Leħen mill-Parroċċa tal-Għasri 21 H ġia TAT tt — Tagħrif miġbur minn Toni Calleja — e Daħla Issa ilu naqra sewwa jitħabbar li fl-2003 jaħbat l-ewwel ċentinarju mit-tberik u t-tqegħid ta' l-ewwel ġebla tal-knisja l-ġdida, illum dik parrokkjali. Imma matul l-2003 jaħbat ċentinarju ieħor li mhux ta' min iħallih għaddej mar-riħ. M'huwiex xi ċentinarju tal-kalibru ta' dak li ġa semmejna, imma daqstant ieħor huwa nostalġiku u għażiż, speċjalment għalina n-nies tal-Għasri. Ir-riferenza hija għall-kurunella tal-Madonna tal-Patroċinju miktuba b'tant sengħa mill-Kan. Dun Alfonz Marija Hili (1865- 1943), u ppubblikata għall-ewwel darba fl-1903 — mit sena ilu: 'Oh Marija x'int ta' qawwa — Quddiem Ibnek il-ħanin Int is-sabar, Int il-faraġ — Tnissel dejjem fl-imnikktin. Taħt il-mant tiegħek nistkennu — Aħna wliedek imsejknin' Min qatt fl-Għasri ma sema' jżarżru f'widnejh dawn il-versi immortali li ħarġu mill-pinna ta' Dun Alfonz Marija Hilil Huma versi penetranti daqskemm armonjużi; sentimenti sbieħ, ħsibijiet tassew għolja u oriġinali għall-aħħar. Huwa lament ta' iben, karba għall-patroċinju ta' Ommna Smewwija. Hija talba ħerqana ħierġa tfawwar minn qalb muġugħa bl-imrar tal-ħajja; hija mhux biss talba sentimentali u appellanti, imma wkoll li tkebbes it-tama u ttaffi d-dieqa ta' qlub imjassra. Barra milli dax-xogħol Marjoloġiku huwa monumentali fih innifsu, huwa wkoll warda letterarja li żżejjen kull antoloġija bil-Malti. Ħasra li qajla huwa magħruf għax tħares minn liema anglu tħares, huwa xogħol li jipprovoka studju profond. Per eżempju, biex inkunu messejna ħafif ħafif punt wieħed biss, irridu ninnutaw li f'dil-kitba, Dun Alfonz Marija Hili jutilizza l-imsewwil ta' tliet terminoloġiji: i) reliġjuż; ii) militari; u lii) marittimu u/jew idrografiku: 4 i) Fl- ewwel tliet stroti u fl- aħħar tnejn, Taldier t- tmien u d- disa' waħda, aa midinbin; erwieħ tajbin; smewwiet; dak il-ferħ, dawk il- ħlewwiet —l- antenomazja. ti, ; voldieri vokabolarju ieħor li qed jintuża flok il-kelma 'Ġenna'; nitolbu; Sema; eċċ. 1- Dil-kelma hija termnu agrarju wżat l-aktar mill-erboristi folkloristi u l-bdiewa-tobba bħalma kien, ngħidu aħna, Frenċ tal-Għarb (1892-1967); tfisser it-TAĦLIT tad-dekott ta' diversi ħxejjex mediċinali biex jintużaw bħala duwa għal kull xorta ta' mard. Eżempju prattiku ta' kif tintuża dil-kelma fil-Malti jagħtihulna Ġorġ Pisani f'waħda mill-kitbiet tiegħu: ''Tant il-ħakem kemm ukoll it-tobba tal-gżejjer tagħna u t-tobba tal-kampanja xtaqu jkunu jafu minn liema ħxejjex kien IMSEWWI dak il-flixkun (duwal' (Ġ. 22 IL-KORPUS 24 (2003) b f. $ Il-Knisja Bażilika tal-Patroċinju minn ġewwa li) Fit-tielet u r-raba' strofa nsibu sensiela ta' termni militari: Torri; armi; tiddefendih; gwerriera qalbenija; ħlist; gwerra; rebħ; glorji; u għadu; lii) Fiż-żewġ strofi li jsegwu, voldieri fis-sitt u s-seba' waħda, niltaqgħu ma' ponn termni tal-baħar jew li b'xi mod għandhom konnessjoni ma' l-ilma. Fost l-oħrajn insibu: Arka, li fid-diluvju ħadet is-sura ta' mirkeb tal-baħar; diluvju, għarqa; baħar; (baħar) imqalleb; mewġ; (mewġ/baħar) qalil; Kewkba mqaddsa li hawnhekk mhix biss hija l- antonomasja tal-Madonna, per. eż. Stella Maris, jew Stella Matutina, imma wkoll b'tixbihħa tal-kostellazzjoni li kienu jagħmlu użu minnha l-baħħara tal-qedem, tul il- lejl, qabel ġiet ivvintata l-boxxla, biex isegwu triqithom; port; u fl-aħħar nett: ''B'dak ir-raġġ tiegħek fidil' — espressjoni mill-aktar sublimi applikata għal Marija Santissima; imma barra minn hekk, hija wkoll b'tixbihħa ma' xi fanal b'raġġ ta' dawl kostanti li juri t-triq. Min jaf Dun Alfonz, kellux f'moħħu l-Fanal ta' Ġurdan, li bħall-bażilika tal- Madonna tal-Patroċinju, jinsab ukoll l-Għasril Il-versi tal-Curunella F' gieh il Patrociniu tal B.V. Maria hu ottonarju: voldieri, il-versi fihom tmien sillabi aċċentati normalment fuq it-tielet u s-seba' sillaba. Fiha disa' strofi ta' sitt versi l-waħda u talba aħħarija bil-Latin. Bejn kull strofa tingħad Ave Maria; b'wara l-aħħar waħda, ukoll Sa/ve Regina. Il-kurunella hija msejsa fuq l-istil ta' dawk li kien iħobb jikteb Dun Ludovik Mifsud Tommasi (1796-1879) — saċerdot Bormliż; wieħed mill-aħjar kurunellisti Maltin ta' kull żmien, u wieħed mill-ewlenin Il-kurunella fl-intier tagħha kif eżatt kitibha Dun Alfonz M. Hili, f'ortografija li nħaddmu llum, hija din: Leħen mill-Parroċċa tal-Għasri Kurunella f'ġieh il-Patroċinju tal-Beata Verġni Marija — In-novena tibda nhar il-Ġimgħa ta' qabel l-ewwel Ħadd ta' Novembru — (L-ittri b'tipi grassi huma dawk li meta kienet riprodotta u stampata fil-forma ta' fuljett, ġew b'xi mod mibdula, jew imħollija barra) 40 Marija x'int ta' qawwa Quddiem Ibnek il-ħanin, Int is-sabar, Int il-faraġ Tnissel dejjem fl-imnikktin. Taħt il-mant tiegħek nistkennu Afħina wliedek imsejknin. Int l-għajnuna ta' l-insara Għax kull grazzja tista' taqla', Twarrab taf id-deni wkoll. Dehl ħarrabna mid-disgrazzji Dehl begħedna minn kull skoll. Fik mhux biss isibu t-tama Il-virtużi w erwieħ tajbin, Iżda wkoll refuġju qawwi Għandhom fik il-midimbin. Kun dehil Int it-tama tagħna Hawn quddiemek mixħutin. Torri qawwi ta' l-ovorju Bl-armi kollha mdendla fih, Fik isib il-poplu t'Alla Sabiex Int tiddefendih. Dehi il-mant tiegħek iftħilna Fittex Int għattina bih. Bħal Gwerriera qalbenija Int lill-Knisja dejjem sfajt, Lilha ħlist dejjem fil-gwerer, Liiha rebħ u glorji qlajt. Kontra l-għadu tar-ruħ tagħna Lilna b'mantek Int għattejt. VI Arka mqaddsa minn tas-saħħa Inti sfajt lilna Marija, Biex tħarisna fid-diluvju Minn kull mewt li ġġib il-ħtija. Li teħlisna minn din l-għarqa Nitolbuk b'qalb imbikkija. Ara l-baħar x'inhu mqalleb Ara l-mewġ x'inhu qalill Kewkba mqaddsa, dehl eħlisna Minn kull skoll, minn kull tfixkil. F'port is-saħħa dehl wassalna B'dak ir-raġġ tiegħek fidil. O Sellum ta' qawwa ġdida, Li l-art jorbot mas-smewwiet, Meta jkun li bih nitilgħu F'dak il-ferħ, f'dawk il-ħlewwiet2 Nitolbuk ilkoll bil-ħrara Aqalgħalna Int dak il-kwiet. Alla lilek xejn ma jiċħad Kollox Hu ħalla f'idejk, Mard u niket tista' tbiegħed Biss bil-ħarsa ta' għajnejk. Int mexxina w'iġbidna ħdejk. 24 IL-KORPUS 24 (2003) e L-Awtur : Wara dil-ġawhra ta' kurunella — għaġna ta' sinfonija, lingwistika, u Marjoloġija profonda, bilfors li kien hemm ruħ kbiral U dan ix-xiħadd kbir ma kien ħadd għajr il-Kan. Lettur Dun Alfonz Marija Hili. Dun Alfonz, kif kulħadd kien jafu, twieled ir-Rabat, Għawdex nhar id-19 ta' Jannar, 1865. Kien l-ewwel frott ta' l-imħabba safja bejn il-miżżewġin Ġorġ Hili u Agata mwielda Grech. Tgħammed fil-knisja parrokkjali ta' San Ġorġ mill-vigarju kurat għar- Rabat, il-Kan. Dun Franġisk Merciecaż (il-Paċikkan: 1805-1872) — saċerdot mill-Għasri li fost l-oħrajn, ħadem u stinka kemm felaħ għat-twaqqif tad-djoċesi ta' Għawdex, u ta' viċi-parroċċa f'raħal twelidu.3 Il-Ħallieq għoġbu jżejjen il-familja ta' Ġorġ u Agta bi ħdax-il wild li minnhom erbgħa ħaddnu s-saċerdozju: Dun Alfonz li ġa semmejna; Dun Ġużepp, l-ewwel I kappillan tat-Triq tal-Għajn; Dun Karm, li miet Monsinjur tal-Katidral; u s-suddjaknu Fra Ġorġ li kien qed jistudja għal raheb Kapuċċin, imma l-Bambin riedu għalih u sejjaħlu qabel ordna saċerdot. Dun Alfonz kien ordnat saċerdot mill-Isqof ta' Għawdex, Mons. Pietru Pace (1877-1889) nhar it-3 ta' April, 1888. Wara li qaddes u inkardina ruħu fil-kleru ta' San Ġorġ, insibuh iħabrek kemm jiflaħ f'kull xorta ta' appostolat, l-iktar qalb it-tfal u ż-żgħażagħ tas-Seminarju. L-Isqof Djoċesan, Mons. Ġio. Marija Camilleri (1889-1924) ma damx ma għaraf x'saċerdot kien u ħatru bħala Kappillan tiegħu. Imbagħad, nhar id-19 ta' Awissu, 1894. ħatru bħala viċi-rettur Ta' Pinu; u kien permezz tiegħu li sirna nafu l-jum glorjuż li fih il-Madonna tkellmet ma' Karmni Grima. Kemm dam rettur Ta' Pinu, Dun Alfonz inħatar mill-Isqof Camilleri, Kanonku Lettur u Kanonku Kantur fil-Knisja Katidrali ta' Għawdex. Aktar 'il quddiem inħatar ukoll rettur tas-Seminarju (1910-1917), u eżaminatur prosinodali. Wara li l-Ġiżwiti ħallew is-Seminarju, insibu lil Mons. Hili mżejjen ukoll bil-ħatra ta' Professur ta' l-Iskrittura u tal-Liġi Kanonika. Nhar l-1 ta' Diċembru, 1917, Mons. Hili kien nominat Arċipriet tar-Rabat.6 Ħa l-pussess fil-Katidral nhar il-Ġimgħa, 25 ta' Jannar, 1918, festa tal-Konverżjoni ta' San 2: Arkivju Bażilika-Kolleġġjata ta' San Ġorġ Martri, Liber Bapt. Min jinteressah li jkun jaf aktar dwar dan is-Saċerdot, huwa mistieden jara: A. Gauci, Ġawhra mill- Għasri, Għawdex 1988. Id-Devot ta' Marija, Settembru, 1894, p. 146. ANONIMU, Għeluq il-50 Sena mill-Ewwel Quddiesa ta' Mons. A.M. Hili — il-bniedem li ma jgħajja qatt, f'Il-Berqa, numru 1,925, tal-Ġimgħa, 13 ta' Mejju, 1938, p. 5; Ara wkoll: F. BoRc, Is-Santwarju Bażilika tal-Madonna Ta' Pinu, Għawdex, 1958, pp. 10-11. Bona, Kappillani, Kappillani-Maġġuri u Arċiprieti tal-Matriċi, Kolleġġjata u Katedral ta' Għawdex, f'350 Sena Kolleġġjta 1623-1973, Malta 1974, p. 46. Leħen mill-Parroċċa tal-Għasri 25 Pawl, u l-Ħadd ta' wara, 27 ta' l-istess xahar, ħa l-pussess fil-knisja parrokkjali ta' San Ġorġ,7 fejn ħadem ħafna. Infatti, 'Kien l-Arċipriet Alfonsu M. Hili li ma' l-aħwa Portelli, Tesor. Franġisku u ħuħ Ġużeppi li fetħu l-isbaħ 'ERA' għal din il-Knisja Parrokkjali (ta' San Ġorġ) meta fid-19 ta' Awissu, 1935, taw bidu għax-xogħol tal-bini tan-navi, saqaf ġdid 'Trolldi Bomba' , koppla maestuża u żewġ Absidi (Arzelel) tal-Kappelluni li biddlu l-Knisja f'kumpless komplut tassew arkitettoniku 8: Mhux ta' b'xejn il-monument li twaqqaf f'ġieħu fil-Bażilika u Kolleġġjata Lateranensi, fil-Kappellun ta' San Pawl, fl-okkażjoni tal- 50 Sena minn mewtu.$ L-Arċipriet Hili miet mimli bil-merti nhar il-31 ta' Diċembru, 1943. Sarulu funerali grandjużi fil-Katidral (2 ta' Jannar, 1944) u f'San Ġorġ (31 ta' Jannar, 1944); jinsab midfun fil-qabar tal-familja, fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija. Nagħlaq dan il-profil fil-qosor dwar l-Arċipriet Hili, Prelat Domestiku tal-Q.T. b'dak li kellu xi jgħid dwaru s-saċerdot Jos. Grech Cremona, fl-okkażjoni ta' għeluq il- 100 Sena minn twelidu: ''Magħruf għall-karità tiegħu, il-kelma tiegħu apprezzata minn kulħadd, il-kurunelli tiegħu rreċitati fil-knejjes kollha tal-gżira, magħżul b'elezzjoni mill-poplu Għawdxi biex jirrappreżentah fis-Senat (1921), l-Arċipriet Hili bla dubju kien jista' jissejjaħ: 'Il-bniedem meqjum u maħbub mill-Għawdxin kollha 710 e L-ippubblikar tal-kurunella Il-kurunella tal-Madonna tal-Patroċinju ta kienet ippubblikata l-ewwel darba mit sena ilu, - $ CURUNELLI 77 fi ktieb żgħir intitulat: 'CURUNELLI li iservu ġi Li ARTI GALL-AOTATT TA A ghan-Noveni tal Festi Principali tal B.V. Maria bi tlieta ohra għan-Noveni tat-Tuelid ta Sidna Gesu, tal-Patrociniu ta Maria u tal-Festa tal 5 ' k S. Giusepp'. Minkejja li kien stampat fl-1903, il-ktieb CA LETE:D. ALFORS AP' HILI 7) JA tlesta lejn l-aħħar ta' l-1900, tant li n-Nihil obstat l $ ġġ ti $ mogħti mill-Kan. Dekan, Dun Ġużepp Farrugia, à Ċensur Ekklesjastiku, iġib id-data tal-21 ta' d Novembru, 1900. Kifukoll stampat fuq in-naħa ġġ ta' wara tal-ktieb, l-Isqof Ġ. M. Camilleri, (384 stampat shun Sanvt nee — (BB bid-data tat-3 ta' Diċembru, 1900, jikkonciedi f—88/— r'oseviszzu'sisis Casa, a. PR indulġenza ta' 40 jum għal kull waħda Ġ ki TAKEMI 7 Id-Devot ta' Marija, Frar, 1918, p. 24. VeLLA Arap, L-Arcipriet Mons. Alfons Hili, f'għeluq il-50 sena minn mewtu, fl-Orizzont tat-Tnejn, 3 ta' Jannar, 1994, p. 24. 9:(A, FRENDO, Messaġġ mill-President tal-Ladies Societv (Parroċċa San Ġorġ), Festa San Ġorġ — Għawdex, Lulju 1994, nru. Ara wkoll: ANonImu, Monument f' ġieh l-Arċipriet Alfons M. Hili, f'(Programm) Festi San Ġorġ — Għawdex, Lulju 1996, nru. 10 J. GRECH CREMONA, Bniedem meqjum u maħbub mill-Għawdxin kollha — A.M. Hili f'għeluq il-mit sena minn twelidu, f'Il-Ħajja f'Għawdex, L-Ewwel Sena, nru. 1, tal-15 ta' Jan., 1965, p. 1. 26 IL-KORPUS 24 (2003) Dik il-ħabta kull min jistampa xi ktieb ried jiddepożita kopja r-Reġistru Pubbliku, flimkien mad-dettalji kollha tiegħu biex wara, darba kull tliet xhur, ikunu ppubblikati fil-Gazzetta tal-Gvern ta' Malta. Il-ktieb tal-Kurunelli ta' Dun Alfonz Hili nsibuh irreġistrat mal-kotba l-oħra ppubblikati fl-ewwel tliet xhur tas-sena 1903. Mill-istess sors insiru nafu li l-ktieb kien iddepożitat ir-Reġistru Pubbliku, għand id-direttur, is-Sur A. Micallef, permezz ta' Fr. Giorgio Maria del Gozo, O.C., nhar is-26 ta' Marzu, 1903. Fl-imsemmija gazzetta, barra l-isem tal-ktieb, bil-Malti u bl-Ingliż, insibu wkoll dawn id-dettalji kollha: Lingwa: Malti; Isem l-Awtur, it-traduttur jew Editur: Can. Lettur D. Alf. M. Hili, Awtur; Suġġett: axxetiku; Post u isem l-istampatur jew pubblikatur: Salvu Grech ta' 41, Strada Karità, Victoria, Għawdex; Data meta l- ktieb tlesta mill-Istampa: 24 ta' Marzu, 1903; Folji: 56; Qies: 16 mo.; Edizzjoni: l- ewwel waħda; Numru ta' kopji f'din l-edizzjoni: 500; Għamla ta' stampa: ipprintjat; Prezz li bih ser jinbiegħ il-ktieb: -/2 (8m.); Isem u indirizz tal-proprjetarju tad-drittijiet ta' l-awtur: Can. Dun Alfons Maria Hili, 11, Strada Biblioteca, Victoria, Għawdex. Il-ktieb tal-kurunelli ta' Dun Alfonz Hili jissemma wkoll fid-Devot ta' Marija, fir- rokna riservata għar-riċensjonijiet dwar kotba ġodda. Wara li jissemma l-ktieb b'ismu, u isem l-awtur, l-editur tad-Devot jikteb hekk: ''Niżżuħajr lil Dun Alfons mill-kopja li bagħatilna ta' din il-ġabra ta' noveni, li aħna bil-qalb nirrakkomandawh lill-imseħbin tagħna. Hu ktieb sabiħ ta' 55 paġna, stampat b'tipi ċari u jinbiegħ 3 soldi (1ċ3)7.5 Innutaw, fid-Devot kien qed jiġi avżat li ser jinbiegħ sold (4m) aktar minn kif avżat fil-Gazzetta tal-Gvernl e Il-kurunella fl-Għasri Nifhem li fl-Għasri l-irreċtar tal-kurunella fil-knisja tal-Patroċinju kien introdott minnufih hekk kif kienet ippubblikata. Dun Ġużepp Zammit jgħid li jiftakar lil Dun Ġorġ Grech (taż-Żnajt: 1899-1982) jgħid il-kurunella man-nies direttament minn fuq il-ktieb ta' Dun Alfonz. Bħalma ġa semmejna aktar kmieni, il-kurunella oriġinali għandha t-talba aħħarija bil-Latin u għalhekk il-poplu ma kien jifhem xejn meta tingħad. Imma, imbagħad, meta ġie l-Għasri l-kappillan Dun Ġużepp Borg (1848-1951), introduċa minflok talba bil-Malti. L-għażla tiegħu waqgħet fuq waħda li diġa' kienet magħrufa ħafna; talba attribwita lil San Ludoviku (Lwiġi) Marija Grignon de Montford (1673- 1716): 'OH SINJURA TIEGĦI, OMM TIEGĦI, JIEN NOFFRILEK GĦAJNEJJA, WIDNEJJA, FOMMI, QALBI, LILI NNIFSI U KOLLNI KEMM JIEN, U LA JIEN KOLLNI TIEGĦEK, MELA, OMM KOLLOK TJIEBA, IDĦOL GĦALIJA BĦALA ĦAĠA TIEGĦEK LI QIEGĦDA F'IDEJK'. Il-ħabib tagħna Dun Ġużepp Zammit iżid jgħid li, imbagħad, kmieni ħafna fis-snin ħamsin tas-seklu l-ieħor, il-kurunella kienet ittajpjata mis-sinjorina Gerita Zammit (ta' 11 -MGG, nru. 4,576, tal-11 ta' April, 1903, pp. 342-343. 13 Id-Devot ta' Marija, April, 1903, p. 80. Leħen mill-Parroċċa tal-Għasri 27 Żarenu tal-Lanċ: 1934-1984), tpoġġiet fi gwarniċ u tħalliet b'mod di sentu fuq l-artal ta' San Pawl għall-użu privat tal-pubbliku inġenerali li ġmielu kien jinviżta l-kappella. Fi tfuliti, u hekk naħseb li kien ilha sa minn meta bdiet tintuża l-knisja l-ġdida, allura fl-1916, il-bażilika tal-Wied kienet tinżamm miftuħa kuljum il-ġurnata kollha. Kienu jieħdu ħsieb jiftħu u jagħalqu l-knisja, ix-xebba Lonza Gauci (ta' Bandallu: 1893-1975); u aktar 'il quddiem, meta ma baqgħetx tiflaħ, Ġorġ Saliba (tal-Meruru: 1902-1982). Għall-kronaka, u biex ħidmiethom tibqa' mfakkra għal dejjem, kif xieraq, Lonza bdiet tieħu ħsieb il-knisja, speċi ta' sagristana volontarja, sa mid-9 ta' Jannar, 1916; u damet sa ċirka l-1965. Ġorġ beda minnufih wara Lonza u dam sa l-1979, meta allura, hu u oħtu Marija, billi ma kinux aktar kapaċi jaraw lilhom infushom, iddeċidew li jmorru jirtiraw fl-Isptar Ġenerali ta' Għawdex. Meta għal xi raġuni jew oħra l-knisja kienet tkun imsakkra, in-nies kienet tinviżta xorta waħda minn dik il-grada tal-ħadid li hemm inċiża fil-bieb il-prinċipali. Intant, fl-aħħar mill-aħħar waslu wkoll l-ewwel kurunelli stampati; aktar min-nofs seklu wara li kienet ippubblikata minn Dun Alfonz. Fl-1957, ċerta Wenza Farrugia, mwielda Saliba (ta' Ġanna tal-Ħawli: 1930-1977), li allura kienet toqgħod il-Marsa — Malta, stampat numru ta' kopji b'wegħda. Nifhem li kien ħadilha ħsieb ta' kollox il-kumpajżan l-ieħor tagħna, Patri Alfonz Marija Camilleri O.F.M. (1910-1994). In-Nihil Obstat, voldieri, speċi ta' ċertifikat li f'dik il-kitba ma hemm xejn li jmur kontra t-tagħlim tal-Knisja, iġġib id-data tal-10 ta' Lulju, 1957, u hija ta' l-imsemmi Patri Fonz, Ċensur Teoloġiku. L-Imprimatur, voldieri l-permess li tista' tiġi stampata, hu ta' l-Isqof Awżiljarju Emmanuel Galea (1942-1974). Kienet mitbugħa fl-istamperija tad-Dar ta' Ġużepp, il-Ħamrun — Malta. Fil-kopertina ta' quddiem ta' dan il-fuljett ta' erba' paġni kollox, hemm stampata l-immaġni mqaddsa tal-Madonna tal-Patroċinju ta' Zahra; it-titular tal-bażilika. Ir-ritratt huwa tal-wisq rinomat fotografu Ħamruniż, Pawlu Cassar, miġbud ħabta tal-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija (1939-1945), meta allura kien refuġjat Għajnsielem. Ix-xogħol kien sar fuq kummissjoni ta' Ġanna Saliba mwielda Attard (tal-Ħawli: 1908-1922), omm l-imsemmija Wenza, u li wkoll kienet toqgħod il-Marsa — Malta, fejn kienu armati bil-ħanut, isajru u jitimgħu n-nies. Is-Sur Cassar kien għamel żewġ tipi ta' ritratti: l-ewwel sar dak tat-titular bl-iskrizzjoni ta' fuqu b'kollox,1$ li ma tantx intgħoġob; u aktar tard, għamel dak li juri t-titular biss.16 Wara, Ġanna qassmet wieħed minn dawn ta' l-aħħar, id-daqs ta' kartolina, f'kull każata tar-raħal bħala wegħda lill-Madonna biex tħarisha mill-qilla tal-għadu ħajjen li ġmielu kien qed jibgħat il-magni tal-qirda jiżirgħu l-bombi fuq artna. F'xi żmien jew ieħor, imma, fl-Għasri tqassmu miż-żewġ kwalitajiet ta' ritratti għax fid-djar l-antiki għadek issib minnhom it-tnejn. Anzi, minkejja li rari ħafna, jeżistu kopji minn dawk ta' l-iskrizzjoni inkluża, li fuq wara għandhom stampata din l-asserzjoni: 14 Min jinteressah li jkun jaf aktar dwar dan il-fotografu huwa mistieden jara: M. HARKER, Photogra- phers of Malta 1840-1990, Ed. Fondazzjoni Patrimonju Malti, pp. 114-115. 15 Ara kopja tiegħu f'Il-Konpus 16 (1997), p. 53. 16 Ara kopja tiegħu f'Il-Korrus 6 (1989), p. 35. 28 IL-KORPUS 24 (2003) 'Nirringrazzja lix-xbieha Mqaddsa tal-Madonna tal-Patroċinju għall-grazzja li qalgħetli'. Għall-kronaka rridu ngħidu li barra dawk stampati fid-Dar ta' San Ġużepp, il-Ħamrun, hemm verżjonijiet oħra bin-Nihil Obstat ta' Dun Ġużepp Mercieca, Kanċellier (aktar tard Arċisqof ta' Malta) u bl-Imprimatur ta' Mons. Ġużeppi Pace, Isqof ta' Għawdex. Dawn it-tip ta' verżjonijiet kienu stampati fl-Orphans Press, Għajnsielem — Għawdex, u fihom arranġament kemmxejn differenti fit-talba ta' l-aħħar maħsub mir-rettur Dun Ġużepp Zammit. Mill-1957 'il hawn kienu ppubblikati minn ta' l-anqas tmien edizzjonijiet b'differenza minima, kważi negliġibbli, bejniethm; b'dik l-aħħar fosthom, tkun l-unika waħda stampata bil-kulur. Barra minn hekk hija ukoll l-unika waħda li ġġib isem l-awtur tal-kurunella. Din l-aħħar edizzjoni kienet mitbugħa fis-Salesian Press, Sliema — Malta, u ġġib id-data tal-25 ta' Awissu, 1997. e Għeluq Grazzi għan-nies tal-Għasri, din il-kurunella għelbet il-barriera taż-żmien u f'dawk li huma snin, issa skorriet il-mija. F'dan l-aħħar seklu għalihom kienet l-ewwel punt ta' riferenza, l-ewwel santomnja, f'kull saram li taf toffri dil-ħajja mxuma. Ma invokawhiex biss il-bdiewa godlin fil-wileġ u fil-ħbula kotrana ta' l-isinda, li jsawwru l-Għasri, iżda ġarrewha wkoll magħhom l-ewwel emigranti tagħna, li mal-mit sena ilu, salpaw għar-riħ bla xita, lejn il-kontinent Awstraljan, għaddejjin isħaq u ilgħaqi7 fil-'friema' tal-kannamieli ta' Goodwood,; fil-quarries ta' Townsville; u fil-mines ta' Broken Hill. Ħaduha magħhom ukoll, dawk l-isfortunati Għasrin li fl-1916 sfaw eżiljati f'New Caledonia. Invokawha wkoll fit-trunċieri, u fil-kampijiet, mill-Italja ta' Isfel, sa Salonika fil-Greċja, dawk il-qalbiena suldati Għasrin li'fl-eqqel ta' l-Ewwel Kunflitt Dinji (1914-1918), ivvoluntarjaw biex marru jaffrontaw sidirhom f'art frustiera għal tmintax irbiegħi (12ċ5) biss kuljum. Forsi mhux ukoll l-istess kurunella invokaw is-suldati Għasrin tat-Tieni Gwerra Mondjali (1939-1945) mill-infern tal-batteriji tal-kanuni kontra l-Junkers, u l-Messerchmidt tal-Luftwaffe Ġermaniżal Ejjew, aħna, illum ukoll, inpoġġu l-ħarsien tagħna taħt il-patroċinju tal-Madonna tal-Għasri. Ejjew insellmulha aktar ta' spiss bil-kurunella ċentinarja tagħha. Hekk kif iddefendiet lill-antenati tagħna mill-qilla tal-għadu fl-aħħar gwerra,1$ wara li hekk kienet mitluba tagħmel f'Ġunju ta' l-1940, f'pellegrinaġġ parrokkjali solenni mmexxi mill-Kappillan Dun Manwel Xerri (1938-1948), hekk ukoll, mhix ser tonqos lilna, fil-kammin (il-mixja) imwiegħer tagħna, tat-Tielet Millennju. VIVA L-MADONNA TAL-PATROĊINJU VIVA L-MADONNA TAL-GĦASRI 17 għaddejjin isħaq u ilgħaq': idjoma Maltija li tfisser għaddejjin ħajja batuta, kemm kemm jiddobbaw; allura ħajja meskina, imġebbda, ta' ċaħda u ta' faqar. 18 Missirijietna u ommijietna li għexu ż-żmien ikreh tat-Tieni Gwerra għadhom isemmu sa llum il-'miraklu' li għamlet magħhom il-Madonna tal-Patroċinju tul dak il-kunflitt globali, fejn ir-raħal tal-Għasri kien l-uniku post f'dawn il-Gżejjer, fejn mhux biss li ma seħħ l-ebda inċident fatali kaġun tal-gwerra, imma li lanqas ħadd min-niesu ma safa' vittma x'imkien ieħorl