Il-Bulli pontifiċji Gratias agimus u Nuper carissimae ta' Klement VI (21 ta' Novembru 1342) huma meqjusa bħala d-dokumenti ta' fundazzjoni tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa. Rajna kif, matul is-seklu 14, il-Franġiskani stabilixxew ruħhom b'mod permanenti fiċ-Ċenaklu, fil-Qabar ta' Kristu, fil-Qabar tal-Verġni Marija, u fil-Grotta tan-Natività f'Betleħem. Din il-preżenza kienet saret possibbli bl-inizjattiva tal-Franġiskani nfushom, u bl-appoġġ tal- 6 $ L-ART IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2014 familja rjali tar-Renju ta' Napli u Sqallija, l-aktar ta' Roberto d'Anjou u Sancia ta' Majorca. Aktar tard, fl-1363, rajna kif Giovanna l ta' Napli kienet talbet lis-Sultan tal-Eġittu garanziji ta' rikonoxximent tal-preżenza tal-Franġiskani fis-Santwarji msemmija. Kien iż-żmien li fih, ftit qabel, fl-14 ta' Diċembru 1362 Giovanna I kienet iżżewġet lil Jaime ta' Majorca bi prokura, u mbagħad iċċelebrat iż-żwieġ miegħu fis-16 ta' Mejju 1363. Minn dak il-waqt, l-interessi favur l-Art Imqaddsa ma baqgħux biss prerogattiva tal-familja Rjali ta' Napli, imma wkoll ta' dik ta' Katalonja. Minkejja dan kollu li qegħdin ngħidu, ma nistgħux naffermaw li, fil-fatt, il-Franġiskani kienu uffiċjalment meqjusin bħala Kustodji esklussivi tas-Santwarji matul is-seklu 14. Ir-raġuni hi sempliċi. Fi żmien ir- Renju Latin ta' Ġerusalemm (1099-1187, u sal-waqgħa ta' Akri fl-1291), is-Santwarji li semmejna kienu jinsabu taħt il-kura tal-kleru li kien jamministrahom f'din l-epoka Kruċjata. Hekk, per eżempju, iċ-Ċenaklu, il-Bażilika tal- Qabar ta' Kristu u l-Bażilika tan-Natività f'Betleħem kienu uffiċjati mill-Kanoniċi Regolari ta' Santu Wistin, filwaqt li fil-Qabar tal-Verġni Marija tal-Wied ta' Ġosafat kien hemm il-Benedittini. Il-Bulli pontifiċji ta' Klement VI ma jsemmu xejn dwar id-drittijiet L-ART IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2014 $$ 7 ta' dawn il-prelati li kienu preżenti fl-Art Imqaddsa f'epoka Kruċjata, u għaldaqstant dawn komplew jirrivendikaw id-drittijiet tagħhom fuq il- Postijiet Imqaddsa wkoll meta huma kienu ħallewhom wara l-waqgħa tar-Renju Kruċjat u flokhom daħlu l-Franġiskani. Kellu jkun il-Papa Martinu V li ndaħal fil-kwestjoni biex jiddikjara, darba għal dejjem, li l-Franġiskani kienu issa l-Kustodji tal-Postijiet Qaddisa f'isem il-Knisja Kattolika, u li għalhekk il- 8 $ L-ART IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2014 pretensjonijiet ta' dawk li qabel kienu jamministraw dawn is-Santwarji ma kellhomx aktar valur. Martinu V kien ġie elett Papa fil-Konċilju ta' Kostanza fl-1417, fi tmiem ix-Xiżma tal- Oċċident, u dam Papa sal-1431. Fis-16 ta' Marzu 1421 hu emana l-Bulla Dudum siquidem, li li jirrivendika għall- Franġiskani d-dritt li jibqgħu permanentement preżenti fis-Santwarji tal-Fidwa f'isem il- Knisja Kattolika. It-traduzzjoni ta' din il-Bulla nagħmluha mill-edizzjoni latina ta' Luke Wadding, Annales Minorum, ad an. 'Billi ftit taż-żmien ilu (Dudum siquidem) sirna nafu li fil-Għolja ta' Sijon u f'Betleħem u fil-qabar tal-Mulej f'Ġerusalemm, kif ukoll fil-post tal-Beata Verġni Marija fil-Wied ta' Ġosafat, il-maħbubin uliedna l-Gwardjan u l-komunità Konventwali tal- Ordni tal-Patrijiet Minuri, qegħdin jgħixu f'dan il-post imsemmi tal-Għolja ta' Sijon, u li huma wkoll qed jgħidu li ilhom fil-pussess ta' dawn il-postijiet għal żmien twil, li huma jafu li huma meħtieġa għall-użu u l-abitazzjoni tagħhom; Aħna ġejna mqanqlin minn dak li smajna issa u minn kawżi raġjonevoli, permezz tal-Venerabbli Ħuna Fra Giovanni, Patrijarka ta' Grado … hekkli dawn l-istess Patrijiet, kemm- il darba ikunu ilhom jgħixu f'dawn il-postijiet taħt pussess tagħhom għal żmien ta' ħamsin sena, bl-awtorità tagħna, nikkonċedulhom li jistgħu jibqgħu jagħmlu użu minn dawn il-postijiet bl-istess mod u għal dejjem. Aħna nikkmandaw, niddeputaw u nassenjaw il-permess li dawn l-imsemmijin Patrijiet ikunu jistgħu jgawdu l-pussess paċifiku ta' dawn il-postijiet, u li dawk li jikkontradixxuhom għandhom, bl-istess awtorità, jiċħdu għal din l-appellazzjoni li baqgħu jagħmlu. U li minkejja dan kollu, dawn l-istess Patrijiet ikollhom il-permess li jirċievu l-offerti li l-fidili jgħaddu lill-istess Gwardjan u Patrijiet għall-iskop tal-għajxien tagħhom, u jistgħu jagħmlu użu minn dawn l-offerti permezz tal- prokuraturi jew kummissarji tagħhom. Dawn il-Patrijiet infushom u s-suċċessuri tagħhom, huma deputati li jagħmlu l-ġbir tal-offerti, li aħna nikkonċedu l-permess għalih bl-awtorità tagħna. Hekk, kif reċentement għidna rigward it-talbiet li rċevejna min-naħa tal- istess Gwardjan u Patrijiet, l-imsemmi Giovanni Patrijarka, waħdu skont ma tgħid din l-ittra, jista' jipproċedi għall-eżekuzzjoni ta' dan kollu skont dak li jaqbel lilhom, billi hu ta' min joqgħod fuq ix-xhieda ta' min jemminha li pproduċew min-naħa tagħhom il- Gwardjan u l-Patrijiet. Xhieda li ġiet eżaminata b'mod diliġenti, u skont dak li qalu u iddisponew għalihom b'mod leġittimu, u dan b'qawwa akbar billi dawn il-postijiet imsemmija ilhom fil-pussess kontinwu tal-istess Patrijiet għal ħamsin, jekk mhux ukoll għal sittin sena u fuqhom, hekk li ġew mogħtija, konċessi, u assenjati b'tali mod li, fil-ġejjieni l-istess Gwardjan u Patrijiet ikunu jistgħu jipposseduhom paċifikament, u jistgħu wkoll jgawdu l-pussess paċifiku tagħhom … Fuq kollox il-Gwardjan u l-Patrijiet li semmejna diġà, lil dawn il-prokuraturi jew Kummissarji, skont kif jidhrilhom għandhom il-permess li jneħħuhom u fl-uffiċċju tagħhom idaħħlu oħrajn, kemm huma kif ukoll is-suċċessuri tagħhom, L-ART IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2014 $$ 9 ILO L-ART IMQADDSA 95 LULJU —SETTEMBRU 2014 u dan bl-istess awtorità u liċenzja li nikkonċedu permezz ta' dan id- dokument preżenti. Ħadd mela ma jista' … eċċ. Mogħti f'Ruma, f'San Pietru, fis-16 tal-Kalendae ta' Marzu, ir-IV sena tal-Pontifikat tagħna' Dan id-dokument, kif għidna għandu importanza kapitali fl- istorja tal-preżenza Franġiskana fl-Art Imqaddsa. Għall-ewwel darba l-Papa jiddikjara li l-Franġiskani kellhom id-dritt li jidħlu fil-pussess permanenti tas-Santwarji tal-Fidwa (li fl-1421 kienu għadhom biss iċ-Ċenaklu, il-Qabar ta' Kristu, il- Qabar tal-Verġni Marija, u l-Grotta tan-Natività f'Betleħem). Fuq kollox Martinu V jiddikjara li l-patrijiet Minuri kienu ilhom preżenti b'mod stabbli f'dawn il-postijiet għal aktar minn ħamsin sena, u li għalhekk l-ebda pretensjoni ta' pussess minn dawk li qabel kienu jamministraw dawn is-Santwarji ma setgħet titqies aktar bħala valida. Mhux ta' min jinsa wkoll l-isfond storiku ta' din id-di waqt il-Konċilju ta' Kostanza, li barra milli għaqqad il-Knisja tal- punent mill-ġdid taħt l-Isqof ta' Ruma, ried li sseħħ riforma sħiħa fi ħdan l-istess Knisja u fil-familji għaliex l-Ordni tal-patrijiet Minuri f'dak iż-żmien kien proprju għaddej minn wieħed mill-mumenti l-aktar importanti tal-istorja tiegħu permezz tal-fenomenu tar-riforma tal-Osservanza fi ħdan l-istess Ordni. Dak li kien qed jiġri fl-Italja u fi bnadi oħrajn tal-Ewropa, u li kien issaħħaħ sew wara l-1368 bir-riforma ta' Paoluccio Trinci, issa beda jilħaq ukoll l-Art Imqaddsa. Fl-1415 saħansitra l-kunvent ta' Santa Marija tal-Anġli (Porziuncola) f'Assisi kien ingħaqad mar-riforma Osservanti, li bdiet dejjem issir aktar awtonoma mit-tmexxija tal-Ordni tal-patrijiet Minuri, li kienet f'idejn il-familja Konventwali bil-Ministru Ġeneral, filwaqt li l-Osservanti beda jkollhom il-Vigarji tagħhom, f'awtonomija imma wkoll f'dipendenza mill-unika awtorità tal-Ordni kollu. L-istorja tal-preżenza Franġiskana fil-Kustodja ħaġa waħda mal-istorja tal-Ordni tal-patrijiet Minuri fis-seklu 15, fi żmien meta, kif rajna, il-papiet kienu qegħdin iħeġġu riforma sħiħa fil-Knisja ħdan l-Ordni tal-Minuri r-riforma tal-Osservanza, fid-diversi suriet tagħha, infirxet sew, partikolarment fl-Italja, l-aktar bil-ħidma entużjasta ta' qaddisin beati famużi Franġiskani, bħalma kienu San Bernardin minn Siena (1380-1444), San Ġwann minn Capestrano (1386-1456), San Ġakbu tal-Marche (1393-1476), Fl-ewwel kwart tas-seklu 15 il-Franġiskani fl-Art Imqaddsa, insedjati kif rajna fil-kunvent tal-Għolja ta' Sijon biex juffiċjaw fiċ-Ċenaklu, fil-Qabar ta' Kristu, fil-Qabar tal- Verġni Marija u fil-Grotta tan-Natività f'Betleħem, kienu ġejjin prevalentement mill-familja hekk imsejħa Konventwali tal-Ordni, li kienet tikkorrispondi għall- familja tal-Communitas Ordinis, il-familja li kienet tmexxi l-Ordni permezz tal-Ministru Ġeneral. il-qagħda kienet damet sa minn wara l-mewt ta' San Franġisk sa żmien il-Ministru Ġeneral Gerard Eudes minn Aquitaine (1329-1342), li hu meqjus bħala dak li ffavorixxa t-tendenza lejn il-'Konventwależimw' fl- Ordni. Fl-istess żmien kienet għadha kemm intemmet il- L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2014 $$ 11 ġlieda qalila bejn il-Communitas Ordinis u l-Ispiritwali, jew Fraticelli de opinione, segwaċi tal-Ministru Ġeneral Michele da Cesena, li tneħħa minn Ġwanni XXII immedjatament qabel l-elezzjoni ta' Gerard Eudes. Għalkemm il-Fraticelli kienu ġew ikkundannati fl- 1317, huma baqgħu jeżistu f'eremitaġġi moħbija fl-Italja ta' isfel u Sqallija. Aktar tard, fl- 1334, id-dixxipli tagħhom talbu li jgħixu l-ideali Franġiskani tal-Ispiritwali fl-eremitaġġ ta' Brogliano, fejn imbagħad ir- riforma tal-Osservanza mħeġġa minn Paoluccio Trinci minn Foligno żviluppat mill-1368. 12 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2014 mir-PONI Il-Papa Ewġenju IV Wara l-Konċilju ta' Kostanza (1417) l-Osservanza kienet diġà tferrxet sew, u d-distinzjoni bejn il-fratres sub Ministris (Konventwali) u l-fratres sub Vicariis (Osservanti) saret aktar ċara. Il-Papa Ewġenju IV (1431- 1447), suċċessur ta' Martinu V, kien difensur kbir tar-riforma tal-Osservanza Franġiskana. Hu għen kemm felaħ lil San Ġwann minn Capestrano fl- isforzi tiegħu biex jirriforma l-Ordni tal-patrijiet Minuri. Fl-1434 Ewġenju IV ħa deċiżjoni importanti rigward il-Franġiskani tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa, li kellha riperkussjonijiet fundamentali fil- kumplament tal-istorja tal- Kustodja. Il-kronista Franġiskan 1434, 226, jgħidilna: 'Madwar l-istess żmien (1434), minħabba diversi kwestjonijiet ta' amministrazzjoni ħażina tal-postijiet tal- Art Imqaddsa min-naħa tal-Patrijiet Konventwali, (il-Papa) iddikjara li dawn il-postijiet kellhom jitħallew bi preferenza lill-Osservanti, imma billi l-Ministru Ġeneral waqt il-Kapitlu tal-Ordni li ġie ċċelebrat fis-sena ta' wara, ma wettaqx dan il-kmand, u ħatar bħala Gwardjan lil fra Scolaro da Monte Ilcino, li dwaru tkellimna aktar 'il fuq, li kien Magister tat-teoloġija, u Inkwiżitur kontra l-qerq tal-ereżiji, malli dan mar għand il-Papa biex jitolbu l-privileġġi meħtieġa għall- ġid tat-tmexxija tal-Art Imqaddsa, il-Papa ġiegħlu biex jirrinunzja f'idejh għall- uffiċċju tiegħu, u issostitwih bi fra Giacomo Delfini, nobbli minn Venezia, li kien membru tal-Osservanza Regolari. Scolaro ma baqax mingħajr glorja, għax hu kiteb lill-Ministru Ġeneral, u dan żejnu bil-ġieħ nhar l-4 ta' Awwissu bl-ittra Propter bonas et rationabiles causas' Dan il-ġest tal-Papa Ewġenju IV qiegħed il-missjoni tal- Art Imqaddsa direttament taħt il-ġurisdizzjoni tal- familja Osservanti tal- Ordni tal-patrijiet Minuri. Ma ninsewx li l-Provinċja tal-Art Imqaddsa kienet strutturata bħall-provinċji kollha tal-Ordni, ħlief għall-fatt li l-patrijiet kienu jiġu fil-missjoni mill-Ordni kollu. Dan kollu wassal lill-Kapitlu Ġenerali biex jifformula kostituzzjonijiet speċjali għall-patrijiet tal- Art Imqaddsa. Il-Kapitlu ta' LAquila fl-1376 bagħat lil Bartolomeo di La Verna bħala kummissarju, u hu, flimkien ma' patrijiet għorrief mill-Art Imqaddsa, kiteb l-ewwel statuti speċjali. Dawn il-liġijiet ġodda illimitaw b'mod iebes il- ġurisdizzjoni tal-Provinċjal tal-Art Imqaddsa. Kienu dawn l-istatuti li ħatru lill- Gwardjan tal-Għolja ta' Sijon bħala l-Kustodju ex officio tal-Postijiet Qaddisa tal-Art Imqaddsa. Iddikjaraw ukoll li n-numru ta' patrijiet li kellhom jassistu fil-Postijiet Qaddisa ma kellux ikun aktar minn għoxrin. Il- Kapitlu ta' Lausanne fl- 1414 ifformula xi digrieti oħrajn u insista li l-aħjar fost il-patrijiet kellhom jintbagħtu fl-Art Imqaddsa, billi huma kellhom jgħixu f'sitwazzjoni hekk esposta u kellhom ikunu ppreparati biex jiddefendu r-reliġjon Kristjana. Il-fatt li saru dawn l-ordinanzi kollha juri li kien hemm diversi diffikulatjiet. Il-Papa Martinu V kien bagħat lill-Osservanti bħala Viżitatur tal-Art Imqaddsa, imma dan ma sabx kollaborazzjoni mill- patrijiet Minuri tal-familja Konventwali li kienu preżenti fil-missjoni u kellu jirritorna bla ma solva xejn. Kien għalhekk li l-Papa Ewġenju IV rajna kif insista li l-Ministru Ġeneral jibgħat Osservanti bħala superjur 'Ġerusalemm. Meta l-Ġeneral ma obdiex din l-ordni tal-Papa, Ewġenju IV fl-1434 bagħat lill- Osservanti Giacomo Delfini minn Venezia. Imma biex effettivament il-gvern tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa jgħaddi f'idejn Osservanti kellu jkun San Ġwann minn Capistrano li jaħdem direttament u bċerta forza biex dan iseħħ. Fl-1439, minkejja li kien jibża' mill-baħar, Ġwann Capistrano aċċetta l-ordni biex imur bħala Viżitatur l-Art Imqaddsa. Bħala riżultat dirett tal-ħidma entużjasta tiegħu, il- patrijiet Minuri Osservanti, fil-Kapitli Ġenerali tal- amilja Ċismontana, kien jiġi maħtur il-Gwardjan tal-Għolja ta' Sijon bħala superjur, jew Kustodju tal- Art Imqaddsa. Min-naħa tagħhom il-Konventwali komplew għal żmien twil jaħtru Provinċjali titulari tal-Art Imqaddsa, anke jekk wara l-viżta ta' Capistrano huma ma kellhomx aktar permess li jgħixu fl-Art Imqaddsa. L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2014 $$ 13