L-ORIZZONT I LETTERATURA Il-Ħamis 22 ta' Ġunju 2017 19 ĠAN ANTON VASSALLO (1) Fil-poeżiji tiegħu jitkellem fuq is-safar, l-imħabba u l- ĠAN ANTON VASSALLO IL-POEŻIJI MIĠBURIN B'DAĦLA U B'NOTI MINN twieled il-Belt fis-6 ta' Ġunju 1817 u miet fl-età ta' 51 sena fl-1868. F''Il-Kitba bil-Malti' sal- 1870 Cassar Pullicino jsem- mi kif Vassallo kien vittma tal-'aljenazzjoni mentali' li ħakmitu minn żgħożitu. Ni- kola Zammit, ħabib kbir ta' Vassallo, stqarr li din l-istess aljenazzjoni wasslet lil Vas- sallo jingħalaq fih innifsu. Din l-aljenazzjoni mhi xejn ħlief il-melankonija. Cassar Pullicino: jirreferi wkoll għat-tabib Zammit fuq l-aljenazzjoni bħala mar- da fejn Zammit spiċċa biex ikkonferma li ma kienet xejn ħlief il-'melankonija'. Minkejja l-ħatra tiegħu bħala Professur tat-Taljan fl- Università fit-28 ta' Diċem- bru tal-1863, Vassallo nħa- kem mill-malinkonija li ġagħlitu jinqata' għalih, jin- qafel id-dar u jfalli ħafna lezzjonijiet. Vassallo: spiċċa biex beda jaħrab lil sħabu li kienu ppruvaw iderruh 'minn dawn id-dwejjaq u waqa' fi stat awtokommi- żerattiv (jitħassar lilu nnif- sul). Din il-malinkonija ġabet ir-rovina fuq Vassallo nnif- su. Cesareo u Ferris, ħbieb tal-qalb tal-poeta, jgħidu kif l-aġir ta' seħibhom. inbidel minn wieħed ta' raġel kwiet, twajjeb, patrijottiku u reliġ- już għal dak 'triste, silenzio- so, sfiduciato, abbandonavesi egli a cupa mestizia'. Sħabu ppruvaw jgħinuh billi ħaj- ruh jikteb fil-ġurnal letterar- ju L'Arte, u hawn beda jik- teb il-poeżiji satiriċi b'dinjiet mistħajla biex jaħrab ir-re- altà tiegħu. Fil-poeżiji tiegħu, kemm il-liriċi kif ukoll satiriċi, hu jpinġi dinja mfassla fuq ix- xewqat tiegħu li ma seħ- ħewx u b'hekk toħroġ il- patetiċità malinkonika tie- għu. Minħabba dan l-istħaj- jil, huwa kien jispiċċa vittma tiegħu nnifsu hekk kif jitnik- ket minflok iderri. Dan is- swied il-qalb kien jimlieh b'pessimiżmu kbir hekk kif jasal biex jikkonferma li l- ħajja mhi xejn ħlief tbatija u bħala parti mil-liġi tan-natu- ra trid taħdem u tbati. Dan hu kollu diwi ta' leħen Leo- pardi li influwenza ħafna lil Vassallo. Il-malinkonija u l-pessi- miżmu. ta' Vassallo huma riżultat ta' esperjenzi koroh, kemm dawk ta' mħabba li ma rnexxietx, kemm in-nos- talġija għaż-żgħurija għax żmien bla tbatija, kif ukoll minħabba l-inġustizzji soċ- jali li kien jara madwaru. Fil-ħajja qasira u mimlija swied il-qalb, Vassallo rnex- xielu jikteb xogħlijiet impor- tanti biex l-ilsien Malti jieħu spinta 'l quddiem, ngħidu aħna 'Il-Ġifen Tork' li kie- net l-ewwel poema epika qatt miktuba bil-Malti u ħrejjef bil-Malti li kitibhom fuq il-prinċipju Orazjan li jgħallem lill-popolin filwaqt li jagħtihom pjaċir huma u jaqraw. IR-RELAZZJONIJIET TAL-IMĦABBA U D-DIŻAPPUNT Vassallo: għandu ħafna poeżiji li jitkellmu dwar relazzjonijiet ta' mħabba iż- da ħafna drabi m'humiex ta' ferħ. Fl-imħabba li jpinġi juri biss dubji, niket, biża', u xewqat li jisfaw fix-xejn. Kemm-il darba jistqarr fil- poeżiji tiegħu li l-imħabba donnha ma tridx taf bih. Vassallo: ma jurix. jekk f'dawn il-poeżiji hux qed jesprimi esperjenzi perso- nali permezz ta' karattri fit- tizji, iżda jista' jkun li dawn huma mibnijin minn fuq es- perjenzi personali miżjuda bl-immaġinazzjoni u stħajjil. Fil-poeżiji jħobb idaħħal il-firda bejn il-maħbubin minħabba s-safar. Vassallo għex fi żmien ir-Risorġiment Taljan, meta ħafna eżiljati li influwenzaw lill-Maltin kie- nu jsiefru biex ixerrdu l-kel- majew minħabba xi studju. Il-poeżija 'Safar' hi dwar kriżi ta' mħabba għax l-għa- rus se jkollu jinfired minn mal-għarusa. — L-għarajjes huma mbikkmin u inkweta- ti għax se jkun hemm baħar jaqsam bejniethom u ma jkunux jistgħu jaraw lil xul- xin. L-għarusa twiegħdu li tistennieh imma l-għarus isibha diffiċli jemminha. Dawn id-dwejjaq tal-firda bejn l-għarajjes jidhru wkoll f''Għarus- Imsiefer lill- Għarusa'. L-għarus jibgħat ittra lill-għarusa tiegħu u jesprimi d-dwejjaq kbar li għandu għax jinsab: 'il bogħod minnha. Jistqarr li jħossu vojt u meta jħares lejn in-nies ferħana ta' madwaru jħossu aktar imnikket: 'Jien mingħajr ma nara li- lek Qiegħed haw' bħal bnie- dem mejjet; Kolma jhenni qalb ħadd- ieħor Ikreh nara, nara żejjed Fis-sitt strofa jkompli jis- ħaq li tant kemm ħakmu d- dwejjaq li anki n-nies ta' madwaru indunaw li għan- du xi ħaġa bl-aġir stramb tiegħu: In-nies lili ħosbien tara Illi jien marid minn ġew- wa Lili qalu wkoll in-nies' L-ansjetà kixfitu li mhu- wiex bħall-oħrajn għax ta' madwaru ma jifhmuhx. Din il-poeżija turi l-istess ħsieb tal-poeżija 'Safar' fejn l-imħabba hi xi ħaġa tal- biża' u ta' preokkupazzjoni. L-għarusa twieġeb lill-għa- rus f'poeżija oħra ta' Vassal- lo, 'Il-Għarusa: lill-Għarus Imsiefer'. Hi tibda mill-ew- wel tattakka s-sitwazzjoni kerha li qegħdin fiha billi tammetti li qiegħda tara ż- żmien għaddej bil-mod: 'Ġietni fl-aħħar l-aħbar tiegħak, / Twil biżżejjed raj- tu ż-żmien…'. Iż-żmien jid- her bħala kastig għal min ikun maħkum mid-dwejjaq għax iktar ma jkunu jridu li jgħaddi malajr, iktar jarawh qed ikarkar. Fit-tieni strofa hi turi d- disperazzjoni tagħha u fit- tielet strofa żżid tgħid li anki l-mera 'kellmitha' u qaltil- ha li lewnha sar abjad. Is- sintomi tad-dwejjaq huma li ngħalqet ġewwa u l-memor- ji sbieħ li kellha qegħdin jaħdmu kontriha: Issa qatt ma nħalli d-dar; Kull fejn dari jhenni 'l qa- Ibi, Issa jġibli biss imrar' — Hi turi l-istess sentimenti tal-għarus rigward l-imħab- ba. L-għarusa tagħlaq l-ittra billi turi x-xewqa li terġa' tingħaqad mal-għarus tagħ- ha: k 'Bla ma ddum int arġa' f'Malta, U nibki iżjed tħallinix… Il-ħsieb u l-kliem użat f'dawn it-tliet poeżiji huma simili għax jistqarr l-istess biżgħat tiegħu. Jista' jkun li huma mnebbħin minn es- perjenzi personali tiegħu għax f'ħajtu kellu ġrajja ta' mħabba li ma rnexxietx. Jissokta l-ġimgħa d-dieħla