Il-ġrajja tal-famuża koppla (Sittin anniversarju) Astratt: Kull min hu midħla sew tal-baned u dilettant tal-marċi maltin żgur li xi darba jew oħra sama' bil- marċ Il-Famuża Koppla ta' Mro. Dan il-marċ kien direttament ispirat mid-diversi ġrajjiet li għadda minnhom il-poplu Ħamruniż biex inbniet il-koppla tant mistennija. Wara ħafna snin ta' qtigħ il- qalb kien wasal il-jum li fih tiġi ċċelebrata l-inawgurazzjoni tagħha nhar is-7 ta' Awwissu 1956. Bla dubju ta' xejn, Dun Nerik Cordina Perez (1895-1956) u Mro. Willie Attard (1899-1970) huma żewġ persunaġġi Ħamruniżi sinonimi mal-koppla maestuża tal-knisja parrokkjali tal-Ħamrun - il-wieħed bħala l-awtur u l-protagonista tagħha, u l-ieħor għall-marċ tiegħu Il-Famuża Koppla illi kien kiteb għal din l- okkażjoni. Għaldaqstant, dan l-artiklu hu intiż biex jgħin lill-qarrej jimxi miegħi pass pass ma' din il- ġrajja twila u unika ħalli jsir jaf kif intisġet, u fl-istess ħin ikollu x-xorti wkoll li jiskopri s-sbuħija ta' dan il-marċ immortali illi ħareġ mill-pinna tas-Surmast Willie Attard. Kliem muftieħ: Il-famuża koppla, Ħamrun, Parroċċa San Gejtanu, Mro. IL-BIDU: Il-Ħamrun taż-żmien it-tieni nofs tas-seklu 19 beda jikber f'daqqa tant li kien inħass il-bżonn urġenti li tinbena knisja ġdida li tkun tista' tilqa' lill-poplu kollu għall-ħtiġijiet spiritwali tiegħu. Għal dan il-għan, kien twaqqaf kumitat apposta bis-saħħa ta' Manwel Imbroll, neguzjant, biex tinstab biċċa art' li fuqha setgħet tiġi mibnija din il-knisja l-ġdida. Din l-art ixtrat fl-1868 mingħand l- Imħallef Giovanni Contiż u ġiet mogħtija lill-Knisja biex tkun tista' tinbena waħda fi żmien massimu ta' għaxar snin. Il-perit li ntagħżel biex iħażżeż il-pjanta tal-knisja l-ġdida fi stil Gotiku' kien Dr. Giorgio Costantino Schinas' (1834-1894). L- imgħallem tal-ġebel kien ċertu mastru Franġisk Spiteri mir-Rabat. ' L-art li fuqha nbniet il-knisja kienet magħrufa bħala Ta' Sajtun. 2 L-Imħallef Giovanni Conti kien jiġi missier is-Sur Temi Conti (7 — 1932) li kien darbtejn President tas-Soċjetà Mużikali San Ġużepp mill-1889-1896 u mill-1904-1925 rispettivament. Kemm il-missier kif ukoll l-iben kienu benestanti u kellhom ħafna artijiet in-naħa ta-Knisja. Infatti, l-art li fuqha hija mibnija l-Knisja ta' San Gejtanu kienet tal-Imħallef. 3 Stil dekorattiv ħafna fl-arkitettura li jingħaraf mill-ħafna forom li jkunu ġejjin aktarx għall-ponta fosthom, arkati u kampnari. Kien stil popolari fl-Ewropa tal-Punent bejn it-XII u s-XVI--il Seklu. L-istil Gotiku reġa' ħa spinta kbira fis-Seklu Dsatax fejn beda jissejjaħ Neo-Gotiku, jiġifieri l-Gotiku l-Ġdid. Dan l-istil ftit li xejn qabad art f'Malta, jekk mhux ħafna aktar tard permezz tan-Neo-Gotiku. Infatti, il-knisja ta' San Gejtanu għandha taħlita ta' stili differenti, u għalkemm fuq ġewwa s-saqaf tal-knisja hu karatteristika ta' l-istil Gotiku, minnħabba l-għoli tiegħu u l-formazzjoni tal-kustilji, mhux l-istess jista' jingħad għall-kolonni maġġuri bil-kaptelli korinti u komposti. Schinas kien ispirat kemm mill-istil Gotiku bħalma nsibu fil-katidral ta' Laon fit-Tramuntana ta' Franza, kif ukoll minn dak Barokk bħalma nsibu fil-knisja ta' Santa Maria della Salute f'Venezja. Kieku saret, il-Koppla ta' Schinas kienet tkun mibnija sular fuq ieħor f'forma ta' turretta, liema stil, għall-kuntrarju tal-bqija tad-disinn, kien ser jistona bil-qawwi mal-bqija tal-ambjent Malti. Setgħet kienet din ir-raġuni ewlenija li għaliha l-Kappillan Valletta u 'l-oħrajn' oġġezzjonaw bil-qawwa kollha u ġabu l-iskuża pjuttost banali ta' dewmien żejjed biex il-Koppla ma' titlax kif ippjantaha Schinas. i Għalkemm ta' nisel Griek, Giorgio twieled il-Belt Valletta nhar id-19 ta' Lulju 1834 mit-tabib Kostantino Schinas u Elisabetta, imwielda Camilleri. Infatti, missier Giorgio twieled f'Kostantinopli u kien ġie jgħix Malta fl-1823. Huwa ħadem bħala Professur tal-Mediċina fl-Università ta' Malta bejn is-snin 1833 u 1856. Il-Perit Giorgio kien kiseb diploma fil- Matematika mill-Università ta' Pavia fl-Italja (1861) u ggradwa mill-iskola tal-Inġinerija ta' Torin (1879). Fl-1870 beda jgħallem il-Fiżika fl-Università ta' Malta. Seba' snin wara ngħata il-warrant biex ikun jista' jipprattika l-professjoni ta' Arkitett u Land Survevor. Fl-1888 imbagħad, laħaq Supritendent tax-Xogħlijiet Pubbliċi b'salarju ta' £500 fis-sena. Minbarra l-knisja ta' San Gejtanu, li hija l-kapolavur tiegħu f'dak li hu bini sagru, jibqa' imsemmi wkoll għad-disinn li kien fassal tal- ġibjun tal-ilma li hemm ħdejn Ħal-Luqa, kif ukoll għas-sehem tiegħu fil-bini tal-lanterna tar-Rotunda tal-Mosta. Kien ukoll involut fl-ippjanar tal-ferrovija li kellha tgħaddi mill-inħawi tal-Ħamrun. (Xi tagħrif huwa meħud mill-artiklu Profs. Giorgio Schinas, l-arkitett tal-knisja parrokkjali ta' San Gejtanu ta' Ravmond Saliba li kien deher fil-Programm tal-Festa parroċċa San Gejtanu 1994.) 2 benefatturi li għenu finanzjarjament biex setgħet titla' din il-knisja l-ġdida fosthom, il-Gvern ta' dak iż- żmien u l-istess Isqof, kif ukoll għaqdiet u diversi kontributuri. (Stampa xellug: impressjoni tal-mudell ta' kif suppost kellha tiġi l-knisja l-ġdida.) Ft-13 ta' Ġunju tas-sena ta' wara tqiegħdet l-ewwel ġebla u ġiet imbierka mill-Isqof Fra. (Ritratt tiegħu jidher hawn fuq.) Għall-kuntrarju ta' dak li xtaq il-poplu kollu Ħamruniż li kien Ġużeppin minn ewlu, il-knisja l-ġdida kienet ġiet imsemmija għal San Gejtanu, isem il-qaddis tal-Isqof. Il- poplu Ħamruniż kien baxxa rasu għal din id-deċiżjoni umli tal-Isqof b'sens ta' gratitudni lejn il-benefattur tiegħu. Il-knisja l-ġdida infetħet u tbierket mill-Isqof Konti Carmelo Scicluna (1800-1888) nhar l-10 ta' Lulju 1875. Sitt snin wara, l-istess Isqof waqqafha f'parroċċa għaliha. Kif kien xieraq, l-Isqof ħatar lill-Vikarju Kurat Dun Fortunat Valletta' bħala l-ewwel kappillan ta' din il-parroċċa l-ġdida. Hija kienet ġiet ikkonsagrata mill-Arċisqof Dom Mauro Caruana (1867-1943) ħafna snin wara (Ritratt tiegħu jidher fil-ġenb.) Il-knisja issa kienet lesta minn kollox … ħlief għall-famuża kopplal FORMA: Inħallu issa għal ftit ħin it-tagħrif li għadni kif għaddejtilkom fl-isfond ta' din il-ġrajja storika u ndawru ħarsitna lejn il-marċ Il-Famuża Koppla tas-Surmast Willie Attard. It-tabella t'hawn taħt turi kif inhu mqassam il-marċ li bażikament jaqa' taħt tliet taqsimiet ewlenin fl- ewwel parti: 'A', 'B'u 'Ċ' u Triju fit-tieni waħda. Tneħħi l-introduzzjoni f''A', 'B' u t-Triju, it-taqsimiet huma kollha replikati. Taqsimiet 'A' u 'Ċ' tajthom l-istess lewn oranġjo biex nuri li dawn it-tnejn għandhom xi ftit jew wisq minn xulxin. Taqsima 'B' tajtha lewn ċelesti biex nuri li dan il-passaġġ tan- nofs jikkuntrasta bil-kbir minn maż-żewġ taqsimiet l-oħra li jinsabu fuq kull naħa tiegħu. Min-naħa tiegħu mbagħad, it-Triju mmarkajtu bl-isfar, mhux biss għax huwa l-qofol ta' kull marċ, imma wkoll għax waħdu biss jifforma din it-tieni parti. Tant hu li, jekk ngħoddu kemm hemm battuti fiż-żewġ partijiet insibu li, A' 4 'B'- 'Ċ' 119, filwaqt li, it-Triju — 84. Dan ifisser li, dan tal-aħħar jammonta għal kważi tliet kwarti tal-ewwel parti, u għaldaqstant tista' tgħid li fih daqs nofs il-marċ kollu. Anki fih innifsu, il- marċ mhux wieħed mill-qosra peress li għandu 203 battuta, fejn it-taqsimiet tiegħu kollha jirreplikaw ruħhom. Taqsima Battuti Deskrizzjoni) Tonalità ) Rimarki l-8 Introduzzjoni ( Sib Maġġuri 42-45 Introduzzjoni / Sib Minuri 46 - 84/85 (86/87) Replikati Xi ħaġa wkoll dwar l-analiżi peress li din ser tkun tinkludi biss deskrizzjoni qasira u ġenerika mingħajr il- bżonn li noqgħod nidħol f'ħafna dettalji tekniċi. U minflok issir f'daqqa, din ser tkun mifruxa b'tali mod li tista' timxi id f'id mal-ġrajja tal-koppla. Bhekk, il-ġrajja u l-marċ jintisġu flimkien. Il-kwotazzjonijiet li ser inkun qed nislet huma kollha meħudin miż-żewġ memoirs li ħallielna Dun Nerik Cordina Perez permezz tal-kitba fil-programmi tal-festi ta' San Gejtanu tal-1953 u l-1956 rispettivament. Laħaq qassis fl-1859 u kien iqaddes fil-knisja ta' Portu Salvu fil-Ħamrun. Inħatar l-ewwel kappillan tal- parroċċa tal-Ħamrun għax-xogħol kbir illi wettaq fil-bini tal-knisja l-ġdida li kienet għadha kif telgħet. Jingħad li, kien anke jgħin lill-ħaddiema jġorru l-ġebel meta din kienet qegħda tinbena. Qabel ma sar kappillan, kien Vigarju Kurat, jiġifieri bħal delegat appostoliku maħtur speċifikament biex jieħu ħsieb l-erwieħ tal-parroċċa. 3 INTRODUZZJONI (b. 1-8'): Biex nagħti bidu għal din il-ġrajja għażilt li nibda proprju biha. Iżda, għalkemm din hi l-introduzzjoni wieħed irid iżomm quddiem għajnejh li, Mro. Willie Attard kiteb dan il- marċ meta l-koppla kienet ġa tlestiet u waslet biex tiġi nawgurata. Wieħed irid jifhem hawnhekk li, il- kompożitur jiftakar il-knisja mingħajr koppla sa minn twelidu. Kien qed jara l-affarijiet minn retrospettiva fis-sens li, hu għex il-mument fejn issa seta' jara u jgawdi l-koppla l-ġdida meta din qabel ma kenitx teżisti. Mużikalment, din l-introduzzjoni tfakkarni wisq f'għanja partikolari tal-Milied — 'Ngħannu bil-Ferħ għax hu l-Mulej', jew kif inhi magħrufa aħjar bl-Ingliż, Jov to the Worldi The Lord is Come. Attard bħal donnu jinqeda b'dan il-motiv ġubilanti billi jislet l-ewwel erba' noti minnu u jirrepetihom għal darba darbtejn biex bhekk joħloq sentenza ta' tmien battuti. Infatti, ir-'readv, steadv, go' method huwa biss mod wieħed ta' kif tista' tibni melodija. Innota wkoll li, il-melodija hi waħda mtarrġa u li tagħmel użu biss min-noti tal-iskala in Sib Maġġuri. Iżda, filwaqt li din tkun nieżla (klarinetti u kurunetti) hemm oħra tielgħa bl- QABEL TELGĦET IL-KOPPLA: Bla ma jrid, wieħed bilfors jistaqsi: 'X'kien ġara mela biex il-knisja l-ġdida li kienet għadha kif inbniet ma titlestiex ukoll mill-koppla li hija l-għajn ta' kull sbuħija esterna f'dik li estetika arkitettonika) It-tweġiba jagħtihielna l-Monsinjur Enrico Cordina Perez (1895-1956), dak iż-żmien kappillan fil-parroċċa tal-Ħamrun, fl-artiklu estensiv tiegħu, intitolat Il-Koppla (il-Kappillan li ta bidu għall-Koppla), li kien deher fil-Programm tal-Festi ad unur San Gejtanu tal-1953. Fi kliemu stess, dan ġara peress li, il-Ħamrun ma kienx hemm Knisja u l-popolazzjoni kienet bdiet tiżdied, allura l-Kappillan ta' dak iż-żmien — Dun Fortunat Valletta deherlu illi jagħlaqha malajr biex jibda jiġbor in-nies fiha u għalhekk saqqfu malajr u għalquha kif inhi mingħajr il-koppla. Ma setax jonqos li, il- Perit Schinas joġġezzjona bil-qawwa kollha għal din id-deċiżjoni peress li kellu kollox imħejji u miexi skont il-pjanta li kien fassal. Ġara imma li, il- Kappillan u l-oħrajn (ma jsemmix min huma) 'kienu donnhom xebgħu jistennew fis-snin li damet tinbena'. Konsegwenza ta' hekk, 'għamlu kif riedu huma u frattant il-koppla baqgħet ma saretxl' Ma għaddiex wisq żmien li ma ddispjaċihomx tad-deċiżjoni żbaljati li kienu ħadu. Xtaqu kieku jagħlqu l-Knisja mill-ġdid biex tkun tista' tinfetaħ il- koppla, iżda l-Isqof ta' dak iż-żmien ma aċċettax, u baqa' sakemm ipperswadihom li jħallu kollox kif inhu. Kawża ta' din id-deċiżjoni, il- Ħamruniżi 'kienu jħossu ruħhom wisq offiżi u nferjuri meta jqisu illi ġo pajjiż bħal tagħhom ma kellux ikollhom almenu knisja kompluta fl- arkitettura.' (Fir-ritratt tal-ġenb, li kien deher fil-ħarġa tal-Programm tal- festi ta' San Gejtanu tal-1952, tidher parti mill-knisja, naturalment, mhux kollha, peress li kienet għadha mingħajr koppla.) 4 L-EWWEL TENTATTIV: Gerbeb iż-żmien, u l-faċenda tal-koppla kien għoddha ntesiet għall-kollox. Fl-1895, Dun Fortunat Valletta spiċċa minn kappillan u minfloku ġie Dun Ġwakkin Grech' li dam biss ftit xhur ragħaj tal-parroċċa qabel ma mar arċipriet il-Birgu. Fl-istess sena, laħaq minfloku Dun Ġużepp Muscat' mir-Rabat u kien donnu jidher li, il-kwestjoni tal-koppla kienet qed titħajjar terġa' titqanqal. Skont Dun Cordina Perez: 'il-Kappillan Dun Ġużepp Muscat, megħjjun mill-Viċi-Parroku tiegħu Dun Ġużepp Vella, komplew l-ewwel idea sabiex jibda xi moviment għall-koppla, u minn banda kien irnexxielhom u sejħu u ffuramaw Kumitat tal-aħjar nies mill-Ħamrun. Il-ħidma tagħhom bdiet tħalli l- frott tant li, tnieda 'konkors fost il-periti Maltin biex jagħmlu disinn tal-koppla. Fil-frattemp, il-Kumitat kien qed jaħdem fi sforz kollettiv biex 'isib il-pjanta oriġinali tal-Perit Schinas, imma kien kollu għalxejn għax il-pjanta baqgħet ma nstabitx. (Hawn min jgħid li, il-Perit tant kien iffastidjat bid-deċiżjoni li kienet ittieħdet fi żmien Dun Fortunat biex il-koppla ma ssirx li kien spiċċa biex qattagħhal) Intant, il-Konkors kien sar u li għalih kienu kkonkorrew biss tliet Periti fosthom, Andrea Vassallo (1856-1928), ir-rebbieħ ta' dan il-Konkors. Huwa kien ingħata £25 lira f'rigal bħala premjul Wara l-Konkors, il-Kumitat għadda għall-fażi iebsa li jmiss, dik li jibda jiġbor il-flus bieb bieb mingħand in-nies tal-Ħamrun. Kull membru 'ħa biċċa triq u kull nhar ta' Ħadd bdew jiġbru sold kull familjal Din il-ħaġa baqgħet sejra għal tul mhux ħażin ta' żmien, u mbagħad ix-xogħol waqaf. (Fir-ritratt tidher il-pjanta tal-koppla kif kien fassalha l-Perit Andrea Vassallo li turi kif kellha tiġi minn barra u minn ġewwa. Tajjeb ngħidu li, għalkemm ir-ritratt iġib id-data tal-1953, il-pjanta kienet tħażżet mill-Perit Vassallo ħafna żmien qabel meta kien daħal għall- Konkors li kien sar fl-20inijiet tas-seklu l-ieħor.) IT-TIENI TENTATTIV: Wara li Dun Ġużepp Muscat (ritratt tal-ġenb) kien spiċċa minn kappillan fl-1928, laħaq minfloku Dun Gejtanu Mifsud' mill-Belt Valletta. Dan il-kappillan, li kien iġib l-istess isem il-qaddis, kien 'reġa' ħa tqanqila oħra u reġgħu nġabru xi flus ukoll.' Iżda, għal darb' oħra, ix-xogħol kien reġa' waqaf minħabba ħafna raġunijiet fosthom, il-kriżi serja ħafna li kienet għaddejja minnha Malta. Il-Ħamruniżi issa kienu qatgħu qalbhom għal kollox mill-idea li l- koppla għad xi darba titla'. Mhux ta' b'xejn għalhekk li, il-frażi 'daqs il-koppla tal- Ħamrun' kienet żdiedet mal-lista tal-idjomi Maltinl Din aktarx kienet tingħad b'inkejja biex biha nfissru għal xiħaġa li ma tasal qattl Din tal-koppla kienet ħalliet marka kerha fuq il-Ħamruniżi. U biex tgħaxxaq kollox, Dun Gejt kien miet qasir il- għomori l U għal perjodu twil ħafna wara, il-Ħamrun waqa' f'limbu ta' indifferenza għal din l- -opra. IT-TIELET TENTATTIV: il-proverbju Malti jgħid: 'Fuq tlieta toqgħod il-borma'. U tabilħaqq hekk hu. Fl-1933 Dun Gejtan Mifsud jispiċċa minn kappillan u minfloku jidħol Dun Nerik Cordina Perez'. Għadda ż-żmien, u fil-ħarġa tal-Programm tal-Festi ta' San Gejtanu tal-1952 jidher daqsxejn ta' artiklu bl-isem ta' Kelmtejn fuq il-Parroċċa, u s-soltu ritratt tal-knisja mill-faċċata tagħha biss biex jostor il-fatt li kienet bla koppla. F'dawn il-kelmtejn, l-artikolista anonimu, jillamenta għall-fatt li, il-koppla ma kenitx 9 It-tieni ni kappillan tal-parroċċa ta' San Gejtanu. Kien jiġu ħu l-kompożitur ta' fama Gaetano Grech, u kellu ħuh ieħor Patri Ambroġ ta' Santa Tereża. Dun Ġwakkin kien Arċipriet tal-Birgu bejn is-snin 1897 u 1926. 7 It-tielet kappillan wara Dun Ġwakkin. Dam f'din il-kariga għal 31 sena mill-1897 sal-1928. Fi żmienu saru l-paviment tal- knisja, linef, l-orgni, l-apparat tar-rakkmu bid-deheb u bosta xogħlijiet oħra. $ Ir-raba' kappillan wara Dun Ġużepp. Kien iġib l-istess isem tal-Qaddis tal-parroċċa tal-Ħamrun. Dam biss erba' snin bejn l- 1929 u l-1933. Fi żmienu l-knisja kienet ġiet konsagrata u hija l-uniku waħda konsagrata f'jum il-konsagrazzjoni tal-knejjes kollha nhar is-26 ta' Settembru, 1930. Fi żmienu wkoll, sar ħafna xogħol ta' skultura, invjar tal-ġebel minn ġewwa. Saru wkoll xi statwi u xi pitturi. 9 Twieled il-Ħamrun fl-1895 minn Antonio u Elvira, imwielda Perez. Iċċelebra l-ewwel quddiesa solenni tiegħu fil-parroċċa ta' San Gejtanu fl-1921. Għamel xi żmien kappillan tan-Naxxar. Ħa l-pusses bħala kappillan tal-Ħamrun f'Awwissu 1934, mal- festa ta' San Gejtanu fost il-ferħ kbir mill-parruċċani. Kemm fil-Ħamrun kif ukoll fin-Naxxar kien magħruf bħala 'il-Kappillan tal-Funzjonijiet' peress li kien hu li kabbar il-funzjonijiet ta' ġewwa u ta' barra fiż-żew parroċċi li kien serva fihom bħala ragħaj spiritwali. Fl-1949 waqqaf il-kor tal-parroċċa mmexxi minn Dun Ġużepp Cachia. Dam imexxi l-parroċċa ta' San Gejtanu għal 22 sena sħaħ li fihom għamel ħafna ġid spiritwali u opri sbieħ fil-parroċċa. Jibqa' msejjaħ 'il-Kappillan tal- Koppla' peress li kien fi żmienu li telgħet il-famuża koppla fl-1956. Laħaq Monsinjur tal-Kattidral fid-29 ta' Settembru tal- istess sena. Miet fl-aħħar tas-sena tal-istess sena wkoll. Il-funeral tiegħu sar l-għada nhar l-ewwel ta' Jannar 1957. (Programm tal-festa 2006. pġ. 105-111 u Programm tal-festa tal-parroċċa 1995, pġ. 5 telgħet minħabba li ma kenux żammew mal-pjanta oriġinali tal-Perit Schinas. Bl-istess mod kif il-knisja kienet tinsab bla ras (jiġifieri bla koppla) hekk ukoll in-nies kienet qed tħoss rasha maqtugħa. Fl-istess ħin, l-artikolista bħal donnu ried jagħti lill-qarrej x'jifhem li issa kien wasal il-mument li dan il-proġett sa fl-aħħar jitwettaq. Il-poplu qata' qalbu u tilef kull speranza u l-ebda xaqq ta' dawl ma kien baqgħalu, meta fil-bogħod verament tfaċċat qawsalla ta' dawl u bdejna nisimgħu li l-koppla sejra ssir. (Dun Nerik Perez - Programm tal-festi ta' San Gejtanu 1953) Nerġgħu nduru issa fuq il-marċ u nitkellmu ftit fuq l-ewwel replika. (1A) Parti 'a' u 'b' (b. 82 — 401411): Din it-taqsima hi magħrufa bħala l-ewwel replika u hija magħmula minn żewġ sentenzi twal ta' 16-il battuta l-waħda. Jerġa', kull sentenza tinqasam f'żewġ frażijiet daqsinsew li bejniethom jikkostittwixxu forma binarja. Dan għaliex, il-waħda għandha tmiem miftuħ, filwaqt li l-oħra tagħlaq bin-nota kjavi. F'Parti 'a' (b. 87-24) (ara eżempju ta' hawn taħt fejn tidher l- ewwel nofs tagħha) l-melodija ewlenija qegħda fuq l-istrumenti tar-ram u akkumpanjata minn ritmu stinat ġej min-naħa tal-istrumenti tal-qasba — liema ritmu nerġgħu niltaqgħu miegħu f'IĊ (it-tielet replika). Eezz Fil-Parti 'b' (b. 242 40 (41) imbagħad, l-istess melodija tgħaddi għal għand il-klarinetti u l-kurunetti (ottava taħthom), u mwieżna minn kuntrapunt imitattiv fuq ir-ram. Il-frażijiet f'dan il-passaġġ kollha jibdew in aria. Fl-eżempju ta' hawn taħt, l-ittra 'x' tindika kif il-kompożitur jirnexxilu joħloq kontrapunt tat-tip strett permezz tal-imitazzjoni. Dan jiġri billi l-ewfonji jwieġbu lura mill-ewwel bl-istess frażi li jkunu għadhom kif daqqewha ottava fuqhom, il-klarinetti u l-kurunetti. L-impressjoni ġenerali li wieħed jieħu minn din l-ewwel replika hu ta' xi ġrajja importanti li issa nbdiet u qegħda isseħħ tabilħaqq. 25 ż -—1—1— 3 €: BE 3 AT —7F x : ewfonji 1 , f F— 4 a 3 trumbuni — baxxi $: ż i u imil fl- I II ——- ĠEJ TRAKK BIL-ĠEBEL: Ġara li, mhux ħafna żmien wara, sewwasew fis-16 ta' Frar tal-1953, bħal sajjetta fil-bnazzi, il-Ħamruniżi raw 'trakk tiela' mgħobbi bil-ġebel u kulħadd beda jiġri warajh, jgħajjat u jċapċap bil-ferħ. X'kien qed jiġri sewwa2 Il-kappillan Dun Cordina Perez kien ilu jaħdem bil-għaqal kollu fuq dan il-proġett u meta ra li kollox jinsab imħejji, ta bidu biex jibda l-proċess għall-bini tal- koppla. Infatti, fil-21 ta' Ottubru tal-1952 kien ġa 'ħabbar illi l-pjanta kienet lesta u approvata mill- Arċisqof u mill-Ġunta tiegħu, u li ftit ta' żmien ieħor jibda jinġieb il-ġebel.' Għall-ewwel, in-nies ma emmnitux, imma meta mbagħad rat it-trakk ġej mgħobbi bil-ġebel biddlu fehmthom. Għaldaqstant, b'saħħet din il-mossa f'waqtha ngħata bidu għall- kampanja ta' ġbir ta' flus li għaliha l-poplu kkonkorra bi ħġaru. Fil-Bank tal-Gvern kien hemm diġà somma sabiħa mfaddla ta' flus li kienu ġew mill- ġbir li kien sar fi żmien il-kappillani ta' qablu u minn donazzjonijiet oħra. Min-naħa tiegħu, il-kappillan kien ġa ħa ħsieb jifforma Kumitat sa minn ħafna xhur qabel. Dan il-Kumitat bl-isem ta' Pro Cupola kien magħmul mis-saċerdoti kollha tal-Parroċċa u mill-membri tal-Ġunta. Xogħlhom kien li jgħinuh bil-pariri, is-suġġerimenti u l-ideat tagħhom. Il-bini tal-koppla kien tabilħaqq wasal biex jibda imma t-triq quddiem il-kappillan kienet waħda iebsa u mħattba. SSan Gejtanu, għatini l-għajnuna int, nixtieq li dan it-tempju tiegħek ikun komplut, agħmel li jiena ma nara l-ebda ħaġa li tfixkilni, li żżommni lura li ma nibdix din il- koppla. '' (Dun Nerik Perez - Programm tal-festi ta' San Gejtanu 1956) Niġu issa għat-tieni replika. (1B) (42 - (84/85 — 86/87)): F'din it-taqsima, hekk imsejħa passaġġ tan-nofs, il-klima tinqeleb ħabta u sabta peress li l-kjavi tmur fil-minuri — Sib Minuri. Ir-replika hija preċeduta minn introduzzjoni ta' erba' battuti li jdaħħluna mill-ewwel f'din il-burdata li tirrifletti t-triq iebsa u mħattba li kellu quddiemu il- kappillan. Kull waħda mill-erba' frażijiet twal ta' għaxar battuti l-waħda, hija kkaratterizzata mis- sinkope' fil-bidu tagħha, li fih innifsu joħloq element drammatiku. Mill-banda l-oħra, kull frażi tispiċċa b'battuti battala fejn mhemm xejn għaddej għajr l-akkumpanjament li, fil-monotonija tiegħu huwa ntiż li joħloq atmosfera kiebja. U xi ngħidu mbagħad għall-interventi skwillanti min-naħa tal-istrumenti tal- injam waqt li l-istrumenti tar-ram ikunu għaddejjin lixx lixx bil-melodija tagħthom. IL-KOPPLA TIBDA TIELGĦA: Il-bini tal-koppla l-ġdida kien ġie fdat lis-Sur Ġużċ Damato'' (1886-1963) (ritratt tal-ġenb), biex jara li x-xogħol jimxi sew 0 Is-sinkopġ jifforma ruħu meta n-nota taħbat b'mod illi nofs il-valur tagħha jaqa' fuq il-parti forti u n-nofs l-ieħor fu id- deboli. 'l Kien wieħed mill-akbar periti Maltin tas-seklu 20 għal għadd ta' bini sabiħ li ddisinja. Imwieled fi Sfax fit-Tuneżija minn Manwel u Karmena, imwielda Spiteri. Kemm dam hemmhekk, huwa attenda l-iskola tal-Freres u kiseb esperjenza kbira fl- industrija tal-kostruzzjoni u l-bini tal-vapuretti li kellhom il-ġenituri tiegħu. Din l-esperjenza, flimkien mal-ġibda u l-imħabba li minn dejjem kellu għas-sengħa tal-bini, qegħduh f'pożizzjoni ideali biex imidd idejh fil-qasam tal-kostruzzjoni f'Malta. Infatti, ta' 24 sena kien ġie jgħix f'Raħal il-Ġdid fejn kellu jistennewh membri oħra tal-familja wara li kien tlewwem ma' missieru dwar xi negozju. Fl-1911 iżżewweġ lil Josephine, imwielda Farrugia, u minnha kellu ħamest itfal fosthom, it-tabib Memċ. L-għejxien tiegħu kien jaqilgħu min-negozju li kien fdalu f'idejh missier martu li kien negozjant u importatur tal- fajjenza u ċ-ċeramika. Peress li kien twieled f'art barranija ma kellux il-warrant biex jaħdem ta' perit, u kull darba kien ikollu jqabbad wieħed biex jiffirma l-pjanti għalih. Bħala arkitett prolifiku huwa ħallielna ħafna xogħlijiet sbieħ imxerrdin ma' Malta u Għawdex fosthom ukoll, l-orartorju San Alwiġi Gonzaga fin-Naxxar illi parti kbira mix-xogħol tiegħu sar taħt is-superviżjoni ta' nannuwi, Manwel Pirotta. Fost il-lavranti tiegħu li ħadmu b'xejn fuq dan il-proġett kien hemm ukoll missieri Ninu. Ta' min jgħid hawnhekk li, fiż-żmien l-eqqel tal-Gwerra, il-familja ta' Damato kienet refuġjata n-Naxxar proprju fid-dar taz-zijiet ta' missieri. Infatti, ibnu Memċ kien it-tabib tal-familja u kellu l-klinika tiegħu f'waħda mill-kmamar ta' barra tar-residenza Pirotta. (Fir-ritratt t'hawn taħt jidhru t-tabib Memċ flimkien ma' Ġannmari Pirotta, jippużaw għal ritratt fil-ġnien tar-residenza ta' bużnannuwi li kien idoqq l-ottavin mal-Banda Peace tan-Naxxar.) skont il-pjanta li kien fassal ħafna snin qabel il-Perit Andrea Vassallo. Hekk jiddeskrivieh Dun Nerik fil- memoir tiegħu, 'din il-pjanta kellha tkun biċċa xogħol iebsa, imma l-intenzjoni tajba, il-qlubija u l- intelliġenza ta' dan is-Sinjur malajr lestew kollox għalbiex jibda dan ix-xogħol kolossali. L-imgħallem tal-ġebel kien ċertu Ġanni Baldacchino li dak iż-żmien kien għadu kemm lesta mix-xogħol fuq il-knisja tal-Kalkara. Miegħu kellu jgħinuh erba' lavranti ta' ħila kbira li, 'matul ix-xogħol tagħhom kienu jgħaġġbuk kif jaħdmu dak il-ġebel hekk kbir u tal-qies.' Kienet biċċa xogħol tassew iebsa għax il-ġebel u l-materjal kollu relatat mal-bini kien ikun irid l-ewwel jittella' mit-triq bit-tarjola għal fuq is-saqaf tal- knisja, u minn hemm għad-dawra tal-koppla biex ikun jista' jibda jinħadem mill-bennejja. Fir-ritratt t' hawn fuq (lemin), illi kien deher fil-Programm tal-Festi ta' San Gejtanu 1953, jidher wieħed mill- ħaddiema fuq il-lant tax-xogħol taħt il-qilla tax-xemx meta l-kostruzzjoni tal-koppla kienet għadha fil- bidu tagħha. Infatti, l-ewwel ġebla kienet tqiegħdet nhar it-13 ta' April 1953 wara li kien diġà inbeda xi xogħol ta' pedamenti fuq dik li kellha tkun il-koppla. Dakinhar, Dun Nerik jiftakru jieħu nifs qawwi u jiżżi ħajr 'il Alla u 'l San Gejtanu. Erbat ijiem wara kien ħareġ l-ewwel pagament għall-ħaddiema ta' tlettax-il lira, disa' xelini u erba' soldil Il-proġett qabad ir-ritmu tiegħu u beda miexi u x-xogħol dejjem tiela'. U l-Perit Damato dejjem fuq is-saqaf tal-knisja mal-bennejja, moħħu biex ikejjel u jiddisinja, u jara li x-xogħol isir bir-reqqa u sabiħ. Għax kif kien jgħid il-Perit stess, il-koppla tal-Ħamrun kellha tkun waħda mill-isbaħ, mill-aqwa. Każ hux, sewwa jgħid il-Malta li, 'min jistenna, jithenna'. I Fiftit xhur, il-koppla bdiet tiela' ġmielha, kif jidher mir-ritratt li kien ittieħed I minn wieħed mill-kampnari fejn hemm it-tieni l-ikbar qanpiena. Minn ġo fih I tidher il-koppla kif kienet ġejja, minn barra bi tmien kantunieri, filwaqt li / minn ġewwa tonda. Bejn it-tmien pilastri ħoxnin, li kienu jitlestew mill-ewwel bejn il-qoxra ta' barra u dik ta' l ġewwa tal-koppla, kellhom jitilgħu pilastri oħra rqaq fuq in-naħa ta' barra u ) kolonni fuq in-naħa ta' ġewwa. Meta mbagħad tlestew dawn il-pilastri kellhom jitilgħu l-ħnejjiet mad-dawra kollha, u b'hekk il-koppla tibda tieħu I s-sura. Meta titlesta, il-koppla kellha tkun waħda tassew oriġinali peress li I kien ser ikollha fil-fatt żewġ koppli mdaħħlin ġo xulxin. B'hekk, meta tidħol ġo fiha, tkun tista' ddur u tara l-knisja minn kull angolu. Tant kien miexi b'ritmu tajjeb ix-xogħol fuq il-koppla li, ċertu Karlu L-IMĦABBA TAL-ĦAMRUNIŻI .LEJN IL-KNISJA TA' S. GEJTANU ħna dejjem konna nafu Al Hili l-poplu Ħamruniż Jgħożż u jħobb il-Knisja tiegħu, Dak it-Tempju wisq għażiż. Iżda qatt ma konna nafu Hi għandu ġol-qalb tiegħu Din l-imħabba li qed juri, Mħabba żgur li twieldet miegħu. Malli Dun Cordina Perez, il-maħbub Kappillan tagħna, Qal: jinħtieġ, biex titla l-koppla L-poplu fis jingħaqad magħna…. Hawn il-poplu, l-Ħamruniżi Semgħu minnu, u bla tnjkkir Tawh l-għajnuna, biex bil-koppla Aħna nżejnu t-Tempju kbir. Kulħadd jgħin, il-flus jiżdiedu, Ix-xogħol tiela, l-qlub ferhana, F'San Gejtanu ieħor tkun lesta, L-koppla s-sbejha tkun hemm magħna. Juri dan li l-Ħamruniżi, Sew min għandu u kapa il-fqar, Lejn il-Knisja ta' Gejtan X'għożża u miabia għandhom. kbar: : SATARIANO. Satariano, kien tħajjar jinseġ poeżija mnebbħa mill-entużjażmu li kulma jmur kien beda jaħkem fuq il-poplu Ħamruniż li akkost ta' kollox xtaq jara dan il-proġett, li kien ilu għexieren tas-snin jistenna fuq l-ixkaffa, sa fl-aħħar jitlesta. Satariano hu dak l-istess poeta li, fl-1939 kien niseġ il- versi sbieħ tal-immortali /nnu Marċ San Gejtanu tas-surmast Willie Attard fl-okkażjoni tal-Ġublew tad-Deheb tal-ewwel għaqda soċjali u mużikali ġewwa l-Ħamrun. Il-poeżija, intitolata L-imħabba tal- Ħamruniżi lejn il-Knisja ta' San Gejtanu, kienet intiża biex tqawwi l- qalb u tħeġġeġ lill-poplu Ħamruniż ħalli jkompli jgħin b'kull mod li jista', mhux biss fiżikament permezz tal-ħidma volontarja, imma wkoll finanzjarjament, kif ukoll moralment. Ħafna kienu l-benefatturi ġenerużi li taw somom mhux żgħar ta' flus f'daqqa, oħrajn silfu fallakki, ħadid u għodod, u ħafna kienu dawk l-oħrajn li taw b'kemm jiswa £5 trakk ġebel. Għajnuna kbira oħra kienet ġejja wkoll mid-diversi lotteriji li kienu jiġu organizzati minn diversi ħbieb Ħamruniżi li ħallew qligħ mhux żgħir. Kien hemm imbagħad, tip ta' benefatturi oħra li taw ħafna minn ħinhom u l-enerġija tagħhom biex jiġbru mit-triqat. Il-messaġġ tal- poeta Karlu Satariano bilfors li wasal fuq widnejn tajba għax il-koppla damet biss madwar sentejn biex tlestiet għal kollox mill-ġebel. Dan ġara fl-20 ta' April tal-1955. €Kif wara mixja twila minn triq kollha ħotob, ħofor u għollieq inti tasal saflaħħar għajjien, fejn ikollok il-ħsieb li tasal, tieħu nifs qawwi u qalbek ma tibqax tħabbat bil- għaġla bħal qabel u tgħid: 'Issa jien ferħan għax wara din it-triq twila, wasalt għajjien imma kuntent. '' (Dun Nerik Cordina Perez — Programm tal-festi ta' San Gejtanu 1956) Nerġgħu għal darb' oħra nduru fuq il-marċ u nitkellmu issa fuq it-tielet replika tiegħu. (IĊ) Parti 'a' u 'b' (88-119): Fit-tielet replika nerġgħu għat-tonalità li kellna fil-bidu, i.e. in Sib Maġġuri. Dan il-passaġġ fih 32 battuta maqsumin f'żewġ sentenzi tal-istess tul. Fl-ewwel waħda (b. 88 — 103) niltaqgħu ma' melodija pjuttost ferriħija u qabbeżija li, minbarra t-terzina tal-kromi fil-bidu, iddaħħal ukoll l-istess ritmu li konna ltqajna miegħu fl-ewwel taqsima ta' Parti LA, u li jikkonsisti f'sett ripetut ta' kroma, segwita minn respir aspett u semikorma. Dan l-istess ritmu nsibuh ukoll fil-kontro-melodija min- naħa tal-ewfonji li xogħlhom hu li jibqgħu jsusu wara l-melodija prinċipali. Fit-tieni parti (b. 104-119) mbagħad, l-istess melodija tgħaddi għal għand l-istrumenti tar-ram, u bil- klarinetti u l-kurunetti jakkumpanjawhom bir-ritmu li għadna kif semmejna hawn fuq. Ħaġa hawnhekk, li xtaqt niġbed l-attenzjoni fuqha hija din: illi f'taqsima LA (b. 82 — 40141)), (a) il-melodija prinċipali qegħda isfel filwaqt li, f'(b) l-istess melodija tmur fuq. F'taqsima IĊ (88-119) għandna l-istess sitwazzjoni imma bil-maqlub, għax l-ewwel tiġi (b), imbagħad (a). Fil-każ ta' (a) ukoll, għandna l-istess akkumpanjament ritmat li semmejna. B'mod aktar ġenerali, il-passaġġ f'din ir-replika donnu jagħtina x'nifhmu li l-iebes issa kien għadda u wieħed irid iħares 'il quddiem b'kuraġġ għax fiż-żmien mhux daqstant 'il bogħod tidher it-tkomplija tal-famuża koppla. IL-KOPPLA TITLESTA MILL-ĠEBEL: Għalkemm il-koppla kienet lesta mill-ġebel, kien għad jonqosha l-għamara kollha. Iżda anke hawnhekk il-providenza ma naqsitx. Biex saru t-twieqi tal-koppla nstabet għajnuna kbira mis-sur Ċensu Apap u wliedu, kif ukoll minn Emmanuele Fenech li, 'b'sagrifiċċju kbir ħadmu u lestew dawn it-twieqi li ġew magħmula ji sengħa kbira u b'xogħol delikat ħafna. Għal dak li għandu x'jaqsam EE mad-dawl ta' barra u ta' ġewwa ndaħal għalih is-Sur Joseph Vella tad-Ditta li ġġib ismu li, flimkien ma' uliedu biddel il-koppla f'ġenna. Min-naħa tagħha, id-Ditta tas-Sur Salv. Guillaumier, liema kumpanija ma kenitx ilha wisq imwaqqfa fil-Ħamrun, kienet ta' għajnuna kbira ħafna peress li kienet hi li ordnat l-ħġieġ tat-twieqi u silfet l-armar ta-ħadid għal-laterna u l-balavostri. (Fir- ritratt tal-ġenb tidher il-koppla kif kienet tidher mixgħula fil-Festa ta' San Gejtanu tal-1954. Wieħed 9 jinnota li, f'sena u ftit xhur il-koppla kienet tlestiet mill-ġebel kollu għajr il-lanterna ta' fuq nett.) It- twaħħil tal-ħġieġ sar mil-lavranti tas-Sur Salv mingħajr ħlas. Fuq ġewwa tal-koppla mbagħad, il-lunetti ġew imżejna b'erba' Dutturi tal-Knisja li huma, Santu Wistin, San Girgor, San Ġilormu, u San Bernard. Għal dan ix-xogħol offra ruħu l-iskultur John Spiteri Sacco'Ż (1907-1996) li kien magħruf sew għal kapaċità tiegħu fl-istucco. Fuq xewqa tiegħu stess, kien ried li jagħmel wieħed minn dawn id-Dutturi b'xejn. Fi kliem Dun Nerik, 'L-opra tiegħu rnexxiet ħafna u nistgħu nsejħulha kapolavur tal-arti fl- istukki.' U xi ngħidu mbagħad, għall-arma kbira tal-Ħamrun fil-ġebel u miżbugħa bl-ilwien tagħha li hemm f'ħoġor il-koppla meta tħares minn quddiem l-Altar Maġġur. Jekk tifli sew issib li, fiha tiġbor flimkien l- arma ta' San Gejtanu u dik tal-Ħamrun rispettivament. Il-Kuruna hi simbolu li, San Gejtanu kien ġej minn familja rjali filwaqt li, il-ġilju jissimboleġġja l-purità ta' dan il-Qaddis. Il-ktieb juri l-għerf li bih kien mgħoni u s-salib, li huwa simbolu tat-tbatijiet li kellu jgħaddi minnhom għal Kristu. Ma setax jonqos li, mal-aħmar u l-iswed li nsibu fl-emblema tal-Ħamrun jitniżżel b'ittri tad-deheb il-motto ta' dan il-pajjiż — Propera Augesco li, bil-Malti tiġi tfisser, 'dlonk nikber'. Minbarra din l-arma, il-koppla hija miżgħuda b'ħafna xogħol sabiħ fl-iskultura li, jista' jiġi aktar apprezzat jekk wieħed jitla' fuqha. B'hekk wieħed ikun jista' jara dan ix-xogħol irqiq u fin mill-qrib u b'aktar attenzjoni. (N.B. ħafna mir-ritratti li jidhru f'dan l- artiklu kienu jittieħdu minn Dun Frans Camilleri 1919- 1990)F li, minbarra l-poeżija, kellu wkoll għal qalbu ħafna l- fotografija.) Doqqu, qniepenf Żarżru, trombil Ċapċpul Sparawl Ifirħu għax il-ħolma ta' 45 sena ilu saret realtà. Il-Ħamruniżi jistgħu jiftaħru li għandhom koppla ta' arkitettura kollha kemm hi speċjali, kollha kemm hi partikolari, sabiħa, meastuża minn barra u minn ġewwa. (Dun Nerik Cordina Perez — Programm tal-festi ta' San Gejtanu 1956) U Twieled il-Belt minn Ġużċ Spiteri u Marietta, imwielda Sacco. Ta' 18-il sena rebaħ scholarship biex imur jistudja l-iskultura f'Ruma. Kien joqgħod il-Ħamrun fejn kellu wkoll il-ħanut tax-xogħol tiegħu. Kien miżżewweġ lil Adelina, imwielda Felice Pace u minnha kellu ħamest ulied. Uħud mix-xogħlijiet minn tiegħu jinsabu fil-knejjes ta' dan is-subborg. Saċerdot, poeta u għalliem. Dun Frans, kif kien magħruf l-aktar, kien poeta magħruf. Kien għalliem tal-Malti u kiteb 'il fuq minn 300 innu, uħud minnhom lil diversi baned f'Malta fosthom, il-kliem bil-Malti tal-innu Solenni San Gejtanu tas-surmast Antonio Miruzzi fl-1945, u tal-Innu Popolari San Gejtanu, jew kif inhu komunement magħruf, 'Xerrdu l-Ferħ'. 10 Niġu issa għat-tieni u l-aħħar parti tal-marċ li jikkonsisti fit-triju. (2) Triju (120-203): Il-marċ imur mill-ewwel għat-triju bla daqq ta' trombi tant li, ir-replika tiftaħ b'sempliċi erba' battuti t'akkumpanjament waħdu. Il-mużika hawnhekk tmur fit-tonalità l-ġdida ta' Mib Maġġuri skont kif jiddettaw ir-regoli mfasslin. Kif ġa aċċennajt fil-bidu ta' dan l-artiklu, it-triju waħdu jammonta għal kważi nofs il-marċ f'dawk li huma battuti. Jerġa', wieħed irid jieħu wkoll in konsiderazzjoni li, it-triju huwa replikat, u allura, il-battuti jammontaw għal 168 waħda b'kolloxl Bħal fil-każ tat-tliet taqsimiet li ġew qablu, it-triju huwa wkoll maqsum f'taqsimiet iżgħar: introduzzjoni qsajra (120 - 123); parti 'a' (1232 -163/) — din tikkonsisti fi tmien frażijiet ta' 5 battuti l-waħda u li kollha jibdew in aria u li, bejniethom jistgħu jissimbolizzaw it-tmien kantuniera li ġiet fiha l-koppla minn barra. Kull frażi wkoll, tintemm bi skwill ħafif u stakkat min-naħa tal-kurunetti. F'dik li hi melodija mbagħad, il-kompożitur mar għal waħda kemm jista' jkun kantabbli u lixxa f'mixjietha. F'din l-ewwel parti, il- melodija kantabbli tindaqq mill-klarinetti fir-reġistru l-aktar baxx tagħhom u fl-unisonu mal-ewfonju; parti 'b' (1637 — 203) — il-melodija prinċipali issa tmur mill-ewwel għand il-kurunetti u l-klarinetti ottava fuqhom filwaqt li, l-ewfonji jinsġu kontro-melodija li, waqtiet tmur id f'id mal-melodija, u waqtiet oħra timxi bil-maqlub tagħha bħal f'ċaqlembuta, speċjalment lejn tmiem kull frażi. Il-marċ ma fihx koda u għaldaqstant, jagħlaq ħabta u sabta fuq l-aħħar nota minn tal-melodija. Ngħid għalija, hija l-ħlewwa fil-melodija li tagħmel dan it-triju wieħed indimentikabbli. Din l-istess ħlewwa żgur li nisslet tbissima ta' ferħ ma jitfissirx fuq fomm kull Ħamruniż illi bir-raġun kollu kellu għaliex jiffestiġġja l-inawgurazzjoni tal-koppla l-ġdida li kien ilha għexieren tas-snin tistenna biex tinbenal L-INAWGURAZZJONI TAL-KOPPLA: Ma setax jonqos li, għall- inawgurazzjoni uffiċjali tal-maestuża koppla l-ġdida ta' San Gejtanu jiġu organizzati festi kbar ġol-Ħamrun. Il-qofol tal-festi ta' ġewwa ntlaħqu t-Tlieta 7 ta' Awwissu, jum il-mewt tal-Qaddis tal- Providenza. 11 Dawn bdew fis-sitta ta' filgħaxija bil-wasla tal-Eċċellenza Tiegħu Mons. Arċisqof Metropolitan Mikiel Gonzi. Eżatt wara sar diskors taċ-ċikustanza mill-Wisq. Kien imiss imbagħad, lill-Kappillan Dun Nerik Cordina Perez biex iwieġeb għal dan id-diskors u wara jitlob lill-Eċċellenza Tiegħu sabiex ibierek u jinawgura l-koppla. Dan kien akkumpanjat minn daqq ta' qniepen u sparar, kif ukoll id-daqq tal-Antifona. F'dan il-waqt ukoll, il-Fanfari tal-iScout Group tal-Ħamrun daqqew salut speċjali. Kien imiss imbagħad lill-Eċċellenza Tiegħu jagħmel id-diskors tiegħu fuq din iċ- ċirkustanza. Wara dan, inġieb sollennement is-Santissmu Sagrament mill-Oratorju għal ġewwa l-Knisja fejn indaqqew il-Pange Lingua u t-Te Deum, ngħatat il-Benedizzjoni u ndaqq l-Innu tal-Qaddis. Kif kien xieraq ukoll, mal-koppla kienet twaħħlet lapida kommemorattiva bil-kitba bil-Latin biex tibqa' tifkira dejjiema ta' din il-ġrajja fl-istorja tal-poplu Ħamruniż li kienet tgħid hekk: Sac. Henricus Cordina Perez Parochus In Hoc Opere Inchoando Et Conficiendo Summam Operam Navavit 7 VIII 1956 li, bil- Malti tfisser: Il-Kappillan Dun Nerik Cordina Perez beda u rnexxielu jwassal sat-tmiem din l-opra maestuża fis-7 ta' Awwissu 1956. (Dan it-tagħrif - flimkien ma' ritratt tal-kappillan meħud fl-istudju tal- fotografija ta' J. Cassar ta' 233 Triq il-Kbira, Ħamrun - kien deher fuq l-ewwel paġna tal-Programm tal- Festi ta' San Gejtanu tal-istess sena.) Ma setax jonqos li, malli l-festi ta' ġewwa ġew fi tmiemhom, dan komplew mill-ewwel fuq barra għax il- poplu Ħamruniż kellu biex jifraħ u jiċċelebra 'f'dan il-jum l-aktar għażiż u glorjuż għal qalbu'. Hawn qed inġib ritratt mill-isbaħ meħud mill-istabbiliment ta' B/ackman 's Photo Studio li kien jinsab fi Triq il-Kbira stess. Dan ir-ritratt deher fuq il-qoxra tal-Programm tal-festi. Fih tidher il-famuża koppla ġdida li kienet għadha kif telgħet wara ħafna tant stennija mill-poplu Ħamruniż. Il-ġebla tagħha tidher friska ħdejn il-kumplament tal-bini tal-knisja li kienu joħorġu mill-parroċċa li fiha tidher il-knisja ta' San Gejtanu L bil-famuża koppla b'kollox. Iż-żmien tal-mistħija issa kien għadda u mar, u l-poplu Ħamruniż seta' jħares b'wiċċu 'l quddiem u jiftaħar li għandu 'koppla ta' arkitettura kollha kemm hi speċjali, kollha kemm hi partikolari, sabiħa, maestuża minn barra u minn ġewwa.' FESTI TA' BARRA: Bħala parti miċ-ċelebrazzjonijiet tal- inawgurazzjoni tal-koppla l-ġdida kienu nżammu żewġ programmi mużikali separati miż-żewġ baned Ħamruniżi nhar it-Tlieta 7 ta' Awwissu, proprju f'jum il-festa liturġika ta' San Gejtanu. Il-Banda San Ġużepp wettqet programm fi Triq l-Oratorju filwaqt li, dik ta' San Gejtanu fi Triq il-Ġdida ħdejn il-knisja. Il-baned kienu diretti minn Mro. Interessanti l- fatt li, fil-każ tal-programm mill-Banda San Ġużepp, dan kien wieħed vokali li fih ħadu sehem, minbarra l-Kor tal-Ħamrun taħt id-direzzjoni ta' Dun Ġużepp Cachia, is-Sopran Miss Hilda Tabone u t-Tenur Joseph Zammit Harrison. Fil-programm indaqqew dawn ix-xogħlijiet li ġejjin: is- Sinfonia Rienzi ta' Wagner, il-Fantasia Aida mill-opra ta' Verdi, il- Fantasia Turandot mill-opra ta' Puccini, kif ukoll il-Coro d'Introduzione mill-opra Il Trovatore ta' Verdi. Fi tmiem dan il-programm vokali u strumentali ndaqq ukoll l-Innu San Ġużepp tas-surmast Willie Attard, u spiċċa biż-żewġ innijiet, dak Malti u l-ieħor il-God Save the Queen. Skont iben is-Surmast, il-Kaptan Twieled nhar l-1 ta' Jannar 1916. Dun Mattew kien laħaq kappillan eżatt wara l-mewt ħesrem ta' Dun Nerik. Kien ordnat qassis fil-knisja ta' San Gejtanu fl-eqqel tal-gwerra nhar id-19 ta' Ġunju, 1943. Wara li kien serva fil-parroċċa ta' San Gejtanu bħala qassis, inħatar kappillan f'Jannar tal-1957. Huwa kompla fejn ħalla Dun Nerik f'dak li huwa tisbiħ ġewwa l- knisja ta' San Gejtanu. Laħaq Monsinjur nhar it-30 ta' Diċembru tal-1979. Dun Mattew kien oratur mit-tajbin nett tant li, il- kappillan Dun Nerik kien stiednu biex jagħmel id-diskors taċ-ċirkustanza fl-okkażjoni tal-inawgurazzjoni tal-Koppla l-ġdida. Għal xi żmien kien ukoll direttur spiritwali tas-Soċjetà Mużikali San Ġużepp 12 Twannv Attard, kien inqala' xi battibekk bejn iż-żewġ baned għall-fatt li, it-tnejn riedu li jdoqqu l-ballett Prince Igor mill-opra tal-kompożitur Russu Borodin. Għal xi raġuni iżda, il-Banda San Gejtanu kienet spiċċat hi biex daqqet dan ix-xogħol. Madankollu, is-surmast Willie Attard xorta waħda kien irnexxielu jdoqq dan l-istess xogħol bil-Banda tiegħu waqt il-programm mużikali li kien isir ħdejn il-knisja parrokkjali lejlet il-festa. Iżda forsi l-aktar importanti għalina f'dan l-artiklu huwa l- marċ brijuż Il-Famuża Koppla, pinna tas-surmast Willie Attard li, kif jixhed ismu stess, kien ispirat direttament minn din il-ġrajja. Għal bniedem li twieled fl-1899 u għex tista' tgħid dejjem il-bqija ta' ħajtu ġewwa l-Ħamrun bilfors li sa minn ewlu hekk dejjem kien jiftakarha l-knisja parrokkjali — mingħajr koppla. Tistgħu timmaġinaw għalhekk, hu u l-bqija tal-poplu Ħamruniż, x'ferħ u sodisfazzjoni kbir ħassew ġo qalbhom f'dak il-mument li ġiet inawgurata l-maestuża koppla. Għaldaqstant, ma setax jonqos li, ma jinsiġx erba' noti huwa wkoll biex jibqgħulna tifkira ta' din il-ġrajja. Infatti, il- marċ kien iżżanżan proprju waqt programm ta' marċi li l-Banda San Ġużepp għamlet lejlet u nhar il-festa fil-11 u t-12 ta' Awwissu rispettivament. Dik is-sena kien ħareġ sett ta' marċi ġodda fosthom, Il-Famuża Koppla. Il-marċ hu magħdud bħala wieħed mill-isbaħ, jekk mhux ukoll, l-isbaħ wieħed li qatt ħareġ mill- pinna mużikali tiegħu, u li bla dubju jimmarka l-apiċe fil-karriera mużikali twila tiegħu. F'ritratt ieħor panoramiku minn ta' Dun Frans Camilleri l- fotografu, li kien deher fil-Programm tal-festi ta' San Gejtanu tal-1958, tidher il-knisja ta' San Gejtanu minn ftit bogħod tiddomina fuq id-djar tal-Ħamrun ta' dak iż-żmien. Ir-ritratt kien ħadu minn ħdejn il-knisja tas-Samra. Fir-ritratt wieħed jinnota xi bini fi Triq il-Kbira San Ġużepp fosthom, il-Każin tas-Soċjetà Mużikali San Ġużepp li jinsab faċċata eżatt tal-Knisja parrokkjali, u bl-arblu ta' fuq il-bejt tiegħu — jipprova jkejjel tulu maż-żewġ kampnari għoljin, imwennsin mill-koppla li kient għadha kif telgħet. Ħafna mit-tagħrif f'dan l-artiklu kien ispirat jew litteralment ittieħed minn żewġ memoirs li kien ħallielna l-kappillan Dun Nerik Cordina Perez bħala xhieda ta' din il-ġrajja kbira u unika għall-parroċċa tal- Ħamrun. Dawn dehru fil-Programm tal-festi tal-1953 u l-1956 rispettivament. Fil-każ tat-tieni wieħed, Dun Nerik jispiċċah hekk: 'Qabel ma nispiċċa dawn l-erba' versi li minn qalbi ktibt fuq il-koppla, irrid nitla' għall-aħħar darba fuq il-quċċata tagħha u minn hemm inħares ħarsa lejn il-Ħamrun li nġibu kollu taħt għajnejja u kif inkun hemm fuq, nagħti tislima, nagħti tifħira u nagħti Barka lill-poplu kollu Ħamruniż. Bla dubju ta' xejn, Dun Nerik Cordina Perez jibqa' mniżżel fl-annali tal-istorja tal-Ħamrun bħala l-awtur u l-protagonist tat-twaqqif tal-koppla l-ġdida tal-Knisja parrokkjali li tagħha serva bħala kappillan għal 22 sena sħaħ bejn Awwissu tal-1934 u Settembru tal-1956. Kif mistenni, Dun Nerik jagħlaq il-memoir tiegħu proprju b'talba ċkejkna imma ta' sinifikat spiritwali qawwi: San Gejtanu, nitolbok li tħares ħarsa lejn din il-koppla minn ġos-sema, berikha u agħtina l-għajnuna biex għalliġej inkomplu nsebbħu t-Tempju tiegħek fil-Ħamrun. 13 EPILOGU: Dun Nerik Cordina Perez kien għadu kemm intgħażel Monsinjur tal-Katidral mill- Awtorità Ekkleżjastika meta miet ħesrem nhar il- 31 ta' Diċembru tal-19561 Skont tagħrif miksub 7) mill-Programm li jsir mill-Banda San Ġużepp l għall-okkażjoni tal-festa ta' San Gejtanu, il- ) Ħamrun tal-1957, insibu li, is-Soċjetà Ġużeppina 'kienet għenet kemm felħet mis-sede tagħha u b'ħafna sagrifiċċji tal-membri biex il-kappillan Dun Nerik irnexxielu jasal biex il-ħolma tal- koppla jibdilha f'realtà. L-istess artiklu minn awtur anonimu, intitolat Is-Soċjetà San Ġużepp u l-festi f'ġieħ San Gejtanu, jkompli jgħidilna li, l- aħbar qatt mistennija tal-mewt ta' Dun Nerik wara marda qasira kienet ta' shock kbir għall- Ħamruniżi. Infatti, 'is-Soċjetà San Ġużepp, bħal kull okkażjoni oħra kienet qed tipprepara programm kif jixraqlu għall-okkażjoni tar- ĦIBI riċeviment li kienet ser tagħti ad unur il-ħatra ta' l. Dun Nerik bħala Monsinjur. Il-Banda Ġużeppina kienet ħadet sehem fil-korteo kbir li ra folol kbar ta' nies billi akkumpanjat lill-kadavru bid-daqq ta' marċi funebri minn Blata il-Bajda sal-parroċċa 'fost il-biki ta' poplu sħiħ'. (Fir-ritratt xellug: il- koppla kif dehret fuq il-qoxra tal-Programm tal- festa tal-parroċċa San Gejtanu 1994.) (Fir-ritratt t'hawn taħt jihder il-Wisq Rev. Kappillan tal-Ħamrun, Dun Nerik Cordina Perez qed jagħti rigal ta' apprezzament lil Mro. Willie Attard waqt serata li kienet saret f'ġieħ dan tal-aħħar fl-14 ta' Ottubru 1954. Is-Surmast kien irreċiproka sentejn wara bil-kitba tal-marċ tiegħu li ma jintnesa qatt Il-Famuża Koppla.) Xhur biss wara li Mro. Willie Attard kien kiteb il-famuż marċ Il-Famuża Koppla, kien qed jidderieġi l-innu Tifħir San Ġużepp waqt prova ġenerali ftit jiem 'il bogħod mill-festa ta' San Ġużepp tal- 1957. Skont artiklu li kien deher fil- Programm tal-festa maħruġ mis-Soċjetà Mużikali San Ġużepp ta' dik is-sena, 'kien wasal fil-final grandjuż tiegħu meta ħass ħażin qawwi ħassu ġej fuqu. Kien għalxejn li, 'sforza u kompla jidderieġi' għax 'mal-aħħar battuti ma felaħx iżjed u f ntelaq f'ħass ħażin serju f'idejn il- EE ja preżenti.' Willie Attard kellu jwaqqaf ħesrem il-ħidma twila tiegħu bħala surmast-direttur tal-Banda San Ġużepp tal-Ħamrun u ta' baned oħra li magħhom kien iħabbat. Huwa qatta' l-bqija ta' ħajtu rtirat f'daru stess fejn kultant kien jilqa' kummissjonijiet li kienu jsirulu minn xi soċjetajiet bandistiċi. Il- familja u l-mużika kienu l-mimmi t'għajnejh u baqa' jħobbhom sal-aħħar nifs ta' ħajtu li ġrat fl-għodwa tat-3 ta' Ottubru 1970 fid-dar tiegħu stess.