30 LEĦEN IL-MALTI Il-Poeżija tas-Sittinijiet Il-poeżija li bdiet tinkiteb fis-Sittinijiet ġiet sewwasew wara l-iżvilupp politiku bil- kisba ta'. l-Indipendenza għal Malta. Il-poeżija Romantika li teżalta n- Nazzjonaliżmu Patrijottiku, għalhekk, kien għadda żmienha. Il-Poeta ta' Malta ''ġdida'' beda jħares madwaru bħala ċittadin tad-dinja. Post in- nazzjonaliżmu beda jieħdu l-kożmopolitiżmu. Il-viżjoni kożmika tat ħarsa lejn il- qagħda umana fiċ-ċentru ta' taqlib kbir kemm f'dawk li huma avvenimenti u strutturi soċjali lokali u internazzjonali kif ukoll l-iżvilupp xjentifiku u teknoloġiku li rrendew il-ħajja iżjed mgħaġġla. Diżillużi minn dak kollu, il-poeti bdew jagħtu ħarsa ġewwiena fil-labrinti ta' ruħ imqallba u dan ġie rifless fil-forma u fil-kontenut tal-poeżija li bdiet tinkiteb. Dawn il-poeti jirrappreżentaw xi ftit jew wisq il-ġenerazzjoni ta' matul u wara l-Gwerra, imħassba u mdejqa b'soċjetà li kulma jmur aktar qiegħda ssir aljenata. Il-poeżija tas-Snin Sittin, għalhekk, se nsibu li hi aktarx iżjed storbjuża, polemikuża, u provokanti. Fiha hemm ansjetà għal tiġdid u tibdil mill- impożizzjonijiet ta' l-Ordni Soċjali qadima. Din l-'Angst' ta' kuxjenza kollettiva tirrifletti għalhekk id-delużjoni ta' min stenna ħaġa u sab oħra. Dan kollu hu ppreżentat fil-kitba ta' xeħta moderna li bdiet tinkiteb. B'kitba moderna, il-kritiċi kienu jifhmu orjentament ġdid mil-linji li mxew fuqhom il-predeċessuri. Il-poeżija Moderna qatgħet l-irbit li kellha l-Poeżija tradizzjonalista mal-kitba ta' versi b'regoli u b'qisien metriċi fissi u pre stabbiliti. Il- kitba ta' Baudelaire u Mallarmċ tat forma ġdida lill-Poeżija. Il-'verse libre', il- eprojective verse', il-'concrete poetru', ilkoll għamlu aċċenn akbar fuq l-aspett tipografiku u fuq il-forma li jieħu l-kontenut. Il-Moderniżmu kellu effett ukoll fuq prosodija, sintassi u metafora, fost l-oħrajn. Il-karatteristiċi ewlenin li bdew jiżviluppaw fil-poeżija li bdiet tinkiteb kienu prinċipalment: x- esperimentazzjoni bi strutturi sintattiċi ġodda. x devjazzjonijiet sintagmatiċi u paradigmatiċi. x preżenza ta' lessiku meħud direttament mit-taħdit. x temperament ribelluż kontra valuri morali, soċjali, reliġjużi ta' l-Ordni Soċjali qadima. Kunsezzea LEĦEN IL-MALTI 31 Sfond għas-Snin Sittin Id-deċenju 1910-1920 jidher illi kien żmien ta' konfużjoni mhux biss minħabba s- snin ta' Gwerra iżda anke minħabba li fil-qasam tal-psiko-analiżi kellna taqlib billi kemm Jung kif ukoll Alder kienu abbandunaw il-linji oriġinali Freudjani. Fl-Għoxrinijiet, aktar kittieba ġew f'kuntatt dirett mal-ħsieb psiko-analitiku dwar implikazzjonijiet ta' rabta bejn is-sesswalità u s-simboliżmu fil-kitba. Minkejja dan, kritiċi bħal Roger Frv, Clive Bell, u awturi bħal Samuel Beckett u James Jovce m'aċċettawx din it- teorija li tlaqqa' l-psiko-analitiku ma' l-esperjenza artistikal. Fis-snin Tletin għandna konsolidazzjoni ekonomika, politika u kulturali. Qawmien Nazzjonalistiku taħt pretensjonijiet ta' soċjaliżmu internazzjonali kkaratterizzaw it-totalitarjaniżmu tas-Sovjetiċi, il-Faxxiżmu tat-Taljani u n- Nazzjonal Soċjaliżmu tal-Ġermaniżi. Huma wkoll id-deċenju tas-Surrealisti mmexija minn Andrċ Breton li pprova jlaqqa' l-ideat psiko-analitiċi mat-teknika ta' l-ideali Marxisti u li bis-saħħa ta' l- 'istrateġiji li jaddotta jipprova jqarreb aktar lejn soċjetà utopika. L-Erbgħinijietkienu ddominati mit-Tieni Gwerra Dinjija u s-snin ta' dipressjonili segwew b'perjodu fejn sab lill-bniedem f'salib it-toroq bejn imgħoddi mdallam u mdemmi b'ġenoċidju u ġejjieni mdallam bit-theddida ta' katastrofi atomika. L- artisti rriflettew din il-qagħda umana billi bdiet iżjed il-ħarsa introspettiva lejn il- ġewwieni f'tentattivi għal qawmien mill-ġdid tal-personalità. Xi psiko-analisti daru għall-'ego psvchologv' fl-istudju tagħhom ta' testi letterarji u rattbu t-teoriji preċedenti ppernjati fuq id-determiniżmu kkundizzjonat u kkontrollat minn forzi inkonxji w istinti tribali. Is-soċjetà u l-kultura moderna, kulma jmur kienet iżjed taħt l-attakk tal- kuxjenza artistika. Lionell Trilling f'Bevond Cultureż tkellem dwar kif l-istudju psikoloġiku tal-letteratura żviluppa t-teżi li hemm il-'jien' individwali li tista' tisseparah mill-kultura partikulari. L-individwaliżmu radikali li żviluppa wara, huwa f'kunflitt ma' soċjetà u kultura moderna li fil-viżjoni ta' l-individwu huma ripressivi. Kien qiegħed jiżdied għalhekk element qawwi fil-bniedem ta' ''anti-establishment'. Dan kompla joktor u jiħrax aktar fis-snin Sittin meta l-istorja terreġistra għadd ta' dimostrazzjonijiet kbar (uħud minnhom vjolenti) minn studenti universitarji u oħrajn fl-ibliet prinċipali tad- dinja industrijalizzata b'mod partikulari fl-ibliet Ewropej u Amerikani. Minn studji psikoloġiċi fuq il-qagħda soċjali kif riflessa fil-letteratura li bdiet tinkiteb, jinħass Ħafna s-sens ribelluż u t-temperament nevrotiku li beda jaħkem. Il-qagħda psikoloġika umana kienet imħaxkna bejn dibattitu ġewwieni: jien min jien7 jien u l-Ħajja (jew il-mewt); u dibattitu estern: jien u l-bqija. F'xi xogħol, bħal Life Against Death ta' Norman Browni, dan huwa ppreżentat tajjeb ħafna. Eventwalment, bis-saħħa ta' żviluppi fil-mezzi ta' komunikazzjoni, kien hemm influss ta' dawn l-ideat ġodda inter u intra-kulturalment. Is-snin sittin huma xhieda ta' dan il-pluraliżmu li beda jinfiltra s-soċjetà moderna. Bil-mod il-mod, dawk it- teoriji li kienu xxukkjaw u skandalizzaw, issa bdew isibu inqas reżistenza.. 32 LEĦEN IL-MALTI Xejriet Ġodda fil-Poeżija Maltija Il-Metafora: Il-metafora fil-poeżija tas-Snin Sittin tirrifletti t-taqlib u l- moderniżmu fil-ħajja. Ix-xbihat li bdew jintgħażlu ma kinux meħuda mill-ambjent primittiv naturali. Il-metafora ngħatat valur u tifsira ġodda fil-Poeżija Moderna billi din saret qisha metafora waħdanija li tinkorpora bosta metafori marsusa. Ħafna mill-poeżija tradizzjonali kienet tippreżenta iżjed tħaddim ''għoli' tal- lingwa iżda dan il-fattur kien ġustifikat għal żmienu billi dan kellu jwassal għal għarfien aħjar tal-ġieh li jistħoqqlu il-vernakulur. Iżda minħabba f'hekk kellha tbati l-metafora. Il-Moderniżmu Ħaseb biex tingħata importanza ewlenija lill-metafora. Il-kritika moderna tgħid li l-metafora għandha tliet komponenti li huma: 'tenor' fvehicle' u 'ground''. Fil-poeżija moderna l-metafora hija marsusa u s-sekwenza loġika hija nieqsa. Il-metafora u t-tixbih saru iżjed ambigwi w oskuri u dan proprju b'rifless tal-qagħda umana u l-ħajja li qed issir dejjem iżjed enimmatika u kumplessa. Biżżejjed insemmu x-xbihat li jinħolqu f'poeżija waħda bħal: 'fwieħa…tinfed…bħal stallett (vv. 'bħal għarusa l-qamar' (vv.12) 'il-ħondoq jonfor… … bħal żarżir tal-kuntrabaxx' (vv. Il-metafora tradizzjonali taż-żiemel, tal-warda, ta' l-għasfur inbidlet mal- metafora tal-ferrovija, ta' l-ajruplan, tal-kapsula spazjali, tal-bomba atomika… fejn għadna passaġġ mill-organiku għall-inorganiku, mill-persunali għall-impersunali, mill-animat għall-inanimat; min-naturali għall-artifiċjali. Dan ukoll jixħet ħjiel fuq l- iżviluppi fil-mod ta' għajxien fejn il-ħajja bdiet issir iżjed mekkanika. il-poeta tradizzjonali kien iżjed moħħu fid-'decorum tal-poeżija', fil- Personifikazzjoni, fl-allegoriku. Il-poeta ried jikkomunika u għalhekk ried likemm jista' jkun jiftiehem. Il-metafora tradizzjonali għalhekk kienet iżjed ċara. L- ambjent li minnhom ġeneralment ittieħdet il-metafora huma l-ambjent pastorali pjuttost primittiv u raħli Malti. Bejn il-lingwaġġ tat-taħdit u l-lessiku tal-Poeżija kellu jkun hemm baħar jaqsam. Mhux hekk il-Poeta Modern li beda jħoss il-ħtieġa li jesprimi ruħu ta' importanza ikbar milli jikkomunika mal-bqija għax fil-bqija beda jara t-taħsir morali. Ir-retoriċità kienet pedantika wisq għall-poeta modern. Fis-Snin Sittin metafora rikorrenti kienet dik tal-poeta-vjaġġatur, fit-tiftixa dejjiema kemm ta' taħbil ta' enimmi interni tal-ħsieb psikoloġiku kif ukoll xewqa għal aktar spazji fejn ikun jista' jimraħ il-ħsieb, lil hinn mill-konfini klawstrofobiċi u mill-ispazji ffullati ta' gżira. Flok ix-xbihat romantiċi mill-pajsaġġ, bdew deħlin is-simboli ċerebrali mid-dinja urbana industrijalizzata, meħuda mill-abjent ta' Malta ''ġdida' fil-bidu ta' proċess post-kolonjali. Dan iwassal ukoll għal viżjoni ġdida tal-'patria'. Il-metafora tradizzjonali ta' 'patria' bħala omm b'imħabba materna lejn uliedha (iċ-ċittadini) issa tinbidel f'deformazzjoni grotteska. Il-karikatura tal-'patria' fil- poeżija issa hija dik ta' mara li tilfet id-dinjità u l-ġieh tagħha. Ġemma LEĦEN IL-MALTI 33 Lingwaġġ Jekk il-bniedem kien qiegħed igħix qalb taqlib u tiġdid fil-qagħda umana, il- poeta ma setax jikkomunika jew jesprimi ruħu jekk mhux b'lingwaġġ ġdid. Waqtli t-tradizzjonalisti kienu fittxew biss il-kelma mirquma u msoffija għall-iskop lessikali ta' valur letterarju; għall-modernisti l-kliem Rumanz kellu jgħin sabiex jiġi introdott taħdit ġdid ta' kuxjenza poetika ġdida. Il-Malti letterarju kellu għalhekk jibda jieħu mir-reġistri kollha ta' l-ilsien mitħaddet u miktub. Il-Malti beda jittieħed fis-sħuħija tiegħu u mogħni bl-użi ġodda li bdew jiġu esperimentati biex jirrifletti ideat u esperjenzi persunali ġodda. Għall-poeti tas-Snin Sittin, id-differenza bejn lingwaġġ poetiku u lingwaġġ fit- taħdit m'għandhiex tkun daqstant ċara u kategorika. Is-sintesi diskontinwa għandha tirrifletti għalhekk dan it-taqrib bejn lingwaġġ poetiku u lingwaġġ mit- taħdit. Fil-poeżija li bdiet tinkiteb fis-Snin Sittin, b'kuntrast mal-poeżija li nkitbet qabel, għalhekk insibu element qawwi ta' vokabolarju korrenti mid-diskors tat-taħdit; il- vokabolarju tat-triq imlibbes l-idjoma moderna. L-esperjenzi immedjati tas- soċjetà kellhom jitwasslu b'lingwaġġ immedjat tat-triq. Iżda dan il-liberaliżmu fl- użu ta' lingwaġġ ġdid u impurtat mhu xejn għajr rifless ta' liberaliżmu ieħor din id- darba ta' valuri ġodda f'kunflitt ma' oħrajn konvenzjonali li ntirtu mill-Ordni Soċjali qadima. Għandna lingwaġġ ġdid li beda jirrifletti aktar il-qagħda umana li kulma jmur qiegħda ssir iżjed ''individwalista'. L-element komunitarju tas-socjetà, minħabba fatturi soċjoloġiċi. storiċi u politiċi (kif rajna fl-isfond għas-Snin Sittin, ġie abortit biex minflok twelled individwaliżmu atomizzat mill-komunità. Dan hu rifless ukoll fis-sintassi u fil-forom ġodda li bdiet taddotta l-Poeżija li bdiet tinkiteb. Il-Poeti li bdew jiktbu fis-Snin Sittin ħaduha kontra r-reġimentazzjoni tal-mudelli metriċi pre-stabbiliti. L-iskola moderna fittxet li l-forma tal-Poeżija tiżviluppa fl- istess Ħin li jkun qiegħed jiġi żviluppat il-kontenut. Il-valur tal-forma jinsab proprju fl-element ta' kreattività li jipposjedi l-artist. Għaldaqstant, l-awtur f'dan il-kuntest jilħaq il-kapaċitajiet tal-pro-kreatur. Sa ċertu żmien, l-ambjent kulturali tagħna kien imsawwar fuq il-ħsibijiet ta' awturi u poeti tas-seklu tmintax u l-bidu tas-seklu dsatax. Il-letteratura Maltija nfisha twieldet fi ħdan ir-Romantiċiżmu Taljan. Il-poeti tagħna baqgħu jiktbu fuq il- 34 LEĦEN IL-MALTI mudelli tradizzjonali minkejja li dawn kien ilhom li ġew sorpassati. Din hija l-fehma tal-Professur Ġużċ Aquilina fid-'Daħla' li għamel għall-pubblikazzjoni 'Kwartett'. il-poeżija li bdiet fis-Snin Sittin, nistgħu ngħidu għalhekk li ħadet direzzjoni ġdida. Il-Moderniżmu beda jidher kemm bil-kitba tal-vers ħieles il- 'verse libre' kif ukoll b'forom tipografiċi li bdiet taddotta l-poeżija. L-influwenza li kellhom il-poeti, fit-tħaddim tal-'projective verse', wisq probabbli ġiet minn Guillaume Apollinaire. Charles Olson (1910), b'riferenza għall-'projective verse' jgħid li l-forma m'għandhiex tkun għajr estensjoni ta' kontenut. Il-Moderniżmu fil-Poeżija kien ifisser għalhekk, ċaħda ta' l-istruttura prestabbilta u b'ċerta uniformità. Din l-istruttura l-ġdida (jew aħjar iċ-ċaħda ta' l-istruttura regolarizzata) tirrifletti d-dubji, l-inċertezzi u dawn huma wkoll karatteristiċi ta' poplu li għadu qed jitkixxef x'toroq għandu jieħu issa li beda jħoll l-irbit u d-dipendenza. Nistgħu ngħidu li l-forma tal-Poeżija li bdiet tinkiteb għandha tiiet kriterji bażiċi: (i) dik li Peter Serracino Inglott' isejħilha il-'parodija' tas-sentenza. (ii) L-użu ta' partijiet ta' sentenzi biex jirriflettu u jidrammatizzaw sens ta' frammentazzjoni w eżistenzjalità li saret problematika. (iii) tematika kontroversjali provokanti li tiċċirkula madwar il-'jien' li huwa pproġettat bis-saħħa tal-'projective verse'. Din il-protesta kontra l-forma riġida ta' l-Ordni l-qadima tirrifletti wkoll il- protesta kontra l-Ordni u l-istituzzjonijiet soċjali qodma. Il-kitba fil-'verse libre' bit-taħlil mill-irbit ta' prosodija fissa tirrifletti kuxjenza kollettiva ta' poplu li għadu inċert minnu nnfisu, mir-responsabbiltajiet li se jkollu jerfa' bl-iżvilupp politiku li għadu kif għadda minnu. Forma ġdida oħra li addottat il-Poeżija fis-Snin Sittin hija l-impatt viżwali li għandha bis-saħħa tal-'Concrete Poetrv'. Hawn għandna arranġament ta' kliem fl-ispazji okkupati fil-paġni f'termini ta' impatt viżwali li jħallu. Din kienet imħaddma mill-iskola tal-'Concrete Poetrv' u dawn kienu qed jimxu fuq it- tradizzjoni ta' Mallarme f''Un Coup de Des' u Guillaume Apollinaire (1880-1918) bil-'Calligrammes' tiegħu. Id-differenza bejn il-Poeżija tradizzjonalista u l-Poeżija ta' dawk li ġew warajhom hija wkoll differenza ta' ritmu. Il-qodma għażlu qisien metriċi ta' mixja melodjuża u mużikali. L-enfasi kienet fuq il-mużikalità u l-melodija fl-istanzi meqjusa u b'rima regolari. Minkejja li mhux marbuta rma' qisien metrici fissi u prestabbiliti l-Poeżija tas-Snin Sittin għandha r-ritmu partikolari tagħha u dan ġeneralment jirrifletti t-temperament nervuż li beda jaħkem lill-bniedem fil-ħajja mgħaġġla moderna. Din il-protesta kontra l-punteġġjatura; kontra forom u qisien metriċi tradizzjonali, trid tittieħed f'kuntest ta' protesta letterarja li riedu jwettqu l-Poeti tas-Snin Sittin. Minn kif jidher, l- l-orjentament ġdid li qabdet il-Poeżija fis-Snin Sittin kien ġej mill- ilbies li tlibbset. Forma u kontenut, metafora, metrika, prosodija, ilkoll kellhom jirriflettu l-qagħda umana f'dinja moderna li kulma jmur qiegħda tgħaddi minn iżjed taqlib soċjali, ekonomiku, politiku, eċċ… It-tematika tal-Poeżija, xi ftit jew wisq kellha tħoss ukoll l-effett ta' l-ideat u ta' l- esperjenzi ġodda li bdew deħlin. It-tematika tradizzjonali tista' tgħid li baqgħet l- istess punt ta' riferiment għall-poeti ta' kull żmien. Waqt li l-Poeta Romantiku għanna fuq ''patria', fuq 'reliġjon', fuq ' Alla', fuq 'l-imħabba', il-Poeżija tas-Snin Sittin se nsibu li se titkellem fuq l-istess ħwejjeġ. Iżda l-viżjoni tal-poeta tas-Snin Sittin dwar dawn il-ħwejjeġ hija 'l bogħod ħafna minn kif ħarsu lejhom it-tradizzjonalisti. Il-villaġġ kampanjol idealizzat tant fil-poeżija Romantika issa jitqies bħala rifless ta' passività kważi letarġika; l-ambjent kwiet tar-raħal se jiġi interpretat bħala s- skiet furzat li nsibu fiċ-ċimiterji. Ir-Reliġjon issa hija trattata taħt skrutinju tar-raġuni b'mod xjentifiku. Spiċċa t- twemmin fl-assolut u beda dieħel id-dubju. Iżda r-Reliġjon issarrfet f'esperjenza iżjed persunali. Il-Poeta se jgħaddi min-nuqqas ta' fiduċja, kemm f'dik li hija identità nazzjonali, kif ukoll fil-validità ta' l-eżistenzjaliżmu uman. Il-Poeta tas-Snin Sittin anzi se nsibuh jipprotesta kontra l-prostituzzjoni tal-Patrijottiżmu. Il-ħtieġa li jinstabu forom ġodda ta' espressjoni hi marbuta ħaġa waħda mat- tiġdid tematiku. Fil-każ tal-Poeti moderni Maltin din il-ħtieġa kienet motivata wkoll minn elementi kollha kemm huma lokali. Il-Poeta Modern se jagħlaq il-bibien f'wiċċ is-soċjetà aljenata fil-materjaliżmu, u se jinżel ifittex fi djalogu intern mal-'jien' .Il-'jien'se jiġi ppreżentat kultant f'mitt biċċa, kultant f'konflitt mal-bqija, kultant fl-'abbandunat', u l-'imwarrab' ta' soċjetà insensittiva… Fit-tematika magħżula se toħroġ is-sensazzjoni ta' klawstrofobija, ta' l- affolament u ta' nervożiżmu li bdew jaħkmu lill-bniedem. Hija viżjoni mikro- makro-kożmika li tirrifletti, kemm il-qagħda soċjali lokali kif ukollil-qagħda umana fid-dinja. Ir-rabja li toħroġ hija wkoll karatteristika tat-temperament Mediterranju. Għal dik li hija ispirazzjoni, it-tradizzjonaliżmu jorbotha bi prinċipju ta' qalb u moĦħħ li qed jaħdmu fid-dinja tas-sensi iżda taħt kontroll ta' ruħ il-poeta mqanqla iżda koxjenti. Fil-poeżija tas-Snin Sittin għandna l-Poeta tas-subkoxjent. Id-dinja ta' barra hija mfissra u interpretata skond tiftixa interna fid-dinja ġewwiena. Il- Poeta li qiegħed jogħdos fl-ibħra fondi fejn ma niżilx il-Poeta koxjenti. 36 LEĦEN IL-MALTI Il-Poeta Modern tas-subkoxjent jinżel ifittex id-dinja moħbija interna li hemm ġo fina. U jinżel fid-dinja tal-'ħolm'' mhux biex joħlom u jaħrab mir-realtà, iżda anzi biex, kif igħid Sigmund Freud f' Interpretation of Dreams, biex jafferma r- realtà tal-ħajja bis-saħħa ta' l-interpretazzjonijiet li jingħataw lid-dinja mistura u misterjuża tal-ħolm. Oliver Friggieri, 'Il-Poeti Moderni Maltin — Tradizzjoni, Żvantaġġ storiku u bidla mill-qiegħ', Hvphen, Vol. Achille Mizzi, L-Għar ta' l-Enimmi, Lux Press, 1967. Nota: Il-puntini fil-versi indikati m'humiex fit-test oriġinali iżda ħadu post kliem ieħor. Peter Serracino Inglott, ' Maltese Poetrv 1960-1970', Il-Poeżija, October 1971, No.1, p. 3-11. Kull meta nżurek, kbir qassis qalbieni, U nqis il-ġmiel u l-għerf ta' l-għanja tiegħek, Nitkabbar li fit-triq ħabbejtek kmieni, U Ktieb-id-Dawl dikment Ħabbibni miegħek. Għax inti leħħint l-imħabba, wens tal-ħajja, Il-ġmiel tal-ward, tas-sħab, tal-baħar tagħna, Id-diwi tal-widien, itenni l-ġrajja, U t-twemmin ħieni bħal tat-tfal ferħana; L-egħlieqi qodma ta' missierijietna U d-drawwiet tagħhom, u l-insiġ waħdieni Tal-gżira mxemxa, l-omm li wisq ħabbitna, Li sawwar għal din l-art iż-Żmien għaddieni. U ferrixt f'artna ilħna mnebbħa, għaslija, Bi ħjut imdieħba, mingħajr star, Maltija.