peŻj ĠER -109- — A EX VGTO U WEGĦDIET MINN RAFEL BONNICI CALI Jekk niehdu l-ghadd tal-knejjes li fihom fadal xi' 'ghot- jiet tal-weghdi, mill-ewwel nindunżif, li meta ma kienx hawn kumii tajiet ta' traffiku, 'kien hawn knejjes: meqjusa bhala santwarji f'KULL- naha tal-ġzejjer taghħa; minn dawn fadàl tal- Mellieha, ta' Haz-Zabbar, Tal-Herba(f'Birkirkara) ta' Duna, (fir- Rabat), u ohrajn, kollha bl-isem tal-Madonna, bhal ma huma l-Madonna tal-Karmnu, tal-Mensija, tal' l-Isperanza, tal-Prov- idenza,-tal-Miraklih,' tal-Ghar, u phrajn, ' F'Ghawdex hemm tal-' Qala, u ta' Pinu, : : Bafu li kien hemm ohiajh li 'tilfu il-għadd tal kwadri zgħar tal-lieghdi, maghrufa. ahjar bhala tal-Ix-VotĠ, u' maghhom tilfu wkoll iżisem li'kellhom tal Santwarjui — Dan ġara; 'minhabba ' li it-rettufi ta' dawn il-knejjes zbaljaw meta warrbu dawn il-7 kwadri tieghdi, bl-iskuza li dawn ma' kellhomx siwi tal-arti. Bosta minn' dawn il-kwadri- -weghdi, thallew jinqerdu, u maghhom : inqerdu pagni tal tistorja ta' missirijietna, ghax dawn'kienu ' juri xeni u (grajjiet ta' niket jew ferh mill- ħajja tat kbljum, ' li fihom konna naraw id-drawwiet fl-ilbies, ghamaratal-djar, ghodod, snajja, u Kiejjeg ohra ta' l-imghoddd, ' Fihom konna fans aw mohh il-poplu, it-twemmin u t-tama li kellu, waqt li kien ihabbat wiccu mal-gwaj, max-xorti haxina tal-mard, dizgrazzji u ghawg iehor, Barra mit-tpingija hazina jew tajba, li kienet bizzejjed biex turi dan il-ghawg, il-kwadri weghda aktarx kien ikollhom maghhom ukoll kitba qasira, li turi l-isem ta' min għamel il- weghda, bid-data u lżistorja ta' dik il-grajja. Il-kitba kienet aktar miktuba. bit-taljan 3. 'ghax dan kien l- ilsien tal lamministrozzjoni. tal-Gvern i tal- -Knisja,.. sas-seklu li hareg, u ghadd gmielu ta'- ezempji i għad pistghu naraghom fis- santwarji li fadal, Ir-retturi. tas santwarji, hemm bzonn li. jifhmu li dawn il- kwadri weghda humà l-isbali tizjin tal-knisja, tizjin wisq aktar siewi mid-damaski :u irhamijiet li. jistghu jinxtraw bil- flus kull meta wiehed irid, ihma dawn l-oġġetti tal-weghda ma jinxtrawx, u ma ssibhomx meta trid; dawn saru f'waqthom biss, frott tac-cirkostanzi li sab Nihom poplu msejken mahkum mill- mard, disgrazzji u ghawg iehor. : Il-poplu, fidil għat-twemmin tieghu, ried. juri. qalbu meta heles mill-marġ, tempesti, dizgrazzji fuq l-art, u grajjiet ohra li kienu. jnikktuh, Dawn il-kwadri weghdi kienu il-isbah sfog ta' hajr lejn il-grazzji li nqalghu ghat-talb lill-Ajla bil-ghajnuna tal-Madonna u tal-qaddisin, kif jidher fil-kitba fuq l-istess kwadru jew ghotja ohra, : jew ghotja' ghira għandha tfakkarna li l-ghonja aktarx kienu jaghtu flus jew 'oggetti tal-fidda: jew deheb, jwaqt' li hadd- iehor kien jaghti' xema', zejt, u hwejjeġ ohra ta'l htiega ghas- ' santwarju, 'Kienhemm min jaghti bastun jew krozzi wara li helsu minn mard fis-sieq, tbintorini wara' l-ugigh tad-dahr, habel di salva lill-xi hadd mill-gharq, xabla li wiehed biha heles mill-għadu, metalji, ibiesi, u. hwejjeg, ohra li jfakkru . l-qaghda nweghra li wiehed kien: fiha, Xi nisa kellhom ukoll id-drawwa li jaghtu xi deheb li bih kienu jizzejhu, xi gizirana, labra, curkett, imsieket; ohrajn kienu jaghtu forkm tal-fidda ta' idejn, saqajn, ucuh, widnejn, jew figura shiha ta' bniedem, tarbija fil-fisqija, , rgiel jew nisa gharkubtejhom, li kienu jinxtraw mill-argentiera bi ftit flus, imma ma kellhomx lizvanta gg li jithassru biz-zmien, bhalma kien jigri lill-kwadri-wegnda, Dawn il-forom kellhom it-tifsir tagħhom; nghidu ahna; forma ta' id, sinjal car ta' mard fid-dbigh, u l-istess nghidu għall-fornm l-ohra. Kienhċim min jaghti: forma ta' qalb, mhux ghax mżrid b'ġalbu, imma ghax kellu xi mard. iehof tar-ruh jew tal-gisem, mard li ja riedx juri x'kien, , — Il-foqra kienu wkoll sahu mezz kif juru l-istess haga — bhal-dawk li kienu jimtru il-forom tal-fidda, Dawn kienu jixtru jew jaghmlu b-idejhom stess; forom. tax-xengha, ta' saqajn, idejn ecc., li-ftit li żejn fadal minnhom fis-santwarji taghna, Ta' ġrin inajjar lir- retturi tas-santwarji, li jghozzu fl kull ghamla ta' ex-voto, kemm jekk huma tal-fidda, u kottm jekk huma ta' materjal iehor, bhall-krozzi, bsaten, hbula, injati, xemgha, ecc., imma fuq kollox jippreservaw il-pitturi li jfakkru fil-grazzji, ukoll bil-kitba, ghax dawn huma l-ahjar xieda tal- weghdi, Ikun ukoll haga flokha, jekk jingabar kollox fi ktieb, imqar f'manoskritt, kull oggett, bil-kitba u l-istorja tieghu, bhalma ghamel il-kappillan Dun Guzepp Zarb, illum Monsinjur, li kollu hegga, gabar gabar kull haga tal devozzjonili sab fis- Santwarju tal-Madonna tal-Grazzji f'Haz-Zabbar, nizzel kollox fi ktieb u stampah, u kompla gabar kollox f' KUZEW maghqud mal- ''kmisja,. bhalma hemm go santwarji ohrajn barra minn Halta, nghidu àhna dak tal-Madonna ta' Pompej. F'dan l-artiklu qasir, jixraq ki nghidu xi haġa dwar il- weghdi għamla ta' talb, pellegrinaggi, zjarat, u ghomil iehor, bhal ghotja ta' karita mal-fogra, istituti ta' l-iltiema, ecc, L-awtorita' tal-Knisja, meta tat xi hemm nazzjonali, bhal xi pesta, gwerra, jew gwaj iehor, aktarx li ghamlet weghda ta' pellegrinagg ta' penitenza, bhal fil-kaz ta' San Girgor, meta l-isqof jitbaq mill-kattidral ghall-knisja taz-Zejtun, imma l-bniedem individwali aktarx kien jimxi minn daru, sa xi knisja mbeghda, fejn jaghmel zjara, u jaghti hajr l-Alla. ghall- grazzja li jkun qala', Nghidu ahna, nies tal-Kottonera u l- inhawi, aktarx li kienu jaghzlu jimxu sas-santwarju tal-Mellieha waqt. li dawk ta'l nhawi ohra kienu jaghzlu li jimxu sa dak ta' Haz-Zabbar jew knejjes ohra skond is-sahha ta' dak li jkun, Mbaghad kienet dahlet ukoll id-drawa tal-mixi mis-sinjuri hafja, gara purċissjonijiet tal-Gimgha l-kbira, tal irgiel jerfghu is-slaleb jew il-vari, jew ohrajn irixekklin minn-ktajjen tal-hadid wara l-isteġs vari ta' din il-Burċissjoni hekk devota, ii ci Ma -dajn id-drawwiet jistghu jinghaddu wkoll dawk li jiehdu fliexken zaghar biz zejt mill-lampiet. tas-sentwarji, biex jidilku fejn ikunhemm l-ugigh, jew dawk li jiehdu l-ilma tan-nixxiegha mill-ghar- tal-Midonna tal-Mellieha biex jixorbuh flok medicina :' ghall-fejqan taghhom, l Nagħlaq. billi nghid li dawn m'humiex dpżinriet taghha l- Maltin biss, imha ts' kull' poplu iehor li jsib ruhu mahkum mill-bizgha; u ma jibqaghlux ghajr it-tama fil-hanin Alla;