Ix-Xebh ta' Għanja Maltija ta' Gan Anton Vassallo ma' Ballata Qadima Ingliża (Jaqbad mal-faċċ. 47 f''Il-Malti' ta' Ġunju, 1954) Ta' A. CREMONA Fil-ħrafa, Maltija r-Re, meta ra li Fra Gaspru (għalih Patri Ċintju) kien irnexxielu jagħtih tweġiba bħal dik, H biha ma sa- tax imerih, u kellu, għalhekk, jibqa' taħtha, €TIh, pecenzia, ir-Re kal f'kalbu, La ma nista' ngħeidlu xejn Imma l-għokda fadal…… jeħel…… — Patri Cintiu, għanna tneżn', U l-ieħor, biex iktar ikompli jiddieħak bil, jissokta. jagħarxu :— — Morniez tajeb, SireŻ—ballu, Ħariġġ collox chif imissf— —PFadal issa (ir-Re kal) tgħeżdli, Xi ħsieb għandi f'rasi biss. Din il-mistoqsija ta' l-aħħar taqbel ma' dik fil-ballata fn- gliża kif jixhdu dawn il-versi :— —Now from the third question thom must not shrinhe, But tell me here trulj what I do tħinke'— Fra Gaspru fil-ħrafa. Maltija jwieġbu : ĊInti għandech ħsieb, o Sire, Second chif nara, u nara ciar, Ti kuddiemeech hawn Fra Cintiu…… Jen Fra Qaspru il-giardinar Ir-Ragħaj fil-ballata Ingliża jwieġeb ukoll tista' tgħid bħal Fra Gaspru :— Ir-Re beda jidħak, u ħalef ħalfa bil-Quddiesa u nfexx igħidlu fi talli wieġbu għall-mistoqsijiet kollha sa jaħtar lilu bħala Su- 68 IL-MALTI perjur ta' l-Abbazija flok dak l-ieħor; iżda r-Ragħaj talbu li ma jaqtagħhiex hekk malajr, il-għaliex hu, miskin, la jaf jikteb u lanqas jaqra : Fil-ħrafa Maltija r-Re flok ma jidħak bħal fil-ballata Ingliża jinfexx igħajjat :— €()h. Fra Caspl zitanl—U jommi, Jommi a'daħe li jidħeu bdewl Ir-Reġina waqgħet għarja Taħt Vistatua ta' Pornpeu. Dawk ta' madwar ir-Re nfexxu jidħku meta raw kif Fra Gaspru rnexxielu jirbaħ l-imħatra u jidħak bir-Re bil-ħażen ta' rasu, saħansitra r-Reġina waqgħet għaxja…… —(ollħadd. jaqbes, collħadd. jiġri, Ir-Re igiddem pħal disprat; U Fra Caspru ħareġ barra, Tidħae daħe ta spiritat.' Ir-Re fil-kedda li ħass għax ra ruħu mirbuħ mill-ħażen ta' l-Ajk wera l-karattru ta' bniedem meridjonali li ma jafx jieħu ħwejjeġ bħal dawn biċ-ċajt, u, flok ma wiegħed li jippremja lir- rebbieħ u jżomm kelmtu, infexx f'għajat ta' għadab kbir. Il-ħrafa fil-għanja Ingliża tintemm billi r-Re, flok ma qata' li jaħtar lir-Ragħaj bħala Superjur ta' l-Abbazija, wiegħed li jgħaddilu, ta' dik iċ-ċajta, erba' skuti (four nobles) fil-ġimgħa u qallu biex igħid lis-Superjur tiegħu illi r-Re Ġovanni m'għadux iqisu bħala għadu tiegħu. Il-ħrafa. fil-għanja Maltija tintemm billi tgħid illi l-patrijiet baqgħu bil-kkunvent fejn kienu u li sħabu lil Fra Gaspru kienu tellgħulu statwa f'nofs il-ġnien tagħhom u taħtha nkitbu dawn il- kelmiet : IIli l-għaref ta' bla spirtu/Xi drabiet ma jiswa xejn. Ħrafa bħal din fil-proża. Maltija, u li f'waħda mill-mistoqsi- jiet tar-Re taqbel ma' waħda fil-ballata Ingliża u ma nsibuha taqbel ma' ebda waħda mit-tliet mistoqsijiet fil-għanja Maltija, hija dik li hemm fil-Ħrejjef u Ġrajjg miktubin minn Dun Xand Kemm ra' GĦANJA MALTIJA MA' BALLATA INGLIŻA 69 Cortis taħt l-isem ta' Is-Sultan ħasbu l-Isqof u kien il-Manus. Il-mistoqsijiet tas-Sultan kienu dawn :— (a) Kemm jiżen il- qamar; (b) kemm jiswa huwa stess; u (ċ) kif wieħed sinjur isir fqir f'daqqa (9). Kif naraw ebda waħda minn dawn it-tliet mistoqsijiet ma nsibu li hemm fil-għanja Maltija, iżda t-tieni walida taqbel ma' l-ewwel fil-ballata Ingliża. Qabel ma nqabblu t-tweġiba ta' din il-mistoqsija fil-ħrafa Maltija ta' Dun Xand Cortis ma' dik fil-ballata Ingliża ngħidu fil-qosor is-suġġett tal-ħrafa. Sultan li ried jaf dawn it-tliet ħwej- jeġ bagħat għall-Isqof Orsini u tah tlitt ijiem żmien biex iwie- ġeb għalihom. Floku mar liebes ta' Isqof il-Manus li kien soltu jkissirlu l-ħatab, u wieġeb għat-tliet mistoqsijiet. Fil-ballata In- gliża r-Re tah tliet ġimgħat fil-waqt li fil-ħrafa Maltija ż-żmien hu ta' ġimagħtejn u fil-ħrafa ta' Dun Xand Cortis iż-żmien hu ta' tlitt ijiem. It-tweġiba għall-ewwel mistoqsija fil-ballata Tngliża hija din :— Fil-ħrafa Maltija ta' Dun Xand Cortis it-tweġiba tidher iż- jed milquta fejn insibu li l-Manus ħareġ biċċa tal-fidda u qal lir- Re: Din ix-xbieha tiegħek, biċċa ta' tletin irbiegħi. Ġuda lil Kristu biegħu 33- irbiegħi, mela inti tiswa tliet irbgħajja inqas minn Kristu. Bejn il-versjoni ta' Ġan Anton Vassallo u dik ta' Dun Xand jortis hemm divrenzja kbira. fl-addattament ta' l-ambjent, karat- tri u drawwiet. Vassallo fil-għanja tiegħu, fl-addament ta' l-am- bjent, karattri u drawwiet wera l-akbar sengħa; ħaġa li ma nis- tgħux ngħiduha fil-versjoni tal-ħrafa ta' Dun Xand Cortis, li milli jidher ma għamilx ħaġ'oħra ħlief qaleb kelma b'klema, ik- tarx mit-Taljan, il-ħrafa tiegħu. L-aqwa. karattri jew persunaġġi fit-tliet ħrejjef huma, tnejn, (5) Ara ''Cotba tal-Mogħdija taż-Żmien'', 1907, xxxili, pp. 59-62. 70 IL-MALTI li huma, ir-Re jew Sultan, u f'hekk jaqblu t-tlieta, u f'persuna reliġjuża, Patri ta' kunvent tar-'Rhieb', fil-għanja Maltija, u dan iktarx Patri tal-kunvent tal-Kabbuċċini, u Superjur jew Prijur ta' Abbazija fil-ballata qadima Ingliża, u Isqof fil-ħrafa Maltija ta' Dun Xand Gortis. Bejn il-leġġenda Ingliża u dik tal-Għanja ta' Ġan Anton Vas- sallo hemm rabta qawwija fil-ġrajja li turi li din il-ħrafa, hija po- polari sew fil-pajjiżi ta' Nofs in-Nhar kemm fil-pajjiżi tan-Nord ta' l-Ewropa, iżda, r-rabta hi magħżula minn ħaġa importanti, li tagħmel mill-ħajja psikoloġika taż-żewġ nazzjonijiet Ingliża u Maltija f'epoki diversi; waħda ta' żmien Ġovanni (1199) ta' l- Ingilterra, jiġifieri ta' l-ewwel Żminijiet tan-Nofs u l-oħra ta' l- aħħar Żminijiet tan-Nofs li fih jaħkem il-fond tal-ħajja meridjo- nali bi drawwiet u frażjoloġija Sqallin bħal dik li kellna mill- aħħar żminijiet ta' l-Araguniżi sa' għeluq il-Gvern ta' l-Ordni; u fuq hekk naħseb li din il-Għanja ta' Vassallo fost l-oħrajn, għalkemm imkasbra minn xi naqal ta' espressjonijiet volgari neq- sin mir-reqqa tar-reguli grammatikali, sintattiċi u tal-prosodija. tibqa' bħala tifkira għażiża ta' l-ewwel ballati popolari tagħna. Ħrafa oħra li tixbah ukoll lit-tlieta li semmejna hawn qabel u li f'żewġ ħwejjeġ toqrob iil dik tal-Għanja ta' Vassallo hija dik ta' Franco Sacchetti (6), kittieb tas-Seklu Erbatax, li naqraw fin-'Novelle' tiegħu. Il-ħrafa ta' Sacchetti hija din. Is-Sur Ber- nabo (7), Sid ta' Milan, għalkemm kien kiefer, kultant kien ukoll jagħmel il-ħaqq. Wieħed Abbati (Superjur) ta' kunvent, li kellu l-ġid, u kellu l-inkariku li jieħu ħsieb iż-żewġt iklieb ta' dan is-Sid, ġie ikkundannas minn għandu li jħallas erbat elef skut, talli kien ittraskuralu l-klieb b'mod li dawn kienu saru jagħmlu għan-nies, L-Abbati talbu jaħfirhomlu u s-Sid wiegħdu li jaħfirlu kemm-il darbu jwieġbu għal erba' mistoqsijiet, ti kiċ- nu:— X'bogħod hemin mill-art sas-sema; kemm ibna hemm fil-baħar; x'inhu jsir fl-infern, u kemm jiswa s-Sid. DLaAbbati tħawwad, iżda sabiex itawwal talbu jagħtih iż-żmien. Is-Sid tah żmien sal-għada. L-Abbati (jiġifieri s-Superjur) kollu ħosbien (6) Franco Sacchetti twieled Firenze dwar l-1330 u miet fl-1410. Kiteb mat-300 ħrafa jew novella, fosthom din, Kiteb ukoll xi Taħditiet, xi It- tri u xi Versi. (7) Bernabd Visconti, Sid ta' Milan mill-1854 sal-1885, XeBn TA' GĦANJA MALTIJA MA' BALLATA INGLIŻA 71 raġa' lejn il-kunvent u malli wasal iltaqa' mat-taħħàn tiegħu li staqsieb x'kellu malli raħ hekk hosbien. L-ieħor fissirlu t-taħbila li fiha kien jinsab u t-taħħàn, wara li qagħad jaħseb xi ftit, wiegħ- 'du li għandu jaqilgħu minn dik it-tabxa. L-Abbati staqsieh kif u t-taħħan qallu : ''Jien nilbes iċ-ċoqqa u l-kappa tiegħek u flokok nidher jien quddiem Barnabċ'. Lill-Abbati għoġbitu l-proposta. u l-għada t-taħħan kmieni kmieni deher quddiem is-Sid Bernabo liebes bil-ħwejjeġ ta' l-Abbati. Taħt id-dawl inemnem, b'idu l- waħda jgħatti wiċċu, huwa wieġeb għall-erba' mistoqsijiet. Għall- ewwel waħda huwa wieġeb hekk: Mill-art sas-sema hemm sitta u tletin miljun u tmien mija u erbgħa u ħamsin elf u tnejn u sebgħin u nofs mil u tnejn u għoxrin pass. — Kif tafu dan2 — staqsieh is-Sid. L-eħor wieġbu: Ibgħat kejlu u jekk ma ssibx bħalma għidtlek, dendilni minn griżmejja. Għat-tieni mistoqsija wieġeb: Fil-baħar hemm ħomsa u għoxrin elf u disa' mija u tnejn u tmenin miljun bittija u seba' bramel u tnax-il-buqar u żewġ tazzi ilma. Staqsieh is-Sid :—Dan kif tafu1—U l-ieħor wieġbu : Jiena rajt mill-aħjar li stajt. Jekk ma temminx ġagħal- hom iġibu l-bramel u jkejluh, Jekk ma jsibux li hu hekk, qat- tagħni bċejjeċ. Għat-tielet mistoqsija, x'qed isir fl-infern, wie- ġeb illi fl-Infern iqattgħu, jiggranfaw u jgħallqu, sew sew kif tagħmel int. — Kif tafu dan 7—staqsieh is-Sid. — Jien tkellimt ma' wieħed li kien hemm. Iżla dan issa miet. Minnu Dante sar jaf dak kollu li kiteb fuq l-infern. Jekk ma temminx, ibgħat ara. Għar-raba' mistoqsija: Kemm tiswa, l-persuna tiegħi (tas-Sid) 2 : —L-ieħor wieġeb : Inti tiswa disgħa u għoxrin biċċa. Meta s-Sid Bernabd sama' dan, kollu mgħaddab dar fuqu u qallu: ''Niswa daqshekk ftit li ma nqumx iżjed minn borma 77 — Minnufih wieġeb l-ieħor: (Inti taf illi Sidna Ġest Kristu kien inbiegħ bi tletin biċċa; jien jidhirli li inti tiswa biċċa inqas inin- nu' — Meta sama' dan, Bernabd deherlu sewwa li dak il- ħniedem ma kienx l-Abbati, u, wara li ħares sewwa lejh u ra li dak kien egħref mill-Abbati, qallu: ''Tnti m'ntix l-Abbati'. It- taħħin tkexkex bil-biża', inxteħet għar-rkobbtejh u talab ħnie- na, fejn stqarr li hu t-taħħàn ta' l-Abbati u kif u għaliex deher quddiemu liebes xort'oħra biex ma jingħarafx, u dan iktar għam- lu biex jagħtih gost milli bi ħjiena. Is-Sid Bernabd fuq ħekk wieġbu: ''Ta darba dak għamlek Abbati u tiswa iżjed minnu, irrid inwettqek fil-karika li tak, u rrid li mil-lum il quddiem inti 72 IL-MALTI tkun l-Abbati u l-ieħor it-taħħan; li inti tieħu r-renta tal-kun- vent u huwa tal-mitħna'. U hekk kien (8), Bejn dil-ħrafa. u l-għanja. Maltija ta' Vassallo m'hemmx dak it-taqbil l forsi nsibu bejn il-ballata Ingliża u l-għanja Maltija' fil-qofol ta' l-argument l-iktar fil-persunaġġi, Il-mistoqsijiet fil- għanja Maltija u fl-Ingiiża huma tlieta; iżda fil-ħrafa ta' Sac- chetti huma erbgħa. Fil-waqt li fil-ballata fngliża m'hemmx ħlief mistoqsija waħda li taghel ma' dawk fil-għanja Maltija, fil-ħra- fa ta' Dun Xand Cortis ebda waħda ma taqbel ma' dawk li hemm fil-għanja Maltija, iżda mbagħad waħda. mit-tliet mistoq- sijiet taqbel ma' dik tal-ballata Ingiiża u mal-ħrafa ta' Sacchetti. Iż-żewġ mistoqsijiet fil-għanja Maltija li ma jaqblux ma' dawk fil-ballata Ingliża nsibuhom fl-aħħarnett jaqblu ma' l-ewwel żewġ mistoqsijiet fil-ħrafa ta' Sacchetti. Il-mistoqsija li fil-għanja Maltija taqbel ma' dik fil-ballata Ingliża hija dik fejn ir-Re jistaqsi: Xi ħsieb għandu f'rasu, Il- waħda li fil-ħrafa ta' Dun Xand taqbel ma' dik fil-ballata Ingli- ża u fil-ħrafa ta' Sacchetti hija fejn is-Sultan staqsa: Kemm jis- wa huwa stess. Iż-żewġ mistoqsijiet fost it-tlieta li fil-għanja Maltija ma jaqblux ma' dawk fil-ballata. Ingliża, imma iva ma' dawk fil-ħrafa ta' Sacchetti, huma fejn ir-Re jistaqsi: Kemm hu għoli s-sema mill-art u kemm fih ilma l-baħar. Għalkemm ix-xebh tal-mistoqsijiet huwa l-iktar bejn il- Sacchetti jagħlaq din il-ħrafa billi jżid u jgħid li, barra din, tin- għad tirafa oħra fejn flok is-Sid ta' Milan jidher il-Papa. Dan, minħabba xi ħtija li jkun għamel ċertu Superjur ta' Kunvent, kien ġagħlu jwieġeb għall-erba' mistoqsijiet ta' din il-ħrafa u ma' dawn żiedlu oħra. fejn staq- sieh s'inhi l-akbar ħaġa li kienet qatt ġratlu, Is-Superjur, meta raġa' lejn il-kunvent ġabar il-patrijiet u n-novizzi u saħansitra l-kok u l-ġen- mien. u talabhom il-parir tagħhom fuq it-tweġibiet li għandu jagħti lill- Papa. Il-Patrijiet baqgħu ħosbenin bla ma jafu x'għandhom igħidulu; fuq hekk qaheż il-ġennien u wiegħdu H jgħinu u jeħilsu minn dik it-tab- xa, bil-patt li silfu fiwejġu u jwassluh għand il-Papa l-patrijiet tal-kun- vent. U hekk sar. Fuq il-għoli tas-sema wieġeb li s-sema bu għoli daqs kemm jista' jwassal tliet darbiet iżjed il-leħen ta' bniedem; dwar il-fond tal-baħar wieġeb li 'jinstadd il-fomm tax-xmajjar li jferrgħu fih, imbagħad jitkejjel; fuq kemm tiswa l-persuna tal-Papa qal illi tiswa biċċtejn inqas milli kien jiswa Kristu li tiegħu l-Papa kien il-Vigarju. Dwar l-akbar ħaġa li qatt ġratlu (lis- Superjur), wieġeb li l-akbar biċċa li ġratlu hija dik li minn ġennien sar Superjur. U hekk il-Papa wettqu fil-karika ta' Superjur tal-Kunvent u s-Superjur sar ġennien, XEBH TA' GĦANJA MALTIJA MA' BALLATA INGLIŻA 73 għanja Maltija u l-ħrafa. ta' Sacchetti, ix-xebh fiċ-ċirkustanzi tar-rakkont huwa l-iktar bejn l-għanja Ingliża u l-għanja Maltija. Wara li wieħed ixebbal l-erba' ħrejjef u jressaq il-ħrafa ta' Ġan Anton Vassallo mat-tlieta l-oħra, għandu jsib illi Vassallo meta kiteb dik il-għanja kellu iktarx quddiemu, għal dawk li huma ċirkustanzi tar-rakkont, il-ballata Ingliża bl-aħħar mistoqsija Hi ma nsibuha la fil-ħrafa ta' Dun Xand Gortis u lanqas f'dik ta' Sacchetti. Wara din, kellu wkoll quddiem għajnejh dik ta' Pran- 'co Sacchetti fejn l-ewwel żewġ mistoqsijiet jaqblu ma' l-ewwel żewġ mistoqsijiet fil-għanja ta' Ġan Anton Vassallo u fejn ir- raba' mistoqsija taqbel ma' l-ewwel waħda, fil-għanja Ingliża.' Vassallo ma satax kellu quddiem għajnejh il-ħrafa oriġinali li fuqha Dun Xand Cortis bena l-ħrafa tiegħu bil-Malti għax l-ebda. mistoqsija ta' waħda ma taqbel ma' dik ta' l-oħra. Iżda nistgħu ngħidu illi dawk li kitbu t-tliet ħrejjef l-oħra sselfu minn xul- xin, għaliex sew fil-għanja Ingliża, kemm fil-versjoni tal-ħrafa 'ta' Dun Xand u kemm fin-novella. ta' Sacchetti, il-mistoqsija fuq kemm jiswa r-Re taqbel waħda ma' l-oħra fit-tliet ħrejjef. Mela Ġan Anton Vassallo iktarx sata' ssellef mill-ballata Ingliża u minn fuq in-novella ta' Sacchetti iekk l-argument tal-ħrafa tie- għu ma bniehx kollu kemm hu minn fuq xi ħrafa oħra li aħna ma nafux—jiġifieri minn fuq għanja jew ħrafa oħra li mill-ban- da l-oħra l-argument tagħha nbena minn fuq it-tliet ħrejjef l-oħ- ra li semmejna jew minn fuq tnejn minnhom li huma l-ballata Ingliża u n-novella ta' Sacchetti. Ta' min iqis wara kollox illi din il-leġġenda, bħall-ħrejjef oħra li jinsabu fil-Folkore Malti u li nsibuhom jaqblu ma' dawk ta' Sqallija, l-Italja u l-artijiet l-oħra ta' l-Ewropa ta' nofs-in- Nhar u tan-Nord, hija wkoll waħda mil-leġġendi tradizzjonali (i l-lum intsew) li fuqha setgħet inbniet il-Għanja leġġendarja, ta' Ġan Anton Vassallo.