Ta' Jonn FRIGGIERI Fm ftit kont qiegħed nitkellem ma' wieħed ħabib tiegħi, kit- tieb tajjeb tal-poeżiji b'l-Malti. M'għandniex xi ngħ'du, id- diskors tagħna malajr waqa' fuq il-kitba u l-letteratura tagħna. —'Wieħed mill-uġigħ ta' ras tiegħi meta nikteb il-versi', qalli l-ħabib t'egħi, 'huwa meta nasal biex nagħti l-isem lil dak li nkun ktibt. Erħini ndawwar minn hemm u m'nn hawn, inbid- del, inżid, nnaqqas, sakemm fl-aħħar joħroġ xi isem li x'aktarx iva m'lli le ma jkollu x''aqsam xejn mal-kitba tiegħi'. Jiena naf li dan mhux tfixkil li jiltaqa' miegħu l-ħabib tiegħi biss, iżda naħseb li ma nkunx niżbalja meta ngħid li l-għażla ta' isem, mhux f'dak l għandu x'jaqsam mal-kitba biss, iżda f'kollox, bija biċċa xogħol iebsa u ta' taħbil il-moħħ għal ħafna nies. Tgħiduli mela l-ħabib tiegħek jikteb bla ma jkun jaf fuqiex qiegħed jikteb7 Le, mhux dan li rr'd ngħid, iżda ġie li min jikteb ikollu l-punti kollha f'moħħu biex jisvolġi dak li jrid igħ'd u fl-aħħar, meta jiġ għall-isem, ma jsibx malajr dawk il-kelmtejn H fihom ikun irid ifisser fil-qosor dak li jkun jikteb dwaru. Minn dawn hawn bosta mhux biss f'Malta, iżda wkoll f'pos- ti'iet oħra tad-dinja fejn il-letteratura hifa ixjeħ ħafna minn tagħna. Shakespeare, ngħidu aħna, kien ibati ħafna biex isib isem addattat għall-plavs famużi li kiteb, Dan nistgħu narawh aħna stess mill-'smifet ta' xi xogħlijiet tiegħu u li jixhdu tabil- ħaqq kemm. dan il-kittieb kbir Ingliż kien aktarx j'kteb il-plav u iħalli l-isem għall-aħħar. U hawn l-aktar li Shakespeare kien jitħawwad, ikkonfond', u, bħal wieħed maħkum minn attakk tan-nervi, joħroġ b'xi isem bħal dawk ta' ''As Xou Like It'' jew ''Twelfth Night Or What Xou Will'. F'dawn iż-żewġ każi naraw li Shakespeare ma rnexxilux isib l-isem addattat għaż- żewġ plaws. F'l-waħda kemm ukoll fl-oħra, it-test ma jaqbel xelin ma' l-'smijiet li tahom u dan juri biċ-ċar kemm l-awtur tħawwad sa ma wasal biex iħalli f'idein il-oarrejja biex jagħżlu huma l-isem li jidhrilhom xieraq. Barra mill-plaws, Shakespeare kiteb ukoll bosta poeżi'iet żgħar, Ħafna minn dawn ins'buhom bla isem xejn u ma naħs'bx li dan Shakespeare għamlu b'kapriċċ. iżda aktarx minħabba li ma setax 'isib isem li j'xraq u li bih 56 IL-MAnri seta' jfisser sewwa. sew dak li kellu f'moħħu meta l-Musa neb- bħitu b'dawk il-versi, Kif għidt qabel, din il-kwistjon' ta' l-isem ma tolqotx biss lill-kittieba, iżda wkoll lil dawk kollha li fuqhom jaqa' d-dmir li jagħtu isem lil xi ħadd jew lil x' ħaġa. Sa ftit taż-żmien ilu, hawn Malta kellna d-drawwa sabiħa li nsemmu 'l uliedna għall- qaddisin. Fil-biċċa l-kbira tal-famili Maltin kont 'ssib ismijiet bħal Ġużeppi, Pawlu, Salvu, Ġanni, Marija, Karmena, Tereża u oħrajn bħalhom, drawwa sabiħa u li tixraq ħafna 'l art tagħna Nistanija. Iżda minn ft't tas-snin 'l-hawn, daħlu f'Malta ħafna ismijiet barranin, ismijiet li mhux talli m'għandhom x'jaqsmu xejn ma' ismiiiet ta' qaddisin, tall ħafna drabi dawn. l-ismijiet jkunu aktarx ta' nisel pagan jew ta' oħra'n li nkisbu fil-Mito- ĠġIja. l Minn'xhur qabel l-omm u l-m'ssier jibdew iħabblu moħħhom biex 'sibu isem sabiħ għat-tarbija tagħhom, isem li jfakkarhom fl-għeż'eż tagħhom, isem li jixraq u li jinstama' jdoqq sabiħ għal: widna. meta tgħaqqdu mal-kunjom. Tant jagħtuha impor- tanza xi nies din il-ħaġa illi mhux l-ewwel darba li jsr it-tilwim bejn il-familii taż-żewġ naħiet għal'ex it-tnejn riedu jsemmu t-tarbija għal xi ħadd min-naħa tagħhom. Bluba, għax wara kollox ''what's 'n a name' igħidu l-Ingliżi, u għandhom raġun. Pawlu, Ġorġ, Masu, Peter iew Bartilmew mhux xorta$7 1 Oħrajn, imbagħad: :oqogħdu attenti li jsibu xi isem sabiħ għat-tifel jew tifla: li jkollhom 'u' tarahom joħolqulha ismijiet li aktarx ikunu korruzzjoni ta' isem jew għaqda ta' ismiiie' oħra minnhom infi- shom maħluqin fl-immaġinazzjoni ta' nies li: tistħajjilhom. diġà miatru jgħixu fil-qamar. : : . st X'ingħ'du mbagħad għal dawk li tarahom' joħorġulek b'xi isem li m'nnu nnifsu jġiegħelek bla ma trid tiftakar f'nies kbar li baqgħu jissemmew għall-għemejjel tagħhom iew għal xi virtu- jiet oħta li kellhom u li qa'la ssibhom fi bnedm'n komuni. Ngħidu aħna, ma 'kunx tad-daħk tiltaqa' ma' xi Erkele xipli, 'rqajjaq u'iarradi, u miskin ma jiflaħx jieqaf fuq riġlefh; xi Nannljun li jibża'-minn dellu, xi Tżabella kerħa daqs dagħwa jew xi' Bianka sewda 'daqs in-nusrufum9' L-agħar imbagħad ikun meta. bħala tfal;-dawn l-imsejknin ikollhom iħabbtu wiċċhom mat-tfal sħab- hom:ta'- l-iskola nibbexin u li tagħtu fastidju bix-xemx għaddejja. Imsiekeni tfal ta'- min jtħassarhom; u allura taħseb li dawn : ma' jħossux fihom 1i ftit mit-temperatura żejda tan-nerv' tagħhom hija kollha ħtija sta'. min tahom: dak l-isem famużg Kemm kien ikun aħjar kieku dawn kellhom ismijieb komuni bħal ngħidu aħna Pawlu, Ġanni, Ċikku, Karmena u oħra;n bħal -dawn li, sew jekk twal, qsar, ħoxnin, irqaq, morda jew b'saħħithom, jgħadduha, xorta waħda bħal oħrajn li jgħixu madwarhom bla ħadd jagħti kashom aktar minn ħaddieħor. Imbagħad hawn min jaħseb ħafna fil-bogħod. familja fe:n il-missier, raġel mill-aħjar, b'l- għaqal u ta' l-affari tiegħu sewwa, ħaseb biex jaħrab ismijiet twal meta ġie biex . isemmi t-tfal tiegħu — huwa għażillhom l-iqsar jumijiet li seta' jsib b'ex jekk dawn it-tfal ma jitgħalimux skola, huma ma jkol- lhomx diffikukà kbira biex għallinqas jitgħallmu jiktbu isimhom ta' tl'eta jew erba' ittri b'ss. B'danakollu l-biża' tal-missier ma' ġiex imwettaq għax it-tfal kollha tgħallmu u ssemmew ħafna għall-ħila tagħhom. Iżda l-ħsieb tal-missier seta' seħħ u għal- hekk ma' tistax tgħid li dan huwa għemil fieragħ, Għall-kun- trarju, jiena nħoss li dan huwa, ħsieb: għaqli' għaliex fih skop li b'h l-ulied setgħu jipprofittaw kieku ma rnexxewx fil-ħajja. L-isem, wara kollox, huwa għelm biex nagħżlu bniedem, annimal jew oġġett minn oħrajn. u għalhekk dan m'għandux iservi biex minnu tagħmlu wiria ta' Varjetà b'pika min jagħżel l-isbaħ iew l-aktar wieħ-d stramb. Ma tgħidx wieħed jista' meta jogħġbu malajr malajr jibdel ismu kif ġieb u laħaq għax kieku ma jkun ġara xejn, iżda dan jinħtieġ ħafna xogħol u taħbit fil- qrati li ma naħsibx wieħed jaqbillu jidħol għalih jekk mhux tas- sew ikun hemm għal fein. Kultant wieħed ma jkunx jista' jagħ- mel ieħor u għalhekk ikollu jiftaħ kawża mal-Gvern b'ex ikun jista' jibdel ismu kif jixtieq. Ngħidu aħna. meta wieħed. isib li ismu l-huwa magħruf bih-minn. kulħadd. ma'. jaqbilx ma':dak, li jinsab reġistrat l-insinwa, dan ikun jaqbillu ħafna jieħu l-passi meħtieġa, biex jirranġa l- iżball meta jinduna għax tgħidx kemm ' taħbit jista' jiswielu meta. 'l quddiem ikun jeħtieġlu juri ċ-ċerti- fikat tat-twelid tiegħu biex ikun magħruf minn xi awtorità. B'dan wieħed 'għandu jifhem kemm jaqbel li meta r-respon- sabbiltà għal għażla ta' xi isem taqa' fuqu, għandu joqgħod attent ħafna u ma jħallix l-immaġ nazzjoni tiġri bih iżżejjed għax wara kollox l-isżm li ikun sa jagħżel ma. jkunx għalih iżda għal xi ħaddieħor li ikollu jitwekka bib tul għomru kollu, sew jekk dan ikun 'jogħġbu jew ma jogħġbux. Naraw għalhekk li għalkemm. l-ism huwa l-akbar propjretà li. kull bniedem għandu, b'dana-. ko'lu' l-għażla b'ja f'idejn ħaddieħor, Għażla bla. għaqal tista' 'l quddiem iġġib' ħafna twegħir u niket lil-dak li miskin ikollu l-anqas ħtija.