30 il-Hadd 15 ta' Mejju 2016 RAPPORT SPEĊJALI, / IT-TORĊA Ix-Xhieda tal-Kappillani itt sena ilu bħal dan iż-żmien, Dun Ġorġ Preca kien għaddej mill-prova tan-nar ta' ħajtu meta l-Knisja Malti- ja ta' dak iż-żmien, immex- xija mill-Isqof Mawru Ca- ruana, fetħet inkjesta fuq is- Soċjetà tal-Museum li hu kien waqqaf fl-1907. IL-KUMMISSJONI F'PAWSA TA' RIFLESSJONI Malli l-Kummissjoni, pre- seduta minn: Monsinjur Lwiġi Attard, nhar il-Ġim- għa, 24 ta' Marzu, 1916, ħas- set ruħha sodisfatta bix- xhieda ta' Dun Ġorġ Preca, ġiegħlitu jiffirma, u hu ma kellux għalxiex jidher iżjed quddiemha jekk ma jerġax jissejjaħ. Qabel ma kompliet tisma' x-xiehda, il-Kummis- sjoni għamlet pawsa ta' għaxart ijiem biex tirrifletti fuq kliem il-fundatur tal- Museum. It-tieni fażi tal-inkjesta kellha tikkonsisti fis-smigħ tax-xhieda ta' disa' kappil- lani li fil-parroċċi tagħhom kellhom qasam jew oqsma tal-Museum. Kull kappillan iddikjara min kien u x'kien, u ħa l-ġurament li jgħid il- verità. Ħadd mix-xhieda (lanqas Dun Ġorġ) ma ntra- bat bil-vot tas-silenzju, u setgħu jitkellmu liberament fuq dak li staqsewhom wara li jkunu spiċċaw jixhdu. Kull kappillan ġie mistoq- si fuq il-qasam tas-subien u dak tal-bniet li kien hemm fil-parroċċa tiegħu, x'relazz- joni kellhom l-oqsma mal- parroċċa, x'kien jidhirlu mill-imġiba tagħhom, u x'jaħseb fuq it-tagħlim li kien qed jingħata lit-tfal. Kważi. l-kappillani kienu kritiċi għall-fatt li s-soċji tal- Museum jgħallmu t-teolo- ġija, xi ħaġa li qabel il-Kon- ċilju Vatikan II ma kinitx aċċettata, jiġifieri l-lajċi se- kulari jgħallmu t-teoloġija. Jikkritikaw ukoll ċerta indi- pendenza li tal-Museum għandhom mill-parroċċa u mill-kappillan, bħal li ma jattendux il-katekiżmu li dak iż-żmien. il-kappillan kien jagħmel il-Ħadd wara nofsinhar. Imma kważi koll- ha jagħrfu l-ġid spiritwali li joħroġ mill-Museum. IX-XHIEDA TAL-KAPPILLAN TAL-IMSIDA Is-Seba' Sessjoni, 3 ta' Ap- ril, 1916. Jidher il-Wisq Re- verendu Saċerdot Dun Kal- ċidon Schembri, Kappillan tal-Imsida, li taħt ġurament se jixhed. Kummissjoni: Kemm hemm: mill-hekk imsejħa 'mużewijiet' — fil-parroċċa tiegħek27:— X'tikkummenta fuqhom7 (Fl-Atti tal-Kurja hemm biss it-tweġibiet tax- xhieda, imma mill-kliem li bih jibdew iwieġbu wieħed faċilment jassumi x'kienu l- mistoqsijiet). Kappillan tal-Imsida: Żewġ mużewijiet, wieħed għas-subien u l-ieħor għall- bniet, infetħu fil-parroċċa tiegħi, bil-kunsens. tiegħi, minn sitt snin ilu 'l hawn. La l-Ispettur Ġenerali Dun Ġorġ Preca u lanqas jien ma għamilnielhom xi kundizz- jonijiet. Kummissjoni: X'relazzjo- ni hemm bejn il-'Mużew' u l-parroċċa2 Kappillan tal-Imsida: It- test tal-katekiżmu li jużaw il-membri tal-Mużew, kien approvat minni. Jiena wkoll napprova s-subien u l-bniet għall-Ewwel Tqarbina u għall-Griżma tal-Isqof. Jien dħalt kemm-il darba l-Mu- żew, u anke l-Viċi-Parroku tiegħi, u laqgħuna. tajjeb. Iżda meta għamiltilhom xi osservazzjoni, u anke xi kor- rezzjoni, ma laqgħuhiex u qalulna: Id-Direttur tagħna jgħidilna mod ieħor. Aħna għandna r-regoli tagħna li rridu nobdu. ' Kummissjoni: X'tikkum- menta fuq it-tagħlim li jsir fil-mużewijiet fil-parroċċa tiegħek2 Kappillan tal-Imsida: Il- membri, kemm irġiel kif ukoll nisa, jgħidu li jistud- jaw it-teoloġija, u jien rajt f'idejn is-superjur Kalċidon Calleja kopja tal-Formisano (Teoloġija Morali) u osser- vajtlu li ma għandux jibqa' jaqraha, u hu baqa' jaqraha. Fil-bidu, wieħed mill-ap- postli kien jagħmel id-dis- korsi (prietki) iżda ma baqax. Jien qatt ma kont preżenti għal dawn il-priet- ki, għax qatt ma stidnuni, u għax kienu jsiru fit-tard. Kummissjoni: Kif jaħdem il-Mużew fi ħdan. il-par- roċċa2 Kappillan tal-Imsida: Biex it-tagħlim isir aħjar, xi tliet snin ilu, jiena offrejt lis- Sur Calleja, l-użu bla ħlas tal-Knisja u tad-dar qadima tal-Kappillan li hemm mal- istess Knisja. Hu ma aċċettax għax qalli huma jridu jkunu indipendenti. Jien kont għedt lill-Isqof li l-Mu- żewijiet ma kellhomx statuti u kien ikun tajjeb li jiffor- mawhom, u Mons. Pace kien qabbad lis-Sur Karme- nu Cassar biex jifforma l- istatuti fuq dawk ta' San Ġakbu, kif qalli l-istess Sur Cassar. Kummissjoni: X'ma tapp- rovax fis-Soċjetà hekk im- sejħa 'Mużew'2 Kappillan tal-Imsida: Ma napprovax: l-indipendenza li teżisti bejn it-tfal tal- Mużew u t-tagħlim tal-Kap- pillan. Dawn ma jattendux b'mod: kostanti għall-isp- jega li jiena u oħrajn nagħ- mlu tal-Vanġelu u l-kate- kiżmu. Li jibqgħu 'l bogħod mill-Knisja, anke f'servizz tal-funzjonijiet sagri fil-par- roċċa. Ma napprovax il-fatt li jistudjaw it-teoloġija. Il- prietki mis-sekulari, li jbie- għdu lit-tfal mill-ispjega tal- katekiżmu — tal-kappillan. Ċerti mezzi li jużaw biex jikkoreġu lit-tfal. Il-voti li jgħidu li jieħdu, bħal dak tal-manswetudni. U li l-Mu- żew. tal-bniet, minkejja li għandhom is-superjura tie- għu, jiddependi mis-super- jur sekulari tal-Mużew tas- subien. Kummissjoni: Xi frott tara li joħroġ mill-hekk imsejjaħ 'Mużew'2 Kappillan: tal-Imsida: Li żdied it-tqarbin. Il-frekwen- za tal-katekiżmu fil-Mużew. Inqas injoranza reliġjuża minn qabel. Li kieku l- passiġġati ma jsirux fil-ħin li fil-knisja jiġi spjegat il- Katekiżmu jew waqt funz- jonijiet oħra, dawn ikun ta' ġid kbir temporali u spirit- wali għat-tfal. Il-Mużew, kieku jkun regolat mod ieħor, ikun ta' utilità kbira għall-kappillani. IX-XHIEDA TAL-KAPPILLAN TAL-FURJANA Is-Seba' Sessjoni, 3: ta' April, 1916. Jidher il-Wisq Reverendu Saċerdot Dun Franġisk Mallia, Kappillan tal-Furjana, li taħt ġurament se jixhed. Kummissjoni: Kemm hemm: mill-hekk imsejħa 'Mużewijiet' — fil-parroċċa tiegħek2— X'tikkummenta fuqhom2 Kappillan tal-Furjana: Mużew wieħed għas-su- bien, li nfetaħ fil-parroċċa tiegħi, bl-approvazzjoni tie- għi, xi ħames snin ilu. Naf li f'dan il-Mużew jiġi mgħal- lem il-katekiżmu lis-subien u li joħroġ il-ġid. Kummissjoni: X'tikkum- menta fuq it-tagħlim li jsir fil-Mużew. fil-parroċċa tie- għek2 Kappillan tal-Furjana: Xi drabi, dawk li jgħallmu jagħmlu mistoqsijiet, rig- ward punti teoloġiċi, li fil- fehma tiegħi, ma għand- homx ikunu jafu. Huma jit- kellmu fuq in-nuqqasijiet tagħhom b'termini teoloġiċi morali. Dan idaħħal is-sus- pett li huma qegħdin jiġu mgħallma t-teoloġija morali mis-sekulari, billi la jien u lanqas il-qassisin l-oħra ma nidħlu f'dan il-Mużew. Dun Ġużepp Fabri jgħid li hu ma baqax imur minħabba l- preżunzjoni tal-appostli li jitkellmu fuq kwistjonijiet teoloġiċi. Jiena kont tajthom l-oratorju biex jgħallmu fih u għal funzjonijiet oħra. Kummissjoni: X'ma tapp- rovax fis-soċjetà hekk im- sejħa 'Mużew'2 Kappillan tal-Furjana: Ma napprovax l-assenza tagħ- hom mill-funzjonijiet sagri u mill-prietki tal-parroċċa, u niddubita ħafna jekk f'din il-ħaġa għandhomx xi proj- bizzjoni mis-superjuri għax xi drabi, meta tlabna lit-tfal tal-Mużew. biex iservu fil- quddiesa jew ikunu abbati- ni, wieġbu: 'Is-superjuri tiegħi ma jħallunix'. Ma napprovax il- passiġġati li jsiru fil-ħin tal- ispjega tal-katekiżmu. fil- parroċċa. U ma napprovax il-kwistjonijiet teoloġiċi li jiddiskutu fil-gara li ssir fil- pubbliku. Kummissjoni: Xi frott tara li joħroġ mill-hekk imsejjaħ Mużew 2 Kappillan tal-Furjana: Napprova ħafna l-frekwen- za devota tas-Sagramenti. Progress fit-tagħlim tal-Ka- tekiżmu. Li jinġabru t-tfal, anke l-iktar traskurati. Im- ġiba aħjar tat-tfal fil-Knisja u IT-TORĊA RAPPORT SPEĊJALI Il-Ħadd 15 ta' Mejju 2016. fil-familji. Il-viġilanza biex nibżgħu għall-moralità tat- tfal. L-ubbidjenza u s-sot- tomissjoni għall-osservazz- jonijiet tiegħi. IX-XHIEDA TAL-KAPPILLAN It-Tmien Sessjoni, 5 ta' April, 1916. Jidher il-Wisq Reverendu: Saċerdot Dun Anton Vella, Kappillan ta' Ħal Luqa, li taħt ġurament se jixhed. Kummissjoni: Kemm hemm mill-hekk imsejħa 'mużewijiet' — fil-parroċċa tiegħek2— X'tikkummenta fuqhom2 Kappillan ta' Ħal-Luqa: Fil-parroċċa tiegħi, minn xi tliet snin ilu 'l hawn, jeżisti Mużew wieħed għas-su- bien. Nismagħhom jgħidu li huwa mmexxi mill-Perit In- dri Micallef megħjun minn xi sekulari li jsejħulhom ap- postli; li huma Ġamri Ellul, l-aħwa Cauchi, u oħrajn. Kummissjoni: X'tikkum- menta fuq it-tagħlim li jsir fil-Mużew fil-parroċċa tie- għek2 Kappillan Ħal Luqa: Fi żmien il-ftuħ tal-Mużew, ġie jkellimni Dun Ġorġ Preca, u meta talabni jiftaħ il-Mużew għat-tagħlim tal-Katekiżmu, jien għedtlu li m'hemmx bżonn, għax diġà t-tagħlim tad-duttrina kien regolari ħafna, tant li ssir rassenja tal-attendenza, u proponejt- lu, jekk irid, jibgħat fil-knisja l-koperaturi appostli tiegħu u jgħinni fit-tagħlim, jew, jekk irid, nibagħtlu dawk li diġà huma istruwiti biex jitgħallmu tagħlim: ogħla. Hu feraħli għar-regolarità tad-Duttrina u ħallieni bla ma żied xejn aktar. Tmint ijiem wara, smajt il- qanpiena ddoqq, u qaluli li kienet il-qanpiena tal-Mu- żew il-ġdid. Jien, għall-ew- wel, ma għamilt ebda oppo- żizzjoni; iżda iżjed tard, ma ħallejtx. lit-tfal imorru l- Mużew fl-istess ħin li nagħ- mel il-katekiżmu fil-knisja, u heddidthom li nżommil- hom il-bullettin tat-tqarbina tal-Għid. Imbagħad għidt lis-superjur lokali biex jagħ- melit-tagħlim tal-katekiżmu f'ħin ieħor; xi ħaġa li hu aċċetta u għamel. Kummissjoni: X'ma tapp- rovax fis-Soċjetà hekk im- sejħa 'Mużew'2 Kappillan ta' Ħal Luqa: Billi kont naf li l-membri jagħmlu l-prietki, irriferejt din il-ħaġa lill-awtorità, u din qaltli li jien għandi. d- dritt ma nħallix isiru dawn il-prietki. Mistieden mis-su- perjur biex nisma' prietka ta' sekular, jien tlabtu nġib miegħi saċerdoti oħra, u wara. lis-superjur għidtlu: 'Dinil-ħaġa ma togħġobnix; tkellimt mal-Awtorità fuq dawn il-prietki'. Hu we- ġibni: 'Mela arawha mal- awtorità, u aħna lesti nagħ- mlu dak li tikkmandawna.' Nosserva wkoll li t-titli li bihom jiġu msejħa d-diversi membri huma pjuttost re- dikoli u 'bombastiċi. Lil żagħżugħ li kien katekista fil-parroċċa, meta mar il- Mużew, ma ħallewhx jgħal- lem iktar fil-knisja. Nismagħhom jgħidu li jgħallmu wkoll it-'teolo- ġija'. Kummissjoni: Xi frott tara li joħroġ mill-hekk imsejjaħ 'Mużew'2 Kappillan ta' Ħal Luqa: Attwalment il-Mużew ma jattendux ħlief xi tużżana tfal li għamlu l-ewwel tqar- bina, li jiena stess bgħattil- hom, u li jifformaw ruħhom biex isiru appostli. Ma nafx jekk dan il-Mużew għandux id-direttur spiritwali tiegħu. Dun Ġorġ Preca jidher minn żmien għal żmien. Mill-per- suni li jifformaw dan il-Mu- żew ma għandi xejn xi ngħid rigward l-imġiba tagħhom. Huma żgħażagħ tajbin u pjuttost eżemplari. IX-XHIEDA TAL-ARĊIPRIET TAL-BIRGU It-Tmien Sessjoni, 5 ta' April, 1916. Jidher il-Wisq Reverendu Kanonku, Arċip- riet-Koġitur, Dun Ġużepp Farrugia, tal-Birgu, li taħt ġurament se jixhed. Kummissjoni: Kemm hemm mill-hekk imsejħa 'Mużewijiet' — fil-parroċċa tiegħek2:— X'tikkummenta fuqhom2 Arċipriet tal-Birgu: Sen- tejn ilu kien jeżisti Mużew għall-bniet: Wieħed minn dawk 'l hekk imsejħa Mu- żewijiet ta' Dun Ġorġ Preca, li attwalment bħala Mużew m'għadux jeżisti. Ir-raġuni vera għaliex għalaq ma naf- hiex. Kummissjoni: X'ma tapp- rovax fis-soċjetà hekk im- sejħa 'Mużew'2 Arċipriet tal-Birgu: Nista' ngħid li wara li ħadt f'idejja l-kura tal-parroċċa, lis-su- perjura, jew lil xi apostolessi oħra, kont ordnajtilhom ma jagħmlux it-tagħlim. tal- Katekiżmu lill-bniet fil-ħin li jien kont nagħmel il-Kate- kiżmu tal-Ħadd fil-parroċċa. Billi qaluli li din l-ordni ma kinitx qed tiġi osservata, Ħadd minnhom, jiena stess, fil-ħin tal-Katekiżmu tiegħi, mort il-Mużew biex nara hux veru. Wara li ħallewni nistenna, fetħuli l-bieb, u sibt, jekk niftakar sew, xi bniet kbar mhux ħażin. Kummissjoni: Xi frott tara li joħroġ mill-hekk imsejjaħ 'Mużew'2 Arċipriet tal-Birgu: Fih in- nifsu, assolutament, il-Mu- żew huwa opra tajba, għax jiġbor it-tfal u jevitalhom il- perikli, għalkemm: nara daqsxejn spirtu ta' indipen- denza mill-kappillan tal- post. IX-XHIEDA TAL-KAPPILLAN TA' 'SAN DUMINKU L-BELT It-Tmien Sessjoni, 5 ta' April, 1916. Jidher il-Wisq Reverendu Patri Alwiġ Gatt, Dumnikan, Kappillan ta' Santa Marija ta' Porto Salvo, Belt Valletta, li taħt ġurament se jixhed. Kummissjoni: Kemm hemm. mill-hekk imsejħa 'mużewijiet' — fil-parroċċa tiegħek2 X'tikkummenta fuqhom2 Kappillan ta' San Dumin- ku l-Belt: Fil-parroċċa tiegħi, m'hemmx Mużewijiet. Fi triq qrib il-parroċċa tiegħi, fi Triq San Duminku, li tagħ- mel parti mill-parroċċa. ta' San Pawl Nawfragu, hemm wieħed għas-subien. Tajt il- permess lis-superjur u l- membri tal-Mużew biex ju- żaw l-oratorju tagħna ħalli jiġbru s-subien u l-bniet u jagħmlu xi funzjoni. Niftakar li għall-Karnival tas-sena l-oħra, ġabu t-tfal tagħhom ma' tagħna, u għamlu hemm kważi fil- għodu kollu. Għal sena sħiħa, il-katekisti tal-Mużew kienu jiġu jgħinu lill-katekis- ti tagħna fit-tagħlim, u ma baqgħux jiġu għax inqala' xi nuqqas ta' ftehim bejnhom u l-katekisti tagħna. Kummissjoni: X'ma tapp- rovax fis-Soċjetà hekk im- sejħa 'Mużew'2 Kappillan ta' San Du- minku l-Belt: Billi staqsejt għaliex sekular kien se jagħ- mel prietka fil-Festa ta' San Ġwann, jien ma tajthomx ik- tar permess, u minn dakin- har 'l hawn m'għadhomx jiġu fl-Oratorju tagħna. Kummissjoni: Xi frott tara li joħroġ mill-hekk imsejjaħ 'Mużew'2 Kappillan ta' San Dumin- ku l-Belt: Jien ma niċħadx li joħroġ ġid minn dan il- Mużew, imma nosserva ċer- tu spirtu ta' indipendenza, billi ma jkunux iridu joqo- għdu għall-parir tal-kappil- lan jew saċerdot ieħor, rig- ward it-tagħlim u rigward ħwejjeġ oħra, dejjem jimxu għal rashom. Nissuġġerixxi li huma jgħinu lill-kappil- lani fit-tagħlim ogħla tal- katekiżmu, taħt id-direzzjo- ni tal-istess kappillani. IL-KAPPILLAN TAL-PARROĊĊA TAT-TRINITÀ TAL-MARSA Id-Disa' Sessjoni, 7 ta' April, 1916. Jidher il-Wisq Reverendu Patri Piju minn Għawdex, Kappillan tal- Marsa, li taħt ġurament se jixhed. Kummissjoni: Kemm hemm: mill-hekk imsejħa 'Mużewijiet' — fil-parroċċa tiegħek2::— X'tikkummenta fuqhom2 Kappillan tal-Marsa: Jekk ma niżbaljax, fil-parroċċa tiegħi, hemm żewġ Muże- wijiet tas-subien, u wieħed tal-bniet. Ma nafx li ġie mit- lub il-kunsens tiegħi biex infetħu. Lanqas naf x'tagħ- lim isir jew x'isir iktar fihom. Jien ma niffrekwenta l-ebda wieħed mill-imsemmija Mu- żewijiet. Darba kont mistie- den mis-superjura tal-bniet għar-reċita tal-Milied u mort; u erġajt mort darba oħra. F'dak tas-subien, dħalt fih darba biss għax kont għaddej minn hemm, u dak iż-żmien ma kien qed isir xejn fih. Kummissjoni: X'ma tapp- rovax. fis-soċjetà hekk im- sejħa 'Mużew'2 : Kappillan tal-Marsa: Lill- membri tal-Mużew nafhom biss di vista, u ħadd qatt ma rrapportali xejn ħażin fuq l- imġiba morali tagħhom. Ma jiffrekwentawx l-ispjega tal- katekiżmu, la l-membri u lanqas it-tfal; u meta darba għamiltilhom osservazzjoni u stidinthom jiġu, ma ġewx ħlief xi darbtejn. Smajt li l-membri tal-Mu- seum jitgħallmu u jgħallmu t-teoloġija morali, u jużaw il-Frassinetti. Smajt ukoll li xi uħud minnhom qalu li jistgħu jieħdu ġurament bl- intenzjoni li ma jkunux qegħdin joħduh, il-kontra ta' dak li hu fir-realtà, u uħud jużaw distinzjonijiet teoloġiċi-morali. Ma napprovax l-indipen- denza tagħhom minna l- kappillani li ma tantx ifittx- una. Il-funzjonijiet tagħhom waqt il-funzjonijiet tal-par- roċċa. Li ma jkunux iridu jgħinu fil-funzjonijiet tal- Knisja meta mitluba mill- Kappillan, speċjalment fl- Ora Santa. Li ma jħallux lit- tfal jaqdu fil-parroċċa: sa- ħansitra jkeċċu mill-Muże- wijiet lil min ma jismax minnhom. Is-suġġeriment li jobdu l-ewwel lill-membri u mbagħad lill-konfessur. Kummissjoni: Xi frott tara li joħroġ mill-hekk imsejjaħ 'Mużew'2 Kappillan tal-Marsa: Mill- eżami li nagħmel lit-tfal għall-Griżma u l-Ewwel Tqarbina, sibt li joħroġ il-ġid mit-tagħlim tal-Katekiżmu. Nara ukoll li hemm frek- wenza tas-sagramenti, għax f'ħafna Ħdud tax-xahar, ħafna jitilgħu jitqarbnu fil- quddiesa tas-sebgħa. (Traduzzjoni tiegħi mit-Tal- jan mill-Atti li jinsabu fl- Arkivji tal-Kurja u li ġew ip- pubblikati għall-ewwel darba bit-Taljan minn Alexander Bonnici fl-1981) (jissokta)