ir-rivista tiegħek għal tmiem il-ġimgħe il-mument, 25 ta' Ġunju, 2000 Żewġt irjus tal-ġebel ieħed mill-postijiet li dejjem WA/ żibva l-ammirazzjoni ta' kulmin żaru hu l-Ipoġew ta' Ħal Saflieni. Appatti l-post, wieħed jista' jsemmi wkoll li minn hawn kienu nstabu ħafna affarijiet oħra. Fuħħar dekorat, u anqas dekorat, ġebel maħdum kif ukoll statwi li juru l-figura umana f'diversi aspetti. Dawn ta' l-aħħar huma interessanti jekk wieħed jagħti ħarsa lejhom kif suppost. Statwi fl-Ipoġew ta' Ħal Saflieni Hawnhekk instabu numru mdaqqas ta' statwi li wieħed jista' jgħid kollha kemm huma jagħitu ċertu indikazzjonijiet ta' x'seta' kien jiġri f'dan il-post li jinsab taħt l-art. Iżda l-unika waħda li wieħed jista' jgħid hi magħrufa minn kulħadd hi dik magħrufa bħala l-Mara r-Rieqda. Din l- istatwa hi żgħira iżda xorta waħda wieħed jista' jammira d-dettalji. Hawnhekk għandna mara ħoxna, li tinsab rieqda fuq sodda. Id-dettalji li naraw fis-sodda huma diġà xi ħaġa tal- għaġeb. Hemm it-traversi, kif ukoll is- saqajn tas-sodda. Ras il-mara hi mistrieħa fuq imħadda, li qiegħda żżomm b'id waħda. Il-mara hi liebsa dublett, li jibda mill- qadd sa fuq is-saqajn. Id-dublett għandu. l-piegi fil-parti t'isfel biss. jidher ukoll xi disinn fuq id-dublett, kif ukoll il-kulur aħmar. Dawn id-dettalji naturalment jagħtuna x'nifhmu li din l- istatwa ma kinixt sempliċi statwa biex iżejjen xi xkaffa. Hu maħsub li kienet tintuża waqt xi ċerimonji ta' dawk in-nies. X'tip ta' ċerimonja seta' jkun hemm hi mistoqsija li diffiċli wieħed jirrispondiha fi ftit kliem. Apparti din l-istatwa nstabu oħrajn. Fil- kollezzjoni tal-Mużew Nazzjonali ta' l- Arkeoloġija hemm statwa fejn naraw l- istess tip ta' sodda, iżda l-figura ta' persuna tidher li qiegħda wiċċha 'l isfel. Parti minnha nstabet miksura. Fuq sodda bħal dawn li għadna kemm semmejna STATWI MISJUBA F'ĦAL SAFLIENI ieħed mill-aktar perijodi importanti fl-istorja tal-kultura tal-gżejjer Maltin W/ss dubju ta' xejn hu l-pre-istorja. Għalkemm dokumenti miktuba minn dawk li għexu f'Malta ma jeżistux — għax ma kinux jiktbu — xorta.waħda dawn l-abitanti ħallew ħafna materjal li għadna napprezzawh sal-lum, u nitgħaxxqu bis-sbuħija artistika u intellettwali li ħallew warajhom. hemm imbagħad statwa oħra. Iżda din id- darba minflok figura umana hemm disinn qisu ħuta. Minn jaf x'riedu jispjegaw dawk l-ewwel Maltin li għamlu din l- istatwa2 Tliet biċċiet oħra li nstabu f'dan il-post pre-istoriku huma verament interessanti. Watida minnhom turi persuna umana bil- wieqfa. Il-proporzjon tal-figura jindika li hawnhekk qegħdin naraw xi ħadd oħxon. Iżda l-ħxuna hi xi ftit differenti minn tas- soltu. Veru li hemm il-laħam madwar is- saqajn u l-qadd. Iżda wieħed ma jistax jgħid li l-istatwa qiegħda turi mara ħoxna. Sfortunatament parti mill-istess statwa hi mkissra, anki mingħajr ras. Fl-istess post ta' l-Ipoġew ta' Ħal Saflieni nstabu żewġt irjus, iżda mingħajr il- kumplament tal-ġisem. Interessanti hu d- dettal li l-irjus jindikaw żewġ persuni differenti. Anki x-xagħar hu differenti, kif ukoll ċertu dettalji oħra li wieħed jara fil- wiċċ. Dan kollu jindika li min għamel l- irjus kien qiegħed jimita lil xi ħadd. Probabbilment dawn l-irjus kienu jitpoġġew fuq statwi bħal dik li għadna kemm semmejna aktar 'il fuq, li fil-fatt instabet iningħajr ras. It-tliet biċċiet li semmejna huma magħmula mill-ġebel tal-franka, u nstabu wkoll fl-istess post. Barra minn dawn, fl-Ipoġew ta' Ħal Saflieni nstabu numru akbar ta' statwi. Kollha kemm huma għandhom l-interess partikulari tagħhom. Dan minħabba li uħud minnhom jindikaw xi mard ta' da iż-żmien. Jista' jkun li l-istatwi tqiegħdu fit-tempju ta' taħt l-art biex jitolbu lill- allat tagħhom jagħtuhom l-għajnuna u jfejquhom; inkella kienu mod ieħor ta' ringrazzjament talli fiequ minin xi marda partikulari. Wieħed qatt ma jrid jinsa li fil-pre- istorja m'hemmx kitba. Għalhekk ikun irid jaħsibha sew qabel ma jibda jitkellem dwar dak li jkun hemm quddiemu.