Ta' MANWEL F. ATTARD Minn qaddisi nħobb l-animali… Inħobbhom tant li, ingħidha bla taqliq, mingħajrhom ma ngħaddix kif ġieb u laħaq. Mhux għaġeb, mela, li ġo dari għandkom issibu bħal għamla ta' 'zoo' ċkejken. Fih għandi kelba, qattus, fekruna, għasafar — amorin u parrukkett, u sa ħut ta' l-ilma ħelu, Sa ftit ilu kelli wkoll żewġ kanarini, ġmielhom ma kienx jagħmel għajb lill-ġmiel ta' għana li kienu jhennu d-dar kollha bih, imma x'ġataż Wieħed minnhom ħaseb għal rasu u ħarab lejn il-ħelsien tal-beraħ għax ippreferih minn kull ikel bnin u għożża li jsib ġo dari; l-ieħor spiċċa ħajtu ġo żaqq il-qattus tiegħi li dak in-nhar kien bil-ġuħ sew. Xi smin ilu kien ikollna wkoll bosta fniek u tjur bħal tiġieġ, papri, dundjani u fargħuni wkoll. Imma billi dawn it-tjur kollha kienu jridu ħafna xogħol ta' għalf u tindif — biex ma nsem- mux l-ispejjeż li ma kinux żgħar — allura kellna kontra qalbna nneħħu u nagħlqu dis-sezzjoni taz-'z0oo'. Ma' dawn kollha mhux ta' min iħalli barra l-geġwiġija bla għadd ta' nemel ta' kull għamla, ċen- tup'ed, ħanżir l-art, bugħarwien, gremxul u wiżgħa (dawn huma l- 'kukkudrilli' tad-dar) li b'a mistiedna u bla xejn milqugħa xorta jgħammru u joktru ġoż-'żoo' l-ieħor miftuħ — mhux,uffiċjali — tal- bitħa u l-ġnien tad-dar. Arka sħiħa ta' Noel Irrid ingħid li f'dan id- dominju ċkejken ta' dawn il-ħlejjaq kollha li għandi — li jimxu, jit- kaxkru, igħumu jew itiru, il-kelba tiegħi hija mingħajr xen dubju s- sultana, Dan it-tron u l-kuruna li jmorru ma' dat-titlu hija marret tirbaħhom bis-saħħa tal-fedeltà li dejjem urietni u ta' l-intelliġenza tagħha. Il-kelba għandha mas-sitt snin il-lum, a ilha mal- ħames snin għandna, Id-daqs tagħha la huwa kbir u lanqas żgħir. Il- pil tagħha hu folt daqs ta' nagħġa, kif tixhed il-qabda suf li tħalli fl- art meta, ta' kull sajf, inġiżżha. Imsejkna, tħossha wisq is-sħanal Għax għandi ngħidilkom li dil-kelba aktar għal qaddisha x-xitwa għax hi'a ta' nisel Skoċċiż, Għalkemm dak is-suf jew pil kollu in-natura ħanina ħasbet sew biex tħarisha mix-xtiewi jxoqq l-għadam ta' l- artijiet tat-tramuntana, Imma… ftit li xejn x'aktarx marret tħabbel rasha din l-istess natura għall-fatt li klieb ta' din ir-razza setgħu jiġu meħuda — jew imnissla — fil-pajjiżi aktar sħan, tan-Nofs in-nhar, bħal Malta tagħna. Mhux sewwa, hux hekk7 ħeqq, kelli naqa' (kburi tant jien minn xi daqqiet fi ħwejleġ bħal dawnl) biex nagħmilha ta' bar- bier ta' daqsxejn ta' annimal… Kieku ntfajt għas-sengħa għan-nies 48 IL-MALTI kont indabbar xi sold għax illum qatgħa xagħar trid fuq żewġ xelini għaliha. Hekk ma ndaħħal xejn u x-xogħol nagħmlu xorta waħda. U ma niddarrasxi Għax saħansitra għal annimal tinġibed: Hekk nagħ- mlu l-bnedmin. Kif inġbidt jien. Niftiehmu ġmiel partikulari dil-kelba, Foxl, ma għandhiex. Id-dar insib min ta' xi kultant igħidli. ''Imma x'inti tara f'din l-imbierka kelba Għax ma teħlisx minnhaf'' Jiena nħallihom igħidu… Jiena nsibha ħlejqa ħelwa. Il-buda ta' pilha folt u nnuk- k'at — meta tkun nadifa, għax bħal xejn titħammeġ u biċċa xogħol cħa mhix żgħira taħsilha, it-tferfir ferrieħi ta' denbha pjuma, dik il- frenza kollha. nokkli wkoll li bil-kemm il-kemm tħalli jidhru par għaj- nejn kannella kbar u intelliġenti l-ħin kollu 'żebbġu 'l hawn u 'l hinn, afli ma jistgħux ma jiġbdukx anki lilkom. Aktar minn bixlitha tiġbidkom għandha mġibitha. Imbagħad tgħ'd, din Foxl, il-kelba Skoċċiża tiegħi, wkolll kif taqraw din li sel- je: nirrakkonta tkunu ti-tgħu taraw kemm huwa minnu dan. Oħroġ il-għaġeb, kull meta nkun sejjer għax-xogħol jew xi mkien ieħor barra donnha taf. Għaliex ma tagħtix is-salt biex toħroġ miegħi bħal meta neħodha xi mixja ġol-kampanja. Le, xejn minn dan, kuta kuta twassalni sal-bieb ta' barra tiffissa ħarsitha fuqi bħal biex turini li qed tifhem, tinduna li fejn sejjer jien hija m'għandhiex għalfejn tiġi. Tiġi x-xogħol) UEhhl' Qisha trid tgħidli, 'Ix-xogħol għalik… Aħna l-klieb ma naħdmux tafxl' Imbagħad titfa' denbha 'l isfel waa tferfira ħafifa ħafifa, għamla ta' tislima ta' kuljum, tas-soltu, mhix nieqsa mid-diżaffpuntament, U tbewweġli ġewwa. Min naħa l-oħra tgħidx kemm togħla bil-ferħ u tinbaħ — id-dar iddamdamha bl-inbiħ qawwi tagħhal — kull meta nasal id-dar wara jum xogħol barra. Xorta togħla ferħana miegħi jekk nidħol id-dar wara biss siegħa jew tnejn barra, Hekk magħmula — dejjem, kullum hekk tagħmel, Dik il-merħba sinċiera — niftakru li l-klieb ma jafux, ma jħobbux juru ħaġa b'oħra, il-bniedem biss jinqala' sew biex jagħmel danl — ma tafx tiċħadhieli. Meta, imbagħad, nerġa' lura d-dar b'xi għamla ta' pakkett taħt abti jew f'idi, mal-merħba jmur naqra waħda interess ukoll, m'hemmx għalfejn ingħidu wisq. Tarma ddur u tħuf madwari, ixammem u xxammem, tiġri 'l quddiem ġewwa u tarġa' lu:a lejjo b'ġirja waħda, tinbaħ tinbaħ, u ma tiskotx qabel tara jekk inkunv ġibt xi ħaġa tgħodd għaliha. Kemm tifraħ jekk inkun tas- sew ġibtilha xi ħaġa tajba mis-suql Daqstant ieħor trabbi l-geddum jekk wara kollox ma 'kun hemm xejn, Meta nkun id-dar naqra, nikteb jew nagħmel xi ħidma oħra tin- tasablek fl-art fejni u b'xebgħa għasluġ ma titħarrikx. Billi qiegħed fejn il-bieb ta' barra ma tistax tisma' l-qanpiena ċċenċel għax tarma tinbaħ ħdejn il-bieb u nistħajjilha qisha sentinella, trid tkun taf min .ġie, għalfejn ġie, kolloxl Għall-ħbieb u ta' ġewwa ma tgħid xejn, tħallihom igħaddu, merħba bihom, imma għall-istranġieri ew għal dawk li tarahom rarament ma jkollha u ma turi xejn ħlief korla klu- bija u — kieku nagħtiha l-lala xi gidma wkoll… Ħ'ief mela biex tara min ikun ġie fejni toqgħod ħafna miż-żmien tagħha, Imma qed nif- takar hemm ħinijiet oħra li jġegħluha tħallini. Jekk, ingħidu aħna, min-naħa tal-kċina taħbat ixxomm xi ħaġa tfuħ iżżejjed, bħal ħut jin- xewa, xi fniek jew xi serduk għall-qatla, iva, mela, ma narahiex aktar sakemm dik it-tentazzjoni gastronomika tibqa' tħajjar lil snienha jqarmċu u lil żaqqha, Kelba hi u żaqqieqa kemm tridha, Wara li tkun x'aktarx bewqet żaqqha terġa' għal ħdejja u hemm tibqa'… sa- kemm… X'inqala' issaf Ara kif ħarġet sparata mill-kamral Xi qattus barrani mar iħabbar il-preżenza tiegħu fuq xi ċint tal-bitha bil-misħuta 'Mjawl Mjawl' tiegħu li tmarrad il-widna mhux biss ta' kemm-il kelb hawn fid-din'a imma ta' kull bniedem minn xi daqqiet. Tobgħodhom wisq lill-qtates tal-barranin — għax ma' tagħna ħbieb ħafna u jiftiehmu daqs l-aħwa tant li saħansitra tħallih jorqod fl-istess kaxxa komda tagħha u ġieli ċċedilu xi ftit mill-ikel merfugħ għaliha, l-aktar jekk ma jkunx tant jogħġobha jew ma jkollhiex wisq aptitu… Lill-qtates l-oħra, kolha ma tistax u ma tridx iġġerraħhom. Il-ħinijieet ta' fil-għaxia tax-xahar ta' Jannar — qabel naqfluha għal matul il-lejl — dik il- qatgħa xjafek ta' qtates jingħu, jiġġieldu, jiġru wara xulxin ibaqbquha wisq u jherrulha saħħitha. Tridu, taraw b'liema qilla tibda tinbaħ għalihom, tiggranfa u togħla kemm tiflaħ mal-ħitan, Għajnejha jta'ru x-xrar bil-mibegħda għalihom. Ftit li xejn jagħtu kasha madankollu, dawk il-misħutin mill-għoli żgur li fih ikunu għax jissoktaw bħal qabel jew aktar, Imma, x'waħda din, ħoll xagħrek u ġib iż-żejt jekk xi wieħed minnhom jiftillu: jinżel 'ew jaqa' fl-art u jkun hekk iblah jew artab li jħalliha taqbdu għax iħallas il-laħam: ikun kiteb il-kundanna tal-mewt tiegħu. Hekk ġara jum fost l-oħrajn qatlet qattus ta' wieħed mill-ġirien u ġellditna. Bħalli kieku kelli xi ħtija jient Min qal lill- qattus tal-ġara jinżel ġol-ġnien tagħna' Kielha u kien ħaqqu, jibqa' dej'em bejnietna… Il-qattus xiħ li għandi — u li diġa kont semmejtil- kori — min-naħa tiegħu, ġellied mill-iprem u newwieħ xejn anqas, meta jara lill-kelba fil-qrib, irabbi naqra ta' l-arja żejda wkoll. Juri ruħu aħrax daqs pantera tal-ġungla u tarawh lest jistieden għal taq- tiegħa għall-mewt — grif u gdim kollox igħodd — lil kull qattus ieħor li hawn fuq din l-art: imbasta kemm jista' jkun qrib fejn tkun il- Għax għalih hi trid tkun l-aħħar kenn, Għadu kbir ieħor li għandha l-kelba tiegħi u li tiegħu l-qattus huwa minn kulħadd meqjus bħala l-għadu proverbjali huwa l-ġurdien Id-dar ma tinsabx toqba li hija toqba li ma tarax lil Foxl ixxommha u bħal tisamma' ġo fiha, u b'idejha, jew aħjar saqajha ta' quddiem, 50 IL-MALTI ma, tferkixhiex b'kemm ħila għandha. Meta ninzerta naraha tkun qisha trid tgħidli: ''Għandna l-ġrieden hawnl Afli m'inix sejra żball u mhux la kemm tmerini lili. Hemm xi wieħed 'il ġewwa. Qiegħda nxommu. Inti ma tistax itarah mill-għoli li int. Imma jiena qiegħda naralu għajnejh ċkejknin jibbru. Ah, li kieku jiġi taħt idejja nagħmil- hielut'' Nifhimha jien bħal ma hija tifhem it-tweġiba bla mitkellma tiegħi għax tispiċċa biex tikkonvinċini. Imma naraha titħabat hekk donnu għalxejn, f'ħarsti taqra l-konklużjoni tiegħi li ma sejra tagħ- mel xejn għax il-ġurdien, kif igħid il-Malti, mhux ta' subgħajh f'ħalqu, mhux sejjer joħroġ bħal nagħġa għall-midbaħ tas-sagrifiċċju, Darba iżda, mort imqarraq. Isimgħu din il-ġrajja li naħilfilkom li hija kollha. kemm hi minnha. Lejla waħda fil-għaxija, jiena u tad-dar inkunu minsubin fuq il-mejda niċċenaw. Dak il-ħin il-kelba — bil-qattus ta- għna ħdejha 'għinha palata — kienet tgħasses u tferkex b'kemm saħħa għandha taħt garigor qrib il-kċina mhux bogħod wisq minn fejn konna qegħdin, Is-soltu tagħna dan u aħna l-akbar ħsieb tagħna, konna mitlufin immaxtru l-ikel u nitħaddtu. Waqt minnhom inħsadna nisimgħuha tinbaħ aktar bil-qawwi minn dari waqt li ħarġet tiġri ttraxxnata għal ġol-kċina, Waqafna mill-ikel u x'naraw/ Ġurdien mill-kbar griż sewdieni u ftit u xejn muswaf kien ħareġ mill- moħba tiegħu — jew għax ma felaħx bil-ġuħ tul dak l-assedju epiku annimalesk, inkella biex jisfida l-kelba u jaqta' ż-żarrda darba għal dej- jem — u kien wieqaf imrekken kif kien mill-kelba min-naħa u l-qattus mill-oħra, Bqa'na lkoll miblugħin inħarsu ħalli naraw x'ser jiġri. Ma kienx xi ġurdien ta' aħrab u iġri, xi beżżiegħ, tant li kien waqt minn- hom wieqaf fuq saqajh ta' wara b'dawk ta' quddiem lest biex jiggran- fa u jqatta'. Għal ftit kemm il-kelba u kemm il-qattus baqgħu msam- mrin fuq il-post jaraw il-ġurdien x'sejjer jagħmel. F'temp ta' sekonda, il-ġurdien jew far (għax hekk kien) ra li nien jaqbel jissielet mal-qattus għax kien jittama li jġibu jew ta' l-anqas jiżgiċċalu. U hekk kien tas- sew: il-qattus, quddiem il-ħruxija ta' far ħajtu mdendla b'xagħra, beża', u rtira. Il-ġurdien kien jaħrab żgur mhux forsi li kieku l-kelba meta rat dan ma ntefgħetx għal fuqu bħal riefnu jew sajjetta — xi ħaġa hekk, nistħajjel — u bid-daqqiet ta' snienha fuq il-kozz t'għonqu ma ħallitux mejjet fl-art, magħrgħar f'demmu ;baqbaq, f'kemm ilna ngħidu. Imbagħad xammitu tnejn u ġiet bħallikieku tistrieħ fejna, b'għa'nejna issa lejna u issa lejn il-vittma tagħna. F'għajnejha bħal bdejna aħna lkoll kemm konna naqraw messaġġ — ċar għal min sata' jifhemha daqs il-messaġġ ta' gratitudni li tista' taqra fuk wiċċ. tifel msejken meta teħodlu r-rigal sabiħ. tal-Milied li qatt ma stenna, Bħal riedet tgħidilna, ''Il-lum ħlistkom minn għadu aħrax, minn biċċa Ara kemm jagħmel ħsara far bħal dakl Kemm mikrobi jista' jġorr ġo dak pilu moqżieżl: Ħaqqnix prosit Niswiehx dak l-ikel li tagħtunif Jisgħobbikomx issa tal-kura li tieħdu tiegħiż Tarawx li l-Iċenz'a tiegħi ma tħallsuhiex ta' xejn'. Dak in-nhar bħala premju, niftakar, ftaħnielha kaxxa laħam u ta'nihielha kollha flok parti minn- ha bħas-soltu. U kemm kilitu bil-qalbl Hi laħam tħobb — mhix belha — l-għadam tħobbu għax ma jkollhiex ħaġa oħra kultant. Lill-ġ:ieden toqto'hom jew tikkaċċjahom biss, tikolhom le… Dal-ħin, il-kelba qiegħda fl-art fejni tilgħaq kull żiffa li tgħaddi minn bejn il-bwieb. Ftit tista' tobsor li qiegħed indommilha ħannieqa li, ingħiduha kif inhi, tixirqilha. Għalkemm annimal, kieku qatt ton- qosni f'xi ħaġal Kelli ħbieb li xi darba jew oħra naqsuni, li fo:si wkoll patiewli l-ġid bid-deni bħalma jisruċċiedi li kulħadd wisq drabi. Imma cnestament nista' niżgurakom li l-kelba tiegħi — qatt ma wrietni in- gratitudni taħt xi għamla jew oħa. Minn xi daqqiet hi'a tonqos — forsi tħammeġ xi mkien l-art, tqaxqax xi għadma u tħalliha mas- saqajn u ħwejjeġ bħal dawn, Imma, mhux biex nagħdirha, dawn huma affarijiet żgħar, għamla ta' dnubiet 'venjali' li ebda sid ħanin ma huwa sejjer jaraha bi kbira biex (aħfer wara għajta, ħarsa kerha, u xi tixjira jew tnejn ta' ponn imgħaqqad… Kellu jkun il-bniedem, mogħni bl-intellett kif inhu, li tant u tant drabi jasal biex jilgħabha tat-traditur ta' bniedem ieħor.. Ibda minn Ġuda l-akbar u l-ewwel qarrieqi li ma rahiex bi kbira jbigħ lil Dak li tant mar iħobbu u jis- tmah u nispiċċaw bil-Ġudiet żgħar li ġrew u jibqgħu jiġru mas-saqajn sa tmiem iż-żminijiet, Qatt smajtu li kelb wasal iqarraq, ibigħ jew jibdel lil sidu, jew gidem l-id ta' min ikun temgħu2 Ingħid għalija s'issa għadni la smajt u lanqas qrajt. Fil-waqt li qrajt li kelb, bħal Fide'e (kelb Svediż) ma setax jistabar wara li sidu kien miet u la ried jiekol anqas jixrob sa kemm temm ħajtu fuq qab;u, minn fejn għal xi jiem b'xejn ma ried iżul. Imbagħad naslu biex insejħu bniedem ta' qalb xierfa 'Kelb'l- Dan imnejn sa fen7 Ħalluni f'isem il-klieb kollha fidili li għandna fi djarna, nistaqsi l-għaliex. 'Serp' jew 'tigra' rrid imma 'kelb' le. Dan iżżejjed. Nifhem x'ried ifisser il- Ġeneral de Gaulle, il-P:evident ta' Franza, meta stqarr li aktar ma sar jagħraf u jiżen sewwa x'inhuma l-bnedmin aktar sar jaħmel u jħobb il-klieb. Naħseb li tifhmu wkoll għaliex qal hekk, hux tassew Kull ħabib li għandi, 'ista' forsi jasal biex għal xi raġuni jew oħra jwarab- ni, jiċħadli l-ħbiberija tiegħu, xi wieħed minnhom anke forsi jasal biex ukoll 'ibegħni', jittradini… Nitlob lill-ħbieb jaħfruli jekk qiegħed non- qoshom xi ftit, imma huma ħwejjeġ possibli, Il-kelba tiegħi Foxl — nista' noqgħod moħħi mistrigħ minnha — ma sejra tagħmel hekk qatt u qatt. Ma tasalx. Anqas wara li nfarfrilha xi xebgħa tmiss il-Liġi talli tkun, ingħidu aħna, ħammġet l-art hekk kif tkun għadha tinħasel n anqas /ekk inħalliha bil-ġuħ għal żmien mhux ħażin, U biex ma taħ- sbux li din Foxl hija xi ħlejqa li Malta u d-dinja kif iddur ma tinsabx 52 IL-MALTI oħra bħalha inżid ngħidilkom — għax naf li tieħdu gost tisimgħuha din — li l-klieb li intom għandkom id-dar huma bħal tiegħi u daqs tiegħi fidili, Għożżuhom lill-klieb tagħkom u ftaħru bihom għax għandkom biex. Għax bħal u daqs Foxl li għandi d-dar, nerġa' ngħid, ma iit- tradukomx, ma jpartukomx, ma' ħadd u qatt. Min, imbagħad, ma għandux kelb id-dar nagħtih il-parrir fejjiedi li jfittex iġib wieħed u ma jisgħobbihx. Kif /ista' jkun2 Daqskemm jista' jkun li jisgħobbija jien li għandi lill- kelba Foxi ssaltan fuq il-ħlejjaq li hemm goż-'żoo' domes- tiku ta' darill