IL-BULGARJA U L-LETTERATURA TAGĦHA Ta' Emmanuel P. Attard 'Art li sa minn bosta snin ilu ħassejtha tiġbidni hija bla xejn dubju l.Bulgarja. Dal-pajjiż Slav fil-Lvant ta' l-Ewropa għalkemm mhux tant bgħid minn artna, ftit li xejn huwa magħruf fostna. Dwar dik li hija, imbagħad, letteratura Bulgara — min jaf, forsi il-għaliex dan l-ilsien huwa miktub bl-alfabet Ċirilliku u għalhekk huwa għarib għalina — nistgħu ngħidu li nafu ftit wisq. Hija tassew ħasra. Għalhekk ħassejtni fid-dmir li ngħid xi ħaġa fuq dal-pajjiż sabiħ, kollu storja, u dwar il- letteratura għanja tiegħu. M'hemmx wisq x'jorbotna, huwa kollu minnu, mal-Bulgarja, għal- kemm nafu li minn hemmhekk nimportaw bosta gniedes u barrin. Imma nixtieq insemmi li darba waħda, f'ġurnal lokali, kont qrajt dwar 78 ' IL-MALTI ċertu Professur. Sciclunoff, Bulgaru ta' fama kbira bħala xjenzjat, li stqarr li huwa ta' nisel Malti, kif jixhed kunjomu. Kif jidher ċar, meta, anke fil-Bulgarja xi Malti 'l hawn u 'l hinn mar igħammar bħal tant u tant oħrajn fl-Awstralja, fl-Amerika, fl-Ingilterra u artijiet oħra. Għandna nsibu wkoll, kif sejjer nurikom, xi xebh bejn il-popli tagħna u fl-istorja tal-letteratura taż-żewġ artijiet. Dan narawh fil-fatt li għalkemm. il-Bulgarja, bħal Malta tagħna, hija wisq għanja fl-istorja, il-letteratura tagħha hija biex. ngħidu hekk żagħżugħa — bħal dik tagħna — għalkemm l-egħruq tagħha jwasslu sas-seklu disgħa wara Kristu. Hija bdiet tieħu sewwa suritha għall- ħabta ta' nofs is-seklu tmintax — bejn wieħed u ieħor bħal-Lettera- tura Maltija li mar jagħtiha sura ħajja Mikiel Anton Vassalli, 'Missier i l-ilsien Malti', li wkoll għex dik il-ħabta, meta Malta kienet għadha taħt il-Kavalieri ta' San Ġwann. Bejn Malta u l-Bulgarja hemm xebh sewwa fis-sens li ż-żewġ popli huma — jew almenu kienu, għax issa ' ż-żminijiet qed jitbiddlu kullimkien — mogħtija għall-biedja u huma nies twajba u reliġjużi għall-aħħar. Il-Bulgari m'humiex, niftehmu Kat- toliċi, iżda ta' din Ortodoss imma ferm iħobbu ir-reliġjon u lill-knej- jes tagħhom u devoti għall-aħħar tal-Madonna għalkemm taħt reġim Aħmar. : Il-Bulgari ta' 200 sena ilu, bħall-Maltin ta' dak iż-żmien, kienu jsibu fis-saċerdoti tagħhom — in-nies waħdanin, tista' tgħid, li kell- hom xi tagħlim — mhux biss ir-ragħajja spirtwali iżda wkoll il-mex- xejja ċivili u letterarji tagħhom. L-ewwel kotba Bulgari kienu l-Bibbja u oħrajn ta' xejra reliġjuża. Ewlieni fil-qasam letterarju Bulgaru kien ' Patri Pajsi minn Hilendar, li għex bejn l-1722 u l-1798. Patri Pajsi kien reliġjuż għaref u patrijot b'qalb taħraq bl-imħabba għal art twelidu u għall-ilsien tagħha. Bħall-Poeta Nazzjonali tagħna Dun Karm, Patri Pajsi mar iwissi li waqt li hija ħaġa sabiħa li nistudjaw u nħobbu l- ilsna barranija ma, għandna narmu u ma għandna nżebilħu qatt ilsien pajjiżna. Pajsi hekk mar jikteb u jħeġġeġ lill-Bulgari ta' żmienu, li wħud minnhom bħal xi Maltin ta' l-imgħoddi, b'għajb kbir għalihom, kienu jħarsu b'mistħija jew dak li huwa agħar bi stmellija lejn l-ilsien li ħadu ma' ħalib ommhom: ''Araw kif jiera qed nikteb bi stil mexxej, ċar u ħafif dwar in-nisel u l-ilsien tagħkom. Aqraw u tgħallmu dejjem iżjed ħalli ma tkunux imżebilha u mċekkna mill-popli l-oħrajn … U min ma jkunx irid jaf dwar il-ġens Bulgaru tiegħu u jkun moħħ fid-drawwiet u ilsna barranija, ah, kemm ikun miskin u iblahf' Pajsi ġabar madwaru xi reliġjużi li kienu jaħsbuha bħalu u dawn issoktaw iħabirku għall-għanijiet għolja tagħhom. Mhux ta' b'xejn, Pajsi ġie IL-BULGARJA U L-LETTERATURA TAGĦHA 79 msejjaħ il-bniedem li qajjem mill-ġdid il-Letteratura Bulgara. Imma l-ġieh tat-titlu ta' 'l-ewwel bniedem intelletwali tal-Bul: — garja l-Ġdida, jieħdu, kif jixraqlu, l-Isqof Sofronju minn Vrazza. Kien prelat imdawwal għall-aħħar għal żmienu: huwa għex bejn l-1737 u l- 1814. Influwenzat minn Pajsi, l-Isqof Sofronju mar juri b'ħila tassew kbira l-qawwa u l-ħlewwa ta' l-ilsien. Bulgaru meta jkun imħaddem minn id tas-sengħa. Fih il-Bulgari tas-sekli tmintax u dsatax kellhom mexxej għaref u qaddis, Lill-Isqof Sofronju — minn kitbietu ta' lan- qas — nistgħu nsejħulu 'Santu Wistin tal-Bulgarja'. Bħall-imsemmi Duttur ta' Ippona kien bniedem għaref, umli u ta' ħila fil-pinna tiegħu, kif tixhed l-awtobijografija ta' ħajtu, jisimha, il-Ħajja u t-Tbatijiet tal-Midneb Sofronju', miktuba fl-1805. B'qawwa liema bħalha, imma fl- istess ħin bi ħlewwa li żżarma kull għadu, dan l-Isqof Bulgaru mar jinqeda bil-pinna fejjieda tiegħu biex jilħaq l-għanijiet tiegħu, li jżomm — lin-nies ta' pajjiżu fit-triq ta' Kristu, kif kien dmiru bħala ragħaj spi- ritwali u fl-istess waqt irabbilhom l-almu għax, tassew kienu jeħtiġuh, kif kienu taħt il-madmad Tork. Ma' dawn it-tnejn mhux ta' min iħalli barra lill-aħwa Dimitri u Kostantinu Miladinov li marru jagħnu lil pajjiżhom, b'ġabra ta' 660 għana popolari Bulgaru — il-folklor ta' dal-pajjiż matul iż-żminijiet. Għall-Bulgari dawn iż-żewġ aħwa mdawla u patrijottiċi huma dawk li huma għalina l-Maltin fost l-oħrajn, il-Kanonku Agius De Soldanis, Pat- ri Manwel Magri u fi żmienna, il-Prof. Ġuże' Galea, Ninu Cremona u Ġuże' Cassar Pullicino. Imma, imsejkna li kienu, ħallsuha qares l-aħwa Miladinov, il-ħeġġa li wrew għal ilsienhom. għax fl-1862 għebu għal dejjem minn wiċċ din l-art ġewwa Kostantinopli: mixlija li marru jqal- mu l-kuxjenza nazzjonali tal-pajżani tagħhom u li kienu mxaqilbin lejn ir-Russja, dak iż-żmien l-aqwa difensura tal-ġnus Slavi. Kittieba oħra Bulgari tal-perijodu risorġimentali kienu bħal Juri Venelin, Ġorġ Ra- kovski, Pietru Beron, Neofit Bozveli, Neofit minn Rila u, fl-aħħar imma mhux lanqas, Bażilju Aprilov, li f'Gabrovo mar iwaqqaf l-imsemmi ċen- tru ta' kultura tiegħu. — Poeta ieħor li jixraqlu tifħir speċjali huwa, bla xejn dubju Kristo Botev. Botev (1848-1876) ma kitibx eluf u anqas mijiet ta' poeżiji — għax b'kollox mar iżomm ma' l-għoxrin waħda biss — iżda fosthom insibu wħud li huma fil-veru sens tal-kelma ġawhar liriċi. Bħall-Poeta famuż Ingliż Keats, li wkoll miet qasir il-għomor, kien jikteb wisq u wisq iżjed kieku baqa' jgħix ……. imma, jaħasra, miet fil-fjur ta' ħajtu sforz imħabbtu għal pajjiżu. Kien patrijott rivoluzzjonarju li ma wa- qafx fl-idealiżmu tal-kitba imma għadda għall-azzjoni. F'ras ġemgħa ta' :80 IL-MALTI partiġjani mar jaħtaf bastiment, il-famuż 'Radetzkv' u mir-Rumanija — fejn kien jaħdem bla heda kontra t-Torok — qasam ix-Xmara Danub- ju u daħal il-Bulgarja. Safa maqbud mmill-awtoritajiet Torok u mneħħi nhar is-17 ta' Mejju, 1876. Mewtu huwa kien mar ibassar f'poeżija li mar jiddedika lil-ommu u lil għarustu u li semmieha 'Na Prostavani' (Tislija Aħħarija). Dil-poeżija u oħra msemmija għal eroj Bulgaru ie- ħor, Ħaġġi Dimitri, huma l-isbaħ fost dawk kollha li kiteb. Il-Porte, il- Gvern Tork, allura ħaseb li mal-mewt ħesrem ta' Botev kien irnexxielu jxejjen għal kollox il-moviment ta' l-indipendenza Bulgara …… iżda arralhom it-Torok għax biss sentejn wara jiġifieri fl-1878, il-Bulgarja rebħet l-indipendenza politika tagħha bil-Prinċep Alessandru ta' Bat- tenberg (antenat ta' Lord Louis: Mountbatren u tad-Duka Filippu ta' Edinburgu) bħala l-ewwel Kap ta' l-Istat Ma' l-Indipendenza nazzjonali bdiet rebbiegħa glorjuża għal-Lette- ratura Bulgara. Mhux il-għan ta' din il-kitba li tingħata lista sħiħa ta' awturi Bulgari jew ta' xogħlijiethom għax kienu jkunu jenħtieġu volu- mi sħaħ, Insemmu biss xi wħud mill-aktar kbar ma' l-oħrajn li diġa semmejna. Fost dawn u minn ta' quddiem nett għandna nsibu lil Ġwann Vazov (1850-1921). Tgħallem u trawwem. f'imħabbtu għal- letteratura fl-iskola mwaqqfa minn missier il-Poeta Botev f'Kalofer. Bħall-poeta msemmi l-aħħar, Vazov mar iqatta' bosta snin minn ħajtu eżiljat fil-pajjiż ġar, ir-Rumanija. Hawnhekk huwa wkoll ħadem, kiteb u ssielet bis-sħiħ kontra l-madmad Tork f'pajjiżu. Bħal xi nies patri- jottiċi u mdawla Maltin li marru jaraw lil Malta mill-ġdid mal-miġja ta' Napuljun fuq l-'Orient', hekk ukoll Vazov daħal mal-Kżar Russu, Al- lessandru HI, imsejjaħ mill-Bulgari, 'il-Liberaturl — bħala interpretu uffiċjali tiegħu — .meta dan ħeles lil arthom minn taħt idejn is-Sultan tat-Turkija. Jekk Botev, miftum minn ħajtu hekk żagħżugħ, mar jikteb ftit wisq — għalkemm mill-aqwa — ma nistgħux ingħidu l-istess għal Ġwann Vazov. Tassew li kien kittieb prolifiku; Kien poeta liriku u epiku, rumanzier u drammaturgu mill-aqwa kemm ta' pajjiżu u kemm fl-Ewropa, tant li ismu u l-letteratura kontemporanja Bulgara saru, tistgħu tgħidu, sinonimi. Fih il-Bulgari jaraw kittieb ewlieni, wieħed li, x'aktarx aktar minn kulħadd mar juri l-qawwa u l-ħlewwa ta' ilsien art twelidu. Bih, bir-raġun kollu, huma mkabbra. Minn żmien Vazov 'il hawn, insibu ruxxmata sħiħa ta' kittieba Bulgari, bħal biex insemmu biss xi ftit Petko u ibnu, Penċo, Slavejkov, Peju Javorov, Zakkarija Stojanov, Teodoru Vlajkov, Mikiel Georgiev, Stojan Mihajlovski, Aleko Konstantinov, Teodoru Trajanov, Emanwel Pop Dimitrov u oħrajn. Fosthom insibu bosta klassijiet ta' kittieba li 81 jvarjaw minn dawk ta' xejra leminija jew Konservattiva bħal Petco u Penċo Slavejkov għal Dimitri Blagoev, Milev, Smirnenski, u Vapzarov, xellugin anzi Komunisti bil-miftuħ. Imma ta' min isemmi li dawn ta' l-aħħar għexu fi żmien meta l-Bulgarja kienet monarkija u kienet maħ- kuma għal kollox mill-oligarkija tan-nobbli u mill-uffiċjali ta' l-armata, ammiraturi fil-beraħ tas-sistemi Faxxisti u Nażisti. Il-kittieba msem- mija kienu radikali u ribelli bħala reazzjoni, kif insibu li huma ħafna mill-poeti u kittieba. ta' żmienna. Kontra l-pajjiż ġar, ir-Rumanija, fejn il-President Niculae Ceau- sescu bla moħbi xejn isegwi pulitika indipendentista mhux dejjem aċ- ċettabbli għall-Unjoni Sovjetika, il-Bulgarja tal-lum hija bħal kollox marbuta mal-karru misjuq minn Moskax. Għat-tieni darba, jiġifieri fl- 1944, ir-Russi marru jeħilsu lill-pajjiż mill-ħakma Faxxista u Hitlerjana u kif għamlu f'artijiet oħra tal-Lvant ta' l-Ewropa, imponew mill- ewwel Gvern Komunist. Il-kittieba Bulgari tal-lum, m'għandhomx għażla oħra għajr dik li jimxu u jiktbu skond. ir-'realiżmu Soċjalist' jew aħjar dak Marxist u Leninist, Ikollhom iħaddnu ta' lanqas fid- dieher u jħaddmu prinċipji etiċi u artistiċi li jikkinformaw mar-reġim u mal-partit li ilu issa jmexxi l-Bulgarja għal dan l-aħħar kwart ta' sek- lu. Tgħid reġim hekk iebes wara ħakma hekk twila għad jasal biex jir- nexxilu joħloq għal kollox l-aspirazzjonijiet patrijottiċi u reliġjużi Bulgari bi tradizzjonijiet ta' 'l fuq minn għaxar sekli Ma jidhrilniex . imma ż-żmien biss għad irid jurina — jekk inkunu għadna ħajjin.