(Tafit dan l-isem, dehret kitba mill-isbali fir-rivista taljana WLares', tax-xahar ta' Ottubru 1930, dwar il-għana malti, miktuba mill-ex-studentessa MARIA ELENA Bona, illum Si- njura CALABRITTO. Fil-waqt li nifirfiulha għal kif għarfet tinseġ il-kitba tagħha, nixtiequ nħajruha tkompli tikteb fuq ilsienna, għax qatt m'hu żmien moħli. Din il-kitba tant għoġbitna lisejrin inġibuha fir-Rivista tagħna, maqluba għall-malti minn ĠuzE BONNICI.) Xi minn daqqiet huma għana ġerrejja li jiġu waħida wara l-olira ħfief u ferħana. Xi minn daqqiet huma tawwala, kollhom imfiabba, ta' swied il-qalb, li jinħallu u jitwalu f'telqa mill-iżjed ħelwa, mill-iżjed imdejqa. Ngħannu, Huma sturnelli ta' mħabba u ta' mibgħeda sħan u niggieza; hutna ġrajjiet twal ta' qlubija u ta' ħniena. Igħannu jgħarxu b'subgħajhom felħanà l-kitarra fil-waqt li jiġġerrew mat-triqat tafit il-qamar jew tafit is-sema sewdini mimli kwiekeb, b'qatta ċkejkna ta' nies warajhom li tisma bis-skiet u b'rogħda fuqha. Pia dei Tolomei, Genoveffa, l-Għarusa tal-Mosta, Toni Bajada, Paulu Xara, Mattew Callus, Giammarija Cassia, Giacomin Ciantar, Gorġ il-Bdott, Marija bint is-sajjed Malti, u nies ofira ta' ġrajjietna jew tal-firejjef jerġgħu jqumu u jgħannu fil-fantasja tal-kotra. Jiġġerrew mat-triqat ma' l-itwal biċċa tal-lejl bla ma jiftakru fix-xogħol li għamlu, bla .ma' jiftakru fix-xogħol li jistennihom l-għada dawn l-ulied godlija ta' Malta. Dan huwa mistrifi. Mistriħi. sieket li jatu l-lejl ċar u l-musika. L-hemm isfel tinfetali tieqa, bil-mod, kollha mbeżża, bi tlellix qarrieqi taż-żġieġ. Il-kotra tieqaf, wieħed minna jersaq il-quddiem. —Ton, ħallini ngħanni ftit jiena. U jġenneb il-berritta biex iqawwi qalbu u jgħanni. Wiċċ ta' warda, ser insejjalilek Wiċċ ta' qronfla, irrispondini. Jiena naf li inti tħobbni Atlavolja ma' tridx turini. Mbagħad jiftakar li minn taħt l-għonnella, fil-knisja, żewġ għajnejn zoroq bħial baħar waqfu jħarsu lejħ għal ftit. Dawk għajnejk iċ-ċelestini Xebbaħthom il-baħar bnazzi Jekk iddur id-dinja kollha Ma ssibx ġuvni jħobbok daqsi l ' Iżda kien għal ftit wisq li dawk il-għajnejn żoroq kienti ħarsu lejh. Kienet mistħija jew biża7: Ma' nagħmlux li kellu l-xi ħadd irid joħodhielu 7: Biex afijar ikun fiż-żgur ibegħdu. Jekk xi ħadd jidhirlu jħares Lejn wiċċek ħelu daqs fjur Ah jekk naqbdu tafit idejja Jiena ħaj ma' nħalliehx żgur. It-tieqa tingħalaq kemm jista' jkun beżgħana. Isfel jidfiku, iwaddbu l-botti, ikomplu l-mixja tagħhom. Fil- misrati, fit-taraġ tal-knisja, jieqfu, joqgħodu bil-qegħda. . Fost il-fattijiet li ġraw F'din iċ-ċkejkna gżira tagħna Meta, t-torok kienu jiġu Sabiex dawn joħduha magħna. Ġara fatt illi fl-istejjer Baqa' msemmi għal ħruxija Għialiex fih insterqet xebba U ġiċ mxerred bosta dmija. Il-ġrajja ta' l-imsejkna għarusa misruqa mit-torok fil-jum tat- tieġ jafna kullħadd u kullfiadd jersaq jismagħha fuq il-kitarra. Il-Maltin iħobbu jisimgħu wkoli il-ġrajja tal-biża ta' Pia: Kien hemm gwerra, fit-Tuskann Bejn Firenze u Siena t-tnejn F'waħida kien il-Konti Nello fl-oħra Pier de Tolomei. Nello qabel mar għal gwerra F'idejn Ugo ħalla l-Pija Billi dan kien ħabib tiegħu F'dalu l-martu u lit-tarbija. Toni Bajada wkoll hu inagħruf ħafna. Ser infakkar il-memorja fi min lil Malta għamel il-ġid għada l-Knisja tbirku Għiekk infaħħru jiena irrid. Kull min jisma sigur jibki Kemm Maltin hawn kbar u żgħar Li għal Malta ċarċar demmu Toni Bajada min-Naxxar, Dawn il-għana twal li minnhom ġibt xi bċejjeċ u li ta' sikwit il-kittieb tagħhom ma' iniżżilx ismu talithom jew l-aktar jiffir- mahom bl-iniziali tiegħu, jinsabu 'fuq il-Monti' b'sold il-waħda. U nhar ta' Ħadd. mir-rħula jinżlu jixtruhom ħafna żgħażagħ biex jatuhom lis-sbejħa tagħhom jew biex jitgħallmuhom jaq- rawhom sillaba. sillaba. Iżda f'Malta H-poplu hu poeta: Kullhadd. iqabbel sturnelli- ta' erba' versi ottonari skond li skema a, b.c d: il-ħassiela, is-suldat, il-barklor, tal-ħalib, il-gabillott, tal- ħut, il-kuċċier, tal- bizzilla, 'is-seftura… mita s-sinjura ma-tkunx id-dar. Ta' sikwit glieda bejn żewġ nisa tibda. b'xi għanja, imma dejjem tispiċċa b'xi mod Ħafna anqas poetiku, Hija s-sbutiija tal-mafibuba jew tal- inalibub Il tiġi mfaħħra : Kemm jogħġbuni n-nies is- somor Għax għandhom għajnejhom shieħ Dak ħanini wieħed minnhom Kemm jiena ferħana bih. jew l-imħabba li wieħed igħid :. Li kont taf kemm jien inħiobhhok Kieku żżomini fuq idejk Kun af li qalbi miksura l Kun af li ħajti f'idejk. 'jew theddid: ra Dik qalbi posta ta' l-ittri F'moħħi għandi t-telegraf Int Malta u jiena Salonka 'Ma' x'tagħmel jien inkun naf. jew tgħajjir : Għamluli l-piena u l-bandu Li il-ħanini ma' nkelmux. Kellimtu u aktar inkellmu Swid ta' qalb ma' nagħmillux. Lili għamlu din il-piena Li għana ' aktar ma' ngħannix Jiena għana għannejt u ngħanni La persuni ma' nsemmix. , L-ewwel xita li tagħmel tiġi. milqugħa b'ferti kbir. Malta m'għandhiex xmajjar u l-ilma għall-egħliċqi u l-ħtieġa tagħha tis- tenniha mis-sħab kbar siwed Hi jiġu jgħattu s-sema tagħha. It-tfal jaqbdu id f'id u jagħmlu: ''dawta' 'durella'', jew qaqa, u jgħannu. Agħmel agħmel xita agħmel Ħalli jikber il-ħaxix, Il-ħaxix intuh il-mogħża U l-mogħża ttina l-ħalib - Ara: ix-xita. għandha tinżel. biex jikber il-ħaxix li jintgħata lill-mogħża ħalli ttina l-ħalib; il-ħalib sħun.u ta' togħma tajba, li skond it-tobba hu mimli mikrobi, imma li t- tfal. maltin jixorbu 'ħafna b'għajnejhom imbexxqa bil- ferh uli bih i: isiru qawwija. u b'saħħithom. :— : Orqod, orqod, 'ihni; orqod, Qalb il-ward u l-ġisimin i Dik ommok hija 'l-Madonna Missierek Gesu Bambin. 4 0 7 Amameam àm'ant Orqod, orqod, ibni, orqod, : Fuq l-imħadda tal-ħażir- - Dik ommok hija l- Madonna Missierek Ġest: Bambin 7 A Am am' am Am am ' il-ħuġbejn jinżlu fuq il-ħbub mitlufa. it-tarbija torqod… Liema għanja iżjed ħielwa7 Liema qalb ta' omm ġatt sabet — kliem isbali biex traqqad lill-bintħa7 7 Orqod ibni qalb i il-ward. U, l-ġisimin, orqod fuq imħadda tal-ħarir: ommok hija l-Madonna, missierek tu Ġesti Bambin… Ta' sikwit it-tarbija torqod f'dirgħajn niexfa ta' mara sfajra, l-għana joħroġ minn dar nadifa iżda fqajra. X'jimporta 7: L'omm tofilom għaliha l-isbaħi ward u l-iżjed tifuti, l-imħadda tal-ħarir, jew m'humiex dirgħajn l-omm l-iżjed imħadda' ratba, Fitnħabba ta' l-omm l-isbaħt fwieħa tal-ħajjaż: U fuqu jħiarrsu bħala omm u missier mill-iżjed li jhobbu Ġest Bambin u l-Madonna. F'Malta il-poplu għandu qalb li taf tħoss u tħobb, mix- Ħuta , għat-twemmir: tiegħu, rasu iebsa u qalbieni u fl- għana tiegħu juri ruħu, Sinjura amerikana li m'hiliex hawn wisq u li marret toqgħod f'raħal darba qaltli: jab i —Dal-lejl, għal ħabta tat- tlieta, ġejt. imqajma… —Min-nemius 7 , —Lċ, Minn għanja mill- iżjed lielwa il ta' qsim. il-qalb. , Xrift fit-tieqa, kienu xi erba' jew liames żglħiżżagħ bil- kitarra, ' Smajt ħafna għannejja tajjba f'fiajti, iżda fl-ebda' wieħed. ma' sibt dak is-sentiment hekk bnin, dik il-ħlewwa hekk minnha bħal dak l-għannej fqajjar ta' dik il- l-lejla.