L-ORIZZONT FRAK MILL-ISTORJA: IL-PORT IL-KBIR Is-Sibt 16 ta' Diċembru 2017 23 l-gżejjer. Maltin huma i mad-dinja kollha għall-istorja anti- ka u l-isbuħija tagħhom. Barra minn hekk, l-ospitalità tal-poplu tagħna mal-barra- ni, il-klima Mediterranja, il- baħar ċar u nadif, l-ikel tra- dizzjonali tagħna, il-festi brijużi u l-knejjes sbieħ li għandna, jagħmlu lill-gżej- jer tagħna uniċi fid-dinja u mfittxijin minn kważi żewġ miljun turist li ta' kull sena jippjanaw il-btala tagħhom f'Malta. Jgħidulek li l-veduta sabi- ħa u panoramika tal-Port il- Kbir mill-Barrakka ta' Fuq issaħħar lil kull turist li jżur lil pajjiżna, għax waqt li d- dehra fortifikata tal-Belt Val- letta u tat-tliet ibliet tal-Kot- tonera tagħti biss ħjiel tal- kobor tal-istorja tiegħu, id- daħliet naturali tiegħu u l- bini tipiku Malti li jdawruh ikomplu jkattru l-ġmiel tie- għu. Ovvjament veduta oħra panoramika li turina l-isbu- ħija tal-Port il-Kbir. mill- breakwater sal-Marsa, u l- ġmiel tas-swar (fortifikazz- jonijiet) setgħana u qawwija tal-Furjana u tal-Belt Vallet- ta li nbnew fi żmien l-Ordni tal-Kavallieri, wieħed jista' jgawdiha mill-Ġnien tal- Gardjola u l-Ponta tal-Isla. Il-Port il-Kbir ta' Malta hu deskritt bħala wieħed mill- isbaħ portijiet naturali li hawn fid-dinja. Għalkemm magħdud bħala port pjut- tost żgħir, sas-Snin Sittin, kien għadu. jistazzjona fih parti sostanzjali tal-flotta In- gliża — meqjusa mill-istoriċi navali ta' dik l-epoka bħala l-akbar flotta ta' bastimenti tal-gwerra li qatt baħħret fil- Mediterran, u xorta waħ- da baqa' jaqdi l-funzjonijiet kummerċjali bħala port merkantili. Kif nafu, il-kumplament tal-flotta Ingliża u bastimen- ti oħra navali kienu stazz- jonati fil-Port ta' Marsam- xett. Kull min kellu x-xorti li jagħmel dawra kulturali madwar il-Port il-Kbir u osserva. tajjeb il-bini u s-siti storiċi li sawru. l-istorja tiegħu, mill-ewwel jintebaħ xi rwol kbir kellu dan il-port fl-istorja mqallba ta' pajjiżna MAL-PORT IL-KBIR (1) li teħodna lura mill-ibgħad żminijiet sażmien il-Għarab, b'konċentrazzjoni akbar fuq iż-żmien il-kavallieri (1530 — 1798), il-Franċiżi (1798 — 1800) u l-ħakma tal-Ingliżi (1800 —1979). Ċertament li kull perjodu ta' ħakma barranija ħalla impatt kbir fuq l-istorja ta' pajjiżna. Dan wieħed jista' josservah mill-bini antik li nsibu mifrux madwar Mal- ta, iżda f'din il-kitba se nikkonċentraw l-aktar dwar il-bini u siti storiċi li hu mdawwar bihom dan il- Port storiku. Dan hu parti mill-wirt li ħallewlna mis- sirijietna u li permezz tiegħu aħna nistgħu nifhmu aħjar l-Istorja ta' art twelidna. F'dawn l-aħħar 30 sena, u forsi aktar ukoll, diversi aġenziji tal-ivvjaġġar, jorga- nizzaw diversi ħarġiet rikre- attivi għall-Maltin u għat- turisti, fosthom, dawra edu- kattiva u kulturali fiż-żewġ portijiet, b'enfasi kbira fuq dawk is-siti li nsibu madwar il-Port il-Kbir. Matul kull mawra, kull gwida jagħmel ħiltu kollha biex jagħti kull tagħrif possibbli, xi kultant bi spjegazzjoni elaborata u dettaljata mhux biss tas-siti storiċi li għandna f'dan il- Port iżda wkoll dwar is-seh- em tagħhom fil-ġrajjiet u l- istorja politika ta' pajjiżna. Ovvjament, kif wieħed jistenna, l-ewwel. parti ta' din il-kitba hi ddedikata lill- Belt Valletta, kemm minħab- ba l-fatt li matul l-2018 din il-belt kapitali ta' Malta se tiġi onorata bit-titlu prestiġ- już tal-Kapitali Ewropea tal- Kultura, kif ukoll mil-latt storiku, fejn din il-belt forti- fikata li tiddomina u tħares id-daħla taż-żewġ. portijiet hija perm tal-Istorja ta' gżi- ritna. Ħafna storiċi jqisu lill- Belt Valletta bħala ġawhra storika, u dan wieħed jis- ta' jikkonfermah mill-għadd kbir ta' palazzi u bereġ tal- Ordni, knejjes, kunventi, mużewijiet, teatri, u monu- menti li nsibu fiha. Għalhekk jien nissuġġe- rixxi lil dawk il-qarrejja li jaqraw dawn il-kitbiet, biex fl-ewwel okkażjoni li jkoll- hom iżuru dawn il-postijiet storiċi, għax l-għarfien ta' ġrajjiethom jgħinna nifhmu aħjar l-imgħoddi tagħna u napprezzaw aktar l-istorja ta' pajjiżna. Mill-paġni tal-istorja: Il- Belt Valletta ġiet mibnija fuq l-ilsien art li jaqsam iż-żewġ portijiet ewlenin tagħna: dak ta' Marsamxett li anti- kament kienu jsibuh bħala 'Marsa Muset' u dak tal- Port il-Kbir li fi żmien l- Għarab kien magħruf bħala 'Marsa Kebir'. Dan il-promontorju kien magħruf bħala l-Għolja ta' Xebb ir-Ras jew Xagħret Mewwija. Wara r-rebħa tal- Assedju l-Kbir tal-1565, il- Gran Mastru La Vallette ddeċieda li jibni belt ġdida fuq dan il-ħanek art. L-is- toriċi jgħidulna li kienet sa- ret pjanta mill-inġinier Qui- sani fl-1577 iżda La Vallette xtaq xi ħaġa akbar u isbaħl Tqabbad. l-inġinier mill- tari Taljan Francesco Lapa- relli wieħed mill-aqwa espo- nenti tal-arti tal-fortifikazz- joni militari ta' dak iż-żmien, biex jagħmel il-pjanta waqt li saret oħra minn Ġlormu Cassar. Finalment l-għażla waqgħet fuq Laparelli, li meta reġa' lura f'pajjiżu, ix- xogħol tkompla mill-assis- tent tiegħu Ġlormu Cassar li ddisinja il-Bereġ tal-Lingwi tal-Kavallieri, bosta djar, kunventi u knejjes — fosthom il-Katidral ta' San Ġwann. It-tberik tal-ewwel ġebla tal-belt ġdida kien sar mill- Isqof Cubelles fil-post fejn illum hemm wieqfa l-Knisja tal-Vitorja. Tqegħdet nhar it-28 ta' Marżu 1566 mill- Gran Mastru Jean de la Valette nnifsu u semmieha 'Valletta' għal kunjomu. Sintendi biex ittellgħet din il-belt kbira bis-swar qa- wwija li jdawruha kienu jeħtieġu flejjes kbar, u għal- hekk, il-Papa Piju V perso- nalment ħeġġeġ bosta slaten u prinċpijiet Ewropej biex jgħinu lill-Ordni ta' San Gwann biex jitwettaq dan il- proġett fl-inqas żmien pos- sibbli minħabba l-biża' kon- tinwa li t-Torok kienu se jerġgħu jaħbtu għal Malta b'forza akbar. Jingħad li madwar tmint elef ħaddiem, fosthom ilsie- ra, ħadmu fuq dan il-proġett lejl u nhar biex jitlesta f'ħa- mes snin, waqt li s-swar, li l-għoli tagħhom jvarja minn ħamsin sa disgħin filata ħadu aktar żmien milli kien previst. Fil-Belt Valletta kien hemm tliet mini u kienu magħluqin bil-bibien. L-ewlieni kien dak ta' Pu- tirjal li kien jismu 'Porta San Giorgio' (1569) aktarx fuq id-disinn ta' Laparelli, iżda jista' jkun ukoll ta' Ġlormu Cassar. Aktar tard fl-1586 dan il-bieb ġie rranġat u sar magħruf bħala Porta Reale. Inbena mill-ġdid fl-1633 ak- tarx fuq disinn ta' Tommaso Dingli. Fl-1853 ġie mibni mill- ġdid u minkejja li baqa' magħruf bħala Porta Reale, il-Maltin kienu jsibuh bħala Putirjal u l-Ingliżi bħala Kingsgate. Fl-1963 twaqqa' mill-ġdid u nbena ieħor fuq disinn ta' Alziro Bergonzo. Fl-2011 twaqqa' u minflok mina saret id-daħla tal-belt li għandna llum fuq disinn ta' Renzo Piano. Bieb ieħor li kien inbena 1569 fuq disinn ta' Frances- co Laparelli, u li kien jagħti għax-Xatt tal-Belt kien jismu Porta Del Monte. (għall- Gran Mastru Pietro del Monte) u wara nbidel f'Por- ta Della Marina. Twaqqa' fl-1884 biex min- floku nbena bieb ieħor li na- raw illum fuq disinn tal- perit Malti Emanuele Luigi Galizia. Dan il-bieb: hu magħruf bħala 'Victoria Gate'. It-tielet bieb magħruf bħa- la Marsamuscetto nbena fl- 1568. Aktar tard nbniet mina fis-sur li hi magħrufa bħa- la 'Jews Sallv Port' peress li f'dawk. l-inħawi. kienu jgħammru ħafna Lhud. Tkompli f'ħarġa oħra