IL-FESTA TA' SANTA MARIJA FIL-MOSTA U L-AMMINISTRAZZJONI TAL-PARROĊĊA LEJN NOFS IS-SEKLU SBATAX (1634-1654) Tul dawn l-aħħar snin jiena tajt il-kontribut ċkejken tiegħi għall-istorja tal-Mosta billi f'dawn il-ħarġiet ta' kull sena ktibt dwar xi aspett partikolari. Ħadt ħsieb dejjem li nwassal xi ħaġa ġdida billi nikkonsulta dokumenti li kienu għadhom qatt ma raw id-dawl. Il- kitbiet tas-snin 1992, 1993 u 1995 tefgħu ftit dawl ieħor fuq l-ewwel snin tal-parroċċa. Ftit xhur ilu jiena ġbart flimkien dawn it-tliet kitbiet, aġġornajthom, żidtilhom xi ħaġa magħhom u ffurmaw kapitlu fl-aħħar ktieb tiegħi, li għandu t-titlu Storja ta' Malta fi Ġrajjietil-Knisja. Il-kapitlu li hu fuq il-Mosta ssejjaħ Il-Mosta u l-Parroċċa f'Ġieħ l-Assunta: Ħajja Nisranija, Arti u Festi fi Problemi tal-Bidu. Din il-kitba sejra terġa' tħares lejn l-ewwel żmien tal-parroċċa, imma minn aspett ieħor. Ħajja parrokkjali wkoll dejjem ġabet magħha l-bżonn ta' amministrazzjoni tajba. Knisja parrokkjali wkoll tidħol f'ħafna spejjeż. Fl-imgħoddi, li kien żmien ta' faqar kbir, l-akbar soluzzjoni kienet fil-beni li missirijietna ħallew lill-knisja. Imma kemm-il darba kienu beni li kellhom piżijiet marbutin magħhom. Il-ġenerożità tal-poplu ma naqset qatt, lanqas fil-Mosta. Il-knisja parrokkjali, il-festa titulari u l-festi l-oħrajn kienu jeħtieġu prokuratur tajjeb. L-akbar spiża hi fil- festa titulari. Imma spejjeż ta' għamliet differenti kienu jinqalgħu tul is-sena kollha kemm hi. Hawn ser naqbad f'idejja reġistru tal-Kurja ta' l-Arċisqof u neżamina parti dwar dak li hemm b'rabta mal- Mosta. Hu r-reġistru Conti 48, li jittratta dwar l-amministrazzjoni tal- knisja parrokkjali bejn is-snin 1634 u 1752. Imma ser inħares lejn l-ewwel faxxiklu biss li jissejjaħ Procura Chiesa: 1634-1654. Dan jiġbor fih id- dħul u l-ħruġ kollu tal-knisja parrokkjali fi żmien bikri ħafna. Il- faxxiklu qatt ma ġie nnumerat. Għalhekk kull indikazzjoni tinstab faċilment mill-ordni kronoloġiku . tagħha. Hu faxxiklu ta' żmien żewġ kappillani: Dun Salv Muscat (1618- 1647) u Dun Karlu Schembri (1647- 1671). l Il-prokuraturi kienu tlieta: qassis u L-Isqof Spanjol Mons. Mikiel Gwanni Balaguer li żewġ lajċi. Dak li kellu l-akbar mexxa d-djoċesi bejn l-1685 u l-1663. responsabbiltà kien Mastru Dumink Soċ. Il-kelma Mastru quddiem xi isem kienet tfisser għal xi persuna ta' xi livell ogħla jew fost il-puliti. Dan kien kif sa ftit ilu konna nsejħu lil xi persuni 'Sur' jew 'Sinjur', li llum jintużaw għal kulħadd. Mastru Galea kellu jgħinuh lil Dun Ġamri Galea u lil Mikiel Busuttil. , Hu rendikont ta' għoxrin sena. Jidher li huma kienu jniżżlu kollox fuq karti separati. Imma mbagħad ġabru kollox ħalli d-dħul u l-ħruġ ta' l-amministrazzjoni jiġu ppreżentati lill-Kurja ta' l-Isqof ta' Malta, li dak iż-żmien kien Mons. Mikiel Ġwanni Balaguer. Hu rendikont ta' bejn l-10 ta' Settembru, 1634 u t-23 ta' Awissu, 1654. Minn fejn kien jiġi d-Dħul Dwar id-dħul il-faxxiklu ma jagħtiniex dettalji. Imma nieħdu idea tajba dwar minn fejn kien jiġi. Xi renti kienu fissi minn sena għall-oħra. Oħrajn kienu jvarjaw. Xi persuni li kellhom rabtiet speċjali mal-parroċċa kienu jinkluduha fost il-werrieta. Għalhekk kienet tintiret xi somma minn testment. Din, naturalment, kienet tkun ta' darba biss, meta ma kenitx xi legat. X'uħud kienu jħallu legat. Kif tfisser il-kelma stess, dak li jitħalla kien iġib miegħu rabta. Kienu jħallu somma ta' flus b'kundizzjoni li jsir numru ta' quddies kull sena għal ruħhom. Ġieli kienu jinħassu bħala benefiċċju għall-parroċċa għax il-poplu Nisrani ma kienx jagħti tant elemożna għall-quddies bħal fi żmienna. Imma ġieli legat inħass bħala piż għax kienu jħallu xi ħaġa u jesiġu ħafna jew għax il-parroċċa ma jkollhiex il-possibbiltà li toqgħod għal dawk l-obbligi. Għalhekk f'xi każijiet il-legat ma kienx jiġi aċċettat u ngħata lil ħaddieħor. Kważi dejjem, legat ta' l-imgħoddi sar bħal piż minħabba l-iżvalutar tal- munita. Kien żmien meta l-elemożna tal-quddies kienet ta' xi żewġ irbajja'. Id-dħul kien jiġi wkoll minn xi artijiet jew bini li jitħallew lill-parroċċa. Ftit fil-Mosta kienu impjegati bi qligħ fiss. Ħafna kienu jgħixu minn dak li jkabbru huma stess u mill- annimali u t-tjur tagħhom. Dawn ġieli kien . ikollhom xi artijiet tal-Knisja. Kienu jaħdmuhom u l-qligħ jinqasam bejn is-sid u l-ħaddiema. Kemm dak li jitħalla fit-testmenti kif ukoll il-legati kienu jeħtieġu amministrazzjoni tajba min-naħa tal- prokuraturi. L-onestà weħidha ma kenitx biżżejjed. Kienet meħtieġa l-ħila tagħhom u l-għajnuna ta' persuni esperti. Din kienet iġġib magħha li huma kienu jqabblu l- artijiet tal-knisja lil xi bdiewa ħalli dawn jaħdmuhom. Skond ftehim li jsir b'kuntratt huma kienu jagħtu l-offerta tagħhom ta' kull sena lill-knisja. F'dak iż-żmien ta' faqar ma kienx isir ġbir fil-knejjes, bħalma jsir illum. Għalhekk naqraw li fil-knisja parrokkjali kien hemm Cassa d'Elemosina. F'dik il-kaxxa ta' l- It-tieni kappillan tal-Mosta. Muscat elemożna kull min xtaq kien jitfa' dak li jrid -Heni kappillan tal-Mosta, Dun Salv. Musca' matul is-sena. Il- akirafu kien ikollhom minn Ħal Lija, magħmul mill-Isqof Cagliares fis- : M-pi A IKO 27 ta' Marzu, 1618. Miet fid-9 ta' Ġunju, 1647. il-muftieħ tal-kaxxa u kollox kien jintuża 88 Soċ. Nicolċ Isouard -— Mosta 1996 għall-bżonnijiet tal-parroċċa. Offerti għall-Festa ta' Santa Marija Dwar il-festa ta' Santa Marija lanqas biss ma nistgħu noħolmu li nagħmlu xi paragun ma' żmienna. Madankollu l-festa, għalkemm ċkejkna, kienet iġġib magħha l-ispejjeż. Fl- ebda festa oħra ma kien ikun hemm spiża tant kbira. Għalhekk kien isir appell għall-ispejjeż ta' din il-festa. Għal din ir-raġuni, fost id-dħul li kellha l-knisja, insibu Offerte per T'Assunta. F'dak iż-żmien il-popolazzjoni kienet ta' madwar 1,200 ruħ. Kienet eżattament ta' 1,214- il ruħ fl-1 ta' Mejju, 1645, kif naqraw f'relazzjoni li Balaguer, l-Isqof ta' Malta bagħat lis- Santa Sede (ASV, S.S. Malta, 186, f.405r). Il-ġbir kollu tul għoxrin sena kien ta' 654 skud u 14-il ħabba. Ma kienx wisq lanqas għal dak iż-żmien. Dan iġib miegħu li l-prokuraturi ma kienx ikollhom f'idejhom ħlief qrib 33 skud fis-sena. L-Assunta tat-Tieni u t-Tielet Kappillan Il-festa ta' l-Assunta jew Santa Marija tax-xahar ta' Awissu, jew sempliċement Santa Marija, minn dejjem kienet l-ewlenija għall-Mosta. Nieħdu l-impressjoni li sa l-aħħar żmien tat-tieni kappillan, li kien Dun Salv Muscat, il-festa baqgħet dejjem waħda ċkejkna. Kienet liturġika biss b'quddiesa xi ftit iżjed sollenni u bil-kant taż-żewġ għosrien. Ġieli Ina tissemma' l-ebda spiża għall-festa. Dan juri li dawk kollha li offrew is-servizzi tagħhom irrinunzjaw għal kull rikompens. Imma ġieli tissemma' spiża ta' żewġ skudi, bħal fis-sena 1635, u ġieli telgħet għal ħames skudi, bħal fis-sena 1637. Imbagħad fl-1647 il-Mosta kellha kappillan li kien minn hemm stess. Malajr mis-sena 1648 ittieħdet id-deċiżjoni li l-festa titulari tkun b'sollennità akbar. Għad m'għandniex ħjiel ta' x'kien isir għall-festa esterna. Il-prokuraturi kienu responsabbli minn dak li jsir fil-knisja biss. Għal barra kien hemm amministrazzjoni oħra, li s'issa ma nafux jekk ħallietx xi rendikont. Bdew jinxtegħlu ħafna xemgħat biex iżejnu u jdawlu l-knisja parrokkjali. Inġiebu xi mużiċisti għad-daqq ta' Mexxa l- strumenti u għall-kant. Beda jintgħażel parroċċa mill-25 ta' Ġunju, 1647 sas-sena 1671 predikatur magħruf ħalli jinseġ paniġierku u minn Lulju 1675 sa l-1678. li bis-saħħa tiegħu n-nies jinġibdu iżjed lejn il-knisja. F'dak iż-żmien il-mezzi ta' trasport pubbliku ma kenux jeżistu. Għalhekk parti mill- ispiża tal-festa kienet għall-mezzi li kienu jipprovdu ħalli jwasslu fil-Mosta lil dawk li jissejħu mill-bogħod. Kienu jaħsbulhom għal xi kaless miġbud minn xi żiemel. B'kaless wieħed, sakemm kien possibbli, kienu jwasslu iżjed minn persuna waħda. Kien hemm spejjeż żgħar oħrajn li r-rendikont tal-prokuraturi jsemmihom mingħajr ma jagħtina dettalji. B'xebħ ma' postijiet oħrajn, jista' jingħad li dawn kienu f'ikel, inbid, kafċ għal min jgħin u għal xi postijiet ta' rqad meta xi ħadd kien ikollu bżonn jgħaddi l-lejl il-Mosta bejn lejlet u Soċ. Nicolċ Isouard -— Mosta 1996 89 Briffa) L-Altar Maġġur tal-Knisja l-Qadima u l-Kwadru ta' l-Assunta, żewġ teżori mill-knisja ta' Tumas Dingli u li ilum jinsabu fil-Kor tar-Rotunda. Soċ. Nicolċ Isouard - Mosta 1996 nhar il-festa ta' Santa Marija. L-ispejjeż telgħu għal erba' jew ħames darbiet iżjed. L-akbar spiża kienet fl-1649 meta ntefqu għoxrin skud. Fi snin oħrajn bdiet tkun bejn tnax u tmintax-il skud. Il-Ħidma li ma qatgħetx Tul iż-żmien taż-żewġ kappillani li ssemmew ix-xogħol fil-knisja u f'dak li kien tagħha ma qatax. Jissemma aktar minn darba l-altar maġġur ta' l-Assunta. Bejn l-1644 u l-1647 lill-altar sarlu gwarniċ skulturat li ġie mbagħad indurat. Fl-1648 intefqu tliet skudi biex tkompla x-xogħol li kien jonqos fit-tabernaklu. Fi żmien meta l-festa kienet iżjed ċkejkna, ħasbu biex irranġaw wieħed mill-kampnari tal-knisja. Irranġaw kulma kien meħtieġ, bħall-ħadid u l-ħbula, biex waħda mill-qniepen iddoqq tajjeb bla ma jinħoloq periklu. Qniepen kien hemm iżjed minn waħda għax tissemma wkoll il-qanpiena l-kbira. Il-bżonnijiet fil-knisja ma kienu jonqsu qatt. Fl-1644 irranġaw il-pulptu. Fl-1646 issewwa wkoll il-bejt tal-knisja. Naturalment dan hu kollu marbut mal-knisja artistika li kienet saret b'disinn ta' l-arkitett Tumas Dingli. Fost bżonnijiet oħrajn li jissemmew insibu salib ġdid, purifikaturi, alba, spellizza, impulluzzi, lavadita, u bżonnijiet oħrajn għas-saċerdoti li kienu jqaddsu fil-parroċċa. F'dak iż-żmien il-paramenti u l-bżonnijiet l-oħrajn tal-knisja ma kenux jittieħdu minn knisja għal oħra. Kien hemm il- projbizzjoni min-naħa ta' l-Isqof. Il-knisja parrokkjali tal-Mosta ta' l-arkitett Tumas Dingli. Tlestiet fis-sena 1619 u nħattet għal kollox fl-1860, meta tlestiet ir-Rotunda tallum. Soċ. Nicolċ Isouard - Mosta 1996 41 Il-Kanonika: id-Dar tal-Kappillan Il-Kappillan Schembri sab fl-1647 li l-Kanonika ma kenitx fi stat tajjeb. Minbarra li ma kenitx qed taqdih bħala dar biex jgħix fiha, kellha bżonn ta' tiswijiet u li xi affarijiet jinbidlu. Insibu reġistrati xi spejjeż biex jissewwa l-bieb tad-dar u oħrajn għar-rota u l-katina li ddur magħha biex jittella' l-ilma mill-bir. Imma d-dar innifisha kellha bżonn tinbidel. Għalhekk fl-1653 inbniet kanonika ġdida għall-Kappillan Schembri u għal dawk li kellhom jiġu warajh. Żgur li kienet waħda ċkejkna. Il-ħaddiema li tellgħuha ngħataw seba' skudi għax-xogħol tagħhom. Festi Oħrajn u Kura tal-Beni Festi oħrajn li jġibu l-ispejjeż u li jaqgħu taħt il-prokuraturi ma kienx hemm ħlief tnejn. L-ispejjeż kienu fix-xemgħat li kienu jixegħlu, f'żejt għal-lampieri, fi kwantità akbar fil-konsum ta' l-ostji, u anki fl-armar ta' presepju. L-infiq fix-xemgħat għal nhar il-Gandlora fit-2 ta' Frar jinħassu kbar għal dak iż-żmien. Ġieli qabżu l-ħames skudi. Għalhekk ġieli kienu daqs l-ispiża totali tal-festa ta' Santa Marija. Hu evidenti li kienet tingħata xemgħa lil dawk kollha li kienu jmorru għall-funzjoni fil-knisja. Xi artijiet imqabblin lill-bdiewa kienu jibqgħu tal-parroċċa. Kien hemm is-sistema tal- mezzadrija. Tissemma fost l-oħrajn il-klawsura msejħa Ta' l-Awrora. il-prokuraturi nefqu skud biex jixtru x-xgħir ħalli jiġi miżrugħ fl-għelieqi li kienu tal-knisja. Dik l-istess klawsura Ta' l-Awrora kienet fi stat ħażin. Għalhekk ġie mqabbad ħaddiem biex jagħmel jumejn xogħol fiha. Tħallas nofs skud kuljum. Spejjeż oħrajn rarament inqalgħu. Imma kien hemm dawk li ma kenux tas-soltu. Meta kien hemm xi viżta pastorali, il-parroċċa kienet titgħabba bl-ispejjeż li jsiru mill- Isqof. Fost l-oħrajn, meta fl-10 ta' Ottubru, 1636, l-Isqof Balaguer mar għall-viżta pastorali fil-Mosta, il-parroċċa ħarġet minn tagħha disa' rbajja' għal dik il-viżta. Il-Bilanċ Tul għoxrin sena l-prokuraturi ħallsu 668 skud, 7 irbajja' u 15-il ħabba. Imma kienu daħħlu 654 skud u 4 ħabbiet. Għalhekk il-bilanċ kien wieħed passiv. Kien hemm passiv ta' Id-il skud, 7 irbajja' u Il-il ħabba. Dan ifisser li huma marru minn taħt ftit inqas minn skud kull sena. Kull meta kienet issir viżta pastorali dawk il-prokuraturi kienu jressqu rendikont ta' kollox quddiem l-Isqof. Biex ikomplu fil-ħidma tagħhom, kien meħtieġ li huma jiġu kkonfermati mill-Isqof stess. Dan hu xaqq dawl ieħor mill-istorja tal-Mosta ta' madwar tliet mija u ħamsin sena ilu. 42 Soċ. Nicolċ Isouard - Mosta 1996