Ta' RosenT Mirsun BONNICI IKARD MIFSUD BONNIĊI, poeta u prożatur, twieled fit- 3 ta' Ġunju, 1877, il-Mellieħa. Missieru Pietru Pawl sur- inast ta' l-Iskola tal-Gvern tal-Me;lieħa kien ukoll poeta u proża. tur; ix-xogħlijiet letterarji tiegħu, il-lum, għad li bis-saħħa ta' wliedu Ċensu u Rikard ġie li dehru f'xi perjodiku ta' żmienna, kollha jinsabu mid- funin fil-qabar tal-ġurnaliż. mu. Kieku dawk il-poeżiji tiegħu nġabru u ndammu fi ktieb kien ikollna mafkar ħaj a' kittieb tajjeb ta' dak iż- żmien tmenin, disgħin sena Lu. Pietru Paul miet qasir il-għomor u ħallha arrala is-Sinjura Virġinja bint in- nutar Vassallo. Rikard jaħbat is-sitt wie- ied mis-sebat aħwa li set- għu bla missier meta kienu għadhom żgħażagħ jew aħ- jar tfal; studja fl-Iskola tal- Gvern u wara fil-Liċeo, il- Belt. Rikard, sa minn ċku- nitu dejjem weġġah 'l om- mu u 'l ħutu ikbar minnu, Paw.u u Ċensu, Pawlu kien—————.— aħaq Deputat Reġistratur tal-Qorti ta' Fuq; iżda, daqsxejn ta' fewġa, waqt li servizz, soċjetà u dinja kulħadd jidħaklu, għal għarrieda tajritu, qaċċtitu minn wiċċ l-art u minn ħdan ommu u ħutu sab ruħu f'dak tal-Missier ta' kulħadd. (Ċensu, mgħal- em sewwa ta' lsienna. ma. baqax ma żerax l-aħjar u l-itjeb żer- riegħa f'moħħ u qalb ħuh iż-żgħir, Rikard, kif sewwa sew għa- mel miegħi li qiegħed nikteb dawn it-tifkiriet dwar qaribi. Rikard moħħu jarfa', ma' l-istudju fil-Liċeo ma warraħx dak tal-Malti: staqsi, ħażżeż, għarrex, aqra, tkellem, aħżen, 46 IL-MAnti sorr, fl-aħħar beda. jħaddem il-pinna, beda ħiereġ l-ewwel xogħol tiegħu bil-Malti: ftit vrus imqabbla li ngħoġbu minn ħuh Ċensu u zijuh Ġanni, missieri, poeta ieħor, awtur tal-poema ''Niket u Ferħ''. Rikard rabba l-ħila, saħħaħ aktar ir-rieda tajba tiegħu, għen ruħu bil-mistoqsija, l-ikbar għors tiegħu ma' xi xiħ fir-raħal jinnota dejjem il-kliem safi Malti. Ara kemm im hekk il-kitba tie- għu torbot kliemi. Meta darba waħda. tarraftlu fehemti ti l-Malti safi mhux ta' min iħaddmu wisq fiż-żmenijiet tagħna meta l- ġnus ewropej qegħdin jissellfu minn għond xulxin biex iżewqu u jsebbħu Istenhom, le ħej, ma naqbelx miegħek hawn,' infexx igħidli b'leħen għalkemm ma. jinħasex imgħaddab. ''Robert, ħa jissellef min għandu bżonn imma l-Malti ma jissellef minn għand ħadd għax hu biżżejjed għalih innifsu'' Din it-taħdita bejni u bejnu żiedet iktar intrabtet meta fit-18 ta' Ġunju 1941 waslitli ittra tiegħu: (…… iżda feħemti hi u kienet dejjem li bla rieda insejsa fuq blat qawwi, qall ma għandi nrewlaħ libsti (għal-lsien Malti) 'l hinn biex invidd oħfu minn snejdaq ħaddieħor; u lanqas ma narmi jew naħbi żarbuni li saqajja jistrieħu fih u jimirħu bla hjiel ta' wġigħ u bla xejn itkiel biex fihom indeffes ieħor minn mirded ġari (għal-Isien taljam. An għandu tiegħu bix-xaba' ha jinqeda bih. Iżda għalkemm ma nbarrix nistgħall għajdud il-bar- rani u niżżejjen bih, biex nikber fi mjieli: ikun fejjiedi trabbi jew traqqad żarġunu mill-mirtla ta' ħabibek, imqar kien għaduk biex issebbaħ. ġnienek.' Dwar il-għamla tal-kitba tiegħi bil-Malti hekk fisser ruħu miegħi fl-istess ittra għad li l-pokabolarju tiegħi tal-Malti safi safi hu ċkejken biex ma ngħidx fqir għal kollox, għalkemm fil-kitba tiegħi qajla ninqeda bi kliem barrani. ''…tikteb tajjeb, qawwi u bla tqanżi; eħfef mir-riħ li jgħaddi fietel f'Mejju ma' nżul ix- xemx; u togħla kemm trid mingħajr tbatija sal-ogħla sema fejn tisseffaq u tissaqqar l-ajkla; il-kelma ttir minn ħsiebek bħal għas- fur tal-bejta, ferriħija u ħafifa u żomm ħafif moħħ min jaqraha iew jismagħha. Jien nifraħ u nithenna b'dan. Tseddqek il-Mulej. ' Din is-silta, imwarrba kull frugħa fija nnifsi, niżżiltha bil- għan biss, li fost it-tifkiriet tiegħu, nuri bħal f'mera l-moħħ u l-qalb ta' mgħallem twajjeb max-xriek tiegħu u l-ħsus ħajjin u ħarkiena f'moħħ u qalb ta' poeta, Poeta l Il-poeta jitwieled poeta. Rikard, mhux biss twieled imma hu wkoll bin poeta. Il-qawl igħid: ''bin is-sengħa għandu U Rikard kisibha kollha bla tħabbil ir-ras; għalhekk dak li hu qata' għall-proża tiegħi nerġa' jien inroddulu lura għall- poeżija tiegħu. Jixraqlu u jixraqlu tassew. Kemm poeżiji kiteb Rikard2 Min igħoddhom9 Min jista' jiġborhom mill-perjodiċi. u mir-rivisti tal-Malti: Għallinqas, il-lum, b'xorti tajba, ħalla bħala wirt ġawhra mill-ifjen biex iżid iżejjen biha l-qasam tal- letteratura Maltija. Din il-ġawhra hu poema, klassiku fuq Kristu Alla u Bniedem, Kristoloġija. Mhux dmiri ngħid jien x'jiżen u x'jiswa dan l-aħħar xogħol poetiku ta' Rikard Mifsud Bonnici. Ħa, jxandruh il-poeti kbar tagħna; ħa jkunu huma l-imħallfin u mhux jien għax jien miniex poeta għad li jien qaribu, ħu poeta u bin poeta wkoll. Iżda għad li miniex poeta għax ma nagħrafx inlissen ħsiebi bir-ritmu u l-ġies, imma qalbi tħoss għad li moħ- ħi ma jwassalx daqs ta' poeta. Kfistoloġijal L-isem biss hu biż- żejjed biex iqanqal moħħ u qalb imqar ta' l-inqas prożatur. Il-kitba tiegħu qatt ma dehret imżejna b'is- mu bħalma hu l-qlib bil-Malti ta' taħditiet fuq il-Mistika ta' Patri G. B. Scaramelli 8.J., li ġie stampat fi ktieb fl-1932 u maħruġ mis-Soċjetà tad-Dutrina (Museum). Hekk ukoll il-poema ''Kris- toloġija''. Iżda, sirt naf li ħutu u n-neputijiet ħadu ħsieb li jaraw ismu mniżżel fuq il-ktieb jem ħajja. Kien iħobb iġib biex tiegħu tkun tingħaraf ħala. l-Awtur u b'tifkira tiegħu dej- l-inizjali R.M.B. Minħabba f'hekk minn tiegħi bdejt mill-bidu nett nif- U b'danakollu mhux darba jew tnejn qlajt tifħir minn fuq l-inizjali tiegħu bħalma tixhed din l-ittra tal-magħruf poeta u l-lum drammaturgu wkoll Ġorġ Pi- sami bid-data 29, 19. 89. —Għażiż Sur Bonnici, (Robert), Għadha kemm waslitli l-ittra tiegħek. Dik l-ittra li bgħatt lil Rik Mifsud Bonnici kienet għalih u dak it-tifħir ta' ġo fiha kien għalih ukoll. Ġara li billi l-biljett kien fiħ R. Mifsud Bon- nici jien dik l-R ħsibtha Rob. Issa nerġa' ntenni lilek ix-xewqat sbieħ li kont xtaqtlek f'dik l-ittra u nerġa' nħeġġek biex tissokta tikteb…… Biċċa għadma, iebsa kien ir-rumanz tiegħu ''Santu Formo- sa'; rumanz li għalih ħa premju fil- Konkors tal-Gvern għall- aħjar rumanzi bil-Malti oriġinali li sar fl-1936. Dwar dan ir- rumanz nista' ntenni xi stqarr miegħi Dr, Laferla, iċ-'chair- man' tal-Board: Santu Formosa ma hux biss fumanz, im- 48 IL-MALTI ma 'Vokabolarju' tal-Isien. Malti'; vokabolarju ta' ħtieġa kbira għal min jistudja l-Malti, inżid intenni jien. Ta' għoxrin sena, temm l-istudju tiegħu fil-Liċeo, daħal skrivan fil-Makna tad-dqiq u l-Pastifiċju tas-Sur Wiġ Farrugia. Fis-sur Farrugia, Rikard, dejjem sab it-tieni misser u Prinċipal Nisrani, Kien fdat u kien jaħdem bil-qalb u b'ħeġġa nisranija. Fil-bidu ta' l-ewwel gwerra tad-dinja nfetaħ il-'Museum' ta' Dun Ġorġ Preca, il-Ħamrun. Rikard, minn ta' l-ewwel intgħażel b'wieħed mit-Tnax-il Appostlu tal-Museum. U minn dak in- nhar sa l-aħħar jiem ta' ħajtu baqa' jaħdem fil-Qasam tal-Mu- lej, jagħmel il-ġid 'l għajru bil-kelma, bil-pinna u bl-eżempju— it-tliet għodod imħaddmin mis- Superjuri kollha tal-Museum, Biex igħin lil ħutu, lin-neputijiet li kienu għadhom trabi u set- għu orfni minn missierhom u ommhom, daħal sieħeb ma' ieħor u fetħu Makna, tal-għaġin. Għall-ewwel kollox kien miexi b'wiċċ il-ġid, kulħadd jaqla' biċċa ħobż, proprjetarji u ħaddiema. Iżda, ma damx ma beda jinqala' l-għawġ. Ix-xitan ma jaħmelx it-taj- jeb igħix. Min hu fil-kummerċ jaf x'jiġifieri, U wasal jum li l- Makna ħtiġilha tagħlaq u n-negozju tal-għaġin sfratta. Iżda Alla ħanin, tah negozju ieħor: negozju mal-Knisja; u b'hekk, baqa' jgħaddi ż-żmien jinnegozja bla xejn titrif ta' ruħu, Sa l-aħħar jiem ta' ħajtu baqa' jħobb u jaqdi 'l Alla, jagħ- mel il-ġid 'l għajru u jaħdem għall-familja għad li ried sata' jgħix bil-kwiet kollu fis-satra ta' daru bla ma jonqsu xejn im- dawwar u maħbub mit-tliet ħutu xebbiet, fosthom Rakel Mifsud Bonnici poetessa oħra u Awtura ta' ħafna. poeżiji li dehru l-ik- tar fil-''Messaġġier tal-Qalb ta' Ġesti'. Mill-pinna tagħha ħareġ il-kliem ta' ''tifkira'' tal-mewt ta' ħuha Rikard li ġrat fit-23 ta' Settembru 1948, u minn qalbha din l-istrofa : Ma damx imdejjaq, mar bħaċ-ċkejknin l Hekk jimxi Alla mal-magħżulin… Ma mietx, 'mma bidel ħajtu taż-żmien Ma' għarqet is-sema li bħalha mkien… Inġibu hawnhekk din id-daqsxejn ta' kontribuzzjoni tal- mejjet RIKARD MIFSUD BONNICI li tiegħu ġibna bijogra- fija hawn qabel. Din kienet baqgħet mal-manuskritti tal-kon- tribuzzjonijiet għall-'Malti', u bħala tifkira għażiża ta' ismu, bħalu kittieb u membru tal-' Għaqda'', nirregalawha lill-qarrejja tagħna. Sa mill-ibgħad żmenijiet, il-fidi f'qalb misserijietna kienet imseddqa f'qalbhom fid-doti kollha tagħha :— qawwija, lieżma, ħajja u kollu kemm huwa t-tagħlim li nissel fihom il-Kbir Ap- postlu Missier tagħna San Pawl. Jiena, li nħobb minn qaddisi sa minn żgħoriti x-xjuħ, erħili nindehes u nitħabbeb magħhom, nistaqsihom fuq kemm-il fet- tuqa, ksibt minn għandhom nitfa ta' talba, fis-sura iva, iżda tis- wa qatigħ f'tifsiritha, billi tgħarrafna kemm missirijietna kienu insara minn qalbhom u le ta' l-isem. Din it-talba kienu dlonk itennuha misserijietna. meta kien igħaddi l-Vjatku Imqaddes minn quddiem biebhom, u billi msej- knin ma kinux ikunu jistgħu jissieħbu wrajh mat-tajfa, kienu għalhekk bl-akbar ħerqa jgħiduha minn wara biebhom għarkob- btejhom fil-ħin l jibagħtu l-anġlu wenniesi tagħhom jingħaqad u jissieħeb mal-ġlajka ta' l-anġli l-oħra li mal-Vjatku Imqaddes ikunu għaddejja. Reġina nkurunata: Leħen ta' l-Anġli: Nar ta' l-Ispirtu s-Santu; B'għajnejja ma narakz, Ġe qalbi nillodak, Nictieq nirbaħ l-indulġenzi, Bħala n-nies li jiġru wrajk,