OTIA AESTIVA TIFKIRIET TA' SAN ĠILJAN (it-Tieni Taqsima— Minn Nofs-in-nhar sa bil-lejl) (1) Hemm, f'dik id-dar nadifa bħal xammiema, Fl-isbaħ. xaqliba ta' San Pawl-il-Baħar, Fid-dar imdawla fejn għannejt bis-sliema Nofs il-għanja tas-sajf, mhux biex niftaħar, Kont bdejt inħaddem fisieb u fantasija Biex nissokta w-intemm l-għanja mibdija, U kif ma' Mejju tara l-ward jidħaklek Minn kull Ħammiela bit-tiżwiq tal-Iwien, U tistlijajlu jistiednek u jsejjalilek Ma' kull fewġa li tgħaddi fuq il-ġnien, Hekk bdew jidħku quddiemi bosta u sbieħ Dehriet ħelwa ta' saħħa u ta' mistrieħ, U kull wafida bi kliem ta' fehma Iħiħa Tixtieq tkun ta' quddiem fil-għanja tiegħi: Tgħid waħda: Ħares 'l-hawn kemm jien sabiħal Tgħid l-oħfra: Ftakar x'hena kellek miegħi l U kollha jagħmlu rassa ġewwa ħsiebi, Bħallikieku bil-jedd, għax kollha ħbiebi. iżda fil-waqt li kont niżen u nara Minn liema sejjer nibda, għalgħarrieda Waslu ġrajjiet ta' niket u ta' fisara Li dennsuli xi ftit il-ħsieb u r-rieda: Dlonk waslu ġrajjiet oħra mingħajr xerqa,.. U jiena ħrabt minn hemm Ħafif bħal berqa (2). i. L-'Ewwel Taqsima—sa nofs-in-nħar' kienet 'Tifki- riet ta' San Pawl il-Baħar' u Ħarġet fl-Ewwel Ktieb ta' Il- Malti, ta' l-1934. 2, Ta' dawn il-ġrajjiet ta' niket hemm ħjiel f'nota taħt il-versi tiegħi ''Lil Marija' fir-Raba' Ktieb ta' 'iIl-Malti' ta' l-1934; il-ġrajjiet l-oħra mingħajr xerqa kienu l-imġiba u l-klienu bla ħajr, ta' nies li ma kont qatt tistenniehom min- għandhom. Il-bgħid għallem xi ftit ukoll fil-keffa tad-deċi- żjoni tiegħi li nwarrab minn San Pawl-il-Baħar. Ħrabt minn hemmhekk u xejn ma ħarist lura Lejn il-Wardija w-ix-xaqliba tagħha, Għaliex sabiħa u tgħaxxqek in-Natura Sakemm is-safa' jiddi u jimxi magħha; Iżda titlef mill-ġmiel li l-qalb ixabba', Meta b'għamil li ma fihx ħajr tittabba', Rebafini San Ġiljan: għax donnu s-Sema Ried ikunli ħanin u jisma' talbi; U qabel ma bdiet l-art fis-sajf tinħema, Sew sew f'nofs il-Qaliet sibt dar għal qalbi. Sar il-ftehim, (kien żmien il-fisad taż-żara') U kollox kien nadif xi ġimgħa wara, Għalhekk biex ma nonqosx mill-kelma tiegħi, U ntemm, jekk Alla jrid, l-għanja mibdija, Ma nsemmix iżjed il-widien u t-tliegħi Tal-Mistra, tal-Ballut u tax-Xemxija; U ngħanni l-plajja, il-baħar u d-drawwiet Ta' wara nofs-in-nhar dwar il-Qaliet. Għax għandu San Ġiljan tiżwiq u ħlewwa Xejn anqas minn xtut ofira msemmijin, Sewwa jekk togħġbok in-Natura u sewwa jekk tħobb il-frott ta' sengħiet il-bnedmin: Hawn għoljiet u widien, hemm djar u knejjes. Hawn skiet u serji, hemin ħidma, ġiri, ħsejjes. Nibda mid-dar għax il-għarqub tal-ħajja Hi dar għal qalbek, bla frugħat nadifa, Fejn jinġabar il-ħsieb, u fejn il-ġrajja Tgħaddi minn fuqek ta' kull jum ħafifa: Bejta kennija, fejn ta' ġlied u dnewwa Sura ma tirfes qatt mill-għatba 'l-ġewwa, Daqsxejn ta' daħla u bitħa tawwalija Li tiddellel fis-sajf b'dielja werrieqa, Erba' kmajriet ma' lid il-leminija Kollha b'xi bieb għall-bitħa jew b'xi tieqa; Itemm id-dar u jtik li bih tiftaħar Setali mikxuf li jħares fuq il-baffar. Taħkem minn hawn il-ħarsa medda ġmielha Ta' xtajta bejn it-Torri wil-Ballutta : iżda quddiem il-Karmnu tistaħbielha U tfiallik tfantas kif inhi mixħuta Ir-Ramla sbejħa, fejn ma' l-inqas fewġa Xi dgħiajjes marbutin jiżfnu mal-mewġa. Iddur mar-Ramla x-xtajta u tikser lejja Bil-mewġ iħaxwex fuq il-blat sewdieni Fejn kont nitbaħbaħ bil-wens t'ommi Ħdejja, Sabi fuq ruħi, fl-ewwel snin ta' żmieni; U tibqa' miexja sakemm tasal f'ramla Fejn il-Wied tal-Minsija jġib il-ħamla, Hawnhekk tinġama' t-tajfa tax-xufiera Tax-xarabanks li jmekku bla mistrieħ Bejn San Ġiljan u l-Belt: tajfa ċajtiera Li l-għali ma tfiobbux anqas tixtrih: jnewbu d-Dmir u l-Ħliqa mingħajr dnewwa, U fi ħtiġitha n-nies tinqeda sewwa, F'din id-dar ċkejkna, bla tlellix ta' żina, Issa mferria bid-dell, issa bid-dija, Aktarx friska b'xi fewġa bnina bnina Li titkellem mad-dielja bellusija, Bejn ħafna serħ u ftit tixgħil bla mrar, Ngħaddi s-sigħat ta' wara nofs-in-nhat. U ina rridx ninsa ngħid ti hawn madwari Għandi ġirien tajbin, il-ħlewwa tagħhom; Nies minn tagħna bla tarf, minn dawk ta' dari, Li tista' b'riżqek tiftali qalbek magħhom, Nies ta' darhom, miġbura, għalenija, Li jafu x'jiswa ż-żmien, xin hi trobbija, Taqsam: il-ħajja miegħi għandi xrara Ta' xebba ta' xi erbgħa u tletin; (3) Qalb safja ma' kulħadd, tal-Ħbieb safiħiara, Max-xjuħi Ħanina, ħelwa maċ-ċkejknin ; Meqjusa fit-taħdit, fil-Ibies mistħija, Irżina fil-fehmiet, iżda qawwija. Min kienet n x'kienet din ix-xebba, kuġina tiegħi, jidher miż-żewġ sunettiu min-nota li hemm taħthom, mik- tuba fil-mewt tagħha, 15 ta' Frar, 1987, u miġjuba fl-Ewwel Ktieb ta' 'Il-Malti', ta' l-1937. Din tieħu lisieb tad-dar, u ngħid is-sewwa Kulma nista' nixtieq insibu miegħi; Il-għażż u l-ħimieġ tobgħodhom bħal egiidewwa, Xammiema l-kamra tagħha —w-iżjed tiegħi ; Xeħħla ma tafx xinhi; iżda bla sefqa Taf tgħabbar il-miżien tad-dħul u n-nefqa, U billi minn missierha —wild is-saħia— Għandna demm wieħed jiġri ġewwa fina, Minn awl-id-dinja, ħafna xejriet tagħha Jaqblu ma' tiegħi: tajba jew ħażina Tkun il-fewġa tal-jum, Ġannina u jien Niddaqqsu bħal żewġ kefef ta' miżien. Għall-ħabta tas-sagħtejn nerfgħu mill-mejda, Mejda kif tixraq lilna ftit ħafifa, Għax, ngħid id-dritt, nobgħodha l-loqma żejda U l-qatra li tingħasar fil-ħarifa ; U jien, kif jgħid il-Qawi, nistrieħ. xi kwarta, Jew immejxi fid-dell naqra xi karta; Imbagħ'd għaliex kulfiadd għandu xi vizzju, Nagħmel partita Rami ma' xi ħbieb; Iżda mat-Tlieta-u Nofs interim l-Uffizzju, U fil-erbgħa mat-tokk, nagbad il-bieb U nagiinet lejn il-foss ta' taħt is-Sur Fejn xemx ma tolqot u xi fewġa żżur, Hawliekk ma' flit irġiel kollha tninntagħna Li jżommu t-trieq tan-nofs fiċ-ċajt u l-kliem, Nagħmel taħdita, u naħseb, min jismagħna La l-bidu tna jiftakar u la tmiem, Għax bħalma jagħmlu l-friefet qalb il-fjuri, Imissu tal-ġrajjiet kemm hemm kuluri. Imbagħ'd nitqassinu skond ma trid ix-xorti, F'żewġ nofsijiet għal xi logħba tal-garr; Jitferrqu l-boċċi—tafħsbu xogħ'i ta' Qorti, Biex ina jkunx banda felu u banda ħarr:— Kull wieħed iest biex jirbaħ u ma' sħabu Jitfladdet FEJN u KIF għandhom jilagħbu. Billi jien għandi isem ma' di' l-ġliba Li naf ingarr u nolqot xi waħidiet, U jgħidu li fil-bogħ'd ukoll insibha Il-boċċa ta' l-egħdewwa, jekk intibiet, Aktarx boċċi ħoxnin jiġu f'idejja, U jiena bħall-oħrajn għall-ġlied nitħejja. Jintafa' l-likk, aktarx f'naħa qalila Fejn hemm ħofor ġol-blat u żrar qatigħ; (Għaliex min jibda l-logħ'b jafisibha tqila Għal Ħaddieħor it-tefgħa u mhux għalih) : Dlonk tiġri lejn il-likk boċċa miż-żgħar Li tmur titrekken imiegħu mill-aħjar. Xiħadd ifendi oħra b'ħila kbira Biex kieku jaqla', u hekk nibqgħu sejrin Sakemm il-boċċi ż-żgħar jagħmlu bħal gżira Madwar il-likk, miġġielda w-imħalltin ; Fil-waqt jinbeda l-garr u l-boċċi l-kbar isewwu jew jħassru li jkun sar, Jien nilgħab u nitħasseb: Hekk hi sejra Il-ħajja tal-bnedmin fuq wiċċ id-dinja; Kulħadd fiabib, iżda f'kulħadd hemm xejra Li 'l ħsiebu ma jħallihx jaqbiżlu l-linja : Għall-ewwel ifendilu weħida żgħira, Imbagħ'd tnejn mill-ħoxnin, jekk tmissu l-għira. Iżda wara l-garar tibda xi ħliqa U nsiru minnufih il-Ħbieb ta' qabel; Hekk jagħmlu t-tfal ċkejknin wara telliqa, Hekk jagħimlu ż-żgħażagħ wara l-ġbid tal-fiabel ; Għaliex iż-żmien bħal mewġ, għamil u ndiema ; L-ewwel ġlied u tbaqbiq, imbagħ'd is-sliema. Ma' li tersaq ix-xemx għall-inżul tagħha U tħares mill-għoljiet kbira u ħanina, Tal-logħ'b ukoll il-ħeġġa tinżel magħha, U jibda d-dalik, jekk boċċa tmur ħażina ; Xiħadd jgħodd 'ir-rebħiet u xi kapott.. iżda kemm wieħed jibni ieħor iħott, iġ Fil-waqt mill-Knisja leħen ta' qanpiena Jasal mal-fewġa Hi bdiet toħlla sewwa, Lefien ġwejjed bħal kelma li tgħid ħniena, Lefien safi li jimla l-qalb bil-ħlewwa : Kulfiadd jieqaf mill-kliem, u għalenija Tingħad, kif għandu jsir, l-Ave, Maria 1 Kemm hu sabifi da' l-ħint Xi lwien fis-sema Imtennijin ġo bafiar mingħajr mewġa 1 Issa minn l-art li taħt ix-xemx tinfiema, Għalfuq il-baħar tibda tfur il-fewġa ; Knejjes u djar illammru, u f'dik ir-rtuba Tgeġweġ in-nies fuq ix-xtajtiet minsuba. Dak il-ġiniel, ngħid is-sew, bħal isatiarni, U ħarsti donnha trid titnikker miegħu, Iżda t-trab li nkun ġbart dlonk ifakkarni Li 'kk ma nneħħihx malajr jibda l-logħ'b tiegħu; Għalhekk, tislima, u nagħinet lejn id-dar, Biex naqbad is-sapuna wil-buqar. Kull ħaġa f'ħinha, jgħid il-Qawl: għall-ħabta Li n-nhar jersaq għat-tmiem, jien niġbor ħisiebi : Mill-ħwejjeġ ta' din l-art inħoll kull rabta U għal xi itit taż-żmien naħrab minn ħbiebi, U mmexxi qajla qajl lejn id-Dar t'Alla, Fejn inġabar teżor li qatt ma falla, Fuq it-trieq li mir-Ramla ġewwinija Titla' ssewwed bejn baħar u bejn djar, Hemm knisja ċkejkna fuq il-blat, mibnija Fi żmien il-Kavalieri ta' l-Isptar, Knisja mofitara 'l-Dik li Alla xabba' Bil-Ħajr, u d-Dnub tan-Nisel qatt ma tabba', (4) Hemmhekk fix-xhur tas-sajf, meta n-nies, mejta Bil-għomma ta' l-ibliet toħroġ għall-berali, Jinżel jgħammar ĠESU f'daqsxejn ta' Bejta Fuq l-artal, fejn kull jum għadu jinterafi Fuq is-Sodda tal-Mewt, għalkemm bla dmija Biex jaqla' l-Ħajja minn ġol-Mewt tal-Ħtija, Il-Knisja tal-Kunċizzjoni ta' San Ġiljan. Hawnhekk ninġabar jien biex nagħmel żjara Lil da' l-Ħabib li fl-art ġibilna l-Ġenna, Li b'sabar ta' min jaf iħobb bil-ħrara, Igħaddi l-lejl u n-nhar, waħdu, iistenna ; Jistenna li xi ħadd mill-mifdijin Iroddlu ħajr għax miegħu kien ħanin. Oh kemm hi Ħelwa f'dik is-sikta mwarrba It-tnehida li toħroġ minn ġo qalbnal X'faraġ ta' sogħba jekk bid-dmugħ imxarrba 1 Xi sliema, x'hena meta jisma' talbna 1 Jien qatt ma ninsa l-kelma tas-skiet tiegħu Li jgħidli f'qalbi meta nishar miegħu. Mill-knisja lejn id-dar, fejn qalb ferrieħa Aktarx tkun b'ħarsa twila tistennieni, Għax għandu inin iħobb lehma nebbieħta Kif jista' lil ħaddieħor jagħmlu hieni ; Dlonk nibdlu xi kelmtejn ta' riżg u sliema Li minnhom ma tistax tiġik indiema. Imbagħ'd xi kikkra tà; għax dik it-traba Li tinżel ma' kull nifs ġewwa griżmejk, U l-għomma li xi drabi tagħmlek xraba Iġġiblek l-għatx u n-nixfa fuq xofftejk, U tetà, ma nafx għaliex, insibu frisk, Għalkemm itit sħun, daqs l-itjeb birra 'Ċiske', Kit jibda jroxx id-dlam, (għalkemm libiena Tkun għadha fil-punent twarrad xi dija,) U tlebleb 'l hawn u 'l-hinn kewkba ħosbiena, U b'ħarsa kwieta tidħak iż-Żahrija, jien naqbad qajla qajl it-trieq maħbuta li sserrep lejn ir-Ramla wil-Balluta, Hawnhekk bħalissa l-ħajja tieħu xejra Li hi ta' San Ġiljan, Kif tleħħ ħanina id-dija tal-fanali, minn kull dwejra Tofiroġ in-nies u tibda mal-bankina Gilwa ta' nisa, tfal, xbejbiet fuq tagħhom U żgħażagħi ferriħin jitħaddtu magħhom, Ofirajn li daħlu ftit fiż-żmien u jħossu Li qalbhom ma għadhiex li kienet darba, Flok ma jmorru jintrassu jew irossu Qalb il-kotra, jfittxulek rokna mwarrba, U fuq putruni rotob fidejn il-bieb Jinġabru jpespsu ma' xi erba' ħbieb. il-Club ''Aguatic', bejn iż-żewġ Ramliet, Bid-daqq tar-Radjo u bil-mijiet ta' dwal, iżid il-ħajr liż-żgħażagħ u 'x-xbejbiet U jiġbor, qishom friefet, qatgħa tfal: Kulħadd fuq ruħu; ħars u kliem ferħan, L-hena tal-ħajja jaħkem bħal sultan. Fil-waqt, ix-xarabanks, ħodor minn barra U bojod karti, b'ħafna dwal, minn ġewwa, Bla frosta, u bla saqqef u bla Barra, Imek'ku qalb in-nies, mhux bħal egħdewwa, Iżda bħal fibieb, u malii tarfa' driegħek Maġenb xi sfage, issibhom lesti miegħek. Jiena nimxi w-inħares u mal-ħarsa Nifhem il-festa ta' ferti u ta' mħabba, U nifraħ għaliex, ngħid is-sew, il-qarsa Tal-għira li fix-xjuħi aktarx titrabba', Ġe' fisiebi ma tasalx, għalkemm fuq ġbini Naqxu tikmix sabiħ. l-għodda ta' snini. Xi drabi ma tonqosx xi ħliqa rżina Ma' nies minn tagħna li jsejħuli magħhom; Min jgħid praspura daqs il-għasel bnina, Min jgħid minn dawk li ħadd qatt ma semagħhom; Tingħad ukoll xi waħda kollha filewwa Mimlija tat-tiġrib bil-għerf u s-sewwa. Jgħidu li meta ż-żmien tridu jistenna jalirab iżjed malajr, u minnu. S-siegħa Li biha dak il-ħin xi ftit nithenna Bla kliem, bla foss, taqagħli fil-belliegħa Ta' l-imgħoddi, u l-arloġġ idoqq l-aħbar Li jaqbilli ninġabar lejn id-dar. U lejn id-dar ninġabar, għax minn kmieni Jiena tgħallimt ii l-ORDNI jżommok f'waqtek; U lil min naf li qiegħed jistennieni Qatt ma rrid ngħidlu: ''Aħfirii, jekk baqbaqtek;' Irrid, kif nasal, nara xi tbissima Li tfisser ħajr mal-kelma tat-tislima, Kif nersaq lejn id-dar, aktarx nilmaħha Imdawra b'xi ġirien milli semmejna; Xi mara b'żewġt itfal u r-raġel inagħha, Xi xbejba ta' għoxrin b'kull ħajr imżejna; Xi student għadu ġej mill-kulleġġ tiegħu Li jaħittafni malajr nitkellem miegħu, U min xi ġrajja, min iħarref ċajta, Min xi tifkira sbejħa taż-żgħużija, Watida turi xi xogħ'l ta' labra u ħajta Li ħadmet fis-sigħat tax-xemx qawwija; it-tifel, bħal tfal oħra ta' daż-żmien, Isemmi t-talkie, t-tennis u x'naf jien. U hekk iż-żmien li ma tgħallemx isellem, U, għalkemm xiħ, għadu ħafif bħal berqa, jgħaddi siksnijiet bia ma jitkellem Sew kit jagħmel Ħalliel fil-waqt tas-serqa, Sakemm Ġannina tqum minn ġol-putruna, Tàmar is-skiet, u taqbad il-Kuruna. Kemm hi sabiħa t-talba lill-Madonna Taħt sema safi bi tleblib ta' kwiekeb l Talba maħduma b'ward minn l-isbafi ġonnal Kemm jogħla lisiebna fuq il-ġwienali riekeb Ta' l-Imħabba ta' DIK li Alla żejjen B'kull ħajr biex l-Għadu ta' tajfitna jxejjen 1 Wara l-ikel tar-ruħi li jnissel f'qalbna L-hena tas-sliem, donnha titħarrek fina Waħma ta' ikel ieħor. Mingħajr talbna Dawk li jifhmuna jiġru lejn il-kċina U f'kemm tgħid tlieta, erba' kredijiet Tasal l-aħibar li l-mikla ġa thejjiet. U jien, kif jitlob l-istaġun tt żmieni Nistafija b'dak il-ftit li Ħsieb u Mħabba Jafu jdaqqsu mal-ħtieġa ; u billi kmieni Jien tgħallimt illi qatt m'għandu jitgħabba L-istonku bl-ikel, saret drawwa fija Li qatt ma nqum mill-mejda b'dik il-ħtija. Billi s-siiana tas-sajf tikber mal-fatra, Narġa' nfittex malajr il-frisk tal-berali ; Għax, għalkemm ħelwa ta' karnarti s-satra, U tistedinni biex immur ninterafi, Inħobb nissokta nqatta' kwarta żmien Nitħaddet xi praspura mal-ġirien, Sakemm l-Iben tal-Lejl, in-Ngħas, bl-irtuba Tas-swaba' bellusin imissli ġbini, U fisebijieti nħosshom bħal maħruba, U mill-qiegħ ta' l-imgħoddi x-xebh jiġini Ta' ġrajja mżewqa maħdumin fl-għangbuta Ta' ħolma tal-ħarir ma' xejn marbuta. Imbagħ'd billi xi wħud jiġrilhom bħali, U tibda wkoll xi ras titbandal sewwa, Nixtiequ l-lejl sabiħ, nieqes mill-għali U kulħadd jaqbad fiwejġu u jidħol ġewwa; Jiena nrodd is-salib u ħbub għajnejja Narfa' lejn Alla u biex nistrieħ nitfiejja, U hekk intemm il-jiem tal-btala tiegħi Ta' kull sena, li Ħaqq u Tjieba jtuni, Bis-sliema ma' kull min jitkellem miegħi, DĦuli u meqjus kif titlob ir-raġuni ; U jien ma nixtieq xejn aħjar minn dan Kemm indum fil-qaliet ta' San Ġiljan.