SOĊJETÀ FILARMONIKA SANTA MARIJA — MOSTA Kwadri ta' f'Ghawdex MI Huwa fatt magħruf u ddokumentat li bosta knejjes minn dawk li kienu jinbnew fl-irħula u fil-kampanja ta' Għawdex kienu jiġu ddedikati lill-Madonna. Dawn kienu jissejħu 'ta' Santa Marija' għaliex il-poplu tal- gżejjer tagħna minn dejjem kien iħoss li t-Tlugħ fis- Sema ta' Marija huwa wieħed mill-isbaħ episodji li seħħew tul il-ħajja tal-Verġni Marija f'din id-dinja. Maż-żmien uħud minn dawn il-knejjes ġew magħluqa, oħrajn ġew iddedikati lil xi qaddis jew qaddisa oħra. Iżda dawk li baqgħu weqfin u bit-titlu ta' Santa Marija maż-żmien ġew imkabbra, ġew mogħnija b'att ta' opri sbieħ u llum huma meqjusa bħala tempji Marjani li madwarhom iddur il-ħajja reliġjuża tal-lokal li jkunu fih. F'Għawdex għandna għadd ta' eżempji minn dawn il-knejjes. Il- Katidral huwa ddedikat lit-Tlugħ is- Sema ta' Marija. Il-Basilika 'Ta' Pinu' fil-limiti tar-raħal ta' l-Għarb, li minn daqsxejn ta' kappella mwarrba fil- kampanja issa saret basilika, li l- konċentrazzjoni tad-devozzjoni Marjana li tgawdi hija xi ħaġa li diffiċli tiddeskriviha. Il-Knisja Arċipretali tar-raħal taż-Żebbuġ ukoll kienet waħda mill-ewwel eżempji ta' knejjes Marjani fil-gżira ta' Għawdex. Illum mhux biss ġiet imkabbra u mżejna b'att ta' opri sbieħ, iżda wkoll saret waħda unika għall-fatt li ebda knisja oħra f'Malta u Għawdex ma ġiet miksija kollha b'irħam sabiħ li ġie maqtugħ mill-barrieri li jinsabu fil-limiti ta' l-istess parroċċa. Hemm imbagħad knejjes oħrajn li huma ddedikati lil xi qaddis jew qaddisa oħra, iżda li fihom hemm artali ddedikati lill-Assunta. Minn dawn insibu numru mdaqqas u f'dan l-artiklu ma nistax insemmihom kollha, għalhekk ser nagħti ħarsa lejn tliet kwadri ta' l-Assunta li huma magħrufa sew kemm għad- devozzjoni li jgawdu kif ukoll għax-xogħol artistiku li fihom. Il-kwadru ta' l-Assunta tal-Katidral ta' Għawdex huwa xogħol ta' l-artist Michele Busuttil u dan għamlu meta kien qiegħed Ruma jistudja fl-Accademia di L-Assunta fil-Bażilika Ta' Pinu Dan ix-xogħol kien l-ewwel wieħed li l-artist kien ġie kkommissjonat biex jagħmel u għalhekk kien għamel xogħol mirqum, ikkulurit u fuq kollox movimentat. Il-figura tal-Madonna f'dan il-kwadru hija ppreżentata mill-artist b'tali mod li min iħares lejn il-kwadru mill-ewwel għajnejh imorru fuqHa. B'kuntrast ma' dan, fil-parti t'isfel tat-tila, il- figuri ta' l-Appostli, mdawwra mal-qabar vojt, jagħtuna l-impressjoni tagħhom ta' skantament għal din ix-xena mhux tas-soltu bl-anġli qegħdin iwasslu lill-Verġni Marija lejn is-Sema. Michele Busuttil għex bejn l-1750 u l-1828 u kien ta' nisel Għawdxi. Il-kwadru fis-Santwarju Basilika Ta' Pinu huwa xogħol ta' l-artist Amadeo Perugino u dan għamlu fl-1619 kif tgħid il-kitba li hemm fuq l-istess kwadru. Dwar dan ix- xogħol wieħed jista' jitkellem aktar dwar id-devozzjoni li jgawdi mill- eluf ta' nies li jżuru dan is- Santwarju matul is-sena. Il-valur artistiku tiegħu mhux xi wieħed ta' livell għoli. Wieħed irid iżomm f'moħħu li dan il-kwadru kien sar għal waħda mill-kappelli ż-żgħar li kienu jinbnew fil-kampanja u mhux għal dan il-kobor ta' Santwarju li naraw illum. Meta l-artist Perugino għamel dan il-kwadru huwa ried li xejn ma jtellef mill-attenzjoni fuq il-figura tal-Madonna minn dawk li jħarsu lejn din it-tila. Tant hu hekk li meta huwa pinġa l-figuri ta' l-Appostli, huwa ma qagħadx jidħol fid-dettal bħal ma għamel fil-kumplament tal-kwadru, bil-Madonna mdawra bl-anġli u b'dija tagħti l- impressjoni ta' qdusija f'din ix-xena. Il-Knisja Arċipretali ta' San Ġużepp tal-Qala nsibu kwadru ieħor ta' l-Assunta li huwa xogħol ta' artist mhux magħruf. Dan il-kwadru sar lejn il-bidu tas- seklu sbatax u jixbaħ ħafna lill-kwadru li rajna fil- Knisja Ta' Pinu. Il-figura tal-Madonna u l-mod kif huma ppreżentati l-anġli fit-tila huma kważi l-istess. Forsi l-kulur huwa xi ftit aktar skur minn dak tal- kwadru l-ieħor u l-panneġġi fl-ilbies tal-Madonna huma xi ftit aktar miftuħin, iżda x-xebħ bejn dawn iż-żewġ kwadri huwa wieħed straordinarju. Dan il- kwadru tal-Knisja tal-Qala ma jgawdix l-istess SOĊJETÀ FILARMONIKA SANTA MARIJA — MOSTA attenzjoni li għandhom il-kwadri tal-Katidral u tal- Basilika Ta' Pinu. Dawn huma t-tnejn solennement inkurunati u l-knejjes li jinsabu fihom huma mfittxija minn bosta nies. Forsi dan tal-Qala mhux daqshekk devot għaliex fl-istess raħal jinsab is-Santwarju ta' l- Immakuluta Kunċizzjoni li huwa xhieda ta' l-imħabba li għandu l-poplu tal-gżira Għawdxija lejn il-Madonna. Oriġinarjament dan is-Santwarju kien ukoll iddedikat lill-Assunta, iżda minħabba li dan kien qiegħed itellef xi ftit mill-attenzjoni tan-nies għall-festa tal-15 ta' Awissu li kienet issir fil-Katidral, l-Isqof ta' dak iż- żmien kien għamar biex it-titutlar jiġi mibdul u kien hu li rregala lill-knisja il-kwadru ta' l-Immakulata li hemm illum. Dwar dan il-fatt niktbu f'artiklu ieħor. L-Assunta fil-Knisja Arċipretali tal-Qala il-Ġdid IM Il-Madonna hija l-Arka tat-Testment il-Ġdid. Kif l- arka tat-Testment il-Qadim kien fiha bosta ħwejjeġ prezzjużi għall-poplu Lhudi, hekk ukoll fit-Testment il-Ġdid Marija ġarret fiha għal disa' xhur lil Sidna Ġesu Kristu. L-Arka tat-Testment il-Qadim kienet magħmula mill-injam tal-gażżi, misksija bid-deheb minn barra u minn ġewwa. Fuqha kellha żewġ kerubini tad-deheb. Fiha kienu jżommu t-twavel tal-liġi li Alla ta'l Mosċ fuq is-Sinaj kif ukoll bieqja tad-deheb bil-manna u l- virga ta' Aaron. Fi ftit kliem l-arka kienet il-post fejn kien jgħammar Alla. Il-ktieb ta' l-Eżodu jgħidilna dan ċar u tond: ''Hemm jien niltaqa' miegħek, u nkellmek minn fuq l-għatu, minn bejn żewġ kerubini, li jkunu fuq l-għatu ta' l-arka tax-xhieda miktuba, nagħtik liġijiet għal ulied Iżraef' (Eż 25, 22). Kienet it-tempju li jiġi meħud minn post għal ieħor. Imbagħad meta dan il-poplu ma baqax jiġġerra fid-deżert, l-arka tpoġġiet fit- Tempju ta' Ġerusalemm. Il-poplu Lhudi kien jara fl-arka lil Alla miegħu b'mod speċjali. Meta ġew imħarbtin mill-Filistej qalu: 'Għaliex il-Mulej ħarbatna llum quddiem il-Filistin7 Ħa nġibu minn Silo l-arka tal-patt tal-Mulej, u tiġi f'nofsna u ssalvana mill-għedewwa tagħna' (l Sam Ta' min iżid ukoll li s-swar ta' Ġeriko ġġarfu permezz tagħha filwaqt li kissret lil alla falz Dagon. Skond it-Testment il-Qadim l-arka lanqas ma rat it-tmiem tagħha iżda ġiet moħbija biex ma tmurx fl- Eżilju bit-tama li Alla se jerġa jqajjimha b'mod glorjuż. Naqraw fil-ktieb tal-Makkabin: 'Kien hemm ukoll fil-kitba. li l-profeta, imnebbaħ minn Alla ġiegħel li t- tinda u l-arka jmorru warajh, u hu ħareġ lejn l-għolja li fuqha tela' Mosċ u ra wirt Alla. X'ħin wasal hemm, Ġeremija sab dar għamla ta' għar u daħħal hemm it-tinda u l-arka u l-artal ta' l-inċens, u għalaq id- daħla. Xi uħud malli kienu jiltaqgħu miegħu ġew biex jagħmlu sinjali fit-triq, imma ma setgħux isibuha. Malli kien jaf Ġeremija, ċanfarhom u qal: ''L-imkien ma jkunx magħruf sa ma jerġa' Alla jiġma' l-poplu u jħenn għalih. Imbagħad il-Mulej jerga' juri dawn il- ħwejjeġ u jidher sebħ il-Mulej u s-sħaba; kif kienet tidher fi żmien Mosċ, u bħal meta Salamun talab biex l-imkien jitqaddes bil-kbir' (2 Makk 4-8). Bir-raġun kollu l-Liturġija tal-festa tat-Tlugħ fis- Sema tal-Madonna tara fiha l-arka tat-Testment il- Ġdid. L-ewwel qari tal-Quddiesa tal-Vġili jitkellem fuq it-tqegħid ta' l-arka f'nofs it-Tinda akkumpanjata mill- għana u d-daqq ta' l-arpi, ċetri u ċnieċel. Imbagħad l-ewwel qari tal-Quddiesa tal-jum jerġa' jsemmi d- dehra glorjuża ta' l-arka.