12 IL-MALTI imhejji minn CHARLES COLEIRO Meta fl-ewwel laqgħa tal-Kunsill ta' wara l-Laqgħa Ġenerali li saret nhar is-16 ta' Novembru, 1969, sħabi ħatruni assistent tas-Seg- reterju, is-Sur Godfrev Żarb Adami, qatt ma ħlomt u xejn ma għad- dieli minn rasi ii f'Laqgħa oħra Ġenerali kelli nhejji u naqra rapport li jiġbor fih il-ġrajjiet li twieldu fi ħdan l-Akkademja u r-rabtiet li saħħu l-Għaqda tagħna fil-ħajja u s-Soċjetà Maltija, fix-xhur li għad- dew. TI biex inkompli fuq dan l-isfond ta' ħidma u ħaddiema, inħoss li jekk dan ir-rapport jagħsar il-għaraq tax-xogħol li twettaq, il-ħlas (għall-inqas tal-ġieh mistħoqq) għandu jmur għal wieħed mill-piju- nieri, ġa msemmi, u li lum minħabba raġunijiet ta' saħħa ma setax jarah mitmum. Nistgħu ngħidu li l-ewwel ħidma li daħal għalih il-Kunsill b'Kum- missjoni magħmula mill-Viċi-President u s-Segretarju Propaganda kienet il-publikazzjoni ta' Memorjal dwar l-Ilsien Malti jew kif ġie mfisser, stqarrija tal-fehmiet patrijottiċi li l-Akkademja twaqqfet biex tħares, bit-tama li l-fehmiet dwar il-valuri patrijottiċi tal-poplu Malti jissaħħu dejjem aktar. Is-Sitt Punti mressqa jiġbru l-friegħi kollha li joħorġu minn Il- sien Artna bħala wirt nazzjonali, b'sejħa fil-bidu lill-ġeneraz- zjonijiet tal-lum biex, bi dmir, iħarsuh u jgħadduh sħiħ lil ta' waraj- hom; bi twiddibiet xierqa li l-ilsien tal-barranin ma għandu qatt jieħu pos: il-kelma Maltija u li kull ma għandu x'jaqsam mal-poplu Malti għandu jieħu l-ikbar sehem fis-sistemi edukativi kollha, u fl-aħħar; twissija biex id-drittijiet tal-Kittieb Malti jitħarsu bl-istess kriterji kif jitħarsu l-jeddijiet tal-kittieba tal-Kontinent Ewropew li minnu Malta tagħmel sehem. Il-Memorjal li jġib fuq nett is-silta illum magħrufa sewwa 'Malta fil-Lsien u l-Qalb, Malta Maltija', ħareġ nhar is-27 ta' Lulju, 1970 u ntbagħat mill-ewwel fost l-oħrajn, lill-Partiti Politiċi li kienu ser jik- kontestaw l-Elezzjoni (li kienet tidher fil-qrib.) L-għan kien li fil- programmi elettorali naraw li l-Ilsien Malti jsib in-niċċa li jistħoq- qlu. L-aħħar punt li semmejt fil-Memorjal igħaqqadna ma' ħsieb ieħcr dwar il-Liġi li kienet għaddist fil-Parlament ftit ġimgħat wara l-ħatra tal-Kunsill u li tat bħala dritt lill-awtur 25 sena biss. L-Akkademja ħatret kummissjoni magħmula mill-Professur Ġużse' Aquilina u s-Sur Victor Apap biex tistħarreġ bir-reqqa din il- Liġi u bagħtet lil dawn ir-rappreżentanti għal-laqgħa msejħa mill-Un- joni Kompożituri u Awturi Maltin (UKAM) bħala protesta, Dak in- nhar il-Prof. Aquilina kien qal bir-raġun kollu li l-klawsola li torbot id-dritit tal-awtur għal 25 sena tinsab biss f'pajjiżi Afrikani. In-nuqqas ta' Kotba bil-Malti fl-Iskejjel kien ukoll suġġett li qan- qal l-Akkademja biex issemma' leħinha. Din id-darba saret stedina lill-Għaqdiet u Movimenti tal-Malti biex jibagħtu rappreżentanti għal- Laqgħa tal-Kunsill imsejħa għalhekk fid-Dar ta' l-Akkademja, fl-10 ta' Novembru, 1970. Fost id-deċiżjonijiet li ttieħdu, insemmi li l- Għaqdiet kellhom jagħżlu nies imħarrġa fis-sengħa tal-kitba biex ihejju l-kotba għall-iskejjel u jibdew minn dawk l-iżjed żgħar biex ikunu l-bażi xjentifika tal-kotba l-oħra. Wara kellu jiġi mħejji 'pros- pectus' għal 'Limited Liabilitv Companw' li tiffinanzja d-Dar tal-Kot- ba għal dawk bil-Malti, Jisgħobbina ngħidu li s'issa, mhux ħtija tagħ- na, dan il-proġett għadu ma seħħx. Mill-banda l-oħra l-Akkademja laqgħet bil-ferħa l-aħbar li t-tagħ- lim tal-Malti beda mill-ewwel klassi fl-iskejjel tal-Gvern u li l-għadd tal-perijodi tat-tagħlim tal-Malti kien irdoppja fl-Iskejjel Sekondarji u xewqa oħra mitmuma… l-Istorja ta' Pajjiżna bdiet tiġi mgħallma b'Ilsienna fl-iskejjel kollha tal-Gvern. Is-Segretarju, li bħala Assis- tent Direttur ta' l-Edukazzjoni kellu sehem mhux żgħir f'din il-bidla kien kiteb ittra ta' radd il-ħajr lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni, Kultu- ra u Turiżmu, kif għamel ukoll meta smajna bl-aħbar oħra sabiħa tal- Liġi li għamlet l-Ilsien Malti wieħed mill-ilsna uffiċjali ta' l-Univer- sità Rjali ta' Malta. U la semmejna dan il-Ministeru, nixtiequ ngħidu wkoll li l- Akka- demja kellha sehem importanti fit-twaqqif tal-Premjijiet tal-Letteta- tura (b'kollox £160) li issa qegħdin jingħataw kull sena lill-Kittieba tal-Malti li joħorġu l-kotba. Jirrappreżenta l-Akkademja fil-Bord hemm il-President. il-President tal-Akkademja, għamel fondazzjoni ta' £400 biex isir 'lecture' kull sentejn fl-Università Rjali ta' Malta dwar l-Ilsien Malti, minn persuna magħrufa f'dan il-qasam. Ġie mwaqqaf Kumitat jew 'trust' mill-Università biex jaħtar l-oraturi u biex jorganizzaw iċ- ċerimonja skond il-ftehim. Rappreżentant tal-Akkademja ser ikun dejjem f'dan il-Kumitat u l-Kunsill ta' l-Akkademja deherlu li ħadd għajr mill-President, bħala l-istess Fundatur ma seta' jirrappreżen- taha aħjar. L-Università qed twiegħed ukoll li tiġbor f'publikazzjoni dan ix- xogħol ta' riċerka u studju dwar aspett jew ieħor ta' l-ilsien Malti. Imissu jiftaħ din is-sensiela il-Prof. Ġ. Aquilina f'Novembru li ġej, Dwar il-Malti fil-GC.E. Advanced Level, kien tqanqal xi dubju li dan l-eżami jista' 'l quddiem ikun inferjuri għall-eżami ta' l-istaee 14 IL-MALTI suġġett fil-Matrikola u għalhekk l-lisien Malti jonqoslu s-siwi tiegħu fid-dhul għall-korsijiet fl-Università. Il-President u s-Segretarju ġew imqabbda mill-Kunsill biex jitkellmu mal-Professur Aquilina dwar din it-theddida u meta fissrulu l-biża' tagħhom huwa tahom x'jifhmu li l- qagħda tal-Malti kienet ser tibqa' kif kienet f'dak li għandu x'jaqsam mal-livell ta' l-eżami. L-Akkademja, fuq stedina tal-Association for Commonwealth Literature ingħatalha l-ġieh li taqsam l-ibħra u jkollha sehem fil- Konferenza ta' l-Ilsna tal-Commonwealth li saret f'Kingston, il-Ġa- majka fir-Rebbiegħa ta' l-1971. Il-President mibgħut f'isem l-Akka- demja ippreżenta teżi dwar l-Ilsien Malti u l-Ġrajja tiegħu u kellu merħba sabiħa mid-delegati preżenti. Meta reġa' lura huwa qal fost ħwejjeġ oħra li fuq suġġeriment tiegħu kienu ser jittieħdu passi biex jiġu maqluba bl-Ingliż ix-xogħlijiet letterarji l-aktar magħrufa ta' l-Artijiet tal-Commonwealth. Il-pont tal-letteratura li jgħaqqad pajjiż ieħor ifakkarni fiż-żjara li għamlet fostna 'Madame Ropa', mart il-poeta ambaxxatur tal-Let- teratura Maltija Laurent Ropa, Fil-'Vermouth d'Honneur' li sar b'ġiehha fis-Sala Saint Albert the Great, organizzat mill-Akkademja, ir-Rev. Professur Patri Seraphim Zarb qara diskors bil-Franċiż imhej- ji għall-okkażjoni fejn fakkar il-ħidma tal-poeta u s-sehem tiegħu bħala Malti li baqa' Malti, L-Akkademja raddet ukoll ġieh lill-poeti cħra llum mhux magħ- na: Rużar Briffa u Ġuże' Bonniċi li kien jixirqilhom jibqgħu imfak- kra għall-ħidma tagħhom fil-qasam lingwistiku u letterarju ta' l-ilsien nazzjonali tagħna, fl-Università bħala wliedha li fost il-ftit ħadmu biex jaraw il-Malti fuq il-pedestal li jixraqlu. B'kordinazzjoni ma' l- Għaqda tal-Malti (Università) u s-Sinjorina Karmen Mikallef Bufia- ġar l-Akkademja temmet xewqa oħra — dik li tara rħama b'isem iż- żewġ kittieba tobba fuq il-ħitan ta' l-Università, fis-Sala tal-Libreri- ja, tal-Qroqq. Fiċ-ċerimonja tkellmu l-Presidenti taż-żewġ għaqdiet u s-Sur Ġuże' Cardona, fil-preżenza tas-Sinjorina Mikallef Buħaġar li kienet ġiet Malta minn Londra fejn qed tgħix, għall-okkażjoni tal- kxif tal-monument ta' Dun Karm, f'Ħaż-Żebbuġ, f'Ottubru, 1971. U la qed insemmi okkażjoni oħra nazzjonali, irrid ngħid ukoll li l-Akkademja ħadet sehem fil-festi li saru f'Ħaż-Żebbuġ bit-tqegħid ta' kuruna tar-rand f'riġlejn il-monument u l-presenza tal-President u l-Assistent Segretarju u oħrajn fil-Lejla Mużiko-Letterarja u dak in- nhar li nkixef il-monument. L-Akkademja tieħu wkoll sehem fit-tqe- għid tal-kuruni nhar it-tmienja ta' Settembru, fil-Jum ta' Tifkira jew il-Ħdax ta' Novembru u fil-Festa ta' Kristu Re. Kittieb ieħor tal-Malti, Missier il-Letteratura tagħna, Ġuże' Mus- RAPPORT AMMINISTRATTIV 15 cat Azzopardi ġie mfakkar fi Soires' Litteraire li saret fit-Teatru Ma- noel, f'Ġunju, 1970 u l-Akkademja tal-Malti flimkien mal-Kumitat Ċiviku tal-Belt tat l-awspiċju tagħha. Jien u nsemmi wieħed wara l-ieħor il-kittieba tal-Malti li Ilum jinsabu rieqda fis-sliem, ma nistax ma nsemmix lill-mibki ex-Viċi President tal-Akkademja u benefattur kbir tagħha, Dr. Anton Cremona. F'dan iż-żmien kemm ilna ma niltaqgħu l-mewt ħasditilna minn fostna lis-Sur Nin, bniedem umli, ħabib ta' kulħadd u fuq kollox ħabib ta' l- Ilsien Malti u dak kollu li hu Malti, Bejn ħsieb u ieħor li jgħaddilna bħal issa l-iktar li jnikkitna hu l-ħsieb kiefer li dak li tħabtet għalih l-Akkademja — il-vitalizju — l-ebda amministrazzjoni ma tat widen għall-krib tagħna. Kif ngħidu bl-istess idjoma 'mill-kappell li kellna sellimna', Sellimna lis-Sur Nin bl-għotja ta' £50 fl-okkażjoni tal- Midalja tal-Fidda mogħtija lilu mill-Federazzjoni tal-Kumitati ċiviċi, fl-1970. Kienet okkażjoni ta' ferħ li tatna okkażjoni oħra biex nuruh l-apprezzament tagħna għall-għajnuna finanzjarja li huwa kien ta lill- Akkademja bid-dritt ta' l-istampar tal-kotba mill-pinna ta' Sir Temi Żammit, għajnuna li kif nisimgħu minn fomm it-Teżorier illum tat in- nifs tal-ħajja lill-Għaqda. tagħna. Sellimna lis-Sur Nin f'ħajtu u fi kliem il-Prof. Ġuże' Galea li għa- mel kelmtejn ta' tifkira fil-laqgħa tal-Kunsill ta' l-10 ta' Jannar, din is-sena… ma mietx President ta' l-Akkademja tal-Malti għax ma riedx hu, għaliex huwa kien offrielu li fl-aħħar Laqgħa Ġenerali jin- għatalu dan il-ġieh. U tajnieh l-aħħar tislima f'mewtu. Dak in-nhar tal-Funeral, wara l-kuruna tal-Akkademja, imxejna jien u l-President flimkien mas-Sur Victor Apap li hu qarib tiegħu u s-sur Ġuże' Cardona bħala membri tal-Kunsill. L-Akkademia tat ukoll kontribuzzjoni ta' £5 b'riżq il-fond għall-bini ta' monument tiegħu f'Għawdex u qed taħdem biex fiż- żewġ Gżejjer tissemma triq għalib. Fuq l-istess nota ta' swied il-qalb irridu nfakkru wkoll il-mewt ta' Franġisk Saver Caruana li kien wieħed minn dawk li ħadem il- benniena tal-Għaqda u ta' ex-President Onorarju tagħna u kittieb u skular kbir tal-Malti, ir-Rev. Bħal issa qiegħed nirrappreżenta lill-Akkademja fil-Kumitat Nazzjonali li' qed ihejji Mafkar taħt għamla jew oħra li jġib isem Mons, Savdon. U għaliex il-ħajja hija mżewqa bin-niket u l-ferħ hekk ukoll il- ġrajjiet li Żaruna f'dawn l-aħħar xhur ġabu magħhom l-ikreh u s-sa- biħ. Mingħajr ma ninsew dak kollu li sewdilna qalbna, nixtieq li nagħ- laq l-aħħar taqsima ta' dan ir-rapport b'tifkiriet li għamlulna ġieh u li għandhom jiġu mniżżla xejn inqas mal-ġrajjiet li mlew id-diariu 16 IL-MALTI ta' din l-Għaqda tagħna… matul dawn il-ħamsin sena. Dawn is-snin huma biżżejjed biex iħeġġuni nistqarr li fost id-dmirijiet li qdejt fl- assenza tas-Segretarju l-iżjed li wettaqt bil-qalb kienu sehmi fil-Fes- ti ta' Għeluq il-Hamsin Sena mit-Twaqqif tal-Akkademja u l-Għotja tal-Midalja tad-Deheb Ġuże' Muscat Azzopardi lill-poeti Anton But- tigieg u Karmenu Vassallo, Kmieni s-sena l-oħra, l-Akkademja kienet ħatret Kummissjoni magħmula mill-Wisq Rev. Prof. Mons. K. Sant, il-Viċ.President u s-sur Ġuże' Cardona, taħt il-Presidenza ta' Dr. Wallace Gulia biex thejji programm xieraq. ee Fost il-ħidmiet kien hemm sensiela ta' taħditiet miftuħa mill- Prof. Mons. Sant bil-'Malti fil-Ħajja ta' Kuljum' li saret fis-Sala Mons. Gonzi, l-Istitut Kattoliku u ngħalqu b'taħdita minn Dr. Gulia: 'Il- Malti fil-Liġi u l-Amministrazzjoni' fit-Teatru ta' l-Università. Il-qofol tal-festi kienet l-Akkademja Mużiko-Letterarja li saret fit-Teatru fit-23 ta' Diċembru taħt il-patroċinju ta' l-E.T. Il-Gvernatur Ġenerali u Ladv Mamo u li għaliha kienu preżenti fost l-oħrajn, Mon- sinjur Isqof Kuġitur u l-Vigarju Ġenerali u l-Onor. Dr. Anton Butti- gieg, Ministru Tal-Ġustizzja u Affarijiet Parlamentari. Fid-Diskors li għamel il-President u dak li għamel Monsinjur Sant issemmew b'mod partikulari Ġuże' Muscat Azzopardi, Mons, Savdon u Monsinjur Psaila li għenu fit-twaqqif tal-Għaqda. Inqraw xogħlijiet ta' dawn il-kittieba minn membri Akkademiċi, (suġġeri- ment li tqajjem mis-Segretarju Propaganda) u ħa sehem il-Kor Ġest Nazzarenu, Il-programm stampat għall-okkażjoni, xogħol li sar b'req- qa kbira mit-teżorier, jibqa' tifkira sabiħa ta' għeluq il-festi ċinkwan- tinarji. Biex ngħaqqad okkażjoni ta' ferħ ma' oħra nsemmi l-aħħar ġraj- ja li twettqet fi ħdan l-Akkademja — l-għotja tal-Midalja Ġuże' Mus- cat Azzopardi. Il-Fundatur tal-Għotja, is-Sur Ġino Muscat Azzopardi din id-darba għoġbu jagħti żewġ midalji lil żewġ poeti ewlenin ta' Lsienna. Il-Kummissjoni magħmula mill-President, it-Teżorier u l- Assistent Segretarju għamilna minn kollox biex dak in-nhar li nku- nu nifirħu b'Anton Buttigieg u Karmenu Vassallo, il-mistiedna li mlew l-Aula Magna ta' l-Università fit-12 ta' Frar, ikollhom l-okkaż- joni kif fil-fatt ġara, li ġaraw mill-qrib minhuma l-membri tal-Akka- demja. Kif fisser tajjeb il-President f'waħda mil-Laqgħat tal-Kunsill, dik l-okkażjoni wriet kemm issarraf ma'. l-'intelliġentia' ta' Malta l- Akkademja tagħna u kienet pass ieħor 'il quddiem biex issaħħaħ ir- rabtiet tagħha fis-Soċjetà. Aħna nemmnu li l-kuntatti ma' dawk li għandhom is-setgħa jgħinu ħafna biex ifissru mill-qrib id-diffikultajiet ti kull wieħed min- na jista' jiltaqa' magħhom fil-mixja tal-ħajja u għax nemmnu fil-kun- tatti persunali ma tiġix okkażjoni li l-President u uffiċjali oħra tal- Kunsill ma jiddiskutux jew ma jressqux il-prinċipji fondamentali Ji għalihom ġiet imwaqqfa l-Akkademja jekk jaraw li jew qed jiġu mhedda jew jixirqilhom trattament aħjar. Għidt li n-nota karatteristika fl-aħħar taqsima ta' dan ir-rapport ser tkun dik ta' ferħ u l-imrieżaq sbieħ tat-tama għandhom idawlu l-ideal li għalih, sħabi u intom u dawk li ġew qabilna issielet għalih kulħadd. 'Tifraħ meta tara membru akkademiku jinħatar rappreżen- tant tal-poplu fil-Parlament u Ministru tal-Gvern, u l-Akkademja kie- nett minm ta' l-ewwel li tatu ġieh. Il-Kunsill, Presidenti Onorarji u l-Membri Akkademiċi kellhom okkażjoni jiltaqgħu ma' Dr. Anton Buttigieg fi pranzu mogħti b'ġiehu, fil-Lukanda Phoenicia fil-31 ta' Lulju tas-sena l-oħra; fraħna meta l-Viċi-President, Dr. Wallace Gu- lia nħatar Avukat Anzjan tal-Kuruna u f'okkażjoni oħra meta s-Seg- retarju, is-Sur Godfrev Żarb Adami sar Assistent Direttur fid-Dipar- timent ta' l-Edukazzjoni. Minn sħabna anzjani fil-Malti ngħaqadna xejn inqas bil-ferħ ma' sħabna l-ġodda li lqajna fostna f'dawn l-aħħar xhur, b'kollox 12-il Membru Akkademiku fosthom is-Sinjorina Marv Rose Gatt. Semmejt lilha biss għaliex ilha ma tinħatar mara mill-1937 meta daħlet membru is-Sinjorina Marv Mejlak. Fi tmiem ta' din il-kronaka, ma nixtieqx li l-fwieħa taż-żahar u l-foħrija, jew il-ward imqiegħed fil-bukkett quddiem din l-Għaqda tagħna, inessi li fil-għalqa nibet ukoll l-għollieq. Problemi kellna u għad baqa', waħda minnhom hija l-publikazzjoni ta' Il-Malti' li biex timxi 'l quddiem jeħtieġ ħeġġa ġdida u rieda qawwija. Il-President u l-Kunsill għamilna li stajna biex inqaċċtu x-xewk qi f'xi żmien forsi iżjed minn ieħor jinbet fostna. Xi drabi rnexxielna, waqtiet oħra mhux dejjem sibna l-għodda meħtieġa, waqt li drabi oħrajn meta rnexxiel- na nqaċċtu l-ħażin u ż-żergħa għammiel beda jagħtina, il-kurrenti ħarqulna wħud mill-uċuh li bdew jiftħu quddiemna. U biex nagħlaq kif wegħidt: illum ma rridux nibku fuq l-im- għoddi. Jekk għal xi raġuni jew oħra ma rridux ninsew, inwarrbu għal ftit ħin in-nuqqas ta' ftehim, l-inżul tal-ħajja u dak li mhux dej- jem qabel magħna u niftakru għall-inqas fi ġrajja jew oħra, f'punt jew ieħor li smajna f'dan ir-rapport u li fil-kuxjenza tagħna, u ta' dawk barra mill-ħitan tal-Għaqda li qatt ma raw xejn sabiħ u tajjeb, insibu li għandna ward biżżejjed biex inqegħduh bukkett ifewwaħ f'riġlejn l-għażiża patrija tagħna Malta. (1) Minħabba nuqqas ta' spazju ma stajniex nippublikaw dan ir-rapport qa- bel u fil-ħin,