'FIL-GHID TCAZ-ZGHOZIJ A' TA' ĠORĠ PISANI Inġibu bil-qalb, u fuq il-qalb, dan l-artiksu tal-poeta Vassallo; bil- qalb għax nieħdu pjoċir bi studji letterarji kif ukoll biex inħallu l-qarrejja tagħna igħidu fejn ma jaħsbuhiex bħalna, fuq il-qalb għax dan l-art klu Minui b'hafna osservvazzjonijiet barra minn lokhom li jaħlulna biċċa sewwa mill-wisa' ta' dal-ġurnal li konna neħtiġuh għal kitbiet oħra. (L-Editur. I studju qabel tal-Prof, Ġ. leww.l ġabra ġawhar ta' għana Malti li Ġorġ P.sani tana m'ilux laqiitna u ferrħitna mhux ftit. Laqt.tna, għax tilma u tiddi bħal damma ġàwhar mill-ifjen, Fer.ħitna, għax fiha s.bna l-veru ''għid taż- żgħożija'. Li Ġorġ Pisani, imbagħad, hu poeta żagħżugħ mit-tajbin nett, nemmnu u nħossu fi,a jien innifsi daqskemm iħessu kull min i:nexxielu jaqra, jixtarr u jifhem bħal: l-poeżija tiegħu—frott ta' studju u ta' tiġrib, ta' twemmin u ta' mħabba. Fost il-poeti żgħażagħ sħabu ta', bejn wieħed u ieħor, l-istess snin, l-istess sentimenti u l-istess menta'ità, Ll-Ġorġ Pisani ma jitqarraqx għal kollox min igħoddu u jgsu (ffimkien ma' Dr. Ruża: Briffa) bħala eaez- zjoni tar-regola. Għax fil-waqt li t tnejn l-oħra — li miegħu jagħmlu u jsawru t-'Trijumvirat tal-Poeżija Żagħżugħa Maltija''—u, flimkien ma'- dawn, il-biċċa l-kbira tal-bqija, telgħu, issajru u sefgħu poeti gradatim, Pisani wera ruħu poeta magħmul repente. Iżda ġara li tm'em ix-xrara u l-lehma poetika tiegħu kellu jseħħ bikri daqskemm kien imwaħħar il- bidu ta' t'sjir il-f.ott poetiku taż-żewġ poeti l oħra sħabu. Dawn bdew bil- qajla l-qajla, issoktaw jitilgħu 'l fuq bil-mod il-mod, u għadhom sal-lum mixjin fil-qasam tal-Mużi bit-tama li jż' du jaqtgħu dejjem iżjed 'il qud- — diem; fil-waqt li dak fetaħ u xegħel f'daqqa u daqshekk alajr in- ħalaq fih innifsu malil musbieħ t- efen. B'daqshekk il-po'żija ta' Ġorġ Pisani xejn ma titlef mis-siwi artis- tiku, letterarju, tekniku u morali tagħha. Ġorġ Pisani j.bqa' dejjem poeta de facto'et de iure; pceta mill-aqwa u mill-aħjar; poeta l-rikament storiku, poliżiku, erotiku. B'danakollu jien m'ssog:a n'pprofetizza u ngħid li minn qalbu ma joħorġu qatt iżjed, kemm idum ħaj, poeżijiet oħra kbar, ġenwini, qawwijin u oriġ nali bħal dawk li kiteb meta kien għadu fi ħdan il-kunvent jew bar:a mill-kunvent fi żm'en il-paċi, B'xorti ħażina għal h u għal Malta Letterarja, din il-gwerra b'diet lil-Ġorġ Pisani minn poeta-sultan fi propagandista-qaddej — qadd'j ta' żminijiet koroh u ta' ċirkustanzi suwed l f'għajnejja kienu jidhru mhux b'ss egħdlewwa, imma wkol tradiuri, ta' kull idijal għol', nebbli u pos- tiku. Jiena nħoss fis-sewwa u rrid bil-ħeriq kolu nemmen li kullma għamel l-awtur saħħàr ta' Ħaġar Qim. u ta' Il-Ġgantija t'Għawdex ma' tul diwn l-aħħar sitt snin ta' gwezra, ma għamlux bilfors minn qalbu, imma għam- lu aktarz kontra qalbu—invita Minerva—kif ġralu u ħtieġlu jagħmel fi żmienu Vincenzo Monti (1754-1828), Ħassejtni sodisfatt u fraħt ġo qalbi meta s'bt u rajt li kullma fissirt jien fl-aħħar ktieb ta' poeżiji tiegħi Kwiekeb ta' Qalbi, issokta saħħu u seddqu l-Professur Aquilina bil-kelmtejn tiegħu dwar Il-Għid. taż-Żgħożija ta' Ġorġ Pisani. Għax ħadd ma jista' jiċħad illi l-poeżiji u s-sinċerità huma żewġ għodod kumplimentari, jiġifieri l-waħda ma tgħaddix min- għajr l-oħra. Fuq din il-pr::ogativa jew, aħjar, karazteristka, jiġifieri s-sinċerità, hekk kont ktibt jien fil-Kelmitejn Qabef' tal-ktieb tiegħi, Kwiekeb ta' qalbi: Billi jien f'għanjieti dejjem fitżixt u rajt li jkun sinċier għal kollox (għax.is-sinċerità. fil-poeżija lirik 3-sien indspensabbl tagħha), a għalhekk li l-għani ) tiegħi ma baqgħetx istess waħda; imma ġarrbet it-taqlib u t-tibdil kollu li ġarrabt jien innifsi 'mindu bdejt nikteb l-ewwel darba sal-ġurnata tal-lum. Għax jien u l-poeżija tiegħi m'aħniex aħwa; m'aħniex il-persuna u delha jew xbihetha; m'aħniex il-ġ sem u r-ruħ fi bnicd m wieħed: jien u bi ħaża waħda, l-istess ħaġa—unum'atque idem.' U l-Professur Aquilina, m'n- naħa tiegħu, f'Il-Għid. taż-Żgħożija. ta' Ġorġ Pisani, kiteb hekk: f'L-ew-j wel ħaġa fil-bini tal- l-poeż'ja, kif ukoll ta' ku'i xogħol ieħor fl-A:ċi, hi s-: sinċerità, sinċerità jiġifieri rifless tal-ħajja ġewwenija tal-poeta; u hekk l nistgħu ngħ' du li poeżija tajba hi l-mera li tittawwal fiha ruħ il-roeta. i U aktar ma dil mera tkun tajba u sħiħa, aktar tibqa' ċara u ma tiddenres qatż, għalkemm igħaddu s-snin il-kbar minn fuqha. Iżda meta l-posżija mhix ġ nwina, d:n tkun tixbah lil biċċa ħġieġa matta li ma turik xejn sewwa, . jonkella, agħar, tqarrqek b'ħafna tagħwiġ ta' illużjoni jiet otiiċi.' dak li ridt n'pprova nuri u nfisser jien hawnhekk hu sewwa sew illi, kif stqarr wisq tajjeb il-Professur Aquilina, it-tielet fażi ża' ħajjet il-poeta ħelu ta' Għawdex (i ifieri ħajtu barra mota MTL-$ fi żmien. il- gwerra ulha 'uħu donnha tpattlet m'Il-motivi poetiċi, Naqbel għal kollox m: d. Professur li jammetti u jara kemm kienet tabilħaqq ''għammiela. u varja l-ewwel u t-tieni fażi ta' P'sani'; u nissokta nżid naqb.l mirgħu meta jgħid ili (fit-tielet fażi, il-fażi tal-gwerra, insibu li l-għana naqaslu bħal gelgul ilma li jaqża' ftit ftt sa ma jeqaf f'daqqa. U għaliex. naqaslu l-għanaf Għaliex, xorta waħda bħal ge'gul ilma, beda l-għana jaqtagħlu ftit ftit sakemm spiċċa biex waqaflu għal Fo'loxf Mhux għax naqsitu qabel, jew f'ħin wieħed, is-siis erità 7 Li kieku ma naqsitux is-sinċerità, kif qats ken jasal biex. jarġa' lura u jaqta' qalbu ; minn triqtu min għanna b'leħen għoli: l Vili min jerġa' hura, dfin. jibża' li sa jmutf X'sinċerità sata' kellu f'qalbu u f'ruħu min, wara li ħeġġeġ.lil sħabu b'dawn il-versi tan-nar— 'IL fuq, 'il fuq, ja żgħażagħ, 'IL fuq, 'il fuq, il-qlub, i Bil-qawwa tu' l-iljuni, Bil-qilla ta' l-ilpup — hu nnifsu fl-istess ħin ċicda l-a:mi biex safa' f' daqqa waħda megħlub u mirbuħ minn: Il-hemm, id-dieq, id-dmugħ, In-nasba tal-mibegħda, Il-għira minn taz-xjuli $ żi : Taħsbu li dawn il-versi ħarġu minn qalb poeta li tabilħaqq ħassithom f Jidhrilkom li min nisiġhom, kellu new:u sinċie: f Ma jagħtukomx taħsbu li bihom l-awtur xejn ma fehem jagħmel għajr b ċċa propaganda fiergħa $ Versi, iva, sbieħ u mexxejja kemm tridhom; versi qawwijin, mimlja u marzjalment ferrieħa; imma versi daqshekk ieħor artfiċjali u b'a ruħ għax ħerġin mill-bruda tal-moħħ u mhux mis-sħara ta' qalb li taf tassew tħoss u tħeġġeġ l Versi li jien fil-qiegħ tal-kuxjenza tiegħi nħoss li għandi nxebbahhom u nqabbilhom ma' x: wħud minn dawk ta' Vincenzo Mont li għalihom Francesco De Sanctis uża l-fażi, il-lum proverbjali, belletti di codaverel kul it ik Dak li għadni kemm tarraft fuq il-brindisi jew ditiramb imgħammed ĊIl-Għid iaż-Żgħożija'' (lli kieku minfloku l-awtur ħażżiżilna daqsxejn ta' menja jew eleġija bl-isem ta' 'Il-Mewt tas-Sinċerità', konna nxerrdu dmugħ inqas milli xerridna fuq qabar il-għid ta' żgħożitu), u la jgħodd u lanqas jaqbel għall bqija tal-poeżijiet ta' Ġorġ Pisani.lżda qabe' ma naqilbu l-folja u nirfsu u ndoggu nota ġdida, aħna rridu nemmnu li l- poeta ħelu Għawdxi—li ma naqasx jixrob hu wkoll mill-iżventuri koroh tagħna nfusna—jibki u jisħet xe,n anqas xogħ u milli beka u seħet l-Italja liberata: dai Goti tiegħu Gian Giorgio Trissino (1478-1550), bil-versi li għadhom magħrufin sal-lum: Għadni kif ħbatż nissogra nsejjaħ u ngħodd ll Ġo:ġ Pisani żventurat bħali nnifsi, U issa la ħsilt għidtha, ma j'dhirlix li għandi nreġġagħha lura, Għax hi aktar m'nn verità sħ ħa.illi kull min hu poeta. veru, swat. u għaks u żebliħ hemm għalih ma' tul ħajtu. Tassew, il-vers filosofiku u u JMinnu t ta' da k il-pessimista żv.murat minn Rċi ċaĦati— u la Pisani u lanqas jien ma niċħduh, Għax hekk hu tabilħaqql U jekk s'issa jien u hu mitna biss bħala poeti, għad jonqosna mmutu darba għal dejjem bħala bnedmin, biex dawk ta' wa:ajna jkunu jstgħu jixhdu min- flokta' jekk hix minnha jew le l-aħħar taqsima tal-vers li ma jmut qatt ta' Giacomo Leopardi (1798-1837), :: Kull min, sa ftit qabel ma laħaq wasal miegħi għal din il-konklużjoni ta' apoteosi, ħaseb jew deherlu li bejni u Pisani kien hemm xi għira jon- kella, w'sq agħar, xi nie.n ta' mibegħda, issa ntebaħ u ra bw-ċar li dik tiegħu kien t ħolma qarrieqa. Iżda forsi għadu ma intebaħx illi jekk jen, f'dan id-daqsxejn ża' studju psikiku-anal t ku-kritiku, inqdejt b'xi blem ftit icbes kontra n-nuqqas ta' sinċerità li jidher li hemm fil-brindist ta' Pi ani, dan jen għamlitu sewwa sew bex narġa' nqajjera u nagħti l-ħajja Il-'sp'rtu mejjet ta' dan il-poeta li għamel ġieh, u mhux ġieh żgħir, lil Malta Letterarja. U biex nuri hawnhekk kemm tabilħaqq Ġorġ Pisani mhux poeta komuni u :ħis, m'iniex ser noqgħod naħsibha darbtejn qabsl ma. n'dħol f'kont;oversja mal- Professur Agulna, ħabib tiegħi hu wkoll sa' minn meża.kien għadu fl-ewwel snin ta' l-istudentat universitarju tiegħu. għid dan il-Professur, fil-kelmtejn qabel tiegħu dwar id-damma. poe- żiji ta' Pisani, idi. i'għalkemm ma. ni il-ġmiel u. s-sengħa, m Il- għażla ta' suġġetti li għanna l-poeta n naraw l, bħal I poeti oħra ità Di Karm; Pisani bu linitaż ħafna. TFuq din il-fraż:, ħafna, l il-i frażi, il-Professur ħsebijiet 1..U. t-tqanc nsibu ċjazzjonijiet li għamlu kb'ra Tard a ta' Shellev, ta' Keats, ta' Ca:ducci, ta' Leopardi u poeżi oħra kbar tad-dinja'' U jġibilna ta' dan din ir- raġuni: ''illi l-poeta Malti, bħall-Maltin l-oħra, mhux bniedem li jaqra ħafna u jinteressa ruħu fil-problemi soċjali, kulturali u intellettwali ta' l-Ewropa:' at tiegħi li niżżarġan ftit, Xi ifisser b'ha sewwa din iżid ieħ dulna aktar JI isfel, ie viesgħa. L-ewwelnet: nixtieq nibda biex nistaqsi 1 Il-Professur Aqu'lina x'ġid u. x'fejda jista' jkun hemm għall-ġnus ta' l-Ewropa jekk u meta poeżija liżika, jonkella. poema, bil-Malti tkun tħaddan fiha wesgħa ta' valuri kul- turali jew soċjali u mqar intellettwali bħalma tagħmel il-poeż'ja ta'- Shel- lev.u ta'. Keats, ta' Carducci u ta' Leopardi7 (1).-Nixtieq nistaqsih ukoll kif u b'liema mod tista' l-poeżija ġewwenija tagħna, kbira u għolja kemm tkun, tilħaq dak il-bogħod u tikseb dak l-isem li -laħqet u kisbet il-poeż'ja tajba Ingliża jew Taljana' Nistħajlu jweġibni u -jgħidli:—Naqilbuha mill-Malti għall-Ingliż, għat-Taljan, għall-Franċiż jew Spanjoli (2). U nagħmlu mod li naqilbuha, x'jiġrif L-ewwelneit, flok ma b ċċa xogħol letterarja jew poetika toqgħod taqlibha f'ilsien ieħor mill-ori:ġnal, aktar jaqbillek tħażżiżha b'dak l-ilsien barrani mill-ewwel. U t-tieni, imbagħad, ser jasal xogħolna jewwilla biex igħaġġeb u jsaħħar bi ġmielu lil din jew dik in-nazzjon li tisboq 'l artha sew f'dak li hu kobor materjali jew es- tensiv, kemm f'dak li hu kobor kulturali, soċjali u x'naf jienf (8). Ħaġ'oħra, Il-Professur Aquilina jaf bħali u daqsi, biex ma ngħidx wisq iżjed minni, illi l-iskular Malti għandu fih dik il-qawwa u l-ħila (li jitwieldu miegħu) li jaqra u jikteb tajjeb ġmielu sew bl-Ingliż u kemm bit-Taljan, biex ma nżidx ukoll bil-Franċiż u b'xi ilsna oħra magħ:ufa Ewropej. Issa, kull Malti li jaf jaqra u, jew, jikteb b'ilsna oħra popolari Ewropej, jippreferixxi wisq drabi (kon: ser ingħid, dejjem) jixtam: u jtiegħem xogħlijiet kbar letterarji barranin kif ħażżewhom u kitbuhom oriġinalment l-awturi rispettivi tagħhom. Terġa', dawk kollha—jew kważi kollha—fost ħużna li draw u għadhom imdorrijin jaqraw jew jistudjaw kotba detteiarji ta' poeżija jew ta' proża f'ilsna barranin Ewropej, u li Osservazzjoni barra minn lokha. Kieku biss, l-iskop kien ikun li x-xogħol letterarju għandu jkun tajjeb għalih innifsu u fih innifsu biex dawk: il-Maltin imdorrijin jaqraw letteratura għolja tal-barranin jibdew iħobbu l-kobor u l-ġmiel tal-letteratura tagħna wkoll. Osservazzjonijiet barra minn lokhom, għalhekk jafu tajjeb biżżejjed kemm u xi jsarrfu dawn f'dak li hu mertu, preġju, medda jew wesgħa ta' valuri intellettwali, kulturali u soċiali, m'hum'ex ser jaqogħdu jħabblu rashom jew jintilfu wara biċċa. xogħol letterarja tradotta minna b'dak l-ilsien barrani li warajh inkarmu (4). Mill-banda l-oħra, ġnus kbar bar:anin u evoluti wisq aktar minna sew f'dak li hu tagħlim (edukazzjon) kemm f'dawk li huma liġ jiet jew rifor- mi soċjali, ekonomiċi u politiċi, mhumirx qegħdin j'stennew la bil-paċen- zja u lanqas mingħajrha li jaħtfu u jibilgħu xogħlijietna letterarji (8). Barra minn dan, il-poeta jew ir-rumanzier Malti qatt mhu ser jasal b'ex irodd biċċa xogħol lett'rarja hekk kbira u tal-għaġeb li l-Malti Intelliġenti li jaqraha jisptu'ċa biex iżommha bħala kodiċi jew norma ta' ħajtu aktar minn l-aqwa bieca xogħol li jkun qara jew studja qabel f'ħajtu b'ilsien ieħor (6). Iżid u jissokta jisħaq il-Professur għaqli tagħna illi maqtugħ għalih waħdu, m'ngħajr tradizzjoni letterarja Maltija, maħkum l-aktar minn xi diwi ta' poeti Taljani, ta' sekli oħra, il-poeta Malti bħal qarnita jdur għal subgħajh u jerda' minnu nnifsu'' Hekk hu tassew; u aktar minn hekk. U dan il-fa't, naħs'b, ma jista' jiċħdu ħadd. B'danakellu, l-istess fatt fih innifsu, Hi hu aktar milli ta' min jibkih, mhux argument qawwi u sħiħ biżżejjed li jista jwasslek ' jonkella jġagħlek, biex tlum lil Pisoni u lill-poet: l-oħra tajba Maltin talli kienu u baqgħu daqshekk xortihom ħażina li ma wirtu ebda tradizzjoni ta' kultura u ta' letteratura tradiz- zjonali minn għand dawk li għexu qabilhom (7). Il-ħtija mhix tal-poeti jew tal-ki'tieba tagħna tal-lum. Il-ħtija hi kollha kemm hi ta' xi ħadd- ieħor li għex qabilna; tan-nuqqas ta' edukazzioni li kien imisshom tawna l-ħakkiema taparsi demokratiċi tagħna; tan-nuqqas ta' patrjottiżmu veru li sikwit niftaħru bih bla ma nafu biss f'hiex għandu jikkonsisti b'l-fatti, U għalhekk il-frażi limitat ħafna, fil-fehma dgħajfa tiegħi, x'jn ma hi frażi loġika u ad hoe. Il-Professur Aguilina jkompli jidħol aktar 'il ġewwa wkoll sa ma, bħala għeluq u rabta taż-żewġ premessi tas-silloġiżmu t'egħu, iwassalna biex nifhmu kif Ġorġ Pisani (u miegħu kull poeta Malti icħor) m'għondux mot'vi poetiċi kbar u kotrana u għalhekk l-għana tiegħu ma jirriflettix għajr intellettwalità dgħajfa mibniia u msejsa fuq ftt suġġetti tal-wiċċ il- wiċċ. U biex isaħħaħ tmiem l-argument t'egħu, il-Professur jikkonk'udi hekk: ''Biżżejjed tqabbel il-motivi mħallta li qanolu calb Shellev, il-kotra ta' poeżijiet u poemi li gelglu minn galbu bħal widien fil-għomor żgħir ta' Osservazzjonijiet mhux maħsuba għax mhumiex imqanqlin minn osservazzjonijiet tiegħi. Fil-kitba jeħtieġ inżommi linja li ma nagbżur barra minnha. Intennu dak li għedna fin-nota (1). Il-letteratura ta' pajiiż inhix bil-fors għall-'sportazzjoni bħall-merkanzija. Dante u Shakespeare żakoll kienu jkunu kbar imqar li ma kenux magħrufa barra minn paż- jiżhom. Hafna kliem bi ftit sens żbaljat u barra minn lokul L-aħjar kotba tad-dinja jistaħu jinxtraw Malta u jinqraw b'daqs- xejn ta' melħ 1. bżuiija, u. min irid jista' jissellifhom mill-Bibljoteki. tletin sena biex wieħed jara d-differcnza.' Għandu raġun biex ib'għu ixt:il Iżda jien, fix-xejn taċ-ċokon intellettwali u kulturali t'egħ', barra milli fit-tqanqiliet u fil-produzz'oni le'terarja ta' Shellep kif xtàqna nqib- bluhom il-Professur ma' dawk ta' Pisani u ta' kull poeta Ma'ti ieħor, n2:a u nifhem u nħoss illi d-differenza qiegħda u tinsab xi mkien ieħor ukoll. L-ewwel differenza, li kieku kont minfloku; jien kont nagħmilha bejn paj- jiż jew nazzjon u ieħor: nara x'differenza tgħaddi bejnie'hom f'dik li hi medda jew firxa ta' t-rritorju: f'dak li hu għadd ta' popolazzjoni; f'dik li hu qasam ekonomiku, pulitiku, industrijali u kummerċjali: f'dik li bi edukazzjoni, saħħa u evoluzzjoni tal-p: f'dak li hu amb'ent, d'aw- wiet, sentimenti, reliġjon, liġijiet soċjali, kl'ma, temperament, u x'naf jien (8). It-tieni differenza kont nipprova nagħmilha bejn persuna u oħra, bejn idijal u ieħor, bejn ċirkustanzi u ċirkustanzi, Kif nistgħu qatt in- qabblu poeta Malti tal-lum, bħalma hu ngħidu aħna Ġorġ Psani, ma' poeta Ingliż, bħalma hu Shellev, li ilu mejjet aktar minn: 120 rena, fen il-ħajja, l-ambjent, ir-reliġjon u ċċirkostanzi tal-wieħed m'għandhom x'jaqsmu xejn ma' ta' l-ieħorf It-tielet u l-aħħar differenza (u din hija l-aqwa fost il-bqija) kont nagħmilha fil-fatt li Malta—gż'ra ċkejlna m q- tugħa għaliha waħedha fil-qalba u fiċ-ċentru tal-Baħar Nofsani, b'is'en tagħha ta' nisel għal kollox Semitiku u li biż-żmien u mal-mixja ta' l-is- torja nfirex u tħallat ma' kliem ieħor aktaft mode: n ta' xejra Romanza, ħ'reliġion Kattolika, Apostolika, Rumana li hi defem-żammet u b'qoħet tgħożż ma' tul medda ta' kważi elfejn sena, u fl-aħħa:nett gż'ra, li għal- kemm qatt ma t'lfet, imma dejjem kellha jaħkmuha l-akbar u l-egħref ġnus barranin ta' l-Ewropa, u li għalhekk qatt ma sata' iirnexxilha ssaw- war għal kollox dak li jien insejjaħlu ''patrimonju leġi'timu ta' koltura u t'adizzjoni wiesgħa'' u wisq anqas ma tiks b dak l dejjem j w kważi dejiem kellhom nazzjonijiet oħra kbar u qawwija tad-d'nja, i-rid infisser jiena ''indipendenza nazzionel ''—m'hu ta' m'n iqabb'lha ma' l-ebda naz- zjon ieħor kbir bħalma hi l-Ingilterra, l-Italia, Franza, il-Ġermanja jew ir-Russja u lanqas għalhekk ma għandu jipprova jew ieħlom xi derba jqabbel lill-poeti tagħna ma' l-aħjar poeti ta' nazzjonijiet kbar bħal dawn. U mbagħad għax għandu wieħed iistenna li l-porti tagħna jkollhom huma wkoll xi skola tagħhom bħalma kienet, ngħidu aħna, dik ta' pan'e- iżmu ta' P. B. Shellev, dik ża' pessimiżmu ta' Giacomo Leopardi, dik ta' romantiċiżmu ta' Victor Hugo, iew d'k ta' mistiċiżmu mwaqqfa minn San Franġ'k t'Assisi u San Juan de la Cruz u aktar ta:d żvilupnata u mir- quma b'metri ġodda u versi mill-ogħna mill-poeta Kattoliku Ingliż Fran- cis Thompson $ (9). (8) Hemm kobor u kobor. Bħalma fil-kefef tal-miżien nistgħu nqiegħdu oġġetti li għalkemm ta' natura diversa jkunu jiżnu ndaqs ħekk ukoll kittieba ta' nazzjonijiet diversi jkunu jistgħu jiżnu ndaqs fil-kef-f tal-kriżiku għalkemm it-temperament u l-ambjent ta' pajjiżhom ma jku- nuz xorta. Arġa' aqra nota (8) paġna 28, '(9) Lil min. qed issir dil-mistoqsija' ma nafx li tħadditt fuq skejjel ta' poeżija. 81 ferroviji u mingħajr fabbriki kbar bħal dawk li jgawdu nazzjorijet oħra tad-dinja, Malta, dil-gżira, dil-ħolqa, din it-t xmajjar, m'ngħajr bliet kbar bħal Londra, Pariġi u New Xork, mingħajr Malta, gżira eċċezzjonali b'poplu eċċezzjonali, bla muntanji u bla dagħbien tal-Mediże:ran—baħar li jaf il-ħila u l-qlubija fit-taqbid ta' . kap' ani kbar bħal Alessandro, Cesare u Napuljun; baħar li għadu u jib- qa' l-aqwa xhud tat-taqbida ħarxa bejn in-Nisrani u l-Mislem; baħar li ilmijletu ħammru bid-dmija tal-Goti u tal-Vandali, tal- Għarab u tan- No:manni—Malia, ta' medda mill-iżgħar u ta' firxa. mill-idjaq, mingħajr r'żorsi naturali u għalhekk ta' setgħat industrijali u kummerċjali limitati għal darba, u la qatt setgħet u lanqas na't tista' tagħti wlied ta' menta- lità hekk għanja u ta' intellettwalità hekk kbi:a u għalliela bħalma dej- jem taw u dejjem jibqgħu jagħiu nazzjonijiet uħra li magħhom Malta ma taqbel xejn f'xejni (10). Ammers bil-quddiem dan il-veru ipsim factum, jiboagħlu isa wie- ħed. jammetti l-korollarji tiegħu, jiġifieri l-prinċipji filesrfiċi proverbjali: skond is-siġra l-frott''; ''il-fula bint il-miżwed'; ''ignoti nulla cup da'; Ċnemo dat quod non ħabet': eċi., biex jasal għall-konklużjoni prattika. u naturali li l-kittieba. u l-poeti Maltin ma jistgħux ma jkunux ftit jew wisq limitati f'dik li hi medda ta' ħsibijiet u ta' idijat, k'l ukoll f'dawk ti huma tqangiliet u emozzjonijiet tal-qalb, ''motivi intellettwali jew dwal ta' intwizzjonijiet u assoċjazzjonijiet.' Dwar dawk li l Professur Aquilina sejiaħ 'simpat'ji mhux b'ss naz- zionali imma wkoll 'internazzjonali', b'ex b'hekk il-qasrejja bar:ramn (għandu mnein r'ed jalludi għal tużżana Orjentalisti li mhumiex ħlief fula f'qargħa) jibd-w isibu x'jitgħal mu u xi jħobbu fil-letteratura Mal- tija'' 11 dan il-Professur għagli u ħabib sinċ'er żiegħi ma nistieqx ngħid- lu ħaġ'oħra ħlief n'tolbu jarġv' jdur dawra t-tlittax-il paragrafu ta' dan l-a:tiklu. Dwar is-sejħa mħeġġa li jagħmel imbsgħad lil Ġorġ Pisani b'ex dan jissokta ''jferrex l-egħruq tal-personolità. tiegħu saħħa iżjed 'l isfel fil-ħamrija. tal-letteratura Maltija, u bħalma jagħmlu s-siġar il-kbar, imidd għeruqu ibgħad ħafna mid-dawra tal-Gżira żgħ'ra fejn ħawlu t- twelid'', lill-Professur Aquilina jisgħobbija nis'qarrlu ċar u tond li d'n il-ħaġa għal Pisani u għal kemm-il poeta icħor li:iku Malti hi aktar minn impossibbli, (11). Nerġa ntenni: il-frażi limitat ħafna għal Pisani u għall-poeti l-oħra sħabu, il-Professur, fil-fehma dgħajfa t'egħi, sata', anzi kellu, jħalliha ħatra għal kollox. Raġunijiet dwar għax il għaref Professur sata' jw kellu jagħmel dan ,tàib, jekk mhux biżżejjed, ħafna u, fost il-ħafna, xi ftit aktarx konvinċenti biżżejjed. Pisani, bħala poeta liriku, tana poeżija lirika kbira biżżejjed għal Malta Maltija. P'sani, bħala poeta storiku, anzi pre-istoriku, kiseb isem li ma jmut qatt b'l-poefiji tassew sb'eħ ,qawwijin, ċ:iġinali u pa- trijottiċi tiegħu: F'Ħaġar Qim, Il-f'gantija t'Għawdex, wGħar Dalam, Quddiem il-Ġganz tal-Palazz, Il-Kastell t'Għawdex, Kemmuna u Taħt l- (10) Dal- Iiem. kollu biex tiġġustifika n-nuqqas ta' interessi, serji intellettwali soċjali f (11) Xejn minn dan kollul Fejn hemm rieda tajba u kultura hemm il-ħamrija fejn jista' jikber u jifrex għeruqu l-fenju ta' l-artista. i ġeografika mitlufa fid- ' 'nista' ngħid li għaġġibna (għaġġeb, ma għandniex xi ngħidu, 1li u lil kull min bħali jħobb u jgħożż il-kobor ta' ċokon Artna u l-għaġeb u s-se- ħer u l-ħlewwa ta' Lsierna m'rakuluż) aktar milli bis-sunett kolossali iie-l għu Lil Mikiel Anton Vassalvi, bl-aħħar vers ta' għ luq l-stess sunett—' Arloġġ il-Qadim tal-Kastell ta' Għawdex, Pisani, bħala pceta nazzjoni F, I bju imma wkoll, kif osserva bl-akbar għaqal il-Professur Aquilina, l-att tal fidi tal-Qawmien Malti. Bħal dan is-sunett, P'sani għandu wkoll oħ- rajn ,ta' p:eġju mhux iżgħar u ta' mertu mhux o:ħos, bħalma huma: Lill- Tisien Malti, Lil-Kanarin Tiegħi, Għawdex u Ir-Rebħa ta' Settembru, Pisani fl-aħħarnett, bħala poeta pol tiku, ma nafx s'issa min sebqu jew min għad qati jasal biex jisbqu għall-versi tassew milquta u mimlja tic- għu Fil-Laqgħa ta' Hitler u Mussolini f'Ruma, Kżekoslovakji, Fuq it- Tesfa ta' l-Indipendenza ta' l-Awstrija, Oh Roma Servat Lin-Naziżmu u Tid-Demokrazija. Ġorġ Pisani hu tabilħaqq poeta mż'wwaq u m'mli, poeta li firex ġrin- ħajh fuq għadd ta' suġġe'ti mhux biss varji imma wko'l ta' irter ss mill- akbar L-imħabba t'egħu kif imfissra fi vrusu hi mhux biss safja imma sa- ħansitra kważi mistika. Għal dik li hi sengħa u teknika tal-ve's, lil Ġoġ Pisani jkun qiegħed ifittixlu x-xagħra fil-għaġina min jcħlem jew jessi biex ilumu mqar ħarira. Ġorġ Pisani j'hqa' dejjem w'cħed mill-ogħ'a porti nazzjonali tagħna .Dik Hli jissokta jew ma jisrok'ax iħożież u jagħtina versi iżjed minn tiegħu hi ħaġa aktar milli sekondarja. Il-Profe-sur Aqul- lina għoġbu jqabblilna Il Pisani (biex aħna naraw kemm dan Pisani hu limitat) ma' Shellev u Keats, Leopardi u Carducci. Ma s-tax qabb'lelna ma' Charles Wolfe jew Alea: do Aleardi biex naraw kemm P'sani, fid-djieq tal-l'miti t'egħu, hu tassew poeta kbi: li jagħm:1 11 Mata ġ'eh daqskemm għamel fi żmienu lill-Ingilterra ta' l-ewwel u lill-Italja tat-t'enif T-xir-45. GĦAQDA TAL-MALTI (UNIVERSITA') KUMITAT GĦAS-SENA 1946 Malta fil-Lsien u l-Qalb, Malta Maltija, li għalina sar mhux b'ss taa) President Onorarju: — L-Onor. Viċi-President : A. AGTUS FERRANTE, Ph.GC. Segretarju : W. GULIA, B.Sc., Ph.C. Ass. Segretarju : Ġ. Kaxxier: Ġ. Xandir: Ġ. Xandir: F. SALIBA, PhC, Bibljotekarju : Ġ. Tqassim tal-''Leħen il-Malti A. ZAMMIT MAEMPEL.