ekk wieħed iħares lejn mappa ta' żmien il- Kavallieri ta' San Ġwann, għandu jsib numru ta' ismijiet ta' rħula qodma li kienu mxerrdin ma' Malta kollha. Dawn kienu jikkonsistu fi ftit kmamar, għorof u rziezet mibnija qrib xulxin u bdew jissejħu Ħal jew Raħal. Missirijietna, qrib l-abitanti tagħhom, kienu jibnu xi kappella jew knisja żgħira biex taqdi l-ħtiġijiet tagħhom bħala Nsara. Kull wieħed minn dawn l-irħula kellu l-isem tiegħu. L-ismijiet ta' dawn l-irħula ż-żgħar insibuhom miktubin f'bosta dokumenti f'atti notarili. Dawn kienu magħrufin sewwa f'dawk iż-żminijiet u dan jurina kemm huwa qadim in-nisel tagħhom. Ħal Kbir kien jinsab fejn illum hemm il-knisja tal- Il-popolazzjoni ta' Ħal Kbir kienet ta'- 67 ruħ bi ħmistax-il dar. Kienu jgħidulu Ħal Kbir minħabba li x'aktarx kien l-akbar raħal ta' Malta f'dawk iż-żminijiet. Kellu miegħu medda ta' art kbira mhux ħażin, li kienet tmiss mal-baħar kważi sal-Magħlaq, Għar Lapsi, Ġanni l-Iswed u, aktar 'il fuq, fuq il-Fawwara u l-Wardija ta' San Ġorġ. F'Ħal Kbir kien hemm xi kappelli jew knejjes li kienu: 1 Il-knisja tal-Assunta: Din kienet il-knisja prinċipali ta' Ħal Kbir. Fejn kien hemm din il-knisja għad hemm salib minqux fuq ġebla. Dan qiegħed fil-kantuniera tal-ħajt tal-ġardin li hemm mal-knisja tal-Providenza. Andrea Xara mill-Imdina kien bena din il-knisja għall-ħabta tas-sena 1549. Din il-knisja kienet magħrufa bħala Santa Marija l-Ġdida. Fis-sena 1737 il-knisja kellha ħafna ħsarat strutturali u ma setgħetx tissewwa. Fis-sena 1750, il- knisja nbniet mill-ġdid, imma ftit aktar 'il fuq, fejn tinsab illum, taħt it- titlu ġdid tal-Madonna tal-Providenza. Santa Marija ta' Lapsi: Fis-sena 1575, Mons. Dusina żar lil din il-knisja u sabha mħarbta għal kollox. Għalhekk ipprofanaha. It-twelid tal-Madonna: Din kienet magħrufa bħala 'Ta' Ġivannet' u kienet mibnija fl- inħawi tal-Fawwara. Ġiet skonsagrata jew ipprofanata, kif kienu jgħidu fl-imgħoddi, fis- sena 1621, mill-Isqof Gagliares.' It-twelid tal-Madonna: Kienet mibnija f'Tal- Imwieġel', in-naħa li jgħidulha 'Ta' Sliba'. Fis- seklu li għadda, fejn x'aktarx kien hemm din il-knisja, kien hemm salib minqux fuq ġebla; xi ħadd mhux magħruf qalgħu minn fejn kien u ħadu. Fis-sena 1615 Mario Attard kien jieħu ħsieb din il-knisja. Fis-sena 1658 din il-knisja ġiet ipprofanata. Santa Marija Attabuni: Fis-sena 1575, Mons. Dusina żar lil din il-knisja li kienet mibnija fl- għalqa li kellu Giovanni Muxi. Fost l-obbligi li dan kellu b'konnessjoni ma' din il-knisja, kien hemm li nhar il-festa għandu jsir l-ewwel dan, Dun Fridericus Attard, li kien rettur ta' benefiċċju li kien marbut ma' din il-knisja, kien obbligat li jqaddes quddiesa nhar il-festa. Santa Ewfemja: Fis-sena 1575, Mons. Dusina jgħidilna li kellha l-bibien tal-injam u altar biss. Angelo Mizzi, mis-Siġġiewi, li kien jieħu ħsieb din il-knisja, kellu l-obbligu li jagħmel l-ewwel għasar u quddiesa nhar il-festa. Il-knisja ma tissemma qatt aktar. Is-Siġġiewi 7 San Nikola: Matul il-viżta appostolika ta' Mons. Dusina, fis-sena 1575, huwa sab din il-knisja mħarbta għal kollox u b'hekk ipprofanaha.$ Din il-knisja x'aktarx li kienet fl-inħawi ta' Ħirbit Ħamiem (wara d-Dar tal- Providenza). Dan minħabba l-fatt li Mons. Dusina jgħidilna li kienet qrib il-knisja tal- Assunta (Tal-Knejjes). Ma' ħajt ta' għorfa bis-saqaf imwaqqa', kien hemm salib minqux fuq ġebla, li kien jindika li kien hemm knisja. Minn xi tliet snin 'l hawn, xi ħadd mhux magħruf qala' dan is-salib u minfloku poġġa ieħor komuni. 8: San Ġorġ: Il-knisja kienet qiegħda fl-inħawi ta' Lapsi. Fis-sena 1575, Mons. Dusina jgħid li fiha huwa kien sab altar biss. Kienet bla bibien u bla paviment. Huwa pprofanaha u ttrasferixxa l-obbligi li kellha għall-knisja ta' Ħal Kbir jew inkella għall-knisja parrokkjali. Wara dan ma tissemma qatt aktar. 9: SanĠorġta' Tartube: Meta Mons. Dusina żar din il-knisja fl-1575 huwa sabha qed tiġġarraf u fiha ma kienx qed isir quddies minħabba l-istat li kienet fih. Huwa ordna biex tingħalaq għal kollox u l-obbligi li kellha jmorru fil- parroċċa, /9 10 San Lawrenz: Imsemmija minn Mons. Dusina fl-1575. Kienet mibnija fuq art tal-propjetà ta' Giuseppe Farrugia li kellu l-obbligu li jagħmel il-festa ta' San Lawrenz bl-ewwel għasar u quddiesa. Matul il-viżti pastorali tas-seklu 16 ma tissemma qatt aktar. 11 Santa Sofija: Biċċa art in-naħa tal-knisja tal- Providenza għadha magħrufa bħala ta' Santa Sofija fejn hawn x'aktarx li kienet mibnija din il-knisja. Giovanni Xara kien jieħu ħsieb il-knisja. Insibu li fis-sena 1598 kellha altar żgħir li ma kienx adattat għaċ-ċelebrazzjoni tal- quddiesa. Il-kappillan tas-Siġġiewi kien ikanta l-ewwel għasar u jqaddes il-quddiesa kif kien mitlub li jagħmel minn GioMaria Xara.1Ż Is-salib f'tal-Knejjes fejn fl-imgħoddi kien hemm il-knisja tat-Twelid tal-Madonna 12 Santa Marija tal-Knejjes: Fis-sena 1575, meta Mons. Dusina żar lil din il-knisja, sab li kellha altar wieħed biss u ma kellhiex bibien. Huwa ordna li ma jsirx aktar quddies fiha, jekk kemm-il darba ma jsirux il-bibien tal-injam; inkella l-obbligi li kellha jiġu ttrasferiti għall- knisja ta' Ħal Kbir. Fis-sena 1598 Mons. Tommaso Gargallo jgħid li din il-knisja qiegħda fit-territorju ta' Petra Nigra jew tal-Ħaġra s-Sewda (mas-sajjieda dan il-post kien magħruf bħala Ġanni l-Iswed, li jiġi taħt l-impjant tar-Reverse Osmosis tax-Xagħra ta' Lapsi). Kompla jgħid li sal-1598 il-knisja baqgħet l-istess bħalma kienet fl-1575. Ta' min isemmi li din il-knisja kienet mibnija b'xi kolonni — edificatum quibusdam columnis intermediis— u minn fuqhom kienu jitilgħu tliet ħnejjiet tan-navati, waħda fuq kull naħa. Taħt il-knisja kien hemm ċimiterju li kont tinżel għalih minn taraġ maġenb l-istess knisja. Mario Ciantar minn Ħal Kbir, li kellu għalqa ħdejn il-knisja, kellu l-obbligu li jħallas għall-quddies tal-ħames festi prinċipali tal-Madonna li kienu: l-Assunta, il-Lunzjata, il-Vitorja, il-Viżitazzjoni u l-Purifikazzjoni. Imma nhar il-Lunzjata, barra l-quddiesa, kellu jħallas biex isir l-għasar u jagħmel żerda (ikla li kienet tikkonsisti f'biċċa ftira u xi nbid) lil kull min jieħu sehem. Mons. Gargallo ma kellux għażla oħra x'jagħmel u ordna t-trasferiment tal-obbligi li kellha għall- knisja tat-Twelid tal-Madonna f'Ħal Kbir. Kellhom ukoll jibdew jixegħlu l-lampier fil-Ħdud u fil-festi MS Il- p.632 note 6 MS Il- p.617 note 14 MS Il- p.685 note 1 MS Il- p.710 note 25 tal-praċett u fi żmien erba' xhur kellha titneħħa għal kollox il-knisja. Madwar iċ-ċimiterju kellu jinbena ħajt. Konklużjoni Minn dak li rajna fuq dawn il-knejjes, l-antenati tagħna ma tantx setgħu jżommuhom fi stat tajjeb. Huma kellhom iħabbtu wiċċhom ma' ħafna problemi li kienu l-ħbit għall-għarrieda mill-furbani, il-mard u l-faqar li kien jeżisti. ' B'dan il-gwaj kollu jiġri ma' saqajhom huma ma setgħux jieħdu ħsieb sewwa dawn il-knejjes li huma kellhom. 10 MS Il- p.687 note 10 MS Il- p.719 note 2 13 MS Il- p.631 note 4 Fuq iċ-ċimiterju — Salvu Spiteri (Smina), bidwi mis- Siġġiewi, kellu għalqa u bir fiha f'Tal-Knejjes u darba qal: 'Meta kont tifel, missieri ħammel il-bir u minnu tella' kwantità kbira ta' għadam imfarrak. ' : 14 Rev. Ġużeppi Micallef - Ħal Luqa: Niesha u Ġrajjietha, p.3