Fil-għodwa tal-Ġurnata tal-Mejtin, it-2: ta' Noveinbru li għadda Malta kellha fost il-mejtin tagħha tgħodd wielied mill- ' kbar ta' wliedha l-għeżież: lil TEMI ZAMMIT, li kien għalaq għaj- nejh għal dejjem. Temi, kif in-nies u ħbieb tiegħu kienu iktarx iħobbu jsejħulu, bla ma jiċħdulu l-ġieħ li kien jistħoqqlu, kien, minn xi snin 'l hawn, beda juri li saħħitu kienet malisusa, u. għad li fih kien għad fadal il-ħeġġa tal-moħħ u l-ħrara għal ħidma, b'rasu imtejla lejn l-art, taħt it-tagħbija taż-żmien, kont tarah dan l-aħħar għaddej minn daru għax-xogħol b'dik il-mixja mkarkra ta' bniedem li donnu ma jiflaħix jasal biex itemm it- trieq twila ta' dak il-ħsieb li bih ħajtu kellha tgħix bla ma qatt tixjieħi…. Il-kobor ta' Temi Zammit mhux qiegħed f'għerfu daqs kemm fit-tjubija ta' qalbu u d-dehen ta' moħħu, li t-tnejn flim- kien żejnuh, kabbruh u ħolqulu dinja għalih. Id-dawl dali- kani ta' wiċċu, is-seħer ta' lsienu, il-filewwa ta' imġibtu kienu dawk li sa minn żgħożitu: fettiulu t-trieq u beqgħu, bil-għajnuna ta' moħħu, jagħżluh tminn sħabu u jkabbruh ma' tul il-bqija ta' ħajtu kollha. It-torbija u t-tagħlim ta' Temi Zammit, sa ma laħaq l-ewwel tarġa tal-għoli li fuqu baqa' tiela', huma l-aqwa mera ta' dawk il-ftit imħufi illi s-Sema jżejjinhom u jwettaqhom b'dik ir- rieda li fihom. tistgħall mid-dehen ta' moħhom u taħkem fuq dik ta' ħadd ieħor li minnhom jagħmlu liafna ħwejjeġ tad-dinja ċkejkna ta' Malta, Dan huwa Temi Zammit. Twieled il-Belt, fit-30 ta' Settembru l-1864 minn Spiridione Zammit u Filomena Bologna, fi żminijiet, meta wara nofs seklu sewwa, il-Ħakma Ingliża kienet għadha kif tħejji l-imħuli taż- żgħażagħ b'sistema ta' tagħlim modern u toftomhom bil-ftit il- ftit mill-klassiċismu qadim ta' l-ilsna latini. Iż-żagħżugħ Temi li, għalkemm: f'żgħożitu laħaq iddakkar bit-tagħlim ta' l-iskola l-qadima, u moħħu ntgljaġen bil-ħinira ta' idejjiet u stil ilellxu u jittajru fl-ajru—kif jidher minn xi kitba tiegħu anonima fuq il-folju ''Stenterello'' ta' dak iż-żmien fejn, kif jingħad minn xi ħadd minn sħabu wera wkoll xeħta kbira għat-taqbil Taljan—maż-żmien għaraf ukoll jidħol fir-ruħ taż-żminjiet u jimxi magħhom u, billi kien għażel li jsir tabib, dlonk mingħajr ma ried, infired mill-għalqa tal-ġurnaliżmu letterarju ta' dak iż- żmien u nxteħet għall-istudju xjentifiku ta' fisika, kimika u xjenzi naturali li kienu jaqblu iktar għal xogtilu u għall-ħtiġijiet tal-ħajja. Ki że Mk, is tar ik Fi ki ġ Sena wara li twieled Zammit, it-tagħlim fl-Iskejjel tal-Gvern kien nieqes liafna u ma kienx hawn filief il-Liċeo tal-Birgu. Savo- na madwar l-1878, bħala wieħed mill-Kunsilieri tal-poplu, fetali it-trieq għat-tagħlim fl-Iskejjel fuq sistema Ingliża u, wara mbagliad, dafilial il-Malti bliala għajnuna fit-tagħlim ta' ilsna barranin. Il-Gvern Ingliż kien ħa Cipru u ħajjar in-nies tar-raba' . biex tmur tgħix hemmekk, iżda dal-lisieb ma seħlix u dlonk infetliet trieq oħra fi Queensland, l-Australia, fejn għall-ewwel darba, għalkemm b'daqsxejn. ta' tqanżiħ, inbdiet l-emigrazzjoni Maltija. Fuq ir-rapport ta' Sir Penrose Julian u dak ta' Patrick Joseph Keenan, Savona sar Direttur ta' l-Edukazzjoni bil-ħsieb li dan iwettaq ir-riformi l-ġodda, fosthom it-tagħlim sħili ta' l-Ingliż. Dan it-taqlib fit-tagħlim qajjem il-ġlied fil-pulitka tal- pajjiż bejn il-partit hekk imsejjali ta' l-Anti-Riformisti u l-Gvern. Talit dan it-tibdil fl-edukazzjoni tal-pajjiż, il-moħli ta' Temi Zammit kien issawwar fuq il-prinċipji taż-żewġ sistemi, il-qadima u l-ġdida, fil-waqt li huwa, bħalma għedna, fettex u għaraf dejjem jagħmel triċqtu b'dehen li wara safa' ta' ġid għalih u għal art twelidu. Sabiex tgħallem ma nistgħux ngħidu li ma batiex xi ftit ukoll. Missieru u ommu ma kinux igħumu fil- ġid. Sa minn ċkunitu trabba dejjem tafit għajnejn ommu billi l-missier kien iktarx dejjem imsieter. Trabba ftit u xejn fl-għaks, iżda l-omm,li miegħu għarfet bil-ġabra trabbi wkoll żewġt ibniet li Hum għadhom Ħajjin, bit-taħbit u bil-għaqal, kellha l-ħila tħaffiflu t-trieq ta' l-istudji u tibqa' tgħinu sa l-alifiar, Is-Sema ippremjaha l Hi kellha x-xorti li tara 'l binha tiela' tiela' u sa sena u ftit xhur qabel ma miet binha, hi għalqet għajnejha, titgħaxxaq bil-barka u hena tal-ħidma tagħha ta' omm u bil-gratitudini u għożża ta' binha lejha. Wara ċkunitu huwa tgħallem fil-Liċeo tal- Belt, u, imbagħad, l-Università. Fl-1887 ħa d-Diploma ta' Spiżjar u, sabiex igħin ruħu u l-familja tiegħu, kien dalial bliala spizjar fl-Ispiżerija ta' quddiem San Pawl, li dik il-ħabta kienet f'idejn it-Tabib G. Caruana Scicluna u t-tabib P.P. Agius, li kienu,wieħed Tabib Analitiku tal-Gvern u l-iefior Spettur Sanitarju, kif dik il-ħabta kienu jissejħu t-Tobba Sanitarji. Wara ftit bil-Cholera kien inqala' ħafna xogħiol l-ispiżerija ta' l-Isptar Centrali u, għalhekk, iż-żagħżugħ Temi Zammit daħal għal xi żmien mal- Gvern f'dak l-isptar bħala Assistent Magazzinier Mediku, Ma' tul dan iż-żmien kien igħin ruħu wkoll billi jagħiti xi lezzjonijiet privati tal-Fisika. Sentejn wara ħa l-lawrja ta' Tabib, u bħala bniedem imżejjen b'dehen u ħilewwa ta' natural mill-aħjar, il- biċċa l-kbira tan-nies ta' Tas-Sliema, fejn kien joqgħod, ma bdietx ħilief issejjali lilu. Billi kien magħruf għall-lila tiegħu fix-xjenzi naturali, u l-iktar fil-Fisika, fl-1890 sar Surmast tal Fi- sika fil-Kulleġġ ta' Flores u, sena wara, billi tbattal-il-post ta' Tabib Analitiku tal-Gvern, tliajjar jersaq b'eżami kompetitiv għal: dik il-karika u minnufih ġie magħżul hu. Sabiex aktar jitħarreġ fix-xjenza tal-Kimika Analitika, fl-1892 mar ,Pariġi fl-'Ecole Superieure de Pharmacie' fejn studja u tliarreġ fil-Kimika Prat- tika. Hemmekk iltaqa' mal-magħruf Pasteur, l-aqwa għaref ta' dik il-liabta fil-batterjoloġija, u miegħu iktarx studja r-rabja tal- klieb li dak iż-żmien kienet qiegħda taħkem hawn Malta, minn fejn, kif jingħad, lil Pasteur kienu jinbagħtulu xi każijiet. Minn Pariġi telaq għal Londra fejn issokta jagħmel l-istudji tiegħu f'King's College. Għall-liila li sa dak iż-żmien kien wera fix- xogħol ta' l-analizzar u għall-istudji speċjali li kien għamel fil- fergħa tax-xjenzi naturali, fl-1897 ingħażel Eżaminatur tax- Xjenzi Fisiċi fl-Università ta' Malta. Wara sentejn insibuh ukoll magħżul mill-Gvern bħala Membru ta' Kummissjoni imwaqqfa sabiex tistħarreġ fuq il-Malarja, taħit il-patroċinju tas-Segretarju ta' l-Istat u r-'Roval Societv'. Nistgħu ngħidu li minn dak iż-żmien 'il quddiem ma kienx ikun hemm Kumitat Governativ imwaqqaf imħabba xi mard, studji, arti, snajja' jew xjenzi fejn it-Tabib Temi Zammit ma kienx ikun imdali- fial bħala membru. Fl-1900 narawh, għalhekk, magħżul bliala membru f'kumitat tal-Marda tal-Gdim u, sentejn wara, membru tal-Kumitat tad-Direzzjon tal-Bibljoteka. Kienet dik il-liabta meta Temi Zammit beda jagħti ruħu għal kitba bil-Malti u għamel ħabib ma' Patri Manwel Magri u miegħu indehes fit-tiftix. tat-tifkirijiet tal-qedem imxerrdin 'l hawn u 'l-hinn fil-Gżejjer ta' Malta u Għawdex, u il-istudju tal-ġrajjiet ta' missirijietna. Minn għand Patri Magri, flimkien ma' Napuljun Tagliaferro u Pawlu Bellanti, it-tliet plieri li fuq ix-xogħol tagħhom, wara l-ewwel ħidma ta' Abela, Navarro, iż-żewġ Vassallo, u Annetto Caruana, twettaq l-istudju ta' l-Ar- kjoloġija Maltija, Temi Zammit kien wiret il-moħħ u l-fieġġa għal dan ix-xogħol, xogħol marbut ma' dak l-ieħor ta' l-istudju tal-Isien Malti u tal-letteratura tiegħu, mirqum ukoll minn dak li, min-nafia l-olira fl-istess żmien, kienu ħadmu f'din il-għalqa l-ofira ta' tiftix u kitba Maltija, Napuljun Tagliaferro, A. E. Carua- na, Annibale Preca, Ganni Vassallo u Gużċ Muscat Azzopardi, Dak iż-żmien kien raġa' daħal il-Malti fl-Iskejjel tal-Gvern, u fuq is-sistema grammatikali mafħiluqa minn Kumitat magħmul minn dawn. il-kittieba li semmejt hawn fl-aħħar, l-alijar ta' dak iż- żmien, kif insibuha miġbura u maħduma fil-'Multieħ tal-Kitba Maltija' ta' Ganni Vassallo (1901), il-Gvern Ħareġ xi kotba ġodda bil-Malti għall-Iskejjel tal-Gvern:— Grammatika In- gliża mfissra bil-Malti, kotba tal-Qari bl-Ingliż u Malti u, fost dawn, l-ewwel ktieb bil-Malti miktub minn Temi Zammit 'Tagħlim fuq id-Dinja', li għalkemm jitkellem fuq xjenzi naturali, fih it-tabib Zammit wera mill-ewwel darba il-ħila tiegħu li jaf jinseġ u jdawwar il-kliem skond dak li trodd il- għamla ta' l-istess ilsien Malti. Il-kliem fit-tieni faċċata ta' dan il-ktieb li jgħidu: Lit-tfal ta' dawn il-Gżejjer biex jistgħu ta' għaxar snin jitgħallmu dak li jien, b'ilsien barrani, ma stajtx nitgħallem qabel ma kelli tmintax jagħtu xhieda ta' dana u tal-fehma li kellu Temi Zammit fuq ilsien Malti bħala l-ewwel mezz ta' tagħlim għat-tfal Maltin. Kien dak iż-żmien ukoll illi Patri Magri, qabel ma siefer u miet fi Sfax, kien ilu minn xi snin jimla u jżejjen il-Folklore u l-letteratura Maltija bil-''Ħrejjef Missirijjetna'' u bil-'Għerf bla miktub tal-Maltin' li dehru fil- kotba tal-''Mogħidija taż-Żmien', u ħareġ xi kotba fuq l-arkjolo- ġija Maltija: tifsir fuq tliet iskrizzjonijiet Puniċi u rapport fuq il-Maqdes b'Ħaġar Kbir tax-Xewkija, Għawdex, L-aħħar biċċa xogliol ta' Patri Magri kienet dik tax-Xewkija u tal-Għieerien ta' Ħall Saflieni, li wara xi ftit snin li beda jħaffirkom kellu jitlaq- hom u jsiefer minn Malta. Il-għerien ta' Ħall Saflieni baqa' għal- hekk jitkixxef u jifli fihom Temi Zammit li bil-għajnuna ta' Napuljun Tagliaferro dam ħames snin jaħdem fihom, jagħiżel għadam, xaqquf, għodod taż-żnied u oġġetti olira li kien ilhom midfunin fuq eluf ta' snin. Il-qdumijiet tagħna, fosthom dawk hekk imsejħin 'neolitiċi': ''menhirs' u mqades, oqbra puniċi, għerien ta' l-ewwel żminijiet ta' l-Insara, djar Rumani, u dwiemes ta' għadam ta' qabel id-dilluvju, kienu ġibdu hawnhekk bosta nies għorrief li jifhmu fl-arkjoloġija, fosthom Mavr, Becker, Bradlev, Peet, Ashbv u Dudlev Buxton li, tista' tgħid, kollha kemm huma tliaddtu ma' Temi Zammit u tawh il-fehmiet tagħhom fuq dawk it-tifkirijiet tal-qedem, fil- waqt li huma wkoll kellhom minn għandu l-isbaħ għajnuna bħala l-iktar bniedem: li sata' jdawwalhom u jmexxihom fil- postijiet fejn kien hemm dawn il-fdalijiet qodma tal-gżejjer ta' Malta u dak kollu li sa dak iż-żmien kien inkixef u nsab. Hawn Malta aħna ma kellna ebda Mużew għalih u mraw- wem kif inhu l-lum, sa nghidu aħna, l-1903, Xi ġabra ta' oġġetti qodina, bħal muniti, għadam u ilsna tal-ħut fossilizzati u xi kwadri qodma kont tista' biss tiltaqa' magħhom, mill-ewwel żminijiet ta' l-Ordni, fid-djar ta' xi familji nobbli, fost dawn ta' min isemmi l-ġabra kbira u sabiħla li kellu Abela li kiteb bit- taljan l-ewwel Storja ta' Malta (Della: Deserittione di Malta, 1647), ġabra magħmula minn oġġetti li għandhom x'jaqsmu mal-ġrajjiet tal-Gżejjer ta' Malta, bħal muniti, iskrizzjonijiet, statwetti, ġħamara tal-fofiltar u ħġieġ minn oqbra, eċċ. Abela kien ħalla bil-bini b'kollox dawn l-oġġetti qodma lill-Ġeżwiti u dawna minn fuq il-Ħotba tal-Ġeżwiti, il-Marsa, ġarrewhom fil- Villa tal-Ballju De Sousa, Għajn Dwieli, fejn, billi ħadd ma kien jieħu ħsieb tagħhom, ftit ftit ixxerrdu u. minnhom, tista' tgħid, ma nġabrux ħilief xi liwejjeġ żgħar. Biċċa minnhom żammhom u refagħhom il-Grammastru De Rohan fil-Palazz tiegħu, il-Belt, u minn hemm ittieħdu fil-Bibljoteka fejn kienu miżmumin ġewwa kamra għalija, imsemmija ''Ġabinetto delle Antichità.' Għal- hekk, baqa' jieħu ħsiebhom u jżid fihom kull Bibljotekarju, minn Fra Gio Navarro sa Annettu Caruana. Fl-1901 fil-Palazz ta' Xara, ta' quddiem San Ġwann, 'saret Wirja ta' oġġetti mis- lufin. b'qima lejn id-Duka u d-Dukissa ta' Vorki fiż-żjara tagħhom f'Malta, u billi din irnexxiet ħafna, il-Gvernatur Grenfell tħaj- jar u għamel il-ħsieb li dak il-post jibqa' għal dejjem bħala Mużew Nazzjonali. Temi Zammit, li kien ħadem ħafna ma' Patri Magri qabel din id-data, kien l-iktar wieħied li, għal għerfu u għax-xetita li kellu għall-istudju ta' l-arkjoloġijà tal-pajjiż, sata' jieħu ħsieb ta' dan il-Mużew ġdid u, fl-1903, il-Gvern għażlu bħala Kuratur ta' dan il-Mużew u, l-oġġetti l-qodma li kien hemm il-Bibljoteka minn żmien l-Ordni ittieħdu fil-bini l-ġdid fejn, flimkien mal-ġabra ta' xi antikitajjiet Egizzjani mogħtijin minn Lord Qrenfell u ta' oħrajn miġburin minn xi Diparti:- menti tal-Gvern u djar privati, kienet l-ewwel tagħmira tal- Mużew. (Tafit it-tmexxija, ħidma u sabar ta' Zammit, megħjun minn Ashbv u Tagliaferro, għal dak li hu taħfir u studju ta' ħaġar u foħħar ta' qabel iż-żminijiet tal-Feniċi, hu għaraf jiġbor b'reqqa kbira ħafna għodod, Ħnienaq tal-għadam tal-ħut, sta- twetti, eċċ. u magħhom ġabar u għaqqad il-bċejjeċ ta' foħiħar im- żejjen b'disinni li jgħaġġbuk u għamilhom sħaħ bħal ħafna ġarar oħra, u qegħidhom f'vetrini fejn il-għajn tista' titgħaxxaq bihom u tgħożż ix-xogħol tar-reqqa ta' nies li sa 3000 sena qabel Kristu jew iżjed kienet tgħammar f'dawn il-Gżejjer. Dawn l-oġ- ġetti għall-ewwel kienu l-ftit li sa dak in-nhar inġabru minn irdu. mijiet ta' qabel il-Feniċi, bħal Ġgantija, Ħaġar Qim, Mnajdra u magħhom dawk li fl-aħħar kienu nsabu fil-Baħirija, ix-Xewkija, Borg in-Nadur, Burmegħeż, Santa Verna, Kordin, u Ħall Saflieni. F'vetrini olira: dawk tal-Katakombi Romani tar-Rabat u f'oħrajn dawk ta' l-oqbra Feniċi jew Puniċi. Il-Mużew tqassam ukoll skond kull perijodu storiku, u għalhekk wara l-ġabra ta' oġġetti ta' żmien il-Feniċi u l-Kartaġiniżi u dik tar-Rumani, issib ukoll dawk l-oġġetti l-ofira ta' żmienzl-Ordni f'vetrini mimlijin b'dixxijiet tar-ram, forom, kwies, ġarar ta' l-Ispiżerija mill- Isptarijiet ta' l-Ordni, siġilli, użin u kejl u xi arġenterija tas- Fl-aħħarnett il-kamra tal-Muniti ta' minn żmien il-Kartaġiniżi sa żmien l-Ordni, ġabra ta' muniti ta' l-Ordni li ħalla l-Professur Pisani. Ma' din ingħaqdet il-ġabra l-oħra tal- ' Il-lum ir-Re u Reġina tagħna. Din il-Wirja ħadet ħsiebha is-s'Società di Arti e Manifatture'' li tagħha kien Segretarju Temi Zammit stess. konnijiet li bihom kienu isiru l-flus taħt De Rohan u Hompesh, kif ukoll il-konnijiet ta' żmien il-Franċiżi u xi flus tar-Rejjiet Ingliżi minn Guljelmu IV sa Ġorġ V. (7 Dan it-taqsim u tagħmir kien sar kollu minn Temi Zammit li maż-żmien baqa' dejjem iżid u jgħammtar bl-oġġetti li kien isib 'l-hawn u 'l-hinn f'kull kixfa ġdida li kien jagħmel jew f'kull tiftixa oħra f'xi wieħed mit-tliet monumenti ta' Ħaġar Qim, l-Imnajdra jew il-Ġgantija. Maż-żmien il-Palazz ta' Xara ma. baqax jasa' kollox. Mat-taqsimiet ta' l-oġġetti Arkjoloġiċi, bit-tħabrik ta' Zammit, żdiedet it-taqsima ta' l-Istorja Naturali li kienet dari l-Università u dik ta' l-Arti u fl-aħħar dik tal- Ġebel Minerali. It-taħiffir u taħmil li kien beda jsir fil-għerien ta' Għar Dalam (1912-13) li kien ilu ma jimtess minn żmien Cook (1892) żiedu ukoll fit-tagħimira tal-Mużew u f'hekk Temi Zammit kien megħjun, l-ewwel nett mill-Professur Tagħaferro, u mbagħad mis-Sur,G. Despott, li dik il-ħabta kien Kuratur tal- Mużew ta' l-Istorja Naturali, l-Università u, wara wkoll, mis-Sur Rizzo li kien Inginier fid-Dipartiment Sanitarju u l-lum Direttur tal-Mużew flok il-mejjet Zammit. : Bil-ħsieb li l-Mużew jitwassa' u fih jilqa' t-Taqsimiet ta' l-Arti (Pittura eċċ), Storja Naturali u tal-Mineraloġija, il-Gvern iddieċieda li jagħti l-Berġa ta' l-Italja fi Strada Mercanti lid- Dipartiment tal-Arkjoloġija biex hemmhekk jitgħammar bħala Mużew, u għalhekk, fid-19 ta' Novembru, 1925, jinfetaħ il- post il-ġdid tal-Mużew f'din il-Berġa fejn kienu nġarru l-oġġetti kollha 1i kien hemm fil-Palazz ta' Xara. B'Notifikazzjoni tal- Gvern tat-22 ta' Diċembru, 1922, il-Professur T. Zammit, sar Direttur tal-Mużew u Kuratur tat-Taqsima Arkjoloġika u Sto- rika, fil-waqt li s-Sur G. Despott, is-Suprintendent tas-Sajd, in- karikat mill-Mużew ta' l-Istorja Naturali fl-Università sar Kuratur tat-Taqsima ta' l-Istorja Naturali, is-Sur Censu Bonello, l-Ispettur tal-Kwadri, sar Kuratur tat-Taqsima ta' l-Arti u l-Avukat L. F. Mizzi, likien irrigala lill-Gvern il-ġabra sabitia tal-minerali, sar Kuratur tat-Taqsima tal-Ġebel Minerali. Nistgħu ngħidu illi jekk il-lum għandna Mużew f'post hekk xieraq u mgħammar u mqassam kifinhu l-lum, huwa kollu b'riħet ix-xogħol ewlieni ta' Temi Zammit li mis-sena 1903 għaraf imexxih hekk 'il quddiem. Iżda Zammit ma ħadimx f'din il-fergħa ta' xogħol biss u f'dik l-oħra ta' Tabib Analitiku tal-Gvern, imma sena wara l-oħra, sab ruħu mdeffes f'ħidmiet oħra li jagħmlu mis-saħħia tan-nies tal-Gżira u. fihom il-moħħ u l-lieġġa tiegħu kienu ta' l-akbar fejda. Il-ħsara di minn żmien kienet qiegħda tagħmel, fost il- popolazzjoni ċivili u militari, il-marda—hekk imsejħa dak iż- żmien tad-''Deni- Mediterran'', illum magħrufa bl-isem ta' ''Deni Ondulanti'' u fostna ta' Deni Biered,—kietet ġaglħilet lir- URoval Societv' (1904) ta' Londra tieħu ħsiebha u għalhekk waqqfet Kummissjoni biex tfittex u tgħarbel fuq il-kaġun u l-irmedji tagħha. F'dil-Kummissjoni ħadu sehem kbir l-Aw- toritajjiet Navali u Militari, u Zammit inħatar bħal membru biex jidher għal Gvern ta' Malta, Dan kien fl-1904. Qabel dan iż- żmien Zammit kien ħabat għamel xi studji fuq din il-marda kif jidher minn dak li kien kiteb fl-1902 taħit l-isem ta' 'On Medi- terranean Fever from a sanitarv point of view'. Billi kien għamel żmien jaħidem bħala Segretarju u Pre- sident tas-''Società Maltese d'Arti, Manifatture e Comrercio', fis-sena 1904 din is-Socjetà. tatu medalja tad-deheb bħala tifkira u għożża tax-xogħol tiegħu. Zammit fil-Kummissjoni tad-Deni Ondulanti kien sewa mhux ftit u kif jidher kien hu li sab id-dudu ta' din il-marda fil-mogħoż. Fl-14 ta' Ġunju, 1905, huwa kixef il-mikrobu ta' din il-marda fid-demm tal-mogħoż. Huwa sab ukoll illi fl-eżami tal- ħalib tal-moglioż, imniġġsin bid-dudu tad-demm biered jista' jkollok l-istess ''agglutinazzjoni' bħal fid-deni tal-bniedem im- niġġes bl-istess marda; u li n-nemus li jerdgħu d-demm ta' bniedem marid bid-deni biered jistgħu, meta joqorsu bniedem ieħor b'saħlitu, iddakkruh bid-dudu tal-marda u jmarrduh biha (1). Bit-tiftix li sar fuq dil-marda u l-mikrobu tagħha fil- mogħoż u fil-bniedem, il-patoloġija tagħha, ir-raġunijiet tal- 'agglutinazzjoni' tad-dudu tal-marda fil-mogħża, huwa kiteb bosta artikoli u rapporti fejn wera l-ħila tiegħu fil-battjoroloġija. (1) Fid-29 ta' April, 1905, it-Tabib Zammit kien fisser il- fehma tiegħu lill-President tal-Kummissjoni illi l-marda tad- Deni Mediterran kienet qiegħda tixxerred fost in-nies mill- mogħoż li jistgliu jitniġġsu bid-dudu tagħha. Għalhekk trawwem Laboratorju f'Lazzarett biex jistudjaw il-marda fil-mogħoż. Fit-23 u fis-26 ta' Ġunju, 1905, il-Maġġur Horrocks kiteh li hu kixef il-mikrokokku tad-Deni Mediterran fil-ħalib ta' xi mogħoż u li T. Zammit, kien sabu qablu fid-demm ta' walida minn dawna (Report of the Commission appolnted bi the Adni- valtu, War Oijice and Civil Gort. of Malta for the Investigation af Mediterranean F'ever—London, 1905. Ta' din l-informazzjoni niżżi ħajr lis-Sur Gharlie Zammit, bin il-mejjet Prof: Zammit, n, għal xi dati li għinuni ħafna biex indomm u ngħaqqad din il-bijografija, lis-Sur Kustanz Busuttil, il-Kustodju tal-Mużew. Fil-1905, Zammit laħaq Professur tal-Kimika fl-Università ta' Malta, fil-waqt li baqa' jalidem bħala Tabib Analitiku tal- Gvern, bħala membru fil-Kummissjoni tad-'Deni Ondulanti' u bħala Kuratur tal-Mużew. Sadattant il-Gvern ħaseb biex jeqred il-marda tad-'Deni Ondulanti' u għalhekk għamel Kummissjoni ofira u fiha lil Zammit daħħlu bħala wieħed mill- membri. Zammit baqa' sa l-aħħar jagħti l-għajnuna tiegħu lill- Gvern fuq dil-ħaġa, ukoll meta irtira mis-servizz sabiex jitfittex l-afijar mezz li tinqered dik il-marda, marda illi dment li l-popo- lazzjoni tibqa' tixrob il-ħalib tal-mogħża ma kienx hemm tama, mhux biss li tinqered, imma lanqas li tonqos. Dawn l-aħħar snin, Zammit flimkien mat-tabib J. Debono, kien sab tilqima li biha aktarx il-mogħża ma titniġġisx bil-marda u b'hekk il quddiem il-merfiliet tagħna ma jkunux jistgħu bil-ħalib tagħhom jagħtu l-marda tad-deni biered. Il-ħsieb ta' Temi Zammit ma laflaqx twettaq u, milli jidher, għal issa l-Gvern, biex irażżan il- marda, se jittanta l-pasturizzazzjoni tal-Ħalib. Fl-1906, is-Segretarju tar-'Roval Societv' bagliatlu ittra fejn fissirlu l-għożża tas-Soċjetà għax-xogħol tiegħu fl-istaħriġ li kien sar fuq id-deni biered mill-Kummissjoni. Ittra oħra fuq hekk inbagħtet lilu minn għand Lord Eligin, Segretarju ta' l-Istat għall-Kolonji, 7 Zammit bix-xogħol li ħadem fil-patoloġija (fix-xjenza tal- mard u l-effetti tagħiha fl-organi tal-bniedem) kien indehes ma' l-akbar Soċjetajjiet barranin tal-Mediċina u fl-1908 is-'Societċ Pathologie Exotique' għażlitu bħala Membru Korrispondent tagħha. Fl-istess sena deher bħala membru tal-Gvern Malti f'Kun- gress f'Milan fejn Ħa sehem f'taħdita li saret fuq id-deni biered u tkellem fuq l-eżami tad-demm u ħalib tal-mogħoż imniġġsa bil-mikrobu tal-marda. 'Bħala Tabib Analitiku huwa kien għanel studju fuq l-Ilma tal-Gvern li nixorbu minnu u fl-1910 għażluh membru ta' Kummissjoni biex tistalireġ fuq il-Provvista ta' l-Ilma tal-Gvern. Fuq hekk kien kiteb fl-''Archivum Melitensis' (1924), artiklu li wara ħarġu fi ktieb ċkejken jismu ''The Water Suppiv of the Maltese Island' (1931) fejn ġabar dak kollu li sa dak iż-żmien kienu jafu fuq il-liażna ta' l-ilma tal-Gvern fil-Gżira ta' Malta, b'dak kollu li qabel kien inkiteb ukoll minn Mercieca u Gatt. Fis-sena 1911, bir-rifuġjati li waslu hawn Malta itit qabel il-bombardament. ta' Tripli kienu nibtu xi każijiet tal-Cholera f'xi rħula hawn Malta, u Zammit bħala Tabib Analitiku fl-Uf- fiċċju tas-Sanità kien fia sehem kbir fil-ħidma tad-Dipartiment Sanitarju biex jinżamm it-tixrid tal-inarda, Sena qabel kien mar Napli biex jistaħreġ fuq l-istess marda li kienet qiegħda tafikem hemmhekk. Fl-istess żmien ġietu l-aħbar minn għand is-Segretarju ta' l-Istat, il-Viskonti Harcourt, fejn għarrfu li huwa ressaq ismu għat-titlu ta' Kumpann tal-Wisq Magħruf Ordni ta' San. Mikiel u San Ġorġ bħala xhieda ta' għożża għax-xogħol. tajjeb li hu kien għamel għall-Gżira ta' Malta u għalhekk wara ftit ir-Re żejnu b'dak it-titlu. Fil-waqt li hu kien ikun medhi b'dan ix-xogħol kollu, hu kien isib ukoll iż-żmien igħallem il-Battjoroloġija lil xi tobba Navali u, għalhekk, wara li temm dan it-tagħlim, is-Segretarju ta' l-Istat għall-Kolonji bagħat ifissirlu l-għożża tal-Lordi Kum- missjonarji ta' l-Ammiraljat għas-servizzi li Zammit kien għamel bil-lezzjonijiet li kien jagħti lit-Tobba Navali fuq il-Battjoroloġija. Ma. kenitx tinqala' ħaġa li tqalleb id-dinja u tmiss lil Malta fejn Temi Zammit ma kienx ikun imdaħħal fiha; għalhekk fi żmien il-Gwerra l-Kbira huwa għamel xi żmien ukoll bħala Tabib abbord tal-Bastiment Taljan tal-Gwerra ''Reġina d'Italia', użat dak iż-żmien bħala Sptar u ħadem ukoll ma' l-aqwa tobba, fosthom ma' Sir Archibald Garrod. Minn mindu kien ħa f'idejh Ix-xogħol tal-Mużew, Zammit baqa' bla hedu ta' xejn dejjem igħarbel u jfittex daqqa f'dawk il-postijiet li kienu nkixfu qabel żmienu u daqqa f'oħrajn li hu kien sab mis-sena 1903 'l hawn. Il-għerien ta' Ħall Saflieni kien naddafhom mit-terrapien kollu li kien fihom u, għal dak li huma oġġetti, ġew kollha iktarx miflijin minnu fil-waqt li fuq ix-xeqquf għamel studju għalih Napuljum Tagliaferro u, għal dak li hu għadam u rjus ta' mejtin misjubin b'għadd kbir f'dak il-midfen, rahom u għamel studju fuqhom Zammit stess flim- kien ma xi antropoloġi Ingliżi li ġew jaħdmu miegħu. Wara ix-xogħol ta' tnaddif u tal-ġabra sabiħa li Zammit għamel fi- hom, il-għerien ta' Ħall Saflieni dehru f'għajnejn il-għorriet bħala wieħed mill-aqwa għaġeb tal-ħidma u sengħa tal-bniedem neo- litiku H b'daqsxejn għodda taż-żnied,kellu l-ħila jħaffer, wieħed taħt ielior, dawk il-għerien imwiergħa. Fis-sena 1910, Zammit liareġ rapport fuq ix-xogħol li kien sar fihom, u, sentejn wara, ħareġ it-tieni fejn fisser il-bqija ta' tiftix li għamel fihom u ti bih jagħlaq ix-xogħol kollu tiegħu f'dawk il-għerien li jibqgħu bħala waħda mill-akbar tifkira tas- sengħa tal-bniedem f'Malta wisq qabel dik l-ofira tal-Feniċi, li għalina qabel din il-kixfa kienu l-ewwel nies li ħallew xi tifki- rijiet bħal dawn. Dik il-ħabta l-Mużew kien għadu fil-Palazz ta' quddiem San Gwann; u billi sa dak iż-żmien kien tgħammar ġmielu, Zammit ħareġ Gwida (Guide Book to the Valletta Museum 1913) fejn fisser it-taqsim tal-fergħat li kien hemm bl-oġġetti fejn huma mqegħidin, jiġifieri, Arkjoloġija u Storja Naturali u oġġetti ta' l-Ordni u Muniti. Wara din il-Gwida ħareġ olira (1918) bħal ta' qabel u fiha żied ifisser fuq dawk l-oġġetti li nkixfu minn mindu kienet ħarġet l-ewwel gwida, u tliet snin wara (1931) ħareġ it- tielet walida fejn wera u fisser fuq il-fergħat kollha li kien hemm fil-Berġa ta' l-Italja, il-post il-ġdid tal-Mużew, jiġifieri Arkjoloġija.. Storja Naturali u oġġetti ta' żmien l-Ordni, biż-żewġ fergħat li żdiedu, tal-Pittura u. Mineraloġija. i Iżda l-akbar biċċa xogħol li ħadem Temi Zammit fl-arkjo- loġija ta' Malta hija dik tat-Tempju jew maqdes ta' Ħat-Tarxien. Min kiteb din il-bijografija, fuq din il-kixfa jista' jgħid xi ħaġa iżjed minn ħadd ieħor. It-Tempju ta' Ħat-Tarxien qiegħed max- xaqliba li tiiares lejn il-grigal fl-inħawi li jmissu ma' tal-Borġ, talit iċ-ċimiterju l-qadim ta' l-Erwieti inti u ġej mir-Raħal il-Ġdid, f'raba' li jmiss ma' sqaq ti minnu. toliroġ għal fuq it-trieq tal- Knisja ċ-ċkejkna ta' Santa Marija max-xellug tat-trufijiet tar-raħal qabel ma taqbad il-liàra ta' Wara l-Bjutu s-Salib tad-Dejma li hemm fil-bidu taż-żewġ triqat għal Bormla u ż-Żejtun. Ir-raba' li fih kien hemm midfun dan il-għaġeb ta' Tempju, kien imqabbel għand bniedem sensal li fih kien jaħdem fil- ħinijiet battala tiegħu. Fil-waqt li darba wafida kien qed jalidem fil-għalqa, dan ir-raġel iltaqa' ma ġebel kbir illi mill- għamla tiegħu ma deherlux i kien blat, iżda ġebel malidum ta' xi. bini mardum. Hu tkellem ma' wieħed xwejjaħ li kien jindokra ċ-ċimiterju ta' l-Erwieħ Hi jmiss ma' dan ir-raba' u dan għarrfu illi dan il-ġebel kbir, b'xi xeqquf miegħu, bħal imsiebali u ġarar, kienu dehru wkoll huma u jħaffru għal peda- menti meta snin qabel tkabbret il-kappella ta' dak iċ-ċimiterju. Dak ir-raba' kien tal-Gvern u l-gabilfott ħasibha darbtejn sa- kemm. tarraf lill-Professur Zammit b'dak li kien sab għax baża' li b'hekk l-għalqa jitlifha bla ebda fejda. Kien il-parir tiegħi, wara li tarrafli l-biċċa, li ġagħlu fl-alifiar imur isib lill-Professur Zammit u jfiehmu b'kollox. Zammit, għall-ewwel, qajla fija għal kliem ir-raġel, iżda fl-aħħarnett, wara li ġagħlu jħaffer trinka u mar fuq il-post, b'għaġeb kbir tiegħu, sab illi dak kien wieħed mill-monumenti kbar preistoriċi fuq il- għamla ta' dawk tal-Ġgantija, Ħaġar Qim u Mnajdra u, billi ma kien mimsus b'xejn mindu twaqqa' u ndifen talit it-trab tar-raba', il-kixfa ta' bini bħal dak satgħet tarmi liafna dawl fuq dawk iż-żminijiet tal-fiaġar u tal-bronż fil-gżejjer ta' Malta u fuq ir-rabta li kellu ma' oħrajn bħalu fil-gżira u f'artijiet offra. tal-kosta tal-Mediterran. Zammit dam jalidem, igħarbel u ifittex sal-1919, meta deherlu li ma kienx hemm gfialfejn iħaffer iżjed. Il-foħħat, il-ġebel minqux u xbihat, bċejjeċ jew sħaħ, għadam ta' nies u annimali, li nsabu f'dak it-Tempju, jagħmlu l-isbaħ ġabra ta' oġġetti qodina li s'issa nsabu f'Malta u Għawdex ta' dawk iż-żmenijiet bikrija taċ-Ċiviltà ta' l-Artijiet tal-Mediterran, Fuq ix-xogħol ta' tiftix li jagħmel f'dan it-Tempju, barra minn dak li kiteb fir-Rapporti li għamel kull sena fuq ix- xogħol tal-Mużew maħruġin bħala suppliment tal-Gazzetta tal- Gvern, huwa kiteb bosta artikoli f'rivisti ta' barra, bħal fil- Man Vol. 32 (1922), ''Prehistoric Malta-The Tarxien Temples' (Oxford), 1931, u xi konferenzi fl-Università ta' Londra. Fl-1920, il-Gvernatur Plumer, li kien igħożż mhux ftit il- liila tiegħu, għażlu bħala Rettur ta' l-Università u għalhekk huwa ħalla mill-karika ta' Kimiku Analitiku fid-Dipartiment tas-Sanità u minn dik ta' Professur tal-Kimika, iżda baqa' f'dik ta' Kuratur tal-Mużew, karika li kienet marbuta ma' qalbu u li, nistgħu ngħidu, miet fiha. Bis-safifia tal-karika ġdida li kellu ta' Rettur ta' l-Università huwa nħatar bliala Membru tal-Kunsill tal-Gvern u tal-Kunsill Esekuttiv. i Fl-atti tar-'Roval Societv of the Historv of Medicine', ta' Londra, is-sena 1920 deher artiklu tiegħu li jitkellem fuq l-Iskola tal-Mediċina f'Malta. Fl-istess sena huwa mar Londra u hemmhekk għamel xi konferenzi fl-Università fuq ''L-ewwel Ċivilizzazzjoni ta' Malta'' u fl-istess żmien l-Università ta' Oxford stednitu u tatu l-grad ta' D.Litt (Honoris Causa), għax-xogħol tiegħu fit-Tempju ta' Ħat-Tarxien u l-Għerien ta' Ħall Saflieni, fil-waqt illi s-''School of Tropical Medicine'' ta'Liverpool tatu l- medalja, il-'Marv Kingslev Medal', bħala xhieda ta' għożża għall-firara tieghu fix-xjenzi u, sena wara, sar Segretarju Lokali tas-Socjetà ta' l-Antikitajjiet ta' Londra. : Fl-1922 huwa mar Londra u delier hemmhekk bħala De- legat tal-Gvern ta' Malta f'Konferenza Imperjali dwar l-edukaz- zjoni. Hemmhekk Zammit tkellem mad-delegati l-oħra kollha ta' l-Imperu Ingliż fuq it-tagħlim f'Malta u fisser il-fehmiet tie- għu dwar l-aħjar sistema ta' taglilim li taqbel għal Malta. Fl-istess sena kien malitur ukoll bħala Delegat ta' l-Università ta' Malta' f'Konferenza oħra dwar it-Tagħlim fl-'Extramural Universitv ta' Cambridge''. Fl-1926 għieluq it-62 ta' għomru ħalla minn Rettur ta' l-Uni- versità biex jibqa' għax-xogħol tal-Mużew. Barra mix-xogħi- lijiet li għandhom x'jaqsinu mal-Mużew huwa fettex li jaħdem ukoll f'dik li hija storja u Isien Malti. Għal ħabta ta' Ġunju tal-1925 huwa fiareġ Storja ta' Malta fil-qosor miktuba bil-malti, imsemmija: ''Il-Gżejjer ta' Malta u l-Grajja tagħhom'' u, is-sena ta' wara, ħareġ olira bl-Ingliż taħt l-isem ta' ''Malta, the Island and its historv'. Sa mill-bidu nett mindu, fl-1910, kienet inħolqot is-Società Storico — Scientifica Maltese huwa kien wielied mill- aqwa mer- bri tagħha u swielha fiafna bis-sehem li ħa fil-laqgħat li saru, fejn tkellem kemm- il-darba fuq il-kixfiet arkjologiċi li kien jagħl- mel fil-gżira u x-xogħol tiegħu fihom. Iżda l-aqwa rivista fejn żied kabbar ismu bl-artikoli li kiteb mill-1926 sal-1930 kienu dawk li dehru fl-Azżiguitj (1928-1930), wieħed fuq is- sinjali tar- roti preistoriċi li nsabu f'xi blat ta' madwar il-gżejjer ta' Malta, l-ieħior fuq id-dwiemes jew joqbra mħaffrin fil-blat li n- sabu f'Malta, u l-ieħor fuq Qdumijiet Preistoriċi fil-Gżejjer ta' Malta. Fl-1926 huwa mar Tunes biex jidher bħala Delegat tal- Gvern ta' Malta f'Kungress tat-Tobba u fuq hekk il-Bev. ta' Tunes kien ħatru Kmandant ta' l-Ordni ta' Nicham. iftikhar. Kif fissirna, Zammit u t-tabib J. Debono kienu sabu tilqima biex biha l-mogħioż ikunu milqugħin mill-mikrobu tad-deni biered jew Deni Ondulanti' u x-xogħol tagħhom kellu wkoll jitkompla bi sperimenti oħira fuq għadd kbir ta' mogħoż biex dejjem ikun hemm prova iżjed qawwija tat-tjubija ta' din it-tilqima. Fuq dan ix-xogħol, fil-Lancet tal-21 ta' Gunju, 1930, kien deher ar- tiklu ta' Zammit u tat-Tabib J. Debono li jitkellem fuq ix- xogħol, li sa dak in-nhar kien sar minnhom. Fl-aħħar snin tal-ħajja ta' Temi Zammit dan ix-xogħol deher li naqas mill- ħeġġa li biha kien qed isir għall-ewwel u, milli jidher, iktarx imħabba l-mezz li kellu jittieħed mill-Gvern biex jippasturizza l-ħalib, kemm ukoll imħabba il-ħass Ħażin ta' Zammit f'dawn it-tliet snin ta' l-aħħar. Għax-xogħlol li sa dak iż-żmien Zammit kien għamel glax- xjenza medika u għiall-arkjoloġija ma' tul l-aħħar 40 sena, ir-Re ta' l-Ingilterra fl-1930 għoġbu jżejnu bil-Kavalierat ta' Knight Bachelor, f'kelma walida bit-titlu ta' Sir. Minn dik is-sena, jiġifieri ħames snin qabel mewtu, il-bixra ta' wiċċ Temi Zammit kienet dik ta' bniedem li fuqu qed iħoss it-toqol tal-għomor u tal-liidma, għalkeram kont tarali b'dik it- tbissima f'fommu lesta dejjem biex tistor kull sliaba li tgħattilu d-dawl ta' wiċċu. Dik il-lejla li mort inżuru fuq it-titlu ġdid li kien ħa, jiena u nefiodlu b'idu u nifrafilu, b'dahru immejjel u bid-daħka dejjem f'fommu, hu weġibni: Għoġobhom jagħtuni dan it-titlu l-ieħor biex qabel ma nagħlaq għajnejja, bħal dak li qallu, inkun ilħaqt kollox f' u kompla jidħiak, Iżda ma kinux għaddew sentejn meta l-Ministru ta' l-Istruzzjoni Pubblika u Arti tar-Repubblika Franċiża għamlu ''Officier d'Accademie'. Sena qabel miet huwa irtira minn Kuratur ta' l-Arkjolo- ġija u floku laħaq ibnu li kien Assistent tiegħu. Għalkemm dan l-aħħar it-tabib tiegħu kien qallu jistrieh għal kollox għall- ġid. ta' saħħitu, huwa ma kienx isib sabar jekk ma jedhiex bix- xogħiol tal-Mużew u, għalhekk, baqa' sa mewtu jaħidem fix-xogħol ta' l-arkjoloġija, ukoll meta kien ikun nixfut fis-sodda. l Qabel ma nagħlaq din il-bijografija jixraq li nsemmi, għal- kemm tarraftu mill-bidu, illi Zammit kien imsaħħar wara l- Isien Malti. Meta beda t-trieq li minnha nifed għal dik l-għolja li tala' fuqha, huwa ma staħax, bħal ħafna otira, u lanqas ma tqażżeż jikteb bil-Malti; mhux talli hekk, iżda, bħalma nista' nistqarru jien, kien igħin mhux ftit u jagħmel il-qalb lil kull min kien jarah jistudja u jikteb il-Malti, Fuq hekk nista' ngħid ukoll illi d-dawl u l-pariri tajba li tagħni fix-xogħol tiegħi kienu ta' mgħallem, ta' missier u ta' ħabib u, għalhekk, għal qalb li rajt minnu fit-tletin sena-li kont ili nafu, lil Temi Zammit ma nista' ninsieh qatt. Barra mis-sengħa fil-kitba Maltija, kellu ħaġa tajba wkoll, li kien jaf jagħżel u jgħożż minn kitba u oħra. Lil-Isien Malti għollieh kemm sata', u l-Gvern stess, kemm-il- darba, ħa l-parir tiegħu, meta ġie biex jaqta' kwistjonijiet fuq il-Isien Malti, bħala mezz ta' tagħlim, kif ukoll fuq is-sistema ta' kitba Maltija fl-amministrazzjoni. Sa mindu nħolqot il-Għaqda. tal-Kittieba tal-Malti' huwa kien issieħeb fiha u maż-żmien sar President Onorarju tagħha wkoll, u dana mhux għall-isem biss, iżda biex jaħidem fiha wkoll. Bħal ma naraw, kemm dam joħiroġ ''Il-Malti', l-organu tal- Għaqda, huwa mela dak il-ktieb tal-qari bi Ħrejjef u Ċajt li jgħaxxqu sew fil-ħlieqa kemm fit-tiswir tal-kelma ħajja, sħiħa u kollha kemm hi maltija. Dawn il-ħrejjef huma ġawhar ta' kitba maltija u bihom Zammit libbes u żejjen mhux. itit il-letteratura fqira tal-proża maltija. Bosta minn dawn il-Ħrejjef u Cajt sa jidħlu il-Antoloġija li qiegħda ssir għall-Iskejjel Sekondarji, fil-waqt illi d-Direttur ta' l-Edukazzjoni sa jaħseb ukoll biex jiġborhom fi ktieb wieħed għal idejn l-istudenti u qarrejja tal-Malti, Fl-aħħar ta' ħajtu Zammit kellu jinfired mill-bejta fejn kien ilu jgħammar mill-ewwel żmenijiet ta' meta' kien iżżewweġ mas-sinjura Lwiża de'Marchesi Barbaro, armla tas-Sur E. Laferla u fejn trabbew iż-żewġt itfal tiegħu, waħida x-xebba Sophie u l-iefior iż-żagħżugħ Charlie, il-Kuratur ta' l-Arkjoloġija tal-Mużew. Madwar sena qabel il-mewt tiegħu ħaseb biex bena villa f'Ta' Xbiex fuq l-art tal-Baruni Petrin Moroni Viani, neputi tal- mara tiegħu, f'naħa li tħares lejn il-majjistral fuq it-trieq li tagħti għal ġnien tal-Gżira inti u ġej mill-Imsida ma' xatt il-baliar, Bfiala tifkira għażiża tal-ġieħi li kienet tatu l-Università ta' Oxford għax-xogħol tiegħu fl-arkjoloġija, lil-din il-villa taha l-isem ta' 'Oxonia'. Ferħan bid-dar il-ġdida fejn stenna iqatta' l-bqija tas-snin ta' ħajtu fil-hena u fil-mistrieħ, dlonk Ħass ruħu mqarraq għaliex itit ġranet qabel ma kellu jmur fiha safifitu bdiet turi li ħadet xejra għal agħar, u meta mbagħad sab ruħu fiha ma jidhirx li l-arja ta' l-inħawi wetietu. Jien li kont midħila tiegħu, u sew sew tlitt xhur qabel ma għalaq għajnejh kien sejjaħli fuq biċċa xogħiol tal-Malti, qatt ma kont rajtu magħdur daqs dik id-darba, għalkemm dejjem ferrieħi u dalikani. Xahar wara rġajt mort rajtu fil-għaxija, f'lejla mudlama, u iktar mudlama f'dawk l-inħawi ta' ftit djar li għadhom weħidhom, donnhom bla nies… u. qalbi ħebritni li sejjer nara bniedem li ma nafx narġax narah….L-alibar li wasalli fuq il-ħass Ħażin li kien qabdu, ġibidni dik il-lejla lejn dik id- dar b'daqsxejn ta' qtigħ il-qalb. Dak ir-raġel kbir, iktar fil- moħħ. milli fil-għomor, kien donnu laqtu wieħed minn dawk ir-rwiefen xitwija li jħabbtu fuq siġra u jqaċċtulha z-zokk u jmejlulha rasha lejn l-art. Kien qiegħed fuq pultruna, b'rasu immejla u, b'lelien ħiemed u mdejjaq, qalli biex noqgliod bil- qiegħda fidejh. il-lewn ta' wiċċu u xufftejh kien mitfi u għaj- nejh miksurin u, l-ewwel ma qalli ti ma kien iħossu xejn tajjeb, Tkellimna ftit u malli ħallejtu, iċċaqlaq minn fejn kien u tala' t-taraġ bla kliem xejn, bil-mod il-mod biex imur jimtedd. Dik kienet l-aħħar lejla li rajtu Xahar u ftit ġranet wara, Temi Zammit għalaq għajnejh. Qabel ma miet falla karta fejn talab lil martu u t-tfal tiegħu biex jidfnuh bla ebda sinjali ta' turija u taqsim ta' tifkiriet bi xbihatu, 'Min irid jiftakar fija', kiteb hu, għandu biżżejjed fuqhiex jara… dak li għamilt mhux għal ismi, iżda għal isem pajjiżi..7 Fuq karta ofira kien liażżeż kelmtejn ofira bil-Malti li ried li jitnaqqxu fuq il-qabar tiegħu. Dawn igħidu : SiR TEMI ZAMMIT m.p., CALG., KT, D.LITT, (OXON) TWIELED IL-BELT FL-1864 MIET. ĦAFFER DAL-QABAR GĦALIH U GĦAL NIESU ALLA JAGĦTI U ALLA JIEĦU IKUN IMBIEREK ALLA. Miet bis-sabar ta' bniedem li għax fl-imħabba u l-barka tas-Sema, li ħabb lil niesu, u fuq kollox, 'l ommu l-għażiża, il- martu, 'luliedu, lil għajru. ''Jiena ma nibżax mill-mewt'; sen- għuh igħid fl-aħħar; jiena lest biex nilqagħha, M'għandix indiema ta' ħajti; ħdimt għad-dar, ħdimt għal pajjiżi. Għext ta' galantom u sa mmut ta' raġell' Hekk miet Temi Zammit.