fjura miftuħa minn naħa waħda biex turi il-partijiet ta' ġewwa ĦAXIXA NGLIŻA Il-ħxejjex Li niltaqgħu magħhom jikbru waħedhom fi gżirijietna nistgħu naqsmuhom f'żewġ kwalitajiet: dawk Li jikbru f'ambjenti tassew naturali, Li ma tantx ikunu mimsusa minn id il-bniedem bħal per eżempju l-irdum, ix-xagħri u certi widien; u l-ambjenti Li jkunu ġew disturbati mix- xogħol tal-bniedem bħal ma huma l-egħlieqi, ħamrija mqallba, ġonna, art mitluqa qrib il-bini u trejqiet tal-kampanja. Naturalment l-aktar li huma ta' nteress huma l-ħxejjex ta' l-ambjenti naturali, iżda dawk Li l-aktar naraw ta' kuljum, fi triqitna huma dawk ta' l-ambjenti mqallba u għalhekk f'din l-ewwel artiklu sejrin niltaqgħu ma'xi wħud minn dawn il- f W8 pjanti, Waħda mill-aktar ħxejjex komuni hija bla ' dubju ta' xejn il-ĦAXIXA NGLIŻA (l-isem xjentifiku huwa Oxalis pes-caprae) li hemm min jafha wkoll bħala NGLIŻA, QARSU u Din il-pjanta kulħadd jaf liem' h iżda mhux kulħadd jobsor il-fatt Li din T mhix pjanta Maltija. Il-Ħaxixa Ngliża ġiet impurtata Malta f'xi l-1809 mill- Afrika ta' Isfel mill-patri Karmelitan Genovis Carlo Giaċinto Li dak iż-żmien kien jieħu ħsieb il-ġonna botaniċi tal- Furjana. X'aktarx ngħidulha Ngliża għax dak iż-żmien l-Ingliżi ma kinux ilhom Li ġew jaħkmu l-Malta u kull ħaġa ġdida konna nwaħħluha fihom. Minn dak iż-żmien il-Ħaxixa Ngliża ġriet minn Malta u issa tinsab komuni wkoll fl-Italja, fl-Arika ta' Fuq u pajjiżi oħra. LELLUX (a) fjurett tar-raġġ; (b) fjurett tan-nofs. GĦalkemm komunissima, din il-pjanta qatt, jew rari fafna, Li tagħmel il-frott u ż-żerriegħa. Dan għaliex il-Ħaxixa Ngliża mhix kapaċi tiddakkar. Jiġri hekk għaliex f'pajjiżha, l-Afrika t'Isfel din tinsab fi tliet forom u jinħtieġ Li jkun hemm almenu tnejn minn dawn sabiex il- pjanta tiddakkar. F'Malta daħlet biss waħda minn dawn il-forom. Għalhekk f'pajjiżna il-Ħaxixa Ngliża titkattar biss permezz tal-basal żgħir Li tagħmel. Ħafna tfal iħobbu jieklu z-zkuk bojod Li tagħmel taħt l-art u Li jgħidulhom ĦANXUL, Din hija drawwa ħażina għax min ma joqgħodx attent jistgħu jagħmlulu d-deni. Dan għaliex dil-pjanta fiha Ħafna aċdu ossaliku (oxalic acid) Li huwa velenuż. Ġieli niltaqgħu ukoll ma' forma tal-Ħaxixa Ngliża Li tagħmel fjur doppju, jiġifieri b'ħafna petali. Din tissejjaħ INGLIZA ĦAMRA peress Li l-petali ta' barra huma ħamranin. Din il-forma hija sterili u għalhekk ma tistax isservi għat-tidkir. Jekk nosservaw il-Ħaxixa Ngliża naraw Li bil-lejl kemm il-ward kif ukoll il-weraq jagħlqu. Jifthu filgħodu iżda jerġgħu jagħlqu jekk ix-xemx issir qawwija ħafna jew ikun hemm sħana kbira. Dan għaliex il-Ħaxixa Ngliża hija sensittiva għad-dawl kif ukoll għat-temperatura. Pjanta komunissima ofira hija L-LELLUX (Chrusanthemum coronarium) Li hemm min igħidlu wkoll ZIGLAND. Din issebbaħ kull fejn tikber bil-ward kbir isfar tagħha. Il-Lellux hija waħda mill-fixejjex tal- familja magħrufa bħala Compositae. Dawn il-pjanti jagħmlu ħafna fjur zgħir Li jkun miġbur f'bukkett Li mad-daqqa t'ghajn ikun qisu fjura waħda. Fil-fatt il- fjur tal- Lellux huwa bukkett sħiħ u nsibu fiħ numru kbir ta' fjuri żgħar. Xi wħud minn dawn il-fjuretti għandhom petala twila Li tifforma speċi ta' raġġ (jekk inqabblu l-Lelluxa max-xemx) u fin-nofs hemm bosta fjuretti żaħar b'ħames petali qosra (araw bil-lenti). Il-Lellux jiddakkar minn dubbien u ħanfus żgħir Li meta jkun miexi u jagħwar fuq il-fjuri idakkar il-ħafna fjuretti żgħar Li jkunu magħmula minnhom. Hi Ħaġa probabbli Li l-Lellux ukoll oriġina barra minn Malta, x'aktarx fl-Asja iżda jidher Li ilu Li stabilizza ruħu f'Malta. Fiċ-Ċina teżisti forma tal- Lellux Li tiġi kkultivata għall-ikel. Il-botanista Malti Gavino Gulia fil-ktieb tiegħu Repertorio Botanico Maltese Li ħareġ fl-1855-56, igħid Li f'xi rħula ta' l-Italja jittieklu l-weraq mgħollija tiegħu. F'ħafna pajjiżi l-Lellux huwa kkultivat fil-ġonna bħala ornament. Gieli niltaqgħu ma' Lellux Li l-fjur tiegħu ikun kważi abjad u bin-nofs isfar. F'GĦawdex niltaqgħu wkoll ma' xorta oħra ta' Lellux Li jikber l-aktar fl- egħlieqi. Din il-Lelluxa jien ngħidilha LELLUX T'GĦAWDEX (Chrusanthemum segetum). Tixbaħ ħafna l-Lellux komuni iżda l-fjur għandu isfar kemm kemm iktar karg u l- weraq huma pjuttost wesgħin u mhux maq- tugħin Ħafna bħalma huma fil-Lellux komuni. F'Malta nsibuha wkoll iżda hija rarissima u kull ma jmur dejjem tonqos. Pjanta oħra komuni ħafna hija ilL-ĠARĠIR (Diplotaxis erucoides), Din tagħmel il- ward tagħha fi ftit żmien biss wara Li tinbet meta tkun għamlet l-ewwel xita u għalhekk f'qasir żmien kull fejn ikun hemm xi Ħamrija mqallba jew abbandunata jinkesa bil-ward abjad tagħha. Il- Ġarġir hija pjanta tal-familja magħrufa bhala Cruciferae Li tfisser bis-Salib. Dan għaliex il-pjanti ta' din il-familja għandhom erba' petali u ghalhekk jixxebhu mas-Salib. Karatteristika oħra ta' din il il-familja hija Li jipproduċu frott f'sura ta' mżiewed. Kull miżwed ikun fih żewġ ringieli żerriegħa. F'din il-familja nsibu wkoll bosta ħxejjex ikkultivati għall-ikel bħal kaboċċi, ġdur, pastard Għalhekk m'għandiex tkun sorpriża l-fatt Li l-Garġir hija pjanta Li tista' tittiekel ukoll. Insibu wkoll xorta oħra ta' Ġarġir bħal per eżempju L-ĠARĠIR ISFAR (Diplotaxis tenuifolia) Li hija aktar soda mill-Ġarġir l-abjad. Din aktarx daħlet Malta f'dawn l-aħħar mitejn sena. Il-botaniku Taljan Stefano Sommier u dak Malti Alfredo Caruana Gatto fil- ktieb tagħhom Flora Melitensis Nova Li ħareġ fl-1915 jagħtu wieħed x'jifhem illi fi żmienhom il-Ġarġir Isfar ma' tantx kien komuni. Il-ħxejjex Li semmejna huma kollha komun- issimi u ġieli nisimgħu min jirreferi għalihom bħala Ħaxix ħażin Dan l-isem m'għandux jintuża għaliex kull ħaxixa ħadra tkun qegħda tagħmel il-ġid peress Li tkun qegħda tagħti l-ossiġenu Lill- arja li permezz tiegħu aħna nkunu nistgħu nieħdu n-nifs. Barra minn hekk dawn isebbħu ħafna mkejjen Li jkunu ġew imqallba, u Li ma kienx għalihom ikunu koroh Ħafna. Jien nippreferi nara xi traffic island miksija bil-Garġir milli Ħamrija mikxufa. Il-Ħxejjex Li jikbru waħedhom m'għandhomx jiġu meqruda għal xejn b'xejn. Wara kollox dawn ukoll qegħdin jikkontribwixxu sabiex pajjiżna jħaddar. ĠARĠIR (a) żewġ dehriet tal-miżwet (b) fjur Xi darba jew oħra kulħadd waqaf għal ftit mumenti f'xi post għoli fil-kampanja tagħna biex jammira l-veduti: raba' saqwi, egħlieqi mitluqa, widien, irdumijiet u xagħri. Ħarsa waħda biżżejjed biex turi Li kull wieħed minn dawn l-ambjenti mhux bħall-ieħor. F'kull wieħed minn dawn igħixu pjanti w annimali Li ssibhom hemm biss. Għalhekk, jekk xi wieħed minn dawn l-ambjenti jinqered mill-Gżejjer tagħna, aħna nitilfu għadd ta' ħlejjaq Li wara jkun diffiċli Li nerggħu naraw bħalhom. Fil-Mediterran hawn tliet tipi ta' ambjenti naturali ewlenin: foresta, makkja (bl-Ingliż maquis) u xagħri (bl- Ingliż garigue). Qabel ma l-bniedem ġie joqgħod f'Malta, il-gżejjer x'aktarx kienu miksija b'foresti ta' siġar taż-Żnuber (Aleppa Pine) u Ballut (Holm Oak). Il- bniedem iżda ried l-injam għall-ħatab u għall-bini u l-għodod tiegħu. Ried ukoll ir-raba' u għalhekk qaċċat is-siġar sabiex ikun jista' jiżra l-uċuh tiegħu. Il-bniedem ġab miegħu nagħaġ u mogħoż Li qabel ma kinux ig jjer Maltin. Bir-ragħa tagħhom dawn il-bhejjem jeqirdu ż-żerriegħa tas-siġar hekk kif din tibda tnebbet. Ir-riżultat ta' dan kollu'hu Li Llum il-ġurnata m'għadx hawn foresti fil- ażejjer tagħna. L-unika roqgħa ta' dan it-tip ta' ambjent Li wieħed isib illum hija l-Buskett. Din iżda mhix foresta naturali imma waħda miżrugħa mill- bniedem; biss hawn wieħed xorta waħda jista' jara siġar bhaż-Znuber (Aleppo Pine), Cipress (Cvpress), Luq (Poplar), Ħarrub (Carob), Ulmu (Elm), Fraxxnu (Ash), u Ballut (Oak) Li wħud minnhom qabel kienu jiksu l-biċċa l-kbira tal-Gżejjer Maltin. Fejn il-ħamrija ma tkunx fonda biżżejjed biex jikbru siġar kbar, wiefed isib arbuxelli u sigar Li jibqgħu baxxi ma' l-art. Dan it-tip ta' ambjent jissejjaħ makkja (maquis), Qabel, il-makkja kienet ħafna aktar mifruxa mil-lum iżda l-effett tal-bniedem u tal-bhejjem tiegħu fuq dan l-ambjent kienu l-istess bħal fil-każ tal-