Il-Mandolina — frotta jew strument7 (It-Tieni Parti) Orkestri Mandolinistiċi Astratt: Fil-ktieb tal-festa tas-sena l-oħra kont ktibt artiklu fuq jekk il-mandolina hix frotta jew strument mużikali. Sibna li dal-istrument ħa ismu minn frotta oħra - il-lewża, bit-Taljan mandorla. Fl-istess artiklu tkellimna wkoll dwar l-istorja tiegħu, kif dan trid tikkurdah u l-mod kif jindaqq. Sibna wkoll li bħala strument, id-daqq tal-mandolina, għall-bidu tas-seklu 20, kien ferm popolari hawn Malta, speċjalment fil-festi folkloristiċi. Uħud mill-kompożituri Maltin saħansitra kitbu għalih, fosthom Mro. L-iskop tal-artiklu ta' dis-sena hu li nlaqqagħkom ma' xi għaqdiet mandolinistiċi li naf bihom jien li nibtu fi ħdan iċ-ċirkoli soċjali ta' dak iż-żmien, u li mbagħad kibru f'orkestri biex eventwalment ittrasformaw ruħhom f'baned formali kif nafuhom illum. Il-gruppi mandolinistiċi li ser nitkellem dwarhom hawnhekk kollha nbdew ħafna qabel il-Gwerra. Imma warajha kien hemm min irnexxielu jirxoxta dil-għamla ta' mużika u jagħtiha dehra aktar moderna. Iżda dwar dan nitkellmu f'artiklu ieħor. Kliem muftieħ: Mandolina, Għaqda Mandolinistika, Orkestra Mandolinistika, Dun Karm Psaila (poeta nazzjonali), Mro. Ġużeppi Frendo, Mro. Lorenzo Gonzi, Għaqda Każini tal-Banda, Universitv of Malta 'G.F. Abela' Junior College, Għaqda Mużikali Sant' Anna Wied il-Għajn (Marsascala). Dal-artiklu nixtieq nibdieh billi ngħid li anke l-Poeta Nazzjonali kien idoqq il-mandolina. Skont Ninu Cremona, Dun Karm kien iħobb idoqqha l-aktar waqt il-ħin tal-mistrieħ. Minbarra lilha kien idoqq ukoll xi ftit il-pjanu u l-klarinett, forsi aktar bl-udit peress li ma kienx jaqra jgħaġġel il-mużika. Illum il-ġurnata dil-mandolina tinsab miżmuma b'għożża fil-Mużew tal-Katidral tal-Imdina flimkien mal- pjanu fil-kamra ddedikata lil Dun Karm. Il-mandolina kienet proprjetà tal-Akkademja tal-Malti, u għamlet snin tiġri fil-post fejn kienu jiltaqgħu l-ewlenin poeti, il-Belt. Skont Joseph Mifsud Matrenza, l-aqwa storjogafu tas-Soċjetà Ġużeppina Ħamruniża, 'ħafna għaqdiet mużikali xettlu fergħat oħra tal-mużika barra l-banda, bħal orkestri sinfoniċi, orkestri mandolinistiċi, komplessi kitarristiċi, jazz u gruppi mużikali oħra'.' Hemm soċjetajiet filarmoniċi oħrajn, l-aktar il-qodma nett, li fi ħdanhom l-ewwel li ma waqqfu kienet orkestra, ġieli tal-mandolini, li mbagħad ġiet ittrasformata f'banda. Madankollu, ftit huma dawk is-soċjetajiet li għandhom dokumentat kif u meta l-orkestra fi ħdanhom kienet ġiet ittrasformata f'banda kif nafuha llum. Oħrajn jistgħu joqogħdu biss fuq dak li jgħidulhom x-xjuħ tal-belt jew raħal fejn hemm imwaqqfa das-soċjetajiet. Mario Cirillo Fil-Ħamrun biss kienu nibtu xi orkestri mandolinistiċi fil-bidu tas-seklu 20. (1891-1955) Infatti, qabel ma twaqqfet l-Orkestra Unione fi ħdan is-Soċjetà msemmija fl- l Ktieb taċ-Ċentinarju 1889-1989. 1926, kienu faqqsu xi orkestri żgħar fosthom, iċ-Circolo Mandolinistico Bellini' is-Società Orchestrale Nicolċ Isouard, u l-orkestra tad-Domus San Paolo. Skont Alfie Guillaumier, is-Soċjetà Vincenzo Bellini twaqqfet għall-ħabta tas-snin 1920-4 minn ftit ġuvintur puliti li kellhom il-każin tagħhom f'dar Nru 1, fi Triq Fra Diegu. Wieħed mill-għanijiet tagħhom kien li kultant żmien filgħaxijiet joħorġu jduru mat-toroq tal-Ħamrun biex bid-daqq u l-kant tagħhom jallegraw lin-nies t'hemmhekk. Ġieli wkoll, dil-orkestra tal-allievi kienet tieħu sehem fit-teatrini li kienu jsiru fil-bitħa tal-Każin tal-Banda msemmija. L-orkestra kienet imwaqqfa u diretta mis-Surmast Mario Cirillo'. Fil-każ tas-Soċjetà Nicolċ Isouard ftit li xejn nafu dwarha ħlief li kienet twaqqfet fl-istess żmien tal-oħrajn, jew forsi xi ftit qabel ukoll — dan dejjem skont tagħrif maħruġ mill-Guida generale li bdiet tippubblika lista ta' soċjetajiet orkestrali mill-edizzjoni tal-1918 'il quddiem. Żgur li dil-orkestra ma dehritx aktar fil-lista wara s-sena 1932, u għaldaqstant, wieħed jassumi li ma kenitx baqgħet tiffunzjoni. L-istess surmast Cirillo kien jidderieġi wkoll lill-orkestra tad-Domus' San Paolo li kellu s-sede tiegħu fi Strada Rjali, il-Ħamrun. Meta s-surmast Cirillo kien ikun indispost, kien jidħol minfloku s-surmast G. Pace. Ġieli kien isir ukoll xi programm ta' kant minbarra dil- mużika. Ġara li, uħud mill-mużiċisti tat-tlitt orkestri żgħar li semmejna ngħaqdu ma' xi bandisti mill-Banda ti Ż Ġużeppina biex iffurmaw l-Orkestra Unione taħt il- Kobamu tkudamx, B'Mio, Miruzzi imwaqqfa flaħħar l pakketta tas-surmast Willie Attard. F'artiklu ieħor li jitratta l-orkestri fi ħdan il-baned ikollna ċans nitkellmu ħafn' aktar fit-tul fuq dil-orkestra. Orkestra mandolinistika oħra kienet twaqqfet fl-1897 fi ħdan il-banda 'La Valette' tal-Belt Valletta. Dan nafuh mill-minuti tal-laqgħa li kienet inżammet fit-23 ta' Novembru 1898, u li fiha saret diskussjoni dwarha fil-kumitat peress li din kienet diġà mwaqqfa ftit tax-xhur qabel. F'dil-laqgħa kien ġie deċiż li Mro. Antonio Miruzzi jiżdied lira fis-salarju tiegħu bħala surmast tagħha bl-obbligu li 'jgħallem lill-allievi, li jirranġa l-biċċiet tal-mużika li jkun hemm bżonn, u li jagħmel żewġ kunċerti (provi) fil-ġimgħa. Kull arranġament mużikali kellu jibqa' proprjetà tas- Soċjetà meta s-surmast iħalli dil-kariga. Bla dubju, dil-orkestra kienet imxiet ħafna 'l quddiem taħt id-direzzjoni ta' das-surmast bravu u 'kienet spiss tagħti programmi, kemm fit-teatri kif ukoll bnadi oħra'. 2 Fil-ktieb ta' Alfie Guillaumier, Il-Ħamrun — żvilupp ta' seklu, paġna 45, insibuha bħala Società Vincenzo Bellini. Ta' min jgħid hawnhekk, li missier Alfie kien idoqq il-vjolin ma' dil-orkestra. Studja l-mużika għand missieru stess. Skont RMB, fi Tripli studja l-armonija għand is-Surmast Ernest Gillet u jdoqq il-vjolin fl-ewwel ċinema tal-Belt. Bħala direttur insibuh ta' 20 sena jidderieġa operetta fir-Real. Waqqaf l-Amateurs Musical Societv u l-Orkestra Bellini bl-istudenti tiegħu stess. Idderieġa l-Orkestra tad- diski tad-Ditta P. Carabott, tal-Malta Lvric Companv, tal-Indipendenza u tal-Kumpanija tal-Operetti Città di Roma. Taħt id- direzzjoni tiegħu kantaw ukoll artisti kbar fosthom, Maurice Chevalier u Mavol fil-Palmarium ta' Tuneż (1924). Għamilha ta' surmast tal-kori fl-opra I Cavalieri di Malta ta' Anton Nani (1926). Idderieġa orkestra ta' 100 ruħ b'kor numeruż fl- Argotti u diversi opri kantati bil-Malti (1938). Idderieġa wkoll opri fi Radio Citv Opera House, il-Ħamrun. Bħala kompożitur kiteb żewġ opri, Amneris u ll Figlio del Sole, żewġ operetti, it-tnejn bi tlett atti, żewġ poemi sinfoniċi, intermezzi, għadd ta' vaudvilli, solijiet tal-vjolin, vjolinċell, u kitarra u pjanu, rumanzi da camera, bċejjeċ għaż-żfin, oħrajn għaċ-Ċini, u innijiet. i Id-Domus kien bħal A.K. jew każin li fih, minbarra laqgħat u priedki, kien isir ukoll kull xorta ta' divertiment onest. Id- Domus kien jieħu ħsiebu Dun Edgar Santucci. Id-Domus kien fejn illum hemm l-ispiżerija tal-Chemimart. ' GRAN QONOERTO F'manifest li jidher hawnhekk juri avviż għal Gran concerto li kellu jsir fir- Soc: Filarmosta, 6 pnzpralafjea Real Teatro bil-permess ġentili tas-Sur Achille Malfiggiani, il-Ħadd 12 ta' Diċembru 1897, u li kellu jibda fit-3.30 ta' wara nofsinhar. Fl-ewwel parti tal- programm ħadet sehem is-Società Filarmonica 'La Vallette' bis-'Sinfonia Guglielmo Tell ta' Rossini, segwita minn 'Jean de la Granpetrepreriel', farsa brillanti f'att wieħed mill-Compania Filodrammatica Maltese 'L'Indipendenza' u orkestra sinfonika kbira. Fit-tieni parti mbagħad, is- Società Mandolinistica 'La Vallette' daqqet bċejjeċ arranġati għall-orkestra mandolinistika li kienu dawn: Tunisi (Marcia) tas-surmast-direttur Antonio Miruzzi, Jone (Pezzi scelti) ta' Petrella, Lucia (Pezzi scelti) ta' Donizetti, u Il Cassiere (Valse) ta' Miruzzi wkoll. Wara, l-istess soċjetà filodrammatika ippreżentat Vodvill f'att wieħed mill-pinna ta' Mikelanġ Borg bl-isem ta' 'Contessa Amalfi'. Is-serata għalqet bid-daqq tal-'God Save the Queen'. Soċjetà mandolinistika oħra kienet twaqqfet ġewwa r-raħal ta' Ħal Lija bit-tħabrik tal-kappillan Dun Mattew Cortis, ħu Dun Xand, awtur magħruf l-aktar għall-praspar ħelwin li kiteb. Skont l-istorjografu ta' dis-soċjetà kollox beda meta beda jintrama xi armar kollu skulturat maħdum miż-żgħażagħ t'hemmhekk fil-ġranet tal-festa. Dan ħajjar 'il xi rġiel biex jibdew jitgħallmu xi strument tal-korda bħala mogħdija taż-żmien. Dan wassal biex fl-1894 titwaqqaf l-għaqda mandolinista u tawha l-isem ta' Fior d'Arancio (Fjur tal-Larinġ). Il-mandolinisti bdew joħorġu jdoqqu m mat-toroq tar-raħal u jferrħu lil kulħadd bid-daqq tal-kordi melodjużi tal-kitarri u mandolini. Antonio Miruzzi kien intalab biex jittrasformaha f'banda, u bil-għajnuna wkoll tal-ewwel surmast, F.S. Pizzuto, il-banda għamlet programm. tal-inawgurazzjoni f'qasir żmien. Taħt id-direzzjoni impekkabbli ta' Miruzzi fjorixxiet u tat ħafna servizzi. Minħabba l-ħerba li ħalliet warajha l-Gwerra, ħafna minn xogħlijietu nqerdu. Wara għoxrin sena servizz, Mro. Miruzzi, għajjien bit-tagħbija tax-xogħol u tas-snin, iddimetta minn surmast tal-Banda 'Papa Piju X' fl- l 1926. Orkestra mandolinistika oħra ġġib l-isem ta' Circolo Orcestrale Sant' Andrea, Villa Lija. Din kienet twaqqfet minn Antonio (Ninu) Azzopardi ('Il- Loqq'') (29.1.1890, Ħal Lija — 25.11.1944) li kien ukoll is-surmast-direttur ta' dal-grupp mandolinistiku. Il-bidu tagħha huwa wieħed ħelu fis-sens li kienet 7 il-Markiża Corunna Scicluna lil tat 'il omm Ninu mandolina biex tħajru jibda 7 jitgħallem il-mużika. Inzerta li f'dik il-ħabta f'Ħal Lija kienet għadha kif twaqqfet is-Soċietà Mandolinistica 'Fior d'Arancio' u Ninu kien imġennen biex jissieħeb magħha. Għaldaqstant fittex biex jitgħallimha kemm jista' jkun malajr, iżda ġara li sadattant din xoljiet biex għamlet post għall-ewwel banda Lijana. Meta ra hekk, Ninu ma qatax qalbu, kera kamra, u mill-ftit li laħaq tgħallem għaddieh 'il nofs tużżana żgħażagħ bħalu biex b'hekk għaqqad 7. grupp mandolinistiku. Biż-żmien, dal-grupp kiber f'orkestra tal-Każin tal- Mro. Antonio Azzopardi ('Il- Banda 'Sant' Andrea' ta' Ħal Luqa u bdiet saħasitra ddoqq siltiet mill-opri. Loqq') (1890-1944) Ninu kien ukoll kompożitur ta' diversi xogħlijiet fil-biċċa l-kbira tagħhom sagri. Iżda dwar dil-orkestra nitkellmu f'artiklu ieħor iddedikat proprju lilha. Fil-Birgu wkoll, fil-bidu tas-seklu li għadda, xi żgħażagħ kienu tħajru jiftħu każin ieħor maġenb il-każin tal-banda 'Vittoriosana San Lawrenz' biex fih jibdew jitgħallmu l-kitarri u l-mandolini, li kif nafu, dik il-ħabta kienu ferm popolari. Peress li ma kien hemm ħadd min jgħallimhomlhom, il-kumitat tal- każin tal-banda iddeċieda malajr li jeħodhom taħt idejh biex ma jitlifx it-talent ta' daż-żgħażagħ. U b'hekk qrib l-1908 twaqqfet orkestra apposta għalihom bit- tħabrik ta'Ġużeppi Frendo u Anton Gatt. Semmewha Società Mandonlistika Don Lorenzo Perosi li kien il-Maestro di Cappella tal-Vatikan u magħruf sew għall-mużika sabiħa li kien jaf kiteb. Meta ntwera li daż-żgħażagħ kienu tħarrġu ħmieġ biżżejjed fid-daqq tal-istrumenti rispettivi tagħhom, l-orkestra mmarċjat minn Triq il-Foss sal-misraħ quddiem il-Każin. Il-programm inawgurali li ttella' wara taħt id-direzzjoni tas-surmast Ġużeppi Frendo' kien jinkludi xogħlijiet ta' Verdi, Massenet, Pacifico Scicluna u Rev. P.P. Galea. Fi tmiem il-programm ingħataw xi bukketti tal-fjuri u nżamm ripo. Wieħed mill-aqwa programmi kien dak tas-17 ta' Jannar 1910 ġewwa l-Casino San Lorenzo li fih indaqqew xogħlijiet ta' Frendo biss waqt serata f'ġieħu peress li l-ammiraturi ta' dil-għaqda, li issa kien sar jisimha Soċjetà Mandolinistika Malta, kellhom mħabba u rispett kbir lejh. Ix-xogħlijiet kienu jinkludu: Re Emanuele II (Sinfonia), Malta, Fiore e Spine, u Ave Maria (Innu), b'dan tal-aħħar jitkanta minn ibnu stess. Id-direzzjoni kienet f'idejn il-kompożitur stess. Frendo kien ingħata tazza tal-fidda minn idejn il-Prokuratur Legali Giuseppe Buttigieg waqt riċeviment li kien sar wara ad unur tiegħu. Fi ftit snin, l-orkestra mandolinistika bniet reputazzjoni tant tajba li bdiet tagħti sehemha flimkien mal- Banda f'ħafn' okkażjonijiet, fosthom daqq waqt l-intervalli ta' drammi teatrali li ta' spiss kienu jittellgħu mill-Kumpanijia Alfieri fiċ-Ċirkolu Brittania, il-Furjana. Dal-interventi kienu jservu t'attrazzjoni addizzjonali u saru ferm popolari mal-udjenza. Ta' min isemmi wkoll is-sehem tal- orkestra mandolinistika flimkien mal-Banda waqt serata mużikali li fiha kienu ġew introdotti sett ta' tmien sassofoni mixtrija mill-Ġermanja. Il-programm, li fih indaqqew għall-ewwel darba dal- istrumenti, kien sar fil-bitħa tal-Armerija fil-Birgu. L-istess orkestra mandolinistika għamlet żmien ukoll toffri s-servizz tagħha fil-Karnival bid-daqq ta' melodiji ballabbli fil-Pjazza tal-Palazz, il-Belt Valletta. Imma forsi l-mument storiku tagħha kien meta eżegwit l-Innu Nazzjonali għall-ewwel darba. Fi kliem il-Poeta Nazzjonali: 'L-innu nstema' għall-ewwel darba f'kunċert mużiko-letterarju li għamlet l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti fit-Teatru Manoel nhar is-Sibt 3 ta' Frar, 1923. Kienet daqqitu s-Soċjetà Mandolinistika tal-Birgu, waqt li kantaw il-bniet tal-Iskola tal-Gvern'. F'dal-kunċert, minbarra l-Innu Malti, kien indaqq xi xogħol ieħor minn ta' Robert Samut, u nħadmu xi siltiet mid-dramm 'Il-Fidwa tal- Bdiewa' ta' Ninu Cremona. Fl-istess serata kellu jsir ukoll xi żfin u qari ta' poeżija, kollox bil-Malti. U bħal fil-każ t'orkestri mandolinistiċi oħra, l-Għaqda Don Lorenzo Perosi, li bdiet minn ftit kitarri u mandolini, kibret u ttrasformat ruħha f' għaqda orkestrali. L-aħħar orkestra mandolinistika li nixtieq insemmi f'dal-artiklu hi s-Società Mandolinista 'San Giuseppe' li 'Orcestra San Giuseppe' tal-Kalkara, imwaqqfa fl-1914, u twaqqfet fi ħdan iċ-Circolo San Giuseppe Filarmonika mmexxija mis-sunmast Lorenzo Gonzi Sagra Familja A.D. 1897 tal-Kalkara. Ta' min jgħid $ Għamel żmien jidderiġieha. Kien l-assistent-surmast tal-Banda Vittorjosana u mhux l-ewwel darba li dderieġa l-Banda fin- nuqqas ta' xi surmast, anke f'programmi ta' ċertu portata. Kien bandist u mużiċist ta' ħila kbira. Kien kompożitur tal-Innu- marċ lil San Lawrenz: 'Il-Gran Levita Impavido', u innijiet oħra, fosthom tal-innu-marċ lil San Duminku. hawnhekk, li fl-istess sede tas-Soċjetà kien hemm ukoll l-Orcestra San Giuseppe, imwaqqfa fl-1914 taħt id-direzzjoni ta' Mro. Hija kienet daqqet għall-ewwel darba fil-pubbliku fil-festa tal-Via Sacra li ġiet organizzata fuq inizjattiva tal-Kappillan. Dil-orkestra tat diversi servizzi fil- Kalkara, speċjalment fil-festa tas-Salib Imqaddes li kienet tiġi ċċelebrata mill-Parroċċa matul ix-xahar ta' Marzu u fil-festa titulari. Iżda mal-mewt ta' Gonzi fl-1934 kienet għoddha sfaxxat, b'xi membri jkomplu jdoqqu sa qabel ma faqqgħet il-Gwerra. U minkejja li wara l-Gwerra kienu saru xi tentattivi biex jirxuxtawha, id-diriġenti taċ-Circolo iddeċidew li minflokha jwaqqfu banda. Intant, jidher li l-ewwel darba li dal-Grupp Mandolinistiku tal- Kalkara deher fil-pubbliku kien proprju fil-festa ta' San Ġużepp, is-Sibt 7 ta' Lulju 1917. Taħt il-bakketta tas-surmast Gonzi kienu ndaqqew dax-xogħlijiet: Divisi ma Uniti (Marcia) ta' Carmelo Simiana$; Sinfonia Sol ta' De Giovanni; Lucia di Lammermoor. Fl-aħħar tal-programm indaqqew l- (Mro. Dal-artiklu qed jitwassal lill-qarrejja Skalin fl-okkażjoni tal-festa titulari ta' Sant' Anna li ta' kull sena tiġi solennement iċċelebrata fir-raħal marittmu ta' Wied il-Għajn, u fl-okkażjoni tal-20 sena tal-orkestra tal-UoM 'Ġ.F. Abela' Junior College taħt id-direzzjoni tiegħi. Attard Anton: Soċjetà Mużikali San Lawrenza belt Vittoriosa A.D. 1883 — Ġrajjietha tul 125 Sena Battistino Vincent: Lorenzo Gonzi (1887-1934) Friggieri Oliver: L-Istorja tal-Innu Malti (kif sar u xi jfisser) Lawrenz Cachia: Dun Karm — Il-Ħajja tal-Poeta Nazzjonali Zahra Lorenzo: Ġrajjiet il-Banda Vittoriosana San Lawrenz Aktar artikli mill-istess awtur jinsabu fuq ODAR(DUoM (https://www.um.edu.mt/librarv/oar/) Carmelo Simiana, aktar 'il quddiem insibuh direttur tal-Orkestra Mandolinistika San Ġużepp tal-Każin tal-Banda 'San Ġużepp' tal-Ħamrun. Dil-Għaqda Mandolinistika kienet inbdiet minn Mro. Iżda dwar dan kollu nitkellmu f'artiklu ieħor iddedikat kollu kemm hu lilha.