L-ISQOF SENGLEAN SALVATORE GAFFIERO MITT SENA MILL-KONSAGRAZZJONI TIEGĦU FL-1899 (Kif saret l-għażla, minn Dokumenti fil-Vatikan, Londra u Malta) L-ISLA FIL-ĠERARKIJA TAL-KNISJA Fl-1807, l-Isla kellha l-ġieħ li, minn fost uliedha, ikollha lil dak l-Isqof ta' Malta u Arċisqof titulari ta' Rodi li kellu jibda s-sensiela ta' Isqfijiet li kienu kollha Maltin. Imbagħad, fi tmiem l-istess seklu dsatax, Mons. Salvatore Gaffiero, Senglean, kellu jkun l-ewwel Kanonku ta' din il-Kolleġġata li jsir Isqof, li jkun Awżiljarju ta' l-Arċisqof Pietru Pace. Lanqas dan ma kien se jkun l-aħħar Isqof mill- Isla għaliex Mons. Emanwel Galea, fl-1942, kellu jkun Isqof Awżiljarju ta' l-Arċisqof Mawru Caruana u mbagħad ta' l-Arċisqof Mikiel Gonzi. Kelli l-possibiltà li nagħti ftit tagħrif dwar l-Isqof Gaffiero għaliex xi tagħrif dwaru daħal fl-istorja ta' l-Isla.' Imma l-istorja . qatt ma nkunu nafuha kollha. Illum, flimkien mad-dokumenti miġburin minn Malta, jiena ksibt oħrajn mill-Arkivju Vatikan u mill-Pub- lic Records Office ta' Kew, qrib Londra. F'dan l-arkivju ta' Londra, fis-sezzjoni tal-Colonial Office, hemm mijiet ta' volumi manuskritti li L-Isqof Senglean Mons. Salvatore huma kompletament dwar Malta. Gaffiero f'pittura fl-Awla Kapitulari F'numru ieħor ta' dawn il-ħarġiet Minn Ġrajjiet Beltna, nikteb dwar il-ġrajjiet ewlenin tal-ħajja ta' l-Isqof Gaffiero, li hu Senglean li ftit għadna niftakru fih. LIĠI INGLIŻA LI MA NGĦOĠBITX Malli Malta ġiet rikonoxxuta mill-ġnus ta' l-Ewropa bħala kolonja Ingliża, il-Gvern Ingliż beda juri dejjem iżjed li kien imbażża' mill-indħil tal-barrani fi gżiritna. Il- mexxejja Ingliżi wrew sa mill-bidunett li ma xtaqux li jkun hawn xi Isqof li jsir mingħajr l-approvazzjoni tagħhom. Dan narawh sa minn żmien l-għażla tas-Senglean l-ieħor li kien Ferdinando Mattei, magħżul fl-1807. Din is-sikkatura nħasset iżjed mis-sena 1838 'il quddiem. Fit-12 ta' Jannar 1838, il- Gvernatur Henrv F. Bouverie, waqt laqgha mal-Kunsill tiegħu, bl-approvazzjoni ta' l- L-ISLA — Ħarġa Speċjali 5 Uffiċċju Kolonjali f'Londra, iddeċieda li tiġi ppubblikata Proklama li tirregola s-sehem tal-barranin fil-Knisja ta' Malta. Fil-Proklama nsibu li l-ebda titlu jew benefiċċju ekklesjastiku ma sata' jingħata minn awtorità barranija mingħajr l-approvazzjoni tal- Gvernatur. Jekk l-approvazzjoni, ma tiġix mibdula, in-nomina kienet saħansitra titqies invalida. Il-liġi kienet tgħodd għall-Kappillani, Kanonċi, u saħansitra għal Superjuri Lokali tal-kunventi, meta dawn ġew innominati minn Superjuri li ma kenux Maltin. Il-proċedura kienet tgħodd wisq iżjed ghan-nomina ta' xi Isqof għax il-Papa wkoll hu wieħed barrani. Dwar l-Isqfijiet, il-Gvern Ingliż kien joqgħod b'attenzjoni kbira speċjalment jekk l-Isqof kien se jkun wieħed djoċesan. Ġabra ta' dokumenti ta' Kew fl-Ingilterra jagħtuna viżjoni ċara dwar kif kienet taħsibha l-Ingilterra. L-INGLIŻI, PIETRU PACE, U GAFFIERO Waqt li kważi qatt ma nħolqu problemi mill-Ingliżi għal nomini li għalihom ftit kellhom importanza, huma kienu dejjem b'għajnejhom miftuħin fuq il-għażla ta' xi Isqof. Kienu jinkeddu ħafna jekk isem l-Isqof mixtieq kien jissemma fil-pubbliku qabel ma tintalab approvazzjoni għalih. Nuqqas ta' approvazzjoni meta l-isem ikun diġa' magħruf, lill-Ingliżi kienet iddaħħalhom f'inkwiet mal-poplu Malti. L-Arċisqof Pietru Pace, Isqof ta' Malta, qatt ma kisirha ma' l-Ingliżi. Imma kien jaf jaħdem b'rasu. L-awżiljarji tiegħu ġew magħżulin liberament minnu. Meta l-Ingliżi Imentaw talli ma kenux ġew ikkonsultati, hu aċċertahom li l-Isqof żgur li ma kienx se jkun wieħed li jfixkilhom fil-pulitika tagħhom. Lejn l-aħħar tas-seklu dsatax, Pace kien qed jitfa' ghajnejh fuq Mons. Gaffiero. Dan is-saċerdot, wara li kien qeda tajjeb id-dmirijiet tiegħu bħala Kappillan f'Ħal Għargħur u l-Furjana, u kien sar Monsinjur tal-Katidral, l-Isqof Anton Buhagiar, bħala Amministratur Appostoliku tad-djoċesi, kien fdalu diversi uffiċċji ta' responsabbiltà. Fost oħrajn, lilu ħatru Loktenent Vigarju Ġenerali u fdah bil-ħsieb tal-monasteri u l- kunventi kollha tas-sorijiet li kienu jiddependu mill-Isqof. Hu sar ukoll direttur ta' l- istituti għat-tagħlim tad-Duttrina. Forsi mhux kulħadd jaf kemm l-Arċisqof Pietru Pace, mis-sena 1895, kien qed jixxennaq li jiġi magħżul bħala Kardinal. Imma, f'ittra konfidenzjali tat-18 ta' Ottubru 1895, Il-Gvernatur Sir Arthur J. Lvon Fremantle għarraf b'dan lil Joseph Chamberlain, li kien is-Segretarju ta' l-Istat għall-Kolonji.$ F'dak l-istess żmien meta l-Arċisqof kien qed jaħseb f'Gaffiero, Mons. Dun Vinċenz Vassallo, Dekan tal-Katidral, għarraf privatement lill-Gvernatur Fremantle li kien qed isir ħafna diskors dwar l-għażla ta' Isqof-Koadjutur. L-ittra tal-Gvernatur lil Wingfield, li kien fil-Foreign Office ta' l-Istat f'Londra, turi li għall-ġid ta' l-Ingilterra kien jaqbel li jmexxi 'l quddiem l-isem ta' Mons. Vassallo għax dan tqies wieħed li sata' jiġi identifikat ma' l-interessi ta' l- Ingliżi f'Malta. Gaffiero ma kienx magħruf bħala wieħed ma' l-Ingliżi; imma lanqas ma kien wieħed li jagħmel xi propaganda kontra tagħhom. Kien ukoll wieħed li, ghalkemm l-Isqfijiet għabbewh b'responsabbiltajiet, qatt ma tkabbar. Barra minn hekk, hu nnifsu stqarr li l-episkopat ma kienx jistħoqqlu.'0 6 L-ISLA — Ħarġa Speċjali INNOMINAT ISQOF WARA RAKKOMANDAZZJONI L-Arċisqof Pace warrab kull ħsieb milli jirrikmanda lil xi wiehed li kien imxennaq għall-episkopat. Fl-ewwel disa' snin tat-tmexxija tad-djoċesi ta' Malta (1889-1898), Pace ma ħassx il-bżonn ta' l-Isqof Awżiljarju. Imma, fl-1898, meta kien ta'' 67 sena, l-Isqof ta' Malta ddeċieda li jipproponi lill-Papa Leone XIII wieħed li jkun Awżiljarju tiegħu bid-dinjità ta' Isqof. Mingħajr ma għarraf lill-Ingliżi bil-ħsieb tiegħu, Pace ressaq quddiem il-Papa l-isem ta' Mons. Salvatore Gaffiero li, fil-fatt, kien akbar minn Pace nnifsu għax kellu sebgħin sena. Il-Papa laqa' l-proposta u, lil Gaffiero, fit-28 ta' Novembru 1898, innominah Isqof Titulari ta' Silimbrija.ll Il-Gvern Ingliż malajr tħasseb għall-fatt li l-Arċisqof Pace għamel kollox mingħajr ma kien tniffes ma' l-Awtorità Ċivili. L-ewwel ma ġie avviċinat kien Gaffiero nnifsu. Mill-ispjegazzjoni ta' dan l-Isqof Senglean deher li ma kellhomx għalfejn jinkwitaw. B'ittra ta' l-14 ta' Diċembru 1898, ġie mgħarraf il-Markiż Salisburv f'Londra. Imbagħad, fit-23 ta' Diċembru, inkiteb minn Malta lis-Sotto-Segretarju ta' l-Istat għall-Kolonji. Nafu wkoll li Lord Chamberlain, bħala Segretarju għall-Kolonji, kien tal-fehma li l- Gvern Ingliż ma kellu għalfejn iqajjem l-ebda protesta.12 Ittra konfidenzjali tal-Gvernatur Frementle, fit-30 ta' Diċembru 1898, terġa' turi l- ilment ta' dak il-Gvernatur talli sab ruħu mwarrab. Imma l-għażla ta' Gaffiero ġiet aċċettata billi gidmu xufftejhom u aċċettawha fis-skiet. Dan ġara għaliex fin-nomina ma kien hemm xejn x'juri li kien hemm xi ħsieb li Gaffiero seta' jkun is-suċċessur ta' Pietru Pace. Fil-fatt, ma kienx ġie magħżul bid-dritt tas-suċċessjoni.5 Imbagħad, fil-15 ta' Jannar 1899, l-Arċisqof Pietru Pace nnifsu kkonsagra bħala Isqof lil Mons. Salvatore Gaffiero fil-Konkatidral ta' San Ġwann.' Fi ij BONNICI Alex., L-Isla fi Ġrajjiet il-Bażilika-Santwarju ta' Marija Bambina, II, 1991, pp. 192- 196. IDEM, ''Mattei u Caruana fl-1907: L-appoġġ ta' Alexander Ball fil-għażla ta' Isqof ta' Malta', fi Storja ta' Malta fi Ġrajjiet il-Knisja, Rel. u Ħajj, 1996, pp. 43-57. PRO (Kew), CO, 325/39, ff. PRO (Kew), CO, 158/312, f. 4. i PRO (Kew), CO, 158/327, n. 29015. : L-ISLA — Ħarġa Speċjali 7