—Mal… Ma, issa l-pa ma jiġix aktar id-dar 7 Ebda tweġiba. ' :—Ma,issa l-pa ma jsawtekx aktar 7 Daqsxejn ta' bufula ta' tiames snin kien qiegħed jagħmel dawn il-mistoqsijiet fiorox 'l-ommu, ħdejn il-ġisem ta' missieru mejjet imqiegħed fuq l-irħama tan- nofs tal- kamra tal-mejtin ta' l-isptar; waqt li ommu bla demgħa watida f'għajnejha, iżda bil- qrusa tal-ħajja mitbugħa fuq fommha, kienet qiegħida tħares fiss lejn wiċċ dak li darba d-dinja kienet issejjaħlu żewġha. Fuq dirgħajha kellha tarbija ta' xi sentejn, wiċċ il-mard: donnha ħanex, titkexkex tħares lejn egħlubitha. U ftit il-bogħod minnha, ma' ġenb irħama oħira fejn jitqiegħdu l-mejtin, tifel ta' xi tmien snin, ibleh sa minn qabel twelidu, kien qed jitgħawweġ u jgedwed bħal kliem li ma jiftiehemx, f'waqt li b'idejh siajra u nexfin, kien qed imelles daqsxejn ta' tarbija ta' xhur, li kienet mietet ftit sigħat qabel, l-isptar. Xhieda ta' din id-dehra litreżżaħi il-qlub kien biss il-għas- sies ħiemed tal-kamra tal-mejtin. Iżda qalb dal-flien kienet wafi- da minn dawk li huma miksija b'ġilda moħxon dik ta' mar, u għal daqstant ftit kien iħabbel rasu jew jagħsar qalbu għal dawk l-imsejkna li xortihom kienet twassalhom sal-kamra li għalih kienet il-għajxien. U frisk bħal warda, b'għajnejh imgħammxa u b'idejh f'butu kien wieqaf ħidejn tieqa jħares daqqa lejn dil-mara u oħra lejn xi wieħed minn uliedha, bla ma jgħid kelma, u ta' kultant erfilu jittewweb b'leħen għoli nofs titwiba mqanzha donnu biex juri lill-miskina li kienet ġiet iżżur l-għamara waħixija tiegħu li kien xaba' minnha. Iżda min-naħta l-ofira, imħabba filli għal dan il-bniedem il- biki ta' dawk li kienu jiġu biex jiksru l-ħemda treżżali tal-kamra tal-mewt li fiha kien jgħammar, kien għalih bħalma hu għal ħad- died il-ħoss tad-daqqa li l-mazza tagħmel fuq l-inkwina, il-iemda ġż ta' dil-mara ħdejn il-ġisem ta' żewġha mejjet kienet bdiet biex tqanqlu u tagħtih f'għajnu. U għaldaqstant wara li xaba' jit- tewweb, b'ħarstu bierda beda jiflieha minn fuq s'isfel u jistaqsi lilu n-nifsu x'kien qed iżommha hekk ħiemda u kemm kien fi fisiebha ddum tħares lejn żewġha mejjet mingħajr ina tibki l-bikja li ta' qabilha kienu bkew… u titlaq il-barra. Għaliex kienet hekk fiiemda 7 Għaliex f'nofs ħerba bħal din ma kinetx għadha xerdet demgħa watida biss 7 Għaliex tabilħaqq 11 Għaliex kemm dmugħ kellha dil-miskina kollu xerditu fid- disa' snin li kienet għexet ma' bniedem li x-xorb kien bidlu f'bhima l-aktar ħarxa, f'bhima li hi kienet tobgħod b'qalbha kollha. Kien għad gliandha tletin sena; u fl-aħħar disgħa li kienu għaddew minn fuqha kemm-il qatra xorb kien xorob żewġha jilna kien sgihielha mrar—imrar li kien intoska kull imħabba li kellha għalih. Kienet tħobbu daqs għajnejha meta, f'żgħożitu, kien jiġi jgħannilha fuq il-kitarra, taħt it-tieqa tagħha flimkien ma' fibiebu, fil-ljieli jgħaxxqu tas-sajf. Baqgħiet tfiobbu meta għall-ewwel li bdew jgħammru flim- . kien kien iħalliha s-sigħat sħaħ. tistesnieli weħidha, bil-lejl, imbeż- żgħa li, xħin jiġi, jekk twissih għaliex xorob, jaħibat għaliha u jsawwatha. U kienet għadha tħobbu sa wara li ġiet fid-dinja l-ewwel frotta ta' mħabbitha, frotta mħassra u marida, iben ibleh bħal ma jiġu boloh u marradin bosta minn ulied dawk li jherru lilhom infushom bix-xorb. iżda bdiet tobogħdu meta lejla walida xitwija qrib nofs il-lejl daftal id-dar xurban bħal ma dejjem u hekk kif kiesħa u mirżulia bit-tarbija fuq dirgħajha fetħiet f'ommha biex tlewmu, xejrilha daqqa ta' ponn, laqat lilha u lil ibnu u tefagħhom it- tnejn minn tulhom fl-art. Żlieġa demm fuq ix-xbin dgħajjef u tari taċ-ċkejken binha kixef fil-mara l-ħruxija, eqqel minn ta' tigra, il-firuxija ta' omm li tara 'l binha tarbija maħqur u msawwat quddiemha; u ħa- . fifa daqs berqa bin-nar tal-mibegħda jaħfraq f'għajnejha fiebbet għal dal-bhima msejjali żewġha, iddendlet ma' għonqu u b'dut- rejha u bi snienha ġegħlitu jintebaħi għal waqt wietied li l-imħabba ta' l-omm glial uliedha msawta u mafiqura taf tinbidel f'qilla li tegħleb kemm-il raġel hawn, li fis-saħħa ta' dirgħajh ikejjel irġulitu. Ħalsitha qares din id- darba li bil- -ħaqq kollu qellet u ħeb- bet għal żewġha; u wisq kien ikun aħjar għaliha li ttarrxet għat-twissijiet ta' dawk li bosta drabi ndaħilu biex ma jħallu- hiex tinfired minnu. Li ħallewha tagħmel dan, għallinqas ma kenux jiġu fid- dinja żewġ ħiluq oħra biex jisħtu tifkira ta' dak li kien ġieb- hom fiha, biex igħixu fil-qiegħ maħmuġ, mudlam u minsi ta' dan il-wied ta' dmugħ u biex, flok jitgħallmu jħobbu ġmiel il- ħolqien, isiru jobogħduh b'qalbhom kollha mingħajr ebda ħtija tagħhom. U għaldaqstant din il-mara baqgħiet tgħix ma' żewġha; u l-biċċa ħobż ħażina li kien jitmagħha kienet tixbah lill-ikel li jiekol il-bagħal li biex jieklu jrid jalidem. bla jegħja u jissawwat bla finiena. U il-aħħar snin li qattgħet ma' dan il-kiefer is-swat kien għaliha sar drawwa u s-sawm għal uliedha—wiefied iblah u tnejn morda—dmir aħrax ta' kuljum; sa ma għodwa waħda wara lejl deni u thewdin, it-tabib tar-raħal ġiegħelha bla telf ta' żmien tiefidu lejn l-Isptar; u għeluq il-ġimgħa li kienet infirdet minn żewġha, din l-imsejkna sfat armla. Xi ħtija kellha, għaldaqstant, wara ħajja minn din ix-xorta, li ma xxerridx demgħa walida biss fuq il-ġisem mejjet ta' dak li ż-żmien li fih kienet għammret miegħu ma kienx għaliha għajr ġrajja waħida ta' dmugħ, ta' swat, ta' ġuħ u ta' mi- begħda 7 Xi ħtija kellha li ma tibkix lil dak li kien ħadha b'martu biss biex bir-rabta tiegħu magħha tefa darba għal dejjem minn qalbha d-dawl ilellex ta' l-imħabba, dallmilha għal kollox fiajjitha u bil-hena tagħha u ta' wliedha għamel ħerba li twaħifiax, ħerba li tnikket lil kull min għandu qalb biex biha jħoss u biex biha jħobb7 Ġuże ELLUL