in-nutar, Karmi' CFis-sebgħa'', wieġeb Karmnu. €T) allura fadallek siegħa oħra x'tgħaddi magħna'', tenna Pawlu. U bit-tielgħa u n-nieżla, Karmnu kellu jibqa' jkompli ma' sħabu jixrob u jpaċpaċ. Il-ħelwa hi li dal-ħali ta' Karmnu ma kienx imdorri jixrob ħafna u f'kemm ili ngħidlek l-inbid għamel tiegħu; rasu ħassha daqs qartalla u ma felaħx jiċċaqlaq. Daħal fil-ħanut, inxteħet bilqiegħda fuq il-bank, tafa' rasu bejn idejh fuq il-mejda quddiemu u f'kemm ili ngħidlek raqad, Ma kienx ilu rieqed għaxar m'nuti meta tfaċċa Ċensu jistaqsi għalih biex jieħdu l-iskola kif kienu miftiehma, Jekk Ċensu daħak meta sama' bil-praspura tar-raba' li Karmnu qalhom kien sejjer iqabbel, l-erbat iħbieb u Toni tal-ħanut bilkemm ma ħadux għalihom meta saru jafu li Karmnu mhux jiltaqa' man-nutar kien sejjer iżda l-iskola ta' bil-lejl. ĠEhl iva' mur obsor ħej li Karmnu jaf jiċċajta daqshekk f qal Toni. 26 : IL-MALTI ĊU jien m'għidtilkomx li Karmnu ried mingħalih igħaddina mill- : pipa L' wieġeb jisserdak il-Lablabi, ''Jien m'n jidħak bija għad irid jitwieled. €Jidħak l-aħjar min jidħak l-aħħar'', w'eġeb Toni ''wara kollox aħna lkoll nafu niċċajtaw. Kif qed tara, Ċens, Karmnu mhux f'qagħda li jmur l-iskola l-lejla u aħjar jibqa' magħna sakemm igħad- dilu. U int ukoll, Ċens, ibqa' magħna, jaqbillek u ma jiddispjaċikx. Issa, ħbieb, naħseb illi daqsxejn ta' ċajta ma tagħmillux ħażin 'il Karmnu l-lejla, isimgħuni. . . '' U Toni fissrilhom x'kellu f'moħħu. Għoġbithom; hekk riedu dawk l-egħfiered għax iċ-ċajt kienu jikluh bil-ħobż. Sadattant, Karmnu kien baqa' rieqed fejn ħallejnieh, u l-logħba mfassla minn Toni issa bdiet. Is-sitt irġiel daħlu ġewwa fil-ħanut ba ħoss ta' xejn, tfew id- dawl, u l-ħanut f'daqqa waħda nbidel fl-iskola ta' bil-lejl, Toni taparsi s-surmast u l-oħrajn l-istudenti. Is-surmast beda jgħallem: ''Tllum inkomplu. nitgħallmu l-lezzjoni tal-bieraħ; ħarsu lejn dawn il-kelmiet fuq il-blackboard — DARU, SARU, TARU. Kif taraw, kull waħda minn dawn il-kelmiet fiha erba' ittri, żewġ konsonanti u żewġ vokali. Int Zaren, għidli liema huma l-vokali ta' dawn il-kelmiet, SA u U'' wieġeb Girgor li kien jilgħab il-parti ta' Zarenu. €Sewwa, u l-konsonanti liema huma, Pietf'' tenna s-Surmast, SId-D, ir-R, is-S u t-T'' wieġeb Pawlu fil-parti ta' Pietru. F'daqqa waħda nstema' Karmnu jittewweb. Il-lezzjoni ssuktat. Issa meta nispellu kelma naqsmuka f'biċċiet li nsejħulhom sillabi; hekk f'dawk l-istess kelmiet ta' fuq il-blackboard, naraw li kull waħda fiha żewġ sillabi u naqsmuhom hekk, ħarsu lejn il-black- board: DA- RU, SA- RU, TA — RU, qegħdin tifhmu f €Mela milli jidher, Sir, kelma jkollha sillabi daqs kemm. ikollha vokali'', qabeż qal Ċensu. . Bravu, Ċens, dak li kont ser ngħidilkom; u għalhekk kull sillaba jrid ikollha vokali waħda biss''. F'dak il-ħin Karmnu stenbah, beda jogħrok għajnejh, idawwar rasu 'l hemm u 'l hawn, jisma' u jifhem li qiegħed l-iskola u ma jarax ħliet dlam. ''Dan xi dlam hu li qiegħed nara', qal minn taħt il-lsien. Is-surmast kompla l-lezzjoni: f'U issa rridkom tikkupjaw dawk il-kelmiet fuq il-pitazz, nerġgħu naqrawhom flimkien — DARU, SARU, TARU'. U dawk kollha, is-sitta li kienu, qrawhom għal. darba tnejn. €Issa int, Karmnu, billi Ilum l-ewwel darba tiegħek magħna, jaqbel tiġi ftit ħdejja ħalli niktbuhom flimkien, ejja, tistħix Karm, ħadd ma kien għaref f'daqqa'', issokta s-surmast. U hawn faqqgħet il-bomba: Karmnu nxteħet lura b'dahru mal- ħajt, għajnejh imberzqa u b'leħen imbikki beda jgħajjat: €Pejn tridni niġi, m'iniex nara, tlift id-dawl jaħasra, tlift id- dawl, ara xi ġrali, dlam biss qiegħed nara, qed nismagħkom titkellmu, iżda, jaħasra, dlam dlam b'ss…. KO qed tgħid, Karm7…. dlaml….xi dlam qed tara taħt lampi tal-mija bħal dawn' Trid tiċċajta, ejja ħalli titgħallem tikteb, Karm, isa'' instema' leħen is-Sir. - Emminni, Sir, jaħasra, tlift id-dawl… . . Ċensu, fejn hu Ċensu f'' ' GHawn Karm, xi ġralekf'', staqsa Ċensu ma jistax iżomm bid-daħk, CM'intix tismagħni Ċens'', wieġeb fost l-ilfiq, (tlift id-dawl, ma kinitx skola għalija'', Iċ-ċajta ssuktat kif kienu miftiehma. Ċensu bewweġ 'il barra, Vitor resaq lejn Karmnu b'maktur imxarrab taparsi jxappaplu l-ilma ma' wiċċu filwaqt li beda jgħattilu għajnejh biex ma jarax 'il Girgor jixgħel id-dawl. U mad-dawl tbiddlet ix-xena; il-klassi reġgħet saret il-ħanut ta' l-inbid, l-irġiel kollha daru ma' Karmnu, min igħajjatlu minn hinn u min minn hawn. ċIva, jaħasra, iva rġajt qiegħed nara, ħadt id-dawl f', beda jgħajjat Karmnu jogħrok għajnejh mill-ġdid. Ħareġ mir-rokna fejn kien, ibertaq għajnejh, idur u jaqbeż qisu miġnun, igħolli l-beritta mas-saqaf, ''Ħadt id-dawl, qed nara, issa qed nagħrafkom ilkoll, 'Toni, Vitor, Pawlu, Girgcr u Salvu. Ċensu biss, Ċens fejn inti'' Kien fih għaxqa tarahl UX il-mn'efaħ ġralek, Karm' X'Ċensu trid, mela hawn għandna xi Ċensu' Kemm toħlom ikrah, ħejl. L-ewwel tajtna qatgħa tgħajjat tlift id-dawl, u issa li ħadt id-dawl; tliftu jew sibtu d-dawlf'', kompla jilgħab il-parti Toni. ' U Karmnu waqaf iħares ċass, jaħseb… ''Stenna,. .. stenna ftit imbagħad wara 'imma jien mhux l-iskola kont… x'kull biċċa wkolll DARU… SARU. ; TARU. . mma jien għalhekk u Karmnu ftakar kollox, iżda baqa' ma ntebahx x'kien ġara u baqa' jaħseb li dak li ġralu kien ħolm ħtija ta' stonku mimli bl-inbid.