4 Awwissu Numru fi 5 1996 - L-istorja vera ta' Ta Rip van Squirrel 8844) peċrs. jaw l-għaġeb kollu… għaliex2 Aħbarijiet Mid-Dinja Kompetizzjoni 15 Nittrumbjaw fuq…il-Monakell Fejn qegħdin l-Ħuttaf7 Ittrittrittri Ħsieb għas-Sajf Storjaritratti Baħħara tal-Galàpagos Art Gallerv X'rat il-kamera Pinġipinġi Faċċata ta' Quddiem Zunżan tax-Xehda Kbira Iċ-Ċiniżi kienu n-nies li vvintaw il-karti. Imma miljuni ta' snin qabel mattaċċa l-ewwel Ċiniż f'wiċċ id-dinja, iż-żnażan kienu diġà qed jibnu l-bejtiet tagħhom tal-kartil Fil-fatt, leġġenda Ċiniża tgħid li dak li tgħallem jagħmel il-karti qagħad josserva x'kienu qed iħalltu ż-żnażan, u għamel bħalhoml Għeżież Ħuttaf / X'għaġeb nagħmlu, hux, meta nsibu xi annimal jew pjanta ġdida, jew. $ ibejtilna xi għasfur ġdid. Kemm inġibuha malajr fil-paġna ta' l-aħbarijietl U dan 7 It-tweġiba qiegħda f'kelma daqsxejn twila. Ngħidhielkom2 Orrajtl Il-kelma hija BIJODIVERSITA. Bijodiversità ġejja minn żewġ kelmiet: b/os li tfisser ħajja, u diversitàli tfisservarjetà. Mela bijodiversità tfisser kemm postikollu annimali u pjanti differenti. Pajjiż ta' bijodiversità kbira jiġifieri għandu natura sinjura. Kultant in-nies jagħmlu xi ħaġa ħażina lill-ambjent, u din il-bijodiversità tibda tbati. Per eżempju tinżel tgħum fil-baħar u kull fejn tħares tara geġwiġija ħut u pjanti tal-baħar. Tmur sentejn wara fl- istess post u ħlief ħut ta' razza waħda ma tarax. X'ġara7 Ħafna drabi meta jiġri hekk, ikun hemm il-bniedem imdeffes fin-nofs. Jaqaw tefa' xi velenu fil- baħar7 Jew qed jistad bl-addoċċ Forsi rema salt ħama fil-qiegħ7 Jew ħarablu xi ħut stramb minn xi fixfarm2 In-natura tħoss kull differenza, u mill-ewwel tibda tonqos il-bijodiversità. Amma, kos, il-maqlub jaħdem ukoll. Per eżempju jkun hemm post ikun fi stat diżastruż: biċċa artvojta, imballta u bla gost. Xi nies li jħobbu n-natura jżuru dan il-postu jiddeċiedu li jirranġawh għan- natura. Jagħmlu pjan u jibdew ibiddlu dan il-post ikrah f'riserva naturali. U jirnexxielhom. U kif jindunaw li jkun irnexxielhom7 Ħafifa huxi Għax il-bijodiversità tibda TIKBERI Wara kollox, din kienet fil-qosor l-istorja tar-riserva ta' l-Għadira. Daqs tmintax-il sena ilu fis-sajf l-Għadira kienet issir karpark kollu trab u melħ iqarmeċi Morru issa u taraw Working Group Klabb Ħuttaf Klabb Ħuttaf h'swa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membrita' taħt l-1d-ilsena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, taħdidiet, video-showsu anke xogħol ambjentali. Il-Klabb jippublika n-newsietter-magażin 'Il-Ħuttafa' kull xahrejn għall- membri, U jipproduċi ħendawts u logħob għal waqt l-attivitajiet. Klabb għandu wkoll 4 Gruppi Lokali fil-pajjiż. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija Lm1.50 fis-sena. Pubblikazzjoni BirdLife Malta Materjal mill-magażin Il-Ħuttafa jista' jiġi kkupjat dment li jissemma' s-sors u tintbagħat kopja tal-materjal lil Klabb Ħuttaf il-indirizz t'hawn fuq. Stampat għand Poulton's Print Shop, Lulju 1996 iL-Ħuttafa 15 9 Lulju - Awwissu 1996 Mona kellha tnejn/ Fl-aħħar Ħuttafa għednilkom ii l- Għadira hemm par Monakeli (little ringed a plovers) fuq il-bajd. Dak il-par m'għadux du fuq il-bajd… għax dak il-bajd faqqasi U għalhekk fir-riserva bħalissa hemm żewġ ġenituri tgħidx kemm huma kburin u kuntenti biż-żewġ frieħ li għandhom. Sna fil-Aaame— — Din hija t-tieni darba li l-Monakella tra — TE — qed tbejjet Malta - l-ewwel darba kienet eTEN AD FT 1 77) 69. is-sena l-oħra, fl-Għadira wkoll. mm — LAS Meta għasfur ġdid jibda jbejjet f'post, dan ifisser li jkun sab l-ambjent perfett għalih. Allura meta niftakru li r-riserva ta' l-Għadira saret bl-idejn u bil-miżati tal-membri ta' BirdLife Malta, fosthom membri fi Klabb Ħuttaf ukoll, aħbar bħal din għalina hija l-isbaħ ċertifikat lix- xogħol tagħna għamilnih tajjebi l-għasafar li 48d tbejlu. f ki) JIN i) ji ji Iż-Żanżarell tat- Tikki (spotted fivcatcherjhuwa l għasfur żgħir annella mitfi bi ftit tikki tuq sidru - mhux xi għasfur li LI MHUX jiu jispikkal U forsi IRDUM si'kux MI RDUM IA għalhekk Ix-xtut ta' Malta mhumiex kollha bajjiet ramlin. Ħafna mit- pi irnexxielu jbejjet truf ta' pajjiżna huwa rdum u sisien - art għolja li taqta' f'sajtu jA Malta. U fejn mar: taħtek… baħari jagħżel biex jibni l- L-irdum huma ambjent speċjali fejn tikber ħafna ħajja ità bejta7 Hekk hu: interessanti u. rari. L-irdum huwa l-ambjent tal-Merill u ta' H g għall-kwiet ġo mi Widnet il-Baħar, Il huma l-għasfur u l-fjura IBIMAW siġra taċ-Ċipress 9 nazzjonali. IMBAD fiċ-ċimiterju ta' l- Ftitilu ħafna rdumijietf' Maltau Għawdex Addolorata. Saru ambjent imħares bil-liġi. Jiġifieri: ma Din is-sena jidher —- , tistax tkisser minnhom, tħammeġ fihom ħ li kienet tajba. —- —-— i jew tibni ħdejhom. Fost dawn hemm l- FAN għaż-Żanżarell B—— L-EAA irdum ta' Ħad-Dingli u l-irdum tal- , ' — ż- Ga ——. L-irdum tal-Munxar għax minbarra l- TAR Ċ2.— sa ftit taż-żmien ilu kien ejta taċ-ċimiterju, — ippjanat li jsir diżastru nstabu tliet bejtiet. ——8c — ta' konkos, tarmak oħra ta' dan l- BI L għastur… fil- IŻ — Iż-Żanżarell tat-Tikki mhux għastur li jbejjet Malta regolari kull sena… u Rfazr, Xtut bl-irddum ———-— —- FIBRO U wa. Grszżi lil-Rau Galea Tal tagħhif għalhekk xeraqju post f'din il-paġnat awn skwirils itiru. imsomma, mhux eżatt. Bejn $ dirgħajhom u saqajhom għandhom ġilda żejda li 3 meta jistirawha tiġi qisha liżar miftuħ. Meta jaqbżu eminn siġra għal oħra jiftħu beraħ dirgħajhom u 8 saqajhom u flok ma jaqgħu bis-salt, jigglajdjaw € qishom paraxut ħaj. Minn dawn l-annimali jeżistu 4; 5 diversi speċi (f'Malta m'għandniex). Fil-Pakistan għandhom speċi ta' skwiril itir li l- - 8 istudjużi ilhom ma jarawh xi sebgħin sena. hekk li kienu ħasbu li l-ispeċi nqerdet għal kollox. l Imma dis-sena, ġo għar f'wied qalb il-muntanju jismu 5 Sai, studjuż Amerikan ra wieħed, anzi waħda. cinereus) għalhekk bħal reġa' qam mill-mewt. Imma l-ambjent tiegħu qiegħed fil-periklu li jinqered mill- kwantità kbira ta' ngħaġ u mogħoż li jirgħu f'dawk l- inħawi. F'Mojiang, raħal żgħir fiċ-Ċina, in-nies jistennew bil-ħerqa l-passa tal-Ħuttafl Għaliex' Le, mhux għax Iċ-Ċiniżi berdwoċers. Lanqas għax iħobbu jisparawlhom. U lanqas Ħuttaflll Ċiniżi ta' dan-naħat jimtlew nemus li ma jtihomx mument serħan. Ul-Ħuttaf… għax għandhom ħafna tfal membri fi Klabb /: jistennewhom bil-ħerqa, għax fis-sajf iċ- 1: 3 Irranġa l-ismijiet imħawdin ta' l-għasafar bl-ittri xxejdjati tifforma isem ta' għastur ieħor. X'għasfur hu7 Ibgħat it-tweġiba lil: Kompetizzjoni Il-Ħuttafa 15 $ Żmien sal-31 ta' Awwissu 1996. Min jirbaħ jingħata premju sabiħ. Tinsix: Min iqasqas il-Ħuttafa niskwalifikawni Norman Chetcuti (l-ewwel waħda lesta) u 4 — fi P ik iz Id EILILTFJKJA M ġ e A ka kd I-GA Inlalvlelnlelilul 3 AG l-9. l-8 aw T j (Q. B s- mi 8 jindiata f'ħarġa oħra minħappa ) zjoni il- ir-rebbieħ a' Kompetiz lol 18.3 u Avi u Nittrumbjaw fuq…—— IBl- il-monakell huwa fi grupp U ta' għasafar li issejħu tajr tal-plajja' (bl-Ingliż s- waders). Ġeneralment dawn issibhom viċini l- ilma, u għalhekk għandhom binja li tadattahom għal dan l- ambjemi. ġera. il-monakell għandu saqajn twal li permezz tagħhom jirnxi u jċafċai fl-ilma baxx bla ma jxarrab żaqqu. Munqjaru huwa raiq u piuttost tawwali, biex jaqbad xi insetti u annimali żgħar. f Għandu ġwienaħ twal u risiutin, u titjira ħafifa. 1 f F'Malta jidhru tliet speċi ta' monakell: j jONA kel la : il-Monakella, li hija l-aktar waħda komuni its : il-Monakella Prima, li hija inqas komuni u f L : il-Monakella Saqajha Suwed, li hija skarsa Dawn kollha jpassu minn Marzu sa Mejju u minn Luliu sa Ottubru, u x'aktarx jidhru madwar ix-xtut peress li f'pajjiżna m'għandniex xmajjar u għadajjar kbar 'il ġewwa mill-baħar. Għalhekk jekk tkunu ħdejn il-baħar u taraw għasfur żgħir jimxi (mhux joqmos bħal Tal-Belt) mal-plajja, jista' jkun xi monakell, Bħala kulur jispikka minħabba li ż-żaqq dejjem tkun bajda silġ u d-dahar skur, b'ħannieqa sewda u 1 maskla skura fuq il-wiċċ. Saqajn il-Monakella huma Moħakella sofor, tal-Monakella Prima kważi oranġjo, 7 u tal-Monakella Saqajha Suwed… aqtgħul il-berdwoċers jafu li fit-tajr tal-plajja, l-għajta hija importanti ħafna biex tgħinek tagħrafhom. L-għajta tal- Monakella, per eżempju, hija 'pilil-uu', filwaqt li tal- Monakella Prima qisha l-maqlub tagħha: 'tu-ljiii'l Dawn l- għajtiet jispikkaw u jinstemgħu mill-bogħod ħafna. Spiss jinstemgħu ukoll bil-lejl, l-aktar waqt li l-monakell ikun qed ipassi. Jekk tridu titgħallmu kif tagħrfu sew il- monakell u t-tajr tal-plajja, l-aħjar hi li taslu wasla sar- riserva ta' l-Għadira f'Settembru fejn berdwoċer ta' l- esperjenza jkun jista' jispjegalkom. Ibqgħu ċerti, iżda, li huwa stess ikun għadu qed jitgħallem - is-sabiħ tal-berdwoċing huwa li kull darba li toħroġ, titgħallem xi ħaġa ġdida. ir-riserva ta' l-Għadira tidher li hija favorita sew mal-monakell. Fil-fatt is-sena li għaddiet u anke dis-sena (ara paġna 3), il-Monakella għażlet dan il-post bħala d- dar tagħha, u bejtet fuq gżira żgħira. Sa fejn nafu, qatt qabel f'Malta ma bejjet dan l- għasfur, u għalhekk aħna ta' Klabb Ħuttaf reġa' għandna biex niftaħrul Iva, aktar ma nħarsu postijiet, aktar ma nużaw it-tromba flok is-senter, aktar tikber il-lista ta' l-għasafar li jbejtu fostna. men U inqas ikollna x'ingergru ii f'Malta m'hawn mm xejn ħlief Għasafar tal-Bejt u ħamiemi 120 110 Dil-graf turikom fejn jgħixu l-membri kollha ta' Klabb Ħuttaf. 1004, ', Jidher ċar li l-Mosta qiegħda fuq quddiemi r Min jaf is-sena d-dieħla kif inkunul GENN ma'mdodeoet me MB U ESEsxsx ILeLELEŻSO i ZEGWDEMaEGDEżŻuzZzJZZO—Gsol—z—ziatmz ba F DĦmzzoagamibtu a gi 2 fS-SġċfEZz3BSss g ġg e EĠ$Ġ mħżAġ Tt5EBR SEE 8 - AĊESEZ $8 $ , fi mal Ġiż Gs B f G E ġ d $ in f $ i Editur Il-Ħuttafa Għażiż Editur, Klabb Ħuttaf Xi ftit żmien ilu jiena u l-ħbieb morna post Birdlife Malta ħdejn l-Għadira u rajna ħafna għasafar mejtin. Kważi POBOox 498 kollha kienu Għasafar tal-Bejt, u aħna dfinnihom. Jiena ma nafx x'gost jieħdu l-kaċcaturi joqtlu l- għasafar. Nixtieq ngħidlek prosit tal-magażintagħkomu għat-tagħrif li jkun fih. Dejjem tiegħek Andrea Scopazzi Birkirkara Għal tagħrif dwar annimali jew pjanti Maltin, iktbu lil Robert Borg — Wildlink : Klabb Ħuttaf : BirdLife Malta: POBoOx498 : Valletta CMR 01. Biex Robertiwiġibkom direttament, ma' l-ittra tagħkom inkludu envelope bl-indirizz tagħkom u bolla ta' 5ċ. Għażiż Andrea, Jista' jkun li dak li rajt huwa r-riżultat ta' meta xi kaċċaturi jinġabru flimkien u jagħmlu kompetizzjoni ta' sparar. Imma flok jużaw plattini, jużaw Għasafar tal-Bejt ħajjin li jkunu qabdu qabell Ħeqa, x'jaqblilhomi Il-plattini għaljin, u l-Għasafar tal-Bejt b'xejni Naturaiment, di;: hija kontra l-liġi f'Malta. imma kif naħseb li taf, hawn ħafna li ma jimpurtahomx mil-liġil Il-Ħuttafa dejjem nibagħtuha fil-ħin għall- attivitajiet. Jekk xi membri qed taslilhom tard, id-dewmien ikun min-naħa tal-posta. Kellmu ftit lilhom Ni Luju — Awwissu 1996 e IL-Ħuttafa 15 ġid Mġarr AW sg Ħuta 18.2 L uttaf minn dawl il-postijiet e Il-Fauri li: qad jindħataw huma al Diċembru 1945 — FIN Ġ C L Ċ(ċE0ostcecg) Oriin IN fu z GĠ GGOĠEAJISSsRONnzka BED g 5 25 5-3 ŻEsekizzan mAEmMSJAaN U6 ċià Ġ bra TABSĦEELS ml bie s'ĠiRzk £ ji ġ a A g (U ċ i 56 SEM wn € e Bliet u rħula li ma disemmewx jfisser li .: U jekk jaqbadkom il-ġuħ, hemm il-ħobżl Saqajja… ħalluhomiil Grazzil il-granċi LEJLA KRAFT (28 Ġunju Kif jasal is-sajf, ix-xtut jimtlew bin-nies - u bil-ħmieġ. il-ħmieġ ikerrah u, agħar minn hekk, jeqred ħafna ħlejjaq tal-baħar. il-plastik huwa skart perikoluż ħafna. Il-baħar huwa mimli boroż, pakketti u tazzi tal-plastik li jarmu n-nies. Il- plastik iżomm fil-wiċċ u jdum is-snin sakemm jitmermer. : fkieren tal-baħar jaħsbuh bram, jibilgħuh, imbagħad imutu. L-għasafar tal-baħar ukoll jippruvaw jikluh, u jifqgħu fih. Bi ftit tal-ħsieb, nistgħu nevitaw ħafna minn din il- qerda. Meta tmur ħdejn il-baħar, titfax skart fl-art jew fil- baħar. iġbor l-iskart f'borża, agħlagha sew meta tlesti, u armiha f'tank taż-żibel. Ikun ħafna aħjar jekk tħeġġeġ lill-ġenituri jixtru piknik settli jkun fih platti, tazzi, frieket u skieken li ma jintremewx wara li jintużaw darba, imma tibqa' tużahom. B'hekk tkun tassew qed tnaqqas l-iskart, għax tkun qed tevita li tuża d- disposables. ritratti Desirġe Falzon Rajt programm fuq Tagħmiux bħal ma taraw fuq xi films Amerikani. Dawk, għax l- elettriku jiġihom irħis, spiss iħallu t-televixin mixgħul il-ħin kollu, anke bil-lejl jew meta ma jkunux id-dar. Sewwa hekk, għax irħis it-televixin2 Għoġbok7 Tajjebi Spiċċa l-programm Tajjebiissa, x'se tagħmel Ħa tmur tilgħab xi fiii7 Qabxiek in ngħas7 Orraji, mur. Nhar it-Tlieta 2 ta' Lulju sitt membri minn Klabb Ħuttaf debru fuq it-televixin. Il-programm kien FANTASIA, programm ġdid għat-) tfal Fil-programm Joanne Scerri intervistai lil Clapton Borg, Denise Scichuna, Siepben Scicizzmi, Kpraj Vassallo, Maria Zammit u Mark Lammit dwar x'attivitajiet isiru fi Klabb Ħuttaf. Waqt l-intervista dehru filmati minn attivitajiet tal- Klabb. Il-membri rajnibom ukoll jagħtu kulur lil mudelli tal-ġibs. Grazzi joanne. Grazzi wkoll Raobert Falzon, Ħultafa mill-Mosta, talli ġentilment A IL L slifina l-fororn għall-mudellif jaħlul il-ħela qatt m'hija tajba. Ftakru biss li biex isir l-elettriku, Fantasia jixxandar kull nbar jintużaw ħafna faħam u żejt. U dawn xi darba… ħa jispiċċawlnal 1 ta' Tlieta fil-5pm fuq Super 1 TV. Anita Bezzjoi (KeKċeordinatir) Tajr tal-baħar li jgħix fil-Gżejjer Galàpagos. Sula Saqajha Koħol Ir-raġel fl-ewwel parti tar-ritwal tan-namra: jipponta geddumu 'l fuq u jiftaħ ġwinħajh Fil-Galàpagos hemm tliet speċi ta' sul: is-Sula Saqajha Koħol, is-Sula tal-Maskra u s-Sula Saqajha Ħomor. Dawn l-għasafar ġeneralment ibidu f'kolonji jmissu ma' xulxin. isaħħnu l-bajd billi jżommuh taħt saqajhom. Fil-ġilda rqiqa ta' bejn is-swaba' hemm ħafna vini rqaq, li minnhom tgħaddi s-sħana mill- ġisem għall-bajd. Dehra meraviljuża hija li tara Sula togħdos għall-ħut. Għall-ewwel bħal tieqaf fl-arja, imbagħad tagħlaq il-ġwienaħ u tinżel bħal vleġġa fl-ilma, b'ġeddumha twil u rqiq ippuntat'l isfel. B'dan il-mod is- sula tinżel fil-fond, u meta titla' tidher ħuta f'ħalqha li dak il-ħin stess tiblagħha. Id- denb twil tas-Sula jagħtiha flessibiltà straordinarja fl-ilma, tant li tista' tibdel id- direzzjoni ta' l-għadsa f'ħakka t'għajn. Bis- saħħa t'hekk ukoll is-sul jista' jogħdos minn ħafna għoli f'ilma baxx bla ma jweġġa'. is-Sula Saqajha Koħol ma tibnix bejta, imma fi żmien in-namra l-par xorta jagħmel ritwal tal-bini tal-bejta. Dan jagħti ħjiel li missirijiethom xi darba kienu jibnu l-bejtiet. Ir-raġel isib biċċa materjal, bħal zokk jew rixa, jiġborha f'geddumu u jmur Imbagħad il-par jiċċaqalqu 'l hawn u 'l hemm donnhom qed jibnubejta, imma fil-fatt f'munqarhom ma jkollhom xejnlix-xogħol tat-trobbija jinqasam bejn iż-żewġ ġenituri. Ir-raġel, lihuwa iżgħar u eħfef mill-mara, joħroġ jistad għal ħut żgħir biex jitma' lill-frieħ meta jkunu għadhom żgħar. Il-mara, li hija ikbar, toħroġ tikkaċċja meta l-frieħ ikunu tfarfru sew u jifilħu jieklu ħut ikbarl Is-Sula Saqajha Ħomor tagħmel il-bejta forma ta' ċattra mibnija bi zkuk li jiġborhom ir-raġel, imma li tirranġahom il-mara. Il-bejta jibnuha f'siġra żgħira jew arbuxxell - stramberija għal tajra tal-baħari L-omm tbid bajda waħda, u filwaqt ti ġenitur jieħu ħsiebha, l-ieħor imur jistadl is-Sula tal-Maskra tbid żewġ bajdiet tliet ijiem imbegħdin minn xulxin. Bħal fil-każ tas-Sula Saqajha Koħol, il-bajd jitqiegħed fl-art. Il- fellus il-kbir, peress ll iktar b'saħħtu, ma jagħti qatt ċans liż-żgħir jiekol, u dan jispiċċa jmut bil-ġuħ. Dan it-tieni ferħ huwa bħal insurance fil-każ li l-ewwel ferħ ma jfaqqasx jew inkella jiġrilu xi ħaġa fl-ewwel jiem ta' ħajtul Sula tal-Maskra i Sula Saqajha Koħol- Blue-footed Boobv Tagħrif miġbur minn l Sula Saqajha Ħomor- Red-footed Boobv. j isi Sula tal-Maskra- Masked Boobv David Aloisio Tpinġija: David Aloisio AW G fil il-Ħuttafa 15 e Lulu—- Awwissu 1996 Għandko ritratti tan-natura li tixtiquna nġibulkom f'il-Ħuttafa7 Mela aqbdu biċċa i kamera u ħudu ritratti ta' fjuri u friefet u ħanfus u nannakoli u gremxul u ti jiġil c għasafar fil-gaġġa s klieb, qtates, ħemsters, fkieren, tiġieġ eċċi e sardinell, ġeranju, roses, dalji, ġilju eċċi s Aħina nippruvaw inġibulkom ir-ritratti kollha, imma jekk ritratt ikun ċar wisq jew skur ħafna jew sfukat, ikollna problema biex nistampawh. s Tinsewx isimkom u l-età (u l-indirizz jekk tixtiequ r-ritratti lura). : Biex nibagħtulkom ir-ritratti lura, ibagħtulna magħhom envilop li jesagħhom u bolla tal-$ċ. l kulħadd bid-DAQQUQALĦI qquqa tat-toppu Francesco Scerri (10) daqġugqa tat-toppu be daqquqa tat-toppu il-Ħuttafa 15 sis F'diversi nħawi ta' l 7.1 Malta daż-żmien issir jU I il-Maltafesti F'diversi c) nħawi ta' Malta hawn — ħafna nies li 7777 jiċċelebraw ukoll il- m I 4 Blu skur 5 Aħdarċar l 6 Ħalli abjad ; L 7 Aħmar