Ta' A. GUILLAUMIER MI Ma kienx jafu' Kulħadd Min ma kienx (arah Sa l-iċken żgħajjar. Hemm, ħdejn l-għorfa—raġel imdaħħal sewwa fiż-żmien, 'wiċċu kollu mfellel, xagħaru qotna, milwi tnejn, mustaċċi kbar bojod imqanfdin qishom tarf ta' ħabel tal-qanneb, fommu mbexxaq u għajnejh jibru u jżiġġu qishom għadhom ta' meta kien għadu tfajjel. Kien mitfugħ fuq daqs- xejn ta' dikkiena tal-ħaġar u mwieżen fuq biċċa għasluġ. Kien milfuf ġo ġlekk kbir ixheb li kien tilef lewnu sewwa kemm biż- żmien kif ukoll bil-qoxra ħmieġ li kellu. F'rasu kellu berritta qadima u maħmuġa bl-idejn. Il-pipa tal-fuħħar ma kienet taqta' qatt minn ħalqu, idaħħan dejjem nu jnitten dik ir-roqgħa li jkun fiha. Rafel, għax hekk kien jismu dak ix-xwejjaħ, kien qorob sewwa t-ifmenin sena, Għaż-żmien l kellu ma tantx kien im- mantar — kien aktarx fuq tiegħu u tistaqsih kemm kien igħodd ma kontx teħles bi ħmistax-il sena anqas milli: kellu, Bosta xjuħ oħra ta' Ħabura kienu jiftakruh sewwa 'li hu diġà kien ' raġel meta huma kienu għadhom żinżilli. Lil Rafel. kienu jafuh raġel li Alla jħares iddendel kusek ma' 'egħu—ta' Żaqqu f'fommu : kelma ma kienx iqisha darbtejn: Meta darba kellu xi jgħid ma' ġar tiegħu fuq xi ilma tal-ġiebja, tgħidx x'ma qallux u x'ma għajrux. Daqs kemm sibel u għażjat, saħansitra. nġabru nies minn toroq oħra u d-daħk li: sar baqa' jissemma' mar-raħal kollu. Imma, l-aktar drawwa li kellu li, milli dehret, kibret u għexet miegħu, kienet li kien iħobb jitgħabba b'salib għajru Kollox kien ikum jaf x'sar minn tarf sa l-ieħor tar-raħal: Kien ibakkar minn sbieħ Alla iqawwar is-siġar, jonqox ix-xtieli tal- patata, jonkella jaħrat l-għelieqi li kellu b'bagħal xieref u wara erħilu jiżra' u-jgħatti l-ħamrija, tal-lanijiet l jkun ħalla warajh. Il-pipa tal-fuħħar twila u milwija 'l isfel. kienet saret qisha biċċa' minni, jisbaħ biħa u jorqod biha ħada rasu. Wara li kien jeħles mix-xogħol tal-qasam erħilu jintefa' fuq daqsxejn 'ta' dikkienġ li kellu wara l-bieb tal-għorfa u jibqa' hemm sakemm Alla jfettillu jżidlu ċ-ċomb fuq għajnejh. U issa minn mindu rafa' mix-xogħol aktar kompla daħal fid-drawwa tas-seksik, j'Ħal Ħabura kulħadd kien jafu bħala raġel seksiek u u eh bin-nies, Ma kien jista' jgħaddi ħadd minn quddiemu lima kienx ikun irid jaf u għalfejn għadda; Tl-qatla ta' bosta Is-SEKSIEK TAR-RAĦAL — Ill mir-raħħala kienet li jkun jeħtiġilhom igħuddu 'l bogħod minnu, L-aktar li kien jaħbat ħażin kien ikun xi ħadd li rari jgħaddi minn quddiemu, jonkella xi ieħor li ma għadda qatt u għadda darba. biss. Brħilu jgħarrex u jfittex lil-xi ħadd li jista' jtih xi ħjiel ċkeiken dwarhom. Meta ma jirnexxilux, kien iqisu bħala għajb għalih. Ma damx wisq imtiegħeb Rafel iħares lejn il-kelb xwejjaħ tal-kaċċa li kien iħobb iżomm ħdejh, li ma samax ħsejjes tar- roti ta' karrettun joqrob lejh. Bħal drabi oħra, għolla. rasu 'l fuq u tb'ssem. ''L-għodwa t-tajba, Rafel. Lnt l-aħjar għax ħadd ma jin- kwetak VU min jaf min hu l-aħjar Żeż', wieġeb.hu fil-waqt li għolla ħuġbejli 'il fuq u mejjel rasu, ''Fid-dinia mhux dejjem issib xi ħadd li jinkwetak27 VU iva, imma rrid ingħid, int l-aħjar għax irfajt mix- xogħol, ħsieb ta' xejn, jasal ħin il-fatra u barra bid-daqq. Mhux bħali, xagħri għoddu bjad u għadni rrid noħroġ inbigħ is-silla. Mistr'eħ qatt'. CX'jiswa billi ninsab mistrieħ, Żeż T' reġa' leħħen. SU għaliex 277 talbitu jgħidilha Żeża, VU ara l-għaliex$ Waqaft mix-xogħol għax ma flaħtx, mhux għax jien mhux bżonn il-fus. Ta'jeb li kieku rfajt mix- xogħol meta kont żgħir. Issa d-dinis. għalija ma fihiex aktar ħajr, Fil-ħin infetħet tieqa mill-għorfa u xirfet. Mananni, il- mara tiegħu. Din ukoll kienet xwesħa bħalu, qsajra, xagħarha, abjad imħabbel, libsa mqattgħa u mraqqgħa. li fiż-żmien: kienet sewda u li issa saret ħadranija mitfija. Imdendel -ma' ġaddha kellha fardal maħmuġ imraqqgħa. Fiż-żmien kienet: mara fommha s'eket, iżda ġralha bħal ma jgħid il-Malti ''tagħmilha maz-zopp, f'għeluq is-sena ssir bħalu'. Mananni wirtet xi ftit mid-drawwiet ta' żewġha, ' SX'karettun mgħobbi għandek, Żeżi' kien l-ewwel kliem tagħha malli ntebħet min kien fuq il-karettun. ''TI fejn se tiġ- bidha dal-għodu 7 : i U X'hemm Manann9 Trid tbati biex taqla' l-ħobżna lta' kuljum. Mhux dawra mar-raħal teħid f' wieġbet Żeża minn : fuq il-bhima; bir-riedni f'idejha. ''Għadni: kemm kelli: xi ngħid 112 ' t-IL-MARTEO mal waħda hawn wara, X'kull waħda wkoll, għax waqaft 'hiswit il-bieb tagħha. Dehrilha. li ma kellix: inxerred. silla fl- mt, U dlonk bdiet izzekzek u tħares biċ-ċiera, U Ma' min kellek xi tgħid-Żeż7U staqsa minnufih il-kurjuż. b'widnejn mfituħin daqs ta' hmar. MM UMu' Rożi, dil-ġellieda ta' hawn wara ', qalet hi u wriet b''dejha l-kantuniera, ''Ħasħet li se tbeżżagħni. Li ma daħlitx 'jl ġewwa, il-ħabs kien jirbaħni l-lum, 7 issoktat tgħid, tgħażjar u tgħaqqad il-ponnijiet. : UMa' Rożi l-Bikxija 77 staqsietha Mananni, li hi wkoll bdiet zzekzek. i t'Kollha kemm hi. Dik is-sewda qisha falima 7. kompliet titmasħan Żeża, ' 7 Dik tħobb titgħajjar wisq ', gerger Mafel u deher li sgħob- bih mhux itit għal dik l-aħbar. Imbagħad dellek subgħajh bir rieq u filwaqt li beda jobrom il-mustaċċi qalilha. 'Qajla teħles minnha, mara pezzia-kwistjoni bħal dik. Aħjar ġbadt ma' ta' l-infern għax troddlu s-salib teħles minnu, imma dik lanqas b'xejn ma tbegħedha '. i f'Żonmm il-kwiet kemm ċista'; Żeż.U wissietha Mananni minn ġot-tieqa u: 'Heqq, xi trid tagħmel, kompliet tgħidilha. tmin irid joqgħod bi kwietu 1 ma jistax '. VImma, jiena ma. nooggħdilhiex, taħsebx i reġgħet sibret Żeża, ''Nuriha kif titkellem miegħi. Basbet li għax żewġha fih saffejn se tbeżżagħni. Ma tafx li ibni Żarenu l-fostani jrid tnejn bħalu, '' u baqgħet tgħid, thedded u xxejjer rasha sakemm Rafel qalilha : t'Xejn ma ngħidlek, turibiex li qed tibża' minnha. Dik ma tiswiex tebaq fwiedha. Inti, Alla jbierkek, qisek ġolf ħdejha, se tqis lil dik97 Kieku qalet kelma -oħra….27 TKinti' tgħidilha, Rafel' Mela tridha tagħlig' widdbitu Martu. Qed ngħidilha biex tkun mara. Wara kollox jieħa ma naħ- milx nara masa tajba bħal din tkasbarha dik il-ħalja''. , de l-Ward xi ftit kliem ieħor li fih Żeża wriet 'kemm' bi mara ta' kelmthu 1 ma tibża' minn xejn, u Rafel -kamni ħass għaliha, tuw til xulxin il-jum it-tajjeb u r-riżġ. Rafel tal-Barba, ghax hekk kienu laqqmub sa minn żoghri- tu, kien imdorri jqum mal-għabex, jilbe; qajla. qajla, ixidd is- sidrija sewdinija, il-qorq u l-berritta. u pass pass jerħilha lejn il- knisja li kienet f'nofs ir-rgħal biex jisma' l-quddiesa ta' l-ewwel Mat-tmiem. tagħha jibqa' sejjer dritt lejn il-ħanut taż Vitor il- Kerex.u jitolbu daqsxejn kafe sħum. Wara. li kien igħid xi erba kelmiet u jiġbor xi tagħrif-fuq slaleb in-nies, imur jinqafel fil-qa- sam, Il-lum: ukoll għadu jżommha diu id-drawwa sakemm ma tkunx kesħa ż-żejjed u żżommu ġewwa. Iżda x-xogħol tal-qasam kien telqu bħalma $3 għidna, ta , Kien ilu ftit-ipaċpaċ fil-ħanui ta' Vitor il-Kerex, iżda; tl-ali- har sellem lil kulħadd u telaq il barra. Malli ħareġ qajla. qajla, mara uqlgħet minn wara l-hajt u resqet lejħ aktarx imbissma. Imma, taħt dik it-tbissima kien hemm xi ħaġa mistura. 'Ara-Rożi,' għajjat Rafel meta kemmex kemxejn ħuġbejħ u iċċassa lejha. '' L-għodwa. t-tajba. Mapanni kif inhi, taj i fit, miskina, qaltlu bi aktarx biex tkun qalet xi ħaġa. VU kif tridha tkun, Roż, xiħa bħali — : (Hares, Rafel, aqta' għalfejn waqqaftek/7 tenniet hi. 'Kif nista'-nkun nafġ u ''Halli ngħidlek. Il-bieraħ rajt lil-Żeża ta' Kalmen wieqfa, biswitek tirrieċpa u milli stajt nifhem bdiet tgħid kontra tiegħu kif ġie ġie. Minnu dan, Rafel Deħen il-mara issa kien maħ- nuq u maqtugħ. : AR e Rafel ħakkek ftit il-mustaaċċi, għasar għajnejh, ġibed. nifs qawwi, im: Ma nistax niċħad, Roż. Tidhru li kellkom xi tgħidn sewwa, qalilha hu. ' : c Siena ma kellix xi ngħid. Riedet iħebb għalija għax għid- tila: biss biex kemm tista' mu twaqqax silla quddiem il-bieb tiegħi, B'daqshekk: ma jidhirlix li.-kellha għalfejn : tagħmel qorti', u fetħet idejha biex turi li-ma-kellhiex ħtija. Ara Roż, jien ixieħ minnek u n-nies ta' dar-raħal nafhom aktar minnek, Inti-taf tajjeb jien kemm inġiblek. rispett, melu isma' minni u. dik il-maru sħrabha. Tħariex: lejn w 3. iftakar l ta'intix ta' idejha. (De, le', qabżet qaltlu hi, filwaqt li waqfet fuq tagħha liġ-— l iL-Manri u tefgħet idejha fuq qaddha. vJiena miniex se nibża' minnha taf, dik hemm qisha sifja '. VU le, mhux hekk, Roż, jiena naf li inti ttiha xebgħa. — u ħaqqha wkoll tat daqs kemm qalet kontra: tiegħek. Imma, ħej. ma stajtx inwieġibha, għax taf int kemm hi tal-ġlied. Il-ġlied tieklu bħal hobż, Tlsieni beda jiekolni hiex ngħidilha xi ħaġa' lissen is-seksiek b'sengħa kbira. 'Hekk jonqos nkoll: miskin, tħassritu Rożi. ''Tiġġieled minħabba, fija '. Meta niftakar Hi ma stajtx. nit- taħ fommi, nagħli'. - ''Isma' minni Rafel u ħalliha: f'idejja:.. Mela, trid. tieħu. xi tbaqbiqa u tagħti oħra lil Mananni, Huwa jien insibha u nuriha kif tmur ixxandarni mar-rħal. X'taħseb dik ll-hi, xi Markiża f ''Dik imdorrija fil-ġlied Roż, mhux bħalek gerger hu x'ħin għolla idejh 'il fuq. ''Mela nsejtu 'l missierha. daqs kemm kien ta' qatagħni. Ħadd ma kien jista' joqgħod bih ir-raħal'. ''Għidli ħej, ma nafx U tenniet hi filwaqt li tebqet fom- ''Raġel ġellied. Għal ftit ma kienx se jiftilha ma' ħija: imma. dak kien jieklu ħaj' i l 'Dik ħarġet bħalu: Bil-kemm ma reditx tgħid li jien kont ġed inżomm miegħek '. gideb Rafel. '—fieħilha, tgħid, għax fl-aħħar inġibilha. xi puliizja u nuriha ma' min qiegħda tagħmilha ' ; tenniet il-mara. ''Ħasbet li se tbeżżagħni bl- sgħajjat' Xi ġimgħa. WATA, Rożi l-Bikxija u Żeża ta' Kalment reġgħu kellhom x'igħidu sewwa li saħansitra ġew fl-idejn. In-nies ma tridx wisq biex ċinġama' u lanqas biex. tagħmilhom bi kbar. Dlonk ġie msejjaħ il-pulizija biex iwaqqafhom, u dan, bħalu bniedem tal-Ħaqq, qeda dmiru billi ħadilhom isimhom. Għamel bosta mistoqsijiet liż-żewġ naħiet. fosthom jekk kellhomx xi xhieda. Wara xi jumjen, ' il-bieb tal-għorfa ta' Rafel ħabbat im- għaġġel. Mananni fetħet il-bieb kif kienet bil-landa tal-għasida tat-tiġieġ u quddiemha lemħet pulizija b'xi karti f'idu. 'Hawn joqgħod Rafel Brineat77 jTva'', wieġbitu Mananni aktarx inibeżżgħa: Il-pulizija silet kartà mill-qabda ħi kell: u newwlilha waħda ' n qalilha : UDin karta għal Rafel biex jitta' xbud nhar l-Erbgħa'..—— jUKhud9 għajtet mistagħġba. : Xhud 'ta' min t'Xhud ta' Rożi Grima 7.