Ir-Reverendissmu P. Erminju Roncari, O.F.M. Fl-14 ta' Mejju li għadda ġie magħżul Kustodju ta' l-Art Imqaddsa Mid-Definitorju Ġenerali Ta' l-Ordni U kkonfirmat Mis-S. Kongregazzjoni UDe Propaganda Fide'', Il-Hmistax-il-Sena LULJU - SETTEMBRU, 1969 Għadd 3 L-ART IMQADDSA QARI LI JOĦROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Mitbugħ għand ''Giov. LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAĦRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA I Il-Ħmistax-il-Sena LULJU - SETTEMBRU, 1969 Għadd 3 X'FIĦ DAN IL-GĦADD IN-NAR TAĦT L-IRMIED (Id-Direzzjoni) 65 L-EWWEL TAQSIMA — DAWL Sura Biblika ; 66 L-istudju Bibliku frsiaż see f'Mtrasalemm 70 Iċ-Ċirkumċiżjoni fil-Bibbja ġa kas 74 Fejn mietet il-Madonna (P.M. Catania O.F.M.) 78 Santa Catarina ta' Lixandra (P.G. Governanti O.F.M.) 83 Min kienet il-Penitentaż (F. Norbert Ellul Vincenti O.F.M.) 85 IT-TIENI TAQSIMA — IMHABBA Il-Konsagrazzjoni u l-ftuħ tal-Bazilka l-Ġdida. ta' Nazzaret 88 Pawlina tal-Markizi de Nikolav 91 Aħbarijiet ta' l-Art Imqaddsa 94 Mejtin AI H, GI jawijia, 96 Direzzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Terra Santa. Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, il-Belt. In-Nar Taht L-Irmied Sa minn. żmien ilu, fil-Lvant Nofsani kien didher in-nar. jaqbad taħt l-irmied.' Kull tant żmien, xi xrara jew suffarell kten jittajjar 'l hawn u 'l hinn, li wisq drabi kien iħasseb ħażin lil ħafna, u li kien donnu jrid iġarraf lill-bnedmin — ifakkarhom li hu għadu hemm — sabiex, kemm jista' jkun ma jilgħabux man-nar u bla telf ta' żmien jitajru u jferrxu mar-riħ u rmied u ġamar ukoll. Iżda, jaħasral dawk li kellhom 'id-dmir u setgħu jwettqu dan, ma ridux jew aktarx ma għarfux it-tifsir heddiedi ta' dawk ix-xrariet imtajra kultant 'il hawn u 'l hinn. Kienu ħasbu aktarx u fehmu li dak in-nar moħbi taħt l-irmied. jista' jiswa biex ma jħallix tibred. il-politika li huma kienu fasslu, u jgħinhom biex f'xi ħin ikunu jistgħu jwettquha. Kienu insew dawn li hu ta' tiġrib tilgħab man-nar, ukoll jekk dan moħbi taħt l-irmied. U n-nar lagħabhom: ħadilhom b'idejhomi Mhux iżjed xrar jew suffarelli; mhux aktar 'nar moħbi taħt l-irmiedl Nar tassew, nar ħaj; mar heddiedi mistenni jinfirex daqs leħħa ta' berqa; nar qerriedi li jħarbat, iġarraf u jiknes kulma jsib quddiemu. Xegħel u qabad fuq ix-xtut ta' l-Afrika u ta' l-Asja, imqanqal minn mibegħda qadima u ' ġdida, ihedded li jiżra' ma' kull 'fejn jista' l-qirda u l-mewt. Hekk hi dejjem kull taqbida: regħba, tqarriq, 'egojiżmu, 'tpattija …… Aħna ma nħabblux nasna fuq il-politika, u wisq anqas fuq il-wirjiet u x-xeni. qarrieqa jew sinċiera, li bihom tinżamm: nistqarru li aħna inżommu ruħna wisq 'il fuq 'minn din jil-ħaġa. Dak imma li jolqotna u dak li jħabbtilna rasna hu, kif il-ħażen, jil-qerq u n-nuqqas ta' ħaqq ta' qabda nies politiċi jistgħu jkunu l-kawża ta qirda u ta' mewt, u li l-għatx u x-xenqa tagħhom li jistagħnew tqiegħed f'tiġrib kbir il-għaqda u s-sliema ta' popli u ta' ġnus sħaħ. U sakemm, jaħasraf jil-bnedmin għandhom joqgħodu għar-rieda u għar- rewwixti boloh ta' qabda nies xewwiexa ta' bla ebdaemmna u ta' bla ebda ġieh7 Sakemm, iva, il-qawwa lu s-setgħa ta' ftit għandha tkun mibnija fuq il-mejtin u magħġuna bid-demm ta' wlied il-Mulej7 U l-aqwa tħassib u biża' tagħna hu li n-nar diġa mqabbad u heddiedi jaqa' fuq il-Palestina: 'art qadima, imqaddsa tu maħqura. Il-Palestina, tart qaddisa, magħqad ta' emmna u ta' mħabba, li lejha jħarsu bħala fanal jixgħel ta' spiritwalità u ta' sliema, miljuni ta' nsara, ta' misilmin u ta' Lhud. Jagħmel il-Mulej, li fuq din l-art — li ratu jitwieled, igħix u jmut — il-bnedmin :iwarrbu l-mibegħda, jagħarfu lilhom infushom ibħala aħwa, jieħdu b'idejn xulxin, u b'hekk, jintefa dak in-nar qerriedi u mferrex mar-riħ, kull xrar u rmied heddiedi. — ''Fac sit Deusl' L-Ewwel Taqsima — DAWL Din il-mara, Ġuditta, ta' qawwa u ħeġġa liema bħalhom, u li mhux darba u tnejn ġiet immaqdra mill- fantasija ta' kittieba mitlufin fi ħsebijiethom għariba u żinjużi, u li jitmeżmżu għal dak kollu li hemm l-aktar sabiħ u qaddis fil-Kotba Im- qaddsa, hi waħda mill-iżjed għolja u nobbli sura fost in-nisa, li l-Bibbja turina mimlija bl-akbar imħabba ta' Alla u ta' għajrha. Il-Bibbja tgħarrafna b'din il-Mara Kbira f'dak iż-żmien sewwa sew li fih Assubanipal — Nabukkodonosor — sultan ta' l-Assirja, wara li kien rebaħ lil Medi, dawwar il-gwerra tiegħu lejn ix-Xerq (Orjent) u kien diġa ħakem fuq l-Eġittu. Imma n-nies ta' Iżrael, imħeġġin mis-Som- mu Saċerdot Eliacim, ma qagħdulux, imma waqfulu bl-ikreh bħala żeblieh tal-Liġi t'Alla u tal-poplu Tiegħu. Is-sultan ta' l-Assirja ma qatax qaibu; ħatar lill-Ġeneral Oloferni u amarlu b'għedieb imexxi l-qawwija ġgajta tal-Assirji kontra l-Lhudija; li baqgħet iżżommlu bl-iebes. Oloferni, ġeneral qawwi, kburi u ta' biża' għall-kiefrijietu, b'żeblieh għat-talba li kien għamillu Akjior, mexxej tal- Moabiti, li kien talbu biex ma jmurx kontra l-poplu ta' Alla), Oloferni, iva, b'eżerċitu mill-aqwa daħal fil- Palestina mit-triq ta' Bejsan, minn fejn imbagħad, beda l-attakki tiegħu fuq il-fortizza ta' Betulja (il-lum ESanur'), pajjiż maħbub ta' Ġu- ditta. Oloferni waqqaf immela it-ti- ned tiegħu fil-witja ta' Sanur, hemm- hekk qiegħed u ferrex l-eżerċitu, u mexa biex idawwar il-belt ta' Betulja bl-assedju, hekk, li mdawwra l-għol- ja tal-belt u maqtugħa l-għajn waħ- dan'ja mnejn ir-raba' kien jissaqqa u l-poplu kien jinqeda, il-Betuljani dlonk fehmu li dalwaqt jiġu fix-xejn il-ħwejjeġ tal-ikel u kull ħaġa oħra meħtieġa għall-għixien. Inxteħtu, għaldaqstant, qishom iddisprati, ji- tolbu lill-Mulej biex ibiegħed minn- hom dan il-gwaj, u b'biki u l-ilfieq marru għand Ożija, prinċep tal-belt, jitolbuh sabiex jiftaħ il-bibien għal Oloferni u jerħi ħakmithom f'idejh biex ma jġarrbux' dawk in-niket (Lib. D'n il-qagħda ta' tbatijiet u ta' biża' semgħet bihom ukoll Ġuditta ta' Betulja. Din Ġuditta kienet mara ta' ġmiel u sbuħija li ftit fid-dinja ssib bħalha, kienet ilha sa minn tliet snin u nofs armla minn żewġha, u li dan,'kien ħallielha għal wara mewtu, kbir ġid u għana, u għadd kbir qad- dejja. M'ndu kien miet żewġha hi nagħalqet f'darha tgħix imbegħda mid-dinja, mgħejjuna mill-qaddejja tagħha. Minn kulħadd kienet meq- juma, għax ''kellha l-biża' t'Alla, u ebda ħadd ma kellu xi jgħ'd kon- triha'' (Judith. Din waslet taf, li Ożija kien għa- mel f'rasu li fi żmien ta' ħamest ijiem kellu jitlaq ħakmet il-belt jekk il- qagħda ma tgħaddix għall-aħjar. Ġuditta bagħtet dlonk għall-Ożija flimkien ma' tnejn oħra mill-kbarat tal-poplu u ċanfritu bl-ikreh għax qatagħha li jwelli l-belt. U bi kliem imnebbah mis-Sema wissietu li għan- du jafda fil-ħniena tal-Mulej, u hu aktarx għandu jitlob u jħeġġeġ lill- poplu sabiex bit-talb u bit-tewba jqanqal il-ħniena tas-Sema biex tgħinu jirbaħ fuq l-għadu tal-poplu t'Alla. Il-Prinċep u l-Kbarat wieġbu għe- linja lil Ġuditta: ''Xejn ma għed- tina m'nn dak li ma jixraqx fi kliemek; itlob iżda lill-Mulej għalina għax inti tassew mara qaddisa u tinsa mn'Alla''. U Ġuditta, malli għarrfet li dawk il-Kbarat u l-Prin- ċep kienu għarrfu l-qerq tagħhom u ma kienux iżjed bi ħsiebhom jerħu l-belt lil Oloferni, qaltilhom: ''Jiena bi ħsiebni nagħmel li tibqa' tissemma minn ġid għall-ieħor f'uliedna''. F'dal-lejl li ġej iftħu ilbieb il-belt, u jiena noħroġ imsieħba mal-qaddejja tiegħi. Intkom itolbu ħarqiena lill- Mulej biex nasal inwettaq dak li bih — Alla nebbaħni, u fi żmien ħamest ijiem, taraw kif Alla jarġa' jżur 'il- ġensu u jimlieh bil-ġid. La tistaq- sunix imma fuq dak li bi ħsiebni nagħmel, biss itolbu b'ħerqa kbira lil Alla għalija. sal-ħin li nkun wet- taqt għamili u tieħdu aħbarijiet''. U l-Prinċep Ożija qalilha: ''Miegħek is-sliem u l-barka u Alla jħarsek minn l-għedewwa''. U Ożija telaq u ta amar li bil-lejl jinfetaħ bieb il-belt kif riedet Ġuditta. Dak li kellha f'rasha li tagħmel Ġuditta kien ta' erojiżmu u ta' l-ikbar ażżard, mimli minn hawn u minn hemm ta' tiġrib kbir għal per- sunitha: il-qtil tal-Ġeneral Oloferni, żeblieħi tal-Mulej u tal-Poplu maħ- tur tiegħu. It-twettieq ta' dak il-ħsieb kienet ħaġa li donnha ma. tistax issir kif ġieb u laħaql Ġuditta, għalhekk, imtajjar kull ħsieb u kull 'tama fil- ħwejjeġ tad-dinja, kif imdorrijin jagħmlu l-imkabbrin, inġabret dlonk f'kamritha: raxxet fuq rasha rmied, tħażżmet b'ċiliċju iebes u nġabret kollha kemm hi b'indiema u tama li tiġi mismugħa. mill-preżenza t'Alla, u b'talb sabiħ u ħarqien sejħet l-għajnuna t'Alla li jista' kollox u li jagħtiha l-qawwa u l-ħeġġa li taqta' ras l-għadu tal-Mulej u tal-poplu tiegħu (Judith, IX, 54). Mitmuma t-talba magħmula bl-ak- bar ħrara, Ġuditta fettxet tlibbes u żżejjen suritha bil-kbir. Xeddet il- libsa tagħha solenni ta' l-akbar ġmiel u ta' ferħ, li kienet telqet għal kollox sa mill-mewt ta' żewġha, inħaslet u ndilket b'ilma ta' fwejjaħ li mill- aktar jinxtammu u, minxut f'xagħ- rha, imniżżla għal fuq għonqha, lib- set mitra bi freneż ta' lwien, li kienu jagħmlu minnha Mara ta' kbir ġmiel, nobbli u majestuża. Ħarġet im- bagħad id-deheb u l-ġawhar tagħha ta' l-akbar siwi, żżejnet bihom f'għonqha, f'dirgħajha u f'sugħajha: u wkoll il-Mulej kattar sbuħitha, għax dal-ġmiel ma kienx fiha għall- ħażen u ż-żina, imma kien ta' virti'' (Judith, X, 4). Ħadet għal magħha wkoll ġewlaq mimli bl-ikel biex tiekol minnu u ma taqax jewwilla, biex tiekol l-ikel tal-pagani, u bil-lejl, imsieħba biss fninn waħda qaddejja tagħha, imxiet għal bieb il-belt, fejn il-Prinċep u l-Kbarat. ta' ġensha kienu mhejjin li jħalluha tgħaddi. Dawn tassew stagħġbu bl-ikreh malli rawha hekk imżejna u sabiħa, imma m'ażżardawx igħidulha kelma, billi kienu żguri li mmexxija mill-biża' t'Alla; biss xtaqulha li l-Mulej li jista' kollox igħinha f'dak li kienet sa tagħmel. Ġuditta flimkien mal-qaddejja ħarġet mill-bieb tal-belt titlob għajnuna 'l Alla, il-Kbarat ta' ġensha baqgħu jħarsu lejha sakemm qalbet ix-xaq- liba l-oħra tal-għolja, u ma rawhiex iżjed. Ġuditta, fil-mixi tagħha, għaddiet l-għolja u mixja fil-wita kamp tal- għadu, dlonk iltaqgħet ma' l-għas- siesa tal-Assiri, għal mistoqsijiet li għamlulha, wieġbet (b'qerq li jista' jsir fi gwerra): ''Ħrabt minn taħt il- Lhud, għax ma riedux jitilqu l-belt f'idejn Oloferni, u li miegħu nixtieq nitkellem biex ngħidlu u nurih kif għandu jieħu l-beltl'' L-għassiesa Assirjani, mitlufin minn dak il-ġmiel ta' mara lhudija: ''Għamilt sewwa — qalulha — mur għand il-Ġeneral tagħna, minnu tkun milqugħha taj- jeb u fiż-żgur ukoll tkun ħajtek''. Imwassla Ġuditta għand Oloferni, dan, wara ftit qam u qagħad jisten- nieha f'ġenb ta' kamra tat-tinda tie- għu. Malli ġiet quddiemu, immejla rasha f'qagħda ta' kbira qima, ten- niet l-għaliex kienet ħarbet minn taħt il-Lhud, bdiet tfaħħar lil Olo- ferni u stqarrietlu li mibgħutha minn Alla biex tagħrfu bil-qagħda ħażina tal-belt u l-ħtieġa li għandhom il- Lhud biex ma jbatux u biex jibqgħu magħqudin m'Alla tagħhom. Oloferni qagħad jismagħha u mitluf żieni għall-ġmiel ta' suritha, wiegħda mhux biss il-libertà li talbet, imma wkoll ġieh mill-akbar fil-Qorti tal- Assiri. U waslet taqla' Ġuditta, li tista' tgħammar flimkien mal-qad- dejja tagħha barra mill-kamp fejn miżmumin it-teżori ta' l-eżerċitu, toħroġ u tidħol ma' tul iljieli, kif jogħġobha u tidħol maż-żernieq sa- biex titlob 'l Alla, biex igħinha fi ħsibijietha. L-għodda li kellha f'idej- ha biex twettaq dak li ħasbet tagħ- mel kienu dgħajfin, imma l-Mulej kien magħha, imexxieha f'kull pass. — Fil-lejla tar-raba' jum, Oloferni stieden għall-mejda miegħu l-armla ta' Betulja: ħsibijietu kienu aktarx żienja: imma Ġuditta, rasha mer- fugħa 'l fuq fi ħsibijiet tas-sema, rat f'dik l-istedina t-triq tal-Provvidenza li kellha twassalha biex ittemm il- ħelsien ta' ġensha. Ħadet, għalhekk, l-ikel mill-ġewlaq u msieħba mill- qaddejja marret biex tiekol ma' Oloferni. Waqt l-ikel, iżaqqieq ġe- neral tal-Assirji, hekk tgħaxxaq u nħall bis-sura ta' Ġuditta, li xorob hekk kotra ta' nbid, li siker u ntilef għal kollox u ġie mirbuħ min-nagħas hekk kbir, li mtedd u raqad ħafna fil-fond. Dak is-suldat li kien jieħu ħsieb il-kamra tas-sodda tal-ġeneral bagħat lil ftit mistednin li kien hemm, u telaq hu wkoll. Ġuditta, imbagħad, li kienet baqgħet waħid- ha, bagħtet ukoll lill-qaddejja tagħha barra mit-tinda, u bid-dmugħ f'għaj- nejha, għamlet lill-Mulej din it-talba mill-iżjed li tqanqal: ''Agħtini l-qawwa, O Alla ta' Iżrael, u ħares f'dan il-ħin dak li sa nagħmel sabiew dak li kont wegħidt (III tas-Slaten IX, 3 — XIX, 84) ikun għall-ġieh ta' beltek Ġerusalemm, u jiena nasal intemm dak li jiena fhimt hu l-opra megħjuna Minnek' (Judith, XIII, 7). U qamet, imbagħad, b'ħila u ħeġġa liema bħalha, ħadet f'idejha x-xabla li kienet imdendla ħdejn is-sodda ta' Oloferni u b'żewġ daqqiet ta' dik ix- xabla ħasdet ir-ras tal-kiefer Olofer- ni, waqt li Ġuditta fehmet b'dak l-att. li qiegħda tagħmel opra ta' leġittma difiża, bis-setgħa ta' l-awtoritajiet ta' Betulja, għal ġid tar-Reliġjon u ta' pajjiżha''. x x X Il-Mulej kien żar lil Iżraell Maħ- ruġa barra mit-tinda, Ġuditta tat ir-ras. demmija lill-qaddejja li din dlonk ħbiet fil-ġewlaq, u t-tnejn flimkien qasmu l-wied mingħajr ħadd ta. każhom, billi kienu mdorrijin igħaddu minn dak l-imkien; u hekk, fil-qieragħ tal-lejl, telgħu l-għolja, niżluha u dlonk sabu ruħhom f'bieb il-belt ta' Betulja, milqugħin b'ferħ kbir u ċapċip li jtarrax. Iżda Ġuditta talbet is-skiet, u ħadet f'idejha l-ġewlaq, ħarġet minnu RAS OLO- FERNI, u qalet: ''Araw ras Olofer- ni. L-Anġlu t'Alla ħarisni. Faħħru lill-Mulej u ż-żuLU ħajr għal ħninTU, għaw b'idejha qatel lill-għadu ta' ĠensHU, u ma ħalliex li niġi mniġġsa u ħarisni ħa narġa' fostkom mingħajr ebda tebgħa ta' dnub, ferħana li ħlist mit-tiġrib, għax irbaħt fuq l-għadu u għax ħlistkom minn taħt idejn Oloferni' (Jud. Hawn kulħadd semma' inni ta' ferħ u ta ħajr lill-Mulej u għal kbir ġieh ta' Ġuditta li ħelset il-poplu tagħha ta' Iżrael. L-għada filgħodu ras Oloferni ġiet imdendla fuq is-swar ta' Betulja u n-nies ta' dik il-belt, kif għamret Ġuditta, urew li nieżlin jaħbtu għall- Assirjani. L-Assirjani mqanqlin minn ħsejjes kbar ta' armi, marru jiġru fit-tinda tal-Ġeneral tagħhom Olo- ferni, imma sabu biss ġismu mgħar- rar fid-demm b'rasu nieqsa minn ġismu. Qam, għaldaqshekk, biża' kbir fost l-Assirjani, li lkoll tawha għall-ħarba mifxulin u mħarbtin mingħajr ħadd ma jaf x'sa jibda jagħmel. (Ġrew warajhom dlonk l-Iżraeliti, li dawn tefgħuhom barra mill-Palestina, waqt li ħadu u ġabru kollox dak li ħallew warajhom. L-aħbar ta' din ir-rebħa kbira miġ- juba fuq il-kiefer Olofreni u l-ġgaj- tiet tiegħu minn Ġuditta, ġagħalet lis-Sommu Saċerdot Eliaċim jiġi f'Betulja minn Ġerusalemm, li flim- kien mal-Kbarat taw tifħir kbir lil Ġuditta, umli u qawwija, mara ta' emmna. u ta' safa', u li waqt li kie- net quddiemhom, ġiet imsellma b'dawk l-għola kelmiet ta' rebħa, li l-Knisja Kattolika tmur tgħid lil Marija Ommna: ''Int il-ġieh ta' Ġerusalemm, int il-ferħ ta' Iżrael, int il-glorja ta' ġensna/'. Dan it-tifħir imwettaq u mseddaq fil-persuna ta' Marija bħala xebba mill-aktar safja u bħala Omm tal- Feddej Ġest għandu. żgur tifsir bis- sewwa wkoll f'Ġuditta ta' Betulja: fiha tabilħaqq, is-Santi Padri stess raw u stqarrew xebħ u xbieha tax- Xebba Marija, li kollha kemm hija safja saħqet taħt riġlejha ras Luċif- ru, billi qatt, u qatt, l-anqas għal ħin wieħed biss ma kienet lejh suġ- ġetta, l-anqas bil-ħtija tan-nisel. Xb'eha ta' Marija, Ġuditta, min- ħabba s-safa' tagħha qalgħet qawwa minn Alla li taqta' ras Oloferni, xbieha tal-għadu tal-erwieħ, kif Marija, sa minn qabel ma twieldet rebħet lil Luċifru, iżżejnet b'kull virtà, imx'et f'ħajjitha ma' Kristu Binha u, wara dil-ħajja, b'ruħha u b'ġisimha ASSUNTA ġiet inkurunata Minnu fis-Sema, Reġina tal-Anġli, tal-Qaddisin u tal-bnedmin fl-art u fis-Sema. ''Inti, O Marija, il-ġieh ta' Ġerusalemm; Inti l-ferħ ta' Iżrael; Inti l-glorja ta' ġensnal L-ISTUDJU BIBLIKU Hu magħruf, u ma jistax jiġi miċ- ħud, li l-Kustodja ta' l-Art Imqaddsa f'kull-żmien u dejjem kellha għal qal- bha u ħabirket kemm setgħet biex toħloq, iżżomm tajjeb u f'waqthom l- Istudji u l-Qagħda xierqa ta' l-Imkej- jen Imqaddsa; u ma tridx wisq biex turi li.hi, il-Kustodja, għamlet minn kollox biex. tħoll dawn: il-problemi iebsin. Minn qabel kulħadd kien P. Nikol minn Poggibonsi '1347-1360), li fetaħ it-triq bl-opra tiegħu ''Libro D'Oltremare'' stampata, u li tagħha mbagħad saru 60 edizzjoni. Warajh, fl-1485 P. Franġisk Surjanu ħareġ bl- opra l-oħra, ''Il- Trattato di Terra Santa'', li hu ta' għerf kbir ħafna fuq il-Palestina. Studju serju ħafna tas-Santwarji u kemm jista' jkun oġ- ġettiv, fl-153: ''Trattato delle piante ed immagini dei Sacri Edifici di Ter- ra Santa'', ippubblika P. Bernardin Amico. U mbagħad, l-opri: ''Elucida- datio Terrae Sanctae'' ta' P. Fran- ġisk Quaresmi (1639), u ''L'Icono- graphiae Locorum Sanctorum'' ta' P. Eleazzaru Horn (17-5), li llum ukoll jistgħu jiswew bħala' sisien żonqrija għall-istudji serji tas-Santwarji tal- Palestina. Aktar qrib lejna għandna, imba- għad, lil Fra Lavinio Kollman (1822- 1808), lil-P. Barnaba Maistermann (1850-1923), u lil P. Gawdenzju Or- fali, il miet wisq ċkejken fl-1925. Dawn il-ftit ismijiet ta' kittieba fost il-ħafna oħrajn juruna sewwa kemm u kif, il-Kustodja Franġiskana ta' l-Art Imqaddsa, matul is-seba' mitt sena ta' l-eżistenza tagħha, ngħa- tat u ħabirket biex tikseb għarfien serju u oġġettiv ta' l-imferrex domin- ju. merħi f'idejha mill-Knisja bħala apostolat minn tagħha. Tajjeb wieħed jifhem: il-Patrijiet Franġiskani fil-Palestina għandhom qagħda privileġġjata, biex ma ngħi- dux waħdanija. Dan ġej: m'għand- niex xi ngħidu, minn ħafna ġrajjiet: minn dak li huma sa minn seba' sek- li magħrufin bħala sidien jew kustod- ji ta' l-Imkejjen Imqaddsa; mill-ħbi- berija jew ġibda li-għaandhom lejhom l-Għarab, sew insara, kemm Musul- mani; minn dak it-tħarriġ li huma wettqu b'għaqal: kbir għall-morda, għall-imsejknin u għall-foqra f'dawk l-imkejjen tax-Xerq, u minn ħafna ħwejjeġ oħra. Dan kollu seta' jgħin u għen tabilħċaqq sabiex tinħoloq ħaġa mixtieqa minn kulħadd: il-waqfien ta' ċentru ta' studji u ta' tiftix arkeoloġi- ku f'Ġerusalem taħt it-tmexxija ta' l-Irħieb Franġiskani. ik jk ik KUNVENT TAL-FLAĠELLAZZJONI Mhux darba u tnejn, il-Kustodja fittxet li twettaq bl-għemil dan. il- ħsieb; u hekk, fl-1924 intagħżel il- Kunvent tal-Flaġellazzjoni fejn in- bdew korsijiet ta' l-arkeoloġija, ta' l-— istorja tal-Kustodja u ta' l-istorja tal- monarkija ta' Iżraeli. Biex iwettqu dan ix-xogħol ġew imsejħin professu- ri ta' isem kbir: P. Gawdenzju Orfa- li, iben il-Kustodja, professur ta' l- Arkeoloġija, P. Rafel Casali, tal-Pro- vinċja Romana u Professur ta' l-Is- torja, u P. Adrijanu Malo, tal-Pro- vinċja tal-Kanada, Professur ta' l-Is- krittura. Dan il-kors, mibdi tajjeb u mwassal sa l-1925, kollox kien juri li fil-ġejjieni l-ħaġa kellha timxi aħjar u ż-żerriegħa ċkejkna miżrugħa tajjeb kellha tagħti l-frott bnin tagħha, me- ta f'daqqa waħda P. Adrianu Malo kien ġie msejjaħ f'Montreal u P. Gaw- denzju Orfali ġie maqtul f'inċident tal-karrozzi, fit-triq bejn Kafarnahum u Ġerusalem. Għalkemm iżda ġara dan kollu u għalkemm kien donnu kollox sa jisfa fix-xejn, l-iżjed billi P.. Gawdenzju Orfali kien ir-ruħ ta' li Studium Bib- licum tal-Flaġellazzjoni, sewwa sew wara ftit inqas minn sentejn, instab il-mod li dak li kien ġa mibdi għan- du jkompli jitwettaq u mqiegħed fuq sisien sodi u qawwija. L-ISTITUT BIBLIKU Fl-1927 kien Kustodju ta' l-Art Imqaddsa r-Rev.mu Patri Awrelju Marotta, li għall-Għid il-Ħamsin ta' dik is-sena kien jinsab f'Santa Marija ta' l-Anġli, f'Assisi, għall-Kapitlu Ġe- nerali ta' l-Ordni Franġiskan, bħala rappreżentant tal-Kustodja. Dan fil- Kapitlu Ġenerali kellu żmien jitlob mill-Kapitolari, ''It-twaqqif ta' Skola Biblika'' f'Ġerusalem. Qamet fost il- kapitolari tislita kemm xejn twila u, wara li ġiet studjata u miflija tajjeb L-Istudju Bibliku Franġiskan f'Ġerusalem. it-talba tar-Rev.mu: P. Kustodju, il- Kapitolari għalenija qablu li għandha titwaqqaf f'Ġerusalem l-''Iskola Bib- lika Franġiskana''. Fid-19 ta' Novem- bru ta' dik l-istess sena (1927), il- Ministru Ġenerali, ir-Rev.mu P. Bo- naventura Marrani, flimkien mad-De- finitorju Ġenerali tiegħu, xandar id- digriet tat-twaqqif ta' ''L-Istitut Bib- liku Franġiskan', u ta' kif għandu jitmexxa , L-Istitut Bibliku ta' Ġerusalem ġie fl-istess ħin mgħaqqad mal-Kulleġġ Internazzjonali Franġiskan ''Sant'An- tonio'' ta' l-Ordni f'Ruma, li dan għa. mel, imbagħad, li l-fakultà ta' l-Is- krittura minflok tliet snin (bħalma kienet) tagħmel il-kors tagħha ta' erba' snin: sentejn ta' studju bibliku f'Ruma u sentejn f'Ġerusalem. Ġie mfassal il-programm ta' l-istudji, ġew magħżulin Letturi u Professuri minn ħafna Provinċji ta' l-Ordni, u minn dik l-istess sena, 1927, bdew il-korsi- jiet regulari li baqgħu sejrin sal-1935. ATENEW ANTONJAN PONTIFIĊJU Sa. dan it-tant, il-Kulleġġ Internaz- zjonali ta' Sant'Antnin, f'Ruma, ġie mgħolli mis-Santa Sede fil-grad ta' Università, bl-isem ta' ''Atenew An- tonjan Pontifiċju' u, għalhekk, ġiet imneħħija l-fakultà ta' l-Iskrittura, li din ġiet imdaħħla fil-fakoltà fil-kors ta' tliet snin tat-Teoloġija. B'hekk waqgħet dik ta' Ġerusalem, għalkemm baqgħet sa żmien sena oħra tilqa' fi ħdanha studenti mill-Atenew oAton- janu. Fis-sena 1940, qamet it-tieni gwer- ra dinjija: Letturi u Professuri ġew imwarrba mill-Kunvent tal-Flaġellaz- zjoni, li kien ġie magħmul bħala mkien għar-Reliġjużi Internati Tedes- ki u Taljani. Iżda, qrib l-aħħar tas- sena 1943, biċċa sewwa mill-kunvent ġiet meħlusa mill-patrijiet internati tal-gwerra, xi Letturi u Professuri setgħu jiftħu mill-ġdid li 'Studium', reġgħu ġew miftuħa l-Mużew u l-Bib- lioteka u waslu biex jorganizzaw mill- ġdid il-korsijiet regulari ta' l-istudji. Mis-sena 1950 'il quddiem, nistgħu ngħidu, kien iż-żmien l-iktar ġieh għal li 'Studium Biblicum Franciscanum'. U tassew: Letturi u Professuri mill- iżjed ta' ħila ġew mibgħutin mir- Rev.mu P. Ministru Ġeneral ta' l-Or- dni u l-istudenti ta' l-Antonianum re- ġgħu kull sena jiġu jissuktaw l-istud- ju tal-Bibbja b'korsi ta' studju mill- aħjar. Mill-1950 sal-1960 l-Istitut la- qa' fih u temmu l-istudji tagħhom 35 reliġjuż Franġiskan, u għadd ieħor ta' Ordnijiet u Kongregazzjonijiet re- liġjużi barranin temmu wkoll il-korsi- jiet ta' l-istudji tagħhom. 23 profes- suri oħra barranin tas-Sagra SKrittu- ra temmew l-istudji tagħhom fil-Bib- ljoteka u ħadu sehem fl-eskursjonijiet arkeoloġiċi. Mhux ta' min ma jfakkarx li sa minn dik is-sena 1950, il-Letturi ta' l-Istitut Bibliku Franġiskan ta' Ġeru- salem ħolqu l-''Liber Annuus', li hu mhux ftit imfaħħar u milqugħ mill- istudjużi ta' kull nazzjon minħabba s-serjetà u l-qawwa ta' l-argumenti li jġib kull darba, kif ukoll ta' min itak- kar is-suċċess kbir li kellu l-''Atlante Biblico'' tar-RR. Letturi Lemaire u Baldi, li tiegħu ġa saru edizzjoni- jiet bil-Franċiż u bil-Ġermaniż. Bħala sedi ta' li ''Studium Bibli- cum'', il-Kustodja ta' l-Art Imqadd-' sa, b'sagrifiċċju mhux ċkejken, ċediet l-ospizju tal-Flaġellazzjoni, li fl-1928- 29 kienet żiedet u bniet fih naħa ġdi- da. Il-bini kif imkabbar illum għan- du, barra mill-pjan t'isfel, żewġ pja- nijiet oħra fuq, barra mir-refettorju, kċina, swali għall-iskejjel, u ħwejjeġ oħra. Fih imbagħad 46 kamra mgħam- mrin sewwa b'kulma jinħtieġ. Fuq il- bini kollu hemm ukoll bejt kbir b'deh- ra mill-isbaħ tal-belt u tal-ħàra tat- Tempju. Fit-tieni sular, imbagħad, hemm tliet swali kbar għall-iskejjel ukoll. ħ IL-BIBLJOTEKA Fis-sajf ta' l-1959, il-Kustodja ħas- bet biex tibni salun ġdid fuq il-bib- ljoteka l-qadima, li issa qiegħda għal- laqgħat u konferenzi. Il-bibljoteka l- ġdida. qiegħda ma' l-ewwel pjan ta' li Studium u li għaliha tgħaddi minn sala kbira ħafna tal-lettura. Hi ħaġa stramba li dawn il-ħwejjeġ hekk me- ħtieġa għall-Istitut ma sarux sa mill- bidu. Dan iżda ma sarx, u ma setax isir, minħabba li sitt sidien riedu jagħfsu wisq lill-Patrijiet tal-Kustod- ja biex ibiegħulhom xi art tagħhom. Kellu, għaldaqshekk, jiċċekken xi ftit il-kunvent billi jittieħdu minnu erba' kmamar u biċċa mill-kuritur biex jis- ta' jsir ir-refettorju u s-sala tal-kon- ferenzi ssir bibljoteka. Imwettaq dan kollu fl-ewwel: xhur ta' l-1960, saret il-Bibljoteka l-ġdida u ġiet imsawra sewwa. Il-bibljoteka l-ġdida hi ta' karattru għal kollox bibliku. B'amar tal-Kus- todju u d-diskrettorju tiegħu, il-kotba kollha, ir-rivisti ta' l-Alkeoloġija u l- ġabra sħiħa ta' l-Itinerarji li kien hemm fil-Kunvent ta' San Salvatur, ġew meħudin fil-Flaġellazzjoni, fejn ġiet is-sedi tas-sezzjoni biblika tal- Bibljoteka Ġenerali, li llum fiha aktar minn 9,000 volum u li tirċievi madwar it-80 rivista biblika jew arkeoloġika. MUŻEW TA' L-ISTITUT BIBLIKU Il-Kustodja ta' l-Art Imqaddsa, sa mill-1902, kellha diġà mużew arkeo- loġiku fil-Vunvent ta' San Salvatur, li fl-1927: ġie meħud fil-Flaġellazzjoni, u li ġie inawgurat fl-1931. Fih 10 swa- li li fihom il-materjat huwa mqassam f'sezzjonijiet: Greko-Romana, Kristja- na, Ebrajka u topografika; u oħra, imbagħad, arkeoloġika tal-Palestina, b'ċeramika taż-żminijiet tal-qedem sal-perijodu Tork, oħra tal-Mesopo- tanja u sezzjoni oħra ta' l-Eġittu. Barra minn dik taċ-ċeramika, tal- ħġieġ u tal-bronz, hemm ukoll dik tan-Numiżmatika, xi 10,000: munita antika, li f'dawn l-aħħar snin ġiet miżjuda ħafna, u hi stmata bħala l- aqwa waħda tad-dinja. Hemm ukoll sala b'ġabra tal-Flora u Fawna tal- Palestina. Ta' min isemmi wkoll fl- aħħarnett, iż-żewġ skrizzjonijiet: waħ- da b'kitba antika Ġeorġjana, u l-oħra b'kitba Aramajka tas-seklu IV Q.K., li kienu nstabu f'Kerak. Ngħidu wkoll: il-Kustodja tat-Ter- ra Santa fl-1933 ħolqot għaqda ta' Letturi speċjalizzati fl-Arkeoloġija sa- biex jagħmlu ''skavi, taħfir u tiftix'' xjentifiku -— arkeoloġiku fl-Imkejjen Imqaddsa, b'hekk illum l-aqwa Mkej. jen ġew imseddqa b'dati storiċi u ar- keoloġiċi tal-prlm'ordni. L-ismijiet PP. Letturi: Saller, Bagatti, Governanti u oħrajn huma ta' fama kbira għal dawn ix-xogħlijiet kbar u tal-għaġeb. FEJN TAĦDEM IL-KUSTODJA MISSJUNARJA TA' L-ART IMQADDSA Il-Kustodja Missjunarja ta' l-Art Imqaddsa, kif jafu sewwa l-ħbieb tagħ- na, hi mferrxa u taħkem mhux biss fuq l-hekk imsejħa art tal-Palestina — l-Istat-ta'. Iżrael u fin-naħat kollha l-lum maħkumin mis-suldati ta' Iżrael — iżda wkoll dawk il-pajjiżi ta' qrib il-Libnan, is-Sorija, fil-Ġordan, l-Eġittu u l-gżira ta' Ċipru. Id-differenza fil-lingwa, fi drawwiethoffi u fl-imġiba ċivili u reliġjuża tagħhom dawn. il-pajjiżi joħolqu — bħalma wieħed malajr jista' jifhem — tfixkil mhux żgħir għax-xogħol u l-ħidma missjunarja tal-Franġis- kani ta' kull pajjiż minnhom, iżda l-Missjunarji ta' l-Art Imqaddsa, min- ħabba l-internazzjonalità tagħhom dejjem setgħu jaqdu sewwa l-għan ewlieni tal-missjoni tqila li lilhom hi mogħtija mill-Knisja Kattolika. IC-CIRKUMCIZJONI FIL-BIBBJA Bosta jistaqsu: ''X'inhi din iċ-Ċir- kumċiżjoniż Kif issir, u xi tfisserż Meta, u għaliex il-Mulej amarha lil ġensu, lill-poplu Lhudi2'' Dawn il- mistoqsijiet, ma għandniex xi ngħidu, tistħoqqilhom tweġiba, li aħna be- ħsiebna nagħmlu mill-aħjar li nistgħu biex naqdu lill-qarrejja tagħna. Qabel xejn, il-kelma Ċirkumċiżjoni mhix kelma Maltija, iżda hija kelma Latina, mgħaqqda maż-żewġ kelmiet cirium cidere, li jfissru taqta' dawra, Il-kelma Maltija Ħtin — Ħatna — Taħtan, li għandha nisel x'aktarx mill-ilsien Arami, toqgħod ħafna biex tfissrilna x'inhi, kif issir u xi tfisser iċ-Ċirkumċiżjoni, u li aħna hawnhekk, fid-dawl tal-Bibbja, beħsiebna nit- kellmu fuqha. X'INHU L-ĦTIN2 U META BDIET ID-DRAWWA TIEGĦU: Il-ħtin hu għamla ta' rit imxerred fit-twettiq tiegħu fost ħafna ġnus tad- Is-siġra antika ħafna tat-tamarino, li taħtha Ġożwe, wara li għadda x-xmara tal-Ġurdan, amar li jsir il-ħtin (iċ-ċirkumċiżjoni) tal-Lhud kollha. jew aħjar taqta' madwar. Dan l-isem, iżda, juri aktar il-mod li bih issir iċ- ċirkumċiżjoni, milli x'inhi fiha nnifi- sha. U billi d-drawwa taċ-ċirkumċiż- joni bdiet u l-aktar hi mxerrda fost in-nies tax-Xerq, l-isem li kellha sa mill-bidu, u li juri x'inhi u xi tfisser, għandu jkun ta' nisel Xerqi. dinja l-qadima u tad-dinja tal-lum. Il-qedem ta' dan ir-rit għarib jilħaq sa minn bosta sekli qabel Kristu, għax diġà sa mis-seklu VII Q.K. insibu xhieda tiegħu fil-profeta Ġeremija, li jgħid hekk: ''Ara, jiġi żmien, igħid il-Mulej, li nħaqqagha ma' dawk li huma maħtunin biss fil-ġisem: L-Eġit- tu, Ġuda, Edom, ulied Ammon, Moab u dawk kollha li jitqarwżu b'dawra ma' rashom u li jgħixu fil-barra, jiġi- fieri l-Għarab'' (o: 24, 5). ' Fl-Eġittu l-Ħtin kien sa mill-ew- wel imperu tal-qedem: il-Kbarat tas- soċjetà, saċerdoti u dawk ta' demm għoli kienu jinħatnu; u Erodotu jgħar- rafna (II, 104) li l-Ħtin intiret mill- Eġittu fin-nies tal-Feniċja u f'dawk tas-Sorija, li huma fil-Palestina, sew- wa sew kif l-Eġizzjani min-naħa tagħ- hom infushom kienu wirtuh aktarx minn dawk ta' l-Etjopja. Minn dawk ta' l-Etjopja aktarx ħaduh ukoll l- Għarab, li fosthom il-Ħtin kien sa minn qabel Mawmettu: dan mhux biss ma amarx' il-Ħtin, imma lanqas biss semmih fil-Quran. Il-lum is-seba' waħda mill-popolaz- zjoni tad-dinja għandhom id-drawwa li jinħatnu. Huma ħafna mit-tribi ta' l-Afrika, fosthom ukoll xi Nsara l-iż- jed ta' l-Abissinja, u mhux minn dawk ta' l-Awstralja, tal-Polinesja, ta' l-Amerika u ta' l-Asja. KIF ISIR IR-RIT TAL-ĦTIN Kif ġà għidna, is-seba' parti. mill- popolazzjoni: tad-dinja għandha d- drawwa ta' dan ir-rit tal-Ħin, iżda mhux kulħadd u kullimkien iwettquh ' bl-istess għamla. Hu mxerred ħafna qalb il-popolaz- zjonijiet il-Ħtin tas-subien, ta' l-irġiel; dan isir bil-qtugħ tal-prepuzju, jew b'xi qasma ma' tulu. Hu inqas ko- muni l-Ħtin fost in-nisa, li jsir. b'tiċ- rita jew. bil-qtugħ tal-klitoride. Il-għorrief ifittxu l-għan ewlieni ta' dan ir-rit għarib u, fost l-oħrajn, Ero- dotu jgħid li 'l-għan tal-Ħtin huwa l-Indafa''; iżda llum wisq ftit huma dawk li jħaddnu din il-fehma. Oħrajn imbagħad f'dan ir-rit isibu jew għan ''Sagrifikali'', bħala debha ta' qima għad-divinità, jew għan ''soċjali'' bħala għelm ta' dħul il-bniedem fis- soċjetà. IL-ĦTIN: RABTA QADDISA BEJN ALLA U IŻRAELI Kien x'kien il-għan ewlieni tal-ħtin fost il-ġnus atd-dinja, għal-Lhud iżda kien ta' ħtieġa qaddisa liema bħalha. Kien Alia nnifsu li amar il-Ħtin lil Abram, meta kellu 99 sena, u lil dawk li kienu minn niesu; dan Alla għam- lu bħala patt u fl-istess ħin: bħala għelm tar-rabta reliġjuża bejnu u bejn il-poplu minnu magħżul. ''Aħtnu ġi- simkom bħala għelm ta' rabta bejni u bejnkom. F'egħluq it-tmint ijiem mit-twelid jinħatan kull tifel sew jekk jitwieled f'darkom minn demmkom, sew ukoll minn demm barrani. Kull sabi mhux. maħtun, li ma qatax il- prepzju minn ġismu, jiġi mwarrab mill-poplu tiegħi'' (Esodu 17: 11). Dan il-amar, mela, li kull sabi għandu jinħaten wara ftit jiem li jit- wieled, kien juri r-rieda t'Alla, li kull Iżraelita għal ħajtu kollha jiġi kon- sagrat 'l Alla, u b'dak ir-rit jew ċe- rimonja tal-Ħtin dlonk jidħol jieħu sehem fix-xirka reliġjuża ta' Iżrael. Il-għedieb imhedded mil-liġi għal min jonqos mill-amar tal-Mulej, għal kull Iżraelita kien iebes u aħrax ħaf- na; il-kelmiet ''jiġi mbarri mill-poplu tiegħi'' kienu jfissru bħallikieku sko- munika, jew mewt ċivili u f'xi każi wkoll mewt vera, tal-ġisem. Madankollu, wara li l-Lhud kienu ħelsu u ħarġu mill-jasar ta' l-Eġittu, dawk li twieldu waqt il-mixi tagħhom fid-deżert ma ġewx maħtunin; u ak- tarx għalhekk Alla bħala' kastig tar- rewwixta ta' Kades, kien amar li jit- neħħa dak ir-rit li kien għelm u sed- qa: tar-rabta tiegħu mal-Lhud. Maħ- lula u mwarrba. dik ir-rabta bejn Alla u l-Lhud, dawn ġew bħala skomuni- kati u mifrudin .mill-Mulej Malli iżda waslu biex jidħlu fl-Art Imqaddsa, lilhom imwiegħda, Alla amar lil Ġoż- wċ biex ''isawwar skieken tal-ħaġar u jwettaq mill-ġdid il-ħtin ta' wlied Iżrael' (5: 2). U b'hekk iġġeddet ir- rabta bejn Alla u l-poplu Tiegħu. Iżda l-akbar u l-aqwa ħtieġa li kie- net tistħoqq lill-Ħtin ġiet magħrufa u mogħtija mill-popluL hudi ''Wara ż- żmien tal-jasar, wara l-EŻżilju'': il- Lhud biex iwettqu dan ir-rit kienu jġarrbu saħansitra l-istess mewt (Ara I Mak. Fis- sena 1670.K. mitmuma l-persekuzzjo- ni ta' Antjoku Epifani IV, ilĦtin u l-ħarsien ta' fum is-Sibt, hekk għolew fil-ġieh quddiem għajnejn il-poplu, li kienu stmati bħala ''ġejjin mis-sema. '' U wkoll, xi 100 sena q.K. il-kittieb ta' l-Apokrifu ''Ktieb tal-Ġublew, kiteb: ''Ukoll l-Anġli tas-sema huma maħtunin'' (15: 27). FORMALIŻMU FIR-RIT TAL-ĦTIN Bħalma dejjem u f'kollox aktarx jiġri, biż-żmien u qajl qajl, il-biċċa l-kbira tal-poplu Lhudi, ma bdietx tagħti każ ta' l-element spiritwali li kellu dejjem ikun imsieħeb ma' l-ele- ment materjali fir-rit tal-Ħtin biex dan jieħu l-ħajja u jkun siewi, u jiġi mil- qugħ minn Alla; kienu nsew il-Lhud li l-qtugħ tal-prepuzju, ħaġa mioqżie- ża, kienet biss għelm ta' l-indafa tal- qalb, li kellha sseħħ bil-ħarsien tal- liġi. Minn ħafna Lhud dak ir-rit kien magħruf qisu bħala att mogħni minnu nnifsu b'virtujiet i nfallibbli, li bil- ħtin jiġu mogħtija lill-bniedem. U tas- sew, jingħad li 'l hemm Abram joq- għod f'bieb l-infern u ma jħalli qatt li xi Iżraelita maħtun jinżel fih; jekk imbagħad, qatt xi ħadd ma jkun jist- ħoqglu li jsalva ruħu, qabel ma jin- żel fl-infern, il-patrijarka Abraham b'miraklu jħassar minnu qabel xejn kull sinjal ta' ħtin'' Gen. Rabba, XLVII, 8). Din il-fehma qarrieqa tal-Lhud fuq is-siwi tal-Ħtin ġiet dejjem miċħuda, l-iżjed mill-Profeti, li kienu jtambru bil-qawwa kollha u bla hedu fuq Ħtin il-widnejn u Ħtin il-qalb. ''Itħatnu f'isem il-Mulej u qaċċtu l-prepuzji tagħkom minn qalbkom, O nies ta' Ġuda u intom li tgħammru f'Ġerusa- lem, sabiex ma tinfexx qillti f'nar qerriedi'' Ger. 4: 4; u ara wkoll 6: 10; 9: 25; Eż. FEJN U MINN MIN ISIR IL-ĦTIN Il-Ħtin isir jew f'dar il-familja, jew fis-Sinagoga, quddiem mill-inqas għa- xar xhieda. Jithejjew għal dan ix-xo- għol żewġ pultruni jew siġġijiet sbieħ: waħda għall-kap tad-dar u l-oħra għall-Profeta Elija, li kif jemmnu l- Profeta Elija jkun hemm iħares dak ir-rit jew ċerimonja. Ministru speċjali jew l-istess missier tat-tfajjel, waqt li jaqta' jew iċarrat il-prepuzju, igħid din it-talba: ''Ikun imbierek il-Mulej Alla tagħna, li qaddisna bil-amar tie- għu u tana l-Ħtin Imqaddes. ' Missier it-tarbija, li f'dan qatt ma jista' jonqos, iwieġeb: ''Il-Mulej Alla tagħna, li tana l-grazzja li ndaħħlu lil dan l-iben tagħna fl-allejanza ta' missierna Abram''. U dawk kollha li jkunu hemm iwieġbu: ''Imbierek dak li int għażilt bħala iben'' (V.M.B.B., p. 290). M'għandux wieħed jinsa: meta Alla waqqaf il-Ħtin fil-persuna ta' Abram, lil dan kien ukoll bidillu ismu; - għal- hekk daħlet id-drawwa lil dak li jin- ħaten ituh ukoll l-isem. Ukoll l-Iben Waħdieni t'Alla qagħad għall-Ħtin, tmint ijiem wara li twieled, u tawh l-isem ta' Ġesu, bħalma kien ġie msej- jaħ mill-Anġlu minn qabel ma niżel u sar bniedem'' (Luqa 2: 2). IL-ĦTIN MAGĦMUDIJA Ħafna teoloġi jgħallmu li bir-rit tal- ħtin: kienet tiġi nfusa l-grazzja qad- disa, billi b'dak ir-rit it-tarbija kienet tiġi mdaħħla fil-''poplu ta' dawk li jemmnu''. Iżda wieħed għandu jifta- kar li dak ir-rit sagru ma kienx iġib dak l-effett minnu nnifsu ''posito ri- tu', bħalma fis-Sagramenti tal-Liġi l-Ġdida, imma biss ''bħala ombra tal- magħmudija''. Sewwasew bħalma d- demm imxerred fuq l-egħtiebi tal- bwieb tal-Lhud, fl-Eġittu ma ħelisx mill-mewt lill-primoġeniti minnu nnif- su, bil-qawwa tiegħu nnifsu, imma biss għax kien figura tad-Demm tal- Ħaruf bla tebgħa, Kristu. Il-amar tal-Ħtin kien jiswa biss sa- kemm Ġest: Kristu waqqaf minfloku l-Magħmudija (Atti 15: 5-29). San Pawl kiteb hekk lill-Kolossin: 'Bil-għaqda ma' Kristu fil-Magħmu- dija, l-Insara jwettqu l-vera Ħatna, maħluqa minn Kristu nnifsu. Għax fih tgħammar il-milja kollha tad-divi- nità, fil-ġisem, u marbutin miegħu, intom: għandkom: mill-milja tiegħu. Fih intom kontu maħtunin, bi ħtin mhux magħmul bl-id, bit-tneħħija ta' ġisimkom tal-laħam, bil-Ħtin ta' Kris- tu. Midfunin miegħu bil-Magħmudija, qomtu wkoll miegħu bil-fidi fil-qawwa t'Alla, li qajmu minn bejn l-imwiet. Lilkom li kontu mejtin miegħu u ħaf- rilkom dnubietkom kollha'' (2: Ir-12). SEJĦA GĦALL-VOKAZZJONIJIET MISSJUNARJI FL-ART IMQADDSA San Franġisk d'Assisi, sewwasew 750 sena ilu (fl-1219), kien telaq ibaħ- ħar bħala xandari ta' Kristu u niżel fl-art tal-marsa ta' AKRI (fix-Xerq), fejn minn hemm Uliedu, Irħieb Franġiskani, xterdu mal-Palestina kollha, fl- Eġittu, fil-Libnan, fit Turkija, f'Ċipru, u, saħansitra fl-imbegħda. Armenja, fejn baqgħu u għadhom sal-lum. F'dawn l-imkejjen huma għarrfu lil Ġest, żammu l-Knisja ta' Ruma, fetħu skejjel, imkejjen għall-morda, għall-għorba u għall-imsejknin; u ma' kullimkien ipprietkaw il-paċi, waqt li huma pperse- gwitati u maqtula. Missjoni kbira u mferrxa, bħalma hi din ta' l-Art Imqaddsa, titlob per- sonal kbir fil-għadd: mhux anqas minn 500 patri missjunarji Franġiskani. Nitolbu. 'l Alla, għalhekk, biex jibgħat żgħażagħ ġodda fi ħdan l-Ordni Fran- ġiskan biex ikunu jistgħu jissuktaw il-Missjoni tal-Kustodja ta' l-Art Im- qaddsa .mibdija minn Franġisku u mwassla minn Uliedu, l-Irħieb Franġiskani, saż-Żmenijiet tal-lum. IS-SANTWARJI TAL-PALESTINA: FEJN MIETET U FEJN GIET MIDFUNA FIS-SENA 1852 Klement Brentano ppublika ''Il-Ħajja tal-Madonna'', kif ġiet lilu ddettata mis-Soru Agos- tinjana Katerina Emmerich (41820), li qalet li ġiet lilha murija fil-viżjo- nijiet. straordinarji tagħha. Il-pubbli- kazzjoni ta' din il-ħajja tal-Madonna qanqlet fost l-istudjużi problema ser- ju, li aħna nistgħu niġbruh f'mistoq- sija qasira: ''Fejn mietet u fejn ġiet midfuna l-Madonna''' Fil-ħajja ta' Emmerich jingħad li l-Madonna għad. diet l-aħħar jiem ta' ħajjitha ma' l- Appostlu San Ġwann fil-belt ta' Efe- su, fejn ukoll mietet u ġiet midfuna. It-tradizzjoni kważi unanimi tal-kit- tieba u ta' l-ewwel insara żżomm li Marija Santissima għexet flimkien ma' l-Appostlu San Ġwann f'Ġerusalem, fejn mietet u fejn ukoll ġiet midfuna sakemm ġisimha ġie mtella' mill-anġli fis-sema. F'dan id-daqsxejn ta' artikolu rri- du niflu sewwa dawn l-affermazzjoni- jiet qabel ma ngħaddu biex nitkell- mu fuq iż-żewġ Santwarji li jinsabu f'Ġerusalem u li jridu jfakkru tabil- ħaqq il-ġrajja tal-mewt u tad-difna tal-Madonna. IL-VANĠELU U L-MADONNA Nibdew biex: ngħidu li l-Vanġelu Mqaddes ma jagħtina l-ebda' ħjiel sa- biex naqtgħu din il-kwistjoni storika, għax kif kulħadd jaf huwa jżomm skiet perfett fuq l-aħħar snin tal-ħaj- ja ta' Marija SS.ma. U dan is-skiet ma jgħaġġibniex, għax ftit u xejn tkellmu l-Evanġelisti fuq il-Madonna. L-ewwel żewġ kapijiet tal-Vanġeli ta' San Luqa u San Mattew ipoġġu lill- Madonna. bħala l-figura ċentrali ta' l- istorja tagħhom. Imma mbagħad ftit jew xejn. It-tliet Sinottiċi jsemmu l- fatt kurjuż ta' meta xi ħadd resaq lejn Ġest u qallu li ommu u ħutu xtaqu: jkellmuh u li Ġest: weġibhom li ħutu u ommu huwa min jagħmel ir-rieda t'Alla (Mark 3, 31-35; Matt. I2, 46; Luqa 8, 19); San Ġwann ikel- limna fuq il-preżenza ta' Marija fit- tieġ ta' Kana (Ġov. 2, I-13) u fuq il-Kalvarju ibid. Imba- għad San Luqa fl-Atti ta' l-Appostli jtarrfilna li Marija SS.ma kienet tin- sab miġbura flimkien ma' l-Appostli fiċ-Ċenaklu mehdija fit-talb tistenna l-miġja ta' l-Ispirtu s-Santu (Atti ta' l-Appostli, 1, 14), u xejn aktar Mela l-istorja u t-tradizzjoni jridu jsibu tarf ta' dawn il-problemi. Xi ħadd li qara l-ħajja tal-Madonna ta' Emmerich fittex li jagħti sura xjenti. fika lill-għajdut tagħha. Hekk għa- mel is-saċerdot Gouget li fl-1881 mar personalment f'Efesu biex jara jekk id-deskrizzjoni tal-belt, kif mogħtija minn Katerina, taqbilx perfettament mar-realtà u sab li taqbel. Mons. Ti- moni kiteb li f'Penaghia Kapuli, belt li qiegħda xi sitt mili 'l hemm minn Efesu, instabu l-fdalijiet ta' dar li ak- tarx kienet dik tal-Madonna. Għalina dawn. ir-raġunijiet weħid- hom ma' jaslux iwaqqgħu t-tagħlim li skond Heidet-Pirot jaqbel għal kol- lox. ''mal-kronoloġija, l-arkeoloġija, it-topografija, il-ġeografija u mal-kon- klużjonijiet ċerti ta' l-istorja u .ta' kull xjenza pożittiva.'' Għalhekk l-aqwa esegeti u storiċi ekkleżjastiċi, — bħal Lagrange, Duchesne, Le Camus iżom- nu li Marija SS.ma mietet tassew ġo Ġerusalem, ġiet midfuna ħdejn il-Ġet- semani, u minn hemm ittajret għas- sema. IL-MADONNA U ĠERUSALEM Se nġibu xi ftit mir-raġunijiet li minħabba fihom inżommu aħna wkoll din it-teorija. U l-ewwel raġuni hija ta' xejra psikoloġika. Kif seta' jkun qatt li Marija SS.ma titbiegħed minn dik il-belt imqaddsa ta' Ġerusalem, fejn personalment kienet xhieda tat- tbatijiet u tal-mewt ta' Binha. Ġest Il-qabar fil-Ġetsemani fejn ġiet midfuna l-Madonna u li minnu ' telgħet is-Sema bir-ruħ u il-ġisem. Irridu naħsbu li hija qatt ma setgħet tinfatam minn dik it-triq tal-Passjo- ni, li hija ta' sikwit kienet iżżur u li tat bidu għal dik id-devozzjoni qad- disa li llum aħna nsibu bl-isem ta' Via Sagra' It-Kotba Apokrifi Marjani, li jlaħħ- qu mal-għoxrin u li huma miktuba b'ilsna: differenti, bħal ngħidu aħna s-Sirjak, il-Koptu, il-Grieg, l-Armen, u li xi wħud minnhom huma qodma ħafna għax jaslu sas-seklu III, jagħ- tuna ċertu fond storiku li ma jistax ma jitwemminx. Issa dawn il-kotba jitkellmu, a) fug l-aħħar snin tal-ħaj- ja tal-Madonna li hija għaddiet fil- belt ta' Ġerusalem fost il-qima u l-im- ħabba ta' l-ewlenin insara; b) fuq il- mewt tagħha li ġrat probabbilment fuq il-muntanja ta' Sijon, ħdejn iċ- Ċenaklu; c) fuq l-Appostli li kienu madwarha waqt il-mewt tagħha; u d) fuq id-dfin tagħha ħdejn il-Ġetsemani, Din il-kitba taqbel ħafna max-xhie- da ta' ħafna pellegrini li marru fis- sekli V u VI iżuru l-qabar tal-Madon- na. fil-wied ta' Ġosafat, ħdejn il-Ġet- semani, imqiegħed fil-knisja mibnija fuqu. Forsi wieħed jistagħġeb kif din it-tradizzjoni ma tibdiet mill-ewwel żmien wara l-mewt tal-Madonna. Im- ma għandna nkunu nafu li dawn iż- żewġ postijiet storiċi sa mill-qedem- nett waqgħu f'idejn il-komunità Lhu- dija — Nisranija tal-Palestina, li kienet miżmuma. bħala eretika mill-Knisja, u għalhekk ħadd mill-ewlenin insara ma kien imur iżur dawn il-postijiet imqaddsa. Xi ngħidu fuq il-fdal ta' dik id- dar ta' Panaghia Kapuli li ġiet iden- tifikata bħala d-dar tal-Madonna' Ngħidu li ma huma fdal xejn ta' dar ta' l-ewwel seklu, imma huma l-fdal ta' knisja. kiteb lill-Efesini bejn is-snin 61-63, u lil Timotju bejn is-snin 64-67 ma jsem- mu xejn lil San Ġwann. San Pawl ma kienx se jagħżel lil San Timotju Isqof ta' Efesu, kieku Isqof ta' dik il-belt kien San Ġwann. L-ASSUNTA fil-qawma Tagħha bir-ruħ u l-ġisem mill-qabar tal San Ġwann mar: tassew Elefu u għammar hemm. Imma dan sar żgur wara s-sena 67 wara l-mewt ta' l-Ap- postlu San: Pawl, u għalhekk żgur wara l-mewt tal-Madonna. L-Atti ta' l-Appostli jissopponu li l-Evanġelista San Ġwann kien għadu Ġerusalem fis- sena 50, filwaqt li l-Ittri li San Pawl l-Ġetsemani. FEJN MIETET IL-MADONNA Minn dak li ktibna s'issa wieħed malajr jinduna li l-Madonna ma ġietx midfuna fejn mietet. Il-Madonna mie- tet ħdejn iċ-Ċenaklu, fejn għexet sa minn dawk il-jiem li hija flimkien ma' l-Appostli għammret tistenna l-miġja ta' l-Ispirtu s-Santu. Patrijarka ta' Ġerusalem (634-638), kiteb li hu nxteħet għarkobbtejh iqim il-ġebla li fuqha mietet il-Madonna. 7 Hemm inbniet daqsxejn ta' kappella. Meta l-Kruċjati daħlu Ġerusalem hemm bnew Bażilika kbira u f'waħda min-navati tagħha tellgħu kappella fejn it-tradizzjoni żammet li mietet il- Madonna, Biż-żmien kemm minħabba l-persekuzzjonijiet, kemm minħabba l-liġijiet ħorox tal-Misilmin, din in- naħa tal-Bażilika tal-Kruċjati ġiet minsija għal kollox u lanqas ħasbu biex jerġgħu jibnuha meta. r-Reġina Sanċja ta' Napli riedet minn butha tibni mill-ġdid il-Bażilika taċ-Ċenak- lu. Meta l-Imperatur tal-Ġermanja, Guliermu II, mar fl-1989 iżur l-Art Imqaddsa tal-Palestina huwa. xtara ' dik il-biċċa art fejn, skond it-tradiz- zjoni, kienet mietet il-Madonna u taha bħala. rigal lill-kattoliċi Tedeski. L- għaqda ''Pro Palestina''ta' Kolonja ħadet ħsieb fl-1900 tibda tibni Bażlika kbira fuq l-istil tas-Santwarju ta' Aix- la-Chapelle, b'arkitettura romantika għall-aħħar fuq disinn tal-perit Neri- ku Renard ta' Kolonja. Il-knisja. ta' fuq għandha l-abside, il-paviment u l-kappelli tal-ġenb kollha mżejnin bil- mużajk sabiħ u b'opri tal-bronz li ġew disinjati minn żewġ Patrijiet Benedit- tini, P. Radbord Commandeur u P. Mawrizju Gisler, u mwettqa miċ-ċele- bri możajċista Bernardu Gauer. Fil- kripta, fin-nofs eżatt quddiem l-artal tal-mewt ta' Marija, hemm l-istatwa kollha rħam ta' Marija fir-raqda tal- mewt; kif pinġiha P: Radbord Com. mandeur u kif ġiet skolpita minn Fr. Xmun ta' Marija Laach. Din il-Bażi- lika, flimkien mal-kunvent ta' ma' ġenbha, qiegħda f'idejn il-Patrijiet Benedittini ta' Beuron, li ħadu ħsieb jerġgħu jibnuha mill-ġdid wara li ġarrbet ħsarat kbar bil-bumbardamen- ti ta' l-aħħar gwerra. IL-QABAR TAL-MADONNA Is-Santwarju l-ieħor li minnu rridu nitkellmu huwa l-knisja fejn jinsab il- qabar tal-Madonna, imsejħa għalhekk il-Knisja ta' l-Assunzjoni, biex tasal għaliha trid taqsam il-wied taċ-Ced- ron, iddur ma' idek ix-xellugija biex iġġib quddiemek bieb ta' knisja li ma hi knisja xejn għax il-bieb jagħti għal bitħa kbira, fejn issib portiku, tinżel 48 tarġa kbar u mdallmin li jdaħħ- luk f'wasgħa kbir fejn hemm il-kap- pella li taħbi l-qabar li laqa' l-ġisem tal-Madonna qabel ma ttajjar għas- sema. L-ewwel knisja fuq il-qabar tal-Ma-. donna aktarx ġiet mibnija qabel is- sena 431, sena li fiha nżamm il-Kon- ċilju ta' Efesu, għax il-Breviarius ta' Ġerusalem, li ġie miktub qabel is-snin A17-439, igħidilna li fil-wied taċ-Ced- don ''tidher il-Bażilika ta' Santa Ma- rija, li fiha l-qabar tagħha''. F'din il- knisja San Ġwann Damaxxenu (4754) żamm. it-tieni prietka tiegħu fuq il- mewt tal-Madonna u t-tlugħ tagħha fis-sema. Billi din il-knisja kienet mib- nijata ħt l-art, kif jidher mill-kwantità ta' taraġ biex tilħaqha, ftit u xejn ġarrbet ħsara matul il-gwerer Persja- ni. Imma dak li ma ġarax matul dawn l-invażjonijiet, ġara fi żmien ir-Re Hakem (1010). Meta daħlu l-Kruċja- ti f'Ġerusalem, huma fittxew li jsewwu l-ħsara tal-knisja, u għalhekk bnew ukoll monasteru għall-Benedittini ta' Clunv. Metad awn il-patrijiet telqu minn' Ġerusalem, il-monasteru tagħ- hom ġie mwaqqa', imma, l-knisja baq- għet sħiħa għax ukoll il-Musulmani kellhom qima u rispett kbir lejn il- Madonna. IL-FRANĠISKANI U L-KNISJA TA' L-ASSUNZJONI Fis-sena 1363 il-Knisja tal-Madon- na waqgħet f'idejn il-Patrijiet Fran- ġiskani. Imma, kif ġara tista' tgħid fl-istorja ta' Santwarji oħra, bl-intrigi tax-Xiżmatiċi, huma ġew imkeċċija minn dan is-Santwarju għal kollox fl- 1757, meta l-knisja għaddiet f'idejn il-Griegi, l-Armeni u l-Abissini. Il-qabar tal-Madonna qiegħed f'kap- pella kwadra b'koppla li bilkemm ti- dher minħabba d-dlam li hemm. Il- faċċata tal-kappella li tinsab moħbija wara artal li qiegħed f'idejn il-Patri- ħlu jżuruha u jgħidu hemm ħames Pater Nostri. Għidna li biex tinżel iżżur il-kap- pella fejn jinsab il-qabar tal-Madonna trid tinżel taraġ twil u wiesa' u fuq kollox mudlam. Il-Patri Grieg li jkun għassa mal-bieb tal-knisja jagħtik xemgħa żgħira biex tkun tista' tinżel ħieles dan it-taraġ. Issa matul iż-żme- nijiet, 'l hinn u 'l hawn ġew mibnija xi kappelli żgħar dedikati lil xi Qad- Is-Santwarju fuq l-għolja tas-Sijon fejn mietet il-Madonna. jiet Armeni, għandu fin-naħa tal-lemin bieb ċkejken u baxx ħafna, li minnu trid tidħol biex iżżur il-kappella. Bil- kemm tilqa' erba' jew ħames persuni. Quddiem il-bieb sewwa hemm artal żgħir miksi bl-irħam. Dan hu l-qabar tal-Madonna. Il-ħitan tal-kappella hu- ma mżejna bid-damask, imma fin-na- ħa t'isfel għadu jidher il-blat. Il-kap- pella qiegħda f'idejn: il-Patrijiet Grie- gi, u l-Patrijiet. Franġiskani. għand- hom biss il-jedd li darba fis-sena jid- Fosthom insemmu l-kappella tal-Patrijarka San Ġużepp, minn fejn kont tidħol għall-knisja mibnija qabel il-Kruċjati, u fejn ġiet midfuna r-Re- ġina Marija, mart ir-Re Baldovinu III, u Kostanza, omm Boemondo III Prinċep ta' Antjokja. Hemm ukoll il- kappella dedikata lil San Ġwakkin u lil Sant'Anna; u hawn: fl-1161 ġiet midfuna r-Reġina Melisenda, bint ir- Re Baldovinu I u mart Folco minn Anjou, Re ta' Ġerusalem. Aktar 'l isfel fejn hemm il-kappel- la tal-qabar hemm diversi artali li jiġu uffizjati mid-diversi kwalitajiet ta' — patrijiet Armeni, Sirjani, li għandhom il-jedd jinqdew bil-Knisja ta' l-Assun- zjoni. X'ħasra li Santwarju bħal dan mhux qiegħed f'idejna l-Kattoliċi. Imma qegħdin fi żmien meta x-xewqa tal- għaqda bejn l-insara kollha qiegħda tinħass u titħeġġeġ. Nitolbu 'l Madon- na biex taqlagħlna din il-grazzja li ma ndumux ma naraw isseħħ il-għaqda, biex hekk kull nisrani bla ebda tfix- kil ikun jista' jaqdi dmiru f'kull ħin u kuljum. JEKK tħares lejn mappa tal-Baħar Nofsani, taħt il-Palestina tara bħal ilsien ta' art li jibqa' dieħel ġewwa l-Baħar l-Aħmar. Dak l-ilsien ta' art igħidulu l-Barr ta' Sina. Fit-tarf ta' dan il-barr jinsabu tliet iġbla quddiem xulxin. It-tnejn tat- truf bil-Għarbi jgħidulhom Ġebel id- Dejr u Ġebel Katarin. Tan-nofs igħi- dulu Ġebel Ħoreb. Hawn se nsemmu biss l-iġbla tal-ġnub, għax kif qalu dejjem ir-Rħieb Griegi li jgħammru fihom hemm tinsab midfuna Santa Katerina ta' Lixandra, ġewwa knisja f'nofs Dejr mibni mill-Imperatur Ġus- tinjanu, għal ħabta ta' nofs is-seklu sitta. Fis-seklu għaxra nkitbet ukoll il-ġrajja sħiħa ta' din il-Qaddisa, u kitibha wkoll wieħed Bizantin jismu Simon Metafraste. Il-ġrajja, fil-qosor, hi din li se ngħidu hawnhekk. Katerina twieldet f'Lixandra fis- sena-285-Wara Kristu, meta kien Pat- rijarka ta' dik il-belt San Teona. Sena qabel kien laħaq Imperatur ta' Ruma Djoklezjanu, u rażżan lill-Berbrin li kienu ġejjin u sejrin jaħbtu. għat-truf ta' l-Imperu. Bil-mistrieħ li waqa' wara t-trażżin tal-Berbrin, id-Djiena Nisranija, f'Lixandra, kibret u ħadet ir-ruħ. Il-familja ta' Katerina kienet Paga- na, u t-trobbija li trabbiet hi, kienet Pagana wkoll. Meta kibret ftit, mar- ret titgħallem fi skola kbira. f'Lixan- dra, skola mwaqqfa minn wieħed jis- mu Tolomew Sċter. Katerina kellha moħħha tajjeb u wriet ħila kbira fit- tagħlim ta' l-ilsien Grieg u fil-Filoso- fija. Għarfet ukoll x'kienet id-Djiena Nisranija mingħand wieħed Raħeb Nisrani, li kienet tħobb titħaddet mie- għu, imma baqgħet Pagana. Dak li ġegħilha taqleb Nisranija kienet ħol- ma, kif se naraw hawn taħt. Kif kienet rieqda, lejla waħda, Ka- terina ħolmot li ra mara sabiħa għall- aħħar, li fuq driegħha kellha ifel żgħir ta' ġmiel kbir. Katerina lil dan it-ti- fel riedet tkelmu, imma hu lanqas biss ma ried iħares lejha. Kull fejn iddur- lu kien idurilha, u jaħbi wiċċu fuq sider ommu. Katerina malli stenbħet fehmet li dil-mara sabiħa kienet Mir- jam, omm Ġesi, li jemmnu bih l-In- sara; għalhekk marret u qalet lir-Ra- ħeb'-Nisrani fuq li ħolm6t. Dak qalil- ha li Ġeesi ċkejken ma riedx iħares lejha għax kienet għadha pagana. Katerina, biex terġa' tara mqar fil- ħolm dik it-Tarbija, tgħammdet u sa- ret Nisranija. Dak il-lejl malli raqdet reġgħet ħolmot bil-Mara talġmiel, li kellha fuq driegħha: t-Tifel ta' l-ew- It-Tifel din id-darba mhux talli ħares lejn Katerina, imma wkoll lib- bisha ħàtem f'subagħha bħal għarus lill-għarusa. Hekk Katerina qatgħet għal kollox minn mal-Pagani u baq- għet titgħallem it-tagħlim nisrani fi skola kbira nisranija li kien hemm f'Lixandra, li kienu jgħidulha Didas- kalejon. Imma għal ħabta ta' l-aħħar xhur tas-sena 304 Wara Kristu, Djoklezja- nu, mogħwi minn wieħed jismu Ga- lerju, li hu kien rabbieħ bħal ibnu, beda jaħqar lill-Insara. Magħhom weħlet ukoll Katerina, għax hi wkoll kienet nisranija. Il-moħqrija ta' Djoklezjanu ħraxet matul issena 305, imma hu kellu jin- ġabar għall-mistrieħ. Il-ħakma Ru- mija, fis-Surija u l-Eġittu, dak iż- żmien kienet f'idejn wieħed jismu Massimjanu Daja, bniedem ta' qalb ħażina li ma kien jaħmel ebda wie- ħet mill-Insara, u ħalef li jeqridhom. Għalhekk fis-sena ta' wara, 306, ħa- reġ liġi agħar minn qabel u billi sama' li f'Lixandra kien hemm għadd kbir ta' nsara, telaq minn Qajsarija, fil- Palestina, u mar hemm biex jeqrid- hom. Ħalli jkun jaf l-Insara min kie- nu, biex jew jaqilbu Pagani jew joq- tolhom, għamel hekk: amar li jsir għid kbir lill-allat Pagani fil-misraħ ilwiesa' ta' Lixandra, quddiem il- knisja tagħhom li jgħidulha Gaesa- reum, fejn kellhom jindebħu f'ġieh l- allat 130 tawr. U amar ukoll li għal dal-għid kulħadd kellu jiġi, in-nies kollha ta' Lixandra, u jagħtu qima lill-allat. Min ma jiġix, jieħu l-mewt. Mela, jew tagħti qima lill-allat il-ħżie- na, u. tiċħad lil Kristu, u tgħix, in- kella żżomm ma' Kristu, tiċħad 'l-al- lat Pagani, u tmut. Hekk, meta ħar- ġet dil-liġi, u x-xandari ħareġ ixan- darha fi rjus it-toroq; wieħed jista' jaħseb f'hiex sabu ruħhom 1 (Insara. L-Imperatur innifsu, darba mar il- misraħ biex jara b'għajnejh il-ħad- diema u l-imgħallmin iżejnu u jhejju l-meħtieġ għall-għid. Katerina sem- għet b'dana, u billi kienet sabiħa, għanja u mħarrġa tajjeb fil-għerf, xejn ma ratha bi kbira li tmur hija nnifisha tkellem lill-Imperatur. Għal- hekk kif kien hemm fiċ-Caesareum, jarahom iżejnu, talbet li tersaq qud- diemu. Il-għassiesa qalulu biha. Raha mill bogħod u ndehex bi ġmielha u xejril- ha b'idu biex tersaq. Resqet, u sell- mitlu bħala. Imperatur ta' Ruma. L- Imperatur aktarx ħaseb li kien ba- għatha. missierha biex tistiednu għal xi ikla, imma nixef bil-għaġeb meta fetħet fommha u lumitu bil-kelma t- tajba għall-għemil ħażin tiegħu, li jġiegħel lill-Insara, nies li jħarsu l- omra u ma jagħmlu ħsara lil ħadd, li jagħtu qima lill-allat Rumin u hekk joħonqu l-kuxjenza tagħhom. Qaltlu wkoll li kien imissu jistħi, li hu, ras ta' Imperatur kbir, li jidhirlu li hu għaref u mseddaq, jagħti qima lill- allat tal-ħrejjef, allat qattiela, qarrie- qa u żennejja, li l-poplu Ruman xejn ma kellu biex jiftaħar bihom. Qaltlu li kien għajb għalih li jimxi wara al lat bħal dawk u jitlaq 'l Alla wieħed, Qaddis u Temm, Alla ta' l-Insara. Billi Katerina, lill-Imperatur ħasdi- tu,.ma għarafx ikellimha. Baqa' sie- ket għal ftit imbagħad stedinha tmur il-palazz tiegħu biex tkellmu sewwa hemmhekk. Katerina marret, . fil-ħin li qalilha u sabet lill-Imperatur im- dawwar b'ħamsin filosofu Pagan, im- hejjin minn qabel biex iwaqqgħu kull ma tgħid hija. Bdiet it-taħdita, u għal kull ma jgħidu fuq id-Din Nisrani Ka- terina tweġibhom tweġiba sħiħa. Il- għorrief Pagani bdew jaqgħu wieħed wieħed u jistqarru li kienet qed tgħid sewwa. Riedu jsiru Nsara, u l-Impe- ' ratur meta ra hekk, amar li jorbtu- 7 hom u jeħduhom għall-mewt. Hekk id dbiħ lill-allat bdieh mill-filosofi tie- għu nnifsu. L-Imperatur amar. lis-suldati li — jagħtu s-swat lil Katerina u li jixħtu- ha l-ħabs. Rajjes il-għassiesa fettillu jkellimha fil-ħabs, u hi bi kliemha — qalbitu nisrani. Il-mara ta' l-Impera- tur, Wawstina, ukoll semgħet biha u : riedet tmur tkellimha, u daħlet il-ħabs bil-moħbi, u hija wkoll qalbet nisra- — nija. Meta Katerina kien ilha tnax-il jum i , fil- ħabs, l-Imperatur amar li tinġieb L fil-misraħ ħalli quddiem kulħadd tin- Fil-vanġeli hemm ttiet nisa li l-iden- — tità tagħhom qajmet u għadha tqaj- jem ħafna diskussjonijiet. Għax mhux — il-ewwel darba fl-istorja tal-qedem insi- — bu l-istess persuna msejħa b'ismijiet differenti, jew bl-istess isem imbiddel —xi ftit. Hemm min igħid li l-mara, li 1: kienet midinba, u li daħlet fid-dar tal- — Fariżew, fejn Ġesti kien qiegħed jiekol, — biex taħsillu saqajh u tidlikhomlu bi fwieħa fina, kienet Marija ta' Betanja — u wkoll Marija Maddalena. Imma xi : jgħidu l-għorrief kbar tal-lum2 X'inhi — l-opinjoni l-aktar probabbli Forsi l- — konklużjoni mhix importanti, imma — d-diskussjoni li aħna beħsiebna nagħ- — imlu ma tistax ma tagħmilniex famil- — jjari ma' l-episodji tal-vanġelu, u fl- istess ħin, tkattar it-tagħlim tagħna fuq dawn l-episodji. Il-fehma li dawn it-tliet nisa huma — tliet nisa differenti kienet dejjem po- — polari ħafna fil-Lvant, filwaqt li l- : fehma l-oħra li dawn jagħmlu mara waħda, ilha popolari fil-punent minn MIN KIENET IL-PENITENTA2 ħaleġ ġewwa makna ħallieġa. Ġiebu- ha u daħħluha fil-makna, imma malli bdew iħaddmuha, il-makna faqqgħet u tfarket u frakha darab ħafna nies. Qamet agħa kbira fil-misraħ u wisq nies stqarrew li Alla ta' Katerina kien Alla waħdu tabilħaqq, li jagħmel l- egħġubijiet.. L-Imperatur amar li Ka- terina titkeċċa mill-belt, imma wara reġa' bdielu u qabbad lis-sejjief jaq- tagħlha rasha. Dan ġara fis-sena 307. U l-Anġli, jew aħjar, l-insara, ħadu l-ġisem tagħha u difnuħ fuq Ġebel Sina. P. ĠUŻ. żmien San Gregorju l-Kbir, fis-seklu sitta. Jekk nistgħux qatt naslu għal kon- klużjoni ċerta, mhux kulħadd jaqbel; iżda l-fehma ta' l-aqwa mħuħ hija li fil-vanġelu m'hemm ebda tagħrif li jġiegħel lil: wieħed jaħseb li mara waħda tidher ħafna drabi taħt ismi- jiet differenti. Il-għaliex: mela dawn it-tliet nisa ħafna jaħsbuhom l-istess persuna/ Is- seba' kapitlu ta' S. Luqa jitkellem fuq mara midinba fil-belt, li bdiet taħsillu riġlejh bid-dmugħ tagħha, u tixxot- homlu b'xagħrha, filwaqt li tbushom u tidlikhom bi fwieħa fina. Imbagħad it-tmien kapitlu jibda billi jsemmi lil Marija Maddalena, li minnha Ġest kien ħareġ seba' xjaten. Dan ifisser li S. Luqa jrid igħid li din kienet l-is- tess mara tal-kapitlu seba'2 Il-ħdax-il kapitlu ta' San Ġwann, jitkellem fuq Lazzru ta' Betanja, mir- raħal ta' Marija u oħtha Marta; igħid ukoll:-li din-kienet Marija li dilket lill- Mulej bi fwieħa, u mesħitlu riġlejh b'xagħrha. Biex tagħqad, il-vanġelu ta' San Mattew (Kap 26), u l-ieħor ta' San Mark (14), isemmu dan l-inċident tal- fwieħa, mingħajr ma jsemmu lil Mari- ja ta' Bethanja, u b'hekk juru l-istess anonimità ta' penitenta anonima ta' San Luqa, kap 7. Imma hemm ħafna x'wieħed jista' jgħid biex iwieġeb kontra din l-evi- denza kollha favur it-teorija ta' iden- tità. Skond din l-oppożizzjoni hemm tliet nisa differenti li huma: il-penitenta anonima ta' San. Luqa; Marija ta' Betanja, oħt Marta u Lazzru; u Marija Magdala (skond il-belt tagħha li kien- et fil-Galilija), li qasmet ma' Ġesti l- aħħar mumenti ta' ħajtu, taħt is-salib tiegħu, u li mbagħad iltaqgħet ma' l- Imgħallem wara l-qawmien tiegħu mill-imwiet. Dawn huma l-argumenti: L-ewwelnett, il-kelma seba' xjaten hija kelma biblika li ma tfissirx eżat- tament dak li tgħid, bħal ma aħna mdorrijin ngħidu 'Kien hemm elf bniedem', meta rridun nfissru 'ħafna'. F'dal-każ, il-Bibbja trid tgħid li-din il-mara kienet inkwetata mix-xjaten b'mod ikreh, u li Ġesti ħelisha minn dawn ix-xjaten: M'hemm xejn li jgħid li din kienet mara ħażina. Hemm nisa oħra fil-vanġelu, li jingħad li kellhom ix-xjaten mingħajr ma jgħid li kienu midinba, p.e. Luqa 8: 2. Luqa jitkellem fuq il-midinba peni- tenta fil-kapitlu 7. It-tmien kapitlu jibda: materjal ġdid, u jsemmi lil Marija Maddalena, bħallikieku għall- ewwel darba; qisu qiegħed jintrodu- ċiha fis-suġġett. Ta' min jinnota li d- diviżjonijiet tal-vanġeli f'kapitli saru fis-seki tlettax u. sitax, u għalhekk ma kien hemm ebda inervall bejn l-inċident tal-kapitlu sebgħa għall-ka- pitlu .tmienja. għet Marija Maddalena tkun il-midin- ba ta' qabel, iekk wara li fil-kapitlu sebgħa ġiet iddeskrivita fit-tul, ftit wara terġa' tiġi ntroduċuta bħal waħ- da li qatt ma smajna biha2 Imma sup- post li fil-kapitlu sebgħa, San Luqa ħeba isem il-Maddalena biex ma jagħ- milx ħsara lill-fama tagħha, kif igħi- du xi wħud, allura mbagħad, ftit versi wara, San Luqa kien se jikxef kollox u jgħid x'kien isimha' Iżda jekk diffiċli huwa li tgħaq- qad il-persuna tal-Maddalena ma' dik tal-midinba, xejn inqas diffiċli huwa li tidentifika l-midinba penitenta ma' Marijata' Betanja. Betanja qiegħda fin-nofsinhar tal-Palestina, sewwa sew mitt mil 'il-bogħod minn Kafarna- um, fejn il-midinba penitenta daħlet fuq l-Imgħallem filwaqt li huwa kien għand il-Fariżew jiekol. U wara dan kollu anki Magdala, minn fejn kienet ġejja Marija Madda- Jena (Magdala), kważi kulħadd jaqbel li din kienet belt fuq l-għadira ta' Ġe- nezzaret, u l-bogħod l-istess mill-belt ta' Betanja. Marija ta' Betanja għal- hekk la tista' tkun il-midinba peniten- ta, u lanqas. B'danakollu aħna naqblu li hemm raġunijiet biżżejjed biex tinħoloq xi ftit tal-konfużjoni għall-ewwel daqqa ta' għajn, speċjalment billi Marija ta' Betanja wkoll dilket lil Ġest waqt ik- la, u li din l-ikla wkoll kienet għand wieħed jisnu Xmun. Imma dan l-isem ta' Xmun kien komuni wisq fil-Bibbja, barra li dan kien jismu Xmun l-imġid- dem, u mhux Xmun li:kien Fariżew. Dan il-bankett kien sar xi sitt ijiem. qabel ma Ġesti miet. Imma l-bankett tat-tramuntana tal-Galilija ta' Xmun il-Fariżew, li fih daħlet il-mara mi- dinba, kien sar almenu sena qabel il- passjoni ta' Ġesu. Marija ta' -Betanja kienet ġejja — Hi u oħtha Marta, u ħuhom zzru kienu ħbieb kbar ta' Ġest. Fil- mkett tagħha, mogħti minn Xmun imġiddem, hija ma xerrdet l-ebda dmugħ u baqgħet hemm sa ma spiċċat l-ikla. Imma l-mara l-oħra midinba penitenta, li kienet magħrufa għad- Inubiet tagħha fil-belt, ġiet bħala mi- ba u bkiet dnubietha, mingħajr ma — baqgħet għall-bankett kollu, minħabba li naturalment ma kinetx mistiedna. alhekk il-ħdax-il kapitlu ta' San Ġwann jiddeskrivi inċident ieħoor, fi żmien differenti, u fuq mara differen- ti, minn dik li kienet il-persuna ano- a penitenta. Mela l-konfużjoni hija dovuta all-fatt li xi wħud iħawdu Marija a' Betanja ma' Marija Maddalena. Il- nkett fid-dar ta' Xmun il-Fariżew sbuh dak ta' Xmun l-imġiddem. U meta waħda mara tibki għal dnubietha meta tidlek lil Ġesti, jaħsbuh l-istess att ta' mara oħra li mingħajr ma tibki tidlek lil Ġesti bħala sinjal ta' glorja u qima. Il-mara anonima ta' S. Mattew (kap 26) u Mark (kap 14), jaħsbuha l-istess mara ta' S. Luqa (kap 7, il- għaliex it-tnejn. dilku lil Ġesi, għal- kemm taħt ċirkustanzi differenti kif ġa għidna. Fl-aħħarnett l-influwenza tax- xitan fuq persuna waħda, Marija Mad- dalena — jaħsbuha li tfisser li din il- mara kienet mara midinba; li mhux hekk bilfors, kif ġa għandha wkoll. Għalhekk ma nistgħux ma naslux għall-konklużjoni, li l-midinba peni- tenta li daħlet fil-bankett ta' Xmun il- Fariżew ma tistax tiġi idenfikata ma' Marija Maddalena jew Marija ta' Be- tanja, imma l-aħjar li tibqa' fl-anont- mità li tefagħha fiha San Luqa, bi ħsieb delikat. Nota: Biex tkun tista' ssegwi aħjar dan. l-artiklu, ikun tajjeb li issa taqra l-passaġġi li hawn innotati: Luqa, 7:36-50; Luqa, 8:2-3; Mat- tew, 26:6-13; Marku, 14:3-9; Ġwan- ni; I2:1-8; Ġwanni II:l-2. L-EKUMENIZMU FL-ART IMQADDSA L-Ekumeniżmu fil-Missjunarji Franġiskani ta' l-Art Imqaddsa ġie mifhum u prattikat wisq u wisq minn qabel il-Konċilju Vatikan II. Biex nagħtu eżempju, araw: Hi, u kienet drawwa sa minn sekli ilu, li fl-aqwa festi reliġjużi tal-Milied u tal-Għid il-Kbir, l-Awtoritajiet Reliġjużi — Patrijarki, Isqfijiet u ħafna Kleru Otodoss jagħmlu żjarat ta' ħbiberija u ta' xewqat tajba sinċieri ir-Rev.:mu P. Kustodju ta' l-Art Imqaddsa u lill-Komunità Reliġjuża tiegħu, għalkemm rigward kwistjonijiet oħra, imbagħad, kulħadd jibqa' bil-prinċipju tiegħu fejn kien qabel: dan, ma għandniex xi ngħidu, hu problema li mhux iżżejjed tkun trid tħollu. 'Din id-drawwa qadima għadha sejra sal-lum. Fil-Milied li għadda żewġ Patrijarki Ortodossi, Benedictos, Grieg Ortodoss, u Derderian, Armen, flimkien ma' ħafna monaki u kleru ieħor, ġew jagħmlu din iż-żjara ta' xewqat u hħiħe- rija lill-President Kustodjali. W.R.P. Erminju Roncari u lill-Komunit' ta' San Salvatur. It-Tieni Taqsima — IMĦABBA IL-KONSAGRAZZJONI U FTUH TAL-BAŻILIKA TA' NAZZARET Is-Soru M. BIANCA CAMILLERI, Franġiskana Missjunarja tal-Qalb bla Tebgħa ta' Marija, Matija bħalna, li sa minn Il-il sena ilu qiegħda f'Naz- zaret tgħallem fil-''Franciscan Girls' School', bagħtitilna dan it-tagħrif li ġej fuq il-Konsagrazzjoni tal-Bażilika l-ġdida ta' l-Annunzjata, mibnija mill- għol iebes — tikteb Suor M. Bianca Camilleri — il-Bażilika ta' Nazzaret ġiet fl-aħħar mitmuma fil-bini u fit- tiżjin tagħha min ġewwa u minn bar- ra, u ma kienx jonqos ħlief biss li tinfetaħ għall-pubbliku, titbierek u tiġi konsagrata 'l Ala. Dan kien ġie maqtugħ li jsir b'Ittra Ċirkulari tal- Il-Bażilika ta' l-Annuzjata u tal-kbir misteru ta' l-Inkarnazzjoni tal-Verb Divin f'Nazzaret, li ġiet ikkonsagrata u miftuħa għall-pubbliku fil-25 ħeġġa devota tal-Patrijiet Franġiska- ni Missjunarji ta' l-Art Imqaddsa, megħjunin mid-devoti tad-dinja kat- tolika, għall-akbar ġieh tal-Madonna u tal-Kbir Misteru ta' l-Inkarnazzjo- ni ta' l-Iben t'Alla, imwettaq Fiha. Wara disa' snin ta' ħidma u xo- ta' Marzu li għadda. W. R. P. Erminju Roncari, Presi- dent tas-Santa Kustodja (il-lum Rev. mu P. Kustodju), fil-jiem 23, 24 u 25 ta' Marzu li għadda. Għal din il- kbira ġrajja, il-President Kustodjali, P. Roncari, stieden biex imexxi l-fun- zjonijiet kbar u solenni, lill-Eminen- 7 za Tiegħu l-Kardinal Garrone, lill- 7 Patrijarka ta' Ġerusalem, Mons, Gori, lill Isqfijiet kollha tal-Palestina u lil 7 ħafna kbarat oħra, ċivili u reliġjużi. Ir-Rev.mu Ġeneral ta' l-Ordni, P. Kostantinu Kozer, O.F.M., flimkien mar-Rev.mu P. Kustodju, kien ir-Ras 7 tal-ġgajta tal-ġemgħa kollha li ħadet — sehem fil-funzjonijiet. Għal din l-ok- 7 każjoni ma naqsux il-pellegrini, li ġew b'għadd kbir mid-dinja kollha. Il- funzjonijiet saru b'dan l-ordni, li sa — ngħidu: : fid-9.30 a.m. il-funzjoni bdiet bid- 7 Daħla Solenni fil-Bażilika ta' l-Emi- : nenza Tiegħu l Kardinal Garrone ma' sitt Isqfijiet ta' Rit Orjentali, li kell- 7 hom jieħdu sehem miegħu fil-konsa- / grazzjoni, u għadd ieħor kbir ta' sa- ' ċerdoti, u xi nies mistednin ukoll. Fl- 10 bdiet il-Konsagrazzjoni tal-Bażili- ka u ta' l-artali. Il-Konsagrazzjoni hi 7 ċerimonja twila ħafna li damet sejra — San-I2.30 p.m. Kull Isqof ikkonsagra / artal, il-bqija l-Kardinal, u ntemmet il-funzjoni b'Konċelebrazzjoni kbira mill-Kardinal flimkien ma' l-Isqfijiet u saċerdoti oħra, Funzjoni ligħaxx- qet u paxxiet tassew lil kull min kien hemm preżentil F'jum it-Tnejn — 24 ta' Marzu — ilquddies kollu sar fil-Bażilika. Kien jum ta' xita, imma n-nies ma qat- għux qalbhom: il-Bażilika kienet dej- iem mimlija. Fil-11 a.m. ir-Rev.mu P. Kustodju Erminju Roncari O.F.M., ikkonsenja d-diplomi u midalji tal- Bażilika lill-artisti, skond is-sehem li kellhom fi-bini u fit-tiżjin u f'beneme- Suor Maria Bianca, Franġiskana f'Nazzaret, ma' Sorijiet Franġiskani u ta' Ordnijiet oħra reliġjużi f'Nazzaret. reziji oħra tal-Bażilika, preżenti r- Rev.mu P. Ġeneral ta' l-Ordni, ħaf- na saċerdoti, reliġjużi u sorijiet. Wara nofsinhar, imbagħad, inbdiet il-festa ta' l-Annunzjata bid-Daħla Solenni tal-Beatitudni Tiegħu, il-Pat- rijarka Latin ta' Ġerusalem, Mons. Albertu Gori, O.F.M. Kien jum ta' xemx qawwija, li li mela lil kulħadd bid-dawl u l-ferħ. Trid tara — kitbet hawn Suor Bianca — x'korteo, x'laq- għa u x'dehra sublimil—Stħajjiltni qiegħda fil-Vatikan, f'Rumal Tisma' dak il-kant ħelu qisu nieżel mis-sema u jimla bil-ferħ lil kulħadd. Tkanta fl-aħħar it-'De Deum Laudamus', in- għatat il-Barka u aħna, wara li mor- na nbusu idejn il-Patrijarka, qagħad- na ftit nistrieħu. F'jum it-Tlieta — 25 ta' Marzu — JUM IL-FESTA: Fl-1o a.m. daħla tal-Beatitudni Tiegħu l-Patrijarka Al- bertu Gori, O.F.M., għal Pontifikal kbir tal-festa ta' l-Annunzjata, bl-as- sistenza ta' l-Eminenza Tiegħu l-Kar- dinal Garrone u Isqfijiet oħra. Il-kant kien xi ħaġa sublimi u mill-aqwa: xo- għol l-imsemmija Schola Cantorum ta' l-Art Imqadtsa. Wara nofsinhar imbagħad, fis-6, saret il-proċessjoni solenni b'sekulari u regolari u għaqdiet reliġjużi u ċi- vili, u popolazzjoni bla għadd, kul- ħadd bix-xama. tixgħel f'idejh u l- kant ta' 'AVE MARIA CLEMENS.. Xena tal-Ġenna li siltet id-dmugħ ta' faraġ minn għajnejn kulħadd. Meta daħlet il-proċessjoni fil-Bażilika ħar- ġet iboe Solenni konċelebrata IL- MISSJONI TAL-QABAR TA' mir-Rev.mu P. Ministru Ġeneral ta' l-Ordni flimkien ma' 40 Patrijiet Fran- ġiskani li spiċċat fit-8 p.m. Jum l-Erbgħa — 26 ta' Marzu — kien egħluq il-festi. Din saret fil-paj- jiż tax-xtajta ta' AKRI, fejn żbarka SAN FRANĠISK TA' AS- SISI, 750 sena ilu. Biex ifakkar din il-ġrajja l-Gvern biddel l-isem ta' triq li qiegħda ħdejn il-Kunvent tal-Pat- rijiet. Franġiskani u semmiha ''ST. Għall-inawgurazzjoni ta' din it-tifkira kien preżenti r-Rev.mu P. C. Kozer, Ministru Ġenerali ta' l-Ordni, ħafna Patrijiet u Sorijiet u poplu bla għadd. — Hekk intemmu l-festi ta' l-inawgu- razzjoni, tberik u konsagrazzjoni tal- Bażilika l-ġdida li, wieqfa f'nofs il- belt tal-'WARDA TFEWWAĦ', tib- qa' tgħanni u ssemma' l-għana ta' radd il-ħajr, tifħir u qima lil Marija bla ebda tebgħa u lill-Verb Etern li fiż-żmien tlaħħam hemmhekk. Dawk kollha li jkunu jridu jgħinu l-missjoni ta' l-Art Imqaddsa jistgħu jagħmlu dan billi jinkitbu fl-''Opra Pija tal-Qabar ta' Kristu'', għand il-Patri Kummissarju tat-Terra Santa (Kunvent ta' Ġieżu, il-Belt — Tel. L-imseħbin ikollhom sehem minn għadd kbir ta' quddies li ta' kuljum jiġi ċelebrat fis-Santwarji għeżież tal-Fidwa tagħna fl-Art Imqaddsa; u sehem ukoll minn dawk l-opri kollha ta' karità u ta' penitenza li jsiru fil-Palestina, kif — kien ta l-Papa Pawlu IV. $ jk k L-INDULGENZA TAL-PARZJUNKLA (2 ta' Din l-Indulġenza tal-Parzjunkla biex tintrebaħ jinħtieġ li wieħed ta' kull darba jidħol filknisja jgħid: Il-Missierna, Kredu, u mbagħad, Missierna, Sliema u Glorja għall-fehma tal-Papa. Skond il-liġijiet ġodda ta' l-Indulġenzi, din l-Indulġenza tal-Parzjunkla hi Plenarja darba waħda biss; għal kull viżta oħra hemm Indulġenzi Parzjali. Il-viżti jistgħu jsiru fil-knejjes tat-tliet Ordnijiet Franġiskani u fil-Knejjes Parroċċi kollha, f — Wara li l-qaddejja tal-Mulej kienet għaddiet 17-il sena fit-talb u fiċ-ċaħda agħha nfisha fis-Santwarju u fejn l-Għarus Divin kien ħabbrilha u wriha x'kellu jgħaddi minnha, hi kienet issa, jinn ħin għal ieħor: tistenna li. tibda ħti bidu għat-twetiieq ta' dik il- missjoni li sa minn ċkunitha kienet għaliha magħżula. : Dak. it-twajjeb u misterjuż pelle- grin kien qalilha li hi kellha tmur. fil- alestina… li hu nnifsu kellu ;mexxiha u jwassalha biex tiltaqa' ma' Kristu j… Iżda 'kellha tistenna, kellha ::: tistenna. A U kienet ilha tassew tistenna, l-im- sejkna Pawlina… u kien donnu beda a fix-xejn, Imma, sewwasew, biex Pawlina tidher iktar u biss ir-rebħa tar-Rieda t'Alla, l-opra tal-grazzja, l-mistennija tal-wetqa tagħha kienet twila, mbixkla, ta' niket kbir: aktar milli misterjuża għad-dehen tal-bnie- dem, imdawla u tiddi. għall-bniedem qad'is h għex bl-Emmna, bil-Fidi. Pawlina ġiet milquta minn marda f'għajnejha, kbira u ta' tiġrib, li ġegħ- tha tħalli l-monasterju u tmur mill- did għand il-famila tagħha biex ta- — għmel li jinħtieġ biex ma titlifx. għal ' kollox id-dawl. Missierha ħa lil din bintu, li hu kien hekk iħobb, fil-belt ta' Leone, f'Lozann, f'Berna f'Zurik, 1 f'Kollon għand l-aħjar u l-aqwa tob- ba u professuri magħrufin ta' dak iż- IL-QADDEJJA TAL-MULEJ PAWLINA TAL-MARKIZI. BENEFATTRIĊI KBIRA TAS-SANTWARJU TA' EMMAWS U TA' L-ART IMQADDSA (Jissokta ma' l-għadd ta' qabel) żmien. Dawn għamlu dak kollu li se- tgħu biex ifejquha, iżda kollox kien għal xejn, Hu l-Mulej li għoġbu jin- qeda b'din il-marda ta Pawla u b'dawn il-vjaġġi tagħha biex jeħodha hekk fil- bogħod, fejn sewwasew kien għażlilha kif u fejn kellha twettaq il-missjoni li għaliha kien ħatarha. U l-Mulej, fil-vjaġġ twil tagħha, mexxiha hekk: (1) L-ewwel għas. santwarju tal-Madonna ta' Salette fi Franza, fejn id-devota Pawlina, waqt it-talb imħeġġeġ tagħha, l-Mulej għar- rafha. li 'kellha tgħix ħajja moħbija u . fl-aħħarnett midfuna f'dik l-art li fiha bata Gesu'; (2) Fid-29 t'Ottubru 1850 fis-santwarju ta' Einseideln (fi Sviz- zera) ġeddet lilha nfisa f'għerusivra għal kollox ma' Gesu', (għarus divin, fil- waqt li qegħdet il-voti u l-wegħdiet ta- għha fl-idejn ta' bla ebda tebgħa Mar. ija, Omm divina; (3) Fil-25 ta' Marzu 1852, fis-santwarju tal-Madonna ta' Fourvieres (fi Franza), fejn talbet lil Marija l-grazzja li tista' tasal taħsel bid-dmugħ u ssaqqi b'demmha dik lart imbierka li ġiet imqaddsa u konsa- grata bid-dmugħ u bit-tixrid ta' demm ta' Binha Ġesu', Feddej tad-dinja; (4) Imbagħad mill-ġdid fis-santwarju ta' Ensiedeln, f'riġle'n Marija. Iżda, Ħamis ix-Xirka ta' l-1853, kien il-jum tal-wetqa għall-appostla serafika tagħna Pawlina de Nikolav. F'ħin ta' dawl divin ta' l-akbar karità li qait bħalu, twiegħed lil: Ġest — għarus divin tagħha — li malli missier- ha jħalliha, titlaq kollox u tterraq dlonk għal dik in-naħa fejn Hu, Fed- dej tad-dinja, kien bierek u kkonsagra bid-dehra tiegħu u li timxi warajh, pass, fit-triq tal-Kalvarju u , kemm jista' jkun, tixxiebaħ it-tbaxxija, fit- tbatija u fil-faqar…… F'dak il-jum li qatt ma jintesa' hi wegħdet 'l Alla bil- qawwa kollha ta' qalbha… ''li ma jkol- lhiex pajjiżha ħlief dak li kien hu ukoll tiegħu… batha u lil pajjiżha, kienet tassew sol- lenni u ta' b.a ebda tfixkil. F'Ruma malajr qalgħet 'udjenza pri- vata' minn dak l-anġlu Papa Piju IX, li fit-taħdita tiegħu magħha dlonk għa- raf li dik l-umli u devota pellegrina li kellu quddiemu, hi ħlejqa kollha kemm hi t'Alla, msejħa mis-sema għall-miss- joni speċjali fl-Art Imqaddsa, Il-Qad- dis, Piju IX fittex kemm seta' ifarra- ġha bħala missier; qallha kliem ta' l-ak- bar ħeġġa, wettaqha fi ħsibjiietha u Il-Qaddejja tal-Mulej, Pawlina tal-Markiżi De Nicolav, fil-wasla tagħha f'Ġerusalem. Fil-belt ta' Kolonn, fejn hemm il- fdaliviet jew relikwi tal-imqaddsa Sla- ten Magi, Pawlina talbithom b'ħeġġa liema bħalha sabiex igħinuha u jħarsu- ha matul il-vjaġġ twil u ta' tiġrib li kienet f'qasir żmien se tagħmel. U hekk Pawlina fit-22 ta' Lulu 1854, imbierka mill-maħbub missierha, telqet għal Ruma. L-aħħar tislima qa- bel it-tluq tagħha lil Missierha, lil qra- taha l-Barka tiegħu apostolka, lilha u f'dak kollu li kellha f'rasha li temm fil- missjoni li għaliha ħatarha l-Mulej għall-ġid ta' l-Art Imqaddsa. Minn Ruma l'appostla Pawlina mar- ret l-ewwel iżżur il-Palestina, Serafika, Assisi, fejn kellha ħafna għotjiet mis- Sema; minn Assisi telqet għas-santwar- ju tal-Madonna ta' Luretu — Nazzaret ta' l-Europa — fe'n Pawlina, b'sinjal tal-kbira mħabba tagħha lejn Alla, ġiet mogħnija bil-pjagi ta' Ġest Msallab; u fit-2 ta' Mejju 1858, Pawlina — iil- mistika kroċifissa — fuq mirkeb fl-aħ- ħarnett qabdet il-baħar… Kienu għaddew diġa' 43 sena minn meta Pawlina de Nicolav kellha l-ew- wel aħbar tal-missjoni tagħha fil-Pales- tina; qisu nofs seklu qabell… Ruħ mhix imwiezna minn Emmna qawwija żgur li kienet tiddubita mill-verità ta' dak it-tnebbiħ, ta' dawk l-aħbarijiet ta' dawk il-wegħdiet li kellha sa minn ċku- nitha . . . u fl-età tagħha ta' 47 sena kienet żgur ittajjar kull ħsieb u ma ki- netx żgur taqbad vjaġġ hekk twil u fl-istess ħin ukoll ta' tiġrib. Il-Qaddisin, iżda, mhux hekk jaħsbu fuq il-ħwejjeġ t'Alla. Huma dejjem bħala għodda f'idejn Alla ma jibzgħux mit-tifxil, ma jitilfux is-sabar u jaqtgħu qalbhom mal-mogħdija taż-żmien, im- ma jafu jistennew, dejjem imħejjin biex jagħmlu r-Rieda tas-Sema f'kull siegħa u f'kull ħin tal-jum li Hu jridhom sal- ħin saħansitra ta' qabel-mewthom. Fl-14 ta' Mejju ta' dik l-istess sena 1858, it-twajba u mħeġġa Pawlina tal- Markizi Nikolav, pellegrina mmexxija minn Alla, waslet fl-Art Imqaddsa; se- tgħet, għalhekk, tinxteħet għarkobtejha tqim dawk l-Imkejjen Imqaddsa maħ- sulin u kkonsagrati bid-demm ta' Għa. rustha Ġesu, u tagħti bews ta' mħabba fejn rifes u bierek Ġesti tagħha; set- għet iva, fl-aħħarnett, tħoll ilsienha u tgħanni l-innu ta' ħajr minn qalbha lill-Mulej u bil-kliem tal-Profeta Għan- nej tgħid: ''Kemm sbieħ u ħelwin hu- ma l-għamajjar Tiegħek, O Mulej, Alla ta' l-eżerċti; ruħi nħossha tinħall bil- btieħi ta' Alla Sidnal… Ħenjin dawk li jistgħu joqgħodu jgħammru f'darek O Mulej, li jfaħħruk għall dejjem''. F'dak il-jum tal-wasla tagħha fl-Art Imqaddsa hi kienet tabilħaqq ħienja, għax rifset fuq dik l-Art Imqaddsa lilha mwiegħda minn ħafna snin qabel, u għax fl-aħħarnett setgħet tagħti bidu għal dak l-apostolat hemm, sewwa sew, fejn Kristu nnifsu kien ħadem u temm il-fidwa tad-dinja. U hawn, baħar bla qies ta' ħsus ta' emmna, ta' tieba, ta' tama u wkoll fl- istess ħin, ta' uġigħ il-qalb u ta' niket għafsu 'l ruħha f'dak il-ħin ta' ferħ u hena; u donnha qegħdin narawha, maħruġa barra minnha nfisha, quddiem il-belt ta' Ġerusalemm, b'dirgħajha miftuħa bħallikieku trid tħaddanha magħha b'tgħannieqa ta' imħabba u karità evanġelika biex lil dik il-belt qattiela tlaqqam u tnissel fiha xrara minn dik il-ħajja, tqanqila minn dik l-imħabba ħanina, li l-istess Feddej Divin, Iben t'Alla-Bniedem, kien ot- frielha mill-qalb tiegħu ħanina, u li hi ma kinetx laqgħet, anzi li kienet maq- dret, stmerret u barret minnhalll Din il-ħelwa pellegrina kienet il- Qaddejja tal-Mulej, Pawlina tal-Marki- zi Nikolav, li ħajjitha ma kinetx ħlief pellegrinaġġ twil u veru maqtugħ biss minn xi ftit waqfien qosra 'l hawn u 'l hemm, imma wkoll kollha kemm huma waqfien miktubin fir-rieda t'Alla u b'sinjali li ma jitħassrux ta' tieba, ta' virtii u ta' erojiżmu tal-Qaddejja tal-Mulej Pawlina ta' Nikolav. Iżda, dak li l-aktar jgħolli, dak li l-aktar juri fid-deher, dak li l-aktar ifakkar għal dejjem u jagħmel li ma jiġi mħassar jew minsi qatt l-isem ta' Pawlina tal-Markizi Nikolav hu l-ksib u r-riskatt (fidwa) tas-Santwarju Evan- ġeliku ta' EMMAWS: għal din il-kisba tas-Santwarju ta' Emmaws, Alla nnifsu kien mexxa l-passi kollha tal-maħbuba qaddejja tiegħu. U hemm, f'Emmaws, ukoll, kellha tagħmel Pawlina l-aħħar waqfa fil-pel- legrinaġġ ta' ħajjitha: isimha kellu jiġi marbut. għal: dejjem mal-kbir- imwiet u, jekk inhi fir-riedà ta' Alla, Santwar;u tal-manifestazzjoni ta' Kristu ukoll tal-glorifikazzjoni tagħha fi ħdan Rxoxt, billi hemm ħalliet ġisimha fil- il-Knisja Kattolika. mistennija tal-qawma: minn bejn l- (Jissokta) AHBARIJIET TA' L-ART IMQADDSA MEXXEJ ĠDID GĦALL-KUSTODJA TA' L-ART IMQADDSA B'Ittra Ċirkulari tas-16 ta' Mejju li għadda, is-Segretarju Ewlieni tal- Kustodja ta' l-Art Imqaddsa, ħabbrilna b'ferħ kbir li fl-14 ta' l-istess xahar ta' Mejju, id-Definitorju Ġenerali ta' l-Ordni ħatar b'KUSTODJU TA' L-ART IMQADDSA u GWARDJAN TAL-GĦOLJA TAS-SIJON, IR-REV.MU P. ERMINJU RONCARI, O.F.M. Fuq P. Erminju Roncari aħna diġà konna tkellimna fil-għadd Nru. 4 tas-sena li għaddiet (1968), billi fl-aħħar Kapitlu tal-Kustodja kien ġie magħ- mul President Kustodjali u kellu jmexxi l-Kustodja għal matul il-marda twila ta' l-ex-Kustodju, ir-Rev.mu P. Alfons M. Calabrese. L-imsemmi P. Roncari hu bniedem ta' dehen u ta' ħila kbira, hu iben il-Kustodja li għaliha dejjem ħadem bl-akbar zelu. Bit-tmun f'idejn bniedem bħal dan ma jistax ikun li l-missjoni ta' l-Art Imqaddsa ma tmurx 'il quddiem. Aħna li nafuh biżżejjed tajjeb, f'isem din ir-Rivista tagħna u f'isimna, hifirħulu minn qalbna; u nitolbu lill Mulej jagħtih bil-grazzja u bil-kariżmi meħtieġa sabiex jagħraf imexxi dik l-ewlenija Missjoni ta-Knisja Kattolika u l-ġawhra. tal-Missjonijiet Franġiskani. EGĦLUQ IT-TMENIN SENA TAL-PATRIJARKA TA' ĠERUSALEM Fid-9 tax-xahar ta' Frar li għadda, il-Beatitudni Tiegħu, il-Patrijarka ta' Ġerusalem, Albertu Gori, O.F.M., għalaq it-80 sena tiegħu. Għal din l-okka- żjoni l-Papa Pawlu VI bagħatlu tifħir u barka speċjali. Il-Patrijarka Albertu Gori, għalkemm għandu dan iż-żmien kollu, jidher qawwi u sħiħ, mimli bl- għerf u bl-esperjenza, u jista' jħares lejn iż-żmien tal-ħajja u tal-ħidma tiegħu mgħoddija fix-Xerq b'għoġba u faraġ kbir. F'pajjiż għaqquxi, fejn qatt ma hemm sliema u kwiet, Mons. Gori kien għal żmien twil Kustodju ta' l-Art Imqaddsa u mill-1949 sal-lum: Patrijarka ta' Ġerusalem. F'dan iż-żmien tiegħu: inbnew 18-il knisja; 29 skola; 18-il resi- denza għas-sorijiet tas-SS.mu Rużarju; u dejjem kellu kura speċjali għall- mixi 'l quddiem tas-Seminarju, li mill-1949 sal-lum ħarġu minnu 39 saċerdot. F'isem il-ħbieb kollha tar-Rivista tagħna ''Leħen l-Art Imqaddsa'' nagħm- lulu x-xewqat tagħna għal ħajja itwal u dejjem għammiera ta' ġid. że Ġil ini dik dika i IT-TURIŻMU FL-ART IMQADDSA Kif għarraf l-''Information of Israel'', fl-1967, it-turisti fl-Art Imqaddsa waslu fil-għadd ta' 291,000: il-wasla tagħhom naqset imbagħad il-għaliex f'Ġunju ta' dik is-sena qamet il-gwerra bejn l-Għarab u Iżrael. Fis-sena ta' wara, 1968, l-għadd ta' turisti kiber aktar minn qabel il-gwerra, u waslu sa 432,000, li minnhom 145,000 kienu Amerikani. Fost dawn għandu wieħed iqis li l-Insara kienu ħafna ftit, għax ta' sikwit jagħmlu dan il-vjaġġ aktarx bħala żjara ta' karattru ta' għarfien soċjali u politiku milli bħala pellegrinaġġ reliġjuż fl-art ta' Ġesu. Il-Ministru tat-Turiżmu f'konferenza stampa stqarr bil-miftuħ: Iżrael fl- 1969 jista' jilqa' 600,000 turist, li jħallu qligħ għat-Teżor aktar minn mitt elf dollaru, basta li l-qagħda fil-Palestina ma titgħarraqx iżjed u tkun ta' qtiegħ il-qalb għat-turisti. X'JISWA LI TMUR PELLEGRINAĠĠ FL-ART IMQADDSA San Pier Damiani, li għex fis-seklu XI, l-ewwel Monaku u mbagħad Kar- dinal tal-Knisja Kattolika, hekk mar jikteb lill-Markiż Ranieri: ''fiena amart- lek bħala penitenza għal dnubietek tmur żawwari (pellegrin) f'Ġerusalem biex traqqad il-Ħaqq tal-Mulej billi tagħmel dak il-vjaġġ twil. Iżda inti, b'dana. kollu, aktarx mingħajr ma lanqas taf, x'se jsir minnek għada, dejjem ittawwal minn jum għal ieħor u, minħabba l-biża' li tagħmel dak il-vjaġġ, ma tfittix li tqiegħed lilek innifsek fiż-żgur u tkun żgur minn ruħek, mingħajr ma tifta- kar dak li għandna miktub: ''Min jibża' mir-riħ, ba jiżra' qatt, u min joqgħod jibża' mix-xita ma jaħsad qatt'' (Ekkl, 11, 4). Drawwieti hi: nagħti penitenza mhux lil kif wieħed ikun jixtieghom, u wisq anqas kif wieħed jitlobhom. Sirt naf minn wieħed minn sħabi, ir-raħeb Rikkardu, li ftit żmien ilu, tmint irġiel li kienu ġejjin lura bil-mixi minn pellegrinaġġ fil-Palestina, kien ilhom ma jieklu erbat ijiem u kienu se jmutu bil-ġuħ. Bdew jitolbu 'l Alla, li joħloq ikel lil min ikun bil-ġuħ (Salm 135, 25). Kif temmew it-talb sabu quddiem għajnejhom fl-art ħobż sabiħ u mill-aktar bnin. 'Ukoll dak ħuna l-ieħor Bonizone, waqt li kien ġej lura minn Ġerusalem, qabditu fuq il-mirkeb tempesta qalila, li kien donnu se jegħreq. Tfarrak il- mirkeb u mietu sħabu kollha; hu imma, qabad ma' xkora mimlija bil-pezez — tal-ħarir, u għal tlitt ijiem issielet mal-mewġ. Fl-aħħar imma ġie merfugħ minn xi baħħara. U hekk, dak li darba salva lil Pawlu (Atti, 27, 23; 2 Kor. 11, 25), salva wkoll lil dan ħuna Bonizone. Inti, għalhekk, meqjum Sinjur Markiż, ftakar f'dawn l-eżempji u itma fil-Mulej u mhux f'qawwietek; u Alla jħarsek minn kull għatx fil-pellegrinaġġ tiegħek. '' Nixtiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġej- jin, li telqu minn din id-dinja qabil- na,u li nieshom jixtiequna niftakru fihom fit-talb tagħna. VITTORIOSA — Caterina u Pao. lo Grima, Carmela Grech, Emma- nuele Gianpatist u Giovamni Gri- ma, Vincenza u Ġorġ Gauci, Lewis, Alessandru u Franz Grech, Grace u Paola Grima, Josephine Aquili- na, Carmela, Joseph, Tereża, Jo- sephine u Romeo Pace, Alessandro Pace, Carmela Aquilina, Joseph Pace, Rożina Agius, Lwiġi Busut- til, Venera Cortis, Emmanuele Bu- geja, Giuseppe Hili, Maria Anna Fenech, Willv u Roża Gauci Neri. ku u Rose Gauci, Salvu Gauci, Sal- vi Zammit, Assunta u Emmanuele Formosa, Framcesco u Lucrezia Ca ruana, Giuseppe Barbara, Giovan- mi Brincat, Lorenza Brincat, Giu- seppe u Carmela Saliba, John Ma- rv u Marv Rose Zammit, Melita u Joseph Portelli, Bertu Zammit, Ruġġieru Saliba, Felicia Grech, Toni Saliba, Giuseppe Hili, Jimmv Brice, Lorenza Darmanin, Salvu Zammit, Giuseppe Spiteri, Dolores u Adelaide Spiteri, Maria Micallef, Concetta Gatt, Giuseppe Borg, Sal- vu Gauci, Carmelo, Rosina, Anto- SLIEMA — Ulisse Azzopardi, Do. menica Azzopardi, Melania u Giu- seppe Psaila, Josephine Debono, Evelvm Warrington, Carmela u Wal- ter Steel, Carmelo, Rożina u To- minu Pace, ; COSPICUA — Stella Caruana, Nazju Chircop, Gaetana Geret, Mi- chelina Camilleri, M. Stella Carua- na, Emmanmele Bugeja, M.i Anna u Luigi Fenech, Paolo u Paolina Bugeja, Willv u Roża Gauci, Ne- riku u Roża Gauci. KALKARA — Raffaele u Ġużi Mirabitur, Gregorio u Luis Suban. MARSA (Madonna Regina Mun- si) — Lina u Rosalia Farrugia, For. tunatu u Angelo Micallef, iJoseph Pullicino, Caterina u Edwin Rich- man, Giuseppe Agius, Cettina Sul- tana, Carla Camilleri, Mananni Ca- ruana, Ġanni Caseum, Franz Camil- deri, Ronnv Cutajar, Ġuża Mizzi, Maria Mizzi, Rożaria Chircop, Pao- lo u Francesco Pace, Stella u Ġan- mi Pace, Maria u Ferdinandu Di- mech, Benigno, Vittoria u Salvinu Galea, Nicola u Carmela Farrugia, Salvu Said, Romeo u Maria Cuta- jar, Rożina u Pawlu Pace, Ġuża u Franco Bartolo, George Scicluna, Ġużi Galea, Carmelo u Leli Zam- mit, Paolo u Carmelo Testa, Cate- rina u Ġużi Debomo, Carmelo u ŻEJTUN — Domenica, Giovan- ni u Carmelo Cassar, Filippa, An- gela u Orazju Ellul, Caterina De- sira, Vincenzo Tabone, Ġuża Sina- gra, Carmelo Tonna, Ġuża Man- gion, Grezz, Ġużi, Grezzju Maria u Nina Sevchell, Angelo Gatt, Ma- rianna Portelli, Francesca Tabone, Loretu, Miriam u Wenzu Cutajar, Maria D'Emanmele, Maria Scerri, Roża Abela, LUQA — Carmelo, u Giovanna Formosa, Agnes, William, Robert, Henrv Booker. RABAT (Knisja ta' Ġieżu — Pi- mu u Lieni Portelli, Carmelo u Car. mela Chetcuti, Gaetano Chetcuti Carmela u Felice Camilleri. VALLETTA (Knisja ta' l-Erwieħ) — Tereża u Salvu Farrugia, Annet- ta Grech, Carmelo, Giammaria u Carmela Ellul, Giuseppe Galea, Grazia, Nazzarenu u Salvatore Ga- lea, John u Carmel Barbara, An- netta u Carmelo Cuschieri, Rosaria Spiteri, Rosaria Sevchell, Salvatore Vella, Riccardo Laurenti, Carmelo u Melita Buttigieg, Francesco, Car- melo, uCaterina Camenzuli, Flora, Antonio, Arturo, Maria u Stella DeGiovanni, Luigi, Ġużi, Marian- na, Ġużeppa u Carmela Frendo. SIĠĠIEWI — Angelo u Carmen Delia, Vincent u Vittoria Vassallo, Maria u Saverio Calleja, Joseph u Manwela Falzon, Carmela Xerri, ĦAMRUN — Victor Galea, Ro- żina Mangion, ĦAŻ-ŻEBBUĠ — Giuseppe Vel- la, Marianna Bonnici. ĦAD-DINGLI — Luigi Azzopar- di, Maddalena, Angelo, (Carmela, Luigia u Maria Azzopardi, Giusep- pe u Anġlu Attard. GŻIRA — Crvril, Charles, Tonv u Rosario Abela, Ġużi, Rożina u SAN LAWRENZ (Għawdex) — Maria Anna Cassar, Luigi Caruana, Grazia Cremona. Min-naħa tagħna niżguraw lil qra- bathom li l-erwieħ ta' dawn il-mejtin għeżież ikollhom dejjem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu.