A. in-Niċċa ta' San Pawl ta' Srina, Ħaż- Żebbuġ. Nhar il-ħdax ta' Jannar ta' l-1693, terremot heżheż il-katidral ta' Malta li l-kapitlu kellu jibnih mill-ġdid. L-isqof David Cocco Palmeri poġġa l-ewwel ġebla nhar il-21 ta' Mejju ta' l-1697. Wara ħames snin xogħol tlesta u l-isqof ikkonsagrah nhar it-tmienja ta' Ottubru ta' l-1709. il-ġebelbiex bnewh kienu qatgħuh minn ta' Srina, barra Ħaż-Żebbuġ minn barriera tmiss mat-triq ta' l-Imdina li tieħu għal Ħal Qormi. il-ħaddiema tal-barriera, jagħtu bil-bqaqen u l-mazez fuq l-ispnajjar taħt xemx taqli' l-ankri, ma kellhomx imnejn jimlew bomblu ilma biex itaffu l-għatx klubi ħlief naqra ta' bir li sidu kien qabad u ħassarlu l-ilma biex ma jerfgħuhulux. Ciantar jgħidilna li dan ir-raġel b'kastig kien marad f'daqqa b'marda fi msarnu li temmitu, forsi bil-musrana l-għamja. X'ħin il-ħaddiema ma sabux qatra ilma x'jixorbu kienu se jaqbdu l-għodda u jitilqu meta wieħed minnhom ma' l-ewwel daqqiet ta' baqqun li ta fil-franka, bdiet ġejja nixxiegħa ilma safi daqs id-dmugħ. 'Dan miraklu ta' San Pawlf', beda jgħid kulħadd. Għalhekk Salvu Calleja , fl-1706, bena niċċa lil San Pawl, sewwasew fuq il-bir li kienu ħaffru l-istess ħaddiema biex jilqa' l-ilma tan-nixxiegħa, li kienet providenza għall- ħaddiema li qatgħu l-ġebel biex inbena l-katidral li għadna naraw sal-lum. AĦfruli jekk se nsemmi tliet għejun oħra li kienu ħarġu mill-franka meta kien hemm bżonnhom daqs il-ħobż u li kienu tqiesu mirakolużi bħal din ta' Srina, u toqogħdux tgħiduli li ndaħħal ħaġa f'oħra. L-ewwel għajn li kienet instabet fi żmien ta' bżonn kbir, kienet dik tal-Birgu matul l-assedju ta' l-1565. Dak iż- żmien, il-Birgu barra l-kavallieri u s-suldati jitqabdu bla ħniena mat-Torok, kien hemm in-nisa u t-tfal li kienu fettxu kenn hemm flok marru l-Imdina. Tistgħu taħsbu kienx hemm bżonn ta' ilma matul assedju li tawwal mit-tmintax ta' Mejju meta daqqet in-nafra sa meta lejlet il-Vitorja dak li kien baqa' mill-armata Torka warrbu minn taħt is-swar. Ta' min jgħid li dan il-bżonn inħass ukoll wara, għax is- sultan La Vallette, biex jagħtihom ir-razzjon ta' l-ilma, in-nies kellhom iġibu l-balal li kienu sparaw it-Torok. B'hekk kienu nġabru balal bl-eluf. —— Ġuminarta) — Għajn oħra kienet instabet il- Belt huma u jibnu s-swar wara l-assedju. Din instabet in-naħa (f. t'isfel fejn għad hemm Strada Fontana ħdejn Sant'lermu n-naħa ta' Marsamxett. Tifkiriet oħra huma, Strada Sukkursu mal-Palazz ta' l-Arċisqof, kelma li tfisser ilma għaddej minn taħt, l-għajn li hemm Strada San Kristofru 'l isfel, u Strada Toru, għax hemm isfel kien hemm il-biċċerija, li trid ħafna ilma. Fl-aħħarnett irrid insemmi l-għajn li kienet instabet ukoll fil-franka San Lawrenz huma u jibnu l-knisja. Dawn kollha t-tlieta, tqiesu mirakolużi, għax l-għejun soltu joħorġu minn fuq is-saff tat- tafal, għax l-ilma ma jgħaddix mit-tafal u jkollu joħroġ 'il barra bil-fors. Niġu lura għan-niċċa ta' San Pawl. Ta' kull sena l-kapitlu tal-katidral hu u għaddej minn hemm biex jibqa' sejjer iż-Żejtun għall-purċissjoni ta' San Girgor jieqaf quddiem din in-niċċa u hemm ikanta l-antifna, il-versett u t-talba lil San Pawl, bħala radd il-ħajr tal- grazzja li qalgħalhom meta nstab l-ilma hemmhekk. Meta bejn l-1878 u l-1881, kienet infetħet it-Triq il- ġdida li minn ħdejn id-Duluri ta' Ħaż-Żebbuġ tibqa' sejra għal Triq l-Imdina, din kienet tgħaddi sewwasew minn fejn kien hemm in-niċċa fi Triq l-Imdina. Għalhekk kellhom jaqilgħuha u jibnuha mill-ġdid sa metru u nofs 'il ġewwa. Dit-triq dritta xemgħa kienu semmewha għall-isqof Dun Saver Caruana, Żebbuġi, li miet fl-1847. 6 Victor John Galea Nhar is-17 ta' Frar, tas-sena 2008. B. In-Niċċa ta' San Pawl fuq is-Saqqajja. Fuq is-Saqqajja hemm niċċa li kienet inbniet biex fiha jingħalaq bust tal-ġebel ta' San Pawl li fi żmien il-bust juri lil San Pawl iżomm salib f'idu x-xellugija u xabla f'idu l-oħra. Milli jidher, min kien naqqax dan il- bust, ħa bħala mudell lill-bust ta' San Pawl taħt il-mina tal-Griegi, l-Imdina. ' Dan il-bust miżmum bħala mirakoluż għax fi żmien il- Franċiżi, nhar il-Ħadd tat-tieni jum ta' Settembru ta' l-1798, meta r-Rabtin kienu qamu kontra l-Franċiżi, kien ħareġ kemm-il darba id-dmugħ minn għajnejn San Pawl, iżżerżaq mal-leħja u baqa' nieżel ma' sidru. Raġel li kien inġabar l-Ospizju tax-xjuħ, il-Furjana, fl-1866, meta minn jaf kemm kellu annati, xehed li dak in-nhar meta waslet f'widnejh l-aħbar li San Pawl kien qed jibki, ġera għal fuq is-Saqqajja fejn sab ma' l-elfejn ruħ mixħuta għarkupptejhom jitolbu quddiem San Pawl. Dak il-ħin resaq qassis lejn il-bust, ħareġ maktur mill-but u mesaħ bih id-dmugħ minn wiċċ San Pawl. Dak il-ħin kulħadd infexx f'bikja waħda. Billi dak in-nhar kien hemm il-festa tal-Madonna taċ- Ċintura, Santu Wistin, tgħidx x'folla kienet inġabret fuq is-Saqqajja wara nofs in-nhar. Kifra hekk il-kaptan tal- Franċiżi qabad u ħareġ mill-Imdina b'suldat miegħu u beda jxejjer ix-xabla fl-ajru minn għalih se jwerwer lil kulħadd. Għarralu bl-ikrah għax ir-Rabtin għamlu għalih, daħal għand nutar, u kif kien hemm Rabti tah daqqa ta' ġebla minn wara f'rasu u battieh ma' l-art. Imbagħad qabduh bħal xkora tiben u xeħtuh mill-gallerija għal isfel fost in-nies mgħaddba. Għalhekk il-Franċiżi għalqu l-bibien ta' l-Imdina u bdew jisparaw il-kanuni fuq il-folla. In-nies ħarbet għall-kenn Santu Wistin. Daħlu mill-bieb tal-ġenb biex il-bieb il-kbir jibqa' magħluq billi kien faċċata ta' l-Imdina. Meta raw dan, il-Franċiżi qabdu u sparaw kanunata għall-bieb il-kbir tal-knisja. Din nifdet il- bieb u baqgħet għaddejja minn fuq l-artal il-maġġur sa ma waqgħet fil-kor bla ma weġġgħet lil ħadd. In- nies miġbura fil-knisja, kif il-balla għaddiet tvenven minn fuq rashom, twerwru u bdew jitolbu 'l Alla jħenn għalihom. L-aħbar li San Pawl kien beka xterdet bħal berqa ma' Malta kollha. Għalhekk, qtajja' ta' nies bdew jitilgħu r-Rabat biex jgħidu r-Rużarju quddiem l-bust ta' San Pawl fuq is-Saqqajja. Ta' min iżid li ċ-ċentinarju tal-miġja ta' San Pawl f'Malta, l-arċisqof Gonzi kien fetħu quddiem din in- niċċa f'Jannar ta' l-1960. 6 Victor John Galea Nhar id-19 ta' Frar tas-sena 2008. c. San Pawl Kuntent, tar-Rabat ta' l-Imdina. Sir Temi Zammit, li kiteb fuq San Pawl Kuntent fl- 1931, jgħidilna li din kienet statwa tal-ġebel tbajjad bil-lagħqa żebgħa li kellha., minsuba fuq daqsxejn ta' għorfa tal-bdiewa, fil-kantuniera li hemm bejn it-triq li minn Ħal Bajjada, ir-Rabat tieħu għal Ħad-Dingli u trejqa mħarbta li kienet tieħu għat-triq ġejja minn San Duminku u tieħu għall-Buskett. Dar-razzett, fuq in-naħa l-oħra tat-Triq ta' Ħad-Dingli, kellu pompa li ttella' l-ilma mill-ispejjer tal-Gvern. Billi ħadd ma seta' jgħidlu għaliex din l-istatwa, li tat isimha lill-inħawi u lit-trejqa mħarbta fejn kienet, kienu jgħidulha ta' San Pawl Kuntent, l-ewwel li għamel rafa' ħarstu lejha ħalli jara jekk, kontra l-istatwi l-oħra ta' San Pawl li kien ra, San Pawl kellux wiċċ ta' xi ħadd hieni, xorta sabu biċ-ċiera mqita ta' l-oħrajn. Billi din ħassbitu bis-sħiħ beda jdur ma' l-inħawi ħa jara jaqbadx xi tarf. Fit-Triq ta' Ħad-Dingli waqaf iħares lejn il-bieb ta' razzett żgħir, ftitbgħid minn San Pawl Kuntent. Dan laqtu mhux biss għax kien naqra waħda kbir, imma għax kellu l-lavur f'bassuriljiev sal-Madonna bl-anġli ġos-sħab, imnaqqax b'reqqa kbira fil-franka. Għalhekk kien lussu għal dawk l-inħawi. B'xorti tajba dak il-ħin għadda wieħed: sejjer mgħaġġel Ħad-Dingli. Sir Temi waqqqfu u staqsieh x'seta' kien dak il-bieb li wrajh kellu ġnien b'żewġ għorof żgħar. Dan qallu li kien jismagħhom jgħidu li hemmhekk kien hemm il-ġnien tal-kutnent, imma li hu ma kienx jaf min kien dal-kutnent u qatt ma kien sama' bi ħbaru. Min kien il-kutnent2 Fi żmien il-Gvernatur Alessandru Ball, jiġifieri bejn l-1802 u l-1809, wara li kienet ħarġet il-proklama li qassmet lil Malta f'seba' distretti, f'kull distrett minn dawn kien laħaq logotenent gvernatur. Dan kellu fi ħsiebu n-nies tad-distrett, jgħin lill-foqra u jgħasses fuq tal-ħwienet. Kien jagħmilha ta' maġistrat u jaqta' l-kawzi sa għoxrin skut (€3.84). Il- logotenenti damu sas-sena 1839, meta l-gvernatur Bouverie neħħiehom u għamel. is-sinktijiet f'kull raħal. Il-poplu lill-logotenenti beda l-ewwel. isejħilhom luktnent, imbagħad kutnent, billi l-elle jaħsbuha l-artiklu u jħalluha barra bħal atanija għal latanija u otterija għal lotterija. Mela San Pawl kien tal-Kutnent, li meta l-kelma ntesiet, inbidel f'kuntent. Il-gvernaturi Ingliżi, biex il-logotenenti tagħhom ikattrulhom l-istima tal-poplu, bdew jibnulhom ġnien imdawwar b'ħajt tal-kantun b'bieb li kien iġiblek sudizzjoni, bi skrizzjoni fuqu. Ġnien bħal dawn għadek issibu ż-Żejtun, fit-tarf t'isfel ta' Triq Luqa Briffa, kantuniera bejn it-triq li tieħu għal Xrobb il- Għaġin, mhux bgħid mill-knisja ta' Santa Katarina l-Qadima. Dal-ġnien, mizmum xummiema, għadhom jistgħu jgawduh iż-Żwieten kollha. Semmewh għal Luqa Briffa, suldat tal-Kavellerija fi żmien l-Assedju ta' l-1565, li baqa' magħruf għal qlubitu waqt is-sarar mat-Torok fil-kampanja Maltija. 6 Victor John Galea Nhar l-24 ta' Frar tas-sena 2008 D. San Pawl tat-Tiġrija, ir-Rabat t'Għawdex Dari, fejn kellha r-taba' l-knisja katidrali ta' Malta, : kien hemm id-drawwa li jagħmlu niċċa ta' San Pawl, bħalma fi żmien l-Ingliżi, meta kienet issaltan ir-Reġina Vitorja, fejn kien ir-raba' tal-gvern, kienu waqqfu salt plieri, bl-ittri V.R. fuqhom. Il-katidral ta' Malta kellu raba' l-ħlejjiet. Ġann Franġisk Abela, fl-1646 jgħid li kellu tmenin modd Għajn Riħana, sebgħin modd ieħor Miżieb ir-Riħ, illum il-Miżieb biss, il-Mellieħa. Il-Mellieħa kellu wkoll ħmistax-il modd Għajn Żejtuna, illum kollu vilel. Ħdejn Torri Falka, kellu erbat' imdied il-Minġba u Ta' Għarib. Il-Fiddien, barra r-Rabat ta' l-Imdina, kien dabbar. xeħta raba' b'permuta tal-Gżejra ta' Marsamxett mal- grammastru. Barra minn din l-art kollha, kellu xeħta raba' bin-nofs ma' l-Isptar ta' Santu Spirtu tar-Rabat ta' l-Imdina. Skont il-professur Fiorini, li ħareġ ktieb fuq dan l-isptar, Malta, fl-1625 u fl-1628, dawn iż-żewġ sidien kbar, ir-raba' qasmuh bejniethom biex kulħadd ikun merqu u ftietu. Malta, Ħal Millieri, kellhom tmint itmiem Ta' Xaqqa; Tal-Għadir jew Ta' Bir Għisa, tlettax-il tomna; u Tal- Ħarruba jew ta' Bin Bonann, tlitt itmien. Il-Mosta, fl- inħawi ta' Torbet Garfanja, Ta' Mlit kien hemm il-Ħarta tal-Ħofra u l-Ħarta t-Twila, Ħabel Nikluż il-Fuqani u t-Taħtani, Ta' Ħabel Għul u Tat-Torba. Kien hemm ukoll ir-Raba' Tal-Briewaq, bejn Birkirkara u Ħal-Balzan, illum kollu mibni. Il-Wilġa t-Taħtenija kien fiha għoxrin tomna u l-Faqqanija, modd; l-Andar sitt-itmien u t-Taqsis, jiġifieri taba' għajjien li kien jinħadem sena iva u sena le, li kienu jgħidulu tal- Ltami, tnax-il tomna. Kien hemm ukoll il-Bur il-Kbir u l-Bur iż-Żgħir, fihom ħamest itmien b'kollox. Bur, raba' tajjeb biss għall-mergħa. Fl-aħħarnett il-Wied kien hemm tliet itmien u Ta' Qali modd. Għawdex kellhom iktar raba' x'jaqsmu għax flok tmien, jissemmew l-imdied. Modd fih sittax-il tomna u kull tomna fiha 1124 metru kwadru. Il-Qasam ta' San Pawl, Ta' Kerċem, kien fih sebgħin modd; il- ħbula tad-Dwejra jgħidulhom is-Sisien, moddejn; il- Qasam tal-Foqra, l-Għarb, erbatax-il tomna; biċċa raba' jgħidulha l-Ħabel ta' San Pawl, Wied il-Għarab, il-Munxar; modd, żewġt iħbula fl-inħawi tal-Madonna tal-Grazzja u Ta' Sant'Agta, illum il-Kapuċċini, moddejn. Imbagħad fl-1628, ftiehmu fuq ir-raba' Tax-Xifa, Għajn Għabdun u r-Rqajja', il- Qabbieża, illum Santa Luċija. Billi n-niċċa ta' San Pawl tat-Tiġrija, kienet turi fejn kien ir-raba' ta' Mlit, mill-Mall 'l isfel, insibu li fl-1625, kienu qasmu erbat itmien Ta' Mlit, li dari kienu jgħidu li kienu jew fl-inħawi ta' Putirjal, billi t-Tiġrija, mill-Barrakka 'l isfel kienet raba' jew ta' San Ġiljan, li kellu knisja isfel nett fejn it-Tiġrija ddur għat-Taflija. Qassmu wkoll l-għalqa bl-andar magħha Tal-Far, in-naħa l-oħra tat-Tiġrija l-isfel u li għalhekk qalu li kienet fl-inħawi ta' San Ġiljan. Din kien ħadha l-Gvern u taha għall-bini. In-niċċa ta' San Pawl tat-Tiġrija kienet quddiem il- Liċeo tal-lum, sewwasew biswit il-kuritur li jieħu għall- klassijiet fuq il-lemin. In-niċċa kienet tibda mill-art, tiela' tiela' 'l fuq mill-ħajt għoli li kien iżomm ir-raba' tafli nieżel jiżżerżaq mit-Triq tal-Konservatotju. Ftit minnha 'l fuq kien hemm il-plier tal-bgħula. Dan kellu ieħor biswitu. Nhar Santa Marija, wara li jtellqu l-ħmir, iktar 'il fuq kienu jorbtu ħabel magħhom, biex il- bgħula joqogħdu ringiela, ras ma' ras, għat-tluq. Malli jispara, kienu jitilqu l-ħabel ma' l-art, u n-nies tgħajjat: 'ħarġu, ħarġulf Ħdejn in-niċċa wieħed kien isib ċangar, ħajt wiesa' miksi bil-kantun mimdud fuqu, biex in-nies tkun tista' tgħaddi minn fuqu; kien jilwi erba' darbiet qabel jilħaq it-Triq ta' l-Għonq, taħt l-Abbatija. San Pawl kellu fanal bħal tal-Vjatku quddiemu, imqabbeż sew 'il barra, iżommu b'ganġetta sħiħa. Ma kellux indulġenza, bħal niċeċ oħra, imma skrizzjoni li tgħid meta r-raba' kien ingħata ċens fl-1762. Meta l-Liċeo infetaħ fl-1956, in-niċċa ta' San Pawl kienet għadha hemm. Meta mbagħad ir-raba' ta' quddiemu ngħata għall-bini u tħammel biex jibnu nċim it-triq, in-niċċa ta' San Pawl għabet miegħu. Billi ma kellux indulġenza ma nafx min kien jgħaddi minn għala n-niċċa x'kien jgħid. Biss Dun Ġużepp Cini, li kien kappillan l-Għasri, jgħid li raġel minn hemm, hu u għaddej minn quddiemha kien jgħid: San Pawl Missierna, eħlisna mit-triq il-ħażina u mexxina fit-triq tad-Dawl. 6 Victor John Galea Nhar it-tletin ta' Mejju tas-sena 2008.