L-ELEMENT ROMANTIKU F 'ILJIEN U LILHINN MINNU: Il-Probiema tal-Poeżija Il-Jien u Lilhinn Minnu hi poeżija u mhux trattat filosofiku, jew ġustifi- kazzjoni teoloġika ta' l-eżistenza t'Alla, Lanqas ma hi tweġiba razzjonalment riġida għall-problema ta' l-eżistenza umana. Ma' dan kollu Dun Karm stess igħidilna f''Erba' Kelmiet Qabel' li meta kitibha kien imqanqal mir-razzjonal- iżmu ta' Renċ Descartes u l-emozzjonaliżmu ta' Blaise Pascal. Għalih la l-wie- ħed u lanqas l-ieħor — maqtugħin minn xulxin — ma jistgħu jsolvu l-problemi ta' Lilhinn Minnu. ''Il-bniedem għandu Moħħ u għandu Qalb. Bil-moħħ jifhem u jirraġuna; bil-qalb iħobb u jixtieq. Dawn iż-żewġ fakultajiċt fil-bniedem huma bħaż-żewġ kefef fil- miżien; jekk ma jkunux mgħabbrin, ma jgħidulek qatt is-sewwa. Raġuni bla mħab- ba aktarx hi kiesħa, egoista, kburija; imħabba bla raġuni aktarx issibha mħeġ- ġa żżejjed, għaġġilija, ħalja.' Ir-Razzjonaliżmu ta' Renċ Descartes jixbaħ ħafna lil ta' l-ewwel; l-Emoz- zjoniliżmu ta' Blaise Pascal jixbaħ ħafna lil tat-tieni, ''Bħal żewġ roti ta' karettun, dawn iż-żewġ qawwiet jeħtiġilhom iduru ndaqs, jimxu flimkien; jekk le, tiġrif, ksur u mewt ikun it-tmiem tagħhom. '' (Erba' Kelmiet Qabel) Jew kif Dun Karm igħid fil-poeżija tiegħu: tJista' qatt il-miżien jiddaqqas f'sikktu jekk keffa tkun mimlija u l-oħra fiergħaf' Flimkien mar-razzjonaliżmu Cartesjan hawn Dun Karm jidher li qed jir- rifjuta wkoll l-intelligo ut credam ta' Abelard, jiġifieri ma jaqbilx li l-bniedem bir-raġuni biss jasal biex jagħraf 'l Alla, Dun Karm igħid li l-Jien tar-raġuni irid ikun megħjun mill-''Emmna, il-Credo ut intelligam ta' Santu Wistin'. Hekk ukoll igħid fil-poeżija: Kelma qalila imma sabiħa: Ċaħda, tal-Jien u l-akbar wetqa tiegħu.' 'IL-JIEN U LILHINN MINNU' 137 il-Fidi, irid igħid Dun Karm, tidher li tiċħad ir-Raġuni, iżda fil-fatt mhux biss ma tiċħadhiex imma twettaqha, jew aħjar ''twieżen lir-Raġuni'. Għalhekk Dun Karm jidher li qed iħaddan il-Credo et intelligo ta' San Tumas. ir-Razzjonaliżmu ta' Renċ Descartes (1596 — 1650) Filosfu u matematku kbir, Rene Descartes ħalla l-filosofija skolastika biex jibni oħra ġdida fuq metodu aktar preċiż u rigoruż bħal dak tal-matematika. Għalhekk qiegħed kollox — anke l-eżistenza t'Alla u dik personali — fid-dubju metodiku, Fl-1619. skopra l-eżistenza tiegħu nnifsu bl-affirmazzjoni ''je pense donc je suis', La qed naħseb u niddubita, allura neżisti. B'hekk il-primat Descartes jagħtih lir-raġuni umana, biex imbagħad jitlaq minnha u jiskopri l-eżistenza t'Alla u dik empirika. F'moħħu nduna li għandu l-kunċett ta' per- fezzjoni. Dan il-kunċett, din l-idea, ma tistax teżisti f'moħħi, qal Descartes, li kieku ma jeżistix Esseri Perfett barra minni li jiġġustifika din l-idea. U dan l-esseri perfett hu Alla. Fil-fatt dan hu parti mill-Argument Ontoloġiku ta' Sant Anselmu. B'hekk Descartes deherlu li sab l-eżistenza t'Alla bir-raġuni umana biss. Din l-insistenza fuq ir-raġuni ħolqot ir-Razzjonaliżmu Cartesjan li sar popolari ħafna fl-Ewropa. Serva wkoll biex jinbena l-ideal tal-Klassiċiżmu, jiġifieri li r-Raġuni hi l-fakulta' infallibli li twassalna għall-Ġmiel, hekk kif fil- filosofija twassalna għall-Verità, Hemm xebh kbir bejn Descartes u Boileau. L-Intuwizzjoniżmu ta' Blaise Pascal (1623 — 1662) Bħal Renċ Descartes, Blaise Pascal minn ċkunitu kellu ġibda kbira għall- Matematika. Iżda f'ħajtu ħadha ħafna kontra r-Razzjonaliżmu ta' Descartes. Daħal f'Port Roval, il-kunvent ta' Pariġi li kien magħruf għall-Ġanseniżmu fis- seklu sbatax, biex jagħti ħajtu lil Alla. Mis-sena 1656 sakemm miet ħalla l-ġlied teoloġiku, sar bniedem mistiku, u miet kattoliku. Fl-1670 ippubblikaw il-ħafna noti li ħalla taħt l-isem ta' Pensċes Sur la Religion fejn jiddistingwi bejn l-ispirtu razzjonali mill-ispirtu ta' l-intuwizzjoni, L-intuwizzjoniżmu. ta' Pascal kien rejazzjoni kontra r-Razzjonaliżmu ta' Descartes li, bħalma għedt, kien popolari ħafna fi Franza. Pascal isostni li bir-Raġuni l-bniedem jista' jasal fl-eżistenza t'Alla, iżda ma jsirx jaf min hu Alla. Hekk igħid: Pascal: 'Ainsi on peut bien connaitre qu'il vV a un Dieu sans savoir ce qu'il est'' Alla tagħna, ikompli Pascal, mhux Alla tal-filosfi, iżda Alla ta' Abraham, Alla ta'- Iżakk, Alla ta' Ġakobb, Alla ta' Ġest Kristu; Alla li juri ruħu lill-qalb tal-bnie- dem li jfittxu — il-grazzja t'Alla mogħtija lill-bniedem permezz ta' Kristu, il- Medjatur bejn Alla u l-Bniedem. Pascal igħid ukoll li l-qalb għandha r-raġunijiet tagħha li l-moħħ ma jif- himx, Jew aħjar, il-moħħ jifhem ix-xjenza empirika iżda ma jista' qatt jifhem raġuni iżda bil-qalb, bl- -intuwizzjoni, b'din il- fakultà li tagħraf mingħajr rikors għar-raġuni silloġistika. Għal Pascal iċ-ċertezza ta' l-intuwizzjoni hi superjuri għaċ-ċertezza razzjonali, ġeometrika, xjentifika — ċertezza li ma tikkonvin- ċix il-moħħ iżda tqanqal il-qalb, Jiġifieri r-Raġuni tilħaq il-quċċata tagħha meta tittraxxendi lilha nfisha bil-Fidi. Għalhekk l-intuwizzjoni Pascaljana hi aktar axxeżi milli dimostrazzjoni, Hassejt din il-ħtieġa li nagħti tagħrif fuq Descartes u Pascal għax mingħaj- ru ma tistax tifhem il-problema ta' Il-Jien u Lilhinn Minnu. Infatti, Dun Karm jiftaħ il-Poeżija tiegħu b'affirmazzjoni li l-Moħħ (il-Jien, ir-Razzjonaliżmu Carteżjan) waħdu ma jasal qatt biex jifhem il-misteri umani, bħat-tbatija u l-mewt, u ħwejjeġ oħra lilhinn minn dan l-univers, bħalma hi l-eżistenza t'Alla. 'Ħsiebi (ir-Raġuni) bħal agħma: biex isib it-trejqa itektek bil-għasluġ kull pass li jagħti; jimxi qajl qajl u qatt ma jaf fejn wasal: dalma kbira, tostorlu l-Kif u l-Għala Il-versi ta' wara juru li l-ġmiel ta' l-Univers ma jagħtih ''ebda tweġiba', Dun Karm iħoss bħal konflitt intellettwali ġo fih, għax jara li moħħu jista' jifhem ħafna ħwejjeġ fl-Univers iżda mhux kollox. Jista' jifhem biss il-phenomena iżda mhux in-Noumena, u għalhekk ''jilbet', bħal jiddispra, Dun Karm igħid: ''Mela ma tiswa xejn il-Fehma,'' għax ir-Raġuni umana hi biss ''daħk u frugħa'. Veru dan7 Jidhirli li meta Dun Karm qabad il-problema tat-tbatija u l-mewt kien jaf li din kienet sa twasslu f'Cul-de-Sac intellettwali għax it- tbatija u l-mewt fihom infushom huma as- surdi. iżda dan ma jfissirx li r-Raġuni Umana ma tistax tasal għand Alla. Toroq,bħall-Quinque Vide ta' San Tumas u oħrajn, jistgħu jwassluna fl-af- fermazzjoni ta' l-eżistenza t'Alla bħala Esseri Etern li jista' kollox u jaf kol- lox, il-bidu u t-tmiem ta' kulma jeżisti, il-kawża-mhux-kawżata tal-Big Bang li minnha ħareġ l-Univers kontinġenti u aħna miegħu. Bħala wieħed li studja l-filosofija skolastika dan Dun Karm sata' għamlu, iżda m'għamlux, Baqa' mwaħħal mal-problema tat-tbatija u l-mewt umana li, bħalma għedt, ma tif- himhomx bir-raġuni biss. Hawn ir-Razzjonaliżmu ta' Descartes ma jwasslekx. Għalih trid il-Fidi, jew aħjar l-intuwizzjoni ta' Pascal. Dun Karm daħħal dan i-element Pascaljan fil-poeżija tiegħu permezz ta' 4Leħen moħbi' li qed iċanfru u jdawlu fl-istess ħin. Ifakkrek fil-Leħen Irqiq li sama' Iżaija wara t-tempesta. Dan il-leħen tal-intuwizzjoni jieħu dimensjoni tant kbira fil-qalb ta' Dun Karm li ċ-ċertezza tiegħu tissupera d-dubji razzjon- ali, Sewwa. qal Pascal li l-intuwizzjoni ma tikkonvinċix il-moħħ iżda tqanqal il-qalb, Infatti hekk ġara f'Dun Karm; il-Fidi ġagħlitu jifhem li l-ogħla raġuni umana hi dik li tagħraf il-limitazzjoni tagħha vis-à-vis l-Infinit. Ir-Razzjonal- iżmu wassal lil Dun Karm għal din l-afifirmazzjoni:— 'IL-JIEN U LILĦINN' MINNU' 139. UMhux: bin il-għaqal:i tibni;biex tħott,. tpinġi s-sabiħ u tħassru:'' Iżda il-Intuwizzjoni tal-qalb wasslitu għal ' 'Mhux għaqli tibki lill-qamħa u: ma tifraħx: bis-sbula.' Għal wieħed li jemmen, il-mewt mhix iżjed assurda, bħalma hi għal Jean- Paul Sartre, iżda għandha tifsira kbira bħalma:jgħid: Kienkegaard: It-tbatija umana tifhimha biss f'għaqda ma' dik ta' Kristu. UKulħadd imsallab, għaliex Kristu msallab,' Anke fl-attitudni. tiegħu .lejn. Kristu. bħala. 'Il-Medjatur',' Dun Karm jieħu ħafna; forsi mingħajr ma jaf, minn Pascal, li-jgħid li kull deiżmu li jwarrab lil Kristu jixbah lill-ateiżmu. Il-ħin. kollu. tidher ċara fil-poeżija .l-ġlieda. spiritwali: tal-protagonista;:u naraw Żvilupp, psikoloġiku kontinwu li jibda bid-dubji-kbar:litjġiblu r-Razzjoċ naliżmu, Iżda Dun. Karm .ma-jaċċettahx mill-ewwel rid-dawl-tal-Fidi. Iħossu għadu f'salib it-toroq… U 'fejn,tinferaq fi, tnejn it-triq tal-Hajja, it-triq tal-Jien.u t-triq ta' Lilhinn Minnu. ' u ċ-ċpar jikber .u ħarstu tiddennes. .u tagħma..għal-kollox. Il-limitazzjoni. intellettwali. ġġagħlu. jagħraf iċ-ċokon .tiegħu — ''ħassejtni. ċkej- ken… quddiem kobor. bla. xtut.' Jixtieq: ilebbet. fuq.. 'iż-żiemel tad-dehen' tiegħu biex jinfed il-'ħitan tal-bronż' li qed jostrulu l-kobor tal-Univers;: U jerġa' jaqa' fid-dubji u jsejjaħ ''ħolma qarrieqa'' dak il-ferħ artistiku .i: kien wiegħdu l-Ġmiel poetiku. UQh frugħa fiergħa ta' ġid; ta'- għerf, ta'' kobor, u ta'…… Mħabba, ' Tweġiba Romantika: Kellu jkun l-element romantiku tal-Imħabba lejn ommu li ressqu definit: tivament lejn Alla. €U jien: ħabbejtha: lil din ix-xwejħa fl-hena ta' tfuliti, fil-milja tar-rġulija u għadni nħobbha bil-qawwa kollha. ' Hawn Dun Karm jiskopri li 'l-imħabba:ma tmutx' u jekk Alla'ii-ħalaqha. f'qalb il-bniedem jiċħdilha l-milja tagħha, 'jiċħad lilu nnifsu, u mhux ħabib tas- Dun Karm jara tifsira eterna f'din il-parabola tal-evoluzzjoni tal- Imħabba li titla' mill-elementi mingħajr ħajja (il-baħar ibus ix-xtajta), u tib- qa' tielgħa 'l fuq fis-siġar u l-ward, l-annimali u l-bniedem. Iżda l-Fantasija tiegħu ma tiqafx hemm, Hi tara traġettorja ħierġa minn din ''-im- ħabba li tħaddan lin-Natura' hiex tingħaqad ma' l-Imħabba Perfetta li hi Alla, il-Milja tal-imħabba umana. Tixbah ħaifna din it-tifsira li jagħti Dun Karm tal-imħabba lit-tifsira li jagħti Teilhard de Chardin lit-traġettorja tal- parabola tal-Evoluzzjoni li għalih issib il-milja tagħha f'Omega Point li hu Alla. Il-kelma Fantasija fil-vers fu taħkem aktar minnha l-Fantasija'' u li twassal lil Dun Karm għand Alla, għandha ħafna tifsira romantika:— għax din il-Fantasija mhix xi ħolma mhux fundata, mhix xi invenzjoni, iżda vera Immaġinazzjoni fis-sens ta' Coleridge, Keats, u Conrad, jiġifieri mibnija fuq ir-realtà umana. Li jrid igħid Dun Karm ħu dan: jista' qatt ikun li l-imħabba umana li ġie li tasal fil-perfezzjoni tagħha, bħal fil-każ ta' Patri Kolbe li ta ħajtu għal ħaddieħor, tispiċċa fil-qabar Jista' jkun li l-imħabba hi illużjoni biss għalkemm forsi għal xi wħud hi illużjoni neċessarja7 Jew l-imħabba umana għad tingħaqad ma' Mħabba akbar minnha li hi Alla nnifsu7 Nara wkoll f'dil- Fantasija Dun Karmiana tal-imħabba bħal solidarjetà romantika — kważi fis- sens ta' Novalis u Schlermacher — li tgħaqqad l-imħabba tan-Natura ma' dik umana, ma' dik Divina — l-idea ta' l-imħabba t'Alla f'kollox. Fis-sens filosofiku Dun Karm għandu raġun. Dawk il-fatti realistiċi uma- ni, bħall-Ġmiel, l-Ordni, il-Ġustizzja, il-Moralità, il-Verità, l-Imħabba, li x-xjen- za ma tistax tispjega iżda li jeżistu, jitolbu spjegazzjoni. u għal min faf jara- hom sub specie qeternitatis, għandhom tmiem etern, bħal ma sew igħid Keats:— Il-Konverżjoni tal-Protagonista Il-konverżjoni tal-protagonista mqanqla mid-dehra kbira tal-Imħabba tnis- sel fih umiltà li biha jagħraf l-iżball tas-suppervja tal-Jien bħala ''Għadu tas- Sema'' u jitlob maħfra. Din il-konverżjoni spiritwali ġġib fih bidla psikoloġika wkoll Qomt mill-art mibdul fi bniedem ieħor.' F'dan iż-żmien ta' Katharsis, ta' tisfija tar-ruħ, Dun Karm jibda jara ċar u jifhem: Issa. qed nara u nifhem nifhem kif il-werqa għandha tidbiel,. tisfar u fl-aħħar taqa' . biex tibqa' ħajja s-siġra, ' SIL-JIEN U LILHINN MINNU' TAI Jara li kollox qiegħed f'postu u jieqaf jistaqsi għax jifhem li 'Int biss il-Bidu, Int biss it-Temma…… fik biss il-Kif u l-Għala ta' kulma sar, ta' kulma jsir ġo fija, ta' li jiġri madwari. Din hi konklużjoni spiritwalment leġittima għax il-mistiċi, wara li jin- qatgħu mill-art permezz tal-axxeżi tal-intuwizzjoni jew kif isejħilha San Ġwann tas-Salib ''il-lejl iswed tar-ruħ', jifhmu wisq aktar lil Alla mir-raġu- nar silloġistiku. Alla tagħhom mhux l-alla tal-filosfi, iżda Persuna, Imħabba, Qdusija, Rikkezza, Alpha u Omega ta' kollox. Hu jenfagħhom f'rivelazzjoni u mħabba divina. Il-ħajja mistika hi Esperjenza ta' għaqda m'Alla, Fl-ittra tiegħu lill-Efesin, San Pawl jitlob ''ibiex Alla ta' Ġesu Kristu jagħtikom l-għerf u r-rivelazzjoni ibiex issiru tafuh. B'din l-affirmazzjoni tal-Fidi, tal-Imħabba tal-qalb, tal-Emozzjoni, tal- Fantasija, tat-Twemmin f'Ommu vera u simbolika tal-Knisja Kattolika, flim- kien mar-rifjut totali tar-Razzjonaliżmu pur, inħoss li Dun Karm qed jagħti risposta romantika għall-problema tal-Jien u Lilhinn Minnu. Hawn Dun Karm igħaddi min-Neo-Klassiċiżmu tal-bidu tal-karriera poetika tiegħu għar-Roman- tiċiżmu ta' wara. Il-bniedem ma jgħix bil-moħħ biss iżda bil-qalb ukoll. Anzi narah li għalkemm Dun Karm fil-bidu jafferma bilanċ bejn it-tnejn, il-kon- klużjoni hi aktar romantika u Pascaljana milli Tomista. Bħal Pascall donnu aktar iħossu milqut mill-Credo ut intelligam ta' Santu Wistin. Infatti jasal li jgħid f'għeluq il-poeżija li l-Jien hu Għajb. Issa mexxini Int, għax fik biss nagħraf il-għajb tal-Jien u l-Ġmiel ta' Lilhinn Minnu,