PRIŻMA Radjudramm ta' Vic. (jorbot ma' Sett, 1976 p. 88) Xiħa: Warda Ma'tija Tal-Gżira li rat fuqha l-isbaħ ġrajja U bl-egħżież wirt sal-lum għadha mim'ija. Warda Maltija. Toni: Grazzi. Kif taf li jien Malti2 Xiħa: U naf min int ukoll: is sur Toni Bajada, wieħed mill-aqwa għawwiema ta' Malta. Issa nifrex il-karti biex naqra'ek xortik7 Toni: Ħaġa waħda nixtieq naf. U sa nħallsek bil-quddiem. ĊEKĊIK TA' FLUS Xiħa: Qalbek tajba, sinjur. Staqsini u nwieġbek. Toni: Il-lejla sa jsir ballu kbir għand il-Kontessa Walewska. Xiħa: L-isbaħ ballu tas-sena. Sa jkun hemm l-aqwa nies. Toni: Nixtieq immur jien ukoll. Imma kif nagħmel) Xiħa: (tidħak) Dan li ridt taf7 Ha, ħa, ħa… Jien nista' nirranġalek. Toni: Tassew7 Xiħa: U, sinjur, inti qiegħed waħdek f'din il-belt, Clara, miskina, qiegħda Ruma weħidha. Qalbha sewda, ruħi qalbi, Benito qiegħed bħalissa Addis Abeba jitkeliem man-Negus dwar l-Iljun tad- Deheb. Kemm xtaqet Clara tiġi Napli għand il-kontessa. Jekk tgħidli li takkompanjaha int, kemm inċemplilha biex tiġi. Għalik, bħa'a Malti, Benito ma jgħid xejn. Toni: Lanqas għandi x'nilbes għa'l-balju. Taħseb li nsib xi ħaġa tgħodd għalija7 Xiħa: Ha, ħa ħa… Jexk tħalli f'idejja, tkun liebes l-aħjar wieħed. X'jidhirlek minn kostum ta' Gran Mastru ta' Malta7 Ħalli f'idej- ja, sinjur. Naħsiblek għal korox jien. Tori: Tal-għaġeb. Xiħa: Imma, sinjur, taf int, ikolli nonfoq il-flus biex jirnexxili nagħ- mel kollox kif tixtieq qaibek. X'għandi nagħtik2 Xiħa: Le, sinjur. Mhux issa. Jien biex tkun taf biss qiegħda ngħidlek. 'Toni: Agħmel inti. Xiħa: Ħalli kollox f'idejja. Issa sa nħa'lik, sinjur; din biċċa xogħol li fiha ħafna taħbit, Hallejtek. l , Toni: Telqet, u jien bqajt waħdi naħseb kif sa nġib ruħi ma' Clara u x'sa naqbad ngħidilha. 104 IL-MALTI GĦAJAT TA' FOLLA RIESQA MILL-BOGĦOD Reġgħu għaddejjin il-ħaddiema. Milli jidher għadhom imbaqbqin daqs qabel. GĦAJAT JOQROB Għadkom m'għamiltu xejn Raġel: Kelb is-sur Giulio, Ma jridx jagħtina li ħaqqna. Ħsiebu biss biex iħaxxen bwietu, Ma jafx li jekk ma naħdmux aħna, ix- xogħol jiqaflu u kollox isirlu suf. Toni: Naħseb li għandu biex igħix. Raġel: Għalhekk iwebbes rasu. Toni: U jekk iwebbes rasu, intom tmorru l-aktar minn taħt. Raġel: Mingħajrna ma jsirx xogħol. Imma hu jiflaħ aktar minnkom u jista' jagħlaq il-fabbrika. Raġel: X'jagħmel) Bxara tiegħek irridu. Toni: Bir-renti li għandu jista' jieqaf mit-taħbit u joqgħod igħix bla inkwiet. Raġe: Jaqaw inti xi wieħed imħal'as minnu/ imqabbad biex tqanqal it-taħwid bejn il-ħaddiema7 Toni: Lanqas xejn minn dan. Jien miniex minn hawn. Raġel: Tidher. Ġiebek hawn biex ixxewwex. (igħolli leħnu) Hbieb hawn wieħed irid jagħmilha tal-ħelu. Ejjew nuruh min aħna. Tori: Lanqas laħaq qal l-aħħar kelma li ma ħassejtx id taħtaini minn driegħi, tixħetni f'karrozza u titlaq bija maħruba. Raġel: Fejn mar7 Skarta qalb il-fofa, Qabillu, għax ħażin kien ikun għalih. , AQTA' GĦAJAT F'DAQQA Xiħa: Inti ma tibżax għal ħajtek7 Kieku ma kienx hemm ibni li ħallejtu warajja biex jieħu ħsiebek, min jaf x'kien isir minneki Toni: Grazzi. Safejn naf jien, m'għamilt jew għidt xejn ħażin. Xiħa: Imissek m'għidix, Tkellimt is-sewwa. Għal folla mgħaddba m'hemmx agħar milli turiha s-sewwa. Titlifha minn sensiha, Ara x'sa ngħidlek: sakemm iddum fostna ħa'lik mis-sewwa. Hares madwarek: hawn xi ħaġa sewwa milli qed tiġrif Sewwa li Wa- lewska telqet mill-Polonja Jew li Kleo tbiegħdet minn art twe- lidha Sewwa li Emma mhix qed tgħix ġo darha Sewwa li Clara tilfet lil Benito minn sensih7 Is-sewwa, jekk tridu, tfittxux ġo Napli… jew, jekk niġu għal dan, fl-ebda belt oħra tad-dinja. Toni: Noqgħod fuq it-twissijiet tiegħek. Taħseb li dak ir-raġel jibqa' jagħrafni) PRIŻMA 105 Xiħa: Nittama li le. Jiena nagħmel minn kollox biex innessih. Issa ħallik minn dan. Ara x'jidhirlek mill-kostum li għażiltlek, Hora- tio mhux sa jieħu gost bik għax sa tkun liebes aħjar: minnu. Tant hu hekk, li Emma titħajjar tiżfen miegħek. Toni: U jien x'nagħmeld Ngħid'ek is-sew: aktar naf nghum mili niżfen. , Xiħa: Inti iżfen magħha biex Napoleon jieħu pjaċir jara lil- Horatio jqatta' msarnu. Toni: U bi Clara x'nagħmel) Xiħa: Taħsibx li dik sa toqghod miegħek il-ħin kollu, Bilħaqq, ara li ma'tmurx issejħilha b'isimha hemm ġew. Il-maskra mhix sa taqlagħha minn wiċċha; ħlief il-kontessa ħadd aktar mhu sa jkun jaf min hi. Toni: Ħalli fi ħsiebi, Jiena mdorri b'missjonijiet sigrieti u ta' sogru. Xiħa: Naf. Issa tista' tmur. Tiltaqa' ma' Clara għandi, hawnhekk, fit-tmienja ta' fil-għaxija. Int asal ftit qabel biex tilħaq tilbes il-kostum. Taħsibx għal taxi, Iwassalkom ibni. Saħħa. Toni: Ħriġt minn hemm ġew qisni qiegħed ngħix f'dinja oħra, Waqt li qabel kelli ħrara kbira li mmur għall-ballu, iżsa donni bħal raġa' bdieli. Imma la lħaqt tajt il-kelma ma ridtx immur lura minnha. Ħallejt ruħi f'idejn id-destin. Xtaqt li l-ħin ma jasalx, imma għall-kuntrarju, is-sigħat donnhom ġrew aktar ħfief milli jmisshom. U jien sibt ruħi għand il-kontessa Walewska flimkien ma' Clara. Bdejt nistħajjel li n-nies kollha ta' hemm ġew qegħdin iħarsu lejja u jitkellmu fuqi, Clara: Tinsiex li m'għandek qatt issejjaħli b'ismi. Hadd m'għandu jkun jaf li qiegħda hawn. Ara l-kontessa. Ejja miegħi ħalli nippreżentak. Marie: Dan żgur huwa s-sinjur Malti li qaluli għandu jiġi jonorani l-lejla, Clara: Is-sur Toni Bajada, għawwiem magħruf u dilettant kbir tas- sajd taħt il-baħar. Toni: Nirringrazzjak, kontessa, li għoġbok tilqagħni għandek. Marie: Il-pjaċir hu kollu tiegħi. Il-Gżira tal-Baħar Ikħal għandha biex tiftaħar bi rġiel sbieħ bħalek. Toni: Dak il-ħin ħassejt fawra tielgħa għal wiċċi. Ciara: Tħallix lil Napoleon jisimgħek tgħid kliem bħal dan għal irġiel oħra. .,106 IL-MALTI Marie: Bħalissa qiegħed fis-sala tal-logħob. mitluf fil-poker. Toni: Waqt li ż-żewġ nisa kienu jitkellmu, stajt nara li sikwit l- għajnejn sbieħ tal-kontessa kienu jissammru fuqi donnhom riedu jisirguli qalbi. Ciara: Marie, tħallini nibqa' bil-maskra, hux hekk2 l Marie: Diġà naf kollox. U. kelmti nżommha, basta ma żżommx għalik waħdek lill-kavalier Malti. Clara: Meta tridu tista' tagħmlu tiegħek. — Kont qisni xi oġġett li jistgħu jgħadduni minn id għal oħra kif jidhrilhom bla ma jistaqsuni. Marie: Ejjew noħorġu fil-veranda, Hawn ġew hawn wisq nies. Hemmhekk inkunu nistgħu nitkellmu aktar bil-kwiet, Inti xi tgħid, sur Bajada' Toni: Ma sibtx kiem xi ngħid il-kontessa qabditni labranzetta u ' mexxietni lejn il-ġnien. i Clara: Jiena sa nibqa' hawnhekk. BIEGHED MUŻIKA SAKEMM TISPIĊĊA FIX-XEJN Toni: Ma konniex sa nibqgħu fil-veranda. Marie: Ħalli nurik il-ġnien tal-villa, Fil-ġnien hemm żiffa ħelwa, aħjar mill-għeluq ta' ġewwa. Toni: il-mistednin tiegħek ifittxuk. Marie: Għall-mistednin l-aqwa li għandhom il-mużika, u fuq kollox l-ikel u x-xorb. X'jidhirlek mill-ġnien Toni: Naħseb li bin-nhar għandu dehra sabiħa. JINSTAMA' ILMA TA' NIXXIEGĦA Marie; U bil-lejl jieħu xeħta romantika. Inpoġġu fuq dan il-bank ħdejn in-nixxiegħa u għidii jekk tħossokx tinsa d-dinja kollha. Toni: Il-qamar kwinta. Id-dija tiegħu fuq l-ilma tan-nixxiegħa tagħ- Mel sabiħ ħafna. Marie: Qiegħda nara li għandek sens tajjeb ta' osservazzjoni. Issa, għidli, x'jidhirlek minni2 Toni: Sadattant konna bil-qiegħda fuq il-bank. Ma għaraftx inwe- ġibha. Marie: X'sa tgħidHi7 Marie: M'intix tara b'liema xewqa qiegħda nħares lejk Toni: Għadek kemm sirt tafni ftit minuti ilu. Xinhi dit-telfa tiegħek għalija Marie: Min qallek li hi teifa7 Taħsibx li. hi mħabba. PRIŻMA 107 JINSTEMGĦU PASSI MGĦAĠĠLA RESQIN Toni: Riesaq xi ħadd. Napoleon: (riesaq) Marie, dan għaliex qiegħda hawn7 Marie: Napoleon, nippreżentalek il-mistieden tiegħi: is-sur Toni Bajada. Napoleon: (xott) Għandi pjaċir, Ejja nidħlu ħdejn l-oħrajn. Marie: Ġewwa hemm sħana wisq. Is-sinjur kien qed jirrakkuntali fuq pajjiżu: Malta. Napoleon: Malta' Darba għaddejt tlitt ijiem hemmhekk. Toni: Lill-Viskonti Horatio togħġbu ħafna il-gżira tagħna. Bniedem insipidu għalija. Marie, il- mistednin staqsew għalik. Nidħlul Marie: Sur Bajada, ma niksrulhomx qalbhom lill- mistednin. Ejja nid- ħlu ħdejhom. Napoleon: Jekk is-sur Bajada jrid joqgħod igawdi l-hena tal-ġnien, m'għandniex intel fulu l-gosti tiegħu. Toni: Nista' niġi magħkom jien ukoll. Napoleon: il-kontessa sa tiżfen miegħi issa. WAQQAF IL-HOSS TAN-NIXXIEGĦA U TIBDA TIN- STAMA' L-MUŻIKA TAŻ-ŻFIN. Giulio: Jiena m'għandix moħħ iż-żfin. Ma tistax tibqa' taħseb il-ħin kollu fuq ix- xogħol. Giulio: Dan l-ilbies ta' fuqi nħossu ħaġa taċ-ċajt. Kleo: Taċ-ċajt libbistek ta' Imperatur Ruman2 Hsiebi mhux f'hekk, Lill-ħaddiema rrid nibqa' nżommilhom iebes. Naraw min hu l-aktar b'saħħtu minna: jiena jew huma. Kleo: Mhux kulħadd jaf li inti aqwa minnhom Imma jkun aħjar jekk tagħtihom xi ħaġa milli talbuk, Tiffranka ħafna inkwiet. Giulio: Jekk nagħmel hekk jieħdu r-riħ u għada jitolbu iżjed. Trid teqfilhom mill-ewwel. Kleo: Imma jekk forsi għandhom raġun7 Giuio: Raġun xejn. Kull wieħed minnhom, meta daħal jaħdem mie- għi, kien jaf kemm sa jitħallas u liema huma s-sigħat tax-xogħol Kleo: Allura ma jippruvawx itejbu l-qagħda tagħhom Giulio: Mhux bit-tehdid u billi jieqfu mix-xogħol. 10ġ IL-MALTI Kleo: Dak dritt li tagħtihulhom il-liġi. Mhux hekk, Giulioż Giuio: Kleo, jekk il-liġi tagħtihom dan il-jedd, jien għandi wkoll — kull jedd li nagħlaq il-fabbrika. Kieo: Bil-kliem biss tgħidu dan, Giulio. Mingħajr il-fabbrika ma tgħixx. Giulio: M'għandix biex ngħix Kieo: Għandek: imma ma toqgħodx ma tagħmel xejn. Ejja mmorru nieħdu xi ħaġa la ma tridx tiżfen. Giwio: Niġi miegħek, imma wara nitlaq iejn id-dar. Kieo: Ma xtaqtx immur għalissa. Terġa' tiġi l-karrozza tiegħi tistenniek. Toni: Deher ii Giulio kien qiegħed fuq ix-xwiek. Is-soltu, kif smajt, kien iħobbhom dawn il-festi; imma l-lejja moħħu kien band'oħra. Lil Kleo ma qalilhiex, imma jiena kont naf li kellu laqgħa im- portanti mal-mexxejja tal-ħaddiema. Giulio bies lil Kleo fuq ħaddejha, għafsilha spallejha u telaq igħaġġel 'il barra. Rajt għajnejn Kleo jleqqu bid-dmugħ. Ersagna fuqha jien u Marie tista' tgħid fl-istess ħin. Marie: Kleo, għaliex qiegħda tagħmel dak il-wiċċ imqarras7 M'għandekx għa'fejn. Kieo: Giulio ma satax joqgħod aktar. Marie: Naf, Qalli huwa u ħiereġ. Talabni niġi ħdejk, indur bik u nderriiek. Kieo: Qalbi qiegħda teħbirni ħwejjeġ koroh, koroh ħafna. Marie: Toqgħodx taħseb f'hekk. Giulio jaf x'għandu jagħmel aktar minnek, Ma jridekx toqgħod issewwed qalbek, Ġibtlek dan il- kavalier Malti biex jagħmillek kumpanija u jkolok ma' min tiżfen. Kieo: Nirringrazzjak. U nibqa' nafhulek dak li trid tagħmel miegħi, imma emminni, ma nħossnix fiha li għandi niżfen il-lejla. Toni: Jien bqajt inħares lejn iż-żewġ nisa, Ma kienx fihom x'tagħ- żel għal dak li hu ġmiel. Ma kenux jixxiebhu, imma kull waħda minnhom kellha ġmiel għaliha. F'daqqa waħda… Marie: Ih, x'waħda dint Mar id-dawl. GHAGĦA ĦAFIF TAN-NIES Toni: Ma ġara xejn. Xi ħsara żgħira fl-elettriku. Ma jdumux ma jsewwu kollox. Marie: Toni, qiegħda nibża'. Żommni miegħek tajjeb. Tista' tkun xi mossa tal-ħallelin biex jisirqu l-ġojjelli tal-mistiedna. PRIŻMA 109 Toni: U le, taħsibx hekk, Dak il-ħin xtaqt ti l-ħsara ma tissewwiex. Marie kienet imgħannqa miegħi bi ħlewwa kbira. Stajt inħoss in-nifs ħelu tagħha fuq wiċċi u l-leħġa ta' sidirha: ma' qalbi. SADATTANT IL-MUŻIKA TKUN WAQFET K'eo: Qegħdin jixegħ'u x-xemgħat tal-kandetabri. Toni: M'għandekx għalfejn tibża'. Qiegħda tara M'aħniex aktar fid-dlam. Marie: X'qatgħa ħadt. Mitt ħsieb għaddieli minn rasi. Toni: Minn daqqa t'għajn li tajt madwari lmaħt lil Napoleon bil- qiegħda fit-taraġ imperjali qiegħed jagħti bewsa lil Clara li kienet neħħiet għal waqt wieħed il-maskra minn fuq wiċċha, Marie ma ndunat b'xejn. Marie: Għidu biex l-orkestra terġa' tibda ddoqq. mkela tqum iktar konfużjoni. Nittamaw ii kollox jarġa' jiġi għalli kien. Sur Bajada, titwarrabx minn ħdejja għax nibża'. Toni: Tibża' minn xiex7 Marie: Għad m'hawnx dawl biżżejjed. Ma nafx min sata' daħal b'xi ħsieb ta' serq. Toni: U ma taraxi Min sa jissogra jidħol fejn hemm ħafna nies7 L-ORKESTRA TERĠA' TIBDA DDOQQ Marie: Hekk aħjar. Kleo fejn marret7 Toni: Marret toqgħod bil-qiegħda f'ġenb tas-sala. GĦAGHA FERĦAN Marie: Ġie d-dawll ekk ma kenitx xi ċajta. Qed narah ġie malajr wisq. Toni: Issa l-aqwa li għandna d-dawi mill-ġdid. Napoleom: (riesaq) Marie, ma stajtx narak fid-dalma li kien hawn. Marie: (bid-daħka) Hadt ħsiebi, qalbi7 Napoleon: Ħallik miċ-ċajt. Kleo fejn qiegħda2 Toni: Hemm araha: bil-qiegħda fit-tarf tas-sala. Marie: Xi tridha Toni: Ejja naraw x'nagħm'u biex naljenawha. Napo'eon: Noħorġu daqsxejn minn hawnhekk. MUŻIKA TITBIEGĦED Toni: Tridni mmur insejħilha2 Napoleon: Mhux għalissa, Għadhom kemm ċemplu hawnhekk jistaqsu għal Kleo. Billi ma kienx hawn dawl ma stajtx inħallihom fuq 110 IL-MALTI il-linja. Ħadt ir-risposta jien. Marje: Bagħat għaliha Giulio2 Napoleon: Mhux li kien hekk. Marie: Mela x'kienet ir-risposta7 Napo:eon: Lil Giulio sparawlu hu u dieħel għal-laqgħa. Marie: X'waħda:dinl (imbikkija) Qalulek kif inhu' Napoleon: Teħodhiex bi kbira, Jaħsbu li sparalu wieħed mill-mex- xejja tal-ħaddiema. Napoleon: Kif inhu… kif inhu… Miet mal-kolp. Marie: X'diżgrazzjal Allura aħna sa nibqgħu sejrin bil-ballu7 Napo;eon: Kif naqbdu nagħmlu/ Jien ma ninqaiax għal dawn l-affa- rijiet. Toni: Lil Kleo donnha qalbha ħebritha. Xi ħadd irid igħidilha. Marie: Tieħu ħsieb tgħidilha int, sur Bajada7 Toni: Jien7 Jien il-lum għadni kemm sirt nafhal M'għandix kunfi- denza magħha. - Napoleon: Għidilha li bagħtu għaliha għax Giulio ħassu ħażin. Hu paċenzja u mur wassalha int, Matul it-triq ara kif ittarrfilha xi ħaġa. Marie: Wara li titi'qu intom ngħidu lill-oħrajn u nagħalqu l-festa.