F'dawn il-ftit noti rrid nuri xi aspetti dwar kuruni u rużarju li forsi mhux kulħadd jaf bihom. Hemm diversi kuruni li jintużaw għall-kurunelli, devozzjonijiet u l-kumplament, imma hawn qed nagħżel biss uħud minn dawk Marjani. L-ewwel żewġ paragrafi huma kummenti tiegħi, il-kumplament huma kummenti li għamlu s-semmiegħa tal-programmi li kont nagħmel fuq l-RTK fis-snin 90 dwar drawwiet u tradizzjonijiet u kont nistedinhom jgħidu tagħhom permezz tal-phone- ins bl-għajnuna tal-preżentatriċi Susan Mulvanev. Kuruna wegħda: Fl-1998 ġiet f'idejja kuruna mhix tas-soltu. Magħmula minn spag ċelesti. Kellha l-istess taqsim tas-soltu, imma ż-'żibeġ' magħmulin għoqod mill-istess spag. Paul Zammit u ibnu Christian ta' ħdax- il sena mill-parroċċa tad-Dumnikani tal-Belt, għax- xahar ta' Ottubru, ħadmu u qassmu tletin waħda bħala wegħda wara li t-tifel iż-żgħir tal-familja qabditu infezzjoni serja u ttieħed l-isptar. Qaleb għall-aħjar u tqassmet din il-kuruna. Kuruna b'sitt posti: il-Freres ta' San Ġwann Battista De La Salle li hawn Malta għandhom devozzjoni speċjali lejn il-Kunċizzjoni. Waħda mir-raġunijiet hi li huma ġew Malta fl-1903-1904 meta kienu qed isiru festi biex ifakkru l-ħamsin sena mid-domma tal- Kunċizzjoni. Il-kuruna tar-rużarju tagħhom għandha sitt posti minflok ħamsa, biex is-sitt waħda tkun dedikata lill-Immakulata Kunċizzjoni. Kuruna b'seba' posti Is-seba' posti juru l-età tal-Madonna li kellha sebgħin żibġa u tlieta oħra magħhom li b'kollox juru t-tlieta u sebgħin sena li kellha l-Madonna. Kuruna b'seba' posti ta' għaxar żibġiet kull waħda hija tal-Franġiskani… Biż-żibeġ bejn kull posta… Missieri kellu. Ommi kellha kuruna b'seba' posti kull waħda b'għaxar żibġiet. Ir-rużarju fit-toroq: Għar-Rużarju għandhom il- Madonna tar-Rużarju fi pjazza kbira. Kien hemm wieħed Ċistu Indri jċempel il-qanpiena, joqgħod fejn il-Madonna tar-Rużarju, jixgħelha (għax għandha bħal kanċell magħha). In-nies joqogħdu fuq l-għetiebi u kulħadd jgħid ir-rużarju. Wara l-knisja hemm toroq antiki… L-istess kienu jagħmlu. (Mara, Ħal Qormi San Ġorġ; ref.1091(d) 1995-10-11) Kien hemm raġel kien jgħidilna lużarju (rużarju) fil-bieb ta' barra u konna ngħidu lużarju (rużarju) miegħu… Kuljum… Alla jaħfirlu… Ngħidu lużarju (rużarju) fit-triq. Konna noqogħdu barra għall-frisk u kulħadd jgħid miegħu. (Mara mill-Gudja; ref. Ir-Rużarju kuljum kienu jgħiduh f'Ottubru… Hemm statwa ta' San Pawl fl-Arċipierku… Konna ninġabru kollha familja familja, filgħaxija u ngħidu r-rużarju. Fit-triq kienu jċemplu qanpiena u noħorġu ngħidu r-Rużarju, fil-kantuniera, speċjalment it-tfal. Stedin għar-Rużarju Għar-rużarju niftakar. lill- ġenituri tiegħi, jgħajtu waħda lill-oħra, jinġabru fl- intrata u jgħidu r-rużarju kuljum għall-ħin tas-sagħtejn. Il-ġirien iħabbtulhom u jiġu għandna fl-intrata. F'Ottubru u fix-xahar ta' San Ġużepp jgħidu ħmistax-il posta… Marzu… Bit-talb b'kollox. (Mara miż-Żurrieq; ref. Fix-xahar ta' Mejju konna mmorru s-'Seipura'. Din kienet tkun mara twajba jew xebba anzjana, fid- dar tagħha jew kappella kien ikun hemm statwa tal- Madonna b'ħafna fjuri fil-vażetti, it-tfal kulħadd iġib il-fjuri. Konna l-ewwel ngħidu r-rużarju, imbagħad inkantaw ta' Lourdes u tqabbil dwar il-Madonna… Niftakar waħda biss: Kuruna 'l ommha Marija, Reġina tas-sema u l-art. Ħadd mit-tfal, subien jew bniet, ma kien jitlef ġurnata fix-xahar ta' Mejju u fl-aħħar tax-xahar, is- Seipura kienet tagħmlilna bħal partv u ttellgħalna xi premju… Xi labtu tad-drapp biex indendluh mas-sodda. (Marv Meli, Ħaż-Żabbar. Niftakar li l-ġirien kienu jsejħu 'l xulxin biex jgħidu r-rużarju fis-sagħtejn… Jiltaqgħu għand. xulxin… Kienu jieklu f'nofsinhar, imbagħad jistrieħu naqra u għal ħin tas-sagħtejn, is-sagħtejn u nofs, waħda tħabbat lill-oħra u jgħidu ħmistax-il posta kuljum. (Mara miż-Żurrieq; ref. Kont noqgħod Strada San Paolo 'l isfel mis-suq. Ommi kienet teħodna kuljum ġo dar, kellha bħal niċċa fil-kantuniera bi statwa. Kien ikollha d-dar mimlija… Għar-rużarju… Kienet tgħidu hi. Fit-triq kienu jċemplu Soċjetà Filarmonika Lourdes Qrendi qanpiena u noħorġu ngħidu r-rużarju, fil-kantuniera, speċjalment it-tfal. Kien fis-snin erbgħin ftit wara l-gwerra. Konna noqogħdu : għand. in-nannu… Kelli xi sitt snin. L-ewwel kellna kamra ngħidulha l-intrata u kien fiha persjana… f'Ħal Balzan. Persjana biss kellna għal barra. F'xil-ħamsa u nofs, hekk, kont ngħajjat lit-tfal ta' barra, ninġabru f'din l-intrata U n-nannu, peress li kien jaħdem fl-irħam, kellu artal forma ta' knisja… Qisha l-knisja tal-Mosta. Konna noqogħdu quddiemha. Kien jagħmel gandlieri antiki taċ-ċomb. Jinġabru t-tfal tat- triq u konna ngħidu r-rużarju. Meta xi ħadd kien jibda jongħos xi naqra, konna nerġgħu nibdew mill-bidul (Mara, Ħal Balzan; ref. Għamliet oħra ta' rużarju Fil-late sixties darba kellna hike u waqafna fil-kappella ta' San Martin u kien hemm ir-raħħala tal-inħawi qed jgħidu r-rużarju fil-kappella u kif poġġejna ħdejhom qed nindunaw li l-Ave Marija tagħhom kienet totalment differenti… żidulha ħafna… Ittawlulha u jżidu ħafna kliem sabiħ lill- Madonna. Iżidulha huma kliem bid-djalett tagħhom. Kienu jgħidu l-Kuruna tal-Pjagi (Rużarju tal- Pjagi). Ħames żibġiet kull posta għal ħames posti u bejniethom domna bid-Duluri u l-Wiċċ ta' Kristu, u jgħidu xi ġakulatorja dwar il-pjaga. Fil-biċċa mdendla tal-kuruna tliet żibġiet u domna fit-tarf. Kienu jgħiduha fil-knisja kuljum. It-talba għal ħames darbiet kienet: Ġesli tiegħi maħfra u ħniena, għall-merti tal- Pjagi Mqaddsa Tiegħek. (Mara anzjana; ref. Aħna l-kuruna għall-erwieħ konna ngħiduha kuljum mar-rużarju. L-ewwel ngħidu r-rużarju li għandna ngħidu, imbagħad niftakar il-papà bil-kuruna, l-istess kuruna (tar-rużarju)… (ikompli b'tal-erwieħ). Niftakarha dik il-proċessjoni, fil-gandlora, minn Nadur għall-Qala. Meta kelli xi tmintax jew dsatax-il sena konna mmorru warajha. Kienet teħodna ommi u mmorru proċessjoni bil-qassisin kollha… U minn Nadur għall-Qala bil-mixi mal-kleru. Wara ċ-ċerimonja fil-knisja kulħadd lura għar-rasu, imma 'l hemm proċessjoni bl-istatwa tar-rużarju u fit-triq ngħidu r-rużarju. Pellegrinaġġ kien ikun. Il-papà tiegħi kien jgħid li xi wiegħda kienet dik… Fit-tieni ta' Frar. Fuq Kuruna tal-Assunta jew Ta' Pinu Kuruna wiegħda quddiem ukoll bil-fratellanzi, qassisin u abbatini. (Mara, 59 sena, minn Nadur; ref. 1261 1996-01-31, 9) Kuruna tal-Assunta jew Ta' Pinu Dwar il-kuruna Ta' Pinu… Ħmistax-il żibġa f'ġieħ l-Assunta (Ta' Pinu) 7 ukoll għall-kwindiċina tal-Assunta; Tliet. żibġiet għall-Paternostrijiet f'ġieħ il-pjagi moħbija li saru waqt li tiela' l-Kalvarju, Tliet żibġiet oħra għat-tlitt ijiem li l-ġisem tal-Madonna dam fil-qabar. ( Mara, Għawdex; ref. Niftakar lill-bużnanna… Dik (il- kuruna) Ta' Pinu…Dik tal-Assunta wkoll, tintuża fil-Qrendi kienet. Ħmistax-il. żibġa tal-Assunzjoni, ħmistax-il stilla li għandha f'rasha… Ħmistax tal-kwindiċina … Fl-aħħar tliet Avemarijiet. Il-bużnanna kienet iżżommha fil-but tad- dublett ta' taħt. (Mara ta' 60 sena mill-Qrendi; ref. Kuruna tad-Duluri Għandi kuruna tas-Seba' Duluri bid- domni tad-duluri bejn kull posta… Seba' posti b'seba' żibġiet. Kuruna tad-Duluri kellhom domna. bejn kull posta… Differenti… Kollha dwar id-Duluri… Timmedita fuq is- Seba' Duluri. (Raġel; ref. Għandi l-kuruna tad-Duluri, seba' posti, (kull waħda) b'seba' żibġiet. Bejniethom domni li jkun fihom Duluri b'seba' stalletti u n-naħa l-oħra juru l-posti: 1. Profezija ta' Xmun; 2. Ħarba lejn l-Eġittu; 3. Telfa ta' Ġesu; 4. Tiltaqa' miegħu mgħobbi bis-salib; 5. Taħt is-salib ta' binha msallab; 6. Iżżomm lil Kristu mejjet; 7. Difna ta' Kristu… Ngħidha kull nhar ta' Ġimgħa; Fl-aħħar domna kbira, tliet żibġiet u salib. Kuruna miż-żerriegħa Iż-żerriegħa tal-ħarrub konna nilagħbu bihom flok żibeġ u ndommuhom kuruni tar-rużarju. Kont għadni tifla żgħira. Fi żmien il-gwerra missieri kien jagħmel il-kuruni biż-żerriegħa tal-ħarrub. Dak iż-żmien kuruni minn barra ma kinux jiġu. Kien itaqqab iż-żerriegħa tal- ħarrub u jsensilhom hu. Ukoll biż-żerriegħa taż-żebbuġ u b'tal-anżaran (anżalor), għax dik qisha ċirasa rqiqa. Ommi, Alla jaħfrilha, kienet tgħallihom biex tneħħi l-laħam tiegħu u kien jibqa' ż-żerriegħa … Missieri kien itaqqab… In-naħa tal-Għar ta' San Brinkat kien hemm is-siġar tal-anzalor. ( Mara, Għargħur; ref. Soċjetà Filarmonika Lourdes Qrendi