Fl-1978, eżatt fl-ewwel ħarga ta' l-imnara, il-pittur Rafel Bonnici Cali' kiteb artiklu fuq kif hu kien spiċċa mdaħħal f'biċċa folklor marbuta ma' l-ewwel karozzi tal-linja fost dawk li kienu maħdumin Malta. Skond Cali' fl-artiklu tiegħu: Folklor fuq il-Karrozzi tan-Nar (1), meta ntemmet l-ewwel Gwerra Dinjija fl-1918, is- servizzi Ingliżi bdew ibiegħu b'irħis xi wħud mill-karozzi l- kbar li kellhom (l-aktar l- ambulanzi) u li issa li spiċċat il-gwerra kienu jqisu li m'għadx għandhom bżonnhom. Xi Maltin I- moħħhom jilħqilhom u li jaraw fit-tul xtraw minn dawn l- ambulanzi, żidulhom xi żewġ bankijiet fuq ġewwa u gallarija I fuq wara, u ġabu l-permess biex jgħabbu l-passiġġieri (2). I in-nies ta' l-irħula ntebħu li i b'karozza bħal din kont tasal il-Belt iktar malajr milli: bit- tramm jew bil-vapur ta' l-art, u l-biċċa ntogħġbot. a F'Ħal Tarxien, fejn trabba u kien joqgħod Rafel Bonnici Cali', kien hemm wieħed jismu Ċelest, li xtara ambulanza qadima, żebagħha kaħla ċar, biex taqbel ma' ismu, u kitbilha Ta' Ċelest, b'ittri kbar mal- ġnub. Dak iż-żmien, is-sidien Ġużi Gatt ta' dawn il-karozzi mhux biss setgħu jaħdmu għal fejn iridu u jaħdmu meta jridu, imma setgħu jiżbgħu il-karozzi tagħhom kif ifettlilhom huma. Xi ħadd mill-Furjana jiżbogħ il-karozza ħadra; ieħor minn Tas-Sliema jiżbogħha kaħla; u nibqgħu sejrin hekk. Wieħed raġel mill-Belt żebagħ il-karozza ħamra — il- kulur tal-martri - għax kien partitarju tal-festa ta' San Pawl. Imma ma. kienx kuntent b'daqshekk biss. Qabbad lil Rafel Bonnici Cali' biex ipinġilu x-xbiha ta' San Pawl fuq il-ġnub tal- karozza. Fi kliem Rafel Bonnici Cali nnifsu: 'Ix- xogħol intogħġob u għalhekk sidien oħra qabbduni npinġilhom qaddisin u xbihat oħra fuq il-karrozzi tagħhom…Sid minn Ħal Qormi ried lil San Ġorg fuq iż-żiemel, ieħor minn Ħaż- Żebbuġ ried lil San Filep, ieħor mill-Ħamrun ried lil San Gejtanu …U wieħed minn Għawdex ried lil San Pietru Pawl, il-patrun tal-parroċċa tan-Nadur (3) Minbarra x- xbihat tal-qaddisin, Gran Mastri u persunaġġi oħra mill-istorja ta' Malta, it-tiżjin tal-karozzi kien jinkludi wkoll girlandi ta' fjuri pinġuti mal- ġnub u l-warrani tal-gallarija. ' Għad hawn. ħafna li Għall-ħabta ta' l-1927, il-gvern B deherlu li kellu jibda jikkontrolla t- B trasport pubbliku daqsxejn aħjar. fi Mhux biss ħoloq ir-rotot mill-irħula (f għall-Belt (għalkemm ħafna drabi B dawn kienu għadhom bla ħinijiet B fissi) imma npona wkoll kulur partikolari għal kull rotta, u qatagħha li ma riedx aktar girlandi, ismijiet, u f xbiehat mal-ġnub tal-karozzi fuq $ barra. Hekk intemm ħesrem is- sehem ta' Bonnici Cali' u pitturi oħra $ bħalu fit-tiżjin tal-karozzi tan-nar (4). imma mqar bl-ilwien imposti mill-:B Gvern, xorta kien hemm il-wisa' fejn B is-sid seta' juri l-individwalita' tiegħu. Dak. it-tiżjin li: bil-Malti jissejjaħ TBERFIL, magħmul minn linji rqaq, f tikek, weraq, eċċ., jekk ikun magħmul bil-għaqal ma kienx jagħti fil-għajn ħafna u seta', u baqa', jsir. Dari, it-tberfil kien aktar magħruf fuq fi il-karettuni. Aktar tard bdew jitberflu ' Ii wkoll il-karozzini. Il-karozzin daħal f'Malta għall-ħabta ta' nofs is-seklu dsatax; imma l-karettun imur ferm aktar lura fl-istorja. It-tberfil tal-i karozzi tal-linja jinħass li ġej mit- tberfil tal-karettuni, li lum għebu mit- toroq tagħna imma li dari kienu ff magħrufa ma' kullimkien. Ikun tajjeb $ li nniżlu ftit dak li hu magħruf fuq it- fi tberfil tal-karettuni. $ għadhom jiftakru li l-karettuni 'tax-xogħor' jew 'tal-ħoloq', jiġifieri dawk li kienu jintużaw mill-bdiewa fil- ġarr u l-bejgħ ta' kull xorta ta' għelejjel, kienu jinżebgħu orinġ. Anke dawk il-karettuni l-kbar imsejħa 'tal-ġebel' li kienu jintużaw għall-ġarr tal- knaten u x-xorok mill-barrieri kienu jkunu, fil-biċċa l-kbira, orinġ. Dan għaliex dawn il- karettuni kienu jinżebgħu bil- MINJU. (red lead). Il-minju kien jinbiegħ bl-użin għax kien jiġi magħqud u tqil, qisu stokk, imbagħad kien jitħallat maż- ŻEJT. TAL-KITTIEN (/inseed oil) biex jiġi artab biżżejjed li tkun tista' tapplikah bil-pinzell. (Aktar tard waslu wkoll laned bil-minju mħallat u lest, imma fil-bidu kont trid tħalltu int.) Dari l-injam kien jinżebagħ jew bil-bjankett (white lead), jew bil-minju (red lead) bħala undercoat, imbagħad fuqu kien jingħata l-kulur. Imma l- karrettuni tal-ġebel u tax- xogħol kienu jingħataw xi tliet passati minju u jibqgħu hekk — orinġ. Mela karettun miżbugħ orinġ kien jittieħed għand: il- i BERFIEL biex dan iżejnu b'dik iż-żina li aħna nafuha bħala It-tberfil isir biż- żebgħa. Mill-gwerra 'l hawn sar possibli li wieħed imur f'ħanut taż-żebgħa u jixtri kull skala u kull iewn ta' żebgħa mħallta u lesta kemm tiftaħ il- bott u tbill il-pinżell fiha. Imma ma kienx minn dejjem hekk. Dari, iż-żebgħa kont trid tħallatha int, jew tqabbad lil taż-żebgħa jħallathilek. U kont trid tinqeda bit-TRAB TAL- KULURI kien jinxtara bl-użin. Dat-trab kien jiġi fl-ixkejjer, u tal-ħanut kien ikollu xi sitt kuluri differenti: l-isfar, l-ikħal, l-aħdar, l-aħmar, l-iswed u l- kannella. Iż-żebgħa kienet titħallat hekk: tħoll ftit trab tal-kulur fiż-żejt tal-kittien, iżżid ftit bjankett biex tagħti Il-MAĊINELL tiegħu fuq it-taħlita taż-żebgħa. tagħfas fuq it-taħlita biex tkisser iż-żrar u ċ-ċapep tat-trab biex it-taħlita tiġi ħaġa waħda u t-trab jinħall kollu fiż-żejt. Biex iż-żebgħa tissaħħaħ aktar, kien hawn min iżid ftit bjankett mat-taħlita. Il-maċinell kien ikun magħmul mill-rħam ukoll, u kien hawn ikbar, iżgħar u daqs dak li jidher fid-disinn. s-saħħa lit-taħlita (għax it- trab tal-kulur imħallat biż-żejt tal-kittien. biss. ma kienx b'saħħtu biżżejjed biex jiksi u jgħatti sewwa), titfa' ftit AKKWADIRRAŻA (acqua di rasa — speċi ta' terpentina biex it-taħlita tirqaq u l- pinzell jiġri iktar), u ftit VERNIĊ (varnish) biex wara li tiżbogh, iż-żebgħa tinxef aktar malajr. Fit-tberfil tal-karettuni l-aktar li kienu jintużaw kienu l-isfar Dari, ż-żebgħa kont tħallatha int jew iħallatielek tal-ħanut. Biex tħallat ried ikollok irħama lixxa u ċatta. Titfa' ftit trab tal-kulur fuq l-irħama, iżżid iż-żejt tal-kittien ġo ħofra li tagħmel fit-trab, tagħġen kollox b'sikkina taż-żebgħa, ) imbagħad taqbad il-maċinell minn-naħa ta' fuq, u tagħfas il-qiegħ tond mA Wi u l-ikħal (ara ftit id-disinji f'paġna 105 u 106). It-tberfil tal-karettuni kellu r-regoli tiegħu. Kien jitberfel biss in-naħa ta' barra taż-żewġ roti, in-naħa ta' barra taż-żewġ lasti, u t-trufijiet tad-dliegħi Bil-maċinell togħrok, tisħaq, iżżelleġ u u tas-salib. Meta mort inkellem lil Ġanni u Leli Caruana 'tal-Buġann' minn Ħal Għaxaq, li missierhom kien magħruf għall-bini tal-karettuni u li n- nies għadhom sallum jeħdulhom xi rota biex isewwuhielhom, Ġanni kien qalli hekk: Darba ġie wieħed u riedni nberfillu r- Wi roti miż-żewġ naħiet — fuq barra U f fuq ġewwa. Għidtlu: Int ta' x'hiex int $ dilettant, tal-karettuu jew tal-i karnival7 Għax jekk inberfilulek kif qed tgħid int, għall-karnival biss ikun Minn barra ż-żebgħa, biex tberfel trid ukoll pinzell irqiq bix-xagħar daqsxejn twil. l- berfiela li tkellimt magħhom kollha qablu li l-aħjar ikun pinzeli tax-xagħar tal-ġemel (camel's hair). Imma dari, bejn għax pinzell tajjeb mhux dejjem kont issibu, u bejn għall-ekonomija, mhux l-ewwel darba li l-berfiela għamlu l- pniezel tagħhom huma stess. Min iberfel il-karettuni kien jiltaqa' ma' ħafna żwiemel, u kienet ħaġa ħafifa li taqta' ftit xagħar twil minn denb iż- żiemel jew mill-frenża ta' fuq għonqu. Imma Michael Saliba : 'Tal-Milied', li joqgħod lejn Taċ-Ċawla, r-Rabat t'Għawdex, u li fi żmienu kien iberfel il-karozzi tal-linja, qalli li Il-Kurdun i il-pinzell ta' ma' għarqub iż-żiemel I l-aħjar xagħar mhux ta' denb iż-żiemel, imma dak li ż-żiemel ikollu minn taħt sidru sa taħt f żaqqu. Veru li mhux. iż- żwiemel kollha jagħmluha, i imma fil-biċċa l-kbira, fix-xhur tax-xitwa, iż-żwiemel JILBSU — jiġifieri jteligħu aktar xagħar IĠIŻŻUHOM jew IQARWŻUHOM — jiġifieri jneħħulhom ix-xagħar żejjed li jkollhom. Taħt żaqq iż-żiemel jinbtu xi erba' xagħriet twal li jfittxuhom għal xi pinzell tad- dberfil.. Hawnhekk ta' min wieħed jgħid li ma' għarqub iż-żiemel jikbru wkoll xi xagħriet twal, u bil-Malti dawn. jissejħu l-PINZELL. Imma dawn ma. kinux jinqatgħu; għax dak ix- xagħar qiegħed apposta biex meta ż-żiemel jogħroq, l- għaraq iġelben ma' saqajh u, permezz ta' dawn ix-xagħriet twal, joqtor għal ma' l-art. Jekk dan ix-xagħar jitneħħa, l-għaraq jibqa' nieżel għal ġo difer iż-żiemel u biż-żmien id-difer jitherra, bi ħsara kbira għall-bhima. Michael Saliba qalli wkoll li hemm xagħar ieħor, aħjar minn dak taż-żiemel, li dari kien jintuża biex jagħmlu xi pinzell irqiq. Il-mogħża, bejn biżlejha u sieqa ta' wara għandha xi ftit xagħar twil (li jiġi bħal dak li l-bniedem għandu taħt abtu). Dan ix- xagħar kien jintuża għall- pniezel, għalkemm ma kenitx ħaġa ħafifa biex tikkonvinċi lill-mogħża biex tħallik taqtagħulhal bis-Sifa Is-sifa taż-żbul L-istess Michael Saliba qalli li meta kienu jiġu veru daharhom mal-ħajt, xi berfiela ġieli użaw mqar is-sifa taż- żbul biex jagħmlu pinzell twil u irqiq. Dan kien jintuża darba, mbagħad jintrema. Il-pinzell irid ikollu wkoll manku minfejn taqbdu. Paul Saliba 'tal- Busa' minn San Ġiljan qalli li jekk taqbad rixa u tifliha sewwa, tinduna li fil-ponta tagħha, dik il-ponta li dari kienet tintuża bħala pinna, ikun hemm toqba rqiqa ħafna. Qalli li missieru ġieli ħa l-ikbar rixa li seta' jsib fil-ġewnaħ ta' tiġieġa, u daħħal ix-xagħar f'dik it-toqba rqiqa biex seta' juża r-rixa fit-tberfil tal- karozzini. Fil-paġni li jmiss qed nuru kif kienu jitberflu l-karrettuni. Dawn id-disinji huma ta' Feliċ Gauci minn Ħal Tarxien, li missieru kien magħruf bħala Nenu tal-Karettuni u kien armat bir-remissa fi Triq Lanzon f'Ħal Tarxien stess. Id-disinji juru t-tberfil tal-karettuni li jkunu miżbugħin orinġ. Dawn kienu jkunu l-karettuni l-kbar, tax-xogħol, jew 'tal-ħoloq'. — Karettuni iżgħar, magħrufa bħala 'taċ-ċinga', kienu jinżebgħu fil-biċċa l-kbira ħodor, u fit-tberfil, minflok iċ-ċelest jew il-blu ċar kien ikollhom l-isfar. il-karettuni 'taċ-ċinga' kienu jkunu għal xogħol ta' inqas strapazz, ngħidu aħna xi bejjiegħ tal-ħaxix-jew tal-pitrolju. Biex ma nħalluhomx barra nistgħu nsemmu wkoll il-karettuni 'tal-molof'. Dawn kienu jissejħu wkoll 'tan-namra' jew 'tal-familja' għax kienu jkunu maħsuba biex jintużaw minn min ried joħroġ il-familja għal xi dawra, jew minn dawk li kienu jieħdu pjeċir 8) jirkbu u jsuqu għal għonq it-triq. Minn dawn — kien hawn li kellhom xi saqqu żgħir li jitqiegħed fuq ix-xatba għall-kumdita' tar- rikkieb. ) IT-TBERFIL TAL-KARETTUN TAL- ĦOLOQ — Disinn isfar fuq sfond — ċelesti jew blu ċar — Ċelesti jew Blu ċar Disinn isfar fuq sfond orinġ Disinn isfar fuq sfond ċelesti jew blu ċar isfar Ċirku tal-ħadid IL- KAROZZINI Il-karozzini huma magħmula mill-injam tal- fagu. Dari kienu jinżebgħu minn iewn iż-żebbuġa, u t-tberfil tagħhom (skond Paul Saliba Tal-Busa) kien ikun skond id-disinn li qed jidher ma' ġenb din il- kolonna. Is-sinjal tan-nofs hu iswed, u ż-żewġ sinjali l-oħra li hemm fuq kull - ġenb tiegħu huma ħomor skuri. Skond is-Sur Saliba, dan l-aħmar kien jiġi billi l- ewwel jinżebagħ sinjal bil- minju (li jkun orinġ), imbagħad fuqu tgħaddi ieħor b'aħmar li jissejjaħ karminju (carmine). Fuq dan il-kulur ara t-taqsima fuq in-nogħra. IT-TBERFIL FUQ TAL- LINJA Peress li s-servizz tat- trasport pubbliku f'Malta beda b'karozzi ta' sidien privati, kulħadd armat għal rasu u jaħdem għal fejn irid, is-sidien fittxew li jagħtu dik il-laqta individwali lill-vetturi tagħhom, jekk xejn, biex is-servizz tagħhom jintagħraf minn dak ta' Erba' sinjali miżbugħin bil-minju (li jkun orinġ) u wieħed (fin-nofs) iswed Dawn il-ħames sinjali jitgħattew b'passata żebgħa ħamra li jgħidulha ikarminju'. Il-karminju jkun mifqugħ sew bil-verniċ biex is-sinjali ta' taħt jibqgħu jidhru. Ir-roti tal-karozzin ħadd ieħor. Kif għidna, fil-bidu kien jitqabbad xi artist bħal Bonnici Cali, jew jekk il-karozza jkollha biss xi kitba li tirriklama xi ditta jew xi prodott kien jitqabbad xi sign-writer. Dari, kemm it-Tarzna kif ukoll mas-servizzi Ingliżi, kien ikun hemm ħafna minn dawn is-sign writers jew 'żebbigħa' li xogħlhom, barra t-taħlit taż- żebgħa, kienli Disinn isfar fuq sfond ċelesti jew blu ċar jiżbgħu l-kliem u t-tabelli kemm abbord u kemm fl-uffiċini u l- ħwienet tax-xogħol. It-tabelli tal- ħwienet, qabel ma daħlu l-mezzi moderni, kienu wkoll, ħafna drabi, miżbugħa minn żebbigħa li jaħdmu mas-servizzi jew. it- Tarzna. Imma meta tiżjin bħal dan ma baqax iktar permess fuq il-karozzi tal-linja, l-artist inqala' 'l barra, u s-sign writer baqa' jagħmel biss dak il-kliem li juri fuq liema linja kienet taħdem il- karozza: Valletta — Zejtun, Valletta — Zabbar, eċċ. Imma s-sidien xtaqu xi ħaġa iktar, u sabu mezz biex, inkiss inkiss, daħal tip ta' tberfil jixbaħ lil dak tal-karettuni u l-karozzini. Sadattant pero, dawk li kienu jberflu kienu tgħallmu jiktbu. Peress li xi ismijiet, l-aktar ta' qaddisin, xorta baqgħu jinkitbu (fiċ-ċokon) fuq tal-linja u fuq it-trakkijiet privati, nibet stil ta' kitba li jintgħaraf u li jista' jissejjaħ 'l-alfabett tat- tberfil'. Fil-paġna li jmiss qed nirriproduċu dan it-tip ta' font. Dawn l-ittri kitibhomina Joe fil-Pittur' Farrugia li joqgħod Ta' Giorni. L-Imnara għandha wkoll kampjuni ta' dan l-alfabett bl-ittri miżjuda b'dawk li jissejħu 'dellijiet'. Wieħed mill-kampjuni li għandha l-imnara hu xogħol ta' Joe Farrugia 'il-Pittur', u l- ieħor hu ta' Michael Saliba 'Tal-Milied'. L-Imnara Nru. 1, Ġunju 1978 (2) L-istorja tat-trasport pubbliku bil-karozzi tan-nar hawn Malta bdiet għall-ħabta ta' l-1905 meta twaqqfet il-kumpannija The Malta Motor Imnibus and Transport Svndicate Ltd. Fuq dan is-suġġett ara l-ktieb L- Istorja tat-Trasport f'Malta, Guido Lanfranco, PIN, 1999 (3) L-Imnara Nru. 1, Ġunju 1978 (4) Għal ħafna snin baqgħet tifkira ta' dan it-tip ta' tiżjin, imma minflok fuq barra, fuq in-naħa ta' ġewwa tal-karrozza tal-linja — madwar il-gabina tax-xufier - fejn is-sid dejjem kien isib post fejn iqiegħed xi statwetta, anke b'xi bozza żgħira tixgħel quddiemha, xi vażun b'xi bukkett żgħir tal-fjuri tal-plastik, ritratti tat-tiġrijiet taż-żwiemel, santi ma kullimkien, posters ta' l-artisti, u l-bqija. F'Ottubru ta' l-1985 il-puluzija tat ordni li santi, stikers, statwetti, ritratti, riklami, u twaħħil ieħor kellu jitneħħa minn fuq il-karrozzi tal-linja. Fuq din l-ordni kienu saru protesti anke fil- parlament. ABCODE FERXJ XOLMONO PARST XWXX ZŻĊĠM 123456 789017 L-alfabett tat-tberfil, miktub minn Joe Farrugia til-Pittur'. Meta jitberflu fuq it-trakkijiet u vetturi oħra, dawn l-ittri jinżebgħu bid-'dellijiet' kif jidher fil-kampjun tal-ġenb. L-Imnara għandha verżjoni ''Għawdxija'' ta'dan it-tberfil, miktuba minn Michael Saliba 'Tal-Milied'. Fl-ewwel kwart tas-seklu sittax, il- kapitlu tal-katidral ta' l-Imdina indaħal għax-xogħol ta' tiġdid, tisbiħ, u tibdil fil-katidral ta' dak iż- żmien. Inbidel is-saqaf, saret faċċata ġdida, tqiegħed bieb ta' barra ġdid, u ġew irranġati n-navi u l-kampnar il-waħdieni li kellu l- katidral dak iż-żmien. Ix-xogħol beda fl-1518 u baqa' jkaxkar sa l- 1539 u aktar. Rendikont tax- xogħol u l-ipejjeż li saru għadu jeżisti fl-arkivji, u t-tagħrif ġie ppubblikat fi ktieb interessanti bl- isem ta' The 'Mandati' Documents at the Archives of the Mdina Cathedral, Malta 1437- 1539 ta' Stanlev Fiorini (1992). Fil-glossarju li hemm f'dal-ktieb (paġna Ivii) jissemmew dawn il- kelmiet marbuta maż-żebgħa u l- kuluri (it-tifsir li hemm wara kull kelma ma jinstabx fil-ktieb imma hu tiegħi): Trimintina: It-terpentina; li dari kienet issir bil-lampik ta' raża meħuda mis-siġar taż-żnuber, kellha anke użi mediċi. Dari ġieli ntużat bħala dlik kontra l-qamel fir-ras. Imma t-terpentina kienet tintuża l-aktar bħala thinner biex traqqaq iż-żebgħa u tħaffef il-mixi tal-pinzell. Blankectu: Il-bjankett; żebgħa bajda magħrufa mill-inqas minn żmien l-Eġittu tal-qedem. Bl- Ingliż tissejjaħ white lead. Jgħidu li fil-qedem kienu jagħmluha billi jitfgħu il-ħall ġo vażetti żgħar taċ- ċomb u jordmu. l-vażetti ġo munzell demel tal-bhejjem. Id- demel jeħmer u jisħon, u l-vażetti taċ-ċomb kienu jitherrew u jsiru trab abjad li jkun tajjeb għaż- żebgħa. Għalkemm aktar tard sabu mezzi aħjar ta' kif jaħdmuh, il-bjankett baqa' jintuża kważi sa żmienna; sakemm wara l-gwerra ma' baqax jintuża fiż-żebgħa kummerċjali peress li ċ-ċomb hu perikoluż għall-bniedem. Carmasinu: il-kermes. Dan it- trab ta' kulur aħmar jiġi minn insett imsejjaħ Coccus ilicis li jgħix minn fuq ċerti siġar tal- ballut. L-iġsma niexfa tan-nisa ta' dan l-insett jinsaħqu biex jipproduċu trab aħmar skur. Fl- 1842, G.F. Angas. fil-ktieb tiegħu A ramble in Malta and Sicilv, kiteb li fil-Ħdud u fil-btajjel il-Maltin kienu jilbsu barnuża ħamra li kienu jiżbgħuha 'with the Kermes of Barbar'. Il- kermes jissemma fid-dizzjunarju ta' De Soldanis Damma tal Kliem Kartaginis mscerred fel fom tal Maltin u Ghaucin ta' l- 1759. Zafarana: X'aktarx trab isfar meħud mix-xitla taż-żagħfran, magħruf l-aktar għat-taħwir ta' l- ikel imma li kien jintuża wkoll bħala żebgħa tad-drapp. Dan kollu juri li kliem bħal 'bjankett' u 'terpentina' kienu ilhom f'ħalq il-poplu mill-inqas minn żminijiet medjevali, u bdew jinqatgħu biss minn ftit wara l-gwerra 'l hawn. Fost kliem ieħor marbut maż-żebgħa u fi żmienna qed jinqata' nsibu il-keema NOGĦRA. Din hi kelma qadima semitika li kienet għadha komuni sa ftit ilu. Ħasra li qed tmut. In-Nogħra hi trab aħmar skur. Kif qal tajjeb De Soldanis, in- nogħra kienet tintuża minn mastrudaxxi u skrapan, imma dari kienet komuni wkoll fit- tibjid; imħallta mal-ġir u l-ilma kienet tagħti lewn ħamrani skur. It-Torri l-Aħmar, ngħidu aħna, kien ikun imbajjad bin-nogħra. Il-mastrudaxxi kienu jużawha biex oġġett magħmul mill-injam ta' l-abjad (ngħidu aħna. xi antiporta u anke xi tebut) iġibuh qisu tal-kawba. Kienu jħollu fuq in-nar ftit kolla 'tal-ħoloq' magħrufa wkoll bħala 'tal- mastrudaxxa'. Ma' din kienu jżidu ftit trab tal-kulur kannella msejjaħ 'terratombra', u ftit trab aħmar imsejjaħ nogħra. Wara li jiżbgħu l-injam b'din it-taħlita kienu jagħtu il-'gomma lakka' biex l- injam jiġi jleqq. Il-gomma lakka (jew l- alakka) llum nafuha bħala 'shellac'. L- iskrapan kienu jagħmlu xi ħaġa simili u ċerti żraben ileqqu ħafna baqgħu magħrufa bħala 'ta' l-alakka'. Hawnhekk nixtieq ngħid li n-nogħra u l- minju, għalkemm it-tnejn trab ta' lewn aħmar, m'humiex l-istess. ħaġa (għalkemm hawn min jaħseb hekk). In- nogħra hi red earth, red oxide, natural ochre, terra rossa, ocra rossa naturale, (FezO3), trab aħmar li jinstab fl-istat naturali fil-blat; filwaqt li l-minju hu red lead, minium, rosso di piombo, minio, (PbsOa) li, bħall-bjankett, jiġi miċ-ċomb. Biex ma jintnesewx, ejjew inniżlu l- ismijiet taż-żebgħa u t-trab tal-kulur kif kienu magħrufa u kif kont issaqsi għalihom m'għand taż-żebgħa sa ftit taż-żmien ilu: Ħajr (biex inġabar it-tagħrif fuq it-tberfil u t-taħlit taż-żebgħa): Felix Gauci (tal-Karettuni) minn Ħal Tarxien, Ġanni u Leli Caruana (tal-Buġann) minn Ħal Għaxaq, Karmenu Rotin (tal-Karettuni) mill-Munxar, Għawdex, Joe Farrugia (il-Pittur) minn Ta' Giorni Mikiel. Saliba (tal-Milied) mir-Rabat t'Għawdex, Paul Saliba (tal-Busa) minn San Ġiljan, Joe Zerafa (il-Prins) minn Ħal Qormi, Karmenu Vella (il-Buwġi), mix-Xagħra, Edwin Ciappara (taż-Żebgħa) mir-Rabat ta' l-Imdina, Karmenu Azzopardi (il-Pittur) mir-Rabat ta' l-Imdina