LI STATUS CONSTRUCTUS FIL-MALTI Meta rridu nfissru bil-Malti ta' min hi din il-ħaġa jew dik il-ħaġa ninqdew jew bil-klejma ta', jew bis-suffissi tal-pronom mehmużin man-ndm jew mal-kelma ta' hekk ingħidu: id-dar tas-sultan, dari, id-dar tiegħi. Iżda bosta drabi nqiegħdu ż- żewġ ismijiet wieħed ma' ġenb l-ieħor mingħajr ebda. tibdil u mingħajr ebda żjieda ta' kliem barrani, hekk nistgħu ngħidu: dar is-sultan jew dar sultan. F'din ir-rabta ta' kliem l-ewwel wafida tieħu għamla li jgħidulha fl-ilsna semin kollha status constructus. Fuqha bi ħsiebi nitkellem hawn. L-ewwelnett jitqarraq min jaħseb li kelma fli-status con- structus tirtabat ma' oħra bla xejn ma tittiefes. Ir-rabta li jirtabtu hija hekk qawwija li jsiru qishom kelma watida : mifrudin fil-kitba u mgħaqqdin fil-ħoss. Ladarba huma kelma walida, għandu jkollhom aċċent ewlieni wieħed, wara li tkun tilfet l-aċċent il-vokali jekk tkun twila ssir qasira; għalhekk dàr, is-sultan isiru dar is-sultan, bħalkieku darissultàn. Biex wieħed jara kemm hu hekk tas-sew, biż-żejjed jissamma' ftit kif jitkellmu fir-rħula. Fir-rħula l-vokali t-twal qatt ma tismagħhom safjin, imma dejjem imħalltin b'xi vokali oħira, hekk bir issir bajr; iżda jekk dil-kelma, tingħaqad ma' kelma oħira, il-vokali tissaffa minn kull taħlit u tarġa' tieħu leħinha waħdu, hekk igħidu bir id-deheb u mhux bajr id-deheb; dan juri li l-vokali 1 ma għadhiex twila, u ma baqglietx twila għax tilfet l-aċċent. Barra minn dan in-n6mi bit-t marbuta jerġgħu jeħduha, għalhekk ingħidu: Asaħħ kelmet il-Malti minn ħalfet is- sultan. Il-għadd imżewweġ (…ejn) għandu jitlef l-n, għalhekk jekk irridu niktbu bir-reqqa għandna niktbu saqaj il-mejda, għajnej it-tifel u mhux saqajn il-mejda. għajnejn it-tifel, bħal- ma niktbu meta nżidu s-suffissi: saqajd-k u mhux saqajn d-k. Mela mhux hiż-żejjed li żewġ nomi jitqiegħdu ma' ġenb xulxin, iżda għandhom jirtabtu bejniethom biex ifissru dak li jfisser li status constructus; jekk tinħall din ir-rabta, jitbiddel it-tifsir kollu, hekk xkora qamħ, qasba żejt, mhumiex fli status constructus, kull kelma hi mifruda minn seħbitha, għandha l-aċċent tagħha fejn imissu, u ma jfissrux xkora ta' qamħ, qasba ta' żejt. U dan jeħtieġ li wieħed jifhmu tajjeb, biex jifhem aħjar dak li ġej. Meta żewġ ismijiet marbutin fli status construectus huma, t-tnejn magħrufin f determinati), jiġifieri, meta rridu nfissru żewġ ħwejjeġ magħrufin, jitqiegħed għelm it-tagħrif (artikolu jew suffiss) mat-tieni wieħed biss, u l-ewwel jibqa' b'xejn, bekk: dar is-sultan, dar missieri, dar Ganni jiġifieri id-dar tas-sultan, id-dar ta' missieri, id-dar ta' Ganni, iżda ma nist- għux ingħidu: id-dar is-sultan, jew id-dar sultan, bħalma. nistgħu ngħidu il-qasba żejt. Meta l-ebda wieħed minnhom mhu magħruf, għelm it- tagħrif ma jitqiegħed ma' l-ebda wielied, hekk : bint sultan, jiġifieri waħda bint ta' wielied sultan (una jiglia di un 7e), Meta wieħed minnhom biss huwa magħruf, ma jistàx jir- tabat ma' sieħbu, imma jkollha tindaħal il-kelma ta' bejniet- hom, tifridhom minn xulxin u ina tħallix li għelm it-tagħrif tal-wieħed imiss il-ieħor, u għalhekk għandna ngħidu: dar tas-sultan (una casa del re), id-dar ta' sultan (la casa di un re). Kelma fii-status construetus tista' tirtabat ma' tnejn oħra, hekk nistgħu ngħidu : sid is-sema u l-art; imma ma jistgħux żewġ kelmiet fll-status constructus jirtablu ma' kelma waħida hekk ma nistgħux ingħidu: missier u omm it-tifel, bħalma ngħidu siegħ u kejla ful, iżda għandna ngħidu missier it-tifel u ommu, għalkemm xi drabi niksru din ir-regula, bħalma ġie li jiksruha wkoll fil-Għarbi, fil-Lhudi u f'ilsna u djaletti ofira semin. Għidna li kelma fli-status constructus ma jista' qatt ikol- lha l-artikolu, l-anqas meta rridu nfissru biha ħaġa magħrufa (determinata), għalhekk ingħidu: bin is-sultan, imma mhux : il-bin is-sultan. Madankollu ngħidu: rajt 'l-bin is-sultan, kellimt 'l hu t-tifel u oħirajn. Iżda wietied għandu jqis tajjeb li hawn il-kelma L mhix artikolu, imma għelm tal-Akkusativ, jew aħjar, tal-oġġett tal-verb. Għalhekk ma tistàx tingħaqad mal-kelma ta' wrajha, u niktbu rajt il-bin is-sultan, bħalma ma nistgħux niktbu: rajt l-oħtok. .