(Jorbot mal-għadd 242-244), Qabel Vassallo kienu di'ġa' ħarġu ħafna kurunelli bil-Malti mill-Istamperija tal-Gvern fl-1835, miktubin mill-qassis Ludovico Mifsud Tommasi (1795-1879). Bħal dan ukoll kiteb poeżija reliġ- juża Richard Tavlor (1818-1867) u bejniethom dawn it-tnejn ippopolarizzaw it-talb taħt għamla ta' versi ħfief imfasslin fuq l-għana tal-poplu. Ħafna mit-talb miktub minnhom, ngħidu aħna id-De Profundis u t-Te Deum bil-Malti għadhom jafuh sal-lum u għadek issibhom fil-kotba tal-knisja. Poeta reliġjuż ieħor kontemporanju ta' Vassallo kien iż-żagħżugħ Annibale Preca (1832-1904), l: tista' tgħiq f'kull ħarġa tal-faxxikol; tal- Ward u Zahar (1865-1897) kien jikteb xi poeżija minn tiegħu. Bħal Vassallo Preca wkoll kien kiteb f'ġurnali Maltin xi ħrejjef morali bil-Malti li mbagħad, flimkien m'oħrajn li kienu għadhom ma dehrux, ħariġhom Ġ. A. Vassallo bħala l-ewwel taqsima fil-ktieb maħruġ minnu Ħrejjef fl-1861. Dawn it-tlieta l-iktar li nqdew bil-vers tat-tmienja tal- poeżija popolari. Bħalhom ukoll Ġ. A. Vassallo ried jinqeda b'dan il-vers tal-għana tal-poplu biex jikteb il-poeżija. Il-ħsieb tiegħu kien li jibni fuq dal-metru xi ħaġa miktuba b's-sengħa, mhux titkaxkar fil-baxx, Meta kien irid igħaddi ż-żmien kien jaf iqabbel bħalma jagħmel il-poplu bla tagħlim. Ara kif beda Ketrin, li huwa sejjaħ scherzo alla contadinesca:— U Ketrin kemm hi sabiħa Xħin tilbislek il-ħarirl Meta tkun mit-triq għaddeja Sal-gremxul jieħu pjaċiri Imma mhux dejjem kien jikteb biċ-ċajt. jaħarqu bil-patrijottiżmu li nsibu fil-poeżija Mannarinu meta, wara li ħeġġeġ il-Malt'n biex iqumu u jeħilsu mill-madmad tal- Ordni infexx igħid kif din kienet waqgħet u marret lura: Dal-kbarat li fuqna jaħkmu Jassru 'l Maltg u l-Maltin, Ħlief il-libsa xejn ma jġibu Tal-Kbarat il-lewlenin, Sjuf imsadda, ġfien u xwienj Iżommuhom għall-foħrija, Biex fis-sajf iduru dawra Lejn il-Lvant, lejn Barbarija, Dwar il-metru tal-poeżija Maltija fisser ruħu iktar fit-tul fl-1861. Igħid li sew fil-ħrejjef kemm ukoll f'xorta oħra, ta' poeżiji l-Maltj għandu jit- ħaddem fil-qies natural; tal-vers tiegħu, i.e. tminn sillabi, bħall- ottonarjo tat-taljani. Igħid li dan hu l-vers naturali tal-Maltin għax fil-fehma tiegħu ma kienx jaf wisq metrika min għanna l-ewwel darba fostna: ' Meta morna tal-Mellieħa Konna wieħed u għoxrin. Kellu biss il-prosodija tal-widna li għalliħitu n-natura stess tal-Isien Malti. Għalkemm mhux naturali għall-Malti, lil Vas- sallo kien jogħġbu l-vers ta' ħames sillabi, u ma jiddejjaqx jisma': Id-dmugħ ta' qalbi F'għajnejja tara, Uġigħ li joqtol Inħoss madwarha. Imma mill-bqija Vassallo kien jaħseb li l-Malti mg tantx jinqala' għal forom oħra ta' versi, (20). Meta Ġ. A. Vassallo ħareġ il-ktieb Mogħdija taż-Żmien fil- Lsien Malti fl-1843 fisser il-ħsieb tiegħu li bih ried juri li l-Malti (20) ibid, p. 7. mhux daqshekk fqir kif jaħsbu x'uħud u, għall-kuntrarju, għan- du biżżejjed kliem li huwa tiegħu biss biex bih tfisser kull dis- kors mingħajr ma. tissellef mill-ilsna barranin. Imma l-ikbar effett ta' Ġ. A. Vassallo inħass fil-forom ġodda ta' metru mdaħħal minnu fil-Malt'. F'Il Malti tas-16 ta' Marzu, 1844 naqraw: —Mm'issa lura (il-għana Malti) kien dejjem imqassam f'erba' versi qsar, tnejn minnhom imqabblin flimkien; u xejn iżjed minn hekk. Iżda l-għala biss dan7 Ma hemm jewilla kif wieħed iqassam xorta oħra' Kien hawn minn dari kellu dil-fehma. B'dak iżda li ktib- na, u li għadna niktbu f'din il-gazzetta kulħadd ra jmissu bid- dieher k f mhux biss hekk il-għana Malti jista' jkun imqassam u mqabbel. Min qara l-Armla fil-għadd 10 ma jistax ma rax kemm hu xieraq dak it-taqsim għall-Malti. Mhux inqas xejn milli hu xieraq għat-Taljan. Min qara Is-Sultan Wignacour u l-Maltin l-ewwel darba li rmiet il-għajn tal-Belt, fil-għadd 6, imissu ra wkoll kemm hu ħelu dak it-taħlit fit-taqsim u fit-taqbil. U min qara fl-aħħarnett il-għanja tal-lum, Iż-Turufnat, aħna nitim- għu lI. ma jibqax ma jgħidx bħalna, 1; dawn il-versi itwal milli darj u mqassma sitta sitta, iżidu lil kliemna ġmiel kbir tabil- ħaqq'. Mela Ġ. Kiteb bl-istrofi tal-għaxra u tat-tmienja mħalltin il-poeżija fuq is- sultan Wignacourt, versi tal-ħdax f'L-Armla u f'Il-Ġifen Tork — f'tal-ewwel magħqudin f'terzini, li ftit bħalha għandna mik- tubin b'l-Malti; versi tal-għaxra f'It-Turufnat; versi ta' sitta f'Lil Ġannina, u ta' ħamsa fi Qronfla lil Lwiża u f'Emilja; ende- kasillabi mżewqin b'ottonarji f'Dovik u Liena, u versi ta' sebgħa fi strofa waħda tal-poeżija Tas-Sliema. Vassallo beda wkoll j'kteb poeżiji bi strofi ta' sitt versi l-waħda minnflok erba' bħall- popolari tas-soltu, nghidu aħna Iż-Żgħorija, Iż-Żgħożija u It- Turufnat. F'dawn, l-aħħar żewġ versi aktarx jiġbru fihom b'qawwa l-ħsieb tal-istrofa kollha, (21) Meta kitbu, Ġ. A. Vassallo kien għad għan- Fl-1760, kienet dehret poeżija bil-Taljan hawn Malta fuq l-istess suġġett, jisimha —j—Per la Sollevazione e conguista fatta da' C anti della Primaria del Gran Signore nomata f'La Corona Uttomana', amcorata nella a di Star pp. 4, Kif qalli s-sur Ġużà Gatt, aktarx li dil-poeżija kienet inkitbet minn wieħed Nicold Muscat, Il-poema kien qrah Vassallo stess quddiem l-Akkademja Filoloġika, u f'li Malti tas-17 ta' Frar, 1844 naqraw: 'Fetah im- bagħad fommu id-Dr. Ġ. A. Vassallo u gara biċċa kbira poeżija bil-Malti 'Il-Ġifen Tork — imqassam fi tliet taqsimiet; fl-ewwel minnhom qal kif l-ilsera Maltin ġewwa ġifen Tork ma jistgħux jifilħu iżjed il-jasar tagħhom talbu lill-Madonna u ftiehmu kif jagħmlu biex jibqgħu meħlusin; fit-tieni wera t-taqtigħa li saret hejn il-Maltin u t-Torok fuq dan il-ġifen u ii biha l-Maltin ħarġu mill-egħdewwa tagħhom rebbieħa; u fit-tielet tkellem mill-mixja li dawn il-Maltin meħlusa għamlu flimkien mill-Belt ta' Malta sal-Knisja tal-Mellieħa, fejn marru jtemmu l-wegħda li lill-Madonna kienu għamlu. Dana kollu hu miktub b'versi fuq dawka ta' mit-Taljan…… m, Sa fejn nafu aħna, Vassallo sunetti ftit kiteb, Wieħed, li kien jismu Is-Sena l-Ġdida naqraw fih ħsebijiet għoljin imfissrin b'mod li ma jagħmlux għajb Iill-poeti tal-lum. Ngħidu aħna, dit-terzina għandha l-istess kadenza solenni tat-tieni biċċa tal- Imnu Malti ta' Dun Karm:— Qawwa 'l-marid, sabar 'il-fqir, u sliema Ikollu l-baħr: biex il beltu jara, Il-għonja dawl, u xogħol il-ħaddiema. Fil-kitba, tiegħu Ġ. A. Vassallo kien jagħżel kliem mexxej, jifhmu kulħadd, la safi żejjeg u lanqas barrani bla bżonn. Fuq dil-ħaġa jidher li kejlu idea sewwa ta' k'f għandna nqisu lingwa bħala ħaġa ħajja, u l-kliem tiegħu mitt sena ilu għadu jdoqa frisk u igħodd ukoll għal żmienna. Fl-ewwel ktieb tiegħu, tal- 1843, jammetti li dawk li jkunu mgħallmin 1a Taljana jitkellmu lingwa ftit u xejn imħassra (un po viziosa) imma meta tikteb tista' teħles minn ħafna italjaniżmi u b'hekk tagħti lill-Malti xejra oriġinali ji tixraqlu. Billi fil-Malti jonqsuna xi kliem astratt u xjentifiku, hekk ukoll dawn jonqsu fl-ilsna, orjentali l-oħra. U jekk meta ma, jkollniex il-kelma Maltija ninqdew b'oħra bar- ranija ma nkunux nagħmlu ħsara lill-Malti. Kull ilsien jissel- lef il-kliem u jkun ġenn taħseb li tista' tikteb il-Malti mingħajr Ma tissellef mill-barrani. Mhux hekk biss, imma mingħajr il-kliem missellef il-Malti jiftaqar, Għalhekk, skond Vassallo, tikteb bil- Malti jfisser tinqeda bi kliem kemm jista' jkun Malti, u fejn m'għandniex il-kelma li rridu bil-Malti, nissellfuha mit-Taljan jew minn xi Isieh ieħor u ntuha għamla u sura Maltija (22). Issa ngħidu xi ħaġa dwar din il-ġabra ta' poeżiji. Il-ħsieb tagħna kien li nuru 'l Ġ.A. Vassallo bħala l-ewwel poeta liriku Malti. Għalhekk f'dal-ktieb ma ssibux miġbura l-poeżiji kollha. Mill-Ħrejjef u Ċajt nagħti biss xi waħdiet biex il-qarrej jista' jifforma l-fehma tiegħu fuq l-istil tal-ħrejjef ta' Ġ.A.V. Għall- poeżija l-oħra, barra l-Ġifen Tork, ġbarna l-poeżiji tiegħu li kienu dehru fil-ktejjeb Poesie Maltese ad uso della Scuole Pri- marie (1852) li fihom, kif qal il-Kan. P. Pullicino, Direttur tal- Iskejjel, Ġ.A.V. flimkien ma' L, Mifsud Tommasi għen l-istudju tal-Malti billi ttratta ħafna suġġetti b'metru ta' bini u qisien differenti. Ġbarna wkoll il-poeżji li hemm fil-kotba tal-1843 u tal-1851 li semmejna kemm-il darba f'dan l-istudju. Barra dawn ġibna xi poeżiji li kienu dehru fil-gazzetti ta' dak iż-żmien u Ji baqgħu ma nġabrux, ngħidu aħna The Simplest Charm Prevails, qlib mill-Ingliż l deher fil-Cdivpso tas-17 ta' April, 1847, Dies Irae Dies Dies Illa mill-Ward u Zahar (It-Tieni Sena, Novembru, 1866) u Tifħir till-Primadonna Ġużeppa Sedelmajer mid-Demo- erito (Nru. 53) ta' Jannar, 1843. Dwar din l-aħħar poeżija aħjar ngħidu mill-ewwel li kienet ħarġet taħt psewdonimu, imma minn xhieda interna dehrilna li hi ta' min igħoddha bħa'a ta' ĠA.V. Hemm l-istess vers ta' tm'enja li kien iħobb juża, fiha espressjonijiet li niltaqgħu magħhom ta' sikwit fil-poeżija tiegħu, ngħidu aħna, in-negativ mingħajr l-x mal-verb e.g. ma jitgħarxaq, li ma nsibux dejjem fil-poeti l-oħra ta' żmienu; jonkella żewġ verbi wara xulxin fil- bidu ta' vers, e.g. Tidħak, tibki ġġagħlek magħha. Barra minn dan nafu li Vassallo kien dilettant ħafna tat-tijatru u 'l hawn u 'l hinn fil-poeżiji tiegħu nsibu bċejjeċ minn opri maqlubin b'l- Malti u mdeffsin fil-versi, e.g. fil-poeżija Tas-Sliema, jonkella jsemmi l-isem ta' romanzi u dwetti mill-opri, e.g. fiċ-ċajta Nam- rat fejn insibu l-isem tad-dwett Se tradirmi tu potrażi u Verran- (22) Mogħdija taż-Żmien f'Hsien Malti, Malta, 1843, p. 4. (23) Ilreijef u Ġiait bil-Malti eċċ, 1898, p. 5, to a te sulldura, minn 'Lucia di Lammermoor', din ta' l-aħħar maqluba għall-Malti f'Tas-Sliema. Fl-aħħarnett fl-istess gaz- zetta Democrito, u sewwa sew fin-nru. 65 tad-19 ta' Awwissu, 1843, dehret poeżija Il-Kalkura, li fil-ktieb Għal Chitarra dehret imbagħad taħt l-isem Tas-Sliema. l Din twassalna għal ħaġa oħra li tolqtok fil-poeżiji ta' Vas- sallo. Issib iktar minn waħda mdaħħla f'ġabra taħt isem u mbagħad tidher x'imkien ieħor taħt isem ieħor, Hekk, barra din ta' Tas-Sliema, li meta dehret taħt l-isem Il-Kalkara kellha t-tieni biċċa mill-opra nieqsa, insibu wkoll il-poeżija Il-Għarusa ġol-Kalkara li fil-ktieb Ghal Chitarra tal-1851 kellha l-aħħar strofa nieqsa minn kif kienet fil-Mogħdija tal-Żmien tal-1843. The Simplest Charm Prevqils, barra milli fil-ġurnal Calvpso li semmejna, insibuha wkoll fil-ktieb tal-1851, u Il-Port ta' Malita l agħna hawnhekk ġibna għaliha waħidha, insibuha mdeffsa fil- poeżija Lapsi, maħruġa fil-ktieb tal-1843, u fil-poeżija Mawra sa Rnella f'dak tal-1851. Fl-ewwel waħda s-setting huwa l-Kal- kara, f'tat-tieni l-Irnella u hemm xi versi mibdula. Sa hawn irnexxieli niġbor sal-lum. Ma n'stagħġibx jekk jiġi xi ħadd igħidlj l hemm poeżiji oħra ta' Ġ.A.V. bil-Malti li għadhom mhumiex miġbura. Taqla' qalbek tqalleb il-gazzetti, ta' dak iż-żmien biex aktarx ma ssib xejn, jew jekk issib ma tkunx taf li tiegħu għax anonima u titħawwad jekk għandekx tgħid li tiegħu bla provi. Imbagħad mhux dejjem issib il-poeżij; Maltin fil-gazzetti u ġurnali bil-Malti. Għandek mnejn issibhom f'ġur- hal bit-Taljan, bħalma sibna. Għalhekk il-qarrejja mitluba li jagħdruna jekk ħarbitilna xi waħda, B'danakollu n'ttama li dil- ġabra hi biżżejjed biex wieħed japprezza l-ħidma litterarja tal- ewwel liriku Malti. Għal ħaddieħor inħallu l-apprezzament estet.ku tal-poeżija tiegħu, il-Furjana Ġ. 5 ta' Diċembru, 1949.