ki ĠWANN MATTEW RISPOLO OP (1587-1639) DUMNIKAN LI GĦAMEL ĠIEĦ. LILL-ORDNI TIEGĦU U LIL PAJJIŻU Fil-ktieb tiegħu Saint Dominic and the Order of Preachers, l-istoriku Ingliż Simon Tugwell OP jikteb: 'L-aħwa Predikaturi, kellhom jiġu mgħallma tajjeb; kien għalhekk li $. Duminku ħa l-ewwel dixxipli tiegħu biex jitgħallmu fl- iskola katedrali ta' Toloża, fejn il-majjistru Alexander Stavensbv kien qiegħed igħallem it- teoloġija' (p.24). Sa mit-twaqqif tiegħu fl- 1216, il-missjoni tal-Ordni tal-Predikaturi fil-Knisja Kattolika kellha tkun imsejjsa fuq il-predikazzjoni tal-Evanġelju. Għalhekk il-patrijiet kellhom jintefgħu b'ruħhom u ġisimhom għall-istudju u għat-talb biex b'hekk ikunu mħejjija tajjeb għall-kariżma tal-Ordni li hi s-salvazzjoni tal-bnedmin permezz tal-predikazzjoni. Fost il-patrijiet dumnikani Maltin li ddistingwew ruħhom matul iż-żminijiet b'mod. speċjali fis-seklu 17 insibu lil P. Ġwann Mattew Rispolo (Bonniċi A., L-Isla, Vol 2, p.33). Skont it-tagħrif li nsibu fir- Reġistrazzjoni tal-Magħmudija fil-Parroċċa tal-Isla (Vol.1, fol.3), Giovanni Maria twieled fis-17 ta' Awwissu 1587 minn Vinċenż u Katerina Rispolo (din is-sena taħbat l-425 sena mit-twelid tiegħu). Missieru kien kaptan fuq wieħed mill-iġfna tal-Ordni Ġerosolimitan u kien jaqlagħha tajjeb. Minn età żgħira Giovanni Maria ngħata edukazzjoni tajba. Meta kiber huwa ntlaqat mill-ħajja li kienu jgħixu l-patrijiet dumnikani fil-kunvent tal- Birgu u talab li jissieħeb magħhom. Il-patrijiet dumnikani kienu waslu Malta minn Sqallija f'nofsis-seklu 15 u bnew kunvent fir-Rabat fl-1473. Kien fl-1528 li huma bnew kunvent ieħor fil-Birgu. Wara, fl-1569, id- dumnikani ħassew il-ħtieġa li jibnu kunvent ieħor ġewwa l-belt il-ġdida Valletta. Għalhekk fi żmien P. Rispolo l-Ordni Dumnikan kien preżenti f'Malta bi tliet kunventi. Patri Ġwann Mattew Rispolo fi kwadru pittura magħmul b'żejt fuq it-tila minn artist mhux magħruf li jinsab fis-sagristija tal-Knisja tal-Lunzjata fil-Birgu. aktarx li għamel in-novizzjat u pprofessa fil- kunvent ta' S. Duminku f'Palermo, iżda ġie affiljat mal-kunvent tal-Lunzjata fil-Birgu (Fsadni M., Dumnikani Maltin Magħrufa, p.43). Kien f'Palermo li P. Rispolo għamel l-istudji tiegħu tal-filosofija u t-teoloġija. Bis-saħħa tal-Gran Mastru Alof de Wignacourt, P. Ġwann Mattew issokta l-istudji avvanzati tiegħu fl-università famuża ta' Pariġi, is-Sorbonne fejn kiseb il-lawrja ta' Duttur fit-teoloġija. It-teżi tad-dottorat li ġiet ippublikata fl-1609 kienet intitolata Status Controversiae Praedefinitionum et Praedeterminationum cum Libero Arbitrio (Fsadni M., Dumnikani Maltin Magħrufa, p.46). Din il-pubblikazzjoni wriet il-potenzjal Il-Knisja tal-Lunzjata u l-Kunvent tad-Dumnikani fil-Birgu fis- snin ta' qabel it-Tieni Gwerra Dinjija. intellettwali ta' P. Rispolo u għenitu biex juri għerfu f'disputa pubblika ġewwa Pariġi fl- 1611, waqt il-Kapitlu Ġenerali tal-Ordni li għalih attendew 450 patri dumnikan mid- dinja kollha (Montebello M., Il-ktieb tal- Filosofija f'Malta, Vol 2, p.147). Fil-kapitli ġenerali kien ikun hemm rappreżentanti mill-provinċji kollha tal-Ordni mxerrdin mad-dinja. Kien ikun hemm l-aqwa mħuħ tal-Ordni. Huma kienu jevalwaw il-ħidma kollha u joħorġu bi proposti ġodda biex isir it- tiġdid meħtieġ fl-Ordni. Wara dan il-Kapitlu Ġenerali, P. Rispolo ma waqafx jivvjaġġa minn post għall-ieħor biex jgħallem, imexxi u jipprietka kemm fl-Italja u anki f'Malta. L-Ordni tal-Predikaturi, mill-bidu tat- twaqqif tiegħu, waqqaf sistema kif jgħaddi l-formazzjoni intellettwali lill-aħwa predikaturi permezz ta' dawk li jissejħu l-Istudji ġenerali u l-Istudji konventwali. Dawn kienu skejjel imxerrdin mal-bliet tal- Ewropa fejn l-għalliema kienu patrijiet stess li għażlu li jgħaddu l-għerf tagħhom lil ħuthom iż-żgħar. L-ikbar żewġ għalliema kbar fl-istorja tal-Ordni jibqgħu S. Albert il- Kbir (1206-1280) u S. Tumas t'Akwinu (1225- 1274). S. Albert l-Kbir isostni: ' … l-intenzjoni tagħna hija li naqtgħu x-xewqa, tant mixtieqa ta' ħutna fl-Ordni. Għal diversi snin huma talbuna li niktbu … biex b'hekk dan iservi ta' għajnuna biex jifhmu aħjar ix-xogħlijiet ta' Aristotli' (De Phvsico, Lib I, Tract I, Cap I). P. Rispolo mexa fit-triq ta' dawn l-għalliema l-kbar għax mhux biss għallem imma wkoll ħalla diversi kitbiet. S. Duminku bħala fundatur ried li l-patrijiet imorru fi bliet universitarji biex ikunu fil- qalba tal-istudju u tal-kultura. L-istudji. tal- filosofija u tat-teoloġija (li f'dak iż-żmien kienet ir-reġina tax-xjenzi) minn dejjem ittieħdu b'serjetà kbira permezz ta' majjistri u letturi li ġew imħarrġin mill-istess Ordni. P. Rispolo ma baqax lura minn dan: fl-1612 ġie maħtur mill-Gran Mastru De Wignacourt bħala teologu u konsultur tiegħu. Id- dinamiżmu ta' P. Rispolo jidher fl-uffiċċju tiegħu bħala reġġent tal-istudji f'Messina (1612), f'Palermo (1613), f'Ruma (1624) u f'Malta (1616-19). L-uffiċċju ta' reġġent tal- istudji kien jikkonsisti filli dan jara li l-istudenti qegħdin jiġu mgħallma s-suġġetti meħtieġa fil-formazzjoni saċerdotali tagħhom u biex Ir- eġsrazzjoni tal- rm ta' Gian kO TAD Ark koni s ja jak biez gha A mijiT A Wieħed mill kurituri tal- kumment ta' tur Duminku fil-Birgu qabel ma ġġarraf fit-Tieni Gwerra Dinjija. Bejn is-snin 1615-16 huwa għadda minn esperjenza kerha ħafna meta ġie mixli nġustament mill-Inkwiżizzjoni ta' Sqallija li għallem duttrina żbaljata. Huwa għadda erbatax-il xahar maqful fil-ħabs tal- Inkwiżizzjoni ta' Sqallija u nħeles wara li ma nstabx ħati (Fsadni M., Dumnikani Maltin Magħrufa, p.44). Patri Ġwann Mattew kellu l-kariżma li jmexxi lil ħutu patrijiet. Huwa kien maħtur Vigarju Ġenerali tad-dumnikani Maltin għal tliet darbiet (1617-19; 1630-32; 1636-38) u anki kien pirjol fil-kunvent tal-belt Valletta (1638). Bħala predikatur kien imfittex ħafna: barra fil-gżejjer Maltin, huwa pprietka f'diversi bliet Taljani, bl-aħħar prietki tiegħu ikunu dawk tar-Randan f'Catania (1638-39) fejn huwa miet u ġie midfun fil-knisja dumnikana ta' S. Katerina fis-6 t'April 1639. Maż-żmien din il-knisja ġiet meqruda imma fadal il-plakka tal-qabar tiegħu fil-post fejn indifen. P. Rispolo ħallielna diversi xogħlijiet ta' kitba l-iktar ta' natura filosofika fosthom: ix-xogħol ewlieni tiegħu f'forma ta' ktieb, Status Controversiae Praedefinitionum et Praedeterminationum cum Libero Arbitrio (1609) li kopja tiegħu tinsab fl-arkivju tal- patrijiet dumnikani tar-Rabat u fil-Biblijoteka Nazzjonali ta' Franza f'Pariġi. Imbagħad insibu xogħlijiet tiegħu f'manuskritti: diversi kummentarji, b'kollox erbatax, fuq il-kitbiet t' Aristotli u xogħol ieħor fuq l-ewwel parti tas- Summa Theologiae ta' S. Tumas t'Akwinu li għandu d-data tal-1633. Bħala studjuż li ġej mill-iskola aristotelika-tomista, P. Rispolo ħadem kemm felaħ biex din is-sistema filosofika tiġi nkarnata fl-istudenti li kienu taħt it-tmexxija tiegħu. Fit-tagħlim tiegħu ta wkoll importanza lill-istudju tal-Kotba Mqaddsa u l-kitbiet ta' Missirijiet il-Knisja. S'issa ftit kienu t-tentattivi biex jiġu studjati x-xogħlijiet ta' P. Rispolo ħlief għall- istudju li kiteb P. Daniel Callus OP bl-isem Un illustre Sengleano del Seicento fl- 1929. P. Callus fi ftit kliem jiddeskrivi lil P. Rispolo b'dan il-mod: 'Duttur tas-Sorbona, Majjistru famuż tat-teoloġija, b'ġenjalità kbira u b'intelliġenza rara, spjega b'ħila tal-għaġeb u bir-reqqa l-iktar kwistjonijiet tqal tat-teoloġija u l-filosofija' (Callus, D., I Domenicani in Malta, p.20). Sfortunatament sallum ma żdidux dettalji ġodda oħra fuqu u għalhekk ix-xogħol akkademiku tal-patri dumnikan mill-Isla għadu qiegħed ifittex lil xi skular biex: jiskoprih mill-ġdid. Din is-sena, fejn qed niċċelebraw l-425 sena mit-twelid ta' P. Rispolo, irridu nerġgħu niftakru fil-kontribut li ta dan id-dumnikan Senglean mhux biss lil pajjiżna imma anki lill-akkademja li tmur lil hinn minn xtutna. ieix 'STATV CONTRO VE RSIŻET PARISIIS, Apud f'żornatbvu. CHAVDIERE,via' licobxa, fub ligno Scati Scati Florearij. i ET M. D; ET Cars Primilegja Regis.$ Il-qoxra ta' quddiem tat-teżi ta' Patri Rispolo li ġiet ippubblikata bir-rekkomandazzjoni tar-Re Enriku IV. Il-Gran Mastru Alof de Wignacourt li fl-1612 ħatar lil Patri Rispolo teologu, konsultur personali tiegħu. Bonnici, A., L-Isla, Vol II., Parroċċa tal-Isla, 1986. Fsadni, M., Id-Dumnikani fir-Rabat u fil-Birgu sa l-1620., Stamperija Il-Ħajja, Malta, 1974. DumnikaniMaltin Magħrufa, Pubblikazzjoni Dumnikana, Malta, 2003. Montebello, M., Il-Ktieb tal-Filosofija f'Malta, Vol 2 (M-Ż)., Publikazzjonijiet Indipendenza, Malta, 2001. Malta's Philosophv and Philosophers., Publikazzjonijiet Indipendenza, Malta, 2011. Schiavone, M.J., Dictionarv of Maltese Biographies G-Z, Publikazzjonijiet Indipendenza, Malta, 2009. http:// en.wikipedia.org/wiki/john Matthew.