LEĦEN IL-MALTI It-Twaqqif tal-Għaqda tal-Malti (Università) fil-gazzetti lokali Ġużż Cassar Pullicino Matul is-sena 1991 l-Għaqda tal-Malti (Università) fakkret għeluq is-sittin sena tal-ħajja u l-ħidma tagħha b'riżġ il-Malti. Għalkemm issa ninsabu f'sena oħra, ikun ta' siwi jekk niġbru u ngħaqqdu flimkien trufijiet ta' tagħrif li ġie f'idejna tul sena tiftix, tagħrif li juri kif kien intlaqa' t-twaqqif tal-Għaqda minn xi gazzetti ta' dak iż- żmien u x'kummenti jew suġġerimenti kienu saru Hi kellhom x'jaqsmu ma' l-iżvilupp tal-Malti fis-snin ta' wara. Nittamaw li b'riħet hekk indawlu xi aspetti li ma konniex nafuhom sewwa, u fejn nistgħu nimlew ukoll il-battàl ikkaġunat mill-fatt li l-minuti sħaħ ta' l-ewwel laqgħat tal-Għaqda ma jinstabux. It-Twaqqif — L-Ewwel Laqgħa Qabel xejn niċċaraw xi punti li għandhom x'jaqsmu mat-twaqqif tal- Għaqda. . Nafu li fid-19 ta' Jannar, 1931 Rużar Briffa talab permess biex l-Għaqda tkun tista' tiltaqa' f'waħda mis-swali ta' l-Università. Il-permess kien ingħata fit-22 tax-xahar b'ittra mingħand is-Segretarju ta' l-Università… Mela l-ħsieb li jkun hemm għaqda : letterarja ġo l-Università bilfors tnissel f'moħħ Rużar Briffa u Ġużċ Bonnici qabel id- 19 ta' Jannar, 1931. Ngħidu dan minkejja li tmintax-il sena wara, f'taħdita li għamel nhar l-14 ta' Marzu, 1949 Briffa kien semma' illi l-ħsieb isl-Għaqda Universitarja nibet f'moħħ iż-żewġ studenti fl-aħħar scna tal-Mediċina fl-1931, meta ''kien riesaq sewwa l-eżami tal-lawrja u moħħna kien ġmielu għajjien bl-istudju. '' Jekk niħduh ad :' litteram, dan il-kliem ifisser li ż-żmien kien qrib ix-xahar ta' Mejju jew Ġunju. meta kellhom isiru l-eżamijiet. Iżda ma setax kien hekk, għaliex sa Ġunju l-Għaqda kienet :'diġà sejħet tliet laqgħat letterarji; u minn Marzu kienet bdiet toħroġ Leħen il-Malti. Madankollu, jista' jkun li Briffa u Bonnici ma kenux iħallu għall-aħħar biex jibdew jistudjaw bis-serjetà għall-eżami, u għalhekk għandhom mnejn kienu bdew iħejju ruħhom għall-eżami kmieni, mill-bidu tas-sena, minn Jannar ta' l-1931. Ninnutaw illi meta Briffa talab il-permess li semmejna, huwa ffirma ismu biss. u mhux bħala President tal-Għaqda. Aktarx, mela, li l-laqgħa tas-26 ta' Jannar, 1931 li għaliha talab il-permess, kellha: tkun laqgħa li-fiha l-Għaqda tkun imwaqqfa formalment, bi statut-regolari u b'kumitat maħtur biex imexxi l-ħidmiet letterarji tagħha. Għandna nifhmu li hekk kien sar, għaliex fl-ewwel numru ta' Leħen il-Malti. li ħareġ f'Marzu 1931, hemm stampati sew l-Istatut tal-Għaqda kif ukoll l-ismijiet tal- membri tal-Kumitat, li kienu dawn: President Ros. Briffa; Segretarju Ġużċ Bonnici: LEĦEN IL-MALTI Kaxxier A.J. Mamo; Membri Anton Buttiġieġ, W.L. Favau ML. Dwar l-Istatut, il-verżjoni mgħoddija mil-laqgħa u stampata f'Leħen il-Malti kienet ibbażata fuq abbozz imħejji u miktub minn id P.P. Savdon. Fil-ktieb tiegħi Aquilina u l-Malti (p.19) jiena ktibt hekk: ''Tabilħaqd li Savdon kien laħaq Professur fl-24 ta' Ottubru ta' dik is-sena (1931), iżda milli jidher kien imsieħeb mill-bidu nett fit-twaqqif tal-Għaqda, għax għandi f'idejja l-verżjoni oriġinali, miktuba ġlivi ta' l- Istatut tal-Għaqda tal-Malti (Università) li ma taqbilx ma' dak li naqraw stampat fl- ewwwi ħarġa ta' Leħen il-Malti f'Marzu 19317. Kont żidt ukoll, f'nota, li bħala kittieba f' Il-Malti sew Briffa kif ukoll Bonnici kienu ilhom jafu lil Savdon sa mill-1926 u jista' jkun li huma kienu talbuh jgħinhom fit-tfassil ta' l-Istatut meta ġew biex iwaqqfu l-Għaqda tal-Malti fost l-istudenti f'Jannar ta' l-1931. Inġibu fl-Appendiċi l-abbozz ta' l-Istatut minn id Savdon. Kif jinqara stampat mill-Għaqda f'Marzu, 1931, għandu ton iżjed moderat minn kif kien fl-oriġinal, u jidher maħsub biex iħaffef it-tmexxija tal-Għaqda billi jsemmi l-quorum għal-Laqgħat tal-Kumitat u l-obbligu ta' l-imseħbin li jħallsu sold fix-xahar. Min-naħa l-oħra, imbagħad, l-Istatut donnu jaħseb biss għall-qari, darba fix-xahar, ta' ħwejjeġ ġodda minn għand il-membri, u ta' bċejjeċ sbieħ ta' kittieba magħrufa. ħalli barra għal kollox l-aħħar paragrafu fl-abbozz ta' Savdon, i.e. 'Il-Għaqda toħroġ ktieb kull xahar bl-isem ta' Leħen il-Maltiu, jekk tkun tista', kotba oħra għat-tagħlim tal-Malti.' Madankollu, l-Għaqda xorta waħda wettqet dan il-ħsieb, bil-ħruġ ta' rivista li ssemmiet sewwa sew Leħen il-Malti, li kellha sservi wkoll, kif stqarrew iż-żewġ diretturi Briffa u Bonnici fit-tieni numru, biex mill-qligħ li jibqa' mill-bejgħ ''kultant il-Għaqda tagħna tistampa xi ktieb ta' xi wieħed minn sħabna. Fadal insemmu xi ħaġa dwar l-ewwel laqgħa tal-Għaqda. Fl-aħħar faċċata ta' l-ewwel ħarġa ta' Leħen il-Malti naqraw li fl-ewwel laqgħa tal-Għaqda kienu aqraw poeżiji u kitbiet oħra minn Dun Karm u oħrajn. Imma fil-fatt, kif għad nuru f'dan l- istudju, din il-laqgħa kienet saret fil-11 ta' Frar, 1931, u għedna diġà li kien hemm laqgħa oħra qabilha, fis-26 ta' Jannar, li fiha ma kenux inqraw kitbiet imma fil-fehma tagħna kien mgħoddi l-Istatut u nħatru wkoll il-membri tal-Kumitat. Dwar din il-laqgħa, li fiha l-Għaqda kienet twaqqfet formalment, naqraw dan li ġej fil-ħarġa tal-gazzetta Il-Progress tat-3 ta Frar, 1931: 'Fil-jum ta' nhar it-Tnejn, 26 ta' Jannar, ġewwa l-Aula Magnata' l-Università saret l-ewwel laqgħa ta' xirka ġdida msejħa 'Għaqda tal-Malti. ''Din l-Għaqda ġiet imwaqqfa mis-Sur Ros. Briffa, Ph.C., B.Sc, li bil-ħeġġa u t-tħabrik tiegħu rnexxielu jiġbor flimkien l-istudenti ta' l-Università li jieħdu interess fl-ilsien Malti. B'dan il-mod ix-Xirka tħeġġeġ mhux biss lill-istudenti dwar it-tagħlim ta' l-ilsien Malti, iżda wkoll tgħin lill-istess studenti sabiex quddiem l-istess professuri tagħhom u l-istudenti sħabhom jaqraw il-kompożizzjonijiet li huma jkunu kitbu. LEĦEN IL-MALTI Skond ma ntgħad, hemm il-ħsieb illi minn din l-Għaqda jiġi maħruġ xi ktejjeb bil- Malti'. Madankollu, l-Għaqda stess, u l-ġurnali, bdew iqisu bħala l-'ewwel' laqgħadik li saret, fl-Aula Magna wkoll, nhar il-11 ta' Frar, 1931 1i fiha bdiet il-ħidma ta' qari ta' kitbiet letterarji. Indirettament, l-għażla bejn dawn iż-żewġ laqgħat toħroġ ukoll minn dak li nkiteb f'xi ġurnali. Ngħidu aħna, Id-Dawl tat-12 ta' Marzu, 1931 semma ''l- ewwel laqgħa' tal-11 ta' Frar u qal li ''fetaħ il-laqgħa s-Sur Rużar Briffa, fondatur u l-ewwel President ta' din il-Għaqda'. Jiġifieri Briffa, u bhalu l-membri l-oħra tal- Kumitat, kienu diġà ġew maħturin f'laqgħa oħra li saret qabel. Iċ-Ċirkolari ta' Ġużċ Bonnici Imma nieqfu daqsxejn u naraw sewwa x'kien qed jiġri. Sa dakinhar tal-laqgħa tas-26 ta' Jannar, 1931 l-Għaqda tista' tgħid li ħadd ma kien għadu sema' biha. . Għalhekk l-Għaqda ħadet ħsieb biex mill-aktar fis tgħarraf lill-pubbliku bit-twaqqif tagħha. Ġużċ Bonnici bħala Segretarju bagħat ċirkolari lill-gazzetti kollha, sew dawk bil-Malti kemm oħrajn li kienu joħorġu bl-Ingliż jew bit-Taljan. Iċ-ċirkolari bil-Malti kienet tgħid hekk: L-Università 2 ta' Frar, 1931. Sur Editur, Nixtieq ngħarrfek li waqqafna Għaqda ġdida li tkun kulturali biss u li taħdem biex ixxerred u tkabbar il-Letteratura Maltija u li, bil-permess ta' l-Awtorità ta' l- Università, tista' żżomm il-laqgħat tagħha fl-Università. F'din il-Għaqda jistgħu jidħlu bħala membri l-professjonisti u l-istudenti ta' l- Dawk kollha li jixtiequ jissieħbu huma mitluba li jiktbu lis-Segretarju. i Għoddni dejjem tiegħek, Ġużċ Bonnici Segretarju. Xi gazzetti ġiebu ċ-ċirkolaru sħiħa, jew kważi kelma b'kelma, waqt li oħrajn ġabruha fil-qosor fil-kolonna ta' l-avviżi lokali, Dawk li ġiebu l-avviż sħiħ kienu: Il- Ħmara (7 ta' Frar, 1931), il-Malta Herald (2 ta' Frar, 1931), The Mid-Dav Views (4 ta' Frar, 1931), il-Malta Chronicle (4 ta' Frar, 1931), u l-Malta (4 ta' Frar, 1931). Il- Kotra (5 ta' Frar, 1931) semmiet l-Għaqda l-ġdida ma' l-avviżi, taħtir-ras 'Għaqda tal- Malti'. Leħen is-Sewwa tas-7 ta' Frar, taħt '' Aħbarijiet ta' Malta' feraħ lill-istudenti f'talli waqqfu soċjetà taħt l-isem ta' ''Għaqda tal-Malti' bil-ħsieb sabiħ li tħeġġeġ l- istudju tal-Lsien Malti'. Xekkek ta' l-14 ta' Frar, 1931, taħt ir-ras 'Il-Malti', wieħed li ffirma ''Malti Saff' ġieb xi kummenti marbutin ma' l-oppożizzjoni li kien LEĦEN IL-MALTI hemm dak iż-żmien għad-dħul tal-Malti fil-Qrati: 'Il-maħbub Ilsien Malti qiegħed jikber u jogħla bis-sigħat. Il-Għaqda tal-Malti li twaqqfet fl-Università bejn il- professjonisti u l-istudenti tagħtina l-akbar speranza li l-Malti għad jieħu l-post li jixraqlu, Nikkonsiljaw lil dawk l-avukati li rrifjutaw li jiddefendu kawżi bil-Malti jiftħu għajnejhom u jċarrtu minn quddiemhom il-maskra tal-fanaċiżmu li wirtu minn għand il-bużnanniet tagħhom'. Dawn li semmejna s'issa kienu aktarx avviżi sempliċi jew rapporti fil-qosor: kummenti editorjali fit-tul naqrawhom f'żewġ gazzetti oħra —fil- Malta Herald tat-3 ta' Frar, 1931 u fil-Malta Chronicle and Imperial Services Gazette tad-9 ta' Marzu, 1931. L-Editorjal tal-Malta Herald Wara li għarraf il-qarrejja bit-twaqqif tal-Għaqda, il-Malta Herald taħt ir-ras Development of Maltese Literature' fisser dan l-iżvilupp fil-kwadru tal-progress li kien sar ftit taż-żmien qabel: L-editorjal imbagħad semmali dawn il-miżuri, bħal kull riforma oħra radikali, sabu min opponiehom bis-sħiħ ghall-ewwel; imma biż-żmien is-siwi tagħhom beda jingħaraf, l-iżjed bħala mezz ta' komunikazzjoni bejn l-emigranti u l-familji tagħhom: Dwar it-twaqqif tal-Għaqda fost l-istudenti l-editorjal, waqt li bla tlaqliq qal li kull ċittadin b'moħħu miftuħ għandu jgħinha u jinkoraġġiha, issuġġerixxa li kotba ta' fejda, miktubin minn irjus kbar, u b'liema Isien ikun, għandhom jiġu maqlubin għall- Malti, u biex jintlaħaq dan il-għan il-Gvern irid jgħin jekk tabilħaqq irid iġib 'il quddiem l-iżvilupp tal-Letteratura Maltija: LEĦEN IL-MALTI L-Editorjal tal-Malta Chronicle Il-Malta Chronicle uriet il-fehmiet tagħha f'kolonna u nofs tal-ħarġa tat-Tnejn, 9 ta' Marzu, 1931, wara li ftit ta' ġranet qabel kienet avżat li kellha ssir laqgħa tal- Għaqda fl-Auberge d'Italie, fejn dak iż-żmien kien hemm il-Mużew Nazzjonali, u wara li, fil-ħarġa tas-6 ta' Marzu, ġiebet reżokont tal-laqgħa li kienet saret fl-Aula Magna ta' l-Università, il-Belt, nhar il-11 ta' Frar, 1931. Taħt ir-ras 'The Universitv and the Maltese Language'', l-editorjal ifaħħar il-ħsieb tal-Għaqda li ġġib 'il quddiem il-letteratura Maltija u jilmenta li fil-biċċa l-kbira l-attitudini ġenerali hawn Malta kienet waħda ta' indifferenza, jew inkella ta' disprezz lejn l-ilsien nazzjonali: LEĦEN IL-MALTI Inkomplu naqraw illi, għalkemm kien hawn min irsista biex il-Malti jieħu l- postli jixraqlu, qatt ma kien hawn moviment tassew nazzjonali biex dan iseħħ, u donnu li lanqas l-''Għaqda tal-Kittieba tal-Malti' ma kien qed jimexxilha timxi 'l quddiem biex tilħaq l-għanijiet sbieħ tagħha. Għalhekk it-twaqqif tal-Għaqda fl-Università kellu tifsira speċjali bħala t-twelid ta' moviment li għandu jwassal biex ilsienna jieħu postu fil-ħajja nazzjonali: Għalissa, ikompli jgħid l-editorjal, l-Għaqda tal-Malti (Università) kienet għadha żgħira, imma ġo fiha kellha żerriegħa ta' ħwejjeġ kbar, u l-istudenti għamlu sewwali fl-ewwel laqgħa kienu stiednu biex jippresiedi lil Dun Karm — studjuż, poeta u prożatur li, iżjed minn kulħadd, kien ta prova tal-ġmiel, tas-siwi u tad-dinjità ta' Isienna u li bl-influwenza tiegħu seta' jkun ta' ispirazzjoni biex l-Għaqda tgħaddi 'l quddiem u tkompli tiżviluppa fl-Università: Fl-entużjażmu tiegħu, il-kittieb ta' l-editorjal reġa' tanbar fuq ħaġa li semma iżjed minn darba — it-twaqqif ta' Professorat tal-Malti fl-Università: LEĦEN IL-MALTI L-aħħar kummenti editorjali kellhom x'jaqsmu ma' l-ortografija — li messu l- Gvern jiddeċiedi liema sistema għandha tintuża sew fil-gazzetti kif ukoll mill-kittieba kollha tal-Malti — u ma' l-istatus uffiċjali tal-Għaqda fl-Università — suġġett li ftit snin wara safa ta' twegħir serju. Il-kittieb kien favur l-ortografija li dik il-ħabta kienet tintuża fil-ġurnal Leħen is-Sewwa u li ftit kienet titbiegħed minn dik ta' l-Għaqda tal- Kittieba tal-Malti. Kif intlaqa' Leħen il-Malti Mat-twaqqif tagħha f'Jannar ta' l-1931 l-Għaqda fettxet tlesti biex tibda toħroġ Leħen il-Malti, li fil-fatt deher stampat f'Marzu ta' dik is-sena. Il-ħruġ tar-rivista ntlaqa' tajjeb; iż-żewġ diretturi semmew l-editorjal tat-tieni numru '' Bdejna Tajjeb', u qalu li ''il-ġurnali għollewna sas-seba' sema''. Fil-ħarġa tal-gazzetta Il-Kotra tat-9 t'April, naqraw dan li ġej: tIrċevejna Leħen il-Malti li ħarġet l-Għaqda tal-Malti (Università). Prosit tassew: dawn l-istudenti li ġiethom din l-idea ħaqqhom it-tifħir tal-poplu Malti kollu, LEĦEN IL-MALTI u isimhom ikun imniżżel ma' dawk il-patrijotti kollha li jridu jaraw lill-għażiża Malta bħala Nazzjon. Mal-ħruġ ta' numri oħra ta' Leħen il-Malti matul l-1931, il-gazzetta Il-Progress uriet l-apprezzament sħiħ tal-ħidma letterarja mwettqa mill-Għaqda ta' l-istudenti. Is- siltiet li ġejjin jinqraw taħt ir-ras Leħen il-Malti f'ħarġiet differenti ta' Il-Progress: 5 ta' Mejju, 1931 — ''Waslilna t-tieni għadd tal-ktieb (sic) Leħen il-Malti li qiegħda toħroġ l-Għaqda tal-Malti (Università). Dan il-ktieb huwa ta' tagħlim għal kull Malti li jgħożż l-ilsien ta' pajjiżu. Huwa mżejjen b'rakkonti fil-qosor u b'xi poeżijiet — kollox sabiħ. Prosit minn qalbna lill-Għaqda tal-Malti u filwaqt li nroddulhom ħajr għall-kopji li għoġobhom jibgħatulna nixtequlhom suċċess akbar milli s'issa kellhom'. 11 t'Awissu, 1931 ''Inroddu ħajr minn qalbna lill-Għaqda tal-Malti (Univer- sità) għall-ħames għadd tal-ktejjeb Lefien il-Malti li din l-Għaqda qiegħda toħroġ b'fejda kbira tal-qarrejja tal-Malti. Barra milli huwa xieraq li wieħed jinkoraġġixxi kemm jista' lil din l-Għaqda, hija wkoll ħaġa sabiħa ħafna li ħadd ma jibqa' mingħajr ma jixtri dawn il-kotba tal-Għaqda tal-Malti li minnhom ikun jista' jifforma ktieb bi tfakkira ta' l-iżvilupp ta' l-ilsien Malti'. 20 t'Ottubru, 1931 — ''Waslilna l-għadd speċjali tal-ktejjeb Leħen il-Malti li mill-Għaqda tal-Malti ġie maħruġ speċjali għax-xahar ta' Settembru. Il-għadd ta' dan il-ktejjeb huwa tassew ta' min jakkwistah għaliex jgħaddi lil dawk kollha li ħarġu qablu billi fih jinsabu bċejjeċ ta' poeżiji bl-ilsien Malti minn kittieba Maltin ta' l- imgħoddi. Irroddu ħajr lil min bagħtilna dan il-ktejjeb, u nagħtu prosit lill-Għaqda tal- Malti (Università) filwaqt li minn qiegħ qalbna nixtiqulha li tkompli tghaddi 'l quddiem'. L-Ewwel Erba' Laqgħat Letterarji Skond l-Istatut tagħha, l-Għaqda kellha tibda tiltaqa' ''għall-inqas darba fix- xahar' bil-ħsieb li 'f'dawn il-laqgħat jinqraw ħwejjeġ ġodda minn membri ta' din il- Għaqda u bċejjeċ sbieħ ta' kittieba magħrufa tal-Malti', Fl-ewwel ħarġiet ta' Leħen il-Malti nsibu tagħrif fuq fuq dwar il-kitbiet li nqraw f'dawk l-ewwel laqgħat, imma ftit li xejn insibu dwar l-atmosfera tal-laqgħat, id-dati tagħhom u fejn saru, u liema persunalitajiet ġodda kienu ġew mistiedna ghalihom. Għal dan in-nuqqas għamlu tajjeb, safejn għandhom x' jaqsmu erba' minn dawn il-laqgħat, erba' ittri mimlijin ħajja b'tagħrif interessanti, iffirmati 'Whippet'. Minn dawn l-ittri, li dehru fil-Malta Chronicle tas-6 ta' Marzu, 20 t' April, 18 ta' Mejju u 25 t' Awissu, 1931, insiru nafu li (a) l-ewwel laqgħa saret nhar l-Erbgħa, 11 ta' Frar, 1931 fl-Aula Magna ta' l- Università, u fiha ippresieda Mons. Dun Karm Psaila; LEĦEN IL-MALTI (b) it-tieni laqgħa, li kellha ssir nhar it-Tnejn, 9 ta' Marzu fl-Auberge d'Italie (Il- Mużew) taħt il-presidenza ta' Sir Temi Zammit, saret, minflok, iżjed minn xahar wara l-ewwel waħda, fis-16 t' April, 1931 fil-Librerija l-qadima ta' l-Università, u ma jidhirx li Temi Zammit kien mar; (ċ) it-tielet laqgħa saret ukoll fil-Librerija f'Mejju, f'liema ġurnata sew ma nafux iżda aktarx qrib it-13 tax-xahar; bdiet fl-4.10 p.m. u kien ippresieda l-Prof. v- (d fir-raba' laqgħa, li saret għall-ħabta tat-tielet ġimgħa t'Awissu, ippresidew flimkien il-Prof. F'din il-laqgħa, bejn li dak iż-żmien l- istudenti kienu bil-vaganzi, kif ukoll minħabba s-sħana u l-ħruġ tar-riżultati ta' l- eżamijiet ta' Lulju, l-attendenza kienet fqira. Il-laqgħa ta' Ġunju ma kinetx saret ghax kienu bdew l-eżamijiet. Fir-raba' laqgħa Cremona kien qara l-istudju tiegħu 'Tifkiriet Ewlenija ta' Tqabbil bil-Malti' li l-Għaqda mbagħad ħarġet fin-Numru 7 ta' Leħen il-Malti f'Settembru, 1931, waqt li Savdon qara l-kitba 'Il-Għala lill-Maltin San Luqa sejħilhom Barbari7' li wkoll dehret f' Leħen il-Malti t' Awissu, 1931. Wara r-rapport tar-raba' laqgħa ma ltqajna ma' ebda ieħor mill-pinna ta' ĊWhippet'. Min kien 'Whippet'2 Ħabbilna wisq moħħna, iżda ma rnexxilniex insiru nafu sewwa. L-iżjed li nazzardaw ngħidu hu li 'Whippet' seta' kien Rużar Briffa li ftit wara kien iddimetta minn President ta' l-Għaqda f'Ottubru, 1931 biex ikun jista' jsiefer, u floku ġie maħtur P.P. Savdon. Briffa, li kien ingħata l-'Aubrev Strachen Travelling Scholarship', dam Londra minn Ottubru, 1931 sa Marzu, 1932.6 Hawnhekk infakkru fit-tagħrif interessanti dwar Dun Karm, li kien ippresieda fil-laqgħa tal-11 ta' Frar, 1931, Rużar Briffa introduċieh lill-udjenza ta' madwar 40 membru, fosthom xi gradwati. Dun Karm irringrazzja lill-President, Rużar Briffa, u faħħar l-ispirtu nobbli ta l-istudenti li ganqalhom biex iwaqqfu l-Għaqda bil-għan li jxerrdu l-letteratura Maltija ġo l-Università u barra minnha. Meta qara l-poeżija tiegħu 'Warda li tgħid ġrajjietha' kien hemm ċapċip kbir. U mbagħad Dun Karm kien mitlub jaqra poeżija oħra tiegħu, poeżija li kien bagħat lill-Għaqda f'laqgħa oħra, informali, li kienet saret qabel, i.e. dik tas-26 ta' Jannar, 1931. Fiha l-poeta jsaqsi lill-qarrej għaliex għandu jarmi l-ilsien tiegħu, li bih semma' l-ewwel bikja, biex jinqeda b'ilsna oħra. Dun Karm laqa' t-talba li saritlu u qralhom il-poeżija, li lum nafuha bl-isem Għaliex) Jedd l-Ilsien Malti'. Dan it-tagħrif importanti jixħet dawl fuq is-sena li fiha Dun Karm kiteb dawn il-versi tabilħaqq nobbli u patrijottiċi. Ħaġ'oħra li ma konniex nafu biha hija li għal-laqgħa tas-16 ta' April, 1931 mar is-Sur Arturo Mifsud, P.L., bniedem li bl-inizjattiva tiegħu l-Gvern kien qata' li jistampa t-Tagħrif dwar il-Kitba Maltija fl-1924. F'dik il-laqgħa Mifsud qam jitkellem u faħħar lill-udjenza għall-apprezzament li wriet u fisser li kien baqa' mistagħġeb bil- LEĦEN IL-MALTI livell għoli tal-proża u l-poeżija li kienu nqraw. Semma wkoll l-importanza ta' laqgħat bħal dik u l-ġid li jista' jkollhom b'riżq il-letteratura tagħna. Sfond Soċjo-Politiku Inżidu xi kummenti biex ninkwadraw aħjar it-twaqqif tal-Għaqda fuq l-isfond tal-qagħda politiko-kulturali tal-gżira. Ninnutaw l-enfasi fiċ-ċirkolari ta' Ġużċ Bon- nici li l-Għaqda kellha tkun ''kulturali biss'; jiġifieri ma kellhiex tkun politika. Għaż- żmien li kien, fi Frar, 1931, stqarrija bħal dik kienet maħsuba biex is-Soċjetà l-ġdida tintlaqa' mingħajr suspetti ta' xi għanijiet ulterjuri. Ma ninsewx li ftit qabel, minħabba l-kriżi politika li kienet inqalgħet, f'Ġunju ta' l-1930 kienet ġiet sospiża l-Kosti- tuzzjoni. Xahrejn wara t-twaqqif tal-Għaqda, f' April 1931 inħatret Kummissjoni Rjali li ġiet Malta u, wara stħarriġ fit-tul u fil-fond, kienet ressqet ir-Rapport tagħha fid-29 ta' Jannar, 1932. Fuq il-parir tagħha, l-Ingilterra reġgħet tatna l-Kostituzzjoni u f'Ġunju, 1932, wara l-elezzjoni li saret, kien ħa l-poter Gvern Nazzjonalista. Il- Kostituzzjoni reġgħet ġiet sospiża f'Novembru ta' l-1933 u l-Gvernatur ħa f'idejh l- amministrazzjoni kollha tal-pajjiż. $ L-Għaqda, mela, kienet twaqqfet fi żmien ta' mistennija u, sa ċertu pont, fi klima politika relativament kwieta. Iżda m'għandniex għax naħsbu li, tul is-so- spensjoni tal-Kostituzzjoni wara Ġunju, 1930 il-gazzetti kienu baqgħu siekta dwar il- kwistjoni tal-lingwa li kienet waħda mill-kwistjonijiet li l-Kummissjoni Rjali kellha tistħarreġ. Fil-ġurnali ta' Malta kienu baqgħu jidhru bosta artikli u editorjali li kellhom x'jaqsmu sew ma' l-aspett ġenerali tal-kwistjoni kif ukoll direttament mal-Malti mill- aspett lingwistiku. Fost l-artikli li nkitbu b'serjetà u bi skop kostruttiv jew bi tħejjija soda kien hemm x'uħud li tkellmu dwar it-tfassil ta' sistema ta' stenografija għall- ilsien Malti, ngħidu aħna reċensjoni ta' ktieb ta' Alf. Nicholas ''Maltese Shorthand' (Malta Chronicle tal-31 t'Ottubru, 1930), artiklu ta' P.P. Decesare ''Government Shorthand Writers for Maltese'' (ibid., 3 ta' Novembru, 1930, p.4) u ieħor ta' George Ranslev 'Maltese Stenographv: Rival Svstems' (ibid., 18 ta' Novembru, 1930, p.15). Dehret ukoll sensiela ta' bosta artikli ta' l-avukat Ġużċ Micallef bl-isem 'L'Elemento Neo-Latino nel lessico maltese, ossia L'origine romanza della nostra civiltà' fil-Malta (f'ħarġiet differenti bejn it-13 ta' Novembru, 1930 u l-4 ta' Marzu, 1931). Fil-Malta wkoll (31 ta' Marzu, 1931) deher studju ta' Clo. Fil-Malta Chronicle ukoll (ħarġa tad-16 ta' Ġunju, 1931, p.13) jinqara tagħrif interessanti minn Ernst Kunstler, ''German Interest in the Maltese Language: Philological Essavs of a Centurv Ago'. L-aħħar kumment tagħna għandu x'jaqsam ma' l-istqarrija l-oħra fiċ-ċirkolari LEĦEN IL-MALTI ta' Ġużċ Bonnici, li bil-permess ta' l-Awtorità ta' l-Università l-Għaqda ''tkun tista' żżomm il-laqgħat tagħha fl-Università'. Din l-istqarrija Ilum tieħu tifsira speċjali fis- sens li, kieku l-Għaqda ma twaqqfetx meta l-Kostituzzjoni kienet għadha sospiża, aktarx li l-Għaqda ma kenitx tingħata dak il-permess mill-Awtorità ta' l-Università. Naslu biex ngħidu hekk fid-dawl ta' dak li ġara tassew ftit xhur wara, meta bejn l-1932 U l-1933 l-Għaqda sfat imkeċċija mill-Università u kellha tħabbat bibien oħra biex tissokta l-ħidma tagħha letterarja. Imma dik storja ofira li dwarha nkiteb diġà. Ara Leħen il-Malti, Nru. 1, Marzu 1931, p.11. O. Friggieri, Il-Ħajja ta' Rużar Briffa, Kastilja, It-Taqsima tat-Tagħrif, 1984, p.27. Lefien il-Malti, Nru. 2, April 1931, p.6. Dwar din il-laqgħa naqraw dan li ġej f'Id- Dawl tat-12 ta' Marzu, 1931: L Ħ,,: Fetaħ il-laqgħa s-Sur Rużar Briffa, funda- tur u l-ewwel President ta' din il-Għaqda. Introduċa lil Mons. Psaila li kien mistieden biex jaqra poeżija miktuba minnu ''Warda li tgħid Ġrajjietha'', Mons. Psaila radd ħajr lill- President, faħħar ħafna lill-Għaqda talli ser tieħu f'idejha l-Malti bi skop biss letterarju u ser tibqa' mbiegħda mill-politika. Imbagħad qara l-poeżija tiegħu li ntgħoġbot wisq …'. Għal apprezzament u fehmiet iżjed fit-tul ta' Dun Karm dwar it-twaqqif tal-Għaqda u l- wegħda li ma tindaħalx fil-politika ara l-edi- torjal ta' Il-Malti ta' Marzu, 1931 u l-kum- menti ta' O. Friggieri, op. cit, pp.30-31. Ara Lefien il-Malti, Nru. 8, Ottubru 1931, p.12, kif ukoll O. Friggieri, op. cit., p.39. Għal dettalji dwar id-dibattitu fl-Assemblea Leġislattiva fis-seduta tat-22 ta' Novembru, 1923 fuq il-Mozzjoni mressqa mis-Sur Arturo Mifsud sabiex il-Gvern jagħti sussidju ta' £30 biex l-Għaqda tippubblika t-Tagħrif, li mbagħad ġiet irtirata wara li l-Gvern ta l- assigurazzjoni tiegħu li t-Tagħrifikun stampat b'xejn fl-Istamperija tal-Gvern, ara Official Reports of the Debates of the Legislative Assemblv of Malta, Third Session — First Legislature, Vol. Ara P.P. Savdon, ''Wara Għaxar Snin'', Leħen il-Malti, Għadd 121-122, Marzu-April 1941, pp.l-4. Ara wkoll Ġ. Cassar Pullicino, Aquil- ina u l-Malti, K.K.M., 1974, pp.23-28. Issieħeb fl-Għaqda tal-Malti (Università) e L-Għaqda tippubblika Leħen il-Malti b'xogħlijiet ta' l-imseħbin, tniedi korsijiet u laqgħat letterarji u qed ixxandar programm fuq Radju Malta Nazzjonali Ikteb lis-Segretarju, Joseph Borg, L-Għaqda tal- Malti (Università), Id-Dipartiment tal-Malti, Fakultà ta' l-Arti, l-Università, l-Imsida. appendiċi LEĦEN IL-MALTI STATUT TAL-GHAQDA TAL-MALTI ( UNIVERSITÀ). Gian Sk) TTH ċ ghaqda m um99fa tix dknpus ti sabadenti fk Ha tal-ħabib, bżux isxunud il-kotba u Agan kejjel bal- Malh'a bux rd Zimm ali. għall deeh il-kaċen all: Fum i t- Żiwodujken 'Qħagds ' tal- ħalk Ċlnimawki) ' 'aħ' jiddu dei Ġkugaa Kull min ħu, iew kun, manbul mal- llrra Dal. iwa ka A A ln jiġejisu Slaclentiu, tuża tad jrofeszjoni, few L fid Ai ċain b'kalla kel- smik bil- maghmula b id- Sagscbaju a $n għrd- di ia mitl- Kumitat. A ki kumidab j itda' mu jilqax il klin 4 jiaha' keħel i iu midi- Ġhadu hek kum iżhwin Ġ: ma jikabinkux għal g el fal-Ghsoda. sine jagħmlu ħuna ċill- bhapea L kumal. Al bkagda bkun iminaxxija. An kumilal da' sebgha. jeġi (fein, ħweeikent; Sagit tna, sħaxxut ut dal meżbu. b Xelzott i dksrioguzriż 47 dkjżum suilieclen bix ikun il- Piseselint' enaan ju A ż- raġħeċ a Ken, i l Lk if du À Ai felah bba) imnashlin dedda 4 jnabet t-imuhbn iii TŻok għa i 5 MMABAmaaħlin PE in-nagekament PI i A' diegħiu. dok Kama' kl i jn arel kull sena fuk Ni ) (fat, ' dada. fesehar, temm f je 2 jum, kd daqpħa' al- imathbm. għadu. kq EX Ġen hem paeww fħen- par tal- (iz ki tagkkom. A Sepuah/u Fun impħunel bil kobba L Sa dinoca, p'tallimosa alal jliea, 90 pe Ann fi immaeblim b ma o egux tm 9aa. għal elet b ġo pal f ġeċuna jena Mar à , Air. G Għaoda À kies kkeb EW xoim ki, im HE stu Mata U, jekk ħa tik. ħekim vħia ala ha ċesn fax-$ (jeb . Abbozz ta' Statut tal-Għaqda tal-Malti (Università) minn id Savdon