Aħna l-Insara ġie li mmaqdru lil- Lhud u nqisuhom bħala nies mill- agħar. Meta niftakru fihom, mill- ewwel ifiġġ quddiem għajnejna kemm ħadmu kontra Ġesti biex je- ħilsu minnu u joqtluh. Niftakru f'kemm il-Farisin, li kienu Lhud, ħaqru lil Ġest, għajjruh u żebil- ħuħ bla. heda. ; diemna, il-ġrajia ta' qsim il-qalb li ġrat fuq il-blata; tal-Kalvarju, li fi- ha l-Lhud ħadu sehem kbir, għax kienu huma li ġiegħlu lir-Rumani jsallbu lill-Imgħallem. ' B'dana kollu ma għandniex nin- sew li l-ewwel Insara kienu Lhud. U Ġesti n-nifsu kien Lhudi, imnis- sel minn Dar Dawid. Marija u Ġu- 'żeppi kienu wkoll Lhud u bħalhom kienu l-Appostli. M'hux biss, im- ma wkoll qabel ma Ġesti xandar is- Saltna tas-Sema. fuq l-art, Alla kien ħatar lif ġens Lhudi biex ihejji il- miġia ta' Ibnu fostna. Il-Patrifarki u l-Profeti u nies kbar oħra kienu Lhud, li bi qdusithom u b'tagħlim- hom wettew it-triq għat-tagħlim tal- Messija. Dana ma għandniex nin- sewh, għax jeħtieġ li nagħtu lil kull ħadd dak li ħaqqu. Hekk ma għan- dniex nonqsu li nfaħħru u nweġgħu lik dawk in-nies kbar Lhud 1i jiddu b'għerfhom u bi qdusithom, IL-ĦAJJA TA' ĦILLEL Fost dawn: il-Lhud kien hemm wieħed ji għex ħajja tas-sew sabi- ħa. Dan'la kien Profeta anqas sul- tan; kien bniedem bħall-oħrajn. Im- ma: matul ħajtu dawwal bosta mħuħ u kebbes bosta qlub: bl-imħabba lejn Alla. Dan kien il-kbir Ħillel, imgħallem fil-Liġi ta' Mosċ, kittieb mill-akbar, u raġel li għaraf iwet- taq is-sewwa, u li reżaq lid-dinja tagħlim li jaqbel bil-bosta ma' dak li ftit wara xandar Ġest mal-ibliet u r-rħula tal-Palestina.. : Ħillel ma kienx mill-Palestina, imma. twieled minn missier u omm Lhud fil-Babilonja, fejn: il-għadd tal-Lhud kien kiber bosta u kellhom imgħallmin ta' ħila kbira fil-Kotba Mqaddsa, li saħansitra kienu waqq- fu skola. għal dawn. Fuq missieru ma nafu xejn sewwa. Kull ma na- fu fuq niesu hu li kellu ħuh jismu Xebna li kien fetaħ imħażen kbar u taha għal biegħ u x-xiri. Ħillel ma kienx għani u anqas ma. sata' jkun, għax xogħlu kien biss li jit- għallem il-Kotba Mqaddsa. .. Meta kiber sewwa u laħaq il-erbgħin sena ħalla art twelidu u mar Ġerusa- lemm biex taħt imgħallmin kbar ji- fhem aħjar, mill-Kotba — Mqaddsa, il-Kelma t'Alla (u t-tifsir. tagħha (Xer Pes. F'Ġemusalem Ħillel sab dak kollu li xtaqet qalbu, għax kellu bi mgħallmin żewġ kittieba kbar: Xemajah u Abtàlion (Dera- xim Pes. Wara ftit snin Ħillel. sar mgħallem' kbir fil-Liġi, u bejn is-sena 30 qabel Kristu u s-se- na 10 wara Kristu, ismu: idda bħa- la kewkba, fis-sema tal-għerf Lhu- di. Meta mietu Xemajah u Abta- lion, il-Lhud kienu ħatru bħala mex- xejja ġodda) fil-Liġi ta' Mosċ, lil ulied. Iżda ftit wara: kull ħadd intebah 1 Ħillel kien aqwa minnhom. Ulied Bathira ħallew minn. rajhom lil Ħillel jilħaq minn flokhom u għal hekk hu sar ir-rajjes tal-imeħallmin Lhud flimkien ma' għaref ieħor jismu Xammaj. Minn dak iż-żmien il-Lhud bdew isejjħu Hi Ħillel: Ħa Żaken, li tfisser: Ix- : Xwetjaħ, laqam li juri ġieħ u qima. 7 X'uħud jgħidu li kien ukoll maħtur Nasi, 'jiġifieri l-Kbir tas-Sanhedrin. li kienet il-ġemgħa ta' nies għorrief li kienu jmexxu lil-Lhud kollha f'dak li kellu x'jaqsam ma' ruħhom. Il-ħidma kollha ta' Ħillel kienet mixħuta, biss lejn it-tagħlim tal-Liġi u fuq dan huwa. kiteb u għallem bosta. It-tifsir. tal-Liġi li hu res- saq quddiem il-Lhud baqa' magħruf sal-lum, u ħafna mit-tifsir: tiegħu kien imdaħħal fil-Haggada. u l-Ha- laqa, kitba li kienet iddawwal ir- ruħ tal-Lhud u: tfissrilhom il-Liġi ta' Mosċ, XOGĦOL TA' GĦERF It-tifsir ta' Ħillel ma kienx jie- bes bħal dak ta' Xammaj, li bħal Ħille; kien waqqaf skola oħra. ta' għorrief. Xammaj kien mimli bih in-nifsu u ftit kien jagħder lil għaj- ru. Moħħu kien dejjem filli jżid it- toqol tal-Liġi. Kull min kien jimxi wara t-tagħlim ta' Xammaj, kien jiġrilu bħal Farisin li kienu jħam- bqu ħafna lill-ħadd ieħor u huma bil-moħbi, iwettqu kull għajb. Ħil- le' bħal Kristu u Pawlu kien jagħ- der bosta, u jsib il-milja tal-Liġi fl-imħabba iejn Alla u l-bniedem. L-aqwa amar li kien tagħa Ħillel bħal sies ta' tagħlimu kollu, kien dak li wara għallem San Pawl: ''Dak li tobġħod int, la tagħmlux liil-għajrek'. Ħillel kien. jgħid li dan kien il-Liġi fil-milja tagħha; il- bqija ma hux ħlief tifsir. U hekk Ħillei wieġeb darba lil wieħed Pa- gan li xtaq jaf xi tgħaliem fil-qosor ir-Reliġjon Lhudija. ' Dan l-Amar tad-Deheb, kif 'kienu jgħidulu l- Lhud, jaqbel sewwa mat-tagħlim ta' Ġesti kif jinsab fl-Evanġelju ta' San: Mattew (k. XXII v,'3) u ta' San' Mark (k. XIII, v. 31) u ta' San Luqa (k. X,'v. 2/7); Ħillel, bħal Ġesti jiġbed dal-amar mtill-imħab- ba; t'Alla għax kif jgħidu hu, min iħobb lill-għajru, iħobb ukoll lill- Alla, billi aħna l-koll ħlejjaq tà' ħal- lieq' wieħed li ħu Ala (Xab, 31, a). San Pawl għaraf dan it-tagħ- lim sabiħ minn għand Alla u wkoll tgħallmu minn għand: l-imgħallem tiegħu Gamalie' il-Kbir li kien iben ta' bin Ħillel (Kol. k. IM, v: 14; Ġal. k. V xv. 14: Rom. k. XIĦ, v. 8). Wara . l-imħabba t'Alla, kien jghallem fiiiel, tigi l-imhabba lejn mihna; infbagħad .iejn (ġisimna, u wara. lejn. ix-xirka tal-bnedmin. Kunna tinsab bħala mistiedna fuq din i-art-u għandna d-dmir li nħob- buha u . ngħinuha (Lev, K. 34). Ngħinuha, : kien; jgħidu hu, billi nagħmilu egħmejje, tajba u nwas- sluna fil-ħajja ta' dejjem. Inħob- bu lil ġisimna, billi nżommuh nadif u safi għaliex huwa ħaġa għażiża bħala egħmil t'Alla u maqdes ta' ruħna. . Imbagħad għandna. nissieħ- bu ma' għajrna kemm fin-niket kif ukoll fil-ferħ. Hekk inkunu ngħinu lix-xirka. tal-bnedmin, għax aħna l-koll ukied Alla wieħed (Tosef. EŻ): Ma hawnx ħaġa oħra, kien jgħal- lem Ħillel, ikrah mid-dnub, għax id-dnub idgħajjef lir-ruħ u joħnoq- ha u joqtolha. Id-dnub jgħarraq lir-ruħ fil-baħar tat-telfien ta' dej- jem. Darba, meta kien ħdejn. il- baħar u ra ħaġra tegħreq; ftakar fil-midinbin u dar lejn l-ixirka tie- għu u qalilhom: ''Din il-ġebla, la riedet tegħreq,. ikoliha. . tegħreq. Hekk jiġri mill-midneb: irid. jegħ- req, u jkollu jegħreq''. ĦAJJA QADDISA .. Ħiilel ma kienx tajjeb fil-kliem biss, bħal. ma kienu l-Farisin, im- ma' kien jwettaq b'egħmilu dak. kol- lu li kien. jgħallem: .Fuq kollox kien bniedem l-aktar ġwejjed. Kien iħobb jgħid lill-ixirka tiegħu: 'Iċ- ċokon. tiegħi hu ġiehi, u ġiehi hu ċ- ċokon tiegħi''. jgħid u jgħallem missietna Sat xawa: UNitrah biċ-ċokon tieghi, sa- biex Alla, jissebbab fija''. Għal hekk Ħiliel qatt ma kien jistħi jgħid li tnissel min-nies foqra mill-art im- kasbra tal-Babilonja. Sa żmien Kri- stu kien għad baqa' qawl fil-Pales- tina. li kien jgħid; ''Oqgħod baxx, bħal ffiilel' (Xab. F'daru Ħillel kien jżomm ħajja l-imħabba lejn għajru. Darba waħ- da martu ħallietu bla ikel, għax kien ġie tallab u hi tagħtu kull ma kienet hejjiet għal żewġha, u għal wieħed mistieden li kellu miegħu. Meta talbet lil żewġha. jagħdira, we- ġibha: ''Li għamilt kien sewwa; dak hu ii ridtek tagħmel'. Fost sħabu kien dejjem iżomm ru- ħu bgħid mit-taqsimiet tal-politka. Kien dejjem iħeġġeġ lin-nies: biex jaħsbu f'ruħhom u jħarsu l-Liġi. ''Il-ġisem sar mid-dud u dud jarġa' jsir; imma r-ruħ tibqa' għal dej- jem'', kien iħobb jgħid. Ħillel miet għaxar snin wara 'li twieled Kristu. ' Hu miet imma. is- mu baqa' ħaj u- tagħlimu għadu jiddi fis-sbuħija tiegħu. L-ixirka' tiegħu, l-aktar wieħed jismu Joha: nan Ben Zakka, fettxew: li jwettqu dak li għallimhom l-imgħallem, u ħafna drabi Johanan kien. ifittex iberred il-mibgħeda bejn l-aħwa' Lhud u l-ġlied mar-Rumani. Dnub li l-ixirka. tiegħu ma, għarfux kol- lha. t-tagħlim ta' Ġesu, li kien jix- bah bil-bosta lit-tagħlim tal- az lem tagħhom.