STORJA ĦAJJA L-ARĊISQOF GONZI F'Awissu ta' din is-sena, l-E.T. Monsinjur. Mikiel Gonzi, li issa: għandu 92 sena u m'għadux jokkupa. l-kariga. ta' arċisqof effettiv. ta' : Malta, tkellem: mal-Professur: Patri ANDREW VELLA, Kap tad-Dipartiment tal-Istorja. fl-Università: u. mis- Sur GEORGE ATTARD, Assistent Editur ta'-Storja, dwar sett ta' mistoqsijiet li għamilnilu. Gonzi twieled il-Birgu fl-1885, bin Ġużeppi Gonzi u Margerita mwielda Tonna. Ta' ħdax-il-sena daħal is- Siminarju u fl-1003 ġie l-ewwel fl-eżami tal-Matrikola. Ġie ordnat saċerdot mill-isqof Pietro Pace fl-1908, ftit wara li Gonzi kien iggradwa b'baċellerat fil-letteratura. Kompla l-istudji tiegħu fl-Università Gregorjana. ta' Ruma innejn illawrja fid-dritt kanoniku sentejn wara, Matul l-ewwel ġwerra dinjija (rord-1918) Dun Mikiel in- ħatar Kappillan Militari kif ukoll avvanza fil-karriera pedagoġika tiegħu minn' għalliem tal-iskrittura fis-Seminarju għal profes- sur tal-iskrittura u tal-Ebrajk fl-Università. Hawnhekk nistgħu ngħidu li tibda l-ħajja pubblika ta' Gonzi, mhux biss bħala. għalliem, imma wkoll bħala dinjitarju ekkleżjastiku b'relazzjonijiet tajbin mal-isqof Mauro Caruana; u anki, sa ċertu hunt, bħala politikant, meta fl-1921 huwa aċ- ċettà li jikkontesta l-elezzjoni għas-Senat. fl-interessi tal- Labour Partv. Gonzi dam senatur mill-1921 sal-1923 — meta kien ukoll rettur ta' l-iskola S. Pawl tal-Belt — imbagħad għadda minn segretarju privat tal-isqof Caruana għan-nomina 'ta' isqof ta' Għawdex fl-1924, fl-eta ta' 39, wara li sa minn' qabel kien diġà nħatar koadjutur tal-Kanoniku Tejologu tal-Kattidral ta' Għaw- dex,'Huwa dam isqof ta' Għawdex dsatax-il-sena.' Fl-1943, wara. ħafna attivitajiet pastorali u' amministrattivi, sGħal kronoloġija. bijografika qasira, ara l-fuljett dwar. il-ġub- lew tad-deheb ta' Mgr. Gonzi maħruġ mill- Kumitat Organizzat- tiv. tal- l-Festi. Ġubilari (1974). Gonzi nħatar koadjutur tal-isqof Caruana mill-Papa Piju: XII bid-dritt tas-suċċesjoni. Meta miet Caruana f'Diċembru: tal-1943 laħaq. minfloku Gonzi; li. ngħata Wkoll, għall-ewwel darba f'Malta, it-titolu ta tArċisqof'. Din il- halra saret:fi żmien il- gwerra meta Maltà kienet naturalment kolonja ngliża vitali: Gonzi kien: figura 'kontroversjali,' kellu: personalità distinta, u għaldaqstant il-ħatra tiegħu f'din il-kariga għolja kienet waħda polemika, għalkemm fil-fatt: huwa: jiċħad: li qatt' kien 'anti- ki, Kw żi kollox jindika' li: hekk hu; sew qabel kif ukoll isqof: fl-1046 ir-re- 'Georġe VIT onorah bit- titolu a arċisqof huwa ħa wkoll ir-rank Onorarju — ta': Major Genċral: fl-armata ngliża: , Bħala: arċisqof; Gonzi ħa .sehem:-f'kważi:kull- okkażjoni. uf- fiċjali ta' importanza u ħa wkoll diversi inizjattivi fil-qasam ek- kleżjastiku, imma x'aktarx li: ifl-istorja riċenti jibqa'. magħruf prinċipalment. in konnessjoni mal-ġlieda hekk imsejħa ''politi- ko-reliġjuża'' ta' żmien is-sittinijiet (li Ilum ma tantx hu moda li ssemimiha, imqar bl-iżjed intenzjoni retta, u dan hiex ma nqajmux kadavri' 7). Xi sena ilu Mgr.: Gonzi rtira' mill-kariga ta' arċisqof miċt- ropolita, għalkemm għadu jgawdi. t- titolu ta' Arċisqof Emeritu ħi tamina tal- Arċisqof Gonzi nnifsi. tant. straordinarja, wieħed jis- ta faċilment jitkellem dwar ''l-era ta' ' Gonzi', almenu. fil-qasam tal-istorja ekkleżjastika. va ; JRIPLESSJONIJIET DWAR EPISODII- U PERSONALI- TAJIET MATUL IŻJED MINN NOFS SEKLU TA' EPIS- KOPAT F'GĦA WDEX U. F'MALTA. i L-ewwel inistoqsija ta' Storja lil Monsinjur Gonzi kienet dwar l-influwenzi formattivi li kellu fil-bidu tal-karriera. spet- takolari tiegħu. : Mir-risposti tiegħu 'jidher.li żgur żewġ: persuni li nfluwenzawh kienu l-isqof Mauro Caruana u l-konfessur u konsulent tiegħu; mingħand. dawn kien sikwit jieħu pafiri u jidher li magħhom kien jikkondividi l-iżjed sentimenti u ħsibi- jiet: privati' tiegħu: L-Arċisqof tana takkont ta' ħajtu, f'mi- menti mżewwaq bi kwotażżjonijiet ftit jew wisq kelma b'kelma, sew bil-Malti kemm bl-Ingliż, F'din l-intervista' qegħdin appos- ta nirristrinġu kemm. nistgħu l-interpretazzjoni storika u nħall- lill-Arċisqof innifsu jiftakar u jikkummenta: dwar il-passat tie- għu u ta' Malta, b'ton karatteristiku, awtobijogtafiku, — Maħtur Professur fl-Università L-ewwel ħatra importanti ta' Gonzi kienet dik fl-1915 meta sar Professur. tal-Iskrittura u l-Ebrajk fl-Università, Għall-ew- wel, fuq parir tal-konsolenti tiegħu, ma aċċettax l-offerta: tar- rettur ta' l-Università għal dan il-post, għax. beża' li l-Ebrajk tiegħu, kif jiftakru l-Arċisqof: ''għax kien hawn ħafna minis- tri protestanti kollha jafu bl-Ebrajk, ma jmorrux ifixkluk. Iżda s-sena ta' wara aċċetta, u sar, i Magħżul Isqof ta' Għawdex Il-Professur Gonzi dam tlett snin segretarju privat tal-is- qof Caruana. ''Kont ingħix miegħu fil-palazz: kien jafdali s- segreti kollha tad-djoċesi. Wara l-pranzu, wara ċ-ċena, kont immur miegħu — ipejjep sigarru — u joqgħod jgħidli x'ġara f'Malta: Wara tlett snin, ġurnata minnhom, wara l-pranzu, taj- tu l-korrispondenza, li kont tirċeviha jien. Għdetlu: 'hawn għandek waħda. mportanti: tal-konċistorjali' F'qalbi għedt: 'din min jaf hix-xi ħasla V '': Dak in-nhar Gonzi nzerta ma tantx jiflaħ u għalhekk: mar: dritt f'kamartu, Iżda wara ħames minuti mar iħabbatlu l-bieb l-isqof Caruana stess : — 'Sar l-isqof t'Għawdex l — JU x'jimpurtani: mill-isqof: t'Għawdex-jien-. . . għandi wġiegħ ta' ras.' — 'Sirt jien7 Jien ma naċċettax.' — Kif ma taċċettax 7 Għandek ħila tirrifjuta hawn li għandek ' il-firma tal-papa, Pio XI9' — 'Jiena ma naċċettax. Ma nħossnix kapaċi għal din il-biċċa. Jien kuntent kif jien… — X'se tagħmel) — 'Ma' tafx —:'Almenii mur ħu parir.' Hekk għamel: ''Krejt karrozzin — dak iż-żmienl — xi s- satgħejn, u mort għand. id-direttur spiritwali, il- konfessur tie- għi: l —-'Dun, mhux biex inqerr ġejt, biex ittini parir.' : — 'Fug' hix ma nagħmlux li sirt'isqof t'Għawdex, iħuxi' '— Għalhekk ġejt LT: ma' naċeċttax l L-isqof: bagħttir 'tjieħii parir, il-parir tiegħek. , — 'Għamlek il-Papa, kif tista' tirrifjuta — fMa'nħossnix:kapaċi, u'lanqas denn li-nsirivi — SAra' inti ġejt għall-parir tiegħi bħala konfesstż tiegħek — 'Ata, Alla' jgħi ki inti mhux i U ġejt hawn: u lill-isqof għedtlu: 'Naċċetta,' Niftakar qalli: Mela l-kelma-tiegħi: ma swietx; ta'dak swiet b-Dik:kieneti'-s- Elett Membru. tal-Parlament i Mistoqsija: Taliseb, Eċċellenza; li l-pożizzjoni tiegħek fis- senat parlamentari, meta: kont membru tal-Partit tal-Ħaddiema; għenitek. fil-mixja tiegħek 'il quddiem, f'għajnejn is-Santa Sede: biex. imbgħad inti lħaqt l-ewwel isqot ta' Għawdex, imbgħad arċisqof ta': Malta 2 Tweġiba: Ma naħsibx li l-ħajja politika għenet. Forsi es- perjenza: kelli;il-għaliex: għamilt' tlett snin fis-Senat: jien. -Ma kontx. norqod; u. darba kellna xi ħaġa tas-Senat u. l-gvernatur kien talabni biex ngħin biex: nirranġaw: U: għent; u' erġajna ltqajna .. .. Kien hemm fis-Senat anke.żewġ tappreżentanti ta' l-isqof, li kienu Monsinjur Apap Bologna: u- Monsinjur De Piro. Għamilt tlett snin hemm, u f'dawk it-tlett snin-naf H anke nkor- reġġejt ħafna l-istudju tal-Malti. siti o - Kif Daħal fil-Partit tal-Ħaddiema —-Mistoqsija:-Imma inti dħalt hekk: fil-politika. —: minn-rajk — jew imbuttawk 7: Xtaqt inti, kont tinteressa ruħek ħafna fil- politika,-jew sibt ruħek li-speċi mbuttàwk2:.:2. : Tweġiba: Jiena l-ħaddiema kont — dak li jidhirli ġust — niddefendihom; imma nuża moderazzjoni eh .. :-. U fis-setlat — issa la ġie l-kliem, imma qalgħulieli: 'inti, avolja tal-Labour, moderat; tna tagħmilx differenza.' Għedt: 'jiena kulħadd: Malti għalija 505 : RA Mistoqsija: Kif dħalt fil-politika intiż Tweġiba: Ara dan: kont il-Kalkara; kien il-Ħadd — kont għadni m'inix ma' l-isqof jien — u ġew tlieta, qaluli: 'Aħna fformajna l-partit tal-Labour. Ġejna nitolbuk biex tidħol mem- bru fih Għedtilhom: 'Lel..::'..ma tridx naf b'politika. jien i morru' Għedtilhom 'le'.7 Ġie'l-Ħadd ta' wara: reġgħu ġew sabuni hemm, il-Kalkara. Qaluli: 'ara. ġejna ngħidulek er- ġajna .:;:, Is-sur Fons Galea aċċetta; imma. għas-Senat, mhux għall- .::7' Għedtilhom: 'ara, ma ntikomx risposta. U l-għada ġejt għand Monsinjur. Għedtlu: 'ara, Eċ- ċellenza, dawn talbuni biex nidħol hawn; l-ewwel irrifjutajt, issa::.::. x'tgħidli7 Tini parir… '- Qalli: 'Mhux-intik parir — nobbligak . . . biex ikun hemm bniedem ekkleżjastiku fil-kumi- tat' Qalli: 'mur, nobbligak.' U: aċċettajt. Imbgħad, ġiet l-elezzjoni; ifforma ruħu l-partit tal-Labour sewwa; kellhom nies li kienu jagħmlu unur lill-partit; tant'mill- punt di vista politiku tant mill-punt di vista reliġjuż. U qaluli 'ara, int trid toħroġ għas-Senat' …. u kelli preċiża l-età, għax ried ikollok trenta' cingue anni; ff is Fil-Funerali tal-Vittm; tas-Sette Giugno Mistoqsi dwar l-iżjed esperjenzi memorabbli ta' ħajtu, fit- tajjeb jew ħażin, l-Arċisqof Gonzi semma l-ewwelnett is-Sette Giugno: ''Waħda mill-ħwejjeġ li kienet għamlet kjass. kbir f'Malta; u li kienet qanqlet lif kull min iħobb lill-poplu; u qan- qlitni kienet, kienet is-Sette Ġiugno; meta anke mietu xi nies. Indifnu f'funeral Mi ħadt parti fih l-Addolorata; u. bqajt għal snin immur. ninvistahom. Dak kien wieħed mill-iktar ħwejjeġ li rratristaw il-qalb ta' kull min iħobb lil Malta… 77 Fil- l-Kuliġress Ewkaristiku tal-1913: : Mill-aspett: reliġjuż, Gonzi ftakar partikolarment fil- Kung- ress: Ewkaristiku li kien sar-f'Malta fl-1913. ''Dan kien irnexxa mad-dinja kollha, u kkonsidrat. bħala wieħed mill-aqwa kong- fFosthom kien. hemm ċertu Alfonso; (2 Alfons Maria Galea) u ieħor kurunell Malti (2 il-kuruneli Willie, Savona); l-Arċisqof Gonzi ma, setax jiftakar sewwa, x'kien jisimhom… seDWar. dan. il-punt, Mgr. Gonzi ftakar li. kienet saritlu kawża : fil-qorti minn kandidat. ieħor, imma dan tilifha. (għax fil-fatt ; Gonzi; skond: iċ-ċertifikat, tat-twelid, kien ovvjament eħadu kemm għalaq 35 sena). ressi li saru, Kien ħadem ' ħafna: l-isqof Pace, għalkemm kien xiħ; kellu kumitat ta' ekklezjastiċi: u sekulari. Il-poplu aċċetta b'entużjażmu l-proposta, u kompla ħa parti b'veru entużjażmu vrrbir-rispett lejn l-Ewkaristija: lill-membri: kongressisti li-kienu ġew minu barra. Huwa: ftakar lill-isqof Portelli jagħmel ''id- diskors ta' l-ingress'' fil-bidu tal-Kungress, ħdejn il-kappella ta' Sarrija l-Furjana, fil-preżenza ta' mijiet ta' viżitaturi barra- nin; inkluż għadd ta' kardinali; u l-folol ta' devoti Maltin. 'Kic- nu ħadu parti n-nobbiltà kollha, mingħajr eċċezzjoni; il-kleru kollu; il-poplu kollu… 7 : -Mistoġsija. Rigward Isqof Portelli; ti semmejt; tiftakarx xi ħaġa dwar is-Setiċ Giuġnorjsjjji Tweġiba: Monsinjur Portelli kien ħa parti; hu ħareġ, mar isikket. u-jippaċifika. lill-poplu hemmhekk…….- Ħa parti 'kbira kien l-isqof-Portelli: Malli sema'-mar i ri hemm, u għamel dis- kors u Ekwitaw TAL : L-Arċisqof Gonzi dwar Nerik Mizzi:u Lord Strickland — Mistoqsija : Inti li tiftakar lil Nerik Mizzi u lil Lord Striek- land, tista tesprimi l-impressjonijiet tiegħek dwarhom 2 X'jid- hirlek minn dawn i iż- żewġ persunaġġi. kbar fl-istorja politika ta' Malta' ; s-Tweġiba: Mizzi, mill-punt di vista seliżzaż, kien Kattoli- ċiżmu, .Mill-punt politiku, kien marbut intimament mal-ilsien Taljan, u allura kien hawn. dak il-mument ċerta kwistjoni : dawk li riedu jżommu. t-Taljan; u dawk li. riedu jeqirduh u jis- sostitwuh bl-ilsien. ingliż. Strickland.. kien. għall-ilsien. ingliż. Għalhekk, kien hemm oppożizzjoni kbira bejn dawn: it-tnejn. Sakemm. il-kwestjoni baqgħet politika, l-isafijiet. ma..ndaħlux. Kulħadd żamm is-sentimenti tiegħu . . . imma meta mbgħad Strickland beda jibżalja u beda: jattakka lill-isqfijiet 'għaliex huma mal-parti: l-oħra, insomma, spiċċa: kellna l-inkwiet: mie- għu. Hu kien. dar kontra l-kappillani; u kienet. qamet kwistjoni. u saru anke-xi.ittri pastorali-biex-ikkwitajna, ikkalmajna l-pop- lu: Imma; anki Strickland kien: Kattoliku: Żbalja; b'ċerti' atti tiegħu, imma' ta' veru Kattoliku: li kien; meta għadda ċertu żmien, u rranġat 'il-biċċà; talab skuża lill-Papa 'tarl-nuqqas' li kien: għamel anke; forsi-xi ftit;-lejn il-persuna tiegħu, ir lejn l-isqfijiet. Talab skuża;'u miet ta' veru Kattoliku '' Meta' sema' li-Strickland-kien ħażin, Mgr. Gonzi, li kieti isqof Għawdex, kien ġie Malta u mar għamillu żjara wadt l-aġunija tiegħu, għax miet ta' veru Kattoliku. '' : is Jiċħad di, kien ''anti-English' —-Mistoqsi x'jidhirlu. dwar il-pamflet miktub. minn student dwar ''The' Making of Archbishop Gonzi'', l-arċisqof Gonzi qal li hu kien qraħ iżda kkummenta li min kiteb dak il-booklet ma kien resaq qatt lejh. u, fi kliem Gonzi: ''rigward lili qal ħafna ħmerijiet; ħafna affarijiet li huma veri u importanti ma semmi- hom xejn.'' Mitlub biex ifisser ruħa aħjar, Mgr. Gonzi. wara li reġa' ilmenta min-nuqqas ta' konsultazzjoni miegħu da parti ta' l-awtur. għadda biex jikkjarifika xi aspetti storiċi li jolqtu r-re- putazzjoni u'l-karriera tiegħu : Dak li dehrlu kitbu — per eżempju, dwar l-oppożizzjoni ta' Strickland; ma semmiex, imbgħad, il-parti ta' Ruma, U ma semmiex li anke il-High Commissioner ingliż li: kieri hemm Ruma qatt ma emmen dawk l-akkużi li kienu qegħdin isiru kontra tiegħi imħabba l-lingwa. Kien ingliż — u dej- jem kien favur tiegħi; għax kien informat minn wieħed li kien miegħi fil-kulleġġ ingliż Ruma, li mbgħad sat isqof u sar ġresso il Vaticano, imbgħad spiċċa Kardinal ta' Lon- dra. Dan kien ħabib-tiegħu. Qallu: 'mhu-veru 'xejn. dak li qed jgħid Strickland, li Monsinjur Gonzi huwa : anti-English LU Qallu: 'għamilna sentejn. flimkien il-kulleġġ :- ingliż jiena u.hu. Naf is-sentimenti. tiegħu. żamm. il-parti tiegħi. Mentri. f'dak il-librett, dan ma sċin- mieħx. sad ; : ; F'Għawdex u f'Malta : Hawnħekk Mgr. Gonzi: osserva li hu kien. dam.isaof: ta' Għawdex għal għoxrin sena — u bħala eżempju. tal-ħidma. pas- torali tiegħu hemm, semma' kungress ewkaristiku li kien ''tfi- jonf kbir għal Għawdex'': Tkellem b'għożża dwar l-Għawdxin : Għawdex qatt ma' kelli x'nilminta, għaliex il-poplu dejjem kien. obbidjenti, ossekwijus, lejn l-isqof, ħabib. tal-kleru, m'għandix. xi ngħid… .''-Huwa irrilieva, iżda. li għall-aħħar seba' snin: fl-episkopat tiegħu hemmhekk; kien jassisti lill-isqof Caruana' f'Malta, u li dan kien jagħmlu fuq it-talba espressa tal- Papa: SIl-Papa stess — dan hu sigriet li nista nimmanisfestah — meta l-Ingilterra, mgħomija minn Strickland, qalu li jiena anii-English, għamluli l-oppożizzjoni; il-Papa ftit wara li'saret dil-biċċa, f'udjenza kien qalli: 'Ara, taf li Monsinjur Caruana —ma-jiflaħx; Mur-oqgħod:Malta:-Għinu-kemm:tista:-Ibqa'-isqof t'Għawdex; s'intendi, imma: għinu f'kull ma tista, għax-ma jif- laħx'' U għamilt seba' snin — biċċa minnhom is-snin tal-gwer- ra'—— qisni: kont isqof ta'- Malta jien. Id-diffikoltajiet kollha Monsinjur: Caruana kien jafdahom f'idejja għax ma'kienx: jiflaħ' — ħafna snin minnhom għarilhom għand is-sorijiet 'Blue Sis- et'. Il-Papa: riedni; u jien għedtlu: 'almenu darba. fil-ġimgħa niġi-Malta-u-nagħmiel-jew ġurnatajew jumejn tnafa x'ikunu —d-diffikoltajiet; Dak: li nista' nsolvi; msolvih; ikel dak: li ma' i nistax: niktiblek, AR En Bi mm : ii , Kif f laħaq Arċisqof ta' Malta ; Mistoqsija: ' Allura kif tbiddlet is-sitwazzjoni biex : sirt per- sona grata u'sirt'arċisqof; la qabel kienu 'jgħidu ii kont: anii- English : Tweġiba: f'Ma' kien veru xejn. Dana, fin-1937, Ruma is- sottomettiet l-isem tiegħi bħala isqof koadjutur'ta': Malta; għax l-isqof kien. imarid.. F'dak iż-żmien kien kemm il-kondordat bejn l-Inġilterra'tu Malta; li' sar meta Strickland kien segretarju tal- gvern-f'Malta —-kienm bagħtuh: bħali-rappreżentanti tal-gvern ingliż — kienet saret'din : li meta isqof ta'Malta ikun desinjat mill-Vatikan, il-Vatikan irid jissottometti l-isem tiegħu lill-gvern ingliż biex jara huwiex persona grata għall-gvern ingliż: Fil- każ tiegħi, ġiet l-ittra lill-gvertatur.. Il-gvernatur. kien ġdid — Bonham Carter — kien għadu ilu xi ġimgħa' jew ħmistàx gvern- atur:-U-dana:sejjaħ' lil-offiċjali: għoljin. tal-gvern. Qalilhom'.'jie- na: għadni ġdid; ma: naf xejn; x'jidhirlkom' Se nirrakkomanda lill-Mons: Gonzi, 'isqof t'Għawdex, bħala: isqof għal: Malta 7: U qalulu; tai hemm: l-ebda: diffikolta'; Dana: sejjaħ ' lis-segretarju tiegħu; qallu: desti l-ittra :'-there: is-10 objection'. Għadda. ż- .żmien.i—.mà.sirt. naf. xejn, Wara.ftit taż-żmien; ġie. Għawdex il-gvernattr biex jinawgura: plavground: Sarlu riċeviment; kont ' preżenti, u: qalli :-'iva qatt'ma tiġi: Malta 'int7'Ejja: ftit; nit- ħaddtu: ftit Għedtlu: 'għejdli: meta.'' Qalli, 'ara ċjja għall-Em- bire: Dav: u wara ejja. għall-lunch' miegħi: U. ġejt. Għall-lunch konna 'jiej: u l-gvernatur, il-kappillan tiegħi, u' kien hemm is- segretarju tiegħu.'' Wara l-ikel, Gonzi talab lil Bonham Carter biex ikellmu ptivatament, waħdu; u'qallu hekk : fogi — 'TJiena hawnhekk, ma' ġenbek, għandi l-ikbar għadu tiegħi ' Imbagħad insib — qalli hu stess'— qalli, 'jiena għadni ġej, ma'naf xejn, Gvernatur kien ilu nieqes minn: Malta marid Londra xi seba' xhur. Sir Harrv Luke kien waħħalha f'rasu li jien pro-Italian, Qalli: 'jiena naf li kien ilu seba' xhur acting governor; naf li issa ġej għax kont tajtu vaganza, in tre o quattro giorni jkun hawn; għidt ħa. mistennieħ 'anki bħala kumpliment. Qalli. meta għedtlu, qalli, 'no, no. no, he's anti-Englisk dak Dak kontra. l-Ingli- żil Qalli; 'jiena emmintu, u ktibt hekk. liżi- u-jqajjimlek kwistjonijiet. : .— Jien-ktibt hekk:-Issa-ner- ġa' nikteb.' Kiteb kemm-il darba . . . għalxejn. Imbagħad għad. da ż-żmien; tbiddlu l-gvernatur A Fl-Għotja tal-George Gross' 'ieE għar ġie Lord Gort, u ġiet il-gwerra; fil-gwerra kien. Lord Gort, kif ingħidu. bil- Malti, ħa grazzja miegħi, Meta l- gvern ingliż lil Malta taha l- George Cross, jiena ġejt hawn Mal- ta; saret ċelebrazzjoni fil-pjazza; imbagħad għedt lill- gvernatur e għedtlu ' ma jixraqx li tiġi Għawdex, nagħmluh hemm ukoll. U aċċetta. Hemmhekk ġie, għamel erba' kelmiet, u jien għa- milt diskors. (li jista' ġurnata jkun stampat, għax talbuhuli, u sibt in-tioti tiegħ u dana għoġbu. wisq dan id- diskors, u ħa grazzja miegħi… . Imbagħad qallhom: 'dan il ded igħidu kon- tra tiegħui' U fil-gwerra kien jafdali s- seġreti kollha l Ġie Hi kien hemm seġreti li lanqas qalhom lil ta' madwaru. Kien jiġi Għawdex joqgħod għandi, ' jiekol għandi, imbgħad noqgħodu nitkellmu fuq is-sitwazzjoni, kien jafdali kollox: 'biss, ara tit- kellem:' Kien qalli, darba qalli: 'se jkollna, l-flotta Taljana ġej- ja biex tieħu lil Malta. Allaħares issir, għax imbgħad. Mata tit- farrak. . . għax l-Ingliżi jibdew ifittxu li jfarrkuha.' Qalli: 'x nagħmlu 7 Naħsbu għall-proviżjon2 Wara ftit qalli: 'spiċċat dik. Imbgħad ġiet diffikoltà oħra, (Iż-żmien kien daħal tal- gwerra.) U għamel seduta — 7 kien jafda kważi kollox lili — u sejjaħli. Kif il-Bdiċwa. Għawdxin salvaw lil Malta, 'min-Nażi . UKorjna' hu; jiena, il-Liettenant Governor, ċertu Mr. Ward (li kien inkarigat mid-dqiġ) itt'ieħor militari (kien: inkatigat. mir- raba). Ħadd-ma' jista' jit- Qal :-'dqiq. għandna għal ftit xhur biss: X'se nagħmlu2' Jaqbeż Mr: Ward: 41 beg-vour pardon Sir; it's nota question of months, its-a question of davs. Il-gvernatur għamel. We must find… .- 2 Għedtlu :. Għedtlu could-find-a. remedu:- ja — Jirnexxilek £ i , ; —'Sa ċertu punt, tirnexxi, imma biex nagħmilha :- on twe — conditions, Inti. għedtilna li dan: tob secret. Il-Ħadd, kien haw: iMr. Hoflażd, li kien. qisu. l-ġvernatur ta Għawdex. 'Sejjaħtlu. Għedtlu: (ara: għada mmorru Għawdex, u tiġi miegħi. Dor- na t- raba. kollu ta' Għawdex, U. nist ngħid li l-bdiewa kollha Fiż-żjara tar-Re George. 'Fi-intervall, ġie r-re. Għamel. viżita. Jiena fil-gvern;kienu kollha kontra tiegħi — għax hekk. għawihom Sir Harrv Luke, kif għedilkom.diġà.. Ir-re-żammewh: Verdala:..U: daħħalna. :— qabel kellimna — f'kamra żgħira. Imbgħad il-gvernatur qal issa —: tkunu erbgħa: —. l-isqof: Caruana u jien, flimkien' maċ- Chief Justice, u l-kap tal-Air Force ingliż; li kienu għamluhom Knights. Ir-re tahom il-pussess bix-xabla, imbgħad wara. l- gvernatur qalilna::: 'irid jismagħkom wieħed. wieħed.'. Għedtlu : 'Monsinjur Caruana m'hux kapaċi; rajtuh kif ġab-ruħu fil-pran- zu: marid; ma jiflaħx'; u rnexxilna nipperswaduh li jmur fil- palazz. (U, in parenteżi, dik in-nhar stess fil-ħamisa tu nofs ta' wara nofs in-nħar': għamlulu: l-griżina: tal-tiorda, ħasbu li se jmut; imbgħad irpilja:) Allura dħalt jien : ir-re hawn; jiena qud- diemu; Lord Gort hawn. Meta qal hekk il-gvernatur, fe- raħli. u.rrinġrazzjani r-re. Mar l-Inġiltetta u'— sirt naf — qal- hom :' 'x'intorà tgħidu u temmnu dak li titqal 7 Il-gvertatur qal- li di kieku ma kienx hu ta: kienx isalva 'l Malta'l Ara; iktbu malajr. Ruma and withdraw vour:opposition U: Hekk: għamlu. U: spiċċat. ' ' Hawnhekk l-Arċisqof Gonzi:irrimarka li, fl-aħħar: mill-aħ- ħar, hu:u Sir Harzzi Luke l kienu spiċċaw. bit- tajjeb għax ma baqgħux miġġieldin. : Dwar il-kwistjoni 'tal-Garavagġio' Gonzi, perċ, xejn ma kien inklinat. li jitkellem dwar epi- sodji riċenti li kkaratterizzaw il-karriera tiegħu, inqas-u inqas meta dawn kienu jinvolvu konflitti mal-Malta Labour Parts. Mistoqsi'dwar il-biċċa ''tal-Caravaggio'', li kienet ħolqot waħda mill-ewwel kontroversji bejnu u l-ewwel gvern immexxi mill- perit Dominic Mintoff, l-Arċisqof wieġeb f'dawn il- kelmiet, bil- miktub: : si Il-kwadru tal- Caravaggio; il kien minn: dejjem: il- Oratorju sta. S:- Ġwann, kellu bżonn ta' restawr, u rnexxielna. nott- jenu' restawr gratis fl-Italja. Bagħtnih fuq bastiment tal- oil gwerra, Meta tlesta, fittixna li nġibuh. lura, Allura. l-Gvern isippretenda'li iżommu fil-Mużew tal-Gvern. Jiena insistejt is-mal-Gvern Malti 1i la' darba' dal-kwadru kien dejjem fl-Ora- s'itorjuita' San-Ġwanri u kien sar għal hemm; kellu jerġa' jit- iii qiegħed f'postu: U wara 'ħafna taħbit; irnexxieli :: u:hekk : r-dan il-kwadru: (il-kapulavur tal-Caravasġio) jinsab : illum ' fejn kien minn dejjemi; fl-Oratorju ta' San Ġwann. Dwar il- l-Vjolenza. jeħed- jijill-aħħar diskorsi: iiegħelet bħala Arċisqof Metropolita, inti 'dehert'imħasseb ħafna: dwar il-futur ta' Malta, imina b'danakollu ftit wara għedt pubblikament li nies kriminali. li kkommettew atti ta': vjolenza politika: kien jistħoq- qilhom' il-maħfra: Tista' tagħti spjegazzjoni ta' dan 7 : Tweġiba: Jiena kont ippublikajt pastorali qasira fejn għedt li jet kuntent li qed nara l-kwiet'u l-paċi. Kont: għadni kif jġfi 'għatnel rakkomandazzjoni kien hemm: wie- ħed li kienu kkunddanawb' għall-mew :dar il-Papa talab għas lih, u' kienu daqgħuha sa'ċertu punt: Dak inkoraġġini. : : Jiena kkundannajt- dak. il-ħsarat.li-saru.fil-pastorali.li. ktibt ta'. qabel dik; għedt-perċ:-dawk-kien hemm ħafna-żgħażagħ-ii-danqas età m'għandhom — dawn. jekk tibgħatuhom: il-ħabs jitħassru iżjed' hemmhekk, Dawn; naturalinent; kienu 'fil-gioventà tagħ- hom; f'dak l-entużjażmmi; dawn lanqas: kienu jafu x'inhuma jagħmlu;: wieħed: juża moderazzjoni 'magħhom.:: Inkoraġġejt minn dak li l-Papa stess għamel. .::: Din ġiet minn xi wħud in- terpretata ħażin. Jien m'għedtlux jaħfer lil dawk li kissru l-ka' żini u għamlu: — l-irġiel li kienu; imma dawn iż-żgħażagħ lan- qas kienu jafu; mfixklin minn' dak l-entużjażmu; dik kietiet: Ma stajtx napprova: dak li għamlu jien-—.ma-jfissirx H approvajtu — imma jiltaqgħu ma' ħafna brikkuni hemm. fil għabs, u jagħm- lu xi sena hemm, jikkorrompu ruħhom ka Dwar iż-żwieġ ċivili: fej Mistoqsija Ma' taħsibx li: jista' jkun hemm, sa'ċertu' punt, separazzjoni degali-bejn: dak li hu dover teliġjuż u dritt sekulari f'dawn iż-żminijiet; bħal; per eżempju, fil-każ tà' żwieġ ċivili2 Jekk taqbel ma' dan, sa fein taħseb H hu possibbli f'Malta2 — Tweġiba: S'intendi; in' ġenerali, ma nistax: napprova. kull ma' sar:-Saru ħwejjeġ li: ma: stajt napprovahom qatt:-Imma nsem- tii: ħaġa : iis-saġtament tażiżwieġ: Iż- iżwieġ, kif inhu: Ilum; jie- na ma approvajtu qatt. Jiena xtaqt'li jsir: almenu — 1a: darba riedu: jagħmlu —- l-isqfijiet: kienu favorevoli għaż-żwieġ. ċivili għal-idawk' Ii m'humiex Kattoliċi. Konna: favorevoli : għedna jsir iż-żwieġ ċivili għal dawk. Imma għal min'hu Kat- toliku; xtaqna li almenu '— jien almenu nsistejt — li jkunu bħal ma''hi l-Italja :.li l-kappillan jibqgħalti l-fakoltà li- jirċievi l- promessi ta'dawn, ikun awtorizzat bħal ma hu l-Italja.-Fl-Ital- ja l-parroco għandu l-fakoltà. — konsiderat bħala uffiċjal tal- gvern — għaż-żwiġijiet biss, Li jkun il-kappillan malti, bħala uffiċjal ċivili tal-gvern, għaż-żwieġ: iż-żwieġ jisir quddiemu, mingħajr il-presenza ta' dak li jakkompanja: ż-żwieġ: Ilum din ma rnexxielix; jiddispjaċiri, dik li xtaqt jien. Dwar dak il-ħu Essenzjali fil-Ħajja ta' Poplu… Mitlub jagħti. 'veduta ġenerali'' ta' dak li fil-fehma, tiegħu hu essenzjali fi ġrajjietna. bħala poplu'',.u x'jaħseb dwar it- tibdil fil-mod ta' għajxien ta' niesna, l-Arċisqof. Gonzi saħaq ħafna kontra ''d-diżonestà' u semma ''l-oxxenitajiet'': pubbliċi fiċ-ċinema u anki fin-night clubs, li. huwa. sostna, qegħdin jik- korrompu liż-żgħażagħ ta' Malta, speċjalment ġuvintur u. xeb- biet. ''Ħwejjeġ li qed jiddiżonuraw lil. Għandna pajjiżi fejn hemm ċertu kontroll. Għaliex ma jsirx kontroll fuq dawn. li qed iġibu dawn l-għarukażijiet ta' xeni li qed jaraw7 Dan ma nis- tax ma nipprotestax kontra tiegħu. M'għandi l-ebda fin politi- ku — fin reliġjuż: għax nibki, meta nara l-korruzzjoni li qegħ- da. ssir partikolarment. fiż-żgħażagħ. Jiġu anki kapijiet ta' fa- milji. jgħiduli. 'aħna stħajna u ħriġna' ….. Donna qed insiru bħall-agħar pajjiżi ta' l-Ewropa fil-moralità, Jiena dan. nixtieq nara.:: kontroll fuq il- moralità. ' — - Mistoqsi, fl-aħħarnett, x'jissuġġerixxi bħala messaġġ. għall- futur, Gonzi rrikmanda r-reċtar tar-rużarju, preferibbilment kuljam.. U reġa' semma l-immoralità. ''sesswali'':. €U. għandna bżonn ilkoll, ibda mis-saċerdoti, nitolbu għal Malta'', huwa ik- konkluda, għax jekk nibqgħu sejrin hekk fil-moralità u fir- reliġjożità, se. nsiru bħal pajjiżi. oħra :- tispiċċa r-reliġjon. — tispiċċa l-prattika, għax ir-reliġjon ta'. Kristu ma tispiċċa qatt — imma. tispiċċa. l-prattika. tar- reliġjon. XI, f'pellegrinaġġ li. konna għamilna, bejn Malta u Għawdex, kien sejħilna. '' Imma Jdlum nistgħu ngħidu. li Malta hija Cattolicissima' B'dawn ix-xeni li qegħdin naraw fiċ- ċinema tagħna u anki fil-pubbliku f'ċerti postijiet u f'ċerti. nigħt- clubs. li. qed. isiru l-oxxenitajiet l Naf li min hu nteressat finr-nie- gozju orsi ma jieħux. pjaċir. bih dan, sew tan-night clubs sew taċ-ċi: ema; imma: jiena. għalkemm m'għadnix l-Arċisqof: ta' Malta; ggħadni Arċisqof Malti. u għadni nħoss u. nixtieq li dawn l-abbużi jispiċċaw. Għax se.nsiru bħal pajjiżi oħra: irreliġjużi u diżonesti.' ji mer sjinisfUT A