IL-MALTI L-GĦOXRIN SENA APRIL-ĠUNJU, 1950, Dramm ta' GEORGE BERNARD SHAW Għadd 230-232 Studju tal- Prof. Ġ. DAN mhux artiklu politiku għalkemm iġib bħala titlu isem famuż li jista' jkun ġjografiku, storiku jew internazzjonali. Għall-inqas hekk kien sakemm il-kapijiet tal-Gvernijiet tad- dinja fil-jiem imgħaġġla ta' l-Ewwel Gwerra Kbira, nġabru f'Versailles, kulħadd bil-programm tiegħu kif id-dinja għajj'ena mill-gwerra setgħet issib il-paċi. Qed ngħid għal Ġeneva, l-għaqda tan-nazzjonijiet li Shaw ħa isimha għad-dramm tiegħu. dik l-għaqda sfortunata, omm għaqda oħra ta' żmienna. sfortiu- nata bħalha 'U.N.O' — Ġeneva xortiha ħażina, li riedet tgħaq- qad il-qlub imħabbta, tan-nies u tan-nazzjonijiet imma mingħajr Alla li ħadd ħliefu bis-saħħa tal-Knisja mwaqqfa minnu f'din id-dinja ma jista' jassigura lin-nies il-qima għall-jeddijiet tagħ- hom bħala bnedmin. L-għorrief ta' dak iż-żmien, li ħafna minnhom il-lum jinsabu għall-kwiet fit-trab tal-qabar, kienu ' jaħsbuha xort'oħra. Issa l-mantar tal-ġlied tagħhom libbsuh lill-kapijiet ta' l-istati ta' żmienna, dawk li jiltaqgħu fil-palazz ta' Luxembourg u fi mkejjen oħra bix-xabla ta' Damocles im- dendia fuqna u fuqhom. Tgħid Bernard Shaw għad igħix biżżejjed biex jikteb dramm ieħor jismu 'UN.O.'9 Id-dramm ''Geneva' hu importanti mhux biss għax jimmodernizza x-xewqa tal-bniedem għall-paċi bejn il-ġnus iżda wkoll għax jagħtina xhieda tal-ħsara li jista' jagħ- mel il-moħħ tal-bniedem użat ħażin, xhieda, ta' dan il-ħażen .i ftit ftit qed iħott l-Ewropa. Din ix-xhieda nistgħu: narawha fl-istess awtur tad-dramm ''Geneva' li flimkien ma' Voltaire nistgħu ngħidu li għandu l-akbar ġenju biex iniggeż u jwaqqa' għaċ-ċajt. Shaw ma jemmen f'ebda istituzzjoni magħmula mill- bnedmin sew jekk hi l-Knisja Kristjana sew jekk hu s.sagrament taż-żwieġ. Jattakka, kull istituzzjoni soċjali bil-ħila li għandu biex jwaqqa' kollox għaċ-ċajt 1 għad-daħk b'dak li jissejjaħ ''Shavian humour', 'Geneva' hu dramm kollu kemm hu modern, Fil-karat- tri li nisimgħuhom jitkellmu l-lingwa superfiċjali u brillanti ta' Bernard Shaw, niltaqgħu ma' kustjonijiet li baqgħu dejjem kus- tjonijiet moderni mis-sena 1939 'l hawn, is-sena tat-Tieni Gwerra Kbira tad-dinja li hija wkoll is-sena meta dan id-dramm kien mit- bugħ l-ewwel darba. Dan id-dramm huwa rivista fantastika tal- karattri u l-frugħa ta' dak iż-żmien mifruxa fi tliet atti, mimlijin kritika tigdem daqs is-snien, Kritka li flok ġid tispiċċa biex tagħ- mel il-ħsara għax fejn Shaw iwaqqa' ma jibnix, fi kliem ieħor għax il-filosofija ta' Shaw hi għal kollox negativa.. Għalih id-dinja mhix ħlief palk u n-nies atturi kif qal Shakespeare, u l-parti tiegħu hi dik li jwaqqa' għaċ-ċajt l-ipokrisiji u l-pretensjonijiet tas-soċjetà. Issa l-gwaj hu mhux li d-dinja minn żmien għalil- ieħor ikollha l-kritiċi tagħha bħal Shaw, kritiċi li jġagħluna naraw in-nuqqasijiet tagħna imma li l-kotra l-kbira tan-nies huma hekk neqsin mill-edukazzjoni li m'għandhomx ħila jilqgħu rwieħhom mill-attakki u jinbarmu fil-ħerba tal-kritka qerrieda. Fid-dramm ''Gansva' naraw kemm ftit kellha saħħa Geneva bħala istituzzjoni internazzjonali għall-paċi, l-aktar dak id- dipartiment tagħha msejjaħ: 'Il-Kumitat Internazzjonali għall- Ko-operazzjoni Intellettwali', imwaqqaf biex jirrappreżenta ''l- ko-operazzjoni intellettwali ta' sittin nazzjon'. U madankollu biex jieħu ħsieb dipartiment hekk importanti mhemmx ħlief tfajla. Ingliża nofs ras f'daqxejn ta' uffiċċju bla ħajr. Meta d-dramm jiftaħ f'għodwa sabiħa ta' Mejju niltaqgħu ma' xi nies li sarilhom xi tort u ġew hawn biex jieħdu raġun, għall-ewwel imħajrin mill-isem tad-dipartiment, u issa nofs qalb għax intebħu. ii dan id-dipartiment ma. għandux saħħa. In-nisġa ta' l-inċidenti tagħti lill-awtur kemm-il okkażżjoni biex jista' jwaqqa' għaċ-ċajt nies, istituzzjonijiet u idejali. Għax għal Shaw is-soċjetà hi marbuta ma' ħafna konvenzjonijiet li jxek- kluha. u jtaqqluha. imma kif għidna Shaw fejn iwaqqa' mo. jibnix. L-ideoloġija tiegħu tixbah lil dik tan-nudist li jaħseb.li d-dinja kienet tkun wisq aħjar kieku kull wieħed minna kellu jiddeċiedi jarmi l-ħwejjeġ ta' fuqu: l-ipokrisija tal-Ibies. L-swwel: raġel li naraw jitlob il-ġustizzja huwa Lhudi, u Shaw jinqeda bih biex igħid x'jaħseb fuq il-Lhud, fuq ħbiebhom u fuq l-eghdewwa: tagħhom xorta waħda. Dal-Lhudi. jfisser ii huwa tabilħaqq Lhudi. lis-segretarja li ma ridetx temmnu għax ma dehrilhiex li hu ''a primitive Ħittite whose-n0se one could 'draw in profile bv simplv writing down the number six. —Min- barra dan il-Lhudi huwa blonde u bixritu ta' Ġermaniż. Hawn Shaw jiftaħ in-nar kontra t-teorija nażista fuq ir-razza. Il- kelma Arjan li użaha għall-ewwel darba l-filologu Max Milller, Ġermaniż li kiteb bl-Ingliż, mhix ħlief wieħed mill-aġġettivi tal-lingwistika li dan l-aħħar inbidel ma' l-aġġettiv aktar xjen- tifiku 'Indo-Ewropew'. Fini ħafna l-esservazzjonijiet li l-Lhudi jagħmel dwar il-kampanja ta' l-antl-semitiżmu. Il-Lhudi jżid igħid li 'xi nies kbar tad-dinja l-umanità ma kinux jaħ miuha u l-Ħallieq kien igħarraqha d-dinja kieku ma kienx Noe,' Dan hu tassew hekk, imma dak li Shaw ma jistax jifhem hu l-ewwel raġuni ta' dil-mibegħda. Dana ma jasalx biex jifhem li meta l-friegħi ta' siġra jibdew jidbielu jista' jkun illi fl-egħruq ta' dis-siġra hemm id-dvd igħawwar. Il-Knisja Kattolika li Bernard Shaw ma jistax għaliha tgħallimna li f'għeruq is-siġra tas-soċjetà hemm dudu kbir igħawwar; dan id-dudu hu Dnub irl-Nisel. Imma għal Bernard Shaw din il-fehma bi hekk ċara u definità li ma tistax tkun minnha, l-immaġinazzjoni tiegħu ħajja u mqarba ma tħallihx jemmen f'dak li hu ċar u definit. Minn naħa l-oħra l-Kattoliċi ma jistgħux jilgħabu mal-prin- ċipji fondamentali. Belloc u Chesterton fil-kitba tagħhom ma setax ikollhom il-libertà li ħa Shaw għax għal dawn iż-żewġ kittieba Kattoriċi l-libertà ta' Shaw tixbah liż-żifna ta' kumme- djant fuq ħabel mimdud: ma' tul- ħalq l-infern. Madankollu Shaw jasal biex jikxef il- ipjasa ta' Xi ajbużi. soċjali. hija ħaġa ħażina u belha, u — dawk l- uħud li jbatu b'xi preġudizzju nazzjonali qegħdin igħixu, kif igħidu l-Ingliżi, 'f'dar tal-ħġieġ', Fid-demokrazija nsibu ħafna difstti u għalhekk meta Battler li jirrappreżenta lil Hitler jagħmel id-difiża ta' l-ideat tiegħu din id-difiża taħbat tikkonvinċina. Il-Lbudi jixli lil Battler li qed jipprova jeqred il-fjur ta' l-umanità minn. wiċċ id-dinja. Battler biex juri li għandu raġun iġib eżempji ta' demokraziji li jagħmlu diskriminazzjonijiet tar-razza, €Xi dritt għandek int f'pajjiżi…… 7' jgħid Battler lill-imsej- ken Lhudi, ''jien inwarrbek bħalma l-Ingliżi jwarrbu liċ-Ċiniżi mill-Awstralja, bħalma l-Amerikani jwarrbu lill-Ġappuniżi mill- Kalifornja'' U meta l-Lhudi mweġġa' minn dal-kliem igħidlu li fl-aħħar mill-aħħar, il-Lhudi hu bniedem bħal ħaddieħor u żi għalhekk għandu jkollu daru x'imkien, Battler 'pront ' pront iwieġeb: 'Imkien mingħajr passaport. Dik hi l-liġi tan-naz:- żjonijiet.' B'ideat bħal dawn Shaw jolqot il-likk. Jista' jkun i. Hitler fil-pulitika tiegħu ma weriex tattika, ma għarafx jaħbi, ma għarafx igħid ħaġa u jagħmel oħra bħad-demokraziji li huma ħatjin ta' delitti li għajru bihom lil Hitler. Imma issa li Hit- ler miet (jekk kemmi.il darba l-erwieħ tal-Ġermanja ma ħaduhx fil-Valhalla biex minn hemm jerġa' jidher għal darb'oħra bħal wieħed mill-kbar tal-Ġermanja) nistgħu ngħidu li d-demokra- ziji tgħallmu jkunu aktar sinċieri u jaħdmu id f'id bħal aħwa) Nistħajjel li Shaw kien jitbissem imqarras kieku kellu jismagħni nagħmel dil-mistoqsija. In-nies ma jistgħu qatt jaħmlu, u wisq inqas iħobbu, lil xulxin. Il-Knisja Nisranija għandha t-tweġiba tagħħa imma Shaw jiġi jaqa' u jqum mill-Knisja għax huwa l-Knisja tiegħu nnifsu. knisja ta' kritika u buffunati irrespon- sabbli. Ma jridx jisma' bi knejjes għaliex dawn għalih huma istituzzjonijiet marbutin ma' l-interessi privati tagħhom. .Kif qegħdin taraw Shaw ineżżgħek il-ħwejjeġ maħmuġa mingħajr ma jlibbsek xejn flokhom — iħallik għarwien. Shaw il-ħajja jifhimha bħan-nudisti li jgħidulek li l-bniedem iħoss ruħu aħjar u aktar b'saħħtu, jekk insħħi l-ħwejjeġ minn fuqu u jibqa' mnażża'. L-art taħt riġlejk, is-sema fuq rasek mingħajr Alla 'l hinn mis-sħab, dan kulma għandek bżonn biex tkun hieni. Għalfejn toqgħod tixtieq ħwejjeġ oħra biex iżżid tħabbel il-ħajja2 'Kemm iridilna ġid Shaw, Alla jbierkul iwaqqgħalna l-man- ċraġġi u fejn iwaqqa' ma jibnix djar komdi, Ma jagħmilx ħaġa oħra ħlief juri ruħu l-akbar għadu taċ-ċiviltà Nisranija li mu naħsebx li ma kienx jaf x'saħħa kbira għandha mill-attakki ii kien ikollu maż-żewġ ħbieb tiegħu Kattoliċi, Hilaire Belloc u l-mejjet G. K. Chesterton. Imma nerġgħu naqbdu fid-dramm, Il-Knisja Nisranija nsibuha rappreżentata minn Isqof li ġie għand il-Kumitat Inter- nazzjonali għall-Ko-operazzjoni Intellettwali biex jieħu sodisfaz- zjon talli l-Kommunisti għamlu propaganda fid-djoċesi u avve- ienaw il-moħħ u l-qalb tal-'butier' tiegħu — ċellula kommunista. U hawn naraw ġlieda bil-kliem bejnu u l-Kummissarju bolxe- vista. Ħaġa ta' min jistennieha, Shaw lill-Isqof pinġieh balalu kemm jista' jkun, u lill-Kummissarju bolxevista pinġieh bħala bniedem intelliġenti. Ir-ridikolu hu għodda tal-biża' f'idejn Shaw. Il-Kummissarju bolxevista lill-Isqof iwieġbu li ma għandux igerger mill-propaganda mbolxevista fid-djoċesi tiegħu għaliex 'l-Insara huma obbligati mhux inqas mill-kommunisti li ma jagħmlux propaganda ta' tixwix fir-Russja, propaganda mxerrda mis-soċjetà ta' l-evanġelju fid-dinja, li l-aġenti tagħha huma kullimkien u li għall-Gvern tar-Russja l-attivitajiet tagħha huma l-istess bħal dawk tal-Komintern għad-demokraziji.' Dijalettika fina, imma sewwa sew għax fina hi perikoluża ħafna għan-nies li l-edukazzjoni tagħhom ma tlaħħaqx ma' dik ta' Shaw. Għal Shaw Kristu mhux Alla, ir-reliġjon tiegħu jittrat- taha bħall-Buddiżmu jew Mawmettaniżmu. U hawnhekk aħna l-Insara noħorġu s-sejf mill-għant kontra kull Shaw jew Wells. Ma. tistax taf jekk Shaw għandux fehma politika jew morali kostruttiva. Meta taqra d-dramm tiegħu tarah il-ħin kollu jwaqqa' u jfarrak, tisma' kuruni u altari jiġġarrfu, imma d-daqqa tal-martell hi dejjem qerrieda u qatt bennejja. Jilgħab b'idejiet xellugin imma bħal Dante, li ma għandniex xi ngħidu huwa wisq aqwa minnu għall-moħħ u l-kitba, huwa l-partit tiegħu nnifsu. Isib xi jgħid f'kull istituzzjoni sew Leminija kemm Xellugija. Kull reliġjon, Nisranija jew le,. għalih hi ħram u kull politika hija logħob ta' l-uċuh u ta' l-interessi. Xi ngħidu għal Gverr demokratku7 U biex insemmu l-Ingilterra, xi ngħidu għall- House of Commons'7 Il-'House of Commons' fejn il-bniedem komuni jibgħat ir-rappreżentanti tiegħu lil Bernard Shaw ma togħġbux wisq. Bħal kuil ħaġ'oħra jfarrakha biċ-ċiniżmu tiegħu. Għalkemm Begonia Brown 'hija injurantuna li turi kemm ma taf xejn kull meta tiftaħ ħalqha', il-Konservattivi jriduha toħroġ għall-Elezzjoni, jekk titla' jkollha £600 fis-sena u l-pulitka tit- għallimha ftit ftit mill-Parlament. U meta s-Segretarja tal- Kumitat Internazzjonali tal-Ko-operazzjoni Intellettwali tgħid 1 terġa' tgħid li Begonia mhix tajba biex titla' fil-Parlament, is-Se- gretarju Ingliż għall-Affarijiet Barranin jassiguraha li għalkemm hi tabilħaqq injurantuna xħin titia' fil-Parlament timxi bħar- rappreżentanti l-oħra koliha għaliex ''hemm ħafna nies f'Cam- berwell li jħossu u jaħsbu bħalna u mina daqshekk il-'House rif Commons' tixbah f'kollox lil Camberwell'. Studji ta' kuntrasti umoristiċi nsibu fil-paragun tad-diplo- mazija Ingiiża li minn barra mibnija kollha fuq it-tlaqliq li jiswa biex idewwem u jaħbi attakk maħsub minn qabel, u t-tifħir L l-għajat goff tad-dittaturi, Bombardone (il-mejjet Mussolini) minn naħa l-waħda u Battler (il-mejjet Hitler) minn naħa l-oħra. Meta Sir Midlander isib ruħu mistoqsi għal għarrieda x'kien beħsiebha tagħmel l-Ingilterra jekk issib ruħha milquta fl-interessi tagħha, dan is-Segretarju . għall-Affarijiet Barranin ma jagħrafx jagħti tweġiba ċara. Jagħtik x'taħseb li anqas hu ma jaf x'kien jiġri iżda ma hemm ebda biża' li l-Imperu mu jkunx imħares, 'Kulma nagħmlu' jwieġeb ''hu li aħna nibqgħu marbutin ma' l-Imperu Ingliż u nidħlu għal kull xogħol li l-Prov idenza jogħġobha tgħabbina bih. Imma aħna nkunu nkwetati ħafna jekk xi potenza jew għaqdiet ta' potenzi jġibuna t'pożiz- zjoni ta' inferjorità militari jew navali. Inwiddibkom, nitlobkom la tbeżżgħuniex. Aħna nies fidili, m'għandna kontra ħadd, biss nitbeżżgħu malajr, Meta jaqbadna l-biża' naslu għal kollox, ukoll biex nagħmlu ħwejjeġ li wara nkunu rridu ninsewhom,' Shaw mitwieled Irlandiż u H għamel fortuna fil-qalba ta' dak l-imperu li bħal ħafna Irlandiżi oħra ilu jattakka b'saħħtu kollha m'għandu ebda ġibda għall-Imperjaliżmu ingliż jew X'Imperjaliżmu ieħor. Kapitalist kbir, ħajtu kollha. jattakka l-kapitaliżmu, u għalhekk lill-ingilterra wkoll, ċentru ta' kapi- taliżmu u plutokrazija. Shaw jixtieq jara fl-Ingilterra għadd ikbar ta' nies bħall-Professur Laski li miet milux, u ta' dawk kollha li jixtiequ jwaqqgħu u jneħħu l-Imperu biex minfloku jdaħħlu Bernard Shaw ma jgħidlekx, iħallik tgħum waħdek, Shaw ikisser u jfarrak biss. Bħala kuntrast mad-dipiomazija Ingliża, ma' Sir Midlander kollu tlaqliq, naraw lil Bombardone mimli bih innifsu, konvint li huwa l-Bniedem tad-Destin. Bombardone hu u jwieġeb il- mistoqsijiet impertinenti ta' Newcomer, Ingliż li ġie l-Qorti biex .. jisma' l-Imħallef jaqta' s-sentenza lill-egħdewwa tal-paċi inter- nazzjonali (donnha dehra; bil-quddiem tal-Qorti ta' Nuremberg) igħid għalih innifsu: 'Jien dak li jien, int dak li int, jista' jir- nexxilek tieħu posti daqs kemm jista' jirnexxilek tbiddel it-triq tax-xemx fis-smewwiet'' Din hi t-teorija tal-Bniedem Magħżul. Meta Newcumer widdeb lil Bombardone li għalkemm jidhirlu li hu kbir ħafna d-Demokrazija ssiblu tarfu għax taqtagħlu rasu bħalma għamlet qabel, Bombardone li Shaw jinqeda bih biex isawwat id-Demokrazija jwieġeb li 'il-plutokrazija qatgħet irjus is-Slaten u l-Arċisqfijiet biex iżżomm l-aqwa setgħa hi u tisraq il-poplu biex imbagħad ma jkollux iżjed re jew qassis jaqbeż għalih. Iżda l-poplu dejjem jagħraf jimxi wara min jitwieled biex ikun il-mexxej tiegħu. Fejn mhemmx mexxej, re, qassis, jew xi hadd minflokhom bis-saħħa, tal-liġi magħmula mir-rejiet u qassisin mejta, int għandek il-liġi tal-kotra, il-liġi tat-tbiċċir, il-liġi tal-ħallelin, fi ftit kliem demokrazija Amerikana. Mela iżżi ħajr: lil xortik li qatt ma kont taf x'inhi demokrazija fl-Ingilterra. Jien bit-tmexxija tiegħi ħlist lil pajjiżi minn dan l-għawġ kollu. Jiena istituzzjoni demokratika.'' Mhemm ebda dubju li l-Amerika li tħobb tilbes il-korazza ta' Sir Galahad, għandha ħafna trab xi tfarfar minn fuqha, imma Bombardone minfuħ bih innifsu lanqas ma jaħfirha lil sieħbu 'Nordic Bat- tler' (Hitler) li hu jikkonsidra bħal wieħed li qed jitgħallem taħtu, osservazzjoni li tniggeż iil Battler li minnufih iwieġeb taħna Ikoll nibdew mistudjaw. taħt ħaddieħor u nispiċċaw forsi bħala atturi kbar'; u darb'oħra msaħħan wieġeb li huwa ma jimxix wara Bombardone għaliex ''meta qatt bniedem tan-Norċ tbaxxa hekk biex jimxi wara bniedem tan-Nofs in-Nhari' Din l-osservazzjoni tbaqbaq ill -Bombardone ii jikkritika lil Battier talli jippretendi li l-Ġermaniżi biss huma Arjami bjondi. Fiha ċajta tisma' lil Bombardons jfakkar lil Battler li għalih kull razza: hi 'mistika u mhux nazzjonali,' ili 'Alla jista' jagħżel il-mexxejja tiegħu iżda jekk isiru mqarbin, Hu jħallihom jaqgħu u jieħdu sabta kbira,' osservazzjoni li għoġbot ħafna lill-Ingliżi li kienu jisimgħuh. Biex il-kwadru jkun sħiħ, quddiem il-Qorti jidher Franco wkoll-bl-isem ta' Flanco. Dan, hu u jkellem lil Bombardone u 'l Battler igħid għalih: innifsu li hu 'bniedem tal-ħidma li ma jħossux floku fost nies li ma jħobbux ħilief jitħaċdtu' uli 'hu jem- men fi Gvern magħmul minn nies puliti kontra Gvern magħmul minn nies psatas'' Dan id-Dittatur li għadu ħaj u li qiegsħd idejjaq lir-Russja u lil ħbiebha jgħid ukoll li hu uffiċjal Kattoliku u sinjur, bit-twemmin tat-tradizzjonijiet u d-dmiriijet tal-klassi u reliġjon tiegħu, li ma kellux sabar joqgħod ilablab meta ċ-ċiviltà mwaqqfa minn dik il-fidi u minn dak l-ordni l-poplu kien qed jeqridhom; osservazzjoni li għalina l-Insara ma tanix iġġagħalna naraw ikrah lid-dittatur Spanjol. Tabilħaqq, il-fatt illi r-Russja l-aktar dittatorjat aħmar miżmum bl-ispjunaġġ u bis-suspetti, qed ifittex li jeħles minn Franco jneħħi ħafna mis-saħħa ta' l-argumenti maħluqa minn Shaw. Il-ġlieda bil- kliem bejn Bombardone u l-imħallef dwar il-ħsara tal-gwerra turina lid-dittatur faxxista jgħolli l-ġwerra u jmaqdar l-paċi li ttista teqridkom aktar' waqt li jinsisti li 'biex il-bniedem irabbi karattru hu meħtieġ ħafna li jkollu kamp għall-gwerra biss, in-nies jitħassru meta ma jibqgħux jiġġieldu'; osservazzjoni li tiġbor id-duttrina Nietzehjama msemmija minn Mussolini fit- taħditiet tiegħu bombpastiċi u fl-artiklu twil li hu kiteb fl-enċiklo- pedija Treccani, Għalina dan, it-tagħlim hu ta' min jistmerru avolja fil-qalba tiegħu fih xi ħaġa mis-sewwa. Skond Bom- bardone fit-tweġiba li hu ta lil Armija li saqsietu jekk meta kien għadu suldat sempliċi kienx ''jifraħ meta minħabba l-feriti kien ikollu jħalli t-trunċieri u jidħol fi sptar' hu jwieġeb illi 'l-gwerra mhix kollha glorja u qlubija; (fil-gwerra) int issir taf x'ġifa int u kemm int qalbieni. Int issir taf x'jiġifieri ġismek jiksaħ bil- miżerja u t-twerwir u titgħallem ukoll tidħak bil-mewt. Imma skond Newcomer li mhux ħlief Ingliż komuni, il-gwerra hi neċes- sarja biss biex ma tħallix il-popolazzjoni tikber. Dawn huma ideat disgrazzjati li smajna minn għand nies b'edukazzjoni militari, edukazzjoni żbaljata ta' nies li jidraw il-periklu u jqisu l-ħajja bħala avventura, it-tfal imqarbin tad- dinjasji meta Ma jkunux libsin l-uniformi ssibhom galantomi imma meta jilbsuha ssib l huma qabda ''blimps' u ''jingoes'. Dil-ġenerazzjoni li xebgħet mill-gwerer u mill-gwerrieri hawn- hekk taqbel ma' Shaw u tikkundanna miegħu l-megalomanijaċi militari. Ngħid għalija l-militar għalkemm meħtieġ ħafna għad- difiża dejjem rajtu bħala xhieda tad-dnub oriġinali; qatt ma stajt inħobb jew nammira s-suldat jew aħjar lil dawk li jiegio- rifikaw il-gwerra u d-dixxiplina militari li tagħti s-setgħa lil nies oħra bħali u bħalek jagħtuna l-ordnijiet li jidhrilhom u jġibu ruħhom ibsin u ħorox. Hu hawnhekk illi Shaw nħossuh qed jit- ħaddet f'isem in-nies komuni tad-dinja illi minn żmien għall- ieħor isibu ruħhom maqtulin qishom. ħrief fil-biċċerija minħabba l-ambizzjonijiet tan-fnies kbar' tad-dinja, imma jaħasra jkollna ngħidu, avolja Shaw ma jaqbilx, li l-ħażin jibqa' fid-dinja sakemm jibqa' Dnub in-Nisel — jiġifieri għal dejjem — sakemm ittul il-hajja tal-bniedem fuq din l-art, La taħsbux illi jiena ma, nħossx is-saħħa tal-karatterizzaz- zjoni drammatika ta' Bernard Shaw, il-qatgħa tad-dehen tiegħu ħafif misnun daqs xafra, il-ħakma tiegħu fuq l-Ilsien Ingliż Ji hu jħaddem u jdawwar 'l hawn u 'l hemm b'ħeffa aktar minn dik ii għandhom kittieba oħra Ingliżi. Li kieku d-dramm ittrattajtu bħala xogħol letterarju kieku kont nikteb xortoħra. Imma f'din il-kitba ridt nuri lil Shaw fid-dawl u d-dlam li joħorġu mill-pinna tiegħu għal fuq iċ-ċiviltà moderna. Ridt narah u nurihulkom bħala forza wara t-taħbit .deoloġiku ta' żmenijietna, fit-taħwid ta' dinja li warrbet ħafna mill- istituzzjonijiet li ilu jattakka ħajtu kollha. Għalhekk biss Shaw li l-lum għandu fuq id-disgħin sena imissu jħoss ruħu hiċni ħafna (imma min jafl) meta jara d-dinja f'liema taħwid tinsab. Għalhekk ħabibu H. G. Wells fil-ktieb ''Man At The End of His Tether'' li ħareġ ftit qabel mist wera ruħu mħasseb ħafna dwar id-destin taċ-ċiviltà. Fiż-żminijiet tagħna, hemm inqas Super- stizzjoni, inqas Alla, inqas Kristu, u inqas Knisja. Id-dinja warrbet il-moralità Nisranija u quddiemha issa għandha l-bomba atomika, ir-rigal tax-xjenza li tista' kollox. Dan hu li għandha quddiemha d-dinja. il-qirda tal-bomba atomika, mingħajr ir- rażan li jiġi mil-liġi t'Alla. Għad hawn min baqgħalu tama żgħira li l-bniedem mingħajr Alla u mingħajr Kmisja jasal waħdu biex iwaqqaf il-qirda taċ-ċiviltà. Shaw appostlu tal-qirda ġietu saltnatu aktar milli ried u ġew f'saltnathom ukoll dawk kollha li bil-ftit il-ftit ħattew is-saħħa tal-Knisja u ċ-Ċiviltà Nisranija. Id-dramm ''Genseva' huwa kwadru tal-falliment tad-dinja u ta' Shaw. Il-ħażin hu li bili Shaw qatt ma jasal biex jifhem xinhu Dnub in-Nisel u l-ħsara li ħalla warajh, qatt ma jasal biex jikteb dramm ieħor mhux fuq Geneva.u l-Uno u għaqdiet oħra bħal dawn li jitwieldu fil-għodu u jmutu fil-għaxija imma fuq l-akbar dramm tad-dinja: 'IL-WAQGĦA U WARA'. Ħsibt fuq il-qamar, U rajtek kull fi għaxija, Venere oħra, Tofroq bil-bjuda, ta' dirgħajk is-sħab, Tilgħab, u tmiss il-kwiekeb u tibtfihom, Imbagħad tittawwal minn bejn sħaba w oħra, Titbissem; u fuq l-art u fuq l-għelieqi Jaqa' bħal trab tal-fidda; u qalbi ferħet, U fuq ta' ħolma ġwenħajn ħfief ittajret…… Il-leji sar nhar, il-kwiekeb saru fjuri, U int.sirt xemx tad-deheb, bewstek ħanina Henniet il-warda…, tnikkret fuq xuftejja U xegħlet fija nar ta' mħabba…… Hemm kien il-qamar kollu dija, … U ħsibt, u twieldet f'qalbi il-poeżija.