IL-ĠIFEN TORK (TA' Ġ. X'uħud jaħsbu illi 'l-hemm mill-1920 ma' nsibux xogħol- ijijet letterarji sbieħ bil-Malti, Ii-għaliex, kif jafisbu dawna, qabel dik is-sena ħadd qatt ma kiteb bi fijiel letterarju, Għal- ihom il-letteratura Maltija mhix għajr dik il-kitba miktuba bl-or- tografija tal-'Għaqda' mill-19 741 hawn. Dan kollu ġej minn ħaġa walida biss; għaliex qiesu ħaġa waħda l-Ilsien bħala Isien fih in-nifsu u l-ortografija u insew illi mhix l-ortografija li tofiloq il-letteratura. F'din il-biċċa l-ortografija hi l-inqas Ħaġa. Ara kemm hu hekk, illi l-'Għaqda tal-Kittieba tal-Malti waqqfet l-Alfabet Malti meta ratilli ''il-lum (1924) m'aħniex neqsin minn kittieba tajba li taw lill-ilsien Malti xeħta tal-Isien miktub, kif jixraq lill-poplu magħruf fil-kitba tiegħu'; imma b'dana kollu uma nistgħu qatt ingħidu li għandna kitba tagħna', Il-barra- nin kienu jgħajruna mhux għax m'għandniex kitba tajba imma għax mitt ktieb —mitt ortografija'' (Tagħrif Fuq il-Kitba Maltija 1924). il-qawma biex il-Malti jieħu sura letterarja bdiet fl-1796 meta M. A. Vassalli tebagħ għall-ewwel darba l-istudju tiegħu L'Alfabeto Maltese spiegato in lingua Maltese ed italiana Vassalli sofra minn kollox u ma qatax qalbu għax kien jaf illi xeħet żerriegħa tajba f'art għammiela. Xegħlu: bl-istess ħsieb kittieba oħra, dehnin mhux anqas-minnu, u b'kitbithom, min bi proża min b'poeżija, oħrajn bi studji filoloġiċi u grammatikali kollha għenu biex isaħħu, iqawwu f'qalb il-Maltin ħuthom dik ix-xrara ta' mħabba lejn dak kollu li hu Malti. Jekk il- lum inwarrbu fil-ġenb il-kitba ta' dawn, inkunu qegħdin inġenbu l-istorja tal-Malti meta, biex ngħid nekk, kien għadu. tarbija. Jekk niflu dawn ix-xogħlijiet naraw kif fid-dinja xejn m'hawn ġdid. Naraw illi l-Malti fl-isvilupp tiegħu mexa fuq l-istess triq di fuqha mxew ilsna oħra li kienu mċerċra u mċewliia iktar minn ilsienna. Vassalli, wara li kiteb u ħareġ ix-xogħol tiegħu filoloġiku u grammatikali u wera bi provi l-aktar ċari is-setgħat moħbija tal-Malti, qaleb bil-Malti mill-Franċiż is ''Sultan Ċiru.' F'dan il ktieb, għalkemm. il-proża hi itit jew wisq imqanżlia u mġebbda- —ħaġa illi tiġri tista' tgħid fil-biċċa l-kbira tat-traduzzjonijiet 33 f'ilsna iktar imtawma minn taġgħna— Vassalli wettaq kull ma kien wera qabel. Ħafna oħira mxew fuq l-eżempju ta' Vassalli w bdew jiktbu bil-Malti. Fost dawn insemmu lil Peppu Cannolo li qaleb fil-Malti ''Il-Liġi l-Qadima tal-Kitba Mqaddsa'' 'Tommaso da Kempis' u ''L-Vanġelu ta' S. Ġwanni U nib- qgħu sejrin hekk sakemm niltaqgħu ma' Ludovik Mifsud Tommasi li qaleb bil-Malti l-Inni Mqaddsa, li fihom wera li bil-Malti nistgħu nogħlew 'il fuq. F'din il-ħabta wkoll niltaq- għu mal-Professur Ġ. Għalkemm f'dan iż-żmien li qed insemmu kien hemm xi fisieb biex it-tfal ta' l-iskola jitgħallmu bl-għajnuna tal-Malti, b'dana kollu ma nafisbux illi--ma kienx hemm egħdewwa— Donnu hekk miktub—. Imma Vassallo, bniedem għaqli u dehni ma qagħadx iħabbel rasu u jaħli żmienu fl-argumenti. Ried iwieġeb bis-skiet. Qabad il-pinna u nxteħtet biex jikteb u jdej- jem dik il-poeżija li kellu misrura ġo qalbu u beda jikteb bil- Malti UFuq xi ħwejjeġ li ġraw fiż-żmien li għadda lili jinkitbu qalbi dejjem xtieqet.' Vassallo, fost xogħiol ietior fl-1852 ħareġ b'biċċa li qabel qatt ma dehret fil-Malti, Fettillu jikteb Epika Maltija, Ma nagħ- mlux fiażin jekk ngħidu xi ħaġa fuq l-Epika. L-Epika, fit-tifsira l-iktar wiesgħa tal-kelma, hi dik il-fergħa tal-poeżija li tfaħħar il-ġrajjiet kbar ta' l-imgħoddi. fil-pajjiżi kollha ssib xi ġrajjiet kbar li ma naqsux li jixegħlu l-qalb safja u milebilba ta' xi poeta biex tgħanni. Omeru ħareġ bl-''Odissea' u bl-'Ilijade', Virġilju bl-'Eneide'. Wara dawn insibu oħrajn, fosthom l-Ariosto li, billi ma sabx xi ħaġa 'Epika' fi ġrajjiet pajjiżu dar fuq suġġett barrani. Vassallo ma qagħdx jaqleb fil-Malti, xi epika minn ilsna oħra, bħal ma għamlu t- Trovatori Veneżjani fis-seklu tlettax u bħal ma għamel Titus Andronicus fil-bidu tal-letteratura latina, imma dar fuq l-istorja tagħna li, mimlija b'għadd kbir ta' ġrajjiet tal-għaġeb li bihom il-Greċja Qadima kieku kienet tiftaħar iktar milli ftafiret bit-tlett mija tat-Termopoli. Għażel suġġett Malti bħalma Naevius, li kien joqtol għal-Latin, biex jibni l-ewwel epika Latina, għażel suġġett Ruman sa ruħ ommu, Mela din l-epika ta' Vassallo hi ta' siwi li ma jitqiesx,