IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ IL-GHAQDA) SETTEMBRU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f 1950 Kliem Fieragh u ta' Hejm L-KELMA hi l-espressjoni tal-ħsieb li jitfisser tajjeb jew ħażin skond ma nagħarfu nqiegħdu sewwa jew le l-kliem tagħna. Tassew li meta l-moħħ ikun fieragħ u d-dehen ikun dgħajjef, il- kliem ma tantx jiswa billi ma jkunx hemm. idejiet u ħsebijiet t'jagħtihom sura u għamla. Mela biex wieħed jitkellem tajjeb u bil-għaqal l-ewwel ħtie- ġa hi li jkollu moħħu jaħdem sewwa, u. wkoll li jkollu ħażna ta' għerf u ta' esperjenza; jiġifieri li l-moħħ għandu sehem qawwi fil-għażla. u l-għamla tal-kliem, iżda :ei drabi jista' jiġri li l-kliem ifixkel ir-raġunar tal-moħħ, għar bħalma żiemel tajjeb ma fiġ- rir kemm jiflaħ f'biċċa inġenji tqila u ħażina, hekk l-intellett tajjeb ma jagħmilx effeti b'mezz ta' kliem imqanżaħ u bla sens. Għalhekk jagħmlu ħażin mhux ftit dawk il-ġenituri li fit- trobbija ta' wliedhom iderruhom igħidu ħafna kliem u ħafna es- pressjonijiet ridikoli u bla sens. Id-dehen tat-tfal jibda jsib es- pressjoni f'dak il-kliem imgħawweġ u jibqa' ma jrabbix dik il- ħeġġa u dik il-qawwa li huma l-espressjoni perfetta tal-ħidma ta' moħħ. il-bniedem. Wieħed jara ħafna ommijiet 1 missirijiet ifissdu lil uliedhom żgħar u jgħidulhom ħafna kliem u espressjonijiet banali u ridi- koli li jdaħħku bihom lill-barranin li jisimgħuhom. Tisma' ommi- jiet iżiegħlu b'uliedhom biex tixorbu l-ħalib u igħidulhom —Drinkv milkv'; jew tara missirijiet jilagħbu maż-żgħar tagħ- hom u jistednuhom imiddu idejhom : ''Dammi wejdina'' jew iħaj- ruhom tilagħbu bil-ballun: ''Kiekv ballv'. Tmsejknini b'dags- hekk jidhrilhom li jkunu iderru lil uliedhom jitkellmu bl-Ingliż jew bit-Taljan; ma jafux li b'daqshekk ikunu qegħdin idallmu l- moħħ taż-żgħar tagħhom għax ma jħalluhx jiżviluppa b'dik il- ħeġġa u b'dik il-qawwa naturali tiegħu. Il-ġenituri għandhom id-dmir li jżegħlu b'uliedhom, imma mhux b'mod u manjiera li jfieklulhom l-iżvilupp intellettwali tagħhom għax meta l-ġenituri jitkellmu ma' wliedhom bi kliem fieragħ u bla sens, it-tfal jikbru b'mentalità dgħajfa u titrabba fihom għada ta' hejm u ta' fsied 68 Q IL-MALTI li ma jeħilsu minnhom qatt f'għomerhom kollu. Minn hawn ġej li l-lum twieħed jitaqa' ta' sikwit ma' rġiel u nisa li jaħsbuha ta' tfal, li jitkellmu fuq ħmerijiet biss u li ma għandhom ħila jżom- mu konversazzjoni soda 1: bil-għaqal. Ħafna minn dawn il-ġenituri jkellmu lil uliedhom bi kliem barrani mgħawweġ bi skop li ż-żgħar tagħhom jidraw jitkellmu Isien barrani aktar bil-ħeffa minn ċkunithom, iżda dan ma hu tejn minnu, anzi aktarz fiġri l-kuntrarju, għax bosta drabi l-ġe- nituri ma jkunux jafu tajjeb l-ilsien Tnqliż u dawk it-tfal li meta jkunu għadhom żgħar ikellmuhom b'Ingliż imgħawweġ, meta jikbru ma jitgħallmux Ingliż tajjeb u perfett, iżda jibqgħu jit- kellmu Mmgliż imqanżaħ u mgħawweġ kif b'mistħija kbira ta' sikwit nisimgħu jitkellmu bl-Ingliż nies li jokkupaw karigi għo- ljin u li meta kienu żgħar nieshom kellmuhom. għal taparsi bl-In- gliż. Mela hemm perikolu li dawr il-ġenituri li jkellmu lil ulied- hom żgħar bi kliem barrani mgħawweġ ifirkluhom fit-tagħlim sewwa u kif imiss ta' l-ilsna barranin. Dak il-ħafna kliem Ingliż imgħawweġ u bla sens inissel dik il-għamla ta' kliem li bi tmaq- dir l-Ingliżi jsejħulha 'Fidgin English jew Ingliż taċ-Ċiniżi u li minn taħt jidħku b'min jitkellem biha. Barra dan li għidna hemm raġunijiet oħrajn għaliex min ikellem lil uliedu bi kliem barrani ta' hejm u fsied jagħmlilhom aktar ħsara milli ġid u flok li-jgħin ikun ifixkel it-tagħlim tagħ- hom. Ħafna minn dawk il-missirijiet u ommijiet li jkellmu lil uliedhom b'ilsien barrani huma nfushom ma jkunux imħarrġin f'dak l-ilsien: ma jkunux jafu l-pronunzja u l-kostruzzjoni tie- għu, u hekk it-tfal jidraw pronunzja u kostruzzjoni difettuża li qatt ma jeħilsu minnha. Minn hawn. ġej li wkoll wara li dawk it-tfal imorru l-iskola, jibqgħu dejjem lura u mqanżħin fl-ilsna barranin bla ma jkunu kapaċi jlissnu erba' kelmiet jekk ma idu- mux qatigħ ilaqalqu u jgħawġu ħalqhom. Min irid igħallem lil uliedu b'ilsna barranin ma għandux idallmilhom moħħhom b'ħafna kliem fieragħ u taċ-ċajt, iżda meta jilħqu, għandu jibgħathom l-iskola fejn jitgħallmu skond is-sen- għa minn surmastrijiet imħarrġin tajjeb; b'hekk jiksbu minn żgħurithom. sisien sħaħ u qawwija li fuqhom ikunu jistgħu jibnu tanħalf fadifadi km) T-alama hammmim Mela għall-ġid ta' wliedna nħalluna minn dan il-ħafna kliem imgħawweġ barranin li bħalma rajna jfixkel mhux ftit l-iżvilupp intellettwali u t-tagħlim tagħhom; inkellmuhom bi kliem sod u eżatt li jifhmuh tajjeb ti li jderrihom iħaddmu moħhom u jitkel- hinu bil-għaqal u bla tlaqliq.