IŻ-ŻEWĠ KELMIET 'SUCURRE MISERIS' MIKTUBIN FUQ IL-KWADRU TITULARI TAL-PARROĊĊI TA' BORMLA Il-Kan. Dr. Ludovico Mifsud Tommasi kien benefattur kbir tal- knisja ta' Bormla; kien hu li ħallas il-kwadru titulari li għandna fil-kor. għall-Bormliżi, l-Kanonku Ludovico għandu l-akbar rabta ma' dan il-kwadru kif ukoll għandhom il-pittur Pietro Paolo Caruana (1793-1852) u l-iskultur u disinjatur Abram Gatt (1863- 1944). Għax jekk Mifsud Tommasi ħa l-ħsieb biex tpitter u ħallas il-kwadru, P.P. Caruana pittru u Abram Gatt għamel id-disinji għat-tiżjin tiegħu. Għalhekk hu xieraq li ngħidu xi ħaġa dwar din ir-rabta ta' dan is-saċerdot għaref mal-kwadru. Dwar ir-rabta ta' Pietro Paolo Caruana u Abram Gatt mal-kwadru niktbu darb' oħra. IL-KWADRU Fl-1826, Dun Ludovico Mifsud Tommssi qabbad lill-pittur P.P. Caruana biex ipittirlu kwadru kbir tal-Kunċizzjoni u fissirlu kif xtaq li juri t-Tnissil bla Tebgħa tal-Madonna, li għaliha hija ddedikata l-Parroċċa ta' Bormla. Il-kwadru kien lest fis-sena 1828. Ma nafux sewwa sew jekk sarx f'Malta jew f'Ruma fejn kien il-pittur Caruana. Il- kwadru hu mpitter fi stil kemxejn Nazzaren; għandu l-kompożizzjoni tajba, sabiħ, devot u għandu ġrajjiet interessanti. Dun Ludovico kien ħallas lill-pittur 600 skud u kien bil-ħsieb li jirregalah lill-Knisja ta' Bormla. Għalkemm il-kwadru kien lest fl-1828 għal xi raġunijiet mhux magħrufa sewwa, il- kapitlu ma aċċettahx u kellu jibqa' 'moħbi' għal bosta snin. Tbiddlu ż-żminijiet kif ukoll il-Kapitlu u l-ideat; u fl-aħħar il-kwadru ġie milqugħ u aċċettat. Fit-28 ta' Novembru 1850, ġie nawgurat u mbierek sollennement fuq l-altar tal-kor għad- devozzjoni tal-poplu. Il-kwadru malajr daħal fi qlub il-Bormliżi u kiseb devozzjoni kbira. Din wasslet biex fil-25 ta' Ġunju 1905, b'digriet tal-Papa Piju X (illum San Piju X) din ix-xbieha tal-Madonna ġiet inkurunata b'sollennita' kbira mill-Kardinal Domenico Ferrata (delegat tal-Papa) b'tifkira taċ-Ċinkwantinarju tad-Domma dwar it-Tnissil Tagħha bla Tebgħa. L-inkurunazzjoni kienet saret fil-Kor stess. Kienu saru festi kbar kemm ġewwa l-knisja u kemm barra. L-istatwa titulari saret ġdida u nħadmet fil-fidda mill-arġenterija 'Antonio Ghezzi e figlio' ta' Milan fuq disinn ta' Abram Gatt; din l-istatwa ġiet milqugħa bil-ferħ tal-Kapitlu u l-poplu Bormliż. Leħen il-Banda San Ġorġ Bormla A.D. 1862 125 Għall darb'oħra, 50 sena wara, f'Lulju 1955 ras il-Madonna ġiet imdawra bi stillarju mill-Kardinal Federico Tedeschini; iżda din id-darba l-kwadru nħareġ purċissjonalment mis-Santwarju għal Pjazza Santa Margerita fejn saret iċ-ċerimonja. Hawn ta' min ifakkar li fit-Tieni Gwerra Dinjija dan il-Kwadru u l-Istatwa tal-Kunċizzjoni kienu ttieħdu fil-Knisja Kolleġġjata ta' B'Kara għall-ħarsien mill-qilla tal-gwerra. Bi twettiq tal-wegħda għall-ħarsien tal-Knisja kienu nġabu lura f'Bormla bil-mixi f'pellegrinaġġ devot u Nazzjonali, nhar il-Ħadd 19 ta' Novembru 1944. B'tifkira ta' dan, kienu tqiegħdu mal-faċċata tal-knisja żewġ lapidi ta' tifkira tal-wegħda u t-twettieq tagħha. Ħamsin sena wara, fl-1994, il-vara reġgħet ittieħdet lejn Birkirkara għall-festi li kienu saru fil-Kolleġġjata Bażilika u b'manifestazzjoni kbira reġgħet nġiebet lura f'Bormla fejn tkomplew il-festi. Din is-sena (2003) il-kwadru nqala' minn postu sakemm sar ir-restawr tal-prospettiva u tal-kor u kisi bl-irħam u tpoġġa fuq l-altar ta' San Mikiel fejn seta' jkun apprezzat aktar u aħjar. Fil-prospettiva tal-kwadru hemm żewġ kelmiet bil-Latin 'SUCCURRE MISERIS li Dun Ludovico ħass il-ħtieġa li jagħti t-tifsira tagħhom. Dan għamlu għax dejjem ried jgħallem lil dawk li ma kienux jifhmu jew jaqraw għajr bl-ilsien tagħhom. Dan wettqu billi kiteb poeżija ta' erba' strofi b'erba' versi l-waħda u li qed inġibuha ma' din il-kitba kif dehret fil-'Ħabbar Malti' tat-18 ta' April 1879, miktuba bl-ortografija ta' żmienu. Illum, bil-Malti tagħna tinqara hekk:- IT-TIFSIR TAL-KELMTEJN SUCCURRE MISERIS LI JINQRAW FUQ IL-KWADRU TITULARI TAL-KNISJA PARR. U KOLLEĠ. TA' BORMLA IMSEJĦA DARI L-MADONNA TAS-SOKKORS Mill-imqaddes Ħolqien tiegħek Faqar ikreħ lilna jaħqar, Minn kull tebgħa int imbarrija, Illi jbikki 'l min jarana, Alla l-għaxqa, kull hena aħna Għalhekk aħna lejk induru Sibna fik, Ommna Marija. L'int tal-ħniena Omm Sultana. B'kull ġid għanja, b'kull ġmiel tiddi, Bħala l-iltim illi sab l-ommu Ta' bla tarf qalbek ħanina - Insejħulek imsejknin: Bla għajnuna qatt fin-niket O CONCETTA IMMAKULATA int minsija ma tħaliha. ĦNIENA JKOLLOK MILL-FQAJRIN. Leħen il-Banda San Ġorġ Bormla A.D. 1862 127 Fi kliem ieħor u fil-qosor dawn iż-żewġ kelmiet fissru hekk: 'Għin lill-imsejknin'. Tgħid kienu nkitbu biex ifakkruna li l-knisja f'Bormla li kien żar id-Delegat Appostoliku Mons. Pietru Dusina fil-Vista Appostolika tiegħu fl-1575, kienet taħt it-titlu 'tal- Madonna tas-Sokkors' kif naqraw fir-rapport tiegħu2 Dun Ludovico twieled fit-18 ta' Novembru 1796, u għammduh l-għada fil-knisja Parrokkjali ta' Bormla; bin Francesco u Angelica xebba Tommasi. Tawh l- ismijiet ta' Ludovico, Giuseppe, u Fabrizio. Kellu 10 ħutu oħra. Missieru kien minn Bormla u ommu mill- Belt. Kien Ordnat saċerdot fit-23 ta' Diċembru 1820; illawrejat fil-Liġi Kanonika, Ċivili u fit-Teoloġija. Kien, oratur tajjeb u predikatur imfittex ħafna; Latinista mill- , tà aħjar; Professur ta' l-Istorja tal-Knisja u ta' l-Iskrittura; et ij Eżaminatur tal-kleru u għalliem fis-Seminarju. Kellu skola fil-Belt u oħra f'Bormla. Fl-1858 ħa l-pusses ta' Kanonku tal-Kolleġġjata ta' Bormla u tal-Katidral l-Imdina fl-1868 fejn wara mar joqgħod fi Pjazza San Pawl, u mbagħad fi Pjazza Celsi (illum Pjazza Mesquita) fejn miet. Għamel żmien membru fil-'Comitato Generale Maltese' (1836) u fis-sotto 'Comitato di Commissione' ta' l-istess kumitat. Il-għan ta' dan il-kumitat kien biex Malta tikseb Gvern minn għand l-Awtoritajiet Ingliżi. Dun Ludovico Mifsud Tommasi kien issieħeb f'diversi għaqdiet, fosthom l-'Accademia Filologica Maltese'. Kien kollaboratur u kontributur ta' ġurnali kemm bil-Malti sew bit-Taljan ta' żmienu, (fosthom Brighella; Kawlata Maltija; Il-Malti; Il-Ħabbar Malti; 'Il Cospicuano' u oħrajn). Ismu baqa' l- aktar marbut ma' l-għadd kbir ta' kurunelli, innijiet, ġakulatorji, versi reliġjużi u kitbiet oħra. Uħud mill-kurunelli, talbiet u ġakulatorji għadna ngħiduhom bla ħafna minna ma jafu li huma kitbietu. Għall-festi b'tifkira tad-Domma tat-Tnissil bla Tebgħa tal- Madonna li saru f'Bormla f'Jannar 1855, Dun Ludovico kiteb kurunella (illum mitlufa u minsija) f'ġieħ Marija Immakulata u kien għamel waħda mill-priedki tat-tridu. Ikkompona (kiteb) l-iskrizzjonijiet bil-Latin għal fuq il-bibien tal-knisja parrokkjali u l-knejjes l-oħra u l-imkejjen prinċipali f'Bormla. PUBLIKAZZJONIJIET L-aqwa xogħol tiegħu huwa l-ktieb 'L-Inni Imkadsa' tal-Brevjar Ruman miġjub bil- Malti mil-Latin, li fih aktar minn 420 paġna b'mhux anqas minn 172 Innu; ktieb Leħen il-Banda San Gorġ Bormla A.D. 1862 iddedikat lil Marija Santissima Immakulata, stampat fl-1853 għand F.Cumbo ta' Triq Sant'Ursola, Valletta. Minn fost il-ħafna publikazzjonijiet oħra tiegħu nsemmi tnejn biss:- 1.'Tifħir u Talb' li għen ħafna biex tissaħħaħ id- devozjoni lejn il-Madonna u l-qaddisin; u 2. Dan jitkellem dwar is-serqa tal-pissidi bl-ostji kkonsagrati mill-knisja ta' Sta. Tereża, Bormla fl-1837. Hemm imbagħad manuskrit bit-titlu 'Il-Għana tan-Nisrani' li ma laħaqx stampah għax miet. L-istatwa tal-Papa Piju IX fi Pjazza Paolino Vassallo fil-Festa tal- ' Dan il-poeta Bormliż ma kienx aċċetta l-proposta f Kunċizzjoni 1950. Wieħed jista' tal-Log. Sir Frederick Cavendish Ponsonbv (1826- josserva l-ħajt għoli tat-tarzna. 1836) biex jirrikomandah bħala Arċidjaknu Kuġitur ta' l-Isqof F.S. Caruana bi dritt ta' suċċessjoni meta dan imut. Din il-proposta kienet saritlu fl-1829 ftit wara li kien miet l-Isqof Ferdinando Mattei fl-14 ta' Lulju 1829. DUN LUDOVICO U ĦAŻ-ŻEBBUĠ Dun Ludovico kien kuġitur tal-kappillan Dun Tumas Scicluna, (li kien xjaħ u marid) ta' Ħaż-Żebbuġ, bi dritt li meta jmut Dun Tumas, Dun Ludovico jilħaq floku bil-kondizzjoni li jġib il-permessi minn Ruma. Dun Ludovico mhux biss ġab il-permessi imma bil-ħila tiegħu wkoll il-Papa Piju VIII għolla l-Parroċċa ta' Ħaż- Żebbuġ f'Arċipretali bil-Bolla tat-8 ta' Ġunju 1829. Dun Ludovico kellu jkun l-ewwel Arċipriet ta' dan ir-raħal, iżda l-Isqof Caruana (li laħaq wara Mattei) qatt ma ħareġ id-digriet għat- twettieq tal-pussess tiegħu. Anzi wasal biex ġiegħlu jirreżenja. Ħaġa kurjuża ħafna u din Dun Ludovico ħassha ħafna tul ħajtu kollha. Il-Kappillan Scicluna kien miet fl-1830 u f'loku l-Isqof ħatar lil Dun Franġisk S. Vassallo fl- I 1832. Il-Kanonku Dr. Mifsud Tommasi miet il- ÀQGHDIA TAZ-ZMIEN, ) ' Ħamis 28 ta' Ottubru 1879 ta' 83 sena, mir- reġistrazzjoni tal-mewt tiegħu fir-Reġistru Leħen il-Banda San Ġorġ Bormla A.D. 1862 129 Pubbliku, Att tal-Mewt Nru. 2683/1879, nafu li miet l-Imdina fid-dar Nru. 17 Pjazza Celsi (illum Misraħ Mesquita) u bħala Monsinjur ġie midfun fil-Katidral ta' l-Imdina (kif xtaq hu) u mhux fiċ-Ċimiterju ta' Santa Mafija Addolorata kif ġieli nkiteb u ntqal. GĦELUQ B'din il-kitba rajna t-tifsira tal-kelmiet SUCCURRE MISERIS li hemm fuq il-kwadru titulari u ftit tagħrif dwaru. Fl-istess waqt urejna fil-qosor il-Kanonku Dr. Dun Ludovico Mifsud Tommasi wieħed mill-persunaġġi Bormliżi magħrufin, bit-tama li jitqajjem aktar interess fost dawk li ftit li xejn jafu dwar persunaġġi oħra Bormliżi li taw kontribut lil Bormla kif ukoll lil Malta. Arkivju Parrokkjali Bormla u katidral Mdina. Reġistru Pubbliku Valletta. Librerija Nazzjonali - Katalogu; Ms. 621, 622. 'Il-Ħabbar Malti' 1879 u Gazzetti oħra. 'Ktieb ieħor tal-Qassis Dr. Ludoviku Mifsud Tommasi' ta' Dun Karm. 'Ħabbew l-Ilsien Malti' Mons. Law. Ħajr lill-Patri Franġisku Azzopardi Ofm. Kap.; u lil Deborah u Franco Agius.