Kienu ħafna dawk. li żaru s-Santwarju matul iż- żminijiet. Ħafna minn dawn għamlu dan b' sens ta' devozzjoni, oħrajn biex sempliċiment jaqtgħu l- kurżita' u jaraw b'għajnejhom dak li kienu semgħu mingħand ħaddieħor. Kien hemm xi wħud li ħallew bil-kitba dak li raw u semgħu dwar is-Santwarju. Dawn il-kitbiet huma importanti għaliex iservu biex jeħduna lura fil-passat u juruna stampa oħra, li grazzi għal dawn l-awturi, baqgħet magħna tul dawn: is-snin kollha. Fost dawn il-kittieba nsibu lil George Percv Badger, Ingliż li għamel żmien twil jgħix f'pajjiżna. Badger, li kiteb fl-1838, isemmi li s-Santwarju huwa post ta' devozzjoni kbira u jagħti lista ta' dawk li huwa jsejjaħ bħala rigali li ngħataw lill-Madonna minn dawk li żaru din il-knisja. Dawn huma l-ex-voto, jew kif isejħulhom bosta, il-wegħdi, li tħallew f'dan il-maqdes bħala ringrazzjament lill-Madonna minn xi persuni li jkunu qalgħu xi grazzja. Il-biċċiet tal-ħbula li jsemmi Badger setgħu ngħataw minn xi baħrin wara li salvaw minn xi burraxka fuq il-baħar waqt li l- ktajjen u x-xkiel setgħu kienu ta' xi skjavi li ġew meħlusa. Il-ktajjen u x-xkiel għadhom jinstabu fis- Santwarju sa llum. pittura kien hemm oħra eqdem. It-tpinġija li kien qed jara Badger kienet saret ftit wara l-1587 meta l-pittura oriġinali, li kienet tgħarrqet ħafna tgħattiet fuq ordni ta' l-Isqof Gargallo. Din il-pittura reġgħet inkixfet minn Samuel Bugeja fl-1972.5. Iżda Ilum nafu li l- ikona preżenti ma setgħetx saret minn San Luqa, li lanqas kien pittur imma saret aktar tard, żgur mhux qabel is-seklu 11. Huwa diffiċli tgħid mill-istil eżattament meta sar dan l-affresk: Huwa nteressanti li għalkemm l-ikona preżenti kienet ilha 250 sena li tgħattiet, il-Melliħin kienu jafu li kien hemm pittura moħbija taħt dik li kienet tidher. Imbagħad, Badger jagħti titwila lejn il-kmamar tas- Santwarju. Jidher li l-kmamar ma kinux jintużaw biss mill-pellegrini biex jistrieħu iżda wkoll minn dawk li kienu jiġu jqattgħu xi btala f' dawn l- inħawi. Leġġendi bħal dawn, li juru d-devozzjoni lejn il- Madonna huma parti importanti mill-kultura tagħna. Ukoll jekk ma jkunux seħħew, huwa importanti li ma jintesewx u jiġu mgħallma lil uliedna. Badger jgħid li l-istatwi li nsibu ġo dan l- għar jistgħu jkunu xbiehat ta' allat foloz u li s- sagristan qallu li 'thev owe their decapitation to the infidel rage of the French' $ li fl-1798 invadew lil Malta. Waqt dan l-attakk, xi Franċiżi żbarkaw l- Għadira u barra li kienu għamlu ħafna ħsara fl-uċuh tar-raba', kienu saħansitra serqu l-flus tal-kaxxa ta' l-offerti tas-Santwarju… Għalhekk jista' jkun li mhux it-Torok qaċċtu ras dawn l-istatwi. Sena wara li ħareġ il-ktieb ta' Badger ġie ippublikat ktieb ieħor 'Hand Book or Guide for Strangers visiting Malta'. Wieħed ma jridx jinsa li għall-ewwel, is-santwarju kien jikkonsisti biss f' għar, u kien wara, speċjalment fis-seklu 18, li s-santwarju beda jieħu d-dehra kif nafuha llum. ebda dokumenti jew provi storiċi li xi isqfijiet ġew f' Malta għal ċerimonja bħal din.' Wara li jikteb dwar il-pittura, u jsemmi li din saret minn San Luqa, Mac Gill jagħti titwila lejn is-Santwarju fuq ġewwa u jgħid li s-Santwarju huwa mimli b'ex-voto mogħtija minn baħrin li salvaw mill-għarqa u nies li fiequ minn xi marda kiefra. Fi żmien meta l-opri tal- baħar kienu jimxu biss bil-qlugħ u bis-saħħa tad- dirgħajn, li tinqabad f'maltempata kien ifisser li kont tara l-mewt ma' wiċċek u għalhekk ħafna mill- pitturi fil-knisja juru xeni minn dawn. Dak iż-żmien, il-mard, speċjalment il-kolera u l-pesta, kien ikaxkar parti kbira mill-popolazzjoni lejn il-qabar, l-aktar minħabba li kien hawn injoranza kbira dwar l- oriġini tal-mard. Li xi ħadd isalva minnu ma kinitx xi ħaġa komuni. Fis-Santwarju baqa' pittura li turi li minn 160 persuna marida bil-pesta fl-isptar, tlieta biss salvawlii L-awtur ikompli billi jsemmi l-pellegrinaġġi; ''pilgrimages, even with chains at their heels, to her ladvship shrine, are of verv frequent occurrence''.12 Fil-Mellieħa, bħala tifkira ta' dawn il-pellegrinaġġi, insibu s-slaleb tal-pellegrini, li kienu juru t-triq lill- fidili, kif ukoll il-kmamar tas-Santwarju, li nbnew fl- 1713 biex jilqgħu lil dawn in-nies. Fost dawn il- pellegrinaġġi ta' min isemmi dak ta' l-1677, li sar kemm bħala ringrazzjament li Malta ħelset mill-pesta kif ukoll bħala talba lill-Madonna għax-xita, peress li fil-pajjiż kien hawn nixfa kbira. Żjara oħra li saret lis-Santwarju kienet mir-Rev. G. N. Godwin, Kappillan ta' l-Armata, li kiteb fuq dak li ra fl-1880. Huwa jsemmi li l-knisja hija mħaffra fil-blat u li fiha hemm numru kbir ta' ex-voto. Per eżempju, m' hemm l-ebda prova li l-Konti Ruġġieru sab xi nsara meta ġie Malta ħlief xi 'captivi christiani',1 jiġifieri nsara priġunieri li marru lura Sqallija mal-Konti. Lanqas hemm provi li r-reliġjon nisranija reġgħet ħadet il-ħajja wara l- wasla tal-Konti. Fil-fatt, fl-1175, l-Isqof ta' Strasbourg, li żar Malta, qal li din hija abitata mill-Musulmani. Kien wara l-1127, meta Ruġġieru II reġa' invada 'l Malta, li r-reliġjon nisranija bdiet trabbi l-għeruq. '$ Ħafna minn dawn l-ideat ġew mill-ktieb ta' Gan Franġisk Abela ''Della Descrittione di Malta'' li kkwota sorsi żbaljati u li baqgħu jiġu kkwotati matul is- snin. Ir-Rev. Godwin ma naqasx li jsemmi l-pellegrinaġġi li kienu jsiru u jkompli billi jgħid li 'the village festival is held on September 8'' (Nativitv of the B.V.M.). Jista' jkun li l-'picnic parties' li jsemmi dan il-kappillan kienu xi biċċa ħobż li kienu jitrejqu biha l-pellegrini fil-pjazza wara li jkunu semgħu l-quddies u qabel jaqbdu triqthom lura lejn l-irħula u l-ibliet, ħafna drabi bil-mixi. Ir-Rev. Lejn it-tmiem tas-seklu 19, wieħed isib li tibda tissemma' l-knisja parrokkjali li bdiet tinbena fl-1883. Dwar is- Santwarju, barra li jsemmi l-pittura ta' San Luqa, jgħid li 'pilgrimages from Valletta and other parts of the islands are organised each vear to visit the Shrine of Our Ladxv.''1 Dan juri li għalkemm il-knisja l-ġdida ħadet post is-Santwarju bħala l-knisja parrokkjali, il- pellegrinaġġi lejn dan il-maqdes ma naqsux. Dawn id-deskrizzjonijiet tal-vjaġġaturi li żaru l- Mellieħa jitfgħu xi ftit dawl storiku dwar is-Santwarju, kif ukoll ir-rabta u d-devozzjoni tal-Melliħin u l- Maltin lejn ix-xbieha tal-Madonna li tinsab f'dan il- maqdes. Din id-devozzjoni, minkejja l-bidliet li jġibu ż-żminijiet, tidher li għadha għaziza għalina, tant li anke llum, għadna nirrikorru għand il-Madonna tal- Mellieħa, kemm fil-mumenti sbieħ kif ukoll f'mumenti diffiċli ta' ħajjitna. 3 Bonnici Alexander (2002) 'Is-Santwarju u l-Parroċċa tul iż- Żmien' artiklu f' Il-Mellieħa Mal-Milja taż-Żmien Kunsill Lokali Mellieħa p.73 Muscat David (2002) 'Il-Mellieħa fl-ewwel nofs tas-seklu dsatax' f'Il-Mellieħa Mal-Milja taż-Żmien Kunsill Lokali Mellieħa p.90 1 Ex-voto fis-Santwarju tal-Mellieħa ta' V. Gonzi