L-Ewwel ktieb bil-Malti kellu jkun it-Tagħlim tad-Duttrina Kienet deċiżjoni tal-Konċilju ta' Trentu (1545-1563)' li kull nhar ta' Ħadd filgħodu l- qassisin jipprietkaw fuq il-Vanġelu u wara nofsinhar jgħallmu d-duttrina lit-tfal. Għalhekk wara l-Konċilju, fl-1566, il-Papa Piju V approva l-katekiżmu Ruman bl-isem Catechismus ex decreto Concili Tridentini ad Parochos Pii V Pontif. B'effett ta' dan il- Vigarju Kapitulari ta' Malta, Don Antonio Bartolo, fl-1570 ordna lill-qassisin Maltin biex jgħallmu d-duttrina fuq il-katekiżmu Ruman, liema ordni ma tantx kienet segwita. Minn dak li kiteb waqt il-vista appostolika tiegħu f'Malta fl-1575, Mons Pietro Dusina juri biċ-ċar li kien hawn telqa kbira fit-tagħlim tad-duttrina. Hekk li f'ċerti postijiet bħal Bir Miftuħ, Ħal Qormi u Ħaż Żebbuġ it-tfal kienu jitgħallmu biss il-Missierna, l-Ave Maria u l-kredu tal-Appostli, waqt li kien hemm parroċċi fejn ma kienu jitgħallmu xejn. Għalhekk Mons Dusina ordna lill-kappillani biex jgħallmu d- duttrina lit-tfal fil-festi f'ħinijiet stabbiliti u biex fl-Avvent u r-Randan jew almenu tliet darbiet fil-ġimgħa u fil-Ħdud u l-festi jqaddsu quddiesa u jispjegaw l-Iskrittura lill-adulti'ċ Għalkemm dawn ir-regoli kienu tajbin u fl-ispirtu tal-Konċilju, Dusina xorta ma għamilx traduzzjoni tal-katekiżmu għall-Malti' minkejja li kien inkwetat bit-tixrid tat-tagħlim Luteran f'Malta. Dawn l-ordnijiet ta' Dusina ġew ikkonfermati mill-Isqof Tommaso Gargallo u l-Isqof Baldassare Cagliares, li daħħal multa ta' sitt tari għal min jitlaq 'il barra mill-knisja qabel jibda l-katekiżmu. Xi tip ta' progress beda jsir ghaliex fl-1724 l-Isqof Gori Manchini waqqaf l-ewwel kongregazzjoni tad-Duttrina fil-knisja ta' San Pawl Nawfragu fil-Belt Valletta. Jidher li din il-kongregazzjoni kienet attiva sew f'xogħolha tant li fl-1727 twaqqfu oħrajn bħalha f'Ħal Safi, iż-Żurrieq u Ħal Lija u f'Ħaż-Żabbar Mill-kitbiet ta' Ġan Franġisk Agius de Soldanis nafu li fil-bidu tas-seklu tmintax'f'Malta għat-tagħlim kien jintuża l-Malti hekk kif in-nies tal-irħula ma kinux jifhmu t-Taljan jew il-Latin. Jidher li sa dak iż- żmien it-talb elementari bil-Malti kien mgħallem bl-amment, hekk li ma nstabet ebda kopja bil-Malti ta' dan it-talb,' ħlief dawk li kiteb Agius de Soldanis fi tmiem it-tieni grammatika tiegħu. Biex jgħinu aktar fit-tagħlim tal-fidi bdew jinkitbu xi kurunelli b'tifħir lill-qaddisin. Dan juri li l-importanza kienet mogħtija biss lit-tagħlim bil-fomm għaliex il- poplu kien illiterat. bżonn ta' katekiżmu bil-Malti kompla Ir-rapport li l-Inkwiżitur Mons. Gualtieri bagħat lis-Santa Sede fis-sena 1743 jistqarr li ġeneralment fl-iskejjel u l-parroċċi kien użat il-Compendio della Skont ir-rapport dan il- katekiżmu sar obbligatorju fis-sinodu tal-1703 u peress li kien bit-Taljan il- kappillani kellhom joqogħdu jaqilbuh għall-Malti waqt li kienu qed jgħallmuh lin-nies, inkella kien hemm kappillani li għamlu kopja manuskritta bil-Malti ta' dan il-katekiżmu. Fost affarijiet oħra l-Inkwiżitur jgħid ukoll li qalulu li fi Li żmien l-Isqof Gori Manchini kienet saret sie traduzzjoni tal-katekiżmu bil-Malti li qatt Il-frontispizju tal-ewwel edizzjoni ma kienet ippubblikata u li kienet tal-katekiżmu tal-1752 għadha teżisti. għad fadal ħafna xi jsir, hekk kif kien ; TAĠHLIM g 7 NISRANI ' għad hemm qassisin li ma kinux jgħallmu duttrina. Peress li l-ebda kopja manuskritta ma seta' kellha l-Imprimatur kien hemm ukoll ħafna varjazzjonijiet fit-tagħlim u l-katekiżmu ta' Bellarmino kien diġà qdiem. Dan in-nuqqas ta' għarfien wassal għal injuranza kbira fost il-poplu li beda juża prattiċi simili għal tal-liturġija li wħud minnhom kienu kkundannati. Ħafna każijiet huma miktuba fir-reġistri tal- qorti tal-Inkwiżitur u jagħtu stampa ċara kif l-injoranza bdiet twassal lill-poplu biex flok jemmen f'dak li jirrappreżentaw l-istatwi, is-simboli, u l-bqija beda jemmen fl-istatwi u s-simboli infushom. Kellu jkun l-Isqof Fra Paolo Alpheran de Bussan (41728-1757) biex jagħti spinta kbira 'l quddiem lil dan il-qasam billi fl-1748 waqqaf kongregazzjonijiet għat-tagħlim tad-Duttrina f'Ħal Tarxien, in-Naxxar u l-Gudja. ' Il-qofol tal-ħidma tal-Isqof Alpheran intlaħaq meta fl-1752 ippubblika l-Katekiżmu uffiċjali tradott għall-Malti mill-konfessur tiegħu, Dun Franġisk Wizzinu. It-traduzzjoni Wizzinu għamilha minn fuq test Għarbi-Taljan. Skont Lawrenz Cachia, it-test Għarbi-Taljan seta' ntgħażel għax kienu jafu li l-Malti jixbah lill-Għarbi, iżda jidher li Wizzinu aktar mexa fuq it-test Taljan milli fuq l-Għarbi. Minn ittra li l-Isqof Alpheran bagħat Ruma wara l-pubblikazzjoni tal-katekiżmu nafu li damu sentejn jaħdmu fuq din it-traduzzjoni tad-duttrina Nisranija tal-Propoganda Fide. Dan il-katekiżmu kien l-ewwel pubblikazzjoni bil-Malti'' u sar fuq il-grammatika ta' Agius de Soldanis li nkitbet fl-1750,7: għalkemm mhux kulhadd jaqbel li Wizzinu mexa għalkollox fuq ix-xogħol ta' De Soladanis.'€ Fuq ordni tal-Isqof din l-ewwel edizzjoni tal-katekiżmu bil-Malti kellha tintuża sew fil-knejjes kif ukoll fl-iskejjel u b'hekk issa t-talb ġie standardizzat. Wizzinu jqassam il-katekiżmu f'mistoqsijiet u tweġibiet u jagħti t-talb tal- Missierna, l-Ave Maria, l-Għaxar Kmandamenti, il-Kredu u l-Preċetti tal-Knisja. Fuq ordni ta' Alpheran, mat-talb Wizzinu żied: l-Att tal-Fidi, l-Att tat-tama, l-Att tal-Indiema, l-Att tal-Imħabba u s-Salve Reġina. Din l-edizzjoni reġgħet ġiet stampata Ruma fl-1768.7 Hija ħaġa ċara li Wizzinu verament kien jemmen fit-tixrid tat-tagħlim Nisrani fost il-Maltin, hekk li fil-manwal li kiteb dwar ir-responsabbiltajiet tal- kurati fil-parroċċi, jagħti parir li tiġi mgħallma d-duttrina fil-Ħdud u l-festi u kull nhar ta' Tlieta u Ġimgħa.20 Maż-żmien Isqof wara l-ieħor bdew joħorġu edizzjonijiet diversi tal-Katekiżmu ta' Wizzinu u kull darba kienu jibdlu xi biċċiet fih. Dawn il-korrezzjonijiet bdew isiru sa minn żmien l-Isqof Vincenzu Labini li bejn l-1780 u l-1803 ħareġ ħames edizzjonijiet kollha stampati Malta.2' F'dawn l-edizzjonijiet Labini tawwal l-Att tal-Fidi u l-Att tat-Tama u għalkemm fit-talb l-ieħor ma tantx għamel tibdil, bidel kliem Malti Semitiku ma' kliem Taljanizzat. 7 Interessanti l-fatt li fl-edizzjoni tal-1786 żdiedet il-Litanija tal-Madonna li reġgħet tneħħiet fl-edizzjoni tal-1803. Ta' min jgħid li f'dawn il-pubblikazzjonijiet imsemmija li ġew stampati fl-istamperija ta' l-Ordni fis-seklu tmintax għandhom nuqqas ta' sinjali dijakritiċi meta mqabbla mal-katekiżmi li ġew stampati Ruma fl-istess seklu. $ Kliem Taljanizzat ieħor kompla jidħol flok kliem Malti fl-edizzjonijiet li l-Isqof Mattei ħareġ fl-1809, fl-1816 u fl-1823.1 Jidher ċar li l-knisja fis-seklu dsatax bdiet tara l-katekiżmu bħala mezz li bih tkun tista' żżomm lill- Maltin vicin tagħha u ma jikkonvertux għat-tagħlim Protestant li beda jinxtered malajr mal-wasla tal- Ingliżi f'Malta. Fost dawk li kienu qed ixerrdu t-tagħlim Protestant fil-bidu tas-seklu dsatax insibu l- American Missionarv Societies immexxija minn Mr Frisk u Mr Temple. Minn dak li kiteb Mr Frisk fil- ġurnal Christian Mirror tat-23 ta' Mejju tal-1823, nafu li l-ktieb tal-katekiżmu kien l-uniku ktieb bil-Malti li l-poplu ġenerali kien jaf bih. Frisk iżid jgħid li mill-klassi tal-ħaddiema ftit li xejn seta' kien hemm min kien jaf jaqrah dan il-katekiżmu għalkemm kienu jkunu tgħallmuh meta kienu żagħar. Hu jgħid ukoll li għalkemm f'Malta kien hawn skejjel li kienu jgħallmu d-duttrina lit-tfal b'lingwi differenti dawn xorta kienu jitgħallmuh bl-amment u mhux jitgħallmu jaqrawh. 3 Dan kollu juri kemm dawn l-edizzjonijiet ma kinux qed jiġu stampati biex ikunu f'idejn il-kotra imma kienu biss f'idejn nies ta' skola bħal xi wħud mill-qassisin b'hekk il-knisja għalkemm premezz tal-katekiżmu standardizzat it-tagħlim Nisrani xorta baqgħet tiddependi biss fuq it-tagħlim bil-fomm. l Żewġ edizzjonijiet oħra tal-katekiżmu ħarġu fi żmien l-Isqof Franġisku Saverju Caruana u ftit hemm tibdil fihom għajr tqassim aħjar tal-katekiżmu u ż-żieda ta' appendiċi. Fl-1850 l-Isqof Publio Maria Sant ħareġ biss edizzjoni waħda tal-katekiżmu iżda fil-Biblijoteka Nazzjonali ta' Malta teżisti wkoll kopja ta' ktieb li ħareġ fi żmien dan l-Isqof bit-titlu Tghalim lin-Nisrani li fih tagħrif bit-Taljan u l-Malti dwar il- purċissjonijiet u l-festi tal-knisja. Warajh, l-Isqof Gaetano Pace Forno ħareġ edizzjoni tal-katekiżmu u Wabda mill-edizzjonijiet tal- Katekużmu li ħareġ l-Isqof Pietru Pace Il-Katekiżmu kif maħruġ minn Pace Forno ħarġu diversi edizzjonijiet tiegħu kemm mill-Isqof Carmelo Conti Scicluna kif ukoll mill-Isqof Pietru Pace. Dawn l- edizzjonijiet magħrufa tal-katekiżmu li ħarġu mill-1752 sal- 1911 jammontaw għal mhux inqas minn tlieta u għoxrin. Madanakollu wieħed għadu ma jistax jgħid eżatt kemm ħarġu edizzjonijiet b'kollox, għax jeżistu madwar sitt edizzjonijiet oħra f'kollezzjoni privata. Sfortunatament mal-kotba tal-fratellanza tagħna f'Ħal Tarxien għadha ma nstabet l-ebda kopja ta' xi edizzjoni tal-katekiżmu, għalkemm nafu li dan it-tagħlim kien fdat f'idejha. Madanakollu dawn l-edizzjonijiet kollha li ħarġu u l-azzjonijiet li ħadu l- Isqfijiet Maltin fir-rigward tat-tagħlim Nisrani, juru kemm kienet meqjusa ħaġa importanti li f'raħal ikollok kongregazzjoni li tieħu ħsieb it-tagħlim tad-Duttrina. Nistgħu ngħidu li raħalna kien iffurtunat għax kien wiehed minn tal-ewwel li kellu din il-kongregazzjoni u aktar tard fl-1874 kienet l-unika waħda f'Malta li saret fratellanza u ġiet agregata ma' dik ta' Ruma. B'dan kollu nistgħu nifmhu aħjar kemm huma fondi l-għeruq tal-fratellanza u l-festa li ser niċċelebraw f'ġieħ il-Madonna tad-Duttrina. 2lbid., Attivitajiet Kateketiċi f'Malta 1545-1933(Malta, 2008). ,15 iĠ. Cassar Pullicino, Kitba u kittieba tal-Malti (Malta 1962-1964), 59. 'Sciberras, Attivitajiet Kateketiċi, 17. Lanfranco, It-Tagħlim tad-Duttrina fil-Gżejjer Maltin matul iż-żminijiet, Il-Festa tal-Madonna tad-Duttrina Vella, 'L-iżvilupp tal-Katekiżmu Malti', teżi tal-BA imressqa lill-Università ta' Malta (1964). in Malta', teżi imressqa lill-Università ta' Vsciberras, 'The Council of Trent', 57 Mill-qigħan ta' l-istorja: il-kappillani fis-seklu tmintax (Malta 1987), 22. BVella, L-iżvilupp tal-Katekiżmu', 10. Zammit, 'Dawl ġdid fuq l-ewwel Pubblikazzjoni tal-Katekiżmu Kattoliku bl-ilsien Malti: Taġhlim Nisrani (1752) ta' Franġisku Wzzinu', Il-Malti (2007), 193. 5Vella, L-Iżvilupp tal-Katekiżmu', 8. bCqchia, L-Ilsien Malti il-bieraġ u llum, 94. U Vella, 'L-iżvilupp tal-Katekiżmu Malti', 'Ibid., 14. Zammit, 'Dawl Ġdid', 200. 2WVella, 'L-iżvilupp tal-Katekiżmu', 20-23. 30, Vella, 'Ktejjeb Rari ta' Cannolo', Il-Malti (2007), 159. ŻWella, 'L-iżvilupp tal-Katekiżmu', 290. Vella, L-iżvilupp tal-Katekiżmu', 34. Madonna tad-Duttrina Tarxien INRUNLĊUNEITTTTITI