Bejn l-Eġittu u s-Sudan, matul iż- żewġ xtajtiet tax-xmara Nil, hemm il- pajjiż tan-Nubja. In-naħa ta' fuq hi taħt il-ħakma tar-Repubblika Magħ- quda Għarbija, u dik t'isfel hi tas- Sudan. Barra mill-Għarbi, l-ilsien naz- zjonali uffiċjali, dawk li jgħammru hemm jitkellmu bl-ilsien Nubjan, il- sien li ma għandu x'jaqsam xejn ma' l-ilsien Għarbi. U dan l-ilsien, naħ- seb, li żamm dejjem lin-nies tan-Nub- ja magħqudin bħala f'nazzjon. għali- ha, bi drawwiet u tradizzjonijiet għa- lihom. Billi ilhom aktar minn sentejn li nbdew xogħlijiet kbar biex issir id- diga ta' Asswan u, għalhekk, taqsima kbira ta' artijiet. għandhom jiġu mgħarrqa f'dik in-naħa, in-nies ta' hemm ilhom ġa li bdew iħallu djar- hom u l-għelieqi tagħhom u jitilqu band'oħra. U min jaf, jekk 'il qud- diem in-Nubjani, imxerrdin issa ma' ħafna naħiet ta' l-Eġittu, ikunux f'qagħda li jistgħu jżommu bla mit- tiefsa razzthom u jibqgħux miġbudin u fidili għad-drawwiet u tradizzjoni- jiet tagħhom, Qabel, mela, ma dawn in-nies jitil- qu: għal- kollox pajjiżhom, bejta għa- żiża fejn twieldu, trabbew, għammru u għexu għalihom, naraw xi ħaġa mid- drawwiet u tradizzjonijiet tagħhom li għandhom x'jaqsmu max-xmara Nil. Fin-Nubja, tista' tgħid, ma hemmx dar, ma hemmx familja li ma tħoss- hiex marbuta max-xmara Nil, għall- kbir u etern Nill Tħossha marbuta, iva, b'irbit umanitarju, morali u soċ- In-Nubjani għandhom emmna fix-xmara tagħhom bħalma ''f'anġlu qaddis'; iħobbuh u għandhom qima lejh, bħallikieku xi divinità, xi alla. Din il-fidi tagħhom fin-Nil hi mxerr- da mis-sud ta' Asswan, mogħtija minn missier għall-iben, sa waslet sa l-aħ- ħar trufijiet tan-Nubja. U m'hemmx għax nistagħġbu: din is-sura ta' qima kienet tiġi mogħtija lill-ilmijiet tax- xmajjar qisu mill-ġnus kollha tal-qe- dem. Minn żmenijiet l-aktar imbiegħda, għan-nies ta' l-Eġittu xejn ma kien hemm aħjar minn dawn iż-żewġ ħwej- jeġ: in-Nil u x-xemx. Għall-Eġizzjan dawn iż-żewġ ħwejjeġ kienu l-għodda tal-ħajja; kienu għalih l-għajn mnejn jiġi l-ikel u ż-żamma fil-ħajja tal-bnie- dem, tal-ħxejjex u s siġar, u tal-bhej- jem. B'hekk, ma qagħadx jaħsibha wisq l-imsejken Eġizzjan biex jinxte- ħet jadurahom bħala veri allat, u lix- xmara jsemmiha 'HABAJ' u lix- xemx 'RA'' U kif tista' ma tinġibidx u ma tqimx lil din ix-xmara li, fi żmenijiet stabbiliti, l-ilmijiet tagħha jogħlew, jo- ħorġu minnha u jinferxu u jgħarrqu u jsaqqu l-artijiet ta' madwarha, sa- biex imbagħad joħorfu, jonqsu qajl qajl u jerġgħu lura f'soddithom' B'dan il-fenomenu, l-art bl-għelieqi kollha tagħha, issir għammelija tal- għaġeb u titbiddel malajr f'tapit aħ- dar ta' ġmiel kbir u l-bniedem dlonk kien iħoss li għandu jagħraf qawwa ta' l-allat f'din il-bidla ta' ġid hekk kbir. Minn hekk ġieli bdew juru lin-Nil taħt għamla ta' bniedem, imma b'żewġ żejżiet kbar, biex ifiehemu li f'sura waħda ta' bniedem hemm il- missier u l-omm; għelm ta' mħabba u ta' ħniena; għelm ta' ilma għam. mieli, kif ukoll għelm ta' l-art għam- merija tagħhom, kif ukoll tal-bned- min, l-istessl $ . . Magħrufin kif nibtu ċerti tradizzjo- nijiet tan-Nubjani u l-għaliex huma Omm Nubjana, marbutin hekk b'qawwa man-Nil, nis- tudjaw issa xi ftit minnhom u li jagħtuna ftit iżjed dawl fuq dak li għedna. Fost id-drawwiet tan-Nubjani im- wertin minn missier għall-iben, hemm il-ħasla għodwija bl-ilma tal-għatba tad-dar, b'dak il-għan jew ħsieb li l- ilma jġib ir-risq fil-ġisem u fir-ruħ, inaddaf u jbiegħed kull deni. Emm- na, din, li, biex ngħidu s-sewwa, in- sibuha f'kull naħa ta' l-Eġittu wkoll. Tal-ħwienet, tal-bars u ħafna oħrajn, ixarrbu bl-ilma f'kull għodwa l-art ta' quddiem bwiebhom għal dan l-istess għan. Din id-drawwa iżda, tan-Nub- jani, bosta drabi għandha għanijiet oħra: taħt l-għatba ta' djarhom dawn, xi drabi, fi skutella tal-fuħħar, iqiegħ- du 'feto' (rimi ta' bniedem mhux im- wassal) u jidfnuh taħt l-għatba ta' djarhom, u. jfhmu li, mbexxex bl-il- ma. tan-Nil, dlonk: jistejqen. Ir-rit tal-ħtin (ċirkonċiżjoni). — F'din iċ-ċerimonja. t-tifel Nubjan qabel xejn, jiġi mqiegħed bil-qiegħda, b'ma- ġenbu barmil mimli bl-ilma u li ġo fih il-qraba u l-ħbieb jitfgħu flus tal- medall bħala rigal. Kif titwettaq din il-ġabra. tal-flus, it-tifel iqum biex imur fix-xmara, jaħsel idejh u riġlejh, bit-tama: qawwija li jaqla' l-barka min-Nil. Kif jerġa' lura lejn id-dar isib l-ilma msaħħan biex jinħasel, u kif jeħles minn dan, jiġi mroxx fuqu ilma tal-ward biex ikun ifuħ; jilbes imbagħad, il-'kaftan' (libsa Għarbija) abjad u joqgħod jistenna ċ-ċerimon- ja tal-ħtin. Kull meta jġedded il-qamar hi taħ- bita kbira għan-nies tan-Nubja. Għal kull bidu tax-xahar qamri, il-missiri- jiet u l-ommijiet b'għaġġla kbira jieħ- du t-tfal uliedhom fix-xmara biex f'dak l-ilma jaħslulhom wiċċhom u jis- teennew minn dan xahar ta' barka, waqt li jgħidu: ''Agħmel, ja Sidi, li dan ix-xahar ikun mimli bir-risq u l- barka; u jbiegħed miż-żgħar uliedna l-għajn tal-għajjurin tagħna''. '—— bl-addoċċ: Hi drawwa, imma qisha għandha saħħa ta' liġi, li n-Nubjan għandu jagħżel il-seħbitu minn fost l-għadd tal-kuġini tiegħu; iżda jekk dan jin- zerta ma għandux kuġini (każ rari ħafnal) imur fuq xatt ix-xmara u hemm joqgħod qisu moħbi jgħarrex fuq ix-xebbiet kollha li jmorru jim- lew l-ilma. Malli tolqtu xi waħda li l-aktar tkun tgħoġbu, imur lura d-dar u jafda mal-ġenituri tiegħu li ġa għa- żel l-għarusa tiegħu; igħidilhom x'ii- simha u siem missierha. Ilkoll flim- kien, imbagħad, imorru għand dik il- familja u jfiehmu u jitolbu lil dawk il-ġenituri sabiex iżommu dik it-tifla tagħhom għax iridha b'għarustu l-ġuv- ni tagħhom. Il-ġuvni, imbagħad, ma- lajr jitlaq jivvjaġġa jfittex ix-xogħol u, wara li jkun ħadem u bix-xogħol qala' biżżejjed flus biex jista' jwaq- qaf bejtietu, jerġa' lura ferħan f'paj- jiżu u jsir iż-żwieġ. Iċ-ċerimonja taż-żwieġ issir f'dar l- għarus, fejn jinġabru qishom in-nies kollha tar-raħal; u jsir għana u sfin irġiel għalihom u n-nisa għalihom, mifrudin mill-irġiel. Il-għa- na u s-sfin isiru bid-daqq taċ-ċimblu quddiem l-għarus bil-qiegħda 'b'ma- ġenbu barmil mimli bl-ilma, li fih, dan, jiġu mixħutin ir-rigali. Fil-ħin miftiehem, imbagħad, l-għarus iqum biex imur fix-xmara Nil, imma f'bieb id-dar isib jistennewh ġuvintur oħra, bi friegħi tal-palm f'idejhom. Malli dawn jarawh, jibdew isawtuh b'dawk il-friegħi tal-palm; hu, biex jeħles minnhom, jibda jiġri qisu xitan, u l- ġuvintur għal warajh, isawtuh dejjem sakemm jasal san-Nil. Jaqbillu jiġri kemm jiflaħ, waqt li jiset xabla u jżommha f'idejh, min- għajr imma ma jhedded lil ħadd, jew iħares 'l hawn u 'l hemm, jew ukoll li toħroġ minn fommu xi karba għas- swat li qala'. Jekk biss igħid 'Ajmal' din tkun biżżejjed biex tisfratta kol- lox, u ż-żwieġ ma jsirx aktar. L-għa- rus, wara gwaj bħal dan, jiġi mixli quddiem il-kap tat-tribà. Malli l-għarus jasal fix-xmara u jkun waħħal: ix-xabla fir-ramel tax- xtajta tax-xmara, hekk jieqfu dawk il-ġuvintur mis-swat tagħhom. Jin- ħtieġ ukoll li dawk il-ġuvintur ma jku- nux miżżewġin, għax, jekk miżżew- ġin, ma jkunux jistgħu jidħlu għal din iċ-ċerimonja. Wara li l-għarus ikun ħasel idejh u riġlejh, tiġilu mqiegħda fuq moħħu 'ħaġa' li tbiegħdu minn xi seħer u li tkun magħmula minn qisu dqiq (hen- nċ) magħġun bil-misħun u bil-fwieħa, u fuqha mwaħħla biċċa flus, li tkun tatu ommu bħala rigal tatitieġ. Meta kollox ikun lest, kulħadd jerġa' lejn id-dar tal-għarus. Sabiħa hi, imbagħad, dik li jgħi- dulha l-'OFFERTA'. tas-sagrifiċċju 'QURBAN' lill-Anġlu qatt imniġġeż tan-Nil. Kif f'kull naħa tad-dinja jsiru talb u wegħdiet lill-allat biex jinqalgħu l- grazzji, ukoll fin-Nubja jintagħmlu talb u wegħdiet lin-Nil. Maqlugħa l- grazzja, dawk li jkunu jistgħu joffru lin-Nil is-SATASEL', li hu bħal ħobż tal-qamħ u magħġun irqiq irqiq qisu lostja tagħna; l-aktar fqar joffru lin- Nil il-KHAMARIT', ħobż komuni. L-offerta. tinxteħet fl-ilma biex jinqal- għu iżjed favuri min-Nil; minn dak in-Nil, li bih in-Nubjan jaħlef b'emm- na sħiħa: 'GĦALL-ĠIEĦ TA' BLA MNIĠĠEŻ NILI' Il-Musulmani fid-dinja kollha mdor- rijin iqimu b'riti solenni l-lejl tan-nofs ix-xahar ta' ''SHAABAN'', it-tmien xahar qamri. Iżda, iqimuh in-nies tan- Nubja, imsemmijin għar-rabta qaw- wija li għandhom mar-reliġjon u mad- drawwiet qodma tagħhom. F'daqsxejn ta' raħal jismu 'DAH- MAT', hemm santwarju dedikat lill- HASSAN u lill-HASSANEIN. F'dan is-santwarju, f'sala kbira ħafna, hemm żewġ oqbra b'fuqhom bħal kop- pla. tonda mgħottija bil-KISWAT', li hu tapit kbir aħdar minsuġ bid-deheb fil-Kajr jew f'Lixandra. Dawn it-tapiti jitbiddlu kull sena f'nofs ix-xahar qamri ta' 'Shaabab', b'festa kbira li għaliha jmorru nies minn kull naħa tan-Nubja. Tmienja minn l-aqwa rġiel ta' saħħa u ta' faħal iduru mat-to- roq kollha, bħal f'purċissjoni, b'qud- diem il-banda ddoqq, u kant u għana ta' tifħir lill-Profeta Mawmettu, wa- rajhom jimxi l-Kustodju tas-Santwar- ju, imbagħad eluf u eluf ta' rġiel b'warajhom ruxxmata nisa, Wara li jkunu daru r-raħal kollu, jiġbdu lejn ix-xmara Nil u hemm ir- reffiegħa tat-tapit, libsin kif ikunu, jinżlu fin-Nil jaħslu t-tapit. Kif jeħil- su mill-ħasil tat-tapit, jerġgħu jer- fgħuh imgħolli fuq il-lasti, jidħlu fis- santwarju u hemm it-tapit jiġi mifrux fuq il-qabar. Imma f'dak il-lejl in- Nubjani ma jmorrux jorqdu, iżda jgħadduh maġenb il-qabar jgħannu u jsemmgħu tifħir lill-Profeta Mawmettu jew jaqraw il-ħajja tiegħu. Madankollu, min qatt jobsor/ Din ix-xmara Nil, hekk imfaħħra għall- ġid li għandha u li tagħti, għandha wkoll il-paġna kerha tagħha. Għand- ha l-biża', għandha l-'BABAW': il- babaw tax-xmara. Sura ta' bniedem, imma ta' bniedem ikreh ħafna, ħafna. Jemmnu n-Nubjani, li fil-ħin sewwa ta' nofs inhar, meta x-xemx tisreġ u tkun fil-qilla tagħha, il-'Babaw' joq- għod bil-qiegħda f'wiċċ l-ilma tax- xmara, b'riġlejh imsallbin, u msejken hu dak li jinzerta jkun għaddej u jil- taqa' miegħu, għax jagħmillu sinjal b'subgħajh u jsammru hemm fil-post; u mbagħad mingħajr ma jbaxxi seb- għu, jilħqu, jintafa' fuqu, jixroblu demmu, u ma jerħiħx qabel ma jsoft- lu demmu sa l-inqas qatra. Għada pitgħada, meta tiġi mgħarr- qa n-Nubja kollha mill-ilmijiet ta' dan alla tagħha, jgħibu wkoll dawn id- drawwiet u tradizzjonijiet taghħa, li biż-żmien jinbidlu f'oħrajn u biż-żmien ukoll ikunu jissejħu ħrejjef. EBDA ĦNIENA: AGĦŻEL KIF TRID TMUT BISS: F'jum wieħed, Taimur Lang kien hekk qam bihom, li b'xejn ma ried jaf minħabba fi tweġiba aktarx xi ftit qarsa u . c. li messitu fil-laħam il-ħaj, mingħand il-famuż Ġiħa; u Ġiħa, imsejken, ġie kkundannat għall-mewt. Beżgħan u b'rogħda kbira Ġiħa nxteħet f'riġlejn it-tirann jitolbu l-grazzja. Ebda grazzja — qallu s-Sultan — dak biss li għalik nista' u rrid nagħmel hu l-iżjed li ntik tagħżel is-sura ta' mewt, li biha trid tmut. Ġiħa dlonk ħa n-nifs, qam bil-wieqfa, u qal lis-sultan: Grazzi, ja sidi, ħnientek salvatnil Taf, ja sidi, biex irrid immut/ Bix-xjuħijal …. Din it-tweġiba ta' Ġiħa raqqdet il-qilla ta' Taimur Lang, u Ġiħa seta' jerġa' lura f'daru qawwi u sħiħ.