Il-Porpra Storika u Mirakuluża ta' Casal Paola Daħla Meta s-sena l-oħra ktibt l-artiklu fuq l-istatwa tal-Porpra li kienet għadha kemm ġiet. irrestawrata f'Raħal Ġdid, ġiet f'idejja santa qadima ħafna flimkien ma' kitba dwarha. Din is-santa flimkien ma' dan it-tagħrif ittajpjat dwarha kienet għand il-mibki, Dun Mario Agius. Din is-santa li qed tkun riprodotta f'dan l-artiklu turi il-figura ta' Kristu inkurunat bix-xewk jew kif nafuha llum bħala l-Porpra. Dejjem skont id-deskrizzjoni li hemm fuqha, din l-istatwa kienet tinsab f'Raħal Ġdid. Magħha hemm id-data meta saret din is-santa, jiġifieri s-sena 1897. Kif kien jiġri f'dik il-ħabta, il- kitba fuq is-santa kienet bit-Taljan. Bari A ij It-Taljan kien l-ilsien ta' dawk li DI CASALPAOLA (MALTA) kienu jafu jaqraw u jiktbu. Bil-Malti tiġi ''Xbieha vera tal-Aċċjomu qadim ħafna ta' Raħal Ġdid (Malta)'. Ma hemmx fejn ġiet stampata din is-santa, iżda kif ser inkun qed nispjega, din ġiet stampata f'Milan l-Italja. Il-fatt li mal-kelma Raħal Ġdid, tqegħdet il- kelma Malta fil-brackets, turi li mhux biss din is-santa saret barra, iżda kienet ukoll magħmula biex titqassam kemm f'Malta kif ukoll barra. Dan jikkonferma, li dan l-Ecce Homo ta' Raħal Ġdid kien magħruf internazzjonalment. Ma naħsibx li f'dan il-perjodu kien hemm Ecce Homo ieħor daqshekk importanti Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola Il-bust tal-Ecce Homo li kien hemm f'Raħal Ġdid fil-gżejjer Maltin. B'hekk nistgħu nżidu li din il-kitba turi li dan il-bust hu sinonimu ma' Raħal Ġdid. Fuq kollox dan l-bust kien mitqies mirakuluż. Kien qed jaqla' l-mirakli għaliex kien qed anki jirċievi rigali ta' deheb. Dawn kienu jitwaħħlu miegħu. Fuq kollox, kienu saru anki labti tiegħu. Dawn il-labti kienu juru l-wiċċ ta' dan l-Ecce Homo. Kien inkiteb fuqhom bit- Taljan li dan hu 11 Miraculoso di C. Paula jew il-Mirakuluż ta' Raħal Ġdid. L-Aċċjomu ta' Raħal Ġdid Kemm il-labtu u s-santa juru bust ta' Kristu inkurunat bix-xewk u bil-porpra tal- Labtu li kien sar bl-immaġni ta' dan il-Bust bellus fuq spallejh. Waqt li kemm is-santa u Mirakoluż tal-Ecce Homo li kien hemm. l-labtu isejħu lil dan l-Ecce Homo bħala ta' Raħal Ġdid. Raħal Ġdid, imma ma hemmx miktub fejn kien f'Raħal Ġdid. L-ipotesi l-aktar fattwali hija li dan kien f'xi knisja. Issa f'dan il-perjodu f'Raħal Ġdid kien hemm erba' knejjes. L-ewwel waħda kienet ta' Santa Ubaldeska. It-tieni waħda kienet il-kappella tal-ħabs u t-tielet waħda kienet il-knisja ta' San Ġużepp li hemm fi Triq Ħal Tarxien. F'dan il-perjodu, din kienet għada tagħmel ma' Raħal Ġdid. Ir-raba' waħda kienet dik taċ-ċimiterju tal- Addolorata. Il-preżenza ta' dawn l-erba' knejjes toħroġ ċar miż-żjara pastorali li l-Isqof Pietro Pace kien għamel fil-parroċċa ta' Dettal ta' dan il-Labtu. Jidher ċarlidan:— Ħal Tarxien fis-sena 1897. l-Ecce Homo kien qed jissejjaħ bħala Monsinjur Pace għamel din iż-żjara fl-istess l-Mirakoluż ta' Raħal Ġdid. żmien li kien ittieħed dan ir-ritratt biex saret din is-santa. Il-knejjes ta' Raħal Ġdid ġew invistatati fid-9 ta' Novembru 18977. Illum ftit jassoċjaw din il-kappella ta' San Ġużepp ma' Raħal Ġdid għax tinsab fil-konfini parrokkjali ta' Ħal Tarxien, iżda sal-1897, kienet għadha fil- Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola konfini ta' Casal Paula, anki jekk bħala parroċċa kienet taħt dik ta' Hal Tarxien. Hija ħasra li l-viżiti pastorali ta' Pace huma qosra ħafna u ma jagħtux dettalji ta' x'kellhom fihom dawn il-knejjes. Kulma qal dwar din il-kappella ta' San Ġużepp hu li kienet immexxija mill-Patrijiet il-Bojod. Illum din il-knisja qegħda għand is-Sorijiet tal-Karità. Meta staqsejt xi sorijiet xjuħ jekk kinux jiftakru xi anzjani tal-kunvent jitkellmu dwar dan l-Ecce Homo f'din il-knisja, qaluli le. Ma naħsibx li dan l-Ecce Homo kien fil-kappella tal-ħabs. Din kienet iddedikata lis-Salvatur. Din makienetx miftuħa għan-nies. L-anqas naħsebli kien fil-kappella taċ-Ċimiterju tal-Addolorata li kienet immexxija mill-Kappuċċini. Tibqa' mbagħad il-knisja l-qadima ta' Santa Ubaldeska. L-istatwa kienet tinsab f'din il-knisja meta kienet għada kappella u ma kinetx għada ġiet mkabbra. Dan ifisser li din l-istatwa kienet f'din il-kappella qabel ma din il-knisja ingħatat lid-djoċesi ta' Malta biex setgħet titkabbar. Biss hemm ipoteżi oħra. Dan l-Ecce Homo seta' kien f'xi dar privata f'Raħal Ġdid. Kien jiġbed ħafna devozzjoni u n-nies kienu jmorru jitolbu quddiemu. Naħseb li dawn id-dettalji huma importanti jekk wieħed irid jifhem l-istorja wara din l-istatwa importantissima tal-Ecce Homo. Illum ħadd ma għadu jiftakar din l-istatwa f'Casal Paula u wisq inqas jaf l-istorja tagħha. Żgur li jekk din l-istatwa kienet oriġinarjament f'Santa Ubaldeska, din ma baqgħetx hemm wara li tkabbret din il-knisja fl-1900. Dan nafu għaliex kienet saret statwa tal-Ecce Homo għall-knisja ta' Santa Ubaldeska magħmula mill- kartapesta. Din l-istatwa tal-kartapesta kien għamilha Giuseppe Cilia. Kienet ħallsitha l-familja Scicluna li kienet oriġinarjament minn Bormla. L-immaġni ta' Kristu hija waħda romantika u titbiegħed mill-idjoma barokka ta' dan il-mezzo bust. Kristu hu mlibbes libsa twila ħamra. Kien Ecce Homo tipiku ta' dawk li kienu qed isiru f'dik il-ħabta u jsegwi l-istil artistiku klassiku tan-Nazzareni. Dan l-aċċjomu tal-kartapesta għadu jeżisti u Ilum jinżamm fil-knisja parrokkjali ta' Kristu Re. Jekk kien f'Santa Ubaldeska, dan l-Ecce Homo tal- Injam tneħħa minn hemm. Biss ma nafux x'sar minnu. Illum dan l-Ecce Homo antik tal-injam huwa mitluf. L-istorja ta' din il-Porpra Dak li hu żgur hu li sakemm din l-istatwa kienet f'Raħal Ġdid kien hemm devozzjoni kbira lejha. Dan jixhduh kemm din is-santa li saret bħala att ta' devozzjoni, kif ukoll numru ta' ġrajjiet oħra marbuta magħha. Din is-santa saret fuq immaġni fotagrafika li kienet għada kif ittieħdet ta' din l-istatwa. Il-fotografija kienet għadha fil-bidu tagħha u n-negattivi kienu għadhom fuq il-ħġieġ. Aħseb u ara kemm kienet kbira li tagħmel santa ta' immaġni lokali, tipprintjaha b'talba Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola fuq wara u tqassamha lil niesl Verament kien mitqies speċjali dan l-Ecce Homo. Fuq kollox din is-santa turi li fil-parti ta' isfel ta' dan il-bust kien hemm bħal biċċa drapp u ganċijiet magħha biex jitwaħħlu magħhom l-għotjiet ta' deheb u fidda li kien jaqla' dan l-aċċjomu. Fost id-deheb u fidda naraw imsielet, ġiżirajjen u ġojjelli oħra. Tant kemm kellha devozzjoni din l-istatwa, li ma' din is-santa, kien hemm nota bit-Taljan li tgħid l-istorja tagħha. Din in-nota titkellem dwar minn ħadimha. Skont din in-nota, l-iskultur kien qassis mill-Isla. Inħadmet f'injam iebes ħafna. Jidher li kien linjusant. Kif kienet id-drawwa f'dik il-ħabta, inħadmet bħala bust, jiġifieri Kristu ġie rrappreżentat minn żaqqu 'l fuq. Id-deskrizzjoni, li hija bit- Taljan tgħid li dan il-qassis kien delettant tal-iskultura. Iżda l-kelma 'dilettante' bit-Taljan kellha tifsira differenti milli għandha llum. Kienet tfisser artista kapaċi daqs kull artista ieħor, iżda li ma kienx qed jaħdem għal flus, iżda biss għall- imħabba lejn l-arti. Żgur li dan ma hux xogħol ta' delettant kif nifhmuh mal-iskjaviti li kien jeżisti f'pajjiżna u fil- Bil-Malti, in-nota bit- Taljan li kien hemm ma' din is-santa, tinqara kif L-iskrizzjoni li kien hemm merfugħa ma' din is-santa ġej: tal-Ecce Homo ta' Raħal Ġdid. L-Aċċjomu Din l-istatwa tal-injam iebes ġiet imnaqqxa mill-qassis Dun Bartolomeo Ellul, dilettant fis-sengħa tal-iskultura, madwar is-sena 1784, meta kien konfratell fil-Veneranda Arċikonfraternità tas-Santissimà Trinità u tal-Ħelsien tal-Ilsiera tal-Isla. Din il-Porpra ġiet mogħtija mill-benefattur Lorenzo Dalli fis-sena tal- Mulej 1810. Dan ifisser li din kien għamilha qassis mill-Isla, bl-isem ta' Dun Bartolomeo Ellul li minbarra li serva bħala konfratell fil-fratellanza ta' Santissima Trinità li kienet tieħu ħsieb il-ħelsien tal-ilsiera, kien ukoll viċi-kappillan fl-Isla. Fil- Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola verità, skont dokumentazzjoni li hemm il-kurja, Dun Bartolomeo Ellul kien oriġinarjament miż-Żejtun. Id-dokumenti ta' dak li jissejjaħ, Patrimonio Sacro, jiġifieri l-għotijiet ta' flus u beni li l-ġenituri u qraba kienu jagħtu biex tifel isir qassis, ħalli wara li jqaddes jgħix minnhom, jagħtuh bħal bin Geronimo u Grazia Xuereb. Geronimo kien ġa mejjet meta ibnu Bartolomeo daħal is-seminarju biex isir kleru. Grazia kienet bint Angelo Xuereb u kienet ukoll miż-Żejtun ' Jidher li dan Dun Bartolomeo kien leħaq kappillan tal-parroċċa tal-Għargħur. Min-naħa l-oħra, din l-istatwa kienet ġiet irregalata minn Lorenzo Dalli. Biss ma hemmx fejn jew lil min kienet ġiet mogħtija din l-istatwa. Lanqas hemm indikazzjoni mnejn ġiet din l-informazzjoni mit-Taljan. L-ewwel ħsieb ikun li dan Lorenzo Dalli ta din l-istatwa lill-knisja ta' Santa Ubaldeska fis-sena 1810. L-Ecce Homo fl-Isla Ta' interess għal din ir-riċerka hija referenza li hemm dwar Dun Bartolomeo Ellul u Lorenzo Dalli fit-tielet volum ta' Alessandru Bonnici dwar l-istorja tal- Isla. Kemm f'paġna 17 u anki f'paġna 54, hemm referenza għal fatt li Dun Bert Ellul, kif isejjaħlu Bonnici, kien għamel Ecce Homo għal din il-knisja tal-Isla. Bonnici kiteb hekk f'paġna 17: Fost il-qassisin tal-Isla taż-żmien meta saret Kolleġġjata, insibu 'l Dun Bert Ellul bħala fratell tat-Trinità. Għalkemm ma kienx xi artist magħruf, Dun Bert ġie li naqax xi statwa. Żgur li għallinqas ħadem statwa ta' daqs ta' xi metru li turi l-Ecce Homo. Iż-żewg biċċiet ta' karti li hemm imwaħħlin mal-porpra jagħtuna xi tagħrif. Hemm imniżżel l-isem ta' Dun Bert bħala l-iskultur tagħha u nafu li saret b'rabta mal-Fratellanza tat-Trinità. Żgur li din qatt ma kienet l-istatwa tal-purċissjoni għax hi ċkejkna fid-daqs. Imbagħad, fl-1810, Fi1:4, di19ttanta matt jasate sea, Partolommo' Wenzu Dalli ħallas għall- confratomata ċolla porpra li tgħatti. l-ispallejn ta' Kristu. Sa żmien it-tieni gwerra dinjija, din l-istatwa ġażtara' Torenzo PeTla xojt'anba dal fiż kienet fil-pilastru l-wiesa' tan-navata tax-xellug. Wara li għamlet żmien fil-post fejn kien hemm l-Oratorju tas- Sagrament, hi tqiegħdet fuq L-iskrizzjoni li hemm taħt l-Ecce Homo tal-knisja tal-Isla. Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola l-altar tar-Rużarju, fejn għadna narawha sal-lum' 3 Minn din id-diskrizzjoni jidher ċar li Bonnici qiegħed jirreferi għall-istess informazzjoni li kienet fil-pussess ta' Dun Mario Agius u li qed tiġi riprodotta f'dan l-artiklu. Din il-kitba li hemm taħt dan l-Ecce Homo tal-Isla hija wkoll bit- Taljan. Hija identika għal kitba li kellu fil-possessjoni tiegħu Dun Mario Agius. Is-snin li qed jagħti Bonnici jaqblu. L-ismijiet tal-personaġġi jaqblu wkoll. Biss fiż-żewġ kitbiet hemm miktub ċar, li din l-istatwa kienet magħmula minn injam iebes ħafna. Il-bust li kien hemm f'Raħal Ġdid u Ilum mitluf hu magħmul minn injam iebes ħafna. Anki jekk wieħed iħares lejn din is-santa qadima, juri ċar li dan il-bust tal-Porpra kien tħalla fuq l-injam. Il-kulur tal-linjusant hu iswed. Biss l-istatwa tal-Ecce Homo li hemm l-Isla hija tal-injam iżda miżbugħa. Biss jidher li hu injam mhux iebes ħafna. Żgur li mhux linjusant. Din titlob aktar analiżi. Fuq kollox, Bonnici jgħid li Wenzu Dalli ħallas għall-porpra tal-bellus. Fil- verità din in-nota bit-Taljan li kienet għand Dun Mario Agius u anki li hemm taħt l-Ecce Homo tal-Isla ma tgħidx li dan Dalli ħallas għall-porpra tal-bellus ta' fa dahar Kristu. Tgħid bit-Taljan li din il- Porpra, jiġifieri dan il-bust jew statwa, ingħata minn Dalli fl-1810. Dak li aħna bil-Malti ngħidulu porpra, jiġifieri dik il-biċċa drapp, bit-Taljan kienet tissejjaħ 'mantello'. Kif ser naraw, hekk issejħet fuq wara ta' din is-santa. Wisq naħseb li xi ħadd kien jaf li din in-nota kienet dwar Ecce Homo li kien sar għall-Isla u hemiżha ma' l-Ecce Homo li hemm illum ġewwa l-Isla. Dan għamlu għaliex it-tradizzjoni fl-Isla kienet li din tirreferri għall-Ecce Homo li kien hemm f'din il-knisja, mingħajr ma induna, li din in-nota, ma kinetx qed tirreferri għal dak li hemm illum, iżda għall-ieħor li kien hemm qabel u li kien spiċċa f'Raħal Ġdid. Żgur li n-nota li hemm taħt l-Ecce Homo tal-Isla ma saritx meta ġiet mogħtija din l-istatwa fil-bidu tas-seklu dsatax, għaliex hija nota ittajpjata. Mit-tipa jidher ċar li din L-Ecce Homo tal-Isla Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola in-nota saret fil-bidu tas-seklu għoxrin, wisq probabli fis-snin għoxrin. Żgur li kien hemm min jaf b'din l-istorja tant li meta Dun Mario Agius ingħata din is- Santa tal-Ecce Homo, ingħata magħha din in-nota ttajpjata bit-Taljan, li bħala eżatt twaħħlet taħt l-Ecce Homo li hemm illum fl-Isla. Wisq probabli, dak li ġara kien li dan Lorenzo Dalli ta din il-porpra tal-injam b'forma ta' mezzo-bust lill-knisja tal-Isla fl-1810. Kif kien jiġri f'dik il-ħabta, wara sar Ecce Homo ġdid, bil-figura sħiħa ta' Kristu f'qagħda wieqfa. Il-qadim tneħħa u dan spiċċa f'Casal Paula. Fuq kollox, kien żmien meta ma kinux jitħallew fil-knisja żewġ immaġni sagri tal-istess personaġġ. B'hekk Ecce Homo wieħed tneħħa. Imbagħad kien hemm il-fatt li bdiet tiżdied fl-Isla d-devozzjoni lejn ir-Redentur u dan beda jitqies li hu mirakluż. Dan seta' għin biex din il- porpra, titneħħa, aktar u aktar jekk bdiet hija ukoll titqies li hija mirakuluża. B'hekk din id-devozzjoni lejn il-porpra setgħet kompliet tikber ġewwa Raħal Ġdid, wisq probabbli fil-knisja ta' Santa Ubaldeska. Daktli hu interessanti għal din l-istorja hu l-fattli l-Ġimgħa Kbira f'Malta hija wkoll storja ta' devozzjoni marbuta mal-iskjavità. Ħafna skjavi maqbuda mill- Misilmin kienu jaraw fil-passjoni ta' Kristu, it-tbatija tagħhom fil-jasar. B'hekk meta kienu jinħelsu mill-jasar, kienu jagħmlu xi immaġni ta' Kristu speċjalment xi waħda marbuta mal-passjoni jew joħorġu fil-purċissjonijiet marbuta mal- Ġimgħa Mqaddsa jew fir-Randan ikaxkru l-ktajjen ma' saqajhom. Dan kien isir għaliex fil-jasar kienu jinżammu marbuta bil-ktajjen ma' saqajhom. B'hekk meta kienu jinħelsu kienu jipparteċipaw fil-purċissjonijiet votivi, bil-ktajjen ma' saqajhom, bħala ringrazzjament lil Alla talli nħelsu mill-jasar. It-Talba Fuq wara tas-santa hemm ukoll talba bit-Taljan. Bil-Malti din it-talba tinqara kif ġej: Hekk hu l-Bniedem/ Fittex, ruħ tiegħi, l-imbierek tiegħek Ġesu li bil-mantell aħmar tiegħu, bil-laħam tiegħu misluħ, ibaxxi rasu bid-demm iċarċar u minfuda bix- xewk, waqt li jżomm f'idejh marbuta, ix-xettur ta' qasba, bejn paċenzja li ma tispiċċa qatt u dwejjaq, b'qalbu maqsuma mill-perikli u mill- imħabba, jiġi espost quddiem Pilatu bħal dell imdemmi għall-għajta ta' rabja tal-qassisin u tal-poplul Spettaklu tal-biża' u ta' tjieba li ma tispiċċa qatt li taqsam il-qalb, u għaliha jridu jikkontemplaw bi dwejjaq kbar l-anġli mbikkija minn dan id-dispjaċir u li jgħaddi mill-qiegħan tal-aktar Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola ħaġa qaddisa u mbikkma fost in-nisa, iżda li ma tqanqalx l-ebda sens ta' kompassjoni mill-għedewwa ħorox tagħHa. Hekk hu l-bniedem/ Iwa, hekk hu l-bniedem tad-duluri. Imma hekk huma wkoll Alla tal-imħabba ridott għar-ruħ tiegħi għal dan l-istat tal-biki. U inti ma tħobbux7 U ma tikbix, u dejjem ingrat għall-imħabba tiegħu u ma tagħtihx lura, darba biss, ħafna mill-mistħija u d-dulur, mill-qalb l-aktar dejfa tiegħek7 Dawk li hu importanti ta' din it-talba huma l-'imprimatur', jiġifieri, l-approvazzjoni li kien jagħti l-isqof fuq talb li kien ikun hemm fuq santi jew kotba relatati mal-fidi. Din l-approvazzjoni ma ġietx. mill-isqof ta' Malta, iżda minn isqof mill-Italja. L-approvazzjoni ħarġet mill- Kurja tal-Arċisqof ta' Milan. Fit-text, Milan hija msejħa Mediolan(um). Mediolanum kien il-mod kif Milan kienet magħrufa fi żmien Ruma tal- qedem. B'hekk meta l-Knisja tirreferi għal din il-belt, tuża l-isem Latin ta' Mediolan(um) u mhux dak li nafuha llum bħala Milan. Dan ifisser. li din l-approvazzjoni għal din it- talba fuq wara ta' din is-santa ħareġ mill-kurja ta' Milan. Dan il-fatt jitfa' dawl fejn ġiet stampata din is-santa, jiġifieri It-talba bit-Taljan li kien hemm wara din is-santa. li din ġiet stampata ġewwa din il-belt fl-Italja lejn l-aħħar ta' 1897 jew fil-bidu tas-sena 1898. L-isqof li kien ta l-imprimatur kien il-vigarju ġenerali ta' Milan ta' dik il-ħabta, Monsinjur A. M. Mantegazza. Meta kien ta l-imprimatur ta' din is-santa, Mantegazza kellu t-titlu tal-isqof ta' Famagusta, li kienet belt storika ġewwa Ċipru. Famagusta kienet il-belt kapitali storika ta' Ċipru meta Ċipru kienet taħt Venezja. Id-data meta ħareġ dan l-imprimatur kienet 27 ta' Diċembru 1897. Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola Hu twieled f'Milan, fl-1837, sar qassis fl-1860 u isqof awżiljarju ta' Milan fl- 1894. Kien ikkonsagrat bħala isqof titulari ta' Samos. Wara, fl-1897, kien ġie appuntat bħala l-isqof titulari ta' Famagusta. Hu miet fl-1902.6 Fi żmienu, kienu ħarġu ħafna imprimatur, għaliex Milan kienet f'dik il-ħabta imfittxija għall- istampar tas-santi. Il-pubblikatur ta' dawn is-santi kien jieħu ħsieb hu li jġib dan l-imprimatur.' Fi kliem ieħor, dan ikompli jikkonferma li min xtaq din l-immaġni tal-Ecce Homo ta' Raħal Ġdid tkun ippubblikata, mar Milan u sab pubblikatur li kien jippubblika dawn is-santi. Il-pubblikatur talab l-approvazzjoni lill-kurja ta' Milan, li kienet id-djoċesi fejn ġiet ippubblikata din is-santa. B'hekk din is-santa kienet waħda mill-ewwel xogħlijiet ta' immaġni sagri minn Malta li ġew stampati bħala santa u wisq probabbli hija wkoll waħda mill-ewwel immaġni sagri Maltin li ġiet stampata f'Milan ġewwa l-ltalja. Wara l-istampar ta' dan ix-xogħol, tkun il-kolleġġjata ta' Bormla li tfittex biex tippubblika f'Milan elementi marbuta mal-kultura reliġjuża ta' din il-belt, bħal ma kienet mużika u fuq kollox, litografija bil-kulur tal-kwadru titulari tal- Kunċizzjoni. Dan iġiegħlni naħseb li wara din il-pubblikazzjoni ta' din is-santa f'Milan seta' kien hemm xi familja mill-belt ta' Bormla, li kienet niżlet toqgħod f'Raħal Ġdid u kellha devozzjoni speċjali lejn dan l-Ecce Homo. Nagħlaq billi nirringrazzja pubblikament lis-Sur Salvu Busuttil talli edittjali r-ritratt tas-santa tal-Ecce Homo qadim ta' Raħal Ġdid li qed ikun pubblikat ma' dan l-artiklu u lil Fr. Jonathan Farrugia talli għamel għad-dispożizzjoni tiegħi kopja tar-ritratt tal-Ecce Homo tal-Isla, kif ukoll, tar-ritratt tal-iskrizzjoni li hemm taħtu. Id-dizzjunarju Tommaseo ġie aċċessat il- Ġimgħa 23 ta' Frar 2018. 35 A. Bonnici, L-Isla fi Ġrajjiet il-Bażilika Santwarju ta' Marija Bambina, L-Aħħar Mitejn Sena, vol. iii, Malta 1991, 54. 6 http://www.catholic-hierarchv.org/bishop/bmera html (aċċessata f'20 ta' Jannar 2018.) 7 http://www.biagiogamba. it/elenco-degli-imprimatur/ (accessata f'20 ta' Jannar 2018) Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola