Fis-sena 1099, is-Salibijin (il-Kru- ċjati), li fis-sena ta' qabel kienu rebħu l-belt ta' Antiokija, daħlu f'Ġerusalem, u waqqfu s-Saltna La- tina, b'Sultan tagħha Goffredu l- Buljuni, raġel għaqli u ta' rieda tajba. Dan ħaseb mill-ewwel isewwi l-ħsarat magħmulin sew mill-Persjani (616), kemm mill-Misilmin (638), u jrodd lil-Ġerusalem bħala Belt Imqad- dsa, b'xeħta tassew nisranija. Għall hekk, fl-24 iew 25 ta' Lulju ta' dik l-istess sena 1099, ħoloq għaqdha reliġjuża ta' 12 il-saċerdot, bħala Kanoniki tal-Qabar ta'Kristu, magħrufin bħala l-Kapitlu ta' Ġeru- salem, b'għan waħdieni għal qima i l-ġieħ tas-Santwarju ewlieni ta' dik il-Belt. Hekk twieled l-Ordni tal-Kavalieri tal-Qabar ta' Kristu: Ordni b'għan waħdieni reliġjuż u biss il-quddiem, kif kienu jitolbu ż-żmienijiet, għaq- qad miegħu uffiċċji u dmirijiet oħra. U traku, ma kienx għadda ħafna żmien, li ma ġemb il-Kapitlu ta' 7 Ġerusalem, ma nħolqotx għaqda oħra, — bl-isem ta' 'MILITES JERUSA- LEM', li dawn, bħala eguardia d'onore'' ħarsu lis-Salib Imqaddes fit-taqtiha ta' 'Ramleh u s-sieltu bl-aħrax ukoll fl-1102 għas-Sultan Latin, Balduvin I; hekk, li dan is- Sultan ra' l-ħtieġa li jsawwarhom, u sawwarhom. tassew f'għaqda militari għall-ħarsien tal-Kapitlu u tal-Qabar ta' Kristu (Custodia del S. Sepol- — (ro). Ġara' mbagħad, li f'qasir żmien — bosta minn dawn il-militari ħaddnu l-Ordni u r-regola tal-Kanoniki, hekk, li għaxar snin wara, jiġifieri L-ORDNI TAL-KAVALIERI TAL-QABAR TA' KRISTU fl-1114, saru Ordni wieħed: Ordni Reliġjus-Militari. Iżda xejn m'hu li ma jidbiddilx fid-dinja. Sewwa sew, bil-kemm erba' snin kienu għaddew minn fuq il-għaqda taż-żewġ sura ta' Kavalieri fl-imkien, li xi Kavalieri-Militari tas-S. Sepulkru ma bdewx ifittċċju l-firda: minn dawk tal-Qabar ta' Kristu bil-ħsieb li joħolqu Ordni ieħor għal Ħarsien tat-Tempju. U fl-1118, il-firda saret, u nħoloq l'ordni Militari ġdid tat-TEMPLARI. L-ORDNI TAL-KAVALIERI TAMSANTU SEPULKRU. Dan l-Ordni reliġjuż, wara l-firda tiegħu minn dak militari, fl-1118, ġie, qajl qajl, mgħolli għal ġieħ l- aktar kbir. Ġie mwettaq, imseddaq u mgħoni b'ħafna ġid tar-ruħ u tal- ġisem minn għadd ta' Papiet, u lilu ġew mgħotija jeddijiet u privileġġi, li refgħuh fuq għaqdiet oħra fi ħdan il-Knisja. Mad-dħul ta' flejjes li kien idaħħal, bħala mħollijien lilu minn Kavalieri għonja, kellu ukoll in-nofs min dak li kienu jagħtu l-insara: fil- Qabar ta' Kristu, mid-deċmi fil-Belt ta' Ġerusalem; u ma dan kien meħ- lus mit-taxxi u kellu l-jedd sħieħ għas-Sajd fl-ibħra tal-Galilijien u ta' Tabarija. Dawn il-ħwejjeġ m'għand- niex xi ngħidu, ġibdu lejh l-istima tad-dinja: ġieħ għoli min-naħa ta' xi kbarat u setagħmin, u ċertu tħas- sib u biża min-naħa ta' oħrajn. U b'hekk dan l-Ordni reliġjus setgħa jwaqqaf. Priorati, li jippresentawh fl-Ewropa u jieħu sehem ukoll f'xi taqbid li sar kontra l-Insara, It-tiswir ġerafkiku ta' l-Ordni f'dan iż-żmien ta' ġieħ, kien hekk: bħala ewlieni Protettur ta' l-Ordni kien is-Sultan ta' Ġerusalem, li kellu jħa- res u jgħin lill-Ordni skond il-ħtieġa; l-ewlenija imma, Persuna Ġerarkika, li f'idejha hi l-Amministrazzjoni, kien il-Patri'tarka Latin ta' Ġerusa- lem, u warajh jidħol il-Prijur, Għax dan hu Ordni essenzjalment reliġjuż. Imbagħad jiġu l-Membri Reliġjużi, jiġifieri l-Kanonki u l-Fratelli li jaq- du, jiġbru offerti, jieħdu ħsieb il- pellegrini, l-morda, jqassmu karita- jiet, u ħwejjeġ oħra. Fl-aħħarnett, il-Membri Lajk'jiet, li huma l-Kaval- ieri u l-Klijenti; u mbagħad. jiġu d-Dame. L-ORDNI JĦALLI L-ĠERUSALEM Meta fl-1187 Ġerusalem waqgħet mill-ġdid taħt il-ħakma: tal-Misilmin, il-Kanonki tal-Qabar ta' Kristu mar- ru fil-Priżurat ta' S. Marija f'Tiru, u fl-1191 marru f'San Ġwann t'Akri, mirbuħa mis-Salibijin. Bil-ftehim li kien sar fl-1192 bejn is-Sultan u s-Salibijin setgħu jibqgħu fil-Qabar ta' Kristu żewġ Kanonki u żewġ Djakni, li minn flokhom imbagħad, fl-1219, daħlu l-Patrijiet Franġiskani. bil-jedd ukoll li joħolqu l-Kavaljeri tal-Qabar ta' Kristu, Għal darba oħra, fl-1229, wara sewwa sew għa- xar snin li kien ilhom neqsin, il- Kanonki reġgħu lura f'Ġerusalem, imma minħabba l-qagħda mwegħra ħafna li kellhom ma' wiċċhom, ħallew darba għal dejjem il-Palestina, u nġabru, fl-1291, fil-belt ta' Peruġja. Fil-Qabar ta' Kristu baqgħu l-Irħieb Franġiskani, F'dan iż-żmien, l-Ordni tal-Kava- lieri tal-Qabar ta' Kristu biddel ukoll għeliemu (li stemma tiegħu):- minn flok is-Salib aħmar patriarkali biż-żewġ fergħat, qiegħed Salib im- diheb b'erba' slaleb oħra żagħar fl- irkejjen tiegħu. Fis-seklu XII im- bagħad, il-lewn dehbi ġie mibdul f'lewn aħmar, li hekk ukoll għadu sal-lum. Fis-seklu XV, l-Ordni kien miġjub ħafna minn xi Slaten, u Imperaturi u Papiet dehrilhom li għandhom jedd jindaħlu, billi, minn mifrud kif kien jerġgħu jgħaqqduh f'Ordni wieħed, kif kien fil-bidu; imma din l-għaqda ma: waslet qatt. Għalhekk, il-Papa Piju II-ħall dan l-Ordni, u l-Papa Innoċenz VIII għaqqad il-ġid li kellu ma' dak ta' Rodi. Wara, mbagħad, fl-1746, il-Papa Beneditt XIV wettaq u seddaq il- jedd li joħloq Kavalieri tal-Qabar ta' — Kristu lil-P. Gwardjan 'ew Kustodju ta' l-Art Imqaddsa: u Piju IX, imbagħad, fl-1847, għamel li, bħala Gran-Mastru Delegat tas-S. Sede jkun il-Patrijarka Latin ta' Ġerusa- lem. Iżda, fl-1851, wara li saret is- soppressjoni ta' xi Prijurati, l-Ordni Reliġjuż, li /kien infired: minn dak l-ieħor l-Ajkali, fiż-żmien ta' l-ewwel waqa' ta' Ġerusalem, intemm għal kollox, u ma baqax ħlief biss ''l-Or- dni Equestri'' tal-Qabar ta Kristu. X'GĦAMLU L-AĦĦAR PAPIET GĦALL-ORDNI EQUESTRI TAL-QABAR TA' KRISTU. Kien Papa Piju IX li, fl-1868, ża għamla ġdida lill-Ordni tal-Kavalieri tal-Qabar ta' Kristu. Warajh, Papa Ljuni XIII, waqqaf u għaqqad ma l-Ordni d-DAME; mbagħad, San Piju X, wara li żejjen bl-għelm militari l-arma ta' l-Ordni, għamel li l-Papa nnifsu jkun il-Gran-Mastru, b'delegat jew luogutenent tiegħu l-Patrijarka Latin ta' Ġerusalem, Piju XI, fl- aħħarnett, reġa' tafa' l-Ordni taħt il-Patrijarka, bl-isem ta' Rettur jew Amministratur għal dejjem. L-Ordni l-lum immexxi hekk:- a) Il-Papa hu l-Protettur: b) Rettur u Amministratur perpetwu hu l-Pat- rijarka latin ta' Ġerusalem, mgħejjun minn Referendarju. c) IL-MEMBRI, li huma l-Kavalie- ri, Kommendaturi, Grandi Uffiċjali, Gran Croce eċċ. Dawn huma miġbu- rin f'Luogotenenza, li titqassam f'Sezjonijiet. Kull Luogotenenza hi mmexxija minn Luogutenent, minn Prijur, li hu dejjem saċerdot, minn kunsilieri, kanċellier, Vessillifru, Seg- retarju, Teżorier u Ċeremonier. — Kull Sezzjoni, mbagħad, titmexxa minn President, Prijur, li dejjem bu saċerdot, Kunsillieri, Segretarju, Te- żorier u Ċeremonier, In-Nomni kollha jsiru mill-Beatitu- dni Tiegħu, l-Patrijarka Latin. ta' Ġerusalem,