U nkun walidi: waqt li l-fiajja tidher tnewnen bħal musbieħ, bla twennisa tibqa' qalbi din il-qalb li ħabbet sħiħ. Jien immut, bħal warda naqa' fl-isbaħ. għodwa tal-ħolqien, jien immut u inti tibqa' tibqa', naf, għal bosta żmien. Iżda l-għanja ta' żgħożiti tibqa' ħierġa mill-imwiet, l-għanja tiegħi ma tmutx miegħi għaliex ġejja mis-smewwiet. U kull sena April fuq qabri jinseġ damm ta' żab'r u klin għax April ħabib l-għannejja għalkemm żgħar, għalkemm ċkejknin. Inti tgħix, ja siġra, w-tħaddar iżda tgħix bla qalb u Ħsieb, bla ma tista' tħobb u tgħanni bla ma tista' tħalli ħbieb. Le ma ngħirx għal għomrok diemi, le ma rridx dat-tul ta' jiem, jien fil-għana nfialli qalbi għax il-għana jgħix bla tmiem. Ġonċ PISANI TLIET ŻEBBUĠIN MIXHURA €) Waħida mill-egħwejjed il-qodma taż-Żebbuġin, hi dik li bil- Malti ngħidulha rġulija. Bħala mera ta' din ir-rġulija, Żebbu- ġija u Maltija ħin wieħed, b'dak kollu li ġġib magħha: imħabba lejn id-Din u Art it-twelid; għaqal u qlubija, insemmu tliet Żebbuġin biss: Dun Mikiel Xerri, l-Isqof Caruana, u Mikiel Anton Vassalli. Mhux għax ma kienx hemm irġiel daqshom, qabilhom a wrajhom : imma nsemmu lilhom għax b'xortihom, għexu fi żmien it-taħwid, u hekk ġiethom in-newba li juru x'inhuma. (7) Mixhura — msemmijin, magħrufin. Mikiel Anġ. Xerri twieled Ħaż-Żebbuġ fid-29 ta' Settembru 1737, minn Bartilmew u Anni. Meta tfarfar bagħtuh jitgħallem Napli, għand il-għaref Genovesi, imbagħad f'Montpellier, fi Franza. Sar qassis fis-sena 1761. Għall-ewwel kien igħallem il-għadd u l-qjies, fis-Seminarju tal-Imdina fejn fost it- tfal, kellu til Saver Caruana, li l-quddiem sar Isqof ta' Malta. Imbagħad laħaq rajjes ta' dak is-Seminarju. Minn hemm għadda għall- Università tal-Belt, fejn kien igħallem il-Filosofija, u tagħlim ieħor li jmur magħha. 'Tul daż-żmien, il-Ħdud u l-Għejjieda kien igħaddihom fir-raħal maħbub tiegħu, kif ukoll ix-xhur battala tas-sajf. Sa hawn Dun Mikiel kien sejjer ħarir, bħal kull qassis ieħor, sa ma ġietu x-xoqqa f'moxtha li juri x'kien isarraf, u dan ġara fi żmien il-Franċiżi. Dawna dafilu f'Malta f'Mejju tas-sena 1798. Għall-ewwel Dun Mikiel ma ndaħalx magħhom, bħal ma ndaħlu ż-żewġ Żebbuġin l-ofira, Caruana u Vassalli. Kien jaf xi jroddu l-Fran- ċiżil Imma malli bdew ibagħbsu, u l-Maltin qamet għalihom, Dun Mikiel kien wieħed mir-rjus tal-ftehima li saret biex iqaċ- ċtuhom il-barra. Ma seħħitx il-ftehima, u l-miftiehmin inqabdu, fosthom Dun Mikiel. Il-Franċiżi riedu jbiġġluh; raġel bħal dak dnub teqirdu. Imma rġuliet Dun Mikiel kienet akbar milli ħasbuha huma. Rieduh jikxef lil xi ħadd minn sħabu, biex b'hekk jeliles lilu n-nifsu. Itabba ġieħu biex igħix, Dun Mikiel 7 Mela x'inhu' Anqas b'ħolma l Urihom lill- Franċiżi x'taf trodd Malta, u b'inkejja fihom kellhom jaqtgħuhielu għal mewt. Sbiħ is-17 ta' Jannar 1799 Dun Mikiel ma' sħabu ġiċ meħud mill-ħabs ta' Sant'Elmu għal Misraħ ta' quddiem il-Palazz, il-Belt, fejn kellhom jinqatlu. Kif laqagħha l-mewt Dun Mikiel 7 Bħalu jista' jkun, imma aktar ta' raġel minnu qatt ebda bniedem fid-dinja ma laqagħha l Ta' qassis li kien dar bi sħabu l-oħra qabel il-mewt. Meta mess lilu, mhux biss ma riedx igħammdulu wiċċu, imma qiegħed l-uċċali f'għajnejh, ħares lejn il-għassiesa li kellhom jiġbdu fuqu, u b'leħen qawwi għajjat UNarl' Stemgħiet tifqigħa kbira, u Dun Mikiel waqa' warranijiet, u saqqa b'demmu l-art għażiża ta' Malta tiegħu. Franġisk Saver Caruana twieled Ħaż-Żebbuġ fis-16 tax- xahar tal-Karmnu tas-sena 1759. Missieru kien jismu Ġużċ, luogotenent tar-raħial, u ommu Gerit Bonnici. Meta kiber ftit daħal jitgħallem għal qassis, fis-Seminarju tal-Imdina; minn ċkunitu kien moħħu jilħaqlu, u dan jidher milli, kif jingħad, fehem tajjeb it-tċorema ta' Pitàgora minn darba wafida biss li fissirha quddiemu Dun Mikiel Xerri, imgħallmu. Meta ħeles it-tagħlim tas-seminarju, niżel l-Università tal- Belt, fejn għadda l-quddiem f'kull xorta ta' għilm. Sar qassis ta' 23 sena. Meta Dun Mikiel niżel igħallem l-Università, Dun Saver tala' s-Seminarju tal-Imdina minn bidlu. Sar kanonku fix-xahar ta' Santa Marija 1796. Sentejn wara ġew il-Franċiżi, u hawn Dun Saver bħal ma wera li jħobb l'Alla, ġietu n-newba li juri kemm kien iħobb lil Malta. Daħal mal-Franċiżi f'dik li kienu jseemmuha l-Għaqda tad- Disgħa, bil-ħsieb, kif jidher sa minn kliemu, li jġegħelhom ibiġġlu l-Knisja, jew biex jara minn qabel ma' min kellu x'jaq- sam. Huma xammewh lil Dun Saver, u aktar minn darba sab ruħu f'tiġrib il-mewt min-naħa tagħhom. Meta rà li kien il- waqt, telaqhom u sar rajjes tal-imxewxin, l-ewwel taż-Żebbuġin u s-Siġġiewin biss, u mbagħad ta' dawk ta' Malta kollha. Il-qawwa ta' sur għall-Franċiżi, u l-ħniena ta' missier għall- Maltin ji wera f'dak iż-żmien, huma ħwejjeġ tal-għaġeb. Ġagħal lil dawk jitilqu kullimkien u jistaħbew fil-Belt Valletta, u lil dawn kien jaħsbilhom, bit-tisfiq tal-wiċċ mal-barranin, għall- ħwejjeġ tal-ikel u għall-għodda tat-taqbid. Marid, sa f'qiegħ ta' sodda, bid-deni fuqu, u ma jitlaqx ix-xogħol tiegħu. Ma jistriehx sa. kemm jara ż-żgħira Malta fil-ħdan qawwi tal-Ingliżi. Fehemha Dun Saver li l-iżgħar jeħtieġ il-għajnuna tal-akbar. Wara li daħlu l-Ingliżi, Dun Saver baqa' jafidem b'ħiltu kollha għall-ġid ta' ħutu l-Maltin. Sar rajjes tal-Università fejn għadda l-quddiem it-tagħlim li kien hemm, u daħħal tagħlim ġdid. Fis-sena 1813 ġiġ l-mard li qered eluf ta' nies, u hawn Caruana baqa' jwettaq imġihtu ta' qassis u Malti tajjeb li kien. Igfiin lil kull min jeħtieġu, bil-kliem u bil-għemil, fir-ruħ u l-ġisem. Meta ma kienx fadallu x'jati aktar lill-foqra, sa d-domna tad-deheb li kellu f'għonqu tahom, biex jixtru xi ħaġa bihal Sar Isqof fl-1832, b'dana kollu baqa' jagħmilha ma' kull- ħadd, fqar u għonja, bla ebda kburija. Mal-beltin jitħaddet fuq il-Pulitka, u mal-bdiewa fuq il-biedja. Qalbu f'idu ma' kullħadd. Miet mewta qaddisa fis-17 ta' Novembru 1847. Ġismu ndifen il- Katedral u qalbu fir-raħal maħbub tiegħu Ħaż-Żebbuġ (1). Mikiel Anton Vassalli twieled Ħaż-Żebbuġ fil-5 ta' Marzu tas-sena 1764, minn Grabiel u Catarin Magro, nies jagħmluha tajjeb. Ta' sitt snin safa' ltim minn missieru, u ommu wara ftit reġgħet iżżewġet. Jingħad li Mikiel kien għal qassis, w-aktarx tgħallem il-latin hawn Malta. Imbagħad mar Ruma fejn tgħal- lem fost ħwejjeġ oħra, il-għarbi, u ilsna oħra tal-gidd tiegħu. Meta kullu 26 sena ħareġ l-ewwel ktieb tiegħu f'Ruma, ''L'Alfa- heto Maltese,' li dam jaħdmu xi sentejn. Sena wara ħareġ Grammatka Maltija, miktuba bil-latin. Tarġa' sentejn wara ħareġ xogħol ieħor fuq xi kitba tal-oqbra bil-Għarbi li nsabet Sqallija. Fis-sena 1796 ħareġ l-aqwa xogħol tiegħu, li hu Ktvb si Kivm Malti, jew Dizionartu Malti latin, taljan. Ħadem f'dal- Ktieb tnax-il-sena, u ħtieġlu jdur ir-rħula ta' Malta u Għawdex biex jiġbor xi kliem u għidut għal dan ix-xogħol tiegħu. Ħtija ta' ħirieb Napuljun, u l-bruda tal-Firsien (1) ta' San Gwann, dak iż-żmien kollox kien sejjer ħażin hawn Malta. Vassalli bil-Ħarġa tal-aħħar ktieb tiegħu, kien issemma bħala bniedem ta' dehen kbir. Il-Maltin bdiet taħlef bih, imma nies il-ħakma għajnhom għaqrithom minnu. Fl-1797 ressaq quddiem is-sultan De Rohan kitba b'xi tnebbiħiet li kellhom isiru biex il-gżira tirtafa' mill-għaks li kienet fih. Billi f'dil-kitba Vassalli talab li jingħata l-jedd lill-Maltin li jidħlu Firsien bħal ġnus oħra, u li jkollhom fejn jitgħallmu bla filas, u li l-omra (liġijiet) joħorġu bil-Malti, is-Sultan u ta' ma' dwaru, aktar ħasbu ħażin, ama tawh ebda widen. In-nies għarfet dana, u nġibdet iżjed s Dak li ma sehħlux bis-sewwa Vassalli riedu bid-dnewwa. Għaqqad xirka ta' żgħażagħ Maltin bil-fehma li jwaqqgħu s- sultan u jwaqqfu ħakma Maltija. Il-ftehima nkixfet qabel il- waqt, u l-Vassalli ħakmuh bil-ħabs għal għomru, u xeħtuh i ir- Rikażli (12 ta' Jannar 1797), mnejn ħarab ftit wara ma' xini griega li ħaditu Salerno. Raġa' ġiċ Malta ma' Napuljun u sar ajjutant tal-Għassa Maltija. Waqt li kien magħluq il-Belt mal-Franċiżi, marad u ħtieġlu joħroġ mis-swar il-barra. Qabduh il-Għases ta' Dun Saver u baqa' l-ħabs sa Settembru tas-sena ta' wara, meta qatgħuhielu għan-nifi (2). Sa Diċembru 1800 kien għadu hawn Malta; u nhar il-Milied ta' dik is-sena talab maħfra lil Sir Alexander Ball, li ma ġietlux mogħitija. Siefer minn Malta fl-1801. Aktarx mar Franza, għax iżżewweġ Marsilja u kellu tlett itfal. Raġa' għal Malta fl- 1820, u biex jista' jgħix fetaħ igħallem lit-tfal. Għamel ħbieb ma' wieħed ingliż, J. Hookam Frere, li waqaf miegħu wisq, sa daħifilu jgħallem il-Malti u l-ilsna Semija l- Università (1825). Sentejn wara ħareġ ktieb: ''Grammatica della Lingua Mal- tese.' Għal dik il-ħabta wkoll qaleb bil-Malti l-Erba' Bxajjar ta' Sidna Ġesu Kristu, li b'xorti ħażina tahom lil Ingliżi li tebgħuhom f'Londra. Fis-sena 1828 ħareġ ktieb ieħor, ''Pro- verbi, Motti ed Aforismi Maltesi, ' li kien l-aħħar tiegħu, għax miet fit-12 ta' Jannar 1829, Billi kien tà l-Bxajjar lill-Ingliżi u tebgħuhom il-Protestan- ti, il-qassisin ma difnuhx fil-maqbar tal-Knisja. Hekk mhux magħruf sewwa fejn hu midfun, imma aktarx difnuh l-Ingliżi fil-maqbar tagħhom tal-Imsida. 'Hekk intemm dal- bniedem, li ħajtu kollha għamel ġid u sfalu deni (3). (1) Niżżi ħajr wisq lis-sur L. Vella, mit-tagħrifiet fuq Dun Mikiel Xerri u l-Isqof Caruana li bil-qalb kollha tani. (3) Dan li ktibt hawn fuq Vassalli, meħud qiesu kollu mix-xogħol li għamel s'issa is-sur Nin Cremona, Niżżi ħajr bil-qalb.