L-ILSIERA FI ŻMIEN L-ORDNI F'MALTA (5) Il-Ħamis 18 ta' Mejju 2017 eress li fir-raba' taqsi- P- semmejt kemm-il darba l-bonavolja, taj- jeb li qabel ma nkompli b'din il-kitba dwar l-ilsiera ngħid xi ħaġa dwar dawn il- persuni li kont issibhom mhux biss fuq il-galeri tal- Ordni iżda wkoll fuq bosta xwieni oħra li kienu jużaw l-imqadef. Post il-bonavolja fuq il- galeri kien ikun f'ras kull bank tal-ilsiera kkundannati għall-qdif. Il-bonavolja kien jingħaraf għax normalment kien ikun fih raġel, qargħi u bil-mus- taċċi kbar. Jingħad. li: xi wħud minn dawn il-bona- volja kienu jingaġġaw biex jaqdfu fuq il-galeri tal-Ordni għal ftit flus. Ħafna drabi dawn in-nies kienu jagħżlu l-qdif minn xi mistier ieħor għax ikunu midjunin mal- Ordni u wara jsibu li s-som- ma li jkunu ssellfu ma jku- nux. f'pożizzjoni li jistgħu jħallsuha lura. B'dan il-mod huma kienu jħallsu djun- hom u wara jekk ikunu jri- du, jieqfu mill-qdif. Jingħad ukoll, li lil dawn il-persuni kienu jqaxxrul- hom xagħarhom iżda jħal- lulhom il-mustaċċi, l-ewwel nett biex jingħarfu minn sħabhom l-oħra, u tetieni, bil-kundizzjoni li jgħassu fuq sħabhom tal-bank. Xbie- ha sabiħa ta' bonavolja skol- pita fl-irħam wieħed jista' jaraha fil-monument. sabiħ tal-Gran Mastru Nicholas Cottoner li hemm fil-Kon- Katidral ta' San Ġwann. Peress li l-bonavolja kien jitħallas xi ħaġa żgħira ta' flus, id-dejn tiegħu ma kien jiskontah qatt, u għalhekk kien jagħmel snin twal jaqdef fuq il-galeri. Żgħa- żagħ ta' inqas minn 20 sena ma kinux iħalluhom jingaġ- ġaw bħala bonavolja għax maż-żmien instab li dawn kienu jimirdu ta' spiss u minħabba hekk, l-Ordni kie- net ħarġet ordni li jintgħażlu żgħażagħ akbar. Il-kundizz- joni tal-bonavolja fuq il-ga- leri kienet tkun bħal dik tal- ilsiera, jintrabtu b'katina mal-bank li kienet tgħaddi minn ħolqa tal-ħadid li kien ikollhom ma' saqajhom ix- xellugija. U peress li kull galera tal-Ordni kellha 51 bank b'ħames ilsiera fuq kull moqdief, kien hemm 51 bonavolja, u jien nimmaġina li f'qasir żmien kienu jsiru ħbieb u jafu l-passat ta' xul- xin. Għalkemm. il-maġġo- ranża ta' persuni li kienu jiġu ingaġġati bħala bona- volja fuq il-galeri tal-Ordni kienu jkunu barranin, il- parti kbira minnhom Sqal- lin, ġieli kien hemm ukoll Maltin li kienu kkundannati għall-qdif b'sentenza mill- qorti. Prinċipalment ix-xogħol tal-bonavolja fuq il-galera kien li jirregola r-ritmu tal- qadfa jekk hux mgħaġġla jew bil-mod: kif mitluba mill-argużin. Xogħol' il-bo- navolja, barra l-qdif kien li jwassal l-ordnijiet tal-komi- tu u tal-argużin — żewġ per- suni importanti ħafna fuq ix-xwieni tal-Ordni, u. ma jħallihomx jitnikkru. Meta l-Ordni kienet tit- faċċja l-problema ta' nuqqas ta' bonavolji fuq il-galeri tagħha, hija kienet titlob l- għajnuna tas-slaten Insara ta' Napli, Spanja u tal-viċi Re ta' Sqallija biex isibulha persuni li jkunu jridu jin- gaġġaw bħala bonavolji fuq il-galeri tagħha. Sintendi, l- Ordni kienet tippreferi lil dawk il-bonavolji li kienu jafu jużaw l-armi biex f'każ li l-galera kienet tiġi attak- kata mill-għadu Tork u jkun hemm il-biża' li taqa' f'idejh, il-bonavolji jkunu jistgħu jinħallu mill-katina u jin- għataw l-armi biex jiddefen- du x-xini. Jingħad li f'każi simili, dawk il-bonavolji li jkunu qegħdin iħallsu djunhom bil-qdif jiġu mwiegħda li jinħafrilhom dejnhom, u għalhekk jingħataw. il-lib- ertà meta l-galera tidħol fil- Mill-ftit tagħrif li tajtkom dwar il-bonavolji naħseb li mill-ewwel intbaħtu li dawn in-nies ma kinux ikunu ta' karattru tajjeb u allaħares ikollok x'taqsam magħhom. Fil-fatt, xi wħud minnhom kienu ta' qattagħni, jaslu għal kollox u jmiddu jdej- hom f'kull ħaġa li tkun se tqallagħhom il-flus. F'bandu tal-1650 insibu li kull bo- navolja miżżewweġ meta jkun l-art irid jidħol id-dar ma' nżul ix-xemx, u ġuvni jew għażeb irid jorqod fuq il-galera tiegħu. U miskin hu. min kien jikser dawn l- ordnijiet għax kienet. tiż- diedlu sena qdif oħra ma' dawk li jkollu fuq il-galeri kif kien ġralhom il-bonavolji Giovanni Inguanez mir-Ra- bat u Pawlu Cauchi minn Birkirkara għax kienu nqab- du barra wara l-Ave Marial Insibu diversi każi fejn numru ta' bonavolji dabbru snin żejda fuq il-galera għax inqabbdu f'xi reati ta' serq. L-istoriku Joseph Muscat jgħidilna li ċertu Raimondo Baldacchino: laqqat sena qdif għax xtara mingħand bonavolja. żewġ. frieket u żewġ kuċċarini tal-fidda misruqin. Ġużeppi: Man- gion, Antonio Vella u Xmun Borg, it-tlieta bonavolji tal- galera 'San Nikola' ngħa- taw sena qdif fuq il-galeri minflok ħabs għax kienu kompliċi f'serq. Ġużeppi Zahra miż-Żurrieq, Mikiel Aquilina mlaqqam ''Bużaqq il-Kbir', Alessju Camilleri minn Ħal Qormi, Salvu Fal- zon 'iċ-Ċjatura', Franġisk Cutajar u Pawlu Liparott, ilkoll bonavolji u kollha ċċappsu. bis-serq, weħlu snin ta' qdif bla ħlas fuq il- galeri. Mikiel Anġ Side- ri, imlaqqam. 'il-Lingetta' mill-Birgu, bonavolja skar- tat għax ma kienx jiflaħ jaqdef iżjed, qafluh fl-Os- piżju tax-xjuħ tal-Furjana għax dendel kusu mal-ġus- tizzja. U mid-dehra li l-bo- navolji baqgħu dejjem invo- luti max-xwieni tal-Ordni għax meta fl-1798 ġie Napul- jun f'Malta kien ħeles mad- war 600 bonavolja Sqalli. Mal-bonavolji : semmejt ukoll il-furzati. Dawn kienu dawk il-persuni kollha li kienu jiġu ssentenzjati mill- qorti tal-Ordni fuq diversi reati gravi bħal delitti, serq bi vjolenza jew b'kompliċità fihom. Aktarx li magħhom wieħed irid iżid ukoll lil dawk. il-persuni politiċi li kienu jeħduha jew. jippru- vaw ifixklu t-tmexxija tal- Ordni. Fil-fatt, kien il-Gran Mas- tru F'Isle Adam li kien ħareġ ordni biex il-ħabsin kollha minflok jibqgħu jinżammu f'ċella u ma jagħmlu xejn jintbagħtu jaqdfu fuq il-ga- leri sakemm jiskontaw is- sentenzi ; tagħhom. Issa hawnhekk wieħed ma jridx jinsa, li l-Ordni minn dejjem kellha bżonn numru kbir ta' lsiera għal fuq il-galeri tagħ- ha u għalhekk wieħed ma jeħodhiex bi kbira'li f'dawk iż-żminijiet setgħu saru xi inġustizzji kbar f'dawk li huma sentenzi, għax jidher ċar li l-furzati kienu qegħdin ; jagħmlu tajjeb għan-nuqqas, ta' lsiera Misilmin. Tinsewx li biex skwadra ta' tmien ga- leri tbaħħar f'daqqa, l-Ordni FEATURE J L-ORIZZONT kellha bżonn mhux inqas minn 2,024 ilsir u 659 bo- navolja. Għalkemm f'diversi paj- jiżi u stati Nsara bħal Fran- za, Spanja, l-Italja, Venezja u anke f'dawk Misilmin kie- net użanza li l-furzati jaħ- dmu fuq il-galeri, ħafna minnhom ma kienu jaslu qatt li jinħelsu mill-qdif għax mal-iċken reat li kienu jagħmlu kienet tiżdidilhom is-sentenza, u minħabba din l-inġustizzja, ħafna minn- hom kienu jmutu fuq il- moqdief. Hawnhekk tajjeb li nfakkar li l-parti l-kbira tal- furzati li kienu jaqdfu fuq il- galeri tal-Ordni kienu barra- nin, il-parti kbira minnhom kienu Franċiżi, Spanjoli u Taljani. Kif wieħed jistenna, il- wasla ta' dawn. il-furzati f'Malta, fil-kotra tagħhom kriminali, kienetiġġib magħ- ha għassa stretta fuqhom u sikkatura kbira. Sintendi, peress li ħafna minnhom kien ikollhom kundanna għal għomorhom, kif jaslu fil-Port, l-ewwel ħsieb li jiġihom f'moħħhom kien li jistudjaw sewwa x-xtut tal- port u jaraw. x'possibbiltà kienet teżisti li mal-ewwel ċans li jiġihom jaħarbu. Peress li xi wħud mill- furzati ma kienx ikollhom esperjenza ta' qdif, dawn kienu jieħdu madwar sen- tejn biex jitgħallmu jissin- kronizzaw ma' sħabhom u jimxu mar-regoli riġidi li kien jitlob minnhom dan l- argużin. Jingħad li l-qorti Franċiża ma kinitx tibgħat furzati għall-qdif jekk is- sentenza tagħhom ma tkunx aktar minn sitt snin, iżda fil- qorti tal-Ordni, forsi wkoll kif isostnu xi wħud, min- ħabba n-nuqqas ta' qaddie- fa, ġieli kien hemm każi fejn persuna li ngħatat sentenza ta' ftit xhur xorta waħda ntbagħtet taqdef fuq il-ga- lera. U peress li fir-raba' taqsi- ma ta' din il-kitba. tkellimt dwar il-bejgħ, ta' lsiera, taj- jeb li nerġa' nagħmel rife- renza dwar il-prezz li kienu jġibu fis-suq. L-Istoriku Ġu- żeppi Muscat jgħidilna li fis- suq Malti kont issib varjazz- joni ta' lsiera. Il-prezzijiet kienu jvarjaw minn ftit sku- di għal xi xwejjaħ jew lsir immankat għal 300 skud għal xi żagħżugħ fl-aħjar tiegħu. Waqt li tifel ta' seba' snin kien jinbiegħ 77 skud, raġel anzjan kien iġib 35 skud. Il-prezz ta' lsir li jin- zerta xi ras kbira jew ġej minn xi familja għanja kien ilaħħaq l-1,000 skud. Minn dawn ' is-swieq l-Ordni (1650) kienet tixtri l-ilsiera bi prezz fiss ta' 137 skud u 6 tari għal kull ilsir tajjeb għal fuq il-galeri… Ikompli l-ġimgħa d-dieħla