LAWRENZ FIL-FOLKLOR Biex inkompli mat-tagħrif fuq il- Birgu ta' l-imgħoddi li qed jidher f'naħa oħra ta' l-Imnara, xtaqt inżid xi kummenti fuq San Lawrenz fil-Folklor. Il-festa ta' San Lawrenz hi fost l- iktar antiki f'dik li hi liturġija tal- Knisja. It-tifkira ta' dan il-qaddis kienet dejjem iċċelebrata bl-akbar popolarita' fil-pajjiżi Kattoliċi ta' l- Ewropa. Allura din il-festa kbira qanqlet tradizzjonijiet ferrieħa f'bosta bliet u rħula. Tant kien popolari San Lawrenz li fl- Enċiklopedija Kattolika (Vol. VII p 1539) insibu li rari kien hawn xi djoċesi li ma kinitx tiffesteġġja jum San Lawrenz. Hija drawwa li nsibu x-xbihat ta' San Lawrenz iġorr il-palma tal- martri u l-gradilja billi hija l-insenja tal-martirju tiegħu. U billi l-qaddis sofra l-martirju bin-nar, il-Knisja għamlitu protettur tal-furnara, il- koki, l-firemen, l-istokers, u dawk li jaħdmu fil-minjieri tal-faħam jew tal- gass. F'xi pajjiżi oħra nsibuh protettur ta' snajja' oħra, bħad- dulċiera fi Spanja, waqt li fl-Italja huwa miżmum bħala l-protettur tal- librara billi jingħad li kien jieħu ħsieb il-Kotba Mqaddsa. IS-SĦANA Billi jum San Lawrenz jiġi fl-eqqel tas-sħana tas-sajf, is-sħana ta' jiem San Lawrenz saret proverbjali. It-Taljani pero' jemmnu li s-sħana ta' San Lawrenz hija meħtieġa biex tnixxef il-lewż, il-ġellewż, u l-ġewż. Anke fostna hija msemmija minn Il-Katidral ta' Viterbo, l-Italja, iddedikat lil San Lawrenz. missirijietna s-sħana ta' San Mal-festa ta' San Lawrenz huma marbuta l-movimenti tal-kwiekeb u tal-firmament. Il-ħafna kwiekeb ġerrejja li jidhru fl-iljieli ta' qrib il- festa ta' San Lawrenz jissejjħu 'd- Dmugħ ta' San Lawrenz' biex ifissru d-dmugħ li ġelben ma wiċċ il- qaddis waqt it-turment tal-gradilja. Il-Pronostiċi dari kienu jinqdew b'jum San Lawrenz biex iħabbru l- Ħarifa u l-annata tagħha. Ħafna bdiewa ma kinux jidħlu fl-għalqa fjum San Lawrenz għax kienu jibżgħu li jekk jidħlu fl-għalqa, fix- xitwa jidħlulhom il-ġrieden u jħarbtulhom kollox. Billi jum San Lawrenz jiġi fi żmien fejn ftit kien ikun hemm x'tagħmel fir-raba', il-bdiewa fil-pajjiżi kattoliċi kienu jiddedikaw dawk il-jiem għall- fieri u l-festi. Infatti għadhom sal- lum f'diversi bliet u rħula Taljani jiffesteġġjaw bil-mod kif aħna nagħmlu fl-Imnarja. Dan isir b'mod partikolari f'Udine, f'Cervia, Vegla, Champagne, Romania, Friuli, Toscana, Liguria, Lombardia, u f'Istria. Qrib Trento bosta Taljani joħorġu barra l-belt u hemm jixorbu minn- nixxiegħat ta' l-ilma ta' San lawrenz (aqua di San Lorenzo) kif isir ukoll minn bosta Rumani li jmorru fil- knisja ta' San Lorenzo in Fonte, ġo Via Urbana biex jieħdu mill-ilma li jinsab ħiereġ mill-blat ta' fejn darba l-qaddis kien arrestat. Fil-muntanji tal-Pirinej hemm ukoll diversi nixxiegħat tal-ilma li jfiġġu fis-Sajf u bosta jmorru jieħdu minn dawn l-ilmijiet, msejħa wkoll 'ta' San Lawrenz' bl-idea li ħafna jieħdu l-virilita' tagħhom b'dan l- ilma. Aħna l-Maltin kellna wkoll drawwiet għeżież marbuta ma' din il-festa. Jekk fi Sqallija bosta kien jfittxu u jħaffru l-art biex isibu l-frak tal- faħam fil-ħamrija, dan kien jiġri wkoll f'Malta meta bosta kienu jfittxu u jsibu ġebel żgħir iswed u kienu jsejħulu 'faħam ta' San Lawrenz'. Missirijietna kienu jsumu lejlet San Lawrenz waqt li jieklu biss frottijiet li f'dawk il-ġranet ikunu fl-aqwa tagħhom. Hekk kif il-festa ta' l-Imnarja kienet ferm popolari għall-intern tal-gżira fejn kienet issaltan il-biedja, xejn inqas minnha kienet il-festa ta' San Lawrenz fl-inħawi tal-Port il-Kbir fejn kienet miġbura l-industrija marittima. U għal din ir-raġuni kienet tispikka wisq it-tellieqa tad- dgħajjes, li dari dejjem kienet issir f'jum il-festa tal-Birgu. Il-festa ta' San Lawrenz fil-Birgu hi marbuta ma' ġrajjiet li jmorru lura snin kbar. il-mod solenni kif il- kanonċi ta' dari kienu jiffesteġġjaw bl-akbar pompa l-festa, bil- quddiesa b'sebgħa, bil-kuda tad- dekan, hija issa ġrajja mgħoddija. L-isparar tal-maskli fl-inħawi tal- knisja u l-logħob tan-nar li kien tant sempliċi u popolari, imma kien mill- aqwa. U missirijietna kienu jivvintaw il-modi ta' kif jiffesteġġjaw. Kienu jagħmlu l-kaskati tan-nar mill- aktar postijiet għolja tal-belt. Kienu jagħmlu għors sħiħ biex jarmaw l- ark trijonfali. Erħilhom jixxabtu mal- ħbula u ma' l-antarjoli biex juru l- ħila tagħhom ta' nies baħħara. Il- ħruq ta' gassijiet kien bil-wisq iktar popolari minn xi sfafar tan-nar li daħlu fl-użu żmien wara. il- ġigġifogu tal-festa ta' San Lawrenz kien imsemmi u bosta kienu jmorru jarawh f'nofs il-pjazza. U dari, l- għarus kien iwiegħed lill-għarusa li joħodha għall-ewwel festa ta' San Lawrenz li jkun imiss. It-tqassim tal-ħobż lill-foqra kif ukoll l- illuminazzjoni bit-tazzi taż-żejt. Din ta' l-aħħar tissemma fil-kitba ta' Patri Como Lilibetano — ġa fis- seklu 18. L-UŻANŻI Nistgħu ngħidu li bosta mill-festi ta' bliet u rħula oħra li jsiru fi Żminijietna ħadu ħafna minn dak li kien isir dari fil-Birgu. It-tħejjija ta' l- Erbgħat sa minn qabel il-festa, id- devozzjoni tal-kurunella bil-Malti fost id-devoti, it-tqassim tan- novena, bil-priedka tal-Assedju u dik tal-Glorja ta' San Lawrenz, huma xi ħaġa milli writna minn dak li ħadmu għalih missirijietna. L-istess għamla tal-vara ta' San Lawrenz twassal lilna t-tadizzjoni li l-vara tiġi mlibbsa għall-festa fl- antiviġilja, f'riġiejn l-artal tal- Kurċifiss, quddiem għadd kbir ta' Vittorjożjani. Il-marċ ferrieħi tal- Antiviġilja u t-Te Deum bil-marcia ta' Frendo u bl-innu ta' Galea huwa xi ħaġa li rabbiet sisien sewwa fost l-ulied tal-Belt Rebbieħa, tant li bil- mod biex teqridha minkejja l-bidla taż-żminijiet. id-daqq tal-qanpiena ta' Sant'Anġlu, kif ukoll l-isparar tal- erbgħa w'għoxrin tir bħala salut saltni: wkoll għandhom rabta tradizzjonali mal-festa ta' San Lawrenz. il-ballun li jinfetaħ f'nofs il-pjazza hekk kif tintemm il-musketterija u minnu joħorġu għasafar jittajru kienet bosta drabi tqanqal polemici mill-barranin, li kien jidhrilhom li kienet krudelta'. Fil-pjazza tal-Birgu fil-festi ta' dari kienu jarmaw bil- mazzit u bl-imqaret, u oħrajn bl-ilma u bir-ruġġati li kienu jbiegħu wisq aktar minn tal-qubbajt. Użanza sabiħa kienet dik li l- qassisin u patrijiet ulied il-Birgu, jew devoti ta' San Lawrenz, kienu jimlew l-artali bil-quddies fil-għodwa ta' jum il-festa. Ċerti drawwiet tiskanta kif jintrabtu ma' l-imgħoddi u għadhom isaltnu sal-lum. Hekk, biex inġib eżempju, minn bosta snin ilu dejjem kienet użanza li l- paniġierku ta' San Lawrenz isir minn dak il-kanonku li jkun għadu kif sar u għalhekk kien jieħu preferenza. Minkejja l-ħafna tibdil, in-nies tal- Birgu xorta waħda għadhom jgħożżu l-festa u nfatti tarahom jħejju djarhom mill-aħjar li jistgħu u xi libsa għall-festa ma tonqosx. Il- ħaddiem dejjem iwarrab xi ħaġa biex għall-festa jiċċelebra mal- familja u mal-ħbieb. Ma kienx jonqos li l-ewwel tarbija tifel tissemma 'Lorenzo'. Fiċ-ċelebrazzjonijiet ġewwa l-knisja għadna nsibu użati l-vrus sentimentali tal-Kanonku Dun Alwiġ Fenech u l-mużika mill-isbaħ tas- Surmast Paolino Vassallo fl- antifona u l-innu li: wasslilna qawwijin u sħaħ il-qatt minsi Mro. Tkun ħasra jekk qatt xi ħadd għad inaqqas mis- sbuħija ta' mużika ta' dawn l-awturi li hi tassew imfaħħra għall-ġmiel tagħha. Għad li għaddew is-snin minn meta l-festa ta' San Lawrenz kienet waħdanija fil-popolarita, għad hemm ħafna fiha li jorbot ma' l- imgħoddi, u l-Vittorjożjani għandhom ikunu ġelużi li t- tradizzjonijiet tal-festa jwassluhom lil ta' warajna sani xejn inqas milli sibnihom aħna. Il-Knisja ta' San Lawrenz tal-Birgu.