Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 Wied Qirda jagħtina fdalijiet ta' importanza xjentifika kbira Dr Philip Sciortino — Tabib tal-Familja John J Borg — Kuratur tal-Mużew tal-Istorja / Naturali F'Wied Qirda, xi mkien taħt ir-riħ tal-Għaqba, 167 sena ilu, nstab għar waqt li kien qiegħed jitħaffer bir. F'dan il-għar instabu għadam u fdalijiet ta' importanza kbira li minħabba f'hekk inkitbu numru ta' studji fil-qasam tal-istudju xjentifiku tal-evoluzzjoni u l-iżvilupp tal-ispeċi annimali fuq gżejjer żgħar. Malta u Ħaż-Żebbuġ issemmew fuq il- Gazzetti madwar l-erbat ir-rjieħ tad-dinja. Għalkemm insibu l-istess fdalijiet fi bnadi oħra f'Malta din kienet l-ewwel u waħda mill-aktar sejbiet importanti f'dan il-qasam. Għal dawk iż-żminijiet meta l-interess fis-suġġett kien tant qawwi, dawn is-sejbiet wasslu lill-istudjużi għal ' konklużjonjiet dwar kunċett ġdid fil-qasam tal-istudju tal-palejontoloġija. Hu mifhum li dan l-addattament fuq l-annimali sar għaliex id-daqs tal-gżejjer Maltin ċkienu minħabba li għola il- livell tal-baħar u fl-istess ħin inqatgħu minn ma' Sqallija. Din il-gżira saret tant żgħira u maqtugħa li ma kienetx għadha l-istess bħal qabel meta l-ispeċi tal- annimali setgħu jimirħu fuq il-kontinent Ewropew. Dan seħħ fi żminijiet tal-perjodu ġeoloġiku imsejjaħ Plejistoċeniku minn madwar 1.8 miljun sena sa 10,000 sena ilu. Fuq medda ta' żmien u ġenerazzjonijiet f'dawk il-gżejjer iżolati, l-annimali l-kbar jiċkienu u dawk żgħar jikbru. Dak li ġara lill-ijjunfant ċkejken u ċ-ċinju l-ġgant li għexu fl-istess żmien f'Malta u fi Sqallija madwar 250,000 sena ilu. Illum dawn kollha speċi estinti. L-iskeletru ta' Palaeoloxodon falconeri, l-iżgħar speċi ta' iljunfant Maskil adult ma kienx għola minn metru u kien jiżen biss 305 kg. L-iljunfant ċkejken (Elephas (Palaeoxodon) Falconeri) fil-mużew Arkejoloġiku ta' Sirakuża. bal 4 b) jir he) NA hw) — ċ jim Ki l saw A fist Tewm San Filep AD1851 F'dan il-perjodu meta l-livell tal-ilma tal-baħar Mediterran għola u niżel kemm-il darba b'250 metru u fi żmien qasir fired lil Malta mill-bqija tal-kontinent Ewropew. Kienet xi ħaġa li għaġġbet l-istudjużi kif in-natura kellha l-mezz li flok dawn jogħosfru setgħu jgħixu f'daqs imċekken. Dawn l-ispeċi nstabu ukoll fi Sqallija, Sardinja, Rhodi, Ċipru u Kreta għalhekk jidher li dak kien addattament mifrux fi gżejjer fejn seħħu l-istess tibdil klimatiku u ambjentali fi żmien qasir. Dan il-perjodu ta' madwar 2 miljun sena kien ikkaratterizzat b' mewġiet ta' sħana u ksieħ kull 100,000 sena bil-livell u l-melħ tal-baħar jogħla u jinżel. Fost fdalijiet oħra nstabu snien u nejbiet ta' tliet speċi ta' iljunfanti. Speċi minnhom Paleoloxodon Falconeri kien l-iċken minn fost it-tlieta deskritt minn Busk fl-1867' u żewġ speċi ta' iljunfant żgħir ta' żewġ metri għoli P. melitensis (Falconer u Busk 1867), iżda Ilum misjub bħala P. Mnaidirensis (Leith-Adams, 1874)7. Instabu fdalijiet oħra ta' għasfur ġgant Cvgus Falconeri li ukoll inkitbu numru ta' studji fuqu'', fekruna u Mvoxus Melitensis, annimal estint li jixbah l-isquirrel. Speċi ta' Hipoppotamus żgħir li nstab fl-istess perjodu f'Għar Dalam kompla jsaħħaħ l-idea oriġinali. Instabu wkoll fdalijiet ta' ippopotami kbar ġewwa Għar Dalam. Speċi ta' tjur u mammiferi u anke rettili għaddew mill-istess proċess f'inħawi oħra madwar id-dinja u f'perjodi ġeoloġiċi differenti. Id-data meta nstab dan l-għar hi madwar l-1856/7 u l-post imsemmi fl-istudju ta' Spratt hu l'faċċata li tħares lejn it-tramuntana ta' Wied Qirda'. Dan il-għar jew fossa fil-blat kien mimli sal- wiċċ bi fdalijiet imħallta flimkien ma' tafal u ramel safrani. Dan juri li l-fdalijiet inġarru hemmhekk i minn xi għargħar mijiet t'eluf ta' snin qabel. Ix- xogħol fuq tħaffir ta' bir sar fl-1851 f'għalqa ta' ' ċertu Buttiġieġ. Il-ħaddiema sabu qasma fil-blat li l-Ingliżi sejħulha għar li kellhom iħammluha mill- materjal li kien fiha biex setgħu ikomplu bit-tħaffir. Dan kien xi 4 metri taħt wiċċ il-ħamrija. Minn dak it-terrapien dan Buttigieg sab sinna ta' iljunfant li ħadha il-Mużew tal-Librerija ta' Malta jew kif kien ' magħruf il-Cabinetto delle Curiosità minn fejn sar jaf biha Spratt. Mingħajr telf ta' żmien Spratt sab : it-terrapien fil-post u kompla jfittex. A. B. Spratt RN' 1811-1888. permess biex ikompli jiskava minn ġewwa il-bir fuq ħajr Shembni ia ka a ; iż-żewġ naħat tiegħu'. Spratt innifsu ħa sehem f'dawn l-iskavi. Il-fdalijiet misjuba żammhom fil-kollezjoni privata tiegħu iżda xi ftit ingħataw lill-British Museum sabiex uħud mill-istudjuzi ikomplu jistudjaw fuqhom. Ġewwa in-Natural Historv Museum ta' Londra għad hemm fdalijiet ta' żewġ speċi ta' iljunfant ċkejken (E. falconeri, E. mnaidriensis) mill-għar ta' Wied Qirda. L-ewwel studjuż li ħa interess dwar din is-sejba kien Thomas A B Spratt' innifsu li kien Viċi-Ammiral u studjuż kbir tal-ibħra, ġeologu, xjenzat u awtur ta' ħafna studji. Hu kien il-Kaptan ta' vapur navali Ingliż iddedikat għar-riċerka li fl-1859 ġabar il-fdalijiet u Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 għaddihom lil Hugh Falconer xjenzat tal-istudji naturali Skoċċiż. Kien Falconer li wasal għall- 3 konklużjonijiet dwar l-iljunfant ċkejken wara li studja is-snien misjuba. Falconer kien wieħed mill-akbar kollezzjonisti ta' affarijiet naturali Ż ta' żmienu. Sfortunatament Falconer miet fl- — età ta' 56 sena f'Jannar tal-1865. L-iljunfant x żgħir E. Falconeri u ċ-Ċinju ġgant C Falconeri NI issemmew għalih. (l George Busk wiret l-għadam fossilizzat a imsemmi u fl-1867 ippublika studju akbar u aktar dettaljat fejn wera li kien hemm tliet speċi ta' iljunfanti. Għal 100 sena kważi ħadd ma segwa l-ideat ta' dawn ix-xjenzati ħlief għal Andrew Leith Adams li kien irrefera għal dawn is-sejbiet fix-xogħol tiegħu Notes of a Naturalist in the Nile vallev and Malta. Warajh kien hemm amini. wkoll John H. Cooke li skava ġewwa Għar Dalam u wkoll għamel referenza għal Spratt u s-sejbiet tiegħu. Fl-1958 xjenzat żgħażugħ sab skeletri bħal dak tal-iljunfant ċkejken Malti f'għar fi Spinagallo fi Sqallija. sena wara is-sejba f'Wied Qirda, Bruno Accordi. — Titbe. u Roberto Colacicchi mill-Università ta' Ruma ippublikaw dawn is-sejbiet għal ewwel darba barra minn Malta. bal 4 be) jir ie) NA hw) — ċ jim ż l saw L-Għar ta' Ħaż-Żebbuġ. Pjanta ta' Spratt (1867), turi d-daħliet ma' kull naħa tal-bir fl-għalqa ta' Buttiġieġ. Tant kienu importanti dawn is-sejbiet li xi l-aħbar xterdet mad-dinja kollha saħansitra fuq 1 il-ġurnali ta' kuljum u anke sal-Awstralja. Generalment mu dawn ikunu qed jirrapurtaw lill-Malta Times and United Services Gazzette ta' Charles A. Wright, gazzetta li kienet tiġi stampata f'Malta fis-seklu dsatax. Fi gżejjer żgħar bħal Malta meta nqatgħu mill-kontinent, ra tnissel tibdil fl-annimali ta' statura kbira li wassal biex dawn . ċkienu fid-daqs tagħhom. Proċess imsejjaħ insular dwarfism. Aktar tard żviluppat l-idea imsejħa insular gigantism li speċi ta' annimali jistgħu jikbru fid-daqs aktar mill-bqija minħabba li f'ċerti gżejjer iżolati tonqos il-kompetizzjoni naturali li trażżan id-daqs tal-kobor. Dawn l-ipotesi (ideat) flimkien ġew imsejħa 'The Island Rule'. Fuq skala aktar wiesgħa hu maħsub li waqt fażijiet ta' kesħa kbira l-iljunfant Ewropew (ta' daqs normali) niżel 'l isfel lejn Sqallija biex jevita il- Ti kesħa tal-era glazjali. Minħabba din il-kesħa, l-ilma tal-ibħra (i niżlu għax inġemgħa ħafna silġ fl-Ewropa u f'postijiet simili A 3 — fl-Amerika u fl-Asja. Kif niżel il-livell tal-baħar Mediterran Hugh A nirsħd— ĦA esta 2018 Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 L-iljunfant saħansitra has just the isitien of the iż iżda kif reġ feierj pierre KA gt niżel sa Malta, iżda kif reġgħet saħnet 4 jpra: Malta u Sqallija sfaw magħqudin b'art - a: i f'Ħa3. sl work. remains are fro: AI iljunfanti f'Ħaż-Zebbuġi Malliha Ġara, enti Fi Malak Cave, ien va Mualdra Malak Fissure, Bengisha Gap, Leonards mm and Fissure.