Triq Santa Marija… Tifkiriet (2) Billi jiena twelidt fl-1930 fi Triq Santa Marija numru 110 (illum 133 u mhux 113 kif deher stampat żbaljat fil- ħarġa tal-1999), se nkompli ngħid aktar dwar dak li kien isir fiha qabel il-gwerra. Ġa semmejt xi ħaġa dwar għadd ta' persunaġġi u karattri li kienu assoċjati ma' din it-triq, imma din id- darba se nikteb biss dwar xi ħaġa żgħira milli kien jiġri, minlok dwar individwi. F'tas-Sliema kien għad hemm diversi toroq li kienu għadhom mhux asfaltati, għax din is-sistema kienet daħlet f'Malta fis-snin tletin. Għalhekk, fis-sajf, kmieni wara nofsinhar, kienu jgħaddu tal-bexxiexa biex iraqqdu t-trab. Din kienet tkun bettija kbira bl-ilma mimduda fuq karrettun miġbud minn bagħal, u filwaqt li raġel imexxi l-bhima, ieħor fuq wara joqgħod ibandal il-pajp tal-luna mill-ħabel marbut ma' tarfha, u l-ilma joħroġ bħal mill-bexxiexa tat- tisqija. xi tfal kienu jħobbu jiġru qribhom biex jixxarbu. Meta ġew biex jiksu Triq Santa Marija kienet avventura sħiħa għalina t-tfal, għax kien hemm ħafna x'tara biċ-ċagliq u storbju tal-ħaddiema. Kienu l-ewwel baqqnu l-wiċċ tat-triq biex jiftħuha. Sadattant ġew karrettuni tal-kaxxa miġbudin mill-bgħula, mgħobbijin bil-bċejjeċ taż-żonqor, u xeħtuh fuq il-bankini, fejn xi rġiel b'mazza f'idhom,u ġebla quddiemhom, bdew ikissru ħafna minn dan il-ġebel biex isir daqs aktar uniformi ta' xitliet pulzieri, għalkemm ħafna minnu ġa kien tad-daqs, għax l-kuntratturi ġa kien ikollhom minnu lest, mkisser bl-idejn. Ħaddiema oħra bdew jifirxu dan il-ġebel bil-pala f'wiċċ it-triq, żiedu fuqu xi laqx u xaħx u xi ħaddiema oħra bdew iballtu l-wiċċ bil-madaffa, li kienet blokka żonqor tqila f'tarf ta' lasta wieqfa, biex kemm jista' jkun irossu l-wiċċ qabel ma jingħata l-asfalt jew żift. Dak iż- żmien ma kienx hemm tarmak, imma qatran, li konna ngħidulu wkoll żift jew asfalt. Dan il-materjal iswed miġjub minn barra, bis-sħana jirtab u jinħall. Għalhekk fuq il-bankina bdew jarmaw tank mimli bl-asfalt, biex idub. fuq in-nar. Meta dab bdew jimlew bħall-bexxiexa biż-żernuna bit-tarf wiesa' u jibdew iferrgħu f'wiċċ it- triq. Karrettuni oħrajn kienu ġabu tagħbijiet biż-żrar ta' barra. Dan kien kollu ċagħaq ċkejken, iebes ta' ġebel volkaniku, sewdieni, kannelli u safrani (konna ġbarna xi ftit minnu għax rajnih sabiħ). Waqt li l-asfalt kien sħun u artab, bdew jifirxu fuqu saff sewwa minn dan iċ-ċagħaq ċkejken (li bl-Ingliż aktar magħruf bħala road metalju waslet il-magna tar-romblu, kollha storbju, iċċekċek u ddaħħan qisha magna ta' ferrovija, b'żewġ roti daqshiex wesgħin kollha ħadid, fuq wara u romblu kbir u tqil fuq quddiem. Din kienet it- traction engine li bit-toqol tagħha, miexja bil-mod lura u l-quddiem, kienet tingasta ż-żrar ġol-qatran. B'hekk wiċċ Triq Santa Marija ) ħareġ frisk, lixx u pulit, sakemm bħal dejjem, wara xi ftit żmien ġew jħaffru fih għall-kanen u d- ) drenaġġil F'dak iż-żmien, ukoll, ftit li xejn konna naraw karozzi fit-triq. Ħija Antoine u jien konna nagħmlu l- għassa min imissu, fit-tieqa, biex meta jara karrozza ġejja, jsejjaħ lill- ieħor biex jiġi jiġri jaraha għaddejja. Kieku konna fiż- j żminijiet ta' llum konna nsejħu 'l xulxin jekk ma narawx karozzi fit- triql Konna nisimgħu ħafna ħsejjes tar-roti tal-karrettuni għaddejjin kollha fuq xogħolhom, fosthom il-ħoss partikolari tal-karrozzin li kien aktar jinstema' ċar. Imma l-aktar li kien storbjuż, b'ħafna ħsejjes ta' nagħal taż- żwiemel u ċrieki tar-roti, kien ikun xi funeral, għax kien jikkonsisti f'karru tal-mejjet u karrozzella tal-kappillan, it-tnejn miġbudin minn żewġt iżwiemel, u għadd ta' karrozzini mgħobbijin bil-qraba warajhom, bl-aħħar karrozzin iġorr il-kuruni tal-fjuri saċ-ċimiterju. Il-karru, kien ikun kollu ddekorat bid-deheb, anġli u simboli, miġbud minn żwiemel suwed bil-pjuma fuq rashom u l-faldrappa sewda ma' ġenbhom u bil-kuċċier liebes l-iswed u bit-tomna u l-frosta kien jiġbed wisq attenzjoni, u n-nies jieqfu jgħidu xi talba, u l-irġiel isellmu billi jerfgħu l-kappell. L-abbati fil-karrozzella tal- kappillan kien iżomm il-Kurċifiss mixruf mit-tieqa. Meta kienet tmut xi xebba żagħżugħa kienu jeħduha b'karru abjad. Tat-trabi wkoll kien abjad iżda iċken. Minbarra l-ħsejjes tar-roti tal-karrettuni, karrozzini u karrijiet, konna nisimgħu l-għajta karatteristika tal- mogħoż resqin mill-bogħod, biċ-ċempil tal-qanpiena ċkejkna, jew aħjar taż-żanżarra, imdendla mal-ħannieqa t'għonqhom, u meta jaslu fil-qrib nisimgħu wkoll id- dwiefer iebsin tagħhom itektku fuq l-asfalt. Il-ħalib konna nixtruh dritt mill-mogħoża, u billi ma kienx hemm refrigerator kienu jiġu jbiegħuh darbtejn kuljum, filgħodu kienet tiġi Ġanna u Salvu wara nofsinhar, it-tnejn lebsin tipikament u ġenwinament ta' nies tal-kampanja. Fis- sajf bosta nies kienu jdendlu l-ħalib f'qoffa fil-bir biex iżomm frisk, kif kienu jagħmlu wkoll għall-ilma, mgħotti b'xi velu minħabba n-nemus.