14 Ġrajja ta' Kelma ĊAJTA BLA DAĦK Għandu l-kliem ukoll il-ġrajja tiegħu; ġrajja ħiemda jew imħabbta li tixbah ftit jew wisq lill-ħajja tal-bniedem. Xi kliem jitwieled, igħix, jixjieħ u jmut b'mewtu; kliem ieħor imut maq- tul bla ħaqq minn kliem barrani, ħafna kliem igħaddi għomru kollu jaqdi fiteġijiet il-bniedem bla ma jfaliħru ħadd u bla ma jmaqdru ħadd; xi kliem mogħġub bla ma ħaqqu u xi kliem mistmell bla ma jaliti. U xi drabi wkoll il-kliem ikollu jbiddel Ibiesu u jilbes mhux kif l-aktar jixraqlu imma kif l-aktar jogħi- ġob lill-kittieb. U kelma issa taraha liebsa din il-libsa u m- bagħad taraha liebsa libsa ofira, bħal xbejba fiergħa li tbiddel Ibiesha kull xħin jobormilha moħħa. Fost il-kliem ta' ħafna Ibies insemmu l-kelma £rig jew £rieq. Twieldet b'erba' ittri £rig, u bihom kienet tidher fl-ewwel żme- nijiet. Hekk dejjem kitibha Mikielanton Vassalli fid-Dizzjunarju (1796) u fiż-żewġ Grammatki (1791, 1827). Iżda billi l-vokali i, qabel il-konsonanti g, għandha leħen ftit miftuħ li jafibat jersaq kemm kemm lejn il-vokali e, xi ħadd dehirlu li l-vokali ż għan- dha. tinkiteb że, u hekk il-kelma żriq biddlet il-libsa u bdiet tinkiteb frieq. Hekk kitibha F. Vella fil-Grammatka (1831) u id-Dizzjunarju (1843), Mhux kullħadd glioġbitu din it-tibdila, u l-Kan. F. Panzavecchia, li kien jaf min. huma nies il-kelma u għalhekk seta' jgħid liema libsa l-aktar tixirqilha, reġa' neż- żgħalha ż-żjieda ta' 2, u fil-Grammatka tiegħu (1845) beda jik- iibha rig. Falzon fid-Dizzjunarju (1845) baqa' bejn Ħaltejn liema jagħżel, ġiebhom it-tnejn; iżda, milli jidher, aktar għaġ- bitu żrig, għax it-tifsir jagħtih lil-din, u fejn kiteb £rieq bagħatna għand f£rig. Din il-libsa ġdida ta' frieq aktar ingħoġbot. Tul ħamsin sena ma tbiddlet qatt. Hekk kitbuha : R. Tavlor fis-Salmi (1847), il-Gliaqda l-Ġdida (1847), L. Miisud Tommasi il-funi (1853), Ġ. A, Vassallo fil-Ħajja ta' S. Pawl (1858), il-Ward u Żahar (1863-1870), Is-Sebf (1884-1886), A. E. Caruana f'Ines Farruġ (1889), Ġ. Vassallo. fl-/rsir tax-Xwieni (1892), A. E. Caruana fid-Dizzjunarju (1903), u oħirajn. Fis-sena 1903 Ġ Vassallo fl-/miblokk il-Kbir ta' Malta reġa' ħareġ il-libsa qadima £rig, imma kittieba ofira baqgħu iiktbu trieq. Fis-sena 1920 twaqqfet Qorti biex tifli l-kitba tal-Malti, Il- kliem kollu kellu jersaq quddiem l-imħallfin. Il-kelma frieg kienet fost il-ħiafjin, u fis-sena 1924 inqrat lilha u lil kliem ieħor tal-għamla tagħha din is-sentenza : Il-vokali ż mkarkra, qabel il-konsonanti 4, Ż, għu g ta' tarf il-kelma, tistama' bħal e: imma għandha tinkiteb £' ' (Tagħrif fuq il-Kitba Maltija, faċċ; 25). Din is-sentenza kienet imwettqa minn sentenzi ofira. F.S. Caruana, Reġistratur ta' din il-Qorti tal-Kitba, fis-sena 1925 (il- Malti, Diċ. faċċ. 116) u fis-sena 1932 (Grammatka u Ortografija tal-Malti fil-qosor, taċċ. 20) reġa' fakkarna li għandna niktbu triq u mhux żrieg. U jtenni l-istess. sentenza Ġ. Vassallo, wiefted mill-imħiallfin, fis-sena 1928 (L'Ortografia Maltese, paġ. 37 u 58). Iżda liaġa tal-għaġebl B'dawn is-sentenzi kollha ma' sa- qajha, l-kelma żrig kellha l-wiċċ terġa' toħroġ bil-libsa mneħħija trieg u minn fuq tintasablek fi rjus it-toroq fil-għoli fejn jaraha kullħadd, tidħak u tiddiefiak b'kull min igħaddi. Fis-sena 1928 meta bdew jitbiddlu l-ismijiet tat-toroq, STRADA saret TRIEK (dak iż-żmien il-g ma kenitx għadha magħirufa mill-Gvern), fil-Gazetta tal-Gvern bdiet tinkiteb ukoll bil-vokali ie, u b'hekk il-kitba frieg bir-riti tal-Gvern fil-qala', iddeifset saħansitra fil-kotba tat-tagħlim. — Xi ħadd beda jitfantas b'dan it-taqlib. Min kien jikteb frig baqa' jikteb żrig, u min beda jikteb frieg ma riedx jikieb frig. Iż-żgħażagħ jistaqsu: Kif għandna niktbu 7' P.P. Savdon ħabat ilaqlaq xi kelma biex ireġġa' l-kitba skond is-sentenza tal-1924 (Leħem il-Malti, Mejju — Ġunju 1933), imma baqa' f'wiċċu. — Għalhekk il-kittieba huma mifrudin skond il-fehmiet tagħhom. U issa x'nagħmlu 7: Kullħadd rajh t'idejh. Ngħid għalija, nikteb £rieg fil-kotba tal-iskejjel, biex ma jkunx hemm taħwid bejn ktieb u ieħor, u nikteb żrig f'kitba oħra li mhix għall-iskejjel. Trig hija aħjar minn frieq; iżda frieq laliqet indràt, imħabba l-ismijiet tal-isfradi, u t-tibdil jista' jġib xi tfixkil, Trieq, bħal Żurrieq, għandha magħha d-drawwa li ma għandux kliem ieħor ta' għamla walida.