irkejjen storiċi It-tempji pre-istoriċi Ta' Ħaġrat Mġarr Il-gżejjer Maltin jistgħu jiftaħru b'ħafna monu- menti li ħallew id-diversi potenzi u kulturi differenti li matul iż-żmien għo- ġobhom jieqfu fil-gżejjer tagħna. Kien hemm min ħalla fdalijiet jew influ- wenzi iżda hu żgur li fost l-aktar. monumenti. li jispikkaw huma dawk pre- istoriċi. Mingħajr ma trid, ikollok tgħid ukoll li meta qegħdin nitkellmu dwar dawn il-postijiet, il-Maltin għandhom it-tendenza li jsemmu biss l-aktar ismi- jiet u postijiet li huma popolari u l-kumplament ma tantx nagħtu kashom. Mhux ta' b'xejn li mbagħad aħna. stess nispiċċaw nirreferu għal dawn. il-postijiet bħala borġ ġebel. Mġarr Fl-inħawi ta' l-Imġarr f'Malta niltaqgħu ma' numru ta' monumenti pre-istoriċi li wieħed jista' jgħidilhom li huma ferm importanti. Il-lum, sejrin nitkellmu biss. dwar wieħed minn-dawn il-fda- lijiet, u dan hu t-tempju magħruf bħala Ta' Ħaġ- rat. Dawn il-fdalijiet jinsabu f'għalqa li naslu għaliha mit-triq il-prinċipali li teħodna lejn il-misraħ tar- raħal. Hekk kif naslu fit- tarf tal-bini ta' l-iskola induru fuq ix-xellug u naslu quddiem ir-rixtellu li hemm fir-reċint li jdawwar il-fdalijiet. Sfor- tunatament dawn il-fdali- jiet ma jkunux miftuħa regolarment, iżda wara li jsir l-appuntament ma' l- awtoritajiet tad-Diparti- ment tal-Mużewijiet. Is-sejba tal-fdalijiet Biex wieħed jifhem kif instabu dawn il-fdalijiet, ikollna mmorru għall-is- tess rakkont kif għad- diehulna Sir Temi Zam- mit, l-arkeologu li fil-bidu ta' dan is-seklu kien vera- ment il-moħħ wara l- iskavi u s-sejbiet l-aktar importanti ta' l-arkeo- loġija Maltija. Kien fis- sena 1916 li l-perit Rizzo irrapporta lil Zammit bil- preżenza ta' ħafna ġebel megalitiku fiz-zona magħ- ' rufa bħala Ta' Ħaġrat. Skond l-ewwel rapporti s- sidien tal-għalqa rrap- purtaw li kien hemm ġebel kbir ħiereġ mill- ħamrija. iżda minħabba li kienu jtellfu lill-bdiewa biex jaħdmu l-għelieqi, dawn kienu jkissruhom. Fl-istess ħin kien rappur- oD horioqiil sbqa EB vedtical forba floor (Eż backing Pjanta tat-tempju Ta' Ħaġrat —tat-ukoll li. kien. jinġarr. ħafna fuħħar misjub fil- ħamrija. il-fuħħar kien jintuża biex issir it-torba għas-soqfa tal-bini. Għalkemm dawn il-fda- lijiet jidhru li diġà kienu magħrufa fis-sena 1916, Zammit ma setax jibda l- iskavi tagħhom minħabba li kien għaddej xogħol x'imkien ieħor. L-ewwel ċans li kien hemm seħħ fis-sena 1923. kavi ntemmu fis-sena 1926, meta kien hemm l- għajnuna ta' diversi per- suni li għenu fil-kxif ta' dawn il-fdalijiet megali- tiċi. It-tempji Il-fdalijiet li nstabu fl- għalqa Ta' Ħaġrat jindi- kaw żewġ tempji distinti. L-ewwel teoriji kienu li l- iżgħar tempju hu l-eqdem wieħed. Dan il-ħsieb kien influwenzat mill-fatt li l- mod ta' kif hu mibni jindi- ka li hu aktar primit- tiv mill-ieħor. Minħabba f'hekk l-arkeoloġi ħasbu li t-tieni tempju kien mibni b'sistema aħjar. lżda, wara li saru l-istudji re- ċenti, hu maħsub li l- eqdem tempju fil-fatt hu l- kbir, dak li jinsab fuq il- punent tal-fdalijiet. it-tem- pju ż-żgħir kien inbena wara, L-ewwel tempju Jekk nieqfu nħarsu lejn il-faċċata ta' dan it-tempju naraw kemm kien hemm ħsieb wara l-bini tiegħu… Il-faċċata hi mibnija f'for- ma nofs tond, u fin-nofs hemm id-dħul uniku. Il- passaġġ hu magħmul minn ġebel kbir fuq iż- żewġ naħat. Il-ġebla li naraw illum tistrieħ fuq iż- żewġ ġebliet weqfin, kienet imtellgħa f'postha wara li kienu saru l-iskavi. Seta' jsir hekk minħabba l-fatt li l-bidwi tal-għalqa kien stqarr li kien hu li kien qaleb il-ġebla 'l isfel. Oriġinarjament it-tem- pju kien magħmul minn tliet kmamar, jew inkella absidi kif inhuma magħrufa f'dawn it-tem- pji. Dawn il-kmamar dej- jem jieħdu l-forma tonda u rari niltaqgħu ma' xi ħaġa maħduma. fil- kwadru kompletament. Iżda interessanti hu d-det- tal tal-kamra li hemm quddiem dawn. it-tliet kmamar. Din għandha bħal tarġa li ddur dawra sħiħa mal-kamra. It-tliet kmamar m'għan- dhom xejn speċjali. Dan it-tempju m'huwiex bħal xi tempji oħra li nstabu fil- gżejjer Maltin fejn hemm diversi dekorazzjonijiet fuq il-ġebel. Probabbil- ment dan ma setax ikun minħabba li kienu dde- ċidew li jibnu t-tempji bil- ġebla taż-żonqor. Naturalment, fuq dan it-tip ta' ġebla m'huwiex possibbli li wieħed inaqqax dekoraz- zjonijiet, jew iżejjen l-istess ġebel b'xi pittura. Ħaġa differenti. fil-kma- mar hi l-iċċangar. Filwaqt li waħda hi ċċangjata b'ġebla, l-oħrajn għand- hom torba fl-art tagħhom. Minħabba f'hekk, l-ar- keologi jistgħu jħaffru l- art, u mill-fuħħar li jinsab ikunu jistgħu jaslu għal xi konklużjonijiet ferm im- portanti taż-żmien ta' me- ta jkunu nbnew fdalijiet. It-tieni tempju It-tieni tempju hu ferm iżgħar, u llum nafu li nbena meta l-ewwel tem- pju kien diġà lest, u għadu qiegħed jintuża. M'hux faċli li wieħed jip- prova jagħti spjega għaliex ikollok il-bini ta' żewġ tempji ħdejn xulxin, meta l-ewwel u l-akbar wieħed ikun għadu qie- għed jiffunzjona. Jista' jkun li t-tieni tempju nbe- na minħabba xi kult par- tikulari. Hu maħsub li f'dawk iż-żminijiet it- twemmin tan-nies ma kienx ikun ikkonċentrat fuq alla wieħed, iżda fuq diversi allat li jirrappre- żentaw diversi bżonnijiet. it-tieni tempju għandu d-daħla tiegħu minn waħda mill-kmamar tal- ġnub ta' l-ewwel tempju. Minħabba f'hekk din l-is- tess kamra kienet tilfet kemmxejn mill-aspett ori- ġinali tagħha. Kif wieħed jidħol fit-tempju jinduna li hawnhekk il-bennejja għamlu użu minn ġebel iżgħar minn dak li kien ġie użat fl-ewwel tempju. Il- kmamar huma. iżgħar ukoll. Filwaqt 1i fuq in- naħa tax-xellug hemm kamra waħda, faċċata ta' din il-kamra hemm oħra li hi iżgħar. Dan minħabba l-fatt li l-kamra ċentrali għandha bħal kamra oħra fuq il-lemin, li natural- ment ħadet mill-ispazju tal-kamra l-oħra. Jekk wieħed iħares lejn il-pjan- ta li-nsibu mehmuża ma' dan l-artiklu, inkunu nist- għu nifhmu aktar aħjar id- dettalji li qegħdin insem- mu. Konklużjonijiet Bħala l-aħħar dettalji nsemmi l-fatt li hawnhekk għandna fdalijiet interes- santi u fl-istess ħin impor- tanti. Filwaqt li l-ewwel tempju jmur lura għall- ewwel fażi ta' meta bdew jibnu t-tempji f'Malta, iż- żgħir hu ta' perijodu dif- ferenti. Bħala żmien wieħed jista' jgħid li l- ewwel tempju jmur lura għas-snin ta' bejn wieħed u ieħor it-3500 sena qabel Kristu (biex inkunu tajna data tonda) u t-tieni wie- ħed imur lura għal mad- war it-3000 sena qabel IL-QRONFLA