L-Istampa f'Malta Ta' Ġuże' GATT (is-Sebgha Taqsima; tissokta man-Nru. ta' Ġunju, faċċ. ETA ġiet imwittija, t-triq. billi min-nofs twarrab kull xkiel IWlu iwegħir li seta' jmiss u jolqot lill-Ordni Ġerosolimitan, ' ukoll fl-iċken nuqqas ta' ġieh w qima li kien jistħoqqlu, bħala Ħukkiem ta' Malta, il-Gran Mastru Pinto beda jaħseb u jħab- rek ħalli titwaqqaf l-Istampa hawn. għall-qadi ta' dawn il-Gżej- jer. Iżda. għad-debbus tat-tiftix kollu li għamilna, ma rnexxil- niex naqghdu minn fejn seta' Pinto ġieh l-ewwel torkju li l-Ordni ħaddem f'Malta. Ħwejjeġ oħra li kellhom x'jaqsmu ma' l-Istam- perija sibna minn fejn tħasslu, iżda, dwar minn fejn inkisbu t- torkji, xejn. Dil-biċċa tagħtina naħsbu żewġ ħwejjeġ: jew l-Or- dni kien għad fadallu, maħżuna għandu, dawk it-torkji li darba kienu ta' Pompeo de Fiore, flimkien ma' xi tagħmir ieħor tagħ- hom, u Pinto nqeda bihom fil-bidu ; inkella dawn saru hawn Mal- ta, bħalma nħadmu torkji oħrajn, ukoll fi żmien Pinto, ftit tas- snin wara li kienet ilha taħdem l-Istampa fi Giżiritna, i Fost dawk li sarn jafu bil-ħsieb tal-Gran Mastru Pinto, ' insibu lill-Istampatur fl-Istamperija tas-Senat (Ġurati) ta' Katanja, Dun Anton Bisagni, fejn l-Ordni kien jistampa l- Bolla Kruċiata ta' kull sena—mill- 1745 sa. dik fa' l-1758—għail- ħtieġa. tal-Gżejjer tagħna. Dak li f'idejh kellu. t-tmexxija u t-tqassim f'Malta ta' l-imsemmija Bolla, tah l-isem ta' Kummissarju. Fiż-żmien li qed ingħidu, bħala Kummissarju, insibu lill-Kmandatur Fra Bernard Armand, Qassis Malti ta' l-Ordni, magħruf ukoll bil- laġjara ta' Sardina. Arriaud kiteb lil Bisagni, biex jibgħatlu xi għamliet ta' tipi milli kellu, ħalli jinqdew bihom għat-titbigħ tal-Bolla Kru- ċjata, F.A ta' Novembru, 1752, Bisagni wieġbu u għarrfu li għatlu wirja ta' tipi magħżula. biex. kemm-il-darba jogħġbuh. 'ji cuddiem jista' jistampa l-Bolla bihom. Jekk le, jikteb Ruma malajr. ħalli jagħmlulu oħra ġodda. Terġa', minn dak li tar- raflu. fl-ittra li kitiblu, bil-jedd kollu qabad. li l-Gran Mastru ħu hil-ħsieh u l-fehma li jdaħħal l-Istampa f'Malta. Għalhekk talbu biex jitkixxef m jara sewwa dwar dina l-ħaġa. ħalli, jekk dan ħu 88 IL-Manri minnu, meta jkun il-waqt xieraq, igħaddilu xi kelma miegħi, (ma' Pinto), biex hu jiġi Malta, jaħdem fl-Istamperija ta' l-Or- dni, sakemm jilħaq igħallem lil-xi Malti. ladarba, kif bagħat igħidlu, hi ħaġa iqila ħafna li jsib xi wieħed f'dik il-Gżira, li jista' jaqdih f'din is-sengħa (1). X'ħareġ għażilha x-xewqa ta' Bisagni, ma nafux, għax għajr dak biss li għedna hawn fuq, ma sibna ebda tagħrif ieħor li jagħ- tina xi dawl iżjed dwarha. Biss nistgħu ngħidu, li l-Bolla Kru- ċjata li m'essha ssir għall-1754, ma għamlu xejn minnha. Il-biċċa l-kbira. tad-drabijiet l-oħra dejjem bejjewha fl-aħħar xhur ta' kull sena, biex tilħaq għal oħra li tkun ġejja. Iżda fl-1758 ma stam- pawhiex. L-Ordni kien għad baqagħlu 19,000 waħda qodma minn ta' qabel, sewwiehom biex ikunu jistgħu jaqdu għas-sena 1754. 'Terġa', fiż-żmien li qed insemmu, ir- Re ta' Napli ried jibgħat xi Viżitatur tiegħu f'Malta u l-Ordni ma riedx joqgħod għal dan. Fuq hekk inqalgħet tilwima għas-sħiħ, u l-imsemmi Re qata' l- ħbiberija u kull ħaġ'oħra ma' dawn il-Gżejjer, li ma seta' jiġi xejn aktar minn Sqallija, Iżda meta ssewwew u ftiehmu bejniet- liem, l-Ordni stampa. l-Bolla Kruċjata f'Palermu u f'Ruma u le aktar għand Bisagni ta' Katanja. U dan jagħtina naħsbu li jew Bisagni miet, inkella marad li ma setax jaħdem aktar, L Flok Bisagni, fl-aħħar jiem ta' Prar, 1756, wasal f'Malta minn Kafanja, Dun Nikol Capaci. biex jieħu ħsieb ta' l-Istam- perija. ta' l-Ordni u jaħdem fiha bħala Stampatur. Dun Nikol, qabel ma sar Qassis, kien Patri Dumnikan (2). Fit-28 ta' Frar, 1756, il-Gran Mastru Pinto kiteb lill-Kman- datur Castelli, Riċevitur ta' l-Ordni f'Palermu, fejn għarrfu li, billi qata' li jwaqqaf l-Istampa f'Malta, kien jonqsu t-Turkulier, biex jista' jagħti bidu għal dan ix-xogħol. li hu ta' ġid u ħtieġa kbira għan-nies ta' dawn il-Gżejjer. L-Istampafur li ġie hawn għarrafna b'wieħed tajjeb f'din is-sengħa. Dan jinsab f'Paler- mu. u jismu Ġużċ d'Angelo. Għalhekk talbu biex jara kif jagħ- mel li jdawru u jħajru jiġi Malta, ħalli jaħdem bħala Turkulier fl-Istamperija ta' l-Ordni. Jekk dan irid jiġi, jista' jqabbdu wkoll it-triq ta' Ġirġenti, jew jibagħtu lejn Likata. Dil-biċċa kellu jfit- tex jagħmilha. mill-aktar fis, hekda kif isir jaf li kellhom jitilqu xi bastimenti, biex imorru jgħabbu, minn xi wieħed mill-posti- 12, paġ. I, paġ. L-ISTAMPA F'MALTA 89 jiet li semmielu, il-qmuħ ta' l-Ordni jew tal-Ġurati ta' Malta, ħalli b'hekk iġibuh magħhom 'l hawn. Iżda, kemm-il-darba dil- ħidma ma tirnexxix b'wiċċ il-ġid. billi dan ma jkunx jista' jiċ- ċaqlaq minn fejn hu, jitkellem ma' d'Angelo u jikseb tagħrif minn għandu dwar xi Turkulier ieħor li jkun tajjeb u jinqala' sewwa, f'din is-sengħa, Biss iqis li dan ma jkunx dak il-wieħed li jismu Ġużà di Maria (8). Hekk għamel il-Kmandatur Castelli. Sab lil d' Angelo u staq- sieh jekk iridx imur Malta jaħdem fis-sengħa tiegħu. D'Angelo tħajjar u qagħad li jiġi hawn bħala Turkulier fl-Istamperija ta' l-Ordni. Castelli ħallaslu, mit-Teżor ta' l-Ordni. in-nefqa tas- safra kollha li d'Angelo għamel minn Palermu sa Malta—safra, li swiet għaxart ewieq ta' Sqallita. li fi flus ta' Malta kienu jġibu 88 skud. 5 irbgħajja u 10 ħabbiet (4). Barra milli l-Gran Mastru ried jara jiksebx xi Turkulier għal miegħu, ħa ħsieb ukoll biex ifitfex iħassel xi ftit karta. sew- wa. għall-Istamperiia tiegħu, Għal dil-biċċa, qabbad lill-Uditur tiegħu Farrugia. biex jikteb Ruma lill-Abbati Coluzzi. Hekk għa- mel Farrugia. Fit-28 ta' Prar. 1756, bagħat igħidlu. li billi l- Gran Mastru għamel il-ħsieb li idaħħal l-Istampa f'Malta. jix- fieq li jkollu l-karta meħtieġa għal din il-ħaġa. Fna hekk qabbdu jixtrilu 4. jew 6. inke'la 10 kaxxi karta. u li trid tkun minn dik biss li ħi taiba għall-istampa. fil-waqt li semmielu ma' liema xprmnara kellu jibgħatha lejn Malta. Wissieh ukoll, li l-karta. għandu jagħżilha mill-aktar sabiħa. Tżda, jekk 'il quddiem ikun (3) Ark. ta' l-Ordni, vol, 1513, A.A. Gauci (fil-kitba tiegħu, li semmeina, kemm-il darba, igħid li l-Kmandatur Castelli kien Riċevitur ta' l-Ordni f'Katania, barra milli jġib wkoll li minn din il-Belt kien it- Turkulier Ġużà d'Anselo. Iżda, minn dan kollu li qal, ma hemm minnu xejn. 1513 ta' l-Arkivju ta' l-Ordni jidħer sewwa li Castelli kien Riċevitur f'Palermu u mhux f'Katania, u għalhekk d'An- gelo kien Palermitan u mhux Kataniż. Ikollna ngħidu li l-ħtija ta' dan kollu aktarx hn. li Gauci nfixel fil-kelma. mqassra ''Pal.o'' li hemm fl- ittra tal-Gran Mastru lil Castelli. Gauci ħaseb li dik trid tinqara 'Pa- Tazzo'', b'li ġiebħa hekk ukoll fil-kitba tiegħu, fil-ħin li fejn hija ma. tfissirx ħaġ'oħra. għajr 'Palermo'', il-beb: li fiha Castelli: kien Riċe- vitur ta' l-Ordni. Dawn il-ffus kienu mogħtija lura u mħallsa, lit-Teżor ta' l-Or- dni, fit-22 ta' Settembru, 1756, mid-dħul li kellha l-Istamperija. kif jid- ħer mill-vel. 2068, paġ. 212. ta' l-Arkivju ta' l-Ordni, .90 IL-MALTI irid karta xi ftiż inqas tajba milli qaliu, jerġa' jiktib'u mill-ġdid darb'oħra. Għal dak li hu ħlas tal-karta, il-ħsieb tal-Gran Mastru hu, biex il-flus joltroġhom l-Abbażi Arieti. Wara jitħallas mill- Kummissarju tal-Bolla Kruċjata. U ta' dan ix-xogħol ikollu l- qligħ li jmissu, kif inhi d-drawwa (5). Konna għedna li l-Istampatur Capaci wasal hawn fit-28 ta' Prar, l-għada li ġie daħħal 25 skud bħala ħlas tiegħu, Hekk ukoll sar fl-aħħar ta' Marzu, billi reġgħu weżnuh 25 skud oħra. Iżda, fi-4 ta' Mejju u fl-1 ta' Ġunju tawh 15-il skud biss kull darba. Dawn. tniżżlu li tawhomlu, fil-kotba ta' l-Istamperija, bħala għajnuna, u mhux bi ħlas, bħalma hekk intqal f'oħrajn ta' qabel (6). Fit-22 ta' Marzu. 1756, il-Gran Mastru reġa' kiteb lill- Kmandatur Castelli, fejn talbu biex mat- Turkulier li kellu jiġi hawn, jibgħat sitt bċejjeċ ġlud, mill-aktar kbar u bla mittiefsa xejn, għall-mazez ta' l-Istamperija. Iżda, kemm-il-darba meta tasallu din l-ittra, dam ikun telaq, jaħseb biex dawn jibgħathom ma' xi ħadd ieħor mill-aktar fis li jkun jista' (7). Għalkemm lii Dun Nikol Capaci tawh xi flus, sa l-ewwel tliet ħlasijiet ti ħa, kien għad ma beda jaħdem xejn fl-Istampe- rija. Iżda, fl-14 ta' Mejju. 1756, telqulu f'idejh, b'kuntratt li sar bejnu u bejn il-Kummissarju tal-Bolla Kruċjata, il-għodod kollha ta' l-Istamperija li laħaq inzerta kien hawn f£ Malta. Fost- hom insibu torkju kbir għall-istampar tal-kotia u ieħor ċkejken għax-xogħol żgħir u għall-istampi. Wara, kull meta minn barra kienu jaslu xi tipi u ħwejjeġ oħra meħfieġa għall-ħidma f'din is- sengħa, kienu jitilquħomlu wkoll f'idejh. Biss, kull darba jsir kuntratt ta' dak kollu li jagħtuh (8). Mela, ix-xogħol fl-istamperija minn Capaci, nistgħu ngħi- du li heda sewwa sew fl-14 ta' Mejju li semmejna. Hemm waħ- du, Capuci beda jħejji kollox għal postu u fejn imissu joq- għod, sakemm jilħaq jiġi t-Turkulier, li kienu qed jistennewh minn jum għal ieħor. Għall-ħabfa ta' l-aħħar ta' Mejju. wasal hawn it-Turkulier (5) Ark. ta' l-Ordni, vol, 1513. (6) Ark. ta' l-Ordni, vol. (7) Ark. ta' l-Ordni, vol. 1513, (8) Ark. ta' l-Ordni, xol. L-ISTAMPA F'MALTA : 91 Ġużċ d'Angelo, u fl-L ta' Ġunju tawh 12-il skud bħala għaj- nuna. Dan beda jgħin lil Gapuci fit-twaqqif ta' l-Istamperija, biex . ifittxu jhejjuha għax-xogħol. Il-aħħar, fil-5 ta' Ġunju, 1756, li ħabat is-Sibt, infetħet l-Istaniperija ta' l-Ordni fil-Palazz f'kamra ħdejn it-taraġ, fejn il-lum hemm il-'Lieut. Fuq il-bieb ta' din il-kamra kien hemm miktub 'Stampe-. ris'. Ħafna nies marru jħarsu biex jaraw din il-ħaġa ġdida għal kollox għalihom. Iżda kien għud miu. bediex isir xogħol fiha ta' l-Istampa, qabel ir-28 ta' l-imsemmi xahar (10). Mela, nistgħu ngħidu li l-Istamperija ta' l-Ordni twaqqfet fi Gżiritna sewwa sew fit-28 ta' Ġunju, 1756, bil-ħidma u s- saħħa ta' Manwel Pinto, Gran Mastru ta' Malta ta' nisel Por- tugiż (11). . Malli kienet imhejjija minn kollox, li tista' tibda x-xogħol, mir iberikha l-Kummissatju u Vigarju tal-Bolla Kruċjata, Fra, Bernard Arniaud, billi l-Istamperija kienet maħtura li tagħ- mel sehem mill-Bolla H semmejna (12), (9) Ark. ta' l-Ordni, vol. 2068, paġ. 12, paġ, 40 u 49. A. Gauci qal, fil-'Malta' tat-28 ta' Ġunju, 1987, li dan il- Gran Mastru kien Taljan—ħaġa li lanqas l-iċken hjiel biss ma għandha mis-sewwa. (12 Miss .Bibl, 142, vol, 5, paġ.