200 Sena mill-Pussess tal-Kan. Prepostu-Arċipriet Dun Franġisk Sammut STD. Nhar il-5 ta' Jannar 1806, il-kariga ta' Prepostu-Arċipriet li magħha kien hemm marbuta l-kura ta' l-erwieħ, sfat vakanti bil-mewt tal-Kan. Prepostu-arċipriet Dun Pietru Pawl Micallef, li kien ilu jmexxi l-parroċċa u l-Kolleġġjata Elenjana sa mill- 1790.' Fl-istess jum, l-Isqof Vinċenz Labini ħatar lis-saċerdot Karkariż Dun Franġisk Sammut, bħala Vigarju- Kurat tal-parroċċa Elenjana 2 u wara konkors $ li sar fl-istess xahar, l-istess Dun Franġisk inħatar bħala Prepostu- Arċipriet. Il-Prepostu Sammut twieled madwar is-sena 1765 u fl-1785 insibuh bħala kjeriku, fil-lista tassew numeruża tal-kleru ta' Birkirkara Għamel l-istudji tiegħu għas-Saċerdozju fis-Seminarju Veskovili u wara li ġie ordnat saċerdot, serva bħala' prefett fl-istess Seminarju għal iżjed minn sitt xhur. Wara ggradwa fit-Teoloġija mill-Università ta' Malta. Lura lejn raħal twelidu, Dun Franġisk fetaħ skola tal-grammatika li fiha għallem għal 14-il sena. Iżda nxteħet ukoll għall-Ministeru Pastorali. 2 A(rkivju) K(atidral) M(alta) C.F.M. Concorsi B'kara, Nru. 4, f. 28V. 4 L(ibrerija) N(azzjonali) M(alta) 1075. F'dik is-sena Birkirkara kellha kleru tassew numeruż magħmul minn 13-il Kanonku, 34 qassis, djaknu, 8 kjeriċi u 8 kjeriċi oħra miżżewġin. e Programm Festa 9 2008 9 93 jgħin lill-Prepostu fl-amministrazzjoni ta' diversi sagramenti u kien jassisti lill-moridbondi. Kien konfessur kemm ta' l-irġiel u kemm tan-nisa, kif ukoll predikatur. Fil-fatt insibu li huwa għamel diversi korsijiet ta' eżerċizzi, priedki morali u paniġierki f'diversi rħula. Serva wkoll bħala Viċi-Parroku b'zelu kbir għas-żmien ta' sena u tmien xhur: Matul il-Viżta Pastorali li saret mill-Isqof Labini, nhar it-28 ta' Jannar 1802 nħatar Puntatur tal-quddies. Il-Konkors għall-Prepositura (1806) Immedjatament wara l-mewt tal-Prepostu Micallef fis-6 ta' Jannar 1806, l-Isqof Labini ħatar lil Dun Franġisk Sammut bħala Vigarju-Kurat. tal- parroċċa Elenjana. ' Kif kien soltu jsir fiċ-ċirkustanzi, l-Kurja ħarġet l-editti meħtieġa biex isir il-konkors (eżami) għall-Prepositura vakanti, u applikaw tliet konkorrenti li kienu: , Dun Ġ. Battista Grech, Kappillan ta' Ħad-Dingli, 35 sena.$ Dun Franġisk Sammut S-ThD. Vigarju-Kurat tal-parroċċa Elenjana,41 sena. Minn fost it-tlieta, Dun Franġisk Sammut inħatar Prepostu-Arċipriet tal- Kolleġġjata Elenjana u ħa l-pussess fis-7 ta' Marzu 1807. Il-Parroċċa Elenjana fi Żmienu (1807-1832) Fi żmien il-parrokat tal-Prepostu Sammut, il-limiti tal-parroċċa Elenjana kienu ferm akbar milli huma llum., u ma kinux inbidlu mill-1655 meta kienet twaqqfet il-parroċċa ta' Ħal Balzan. Il-limiti tal-parroċċa fi żmien Dun Franġisk, minbarra Birkirkara propja, kienu jinkludu t-territorju fejn illum hem mil-parroċċi ta' San Ġwann, l-Ibraġ, Pembroke, San Ġiljan, Tas- Sliema, Il-Gżira, Santa Venera u parti mill-parroċċa tal-Ħamrun. Nafu kemm kienet il-popolazzjoni tal-parroċċa Elenjana mill-iStatus Animarum li t-total 6 A(rkivju) K(urja) A(rċiveskovili) Viżta Pastorali Labini 1802, f. 103R. tagħhom ġie nkluż fl-atti tal-Viżti Pastorali li saru f'dawn is-snin: Novembru 1809-4.200 ruħ ' Ottubru 1811 4,500 ruħ Ottubru 1820-5,000 ruħ '' M'hemmx dubjuli l-parti l-kbira tal-parruċċani kienu joqogħdu f'Birkirkara propja. Iżda matul il-parrokat ta' Sammut kien hemm komunitajiet residenti f'Tas-Sliema'' San Ġiljan'S u l-Imsida. Kapitlu u Kleru Fil-qadi tad-dmirijiet pastorali tiegħu, il-Prepostu-Arċipriet Sammut kellu l-għajnuna tal-membri tal-Kapitlu Elenjan, imwaqqaf bil-bolla tal- Papa Urbanu VIII fil-5 ta' Diċembru 1630. Fi żmien il-Prepostu Sammut, il-Kapitlu kien magħmul minn 17-il kanonikat.'$ Huwa interessanti li fost il-membri tal-Kapitlu matul il-parrokat ta' Sammut, insibu żewġ membri ta' l-Ordni Ġerosolmitan (O.S.J.) li kienu Fra Giuseppe Cremona O.S J.9 u Fra 12 A.K.A. Viżta Pastorali Mattei 1809, f. 281V. Viżta Pastorali Mattei 1811,f. 10IR. Viżta Pastorali Mattei 1820, f. 145V. 15 Dwar Tas-Sliema, ara W.L. Zammit Tas-Sliema fis-Seklu XIX, KKM 174 (Malta 2000) pp. 11, 12, 277. 16 Ara A(rkivju) N(azzjonali) M(alta) Suppliche Vol 25 (3.1.1810- 21.xii.1810). fejn taħt id-data 13.vii.1810 p.628 insibu petizzjoni ta' Nicola Vella e diversi altri Matul il-pesta ta' l-1813 kien hemm diversi nies residenti f'San Ġiljan (ara: a.N.M. PS/VI/4 Circolare alli logotenenti in Campagna 17 Il-fatt li fl-1855 il-knisja tal-Kunċizzjoni fl-Imsida saret viċi-parroċċa, huwa żgur indikazzjoni ta' komunità residenti fil-post. (ara J. Calleja: L-Imsida il-Bieraħ u Llum Vol 1 (Malta 1989) p. 27. 18 Għall-ismijiet tal-kanonċi fi żmien il-Prepostu Sammut, wieħed jista' jara l-Viżti Pastorali ta' l-1809, 1811,1820. 19 L-isem ta' Fra Giuseppe Cremona O.S.J. jidher fl-atti tal-Viżta Pastorali ta' Mattei 15.x.1811, fejn insibu li f'dak iż-żmien ma kienx f'Malta (Ara A.K.A. Viżta Pastorali e Programm Festa 9 2008 9 95 Fi żmien il-Prepostu Sammut, fil-kleru tal-parroċċa kien hemm żewġ membri oħra ta' l-Ordni Ġerosolmitan li kienu Fra Francesco Cassar O.8.J. 21 li kellu wkoll il-kariga ta' Viċi-Parroku' u ta' Fra Prospero Xuereb O.S.).25 Għall-istorja tajjeb li ngħidu wkoll li matul il-parrokat ta' Dun Franġisk, Birkirkara kella dsatax-il saċerdot ġdid 2 It-Tagħlim tad-Duttrina Attivitaċ pastorali li kienet organizzata sewwa matul il-parrokat ta'- Ismu jerġa' jidher fil-lista tal-kanonċi fil-Viżta Pastorali ta' l- 1820 (Ara A.K.A. Viżta Pastorali Malta 1820, f. 144R). 20 L-isem ta' Fra Pasquale Gelsomeno O.S J. jidher fil-lista tal-kanonċi fl-atti tal- Viżta Pastorali ta' l-1811(Ara A.K.a. Viżta Pastorali Malta 1811 f. 10OR). Ismu jerġa' jidher fil-lista tal-kanonci fil-Viżta Pastorali ta' l-1820 (Ara A.K.A. Viżta Pastorali Malta 1820 f. 144R). 21 A.K.A. Viżta Pastorali Mattei 1820 f. 144R. 22 L.N.M. 747, fejn insibu wkoll li kellu l-kariga ta' wieħed mill-Viċi-Diretturi tal- Fratellanza tad-Duttrina li kienet twaqqfet fl-1820. 23 Fra Prospero Xuereb O.S.J., Kappillan Konventwali, Professur tat-Teoloġija u predikatur miet fl-4 ta' Frar 1830. (ara M(alta) G(ovt.) Għall-ismijiet ta' dawn is-saċerdoti, ara J. Calleja: Ordinazzjonijiet Saċerdotali (1800-2000) (Malta 2001) pp 5-16. Fost dawn is-saċerdoti nsibu lil Dun Ġwakkin Vassallo, li ġie ordnat saċerdot fl-14 ta' Frar 1818 (Ara J. Calleja op.cit. p.9). Jidher li l-Prepostu Sammut kien benefattur tiegħu u ghenu biex isir saċerdot. Jidher li Gioacchino Vassallo fl-1809 ma kellux mezzi biex ikollu patrimonju sagru. Għaldaqstant insibu li fl-1809, il-Prepostu Dun Franġisk Sammut u diversi persuni oħra għamlu talba lill-Kummissarju Ċivili biex jagħmlu patrimonju sagru lil Gioacchino Vassallo, ta' xi beni stabbli. Din it-talba ntlaqgħet (Ara A.N.M Suppliche Vol. Prepostu Sammut kienet dik tat-tagħlim tad-Duttrina. Fil-fatt nafu li fil-bidu tal-1820 kien hemm: L'Opera Pia della Dottrina Cristiana fil-Kolleġġjata Elenjana. F'Jannar tal-1820 il-Prepostu Sammut u l-Operai della Dottrina Cristiana ta' Birkirkara, urew ix-xewqa tagħhom lill-Isqof ta' Malta, sabiex l-Opera Pia della Dottrina Cristiana ssir konfraternitaċ. Għalhekk talbu lill- Isqof Mattei, biex iwaqqaf l-imsemmija fratellanza biex igawdu l-indulġenzi mogħtija mill-Papiet lil dan l-Istitut. L-Isqof Mattei, permezz ta' digriet bid- data ta' l-20 ta' Jannar 1820, laqa' din it-talba. Wara dan it-twaqqif, il-Prepostu u l-membri tal-Fratellanza tad-Duttrina ressqu talba oħra lill-Isqof Mattei. Fiha qalulu li skond l-istatuti li saru għat- tmexxija tagħha, li kienu qed jissotomettulu, kien meħtieġ li jkun hemm artal għall-użu tal-fratellanza, kif ukoll oratorju, biex issir it-tqarbina tat-tfal kull raba' Ħadd ta' kull xahar u f'ċirkustanzi oħra. Fl-istess talba infurmaw lill-Isqof li l-Prepostu Sammut kien għamel bħala protettriċi tad-Duttrina Nisranija lil Marija Bambina, li xbieha tagħha kienet fi kwadru żgħir ta' Sant'Anna, fuq l-artal ta' San Ġużepp. Bħala oratorju għażlu l-knisja filjali tal-Madonna tal-Ħerba. Għaldaqstant l-Isqof Mattei intalab japprova l-istatuti, l-għażla ta' l-artal u dik ta' l-oratorju. Dan kollu l-Isqof approvah permezz ta' digriet tas-6 ta' Frar 1820. L-inawgurazzjoni ta' din il-fratellanza saret nhar il-Ħadd 6 ta' Frar 1820 fil-kappella ta' San Ġużepp quddiem ix-xbieha ta' Marija Bambina., fil- preżenza tal-membri tal-fratellanza u numru kbir ta' nies. Sar il-kant tal-Veni Creator, is-Salve Regina u l-Litanija tal-Madonna. Wara diskors li sar minn Fra Francesco Cassar, Viċi-Parroku u viċi-Direttur ta' l-opra tad-Duttrina, tkanta t-Te Deum u ndaqqu l-qniepen kollha fost il-ferħ tal-poplu kollu. Din il-fratellanza kellha numru t'uffiċjali. Kienet immexxija minn Direttur u Supretendent, li kien l-imsemmi Prepostu Sammut, li kellu l-għajnuna ta' numru t'uffiċjali oħra, fosthom żewġ Diretturi, Katekisti, Konfessuri, Kappillani, Prokuratur, Teżorier, Segretarju, żewġ Sagristani, żewġ sotto sagristani u żewġ kanturi. It-tagħlim tad-Duttrina kien jitqassam f'disa' klassijiet. F' din l-opra tajba, minbarra l-Prepostu Sammut u l-viċi- Parroku Fra Francesco Cassar, kienu involuti numru ta' kanonċi, saċerdoti, kjeriċi u lajċi 5 Ġrajjiet Importanti Oħra u Konsagrazzjoni ta' l-Artal Minbarra t-twaqqif tal-Fratellanza tad-Duttrina, matul il-parrokat ta' Sammut seħħew numru ta' avvenimenti oħra: it-transulazzjoni tal-Korp Sant ta' San Kostantinu Martri (1807), il-konsagrazzjoni ta' l-artal tal-Kappella tas-Sagrament (1811), il-Pesta (1813-1814) u t-transulazzjoni tal-Korp Sant ta' San Awrelju Martri (1817). Jidher li l-fdal ta' San Kostantinu Martri kien diġaċ jinsab fil-Kolleġġjata Elenjana fi żmien l-Imblokk tal-Franċiżi (1798-1800). Fl-atti tal-Viżta Pastorali li saret f'Jannar 1802, nafu li dan il-Korp Sant kien jinsab fl-artal tad-Duluri .7 Minn żewġ għejun differenti nafu li f'Awissu 1807 saret it- transulazzjoni solenni ta' dan il-Korp Sant u li fuq xewqa tal-Kapitlu Elenjan, din kellha ssir dal Preminente del Capitolo e Pontificalmente come quella di Sant'Elena. Fin-nuqqas t'aktar tagħrif, ma nafux eżatt x'sar dak inhar. Tgħid il-fdal tal-qaddis tqiegħdu fl-istatwa u saret it-transulazzjoni solenni ta' din l-istatwa bil-fdal tal-qaddis7 Waqt il-Viżta Pastorali, fis-17 t'Ottubru 1811, l-Isqof Mons. Ferdinando Mattei assistit mill-kanonċi konviżitaturi, ikkonsagra b'mod solenni l-artal tal-kappella tas-Ssmu Sagrament fil-knisja Kolleġġjata Elenjana 7 Il-Pesta (1813-1814) Bejn April 1813 u Settembru 1814, il-gżejjer Maltin intlaqtu mill-imxija qerrieda tal-pesta. B'kollox f'Malta mietu 4572 ruħ u Birkirkara, li dak iż- żmien kien wieħed mill-irħula popolati, ntlaqat sewwa'' u b'kollox fih mietu 281 ruħ. Kemm damet din l-imxija qerrieda, spikkat il-figura tal-Prepostu Sammut, mhux biss minħabba z-zelu fil-qasam pastorali iżda wkoll minħabba l-ħafna atti ta' karità li għamel. $ 26 A.N.M. Letters from the.office of the Public Secretarv 1.vii.1808-1812 p32V, fejn insibu li l-prokuratur ta' l-artal ta' San Kostantinu ta' Birkirkara, kien silef xi flus għall-kawża nazzjonali fi żmien l-Imblokk. 27 A.K.AA. Viżta Pastorali Labini 1802, f. 103R. Fl-okkażjoni ta' din il-viżta Pastorali, nhar it-28 ta' Jannar 1802, l-Isqof ħatar lil Pawlu Bartolo bħala Prokuratur. Ġabra ta' Mħabba u Storja Elenjana 1979 p. 33. 29 A.KAA. Viżta Pastorali Mattei, 1811 f. 103V. Il-Fdal ta' San Awrelju (1817) Is-Santa Sede rregalat lill-Kapitlu Elenjan il-fdal ta' San Awrelju. Għaldaqstant fis-27 ta' Lulju 1817 ir-Revmu Kapitlu ddeċieda li jsir ftehim mal-prokuratur ta' l-artal ta' Sant' Andrija billi kellu, jitqiegħed hemmhekk u għadu hemm sa llum. Nhar Santa Marija l-fdal ta' San Awrelju ġie espost fil-knisja filjali ta' Santu Rokku għall-qima tal-fidili. Fl-istess jum wara nofs inhar, saret Transulazzjoni Solenni ta' dawn ir-relikwiji lejn il-Kolleġġjata Elenjana. $ Il-Prepostu- Arċipriet Sammut ħalla dan il-wied ta' dmugħ nhar it-28 ta' Diċembru 1832 fl-etaċ ta' 67 sena. L-aħbar tal-mewt tiegħu dehret fl-unika gazzetta ta' dak iż-żmien, il-Gazzetta tal-Gvern, b'dan il-kliem: Nota Editorjali: Fi żmien il-parrokat ta' Sammut, V.Borg Brared kien għamel 3 qniepen: l-antika, tat-30 u l-Għawdxija (1813) ara V. Buhagiar pp.15, 17; saret in-nicca ta' l-infetti fl-1814 wara l-pesta. Jista' jkun li fi żmienu ttella' wkoll il-kampnar tal-punent, għax dan jidher fir-ritratt tiegħu li hemm fl-awla. Iżda dwar dan ma ltqajt ma xejn miktub li jikkorroborah. 33 Ġabra ta' Mħabba u Storja Elenjana, 1979, pp 32, 33. Has-Sajjied Street, B'Kara 4 lel, 21472085 - 4 Mob.