STUDJU FUQ IL-POEŻIJA 'IL CINQUE MAGGIO' U L-POEŻIJA EXPILATION' Ta' G. ZARB COUSIN MAD kien intemm u miegħu ntemmu wkoll nara gwerer imdemma. Mewt ta' bniedem li naqax isem hekk kbir fil-ġrajja tad-dinja, ma setgħetx ma tqanqalx ħsebijiet u tħassib fl-imħuħ il-kbar ta' l-Ewropa. Fl-istess sena tal-mewt ta' l-Imperatur, il-poeta Taljan À. Manzoni kiteb fi tlett ijien: Il Cingue Maggio u warajh V. Hugo ħażżeż biċċa xogħol tiegħu magħrufa L'Expiation, Dawn iż-żewġ poeżijiet, frott ta' tnejn mill-aqwa, poeti li d-dinja qatt kellha, jit- ħadtu t-tnejn dwar il-ħajja mħarbta ta' Napuljun. It-tnejn jiflu t-tiġrib tal-għaġeb li għadda minnu—tibdil li jaħsdek daqskemm ma tistenniehx. Naħseb li hi ħaġa tabilħaqq ta' siwi letterarju u bijografiku li wieħed jifli ż-żewġ poeżijiet u jara fiex għandhom x'jaqsmu u fiex m'għandhomx. Ma jidhirlix li hemm għalfejn wieħed joqgħod itenni l-kobor letterarju tagħhom it-tnejn. Min qrahom żgur li fehem is-sbu- ħija tal-għaġeb tagħhom biżżejjed. Biss tajjeb li wieħed ikun jaf illi l-Ode tal-Manzoni, għal xi raġunijiet politiċi, ma tħallietx tix- xandar miċ-ċensura, Iżda b'danakollu xterdet ma' kullimkien f'leħħa ta' berqa f'kopji miktuba bl-idejn. Goethe għaġġel qalibha għat-Tedesk u seħħlu jagħmel traduzzjoni tassew sabiħa, Il-bidu taż-żewġ poeżijiet jaqbel b'mod li jolqtok. It-Talja- na tibda Ei fu, u l-oħra Il -neigeait. Żewġ sentenzi għalihom : waħda bi tliet sillabi u l-oħra bi tnejn, mogħnija bl-istess qawwa affermativa. It-tmiem jaqbel ukoll f'dik li hi kostruzzjoni u l-ħji- lijiet imfissra jaqblu daqsxejn ukoll bejniethom. F'tal-Manzoni għandna : Waqt li f'dik ta' Hugo nsibu : : Iżda ż-żewġ poeti ma jittrattawx il-battalji li kellu sehem fihom Napuljun bl-istess mod. Il-poeta Taljan isemmi fejn saru bla ma jidħol fl- sirqaqar u jgħid. biss : 'Hlusjo jiddeskrivi wisq aktar bir-reqqa l- -tuqtigħat kbar tar- kussja fil- qieragħ ta' Jannar kil ukoll ta'. Waterloo, ġewwa l-Bel- ġju. F'vers f'tal-Manzoni nsibu die volte nella polvere, u dan. jeħodna minnufih f'daż-żewġ diżastri hi jsemmi l-poeta Franċiż. Hugo. jpinġiħa lil Napriljun waqt il-gwerer u jagħtina ħjiel- qawwi ta' bniedem kbir li dejjeni baqa' sinċier miegħu nnifsu. fs-morts, igħid l-Imperatur. u Moi vainett l mon Empire. est brisċ comniċ-verre, U Seignetis' c'est mulntenant fini' Igħi- dilna' għal darba tnejn x'ġarrab Napuljun u kemm ħadem biex i jwettaq ħsebijietu. Ifoscom'T eniperenr ċtail la, debout qui regar- ituh stlipċjait du dċsastre et ne sachant qlte eroire, L-anqas hawn ma jonqos il-Manzeni li jniżżel bil-pinna mdiehba tiegħu żewġ kelmiet li jġibulna tajjeb quddiem għajnejna lil dal-ġene:al setgħahi fil-qagħda tu' għeja u niket bla tarf. i : Ahil forse a tanto strazio : Manzoni jifraħ minn qalbu għax Napuljun miet ta' K likul Ħu jgħajjat mitluf Bella Inimortal lill-Emmma Mqaddsa. U 'ikellimbu bil-ħrara tt jgħidilha : Serivi aneor questo, allegrati, Che piil-superba altezza Al. disanor del Golgota 1 Ġidmmal non si eħinċ. — id-deskrizzjoni tagħhom ta' Napuljun ġewwa l-ħabs, iż- żewġ kittieba jerġgħu jaqblu ħafna. Fil-vers: La reggia e il tristo esiglio, il-kelma fristo qiegħda fil-poeżija Franċiża fil-kelmiet qawwija : u s-skiet imfisser fil-versi Taljani : . jinsab fil-frażijiet La mer a b'horizon u Des roehers nus, des bois ajjrenw, Cennui, V'espace.. Manzoni jikteb li fil-ħabs Napuljun mia jarax issd aktar snobili tende u l'onda dei cavalli; ma jilmaħx iżjed b'għajnejh jixħtu n-nar pls des tumbours battant atx ehamps u le chetal blane que Uċsar ċperonne. Ħaseb ġewwa l- ħabs l-imperatur imsejken u ħaseb qatigħ: Ħabbewh in-nies Franċiżi lil-Napuljun, iżda kien hemm oħrajn li bagħduh : Plus rile que le pourceaun qui dans Uċgout se veutre, San sċnat, qui'l'avalt adorċ, U'insultait, waqt li min-naħa l-oħra nsibu dal-ħjiel infisser mill-poeta 'Tal- jan fil-bidu tal-poeżija tiegħu waqt li jiddeskrivi l-Muża tiegħu, Vergin di seroo encomio E di codardo oltraggio. Manzoni sab suġġett għoli biżżejjed biex iili ifuawwar il-ġe- uju tiegħu u fir-raba' stanza jgħid li kellu ħsieb isawwar un can- lieo che non morr. i Il-kobor tal-poeżijiet ma jinsabx biss fis-siwi letterarju tagħ- hom. Għandhom ukoll valur bijografiku mill-akbar għax meta naħrawhom nistgħu nsawru. f'moħħna. ħjiel tajjeb tal-karattru ra' Napuljun. Jiena nobgħod pocżija u nhid li ma għandhomx ġisem. Shakespeare, Bacon u Milton a' tgħid li dawn kienu nies ta' imma- joni biss, u minn dawn, ewġ poeti kitbu. l-poeżija tagħhom fuq U, jekk jogħġbok bint min kienet il- Muża li sejħu fix-xogħl'jiet tagħhom 'Kk ma tafx — bint il-memorjal Huma għexu fost nies-oħra tad-demmi u l-laħam bħalhom u għannew ġrajjiet l-imgħoddi. f'Walter Saruġe Landor.)