IL-MITĦNA TA' L-IMRIEĦEL Minn Winston L. Zammit BA (Hons.) Parti minn wirt artna huma l-Imtieħen tar-riħ li jinsabu mxerrda f'diversi nħawi tal-Gżejjer Maltin. Parti minnhom huma wirt il-Kavallieri għax il-Gran Mastri Nikol Cottoner (1663 - 1680), Gregorw Caraffa (1680 - 1690) u Antonio Manoel de Vilhena (1722 - 1730) bnew diversi minnhom. Dan ta' l-aħħar bena l-mitħna ta' Ganu f'Birkirkara. F'Birkirkara fil-bidu tas-Seklu XIX (1801) kien hemm l-imtieħen ta' Ganu u ta' l-Imrieħel. Fl-1808 tissemma l-mitħna tar-riħ li kienet tinsab f'Birkirkara fil-wied. Din kienet f'idejn Ġuzeppi Mangion li fl-istess sena talab li jiġġedidlu ċ-ċens. A(rkivju) N(azzjonali) M(alta) A/43, Vol XX, p 155 Tlett snin qabel fl-1805, Aloisio Morello talab li jingħata b'ċens is-sit f'Birkirkara fejn qabel kien hemm il-mitħna tar-riħ. A.N.M. A/43, Vol XII p 51 Dan jindika li kien hemm x'imkien ieħor f'Birkirkara mitħna oħra tar-riħ li diġa kienet spiċċat sa dak iż-żmien. IL-MITĦNA TA' L-IMRIEĦEL. Mit-tiftix li għamilt jidher li l-mitħna ta' l-Imrieħel kienet diġa teżisti fl- aħħar snin tal-Kavallieri. Dan joħroġ mill-fatt li fl-1826 Giovanni Sammut stqarr li l-mitħna kienet ilha f'idejh għal 29 sena, bil-kera ta' 725 skud fis-sena. A.N.M. P.W. No 6, No 45, p 26 Fl-istess sena fl- 1 ta' Lulju l-istess mitħna ngħatat lil Ġuzeppi Fenech u ħutu għal perjodu ta' 29 sena bil-kera ta' £42. 1s 8d (505 skud) inklużi l-karnaġġi. Jidher iżda li fl-1847 l-aħwa Fenech talbu li titnaqqas il-kera tal- mitħna. It-talba tagħhom ġiet mgħoddija lill-Kolletur tal-Kera ta' l-Artijiet tal-Gvern. Billi skond dan ir-rapport il-kera tal-mitħna kienet eċċessiva, f'dawn iċ-ċirkostanzi l-kollettur irrikmanda li skond rapport u stima li kienu saru, il-kera kollha kellha titnaqqas għal £38 fis-sena (456 skud). F'Ottubru ta' l-1857 il-mitħna għaddiet f'idejn Ċensu Sammut bil- kera ta' £23 10s fis-sena (282 skud), iżda fil-kuntratt kellu klawsola li jista jċedi l-kirja f'każ li titwaqqaf xi mitħna ġdida fir-raħal, iżda kellu jżomm il-kirja għal sena. Fil-bidu ta' l-1858 Sammut għamel talba lill-Gvern li jew titnaqqaslu l-kera jew iċedi l-kirja. Il-Gvern fit-23 ta' Marzu 1858 għadda din it-talba lill-Kollettur, li għamel rapport. Fir-rapport tiegħu l-kollettur stqarr li kien evidenti li l-Imtieħen tal-Gvern kienu qegħdin jaħdmu b'telf u li huwa stess kien qed isib diffikultajiet kbar biex jiġbor il-kera tagħhom. Għaldaqstant il-kollettur kien ta' l-ideja li tiġi milqugħa t-talba ta' Sammut u li jċedi l-kirja f'Ġunju li jmiss (1858) kemm għaliex din il-konċessjoni kienet ingħatat lil ħaddieħor, kif ukoll billi kienet tlestiet mitħna ġdida f'Birkirkara li bdiet ukoll taħdem. Iżda billi ma kienx hemm żmien biex joħorġu l-offerti għall-mitħna sa l-ewwel t'April, Sammut kellu jibqa responsabbli għaliha għal tliet xhur li jmiss u mbagħad jinħarġu l-offerti għaliha. Fil-fatt inħarġu l-offerti u kien hemm seba' persuni li offrew li jeħduha. Fost l-offerti kien hemm dik ta' Pietru Paul Bonavia għal £18 li kienet l-ogħla offerta u dik ta' Anglu Grech li offra £16. Għalkemm l-offerta ta' Bonavia kienet ta' £5 10s inqas mill-kera preżenti, il-kolletur tal-kera Mamo ssuġerixxa li Bonavia jingħata l-mitħna b'effett mill-1 ta' Lulju 1858. Il-Gvern laqa' t-talba tiegħu. Iżda ġara li Bonavia ma setax jagħti s-sigurta mitluba li jħallas il-kera u ddeċieda li ma jieħux il-mitħna. Għaldaqstant saru avviżi biex il-mitħna tingħata bl-offerta. L-ogħla offerta kienet dik ta' Anġlu Grech li offra s-somma ta' £17 (204 skud) għall-perjodu ta' tmien snin. DIŻGRAZZJA FIL-MITĦNA Aktar il-quddiem Anġlu Grach ngħata l-mitħna għal 99 sena, għas-somma ta' £8 8s fis-sena (100 skud fis-sena). F'talba li għamel lill-Gvern fl-1867, huwa stqarr li minħabba nuqqas ta' xogħol ma setax iħallas l-imsemmi ċens, u għaldaqstant għamel talba lill-Gvern biex jitnaqqaslu ċ-ċens. Bħas-soltu t-talba ġiet mogħtija lill-kollettur. Fir-rapport tiegħu l-kollettur stqarr li, l-isteam engines kienu ħadu parti l-kbira tax-xogħol ta' l-imtieħen tar-riħ. Iżda billi ma kienx ikun ġust li titnaqqas biss il-kera ta' din il-mitħna, il-kollettur issuġerixxa li l-konsiderazzjoni ta' din it-talba, tiġi posposta għall- preżent sakemm il-Gvern jiddeċiedi li jagħmel riduzzjoni ġenerali tal-kera ta' l-imtieħen kollha kif kien għamel ftit qabel. i A.N.M. Petitions 1867 (1 — 250) Il-Gvern qabel ma din it-talba. l-imsemmi Anġlu Grech sfortunatament kellu jħalli ħajtu f'din il- mitħna. Ġara li nhar il- Ħamis 8 t'Ottubru 1868 matul maltempata, sajjetta laqtet lill-mitħna u mhux. biss ikkawzatilha ħsarat kbar, iżda qatlet ukoll lil Anġlu Grech fuq il- post, filwaqt li ċertu Salvu miet sagħtejn wara. The Malta Times, 15tħ October 1868 Il-Bażi tal-Mitħna ta' l-Imrieħel L-AĦĦAR SNIN TAL-MITĦNA. Fl-1886 il-bini tal-mitħna kien f'idejn Pawlu Grech li talab li tibqa f'idejh b'kera mnaqqsa. Is-Supretendent tax-Xogħlijiet Pubbliċi ġie mitlub li jagħti stima tal-post biex jinkera bħala post ta' abitazzjoni u din hija ndikazzjoni li kien hemm ħsieb li l-post ma jibqax jintuza bħala mitħna. Sar rapport li miegħu qabel is-Supretendent Galizia, li iżda għamel suġġeriment li qabel il-post jingħata b'ċens twil il-makkinarju jinbiegħ bl-offerti Tliet snin wara Pawlu Grech għamel talba biex jixtri l-makkinarju tal- £8.8.0 (100 skud) mitħna ta' l-Imrieħel. Fil-fatt min noti li hemm fir-Reġistru tax-Xogħlijiet Pubbliċi bid-data tas- 7 t'Ottubru 1889, nafu li l-makkinarju tal-mitħna kien inbiegħ lil Pawlu Grech għas-somma ta' £2 10s li kienet tħallset lir-Riċevitur Generali. B'hekk nafu biċ-ċert li l-mitħna ta' l-Imrieħel żgur waqfet taħdem fl-1889. Illum għadna naraw biss il-bażi tagħha.