il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Dir-rebbiegħa kienet waħda mill-isbaħ li niftakar. Għaliex2 Għax dis-sena ħrigt fil-kampanja u gawdejt mhux biss il-fjuri imma anke l-għasafar. L-għasafar stajt ingawdihom iktar għax dis-sena ftit rajt ) kaċċaturi jisparaw fuqhom. Kemm ili noħroġ berdwoċing, kont spiss nispiċċa f'burdata ħażina. Kont nisma ' t-tiri tas-snieter u nara l-għasafar niżlin mejtin fl-art. Ħafna minn dawn l-għasafar kienu protetti bil-liġi, bħad-Daqquqa tat-Toppu, it-Tajra Safra, il-Bagħdan Aħmar, il-Kuċċarda, ir-Russett Griż, ir- Lnifi po 1 l o tol lo Qo kemm għandi ritratti ta' tajr mejjet li kont insib - album veru tal-bikil Issa ħarġet liġi li biha l-kaċċaturi ma tħallewx joħorġu joqtlu l-għasafar fir-rebbiegħa. Il-BirdLife ilha ħafna snin tiġġieled għal din il-liġi. Aħna li nħobbu n-natura nisperaw li din il-liġi tibqa' hemm għal dejjem, u li l-pulizija jaraw li l-kaċċaturi jobduha. B'hekk l-għasafar ikollhom ċans ipassu u jbejtu u jrabbu familja mingħajr biża' ta' dak il-misħut sparar qerriedi. Dir-rebbiegħa l-kampanja kienet iktar sabiħa, iktar mimlija ħajja, u iktar nadifa. Jien nispera li sa ma tikbru intom, il-kaċċa fir- 1) T A rebbiegħa tkun saret memorja antika u kerha, u li kusidad nħares lejn dak l-album u ngħid: 'Marelli, kemm konna kattivi darif' EŻ ġi u kull razza pimeenj Iwien u marki differenti I fuq ir-ras. Dan per eżempju għandu rasu griża skur b'faxx abjad fuq għajnu. żà i MEĦEEAT wi jer va l l p EU u Ħ5 it l 4 b u SEA keta il-9 i a A d à ii— i f m ' ' Ħej islejiejeji ża f pre. TARA i. — ia kf l- Ba MRA d n-2ĦA A H . ma Ritratt te Aron Tanti kI , ' ati arijiet Dawn il- Fija ride l Wieħed mill-għasafar i tal-ġenn li xi berdwoċers bb U hawn. hi JBASAL IL- ĦNIEŻER. gawdew dir-rebbiegħa kl q) huwa l- (rock ja ieħ AN l W NA ki thrush). Dan ikun qisu PAT M X WŻ l ż-2 MIA e i ik iwa ; ME TE EN L i 45 leħja… u kompla sidru l fil-qasab u u żaqqu bl-oranġjol :) 4 felu te AC i ) Il-ġanbublu ma jgħixx Mo A Malta s-sena kollha. MERA Jieqaf hawn għal ftit u żmien biex jistrieħ waqt Ki il-passa tar-rebbiegħa u la NE tal-ħarifa. X'għandna Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid2 L-iSkrepbuk tal-Fjuri Ħuttaf Maħlub Waslet il-Passa… Il-Mixja Foresta Tropikali Nilagħbu tikka Gallerija Dinja Waħda F'Malta għandna speċi waħda ta' gremxula: il-Gremxula ta' Malta (Maltese Wall Lizard). Fuq Filfla, fuq il-Ġebla tal-Ġeneral u fuq Selmunett hemm razez tikka differenti ta' din il-gremxula, razez li ma jinsabu mkien iktar fid-dinja… razez en- demiċi. F'dawn l-aħħar 10 snin il-gremxul ta' Selmunett (il-Gżejjer ta' San Pawl) naqas ħafna - mid-dehra kiluhom il-firienl Sentejn ilu sar proġett biex ineħħu l-firien kollha minn Selmunett. Imma donnu dan l-isforz sar tard wied Ta għax il-gremxul leħaq ki sparixxal va Podarcis filfolensis kieselbachi Fiż-żmien tan-namra r-raġel 1 ikollu taħt geddumu isfar jew oranġjo tajba leħqu nqab- du xi gremxuliet Selmunett Jiddispjaċini xbin jekk ma narakx iktarl Barack Obama, il- President il-ġdid tal-iStati (ie late FI GiN lii dikjara diversi postijiet ta' ġmiel naturali f'disa' Stati bħala art protetta. F'dawn il-postijiet hemm irqajja' ta' muntanji, deżert u foresta (medda totali ta' 8094km' 2 25 darba daqs il-Gżejjer Maltin) u anke 1600km ta' PU ċiIEUA Fil-Brażil hemm l-Amażon, l-ikbar foresta tropikali tad-dinja. Dil-foresta l-ħin kollu jaħarqu minnha, u kull sena tiċkien. Dal- ħruq isir l-iktar biex fuq l-art imbagħad ikab- bru s-soja jew biex irabbu miljuni ta' baqar. Imma f'dawn l-aħħar snin din il-qerda Il-gvern tal-Brażil fl-aħħar aċċetta li jsalva l-foresta, u ftit ilu ordna biex ma tinqeridx iktar foresta għat-tkabbir tas- soja. Qal ukoll li ha jipprova jagħmel l-istess mal-bdiewa tal-baqar. L-Anġlu tal-Amażon Daċ-ċaaliq biex titħares l-Amażon ġie kollu bis-saħħa ta' dil-mara qalbiena jisimha Marina Silva. Din kienet il-ministru tal-ambjent fil- Brażil, u bix-xogħol ħabrieki tagħha l-qerda tal-Amażon naqset b'6090. Silva edha kemm rebhet is-Sophie Award għax- xogħol ambjentali tagħha. l-Ministri tal-Ambjent ikunu kollha bħalek. Meta se jkollna l-istess ħaġa f'Malta, tgħid 2 Dak ifisser…illajs… kważi 40 darba daqs Maltal SI OTT ol ja, USA) huwa : USA ia TP TI protezzjoni ġdida. Bdiewa fl-Iżrael, fl-Awtorità Palestinjana u fil-Ġordan qed jarmaw nest boxes biex iħajru l-Barbaġann u l-iSpanjuletti jbejtu fuq l-art tagħhom. B'dawn iż-żewġ għasafar tal-priża jikkaċċjaw għall- ġrieden qalb il-prodotti tar-raba', il-problema tal- gerriema tonqos sew. Par Barbaġann kapaċi jieklu 2000 ġurdien fis-sena. U par Spanjuletti l-istess. Dan jgħidulu kontroll bioloġiku, u jiffranka lill-bdiewa ħafna nfiq ta' flus fuq pestiċidi li jniġġsu l-art u l-ilma. Dal- proġett qed isir bl-għajnuna tal-SPNI, li hija l-BirdLife fl-Iżrael. Peress li l-iSpanjulett jikkaċċja bi nhar u l-Barbaġann jikkaċċja bil-lejl, il-bdiewa għandhom l- od 24 siegħa kuljum me IĦTITIETI ueżjeg Uel USXON lili Jason Aloisio jgħidilna fuq għasfur li nistgħu naraw daż-żmien tas-sena Il-Kuda hija għasfur li żżomm fil-beraħ, speċ- jalment art bil-blat. Hija komuni fiż-żewġ pases. Tħobb toqgħod fuq xi ġebla ftit għolja, ħajt jew arbuxxell, minn fejn tgħarrex għad-dud u l- insetti. meta titgerrex ittir fil-baxx u malajr terġa' toqgħod. Waqt it-titjira, denbha zgur li jolqtok peress li jispikka l-abjad maqtugħ bi strixxa sewda mad-dawra t'isfel u fin-nofs (qisha T bil- maqlub). Il-Kuda tqatta' x-xitwa fl-Afrika, 'lisfel mid- Deżert Saħara. Tbejjet fl-Ewropa kollha, anke fi Greenland. Tbejjet ukoll fil-Kanada u l-Alaska. Barra din, f'Malta tidher speċi oħra ta' kuda, jisimha Kuda Dumnikana. Mhix komuni daqs il-- Kuda, u għandha iżjed abjad u iswed mill-Kuda komuni. 'ajMIPIIS-IJILU (53) UBlaq-jjeu6 pauĠalb il kitba ta' Jeffrev Sciberras 0 Pjanta 'perenniubil-basla: Q) Weraq weqfin dritti u tawwalin; b'vini par alleli (bħal ħafna pjanti oħra ta-basla). Twarrad fir-rebbiegħa. O Tikber l-iżjed ħdejn u qalb l-għelieqi tal- qamħ kif ukoll f'raba' mitluq. Mifruxa sew f'Malta u f'Għawdex, u hija frekwenti. Pjanta li tista' tkun Żindiġena jew daħlet Malta fl-antik ħafna. Teżisti wkoll speċi oħra ta' ħabb il-qamħ, li tinstab fil-widien. Tixbaħ ħafna lil din, imma hija rari. iperenni - pjanta li tgħix iktar minn staġun wieħed, kultant ħafna snin. Żindiġena - speċi li minn dejjem kienet tgħix fil-post, u ma ddaħħlitx mill-bniedem. Ħafna drabi meta naraw il-maltemp ġej, nitgezzu wara tieqa fid-dar tagħna naraw ix-xita nieżla minn wara l-ħġieġ. Kultant tleħħ xi berqa fis-sħab iswed, u nitwerwru ftit meta naraw dak l-ispark kbir jixgħel is- EGlutħ U ET l l TA IL hemm barra jitħabtu mar-riħ u max-xita Ħafna PUGiEl ukoll jibżgħu mill-maltemp u jekk ikunu jistgħu, jippruvaw jistennu x 'imkien. Imma kul- tant l-għasafar jinqabdu f'maltempata waqt li jkunu qed ipassu minn fuq il-baħar. Dawn il-povri ma jkunux jistgħu jieqfu għax s'intendi jekk jinżlu fil-baħar jegħrqu. Hekk ġralhom ħafna Ħuttaf u Ħawwief meta qam dak ir-riħ u maltemp f'nofs April. Dak il-ħin kien hemm eluf qed jaqsmu mil-Libja għal Malta (vjaġġ ta' 200km ta' baħar u iktar baħar) u sabu dak ir-riħ kollu ma' wiċċhom. Min jaf kemm minnhom għejew u waqgħu fil- baħar. Dawk li waslu Malta tant kienu għajjenin li bdew jinżlu fejn ġie ġie… fit-toroq, fuq il-bankini, fix-xtut, anke bdew jidħlu fil-bini. Ilkoll għasra, ilkoll imġewħin, ilkoll mejtin bl-għeja. Gzuz ta' Ħuttaf jistkennu fil- EĦTI ila i fl-a A tool TA ME ti PET www.breathingearth.net Dil-websajt fiha mappa 'ħajja' tad- dinja. Kif tidħol fiha din tibda tgħodd u turik sekonda b'sekonda kemm kull pajjiż ikun qed jarmi karbon fl- arja, kemm jitwieldu nies fih eċċ. Tal- ġenn… u ftit tal-biża' wkolll Grupp Ħuttaf pe zzat fuq TTI fix-Xemxija ia i EM el ICI L MA Tool ol ħajd tal-Għadira Fir-rebbiegħa tgħaddi l-pas- sa tal-għasafar. Miljuni ta' għasafar iħallu l-Afrika u jagħmlu vjaġġ twil, jaqsmu l-Baħar Mediterran u jmorru l-Ewropa biex ibejtu. Dil- mappa turi (bl-aħdar) l-ik- tar rotot importanti li jużaw l-għasafar. Kif taraw, xi rotot jgħaddu minn fuq Malta wkoll. Gawduha l-passa, għax hija spettaklu tan-natura. ċikonja bajda Ġbarniehom… Il-Mixja Maratona ta' Marzu kienet suċċess għax ġew ħafna tfal, ġabru skoss flus u kulħadd ħa gost. It-temp inkiena u filgħodu għamel anke ftit silġ li forsi gerrex xi nies milli jattendu. b'kollox 155 ruħl U kelbi Iltqajna r-Rabat u wara li l-leaders kellmuna ftit, ħadna ritratt u tlaqna nimxu. F'siegħa wasalna d-Dwejra, fejn straħna ftit. Imbagħad komplejna lejn Binġemma u ż-Żebbiegħ. Hawnhekk telgħet sħaba u xarrbitna, imma xorta ma qtajniex qalbna. Komplejna lejn San Martin, fejn ħadna brejk ieħor. Imxejna l-aħħar tappa u wasalna Is-Simar f'xi 12.15pm. Hemmhekk sibna pittura kbira fuq kanvas, li kellha s-siġar għadhom bla kulur. Għalhekk kulħadd ta daqqa t'id biex jitpittru l-weraq u b'hekk Sadattant kulħadd kiel il- mandolin li tqassmilna u ġiet ukoll Ħuttafa (il-maskot tal-Klabb) tkanta u tixxala magħnal Imbagħad tqassmu r-rigali lil dawk li ġabru l-flus. Il-leaders ġabruna u qalulna kemm inġabru flus. Il-membru li-ġabret l-iktar kienet Jacqueline Licari (€1851): PrositJacl Imbagħad għedna Caw lil xulxin u rkibna t-trasport lura lejn ir-Rabat. Imut cl B fej eta fr jċriġ B a ħ it-total li nġabar mill-mixja kien €1481 - numru rekord għal dawn il-mixjiet tal-klabb. Il-grasscutter għal Foresta 2000 nxtara l-għada stess u diġà qed jintuża. Grazzi kbira lil kulħaddl Desirċe EEA Dawn huma s-76 tifel u tifla li ħadu sehem fil-Mixja 2009 Jaħasra, kieku mort kienu jġibuni fil-listal ; l dawl, diversi pjanti evolvew biex flok 21N (g jikbru fl-art, jikbru fuq siġar oħrajn - Happv lil-pjanti jieħdu s-sustanzi anke mill- rasekl arja. f Fejn hemm daqshekk rikkezza Mefeiia billi e iet blsiċJUUĦ Fost.dawn il- b'kewsiei 397 x-SEJORI tropikali. ta' pjanti, mhix sorpriża li nsibu wkoll ħafna annimali differenti. Fil-foresti tropikali jgħixu kull tip ta' annimal, inkluż diversi insetti, għasafar, amfibji, rettili u mammi- Kif ikunu l-foresti tropikali (bl- Ingliż rainforests)2 L-ewwelnett dawn jinstabu fejn il-klima hija dejjem sħuna u fejn tagħmel xita tista' tgħid kuljum - fil-fatt ftitikun hemm bdil ta' staġuni. Is- sħana u l-ilma joholqu ambjent perfett għal varjetà kbira ta' pjanti. U ħut fix- In-naturalisti jqassmu l-ħabitati / xmajjarl tal-foresti tropikali f'żoni skont l-għoli icllieMi mill-art. Żona importanti ħafna hija l-kanupew (bl-Ingliż canopv), fejn Għalkemm ambjent b'varjetà kbira ta' ħajja, il- foresti tropikali huma wkoll fraġli. hemm il-quċċata tas-siġar. Minħabba l-ammont kbir ta' siġar, il-kanupew huwa folt ħafna u ftit jgħaddi dawl minnu. Għalhekk fis-saffi ta' taħt jikbru inqas pjanti. Minħabba n-nuqqas ta' jgħidulhom epifiti. Uhud minn dawn Poison-dart Frog - żrinġ żgħir imma velenuż, li jgħix fil-foresta Amażon. Amerka Ċentrali Mexico Per eżempju, kontu tafu li l-ħamrija tal-foresta hija fqira2 Hekk hul Minħabba s-sħana, materjal organiku jiddekomponi malajr, u s-sustanzi. jittieħdu malajr mill-pjanti flok jibqgħu fil-ħamrija. Għal-hekk, għalkemm il-bniedem jaqta' ħafna foresta biex juża l-art għall-biedja, il-ħamrija ma ddumx pro-duttiva mingħajr l-użu ta' sustanzi artifiċjali. Il-foresti huma importanti ħafna wkoll fil-ġlieda kontra l-bdil fil-klima. Kif tafu, il-pjanti jassorbu l-CO, u jarmu ħafna ossiġnu. Il- foresti tropikali jirregolaw il-klima, inkluż iċ-ċikli tal-ilma. Barra minn / hekk, mill-pjanti u l-annimali tal- foresti, il-bniedem skopra diversi mediċini ġodda. In-nies indiġenili — jgħixu fil-foresta spiss ikunu jafu ibiodiversità - varjetà ta' ħajja. Hemm pajjiżi sew il-valur mediċinali ta' pjanti differenti, u dat-tagħrif qed jinqered hekk kif jinqerdu dawn il-komunitajiet u l-kultura tagħhom, flimkien mal-qerda tal-foresta. Alison Buttiġieġ Hummingbird - għasfur daqs tikka b'kuluri tal-ġenn. ti ikla ta F'dawn il-kaxxi hawn skoss ismijiet ta' għasafar (15 b'kollox) imma l-ittri qegħdin kodiċi. Xogħolkom hu li ssibuhom. L-ismijiet qegħdin kollha mimdudin. desirċe falzon ir-reżina Qatt innutajt li xi siġar kultant ikollhom qisha kolla ddellek maz- Zokk2 Tkun twaħħal ħafna u magħquda, qisha għasel. Dik x'inhi2 Għaliex is-siġra tagħmilha2 Dik jgħidulha reżina u hija importanti ħafna għas-siġra. aġina ħanfusa li tkun trid tixrob is-sustanzi tas-siġra. tagħmel dan, trid ittaqqab il-qoxra - din mhix problema għax il-ħanfusa tkun armata biex ittaqqab. Imma s-siġra għandha difiża oħra: ir-reżinal Jekk fiz-zokk ikun hemm ir-reżina, il-ħanfusa ma tkunx tista' tkompli ttaqqab għax teħel fiha. Anke meta sigra jkollha qasma fiz-zokk, toħroq ir-reżina ħalli l-ħanfus ma jkunx jista' jidħol minn dal-punt debboli. X'aktarx hemm raġunijiet oħra għar-reżina. F'pajjiżi kesħin is-siġar tal-prinjol jużaw r-reżina bħala difiża kontra l-kesħa, għax iżżomm bħal qisha kutra sħuna madwar iz-zokk. Bl-istess mod, f'pajjiżi sħan, ir-reżina tipproteġi s-siġra milli jevaporalha l-ilma. Imma mhux is-siġra biss tgawdi mir-reżina, għax il-bniedem ukoll sab ħafna użi għaliha. Jeżistu oqsma sħaħ ta' art fejn ikabbru s-siġar għar-reżina. Jagħmlu qasma żgħira fiz-zokk u s-siġra tnixxi r-reżina li mbagħad tingabar. Mir-reżina jagħmlu fwejjaħ, kolla, varniċ u anke chewing gumi Fil-qedem tant kienet prezzjuża r-reżina li kienet tingħata bħala rigal: fil-Vanġelu nsibu li lil Ġesu tarbija tawh l-inċens u l-mirra, li fil-fatt huma żewġ tipi ta' reżina - u li kienu jiswew daqs id-dehebl Biex ngħinukom kxifnielkom tliet ittri bil-lest. l A F'dil-logħba l-ittra '— qiegħda mifruda u Desirċe Falzon ' Dinj a W aħd a Desirċe Falzon F'Il-Ħuttafa 89 konna ġibna fuq l-attività Junior Journalist mill-Action Guide ta' Dinja Waħda, fejn għidnielkom issegwu l-aħbarijiet u tfittxu ġrajjiet ambjentali. L-attività ta' did-darba għandha x'taqsam, imma bil-kontral Flok tfittxu aħbarijiet, se tagħmluhom intom stessl F'Media Attack, tikteb ittra lil xi gazzetta jew radju dwar ġrajja ambjentali li rajt jew ħadt sehem fiha, jew xi ħaġa natu- rali li laqtitek. Per eżempju, kien hemm min kiteb fil-Junior News tat-Times of Malta dwar il-mixja maratona li għamilna f'Marzu. Ħaddieħor kiteb fuq meta marru r-riserva tal-Għadira ma' tal-iskola u raw ħafna għasafar u kamaleonti. Tista' tikteb dwar attività ta' Dinja Waħda li qed issir fl-iskola tiegħek, jew tikteb kontra xi moħqrija lejn l-annimali, bħal xi ħadd jaqbad il-pitirrossi. Jekk taħseb ftit, malajr issib dinja ta' aħbarijiet li tista' tikteb dwarhom. L-ittra mhemmx għalfejn tkun twila, u jekk għandek, tajjeb li jkollok ritratt għal magħha. Itlob lill-għalliema tiegħek tgħinek kif tikteb ittra u kif tibgħatha lill-gazzetta. Fl-Action Guide hemm l-indirizzi kollha li għandek bżonn (p.34). Biex l-iskola tirbaħ punti għal Dinja Waħda, tinsiex issemmi li qed tieħu sehem fil-kampanja Dinja Waħda jew li int membru fi Klabb Ħuttaf tal-BirdLifel Ibagħtulna tpinġijiet u ritratti li tieħdu. Basta jkunu tan-natura. rożinjol kurt darmanin 10 daqquqa tat-toppu omar agius 10 Dinja Waħda hija kampanja edukattiva li qed titmexxa fl-iskejjel primarji a) BirdLife minn BirdLife Malta flimkien ma' Bank of Valletta Ltd, B vV. MALTA il-partner tagħha fl-edukazzjoni Bank of Valletta Ħello ħbieb, dan l-aħħar aħna morna nżuru l-Mużew Bankarju tal-Bank of Valletta li jinstab ħdejn il-Kon-Katidral ta' San Ġwann, fil-Belt Valletta. Dan il-mużew jiġbor fih l-istorja bankarja tal-Bank of Valletta li tmur lura sa mill-1809. Bqajna skantati bl-affarijiet li kienu jirreġistraw fihom it-transazzjonijiet bankarji tal-klijenti, sejf tal-1812 li fih kienu jsakkru l-flus u dokumenti importanti kif ukoll biċċiet ta' għamara u tagħmir li kienu jintużaw mill-antenati tagħna. Skoprejna wkoll li t-tlitt imwieżen li hemm fil-mużew kienu jintużaw, wieħed biex jiżen il-flus, ieħor għad-deheb Maħruġ mill-Bank of Valletta p.l.c., 58 Triq Żakkarija, Valletta VLT 1130 - Malta Mid-djarju kulturali ta' Ċikkurillu u Ċikkurilla u l-iżgħar wieħed għall-ittri. U l-aktar li stgħaġibna hu bil- fatt li dawn l-oġġetti huma f'kundizzjoni perfetta. B'hekk tfal inħeġġukom biex tmorru żżuru l-mużew biex intom stess taraw b'għajnejkom dawn l-affarijiet tant interessanti. Il-Mużew Bankarju hu miftuħ għal kulħadd bejn it-Tnejn u l-Ġimgħa bejn 9.00am u 12.45pm u d-dħul huwa b'xejn - ċemplu fuq 2275 3336 jekk tixtiequ aktar tagħrif. Ġikkurrilua Ġk Impenn lejn is-Suċċess tiegħek