Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 Apparat Liturġiku Antik Kitba u riċerka ta' Carmelo Borg Sagristan tal-Parroċċa ta' San Filep t'Aġira, bl-għajnuna ta' Dun Reno Muscat O.P. Fil-jiem tal-festa, meta wieħed ikun idur fil-knisja jew jidħol fis-sagristija, jkun jista' jara bosta apparat liturġiku li llum għandu mnejn ma għadux jintuża u għalhekk ħafna jistaqsu x'kien l-użu ta' dak l-oġġett. Sejrin naraw fuq fuq xi apparat milli naraw armat fil-festa li jew ma għadniex narawh jiġi użat fil-liturġija jew ma nafux sewwa xi jfisser. L-Appostli ta' fuq l-Artal Fuq l-artal maġġur naraw sett statwi tal-Appostli bejn il-gandlieri, fuq il-prima u s-sekonda. L-oriġini ta' dawn l-istatwi tmur lura ħafna. Oriġinarjament kienu jitpoġġew relikwi ta' qaddisin f'bustijiet fuq l-artal. Maż-żmien ir-relikwi tal- qaddisin bdew jitpoġġew fir-relikwarji u l-bustijiet tal-qaddisin bdew isiru Il-Fidda tal-Artal Maġġur Il-materjal li minnhom jinħadmu dawn l-istatwetti jvarja ħafna. Insibu dawk tal- fidda li fihom l-aktar preġju, hemm ukoll dawk skultrati fl-injam li wkoll għandhom preġju kbir u nsibu wkoll dawk tal-kartapesta. Fil-każ tal-injam jew kartapesta dawn ikunu ndurati bil-fidda u sgraffiti bl-akbar sengħa. Hawn fejn dawn l-istatwetti huma miżbugħin bil-kuluri. Minkejja li nsejħulhom Appostli, mhux bilfors ikunu jirrappreżentaw appostli. Fil-fatt anke f'Malta f'xi knejjes naraw arkanġli jew profeti jew persunaġġi bibliċi oħrajn. Hawn xi knejjes li ma jużawx dawn l-Appostli u minflokhom jarmaw fjuretti bejn il-gandlieri, filwaqt li hawn xi knejjes li anke fl-artali tal-ġnub tal-knisja għandhom settijiet ta' Appostli wkoll. Din hija bħal domna kbira tal-fidda jew materjal ieħor maħsul bil-fidda u li wara jkollha manku tond biex tinżamm minnu. Fuq quddiem tal-bewwiesa jkun hemm xbieha aktarx tal-Madonna jew ta' Kristu u mad-dawra xi disinji li jiffurmaw gwarniċ madwar ix- xbieha tan-nofs. L-użu ta' dan l-apparat kien li wara l-quddiesa fil- jiem ta' qabel il-festa, iċ-ċelebrant kien ibewwisha lill-pubbliku, sewwasew kif illum titbewwes ir-relikwija. Biss ir-relikwarju jkun fih relikwa tal-qaddis jew qaddisa waqt li l-bewwiesa ma 'MESSAĠĠE Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 jkunx fiha relikwija imma biss xbieha minquxa. Illum l-użu tal-bewwiesa spiċċa u din sabet ruħha mal-apparat li ma jintużax. Borża u sopra kalċi Il-borża hija bħall-palla iżda akbar fid-daqs. Din tkun bejn wieħed u ieħor 25 ċentimetru kwadra u tkun miftuħa minn ġenb minnhom. Il-għan tal- borża kien li fiha jinżamm il-korporal mill-bidu tal-quddiesa sa qabel tibda l-konsagrazzjoni tal-ħobż u l-inbid. Il-borża tkun tal-istess lewn liturġiku u titpoġġa fuq il-palla. L-istess bħall- palla, din tista' tkun sempliċi nkella elaborata, b'xi rakkmu jew pittura fuqha. Fuq il-borża kien jitpoġġa bħal velu kwadru ta' madwar 45 jew 50 ċentimetru kwadru. Dan jissejjaħ Sopra Kalċi u aktarx ukoll ikun tal- istess materjal u lewn tal-pjanta. F'quddiesa letta l-qassis kien joħroġ mis-sagristija bil-kalċi f'idejh, armat bil-palla, bil-borża fuqha u bis-sopra kalċi jgħatti kollox. F'quddiesa solenni jkun hemm l-akkolitu jew id-djaknu li jnewwel il- kalċi liċ-ċelebrant. Minkejja li r-riforma tal-konċilju tas-snin sittin ma neħħietx l-użu tal- borża u s-sopra kalċi, illum ftit li xejn għadna naraw saċerdoti li jużawhom. Buġija Il-buġija hija bħal gandlier baxx, bi plattina taħtu u b'manku twil li tinżamm minnu. Din kienet isservi biex l-isqof jew xi dinjitarju ieħor li jkun qiegħed iqaddes, ikun jista' jara jaqra. Kienet issservi wkoll bħala sinjal ta' unur għaliex anke meta kien ikun hemm id-dawl, din xorta kienet tintuża u kienet tinżamm minn akkolitu istitwit, li jkun liebes l-ispellizza u f'xi funzjonijiet liturġiċi kien jilbes il- kappa. Ħdejh dejjem kien ikun hemm akkolitu ieħor bil- missal. L-isem ''buġija' ġej mill-Franċiż, bougie, li tfisser xama' . Din il-kelma iffurmat mill-isem tal-belt Alġerina ta' 'Bugia', li fil-medjuevu kienet tipproduċi ħafna xama' u tinġarr lejn l-Ewropa. Il-Liturġija tal-Konċilju Vatikan II neħħa l-użu tal-buġija, iżda fi żmien il-Papa Benedittu XVI ingħata l-permess li terġa' tkun iċċelebrata l-quddiesa tridentina u għalhekk għandu mnejn il-buġija xi darba narawha tintuża minn min għandu privileġġ li jużaha. Karti Glorja Minkejja li dawn ma għadhomx jintużaw fil-liturġija, xorta waħda: għadna nistgħu narawhom armati fuq xi artali matul il-jiem tal-festa. Dawn huma bħal inkwatrijiet bil-kitba 'MESSAĠĠE Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 fuqhom. Normalment ikunu sett ta' tlieta, bi tnejn żgħar u waħda kbira, iżda nsibu settijiet b'erbgħa ndaqs. Is-settijiet ta' erbgħa kienu jintużaw għall-artali li jkollhom tabernaklu f'nofshom, imma settijiet bi tlieta huma aktar komuni. Nistgħu nsibu Karti Glorja skulturati fl-injam jew inkella maħdumin fil-fidda. Ġieli naraw Karti Glorja ta' materjal aktar prezzjuż bħal madreperla u saħansitra deheb. Qabel ir-riforma liturġika li ġab miegħu l-Konċilju Vatikan II, kien hemm pattijiet mill-quddiesa li ma jinbidlu qatt u għalhekk kienu jinstabu fuq ul-Karti Glorja biex is-saċerdot ma joqgħodx iqalleb fil-missal. Fuq dik li tintrama n-naħa tax-xellug tas-saċerdot kien ikun hemm miktuba t-talba li ssir waqt il-ħasil tal-idejn, imsejjaħ lavabo. Il-kelma lavabo ġejja mill-kliem tas-salm 25 (26): lavabo inter innocentes manus meas et circumdabo altare tuum Domine (Naħsel fis-safa idejja u ndur madwar l-artal tiegħek, Mulej). Din is- silta mis-salm kienet tingħad mal-ħasil tal-idejn u kienet tinstab fuq din il-Karta Glorja tax-xellug. Fuq il-Karta Glorja tan-nofs ikun hemm il-Glorja u t-talba Ewkaristika. Kien għalhekk li ngħata l-isem ta' Karta Glorja. Fuq il-Karta Glorja tan-naħa tal-lemin tas- saċerdot ikun hemm miktubin l-ewwel erbatax-il versi tal-Evanġelju skont San Ġwann. Qabel ir-riforma tal-Konċilju Vatikan II f'kull quddiesa, qabel tintemm, kienet tinqara din is-silta tal-Evanġelju. Bl-ittra Appostolika tas-7 ta' Lulju 2007, il-Papa Benedittu XVI ta l-permess li terġa' tibda titqaddes il-quddiesa bir-rit ta' qabel il-Konċilju. Għalhekk meta tkun iċċelebrata din l-quddiesa fuq l-artal ikun hemm il-Karti Glorja. Dan h apparat li llum m'għadniex narawh jintuża. Kien bħal faxxa mill-istess drapp tal-pjaneta li kien jintlibes mill-polz 'il fuq tal-id ix-xellugija taċ- ċelebrant. Oriġinarjament il-maniplu kien bħal maktur, li kien jissejjaħ Mappo jew Mappula li kien jilbsu l-Konsli ta' Ruma antika meta dawk kienu jilbsu l-ilbies ċerimonjali tagħhom. Maż-żmien anke xi saċerdoti tal-knisja ta' Ruma bdew jużaw dan il- maktur fl-ilbies liturġiku tagħhom. Insibu li l-Papa Silvestru I (314-324) kien jużah. Minn dak iż-żmien beda jintuża mill-kleru ta' Ruma kollu sakemm fis- sena 604 il-Papa Girgor il-Kbir ta l-permess li jintuża l-maniplu fil-katidral ta' Ravenna. Fis-seklu IX insibu li dan kien jintuża mis-saċerdoti tal- Knisja Kattolika kollha. Illum naraw il-maniplu maħdum mill-istess drapp tal-pjaneta, iżda dan mhux dejjem kien hekk. Billi fil-bidu kien biss maktur dan kien ikun tas-suf u aktar tard beda jsir tas-satin. Aktar 'il quddiem bdejna narawh ornamentat bi frenża tad-deheb. Waqt li jintlibes il-maniplu hemm talba li jgħid il-qassis li tgħid hekk: O Mulej agħmel li jkun jistħoqqli nġorr dan il-maniplu tal-biki u d-dulur, sakemm bil-ferħ nirċievi l-ħlas ta' xogħoli. MILL-KAŻIN IĠĠI Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 Ir-riforma liturġika tal-Konċilju Vatikan II ma abolietx il-maniplu, iżda dan ma baqax jintuża. Illum jekk issir quddiesa bir-rit Tridentin għandu jintlibes il-maniplu, biss jekk is- saċerdot ma jkollux wieħed xorta jista' jqaddes mingħajru b'dan ir-rit. Il-Palla hija dak il-kwadru ta' madwar ħmistax-il ċentimetru kwadru li jitpoġġa fuq il-kalċi mill-offertorju sat-tqarbin. Il-palla ma hijiex. eżattament apparat liturġiku iżda hija aktar xi ħaġa prattika li tintuża biex iżżomm milli xi nsetti jaqgħu fil-kalċi. Sas-seklu XI l-kalċi kien jitgħatta bil-korporal li kien ikun akbar minn dak tal-lum. Biex ikun aktar prattiku bdiet tintuża biċċa drapp oħra barranija mill- korporal għaliex biċ-ċaqlieq kien hemm drabi li waqa' l-inbid mibdul fid-demm ta' Kristu fuq l-artal. Din il-biċċa drapp, li kienet tkun tal-għażel bħall-korporal, bdiet tkun irrakkmata u Ilamtata biex tibqa'soda. Fil-Ġermanja u l-Belġju l-palla bdiet issir doppja, qisha but, u fin-nofs bdew idaħħlu karta ħoxna qisha kartuna. Id-drapp li jmiss mal-kalċi dejjem għandu jkun tal-għażel imma l-parti l-oħra tista' tkun ta' materjal ieħor, kif bosta drabi tkun. Il-wiċċ ta' dawn il-palel jista' jkun irrakkmat, kif fil-fatt naraw bosta minnhom fis-sagristija tagħna fil-festa. Malta għandna d-drawwa li mal-palla jkollna wkoll maktur pariġġ li jgħatti l-purifikatur (dak il-maktur li bih is-saċerdot jixxotta l-kalċi). Dawn ikunu tal-istess materjal tal-palla u jekk ikunu rrakkmati jew impittra aktarx li jkollhom l-istess disinn. Il-qies ta' dan l-apparat ovvjament jiddependi mill-qies tal-kalċi. Dawn il-palel għadhom jintużaw f'kull quddiesa li ssir, forsi mhux dawk elaborati li naraw fil-vetrina fil-festa, imma akatar sempliċi. B'hekk rajna ftit xi apparat li minkejja li fil-festa narawh esebit fil-knisja jew fis-sagristija tagħna, ftit li xejn nafu għalxiex kien jintuża jew kif oriġina. 'Għandna nkunu kburin bil-patrimonju tagħna ż-Żebbuġin… Nuru apprezzament lejn dawk li jaħdmu biex iħarsuh kif xieraq' 'Il-membri tal-Għaqda Każin Banda San Filep juru l-Apprezzament tagħhom lejn Karmenu Borg s-Sagristan għad-dedikazzjoni tiegħu' MILL- SSAĠĠI,