Il-Kult Reliġjuż fl-Arti u l-Arkitettura Lokien Imqaddsa, Pagani u Kristjani John Sarċ In-numru kbir ta' oqbra taħt l-art, ipoġġi lill-gżira ta' Malta fl-ewwel post fir-Reġjun tal- Mediterran, f'dak li għandu x'jaqsam ma' fdalijiet antiki fejn jidħlu l-arti u l-arkitettura. Hi ħasra li ħafna minnhom ma għadhomx jeżistu aktar minħabba fl-iżvilupp tal-industrija tal-bini. Dak li nafu x'kellna, nafuh mingħand Dr Annetto Caruana, arkeologu u biblijotekarju, li bejn l-1881 u l-1887 żar il-parti kbira ta' Malta, jiskava, jinnota u jpinġi dak li ra u sab. Għalhekk dak li nafu fuq l-arti u l-arkitettura ta' dan il-kult partikulari, nafuh bis- saħħa tiegħu. 7 ANGĦENT PAGA s-TORBS Sa minn żmien il-Kavallieri, l-istorja u l-ħajja tan-nies tal- qedem, il-gvernijiet tagħhom, ir-reliġjon, l-arti u l-arkitettura, dejjem tpoġġew f'livell baxx fl- importanza tagħhom. Qatt ma ħadna. bis-serjetà monumenti, fuq wiċċ l-art jew taħt, li jagħtu qima lil dawk li telqu qabilna. Hawn qed naraw oqbra taħt l-art magħrufa bħala kolombari. Dawn il-monumenti huma mħaffra fil-ġebla tal-franka, ġebla ħajja. Fihom insibu li l-art, il- ġnub u s-soqfa, għadhom solidi u mingħajr fissuri u lanqas juru sinjali ta' tfarfir fil-ġebla. minnhom huma mħaffra b'ordni, mirqum bi stil artistiku u minn xi daqqiet huma lussużi. Imorru lura għal aktar minn 2000 sena q.K. Ħafna drabi jitpoġġew maż- żmien tal-għorna — bone-caves - Dawn kienu użati mill-kaċċaturi fil-ġirja tagħhom għall-kaċċa tal- annimali jew għasafar. Il-kaċċa kienet tieħu jiem twal u meta kien imut xi ħadd minnhom, kienu jpoġġuh fl-ewwel għar li jiltaqgħu miegħu. Karatteristika ta' dawn iż-żminijiet hi li l-annimal kien jindifen ma' sidu. Illum ma għadniex nitkellmu aktar fuq oqbra taħt l-art, imma monumenti taħt l-art. Dawn kienu nies bla għodda, imma ta' intelliġenza kbira. Żejnu dawn il- monumenti tal-mistrieħ bl-isbaħ arkitettura u pittura li minħabba li ħadna ħsiebhom, baqgħu magħna. Dawk li ttraskurajna telquna għal dejjem. Ħafna mill-pittura ta' dawn il-monumenti spiċċat, imma l-ftit li baqgħalna huma interessanti ħafna. Minn dawn il-monumenti nsibu żewġ tipi: dawk pagani u dawk kristjani. Billi f'Malta, għal Festa 2018 Madonna taċ-Ċintura Gudja 119 sekli twal, qatt ma kellna liġijiet għall-ħarsien ta' dawn il-lokien, il-biċċa l-kbira ġew vandalizzati u misruqa Oħrajn, ir-regola ta' 'finders, keepers' ġiet applikata. Fost dawn insibu lill-Kommendatur tal-Ordni ta' San Ġwann Fra Ġan Franġisk Abela. Dan kellu mużew mill- aqwa fil-Marsa bl-isem ta' Musco San Giacomo. Bħalu ħafna Maltin għamlu l-istess. Biżżejjed wieħed jagħti daqqa t'għajn lill-ktieb Punic Antiguities in Malta. Fih hemm 1410 biċċiet tal-fuħħar f'dar waħda. Dawn huma kollha meħudin minn monumenti taħt l-art. Xi wħud mill-eżemplari li jinsabu għand il-privat, huma wisq isbaħ minn dawk li jinsabu fil-mużewijiet tal- gvern. Medewiet fit- trufijiet taż-Żejtun instab qabar taż-Żmien Puniku. Hu qabar ta' tnejn. Tinżel ġo fih bit-taraġ imħaffar f'xaft. Fl-ewwel kamra mhix tonda imma elittika. Id- daħla tagħha tixbah lill-bieba tal-forn. Fiha hemm dukkiena u l-mejjet kien bilqiegħda, dahru mal-ħajt u l-kumplament ta' ġismu mitfuħ 'il quddiem. Minn din il- kamra ħarġu l-biċċtejn fuħħar li mhumiex xogħol Malti. Dawn huma impurtati, jiġifieri ġew minn Madonna taċ-Ċintura Gudja Festa 2018 barra, Fil-qabar instab fuħħar imħallat. Dik li qiegħda fuq il- lemin hi xogħol ta' barra. Dawn l-urni huma xogħol Malti. It-tieni kamra tinsab quddiem l-aħħar tarġa. Għandha żewġ dukkieni u f'nofs l-art tħaffer biex fih jistrieħ ġisem wieħed. Fil-Gżira, bejn Manoel Island u tas-Sliema, kien hemm kumpless ta' familja li ħaffret kmamar taħt l-art. L-istampa turi d-daħla tal- kumpless. It-tarġa hi metru għolja. Tinsab fi gwarniċun fil-forma ta' arkata. Kif taqbeż l-għatba ssib ruħek fil-kamra ta' barra li hi ovali. Is-saqaf ta' din il-kamra hu sempliċi u ma fihx dekorazzjoni. Fuq in-naħa tal-lemin ta' din il- kamra nsibu żewġ daħliet li jiħduk lejn tlett ikmamar funerarji. Kien fihom ġisem kull waħda. Dawn id-daħliet fihom l-arkati mħaffra fil-blat. Bejn l-arkati hemm niċċa fejn kien jitpoġġa d-dawl. Kull kamra kellha ħofra rettangulari fejn jitpoġġa ġisem wieħed. Fuq in-naħa tar-ras kien semiovali biex titpoġġa r-ras b'ċerta kumdità. kien biblijotekarju qabel Annetto Caruana, daħal f'dan il-kumpless sab li l-ħitan kellhom speċi ta' dekorazzjonijiet billi tnaqqxu numru ta' qxur tal-ħut waħda ħdejn l-oħra u jirkbu lil xulxin. Dan id-disinn kien l-aktar wieħed popolari fi żmien il-Feniċi f'Malta. Imma żgur li d-disinn intiret minn għandhom. Il-fuħħar li nstab f'dan il- kumpless hu fuħħar Malti. Dan hu fuħħar Malti, imma mhux maħdum bil-finezza. Dawn huma bwieqi aktarx għax-xorb. F'xi rħula fuq in-naħa tat-Tramuntana ta' Malta, għadhom jeżistu minn dawn il- bwieqi. L-aktar li jużawhom huma l-bdiewa meta jkunu fl-għelieqi. Fl-1890, fit-triq li llum tagħti għal Tal-Virti, instab ipoġew taż- żmien Grieg Ruman, f'għalqa ta' bidwi mlaqqam Tal-Merħla. Ħadd ma kien għadu daħal f'dan il-kumpless. Għalhekk il-fuħħar kollu li kien hemm, inxtara minn għand il-bidwi u tqiegħed fil- Biblijoteka Nazzjonali. Tidħol f'dan l-ipoġew minn xaft wiesa' ħafna u fond fil-blat għal madwar 3 metri. Hemm tliet tipi minn dawn ix-xaftijiet. Dawk li tinżel bit-taraġ; dawk li tinżel b'saqajk li jitpoġġew fil-ħofor ta mal-ħajt u dawk li tinżel b'idejk maż-żewġ ħitan faċċata ta' xulxin. Mis-Seklu 19 'il Quddiem Sas-seklu 18, il-mewt kienet biss xi ħaġa għal min tolqtu u għall-familjari tiegħu. Iżda mis- seklu 19 'il hawn, il-persuna li kienet qed tmut jew li kienet taf li ser tmut, saret iċ-ċentru tal-ħajja tal-familja tagħha u ta' ħbiebha. Ir-rit funerarju sar modern u romantiku fl-istess ħin. Hawn daħlet fin-nofs l-arti u l-arkitettura billi nbnew ċimiterji bi stil arkitettoniku klassiku u bil- bini ta' oqbra u kappelli fl-istess lok mqaddes. Il-ħsieb ewlieni ta' dan it-tibdil kien li l-impatt tal- mewt jiġi mnaqqas, u jtaffi t-toqla tal-qalb. Il-kappelli u l-monumenti fuq l-oqbra tal-privat kien parti essenzjali f'dan it-tibdil. Ma' dan kollu rridu nżidu l-arranġamenti u l-kura li jingħata qabar tal-komun. Illum dawn huma meqjusa bħala t-tieni dar, 'home from home.' Hekk jgħid Philippe Aries fil-ktieb tiegħu Western Attitudes towards Death. Il-pesta tal-1813 li kellha effett ikrah ħafna fuq il-komunità Maltija, ma offrietx soluzzjonijiet rigward id-dfin. Fis-sena 1847 kellna Gvernatur lil Richard Moore O'Ferrell. Kien kontra d-dfin fl-ibliet u l-irħula. Miegħu kienu jaqblu l-gazzetti kollha ta' dak iż-żmien. snin wara laħaq William Reid Gvernatur. L-ewwel suġġeriment tiegħu kien li Ta' Braxia jkun iċ- ċimiterju nazzjonali. Kemm. il-knisja kif ukoll l-poplu kien kontra li jkun hemm taħlit ta' żewġ denominazzjonijiet f'post wieħed. Kellu jintagħżel post ieħor li jkun bogħod mill- Belt u mit-Tlett Ibliet. Intgħażlet l-Għolja tal-Ħorr. Gaspard Le Marchant laħaq Gvernatur ta' Malta fl-1858 u mill- ewwel sejjaħ lill-Perit Galizia biex Festa 2018 Madonna taċ-Ċintura Gudja 121 jissottometti pjanta għall-ċimiterju nazzjonali. Fl-1862 beda x-xogħol fuq Santa Marija Addolorata. Il- pjanta ta' Emanuele Luigi Galizia kellha knisja fuq l-aktar parti għolja tal-Għolja tal-Ħorr. Kienu żminijiet fejn dak li kienu jmissu l-Ingliżi jew xogħol magħmul minnhon, kien meqjus mill-knisja bħala kontra r-reliġjon Kattolika ta' Malta. Għalhekk l-istil Gotiku li bih beda jaħdem Galizia sab intopp qawwi. Nikola Zammit tas-Siġġiewi H beda kampanja favur il-Gotiku fejn saħansitra kien afferma li l-arkitettura Gotika hija Kristjana per eccellenza — eminentemente cristiana. L-arkitettura li hemm fl-Addolorata nafuha lil Zammit. Minn reazzjoni negattiva, issa daret u saret waħda mija fil- mija pożittiva. L-Addolorata hu ċimiterju li hu wieħed mill-isbaħ fl-Ewropa. Saħansitra isbaħ minn dak ta' Pariġi. Infetaħ fid-9 ta' Mejju 1869. Sewa 33000 lira sterlina u 30 lira sterlina biex inqatgħat iż-żigarella. Nerġa' lura għall-arti u l-arkitettura li jinsabu f'dan il- Ġnien tal-Mistrieħ. Il-kappelli u l-monumenti li hemm huma riflessjoni ta' ideat kemm tal- periti kif ukoll ta' min jordna monument. Ir-riżultat aħħari hu l-impatt li dan iħalli fuq min jarah. L-arkitettura ta' dawn il-kappelli u monumenti hi espressjoni ta' niket tat-telfa u s-separazzjoni ta' dawk li għaddew għad-dinja l-oħra. L-arti u l-arkitettura funerarja l-aktar li tispikka hu fis-seklu 19. Għax kien f'dan iż-żmien li min kien imexxi lil pajjiżna ħareġ bl- għajta Il-ħajjin. għandhom jgħixu ħajja nadifa u qaddisa. Il-mejtin għandhom jindifnu mingħajr m jiġu ddisturbati u f'post fejn ma jagħmlux ħsara lill-ħajjin. Inħoloq ukoll kult ġdid li ried ifakkar lill-mejtin. Kult li rrifletta l-livelli. tas-soċjetà Maltija, li l-aktar li laqat kienet il-klassi tan-nofs. Dawn kienu għal dak iż- żmien neguzjanti, periti, bankiera, nutara u tobba. Iċ-ċimiterju. tal-Addolorata, nbena fiż-żmien meta l-qraba qatt ma' riedu li l-għeżież tagħhom joħorġu mill-belt jew raħal tagħhom. Is-sbuħija tat-taraġ. Dan iservi wkoll biex fl-indana tiegħu wieħed jistrieħ qabel jerġa' jibda tiela'. Il- knisja fil-fond. Il-Kamra tal-Kappillan. Mibnija minn Andrea Vassallo. Dawk minnkom li intom midħla sewwa. tal-Imdina, mill-ewwel tindunaw ix-xebħ li hemm bejn Festa 2018 Madonna taċ-Ċintura Gudja l 123 din il-kamra tal-Kappillan u d-dar ta' Depiro fil-pjazza tal-Katidral. Iż-żewġ strutturi huma neo-gotiċi. Żmien arkitettoniku li jirrifletti l-ħakma tal-Ingliżi f'Malta. L-aktar żewġ periti li kienu attivi ħafna fil-bini ġewwa l-Addolorata kien Andrea Vassallo u Godwin Galizia Barra minn hekk, il-familji dejjem riedu li l-qraba tagħhom isibu l-mistrieħ tagħhom viċin ħafna tal-knisja. Il-bini tal-Addolorata serva biex in-nobbli juru minn huma, u l-klassi tan-nofs li kienet sinjura tinqata' mill-bqija tal-komunita. Dawn għamluh billi bnew kappelli li fis-sbuħija tagħhom inqatgħu minn xulxin. Imma b'dana kollu iż-żewġ livelli tas-soċjetà xorta waħda baqgħu jistrieħu maġenb il-fqajrin. Biex tinbena kappella jkun hemm bżonn wisa' ta' 8 oqbra ħdejn xulxin, jitqabbad perit u kuntrattur, permessi mingħand tas-Sanità u Mepa. Fl-aħħar irid jinstab l-iskultur li ser jaħdem fuq il-lavur. Ma' dan kollu jkun hemm bżonn in-nutar biex il-kappella tiġi rreġistra fir-Reġistru Pubbliku u mal-Knisja. Barra minnhekk, il-kappella serviet ukoll biex is- sinjuri meta jkunu fid-dinja l-oħra jibqgħu maqtugħin għalihom. Din toħroġ ċara ħafna mill-kitba li hemm fuq il-kappella ta' Giacomo Montana li fl-1872 naqqax dan il- kliem fuq il-bieb tal-kappella: Hawn naraw il-biża' li kellhom xi uħud li jitħalltu ma' ħaddieħor. Il-bini tal-kappella serva wkoll biex minn ikun fiha jagħti x'jifhem li hu kellu ħafna suċċessi, għamel ħafna flus u b'hekk sar individwu b'saħħtu. Konklużjoni — għandu jiġi stmat anki issa li ma għadux magħna. Il-kappella ħolqot il-kult tal- individwu. Dan kien ifisser li min bena l-kappella ma' ried lill-ħadd jistrieħ miegħu. Hawn ġara li l-bini dditerjora u llum jinsabu fi stat li ma jistgħux jiġu rrestawrati. Tant hu hekk li meta kien hemm dawn il-każi, l-individwu ġie abbandunat u l-kappella ntelqet għall-riħitha. Din hi kappella li għadha fi stat li tista' tiġi restawrata. Il-ħsara li għandha hi żgħira għaż-żmien li għandha. Wieħed mill-knaten li waqgħu maż-żmien iġib id-data tal-1876. Hi waħda minn tal-bidu nett. Minn ġewwa hi mitluqa għal kollox. Minn intervista li kelli ma' persuna li ma għandhiex x'taqsam ma' din il-kappella, qaltli li l-familja tiegħu ma humiex interessati jirrestawraw il-kappella ladarba ma għandhomx permess ibiddlu t-testment u l-kuntratt biex jindifnu wkoll membri tal-familja tiegħu. Monument ieħor li hu qadim ħafna iġib id-data 1883. Kien fl- 1996 li ndifen membru tal-familja f'dan il-monument. Il-bini ta' dawn l-istrutturi serva biss biex jagħmel ġieħ lill-mejjet u mhux għall-glorja t' Alla. Il-liġi sanitarja titlob li qabar ma jinfetaħx qabel ma jagħddu sentejn mill-aħħar użu li jkun sar minnu. Dan kien ifisser li ħafna spazju fil-kappella kien ikun moħli żmien twil. Din is-sitwazzjoni nqalgħet għax il-kappella kellha bieb wieħed biss li jagħti għal- post fejn tkun midfuna l-persuna. Andrea Vassallo ħareġ bl-idea li fil- kappella jistgħu jindifnu numru ta' nies kull meta ikun hemm bżonn. Dan għamlu billi f'nofs il-kamra ħaffer fossa rettangulari, wiesgħa u fonda biżżejjed biex tieħu niċeċ mal-ħajt kemm kellu bżonn minn Il-fossa tiġi mgħottija bi grada tal-ħadid. B'hekk meta niċċa tilqa' fiha persuna waħda, din tiġi ssiġillata u ma tinfetaħx. Sa dan ittant jekk ikun hemm il-bżonn li jsir dfin, dan isir bil-liberta kollha għax tintuża niċċa oħra. Hawnhekk ser. nagħddi kumment li hu ġabra. ta' riflessjonijiet li jien qrajt f'diversi kotba, magazines kif ukoll intervisti ma' kuntratturi tal- funerali. Ma' għandi l-ebda ħsieb li nweġġgħa s-sentimenti ta' xi ħadd. Jllum il-mewt saret lussu. Dalwaqt jagħddu 150 sena mill- ftuħ uffiċċjali tiegħu. Ftit huma dawk li jafu li l-Gvern Ingliż offra biċċa art oħra biex jinbena ċimiterju ieħor. Imma l-Gvernatur Simmons ma kienx tal-parir biex l-Ingilterra ma tidhirx li qed tindaħal fir-Reliġjon ta' Malta. Kien il-Papa Ljun XIII li bagħt f'Malta lill-Kardinal Rampolla biex jgħin lill-Gvern isawwar liġi dwar Ċimiterji u Dfin f'Malta. Dawra maċ-ċimiterju tara monumenti mill-isbaħ, wieħed aqwa mill-ieħor. Il-ħsieb wara dan kollu mhux dejjem hu qima lill- Mulej. Ħafna drabi hi turija ta' kemm nista' nonfoq biex ikolli monument mill-isbaħ u aħjar minn dak ta' ħdejja. Il-perit u l-kuntrattur għandhom influwenza qawwija fuq il-qraba. Kull tant ix- xogħol tal-ġebla jew l-irħam aktar jirrifletti. ħsibijiet tal-perit jew kuntrattur jew tal-marmista milli tal-familja. L-interess waħdieni u forsi aħħari hu li dawn iħallu mpatt qawwi fuq minn jarahom. Festa 2018 Madonna taċ-Ċintura Gudja I 125