tFIT-TIJATRU' IL-PALK TA' AQUILINA Ta' BRo. FosT il-ħafna xogħol stampat tal-Prof. Ġ. Aquilina li għandu x'jaqsam mal- letteratura Maltija, nsibu li fil-fergħa drammatika huwa tagħna kontri- buzjoni siewja wkoll. Huwa kiteb drammi twal ta' tliet atti, bħal Il- Bniedem li Ċaħdu u Arbli fuq il-Bjut u tnejn oħra kif ukoll drammi uniċi li huma miġbura fi ktieb wieħed li jġib l-isem Fit-Tijatru. U huwa sewwa sew fuq dawn id-drammi ta' att wieħed li jien irrid nikteb xi ħaġa. Minn kif naraw mis-sitt drammi li nsibu Fit-Tijatru jidher ċar li d-dramm ta' att wieħed huwa dejjem limitat. L-ewwel nett insibu rażna fl-ideja. Hija ħaġa tista' tgħid ta' bil-fors, li l-awtur ikollu jħalli barra ħafna punti mqanqlin f'ħin jew ieħor tad-dramm, jew inkella jkollu jikkuntenta ruħu billi jsemmihom biss, ukoll jekk setgħu joffru waqtiet drammatiċi mill- aktar ħajja. Imbagħad għandna l-limitazzjoni fix-xena li trid tibqa' dejjem l-istess u għalhekk insibu wkoll l-limiti taż-żmien. Minn hawn nataw li d-dramm ta' att wieħed irid joqgħod biss fuq ideja prinċipali u ħafna drabi ma jistax joffrilna żvilupp ta' karattru kif naraw fi drammi itwal, iżda, biċx ngħidu hekk, iqegħdilna quddiemna siegħa minn ħajja ta' bniedem jew bnedmin. Il-karattri li niltaqgħu magħhom Fit-Tijatru huma sewwa sew minħabba f'dan li huma iktar tipi ta' nies milli individwi, kemm jekk in- semmu l-avukat Caruana jew is-Sur Martin, kif ukoll jekk nieħdu lil Spiru t-tallab jew Ġorġ l-istudent tal-mediċina. Is-suġġetti li jikteb fuqhom l-awtur f'dawn is-sitt drammi jinqasmu fi tlieta. Ta' l-ewwel f'dawk intelletwali li huma Adam u Eva fejn l-awtur jistudja l-bidla fl-idejat li tgħaddi fl-istess bniedem matul il-ħajja tiegħu, u L-Eżami tal-Anatomija, Hemmhekk naraw quddiemna l-qagħda ta' bnie- dem li hu msejjaħ għall-arti fil-waqt li ċ-ċirkustanzi jġagħluh. jistudja l-mediċina. Fi Żewġ Miżżewġin u L-Għira għandna żewġ drammi li jit- kellmu fuq il-problema tal-familja, fil-waqt li l-aħħar tnejn Il-Fortuna tal- Bakkaljaw u L-Inkwiet tas-Sur Martin huma drammi soċjali b'element farsesk qawwi. Haġa waħda li tolqtok mill-ewwel f'dawn id-drammi hija . li għalkemm is-suġġett tad-dramm ħafna drabi jkun serji madanakollu d-djalogu huwa minsuġ b'ħafna ħjut ta' umoriżmu li daqqa huma ta' lewn igħajjat u oħra inqas jagħti fil-għajn, imma l-umoriżmu dejjem għaddej, dejjem qiegħed hemm. Fi L-inkwiet tas-Sur Martin l-umoriżmu huwa fl-aqwa tiegħu, għax is-suġġett tad-dramm joqgħod iktar għalhekk, iżda wkoll fi L-Eżami tal-Anatomija fejn hemm iktar tensjoni drammatika, dan l-umo- riżmu ma jonqosx. Id-drammi ta' Fit-Tijatru nistħajjilhom bħal kwadri kbar ta' pittura li juruna ħafna xeni familjari mill-ħajja Maltija ta' llum u ta' ftit żmien ilu. L-ambjent ta' kull dramm huwa rejalistiku kemm fix-xena kif ukoll fid- djalogu. Naraw sitting room ta' l-avukat Caruana, 'l-aħjar kamra tas-Sur Martin', il-qorti, kamra ta' l-istudju ta' Ġorġ, kamra fqira ta' Toninu u l-bitħa ta' Adam ix-xiħ, Il-karattri wkoll ma humiex xi nies tad-dinja l-oħra, iżda tad-demm u l-laħam bħalna, u ħafna mill-ħsibijiet li jfissru nistgħu ngħidu li jgħaddu ta' sikwit minn moħħna, forsi mhux taħt l-istess għamla u bl-istess mod drammatiku, iżda xorta waħda aħna nkunu li ħas- sejniehom. Id-djalogu tad-drammi, tneħħi d-diskorsi ta' Ġorġ Farina, huma mexxejja, ħajja, u naturali kemm tridhom, mimlija ħafna drabi b'dak it- tingiż irqiq li joqros issa lin-nies tal-Kummerċ li ma jafux x'jiġifieri onestà, issa lin-nies tal-professjoni li ma jgħixux il-professjoni tagħ- hom tajjeb. Insomma kull fejn jidher fis-soċjetà Maltija li wieħed għandu bżona ta' taptipa, nistgħu ngħidu li jaqlagħha. Forsi l-aktar li tagħti fastidju lill-awtur hija l-qagħda tas-seftura fis-soċjetà għax sikwit nisimgħuh itektek fuq dan il-punt. Mid-djalogu wkoll tinduna bl-influwenza tal-ħajja kontemporanja fuq l-awtur, Hekk nisimgħu fost ħwejjeġ oħra bid-dħul tal-Motber's Dav f'Malta; il-Labour Office; il-black market ta' wata l-gwerra, u l-kwistjoni tal-lingwa li qajmet daqshekk inkwiet f'Malta ftit tas-snin ilu. Iżda forsi l-iktar ħaġa importanti li għaliha l-awtur deher li qagħad attent ħafna hija li kull karattru jitħaddet il-lingwa li toqgħodlu L-Imħalief u l-avukat jitkellmu bil-lingwa tal-qorti; Ġorġ u Fredu, l-istu- denti tal-Università, jitkellmu l-lingwa tagħhom; in-negozjant juża ħafna kliem tal-kummerċ; fil-waqt li s-seftura, Teresa u Marija, jitkellmu b'lin- gwa iktar popolari. It-tallab ix-xiħ, Amalja u Anjeże jużaw djalogu iktar sempliċi u li joqogħdilhom. Għal dik li hija teknika l-awtur jidher li għamel użu sewwa mill-armar modern tal-palk. Fi tlieta mis-sitt drammi jdaħħal il-ħolm. Il-logħob tad- dwal igħin biex wieħed jista' jirnexxilu jġib din id-dinja tal-fantasija fir-rejaltà. L-awtur juża l-ħolm jew biex jeħodna lura fil-ħajja tal-bniedem bħalma jiġri f'Adam u Eva u Żewġ Miżżewġin jew inkella biex iġibilna quddiemna l-fantasija tal-bniedem, din il-fantasija li dejjem sejra taħdem mingħajr hedu ta' xejn if naraw fi L-Eżami tal-Anatomija. Mill-ħolm, li jifforma ruħu minn dak il-fenomenu msejjaħ Sub-conscious mind l-awtur bħal donnu jislet is-soluzzjoni għall-problema li jkun qajjem fid-dramm, Iżda: naħseb li dik il-parti tat-teknika li niltaqgħu magħha f'kull wieħed mid-drammi huwa l-mod li bih l-awtur joħroġ in-nisġa tad-dramm mibaija fuq il-kuntrast tal-karattri. Hekk naraw li f'Adam u Eva il-kuntrast qiegħed mhux bejn persuna u oħra iżda bejn l-istess bniedem f'etajiet differenti. F'Il-Fortuna tal-Bakkaljaw il-kuntrast qiegħed bejn Spiru t-tallabu Tonina w uliedha. Dawn ilkoll fqar, iżda Spiru kuntent u kwiet bil-ħajja li qed igħix u l-oħrajn, bil-maqlub tiegħu, dejjem moħħhom iħabbat sitta sitta jhewdnu fuq il-flus li m'għandhomx..Jekk inkomplu nistudjaw id-drammi l-oħra wieħed wara l-ieħor naraw li kollha huma mibnija fuq dan il-kun- trast. L-awtur jidher li ħoloq formula li fuqha sejjes id-drammi tiegħu kollha, iżda b'effett differenti kull darba għax użat fuq problemi u kar- attri li ma jaqblu xejn bejniethom, u għalhekk l-ebda wieħed ma jtellef lil ieħor, BERNADETTA DDOQQ IL-PJANU Ma jitkellmux il-fjuri Imma fil-qalb joħolqu l-armonija. Ma titkellimx għalissa Dil-warda — Bermadetta — Imma tġanqal fil-qalb daqq ta' sbuħija Xi ħlewwa għasslitli f'qalbi l-lum fis-siegħa Li rajtha, t Li smajtha, B'libsitba bajda kollha ward irqiq, Issul, b'id waħda Mistrieħa mal-banketta, U bl-oħra fuq il-pjanu tfaqqa' sfiq, U bit-tbissim iddawwar lejja lura Ir-rwejsa sbejħa xmejxa, bewsa, fjura, Sabiex — ta' daqqha ħlejju Għaliha, Għalija — Ferħba mkabbar turini U flistess ħin, taf jew ma tafx, tagħtini,