BIXRIET STILISTIĊI U FILOSOFIĊI F''ILJIELI FID-DEŻERT' Ta' DENNIS AGIUS Studju minn Patri Dwardu Fenech B.A.(Ġen.), B.AMHons.), M.A., O.S.A. IL-GĦANJA ta' Dennis Agius hi għanja ġdida. Ġdida fil-forma, fl-istruttura tagħha; ġdida fil-lehma, fl-ispirazzjoni tagħha. Hi r-riżultat ta' fużjoni kbira ta' kultura Ewropeja, imbierka u mqaddsa bit-twemmin fi Kristu, u kultura Islamika, imnebbħa u mseddqa bil-preżenza ta' Alla Wieħed u r- rażul tiegħu Muħammed li ġieb fost ħafna nies riforma spiritwali tassew qawwija. Id-dixxipli ta' Kristu u dawk ta' Muħammed huma lkoll aħwau min-natura tagħhom huma mikrumin għat-Tajjeb u għas-Sabiħ, u jistqarru kull ħin il-Kobor t'Alla. Ir-reliġjon, meta wieħed ikollu fidi fiha u jħa- risha minn qalbu, iġġib is-sliem u l-għaqda fost il-bnedmin, u twassal għall-paċi li ma tintemmx li tibda kif tieqaf din il-ħajja. Dawn il-ħjelijiet imżewqa għandhom iservu ta' sfond intellettwali għal min irid jaqra u jifhem sewwa l-għanja ta' Dennis Agius. L-ewwel ħaġa li tolqot il-qarrej, hi l-forma tal-poeżija. Agius ma jip- pruvax jagħti aspett simmetriku permezz ta' sinjali gtafiċi. L-użu ta' l-ittri majjuskoli hu ristrett ħafna: aktarx li hu limitat għal xi termini mħaddma b'sens dejjaq jew speċjalizzat, bħal: il-Jien (f'ħafna poeżiji), il-Le tal-Ħajja (Id-Daħla fuq il-Jien, l-Ewwel Taqsima, p.24), il-waqt tal-Ħaġa, l-Assolut u .s-Sieħba (Nebħa, p.42); il-majjuskoli jintużaw ukoll għal ismijiet proprji u ismijiet ġjografiċi, bħal: Faruni, Nasser (Fid-Deżert, p.9 u 11), Naġat, Ġamila, Khadfga, Huda, Suħir, Samira (Il-Ħemda, It-Tieni Taqsima, p. 16), Lama, Buddha, Asuras (Id-Daħla fuq il-Jien, pp. 26-27); il-Kajr, il-Marokk, il-Baħar l-Aħmar, Ewfrate, Tigris, Għarabija, in-Nil (Fid-Deżert, pp.9-10), Malta, San Pawl tat-Tarġa (Il- Hemda, l-ewwel taqsima, p. 13), is-Surija (Iljieli fid-Deżert, p.21), il- Hermel, il-Lubnan, iċ-Ċina (Maqtugħ mid-Dinja, p. 29); l-ittri majjuskoli jintużaw ukoll biex juru nazzjonalità jew isem f'għamla ta' laqam, bħal: l-Għarab, il-Maltin (Il-Ħemda, l-ewwel taqsima, p.13), Sejf Allah, Għamm Baħġżt (Mewt Għamm Baħżat, p.19), el Ġaħiż (Id-Daħla fuq il-Jien, p. 22). Mill-bqija, diffiċilment biex issib xi ittta majjuskola oħra. Il-poeżija Fid-Deżert, per eżempju, tibda hekk: U dħalt fil-belt ta' Kajr…'. Imma din hi eċċezzjoni. Normalment, l-istrofi kollha jibdew b'ittra minuskola, Hekk jiġri wkoll wara kull punt. F'dil-ħaġa, Dennis Agius jidher li kien influwenzat mill-istudji Għarbin li hu kellu f'Bejrut, fil-Kajr u f'pajjiżi oħra Għarab fejn tkompla tkisser fil-Għarbi Klassiku, Modern u Dijalettali. Kultant tinħass ekonomija anki fil-virgoli u f'punteġġjatura oħra. Ara silta mill-poeżija: Lil Hinn: sbabt dal-għodu u ġara li spiċċat id-dinja u kollox għeb; imbagħad jisbaħ għada u tkun aħjar jisbaħ għada u nkun aħjar tersaq lejja il-bena. Kif jidher minn din is-silta, Dennis Agius iħaddem il-versi ħielsa mo- derni. X'aktarx li jaħrab mir-rima, u jġenneb ukoll ir-regoli tal-metrika tradizzjonali, Imma l-widna u s-sens tal-kontenut igħinuh fit-taqsima tal- versi. B'hekk, fil-waqt li jkun qed jaħrab mill-periklu li jaqa' f'artifiċjalità psewdo-poetika, jirnexxilu jibbilanċja l-għanja tiegħu u jikkontrollaha mod ieħor. Għal Agius, l-iktar importanti fil-poeżija mhix il-libsa esterna, imma l-messaġġ tar-ruħ, l-esterjorizzazzjoni tal-ħsieb fundamentali li jinbet fil-moħħ, u l-inkubu li jitnissel b'dan il-mod fil-qarrej biex ma jib- qax spettatur passiv fid-dramm uman. Min jaqra għandu jagħti s-sehem tiegħu, għandu jkun attur li jaħdem il-parti tiegħu sewwa u bil-għaqal. Għal dan il-għan, tgħin ukoll in-nota kważi-prożajka li tinħass f'ħafna mill-versi ta' Agius. Għaliex tkompli turi l-istat ta' kriżi li fih isib ruħu l-poeta meta jkun għaddej minn esperjenza qarsa u mwiegħra. Fil-għana ta' Dennis Agius, ninnutaw sens ta' kontinwità minn poeżija għal oħra, Għalkemm il-poeżiji huma kotrana fil-għadd, aħna nistgħu nqisuhom bħala poema waħda. Kull waħda minnhom tirrappreżenta l-istat preżenti ta' moħħ il-poeta, b'mod li huma rifless ta' kull waqt li fih ikunu qegħdin jiġuh konċetti ġodda u jittrażmettihom lilna bis-saħħa tal- kitba. Minħabba f'hekk, il-kelma konġuntiva 'u', tinsab imtennija 'ta' spiss, kemm f'ras ħafna mill-poeżiji, u kemm fl-iżvolġiment tal-kontenut tagħhom. Ara l-ewwel strofa tal-poeżija Iljieli fid-Deżert: u jafni ż-żiemel id-deżert, u l-lejl, tafni l-jiem twal u tafni n-nies, 'l binn f'dik il-firxa twila tad-deheb. Fl-istruttura tas-sentenza ta' Dennis Agius, tinħass ukoll nota Semi- tika qawwija. Is-sentenza x'aktarx li tibda b'verb meta jkun possibli, u ġie li wkoll tibda b'xi partiċipju. Ara l-ewwel strofa ta' Mewt Għamm Baħġdt: imgeżwer fil-għibba imlefilfa rasu fil-keffija imħażżem bi ħżiem missier missieru żagħżugħ kien għadu tletin minn għomru kien għad għandu instabat jum minn jiemu ma' l-art u qatt ma rajtu. Din is-silta turina wkoll l-influwenza Semitika fil-kitba ta' Agius. Il- poeta ma jibżax jissellef il-kliem mill-Għarbi jew minn xi Isien ieħor, anki jekk ikollu kultant jagħti tifsira f'qiegħ il-paġna. Imma l-lewn lin- gwistiku u kulturali jrid joħorġu, Ninnutaw ukoll tiswir ta' espressjoni- jiet Għarbin, bħal ma hi: 'jum minn jiemu'. L-importanti hu li l-poeta jdaħħlek fl-armosfera li jridek fiha. Ara xi ftit mill-vokabolarju Semiriku li jdaħħal fil-poeżiji tiegħu: as salamu għalajka (is-sliem għalik), u rajt l-ilwien żarqa, għud (strument tad-daqq), nebħa (kuxjenza), Sieħba (relaz- zjoni), l-għaddien (żmien li jgħaddi), l-istennija (il-mistennija, l-aspettaz- zjoni), il-ħsibija (l-ideoloġija), inħajjel (nistħajjel), Allahu Akbar, il- Jinija (l-egoiżmu), il-firxa (l-ispazju). Biex daħħal dan il-vokabolarju, Dennis Agius kellu mhux biss jissellef mill-ilsna Semin, imma wkoll jibni kliem ġdid fuq binjiet Semitiċi. Madankollu, il-poeta tagħna ma beżax mill- vokabolarju Rumanz, Nistgħu nsemmu ftit: barijiet, kafijiet, toksijiet, stranġier, assurdità, karattru, kontinwu, sinċier, vojt, nerv, ċipress,arja, ikkundannati, kuntent. Dwar il-bixriet stilistiċi tal-poeżiji ta' Dennis Agius, dan li għidna jidher li hu biżżejjed. Għalhekk nistgħu naraw x'bixriet filosofiċi nin- nutaw fil-kontenut ta' l-għana tiegħu. Għal min hu sajjem għal kollox mix-xjenza filosofika Nisranija u Isla- mika, il-poeżiji filosofiċi ta' Agius jistgħu jidhrulu oskuri u mdallma. Imma min għandu għall-inqas xi ħjiel ewlieni, ma jridx wisq biex jifhem li l-oskurità ġejja mhux mis-suġġett poetiku, imma mill-komplessità tal- moħħ tal-bniedem u s-sitwazzjonijiet li jsib ruħu fihom tul ħajru, Dennis Agius, fil-poeżiji tiegħu, jipprova joħroġ minnu nnifsu u hekk jissoġġetta l-personalità tiegħu għal analiżi psikoloġika. Għalhekk igħi- dilna fil-poeżija Lil Hinn: u ħriġt minni nnifsi imlejt lili nnifsi fis bid-diq. Dan għamlu, skond l-istess poeżija, għax jaf li: se: meta tara lilek innifsek tara min int u timxi, u timxi 'l binn għax kos, dik il-linja ta' bla tmiem Il-bniedem ġej minn bnedmin oħra li nħabbu qablu bla ma hu kien jafu bla ma hu kien xtaq. Imma mbagħad, bir-rieda tiegħu, ir-raġel iħobb lis- sieħba ta' ħajtu, u jerġa' jtenni l-istorja ta' l-imħabba u l-bniedem jibqa' jgħix fl-ulied. U l-linja tibqa' miexja. Meta Agius iħares lejn il-personalità tiegħu, isib li hi komplessa ħafna. Imma hu mhux xi eċċezzjoni. Il-personalità tal-bniedem hi kon- u soċjali. Hekk, per eżempju, minħabba li kien sar ħaġa waħda mad- deżert, jistqarr li anki f'Malta ħass ruħu fl-istess ambjent solitarju, Ara silta mill-poeżija il-Hemda (It-Tieni Taqsima): ħassejtni waħdieni. mhu qed nisma' lil ħadd donni qisni fid-deżert. Is-suġġett tas-solitudni, imnebbaħ mill-ħajja fid-deżert, jitfaċċa kemm- il darba fil-poeżija ta' Agius. Hekk, meta jeżamina l-qagħda psikoloġika tiegħu nnifsu fil-poeżija Jiena, igħid hekk: għaliex inħossni f'din id-dinja waħdif x'għamilt biex narani waħdi/ bniedem jiena, ma nistax ngħix waħdi. Il-bniedem jiġi mill-bniedem. Hekk tinbet il-ħtieġa li l-bniedem ma jibqax waħdu. Aspett ieħor li Dennis Agius jistudja fil-personalità tiegħu hu l-biża'. Dan insibuh, per eżempju, fil-poeżija Għandi l-Biża', li tibda: iva għandi l-biża'. kif infisser dan' intremejt fi ħsiebi, bgħid mill-barrani. ilmaħt lili nnifsi w issa qed naħseb fil-ġejjieni. Il-personalità tal-bniedem hi fi proċess kontinwu, Hi forza dinamika u għalhekk tinbidel billi tevolvi ruħha bil-mod il-mod. Għalhekk jiġri li l-poeta jgħanni: u sieħbi dejjem miegħi. iżda x'inhu dan il-vojt li jiena nħoss7 il-Jien jiċċarrat minni x'għamilt Minbarra l-personalità tiegħu, Agius jeżamina dak kollu li jara ma' dwaru: il-ħolqien b'kull ma fih, u l-azzjonijiet, sew tajbin u sew ħżiena. Hekk, fil-poeżija Mewt Għamm Baħġdt, igħid: twajjeb kien u għadu sebħ lill-Allab ta u għadu jagħti. ma għarafx ħlief il-ħaqq mal-bniedem. Għamm Baħġat kien ħabib kbir tal-poeta. Miet ta' tletin sena, imma t- tjieba tiegħu għadha msemmija sal-lum. Fil-poeżija Il-Kitarra, Agius iqegħdilna quddiem għajnejna sitwazzjoni oħra: lejla ta' sirda li fiha jinstemgħu l-għana u d-daqq tal-kitarra: smajtha fil-bgħid tindaqq bi ħlewwa fil-lejla tas-sirda il-għanja. u tad-daqqaq; is-swaba' lagħbu mal-kordi il-kitarra, Fil-poeżija Il-Minġel, imbagħad, imiss diversi attivitajiet tal-bnedmin, U fl-aħħar jagħlaq biex igħid: mill-bogħod instemgħet qanpiena, daqqu qajl il-ħdax. baħħ tisma' fil-qrib ħsejjes ta' takkuna ittektek mat-taraġ tal-belt. u nisma' it-tektik bil-mod tal-mewt; taħkem in-nies. Agius imiss ukoll il-problema taż-żmien. Alla waħdu għandu l-eternità. Imma l-bniedem jiġi fiż-żmien, ikollu l-furur, il-preżent, u l-imgħoddi, imma mbagħad ikollu wkoll il-perpetwità. Ara silta minn jiena: u qal il-bniedem jiena żagħżugħ u aqwa miż-żmien iva, ż-żmien buwa biċċa mill-bla tmiem. ir-raġel bu dik il-biċċa wkoll. u nbeżaq f'dan l-għaddien biex jissokta l-bla tmiem. Biex wieħed jifhem u japprezza l-poeżija ta' Dennis Agius, minħabba l-forma u l-kontenut tagħha, hemm bżonn li wieħed jemmen minn qabel fil-kobor tagħha, u fil-messaġġ li fiha. Imbagħad biss ikun jista' jasal biex jiżen it-teknika stilistika li fiha u l-messaġġ filosofiku li għandha twassal.