Il-Festa Tal-Lunzjata ta' l-1895 Waqt xi tiftix li kont qed nagħmel fil-Bibljoteka Nazzjonali, l-Belt, iltqajt mal-gazzetta 'Il-Ħabbar' tal-5 t'April, 1895 miktuba bil-Malti taljanizzat ta' dak iż-żmien. F'din il-ħarġa sibt deskrizzjoni interessanti ħafna dwar il-festa tal-Lunzjata ta' dik is-sena. Id-deskrizzjoni jidher li saret fil-forma ta' rapport, minn xi ħadd li kien attenda għall-festa jew li kien joqgħod Ħal Tarxien stess. Fi tmiem il-kitba hemm l-inizjali D.C. u taħtha hemm poeżija li m'għandha x'taqsam xejn mal-festa, għajr referenza żgħira għal-Lunzjata fil-vers, 'Taf f'hu l-vġili tal-Lunzjata7' Il-poeżija inkitbet minn ċertu Dwardu Cachia u ġġib id-data tad-29 ta' Marzu 1895. Fir-rapport fl-ebda ħin ma jgħid li l-festa kienet tal-Lunzjata, iżda hija ovvja li kien qed jirreferi għalhekk. Dan għaliex id-data tal-gazzetta tiġi wara l-25 ta' Marzu, u dak iż-żmien il-festa kienet issir fil-ġurnata liturġika tagħha. Taħt it-titlu 'Tl-Festa f'Ħal Tarxien', ir-rapport jibda billi jgħid li l-festa kienet suċċess. Ħafna nies mill-irħula ta' madwar, mit-tlett ibliet, u saħansitra mill-Belt kienu telgħu Ħal Tarxien. Il-kittieb jgħid li kienu jumejn bnazzi ħafna u jistaqsi ''X'ma tmurx in-nies217 Irridu niftakru li dak iż-żmien ma kinetx ħaġa faċli li wieħed jivjaġġa minħabba l-istat ħazin tat-toroq. Lejlet il-Festa Wara dan il-kittieb jiddeskrivi lejlet il-festa u jgħid li kien hemm pjaċir. Kullimkien kien mixgħul, filwaqt li l-baned li ħadu sehem kienu tlieta. Il-banda ''San Giuseppe tar-raħal', 'L'Unione' ta' Ħal Luqa u l-banda ta' Ħal Kirkop li ma jsemmix liema kienet. Jgħid ukoll li daqqew programm mill-isbaħ. Ir-referenza għall-banda ''San Giuseppe tar-raħal inħoss li hija importanti għall-istorja tal-baned f'Ħal Tarxien. Meta jiddeskrivi n-nar ta' l-art, jgħid li kien hemm żewġ ''gigdifochijiet'. Dawn kienu maħduma b'pika mit-tfal tar-raħal u ma setgħux imorru aħjar. Hu jsemmi ż-żewġ imgħallmin, Wenzu Mizzi, u ċiz-zacac'. F'dik ta' Wenzu kien hemm biċċa li kulħadd ħa pjaċir biha. Din kienet xi biċca nar li kienet turi żewġ suldati, wieħed Malti u l-ieħor Tork jisparaw fuq xulxin. Il-Malti jħebb għat-Tork u dan jaqa' lura. Nhar il-festa Dakinhar tal-festa daqqew żewġ baned. Il-banda ta' Ħal Kirkop daret mal-purċissjoni filwaqt li dik ta' Ħal Luqa daqqet fejn kienet daqqet il-lejl ta' qabel jiġifieri fil-misraħ ċkejken ta' quddiem il-każin tas-Soċjeta' San Giovanni Battista. Din is-soċjeta' kienet li sejħet lill-banda ta' Ħal Luqa għaż-żewg servizzi li tat. Il-kittieb jifraħ lill- banda Unione u lid-direttur tagħha Gejtanu Grech, kif ukoll lill-bandisti, u jżid li s-Soċjeta' San Giovanni laqgħethom ħafna. Fil-Knisja Meta jiddeskrivi l-festa fil-knisja, jibda billi jsemmi l-mużika tal-Profs. Nani u dwarha jgħid li 'ma chinitx imgħarrka żejjed'. Jgħid li fil-'Primo Vespre', fil-quddiesa ta' nharha u fil-għasar: ma kienx. hemm fejn toqgħod labra tar-ras fil-knisja. Il-panċġierku għamlu l-Kanonku Dalli Il-kittieb hawn ifaħħar lill-predikatur u jifraħlu wkoll għall-erba' kelmiet sbieħ li għamel. Dan il-kanonku kien mexxa ukoll il-purċissjoni. Il-Purċissjoni Imbagħad jiddeskrivi l-purċissjoni. Hu jgħid li minn kull triq li għaddiet, f'kull kantuniera, bdew 'jissalutawha' bil-musketterija tal-bomba u nħoloq ħafna briju. Kif il-vara waslet quddiem il- TARXIEN ĦARĠA SPEĊJALI TAL-FESTA 1999 29 f każin tal-banda ''San Giuseppe, li kien armat minn fuq s'isfel, infetħet kuruna u niżlet għal fuq il-Madonna xita ta' fjuri u sunetti. Minn hawn il-briju aktar żdied għax ħafna żgħażagħ telgħu madwar il-Madonna b' gassijiet u torċi f'idejhom, u fost 'l-evviva' tal-poplu wasslu l-vara sa ġewwa l-knisja. Kif daħlet il-purċissjoni tkantat antifona, imbagħad it-Tantum Ergo, u ngħatat il- benedizzjoni. : Il-knisja minn ġewwa Ir-rapport ma jiqafx hawn għax il-kittieb ikompli billi jgħid xi ħaġa dwar il-knisja. Inħoss li dan huwa wkoll storikament interessanti, għax huwa rakkont ta' xi ħadd li kien preżenti u li seta' jara b'għajnejh. Hu jiddeskrivi l-knisja bħala waħda mill-isbaħ li għandna Malta, u kienet imżejna bl-aħjar mod għax kollox kien jixirqilha. Meta neħħewlha dawk il-qtajja' ta' anġli, donnhom ġġanti, li kellha u minn mindu invjawha u żebgħuha, din tbiddlet mil-lejl għan-nhar. Dan ikompli juri li min kiteb ir-rapport kien jaf sew x'kien qed jiġri. Isemmi mbagħad xi kritika li kienet saret dwar dan. Kien hemm min qal li se jgħarrquha, iżda mbagħad ra li kienet ħadet ir-ruħ u sbieħet. Il-kittieb ifaħħar ix-xogħol tas-Sur Michele Busuttil li taħt id-direzzjoni tiegħu kien qiegħed isir ix-xogħol, u jgħid li kien wieħed mill-aqwa periti li kellu l-gvern. Imbagħad kiteb dwar l-erba' evanġelisti ġodda li kien pinġa Cali'. Fir-rapport Cali' huwa deskritt bħala l-'bravu u msemmi artista'. Rapport ieħor li sibt f''Il-Ħabbar' tal-21 ta' Mejju 1895, ifaħħar lill-erba' benefatturi ta' dawn il-lunetti li kienu l-Kappillan Attard, il-Markiż Barbaro, il-perit Busuttil u s-Sur Salvatore Azzopardi, li l-armi tagħhom jidhru taħt kull lunetta. Fl-aħħar paragrafu dwar il-knisja jgħid li għas-sena ta' wara kellhom jitlestew iż-żewġ kwadri laterali tal-kor u l-arzella, it-tużell, u l-gwarniċi tal-Via Sagra, li kien jonqoshom biss l-induratura. inċidenti F'paragrafu separat isemmi tliet inċidenti li seħħew waqt il-festa. Wieħed sinjur għadda jsuq kemm jiflaħ bl-'Irish Car' tiegħu u kiser sieq wieħed. Tifel, li kellu ħobbu mimli funtani tal-ġiġġifoku, tarlu suffarell u qabdulu kollha. It-tielet inċident ġara lil wieħed li kien jixgħel it-tazzi taż-żejt, li jsejjaħlu tal-'Luminarja'. Huwa u jixgħel, iżżerżaqlu s-sellum u farrak nofs wiċċu. Minn dan kollu nieħdu stampa ċara tad-differenza bejn dak iż-żmien u llum, fil-mod kif kienet tiġi ċċelebrata l-festa tal-Lunzjata. Jidher ukoll li kien żmien ta' żvilupp kbir fil-Knisja Parrokkjali, kemm fil-bini, kif ukoll fit-tiżjin b'opri ġodda. NOTA EDITORJALI): Il-korrispondent isemmi lil Dwardu Cachia (1858-1907). Dan għal xi snin kien għalliem fl-Iskola primarja ta' Ħal Tarxien. Għalhekk fl-artiklu li nkiteb deher li ħa pjaċir bil-festa tal-Lunzjata, għax kien midħla sewwa ta' Ħal Tarxien. TARXIEN ĦARĠA SPEĊJALI TAL-FESTA 1999 31