g LEĦEN IL-MALTI Għanja Maltija għal-lum Il-ħsieb ta' dan l-artiklu huwa li fil-qosor jixħet ftit tad-dawl fuq l-istorja u l- iżviluppi ewlenija tal-għanja Maltija u li jissuġġerixxi pjan nazzjonali li bih tista' tiżviluppa 'l quddiem. F'pajjiżna din it-taqsima tal-letteratura għadha ma rċevietx l-attenzjoni li tixirqilhal, x'aktarx għax bosta jgħaġġlu jgħodduha bħala forma artistika inferjuri, jekk mhux ukoll superfiċjali. Għażilt li nikteb dwarha l-ewwelnett għax nemmen fil-valur artistiku tal-għanja' li, bħala għamla ta' letteratura, għandha l-funzjoni li tikkomunika mal-kotra u tgħinha tgħaddi mill-proċess li jwassalha għall-għarfien sħiħ tagħha nfisha bħala kollettività; il-popli li jirrispettaw lilhom infushom dan għarfuh u l-għanja tagħhom jibżgħu għaliha, ixerrduha u jistudjawha. Nemmen ukoll fil-potenzjal tal-għanja Maltija, li għadu se jibda jinkixef. Fil-ħajja mgħaġġla tal-lum, il-mezzi tal-komunikazzjoni bis-smigħ qegħdin joffru alternattiva u kompetizzjoni għall-qari. Għal bosta nisa tad-dar u ħaddiema ta' l-id, ngħidu aħna, l-għanja li jisimgħu mir-radju, tiswa x'tiswa, aktarx li hija l- forma waħdanija ta' l-arti tal-kelma li jiġu f'kuntatt magħha kuljum waqt ix-xogħol. Dan igħodd iktar u iktar fil-każ tal-poplu tagħna li, kif nafu, ma tantx iħobb jaqra. Terġa' il-mużika qed tinvadi dejjem iktar is-sigħat liberi tal-ġenerazzjoni żagħżugħa. Din is-sitwazzjoni ġdida għandha tissuġġerixxi, anzi tħajjar, lill-artist u l-edukatur Malti biex jaġġornaw il-medju tagħhom u jduru wkoll għal mezzi bħall-għanja, biex iwasslu l-messaġġ tagħhom lil għadd dejjem ikbar ta' semmiegħa. Qabelxejn, x'qiegħed nifhem b'''għanja Maltija' 2 Għal dan l-artiklu se nissuġ- ġerixxi twessigħ u mbagħad tidjiq ta' dak li wieħed soltu jifhem b'dawn il-kelmtejn. Fis-sens dejjaq u tekniku tagħha, il-kelma ''għana' tindika l-għana tradizzjonali kif nafuh akkumpanjat mill-kitarri, per eżempju fil-konkors ta' nhar l-Imnarja fil- Buskett. F'dan l-artiklu l-għana hu mifhum f'sens usa' u jiġbor fih kull għamla ta' lirika qasira mżewġa mal-mużika li f'sens artistiku tagħmel kumment rilevanti għas-soċjetà li qed tismagħha; f'dan is-sens l-'għana' jista' jinkorpora għamliet ta' kompożizzjoni oħra iktar reċenti li soltu nsibuhom bħala ''kanzunetta' jew 'song'. Mill-banda l-oħra, jeħtieġli nagħmel għażla bejn id-diversi tipi ta' kompożizzjonijiet hekk imsejħa 'Maltin' u ndejjaq il-wisa' tagħhom. Għalija, għanja ma ssirx Maltija għax min kitibha nzerta Malti u mhux ta' nazzjonalità oħra. Lanqas ma tkun Maltija sempliċiment għax inkitbet bil-Malti: din hija biss il-libsa u mhux ir-ruħ tal-kompożizzjoni. L-għanja Maltija hija dik li għandha tema tal-lirika uidjoma mużikali li l-punt tat-tluq u l-punt tal-wasla tagħhom jinsabu fis-sitwazzjoni Maltija. Nafli b'din il-limitazzjoni qed naqta' barra ħafna mill-prodott ta' kanzunetti bil-Malti li nisimgħu, fosthom il-biċċa l-kbira tal-kanzunetti 'tal-festivals'5, ukoll jekk dan ikun il-Festival Internazzjonali tal-Kanzunetta Maltija. Fil-fehma tiegħi dawn m'humiex għanjiet Maltin ħlief għall-fatt li nzertaw inkitbu bil-Malti flok 4 LEĦEN IL-MALTI b'lingwa oħra, u jistgħu u fil-fatt jinqalbu u jitkantaw bi Isien ieħor; imma fil-lirika u l-mużika tagħhom m'hemm xejn li jorbothom mal-poplu Malti u s-sitwazzjoni tiegħu. U għall-ħajja Maltija, bihom u mingħajrhom xorta. : L-għanja Maltija hija dik li tinterpreta l-ħajja ta' niesna f'xi wieħed mill-aspetti tagħha: il-problemi, il-gosti, ix-xewqatu l-beżgħat, il-mentalità, id-drawwiet tagħna; fi kliem qasir, l-ambjent soċjo-kulturali tal-poplu Malti. Hija xitla li l-għeruq tagħha trabbew fil-ħamrija Maltija u redgħu minnha: għalhekk, anke meta titkellem fuq temi ġenerali (bħall-imħabba u n-natura) tkun qed tinterpretahom mit-tiġrib ta' Malti u b'sensibilità u idjoma Maltija. F'dan is-sens il-qofol ta' l-argument tagħha huwa dejjem il-poplu Malti issa u hawnhekk u, direttament jew indirettament, tgħaddi kumment konxju u kritiku fuq il-mod li bih ngħixu. Hija djalogu konfi- denzjali bejn il-kompożitur/awtur u s-semmiegħ bħala Maltin: ħadd ma jista' joħlogha ħlief l-esperjenza ta' Malti u ħadd ma jista' jifhimha b'mod tassew globali u intimu ħlief l-esperjenza ta' Malti ieħor. Fiha l-lingwa Maltija minn sempliċi għodda ta' artiġjanat issir strument ta' l-arti, u l-kelma taqa' fil-fond ta' ruħ is- semmiegħ Malti u tqajjem ċrieki u ċrieki ta' tifsiriet u tqanqiliet moħbija. Din it-tip ta' għanja, ħajja u ġenwina, insibuha fil-popli li huma konxji minnhom infushom, li għarfu l-identità nazzjonali tagħhom. Hija għandha sehem importanti fil-formazzjoni u l-bdil ta' l-ideat fost iċ-ċittadini u fil-koxjentizzazzjoni tagħhom għal ideat ġodda li jilliberawhom, tant li mhux l-ewwel darba li saret għodda u simbolu tal-poter demokratiku f'idejn il-poplu f'mumenti ta' kriżi. F'Malta, madankollu, fejn bosta jgħoddu l-arti in ġenerali bħala kapriċċ u mezz ta' aljenazzjoni mir-realtà tal-ħajja flok mera u interpretazzjoni tagħha, l-għanja għadha titqies bħala ħaġa frivola, motivett ħelu li fl-għaxija jserrħek u jnessik it-toqol tal-ġurnata, u jimla l-ispazji twal ta' silenzju intern. X'inhu li żamm l-għanja Maltija hekk lura, li qisna ''poplu bla vuċi' 35 X'jista' jsir biex ngħinuha titrawwem2 L-istorja tal-għanja tagħna tintiseġ fuq l-isfond tad-dikotomija kulturali li kienet taqsam lis-soċjetà Maltija matul is-sekli S Fuq naħa l-klassi ż-żgħira 'ta' kultura għolja' , professjonalment iktar avvanzata, bilingwi, id f'id mal-kultura tal-ħakkiem barrani —fuq l-oħra l-kotra 'ta' kultura baxxa'', nies ta' xogħol umli, ifqar u jafu biss bil-Malti. Ta' l-ewwel issegwi l-mixja ta' l-ideat u żviluppi Ewropej, tat-tieni kulturalment iżolata ħlief għall-kuntatti ma' ta' l-ewwel. Waqtli l-mudelli mużikali tal-kultura l-għolja kienu jitfittxew fil-movimenti kbar ta' l-Ewropa, l-idjoma mużikali tal-maġġoranza tal-Maltin jidher li kienet ristretta għal ftit varjetajiet tal-għana (spirtu pront, għana tal-'fatt', għana la Bormliża) u xi melodiji strumentali aktarx impurtati mill-kontinent. Is-sempliċità u l-limitazzjonijiet kbar tas-sottokultura Maltija toħroġ mill-qari tat-testi tal-għana tradizzjonali li, għalkemm fihom idjoma ta' safa u spontanjetà kbira, jirriflettu biss kuntatti interpersonali fuq il-livell tas- sentiment. LEĦEN IL-MALTI Ma swewx wisq l-isforzi tal-ftit fost il-Maltin kolti li interessaw ruħhom fil- kultura tal-poplu u newlulu idhom biex igħinuh jaqsam il-baħar li kien jifridhom. L-għana jidher li baqa' l-forma poetika ewlenija tas-sottokultura mill-inqas sal-bidu tas-seklu tagħna. Iżda l-mewġa tal-progress laħqet xtutna wkoll, u niesna bdew jiltaqgħu dejjem iktar ma' forom mużikali Ewropej. Il-mezzi tal-komunikazzjoni ħaffew u għaġġlu mhux ftit dan il-proċess li għall-ewwel darba hedded il-primat tal-għana. F'dan il- perijodu huma interessanti ħafna l-isforzi ta' wħud mill-aktar għannejja-kantawturi sensittivi biex jaġġornaw l-għanja Maltija tradizzjonali billi jżewġuha ma' elementi stilistiċi tal-forom mużikali barranin.ll Iżda l-bumbardament tal-mużika barranija baqa' jhedded li joħnoq il-leħen nattiv tal-Maltin. Bit-tixrid tat-tagħlim u l-forza tal- medja, il-kotra tal-Maltin, b'alternattivi ġodda quddiemhom, bdew iħarsu dejjem iktar lejn mudelli mużikali barranin: il-felli tas-sottokultura beda kulma jmur jiċkien u jillimita ruħu għall-inqas saff edukat tal-pajjiż. Quddiem il-varjetà ta' ritmi u melodiji barranin, l-għana tradizzjonali, mużikalment limitat minn qaddisu,'għall- biċċa l-kbira tal-Maltin ma damx ma sar idjoma statika u simbolu ta' tip ta' għajxien antikwat. Il-livell edukattiv baxx ta' dawk li kienu jħaddmuh kompla faqqru u ressqu lejn il-vulgarità. Kien hawnhekk li xi ħbieb tal-kultura Maltija, konxji mit-theddida li dan il-wirt kulturali jintilef, ħadmu bis-sħiħ biex jerġgħu jipproponuh lis-soċjetà bħala diver- timent tradizzjonali.5 Fil-fehma tiegħi, il-kotra tal-Maltin aċċettawh bħala folklor (fis-sens ta' wirt li tlifnieh) imma fih ma għarfux medju li bih qatt setgħu jesprimu l-komplessità ta' l-identità tagħhom. Il-kundanna tal-għana tradizzjonali kienet inkitbet,u l-għana baqa' jgħix ħajja emarġinata f'saff dejjaq tas-soċjetà li ma jgawdix il-prestiġju tal-kotra. Iktar fina kienet l-attitudni u iktar profond l-effett ta' min, bħal Charles Camilleri, irnexxielu mhux biss jiġborit-tradizzjoni u jgħaddiha lill-Maltin ta' żmienu b'idjoma aġġornata, imma wkoll jislet minnha l-elementi essenzjali u l-atmosfera ġenerali Maltija u jdewwibhom fil-kompożizzjonijiet oriġinali tiegħulS — xhieda ċara li t- tiġdid tat-tradizzjoni jista' jseħħ, kif nemmen li għandu jsir, bl-integrazzjoni tagħha f'kuntest attwali. Min-naħa l-oħra, taħt l-influwenza diretta tal-materjal diskografiku barrani, matul il-ħamsinijiet u s-sittinijiet bdew jidhru għadd ta' verżjonijiet Maltin ta' kanzunetti, l-iktar Taljani, għalkemm diġà minn żmien twil qabel xi kanzunetti u makkjetti bil-Malti kienu bdew jidhru fil-ġurnali Maltin u kienu jiddeffsu fi drammi umoristiċi u 'pochades'.1 Sadattant il-gżira bdiet għaddejja minn ewforja ta' festivals parrokkjali u programmi bir-radju (u mbagħad bit-televiżjoni) b'kantanti Maltin jimitaw lil dawk barranin jew ikantaw kanzunetti 'tal-festivals' imma dejjem b'kisra jew intonazzjoni barranija. Fl-arja innovattiva tas-sittinijiet, madankollu, il-vojt li ħalla warajh l-għana beda jinħass, u x-xewqa ta' għanja tassew Maltija kebbset diversi xrariet li kellhom ikunu t-tnissil ta' dik li, fil-fehma tiegħi, għandha tkun l-għanja Maltija tal-lum. Twaqqaf 6 LEĦEN IL-MALTI l-ewwel Festival Nazzjonali tal-Kanzunetta Maltija,5 li għall-inqas ipprovda plat- form anke lil min xtaq jikkomponi bil-Malti. Xi kittieba letterarji b'ispirazzjoni Romantika u tendenzi popolareġġjantiSbdew jiktbu għanjiet Maltin ġodda, x'aktarx fuq l-istil tal-kanzunetta Taljana imma b'tema Maltija. Is-suċċess immedjat ta' dan ix-xogħol wera biċ-ċar l-għatx tas-soċjetà Maltija għal għanja li tirrappreżentaha tassew. Iżda t-temi l-aktar komuni kienu l-patrijottiżmu nostalġiku, il-folklor u l- umoriżmu — temi li qajla kienu intonati ma' l-arja kożmopolitana u bierda tas- sittinijiet. Għalija hija ħaġa kurjuża kif f'dan iż-żmien il-moviment żagħżugħ tal- poeti tas-sittinijiet, li ħareġ bi programm ta' letteratura 'tat-triq', ma ħatafx l- okkażjoni li jsawwar għanja Maltija iktar realistika u attwali. Imma l-mudelli ta' dawn ukoll kienu barranin, għall-inqas għall-ewwel, u forsi barranin wisq kif jixhed l-insuċċess tagħhom biex joħolqu komunikattiva diretta mal-poplu. Naħseb li kien fis-snin sebgħin li l-għanja Maltija reġgħet bdiet issib tematika u idjoma li jagħmluha medju ta' espressjoni addattat għall-kotra tal-poplu Malti tal- lum u li bihom laħqet l-aħjar mumenti tagħha s'issa. Kien l-ispirtu għarriexi, nebbiexi tas-sittinijiet, imma msarraf f'idjoma li tintlaħaq mill-poplu kollu, għax mixtieqa ma' l-imgħoddi — inbid ġdid fi btieti qodma. Il-moviment tal-'folk-song' (u tal-'folk-art-song') Amerikana u Ingliża tas-sittinijiet offra l-forom stilistiċi u għall-bidu anke tematiċi.21 Iżda t-tematika bdiet issir dejjem iktar attwali, realistika u Maltija, u żżewqet b'suġġetti ġodda għalkollox, bħall-protesta, il-kritika soċjali, il- kisba ta' l-identità, l-ambjent u x-xogħol bħala fattur soċjali. 2 Il-kelma saret il-qofol tal-kompożizzjoni u ssuġġeriet melodiji iktar Maltin sewwasew għax joħorġu mill- kisra naturali ta' lsienna. Kulfejn instemgħet, il-poplu Malti ħass li din hi l-għanja tiegħu, u semagħha bil-ħerqa u bil-parteċipazzjoni. Fix-Xandir għal żmien ingħatat prominenza kbira. Twaqqaf il-Kontest tal-Folk-song Maltija. Il-kitarra, minn dejjem strument tal-poplu, reġgħet saret popolari f'idejn gruppi ta' żgħażagħ biex ikantaw għanjiet u innijiet reliġjużi bil-Malti.4 Kellna l-ewwel żvilupp ta' 'għanja msensla' ('song-cvele') bi lsienna ŻIl-frażi qadima li 'l-Malti mhux tajjeb għall-kant' kienet tgiddbet. B'xorti ħażina, fit-tmeninijiet dan il-ferment kollu batta sewwa, anke minħabba l-arja politika tqila li, barra li tarrxet ħafna mill-kreattività, ħonqot bosta awturi li m'għarfux isarrfu l-mument politiku f'esperjenza li tista' tgħanniha; u baqgħu taħtha. Żdiedu l-festivals ta' kanzunetti politiċi, li ġeneralment ma stimulawx ħlief kanzunetti-reklam foqra fl-ispirazzjoni u neqsin mir-realiżmu u l-bilanċ. Żviluppat ukoll linja oħra ta' kanzunetta folkloristika, kummerċjali u statika, għall-konsum tat-turisti fil-lokali tad-divertiment u ta' l-emigranti Maltin li x'aktarx jixtiequ jkomplu jisimgħu fuq Malta idillika, fossilizzata fejn ħallewha huma Madankollu, xi ħjiel ta' kontinwità mal-għanja l-ġdida tas-sebgħinijiet jinstab ukoll 7 Mill-banda l-oħra, il-Malti f'dawn l-aħħar snin tħaddem b'ħila letterarja f'ħafna forom mużikali ġodda u itwal. Smajna l-Malti fl-opra, fl-oratorju, fil-funzjoni liturġika fuq l-għana tradizzjonali, kif ukoll fil-kantata'fesperimenti interessanti u LEĦEN IL-MALTI xierqa għall-ilsien nazzjonali, iżda li, barra li bħala ġeneri mużikali huma differenti mill-għanja fis-sens tagħna, għar-raġunijiet ta' differenzi kulturali li ssemmew hawn fuq qajla jridu jew jistgħu jsiru tassew popolari mal-massa Maltija. Lejn dan joqorbu iktar l-għadd ġmielu ta' drammi mużikali u 'rock operas' li ttellgħu fl- aħħar snin'u li fihom il-Malti ġieli kellu jħabbat wiċċu ma' sfida ġdida, li jintiseġ, f'kompożizzjonijiet moderni li mhux dejjem jagħtu prominenza lit-test. Fuq is-siwi u l-kontribut ta' dawn l-għamliet x'aktarx ġodda, jidher li għadu kmieni biex titkellem. Proġett għal li ġej Issa li wasalna fuq l-għatba tad-disgħinijiet, jidher li lħaqna punt ta' maturità nazzjonali fejn se nibdew niddiskutu bis-serjetà t-tfassil ta' pjan għall-iżvilupp u l- ħarsien tal-lingwa Maltija. 9U jeħtieġ li nagħrfu l-importanza tat-trawwim u t-tixrid tal-għanja Maltija bħala l-vuċi ġenwina tal-poplu. U mhux iktar l-għanja bħala spettaklu jlellex fejn il-kotra tintefa' lura u ċċapċap. L-għanja trid issir fattur tal- massa, il-massa Maltija li wara tant sekli siekta jew imsikkta terġa' tikseb il-vuċi tagħha u tgħanni l-esperjenza tal-ħajja kif qed tgħixha hi, issa u hawnhekk. U jkun leħen ieħor fil-kor kbir tal-ġnus tad-dinja. 'Tibarra minn kull retorika, dan ifisser li l-istat irid huwa stess jikkoxjentizza lill- poplu billi jħajjar l-istudju u l-iżvilupp tal-għanja Maltija f'sens tassew nazzjonali u, bħal xitla tarja, jilqgħalha mill-irjieħ tal-kompetizzjoni esaġerata tal-materjal diskografiku barrani li jheddilha l-għejxien. Biex il-ħaġa ssir bis-serjetà għandu jitfassal programm sħiħ ta' azzjoni li jħares fil-bogħod u li, fost ħwejjeġ oħra, ikun jinkludi dawn li ġejjin. (a) Ċentru għall-Istudju tal-Għanja Maltija fejn l-awturi/kompożituri jistgħu jwessgħu l-orizzonti u jkabbru t-tagħrif b'taħditiet, seminars u gruppi ta' studju''; l-esperjenza ta' mużikologi Maltin u barranin tkun ta' għajnuna kbira; korsijiet prattiċi ta' taħriġ fil-kitba u l-kompożizzjoni tal-għanja. Min-naħa inqas formali, fil-lokal l-awturi/kompożituri jiltaqgħu, jibdlu l- ideat, jippreżentaw ix-xogħol tagħhom u jiddiskutuh, barra mill-atmosfera kompetittiva tal-festivals fejn iltaqgħu s'issa. Kompilazzjoni ta' Storja tal-Għanja Maltija'' (b'diskografija kompluta) biex nagħrfu aħjar ix-xejrietu l-influwenzi li kellha s'issa u d-direzzjonijietli nistgħu nfasslulha għall-ġejjieni. Il-ġbir tad-diskografija jiswa wkoll biex jinġabru x-xogħlijiet rekordjati tal-pijunieri tal-għanja Maltija qabel ma jintilfu. (ċ) Fl-edukazzjoni, l-għanja Maltija trid tidħol sa mit-tfulija bħala parti mis-sillabu tal-Mużika u, bħala letteratura popolari attwali, anke f'dak tal-Malti. Il-kitba ta' għanjiet addattati għat-tagħlim jagħti skop ġdid lill-awturi/ kompożituri. B'hekk l-għanja tagħna titrawwem magħna sa minn ċkunitna. (ġ) (g) 8 LEĦEN IL-MALTI Fix-Xandir, il-vuċi ewlenija tal-poplu, għandu jsir sforz serju biex il-gosti tas- semmiegħa jogħlew u jitwessgħu billi, barra l-famużi ''diski tal-mument', jingħata bi dritt ħin xieraq biex tinstema' u tiġi kkummentata l-għanja Maltija, kif ukoll għana ieħor barrani li jagħmel is-sens u li minnu hawn ħafna. Konkors Nazzjonali u għadd ta' Kunċerti mhux-kompetittivi li joffru plat- form lill-għanja Maltija biex il-poplu jkun jista' jgawdiha mill-veru ('live''). Għajnuna Finanzjarja mill-Istat u minn 'sponsors' privati biex materjal tajjeb (li minnu hawn ħafna) ikun jista' jiġi ppubblikat. Protezzjoni xierqa għad-drittijiet ta' l-awturi/kompożituri Maltin. Iż-żjarat ta' kantanti tal-għanja popolari mid-dinja jitkomplew, għax dawn juru fil-prattika x'jista' jsir u jwessgħu l-orizzonti mużikali tal-poplu. Jidhirli li bi programm bħal dan, il-qasam tal-Għanja Maltija, li s'issa tħalla jiżviluppa kif ġie ġie, jibda jgawdi huwa wkoll minn pjan sħiħ ta' żvilupp naz- zjonali u jintegra ruħu ma' sforzi oħra favur l-edukazzjoni tal-poplu għall-identità. U ma jkunx qasam ieħor fejn l-ilsien nazzjonali tagħna jċedi postu bla bżonn L-għanau t-taqbil tradizzjonali tal-poplu nkiteb mhux ħażin dwarhom, kemm mil-lat folkloris- tiku tagħhom (ara x-xogħlijiet ta' H. Stumme, B. Iig-Koessler u Ġ. Cassar Pullicino) kif ukoll bħala l-ewwel pass fil-mixja tal-letteratura tagħna (f'xi xogħlijiet ta' Ġ. Aquilina u O. Frig- gieri). imma l-iżvilupp tal-għanja Maltija li ġie wara u l-għamliet iktar reċenti ta' kant popolari s'issa ma ġewx ittrattati ħlief f'artikli sporadiċi u qosra, bosta minnhom medjokri, imxerrdin fil-ġurnali fil-paġni tal-varjetà. Dnub li fost l- interessati teżisti attitudni puristika lejn l-għanja popolari, li hija lesta tagħraf bħala espressjoni popolari lill-għanja tradizzjonali fil-forom kan- oniċi tagħha biss: kull tibdil jew żvilupp li ġie wara allura jitqies bħala taħsir ta' l-awtentiċità tal-għana u mhux bħala espressjoni ta' sit- wazzjoni soċjali li qed tinbidel. Din l-attitudni, waqt li minn naħa tgħolli l-valuri komunikattivi tal-għana tradizzjonali, min-naħa l-oħra titmeżmeż minn kull tentattiv għal għanja Maltija modemau ma għandhiex tweġiba għall-ħtieġa ta' kontinwità fl-espressjoni mużikali popolari Maltija għall-massa tas-soċjetà Maltija ta' żmienna. Jidher lil-puriżmu, li fil-qasam lingwis- tiku Malti issa ngħeleb għalkollox, fil-qasam tal-għanja popolari għadu ħaj sewwa. F'idejnkompożituri u kantawturi tajbin, l-għanja popolari laħqet livelli artistiċi għoljin u ġieli żżewġet ma' testi veramentietterarji. Ara, p.eż., ix-xogħlijiet ta' Mikis Theodorakis fil-Greċja, Georges Brassens u Jacques Brel fi Franza, Sergio Endrigo u Angelo Branduardi fl-Italja, u Violeta Parra fiċ-Ċill. il-frażi 'kanzunetta tal-festivals' hawnhekk qed '— tindika dak it-tip ta' kanzunetta li biha jiżegħdu bosta programmi tax-xandir u festivals kum- merċjali, inklużi festivals ta' fama bħal dak tal- Eurovision. Fiha l-kliem u l-mużika huma aktarx ornament manjeristiku mingħajr tiftix ta' LEĦEN IL-MALTI oriġinalità fit-tema u l-espressjoni u wisq drabi l-anqas fil-mużika, għalkemm aktarx titlibbes b'orkestrazzjoni imponenti. Fil-fehma tiegħi, l-eżistenza nnifisha ta' din l-għanja 'kitsch', prodott tal- konsumiżmu, hija parti minn kumpless ta' arti- fiċji li qed jippreżentaw dehra falza ta' l-arti bħala aljenazzjoni oħra, irrelevanti għall-ħajja tagħna. F'dan is-sens hija anti-edukattiva, u nħoss li hu ta' min jiġġildilha, għall-inqas indi- rettament, billi noffru altemattiva għaliha. Ma- dankollu, dan ma jfissirx li fil-festivals, anke f'dawk kummerċjalizzati, ma jinstabux ukoll xi għanjiet ta' livell artistiku tajjeb. Minħabba l-effett tal-għanja tagħhom fuq il- poplu maħkum, xi kantanti ġieli ma tħallewx ikantaw f'art twelidhom jew saħansitra ġew eżiljati. Hekk ġralhom, ngħidu aħna, Raimon (kantawtur Katalan) fi Spanja u l-grupp Inti llimani fiċ-Ċif. Meta l-gruppi ta' żgħażagħ Maltin jiltaqgħu ma' gruppi barranin, wisq drabi din ir-realtà toħroġ b'ċarezza li tweġġa'. Waqt li dawn ikollhom repertorju mżewwaq ta' għana, tra- dizzjonali u mhux, li juri l-ilwien u l-karattru ta' pajjiżhom, bosta drabi tagħna ma jaslux iktar minn taqbiliet kajmana u ritornelli storbjużi bħal 'Agħmillu karta'l Esperjenza kerha li għaddejt minnha kemm-il darba. Jekk qatt kien hemm bżonn ta' xhieda għal dan, din tinstab tajjeb ħafna, ngħidu aħna, f'Id- Djalogi ta' Ġ.F. Agius de Soldanis, fejn insibu konfront qawwi bejn l-imġieba u d-drawwiet taż-żewġ klassijiet soċjali f'sitwazzjonijiet analogi. Għal għażliet rappreżentattivi ta' għanau taqbil 7 tradizzjonali, ara: H. Stumme u B. lig, Malte- Aquilina, Il-Muża Maltija, 2ni ed. 1964 (it-taqsima 'Qabelil-Letteratura', pp. 1-7). Aqra wkoll il-kitba ta' M.E. Calabritto, 'Canti Popo- lari Maltesi', f'Lares, Ott. 1930, jew il-qlib tagħha bil-Malti minn Ġ. Bonnici f'Leħen il-Malti, Lul. 1931. Ewlieni fost dawn kien Ġ.A. Vassallo li, konxju mill-faqar tat-tradizzjoni artistika tas-sottokul- tura Maltija, wasal biex għamel il-kompromess li jikteb 'poesie semi-letterarie' f'pubblikaz- zjonijiet bħal: Mogħdija taż-Żmien fil-Lsien Malti, 1843, Għall-Kitarra, ossia collezione di nuove poesie maltesi sul gusto delle popolari, 1851, u Ħrejjef u Ċajt bil-Malti, 1863. Minn hemm ipprova jgħolli l-livell tat-tradizzjoni b'esperimenti kemm tematiċi (p.eż. billi intro- duċa d-dimensjoni nazzjonali flok dik interper- sonali) u ritmiċi (bl-introduzzjoni ta' għadd ta' varjazzjonijiet fit-tul tal-versi u ta' għamliet ritmiċi ġodda). Ir-rabta bejn l-għanja popolari u l-letteratura Maltija matul iż-żmien hija qasam ieħor li jixraqlu studju għalih. Fis-snin 30, uħud mill-aħjar esponenti tal- għana tradizzjonali, bħal Ġorġ Cremona (il- Joċċ), Ġużeppi Xuereb (ix-Xudi) u Manwel Mercieca (iz-Zemenza), marru Tuneż fejn ir- rekordjaw xi diski bl-għana spirtu pront u tal- fatt. Għal raġunijiet diversi, fosthom dik li ssem- miet fin-Nota 1 hawn fuq, dawn il-pijunieri tal- għanja Maltija għadhom ma ġewx studjati u, fil-każ ta' wħud minnhom, għadu lanqas inġabar ix-xogħol tagħhom li qatt ma ġie rreġistrat f'diska. Ta' min isemmi, ngħidu aħna, lil Carlo Satariano u l-għannej Fredu Spiteri (1929-1965). Fost l-elementi barranin li nisġu mal-għana tradizzjonali nsibu: ir-ritomell, il- kor, it-taħlit ta' varjetà ta' ritmi tal-għana fl- istess kompożizzjoni, l-użi tal-mitkellem bejn u waqt l-istrofi, kif ukoll elementi tal-makkjetta u ta' forom oħra tal-kabaràġ. Fi Spiteri, artist popolari awtentiku u konxju mill-medju tiegħu, insibu saħansitra l-użu ta' reġistri lingwistiċi differenti għall-iskop tal-karatterizzazzjoni u s-sensil f'għanja waħda ta' idjomi popolari bl-istess tema. Għal-limitazzjoni mużikali tal-għana tradizzjo- nali tpatti l-ispontanjetà kbira tal-kliem; li, għall- inqas fl-għana 'spirtu pront', huwa kollu improvviżat. Ewlieni fost dawn kien il-folklorista Ġużċ Cassar Pullicino li, kemm waħdu u kemm fi ħdan il-'Maltese Folklore Societv', ħadem kemm felaħ biex it-tradizzjoni mużikali nattiva tibqa' ħajja. Bil-ħila tiegħu, fl-1953 l-għannejja LEĦEN IL-MALTI bdew jiltaqgħu għall-programmi fuq ir-Rediffu- sion u twaqqaf il-Konkors tal-Għana fil-Bus- kett, bil-ħsieb li t-tradizzjoni tal-għana, l-istili partikulari tal-għannejja u l-użu ta' l-istrumenti tradizzjonali ma jispiċċawx. Sar ukoll sforz biex din it-tradizzjoni awtentika tiġi ppreżen- tata lit-turisti bħala parti mill-ġid kulturali ta' dawn il-gżejjer. Minn madwar l-1969 'il quddiem dan ix-xogħol siewi tkompla minn Charles Coleiro. Fis-sittinijiet u s-sebgħinijiet l-għana reġa' għadda minn fażi qasira ta' popolarità meta ġew ippubblikati għadd ta' diski kummerċjali b'temi umoristiċi mikduda, neqsin minn ispi- razzjoni ġenwina u batuti mqar fl-interpret- azzjoni (p.eż. 'Taxi Marv', 'Ħoxna għall-forn', 'it-tlietgħażżenin', 'Bejn ġuvniu miżżewweġ'). Sa ftit snin ilu f'Bieb il-Belt kienu għadhom jinbiegħu l-fuljetti b'għanjiet tal-fatt dwar id- delitti li kienu jiġru f'Malta minn żmien għal żmien. L-għana tradizzjonali għadu sal-lum il- medju mużikali ta' saff irqiq tas-soċjetà Maltija liċ-ċentri l-aktar komuni tiegħu huma xi ħwienet tax-xorb fl-irħula. Kull tant żmien għadhom isiru wkoll serati tal-għana. U fost l-emigranti Maltin tal-klassi tal-ħaddiema, l-għana baqa' jinżamm bħala rabta kulturali mal-gżira tat- twelid. Ara: Ġ. Cassar Pullicino 'Is-sehem tal- folklor fl-identità kulturali Maltija' (l-aktar pp. 66-67) u P. Sant Cassia 'L-għana: bejn il- folklor u l-ħabi', it-tnejn f' L-Identità Kulturali ta' Malta (ed. Għall-pubblikazzjoni ta' melodiji tradizzjonali Maltin, isma': Charles Camilleri, The Music of Malta u Malta Suite. Għal xogħol oriġinali ta' Camilleri b'atmosfera Maltija, isma' Five Mal- tese Dances, Three Maltese Miniatures, Rhap- sodv for Violin and Orchestra u Ħemda. Fil- qasam tal-għanja popolari hija importanti d- diska LP Għanjiet minn Malta (1972) bil-kliem ta' Joe Friggieri, li stabbiliet livell u serviet ta' mudell għal awturi/kompożituri oħra. Wieħed mill-iktar esponenti popolari tal- kanzunetta barranija bi kliem Malti kien Gaetano Buttigieg, traduttur u kantant ta' ħafna kanzunetti Taljani u Ingliżi li ppubblika f'għadd ta' kotba żgħar. Il-kontribut ta' per- sunaġġ bħal Buttigieg ma jinsabx fil-livell artis- tiku tal-kanzunetti tiegħu imma fis-sehem li kellu biex jippopolarizza l-idea ta' kanzunetta bil-Malti. Is-sehem li kellu l-palk fil-ħolqien ta' idjoma Maltija għall-għanja jista' jkun qasam ieħor ta' studju. Festival organizzat b'serjetà u suċċess kbir miż-Żgħażagħ Ħaddiema Nsara mill-1960 'il quddiem. Fih il-kanzunetti kienu jiġu preżentati bil-Malti, bit-Taljan jew bl-Ingliż. F'dan il-festi- val importanti trawmu ħafna mill-ewwel awturi/ kompożituri tagħna, bħal J.B. Cassar, A.M. Cassola, Carmelo Zammit, Inez Lombardo, Spiro Zammit, Ġorġ Zammit u Joe Vella, li ilum huwa wieħed mill-professjonisti ewlenin fil-qasam tal-mużika Maltija. Ewlenin fost dawn il-kittieba nsibu lil George Stevens u Ġorġ Zammit. Uħud mill-kanzunetti ta' din l-għamla kienu: 'Xemx jew qamar', 'Il- festa tagħna', 'Sparaw għall-qamar', 'Il-Bieb tal-Bomb'', fil-kaċċatur', 'L-għada tal-festa ma' itorin'. Dan il-moviment minn banda ħajjar il-ġbir tal- għana tradizzjonali tal-poplu ('folk-song') li kien qed jintilef u xandru f'verżjonijiet x'aktarx moderni, mill-banda l-oħra qanqal bosta awturi/ kompożituri (bħal Woodv Ġuthrie, Pete Ses- ger, Bob Dvlan, Malvina Revnolds, Donovan, Tom Paxton u Phil Ochs) biex jiktbu għanjiet moderni b'tematika attwali imma b'melodija u stil sempliċi li jfakkru fl-għanjiet tradizzjonali. It-temi ta' l-ewwel kompożituri Maltin ta' din l- iskola aktarx kienu jintrabtu ma' dawk tal- prototipi Amerikani (ara nota 20) u kienu jitkellmu fuq sitwazzjonijiet attwali immali kienu għadhom mhumiex mgħoddija mill-esperjenza Maltija. Hekk kienu, p.eż. l-ewwel għanjiet ta' Vanni Pulġ u Joe Agius. Fost l-awturi/kompożituri li kellhom sehem f'dan il-qawmien, ta' min isemmi lil: Alfred Sant, Paul Caruana, Frank O'Neill, Paul Abela, Ravmond Agius, Joe Friggieri, Evarist Bartolo, George Cassola, Joe Tanti, Therese Cassar, Albert Friggieri, Walter Micallef, Manwel Mifsud. Ħafna minn dawn ħadmu fi ħdan l-għaqda taż- żgħażagħ 'Vouth Travel Circle' (V.T.C.) li sa mill-bidu ħadmet bis-sħiħ u bi pjan konxju b'riżq l-għanja tassew Maltija. Għal 14-il sena (1973-1986) organizzat festival għall-membri tagħha li minnu ħareġ repertorju sabiħ ta' għanjiet Maltin, u fl-1987 waqqfet il-festival LEĦEN IL-MALTI L-Għanja tal-Poplu. Fost il-ħafna għanjiet fi ħarġu minn din l-iskola, ta' min isemmi: 'L-aħħar bidwi f'Wied il-Għasel', 'Marija ta' Wiedil-Għajn', 'Vassalli', 'L-għannej', 'Għanja lil-Libertà', 'Ħondoq ir-Rummien'. Dnub li l- biċċa l-kbira ta' dan ix-xogħol ta' livell għadu ma ġiex ippubblikat. Dan il-kontest, organizzat mill-Jove Enterprises tliet darbiet (1973, 1974, 1976), sewa ħafna bħala appuntament importanti għall-awturi/ kompożituri ta' din l-għanja l-ġdida. F'dawn is-snin, l-iżvilupp tal-għanja fil-qasam reliġjuż ħa żewġ toroq ewlenin: (i) l-innu liturġiku, fejn kien limitat l-aktar għal innijiet Maltin b'mużika ta' għanjiet folk barranin, tima laħqu bl-ebda mod il-livell ta' l-innijiet tra- dizzjonali Maltin (ta' Dun Karm, Dun F. Camilleri u J. Friggieri); (ii) l-għanja morali, b'kumment oriġinali u attwali mnebbah mill-messaġġ Nisrani. F'tat-tieni, fejn sar xogħol iktar inter- essanti, ta' min isemmi l-għanjiet ta' Fr David Azzopardi, Joe Aquilina u Mario Debono, kif ukoll dawk ippreżentati fil-Festival Reliġjuż organizzat mill-istess 'Vouth Travel Circle' għal tnax-il darba (1975-1986). Dan huwa qasam ieħor li jixraqlu studju u ppjanar aħjar. ikun li trid int (produzzjoni tal-V.T.C., 1977), għanja msensla madwar it-tema tat-Triq tas- Salib b'ħafna spunti attwali; xogħol ta' Manwel Mifsud u Therċse Cassar. Il-kummerċ li ġabu dawn iż-żewġ swieq ġodda qanqal bosta attività mużikali fost awturi/ kompożituri, kantanti u gruppi 'folk' Maltin (p.eż. Imma hawn in- natura tas-suq iddettat tip ta' għanja li fiha l- melodija tal-widna u l-interpretazzjoni mirquma x'aktarx isiru iktar importanti mit-tema u l- messaġġ, u li għalhekk ma tibqa' toffri l-ebda kumment attwali jew oriġinali. Prodotti tipiċi huma, p.eż., 'Il-Banda ta' Indri', 'Il-karozzin', 'Dur mitħna dur'. Din il-kontinwità tista' tinstab fil-programm kostruttiv tal-V.T.C. li baqa' jorganizza festi- vals u laqgħat ta' kritika, u fix-xogħol ta' xi persunaġġi kemm veterani (bħal A. Sant u J. Friggieri) kif ukoll ġodda, bħal Toni Micallef Grimaud, Vince Fabri u l-grupp 'Brown Rice'. Fl-1988 dawn ta' l-aħħar ħasdu l-arja mitluqa tat-tmeninijiet bl-għanjiet awtokritiċi tagħhom (xogħol ta' J. Saliba, J. Azzopardi u V. Fabri) mill-programm televiżiv 'Aħn'aħna jew m'aħniex7'. Ir-riferenza hija għall-opra Il-Wegħda (Joe Friggieriu Ch. Camilleri) 1984, l-oratorju Pawlu ta' Malta (O. Friggieri u Ch. Camilleri) 1985, il- Quddiesa Folk Maltija (O. Friggieri u Ġ. Car- dona, bil-mużika tal-għanja tradizzjonali Maltija) 1985, u l-kantata L-Għanja ta' Malta (O. Friggieri u Ch. Ta' min isemmi r-'rock operas': Ġensna (R. Mahħonev u P. Abela), Kristu (J. Tanti), Żagħżugħ (J. Naudi), Ġwanninu (E. Masini, E. Cordina; S. Attard), Bastilja (R. Mahonev u P. Abela). Qed nirreferi għall-abbozz ta' liġi msejjaħ 'Att biex isaħħaħ il-qagħda ta' l-Ilsien Malti u l-Identità Nazzjonali Maltija' li, sakemm dan l-artiklu mar għall-istampa, kien għadda mill- ewwel qari fil-Parlament fit-2.10.1989. il-medda ta' dan l-istudju tista' tinfirex fuq ħafna oqsma bażiċi bħalma huma:it-tradizzjoni tal-mużika popolari Maltija (ritmi, melodija, testi, motivi stilistiċi, strumenti, interpretazzjoni vo- kali); l-osservazzjoni ta' esperimenti barranin fit-tiġdid tat-tradizzjoni nattiva tagħhom; l-ele- menti komuni fil-għanja u l-mużika tal-popli tal- Mediterran; l-użu tal-lingwa bħala mezz ta' komunikazzjoni artistika; ir-rabtietbejn l-għanja ul-letteratura llum; l-għanja u l-pubbliku tagħha; l-għarfien tal-għodod strumentali ta' żmienna; l-għarfien tas-sitwazzjoni diskografika tal-lum, l-aktar f'pajjiżna; sehem ix-Xandir fl- edukazzjoni tal-mases, eċċ. L-awtur ta' dan l-artiklu qed jiġbor kulma jinħtieġ biex tintiseġ kif jixraq l-istorja tal-għanja Maltija mill-bidu tagħha sal-lum. Għalhekk qed jitlob lil kull min għandu xi materjal jew tagħrif li jixtieq jikkomunikah, biex igħaddihulu.