Kitba ta' Noel Muscat Ġesu Kristu Omileta L-istudji li saru dwar il-persuna sto- rika ta' Ġesu ta' Nażaret, dwar il-kliem u l-għemil tiegħu, jgħinu biex wieħed jipprova jifhem il-ħidma omiletika ta' Ġesu. Meta ngħidu ħidma omiletika nifhmu azzjoni ta' xandir tal-bxara t- tajba li hi distinta mill-predikazzjoni ta' Ġesu. Jeħtieġ li naraw kif l-Evanġelji jattribwixxu għal Ġest attività ta' natu- ra omiletika. Hu diffiċli ħafna li nip- pretendu li fl-Evanġelju nsibu mudelli ta' omeliji li għamel Ġest fil-ministeru messjaniku tiegħu. Fi kliem ieħor, ma jistax ikun nippretendu li fl-Evanġelji se nsibu l-kliem eżatt li bih Ġesti inqe- da biex għamel omeliji fis-sens eżatt tal- kelma griega homilein (tiddjaloga, titkellem ma' xi ħadd, tagħmel diskors). Minkejja kollox, fost il- materjal letterarju ta' l-Evanġelji li fih jidwu ċertament il-kliem ta' Ġesti sto- riku, nistgħu nidentifikaw xi kontenuti omiletiċi. Għidna li l-omiletika hi distinta mill-predikazzjoni. Dan hu fattur importanti, għaliex filwaqt li, bil-kelma 'predikazzjoni' nifhmu kull tip ta' xan- dir tal-Kelma ta' Alla, f'kull kuntest, żmien, kultura u ambjent, bil-kelma 'omelija' nifhmu x-xandir tal-bxara t- tajba fil-kuntest ċelebrattiv liturġiku (fis-sens kristjan) u sinagogali (fis-sens Ihudi). Għaldaqstant irridu nfittxu l- intenzjoni ta' Ġesti bħala bniedem sto- riku, li jrid jgħaddi tagħlim marbut essenzjalment mal-kult sinagogali. Dan nindunaw bih permezz ta' l-użu ta' verbi bħal 'tgħallem'' (didasko), 'ixxandar' (kerjsso), 'tevanġelizza' (euanghelizo), u ta' riferimenti espliċiti għas-'sinagoga' u għall-jum tas-'Sibt'. Hu għalhekk importanti, li qabel ma nitkellmu dwar Ġesti bħala omileta, naraw il-kuntest Ihudi li fih Hu kien jgħallem fl-ambjent liturġiku-sinagoga- li. Ġesu u l-omelija fis-sinagoga Lhudija Ix-xhieda ta' Filone ta' Lixandra tagħtina ħjiel dwar kif setgħet kienet tkun magħmula ċ-ċelebrazzjoni sinago- gali u l-qagħda ta' l-omelija fil-kuntest ta' din iċ-ċelebrazzjoni fl-ewwel sekli ta' l-era kristjana. B'dan il-mod inkunu nistgħu nifhmu xi ftit l-ambjent li fih Ġest seta' wettaq l-attività omiletika tiegħu. Il-liturġija sinagogali kienet issir filgħodu tas-Sibt. Kienet tibda billi kulħadd preżenti fis-sinagoga kien idur iħares lejn id-direzzjoni tal-bieb tas- sinagoga, li dejjem kien iħares lejn Ġerusalem (ara Mt 6,5; Mk 11,25; Lq 18,11). F'dak il-ħin kienet tingħad b'mod solenni l-istqarrija tal-fidi Lhudija, Shemà Israel ('Isma' Israel' Dt 6,49). Din kienet tiġi mxandra mis- L-ART IMQADDSA Jannar - Frar 2003 saliah, li kien ikun membru tal-ġemgħa li jkun ġie magħżul apposta mir-rosh hakkenesth, jew kap tas-sinagoga. Għal din l-istqarrija ta' fidi kulħadd kien iwieġeb Amen. Wara dan il-kap tas-sinagoga kien jagħżel lettur. Sadanittant il-kazzan, jew il-qaddej (ara Lq 4,20) kien joffri r- romblu li minnu kien isir il-qari (ara Lq 4,16). Hu diffiċli nkunu nafu jekk kienetx diġà daħlet id-drawwa li diversi letturi jaqraw ftit vrus wieħed wara l- ieħor, bil-barka fil-bidu u fit-tmiem ta' kull qari, inkella jekk lettur wieħed kienx jaqra kollox, kif jidher li kienet id-drawwa fost il-Lhud tad-djaspora. Importanti kien, iżda, li xi ħadd jittra- duċi l-qari, għax il-Kelma ta' Alla kie- net tinqara bil-Lhudi, li ħafna nies ma kienux jafuh. Kien meħtieġ li t-tradut- tur, jew meturgeman, jaqleb il-kliem mit- test Lhudi għall-ilsien tal-poplu, li kien l-Aramajk. Xhieda ta' dan insibuha ċara fil-Ktieb ta' Neħemija 8,8, fejn jingħad li l-qari tal-ktieb tal-liġi ta' Alla kien jiġi segwit minn spjegazzjoni biex in-nies jifhmu l-qari. Mela spjegazzjoni mhux fis-sens ordinarju ta' kumment fuq il-kelma, imma fis-sens ta' tra- duzzjoni tal-kelma, li setgħet ukoll tieħu għamla ta' kummentarju. Il-qari mill-Iskrittura kien isir f'żewġ mumenti. L-ewwel qari kien ikun silta mit-Torah, jew liġi ta' Alla, l-ewwel ħames kotba tal-Bibbja, jew Pentatewku. Din is-silta kienet tissejjaħ parashaħ. Warajha kienet tinqara silta mill-Kotba tal-Profeti, u din kienet tissejjaħ haftara. L-eqdem xhieda u l-aktar waħda żgura ta' dan il-qari doppju nsibuha f'Atti 13,15, fejn fis-sinagoga ta' Antjokja ta' Pisidja, 'wara l-qari tal-Liġi u tal- Profeti', Pawlu u Barnaba jiġu mistied- na mill-kapi tas-sinagoga biex jgħidu kliem ta' tħeġġiġ lill-poplu (appuntu, biex jagħmlu omelija). Filwaqt li l-qari tat-Torah kien isegwi dik li llum insejħulha dectio continua, jiġifieri siltiet li kienu jkomplu waħda wara l-oħra kull ġimgħa, il-qari mill- Profeti ma kienx isegwi l-istess ordni. Ma nafux jekk dan it-tieni qari, il-hafta- ra, billi ma kienx fiss, setax jiġi magħżul mill-qarrej u jekk din kienetx drawwa stabilita. Fil-bidu tal-kristja- neżimu, fil-liturġija sinagogali, kien hemm ċiklu għall-ewwel qari (para- shah) li kien magħmul minn 154 silta (għal perjodu ta' tliet snin), jew minn 175 silta (għal perjodu ta' tliet snin u nofs). Wara l-qari tal-Liġi u tal-Profeti, il- kap tas-sinagoga kien jaħtar lil xi ħadd minn dawk preżenti biex jagħmel id- derasha, appuntu l-omelija. Dak kien jiżviluppa t-temi tas-siltiet bibliċi li jkunu inqraw billi jibqa' bilqiegħda (ara Lq 4,20). Wara l-omelija kienet tingħata l-barka minn xi qassis, jekk dan kien ikun preżenti. jekk ma kienx ikun hemm qassis il-barka kienet tiġi reċitata mill-hazzan, jew qaddej tas-sinagoga. L-omelija sinagogali kellha intro- duzzjoni (petihah), li kienet tista' tit- qjies bħala omelija ċkejkna fil-kuntest ta' l-istess omelija. Kellha wkoll konk- lużjoni (hatimah). Il-ftuħ ta' l-omelija seta' jkollu forom diversi. Metodu komuni kien dak tal-ftuħ sempliċi, li kien jikkonsisti filli min jagħmel l-ome- lija jibda billi jikkwota silta biblika li, diversi drabi, kienet tkun differenti minn dawk li nkunu nqraw fil-parashah u fl-kaftarah. Metodu ieħor kif kienet tibda l-omelija kien dak magħruf bħala jelammedenu, jew 'jgħallimna', li kien jikkonsisti billi l-omileta jibda bil- kelmiet: 'Jalla l-imgħallem tagħna jgħallimna…'. L-aħħar metodu kien dak li wieħed jibda l-omelija billi jlis- sen kliem ta' barka li fih kien jiġbor silta biblika li tkun kapaċi li tifforma t- tema ta' l-omelija. Il-konklużjoni ta' l- omelija ġeneralment kien ikollha kliem ta' faraġ u kienet tistieden għall- attenzjoni għall-aħħar żminijiet. Fuq kollox kienet tinsisti dwar it-tama fil- Messija u fid-dinja li għad trid tiġi. L-istudju dwar l-omeliji ta' Ġest fil- liturġiji sinagogali jista' jsir fuq żewġ L-ART IMQADDSA Jannar Frar 2003 livelli: fuq il-livell ta' Ġesti storiku u fuq dak tar-redazzjoni ta' l-Evanġelji. Qabel ma naraw dan id-diskors fuq il-livell ta' Ġesti storiku, u l-kliem li Hu seta' qal u li nsibuhom fl-Evanġelji, naraw il-livell redazzjonali. B'dan nifhmu żewġ ome- liji li Ġesti għamel fis-sinagoga, skond l- evanġelisti Luqa u Ġwanni. Is-siltiet li sejrin naraw huma dawk ta' Lk 4,17-27 (Ġest fis-sinagoga ta' Nażaret) u Ġw 6,25-59 (id-diskors ewkaristiku ta' Ġest fis-sinagoga ta' Kafarnahum). Fil-każ ta' Ġw 6,25-59 ma tantx insi- bu dettalji, għalkemm is-silta hi kum- mentarju twil dwar ir-riflessjoni li Ġesti jagħmel fuq it-tema tal-manna-ħobż li jinżel mis-sema, li l-Missier jagħti lill- bnedmin biex ikollhom il-ħajja ta' dejjem. F'Ġw 6,59 jingħad espliċita- ment li Ġesti għallem dan kollu ''fis- sinagoga ta' Kafarnahum'. Ninnutaw żewġ kelmiet importanti, jiġifieri 'tagħlim' (didasko) waqt iċ-ċelebrazzjo- ni tas-Sibt fis-'sinagoga' (spnagogġ). Il- kontenut omiletiku ta' Ġest jinsab x'aktarx fl-ewwel taqsima tas-silta, jiġifieri f'Ġw 6,25-51. Il-parashah x'ak- tarx kienet tikkonsisti fir-rakkont tal- manna mill-Ktieb ta' l-Eżodu 16, filwaqt li l-petitah setgħet kienet is-Salm 78,24: 'xita ta' manna bagħatilhom x'jieklu, tahom il-qamħ mis-sema'. It-tieni taqsi- ma (Ġw 6,52-58) għandha x'taqsam ma' djalogu bejn Ġesti u l-Lhud dwar il- ħobż ħaj li jinżel mis-sema. Din tista' tirreferi għal mument ieħor importanti tal-laqgħat sinagogali ta' jum is-Sibt, jiġifieri l-laqgħa ta' tagħlim li kienet issir is-Sibt wara nofs in-nhar f'ambjent qrib l-ambjent tat-talb tas-sinagoga pro- prja. F'Kafarnahum hemm eżempju tajjeb ta' dan l-ambjent maġenb is-sina- goga prinċipali. Jidher li hi aktar ġara s-silta minn San Luqa (Lq 4,17-27). Għalkemm qasira, is-silta ta' Luqa toffrilna elemen- ti importanti tal-liturġija sinagogali: l- episodju jseħħ fil-jum tas-Sibt, fis-sina- goga ta' Nażaret. Lil Ġest joffrulu r- romblu tal-Profeta Isaija, u Hu jikkum- menta s-silta ta' Is 61,l-2, li x'aktarx kienet il-haftara ta' dak is-Sibt. Interessanti li wieħed jinnota li, qabel ma jintroduċi l-episodju ta' Nażaret, Luqa jippreżenta sommarju ċkejken dwar il-predikazzjoni ta' Ġesu fis-sina- gogi: 'Kien jgħallem fis-sinagogi tagħhom u kulħadd kien ifaħħru ħafna' (Lq 4,15). Dan it-tip ta' som- marju jinsab f'diversi siltiet evanġeliċi oħrajn. Hekk nafu li Ġesti kien 'jgħallem' (didasko) fis-sinagogi (Lq 4,15; Ġw 6,59; 18,20), fil-jum tas-Sibt (Mk 1,21; Lq 4,31; Mk 6,2; Mt 13,544; Lq 4,16; Lq 6,6; Mt 12,9; Mk 3,1; Lq 13,10). L-azzjoni omiletika ta' Ġesu Jekk nagħmlu studju ta' xi sommarji evanġeliċi, nistgħu nintebħu b'elemen- ti li huma biżżejjed biex fihom nitkell- mu dwar ħidma omiletika li Ġesti kien iwettaq ta' spiss fis-sinagogi. Hekk f'Mk 6,2: 'F'jum is-Sibt beda jgħallem fis- sinagoga', għandna indikazzjoni ċara ta' l-attività omiletika ta' Ġest fis-sina- gogi tal-Lhud. L-istess jingħad f'Lk 4,16-21, fejn naqraw li Ġest 'mar Nażaret fejn kien trabba, u daħal, kif soltu kien jagħmel, fis-sinagoga f'jum is-Sibt u qam biex jaqra'. Mhux biss, imma Luqa jagħti wkoll it-test li Ġest qara (Is 61,l-2) u l-omelija li Hu għamel fil-qosor (Lq 4,21: 'Illum seħħet din il-kitba li intom smajtu b'widnejkom'). L-espressjoni ta' San Mark hi magħmula mill-kliem impor- tanti 'tgħallem' (didasko), 'Sibt' (sabba- ton) u 'sinagoga' (svnagogd. Fi kliem ieħor, jinteressana hawnhekk li naraw kif Ġesti storiku, bħala bniedem, bħala rabbi Lhudi, mgħallem u mħarreġ fil- Kotba Mqaddsa, kien jaqdi l-ministeru tiegħu ta' omileta waqt iċ-ċelebrazzjoni L-ART IMQADDSA Jannar - Frar 2003 Sommarji oħrajn li fihom dawn l-istess tliet kelmiet huma Mk 1,21; 6,2; Lq 6,6; 3,10. Mt 13,54 jgħid: 'ġie f'artu u kien jgħallem fis-sinagoga tagħhom… Hawnhekk l-elementi huma tnejn: 'jgħallem' (didasko) u 'sinagoga' (spnagogċ. Is-sommarji li fihom dawn iż-żewġ kelmiet jinkludu Mt 4,23; 9,35; 13,54; Lq 4,15; w 6,59; 18,20. F'żewġ siltiet minn San Mattew (4,23 u 9,35) insibu wkoll li immedja- tament wara l-azzjoni liturġika (ome- lija) ta' Ġest, is-sommarju dejjem għandu espressjoni fissa: ('u kien ixan- dar l-bxara t-tajba tas-saltna u jfejjaq kull xorta ta' mard fil-poplu'). F'dan il-każ għandna l-verb 'ixandar' (kerjs- 50). Fil-każ ta' Lq 8,1, imbagħad, nilta- qgħu mal-verb 'tevanġelizza' (euangħe- lizomai). Hekk nistgħu ninnutaw li l-inter- venti omiletiċi ta' Ġesu l-aktar fl-ewwel parti ta' l-apostolat tiegħu fil-Galilija, huma numerużi. Dak li jinteressana hu li, fl-Evanġelji sinottiċi, il-verb 'tgħallem' (didasko) jidher li hu mar- but b'mod intimu max-xandira tal- kelma liturġika ta' Ġest fil-kuntest taċ- ċelebrazzjoni sinagogali fil-jum tas-Sibt. L-istess nistgħu ngħidu għall-verbi 'ixxandar' (kerjsso) u 'tevanġelizza' (euanghelizomai). Hekk mela, fil-kunte- st ta' dawn il-verbi bibliċi, l-azzjoni omiletika ta' Ġest fil-kuntest sinagoga- li tista' tiġi deskritta bħala 'tagħlim', 'xandir', 'evanġelizzazzjoni'. Fuq kol- lox, ta' min josserva li, f'xi wħud mis- sommarji jingħad b'mod espliċitu li l- kontenut ta' l-omelija ta' Ġest jikkon- sisti fix-xandir tas-Saltna ta' Alla, u li dan ix-xandir ta' spiss jiġi akkumpanjat mill-mirakli tal-fejqan. Hu diffiċli li nindikaw b'ċertezza liema huma dawk is-siltiet evanġeliċi li jagħtuna frammenti ta' omeliji ta' Ġest. Dan għaliex, kif hu magħruf fl- istudji bibliċi, hu diffiċli ħafna li wieħed jagħmel distinzjoni bejn dawk li jissejħu ipsissima verba (il-kliem innifsu), ipsissi- ma vox (il-leħen innifsu), u ipsissimus sensus (is-sens innifsu) tal-kliem ta' Ġest. Fuq kollox, ma nafux liema kienu s-siltiet li kienu jintużaw fil-kult sinagogali ta' żmien Ġest. Minn xi studji analitiċi, iżda, jirriżulta, li ninsabu fi grad li nidentifikaw xi siltiet evanġeliċi li fihom frammenti omiletiċi ta' Ġesti. Fost dawn insemmu: Mt 5,20- 87.38-42.43-47; Mt 18,12-14; Lq 15,4-7; Mt 19,3-9; Mk 10,2-12; Mt 11,25. Fid- diskors tal-muntanja, skond il-verżjoni ta' San Mattew, nistgħu nidentifikaw almenu tliet siltiet li fihom elementi omiletiċi ta' Ġesti: Mt 5,20-37; 38-42; 43- 47. Meta l-Mulej jitkellem f'Mt 5,20-37 rigward ''il-Liġi u l-Profeti', hu x'aktarx qiegħed jirreferi għassiltiet tal-Liġi u tal-Profeti li kienu għadhom kemm inq- raw fiċ-ċelebrazzjoni sinagogali. Dan hu mod ċar li jurina kif din is-silta omi- letika tidħol fil-kuntest oriġinali tal- liturġija sinagogali. Għalkemm, kif rajna, l-Evanġelji ma jipprovdux testi twal u ċari li nistgħu inqisuhom bħala omeliji li Ġesti għamel fis-sinagogi tal-Lhud, imma jip- provdu diversi elementi li jgħinuna nifhmu l-kontenuti u l-messaġġi li ried jagħti l-Mulej fit-tagħlim djaloġiku tiegħu. L-għarfien ta' l-ambjent bibliku tal-liturġija sinagogali fl-I seklu ta' l-era kristjana hu naturalment importanti biex ikollha ideja aktar ġara ta' l-istil partikulari li l-Mulej kien juża, u jipprovdi għajnuna lilna biex nagħrfu nibnu l-ministeru omiletiku tagħna fuq il-mudell li jagħtina Ġesti Kristu, Omileta tal-miġja tas-Saltna ta' Alla, imwettqa bil-kelma u bl-għemil ta' qawwa tiegħu. L-ART IMQADDSA Jannar Frar 2003