in-Nanna Ilbieraħ u Jien illum' — tifkiriet Liam Ċpanna' jista' jkollha żewġ tifsiriet: waħda tfisser omm ommi jew omm missieri, waqt li nista' l-istess kelma nużaha għal mara mdaħħla fiż-żmien. Qisni qed naraha issa lil nannti Marija Konċetta, meta bdiet tikber u tgħodd fuq il-ħamsa u ħamsin sena. Dan fis-snin tletin, ta' qabel it-Tieni Gwerra. Aktarx li tistagħġeb taqra ħamsa u ħamsin, tissuspetta li għajnejk qed iqarrqu bik jew li hemm xi għelt fil-kitba. Xejn minn dan kollul Għax il-ħamsa u ħamsin sena ta' dak iż-żmien tista' bl-akbar ħeffa tqabbilhom mas-sebgħin jew tmenin tal-lumi In-nies kienu jgħixu ħajja iqsar minna. Meta xi ħadd kien jagħlaq il-ħamsin jibda jqis ruħu max-xjuħ, man-nanniet. Il-kelma ''anzjan' ma kellhiex il-konnotazzjoni li għandha llum. Qajla konna nużawha fil-Malti ta' kuljuml Daż-żmien qisna nistmerru nlissnu biss il-kelma 'xiħ' jew 'xiħa', bħal dak li qallu miskin hu min jgħaddu s-snin minn fuqu, u billi nibdlulu ismu u nsejħulu 'anzjan' inkunu qed innaqqsulu mill-annatil Mur ifheml Nannti ma kenitx eċċezzjoni. Meta għalqet ħamsa u ħamsin, niftakarha bir-rassenjazzjoni ta' Ġob ta' żmienna twarrab kull libsa tal-kulur. Bdiet bħala l-ewwel pass tilbes dawk blu skuri, griżi, kannella jew suwed ittikkjati jew irrigati bl-abjad. Dan kien il-pass intermedjarju, qabel ma tfiet kull lewn minn fuqha u tkeffnet bl-iswed. Jaħasra nannti kienet niexfa daqs aringa u qajla kien joqgħodilha l-iswed. Saret qisha dell ta' dak li kienet qabel. Din il-bidla tatni f'għajni. Kont nistaqsiha għaliex għamlet hekk u t-tweġiba kienet dejjem: 'int għadek żgħira, ma tifhimx… għax hekk xieraq'' Domt nistaqsiha, imma dejjem qatgħetli l-għatx bil-perżuta. L-Isla, xi nisa li qajla kellhom x'jagħmlu, kienu bl-akbar reqqa jżebbġu għajnejhom u jżommu kalkolu ta' kemm għalqet żmien kull Sengleana, inkluża s-Sa Ċett,u li jekk ma tibdilx il-qoxra mlewna ta' barra, jibdew jiskandalizzaw ruħhom bihal ''Min jaf x'qed tippretendi Tgħid x'għandha f'moħħha2 Ġiżumarija fiex wasalnal' Mur oqgħod bihoml Għandek tgħid, paċenzja li l-proċess naturali tax-xjuħija jisraqlek il-par wardiet roża minn ħaddejk flimkien mal-lewn naturali ta' xagħrek, ikemmixlek il-ġilda u jbaxxi d-dawl leqqieni ta' għajnejk. Biex tagħqad jonqos li twarrab il-ftit ilwien tal-ħwejjeġ li b'xi mod itaffu l-monotonija tad-dehra tiegħek. U kemm kienu bla gost dawk il-blużi suwed, bla tlellix u bla frilli u bla ċfuf, bla piegi u bla pnatar … xejn, awsteri kemm tridhom. Dmirhom kien biss li jostru saħansitra kull l-iċken dettall fiżiku li jifforma l-maral L-istil tax-xagħar biddlitu wkoll. Fejn qabel xagħarha kien imġiegħed naturali u mitluq fuq spallejha, issa beda jdur issikkat ġo qagħqa marsusa, toppu fuq wara b'gozz furfiċetti twal suwed tal-ħadid. Wara dan l-istadju, ix-xagħar ma kienx idum ma jitlef lewnu, jiżżewwaq bil-griż u wara ftit isir kollu abjad. Ħadd qisu ma kien sama' biż-żebgħa tax-xagħar. Issa jekk saret dil-bidla fid-dehra tagħha, kien hemm bidla akbar fit-taqsim tax-xogħol u ta' kif tfekren ġewwa u barra mid-dar. Niftakarni noqogħdu fl- istess f'dar, u qed nisma' llum l-litanija t'ommi: 'Ma, titħabatx, ftakar li inti llum m'għadekx li kont. Strieħ, poġġi bilqiegħda u indukrali liċ-ċkejken. ' U n-nanna dritt tbaxxi rasha tobdi lil bintha aktar milli nobduha aħna t-tfal. Ta' l-għaġeb, qisu ftit kien ikollha fiex tqatta' l-ħin tal-juml Iżżebbeġ il- kuruna tar-rużarju jew tintilef f'xi faxxiklu ta' rumanz li jiġu jduru bih dar dar kull ħmistax. Ma rridx ninsa, kienet b'nuċċali fuq il-ponta ta' mneħirha taħdem il-kalzetti tal-ħajt fuq erba' labriet; inkella traqqa' xi pedunali ttiklitilha l-għarqub fuq speci ta' bajda tal-injam jew tal-irħam; u peduni għat-tiswija l-Mulej kien dejjem jipprovdilha għax konna torċma tfall Xi drabi taħdimlek ukoll xi xalla tas-suf bil-ganċ. Drabi oħra, ommi u missieri jħajruha tagħmel passejn magħhom filgħaxija, hi fin-nofs, waqt li labranzetta jżommuha għax wisq forzi ma kellhiex; il-qasab ta' riġlejha bdew jitgħawġu, saru jagħtu fit-tond u ma baqgħux dritti kif kont nafhom qabel. Ir-rutina tal-ikel inbidlet ukoll, Snien ma tantx kien fadlilha. Minħabba f'hekk spiss taraha tfittet xi galletta, biskuttell, xi ottu jew qagħqa ħelwa fil-kafċ ħarġa LXXX 2008 jew fil-kokotina, jew tbill fettul ħobż fi ftit inbid aħmar bi ftit zokkor. Waqt li għall-ikliet ewlenija tal-jum kien hemm il-platt tas-smid toqlija, jaħasra, (kien ifakkarni fl-għasida tat-tiġieġ), brodu bit-tarja tal-kunsulat, torta tal-ħaxu, inkella biċċa rkotta, xi platt minestra jew xi ħuta friska. Ma' dawn, bajda nejja friska li kienet tixrob minn taħt it-tiġieġa u tazza ħalib kollu ragħwa, dritt kif jaħlibhielha Ġiljan tal-mogħoż. Intenni, li dak iż-żmien bl-għajnejn ta' tifla kont nitħassarha lill-povra nannti. Kont beżgħana li nispiċċa bħalhal Imma ''iż-żmien itul,u l-qarn idur' kienu jgħidu x-xjuħ tagħna, u għalkemm setgħu kienu nies bla ħafna skola, kienu jafu xi jgħidu għax kellhom l-aqwa għerf — dakjli jitgħallmu mill-esperjenza tal-ħajja. Illum qbiżt is-sena li fiha kienet nannti f'dak iż-żmien. Ġara li llum inqalbet il-foljal Għax issa spiċċajt nitħassar lili nnifsi — eżerċizzju mhux ta' min jinkuraġġih, għax jaf iwaqqgħek f'dipressjoni. Iva, illum ngħir għall-ħajja li kienet tgħix l-għażiża nannti. Ikolli nammetti li għandi ħafna x'jaħjini u li nannti qatt ma ħolmot bihom, ibda mid-dehra ta' persunti. Dan huwa fattur ta' importanza kbira għal kull Eva. Illum ma tantx għadek tara nisa b'xagħarhom imżewwaq bil-griż għax għandna kull tip ta' żebgħa tax-xagħar, barra mill-offerta li tista' ttawwal dan ix-xagħar, tibdillu l-istil u l-maxta, kif trid u meta trid. Hawn dentisti kapaċi jirranġawlek sett snien isbaħ milli żejnitek bihom in-natura; kremi u kulur tal-wiċċ, essenzi ta' żjut biex jirrilassaw il-muskoli li ilhom ibsin, barra minn terapiji varji li bihom tistimula l-ġilda li ma turix is-sintomi ta' xjuħija, u, allaħares qatt, jikxfu kemm-il sena tgħodd. Issib kliniċi li joffrulek dieti speċjalizzati biex tibqa' f'saħħtek u tiġġieled ix-xjuħija. Biex ma nsemmix xi interventi kirurġiċi li b'manipulazzjoni tal-għaġeb jibdlulek kull parti ta' ġismek u jġibuk għalli kont tletin sena qabell Jekk mhux aħjar ukolll Ħwienet tal-ħwejjeġ u żraben ilellxu kemm trid, u ħadd ma jindaħallek liema lewn jew stil tilbes. Illum tgħallimnieha bl-amment: jekk trid tibqa' f'sikktek jeħtieġ li toqgħod b'seba' għajnejn dwar dak li tiekol. Din tal-ikel neħodha bis-serjetà. Xtrajt forn tal-gass u ieħor tal-elettriku barra minn majkrowejv u kull tip ta' bormaforn tal-aħħar moda li ssajjar kollox f'kemm ili ngħidlek, waqt li jserrħuli moħħi li jsaffu kull qatra xaħam, inkella nista' nitlef il-figura, barra mill-fatt li hemm ir-riskju li jitlagħli l-kolesterol u l-pressjoni. Għandi vit apposta li jsaffili l-ilma, li ma jmurx, barra minn hawn, titrabbhieli xi nitfa ta' ġeblal Iktar minn hekk, fil-kċina għandi wkoll il-magna tal-ħasil tal-platti, u naturalment,oħra li taħsel il-ħwejjeġ, waqtli għax-xitwa, magna oħrali tixxotta kull qatra ilma minnhom. Anqas ninsa li hemm il-magna li taħsel l-art u tnaddaf it-tapiti, purtieri u s-sufanijiet. Għal mogħdija taż-żmien lanqas biss noħlom li nqatta' l-aħħar jiem ta' ħajti naħdem fuq l-erba' labrietl U ħallinal Għandi t-televiżjoni, il-vidjow, il- kompjuter; hemm il-każin fejn spiss immur nilgħab il-karti,u waqt li nistrieħ fiżikament, ilsieni ma jehdiex itaqtaq fuq l-aħħar aħbarijiet dwar il-ġirien. Żid il-ħarġiet bil-karozza li jorganizza l-Kunsill jew il-Parroċċa. U jekk xi darba nixtieq il-kumpanija naqbad it-telefown, il-mowbajl, nibgħat messaġġi bl- internetu 'niċċettja' ma' dik u ma' dak … tajjeb jew ħażin ngħaddiha. Lanqas ma għandhom ċans li l-kesħa tax-xitwa jew l-għomma tas-sajf ikidduni, għax ili li ħsibt għall-arja kondizzjonata. Bħalissa nistħajlek tgħid: ''Din se ddum tiffanfra7 Kif dardritnif' U li int wasalt f'konklużjoni li ma jonqosni xejn, li qed ngħix ħajja ta' reġina, jew fil-ġenna tal-Eden. Imma b'xorti ħażina ngħidlek li mhux hekk, għax donnu x-xitan ma jaħmel lil ħadd bi kwietu. Il-bużillis qiegħed hawn. Li kull mezz ta' kumdità li semmejt, bil-magni b'kollox, dawn jafu jobdu u jaħdmu … imma jafu wkoll jagħmlu ta' rashom; waqt li għandhom ħabta jieqfu ħesrem b'xi ħsara … li biex ngħid is-sewwa, din bosta drabi nikkaġunaha jien għax inniżżel xi buttuna bi żball Ifhimni u agħdirnil Tużżani ta' buttuni jew ta' swiċis li wliedi erħilhom jagħtu l-voti: 'Tmissni ili li tgħallimt sew kif inċaqlaghom wara xulxin. Dawn affarijiet serji. M' għandix niċċajta mal-elettriku. Jien mhux xi injoranta, jien rasi iebsa u ma rridx nitgħallem, dak kolloxl Jiġrili hekk għax nibża' minnhom, u dawk mhux ser jigdmuni, dawk m'għandhomx snien.' Terġa', għandi turrun karti ta' direzzjoni b'xi tmien ilsna, (imma mhux bil-Malti) ta' kull aċċessorju u ta' kull magna flimkien ma' patafjun ta' garanziji li l-magna f'sikkitha u serraħ moħħok għax ser taħdem għal bosta snin. Sadattant l-ebda ħoss jew ċaqliqa mill-magnal Għalxejn inkellimha tajjeb għax ma tafx bil- Maltit Hemm trid taranil B'tant swiċis madwari kif inhu possibbli li niftakar eżatt b'liema ordni kelli nagħfas dak il-mingħul ta' swiċċ li suppost imissni għafast7 Biex inkompli ngħaxxagha nibda nixgħel u nitfi dik il-misħuta magna forsi xi darba jiftillha tibda taħdem u tħallini b'sabri. Jaħasra kollu ta' xejnl Meta nkun f'dagħdigħa bħal din saħansitra jkun hemm drabi fejn ninsa fejn ħallejt il-mowbajl. 'Tva, Sant'Antnin għalxejn inwiegħdek għaxar ċenteżmi7 Kemm sar għali xogħloki … Jeħtieġli naħdem sew kemm imissni noffrilek la dawwarna għall-ewro.' Hawnl Sibtu fl-aħħar il-mowbajl. Dan ukoll ma jridx jixgħel Nibda ninkwieta. Ixoqq l-għaraq għalija. Ikolli npoġġi bilqiegħda għax riġlejja nħosshom jerħuni. Nisħet is-siegħa u l-waqt li ħallejt 'il uliedi ħarġa LXXX 2008 jipperswaduni u jirregalawli dawn il-gadgets. Il-pressjoni tielgħa, qalbi tħabbat goff, in-nifs jonqos, nistħajjel li 'domnu', s'hawn għamilnal Addijo magni u kumdità. Bħalissa ninsab f'wieħed minn dawn l-attakki. Qajla għandi forza nasal sat-telefown li jinsab 'il bogħod. Il-cordless qiegħed għat-tiswija. Tibżax, tippanikjax … ikkalma … sib il-mowbajl, hemm fuq it-tavolin żgur ħallejtu. Ix-xjatenl Qed niftakar insejt niċċarġjalu l-batterijal Kif ser insejjaħ għall- ewwel għajnuna7 … U le, din mhix ħajjal Qed tifhem issa għaliex ngħir għal nannti li ma kellha qatt tgħaddi minn purgatorju bħal dan7 Kemm kienet aħjar il-ħajja dak iż-żmien meta nannti saret nannal