Ta' G. CARDONA ARRA minn ftit nies minn Ħal Qormi, u xi oħrajn li jinte- ressaw ruħhom mill-Istorja ta' Malta, Stanislaw Gatt huwa isem u kunjom bħal ħafna oħrajn li niltaqgħu magħhom ta' kal- jum. Iżda għal min għandu għal qalbu l-ġrajjiet ta' pajjiżna taħt dawk i iż-żewġ kelmiet hemm minsuġa. biċċa sewwa mill-ġrajja ta' Malta nm biċċa. wisq akbar mill-istorja mhux miktuba tal-Belt Pinio, ix-xorti ta' dan il-bniedem ma tixbah xejn HI dik ta' ħafna minn sħabu It għaxu fi żmienu u l fuqhom inkitbu bosta kotba, bħal ngħidu aħna Dun Mikiel Xerri, Manwel Vitali, Ċensu Borg —Brared' u Dun Saver Caruana. Dawn, għallanqas, għax-xo- fżol tagħhom kisbu dak li kien jistħoqqilhom. Ma rridx ingħid b'daqshekk li l-ħ'dma. ta' Stanislaw Gatt tisboq dik tal- Patrijotti l-Kbar Maltin, għalkemm għal dik li hi intenzjoni retta aktarx li jgħaddi lil-dawk li taħt il-maskra tal-Patrijottiżmu ħadmu biex jilħqu l-finijiet ambizzjużi tagħhom. Il-patrijotti ta' l-isem Ti għamitu ħilithom biex jidhru u b'hekk jiksbu l-ġieh malajr qomsu meta ġew imwarrbin fil-ġenb u wrew biċ-ċar għalfejn kienu għaj- tu Viva Franza jew UViva l-Ingilterra 7. Stanislaw Gatt makellnx għalfejn jidher fl-għajnejn tal-kbar. K'en h'eni li l-poplu Qormi kien jara fih missier kulħadd l-aktar il-fqar. Medh' fil-professjoni tiegħu ta' Spiżjar, idewwi l-ġrieħi bid-duwa, u l-qlub bil-pariri tajba, kien għaddej ħajja. għal qalbu nieqes m'TN xejn u jagħmel ġid lil għajru, In-nies tar-raħal malajr fehmu li bniedem bħalu seta' jiswa ħafna. lill-Belt Pinto. Beda riesaq ix-xahar ta' Awissu tas-sena 1778: il-Ħdud wara l-quddies ma kontx tisma' ħlief min jitkel- lem fuq il-għażla. tas-Sindku u tal-Ġurat tar-raħal. Min beda jsemmi jil dak u min lill-ieħor; wieħed imaqdar u ieħor ifaħħar, b'danakollu l-isem tas-Sur Nin Schembri kien f'ħalq kulħadd u ħir-raġim, għaliex fis-sena li għarnel Sindku ħasel inħabb tabil- ħaqq u din is-sena jixraqlu jsir hu wkoll. U fuq min taqa' l- għażla ta' Ġmrat9 Issemma neguzjant tal-qoton u xi benestant nkoll, iżda l-għadd il-kbir tal-Qriema xeħtu għajnejhom fuq is- Sur Siaw, Kulħadd kien jistenna t-28 tax-xabar jasal fuq ix-xwiek. Dwar ir-riżultat tal-għażla saru xi mħatri wkoll. Fl-aħħar waslet l-aħbar minn l-Imdina. Għall-Belt Pinto saru s-Sur Nin Schem- bri u s-Sur Slaw Gatt. Minn hawn bdiet il-karriera ta' dan il- bniedem qalbieni li ħadem, bata. u ta saħansitra. ħwejġu għal paj- iżu, M'uħniex żguri fejn twieled Stanislaw Gatt, għaliex s'issa r-riċerki li għamilna ma tawx il-frott mixtieq. Il-fidi tal-mewt iegħu ttarfilna f tw'eled bejn l-1743-45. Slaw kien bin Karlu, armel, u Grazzja Galea, li żżewġu n-Naxxar, f'Santa Marija tas- send 1728 (1). Mill- volum. tas-Suppliki nafu. li Gatt kien għadda kors ta' spiżjar fl-Isptar tar-Reliġion u fit-80 ta' Mejju 1770 ġie eżaminat bl-akbar reqqa. u approvat mill-Kulleġġ tat-Tobba biex jista' jaħdem ta' spiżjar kemm-il darba jikseb minn għand il- Granmastru s-sensja biex jiftaħ spiżerija. Billi Nazju Cascin, -Ispiżjar tal-Belt Pinto xtaq ibiegħ l-ispiżerija fuq l-istima li kellu jagħmel l-Isp'żjar Ġilandri Farrugia, minnu magħżul bħala perit, Gatt talab 'il-Granmastru s-sensja biex jeżerċita l-profes- sjoni t'egħu fil-Belt P'nto u fl-ispiżerija ta' l-imsemmi Qascin. It-ta'ha ta' Slaw Gatt ġiet mill-Granmastru Pinto vriferita lill- Kulleġġ tat-Tobba fit-18 ta' April 1771 u fuq ir-relazzjoni tagħ- hom Slaw kellu tweġiba tajba fis-6 ta' Mejju 1771 (2). Dan juri biċ-ċar li dan il-patrijott fl-1771 għażel lil Ħal Qormi bħala t-tieni pajjiżu u fih baqa' jgħammar għal 40 sena sħaħ. Bħala spiżjar, għandna naħsbu li Gatt kien ta' ġewwa mat- tabib Patist Xiklmma u minn din il-ħbiberija spiċċa. hiex iżżew- weġ għand it-tabib. Ġanpatist Xikluna kien iżżewweġ lil Anna Galea fid-9 ta' Ottubru 1729 u binthom Roża ntrabtet ma' Slaw fid-19 ta' April 1773, fil-Knisja ż-żgħira ta' 8. Pietru, tefgħa ta' ġebla mill-ispiżerija tiegħu (8). Mill-Viżta Pastorali ta' l-Isqof Pellerano (1771-1781) qbad- na li fl-1773, fost il-Kleru tal-Belt Pinto jidher imniżżel il-Kjeri- ku miżżewweġ Stanislaw Gaft, li ħa l-Ewwel Minuri fl-24 ta' (ID) Niżżi ħajr ta' dan it-tagħrif lis-Sur Muscat, il-Ġinljanista ta' Ħaż-Żebbuġ, Ġorġ, Ħal Qormi. bil-kortesija tal-W.R. Arċipriet Dun Anton Vella, 12 IL-MALTI Aktar 'il quddiem meta s- Sur Slaw laħaq Ġurat u Smdku, ismu ma baqax jidher fost il-kjeriċi, iżda nsibuh biss bħala Prokuratur sis polkru, tal-Via Sagra tal-Lampa, eċċ. Twelditlu tifla fi ' Settembru 1776, Maria Gratia Anna Caterina (5), M'nn din il-8di tal-Magħmudija wieħed jista' jaħ- seb li s-Ser Haw kellu xi nisel minn Hal Lija, billi l-parrinu hu P.P. Gregorius Gatt. de Terra Lia, aktarx xi qarib tas-Sur Sta- nislaw. Skond it-tradizzjoni msaħħa b'raġun jet serji, kif naraw aktar il-quddiem, l-Ispiżjar il-ġdid kien joqgħod fi Triq Santa Katerina, l-ewwel bieb, fejn il-lum hemm it-Tabib Ellul. Fir- TUMANZ ta' tużċ Muscat Azzopardi U'N ju Elluf', jidher ċar li din tabilħaqq kienet l-għamara tiegħu. Hjie. ieħor jagħtuna dawk iż-żewġ kanuni li hemm imdeffsa fl-art fil kantuni ta' din id-dar. Dawn il-kanuni nġarru mill-Batterija tal-Marsa, wara li spiċċa l-Imblokk tal-Pranċiż'. Bniedem ta' din x-xeħta ma damx ma sar ħaġa waħda mal- Qriema u dawn biex juruh il-qg'ma xierqa wara ftit żmien mill- ni'ġja tiegħu f'Ħal Qormi, għażluh Ġurat għall-ewwel darba fit- 28 ta' Awissu 1778 (6). Reġa' żamm din il-kariga fis-snin 1779 u 1780, waqt li s-Smiku kien Antonio Schembri. Is-sena ta' wara laħaq Sindku u żaħtu kellu ll Pawlu Zammit Bħala Ġurat. Dam igawdi dan il-post għoli sas-sena 1783, meta j'dher floku : ħas-sena 1784, is-Sihdku Geronimo Camilleri. X'sar mis-Sur Slaw/ Mistoqsija tassew f'lokha, imma ma nafx min jista' jweġibha fiż-żgur u din h'ja r-raġuni. Fil-kotba ta' l-Ordni, fejn jinsabu n-nomini tas-Sindkijiet hemm xi nuqqas mis-sena. Sas-sena 1784 insibuhom bħala ''Ill- ber Bullarum''; dawn il-volumi huma. ordinati tassew, iżda mis- sena 1785 insibu flokhom il-''Minutario di Bolle'; m'nn fuq dawn kieku ż-żmien ippermetta kienu jissawru l-'Liber Bullarum'' imma. l-Ordni donnu beda. jitlef dik ir-reqqa billi kemm minn barra kif ukoll minn ġewwa beda jixref l-għawġ. Għalhekk ma nistgħux ngħidu jekk is-Sur Slaw kellux iħalli s-Sindakat għal xi sena jew tnejn sforz mard, xogħol privat. inkwiet u x'naf j jien ; b'ss nafu li fl-aħħar żmenijiet ta' l-Ordni kien jikkmanda, r-raħal (5) Arkivju Parrokkjali S. Ġorġ. Ħal Qormi. bil-kortesija tal-W.R. Arċipriet Dun Anton Vella, STANISLAW ĠATT 13 kif tgħid ix-xhieda miktuba li ħallew għaxra min-nies H kienu jafu sewwa lis-Sur Saw. Meta żbarkaw iL-Franċiżi, Gatt kien in qua.jtà alora d Sindaco della medes:ma Ġittà'' (7). Dana juri ti fis-s-na 1797 kien Sindku tal-Belt Pinto Stanislaw Gatt, iżdu nibqgħu fil-għama dwaru bejn l-1784-1796, tnax-il sena sħaħ ii huma ħafna fil-ħajja ta' bniedem. Il-ħasra hi li d-dokumenti wrsonali u sindakali ta' Gatt huma tieqsa għal kollox. Issa nasu għall-bidla li ġrat f'Malta s-sena 1798. Wara r-Rivoluzzjoni Franċiża f'Malta bdiet tisħon il-qiegħa. Il-Kaval'eri Pranċiżi u posta Maltin imxebbgħin mill-Ordni mtlew vil-ferħ għax fl-aħħar kienu ser jaraw xewqithom maqtugħa. Minn Pranza bdew jasu xnigħat dwar iċ-ċaqliq tal-Flotta Franċiża fil- Mediterran. il-konfoffi kienu ilħom jinħmew minn taħt u fihom kienu mdaħħ:in l-ogħla Kavaleri u Maltin mill-aħjar. Ta' min ifakkar li sewwa sew sena qabel mal-Franċiżi dehru fuq Malta, xiet konfoffa li fiha ħa sehem M.A. Vassalli u oħrajn. Il- seb tagħhom kien li jbattlu l-Armerija ta' Hal Qormi (fejn il- jum hemm l-Għassa. tal-Pulizija), u bl-arim' u l-porvli li jiksbu jagħtu bidu għar-rewwixta (8). I-ġarnar kien ilu għammar u fewġa biss kien jonqsu biex jiv- vampja — dik il-fewġa li fl-aħħar waslet fuq ix-xtut ta' Malta, l-4172 qlugħ tal-Libertà. Fl-imħuħ tat-twajba nibet il-biża' u l- o ġeni, żda min kien jaf bil-iogħba li kien hemm fin-nofs anqas biss ħabb: l-rasu. Ix-xjuħ stennew Assedju Kbir ieħor bħal dak ta' żmien Da Valetie, imma tqarraq u għaliex il-kummiedja bdiet bid-daħk u ntemmet bi tradiment l-aktar faħxi u damet mid-9 ta' Ġrunju sal- għada. Mur għidlu lil Da Valette nislu xi qlubija kellu juri mitejn ;ieti aa tletin sena wara l-Assedju l Mela l-Pranċ : l-art bla taħbit waqt li fl-irħula ħadd ma kien jaf x'sa jaqbad jagħmel. Ħal Qormi bill: jinsab kemm- xejn 'il-ġewwa mix-xtajta ħabtu jirranġaw xi ħaġa, Is-Sur Slaw ried kieku jgħaqqad malajr daqsxejn ta' Riġiment. Ħareġ l-az- zarini li -saħ, qassambom 1 ħeġġeġ lin-nies b'ex iwaqqfu l-inżul tal-Franċiż. Fejn kien jobsor is-Sur Slaw li fi ftit żmien il-Fran- ċiżi kellhom. iħarbtulu d-dar. Waqt it-tqass'm ta' l-armi ġriet ihl Franċiżi mhux b'ss kienu niżlu, iżda kienu għod- Kriħadd tah ġenn. Is- Sur Slaw ma qa j4 IL-MALTI għadx jogħmodha u qallhom: ''Kulħadd idabbar rasu. Jien sejjer niskenn il-Best Valletta. Nista' naħseb li nkun wieħed minu l-imfittxin. Abarbu għax miskin hu min jaqa' taħt idejhom. Is-suldati ta' Napuljun niżlu mit-Turretta għal ħdejn il- Mithna, Misrah San franġisk, għamlu żjara sabiħa iid-dar tas- sur Slaw (kellu raġun jiskarta), ġibdu għail-Vitorja u baqgħu sejrin lejn Hlaż-Żebbuġ. Is-Sur Stanislaw flimkien ma' martu u bimu baqa' l-Best sakemim saru l-pattijiet kollha u Malta waq- għet f'idejn Franza. Meta reġa' lura iejn ir-rahal kif wasal ħdejn l-lirbu' Qaddisin ħareġ rasu mit-tieqa tal-kaiess u baqa' jħares dejjem naħa waħda. Martu, is-sinjura Roża, u bintu Grazzja staqsewli: U X'int tara ġdid ir-rahal, u hu b'leħen imnikket wie- ġeb: tT'Fuq il-Knisja l-Kbiru ġa qiegħda tperper il-bandiera ta' tljet kuluri''. Nalu issa kemm krenet tu' ġieh l-imġiba ta' Stanislaw Gatt taħt il-ħakma ta' l-Ordni, iżda b'ex inkunu ġusti nagħmlu din il-mistoqsija lilna nfusna. Seta' hu bħala Sindku tar-raħal jitlaq lin-nies mitluqn taħt idejli fis-siegħa tat-tiġrib7: Bniedem li jkol- lu fuq spullejb ir-responsabbiltà ma. għandux jerħi postu fl-aqwa siegħa, biss meta tifli bir-reqqa ċ-ċirkustanzi kollha tara li s-Sur Saw inexa bil-prudenza bħal nin jagħmel dak il-Ġeneral li meta jeb ruħu mdawwar mill-għadu bia ebda tama li jista' jissielet hu dir waħdani t'egħu li jirtira biex ikun jista' jiġġieled jum ieħor. Mal-bidla tal-Gvern saret taqliba kbira fil-liġijiet ta' Malta. Napuljun fl-għaxart ijiem li għammar fil-Gżira niżżel il-liġijiet neħtieġu. Min tmasħdn, min tmeżmeż, m'n infiska, imma dan ma seww għal xejn għax kif igħid il-Malti, għall-magħmul ma hemmx kunsill. L-amministrazzjoni tal-pajjiż waqgħet issa f'idejn Vaubolx, Kegnaud u Ransijat, kull wieħed b'taqsima għalih. U Malta ġ'et maqsuma fi tmien Muniċipalitajiet. Kul Muniċipali- tà kienet immexxija minn Kumitat magħmul minn: President, Segretarju u ftit membri, koll nies magħrufin bid-dmir li jwettqu l-ordnijiet maħruġin mill-Gvern u jressqu quddiem l-awtorità l- ħtiġiet tal-poplu. Wara. żjara ta' ħsara f'daru, is-Sur Slaw għandna nifhmu li ġie milqugħ mill-kbarat Franċiżi u tarrfulu bil-għażla tiegħu ta' President tal-Mun'ċipalità ta' Ħal Fornaro u Ħal Luqa. Wie- ħed jista' jaħseb kif ħadha din il-bxara l-ispiżjar ta' Ħal Fornaro : għall-ewwel telagħlu demmu għal rasu, qarmeċ snienu, għaqqad il-ponnijiet ta' idejh u ħabat sa jiflef l-ilġiem…… iżda ftakar majajr min kien u nduna li aħjar ibiddel imġibtu. Iżżaħajr lil dawk is-sinjuri u telaq lejn il-Belt Pinto, Dak il-lejl ma setax jagħlaq għajnejh u buqa' sat-tbexbix jhewden fuq il-wiċċ tost u b.a mistħija ta' wlied Napuljun : l-ew- wel ikissrulek darek imbagħad jstednuk biex tagħtihom l-għaj- nuna tiegħek. Dam iberren il-jum kollu u fl-aħħar qatagħha U jsir President, għax kif irraġuna hu mu riedx jagħti pjaċir lill- Franċiżi bill jisfidahom. — Ma naf . ħista' bħala Pre- sident inkun ta' faraġ għall-popiu tiegħi, ħaseb bejnu u bejn ruħu, Il-Kummissjoni tal-Gvern fil-laqgħa tat-3 ta' Lulju 1798, għażlet is-sinjuri li kellhom jiffurmaw il-Kumitati tal-Muniċipa- 'tajiet, Hal Fornaro flimkien ma' Ħal Luqa kien il-ħames Mu- palità taħt it-tmexxija tas-sipjuri Stanislaus Gatt, apoticaire, President; Emmanuel Micullef, medecin; Albert Camilleri, pro- prietuire; Luis Xavier Grech, notaire; Horace Bllul, propretaire du Casal Lula; Joseph Casha, Secretaire (9). Minn dawn is-sit- ta mill-Nies ħamsa kienu minn Hal Qormi jew Ħal Fornaro, kif kien għal żmien twil magħruf ir-raħal ta' San Gorġ, Il-Kumitat beda x-xogħol tiegħu u l-ordnijiet ma naqsux. Dawk ta' xeħta indifferenti jew ta' siwi ba ħsieb ta' xejn kienu jiġu mwettqa, iżda oħrajn li setgħu jkunu ta' ħsara għall-poplu kienu jitħallew fuq il-mikteb. Nistħajjel min igħid: ''Seta' jsir dans'' Iva u sar tabilħaqq mingħajr ma s-Sur Slaw qagħad jal- seb f'ġildu. Dan nistgħu nippruvawb b'ittra m'bgħuta lill-Ku- mitat fjDu Canton Fornaro le 14 Fructidor de b'an vi de la Re- publ'que', iffirmata minn Bosredon Ransijat u mis-Segretarju Ġenerai Doublet. Din l-ittra titkellem fuq il-ħ jidħlu babrin fil-flotta Franċiża, u fiha nsibu ċar toutes les fois qu'un order quicongue vous est do — U kull darba li x' ordni jiġi mogħti lilkom mill-Kummissjoni intom, Ċittadini, għandkom bla dewmien twet Iż-żmien taċ-ċanfir kien għadda, għaliex jumejn biss wara l-ittra. li semmejna, jiġifieri fit-2 ta' Settembru 1798, il-Maltin imxebbgħin sa mneħ'rhom mill-imġiba ħażina tal-Franċiżi ġiet- 16 IL-MALTI 101 ix-xoqqa f'moxtha meta nes mibgħutin mill-Gvern ittan- taw ibigħu t-tapezzerija. tal-Knisja tal-Karmnu ta' l-lmdina. Tokki ta' qanpiena xegħlu l-Imdina kollha u wara ftit sigħat ir- vellaw l-irħua kolla. Hal Qormi nġabar bi ħġaru wara d-dar tas-Sur Biaw. Dan (minflok hedded lin-nies c ma riedx iqassam, armi bħas-Sur D'Oste ta' Ħaż-Żebbuġ), fiehem in-nies li dmir- lm hu il jingħaqdu mal-Maltin l-oħra u' jeħilsu darba għal dej- jem mill-Franċiżi, Malta. saret ħuġġieġa waħda : biex kollox is sewwa u bia fixkil, ingħużlu żewġ kapijiet tal-Maltin, Caruana u Vitale; il- irħula twaqqfu Kumitàii biex irawmu l-Battaljuni. Ħal Qormi sar Kumitat ta' l-Imblokk u fih is-Sur Slaw kien President; bdew jinbnew xi Batteriji. L-Isqof Labini fuq it-tuiba ta' Vaubois agbat ittra Lil-Kappillani tar-rħula biex iberrdu lill-poplu. Ma sewa għal xejn: il-Maltin la qamu riedu juru snienhom. Il-Qriemu qubdu l-azzarimi u daħlu fil-Battaljun tar-raħal tabt il-kmand ta' Siaw Gatt; imma mhux la kemm tgħaqqad il- baitaljun, trid l-ikel u l-flus biex tħallas il-familji; qamħ u għalf u bosta ħtiġiet oħra, iżda bil-ħsieb kollox isir. Sar appell lill- poplu għall-ġbir tal-flus u kulħadd ta li seta'. Min ma setax jagħti silef u fil-Bibl. (Ms. 562 Univ.), insibu li tmien- ja u għoxrin ruħ, żgur m'nn Ħal Qormi, sifu bejniethom fuq it- 3,200 skud li għal dak iż-żmien kienu kemxa flus sewwa (skud dak iż-żmien isarraf lira tal-lum jekk mhux aktar). Is-Sur Slaw u Dun Benin Gauci, li ħadem bla mistrieħ għall- Battaljun bħala Provditur, intefgħu għax-xogħol b'ruħhom u ġisimhom : fit-18 ta' Ottubru 1798, ħadu f'idejhom is-somma mis- lufa ta' 3,500 skud; fl-10 ta' Novembru irreġistraw 1,965 skud kontribuzzjonijiet mill-poplu u għamlu kuntratt għax-xiri ta' 1,800 skud qamħ biex jinġieb minn Sqallija (Sirakuża) ; għaxart ijiem wara krew l-iskuna 'Beata Vergine della Margana'', li ġġib il-bandiera Ingliża, ankrata San Pawl il-Baħar; fil-25 ta' l-istess xahar ġabru 600 skud ieħor u fit-2 ta' Diċembru 1798 ikkuntrat- taw ix-xiri ta' 2,466 skud oħra qamħ. Min jista' jqis is-saram, it-tfixkil, u t-taħbit li ltaqgħu miegħu Slaw u Dun Benin flim- kien ima' sħubhom tal-Kumitat biex għamlu dan kollu f'anqas minn xahrejn. Kemm għaraq u ġiri swielhom u fuq kollox min jafulhom il-lum21 Is-studati Qriema kienu miżmumin tajjeb bis-saħħa tas-Sur Slaw u ta' Dun Ben. Naraw li l-qasss kien jaħsbilhom għal hafna vitamini bili kien joħorġilhom. fir-razzjon il-larinġ (aktarx biex jikluh mal-ħobż), hekk li bejn l-20 u l-24 ta' Jannar 1799, ittieħdu mill-ġnien tal-Kontessu Bologna 345 tużżana larinġ per survizio del Battaglione di Casal Fornaro'. F. Gatt — jikteb 1i l-Batta;jun ta' Hal Qormi kien magħ- mul-minn 8 kapijiet, 9 surġenti, 9 kapurali, LIL suldati u 25 ka- muniera: b'kollox 157 PL Dawn aktarx biċċa biss mill-Battal- jun ta' Hal Qormi, dawk li kellhom taħt idejhom it-trunċiera tal-Ġiżwiti; il- kump.ament kienu jħarsu l-Batterija tas-Samra. Fuq l-għadd tan-nies ta' din il-Batterija ma nistgħu ngħidu xejn għux ma sibna l-ebda tagħrif. Kit għedna fuq, l- ewwei ħsieb ken għall-qamħ u, għalkemm inxtara tafna, dan ma kienx biżżejjed għall-ħluq imġewħa. tal- Maltin li jgħaddu biss bil-ħobż, hekk li f'April u Mejju 1799, wa- qa' fuq L-eżra ġuħ kbir, mard u uċuh ħżiena. Il-Maltin ħabtu jaqtgħu qalbhom iktar: u iktar meta Sqallija kienet ukoll imhedda mill-Franċiżi; għalhekk ġie mlaqqa' l-Kungress fl-aħħar jum ta' Marzu, b'ex ir-Re ta' Sqall'ja jittrasferixxi s-Sovranità ta' Malta lil Gran Brittanja. Din it-talba ġiet iffirmata mir-Rappreżentanti tal-Kampanja u ta' min jinnota it taħt l-ewwel firma tal-Kanon- ku Saverju Caruana hemm dik ża' 'Stanislao Gatt Rappresentan. te di Casal Curmi' (LID). ĠGuħ, mard. għaks u kull xorta ta' twegħir ieħor ma seta' qutt dgħajjef il-Maltin qawwijin f'felunthom daqs l-azzar, Jekk jibqgħu sodi r-rebħa tkrn tagħhom. L-għajnuna ta' l-Ingilterra i: dik tal-Portugall għinuhom qatigħ, iżda dawn ma kienux kol- iox, bħalma forsi friduna nifhmu xi wħud mill-kittieba. Kieku l-barranin ma rawx il-qlubija, il-ħeġġa, ir-rieda u l-għaqal tal- Maltin żgur li qatt ma kienu jagħtu każ tagħna u ma kinux ser jaħtu uqija porvli u azzarin weħed għall-kawża Maltija.' Iżda meta fehmu xi ssarraf il-ħila tal-Maltin raw li kien jaqbel politi- kament u raġjonevolment, li jgħinu ll misserijietna għax kienu jafu li l-balal u l-kanuni f'idejn il-Malvin ma kinux mormija. : il-Maltin matul l-Imblokk seta' kellhom qtigħ ta' qalb, im- ila qatt ma pagsit lhom il-ħeġġa u żammew posthom fuq il-bat- lersji U fit-trunċieri; baqgħu jgħassu u jistennew il-ħbit tal-għa- du; Metu s-suldati Lngużi niżlu l-art biex jagħtu aktarx daqqa ta' għajn mall daqqa ta id-taghna ma qulux, issa nistgħu norqdu jew tnnikkru': il-ġiedu ma ntemmitx għall-Maltin, għaliex huma mietu u buqgħu jmutu sa l-aħħar, waqt li l-Ingilterra ma vlfet i-ebda bniedem. Il-Maltin ta' ġewwa l-Belt ubud m'unhom raw ukoll u kienu bil-moħbi jgħarrfu lil tal-kampanja b'dak li kien jiġri fost il- Franċiżi, hekk li kien qiegħed lsir il-fehim biex ta' ġewwa, iln- Mexxijin minn Dun Mikiel Xerri, jiftħu l-bibien ħalli tal-kam- panja jidhlu u jtemmu l-Imblokk. Kulħadd jaf bil-martirju ta' Dun Mikiel u sħabu u mhux possibbli ntennu hawn l-isbaħ ġraj- ja ta' pajjiżna, iżda rridu nuru l ħutna l-Maltin ta' ġewwa ħad- mu dl fid ma' ta' barra. il-Bibljoteka hemm manoskritt (Bibl. Ms. 1238 p. 40), li jagħti l-isbaħ xhieda tal-ħidma tagħhom. TOqogħdu utteuti', javżawlom, minn xi nies li qed jitħalltu magħkom si b'l-għajnuna tal-flus iridu joħolqu bejnietkom il-firda li ġa semmejtilkom…… kif ukoll mis-sortita li għandha ssir ak- tarx għada. jew għaż-Żejtun jew għal Hal Qormi, Dawn huma l-aħħar sforzi'. Għalkemm il-Maltin qatt ma ħadu xejn biċ-ċajt, it-tagħrif lisemmejna ftuq kien aktar jiftħilhom għajnejhom jew, kif ngħidu bil-Malti, kienu joqogħdu b'seba' għajnejn u ma nistgħaġbux jekk kull ksur ta' dixxiplina waqt is-servizz kien jitħallas bl-aħrax. Metu Slaw Gutt u sħabu tal-Krmitat ġew imgħarrfa li saru xi abbużi fit-Trunċiera tal-Ġiżwiti (di Pesci), ħadu l-passi meħtie- ġa. Il-Kumitat Qormi, magħmul minn Gatt, President, u l- membri Dr. Emmanuele M'callef, Saċ. Sciberras u Giuseppe Micajef, li deher għal Giov. Cilia, qatgħu li Salvatore Ġuldes u Benedetto Scicluna jiġu mneħħijin minn posthom u mitfugħin fiċ-ċipp, Galdes l' kien Ajjutant u Scicluna Scrivan tal-kamp, fid-9 ta' Mejju 1800, għamlu matul il-lejl festa bid-daqq u ż-żfin, bl-ikel u. x-xorb, ffimkien ma' nies barranin mistednin minnhom. Galdes u Scicluna ġabru ħafna xhieda favur tagħhom biex 'tatfu ftit mill-ħtija. Fost l-oħrajn insibu dikja- razzjoni ta': l-Officer in Charge Ingliż James Weir. Dan ħadha kontra l-Kumitat għax mu. qagħadx jistenna d-deċiżjoni tal-Qorti. Li kien għal Weir l-abbużi kienu joktru bis-sigħat u mhux jin- qatgħa (Bibl. STANISLAW ĠATT 19 Jidher tassew ċar li Stanislaw Gatt qeda dmiru b'kuxjenza u rettitudni f'kull kar ga li kellu fit-tnejn u għoxrin sena ta' ħajja pubb,ika. Ma nalux ghal liema raġuni sewwa rtira, biss mill-1801 jidher għar-raħal il-Logutenent Manwel Gejlel. Fis-sena 1800, Stanislaw Gatt kellu 56 sena u seta' kien għajjien. Ġużċ Muscat Azzopardi ra b'għajnejh dokumenti li juri kemm Gatt kien tabil- ħaqq għajjien u mħabba saħħtu talab Fl Ball biex jirtira. minn Kmandant tal-Batta;jun tal-Belt Pinto, Ball għarraf li tista' ssir l-għażla ta' Kmandant ieħor, iżda minn dan kollu ma sar xejn għaliex il-Qriema ma haliewbx jitlaq (12). Malli rtira Slaw Gatt Hal Qormi bata bis-sħih u għadda. tiet snin sħaħ ta' martirju. Fid-9 ta' Frar 1801, Stanislaw Gatt ħa għal għamilu ċertifi- kat u midalja tad-deheb. Maqlub bil-Malti jgħid hekk, 'Aħna Alessandro Giovanni Bal, Gvernatur tal-Ġiżira ta' Malta. Nist- qarru l-mertu tiegħek Stanisluo Gatt u l-ħeġġu murija fil-ħarsien ta' Art Twelidek fit-2 ia' Settembru 1798 kontra l-Franċiżi u nistqarr l-qlebija talli offrejt ruħek bħala Rappreżentant tan- nies A dal Fornaro b'ex jingħaqad il-Kungress fl-aktar żmeni- jiet ta' tiġrib. Għalhekk nagħtuk dan flimk'en ma' midalja tad- i ieb biex isservi għalik, għall-lamilja tiegħek kollha ta' tifkira dejjiema u ta' ġieh. M's-Segreterija ta' l-Eċċellenza Tiegħu, 9 ta' Frar 1801. Alex, JO Ball' (Mifsud op. ċit. p. 880). Wara li ħa l-midalja s-Sur Slaw sar mill-ġdid l-Ispiżjar tar- ratal kif kien qabel, iżda bid-differenza li issa kien l-aktar bnie- dem miġjub, jaf il-Qriema sewwa u l-ħtiġ'et tar-rahal, Id-dar tie- għu saret qisha l-kvisja min. hu d'eħel u min ħiereġ. Għall-pariri, għal xi kitba, ftehim, jew biex isewwi ġl'ed kulħadd ifittex lis- Sur Slaw biss. Hu jismagħhom, ifanuġhom, jaqdihom u jgħi- dilhom li-Manwe; Gellel, il-Logutenent, jista' jirranġalhom aħ- jar. Mid-dehra ħudd ma ken irid jal f'Ġellet; dan ma kienx dħuli u qalbu f'idu bhas-Sur Slaw, anzi ħaduh fuq demm id-Tars u kellhom raġun. Mal-miġja ta' Gie tel. beda l- għawġ; in-nies tgerger għax mihqura u mien ia tħallas pwieni għal xejn b'xejn ; konfiska ta' twejjeġ ta' l- 'kel u ta' flus; tfigħ fiċ- pp għall-ebda ħtija ; tfittix fid-djar; tħarrik bil-gzuz; xogħol ta' bilfors u bla ħlas u fl-aħħar b'ex ikun sar kollox xi fastidju lin-nisa u x-xebbiet. Ħal Qormi donnu reġa' waqa' taħt il-ħakma tat-tiranni bħal-żmien Monroj. Azzopardi Nazju Illuf', l-Ewwel Edizzjoni dokumentata. 20 IL-MALTI D'n il-ħakma b'a għajb u misttija damet minn l-aħħar tas-sena 1500 sa. Ottubru tas-sena 1808. U l-kbarat tal-Belt Pinto għalqu għajnejhom u saddew wid- jiejhom għal kull ma kien qiegħed jiġri madwarhom Ħadd minn- hom ma għola leħne, ħadd ma qabeż għal għajru' Is-Sur Slaw, it-Tab b Micallef, in-Nutar Grech, il-Kappillan Formosa, il-fa- mija Cashu u l- bqija Ikol. immutawġ Dawn f'għajnejn il-Gvern kienu ġew impinġija hażin minn min kien hekk jaqbillu; barra mit da Gellel kien maħbub iżżejjed mill-Ingliżi għal raġuni- jiet moħbi;a u għalhekk kellu ħafna arja żejda. Hu kellu r-riħ fil-qaja' u kien wieħed mill-fidili tal-Gvern: b'xhieda ta' dan isemmu li l-Gvern kien ta ll- Gellel pensjoni sigħiċta ta' 20 skud (13); il-Gvern ukoll ma ħax passi kontra t'egħu meta tefa fil-ħabs tal-Qorti Kapiranali t-tfajjel Ġorġ Debono. Fl-aħħar- nett Meta l-Gvern kellu tabilfors ineħħih għall-amministrazzjoni ħażina tiegħu l-istess Gvern tah post ieħor għax dan Gellel, li ftit qabel kien seraq Ħal Qormi, issa sar ''uomo onesto e leale e attaccato al -Governo di sua Maestà' (14). Min jisraq bil-provi u jiġi mkeċċi jerġa' jieħu impjeg ieħor għaliex hu onest u fidil. Gellel aktarx qeda tajjeb lill-Gvern u dan biex ipattihulu ħallieh jagħmel di jrid bi ħsara kbira ta' l-imsejkna Qriema, Wara li għidna dan kollu nifhmu malajr għaliex u la Stanis law Gatt u lanqas ħaddiehor ma seta' jrażżan il-moħqrija. ta' Ġiellel kontra l-Qriema ; meta l-ħuta tinten minu rasha jkollok tibqa' xxommha…… Iżda ġura l r-riħa waslet ukoll f'immifsejn il-Gvern u fl-aħħar de/qitu u ħaslet tnitten lilu wkoll. Giħalhekk saret inkjesta b'ex is-Sur Gellel jiġi ġustifikat mill- għajdut qar ri rieġu tan-n'es. Miskin Gellel kemm kien ta' sebgħu f'ħalqu l Fl- a li damet sejra mit-28 ta' Ottubru sat-23 ta' Diċembru 1803. ġie iġġustifika' il- poplu, waqt li misjub ħati Gellel. Dan il- burede mi l -sewwed l-istorja ta' Hal Qormi u mnikket bosta qlub kien waval biex hedded lis-Sur Slaw bl-armi u ried jarrestah biex . ma jikxiflux dnubu, fl-aħħar waslet sigħetu u bil-Proklama, ta 13 ta' Jannar 1804, ġe mneħħi mim Logutenent tal-Belt Pinto. 47. miżmum il-Librerija. Tlal Qormi ħa r-ruħ u feraħ kulħadd meta laħaq Logutenent in-nutar Qormi Saver Grech. Dan kien salantom magħruf minn kull Qormi sa minn żmien qabel u k'en fil-Kumitat ta' l-Imblokk tas-sena 1798 u għaldaqshekk kien ħobż u sikkina mas-Sur Slaw. F'imkien dawn iż-żewġ irġ'el tħubtu biex il-Gvern ifittex iħallas lil-min ken ħareġ flusu għad-difiża tal-gżira tul l-imblokk. Is- Sur Slaw kellu jeħu kemxa sewwa u bħalu kien hemm oħrajn, tinima Gatt xtaq jitħallas id-dejn, mhux biex idaħħal flusu, iżda biex dawk li hu stess kien ħajjar jagħtu għal pajjiżhom ma.jger- grux. Id-dejn tħallas bil-mod il-mod u kien ilu mejjet ħafna snin meta fl-aħħar kulħadd ħa sehmu. Is-snin baqsħu jgerbu waħda wara l-oħra u l-ħajja fir-raħal reġgħet qabdet il-kamin ta' qabel. Wasal Marzu tas-sena 1811 u l-poplu beda jaħseb għall-festa ta' San Ġofġ. Fuq iz-zuntier tal-knisja geġwiġija nies jistaqsu għal min ħareġ il-Vjatku bil- għaġla; ħadd ma jaf li kien hemm mm hu ħażin. Għal min Min hu fl-aħħar2 Wara ftit ġriet ix-xniegħa ''Miefet it-tiffa tas- Sur Saw. Miskin, tifla waħda biss kellu. Ara kemm sa jeħodha hi kbira. Alla, biss ir'd isabbru'. U ma' dan il-kliem in-nies marret bilġri biex tagħti daqqa t'id lis-Sur Slaw li sab ruħu f'dak il-baħar ta' n'ket, Il-għada. l-4 ta' Marzu 1811, il-qniepen imnikkta, bdew idoq- qu għad-difna tas-sinjorina Grazzja Gatt. Xi ħadd qal, ''Din mewt oħra'. Kienet mewt, għax ftit qabel kien ħalla 'l Ħal Qormi għal dejjem il-qa'b'eni Stanislaw Gatt (16), U fejn jinsab il-monument lil Stanislaw Gatt) Liema tifkira għamillu l-poplr. Qormi u Malti9 Kif urejn'eh il-qima tagħna Skett Brudal Xejn U kiekm ma kienx Mons. M'fsud li ċaqalqu minn qabru u l-kitt'eb Qormi, Ġużi Muscat Azzopardi li tah libsa xierqa. fir- rumanz UNazju Filu'', kieku l-lum ħadd ma jaf b'ismu u għe- milu kien jind'fen ma' ġismu, Aħna li nafu kemm għamel għal Ħal Qormi u għal Malta, għandna dmir li nfakkru ismu b'xi Japida, b'xi triq jew pjazza xierqa msemmija għalih biex ma ngħidx b'monument ukoll, Il-fid'iiet tal-mewt ta' Saw u bintu jidhru fuq xulxin fl-Arkivin tal-Parroċċa ta' S. Ġorġ, Ħal Qormi, Diħer Defunetorum B. (1778-1829). u ġew riprodotti F'Tl-Berqa'' ta' l-4 ta' Marzu 1952. fl-anniversarju ta' mewtu.