Salvu tal-Pasturi Maqluba għall-Malti minn Steve Borg' ista' ssejjaħ il-biċċa xogħol li qabbduni bħala ġennata. Għalija dehret ħela ta' ħin — għall-inqas hekk ħsibt fil-bidu. Kienet is-sena 1960 u jien kont għadni ħalib ommi fi snieni, qalbi tajba, fidil, bla ħażen ta' xejn… Biex ma ntawwalx, kont qiegħed fuq il-vapur naqsam lejn Għawdex, b'żiffa ħelwa għaddejja minn ma' rdumijiet Kemmunin, għalkemm ma nistgħux ngħidu li l-baħar bejn il-fliegu kien imħarrek. Ma konniex ngħoddu aktar minn sitt passiġġieri abbord; il-ħaddiema Għawdxin li jaħdmu Malta ma jaqsmux lura lejn gżirithom qabel il-Ġimgħa filgħaxija. Kien hemm koppja Skandinava, bir-raġel jiġbed ritratt wara l-ieħor tar-rima mqanqla mill-vapur, b'martu maġenbu; mara ħoxna Maltija b'qafas tal-qasab mgħotti b'ċarruta ċċangjata li xi drabi bdiet titħarrek xi ftit — wisq probabbli minn xi fniek; qassis jaqra l-brevjarju waqt li jistrieħ fuq il-ħadid tal-ġnub iżaqżaq; żewġ tfajliet b'għajnejn somor jitkellmu u jidħqu bil-qalb f'nofs din iż-żiffa ħelwa Mediterranja. Hekk kif il-lejl ta' qabel kont se nispiċċa mix-xogħol, sejjaħli s-Sur Telesforu Bonello biex immur fl-uffiċċju tiegħu, li qiegħed wara l-lift ewlieni tal-lukanda, u qalli: 'Għada filgħodu rridek taqsam mal-ewwel vapur lejn Għawdex. ' 1 Mitbugħa bl-Ingliż fil-ktieb For Rożina…a husband and other Malta stories (1990). 'Melale, Sur' — weġibtu, mingħajr tlaqliq. ''Jiena ċert li inti smajt b'Salvu tar-Rabat li jagħmel il-pasturi tat-tafal, ' — kompla. €Ma naħsibx… — bdejt ngħidlu. ''Mur ir-Rabat u staqsi għal dan ix-xifajk Salvu tal-Pasturi. Fhimtni2 F'Għawdex magħruf sew.' Tajjeb ferm, Sur.' — Pawsa oħra. Għamilt biex noħroġ mill-uffiċċju. ' Għadni ma spiċċajtx, janofsras,' — għajjat f'nofs is-sentimenti ta' moħħi. F'ġieħ is-sewwa jkolli nistqarr illi dan l-aħħar tgħidx kemm kellu inkwiet bil-proġett tat-tielet lukanda tiegħu, għaliex waqt it-tqattigħ għall-pedamenti tagħha, instabu fdalijiet Puniċi u l-Mużew Nazzjonali qabżu fuqu u waqqfu x-xogħol kollu tal-bini. Insomma, ħu din il-lira u mur għand dan it-tali u ixtri biha b'kemm tista' mill-qaħbeċ pasturi tiegħu. ' Iva, Sur,' — weġibtu, waqt li ħadt il-lira. Hekk kif wasalt ħdejn il-bieb, kompla jgħidli: 'Tal-103 semgħu bih u l-mara trid il-lott kollu. ' Ħarist lejn il-karta tal-lira f'idejja. 'Int qiegħed tgħidli li trid b'lira pasturi7' — azzardajt nistaqsih. U ara li ma jaħdmikx; int taf l-Għawdxin kemm jilħqilhom. Irridek hawn wara nofsinhar għaliex dawn se jsiefru għada billejl. 'Tal-1031 Min l-imniegħel ħsibt7 Issa dabbar rasek. ' It-traġitt minn Malta għal Għawdex jieħu aktar minn nofs siegħa u l-Imperial Eagle — isem grandjuż għal biċċa żgħira tal-baħar — fl-aħħar trakka mal-moll tal-Imġarr. Sejjaħt taksi. Li kieku ridt stajt qbadt tal-linja għar-Rabat, iżda kont bil-bajda mdawra u, biex nikkonsla ftit, deherli li kien jixraqli nasal paxxut, spejjeż għal dak il-qanżħa Telesforul Huwa minnu li kull ma jien biċċa ħaddiem innewwel iċ-ċwievet u nwieġeb it-telefonati, student li weħel fl-ewwel sena ta' studju fl-università, iżda naf inħaddem rasi, jekk qed tifhem xi rrid ngħid. Apparti kollox, lil Salvu tal-Pasturi sibtu bla taħbit ta' xejn. Ix-xufier tat- taksi kien jiġi minnu, xi kuġin jew sekond kuġin ta' ħu tar-rispett ta' silf Salvu. Ftit wara, hekk kif serripna mat-toroq dojoq tal-belt Medjevali tar-Rabat, għaddejna minn taħt ħnejja għal ġo pjazzetta, fejn fil-kantuniera kien jinsab il-ħanut ta' dan ix-xiħ. Il-ħanut kont tasal għalih billi titla' taraġ imbajjad u li kien imżejjen bil-qsari tal-ġeranju. ħarġa LXXXVI 2014 Tlajt it-taraġ u froqt il-purtiera taż-żibeġ. Leħen baxx talabni, sabiex, jekk jogħġobni, nidħol. Il-ħanut kien mudlam iżda, wara li ħlist mid-dija qawwija tax-xemx, stajt nilmaħ fejn kien qiegħed. Kien magħmul żgħir, mgħawweġ minn spallejh u deher mgħobbi biż-żmien, dak it-tip li tistennieh ikun mitfugħ jistrieħ fuq xi pultruna. Mhux dar-raġel. Kien wieqaf f'nofs il-kamra, iżomm pastur tat-tafal 'il fuq, ħalli jarah f'raġġ ta' dawl tax-xemx li kien dieħel mit-twejqa imbarrata. U b'ċerta ħila jlewnu. Deher ferħan se jtir bija. Għidtlu x'qadja ridt nagħmel għandu, iżda hu kien diġà beda jdawwarni madwar il-kamra u l-ixkafef mimlija. 'Arahom bil-kwiet, u ħu ħinek,' — qalli. Il-pasturi kienu ta' għadd ta' qisien, iżda ma kinux iżgħar minn żewġ pulzieri u akbar minn sitta. Kellu sajjieda daqnin bix-xbieki; kaċċaturi bil-klieb; nisa tal-bajd, tal-fjuri, ħassiela, bejjiegħa tal-ħut, taż-żebbuġ u l-kappar libsin dbielet kbar u bi qfief fuq rashom; nutara mgħaddmin bi kpiepel kbar suwed; surmastrijiet b'mustaċċi mdendlin iħarsu biċ-ċiera; qassisin qargħin bi wċuħ devoti u mżaqqin; ħafna qaddisin; anġli f'kull qagħda (xi ftit weqfin; oħrajn kellhom grampun żgħir imdaħħal ġo daharhom ħalli jkunu jistgħu jiddendlu); ballerini mżejna bi lbies ilaħħaq sal-għekiesi u bi wċuħ tassew sbieħ; u għadd ta' qisien u qagħdiet tal-ibleh nazzjonali, il-mitiku Ġaħan. Kien hemm sewwasew tużżani ta' pasturi, ilkoll miżbugħin jgħajtu u qishom ta' vera. Ġaladarba rajt li se jagħti kasi, fakkartu għaliex kont mort għandu. Hekk kif ra l-karta tal-lira, ċarrat ftit ħalqu, daħaq u tani ħarsa ta' wieħed mifxul. 'Dawk il-flus kollhal Mela ħa tixtri l-ħanut27 L-imġiba ċajtiera tiegħu għoġbitni u dħaqtlu lura sabiex inkompli miegħu. 'Jekk mhux il-ħanut kollu,' — iżżuffjettajt miegħu, 'mela kull ma hemm fuq waħda mill-ixkafef 'Kif se ġġorrhom kollha'' — staqsieni, b'ton serju. 'Stenna waħda,'— waqqaftu ħesrem, waqtli ħsibt li ħadni bis-serjetà. 'Kull ma rrid hija b'lira biss. Xi żewġ jew tliet pasturi… tridx nagħmluhom tlieta'77' Reġa' tbissem. —Żammejt l-istess prezz għal dawn l-aħħar erbgħin sena. Jisgħobbija li se jkolli nagħtik tal-inqas għoxrin wieħed jekk trid tonfoq daqshekk flus.' 'Għoxrinl' — weġibtu maħsud. U xi wieħed jew tnejn żejda… dejjem skont x'tagħżel. Ngħidu aħna, kaċċatur bis-senter u l-kelb jiġik sold aktar milli kieku kien bis-senter biss. Il-prezz ma jogħliex aktar minn hekk. Biex niftiehmu sew, jien tal-ħsieb li jekk jogħġbuk il-kaċċaturi, agħżel wieħed bis-senter u l-kelb, kif ukoll bil-barżakka, dik li jkollha xi rjus tal-kaċċa maqbuda mdendlin għal barra. Hemm min imur għal dawk b'xi par qolol ħdejn saqajn il-kaċċatur. U dan kollu għall-prezz ta' kaċċatur bis-senter u l-kelb biss. Nittama li mhux qiegħed inħawdek.' Deher sogħbien. Ħakk rasu xi ftit u kompla: Naf li missni ktibt dan kollu xi mkien… taf int, b'xi tabella tal-prezzijiet murija mal-ħajt. Smajtu ssummat, kważi beżgħan li jekknitkellem, jibdew jaqgħu l-affarijiet mal-art u nistenbaħ biex nara li dan kollu kien stħajjil tad-dinja ta' dari. Ix-xiħ qalli li seta' jobsor dak li kont se nistaqsih, hekk kif jagħmlu t-turisti kollha. Bħal, ngħidu aħna, kif huwa qatt ma ħema l-pasturi. Kien jagħmilhom mit-tafal niedi u joħroġhom fix-xemx biex jinxfu, biex wara jiżbogħhom. Dak it-tafal xehbi 'l fuq mid-daħla ta' Marsalforn kien l-aqwa, għax la kien imballat u lanqas mużrar. Għal xi raġuni li ma nafx x'inhi, ħlief li dehret bla sens dak il-ħin, ħsibt f' Alla u t-tafal Tiegħu… Ix-xiħ kompla jgħidli li, issa r-rata ta' xogħol tiegħu, b' għajnejh imorru lura, ma kinitx aktar minn żewġ pasturi kuljum. Daħaq bil-mod, bħal qisu ġietu tifkira ħelwa, u qalli kif is-sena ta' qabel xtaqu jeħduh jaħdem f'lukanda ewlenija f'Malta, fejn seta' juri s-sengħa tiegħu wara tieqa kbira tal-ħadid u l-ħġieġ, sabiex iħajjar lit-turisti jixtru. 'Ġew żewġ sinjuri dħulin minn Malta apposta għalhekk. Tista' tifhimha din7 Riedu jagħtuni żewġ ikliet, tliet kafejiet u għaxar xelini kuljum. U biex norqod, kellhom kamra fil-kantina, qaluli li kwieta ħafna. Insomma, għidtilhom le. Għixt ħajti kollha hawnhekk. Minn mindu kont tifel kont imħajjar li nagħmel dan ix-xogħol ma' missieri hawnhekk. Barra minn hekk, l-hena tiegħi hi li neħles minn dawn l-imsejknin ħlejjaq jiena stess.' F'radda ta' salib għażilt il-pasturi li kont se nieħu lura miegħi. Il-karta tal-lira ġabitli tnejn u għoxrin pastur — l-aħħar wieħed ikun Ġaħan, li skont ma qalli x-xiħ, kien se jagħtini bħala rigal. Reġa' tani dik it-tbissima tiegħu waqt li b'ċerta żegħil newwilli l-pasturi. 'Jaqbduni d-dwejjaq nitlaqhom minn idi, — qalli. €Iva, iżda int tagħmilhom biex tbigħhom, mhux hekk7' Qatt ma smajt lil leħni b'tant swied il-qalb. Iċċassa lejja għal ftit ħin. Imbagħad qalli: 'Immela, ħi.' ħarġa LXXXVI 2014 Hekk kif tal-familja bdew deħlin fil-kamra ried ilaqqagħni magħhom wieħed wieħed: tlett ibniet miżżewġin, ir-raġel bidwi ta' waħda minnhom, erba' jew ħamest itfal, fosthom tifla żgħira, b'xeħta mqarba, li l-ħin kollu bdiet tiżgiċċa mill-kamra u tiġi lura. Salvu tal-Pasturi niżżel idu fuq ras waħda miż-żgħar. 'Taqbadni ftit diqa f'qalbi meta nkun qiegħed nagħmel dawn il-ħlejjaq tat-tafal. Qiegħed tara x'jagħmillek. Jien insejħilhom ''din il-ħaġa', u hu 'dawn il-ħlejjaq… 'Jisgħobbija li ħadd mir-razza ma ħa din is-sengħa. Ħlief tifel wieħed li wera l-ħajra. Imma miet f'żgħoritu snin ilu. ' Forsi xi ħadd minn dawn iż-żgħar,' — għidtlu, biex nikser il-kwiet u nidher li ma għamiltx f'qalbi. Lanqas ilħaqt għidt hekk li waħda mill-bniet imbaċċna daħket waħda sfurzata u ġabret żewġt itfal minn tagħha ma' djulha. 'Jien irrid lil uliedi jitgħallmu l-iskola suret in-nies,' — qalet, kważi bil-herra, filwaqt li għafset lit-tfal mal-fardal tagħha. ''Niżżi ħajr 'l Alla li anki jien tgħallimt xi ftit 'Mela, ħi,' — żied ix-xiħ missierha. 'Tridu jitilgħu aħjar minni. Huma xxurtjati.' — Tbissem, xi ftit bil-mistħija. 'Jien lanqas ismi ma naf nikteb. €M'inti xejn mingħajr skola, hekk dejjem ngħid,' kompliet il-bint. 'Ara waħda 'l missieri. Għamel ħajtu jitbagħal fuq dak il-ħmieġ griż. Għal xiex7 Lanqas ried jgħolli l-prezz kif jagħmel kull min hu rasu fuq għonqu. Min jaf kemm-il darba għednielu jerfa' minn dax-xogħol u jagħmel xi ħaġa oħra. Bħal idawwar it-turisti. Hemm qiegħed il-boqxiex. Jekk joqgħod bilqiegħda fuq it-taraġ, jeħdulu r-ritratti u jagħtuh xi ħaġa. U issa xiħ għakka, bħal din il-belt imqammla. Xi ħaġa hekk togħġobhom lit-turisti. Ma damux ma sabu kaxxa vojta tal-kartun u ġabu t-tiben, ftit gazzetti mgeżwrin u tul spag bl-għoqiedi. Kulħadd għen naqra, mit-tfal sal-kbar. Malajr intbaħt li filwaqt li xi wħud bdew jagħmlu hekk kontra qalbhom (naf x'qiegħed ngħid, mhux qiegħed nistħajjel) u bdew jgħaġġlu biex jeħilsu, par idejn bdew iduru fuq kull pastur, imorru lura lejn il-kaxxa, jirranġaw, jerġgħu jqiegħdu l-pasturi, filwaqt li bħal qishom bdew iwieżnu kull nitfa tiben. Fl-aħħar sabha xi ftit bi tqila biex jagħlaq il-kaxxa u jorbot l-ispaga suret in-nies. Għamiltha tabirruħi li ma ntbaħt b'xejn. Ftit sigħat wara, għajjien bil-vjaġġ, u bl-isforz biex nara li l-kaxxa tasal qawwija u sħiħa wasalt lura u bdejt inħabbat fuq tal-103. Il-mara għoxiet bil- ferħ hekk kif rat il-pasturi. 'Isa, għaġġel Eugene, ejja ara,' — għajtet fil-kamra. 'Hawn dawk l-affarijiet ta' dak ix-xiħ minn Għawdex. ' Eugene ħareġ mill-kamra tal-banju, liebes ġagaga safra tgħajjat b'Donald Duck irrakkmat taħt l-ispalla x-xellugija. Flimkien ittawlu għal ġol-kaxxa, qallbu qalb it-tiben u qabdu pastur wara l-ieħor. 4 Ara waħda dan. Huwiex ħelu' Din il-libsa Empire. Żgura li hekk hi.' 'Iva qalbi, hekk hi.' Ħallejthom ikomplu. Tard filgħaxija rani Eugene u resaq lejja. 'Għaliex ħrabtilna xbin7 Lanqas nista' ngħidlek kemm nafulek ta' dak li ġibtilna. Erġajna erfajna kollox f'kaxxa tal-ġablow, bi tgeżwir ta' vera. Hemm xi ftit minn ħbiebna se jiħdaru hekk kif se jarawhom. Hawn ħa, xi ħaġa għall-iskariġġ.' Ħarist lejn x'tani f'idi. Karta tal-ħames liri. Imbagħad ma nafx xi ġrali. Naħseb li Eugene u martu kienu minn tagħna… mhux tort tagħhom… L-ewwel ħsieb li ġieni kien ġenn biex narmi l-flus lil hemm. Imma kont fixxa, tfajt il-flus fil-but u mort biex nibda nwieġeb it- telefonati li bdew deħlin. Għamilt għaxar minuti qisni l-iċċassat u ħallejt ix-xjafek t'apparat iżeggeg waħdu.