Id-Djalogi ta' De Soldanis Bi studju ta' G. CASSAR PULLICINO pD-DJALOGI li sa nġibu hawnhekk inkitbu mal-mitejn senu ilu mill-Kanonku Għawdxi Gian Francesco Agius Sultana (jew kif nafuh il-lum u kif kien jikteb fi żmienu, Kitba tas--— De Soldunis) li għex mill-1712 sal-1770. Sa Seklu XVIII naqlagħhom mill-qabar tan-nisi għad-dawl tal- lum bil-ħsieb li nagħti xempju ta' kitba bil-Mal- ti tas-Seklu Tmintax. Mhux għax ma nafux b'kitbiet oħra bil- Malti ta' l-istess żmien—kitbiet bħall-priedki li starupa L. Bo- nell: tid-Liuletto Majtese (Suppl. It., 1898. pp. 87-41) jew li għadhom jinsabu sal-lum: manuskritti fil-Bibljoteka ta' Mal- ta u għand nies privati, kif ukoll taqbil u poeżijiet ħfief li minn- hom ġabar is-Sur Nin Cremona fin-Numru 7 ta' Lehen il-Malti. Imma proża Maltija qajla għandna ħlief dik tad-Duttrina bil- Malti tal-qassis Francesco Wzzino li nkitbe: b'ordni ta' l-Isqof Alferan meta dan għaraf li tista' tikteb b'ilsien il-poplu fuq l- alfabet li De Soldanis kien sawwar għall-grammatku tiegħu tal- 1750 (b. Tnma din kiene: kitba xotta wisq u xejn ma tixħet dawl (uq il-ħajja Maltija ta' dawk iż-żmenijiet. Mhux hekk dawn id-djalogi 'i bħalhom De Soldanis kien ġà ħareġ oħrajn iqsur fil-Lingua Punica li dehret fl-1750, li jġib l-isem Nuova. Fautore, Mela kif naqraw f'isem dan ix-xogħol, din mhijiex ħlief it-tieni. edizzjoni tal-grammatika. tal-1750, biss imkabbra a miżjuda. Nafu li ħames snin wara l-ħruġ tal-Lingua Punica, ie. fl-1755, De Soldamis kien diġà beda jaħdem fiha u fid- dizzjunarju tiegħu. li baqgħu t-tnejn manuskritti. Dan nafuh minn ittra 'i De Soldanis kiteb lil Ignazio Saverio Mifsud fil- 25 ta' Frar, 1755, fejn qallu li dik il-ħabta kien ''impegnato a 100 IL-MALTI Ix-xogħol jidher li kien tlesta u kollox għall-istampa imma għal xi raġuni jew oħra De Soldanis baqa' ma stampa la d-dizzjunarju u lanqas din il-grammatkà miżjuda. Td-djalogi huma miktubin bil-Malti bi traduzzjoni bit-Tal- jan ħdejhom. Jieħdu mill-paġna 192 sal-paġna 199 tal-Ms. ii Is-siwi tagħhom qiegħed fil-fatt li Is-Siwi (a) huma miktubin b'Malti idjomatiku għall- tad-Djalogi aħħar li nistgħu nqisuh bħala mera ta' kif kienu jitkellmu n-nies tal-poplu f'nofs is-Seklu T'min. tax; (b) jixħtu dawl kbir fuq il-ħajja, ix-xogħol. is-snajja' u d- drawwiel Ma'tin ta' dak iż-żmien, u (ċ) juruna għidut u kliem li l-lum jew mietu jonkella nbidlu u nafuhom xort'oħra. — Fejn ikun meħtieġ, nagħti nota fuq xi karatteristiċi tad- diskors, li jistgħu jkunu jew djalettiżmi Għawdxin jonkella fo- rom minsija, u naqleb għall-Malti n-noti li jagħti De Soldanis stess fil-manuskritt. Biex nuri aħjar b'liema ortografija nkitbu dawn id- djalogi fl-oriġinal, sa nislet hawnhekk erba' biċċiet, qosra minnhom :— Kat jentem dana e nesel, chela kol ma sap fuec Vart, ghat li dali dali ioktlu u jiechdu, el kzira taghna jek t-agħmel tajeb elkont bejn wahhda u ohra. ientkatlu elf fenek koslum ' (f. 194). Alla jaf fein ikolna n-engħalqu. el ghalqa ghalina buma e To- rok. e Rgiel halla jesemghu u jarau. ahhna mgħakes nesa ne- semgħu ti ma naranx ' (f. 195). Fit-traskrizzjoni tad-djalogi jiena fittixt li kemm jista' jkun nagħti l-forma tal-kliem li l-aktar nafu l-lum, għalkemm kemm stajt qagħadt għa'l-oriġinal. L-Oriġinal Qabel ma ngħaddu 'l quddiem iktar, jidhirli li aħjar ngħidu xi ħaġa fuq iż-żmenijiet li fihom De Soldanis għex u fħageb u Il-Maltin b Ai Bejn jeħed u ieħor, il- hajja tal-Kanon- Kotru fis- Ta gius tin rex fuq tit a tar minn nofs seklu. Seklu Xvrrr Ib dan is-seklu kien is-Seklu 'Tmintax li fih il- ħajja f'Malta, bħal f'artijiet oħra, kienet im- żewqa u mħawwra bil-bosta. Dik il-ħabta li De Soldanis kien qed jaħdem f'dan il-Ms., Malta u Għawdex kienu jgħoddu mal-85,000 ruħ. Dan ifisser li l-gżejjer tagħna kien fihom nies daqs erba' darbiet iktar milli kien hawn meta ġie l-Ordni fl- 1580, u mat-8.000 ruħ inqas mill-għadd li ntlaħaq fl-ewwel ċen- siment li għamlu l-Ingliżi fl-1807. Żieda bħal din fil-għadd tan- nies kienet saret b'inkejja tat-telf kbir 'i kienu ġarrbu misseri- jiema mill-ġlied mat-Torok sew fuq i-art kemm fuq il-baħar, u mill-imwiet bil-mard qalil u bil-pesta li kienu jżuruna ta' si- kwit. Imma inagħha din iż-żieda fin-nies ġiebet ukol' żieda fil- ħluq ii-jridu jintemgħu u jimtlew: u dan kien problema, il- għaliex, jaħdmu kemm jaħdmu, qatt mu setgħu misserijietnu 'aqilgħu mill-art tagħna għajxien għal iktar mit-tlieta wieħed ċun-nies tagħna. Tassew li l- muħ u ż-żjut, kif ukoll ix-xgħir, l-inbid. il-ġobon u r-ross kient jinġiebu minn Sqallija, imnejn kellna dritt inġibuhom bla ħlas ta' dwana. Imma dawn ma ke- nux jaslu dejjem fil-ħin meħtieġ u mħabba f'hekk niesna l-qod- ma ġie Ji batew il-ġuħ u nuqqas tal-biża' (9). Mill-art tagħna kienu jieħdu l-qamħ, il-qoton. ix-xgħir, il- kemmun, il-frott u ħwejjeġ oħra. Imma l-aqwa żewġt uċuh kie- nu tal-qamħ u tal-qoton. Minn dejjem kien hekk, sa minn qabel ma ġie San Pawl fostna l Għalhekk fuq l-eqdem muniti ta' Mal- ta naraw daqqa s-sbula u daqqa l-qotna. U għalhekk ukoll għad- na sal-lum nisimgħu t-tifkira ta' dan kollu fil-għidut : ''Fidden. ja Fiddien, Daka qamħek il-kejjiel, Daka qotnok il-wiżżien ', 5, fejn iost kollox igħidilna kif misserijietna ma setgħux jorbtu fuq l-uċuh tar-raba' tagħhom u meta ma tagħmilx xita ġie li bdew jaħsbu biex jitilqu minn Malta. '$… non pluit et tucti li seminati su suchi (secchi) in tantum quod populus intendat aufugere et se absen- tare ab ħac insula propter penuriam et necessitatem maximam…' (nota, faċċ, 177). 102 IL-Marri Ix-xogħol tal-qoton Kien ifendi, Kien jinżara' għall-aħħar 1 Mejju u kien ikun ta' żewġ xorta: abjad u aħmar, u mba- għad kienu jaġtgħuh għal Settembru. Fiż-żmien Il- li aħna nsemmu, l-iswi ieq ta' Spanja, ta' Mar- Qoton silja u tal-portijiet ta' l-Adrijatiku kienu għad- hom tajba, u bejn il-qoton li kienu jsiefru u dak li jinħela hawn Malta biex ilibbes in-nies kien jinbiegħ kollu u jħalli l-qligħ. Barra dan. għandna nqisu li ż-żrigħ tal-qoton kien iġib xogħol ieħor miegħu, bħal ma huwa l-insiġ bin-newl, il-ħdim tal-qlugħ għax-xwieni u bastimenti oħra u d-daqq tat- tajjar biċ-ċik u l-watar. Isimgħu kif Patri Magri għaraf jiġbor i ftit kliem l-importanza ta' din l-industrja meta din kienet diġà qiegħda tmajna: — TDin l-art immela, bil-bosta mMxenl- mixa, tajba għall- qoton. U hekk ġara li dari l-qoton kien ilibbes jf wiċċ iżejjer tagħna, ilibbes in-nies u jbajjad fil- qlugħ a' eluf ta' bassimenti. Hu mħabba fih li bosta siġar inqalgħu. : ma hux biss fiż-żmien tal-gwerra ta' l-Amerika, ineta l-bdiew il tilfu rashom u stħajjlu li hemma ke thom jibqa għu jagħtu fuq xulxin min jaf kemm; iżda wkoll minn bosta mijiet ta' snin qabel, minn meta xegħel il-kummerċ tal-maħlaġ ma' Spanja. hekk fis-sajf kont tara wiċċ l-art imgħotti bil-ħdura; kont tara s-sinjur liebes il-lankċ (qoton aħmar) li, maħsul u mgħoddi bil. nadida, kont taħsbu ħarir; u dana um l-qlugħ li semmejna kie- nu joħorġu min-nwiel taż-Żurrieq u ta' Ħaż-Żebbuġ. Issa ta' dan kollu baqgħet it-tifkira. Id-dinja raddiena, il-qoton ma IġIbX……….. Tmina s-Beklu Dsatax li hu s-seklu tal-waqgħa ta' l-indus- trja tal-qolon, kien għadu ma Żernaqx meta De Soldanis kien iqatta' ġranet sħaħ jikteb fuq dal-gżejjer fid-dar tiegħu ġewwa Kastell t'Għawdex. U dik il-ħabta l-qoton kien għadu jġib u l-aqwa tiegħu. Għax igħid, Ala ħares ma kienx bekkl: Għax kieku kif setgħu misserijietna jlaħħqu mal-ħajja2 Biex iħallsu qbiela 7 sid ir-raba'7 X'jilbsuf U x'jieklu, meta n-nies qiegħ. da tiżdied, il-ħajja dejjem togħla u magħha jogħla l-kera Mhux għalxejn li fit-tielet djalogu jidher dak il-qtigħ il-qalb u dak il- viża' kollu fil-bidwi li-ma jafx għadx tiġih sena ħażina li fiha qoton ma jagħtix u bu jimtela milja dejn. Pażri Manwel Magri, 8…: X'Jgħid il-Malti. jew Għerf blu Miktub tal-Maltin, Malta, Stamperija tas-Salesjani, 1925, p. 25. Kienu żmenijiet illi, kif ingħixu l-lum, ma kienx fihom ħajr, Taħdem kemm taħdem qatt ma taf fejn int: il-lum qie- għed ġo darek u fuq xogħolok, għada jidhru t- Żmenijiet 'Torok, tmur tiġġieled u titlef jew ħajtek, jew Koroh ġidek jonkella taqa' lsir, In-nisa, imbagħad, imdejqin: min-naħa l-oħra meta jkollhom jħallu darhom u jinġabru ġewwa s-swar. L-aħbarijiet mill-Belt, 'fejn igħammar is-Sultan ' kienu jiġdiemu sa jaslu fl-irħula jew f'Għawdex. u biex jaslu kien irid ikun xi ħadd li, bħall-Għaw- dxi tad-djalogu. jinqala' minn pajjiżu biex ikun jista' jieħu 'l sħabu l-aħbarijiet tal-Gżira jew tal-Potenzi barranin. Żid ma' dawn li kien hawn serq bil-bosta, li bil-lejl kont tistenna jaqbeż xi ħadd fuqek, jagħtik xebgħa swat u jħallik għall-mewt, meta ma joqtlokx għal kollox, li i-triqat bil-lejl ma kenux imdawwla ħlief, fl-ibliet, b'xi fanal 'il hawn u 'l hinn quddiem xi niċċa jew statwa. u jkollok bejn wieħed u ieħor il-faċċata s-sewda tal-ħajja f'Malta f'nofs is-Seklu Tmintax. U sa hawn naħseb li ma għaġ- ġibhiex wisq l-Għawdxi tad-djalogu meta reġa' lura minn Mal- tan qal: U… dawk li dehru sinjuri qegħdin jitolbu: kollha mar- ru fis-saħta. Min mar ilsir, min iżżewweġ, min siefer u min baqa' 7 Imuna l-ħajja għandha iktar minn wiċċ wieħed. U fost dan kollu niesna kienu jsibu ż-żmien biex imorru għall-fenek bin- nemes u għall-kaċċa tal-ħaġel, Kienu jaqtgħu l-morra u jilagħbu l-karti u kien hemm min kien jinsa d-dinja fix-xorb u fis-sokor, U lanqas ma kienu neqsin mid-divertimenti: kienet issir il- Kukkanja darba f'sena, nhar it-Tnejn tal-Karnival; kienu jagħmlu l-Arblu ta' Mejju fl-ewwel ta' Mejju ta' kull sena. u għalih kienu jitilgħu l-psatas tas-Suq u. l-kalessieri ta' Pulir- jal (5). Nhar Santa Marija kienet issir tiġrija tan-nies il-Beli, minn fejn il-Vitorja sal-Pjazza, u barra dan kien hemm it-ilie- laq tad- dgħajjes u tal- bhejjem, il-ġostri fuq. il- baħar, il- festi u l- xi korpu sant, ngħidu aħna. ta' San Ka' ċedonju. tal- Furjana. Fost spettakoli oħra li għalihom kienu jidhru l-Gran Mastru, l- 104 IL-MALTI Inkwiżitur jew l-Isqof insemmu l-ġinnastika tan-nies tal-kum- miedja. Kienu dawn jiġu minn barra, jimxu fuq ħabel stirat u jaqsmu minn fuq il-Palazz sal-bini msejjaħ il-Konservatorja. bil-kontrapiż f'idejhom u bi flixkun inbid fuq rashom (6). Għall- Kavalieri u għall-Maltin ii setgħu jifhmu, imbagħad, kien hemm it-Teatru, li għalih kienu jġibu kumpaniji minn barra, għal- kemm kultant kienu jsiru kummiedji mill-Kjeriċi għall-poplu. Hekk f'Jannar tal-1755 saret il-kummiedja Il-Pazzo per Forza il-Birgu, in-naħa tal-Ħabs ta' l-Isqof fejn kienu jsibuh bħala l- Abbatija l-Qadima (7). Ma' dawn inżidu wkoll il-laqgħat soċjali li fihom Maltin u Kavalieri kienu jiltaqgħu u jitħalltu. Għalhekk insihu li meta, f'Lulju tal-1770, tgħarras id-Delfin ta' Franza, damu tlitt ijiem sħaħ sejrin bil-festini hawn Malta u fit-tieni jum sar ba'lu kbir u għalih stiednu lin-nisa Maltin u l-ballu ma spiċċax qabel il-5 ta' filgħodu. Semmejna l-kaċċa għall-fenek. Dak iż-żmien ma kenux joħorġu għall-fenek imħabba n-namra li kellhom għall-kaċċa biss. Imma meta jaqbdu jew joqtlu fenek kie- IL- nu fl-istess ħin inaqqsu mill-qerda u s-saħta ta' : Fniek l-uċuh li kienu jagħmlulhom. dawn il-gerriemg. Iżda donnu kien ta' xejn; għax joqtlu fniek kemm joqtiu. in-nisel tiegħu ma setax jintemm. Fil-fehma tan- Naxxari fil-ħames djalogu, il-fenek kien jaħli kull ma jsib f'wiċċ l-art għad li bejn wieħed u ieħor ġo Malta kienu jinqatlu mal- elf fenek kull jum. Għalkemm dan jidher numru kbir, m'għand- niex ninsew li misserijietna kienu hekk imħabbtin b'din il-biċ- (6) Ibid., Vol. ċa li meta Ximenes (1773-1775), ftit snin wara l-mewt ta' De Soldanis, ipprova jparti għall-għoli tal-ħobż billi ma jħallix min jispara għall-fenek u hekk jitma' lill-poplu l-iaħam irħis, il- Maltin xegħlu u qam agħa kbir fil-pajjiż sakemm il-Gran Mas- tru kellu jneħħi l-bandu (9). Iż-żewġ djalogi fuq iż-żjara tan-nisa għandhom importan- za kbira għax juruna, l-ħsebijiet u l-ħajja ta' żewġ klassijiet ta' nisa Maltin. F'wieħed niltaqgħu mal-mara tal- n-Nisa klassi għanja u pulita, fl-ieħor mal-mara ta' Maltin ħaddiem ir-raba'. Id-divrenzja bejn dawn iż- żewġ klassijiet tidher taqta' ħafna minn bejn il- linji taż-żewġ djalogi. Mara waħda bis-seftura, jew ilsira, fid- dar; l-oħra mhux talli bla seftura, imma hija stess, u bintha,. jaħdmu għad-dar: waħda tgerger għax bis-sħana ma felħetx ta- sal sad-dar tal-ħabiba tagħha, l-oħra fittxet isat u ħadet ix-xo- għol magħha biex waqt li żżur lil ħabibitha tibqa' taħdem u ma titlifx żmien: waħda meta jeħodha l-għatx tixrob l-inġazzata tal-luminata jew tal-lewż, l-oħra, għalkemm ma naqrawhiex. għaliha l-ilma biżżejjed biex jaqta' l-għatx. Imma mbagħad, ta' nisa li huma, it-tnejn jaqblu li ma għandhomx jafdaw 'il żwieġ- hom u għalhekk nisimgħu 'l waħda tgħid li sa toħroġ miegħu għal dawra wara l-ikel biex ma tħallihx waħdu :u l-oħra nisim- għuha tilminta li għandha salib għax ir-raġel imqareb wisq. Mela l-inara tal-bidwi ħadet ix-xogħol magħha meta mar- ret iżżur il-ħabiba tagħha. X'xogħol kien dan Kien ix-xogħol tan-nisa li jgħodd minn żmien Żemżem : it-taj- Xogħol jar għar-raddiena, ix-xogħol tal-ħjata u tal-kal- in-Nisa zetta, il-ħdim tal-brieret tat-tajjar, it-tkebbib tat-tajjar fuq l-imgħażel, u x-xogħol tal-bizzilla. Dan ix-xogħol ulied Eva f'Malta kienu jagħmluh waqt li żewġ- hom ikun qed jaħdem barra, fil-għalqa—kwadru li-jfakkarna fil- versi Ingliżi : TWhile Adam worked and Eve span Who was ihen the gentleman 77 U l-ilbies7 Inħallu jitkellem, għax jaf x'igħid aktar min- na, lil-dak il-bidwi tat-tieni djalogu li kien qed ifittex tfajla (9). 106 : IL-MALTI għaż-żwieġ. Isma' x'qal: ''Mur ħudha mill- L-Ilbies Belti… jew inkella ġib min jaqdiha, hejjilha ż- tan-Nisa żarbun, maktur illamtat, il-manta L' U iktar 'il quddiem: UNiftakar li n-nisa dari jmorru lebsin bl-għonnella bajda għal fuq, imbagħad kienu jġibuha ħad- ra, fl-aħħar minn nett sewda tal-Burat, dana ż-żmien jew sta- mina jew ħarir. Aħdem, ja raġel, biex tlibbes il-mara L'. Mela dak iż-żmien xejn inqas mil-lum il-moda tan-nisa kienet tiġi tiswa qabda flus. Imma mhux l-għonnella u l-manta biss kienu jilbsu. Nafu minn għand kittiebu barranin H ġew Malta u raw b'għajnejhom, illi dik il-ħabta n-nisa tagħna kienu joħorġu barra d-dar b'wiċċhom imgħotti — bħan-nisa tal-Lvantl Nafu wkoll li l-irġiel kienu jxiddu brieret kohol u jimxu ħafjin u li mħabba f'hekk kienu jsibu ruħhom aktar ħfief biex jixxabbtu fuq ix- xwieni tal-kors, Naqraw ukoll li n-nisa tal-kampanja, bħalma għadhom sa żmienna, kienu jġorru ż-żarbun f'idejhom u jxid- duh biss inetu jkunu sa jidħlu l-bieb tal-Belt. In-nisa għonja. imbagħad, meta joħorġu kienu jieħdu magħhom ilsira sewda liebsa l-istess bħal sidtha, biss waħda liebsa kollox ħarir u l-oħra Ibies tas-suf (10). Saħansitra dak iż-żmien inħasset hawn Malta l-moda Franċiża u għalhekk. bħalma ġara l-Ingilterra u pajjiżi oħra, in-nisa tagħna riedu jwarrbu l-ilbies Malti biex floku jil- bsu lbies ieħor. Ara kemm, li ħu De Soldanis, li kien kap- pillan tal-Kameraza, ħalla miktub fil-ġurnal tiegħu taħt il-jum 22 ta' Jannar. rġiel insemmu biss il-kapott, li l-aktar li kienu u jilbsuh il-foqra biex jilqgħu l-bard tax-xitwa jew tar-Rġiel biex imorru wara xi mejjet għad-difna. Kupotż kien l-isem kif kienu jsibuh in-nies tal-bliet, imma. l-bdiewa, kif igħidilna De Soldanis, kienu jsejħulu man- Dawn u ħafna tagħrif ieħor fuq l-ilbies Malti ta' dawk iż- żmenijiet jistgħu jinġabru mill-manuskritzi li ħallew warajhom il-kittieba tas-Seklu Tminiax. X'kittieba kienu dawn, nm fuqhiex kienu jiktbu) Qegħdin nitkellmu fuq żmien il-Gran Mastru Pinto, ftit qablu u ftit wa- rajh. Kien dan l-isbaħ żmien ta' kitba għal Mal- Il-Kitba ta, Kien hemm Prinċep li kellu għal qalbu l- f'Malta mixi 'l quddiem tal-għerf u li kien iħobb jilgħa- bha ta' Mecenate u jippatronizza l-arti; kien hawn kavalieri studjużi li xtaqu jafu iktar fuq Malta u fuq l-ilsien Malti li, wara li nstabu ċ-ċippi li minn fuqhom Barthelemv sen- sel l-alfabet Feniċju, beda jitqies bħala muftieħ għall-ilsna Or- jentali. Barra dan. il-biża' tat-Torok kien naqas ħafna u l-kwiet mn s-sigurtà li ġġib magħha l-paċi kienu jħajru għall-ħsieb. għall-kontemplazzjoni u 'għall- kitba. Għalhekk kien f'din l-at- mosfera. li Malta rat jixxettel għadd sabiħ ta' studjużi, reliġjużi u mhumiex, li nfexxew jiktbu fuq kemm-il suġġett għax sabu min jagħmlilhom il-qalb. Ma setax jonqos li dik il-mewġa lefte- varja ma tkunx influwenzata minn barra, l-aktar mill-Italja u minn Franza, għax dik il-ħabta dawn iż-żewġ artijiet kellhom l- -aqwa. universitajiet u kienu xerrdu l- infinwenza tagħhom mhux l-Ingilterra, il- Pruszja. u Russja. Għalhekk hawn Malta dehru f'dawk iż-żmenijiet id-dissertazzjonijiet twal fuq argumenti xjen- tifiċi u storiċi, id-diskorsi jew aħjar paneġierki u l-poeżiji ta' tifħir lill-Gran. Mastru u lill-uffiċjali għolja ta' l-Ordni. Imma meta dan id-duħħan intrefa' u mar mar-riħ, baqa' jidher ix-xo- għol ta' siwi intrinsiku li kienu ħallew il-kittieba ta' dak iż- żmien—1l-interess fil-qdumijiet storiċi li minnu ħarġu kittieba bħall-Konti Ciantar u De Soldanis. it-twaqqif ta' Akkademji Ji l-imseħbin tagħhom kellhom ismijiet pastorali—donnu d-diwi tal-moviment ta' l-Arkadja fl-Ttalja; il-kiftieba ta' djarji u ġur- nali bħal Ign. Saverio Mifsud, li barra l-ġurnal twil tiegħu, ħal- la. Mss. l-ewwel 24 volum imsejħa stromata fil-Bibljoteka, F'ra 108 IL-MALTI Gaetano Reboul, De Soldanis stess. u ħuh, kif ukoll bosta u bosta nies oħra, biex ma nsemmux il kitbiet, biċċa minnhom manuskritti, tal-Padre Pelagio minn Ħaż-Żebbuġ, li fis-seklu kien jismu Bartolomeo Mifsud, il-Ġiżwita Girolamo Manduca. it-tabib Giuseppe Demarco li ħalla kwadru. ta' l-epidemjoloġija f'Malta ma' tul għadd ta' snin, Michel Angelo Grima, li kiteb fuq l-anatomija u għen fl-iżvilupp tal-kirurġija, u terġa' De Soldanis għall-istudju tal-Malti. Ngħaddu issa għal dehra oħra tal-ħajja — it-tagħlim. Ma noqogħdux insemmu fuq dawk li riedn jidħlu f'xi waħda mill- professjonijiet jew f'xi kunvent, għax dawn It- kellhom fejn jitgħallmu u min igħallimhom. Tagħlim Għall-iskop tagħna nieħdu l-poplu kollu f'daqqa u nsibu li kien għadu nieqes wisq mit-tagħ- lim. Il-ħtija ta' dan kienet aktarx li s-snajja' u x-xogħol ta' misserijietna ma kenux jeħtieġu tagħlim wisq. Il-biedju u s-sajd. is-servizz fid-Dejma, fil-għases, u fuq ix-xwieni, ix-xogħol ta' l-imtieħen, ta' l-insiġ, tal-ġebel u tas-snajja' l-oħra li kellhom kull waħda l-konslijiet tagħhom, ma kontx trid tkun għaref wisq biex tagħmilhom, u x'aktarx li kienu jintirtu mill-missier għall-iben. Imma b'dana kollu min ried u seta' jħallas kien igħallem 'l uliedu u b'surmastrijiet kien iġibilhom l-aħjar nies . li kellna Malta. U dan ma kienx igħodd biss għas-subien, imma għall-bniet ukoll. Ara x'naqraw fil-ġurnal ta' Ign. Tm- ma mhux b'daqshekk għandna nifhmu li l-klassi pulita kollha kienet edukata bħat-tifla tal-Konti Navarra. Bil-maqlub, mill- mantskritti ta' dak iż-żmien naraw kemm kienu neqsin mit- tagħlim. U mhux is-sekulari biss: il-qassisin ma kenux xorta oħra. De Soldanis ħallielna kwadru tajjeb tat-tifel li kien jilħaq qassis wara li jkun tgħallem fl-iskejjel tal-grammatka u wrie- na wkoll il-frugħa tan-nisa ta' l-ibliet li, daqs kemm ħagsru l-kliem Malti fit-taħdit, spiċċaw biex, bħalma naraw il-lum fost (xi nies taparsi puliti li. minn għalihom jitkellmu bl-Ingliż, la kienu jafu jitkellmu tajjeb bil-Malti u lanqas bit-Taljan. Che serivano questi in Italiano qual- che fatto, o qualehe letterat Nol come si vuol serivere con una lingua che non si eapisce e non parlasi7' (14), U jekk hawn min jaħseb li De Soldanis kiteb hekk għax kien jaqbillu, għax kien rasu sħuna fuq il-Malti, nistgħu mmorru fuq manuskritt ieħor miktub mhux minn wieħed Malti, imma minn wieħed Abati Boccadifuoco, Palermitan, fejn naqraw kitba satirika fuq in-nisa Maltin, imnissla mill-għadd ta' kliem imħassar li bih kienu jin- 110 IL-MALTI qdew in-nisa waqt li minn għalihom kienu jitħaddtu bit-Tal- jan (15), Din il-biċċa twassalna għall-qagħda tal-Kleru f'Malta. Minn dejjem il-qassisin u r-reliġjużi l-oħra ħadmu biex isem- mgħu l-kelma t'Alla fost in-nies ta' dawn il- Il- gżejjer u minn dejjem inqdew bil-Malti biex Kleru fissru lill-wemmiena l-ġmiel tal-Fidi u t-tagħ- lim tal-Knisja. Imma qatt daqs daż-żmien li qed insenimu ma nsibu għadd ta' predikaturi tajba hi l-kelma tagħ- hora kienet tiġbed in-nies kull fejn imorru, Fssa dan kollu kien ġej mill-ħsieb sabiħ H kellu l-Kanonku Borg fl-ewwel snin tas- seklu, meta fetaħ oratorju biex fih il-kjeriċi Maltin jitgħallmu s-sengħa ta' l-oratorja (16). Fost il-qassisin u l-patrijiet li l-iktar issemmew, sew bħala predikaturi bil-Malti kemm ukoll bit- Taljan, insibu l-Kanonku D. Pasquale Grima. Arċipriet ta' San Pawl, D. Fr. Wzzino, li kien konfessur ta' l-Isqof Alferan u kiteb l-ewwel Duttrina bil-Malti fl-1752, il-qassis G. B. Falzon. il-Patri Pelagio minn Ħaż-Żebbuġ. Tassew li, bħalma qal De Soldanis. dawn il-predikaturi qatt ma taw każ kif kienu jiktbu l-Malti tagħhom, kif lanqas ma ħasbu biex jinqraw u jintrefgħu l-priedki Il-Malti tagħhom minn ta' wrajhom, Imma b'danakollu u l-Kleru dak iż-żmien issawwar l-istil retoriku, imħeġġeġ u qawwi, għalkemm il-ħsieb mhux profond, li baqa' nieżel mas-snin sa dawn iż-żmenijiet tagħna. Għal ra- ġunijiet oħra nsibu li l-Kieru Malti dik il-ħabta beda jagħraf il- ħtieġa tal-Malti biex iħares lilu nnifsu u ma jħallix iktar li l- aħjar karigi tal-Knisja jeħduhom il-barranin. Għalhekk kemm- il-darba qamu u ħaqquha biex ma jiġux nominati Kappillani tal-Kattidral li ma jkunux jafu bil-Malti, u fl-1555 il-Kunsill Popolari laqa' 'l Baldassare Cagliares bħala, Isqof sewwa sew għax kien jaf bil-Malti, waqt li żmien wara l-Kanoniċi u l-Kie- ru Malti ma qagħdux għan-neputi ta' l-Isqof Cocco Palmieri bħala Vikarju ta' Malta għax ma kienx jaf bil-Malti (18). Dan jurina li ma kenitx ħaġa ġdida me:a, f'April tal-1770, l-Isqof magħżul, Pellerano, mar iżur il-Kapitlu fil-Kattidral ta' l-Im- dina, u l-Kanonċi talbuh biex ma' tul iċ-ċerimonja. jitħaddtu bil-Malti, u hekk sar, Mill-Kattidral Pellerano baqa' sejjer għand is-sorijiet ta' San Pietru u dawn ukoll riedu li l-kliem isir bil-Malti (19). Mela kollox ma' kollox il-Kleru baga' jmexxi sewwa. l-mer- ħla ta' Kristu fit-triq ta' l-Imgħallem. U mhux biss, imma, kif kellu jiġri wara, il-Kleru mexxa wkoll lill-poplu Imġiba fit-taqbida għall-ħelsien meta kien meħtieġ. a FL Mhux b'daqshekk ma kienx hemm reliġjużi li Reliġjużi taw fil-għajn għan-nuqqas ta' ubbidjenza tagħ- hom. Naqraw li darba minnhom ħarġet ordni biex ma jitħal- iewx il-patrijiet joħorġu iktar weħidhom imma tnejn tnejn, u jitbiddlu ta' sikwit, u din l-ordni għoġbitu wisq lill-poplu ''perehċ per Vaddietro erano i detti molto deviati dall osservanza, uscen- do soli in-qualungue ora, d' buon mattino, mezzo giorno, sino la Ave Maria, pernottare in-casa dei parenti, entrare in quadlunque casa, osteria e bottegħe'' (20). Tmma dawn kienu każi li ma jiġ- 112 IL-MALTt rux kuljum, u għandna għax nifhmu li l-biċċa l-kbira tal-Kleru li kien jinzerta l-Belt kienu jidħlu mhux fil-ħwienet u t-tvieren fejn kien jidħol kulħadd, imma f'dik il-lukanda li kien hemm fi Strada Stretta, ftit 'il bogħod mill-kantuniera ''Tal-Fama' (Triq Irjali ma' 'Triq l-Isqof), miżmuma minn wieħed Vella' ' mlaqqam 'VSargma', fejn: il-qassisin tar-rħula kienu fpoġġu meta jkunu l-Belt, U… c la sua taverna era acereditata con gran concorso preċisamente dalli preti di canpagna quali ivi si ritd- ravano venendo per tin. gkorno in città' (20), — Minn dawn l-elementi, u minn oħrajn li ma daħlux f'dan l-istudju, kienet imsawwra l-ħajja f'nofs is-Seklu Tmintax. Deħrilna li kellna niktbu dan kollu u nisiltu bċejjeċ minn ġur- nali u djarji ta' dak iż-żmien biex ninqdew aħjar b'nies li raw b'għajnejhom u għexu huma nfishom il-ħajja ta' dak iż-żmien. Jekk xi ftit minn dak li għedna jidher li mhux għal kollox ġdid għax xi ftit minnu għadna narawh u nisimgħuh il-lum, jeħtieġ niftakru li d-drawwiet qodma jdumu l-mijiet tas-snin biex imu- tu għal kollox, li fis-Seklu Tmintax il-ħajja bdiet tieħu sura ġdi- da u ssir aktar ċivilizzata u għalhekk iktar komplikata u-mħab- bla kif għadha sal-lum. U biex napprezzaw sewwa dak li ga naqraw jeħtieġ nerġgħu lura, għal ħin wieħed, f'nofs is-Seklu Tmintax. naraw bil-għajnejn u nisimgħu bil-widnejn ta' mis- serijietna l-qodma. Jekk nagħmlu dan, inkunu nistgħu nisim- għu t-taħbit tal-ħajja ta' mitejn sena ilu, u nidħlu fl-ispirtu taż- żmien li huwa n-nifs u l-ħajja ta' kull kitba. 113 Id-Djaloġi 1—BDJALOGU BEJN ŻEWĠ BDIEWA FUQ L-AĦBARIJIET C) M. Saħħa, xbini, mnejn ġej b'dil-għaġla' T. Alla jagħtihielna. 'Ġej minn Malta dalwaqt (1), M. Għalhekk int fuq qaddek7 'T.- X'tarali iżjed minn nies7 M. Intant x'jingħad minn ġdid fl-art l-oħra' Kull min għandu jisw ielu, min ma għandu xejn jista' jsaqqi l-ħass, Domt erbgħa u għoxrin siegħa. ikla waħda għa- milt:'swietli fuq il-patalkka (2). M. Min imur f'dar in-nies dejjem immur minn taħt. Inti jaqaw ma kontx tafu2 T.- Mingħajr bżonn ma kontx nitħarrek minn dari. M. Għidli xi smajt, għar-ruħek, għaliex aħna hawn qatt ma' nisimgħu xejn. $ Ilmaħt is-Sultan(3) donnu warda tiftaħ. Rajt is-Sul- tana (4) u makbar u mesbaħ ma hi (5) ma tħalli ħasra, għaliex 1. Fid-djalogi l-V l-ittri JI u T' qegħdin għall-kelmiet Mistoqsija u Tweġiba. Fl-oriġinal l-ittri huma D u R, i.e. Domenda u Risposta. (D Dalwagt: (flok dan. il-waqt). Aktarx li biha l-lum in- fissru minn hawn u ftit ieħor, Qabbel il-kelma Ingliża presentiu li għand- ha t-tifsira ewlenija: ''mow, at once, immediatelr' imma biż-żmien in- hidlet u saret ''soon, before long''. (2 patakka: Biċċa munita qadima li kienet tiswa erbgħa rbgħaj- ja. Sa qabel il-gwerra, tal-ħaxix u tal-ħut kienu għadhom jixtru l-biegħa tagħhom u jgħoddu bil-ħbub u l-patakki għalkemm imbagħad kienu jbiegħu lill-pubbliku bis-soldi u bix-xelini. ''Patakku' għadek tisimgħu bħala laqam. Hekk kienu jsibuh il-Maltin fi żmien l-Ordni. Qb, frażijiet bħal fejn igħammar is-Sultan i.e. il-Belt, Bieb is- Sultan,' fnien is-Sultan, il-ħabba tas-Sultan u oħrajn, Hawnhekk qed igħid għall-Gran Mastru Pinto. (4) sultana: Hawnhekk tfisser ix-xini sultana li kienet għadha kif waslet Malta. Qisha dik li l-Ingliżi isejħu 'flagship'. (5). makbar uw mesbali ma hi: Aktar ma hi kbira u sabiħa. Forma mibnija mill-pronom indefinit ma u T-raba' sura tal-verbi kiber u sebaħ li l-lum hija mejta fil-Malti. Ta' l-istess għamla hama xi kelmiet oħra bħal maqwieħa li De Soldanis stess jagħti fid-dizzjunarju manuskritt (p. 30) u inagħlih, li jiena ġbart f'talba qadima minn Għawdex fejn hemm il-vers għal makbru u għal mogħlih. 114 — IL-MALTI jingħad li tarġa' mnejn ġiet. Is-Sultan ta' Franza bi flusu jeħodha u jroddha lil sidha(6). Min ħa x'ħaf Wara l-ferħ nis- magħhom igħidu li jiġi l-biki. Kemm dmija, kemm ġid, kemm 'nies7: Kollox mar f'ħakka ta' għajni: Dawk li dehru sinjuri, qegħdin jitolbu; kollha marru fis-saħta. Min mar ilsir, min iżżewweġ, min siefer u min baqa', M. Essa għalfejn tiġbdilha2 T. Għad-dar li hi fin-Nadur, X'ġibt lil martek u 'l uliedek : T. U la mara u la wlied għandi. Qiegħed ma' ommi għa- guża(7). Jiena f'Malta xi wieħed ried joħtobli. 'Ma nibża' min-nisa Maltin : jidhru sbieħ minn barra, għakar minn ġewwa. Aħjar ġild minn tagħna li nafuh minn ħaħsin baqra Maltija. IL.—IL-BIDWI GĦAŻ-ŻWIEĠ M. Ma baqa' żmien ta' xejn. Żwieġ xewk l In-nisa jridu buma jamru(l) b'ehmiethom, iħarsu lejn żwieġhom meta jridu minnhom. Jekk niżżewweġ minħabba f'ommi għaliex saret ħafna u għakka(2). Għeġla la qatt kelli u la għandi. Ħatbuni wisq. Qatt ma. tajt widenl X'naf neħilx fl-aħħar xi weħlu mingħajr ħsiebż Nismagħhom igħidu li qabel ma jingħaqad iż-żwieġ f'dina d- dinja jkun magħmul fis-Sema erbgħin ġurnata qahel. (6) jeħodha u. jroddha lil sidhu: Qed igħid għall-ġrajja li fuqha G. A. Vassallo bena l-poema epiku tiegħu ''Il-Ġifen Tork''. Fl-1760, waqt li hawn Malta kienu qed jifirħu bit-tlugħ ta' Ferdinandu fuq it-tron ta' Sqallija, deher bastiment barra, l-Port. Kien jismu La. Corona del Gran Signore, u kienu ġebuħ Malta l-irsiera Insara ta' fuqu li qamu għaż-Torok u qatluhom fejn il-gżira ta' Stamchid, L-Ordni laqagħhom bil-ferħ imma s-Sultana Tork hedded li sa jiġi jaħbat għal. Malta u hawn- hekk indaħlet Franzz biex issewwi l-biċċa u wegħdet lit-Tork f'isem il- Gran Mastru li l-bastiment kellhom ireġġgħuh lura. U hekk sar; u meta l-Kavalieri, taħt skorta ta' frejgata Franċiża, wettqu l-wegħda tagħ- ħom, kienu milqugħir tajjeb ħajna f'art it-Porok. 7). għaġ hekk il-għaġ ma tridx tmut, għax iktar ma tikber iktar titgħallem. Nisimgħuha wkoll meta lit-tfal, l-iktar fir-rħula, ingħidulhom li f'nofs ir-Randan jixħtu l-għaġuża mina fuq il-bejt tal- l-Knisja. (2) għakka: xiħa ħafna. Mara xiħa, Kelma li għadna ngħidu fil-qawl: Għal: ma rridhiex la żagħżugħa u la kbira, la subiħa u la kerha, għa- liex 1na kekux irrid noqgħod inħarisha, nixtieq ingħammar kif Alla jrid. Mur ħudha mill-Belt u għid li bi tiegħek martek ' Jew inkella ġib min jaqdiha, hejjilha ż-żarbua, maktur lamtat. il-manta(8). F'kelma waħda, irridha tiegħi waħdi, mhux tiegħi u ta' Suq: irridha tiegħi mhux jien tagħha. Ma jiniex żagħ- żugħ iżjed, sirt bis-snin u ekemm (4) ix-xagħar ma bediex jixhieb. M. Alla jagħtik xorti tajba, u li ssib mara għal qalbek, għaliex wisq nara li ż-żmien tbiddel. Niftekar li n-nisa dari jmorru lebsin bl-għonnella bajda għal fuq, imbagħad kienu 'jġi- buha ħadra, fl-aħħar minni nett sewda tal-Burat(5), dana ż-żmien jew stamina jew ħarir. Aħdem, ja raġel, biex tlibbes il-mara l T. U għalhekk il-għaks kullimkien. 1lL—BEJN ŻEWĠ BDIEWA FUQ IX-XOGĦOL TAL-QOTON M. Mnejn ġejf T. Mir-raba' tiegħi, M. Kif imur il-qoton tiegħek 7 T. Għad ma bdejtx indomm (b, Donsu sabiħ. Il-ġewż imtela. Ma niddawwarx ma nibda ndomm. M. Dina s-sena kulħadd jista' jiżżiħajr 'T-Alla u jiftaħar bih. T. Kellna bżonn, għaliex bih jaħtieġ inħalisu lil sid ir- raba', nilbsu u nieklu. Kemm ġid iġib dal-qeton lin-niest Dari M'hemmx divrenzja kbira hejn il-Manta u l-Mant li ngħidu fuqu iktar 'il quddiem, (4) ekemm: Forma djalettali m'nn għalkemm bit-tifsira ta' ''biex ma ngħidx, bil-kemm, għal ftit. Għadha tingħaċ fir-rħula imma ma tinsabx fid-dizzjunarji. LLUM i) indomm: Fix-xogħol tal-qoton iddomm. jiġifieri toħroġ il-qoton biż-żerriegħa b'kollox mill-fosdqa jew ħliefa, 116 IL-MALTI jinżara' dak li sarsar (2), il-mm jitbejjet (3), kull art tagħmlu u ma. jintilifx xiber art. Il-għaġeb kif f'sebgħajn art imqaxxra jitla' tlitt ixbar u jagħmel il-ġewż. Ħadd ma jaf sewwa kemni ġid tagħmel l-art tagħna. Ftit trab fiha, ma dik li fiha ġġib ġid wisq. Min kien jista' jaraha mitt sena ilu. dak iż-żmien kollha b'at, il-lum kollhe moksura (4) imsewwija u mdemna (5). Kull ġid wieħed jieħu minnha. Qatt jaqaw tibqa' mistrieħa2 F'sena waħda xi drabi fejn hemm ilma hija tagħmel tlie: btan. Kif ma tridx li xi raba' jagħmel2 Minn hawn ġej ii l-qbiela tant għa- liet u ssemmen lil sidhom. Min kellu fi żmien ħamsin skud tal- qbiela l-lum għandu bl-anqas mitejn. fn-nies kotrot, il-ħwejjeġ tal-Ibiem u ta' l-ikel għolew u aqqal sar il-kera. Ħniena t'Alla fi nistgħu ngħixu bi ħwejjiġna, u li l-art tagħti kemm nieklu s- sena kollha f M. Tabilħaqq, għax is-Suq bil-ħxejjex u frott mimli s- sena kollha. IV.—FUQ IŻ-ŻWIEĠ TA' TIFEL BIDWI M. Ġejt għandek, xbini: Għandi nkellmek jekk ia intix mexgħul (1). T. Għaddi u merħba bik u oqgħod. M. Kif tmur il-mgħallma (2). T. Emminni konna ġejjin flimkien : li konna nafu Hi nsi buk battal (8) kieku ġejna. (2) sarsar: Skend il-qlib bit-Taljan li ta De Soldanis fil-Ms., dil- kelma tfisser dak il-qoton li jinbet, ''quel solo che vi nasceve''. (3). jitbejjet: jinżara' f'ħofor fit-trab li jissejħu bejtiet. (4) moksura: Hekk hemm fl-oriġinal. Jinkiteb u jingħad aktar miksura. (5) mdemmna: Fl-oriġinal hemm mdemna imma jidher li trid tiġi imdemmla. De Soldanis kiteb sew kif semagħha, u Għawdex għadha sal- lum l-l tinbidel f'n, eż. mena' flok melal (1) mezgħul: imħabbat bix-xogħol, okkupat, P.P., li għadu jin- stema' f'xi rħula t'Għawdex, minn vxagħal, il-lum mejjet fil-Malti, Ni- simgħu iktar immiegħel, mit-tielet sura mnissla xiegħel, bħal imġiegħel minn ġiegħel. (2) il-mgħallma. Jingħad aktar l-imgħallma. (3) battal: m'għandekx x'tagħmel, bla xogħol. Mill-istess għerq għad fadlilna bdtal it-tagħlim tad-Duttrina: ''La ssemmix l-isem t'Alla fil-bàtaf', u btajjel, pl. ta' bidla, fil-Preċetti tal- Knisja: fIsma' l-Qud- dies fil-Ħdud u l-btajjel kollha. M. Darb'oħra ġibha miegħek; u t-tfal kf imorru2 'P. Tajbin; huma, l-ħtija li jiena ġejt. Għandi Kuzza (4) li-tfarfret qiegħed naħseb għaliha biex inżewwiġha. Xejn ma naf 'il min noħdilha. Hija donnha ħarufa fid-dar, bieżla kemm għaxra; ma l-frott la jsir trid taqtgħu. Qawwija bħal baqra, T. Jien nafha, donnha tebqa ta' warda l Lil min trid toħ- dilha9. Min ħatabhielek2 . M. ngħidlek is-sewwa qatigħ ħatbuha. Jiena kif rasi marfugħa biha ma kekux irrid nagħti l-widen; seħebti donnha raddiena tiżżonżonjani (5) biex inżewwiġha. għaliex hemm l-oħ- rajn għadhorm ġejjin u kull jum qegħdin jaqbżu. Ħatab wieħed Malti, ieħor minn hawn, Ara ftit xi tgħidli 2 T. X'jagħmlu dawn il-għożżieb2 M. Il-Malti jgħidulek li hu fuq qaddu. X'naf hux minn dawk b minn ħannt jidħol u mn'ieħor joħroġ' Il-lum l-inbid u l-logħob tal-karti: kulħadd jafhom. Ma ridtx kieku li teħel la ma' lagħab u la ma' xi xarràb għaliex ħweiġi jmorru fil-ħala. Dak ta' hawn imbagħad int u jiena nafuh. Għażeb għadu żagħ- żugħ; li ma kienx iħobb it-tverna, fejn fiha kull tant jilgħab il- morra o għat-tin o għall-inbid (6), u ii ma kienx wisq drabi jagħ- mel lejhu u nharu m kiekn ma jiniex naħseb. T. U għidh l-lum fejn issibu dak il-għażeb mingħajr im- mas Aħna konna bħalu u żgħażagħ, u għożżieb għalhekk bqaj- na, Għażeb jaħseb t'għażeb, miżżewweġ ta' miżżewweġ. Ġej minn nies li tiswa, għandu l-ġid u għandu l-ħila. Usalna fi żmien li ina hemmx fejn tiħtar. Iż-żwieġ bħall-qara' twil, waħ- da twila u oħra mgħawġa; u bħall-ħjar waħda ħelwa u oħra morri. Mur rodd is-salib għal wiċċek, għid 'il seħebtek, sejjaħ il-ħuttab u fitfex orbot qabel ma jdejjaq qalbu u jmur jagħti l- : Isem ta' tifla, vezzeġġjativ ta' Domenicuzza. , żonjani: tħeġġiġni, titlobni bla hedu. Verb denominativ minn żunżdn, mibni fuq it-tifsila tal-verbi mdaħħlir fil-Malti mill-Is- qalli jew mill-Ingliż, e.g., iffanferunja, skiddja; irrefjja, (6) 0….0: Mhix frażi Maltija. Aħjar jew … jew, (1) jagħmel lejlu u nharn: Skond De Soldanis tfisser jgħaddi l-lejl kollu fid-divertiment, perdeva le notti intere al divertimento, .118 IL-MALTI maktur u l-ħatem (8) x'imkien ieħor u tibqa' bħal xemx f'nofs in-nhar. M. Ma kekux tgħid ħażin; 'ma qabel San Ġwann li ndaħ- ħal it-tagħam u nsemmen il-majjal il-mara ma tħallinix għaliex trid thejjilha l-meħba (9). Għandna raġun ma. nifirħux bil-bniet meta jsiru (10) bħal bis-subien. Sejra taħlini u tneżża' dari. T. Kellek taħseb qabel. Martna (II) ma għamlux hekk9 Hekk jagħmlulra wliedna. M. —Meta, ħaqq dini. nkunu żgħażagħ bħal żgħażagħ naħ- sbuha l Alla jhennik l N.—BEJN KAĊĊATUR U BIDWI O xbmi, għal fejn tiġbdilha 2 Għal raħli. Fejn int imnissel 2 Min-Naxxar. Ħej. mhux ta' ftit. Int għal fejn b'dawn il-klieb u b'dawn in-nies2 ' M. Sejjer għall-fenek, u għandi n-nemes biex inemmis- hom. T. Ġejt f'waqt tajjeb, issa smajt li għadda wieħed bħa- lek kaċċatur li ħa fuq il-ħamsin. Mur in-naħa ta' Qbar il-Lhud. iġbed għall-Mellieħa u għat-Torri l-Aħmar Ji ssib. M. Tgħid ħalla xejn urajh7 T. Il-mitt qaddisl Qatt jinfemm dan in-niselt Ħela kull (8). tagħti l-maktur u l-ħatem: Żewġ drawwiet qodma fiż-żweġijiet Maltin. Malli l-għarajjes jagħtu l-maktur kienu jitqiesu ''marbutin'. Wara. li jagħtu l-kelma l-għarus kien jibgħat lill-għarusa l-ewwel figal u dan kien ikun żewġ ħutiet marbutin b'żagarellu u ċurkett (ħatem) f'ħalq waħda minnhom b'sinjal ta' fedeltà. Rigal 'i, min-naħa tal-għarusa, kien ikun maktur bil-bizzilla lill-għa- rus u qmis irrakkmata lil kull wieħed minn niesu, Nies il-għarus imba- għad kienu jagħtu ġiżirani, pużati, manilji u djamanti, Din il-kelma hi forma irregolari ta' nom mimmat mill-verb moħfi hieb, li missu jagħ- mel mħiba. Preca jgħidilna li l-plural ta' mħiba huwa meħbiet (Malta Cananea, p. 847). (10) isiru: jitwieldu. Kelma li għadha tingħad ħafna Għawdex, (11) martna: In-nisa tagħna, Kelma li ma tingħadx wisq. ma sab f'wiċċ l-art; għad ii dali dali (1) joqtlu u jieħdu. Il-gżira tagħna, jekk tagħmel tajjeb il-kont, bejn waħda u oħra jintqat- lu elf fenek kuljum. Ma rmurx għal-liebri u għall-ħaġel7 Dak ikell M. Li kienu jinqabdu dawna kieku nħlew minn din l-art. Tridx tixrob7 Ixrob mingħajr ilma. tridx il-qargħa (2)2 T. Alla jagħtina s-saħħa. Ma ridtx iżjed għaliex iħaw- wadli moħħi. M. nsibux ilma għax-xorb dik in-naħa 7 Aqla' x'tiekol. X'tixrob issib, u nixxigħat li jisquk. M. Hemmx kaċċaturi oħra qabli7 T. U għax hemm tibża' li ma ssibx2 Mur, mur. U jekk int u għaddej tħallili xi wieħed, af li naf nieklu M. Għaliex le7 Mur bis-sliema. JAGĦMLU ŻJARA (') CN. Saħħa s- sinjurija. tiegħek. P. Saħħa lilek, sinjura, merħba bik u bl-min għandek. Fatma (1), ħudilha l-mant (Ż) u l-għonnella. - Fatma: Dalwaqt, sinjura. Ejja, sinjura sidti, agħti f'idej- ja l-mant, jiena nitwieh. Ġib hawn l-għonnella (3) nerfagħha mal-mant. V. ssa naf fejn jiena. għereqt wisq sa ma wsalt, għaliex (l). dali dali: dlonk, ta' sikwit ħafna, il-ħin kolu, (2) qargħe. għamla ca' qargħa jgħidulha ''tal-fliexken' jew ''tal- għaniġ', biex fiha tqiegħed inbid, ilma, eċċ., għax-xorb, Kienu jeħduha magħhom. fl-egħlieqi jew meta joħorġu. Qisu l-water bottle tal-lum. Hawn- hekk kienet mimlija bl-inbid. - () Fid-djalogi VI-VIIL l-ittri V u P ħallejthom bħal ma kienu fl- oriġinal u q: għdin għall-kelmiet Visitatore u Padrone, (II) Fatma: isem ta' lsira. (8). għonnella: Nerġgħu ninqdew bi kliem il-Kanonku Għawdxi: fgbito. maltese donneseo. 126 'IL-Manrt barra hemma l-għomma wisq (4). Emminni ma flaħtx nasal (5). P. Nemmnek għax aħna hawn maħruqin bix-xemx u l- għomma. ma tonqosniex. Strieħ, hemm is-siġġijiet, oqgħod, ħal- li nistgħallek ftit. Naf ingħidlek li jien għandi bżonn. P. Ħu l-ieħor għax dak għali għalik. 'V. Kif trid, ħdejk noqgħod b'riħet hekk. P. Ma nistax nagħmel kif irrid, f'kull waħda rrid inkun jiena, għandi Għajxa. (6) jekk ma nniggiżhiex ma titħarrekx. V. Xejn ma nistagħġeb, għax tiegħi agħar minnha. Hu l-inġazzata u ixrobha. : V. Ma nħobbx ta' limunata, nieħu minn tal-lewż, P. Xinhu li jingħad barra mill-ġdid2:—s V. Dana ż-żmien in-nies ma jitkellmux ħlief fuq il-miġja ' tat-Torok. ja P. Tgħid dal-vjeġġ jew dina d-darba jiġu Ma nistax nemmen qatt li jiġu. Stambur wisq bgħid minn Malta. Is-Salib beżżiegħi (7). Qatt ma għamlu l-prova meta ħaduha magħna. Jafu t-Torok kemm demm ċarċru f'dina l-art. Jistgħu jagħ- mlulna d-deni, akbar ikun tagħhom.' Aħna nisa li ma nistgħux inġibu l-armi jkollna nbatu. Alla jaf fejn ikollna ningħalqu. Il- għalqa għalina huma t-Torok. Ir-rġiel, balla jisimgħu u jaraw; aħna magħkes nisa (8) nisimgħu u ma narawx. V. Hekk hu. It-tbatija hi għan-nisa. Hu kif inhu, aħjar il-magħżel mill-azzarin, Ikun kif Alla jrid. P. Xejn ma tiħża'. Is-slaten kollha magħna. Il-Gran Tork jaħseb u jara x'inhu sejjer jagħmel. Kulħadd ħa l-azzarin. Is- swar imdawrin bil- kanuni; ix-xtut iżjed u iżjed. Għawdex qel- (4). hemma l-għomma wisq: Għadna sal-lum nisimgħu kliem biż- żieda ta' a jew i, eż. hemmhekka u ħawnhekka, hinni, hemmi u mhem- mir (Nadur Għawdex). (6) Għajwa: Aktarx isem ta' lsira oħra, għax iktar 'il quddiem naqraw ''Sieħ il-Għajxa biex tgħinni'. Għajxa għadna ngħiduha f'sens ta' tmaqdir Beiżiegħi: li jbażża'. Mhux bħalma xi drabi rridu nfissru biha l-lum, li jibża' l (8k magħhkex nisa: mimmat b'tifsira kollettiva: Tfisser l-imsejkna nisa magħkusa. let bil-Belt ġdida (9). Sa. Kemmuna mimlija bil-bronż u ħadid. .Jien ma nemminx li t-Tork jiġi, ma għandi fidi f'Alla u f'San Pawl li jekk jiġi, jiftakar u ma jiftaħarx. V. Hekk bu. Il-Papa bagħat ukoll erba' xwieni, żewġ pin- kotti u magħhom kull ġid għal Malta, u kull ma hemm bżonn kontra l-għadu. Oħti, sejra mmur. Wasal il-ħin. Fatma, new- willi l-għonnella.u l-mant biex immur, P. Għala hekk fisa (1099 V. jidhirlek fisa9 Dallam l P. X'tibża'7 Hemm id-dawl tal-qamar . V. ngħidlek. Wara l-ikel żewġi jrid li l-lejla bħalma dari jmur idur dawra u naħtieġ inkun miegħu u mmur għad li jiena għajjiena, għax biex ingħidha f'waħda, ma nħallihx waħdu. l- iżjed għax bil-lejl. Ma' dawn ir-rġiel trid toqgħod magħhom bix- xemgħa tixgħel. 'Titkelleni ma' min hu mġarrab. Fatma. libbisha. Sewwilha l-għonnella. Qegħidilha, l-pern f'nofs ġbinha. Sieħ il-Għajxa hiex tgħinni. Ma tafx kemm hi ratba ' Fatma: Kollox ħlist. Sinjura ruħi, inħalli'ek il-leji tajjeb. Alla jiġi miegħek. Belli wisq għas-sinjur. Tiddawwarx ma tarġa' biex toqgħod. Darb'oħra ejja iżjed kmieni. V. Nagħmel id-dmir tiegħi biex niġi. VIL-KUMPLEMENTI BEJN IN-NISA BDIEWA META JAGĦMLU ŻJARA V. Saħħa, xbent (1). P. Għaddi, xbent. Merħba bik. Dina bintek7 Merħba. bik (9) il-Belt Ġdida: Il-Forti Xambrċ, mibni fuq il-għolja ta' Ras it- Tafal, fuq l-Imġarr, Għawdex. Il-lum: sptar għall-mard tal-lebbra u tal- moħħ, Il-forti nbniet mill-Kavalier Balliju Fr. Qacopo Francesco de Chambrav skond id-disinn: ta' l-Inġinier Tigne, fl-1750, fi żmien Pinto. Kellu jitlesta bi flus l-Ordni għax Għambrav miet qabel tlesta u ma ħalliex il-flus kollha tan-nefqa. Fis, jew, bħalma nsibu fid-djalogu, fisa, tfisser malajr, minnu- fih, bla dewmien xejn. 122 IL-MALTI Kemm hi sbejħa 7 V. Binti ħlieqa t'Alla. P. X'jisimha2 P. Kemm-il sena għandha' V. Fit-tnax. P. Hija sare: f'daqqa waħda xebba. , V. Dina ż-żerriegħa, xbent, togħla wisq. Filli taraha ċkejkna, filli taraha kbira. Il-ħaxixa ħażina dejjem fuq il-ħaxix tajjeb taqbeż (3). P. Ġibtx ix- xogħol miegħek. biex noqogħdu qagħda, i Ir Żaġel jaħdem barra. oqgħod kemm jogħġbok. V..Ġibt it-tajjar għar-raddiena (4) u Kella ġiebet il-magħ- żel. B'hekk ingħixu. Ġibt il-kalzetta; ġibt il-ħjata; ġibt l-im- ħadda għall-bizzilla; ġibt it-tajjar għall-brieret. Ma hux ia' ftit li ġibt miegħek ix-xogħol. B'riħet hekk toqgħod sa fl-għaxija. V. Emminni, ili ġejja tmint ijiem; 'ma x'inhu7 Issa b'ħa- ġa, issa b'oħra qatt ma stajt: min għandu t-tfal ma jistax jit- ħarrek. Min irid igħix b'idu nra jistax imur iżur, P. Ħa r-raddiena, ħa l-kebb (5); sewwiha għal qalbek. V. Qegħdin iħabbtulek il-bieb. Tgħid min ġie2 P. Xi ġlra. Min irid ikun ieħor7 Dieħla hija, m'għedt- lekx, il-ġira tiegħi. Merħba bik, ġejt fil-waqt biex noqogħdu nitħaddtuha, u b riħet hekk naħdmu iżjed. Tlhiex hawn xbintna'7 P. Kemm qagħdet hija u bintha. M'hux ta' ftit li rġajna ltqajna. V. Oqgħod ħdejja. Hux hawn9 Kella: Bħal Kuzza, dan l-isem huwa vezzeġġjativ, imma ġej minn Domenichella. (3) Rif igħid il-kittieh fil-manuskritt, dawn huma qwiel Maltin h jingħadu għat-tifla. (4) raddiena: Fi kliem Temi Zammit ''ir-raddiena mhix ħlief kax- xa fuq is-saqajn. F'waħda mit-truf teħel rota, imsejħa raddiena li tid- dawwar b'manku jew wejda, Fiċ-ċirku tar-rota igħaddi rumnell li jmur fuq rukkell fit-tarf l-ieħor. Meta bil-wejda ddawwar ir-rota, iddawwar ukoll ir-rukkell' (In-nissieġa f'Ward ta' qari Malti Tielet Ktieb). (5) kebb: Ħaġa biex tkenbeb fuqha. Għalhekk għandna mkebba. V. Kif tgħaddiha dan iż-żmien/ V. Qajla tajjeb, niżżu ħajr 'l Alla. P. Kulħadd b'xi salib. 'Ma tiegħi kbir wisq. għax għandi r-raġel imqareb wisq, u t-tfal saħta ħajja. P. Iż-żmien tbiddel u qail wisq. Niftakar fi żmieni li t-tfal kienu dejjem wara misserijiethom. Il-lum kif jorbot l-ħożża (6) jfittxuh u ma jsibuh, għaliex irid jagħmilha ta' raġel qabel ma jkun tifel. U agħar saru x-xebbiet. Fejn issibhom7 Fit-twieqi, fl-ibwieb, fil-bjut. Jaraw kif jagħmlu biex jissebbħu. Ikun għad Alla ma rahomx, għajnejhom fuq il-għożżieb biex jiżżewġu. V. Sejrin immorru. Il-kliem tajjeb u ħelu bħala ċ-ċirasi, 'ma l-ħin daħlilna. Għala hekk fisa 2 V. Fisa2 Bramt sitt imraden; it-tifla ġiebet żewġ mok- kiet7 (7) Imbagħad inti taf, irrid notboħ (8) lir-raġel u lit-tfal. VIIL— KUMPLEMENTI TAL-VISTU (6) kif jorbot il-ħożża: malli jaqbad jitfarfar u jaf xi ħaġa. Ħozża tfisser qalziet. (1 mokkiet: Hekk stajt nagħrafha fil-manoskritt. Ma tantx tista' tgħid xi tfisser, jek mhux mhiekek, pl. ta' mekkuk, li għandu x'jaqsam max-xogħol li qed isemmi. (Bit-taljan ħallieha barra De Soldanis). (8). mothoħ.: insajjar. 124. : IL-MALTI V. Alla jidħol magħkom Alla jhennikoml Jibqa' l-għo- mor lilkoml . P. Alla jagħtikom is-saħħal Kif mar u ħalliena' (2) Kemm kien jaf jaħseb għal uliedu u għal darul Kien raġel taj- jeb, nitmaw li mar għand Alla. V. Xejn iddejqu qalbkem, għax mar għand Alla biex ji- tolbu għalikom u għalina. U għaliex tibku9 P. Kif ma nibkux9 Ħadd ma baqgħelna. Min kien jaħseb għalina hu mar. Dar mingħajr raġel hi taġen (8). Ħadd m 'għand: na, iżjed li jieħu ħsiebna. Ħu kien dejjem bakkari; l-ewwel jis- ma' quddies fid-dlam imbagħad mis-Suq dejjem jerġa' bil-pas- tan (4). Xejn ma kien jonqesha d-dar, u issa minn mindu marad ta' kollox għandna bżonn. V. Ma jingħalaqx bieb li ma jinfetaħx ieħor (6). Ħadd ma għandu jmut wara ħadd. P. Qajla nista' nitma; uliedi kollha miżżewġa, ilkoll għandhom għal min jaħdmu. Jien għaġeżt (7), ħadd ma jħares lejja iżjed. , V. ddejjaqx qalbek. Il-ħniena t'Alia kbira wisq, qatt ma tonqos lil ħadd. P. Mingħajru nista' mmur nara x'nagħmel. V. Fejn jiena nista', għidli, hawn jien għalik. P. Alla jagħtik tant ġid kemm inti tixtieq lill-oħrajn. V. Ma nonqsokx għaliex jaħasra xbini hu u ħaj kien iġib- ni tajjeb (jew jekk tkun mara): Ma nonqsokx għaliex jaħasra kienet xbinti, u kienet tħobbni wisq. P. Intemm iżda, u mar u ħalliena darba għala dejjem. Kien jiswa; kien jaf jaħseb għal ruħu. —Hallieli ħasra kbira. Aħna ma tantx aħna għonja, 'ma kulħadd jaf li ħadd ma ħabbat il-bieb u mar b'xejn, jew flus jew ħobż. Mur issa għidli nagħ- (2) Jekk tkun mara, igħidu marret u ħallietna, (4) pastas: reffiegħ tas-Suq. Għad għandna qawl ''Min jerfa' qof- ftu mhux pastas', Narra Alla jsewwil: Jalla terġa' l-barka f'darnal. (7) għaġeżt: xjeħt ħafna, sirt għakka, mel bħalul is-salarju (8) naqas. Mnejn inġib issa l-flus biex nagħti2 Dak ii hu għamel sab, u jiena, għax xejn ma. għamilt.. xejn ma nsib. Hsibt għal erba' ċraret, la n'sta' niibishom, u la nista' nagħtihom. L-aħjar li nagħmel inbigħhom. V. Kollox igħaddi. Ħadd ma ġie u qagħad magħna u hek- kda jiġri lilna jew il-lum jew għada, Xejn tbiegħ. Żomm kollox. Il-mara qatt ma hi għaġuża ħlief meta tmut: Tista' meta trid tidher żagħżugħa meta trid. P. Temminx li kien isemmik f'ħajtu f V. Għala le7 Ingħarafna (9) minn żogħorna. Ma, tiftakarx li kont f'għorskom 2 P. Tfakkarnix f'daka ż-żmien. Ili miegħu miżżewġa ħam- sa u għoxrin sena dejjem mingħajr għali, iżda x'inhu 7 Iż-żmien għadda bħal ħolma, donni ma żżewwiġtx, donni qatt ma kelli raġel. Qatt ma ħqarni, Jien kont xi drabi ninkih, u hu qatt ma jitkellem. Xi drabi jagħmlu ħażin ir-rġiel iżiegħlu bina, għax imbagħad nieħdu r-riħ fuqhom. Issa qed nagħli u ma jis- wieli, issa nibkih u xejn ma jroddli. Għandi surtu quddiem għaj- nejja. Mardtu (10) f'moħħi għaliex qatt ma karab, u la qatt ried- ni nisabru. 'Ma qatt ma ħallejtu jew bid-dieher jew bil-moħbi. Miet bħal għasfur, u la stkerr u la krieh. Alla jagħtih il-mis- trieħ, u lilna l-għomor biex nitolbu 'l Alla għalih. Tnħallilek il-għomor. P. Lilek ukoll, xbint, Alla jwasslek bis-sliema. (8) salarju: Donnha m'hix flokha dil-kelma .Imma għandna nif- takru li nies il-mejjet aktarx kienu jagħmluha tajjeb, għax ftit qabel qrajna li hu kien jerġa' lura mis-Suq bil-pastas, i.e. kellu mnejn jonfoq u jixtri, U għalhekk jista' ikun li kien xi ħadd impjegat u jaqla s-sa- larju, (9). ingħarafna minn żogħorna: Tina nafu 'l xulxin ħafna, (10) mardtu: il-marda tiegħu. Ma tismagħhiex il-lum dil-kelma.