Ikonografija ta' San Mikiel FIS-SANTWARJU PARROKKJALI TA' KERĊEM fl-okkażjoni tal-wasla fostna tal-Istatwa ta' San Mikiel, 40 Sena ilu Fit-teologija Ġudajka l-anġeloloġija qatt ma kienet xi branka maġġuri, minkejja li fil-ħsieb u fil-letteratura Ebrajka, sa mill-Antik Testment, l-anġli kellhom l-irwol tagħhom ukoll. Kienu meqjuma fis-sinagoga tal-Lhud bħala ministri ta' Alla. U allura kienet ħaġa kważi naturali għall- Knisja li oriġinat fost il-poplu Lhudi, li tqimhom bħala qaddejja distinti tad-Divinita'. Difatti, il- qima lejn l-anġli qaddisa — u partikularment lejn San Mikiel Arkanġlu — fil-Knisja Kattolika tmur wwel żminijiet. ġie Ġesu' Kristu stess;assigura lill-ewlenin dixxipli tiegħu li Hu għad jerġa' jiġi fil-glorja flimkien mal-anġli tiegħu mill-ħajjin u mill-mejtin ( Mt. Imma qabel dan, insibu rreġistrat fil-Vanġelu ta' $m tal-Arkanġlu Gabriel fil-Misteru tal-Inkarnazzjoni (Lq.1: 26-38) u s-sehem ta' anġli oħrajn iKristu fil-lejl qaddis tal-Milied (Lq.2: 8-14). Kienu wkoll l-anġli, li minn ġewwa l-qabar vojt Kristu mill-mewt (Lq£24 :4-7). L-IKONOGRAFIJA TAL-ANĠLI KOMUNI ĦAFNA FIL-KNEJJES INSARA Mhux għalxejn mela li f'ħafna mill-knejjes imxerrda mad-dinja kollha, l-ikonografija tal-anġli hi fost l-iktar komuni fost ix-xbihat sagri li jżejnu dawn l-imqades fejn eluf u miljuni ta' nsara jiltaqgħu kuljum biex jitolbu u jaqdu d-doveri reliġjuzi tagħhom. U jekk dan hu veru għall-maġġuranza l-kbira tal-knejjes f'pajjiżna, ma jistax jonqos lanqas fil-kas tas- Santwarju Parrokkjali ta' Kerċem. Jekk niflu sew l-arti sagra fil-knisja parrokkjali ta' raħalna nsibu għadd ta' xbihat ta' anġli. Biżżejjed insemmi xi eżempji fl-arti pittorika li bħalissa qed jgħaddu minn moħħi, fosthom il-kwadru titulari, il-kwadru tal- Madonna tal-Karmnu, il-kwadru ta' San Ġużepp, u l-kwadru ta' San Rafel. U ma' dawn imbagħad wieħed jista' jsemmi diversi statwi ta' anġli li f'ċerti okkażjonijiet jinħarġu fil-knisja (bħal fil-kas tal-Kwaranturi), u anke barra mill-knisja (bħal fil- kas tal-festa titulari) bħala parti mid-dekorazzjoni f'dawn l-okkażjonijiet solenni annwali. FL-ARTI SKULTORJA U FL-ARTI PITTORIKA Imma f'din il-kitba nixtieq niffoka biss fuq l-ikonografija ta' San Mikiel fis-Santwarju Parrokkjali ta' Kerċem. Fl-arti Kristjana, San Mikiel huwa ġeneralment rappreżentat bħala gwerrier, xi drabi liebes il-korazza, xi drabi bit-tarka, bix-xabla f'idu waqt li jgħaffeġ taħt saqajh lix-xitan taħt forma umana, jew inkella dragun li jirrapreżenta l-ħażen. Drabi oħra narawh ukoll bil-miżien f'idu, bħala dak li fis-siegħa tal-mewt iħares l-erwieħ mill-qawwa ta' Lefien il- satana waqt li jakkumpanjahom meta jidhru quddiem Alla għall-ġudizzju finali. Dawn huma l-iktar komuni fl-arti skultorja. Imma wieħed irid jgħid li hemm każi oħrajn fejn l-artist ma jsegwix dawn in-normi ġenerali relatati mal-ikonografija ta' San Mikiel. Eżempji ta' dawn (għalkemm forsi ma humiex daqshekk komuni) insibuhom fil-knisja Parrokkjali tagħha u għad jissemmew iktar 'il qudiem f'dan l-artiklu. Fl-arti pittorika imbagħad, mhux rari li nsibu lil San Mikiel jispikka fost għadd, xi drabi għadd kbir ta' anġli oħra, fil-ġlieda kontra Luċiferu u l-anġli ħżiena l-oħra li ħaduha kontra Alla (Apok. U hawn naraw rifless tal-Liturġija Rumana li ssegwi l-ħsieb tal-Padri Griegi, u ssejjaħlu bħala l-prinċep tal-qawwiet tas- Sema ('princeps militiae coelestis quem honorificant angelorum cives'). F'dan il-kuntest, ngħaddi issa biex nitkellem dwar xi xbihat ta' San Mikiel Arkanġlu li nsibu fis-Santwarju Parrokkjali ta' Kerċem. IL-KWADRU TA' SAN MIKIEL Nibda billi l-ewwel nett ngħid xi ħaġa dwar il-kwadru ta' San Mikiel Arkanġlu li jinsab fuq il-bieb tan-naħa tat-tramuntana f'nofs il-korsija tal-knisja parrokkjali. Din kienet l-ewwel xbieha ta' San Mikiel li kien hawn f'dan is-Santwarju. Il-kwadru, li huwa xogħol ta' pittur mhux maghruf, huwa kopja ta' dak ta' Guido Reni (1575-1642). Kien tħallas minn Dun Mikelanġ Grech Żammit, saċerdot minn Santa Luċija, li wara li serva għal xi snin fil-knisja parrokkjali tagħna, kien qatta' l-bqija ta' ħajtu f'ħidma pastorali fil-Knisja Kolleġġjata ta' San Pawl Nawfragu tal-Belt Valletta. Fuq dan il- kwadru wieħed jista' jara l-istemma araldika ta' Grech Żammit, u anke s-sena ta' meta sar fl-1883. F'dan il-kwadru ta' San Mikiel wieħed josserva żewġ kuluri predominanti: l-ikħal (li jkolli ngħid li tefa xi ftit maż-żmien) u l-aħmar. L-ikħal, meta wżat fil-figuri tal-anġli, jirrappreżenta l-qawwa, waqt li l-aħmar jirrapreżenta servizz għaqli. L-isem Mikiel ifisser 'Min hu bħal Alla7' San Mikiel huwa magħruf għall-qawwa u għall-kuraġġ eċċezjonali tiegħu. San Mikiel jiġġieled għat-tajjeb biex fl-aħħar mill-aħħar dan jipprevali fuq il-ħażen. San Mikiel ħafna drabi huwa mitlub jinterċedi għal dawk li jonqoshom il-kuraġġ, biex allura jirbħu il-biżgħat tagħhom. Oħrajn jinvokawh biex jgħinhom jirreżistu t-tentazzjonijiet, u fuq kollox, biex ikollhom il- qawwa biex jagħmlu t-tajjeb. Il-kulur aħmar li jispikka fil-mantell f'din il-figura ta' San Mikiel juri l-effiċjenza tal-Arkanġlu fil-qadi t'Alla. Is-servizz ta' San Mikiel lil Alla jidher l-iktar fil-ġlieda tiegħu kontra Luċiferu, li fir-ribelljoni tiegħu kontra Alla (huwa kkwotat li) lissen il-kelmiet 'non serviam' frażi li bil-Malti tfisser 'Jien ma nservix'. F'dan il-kwadru San Mikiel jidher bix- xabla f'idu l-leminija fid-direzzjoni ta' ras Luċiferu (rappreżentat f'forma umana), li jinsab imrażżan sew taħt is-sieq x-xellugija tal-Arkanġlu. SAN MIKIEL U L-ISTATWA TAL-MADONNA TAS- SOKKORS Xbieha oħra ta' San Mikiel — li fiha ma narawx l-emblemi (elmu, xabla, korazza, tarka, miżien) ġeneralment marbuta mal-ikonografija ta' San Mikiel — insibuha bħala parti mill-istatwa titulari tal-Madonna tas-Sokkors. Din l-istatwa, opra tad-ditta 'Gallard et Fils' ta' Marsilja, saret fis-sena 1897, fi żmien il- Kappillan Dun Anton Debono. Hawn f'din l-istatwa, apparti l-erba' putti fuq is- sħaba taħt riġlejn il-figura dominanti tal-Madonna, jispikkaw żewġ anġli mdaqqsa mqabbda mal-mant kaħlani tagħha. Dawn iż-żewġ anġli nsibuhom ukoll fl-ikona biżantina oriġinali tal-Madonna tas- Sokkors Perpetwu li fil- Knisja Ortodossa Orjentali hi magħrufha wkoll bħala 'Omm. Alla tal-Passjoni'. Hi msejħa hekk minħabba £ l-istrumenti tal-passjoni li jġorru ż-żewġ anġji li jidhru wieħed fuq kull naħa tal- figura tal-Madonna f'din m l-ikona famuża. Dawn iż- B żewġ anġli jirrapprezentaw lil-arkanġli San Mikiel u San Gabrijel. Fl-ikona biżantina l-anġlu fuq il-lemin , tax-xbieha tal-Madonna 7 jirrappreżenta lil San Mikiel li jżomm f'idejh il-lanza u l-isponza tal-Passjoni, waqt li l-anġlu fuq ix-xellug jirrappreżenta lil San Gabrijel li jġib f'idejh is-salib u l-imsiemer. Ispirat minn din l-ikona famuża, li fl-aħħar nofs tas- seklu dsatax meta saret l-istatwa titulari tal-Madonna tas-Sokkors għall-parroċċa ta' Kerċem, id-devozzjoni lejha kienet fl-aqwa tagħha, l-artist ma setax jonqos li jdaħħal ukoll b'xi mod il-figura tal-arkanġli San Mikiel u San Gabrijel li jidhru fix-xbieha Biżantina tal- Madonna tas-Sokkors Perpetwu. U la semmejna l-ikona Biżantina tal-Madonna tas- Sokkors Perpetwu, hawn irrid ngħid li anke fis- Santwarju Parrokkjali tagħna, fis-sagristija l-kbira, wieħed jista' jara kopja ta' din ix-xbieha li l-oriġinali tagħha tinsab meqjuma fil-Knisja ta' Sant Alfons ġewwa Ruma. Din ix-xbieha ex voto, xogħol ta' E. Galea, kienet irregalata lill-Parroċċa ta' Kerċem mis-Sinjorina Marija Calleja (ta' ĠannaRes), fis- sena 1948. L-istess xbieha insibuha wkoll f'mużajk fil-faċċata tas-Santwarju Parrokkjali, opra li ġiet inawgurata nhar it-30 ta' Mejju, 2010 minn Monsinjur Girgor Grech u mbierka mill-E.T. Tiegħu Mons. Isqof Mario Grech, fl-okkażjoni tal-40 anniversarju tal- Ordinazzjoni Saċerdotali ta' Mons. Girgor Grech. SAN MIKIEL U SAN GIRGOR IL-KBIR L-arzella ta' fuq l-orgni xogħol tal-Prof. Ġużeppi Briffa saret fis-sena 1941 u giet inawgurata fid-9 ta' Novembru ta' dik is-sena. Din l-arzella tirrakkonta episodju importanti fil-ħajja tal-Papa San Girgor il- Kbir, meta fil-bidu tal-pontifikat tiegħu, fis-sena 590, kellu jiffaċċja epidemija tal-pesta ġewwa Ruma. L-aqwa arma quddiem flaġell bħal dak, kien it-talb. San Girgor talab lil Alla bl-intercessjoni tal-Madonna. U hawn ordna li ssir purċissjoni penitenzjali mat-toroq ta' Ruma waqt li flimkien mal-poplu kanta litanija twila ta' invokazzjonijiet lil Alla biex dak il-flaġell jieqaf. Skond ma nkiteb ħafna iktar tard, sekli wara, jingħad li meta l-purċissjoni waslet fejn il-Musulew ta' Adrijanu, San Girgor kellu viżjoni. Ra lil San Mikiel Arkakanġlu Lefien il- BANDA SAN GIRGOR fuq l-għoli tal-Qabar idaħħal ix-xabla fil-għant tagħha, bħala turija li t-talba tiegħu kienet milqugħa minn Alla, u li l-pesta kienet waqfet. Propju fil-għoli ta' din l-arzella li fiha Briffa jispjega b'mod eżawrjenti din il-ġrajja tal-biza', jidher l-Arkanġlu San Mikiel fuq Kastell Sant Anglu, waqt din l-azzjoni simbolika. Rifless ta' din l-istess. ġrajja jidher ukoll fl- istawa (imsejħa 'taż-Żewġ') li turi lil San Girgor. jitlob l-intercessjoni tal-Madonna tas-Sokkors, waqt li propju ħdejn riġlejn il-figura tal- Madonna, jidher ukoll L e ftttl San Mikiel f'forma ta' puttin idaħħal ix-xabla fil-għant tagħha. Din l-istatwa tassew artistika, li ħarget minn idejn l-istatwarju bravu Michael Camilleri Cauchi, saret fis-sena 1996, b'inizjattiva tal-Għaqda tal-Armar. Ta' kull sena fl-okkażjoni tal-festa tal-Madonna tas- ' Sokkors issir dimostrazzjoni b'din l-istatwa li tittella' fuq pedistall fiċ-ċentru ta' Pjazza Salvatore Busuttil. L-ISTATWA TA' SAN MIKIEL: XOGĦOL WISTIN CAMILLERI Fis-sena 1975, propju 40 sena ilu, waslet fostna l-istatwa ta' San Mikiel li għandna fil-Knisja Parrokkjali. Din l-istatwa, xogħol l-istatwarju Wistin Camilleri, kienet ikkummissjunata lilu, ħafna snin qabel, minn Patri Samwel Powell, Kapuċċin. Sa issa għadni ma skoprejtx x'kien il-ħsieb oriġinali ta' Patri Samwel meta ordna li ssir din l-istatwa. Naf pero' li dan il-Kapuċċin kien devot kbir ta' San Mikiel. Naf li għal xi snin, din l-istatwa żammha fid-dar ta' ommu Helen Powell, ġewwa l-Marsa. Niftakar sew meta kelli l-eperjenza li flimkien man-nanna tiegħi materna, in-nanna Marinton, kont żort lis-Sinjura Helen Powell f'darha u hemm niftakar li rajt għall-ewwel darba din l-istatwa li sussegwentement kellha tasal fil-parroċċa tagħna madwar 15-il sena wara. Ngħid il-verita', meta rajt din l-istatwa l-ewwel darba — kien għad għandi madwar ħdax-il sena — kienet impressjonatni xi ftit. Qatt ma kont rajt seba'minn dawk (l) taħt San Mikiel. KIF ĠIET F'TA' KERĊEM DIN L-ISTATWA2 Jgħidu li meta ġiet nieqsa ommu, Patri Samwel wera x-xewqa li dik l-istatwa ta' San Mikiel tingħata lill-Parroċċa tas-Santissima Trinita' tal-Marsa, imma xi ħadd mill-patrijiet oġġezzjona. Għalfejn ma nafx. U hawn allura l-istatwa reġgħet sabet ruħha f'Għawdex fejn kienet issawret snin qabel mill-Kav. Ħabta tas-sena 1975, ġiet f'idejn ċerta Marija Grima minn San Lawrenz, illum residenti r-Rabat. Patri Samwel kien wera x-xewqa tiegħu lil Marija Grima li din tgħaddiha lil xi parroċċa ġewwa Għawdex. Naturalment, Marija l-ewwel li ħasbet kien li tgħaddi din l-istatwa lill-parroċċa ta' San Lawrenz. Għaldaqstant għamlet xi kuntatti mal-kappillan ta' San Lawrenz, iżda għal xi raġuni ma waslux fi ftehim. Kien hawn li Marija ħasbet li toffri din l-istatwa lis- Sorijiet Karmelitani ta' Kerċem, imma billi l-istatwa hi xi ftit kbira biex setgħet titpoġġa fil-kappella ta' Santa Tereżina, is-Superjura, li dak iż-żmien kienet Sr Letizia Voltattorni, ma laqgħetx din l-offerta. Kontra dak li darba kiteb xi ħadd, din l-istatwa qatt ma ġiet aċċettata mis-Sorijiet Karmelitani ta' Kerċem. Kien hawn li Marija Grima ħasbet li tgħaddi l-istatwa lill-Parroċċa ta' Kerċem. Permezz ta' Monsinjur Girgor Vella, sar kuntatt mal-Kappillan ta' Kerċem, Dun (illum Monsinjur) Franġisk Debrincat, u dan aċċetta din l-istatwa bil-ħsieb li tkun esposta fil- Knisja Parrokkjali nhar il-festa tal-Qaddis, id-29 ta' Settembru. Hekk baqa' jsir sa ftit tas-snin ilu. Tassew ħasra, li forsi minħabba l-ħtieġa ta' ftit restawr, din ilum tinsab imwarrba u moħbija mill-għajnejn tal- pubbliku. Jien sa hawn naf dwar l-istatwa ta' San Mikiel. Imma xi darba xi ħadd qal li din għandha storja itwal. U nimmaġina li hekk hu. Ma naħsibx li meta Patri Samwel ikkummissjona statwa ta' dan id-daqs, kellu f'moħħu li din tinżamm fid-dar tal-familja. Forsi xi darba għad inkunu nafu l-istorja kollha; u nixtieq li min għandu xi tagħrif ieħor dwar din l-istatwa jgħaddihuli. Issa ħa ngħid xi ħaġa dwar l-istatwa nfisha. Din l-istatwa ta' San Mikiel hija statwa partikulari ħafna. U ngħid għaliex. Fl-ikonografija skultorja, San Mikiel huwa ġeneralment rappreżentat bħala gwerrier li jisħaq taħt riġlejh lix-xitan bħala simbolu tal-ħażen, taħt forma ta' dragun jew inkella taħt forma umana. F'din l-istatwa, San Mikiel huwa rappreżentat ukoll bħala gwerrier bis-sejf f'idu l-leminija, waqt li f'idu x-xellugija jżomm katina li qed iżżomm marbuta seba' xjaten li jidhru mrażżna sew taħt riġlu tax- xellug. U hawn hi l-partikularita' ta' din l-istatwa. Flok xitan wieħed hemm seba' : tnejn taħt forma umana (wieħed maskili u ieħor femminili),u ħames draguni. Dawn is-seba' xjaten jissimbolizzaw is-seba' rjus tad-dnubiet il-mejta, jew kif nafuhom ukoll, is-seba dnubiet kapitali, li huma : il-kburija, ix-xeħħa, iż-żina, il-korla, l-ikel u x-xorb żejjed, l-għira, u l-għażż fil- ħwejjeġ t'Alla. Is-seba' dnubiet kapitali, enumerati għall-ewwel darba mill-Papa San Girgor. il-Kbir, huma dawk id-dnubiet li jmexxu u jqarrbu lir-ruħ għal dnubiet oħra. Għalkemm madwarna, meta nkunu. fil-knisja parrokkjali ta' Kerċem, hemm diversi xbihat ta' San Mikiel, u għalkemm xi wħud ilhom hemm għexieren ta' snin, forsi hemm min minna, li għad lanqas induna bihom. Aħseb u ara kemm tlabna quddiemhom. Apparti l-aspett dekorattiv — li mhux l-iktar importanti — l-arti sagra fil-knejjes għandha żewġ skopijiet prinċipali : dak li tgħallem u dak li terfgħalna l-moħħna EJJEW NGĦIDUHA IKTAR u l-qalbna lejn Alla permezz tat-talb. Kemm tkun ħaġa sabiħa, li kieku ħafna minna nerġgħu nibdew ngħidu dik it-Talba lil San Mikiel Arkanġlu li l-Papa Leone Xlil kien ordna li tingħad kuljum wara l-quddiesa, u li sfortunatament kienet twarrbet waqt ir-riforma liturġika ta' wara l-Konċilju Vatikan II, fis-snin sittin tas-seklu l-ieħor. Hawn, biex forsi wieħed jara l-attwalita' ta' din it- talba fiż-żminijiet tagħna, ser inġib fil-qosor l-istorja ta' kif oriġinat din it-Talba lil San Mikiel Arkanġlu li konna ngħiduha mas-saċerdot wara l-quddiesa sa nofs is-snin sittin: Darba waħda, l-Papa Leone XIII, wara li spiċċa l-quddiesa, kien f'laqgħa mal-Kardinali, meta f'daqqa waħda taħ ħass ħażin kbir. It-tobba li kienu fuqu malajr ħasbu li kien miet. Madankollu, wara ftit, il-Papa raġa' ġie f'sensih u, emozzjonat ħafna, qalilhom 'O x'dehra tal-biża' kelli naraf' Kellu viżjoni ta' għadd kbir ta' spiriti ħżiena li ħarġu mill-infern biex ikissru l-Knisja. Iżda f'dan it-terrur kollu, huwa lemaħ lil San Mikiel Arkanġlu jitqabad ma' Satana u l-anġli ħżiena tiegħu sakemm raġa' tefagħhom fl-infern. Ftit wara, Papa Leone XIII, kiteb talba lil San Mikiel Arkanġlu li hawn qed nirriproduċi l-verżjoni qasira tagħha (bil-Latin oriġinali) u bil-Malti kif konna nirreċitawha sa madwar ħamsin sena ilu: Verżjoni bil-Latin: Verżjoni bil-Malti San Mikiel Arkanglu idħol għalina fit-taqbida. Kun inti l-għajnuna tagħna kontra l-ħażen u t-tnassis tad- demonju. Irażżnu Alla, nitolbuk bil-ħerqa, inti l-aqwa fost il-qtajja tas-sema. ltfa bil-qawwa t'Alla fil-qiegħ tal-infern lix-xitan u l-ispirti ħżiena l-oħra li jiġġerrew fid-dinja għat-telfien tal-erwieħ. Konklużjoni Nhar il-5 ta' Lulju 2013, Papa Franġisku bierek statwa ta' San Mikiel fil-ġonna Vatikani, u kkonsagra lilu, u poġġa taħt il-ħarsien tiegħu il-Belt tal-Vatikan, fil-preżenza wkoll tal-Papa Emeritu Beneditttu XVI. U hawn jiena nagħmel osservazzjoni: Jekk il-Papa Franġisku ħass il-bżonn tal-protezzjoni qawwija ta' San Mikiel f'dawn iż-żminijiet hekk diffiċli, kemm għandna bżonn aħna nitolbu l-ħarsien tiegħu fuqna nfusna, fuq il-familji tagħna, u fuq il-Knisja fil-gżejjer tagħnal