IL-POEŻIJA TA' DUN KARM HIJA MERA TA' HAJJA LI QED TISPIĊĊA Ta' HENRV BELLIZZI M'HEMMX għalfejn noqgħod ingħid min kien Dun Karm, għax ismu llum bu magħruf biżżejjed mal-erbat irjieħ tal-ġżejjer tagħna. Fil-poeżija tiegħu dal-poeta laħaq l-aqwa livell, u dan ġara għax Dun Karm barra milli hu bniedem kolt, jikteb biss il-vera poeżija, jiġifieri dik ħierġa mill-qalbu l-moħħ ta' bniedem li ħabb u bata. Fil-poeżija tiegħu naraw jilma l-ġmiel tal-ħolqien bla ebda eċċezzjoni għax Alla ħalaq kollox sabiħ u sewwau hu l-bniedem li jtellef din is-sbuħija: Irrid nara xebbiet xuxthom mikxufa Jew safra daqs id-dehb'b jew sewda tuta, Ħarsithom 'berqa, kull ma fihom saħħa, U bla ma jafu Henjin; qawwija fi mħabbithom siekta, Il-mixi rżin għalkemm ġenbejhom jaqbżu Ma' kull medda ta' riġel; u sidirhom jiżfen mal-mixja. Dun Karm sofra f'ħajtu d-dubbji u għalkemm ma tahomx widen ħasshom qed jifnuh: Mulej, urini it-triq tal-hena; ixgħel ġewwa ħsiebi id-dwal tal-fehma u minn fuq qalbi neħħi l-għoqla ħarxa tad-dmugħ. Barra minn niket tad-dubbji, Dun Karm bata wkoll minħabba f'xi kalun- nji li xi nies ħżiena kienu qalgħu fuqu: :-efejn żrajt il-ward kiber bil-kotra Xewk u għollieq, u min bi mħabbtu safja Sata' jsabbarni ntemm qalbi ġi qabar. Dun Kamn, iżda, barra milli hu bniedem tal-laħam bħalna għandu qalb.ta' saċerdot, li taħfer, li ma tintrabatx mal-frugħat tad-dinja; hu jara d-dinja minn ġewwa u minn barra u msaħħaħ mix-xrar ta' fidi u tama'li ommu, mara twajba, kienet żergħetlu f'qalbu kmieni jitfa' ħarstu 'l fuq u jissabbar; Imma naf illi d-dmugħ miżrugħ fid-dinja Irodd ferħ fis-smewwiet u wara dina Il-ħolma li ngħidulha ħajja, tiġi Il-qawma mill-imwiet fid-dwal ta' dejjem. Dun Karm fil-poeżija tiegħu jurina li ż-żmien jista' għal kollox u għal kullħadd. Jara bl-esperjenza u mill-istorja ta' l-umanità li bliet magħ- rufa bħal Ateni u Ruma u n-nies li għexu fihom u li ħallew ġieh warajhom mietu u spiċċaw u ma fadalx ħlief isimhom jhedded bil-qirda ta' kollox. F'Musbieħ tal-Mużew il-poeta f'versi qosra jurina kif il-ħajja tispiċċa; jibda minn meta l-Imperu Ruman kien fl-aqwa tiegħu u jibqa' sejjer sa żmenijietna meta l-bniedem qed jivvinta u jħabrek kif jeqred lilu nnifsu, donnha mhix biżżejjed il-mewt li Alla jibgħat: Kemm gerbeb żmien fuqek Kemm ġrajja għaddiet Kemm twieldu, kemm kibru, Kemm mietu saltniet. u fis-sunett Roma Immortalis jgħid: Fejn hu l-midbaħ ta' Goveż Id-djar mgħonija Tas-slaten rebbiħin; Iddewl fejn huma2 Dun Karm iħossu mitluf fi problema bħal wieħed f'nofs ta' baħar li jrid jixrob u ma jistax. Jara l-ħajja madwaru tidħak ferħana, għasafar u siġar qishom ma jafux b'niket u mewt filwaqt li l-bniedem tiela' u nieżel mal- ħabel tal-ħajja mwiegħra, se jegħreq u jerġa' jitla', bla nifs; u l-poeta jmur igħajjat: c X'tiswa l-ħajja la minn nebbieta fil-għeruq moħbija trabbi s-susa tal-mewt7 Mhux bin il-għaqal tibni biex tħott, tpinġi s-sabiħ u tħassru, u Fil-Katakombi jikteb: X'jiswa, x'jiswa tikseb u taħżen, la ma żżommx għal dejjem, Iżda, kif ġa għidna, Dun Karm barra milli hu poeta hu fuq kollox saċer- dot kattolku mibni u msawwar sewwa fuq prinċipji Nsara. Il-poeta ma jid- disprax bħal poeti oħra li wara li għarfu sewwa x'inhi l-ħajja waqfu hemm u neħħew kull tama fil-Ħallieq. Le, għal Dun Karm ma jispiċċax kollox, għax il-bniedem hu magħni b'ruħ immortali li trid tgħix ħajja oħra wara din, wisq isbaħ u bil-wisq iktar nobbli: Mhux kollox inqered Taħt minġel ħażin Mhux kollox jitbiddel Mal-ħarba tas-snin. Il-poeta tagħna jħoss fih ġibda speċjali lejn Kristu sultan, għax fih jara l-kobor bla qies, majestà li ma tafx mit-tħassir tad-dinja. Hu rebaħ lill-istess mewt u ismu jibqa' jsaltan għal dejjem: L-eluf ta' snin li gerbu Qablek, l-eluf li ġew Warajk, kollha sellmulek; Quddiem għajnejk għaddew. Dun Karm bħala veru Kattolku jġib l-istess tispett u mħabba lejn il- Knisja Mqaddsa u dan forsi barra milli hu saċerdot, hu miġbud mill- Knisja ta' Kristu għax din fuq il-wegħda Tiegħu stess 'portae inferi non praevalebunt adversus eam', iħoss li qed iżomm mas-sod u li mhux sejjer imqarraq: Iblah min jaħseb, billi jxerred demmek, Sejjer jeqerdek: Dak li dejjem miegħek Jarmi l-Imperi biex iwettaq lilek. Fi żmien Dun Kamm iktar milli fi żmienna kien għadu ħaj il-ħsieb med- jevali tal-mewt u li fid-dinja kollox igħaddi: konna nisimgħuh, dan il- ħsieb, fil-priedki, u naqrawh f'gażżetti u kotba kemm ta' proża kif ukoll ta' poeżija li għalhekk Dun Karm, poeta klassiku, mexa max-xeħta ta' żmienu barra milli jidher konvint mina dak li jgħid. Bħalma ġa rajna, Dun Karm jitgħaxxaq wara l-ġmiel tan-natura għax din hi xhieda ħajja tal-perfezzjoni u ta' l-attributi l-oħra t'Alla. jitgħaxxaq bil-kewkba tas-safar Dun Karm, u jgħid li ma tbiddilx mixjietha tirrefletti l-immutabiltà t'Alla, Jieħu gost jiftakar fi tfulitu meta l-beraħ kien ħabi- bu; iżda għalkemm in-natura sservih ta' mistrieħ, Dun Karm bħal Pascoli tiġih l-għira għaliha, fis-sens li ma jistax jifhem kif il-bniedem li hu bil- bosta aqwa mill-ħlejjaq l-oħra, b'danakollu hu jmut fil-waqt li n-natura dejjem friska u ħajja donnha biex tinki l-bniedem u għalhekk fil-poeżija sabiħa tiegħu Żagħżugħ ta' dejjem jgħid lil baħar: fuq wiċċek biss, ja Baħar, żagħżugħ ta' dejjem, jgħaddu s-snin bil-mija, bl-eluf u bl-għaxatt elef, u qatt ma jonqsu l-għelma tax-xjuħija. Għalkemm Dun Karm kien isib l-għaxqa tiegħu jilgħab mal-kanarin tiegħu u jqis kull ċaqlieqa li jagħmel, madankollu tiġih l-għira għalih meta jħoss il-piż tas-snin jagħmel fuq daru fil-waqt li l-kanarin jidher dejjem l-istess, m'għandux minuta kwiet, dejjem ferħan: Għal xejn nersaq Xi drabi ħiemed fuq subgħajn riġlejja Biex naqbdek rieqed jew għajjien: minn tlugħek Ja xemx, sa nżulek, l-ebda serħ u l-ebda Għeja ma tagħmel bik. L-immutabiltà tan-natura terfagħina l-ħsieb iktar 'il fuq fid-dinja li ġejja, fejn xejn ma jitbiddel għal dejjem. Dun Karm hu poeta essenzjalment patrijottiku; jifraħ fir-rebħiet ta' Malta u ruħu titniegħed meta jaraha magħkusa, imkasbra, maħkuma mill- idejal tal-barrani li xejn ma jaqbel ma' dak li ħallewlna missirijietna. Jara l-ħajja ta' Malta tagħna qed tinbidel: 'Issa l-libsa, jaħasral m'għad- hiex sħiħa' iżda l-poeta jilmaħ taħt il-bruda l-kuraġġ ta' sur li Malta wriet meta ħaditha ma' l-għadu tagħha: 'Mma jien ma rajtek qatt bħall-lum sabiħa, O Malta tiegħi; għax mill-libsa mċarrta Stajt nara 'l sidrek u l-għeruq ta' ġewwa. Biż-żmien, id-dinja kollha tbiddlet u qiegħda titbiddel u ħafna drabi, sfor- tunatament, bil-progress kollu li niftaħru bih, id-dinja sejra għall-agħar. Kibret il-mibgħeda fost il-ġnus, il-flus saru kollox, Alla qisu ma jeżistix iżjed għax ix-xjenza saret l-alla li jista' kollox u għalhekk Dun Karm jistaqsi lil Malta: Maħbuba Malta tiegħi; fejn hi d-dija Li dari tixgħel ġewwa ħbub għajnejk u fil-poeżija Lil Malta l-poeta jilminta: Kont il-warda tad-dinja u sirt il-miżbla; minn kull xorta ta' qżież dieħel ġo fik; inti tilqgħu u tifraħ, mara belhal u d-dinja tidħak bik, Iħoss il-poeta li Malta qed titlef il-wirt tal-Fidi li ħallielna San Pawl, Mill-gwerra 'l hawn il-poplu tagħna ddakkar minn ġnus oħra li ġew iżuruna u mad-drawwiet tal-ħajja nbidlu wkoll id-drawwiet imqaddsa; inżergħat fostna l-mibegħda, bdilna 'l Alla mal-flus u għalhekk b'qalb maqsuma Dun Kam jitlob lil San Pawl fis-sunett Il-X ta' Frar (1963): Hares, Missier, għax int ġarrabt il-mewġa, f'liema baħar tinsab id-dgħajsa tagħnal kien sabiħ l-ilma u kienet friska l-fewġa; issa bil-ħalel donnu jrid jiblagħna. Dun Karm jeħla bil-kampanja, bid-drawwiet sbieħ antiki u sempliċi ta' missirijietna u forsi din hi l-akbar xewka għalih jara dawn id-drawwiet, din is-sempliċità jgħibu. L-iktar li jħoss il-poeta hu meta jara l-mara Maltija, magħrufa għas-saħħa u l-ġmiel tagħha, mormija mat-toroq tagħna tagħmel għajb lil pajjiżha. Hekk jgħid lix-xebba tar-raba': Imbietkal Int ma tafx kif jgħaddu l-ljieli Fid-daqq u ż-żfin, u n-nhar fil-għażż u l-frugħa Xi xbejbiet oħra: u anqas taf kif qaddhom i Ġo l-azzar iebes — Ireqqu, biex imbagħad jgħaddu mat-toroq, Taħt il-għajnejn ta' min jiddieħek bihom. Hlief daqs ir-rix, imma, jaħasra f'wiċċhom Sfajra u midbiela. Wara li l-poeta jħares madwaru u jara l-bidla f'kollox, jara kollox jix- jieħ, jinbidel u jispiċċa, jagħti wkoll ħarsa fuqu nnifsu u jistagħġeb bil- bidla li twettqet fih. Jibki l-poeta ż-żmien ħelu ta' tfulitu meta hu u l- beraħ bħal Wordsworth kienu ħaġa waħda. Tiftakar fiż-żmien ħelu li għad- da u tar meta daqsxejn ta' tfajjel kien jinġabar ma' ħutu d-dar fuq mejda waħda: Ftakart fik, żmien ħelu, Meta kont f'dar missieri, u mejda waħda kienet tiġboma lkoll, f'rabta ta' mħabba, lili, lil ħuti, u 'l dawk li nissluna. Saħħtu m'għadhiex li kienet, issa qabad in-niżla sewwa. Jixtieq il-poeta jwaqqaf iż-żmien, jibqa' bħal baħar 'żagħżugħ ta' dejjem' iżda dan kollu għal xejn għax kull min twieled irid imut: Iż-żmien naqas fuq ġbini u fuq ħaddejja ħżuż li kull ma jmorru joktru u jiswiedu. Beda jħoss ukoll it-tmiem riesaq, iħoss bħal kamla li tgħawwarlu ħajtu sa ma tħallih ma jiswa għal xejn: Dik il-qawwa moħbija L li tħott u ġġarraf kull ma tibni l-Ħajja. Ġa għamel ħbieb mal-mewt il-poeta tagħna, għax spiss jitkellem fuqha bħal wieħedli jduq ftit semm kuljum biex is-semm ma jkollux qawwa fuqu: Irrid nisma' lix-xjuħ ta' tmenin sena jitħaddtu bla ma jgergru u mingħajr biża' Tal-mewt li fuqhom bħal ħabiba tersaq. Iżda wkoll fl-aħħar poeżijiet tiegħu jidher ċar ir-raġġ tat-tama jikser id- dlam tat-taħsir u tal-materjaliżmu. Il-poeta jilmaħ tfeġġ it-tama lilhinn mill-qabar. Għalkemm ixebbah il-ħajja ta' bniedem ma' ħajtu ta' xejn, xemgħa tnemnem: U l-ħajja tal-bniedem Sew hena, sew hemm Bħal xemgħa li tixgħel Iddub u tintemm, madankollu tgħix fih it-tama ta' ħajja ġdida: Oh x'tamal Mhux kollni Nintemm ġewwa t-trab; 'L hinn iżjed mill-qabar Ħajja oħra tinsab. Ma' Dun Karm il-Malti tela' artistikament klassiku. Hu jorbotna ma' l-Ewropa klassika, juża vokabularju mill-isbaħ sa u jeħodha mal-poeti klassiċi ta' l-Ewropa. Dun Karm jirrapreżenta flimkien ma' Temi Zammit ġenerazzjoni li waslet biex tispiċċa jew aħjar li spiċċat. Dun Karm hu parti mis-soċjetà, jieħu dwal minnha u jixħet dawl fuqha u l-poeżija tiegħu bi verament meta ta' ħajja li qed tispiċċa.