155 Kitba' ta' Miġnun (Maqluba mill-ingliż ta' Dickens.) Ival ta' miġnuni Kif kienet ixxoqqli qalbi dik il-kelma, snin u snin ilut Kif kienet tqajjem dak il-biża' li kien jiġi fuqi kuiltant; iġġiegħel demmi jiġġerra u jbaqbaq ġewwa fija, hekk li l-għaraq kien jidher bħala qtajjar kbar fuk ġismi, u rkob- btejja kienu jħabbtu ma' xulxin bit-tregħid. Imm' issa togħl- ġobni dik il-kelma. Hija tassew isem sabiħ. Liema hu s-sultan li l-ħarsa mgħaddba tiegħu ġġib biża' daqs it-tberriq ta' għaj- nejn il-miġnun—li għandu Ħabel u mannara jiswew daqs nofs il-għafsa ta' idejn miġnun7 Ħa, ħajl Kemm hi ħaġa sabilia li tkun miġnun li jiġu n-nies jħarsu lejk bejn il-ħadid, bħal xi liun barri litheżżeż snienek u tgħajjat, ma' tul il- Jejl ħie- med, biċ-ċempil ferrieħi ta' sinsla tqila—u li titqalleb u tit- ħabbel fit-tiben, mitluf b'dak.id-daqq ħ:lu. Ħajja twila għal dar l-imġienen l Hija mkien li ma hawnx bħalha. Niftakar il-jiem meta kont beżghan mill-ġenn; meta kont inqum b'ħasda mill-irqad, ninxteliet għar-rkobbtejja, u nitlob il-ħelsien mis saħta ta' razzti; meta kont nitbiegħed minn deh- riet ta' ferħi u hena, biex ninfieba f'xi mkien imwarrab, ngħaddi s-sigħat tqal inħares lejn il-mixji tal-marda li kellha toħodli moħħi. Kont naf li l-ġenn kien jinsab ġewwa demmi, ġewwa għadmi, li nisel wieħed kien għadda mingħajr ma dehret fih il-marda, u li jien kont l-ewwel wieħed li fih kellha terġa' turi ruħha. Kont naf li hekk kellu jkun; li hekk dejjem kien, u li hekk dejjem għad ikun; u meta kont ninġibed f'xi rokna mwarrba ta' kamra mimlija, u kont nara n-nies jitkellmu taħit l-ilsien, u juru b'sebagħhom, u jdawwru għajnejhom fuqi, kont naf li kienu jgħidu fuq dak li kellu jiġġennen; u kont nerġa' nitlaq biex noqgħod walidi fid-dwejjaq. Dan għamiltu għal snin sħali; snin twal kienu, snin twal. Hawnhekk. l-iljieli kulltant jidhru twal-twal ħafna; imma m'huma xejn fidejn l-iljieli bla mistrieħ, u l-ħolm tal-biża' li kelli dak iż-żmien. Suriet - kbar u suwed b'uċuh ħajna u jiddieħku kienu jitrekknu fl- irkejjen ta' kamarti, u jduru ma' soddti billejl, jagħwuni għall-ġenn. Sefsfuli, li l-art tad-dar qadima fejn miet missier missieri, kienet imtabbgħa b'demmu, imxerred minnu n-nifsu fil-qilla tal-ġenn. Waħħalt subgħajja f'widnejja, imma werżqu ġewwa rasi sakemm il-kamra mtliet bl-għajjat, illi f'nisel wieħed ta' qablu l-ġenn raqad, imma li nannuh għex għal snin sħaħ. b'idejh imxekklin ma' l-art, biex ma jkunx jista' : jbiċċer ġismu. Kont naf li dak li qalu kien minnu—kont na; seww. Kont tkixxiftu snin qabel, għalkemm ma ridunix naf Ħa, ħajl kont ħażin wisq għalihom, għalkemm ħasbuni miġnun' Fl-aħħar ġie fuqi l-ġenn, u stagliġibt kif qatt kont nist- merru. Kont nista' issa mmur fost in-nies, nidfiaq u ngħaj- jat daqs l-aqwa. Kont nafli kont miġnun, imma huma anqas biss ma kien jiġihom dan il-ħsieb X'hena kontinħoss ġewwa fija xħin kont niftakar fil-logħba li kont qiegħed nilgħabhom, wara l-ħars taghħom ta' żmien ilu, meta ma kontx miġnun, imma biss beżgħan li għad darba nkun, Għalkemm ma kontx inwerżaq bil-gost meta kont niekol waħidi ma' xi ħabib qawwi u fuq rufiu, kif kont naħseb kif kien jisfar, u kemm kien jiġri, li kien jaf li l-ħabib tal-qalb li kien ħdejh, qiegħed isinn sikki- na tleqq, kien miġnun bil-ħila kollha, u nofs ir-rieda, li jwalt- ħalhielu ġo qalbu. Oh, dik kienet ħajja l- Ġid kbir sar tiegħi, għana kbir ġie fuqi, u ntfajt f'xalar għalija mkabbar għal elf darbi bil-ħsieb ta' dak li kont inżomm mistur hekk. tajjeb. Uritt qasam kbir. il-ħaqq —il-ħaqq li għandu għajnejn is-seqer, tmqarraq u ta f'idejn miġnun għana kbir li fuqu kien hemm il-ġlied. Fejn kien id-dehen ta' dawk il-għorrief b'moħħhom fejn għandu jkun 7: Fejn kienet il-ħila ta' l-avukati, imlebilbin biex isibu fiex iqabbdu difrejhomż Il-Ħażen tal- miġnun għelibhom il-koll, Kelli l-flus. Kif kienu jitħaxknu miegħil- Kont intajjar il-ilus. Kif kienu jfaħħrunil Kif kienu dawk it-tliet aħħwa kburin jiċċekknu quddiemil ix-xwejjaħ missier b'xagħru qotni, ukoll —x'qima, x'imħabba, xi fibiberija tal-qalb —għal ftit ma kienx jagħmilni alla tiegħu. Ix-xiħ: kellu tifla, iż-żgħażagħ kellhom oħthom; u l-ħamsa kienu l-koll fqar. Jien kont għani; u meta żżewwiġt it-tifla, rajt tbissima ta' rebħ tidwi fuq uċuh qrabatha l-fqar, kif kienu jaħsbu fuq il-ftehima maħsuba tajjeb tagħhom, u r-rebħa li għamlu, Jien kien joqgħodli li nit- bisseml Li nitbisseml Li nfaqqa' daħq kbir, u nqatta' xa- għri, u ninbaleb fl-art bit-twerżiq tal-gost, Ma ġithomx f'rashom li żewwġuha lil miġnun. Żomm ftit. Li kienu jafu, kienu jeħilshu minn dak kollu7: L-hena ta' oħthom ħdejn id deheb ta' żewġha. Bħal-— l-eħfef rixa li ttir mar-riħ, ħdejn dis-sinsla sabiħa li għandi miegħi. F'Ħaġa walida kont imqarraq, bil-ħażen tiegħi kollu. Li ma kontx miġnun — għax għalkemm afina l-imġienen għandna dehen kemm. trid, kultant nitħawdu — imissni kont naf li t-tifla kienet tagħżel li ssibruħili: mejta fit-tebut, milli tkun meħu- da, b'għira ta' kullħadd, bħala għarusa fid-dar sabifla u mżejna tiegħi. missni kont naf li qalbha kienet mogħtija liż-żagħżugħ ta' għajnejh suwed li smajtha ssemmi darba f'ngħasha; u li kienu tawha lili biex itemmu l-faqar tax-xwejjafi u ta' l-aħwa kburin, M'għadrix niftakar suriet u wċuh, imma naf li kienet sabiħa. Muf lihekk kienet; għax fl-iljieli bid-dawl tal-qamar, meta nistenbaħi u kollox ikun sieket ma' dwari, nara wieqfa mingħajr ma. titħarrek f'waħda mill-irkejjen ta' dan il-q-fol sura Ħafita, b'xagħar twil iswed maħlul fuq daharha lir-riħ. ma jċaqilqux, u. b'għajnejn li jħarsu dejjem lejja u qatt ma jin- għalqu. Iskotl demmi jiksaħ ġewwa qalbi jien u nikteb dan— dik is-sura hi. żagħha; il-wiċċ hu isfar: ħafna u l-għajnejn ileqqu; imma nafhom sewwa, Qett ma titħarrek dik is-sura: qatt ma. tħares ikrah u tgħajjat, bħalma jagħmlu oħrajn Hi jimlew dan l-imkien kulltant; imma iktar tbeżżagħini, iktar mill-ħorsien li kienu jagħwuni snin ilu—għadha ġejja mill- qabar; u tixbaħ wisq lill-mewt. Ghal ftit inqas minn sena rajt dak il-wiċċ jisfar u jisfar; rajt id-dmugħ iġelben ma' dawk il-ħaddejn imbikkija, u qatt ma kont naf il-għaliex. Imma fl-aħħar tkixxift. Ma setgħux jaħbuhuli għal żmien twil. Qatt ma fiabbitni; jien qatt ma fisibt li kienet tħobbni: ma reditx ġidi u kienet tobgħod il-għana li fih kienet tgħix; —dan ma stennejtux. Kienet tħobb ieħor, Dan qatt ima kont ħlomtu. Ġew fuqi ridiet barranin, u ħsebi- jiet mogħitija lili minn xi setgħa mufibija bdew iduru u jduru ma' moħħi. Ma kontx nobgħodha, għalkemm kont tobgħod iż-żagħżugħ li għalih kienet għadha tibki. Kont inħoss sogħba — iwa, sogħba — għall-ħajja msejkna li tiha kienu rabtuha dawk qtabatha bla galb li kienu ħasbu għalihom biss. Kont naf li ma setgħetx tgħix wisq, imma l-ħsieb, li qabel mewtha setgħet iġġib fid-dinja bniedem li jkollu jgħaddi l-ġenn lil uliedu, seddaqni fil-fehma tiegħi, Waħħalt f'rasi li noqtolha: Għal ħafna ġimgħat fisibt fis-semm, inbagħad fit-tgħarriq; inbagħad fil-ħruq. Dehra sabiħa kienet tkun id-dar kbira tinħaraq, u mart il-miġntin issir irmied. Mur ara, inbagħad, il-agħti ta' ħlas kbir għal min jaqbad il-ħati, wit-tgħalliq ta' xi raġel f'sessih għal ħaġa li qatt ma għamilha, u dan kollu bil-ħażen ta' miġnun l: Fuq dan ħsibt Ħafna, imma fl-aħħar irħejtu, Otil x'gost kont nieħu immejlaq il-mus kull jum, infioss ix-xifer jaqta, u naħseb fix-xaqq li qatgħa walida tagħmel l Fl-aħħar il-Ħorsien li qabel kienu jkunu. miegħi, qaluli li l-ħin kien wasal u qegħduli l-mus miftuħ f'idejja. Qbadtu sewwa, qomt bil-mod mis-sodda, u mort ħdejn marti li kienet rieqda. Wiċċha kien mgħotti b idejha. Neħfejthomlha bil-mod u waqgħu bla saħifa fuq sidirha. Kienet bkiet; għax id-dmugħ kien għadu jxarrab Ħaddejha: Wiċċha kien hiedi: u kif ħarist fuqu, tbissima ħelwa dawwlet ix-xbieha tiegħu. Qegħidt idi kemm-kemm fuq spallitha. Inħasdet—kienet biss Ħolma mar-riħ Erġajt irsaqt, Għajtet, u qamet. Li tajt daqqa waħida, ma kenitx tgħajjat darba. Imma jien inqtajt, u. nġbidt lura. Għajnejhi kienu mwaħfilin fuq tiegħi. Ma nafx kif, imma beżżgħuni u mmansawni; u bdejt nitriegħed. tafit il-ħarsa tagħhom. Qamet mis-sodda, il-ħin kollu tħares ċass lejja. Qabditni rogħda; il-mus kien f'idi, imma ma stajtx nitfiarrek. Marret lejn il-bieb. Kif resqet lejh, daret, neħħiet għajnejha minn wiċċi. Is-seħer intemm. Qbiżt 'il quddiem u fitaftha minn idha. Tixher waħda wara l-oħra in- tefgħet fl-art, Issa stajt noqtolħa minngħajr taħbit; imma kullħadd kien qam. Smajt il-ħoss ta' saqajn fit-taraġ. Qegħidt il-mus fil- kexxun ta' dari, ftafit il-bieb u għajjat għall-għajnuna. Ġew, u qajmuha u qegħduha fuq is-sodda. Damet mitlufa minn sessieha għal sigħat twal; u meta l-ħajja, u l-ħiars, u l-kliem ġewha lura, moħħha kien mar, u bdiet thewden bla hedu. Inġiebu t-tobba; nies kbar li ġew f'dari fi mriekeb, sbieħ bl-afijar żwiemel u ħafna qaddejja. Damu l-ġimgħat ma' dwar is-sodda. Kellhom laqgħa kbira, u qaghdu jitħaddtu bil-mod. Wieħed, l-egħref u l-iktar magħruf fosthom, ġie fuqi u, wara li qalli biex nilqa' ruħi għal bxara ħażina, qalli —liliil-miġnuni— li marti ġġennet. Qagħad ma' ġenbi Ħdejn tieqa miftuħa, għajnejh f'għajnejja, idu fuq driegħi. B'daqqa walida, kont nista' nitfgħu 'l isfel għat-triq. Kienet tkun ċajta sabilia; imma kont nikxef dak li ridt naħbi, u tlaqtu. Ftit jiem wara qaluli li rrid nindukraha; irrid inqiegħed lil xi ħadd magħha. /iez / Mort fl-egħlieqi fejn ħadd ma seta' jismagħni, u faqqajt dalik sa kemm imlejt is-sema bl-għajjat. Il-għada mietet. Ix-xiħ mexa warajha sal-qabar, u ħutha l- kburin xerrdu demgħa fuq il-ġisem mejjet ta dik, li f'ħajjitha kienu raw it-tbatijiet tagħha mingħajr 1a tniffsu. Dan kollu jġagħalni nidħak bil-moħbi, u dħakt wara l-maktur abjad H bih għattejt wiċċi, aħna u sejrin lura, sakemm qabeż id-dmugħ minn għajnejja. imma għalkemm kienet għaddiet tiegħi u kont qtiltha, kont imħawwad, u Ħassejt li ma jdumux ma' jkunu jafu b'dak li dejjem ridt nalibi. Ma stajtx nistor il-ferħ bla tarf li kien ibaq- baq ġo fija, u li kien iġagħalni, meta kont inkun walidi d-dar, naqbeż u nħabbat idejja, u niżien u niżfen, u ngħajjat. kont noħroġ, u nara n-nies iħaffu fit-toroq; jew immur it-tijatru, nisma' d-daqq, u nara n-nies jiżfnu, kien jaqbadni ferħ u kien ikolli ħila nintefa' f'nofshom, u nqattagħhom bċejjeċ, u nwali- wati fit-telfa. Imma kont nheżzeż snieni, u nagħti bis-sieq fuq l-art, u ndaħħal difrejja f'idejja. Żammejt kollox moħbi; u ħadd ma kien jaf li kont miġnun. Niftakar—-għalkemm hija waħida mill-aħħar ħwejjeġ li nista' niftakar; għax issa nħawwad dak li sar-ma' dak li noħlom, u billi: għandi liafna x'nagħmel u hawnhekk ma jħallukx fis-skiet, m'għandix żmien. nagħżel wieħed mill-ieħor, fit-tħabbila li jit- ħabblu—niftakar kif kont kxift kollox fl-aħħar. Ħa, tajl qiegħed nara quddiemi l-ħars imbażża' tagħhom u nħoss l-ħeffa ti biha armejthom minn fuqi, u sabbatt il-ponr f'wiċċlom, u nbagħad tlaqt niġri bħar-riħ, u Ħallejtlom igħajjtu l-bogħod urajja. Tiġini s-saħħa ta' ġolf xħin niftakar. Ara—ara kif dil-liadida titgħawweġ talit il-ġibda qawwija tiegħi. Għandi ħila naqsam- ha bħal żarġun, imma hawn hawn mogħdijiet twal b'ħafna bibien —ma naħsibx li nkun mista' nsib it-triq: u kieku biss insibha, naf li isfel għandhom bibien tal-ħadid li jżommuhom inagħluqa. Jafu x'miġnun għaqli jien, u kburin. għax għan- dhom lili hawn, biex juruni lin-nies. - Ħalli nara—iva, kont ħriġt. Kien daħal il-ħin meta wasalt id-dar, u sibt lill-aktar kburi fost dawk it-tliet aħwa kburin jis- tennieni —xogħol ta' malajr, qal niftakar sewwa. Kont nobogħdu lil dak ir-raġel bil-mibegħda kollha ta' miġnun. Kemm-il darba subgħajja kienu jikluni biex inbiċċru. Qaluli li kien fuq; tlajt niġri. Qal li kellu xi Ħaġa x'igħidli. Bgħat il-qaddejja. Kien daħal il-ħin, u konna weħidna flimkien — għal l-ewwel darba, Ħbejt għajnejja minnu għall-ewwel, għax. kont naf dak li hu ftit seta' jaħseb—u mtlejt bil-ferħ fuq hekk—illi d- dawl tal-ġenn kien imkebbes fihom bħal nar. Afina qgħadna bla kliem għal ftit żmien. Fl-aħħar tkellem. It-tbaħrid tiegħi ta' dan l-aħħar, u xi kliem li għedt, żmien hekk qasir wara l- mewt ta' oħtu, kien żebliħ tal-fakra tagħha. It-tgħaqqid ta' ħafna ħiwejjeġ li qabel kienu ħarbulu, ġagħlu jaħseb li ma kontx ġibt ruħi sewwa magħha. Ried jaf jekk kellux jifhem li jien ridt nitfa' żeblieħ fuq il-fakra tagħha, u fuq ir-razza tagħhom. Kien jistħoqq lil-libsa li kellu fuqu, li ntih dan it- tifsir. Dar-raġel kellu kmand fl-armata, kmand mixtri bi flusi, u bit-tbatija t'ofttu. Dan kien ta' l-ewwel fil-ftehima biex jaħtfu lili u lil ġidi. Dan kien ta' l-akbar siwi biex ġagħlu lil oħtu tiżżewwiġni; meta kien jaf li qalbha kienet marbuta ma' dak iż- żagħżugħ. jistħoqqli Jistħioqq lill-libsa ċiegħul L-għelm tal- waqgħa tiegħu: Dawwart għajnejja għal fuqu—ma stajtx nagħ- mel ieħor—imma ma tkellimtx. Rajt il-bidla li ġiet fuqu taħt ħarsti. Kien raġel qalbieni, imma l-lewn tar minn wiċċu u ġibed il-maqgħad lura. Ġbidt tiegħi aktar lejh; u meta dħakt—kont ferħan wisq dak il-ħin— rajtu jirtogħod. Ħassejt il-ġenn jaqbeż fija. Kien qiegħed jibża' minni. - h UKont tħobbha ħafna 'l oħtok meta kienet ħajja', għedtlu, tħafna'- Ħares imfixkel ma' dwaru, u rajtu jaqbad dahar il-maq- għad; imma ma qal xejn. Ja sejjiebi' għedtlu, ''qbadtek; kxift it-tnassis misħut tiegħek; naf li qalbha kienet ta' ħaddieħor qabel ma ġagħal- tha tiżżewweġ lili. F'daqqa walida qabeż mill-maqgħad, xejjru 'l fuq, u wissieni biex inżomm lura—għax kont qiegħed nersaq lejh il-ħin kollu li kont qiegħed nitkellem, Bdejt inwerżaq mhux nitħaddet, għax ħassejt ġibdiet mħaw- wda jiġru ma' demmi, u l-ħarsien bdew isefsfuli u jniggżuni biex naqlagħilu qalbu. UTkun misħut l'', għedtlu xħin qomt u ġrejt għal fuqu; tjien qtiltha. Jien miġnun. Warrabt b'daqqa l-maqgħad li waddabli fil-biża' u, tiegħu ħfintu; b'sabta kbira, tgerbibua fl-art. Kienet taqbida sabiħa. għax hu kien raġel twil u mibrum, qiegħed jiġgieled għal ħajtu; jien, miġnun b'safifitu, imxennaq biex intemmu. Kont naf li l-ebda ħila ma tiswa daqs tiegħi, u kien minnu. Kien minnu, ti jien miġnunl It-taħbit tiegħu beda jonqos. Tfajt rkobbtejja fuq sidru, u ħitaftlu għonqu b'idejja t-tnejn. Wiċċu swied; għajnejh qabżu mill-ħofor, u b'ilsienu barra kien donnu jiddieħiek bija. Jien għafast iktar. Il-bieb infetaħ f'daqqa b'foss kbir, u ħafna nies ġrew lejna, igħajjtu lil xulxin biex jalitfu l-miġnun. Kont inkxift; u l-ġlieda tiegħi issa kienet għall-ħlusija. Qomt fuq riġlejja qabel ħadd ma messni, intfajt f'nofs l-egħi- dewwa u ftaħit it-triq b'driegħi l-qawwi qisni kelli mannara f'idi, u waqqajthom quddiemi. Wasalt fil-bieb, qbiżt il-ħadid tat-taraġ u malajr sibt ruħi fit-triq. 161 Ġrejt dritt u ħafif, ħadd ma ssogra jżommni. Smajt il-ħoss tas-saqajn urajja, u żidt fil-mixi. Beda jonqos u jonqos fil-bgħid, sakemm miet għal kollox: imma jien bqajt sejjer, minn nofs għadajjar u nixxigħat, fuq ċnut u Ħitan, b'għajta walixija li leħħinuha wkoll il-ħliqat barranin li dawwruni minn kull naħa, u kabbru l-għajta sa ma qasmet is-sħab. Kont merfugħ fuq id-dirgħajn ta' xjaten li mewwġu mar-riħ, u xejjnu quddiemha il-ħitan, u dawwruni u dawwruni bi ħsejjes u għaġla li qallbuli rasi, sakemm fl-aħħar-irmewni b'sabta kbira, u nxħett fl-art. Meta qomt sibt ruħi hawn—hawn f'din is- kmajra sbejħa fejn ix-xemx darba fill tħares, u fejn il-qamar jidħol bil-moħbi, biex bid-dija tiegħu juri d-dellijiet ta' madwari, u dik is-sura siekta f'roknitha, Meta nkun imqajjem, nisma' kulltant għajjat waħxi minn naħat imwarrba ta' dan l-imkien kbir. Xinhuma ma nafx; imma ma jiġux minn dik is-sura sfajra, u l-anqas ma tagħtihom widen hija. OQħax 'mill-ewwel dalma tal-lejl sa l-ewwel tbexbix tal għodwa, toqgħod mingħajr taħrik hemm, tissemma lejn id-daqq tas-sinsla tal-ħadid tiegħi, u tħares lejn iż-żfin tiegħi fuq soddti tat-tiben. Żagħżugħ smajrani, Żagħżugħ felħani, Żagħżugħ dafikani, ngħanni u nħobb. Lil April tagħna, Saħħar ta' l-għana, klejjel ħadrana ninseġ u ndomm. Ġe' daru 'l Mejju sabiħ u filejju 1 inbegħlu l-plejju kull sena mmur. Ħajti bħal dija ta' xemx molibija; ħadd ma jaf bija: m'inix magħruf.