LEHEN IL-MALTI MAĦRUĠ MILL-EGĦAQDA TAL-MALTT' (UNIVERSITÀ) FRAR 1938) ISsSEBA' SENA (Għadd 84 LILL-KITTIEBA ŻGHAŻAGHĦ Jekk inħarsu ftit lejn il-werrej fl-aħħar ta' dan il- ktieb, naraw li l-letteratura Maltija mhix tikber b'dik il- qawwa u b'dak il-gmiel li rridu nagħtuha, jew, bi kliem ieħor, il-ħila u l-ħedma taż-żgħażagħ mitfugħa wisq fuq ġenb wieħed jew fuq ftit ġnieb tal-letteratura u mhux fuq il-ġnieb kollha. Bħal meta ħafna ħaddiema, li jkunu jaħdmu biex jibnu u jżejjnu dejr ta' sultan, flok ma jqassmu x-xogħol kollu bejniethom, jintefgħu kollha fuq xogħol wieħed u jħallu xogħol ieħor ta' tiżjin li hu meħtieġ biex id-dejr ikun jixraq lis-sultan. Fi kliem ieħor, ħafna mill- kittieba jintefgħu fuq għamla waħda ta' kitba u jħallu għamliet oħra li mingħajrhom il-bini u t-tiżjin tal-lette- ratura jibqa' dejjem nieqes. Il-ġmiel tal-letteratura qie- għed fit-tiżwiq tal-kitba, u aktar ma jkun it-tiżwiq akbar ikun il-ġmiel, Ħafna mill-poeżijiet igħannu l-ħass tal-qalb, ferħ, dwejjaq, imħabba. Poeżija sentimentali. Sabiħa fiha , nfisha, għax hi biċċa minn ruħ il-kittieb, hija l-kelma, l-għajta li toħroġ weħidha minn qalb ferħana jew muġugħa, hienja jew imnikkta, mixgħula b'imħabba żagħżugħa jew maħqura bi ħjiena bla ħaqq. Imma, għalkemm ħadd ħlief il-poeta ma jaf xi tħoss qalbu, mhux dejjem ħafif li tfisser tajjeb dak li tħoss. Xi drabi l-poeta jew ikabbar dak li jkun iħoss jew itenni dak li jkun ħass u ġal ħadd- ieħor, bħalma jiġri meta żagħżugħ jibda jgħanni l-ewwel imħabba, jew inkella jieħu ton ta' poeti oħra u jfisser dak li ħassu huma u ma fiassux hu, Iż-żgħażagħ iħobbu jagħnnu mħabbithom . Jekk żagħ- żugħ iħoss ġibda lejn xbejba, jekk titbissimlu jew ma tweġibx għall-imħabba tiegħu jinfexx igħanni f'poeżija l-ferħ jew il-għali ta' qalbu. Aktarx dejjem daqqa waħda. Poeżija bħal din bgħid bgħid li jkun fiha xi ħaġa ġdida li tkabbar il-ġmiel tal-letteratura, u nħajjru ż-żgħażagħ biex ma jintilfux wisq fiha. Dawl ġdid tefa' fuq il-poeżija Ġorġ Pisani li f'ħafna sunetti għanna ġrajjiet ta' żmenijietna jew tifkiriet oħra qodma. Għall-ġieh tiegħu ngħidu li rivista letterarja franċiża qalet għas-sunett tiegħu Lid-Demokrazija: Il- poeti Maltin daqqu nota li għadha ma daqqitha l-ebda poeżija ta' żmenijietna. Xhieda sabiħa ta' oriġinalità l Għamla ta' poeżija li l-kittieba tagħna għadhom qatt ma tħajjru jiktbu hija dik il-poeżija li bi kliem sabiħ, bi kliem li donnu tifħir tolqot, tniggeż, issawwat il-ħażen tad-dinja. Min ma jafx li nigża b'kelma tista' tolqot u tinħass aktar minn prietka tagħlim2 U kemm fiha ħażen id- dinja x'wieħed isewwiż U din il-poeżija safirika barra milli torqom il-letteratura tkun qiegħda wkoll tgħallem u tagħmel il-ġid. , Fil-kitba tal-proża n-nuqqas jinħass aktar. Iż-żgħażagħ għandhom xejra għall-kitba ta' novelli b'xi ċajta. Fetaħ : it-triq Temi Zammit u ħafna mxew urajh. Iżda Temi Zammit kien mgħallem u biex wieħed jimxi bħalu jaħtieġ li jifhmu tajjeb. Il-kitba ta' Temi hi kollha meħuda mill-ħajja; kwadri ħajjin, kliem ħaj, kollox. jaqbeż 'qud- diemek mimli bil-ħajja. Iżda novelli biss, imqar fuq suċ- ġetti l-aktar imżewwqin, ma jagħmlux letteratura. Għad 11 jonqos. U biex nimlew dan il-fieragħ jaħtieġ kitba ġdida; jaħtieġ jinfetħu toroq oħra u ż-żgħażagħ jidħlu. fihom wara l-mixi tal-imgħallmin, Għidna bosta drabi li mill-kitba ta' essaws għadna neqsin ħafna, imma għalkemm ħafna żgħażagħ imdorrijin jaqraw u jiktbu essajs bl-ingliż, don- nhom għadhom jitbeżżgħu jiktbu essar bil-Malti. Ma għandna l-ebda kitba ta' kritika estetika. Ħares lejn kwa- dru, lejn statwa, lejn monument, lejn xi bini sabiħ, isma' daqqa mużika jew biċċa kant u jekk qalbek mhix mejta għal kollox għandha tħoss fiha tqanqil li jaqbel jew ma jaqbelx max-xejriet tagħha. Il-qalb tgħidlek xi tħoss u int ikteb dak li tgħidlek il-qalb. L-anqas ma għandna kitba ta' ittri. Din hi għamla ta' kitba li fil-ħajja tiegħu kulħadd iħaddem; issa ittra ta' ferħ, issa ta' tagħrif, stedin, ħbarijiet u fuq elf suġġett ieħor li bihom hi minsuġa l-ħajja tal-bniedem. Kemm ittri niktbu minn dawn 7: Għaliex mela qatt ma niktbu ittra bil-Malti ta' bixra letterarja li tista' tidher fi ktiebż Iżda fil-ktib ta' ittri letterari hemm periklu li wieħed għandu joqgħod b'seba' għajnejn li ma jaqax fih, jiġifieri, wieħed għandu jikteb biss dak li jħossu mhux iżjed; jaħseb biss lil min qiegħed jikteb u mhux f'dawk li għad jaqraw l-ittra tiegħu fi ktieb; fi kliem ieħor l-iittra għandha tinkiteb bla ħsieb li tkun imxandra, iżda b'bixra letterarja biss; inkella wieħed jaqa' f'dak li hu artifiċjali li jħassar dak is-safa li hu l-isbaħ ġmiel ta' ittra. Għamla ġdida ta' kitba tana l-Prof. Ġ. Aquilina fil- Miserere u l-Biħi tal-bniedem. Mhix proża u mhix poeżija. Hija proża meqjusa bir-ritmu; hi poeżija mafilula mir-rbit tar-reguli ta' għadd ta' sillabi, aċċenti u rima, Tixbah lis-Salmi tal-Kotba Mqaddsa. (U bħalhom hi qawwija fil- kliemu, fit-tixbihat u għolja fil-ħsieb. Wegħidna kitba oħra ta' dil-għamla. Nistennewha bil-ħerqa. . Dawn huma biss ftit twissijiet lill-kittieba żgħażagħ mhux biex naqtgħulhom qalbhom, imma biex aktar nagħ- mlulhom il-qalb. Ix-xogħol hu kbir; gaqsmuh bejnietna. Naħdmu f'dik il-kitba li ftit għandha ħaddiema. Niftħu toroq ġodda u nfittxu fihom ġmelijiet ġodda. Hekk il- bini tal-letteratura tagħna jiżżejjen, jissebbaħ, u jirtagam; il-ġnien tal-kitba Maltija jiżżewwaq b'kull għamla ta' nwar; u l-Lsien Malti jżid jogħla fil-għoli ta' ilsna oħra. Kif Toni mar il-ħabs. Toni, imlaqqam Għaxxixlu, kien għażeb bidwi, li għal- kemm kien kiser it-30 sena, qatt ma kien Ħareġ mid-dinja ċkej- kna tar-raħal tiegħu. Mid-dar għall-għalqa fil-għodu kmieni, mill-għalqa għad-dar mad-dalma ta' fil-għaxija,kien igħaddi ħajja il-bogħod mit-taħsir ta' żmienna u mitfugħ biss f'dik il-ħajja ta' xogħol, u f'dik l-oħra li l-kappillan. minn fuq il-pulptu ta' kull fil-għodu kien igħallem. Kien għalhekk Toni bniedem ġwejjed; ta' ftit kliem, ftit u xejn mistħi, twajjeb kemm tridu u fuq kollox fidil daqs tarbija. Għodwa walida Toni kien sejjer bl-imgħażqa fuq spalltu lejn l-għalqa tiegħu, meta fil-bogħod jilmaħ mara beltija ġejja lejh. Kien l-aqqal tas-sajf u din il-mara ma kenitx lura fil- moda. tal-Ibies. Toni kien għadu kif sama' prietka qawwija kontra l-modi tan-nisa, u hekk kif lemaħha ġejja lejh, donnha trid tikser il-kliem tal-kappillan, ma setax iżomm ir-rabja li ħass ġo fih. 4Din għandu jara l-kappillan, biex tara x'ħasla jagħtihal' qal bejnu u bejn ruħu. ''U għax m'hawnx. il-kappillan għandha tgħaddi minn għajr Ħadd ma jkellimha: Huwa dmir. tiegħi bħiala nisrani li nwissiha jien, '