Par Għajnejn fid-Dlam Sa ftit ilu f'kull belt u raħal ta' Malta kien hemm xi dar jew iżjed li xejn ma kellhom fama tajba. Kulħadd kien jibża' minnhom dawk id-djar, u fil-biċċa l-kbira kienu jibqgħu dejjem battala, jew jinkrew u f'qasir żmien jerġgħu jitbattlu, għax ħadd ma jkun jiflaħ jissaporti joqgħod fihom. Kienu djar antiki li,min jaf għal liema raġuni, kienu jgħidu li jidher il-ħares fihom. Jiena naħseb li dawn id-djar illum spiċċaw, kemm għax xi wħud minnhom iġġarrfu u tħattew u flokhom inbnew oħrajn ġodda u moderni, kif ukoll għax, minħabba n-nuqqas ta' djar, il-bżonn iġagħlek tagħlaq għajnejk u ssodd widnejk u tikri mqar jekk id-dar ikollha fiha mitt ħares u mhux wieħed biss. Iżda hemm raġuni oħra wkoll, għax il-mentalità illum tbiddlet ħafna, u qajla baqa' min jemmen fil-ħares. U l-ħares, li qisu ħa għalih għax tilef il-kredu, mar jinħeba u, sa fejn naf jien, ma għadux jagħmel il-praspar li kien jagħmel fi żmien nannietna. U praspar għamel ħafna, tafux Għallinqas skond ma jgħidu xi wħud. Jiena ġie li smajt b'widnejja stess lil min jirrakkonta bl-akbar serjetà fuq xi ħadd mill- familja tiegħu li kien jara l-ħares id-dar. U l-ħares kien iġib ruħu skond il- grazzja li jieħu ma' dak li jkun. Jgħidu li 'l xi wħud kien iħobbhom u jagħtihom il-flus u ħafna affarijiet oħra, waqt li oħrajn kien saħansitra jsawwathom jew jagħtihom qatgħa kbira billi jidhrilhom issa taħt sura ta' tork jew tas ta' tork, issa taħt sura ta' tarbija ċkejkna, jew ħafna suriet oħra. Għadni nisma' qisu l-bieraħ meta ħdejna mietet waħda mara fl-aħjar tagħha, jaħasra; kienet mara sabiħa, tbigħ is-saħħa; imbagħad għamlet żmien tisfar u togħlob, sa ma' rebaħha l-qabar, kulħadd stagħġeb kif inqerdet; u qalu li mietet bis-swat li kien jagħtiha l-ħares. Kienu jgħidu wkoll li ċerti nies, u l-iżjed nisa li jkunu għalqu l-ħamsin, kellhom bħal qawwa f'għajnejhom li, jekk fid-dar ikun hemm il- ħares, minnufih kienu jintebħu bih u jgħidulek, 'Hemm, arahl' Biex ma ntawwalx, ngħidilkom minnufih u bla tlaqliq li jien qatt ma emmint fi ħmerijiet bħal dawn, anqas meta kienu kważi jaħilfuli li qed jgħiduli l-verità. Imma darba, ħej….. Le, aħjar ma ngħaġġilx, għax qabel ma ngħidilkom x'ġara darba lili stess, jeħtieġ infissrilkom xi ċirkustanzi. Biss ibqgħu ċerti li miniex se nivvintalkom ħrejjef u stejjer, u nagħtikom kelma ta' raġel li l-ġrajja li se nirrakkontalkom għaddejt minnha tassew. Mela wieħed mill-postijiet li għad għandhom sa llum il-fama tal-ħares huwa l-palazz ta' l-Inkwiżitur. Il-bini tiegħu fih kwartier għalih daqskemm hu kbir; għandu faċċata sabiħa ħafna, u fih għadd ta' swali daqsiex jinfdu ġo xulxin, kif kienu jibnu l-palazzi fl-antik. Il-bieb il-kbir ta' barra jagħti għal intrata, li minnha tgħaddi għal żewġ indani taraġ wiesa' u tasal fis-sala l-kbira ta' l-ewwel sular, Qabel ma tibda t-taraġ, f'ġenb wieħed hemm bieb jagħti għal daqsxejn ta' bitħa u kuritur ċkejken, dejjaq u mudlam, b'xi żewġ ċelel żgħar jew tlieta fih, li biex tidħol fihom tbaxxi rasek sa qaddek. F'dawk iċ-ċelel kienu jqiegħdu l-akkużati sakemm idum il-proċess tagħhom quddiem l-Inkwiżitur. Minn ħdejn is-sala l-kbira ta' l-ewwel sular jibda garigor dejjaq tond, bħal dawk tal-kampnari tal-knejjes, li minnu titla' għat-tieni sular u għal fuq il-bejt kbir u sabiħ fejn issib taħt għajnejk id-dehra kollha tal-Port il-Kbir. Int u tiela' t-taraġ ta' dak il-garigor hemm kamra ċkejkna ħafna bla twieqi, u mudlama ssemmix. Kien hemm li ġratli l-istorja li se ngħidilkom. F'dan il-palazz, ismu miegħu, kien joqgħod l-Inkwiżitur fiż-żmien li Malta kienet taħt il-Kavallieri ta' l-Ordni ta' San Gwann. F'dak il-bini storiku għandu mnejn sar ħafna ġid diplomatiku, imma l-istorja tgħidilna wkoll li fih saru ħafna affarijiet li lilna Ilum idarrsuna u jġagħluna nistmerruhom u mmaqdruhom. Fost l-oħrajn, hemmhekk kienu jtellgħu quddiem l-Inkwiżitur nies akkużati bħala eretiċi jew sħaħar. Tista' tgħid li kull akkużat li jidħol hemm ġew kien dejjem jispiċċaha ħażin, kemm jekk ikun ħati tassew, kemm jekk ikun vittma tal-qerq jew ta' l-iżbalji tal-bniedem. B'ħafna moħqrija u torturi li jwaħħxu kienu jġagħluhom jistqarru li huma ħatja, imqar jekk ma jkunux, u lil dawk li kienu jibqgħu ħajjin wara t-torturi kienu jikkundan- nawhom bħala ħatja u jagħtuhom f'idejn il-qorti tal-Gran Mastru għas- sentenza. Min jaf x'raw dawk iċ-ċelel żgħar u mudlama li semmejna ftit ilu, kemm tnehid u dmugħ u turmenti, u kemm drabi l-art u l-ħitan tagħhom iċċappsu bid-dmija. Min jaf dik is-sala l-kbira ta' l-ewwel sular, fejn kien isir il-proċess ta' l-akkużati, kemm semgħet tehdid u gideb u kalunji, kemm rat qilla u mibegħda u ħdura, kemm drabi kienet xhieda li taf tgħid sewwa sa fejn twassal il-qalb tal-bniedem. U min ma semax bil-bir tas-skieken li kien hemm fih, skond ma jgħidu xi wħud7 Mhux ta' b'xejn tawh il-fama li għandu Wara t-Tieni Gwerra Kbira dan il-post ta' qilla kien miftuħ għal kulħadd, għallinqas f'xi ħinijiet tal-ġurnata, u ħafna nies, fosthom jiena stess, kienu jidħlu fih kuljum. Ngħid is-sewwa, jien la qatt rajt affarijiet lanqas smajt ħsejjes strambi hemm ġew, u qatt ma smajt b'min forsi seta' kellu l-privileġġ speċjali li jara jew jisma' xi ħaġa ta' l-għaġeb jew tal-biża' f'dak il-palazz. U kienu ħafna dawk li daruh rokna rokna, bla qatt ma seħħilhom isibu l-bir tas-skieken li jsemmu. Imma jien, biex niċċajta, bosta drabi lil xi ħbieb tiegħi kont nivvintalhom. Jekk xi ħadd, li ma jkunx midħla tal-post, jistaqsini huwiex veru dak li jingħad fuqu u jekk jien qattx rajt jew smajt xi ħaġa ġo fih, kont nibdielu storja sħiħa li lili stess kienet taqsamni bid-daħk minn ġewwa. Ħalli għalijal U, sabreċi kemm kienu jemmnunil Kienu jibqgħu b'ħalqhom miftuħ u b'ħarsa ta' tkexkix f'għajnejhom meta kont ngħidilhom x'nara u x'nisma': 212 IL-MALTI kavallieri, libsin l-ilbies tal-gwerra, bix-xabla ma' qaddhom, iġorru f'idejhom stess rashom maqtugħa u jkaxkru l-ktajjen ma' saqajhom, kollox fid-dalma tal- lejl jew tard filgħaxija xħin ikun dalam, m'għandniex xi ngħidu; maġistrati jteftfu mal-ħitan, qishom qegħdin ifittxu karti u parċmini f'libreriji li ma jidhrux, u mbagħad tħaxwix ta' karti f'idejhom xħin jiftħuhom biex jaqrawhom; bojjiet libsin l-iswed u b'wiċċhom mgħammad, b'xi ħabel jew mannara f'idejhom; nies imdendlin minn għonqhom mas-saqaf u jixxenglu qishom pupi taċ-ċraret ma' kull żiffa li tidħol mit-twieqi daqsiex; qassisin bil- qiegħda donnhom qegħdin jisimgħu l-aħħar qrara ta' l-imsejkna kkundannati; imbagħad twerżiq, tkaxkir, tħaxwix, tnehid u krib, għajjat ta' rabja jew ta' wġigħ, ċaqċiq ta' għodod u njam, tibsit u daqqiet, f'kelma waħda minn kull xorta ta' ħsejjes li jwaħħxu fis-skiet u d-dlam tal-lejl. Ħbiebi, jaħasra, kienu jibilgħu kollox bħal mazzun, u jien kont inżomm kemm niflaħ u nagħfas fuqi nnifsi biex ma ninfaqax bid-daħk. U b'għajnejhom imberrqa kienu jgħiduli: Imma allura tibqa' hemm u ma tibżax7' Kont inwieġeb li dawn l-affarijiet għall-ewwel ħabtu jbeżżgħuni, tassew, iżda mbagħad tant drajthom li kont tibqa' nħares lejhom, xejn xejn għall-kurżità. U kont ngħid bejni u bejn ruħi: Imma kemm hawn nies baħnana fid-dinja l Imma darba….. Tiftakru li ftit ilu semmejtilkom dak. il-garigor dejjaq u mudlam li minnu titla' għal fuq il-bejt. Għidtilkom ukoll li int u tiela' t-taraġ tal-garigor, ftit qabel ma tasal ħdejn il-bieb tal-bejt, hemm kamra ċkejkna bla twieqi. Aktar 'il fuq mit-taraġ, kif jispiċċa l-garigor ħdejn il-bieb tal-bejt, hemm daqsxejn ta' rewwieħa jew tieqa żgħira bil-ħadid imsallab, dejjem miftuħa. Id-dawl tax-xemx li jidħol minn dik it-tieqa matul il-ġurnata jdawwal mhux ħażin nofs it-taraġ tal-garigor, hekk li dik il-kamra ma tibqax tant mudlama; iżda wara nżul ix-xemx jew meta jkun il-qamar mimli, id-dawl li jidħol hu baxx ħafna u bilkemm jasal biex jaqta' s-swidija tad-dlam ta' dik il-kamra, tant li jekk tħares ġo fiha, ma tkunx tista' tagħżel ħaġa minn oħra. L-istorja tiegħi ġrat fix-xitwa, filgħaxija. Kienet ġurnata minn dawk is- sbieħ li jafu jagħmlu f'Malta fix-xitwa, u fettili nitla' fuq il-bejt biex nitgħaxxaq bid-dehra tal-Port il-Kbir tagħna, b'dak il-ħafna dawl elettriku jleqq f'wiċċ il- baħar qisu kwiekeb iteptpu. Bla ebda ħsieb ta' xejn qbadt it-taraġ u bdejt tiela'. F'dak is-skiet li ma bħalu l-ħsejjes ta' saqajja fuq it-taraġ tal-franka kienu jinstemgħu tliet darbiet iżjed. Tarġa wara l-oħra kont għoddni wasalt ħdejn il- bieb tal-bejt. Imma, jien u għaddej minn ħdejn dik il-kamra f'tarf il-garigor, għajnejja daru weħidhom lejn in-naħa ta' ġewwa tal-kamra. F'daqqa waħda ksaħt minn rasi sa saqajja, ġismi qam xewk xewk, u għajnejja riedu jaqbżu 'l barra minn ħofrithom. Sirt qisni mwaħħal ma' l-art, u bilkemm issugrajt nitniffes. Quddiemi, fid-dlam ċappa ta' dik il-kamra, rajt par għajnejn sbieħ iħarsu lejja, ileqqu donnhom kellhom bħal dawl jirrifletti fuqhom. Il-ħarsa tagħhom ma nqalgħetx minn fuqi. Moħħi kien donnu nixef, ma stajt naħseb xejn. Imma mbagħad l-istess biża' ġagħalni nitħarrek, dort qajl qajl, u qbadt nieżel it-taraġ, għall-ewwel waħda waħda u mbagħad sitta sitta. Kif wasalt isfel ma nafx, Waqaft b'nifsi maqtugħ u qalbi tħabbat qisha martell ġo sidri. Ma naħsibx li domt ħafna hekk, u meta qbadt ġej f'tiegħi u moħħi beda jirrifletti mill-ġdid, fhimt tajjeb li ma stajtx immieri lili nnifsi. Dawk l-għajnejn rajthom żgur, ma kelli ebda dubju minn daqshekk. U kont ċert ukoll li dawk l-għajnejn ma kinux għajnejn ta' qattus jew ta' ġurdien kbir. Le, dawk żgur kienu għajnejn ta' bniedem. Kien hemm xi ħadd moħbi hemm fuq fid-dlam7 Jista' jkun, imma aktar ma bdejt nirraġuna miegħi nnifsi, aktar bdejt nikkonvinċi ruħi li forsi ma kinetx ħrafa l-fama li kellu dak il-palazz. Iċ-ċajt kollu li kont niċċajta ma' ħbiebi ħassejtu jidwi f'widnejja, imma issa bħala ħaġa reali u mhux fantastika. Jien u naħseb, fuq wieħed mis-siġġijiet tas-soda li kien hemm fis-sala rajt biċċa xemgħa. Minnufih, minkejja li kont għadni daqsxejn imriegħed bil-qatgħa li ħadt, waħħalt f'rasi li, jiġri x'jiġri ridt nitkixxef x'kienu dawk il-par għajnejn. Jien, minn qaddisi, miniex beżżiegħi, u kont deċiż li anqas did-darba ma nħalli l-biża' jagħmel bija. 'Xi jrid ikunl' għedt bejni u bejn ruħi. ''Aħjar naċċerta ruħi issa, kif il-froġa għadha sħuna, milli nibqa' b'dan il-ħsieb itaqqalli moħħi ħajti kollha.' Ħriġt is-sulfarini mill-but, qbadt ix-xemgħa minn fuq is-siġġu u xgħeltha, u rsaqt mill-ġdid ħdejn l-ewwel tarġa tal-garigor. Ma noqgħodx naħbi, kont għadni miniex sod fuq riġlejja, madankollu għeżżiżt snieni u qbadt tiela', bil-mod, bil-mod, inħallikom taħsbu kif. Id-diwi tal-ħoss ta' saqajja fuq it-taraġ bdejt nistħajlu wisq aktar qawwi minn qabel; il-logħob tad-dawl tax- xemgħa li kelli f'idi beda jixħet dellijiet suwed jiżfnu mat-taraġ u mal-ħajt; imma webbist rasi u bqajt tiela'. F'nofs it-taraġ żiffa ħafifa tfietli x-xemgħa. Qalbi għamlet tikk. F'dak id-dlam bżajt, imma ma twerwirtx. Erġajt xgħelt ix- xemgħa, u qegħidt il-pala t'idi miftuħa quddiem l-ilsien tan-nar biex ma jerġax jintefa. Komplejt tiela', aktar ma nersaq lejn il-kamra, aktar nistenna li se tiġri xi ħaġa. Sa fl-aħħar wasalt. B'ruħi fi snieni waqaft quddiem dik il-kamra. Id- dawl tax-xemgħa nxtered fietel ma' kull rokna tagħha. Għal darb'oħra dawk il-par għajnejn kienu hemm, issa jleqqu wisq aktar minn qabel; imma issa rajthom ingastati f'wiċċ ħelu ta' tfajjel, xagħru sbul id-deheb, ħaddejh lewn il-warda, xofftejh tal-qroll. Kien wiċċ isaħħrek bi ġmielu, imma f'dak il-waqt xtaqt naqbdu u nfarrku trab ma' l-art. Ġbidtlu waħda f'qalbi, u b'saħħti kollha waddabtlu x-xemgħa li kelli f'idi. Imbagħad, sid tiegħi nnifsi, erġajt inżilt 'l Dak il-wiċċ ta' anġlu tal-kartapesta, minn dawk li jarmaw fuq il-kolonni fit-triqat għall-festi. Dawk l-għajnejn kienu għajnejh tal-ħġieġ. 214 IL-MALTI