Bejn sentejn u sentejnu nofs oħra l-poplu (Malti jerġa' jissejjaħ biex jipparteċipa f'elezzjoni ħalli jkun elett gvern ġdid biex imexxi dan il-pajjiż għal ħames snin oħra. Wara r- riżultat ta' l-aħħar elezzjoni li fih il-maġġoranza tas-siġġijiet 'marru għand il-partit bil-minoranza ta' voti u wara li jidher li t-taħdidiet bejn il-partiti biex tkun riformata s-sistema elet- torali ma ħallewx frott, qed isiru bosta domandi mill-poplu dwar jekk humiex se jerġgħu jkunu imsejħa biex jipparteċipaw f'elezzjoni farsa fejn ir-riżultat ikun fiss minn qabel. Ħafna qed jgħidu: x'jiswa li jkollna elezzjoni jekk il-mod kif ikunu iffissati d-distretti jassigura li l-partit fil-Gvern jirbaħ dejjem' Tajjeb għalhekk li nirriflettu ftit fuq il-proċess elettorali f'paj- jiżna, kif dan jaffettwa l-ħajja tagħna l-Maltin. Tajjeb ukoll li l-poplu jiddiskuti sistemi elettorali alternattivi u jagħmel pressjoni biex dawn ikunu studjati u l-għażla ta' sistama elet- torali ġusta sseħħ. GĦALFEJN ELEZZJONI L-ewwelnett għaliex għandu jkun hemm elezzjoni7 Fil-pas- vileġġati magħrufa bħala prinċpijiet u rejiet li kellhom il-po- ter ekonomiku u militari li jrażżnu l-oppożizzjoni interna u ħaf- na drabi anki dik esterna. Kulma kienet tiddeċiedi din il-mi- noranza kien iseħħ. Il-kumplament tal-pajjiż kien ikun magħ- mul minn nies ''miżerabli' li kellhom joqogħdu għall-liġijiet inġusti u s-sofferenza tas-sistema. Ir-re kien jgħid li għandu d- 'ġritt divin', jiġifieri mogħti lilu minn Alla biex imexxi. Maż-żmien bdiet tiffjorixxi l-idea li l-bnedmin kollha hu- ma f'ċertu sens ugwali, anki jekk kellhom talenti differenti, u kienu ikoll imwiegħda 'ħielsa'.. F'epoki differenti ta' l-istorja ta' l-Ewropa niltaqgħu ma' qawmien tal-masses kontra l-omnipo- tenza tar-rejiet biex jistabilixxu t-tmexxija parlamentari. Min- flok dik arbitrarja tar-rejiet. Żewġ eżempji ta' dan huma r- ——W——— SISTEMA ELETTORALI ĠDIDA TIT rebħa tal-forzi ta' Cromwell fir-Renju Unit u r-rivoluzzjoni Franċiża li temmet l-'Ancien Regime' u heżżet il-pedamenti ta' l-aristokrazija Ewropea. L-ideali tal-fraternità, ugwaljanza u libertà ma rebħux mill-ewwel u kellhom. jgħaddu ħafna snin u jinxtered ħafna demm qabel ma s-sistemi parlamentari kienu stabbiliti sew fl- Ewropa. Il-popli kellhom jitħabtu wkoll biex jinkiseb il-vot għal kulħadd, il-vot lin-nisa u l-vot mat-18. Irridu niftakru wkoll li meta f'pajjiżna d-demokrazija parlamentari kienet qed taħ- dem, fil-Greċja, Spanja u l-Portugal kien hemm dittatorjat. Id-demokrazija parlamentari fl-Italja u l-Ġermanja ġiet stab- bilità fi tmiem it-tieni gwerra wara l-waqgħa, tal-faxxiżmu, L-ironija hi li fil-waqt li fil-pajjiżi Bwropej li għaddew mit-trawma tad-dittatura hemm it-tendenza li jevolvu s-sis- tema politika tagħhom lejn demokrazija parlamentari aktar rappreżentattiva, f'Malta jidher li qbadna r-rotta opposta u jekk ir-riżultat tal-1981 hu biss il-bidu ta' dan kollu allura res- fis-snin sebgħinijiet jew tul l-aħħar gwerra. Gwaj għalina l-Maltin kollha jekk dan il-proċess ma nwaq- qfuhx qabel ma javvanza aktar, Is-sistema parlamentari mhix sistema perfetta. Trid tkun supplimentata b'istituzzjonijiet oħra li joffru aktar mezz ta' parteċipazzjoni liċ-ċittadin fit-te- ħid tad-deċiżjonijiet u t-tmexxija fil-pajjiż. Iżda mis-sistemi ta' tmexxija eżistenti hi s-sistema demokratika, bażata fuq elezzjo- nijiet ħielsa u b'parlament li jirrappreżenta l-poplu, li l-aktar tagħti libertà liċ-ċittadini u li ma tħallix li l-poter ikun f'idejn u eżerċitat minn numru. ċkejken ta' nies għad-dannu tal-maġ- ġoranza. Difatti hemm. Jissemmew il-poter tal-mezzi ta' komu- nikazzjoni tal-massa u kif dawn jaffettwaw il-votant, l-effetti tar-reklamar, il-poter tal-flus biex torganizza kampanja elet- torali biex ikollok vantaġġ fuq l-oħrajn. Imma anki għal dawn elezzjonijiet ħielsa stabiliti fil-kostituzzjoni, fejn il-poter politi- ku jistrieħ fuq il-qawwa ta' l-armi jew f'pajjiżi fejn hemm par- tit wieħed, it-tmexxija tkun arbitrarja, bla kontroll, manipo- lata, aljenanti u fuq kollox ripressiva. L-ESPERJENZA TA' PAJJIŻNA Il-patrijotti u politċi Maltin, bl-eċċezzjoni ta' dawk li minn dejjem kienu marbutin mad-dublett tar-reġina jew ukoll mal- qalziet tar-re, dejjem iġġieldu biex il-Maltin ikollhom il-par- lament tagħhom li jagħmel liġijiet u jmexxi l-affarijiet tal- pajjiż. Fi żminijiet Medjevali kellna l-Università, li f'ċertu sens kienet il-parlament bikri tagħna l-Maltin. Dan tgħaffeġ icħt is-saqajn fi żmien il-kavallieri u fi żmien l-Ingliżi kull for- ma ta' rappreżentanza popolari kienet ripressa u meta konna litteralment 'ningħataw' xi forma ta' tmexxija 'lokali' parla- mentari din pront kienet tkun ripressa malli noqogħdu ftit im- qarbin. Il-Maltin ukoll kellhom jitħabtu lbiex ikollhom il-vot għal kulħadd. Tħabtu biex ikollhom: parlament sovran u li jir- rappreżenta l-interessi u r-rieda tagħhom. Il-Maltin akkwistaw dan kollu fl-1964 meta paijiżna sar indipendenti. Bl-akkwist ta' sistema parlamentari ħielsa il-poplu Malti aċċerta ruħu li kull ħames snin jiddeċiedi min għandu jig- gverna, min għandu jirrapreżentah. Mhux hekk biss, imma 'billi f'elezzjoni l-poplu jivvota għal programm elettorali beda SISTEMA ELETTORALI ĠDIDA 79 japprova wkoll kif għandu jimxi l-Gvern li jtella', x'liġijiet għandu jagħrnel, x'miżuri soċjali u ekonomiċi għandu jwettaq, Tanin, Permezz ta' din is-sistema l-poplu sar l-awditur tal-poli- tikanti: Kull ħames jsnin tingħata d-dritt Iż jeżamina l-balance sheets', jara l-irċevuti u jiddeċiedi jekk kienx hemm abbużi. Bid-dritt li jkun hemm opposizzjoni fil-pajjiż kien faċli li l-verità toħroġ, li ż-żejt jitla' f'wiċċ l-ilma u li l-poplu dejjem jkollu għażla, anki jekk xi ftit limitata, ta' alternattivi. Sa- kemm is-sistema parlamentari ħadmet, jew aħjar sakemm is- sistema elettorali iffunzjonat u tat riżultat ġust l-istituzzjoni- jiet l-oħra ftit jew wisq iffunzjonaw wkoll. Sakemm is-sistema elettorali iffunzjonat tajjeb u sakemm il-poplu kellu fiduċja fiha, dejjem kien hemm it-tama li dak li kien qed jiġri biex inawwar l-istituzzjonijiet esesnzjali oħra bħall-qrati, ix-xandir, il-forzi ta' l-ardni, l-istituzzjonijiet ekonomiċi, il-unions u bosta. affarijiet oħra setgħu jkunu irranġati fil-ġejjieni. Dejjem kien hemm l-idea li l-politikant biex ibiddel xi ħaġa bażika ried jikkontrolla jilu nnifsu, għax biex dak it-tibdil ikun dejjiemi kellu bżonn ta' l-approvazzjoni popolari. Sakemm is-sistema elettorali ħadmet sew, il-politikant kien dejjem jibża' mill-ġur- nata tal-ġudizzju meta kien ikollu jissotometti ruħu għall- awditur u għalhekk, jekk ried li jkompli fil-poter, kien jippro- va ma jabbużax u jirrispetta d-demokrazija. X'ġara f'dawn l-aħħar snin7 Il-poter wassal għat-tisħiħ tal-klijentaliżmu f'pajjiżna. Il-klijentaliżmu f'pajjiżna hu re- lazzjoni reċiproka: il-politikant jisfrutta l-votant billi jagħmlu klijent tiegħu ħalli jikseb mingħandu l-appoġġ tal-vot, waqt li l-votant jisfrutta lill-politikant, jagħmilu klijent tiegħu. billi jheddu li ma jagħtihx il-vot jekk ma jaqdihx. Din ir-relazzjoni hi l-bidu tal-korruzzjoni f'pajjiżna, ir-raġuni għaliex wasslet lill-politikant biex jibża' mill-jum tal-ġudizzju u ġiegħelitu jip- prova jipposponi dan il-jum billi jbagħbas il-proċess elettorali. La darba bagħbas u rnexxielu beda jemmen li xejn iżjed ma jista' għalih. Jista' jibqa' fil-poter għall-eternità. U dan fih in- nifsu kien ta' inċentiv biex ikompli jabbuża. Għalhekk il-qagħ- da tad-drittijiet umani, tax-xandir u fil-qasam tar-relazzjoni- jiet industrijali morna lura u ma nistgħux immorru 'l qud- diem għax min hu f'pożizzjoni li jbiddel l-affarijiet u jtemm l-inġustizzji jaħseb li mhu se jkollu qatt għalfejn jidher qud- diem l-awdituri ħlief għall-formalità. S'issa mela stabbilejt li (a) is-sistema tad-demokrazija par- lamentari hi l-aħjar għax tagħti l-aktar libertà lill-poplu, anki jekk mhix perfetta; (b) li d-demokrazija parlamentari, il-vot għal kulħadd, għan-nisa u l-vot ta' 18 ma kienux awtomatiċi u l-poplu kellu jiġġieled biex jakkwisthom, anki hawn Malta; (c) li f'pajjiżna l-kisba ta' tmexxija parlamentari sħiħa kienet wie- ħed mill-ikbar akkwisti tal-ħelsien tagħna mill-kolonjaliżmu u (d) li t-tmerir ta' din is-sistema nibet fl-abbuż tal-klijentaliż- mu, sab l-espressjoni tiegħu fit-tbgħabis tas-sistema elettorali, U li, serviet ta' inċentiv għal aktar tbgħabis ta' l-istituzzjonijiet demokratiċi; (e) fil-fratemp tbiegħedna, ħafna mill-ideali demo- 'kratiċi u l-istituzzjonijiet tad-demokrazija ttieklu u qed ikunu mittiekla aktar; (f) l-uniku mod kif inwaqqfu l-marda hu li nagħtu lill-poplu is-sehem vera tiegħu fis-sistema politika bil- li nerġgħu nagħtuh il-poteri li jaġixxi ta' awditur tal-politi- kant. Dan jista' (jsir biss jekk, is-sistema elettorali tagħna tkun verament tirrifletti r-rieda tal-poplu. Id-domanda tibqa': X'sistema elettorali se nużawr F'dan il-każ hemm bżonn li nagħtu każ ta' x'ġara u x'inhu jiġri f'paj- jiżi oħra demokratiċi u l-aktar dawk il-pajjiżi li għaddew mit- trawma tad-dittatura. Hemm bżonn nanalizzaw is-sistemi tagħhom 'biex naslu għall-aħjar sistema għal pajjiżna. Ma nippruvawx biss nimportaw sistemi ġa wżati imma li naslu biex anki niżviluppawhom u naddottawhom għall-bżonnijiet ta' pajjiżna. Hemm ċerti sistemi elettorali li nistgħu inwarbuhom mill- ewwel bla tlaqliq. Per eżempju s-sistema Ingliża tal-'First- Past-The-Post' (FPIP) tagħti maġġoranza soda lil min iġib maġġoranza relattiva. Għalhekk partit b'inqas minn 40 fil-mi- ja tal-voti jingħata maġġoranza assoluta fil-parlament bħal- ma ġara fil-każ tar-rebħa ta' Thatcher fl-aħħar elezzjoni. Kien wara dik l-elezzjoni li Rov Jenkins għamel din ir-rimar- ka: Is-sistema elettorali Ingliża hi xi ħaġa bejn lotterija, u jarsa. SISTEMA ELETTORALI ĠDIDA 81 There has not been an election since the warin whħieh a parti has won 50 per cent of the total wotes…' Hu kompla jgħid li filwaqt li d-differenza bejn l-ap- voġġ tal-partiti varjat bejn wieħed u ħamsa fil-mija, id-diffe- renza fin-numru ta' siġġijiet fil-House of Commons varja minn tlieta sa 12 fil-mija. jħaddnu xi forma ta' sistema ta' Rappreżentazzjoni Proporz- jonali u mhux l-FPTP. Kemm is-sistema Ingliża hu farsa, biex nuża kliem Jenżins, joħroġ mir-riżultat ta' l-elezzjonijiet kol- iha Ingliżi ta' wara l-gwerra imma l-iktar dik ta' Frar tal-1974 ili kellha dan ir-riżultat: Siġġijiet fil-parlament : 635 Maġġoranza : 318 Konservattivi : 207 siġġu 37.99, tal-voti Labour : 301 siġġu 37.10, tal-voti Liberali :'M siġġu 19.30, tal-voti Oħrajn 1 (23 siġġu 5.79, tal-voti Ir-riżultat juri fiċ-ċar dak li sostna Butler u mhemmx għal- ifejn aktar kuminenti dwaru. F'dal-każ lanqas ħadmet ir-regola ta' MAS:zB' li s-siġġijiet parlamentari jinqasmu f'dak l-ordni bejn il-partit tal-maġġoranza relativa u dak tal-minoranza fis- sistema Ingliża. Waqt li ħeġġeġ lill-Ingliżi biex jaqilbu għas-sistema pro- porzjonali hu sostna l-vantaġġi ta' din: (a) il-gvernijiet iku- nu ibbażati fuq l-appoġġ ta' aktar minn 50 fil-mija tal-votanti, u għalhekk l-awtorità u l-leġitimità tagħhom tiżdied (b) il- votanti jkunu rappreżentati ahjar, Hu kompla jgħid li: hi ħaġa tal-mistħija u kriminali li 20 fil-mija ta' l-elettorat jiksbu 10 fil-mija biss tas-siġġijiet parlamentari li l-voti tagħhom sup- post jagħtuhom. Hu għalhekk li ħafna pajjiżi addottaw is-sistema tar-rap- preżentazzjoni proporzjonali. Imma anki meta għamlu hekk ma waqfux hemm. Komplew jiżviluppaw is-sistema biex kemm jista' jkun l-ammont ta' voti li jiksbu l-partiti jissarraf f'siġ- ġijiet parlamentari. Dan mhux dejjem jista' jsir mija fil-mija speċjalment fejn jikkontestaw ħafna ipartiti u fejn dawn ma każ diversi pajjiżi li għandhom is-sistema elettorali tar-rap- preżentazzjoni proporzjonali stabilixxew mod fejn il-parti l- kbira tas-siġġijiet jintrebħu fid-distretti elettorali u l-kumpla- ment ikunu allokati skond l-ammont totali ta' voti żejda li kull partit jibqagħlu minn kull distrett, Din is-sistema tintuża fil-pajjiżi Skandinavi kif ukoll fil-Ġermanja u l-Italja. (jissokta darb'oħra) (jissoxta minn paġna 15) Irridu niżnu flimkien d-drittijiet u d-dmirijiet ta' l-individwi u tas-soċjetà lejn xulxin, Jinħtieġ li l-istudenti u l-għalliema Uni- versitarji tingħatalhom is-setgħa tal-partiċipazzjoni biex jagħ- mlu huma stess l-għażliet li fuqhom għandha timxi l-Edukaz- zjoni Terzjarja.