XEJRIET ĠENERALI TAN-NARRATIVA F'MALTA 1850-1950 Il-qagħda lingwistika Il-mixja sħiħa ta' l-espressjoni letterarja f'Malta sa żmien Ġan Anton Vassallo tixhed ħakma sħiħa tat-Taljan bħala l-medju magħżul u milqugħ għall-proża u l-poeżija. L-ewwel ''konverżjoni' li ħalliet effetti tajbin ħafna kienet dik ta' min trabba fil-kultura taljana, u wara li trawwem fiha għażel li juża bil-Malti wkoll dak koflu li seta' jinqeda bih fil-qasam ċert tat-teknika taljana. Vassallo (1817-1868) jista' jitqies bħala l-ewwel posta letterarju bil-Malti għaliex għadda mill-passaġġ ewlieni tal-ġrajja letterarja tal-Malti qabel ma setgħu jgħaddu oħrajn li ġew warajh, bħal Muscat Azzopardi, Cuschieri, Dun Karm u Cremona. Il-passaġġ ma setax ikun mod ieħor: aċċettazzjoni tal-forom, l-ispiritwalità u l-ilsien taljan u applikazzjoni ta' l-istess wirt bi lsien ieħor, i.e. il-Malti. Id-dikotomija tidher minn barra biss, u hemm kemm il-kontinwità artistika u kemm it-tkomplija mhux maqtugħa tal-katina storika. Iċ-ċaqliq b'riżq il-Malti fis-seklu dsatax irid jitqies fi ħdan il- kwadru usa' tal-kultura lokali. it-Taljan kien ilu jinkiteb f'Malta mill-anqas erba' sekli, u l-biċċa l-kbira tal-kotba li xxandru f'Malta, wara l-ewwel wieħed ta' Geronimo Marulli da Barletta fl-1643, huma mhux biss bit-Taljan iżda miktubin skond ix-xejriet kollha li jin- stabu fil-mudelli barranin. Fis-seklu dsatax wieħed mhux biss isib it-tkomplija ta' l-imgħoddi, iżda ċ-ċaqliq tal-fehma ġenerali dwar il-qagħda. Dan jidher, mill-anqas, fi tliet oqsma: (i) fir-reazzjoni politika u letteraria ta' dawk li ma ridux li tintmess it-tradizzjoni, (ii) fir-rapporti uffiċjali ta' kummissjonarji barranin (1) u (iii) fil- kuxjenza ġdida li bdiet titrawwem f'għadd ta' awturi Maltin li jew bdew jiktbu wkoll bil-Malti, minbarra bit-Taljan biss, jew daħlu istintivament għall-kitba bil-Malti biss. Proża bit-Taljan Stħarriġ tal-proża bit-Taljan jikxef għarfien sħiħ ta' movi- menti kontemporanji fl-Italja. Dan ma jfissirx li prożaturi oħrajn ma ssuktawx isostnu lilhom it'ushom b'xogħlijiet ta' l-ewwel romantiċiżmu u ta' żminijiet ta' qabel. Silta, miktuba minn awtur mhux magħruf, meħuda minn essav I sepoleri, tixhed twaħħid mar-reliġjon ta' l-oqbra, imxandra fil-karme ta' Foscolo: Ir-rumanz bit-Taljan isib il-ġustifikazzjoni tiegħu fil-qawmien tal-ġrajjiet storiċi. Ir-rumanz storiku kellu. l-aqwa żmien u żvilupp tiegħu fl-Italja tar-Risorġiment, għaliex fit-tifkira tat-tiġrib erojku ta' ġenerazzjonijiet imgħoddija l-kittieb irnexxielu jqiegħed f'dawl ġdid l-idejal tat-taqbida kontemporanja, Flimkien mar-rijevokaz- zjoni storika wieħed jintebaħ ukoll bil-ħerqa tal-kittieb biex ipinġi ħajja m'mlija passjoni u qlubija. Ir-rappreżentazzjoni ta' fatti, per- sunaġġi u ambjenti titħallat mat-tifwir sentimentali mnissel mill- ħsieb tal-martirju ta' l-individwu u tal-patrija. Ir-rumanzier, madankollu, sikwit jaqta' l-katina loġika tal-fatti biex jixħet dawl ieħor fuq il-qagħda ġewwiena tiegħu li tidher ukoll f'kummenti u fi Dawn ix-xejriet, li jikkaratterizzaw lir-rumanz storiku Taljan tar-Risorġiment u tat-tieni Romantiċiżmu u lir-rumanz miktub bit- Taljan f'Malta, igħaqqdu liż-żewġ livelli tan-narrativa mhux biss bil-ħjut letterarji li wieħed jistenna, u li kellhom jissuktaw, iżda wkoll bi ħjut storiċi ta' epoka analoga. F'Malta ġew u sabu l-kenn għadd ta' patrijotti u kittieba Taljani, bħal Gabriele Rossetti, Tommaso u lfigenia Zauli-Saiani, Francesco Orioli, Luigi Settem- brini, Francesco de Sanctis, Rosalino Pino, Francesco Crispi u Nicola Fabrizi (3). L-istampa f'Malta tat sehem siewi biex ikunu magħrufa sewwa l-atti taż-żmien (4) u bosta kittieba ta' dik il-ħabta kienu ġurnalisti li nqdew bil-kelma miktuba biex iqanqlu fil-poplu kuxjenza nazzjonali. id-definizzjoni tar-rumanzi storiċi Taljani tas-seklu hi l-istess li għandha tingħata. lill-produzzjoni lokali bit-Taljan: motivi pat- rijottiċi li jintisġu ma' kwadru romantiku fejn imħabbiet u żven- turi u tradimenti jiżvolġu ruħhom. il-ħin kollu pass pass waqt li jitpenġew xenarji u figuri meħudin mill-istorja u mill-fantasija. Dawn ix-xejriet jikkwalifikaw lir-rumanzi ta' Cesare Canti (1804- 1895), ta' Massimo D'Azeglio (1798-1866) u ta' Ippolito Nievo (1804-1873). L-ismijiet ta' dawn it-tlieta, u xi drabi studji twal u mimlija reqqa dwar ix-xogħlijiet tagħhom, jidhru fir-rivisti kul- turali ewlenin Maltin ta' l-epoka. Iżda wieħed ma jistax jinsa l-influss tal-kapulavur ta' Manzoni fil-konċezzjoni, fil-preżenza ta' Alla fl-istorja, fl-għażla bejn nies tajbin u ħżiena, u fit-ton klassikeġ- ġjanti, kif ukoll fit-tressiq lejn ir-rejaliżmu f'xi siltiet (5). Fost l-għadd imdaqqas ta' rumanzieri storiċi, ta' min isemmi jil Alessandro Inguanez (1861) u Wignacourt (1862) ta' N. Zammit, La bella maltea ossia Caterina Desguanez — romanzo storieo — patrio del sec. XVI (1915) ta' G. Gauci. Is-sottu-ismijiet ta' uħud minn dawn ifakkru f'dak li kiteb Manzoni: I promessi sposi — storia milanese del sec. Il-kittieba tar-Risorġiment sikwit irrakkontaw it-tiġrib politiku tagħhom f'kotba ta' tifkiriet. Fuq il-passi ta' Ricordanze della mia vita ta' L. Settembrini, wieħed mill-eżiljati li stkennu f'Malta, u ta' Le mie prigioni ta' S. Pellico, snin wara A. Mercieca kiteb Le mie vicende (1947), rakkont tat-tbatijiet tiegħu fl-eżilju. Zammit jifhem li l-ġrajja jeħ- tieġ tkun traġika u l-persunaġġi jieħdu s-sura ta' fantażmi sew- diena u demmija, u t-taqsimiet varji jissoktaw iħabblu n-nisġa, sakemm fl-egħluq ir-rumanz joħroġ il-morali lill-qarrej. Mill-aspett tekniku Zammit jagħti importanza sħiħa lid- djalogu; nofs ir-rumanz hu mibni Vuq il-konversazzjoni. Il-kelliema jitħaddtu l-ħin kollu u xi drabi magħhom in/ushom ukoll, ihewdnu, u drabi oħra fi dwett jew f'terzett. B'dan il-mekkaniżmu tinkiseb dehra sintetika, toħroġ il-mużika tal-kelma, u jinħass in-nifs ta' l-interjezzjoni; ir-rumanzier jitkellem direttament (7). B'dawn il- qisien Zammit resaq sew lejn ir-rumanz tar-rejaliżmu, sewwa sew kif għamlu għadd ta' kittieba tar-Risorġiment, bħal D'Azeglio, huma u jpinġu xenarji, ambjenti u figuri. Fir-riproduzzjoni bar- ranija bdiet titwettaq ix-xejra romantika li riedet tersaq kemm tista' lejn rappreżentazzjoni oġġettiva tar-rejaltà. Dil-mixja lejn ir-rejaliżmu ma setgħetx tidher tqila jew barra minn lokha għat- temperament tal-kittieba Maltin, għaliex tqieset fi ħdan il-qagħda preżenti: ''il romanzo ċ un bisogno del tempo. Għandu tifsira speċjali f'dan id-dawl, mela, il-fatt li fl-1904 L. Caruana ppubblika novella tiegħu Sorrisino fil-Malta Letteraria. Eżempji oħra ta' laqgħa sħiħa tal-viżjoni fotografika fin-narrativa, mibnija fil-qalba tagħha fuq id-djalogu li jidħol minflok id-deskriz- zjonijiet mimlija reqqa, huma n-novelli La poltrona di Rothscild (19068) ta' P. Enrico Potenza u Lo strano animale (1937) ta' G. Cremona. G. Curmi ħa sehem hu wkoll f'dal-moviment, iżda s-sehem ewlieni tiegħu jinsab fir-rejazzjoni analitika u filosofika li twassal għan-novella psikoloġika (e.g., La rivolta della materia), influwenzata mill-iskavi mħabbla tar-rumanzi ta' Italo Svevo, Proża Bil-Malti Ma jingħaddux ir-rumanzi, jew rakkonti (fosthom traduzzjoni- jiet) li xxandru fis-seklu dsatax; is-siwi krejattiv sikwit hu mill- iċken. L-ewwel wieħed li jgħaqqad flimkien u jiżvolġi l-kwalitajiet tematiċi u tekniċi tax-xogħlijiet popolareski, u jitla' bil-ħeffa għal- livell tat-tradizzjoni taljana li l-awtur trabba fiha hu Ineż Farruġ — rumanz storiku ta' A.M. Caruana (1838-1907). Fl-aħħar ftit żmien tas-seklu tmintax u fl-ewwel snin tad- dsatax in-narrativa saret għamla ta' żvog istruttiv, u b'hekk beda jinħoloq ir-rumanz storiku, nisġa iżjed ċara ta' stħajjil u rejaltà. Hemm żewġ triqat kontra xulxin li wieħed seta' jgħaddi minnhom: jew jaħta' mill-istorja l-azzjoni ewlenija u jdawwarha u jfettaħha b'fatturi li joħorġu mill-fantasija (e.g. Massimo D'Azeglio f'Niceolo' dċ Lapi) jew joħloq l-azzjoni ewlenija u jqegħedha fi ħdan elementi storiċi e.g. Manzoni), Caruana mexa fuq it-teknika manzonjana; sawwar ġrajja ta' mħabba u sabilha post fi sfond malti matul il- ħakma spanjola. Min-naħa idejoloġika Caruana laqa' wkoll il-mis- sjoni mogħtija lir-rumanz storiku u biddilha b'saħħa f'arma għat- taqbida kontra l-ħakma barranija. Caruana ttrasferixxa l-passjoni qalila u ħerqana għal pajjiżu f'epoka mbiegħda ta' tbatija politika. L-analoġija hi ċara. Ir- rumanzieri taljana ħarsu lejn iż-Żminijiet tan-Nofs u lejn il-bosta taqbidiet tal-Komuni kontra Barbarossa, u lejn is-seklu sittax bir-reżistenzi tiegħu għall-ħakma barranija. Ir-rumanzieri maltin reġgħu għexu f'ruħhom l-epoki diversi tal-ġrajja lokali u ġarru fil- maqdes ta' l-imgħoddi mċajpar l-aspirazzjonijiet ta' ħelsien u identità li kienu fl-aqwa tagħhom fil-preżent. Ineż Farruġ (1889) wettaq it-tradizzjoni tar-rumanz storiku mhux biss fil-konfront bejn il-fantasija u d-dokumentazzjoni umana, iżda wisq aktar fl-istil. Il-kostruzzjoni sintattika hi meħuda kollha kemm hi mill-mudelli klassikeġġjanti. Mill-aspett lessikali Caruana hu purista, rejazzjonarju kontra t-traskuraġni li ħakmet u ssoktat taħkem fi żmienu fil-ġurnali u fil-kotba. Fiż-żmien napo- lejoniku A. Cesari fl-Italja seħaq fuq il-ħtieġa li jinżammu ħajjin l-espressjonijiet u l-kliem ta' l-'aureo trecento'' u waqqaf l-għaqda tal-puristi. L-iskola tal-puristi, sewwa sew f'dawk is-snin meta l-problema tal-lingwa u ta' l-espressjoni bdiet tqum fil-peniżola qariba, eżistiet f'Malta wkoll u xi kittieba, bħal A. Preca, kellhom ix-xeħta li jħallu barra mill-kitba tagħhom, letterarja u xjentifika, il-kliem kollu ta' nisel romanz, minkejja l-użu mxerred tiegħu. Caruana nnifsu hu eżempju ta' dan anki bħala lessikografu (9). Iżda biex tinkiseb dehra sħiħa tal-paralleliżmu bejn il-moviment puristiku ta' Cesari u ta' Puoti, u dak li tqanqal f'Malta fi ħdan il-proża ta' dik il-ħabta, wieħed jista' jżid dan: fl-Italja kien hemm Monti, poeta moqri ħafna fil-gżira, li ħadha kontra l-limitazzjonijiet lingwistiċi biex jitwettaq tiġdid ħieles; f'Malta N. Tagliaferro (1843-1915) qies hu wkoll l-ilsien bħala wirt li jiżviluppa, jitbiddel u jistagħna l-ħin kollu. Il-kodifikazzjoni retorika, it-tixbihat u l-ġirjiet sintattiċi ta' Caruana, min-naħa l-oħra, ireġġgħuna lura lejn il-proża mimlija żina tal-kittieba barokki; xi drabi jinqeda wkoll bi frażijiet jew propożizzjonijiet maqlubin kelma b'kelma mit-Taljan. Hemm, imbagħad fatturi stilistiċi u tematiċi oħra fi ħdan il- konċezzjoni storika: l-preżenza ta' Alla fil-qagħdiet storiċi, in-nuq- qas ta' ħaqq politiku u soċjali, l-għażla bejn tajbin u ħżiena, bejn ċittadini u barranin, is-sura skultoreja u partikulareġġjata tax-xeni u tal-persunaġġi, l-oratorija morali. Hemm kwalitajiet li jidhru f'bosta suriet fir-rumanzi ta' Ġ. Muscat Azzopardi li f'Toni Bajada (18778), f'Vicu Mason (1881) u f'Nazju Ellul (1909) għaqqad flimkien epoki u individwi. Uħud minn dawn iduru madwar persunaġġ wieħed u meta tkun mara, il-ġrajja tikseb is-safa mimlija mħabba ta' xi Lucia manzonjana (10). Ġ. Muscat Azzopardi mexa fl-istess ħin fuq il-konċezzjoni ta' D'Azeglio li, kii nafu minn Ettore Fieramosca u minn Niccolo dċ Lapi, ħa l-azzjoni ewlenija mill-istorja u mhux mill-fantasija, u minħabba f'dan il-fantasija kellha toħloq l-isfond u mhux is- sensiela, tal-ġrajjiet li jsawru r-rumanz. Tidwib u tiġdid ta' dehra storika u sura rejalistika jinstabu fir-rakkonti popolareski, mibnija sikwit fuq fatti ta' qtil jew skandlu pubbliku, u fir-rumanzi l-iżjed magħrufa ta' l-ewwel nofs tas-seklu għoxrin: Taħt tliet saltniet (1938) ta' Ġ. Aquilina, Żmien l-ispanjoli (1938) u oħrajn ta' Ġ. F'xi rumanzi ta' Galea hemm tressiq lejn l-istorja kontemporanja, id-dinja ta' l-immedjatezza għarwiena li mbagħad tinkixef fil-qrusa tagħha kollha fix-xogħlijiet ta' Ġ. Chetcuti li hu mimli influssi, kemm lingwistiċi u kemm tema- tiċi, ta' G. Verga: ifittex id-dokument uman, ipinġi l-ħajja provin- ċjali ta' naħiet fqar jew 'imħassrin' ta' Malta, jersaq lejn l-argu- . ment bi proċess imħabbel ta' oġġettivazzjoni ta kull idejal. vergjan ukoll meta' jfittex li jkun fotografu tad-dinja tiegħu, fid- dħul tad-djalogu flok id-deskrizzjoni u meta jgħix kliem, espres- sjonijiet u intonazzjonijiet tal-poplu sempliċi. (5) Ix-xogħlijiet ta' Manzoni huma s-suġġett ta' għadd ta' studji mxandra fir-rivisti letterarji tas-seklu dsatax u ta' l-ewwel nofs tas-seklu għoxrin, bħal Crepuscoli, Malta Letteraria u La Brigata. Ir-rumanz tiegħu nqaleb għall-Malti minn A.M. Galea (1912) u minn P. Galea (1987). (9) Ara Ġ. Dwar tejorija oħra fuq id-dħul tal-puriżmu fil-kitba Maltija ara K. Sant: It-traduzzjoni tal-Bibbja u l-ilsien Malti 1810-1850, R.U.M., 1975, pp.45-48. (10) Ġ. Aquilina: Studji kritiċi letterarji, Malta, 1949, p. 71. TISLIMA LILL-PROFESSUR 8. Fis-7 ta' Marzu, 1976, għadda għal ħajja aħjar il-Professur Serafin Zarb O.P. fl-Isptar San Luqa, wara marda qasira, Il-Professur Zarb kien wieħed mill-ewlenin li ħadmu mhux biss fil-qasam reliġjuż, imma wkoll fil-qasam ta' l-ilsien u l-wirt Malti b'sens ġenerali. Hu twieled fl-1899, u studja fil-Kulleġġ San 'fumas ir-Rabat, u wara fl-Angelicum, Ruma. Fl-1939 hu ħa d-dot- torat u laħaq professur fil-Kulleġġ Pontifiċju Beda ta' Ruma. Fl- 1943 inħatar professur tat-Teoloġija Dommatika fl-Università Rjali ta' Malta. Hu kiteb b'diversi lingwi kemm barra minn Malta, u kemm hawn Malta, hekk li kiseb isem fost l-istudjużi anki bar- ranin, l-iktar fl-istudji tiegħu fuq S. Wistin. Għal dak li hu nisel ta' l-ilsien Malti, hu kien wieħed li kien iżomm li l-Malti tnissel mill-Feniċju.