L-EWWEL TAQSIMA — DAWL KIF WASLU GĦANDNA. L-KOTBA MQADDSA Wara li'rajna 'kif kienet magħmula l-ġabra tal-Kotba Mqaddsa, jew il-Bib- bja; jew aħjar; wara li rajna l-ġrajja tal-Kotbà 'Mqaddsa tat-Testment il- Qadim, u 'dik tal-kotba tat-Testment il- Ġdid, kif il-kotba' tal-Profeti u-l-kotba tal-Appostli kienu. miġburin fi ktieb wieħed u magħrufin bħala kotba li ġej- jin minn, Alla, li nqeda. bil-ħidma tal- Profeti u tal-Appostli 'sabiex: jagħtina bil-miktub' it-tagħlim u r-rieda Tiegħu; wieħed jista' jsaqsi kif dawn il-kotba magħmulin minn- ħafna nies, f'ħafna artijiet, fi żmenijiet. magħżula, waslu f'idejna2ż Għandna aħna tas-sew: dak li kitbu l-Profeti:u l-Appostli2 Il-Bibbja: hija l-ktieb l-aktar imxer- red mad-dinja fost il-kotba kollha. Ftit huma. l-ilsna li ma: għandhomx il-Bib- bja; anzi, il-Bibbja, u l-aktar il-kotba tat-Testment il-Ġdid, huma f'ħafna ils- na l-kotba: l-aktar qodma: li jinsabu ' f'dàk il-lsien, u għal hekk huma test ta' dik il-lingwa: Kbira hija l-hemma' tal- Bibbja fil-ġrajja ta' ħafna ilsna, għa- liex kienet . il-Bibbja: li sawret ħafna mill-ilsna. ; ġ Għad li l-Bibbja hija hekk imxerrda ma' kull imkien, u maqluba f'ħafna ilsna, jekk wieħed iqabbel dawn il-ħaf- na traduzzjonijiet . tal-Bibbja ma' xul- xin, ma jistax ma jistagħġibx meta: ja- Ta li. t-test tal-Bibbja jinsab f'kull tra- duzjoni dejjem: xorta waħda, jiġifieri li ma hemmx għażliet kbar, għażliet li jmissu d-domma. Ftit u ftit wisq huma dawk it-testi li ma jaqblux ma' xulxin, u li għandhom importanza dottrinali. Il-għażliet li jinsabu fost it-testi ewleni- ja u t-traduzzjonijiet huma x'aktarx dejjem fuq ħwejjeġ li m'humiex dottri- nali, u għal hekk nistgħu bla biża' ngħidu li l-Bibbja li ġiet f'idejna sos- tanzjalment f'għamla waħda, u li ma hemmx bejn it-testi ewlenija u t-tra- duzzjonijiet tal-Bibbja: ħlief ' għaż- liet żgħar u aċċidentali. U sa- biex wieħed jifhem dan- li qegħ- din ngħidu, sejrin il-lum nitħaddtu fuq it-testi ewlenija ' jew oriġinali tal- Bibbja, u naraw kif dawn it-testi jaq- blu qishom f'kollox ma' xulxin. It-testi oriġinali tat-Testment il-Qa- dim, kienu kollha bil-Lhudi: Xi taqsi- miet mill-ktieb tal-Profeta Danjeli u mill-ktieb ta' Ester, l-ewwel ktieb tal- Makkabej u x'uħud mill-kotba l-oħra Dewtrokanonki, kienu miktubin bl-Aramajk; u l-ktieb tal-Għerf (Sap- jenza) u t-tieni ktieb tal-Makkabej kie- nu miktubin bil-Grieg. Dawn il-kotba tat-Testment il-Qadim, ma kienux miġ- bura flimkien mill-ewwel, imma wàra ħafna żmien, u kienu miġburin fi tliet taqsimiet: il-Liġi, jew il-Ħames Kotba ta' Mosċ; il-Pentatewku; il-Profeti jew il-kotba ta' Gozwċ, tal-Imħallfin, ta' tas-Slaten, Iżaija, Ġere-- mija, Eżekjeli u t-Tnax-il: Profeta ż-Żgħar u fl-aħħar, l-Agjografi: is- Salmi, Ġob, il-Proverbi, Rut, Ekkles- jaste, il-Għanja tal-Għanjiet, Ester u l-Lamentazjonijiet, Danjeli, Paralipo- meni, Esdra, u Nehemija. Ma. nist- għux ngħidu sewwa meta dawn it-tliet għaqdiet ta' kotba kienu magħmula; imma nafu li ma sarux fi żmien wieħed. Meta l-Liġi kienet maqluba fil-Grieg, fit-tielet seklu qabel Kristu, aktarx li t-tieni. ġabra, dik: tal-Profeti, kienet għadha ma saretx, għaliex: kieku kienet saret, kienet tkun maqluba fil- Grieg ukoll; u meta saret it-traduzzjoni fil-Grieg tal-ktieb tal-Ekklesjastku, fit- tieni seklu qabel Kristu, dak li qalbu fil-Grieg, in-neputi tal-awtur, fil-Prol- gu li ħallielna, jitħaddet fuq l-ewwel ġabra, fuq il-Liġi, fuq it-tieni ġabra, fuq il-Profeti, imma t-tielet ġabra kie- net għadha ma saretx, għaliex isemmi biss: ''u l-kotba l-oħra''. Nistgħu għal- hekk ngħidu li l-ġabra tal-kotba tat- Testment il-Qadim. saret għal ħabta taż-żmien ta' sidna Ġest Kristu, u kie- net ħidma tal-Fariżej, li m'hux biss għażlu liema kienu l-Kotba Mqaddsa, u liema ma kienux, imma wkoll għażlu ' test wieħed, u dawk it-testi li ma kie- nux jaqblu miegħu, kienu mwarrbin. Xejn minn dak li ħareġ minn idejn il-Profeti ma wasal f'idejna, u t-test l-aktar qadim li fih il-Kotba Mqaddsa kollha bil-Lhudi, huwa dak ta' Lenin- grad, (Codex Petropolitanus, B 19 a) li kien miktub fis-sena 1009 minn Sam- wel Ben Jakob. Hemm ħafna Kodiċi oħra li fihom din jew dik it-taqsima tat- Testment 'il-Qadim bil-Lhudi, imma l-ebda wieħed ma hu eqdem mis-seklu għaxra. Ftit ħafna huma l-biċċiet ta' xi kotba li jaslu sas-seklu disgħa jew tmienja. F'dawn id-dokumenti nsibu dejjem l-istess test, dak li hu magħ- ruf bl-isem ta' Massora. F'dawn l-aħ- ħar snin insabu xi biċċiet mill-Kotba Mqaddsa ta' hemma jew importanza 'żgħira, bħal ma hu l-papiru Nash, mik- tub għal ħabta ta' nofs it-tieni seklu u jinsab. il-lum fl-Università ta' Cam- bridge. Fih 24 vers, meħudin mill-ktieb — tal-Esodu, XX, 2-17 u tad-Dewtronom- ju, VI, 4-5, il-Kmandamenti t'Alla, u jaqbel ħafna mat-traduzzjoni Lixandri- na. Ta' hemma wisq aktar kbira huma d-dokumenti tal-Baħar Mejjet, li nsabu f'dawn l-aħħar għaxar snin. Qishom il- kotba kollha tal-Bibbja Lhudija, għall- anqas bċejjeċ minn kull ktieb, kienu misjuba, u fosthom hemm ukoll il-kot- ba tal-Makkabej, ktieb il-Għerf, l-Ek- Billi dawn id-do- kumenti għad ma kienux studjati sew- wa u mxandrin, ma nistgħux ngħidu għall-issa s-siwi kbir tagħhom għall-kri- tka testwali tal-Kotba Mqaddsa tat- Testment il-Qadim. Imma ma għandna l-ebda dubju li meta jkunu mxandrin, ikunu ta' hemma kbira għal kustjonijiet kollha li jmissu l-Kotba Mqaddsa: tat- Testment il-Qadim. Dawn il-kotba ak- tarx li juru test aktar qadim minn dak tal-Massora, li aktarx jaqbel mat-tra- duzjoni Griega Lixandrina; jekk ma fi- homx it-test tal-kittieba li fuqu ħadmu l-Għorrief tal-Massora, u jekk- inhu hekk, dawn id-dokumenti oliie im- portanza tas-sew kbira. Minn dan kollu li għedna, wieħed jista' malajr jifhem li l-Bibbja: Lhudija ma hix l-eqdem test li għandna. Il-Pen- tatewku Samaritan, il-verżjoni 'Griega Lixandrina, it-Talmud: tal-Lhud;. kif ukoll it-traduzzjonijiet Sirjaka, Latina u oħrajn, huma aktar qodma mit-test Lhudi tal-Massora li bih ninqdew. il- lum. Iżda ta' min jgħid ukoll li dan it- test tal-Massora jaqbel ħafna mat-test tal-Pentatewku Samaritan, kif ukoll mat-test li fuqu kienu magħmulin it- traduzzjonijiet qodma, il-Griega Lixan- drina, is-Sirjaka .u l-Latina, kif ukoll mat-Talmud tal-Lhud, u għal hekk jagħtina tiġriba l-aktar diehra li aħna nsibu l-Kotba Mqaddsa tat-Testment il-Qadim f'għamla tas-sew ġenwina fit- test tal-Massora kif ukoll fit-traduzjoni- jonijiet qodma, bħal ma hi dik ta' Li- xandra, tas-Sirja, kif ukoll it-traduzjo- nijiet Latini u oħrajn. kt It-test oriġinali tat-Testment il-Ġdid hu magfiħruf wisq aħjar minn dak tat- Testment il-Qadim. Il-kotba kollha tat- Testment il-Ġdid kienu miktubin mill- ewwel bil-Grieg. Dak ta' San Mattew li kien miktub l-ewwel bl-Aramajk, kien malajr maqlub bil-Grieg, u t-test Ara- majk intilef u ma ssemma qatt iżjed. Għad li l-ebda biċċa minn dawn il-kot- ba kif ħarġu minn idejn l-Appostli ma kienet ikkonservata, iżda fis-seklu erb- għa, jiġifieri tliet sekli wara l-mewt tal-Appostli, aħna nsibu kodiċi li fihom il-kotba kollha tat-Testment il-Ġdid: minn fuq, insibu wkoll ħafna dokumen- ti, l-aktar. papiri, li fihom. biċċiet mill- kotba tat-Testment il-Ġdid li huma tas- seklu tlieta u x'uħud ukoll tat-tieni se- klu. Għal hekk nistgħu ngħidu li t-tra- dizzjoni manuskritta tal-kotba tat-Test- ment il-Ġdid hija qisha bla qtugħ sa minn żmien l-Appostli. Il-kotba tat-Testment il-Ġdid tkattru bil-bosta u kienu wkoll malajr maqlu- bin f'ilsna oħra. L-istudju ta' dawn id- dokumenti juri li l-kotba ma kienux biss imfissrin f'ilsna oħra, imma fis in- sibu li kienu spjegati billi kienu miżju- din b'ħafna aħbarijiet oħra, meħuda mill-priedki tal-Appostli jew minn. xi għidut ieħor ta' nies magħrufin li kienu ma' Ġest. Oħrajn, aktarx biex ineħħu d-diffikultajiet li kienu jinsabu, l-aktar fl-Evanġelji, għaliex donnhom m'hux dejjem' jaqblu ma' xulxin, fettxew. li jżidu f'wieħed mill-Vanġeli dak li kien jonqos minn Vanġelu ieħor. Barra minn hekk, fil-knisja tas-Surija, Tazja- nu għaqqad l-Erba' Vanġeli f'Vanġelu wieħed, u dan it-test għal żmien twil kien jinqara fil-knejjes tas-Surija flok il-Vanġeli tal-Appostli. Għal dawn ir-raġunijiet ġara li t-test tal-kotba tat-Testment il-Ġdid tbiegħed xi ftit minn dak l-oriġinali tal-Appostli, u l-lum l-għorrief. jgħidulna li fl-aħħar tat-tieni seklu wieħed jista' jara tliet testi differenti tal-kotba tat-Testment il-Ġdid: iżda malajr l-insara fettxew li jerġgħu jagħtu lil kotba tal-Għaqda l-Ġdida dik il-għamla li kienu tawhom l-Appostli. Il-kritka testwali tal-kotba tat-Testment il-Ġdid hija ta' nteress kbir, imma ma nistgħux infissru bir- reqqa kollha kif l-għorrief waslu biex jerġgħu jsibu t-test ġenwin tal-kitba tal- Appostli. Hija fehma. ta' kull ħadd il- lum li aktar mis-seba' parti fuq tmienja tat-test tal-Kotba tat-Testment il-Ġdid hija ġenwina u ma hemm ebda dubju li aħna għandna. f'idejna l-kotba tal- Appostli, m'hux biss sostanzjalment, imma wkoll f'ħafna mill-irqaqat tagħ- hom, sewwa sew kif ħarġu minn idejn l-Appostli. Ħet tal-antik, it-kull-fejn-titr-tara-fiha l-fdal tal-għewejjed tan-nies tal-im- għoddi. Billi—dil-gżita— għandha—storja twila; il-ħajja-tar-raħlin-tagħha—fiha—- ħed kt nat fa RATI al- ġar-taż-żebbuġ, tal-ħatrib-ż-qasab,it- sab-raħal-mifrux. Il-wied H jgħaddi min-nofsit-bħal-issa-niexef,-għax-s-sajf, għal-hekk-is-sħana—nixafitti, gio e ħoss-tat-tgedwid-al-ilma—ġieri; Bin bie .68 dik il-gżira iii taħdit-ħlief—-meta l-kliem—jaqa duq—xi difna jew fuq-xi-tieġ.