Il-Marda tad-Deni rqiq fid-Dinja, f'Malta u f'Ħal Kirkop T- Wara li r-rakkont dwar il-pesta li deher fuq il-ħarġa tas-sena l-oħra ntlaqa' b'tant interess, Joseph Carbone din is-sena ħaseb li jagħtina ħarsa estensiva fuq il-marda tad-deni rqiq li sa mitt sena ilu kienet għadha taħsad il-ħajja ta' diversi vittmi. Ħal Kirkop sa ftit tas-snin ilu tista' tgħid li kien meqjus bħala raħal argrikolu, fejn kont issib bosta li kienu jaqilgħu l-ħobża ta' kuljum mill-agrikoltura u t-trobbija tal-annimali. Ma' dawn kien hemm ukoll dawk li kienu jżommu dan ix-xogħol, bħala t-tieni xogħol tagħhom (part-time). Kemm hu hekk, li f'Ħal Kirkop kien hawn is-settur agrikolu sod, li nies anzjani jsemmulek li fi żmien il-ħsad tal-uċuħ u l-qlugħ tal-patata f'xi żmien kien ikun hemm serbut ta' nies jistennew fejn l-imtgħali, biex il-bdiewa Koppin kienu jmorru jfittxu minnhom biex jaħdmu magħhom bħala lavranti fl-għelieqi. Jingħad li bosta minnhom kienu jkunu nies miż-Żurrieq. Dan għaliex fl-istaġun tax-xitwa, peress li bosta minnhom kienu jkunu sajjieda, ma kienux jaħdmu fuq il-baħar u l-familja, speċjalment it-tfal kienu jridu jieklu, allura kienu jfittxu xogħol temporanju fuq l-art. Kienu jiftehmu magħhom b'tant kuljum u f'nofsinhar ikla, 'li bosta drabi kienet tkun tikkonsisti f'xi erba patatiet mgħollija, aktarx milli kienu jolqtu jew jaqsmu bil-furkettun waqt il-qlugħ, xi naqra nċova jew aringi u xi mgħarfa jew tnejn fażola mgħollija bit-tewm u t-tursin, b'xi ħobza tal-Malti magħhom. Sfortunatament, minn raħal kważi kollu agrikolu, f'Ħal Kirkop il-progress qered parti sostanzjali mir-raba' u l-irziezet tiegħu, għalhekk, illum ftit li xejn għadek issib bdiewa li jieklu biss mir-raba u t-trobbija tal-annimali. Forsi fadal waħdiet u xi ftit li jagħmlu dan bħala t-tieni xogħol tagħhom. Annimali kienu jrabbu, barra fniek u tjur, WA ngħaġ, mogħoż, għoġġiela u baqar, kif RA e A JMEW, ġar ukoll ħnieżer, fejn ma kienux jonqsu xi Mikiel Callus (Grajjak), fuq il-lemin, flimkien mat-tfal tiegħu Ġużeppi u Tilda jaħdmu r-raba lejn nofs is-seklu għoxrin (ritratt Jeremv Boissevain) żiemel jew tnejn, xi bagħal jew xi ħmar jew ħmara. Sa jsemmu wieħed li bħala t-tieni xogħol tiegħu kien li jdur bil-bodbod, biex jgħammar il-mogħoż ta' min ma kellux wieħed (ma nafx jekk kellux ukoll xi muntun), kif ukoll, kien jaqta l-qrun tal-mogħoż, ta' min kien iqabbdu. Bħala trobbija ta' mogħoż u nagħaġ, f'Ħal Kirkop kien hawn merfiliet kbar. Sa ftit għexieren ta snin ilu, jissemmew raħħala bħalma kienu Nardu Sacco (is-Singes), Karmnu Cassar (Burżinu), kif ukoll Toni Spiteri (ix-Xixx), Gużeppi Chircop (Badundu) u l-familja Cassar (ta' Ġanni ta' Bend), li kellhom merħliet imdaqqsa. Jiena niftakar lil Karmnu Burżinu u lil Nardu s-Singes ġejjin bil-merħliet tagħhom ta' nagħaġ u mogħoż, li kienu mdaqqsin mhux ħażin. Kien hemm ukoll dawk li kienu jrabbu xi mogħża, jew tnejn u ġieli aktar, x'aktarx f'xi maqjel fil-ġardina tad-dar. Kien hemm min, bħalma kienet ziti, li kienet toħroġ tirgħa l-mogħoż, wara nofs inhar, flimkien ma xi nofs tużżana nisa oħra, f'ta' Ċrinċa, li llum m'għadiex teżisti, għax inbelgħet mill-iżvilupp tal-mitjar. Jiena fil-vaganzi spiss kont immur magħha, u filwaqt li huma kienu joqogħdu jraqqgħu xi ħwejjeġ, jew jaħdmu s-suf, jiena u xi tfal oħra, konna noqogħdu nilagħbu f'dak ix-xagħri. , Jekk immorru lura għal madwar sebgħin jew tmenin sena ilu, meta kienu jiġu jaqgħu u jqumu minn dak li kienet tgħidilhom l-awtorita sanitarja, il-poplu Malti inkluż il-Koppin ma kienux jobdu kollha u l-ħalib kienu jixorbuh ġej dirett minn sider il-mogħża u ma jgħalluhx, biex jippasturizzawh, allura kien hemm min jimrad bid-deni rqiq. Imbagħad jekk immorru aktar lura qabel ma ġie skopert il-kif u x'fatta, din il-marda tolqot lill- bniedem, kull tant fatali, għax kienet toqtol lil xi wħud, min jaf kemm mardu nies u għaddew mill-martirju ta' deni akut, uġiegħ fil-ġogi, għaraq u sintomi oħra li tikkawża din il-marda. Niftakar liz-zija, Karmni Curmi (ta' Toni l-Għawdxi), li kellha xi erba' mogħożiet u jiena ta' tifel li kont, kont irrid naħleb. Kienet tħallini, perċ dejjem kienet twissini biex ma nixrobx ħalib għadu jinħeleb qabel ma jitgħalla, għax jista jaqbdek id-deni rqiq, kienet tgħidli. Jiena ta' żaqqieq li kont ġieli xrobt xi boqqa u meta kienet tinduna għax tarali (l-mustaċċi tal-ħalib) xoffti mċappsa, kienet tirrabja miegħi. Dan għaliex hi stess kienet batiet minn din il-marda. Kif Oriġinat Il-Marda Ħadd ma jaf l-oriġini tal-marda, minn fejn u meta bdiet, pero lura fiż-żmien it-tabib Grieg Hipprocate li għex bejn is-sena 460 u s-sena 370 Qabel Kristu, isemmi li ħafna deni akut, kien jattakka lill-pazjenti li kien jara, l-aktar fl-istaġuni tas-sajf u l-ħarifa, b'ħafna għaraq u wġiegħ u jdum itawwal bejn l-għoxrin u t-tmenin ġurnata. Minn skavi li kienu saru fil-knisja ta' Ħal Millieri, instabu xi skeletri li nies li għexu lejn l-aħħar snin tas-seklu 15 u l-bidu tas-seklu 16. Minn studju li sar fuq dan l-għadam uman, nstabu ċerti sintomi li tħalli l-marda sa anke fuq l-għadam, li jindikaw li setgħa kien hemm il-preżenza tal- marda tad-deni rqiq. It-tabib Malti Giuseppe DeMarco, kien ħalla noti bil-Latin, fejn kien iddeskriva f'manuskrit minnhom, deni kontinwu, li kien jikkunsidrah bħala marda (disease). Dan it-tabib Giuseppe DeMarco, bin Paolo u Pawlica Brincato, twieled Bormla fit-2 ta' Jannar 1718. Wara li ħa t-tagħlim tiegħu f'Malta, fejn kien laħaq tabib, hu mar Montpellier, biex ikompli jispeċjalizza. Lura Malta huwa żżewweġ lil Vincenza u mar joqgħod l-Isla, fejn beda jaħdem bħala tabib. Huwa kien iżomm noti fuq mard differenti li kien jiltaqa' miegħu, fosthom id-deni rqiq. Giuseppe Demarco, kiseb fama kemm f'Malta kif ukoll barra minn xtutna, bħal fl-Ingilterra, Franza, l-Italja u l-Libja. Huwa miet il-belt Valletta fit-13 t'Awwissu 1793. Fl-1814, Sir William Burnett, ippublika rapport li ddeskriva din il-marda, li kienet tolqot lil bosta mill-baħrin li kienu jservu lill-flotta tal-Kuruna Ingliza fil-Mediterran u li kien semmiha bħala l-Mediterranean Fever. Dan Burnett kien iddeskriva l-marda fid-dettall, fejn semma l-uġiegħ fil-ġogi u sintomi oħra tad-deni rqiq. Ismijiet diversi ta' din il-marda Il-marda tad-deni rqiq, tant kienet komuni, l-aktar fil-pajjiżi Mediterranji, li nsibuha msejħa b'ħafna ismijiet. Aħna l-Maltin insejħu lil din il-marda bħala deni rqiq. Popli oħra jsejħu lil din il-marda, b'diversi ismijiet, bħalma huma, l-Malta fever, Mediterranean fever, Mountain fever, Continual fever, Cvprus fever, goat fever, Neapolitan fever, Rock fever, slow fever, febris Melitensis, febris Undulans, Bruce's Septicemia, melitensis Septicemia, Melitococcosis, Brucellosis, Brucelliosis. Skoperta importanti għal saħħet il-bniedem Fl-1863, Louis Pasteur skopra l-metodu tal-pasturizzazzjoni, metodu li wara ġie msemmi għalih. Huwa skopra, li meta tgħalli il-likwidi, fil-każ tagħna il-ħalib, f'temperatura ta' bejn 50 u 60C, imbagħad tkessaħ, kull mikrobu preżenti jmut. Dan il-proċess salva l-miljuni milli jimirdu u jmutu b'ħafna mardiet differenti, bħad-deni rqiq u t-tuberkulosi. Pasteur kien skopra wkoll il-prinċipju tat-tilqim kif ukoll skopra il- preżenza tal-batterja waqt il-fermentazzjoni, barra skoperti oħra fil-kimika. Dawn l-iskoperti għamluh famuż madwar id-dinja. ,Louis Pasteur, twieled Dole fi Franza, nhar is-27 ta' Diċembru 1822. Huwa kien spiżjar, kif ukoll mikrobioloġista. Fid-29 ta' Mejju 1849, Pasteur iżżewweġ lil Marie Laurent u kellhom ħamest ulied, li tlieta minnhom mietu bid-deni tifu. Dawn it-traġedji familjari, immottivawh biex jistudja mard infettiv, biex forsi jsib rimedju ta' kif kellhom jiskansaw li jimirdu, jew agħar imutu effett tagħhom. Louis Pasteur miet nhar it-28 ta' Settembru 1895. Il-marda tad-deni rqiq, li kienet meqjusa bħala marda endemika għal Malta, jiġifieri, xi ħaġa li ssibha fil-pajjiż biss, kienet meqjusa bħala marda ta' pajjiżna, avolja kienet tinstab kważi fil-pajjiżi mediterranji kollha, kif ukoll madwar id-dinja, sa anke' fiċ-Ċina. Kienu bdew jagħtu kas tagħha, meta kienu jimirdu bosta suldati u: membri tal-familji tagħhom, b'deni akut u ġieli wkoll, segwit b'imwiet. B'Malta fil-pożizzjoni strateġetika, f'nofs il-baħar Mediterranju, kienet bdiet isservi bħala bażi navali importanti għal-flotta Ingliża, li kienet tkun tbaħħar f'dan il-baħar. Kienet ukoll f'nofs ir-rotta li kienu jużaw biex imorru l-Indja, billi jaqsmu l-baħar Mediterranju u jgħaddu mill-kanal tas-Swejz, direzzjoni lejn l-Oċean Indjan. Madwar 25 000 ruħ kienu bdew ikunu esposti għal-marda tad-deni rqiq, meta l-flotta kienet tkun fil-port. Meta kienet qiegħda tiġi miġġielda l-gwerra tal-Krimea, minn Ottubru 1853 sa Frar 1856, bejn l-Imperu tar-Russja u l-alleanza bejn l-Imperu Ingliz, dak Franċiz, l-imperu Ottoman, kif ukoll ir-renju ta' Sardenja, Malta bdiet tilqa' mijiet ta' feruti, ġejjin minn dak il-lok tal-ġlied. Hawnhekk il-marda kompliet teskala. Skond rapporti mediċi, l-epidemija ta' deni, li kienet qed tolqot lis-suldati, b'ħafna mwiet ukoll, kienet ġejja minn mard bħat-tvphoid, deni enteric, il-continued fever, kif ukoll minn diversi mardiet bid-deni oħra. Wara bdew isejħu din il-marda bħala deni Malti. Kienu kkalkulaw li minn kull elf pazjent milquta, bejn sebgħa sa erbgħa u għoxrin pazjent kienu jmutu. Din il-marda tad-deni, flimkien mal-mard venerju, kienu saru l-aktar żewġ mardiet li kienu jimirdu bihom in-nies tas-servizzi Ngliżi. Sa mill-ewwel żmien li l-Ingliżi rifsu f'Malta, dan il-fatt, kien beda jkisser moħħ l-awtoritajiet Ingliżi u bdew iħabblu rashom x'setgħu jagħmlu. Skont rapport mediku, li kien ħareġ fl-1860, jgħid, illi sa mill-ewwel snin li waslu Malta, is-suldati u l-baħrin Ingliżi bdew jimirdu b'deni qawwi, li skont huma, kien il-baħar tal-portijiet li kien iħalli effett ħażin fuqhom. Imbagħad bdew iwaħħlu anke fid- drenaġġ li kien jintefa' fil-baħar tal-portijiet, kif ukoll mill-ilma kkontaminat. Dan id-deni kien ikun fl-aqwa tiegħu fl-istaġuni tas-sajf u tal-ħarifa. Kien idum itawwal il-ġimgħat u ġieli x-xhur, fejn kultant kien ibatti, imbagħad jerġa' jirkadi f'daqqa waħda u ġieli l-pazjent kien jibqa' sejjer lura sa ma jmut. Kienet ħarġet ordni, biex kemm jista' jkun ibiddlu l-arja, għax kienu jaħsbu li b'daqshekk il-pazjent kien jista jfiq. Fl-1816, it-tabib William Burnett kien ta dettalji u ddeskriva din il-marda fid-dettall. F'rapport ieħor, ġie sostnut li għalxejn kienu jamministraw il-mediċina quinine, li kienet tintuza fuq kull forma ta' deni, għax fuq dan id-deni, ma kienet tagħmel l-ebda effett. L-aħjar mod għal-fejqan min dan id-deni, wieħed kellu jbiddel l-arja. Fl-1861, it-tabib militari J.A. Marsten, fir-rapport tiegħu dwar id-deni f'Malta, semma lil dan id-deni, bħala dak bl-isem ta' Undulant fever u firdu minn kull deni ieħor. Bejn l-1886 u l-1887, kien ġie skopert li mikro-organiżmu, jiġifieri l-mikrobu tad-deni kien jikkawża l-marda. Dan seta' jsir, grazzi għal-iżviluppi dwar il-batteroloġija li saru minn Robert Koch, fl-1881. Instab li bosta mill-każi ta' dan id-deni, kien jolqot lil nies fil-militar u baħrin stazzjonati f'Malta, aktar milli kien jolqot lill-abitanti tal-post, li donnhom kellhom l-immunità għal dan il-mikrobu. Kemm hu hekk, bosta Maltin kienu jittrattawh qisu kellhom xi riħ. L-imwiet kien ħafna drabi jiġri fost pazjenti ta' età żgħira li ma kienux indiġeni, għax ma kienx ikollhom reżistenza għal ' dan id-deni, għalkemm Maltin kienu jmutu wkoll. Fil-25 ta' Jannar 1904 twaqqfet kummissjoni magħmula minn rappreżentanti tal-Ammiraljat, il-War Office u l-Gvern Ċivili, biex jinvestigaw aktar dwar il-mikrobu micrococcus melitensis, li l-Kurunell David Bruce kien skopra fl-1887. Dawn kellhom jaraw isibux l-irkaptu ta' kif dan il-mikrobu kien jidħol fil-ġisem tal-bniedem u x'kien jgħinu jagħmel dan. Din il-kummissjoni kienet immexxija mill-Kurunell David Bruce. Miegħu kellu jgħinuh il-fleet Surgeon Bassett- Smith, Dr Klein, Dr C.J. Martin, Dr Sidnev Martin. Din il-kummissjoni, għamlet tiftix u studji kbar fuq din il-marda tad-deni rqiq. Fittxew minn fejn setgħet toriġina, kif tasal u tidħol fis-sistema tad-demm tal-bniedem. Kif setgħet titrażżan, u kif setgħu ifejqu l-pazjent milqut minnha. Fit-18 ta' Lulju 1905, il-Col. David Bruce irċieva rapport mingħand Maj W.H Horrocks, Capt J. Crawford Kennedv u Dr Temi Zammit, fejn dawn qalu li l-kaġunxta' kollox kienu l-mogħoż. Dan għaliex kienu sabu li madwar 4196 kienu nfettati bil-micrococcus melitensis, b'1090 minnhom, kienu jgħaddu dan il-mikrobu fil-ħalib. Xi strumenti kellhom biex ikejlu d-deni Xi xjenzati matul is-snin ħolqu diversi strumenti jew sistemi ta' kura, biex itaffu u jħaffu x-xogħol lit-tobba waqt li jkunu jeżaminaw il-morda. Insibu li wieħed mill-aqwa strumenti li setgħu inħolqu biex jiġi mkejjel id-deni huwa t-termometeru. Galileo, fl-1592, kien ivvirtta tip ta' termometru li ma kellux kejl allura ma setgħux jaqraw temperatura u kien jiġi affetwat mill-pressjoni atmosferika. Santorius Sanctorius (1561-1636) kien ivvinta l-ewwel tip ta' termometru, biex ikejjel it- temperatura tal-ġisem kif ukoll arloġġ tal-polz. Christiaan Huvgens fl-1665 ħoloq il-qies mill-freezing point sal-boiling point, l-oriġinal tal- iskala ċentigrad. Gabriel Daniel Fahrenhiet, ibbaża l-miżura ġdida tiegħu b'taħlita ta' silġ u klorat tal-ammonia, bħala l-punt l-aktar baxx. Wara skopra li l-użu tal-merkurju, kien aktar utli mill-ilma, għax jespandi u jiċkien aktar malajr. Hermann Boerhaave (1668-1738) beda juża t-termometru fuq il-pazjenti, fejn skopra li l-polz kien jiżdied meta d-deni jkun għoli. Kien fl-1707 li Sir John Flover (1649-1734) kien introduċa t-teħid tal-polz u għal dan il-għan, kien ivvinta arloġġ tal-idejn. Kien introduċa wkoll il-banju kiesaħ għal pazjenti li jkunu milquta mid-deni. Fl-1742, l-Iżvediz Anders Celsius reġa' daħħal l-użu tal-iskala centigrade fil-prattika u irranġaha, iżda baqgħu ma tawx kasha sas-seklu 19. Carl Wunderlich (1815 — 1877), kien sab kemm suppostli tkun it-temperatura normali ta'ġisem il-bniedem, dik ta' 37€C, (illum aktar bl-eżatt hija ta' 36.87 C). Introduċa sistema ta' kejl għall- isptarijiet. Kien juża wkoll termometru twil xi 30 cm, li kien idum madwar 20 minuta, biex jaqra t-temperatura tal-ġisem. Fl-1867, Sir Clifford Albutt (1836-1925), kien ivvinta termometru żgħir, li tista'ġġorru miegħek faċilment u kien ta' vantaġġ kbir fuq it-termometru vvintat minn Wunderlich. Nies li ħadmu biex tiġi magħrufa l-marda tad-deni rqiq u l-fejqan tagħha Il-Kurunell Sir David Bruce kien it-tabib li skopra l-mikrobu tad-deni rqiq fil-milsa tal-bniedem. David Bruce twieled fid-29 ta' Mejju 1855 ġo Melbourne minn ġenituri Skoċċizi, l-inġinier David u ommu Jane Russell Hamilton, li kienu emigraw l-Awstralja, fi żmien il-boom tat-tiftix għad- deheb. Lura l-Iskozja, marru joqogħdu ġo Stirling meta David kellu ħames snin. Ħa l-edukazzjoni tiegħu fl-iskola ta' Stirling u kien sportiv ħafna, tant li kien jixtieq li jilħaq atleta professjonali, perċ wara attakk qawwi Il-Kurunell ta' pneumonia meta kellu sbatax-il sena kellu jibdel fehmtu u minflok, sirDavid Bruce fl-1876, daħal l-Università ta' Edinburgh. L-ewwel ma beda kien kors fiz-żooloġija u kien sar ornitoloġista akkanit. Wara li tabib ħabib tiegħu, tah il-parir li jieħu l-kors tal-mediċina, David Bruce, sema' minnu. Iggradwa fl-1881 u beda jassisti lil tabib ġo Reegate, Surrev, fejn iltaqa' ma' Marv Elizabeth Steele, li żżewwiġha fl-1883. F'Marv, David sab kumpanija utili u ta' għajnuna kbira kemm fil-ħajja matrimonjali, dik soċjali, kif ukoll xjentifika. Marv kienet ukoll pittriċi u kienet tpinġi tajjeb ħafna, li swiha meta kienet tpinġi dak li kienu jaraw jew isibu taħt il-mikroskopju. David Bruce daħal fl-iskola medika tal-armata fejn fl-1883 għadda bl-unuri kollha. Dik is-sena stess ġie maħtur bħala kirurgu kaptan fl-Armv Medical Service jiem wara kien ġie stazzjonat f'Malta, fejn hu u martu ħadmu fil-Valletta hospital, li kien il-post tar- riċerka medika. Wara li Robert Koch, kien skopra il-mikrobu Tubercle Bacillus, fl-1884 David Bruce ddeċieda li jinvestiga fuq il-marda tad-deni rqiq, magħruf mill-Ingliżi bħala l-Malta Fever, marda li kienet tmarrad lil mijiet ta' suldati Ingliżi għal tal-anqas tliet xhur u kien isir telf kbir ta' risorsi u flus. Kienu jikkalkulaw li kien isir telf ta' madwar 120 000 jum ta' xogħol minħabba din il-marda. David Bruce miet Londra nhar is-27 ta' Novembru 1931. Bruce xtara mikroskopju u waqqaf laboratorju personali, biex jistudja l-mard aħjar u b'aktar preċiżjoni. Dan għaliex il-marid kien jitlagħlu d-deni l-aktar bil-lejl għal-397C u mbagħad jeskala għal 417C u matul il-jum jinżel. Wara perjodu ta' madwar disgħin ġurnata, il-pazjent kien jinżillu d-deni u kien ikun jista' jirritorna għax-xogħol, fejn seta' jagħmel xi xogħol ħafif. Pero mhux kulħadd kien ifiq u kien ikun hemm każi fatali l-aktar meta d-deni kien jaqbeż t-427C. Skont l-investigazzjonijiet il-marda kienet imxerrda mal-gżejjer Maltin kollha, fejn il- poplu kien jgħix fil-faqar u l-miżerja, fejn il-familji kienu numerużi, u kienu jgħixu fi djar żgħar bħalma kienu jwaħħlu wkoll, li kienet tiġi mid-drenaġġ u l-arja ħażina. Meta David Bruce, beda jfittex taħt il-mikroskopju, huwa ltaqa' ma' mikrobu li qatt qabel ma , kien għadu ltaqa' miegħu. Fl-1886 huwa sab numru kbir ta' dan il-mikrobu fil-milsa ta' pazjent li miet b'effett tal-marda tad-deni rqiq,li għalihom kienet għadha l-Malta fever. Waqt awtopsji oħra ta' suldati li mietu bid-deni, reġa' ltaqa' mal-istess mikrobu. Huwa ħoloq kultura (rabba l-mikrobu) u laqqam bih lil tliet xadini. Sittax-il ġurnata wara, waħda mix-xadini telgħalha d-deni għal 41'C u mietet. B'kollox seba' xadini tlaqqmu. Erba' mietu bl-istess effett tal-marda fuq il-bniedem u nstab fihom l-istess mikrobu. It-tlieta l-oħra telgħalhom deni akut bħalma dejjem kien jiġri fil-bniedem milqut. David Bruce irrapporta l-osservazzjonijiet tiegħu lill- Pastuer Institute ta' Pariġi, fejn kien ingħoġob u semmew il-mikrobu bħala dak Melitensis. Din is-sena jaħbat il-150 mit-twelid ta' Sir Themistocles Zammit. Temi Zammit twieled il-Belt Valletta nhar it-30 ta' Settembru 1864. Studja l-Lvceum u fl-Universita ta' Malta fejn iggradwa bħala tabib. Mar jispeċjalizza fl-istudji tal-batteroloġija fl-Londra u Pariġi. Fl-1890 kien ġie appuntat bħala analista mill-Gvern mad-dipartiment tas-saħħa. Fl-1897 kien ġie appuntat bħala eżaminatur tal-fiżika fl-Università ta' Malta. Fl- 1905 kien ġie appuntat bħala professur tal-kimika fl-Università. Serva bħala rettur fl-Università ta' Malta mill-1920 sa l-1926. ; Fl-1904 Zammit kien ġie nnominat mill-Gvern biex ikun rappreżentant tiegħu fuq il- kommissjoni li nħatret flimkien mal-awtoritajiet Ingliżi, dwar il-marda tad-deni rqiq. kiteb bosta fuq din il-marda u għamel esperimenti fit-tul, sa ma skopra li kienet il- mogħża il-kaġun kollu li l-bniedem kien jimrad, meta jixrob il-ħalib infettat. Huwa skopra il- mikrobu tad-deni rqiq fid-demm, fil-ħalib u fl- awrina tal-mogħoż. Dan kollu kien iwassal biex jimirdu n-nies li kienu jixorbu l-ħalib tal-mogħoż morda. Għalkemm għall-bidu intlaqa' bi ftit xettiċiżmu speċjalment mil-popolin, b'din l-iskoperta, huwa għen biex tiġi mrażżna, jew eliminata għalkollox il-marda tad-deni rqiq, minn fost in-nies tas-servizzi u l-poplu Malti in ġenerali. Ma ninsewx li Sir David Bruce kien skopra l-mikrobu, iżda kif jasal sal-bniedem kien għadu ma nstabx. Uħud mill-pubblikazzjonijiet ta' Sir Temi Zammit Temi Zammit kienet tinteressah ħafna l-arkeoloġija u l-istorja ta' Malta. Meta l-prinċep ta Cornwall żar Malta, kienet ittellgħet esebizzjoni storika u kienet suċċess. Il-gvernatur Grenfell, meta ra s-suċċess li kienet kisbet din l-esebizzjoni, iddeċieda li jitwaqqaf mużew nazzjonali tal-arkeoloġija u għażel lil Temi Zammit bħala l-ewwel direttur. Temi Zammit kien ukoll awtur ta' diversi kotba dwar studji mediċi, arkeoloġi, kif ukoll stejjer umoristiċi u ta' tagħlim għal min jaqra. It-tabib Sir Themistocles Zammit kien miżżewweġ lil Alosia Barbaro di San Giorgio u kellhom żewġt itfal, Charles u Sophia. 7 Huwa miet nhar it-2 ta' Novembru 1935. It-tabib Giuseppe Caruana Scicluna twieled iż-Żejtun fl-1853. Iggradwa mill-Università ta' Malta bħala tabib. Kompla jispeċjalizza fl-istitut Pasteur ta' Pariġi, fejn kien wieħed mill-ewwel studenti barranin li studja hemm. Fl-1881, huwa ġie appuntat bħala analista mal-gvern. Kien serva wkoll bħala spettur sanitarju fl-1890, kif ukoll serva bħala uffiċjal mediku : anzjan (chief medical officer) fl-1901. Mill-1905 sa l-1917, huwa serva a bħala CGMO (chief government medical officer), kif ukoll supretendent fis-settur tas-saħħa. Ħadem id f'id mal-Kurunell Sir David Bruce, fl-attentat biex isibu il-kif u x'fatta dwar il-marda tad-deni, li kienet qiegħda tolqot mijiet ta' nies ċivili kif ukoll militari. Ħadem ukoll mal-kaptan M. Louis Hughes u ma' Sir Temi Zammit fit-tiftix dwar kif kienet tgħaddi l-marda għal ġol bniedem. It-tabib Giuseppe Caruana Scicluna kien strumentali biex din il-marda tad-deni rqiq setgħet tkun magħrufa kif kienet tasal sal-bniedem u tiġi wkoll imrazzna. Huwa miet fl-1921. A.M. Macfarlene (1864 — 1944) Macfarlene kien il-veterinarju ewlieni tal-Gvern. Meta kien iżur l-imnadar u l-imwieqel fejn kienu jinżammu l-mogħoż u n-nagħaġ, kien josserva l-ħmieġ li kienu jinżammu fih u kien ħareġ bl-opinjoni, li l-kaġun tal-marda kienu l-mogħoż. Perċ provi aktar ma kellux. suġġeriment dejjem ġie mwarrab. Jingħad li t-tabib Temi Zammit, kompla fuq din it- AEemjan ta' Macfarlene u sab li veru kienet il-mogħża l-kaġun ta' kollox. Meta ġie stazzjonat f'Malta ġiet miegħu u għenitu anke fix-xogħol tiegħu ta' tiftix dwar il-marda tad-deni rqiq. Kienet magħrufa u kapaċi ħafna, fejn jidħol it-tiftix fuq il-mikroskopju, sa anke ġiet ippremjata għal dan ix-xogħol, mir-Roval Microscopical Societv. Kienet ta' għajnuna kbira fit-tiftix u l-iskoperta tal-mikrobu tad-deni rqiq. Hughes kien ġie ppustjat f'Malta fl-1890. Mill-ewwel beda jistudja dwar id-deni li kien jolqot bil-qawwi n-nies tas-servizzi Ngliżi. Huwa ikkonferma s-sejba tal-mikrobu ta' dan id-deni minn Sir David Bruce. F'rapport li kien ippreżenta, huwa ta tagħrif siewi dwar il-marda u s-sintomi tagħha, pero żelaq meta semma li kienu n-nuqqas ta' sanita, il-ħmieġ, sistema tad- drenaġġ difettuża, kif ukoll l-arja ħażina, li kienu jikkawżaw biex tixtered din il-marda. Kien qal ukoll, li l-ħalib tal-mogħoż, mhux talli ma kienx ħażin, iżda kellu jkun is-sors ewlieni tad-dieta tal-pazjenti. Captain Matthew Hughes kellu kuntatt fil-qrib ma' Malta. Il-familja tiegħu għexet hawn Louis Hughes għal tul ta' snin. Missieru kien il-Kurunell Emilius, li serva ta' Assistant Ajjutant Ġenerali, sa ma rtira. Matthew Louis Hughes kien iżżewweġ f'Malta. L-uniku iben li kellu, kien ikkonverta għal-Kristjaneżmu u laħaq ukoll qassis u kien awtur kif ukoll serva bħala l-ewwel rettur u surmast tal-Kulleġġ St Edward. Il-Kaptan Matthew Louis Hughes ħadem ħafna biex isem Malta jitnaddaf u l-isem ta' Malta fever, li kien qiegħed iħammeġ isem artna, jinbidel minn Malta fever għal Mediterranean jew Undulant fever. Maż-żmien bdew isejħu 'l din il-marda bħala l-Undulant fever jew Brucellosis. Għalina d-deni rqiq. Daħal fil-Roval Armv Medical Corps fl-1887 u serva bħala assistant professor. Bħala membru fil-Kummissjoni Medeterranean Fever huwa ħadem id f'id mat-tabib Sir Temi Zammit. Skont studji li saru minnu, dan wera li l-mikrobu tal-Undulant fever, kien jinstab fl-urina tal-pazjenti morda. Fil-15 ta'Ġunju 1905, huwa kkonferma dakli kien sabTemi Zammit. Fil-21 ta'Ġunju 1905 huwa sab ukoll il-mikrobu fil-ħalib tal-mogħoż, wara li kien eżamina xi kampjuni mogħtija lilu minn Temi Zammit. Il-Kaptan James Crawford Kennedv (1879-1944) James Crawford Kennedv wasal f'Malta fit-3 ta' Ġunju 1901 fejn baqa' sas- sena 1906. Fl-1902, kien ingħata t-tmexxija tas-swali tad-deni fl-istation hospital il-Belt Valletta, li kienet is-Sagra Infermerija. Milqut huwa stess ki s $ kk tie Captain James mill-marda tad-deni rqiq, Kennedv serva fil-Kummissjoni li twaqqfet crawford Kennedv Tfal mill-irħula kienu jintbagħtu fl-ibliet ibigħu l-ħalib, irkotta, bajd u ġbejniet 90 Tant kemm il-bejjiegħ tal-ħalib kien sinonimu ma' Tfal mill-irħula kienu jintbagħtu fl-ibliet ibigħu l-ħalib, Malta, li bosta kienu l-postcards li saru b'din it-tema irkotta, bajd u ġbejniet sabiex jinxtraw b'tifkira ta' pajjiżna biex jistudjaw din il-marda. Ħadem ħafna ma' Temi Zammit u W Horrocks, fejn kienu wrew li l-mikrobu kien jgħaddi mill-mogħża fil-ħalib u fl-urina. Kienu kkonfermaw, wara studji, li nofs il-merħliet tal-mogħoż f'Malta kienu nfettati. Dawn it-tliet tobba kienu jżuru l-irziezet u jieħdu kampjuni tad-demm biex jiġu analizzati, fejn kienu jihu minnhom infettat bil- mikrobu tad-deni. Jabolixxu l-ħalib tal-mogħoż u jinsulentaw il-mogħża maltija Meta s-sejba tal-mikrobu microccus melitensis ġie skopert minn David Bruce, kif ukoll l-iskoperta: tat-tabib: Temi l THe CAUSE OF ALL HER TROUBLEJTTI Zammit, dik li kienet il-mogħża 3 l-kaġun kollu li l-marda tad-deni rqiq tgħaddi għal ġol-bniedem l-aktar permezz tal-ħalib, l-awtoritajiet Ingliżi abolixxew il- ħalib tal-mogħoż mill-isptarijiet u fil-kwartieri tagħhom. Dik il- ħabta wkoll, fis-sena 1906, kienet Ji ħarġet ordni mis-Sanità, li kienet / 2 inqrat ukoll fil-knejjes, fejn kienet k b wissiet lill-poplu biex jgħalli Mirmr sm—- EEA Se l-ħalib tal-mogħoż, għax kien 7 A B instab. fih il-mikrobu tad-deni: kkarrenjafignzzztlin ont tera iddria rqiq. ventilaturi tad-dranaġġ li għal ħafna kienu il-kawża tad-deni irqiq (Malta Mail, 6 Ġunju, 1914) X'ma nqalax2 Kienu bosta li ma tawx kas din l-ordni u baqgħu jixorbu l-ħalib dirett minn sider il-mogħża. Kien sar bosta tixwix u ddaħħlu bosta suspetti. Min qal li l-Ingliżi ma jaħmlux il-mogħoż, l-aktar meta jkunu fit-toroq tal-ibliet iduru biex jinbiegħ il-ħalib. Huwa kkalkulat, li madwar elfejn mogħża kienu jidħlu l-Belt Valletta, barra min jaf kemm kienu jidħlu fi bliet u rħula oħra. Fl-1 ta' Frar 1939, il-mogħoż ġew miżmuma milli jidħlu l-Belt Valletta. Oħrajn bdew jgħidu li min ħareġ dawn l-ordnijiet kellu xi skop f'rasu. Min qal li l-ħalib ilu jinxtorob tant, issa nstab l-mikrobu fih2 Kienu l-ħafna li baqgħu ma tawx kas tal-ordni. Sa l-ħwienet tat-te u t-titotli kien ikollhom mogħża marbuta wara l-bieb, biex kif kienu jgħidu, l-ħalib juru li żgur kien ikun frisk u baqgħu żżommuha marbuta mal-bieb tal-ħanut. Imbagħad bdew iħalltu l-problema tad-drenaġġ u l-arja ħażina, mad-deni rqiq. Kienu waħħlu wkoll fil-ventilaturi tad-drenaġġ, li nbnew meta sar id-drenaġġ il-ġdid, billi kienet toħroġ minnhom arja ħażina li kienet tikkawża l-marda tad-deni rqiq. Kien sar ukoll strike mill-bejjiegħa tal-ħalib tal-mogħoż fejn l-awtoritajiet ħatfu l-okkażjoni u bdew jużaw dak tal-bott, fejn kie ġie nnotat ukoll, li f'dan il-perjodu, il-mard naqas. Fuq il-gazzetta, id-Dailv Chronicle, fl-ewwel paġna nkiteb artiklu ferm iebes, li kellu t-titolu Hanno Insultato la capra Maltese (insulentaw il-mogħża Maltija), fejn ċaħad bil-qawwa kollha l-involviment tal-mogħża fit-tixrid tal-marda. L-artikolista sa kien waħħal fil-breakwater li ma kienx ilu li tlesta, li ma kienx qiegħed iħalli l-baħar jissaffa mill-ħmieġ li l-flotta kienet titfa' fil- port tagħna. Fuq il-ġurnal in-Naħla tal-ispiżjar Agostino Levanzin, inkiteb artiklu iebes ieħor kontra l-uffiċċju sanitarju u kontra l-miżuri li kien ħa biex tiġi mrażżna l-marda Duwa u Fejqan tad-Deni Rqiq Bħas-soltu, meta kien ikun hemm il-mard, allura l-ebda kura ma kienet għadha ġiet skoperta, il-poplu kien jirrikorri lejn is-sema permezz tat-talb. Kien jirrikorri wkoll għall-mediċina magħmulha mill-ħxejjex. Sa kien hemm nies, magħrufin bħala fejjieqa, li kienu jsewwu (iħalltu) xi flixkun duwa biex tużah bħala rimedju kontra l-marda li tgħidilhom li kont qiegħed tbati minnha. Għar-rimedju kontra d-deni rqiq u d-deni in ġenerali, kienu jużaw diversi ħxejjex differenti. Kienu jagħmlu użu taż-żafżafa, sieq il-brimba, il-lumi, is-siġra tat-tosku, il-buks, il- fraxxnu, il-buqexrem, iċ-ċentawrja safra, iċ-ċentawrja, il-borgħom komuni, il-ħabaq, il-ġirasol, l-għajn il-baqra xewwikija, il-qaqoċċ tax-xewk, ix-xewk tal- għaqba, ix-xewk bagħli, it-tewm u ż-żagħfran selvaġġ. Kien hemm metodi oħra li kienu jużaw kontra d-deni. Biex iniżżlu d-deni, kienu fost kollox jaqbdu fenek ħaj, jaqsmulu żaqqu u kif ikun għadu jferfer, iqiegħduh fuq żaqq il-marid, għax kienu jaħsbu li d-deni jiġi assorbit mill-fenek u għalhekk jitbaxxa. Kienu jużaw ukoll il-bebbux tal-art. Dan kien isir billi jkissru l-qoxra tal-bebbux u jqiegħdu kollox f'ċarruta u jorbtuha ma' sieq il-pazjent, biex bħal ta' qabel jassorbu d-deni. Kienu jużaw ukoll il-patata mqatta' roti roti, bħalma kienu jużaw f'każ ta' uġigħ ta' ras jew xi pala tal-bajtar tax- xewk mixwija, li kienu jqiegħdu fuq iż-żaqq tal-marid biex jinxtorob id-deni. Ġieli kienu jirrikorru wkoll għal-użu tas- sangisug, għax kienu jaħsbu li meta jixrob id-demm, jixrob ukoll id-deni. Kienu jbaħħru bil-weraq taż-żebbuġ, biex ibiegħdu d-deni, kif ukoll kienu jiftħu xi vina, biex joħorġu d-deni mad-demm li kien joħroġ, kif ukoll kienet tingħata xi porga biex jitnaddfu l-imsaren u b'hekk joħroġ ukoll id- L-introduzzjoni tal-ħalib deni, kienu jaħsbu. pasturizzat, il-kontroll fuq il-bejgħ tal-ħalib u l-edukazzjoni kienu Illum bl-użu tal-antibiotiċi, il-marda tad-deni rqiq tiġi mfejqa, fundamentali biex għelibna perċ l-pasturizzazzjoni kif suppost tgħin biex tbiegħed d-deni irqiq il-mard, għax toqtol il-mikrobi. Xi ħaġa tal-iskantament hija li għalkemm Louis Pasteur kien skopra l-metodu tat-togħlija tal-ħalib fl-1863, kif ukoll l-iskoperta li l-mogħża kienet tgħaddi l-mikrobu fil-ħalib lill-bniedem fl-1905, kien fl-1935, li l-pasturizzazzjoni tal-ħalib kienet saret b'obbligu. Fil-bidu t-tqassim tal-ħalib pasturizzat kien Jimitat biss għal-Belt Valletta, il-Furjana u tas-Sliema. Meta l-poplu beda jobdi lill-awtoritajiet sanitarji u beda jgħalli l-ħalib, (iva mhux kulħadd), id-deni rqiq beda jbatti. Fl-1939, il-marda tad-deni rqiq naqset ħafna f'Malta, perċ għolliet rasha f'Għawdex. Jista' jkun li peress li l-fabbrika tal-ħalib li twaqqfet fl-1935 kienet taħdem għal Malta biss, għax lil Għawdex kienet għadha mhix tilħqu. Skont statistika, fl-1938 kien hemm 985 każ li mardu bid-deni rqiq. Fl- 1939, il-każi niżlu għal 873, b'772 każ f'Malta u 101 każ f'Għawdex. Fl-1939 kien hemm 52 każ ta' mewt, effett ta'din il-marda, 43 f'Malta u 9 każi f'Għawdex. Bħal dejjem, kienu l-irġiel l-aktar li mardu bid-deni rqiq, perċ l-aktar li mietu bl-effett tal-marda kienu n-nisa. L-agħar tal-marda kienet fil-perjodu tal-konvalexxenza, għaliex huma u jfiqu minnha, effett tan-nuqqas tal-ikel, kienu jkunu debboli u barra l-ħafna kumplikazzjonijiet li ġġib magħha l-marda, aktarx li kien joħroġilhom ukoll ir-rawmatiżmu. Lanfranco Guido, Ħxejjex Mediċenali u Oħrajn fil-Gżejjer Maltin, Malta, 1993. Lanfranco Guido, Mediċina Popolari tal-Imgħoddi fil-Gżejjer Maltin, Malta, 2001. Morana Martin, Bejn Kliem u Storja : glossarju enċiklopediku dwar tradizzjonijiet - toponimi - termini storiċi Maltin, Malta, 2011 Appendiċi Xi ppubblika Sir Temi Zammit dwar il-Menfir ta' Ħal Kirkop2 Kif rajna aktar qabel Sir Themistocles Zammit huwa wieħed mill-aktar individwi ta' rilevanza fl-istorja ta' pajjiżna. Mhux biss kien kruċjali fir-rebħa fuq id-Deni Irqiq iżda kien strumentali fil-ħarsien tal-wirt arkeoloġiku ta' pajjiżna fi żmien meta faċilment seta' jinqered kollox. L-interessi u l-ħidma tiegħu kienet estensiva u tvarja fuq firxa wiesgħa ta' oqsma. Dan kollu ġie rikonoxxut anke f'ħajtu bl-għoti ta' diversi onorefiċenzi. Fl-1911 huwa kien ġie maħtur bħala commander tal-ordni ta' San Mikiel u San Ġorġ. Fl-1920 ingħata l-honoris causa mill- Università ta' Oxford għas-sehem tiegħu fil-letteratura. Fl-1930 kien ġie maħtur bħala kavallier mir-Re Ġorġ V tal-Ingilterra. Il-lista tal-karigi li okkupa, uħud minnhom (bħad-direttorat tal- Mużewijiet) mingħajr ħlas huma tassew impressjonanti. Naħseb li kien verament mistħoqq li f'għeluq seklu u nofs minn twelidu saritlu ġustiżzja permezz ta' studju estensiv f'żewġ volumi maħruġ minn Roger Ellul Micallef sena ilu bit-titlu Zammit of Malta, His times, life and achievements. F'għeluq il-150 sena minn twelidu, ta' min naraw x'ippubblika Sir Temi Zammit dwar il-Menħir ta' Ħal Kirkop fil-ktieb: The Prehistoric Remains of the Maltese Islands, (reprinted from Antiquitv, March, 1930). ALIJAV Għaqda Mużikali San Leonardu A.p.