Il-Miġja tal-Appostlu Pawlu f'Malta Tifkira tal-1950 Sena minn din il-ġrajja Introduzzjoni L-għejun letterarji tal-Atti ta' Pawlu u Tekla, l-Ittri ta' Pawlu u l-Atti tal-Appostli huma s-sors ewlieni li jwaslulna tagħrif dwar l-Appostlu Pawlu u l-ħajja tiegħu. L-Appostlu Pietru jsemmi ukoll lil Pawlu fit-Tieni Ittra (2 Pt 3,15.16), imma jgħid biss li Pawlu jikteb l-Ittri bil-għerf kultant tqil tiegħu. Fl-Atti ta' Pawlu u Tekla: ktieb apokrifu (mhux aċċettat mill-Knisja fost il-Kotba Mqaddsa tal-Bibbja); miktub madwar is-sena 180; fih tagħrif mhux dejjem ta' min joqgħod fuqu; ma jsemmix il-miġja f'Malta; jieħu lil Pawlu direttament mill-Greċja għall-Italja (Filippi, Korintu, Italja). Fl- Ittri ta' Pawlu: miktubin mis-sena 51 sas-sena 67; fihom tagħrif sod, imma okkażjonali, mingħajr bijografija sistematika; isemmu. t-tliet għarqiet li ġarrab Pawlu qabel ġie Malta (2 Kor 11,25), imma ma jsemmux il-miġja f'Malta. Mill-banda l-oħra fl-Atti tal-Appostli: miktub minn Luqa probabbilment ftit wara l-mewt tal-Appostli Pietru u Pawlu, tissema Malta u huwa l-għajn ewlenija għall-miġja ta' Pawlu fostna. Dan il-Ktieb huwa monografija storiko- reliġjuża tat-tixrid tal-Evanġelju fl-Art Imqaddsa permezz ta' Pietru (Atti l-12) u fl-Imperu Ruman permezz ta' Pawlu (Atti 13-28). Dwar il-miġja ta' Pawlu jgħid dan li ġej. Pawlu kien sejjer Ruma bħala priġunier, flimkien ma' priġunieri oħra, biex jidher quddiem il-qorti ta' Ċesari kif kien talab hu, billi kien pajżan Ruman (Atti 25,10-12). Telqu mill-port ta' Ċesarija b'ġifen ta' Adramitti (issa Edremit, fil-Punent tat-Turkija). Imxew bil-mod għax ir-riħ kien kontrihom; għaddew taħt Ċipru u waslu Mira (fin-Nofsinhar tat-Turkija). Hemm ħadu ġifen ta' Lixandra sejjer l-Italja. Imxew bit- tbatija kontra r-riħ, għaddew taħt Kreta u waslu Portijiet is-Sbieħ (fin-Nofsinhar ta' Kreta). Billi kien tmiem iż-żmien tat-tbaħħir, telqu lejn Feniċi, port qrib u kenni, biex jgħaddu x-xitwa. Malli ħarġu minn Portijiet is-Sbieħ, qabdithom tempesta qalila bil-Grigal li f'ġimgħatejn tefgħathom ħdejn gżira. Waqfu fuq l-ankri għall-lejl, quddiem bajja bi xtajta. Filgħodu rħew l-ankri biex jidħlu fil-bajja imma nkaljaw u l-ġifen tfarrak. In-nies laħqu l-art bil-għum jew fuq bċejjeċ tal-injam. Il-gżira kien jisimha Melftċ. Wara tliet xhur telqu lejn Ruma b'ġifen ta' Lixandra. L-Għarqa ta' Pawlu L-għarqa ta' Pawlu, kif tidher f'Atti 27,1-28,11 hija ġrajja ta' tiġrib, mhux epika u mhux letterarja, imma reali, għalkemm imwaħħxa u personalizzata f'Pawlu. Għalhekk turi ċerta artifiċjalità, inkoerenza u esaġerazzjoni. Il-ġrajja ta' tiġrib hija xkiel li jista' jfixkel il- pjan ta' Alla imma jiġi melgħub minnu. Il-ħajja ta' Abraham kienet ġrajja sħiħa ta' tiġrib. Alla sejjaħlu biex flimkien ma' nislu jkun ta' barka għad-dinja kollha (Ġen 12,4). Imma martu Sara ġiet meħuda mill-Fargħun u Alla ħelisha (Ġen 12,17), u mis-sultan ta' Gerar u Alla ħelisha (Ġen 20,6), u ma kellhiex tfal u Alla taha lil Iżakk (Ġen 21,2), li kellu tfixkil minn Ismagħel u Alla ħelsu (Ismagħel intbagħat fid-deżert, Ġen 21,14) u kien wasal biex jiġi ssagrifikat b'ordni mis-sema u Alla ħelsu (floku ġie ssagrifikat muntun, Ġen 22,12): minnu tnissel il-poplu ta' Alla. Pawlu kellu jasal Ruma (Atti 23,11) u jxandar l-Evanġelju lill-ġnus kollha (Atti 9,15); dan il-pjan kien imġarrab minn kullimkien fuq l-art u l-baħar (2 Kor 11,23-33), speċjalment mill-għarqa fil-bajja ta' Melità, imma Alla ħelsu (Atti 27,24); hekk wasal Ruma u xandar l-Evanġelju fl-Imperu Ruman. L-epika hija fissazzjoni letterarja tat- tradizzjonijiet primordjali li jsostnu s-soċjetà jew ir- reliġjon, bħall-Eneide ta' Virġilju li tiġġustifika l-ħakma ta' Ruma fuq l-Imperu Ruman bir-rieda tas-sema li mexxa lil Enea, eroj tal-gwerra ta' Trojja flimkien ma' ibnu u l-qalbenin tiegħu, lejn il-post ta' Ruma biex iwaqqfuha u jagħtuha l-ħakma fuq l-Imperu. B'xi mod il-Bibbja, meħuda bħala ktieb wieħed, hija epika reliġjuża sħiħa għaliex tfisser il-fidwa tagħna mfassla minn Alla sa minn dejjem u mwettqa minn Kristu fuq is-salib. Imma l-ħafna biċċiet tagħha huma storiċi, mhux epiċi, speċjalment l-istejjer tas-slaten ta' Ġuda u Israel li jidhru wkoll fl-annali tas-slaten pagani. Hekk ukoll l-għarqa ta' Pawlu hija storika, mhux epika. Fil-fatt xi awtur ħaseb li Luqa adatta storja epika antika għall-ħajja ta' Pawlu. Imma dan mhux probabbli, l-ewwelnett għaliex ma nstabet ebda epika antika tixbah l-għarqa ta' Pawlu, it-tieni għaliex jekk tneħħi lil Pawlu mill-ġrajja tal-għarqa, it-test ta' Atti 27,1-28,11 ma jibqa' fih ebda sustanza: ikun epika bla epika. is-sura letterarja tal-epika dehret għall- ewwel darba fil-Lvant Nofsani bl-istorja ta' Gilgamex (madwar 3000 q.K., ara The Epic of Gilgamesh, f'J.B. Pritchard, Ancient Near Eeastern Texts Relating to the 1974, pp. 72-99), li kienet mudell għall-epiċi Griegi (per eżempju, l-Iliade u l-Odissea ta' Omeru) u Rumani (per eżempju, l-Eneide ta' Virġilju). Għarqa tassew, mhux letterarja. J. Wehnert (Shipwrecked, artiklu ppublikat fil-ġabra ta' studji Pawlini, St. Paul in Malta, Veritas Press, Malta, 1992, pp. 5-38) jissuġġerixxi li l-għajn li biha nqeda Luqa ma kienx fiha żewġ iġfna ta' Lixandra u għarqa: l-istess ġifen telaq minn Mira, għadda x-xitwa fi Kreta, wasal Malta bi vjaġġ qasir u telaq lejn Siraquża; l-għarqa żieda Luqa bħala xena finali tal-opra tiegħu. Is-suġġeriment ta' J. Wehnert ma għandux fundament. Fil-Bibbja hemm xi ġrajjiet letterarji, bħall-Ktieb ta' Ġona li huwa parabbola dwar il-maħfra t'Alla u l-provvidenza universali. Imma fil-każ ta' Pawlu l-għarqa kienet reali: Luqa ma kellux għalfejn joħloq għarqa letterarja, meta Pawlu kellu diversi għarqiet reali, fosthom tlieta qabel wasal Malta (2 Kor 11,25.26), li Luqa lanqas biss isemmihom. Twaħħix. Ħafna elementi jwaħħxu l-ġrajja tal-għarqa: vjaġġ bil-baħar (Pawlu ma kellux fortuna mal-qawwiet tal-ilma, 2 Kor 11,25.26); tluq tard fl-istaġun minn Ċesarija u minn Mira (ma kienx possibbli jaslu l-Italja bi vjaġġ wieħed qabel ma jagħlaq it-tbaħħir fil-Mediterran, Atti 27,9); rjieħ kuntrarji u navigazzjoni lajmana (Atti 27,4.7); riħ ta' tifun (Atti 27,14); biża' li jaqgħu fuq is-Sirti (Atti 27,17); ħafna jiem mingħajr xemx jew kwiekeb (Atti 27,20); astinenza twila (Atti 27,21); il-baħrin iridu jaħarbu bid-dgħajsa (Atti 27,30), jew joqtlu lill- priġunieri (Atti 27,30.31); il-lifgħa velenuża li taqbad ma' id Pawlu (Atti 28,4). Personalizzazzjoni Jidher biss Pawlu għalih waħdu, li minn priġunier mill-ewwel tbiddel fi protagonista (il-ktajjen għebu). Il-priġunieri l-oħra, iċ-ċenturjun u s-suldati tiegħu, il-Prim ta' Melite (u missieru marid u mfejjaq), in-nies tal-gżira, il-ġwiefen u l-istess għarqa jidhru biss f'dak li għandu x'jaqsam ma' Pawlu: l-ewwel ġifen jintesa meta jwassal lil Pawlu sa Mira (Atti 27,5), il-ġifen tal-għarqa jintesa Abside Kolleġġjata Insinji ta' San Pawl Nawfragu tal-Belt Valletta. meta jitfa' lil Pawlu fil-bajja ta' Melite (Atti 27,44), it- tielet ġifen jintesa meta jwassal lil Pawlu Putijoli (Atti 28,13). Artifiċjalità, inkoerenza, esaġerazzjoni B'mod stramb Pawlu jidher taħt żewġ aspetti kontrastanti: huwa fl-istess ħin priġunier u protagonista. In-nisġa tal-ġrajja hija diffikoltuża: diffiċli tifhem kif il-baħrin beżgħu li jaqgħu fuq is-Sirti (ix-xtajta tal-Libja) mill- ewwel ġurnata (27,17) meta kien għadhom ġimgħatejn biex jittieħed l-ikel m'humiex koordinati tajjeb: l-ewwel waħda saret wara astinenza twila (Atti 27,21; it-test ma jgħidx, imma jissupponi, li dak il-ħin ħadu l-ikel); it-tieni waħda saret wara li kien illhom erbatax-il jum mingħajr ma jieħdu xejn (Atti 27,23; esaġerazzjoni letterarja li tmur iktar ma' l-ewwel tħeġġiġa: it-tieni tħeġġiġa għal ikla ta' radd il-ħajr saret meta kienu waslu għall-ħelsien). Tempesta ta' erbatax- il jum bl-istess Grigal u b'ħafna jiem mingħajr xemx jew kwiekeb hija possibbli fit-teorija, speċjalment meta wieħed iħares lejn l-element soprannaturali tagħha, imma toħloq is-suspett li dan id-dettal jiddependi iktar mit-twaħħix letterarju milli mill-kronaka (Atti 27,20.27). Kronoloġija tal-ħajja tiegħu Iċ-ċelebrazzjoni tal-ġublew Pawlin (28/6/2008 - 29/6/2009) tissupponi li l-Appostlu twieled bejn is-sena 7 u s-sena 10: data possibbli, imma inċerta, kif inċerti huma d-dati bibbliċi kollha. Fil-martirju ta' Stiefnu (Atti 7,58), Pawlu kien neanias, żgħir (fil-għomor jew fis-soċjetà, jiġifieri dipendenti, subaltern). Fl-ewwel ħabs ta' Ruma (Film 9) kien presbiitċs, xiħ (fil-għomor jew fis- soċjetà, jiġifieri responsabbli, mexxej). L-istqarrija ta' Salm 90,10 (għomorna huwa sebgħin sena; l-iżjed tmenin għal min hu f'saħħtu) ma tgħoddx hawnhekk, għax Pawlu ma mietx mewta naturali; barra minn hekk, is-sebgħin sena tas-Salm jirreferu għall-imwiet l-iktar komuni, mhux għall-għomor l-iktar mistenni (life expectanci) li ġeneralment ikun għaxra inqas. Skond. il-qafas kronoloġiku komunement aċċettat mill-esperti, Pawlu ltaqa' ma' Kristu fit-triq ta' Damasku fis-sena 36 (martirju ta' Stiefnu); ġie arrestat fit-tempju ta' Ġerusalemm fis-sena 58, telaq minn Ċesarija bħala priġunier fis-sena 60, wasal Malta fi tmiem Novembru jew bidu ta' Diċembru ta' l-istess sena, telaq minn Malta fil-bidu tar-Rebbiegħa tas-sena 61. Melitċ ta' Pawlu L-isem Grieg Melitċ jaqbel ma' Malta f'nofs il-Mediterran u ma' Mljet (Meleda), gżira tad-Dalmazja (Kroazja) fl-Adrijatiku. Fl-ewwel millennju l-ftit kittieba li semmewha (suddjaknu Fi tmiem il-millennju, Constantinus VII Porphirogenitus (905-959) qabbilha: ma' Mljet biex iżommha fil-limiti tal-Imperu tiegħu. Xi kittieba mxew warajh jew għażlu xi post ieħor (H. Warnecke, Die. tatsachliche Romfahrt des Apostels Paulus, Stuttgarter Bibel Stiftung 127, żewġ ħarġiet 1987, għażel lil Ċefalonja, gżira Griega, ħames mitt kilometru 'l isfel minn Mijet). Il-biċċa l-kbira żammew l-identifikazzjoni tradizzjonali (Malta). Żewġ argumenti sħaħ huma favur Malta: (a) Pawlu ħalla Melitċ b'ġifen ta' Lixandra sejjer lejn Siraquża, li għadda x-xitwa fil-gżira (Atti 28,11); dan il-ġifen (kienet x'kienet ir-rotta li qabad meta ħareġ minn Lixandra, max-xtajta tal-Palestinajew tal-Afrika)ma kienx jieqaf Mljet (jew post ieħor f'dawk l-inħawi) għax-xitwa: kien jasal Siraquża qabel Mljet; (b) il- biża' li jaqgħu fuq is-Sirti juri li l-ġifen kien sejjer lejn in-Nofsinhar (Malta) mhux lejn it-Tramuntana (Mljet). Il-fatt li l-għarqa seħħet fl-Adrijatiku (Atti 27,27), mhux kontra Malta għaliex skond Tolomew l-Adrijatiku jinkludi ċ-ċentru tal-Mediterran (Gwida Ġeografika 3,4,1; 15,1). Il-post tal-għarqa It-tradizzjoni għażlet il-Bajja ta' S. Pawl, b'sikka fin-nofs fejn presumibilment il-ġifen inkalja u mdawwra b'onomastika Pawlina: fit-Tramuntana hemm il-Gżejjer ta' San Pawl u l-Promontorju ta' Tassu (Tarsu7); fin-Nofsinhar hemm Għajn Rażul, il-knisja Tal-Ħuġġieġa (li qabel kienet fejn issa hemm it-torri)u l-knisja ta' San Pawl Milqi. Din il-bajja taqbel mat-test ta' Luqa u mar-riħ Grigal. Minħabba l-post ta' żewġ ibħra' (Atti 27,41), reċentement ġiet proposta l-Bajja tal-Mellieħa (l-Għadira), imma fi żmien Pawlu ma kienx hemm għadira: kien hemm il-wied li jibqa' nieżel sal-baħar. Minħabba l-ankri misjubin f'qiegħ il-baħar, ġew proposti wkoll inħawi oħra bħal Ras il-Qawra, il-Bajja tas-Salina u s-Sikka tal-Munxar. Dawn l-ankri jqajjmu l-interess imma ma jfissru xejn sakemm ma jkunux l-ankri tal-ġifen ta' Pawlu. Malta ġeoloġika, tettonika u storika Ġeoloġikament Malta hija biċċa mill- pjattaforma kontinentali Ewropea. Għandha nisel kollu sedimentarju, mingħajr ħjiel tal- qoxra ewlenija, crust, tad-dinja. Tettonikament hija mbiċċra. L-ikbar qtugħ, li bih il-massa tan- nofs (Kemmuna u madwarha), niżlet fil-fond, f'Malta jgħaddi mal-Victoria Lines u f'Għawdex imur mill-Qala għal Imġarr ix-Xini. Storikament l-ewwel kulturi magħrufin ta' Malta (Neolitiku 4000-3000, Ram 3000-2000 /1800, Bronż 1800-800) L-Appostlu Pawlu iħalli Malta Attilio Palombi (1860 — 1913) Abside Kolleġġjata Insinji ta' San Pawl Nawfragu tal-Belt Valletta. niżlu mit-Tramuntana u ġiebu magħhom il-kult tat-tempji preistoriċi. Il-kultura Punika (800-218) telgħet min-Nofsinhar. Mis-sena 218 Malta saret biċċa mill-Imperu Ruman u tilfet l-importanza strateġika: kienet maħkuma paċifikament mir- Rumani li ħadu f'idejhom il-Mediterran u l-Lvant Nofsani kollu. Pawlu u l-Maltin Pawlu sab poplu żgħir u prosperu (biedja, għasel, newl) ta' kultura Punika, immexxi minn ftit Rumani ta' kultura Griega. Seta' jiftiehem magħhom bl-Arami u bil-Grieg (il-kultura Griega f'Malta ma kienetx. awtoktona; ġiet bil-kummerċ mal-kolonji Griegi ta' Sqallija; il-Griegi ma qadux Malta). Mill- ewwel ingwalaha magħhom (ġrajja tal-lifgħa u stejjer ta' fejqan). Meta telaq għabbewh b'kull meħtieġ. Ħalla warajh bidu ta' kultura u ġemgħa Nisranija. seklu, it-tempji Puniċi tal-gżira bdew jiġu abbandunati. Illum madwar elf disgħa mija u ħamsin sena wara din il-ġrajja, din il-kultura nisranija għadha waħda ħajja, kontinwament tissilet kontra t-tempesti tad-dinja taż- żmienna, iżda forsi mingħajr ma nafu rebbieħa bil- qawwa ta' dan l-Appostlu mgħallem kbir tal-ġnus u Patrun tagħna n-Nadurin. Meħuda mill-Abside u l-Kwadru. Titulari li jinsabu meqjuma fil-Kolleġġjata Insinji ta' San Pawl Nawfragu tal-Belt Valletta. Ippubblikati fl- okkażjoni ta' dan. l-Anniversarju bil-kortesija tal-W. Rev. Kapitlu tal-imsemmija Kolleġġjata Insinji, frott il-ħbiberija li din l-illustrissima Kolleġġjata tgawdi mal-Kolleġġjata Insinji u Bażilika ta' San Pietru u San Pawl tan-Nadur f'ġieħ il-Patrun komuni tagħna l-Appostlu Pawlu. Nawfraġju tal-Appostlu Pawlu f'Malta Matteo Perez d' Alessio (1547 —1616) Kwadru Titulari Kolleġġjata Insinji ta' San Pawl Nawfragu tal-Belt Valletta.