Fl-1798 jaslu l-Franċiżi f'Malta Meta ż-Żwieten waqqfu lill-Franċiżi biswit il-Knisja Kitba tal-Kan. Nhar it-12 ta' Ġunju, 1798, Napuljun Bonaparti ħa f'idejh il-Gżejjer Maltin, minn fejn keċċa l-Kavallieri ta' San Ġwann, li hu akkuża b'koperazzjoni ma' l-għedewwa ta' Franza. Żmien il-Franċiżi kien perjodu mqalleb ħafna fl-Istorja ta' Malta, peress li huma għamlu damx wisq biex qam f'rewwixta mdemma kontra tagħhom fil-bidu ta' Settembru, wara li bilkemm kienu ilhom tliet xhur li ħadu lil Malta. Din ir-rewwixta bdiet fl-Imdina u r-Rabat, iżda malajr xterdet ma' Malta kollha. Tant kien kbir dan il-qawmien tal-Maltin, li f'temp ta' jumejn, waħedhom u bla ebda għajnuna barranija, huma rnexxielhom jagħlqu lill-Franċiżi wara s-swar tal-Belt Valletta, il-Furjana, il- Kottonera, Forti Manoel u Forti Tigne'. Mill-kampanja kollha kien baqgħalhom biss f'idejhom it-Torri ta' San Tumas f'Wied il- Għajn. Il-Maltin jirbħu t-Torri ta' San Tumas mhux għal raġuni oħra, biex ma jħallux għajnuna barranija, dik Ingliża u Portugiża, tasal lill-Maltin mid-daħliet viċini ta' Wied il-Għajn u San Tumas. Iżda l-Maltin ukoll riedu dan it-torri f'idejhom, u għalhekk, wara li mexxielhom jidħlu f'Bormla u jisirqu mill-polverista armi u munizzjon, malajr dawru l-attenzjoni tagħhom fuq it-torri ta' San Tumas, li jumejn wara li bdiet ir-rewwixta kien għadu f'idejn il- Franċiżi. Nhar il-5 ta' Settembru, numru ta' Żwieten, Żabbarin, Għaxqin u Gudjani, taħt it-tmexxija taż-Żejtuni Mikiel Cachia u Filippu Castagna tal-Gudja, urew qlubija kbira meta attakkaw dan it-torri. Waqt li xi Maltin bdew jisparaw minn wara l-ħitan tas-sejjieħ fuq is-suldati franċiżi fuq it-torri, oħrajn telgħu fuqu permezz ta' slielem. F'qasir żmien it-torri ntrebaħ mill-Maltin, li wkoll reġġgħu lura l-għajnuna Franċiża li ġiet mill-belt Valetta permezz tad-dgħajjes 'Mill-kampanja biex tiddefendi t-torri kontra l-Maltin. Hekk falla l-ewwel pjan tal-1 onna kien Franċiżi li jżommu f'idejhom dan it-torri strateġiku. Jien għadni ma baqgħalh bi nistax nifhem kif dawn il-qalbiena Maltin irnexxielhom jirbħu lis- aqġ a om SS suldati Franċiżi mħarrġa jiġġieldu taħt il-kbir ġeneral Napuljun f'idejhom it-Torri Bonapartil. U kif irnexxielhom jitilgħu mal-ħitan għoljin ta' dan it- ta' San Tumas torril f'Wied il-Għajn. ' Għaqda Mużikali Beland 7 Żejtun : Il-26 Pubblikazzjoni 9 2007 79 It-tieni pjan Franċiż Kemm ma ngħidx li t-tieni rebħa tal-Maltin marbuta ma' dan it- torri, kienet akbar u aktar sorprendenti mill-ewwel waħda. Wara li l-Franċiżi kienu ilhom diġa' xahar sħiħ magħluqa wara s-swar massiċċi, assedjati mill-Maltin, il-mexxejja tagħhom ippjanaw attakk qawwi fuq dan it-torri biex mill-ġdid jeħduh f'idejhom. Dan il-pjan ukoll fallielhom, meta l-Maltin, l-aktar iż-Żabbarin u ż-Żwieten, tawhom xebgħa oħra. Naraw x'ġara nhar il-5 t'Ottubru,1798, Il- ġeneral Franċiż Vaubois propjament ma tantx kellu xewqa li jesponi t-truppi Franċiżi fil-kampanja wara t-telfa li dawn kienu ġarrbu meta ippruvaw jersqu lejn l-Imdina immedjatament kif bidet ir-rewwixta, iżda kellu jċedi għall-pressjoni li saritlu minn sħabu biex jittantaw joħorġu mis-swar tal-Kottonera u jieħdu t-torri ta' San Tumas f'idejhom. Il-mira tagħhom kienet li l-ewwel jattakkaw Ħaż-Żabbar, viċin ħafna tal-Kottonera, li kien difiż bi tliet kanuni bissl Imma kienu marru żmerċi Vaubois bagħat il-pjan ta' l-attakk lill-Ġeneral Chanez. Fil-lejl ta' bejn l-4 u l-5 ta' Ottubru, niżlu 400 suldat mill- frejgati Franċiżi li ħadu l-pożizzjoni fuq is-swar faċċata ta' Ħaż- Żabbar. Ħarġiet Franċiżi bi skop ta' tfixkil Biex ifixkel lill-Maltin, Vaubois ordna 50 suldat Franċiż joħorġu minn Bieb il-Bombi u jattakkaw il-kamp Malti tas-Samra. Suldati oħra Franċiżi ħarġu minn Forti Tigne u Forti Manoel u attakkaw il-kamp tal-Għorgħar. Iżda l-attakk il-kbir u veru kellu jsir fuq Ħaż-Żabbar. L-attakk Franċiż fuq Tas-Samra ntemm malajr iżda dak fuq Tal- Għorgħar ħa aktar fit-tul, għax il-Maltin hemm kellhom biss kanun wieħed. It-taqtigħa damet sejra ħames sigħat, u ż-żewġ naħat kellhom isejħu għar-rinforzi. Il-Franċiżi laħqu waslu sal-'Ħarrub ta' Stiefnu', iżda Censu Brared, il-mexxej Karkariż, kien laħaq irċieva għajnuna ta' armi u munizzjon mingħand il-Portugiżi. Il-ġlieda bejn il-Maltin u l-Franċiżi żviluppat f'taqtigħa mdemma sider ma' sider, iżda fl- aħħar il-Franċiżi bdew jaqtgħu qalbhom u rtiraw lejn Torri Manoel u Torri Tigne', bil-Maltin jiġru warajhom u jisparaw fuqhom minn wara l-ħitan tas-sejjieħ. Tliet Maltin, ta' etajiet 60, 35 u 19-il sena, tilfu ħajjithom. Jibda l-attakk fuq Ħaż-Zabbar Sadattant kienet bidet it-taqbida f'Ħaż-Żabbar. Vaubois kien ippjana li joħorġu 1,000 suldat Franċiż li kellhom jieħdu dawn il-pożizzjonijiet: il-parti l-kbira tas-suldati Franċiżi kellhom jattakkaw direttament lil Ħaż-Żabbar, minn fejn jisirqu kulma jsibu, imma ma jmissux Żabbarin li ma kienux armati. Numru ta' suldati kellhom jersqu lejn iż-Żejtun biex ma jħallux liż-Zwieten joħorġu mir-raħal tagħhom u jmorru jgħinu liż-Żabbarin. Suldati oħra Franċiżi kellhom jokkupaw it-triq li minn Ħaż-Żabbar tagħti għal Wied il-Għajn. Il- kanuni Franċiżi minn fuq is-swar kellhom iwittu t-triq għal dan l- attakk Franċiż billi jisparaw fuq ir-raħal ta' Ħaż-Żabbar biex ixejnu l-qawwa tal-Maltin u fl-istess ħin ibaxxulhom il-moral. Is-suldati dawk stazzjonati fil-Kottonera u 200 mill- 17me Demie' — Brigadeinanterie' legere', u kumpannija ta' Carabiniers kollha taħt il- kmand tal-Maġġur Pouvereau. Ħarġu jattakkaw mas-sebħ, iggwidati fl-isqaqien tal-kampanja minn ċertu Michaele Barcaiolo. Rebħa kbira Zabbarija Iż-Żabbarin lemħu mill-bogħod l-għadu Franċiż riesaq inkiss inkiss lejn ir-raħal tagħhom. Viċin is-swar tal-Kottonera kien, kif għadu sal- lum, mhux mibni. Hekk ukoll parti kbira minn Ħaż-Żabbar, viċn il- knisja parrokkjali, kienet għadha tikkonsisti biss f'kampanja bi sqaqien li jagħtu lejn il-Biċċieni. Il-linja tad-difiża Maltija kienet testendi minn din il-parti tar-raħal qalb l-għelieqi, imsejħa ''Tal-fata', lejn il- Kalkara sal-kunvent tal-Patrijiet Kapuċċini. Il-postijiet avanzati kienu fuq art għolja, iħarsu lejn il-mogħdija li tieħu għall-Bieb Salvatur. SNumru ta' suldati kellhom jersqu lejn iż-Żejtun biex ma jħallux liż-Żwieten joħorġu mir-raħal tagħhom … 7 Għaqda Mużikali Beland : Żejtun 7 Il-26 Pubblikazzjoni 2007 81 Kif il-Franċiżi bdew ħerġin, mill-ewwel intlemħu mis-suldati Maltin li, flok laqgħuhom barra r-raħal, ħallewhom jidħlu f'Ħaż-Zabbar, bil-Maltin għassa għalihom minn fuq il-bjut. Il-Franċiżi waslu sa Misraħ San Ġakbu, kif għadu jissejjaħ sal-lum, mingħajr ma raw lill- Maltin u l-kanuni moħbija fejn illum hemm l-istatwa tal-ġebel tal- Madonna, mhux 'il bogħod mit-terminus tal-karozzi tal-linja, fejn kien qegħdhom Agostino Said. Il-Franċiżi ħasbu li ż-Żabbarini kienu ħarbu, u allura bdew jippruvaw jidħlu fid-djar biex jisirqu l-ikel u l- annimali. F'daqqa waħda r-raħal kollu qam b'ħeġġa sfrenata. Xita ta' ġebel u sparer bidet nieżla fuq l-għadu Franċiż mill-bjut u t-twieqi tad-djar, u l-kanuni Maltin fetħu n-nar fuqhom. Il-Franċiżi nqabdu f'xibka fit-toroq dojoq ta' Ħaż-Żabbar, u min minnhom ma ġiex maqtul jew ferut, ra kif għamel biex jaħrab lura lejn il-kenn tas-swar tal-Kottonera. Esperjenza qarsa taż-Zwieten minn idejn il-Franċiżi Sadattant kolonna oħra ta' suldati Franċiżi bidet tersaq lejn iż-Żejtun. Iż-Żwieten kellhom xogħfa dwar x'jafu jagħmlu s-suldati Franċiżi, għaliex meta dawn niżlu f'Marsaxlokk ftit xhur qabel, huma għaddew miż-Żejtun u damu ġimgħa sħiħa jokkupaw il-knisja parrokkjali preżenti. Fl-arkivju tal-knisja parrokkjali jinsabu diversi dokumenti, miktuba mill-prokuratur tal-knisja u prokuraturi oħra tal-fratellanzi u altari laterali, jilmentaw mill-ħsara li l-Franċiżi kienu għamlu lill- propjeta' tal-knisja, bħal ventaltari, li s'intendi l-Franċiżi kellhom bżonn għan-nar biex isajru fuqu. Wieħed jista' jimmaġina x'sar matul din il-ġimgħa mill-Franċiżi fil-knisja. Wieħed mill-prokuaturi jsejħilhom maledetti, u ieħor jgħid xi spejjeż kellu jagħmel biex inaddaf il-knisja, wara li l-Franċiż telqu biex imorru fil- fortifikazzjonijiet tal-Kottonera u l-Belt Valetta. Il-lockers tal-qassisin fis-sagristija prinċipali kollha fihom daqqiet tax-xwabel Franċiżi li bihom is-suldati ippruvaw jiskassaw ħalli jsibu x'jisirqu' Is-suldati Franċiżi kienu serqu wkoll mid-djar taż-Żwieten. Ċerta Katarina Ciantar kienet ftaħret qabel il-miġja tal-Franċiżi, li meta dawn jidhlu fiż-Żejtun, kien fi ħsiebha turihom id-djar tas-sinjuri biex jisirqu minnhom. Wieħed mill-vittmi Żwieten kien allura Mikiel Schembri, li nhar l-20 ta' Ġunju,1799, xehed kontra tagħha .. Qal li —iantar kienet ħadet lis-suldati Franċiżi għand waħda Marija, mlaqqma Ta' Sgara. Ciantar ċaħdet l-akkużi, iżda kien veru li s-suldati franċiżi serqu mhux ftit mid-djar taż-Żwieten. Ciantar qalet li hi kienet ħadet is- suldati Franċiżi għand wieħed tal-ħanut jismu Ludovico għaliex xi ħaġa bil-Franċiż dan kien jaf. Rebħa oħra Żejtunija Il-kolonna ta' suldati Franċiżi li kellha tieħu ħsieb li ebda għajnuna ma tasal liż-Żabbarin min-naħa taż-Żejtun, flok ħadet il-pożizzjoni li suppost kellha tieħu fit- triq li miż-Żejtun kienet tagħti għal Ħaż- Żabbar, resqet wisq lejn iż-Żejtun, u ma damitx ma laħqet l-inħawi tal-kappella ċkejkna ta' San Klement fejn xi Żwieten bdew jisparaw fuq il-Franċiżi minn wara l-ħitan tas-sejjieħ. Wara ż-Żwieten, bħalma għamlu ż-Żabbarin, bdew jirtiraw lejn iċ- ċentru tar-raħal, għaliex dan kien il-pjan tagħhom, u ħadu posthom wara l-ħitan tal-ġebel fuq iz-zuntier tal-knisja parrokkjali faċċata tat- triq dejqa Ilum imsejħa Triq Santa Katarina, fejn hemm il-kappella tal-Ispirtu s-Santu, li wkoll kienet difiża minn kanun, li fil-fatt illum qiegħed f'Misraħ Carlo Diacono. Hekk iż- ruħhom fi triq dejqa mingħajr ebda kenn, filwaqt li ż-Zwieten kienu mistoħbija. Il-Franċiżi għall-ewwel waslu sal-post imsejjaħ 'Tas- Salib', li għadu jidher imnaqqax fuq il-ħajt viċin id-daħla prinċipali ta' l-Iskola Primarja, li allura ma kienetx mibnija dak iż-żmien. Is- suldati Franċiżi bdew jibżgħu jidħlu fil-qalba iż-Żwieten qabdu f'xibka sabu ruħhom fi triq dejqa mingħajr ebda kenn 7 tar-raħal. Ma nafx kinetx diġa' waslitilhom l-aħbar dwar xi ġralhom sħabhom meta azzardaw jidħlu fil-qalba ta' Ħaż-Żabbar. L-uffiċjal Il-kolonna Franċiża mxiet 'l quddiem sakemm waslu quddiem il-kappella tal-Ispirtu s-Santu. F'daqqa waħda ż- Żwieten fetħu n-nar fuqhom, u l-uffiċjal Franċiż intlaqat aktar minn darba, bil-kappell idur fuq rasul Kif waqa' fl-art, is-suldati franċiżi waqfu u bdew jirtiraw. Iż-Żwieten, issa megħjunin mill-Għaxqin u l- Gudjani, ġrew warajhom u tawhom xebgħa oħral Iżda raħħal, li d- dokumenti ma jgħidulniex ismu u lanqas minn fejn kien, għal xi raġuni ngħaqad mal-Franċiżi u beda jispara fuq il-Maltin, tant li laqat wieħed minnhom u ferieh fi spalltu. Dan il-ferut Malti kien jismu Salvu u kien imlaqqam ''Tal-Massusa'. Iżda t-traditur Malti wkoll ġie ferut u nqabad priġunier mill-Maltin, li malajr tellgħuh quddiem il-Kunsill tal-Gvern, li mill-ewwel ikkundannah għall-mewt. Ġie ffuċillat fil- misraħ ta' wara l-knisja parrokkjali taż-Żejtun. Din kienet l-aħħar darba li l-Franċiżi ssugraw joħorġu għall-Maltin minn wara s- swar. Torri San Tumas jibqa' f'idejn il-Maltin U x'sar minn torri San Tumas f'Wied il-Għajn, li l-Franċiżi tant xtaqu jirbħu mill-ġdid7 M'hemmx għalfejn ngħidu li baqa' f'idejn il-qalbiena Maltin sakemm spiċċat il-gwerra kważi sentejn wara. Mhux talli l- DEO. Franċiżi ma ħadux f'idejhom dan it-torri qawwi u importanti, tallil-— i Iż-Żwieten, Maltin lanqas tawhom ċans jarawh mill-bogħod. U hemm għadu t- issa megħjunin torri sal-lum, monument xhud ta' żewġ rebħiet kbar li l-Maltin: — rnil l-Għaxqin waħedhom, mingħajr għajnuna barranija, rnexxielhom jagħmlu u l-Gudjani, fuq l-għadu Franċiż. ġrew warajhom U l-ftit bdiewa u sajjieda ta' Wied il-Għajn, grazzi għall-qlubija taż-: U tawhom Żabbarin u ż-Żwieten, gawdew il-paċi matul il-ħakna Franċiża. (ii xebgħa oħral 7 Għal kul xorta ta' xoghol fuq l- ANTIK, fuq il- FIL, KISI, TIBJID, u ALTERAZJONIJIET fil- bini Bi prezzijiet ragonevoli