Għad jagħdab l-irdum x-xemx kienet tittanta tinfed iċ-ċpar ħafif li kien għadu jitliegħeb fuq il- wied tal-Mistra. Tajjar ħafif mitluq ma' ħdan il-wied. Il-ħemda donnha titħallat mal-hena tal-għodwa ġdida. Mhux biss tarahom isebbħu waħda lill-oħra filgħodu kmieni, imma aktarx tħosshom fik. Iżommulek in-nifs. Iż-żewġ subien resqu lejn xifer l-irdum iqandlu u jimbuttaw ġebel ċatt. Is-siġġu. Nagħmlu siġġu kull wieħed. Siġġu tal-ġebel f'xifer l-irdum u naraw il-wied kollu minn hawn fuq. Naraw l-għodwa, id-daħna taċ-ċpar nadif, u x-xemx tinfdu min-naħa għall-oħra. Hekk nagħmlu. Noqogħdu naraw ix-xemx tielgħa fuq ir-raba', fuq it-tadam, fuq id-dwieli, fuq il-kaboċċi fis-swieqi… Noqogħdu nisimgħu liż-żiemel jiżher, lis-serduq jidden, lill-kelb jinbaħ. U fil-bogħod nisimgħu ċ-ċafċifa tal-mewġ mal-qala. Jew lill-bidwi jtektek bil- mannarett waqt li jsewwi ħajt misluħ. Jew nisimgħu ż-żarżira tal-karettun mat-trejqa kollha trab. Id-daqqa ħiemda tal-kruxxun fil-ħamrija bajda tal-wilġa. It-tmattir tal-qasab wieqaf. Iċ-ċekċik, ċekċik tal-bramel waqt li qed jibdew jiħarku fis-swieni qodma… Minn fuq il-ġebel ċatt f'xifer l-irdum it-tfal qagħdu jaraw dal-misteru li għaġġibhom u ċċassahom. Kien jimmutahom, jaqbdilhom qalbhom, jaħtafhielhom, jimliehom b'hena li ma kinux jafu li qatt aktar f'għomorhom ma kienu sa jġarrbu. L-għoli kexkixhom għal waqt wieħed, imma kessaħhom ħarġa LXXXVI 2014 bħalma kellu ħabta jagħmel kull filgħodu malli jersqu lejh, għax għalkemm l-irdum kien moħbi wara l-ħarrub xiħ, xorta raw firxa ġmiel minn hemm fuq, misteru ta' kuljum, miraklu li kienu jistennew, waqt li qalbhom ħabbtet fuq li ħabbtet. Bil-hena u bil-biża', taħlita li ġennithom bil-qawwa tal-avventura. Ftit lil hemm minnhom kien hemm il-miżbla u ftit aktar lil hemm kien hemm il-mandra, kien hemm ir-rummiena u t-tursin taħtha, u mifrux sewwa għar- rwieħ kien hemm il-basal li kien qala' n-nannu. U l-bajtar tax-xewk imdawwar ma' xfar ir-raba' tat-tina dukkara fil-qalba tad-dwieli… Kollox ħiemed, kollox għadu jibda jistejqer għall-ħajja tad-dawl wara lejl ħemda mudlama. Imbagħad fetħu ktieb kull wieħed u qagħdu jaqraw. Raġel bil-Għaqal. Taħt Tliet Saltniet. Nazju Ellul. Taħt in-Nar. Leli ta' Ħaż-Żgħir. Is- Salib tal-Fidda. U l-bqija, wieħed wara l-ieħor f'dak il-ftuħ u f'dik il-ħemda. Għajnejhom fuq l-irdum u l-għoli minn hemm fuq, ħarsithom għal waqt wieħed fuq il-pal tal-bajtar tax-xewk taħt ir-riħ. Iżda ftit ftit il-biża' jinbidel f'hena. It-tlaqliq f'ruħhom jinbidel f'sikta kbira. Il-kliem miktub u ċatt jieħu togħma ġdida li bla ma jintebħu tixgħelhom u tqanqalhom. U l-blat ippuntat u ikrah taħt l-irdum ma jbeżżagħhomx aktar. Mhux biss, iżda l-għadab ta' rdum ħiemed, ma jintebħux bih. Ma jimmaġinawx li l-irdum jista' meta jidhirlu, meta jrid, jibda jagħdab u jaħsad ħajja jew oħra wkoll bla ma jintebaħ ħadd. Jew bla jkun qed jistennieh ħadd. Ix-xwejjaħ Pawlu ttawwal minn fuq l-irdum għal isfel u ma rax l-għoli li kien hemm, lanqas il-blat ippuntat u l-ġebel imferrex 'l hemm u 'l hawn. Fir-rokna kien għad fadal mandra bla ħajja kollha xewk niexef li donnu lanqas żerriegħa makien għadu kapaċi jagħmel. U madwar kien hemm l-għollieq mifrux ġmielu, u pala tal-bajtar tax-xewk qalbenija, rasha iebsa, tittanta tibqa' tgħix ukoll jekk issa tkemmxet għax aktar 'l isfel bnewlha ħajt qalb l-għeruq ħalli jeqirduha. Iżda Toni raha għadha wieqfa, tiġġieled kif tista' u mdawra dawramejt bil- bini u l-ħitan lixxi u sbieħ. Bħallikieku riedet turi l-ħeġġa tagħha għall-ħajja: għalxejn il-bini, għax ma jagħmilli xejn; għalxejn it-tarmak tat-triq hemm taħt, għax ma jagħmilli xejn; għalxejn id-dħaħen tal-karozzi, għax ma jagħmluli xejn; għalxejn il-kunfużjoni tal-vilel li issa ġmielhom qed itektku ħdan il-wied, għax ma jagħmluli xejn lanqas. Dan kollu ma rahx ix-xwejjaħ Pawlu. Pawlu ma rahiex il-ħajja ġdida li issa kienet sejra ġmielha fil-wied tal-Mistra. F'dak li darba kien il-wied mimli għelieqi u saqwi, qaqoċċ u bettieħ, dwieli u piżelli, kaboċċi u pastard … issa hemm ħajja oħra. Pawlu ħares iżda ma ra xejn minn dak li kien hemm taħtu, hu u jħares minn fuq l-irdum. Lanqas it-triq fejn darba kien hemm il-qasab ma ra, jew il-karozzi jleqqu għaddejjin ma ra. Ma rahiex ir-round-about bil-palm fin-nofs. U lin-nies sejrin jixtru lanqas ma rahom. Lanqas id-dgħajjes sbieħ u kbar sorġuti ma' mollijiet twal. Ma seta' jara xejn minn dan kollu wkoll issa li x-xemx kienet telgħet ġmielha. Iżda minn fuq l-irdum minflok ix-xwejjaħ lemaħ żewġ subien imqarqċin jiġġerrew qalb dawk l-għoljiet u blatiet. Deherlu li kien rahom. Ried jarahom bilfors u ħares madwaru u tawwal għonqu kif seta' 'l hemm mill-ħitan għax ried bilfors jara dak li kellu fi ħsiebu. Ried jara l-ħajja tixxabbat ma' rdum, ried jara l-imgħoddi, ma jistax ikun li dan l-irdum biss fadal, ma jistax ikun li twitta kollox u kullimkien, ma jistax ikun li dan biss fadal u xejn aktar. Kien imħawwad f'daqqa waħda x'qiegħed jara minn fuq l-irdum. Ma jistax ikun issa m'hemmx aktar fejn wieħed jista' jiftaħ qoffa tin u jfettħu fuq il-ħajt tas-sejjieħ ħalli jinxef għat-tiqdid. Fejn kienu l-ħitan tas-sejjieħ7 U l-ħarruba x'baqa' minnha/7 Kif jista' jkun għosfrot u m'hemmx ħarrub x'jaħrat7 X'sa jieklu l-bhejjem issa7 La jibda jdallam u jagħmel il-maltemp x'jistgħu jieklu l-bhejjem jekk ħarrub m'hemmx Fejn hu l-ħarrub7 Fejn hi l-ħarruba7 U Karmnu l-Wogner u Pawlu l-Qantara fejnhom issa7 U Ġużepp ta' Selmun u Gerit u Ġużeppa fejnhom issa7 U Dun Ġużepp u z-zija Mari2 U Kunsulot, u x-Xidi, u Anġlu taz-zija Lonza, u n-Naħlu, u l-Frittu, u ta' Likket u l-Ħixwijin fejn kienu issa' Imbagħad Pawlu ħa nifs fil-fond sewwa. Iwa ħares madwarek Pawl, ħares sewwa ara tarax lil xi ħadd. Ara tarax jew tismax xi tgergira waħda biss tidwi mgħaddba ma' xifer l-irduml leqaf Pawl, ieqaf waħda, x'qiegħed tisma'7 Intix tisme' mqor wieħed minnhem Pawlu7 Iwa mank wieħed ma qed tusma', pissiebli7 Hiex it-tħarħira tal-mewt tagħhem qiegħed tusma' Pawl, hiex vieru/ Ix-xwejjaħ Pawlu kien ħabat sa jsewwed qalbu tgħidx kemm, għax tabilħaqq, minn dak li xtaq jisma', ma sema' xejn. Minn dak li xtaq ixomm ma xamm xejn. Minn dak li xtaq jara ma ra xejn. U għalkemm ħares fuq li ħares, għajr tgerfix f'daqqa waħda ma setax jilmaħ minn fuq xifer l-irdum. Tgerfix ta' biża', ta' swied il-qalb, bini mbażwar qalb l-għelieqi li issa sparixxew huma wkoll u flokhom xi ħadd pinġa toroq il-ġmiel tagħhom, sbieħ, lixxi, griżi, bl-arbli tad-dawl għal billejl saħansitral ħarġa LXXXVI 2014 U l-mogħdijiet qalb ir-raba' u qalb ix-xewk minn ħabel għal ħabel ma rahom imkien imkien. Iżda f'daqqa waħda Pawlu bħal ra żewġt itfal żgħar, kemm seta' kellhom Tmienja, disa' snin7 Jew laħqu l-għaxra7 Bħal deherlu li villa taħt ir-riħ ma kinitx hemm u minflokha għad hemm il-ħarruba xiħa xiħa daqs l-irdum, jew il-feles irdum li għad fadal. Bħal deherlu li kienu żewġt itfal li kien jaf. Kien jafhom, ħaseb. Donnu jafhom, għarafhom, għarafhom, għarafhom, u qalbu libtet ferħana, eċċitata. Bħal rahom jiġru minn ħajt għal ieħor, jaqbżu qalb il-blatiet qodma. Bħal semagħhom jgħajtu. U jieqfu ssummati. Pawl, qed tarahom ir-raġġi tax-xemx għaddejjin minn ġos-sħab'7 'Dak mhux sħab baħnan, dak ċpari' Mela Malta jkollha ċ-ċpar ukoll 77 'Dak ċpar, u dik ix-xemx ta' filgħodu u ċ-ċpar għax m'hawnx riħ fil-wied, għalhekk. U għax ġejja s-sħana… naħseb… Immorru sa Wied Għarbiel 7' 'Jekk tgħajtilna ommi7' 'Leħni jirbombja iżjed mal-irduml Isimgħu: Pawlu-u-u-u… Smajtu 77 Jew immorru għall-melħ fuq it-tafal… Imxi qabel tiġi ommil' U jieqfu ssummati jisimgħu l-ilħna tas-sħarijiet jitkebbu mal-ħitan ta' rdum, mad-dawramejtta' Wied il-Mistra, jidħlu fl-irkejjen imbiegħda tal-ġebel, u taż- żmien, jiżżerżqu ma' ġniebi kollha ħaxix imxarrab bin-nida, jaħbtu mal-wileġ tal-faċċata, mas-swieqi fil-wied, mal-bgħula jduru d-dawra eterna tas-sienja żżaqżaq, u jerġgħu lura ħalli jinstemgħu mill-ġdid miż-żewġ ħlejqiet ċkejknin. Pawlu u ħuh iżgħar, Toni. Kieku tagħmel ix-xita Ton, kieku mmorru taħt il-ħarruba. —Kieku mmorru fl-għar. Ġieli dħalt fl-għar waħdek inti, Pawl7' 'Dakinhar dħalt ma' Salvu taz-zija Gerit… Mela mhux il-Bajjad mortu 77 Trid immorru l-Bajjad malajr 77 Ommi… Hemm 'il bogħod imma… Trid noqogħdu naqraw ftit2' 'Toqgħod taqra inti u jien nisma'…7 ''Hemm il-ktieb taz-ziju Leli. Pawlu jbaxxi leħnu. Fil-kamra tal-bejt, fejn l-għodda tal-karozza. ' 'Trid immorru l-Bajjad malajr mela77 'Ival Imxi malajr… U x-xwejjaħ Pawlu ħass tbissima fuq xufftejh malli lemaħ lis-subien għaddejjin straxxnati minn ġebla għal oħra minn fuq ħajt għal ieħor donnhom ilpup feroċi mank imissu mal-art, donnhom il-gremxul jaqbeż waħdu mqar biss biż-żegħil jaħraq tal-qilla tax-xemx Maltija fuq ix-xagħri fis-sajf. Ix- xwejjaħ reġa' dawwar ħarstu madwaru għax lemaħ mogħdija wara l-oħra. Lemaħ l-għalqa tal-bir, lemaħ il-ħorża mġennba u s-subien jazzardaw jittawlu jaraw x'hemm. Imbagħad lemaħhom jixxabbtu mas-sies, jiżżerżqu mat-tafal u l-ħamrija, lemaħhom fl-għalqa tat-tadam ta' nannuhom, lemaħhom jieklu t-tadam u jnaqqu l-ħaxix ħażin li jfettillu jitla'. U lemaħhom jiġru lura, 'il fuq mas-sqaq wieqaf, iebes, żonqri, kollu xewk u ġebel. Lemaħhom mifluġin, għasra bil-għaraq, wiċċhom imbegħren aħmar nar bid-dagħdigħa tad-demm ibaqbaq bis-saħħa, bil-hena u bil-ġmiel taż-żgħorija li qed tikber qalb il- ħolqien mhux mittiefes. €Ħa mmur inġib il-ktieb issa Toni,' jgħajjat Pawlu nifsu maqtugħ. Imma fejn sa noqogħdu naqraw 77 ''Nagħmlu siġġul' 'Siġġul' 'Siġġul Mela, siġġul Imxi miegħi Toni… Siġġu, siġġu, siġġu, ftakar ix-xwejjaħ. It-tfal iridu jagħmlu siġġu tal-ġebel. Is-siġġu ma' xifer l-irduml Is-siġġu mill-ġebel ċatt, imgerbeb mis-subien. Noqogħdu naraw il-wied, Pawlu, trid Trid Pawl Naraw l-ikbar wied ta' Malta. L-isbaħ wied tad-dinja kollha. L-ikbar u l-isbaħ fl-Univers kollu kemm hu. L-iktar ħiemed. L-iktar imwarrab. Żgur li ma jiġi ħadd fih dan il-wied Pawl, issa tara, issa tara kif ma jintmessx dan il-wiedl Nagħmlu mħatra Pawl7 Kif jistgħu jkissru Wied il-Mistra li hu l-wied f'Malta u Għawdex kollha kemm huma li fih l-iktar swieni7 Kif jistgħu jeqirdu l-ħemda ta' Wied il-Mistra7 Qed tismagħha ċ-ċaqċiqa tas-sienja Pawl7 Qed tismagħha żżaqżaq id-dawwara7 Qed tisimgħu l-ilma jitbattal mill-bramel imsaddin għal ġol-ġiebja Pawl7 Iwa, iwa Pawl, qed nismagħhom, dawk kif iduru u jduru hekk il-ħin kollu7 U dak il-ħoss tal-ktajjen hux'7 Għadek tisimgħu'7 Possibbli7 Kif jista' jkun għadek ħarġa LXXXVI 2014 tisma' l-ħoss tal-bagħal mgħammad idur u jdur u jdur dawra li kien jaħseb li kienet eterna7 Li kulħadd kien jaħseb li kienet eterna. U dik ir-riħa tal-ħamrija qed tinħarat qed ixxommha Pawlu2 Ix-xwejjaħ Pawlu reġa' tawwal għonqu minn xifer l-irdum u lemaħ radda ħdejn radda fl-għelieqi ta' Wied Għarbiel u l-Forn. Iżda mbagħad reġgħu tfaċċaw it-tfal quddiem għajnejh. Għefieret li huma, hemm x'qed jagħmlu7 Dak x'ġebel hu li qed iġorru Madonna, x'kull ġebla, dik sa twaqqagħhom għal isfel minn fuq l-irdum, lejn il-ħajt li hemm sewwasew max-xifer tal-irdum. Imbagħad jittantaw itellgħuha fuq il-ħajt u tibqa' tiġġenneb għax taħtha mhux sod u Pawlu jneħħi laqxa minn taħtha u jerġa' oħra u oħra. U Toni jneħħi ġebla żgħira minn taħt ħalli ċ-ċatta toqgħod aħjar u l-ġebel żejjed jixħtuh minn fuq l-irdum għal isfel. II Kemm ġie siġġu tajjeb hux Ton 7 'Dak għalija issal' 'Eħl Żiggil Il-ġebla jien sibthal' Imma jien imbuttajtha l-iktarf' 'Inti Toni żatatl' €U inti Pawlu pala taż-żibel tal-gverni' €U inti bagħal, għax jien sibtha l-ġeblal' Tifel jagħti daqqa lill-ieħor. L-ieħor jagħti daqqa bi tweġiba u f'radda ta' salib jispiċċaw it-tnejn qalb il-ħamrija fuq ir-riħ ta' rdum jinqalbu, jitmiegħku, qishom kelb u qattus għal demm xulxin. —Fraġtni Pawlul Ara kif imlejtni demm, ja kelb imġiddemi' Imma jien irbaħtlekf' 'Inti waqaft tiġġieled. Ejja nagħmlu ġlieda oħraf' 'Issa ma rridx għax tiġi ommi… €Mel'ejja nagħmlu siġġu ieħor… 'Twa Pawl, ejja nagħmlu siġġu ieħor. €U għada niġu naraw ix-xemx tielgħa nerġgħu. ' Imma rridu naqtgħu l-bajtar l-ewwel qabel titla' x-xemx… barmil għal tagħna, barmil għan-nanna… immorru l-mandra ta' fuq għada, trid 7 'Inġibu ġebla oħra minn dak il-ħajt t'hemmhekk… U t-tfal jerġgħu jibdew iġorru mill-ġdid, igergru, iħottu, jibnu u jwaddbu ġebla wara ġebla żejda minn fuq l-irdum għal isfel. Sa fl-aħħar is-siġġu l-ieħor kien tlesta wkoll, u l-ġebel imsensel sewwa mal-ġebliet tal-ħajt sewwasew f'xifer l-irdum. It-tfal iħarsu 'lisfel għal hemm taħt, ħarsithom miftuħa beraħ daqs ta' mogħża ċċassata arbulata f'xifer ta' ħajt bla ma titħarrek waħda biss iżda b'seba' għajnejn fejn tixħet riġlejha u ma jfallilha qatt, mank waħdal Iż-żewġ subien għaddew minn naħa għal oħra ta' rdum u żżerżgu mal-ġniebi weqfin tiegħu ggranfati sewwa ħalli ma tegħlibhomx rashom għal taħt ir-riħ. Ix-xwejjaħ Pawlu qagħad jara liż-żewġ subien ferħanin bilqiegħda qishom rejiet fuq is-siġġu tal-ġebel f'xifer l-irdum, jiflu saltnathom mill-għoli tal- irdum, u bla ma jaf għaliex ħass id-dmugħ iġelben ma' ħaddejh ma jafx għaliex. Ix-xwejjaħ qagħad jara lis-subien bla taħrika fuq is-siġġijiet filgħodu kmieni jistennew ix-xemx titla', jistennewha kollha ħerqa li titfaċċa 'l hemm mill-Qawra u jarahom jiġġennu bil-hena malli n-nirien tagħha jfuru minn xifer ix-xefaq imbiegħed. Qagħad jarahom jaraw iċ-ċpar mal-qiegħ tal-wied jibda jitħarrek, donnu jissaffa f'dagħbien trasparenti, qagħad jara lit-tfal jifirħu bl- imrieżaq jinfdu l-ħjut ta' ċpar ħiemed. Qagħad jaralhom il-ktieb f'idejhom, qagħad jaralhom fuq ħaddejhom il-ħeġġa li jibdlu kull ittra, kull sillaba, kull kelma fi ħsieb u f'ħoss ġewwieni li kellu jnissel fihom imħabba u ġibda lejn dak il-wied. Lejn dak il-ħarrub. Lejn dak il-ħolqien. Imbagħad l-għajjat. L-istorbju f'daqqa waħda. It-tfal jinħasdu. Għajjat minn warajhom. Ix-xwejjaħ Pawlu jilmaħ raġel ġej matul l-isqaq, ixejjer bastun. 'Ħaqq għall-qaħbeċli Don min qaleb dal-ħajt għal isfel2 Xi s-sagramaw għamlu'7 Don min għamel dil-ħsora killha'7 Min waqqa' dol-ħajt7' It-tfal jintebħu bin-nannu. In-nannu Pawlu; Pawlu wkoll kien jismu. Pawlu tal-Qantara, Imbagħad in-nannu jarahom hemm taħt, qalb il-ġebel bilqiegħda f'xifer l-irdum. 'Intomi Pawlul Tunil Ħaqq għall-qaħbeċ ara x' għamiltul Ħaqq għall-ħanżira mewti Gażja 'l missierkeml Daqqtejn fuq ingrupptkoml Irraħl Irraħ… Ħora naqra ħajt kif sħettuhl Irraħkem…1' U n-nannu jigdem mgħaddab f'idejh, għajnejh koħol fil-griż jarmu l-biża'; geddumu maħruġ 'il barra b'għadab u qilla. € Ara ħaqq għall-ħanżira mewti Ara x'għamlul Ġużeppa, Salvinl Geritl Ara ħaqq, araħaqq għat-Torok irvilloti x' għamlu dal-ġiextikliebl Huwanħallashem jenl Issa nqegħedkem jenf' ħarġa LXXXVI 2014 It-tfal jitilgħu mbellhin minn xifer l-irdum għal ġol-għalqa u jaħarbu 'l bogħod mill-għadab tan-nannu. U mill-bogħod jaraw għall-ewwel darbakemm kerrhuh il-ħajt, kif selħulu biċċtejn minnu ħalli jieħdu l-ġebel għas-siġġijiet. Mill-bogħod tas-snin, ix-xwejjaħ Pawlu qagħad jara u jisma' l-għadab tal- kbar. Ma rax għadab mimli mibegħda iżda lemaħ għadab mimli mħabba ta' min hu kburi bil-ħajt li Alla silfu għal ftit snin. Il-ħajt ma kienx tan-nannu li għajjat mas-subien li kienu ġarrfu l-ħajt biex bnew żewġ siġġijiet. Il-ħajt kien ta' missieru. Il-ħajt kien ta' missier missieru. Il-ħajt kien ta' kull ġenerazzjoni ta' kull żmien. Il-ħajt kien ta' kull ġejjieni. Ta' kull wild li jista' jmiss lilu biex jieħu ħsiebu. Il-ħajt kellu għeruq eterni ġejjin mill-eternità u sejrin lejn l-eternità tal-ħolqien. 'Twa dil-ħsora killha għaliex 7' gergret in-nanna malli ġiet. ''Ara Santa Marija x' għamlu Issa la jiġi misserkem illejla joqtulkom' Ma tofux li dok il- ħajt tridu teħdu ħsebu'7 Ma tofux li hawn tagħna sakemm indumu ħajjin bess' Ma tofux li hawn irid ikun tagħkem7 Għalex waqqajtuh7 M'intomx taraw li issa sa jkullkom ħajt imġarraf7 Kif taħsbu li sa ttellgħew dok il-ġebel minn taħt l-irdum 77 Kien għadab mimli sens, mimli nar qawwi ta' min jaf li kulma għandu hu tiegħu sakemm il-mewt tgħidlu jroddu lil uliedu mil-lum għal għada, mill- imgħoddi għalli ġej. Imbagħad il-kalma tal-għodwa sajfija mill-ġdid. U ż-żewġt itfal iqandlu ġebla ġebla minn taħt l-irdum u jduru dawra minn qalb il-ħarrub hemm taħt, jitilgħu mix-xagħra kif jistgħu, iqandlu ġebla ġebla, ġebla ġebla, għal fuq ir-riħ mill-ġdid. Idejhom misluħin, kollha nfafet. 'Infaqgħetli bużżieqa lili, Pawlu… 'Orbot ċarruta oħra inti. Ara lili għadhom ma nfaqgħulix l-infafet tal-bieraħ… TAħħl Qed taħraqni, qed taħraqni…' 'Trid ngħidlek x'nagħmlu7 Trid inġibu ħabel u norbtuhom u ntellgħuhom minn hemm taħt bil-ħabel 77 'Minn fejn inġibu ħabel 7' 'Trid ngħidu lil Wistin tas-Sinjura ta' fejn iċ-ċangar 77 'Dak li jagħtina l-karru. ' U t-tfal itiru għand Wistin, Wistin mgħawweġ tnejn, imma jħobbhom lil dawn is-subien, u jislifhom ħabel. Jiġru lura lejn l-irdum iġebbdu fil-ħabel, u jibdew itellgħu l-ġebel bih, wieħed isfel jorbotu l-ieħor fuq iġebbed, jitqanżaħ, jonfoħ u jġebbed u jtalla'. 'Għajjejt intalla' jien, Pawlu, din il-ġebla tqila… sa nerħiha għal isfel, sa taqagħli 'l isfel… 'Kont sa twaqqagħha fuqi kemm inti kattivi Apposta għamilt hekki Appostal' €Ħa norbot il-ħabel hawn ara biex jekk ngħajja hi u tielgħa l-ġebla tieqaf fin-nofs u nkun nista' nistrieħ. 'Twa orbot it-tarf ma' saqajkl Biex iżżommha jekk taħrablek u tieħdok l' Jew ma' qaddi mela… U t-tfajjel Toni beda jġebbed u jtalla' mill-ġdid, u l-ieħor jorbot, jaqfel u jżerżaq. U l-ieħor beda jġebbed ġebla mdaqqsa u jġebbed u jġebbedu jġebbedu jonfoħ u jitqanżaħ u għajja fin-nofs u dawwar il-ħabel ma' qaddu biex ma jerġax iniżżel il-ġebla s'isfel nett. Imma t-toqol tagħha kien iżżejjed għaċ-ċkejken Toni, u l-ġebla ntelqet għal isfel, il-ħabel intelaq għal isfel stirat magħha u ġibed kollox 'l isfel, il-ġebla bit-tifel marbut magħha b'kolloxl U l-imsejken tifel għajjat waħda u nbaram għal isfel hu wkoll b' għajta li twaħħax ta' biża' u wġigħ minn fuq l-irdum għal taħt ir-riħl Pawlu taħt l-irdum inqata' minn ġewwa jara lil ħuh nieżel minn dak l-għoli għal fuqu. Beża' jara lil ħuh f'dak il-vojt ġej għal fuqu, idejh u saqajh jixxejru fil-vojt, u għal waqt wieħed għajnejhom iltaqgħu. F'leħħa ta' berqa Toni waqa' fuq Pawlu, qalb blat ippuntat u ġebel. U hu u nieżel ma ħarġitx karba waħda biss. Lanqas waħda biss… Skiet biss. Ħemda tħossha b'idejk. Bilfors il-Madonna. Dehra ta' subien u ġebel u blat u ħbula u għollieq u xewk. Kollox fuq xulxin. Bikja, tnehida, iżda xejn aktar. Imbagħad infaqgħu jidħku t-tnejn li huma. fMejjet Toni7' jgħid Pawlu wara l-ħasda. €M' għandix demm imma tafx,' jingħi Toni. Naħseb… Inti għandek id-demm 'Ara kif qattajtli l-qalziet…' ħatfu ħuh. 'Istra ġejt fuqil' 'Inti għax ma ġejtx tgħinni niġbed7 Il-ġebel tqal niġbduhom flimkien… Mhux inti ż-żatat7 Jien għedtlek stennieni… jien mhux norbot kont7' U inti pala taż-żibel tal-miżbla tan-nannu tat-tiġieġ ta' Katarin ta' Likketl…7 U f'radda ta' salib jerġgħu jaqbdu f'xulxin, jinsew l-għoli li waqa' minnu ħarġa LXXXVI 2014 Toni, jinsew il-ħasda, jinsew il-ħabelu l-ġebelu l-ħwejjeġ imqattgħa u l-infafet u reġgħu bdew jinbarmu qishom kelb u qattus jiġġieldu qalb ix-xewk… 'Teqaf ftit għax daħħalt xewka… għajjat Pawlu. 'Trid niġġieldu waħda sewwa ħatfu ħuh. ''Mhux hekk niġġieldu Pawl, mhux hekk, inti oqgħod fuq ġebla, jiena fuq ġebla oħra u niġġieldu b'zokk, naraw min jiflaħ jaqleb lill-ieħor, trid 77 Iva hekk nagħmlu… jien għandi zokk taħt il-ħarruba, sibtu lbieraħ… 'Dak kien tiegħi, jiena sibtu l-ewwel, giddieb, dak tiegħi… 'JII Toni, ara minn fejn waqajtl Ara kemm hu għoli l-irdum Qed tarah 7' Ix-xwejjaħ Pawlu qagħad jara liż-żewġt itfal f'tifkirietu miblugħa bl-għoli ta' rdum, qagħad jarahom jaqbżu minn fuq fettuqa għal oħra, minn logħba għal oħra. Qagħad jarahom jivvintaw x'jagħmlu. Qagħad jarahom jixirfu ħarsthom lura lejn l-irdum, b'ħarira ta' mistoqsija kollha bard tiġri mas-sinsla ta' daharhom. Xi mkien kienu jafu li hemm bħal misteru kbir moħbi fil-ħemda tiegħu. Pawlu jbaxxi leħnu. Kemm kemm jinstama'. 'Toni,' jgħid lil ħuh iż-żgħir. 'Dakinhar sibt għadma tal-mejtin hawnhekk. 'Għadma tal-mejtin 7' Iċ-ċkejken Toni jinħasad, jibża'. Iħares madwaru. 'Tal-mejtin7 Tal-mejtin bħaz-zija Lonza 7' —Naħseb jien… Imbagħad jinfexxu t-tnejn iqallbu fil-ħamrija hemm taħt, iqandlu l-ġebel, jaqtgħu x-xewk. Iġebbdu fl-għollieq. 'Hawnhekk, sibtha, ara, hawnhekk… U jfittxu u jgħarrxu f'daqqa waħda Toni jinħasad. Jersaq lura mwerwer, isfar aktar mill-qolla tal-għasel li jurihom Anġlu taz-zija Lonza. Quddiemu jsib ċappa għadam, skeletru ta' annimal min jaf kemm ilu mormi hemm taħt l-irdum. Ħarsthom jiltaqgħu u jintebħu bil-biża' f'ħarset xulxin. 'Qatt rajt kelb mejjet Toni'7' 'Jiena anki mogħża rajt… imma n-nannu difinha x-xagħra, u lill-qattusa l-mandra…7 —Naħseb din mogħża, kemm għandha għadam kbir… din rasha ara fejn kellha l-qrun…' 'Tmisshiex għax timrad… 'Qishom l-għadam tal-bnedmin hux 7' 'Ġieli rajt skeletru ta' veru7' 'Iva, rajt ras ta' mewt… 'Il-kunvent, waqt l-ikel ikollhom ras ta' mewt joqogħdu jħarsu lejha… Ix-xwejjaħ Pawlu jħoss hu wkoll tkexkixa bard ma' ġismu kollu bħalma kien qiegħed jiġrilhom it-tfal ta' tifkirietu. U jerġa' jtawwal għonqu kemm jista' minn xifer l-irdum biex jara fejn kienet instabet il-mogħża mejta, fejn kienu jsibu l-iskeletri tal-bhejjem dawk it-tfal ta' snin twal u twal qabel u li issa donnhom reġgħu ħadu l-ħajja jiġġerrew u jiġġieldu qalb l-irdumijiet ta' fuq il-wied. Ix-xwejjaħ lemaħ is-sema jiċċajpar għal għarrieda u ra d-dalma tal-mewt saħansitra wkoll fil-ħarsa bla ħtija ta' dawk it-tfal mistoħbija u mitlufa b'dak li qed jinkixef taħt l-irdum. Imma hawnhekk ma hawnx mejtin aktar Pawl… Mela dawn mhux mejtin ukoll 77 Imma m'hawnx bnedmin hux7 Hux mhux bnedmin dawn7' 'Jiena ma nafx imma dawk mhux iċ-ċimiterju jkunu 7 Fejn jeħduh l-għadam Taf fejn 7 'Qisha ħa tagħmel ix-xita hux 77 'Kemm ġie sħab iswed f'daqqal' 'Trid nidfnuh dan l-għadam7' Tgħid lil ħadd li taħt l-irdum hemm l-għadam tal-mejtin midfunin, fhimt7' Ix-xwejjaħ jinħasad f'daqqa waħda għax it-tfal ma jidhrux aktar. Ma jibqax jarahom aktar iduru ma' rdum, taħtu, fix-xiferjew ma' ħdanu mxabbtin f'logħba li ħasbu kellha tkun għal dejjem. Ma rahomx aktar imsaħħrin bi ġmielu għoli, b'saħħtu. Bħallikieku issa saħħtu spiċċat u m'għadux dak l-irdum ta' dejjem kollu qilla u għadab għal min jazzarda jigirfu. Ma rahomx aktar fuq is-siġġijiet jaqraw kliem li jieħu l-ħajja fil-qawwa tal-immaġinazzjoni tagħhom. Lanqas rahom aktar bilqiegħda fuq is-siġġijiet billejl jaraw is-sema kollu kwiekeb donnhom xrar itektku d-dlam. Ix-xwejjaħ lemaħ id-dalma li waqgħet f'salt u donnha ġiebet magħha t-togħma tal-mewt ma' ħdan il-feles irdum li kienu ħallew mhux mibni fil- wied tal-Mistra. Ħorn ta' karozza tkarwat mal-wied tal-Mistra u lix-xwejjaħ ġiebu lura minn għexieren ta' snin qabel u fakkru fil-lukanda li kienu bnew fil-qala. Imbagħad bdew ġejjin qatriet ta' xita u riħa f'salt ta' tajn imċaflas, ta' siment u konkrit u radam minflok it-tlanġis fuq l-għalqa u r-riħa tal-ħarrub imxarrab u l-art mixtieqa għall-ewwel xita. Ix-xwejjaħ Pawlu tbissem, ukoll jekk beżgħan b'li qiegħed iseħħ, ukoll jekk f'qalbu reġgħet faqqgħet ir-ragħda ta' biża' li ħass it-tifel ċkejken malli lemaħ l-għadam tal-bhima qalb il-ġebelu ħarġa LXXXVI 2014 l-għollieq taħt l-irdum. Siġġu wieħed, għax l-ieħor iġġarraf meta ħatfu biċċa mill-irdum biex jista' joqgħod bini tal-konkrit. Ix-xwejjaħ iżżerżaq kif seta' għal mal-ġenb ta' rdum u niżel bil-mod il-mod ġos-siġġu li kellu t-tfajjel meta kien jilgħab fl-irdum. Siġġu wieħed, għax l-ieħor ġarrfuh, is-siġġu ta' Pawlu ġarrfuh ħalli jtellgħu l-ħajt tal-villa biswit… Il-kesħa tal-ġlekk imxarrab miegħu ħassha tidħollu sa għadmu x-xwejjaħ, sa ruħu. U qagħad hemm, ħiemed, mistrieħ fuq is-siġġu tal-ġebel, qisu t-tfajjel sultan bil-firxa tas-saltna taħtu, imma jara l-wied tal-Mistra mdawwar bil-vilel, u x-xita nieżla u nieżla. Kien jaf li issa l-wied tal-ilma ma jgħaddix minn qalb ir-raba' iżda mit-toroq tat-tarmak. Issa l-ilma ma jistax jinżel ifittex lill-għeruq tax- xtieli, iżda jżiġġ fil-wiċċ tal-konkrit u tat-tarmak. Issa l-qasab ma jċaqċaqx u ma jixxejjirx għal riħu għax floku hemm it-triq u l-gandott fil-ġenb miksi b' gradilja tal-ħadid bl-ilma għaddej għall-baħar. U fl-ilma jgħumu l-ġrieden u l-firien, għax flieles u żrameġ ma jsibux għax bdiewa m' għadx baqa', u gallinari lanqas u stalel lanqas. Ilhom li ntemmu għexieren ta' snin. Issa d-dubbien m'għadux idur u jħuf imġewwaħ fuq il-bieba tal-istalla jew fuq il-mandra jew fuq bajtra mifqugħa, iżda sar jidħol inkiss inkiss fil-kċejjen tal-vilel u jsib l-ikel fin fi platti taċ-ċaqquf imberfel bi fjuri rqaq. Issa anki d-dubbien tgħallem ħajja oħra. Issa anki d-dubbien jaħseb li tela' tarġa, jew tnejn, jew tlieta oħra fis-soċjetà tad-dubbien. Issa kollox tbiddel. Issa xejn ma jintgħaraf aktar. Lanqas l-ilwien. Lanqas il-ħsejjes. Lanqas l-irwejjaħ. Lanqas li tħoss il-qalb. Issa dinja oħra li hu m'għarafx. Bi ħsejjes differenti. B'riħa differenti. Biħsibijiet differenti. B'xewqatdifferenti. B'ruħ differenti. B'aspirazzjonijiet li hu ma fehemx. Art ġdida bi ħlejjaq ġodda. Ix-xwejjaħ mess il-blat qribu. Donnu mhux l-istess blat. Donnu qiegħed f'art oħra. Il-ħabel li kien jorbot l-art ma' ruħ il-bniedem issa kien maqtugħ. Xi ħaġa kien ġara u dik ir-rabta tal-bidwi mal-ħamrija kienet inqatgħet għax il-bdiewa qodma kienu mietu, u minflokhom ma nibet ħadd ġdid biex ikompli jsensel il-katina qadima daqs żmien Kristu. Hekk kien jgħid in-nannu, ħaseb ix-xwejjaħ, m'hemm xejn eqdem minn żmien Kristu… u l-bidwi kellu r-rabta mat-trab sa minn żmien Kristu. Ħsieb ikrah għaddielu minn quddiem għajnejh. Ix-xita li qabel kienet iġġennu u thennih qalb ir-raba' u l-irdumijiet, issa sewditlu qalbu, kexkxitu. Dallmitlu ħsiebu. Mewtitlu xewqatu mibnija fuq Ħabel Narċis u fuq is-Sarġ imbiegħed u x-xagħra ta' Stoppin faċċata. Qagħad jittanta jiftakar l-hena fuq wiċċ nannuh Pawlu jpejjep tabakk qadim b'pipa qadima taħt it-twavel iqattru tal-għarix waqt li barra nieżla xita bl-addoċċ. Kien qiegħed jiftakar żmien qadim, minn żmien Kristu, qal bejnu u bejn ruħu. Qagħad jittanta jiftakar sa fejn kienet tasal ix-xagħra, sa fejn kien Wied Għarbiel u l-Bajjad. Qagħad itawwal għonqu biex jara liema spazju kien jokkupa r-razzett tal-Ħanċ f'riġel iċ-ċangar qadim. Qalbu ħabbtet sitta sitta għax issa kullimkien bini u kullimkien toroq. U r-raba' ta' Wied il-Mistra u tal-wileġ ta' Wied Għarbiel u s-swieni tal- Mistra u l-imxietel tal-barba Karmnu, qisu qatt ħadd ma sema' bihom, qishom qatt ma seħħew minn dak il-qedem ta' żmien Kristu. Qishom qatt ma għexu lanqas dawk il-bdiewa qodma qodma daqs żmien Kristu. Kif jista' jkun li qatt ma ħarġet tgergira waħda biss minn din in-Natura t'hawnhekk7 Kif jista' jkun li x-xita ma beżbżitha lil ħadd huma u jibnu7 Kif jista' jkun li r-riħ ma nefaħx waħda żejda u qaleb ġiex krejnijiet7 Kif ħadd ma tniffes7 Kif ħadd, ħadd, ħadd' Kif jista' jkun li t-tafal ma ċedilhomx il- pedamenti ħalli jfittxu post ieħor fejn jiżviluppaw2 Kif ħalliethom in-Natura jagħmlu li jridu7 Għaliex m'għadabx il-ħolqien7 Dan x'Alla tal-ħolqien hu' Għaliex m'għadabx l-irdum Għaliex ma qlielx7 Għaliex ma ġġarrafx waħdu 'lisfel u radam kollox'2 Għaliex ma basktitx ix-xemx lil min ried jeqred iċ-ċpar li hi kienet tifraħ tant tinfed min-naħa għall-oħra7 Għaliex ix-xemx baqgħet ferħana tifraħ tinfed duħħan jinten u iswed minflok7 Għaliex dari qerdet liċ- ċpar u issa ma tridx teqred dad-duħħan jinten u iswed 7 Pawlu beda jibki u ħares lejn il-pala ta' jdejh jara fejn kienu l-infafet u l-bżieżaq li kellu dak it-tifel jibni l-ħajt tas-sejjieħ li kien ġarraf bla ħsieb. Ftakar f'missieru Ġużepp u f'nannuh. Ftakar f'nannuh, Pawlu tal-Qantara u l-ħitan u l-għelieqi u l-widien li riedu jħallihom għall-ġejjieni li kien bla żmien. Ix-xwejjaħ għajjat waħda fgata u leħnu ma semgħux jirbombja bħal dari: kien leħen ikrah, xiħ, mejjet, baħnan għax qatt ma kellu ħeġġa u ħila. Leħen imżarżar, moħli. Moħli. Bla setgħa. Leħen kemm imnikket, kif ukoll imsikket. Pawlu qabad ġebla, u sabbatha ma' wiċċ l-irdum, b'għadab. Imbagħad qam bilwieqfa u tbandal f'xifer l-irdum. Ried li l-irdum jitħarrek, ikisser qabel ikissruh għalkollox. Riedu jinfetaħ u jibla' flok jibilgħuh. Pawlu ried li l-irdum jagħdab. Ried li l-irdum jagħmel xi ħaġa. Imma f'qiegħ qalbu għaraf għaliex il-ħemda tal-irdum. Għaraf li l-irdum bla saħħa bħalu. Leħnu mejjet bħal tiegħu. Kliemu bla saħħa u mitfija bħal tiegħu. Ukoll jekk kienu kelmiet li darba tqawwew u stagħnew mill-kotba ħarġa LXXXVI 2014 ċatti li suppost tawh identità. Kien kollu ta' xejn l-għajjat. Kien kollu ta' xejn l-għadab. L-għadab tagħhom kien inutli. Il-gaffa ġa qiegħda għal-lest. Billi jipprotesta ma kien se jieħu xejn. Il-gaffa minn dejjem kienet b'saħħitha aktar minnu. Ladarba kienu jridu jibdlu l-wied f'sensiela ta' binjiet li ma jħallix aktar lill-ilma jitgerbeb waħdu bħalma kien ilu jagħmel għal eluf, u eluf ta' snin, hu x'kien jista' jagħmel Jgħid x'jgħid, ma kien ikun jista' jġibha qatt żewġ. Kien waħdu. Kien dgħajjef. X'seta' qatt jagħmel) U kollox jintemm u jitmermer bħalma ntemm u tmermer l-għadam tal- mogħża mirduma xi mkien taħt ir-riħ, u bħalma tmermret il-ħarruba xiħa li kien hemm xi mkien maħruqa taħt il-bini t'hemmhekk. Qalb dak id-dlam u dik ix-xita Pawlu reġa' lemaħ liż-żewġ subien għal waqt wieħed jiġru f'dawk l-irdumijiet jaraw l-imrieżaq tax-xemx jinfdu ċpar tajjar jitlajja mal-wied. Bħalma kien ilu jsir eluf, u eluf ta' snin qabel. Qagħad jarahom jaqraw il-kotba mimlija seħer fuq siġġijiet tal-ġebel. Dak id-dawl kien jogħġbu lil Pawlu. Ix-xwejjaħ ried jibqa' qalb l-imrieżaq tax-xemx u l-fwejjaħ u l-ħsejjes tal-wied tal-Mistra qadima. Imbagħad medd pass 'il barra minn xifer l-irdum biex jersaq lejn l-imrieżaq tax-xemx jinfdu ċ-ċpar tal-wied. U hu u nieżel ma ħarġitx karba waħda biss. Lanqas waħda biss…