Relazzjonijiet bejn dawn it-tliet artisti li ħallewlna opri sbieħ f'ħafna knejjes. Maltin u Għawdxin. M'hemmx dubju li dawn it-tliet artisti Taljani jew ta' nisel Taljan żejnu lill-Knejjes tagħna b'ħafna opri sbieħ: li qed ingawdu: aħna u wliedna. Padiglione: twieled il-Belt, fl-14 t'Awwissu fl-1846: Missieru kien telaq minn Napli bħala refuġjat u wasal Malta sitt snin qabel ma twieled l-aħħar wild tiegħu. Raffaele Cali kien ġej minn familja t'artisti kemm tal-arti kif ukoll tal- iskultura, iżda huwa kien mużiċista waqt Dawn malajr xeni tal-opri. Meta ommu u missieru għarfu li binhom għandu talent fit-tpinġija, ħallsulu sabiex jitla' Napli ħalli jiżviluppa u jipprattika din is-sena fl-Accademia di Belle Arti mmexxija mill-magħruf pittur Domenico Morelli, li tant irnexxa fl-istil artistiku magħruf bħala Verissmu. Għal Giuseppi. dan l-istil kien jaqbel ħafna ma' dak li'kien diġà tgħallem meta kien jgħin fit-tpinġija ta' xeni għall-opri, li kienu jsiru fit-Teatru Manoel tal-Belt. Lura Malta wara tliet snin huwa kiseb fama kbira meta pinġa l-kapulavur 'Il- Mewt ta' Dragut' li nxtrat mill-Gvern u qiegħda fil-Palazz tal-President ġewwa l- Azzopardi Ta'sebgħa u għoxrin sena ġie magħżul TAS A EF SEA mill-kapitlu tal-kanonċi ta'San Pawl il-Belt sabiex ipinġi xena tal-qabda meraviljuża tal-ħut fil-kappella ta' San Gejtanu. Din il-pittura ġiet sabu impjieg fit-Teatru Manoel u kien għalhekk li ibnu Giuseppi minn ċkunitu kien familjari mat-tpinġija ta' L-Ewwel Anniversarju Ġemellaġġ Festa S.Salvatur f'Militello 55 Giuseppe Cali fl-aqwa tiegħu. Iżda din il-pittura ma għadhiex teżisti. Ġara li l-kanonċi ta' San Pawl iddeċidew li l-pitturi kollha ta' ġol-Knisja tagħhom kellhom juru xeni fuq il- ħajja ta' San Pawl. Mela għamlu kuntratt ta' eluf ta' liri ma pittur Taljan Attilio Palombi, ħalli jagħmel ix-xogħol kollu huwa biss. Dan beda xogħlu billi ħassar l-qabda meraviljuza tal-ħut ta' Calil ' Cali u Ħal Lija Call kien imlaqqam Diavolo col Penzello tant kien ħafif fix-xogħol tal-pittura. Meta wieħed jiftakar li kellu familja ta' għaxart itfal xi jmantni jifhem ir-raġuni għalxiex kellu jħaffef fix-xogħol tiegħu. Terġa' u tgħid huwa ma'kienx jitlob somom kbar ta' flus għal xogħlu għax ried jakkwista kemm jista' u ma jħallix pitturi barranin jieħdu xogħol minn Ħalq dawk Maltin u Għawdxin. Ġo Ħal Lija huwa ħadem id f'id mal-pittur Professur Ignazio Cortis tant li hemm armonija sħiħa fix-xeni li jżejnu s- saqaf u t-tliet abside. Iżda żgur li l- kapulavur ta' Cali ġol-knisja ta' Ħal Lija hija l-koppla fejn pitter it-twelid tas-Salvatur fi tliet episodji: Ix-xena tal-Familja Mqaddsa fil-grotta Ix-xena tar-raħħala. joffru: l-larinġ u ħ oħrajn nagħaġ Ix-xena tal-wasla tas-Slaten Maġi Dan il-pittur Ruman ġie magħżul mill- kanonċi ta' Birkirkara sabiex ipitter xeni mill-Vanġelu fil-koppla u fis-saqaf tal-Knisja ddedikata lil Sant'Elena. Ta' min isemmili qabel il-wasla tal-pittur Monti, il-kanonċi kienu qabdu lill-pittur Cali ħalli jpinġi l- abside biss. Waralli Cali lesta, ix-xogħol li jmiss ħaseb li ser iqabdu lilu jiksi s-saqaf kollu, iżda żbalja sew għax l-kanonċi riedu pittur barrani jagħmel dax-xogħol. Il-pittur Monti kellu fama:-tajba ġo Ruma għax għamel xogħol sabiħ f'diversi knejjes, fejn ħademal fresco fuq soqfa mibnija bil-bricks. Meta wasal Malta fis-sena 1906 hu ammira ħafna x-xogħol ta' Cali fl- abside. Għaldaqstant ma ħassarx il-pittura li kien lesta Cali anzi ddiskuta miegħu fuq il-karatteristiċi tal-ġebla Maltija. Cali wissieh sabiex ma jpinġix al fresco għax il- ġebla Maltija ma tittolerax żejt jekk qabel ma jsirx preparazzjoni sewwa. Milli jidher dan ma semax minn dak li qallu Cali u ħadem erba' snin sħaħ pittura al fresco. Ġara li wara ftit snin, il-pittura tqaxxret u nqalgħet minn mal-ġebel tal- Soċjetà Mużikali San Pio X- A.D. 1905- Festa tas-Salvatur 2017 — Ħal Lija koppla u ntilfet għal dejjem. Meta tqis li tħallas fuq ħamest elef lira għall-pittura kollha, din: spiċċat trab. Dan juri li l-kanonċi żbaljaw sew fl-għażla tagħhom tal- pittur: Ta' min isemmi wkoll li wara li lesta x-xogħol f'Birkirkara, il-pittur Monti daħal għal xogħol fil-knisja tax-Xagħra ġewwa. Għawdex. Dan ix-xogħol: kien oriġnarjament ingħata lil Cali iżda billi dan ħassu ma jiflaħx għalih, għax kien beda jbati minn sturdamenti koroh, kien sar beżgħanlli jixxabbat mas-slielem sama jitla'taħt is-saqaf. Dan il-pittur Taljan ġie Malta fis-sena 1907 u ffirma kuntratt mal-kulleġġ tal-kanonċi ta'San Pawl il-Belt ħalli jpitter is-saqaf u l-kappelli tal-knisjatagħhom fuq tema L-Ewwel Anniversarju Ġemellaġġ Festa S.Salvatur f'Militello Attilio Palombi (bid-daqna) u Gianni Vella, u ieħor fuq l-armar ġewwa l-Knisja ta' San Pawl il-Belt. waħdanija; il-ħajja ta' San Pawl. Billi kienu diġà saru xogħlijiet ta' pitturafuq suġġetti oħra; ġie determinat li dawn għandhom jitħassru ħalli flokhom Palombi jpinġi xeni mill-ħajja ta' San Pawl: Minħabba f'hekk il-pittura ta' Cali idwar il-qabda mirakoluża tal-ħut ġiet mitlufa darba għal dejjem għax ħadd ma laħaq ħadilha ritratt qabel ma Palombi ħassarha. Naħseb li minħabba f'hekk bejn Giuseppe Cali u Attilio Palombi ma tantx kien hemm ħbiberija. Jingħad minn opinjonisti Maltin ta' dak iż-żmien, li kienu ffurmaw żewġ partiti; wieħed favur Cali u ieħor favur Palombi. Tal-ewwel kienu jiltaqgħu ġol-każin tal-Istilla waqt li tat-tieni kienu jiltaqgħu fil-każin ta' La Valette. Waqt li x-xogħol ta' Palombi kien preġjat għax kellu ħafna kuluri, ftit kienu jqajmu devozzjoni, iżda dawk ta' Cali Attilio Palombi pitter l-Eżaltazzjoni tas-Salib ġol-kappella fis-Sagristija tal-Knisja ta' Ħal Lija. kienu jqajmu sens ta' devozzjoni tassew. Ta min isemmi ġrajja fejn iż- żewġ artisti Attilio Palombi u Giuseppe Cali ' tqabdu: għall- kuntratt ta' xogħol. Ġara li: l-patrijiet Konventwali. tal-Belt riedu li jitpinġa s-saqaf tal-knisja tagħhom b'xena tal-Apoteosi ta' San Franġisk. L-ewwel ma għamlu talbu lil Palombi jpinġi abbozz, għoġobhom u wara qablu fuq il-prezz, tant li ffirmaw kuntratt ta'ħlas dovut. Xi patri informa lil Cali b'dan u minn jeddu ħażżeż abbozz spettakolari u bħala ħlas talab nofs dak li kien ried Palombi. Issa l-għażla tal-patrijiet waqgħet fuq Cali, imma' billi kien hemm diġà kuntratt, il-pittur Palombi tella' l-patrijiet l-Qorti. Giuseppe Cali lesta x-xogħol u meta nkixfet il-pittura, tant kien sabiħ ix- xogħol li wettaq, li ħafna ħassewhom qed jaraw ix-xena tal-ġenna kif kien qed jara l-istess San Franġisk waqt l-Apoteosi tiegħu. Xogħol ieħor li wettaq Palombi waqt il-mawra tiegħu f'Malta u f'Għawdex kien ġol-Knisja ta' San Publiju tal- Furjana, iżda ġara li parti sew mill-knisja waqgħet bil-gwerra u ħafna xogħol ta' dan il-pittur intilef darba għal dejjem. Xogħol ieħor li wettaq f'Għawdex għadu jinstab f'diversi knejjes. Palombi u Ħal Lija Waqt il-mawra tiegħu f'Malta kien joqgħod Ħal Lija, numru 6, Triq Sant'Andrija, propjetà tal-Kanonku ta'San Pawl Rev. Antonio Muscat. Lill-knisja ta'Ħal Lija ħallielha tifkira tal-oevre tiegħu billi-bla ħlas ta' xejn, pitter l- Eżaltazzjoni tas-Salib fis-saqaf tal-kappella ż-zgħira li tinsab fis-sagristija. Bħala kumpens għal dan ix-xogħol preġjat, il- Kappillan ta'dak iż-żmien Dun Mattew Cortis irregalalu zukkeriera tal-fidda fis-sena 1905. Dan it-tagħrif ittieħed mill-ktieb Giuseppe Cali 1846- 1930 ta' Emmanuel Fiorentino u Louis A. Grasso - Said International.