' IL-ĦAMRUN MATUL IL-— GWERRA Issa li għaddew aktar minn sittin sena minn tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, ftit huma dawk li jiftakru minn xiex għadda l-poplu Malti, li għal snin sħaħ ġarrab il-qilla tal-gwerra. Snin sħaħ ta' tensjoni liema bħala, b'ħafna nuqqasijiet essenzjali, fit-tiġrif u f'inċertezza kbira. minn Ivan Buġeja Fi żmien il-gwerra naraw illi l- popolazzjoni tal-Ħamrun żdiedet ġmiela u dan għall-fatt illi eluf ta' nies, l-aktar mill-inħawi tal- Kottonera sabu refuġju fil-Ħamrun sabiex jeħilsu mill-bumbardamenti kontinwi tal-Ġermaniżi u tat- Taljani. Ta' kuljum it-tarzna u l- inħawi tal-Port il-Kbir kienu jiġu attakkati u dan sabiex jiddgħajfu l-infrastrutturi għat-tiswija tal- bastimenti navali tal-Ingilterra. Minħabba din iż-żieda fil- popolazzjoni, il-Ħamrun sar post mill-aktar attiv u għalhekk l- awtoritajiet għamlu minn kollox sabiex isaħħu s-servizzi umanitariji li kienu tant bżonnjużi għaċ- ċittadini li mlew kull rokna vojta tal-Ħamrun. Fl-1 ta' Ġunju tal-1940 naraw illi fil-Ħamrun twaqqfu l-kwartieri tal-Air Raid Precautions (A.R.P.). Dan c-centru nfetaħ fl-istitut ta' Fra Diegu u l-għan prinċipali tiegħu kien li jispjega u jgħallem lin-nies ċivili x' kellu jsir f'każ ta' xi attakk mill-ajru u anki sabiex jagħtu l-ewwel għajnuna wara xi bumbardament, Fil-fatt mhux l-ewwel darba li saru eżerċizzji sabiex f'kas t'eventwalità l-poplu kien ikun jaf x'għandu jagħmel. ikompli f'paġna 57 KEE li www.festakuncizzjonihamrun,com ità IA A rotanti A A AL B f KitAwt Wieħed minnhom kien sar ftit ġranet wara l-ftuħ taċ-ċentru u dan ma kien xejn ħlief Blackout Practice. Dakinhar kienet ingħatat l-ordni sabiex jintfew id-dwal kemm tad-djar kif ukoll tat-toroq ħalli b'hekk mill-ajru ma jkun jidher xejn ħlief dlam ċappall Dan l-eżerċizzju kien beda fl- għaxra ta' bil-lejl u baqà sejjer sa sbieħ l-għada filgħodu. Naraw illi dan l-eżerċizzju kien baqa sejjer kull lejl, sakemm l-awtoritajiet kienu sodisfatti b'dak li kien qed isir. Imbagħad, aktar tard matul s-snin tal-gwerra u meta l-qilla tal-attakki żdiedet sew, naraw illi din il-proċedura kienet saret xi ħaġa regolari u ta' kull lejl. Iċ-ċentru tal-A.R.P. kien immexxi minn supretendent u mill-assistent iegħu li kien surġent-maġġur. Magħhom kien hemm tliet surġenti, abib, qassis u madwar tletin Air Raid Warden. Iċ-ċentru kien mgħammar b'kull ħaġa li kienet tkun meħtieġa f'kas ta' tiġrif ta' xi bini. Kellu wkoll sirena li xogħlha kien li tgħarraf lill- poplu li kien ġej attakk mill-ajru u għalhekk ikun aħjar jekk imur u jsib post għall-kenn f'xi xelter taħt l-art. Barra dan iċ-ċentru, fil-Ħamrun, l- awtoritajiet fetħu wkoll sptar tal- emerġenza għan-nies midruba. Dan kien infetaħ fil-Bugeja Technical Institute (illum Santa Venera) u fih kienu jiddewwew u jiġu operati l-midruba li jkunu weġggħu waqt xi ħbit mill-ajru. Fl-1940 infetaħ ukoll sptar tal-maternità b'mitt sodda fl- Istitut ta' Cini. Fil-Ħamrun, l-awtoritajiet kienu ħatru wkoll District Medical Officer (D.M.O.) u Assistant D.M.O. sabiex jassistu lill-poplu fil-ħtiġijiet sanitarji. Imbagħad fid-19 ta' Ġunju 1940, l-Avukat J. Pace inħatar District Commissioner biex jgħin lill-poplu jgħix bl-aħjar mod possibbli. Kif diġa għedna, minħabba n-numru kbir ta' refuġjati, l-awtoritajiet waqqfu wkoll il-Communial Feeding Services jew kif kienu magħrufa l- Victotv Kitchens. Dawn ma kienu xejn ħlief postijiet li jservu l-ikel lin- nies l-aktar fil-bżonn. Ta' kuljum dawn il-kċejjen kienu jippreparaw l- ikel għal madwar mitejn persuna. Dan kien ivarja minn xi ftit minestra ikompli f'baġna 59 sa xi naqra laħam, l-aktar tal-mogħoż. Iżda mbagħad minn Jannar tal- 1942 is-servizz tjieb kemmxejn u hawnhekk l-awtoritajiet biddlu l-lista tal-ikel provdut. Din kienet taqra hekk: Il-Ħadd - Stuffat tal-laħam bit-tadam u l-fażola. It-Tnejn- Għagin bit-tadam u l-ġobon. It-Tlieta — Balbuljata bit-tadam u t-trab tal-bajd. L-Erbgħa - Minestra tal-ħaxix. Il-Ħamis - Stuffat tal-laħam bit-tadam u l-fażola. Il-Ġimgħa — Minestra tal-ħaxix. Is-Sibt Għaġin bit-tadam u l-ġobon. Jingħad illi l-Victorv Kitchen li kien hemm ġewwa Triq Barth, il-Ħamrun kienet fost l-aqwa li kien hawn ġol-pajjiż. Sorsi uffiċċjali kienu qalu li 'il-Victorv Kitchen ta' Triq Barth kienet toffri servizz eċċellenti u iġeniku ħafna……… kienet qed tiġi mmexxija b'sengħa, b'għaqal u b'organizazzjoni kbira.' Interessati wkoll kien l-fatt illi f'Jannar tal-1942, fil-Ħamrun kien hemm 769 persuna bla xogħol. Matul l-istess snin numru t'istituzzjonijet governattivi mxew lejn il-Ħamrun, fosthom id- dipartiment tal-ilma u l-elettriku, tal- agrikultura, tal-posta u tal-qorti (Lower Courts). Tajjeb ngħid ukoll, illi għal xi snin, matul il-gwerra fil-Ħamrun kien hemm tliet teatri taċ-ċinema. Dawn kienu l-Odeon, ir-Rex u t- Nagħlaq dan ir-rakkont qasir billi nikkwota silta minn kanzunetta li kienet fuq fomm ħafna minn dawk li għexu fi żmien il- sgwerra. Kelli dagħjsa illi biha kont nistgħad, Ġiet il-lieva u ġabruni għal suldat, Minn sinjur ġabuni fqir, Kelli nuża l-azzatin, Singing Va Va vuppie vuppie vall I ji www.festakuncizzjonihamrun.com B