L-Iskultur Mosti Salvatore Dimech Mosti tas-seklu dsatax. Għal xi żmien kien hemm min jistaqsi jekk ix-xogħol fuq l-istatwa ta' Santa Marija kienx xogħolu. Min kien Salvatore Dimech, skultur li ħalla diversi xogħlijiet f'Malta7 Kien il-kuġin ta' Vincenzo Dimech, skultur Malti2 Salvatore Dimech twieled il- Mosta fis-27 ta' Frar, 1804 minn Ġanni Dimech u Antonia, imwielda Agius. Tgħammed l-għada fil- parroċċa tal-Mosta mill-Kappillan Dun Feliċ Calleja. Dun Feliċ kien l-istess kappillan li żewweġ lill-ġeni- turi tiegħi fit-3 ta' Ottubru, 1797. Minn tagħrif li hemm fil-kotba tal-knisja tal-Mosta jidher li Vincenzo Dimech ma nstabx f'dawk iż-żminijiet ta' Salvu Dimech bħala li tgħammed fil-knisja tal-Mosta. Fil-fatt id-Dimechijiet ma kinux kuġini. Ta' min jgħid li Vincenzo Dimech kien imnissel minn familja ta' artisti li kellha għeruq tagħha fil-belt Valletta. Kellu ħuh li kien ukoll jismu Salvu, iżda l-membri tal-familja tiegħu kienu jsejħulu Ġużeppi. Kellu wkoll oħtu Maria Angela u ħuh iż-żgħir mgħammed Gużeppi iżda magħruf bħala Ġanmari. Huwa ħaddan l-arti ta' l-iskultura minkejja l-fatt li kien ġej minn familja ta' bdiewa. Nafu li ta' għoxrin sena kien għadu joqgħod il-Mosta. Fil-fatt fis-26 ta' April, 1824 saru t-tnedijiet għaż-żwieġ tiegħu mill- kappillan tal-Mosta sub curius cura sponsus habitat ma' Maria Agius minn Ħal Lija. Peress li Maria wriet ix-xewqa li tibqa' toqgħod Ħal Lija ħdejn il-ġenituri tagħha, li kienu Marco u Klemenza, jidher li l-koppja Dimech marru joqogħdu hemmhekk. Dan jidher ċar ukoll mid-dokumentazzjoni fir-reġistru parrokkjali ta' Ħal Lija li juri li mis-sena 1837 sas-sena 1886 Salvu Dimech kien joqgħod Ħal Lija. Prova ċara hija dokument fir-reġistru tal-magħmudi- jiet ta' Ħal Lija dwar l-ewwel tarbija li twieldet fit-23 ta' Jannar, 1837 bl-isem ta' Antonia, Rosa, Katarina, Pawla. Aktar tard, jiġifieri fis-27 ta' Mejju, 1838 kellu tarbija oħra bl-isem ta' Klemenza. Iżda seba' snin wara Salvu Dimeh ġarrab l-ewwel mewta f'ħajtu. Fis-6 ta' Ġunju, 1845 martu Maria Agius mietet fl-età ta' erbgħin sena. Hija tinsab midfu- ( 'majna ħafna dwar Salvatore Dimech, skultur L-istatwa orġinali ta' Santa Marija — xogħol l-iskultur Mosti Salvatore Dimech na fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Lija. Salvatore Dimech reġa' żżewweġ fis-16 ta' Settembru ta' l-istess sena lil Katarina Fenech, bint Nikola Fenech u Maria, ukoll minn Ħal Lija, quddiem ix-xhud Ġiuseppe Falzon, bin in-nutar Luigi Falzon. Dan iż-żwieġ sar daqshekk kmieni wara l-mewt ta' l- istess mara peress li l-iskultur Dimech kellu tfal żgħar li kienu jiddependu għal kollox minnu. B'hekk ukoll seta' jkompli jaħdem fl-arti tiegħu b'moħħ aktar mis- trieħ. Minn dan iż-żwieġ tiegħu ma' Katarina Fenech, l- iskultur kellu erbat itfal. ww ikompli paġna 87 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 rw minn paġna 86 Novembru, 1846, Ġiovanni Maria twieled fl-20 ta' Settembru, 1848, Maria fil-15 ta' Jannar, 1851 u Camilla fl-24 ta' April, 1856. Skond Castagna Salvu Dimeh kellu ibnu li kien jid- her skultur ukoll iżda dan miet fl-età żgħira ta' erba' u għoxrin sena, propju f'Ottubru, 1871 fix-xahar li fih saret il-konsagrazzjoni tar-Rotunda tal-Mosta. Wara l- mewt ta' ibnu Poalo, Salvu kellu ħmistax-il sena xogħol quddiemu. Miet fis-26 ta' Ottubru fl-għomor ta' 81 sena. Dnub li mhux midfun fil-knisja tal-Mosta, il-parroċċa li tghammed fiha. X'aktarx li l-aħħar snin ta' ħajtu għaddihom f'numru 117, Triq il-Kbira, Ħal Lija. Semmejna kif Salvu kien bin il-bdiewa iżda maż- żmien u b'perseveranza minn ragħaj tal-mogħoż sar skultur ta' fama u ġieħ. Irnexxielu jnaqqax fil-ġebla Maltija xogħol importanti ta' San Girgor il-Kbir fiż- Żejtun.Milli jidher Salvu Dimeh ma kellux rabtiet ma' akkademji jew artisti barranin u lanqas kien bniedem ta' xi skola kbira. Fil-fatt huwa ħadem ma' skultur ieħor fuq l-isttawa ta' San Pawl li tlestiet fl-1845 meta Dimech kellu mad- war 40 sena. Dimech ħadem din l-istatwa fuq disinn u taħt id- direzzjoni tal-pittur Ġiuseppe Hvzler. għamel disinn ta' fortizzier tal-knisja ta' Santa Katerina Trċecake Filarmonika l Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 (San DA Girgor). w L-ispejjeż ta' l-istatwa ta' ; Girgor laħħqu għal 600 skud. L-istat- V wa tqiegħdet quddiem il-N knisja parrokkjali l-qadima. Sfortunatament dan l-aħħar A-B sofriet sfreġju minn att e vandalu. San Pawl tal-Gżejjer, (Selmun) tlestiet fl-istessi$ sena 1845. Il-promoturi ta' dan il-monument kienu s- saċerdot Dun Francesco Caruana Dingli, it-tabib Michele Parnis, Salvu ki Borg, Ċensu Spiteri u f Lippu Busuttil. ja Mir-rendikont li kien ġie ppubbikat ES fil-ġurnal hi Maltese, fil- L-istatwa ta' San Pawl li tinsab fuq il- ħarġa tas-7 ta' gżejjer ta' San Pawl — xogħol ieħor Ottubru, 1844 ta' Salvatore Dimech sirna nafu li l-istatwa ġiet tiswa 333 skud. 1150 skud i ikompli paġna 89 l ji l f m' minn paġna 87 oħra tħallsu għat-trasport tagħha. Ma nafux min ħejja d-disinn ta' din l-istatwa ta' fuq il-gżejjer, għalkemm kopja ta' l-istess disinn tinsab annessa mal-kuntratt, ippubblikat min-Nutar Guiseppe Torpiano, li sar nhar San Mattew ta' l-1843. Xogħol ieħor fuq skala nazzjonali kien ix-xogħol fl- istatwa tal-Gran Mastri L'Isle Adam u La Vallette, li kienu jiddominaw il-Porta San Giorgio, il-bieb ewlieni tal-belt Valletta, magħruf bħala Putirjal. Fil-belt, fil-kantuniera bejn Triq it-Teatru u Triq Zekka, fuq pedestall ta' l-irħam hemm statwa ta' Omm il-Karmeli, li hija wkoll xogħol maestuż ta' Dimech. Insibu ukoll San Ġużepp fil-Mosta, San Pawl f'Ħal Lija u San Nikola u Santu Rokku fis-Siġġiewi. F'Għawdex għandu statwa ta' San Pawl u San Pietru fin-Nadur. Fil-Mosta għandna xogħol ta' Dimech fl-injam fl- Oratorju Qalb ta' Ġest, l-istatwa tad-Duluri. Salvu Dimech nafuh bħala skultur fl-injam, qasam li jirrikjedi impenn u ħila. Il-ħajra nibtet fih meta ħadem il-vara ta' Santa Marija għall-parroċċa tal-Mosta u dik tal-Lunzjata f'Ħal Balzan. It-tnejn tlestew fis-sena 1868. X'aktarx li l-vara ta' Santa Marija kienet l-istatwa li ħolomha u pprepara ruħu sew għaliha, aktar milli għal kull statwa oħra. Wara kollox din kellha tkun il- vara ewlenija tal-parroċċa fejn twieled u trabba. Illum din il-vara kif hadimha oriġinarjament Dimech Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 nafuha biss mill-fotografija. Jekk wieħed iqabbilha ma' vari oħra lokali ta' l-Assunta, fiha jispikka l- aktar mod oriġinali li bih l-iskultur esegwixxa l- qagħda tal-mant wiesa' u miftuħ tal-Madonna. Din il- vara kellha ċerti dettalji tassew interessanti u ħelwin, fosthom il-ġest ta' l-anġlu f'riġlejn il-Madonna, b'idu il-leminija kien qed iżomm fuq rasu l-mant tal- Madonna. Fil-fatt il-vara ta' l-Assunta ġiet 'irranġata' fl-1948 taħt id-direzzjoni ta' l-iskultur Vincent Apap. L-iskul- tur Salvu Dimech kien bniedem kbir u magħruf u qiegħed fil-periklu li jintesa, ukoll minna l-Mostin. Dan ikun ta' għajb kbir għalina, aktar u aktar meta wieħed jiftakar li wħud mix-xogħlijiet tiegħu saru landmarks magħrufa fit-topografija tal-gżejjer Maltin. Hija ħasra li x-xogħlijiet ewlenin ta' Salvu Dimech, l-Assunta tal-Mosta, il-Lunzjata ta' Ħal Balzan u San Girgor fiż-Żejtun ġew mimsusin, mibdulin jew ivvan- dalizzati u hekk it-timbru tiegħu tilef ħafna mill- impronta qawwija li kellu l-artist Mosti. Dak li ġralu Dimech m' għandux jirrepeti ruħu fil-ġejjieni. ll Uffiċċju Parrokkjali Mosta, Uffiċċju Parrokkjali Lija, Eugene Montanaro, Castagna — L-Istorja ta' Malta, bil-gżejjer tagħha, Malta Government Gazzette 7/11/1838, 2/5/1838, Arkivji Notarili Valletta — Nutar Guiseppe Torpiano, Is- Santwarju tal-Karmnu (Malta ) 1952