Parroċċa Santa Marija Ħad-Dingli die L-ISQOF EMANUEL GALEA 1891 — 1974 Emanuel, iben denn tal-Isla, twieled fl-10 ta' Marzu, 1891, iben Ġużeppi, ħaddiem tat-tarzna u Carmela nee' Camilleri. Ġie mgħammed l-għada fil-Knisja Kolleġġjata tal-Isla. Kien iż-żgħir fost ħamest aħwa, tliet subien u żewġt ibniet. Trabba f'ambjent reliġjuż u ta' ġabra. It-tlett subien kollha saru saċerdoti bħal żijuhom, il-Kanonku Kantur Stiefnu Camilleri, ħu ommhom li kien jgħix fl-istess dar mal-familja Galea. ) Emanuel beda l-istudji tiegħu fl-iskola primarja tal-Gvern u j wara kien student fil-Liċeo bejn l-1903 sal-1909. Kien stu- dent intelliġenti u dejjem kien minn ta' quddiem tant li kien J jirbaħ bosta premjijiet. Wara daħal fl-Università Rjali minn fejn kiseb il-Baċellerat fil-Letteratura, fid-Divinità u Duttur fid-Divinità. Fl-aħħar l tal-kors huwa rebaħ iċ-Ċertifikat tal-Unur u rebaħ £120 għall- kors tat-Teoloġija 1912 - 1916 biex bihom seta' jkompli l- istudji tiegħu barra minn Malta. pass pass ma' ħuh Francesco fit-triq tas-saċerdozju. L-ordnijiet minuri irċevewhom mill-Arċisqof Pietru Pace u ġew ordnati djakni mill-Arċisqof Dom Mauro Caruana OSB. Fit-18 ta' Diċembru, 1915, l-aħwa Galea ġew ordnati saċerdoti mill-Arċisqof Caruana fil-Katidral, l-Imdina. Il- prima messa għamilha nhar il-Milied tal-istess sena. Fl-1917 nħatar kanonku kuġitur tal-Kolleġġjata tal-Isla u ħa l-pussess ta' kanonku fit-2 ta' Awwissu 1919; serva ukoll bħala segretarju tal-istess Kapitlu fejn wera prudenza kbira speċjalment matul il-kwistjoni tal-preċedenza mal-Kapitlu Elenjan ta' Birkirkara. Kien ukoll is-segretarju ta' żmien l-Inkurunazzjoni tal-Bambina fl-1921. Malli qaddes ta ruħu għat-tagħlim tal-katekiżmu; beda jieħu ħsieb il-knisja ta' San Ġiljan u jagħmel il-lezzjonijiet għat-tfal bi tħejjija għall-Ewwel Tqarbina. Kien iħobb juża s-slides għall-katekiżmu, novità għal dak iż-żmien. Meta spiċċat l-Ewwel Gwerra Dinjija, ħalla Malta biex ikompli l-istudji tiegħu fl-Università Gregorjana f'Ruma. Hemmhekk beda l-istudji tiegħu fil-liġi Kanonika minfejn ħa d-Dottorat f'Novembru, 1921. Fl-istess sena hu ġie maħtur Prefett tal-Istudji u Professur tal-Letteratura Latina fis-Seminarju, ħidma li dam fiha sal-1932. Fl-1924 ġie magħżul bħala Difensor Vinculi fit-Tribunal Ekklesjastiku. Mill-1930 sal-1942 huwa kien Professur tad-Dritt Kanoniku fl-Università Rjali. Fl- 1930 l-Arċisqof Caruana ħatru segretarju tiegħu. Fl-1932 nħatar kanonku teologu tal-Kapitlu tal- Katidral. F'dan iż-żmien il-familja Galea marret toqgħod Ħal Tarxien minħabba li ħuh Dun Salv kien il-kappillan t'hemmhekk. Meta ħuh miet fl-1935, il-familja reġgħu marru joqgħodu l-Isla imma fl- Programm tal-Festa 2009 1939 kellhom imorru joqogħdu ż-Żejtun minħabba l-gwerra. Rabta ġdida u kbira li nibtet fil-qalb ta' Mons. Galea, ġrat mal- mewt tal-Qaddej t'Alla Mons. Ġużeppi De Piro. Mons. De Piro kien responsabbli mill-istituti tat-tfal orfni tal-Knisja. Ftit taż-żmien wara, l-Arċisqof innomina lil Mons. Galea bħala Direttur tal-Istitut Ġesii Nazzarenu fiż-Żejtun. Mill-ewwel intefa' f'ħidma b'riżq dan l-istitut. Kompla bil-bini tal-ewwel sular u lesta ukoll it-tieni sular. Bena ukoll il-kappella PA A Bta tal-istitut li għalih saret il-ġawhra ta' L-Isqof Galea jmexxi l-purċissjoni, nhar il-festa ta' qalbu. Mons. Galea saħansitra kien iħejji Santa Marija f'Ħad-Dingli. d-disinji kollha għal din il-kappella; mill- 22 ta' Awwissu, 1943. kampnar sar-rixtellu ta' madwar il- presbiterjul Mons. Galea baqa' id-direttur tal-istitut sa mewtu. Fl-1940 Mons. Galea sar Vigarju Ġenerali; hu kien diġa qed jagħmilha ta' Pro- Vigarju wara li rtira Mons. Pawl Galea. L-Arċisqof Caruana, fl-1942, talab lis-Santa Sedċ tagħtih Isqof Awżiljarju minħabba li ma tantx kien qed iħossu jiflaħ. Hu ssuġġerixxa lil Mons. Galea. Fid-9 ta' Ġunju, 1942, Mons. Galea ġie maħtur Isqof Awżiljarju u Isqof Titulari ta' Tralles (fit-Turkija tal- lum). Minħabba l-umiltà kbira li kellu, Mons. Galea, din l-aħbar ma tantx laqagħha b'entużjażmu; biss il-poplu u l-kleru laqgħu din l-aħbar b'ferħ speċjalment in-nies ta' belt twelidu, l-Isla. Il-biża u l-ħerba tal-gwerra ma żammewx il-poplu milli nhar il-Ħadd, 5 ta' Lulju, 1942, jitla' l-Katidral l-Imdina għall-konsagrazzjoni tal-Isqof il-ġdid. Ġie kkonsagrat Isqof mill-Arċisqof Dom. Mauro Caruana OSB, mill-Isqof Mikiel Gonzi u l-Arċidjaknu Giuseppe Apap Bologna. Il-katidral kien imneżża mill-opri prezzjużi tal-arti kollha u ċ-ċerimonja kellha tkun waħda qasira. Infatti waqt iċ-ċerimonja instema' attakk qalil fuq il-mitjar ta' Vnezja (Ta' Qali) u bomba tal-ħin splodiet fl-għelieqi qrib il-Katidral. Wara l-funzjoni, l-Isqof Galea bierek lill- folla preżenti mill-gallarija tal-palazz tal-Arċisqof. Mill-ewwel kompla bil-ħidma tiegħu bħala Vigarju Ġenerali tad-Djoċesi, Isqof Awżiljarju tal- Arċisqof u Direttur tal- Istitut tan-Nazzarenu. jp Kompla bil-ħidma pas- JI torali bil-ministeru tal- qrar, bil-predikazzjoni u bil-kitba f'diversi rivisti Sewwa'. L-artikli tiegħu kienu jkunu qosra, ċari u mimlija tagħlim. Wara l-mewt. tal- Arċisqof Caruana, nhar l-20 ta' Diċembru $ CS 1943, Mort: Mikiel L-Isqof Galea fl-ordinazzjoni saċerdotali ta' Gonzi li kien Kuġitur Rev. Mario Scerri M.S.S.P.— 2 ta' April 1960. tal-Arċisqof Caruana sa Parroċċa Santa Marija Ħad-Dingli die bid-dritt tas-suċċessjoni, sar Arċisqof u l-ewwel Metropolità tal-Provinċja Maltija. Mons. Gonzi kien kuntent li kellu bħala sieħeb fit-tmexxija tad-djoċesi lill-Isqof Galea, li darba kien student tieghu. (L-Arċisqof M. Gonzi kien Professur tal- Iskrittura Mqaddsa) Mons. Gonzi kien jafdah ħafna u min- naħa ta' Mons. Galea kien jaqdi b'fedelta' kbira d-dmirijiet tiegħu. Fit-30 ta' April, 1944, l-Isqof Galea, skond. it- tradizzjonijiet ta' pajjizna, ħa l- pussess urban fil-Katidral, l- Waqt irtir lill-istudenti ta' Savio College, immexxi Imdina, f'isem l-Arċisqof (7 mis-Salesjani, f'Ħad-Dingli. Il-pussess tal-Arċisqof u l-ingress solenni imbagħad saru f'Mejju, 1944. Ħa sehem għal xi sezzjonijiet fil-Konċilju Vatikan II; l-interventi tiegħu kienu fuq id- duttrina tal-kolleġġjalità tal-Isqfijiet, l-attivita' missjunarja tal-Knisja, l-importanza tad-devozzjoni marjana fil-formazzjoni saċerdotali, il-libertà reliġjuża u l-Knisja fid-dinja tal-lum. Kienu interventi ta' nteress u ħalla impressjoni tajba. Fit-2 ta' Novembru, 1965, fl-okkażjoni tal-ġublew tad-deheb mill-ordinazzjoni saċerdotali tiegħu, il-Papa Pawlu VI tah unur għażiż u speċjali, dak ta' Assistent għat-Tron tal-Papa. Fost il-kwalitajiet sbieħ li kellu l-Isqof Galea, ta' min isemmi x-xandir tal-kelma t-tajba kemm bil- predikazzjoni kif ukoll bil-kitba. Qatt ma ċaħad xi talba li saritlu biex jippriedka u jgħallem. Dejjem kien ikun ippreparat, kien iħejji l-punti u jkollu skema fuq kif se jiżvolġi l-messaġġ. Qatt ma kien idum jipprietka biex in-nies ma jiddejqux. Il-prietki tiegħu kienu mimlija tagħlim li jifhmu kulħadd. Fortunatament fadlilna xi skemi tiegħu peress li kien iżommhom flimkien u jiġborhom f'libretti. Fost is-suġġetti preferuti nsibu l-Madonna u s-saċerdozju. Kien membru attiv tal-Missjoni ż-Żgħira u għamel diversi konferenzi fosthom fl-Istitut Kattoliku. Kien kittieb regolari fil-'Leħen is-Sewwa'. Baqa' jikteb sal-aħħar. Bħad-diskorsi tiegħu, l-artikli qatt ma kienu jkunu twal jew kontroversjali. Kien jikteb artikli ċari, jinftiehmu u jaqblu mat-tagħlim tal-Knisja. Kien konfessur imfittex ħafna. Il-qrar kien jagħtih priorità fuq kollox. Kuljum kien iqarar, anke meta sar Isqof. Il-konfessjonarju tiegħu dejjem kien ikun b'serbut ta' nies biex iqerru għandu. Barra mill- qrar kien imfittex ukoll għall-pariri speċjalment fost is-saċerdoti. Mons. Galea kien bniedem ta' talb. Filgħodu kmieni kont issibu fil-kappella tal-Istitut tan-Nazzarenu. Kien jinterrompi t-talb biss jekk kien jiġi xi ħadd biex iqerr. Wara nofsinhar, kuljum, kien jagħmel l- adorazzjoni fil-Knisja tal-Ispirtu s-Santu. Kull xahar, kien jattendi regolarment għall-irtir tas-saċerdoti. Kull mument possibbli kien jitlob ankċ fil-karozza. Kien magħruf ukoll għall-karità li kien jagħti. Fost il-karatteristiċi sbieħ li kellu l-Isqof Galea, żgur li tiżboq kollox kienet l-umiltà kbira li kellu. Infatti n-nies kienet tersaq lejh u tfittxu kemm għall-qrar kif ukoll għall-pariri. Ta' sikwit kont issibu bit-tbissima fuq fommu. L-umiltà tiegħu tidher fir-relazzjoni korretta li kellu kemm mal-Arċisqof Programm tal-Festa 2009 Caruana u kemm mal-Arċisqof Gonzi. Dejjem kien iżommhom infurmati b'kollox u kull deċiżjoni li kien jieħu kien jara li taqbel mal-volontà tagħhom. L-umiltà tiegħu ma kinitx tfisser biżà jew djugħfija; anzi kien bniedem ta' prinċipji sodi u dejjem iddefenda lis-superjuri tiegħu b'qawwa. Meta kien jieħu deċizjoni, kien iżomm magħha. Barra minhekk, Mons. Galea kien Latinista tajjeb u magħruf. Ħafna kienu jfittxuh biex jiktbilhom xi skrizzjoni jew epigrafi bil-Latin. Insibu diversi skrizzjonijet għal santi kommemorattivi tas-saċerdoti u għal ġrajjiet oħra bħal Kungress Ewkaristiku Internazzjonali, it-twaqqif tal-Provinċja Ekklesjastika Maltija, il-ħatra tal-Arċisqof Gonzi u oħrajn. Għal qalbu kellu l-innu li kiteb 'O Marija, o ħelwa Bambina' għall-belt twelidu, l-Isla; innu li għadu jitkanta sallum. Kellu kapaċità għad-disinn. Infatti jeżisti ktejjeb bid-disinji tiegħu, li fihom tidher id-dedikazzjoni li kellu għall-arti. Ta' min isemmi l- presepju mekkaniku li nsibu fl-Istitut tan-Nazzarenu, iż-Żejtun, biċċa xogħol tiegħu. Kienu diversi d-drabi li żar il-parroċċa ta' Ħad-Dingli, biex imexxi xi pussess ta' kappillan ġdid, biex jamministra s-sagrament tal-Griżma, biex jagħti xi konferenza jew irtir, jew għall-okkażjoni tal-festa titulari. L-aħħar impenn uffiċċjali li kellu l-Isqof Emanuel Galea kien propju fil-parroċċa tagħna. Peress li għall-pussess tal-Kappillan Frendo kien indispost, huwa laqa' l-istedina biex imexxi l-pontifikal tal-festa nhar it-18 ta' Awwissu, 1974. Wara, irritorna ż-Żejtun. Waqt li kien sejjer lejn il-Knisja tal- Ispirtu s-Santu għall-adorazzjoni ħassu ħażin. L-għada, ħaduh l-isptar u miet l-Erbgħa filgħodu, il-21 ta' Awwissu fl-għomor ta' 83 sena. Il-funeral sar fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann u tmexxa mill- Arċisqof Mikiel Gonzi flimkien ma' għadd kbir ta' saċerdoti, li ħafna minnhom ġew ordnati mill- Isqof Galea nnifsu. Infatti l-Isqof Galea matul ħajtu mexxa xejn inqas minn 62 ordinazzjoni saċerdotali. Dwaru l-Arċisqof Gonzi qal: 'Bil-mewt tal-Isqof Galea tlifna ħabib u koperatur fidil: Wara, il- funeral tkompla ż-Żejtun u ndifen fiċ-ċimiterju ta' San Girgor. Fil-5 ta' Novembru, 1990, il-fdalijiet tiegħu ġew trasferiti għall-Istitut tan-Nazzarenu u mqiegħda f'monument apposta. Nhar l-24 ta' Ġunju, 2003, beda uffiċċjalment il-proċess tal-kawża għall-beatifikazzjoni u l-kanonizzazjoni tiegħu. Il- postulatur tal-kawza huwa Mons. Charles J. Scicluna u l-viċi-postulatur huwa Mons. Alwiġ Deguara. Dan it-tagħrif dwar ħajjet l-Isqof Emanuel Galea għandu jixpruna lil kull Malti jfittex aktar u jimita lil dan il-prelat qaddis Malti li ħajtu fassalha u fdaha kollha kemm hi b'imħabba lejn Alla u b'servizz lejn il-Knisja u lejn il-proxxmu. Tabilħaqq il-motto episkopali li għażel: 'In- Domino Confido' (F'Alla nafda) l L-Isqof Emanuel Galea jmexxi l-pussess tal-Kappillan, wettqu sal-aħħar. Rev. Pawl Caruana (lemin) — 31 ta' Mejju, 1964.