arbiet u Rvellijiet ta' Skjavi f'Malta Fl-istorja ta' Malta dejjem niltaqgħu mas-sistema ta' l-iskjavi, maqbuda, mixtrija, mibjugħin, fit-toroq, fid-djar, mifdijin, maħqurin, maħrubin, maqtulin imma wkoll bosta ttrattati tajjeb. Kienet sistema komuni fost il-ġnus kollha. Kont issibhom l-aktar taħt idejn l- Ordni ta' San Ġwann fuq il-galeri, xwieni, fil-palazzi, xogħol ta' bini u l-kumplament, imma wkoll ftit fil-kunventi, għand l-isqof u f'bosta djar privati. Dan kollu spiċċa meta Napuljun invada 'l Malta fl-1798. Ħafna skjavi kienu jiġu mifdijin, jiġifieri kienet titħallas somma ta' rikatt biex jinħelsu imma bosta oħra ma kellhomx mezzi jew familjari li jħallsulhom. Madankollu kien hemm skjavi li kienu tant ittrattati tajjeb u komdi f'ċerti xogħlijiet ma' l- Ordni u mal-familji li ma kienux jixtiequ li jinħelsu. Imma l-batuti u l-imdejqin fil-jasar kienu jippruvaw jaħarbu kif, tabilħaqq, għamlu bosta. Kien hemm min ħarab u ma nqabadx imma kien hemm ukoll min inqabad u kkundannat għall-mewt. Il-pieni għal min jittanta jaħrab jew jirribella kienu mill-aktar ħorox u l-iddisprati biss kienu jippruvaw jagħmlu ta' rashom. , Uħud mill-attentati għall-ħelsien Fil-mużew tal-Kapuċċini tal-Furjana hemm skrizzjoni li tfakkar il-ħarba ta' għadd ta' skjavi nsara minn Konstantinopli fl-1597. Andrea Angus, skjav minn Genova ħarab minn fuq galera Torka ankrata f'Lampedusa. Fuq dik il-gżira diżabitata kien jiekol ħut u xi fekruna li kien jaqbad. Għal tmien xhur għex fuq dik ix-xtajta biex forsi jsalvah xi bastiment nisrani. Sab fdal ta' galera mkissra fuq il- blat, ħa minnu l-kaxxa ta' l-ispurtell jew bokkaport u rranġaha qisha dgħajsa b'biċċa ċarruta ma' lasta bħala qlugħ u ntelaq fejn fejn jieħdu r-riħ fuq. Fil-21 ta' Diċembru 1607 sab ruħu fid-daħla ta' San Dimitri f'Għawdex. Fid-9 ta' Jannar 1608 sajjied minn Ħal Safi li kien jistad f'Bengħisa lemaħ tliet ilsiera jittantaw jaħarbu fuq dgħajsa b'biċċa qlugħ. Ġera lejn Marsaxlokk għall-għajnuna u tliet sajjieda oħra ħarġu miegħu bl-ixkubetti wara l-maħrubin. L-iskjavi ċedew u spiċċaw f'idejn l-isbirri. Fit-3 ta' Frar 1730 tmien skjavi misilmin ħatfu dgħajsa, lil sidha xeħtuh il-baħar u telqu lejn il-bokka tal-port. Tar-Rinella u Sant' Jiermu sparaw għal fuqhom, u bastiment Franċiż żied ukoll xi ftit tiri imma rnexxielhom jaħarbu. Sadattant l-ambaxxatur ta' Franza ma ħax gost li l-Franċiżi għenu kontra l-Misilmin għax Franza dak iż-żmien kienet trid iżżomm il- paċi magħhom minħabba n-negozju. Fil-25 ta' Diċembru 1746 tnax-il skjav mislem telgħu fuq feluka Sqallija mgħobbija fil- Marsa u ħarbu. Ndunaw bihom biss meta kienu ġa waslu fil-bokka tal-port u ma weġbux għas-sejħa ta' l-għassiesa. Sparaw fughom mir-Rinella u minn Sant' Jiermu u minn fuq bastiment Venezjan barra l-port imma għalxejn. Kien hemm għadd ġmielu ta' skjavi f'xi familji li kienu ttrattati ħażin u ppruvaw jaħarbu. Fost oħrajn ħabta ta' l-1760 kien hemm tfajla l-Birgu li ħarbet mill-jasar u marret tistkenn fi knisja imma nqabdet u ħaduha l-ħabs. L-Inkwiżitur kien għamel li seta' biex jiksbilha l- ħelsien. Skjavi ribelli Fis-santwarju Tal-Grazzja ta' Ħaż-Żabbar hemm inkwadru ex voto mdaqqas bid-data 1613 li juri l-ħarba ta' skjavi nsara minn Sfax, Tuneż wara li rribellaw, ħatfu l-bastiment u ħarbu. Ribelljonijiet mill-iskjavi kontra l-Ordni kien hemm tlieta: fl-1531,1631 u 1749. Malli l- Gran Mastru L-Isle Adam ġab l-Ordni ta' San Ġwann f'Malta fl-1530 mill-ewwel kellhom l-ħabs jew bagno għall-ilsiera f'Sant' Anġlu. Meta fl-1531 l-Gran Mastru mar l-Imdina għall-festa ta' L-Imnarja ma' bosta nies oħra, l-iskjavi Torok mill-ewwel ħadu l-okkażjoni meta n-nies kienu moħħhom fil-festa fl-Imdina u rribellaw biex jaħtfu l-fortizza Sant' Anġlu taħt idejhom. Imma l-għassiesa rnexxielhom irażżnuhom. Tnejn mill-perċimes ġew kundannati għall- mewt, maqtula u mdendlin ma' arbli fil-ponta tar-Rinella bħala twissija; dik il-ponta baqgħet magħrufa bħala 'tal-forka''. Il-peniżola tar-Rinella kienet art abbandunata għal ħafna żmien imma fl-1602 inbniet batterija livell mal-baħar biex tgħasses għal iskjavi li jkunu se jaħarbu bid-dgħajsa, l-aktar matul il-lejl. Fl-1629 hemm inbena torri żgħir tond bil-foss madwaru għall-għassa ta' l- iskjavi maħruba. Dan sar spejjeż tal-kavallier Alessandro Orsi. Billi kien minn Bolonja, Orsi semma t-torri San Petronio' imma dik il-ponta aktar kienu jsejħulha jgħidulha 'Ta Orsi'; wara dan, Orsi kien sar gvernatur tal-Birgu u ta' l-Isla. It-Torri Orsi kien iġġarraf f'maltempata fit-8 ta' Frar 1821. Sadattant kienet ġa nbniet il-Fortizza Ricasoli għad-difiża tal-port u ssemmiet għall-kmandant li ħareġ 20,000 skud għaliha. Rewwixti fuq il-baħar (1748) Fil-Ivant kien hemm galera Torka li fuqha kien hemm il-Mustafà Paxa ta' Rodi, għadd kbir ta' nies oħra u 130 ekwipaġġ. L-iskjavi kienu Nsara qaddiefa u oħrajn bosta minnhom bonavolji Griegi u Ġorġjani. Is-sbatax-il Malti kellhom moħbija xi mannara, sikkina jew strumenti oħrajn u skond il-ftehim qatgħulhom il-ktajjen u qabżu fuq il-mexxejja. L-ekwipaġġ kważi kollha kellhom jaqbżu l-baħar. Baħħru lejn Malta u wara ħafna maltempati u problemi waslu l-port fil-bidu ta' Frar 1748. Lill-Paxà u sħabu numerużi ħaduhom Lazzarett għall- kwarantina u wara inżammu f'Sant' Jiermu. Mustafà Paxà ppreżentawh lill-Gran Mastru, tawh il-kumditajiet kollha u stmawh mill-aħjar. Tawh ukoll il-libertà li jista' jmur fejn irid f'Malta. Dan kollu għax Franza ma ridetx toffendi lis-Sultan Tork minħabba negozju u sigurtà tal-bastimenti merkantili tagħha. Billi L-Ordni ta' San Ġwann kienet trid minn Franza u kellha bosta kavallieri Franċiżi, l-Gran Mastru kellu jittollera ħafna sitwazzjonijiet. Konġura għall-Imnarja (1749) Mustafà Paxa ħassu, u hekk kien, avvelit quddiem is-Sultan tat-Turkija li l-ilsiera tiegħu stess għelbuh bil-bastiment fdat f'idu b'kollox u għamlu lilu skjav minflokhom. Għalhekk fassal pjan biex jerġa' jiġbor ġieħu mas-Sultan u jirritorna rebbieħ lejn it-Turkija. Il-pjan tiegħu kien li jxewwex l-iskjavi Misilmin biex iqumu kontra l-Ordni ta' San Ġwann, joqtlu lill-Gran Mastru u kmandanti oħra u jieħdu taħt idejhom il-palazzi u l-fortizzi. Dam jippjana, jħuf u jiftiehem minn taħt għal bosta xhur ma' l-iskjavi tal-galeri, palazzi, bereġ u nħawi oħra. F'dak iż-żmien f'Malta kien hawn xi 4,000 skjavi Torok u minn Barbarija għalhekk kien hawn biżżejjed biex issir rewwixta. Ftiehem ukoll ma' l-iskjavi ta' fuq il-galeri li kienu se joħorġu jbaħħru biex huma wkoll jieħdu ħsieb jgħelbu l-ekwipaġġi wara li jpoġġulhom velenu fix-xorb u fl-ikel u jieħdu kollox taħt idejhom, u meta jitilgħu is-sinjali fuq Sant' Jiermu u postijiet oħra għal Settembru, meta jkunu se jirritornaw lejn Malta, jidħlu fil-port huma wkoll. ' Il-jum għar-rewwixta ġenerali kellu jkun id-29 ta' Ġunju 1749, jum l-Imnarja meta l- Maltin ikunu bi ħġarhom l-Imdina u r-Rabat. Sadattant f'Mejju 1749 Franza riedet tifdi lil Mustafà billi tħallaslu r-rikatt lill-Ordni imma hu ġab xi skużi u rrifjuta. Dan għamlu mhux biss għax kien riesaq iż-żmien meta kellha sseħħ ir-rewwixta imma wkoll għax ma riedx jirritorna t-Turkija idu f'idu umiljat quddiem is-Sultan. Falliment u kundanni Iżda l-pjan inkixef. Fi tverna qrib il-Barrakka t-Isfel żewġ irġiel, wieħed iswed kompliċi fil-komplott u ieħor Armenjan kellhom xi jgħidu u qabeż xi kliem. Il-Lhudi Giuseppe Cohen li kien fil-ħanut baqa' bħallikieku ma sema' xejn, imma wara xi ħin l-Armenjan fissirlu l- komplott. Cohen mar lejn il-palazz u għamel rapport ta' dak kollu li kien jaf. Minnufih bdew jittieħdu l-prekawzjonijiet kollha, nqabdu l-perċimes minn kulfejn kienu u Mustafà inżamm f'Sant' Jiermu. Ma ħallew lil ħadd li jista' jikkomunika: mal-galeri li kellhom jidħlu l-port f'Settembru għalhekk, meta dawn waslu lura, ttellgħet il-bandiera Torka fuq Sant' Jiermu biex taparsi li l-konġura ta' Ġunju kienet irnexxiet u l-ewwel wieħed mill-galeri malajr daħal fin-nassa. F'qasir żmien kollox kien magħruf fil-beraħ u għadd kbir ta' msieħba fil-komplott ġew ikkundannati għall-mewt. Billi Franza kienet qed tipproteġġi lil Mustafà ma setgħux jixluh u jikkundannawh imma żammewh f'Sant' Jiermu. Hawn m'hemmx għalfejn niddeskrivu kif ġew eżegwiti l-ħafna sentenzi ta' mewt imma ngħidu biss li kien hemm torturi minn kull xorta b'mewt mill-aktar kiefra. Dawk fost l- ikkundannat li pperswadewhom jikkonvertu fl-aħħar mumenti xorta qatluhom imma mingħajr it-torturi elaborati riżervati għall-Misilmin. L-eżekuzzjonijiet saru f'diversi ġranet u f'postijiet differenti tal-Belt, pubblikament matul it-toroq minn Lulju sa Ottubru u l-irjus u l-iġsma spiċċaw imwaħħlin jew imdendlin f'postijiet pubbliċi biex kulħadd jarahom u bħala twissija lill-ilsiera l-oħrajn. Meta din il-konġura nkixfet, l-istatuti ta' l-Ordni tal-1613 dwar l-iskjavi ġew aġġornati fit-23 ta' Ġunju stess u fost affarijiet oħrajn kien hemm li, jekk xi ħadd imur jipprova jaqbad skjav maħrub, mhux biss jiġi ppremjat, imma jiġi eżentat minn kull ħtija jekk iferih jew joqtlu waqt li jkun qed jipprova jżommu. ' Il-pittur magħruf Antoine Favrav li kien attiv f'dawk l-istess żminijiet kien ingħata xi xogħol biex jgħin fl-iskola medika ta' infermerija u kien ipinġi xi disinji biex jintużaw fit- tagħlim ta' l-anatomija. Bil-permess tal-Gran Mastru Pintu, kien ħa r-ras ta' Muħammed, Mislem li nqatel f'Awissu ma' kkundannati oħra, u għamel tpinġijiet tagħha, milli jidher għall-istess skop. Kienu saru ukoll kopji tal-ġibs ta' dik ir-ras u nbiegħu għall-okkażjoni. Il-Corona Ottomana Fit-2 ta' Ġunju 1760 l-akbar u l-isbaħ bastiment Tork, il-Corona Ottomana. ħalla Konstantinopli eskortat minn bċejjeċ oħra tal-baħar. Fuqu kien hemm il-Paxa Alpin Xerin u xi 300 assistent tiegħu li kien se jibda jagħmel id-dawra mal-postijiet fejn kellu jiġbor it- tributi jew taxxi għas-Sultan. Kien hemm jaħdmu u jaqdfu fuqu aktar minn 70 skjav, taħlita ta' Maltin, Griegi u Sqallin. L-iskorta ta' galeri u bċejjeċ oħra nfirdu u marru bnadi oħra u l-Corona Ottomana kompliet il-vjaġġ. Waħda mill-waqfiet kienet fil-gżira ta' Stanchio fid- 19 ta' Settembru. Bħalma kien jiġri kullimkien, l-iskjavi kienu jippjanaw xi azzjoni biex jekk jinqala' mument addattat jaħarbu. Dik id-darba deher li kienet waslet okkażjoni tajba għax niżel l-art il-Paxa u l-assistenti tiegħu ma' xi oħrajn u kollox deher kwiet taħt kontroll. Għalhekk ħadd ma kien qed jistenna xi avveniment straordinarju. Ma' sinjal miftiehem l- ilsiera daru fuq l-għassiesa, neħħew il-ktajjen, għalqu bokkaporti biex b'hekk bosta mill- ekwipaġġ sfaw priġunieri, fetħu l-qlugħ u l-bastiment beda biex joħroġ mill-port. Tard wisq indunaw x'qed isir xi galeri li ħarġu warajhom u l-ilsiera għamlu użu mill-kanuni li minnhom kien hemm xi 70 wieħed fuq il-galjun maħtuf. Wara jiem jitħabtu mal-baħar, manuvri u avventuri oħra waslu barra l-port ta' Malta fis- 6 ta' Ottubru. Biex l-uffiċjali Maltin tal-Port il-Kbir jindunaw li ma kienux Torok tellgħu bandiera bajda u oħra b'Kurċifiss fuq il-poppa u bandiera kbira bil-faxxi ħomor fuq wara u xi bnadar oħra. Sparaw ukoll tiri ta' kanuni bħala salut kif kienet id-drawwa. Wara xi siegħa ta' komunikazzjonijiet u negozjati bejn dawk li qabdu l-bastiment Tork u l-awtoritajiet Maltin, marru erba' galeri jirmunkawh ġewwa l-port tal-kwarantina. l Il-Gran Mastru Pintu ħa gost b'dik il-priża ta' bastiment hekk sabih u mill-ewwel amar biex jaddattawh għall-użu tal flotta ta' l-Ordni ta' San Ġwann bl-isem ta' Santissimo Salvatore. M'hemmx għalfejn ngħidu li s-Sultan Tork Mustafà III kellu biex jirrabja u għedded attakki fuq Malta. Bħalma kien isir is-soltu f'każi ta' allarm ta' xi attakki Pinto beda jħejji għad- difiża. Imma, bħalma rajna qabel, Franza riedet ittaffi s-sitwazzjoni għax riedet tibqa' ħbieb mat-Turkija, għalhekk ir-Re ta' Franza xtara l-Corona mingħand l-Ordni u tahielu lura. Dan l-episodju magħruf qanqal lill-poeta Ġananton Vassallo (1817-1868) biex jikteb il- poeżija epika magħrufa bit-titolu Il-Ġifen Tork li titratta dwar din l-istorja tal-Corona Ottomana. Kitibha fl-1853 imma reġgħet ġiet pubblikata diversi drabi wara.