Ta' Ċenċ… Ġnien Naturali tax-Xagħri Meta nitkellmu dwar Ta' Ċenċ nifhmu dik il-pjanura xagħrija fin-nofsinhar ta' Għawdex, 'l ġewwa mir-raħal rustiku ta' Sannat. Din il-medda ta' art b'kampanja miftuħa, li fiha madwar kilometru u nofs kwadru, tibda miċ-Ċnus fuq naħa u twassal sal-Ponta ta' l-Iskandlu, ħdejn il-Kantra ta' Mġarr ix-Xini, fuq in-naħa l-oħra. Fiha nsibu numru ta' nħawi b'diversi ismijiet, fosthom Il-Misraħ, ix-Xagħra l-Kbira, Tal-Għadira, Tal-Kalkara, Il-Qortin il-Kbir, il-Qortin iż-Żgħir, Ta' Nanas, il- Blat Ta' Psaila, Is-Sisien, Wied Sabbar, u Ras in-Newwiela. Dawn kollha jiffurmaw kumpless kbir ta' xagħri u steppa tal-blat magħrufin għan-numru kbir ta' speċi ta' flora li jikbru fihom, fosthom diversi speċi ta' Orkidi u Tengħud, Ħalib it-Tajr, Narċis, Beżżulet il-Baqra, Fejġel, Sagħtar u ħafna oħrajn li jwarrdu fi staġun jew ieħor. Dawn jikbru f'ħofor bil-ħamrija u fix-xquq tal- blat żonqri, lijifforma parti kbira minn dan is-sit ta' mportanza ekoloġika. Din il-wesgħa kbira ta' art hija mħaddna minn sisien għoljin, swar naturali, fejn matul il-jum tidwi l-għanja melodjuża tal- Merill, u mal-lejl tkarwat l-għajta bekkeja taċ-Ċiefa. Ix-xagħri huwa ekosistema li maż-żmien tiżviluppa f'wesgħat u pjanuri tal-blat, fejn fil-ħofor u x- xquq jikbru arbuxelli baxxi u folti li jkollhom injam kompatt u li ħafna minnhom ikollhom rieħa aromatika. F'Ta' Ċenċ insibu diversi tipi ta' xagħri fosthom ix-Xagħri tas-Sagħtar u ix-Xagħri tat-Tengħud. Insibu wkoll wesgħat ta' l-Isteppa fejn jikbru numru kbir ta' pjanti erbaċji, jiġifieri pjanti li ma jagħmlux injam kompatt, bħalma huma l-Għansar, l-Berwieq, kif ukoll bħal speċi slavaġġ tal-familji tal-Fażola u taz-Zunnarija. Minbarra dawn, fl-irdumijiet ta' din il-pjanura insibu pjanti endemiċi, bħall-Widnet il-Baħar u l-Bjanka ta' l-Irdum, li ma jikbru mkien ieħor fid-dinja fis-selvaġġ, ħlief f'pajjiżna. L-ispeċi tal-flora nistgħu npoġġuhom fi tlett taqsimiet, annwali, bienni u perenni. L-annwali huma dawk il-pjanti, bħat-Tfief Komuni, li min x'ħin jinbtu miż-żerriegħa sa ma jżerrgħu u jmutu, jieħdu sena jew anqas. Il-bienni huma dawk il-pjanti, bħall-Ħobbejża Komuni, li l-ħajja tagħhom tieħu sentejn; ġeneralment fl-ewwel sena jagħmlu l-weraq u fit-tieni sena jwarrdu u jagħmlu iż- żetriegħa,. Il-perenni jgħixu għal numru ta' snin, ħafna iżjed minn sentejn. Uhud minnhom, bħan- Narċis, f'xi xhur tas-sena jkunu ħajjin fil-ħamrija taħt l-art, forma ta' basal, tuberi jew riżomi. Fil- ġnien naturali tax-xagħri f'Ta' Cenċ jikbru numru kbir ta pjanti annwali, bienni jew perenni. Hawn taħt għażilt lista ta' ftit mill-pjanti perenni u interessanti li wieħed jista jara fl-inħawi f'Ta' Ċenċ. Fosthom hemm ttit li huma endemiċi, jigifieri ma jinstabux fis- salvaġġ f'pajjiżi oħra. Widnet il-Baħar (Cheirolophus crassifolius) Maltese Rock-centaurv il-pjanta nazzjonali. Arbuxell żgħir endemiku, li jikber mas-sisien u l- irdumijiet. Weraq imlaħħam, qisu manku ta' mgħarfa. Fjuri jixbħu kemxejn lil tax-xewk. Kull fjura toħroġ fit-tarf ta' zokk rqiq u tawwali. Twarrad l-iżjed minn Mejju sa Lulju. 1 2.Ġiżita' Malta (Matthiola incana) Maltese Stocks Arbuxell żgħir ħafna, b'ħafna weraq imlaħħam, bix- xifer imewweġ u bajdani għax miksi b'pil folt. Jikber mas-sisien u xtut ta' ħdejn il-baħar. lwarrad fir- rebbiegħa bi fjuri vjola ċar. Ir-razza melitensis hija endemika. Żigland ta' Għawdex (Hvoseris frutescens) Maltese Hvoseris Pjanta żgħira u baxxa. Endemika li tikber fil-blat tas-sisien u l-irdumijiet. Weraq kemxejn imlaħħam, ħadrani jleqq, maqsum b'ħafna pizzi ġejjin għat- tond. Twarrad is-sena kollha, l-iżjed fir-rebbiegħa. Fjuri sofor b'ħafna petali tawwalin u dojoq. A. Għansar Ikħal (Scilla sicula) Sicilian Sauill ; Skars ħafna. Igħix minn sena għall-oħra bil-basla. Weraq wiesa' u fjuri kaħlana f'bukkett b'forma piramidali.Jikber fix-xagħri u anke fil-widien. lwarrad fir- rebbiegħa. Jinstab jikber biss fi Sqallija, Kalabrija u l-Gżejjer Maltin. Għansar (Urginea pancration) Seaside Squill Komuni u jikber l-iżjed fl-isteppa tal-blat. Jgħix minn sena għall-oħra bil-basla kbira li tkun fil-wiċċ tal-ħamrija. Weraq wiesa', lixx u jleqq, li wara li jinxef, jibda ħiereġ zokk twil bi fjuri rqaq bojod. lwarrad f'Awissu u Settembru u l-weraq jikber fil-ħarifa u x-xitwa. Komuni ħafna. Jikber l-iżjed fl-isteppa tal-blat u jgħix minn sena għall-oħra bit- tuberi taħt l-art. Weraq twil, aħdar kaħlani fil-griż. Iwarrad mix-xitwa sar- rebbiegħa. Il-fjuri, b'petali bojod u b'vina ċentrali ħamranija, joħorġu minn ħafna friegħi fuq zokk twil. Tengħud tas-Siġra (Euphorbia dendroides) Tree Spurge Arbuxell frekwenti, li jgħola sa żewġ metri, b'forma ġejja għat-tond. Jikber fil-blat tax-xagħri, partikolarment fejn ukun hemm xi pendil. Miksi kollu b'weraq rqiq ħadrani u jwarrad fix-xitwa u r-rebbiegħa bi fjuri f'bukketti sofor fit-tarf tal-friegħi. Igħix minn sena għall-oħra bil-basla. Qabel iwaqqa' l-weraq jinbidel f'kulur ħamrani. Sagħtar (Thvmbra capitata) Mediterranean Thvme Arbuxell komuni li jikber fix-xagħri, baxx u folt, b'forma ġejja għat-tond. Zkuk bajdanin u b'weraq rqiq, aħdar skur li għandu riħa aromatika qawwija. Id- dehra tiegħu ħadranija tinbidel fil-vjola fir-rebbiegħa u s-sajf meta jkun miksi bil-fjuri. Igħix minn sena għall-oħra bil-basla. Jikber fix-xagħri u fl-isteppa tal-blat. Iwarrad fir-rebbiegħa, l-iżjed f' April u Mejju, bi fjuri jfuħu, kemxejn kbar, bojod silġ, miġburin fuq zokk twil, bl-ovarju fin-nofs qisu żibġa sewda tieqq. Igħix minn sena għall-oħra bil-basla fix-xagħri, fl-isteppa tal-blat u f'raba' mitluq. Weraq dejjaq li jitla' dritt mill-basla. Jagħti dehra sabiħa meta jwarrad fil-ħarifa u x-xitwa, f'bukketti ta' fjuri jfuħu ħafna, kull fjura bajda u bil- qalba safra deheb, qisha kikkra. Siġra tal-Ħarir (Periploca angustifolia) Wolfbane Arbuxell kemxejn skars, li ġieli jogħla sa żewg metri. Jikber l-iżjed fuq ir-riħ ta' l- irdumijiet u jwarrad mill-ħarifa sar-rebbiegħa, bi fjuri żgħar bil-petali ħodor u b'faxx ji aħmar fin-nofs. Jagħmel żerriegħa b'ħafna xagħar qisu ħarir, fi mżiewed qishom qrun, u meta jinfetħu ż-żerriegħa tinxtered mar-riħ. Fjurdulis Selvaġġ (Moraea sisvrinchium) Spanish Nut Iris Xitla komuni, żgħira ħafna, li tgħix minn sena għall-oħra bil-basla. Weraq minn waħda sa tlieta, dojoq, twal, innuklati u mimdudin ma l-art. Tikber l- żjed fix-xagħri u f'art mhix maħduma għal żmien twil. Twarrad fir-rebbiegħa bifjuri kaħlana fil-vjola bi ftit isfar u abjad fin-naħa t'isfel ta' kull petala. Silla tal-Mogħoż (Bituminaria bituminosa) Pitch Clover Pjanta komuni ħafna li tikber f'diversi ħabitat, inkluż fix-xagħri. Folta, bi zkuk irqaq u b'weraq ħodor skuri, kollha maqsumin fi tlieta. Twarrad fix-xitwa u r- rebbiegħa bi fjuri vjola f'bukketti fit-truf tal-friegħi. Meta l-weraq jintrifes jew jitgħaffeġ toħroġ minnu rieħa ta' qatran. Basalil-Ħnieżer (Muscari comosum) Tassel Hvacinth 1 Xitla komuni, żgħira, li tgħix minn sena għall-oħra bil-basla u tikber l-iżjed fl-isteppa u f'raba mitluq. Weraq tawwali joħroġ dritt mill-basla. Twarrad fir-rebbiegħa bi fjuri rqaq vjola, b'forma ta' bukkett fuq it-tarf taz-zokk. Qaqoċċ Tax-Xewk (Cvnara cardunculus) Wild Artichoke Pjanta li tgħola sa madwar metru, u tikber fix-xagħri, fl-isteppa u f'raba $ mitluq. Ikollha ħafna weraq kbir u wiesgħa, maqsumin f'ħafna friegħi u Arbuxell frekwenti, żgħir, li jikber fix-xaghri u fl-isteppa. Weraq żgħir u ffullat, aħdar skur minn fuq u abjad minn taħt. lwarrad fir-rebbiegħa bi rjus ta' fjuri forma ta' ċilindri żgħar safranin u ċatti minn fuq.