'Pro Memoria — Ħsibijiet Żgħar' — Manuskritt ta' Dun Karm M eta nxtħett għax-xogħol tal-ġbir tal-poeżiji bil-Malti ta' Dun Karm, xogħol twil u iebes ta' snin sħaħ, kont naf li min- natura tiegħu nnifsu dan il-qasam ta' ħidma kritika hu meqjus bħala inkomplet, jew aħjar bħala qasam li jibqa' dejjem, bħala possibbiltà, miftuħ għat-tkomplija. It-tradizzjoni għanja ta' l-edizzjonijiet kritiċi f'bosta pajjiżi oħrajn hi interefsanti wkoll, fost l-oħrajn, sewwasew imħabba fl-iżviluppi, iż-żidiet u l-adattament li jsiru aktar tard. Il- bibljografija tikber u tistagħna dejjem kull meta n-nies kompetenti f'din l-għalqa ta' studju jlaqqgħu flimkien is-sejbiet tagħhom ta' kull xorta, Fid-daħla tiegħi għall-volum Dun Karm — Il-Poeżiji Miġbura (Karmen Mikallef Buħaġar — Klabb Kotba Maltin, 1980) stqarrejt li minkejja din il-ħidma kollha, ma stajtx inħalli barra l-possibbiltà li nsib jew jinstabu versi oħrajn tal-poeta mxerrdin 'l hawn u 'l hinn, Ftit wara, meta ħriġt il-bijografija Dun Karm — Il-Bniedem fil-Poeta (Klabb Kotba Maltin, 1980), xandart għoxrin poeżija oħra li ma kontx inkludejt fil-volum. Dawn l-għoxrin poeżija huma l-kontribut ġdid li 104 DUN KARM IL-MALTI joħroġ minn manuskritt interessanti tal-poeta, Pro Memoria — Ħsibijiet Żgħar, miżmum għand Dun Ġużepp Mangion, Sależjan, li kien ingħatalu mill-awtur innifsu. Fir-riflessjonijiet li ġejjin, se nagħti deskrizzjoni tal-manuskritt kollu, u nindika xejriet u konklużjonijiet li joħorġu minn stħarriġ sħiħ tiegħu. Il-Werrej Sħiħ Fit-73 paġna tal-manuskritt hemm miġburin, bil-kalligrafija tal- poeta, versi bil-Malti, bl-Ingliż u bit-Taljan, kif ukoll xi kitba oħra (varia fil-lista li ġejja). Dan li ġej hu l-werrej sħiħ: Paġna 1 Lill-Knisja Kattolika Minn Shakespeare (15/9/28) Kelma Kienet Fil-Bogħod minn Goethe; Varia 5 Varia -7 Malta Ċiviltà Ġdida (6/3/32) 9-11-— Mewt(1930) 12-13 Immortalis (5/3/32) 14 Evolutioni (13/3/32) 15 Nar tat-Tiben7 Ars Amandi u… (20/3/32) 16-17 Rmied (1932) 18-19: Mela Inti Alla (1/4/32) 20-21 Dehra ta' April (30/4/32) 23 Ruħ l-Imħabba 24 Il-Mara L-Għolja tal-Qdusija (15/6/32) 28-29: God 40 Milied u Missjoni 42 Tweġiba lil Biljett ta' Miss Marv Mejlek (25/12/32) Qra Santa (25/12/32) 45 Nhar in-Nawfraġju (19/1/33) IL-MALTI MANUSKRITT TA' DUN KARM 105 47 Frak biex ma Jintilefx (12/4/33) Naf…u Nemmen 48 Kewkbit l-Imħabba (6/5/33) 49-50: Il-Werqa (6/5/33) $l-52: Bla Magħruf (7/5/33) 53 Ir-Rażna (15/5/33) 54 F'Kollox l-Id t'Alla (16/5/33) 55 Għall-Album ta' Ġuże Galea (17/5/33) 56 Fl-Album ta' Pawlu Caruana Ħabib'ta' Gerada (7/6/33) 57 Lil Mr. D.J. Arkell of St. Edward's College — Tweġiba għal Xmas Card Tiegħu (22/12/33) 58 Tweġiba lil Marija Mejlak li fix-Xewqat tal-Milied Sejħitli 'Lill-Kbir Poeta Tagħna'' (24/12/33) 59 Nhar in-Nawfraġju (1934) 60 Ħsieb (varia) 61 Dehra tat-VIII ta' Settembru 1565 (1978/34) 62 Qassis Ġdid (26/8/34) 63 Lill-Prof. .. Pidi (5/10/34) 64 Milied u Presepju (24/12/34) 65 Varia (23/9/44) 66 F'Biljett lir-Rev. du Patri Glavina S.J. (2/4/45) 67 Innu għat-Tfal ta' l-Iskejjel Primarji 68 Lill-Madonna (1/5/50) 69 Lill-P. G. Cremona f'Lixandra (3/6/54) 70—71 Innu ta' l-Emigranti Maltin lil Malta (22/2/50) 72 Ingenuità (8/9/40) 73 Ċiviltà Ġdida (6/3/32) Jekk minn din il-ġabra kollha tħalli barra t-testi magħrufa mxandrin fi żmien il-poeta, kif ukoll it-testi mxandrin minni f'Dun Karm — Il- Bniedem fil-Poeta, jibqa', bejn wieħed u ieħor, dawn il-ħwejjeġ ta' interess għall-istudjuż: (a) xi varjazzjonijiet u tibdil fil-verżjoni ta' xogħlijiet importanti magħrufa; (b) xi versi bl-Ingliż u bit-Taljan; (ċ) xi riflessjonijiet ħfief jew qlib ta' versi minn ilsien ieħor għall-Malti. Se nittratta fil-qosor kull taqsima msemmija. Varjazzjonijiet ta' xogħlijiet magħrufa Wieħed mill-aspetti importanti fl-istħarriġ tal-proċess kreattiv, mibni tabilfors fuq ix-xhieda li toħroġ mill-irqaqat kollha tal-manuskritt, hu l-għarfien tad-differenzi, żgħar jew kbar, li bis-saħħa tagħhom il- poeta jasal għall-verżjoni aħħarija tiegħu. Ma' tul din il-'mogħdija'' mentali ssib ħjiel ta' l-għażliet, ix-xejriet u l-konklużionijiet ta' l- 106 DUN KARM IL-MALTI awtur hu u jasal għall-aħħar espressjoni tiegħu. Il-każ l-aktar importanti ta' din ix-xeħta hu dak li jolqot lill-aħħar terżina tas-sunett ''Lil Malta''. Fil-verżjoni magħrufa mxandra mill- poeta f'Il-Malti, III, vol. XV, Sett. 1939, p. 67, u f'Il-Għana ta' Dun Karm (ed. Ġ Bonnici), I, A.C. Aquilina £ Co., 1939, p. 168, it-terżina hi din: Daqsek lil ħadd; għaliex jekk inti żgħira, setgħetek huma kbar fir-ruħ u l-ġisem, u ġmielek sa fil-kbar nissel il-għira. L-iskema tar-rima tas-sunett torbot lill-aħħar kelma ta' l-ewwel vers tat-terzina (żgħira) ma' seħbitha fi tmiem it-tielet vers (għira). Għall- ewwel Dun Karm kiteb il-kelma ċkejkna biex taqbel mal-vers finali: u jien ma smajt lil ħadd jgħidlek: imsejknal It-tibdil tal-kelma (żgħira minflok ċkejkna) hu msieħeb mat-tibdil tal- vers finali. Dawn huma l-erba' verżjonijiet miktubin, fil-fehma tiegħi, fl-ordni tal-għażla li twassal għall-għażla definittiva: (a) u ġieli sa fil-kbar nissilt il-għira. (b) u jien smajt fuqek kliem li jfisser għira. (ċ) u ġmielek nissel sa fil-kbar il-għira. (d) u ġmielek sa fil-kbar nissel il-għira. Nagħżel li nqiegħed f'din l-ordni dawn l-erba' versi differenti fil- forma, kważi identiċi fil-qofol tematiku, mhux biss għaliex aktarx dan hu l-aħjar qari tal-proċess tal-kitba fil-manuskritt, iżda wkoll u aktar għaliex mill-ewwel verżjoni sa l-aħħar waħda hemm mixja lejn defini- tezza fl-espressjoni. Il-poeta jrid jikkuntrasta ċ-ċokon ġjografiku tal- pajjiż mal-kobor (ġjografiku u kulturali) tal-kbar, u għalhekk jisħaq fuq 'd-għira'' (kulturali). L-akbar differenza hi bejn l-ewwel żewġ versi u l-aħħar tnejn; it-tnejn ta' l-aħħar ivarjaw biss fil-qagħda tal- kelma nissel. Iċ-ċaqliqa tal-kelma toħloq bidla sostanzjali fil-mewġa mużikali ta' l-endekasillabu. Jekk jitħalla barra, għaliex hu fiss u regolari, l-aċċent fuq l-għaxar waħda, u jekk wieħed jiftakar li l- endekasillabu jitlob żewġ aċċenti jew tlieta oħra fuq l-ewwel tmienja, wieħed jista' jikkonkludi li Dun Karm qiegħed jagħżel bejn żewġ mewġiet ritmiċi: 4—8— 10 jew 2—-6—10, Fil-każ ta' l-aħħar interpret- azzjoni tibqa', fil-fehma tiegħi, il-possibbiltà li wieħed jissuspetta li Dun Karm ried jirrikorri għal għażla aktarx rari fit-tradizzjoni ta' l- endekasillabu, għad li hi preżenti wkoll fil-poeti ewlenin, bħal Dante: IL-MALTI MANUSKRITT TA' DUN KARM 107 l-għażla ta' l-aċċent fuq is-seba' sillaba. Skond din l-interpretazzjoni (li qiegħed nagħtiha biex inqis il-possibbiltajiet kollha, aktar milli għaliex naħseb li hi l-għażla ta' Dun Karm), il-kelma magħżula, u mbagħad imċaqalqa minn postha, (/issel) tieħu l-aċċent ritmiku, u l- endekasillabu jispiċċa biex isegwi din il-mewġa mużikali: 2—7—10. Hu x'inhu, tibqa' dejjem it-tensjoni (l-aqwa xejra tas-sunett, u xejra li Dun Karm iħaddimha b'ħila kbira fl-aqwa sunetti tiegħu) bejn żewġ sillabi mqegħdin ħdejn xulxin li t-tnejn qegħdin jiġġieldu għas- supremazija ta' aċċent wieħed bejniethom (kbar nissel). Dettal ieħor f'din it-terżina jolqot lit-tieni vers. Dun Karm għażel mill-ewwel il-kliem kollu li hemm fil-verżjoni finali, iżda għall-ewwel qiegħed il-kliem f'din l-ordni: huma setgħetek kbar fir-ruħ u l-ġisem Fil-manuskritt huwa biddel din l-ordni billi qiegħed in-numri 1, 2, 3 fuq il-kelmiet setgħetek, huma u kbar rispettivament, biex wasal għall- vers magħruf. Għandhom tifsira wkoll il-varjanti taż-żewġ versi li ġejjin; it-tibdil jintfehem atijar jekk jitqabbel mal-verżjoni finali: lill-ġara Italja, l-omm tal-poeżija, lill-ġara tagħna, l-omm tal-poeżija, Inħobb ukoll lill-oħra, llum ta' ġewwa, Inħobb iżjed lill-oħra, llum ta' ġewwa, Fil-test mogħti f'Il-Għana ta' Dun Karm (iżda mhux fit-test imxandar f'Il-Malti), wara l-virgola li taqsam il-vers fi tnejn hemm il-vokali i miżjuda (illum minflok /lum). Varjazzjonijiet importanti oħrajn jinstabu fl-aħħar żewġ versi ta' €Lil Mikiel Anton Vassalli''. Qabel ma wasal għat-test magħruf u kont ewlieni fost in-nisel tagħna li ħsibt il-jedd li nkunu ġens għalina u fhimt li biss il-kelma li hi tagħna troddilna l-jedd li nkunu ġens għalina. Il-bidla hi xhieda ta' tfettiħ u tkabbir tar-rilevanza nazzjonali ta' Vassalli, kif ukoll xhieda ta' reviżjoni ħafifa ta' x'inhi l-bażi tal-jedd ta' l-indipendenza. Fl-ewwel verżjoni Vassalli jidher biss bħala lingwista li ra. fil-lingwa l-kwalifika waħdanija għall-awtonomija politika; fil-verżjoni magħrufa Vassalli jidher ukoll bħala politiku, u 108 DUN KARM IL-MALTI mhux biss bħala difensur jew studjuż ta' l-ilsien. Hu mifhum skond il- komponent prattiku tal-persunalità tiegħu, u mhux biss jew l-aktar skond il-kontribut li ta fil-qasam tal-lingwa. Hemm dejjem implikat, madankollu, il-fatt li Dun Karm, bħala romantiku, jemmen li l-lingwa distinta u n-nazzjonalità jimxu flimkien. Il-verżjoni bikrija sseddaq il- fehma ta' De Amicis, u ta' oħrajn, li fejn m'hemmx lingwa m'hemmx nazzjon. L-identifikazzjoni ta' Vassalli mal-mixja Maltija lejn l- Indipendenza, madankollu, hi komuni għaż-żewġ verżjonijiet: fhimt u kont ewlieni li ħsibt il-jedd, fuq naħa, u fuq in-naħa l-oħra l-frażi li nkunu ġens għalina. Xi versi bl-Ingliż u bit-Taljan Il-manuskritt jinkludi wkoll żewġ poeżiji bl-Ingliż u tnejn oħra bit- Taljan. L-ewwel waħda bl-Ingliż hi ''Malta'' li Dun Karm igħid li tikitbet minn M. Freda Chisnell mill-Iskozja fis-7 ta' Novembru 1930: €The authoress for six vears lived in Malta. Poeżija oħra hi ''God — From mv juvenile book of songs''. Huma versi li l-poeta kkopja minn ktieb ieħor, jew versi miktuba minnu stess7 L-istrofi huma sempliċi u mużikali, u jfissru sentimenti ħfief dwar Alla u l-ħolqien: IL-MALTI MANUSKRITT TA' DUN KARM 111 Il-versi ''Ora Santa'' jesprimu sentimenti komuni oħrajn li wieħed jistenna mill-bniedem medju li jemmen. Hemm diwi mill-qrib ta' l- innu ''Nirien ta' Mħabba'', imxandar f'Il-Malti, II, vol. Id-dekasillabu, il-metafori ewlenija, u għadd ta' frażijiet huma x-xhieda ewlenija ta' din ir-rabta, li xi drabi twassal anki għat- traduzzjoni stess, kif jidher minn dan il-konfront: Nel mistero del Pane e del Vin. b) Ħalli nħobbok, inħobbok, inħobbok Fil-misterju ta' l-għeneb u s-sbul. Il-mużikalità tad-dekasillabi u ta' l-iskema tar-rima, l-għażla ta' kliem imsieħeb l-aktar mal-virtujiet ewlenin tal-fidi, is-sens tal-qima u t-tama huma xejriet li f'waqtiet oħrajn sabu espressjoni wisq aktar valida, u tbiegħdu ħafna minn din il-burdata mużikali ħafifa. Ingenuità hu sunett diskursiv miktub b'burdata satirika, imnebbah mill-qagħda politika dinjija tas-snin tletin-erbgħin. Aktar mill-ħarsa li jagħti lejn il-gwerra hu interessanti l-mod kif il-poeta jdeffes fil-qafas marsus tas-sunett ġabra ta' ġrajjiet veri, jorbothom bil-ħajta tal- 112 DUN KARM IL-MALTI kundanna tiegħu maħlula f'motiv ironiku qares, u joffrihom bħala argument kontra ż-żewġ ditttaturi, diġà mwassla fil-mument storiku li l-ħażen tagħhom jidher ukoll imsejken (interpretazzjoni etika maħlula fi mġiba psikoloġika). Bħalma għamel darba oħra fi spunti ta' versi satiriċi kontra Mussolini, hawn ukoll Dun Karm jinterpreta l-qagħda ta' żmienu u jsieħeb il-gravità ma' l-ironija: Kitbiet oħrajn Mill-bqija, il-manuskritt iħaddan xi riflessjonijiet ħfief jew kummenti li l-poeta għamel u ħass li kellu jiktibhom; fih ukoll qlib ta' versi għalihom weħidhom. Ngħidu aħna, hemm it-traduzzjoni ta' ''A thing of beautv isa jov for ever'' ta' Keats: Ħaġa sabiħa għajn ta' ferħ għal dejjem. Il-vers anonimu ''the idle singer of an emptv dav'' hu maqlub: l-għannej għażżien li jgħanni f'jum il-btala. Id-deni li n-nies tagħmel jgħix warajhom, Il-ġid aktarx jindifen ma' għadamhom. U 'kk ma tibkix biex int imdorri tibki) IL-MALTI MANUSKRITT TA' DUN KARM 113 Paġna oħra hi meħuda minn ġabra ta' kliem Ingliż imqabbel fil- ħoss u fit-tifsira ma' kliem Malti, e.g., cable — ħabel; coffin — kefen; kettle — kitla; cake — kagħka; mar — marrar; garble — għarbel; pot — bott; he — hu; wade — wied; roof — raff; door — dur(dar); dad, dada, daddv — ta, tata. Egħluq Minbarra l-fatt li l-manuskritt jiġbor versi li ma kinux magħrufa, u versi oħrajn fost l-aktar apprezzati mill-opra tiegħu kollha, hemm fih ukoll xhieda tal-kura li biha l-poeta kien iqis ix-xogħlijiet tiegħu, imqar dawk li minn ċertu żmien 'il quddiem f'ħajtu ma baqgħux isibu l-ħeġġa ta' qabel biex jixxandru ftit wara li jkunu nkitbu. Hemm irqaqat oħrajn li jistgħu jingħarfu bi stħarriġ ieħor tal-manuskritt, . iżda l-konklużjoni ewlenija hi li fih il-poeta ħares ħarsa lejn uħud mill- aqwa xogħlijiet tiegħu, inkluda oħrajn li m'humiex ta' importanza ewlenija, u ta xhieda ta' kemm kienet bħallikieku naturali x-xejra tiegħu li jittraduċi l-versi li jolqtuh, ħidma li setgħet fil-fatt sabet xorti akbar fil-programm ta' ħajtu. Xi xogħlijiet oħra ta' Oliver Friggieri dwar Dun Karm Il-Kultura Taljana f'Dun Karm, Malta, 1976. Mekkaniżmi Metaforiċi f'Dun Karm, Malta, 1978. Dun Karm — Il-Bniedem fil-Poeta, Malta, 1980, 1985. Dun Karm — Il-Poeżiji Miġbura, ed. kritika, Malta, 1980. To je, u asveċen. viże' obj Razvoj dva 83, Ehiżus opUlAran i govol tà, L. żiux-a dalizam, jn aemeġonaunja 4 Żvawdizn, sthbħh Geografski pġ M MALĦONARNA €10, fe: msina ŻniġjitU VEĊU povezajr MTHDH, Gen eopmiszi tla i: zidobio svojju dopim Kom onmo rIE2GDSE vż zi 6 MIKIEL 377 oħusar lntto lijanskom. je isieTO 1210 nerare TAA4 — 1AZA) ĠER A) x Qajezikal EŻ35 Ok. skudlatadunjonez $. Menz v0va ĠeEvA, EQĊ) € d im fa, ad. żare il-Vangolo, ma ċ) A GI Ta a taq Da ijaġ i Map iradian, 8. ghex mew tifi wi eu, pet rem ħKB expetet sw sec s Dehra ta' siltiet mill-artikli dwar Dun Karm li Dr, Oliver Friggieri ppubblika f'diversi pajj l-Ispanjol, is-Serbo-Kroat, iċ-Ċekoslovakk eċċ. Ġ iii LIRI Ġiġi l iċ lingwi differenti — fosthom il-Grieg, in-Norveġiż, IL-MALTI MANUSKRITT TA' DUN KARM 115 UL-Ewwel Poeżija ta' Dun Karm'', Il-Polz (Malta), 26, 1974, pp. 4—7. Dun Karm, Poeta tal-Poplu, Qassis li Interpreta Nazzjon', Problemi ta' Llum (Malta), XXI, 2, 1981, pp. 38-43. Dun Karm: xi Aspetti tal-Persunalità'', ir-Ruħ fil-Kelma, Malta, 1973, pp. 23—35. Dun Karm u l-Kultura Maltija'', Pastor (Malta), XIV, 133, 1980, pp. 27—29. 'Dun Karm jirrakkonta dwar Ħajtu'', Sagħtar (Malta), XI, 76, 1981, pp. 5, 20, 27; Xi, 71,pp.5,11,25. Il-Poeta tal-Kristjanità Maltija', Problemi ta' Llum (Malta), XXV, 6, 1985, pp. 128—-133, fPoesiens utvikling pa Malta'', Vinduet (Norveġja), 38, 1984, pp. 66—70. tErba' Poeżiji Mhux Magħrufa ta' Dun Karm'', Il-Malti (Malta), II—IV, vol.