L-ASSUNTA FL-ARTI KRISTJANA Taħdita mogħtija minn Dun Anthonv Mario Saliba S.Th.L.(Dogma) fil-Knisja Katidrali ta' Għawdex, il-Ġimgha 9 ta' Awwissu, 2002 Hemm ħafna modi kif wieħed jista' jxandar u jwassal il-fidi tiegħu lill-oħrajn. Wieħed minn dawn huwa, bla dubju ta' xejn, l-arti. U għalhekk, l-arti kristjana, propju għaliex hija kristjana, nistgħu tabilħaqq insejħulha 'ocus theologicus' għax permezz tagħha jista' jitwassal lilna l-kontenut tad-depożitu tal-fidi, l-istess kif dan jista' jitwassal minn diversi fonti oħra. F'din it-taħdita ser nagħtu daqqa t'għajn lejn l-arti figurattiva kristjana marbuta mal-misteru ta' l-Assunzjoni ta' Marija fis-sema. Fonti letterarji tal-ikonografija Bħala regola ġenerali, l-arti kristjana għandha titiqiegħed dejjem fid-dawl tal-fonti letterarju marbut mas-suġġett li tkun qiegħdha titratta. X'inhu l-fonti letterarju għall- ikonografija marbuta mal-misteru tal-Assunzjoni ta' Marija2 F'dan ir-rigward ma nistgħux nitkellmu minn fonti skritturistiku għaliex il-Bibbja ma tgħid xejn dwar l- Assunzjoni ta' Marija, għalkemm xi testi, per eżempju dawk mill-Għanja tal-Għanjiet, jiġu interpretati bħala prefigurazzjoni ta' dan il-misteru marjan. Pero' dak li huwa xi ftit limitat fl-Iskrittura, insibuh tant abbundanti fil-kitbiet apokrifi, in partikulari dawk li bħala awturi tagħhom iġibu l-ismijiet ta' San Ġwann l-Evanġelista, Ġużeppi minn Arematija u Melitone ta' Sardi. Diversi huma dawk it-testi mill-vanġeli apokrifi li jitkellmu dwar il-ġrajja tal-mewt ta' Marija, imsejħa ġeneralment bl-isem ta' 'Transitus beatae Virginis'. It-testi l-iktar bikrija ta' din il-ġrajja ma damux ma kisbu popolarita' kbira fid-dinja kristjana. Id- diversi traduzzjonijiet b'lingwi differenti tal-istess test jixhdu għal dan il-fatt. Insemmi, per eżempju, it-traduzzjonijiet mis-sirjan għall-lingwa kopta, mill-grieg għal-latin u mill-għarbi għall-armenu.' i Għal iktar tagħrif dwar dan l-argument ara: E. Testa, L'origine e lo sviluppo della 'Dormitio Ikun ferm utli li wieħed jgħid fil-qosor il-kontenut tad-diversi tradizzjonijiet apokrifi letterarji marbuta mal-ġrajja tal-Assunzjoni ta' Marija. Dawn ir-rakkonti jibdew billi jsemmu ż-żjara tal-anġlu lil Marija biex iħabbrilha li kien wasal il-mument tal-mewt tagħha. Lil Marija ġabilha miegħu fergħa tal-palm mis-sema u ħabbrilha wkoll il- wasla mirakoluża tal-appostli li allura kienu mxerrda mad-dinja jippriedkaw u jxandru l-isem ta' Ġesu. L-ewwel wieħed li wasal għand Marija kien Ġwanni, l- appostlu l-maħbub ta' Ġesu' u imbagħad waslu l-appostli l-oħra kollha. Fit-tielet siegħa tat-tielet jum, Marija kienet waslet fl-aħħar mumenti ta' ħajjitha. Kien preċiż f'dan il-waqt, jgħidulna dawn ir-rakkonti apokrifi, li Ġesu' deher lil Marija bl-arkanġlu San Mikiel miegħu u mdawwar b'anġli oħra. U hekk, Marija temmet ħajjitha fuq din l- art, b'Ġesu' Binha biswitha li, mal-mewt ta' Ommu, 'refa' lil ruħha lejn is-sema, wara li ordna lil Pietru jmur jidfen il-ġisem tagħha fil-Wied ta' Kedron u jibqgħu hemm jistennewh sa ma jasal 'it-tielet jum'. Il-ġisem għażiż ta' Marija, ikomplu jgħidulna dawn ir-rakkonti, inġarr f'korteo funebri: Ġwanni żamm f'idejh il-fergħa tal-palm li l-anġlu li ta lil Marija fit-tmiem ta' ħajjitha, waqt li l-appostli l-oħra u l-anġli mis-sema kantaw is-salm 'Tn exitu Israel de Aegvpto'. Fi triqthom lejn il-post tad-difna, xi kapijiet tal-Lhud, avversarji tal- Kristjani, ppruvaw itellfu l-korteo u s-sommu saċerdot saħansitra ipprova jaqleb il- ġisem mejjet ta' Marija, merfugħ mill-istess appostli. Pero' kif ipprova jagħmel dan, idejn is-saċerdot baqgħu mwaħħla ma' dan l-istess ġisem qaddis. Quddiem dan il- fenomenu, anke hu għamel stqarrija ta' fidi f'Ġesu' bħala l-iben ta' Alla u f'Marija bħala l-Omm verġinali tiegħu u jdejh reġgħu mill-ġdid irkupraw saħħithom u kulħadd stagħġeb quddiem dan il-miraklu u faħħar lil Alla. Il-korteo funebri baqa' sejjer lejn il- wied ta' Kedron fejn allura kien jinsab is-sepulkru, il-qabar li fih ġiet midfuna Marija. Wara d-difna, l-appostli baqgħu hemm għal tlett ijiem, għassa mal-qabar… sakemm fit-tielet jum, reġa' ġie Gesu', bl-arkanġli Mikiel u Gabriel biswitu. Ġesu' dar fuq l- arkanġlu Mikiel u ordnalu jerfa' l-ġisem mejjet ta' Marija lejn is-sema, fejn allura l- istess ġisem ingħaqad mar-ruħ tagħha, fost il-ferħ u l-entużjażmu tal-appostli miġbura madwar il-qabar battal. Bejn wieħed u ieħor, din hija l-iskema essenzjali u komuni għar-rakkonti kollha apokrifi li jitkellmu dwar il-mewt u l-assunzjoni ta' Marija fis-sema. Kull kitba, imbagħad, għandha dak li jagħmilha diversa mill-oħrajn. Hekk, per eżempju, fir-'Recensio latina A' insibu msemmija d-dehra ta' Marija lill-appostlu Tumas li wasal wara l-appostli l-oħrajn u ma riedx jemmen li Marija tassew ġiet imtellgħa fis- sema bir-ruħ u l-ġisem. Marija, għalhekk, dehret lil Tumas u newlitlu l-hżiem tal-libsa tagħha ('iċ-ċintura') bħala sinjal tanġibli tar-reżurezzjoni u t-tlugħ tagħha fis-sema. Minbarra dawn ir-rakkonti apokrifi, sa mis-seklu V (ċioe' wara l-Konċilju ta' Efesu fis- sena 431) diversi testi tas-Santi Padri bdew jiġu mogħtija mportanza partikulari. Insemmi, per eżempju, il-kitbiet ta' San Efrem, ta' Timotju ta' Ġerusalem u dawk ta' San Epifanju. Hawn insemmi wkoll il-kitba msejha L-Ittra lil Paola u Eustochio. Għalkemm din l-ittra ġiet fl-imgħoddi attribwita lil San Ġirolmu, illum nafu li hija xogħol tal-monaku benedittin Pascasio Radberto (790 - circa 865.). Il-kitttieb ta' din l- ittra jitkellem bi prudenza kbira dwar l-Assunzjoni ta' Marija fis-sema u, filwaqt li jistqarr ċar u tond illi l-librett De transitus virginis huwa kitba apokrafa, jafferma r- realta' tal-qabar vojt ta' Marija wara tlett ijiem mill-mewt tagħha, u jistqarr li l-istess Paola, li lilha hi ndirizzzata l-ittra, osservat dan il-fenomenu: 'Monstrat autem sepulerum eius cernentibus nobis usque ad praesens in vallis Josaphat medio.'' Aktarx li l-istess Radberto kiteb dokument ieħor dwar dan l-istess suġġett li jiġib l- isem ta' Liber de Assumptione beatae Mariae Virginis. Kien hemm żmien meta din l- opra kienet attribwita lil Sant'Wistin li minn dejjem kien favur il-verita' dommatika tal-Assunzjoni ta' Marija fis-sema bir-ruħ u l-ġisem. Fid-dinja kristjana tal-punent niltaqgħu wkoll ma' Girgor ta' Tours li ġabar u ippublika taħt ismu r-rakkont tat-Transitu ta' Marija fis-Sema bl-iskop li dan it-test jintuża fil-liturġija mill-Knisja Gallika. L-istess biċċa xogħol twettqet fl-Orjent minn San Ġwann Damaxxenu: anke dan ippublika l-istess rakkont fil-ġabra tal-omeliji famużi tiegħu dwar l-Assunzjoni ta' Marija bl-isem ta' Homeliae in Dormitionem B.V.Mariae.' Kienu propju dawn il-kitbiet li kebbsu fl-Ewropa medjovali qima u devozzjoni kbira ferm lejn il-misteru tal-Assunzjoni ta' Marija fis-sema. Fis-seklu XIII, imbagħad, id- diversi rakkonti tal-ġrajja ta' kif Marija ġiet imtellgħa fis-sema ġew definittivament formulati f'żewġ testi prinċipali, liema testi kienu popolari ħafna fost l-insara ta' dawk iż-żminijiet. Dawn iż-żewġ testi jġibu dawn l-ismijiet: wieħed ta' Jacopo ta' Veragine bl-isem ta' Legenda Aurea u l-ieħor Speculum Historiale ta' Vincenzo ta' Beauvais.' Fonti liturġiku Wieħed anqas ma jrid iwarrab il-fonti liturġiku meta jitkellem dwar l-Assunzjoni ta' Marija fl-arti kristjana.5 Filwaqt li fl-orjent il-festa tad-Dormizzjoni ta' Marija kienet l- iktar waħda importanti fost il-festi kollha marjani, fil-punent, u b'mod partikulari f'Ruma, ma jidhirx li kien hemm xi ċelebrazzjonijiet partikulari fi żmien San Girgor il- Kbir. B'danakollu, irrid ngħid li fil-missal Ġelasjan antik insibu l-formularju tal- quddiesa 'in adsumptione sanctae Mariae'. Dan il-ktieb itemm ir-rakkont tal-Assunzjoni ta' Marija b'dawn il-kelmiet: 'Haec historia licet inter apocrvphas, pia tamen videtur esse ad credentem.7 F'dawn il-kelmiet nilmħu sinteżi il-ħsieb tal- knisja kattolika fi żmien il-Medjuevu. ta' nisel sirjan, li jagħtina riferenza għal erba' festi marjani, u fost dawn isemmi dik tal-Assunzjoni. F'dawn iż-żminijiet, f'jum l-Assunta kienu jsiru purċissjonijiet sollenni mat-toroq tal-belt ta' Ruma. Meta, imbagħad, il-monaċi, biex jiskansaw il-periklu tal-invażjonijiet tal-persjani u għarab, ħarbu mill-orjent u ġew ifittxu kenn fil-punent, dawn ġabu magħhom il-kult lejn dan il-misteru għażiż u kabbru kemm felħu d-devozzjoni u l-qima lejn l-Assunta. U minn dawk iż-żminijiet, il-festa tal-Assunzjoni bdiet tigi iċċelebrata bl-ikbar sollenita' fid-dinja Kattolika kollha, speċjalment fil-belt ewlenija tal-kattoliċeżmu: il- belt ta' Ruma. Ikonografija tal-Assunzjoni ta' Marija Minn dak li nafu s'issa, jidher li l-ewwel xbihat tal-Assunzjoni ta' Marija tfaċċaw fil- punent lejn is-sekli VIII-IX. Dawn ix-xbihat tat-Tlugħ ta' Marija fis-sema għandhom l- istess skema artistika li tixbah ferm l-istess skema li biha kienet titpitter ix-xbiha tat- Tlugħ fis-sema ta' Ġesu' f'dawk iż-żminijiet bikrin. Il-figura ta' Marija hija waħda sħiħa, mtella' fis-sema mill-anġli. Hekk, per ezempju, tidher ix-xbiha tal-Assunta f'minjatura tal-hekk imsejha Bibbja ta' Ripoll, miżmuma fil-Biblijoteka Apostolika tal- Vatikan imma li taf l-oriġini tagħha fil-belt ta' Farfa. Xbihat simili tal-Assunta niltaqgħu magħhom ukoll f'minjatura tal-Missal ta' Saint-Denise. Fil-Liber Pontificis naqraw li l-papa Adriano I (772-792) irregala lill-bażilka ta' Santa Marija Maggiore ta' Ruma żewġ trieħi u 'unam ex auro purissimo atque gemis, habentem adsumptionem sanctae Dei Genetris'. Fuq il-qoxra tal-avorju tal-Evanġeljarju msejjaħ ta' Karlu Manju, xogħol il-monaku Tuotilio (llum miżmum fl-Abbazija ta' San Gallo), taħt ix-xbiha tal-Assunta naqraw dawn il-kelmiet: 'Ascensio Sce Marie'. Fl-Iscriptorium ta' Reichenau, imbagħad, ix- xbiha ta' Marija Assunta mhix waħda sħiħa imma mezzo busto, b'idejha fil-qagħda tipika tal-orante, fil-waqt li tidher qed tiġi imtella' fis-sema imwieżna mill-anġli. Fil-waqt li fil-punent l-enfasi kienet fuq ix-xena tat-Tlugh ta' Marija fis-sema, fl- orjent, l-enfasi tidher li kienet iktar fuq ir-Raqda (Dormitio jew Koimesis) ta' Marija. Difatti, ix-xena tipika tal-orjent kienet dik ta' Marija mimduda fuq is-sodda tal-mewt tagħha, imdawwra mill-appostli, filwaqt li fiċ-ċentru tax-xena jidher Ġesu' li qiegħed jerfa' f'idejh ir-ruħ ta' Marija taħt forma ta' tarbija mfisqija. Matul iż-żmien, din it- tipoloġija rappreżentattiva tal-Assunta ftit li xejn rat tibdil u sa mis-seklu IX insibuha preżenti anke fil-punent. Hekk, per ezempju, tidher ix-xena tal-Assunzjoni ta' Marija fil-mużajċi stupendi ta' Martorana, f'Palermo, li jġibu d-data tal-1143. L-istess xena narawha fil-bassoriliev li hemm inserit fil-monument funebri tal-kardinal Filippo ta' Alencon (41397), fil-bażilka ta' Santa Maria in Trastevere f'Ruma. Kif rajna, mela, lejn tmiem is-seklu XI u l-bisu tat-XII, ix-xena tad-Dormizzjoni ta' Marija bdiet tinxtered ukoll fil-punent. Din ix-xena pero, fil-punent, ġiet xi ftit modifikata minn dik tipika tat-tradizzjoni biżantina. U propju dawn il-modifiċi kienu kollha ibbażati fuq ir-rakkonti apokrifi li semmejna fil-bidu ta' din it-taħdita, in partikulari fuq it-testi tal-Legenda Aurea u tal-iSpeculum historiale. Fil-punent nistgħu ngħidu li seħħet speċi ta' contaminatio bejn iż-żewġ tipoloġiji rappreżentattivi għaliex max-xena biżantina tar-Raqda (Dormitio) ta' Marija ġiet miżjuda x-xena tal- assumptio u ascensio Virginis. Fost ix-xeni tar-rakkont tal-Assunzjoni ta' Marija li nsibuhom l-iktar irrapreżentati fl- arti għandna dawn li ġejjin: L-anġlu jħabbar lil Marija li waslet l-aħħar siegħa tagħha fuq l-art, Il-wasla mirakoluża tal-appostli, Il-mewt ta' Marija u t-translazzjoni tar-ruħ tagħha lejn is-sema minn Kristu nniffsu mdawwar bl-anġli, Il-purċissjoni funebri bil-ġisem qaddis tagħha, It-tlugħ glorjuż ta' Marija bir-ruħ u bil-ġisem, u L-inkurunazzjoni tagħha mis-Santissima Trinita'. Xeni oħrajn li niltaqgħu magħhom imma li m'humiex tant komuni huma dawn: 1. Il-wasla ta' Tumas wara d-dixxipli l-oħra, 2. Il-ftuħ tal-qabar ta' Marija li jidher battal imma mimli bil-fjuri, u 3. Id-dehra ta' Marija qed tnewwel il-ħżiem (iċ-ċintura) tagħha lil Tumas. Fost il-pitturi l-iktar ċelebri u monumentali li għandna tal-Assunzjoni ta' Marija nsibu dawn li ġejjin: it-timpani manifiċi tal-katidrali franċiżi ta' Senlis (circa 1170), ta' Bourges (circa 1175), ta' Chartres (1204), u xejn inqas dawk ta' Notre Dame f'Pariġi (1210-1220). Fl-Italja insemmi il-lunetta famuża fil-kripta tal-knisja ta' San Pietro al Monte f'Civate. F'din l-opra mill-isbaħ, xogħol fl-istucco tas-seklu XI, nilmħu r-ruħ ta' Marija qed tiġi mtellgħa fis-sema mill-anġli. Waħda mill-ewwel xogħolijiet pittoriċi importanti li juri l-Assunzjoni ta' Marija huwa dak tal-artist Cimabue, fil-Bażilka Superjuri ta' San Franġisk f'Assisi, xogħol datat 1277. F'din l-opra, li ssaħħar lil kull min joqgħod għal ftit ħin josservha, l-artist daħħal novita': filwaqt li isfel naraw is-solita xena tad-Dormizzjoni, tar-Raqda, ta' Marija, fil-parti ta' fuq tal-kwadru nilmħu lil Marija fil-glorja, bilqiegħdha fuq l-istess tronn ta' Binha Ġesu' li hawn narawh qed jgħannaq lil Ommu Marija. Din l-istess xena imbagħad narawha f'xogħolijiet iżjed tardivi, l-ewwel fil-bażilka ta' Santa Marija in Trastevere u mbagħad f'dik ta' Santa Marija Maggiore, f'Ruma. F'dik li hemm fil- bażilka ta' Trastevere, ix-xbihat ta' Marija u ta' Ġesu' jidhru jżommu żewġ skrizzjonijiet b'żewġ versetti meħuda mill-Iskrittura. Dawn iż-żewġ siltiet, meħuda mill-ktieb tal-Antik Testment ta' L-Għanja tal-Għanjiet, jinqraw it- tnejn fil-Liturġija tas-Sollennita' tal-15 ta' Awissu. L-artist Pietro Cavallini, bejn l-1290 u l-1300, esegwixxa diversi xeni mill-ħajja tal- Madonna fl-istess bażilka ta' Santa Marija in Trastevere. Dawn ix-xeni jissejħu Storie della Vergine. Il-Cavallini kien ġie mogħti din il-kummissjoni minn Bertoldo Stefaneschi, li kien domicillus ta' Niccolo' III. L-aħħar xena minn dan is-sett ta' mużajċi stupendi hija propju dik tad-Dormizzjoni ta' Marija. Fil-mużajċi xejn inqas importanti li naraw fl-apside tal-bażilka l-oħra ta' Santa Maria Maggiore, l-artist Torriti wkoll jagħtina l-istess xena tad-Dormizzjoni liema xogħol hu datat 1288-1292. Dawn m'huma xejn għajr żewġ antifoni meħudin mill-Liturġija tal-festa tal-Assunzjoni ta' Marija, liema żewġ antifoni nistgħu ngħidu li huma l-ispirazzjoni tal-opra artistika inniffisha. Fir-reġjuni tat-Toscana u tal-Umbria niltaqgħu ma' numru impressjonanti ta' xbihat tal-Assunzjoni ta' Marija. Meta kmieni din is-sena kelli l-okkażjoni nattendi għal simposju ta' Studju Marjologiku fil-belt ta' Siena, ħaġa li tassew impressjonatni kienet in-numru kbir ta' xogħolijiet ta' arti bit-tema tal-Assunzjoni ta' Marija li nsibu fil- knejjes u fil-mużewijiet ta' din in-naħħa tal-Italja. Insemmi qabel xejn il-vetrata manjifika tad-Duomo ta' Siena, xogħol ta' Duccio minn Boninsegna, datata 1287-1288. Din il-vetrata hija mqassma f'tlett partijiet: fil-parti t'isfel nilmħu d-dehra tad-Dormizzjoni, f'dik ċentrali naraw ix-xena tal-Assunzjoni u fil-parti ta' fuq hemm l-Inkurunazzjoni ta' Marija minn Binha Ġesu'. L-istess artist imbagħad, jew aktarx l-alliev tiegħu Segna minn Bonaventura, ħallielna diversi pannelli datati bis-sena 1310, liema opri illum narawhom fil-Museo dellOpera Metropolitana ta' Siena. Irrid ngħid li xi wħud minn dawn l-opri ntilfu biż-żmien. Dawn. il-pannelli, ispirati bla dubju ta' xejn mir-rakkont Legenda Aurea, jirrapreżentaw diversi ġrajjiet mir-rakkont tad-Dormizzjoni u l-Assunzjoni ta' Marija. Fost il-panelli li sfortunatament m'għadhomx jeżistu hemm dawk tat-Tlugħ ta' Marija fis-sema u tal-Inkurunazzjoni tagħha mis-Santissima Trinita'. Għall-bidu tas-seklu XV, imbagħad, minn taħt idejn l-artist Taddeo minn Bartolo ħareg sett ieħor ta' kwadri li jgibu l-isem ta' 'Storie della Virgine', xogħol mill-aqwa esegwit għall-kappella tal-Palazzo Pubblico ta' Siena. Dawn il-kwadri jinkludu fihom il-mumenti ewlenin tar-rakkont tat-Tlugħ ta' Marija fis-sema. F'dan is-sett ta' kwadri għandna għal darb'oħra novita' interessanti: għandna x-xena tat-Tlugh tal-ġisem ta' Marija fis-sema. Hawn Ġesu' jidher jerfa' il-ġisem qaddis ta' Ommu Marija filwaqt li fil-parti t'isfel tal-kwadru għandna d-dehra tal-Appostli mistagħġba, iħarsu lejn il- qabar battal. Din l-istess xena tpittret għal darb'oħra minn dan l-istess artist fi kwadru ieħor li Ilum jinsab fil-muzej tal-Vatikan, f'Ruma. Fi Prato nsibu 1 hekk imsejħa Cappella della Cintola, fejn hemm miżmuma bl-ikbar devozzjoni u qima mill-insara tal-post ir-relikwija ta dik li t-tradizzjoni żżomm li hija ċ-ċintura propja ta' Marija. Din il-kappella ġġib id-data ta' circa 1385. Ix-xena tad- dehra ta' Marija tnewwel iċ-ċinturin tagħha lill-Tumas li, għax wasal wara l-appostli l-oħra, ma riedx jemmen li Marija verament telgħet is-sema bir-ruħ u bil-ġisem, żgur li kienet ġa preżenti fis-seklu XIII. Dan li qed ngħid jiġi ippruvat minn affresk importanti li hemm fil-knisja tal-Appostli Ġiovanni u Pawlu fi Spoleto. Bħala eżempji ċari ta' kif kienet tiġi irraffigurata din ix-xena fis-seklu XIV nistgħu nsemmu dawn li ġejjin: ir-riliev. stupend tal-artist Orcagna fuq il-bieba tat-tabernaklu ta' Orsanmichele, ġo Firenze (1352-1360) u l-iskultura xejn inqas ċelebri li naraw imnaqqxa fil-faċċata tad-Duomo tal-istess belt ta' Firenze, fuq il-bieb imsejjaħ 'della Mandorla', xogħol ta' Nanni minn Banco (1414-1421). Fir-rinaxximent, ix-xena tal-Assunzjoni ta' Marija bdiet bil-mod il-mod tieħu dan il- format: Fil-parti t'isfel jidher dejjem il-qabar battal, bil-fjuri ħerġin minnu u mdawwar mill-appostli li fuq wiċċhom tidher il-ħasda u l-istagħġib għal dak li qiegħdin jaraw. Fil-parti ċentrali, imbagħad, tidher Marija, ġeneralment wieqfa pero' f'xi każi bilqiegħda fuq is-sħab, qed tiġi imtellgħa fis-sema mill-angli. Hekk, per eżempju, esegwixxa l-Assunzzjoni ta' Marija l-artist Luca Signorelli fil- kwadru mill-isbaħ tiegħu li naraw fil-Mużew Djoċesan ta' Cartona (circa 1520). Hekk ukoll għamel il-Perugino fit-tila tiegħu tal-Assunzjoni li naraw fil-Gallerija tal- Akkademja. Pero' żgur li l-isbaħ eżempju ta' dak li qiegħdin ngħidu ħallihulna l- magħruf Tiziano Veccellio fil-Knisja dei Frari ta' Venezia. Dan il-kwadru iġib id-data 1518 u hu bla dubju ta' xejn wieħed mill-iktar kwadri tal-Assunzjoni ta' Marija magħrufa fid-dinja. L-iskema ikonografika tal-Assunzjoni ta' Marija f'xi każijiet tinkludi fiha l-preżenza tat-Tlett Persuni tas-Santissima Trinita li jidhru qiegħdin jilqgħu lil Marija fis-sema. F'diversi każi l-istess Tlett Persuni tat-Trinita jidhru qiegħdin jinkurunaw lil Marija bħala Sultana tas-sema u tal-art. Hekk, per ezempju, tidher ix-xena tal-Assunzjoni ta' Marija fl-affresk li hemm fil-knisja ta' San Speco f'Subiaco, xogħol tas-seklu XIV, kif ukoll fl-affresk l-ieħor li hemm fl-Oratorju ta' Santa Margerita a Casatenovo, f'Bianza, xoghol datat 1462. Ma dawn ma rridx ninsa nsemmi l-affresk stupend ta' Giovanni de Magistris fil-Knisja ta' Santo Stefano ġo Fino Mornasco. Anke Raffaello ħalla din ix- xena fuq tila mill-isbaħ, illum miżmuma fil-Pinakoteka Vaticana, f'Ruma. Ix-xena meraviljuża tal-Assunzjoni li naraw fil-koppla tad-Duomo ta' Parma hija mahduma bit-teknika tas-sotto in su u hi xogħol tal-artist magħruf Correggio. Il- Correggio affreska din il-koppla bejn l-1526 u l-1530 u dan hu bla dubju ta' xejn wieħed mix-xogħolijiet l-iktar profondi u artistiċi li hallielna. Biċċa xogħol artistika, ferm simili għal dik tal-Correggio, nistgħu narawha fil-Knisja tal-Pieta', ġo Venezia, xogħol xejn inqas spettakolari ta' Giambattista Tiepolo. Artisti iktar qrib iż-żmien tagħna wkoll ħallewlna xbihat mill-isbaħ tal-Assunta. Minn dak kollu li rajna, wieħed ma jistax ma jinnutax kemm tassew il-Misteru tal- Assunzjoni ta' Marija ħakem il-moħħ u l-qalb tal-Kristjaneżmu, kemm dak tal-Orjent kif ukoll dak tal-Punent, sa miż-żminijiet l-iktar bikrija. Anke aħna, fil-gżira ċkejkna tagħna ta' Għawdex, nistgħu ingawdu xbihat mill-isbaħ tal-Assunzjoni ta' Marija. Insemmi, fost l-oħrajn: e Il-Kwadru Polittiku tal-Assunta li nsibu fil-Mużew tal-Katidral. Dan kien il- kwadru titulari l-qadim ta' din l-istess knisja: xogħol mill-iktar prezzjuż u ta' valur storiku kbir. e Il-Kwadru Titulari ta' din l-istess Knisja Katidrali, xogħol artistiku tal-artist Malti miż-Żejtun Michele Busuttil, liema kwadru ġie inkurunat sollenament bl- awtorita' u bis-setgħa pontifiċja mill-Kardinal Francesco Seper fis-sena 1975. e Il-Vara Titulari ta' Santa Marija, meqjuma ukoll fil-Katidral: xogħol stupend u mill-iktar devot ta' Francesco Rosa, esegwit f'Ruma lejn tmiem is-seklu dsatax. e Il-Kwadru sabieħ tal-Assunta, ukoll inkurunat u l-Vara Titulari fil-Knisja Parrokkjali taż-Żebbuġ. Ma rridx nonqos insemmi ma dawn il-Kwadru storiku ta' 'Santa Marija tal-Qala' u dak mirakoluż tal-'Madonna ta' Pinu', it-tnejn inkurunati. e Fl-aħħar nett, tant kwadri oħrajn tal-Assunzjoni ta' Marija, kbar u żagħar, meqjuma fil-Knejjes parrokkjali tad-djoċesi tagħna u fil-Kappelli mxerrda fil- kampanja Ghawdxija. Kollox juri biċ-ċar kemm tassew il-qima lejn il-Misteru tal-Assunzjoni ta' Marija għandha għeruq mill-iktar fondi fil-qalb tal-kult reliġjuż tagħna l-Għawdxin. Sa miż- żminijiet l-iktar bikrin, l-Għawdxin għazlu li jagħtu qima lil Marija, imtellgħa fis- sema bir-ruħ u bil-ġisem. Lejha resqu fil-ħtiġijiet tagħhom għax Lilha għazlu biex tkun l-Omm u l-Padruna tagħhom. Mhux ta' b'xejn mela, tul dawn il-jiem tal-festa kbira ta' Nofs Awwissu, quddiem id- dehra manijifika tal-istatwa titulari ta' Santa Marija tal-Katidral ta' Għawdex, xogħol uniku ta' Francesco Rosa ta' Ruma, bl-ikbar ferħ u entużjażmu insellmu lill-Assunta u, mal-awtur Pseudo-Agostino, ngħidulha: 'Thronum Dei, thalamum coeli Domini, domum atque tabernaculum Christi dignum est ibi esse ubi ipse est. '