Il-galleriji ta' l-injam inn wara ċ-ċpar, it-tifrik u l-ħerba li a ETT T-ZZZI TETTAW AM it-Tieni Gwerra Dinjija, bdejna naraw wiċċ pajjiżna jinbidel mill- ġdid. Il-bini li sar fl-ewwel ħmistax-il sena ta' f wara l-gwerra nistghu ngħidu li rrispetta l- karattru ta' l-arkitettura tagħna. Il-bliet storiċi u l-irħula qodma Maltin huma miżgħudin b'tant bini u oġġetti oħra artistiċi li flimkien jgħaqqdu ħolqa ma' oħra ta' lavur u artiġġjanat mill- aqwa. U kellna l-għaqal kbir li għad li fiha iktar xogħol u tqum iktar mill-bricks u mis-siment, bħala regola bnejna bil-ġebla ratba tal-franka, il-ġebla tagħna l-Maltin u l-Għawdxin. Il- progress, għalkemm b'pass meqjus, beda juri l-marki tieghu fuq dawn. il-gżejjer. Sfortunatament, l-ikbar daqqa li qalgħet fix- xogħol ta' rikostruzzjoni ta' wara l-gwerra, hi l-gallerija ta' l-injam, karatteristika ta' art twelidna. Kaxxetta misterjużal Il-gallerija ta' l-injam twieldet fostna bosta snin wara l-gallerija tal-ġebel. Hi tahlita tal- galleriji Għarab u Spanjoli. X'aktarx li galler- ija ta' l-injam żviluppat mill-mushzabija tal- Marokkini. Din tikkonsisti f'kaxxetta għall- osservazzjoni mal-faċċata tad-dar li l-għamla (- tagħha tixbaħ ħafna nofs bettija ta' l-inbid. Wara ddakkret mill-gallerija tat-teatru Latin. Minn din it-tiżwiqa ta' żewġ tradizzjonijiet differenti u ta' żewġ ispirazzjonijiet arkitet- toniċi ħarġet il-gallerija Maltija. Għalkemm ri il-gallerija ta' l-injam ilha għexieren ta' snin, kien fi. żmien il-bidu tal-ħakma ta' l- 1 Imperu Ingliż li tferrxet ma' l-erba' rjiħat tal-gżejjer Maltin. Ghalina ċ-ċittadini tal- millennju l-ġdid, qajla nagħtu kas ta' dan il- patrimonju li ħolqu b'tant sagrifiċċju u b'tant għożża missirijietna. Imma għat-tur- isti li jkunu għadhom kif rifsu fuq din l-art, jieħdu gost jidhlu f'dik li għalihom hi bħal kaxxetta misterjuża. Gallerija fi Triq il-Kungress Ewkaristiku, Mosta, fil-Villa w ikompli paġna 63 tas-Sur Karm Dimech P.E.P. Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 mum TA MATM Galleriji ta' l-injam me minn paġna 62 Il-gardjoli taċ-ċittadini Il-misteru tagħha hu sempliċi. Fl-imgħoddi, l-anz- jani u n-nisa kienu jghaddu ħafna hin f'darhom. Il- biċċa l-kbira ta' l-ommijiet kienu jibqgħu d-dar jin- dukraw il-bosta tfal li kien ikollhom. Ma kienx ikkun- sidrat xieraq li mara toħroġ waħedha ħlief biex tmur il- quddies jew għand tal-merċa fejn tkun tista' tgħid xi erba' kelmiet ma' sħabha l-ġirien. U bħalma l-għassies kien jgħarrex fil-gardjola, attent għal xi manuvra ġdida fuq ix-xefaq, hekk ukoll missirijietna mill-gallerija ta' l-injam kienu josservaw it-teatru tat-triq. Il-gardjola taċ-ċittadin biex insejħulha hekk, kienet tagħtihom żvog sew fil-bnazzi jew fil-maltemp, bard u riħ. U l- kurjużi u s-seksieka kienu jkunu jafu x'inhu għaddej minn taħthom, minuta b'minuta. Kienu jaraw telghin u neżlin mar-raba' qrib, il-bhejjem, it-tagħbija tal-biegħa u l-frott. U daqqa jgħaddi l-bejjiegħ tal-ħalib, b'merħla kbira ta' mogħoż. Wara ftit ifiġġ raġel xwejjaħ mimli biż-żmien iġorr il-ful, ċiċri u karawett fi xkora fuq dahru. Ma' nżul x-xemx, dħul ix-xitwa, kien jaghmel ir-ronda tal-bigilla, jimbotta kaxxa quddiemu bil- borma mgħottija b'sarvetta bajda. In-nisa anzjani mill- gallerija kienu jaraw min hu għaddej u jridu jafu kull wieħed ta' min hu, u għalfejn qed jgħaddi minn dik il- hàra ta' sikwit. Karatteristika ta' pajjiżna Bosta mastrudaxxi tas-sengħa kienu jaħdmu biss i galleriji ta' l-injam minħabba d-domanda kbira li kie ikollhom mill-klijenti tagħhom. Għalkemm il-form: tal-gallerija tradizzjonali tagħna hi dik rettangulari lixxa, insibu oħrajn li jvarjaw fl-istil u l-qisien. Għadn naraw galleriji twal ħafna bħal dik ta' fuq il-Palazz, fil- Belt Valletta. Hemm oħrajn li l-parti ta' fuq tkun tixbah xi arkata trijonfali ta' l-injam bħal dawk li naraw armati fit-toroq għall-jiem tal-festa. Jinsabu xi ftit li jkunu mfasslin f'nofs tond b'karatteristiċi deko- rattivi barokki. Waqt li fil-Belt u fil-Kottonera l-galler- iji narawhom fuq xulxin fi blokki sħaħ ta' bini b'erba' Filarmoni a TIT Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 Il-galleriji Maltin ivarjaw fl-istil u l-kobor sulari, fl-irħula tipiċi l-galleriji ta' l-injam jieħdu bixra ta' linja dritta, skjerati fejn xulxin, waħda wara l-oħra. Għalkemm huma diversi l-kuluri li bihom huma miżbugħa dawn il-galleriji, l-aħdar skur lewn iż- żebbuġa huwa l-aktar lewn li jispikka. Xi wħud mill- galleriji antiki kellhom sa l-persjani li mhux biss jilqgħu ahjar x-xemx u l-bard, imma li bħal jostru lil min jrid iħares mingħajr ma jidher. Kellhom ukoll il- purtiera tal-qasab. Mill-aħħar gwerra dinjija 'l hawn, il-bini beda tiela' b'ritmu mgħaġġel. Id-djar li nbnew ġew speċifikament ipproġettati biex jaqdu l-bżonnijiet tal-familja Maltija. Il-gallerija ta' l-injam ma baqgħetx aktar moda u postha ħaduhulha gallerijiet hekk imsejħa moderni mdawrin x'xogħol tal-ħadid mill-iżjed fjakk jew xi tużżana balavostri u suq ħa mmorrul Imma għall-biċċa l-kbira tad-djar li kienu jagħmlu parti mill-ħajja rurali, il-gallerija ta' l-injam għadha l-għaxqa ' fil-qalba ta' l-ibliet u l-irħula tagħna. Żgur li fihom daqqa t'ghajn l-għadd kbir ta' gallerijiet ta' l-injam fi Triq il-Kungress Ewkaristiku. F'din it-triq ewlenija Mostija nsibu xejn inqas minn 72 gallerija. Oħrajn jins- abu mferrxin fl-aktar postijiet qodma mal- Mosta fejn l-istranġier mitluf iserrep fit-triqat dojoq, jitgħaxxaq bil-bini baxx qisu tal-ħrejjef. L-Ewropa u l-Heritage skills Il-wirt storiku fl-Ewropa jarawh ukoll bħal opportunità m'hux biss għat-turiżmu, imm anke għas-snajja' tradizzjonali. Immaġina l-ga lerija ta' l-injam x'domanda tista' toħloq kemm jistgħu jaħdmu nies. Minflok morn għall-aluminju. Qridna snajja' u morna għal oħrajn li m'humiex sostenibbli għax koroh u m; jagħmlux parti mill-karattru tagħna. Allaħares istess mentalità ntużat fi bliet bħal Firenze għax kieku Ilum m'għandhom xejn. Jekk jirnexxilna nerġghu ndaħħlu l-heritage skills inkunu qed ww ikompli paġna 65 mmm rat Galleriji ta' l-injam mb minn paġna 63 noħolqu ekonomija żgħira. Hemm bżonn li l-istat jaħseb sew fuq dawn l-attivitajiet li jkunu aktar pożittivi. Hawn ta' min ifaħħar lil xi kunsilli lokali li ħarġu b'din l-idea li biex jinkoraġġixxu liċ-ċittadini tagħhom jagħtu aktar kas ta' l-istat li tkun tinsab il- gallerija ta' l-injam fid-djar tagħhom qed joffru sus- sidju finanzjarju meta jkun hemm bżonn xi tiswijiet. Ta' poplu Mediterranju li aħna, il-gallerija ta' l- injam tesprimi fil-beraħ tat-triq, l-emozzjonijiet varji li hemm fil-qlub tal-Maltin, ulied Wenzu u Rozi tas-sena 20001 Hekk kif joqorbu l-festi helwin tal- Milied, il-gallerijiet jissebbħu bit-tiżjin bhal dawl kulurit u xi Bambin. Il-purċissjonijiet bix-xbiha ta' Marija Addolorata jistgħu jitqiesu bħala fost l-ikbar manifestazzjoni ta' fidi li jsiru f'pajjiżna tul il-jiem tar-Randan u l-Ġimgħa Mqaddsa. Id-devozzjoni lejn id-Duluri dan il-poplu juriha bil-mod kif iżejjem il- gallerijiet tiegħu bi drapp iswed jew vjola, xbihat tal- Madonna Doloruża u bosta slaleb ta' kull daqs li jinxtegħlu filgħaxija. Il-festa tal-patrun jew patruna tar-raħal tkun mixtieqa mill-poplu u għalhekk għal dawn il-jiem ta' briju din il-gallerija ssir il-mekka tal-Uul. Ikun l-ghors taghhom jitfghu eluf ta' karti u bżieżaq waqt li tkun: ghaddejja l-banda minn tahthom. Dawn l-episodji li semmejna jaghmlu parti mit-tradizzjoni imlewna b'folklor sabih. Meta kont għadni daqsxejn ta' tfajjel, hekk kif tkun riesqa l-festa ta' Santa Marija, kont immur ma' missieri f'Villa Karm Dimech P.E.P., wieħed mill- benefatturi l-kbar tar-Rotunda. Il-gallerija ta' l-injam tassew maestuża u oriġinali li kien ordna s-Sur Dimech hija ġawhra mill-isbaħ fi Triq il-Kungress Ewkaristiku. Peress li d-dar tagħna m'għandhiex il- privileġġ tal-gallerija, kont nistenna bil-ħerqa dan iż- żmien biex inħoss il-ferħ tat-tfulija x'ħin nittawwal mill-gallerija tal-Budandu, kif kien magħruf is-Sur Dimech. Fost ix-xogħol ta' tindif u tisqija fil-ġnien li kien jagħmel missieri, ta' kull sena kien jarma l- globi tal-ħġieġ fil-gallerija biex jinxtegħlu fl-iljieli tal-festa. Tgħidx kemm kien jinkwieta missieri meta kont innewwillu xi globu li ma jmurx allaħares qatt jiżloqli mill-gallerija għal isfel. c) Ġuże Cassar Pullicino, L-Imgħoddi tal-Ġens Tagħna — Media Centre — 1990 d) L-Orizzont, is-Sibt 10 ta' April. 1999. paġna 7 Sgħajtar Street, Mosta Tel: 421591/2 Mobile: 09474591 09422152 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000