IDL-MATTT QARI LI TOHROĠ IL-GĦAQDA) DIĊEMBRU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f 1952 L-ISTUDJU TAL-MALTI EKK arieħed joqgħod iqalleb il-paġni 'ta' l-istorja tat-tagħlim f'Malta għandu jsib illi l-istudju serju tal-Malti fl-iskejjel, kif ukoll fost xi studjużi ta' l-ilsien Malti hawn Malta, ma bediex u ma seħħw qabel is-sena 1934, meta l-Malti daħal bħala 'materja obbligatorja fil-programmi. skolastiċi, fl-eżamijiet pubbliċi, u, wara mbagħad ukoll, fl-Università, u ħa xejra uffiċjali fl-ammi- nistrazzjoni Governativa u fil-Qrati. F'dan il-pass fis-sistema edukaliva u amministrata tal-Gżira, kellha sehem kbir il- tGħaqda'' li sa minn 18-il sena qabel kienet ħadmet biex fost il- killieba tal-Malti titwaqqaf sistema soda ta' ortografija, sistema ta' kitba Maltija li wara ġiet magħrufa u adottata uffiċjalment mill-Gvern. Sew iċ-ċirkustanzi storiċi, li wara l-ewwel Gwerra l-Kbira ġiebu taqliba fil-bżonnijiet morali u ekonomiċi tal-proletarjat tal- pajjiż, kemm l-ispirtu ġdid tan-nazzjonaliżmu fost il-ġenerazzjo- ni ġdida b'idejiet demokratiċi, kienu l-mezz li l-Malti, wara snin kbar ta' taħbit, b'mitt proġett skolastiku li kull darba safa' fix- 7ejn, sab 7uhu mqiegħed fuq sodda ta' blata samma li fuqha fl- aħħarnett sata' jibni għas-seħħ is-sisien ta' daru. Minn din it-taqliba sal-lum għaddew mat-tmintax-il sena U fihom kotru l-kittieba tal-Malti, l-iktar fost iż-żgħażagħ, inħolqu għaqdiet ta' movimenti għall-progress tal-Malti; ħarġu kotba taf proża u poeżija, antoloġiji, grammatiki, trattati fuq il-lingwisti- ka, rivisti, saru konkorsi għall-aħjar romanzi, novelli u poeżijiet, kitba letterarja u rientifika Maltija li sebqet fil-għadd u fil-ħixu- na lil-dik ta' qabel tul iż-żmien ta' 'l fuq minn mitt sena: b'hekk il-letteratura Maltija qabżet il-barrieri li kienu jifirdu l-ilsien Malti minn dawk l-ilsna l-oħra ikkultivati u li l-lum għandhom il-letteratura tagħhom. li biha n-nazzjon tista' tiftaħar u tidher fost l-akbar laqgħat akkademiċi tad-dinja. Iżda, b'danakollu, nis- tgħu ngħidu Ti l-Malti wasal f'dak il-grad ta' koltivazzjoni bħala Isien miktub u bħala lsien mgħallem fl-iskejjel u fl-Università kif ukoll bħala Isien uffiċjali tal-pajjiżż — Naħsbu li LE. Għalkemm għadu ma għaddiex żmien biżżejjed minn mindu l-Malti daħal fl-iskejjel, għandna, iżda, nistennew li meta tqis 98 IL-MALTI l-isvilupp letterarju li ħa l-Malti fost il-ħafna Fittieba li nibtu, l-istudju. tiegħu kellu jilħaq dak. il-grad. ta lsien. skolastiku kif jistħoqq fost dawk l-istudenti li-qegħdin jersqu għall-eżami- iiet tiegħu it-liarara li-itenmm l-istudji tagħhom il-quddiem ikol- lhom jnżawlh sew. fil-kariga tagħhom bħala skrivani mal-Gvern, sew. fil-professjoni tagħhom, ta' qassisin, avukati. nutari, tobba u prokurażuri Teqali, u saħansitra periti, fid-dokumenti, fl- afti- jiet jew rapporti tagħhom professjonali. Fuq hekk, meta eveb- bal il-progress tal-Malti ma' dak: ta' ilsna oħra fit-tagħlim, insi- bu li l-Malti kaqa' ftit-hiwa, l-iktar f'dik li hi traskrizzjoni, għaż- la u bini ta' kliem, kostruzzjoni, espressionijiet idjomatiċi 1 stil. Forsi din ħtija ta' xi sistema fil-programmi skolastiċi, iżda wisq naħsbu li l-evvirel ur l-akbar ħtija hija dik ta' moqas ta' interess istudju biżżejjed, nuqqas ta' taħriġ ta' kitba fuq prinċipji mor- Toloġiċi u sintattiċi u nuġqas ta' qari arkoll ta' awturi tajba. Studenti li araslu fl-aħħar klassi ta' skola sekondarja 1ma għandhomx jiktbu l-Malti b'espressjonijiet miktubin kelma b'kelma minn fuq frażioloġija Mngliża, jew bi kliem ingleżizzal jew taljanizzat iżżejied u bla ebda ħjiel ta' kostruzzjoni Maltiju. Dan. hua dnub oħtron, iżda huwa dnub mis d oħron meta student li iwasul biex itemm l-istudju tiegħu liċeali jagħlet fil- kitba ta' kliem l-iktar sempliċi u jikteb kliem żbaljat bħal dan: jinqegħda. nużgħaw, miktubha, għalluru, jafgħu, bagħtew. hilu, għadom, u kliem ieħor bħal dan. eta student jikteb Iliem Żbul- jat bħal dan f'komponiment u iżejnu bi kliem sabiħ u magħżul, nkoll jekk mibni tajjeb u mżewwaq b'idejiet u b'argumenti mill- isbaħ dan ma ikunx qed jagħmel ħlief bħal dak il-bniedem li żejjen. bl-isbaħ libsa tal-moda u għalli riġlejh bla sredd; jiġiferi jinkesa, bl-isbaħ ilbies u jħalli sagajh mik-rufin. Għalhekk meta student jew kittieb hi jiktiblek l-isbaħ poeżija jew proża li tlrun l-hawn i T-hinn imdemsa bi kliem miktub żbaljat, ma thum' ħaġa barra minn lokha jekk irieħed iqis li l-Malti ta' dik il-poe- żija jew ta' dil: il-proża jenqsu ri ħaġa fil-valur letterarju tagħ- ha, ħaġa elementari imma daqshekk: ieħor importanti: l-ovtogra- fija tajba, li hija r-riġel tal-kitba Matlija. Jekk biex jidher sabiħ u skond ma tridu l-estetika tal-kitba l-ġisem tal-kitba ta' lingwa għandu jitgħatta u jen b'libsa li tirraqlu, minn rasu sa saqajh, inti din il-kitħa m'għandekx tħalliha b'riġlejha mikkrufa, għax kif igħid il-qawl Malti: Tl-ħafi jitfi ż-żina. il- f L- ijsattet