Se 'lhokeuk jibki dara Il-Festa ta' Santa Marija fi Ġrajjiet Malta u l-Għidut Il-festa tat-Tlugħ fis-Sema bir-Ruħ u l-Ġisem tal- Verġni Marija magħrufa bħala l-festa ta' Santa Marija, sa mill-ewwel sekli ta' l-era Kristjana kienet dejjem miżmuma b'għożża kbira mill-poplu ta' dawn il-gżejjer. Biżżejjed ngħidu li fil-gżira ta' Għawdex fejn illum hemm iċ-Ċittadella, it-tempju ta' alla Ruman Gunone, ġie trasformat għall-knisja nisranija dedikata lill- Assunta. Jista' jkun li f'dawk iż-żminijiet l-ewwel sekli bikrin ta' l-era Kristjana t-tlugħ fis-sema tal-Madonna ma kienx jissejjaħ l-Assunta, imma kien magħruf bħala 'Dormitio' jew 'Depositio'. Hu x'inhu l-festa ta' Santa Marija hija qadima ħafna u skond it-tradizzjoni hemm il-knisja Katidrali ta' Malta, u kif għidna anke dik ta' Għawdex kienu dedikati lil Santa Marija. Meta d-Delegat Appostoliku tal-Papa, Mons Dusina ġie Malta biex jagħmel il-vista pastorali tiegħu fis-sena 1575, sab li fil-gżejjer Maltin kienu jeżistu 428 bejn knejjes u kappelli. Minn dawn 86 kienu ddedikati lil Assunta, 82 oħra kienu taħt it-titulari tal- Madonna b'diversi titli. Il-fatt li fil-gżejjer Maltin hawn ma' l-10 parroċċi ddedikati lill-Assunta (fosthom il-knisja parrokkjali ta' Ħ' Attard), juri kemm din il- qima lejn 'Marija Mtellgħa s-Sema' baqgħet dejjem tiżdied matul is-sekli. Il-festa ta' Santa Marija hija ferm rikka fit- tradizzjonijiet u l-folklor Malti. i) Żjajjar lill-knejjes parrokkjali dedikati lill-Assunta. Dawn kienu jsiru bil-mixi matul il-lejl ta' bejn l- 14 u l-15 ta' Awissu. Kont tara qtajja' ta' nies li jitilqu mir-raħal tagħhom lejn il-Mosta, jew il-Qrendi, lejn Ħal-Għaxaq jew HĦ' Attard, eċċ. Fit-triq kien jingħad ir-rużarju. 2) il-Festa ta' Santa Marija kienet marbuta mar-raba' u l-prodotti agrikoli, Nhar Santa Marija l-bdiewa kienu jħallsu jew jiġġeddu l-qbiela jew iċ-ċnus tar-raba. Dan għadu jsir sal-ġurnata tal-lum, sew mill-privat u sew mill-Gvern. Kienu jsiru wkoll anke wirjiet agrarji, fejn f'Ghawdex għadha issir kull sena. Ħaġa ta' l-iskantament ftit il- bogħod minn Ħ' Attard, ġewwa Ta' Qali, il-ħsad tal- għeneb għall-Inbid fil-mixtla tal-Meridjana jsir ma' sebħ il-jum ta' Santa Marija ta' kull sena. 3) Tiġrijiet tal-bhejjem Kienet tradizzjoni li fl-Għid ta' l-Assunta kienu jinżammu t-tiġrijiet tal-bhejjem. Fost dawn it-tiġrijiet kienet tispikka t-tiġrija tad-dwieb li kienet tkun imħallsa mill-Kapitlu tal-Katidral. 4) il-ħġejjeġ ta' Santa Marija L-istess bħalma kienu jsiru fil-festa ta' San Gwann il-Battista, dawn il-ħġejjeġ kienu jsiru f'jum Santa Marija fl-Mdina u f'diversi parroċċi. F'uħud mill- irħula sew fuq il-knejjes u sew fuq il-bjut tad-djar kienu jixegħlu l-fjakkoli li dawk tal-mezza età jiftakruhom sew. 5) Aktar folklor u twemmin marbutin mal-festa ta' l-Assunta Hafna qwiel u idjomi issib inkluż fihom ''ta' Santa Marija'. Hekk per eżempju insemmu l-'Għarajjex ta' Santa Marija' jew l-'Għarixa ta' Santa Marija'. Is- 'għaba ta' Santa Marija', il-'farfett ta' Santa Marija' (żewġ kwalitajiet ta' friefet), il-'gremxul ta' Santa Marija', il-'majjistralata ta' Santa Marija', l-'erba Santa Marija'. (Ref: mill-ktieb ta' Victor J Galea bl- isem ta' ''Qwiel u Qaddisin'). Inħajjar lil dawk kollha li jinteressahom il-folklor Malti biex jakkwistaw dan il-ktejjeb li għadni kif semmejt. 6) Eżempju ta' awiel konnessi mal- iesta ta' Santa Marija e F'Santa Marija l-arja taqleb e F'Santa Marija tidher id-daqquqa l-kaħla u d- daqquqa segrija : Għal Santa Marija aħseb biex tkala ċ-Ċimi e Għal Santa Marija s-serp jinża' l-libsa e Għal Santa Marija l-Lewż jibda jaqsam. U ħafna għidut ieħor kollu konness mal-festa ta' Santa Marija. Banda Santa Marija - Attard Ghoxrin Edizzjoni 19