Issa li qegħdin fi żmien is-sawm tar- Randan jixraq li ngħidu xi ħaġa fuq is- sawm fi żmien il-Liġi l-Qadima biex ak- tar nifhmu l-ħsieb tal-Knisja li tridna nsumu f'dan iż-żmien imqaddes. Is-sawm bħala tgħakkis tal-ġisem li bih nitolbu maħfra lil Alla kien magħ- ruf mijiet ta' snin qabel Kristu. tal-ewwel żminijiet, aktar minn elf se- na qabel Kristu, kellhom sawma waħ- da biss fis-sena li kienet issir f'Għid il- Maħfra, li kienet fil-jum għaxra tas- seba' xahar, jiġifieri ħabta ta' nofs Ot- tubru. Kienet festa kbira; l-ebda xo- għol ma kien jista' jsir, u l-qassis il- kbir kien jitlob maħfra. għad-dnubiet tal-poplu kollu. Barra minn din is sawma, li r-Rab- bini kienu jgħidulha ''is-sawma l-kbi- ra,''kien isir sawm ieħor fi żmien ta' hemm tal-poplu. Wara l-mewt ta' Sawl il-poplu sam sebat ijiem; l-Iż- raelin samu sa fil-għaxija qabel ma tqabdu ma' wlied Benjamin; is-sulta- na Jeżabel, f'isem żewġha, ordnat saw- ma bħala tpattiżra għad-dagħwa li hi waħħlet f'Nabot; il-profeta' Jona ried li s-nies ta' Ninwe, għalkemm ma ke- nux Lhud, isumu biex jaqilgħu maħ- fra minn għand Alla. Barra minn dan is-sawm pubbliku, il-Lhud kellhom is-sawm privat, Minn rajh kulħadd kien jista' jsum kemm irid u meta jrid barra mill-festi. Waħ- da mil-liġijiet qodma kienet din: ''Jekk mara. tintrabat b'wegħda li ssum, żewġha jista' jħassrilha l-wegħ- da''. Din ma kenitx sawma tal-liġi li ma kien jista' jħassarha ħadd, imma sawma. b'wegħda li l-mara tagħmel minn rajha. Hekk naqraw li David sam biex jaqla' l-fejqan ta' ibnu tar- IL-LIĠI. L-QADIMA Is-sultan Aħab sam biex jeħles mill-kastig ta' Alla. Ester samet biex titlob 'l Alla jeħles il-poplu tagħha. Dan sa żmien il-jasar ta' Babel. Me- ta l-Lhud reġgħu lura lejn arthom minn Babel (sena 536 q.K.) żiedu ħaf- na sawm ieħor fil-liġi tagħhom. Il- profeta Zakkarija jsemmi s-sawm tar- raba' xahar (Ġunju — Lulju), tal-ħa- mes xahar (Lulju -— Awissu), tas-seba' xahar (Settembru - Ottubru), tal-għa- xar xahar (Diċembru — Jannar). Kien hemm ukoll is-sawma li kienet issir b'tifkira tal-ħelsien tal-Lhud fi żmien Ester. Fi żmien Kristu l-Lhud kell- hom aktar minn sawma kkull xahar. Is-Sinedriju, jew il-Gvern tal-Lhud, żied sawm ieħor, Il-Lhud devoti, u fuq kollox il-Fariżin, kienu jsumu minn rajhom darbtejn fil-ġimgħa, bħalma naqraw. fil-parabbla tal-Fa- riżew u l-Pubblikan. Id-dixxipli ta' Ġwanni l-Battista kienu jsumu wkoll, imma d-dixxipli ta' Kristu ma kenux. Fl-istorja tan-nawfraġju ta' S. Pawl naqraw li meta l-ġifen kien għadu fl- inħawi ta' Ċipru, kien għadda s-sawm jiġifieri. s-sawma l-kbira ta' nofs Ot- tubru. U dan igħnna biex nagħarfu f'liema ħabta. tas-sena ġie San Pawl f'Malta. Dan hu s-sawm tal-Lhud mill-bidu sa żmien Ġest Kristu, Naraw issa kif kien isir. Is-sawm l-aktar komuni kien ta' erbgħa u għoxrin siegħa, minn fil-għaxija sal-għala. 'fil-għaxija. Ma kien jittieħed l-ebda ikel u ebda xorb. Xi għorrief tal-komma wiesgħa kienu jgħidu li bil-lejl wieħed kien jista' jie- kol, bħalma jagħmlu l-Misilmin. Xi drabi s-sawma kienet iddum aktar minn erbgħa u għoxrin siegħa. ġàmet għal tlitt ijiem u tliet iljieli. Is- sawm. ta' erbgħin jum ta' Mosċ, Elija u Ġest: Kristu għandna nġisuħ bħala. miarklu. Fis-sawm barra milli wiċ- ħed ma kienx jiekol u jixrob, wieħed iken jiċċaħħad ukoll minn kull ma jogħġbu u jagħtih pjaċir, ngħidu aħna ħasil, dlik bil-fwejjaħ, ilbies sabiħ. Xi drabi wieħed saħansitra kien jitfa' r- rmied fuq rasu, jimxi b'rasu mgħadd- sa. lejn l-art u ma jsellimx lill-ħbieb li jiltaqa' magħhom. San Ġlormu jik- teb hekk fuq is-sawm tal-Lhud ta' żmienu: ''Jibku, jimxu ħafjin, jit- miegħku fit-trab u fir-rmied u jorqdu fuq xkora.'' Fil-festi ma kienx isir sawm, bħalma anqas ma jsir fil-Liġi tagħna. Ġesti Kristu ma tiedx jorbot id-dix- xipli tiegħu mal-liġijiet tas-sawm im- daħħlin mill-għorrief Lhud. Dawn huma, liġijiet tqal wisq biex l-bniedem jiflaħ jerfagħhom. Is-sawm kien pe- nitenza, imma waqt li Kristu, l-Għa- rus- tal-Knisja, kien magħhom kien żmien ta' ferħ mhux ta' penitenza. Jiġi żmien meta Kristu ma jkunx ak- tar magħhom, imbagħad isumu. Ġesi qal ukoll li hemm xjaten li ma joħor- ġux mill-bniedem ħlief bis-sawm u bit- talb. Imma meta nsumu ma għand- njex nuru li aħna. sajmin bħalma jagħ- mlu n-nies ta' żewġ uċuh. Il-draw- wa. tas-sawm daħlet fost l-ewwel in- sara u baqgħet fil-Knisja sal-lum. fikal-il-Patrijarka— taċ- Ġertisalem—i-il- quddiesa jbierek-iż-Żejt-Imqaddes—Ma- ra l-quddiesa—issir. purċissjoni4Hi—iha jdurn—għal-tliet-darbiet-mal-Qabar-ta' Kristir bis-Sagrament Imqaddes—i—wa-