IL-PARTITI POLITIĊI TAĦT KOSTITUZZJONI RAPPREŻENTATTIVA (i) Il-Ħatra ta' Strickland Bħala Segretarju Prinċipali Kemm. kienet ser tirnexxi l-Kostituzzjoni kien jiddependi minn bosta fatturi li kienu qed jaħdmu fl-istess ħin. Gvern Rappreżentattiv minnu nnifsu fih ħafna limiċazzjonijiet, fis- sens lli dan hu nofs triq bejn amministrazzjoni kolonjali u gvern responsabbli. L-għan tal-Kostituzzjoni għalhekk kien li tipprova jintlaħaq bilanċ bejn l-interessi taż-żewġ naħiet estre- mi, u fl-istess ħin kontradittorji, li kienu jeżistu f'Malta. Iżda i fortizza/kolonja l-preokkupazzjoni ta' 'l-amministrazzjoni dwar sigurtà kienet tisboq kull jedd ċivili, u l-vittma f'każ bħal dan kien ser ikun dejjem il-Malti. Għalhekk 'il-P.N. kien ser ikollu biċċa xogħol iebsa il jwertaq dak li daħal għalih. liżjed fid-dawl ta' żviluppi ġodda ili biddlu għall-aħħa il- oixra ta' l-allinjamenti politiċi f'Malta. L-għaxar snin bejn l-1888 u 'l-1898 kienu influwenza minn tliet ġrajjiet li ħallew marka qawwija fuq 'il-politika Maltiia. L ewwelnett hemm il-ħatra ta' Strickland bħala Sed- retarju Principali tl-1888. It-tieni ġrajja kienet ir-riżenja ta' Mizzi mill-ħajja parlamentari u x-xiżma li din ġiebet magħha iil-Partit; u fl-aħħarnett hemm. il-kwistjoni Politico-Reliġjuża li kellha tqanqal ferment daqs dik tal-Lingwa u li wasslet għar-ritorn trijonfali ta' Savona fit-tmun politiku. Fil-qofol tiegħu, dan kien żmien li fih il-qagħda tal-partiti politiċi bidlet mill-qiegħ. Il-Kostituzzjoni ġiebet magħha interessi ġodda li effettwaw l-evoluzzjoni tal-partiti ewlenin. Kien żmien ta' bidla karatterizzat minn inċertezzi f'dik li hi poli- tika lokali u, b'konsegwenza, tisħiħ fil-makkinarju kolonjalis- tiku mmexxi minn Gerald Strickland. Strickland kien beda l-karriera politika tiegħu man-Nazzjo- nalisti. Ġie elett darbtejn bħala r-rappreżentant tan-Nobbiltà u tal-Proprjetarji u flimkien ma' Mizzi u Oreste Grech Mifsud inħatar membru mhux uffiċjali fil-Kunsill Eżekuttiv bħala kan- didat Nazzjonalista.) Xejn inqas ambizzjuż minn Savona, Strickland malajr beda jaqdef għal rasu. L-ewwel ma għarnel kien 'li offra s-servizzi tiegħu bħala Assistent Segretarju ta' l-Istat mingħajr ħlas. Lord Knutsford ma impressjona ruħu xejn, iżda dak li kellu jkun Gvernatur ta' Malta f'qasir żmien, Sir Henrv Torrens, kellu fiduċja f'dan iż-żagħżugħ u qal lil Knutsford li Strickland kien ''l-uniku Malti li seta' jaqdi d-dmirijiet ta' Segretarju Prinċipali kif jixtieq il-Gvern tal- Majestà Tagħha. (Torrens miet fl-1889 ftit wara li nħatar Gvernatur). F'Novembru 1888, meta Helv Hutchinson inħatar Gvernatur f'kolonja oħra, Strickland sar is-Segretarju Prinċi- pali l-ġdid ta' Malta. Għalkemm kien hemm min (bħall-ġurnal Fede e Azione) li ssusspetta li Strickland ma kienx bniedem ta' min jafdah u li kellu motivi moħbija oħrajn, ħadd fil-fatt ma basar li dan kellu prattikament jieħu f'idejh l-amministrazzjoni daqshekk malajr. Għal xi żmien xorta żamm postu fil-Kunsill Eżekuttiv iżda kellu jirriżenja wara bosta attakki li dehru fil-ġurnali dwar din il-qagħda inkonsistenti u l-pressjoni li għamlu Mizzi u Grech Mifsud fuq il-Gvernatur Simmons. Wara dan il-każ, ir-relazzjoniijet bejn Mizzi u Strickland bdew sejrin għall- agħar. Għalkemm Mizzi, fi żmien il-ġlieda għall-Kostituzzjoni, kien wera tamiet li Strickland seta' jaqdi lil Malta tajjeb, ir- relazzjonijiet ta' bejniethom qatt ma kienu profondi. Il-kope- razzjoni tagħhom. fin-neguzjati f'Londra kienet qegħdithom taħt l-istess bandiera iżda fil-fatt ftit li xejn kien hemm komuni bejn dawn it-tnejn. L-arranġament ta' bejniethom kien, aktar minn kollox, għamla ta' konvenjenza b'vantaġġ għat- tnejn. Issa dan l-'arranġament' kien spiċċa l-għan tiegħu — Mizzi kellu l-Kostituzzjoni u Strickland kellu l-kariga — u setgħu jgħidu 'saħħa' lil xulxin. Strickland kellu jinfluwenza l-politika Maltija daqs Mizzi iżda f'direzzjoni differenti għal kollox. Bħala razzist u kolon- jalist hu kien jemmen fis-superjorità tad-demm u ċ-ċiviltà Anglo-Sassona. Kien jadura dak kollu li kien Ingliż u pprova jittraduċi t-teoriji razzisti 'siegħu f'termini Maltin. Il-Maltin ma kinux Semitiċi, qal, iżda Arjani, u għalhekk ġejjin mill- istess razza bħall-Ingliżi. Barra minn hekk, il-fatt li seħħu żwiġijiet bejn dawn iż-żewġ popli 'mingħajr deterjorament fiżiku'' kien prova biżżejjed tan-nisel komuni tal-Maltin u l-Ingiiżi.3' Għalhekk jinħtieġ li l-poplu Malti jiġi assimilat mal-poplu Ingliż f'kollox, l-aktar f'dik li hi Lingwa u Kultura. ' Ħafna drabi s-Segretarju Prinċipali kien dak li jieħu ħsieb ix-xogħol kollu ta' l-amministrazzjoni, iżda Strickland kellu jeżerċita ħafna aktar poter minn oħrajn fl-istess ħatra tiegħu. Kien bniedem intelliġenti, stuż, perseveranti u enerġiku. Kellu egħruq familjari kemm Ingliżi kif ukoll Maltin: missieru kien Ingiiż fir-Roval Navv u ommu kienet minn familja nobbli Maltija. Kiseb l-edukazzjoni tiegħu fl-aqwa kulleġġi Ingliżi u saħansitra għamel il-Grand Tour' (jiġifieri dar id-dinja) qabel ma mar l-Università ta' Cambridge. 9 Kien aristokra- tiku sa l-anqas qatra demm f'ġismu. Minħabba li kien ġej minn familja Ingliża kellu rabtiet influwenti fil-Ingilterra, u bħala 'Conte Della Catena'' (titlu li n-Nazzjonalisti Maltin b'sarkażmu Kienu jittraduċuh bħala ''il-Konti tal-Ktajjen'') kien jifforma parti wkoll min-Nobbiltà Maltija li kienet għadha in- fluwenti mhux ħażin. Kien Kattoliku, jaf bit-Taljan kważi daqs kemm jaf bl-Ingliż, u kien jifhem sewwa bil-Malti. Il-kon- nessjonijiet familjari li kellu ma' Malta qanqlu fih interess speċjali fil-kolonja. Fil-politika tiegħu kien jidentifika ruħu mal-Maltin, iżda fil-fatt kien juża l-pronom ''aħna ' irrispetti- vament jekk l-udjenza kinitx Ingliża jew Maltija. Fi ftit kliem kellu xeħta li f'Malta jilgħabha li kien Malti u fl-Ingilterra u ma' l-Ingliżi li hu Ingliż. Mizzi fil-fatt kien isejjaħlu 'nofs ġentlom Ingliż (5: Fil-qofol tiegħu, dak li ried Strickland kien li jipprova jżewweġ il-funzjonijiet paradossali ta' ammi- nistratur kolonjali u politikant lokali: iservi 'l Alla u x-xitan. Il-preokkupazzjoni tiegħu kellha dejjem x'taqsam ma' l-istrateġija. Għalhekk l-ewwel ma fittex kien li jsaħħaħ il-qagħda tiegħu waqt li jelimina kull xorta ta' oppożizzjoni politika. Il-perijodu ta' ħakma Stricklandjana (1888-1902) hu karatterizzat minn kull għamla ta' oppressjoni u vittimizzaz- zjoni ma' kull min seta' jkun ta' tfixkil. L-ewwel ma attakka kienat il-Kostituzzjoni li hu nnifsu kien ħadem għaliha. Fl-1890 kien diġà qed jitlob, fost ħwej- jeġ oħra, li wħud mir-rappreżentanti eletti jiġu sostitwiti Barra minn hekk ried inaqqas l-elettorat ġenerali (li kien jifforma l-biċċa l-kbira ta' l-eletturi) u iżid il-għadd ta' 'eletturi speċjali (dawk li bis-saħħa tagħhom kien tela' fl-1888).(6) Fl-Uffiċċju tal-Kolonji ma tantx intlaqgħu taj- jeb dawn it-talbiet retrogradi u reazzjonarji hekk malajr wara l-għoti tal-Kostituzzjoni Rappreżentattiva. Londra bdiet tak- kuża lil Strickland b'nuqqas ta' tattika u esperjenza. Iżda f'inqas minn sentejn l-affarijiet bdew sejrin kif ried hu. F'attentat biex jiġbed appoġġ lejh, beda jħaddem sistema ta' patrunaġġ, u b'hekk ħoloq identifikazzjoni bejn partit u gvern aktar qawwija minn dik li kienet teżisti fi żmien Savona. Savona ma kienx ħilief kap ta' dipartiment għal seba' snin; Strickland kien prattikament il-kap tal-pajjiż għad-doppju taż- żmien. B'dan il-mod huwa sawwar bażi soda ta' poter per- sonali, li biha hejja t-ċriq għall-partit tal-gvern li kellu jmexxi hu aktar tard fil-karriera tiegħu. Fi kliem Savona. stess, Strickland sar l-uniku bniedem li minnu ħaddiema mal- gvern u l-poplu ġenerali setgħu jaqilgħu favur u preferenzi meta jkunu qed jittrattaw mal-gvern. '7) Il-Malta Tagħna ddeskriviet l-amministrazzjoni tiegħu bħala waħda ta' spiji u korruzzjoni li tikkastiga lit-tajbin u tippremja lill-ħżiena. Żewġ każi li kienu jinvolvu personalitajiet magħrufa huma biżżejjed biex wieħed ikollu stampa ċara tat-tip ta' intimidaz- zjoni li ż-żewġ partiti kellhom isofru taħt Strickland. Wieħed minn ulied Savona ġie l-ewwel fl-eżami taċ-Ċivil: intbagħat jaħdem Għawdex. Bil-għajnuna ta' ħabib, ċertu Trapani, mis- sieru rnexxielu jġibu jaħdem lura Malta. Iżda 'l dan il-ġuvni li għad kellu biss sbatax-il sena bagħtuh skrivan il-Qorti f'waħda mill-awli fejn kienu jinstemgħu l-aktar każi ta' prosti- tuzzjoni.'9 Każ- ieħor kien dak ta' Zaccaria Roncali, il-Presi- dent tal-Kamra 'ta' l-Avukati. Fi żmien il-kwistjoni tal-lingwa Roncali kien saħaq fuq il-fatt li Malta hi tal-Maltin u għalhekk il-gvern tagħha għandu jkun Malti. Għal dan il-kliem kuraġġuż kellu jpattiha qares taħt Strickland li darbtejn telliflu l-pro- mozzjoni għal Imħallef. Fl-1895 reġa' ġie rrakkomandat minn Sir J. Carbone u Alfredo Naudi, li kien għadu kemm inħatar Avukat tal-Kuruna, għall-Ġudikatura iżda ġara li Strickland ma kienx Malta u l-Gvernatur Fremantle kien tal-fehma li Roncali ma kellux ibati ħajtu kollha għal ħaġa li ġrat f'saħna ta' kontroversja politika.d40) Dan l-inċident jitfa' dell ikreh ukoll fuq il-Gvernatur innifsu għaliex juri kemm dan kien taħt l-influwenza tas-Segretarju tiegħu. It-tmexxija ta' Strick- land kienet oppressiva, karatterizzata minn terroriżmu u korruzzjoni permezz ta' tnaqqis tal-jeddijiet kostituzzjonali tal- poplu Malti, favoritiżmu lejn dawk li kienu jappoġġjaw lir- reġim u għalhekk vittimizzazzjoni ma' dawk li kienu b'xi mod jopponuh, u fuq kollox abbużi mill-pulizija — ħaġa li qatt ma konna noħolmuha f'Malta. L-ewwel struzzjonijiet biex il- pulizija jużaw il-lembubi (1891), l-isfrattar ta' meetings minn nies imqabbda apposta, agents provocateurs (1894), il-proj- bizzjoni li jsiru meetings fl-ibliet (1897), huma Ikoll frott ta' l-amrninistrazzjoni ta' Strickland. (ii) Ir-Riżenja ta' Mizzi u x-Xiżma fil-P.N. Il-P.N. għall-bidu xtaq li jikkollabora ma' Strickland, li wara kollox kien għenhom fil-ħidma tagħhom għal Gvern Rap- preżentattiv,. Kienu fiduċjużi li l-Kostituzzjoni setgħet titħad- dem u titjieb ukoll. Iżda l-Partit malajr tilef it-tama u l-kon- flitti ma naqsu xejn, tant li ko-operazzjoni saret impossibbli. Fil-Kunsill Strickland beda jikkonċentra biex jiġbed aktar u aktar membri eletti lejn il-karru tiegħu. Fejn ma kienx jasal il-kliem ħelu kienu jwasslu l-favuri bħal, ngħidu aħna, postijiet fil-Kunsill Eżekuttiv, u promozzjonijiet u preferenzi fuq il- postijiet tax-xogħol. B'hekk bdiet titħaddem sistema ta' patru- naġġ permezz ta' mekkaniżmu. tipikament: Imperjalistiku li jibda jfittex biex jiġbed lejh dik il-klassi ta' nies li lesta torbot l-interessi tagħha ma' dawk ta' l-amminstrazzjoni kolonjali. Nies li jfittxu jitilgħu xi ftit skaluni fis-sellum soċjali billi jikkollaboraw ma' dik is-sistema li qed tnawwar u tmermer l-istess identità tagħhom; nies li kienu lesti jkunu servili lejn l-Ingliżi u lesti jiġġustifikaw din lis-sottomissjoni.'1D' Din kienet strateġija min-naħa tal-gvern maħsuba biex ixxejjen kull sura ta' oppożizzjoni politika li seta' joffri l-pajjiż. Kienet sottili iżda effettiva. L-ewwel bniedem li aljena ruħu mill-kamp Mizzjan għal dak ta' Strickland kien Dr. Alfredo Naudi li pprova joħloq P.N. 'ġdid' inqas rigoruż u aktar dispost li jikkollabora mal-gvern. Naudi jista' jitqies bħala dak li beda l-Partito dell'Ordine (P.O.).12) Allura wieħed ma jiskantax kif ftit wara li nfired minn mal-partit ta' Mizzi, Naudi għadda minn promozzjoni għal oħra sakemm fl-1895 laħaq Avukat tal-Kuruna u sar wieħed mill-eqreb kollaboraturi ta' Strickland. Iżda l-konfront bejn Mizzi u Strickland, konfront li kellu jkun il-kawża immedjata tar-riżenja ta' Mizzi mill-politika parlamentari, żvolġa minn każ li kien jinvolvi wieħed mill- akbar neguzjanti f'Malta dak iż-żmien, Edward Ciantar. Ciantar, li kien ħabib ta' Naudi u li kellu ambizzjonijiet politiċi huwa nnifsu, kien il-Viċi-President tal-Kamra tal- Kummerċ. Kif wieħed jista' jifhem, il-klassi tan-neguzjanti kienet waħda li Strickland xtaq ikollu relazzjonijiet tajbin magħha. Hekk hu li bdiet toħroġ gazzetta ġdida, Politica e Commercio. Din kienet pro-Strickland u anti-Mizzi u kienet issussidjata mill-Kamra tal-Kummerċ bil-għan li tqarreb lin- neguzjant lejn il-gvern u b'hekk jiżdied il-ġid materjali. L-eko- nomija ta' Malta kienet titqies bħala waħda li tiddependi mill- portijiet u mill-qagħda ġeografika tagħha, fi kliem ieħor min- nefqa għad-difiża. Għalhekk f'Malta kien japplika perfetta- ment il-prinċipju, skond Politica e Commerc'o, li il-ħajja ekonomika tan-nazzjonijiet għandha x'taqsam direttament ma' l-istatus politiku tagħhom.' Waqt li kien jikkritika lill-P.N. bħala partit ta' rjus sħan taħt it-tmexxija ta' dak il-Mexxej Subiimi', il-ġurnal kien jinkoraġġixxi l-akkumulazzion; tal- kapital u l-iżvilupp ta' l-Industrja. Il-ġurnal ta' Mizzi, Malta, ma baqax jitħalla fil-każin soċjali tal-Kamra tal-Kummerċ wara li fih deher artiklu li a'takka bl-aħrax lil Ciantar, li kien ukoll ingħata s-C.M.G. (Companion of the Order of St. Michael and St. George). Il-każ beda meta Ciantar ingħata permess li jiftaħ suq fuq biċċa art barra mill-Belt Valletta u għalhekk kien ser joħloq kompetizzjoni mas-suq li kien jeżisti diġà l-Belt. Skond Ciantar din il-kompetizzjoni kienet meħtieġa biex jonaes i'l- qligħ astronomiku. tal-pitkali. Mizzi, li tqabbad mill-pitkaii bħala l-avukat tagħhom biex jiddefendi l-każ, sostna li din ma kinitx kompetizzjoni ġusta u li l-gvern kien qiegħed ''ilie- galment jiffavorixxi l-interessi privati ta' monopolist kbir. Barra minn hekk f'Marzu ta' l-istess sena (1889) Ciantar ġie elett, permezz ta' elezzjoni parzjali, bħala rappreżentant tal-komunità kummerċjali wara li rriżenja Lorenzo Mifsud. Fost dawk li tawh appoġġ kien hemm Alfredo Naudi li kien diġà beda jitbiegħed mill-kamp Mizzjan. Mizzi ma felaħx jara din il-korruzzjoni tkompli sejra u wara li ddikjara l-elezzjoni ta' Ciantar invalida u ressaq kawża quddiem il-Qorti ta' l-Appell, talab li l-Kunsill tal-Gvern jiġi xolt. Meta din it-talba ma ntlaqgħetx Mizzi rriżenja fost furur kbir flimkien mal- Baruni Azzopardi, il-Baruni Testaferrata, Paolo Sammut, il- Baruni Chappelle u Antonio Lanzon. Dawn it-tnejn ta' l-aħħar kienu wkoll membri mhux uffiċjali fil-Kunsill Eżekuttiv, għal- hekk issa posthom ħaduh Alfredo Naudi u l-Arċipriet Paolo Tmienja mill-erbatax-il membru li kien hemm eletti għażlu li ma jirriżenjawx fuq kuntratt u elezzjoni parzjali li l-mexxej tagħhom kien 'iddikjara invalida. Għalhekk dawn issa ġew taħt it-tmexxija ta' Grech Mifsud li meta rriżenja Mizzi xorta waħda baqa' jżomm postu ta' membru mhux uffiċjali fil-Kunsill Eżekuttiv. Kien inħoloq konflitt fil-partit bejn dawk li riedu jżommu sod fl-ideoloġija tal-partit u l-oħrajn li kienu lesti li jaslu biex iċedu ftit: kienet għażla bejn intransiġenza u kompromess. Il-P.N. għall-ewwel darba nqasam bejn Dimissjonari (favur ir-riżenja) u Anti-Dimissjonari. Minkejja dak kollu li għamel il-gvern 'biex itaffi l-gravità tal-qagħda, l-impatt li għamel Mizzi kien tremend. Ir-riżenja tiegħu ħalliet vojt kemm fil- partit kif ukoll fil-Kunsill tant li għaġġlet ġiebet elezzjoni ġenerali. Is-sitwazzjoni kienet imħawda wisq u li ma ssejjaħx elezzjoni kont qed tistieden falliment tal-Kostituzzjoni. Għal- hekk wara li għaddew l-estimi u l-liġi ta' l-Istampa ġiet emen- data, fuq parir ta' Grech Mifsud, il-Gvernatur xolja l-Kunsill u sejjaħ elezzjoni ġenerali. L-istat imħawwad li kienu jinsabu fih il-partiti politiċi dak iż-żmien kien ukoll rifless fil-bidla inkredibbli fl-opinjoni tal- ġurnali. Il-Malta Standard li qabel kienet tappoġġja lil Savona kontra Mizzi, issa bdiet tappoġġja lil Strickland kontra Savona. Il-Malta li kienet Mizzjana bdiet, bħall-Public Opinion ta' Savona, titlob ir-riżenja tat-tmien membri Nazzjonalisti li baqgħu jservu fil-Leġislatura. Ir-Risorg'mento ta' De Cesare kien jikkritika kemm il-promozzjoni ta' Strickland kif ukoll ir- riżenja ta' Mizzi. F'ritaljazzjoni kontra l-akkużi tal-Malta u Public Opinion dwar il-P.N. ''ġdid' il-Politica e Commercio bdiet tiddefendi lil Grech Mfsud, Naudi u l-kollegi tagħhom u ssejħilhom ''irġiel onesti''. Dan kollu kien riżultat tax-xiżma fil-P.N., il-kampanja ta' Savona kontra l-gvern u l-Kostituz- zjoni, u s-sehem politiku ġdid ta' Strickland. Il-P.N. ikkontesta l-elezzjoni ta' Settembru 1889 fost diż- organizzazzjoni sħiħa. Kien żmien ta' inċertezza minħabba d-diversifikazzjoni ta' ideat li seħħet wara r-riżenja ta' Mizzi. Dr. Grech Mifsud ma ħariġx għall-elezzjoni. Bħala ħabib ta' Mizzi mit-tfulija, ħa għalih bl-akkużi li dehru fil-Malta li tissagrifika l-interessi tal-poplu biex iżomm il-poter f'idejh. ' Chapelle, bħal Grech Mifsud, kien avukat, kien ilu fil-Kunsill mill-1888, u kien flimkien miegħu fil-Kumitat tal-Ħdax fl- 1887. Iżda dan ma kellu x'jaqsam xejn ma' Mizzi f'dik li hi statura bħala mexxej, tant li fl-elezzjoni ta' l-1889 lanqas biss ġie elett mill-eletturi ġenerali. Kien biss mexxej ta' l-isem; il-veru 'Mexxej tal-Partit' baqa' dejjem Mizzi għal- kemm barra mill-Kamra tal-Kunsill. Paradossalment dan id-dissens fil-Partit kien riżultat tas- suċċess li kien kiseb fl-imgħoddi. Wara kollox Mizzi nnifsu kien irtira meta ħaseb li kien wettaq il-ħidma ewlenija tiegħu. Dik it-taqbida glorjuża għal Kostituzzjoni Rappreżentattiva li kienet ilha tixgħel il-qlub tal-patrijotti Maltin minn żmien Testaferrata u Mitrovich. ittrijunfat fl-1887 bis-saħħa tal- mexxej Nazzjonalista. Issa, għall-istess interess nazzjonali, il-Partit kien jinħtieġlu jitlaq il-politika tradizzjonali tar-reżis- tenza u konfront u jilbes il-libsa tal-kollaborazzjoni. Iżda kemm kien lest għal din il-bidla l-partit2 Il-punt kruċjali kien il- preżenza tat-tliet membri fil-Kunsill Eżekuttiv. Il-P.N. kien dejjem taħt attakki ħorox ta' tradiment tal-poplu mill-kamp Savonjan għall-ko-operazzjoni mal-gvern. L-attakk waqa' wkoll fuq Mizzi personalment li ġie akkużat li biegħ lill-partit, saħansitra lil pajjiżu, għal £900. Min-naħa l-oħra r-renegati Nazzjonalisti akkużawh li kien qiegħed itellef il-ħidma tal- gvern permezz tar-riżenja tiegħu u jnissel ix-xoljiment tal- Kunsill. Iż-żewġ kurrenti fil-P.N. issa kienu ċari. Kien hemm dik it-taqsima 'deluża li bdiet tara l-għoti ta' l-element rappreżentattiv bħala daħk fil-wiċċ u l-Kostituzzjoni bħala ġugarell li Strickland kien jimmanipula kif irid hu biex jaqdi l-interessi ta' l-Imperu qabel dawk tal-poplu Malti. Min-naħa l-oħra kien hemm dawk li ma kinux jaħsbuha l-istess u kienu lesti li jissagrifikaw l-identità tal-Partit għal kompromess: għażlu d-dipendenza minflok l-emanċipazzjoni. Kemm Mizzi kif ukoll Savona bdew jattakkaw lill-'Partit tal-Gvern'. Għal- hekk, meta Mizzi wissa kontra dawk l-individwi bla skrupli li jfittxu biss l-interessi tagħhom u l-egħdewwa. tal-pajjiż, kien qed jalludi għas-Savonjani daqskemm għar-renegati tal- Partit Nazzjonalista. Billi addotta politika ta' konfront Mizzi beda jitkellem l-istess lingwa bħal Savona. Sa minn qabel l-elezzjoni ta' l-1889 kemm Mizzi kif ukoll Savona bdew jixlu lil Grech Mifsud, Naudi u Agius li ffurmaw għaqda bejniethom u l-Avukat tal-Kuruna megħjuna minn Ciantar biex joħolqu oligarkija taħt il-Kostituzzjoni l-ġdida. Dan kien żmien ideali għar-ritorn trijonfali ta' Savona, ritorn li kien imħaffef minħabba l-firda fil-P.N. u r-riorganiz- zazzjoni li saret fil-kostitwenzi elettorali f'dan iż-żmien. Malta nqasmet f'disa' distretti, u l-Belt Valetta — fortizza Savonjana — saret tifforma tnejn minn dawn. Is-superjorità li kien igawdi l-P.N. sa l-1888 bdiet tonqos; il-partit ta' Naudi (Partito dell'Ordine) ħa tkaxkira, u l-P.N. kellu ħafna x'jaqla' b'riħet dan. Iżda Savona ma kienx għadu ġabar ġiehu sa barra għal- kemm kien għadu bl-iskop li jivvendika l-imgħoddi billi juri kemm kien kontra l-gvern. Skond l-Uffiċċju tal-Kolonji, dak li qabel kien ''il-benjamin tal-kummerċ ħieles ' issa sar agħar minn membru parlamentari Irlandiż '. Il-ħatriet fl-eżekuttiv baqgħu dejjem kawża ta' konflitt. L-idea li kellu Strickland dwar is-sehem tat-tliet membri mhux uffiċjali kienet fil-qofol tagħha differenti minn dik li kellhom il-partiti. Dawk li Mizzi u Savona kienu jqisu bħala r-rappre- żentanti tal-poplu. Strickland kien jarahom bħala funzjonarji u qaddejja tar-reġim. Il-konflitt l-aktar ċert kien bejn Strick- land u Evaristo Castaldi, ir-rappreżentant ta' l-Isla u l-Birgu. Barra milli kien il-kelliem ewlieni dwar ħidmiet kummerċjali, Castaldi kien ukoll l-aqwa Mizzjan li kien hemm fil-Kunsill. Bħala membru mhux uffiċjali fl-Eżekuttiv, Castaldi seta' jżomm lil sħabu mgħarrfin dwar dak li kien jingħad fis-sigriet. Dan malajr beda jagħti f'għajn S'rickland li kien jara din is-sitwazzjoni bħala ekwivoka u beda jara kif ser iqaċċat lil Castaldi mill-Kunsill. 'Li tkun fil-Kunsill, ipprotesta Castaldi, 'ifisser li jew tkun seftur jew titkeċċa 'l barra… L-iċken ħjiel ta' ħelsien fil-ħsieb, fl-interess tal-membri eletti, huwa kon:ra x-xewqat tal-Konti żagħżugħ. ' Castaldi mbagħad beda kampanja għal titjib fil-Kostituzzjoni b'appell qawwi għal għaqda fuq livell nazzjonali: ''Dak li ġara għandu jgħaqqadna aktar fis-sod biex neħilsu (il Malta minn gvern militari… 15) Castaldi, bħal Mizzi, issa wkoll beda jitkellem bħal Savona. Beda jikkundanna t-tmexxija tal-P.N. minn Chapelle, li xorta aċċetta /li jservi fil-Kunsill Eżekuttiv anki wara li tkeċċa Castaldi. Bħala 'kumpens' Castaldi nħatar Imħallef, iżda dan xorta waħda baqa' leali lejn Mizzi li baqa' jissejjaħ il-Mexxej tal-Partit. Il-Malta kienet: '' l-organu tal-partit taħt l-influwenza tal-ħbieb numerużi ta' Dr. Mizzi. ' M'għandniex xi ngħidu, dan il-konflitt bejn Strickland u Castaldi ssokta jqanqal l-is:mer- rija ta' Mizzi lejn il-gvern. B'hekk twieled l-ewwel element tal-moviment Unionista f'Malta forsi mingħajr ma kienu jafu l-istess mexxejia tal- partiti rivali. Li hu żgur, iżda, hu l-fatt'li kemm Savona kif ukoll Mizzi bdew joqorbu f'konfront ma' għadu komuni. Id-dina- mika kolonjali reġgħet bdiet taħdem bid-dictum ''Fil-għaqda hemm is-saħħa''. Għal xi żmien ir-rivalitajiet partiġġjani nie- sew. fl-interess ta' kawża nazzjonali; iżda dan ma jfissirx li l-partit ikun spiċċa, sfuma f'partit ieħor; fil-fatt dan jissokta jeżisti taħt isem ieħor jew għal għan ieħor, ikun biss fazzjoni f'allinjament u meta l-allinjament ikun spiċċa l-iskop tiegħu, jerġgħu jfeġġu rivalitajiet u piki qodma xi drabi b'saħħa akbar minn qabel. Hekk ġara fil-bidu tad-disgħinijiet kif l-iskunten- tizza bdiet tiżdied aktar u aktar. Il-Kostituzzjoni kienet sare' rappreżentattiva fl-isem biss. Is-setgħa assoluta kienet f'idejn il-mekkaniżmu burokratiku ċċentralizzat għall-aħħar, u kkon- trollat awtokratikament minn Strickland. Wara li ħoloq milizja u reġa' organizza l-forzi tal-pulizija, Strickland ippropona żjieda ta' 3390 fid-dazju fuq il-qamħ biex tagħmel tajjeb għan-nefqa fix-xogħlijiet pubbliċi. Mill-membri eletti Chapelle biss iffirma r-rapport li kien għamel kumitat maħtur għal dan il-għan.18) Barra minn hekk l-iskema tat-taxxi ġiet imressqa ħin bla waqt mingħajr konsultazzjoni xierqa mar-rappreżen- tanti tal-poplu.117: Dan qanqal il-għadab tal-partiti ewlenin tant li Mizzi u Savona ngħaqdu u ffurmaw front komuni biex jiġġieldu kontra t-taxxi l-ġodda. Ir-rikonċiljazzjoni seħħet pubblikament b'mod drammatiku waqt monster meet'ng li sar i' Dak inhar Mizzi ttella' fuq -Belt nhar is-26 ta' April 1891. il-planċier fuq l-idejn u f'ġest emozzjonali ħa b'idejn Savona.49' Ir-reazzjoni psikoloġika tal- massa kienet mimlija entużjaż mu sfrenat u nstema' agħjat ta' 'Mewt lil Stricklandi Mewt li Chapellel'' flimkien ma' 'Viva Wara din it-turija ta' saħħa u għaqda hekk imqanqla, ir- rappreżentanti fil-Kunsill irriżenjaw en masse u talbu li tit- neħħa l-ordinanza dwar it-tassazzjoni kif ukoll ix-xoljiment tal- Kunsill Eżekużttiv.20) L-ordinanza twarrbet, iżda l-Kunsill ma ġiex xolt. Għall-kuntrarju l-amministrazzjoni kienet lesta li tgħaddi saħansitra l-estimi fl-assenza tar-rappreżentanti. F'dan iż-żmien ukol sar magħruf li skond dispaċċ tal-20 ta' Marzu 1890 (tlettax-il xahar qabel) il-Kunsill Eżekuttiv seta' jiltaqa' u jinnegozja anki jekk it-tliet membri mhux uffiċjali ma jkunux preżenti. Klawsula 29 tal-Letters Patent oriġinali dwar il-kontroll tal-finanzi tneħħiet għal kollox b'ittri oħra tad-19 ta' Awissu 1891. L-ispiża pubblika issa kellha tiġi determinata minn ''dawk il-membri preżenti.' F'każ li l-voti jiġu ndaqs il-mozzjoni ma kinitx tgħaddi, iżda kull moz- zjoni li tgħaddi ried ikollha appoġġ ta' mhux inqas minn tmien membri. Il-qagħda kostituzzjonali ta' Strickland kienet f'saħ- ħitha aktar minn qatt qabel. Dan għen biex l-għaqda kontrieh tkompli tissaħħaħ u tiġbed appell popolari akbar. Fit-3 ta' Mejju sar it-tieni meeting dwar kwistjoni aktar gravi mit-taxxi — il-Kostituzzjoni nnifisha. Fuq il-palk kien hemm rappreżen- tanza politika wiesgħa daqs dik ta' l-udjenza. L-Arċipriet Paolo Xuereb, ngħidu aħna, saħaq fuq il-każ ta' l-esproprjaz- zjoni ta' art tal-bdiewa biex tingħata lil Ciantar li ġie deskrit' bħala ''il-fessud tal-gvern '. Il-gvern kien ħa f'idejh ħafna mill- egħlieqi msejħa Ta' Għajn Żnuber, artijiet li l-bdiewa bil- għaraq u l-ħidma tagħhom biddluhom minn art ħarra għal raba' saqwi. Mizzi, Castaldi u membru Nazzjonalist ieħor li 'l quddiem kellu jħalli t-timbru tiegħu fuq il-politika Maltija — il-Kano- niku Ignazio Panzavecchia — kienu fuq l-istess palk ma' Mizzi waqt li stqarr li ma kellu ebda ħsieb li jikkon- testa l-elezzjoni li kien imiss, wiegħed li jagħmel minn kollox biex jappoġġja lill-kandidati mmexxija minn Savona.'29) Dawn iż-żewġ meetings kienu s-sisien ta' partit ġdid magħruf bħala -Partito Unionista b'Savona bħala l-mexxej parlamentari u Mizzi l-gwardjan ta' l-opinjoni pubblika. Ġurnata qabel għadd ta' żgħażagħ ġew arrestati u wħud mixlija mill-Qorti tal-P'li- zija talli saffru waqt li Strickland kien għaddej bil-karozzella. Dak inhar tal-meeting Castaldi ħa ħsieb jiġbor il-flus biex igħin ill-familji tagħhom u jħallsilhom il-multi. Is-siġill fuq il-P.U. sar fis-6 ta' Mejju meta l-Kunsill kellu jillaqa' għall-ewwel darba mingħajr il-preżenza tal-membri mhux uffiċjali. Għal din l-okkażjoni ssejħet dimostrazzjoni fil- Belt u l-inkwiet beda meta Savona ma tħalliex jidħol il-Palazz. n-nies ġriet għal fuq il-bieb u hawn il-pulizija, organizzati mill-ġdid minn Strickland, għall-ewwel darba użaw il-lembubi biex iferrxu lin-nies. Il-folla ma kinitx lesta għal din il-għamla ta' ritaljazzjoni; indarbu ħafna nies, fosthom dawk li lanqas biss ħadu sehem fid-dimostrazzjoni, tifel u xi ftit pulizija. Uħul mid-dimostranti, wara li ġew arrestati saħansitra ġew imsawta u ttrattati ħażin minn ftit pulizija Maltin.29 Mill- gallerija tal-Palazz il-perċimeż ta' kollox qagħad josserva x'kien għaddej b'daħka fuq fommu. ''Ir-rambaġġ kien qisu kummiedja,' irrimarka wara,'25