t Dom Mintoff żin tal-Banda Kitba ta' Sunnv Aquilina Billi din is-sena jaħbat għeluq il-mitt sena mit-twelid ta' Dom Mintoff, is-Segretarju talabni biex nikteb fuq dan l-istatista kbir u r-relazzjoni tiegħu mal-Każin tal-Banda ta' Bormla. Duminku Mintoff twieled Bormla nhar is-6 t'Awwissu,1916, f'jum is-Salvatur, minn Concetta, xebba Farrugia u Frederick Mintoff bin Daniel. Missier Duminku kien ukoll magħruf bl-isem ta' Wenzu u kien jaħdem bħala kok man-Navv Brittanika. Dan ix-xogħol kien jieħdu l-bogħod mid-dar u l-familja għal żmien konsiderevoli u għalhekk ommu kellha tieħu sehem kbir fit-trobbija ta' wliedha. Patri Dijonisju Mintoff, ħu l-perit, kien laqatni bil-kliem li kien qal waqt l-omelija meta miet missierhom. Qal li billi missieru kien impjegat man- Navv ivvjaġġa ħafna u kellu jqatta' ħafna żmien bogħod mill-familja…Issa kien wasal biex jagħmel l-aħħar vjaġġ..temm bil-kliem, Ma nistaqsukx għalfejn ħadtulna imma ngħidulek grazzi Mulej talli tajtulna. Minn missieru u ommu, Duminku żgur xorob l-ewwel tagħlim u formazzjoni tal-karattru sod tiegħu. Kien il-kbir fost ħutu s-subien u ommhom rabbiet f'uliedha d-devozzjoni lejn l-Immakulata. Fil-fatt Duminku tgħammed fil-parroċċa ta' Bormla fis-7 t'Awwissu, l-għada li twieled u ngħata l-ismijiet: Duminku, Conceptus, John u Joseph. Il-parrini kienu n-nanniet min-naħa t'ommu, John Marv Farrugia u martu M' Anna kif dokumentat fil-Volum tal-Magħmudijiet numru XXJI paġna 8 fl-arkivju tal-Parroċċa ta' Bormla.' Tfulitu għaddieha fi ħdan din il-familja kbira n-naħa ta' Santa Liena. Meta tfarfar għamel l-ewwel tqarbina u wkoll il- priedka tal-Milied. Duminku kien intelligenti, jirrispetta lil ommu u jieħu ħsieb lil ħutu iżgħar minnu. Kien żmien meta l-kotra l-kbira kienet tgħix fi griebeġ b'nuqqas anke tal-aktar ħwejjeġ meħtieġa. L-injoranza kienet issaltan f'bosta mħuħ għax l-iskola kienet għall-ftit. Il-biċċa l-kbira tal- poplu la kellu mezzi u lanqas għajnuna soċjali. Żgur li dawn il-kwadri tnaqqxu f'moħħ Duminku żagħżugħ u nazzarda ngħid li nibtet fih ir-rieda li jagħmel minn kollox biex jeqred din il-miżerja. Edukazzjoni u jidħol fil-pulitika Beda t-tagħlim formali tiegħu fl-Iskola Primarja ta' Bormla u kompla fis-Seminarju u fil-Liċeo. Fl-1933 daħal fl-Università u ħa l-kors ta' Perit. Kien dejjem jiġi minn ta' quddiem fl-istudju u kienu dsatax-il perit li temmew il-kors fl-1939. F'intervista ma' Lino Cassar darba ikkummenta, 'Donnhom kieu jafu li ġejja l-gwerra. Wara rebaħ ir-Rhodes Scholarship u mar għal tliet snin studju fl-Università ta' Oxford fl-Ingilterra minfejn iggradwa fix-Xjenza u Inġinerija Ċivili. Tul dawn is-snin it-talenti tiegħu Diċembru 1962: Kxif ta' irħama Kommemorattiva b'tifkira tal-Ewwel Ċentinarju mit-twaqqif tal-Banda San Ġorġ ta' Bormla fis-sena 1862. bdew jidhru sew; bħala student universitarju kien Segretarju tal-Għaqda tal-Istudenti Universitarji u meta ġie mill-Ingilterra wara l-gwerra daħal fil-qasam politiku. Il-Perit Mintoff kien elett biex jirrappreżenta lill-poplu għall-ewwel darba fl-elezzjoni li saret fl-1945 għall-Kunsill tal-Gvern. Ħa l-ġurament nhar it 22 ta' Novembru meta saret l-ewwel laqgħa fis-Sala tal-Arazzi, fil-palazz il-Belt Valletta. Wara li tfasslet kostituzzjoni ġdida fl-1947 tela' Gvern Laburista u l-Prim Ministru, it-Tabib Pawlu Boffa ħatar lil Mintoff Ministru tax-Xogħlijiet u Rikostruzzjoni. Kienet għadma iebsa meta Malta, l-aktar il-Belt u l-Kottonera, kienu mfarrkin wara l-gwerra. Beda jsir ħafna xogħol biex jitla' l-bini mill-ġdid u l-ibliet jerġgħu jieħdu r-ruħ. F'Novembru ta' din l-istess sena żżewweġ u huwa u martu Movra kellhom żewġt ibniet, Anne u Joan li t-tnejn tgħammdu fil-parroċċa ta' Bormla. Sentejn biss wara kien hemm nuqqas ta' qbil bejn il-Prim Ministru Boffa u Mintoff u fis-16 ta' Ottubru, 1949 Dom Mintoff inħatar mexxej tal- Partit Laburista u Pawlu Boffa fforma l-Workers Partv. Mintoff dam fit- tmexxija tal-Partit Laburista għal 36 sena sħaħ li matulhom saru riformi kbar kemm fl-istess partit kif ukoll fil-gżejjer Maltin. Il-Perit Mintoff kien iħobb jaqra l-Bibbja u ħuh, Patri Dijonisju jgħid li Duminku kien iħares lejn il-figura ta' Kristu, li kienet tispirah u kien mudell fil-ħsieb soċjali tiegħu fejn l-interessi taż-żgħir kienu jiġu l-ewwel u qabel kollox. Wieħed jiftakar li huwa kien itemm id-diskorsi twal tiegħu bil-frażi, Malta l-ewwel u qabel kolloxi Wara Kristu, mexxej li kien jaffaxxina lil Mintoff kien Mosċ li ħareġ lill-poplu Lhudi mill-jasar tal-Eġittu President tal-Każin tal-Banda Fis-Seduta Ġenerali tal-14 ta' Marzu, 1948, fuq proposta tas-Sur C. Lughermo ssekondata mis-Sur G. Busuttil, l-Onor. Perit Dom Mintoff inħatar President tas-Soċjetà Filarmonika San Ġorġ ta' Bormla. Il- proposta għaddiet unanimament. Kif naqraw mill-Minuti tal-laqgħa tal- kumitat tal-24 t'April, 1948, il-President il-ġdid irringrazzja lill-bandisti għall-fiduċja li wrew fih meta ħatruh President u qal li għalkemm ma jkunx jista' jattendi għal kull laqgħa tal-kumitat… Huwa dejjem pront u lest biex jgħin bil-fatti f'dak kollu li jkun hemm bżonn għall-avvanz u l-ġid tal-każin. Kienu ħafna l-okkażjonijiet sbieħ kemm għall-President innifsu kif ukoll għas-Soċjetà. Fost dawn insemmu ż-żjara li kien għamel l-Arċisqof Mikiel Gonzi fil- każin il-qadim fl-1949, meta saret il-konsagrazzjoni tal-każin. Dan kien flok ir-Rialto u skont il-pjan ta' rikostruzzjoni imħejji mill-Periti Harrison u Hubbard dan kellu jitwaqqa'. Bħala Ministru u Perit il-President serrah ras il-Kumitat li Bormla jkollha każin isbaħ minn tallum. Tabilħaqq hekk kien, il-każin il-ġdid, fuq pjanta tal-istess Perit Dom Mintoff, inbena ferm akbar u aħjarl Wieħed mill-isbaħ każini ta' Malta. Jiddomina Pjazza Paolino Vassallo li għalih il-każin issemma' bħala wieħed mill- aqwa professuri tal-mużika, għalliem, Surmast, Direttur u Kompożitur li għamel isem lil Bormla u lil Malta anke 'l hemm minn xtutna f'Pariġi. Il-każin il-ġdid tal-banda nfetaħ f'Awwissu, 1958 u mill-Minuti nafu li l-ewwel laqgħa tal-Kumitat li saret fih kienet fit-22 t' Awwissu, 1958. Prim Ministru għall-ewwel darba L-1955 kienet sena speċjali kemm għal Bormla kif ukoll għal Duminku Mintoff. Fl-elezzjonijiet ġenerali ta' dik is-sena nħatar Prim Ministru għall- ewwel darba, kellu 38 senal F'Bormla kien jaħbat għeluq il-50 Sena mill- Inkurunazzjoni tal-kwadru titular tal-Kunċizzjoni, li kienet saret f'isem il- l-Papa San Piju X mil- Legat tiegħu l-Kardinal Domenico Ferrata nhar il- m 25 ta' Ġunju,1905. Saru ċelebrazzjonijiet kbar i u l-Kumitat u l-banda 7 laqgħu lill-Kardinal — Federico Tedeschini bid- i daqq tal-Innu tal-Papa 7 meta wasal id-dwana. / L-Onor. Perit Dom I- Mintoff, Prim Ministru a ta' Malta u President tas-Soċjetà żamm l-istillarju prezzjuż meta 7 tbierek mill-Kardinal 7 qabel beda l-pontifikal u I- Sena 1955: il-Perit Dom. Mintoff, i dakiż-żmien Prim Ministru ta' Malta, jidher qed iżomm l-Istillarju wara li dan kien tbierek i mill-Kardinal Federico Tedeschini. wasslu proċessjonalment mill-Konservatorju biex il-Kardinal Tedeschini poġġa l-istillarju ma' ras ix-xbieha tal-Immakulata meqjuma fis- Santwarju tagħha ġewwa l-Belt Cospicua. Waqt il-purċissjoni mill-knisja Kolleġġjata sal-Konservatorju l-istillarju twassal mill-Kustodju tal-Kor il-Kan. Dun Ġużepp Cassar li kien ukoll Direttur Spiritwali tal-każin u fiż-żmien diffiċli li ġie wara, meta sar Arċipriet, kien strumentali biex kollox jiġi għan-normal wara diżgwid li nqala' wara l-kwistjoni politika u reliġjuża bejn l-1962 u l-1964. F'din il-klima saru ċ-ċelebrazzjonijiet taċ- Ċentinarju mit-twaqqif tal-Banda ta' Bormla fl-1862, l-aktar banda antika fil-Kottonera. Dun Ġużepp Bonello, Direttur Spiritwali, fis-sala ewlenija tal-każin li kienet mimlija bin-nies. Wara saret il-konsagrazzjoni tal-Għaqda lill-Qalb ta' Ġest u ta' Marija. Iċ- ċelebrazzjonijiet komplew b'attivitajiet soċjali, marċi u programmi mill- baned fosthom il-Banda ta' Bormla li għamlet marċ u programm quddiem il-każin. Żgur li kien wieħed mill-isbaħ ġrajjiet kemm għall-President kif ukoll għas-Soċjetà Mużikali. Fl-intrata tal-każin insibu żewġ lapidi, waħda tfakkar Għeluq il-Mitt Sena u l-oħra bl-ismijiet tal-Presidenti li kellha s-Soċjetà . Żewġ lapidi oħra fl-istess intrata jfakkru Għeluq il-125 Sena tal-banda li nkixfet mill- istess President Mintoff fl-1987 u Għeluq il-150 Sena tal-banda. Paġni sbieħ oħra kienu l-Lejla f'Ġieħ il-President fl-1973, f'Għeluq il-25 Sena (i mill-ħatra tiegħu bħala President fejn fis-sala ewlenija daqqet il- banda u saru diskorsi mill-Viċi President A. Diċembru 1987: il-Perit Dom. Mintoff u Dr. Ugo Mifsud Bonnici jikxfu l-Itħama Kommemorattiva fl-okkażjoni tal-125 sena mit- twaqqif tal-Banda San Ġorġ. Sevchell u s-Segretarju M. Farrugia u l-Ġimgħa Kulturali li saret fil- każin u fl-aħħar jum varjetà fir-Rialto fl-1978. B'inizjattiva ta' Mintoff kienet twaqqfet ukoll il-Kottonera Magħquda mill-baned tal-Kottonera u l-Kalkara. Fl-1996 il-President għalaq 80 sena u saret Lejla f'Ġieħu fi Pjazza Paolino Vassallo, quddiem il-każin tal-banda li kienet ippreżentata minn Ch. Minbarra l-banda taħt id-Direzzjoni tas-Surmast Rav Sciberras, fost oħajn ħadu sehem it-tifel tal-istess Surmast, il-poeta Bormliż Ġużċ Chetcuti li qara poeżija u Sunnv Aquilina li għamel id- diskors tal-okkażjoni li ntemm ukoll b'poeżija; U xieraq li Beltna ssellimlu U dis-Soċjetà Mużikali leħinha ssamma' Mhux b'rand u nċens bla ħajr Li jintefa u jintemm malajr 'Mma tikbes tassew f'dil-lejla t-tislima Li għaġnet dil-Belt, din l-Art; B'ismu minqux fl-għeruq ta' dil-gżira U l-eku rbombja 'l bogħod ma' ġnus oħra Akbar u isħaħ… U kabbar iċ-ċkejkna Malta fid-daqs, għal indaqs. Fl-1998, għeluq il-50 sena ta' presidenza ta' Dom Mintoff, is-Surmast Rav Sciberras ikkompona u ddedika l-marċ brijuż '50 Sena President'. B'kollox il-Perit Mintoff għamel 51 sena President tal-każin tal-banda u warajh laħaq Dr. Joseph Cassar Delia filwaqt li Mintoff inħatar President Onorarju. Sfortunatament, fis-sena li l-banda kienet qed tiċċelebra għeluq il-150 Sena mit-twaqqif tagħha tħabbret il-mewt tal-President Onorarju Dom Mintoff nhar l-20 t'Awwissu, 2012, fl-età ta' 96 sena, Nhar it-23 t'Awwissu il-kadavru tiegħu kien ittrasportat solenniment mid-dar tiegħu lejn il-Palazz tal-President fil-Belt Valletta. Dakinhar twassal ukoll ġewwa Bormla, Belt Twelidu għall-aħħar darba. It-tebut intrafa' fuq l-ispallejn bl-istandard tal-banda fuqu u l-banda akkompanjatu bil-marċi funebri. Fost folol kbar ta' nies it-tebut twaqqaf quddiem il-każin tal-banda bħala tislima u wara l-korteo kompla lejn is-Santwarju ta' Marija Immakulata fejn sar it-talb, il-knisja kienet maħnuqa bin-nies u barra ħafna aktar folol. Minn Bormla t-tebut iddaħħal fil-karrozza għall-palazz. Minbarra din it- tislima f'Bormla delegazzjoni mill-kumitat attendiet il-funeral statali bil- quddiesa f'San Ġwann li sar fil-Belt Valletta. i Il-funeral tal-Perit Dom. Mintoff f'Bormla bis-sehem tal-Banda San Ġorġ tagħha kien President bejn is-snin 1948 u 1999, Il-Perit Mintoff kien protagonist fl-istorja tul is-Seklu Għoxrin, Prim Ministru fl-1955, fl-1971, fl-1976 u fl-1981. Laħaq il-qċaċet politiċi tiegħu bil-ħidma soċjali, it-trattati mal-barranin, il-kisba tal-Ħelsien ta' Malta minn bażi Militari u navali u t-twaqqif tar-Repubblika ta' Malta b'maġġoranza kbira nhar it-13 ta' Diċembru, 1974. Il-kontribut eċċezzjonali tiegħu kien rikonoxxut meta għalaq 50 sena fil-Parlament, bi qbil bejn il-Gvern u l-Oppożizzjoni; 'L-Onor. Perit Dom Mintoff ta l-kontribut tiegħu għall-ġid ta' pajjiżna f'kull leġislatura kemm bħala Ministru, Kap tal-Oppożizzjoni u Prim Ministru, u bil-ħidma politika tiegħu influwenza l-iżviluppi politiċi li seħħew f'pajjiżna.. Tirringrazzja lill-Onor. Perit Dom Mintoff għall- kontribut siewi tiegħu matul dawn is-snin kollha li fihom iddedika ħajtu għall-politika u għall-ġid nazzjonali… Biex titkellem fuq il-Perit Dom Mintoff li ismu dewa mhux biss f'Malta imma wkoll barra, trid volumi sħaħ. Aħna hawnhekk tajna ħjiel ta' dak li rnexxielu jwettaq tul ħajtu kemm għal Malta kif ukoll bħala President tal-Każin tal-Banda ta' Bormla. Ta' min jgħid li b'rikonoxximent il-Partit Laburista waqqaf monument għalih ġewwa Bormla. Dan qiegħed fit- tokk tal-Belt Cospicua, fi Pjazza Paolino Vassallo kif xieraq, quddiem il- każin tas-Soċjetà li kien inbena fuq pjanta u direzzjoni tal-istess Mintoff. Nistgħu nżidu li l-istess każin huwa monument ieħor lil Mintoff. Imma xieraq li Dom Mintoff ikollu monument ieħor nazzjonali fil-Belt Valletta bħall-eks-Prim Ministri u politiċi oħra, u bħala statista li kien protagonist ewlieni fl-istorja ta' Malta li għamel unur lil Belt Twelidu, Bormla u lil Malta. Il-gvern ikkommissjona lill-artist Noel Galea Bason biex isir monument lill-Perit Dom Mintoff li se jitpogga fil-pjazza ta' Kastilja kif wara kollox jixraq. Referenzi i Magħmudijiet Parrocca Bormla Vol. XXII paġ. 8 2 Mercieca Simon, Il-Perit Mintoff u l-Immakulata — mill-ktieb Duminku Mintoff, Horizons Malta 2012 p.69 3 Minuti tal-Każin tal-Banda San Ġorġ, Bormla $ Aquilina Sunnv: silta mill-poeżija 'Tikbes f'dil-Lejla t-Tislima' i Interiors find us on facebook Qormi diġa ĦA ju ia li ii A b L Malta.