Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 75 B GJA RA BTI, Wk T4 il-1 Ti-IĊIAINIAJILI IMRIEZAQ TA' DAWL LI JIKSRU D-DALMA TAL-LEJL - Jagħif vigħini VIULU L ori ke7/2 EA Daħla: Fil-poeżija tiegħu 'L-Aħħar Dawl, il-poeta tan-natura, l-ex President tar- Repubblika ta' Malta, Dr. Anton Buttigieg, igħid li '…Lkreħ il-lejl, u daqs iż-żift sewdiena — is-sema u l-art … ''(1) Fil-Malti għandna l-idjomi ''dlam (ċappa) tista' toqtol u tidfen'' u ''dlam taqtgħu b'sikkina'. Dawn l-idjomi ma bdewx il- bieraħ u meta nħolqu, il-poplu tagħna kien jużahom bi dritt u b'kull raġun. B'kull dritt u b'kull raġun b'riferenza biss għal barra t-triq. Dan għaliex sa minn meta dawn niesna kienu jabitaw fl-għerien u fil-ħġieri (plural ta' ħuġira), fl-imqades u fil- katakombi kienu sapjenti biżżejjed biex ivvintaw l-ewwel u qabel kollox l-imsiebaħ tal-fuħħar li kienu jinxtegħlu bil-ftila tal-marden u bix-xaħmijiet tal-bhejjem. Mat-tluq tal-Għarab minn gżiritna, fl-1127, Malta u Għawdex, ta' sikwit kienu jkunu maħbuta mill-ħallelin tal-baħar, għalhekk wara li jidlam ħadd ma kien jabbuża joqgħod barra t-triq, u għall-istess għan ma kienx hemm ħtieġa li t- toroq ikunu mdawla. Sa nofs is-seklu sbatax (15 ta' April, 1637), il-bibien taċ-Ċittadella tar-Rabat, ma' nżul ix-xemx, kienu jinżammu magħluqa(2) u fb'bandu), kulħadd kien mistenni li jħalli daru u jmur ifittex kenn ġewwa s-sur għal matul il-lejl.) Dan il-bandu kien japplika għal mill-1 ta' Mejju sal 31 ta' Ottubru, meta l-ibħra tal-madwar ikunu kalmi u għaldaqstant impestati bil-pirati.(4) Billi l-irziezet ma setgħux joqgħodu bla għassa tul lejl sħiħ, tard fis-seklu sittax, l-irġiel magħmula, bdew ikunu eżentati milli jirtiraw fiċ-Ċittadella. Iżda ''… min ia kienx qed jgħix fil-kenn tas-swar tal-kastell, qiegħed lilu nnifsu ftiġrib ta' bla waqfien … Inżidu ma' dan li missirijietna kienu mbeżżgħin ħafna minn xulxin ukoll. Il-faqar ġab miegħu ħafna serq. Kien hemm bzonn li n-nies ta' l-irħula jissakkru sewwa fi djarhom … Huma kienu dejjem imbeżżgħin li xiħadd jaqbeż fuqhom, jisraghom, u forsi wkoll iħallihom minxurin ma' l-art … Toroq kif nifhmuhom illum fl-irħula kienu għadhom ma jeżistux. Għalhekk, il-lejl kien iġib miegħu dlam li fih ħadd ma kien jissogra joħroġ mill-bieb 'il barra …''.6) 1:A. BUTTIGIEG, Mill-Album ta' Ħajti, Edizzjoni Klabb Kotba Maltin — 1978, Vol. 76 IL-KORPUS 17(1998) Għal ħafna miż-żmien ta' l-eżistenza tagħhom, il-Gżejjer Maltin għexu ħajja ta' gwerra, u għaldaqstant kien minn awl id-dinja li kull forma ta' dawl estern kienet ta' theddida. Il-curfew (ħin imponut b'liġi li fih irid jintefa kull dawl jew li ħadd ma jista' joħroġ fit-triq) kienet il-liġi permanenti ta' dan il-pajjiż. Fil-Kodiċi l-ġdid tal-Gran Mastru Manuel De Rohan (1775-1797) maħruġ fl- 1784 insibu terġa tiġi rinfurzata l-liġi ddegrietata mill-predeċessur tiegħu, l-Gran Mastru. Ramon Perellos (1697-1720) sittin sena qabel, voldieri dik, li kienet timpedixxi l-ħruġ matul il-lejl. Minn barra f'każijiet ta' emerġenza, dawk kollha li jinħakmu barra minn djarhom bejn sagħtejn wara nżul ix-xemx indikat bid-daqq ta' l-'Ave Maria' u l-erbgħa ta' filgħodu, mad-daqq tal-'Pater Noster' kienu jiġu mwaħħla skud mill-Kaptan ta' bil-lejl. F'rapport dettaljat dwar il-qagħada f'Malta mħejji mill-ispija Franċiż, iċ-Ċittadin Poussielgue, is-segretarju ewlieni tal-legazzjoni f'Ġenova, u ppreżentat lil Napuljun Bonapatti nhar it-8 ta' Frar, 1789 — allura ftit qabel l-invażjoni tal-Gżejjer. Maltin — fost l-oħrajn insibu rrapportat hekk: ''… Kull min wara ċertu ħin ta' filgħaxija jinstab fit-toroq ta' Malta bla dawl jisfa mitfugħ il-ħabs. Li wieħed joħroġ barra bla dawl huwa privileġġ tal-Kavallieri … '' (7) L-ewwel dwal f'imkejjen pubbliċi: L-ewwel ħjiel li għandna li xi mkejjen pubbliċi ta' Malta kienu mixgħula bil-lejl, hija ċitazzjoni li l-Ġurati ta' l-Imdina għamlu fis-17 ta' Marzu, 1487, lill-Kaptan tal- Virga, Carlu De Guevara talli dan it-tali kien jisraq iż-żejt li l-Lhud ta' Malta minn flushom kienu jixtru biex tinżamm mixgħula l-lampa tal-Loġġa tal-Għassiesa.(8) Fl-ibliet tal-Birgu, ta' l-Imdina u tal-Kastell ta' Għawdex l-iktar li stajt tara kien xi ban (plural — banijiet) magħmul mill-ħbula tal-ħaxixa miksi biż-żift, qatran jew xemgħa. Il-għonja ġie li kienu jagħmlu ma' bieb darhom fjakkjli tal-fuħħar mimlija xaħam li b'xi mod kienu jiksru xi ftit l-istar tal-lejl sewdien. Fl-1566, meta l-Kavallieri ta' San Ġwann ġew biex jibnu l-belt l-ġdida tagħhom fuq Xebb-el-ras (mill-għarbi Ġebel-el-ras), skond il-pjan regolatur, fost l-oħrajn, il- kantunieri kollha tal-binjiet riedu jiżżejnu b'xi ornament.(9) Għaldaqstant saru diversi niċeċ li maż-żmien sarilhom ukoll xi dawl inemnem quddiemhom. Barra mill-iskop devozzjonali tiegħu, dan id-dawl kien sonbor għal dawk li kien jeħtiġilhom joħorġu bil-lejl. Għax tajjeb li ngħidu, li l-ordni, li bejn l-Ave Maria sal-Pater Noster ħadd ma seta' joħroġ minn daru, ma kinitx tapplika wkoll għal ġewwa l-belt innifisha. Fl-1745, il-Gran Prijur tal-Ġermanja, Nesselrode, waqqaf ħames statwi tal-ġebel madwar il-Kulleġġ tal-Ġiżwiti u n-nies imqanqla mill-qima lejn il-qaddisin poġġew fanali jixegħlu quddiemhom. L-istoriku Mifsud meta rahom, ħallielna miktub: ''Din id-drawwa għoġbot lill-poplu li issa bil-lejl jista' joħroġ bla biża kull x'ħin ikun … hija ħaġa tajba u mill-aktar li taqbel … u jekk Alla jrid il-Belt kollha għad xi darba tkun mixgħula bil-lejl ..'(10) 8: JOHN BEZZINA, Servizzi Pubbliċi f'Malta, f'Fanali nru. 9: A.P. VELLA, Storja ta' Malta, KKM 1979, Vol. Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 71 U din il-ħolma seħħet tassew, għaliex kienu għadhom isaltnu l-Kavallieri meta l-għonja bdew iwaħħlu mal-koxox tal-bibien fanali biex idawwlu d-daħliet ta' djarhom. Mal-miġja ta' l-Ingliżi, fl-1800, il-fanali b'lampi taż-żejt bdew jitwaħħlu ma kullimkien għalkemm l-għadd tagħhom kien żgħir. F'Malta, kull ma jmur, il- fanali fit-toroq, mhux talli li komplew jiżdiedu, talli imma, biex aktar itejjbu l- qagħada, fl-1856, dawk fil-Belt Valletta bdew jinxtegħlu bil-bekkijiet tal-gass(11) u aktar 'il quddiem bl-elettriku. Difatti nhar it-2 ta' Marzu, 1882, fil-Belt Valletta deher għall-ewwel darba d-dawl elettriku f'dik li hi mixegħla pubblika … dakinhar kien inxtegħel Misraħ San Ġorġ.(12) Dan meta l-poplu tal-irħula u tal-kampanja ta' Għawdex lanqas biss kien għadu beda jibbenefika mill-fanali taż-żejt jew tal-pitrolju. Il-Fanali f'Għawdex: F'Għawdex l-ewwel fanali (dawk fit-toroq pubbliċi) dehru matul is-sena 1850. Fl-Estimi għas-sena 1849, ma nsibu l-ebda flus ivvotati għall-mixegħla tat-toroq f'Għawdex.(13) L-ewwel flus ivvotati għal dan il-għan insibuhom fl-Estimi għas- sena 1850 fejn għall-mixegħla ta' l-erbat ibliet (Valletta, Birgu, Bormla u l-Isla), inkluża magħhom il-Furjana, Notabile (l-Imdina), Għawdex u l-Vjal tal-Palazz kien hemm ivvotati £950.(14) L-ewwel fanali saru fit-toroq tar-Rabat. Kienu jinxtegħlu biż-żejt. Iż-żejt, barra li kien jintefa mix-xejn kien ukoll idaħħan wisq u min kien jieħu ħsiebhom ftit kien iħabbel rasu jnaddafhom. Dan il-fatt kien qed itellef ħafna mill-iskop li għalih saru dawn il-fanali u għaldaqstant saru l-għelm ta' garr popolari. F'gazzetta tas-sena 1853 insibu ittra fejn jingħad espressament: Minn naħa l-oħra, il-kuntrattur, biex jirribatti dan it-tgergir, kien jilmenta li ż- żejt li qed jipprovdulu biex jixgħel il-fanali kien ta' kwalità ħażina pesta. F'ittra li Dr. Felice Mercieca LL.D., Deputat Riċevitur Ġenerali Għawdex kiteb lil G. Vella, Kollettur tal-Gvern f'Malta bid-data tal-10 ta' Frar, 1860, fost l-oħrajn jgħid li qed ikollu rapporti ripetuti mill-Pulizija dwar il-mixegħla tal-fanali. U jkompli li '… kienu l-itwal iljieli ta' Jannar, u vverifikajt li sa kemm il-lejl ikun daħal ġmielu, numru konsiderevoli minnhom kienu jintfew tant li jien iltqajt immedjatament ma' dawk inkarigati: iż-żejt kien ċar daqs il-kristall, madankollu esiġejt li jiġi eżaminat mill-esperti; dawn qalu li ż-żejt kien tajjeb, imma kien xi ftit qadim; esiġejt li jiġi mibdul ma' dak l-istess li l-aħwa Darmanin qed ifornu bih il- fanal (ta' Ġurdan); stajt nagħmel aktar minn hekk7 …'' (16) 10: J. BEZZINA, Servizzi Pubbliċi f'Malta, pp. 18-19. 11: L'ORDINE n. 205 (20 Mag 1853) 4090; n. 234 (09 Dic 1853) 4208; n. 324 (31 Aug 1855) 4570 u n. 332 (26 Ott 1855) 4602. 12: J. BEZZINA, Servizzi Pubbliċi f'Malta, p. 22. 15: Malta Times, (13 Sep 1853); ara wkoll: J. BEZZINA, Servizzi Pubbliċi f'Malta, p. 19. 78 IL-KORPUS 17(1998) Il-kwistjonijiet bejn il-kuntrattur tal-fanali f'Għawdex, il-Pulizija u l-Kap Amministrattiv f'Għawdex kienu kontinwi u bla limtu. Nhar it-18 ta' Awissu, 1861, id-Deputat Riċevitur — Għawdex, f'ittra oħra li ndirizza lill-Kollettur tal-Gvern f'Malta, fuq rapport tal-Ispettur tal-Pulizija dwar il-kuntrattur tal-fanali, fost l-oħrajn għamel dawn l-osservazzjonijiet: 1: Fl-10 ta' dan, il-kuntrattur tal-fanali ġie mgħajjat mill-Pulizija li wissewh biex jixgħel dawk il-fanali li ntfew u biex jirranġa ċ-ċumplar ta' dawk li kienu ser jintfew; 2: Fil-11 ta' dan, il-Pulizija eżaminat żewġ fanali li kienu mitfija u sabuhom skarsi miż-żejt meħtieġ u b'miċċa qasira tant li ma kinitx qed tieħu żejt.(17) Ftit tagħrif interessanti dwar il-fanali fir-Rabat joħroġ minn ittra/rapport li l- Ass. Seg. tal-Gvern, is-Sur Pawlu Trapani kiteb lill-Logutenent Gvernatur, datata 17 ta' Ottubru, 1888. Fost l-oħrajn, is-Sur Trapani jgħid li: ''… klawsula fil-kuntratt tal-mixegħla annwali tal-fanali fit-toroq tal-Belt Victoria u l-Imġarr, il-kuntrattur huwa eżentat li jixgħel il-fanali fl-iljieli ta' qamar kwinta u fit-tnejn ta' qabel u t- tnejn ta' wara; b'dan illi, fix-xhur tal-ħarifa u x-xitwa, qed ikun ta' nkonvenjent għall-abitanti l-aktar fl-iljieli bix-xita u meta l-ajru jkun imsaħħab …'. L-Ass. Seġ. jkompli jgħid li: '… inkonvenjent simili għandu jiġi rimedjat. L-irregularità u d- dieq tat-toroq fir-Rabat huma ċirkustanzi suffiċjenti biżżejjed li jimmeritaw modifikazzjoni tal-klawsula msemmija; u daqstant ieħor, ma għandi l-ebda dubju, nirrakkomanda li l-fanali fir-Rabat jiġu mixgħula kuljum; anki bejn is-16 ta' Ottubru u l-15 ta' Marzu …'' (18) Aktar tagħrif interessanti joħroġ minn ittra oħra datata 8 ta' Novembru, 1890, indirizzata lid-Direttur tal-Kuntratti: '… Fl-ispeċifikazzjoni għal-mixegħla tat-toroq bil-pitrolju (innota, mhux aktar biż-żejt), innotajt li ma sar l-ebda aċċenn għal dawk il-fanali tat-toroq fil-Belt Victoria u l-Imġarr li ma humiex proprjetà tal-Gvern u għaldaqstant huwa neċessarju li l-Gvern jipprovdi l-fanali minnufih, altrimenti trid tiddaħħal kundizzjoni li torbot lill-kuntrattur li jissuplixxi dawn il-fanali huwa nnifsu ..'(19) Fanali fl-irħula tal-kampanja ta' Għawdex: F'ġurnal lokali tal-11 ta' Ottubru, 1889 naqraw li reċentiment twaħħlu xi fanali (e di quelli aggiunti recentemente)(20) pubbliċi fl-irħula. Fl-Estimi għas-sena 1888, f'dak li huwa 'Lighting the Streets' — b'riferenza għal Għawdex — ma nsibux ħlief vot ta' £66 biex jinxtegħel biss ir-Rabat.(21) F'dawk tas-sena 1889, taħt l-istess, insibu vot qawwi ta £400 biex jinxtraw lampi ġodda għall-mixegħla fl-irħula(22); Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 79 ċertament li hawnhekk ir-riferenza hija għall-irħula taż-żewġ gżejjer. Fl-Estimi supplimentari għas-sena 1889, il-vot għal 'Lighting the Streets' ma jkoprix biss lir- Rabat iżda wkoll il-kumplament tal-gżira: ''Victoria, etc., Gozo—£116'.(23) 'Fanali: Sa dan iż-żmien (1880-1890) it-toroq taż-Żebbuġ (Għawdex), bil-lejl kienu jkunu mdawwla biss bid-dawl tal-qamar u tal-kwiekeb. Twaħħlu mbagħad sittax-il fanal(24) bil-lampa tal-pitrolju.(25) Min kien jieħu ħsieb jixgħelhom u jitfihom kien jaqsam ir-raħal kull filgħodu u fil-għaxija bis-sellum fuq spaltu u kellu tliet ħabbiet (Lm) kull fanal kuljum''.(26) F'gazzetta lokali ta' Novembru, 1889, deher kumment ta' M'Anġ Marija Mizzi, id-deputat Għawdxi fil-Kunsill tal-Gvern, fejn fost affarijiet oħra staqsa kif fis-sejħa l-ġdida għall-offerti tal-mixegħla tal-Fanali f'Għawdex, ma jissemma xejn dwar dawk iż-żewġ fanali eżistenti quddiem il-Knisja tax-Xagħra.(27) Dawn iż-żewġ fanali kienu sa ċertu punt differenti mill-oħrajn. L-imsemmi Onorevoli Mizzi, fl-10 ta' Ottubru; 1889, kien ġa staqsa dwarhom fil-Kunsill tal- Gvern. Is-Supritendent tal-P.W. (16/10/1889) talab lill-Ass. Seg. għal Għawdex biex jirrapportalu dwar il-każ. Dan ta' l-aħħar min-naħa tiegħu (25/10/1889) qabbad lis-survever V. Mercieca biex iħejjilu r-risposta. Is-survever ippreżenta r-rapport tiegħu nhar is-26 ta' Ottubru, 1889. Fost l-oħrajn jingħad li: '… barra minn hekk irrid nissotometti li madwar erba' snin ilu, il-Gvern qiegħed żewġ fanali quddiem il- Knisja Parrokkjali tax-Xagħra bil-kundizzjoni illi dawn jinxtegħlu u jinżammu fi stat tajjeb ta' manutenzjoni mill-Kappillan. Ġejt mgħarraf li dawn il-fanali ġew mixgħula biss f'numru żgħir ta' iljieli u osservajt li huma fi stat tant ħażin li fi żmien qasir ser ikun meħtieġ li jinbidlu b'oħrajn ġodda …'. Is-survever ikompli jirrapporta hekk: ''… Jekk il-Gvern jikkonċiedi li jixgħel dawn iż-żewġ fanali flimkien ma' l- oħrajn (il-pubbliċi), jien tal-fehma illi l-Kappillani kollha tal-gżira jitolbu għal trattament simili għal quddiem il-knisja tagħhom; xi ħaġa li ser iddaħħal lill-Gvern fi spiża ta' mhux anqas minn £80 barra l-mixegħla tagħhom''(28) Għall-ewwel darba, nhar it-13 ta' Novembru, 1889, il-Gvern nieda l-offerti għal- mixegħla bil-pitrolju tat-toroq fil-villaġġi Għawdxin għal bejn l-1 ta' Diċembru, 1889 u t-30 ta' Novembru, 1890.(29) L-ewwel fanali pubbliċi fl-irħula ta' Għawdex kienu: Għarb - 8; Żebbuġ - 4; Sannat -4; Xewkija - 6; Qala - 3; Nadur - 11; Xagħra - 10 u Għajnsielem - 5. Total ta' SI fanal kollox 1(30) 24: Fil-fatt kienu twaħħlu biss erba' fanali; cf Risorgimento, (21 Nov 1889) 2. 25: Dwar il-musbieħ u l-lampi tal-pitrolju, il-Kan. Andrea Vella, fiż-Żebbuġ u l- Ġrajja Tiegħu, f'p. 280 jgħid hekk: Dwar il-musbieħ: ''Sa dan iż-żmien (1880-1890), id-dlam tal-lejl fid-djar kien jiġi mdawwal bil-mużbieħ, li kien jixgħel biż-żejt u l-ftila magħmula mill-marden. Dawl baxx għall-aħħar, għax jekk ittelgħalu xi ftit, jibda jdaħħan iżjed minn vapur ''. Dwar il-lampi tal-pitrolju: 'Dehru l-lampi tal-pitrolju … u kulħadd jistagħġeb bid-dawl li tagħti … aktar minn bi nhar kienu jgħiduf'. 26: A. VELLA, Iż-Żebbuġ u l-Ġrajja Tiegħu, Legion Press-1963, p. 284. Nirringrazzja lil Anton F. Attard (Victoria) li sabli, u ġentilment għaddieli din l-informazzjoni. 80 IL-KORPUS 17(1998) F'nota lis-Supritendent tal-P.W. datata 5 ta' Diċembru, 1889, l-Ass. Seg. għal Għawdex, is-Sur Paolo Trapani, fost l-oħrajn għamel din l-osservazzjoni: ''Nieħu din l-opportunità biex nissottometti għall-konsiderazzjoni x-xewqa kbira għal aktar fanali fix-Xagħra u fl-irħula l-oħra peress li n-numru li ġie mogħti lil kull wieħed minnhom im'huwiex biżżejjed. Aktar minn hekk, ċerti rħula bħalma huma ta' Kerċem, l-Għasri u l-Għammar u l-bqija ġew kompletament minsija ..'.31) Fl-1890, ħarġet sejħa għall-offerti ta' 148 fanal ġdid biex jiġu mwaħħla f'dawn il-gżejjer. Id-deput Għawdxi fil-Kunsill tal-Gvern, is-Sur M'Anġ. M. Mizzi staqsa biex ikun jaf kemm kienet ser tkun il-parti ta' Għawdex minn din il-kunsinna (2534 Council — 29/9/1890). Seg. għal Għawdex li ntalab iħejji r- risposta, fit-tweġiba tiegħu stqarr li n-numru ta' fanali destinati għal: Għawdex huwa ta' 23 li ser jitpoġġew f'dawk il-postijiet magħżula mis-Survever tal-Gvern wara konsultazzjoni miegħu, il-Kappillani u ma' xi persuni nfluwenti oħra fl-irħula. F'rapport .ieħor tal-11 ta' Novembru, 1890, is-Sur Trapani, l-Ass. Seg. għal Ghawdex qal li: ''..it-23 lampa msemmija fir-rapport tas-Supritendent tal-P.W. ser jiġu mqassina kif ġej: 3 fin-Nadur, 3 fix-Xagħra, 5 f'Kerċem, u tnejn f'kull wieħed minn dawn l-irħula: Qala, Għajnsielem, Xewkija, Sannat, Għarb u Żebbuġ …', u kompla, ''… jien kont irrimarkajt (Paper v/2095) li n-numru ta' lampi li ġew allokati lil Għawdex f'din l-okkażjoni kien ċkejken wisq u minn ta' l-anqas kienu mitluba għaxra oħra …'',(32) Tajjeb hawnhekk li ninnotaw li anki din id-darba; din it-tieni kunsinna ta' fanali li ġiet f'Għawdex — b'eċċezzjoni tar-raħal ta' Kerċem — reġgħet marret għand dawk l-istess irħula li ġa kienu bbenefikaw ukoll mill-ewwel kunsinna ta' 51 fanalil U l- Għasri7 U San Lawrenz2 Iss, ħej, x'ġustizzja dikl Intant, mal-mogħdija taż-żmien, il-fanali daħlu f'kull rokna ta' Għawdex, daħlu saħansitra f'dawk il-partijiet l-aktar remoti tal-ġżira. Waqt li f'Malta l-installazzjoni tad-dawl elettriku baqgħet tinfirex b'ċertu rittmu, il-gżira sabieħa ta' Għawdex saret il-landa taż-żibel — ippermettuli l-kelma — ta' dawk il-fanali li fil-gżira oħtna kienu qed jiġu sostitwiti bl-elettriku. L-aħħar żviluppi f'dik li hi mixgħela pubblika: F'Għawdex ma jidhirx li qatt saret xi mixgħela pubblika permezz tal-gass … b'àċiteliena iva. L-ewwel darba li ntuża dan il-mezz ta' enerġija għal dik li hija mixgħela pubblika f'Għawdex kien nhar l-24 ta' Ġunju, 1902. Dan sar fir-raħal tax- Xewkija.(33) Minn dak iż-żmien 'il hawn dan il-mezz ta' illuminazzjoni ntuża f'diversi okkażjonijiet u f'diversi rħula l-aktar fl-okkażjoni tal-festi titulari, fosthom fir-raħal ta' l-Għasri. M'rridx nagħti l-impressjoni li l-aċiteliena kienet saret xi mezz popolari ta' mixegħla fil-festi; aktar u aktar li b'xi mod kienet ħadet post il-mixgħela tal-faċċati tal-knejjes bit-tazzi taż-żejt. Xejn minn danl Barra mill-fatt li jekk ma titħaddimx bil-galbu, l-aċiteliena setgħet tkun perikuluża, il-fatt li din kienet titħaddem permezz ta' pajpijiet irqaq, kien jirrendiha diffiċli li tista' tagħmel biha xi 32: Ibid., pp. 205 u 209. 33: Il-Berqa, nru. Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 8l mixegħla mifruxa ħafna bħalma wara kollox hija faċċata ta' knisja. L-aċiteliena kienet l-aktar użata biex biha tixgħel per eżempju brazzi u pilandri. Kellhom jgħaddu xejn anqas minn 23 sena oħra sakemm f'Għawdex rajna l- ewwel mixegħla bid-dawl elettriku. Dan iżżanżan minn Loretu Xuereb tal-Qala fl- okkażjoni ta' lejlet u nhar il-festa tal-Vittorja tas-sena 1925. Kienet biss inizjattiva privata tiegħu.(4) B'aktar konkretezza nistgħu ngħidu, li d-dawl elettriku f'Għawdex ġie inawgurat nhar l-1 ta' Awissu, 1926. Dakinhar, allura, ġiet inawgurata l-'Magna tal-Luce Elettrica' tal-Gvern, fir-Rabat — wara s-Seminarju — li kienet taħdem fuq sistema indipendenti minn dik f'Malta. Il-Fanali tal-Pitrolju fl-Għasri: Id-deputat Għawdxi fil-Kunsill tal-Gvern, M'Anġ Marija Mizzi, f'kumment fuq gazzetta lokali f'Novembru, 1889, meta kien qed jittratta dwar il-mixegħla tal-fanali fil-gżira ried ikun jaf u staqsa b'enfasi kbira dwar 'il għaliex fl-Għasri u f'xi rħula oħra, il-Gvern ma kien għamel l-ebda fanal. Lanqas wieħed biss1(36) Taħt id-data tas-7 ta' Jannar, 1890, il-Viċendarju ta' l-Għasri, Dun Ġużepp Vella, bħala veru missier li mhux biss ifittex il-ġid spiritwali tal-merħla fdata f'idejh, imur jagħmel rikors (talba) lis-Sinjurija tiegħu, l-Onorabbli Uffiċjal Amministrattiv tal- Gvern biex fir-raħal jitwaħħlu xi fanali għall-kumdità tal-popolazzjoni. Dan ir- rikors huwa mportanti mhux biss f'dak li jirrigwardja l-mixegħla bil-fanal iżda wkoll f'dik li hija toponomija tar-raħal ta' l-Għasri. Dun Ġużepp Vella beda biex qal li: ''.. fid distribuzzjoni tal-fanali fl-irħula ta' din il-gżira, dan ir-raħal ta' l-Għasri kien kompletament minsi ..', u jkompli, ''… ir- raħal ta' l-Għasri huwa maqsum fi tliet ċentri; ċioċ fejn hi l-knisja attwali (il-Knisja tal-Wied); fil-misraħ tar-raħal fid-direzzjoni tal-Belt Victoria (in-naħa tal-pjazza, allura fejn aktar tard kienet ġiet mibnija l-knisja l-ġdida il-lum dik parrokkjali) u fid-direzzjoni ta' Għammar …'. Fl-istess rikors hu kiteb ukoll li: '… għall-mument biżżejjed li jkollna tliet fanali, ċioċ wieħed għal kull ċentru kif diġa ġie mistoqsi mill-Onor. Mizzi lill-Kap tal-Gvern fejn l-esponent kien mgħarraf u assigurat li għal ta' Kerċem ser ikun hemm erba' fanali, u għaldaqstant ninsab fiduċjuż, li almenu għal issa, jingħataw tlieta oħra lill-Għasri fil-mod kif imfisser fuq''. B'paragun ma' dak li semmejna aktar qabel, ta' min hawnhekk jinnota s-sens ta' ġustizzja fil-Viċendarju Dun Ġużepp Vella — ma talabx il-fanali kollha għal ħdejn il-knisja fejn l-aktar li kien jinqeda bihom kien ikun hu stess. B'imparzjalità stretta talab wieħed għal kull ċentru fir-raħal. Ta' veru missier twajjeb ma riedx inissel piki u għira bejn naħa u oħral Minn tagħrif li għandna nafu li wkoll f'dak iż-żmien, il- piki kien għadhom perfdi. U damu hekk mhux ħażin. Infatti Ġorġ Galea (iċ-Ċalul: 1901-1995), f'intervista li kien għamillu l-Kappillan Dun Ġużepp Cini u li kienet ippubblikata fil-magazine tal-parroċċa, jgħid: '… Kien ikun dlam ċappa imma 35: Malta Tagħna, nru. Għasri — Torrens Vol. Nirringrazzja lil Joe Attard (Xagħra) li sabli u ġentilment għaddieli din l-informazzjoni. 82 IL-KORPUS 17(1998) hawn l-Għasri kellna l-Fanal ta' Ġurdan li xħin jitfa' l-leħħa tad-dawl kont nara fejn jien sejjer u hekk kien jirnexxili nasal id-dar qawwi u sħih. Imma lili mhux id-dlam l-aktar li kien ibeżżagħni. Kont nibża' minn xi daqqa ta' ġebla jew xi ċuplajsa. Għax fi żmieni l-Għasri kien maqsum fi tliet partiti. L-Għasri ta' Fuq jiġifieri dawk tad-Dawra ta' l-Għawseġ u tal-madwar; l-Għasri tal-Wied u l- Għasri ta' Wara ta' Għammar li kienu jikkmandaw mill-Plier 'il ġewwa…''.(38) Intant, b'risposta għar-rikors tal-Viċendarju, Dun Ġ. Vella, nhar it-18 ta' Ġunju, 1890, is-Segretarju Principali tal-Gvern f'Malta wieġeb eżattament hekk: ''In-numru ta' lampi għal Għawdex jista' jiżdied biss billi jonqsu dawk approvati għal Malta, ħaġa li jien m'hiniex lest li nirrakkomanda'' (39) Nerġgħu pass lura; meta fil-11 ta' Jannar, 1890, l-Assistent Segretarju għal Għawdex kien mitlub biex jagħti l-veduti tiegħu dwar ir-rikors tal-Viċendarju Vella, is-Sur Pawlu Trapani għoġbu jikkummenta hekk: 'Nikkunsidra t-talba ferm moderata u raġunata u nirrakkomanda illi jekk inhu prattikabbli, il-lampi mitluba jiġu mogħtija. L-Għasri għandu popolazzjoni ta' madwar l-400 ruħ. Fl-istess ħin nikkunsidra daqstant ieħor xieraq li ċerti postijiet oħra jiġu huma wkoll ipprovduti bil-fanali, per eżempju: San Lawrenz Popolazzjoni 457. Santa Luċija ' 400. Għammar p 210. Naħseb li l-kwistjoni tal-mixegħla fit-toroq ta' dawn il-postijiet imsemmija fuq, għandha wkoll tkun ikkunsidrata fl-istess waqt''(40) F'qasir żmien, l-Għasri, bħall-irħula l-oħra, beda kull tant u tant, imissu s-sehem miżeru tiegħu mit-tqassim tal-fanali f'din il-gżira. Minn żmien għal żmien, il- Kappillani baqgħu wkoll b'mod kostanti jitolbu għal aktar fanali. Talba f'dan is-sens hija dik datata 28. ta' Diċembru, 1924, fejn il-Kappillan Dun M'Anġ. Grima għamel talba għal żewġ fanali oħra: wieħed għal Triq il-Knisja u ieħor għal Triq il-Ġonna. F'nota datata 1/1/1925, is-Supritendent tal-P.W. osserva li dawn iż-żewġ lampi ġa kienu ntalbu darb'oħra mill-predeċessur ta' l-applikant, voldieri mill-Kappillan Dun Ġużepp Galea. Intant, din it-talba ħerqana tal-kappillan il-ġdid, Dun M'Anġ. Grima, intenzjonata li tgħolli xi ftit il-livell tal-ħajja mwiergħa ta' niesna u biex bil-ġid jibda jirbaħ l-ebusija ta' qalbhom wara l-kwistjonijiet jaħarqu nkonnessjoni mat-tluq mir-raħal, fl-1922, tal-Viċendarju Dun Karm Caruana; f'malajr wieħed ġiet fgata bir-risposta negattiva tal-Kummissarju għal Għawdex, is-Sur Alfons Tonna. Fit- tweġiba tiegħu tat-23 ta' Jannar, 1925, il-Kummissarju qal li jiddispjacih li fondi għal dik is-sena ma kienx hemm u li għas-sena ta' wara, il-fondi kienu strettament disponibbli biss għal dawk il-lampi l-aktar meħtieġa, li ma jidhirx li huwa l-każ fir- rigward taż-żewġ lampi mitluba mill-Kappillani Galea u Grima.(41) 38: IL-KoRpus 10(1993), p. 41. Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 83 Parti minn Triq il-Fanal (illum Triq Dun Karm Caruana): il-fanal li jidher fiċ-ċentru tar-ritratt huwa dak li kien hemm mad-dar (illum mibnija ġdida) ta' Ganni ta' Kukin 84 IL-KORPUS 17(1998) Ix-xewqa tal-poplu ta' l-Għasri għaż-żieda ta' aktar fanali f'raħlu baqgħet dejjem tikber. Kull min kellu xi ftit tas-saħħa — Kappillani, qassisin, galoppini (canvassers) ta' deputati u kandidati prospettivi(42) — kien dejjem isus wara n-nies tal-poter għal kisba ta' aktar benefiċċji fir-raħal. U mhux fanali biss, iżda wkoll f'dawk li huma tiswijiet u twessiegħ ta' toroq u għejjun ta' l-ilma fost diversi ħwejjeġ oħra. Bid-data tat-28 ta' Ottubru, 1929, insibu rikors tal-Kappillan Dun Salv Scicluna għal fost l-oħrajn erba' fanali ġodda fi Triq il-Fanal u Triq il-Knisja.(43) Dun Salv, Alla jbierek, kien jakkwista kull ma jrid; kien bniedem influwenti, kellu l-ħbieb fis- suq u kien jaf mnejn għandu jgħaddil Fit-3 ta' Frar tas-sena ta' wara, il-Kappillan Dun Salv Scicluna ġie mgħarraf permezz ta' ittra li t-talba tiegħu għat-twessiegħ ta' ċerti toroq fl-Għasri u għall- fanali kienet ġiet milqugħa, bl-eċċezzjoni li fanali ġew approvati tlieta biss — l-ieħor ma kienx strettament neċessarju. L-istima għall-implimentazzjoni ta' dawn it-tliet fanali kienet ta' £4 - 4s- Od (Lm4.20). It-talba l-oħra għal żewġ vitijiet ta' l-ilma fit- toroq, il-Fanal u l-Knisja ma kienx possibbli li tiġi milqugħa minħabba li kienet tinvolvi spiża konsiderevoli.(44) Imma spiża u mhux spiza, f'qasir żmien dawn ġew xorta. Sal-1930, in-numru tal-fanali fl-Għasri u fl-Għammar kien ta' 25(45) (ara mappa hawn inkluża fil-paġna sussegwenti). Sat-22 ta' Ottubru, 1932, in-numru tela' għal 29 fanal. (46) Komplessivament, fl-istess żmien, f'Għawdex u f'Kemmuna kien hemm 743 fanal. Id-29 fanal ta' l-Għasri kienu mqassma hekk: Fi Triq il-Fanal (mill-knisja 'l ġewwa): 1 Fuq il-Ġnien; 1 ma' tal-Merkant, kantuniera mas-Sqaq tal-Basli; 1 fil-bivju (fejn jgħaqqdu flimkien it-toroq) ta' din it-triq ma' Triq Għammar u 1 fis-Sqaq taċ-Ċif. Fi Triq il-Fanal (dik il-parti li Ilum jisimha Triq Dun Karm Caruana): 1 ma' ta' Kukin (dak il-fanal li jidher fiċ-ċentru tar-ritratt li qed nuru fil-paġna preċedenti) u ieħor ma' l-Għassa ta' Dun Ġorġ. Fil-Misraħ: 2 quddiem il-knisja u ieħor ma' tal-Fenek (ara ż-żewġ ritratti li qed Fi Triq il-Wilġa: 1 f'nofs l-imsemmija triq. Fi Triq il-Pjazza (illum Triq Salvu Gambin): l ma' ta' Salvu Gambin. Fi Triq Wied Sara: 1 fil-bivju ta' l-imsemmija triq ma' Triq il-Knisja u ieħor fil-bivju ta' l-imsemmija triq ma' Sqaq il-Granċ (illum itstriq li tieħu għaż- Żebbuġ). BI Fi Triq il-Knisja: l ma' ta' Dun Ġużepp ta' Rożina; l ma' ta' Peppinu tal- Kromb; 1 ma' tal-Bajdi u ieħor ma' ta' Gangita. EA Fi Triq il-Ġonna: 1 ma' tal-Mesis, fil-bivju ta' l-imsemmija triq mat-trejqa ta' Wara l-Bejt; 1 ftit 'il fuq minn tal-Ħawli u ieħor ma' tal-Boffi. 42: Per eżempju, jingħad li ż-żewġ fanali ta' quddiem il-Knisja Bażilika tal-Madonna tal- Patroċinju kienu saru bis-saħħa tal-galoppini Għasrin ta' Pawlu Portelli (tal-Lingi) li fl-Elezzjonijiet Ġenerali tat-2, 3, u 4 ta' Settembru, 1950 kien ġie elett mid-Distrett ta' Għawdex f'isem id- D(emocratic) Af(ction) Plartv). 44: Ibid., pp. 171, 230, 292 u 393. IL- Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 87 Fi Triq Tamar: l ma' ta' Bandallu. i Fi Triq Għammar u Wara ta' Għammar: 1 ma' ta' Fixkiela; 1 ma' taċ-Ċuni; 1 ma' tal-Ġiganta; 1 ma' tas-Suli; l ma' tal-Marżublu, 1 fejn il-kappella ta' San Publiju u wieħed f'kull wieħed miż-żewġ sqaqien li hemm minn San Publiju 'l ġewwa. Minn informazzjoni oħra li rnexxieli nikseb, insibu li sal-bidu tal-ħamsinijiet, in-numru tal-fanali tal-pitrolju fit-toroq ta' l-Għasri u l-Għammar kien laħaq is-56. Min kien jixgħelhom kellhu 3'/d.-il wieħed (1c5) kuljum.(47) Il-Kebbiesa tal-Fanali fl-Għasri: Nerġa nirrikorri għall-poeżija, u minn ta' l-istess awtur, Dr. Anton Buttigieg, nislet l-ewwel strofa mill- poeżija ntitulata: 'L-Kebbies tal-Fanali' Kull fl-għaxija kif ma' l-għabex tnin u tmut saħħet il-jum, jiġi Majsi bis-sellum, u jixgħelli taħt it-tieqa fanal ċkejken li tal-lejl itaffi d-diqa.(48) Il-kebbiesa tal-fanali fl-Għasri — biex aħna wkoll insejħulhom hekk, mill-1890 'il hawn kienu diversi. Mhux il-lok li noqgħodu nsemmuhom wieħed wieħed. Imma għall-kurżita storika nsemmu biss lil dak li x'aktarx kien il-pijunier fosthom. Qed nirriferi għal Ġużepp Aquilina (il-Ġandra). Twieled l-Għasri nhar id-9 ta' Awissu, 1871 u tgħammed iż-Żebbuġ. Kien bin Mikiel (in-Nokk) u Rożarja mwielda Attard. Għal xi żmien kien armat bil-forn fi Triq il-Misraħ (illum Triq Salvu Gambin) f'dak il-post — illum imgarraf għal kollox, dak ta' ħdejn taċ-Ċemperlin. Fl-1937, irtira fl- Isptar Ċentrali ta' Għawdex fejn baqa' sa ma miet. Ix-xjuħ ta' l-Għasri għadhom jorbtu isem dan ir-raġel mad-daqq ta' ċertu strument mużikali — illum folkloristiku — imsejjaħ il-bi-am-bu. F'ittra/artiklu li kitibli xi snin ilu l-kumpajżan tagħna Patri Alfons M. Camilleri O.F.M., bil-memorji tiegħu dwar ir-raħal ta' l-Għasri, dwar dan l-ewwel kebbies tal- fanali, jirrakkonta hekk: Naħseb li l-inqas li kien ikollu xogħol f'dak iż-żmien (ċ. l-1920) ġewwa l- Għasri kien il-pulizija … x'kien jaqbad jagħmel … forsi jmur jara jekk il-Ġandra 47: Tagħrif mogħti lili oralment minn Ġużepp Vella (ta' Indrija — Għasri) li allura kienet il- persuna nkarigata li tixgħel il-fanali fl-Għasri. 48: A. BUTTIGIEG, Mill-Albun ta' Ħajti, l-Ewwel Ktieb, p. 153. Nota: Għal din il-kitba speċifika qed nagħmel użu mill-poeżija kif stampata fuq għamla ta' book mark maħruġ fl-okkażjoni tal-Il-il Fiera tal-Ktieb li saret f'Dar il-Mediterran għall- Konferenzi bejn is-27 u 29 ta' Ottubru, 1995. Din il-poeżija hija identika għal dik stampata fil-ktieb imsemmi, bid-differenza li fit-tieni riga flok 'kif ma' l-għabex', jingħad 'kif mad-dija'. 88 IL-KORPUS 17(1998) xegħelhomx il-fanali tat-toroql Ma kellux iżjed minn għaxar fanali, imma mxerrdin mar-raħal kollu …'. Patri Alfons jissokta jgħid li: '… fil-għaxija kien imur b'sellum fuq spalltu jixgħelhom u filgħodu jmur bil-qasba jonfħolhom biha minn isfel permezz ta' daqsxejn ta' pompa li kellha mwaħħla magħha u jitfihom. B'dik ix-xi ħaġa zgħira li kien jaqla kien jgħix hu u jgħajjex lil oħtu Konċett miegħu. Ara kemm konna ngħixu bix-xejn …''(49) Il-fanali waqt iż-żewġ gwerer dinjin: Bħal ma ġa semmejna qabel, il-fanali ma kienux jinxtegħlu kuljum kuljum preċett. Ma kienux jinxtegħlu meta l-qamar ikun kwinta u fiż-żewġt iljieli ta' qabel u fit-tnejn ta' wara. Imma ġew żewġ perjodi ta' żmien, aktar kmieni f'dan is-seklu, li matulhom il- mixegħla tal-fanali tat-toroq kienet sospiza. Bħal ma naqraw fit-titlu ta' dan is-sub artiklu, fiż-żewġ każi, l-konsegwenza kienet il-gwerra. Fl-Ewwel Gwerra (1914-1918) il-fanali ma kienux baqgħu jinxtegħlu r-rink. Nhar is-6 ta' Ġunju, 1916, il-Pulizija ħarġet ordni li minn dakinhar 'il quddiem sakemm joħroġ avviż ieħor mill-Awtoritajiet Militari, diversi fanali tat-toroq kellhom jinżammu mitfija matul il-lejl. Dawk li kienu ser ikomplu jinxtegħlu, il- ħġieġ tagħhom inżebagħ b'żebgħa sewda. F'Għawdex, in-numru ta' dawn ta' l-aħħar, kien dan: Victoria - 67; Kerċem - 10; Santa Luċija - 3; San Lawrenz - 9; Għarb -15; GĦASRI — 6; Għammar — 3; Żebbuġ - 7; Xagħra - 16; Nadur - 17; Qala -14; Għajnsielem - 12; Mġarr - 4; Xewkija -17; Sannat - 17 u Munxar - 7.(50) Fi żmien it-Tieni Gwerra Dinjija (1939-1945) il-fanali kollha mingħajr l-ebda distinzjoni, kienu jinżammu mitfija. Dan skond l-Ordinanza (bla numru) tal-1938 u l-Ordnijiet l-oħra kollha tal-' B/ackout' li xxandru wara minn żmien għal żmien.(51) Mill-fanali tal-pitrolju għad-dawl elettriku: L-Għasrin, f'xi okkażjoni jew oħra lejn Malta kienu jmorru wkoll. Barra li kien ikun hemm min ħtieġlu jmur għal xi qadja, fosthom per eżempju, waqt li jkun qed jirranġa għas-safar (emigrazzjoni; it-terminoloġija kienet: 'qed nirranġa għas- safar') — u dawn ma kienux ftit — kien hemm ħafna oħrajn li kienu jaħdmu hemm, fosthom irġiel fl-industrija tal-kostruzzjoni, fil-biedja u fil-portijiet u diversi xebbiet li biex jgħinu lill-familja tagħhom hawn l-Għasri kienu kostretti li jmorru jseftru ma' familji sinjuri Maltin. Il-kundizzjonijiet tax-xogħol offruti lil dawn is-sefturi f'Malta kienu mill-agħar … kienu jtuhom paġa miżera ta' biss £1 fix-xahar … frank: ġurnata waħda biss kull erba' ġimgħat. Espjlojtazzjoni ta' l-iprem gradl Imma x'tagħmel, jew l-esplojtazzjoni u x-xogħol degradanti … jew il-karistija u l-ġuħl Intant, m'hemmx dubju, dawn il-ħaddiema mportaw magħhom u nisslu fl-oħrajn hawn l-Għasri, il-waħam u x-xenqa għal bosta xorti li sa dakinhar Għawdex kien għadu nieqes minnhom. Ma setax jonqos li fost dawn il-ħwejjeġ ġodda ma jkunx hemm dik tal-mixegħla bl-elettriku. Il-ġdid iġib il-waħam u x-xenqa u jisraq 49: P. ALFONS M. CAMILLERI O.F.M. lil TONI CALLEJA, (25 Nov 1985) 21 u (06 Mar 1989) 2. 50: NAG, PD, 01/90, okkorrenza nru. 51: T. CALLEJA, Djarju Għawdxi ta' qabel ma l-Gwerra waslet fuq xtutna, f 'IL-KORPUS' 10(1993), pp. 77-80: Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 89 l-attenzjoni ta' kulħadd. U fit-tfal aktar u aktar. F'dan ir-rigward, l-illustri kumpajżan tagħna Patri Alfons M. Camilleri, O.F.M. (1910-1994) jirrakkonta hekk: Wara xi żmien (ċ. l-1918) erġajt mort Malta ma' ħuti; kont ikbar u niftakar iżjed. Naf li rkibna fuq it-tram biex mill-Belt Valletta mmorru l-Marsa għand waħda mill-Għasri, minn ta' Bandallu. Fuq il-ferrovija ma kellniex okkazjoni nitilgħu; fuq din irkibt l-ewwel darba meta mort nibda n-novizzjat l-Imdina, allura nhar it-2 ta' Marzu, 1925. Imma l-iżjed li mpressjonani dik id-darba kien id-dawl elettriku; x'differenza minn dik il-lampa tal-pitrolju li kellna l-Għasril Meta rġajna lura u n-nanna Modesta (1858-1936) staqsietni x'rajt sabiħ għedtilha: ''Malta sewwa għax tmiss buttuna u jixgħel', u dik qaltli, 'Imma jixgħel mingħajr is-sifirin71'. In- nanna għexet u mietet u d-dawl elettriku baqgħet ma ratux …'' (52) Riedu jgħaddu kważi erbatax-il sena oħra biex l-Għasri ra fih l-ewwel mixgħela pubblika bl-elettriku. L-okkazjoni kienet din: Fl-aħħar ta' Diċembru, 1949, waslet fostna t-tant mistennija statwa tal- Madonna ta' Fatima … It-tberik ta' l-istatwa sar fil-Knisja Parrokkjali minn Mons. Ġużeppi Pace, Isqof tà' Għawdex, u wara ġimgħa ta' funzjonijiet speċjali, l-istatwa tal-Madonna ta' Fatima ġiet trasferita proċessjonalment għall-Knisja Bażilika tal- Patroċinju … (għal din l-okkażjoni) għall-ewwel darba ġo l-Għasri, il-faċċata tal-knisja kienet mixgħula bl-elettriku permezz ta' ġeneratur li kien jinkera għall-festi ta' l-irħula, għax sa dakinhar, elettriku, ir-Rabat biss kien għad hemm. Allura dan kien l-ewwel darba, bħal ma ġa għidna, li ntuża d-dawl elettriku ġo l-Għasri: is-Sibt u l-Ħadd, 28 u 29 ta' Jannar, 1950, rispettivament …'' (53) Għar-record irridu nżidu ngħidu li l-imsemmija okkażjoni ser tibqa' msemmija għal primati li seħħew dakinhar: l-ewwel u qabel kollox l-istatwa tal-Madonna ta' Fatima nnifisha li hi l-ewwel u l-unika statwa f'Tal-Wied; it-tieni: id-dawl elettriku li ġa semmejna; it-tielet: li għall-ewwel darba f'xi festa f'tal-Patroċinju ħadet sehem il-Banda Ċittadina ''La Stella' tal-Belt Victoria u fl-aħħar nett, li għall-ewwel darba, f'xi festa organizzata fir-raħal ta' l-Għasri, ġew sparati l-murtali tal-bomba.(54) 'L-elettriku': l-għajta tal-poplu li ma setgħetx tkompli tiġi maħnuqa: Ix-xewqa tal-poplu biex kemm jista' jkun malajr jitwasslilhom il-kurrent tad- dawl elettriku kienet waħda kostanti u evidenti. Ċertu korrispondent taħt in-nom de- plume ''Għassies Għawdxi'', f'ġurnal lokali tal-1947, kiteb: Dnub tassew li fl-irħula kollha m'hemmx ħlief dlam ċappa, dlam taqtgħu b'sikkina, dlam li jnissel ħniena lil kulħadd. Il-għaliex l-irħula ta' Għawdex jinsabu daqshekk minsija7 Imbagħad il-għaliex Għawdex li hu gżira żgħira d-dawl elettriku mna jiġix imdaħħal fl-irħula kollha … l-Għasri wkoll jinsab viċin …'.(55) Xi ħadd ieħor taħt il-psewdonimu V.C.S. miż-Żebbuġ — raħal ġar li miegħu l- Għasri qisu fula maqsuma — bid-data tal-15 ta' Lulju, 1951, kiteb f'gazzetta lokali 53: F. GALEA, Tifkiriet ta' tfuliti dwar il-Knisja Bażilika tal-Patroċinju (l-Ewwel Parti), f' 'IL- KORPUS' 6(1989), p. 38. 55: GĦAWDEX, nru. 66, (07 Diċ 1947):2. 90 IL-KORPUS 17(1998) biex hu wkoll juri d-dwejjaq tiegħu għan-nuqqas tad-dawl elettriku f'raħlu: '.. dlam bħal fi żmien il-gwerra qisna maqtugħin mill-bqija tad-dinja… Illum beħsiebni nitkellem biss fuq ħaġa waħda, id-dawl. Il-gwerra ilha li spiċċat xi sitt snin. Madankollu għadna fi Blackout bħal fi żmien il-gwerra. Dlam ċappa. Tgħid baqa' xi rokna fid-dinja kollha kif iddur, li għada fid-dlam bħal żmien il-gwerra7 Żgur li le… Nisperaw li l-Gvern iżomm kelmtu u jġibilna d-dawl elettriku, speċjalment issa li sejra titqiegħed il-magna (tad-dawl) il-ġdida. U jneħħi minn hemm dawk l-antikalja ta' fanali li qegħdin jitqiegħdu …'. V.C.S. ikompli jisħaq: '… Qiegħed jingħad li l-fanali tal-pitrolju li qegħdin jitqiegħdu, ittieħdu bil-ħames soldi l-wieħed, kull jum. F'sena jiġu aktar minn mitejn lira (fil-fatt jiġu anqas; għall-eżattezza jiġu Lm152 fis-sena) … Iżjed, jekk titqiegħed il-luce elettrika, il-Gvern jiffranka wkoll dawn il-flus tal-fanali u jibda jdaħħal tal-Meters, għalkemm verament il-luce elettrika trid l-ispejjeż ukoll …''(56) 1… GĦASRI: Dan ukoll raħal bla dawl elettriku …''.(57) 1, il-Gvern għandu jfittex kull mezz li jħoll il-problema tad-dlamijiet fil-gżira Għawdxija u kien preċiżament dwar hekk li dan l-aħħar ilmentaw miegħi (Koli Apap) nies miż-Żebbuġ u mill-Għasri — verament in-nies ta' dawn l-irħula għandhom raġun igemgmu għax għadhom bla dawl elettriku …''(58) 1… Kif qiegħed nikteb dwar id-dawl elettriku tajjeb li nsemmi li l-Għarb, San Lawrenz, l-Għasri, u ż-Żebbuġ għadhom bla dawl elettriku minkejja l-fatt li ninsabu fl-1956. F'dawn l-irħula tinnota xi fanali li fix-xitwa ħtija tal-maltemp aktarx ikunu do eam millja. Meta l-Gvern sejjer jaħseb bis-serjetà kollha f'dawn l-erba' rħula7 'r.,. ninsabu fix-xitwa u rħula bħal l-Għarb, San Lawrenz, l-Għasri u ż-Żebbuġ jinsabu bla dawl elettriku u d-dlam li jkun fihom taqtgħu b'sikkina. Verament li dawn l-irħula huma minsija …'' (60) Iżda fl-aħħar mill-aħħar id-dawl elettriku wasal ukoll. Wara daqstant krib u qrid, il-Gvern ma setax jibqa' trux għall-ilmenti tal-poplu. Ġurnal kontemporanju, dwar din l-okkażjoni, kien irrapporta preċiżament hekk: 'Nhar l-Erbgħa, 13 ta' Mejju, 1959, ħames irħula f'Għawdex, L-Għasri, Żebbuġ, Għarb, San Lawrenz u Santa Luċija, ngħataw id-dawl elettriku. Għal din l- okkażjoni t-Tokk ġie armat palk apposta fejn saret ċeremonja l-iżjed grazzjuża. Mr. Grossmith O.B.E., Administrative Assistant, li kien akkompanjat mis-Sur A. Falzon, Manager tad-Dipartiment ta' l-Ilma u l-Elettriku, kien l-ewwel wieħed li xegħel id-dawl għall-ħames irħula u' wara sar it-tberik mill-E.T. Mons. Ġużeppi Pace, Isqof ta' Għawdex. Kienu preżenti Joseph Attard, Kummissarju ta' Għawdex, il-Kav. Dr. Anton Tabone M.D. u s-Sur Joseph Vella Muscat, President u Segretarju taċ-Civic Committe ta' Għawdex rispettivament, u kapijiet oħra tal-fergħa ta' Għawdex tal-Magna tad-Dawl. F'taħdita qasira li għamel Mr. Grossmith stqarr li x-xogħolijiet sabiex illum dawn l-irħula ngħataw id-dawl ħadu tliet snin u b'hekk issa fadal biss bla dawl 57: IL-BERQA, nru. 7,137, (30 Ġun 1955) 7. Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 91 elettriku l-bajjiet ta' Marsalforn u x-Xlendi. B'kollox f'dawn l-irħula tpoġġew 172 lampa. Fl-aħħar l-E.T. Mons. Isqof Pace, talab biex id-dawl elettriku jiġi mwassal sal- Bażilika Santwarju ''Ta' Pinu'' u l-miġemgħa preżenti wriet sinjali ta' approvazzjoni. Wara Mr. Grossmith mar idur l-irħula fejn ġie mogħti d-dawl elettriku u kellu laqgħa sabiħa mill-Arċipriet jew Kappillan ta' kull raħal u rappreżentanti tal-lokal taċ-Civic Committe' (58) Leċeeeeteteee