Għaddew eżattament mitejn sena mill-ġrajjiet li ser niktbu dwarhom. Huma ftit riflessjonijiet li ser jeħduna lejn żmien meta l-gżejjer tagħna kienu mmexxijin mill-Gran Mastru De Rohan. Kien żmien ta' Ordni mfarrak. Gran Mastru Franċiż kien imwerwer minn dak li kien qed jiġri fi Franza rivoluzzjonarja. Lill-Ordni kienu ħadulu kollox. Il-Kavallieri, min- naħa tagħhom, kienu daru kontra l-istess Gran Mastru tagħhom. Il- konsegwenza kienet li De Rohan kien beda jimtela b'mibegħda kontra l-Ordni.l Id-djoċeżi kienet intelqet f'idejn Mons. Vincenzo Labini, Isqof Taljan, u li kien l-aħħar barrani li mexxa lill-knisja ta' Malta. Fi ftuħ is-sena 1794, il-Mosta kienet immexxija minn Dun Salv- Saver Bonnici bħala kappillan. Kien ilu jmexxi lill-parroċċa mit-30 ta' Mejju, 1771. Fl-1785 Bonnici kien ippreżenta lill-Isqof Labini l-aħħar Status Animarum tiegħu. F'dik is- sena 1785 kien hemm fil-Mosta 1465 familja. Ta' sess maskil kien hemm 1792 waqt li ta' sess femminili kien hemm 1670 ruħ. Kien iħossu sodisfatt bil-parroċċa tiegħu għax f'dik is-sena erbgħa biss ma kenux resqu jitqarbnu għall-Għid. Labini kien qed jagħmel viżta pastorali fid-djoċeżi. Bonnici kien qed jistennieh fil-parroċċa tiegħu. Imma, qabel ma l-Isqof għażel il-ġurnata tal-viżta fil- Mosta, il-Kappillan miet fis-16 ta' Jannar, 1794. $ Dun Feliċ Calleja, il-qassis Żurrieqi li kien qed ifantas f'moħħu li jibni f'Malta knisja ii tixbaħ iill-Pantheon ta' Ruma, kien għadu mhux il- Mosta. Ismu ma jidhirx fost il- qassisin li kienu fil-Mosta fil-bidu ta' l-1794. $ DUN ĠUŻEPP FARRUGIA: PARROKAT QASIR Bonnici kien Rabti. Is-suċċessur tiegħu kien mill-Belt Valletta. Dan kien Dun Ġużepp Farrugia. Il- Mosta kienet parroċċa li bdiet tikber. Farrugia ma kellux l- enerġija taż-żgħażagħ. Meta Labini tah f'idejh il-parroċċa hu kien wasal Il-Kappillan tal-Mosta biex jagħlaq sittin sena għax Dun Salv Saver Bonnici (1771-1794) twieled fis-16 ta' Awissu, 1734. $ Farrugia mexxa lill-parroċċa għal tliet snin biss. Hawn ser jinkiteb biss fuq il-bidu tal-parrokat tiegħu. Flimkien mad-disa' qassisin ta' l-aħħar żmien ta' Bonnici żdied wieħed. Il-Mosta kien fiha l-Kappillan u għaxar qassisin, b'ħidmiet fil-knisja parrokkjali u f'kappelli ċkejknin imxerrdin 'l hawn u 'i hinn. $ IL-KLERU TAL-PARROĊĊA Għall-istorja nniżżlu l-ismijiet tal-qassisin tal-bidu ta' l-1794. Maġenb isimhom ser titqiegħed id-data tat-twelid tagħhom, meta nafuha. Dawn kienu: il- Kappillan Dun Ġużepp Farrugia (16.8.1734), Dun Karlu Agius (22.2.1728), Dun Ġwann Bonnici (7.11.1729), Dun Feliċ Mangion (22.10.1734), Dun Pawl Farrugia (19.38.1735), Dun Karm Schembri (18.5.1749), Dun Franġisk Pullicino (22.1.1750), Dun Ġwann Magri (8.10.1752), Dun Salv Azzopardi (14.10.1754), Dun Ġużepp Micallef u Dun Marino Galea (2.3.1769). Ma' dawn jiżdiedu tliet kjerċi: Ġwanni Zammit, Saver Galea u Ġużeppi Imma kien hemm ukoll, skond id-drawwa taż-żmien żewġ kjerċi miżżewġin: Franġisku Agius u Salvu Galea. Dawn naturalment kienu jibqgħu bit-tonsura klerikali biss u, għalhekk qatt ma jsiru qassisin. Fost il-lajċi tal-bidu tas- sena 1794 tnejn biss ma kenux għamlu t-tqarbina ta' żmien l- Għid. Din hi l-parroċċa li sab l-Isqof Vincenzo Labini meta fis-16 ta' Mejju, 1794 żar il-parroċċa tal- Mosta. Saret id-deskrizzjoni tal- Knisja Parrokkjali msemmija ghall- Assunta. Ġie eżaminat il-kleru, issemmew il-kappelli li kienu fit- territorju ta' din il-parroċċa. Hawn (B għadna fi żmien il-knisja li kienet L-Isqof ta' Malta inbniet minn Tommaso Dingli. Il- Mons. Vincenzo Labini (1780-1807) Kappillan Farrugia kien l-aħħar wieħed li ma weriex il-bżonn ta' knisja kbira biex tissodista aħjar il-bżonnijiet tal-parroċċa. $ Minn din il-viżta ta' mitejn sena ilu nieħdu żewġ aspetti li jagħtuna idea ta' . dak li kien meħtieġ u dwar x'kienu l-attivitajiet tal-parroċċa. L-OSSERVAZZJONIJIET LI SARU Din l-ewwel parti nibnuha fuq l-osservazzjonijiet li l-Isqof għamel lill-qassisin tal-Mosta. Il-qassisin kienu iżjed milli meħtieġ jekk aħna nharsu lejn iċ- ċelebrazzjonijiet tal-quddiesa. Ma kienx hemm quddies tal-ħin daqskemm kien hemm qassisin. Kien hemm id-drawwa tajba li l-Insara jfittxu lil xi qassis individwali biex iqaddsilhom xi quddiesa għall-bżonnijiet tagħhom u tal-mejtin tagħhom. Labini jħeġġeġ lill-qassisin biex. ma jirrifjutawx. Imma l-qassisin kienu mixtieqa li jinkoraġġixxu lil dawk li jisimgħu l-quddiesa li ssir għalihom biex huma jitqarbnu wkoll f'dik il-quddiesa. Lill-qassisin jgħidilhom ukoll li tkun ħaġa aħjar jekk il-partikoli jiġu kkonsagrati fl-istess quddiesa. Għal xi raġunijiet prattiċi t-tqarbin seta' jsir wara li tispiċċa l- quddiesa bl-ostji tat-tabernaklu, kif sar kemm-il darba fl-imgħoddi. Lill-qassisin l-Isqof fetħilhom għajnejhom biex ma jonqsux milli jistudjaw flimkien biċċa mit-teoloġija morali ħalli jkunu jafu aħjar x'inhuma d-dmirijiet tagħhom fil-ħidma pastorali qalb il-poplu. F'dak iż-żmien kienet tingħata importanza lill-fatt ukoll li huma kellhom ikunu jafu tajjeb iċ-ċerimonji kollha tal-quddiesa. Fi żmien meta skejjel. ma kienx hawn u ħafna kienu jibqgħu bla ebda skola, Labini għafas fuq il-qassisin tal-Mosta biex lit-tfal subien u bniet jgħallmuhom ta' sikwit id-duttrina. Ġeneralment kienu jlaqqgħuhom fil-knisja stess. Billi dik kienet opra tajba ħafna, l-Isqof ta indulġenza ta' erbgħin ġurnata iill- qassisin kull meta jgħallmu d-duttrina. Għaqdiet f'dak iż-żmien ma kienx hemm. Bħalma kien diġà għamel fl-aħħar viżta, Labini tenna d-digriet li l-kjerċi kollha kellhom jidhru dejjem bis-suttana u bit-tonsura klerikali. Min ma jobdix ġie mhedded li jiċħdulu l-privileġġi klerikali. Fost dawn kien hemm li kjerku kien eżenti mis-setgħa ċivili. Kien jixraq li f'darhom ukoll jilbsu s-suttana, speċjalment meta jilqgħu lil xi nies. F'dak iż-żmien ta' faqar kbir l-Isqof ried li s-suttana tiddistingwihom minn dawk il-foqra tal-parroċċa li bilkemm kien ikollhom x'jilbsu. Niftakru li l-qassisin ukoll kemm-il darba kienu mill-familji l-iżjed foqra. Imma wieħed fil-familja li jsir qassis kien jitqies li għolla l-livell ta' dik il-familja; imma l-faqar kien jibqa' hemm għalihom ukoll. il-Mosta wkoll kienet raħal ta' ħafna bdiewa. Labini xtaq li l-qassisin ma jaħdmux bħala bdiewa fl-għelieqi. Ġew saħansistra mheddin b'xi pieni ekkleżjastiċi jekk ma jobdux. Imma għal x'uħud id-drawwa ma nqatgħetx malajr. imbagħad, insibu bħala l-aħħar ammonizzjoni li kull qassis kellu joqgħod attent li jaħrab il-kumpanija tan-nisa. F'dak iż-żmien, anke li sempliċement ikellmu mara fit-triq seta' jkun l-okkażjoni ta' kummenti min- naħa ta' x'uħud li huma dejjem lesti biex jikkritikaw. $ ĦIDMA GĦALL-PARROĊĊA KOLLHA Minbarra l-qassisin kien ikun hemm numru ta' lajċi li jaħdmu f'xi opra tal- knisja. Il-Kappillan kien iressaq dawn il-persuni kollha quddiem l-Isqof. Kienu jissejħu l-Prokuraturi. Għalkemm l-għażla tagħhom ma kenitx issir mill-Isqof, kien ikun l-isqof stess li jawtorizzahom għal dik il-ħidma. X'uħud mill-Prokuraturi kellhom ħidma li tiġbor fiha aspett ġenerali tal-ħajja tal-parroċċa. Dak li jagħmlu kien jolqot jew lill-qassisin kollha jew lill-poplu kollu tal-Mosta. Inħarsu l-ewwelnett lejn dawn. il-qassisin kienu jingħataw xi ħaġa għall-għajxien tagħhom minn dak il-ftit li kien jidħol. Għalhekk Dun Feliċ Mangion kellu fid-dmir tiegħu li jara x'kienu l-ħidmiet tal-qassisin. Hu kien jikteb kollox u mbagħad isir it-tqassim skond il-ġustizzja. Din issejħet il-Communia. Mangion kien responsabbli wkoll mill-Veneranda Lampada. Din kienet ħidma importanti ħafna għax kien ifisser li kellu f'idejh l-amministrazzjoni ġenerali tal-knisja. Dun Karm Schembri kien inkarigat mill-Kant fil-Knisja. Dun Franġisk Pullicino flimkien ma' Dun Ġwann Magri kienu responsabbli mill-Adorazzjoni Perpetwa, mill-qima lejn il-Qalb ta' Ġest u minn San Paċifiku Martri. San Paċifiku — ġisem sħiħ ta' qaddis miċ-ċimiterju ta' Prixilla, li ngħata lill-Parroċċa tal-Mosta fl-1783 bit-tħabrik tal-Kappillan Dun Salv Saver Bonnici. Il-foqra ma kenux neqsin lanqas fil-Mosta. Għalhekk Dun Karlu Agius kien dak li jieħu ħsieb jgħin lill-foqra tal-parroċċa. Dun Ġwann Magri u l-lajk Salvu Frendo kellhom fi ħsiebhom is-suffraġji għall-erwieħ. Dun Feliċ Mangion u Dun Pawl Farrugia kienu jorganizzaw it-talb fil-Knisja quddiem Ġesu Sagramentat fit-tarf tat-tabernaklu għal dawk li jkunu agunija. IL-FRATELLANZA U L-ALTARI Ġanni Galea u Xmun Borg tqiegħdu bħala prokuraturi għall- Fratellanza tas- Sagrament. Salvu Bonnici u Ġużeppi Grima saru l-prokuraturi tal-Fratellanza tar-Rużarju. Franġisku Azzopardi u Ġanni Camilleri kienu l-prokuraturi għall- Fratellanza tal-Madonna tal-Konsolazzjoni (li hi taċ-Ċintura) u għall-qima lejn San Filippu Neri. Tumas Chetcuti u Ġamri Chetcuti kienu prokuraturi għall-Fratellazna ta' San Ġużepp. Tumas Dimech u Salvu Dingli kienu l- prokuraturi tal-Fratellanza tal-Qalb ta' Ġest u anke għall-Adorazzjoni Perpetwa. Salvu Bonnici u Ġużeppi Azzopardi kienu jieħdu ħsieb li jaraw (Ritratt: Ruben Chetcuti) Il-Kwadru tal-Madonna tad-Dawl li jinsab fis-Sagristija tar-Rotunda. Fil-lejl ta' bejn il-15 u s-16 t'Awissu 1924, din ix-xbieha tal- Madonna baqgħet bla mittiefsa meta nirien ħarqu kulma kien hemm f'waħda mill-kmamar tas-sagristija fejn kien dan il-kwadru. min kienu dawk il- persuni li xtaqu li jitteħdilhom il-vjatku. Kien hemm pro- kuraturi għall-a/tari: Ġamri Camilleri għall- altar ta' San Pawl; Salvu Camilleri għall- altar ta' San Rokku; Lażżru Chetcuti għall- altar ta' Sant'Antnin ta' Padova; Ġużeppi Grima għall-altar u l- kwadru tal-Lunzjata. Għal x'uħud. tis- semma l-ikona biss. Kull kwadru tal-knisja tal-Mosta jissejjaħ ikona. Bħala Pro- kuraturi kien hemm: Franġisku Muscat għall-ikona tal-Ma- donna tad-Dawl; Mikiel Mifsud għall- ikona tad-Duluri; Salvu Galea għall- ikona taċ-ċkejken Ġesi; Dun Karlu Agius għall-ikona ta' San Ġwann Evanġelista; Dun Ġwann Magri għall-ikona tal-Madonna tal- Grazzja. Jissemma wkoll Ġanni Pisani bħala prokuratur tal-Qabar Imqaddes. ' IL-ĦSIEB TA' KNEJJES OĦRAJN Xi knejjes li n-nies kienu jmorru fihom kellhom prokuratur biex jieħu ħsiebhom. Dun Franġisk Pullicino u l-lajk Ġanni Mifsud kienu l-Prokuraturi għall-knisja tal-Madonna ta' l-Isperanza. Dun Karm Schembri kien Prokuratur għall-knisja ta' Sant'Anton. Dun Feliċ Mangion kien għall-knisja ta' San Leonard. Ġużeppi Schembri kien għall-knisja tal-Kunċizzjoni. Salvu Camilleri kien għall-knisja tal-Viżitazzjoni. Marjo Falzon kien għall-knisja ta' Santa Margarita. Il-kjerku Franġisku Agius kien il-Prokuratur tal-knisja ta' l- Assunzjoni, li kienet knisja oħra li ma nħalltuhiex mal-parroċċa. Din il-ħidma ta' qassisin u lajċi flimkien tagħtina idea kif kienet tqassam il- ħidmiet pastorali tagħha l-parroċċa tal-Mosta ta' mitejn sena ilu. DOKUMENTAZZJONI Ara Alex Bonnici, 'De Rohan: Gran Mastru li sar jobgħod lill-Ordni ta' San Ġwann, In-Nazzjon Tagħna, 29.11.1998, pp. 22-23; 'De Rohan: Gran Mastru Bla Saħħa Mixli b'Mibegħda lejn l-Ordni Tiegħu stess', l-Orizzont, 3.1.1994, p. 17. CEM, St. A., 19, n. 4 (Musta), bla numerazzjoni. ABBREVJAZZJONIJIET Arkivju Arċiveskovili ta' Malta. CEM Kurja Episkopali ta' Malta. ibid. Viżti Pastorali