Il-Knisja tal-Verġni Marija mtellgħa fis-Sema Il-Knisja ta' Mamo Daħla Bejn l-1966 u l-1978 kont għalliem fis-Seminarju (Minuri) tal-Arċisqof il-Furjana u r-Rabat meta s-Seminarju kien trasferit lejn Tal-Virtii fejn għadu sal-lum. Prinċipalment kont ngħallem it-Taljan u biex inġiegħel lill-istudenti jitħarrġu iktar fl-Ilsien Taljan kont minn tal-ewwel li bdejt nirrikorri għall-proġetti — Assignments - qosra għall-Form /II u xi ftit iktar impenjattivi minn Form III 'il fuq. Wieħed minn dawn il-proġetti, xogħol ta' wieħed mill-istudent minn Ħaż-Żebbuġ, kien impressjonani ħafna, għax kien fih ġabra ta' tagħrif fuq l-għadd ta' Kappelli/Knejjes li hawn f'Ħaż-Żebbuġ u fil-madwar. Nistqarr li, dak iż-żmien tmiem is-snin sittin, kont naf li jeżisti Ħaż-Żebbuġ, iżda, ftit li xejn kont naf dwaru. Ftakart fil-proġett ta' dak l-istudent li, jiddispjaċini ma niftakarx min kien, meta bdejt naħseb fuqhiex se nikteb għall-okkażjoni tal-Festa li ġejja, u għalhekk għażilt li nikteb fuq il-Knisja Ta' Mamo li mhiex wisq bogħod mid-dar tiegħi. Iddeċidejt ukoll li nikteb fuq din il-Knisja ċkejkna, u li tmur lura mal-500 sena, għaliex jiena u nqalleb u nfittex sibt li kienet tniżżlet fir-Rapporti tal-Viżta Appostolika li kien għamel Mgr. P. Dusina fl- 1575: 'Jtem visitavit etiam aliam Ecclesiam sub vocabulo Sanctissimi Salvatoris. constructam in dicto casali Sebug…. jiġifieri: Wara żar ukoll il-Knisja bl-isem tal-Imqaddes Salvatur mibnija f'dan l-istess raħal ta' Ħaż-Żebbuġ… Sibt ukoll li, fil-bidu kellha isem ieħor jiġifieri ma kinetx iddedikata lill-Madonna, imma. lis-Salvatur: 'Chiesa del SS Salvatore, tra C.Mula ed il Zebbug (Deve essere la chiesa fondata da Simeone Mamo)' jiġifieri Il-Knisja tas-Salvatur bejn Ħal Mula u. Ħaż-Żebbuġ(x'aktarx. il-knisja mwaqqfa minn Xmun Mamo). F'dan il-kuntest interessani ferm dak li kiteb Dun Salv Caruana: ''Din il-Knisja aktarx li nbniet fejn qabel kien hemm il-Knisja ddedikata lis- SS. mu Salvatur fil-limiti ta' bejn Ħal Mula u Ħaż-Żebbuġ'' 5 Fl-aħħarnett tħajjart nikteb fuq il- Il-faċċata tal-Kappella Ta' Mamo Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Knisja Ta' Mamo għaliex min bniha l-ewwel, għall-ħabta tal-1500, kien in-Nobbli Simeone' Mamo li sa fejn hu magħruf u dokumentat, prattikament huwa l-Fundatur tan-nobbli u antika Familja Mamo. Iżda, fuq dan se nikteb iktar 'l isfel. Ħjiel storiku Kienu bosta dawk li minn żmien għal ieħor kitbu, min ftit u oħrajn ftit aktar, fuq il-bidu u l-istorja ta' din il-Knisja li tinsab fil-qalba tal-Belt De Rohan — Ħaż-Żebbuġ - imma fl-aħħar mill-aħħar il-verżjonijiet li ngħataw kollha jaqblu, u żgur ma nkunx qed niżbalja jekk ngħid li hemm uniformità mhux biss fl-istorja iżda wkoll fid-deskrizzjonijiet, apparti xi dettalji li ma ssibhomx f'kull kas. Personalment, ippruvajt infittex bil-għan li forsi nsib xi ħaġa differenti. Bil-koperazzjoni tal-W/Rev.Arċipriet Dun Danjel Cardona, stajt nagħti titwila fl-Arkivju tal-Parroċċa, iżda ma sibt xejn. F'dan l-Arkivju, hemm tagħrif estensiv fuq il-Knisja Arċipretali kif ukoll tagħrif fuq uħud mill-Knejjes/Kappelli li hawn ġo Ħaż-Żebbuġ u fil-madwar, fosthom dawk l-hekk imsejħa rurali, jiġifieri dawk li qegħdin fil-kampanja. Fuq il-Knisja Ta' Mamo ma sibt ebda ħjiel ta' evidenza, la xi file u la mqar xi karta. Madankollu, naħseb li kieku wieħed kellu jfittex iktar fil-fond u għal iktar ħin — jiena kont ippressat biż-żmien biex nikteb dan l-artiklu — ma neskludix li jista' jinstab xi ħjiel fid-dokumentazzjonijiet konnessi ma' legati, benefikati u għotjiet. Għalhekk, ħsibt li niġbor flimkien il-verżjonijiet kif ippubblikati minn diversi awturi, filwaqt li nżid xi kummenti u nagħmel il-kunsiderazzjonijiet tiegħi. Jekk xejn min jaqra jkun jista' jgħarbel anki t-tagħrif li forsi ilu jaf bih, u jkun ħieles li jesprimi l-ġudizzju tiegħu kif jidhirlu. Se nibda bil-Viżta Appostolika ta' Mons. P. Dusina għax fiha nsibu l-eqdem ħjiel dokumentat fuq il-Knisja anki jekk, kif se ngħid iktar 'l isfel, teżisti l-fehma li din inbniet madwar l-1500. Il-Viżta Dusina Tagħrif dettaljat fuq din il-Viżta jinsab spjegat tajjeb u li jista' jinftiehem minn kulħadd fil-ktieb dokumentat u riċerkat ħafna li diġà rreferejt għalih, miktub mill-Professur Stanlev Fiorini u minn Patri Ġorġ Aquilina OFM; żewġ storiċi serji u prominenti f'pajjiżna. It- tagħrif li se nagħti fuq din il-Viżta slittu minn dan il-ktieb għaliex huwa bbażat fuq ir- Rapport tal-Viżta li hemm fl-Arkivju Sigriet tal-Vatikan, Sezzjoni Isqfijiet u Regolari. Dokumenti oħrajn simili jinsabu fil-Biblijoteka Nazzjonali jew f' Arkivji oħrajn bħal dawk tal-Kurja. Dwar Mons. P. Dusina jeżisti ftit li xejn ħjiel fuq ħajtu. Imwieled Brescia, belt fl-Italja ta' Fuq, fir-Reġjun tal-Lombardija, kien espert fil-qasam tal-Liġi, u għall-ħidma tiegħu u s-servizz li lill-Knisja stħoqqlu diversi titli fosthom dak ta' Protonotarju Appostoliku. Kien ukoll Konsulent fl-Uffiċċju tal-Inkwiżizzjoni f'Ruma. B'konnessjoni mal-Viżta tiegħu f'Malta Mons. Dusina kien inħatar Delegat u Viżitatur Ġenerali Appostoliku anki jekk meta wasal f'Malta introduċa lilu innifsu bħala Commissario et Inquisitore dell Isola di Malta, jiġifieri Kummissarju u Inkiżitur għal Malta. Wara t-tluq tiegħu minn Malta fit-12 ta' Ġunju 1575, huwa kien inħatar Segretarju tal-Kongregazzjoni $ Qabel ma nirreferi għall-Viżta ta' Mons. Dusina f'Ħaż-Żebbuġ, ippermettuli naċċenna għas-sitwazzjoni f'Malta fis-snin immedjatament wara l-miġja tal-Kavallieri ta' San Ġwann. Malta kienet prattikament immexxija minn tliet awtoritajiet: Il-Gran Mastru li kien Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 is-Sovran għax kien il-kap militari u ċivili kif ukoll il-kap ta' Ordni Reliġjuż; l-Inkwiżitur Ġenerali u Delegat Appostoliku li kien jirrappreżenta s-Santa Sede u li kellu l-għan li jħares il-Fidi fostna'; u l-Isqof Djoċesan. Minħabba taħlit u ndħil fil-ġuriżdizzjonijiet proprji tagħhom, dawn it-tlieta kienu jidħlu f'kunflitti bejniethom u b'hekk ''Il-ħajja pastorali u spiritwali f'Malta spiss kellha tiffaċċja sitwazzjonijiet diffiċli. Is-sitwazzjoni kienet iggravat meta l-Isqof ta' Malta kien ukoll l-Inkwiżitur. L-ewwel Isqof-Inkwiżitur kien Fra Domenico Cubellas (1540-1565)' u inċidentalment l-aħħar wieħed tal-Inkwiżizzjoni Medjevali. Fi żmienu, fl-1542, il-Knisja għamlet riforma fl-Inkwiżizzjoni. Il-Papa Pawlu II (1534-1539)'' nieda l-Inkwiżizzjoni Rumana, magħrufa wkoll bħala Sant'Uffizzju'.' Meta l-Inkwiżizzjoni Rumana bdiet f'Malta fl-1561, l-Isqof Cubellas, awtomatikament inħatar bħala l-ewwel Inkwiżitur tas-Sant'Uffizzju f'pajjiżna, ħatra li baqa' jżomm għal erba' snin għaliex fi żmien l-Assedju l-Kbir tal-1565 l-Inkwiżizzjoni f'Malta kienet ġiet sospiża. Din reġgħet iddaħlet fl-1572, is-sena li fiha l-Isqof Fra Martino Rojas (1572-1578) kien inħatar Ragħaj Spiritwali ta' Malta fejn kien ilu ma jkun hawn Isqof sitt snin. Fl-istess ħin l-Isqof kien inħatar ukoll Inkwiżitur, ħatra li żamm għall-sentejn. Ta' min jgħid li warajh ebda Isqof ta' Malta ma reġa' ngħata din is-setgħa. Fid-dawl ta' din is-sitwazzjoni naħseb li kulħadd fehem kemm Viżta Appostolika f'Malta kienet aktar milli meħtieġa. Iktar u iktar meta jitqies li t-tilwim bejn il-Knisja u l-Ordni ta' San Ġwann kompla jikber mal-ħatra tal-Isqof Rojas li ma kienx jara għajn ma' għajn mal- Gran Mastru Fra Jean Levesque de la Cassiere (1572-1582).Ma kinux iċedu punt li hu puntl Ta' min jistaqsi jekk kienx hemm talba għall-Viżta ta' Dusina. U jekk kien hemm, minn min saret. Jew jekk kinetx deċiżjoni tas-Santa Sede biex jintlaħaq għan preċiż. Il-verżjonijiet huma differenti: min jgħid li kien l-Isqof Rojas li, anke jekk ċertament kontra qalbu, għax huwa kien għadu l-Inkwiżitur talab biex Ruma tibgħat lil xi ħadd ħalli jinstab tarf tas- sitwazzjoni f'Malta, u min isostni li Mons. Dusina ġie b'insistenza tal-Gran Mastru. Żgur hu li Mons. Dusina ntbagħat Malta mill-Papa Girgor XIII (1572-1585) biex jara li jidħol fis- seħħ dak kollu li kien ġie appruvat mill-Konċilju ta' Trentu (1545-1563),5 ''b'awtorità sħiħa fuq kulħadd, sa minn sempliċi saċerdot kif ukoll fuq l-Isqof u l-Gran Mastru'.'' Kelma tal- aħħar fuq Mons.Dusina: il-wasla tiegħu f'Malta fl-1 ta' Awwissu 1574 fissret tmiem il-ħatra ta' Inkwiżitur tal-Isqof ta' Malta, Fra M. Rojas, u b'hekk Mons. Dusina sar l-Ewwel fil-lista twila (63) tal-Inkwiżituri barranin f'Malta. Il-Viżta f'Ħaż-Żebbuġ Mons.P. Dusina beda l-Viżta f'Ħaż-Żebbuġ nhar is-Sibt 5 ta' Frar 1575. Eżatt kif wasal, akkumpanjat minn Patri Damian Taliana, Mons.Dusina mar ''…ad parrochialem Ecclesiam dicti casalis sub invocatione Sancti Philippi dedicatam..' jiġifieri fil-Knisja Parrokkjali ta' dan ir-Raħal iddedikata lil San Filep. Fil-Knisja huwa sab miġegħma li kienet inġabret għall-quddiesa, u wara li sar talb lil Alla l-quddiesa kienet iċċelebrata mill-Kappillan Dun Federico Attard (1570-1620) li wara għamel ukoll diskors. Ta' min jgħid li d-diskors sar bil-Malti. Fi tmiem id-diskors il-Viżitatur Appostoliku beda formalment il-Viżta tiegħu fil- Knisja Parrokkjali u beda mit-Tabernaklu fejn kien jinżamm is-Sagrament.Wara kompla fl-irkejjen kollha tal-Knisja u l-altari tal-ġnub. Mill-Knisja Mons. Dusina kompla bil-Viżta tiegħu fil-Kappelli u l-Knejjes iż-żgħar li kien hawn ġo Ħaż-Żebbuġ u fil-madwar. Skont missier l-Istorjografija Maltija, il- Kommendatur Giovanni Francesco Abela, il-Knejjes u l-Kappelli f'Ħaż-Żebbuġ u l-madwar kienu biss xi ħmistax ' filwaqt li skont l-istoriku Żebbuġi Luret Vella kienu tlieta u għoxrin.0 Fosthom Mons. Dusina żar dik iddedikata lis- Salvatur. Fir-Rapport imħejji minnu, bħalma diġà semmejna, insibu li: ''Jtem visitavit etiam aliam Ecclesiam sub vocabulo Sanctissimi Salvatoris constructam in dicto casali Sebug, quae habet altare, et pavimentum tantum, sed Petrus Bonellus qui possidet clusam in contrata Ragalmula tenetur in die festivitatis celebrari facere vesperas et missam, caret rectore, et omnibus necessarijs.,771 li bil-Malti tfisser: Wara żar ukoll il-Knisja bl-isem tas-Santissimu Salvatur mibnija f'dan l-istess raħal ta' Ħaż- Żebbuġ li għandha biss l-altar u l-paviment, iżda ċertu Pietru Bonello li għandu għalqa fl-inħawi ta' Ħal Mula, għandu l-obbligu li fil-jiem ta' festa jara li jkunu ċċelebrati l-Għosrien u l-Quddies, għax m'għandhiex Rettur, u nieqsa minn dak kollu meħtieġ. Il-Knisja ddedikata lis-Salvatur kienet is-seba' waħda li żar Mons.Dusina f'Ħaż-Żebbuġ. Laqtitni l-enfażi li għamel meta nnota li l-Knisja kellha biss (tantum) l-altar u l-paviment. Dan juri biċ-ċar li fi żmien Mons. Dusina dil- knisja kienet għadha ddedikat lis-Salvatur, tant hu hekk li minkejja li ma kienx hemm Rettur biex jieħu ħsiebha, kienet għadha tintuża f'xi okkażjonijiet bil-ħidma tal-imsemmi Bonello. Huwa fatt li bosta mill-Kappelli u l-Knejjes f'Ħaż-Żebbuġ u l-madwar ''kienu qodma u fi Il-Koppla elliptika tal-Kappella Ta' Mamo minn ġewwa stat ħażin ħafna tant li l-Viżitatur (Mons.Dusina) ordna li uħud ikunu pprofanati'.2 B'xorti tajba, iżda, Mons. Dusina ma ħassx li kellu jipprofana l-Knisja tas-Salvatur, li 'ma kinetx fi stat tajjeb wisq' għax nieqsa mill-bieb/bibien. jiġifieri Is-Sinjur (Mons. Dusina) ordna biex fi żmien xahar isirulha l-bibien tal-injam minn dawk li għandhom l-obbligu bil-piena ta' ħlas ta' ħames skudi, imma sadattant ma jibqgħux isiru ċelebrazzjonijiet fiha, u l-obbligu jibqa' jsir fil-Knisja parrokkjali li minnha tiddependi. Għalkemm kienet Knisja żgħira fid-daqs, Mons. Dusina xorta waħda ta' ordnijiet preċiżi biex dawk responsabbli minnha jaraw li jsirulha l-bibien filwaqt li wera wkoll l-urġenza biex dawn isiru fi żmien xahar. Il-bibien kienu meħtieġa għal diversi raġunijiet fosthom is-sigurtà, iżda, fuq kollox biex il-Knisja tkun konformi mad-direttivi tal-Kult kif stipulati fid-dawl tal-Konċilju ta' Trentu. Dan joħroġ mill-enfażi li 'sadattant ma jibqgħux isiru ċelebrazzjonijiet fiha', 'interim in ea non celebrari'. Iktar ħjiel Għamilt enfażi fuq dak li hemm miktub fir-Rapport tal-Viżta Appostolika ta' Mons. P. Dusina fuq il-Knisja tas-Salvatur għaliex ridt nuri li r-Rapport huwa l-konferma li l-ewwel knisja mibnija fil-bidu tas-seklu XVI min-Nobbli Xmun Mamo, m'hemmx dubju, li kienet ġ Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Il-maġġoranza ta' dawk li kitbu fuq il-Knisja Ta' Mamo mhux biss qablu fuq lil min kienet iddedikata u min kien bniha, imma qablu wkoll li kien biss wara li reġgħet inbniet li kienet ġiet iddedikata lil Madonna Mtellgħa s-Sema, jiġifieri, lill-Assunta. Id-differenzi bejniethom huma l-iktar, sena 'l hawn sena 'l hemm, dwar dati jew dwar xi isem għax finalment, min ftit u min ħafna, ilkoll kitbu l-istess. Qabel ma ngħaddi għat- tagħrif dettaljat nixtieq niġbor f'paragrafu wieħed u nsemmi wħud li f'kitbiethom għamlu biss aċċenn fil-qosor għal din il-Knisja. It-Tabib Godfrev Farrugia fil-pubblikazzjoni tiegħu ddeskriva l-Knisja Ta' Mamo: 'A externaliv' 35 Fuq l-Internet sibt ukoll dan li ġej: 'One of architectural jewels bv Lorenzo Gafà. First built in 1514 bv Xmun Mamo, this church was rebuilt in 1685, the belfrv being added in 1845'' 5 Żamm fil-qosor ħafna wkoll il-kittieb Alfie Guillaumier: ''Ġawrha oħra arkittetonika ta' Lorenzo Gafà. Tlestiet fl-1685 u tbierket fl-14 ta' Awwissu ta' dik is-sena. Il- kampnar sar wara, fl-1845. Il-benefattur ta' din il-knisja kien Salvu Pisano li l-familja tiegħu kienet diġà tieħu ħsieb il-knisja li kien hemm qabel fl-istess post u li kienet tas-Salvatur'.2 Prattikament, Guillaumier kiteb biss fuq l-aħħar żvilupp tal-Knisja msemmija. Laqatni ferm dak li kiteb Anthonv Gatt li minflok intilef fid-dettalji storiċi għamel deskrizzjoni ħafifa, iżda sabiħa ħafna, tal-Knisja: ''… Sehem Lorenzo Gafà jinħass f'uħud minn dawn il-knejjes iż-żgħar. Il-Knisja ta' Santa Marija ta' Mamo (1683) hija sabiħa fis-sempliċità tagħha. Hi mibnija fuq pjanta ovali u msaqqfa kollha kemm hi b'koppla u lanterna eleganti. Pilastri Tuskani jerfgħu gwarniċa li ddur mad-dawra tal-knisja. Għandha bieb b'tieqa tonda fuqu mat-tliet faċċati li għandha l-knisja. Fl-ispazju vojt ta' bejn il-pilastri li jibqa', insibu żewġ twieqi kwadri fil-baxx li kienu jinżammu miftuħin u li minnhom issir xi viżta minn min ikun għaddej. B'kuntrast għall-bqija tal-binja li hija limitata fid-dekorazzjoni, il-lanterna hija wisq ornamentata 7 Wara dak li ktibt fuq ir-Rapport tal-Viżta Dusina u fuq dak li kitbu l-awturi li għadni kif semmejt, se nislet dak li kitbu fuq il-Knisja ta' Mamo, il-ħames awturi ewlenin ta' hawn taħt. L-istoriku ewlieni, il-Kommendatur Giovanni Francesco Abela, waqt li jikteb fuq l-istorja tal-Familja Mamo jirreferi kemm għall-knisja kif ukoll għal min bniha. Fit-testment li għamel… (fl-Atti ta' Lorenzo Beżina fl-1 ta' Lulju) ħalla ħafna Legati piji, u oħrajn b'risq il-Knisja imwaqqfa minnu fir-Raħal ta' Ħaż-Żebbuġ iddedikata lill-Assunzjoni tal-Imqaddsa Verġni…. Ma naħsibx li hemm bżonn li naqleb għall- Malti dan il-paragrafu għax persważ li jinftiehem tajjeb minn kulħadd. Dun Salv Ciappara apparti li kif diġà semmejna jagħtina l-post eżatt fejn tinsab il-knisja, Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 ikompli jiddeskrivi u jagħti dettalji fuq din l-istess knisja: 'Il-knisja magħrufa mill-poplu bħala S. Marija ta' Mamu kienet imġedda bi flus Salvu Balzan b'disinn ta' L. Gafà fl-1683. (Fil-bidu din il-Knisja kienet inbniet mis-Sur Xmun Mamo, li miet fl-1514, li fl-Atti ta' Lorenzo Bezzina tal-1 ta' Lulju tal-istess sena 1514 kien ħallielha xi legati piji.) Għandha ħames kwadri. Fis-sagristija hemm kwadru magħmul fl-1600 li bilfors li hu t-tieni kwadru. Is-sinjur impinġi f'qiegħ il-kwadru jgħidu li huwa l-fundatur tal-knisja. Din il-knisja għandha għamla ellittika. Il-kampnar żgħir tagħha l-aħħar li kien imġedded kien b'disinn tal-Perit Ġwann Indri Psaila fl-1845, Ngħaddi għal dak li kiteb L.Vella: 'Fl-1683 inbniet il-Knisja ta' Mamo fl-għamla li għandha llum. Qabel kien hemm il-Knisja tas-Salvatur li għal ħabta tal-1500 iddedikawha lill-Assunta. Mons. Duzzina sabha għadha wieqfa. Kienet se taqa' fis-sena 1608 u Ġanni Pisano kien irranġaha imma milli jidher it-tiswija saret fuq fuq u għalhekk ġiet magħluqa bl-ordni tal-isqof fit-8 ta' Diċembru 1658. Wara 25 sena Salvu Pisano qabbad lil Lorenzo Gafà biex jibniha mill-ġdid u dan taha pjanta elittika tassew ħelwa. Damet tinbena xi sentejn u tbierket fl-14 ta' Awwissu 1685. (Il-Kampnar sar ħafna snin wara fuq pjanta ta' Giovanni Andrea Psaila j''$ L-iktar kitba riċenti fuq din il-Knisja naħseb li hija ta' Dun Salv Caruana magħruf ma' kulħadd għall-imħabba u l-għożża kbira li kellu għall-istorja tar-Raħal tagħna, Ħaż-Żebbuġ: ' Din il-Knisja aktarx li nbniet fejn qabel kien hemm oħra ddedikata lis-SS. Salvatur, bejn Ħal Mula u Ħaż-Żebbuġ. Xmun Mamo li miet fl-1514 ħareġ il-flus għall-bini tagħha billi, fl-Atti ta' Lorenzo Bezzina tal-1 ta' Lulju tal-istess sena 1514, kien ħalla l-flus biex tinbena, u b'hekk ħadet kunjomu. Fis-sena 1683, dil-Knisja ġeddidha Salvatore Balzan fuq disinn ta' Lorenzo Gafà. L-għamla tagħha hi elittika. Fiha ħames kwadri u ieħor fis-Sagristija, tas-sena 1600, li aktarx kien it-tieni wieħed. Dan il-kwadru juri sinjur li jingħad li kien il-benefattur tal-knisja. Il-Kampnar sar fl-1845 fuq disinn tal-Arkitett Gio. Iż-żewġt iqniepen ta' din il-knisja għalkemm huma pjuttost żgħar għandhom leħen tassew penetranti. Inħadmu mill-funditur Giuliano Cauchi fis-sena 1883, grazzi għall-ġenerożità tal-kontribuzzjonijiet tal-poplu' $ Effettivament m'hemmx wisq x'wieħed jikkummenta għaliex, kif aċċennajt fil-bidu, jista' jkun li m'hemmx wisq dokumentazzjoni fuq din il-knisja. Hu għalhekk li l-kitbiet ta' storiċi differenti jixxiebhu. Madankollu xorta wieħed jista' jagħmel xi kummenti utli u jirreferi għal xi elementi differenti minn wieħed għall-ieħor. Nibda minn Abela li ma jsemmix li fil-bidu l-knisja kienet iddedikata lis-Salvatur u minflok jistqarr li kienet iddedikata lill-Madonna Mtellgħa s-Sema. Dan ifisser li Abela żgur kien jaf bix-xogħol li kien sar fuqha, imma fl-istess ħin wieħed jista' jifhem li l-kittieb ried jagħtina ħjiel ċar li l-knisja kienet iddedikata lill-Verġni Marija Assunta ferm qabel ma reġgħet inbniet lejn tmiem is-seklu XVII. Ferres jgħid li kienet 'antichissima' u jisħaq li l-ewwel ħjiel dwarha jinsab fir-Rapport tal-Viżta Dusina. Dan juri ċertament li Ferres qara r-rapport imħejji mill-Inkwiżitur Dusina. Ferres isemmi b'enfażi d-data tal-1608 bħala s-sena li fiha nbniet mill-ġdid minn Salvo Pisano. Kien Ferres ukoll li tana l-ewwel ħjiel li l-knisja kienet ipprofanata fit-8 ta' Diċembru 1658. Dwar jekk kinetx ipprofanata jew magħluqa biss u minn min se ngħid iktar 'l isfel. Dun Salv Ciappara, apparti t-tagħrif storiku li jikkonferma li fil-bidu nbniet minn Xmun Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Mamo uli b'testment ħalla anki xi flus għaliha, għall-ewwel darba għandna deskrizzjoni tal- Knisja u mhux biss jikteb fuq l-għamla tagħha ta' forma ellittika imma wkoll x'hemm fiha. Jiġbed ukoll l-attenzjoni ta' kwadru li hemm fis-Sagristija u jispeċifika li hija pittura tas- seklu XVII, u li bilfors kienet it-tieni waħda li tpittret mill-ħames pitturi l-oħra li bihom hija mżejna l-Knisja. Min jaf għalfejn jisħaq li kienet it-tieni pittura2 Tgħid minħabba li forsi hija t-tieni fost l-eqdem7 Jew għaliex kif stqarr, 'jingħad' li l-persunaġġ li hemm impitter f'qiegħ il-kwadru huwa l-fundatur tal-knisja jew dak li ħallas biex tinbena l-knisja Xmun Mamo7 Dun Ciappara jagħmel referenza għall-kampnar u jikteb 'l-aħħar li kien imġedded '. F'din l-espressjoni nara ħjiel li l-knisja forsi sa mill-bidu tagħha seta' kellha kampnar li żgur kien inbena magħha meta reġgħet inbniet. Luret Vella jirreferi għaż-żmien li l-Knisja ta' Mamo kienet 'magħluqa'. Filwaqt li Vella u Ferres jaqblu fuq id-data huma ma jaqblux fuq l-aġġettiv jew id-deċiżjoni li ttieħdet, għaliex Ferres jgħid li kienet ''profanata'' kelma ferm aktar iebsa minn ''magħluqa'. Interessanti, iżda, li Vella jispeċifika li d-deċiżjoni fuq l-għeluq tal-Knisja ittieħdet mill-Isqof ta' Malta u jagħti wkoll ir-raġuni: ''Kienet se taqa' fis-sena 1608 u Ġanni Pisano kien irranġaha imma milli jidher it-tiswija saret fuq fuq u għalhekk ġiet magħluqa bl-ordni tal-isqof fit-8 ta' Diċembru 16587. Fis-sena msemmija l-Isqof ta' Malta kien Fra Davide Cocco Palmieri (1684-1713). Skont Vella l-istess Ġanni Pisano, 25 sena wara, fl-1683, qabbad lil Lorenzo Gafà biex jagħmel id-disinn tal-knisja l-ġdida, u li 'jibniha mill-ġdid'. Il-knisja damet tinbena sentejn u Vella, esklussivament, jikteb li tbierket fl-14 ta' Awwissu 1865. Minnufih assoċjajt din id-data mal-Festa tal-Assunta, li għaliha hija ddedikata il-knisja. Imma hawn jiġini dubju u nistaqsi jekk il-knisja kinetx ddedikata lill-Assunta meta reġgħet inbniet jew kinetx ilha ddedikata lill-Madonna taħt dan it-titlu. Wieħed ma jridx jinsa li Abela mat-30 sena qabel kiteb li Xmun Mamo ħalla wkoll xi legati ''b'risq il-Knisja imwaqqfa minnu fir-Raħal ta' Ħaż-Żebbuġ iddedikata lill-Assunzjoni tal-Imqaddsa Verġni…' kif diġà ktibna. Ngħid mill-ewwel li dak li kiteb L.Vella fuq min ħallas għall-bini mill-ġdid tal-Knisja Ta' Mamo ma jaqbilx ma' dak li kitbu Ferres, Ciappara u Dun S. Caruana. Għall-kuntrarju ta' Vella, l-awturi li semmejna jsostnu li l-knisja nbniet mill-ġdid minn Salvatore ''Salvu' Balzan, u mhux minn Ġanni Pisano bħalma kiteb Vella. Fuq kitbet Dun S.Caruana ftit li xejn hemm x'wieħed jikkummenta għaliex hemm ripetizzjoni ta' dak kollu li diġà kien inkiteb. Imma hu huwa biss li meta jirreferi għall- kampnar jagħti ħjiel dettaljat fuq iż-żewġt iqniepen ''pjuttost żgħar imma li l-ħoss tagħhom huwa penetranti'. Dettall ieħor interessanti ħafna hu li l-qniepen inħadmu hawn Malta fil- Funderija ta' Giuliano Cauchi. Ir-Relikwa ta' San Filep Il-Knisja ta' Mamo hija indirettament marbuta mal-miġja f'Malta tar-Relikwa ta' San Filep. Qed nirreferi għal biċċa għadma mid-driegħ tal-Patrun ta' Ħaż-Żebbuġ, li kienet ngħatat lil raħalna mill-Gran Mastru Fra Don Anton Manuel de Vilhena (1722-1736). L-awturi li semmejna, Ferres, Ciappara, Vella, Said u Caruana għamlu riferenza f'kitbithom għal din ir-Relikwa b'konnessjoni mal-Knisja Ta' Mamo. Apparti minn L.Vella, deskrizzjoni dettaljata u mżewqa b'ħafna tagħrif hija dik li ngħatat minn Mariella Attard. Ovvjament minħabba li mhux is-suġġett tagħna tal-lum, se nillimita li nirreferi biss għall-parti fejn tissemma' l-Knisja Ta' Mamo. Fit-23 ta' Novembru 1723, il-Gran Mastru de Vilhena, ta biċċa għadma mid-driegħ ta' San Filep lill-Kappillan ta' Ħaż-Żebbuġ, Dun Gio-Batta Sagnani (1705-1740), fil-preżenza tan-Nutar Ġużeppi Callus.$ Għalkemm l-għada tkanta Te Deum fil-Knisja Parrokkjali, kien deċiż li l-festa f'ġieħ ir-Relikwa ssir fir-Rebbiegħa tas-sena ta' wara. Fil-fatt meta wasal il-jum tant mistenni miż-Żebbuġin, il-25 ta' Marzu 1724, ir-Relikwa ittieħdet l-ewwel fil-Knisja tal-Assunta, jiġifieri, Ta' Mamo. U meta sar il-ħin saret it-Traslazzjoni Solenni mill-Knisja Ta' Mamo lejn il-Knisja Parrokkjali. Deskrizzjoni sabiħa u dettaljata fuq din il-manifestazzjoni tinsab f'kitba ta' Patri Pelaġju, Kappuċċin.$ L-awturi li semmejna s'issa Ikoll enfasizzaw il-preżenza tal-Inkwiżitur Mons. Antonio Ruffo u l-Gran Mastru de Vilhena li bagħat ukoll kontinġent żgħir ta' suldati li apparti li żammew l-ordni, għamluha ta' gwardja tal-unur lir-relikwa. Din ir-relikwa prezzjuża f'ostensorju tal-fidda ħarġet solennement mill- Knisja Ta' Mamo u twasslet purċissjonalment sal-Knisja Parrokkjali. Fi tmiem il-kitba tiegħi se nagħti tagħrif fil-qosor fuq min kien dak li bena l-knisja Ta' Mamo. Biex ngħid il-verità minn dejjem xtaqt inkun naf għaliex il-knisja msemmija hija mlaqqma ta' Mamo u x'rabta hemm ma' Triq Mamo. Iżda, l-kurżità għelbitni ftit xhur ilu meta irċevejt posta elettronika mingħand il-Kav. John Edward De Micoli Deguara li sinċerament ma kontx nafu. Kien eżattament f' Jannar li bdiet il-korrispondenza bejni u bejn il-Kav. De Micoli Deguara li fostl-oħrajn qalli li l-Familja tiegħu għandha konnessjonijiet mal-Beata M. Adeodata Pisani OSB. Skont ma qalli u ppruvali permezz tal-arblu tar-razza tiegħu '' huwa jiġi s-sitt kuġin tagħha. B'mod iktar preċiż, għal min jifhem fl-Araldika, il-Kavallier huwa ''her sixth cousin, seven times removed'$ li mhux daqshekk faċli għalija li nispjegaha bil-Malti u għalhekk ippreferejt nikkwota bl- Ingliż minn dak li kitibli l-Kavallier. 0 Apparti li dan id-dettall jinteressani ħafna l-Kavallier De Micoli Deguara qalli li huwa għandu l-unur jgħid li familtu tnisslet min-nobbli u antika Familja Mamo. Awtomatikament ħsibt fuq il-knisja Ta' Mamo u, għall-mistoqsija f'waqtha tiegħi, il-Kavallier. De Micoli Deguara weġibni fl-affermattiv u kkonfermali li kienet inbniet minn Xmun Mamo, il-Fundatur tal-Familja Mamo :' Kien għalhekk li tħajjart nikteb fuq din il- knisja li tinsab f'qalb ir-raħal tagħna u li għandha rabta daqshekk mill-qrib mal-Familja Mamo. Tagħrif fuq din il-Familja Nobbli L-Artal Maġġur ta' Mamo se nisiltu mill-ktieb tal-istoriku, il- FESTA 2012. jilaġ) 4 TO Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Kommendatur G.F.Abela, li jiddedikalha żewġ paġni tassew interessanti. Skont Abela bosta kienu jaħsbu li kunjom din il-Familja kien ta' nisel Katalan (minn Katalunja fi Spanja) u li seta' ddaħħal f'Malta minn Ruggiero di Loria. Oħrajn m'eskludewx li l-kunjom Mamo kien storpjatura tal-kunjom Spanjol MaimĠ. L-istoriku jsostni li meta jitqies li tul is-snin wieħed mill-ismijiet frekwenti fil-Familja kien Guerao, jew Angaraldu, popolari ħafna fi Spanja dak iż-żmien faċli tasal għall-konklużjoni li l-familja setgħet kienet ta' nisel Spanjol, bħal ħafna familji Maltin oħrajn li kellhom il-bidu tagħhom f'dak il-pajjiż. Abela jkompli jelabora u jsemmi ċertu Gilevlo, jew Giuliano li jiddeskrivi bħala 'fuo pit vecchio afcendente' jiġifieri l-eqdem antenat li kien sinjur ħafna għax kellu propjetà, merħliet u numru kbir ta' skjavi '… il che ci fà cogetturare, ch'egli effercitaffe per amentura il-corso, ''jiġifieri dan iġiegħlna naħsbu, li għall-avventura seta' wkoll jeżerċita l-piraterija; f'kelma waħda m'eskludiex li Giuliano seta' kien sibi jew furban jew pirata. L-awtur jgħaddi mbagħad biex jirreferi għal dak li sejjaħ l-iktar dokument antik u importanti '.. fcritture, delle quali la pit antica, e di confideratione,' tal-Familja Mamo, it-Testment ta' Simone (Xmun) Mamo, li kien iben Guerao li għix qrib tmiem is-seklu XIV, madwar l-1390. Dan it-Testment huwa importanti wkoll għaliex jagħti indikazzjoni fuq meta seta' miet Xmun. Fil-fatt b'kalkolu ċkejken jista' jingħad li Xmun miet jew immedjatament wara li għamel it-testment jew lejn l-aħħar xhur tas-sena 1514. Dejjem, naturalment, jekk id- data tat-testment li sar quddiem in-Nutar Lorenzo Bezzina fl-1 ta' Lulju 1514, kif mogħtija minn Abela, hija korretta. Interessanti li minn dan it-Testment nafu li Xmun kien meqjus bħala ''Civis Notabilis Civitatis' jiġifieri Ċittadin Magħruf tal-Belt u/jew Ċittadin fost il- Kbarat tal-Belt, inkella Ċittadin Illustri. Fit-testment Xmun iħalli werrieta universali lin- neputija Imperia mart Bernardo Cassar imma kif diġà għidna ħalla wkoll uħud mill-Legati piji lill-knisja li kienet twaqqfet minnu f'Ħaż-Żebbuġ. Dan ifisser ċar li l-knisja, kif sostnew uħud, ma nbnietx fl-1514 iżda ferm qabel. Mill-istess testment wieħed jifhem ukoll li Xmun, minbarra l-Knisja, f'Ħaż-Żebbuġ kellu wkoll id-dar. Din hija indikazzjoni ċara li kien hemm iktar minn raġuni waħda biex wieħed jasal għall-konklużżjoni u jifhem li Triq Mamo żgur kienet issemmiet għalih. Xmun ħalla d-dar imsemmija fit-testment lil ħutu, li ma kinux joqogħdu fir-raħal, biex f'kas ta' ħtieġa, aggressjoni militari jew attakki mill-Għarab, isibu kenn fiha ' …volendo, che la fua cafa nella Città fuffe de' fratelli, ch'abitauano fuori, perche feruiffe loro nell' occorrenze di fofpetti d'Armata, 6 di fcorrerie de' Mori'' Ta' min jinnota li Abela isemmi biss tnejn minn ħut Xmun: Michele u Giovanni. Dwar l-oħrajn ma jsemmi xejn. Dejjem skont Abela, Giovanni ''attefe à far il corfo contro d' Unfedeli con vna fua fufta' 'Sjiġifieri kien sibi u kien jibgħat ix-xini 'fufta' (xini veloċi bl-imqadef jew bil-qlugħ li kien jintuża l-iktar mill-pirati) tiegħu biex jattakka x-xwieni tal-Infidili (it-Torok) u jisirqilhom it-tgħabija u kulma kien ikollhom. G. F. Abela meta jirreferi għal ulied Xmun u n-neputijiet, isemmi lil Salvatore jew Saluo, jiġifieri Salvo'$, li huwa l-persuna mill-Familja Mamo, li minnha tnisslet il-fergħa tal-Familja tal-Kavallier J. E. De Micoli Deguara li nroddlu ħajr għall-korteżija kollha li wera miegħi. Ara wkoll it-traduzzjoni għall-Malti Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 minn Sammut, F., 2001, Ġrajjet Ħaż-Żebbuġ, Kap.llI, p.23. tGħall-kumdità ta' min jaqra, kull meta nirreferi għal Dun Salv Ciappara se nikkwota it-test kif maqlub għall-Malti minn F'Sammut. 3 Caruana, S., 2010, Il-Parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ — Ġabra ta' Kitbiet, p.213 4 Insibuh ukoll bħala Simone jew Xmun, bil-Malti 6 L-istess, Introduction, xiii-xiv 7 Il-Kavallieri ġew Malta fl-1530 $ Hawn qed nirreferi għall-Inkwiżizzjoni Medjevali li l-eqdem tagħrif fuqha jeħodna lura lejn l-1433 ara Bonnici., A., 1990-1994, Storja tal-Inkwiżizzjoni ta' Malta, Nol.l 9 Bezzina, J.,1994, Church Historv. p.122 '0 Għad-dati tal-Isqfijiet, ara listi varji dwar l-Isqfijiet ta' Malta tul is-snin fuq (Catholic Hierarchv) Diocese of Malta 12 Bonniċi. A., 1996, Storja ta' Malta fi Ġrajjiet il-Knisja, p.15 5 Mill-Assedju l-Kbir 5 Bezzina, J., l-istess, p.123 1 L-istess, pp.9l-95. 1 Vella, L., 1986, Storja ta' Ħaż-Żebbuġ, p.22. 'Din l-istorja kienet aġġornata u ppubblikata mill-ġdid minn Mons.Lawrenz Cachia li għal 20 sena kien l-Arċipriet ta' Ħaż-Żebbuġ. 4 Farrugia, G., 1997, Highlights of Ħaż-Żebbuġ, p.10 26 Guillaumier A., 1987, Ħaż-Żebbuġ, fi Bliet u Rħula Maltin, p.929 21 Gatt, A., 2006, Ħaż-Żebbuġ u l-Knejjes Tiegħu, f'Ħaż-Żebbuġ — Storja, Memorji, Identità (Editur Ph.E.Said), p.231 35 Din il-preċiżazzjoni qegħda mniżżla fil-ġenb il Ciappara, S., l-istess, p.33 (paġna oriġinali 18) 4 Attard, M., 1985, Ħaż-Żebbuġ u l-festa ta' San Filep, pp.12-14 3 Vella, L., 1928, San Filep ta' Agira, Storja ta' Hajtu U Tal kima Tiegħu, p.93. Ara wkoll Attard, M., l-istess, p.4 37 Kopja oriġinali u awtentikata mill-Ġenejaloġista Marv Lanfranco 9 L-istess. L-aġġettiv verbali 'removed'' jindika d-differenza fil-ġenerazzjonijiet. 4 L-istess, Korrispondenza elettronika, 15 ta' Jannar 2012 4 L-istess 4 L-istess. $ L-istess, p.511 46 L-istess