X'niftakar f'Raħal Ġdid Pjazza Paola - Pjazza ta' Nostalġija Mela fil-faqar tiegħi nipprova nikteb fuq l-imgħoddi, fuq li niftakar f'Raħal Ġdid, nagħmlu bi ftit tal-biża', u forsi miniex ta' ċertu livell ta' skola. Perċ nagħmel kuraġġ kbir għax naf li ġewwa qalbi, Raħal Ġdid, għandu post għalih. Kien għalhekk li jien nipprova nfakkar dak li għadda minnu Raħal Ġdid, cioċ minn kif nafu jien sa issa. Kelli inkoraġġiment minn ħafna, anzi kienu dawn il-ħafna li talbuni biex nikteb iżjed. Bla dubju jekk inħalli l-pjazza ta' Raħal Ġdid barra, inkun qiegħed nonqos bil-kbir kemm lejn ix-xjuħ u aktar lejn iż-żgħażagħ, kif ukoll il-parruċċani ta' għada. ' Kien eżatt fl-10 ta' Frar, jien qomt fis-6.00 ta' filgħodu biex bħalma nagħmel is-soltu mmur nisma' l-quddies biex għall-ħabta tad-9.00am inkun d-dwana fi triqti lejn l-Awstralja. F'din il-ġurnata kont ilbist il-qalziet twil għall-ewwel darba u kienet l-ewwel darba li kelli 15-il lira fil-but. Fuqi għall-ewwel darba lbist 'raincoat' li din tagħthieli Mrs. Grimm, Ingliża li kienet toqgħod ħdejna ċioċ fi Triq San Ġużepp. Konna vera magħqudin ma' dawn in-nies. Il-vapur ħareġ mill-port għall-ħdax, qbadna t-triq lejn il-Greċja biex minn hemm ngħabbu xi emigranti. oħra. Aljenat kif kont biex insib posti, l-ħin lanqas rajtu għaddej, imma xħin dalam ħsibijieti INATTU. fuq id- dar u fuq sħabi li żgur kienu qegħdin jippassiġġaw fil-pjazza. i għax ftakart f'dak li kont tlift. Forsi taħsbuni li qiegħed semigrant hija tqila aktar milli taħseb, u għalhekk illum irrid if kienet għalina ż-żgħażagħ ta' dak iż-żmien. j għalina ta' dan ir-raħal, kienet fejn konna ngħaddu l-ħin tagħna wara jum ta' ħidma j jew l-iskola: Ġuvintur, xebbiet u anki miżżewġin kienu jagħmlu siegħat jimxu minn quddiem il-każin tal-banda sa quddiem il-ħanut tax-xorb illi Ilum floku nsibu l-Każin tal-Hibs. Il-pjazza tagħna kienet tkun filgħaxija. Nista' ngħid li kienet tkun mimlija daqs Triq ir-Repubblika fil-Belt Valletta. Kif diġà għidt qabel, fil-pjazza kont issib ġuvintur, xebbiet u anke minn barra r-raħal, bil-ġuvintur jgħaddu l-kummenti biex jaqbdu ma' xi namrata u meta dan iseħħ kont tinduna għax magħhom kont tara xi tifel biex Soċ. jieħu ħsiebhom (għax qabel hekk kienet il-moda). L-ebda namrata jew għarajjes ma kienu joħorġu waħidhom imma ma' xi ħaddieħorl Il-pjazza dak iż-żmien kienet ukoll mimlija ħwienet tax-xorb, mimlija bin-nies, l-aktar Ingliżi jew Amerikani. Barra minn dawn il-ħwienet fil-pjazza kont issib funtana sabiħa li kienet tgħaxxaq lil min jaraha. Illum din il-funtana tinsab fil-Palazz il-Belt Valletta. Minnha kienu jixorbu ż-żwiemel. Fil-pjazza kont tista' tara wkoll erba' gabbani tar-ruġġjata, bil-bankijiet u s-siġar fuq iż-żewġ naħat tal-bankini biex xi żewġ maħbubin setgħu juru mħabbithom kienu jmorru fl-imwarrab. Fil-fatt id-daħla tan-naħa tal-ground 'Pace Grasso' kienet ukoll mimlija bi knaten fejn kienu jistgħu joqogħdu bilqiegħda, jinnamraw. Bla tlaqliq nista' ngħid li l-ġuvintur minn barra r-raħal iżżewġu tfajliet minn raħalna bis-saħħa ta' xi mixja madwar il-pjazza sabiħa tagħna. Forsi min għadu żgħir jista' jara xi ħaġa impossibbli li din il-pjazza kienet tkun mimlija daqs kemm qiegħed jgħid Toni. Iva, kienet tkun mimlija u bħalma għidt qabel kienet mimlija ħwienet tax-xorb li kellhom negozju tajjeb, għax bħalma jgħid, Raħal Ġdid kien ikun mimli baħrin u suldati Ingliżi. Kienu ħafna l-familji li biex jaqilgħu xi ħaġa żejda kienu jikru s-sular ta' fuq ta' darhom lil dawn in-nies. Magħhom, dawn kienu jsiru familja waħda u kien hawn min iżżewweġ barrani. Magħhom konna ngawdu kemm fi flus kif ukoll fl-ikel u xorb. Fejn hu dak il-ħobż (Slice Bread) li huma kienu jġibu mingħand in-N.A.AFI (bħal supermarket għan-nies tal-Airforce u n-Navv). Jien ngħid għalija li diġà kont naħdem, kelli biss nofs lira fil-ġimgħa, tista' taħseb kemm kien ikolli flus fil-but. Li kien imur tajjeb miegħi, kien ċertu d-Dabdabun. Dan kien jarma eżatt fejn illum hemm il-'bus stop'' b'karettun kollu ħelu, ful jew karawett. Forsi konna nieħdu xi tazza ilma minn tal-gabbana li kienet tiswa sold (1c) u li kien jibqa' għat-'talkies.' F'dan ir-raħal kien hawn erbgħa. Wieħed minnhom kien miftuħ, l-uniku wieħed f'Malta u dan kien jinsab preċiż fejn illum hemm il-Każin tal-Partit Nazzjonalista. Miegħu kien jagħmel ukoll biċċa mis-suq li qabel kien kollu garaxxijiet tal-karozzi. It- 'talkies' li kien hawn kienu l-'Vicerov' ġewwa Triq Ħaż-Żabbar, it-'Tivoli' fi Triq il- Qalb ta' Ġest, 'Troops Xouth Centre' u l-'Empire.' Biex konna naqtgħu l-biljett konna naħsbu mill-Ħamis. Kienu jsiru żewġ films, wieħed fis-sitta u nofs u l-ieħor fit-tmienja u nofs, imma kulħadd kien irid imur tas-sitta u nofs għax ħafna kienu jridu jmorru d-dar fit- tmienja speċjalment it-tfajliet, għax inkella kienu jsibu lil missierhom jistennihom barra fuq l-għatba. Forsi nhar ta' Ħadd xi pastizz mingħand Sarju (flok Degiorgio Store) fi Triq Ħaż- Żabbar jew mingħand Soler (flok il-Maxims). Tajjeb wieħed ikun jaf li l-kantuniera ħdejn il-Każin tal-Partit Laburista kien ikun hemm pulizija jidderiġi t-traffiku, xemx u xita. 'il fuq mill-Każin tal-Hibs, kien hemm każin ieħor bl-isem ta' Recreation Club fejn wieħed kien isib billiards biex iqatta' ftit ħin jilgħab. Fejn l-ewwel semmejt li kien hemm teatru fil-miftuħ, fin-naħa ta' fuq tiegħu kien jintuża minn xi għaqdiet bħaż-ŻĦ.N u anke t-team tal-Hibs kien jagħmel użu minnu. Dan il-post kien jikkonsisti f'żewġ kmamar, waħda ħanut tax-xorb u l-oħra għall-billiard u l-kumplament tal-bitħa. Fuq il-faċċata fejn illum hem iċ-Ċentru Ċiviku, min-naħa tal-Każin Nazzjonalista saċ-Ċentru tas-Saħħa kont issib joqogħdu xi familji, ħanut taż-żebgħa (Peppinu) u fin-nofs kien jinsab il-Każin Nazzjonalista. Il-Każin tal-Partit Laburista kien fuq iz-zuntier in-naħa ta' Triq il-Knisja. Fejn it-taraġ tal-istess naħa, kien hemm barbier li fl-aħħar żminijiet kien sar l-ewwel barbier f'Malta li beda jagħmel ix-xagħar lin-nisa. Fejn illum hemm il-Mid- Med Bank kien hemm ħanut tal-inbid u nista' ngħid li fil-ħamsinijiet kien sar l-ewwel fergħa li bdiet iġġib il-gass fiċ-ċilindri — Pippi gas tas-Sur Salv Bezzina. Il-pjazza tagħna tat sehemha fil-bini tal-knisja, fejn fiha kienet issir tombla kbira li għalija kienet tattendi folla kbira. Il-premju kien ikun ta' mitt lira u somma bħal din, dak iż-żmien kienet fenomenali. : Il-pjazza ta' Raħal Ġdid għalina li noqogħdu f'dan ir-raħal hi xi ħaġa prezzjuża. Hemm ħafna iżjed xi tgħid imma fil-faqar tiegħi ridt nagħti stampa ċara kemm nista' biex lilna ġibilna nostalġija tal-imgħoddi u liż-żgħażagħ ikunu jafu kif kienet u kif konna ħin fil-pjazza. el nagħlaq irrid ngħid li f'xi teatru fir-raħal tagħna kienu jsiru ballijiet kbar fil- anke l-Ħadd kienu jsiru tnejn, wieħed fis-sagħtejn ta' waranofsinhar filgħaxija. Dawn it-tnejn kienu jkunu daqshekk mimlijin li lanqas ħod: . : Kemm kienet ħajja mod ieħor, kemm konna kuntenti u ferħanin. Illum dik il-ħajja nappreżzawha ħafna, konna magħqudin tassew. Ftit u xejn niftakar argumenti fil-pjazza, imma biex tassew tara lill-Pawlisti magħqudin kont trid tarahom meta jilagħbu l-Hibs u s-St. George's (ta' Bormla) ta' tliet diviżjonijiet ġewwa 'Pace Grasso'. Din kienet tkun logħba football mill-aktar akkanita. Il-logħba ma kinitx tispiċċa hemm, għax wara kulħadd għal Triq Bormla. Il-laqgħat ġenerali fil-Każin tal-Hibs kienu jattendu numru ta' sostenituri u ġieli rajt storbju peress li d-dilettanti kienu ħafna. Fuq kollox dak iż-żmien il-passatempi kienu l-football, festi, żfin (ballroom), 'talkies' u kien hawn xi ftit li kienu dilettanti tal- muturi. Ngħid għalija u ħafna ħbieb kull ma stajna nagħmlu hu, li nikru rota mingħand Businna, xelin (5c) is-siegħa. Hemm ħafna x'wieħed iżid fuq il-pjazza u kif konna ngħaddu l-ħin ħieles tagħna, imma Soċ. l-aktar ħaġa li għadni niftakar kuljum, għax fil-fatt ngħaddi kuljum minn fejn dari, kienet il- famuża arkata li tat l-isem lil Triq l-Arkata. Għalija din l-arkata ġiet mibnija minn De Paola stess. Min jaf kemm nies u bhejjem stkennew taħtha, speċjalment fix-xita. Fuq din l-arkata kont issib żewġt ikmamar kbar. Bħalma jidher illum, din l-arkata kienet tinsab fejn dak li kien it-'talkies' il-miftuħ u l-Każin tal-Banda. i Meta fis-sittinijiet beda x-xogħol fuq iċ-Ċentru Ċiviku, nieta twaqqa' t-'talkies' il-miftuħ, min fil-fatt waqqgħu ma ħax ħsieb l-arkata, dan seta' sar jew min jheddu jew kumbinazzjoni u ma ħasibx li din tista' ċċedi. Niftakar li din waqgħet matul il-lejl wara xita ma taqta' xejn. Fin-nofs ta' din l-arkata kienet tinsab l-arma ta' De Paola. Tassew dnub illi din l-arkata qatt ma ġiet restawrata, forsi għax ma kinitx tinsab il-Belt jew ir-Rabatl. F'dawn l-aħħar snin il-Kumitat tal-Banda xtaq li joħloq kuxjenza dwar din u wkoll kien hemm taħditiet ma' xi membri tal-parlament imma qatt ma sar xejn. Xi nies ma qablux li din terġa' titwaqqaf imma Raħal Ġdid mhux ta' erba' min-nies biss, imma nista' ngħid ukoll, li fir-raħal tagħna ftit li xejn hemm interess u ħadd qatt ma pprotesta dwar dan, għad li hemm fuq xiex tipprotesta. Jien nogħxa nikteb fuq l-imgħoddi. In-nostalġija ddaħħalni f'estasi. Meta niftakar fi ġrajjiet l-imgħoddi u nqabbilhom ma tal-lum. X'aktarx niftakar it-tajjeb biss, imma l-ħażin ġieli jieħu xejra oħra u ma jidhirx ħażin jew ikrah daqshekk. Wara kollox jien inħobb nikteb fuq l-imgħoddi, jiġifieri fuq dawn l-aħħar erbgħin, ħamsin sena. Meta fl-1967 saret id-dawra mal-pjazza, din ħadet xejra oħra. Fejn qabel il-pjazza m'għadhiex dik il-pjazza kif kont nafha jien u sħabi tal-istess età. Illum, tista' tgħid, illi t-tfal Maltin ifittxu postijiet fejn isibu diskoteki u ħwienet. Il-ħajja tinbidel imma l-interess lejn ir-raħal qatt m'għandu jiġi traskurat għax wara kollox ir-raħal hu tagħna mhux meta rridu aħna imma s-sena kollha.