Il-Festa ta' Marija Bambina - Il-Mellieħa - 2019 Il-Gvern Ingliż u l-artijiet fil-Mellieħa l-1862, il-Gvern Ingliż bidel il-mod ta' kif kien jikri l-art lill-bdiewa. Qabel, familja kienet tingħata biċċa art kbira ħafna għal tul ta' żmien ġmielu. Iżda hekk kif bdiet tagħlaq din il-kera jew qbiela, il-Gvern beda jieħu lura dawn l-artijiet jew oqsma kbar, jaqsamhom f'porzjonijiet ħafna iżgħar u jerġa' joħroġhom għall-kiri. B'hekk, ħafna aktar nies seta' jmisshom biċċa art. Dan wassal biex aktar persuni jitħajru jiġu jgħixu l-Mellieħa biex ikunu qrib tal-art li ħadu b'kera. Xi ħaġa interessanti oħra kienet li qabel, l-art mikrija kien ikollha ricetto jew razzett. Hekk kif l-artijiet inqasmu f'biċċiet iżgħar, dan ir-razzett spiċċa jaqdi l-ħtiġijiet ta' bidwi jew familja waħda biss, filwaqt li l-għelieqi jew il-qtajja' l-oħra, li qabel kienu parti mill-istess art, spiċċaw bla razzett. Minħabba f'hekk, ħafna mill-bdiewa bnew il-giren biex għallinqas ikollhom post ta' kenn fejn jistrieħu ftit jew jistkennu mill-maltemp. Eżempju ta' kif oqsma kbar bdew jinqasmu bejn aktar bdiewa huwa l-każ ta' Elena Borg. Din kellha biċċa art mdaqqsa f'Għajn Żnuber u meta fl-1889 għalqitilha l-kera, talbet li żżomm l-art u l-qbiela tiġi mġedda. Imma l-Gvern Ingliż m'aċċettax it-talba tagħha għax saħaq li l-art li kellha Borg setgħet faċilment tinqasam fi ħdax-il biċċa iżgħar, peress li kienet art fertili ħafna. Kull biċċa mbagħad kellha tinkera lil persuni differenti.2 B'hekk setgħu jgawdu aktar nies minnha. Imma sena biss wara, l-art ta' Għajn Żnuber, jiġifieri firxa enormi ta' xagħri, irdumijiet, u għelieqi, b'kollox 422 tomna, ingħatat kollha b'ċens: GĦANNŻNUBER VINEVARDS Tikketta tal-inbid aħmar li kien jinagħsar fil-fabbrika tal-inbid ta' Ciantar. Grazzi lill-familja Caruana. għal 150 sena lill-Kavallier Eduardo Ciantar. Din l-art tibda mill-Maċċa fuq il-Miżieb u tasal sa xatt il-baħar ta' Rdum id-Delli. X'wassal lill-Gvern Ingliż biex imur kontra r-regola tiegħu stess, dik li ma jikrix aktar artijiet kbar lil individwi għal snin twal2 Il-Kavallier Ciantar misruq Eduardo Ciantar kien sinjurun li kien jgħix il-Belt Valletta. Sar membru tal-Ordni ta' San Mikiel u San Ġorġ fl-1889 u għalhekk ingħata t-titlu ta' Kavallier. Fl-1890 inħatar President tal-Kamra tal-Kummerċ. Dan Ciantar akkwista xi ċedoli tad-Dwana li kienu jissarrfu f'żejt taż-żebbuġa. Dan iż-żejt, b'total ta' 1825 caffesi, (kejl antik li llum jissarraf f'madwar 30,000 litru) kien maħżun f'vaski fi propjetà tal- Gvern, aktarx fid-Dwana stess. Kien jiswa £988.10, somma ta' flus kbira għal dak iż-żmien. Il-binja magħrufa bħala t-Torri li aktarx inbniet biex minnha tiġi mgħassa l-art ta' Għajn Żnuber. li dan iż-żejt sparixxa (sotratto dolosamente). Xi ħadd mhux magħruf sab mod kif ibattal il-vaski u jgħosfor bihl Probabbilment insteraq ftit ftit. U allura Ciantar spiċċa b'ħafna karti taċ-ċedoli li ma kienu jiswew xejn. Kellu jfittex lill-Gvern Ingliż għad- danni u l-Gvern, biex jagħmel tajjeb għaż-żejt taż- żebbuġa misruq, offra li jgħaddilu l-art ta' Għajn Żnuber b'ċens ta' mija u ħamsin sena. U l-Kavallier Ciantar aċċetta li jieħu din l-art b'kumpens għaż- żejt li tilef.6 Il-kundizzjonijiet taċ-ċens ta' Għajn Żnuber Dawn kienu l-kundizzjonijiet li Ciantar kellu mal- għotja tal-art. A. Lijħallas ċens ta' £12.00 fis-sena. B. Li jtella' ħitan tas-sejjieħ biex jifred l-art f'diversi porzjonijiet iżgħar, jibni kanali tal- ilma, ineħħi terrapien u materjal ieħor li kien qed jingombra partijiet tal-art kif ukoll iħawwel 40,000 dielja kull sena għal tliet snin, jiġifieri b'kollox 120,000 dielja. Ukoll, b'esperiment, kellu jħawwel 2,000 siġra tal-frott u jekk dawn jirnexxu, ikompli jħawwel aktar siġar sakemm kienet tippermetti l-art. Kellu jagħmel minn kollox biex ikompli jtejjeb l-art li ngħata. Ċ. Li juża n-nixxiegħa tal-ilma u xi ilma ieħor li hemm fl-art għat-tisqija tal-għelieqi ta' Għajn Żnuber biss. Il-Festa ta' Marija Bambina - Il-Mellieħa - 2019 Survev sheet tal-1903 li turi li l-fabbrika tal-inbid kienet ġa mibnija. Survev sheet: Arkivji Nazzjonali ta' Malta. D. Li jindokra l-art, isewwi l-ħsarat li jistgħu jiġru fiha kif ukoll jieħu ħsieb l-għelieqi, kemm dawk eżistenti, kif ukoll dawk li kellhom isiru minnu stess. L-istess kellhom jagħmlu l-eredi tiegħu. E. Li minn butu jibni u jsewwi l-ħitan li jifirdu l-art tiegħu minn artijiet oħra.7 Ciantar intefa' b'ruħu u ġismu biex jibdel din l-art. Qabbad ħaddiema biex iħawlu d-dwieli, jiffurmaw għelieqi ġodda, itellgħu l-ħitan u jibnu fabbrika tal-inbid. Fejn l-ħamrija kienet baxxa nqatgħu trinek, imlewhom bil-ħamrija u d-dwieli tħawlu fihom. Meta Eduardo miet fl-1892,8 l-art għaddiet għand l-erba' wliedu, li komplew ix- xogħol li beda missierhom. Sal-1903, il-fabbrika kienet ġa qed tipproduċi l-inbid. It-tikketti fuq il-fliexken jixhdu li dan kien inbid ta' kwalità għax rebaħ premjijiet f'Turin u Ġenova. Barra l-inbid kien isir ukoll il-ħall. Qrib ix-xifer tal-irdum ittellgħet binja, li sal-lum għadha magħrufa bħala t-Torri ta' Ciantar, probabbilment biex minnha tiġi mgħassa l-art. Kif għedna, meta Eduardo Ciantar miet, l-art ta' Għajn Żnuber inqasmet bejn l-erba' wliedu: Goffredo, Umberto, Richard u Henm.7 Imbagħad Goffredo xtara l-art mingħand ħutu u b'hekk spiċċa hu s-sid tal-art. Żewġ Melleħin jixtru ċ-ċens ta' Għajn Żnuber Fl-1925, Feliċ Caruana l-Kakus u Indri Fenech ix-Xuxett iddeċidew li jixtru ċ-ċens tal-art mingħand Goffredo Ciantar. Il-Festa ta' Marija Bambina - Il-Mellieħa - 2019 jaħdem għal xi snin it-Tażmanja, fejn kellu xi qraba, filwaqt li Feliċ kien mar il-Kanada.10 Bil-flus li qalgħu bl-għaraq ta' ġbinhom, ħallsu £1730 lil Goffredo Ciantar biex jieħdu l-art ta' Għajn Żnuber taħt idejhom. Flimkien mal-art, huma ħadu wkoll il-fabbrika tal- inbid li kien bena Eduardo u wliedu, il-btieti bl- inbid u l-ħall, il-magna tal-għasir u l-binja magħrufa bħala t-torri. Iċ-ċens kien naqas għal £11.19.0 fis- sena, peress li fl-1906, il-Militar kien ikkonfiska parti mill-art biex għadda triq.12 Sadanittant, fl-1922, il-familja Ciantar kienet kriet partijiet mill-art lil dawn il-Melleħin: Isem Laqam Rosa Grech Ta' Ġesuarda Giuseppe Sammut Ta' Pennellu Giuseppe Vella Tat-Tafaħ Giuseppe Vella Ta' Ċirkes Giuseppe Borg Ta' Salvatur Giuseppe Sciberras Tal-Puċ Paolo Vella Tal-Flus Antonio Vella Ta' Ċirkes Giuseppe Buttigieg Tal-Lila Gio.Maria Calleja Ta' Belagħhom Giuseppe Bonanno Ta' Lawrenz Grazio Vella Tan-Nar Giuseppe Frendo Ta' Gramelli Salvatore Sciberras Magħruf bħala 'il-Bonno'2 A. Jieħdu l-art lura mingħand dawn il-bdiewa msemmija meta jridu, avolja l-kera kienet tagħlaq fl-1930. Perċ, jekk jiġri hekk, riedu jħallsu l-ispejjeż tad-danni lill-bdiewa. B. Jużaw l-ilma tan-nixxiegħa li kienet tinsab fl-art ta' Rosa Is-sidien il-ġodda (Caruana u Fenech) setgħu: Jużaw il-binja magħrufa bħala t-Torri. C. Jaqtgħu l-ġebel mill-art tal-kerrejja. D. Iħaffru spejjer għall-ilma fl-art tal-kerrejja. E. Jidħlu fl-art tal-kerrejja biex jaraw li l-art kienet qed tinżamm f'kundizzjoni tajba u li l-kundizzjoniet tal- kuntratt tal-kera ma kinux qed jiġu miksura. Goffredo Ciantar, li biegħ il-bqija taċ-ċens tal-art lill-Kakus u lix-Xuxett. Ritratt: Arkivji Nazzjonali ta' Malta. Feliċ Caruana tal-Kakus fl-1919. Ritratt: Arkivji Nazzjonali ta' Malta. Min-naħa l-oħra, il-bdiewa: A. Riedu jħallsu l-qbiela (kera) lil Caruana u Fenech f'Santa Marija u fil-Milied. B. Kellhom jirranġaw is-selħiet fil-ħitan tas- sejjieħ tar-raba' mikri lihom. C. Kellhom jibdlu l-art xagħri u mimlija blat f'għelieqi. D. Ma setgħux iħallu nies oħra jidħlu fl-art mikrija biex jirgħaw il-bhejjem. Setgħu jirgħaw l-annimali tagħhom stess, basta mhux aktar minn sitta. E. Ma setgħux jikru l-art mikrija lilhom lil ħaddieħor. F. Ma setgħux iħallu persuni oħra jidħlu fl- għelieqi mikrija lilhom biex jikkaċċjaw. G. Kellhom iħallu l-art f'kundizzjoni tajba meta tagħlaq il-kera.14 Tikketta bil-kulur tal-inbid, aktarx ta' żmien meta l-art ta' Għajn Żnuber għaddiet għand Caruana u Fenech. Grazzi lill-familja Caruana. Il-Festa ta' Marija Bambina - Il-Mellieħa - 2019 Feliċ Caruana l-Kakus u Indri Fenech x-Xuxett komplew fejn ħalla Goffredo Ciantar. Komplew jagħsru l-inbid u l-ħall fil-fabbrika kif ukoll jaħdmu l-art, li biċċa minnha hija msoqqija mill-ilma ġieri li ġej minn mina taħt l-art. Hawnhekk ta' min isemmi li ċ-ċens li kienu xtraw Caruana u Fenech għadu qatt ma għalaq. L-eredi ta' Caruana u Fenech għadhom sal-lum iħallsu ċ-ċens mingħajr ma qatt fallew sena. Baqgħu jnaddfu l-mina tal-ilma, jieħdu ħsieb il-ġwiebi u jaħdmu r-raba'. Minkejja li parti mill-art illum hija l-Park tal-Majjistral, xorta hija propjetà privata tagħhom, kemm jekk irdum, xagħri jew għelieqi. Allura ħadd ma jista' jidħol fiha mingħajr il- permess tas-sidien. L-awtur jixtieq jirringrazzja lil Jonathan Muscat, Emmanuel Caruana, Tessie Caruana, Analiza Vella, l-Arċipriet Fr. Joe Caruana, Ruben Vella u l-istaff tal-Arkivji Nazzjonali. 2 Petizzjoni ta' Elena Borg biex iżżomm l-art ta' Għajn Żnuber 2/2/1889 3 Id-differenza prinċipali bejn ċens u kera hija li ċens ikun għal ħafna snin, tant li s-sid jilħaq itella' binjiet u jagħmel tibdiliet kbar fuq l-art li jkollu. Hekk kif jagħlaq iċ-ċens, l-art u l-binjiet jgħaddu lura għand il-Gvern. Kera hija għal tul inqas ta' żmien, allura min jikri jipprova ma tantx jidħol għal spejjeż kbar għax jaf li wara ftit snin, l-art tista' tgħaddi għand ħaddieħor. 6 Kuntratt bejn Eduardo Ciantar u n-Nutar tal-Gvern Francesco Camilleri pġ 2 7 ibid pġ 8-11 8 Abela A.E. op.cit pġ 121 9 Kuntratt bejn Raffaele Bonello, Andrea Fenech u Feliċ Caruana pġ 4-5 10 Passaporti ta' Fenech u Caruana miżmuma fl-Arkivji Nazzjonali r-Rabat 1 Kuntratt bejn Raffaele Bonello, Andrea Fenech u Feliċ Canuana pġ 4 12 Ibid pġ 4 13 Ibid pġ 6-7 14 Ibid pġ 7-8