ĦANNIEQA TA' SNIN: ĦANNIEQA TA' ĦOLM. Sa nikteb kelmtejn fuq wieħed li ħadd fid-dinja ma jista' jagħarfu u jħobbu daqskemm nagħirfu u nħobbu jien. Min hu ma ngħidilkomx. Dan il-flien għadu jgħix magħna; u għandu f'rasu li jibqa' jgħix wara mewtu u wara mewtna. Ktieb sħiħ mill-bidu sa l-aħħar għadu qatt ma qara sal-lum. Kiteb, jekk mhux fiafna, itit; u kiteb aktarx tajjeb u bil-għaqal. Ma jobgħod lil ħadd. lIħobblil kull maħluq u aktar lil-Min ħalqu. Għandu vokabularju tiegħu u dizzjunarju għalih walidu. Jekk tqallbuhomlu, issibu itihom kemm-il-ġens, kemm-il-nisel u kemm-il-għamla ta' kliem u ta' ismijiet. Fihom issibu kollox; iżda l-kelmiet ''Egoiżmu', 'Opportuniżmu' u UServiliżmu' ma tiltaqgħu magħhom qatt; wisq u wisq anqas ma ssibu xinhu tifsirhom. Ħabibi u ħabibkom għandu l-aktar għal qalbu dak li hu jsejjali ''ekwilibriju Soċjali' u ''komuniżmu moderat nisrani''. Aktar għandu ħeġġa u ħila f'qalbu u f'mofi- ħu, milli qawwa u setgħa f'għamilu. Fi kliem ieħor, aktar jix- tieq u jrid, milli jista' jagħmel. Sikwit iħaqqaqha u jgħid lida jibża' u anqas jistfii minn ħadd, għax ma għandux għalfejn jistħi jew jibża'. Għandu versi tistħajjilhom proża u għandu proża tistħajjilha versi. F'kelma waħida, L-Isem-Bla-Isem (biex imlaq- qmuh hekk) tagħna hu poeta f'kullma jikteb : poeta fi fisiebu; poeta f'għamilu; poeta dejjem u kullimkien. L-Isem-Bla-Isem għandu Ħajtu Ħolma waħda. U l-kitba tagħna fuqu għandha mnejn tidher Ħolma wkoll. Għalhekk sa niġu biex infissru ħolma b'ofira, Kitba kbira ma għandekx issibha biss f'suġġett kbir. Wisq drabi suġġett kbir jitfisser b'kitba żgħira, jew aħjar b'kitba dgħifa u fqira. Drabijiet oħira suġġett irħis u għoddu bla siwi jitfisser b'kitba għolja, miżuna u mirquma. Il-kitba titqies u tit- kejjel fiha nfisha, biha nfisha. Kittieb tajjeb jofiroġ b'kitba tajba f'kull ħaġa lijikteb, imqar jekk jikteb fuq ħaġa ta' xejn. id-'Divina Comredia' ta' Dante tħaddan fiha magrum opus u l-kitba tagħha hi mill-aħjar, mill-aqwa u mill-ogħla. id-Don Quixotte' ta' Cervantes hu rumanz mimli, biex ingħidu hekk,: bil-ħimerijiet: madankollu l-kitba tiegħu hi biċċa letteratura mill- aqwa u mill-isbafħi hi wkoll. Xi wħud sfaw kittieba kbar: u kitbu opri kbar. Ofirajn sfaw kittieba kbar : u ma kitbux għajr ħwejjeġ ta' filieqa, tad-daħik u taċ-ċajt. Kittieb u letterat kbir jista' jagħmel isem b'kitba li titħaddet biss fuq il-ħrejjef, daqs- kemm jista' jagħmel isem b'kitba li titħaddet fuq l-aqwa punti ta' filosofija u ta' teoloġija dommatika u motali, Esopo u Fedro ma kitbux ħilief ħrejjef. Madankollu kitbiethom hi magħduda bħala kbira fiha nfisha daqs kemm hi kbira fiha nfisha l-kitba ta' Pindaru u ta' Virġilju. Afina llum sa nitħaddtu fuq ħwejjeġ li la huma ta' fejda u anqas ta' tagħlim, Sa nitħaddtu fuq ħwejjeġ li la huma ta' siwi: morali u anqas kulturali. Biss naħsbu u nittamaw li dak li ser ngħidu, ftit jew wisq, jingħoġob. Ħabibi u Ħabibkom, L-Isem-Bla-Isem, kien darba tifel ċkej- ken huwa wkoll. Iżda — għax tgħid1 7 — donnu xejn ma kien jixbahhom lil tfal oħra. Kien joħlom bil-lejl u joħlom bin-nhar. Żgħuritu kienet ħolma; tfulitu fiolma offra. U issa li sar żagħi- żugħ bħal min qed jikteb, flok li l-ħolm naqaslu donnu żdiedlu u kotorlu; anzi kullma joħlom jixtieq kieku jwettqu jew bil- kitba jew bil-għamil, jonkella bit-tnejn. Kullma kien jara b'dawl għajnejh kien ikattru u jarah kbir daqsiex b'dawl il-fantasija ta' moħħu. Kelb kien jidhirlu kbir daqs barri. Nagħġa jew mogħża kienet tbeżżghu u tnat- fru aktar minn bebaw, L-ewwel darba li ra baqra, kif kien qiegħed bil-qiegħda fuq il-għatba ta' dar ommu, twerwer u tilef saħfitu, waqgfietlu fl-art il-biċċa ħobż biż-zejt u t-tadam li kellu f'idu, qam, u…. baqa' wieqaf issummat bħal statwa, għax daqskemm ried jidħol jiġri 'l ġewwa daqshekk ieħor ma satax billi msarnu bil-biża' niżlulu f'qiegħ. riġlejh. Għall-għasafar, imbagħad, u l-ajruplani kellu seħier. Mhux darba u tnejn qam fil-għodu kmieni kmieni, qabeż u niżel mis- sodda bl-ilbies ta' taħt, qabad u Ħa ftit melfi f'qiegħ idu u erflielha sieket sieket u tista' tgħid bla ma jieħu nifslejn is-siġra tal- frott li kien hemm fil-bitħa tad-dar biex ipoġġi dak il-melħi fuq denb l-ewwel għasfur li jmur jistrieħ u jgħanni fuq friegħi s-siġ- ra, Iżda qatt ma rnexxielu jagħmel xejn. U għall-ajruplani xi ngħidu7: Kemm- il-darba tala' fuq il-bejt b'qasba twila f'idu u bi spaga ħoxna marbuta fit-tarf tagħha ta' fuq biex ma' l-ew- wel ajruplan li jgħaddi fil-baxx ixejjirha b'qawwa kbira, idaw- ru biha, jaqbdu u jniżżlu fidejh 7 U tat-tajra min qatt jemminha7 Ġie s-sajf u l-poeta mit- wieled li qegħdin nitkellmu fuqu ttieħed mill-marda ta' sħabu, Ra f'idejn sħabu ħafna tajriet tal-karti, mlewna u tħajjar jixtri walħida. Kien joqgħod dik il-ħabta f'Tas-Sliema. Hemm kienu . jinbiegħu f'xi ħwienet tajriet tat-tliet soldi, taż-żewġ soldi u tas-sold. Ommu bit-tiela' u. n-nieżel spiċċat biex xtratlu wall- da mill-orfies. Iżda fettlilha ma tħallihx jitla' fuq il-bejt għax beżgħet li jaqa' un jmutilha. Għalhekk qaltlu biex, jekk irid, joqgħod itajjarha mhux b'aktar minn tlitt iqjiem ħajt fil-bitħa Hu kellu jagħmel hekk. Ma satax jagħmel ieħor. ' Mill-mitluf ried jieħu dak li sata'. U beda jtajjarha. Iżda t-tajra m'hemmx li tinqata' 'l fuq miċ-ċint tal-bitħa. Togħla kemm- xejn u terġa' tħawwilha isfel bir-ras, Wara xi nofs siegħa tafi- bit denbha nqatgħalha għax tħabbel u weliel mal-friegħi tas-siġra tal-frott li kien hemm f'roqgħa ħamrija mġennba f'waħda mir-rkejjen tal-bitħa. — Tħajjar jixxabbat mas-siġra, iżda billi kien smin u oħxon daqs bettija u mibrum daqs ċagħi- ka, ma għamel- xejn, anzi mn'Alla li ma spiċċax b'xi għawġ jew b'xi saram l Is-siġra, ghax tgħid, donnha wkoll kienet taf xi jsarraf dak iċ-ċkejken b'wiċċ imfaqqa' daqs lenbija. Iżda denb it-tajra ta kienx kollox. L-istorja tagħha ma ntem- ' metx. Fadal il-praspura ta' qamarha. Wara li ġannatu għaq- qad mill-aħjar li sata' l-fdal tad-denb, ra li l-qamar tat-tajra kien sa jinqala'. Għalhekk, qabel tna jerġa' jibda. jtajjarha, xtaq iwaħifilu tajjeb. Ommu ilma kellha iżda dqiq le. Il-kolla qatt ma ħolmot biha. Għalhekk binha biex iwaħħal il-qamar ma kellux. ix-xaħam, qal bejnu u bejn ruħu, abjad u jwaħħal daqs id-dqiq imħallat bl-ilma. Ħmira, kolla, glov ommu ma kellhiex. Imma xaħam iva. U talabha x-xaħam. Ommu tatu ftit fuq karta taz-zokkor. Hu ntafa' fuq il-qiegħa ta' l-art għad- dell u beda jċallas u jċappas u jdellek. U l-qamar m'hemm li jeħel qatt. lross, iross; iżda flok li l-karta bdiet teħel ma' otira x'ħin poġġa t-tajra fix-xemx, ix-xaħam inħall u l-karta bdiet titherra.. Ommu nfexxet tidħak u ħasset jixgħel f'qalbha l-hena safi ta' l-innoċenza ta' binha. Binha, iżda, ma dafiakx; u ħadd ma sata' jdaħfallu f'rasu li x-xaħam mhux iwaħiħal iżda jħoll. Għedna li ħabibi u ħabibkom kien poeta mit-twelid. U tabilħaqq. Kien għadu ta' xi ħames snin' meta nannietu, minn-naħa ta' missieru, kienu jmorru għalih f'Tas-Sliema u jefiduh magli- hom f'raħlalhom fejn kellhom razzett kbir. Fi żmien il-ful u s-silla nannietu kien ikollhom fir-razzett ħabel raba' miżrugħ silla u Ħabel ieħor miżrugħ ful. Ne- putihom iż-żgħir kienet il-għaxqa tiegħu li jmur ir-razzett qalb il-fidura tal-ful u tas-siġar tar-rummien u qalb. il-ħmura tal- ward tas-silla. Hemmhekk bħal kien jintilef minn sensih u jofiroġ barra minnu n-nifsu, Dik il-ħarġa silla jew ful kien jistħiajjilha saltnatu. Kien jidfiol jaqbeż qalb il-ful jew is-silla, jitpaxxa b'dak il-ġmiel tan-natura, u mbagħad kien jimtedd għal tulu f'nofs dawk l-egħilejjel bħallikieku biex isir ħaġa waħda magħhom. U erfiilu joħlom. F'widnejh qed jidwi ż-żanzin ta' nafila. Kif inhu mitfugħ L-a żaqqu 'l- fuq, jagħti daqqa t'għajn. Hu ma jidherx għax iz- zkuk tal-ful jew tas-silla jagħalquh madwarhom u jafibuh għal għajn nannietu, Dawk iz-zkuk ħodor u torja kien jistħajjilhom siġar tal-balluta. Naħla għalih kienet xi ħaġa daqskemm kien sultan. Għasfur tal-bejt kien iġennu. Waqtiet kien jagħmel f'mofiħu li jaqbad tajra kbira ta' l-ajru biex jetidilha ġwin- ħajha -u jittajjar bihom fid-difa tas-sema hu wkoll. .U ħafna u ħafna drabi xtaq jinbidel f'għasfur. Għasfur għalih kien all- jar minn bniedem. It-tiżwiq u l-Iwien bellusija ta' farfett kienu jsaħiħiruh. Darba fost l-oħrajn, kif kien ġor-razzett, mar b'ġirja walida għal fuq nanntu u talabha tagħmillu libsa mill-ġwienaħ bellusin tal-friefet. Nanntu tbissmitlu u ma qaltlux le. Fi żmien ix-xitwa, zijietu kienu jeħduh magħhom sal-wied. Darba ra titgħawwem u tiġri mal-mewġ tal-wied nofs qoxra ta' ġewża. Dak il-ħin ħass ruħu jiċkien, jiċkien, jiċkien. Għadda minn għalih daqsxejn ta' mazzarell; xtaq kieku jsir. mazzarell biex ikun jista' jmur ibaħħar fuq dik id-dgħajsa tal-qoxra. ta' ġewża; u għal waqt wieħed bħal intilef f'nagħsa ħelwa, ħass jitrabbewlu ġwienaħ żgħar, u nbidel u tħawwad bil-fisieb u bix-xewqa ta' ħolma f'dak il-mazzarell li kien għadu kemm ra. Għad baqa', Il-poeta mitwieled ma kien jista' jara xejn li ma jġennenx bil-mistoqsijiet lil dik jew dak li jkun miegħu. U ommu fuq hekk mhux darba u tnejn waħħlitha f'rasha li iżjed magħha l-knisja ma teħdux, : Igħid il-qawl Malti : Il-mistoqsija oħt il-għerf'. U hekk hu, Għax dak li kien jistaqsi xinhu u mhux meta kien għadu żgħajjar, illum, li tfarfar u kiber u qiegħed fil-qalba taż-żgħiu- żija, il-poeta tagħna l-Isem-Bla-Isem qed jiktbilna fuqu ta' wie- ħed għaref u b'sengħa ta' mgħallem kbir. Mela arawh fil-knisja m'ommu. Is-sagristan ħiereġ ibiddel il-kunupew u l-vintartal minn aħidar f'abjad jew minn aħmar fi vjola. Għajnejn iċ-ċkejken poeta jiffissaw fuq l-artal. Fl- istess waqt fommu jitbexxaq u arah isaqsi 'lommu għaliex dak it-tibdil fl-ilwien ta' dak id-drapp. X'kienet twieġbu om- mu ma nafux, Iżda nafisbu li anqas hin-nfisha ma kienet taf-' xinhu l-għan tat-tibdil ta' l-ilwien fil-kunupew u l-vintartal. Isimgħu ftit il-bużullotta tal-purċissjoni tas-Sagrament. Kien jum il-Għid ta' ''Corpus Domini'.. It-tfajjel li qegli- din nitkellmu fuqu kien m'ommu Tas-Sliema. Ommu, biex tara l-purċissjoni ħtiġilha tmur fidejn waħda minn qrabatha. Telgħet ma' binha fil-gallarija u billi ċ-ċkejken tagħha ma kienx ilaħfiaq ma' ħoġor il-gallerija, tellgħatu bil-wieqfa fuq siġġu, Il-purċissjoni bdiet toqrob. Wasal u għadda minn taħt Ħarset iċ-ċkejken poeta l-istandard tad-Duluri, imbagħad dak ta' San Ġużepi, imbagħad dak tar-Rużarju u fl-aħħar dak tas-Sagrament. Issa baqa' l-baldakkin, It-tifel għandu fuqu deni ta' żiemel biex jaqta' xewqtu. Minn ħafna żmien qabel, 'lommu kien għoddu ġenninha biex turih il-Bambin. Il- Baldakkin feġġ. It-tifel għoddu sa jaqla' għonqu bit-titwil l-isfel minn ġo l-gallerija. Hu qatt ma sata' jifhem li l-Bambin kien jinsab Ħaj kollu kemm hu moħbi fil-bjuda ta' l-Ostja Mqaddsa. U għalhekk qatt ma sata' jġerrgħu dak li kienet tgħidlu ommu. Għajnejh kienu jfittxu li jaraw lil-Gesti aktarx f'ħafna mkejjen — oħra, iżda le fl-Ostja Mqaddsa magħluqa fid-dija mdiehba ta' l-Ostensorju. U din id-darba, kifina nafux, daħħalha f'rasu li kellu jara' 'l-Gesti: mhux il-Ostensorju taħt il-baldakkin, iżda fuq il-baldakkin. Issa l-baldakkin qiegħed talit ħarstu u ħlief id-drapp imżaqqaq tiegħu kemm kemm imewweġ biż-żiffa it-tifel iżjed ma jista' jara xejn. Iħares, iħares, iħares. Għajnejh għod- du qalagħhom. Billil.— Ma jistax jara ħjiel ta' dak li jrid. Għalhekk jinfexx jibki, jibki u jolfoq, jolfoq u jixher kemm jiflaħ. U b'dil-bikja dam sejjer sakemm wasal mhux Ħin l-ikel—għax anqas jiekol ma ried —imma Ħin ir-rqad fis-sodda u dan ma satax jagħmel iefior. Dawn ma ssejħulhomx bċejjeċ ta' wieħed miġnun7 U ta- bilħaqq, liema u kemm huma dawk it-tfal ċkejkin li: jiġuhom f'rashom riflessjonijiet bħal dawn 2 Dak li għandu midmumin ma' ħajtu dawn il-praspar illum huwa magħdud b'wieħed mill-aħjar poeti ta' Malta. Meta kien għadu ċkejken, kien poeta diġà. U jekk illum hu ix actu, kien ukoll poeta - biss in pofentig—f'żgħuritu, anzi saħfansitra poeta mnit-twelid 1 Siġġiewi.