NAWFRAĠJU SIMILI GĦAL DAK TA' SAN PAWL Pajjiżna hu mogħni b'bosta rakkonti marittimi u arke- oloġiċi li jaffaxxinaw lill-kbar u liż-żgħar. Huma jiftħul- na beraħ il-bibien u t-twieqi fuq il-passat tal-antenati tagħna u jqegħdulna quddiemna l-mera tagħna nfus- na, biex inkunu nafu aktar fuq pajjiżna u fuq dak kollu Fr Eugene, f'dak li għandu x'jaqsam mal-marittimu, x'hemm x'tgħidilna7 Insemmilek każ ta' nawfraġju li seħħ fl-1810, li jixbah ferm lir-rakkont ta' San Pawl, li nsibu fil-Bibbja. Mhux hekk biss, talli dan il-bastiment Ingliż, bl-isem ta' HMS Livelv, kellu prattika- ment l-istess qisien u ekwipaġġ (fuq il-282 ruħ) bħalma nsibu li kien hemm fuq dak ta' San Pawl. Dan il-bastiment, li kien ġej Malta. f'operazzjoni ta' konvoj, weħel fuq is-sikka ta' fuq, fin- naħa ta' barta tal-Qawra. Kif irriżulta dan il-każi Kienet lejla ta' jum maltemp fl- 10 ta' Awwissu. Il-kaptan tal-bas- timent, li kellu jdaħħlu fil-port tal-Belt, irtira minn fuq il-gverta, u ta' watajh ħa t-tmexxija f'idejh. F'xi ħin, dan ta dawl mixgħul; li aktarx kien dak li kien hemm fuq it-Torri ta' Wignacourt, f'San Pawl il-Baħar u ħasbu lanterna. Għalhekk dawwar. il-basti- ment lejn id-dawl għax ħaseb li kien id-dawl ta' port. Minħabba dan il-każ li sriżultalhom f'telf ta' bastiment mill-aqwa li kell- hom, l-Ingliżi ressqu lill-kaptan quddiem Qorti Marzjali, iżda naturalment. ma weħel ħadd, għax għalihom l-inħawi kienu għadhom ġodda. Xi nsibu rappurtat fuq dan in-nawfraġju' Hekk kif il-kaptan qaċċat l-arbli tal-bastiment biex iżommu stab- bli, l-ekwipaġġ niżżel id-dgħajjes tas-salvataġġ u l-kurrenti was- sluhom preċiż taħt is-Sirens, jew it-Torri ta' Wignacourt. Dan l-inkaljar sar b'dinamika simili għal dak li nsibu fl-Atti tal-Ap- postli. L-Ingliżi għamlu minn kol- lox biex jirkupraw il-bastiment. Battluh minn kulma kien fadal- lu fuqu, iżda mbagħad, peress li taw li l-majjistra (keel) inqasmet min-nofs, abbandunawh fil-post. Kien hemm min induna b'dak li ġara Mhux mill-ewwel, għax it-toroq bejn il-Belt u San Pawl il-Baħar ma kinux jeżistu. Iżda kif l-In- gliżi saru jafu b'dak li kien ġara, bagħtu dgħajjes bit-tined u l-ikel, għax sakemm inġabar u twarrab minn hemm, l-ekwipaġġ kellu jo- 7 qgħod jistenna għal xi ġimgħa, sa ma kien organizzat trasport bil- baħar għalihom. Iżda l-ekwipaġġ tal-HMS Livelv niżel ukoll fejn niżel dak ta' San Pawl Inkredibbli, għax jekk wieħed iħares fuq il-baħar lejn il-Qawra u San Pawl il-Baħar, l-iktar patti mkennija hi l-arja bejn il-kap- pella ta' San Pawl tal-Ħġejjeġ u t-Torri ta' Wignacourt. Postijiet oħta fil-Qawra huma esposti ferm u 1ma tistax, pereżempju, tqabbad Iżda nistgħu ngħidu li hi: ripetizzjoni tal-ġrajja ta' San Pawl — Ejja ngħidu li hi simili ħafna. Meta kont qed nagħmel tiċerka fuq dan in-nawfragu, ġew f'idejja l-pjanti tal-kurrenti tal-baħar li l-Ingliżi għamlu fl-1859. Dawn għamluhom għax kienu qed jitol- bu stima ta' kif kienet tiffunzjona l-ekonomija tal-pajjiż, speċjalment dik tal-qoton u l-proċess tat-tun- nati, għax il-binja tat-tunnara kienet fil-Mellieħa, iżda s-sajd għall-qbid tat-tonn ma kienx isir hemm. Kien isir qrib il-gżejjer ta' Selmun għax hemm mappa dettal- jata ħafna, li turi li l-kurrenti f'San Pawl il-Baħar iduru lejn il-lemin Ckieta kont qed nagħmel Fl-intervista tal-lum, Patri Eugene P. Teu- ma O.F.M Conv. idewwaqna togħmiet storiċi minn dak li studja u sab hu stess fiż-żewġ taqsimiet. (clockwise), jiġifieri jaħbtu ma' Ras il-Qawra, jidħlu 'l ġewwa, jibqgħu neżlin sa ħdejn l-Għażżelin u mbagħad iduru 'l fuq u jerġgħu joħorġu minn ħdejn il-gżejjer ta' Selmun. Tant hu hekk li n-nases il-kbar li kienu jniżżlu biex jaqbdu t-tonn, kienu preċiż fejn kien hemm il- fish farm ta' San Pawl il-Baħar, ftit taż-żmien ilu. Importanti jingħad li kull min jiġi f'diffikultà fil-baħar fuq in- naħa tal-Qawra, il-kurrenti jiġb- duh 'il ġewwa, waqt li jekk ikun lejn il-gżejjer ta' Selmun, jitfgħuh 'il barta. L-Atti tal-Appostli jitkellmu ċar. Isemmu li l-bastiment 'kien imwaħħal fuq is-sikka, in-nies qa- bżu l-baħar u bdew jgħumu. Min ma kienx jaf jgħum, qabad ma' injama u ħalla l-kurrent imexxih Jiġifieri jekk qed nitkellmu fuq is-sit ta' San Pawl il-Baħar propr- riċerka fuq dan in-nawfragu, ġew f'idejja l-pjanti tal-kurrenti tal-baħar — lil-Ingliżi għamlu fl-1859. Dawn għamluhom għax kienu qed jitolbu stima ta' kif kienet tiffunzjona l-ekonomija tal-pajjiż ju, jagħmel ħafna sens li l-ponta tal-Qawra hi l-punt fejn seta' kien hemm in-nawfraġju. U hu interes- santi li meta jitkellem mid-diviż- joni tal-baħar, il-ponta tal-Qawra tissepara żewġ b kbar. Ma ninsewx li Burmarrad kien differenti ħafna. Kien hemm port li jibqa' dieħel sa :aħt il-Victoria Lines, u nsibu wkoll fatturi arke- oloġiċi li wkoll jikkonfermaw. li l-port kien jibqa' dieħel s'hemm ġew. Dawn jidhirli li jissemmew f'xi kitbiet ta' Tinamv Gambin (Arkeologu Maritċimu) Iva, Timmv Gambin isemmi u jgħid li-kien hemm Portolan, li jsemmi li sal-1460 kienu għad- hom jidħlu l-bastimenti sa taħt il-kappella ta' San Pawl Milqi u jankraw hemmhekk. Terġa' l-port tal-Imdina kien Burmarrad u fil- fatt għandna ittra ta' Kaptan, fejn qed jgħarraf lill-Uriversità, li kien ilu ġimgħa jistenna l-merkanzija, u jekk ma joħduhielux mill-aktar fis, ikollu jsalpa. Hu jindika wkoll lil Butmartad bħala l-post fejn jinsab ankrat bil-bastiment. Minbarra hekk, il-Portolan jgħid li meta wieħed jidħol fl-amb- jent ta' Burmarrad, irid joqgħod at- tent għax hemm sikek magħmulin minn materjal iswed, bħal ħama, li jekk bastiment jidħol fih ma jkun hemm xejn x'tista' tagħmel biex taqilgħu minn postu. Min-naħa tiegħu Godfrev Wet- tinger, minn: dokumentazzjoni notarili, kien ta diċitura fuq att in- naħat ta' Butmartad jew Benwar- tad (li sal-lum għadna tna nafux liema hi jew fejn qiegħda) bħala Ħerbet l-Imriekeb; u mhux fis-sin- gulat, mirkeb jew bastiment, iżda ħafna. Dan kollu jikkorrispondi ma' dak li kien qal il-Portolan. U dan il-port ta' Burmarrad minn kemm kien ilu jiffunzjona' Żgur li minn żmien ir-Ruma- ni, għax fuq naħa hemm il-villa li minnha kienu qed jipproduċu ż-żejt taż-żebbuġa. Jiġifieri fejn kien jgħix Publiju meta San Pawl wasal Malta' Iva, fejn jgħidu li kien hemm Pub- liju, għax mill-arkeoloġija jidher li fl-ewwel seklu wara Kristu, il-villa : kienet ħadet in-nat u xi kmamar biss. kienu għadhom jintużaw minnha. Biss, in-naħa tas-Salini, xi snin ilu u m'ilhiex iddokumentata ħafna, instabet struttura kbira, fejn ilum hemm blokk ta' apparta- menti, li jħares fuq is-Salini. Meta studjajtha, sibt li kienet speċi ta' fortizza. Ġiet skavata mid-Dipartiment tal-Arkeoloġija u forsi tinsab 100 metru minn dawk li huma tnagħtufa bħala l-famużi Katakombi tas-Salini. Għax snin ilu, meta kont qed nistudja l-kata- kombi, kont ngħid li la hemm dak in-numru ta' katakombi, bilfors ried ikun hemm villa, villaġġ, jew strutturi fil-viċinanza. Xi ħaġa li-nafu fiż-żgur hi li hemmhekk. kienu qed jaqtgħu il-ġebel, għax il-katakombi huma fnaqtugħin: f'barrieri li huma eqdem minnhom. Aktarx li-dan il-ġebel maqtugħ hawn, kien jiġi mgħobbi fuq ċattri/ bastimenti fil- port u mbagħad esportat. Hawn- hekk qed nitkellmu fil-perjodu Ruman u għalhekk malajr nifhmu l-bżonn tar-Rumani li jżommu l-port: miftuħ, għax huma kell- hom diġà dredgers biex ma jħallux qiegħ il-baħar jitħammeġ. Minn dak iż-żmien għal żmien l-Ingliżi. Għaliex ħaduha daqshekk bi kbira t-telfa tal-LivelvP : Dak il-bastiment kien: frejgata, atmata b'36 kanun. Kien wieħed mill-aktar rinomati u fuqu kellu ekwipaġġ li kien ikkunsidrat speċ- jalizzat. Interessanti jingħad li meta Spanja alleat ruħha ma' Napuljun, dan kien talabhom somma enormi ta' flus biex juru li huma l-alleati tiegħu. Issa, il-flus mitluba kienu mgħobbija fuq erba' frejġati Span- joli mill-Amerka t'Isfel. L-Ingliżi satu jafu b'dik il-missjoni u bagħtu etba' frejgati minn tagħhom, in- kluż l-HMS Livelv biex jinterċet- tawhom. Issa l-frejgati Spanjoli u Franċiżi: kienu jimmanuvraw b'mod inkredibbli. — Tal-Ingliżi kienu tqal, għalkemm kienu jifilħu aktar għall-isparar. Li ġarà kien li l-HMS Livelv kienet għadha kif inbniet fl-1804, fuq mudell speċ- jali u fil-ġitja wata dawn il-frejgati, hi qabżet lil kulħadd, tant li spiċċat tiġġieled weħidha kontra l-erba' frejgati Spanjoli, għax l-oħrajn kienu għadhom: ġejjin. Irnexxiel- ha żżommhom u laqtet lill-frejga- ta prinċipali, li kienet qed iġġort it-teżot, fil-porvlista u splodiet. Il-flus, f'boroż tal-ġilda spiċċaw f'qiegħ il-baħar, iżda aktar tard dawn ġew rikoverati biss matul is-seklu 21. L-attakk fejn kien sat, qrib Spanja' L-attakk kien sar viċin il-port ta' Cadiz. Ri il-Blata ta' Ġibil- terra, din kienet f'idejn l-Ispan- joli. Kien biss wara l Na- poleoniċi li din għaddiet f'idejn l-Ingliżi. Dan ġata għax imbagħad, billi Spanja alleat ruħha fmal-In- gilierra u l-Ingliżi ħallsulhom mi- jiet ta' miljuni fil-gwerra kontra Napuljun, it-Re ta' Spanja, li ma kellux biex iħallas lura, offrielhom Ġibilterra bħala ħlas. Għall-Ingliżi kienet imħarsa bħa- la xi ħaġa speċjali u għalhekk fi ftit snin inbnew numru ieħor bħalha. Aspett ieħor interessan- ti tal-Livelv hu li William: Hentv Smwth, li għamel il-mapep ta' Mal- ta, tal-Mediterran, tal-Ingilterra u l-Irlanda, fl-1814 għamel studju tal-Gżejjer Maltin b'mod partiko- lari l-port ta' San Pawl il-Baħar, għax. kienu qed. jikkunsidrawh bħala port navali; il-port tal-Belt u dak ta' Marsaxlokk. Interessanti li fil-mappa, stampata fis-sena 1824 m'hemm l-ebda. traċċa ta' dan il-bastiment li weħel fuq is-sikka tal-Qawra. Issa, meta l-bastiment tal-in- jam tneħħilu l-kanuni, l-apparat tal-ħadid u s-savorta, jeħfief u jit- ta' fil-wiċċ. Id-dokument tal-Qorti Mazzjali jsemmi wkoll li dak li l-In- gliżi setgħu jirkupraw, itkuprawh. Interessanti li fil-mappa ta' Wil- lia Hentv Smvth, taħt il-preċipiz- zju ta' Selmun, niżżel nota li taqra: 'shipwreck' u jirreferi għaliha bħa- la St. Pauls Shipwreck, meta. fil- fatt aktarx ried jgħid St. Pauls Bav kien il-post fejn inkalja l-bastiment ta' San Pawl Probabbli li nies fid-dawra, indikaw dan ir-relitt bħala dak ta' San Pawl. Possibbli li wara ħames snin, l-HMS Livelv żelqet minn fuq is-sikka, u daħlet fil-Bajja ta' Sari Pawl il-Baħar imkaxkra mill-kur- tent clockwise, imsemmi qabel. Eventwalment, minn taħt Selmun ħarġet 'il barra mill-bajja. Il-mapep ta' Smvth tant kienu li l-bastiment tal-qamħ kien Mill-Qorti Matzjali preċiżi, li n-Navv Ingliża, baqgħet tużahom sal-1969. Jekk: dan il-bastiment ħareġ 'il batra, dak ta' San Pawl, li bla dubju kien eħfef, x'sar minnuż Iva, kien eħfef u jaf spiċċa ħareġ il-barra bl-istess mod, tant li qatt ma rstab xejn mill-injam tiegħu. Iżda x-xhieda li hemm fuq San Pawl hi dik il-famuża ankra ta' kważi etba' metri u tiżen tliet tunnellati, li nstabet. fil-ponta tal-Qawra. Din kienet ittellgħet mill-RAF Ingliża. Ilum tinsab fil-Mużew Marittimu. cluna, li kien wieħed mill-ewwel Maltin li kieti jogħdos u ddoku- menta madwar 13-il sit ta' bas- timenti li nkaljaw, speċjalment fl-inħawi tal-Qawra. Fihom in- stabu munzelli ta' fuħħar, li nat- utalment jistgħu jindikaw. bas- timenti in. Barra minn hekk, kien hu li sab ukoll kwan- tità ta' ankri f'qiegħ il-baħar. U kif kienu jindunaw li dawk li jsibu, ikunu ankri Rumani2 Għax il-parti ta' fuq, madwar wieħed minn tlieta tat-tul, kienet tkun magħmula miċ-ċomb. Dik li nstabet fil-ponta: tal-Qawra kienet f'tul ta' tliet metri u nofs u hi biss il-parti ta' fuq u l-parti tal-injam kienet tkun ta' madwar 10 sa 12-il metru tul. Il-basti- menti Rumani tal-merkanzija jew trasport, tati kienu jaqbżu t-12-il metru, għax huma ma kinux magħrufa bħala speċjalisti fuq il-baħar. $ interessanti wkoll hi li l-Atti tal-Appostli jsemmu iġort sitt ankri, li erbgħa minn- hom inxteħtu l-baħar. U l-ankra tal-Qawra hi l-akbar waħda li qatt instabet tal-perjodu Ruman ' fid-dinja. Għax terġa' u tgħid iċ- ċomb għandu vantaġġ, li jibqa' pptiservat, mhux bħall-injam, li jitmermer, Biex jinstabu l-ankri l-oħra, wieħed irid jikkalkula sew il-livell tal-baħar, peress li minn żmien San Pawl lil hawn, dan għola b'xi tliet metri u nofs. Jiġifieri bħala art, Malta qed 'togħdos'P La jogħla l-baħar, jirkeb fuq l-att. Hu għalhekk li ħdejn is-Sirens, dawk it-toqob li jirreferu għa- lihom. bħala l-banjijiet, nafu li kienu l-hvpocaustum, li kienet il-parti mnejn. tiċċirkola l-at- ja sħuna ta' banjijiet Rumani, u mhux fejn tinżel tgħum. Ħaġa oħta interessanti ferm hi: s-Salina ta' Buġibba, fejn il-kelma. Buġibba tfisser 'mis- sier il-ġwiebi', għax bl-Għarbi, iġibba' tfisser 'ġiebja'. Sfotu- natament, dawn. ġartbu ħafna ħsarat: Bla dubju saru fil-perjo- du Ruman u żgur li ma għamlux roġett bħal dak, biex jispiċċa fil-livell tal-baħar. Jiġifieri, il-liv- ell tal-baħar hemm, għola wkoll. Is-salini jridu almenu tliet metri għoli 'l fuq mill-baħar biex jif- funzjonaw kif suppost. Hi storja interessanti għax l-ekwipaġġ tal-HMS Livelv kollu salva, hux hekk7 Iva, ħadd ma tilef ħajtu u minn dak li rrakkuntaw, jgħidu li 'mx- ejna xi kilometru mal-kurrent u sibna ruħna taħt kastell' Ovvja- ment, il-kastell kien it-Totri Wig- nacourt. x'ittiżulta' Kollox miet fuq ommu, għax l-Mmgliżi fehmu: li billi kienu nħawi ġodda għalihom, il-fatt li taw dawl, kien interpretat bħa- la lighthouse u dak iż-żmien ma kellhomx mapep preċiżi: tal-inħawi. Dawn bdew isitu minn Willam Hentv Smpvth fl- 1814, u probabbilment għalhekk bagħtuh. Madankollu, wara li spiċċa ħidmietu, insibu li l-ewwel kopja tal-mapep ħarġet fl-1824. Tajjeb ngħid li kollezzjoni kom- pleta ta' dawn il-mapep tinsab fl-Arkivju tal-Mużew tal-Wigna- coutt, ir-Rabat (Malta). Kopja diġitali: teżisti fl-Atkivju Nazz- jonali, f'Santu Spirtu, it-Rabat (Malta). CĊriteressanti li fil-mappa ta' William Henrv Smvth, taħt il-preċipizzju ta' Selmun, niżżel nota li taqra: 'shipwreck' u jirreferi għaliha bħala St. Paul's 'Shipwreck, meta fil-fatt aktarx ried jgħid St. Paul's Bav Shipwreck