L-istorja tal-Piroteknika fi'literd Dr Natħan Buttigieg Għalkemm fil-preżent ir-raħal ta' Ħ' Attard mhux sinonimu mal-arti tal-piroteknika, tul is-seklu Għoxrin hawn kont issib il-pijunieri li ndukraw din l-arti fost il-Maltin. Matul it-teżi tiegħi, rigward ir-raħal ta' Ħ' Attard fi żmien l-Ingliżi, innutajt kif fiċ-ċensiment tal-1901 Ħ' Attard kien l-ewwel u l-uniku raħal f'Malta li kien hawn nies speċifikament imniżżla li jaħdmu l-logħob tan-nar bħala professjoni; imniżżlin fiċ-ċensimenti bħala 'fulltime fireworker makers'.l Dawn baqgħu jidhru b'mod konsisteni saċ-ċensiment tal- 19212 F'intervista ta' Profs. Henrv Frendo ma' Ċensu Fenech, imlaqqam tal-Infern, huwa jgħid li kien hemm kamra tan-nar fil-limiti ta Wied Inċita ħdejn l-isptar ta' Frankuni. Fl-istess intervista huwa jsemmi ċertu wieħed Ninu tal-Ilma li kien magħruf madwar il- gżejjer Maltin għal-logħob tan-naru kien saħansitra jġib lit-Taljani Malta sabiex jgħallmuh il-piroteknika $ Dan Ninu tal-Ilma ma kien ħadd ħlief Antonio Busuttil, imwieled minn Michele Busuttil u Catherine Busuttil nċe Camilleri ġewwa l-Belt Valletta fit-13 ta' Mejju 1868.5 Għal żmien twil Antonio kien residenti Ħ' Attard fi Triq Birkirkara, għal xi perjodu mar jgħix Ħal Balzan, perċ mbagħad reġa' ġie jgħix ġo Ħ' Attard fejn baqa' sa mewtu. i ; m Għalkemm ma kienx xi akkademiku huwa kien mlaqqam bħala 'il-profs',' mill-kelma — Taljana ''professore' li tfisser għalliem. Laqamli jixhed l-involviment ta' Busuttil mal-pirotekniċi Sqallin u l-irwol tiegħu li daqs l-aqwa professur hu kien jgħallem lill-Maltin dwar taħlit u proviżjon li bih tinħadem il-piroteknika. Infatti Ninu huwa meqjus bħala l-pijunier tal-logħob tan-nar f'Malta, speċjalment dak tal-art, li Huwa kien l-unika importatur tal- kimika piroteknika f'Malta$ fejn minn Sqallija huwa kien jikseb il-materjal kif ukoll ir-riċetti ta' pirotekniċi Sqallin u Taljani7 Kemm meta kien ħaj u wisq aktar wara mewtu l-kmamar tan-nar madwar Malta kollha baqgħu jippruvaw jakkwistaw kopji ta' dawn ir-riċetti. Il-kamra tan-nar tal-'profs' f'Wied Inċita ġ kienet imexxija mill-aħwa Għawdxin, Gejtu — Antonio Busuttil— Ninu tal-ilma: il-Profs' u Pawlu, li kienu jgħixu biswit il-kapella ta' San Pawl f'Ħ' Attard. Jaħdmu n-nar magħhom kien hemm ċertu wieħed magħruf bħala Patalanġ mill-Ħamrun, Ċensu s-Sold minn Ħal Tarxien, Karmena Cuschieri u ċertu Soċjetà Mużikali La Stella Levantina A.D.1894 — Banda Santa Marija 125 Sena Soċjetà waħda Ċetta tal-Mużew, li kienet toqgħod fi Sqaq tal-Forn fi Triq Ħal Qormi ġewwa Ħ' Attard 5 Kifu meta spiċċat tiffunzjona din il-kamra tan-nar jibqa' misteru. Il-kapaċità piroteknika ta' Ninu hija ppremjata permezz ta' ċertifikat uniku u imprezzabbli li kien ingħata fl-1911 mis-'Società Maltese d'Arte, Manifatture e Commercio' għall- ħarqa impekkabbli li ħadem fl-okkażjoni tal- inkurunazzjoni tar-Re Ingliż George V, li ġiet iċċelebrata b'poppa kbira mill-Gvern Ingliż fit-22 ta' Ġunju. Dan huwa turiha ċara ta' kemm it-talent pirotekniku ta' Ninu kien rinomat fost il-Maltin, li ġie mqabbad mill-Gvernatur Ingliż sabiex jieħu sehem f'dawn il- festeġġjamenti Rjali. Dan iċ-ċertifikat kien mogħti lis-Soċjetà tagħna mingħand il- familjari u Ilum il-ġurnata jinsab fis-salott tas-sede tas-Soċjetà tagħna. Antonio Busuttil ħalla din id-dinja fit-2 ta' Ġunju 1956.00 F'Ħ' Attard il-logħob tan-nar baqa' jinħadem b'konsistenza tul is-seklu għoxrin u fost dawk l-aktar li spikkaw insibu lil Karmnu Borg ta' Strinġi. Imwieled minn Ġiovanni u Rożaria Borg fl-1935, u kien jgħix fi Triq il-Mitħna f'Ħ'Attard.1l Huwa kien jaħdem in-nar f'kamra f'għalqa Taħt ir-raħal fil-limiti ta' Wied is-Sewda, flimkien ma' saraċini oħra fosthom Indri Sciortino l-Lalu u ħuh Victor Sciortino, Kola Schembri u Ġużeppi Said il-Bellusi. Wara dawn kienu marru jaħdmu in-nar fil-kamra ta' Ħal Balzan ta' Valent Azzopardi, li dan tal-aħħar kellu l-familja tiegħu minn Ħ'Attard u nhar Santa Marija dejjem kien itella' madwar tużżana murtali tal-kulur għal waqt il-purċissjoni. In-nies li kienu jaħdmu fil-kamra ta' Ħal Balzan kienu magħrufin għall-ħarqa ta' waqt it-transulazzjoni u għal lejliet il-festa filgħaxija. Fejn bejn l-1975 sal-1980 il-ħarqa tat- transulazzjoni ġewwa r-raħal kienet tkun waħda mill- d f'Malta, fejn kienu j jiġu asaħiil madwar 150 murtal, li għal dak iż-żmien kien ikkunsidrat bħala ammont sostanzjali. Indri l-Lalu kien l-aktar magħruf għall-beraq pront, fejn min kien jara x-xogħol tiegħu jgħid li ma kienetx tfallilu fetħa.' Ġużeppi Said il- Bellusi twieled fl-20 ta' Marzu 1926, tgħallem is-sengħa tal-logħob tan-nar speċjalment dik tal-kulur mingħand il-Profs Antonio Busuttil u ħadem fost l-oħrajn fil kamra tan-nar tas- Sur Mifsud f'Birkirkara kif ukoll f'Taċ- Ċintura fil-Gudja u f'Ħal Balzan. Kienet id-drawwa tiegħu li ta' kull nhar ta' ħadd mas- sebgħa u nofs ta' filgħodu kien jerħilha għall- għalqa sabiex jaħdem in-nar. Dan l-aħħar kien magħruf l-aktar għall-brim tal-kartun, xogħol li kien baqa' jagħmlu sa ftit snin qabel mewtu, fil-5 ta' Awissu 1996. ' F'nofs is-sebgħinijiet tas-seklu l-ieħor , kien beda grupp ieħor ta' dilettanti pirotekniċi, Karmnu Borg Ta' Strinġi' Soċjetà Mużikali La Stella Levantina A.D.1894 — Banda Santa Marija 144 siatż 125 Sena Soċjetà Il-Passaport ta' Antonio Busuttil dak ta' Ravmond Gauci 'il-Bubu', li kien jaħdem fil-kamra tal-Ġilju tal-Imqabba, magħrufa f'dawk iż- żminijiet bħala ta' Bennv. Għal perjodu kienet inħolqot ċertu pika pożittiva, fejn iż-żewġ gruppi kienu jikkompetu bejniethom min ħa jkollu l-isbaħ u l-akbar ħarqa. Il-grupp tal-'Bubu' kien jaħdmu l-murtali għal waqt il- purċissjoni u dawk ta' Strinġi għat-transulazzjoni.'t Fost dawk li kienu jaħdmu mal-Bubu kont issib lil Salvu l-Furnar, li kien l-aħħar persuna li baqa' jaħdem in-nar ġewwa r-raħal, Toni l-Pissu u Toni Borg ix-Xagħru. Il-kollettur ewlieni sabiex jinxtara l-materjal għan-nar kien Ġużeppi Cuschieri magħruf bħala Ta' Ċensa jew il-parrukkier. Huwa twieled fil-21 ta' Novembru 1925 u kien jgħin fit-trembil kif : ukoll fil-ħruq tal-murtali fil-ġimgħa tal-festa. Huwa miet fil-25 ta' Lulju 199415 Indri Sciortino 'l-Lalu' jaħraq in-nar waqt il-marċ, użanza li spiċċat fis-snin tmenin. Soċjetà Mużikali La Stella Levantina A.D.1894 — Banda Santa Marija Ravmond Gauci il-Bubu; Ravmond Grima, Toni Camilleri Galea 'il-Pissu, Salvu Attard 'il-Furnar u Ġużeppi Cuschieri 'ta' Żieża' mal-murtali li ħadmu għall-festa ta' Santa Marija Nar għall-Festa tal-1979 F'dawn iż-żminijiet in-nar kien jinħaraq mill- għalqa ta' Grezzju Ċini u kienet użanza li fl-erbatax ta' Awwissu bejn it-transulazzjoni u l-ħarqa ta' filgħaxija Joev Farrugia magħruf bħala l-Valganizer kien jorganizza ikla fl-għalqa bejn il-pirotekniċi kollha.'$ Kien. propju f'dan iż-żminijiet li l-festa ħadet spinta u rinnovazzjoni totali, fejn bdew jiġu ntrodotti l-marċi tat-tridijiet u l-marċ ta' filgħodu. Għaldaqstant dawn id-dilettanti bdew jieħdu sehem attiv f'dawn l-attivitajiet billi jorganizzaw in-nar għal wara l-marċ u jaħarqu l-istoppini, l-irdieden u s-suffarelli waqt il-marċi. Iżda matul is-snin dan kollu sfaxxa fix-xejn hekk kif dan id-delizzju spiċċa għalkollox minn raħalna. Illum il-ġurnata nistgħu ngħidu li n-nar kollu għall-festa sar jinxtara u għal dan l-aħħar snin qed jinħaraq mill-barriera 125 Sena Soċjetà ta' Venven fil-limiti ta' Wied Inċita. Minn hawn insellem lis-Sur George Cuschieri, li segwa l-passi ta' missieru, il-Parrukkier, bħala l-kollettur ewlieni għan-nar tal-ajru fil- festa tagħna f'isem is-Soċjetà Mużikali La Stella Levantina. 2 Ċensimenti 1901, 1911, 1921. 4 Passaport akkwistat mingħand is-Sur Grixti. $ George Cuschieri, 'Il-Professur Antonio Busuttil', Programm tal-logħob tan-nar, 1994,45. 6 Ċensiment 1901 9 Ċertifikat li jinsab fis-salott tas-Soċjetà Mużikali La Stella Levantina. ll George Cuschieri, 'Karmnu Borg', Programm tal-logħob tan-nar, 1994, 50-51. Soċjetà Mużikali La Stella Levantina A.D.1894 — Banda Santa Marija 125 Sena Soċjetà