ISSUR TUMAS MAWRA SAL-BELT. M'ilmx wisq iltqajt mas-Sur Tumas u qbadnieha fuq il- gwerra wil-Ġermaniżi. Deher tabilħaqq fgat f'demmu għax kissrulu l-Belt, għax, kif igħid hu, l-familja tiegħu kollha hemm ' twieldet. Meta nkun mas-sur Tumas l-anqas biss ma niftaħ ħalqi biex nitkellem, iżda bis-sabar kollu noqgħod nisma' t- tlablib tiegħu. Mhux ta' min igħidlu tlablib wisq għax is- Sur Tumas jaf x'għandu jgħid u mita xi darba jibdieli fuq 'il-pulitka, tassew nieħu gost. Nistħajlu Napuljun, qasir qasir u b'idu x-xellugija dejjem titliegħeb mal-buttuni tas-sidrija. Kull fejn tarah dejjem bil-gazzetta f'idu u jekk tgħidlu x'data kienet meta l-Ġermaniżi daħlu hemm u hemm, ma jdumx ma jgħidlek, Fi ftit kliem, fis-Sur Tumas sibt l-aħjar ħabib u jekk inkun imdejjaq jew ikolli bżonn ta' xi parir, immur għandu u dejjem għandi noħroġ hieni, Mela dak in-nhar li qbadniehà fuq il-gwerra, xħin għidtlu bil-qerda li hemm il-Belt, weġibni li xtaq ħafna jmur iżda dik il-fonqla ta' oħtu Erminja, tibża' wisq u dejjem tgorrlu biex ma jiċċaqlaqx mir-Rabat. jien issoktajt inħajru u fl-aħħar qalli: WAra kif nagħmlu, għada filgħodu niltaqgħu kmieni, ngħidu aħna mmorru mal-karrozza. tat-tmienja u nitilgħu ma' tal-fidax u nofs.' Ħabat tajjeb ħafna għax dak iż-żmien ma kienx għadhom waqfu l-karrozzi ta' nofs in-nhar. L-għada filgħodu kmieni kont nofs siegħa qabel fuq is- Saqqajja u kelli mitt sena sa narah ġej li ma jmurx jarġa' jibdielu jew tilħaq tinduna ofitu. Balleċ, l-anqas laħqu daqqu t-tmienja li ma rajtux ġej, liebes il-libsa ta' nhar ta'-Ħadd u bil- lefija friska. i UBonġornu Sur Tumasf' sellimtlu kit qorob lejja. ĦEq…eq.. ġa għidtlek datb'oħira, Bonġornu ma għandekx tgħidha; afna Maltin u bil-Malti għandna nitkellmu. L-għodwa tajba f' i l Għaddast rasi u dħalt warajh fil-karrozza, Kif il-kondut- tur resaq biex jiġbor il-flus is-Sur Tumas saqsih kemm għandu jħallas għal tnejn. 'Disa' soldi,' wieġbu l-konduttur. UU isa'' qallu s-Sur Tumas bi tbissima fuq fommu ''b'seba' soldi ma tħalliniex 7 ' Xi ċajta ma tonqosx, Wasalna l-belt u kelli mitt sena sa nasal fejn il- ġebel im- waqqa' biex nisma' xi ħaġa minn għand fiabibi. Kont taħisbu xi avukat prim huwa -u jitkellem u, nafiseb jien, iħabbatha ma' l-aqwa avukati għar-ras tajba li għandu. A Ersaqna bil-qajla l-qajla lejn il-bini mwaqqa' u saqsejt lis- Sur Tumas x'jaf fuqu dak il-bini. Għax għandkom tkunu tafu illi s-sur Tumas kien bniedem iħobb l-istorja ta' Malta, u kull fejn jilmaħi'xi ħaġa erħilu jsemmilek dan jew dak il-Gran Mastru bid-dati wkoll, Kien ta' sikwit igħidli li l-afijar storja bil-Malti hi ta' Caruana u ta' Zammit, u bit-taljan ta' Achille Ferris. Mela kif wasalna ħdejn il- Qorti, jew atijar fejn darba kien hemm il- Qorti, weġibni hekk: ''Hawnhekk kien hawn walida mis-seba' Bereġ ''. fiX'kienu dawn il-Bereġ, Sur Tumas'' saqsejtu, dejjem im- — ħajjar li nitgħallem xi Ħaġa ġdida. UMeta nbniet il-Belt Valletta,' weġibni b'dehwa kbira tija bnew is-seba' Bereġ li kiertu msemmija għal seba' Lingwi differenti. Id-disinn għall-ewwel kien ta' Cassar, iżda iktar 'il quddiem insibu li ġew irranġati f'forma iktar wiesgħa u sabiħa. Dawn il-Bereġ kienu l-għamara tal-Kavalieri, tal-'Fra Cappillani' u tal-'Fra Serventi d'armi' kif isejjħilhom. Hawnhekk kienu jiltaqgħu dawn li semmejna biex jitħaddtu fuq il-ħwejjeġ li jkollhom x'jaqsmu mal-Lingwa tagħhom: F'kull waħda minn dawn il-Bereġ kien igħix il-Prefett, bħala l-aqwa wieħed. Is-seba' Bereġ kienu dawn: ta' Provenza, ta' Alvernja, ta' Franza, tal-Italja, t'Aragona, ta' Kastilja, u ta' l-Anglo-Bavarja'. 'Liema huma li ntlaqtu bil-bombi 7 , 4S'issa il-Qorti (ta' Alvernja) tħarrek għal kollox u l-iskola tal-Baviera (Anglo-Bavaro), għandha xi ħsara mhux ħażin u l- Berġa t'Aragona ħasset ukoll. Il-Berġa tal-Anglo-Bavara, qabel, kien il-Palazz tal-Bali Carner, il-Maltin jafuh bħala 'Palazz ta' Karnierju'. Fl-1784 taħt il-Gran Mastru De Rohan twaqqaf l-Hsien Anglo-Bavar, għalhekk intagħżel dan il-Palazz biex jagħ- milha ta' Berġa għal dan l-ilsien ġdid. Sa kemm qal dan kollu wasalna fejn il-'Main Guard'. Ħares ħarsa mad-dwar u jilmaħi il-Palazz tal-Gvernatur, Ħarist jien wkoll u għidt f'qalbi. ''Min jaf, x'qara fuqu dan il-Palazz'. il-kurżità għelbitni u sagsejtu, ''Sur Tumas, qadim xejn dal- Palazzi'. Mhux għax ma nafx li hu qadim iżda għax ma stajtx insib kliem ieħor biex nibda. 4J ngħid li qadim P' weġibni bil-Ħatfa s-Sur Tumas, bħal kieku kien lest għall-mistoqsija tiegħi. ''Ix-xogħol ta' dan il- Palazz inbeda fl-1572 mill-Gran Mastru Pietru Del Monte u spiċċawh fi żmien ta' warajh Qanni I'Evesque De la Cassiere. Id-disinn kien ta' Ġlormu Cassar''. Hawn waqaf, bħal imnebbafi minn xi ħaġa; qagħad iħares ġewwa jissemma' għat-tokki ta' arloġġ. Wara li waqaf, qabadni minn. idi l-lemenija u daħħalni ġewwa l-Palazz. ''Ħares hemm'' qalli. U jien Ħarist u fuq l-is- tamperija tal-Gvern, ilmaħt l-arloġġ il-kbir b'erba' torok b'mazza f'idejhom. ''Dak l-arloġġ', qalli wara ftit, ''għamlu l-Gran Mastru Pintu. Tnejn minn dawk it-torok idoqqu l-kwarti u t-tnejn l-oħra is-sigħat. Issa xi darba nitilgħu sa fuq u nurik l-armi l-qodma tal-Kavalieri ta' Malta, u t-trofej tar-rebħ tagħi- hom. Hemm it-trumbetta li biha ndaqqet l-aħħar ritirata ta' l-Ordni minn Rodi fl-1522. Hemm il-libsa wis-sejf ta' Dragutt li ġie biex jieħu Malta, insomma ħafna u ħafna Ħwejjeġ sbieti. dssa ejja mmorru li ma mmurx naqla' xi għajta minn għand oħti għax it-tgergir tagħha joqtolni. 'Xi jum ieħor ngħidlek u nerġgħu niġu, għandi ħafna ħwejjeġ oħira x'nurik u x'in- fehmek,' Tabilħaqq li dak il-jum ma sninsieħx għax fih tgħallimt Ħafna fiwejjeġ li qabel qatt ma kont tajt widen tagħhom. LILL-ĠNEJNA TIEGĦI Ġnejna ħelwa, kif tbiddiltli l Int kont l-hena, l-għaxqa tiegħi: Issa sfajt waħdek, u donni Qed nisimgħek tagħdab miegħi U ssaqsini b'karba kbira :. 4Din l-imħabba Tinti wrejtni Issa tlaqt, tbegħidt minn ħdejja Bla ma ġejt ftit ilma sqejtnif'