ID-DWELL F'MALTA FI ŻMIEN L-ORDNI Mita fl-1530 Malta u Għawdex għaddew għal taħt il-Ħakma tal-Kavalieri ta' Sun Ġwann, fl-Istatuti ta' l-Ordni kien hemm Liġi, magħmulħa mill-Gran Mastru Fra Fabrizju di Carretto, (1) li kienet tgħid li jekk Kavalier jistieden lil Kavalier ieħor għad- dwell b'ittra, bil-kliem jew ma' ħaddieħor, u dak li jiġi mistieden jilqa' l-istedina, imorru fil-post miftiehem u jiġri d-demm, imqar il-ftit, ma jkun hemm l-ebda maħfra għalihom: it-tnejn jiġu mneż- żgħa minn Kavalieri u mitfugħa l-ħabs għal għomorhom. Jekk fid-dwell ma jiġrix demm. it-tnejn jitilfu anzjanità kemm ikun jogħġob lill-Gran Mastru u l-Kunsill tiegħu. Din l-anzjanità taqa' fuq it-tfal Arnaldi (2). Jekk wieħed jistieden għad-dwell u l-ieħor ma jilqax l-istedina, dak li jistieden għad-dwell jitlef, minu l-an- qas, tliet snin anzjanità (3). Iżda, b'dil-Liġi kollha, il-Kavalieri baqgħu jiddwellaw xorta wahda: fl-Arkivju tal-Kavalieri (fil-Kotba tal-Kunsill ta' l-Ordni; msejħa Liber Conciliorum) insibu li weħlu fuq id-dwell bosta Kavalieri: Fit-12 ta' Marzu 1538, il-Kavalieri Pietro de Felizeo u Fi- lippo Dalbio, talli tgħajru u ssewsu għad-dwell, weħlu l-ħabs : l-ewwel wieħed sitt xhur u l-ieħor erbgħin jum ; Fil-5 ta' Ġunju 1538, il-Kavalier Francesco Marzilla, minn- ħabba d-dwell, weħel sena ħabs fil-Guva (ħabs mudlam) ġewwa Għawdex; (1) Di Carretto kien jaħkem l-Ordni mita dan kien għadu f'Rodi, billi kien sar Gran Mastru fl-1513 u dam sa kemm miet f'Jannar ta' l-1521. (2) Kienu jsejħu £/a/ Arnaldi Nil dawk li jkinu l-aħħar nies li daħlu fl-Ordni. Maż-żmien, flok fżg/żuo/i Arnaldi, bdew isej- ħulhom fratelli Fievnaldi. Fit-13 t'April 1561, il-Kavalieri Ludovico Puget u Pietru Desparmier talli stiednu lil ħadd-ieħor għad-dwell, ġew imneż- żgħa minn Kavalieri. Minn dawn il-pieni li ġibna naraw li għadilli l-Ordni kien għamel il-Liġi li semmejna, ma rnexxilux jaqta' d-drawwa tad- dwell minn fost il-Kavalieri—drawwa li l-Ordni kien jixtieq ħafna li jeqridha. Għalhekk, fil-Kapitlu Ġenerali li sar minn l-Ordni f'Settembru ta' l-1574, fi żmien li kien isaltan fuq Malta l-Gran Mastru La Cassiċre, saret Liġi aktar ħarxa minn ta' qabel, li tolqot mhux biss lil dawk li jiddwellaw, imma wkoll Jil dawk kollha li jkollhom anki l-iċken sehem fid-dwell. Il-Liġi ta' La Cassiċre kienet tgħid hekk : Billi rridu nilqgħu għall-ħażen ta' dawk lima jfittxux is-saħħa ta' ruħhom billi jid- dwellaw, u b'bekk iwaqqgħu wkoll lil ġisimhom f'mewt kiefra, qtajna li, jekk Kavalier iwaqqa' jew jistieden għad-dwell lil Kavalier ieħor bil-kliem, bil-kitba, jew bi stedina ma' ħadd ieħor, inkella, b'kull xorta ta' għamil ieħor u min ikun mistieden għad-dwell ma jilqax l-istedina, dak li jistieden għad-dwell, barra milli jkollu l-pieni mogħtija għal dawk li jiddwellaw, mis-Sagru Konċilju u mill-Kostituzzjoni tal-Papa Girgor XIII, jiġi mneżża' wkoll minn Kavalier għal dejjem, bl-ebda tàma ta' maħfra; jekk dak li jiġi mistieden għad-dwell, jilqa' l-istedina anki jekk ma jkunux laħqu marru fejn kienu itiehmu biex jiddwellaw, jiġu t-tnejn imneżżgħa minn Kavalieri bla ebda tàma ta' maħfra ; jekk it-tnejn imorru fejn ikunu ftiehmu, u għal kemm fid-dwell ma jiġrix tixrid ta' demm, wara li t-tnejn jiġu mneżżgħa minn Kavalieri, jiġu mogħtija f'idejn il-Ħaqq (1); min iħajjar, ikun ħtija, jew igħin għal biex isir id-dwell, sew bil-kliem, kemm bil-għa- mil-u kemm ukoll b'kull ħaġ'oħra, jew min ikun waqqa' lil xi ħadd biex jistieden lil ħadd-ieħor għad-dwell, kif ukoll min imur iwassal lil dawk li jiddwellaw jew ikun sieħeb magħhom, jiġi wkoll imneżża' minn Kavalier. Ikollhom ukoll dil-piena, dawk kollha li jiġu msejħa biex jaraw id-dwell, min ikun waħħal (1) Dawk lijiġu mogħtija f'idejn il-Ħaqq, ujiġu kkundan: nati għall-mewt, kienu jiġu marbuta ġo xkora u mitfugħa ħajjin il-baħar barra l-Port; iżda, billi l-Ordni fl-aħħar intebah li b'mewt hekk kiefra, aktarx li l-Kavalieri jitilfu ruħhom. billi jmutu ddisprati, fil-Kapidu Ġenerali ta' l-1588 din ix-xorta ta' mewt ġiet mibdula. Ara Arkivju ta' l-Ordni. 292, faċċ. 89,— 7 ta' April 1588. xi mkien il-kitba ta' l-istedina u dawk li jqabbdu lil ħadd-ieħor biex iwaħħalha (1). B'dil-ħruxija ta' pieni, li kienet thedded il-Liġi li saret minn La Cassiċre, għal min jiċdwellu, l-Ordni ma rnexxilux inissel beżgħa fil-Kavalieri li ġiegħlhom jaqtgħu din id-drawwa; għax l-imqarba ta' Kavalieri baqgħu jiddweliaw dejjem, u dan jidher minn l-Arkivju ta' l-Ordni, billi, fil-kotba msejħa ŻZzder: Concilio- run, insibu dawn: il-Kavalieri li Ikoll weħlu talli ddwellaw:— Fit-13 ta' Settembru 1574, il-Kavalier Francesco de Neapoli li ġie mneżża' minn Kavalier. Fis-26 ta' April 1573, il-Kavalieri Guglielmo de Magnat u Antonio de Platadis li ġew imneżżgħa minn Kavalieri, Fil-10 ta' Ġunju 1575, il-Kavalieri Roberto de Lampride u Luigi de Argilere li ġew imneżżgħa minn Kavalieri. Fit-12 ta' Ottubru 1584, il-Kavalieri Vespasiano Longo u Annibale Bono li ġew mibgħuta għal sentejn barra minu Malta. Minn dawn id-dwellijiet li ġibna naraw li xi wħud mill-Ka- valieri ma kienu jibżgħu minn l-ebda Liġi, għax kienu jagħmlu dak li jfettlilhom. Iżda għalkemm dawk li jiddwellaw kienu jeħlu xi kastig, bosta drabi kienu jġibu ħafna skużi ħalli jiktbu Ruma lill-Papa biex minn għandu jaqilgħu l-maħfra. Fuq bekk l-Ambaxxatur ta' l-Ordni f'Ruma, kellu ħafna xogħol, għax kien ikollu, ta' kull darba, imur jitlob lill-Papa l-maħfra għalihom. Biex il-Gran Mastru jeħles lil l-Ambaxxatur tiegħu minn dan it- taħbit, fid-9 ta' Ottubru 1623. bagħat igħidlu li jmur għand il- Papa u jitolbu li jati s-setgħa lill-Prijur ta' l-Ordni, jew lil ħadd ieħor magħżul minnu, biex, għal li ġej, ikun jista' jaħfer lil dawk Ji jiddwellaw sa xi għadd imtarraf, jew sa dak il-għadd li jkun jogħġob lilu. Iżda l-Papa, is-setgħa li jkun jista' jaħfer lil dawk li għad jiddweliuw żammha għalib waħdu, u lill-Prijur ta' l-Ordni tah is-setgħa li jista' jaħfer lil dawk biss li kienu diġà ddwellaw (2). Mela, minn dan li għedna naraw, li għalkemm l-Ordni kien jati pieni ħorox lil-min jiddwella, bosta drabi kien iħena għalihom. billi jaħfrilhom il-pieni li jkun waħħalhom. Roma, 1597 Tit.38, faċċ. (2) Arkivju ta' l-Ordni. Vol, 255 u 6437. U mita l-Ordni ntebah li ma swew għal xejn il-Liġijiet ħorox li għamel għal dawk li jiddwellaw,.—għax bihom ma mexxilux jeqred din il-misħuta drawwa, ħaseb li jagħmel ħaġa oħra li biha jkun jista' jaħkem ll-dawk lijkunu jridu jid- dwellaw. Għalhekk, fil-31 ta' Ottubru 1629, il-Gran Mastru u l-Kunsill tiegħu qatgħu li, biex ibiegħdu kemm jistgħu l-għada ħażina tad-dwell minn fost il-Kavalieri, iheddu li jekk, għalli ġej, kemm dawk li huma Kavalieri, kemm ukoll dawk li huma fin-Novizzjat (biex isiru Kavalieri), jekk jiddwellaw il-barra mill-Bibien tal-Belt Valletta, jew fuq is-swar tagħha, jiġu magħ- duda bħala ħatja ta' dwell u jkunu kkundannati kif tgħid il- Qasma 38 ta' l-Istatuti li titħaddet mid-dwell: jiġifieri li jiġu mwaħħla fuq il-Liġi li semmejna tal-Gran Mastru La Cassiċre. Dak li qatgħu l-Gran Mastru u l-Kunsill tiegħu dwar id- dwell, ġie mwettaq ukoll fil-Kapitoli Ġenerali kollha li saru wara: jiġifieri f'dak ta' l-1631 u fl-ieħor ta' l-1776. Dil-Liġi li għamel l-Ordni turina sewwa kemm jinsabu mqarrqa dawk il-kittieba li jgħidu li fi triq waħda biss setgħu l-Kavalieri jiddwellaw biex ma jiġux magħduda b'ħatja. Fost dawk li rqarrqu jinsab ukoll il-Konti ta' Borch li konna semmejna. Dana l-Konti ta' Borch, milli kiteb, jidher li ma kienx imgħarraf sewwa dwar il-Liġi tad-dwell, għax fil-Ktieb tiegħu mar igħid: li ma jiġux magħduda bħala ħatja ta' dwell dawk. biss li jiddwellaw fit-triq id-dejqa ta' qrib il-Palazz, fil- ħin Hi l-Liġi li semmejna ma tati privileġġ lil ebda triq iżjed minn triq oħra. It-triq id-dejka (Strada Federico)—li għad-djuqija tagħha kienu jgħidulha Strada Stretta (7vig Dejga) wkoll—kienet l-aktar li tiġi magħżula mill-Kavalieri biex jiddwellaw fiha, mħabba dawk ir-raġunijiet li tajna fl-Ewwel Taqsima. Il-bqija, id-dwell kien jista' jsir fit-toroq l-oħra kollha tal-Belt, barra minn fuq is-swar bħal ma tgħid il-Liġi li semmejna. Mita l-Ordni għamel din il-Liġi, il-ħsieb tiegħu kien,— bħal ma jgħid il-Konti ta' Borch—li jiġbor fil-Belt lil dawk il-Kavalieri kollha li jkollhom xi jgħidu bejniethom, ħalli dawna, bl-iskuża li jistgħu jiddewellaw ġol-Belt bla ma jaqgħu taħt il- pieni ħorox li jheddu l-Istatuti ta' l-Ordni, ikollhom jiddwellaw qalb in-nies, u bekk, malajr jinkixfu u jiġu arrestati. (i) Ark. ta' l-Ordni. 109, faċċ. (2) L-istess Vol. 308 u 309. il-piena li kienu jeħlu dawk li jiddwellaw ma kinetx tkuri kbira; iżda xi drabi, bla ma sibna l-għala, kienet tkun xi ftit imsawra wkoll, bħal ma wieħed jista' jara minn dawn id-dwellijiet: Fl-14 ta' Lulju 1708, il-Kavalier Le Roux de la: Corbiniċre weħel xahrejn ħabs fit-Torri, tali ddwella mal-Kav. Guerino de Torres, billi hu (Corbiniċre) kien il-ħtija tad-dwell. L-ieħor (De Torres) għaddewlu bħala piena ż-żmien li dam arrestat,— Fl-istess jum, iż-żewġ nobbli Gioacchino Franc. de Chambrais u Giacomo Montsovant, weħlu xaħrejn fil-Kastell, fuq li ddwellaw fejn it-tnejn baqgħu feruti ħaff.—Fit-3 ta' Ottubru 1724, żewġ Ka- valieri weħlu 3 xhur fil-Kastell, fuq li ddwellaw u tierew ħafif. — Fid-9 ta' Jannar 1731, in-nobbli Luca d'Argensu Gius. de la Touche weħlu xahrejn fil-Kastell, fuq li ġġieldu u dwellaw, fejn t-tnejn baqgħu ferati (1). Fit-18 ta' April 1771, għal filgħaxija, sar dwell fil-Pjaz- za tal-Kavalieri, (illum Pjazza Tesoreria) taħt il-gallarja tal- Palazz tal-Gran Mastru, bejn żewġ Kavalieri Franċiżi: Cornilliċre u Bordonċ, fejn baqa' ferut dan ta' l-aħħar. L-ewwel iġġiel- du bl-idejn, fejn Cornilliċre baqa' miġruħ f'sidru, u nbagħad ħarġu x-xwabel u ddwellaw. Ġew arrestati t-tnejn: Cornilliċre ġie mibgħut il-ħabs tal-Kastell Sant'Anġlu, u Bordonċ ġie miż- mum arrestat magħluq f'daru (2), Fit-30 ta' Awwissu ta' l-istess sena, il-Kavalier li kien il-ħtija li sar id-dwell (il-Kittieb ma jgħidx liema minnhom) weħel sentejn ħabs fil-Guva u tliet snin fil-Kastell, u l-ieħor weħel 6 xhur fil-Guva u sena fil-Kastell (3). Għalkemm minn dad-dwell ta' l-aħħar rajna li dawk li ddwellaw weħlu xi ftit sewwa, iżda wieħed għandu jqis li l-piena li weħlu hija dejjem żgħira fejn il-pieni ħorox li jheddu l-Istatuti ta' l-Ordni għal dawk li jiddwellaw barra l-Beltu fid- dwell jiġri ddemm. (Jissokta) Ġużċ Gatt. (1) Ark. ta' l-Ordni. (2) L-Ordni kellu drawwa, li xi drabi lill-Kavalieri, flok ma iżommhom arrestati fil-Kastell, kien iġiegħlhom joqogħdu magħ- luqa f'darhom, bla ma jistgħu joħorġu minngħajr permess. Kull min kien jikser dan il-kmand u joħroġ, kemm dawk li jkunu arrestati f'darhom u kemm dawk li jkunu fil-Kastell l-ewwel darba kienu jeħlu sena anzjanità; it-tieni darba, sentejn; u mat-tielet, kienu jiġu mneżżgħa minn Kavalieri. Malta, 1782. faċċ. (3) Ara Manuskritt tal-Bibljoteka għadd 1146, Vol.