ŻIEDA TA' KLIEM U TIFSIR Ta' V,Mirsup BONNICI (miġjub minn Ġ. CASSAR PULLICINO) (Jaqbad ma' Leżen il-Malti, Għadd 14, 1970) TA — Jagħti 'l-għaġġiena, darhom u qalbhom: 'Agħġnu'. 'Ix-xrik tal-ħab- bież ħareġ jagħti 'l-għaġġiena'. Ta għoqda — ''Tah għoqda l-watal', ressqu daqsxejn biex iserrħu, 'Kulltant il-watal trid tagħtih għoqda, inkella taqtgħu jew mir-ras ta' fuq inkella minn taħt iċ-ċikk'. TADBIN — Il-maħsba t'Alla għall-ħwejjeġ ta' din l-arr kif kien minn dejjem; Providenza. TAFLA — Ħafna: 'Tgħid jiġi ħutf — Jiġi taflal' Żgur: 'Tinsiex tgħidlu — Ngħidlu taflal' TAHBILA — Telfa, therwila, 'It-taħbila tal-qamar meta jkun sejjet iġed- ded', TAHNIK — Żegħil, imġiba ta' min jaf imur man-nies. TAĦRIKA — Rimattiżmu, għax qisu wġigħ ġej minn xi għadma mħarrka bil-ksieħ. TAHŻIMA — Il-biċċa t'isfel tar-robbu ta' quddiem, jiġifieri tliet majjieri kustilja bis-sidra b'kollox, TAJRA TA' L-ILMA — Li tħobb toqgħod lejn xi għadira, fl-imrasi. Is- summien, 'il-gallozz, il-gallina, it-tiġieġa tal-baħar, il-gerwiel, il- pluviera, il-bekkaċċ, il-venew, il-perniċott u dawk kollha li għandhom il-biċċa bejn subgħajhom jissejħu tajr ta' l-ilma u ma jeqfux fuq is- siġar. TAMMAS — ''il-ħalib itammsuh biex jagħqad', TANAS, JOTNOS — Iżid jagħmel u jgħid dak li ħasel qal jew laħaq beda; issokta; jissokta b'leħħa — 'inġistere, persistere, essere assiduo ossia pertinace', 'to persist'. Meta wieħed jibda jotnos jibda jil- wiem; xejn toqgħod totnosl; Jotnos biex idaħħal 'l ibnu jaħdem. TAQA' W ITQUM — La ħażina wisq anqas tajba wisq, TAGĦAB, TIEGĦEB — Sfratta, jisfratta. Orqod, ma rridx intiegħbek, i.e. intajjarlek nagħsek. TAGĦKIRA — Dak it-tajjar li jwaħħlu mal-watal wara li jidilkuh bix-xama' fejn jaħbat iċ-ċikk biex il-watal ma jinkeddx, TAGĦLIKA — Munzell, Tagħlika ħatab. TAGĦMIRA — Tagħmira buttuni, snien, 'set of buttons, teetb', Tagħmira silla, TAGĦQIDA BAJD — Wieħed u għoxrin bajda tas-serduq, kemm tgħammar qroqqa, imqegħdin taħtha biex trabbihom u ssaħħanhom sa jofqsu. TARA, JITRA — Titra l-art, jiġifieri titqawwa, TARAD, JITROD — Dejjem, sikwit irid jew jitlob bil-leħħa, TARTAR, ITARTAR — Ġama', tiġma' ħafif. TASA — Biċċa merfugħa mill-għaġin mitlugħ biex jagħġnu l-ħmira biha. TAWWAT — Żarżir bil-qarn, bil-bebbuxu jew bit-tromba; tawwit, ' clangore'. TBAGĦRID — Tifqigħ ta' raba' bl-ilma bħal għassara; it-tħammiġ tal- bhejjem bħal fi stalla, meta jkun djubi ma tistax tidħol tirfes. TBASKAT, TITBASKAT — Miet, tmut, TBATTA, JITBATTA — Waqa', jaqa'. Kont għoddni tbattejt fl-art, TBIQ — Temp magħluq jew ajru fgat, aktarx jiġi minn sħab baxx li jagħlaq l-arja, Jinfetaħ it-tbiq u toħroġ l-għomma. (T) DELLEL, JIDDELLEL — Waqa' għal dahru jew baxx, waqa' dell fuqu, ġie x'jiksru, Li ma kienx għax iddellet dik ix-xebba ma żżew- ġitx lil min iżżewġet, i.e, kienet tieħu raġel aħjar, TEFTIFA XOGĦOL — ''job'. TELGHA — Stanga biex itellgħu l-btieti fuqha. TEMP — Temp maqlugħ, mhux qiegħed. 'iIt-temp għadu maqlugħ'. temp, bil-qies, bil-qajl u r-riegla, 'moderatamente'. TERDI — bċejjeċ tal-flus qodma tal-fidda, xi d-daqs ta' l-ewwieq, TENTUFA — Ħaġa żgħira. TERĦA (GĦAD-DRIS) — bi kliem ieħor, għata taż-żara' għad-dris jew iż-żara' kollu tal-qiegħa mhejji għad-dris; jew tiben u qamħ imħallat ma' xulxin għad mhux imderri, Mela hemm terħa għad-dris u terħa għat-tidrija. Terħa għall-madbaħ— 'cloth for altar'. TERRET, JTERRET — Jitilqu l-ilma fl-art niexfa u ġa mikduda biex issir ratba; jew issaqqi r-raba' biex iġġibu tieri u ma ssibux iebes fix- xogħol, Qegħdin iterrtru fil-bagħli biex meta jiġu biex jaħdmuh isibub xott sabiħ sabiħ, TFARWAT — bħal far, tala' d-demm għal wiċċu, TEWQIMA — Gozz, magħmul minn tiben sifa, trab u qamħ fuq il-qiegħa, imhejji biex jinħadem bil-luħ. TEWWIKK — Kewkba baxxa mill-magħżulin, u waħda mill-bdotijiet tas- sajjieda tagħna, li tiġi ġo Nofs in-Nhar-il-Lbiċ, 'Aqdef għat-tewwikk, dejjem pruwa għalib'' TFIEDA, JITFIEDA — Ħallielu rebħ jew qliegħ minn xi biċċa xogħol jew bejgħ li wieħed jagħmel. Kif tmorru mas-suq' — Kemm kemm wieħed jitfiedal TĠELBEN, JIĠĠELBEN — Tqawwa, jitqawwa nitfa, Beda jiġġelben issa daż-żiemel. THENDIM — Tbendima qawwija ta' tċiremot jumejn wara l-ewwel tbeż- biża, THABAT, JITHABAT — Għamel, jagħmel id-dawra tad-dar: Dejjem id-dar titħabat, Irraġġa, jirraġġa: It-tfal dejjem jitħabtu, TĦAJNI — Tagħam mitħun, X'għamilt minn tomna thajni/ TĦALLAQ, JITHALLAQ — Ixxennaq, jixxennaq għal kull ma jara; tħajjar, jitħajjar minn kollox, jew minn xi ħaġa għax ibati bix-xewqa, bħalli- kieku tara min jiekol u titħallaq għalih; titħanxel jew tinnamra. It-tfal jitfarfru u jitħallqu, THANNEK, JITĦANNEK — Daħal, jidħol ħelu bħal min jagħmel ta' wiċċu rqiq jew mistħi, fil-kliem, jew f'dik il-ħaġa li jkun jixtieq, jew jagħ- mel wiċċu biex jindieħes man-nies fejn irid xi ħaġa. Min jitħanniklek ikun ħtieġek; Kemm tħannek taqla'. THATA, JITĦATA — Is-sħab jitħata (jew jintgħata). Qawl it-tbaħħir, jiġifieri jogħla mix-xefaq: Mal-lejl is-sħab jit ħata. TIBWIQA — Haġa fiergħa, vojta, impaħpħa. Il-baqqun għamel ħoss imtap- tap: għedna: 'Hawn baw' tibwiqa'' Tibwiq, il-wisa' mejjet lilhinn 'il fuq mill-balla ta' l-ajru, 'Il vacuo', 'The vacuum'. TIDRIJA — għandi għalqa mejta għat-tidrija: li kien iqum riħ fuql TIEB — Bnazzi. Hmura waqt tax-xemx l-għejieb juri illi ġej it-tieb. TIELA' — Bit-tiela' w in-nieżel, wara ħafna tiġbid, 'l-hawa u 'l hinn, 'il fuq u 'l isfel, wara qatigħ tbaqliq,. TIĠBID — Ġild il-muntun bit-tiġbid jibjad; Bit-tiġbid tieħu xi ħaġa rħisa. TIMBU TIMBU — Għalih. Mar qagħad f'rokna timbu timbu. TIMLIQ — Tifħir baxx u barra mill-qies biex jimla r-ras; tifħir fieragħ.u qarrieq. TIN — Tin tal-bajtar, boton ta' frott li joħroġ mis-siġra tal-bajtar, wara l-bajtar; tin żibdi, mill-abjad; tin tal-ġludi, minn dak l-iswed, 'It-tin tal-ġludi ġiebu f'Malta wieħed Sultan'. TINĦIL — Fejn il-ġebla ma tkunx għax tkun ratba u mkesksa. Ġebel bit- tinħil mhux ġebel ħaddiem. TIRA — It-trab ta' għalqa li jidher niexef fil-wiċċ u minn taħt ikun imniddi. TIRX — ġebel kbir. TIRXA — Blata sbozza, biċċa blat kbira, blata kbira skapulata għaliha, xifer ta' blata żmarrata. TISQIJA — Dqiq maħlul fl-ilma biex jisqu,i.e. bħal jillamtaw ix-xoqqa ta' Malta. TISWIB — Għamilt tiswiba żejt. TITRIT — Tluq ta' l-ilma f'art bagħlija li għadhom kemm ħadu wiċċ (bħal- kieku silla) minnha biex irattbuha u wara jiżirgħu. TKERĊAHĦ, JITKERĊAH — Sar, isir imkerċaħ, jiġifieri bil-kemm jimxi, bħal min għadu jqum mill-marda. Baqa' jew mar lura fis-saħħa, fil- kobor, TKEJJEF, JITKEJJEF — Xorob, jixrob bil-kif: Bqajna ġol-ħanut u tkejjil- na i.e. xrobna sewwa, TKITTEN, JITKITTEN — Isir irqiq bħall-kittien, jiġi rqiq. Jekk tiżra' sfiq is-sbul jitkitten u ma jferraħx. TLEWWAQ, JITLEWWAQ — Inkiser: Il-għarajjes kienu tlewwqu għal disa' xhur. TMESLAĦ, JITMESLAH — Tħakkek, jitħakkek: Doli titmeslaħ mieg ħek'. TMASĦAN, JITMASĦAN — Mar saħan; sejjer jisħon jew jitfettet sikwit. TMALLIT — Ċewliħ bil-ħjiel tat-tkasbir miegħu: Xi tmallit miegbil TMEGĦIKA — Is-sodda, bħallikieku fejn wieħed jitmiegħek. TNEWWEB — Ir-raba' meta jitnewweb (tħallib mistrieħ kull tant żmien, bil-qies) jagħmel. TAQTAQ, ITAQTAQ — Niżel, jinżel b'dak il-ħoss irqiq bħal ilma minn flixkun b'fomm irqiq. TOMNIJA — It-tomnija jibdew jiżirgħuha f'Diċembru; f'erbat ijiem tinbet u f'erbgħin issebbel, It-tomnija sa Santu Mattija la hi mwaħħra anqas bikrija; Għal San Mattija iżra' t-tomnija, TOFFA — Dik id-daqsxejn ta' riħa li tkemmex l-imniffsejn, aktarx tagħti fil-qrusa, li jitfgħu xi ħwejjeġ li ma jibqgħux safja. It-toffa tal-ħasil tal-qamħ tagħmel in-nemus. TOPPU — Toppu genejxu, żgħir imkittef, TQADDEB, JITQADDEB — Ibbies, jibbies bħal qadib. Subg ħajja tqaddbu bil-ksieħ; xufftejba tqaddbu bit-Tramuntana, i.e. jixxaqqu bis-sirda u jaħarquha. TORĊMUN — Ruxxmata, Għandha torċmun tfal. TKAFKAF — Nafar u qajjem rixu bħas-seqer. TPERĊAH, JITPERĊAĦ — Intelaq, jintelaq. TORPIJI — Sħab tas-sajf mislufin minn Barbarija li jaqilgħu r-riħ imma ma jagħmlux xita, u jekk jagħmlu bħal ferħ rah (sic). TMALLIT — Ilbies, tlibbis kif ġie ġie. TQAJJAR — Il-ħwejjeġ jitqajru meta jkunu nofs inxief: kemm kemm qatgħu l-ilma u għadhom nedjin. TQARQAĊ, JITQARQAĊ — Tqawwa żżejjed, tbaskat, F'Mejju d-demm jitqarqaċ u l-fsada f'waqtba. TQARNAS, JITQARNAS — Ħasibha u tbażża' bħal min ma jridx jeħel bil- qatta jew iħallas il-laħam. TQARTAF — Iqartaf mustaċċih bi snienu; Iż-żrafa tqartaf il-qċaċet ta' l-ogħla siġar, TQAWWAS, JITQAWVWAS — Tellgħet, ittalla' daharha 'l fuq il-bhima, issir bħal qaws biex titmattar jew għax ikun, Il-bhejjem kollha jitqawwsu, l-iktar il-qattus u l-gendus. TQAXLEF — Talla', ittalla' bħal qxur. iż-żarbun qiegħed jitqaxlef; Ix-xita qaxilfet l-art. TRENTA — Bħal imqass semmieni, duda li tgħix taħt l-art u titrabba bl- indewwa; issibba fil-qasbija, Tigdmek trenta jaqbdek id-deni, u jtaffuhulek dari billi jxejjruk ġo nieqa biex tħaddem id-demm. TREQRIQ — Li wieħed jieħu l-ħaġa bil-qajl u jtawwal iż-żmien f'dak li jagħmel, TRINKA — Taħfira bil-furmatur magħmula mill-mastrudaxxa biex jingasta. ' Dawk li jaħdmu fil-bastimenti flok tagħmel trinka jgħidu tagħmel paxxma, TSANGIT — Aġġorni, TSEBBAQ, JISSEBBAQ — Fettex, iffittex jidħol l-ewwel; iffolla, jiffolla biex jgħaddi lill-oħrajn; tafa' rasu biex jisboq lil sieħbu. X'inti tis- sebbaq) i.e. X'għaġġla għandek TSIEFAĦ, JISSIEFAĦ — Jisfaħ sikwit, tgħaddi u tarġa' tgħaddi spiss minn triq waħda, bħal xi ħadd għall-maħbuba ta' qalbu; tiskariġġa; tippas- siġġa. TTIBBEL (ITTIBBEL), JITTIBBEL — Iċċajpar. TUDUN — Ħamiem salvaġġ kbir, mhux tal-bart. TUFFIEHA — Fil-ktir tfiefaħ TUĠUN — It-tieni biċċa tal-musrana rqiqa fejn issir il-bajda; it-tnissil tal-wild; dak li jkun fih it-tarbija. Il-baqra tewmija aktarx ma tgħam- marx għax bla tuġun. TWEJQA — (i) Tieqa żgħira (ii) Uqija b'tifsirha mċekken; għaxar twejqiet flok għaxart ewwieq. TURIB jew TWARRIB — Li wieħed iwarrab. TGĦAN — Xabla, xablott. TGĦANQAD, JITGĦANQAD — Sar, isir għenieqed. Il-larinġ meta jitg ħan- qad trodd. TQASSAM — Jitqassmu familja familja (għjiel għjielħu jinġabru għalihom. Il-ferħ tan-naħal malli joħroġ mill-ġarar jibda jżanżan iżanżan u jmur (jitqassam), TUQQALA — Ir-rota tal-magħżel li jagħżlu bih. l TWIEL — Habat moħħu, ma jibqax miġbur; ħabat jiġġennen. TWIKKA — Kulħadd twikka, jiġifieri kulħadd xteħet jorqod, U twikkew, i.e. imteddew, TŻAMBAR, IŻŻAMBAR — Mela, jimla tajjeb; tala' bi tlieta jew erba' saffi. It-tgħam jekk ikollu x-xita jiżżambar. U KOLLOX — Ġa, diġa, u l-aħħar. Kont u kollox sejjer nitlaq biex immur nistad bil-mitlaq. L-u xi drabi tidher bħal ħaġa żejda biex timla u ssebbaħ. In-ngħaġ tmut u wieqfa, UDIENI — Bċejjeċ tar-raddiena, tal-ġild jew tar-rix b'ċarruta mdawwra magħhom imdaħħlin waħda f'kull waħda mill-għarajjes biex fihom jidħol iż-żerżur, URIEK — pl, ta' wirk, Għandi wraki juġġgħuni jew maħlulia, w WAĦAM — Xewqa mġenna għal xi ikel, WAĦDA — Kull waħda bi tnejn, kull ma jmur itenni. Issa s-s ħana tax-xemx tibda kull waħda bi tnejn, 'Adesso il calore del sole procederà con proporzione geometrica', X'waħda dinl, għajjàt ta' biża' jew ta' għaġeb: X'waħda din, waslet id-dagħwa tiegħul WAQA' — X'naqa' u nquml i.e. x'jimpurtanil WASLA — Biċċa tal-moħriet; tkun għuda twila titwaħħal fil-madmad. WATAL (jew WATAR) — Biċċa għodda tad-daqq tat-tajjar. Dak il-ħabel magħmul minn daqs għaxra jew tnax-il musrana tal-bhejjem li jkun mistrinġut mal-/asta u jagħtu fuqu biċ-Ċik, L-itjeb li jkun tal-għens salvaġġ. WEJDA — Mnejn taqbad ir-raddiena biex iddawwarha, WERREK, TWERREK — Qala', jaqla' wirk wirk biex jimxi; idum biex jaqla' kuxxtejh, għalhekk tqil fil-mixi; ikerċaħ biex jimxi, għalhekk ftit zopp. Mara ħoxna mdaħħla fiż-żmien għaddejja twerrek; Il-fniek iwerrku. WIĊĊ TAR-RABA' — Il-miżrugħ li jkun tala' fil-wiċċ mill-ħamrija 'l fuq; kull ma jkun qiegħed jitrabba u jikber fir-raba'. Il-wiċċ tas-sajf qisu: qara' twil, bħajra, qamħ, żara', kemmun, ħlewwa. Il-wiċċ tax- xitwa, li jitrabba fix-xitwa, qisu: indivja, pastard, kaboċċi, patata, ġdur, ravanell, basal aħdar, zfunnarija, ful, piżelli, qara' bagħli, għal dak li,hu ħxejjex, u silla widna, kuċċatda, gilbiena, għal dak li hu ħxielef, Il-wiċċ tas-sajf irid ix-xemx u tax-xitwa l-ilma. WVITET — Għuda mwaħħla mal-ħajt ma' hiex iddendel il-ħwejjeġ, spalliera. Fil-ktir utieti: żewġt utieti. VIŻEB, JIŻEB — niżel, jinżel mill-miżieb, bħal ilma minn fuq bejt, kafċ ta' mitħna, WQATT (megħmil) — Sħiħ. Bħalkieku titkellem fuq il-bajtar, tgħidlu lil sieħbek: Ma tekolx waħda wqattl