UDun Xand ma żżommhomx lil dawn it-tnejn min-nies 7 M'għandniex fejn inqegħduhom'. Hekk staqsa l-kuntistabbli minn fuq il-għatba tal-bieb. Dun Xand ta daqqa t'għajn lit-tnejn min-nies, qagħad jafiseb ftit, u mbagħad daħal ġewwa jistaqsi lil oħtu, Wara ftit ħareġ flimkien ma' oħtu Klara li bħalu kellha fuq is-sittin sena, Klara xirfet barra, reġgħet ħarset lejn ħuha, u mbagħad wieġbet minn taħt l-ilsien: iva, It-tnejn min-nies dafilu ġewwa, Dun Xand u ofitu laqgħuhom fis-salott qadim tagħhom lil kien jinfetaħ darbtejn fis-sena biss: fit-tberik u nhar il-festa tal- ' qaddis tar-raħal. ''Oqogħdu', qal Dun Xand lit-tnejn min- nies. Kienu żewġ nisa: mara ta' madwar l-erbgħin sena u bintha, tfajla ta' sittax, twila, wiċċha mislut, xagħar isfar, għajnejn żoroq, donnha anġlu bħal dawk li kien hemm ifl-arzella tal- Parroċċa. L-omm malajr fetħet qalbha: kienu ġejjin minn , Bormla fejn il-bombi kienu għamlu ħerba kbira u fejn kulħadd, imbeżża', kien qiegħed jitlaq minn daru; żewġha kien ilu mej- jet Ħames snin u kellha tifla waħda biss: dik li ġiebet magħha. Dun Xand qabbad il-pipa u, bejn sħaba duħħan u olira, fisser bi kliem sabiħ kif xi drabi l-gwerra tkun kastig ta' dnubietna, u li Alla jinqeda biha, biex mill-ħażin tagħha joħroġ it-tajjeb. Il-ġranet bdew għaddejjin ġmielhom u d-dar ta' Dun Xand tbiddlet mil-lejl għan-nhar. Kmamar li kien ilhom ma jinfetħu s-snin, bdew jaraw id-dawl, il-mobbli bdew jitfarfru, l-inkwadri taż-żejt bdew jidhru fil-lewn tagħhom, fuq l-imwejjed bdew jidhru l-vażuni tal-ward, id-dar saret xammiema. Dun Xand kien iħossu mgħaxxaq, kien iħossu donnu mwieled mill-ġdid. Id-dar tiegħu, li qabel kienet donnha Ħabs mudlam u wattxi, tbiddlet f'għamara msaħiħira ta'daqq u dawl. Dik it-tfajla qal- bet ta' fuq tatit ir-ritmu tal-ħajja tiegħu. Fil-ferħ u l-hena tagħha huwa Ħiass tirxoxta żgħożitu, u ġewwa t-tmewwiġ ta' demmu raġa' Ħass il-ħeġġa u l-ħeffa ta' l-aħjar snin ta' ħajtu. Il-wiċċ sabifi u mislut ta' dik it-tfajla, l-għajnejn kbar u żoroq tagħha, kienu jqanqlulu ġo ruħu bħal Ħolma tal-ġenna. Huwa sar iħobbha, iħobbha b'imħabba safja bħal dik li biha missier iħobb lil bintu; iżda kien jibża' juri, għaliex kien jibża' mill- bnedmin; minn Alla ma kienx jibża' għaliex Alla jaqra fil- Huwa kien jorqod u jqum bid-dehra ħelwa tagħha f'għaj- nejh. Il-ħajja għalih saret ħiaġa ħelwa, hdew u siktu ġo fih l- uġigħat u d-dwejjaq li ġġib magħha x-xjuħija. Kienet fetħiet rebbiegħa, rebbiegħa ġdida u miewħa ġewwa daru li warrdet ix-xtieli tat-tamiet u x-xewqat ta' qalbu. Huwa beda jħoss dak il-faraġ-illi jħoss missier: dak il-wens u dik il-hena li ġġib magħha l-familja, ħaġa li Dun Xand ma kien ġarrab qatt f'ħajtu, Imma kien jeħtieġlu jaħbi, jostor kemm jista' dik l-imħabba ġo qalbu, għaliex il-bnedmin kollox iħażżnu, kollox itebbgħu, kollox iniġġsu, u Dun Xand, bil-ħamsa u sittin sena tiegħu, kien jaf dan iżjed minn Ħaddieħor. Iżda l-hena ta' Dun Xand kien wasal fi tmiemu. L-ajruplani tal-għadu ma baqgħux jiġu ta' sikwit bħas-soltu, u qajla, qajla, in-nies bdiet tarġa' lura lejn darha. Iż-żewġ refuġjati ta' Dun Xand u ofitu ħasbu huma wkoll sabiex jinġabru fid-dwejra kennija tagħhom. Għodwa waħda Dun Xand u.ofitu kienu qegħdin fuq il-għatba tal-bieb isellmu lil dawk it-tnejn min-nies li kienu damu iktar minn xahrejn u nofs magħhom. Dun Xand qagħad jisma' l-ħoss tal-karozza jitbiegħed, jonqos, jin- temm. Imbagħad inġabar waħdu ġewwa l-kamra tiegħu. Issa kien sejjer jerġa' jidħol f'dik il-ħajja siekta u mudlama ta' dari. Il-wiċċ filejju u mislut li dam ihennilu ħajtu għal xahrejn sħaħ, kien ħareġ biex forsi ma jarġax jarah iżjed. Ix-xemx li kienet dawlitlu u safifinitlu l-jiem kiesħa ta' xjuħtitu, kienet kisfet, L-An- : ġlu li kien raqqdu f'nagħisa ħelwa ta' hena safi u tgawdija tas- sema, kien għab minn quddiemu. F'nofs in-nhar Dun Xandu oħtu qagħdu btias-soltu fuq il-mejda biex jieklu; il-postijiet tat- tfajla u ommha kienu battala u quddiemu kien hemm biss il- wiċċ imkemmex ta' Klara. Dun Xand ma satax iduq: il-ħobż beda jikbirlu f'ħalqu, fi grieżmu kien iħoss bħal għoqla, għajn- ejh kienu ħomor. Dak il-ħin telgħet il-qattusa tferfer denbha . fuq il-mejda. Dun Xand li kien imdorri jkeċċiha malajr, dak in-nhar ma ċanfarhiex; anzi beda jmellsilha bil-mod il-mod fuq Qalbu kienet mimlija, mimlija sa fuq bix-xenqa ta' l-imħabba, li hija nofsha ħlewwa u nofsha mrar. ''Kul, Xand,' qaltlu Klara li, bħal ġurdien xiħ, kienet intebħet b'kollox. UM'għandix ġuf'' wieġeb Dun Xand, fil-waqt li-Klara dafilet tgerger u tħabbat il-platti weħidha fil-kċina. ĠORĠ PISANI