IL-KONSONANTI FIL-MALTI U FL-ILSNA SEMIN L-OĦRA Sabiex inkunu nistgħu nitħaddtu sewwa fuq il-vokali, kif aħna wegħdna (1), huwa meħtieġ li ngħidu xi ħaġa fuq il-konsonanti, għaliex fis il-konsonanti jbiddlu il-vokali, billi jitolbu dawk li jkunu iżjed qrib lejn il-leħen tagħhom minn dawk li tkun titlob is-sura (forma grammaticali) tagħhom. Liema huma l-konsonanti li bihom jinqeda l-ilsien Malti 7 Aħna l-Maltin minn żmenijiet l-aktar qodma drajna ninqdew bit-taħżiż tal-latini, li aktarx tagħallimna fiż- żmenijiet tan-nofs wara il-ħakma tal-Konti Ruġġieru. Dan kien, għadu u jibqa' ta' xkiel kbir għal kull min irid jifli sewwa l-lsien Malti, għaliex it-taħiżiż latin qatt ma jista' jasal sabiex ifisser sewwa it-tiswir tal-kelma semija. Iżda il-lum ħadd ma jrid li nerġgħu għat-taħżiż semi, u minn hawn u minn hemm nittamaw li nistgħu naslu sabiex in- sawru sewwa l-lsien tagħna mingħajr ma nerġgħu għat- taħiżiż semi (2). L-alfabet latin jingħażel mill-alfabet semi mħabba żewġ ħwejjeġ: l-ewwelnett il-latin fih il-konsonanti u l-vokali, iżda, s-semi fih konsonanti biss. It-tieni, il-latin huwa nieqes minn ħafna taliżiż li huma meħtieġa għal kull ilsien semi. Dawn iż-żewġ ħwejjeġ għandhom ikunu dejjem quddiem għajnejna, jekk irridu niflu sewwa l-ilsien Malti. Ingħidu għalhekk xi ħaġa fuq dawn iż-żewġ ħwejjeġ. (1) Fil-Malti, IV (1928), 103-106. (2) M'hux aħna biss iżda ħafna mill-għorrief mita jiktbu fuq l-ilsna semin jinkdew bl-alfabet latin, iżda la magħna u l-anqas bejniethom mà jaqblu għal kollox fuq kif għandhom jiktbu l-ilsna semin b'alfabet latin. Fostna il-Maltin ħafna raw kif għamlu u tawna xi għamla ta' kitba, kullħadd kif deherlu. Ara t-Tgħarif, XI-XIX. Iżda dan ix-xogħol ma hux xogħol ta' Għaqdiet li wara li jkunu minn jaf kemm ħadmu ma jkollhomx jedd li jġiegħlu lil kullħadd jikteb bħalhom. Għal dan hija meħtieġ, kif minn dejjem għidna, li min għandu is-setgħa f'idu jidħol għal din il-biċċa, bħal ma sar u jsir f'artijiet oħra. L-ilsien ta' kull art m'hux ħaġa ta' xi wieħed li jidhirlu li jaf aktar minn ħaddieħor, u l-anqas huwa ta'. Għaqdiet iżda hija ħaġa tal-art, bħala nazzjon, u għalhekk hija ħaġa li min għandu s-setgħa biss jista' jsewwiha u jġiegħel li l-kittieba kol- lha joqogħdu għal dak 'li jkun irid hu u li xejn ma jista' jitbiddel jekk ma jkunx għadda minn idejh. Wasal dan iż-żmien 7 Jidhrilna liċ, il għaliex għad ma għandniex dawk il-ħwejjeġ meħtieġa sabiex din il-ħaġa tkun tista' ssir. Liema huma dawn il-ħwejjeġ għidnih fl-artikolu tagħna li deher fil-Malti, II (1926), 39-46. Il-vokali kif għidna fuk (3) huma tlieta: A, 1, U. L-ilsna semin l jinqdew b'taħżiż semi, jagħżlu malajr l-A, IL -U vokali mill-A, I, U konsonanti, il-għaliex għandhom it-taħżiż tal-vokali (mita jiktbuhom) ta' sura għalija, u t-taħżiż tal- konsonanti ta' sura oħra. Aħna l-Maltin, li kif għidna, nin- qdew bl-alfabet latin, sibna ukoll kif nagħżlu IO, U vokali minn I, U konsonanti billi niktbuhom mita buma konsonanti: J, W u mita huma, vokali: I, U; iżda ma nistgħux nagħżlu mit- taħżiż mita A hija vokali u mita hija konsonanti. Iżda b'dakshekk ma ġara xejn, il għaliex l-A konsonanti bil-kemm għadha tinsab fil-Malti (4). Il-konsonanti À,J, W huma ittri dgtħijfa fl-ilsna semin kollha, u billi għandhom ħoss bil-bosta qrib lejn il-vokali, Ħafna isejħulhom ''semi-vokali'—nofs vokali. Il-Lhud isej- ħulhom Omm-il-qari (matres leċtionis), il-għaliex billi huma ma kinux jinkitbu ħlief il-konsonanti biss, mita l-kelma kienet tista' tinqara aktar minn b'sura waħda, kienu jiktbu ukoll il-vokali, billi jinqdew bl-A,I, U li kienu wkoll kon- sonanti (5). L-E u l-0 kif għidna fuq (6), huma vokali li ħarġu mit- tlieta l-oħra u ma għandhom l-ebda, taħiżiż fost il-konsonanti tal-alfabet semi li bih jistgħu jiġu maħżuża (7). It-taħżiż li-jinsab fl-ilsna semin u huwa niekes fl-alfabet latin, huwa dak ta' x'uħud mill-konsonanti li jiġu mileħħina mill-germżuma, bħal ma huma l-ekħe qawwija u l-għajn (għ). L-eħħe qawwija hija waħda mill-aktar ittri li qatt ma setgħet tintilef, u l-lum għadha tinsab fl-ilsna semin kollha. (3) Ara ''il-Malti', IV, 106. (4) L-A ma għadhiex tinsab fil-Malti l-għaliex l-A ma għandhiex Ħoss iżda tinqara bil-ħoss tal-vokali li ġġib fuqha. Mita aħna ngħidu: AKBAR il-Għarbi jikteb 4 (konsonanti) a (vokali) bar. U l-A vokali u konsonanti għandhom sura għalihom, Fil-Malti l-A vokali u konsonanti jitħalltu (crasi) u jinqraw itira waħda li għalhekk tiġi tibda b'vokali. Ħaġa li fl-ilsna semin ina tista' tiġri qatt, il-għaliex l-ebda sillaba ma tista' fl-ilsna semin tibda b'vokali. Hafna mill-kunjomijiet fil-Malti li jibdew bil A bħal Abdilla, Agius imisshom jibdew bil-GĦ. Ara l-Għarbi: Għabdallah, Għaġus, (5) Il-jedd fl-ilsna semin huwa fis imfisser bi kliem bħal omm, ofit, bin, ab (missier), bagħal (sid) eċċ. Ara fi-Malti Bormla (abu ramel) il għaliex hija daħla li fiha r-ramel, Ramla. Ara wkoll: Buġejja, Buttiġieġ, Buħaġar, eċċ. Għalhekk omm il-qari tfisser li fiha s-setgħa li biha tista' taqra vokali. (6) Ara ''il-Malti', IV. (71 L-E li tinsab. fl-alfabet ari ġejja mill-ittra semija eħħe qawwija, kif, jidher sewwa mill-grieg. Ta bil-ħaqq m'hux biss V'ċ griega /ċta) tin- kiteb E, iżda tinsab ukoll minn flok l-eħfie qawwija fl-alfabet. Hekk ukoll għandna ngħidu għall-O li tinsab minn flok il-għajn u fit-taħżiż hija qrib tagħha ħafna. Barra minn dan tidher ukoll f'xi kliem bħal Ewropa li hija il-kelma semija għarab euzgħ r-r, b—-p. Is-semin sejhu l-artijiet tagħna għarab (oċċident) il-għaliex tassew huma għas-semin f'inżul ix-xemx, Mhux biss imma, wkoll l-ilsna arin Ħarġu minnha il-vokali ċ, kif jidher sewwa fil-grieg, kif għadna kemm ingħidu. Il-għain hija wkoll ittra li ma tinsabx fl-alfabet latin. Din l-ittra hija jiebsa għas-semin ukoll u għad li l-Għarab għadhom jagħżlu żewġt ilħna: għajn u għrajn, il-Babiloniżi mill-eqdem żmenijiet tilfu din l-ittra u bidluha issa f'ċ u issa f'eħfie qawwija. Il-għajn, kif għidna fuq, għadha tid- her xi ftit fl-ilsna arin taħt is-sura ta' 0. L-ilsna semin huma bil-wisq iżjed għonja mill-ilsna arin għall-għadd tal-konsonanti. Barra minn dawn l-ittri li sem- mejna li jinsabu fis-semi u le fil-ari, hemm ukoll fis-semi ħafna lisejjes li taħsibhom ta' leħen wieħed, iżda li ma humiex, u kull wieħed minnhom hemm it-taħżiż għalih. Hekk għal-leħen T aħna insibu t, th, t'd, tza; Ħ insibu h,ħ, għ; 8 insibu sin, sad, sda; Ż insibu ż, ża, ecc. (8). Dawn il-ħsejjes ma jinsabux fl-ilsna semin kollha u f'din il-ħaġa nistgħu ngħidu li l-Malti mill-aktar fqar il-għaliex ma għandux, il-biċċa l-kbira ħlief ħoss wieħed għal dawk l-ittri li jixxiebħu. Fil-Malti għandna T waħda, S waħda għad li għandna żewġ H, u żewġ Z. Fil-Malti mill-banda l-oħra, għandna ħaġa li ma tinsabx fl-ilsna semin l-oħra, li ic-C u l-G, għandhom żewġtilħna: G uK, Ġ u G (2). Jekk aħna nqabblu l-ilsna semin ma' xulxin aħna naraw illi fis il-konsonanti f'wieħed minn dawn l-ilsna tinbidel f'konsonanti oħra mita l-kelma tgħaddi f'ilsien ieħor. Nieħdu il-kelma ART: it-T'li tinsab fil-Malti hija Dad fil-Għarbi, Sade fil-Lhudi, Għajn fis-Sirak; TLIETA : it-T hija Th fil- Għarbi, X fil-Lhudi, u T fis-Sirjak; XEMX: iż-żewġ X jinsabu fil-Malti, Lhudi, Sirjak; it-tieni X hija S fil-Gfiaarbi; ISEM: l-S tinsab fil-Malti u fil-Għarbi, iżda fil-Lhudi u fis- Sirjak hija X, eċċ. Minn dan aħna naraw biż-żejjed li għad li l-Malti baqa' dejjem igħożż is-sura tiegħu semija, iżda kif minn dejjem għidna huwa fa bixla għalih, u issa jakbel ma' dan u issa ma' dak l-ilsien semi. U dan għandu jkun dejjem quddiem għajnejna sabiex inkunu nistgħu nitħaddtu sewwa fuq il- vokali fil-Malti u fl-ilsna semin l-oħra, għaliex kif għidna hawn fuq, il-vokali fis titbiddel imħabba fil-konsonanti, billi din tħobb tieħu dik il-vokali li għandha leħen iżjed qrib lejn il-leħien tagħha. Ruma, l-20 ta' April, 1929. (8) Aħna fissirna kif stajna dawn l-ittri, nittamaw li dawk li jafu xi ftit il-Għarbi jifhmuna. (9) Ara il 'Qari Malti'' ta' Port-Said, l -(1928-29), 124b,