MULTUM IN PARVO Ta' A. CREMONA I. EVOLUZZJONI TAL-LSIEN MALTI Għamla strutturali. Fond semitiku (Għarbi) li maż-żmien tħallat ma' kliem u frażijiet minn lingwi Ewropej (romnzi : Taljan-Sqalli, b'xi kliem 'l hawn u 'l hinn Spanjoli, Franċiżi u dan l-aħħar Ingliżi). Morfoloġija: Semitika (Għarbija ta' l-artijiet tas-Sirja u ta' l-Affrika ta' Fuq, mill-Eġittu sal-Marokk). Sintassi: Semitika (Għarbija b'influwenza Taljans-Sqallija- Spanjola fil-bini ta' sentenzi u frażijiet). KATEGORIJI TA' KLIEM SEMITIKU LI BAQA' FIL-MALTI TAL-LUM I. i) Kliem dwar fenomeni naturali. Eż: Dinja, remz, sħana, bard, kesħa; ġamar; sema, ragħad, beraq, silġ. il) Oġġetti naturali. liż: Blat, art, ħaġar, wied, trab, tafal, ramel. l iii) Pjanti u għelejjel tar-raba'. Eż: Siġar, ħaxix, weraq, żkuk, ward, żahar, żerriegħa, bajtar, tin, qamħ, xgħir, tgħam, toffieħ, għeneb, dielja, N.B. — Siġar u pjanti li mhumiex lokali għandhom iktarx dejjem isem barrani (Taljan, Sqalli, Ingliż, eċċ.). Eż: Tajr, għasafar, bhejjem, żiemel, bagħal, dud, tiġieġa, fellus, mogħża, nagħġa, gidi, ħaruf, baqra, eċċ. N.B. — Annimali lima jgħammrux fil-gżejjer ta' Malta iktarx ma għandhomx isem Malti. v)- Bniedem u organi tiegħu. Eż.: Raġel, mara, ġisem, ħalq, ras, id, driegħ, riġel, żaqq, sirke, wiċċ, dahar, saba', rkobba. kift, eċċ. i N.B. — Xi żewġ ismijiet minn dawn il-lum iktarx nafuhom b et ta' nisel Taljan bħalma huma : kosxa, spalla flok twirk, Biż: Omm,iben, bint, ulied, ħu (minn aħu), għam, ħaten, eċċ., (barra minn xi kliem li daħal fil-Malti bl- influwenza ta' użu ġdid barrani fit-taħlit ma' razez Ewropej, bħal ziju, neputi, kunajtu u Ta missier (minn messere). vid) Għemil naturali. Hż :- a) Twelid, għax, xjieħ, miet, tabba', kiber. b) Raqad, mexa, ġera, għeja, strieħ, medd, imtedd, c) Kiel, zorob, marad. d) Tala', niżel, daħal, ħareġ, mar, ġera, ġie. e) Biegħ, tara, ħallas, seraq. Minn dawn l-eżempji 'tidher l-evoluzzjoni ta' l-ilsien Malti — : mill-bidu taż-Żminijiet tan-Nofs 'l hawn meta ma' kliem primitiv daħal kliem ieħor bit-taħlit ta' gvernijiet ġodda u razez li magħ- hom kellna sehem fil-ħajja soċjali, fl-industrja, kummerċ u ċiviltà. Kliem ieħor ta' nisel semitiku u ġa' nisel rumanz li jfisser l-istess idea, jew idea oħra li tixbah l-ewlenija, taħt isem differenti, xi mindaqqiet biex jingħażel l-isem tas-sengħa minn dik ta' l-arti jew il-ħaġa qadima mill-ħaġa moderna, L-isem li jfisser sengħa huwa iktarx semitiku, fil-waqt li dak li ifisser l-arti huwa rumanz. : Isem Maliż-Rumanz Ħanżir. qażquż Daqqaq Mużikier Żebbiegħ Pittur Naqqàx Skultur Għana Kant Għannej Kantant Baħri Nawċier Hatar Bastun Kejjiel Piżatur Maqbad Manku Haddiem Lavrant, manwal Mgħarfa. Kuċċarun, kuċċarina B (Akkrexxitiv u Diminutiv) Wadab Żbandola, vleġġa - Reffiegħ Pastas Għexierien Deċmi Xoqqa Tila Kelb Kanjolin (Dimin.) Qabla : Mammana, majjistra. : jHlieqa Ċajta ' Mogħdija Passaġġ Mselħa Xkupa Moxt Pettina : Brħa, għoġol Vitella Xi żewġ ismijiet oħra bl-isem Semitiku-Malti jfissru sengħa u bl-isem Malti-Rumanz sengħa oħra li tizriebah. Hekk għandna l-kelmiet :- Naġġar u mastrudaxxa; sajjied u kaċċatur. Kliem li għandu fl-aħħar sillaba bil-vokali u iktarx jagħtik l-idea ta' ċokon jew tul fil-għamla tal-ħaġa. , Eż: Seffud, serbut, lenbut, betbut, qallut, ħanxul, ħannus, karus, ħanfus, qrempuċ, gelluz jew qellur, kermus (tin li għadu ma sarx), fellus, qażquż, redus, fettul. KONSONANTI doppji fl-aħħar sillaba tal-kelma jitilfu l-aħħar waħda fil-plural miksur :- i) Vokali atona (bla aċċent toniku) titlob warajha konso- nanti waħda. Eż: Ħabat, qasam, iżda mbagħad : ħabbatt, qas- samt fejn il-vokali b'aċċent toniku maħtuf titlob warajha żewġ konsonanti jew iżjed. ' ii) Żewġ konsonanti fl-aħħar sillaba ta' kelma jkollhom qabilhom l-aċċent toniku (maħtuf); iżda meta fl-inflessjoni tal- kelma l-aċċent toniku jmur fuq l-ewwel sillaba waħda mill- konsonanti tinxorob għax il-vokali ta' qabilha ssir atona. Hekk minn kappell għandna kpiepel, minn bixkilla, bxiekel, V. Influwenza tal-Konsonanti gutturali, dentali enfatiċi fuq il-vokalizzazzjoni tal-kelma. : Bħala regula ġenerali l-konsonanti gutturali (tal-gerżuma), konsonanti dentali (tas-snien) u konsonanti enfatiċi iktarx jitolbu warajhom. il-vokali a: Eż: Qaleb, qares, ħatem, għażel, ħaġeb; għasel, salib, tabib, ħażen, talab. N.B. — Kif naraw il-vokali a tinstama' wara l-gutturali q, ħ (gutturali aspirata), għ u d-dentali enfatiċi s, t. Id-dentali enfatiċi huma dawk l-ittri li fil-Għarbi għandhom ħoss iżjed qawwi minn dawk l-oħrajn bħalhom, bħalma huma d(dhad), t(tha), t(thza). u s(sad) li fil-Malti jagħtu biss il-leħen sempliċi ħafif ta' d, tu s għax tilfu l-ħoss ewlieni tagħhom. Bħala eżempji nieħdu l-verbi trilitteri, Konsonanti gutkurali, dentali jew enfatiċi fil-bidu, fin-nofs, jew fit-tarf. Me Vokalizzazzjoni: 2 — a: (fil-bidu) qasam, talab; (fin-nofs) bagħat, laqat, mnasab, dagħa, s-ragħa (fit-tarf) baqa(għ), tala(gh). a — e (fil-bidu) qatel, ħasel, (fil-Għarbi Għasel), e —a (fit-tarf) telaq, żebagħ, feraħ, 0 — 4; 0 — 0 (wara konsonanti gutturali) (i) għola, għoza; (ii) roħos, ħonoq, qomos. CN.B. Għal xi tagħrif iżied dettaljat u tar-reqqa fuq il-voka- lizzazzjoni Maltija tista' taġru l-istudju tiegħi fuq ' Il-Vokaliz- zazzjoni tal-Verbi Maltin'' f'IL-MALTI ta' l-1989. SINTASSI L-Aġġettiv fil-Malti L-Aġġettiv. fil-grad pożitiv-imur wara. n-nom, Eż: Raġel sabiħ. L-Aġġettiv fil-grad superlativ imur qabel in-nom, Eż: L-aqwa raġel. L-isbaħ, ktieb. L-Aġġettiv fil-grad komparativ imur wara n-nom jew pronom personali. Eż: Ġużċ, ħuk, itwal minn. Ġanni. N.B. —i) L-aġġettiv jitqiegħed qabel in-nom meta l-aġġet- tiv hija kelma Taljan :- Eż: Il-gran Sultan; il-veru. ii) Jiġi illi l-aġġettiv jitqiegħed qabel in-nom ukoll mefa l-aġġettiv bija kelma Maltja. Hekk ġie li ngħidu: Il-Kbir Mis- sierna San Pawl. O ħanin. Determinazzjoni ta' l-Aġġettiv L Aġġettiv jista' jkun determinat jew le. Eż: (i) It-tifel il-kbir; (ii) It-tifel kbir; (iii) Tifel kbir. i) Fl-ewwel eżempju l-aġġettiv bla artiklu jiddetermina it-tifel, jiġifieri jagħżel it-tifel-minn tfal oħra. ii) Fit-tieni eżempju l-aġġettiv bla artiklu, wara isem qiegħed bħala. predikat (jiġifieri għandu miftiehem il-verb sos- tantiv hu, fis-sens ta' to be, jew €ssere (is jew ċ). ; iii) Fit-tielet eżempju l-aġġettiv bla artiklu wara nom bla artiklu jikkwalifika nom indeterminat. L-Aġġettivi Numerali Kardinali u Ordinali jmorru qabel in- nom. Eż: Ħamest itfal; Sitt irġiel; l-ewwel mara; It-tteni dar. Biha (Bi — ha). — Fiha (Fi — ħa). Il-Pronom femmenil ha magħqud mal-preposizzjonijiet bi, fi fis-sintassi Maltija għandu sens newtru. (it Ingliża). Eż: Ma ġejtw fiha. i Bħala oġġett (akkużativ) tal-verb. Hiż: Tista' tgħoddha b xaaħda. iIĦadha miegħu. Ibigħha bil-għali; Kif inhu' — Jil- g .