LEHEN IL-MALTI MAĦRUĠ- MILL-SGĦAQDA TAL-MALTI' (UNIVERSITÀ). NOV. u DIC. IS-SITT SENA L Ghadd 69 u 70 GĦELUQ IS-SENA MILL-MEWT TA' SIR TEMI ZAMMIT (Taħdita tas-Sur Ġorġ Pisani lit-tfal fil-Liċew ta' Għawdex) Mlum, qabel ma nibdew bħas-soltu t-tagħlim, ħal- luni nfakkarkom f'Malii u. Patrijott kbir li sewwa sew bħal-lum sena għalaq għajnejh għal dejjem u ħalla baħ f'pajjiżna li mhux la kemm jimtela. Bħal-lum sena sewwa Malta tilfet wieħed mill-akbar ulied tagħha li kabbrulha . ġieħha u isimha quddiem uliedha u quddiem il-barranin: Sir Temi Zammit. Aħna li nistudjaw il-kotba tiegħu u li waqatna kemm il darba nitgħaxxqu bil-ġmiel, bis-sengħa u bil-ħlewwa ta' din il-kitba, jixraq ħafna illi llum, għeluq l-ewwel anni- versarju minn mewtu, nieqfu ftit bi ħsebijietna fuq il-ħajja tiegħu sabiex fuq l-għemejjel tiegħu aħna nfasslu għalli ġej il-ħajja tagħna jew għall-anqas nieħdu minnha dak it-tajjeb li nistgħu u li nsibu jgħodd iżjed għalina. Sir Temi Zammit kien wieħed minn dawk il-bned- min li jitwieldu biss kull tant żmien, u li Alla jagħti bħala premju lil kull Nazzjon sabiex jaqdu bħala xempju għall-ġenerazzjonijiet li telgħin. Bniedem ta' intelliġenza kbira, ta' rieda ta' l-azzar, ta' sabar imġarrab u kważi tal-għaġeb, huwa għadda ħajja kollha ħidma u studju u wera għeġubijiet ta' ħila f'kull wirja ta' għerf li nxeħet għaliha. Il-ħajja ta' Sir Temi hija ħajja ta' xogħolu ta' taħbit, ħajja li ma tagħrafx mistrieħ u għeja. Imwieled fil-Belt Valletta fit-30 ta' Settembru tas- sena 1864 minn missier u omm li, nistgħu ngħidu, ma kienux għonja, huwa għaraf bil-ħila tiegħu jitqabad bil- qawwa kollha t-taqbidiet tal-ħajja, jirbaħ kull tfixkil, igħaddi bil-ħeffa l-quddiem fit-tagħlim u jogħla mill-bqija ta' sħabr. Dik il-ħabta kien hemm xi ftit tibdil fl-edu- kazzjoni tal-pajjiż, iżda ż-żagħżugħ għaqli għaraf jagħ- mel ħiltu kollha u jofroq bil-ħeġġa t-trieq il-ġdida li minnha ħtieġlu jgħaddi. Wara li temm it-tagħlim fil- Liċew ta' Malta huwa beda l-istudju tiegħu fl-Università, u fis-sena 1887 huwa ħa d-Diploma ta' spiżjar. Sentejn wara taħna narawh imlaħħaq tabib jaqdi bil-ħrara kollha dmirijietu u. jingħoġob minn: kullħadd għall-għerf u t-tju- bija tiegħu. Billi kien magħruf sewwa għall-ħila tiegħu fix-xjenza naturali, u fuq kollox fil-fisika, fis-sena 1890 sar surmast tal-Fisika fil-Kulleġġ ta' Flores. Sena wara narawh jersaq għall-eżami ta' tabib analitku tal-Gvern u jikseb dak il-post. Fis-sena 1892 huwa ħalla għall- ewwel darba lil Malta art twelidu, sabiex fl-'Ecole Su- perieure de Pharmacie' ta' Pariġi jissokta jitħarreġ fl-is- tudju tal-Kimika. Hawnhekk swietlu ħafna l-ħbiberija tal-magħruf xjenzjat Pasteur, u miegħu ħadem biex. jin- ħallu hawn Malta xi problemi ta' mard li dak iż-żmien kienu jħassbu lil kullħadd- Minn Pariġi wara ftit-narawh f'Londra, fejn jissokta jagħmel. l-istudji tiegħu f'King's College. Fis-sena 1893 ġie magħżul eżaminatur tax- Xjenzi Fiżiċi fl-Università ta' Malta, u wara dan iż-żmien aħna narawh jagħti l-għajnuna tiegħu lil pajjiżu f'dawk it-taqsimiet ta' mard, studji arti u snajja li fihom kien jiġi mdaħħal. Għalkemm l-imħabba ta' Sir Temi għal Lsien Malti kif stqarr hu n-nifsu miegħi, kienet imnebbta f'qalbu sa minn ċkunitu, kien sewwa sew f'dan iż-żmien li hu flim- kien ma' Maltin oħra qalbenin, beda jaħdem għall-fidwa tiegħu. Sir Temi kien iħoss li hu Malti, u din l-imħabba lejn pajjiżu ma setgħetx ma tħallihx jara li dak l-ilsien li hu magħqud hekk tajjeb mal-ġrajja ta' artu: kien jinħtieġ id ħanina biex terfgħu minn dak il-għajb li kien jinsab fih. F'dak iż-żmien kien reġa daħal. il-Malti fl-Iskejjel, u l-Gvern ħareġ xi kotba bil-Malti għat-tfal. Fost dawn il-kotba aħna nsibu l-ktieb ta' Sir Temi, li jismu ''Tagħrif fuq id-Dinja' uli ftit qabel miet huwa wera miegħi x- xewqa tiegħu li jerġa jarah f'idejn it-tfal Maltin. Dan il- ktieb kien ġie dedikar lit-tfal b'dawn il-kelħiet: ''Lit-tfal ta' dawn il-Gżejjer biex jistgħu ta' għaxar snin jitgħallmu dak li jiena, b'ilsien barrani, ma stajtx nitgħallem qabel ma kelli tmintax'. L-imħabba ta' Sir Temi lejn pajjiżu ġagħlitu jioxe- ħet ukoll għat-tiftix tal-qdumijiet u tifkiriet tal-qedem li huma marbuta ma Lsienna. Minħabba l-ħila tiegħu fl-Arkeoloġija, fl-1922 il-Gvern għażlu bħala Direttur tal- Mużew ġdid tal-Belt. Kien hu li refa dan il-Mużew u għaddieh hekk il-quddiem li fis-sena 1925 il-Gvern kellu jagħti Berġa ta' l-Italja ta' Sda. Mercanti lid-Dipartiment ta' l-Arkeoloġija biex isir Mużew ġdid. — Sir Temi ħadem ukoll ħafna biex jinqered minn fostna id-deni Mediterran jew, kif insejħulu aħna, id-deni biered, u jingħad li ħu kien l-ewwel li sab il-mikrobu ta' din il-marda fil-mogħoż. Minħabba dan ix-xogħol tiegħu fis-sena 1903 huwa laħaq Professur tal-Kimika fl-Uni- versità. Wara dan iż-żmien il-kixfa tat-Tempju ta' Ħal Tarxien għollietu mhux ftit fil-fama ta' Arkeologu. Il- Gvernatur Plumer għażlu Rettur ta' l-Università fis-sena 1920, u fis-sena 1922 mar f'Londra biex jieħu sehem fil-Konferenza Imperjali'dwar l-Edukazzjoni. F'din il-Kon- ferenza li fiha ħadu sehem l-aħjar nies ta' l-'mperu, Sir : Temi fisser il-fehma tiegħu dwar l-aħjar sistema ta' tagħ- lim li l-aktar jaqbel għat-tfal u żgħażagħ Maltin. Mhux ta' xejn, immela, li fis-sena 1930 ir-Re ta' l-Ingliterra mar iżejnu bit-titlu ta' Sir. X'ħajja sabiħa mimlja xogħol u ħidma hija din ta' Sir Temi u b'liema ħeffa narawh tiela' minn tarġa għall- oħra tal-ġieħ fejn hu jaqdi dmiru sa l-aħħarl Dan il- bniedem, għalkemm mgħolli għal dan il-ġieħ kollu, qatt ma staħa juri u jistqarr l-imħabba tiegħu għal Lsien Art Twelidu, li hu kien igħożż bħala waħda mill-iżjed ħwej- jeġ sbieħ u qodma li għandna. Mhux hekk biss, iżda fil-ħajja kollha tiegħu, qalb dan it-taħbit kollu minn ka- riga għal oħra, huwa qatt ma naqas li jaħdem u jfittex biex igħin lsien Art Twelidu. Meta twieldet il-'Għaqda tal-Kittieba taħMalti'- hu kien mill-ewlenin nett li taw isimhom biex jissieħbu fiha. Din il-Għaqda bdiet toħroġ l-organu letterarju tagħha ''il-Malti'. u kien hawn li Sir Temi beda joħroġ dawn in-novelli li aħna qegħdin nis- tudjaw. Dawn in-novelli ġew imsejħin ġawhar ta' kitba Maltija u bihom il-pinna ta' Sir Temi sebbħet mhux ftit il-letteratura tal-Lsien, Malti. Għandna għax niżżuħajr mhux ftit lil-Dr. Laferla, il-maħbub u ħabrieki Direttur ta' l-Edukazzjoni, li kien igħożż huwa wkoll bil-bosta lil-Sir Temi, li ħaseb biex jiġbor dawn in-novelli f'kotba żgħar li jistgħu jaqdu wisq tajjeb lil-istudenti tal-Malti u lil-dawk kollha li jridu jinteressaw ruħhom f'isienna. ' Ilum Sir Temi m'għadux iżjed magħna, iżda qabel miet huwa ra l-Bolma ta' ħajjtu titwettaq u Isien Art Twelidu mgħolli għall-akbar ġieħ, tista tgħid, kullimkien. Nitgħallmu minn dan il-bniedem kbir, li jiena — nista' niftaħar bil-ħbiberija tiegħu, lima għandna nibżgħu qatt niddefendu l-Ilsien tagħna. Quddiem ir-Roval Ċommis- sion li ġiet Malta fis- sena 1931 Sir Temi għamel l aaħ- ħar servizz lill-Malti u ma beżax juri quddiem kullħadd li l-Malti huwa Lsien xejn inqas mill-oħrajn. Sir Temi kien bniedem dħuli u ta' qalb kbira. kif jixhdu dawk kollha li kienu jafuh nli ġarrbu ftit jew wisq it- tjubija ta' kliemu u tal-pariri tiegħu: għaliex: m'għandna ninsew qatt li t-tjubija hija dejjem. magħquda mal- għert u li l-kburija tixhed aktarx injuranza u nuqqas ta' dehen. Iżda l-aktar ħaġa li kienet tagħmel lil Sir Temi Zammit Patrijott Perfett. kienet il- ħeġġa tiegħu biex jaqdi lill- 5 Imperu bl-istess imħabba u fedeltà li biha kien iservi lil pajjiżu, u fuq l-eżempju tiegħu għandna nitgħallmu li aħna wkoll għandna nkunu dejjem ilesti biex naqdu l-Bandiera Kbira li qiegħda tħarisna, jekk kemm il-darba għalli ġej din titlob l-għajnuna Tagħna. Laħħar li ltqajt u tkellimt ma' Sir Temi Zammit kien quddiem il-Knisja ta' Santa Katerina d'Italja fejn dal-għodu niesu u qrabatu nġabru biex jitolbu l'Alla għall-mistrieħ ta' ruħu. Kellna taħdita twila għaliex kellha tkun l-aħħar waħda tagħna. Sir Temi kellimni fuq saħħtu u qalli li, għal- kemm. ir-rieda għax-xogħol kienet għadha kbira, huwa kien iħossu wisq għajjien u magħdur. Imbagħad tkel- limna fuq il-Malti, u qabel telaq Sir Temi ħallieni b'dawn il-kelmiet: 'Issa aħna għamilna dak kollu li stajna: għalikom huwa merfugħ li tissuktaw ix-xogħol tagħna'. Intom li ġejtu t'dawn iż-żminijiet ixxurtjati meta fuq il-bankijiet ta' l-iskola tistgħu titgħallmu lsien: Art Twelidkom, aħilfu Ikoll flimkien fuq it-tifkira ta' dan il- Patrijott li tagħmlu kemm tistgħu bl-istudju tagħkom sa- : biex tkabbru, tagħnu ssebbħu l-letteratura tal-Lsien tagħna, U fil-waqt li l-lejla ma ninsewx nitolbu għall-mistrieħ tar-ruħ ta' dan il-Malti kbir, inħabirku kemm nistgħu biex nimxu fuq l-eżempju tal-ħajja tiegħu, ħajja ta' ġabra, ta' studju, ta' xogħol u ħidma li tista' tinġabar f'dawn il- kelmiet żgħar u sbieħ: ''Għal Malta u għall-Imperu.' Aktar minn 30,000 tifel qegħdin jitgħallmu l-Malti fl-Iskejjel tal-Gvern. Għinuhom b'kitba tajba. ġ