Adrian Schinas Viċi-President Valent Xuereb Segretarju Segretarju u PRO Norbert Gingell Teżorier Assistent Teżorier Attivitajiet li l-Kumitat qed jaħdem u jippjana għax xhur li ġejjin (jistgħu jinbiddlu skont iċ-ċirkostanzi:) Mejju e. Kappelli f'Għawdex. Ġunju e Kappelli fil- lokalita' tan- Naxxar. Ħbieb il-Kappelli Maltin GĦAQDA ĦBIEB Mejju 2020 e-mail: kappellimaltihbieb(i gmail.com Facebook: Hbieb il-Kappelli Maltin Ħarġa Nru 4 Il- Kappella iddedikata lil San Karlu Borromeo, Isqof ta' Milan, fil- Palazz tal-Inkwiżitur fil Girgenti, limiti tas- Siġġiewi Dan il-Palazz inbena fl-1625 bħala r- residenza tas-sajf għall-Inkwiżitur Onorato Visconti, fuq biċċa art li kienet ikkonfiskata mingħand Matteo Falson, jew Falzon, jew kif kien aktar magħruf bħala Matti Falzun. Dan Matti kien ikkundannat bħala eretiku flimkien mal-Kjeriku Wenzu Falzon li kien akkużat għal maġija s- sewda. Wenzu eżilja ruħu fi Franza fejn għadda ħajtu jeħodha kontra t- tagħlim tal-Knisja waqt li Matti mar fi Sqallija fejn għex fil-moħbi. It-tnejn ġew issentenzjati in absentia mill- Inkwiżizzjoni. Billi Wenzu ma kellu xejn ta' xi valur fil-pussess tiegħu, ma' ittieħdet l-ebda propjetà minn għandu. Matti baqa' magħruf mall- Maltin bħala s-Saħħar Falzun. Il-Palazz, bħala binja, hu mibni b'mod sempliċi, bil-faċċata pjuttost sempliċi, bi ftit elementi dekorattivi. Il-Kappella iddedikata li San Karlu Borromeo kienet inbniet maġemb il- palazz fl-1763 mill-Inkwiżitur Angelo San Karlu Barromeo għex bejn it-2 t'Ottubru 1538 u t-3 ta' Novembru 1584. Kien l-Arċisqof ta' Milan mill-1564 sal-1584 u wara sar San Borromeo. kien wieħed mill-figuri ewlenin fil-ġlieda tal-Kontra-Riforma tal-Knisja kontra ir-Riforma Protestanta flimkien ma' San Injazju ta' Lovola u San Filippu Kien K responsabbli: minn diversi riformi sinifikanti fil-Knisja Kattolika, — l-akbar waħda billi beda s- seminarji għall- edukazzjoni tal- qassisin. Il-ġurnata dedikata lil dan il- qaddis hija l-4 ta' Novembru. Il-palazz baqa' ir-residenza tas- sajf tal-Inkwiżituri sal-1798 meta l -Inkwiżizzjoni ġiet abolita fi żmien l-okkupazzjoni Franċiża f'Malta. Fi żmien l-Ingliżi dan il-palazz serva wkoll bħala ir-residenza tas :sajf tal-Ġvernaturi. Fi żmien it-Tieni Gwerra Mondjali parti. mill-kollezzjoni tal-Armerija fil-Palazz il-Belt ġew trasferiti hemmhekk għal aktar sigurta. Il-palazz safa fi stat ta' abbandun matul iż-żmien imma bejn l-1988 u l-1990 ġie restawrat u konvertit bħala is-residenza tas-sajf għall- Prim Ministru ta' Malta. Il-Kappella għandha zuntier żgħir quddiema li titla' għalih b'4 tarġiet. Aktar 'l fuq mill-bieb hemm tieqa fil-forma quadrofoil elliptika. Hemm ukoll żewġ kampnari, wieħed fuq kull naħa tal-faċċata, filwaqt li fin-nofs hemm salib fuq pedestal, dekorat bi skrolli forma ta' S. Kultant kemm il-palazz kif ukoll il- ġonna jkunu miftuħa għall- pubbliku. Ħajr: Kappelli Maltin Mejju 2020 KAPPELLA SAN ĠWANN IL-BATTISTA U SAN ANTON ABBATI, PALAZZ VERDALA, BUSKETT RABAT Il-perit malti Ġlormu Cassar kien imqabbad mill-Gran Mastru de Verdalle fis-sena 1586 biex jibnilu palazz fl-inħawi tal-Buskett. Ried ukoll jinkorpora kappella żgħira quddiem il-palazz u damet tintuża għal madwar tmenin sena. Meta laħaq Gran ruzzA Mastru Fra Rafel Cotoner ried li tibena kappella akbar biswit il-palazz. Ħuħ, il- Gran Mastru Fra Nikol Cotoner kompliha. Din il-kappella ġdida għandha fil-faċċata żewġ. pilastri: Doriċi: twal: fil-kantunieri bf'entablatura li ddur mal-binja kollha. Il- pediment jew frontispizju triangolari, f'nofsu jinsab salib bi tmien ponot tal- Ordni, tipikament kif kienu jibnu dejjem f'kull knisja jew kappella l-Kavallieri. Fil- kantunieri: mbagħad hemm. speċi ta' piramidi bi sfera fuqhom. Il-ħitan ta' din il- faċċata għandhom il-panewwijiet. Il-bieb huwa stil rinaxximentali u għandu żewġ pilastri Doriċi fil-ġnub u li fuqhom hemm pediment segmentali maqsum li f'nofsu nerġgħu nsibu l-arma tal-Cotoner, b'tieqa rettangolari 'l fuq. Hemm kampnar b'qanpiena waħda fuq wara. Il-perit tal-Ordni Francesco Buonamici hu attribwit li ddisisnja din il-kappella bħalma għamel knejjes oħra f'Malta. Bdiet tinbena fis- sena 1663 u tlestiet madwar sena wara. Hija għandha għamla rettangolari u msaqqfa b'saqaf troll għoli li jistrieh fuq ħames arkati li jitilgħu minn fuq gwarniċa għolja li ddur mal- ħitan kollha tal-kappella. Fil-għoli tal-ħitan tal- ġnub tal-kappella hemm żewġ twieqi li jdawlu l-kappella. L-altar għandu perspettiva sabiħa magħmula minn żewġ kolonni skolpiti fin-naħa t'isfel bix-xitla tal-qoton (mill-arma tal-aħwa Cotoner) u b'kapitell ta' stil Kompost. Dawn isostnu entablatura skolpita. wkoll bi gwarniċun sabiħ, li fuqu hemm żewġ nofsijiet ta' pediment segmentali maqsum, u li fuqhom għandhom żewġ anġli bil-qegħda. F'nofshom, miżmuma minn żewġ anġli oħra, hemm l- arma ta' Cotoner b'kuruna miftuħa fuqha. L- altar għandu tabernaklu tal-ġebel. Żewġ bibien ma' ġenb l-altar jagħtu għas-sagristija li hemm fuq wara, u fuq il-bibien hemm żewġ gwarniċi skolpiti fil-ġebel li fihom żewġ kwadri tal-pittura. Bħalma għamlu f'Sarria fil-Floriana u f'tal- Mirakli f'Ħal Lija , l-aħwa Gran Mastri Cotoner, il-kwadri li jinsabu f'din il-kappellai ħarġu mill- pinzell ta' Mattia Preti jew mill-bottega tiegħu. It-titular hu wieħed mill-isbah li pitter Preti f'Malta, esegwit b'kuluri delikati u kważi trasprenti, naraw lill-Madonna li f'ħoġorha żżomm lil Binha. Quddiemha San Ġwann il- Battista, b'wiċċ ta' żagħżugħ mill-isbaħ qieghed juri l-ħaruf lill-Bambin u ħdejh bil qegħda jidher Sant' Anton Abbati flimkien ma ħanżira. Warajhom jidher anġlu jżomm istandard tal-Ordni li fih tidher ukoll il-xitla tal- qoton. Sabiħ ukoll l-anġlu li jiġbed il-velu abjad tal-Madonna. Fil-ġnub tal-perspettiva tal-altar hemm żewġ kwadri oħra tal-Preti, wieħed tal- Arkanġlu Rafel u l-ieħor ta' San Nikola ta' Bari, il-qaddisin protetturi tal-aħwa Gran Mastri Cotoner. Insibu wkoll żewġ kwadri oħra li ħarġu mill-bottega tal-Preti li juru lil Kristu jidher lil San Tumas u l-ieħor il- Martirju ta' San Ġwann il-Battista. A Fil-kappella nsibu niċċa bl-istatwa ta' Santa Rita ta' Cascia, xogħol l-istatwarju Għawdxi Wistin Camilleri. Fin naħa. t'isfel tal-kappella, mal-ħajt hemm basso iljev. skolpit fil-ġebla Maltija li fl- 1887: nġieb mill-kappella mwaqqgħa li kienet tinsab ħdejn il- palazz: ta' Verdala u magħrufa bħala Santa Marija ta' Xewxa. Din kienet inbniet mill-familja Calava' qrib is-sena 1550. Dan il-basso-riljev huwa biċċa xogħol sabiħa tal-iskultura ta' stil Barokk u għalkemm ma nafux min għamlu jidher li ġej minn idejn tajba ħafna. Huwa juri lill-Familja Mqaddsa u taħtu hemm irħama li turi l-istorja tiegħu. Il-kappella hija miżmuma. tajjeb ħafna u mgħammra b'dak kollu li hu meħtieġ għall-kult divin u fiha ssir quddiesa kull l-ewwel ġimgħa tax -xahar. Ħajr: Kappelli Maltin San Nikola ta' Bari L-Arkanġlu Rafel Mejju 2020 Knisja tonda, xogħol kollu ta' Mattia Preti, kemm il-pjanta kif ukoll il-pitturi kollha li jinsabu fiha L-immatuluta Kumċizzoni ic 1876) Mistis Pooe (1813. Perspettiva tal-artal maġġur mill-gallarija IL-KAPPELLA TA' SARRIA, FURJANA Kien il-Kavallier Martin de Sarria Navarro li fl-1585 bena knisja fejn illum hemm dik magħrufa bħala 'Ta' Sarria'. Fis -sagristija tal-knisja li hemm illum hemm pittura ta' dan de Sarria. Fl-1675 Malta ntlaqtet qalil mill- marda tal-pesta. Dan wassal sabiex il-Gran Mastru Nikol Cottoner jagħmel wegħda li jekk dik il-marda ma ddumx biex tgħaddi, jibni knisja b'radd il- ħajr u jiddedikaha lill- Immakulata Kunċizzjoni. Hekk kif il-marda spiċċat minn Malta, il-Gran Mastru żamm kelmtu u fl-1677 ta bidu għall- bini tal-knisja li naraw illum. L- għamla tagħha hi tonda u saret fuq pjanta ppreparata minn Mattia Preti filwaqt li x-xogħol tal-bini sar taħt il-ħarsien ta' Lorenzo Gafà. Il-Gran Mastru tant kien grat għall-grazzja li Malta kienet qalgħet li kien ried li fit-8 ta' Diċembru ta' kull sena, l-Ordni tibqa' tfakkar dan l-avveniment billi f'jum il-festa tal-Kunċizzjoni tiġi ċċelebrata bil-kbir. Kellha tiġi ċċelebrata quddiesa pontifikali fil-knisja ta' Santa Katarina, li għaliha kien jattendi l-Gran Mastru u l-Kavallieri, u wara kienet issir purċissjoni bix- xbiha tal-Madonna ta' Caraffa għall-knisja konventwali. Wara, biex titkompla l- wegħda, kienet issir purċissjoni għall- knisja ta' Sarria, fejn kien jitkanta t-Te Deum. Il-knisja fiha artal wieħed u koppla li kienet tagħlaq b'lanterna imma maż-żmien din tneħħiet u minflokha tqiegħed salib bi tmien ponot. Fis -sagristija insibu pittura tal-Gran Mastru Nikol Cotoner u il-kwadru l-antik li juri l-Kunċizzjoni flimkien ma' San Ġwann l-Għammiedi u San Luqa, xogħol tal-pittur Taljan Antonio Ricci. It-titular il-ġdid hu xogħol mill- isbaħ ta' Mattia Preti, li minbarra dan il-kwadru nsibu xogħlijiet oħra tal-istess pittur fosthom il- kwadri ta' San Nikola ta' Bari, San Sebastjan, Santu Rokku u Santa Rosalia protetturi mill- mard tal-pesta. Fis-sena 2005 sarilha restawrar strutturali mit-Taqsima tar- Restawr fi ħdan id-Diviżjoni tax- Xogħolijiet taħt is-superviżjoni tal -Perit Herman Bonnici, b'kollaborazzjoni mad- Dipartiment tal-Istudju Barokki fl- Universita ta' Malta u dik ta' Bologna, filwaqt li fl-2013, l- għaqda mhux governattiva Din l- Art Ħelwa bdiet is-restawr tal- pitturi kollha, k liema restawr sar mid-ditta Giuseppe Mantelli Restauro. Ħajr: Kappelli Maltin Mejju 2020 Il-kelma kappella li wkoll tintuża għal xi bini li fih issir il-liturġija ġejja mill-Franċiż chapele li fl-aħħar mill-aħħar ġejja mil-Latin cappella li tflisser kappa żgħira. Kappa żgħira jew chapele kien il-mantell ta' San Martin ta' Tours li qasam mal-fqajjar inċerċer li kien ra fit-triq. Hawn mhux sejrin noqgħodu nidħlu fl- istorja ta' San Martin u x'rabta kellu mat- twelid tal-kelma chapele. Kappella oriġinar- jament kienet tirreferi għal post fi knisja li fih kienu jinżammu r-relikwi tal-qaddisin. Illum għadna nsibu kappelli laterali fil-knejjes tagħna kif ukoll il-kappella tas-sagrament. Kappella aktarx tkun tagħmel parti minn xi bini ieħor. Għalhekk insejħulhom hekk il- kappella tal-isptar, il-kappella taċ-ċimiterju, il- kappella tal-ħabs, il-kappella tal-ajruport eċċetra, huma knejjes li nsibuhom f'bini ak- bar. Kappella wkoll tissejjaħ dik li fiha jsiru l- konklavi biex jintgħażel papa ġdid. Il-kappella Sistina fil-palazzi tal-Vatikan tagħmel parti minn bini akbar. Imma mhux l-istess meta niġu biex nirreferu għall-knejjes konventwali jew li jkunu parti minn xi kunvent tal-patrijiet. Dawn ma nsejħulhomx kappella imma knisja bħal pereżempju l-knisja ta' San Mark ir- Rabat, il-knisja tal-Kapuċċini l-Furjana jew il- knisja ta' San Franġisk ta' Putrijal. Dawn huma knejjes li jagħmlu parti minn binja ak- bar. La qed insemmu l-kunveneti tajjeb nagħmlu d distinzjoni bejn kunvent u monasteru. Sa żmien San Franġisk u San Duminku, (seklu XIII) kienu jeżistu biss monasteri. Monasteru huwa l-post għall-irħieb, dawk li jgħixu ħajja axxetika u spiss f'iżolament. Monasteru ġejja minn Mono stare, toqgħod waħdek. Fil- monasteri l-irħieb kien ikollhom speċi ta' appartament kull wieħed, b'biċċa art biex jaħdmuha u jgħixu għal rashom minkejja li jkunu f'binja waħda bħal ma kienu u għadhom xi wħud mill-Benedittini. Monasteru jissejjaħ ukoll il-post fejn joqgħodu s-sorijiet tal- klawsura. Kunventi bdejna nsibuhom mat- twaqqif tal-Franġiskani u d-Dumnikani, issa nbdiet forma ġdida ta' ħajja flimkien, con vivere, tgħix flimkien, kliem li minnu ħarġet il- kelma 'kunvent'. Mela l-patri joqgħod fil- kunvent, ir-raħeb joqgħod fil-monasteru imma billi hawn Malta ma għandniex irħieb lanqas għandna monasteri maskili iżda għandna monasteri ta' sorijiet tal-klawsura bħal pereżempju ta' Sant' Ursula l-Belt jew ta' Santa Skolastika fil-Birgu. Knejjes żgħar F'pajjiżna hawn numru kbir ta' kappelli fil- kampanja. Minkejja li dawn ma jagħmlux parti minn xi binja akbar xorta waħda ma nsejħulhomx knisja. F'dan il-każ għandna t- tendenza li nsejħulhom kappelli minħabba d- daqs tagħhom. Ġeneralment il-kappelli fil- kampanja tagħna huma ċkejknin u kienu jser- Vu biss biex lill-bdiewa u lir-raħħala li kienu jgħixu bogħod mill-parroċċa sabiex dawn kienu jkunu jistgħu jsibu fejn jaqdu l-ħtiġijiet spirtwali tagħhom. Illum xi wħud minn dawn il- kappelli ma għadhomx fl-imwarrab u sabu ruħhom fil-qalba tal-belt jew raħal li sekli ilu kien jidher imbiegħed. Iżda kappelli żgħar ma jinstabux biss fil- kampanja. F'bosta rħula qodma Maltin insibu għadd ta' knejjes żgħar fil-qalba. Araw ir- Rabat, Ħaż-Żebbuġ, Ħal Qormi jew iż-Żejtun. Kemm kappelli hemm fil-qalba ta' dawn l- irħula antiki2 Bosta minnhom inbnew bħala wegħda minn xi familja nobli. Xi kappelli ngħidu li huma ġuspatronat. iffisser li dak il-bini jkun inbena minn xi ħadd u ħallieh lill-familja tiegħu biex tieħu ħsieb hi u għalhekk il-binja ma tkunx parti mill-parroċċa. Eżempju ta' dan insibu l-kappella tad-Duluri f' Ħaż-Żebbug u dik ta' San Franġisk ta' Pawla f' Ħal Qormi. Bħal dawn insibu bosta oħrajn. Jissejħu kappelli wkoll dawk il-knejjes żgħar li fihom issir adorazzjoni matul il-ġurnata kollha. Dawn jistgħu jkunu jew xi kappella antika li lum qed isservi għal dan il-għan bħal dik ta' Sant' Antnin u Santa Katarina f'Birkirkara u ħafna oħrajn jew binja ġdida li nbniet għal dan il-għan jew infetħet għal dan il-għan bla ma qatt kienet kappella, bħalma nsibu Tal-Pietà ħdejn il-knisja parrokkjali tal-Madonna ta' Fatima jew Ħaż- Żebbuġ dak li huwa maghħruf bħala ċ-Ċenaklu. Dawn ukoll jissejħu kappelli, kappelli tas- sagrament. Kappelli jissejħu wkoll dak il- postijiet ġodda li qegħdin iservu lill-poplu li jgħix qribhom. Bħala eżempju nistgħu nsemmu dik ta' Mlit fil-Mosta jew tas-Sagra Familja f'Ħal Qormi. Mhux faċli tgħid eżatt id-differenza bejn kappel- la u knisja għax it-tnejn iservu għall-istess għan imma kif rajna hemm anke rwoli differenti.