Wieħed ilesti biex isiefer, u jaħseb biex jaqsam imwieġ qalila, isejjaħ l-għajnuna ta' biċċa laqxa aktar dgħajfa mill-ġifen li jġorru, Għax il-ġifen sab bix-xewqa ta' qligħ il-flus u r-raġel tas-sengħa ħadmu b'għerfu. Imma l-providenza tiegħek, Missier tmexxih. (Salamun, Għerf, Kap 14) Meta belt tkun imdawra bis-swar, tipprovdi xena pittoreska, sabiħa għall-għajn. Imma forsi din hi ħaġa li jħobb xi pittur jew fotografu, suġġett interessanti għall-kamera Hi ħaġa sabiħa qatigħ meta mbagħad belt tkun imdawra Il-Baħar Tagħna bil-baħar. Mingħajr il-baħar li jħaddanha, żgur li l-Isla mhix dik il-belt li nafuha, li ntrabtet daqshekk ma' ġrajjiet pajjiżna. Is-swar tal-Isla kienu rreġistrati għal dejjem fir-ritratti tal-fotografi Ellis, Agius, il-Grand Studio, Cassar u tant oħrajn. Il-pittur magħruf tal- baħar Norman Wilkinson fl-1946 intbagħat mill-Ammiraljat Ingliż biex iħejji sensiela ta' xogħlijiet dwar Malta. L-Isla u s-swar tagħha pinġihom minn kull naħa f'bosta ħinijiet tal-ġurnata. Kif kien qal hu stess, id-dawl tax-xemx fuq il- ġebel tas-swar, filgħodu kmieni jew tard filgħaxija jew inkella meta x-xemx tfeġġ minn wara s-sħab wara xi maltempata, tipprovdi effett mill-isbaħ ta' dawl. Hawn qiegħed jiġi f'moħħi kwadru biż-żejt ta' Wilkonson, juri l-Isla b'effett mill- isbaħ ta' dawl, b'hekk maqtugħa mis-swar ta' Sant'Anġlu u r-Rikasli, kif raha l-artist minn fuq is-swar tal- Furjana, bil-cruiser 'Kenva' fuq ix-xellug tal-kwadru filwaqt li fuq il- lemin tidher il-pruwa u l-fdalijiet tal- vapur Norveġiż ''Talabot', wieħed mill-vittmi tal-aħħar gwerra. Ir-Reġina Alexandra u r-Re Dwardu VII żaru Malta aktar minn darba. Kienet tħobb tieħu r-ritratti bil-kamera tagħha. Fl-1908 id- 'Dailv Telegraph' ta' Londra ħarġet ktieb bl-isem 'Queen Alexandra's Ġemgħa ta' dgħajjes waqt it-tberik tal-Port il-Kbir mill-Kardinal Ferrata, Kungress Ewkaristiku (1913). Kummissjoni Festi Esterni Inħareġ biex il- qligħ imur għall-karità. Kien forma ta' album b'ritratti ta' personaġġi magħrufa kif ukoll xeni ta' postijiet li żaret. Dwar iż-żjarat tagħha f'Malta, ir-Reġina għażlet wieħed biss. Meħud minn fuq il-bridge tal- xacht irjali 'Victoria and Albert', juri l-Gardjola u l-folla ta' nies taħt is-sur sa tarf il-baħar. Jidhirli li l-banda ċittadina tal-Isla, għal xi żmien kienet magħrufa bħala 'Queen's Own Band' imsemmija sewwa sew għar-Reġina Alexandra (1844-1925). Żmien ilu, id-Doge tar- Repubblika ta' Venezja waqt ċerimonja mill-isbaħ, wara sfilata fuq il-baħar immexxija minnu stess abbord. il-'bucintoro', bastiment użat mid-Doge waqt ċerimonji statali. Kien imżewwaq bl-isbaħ skultura, indurati bid-deheb statwi w'armi ta' kull lewn. Bl-aktar mod ċerimonjali, id-Doge kien jixħet fuq l-ilma tal-port ċurkett ta' siwi kbir biex b'hekk juri r-risq li l-baħar kien wassal lis-'serenissima'. Jekk id-Doge kien iżewweġ lill- Venezja mal-baħar b'dan il-mod l-aktar solenni, pajjiżna wkoll fl- imgħoddi wara ringrazzjament tiegħu lil Alla għar-risq u l-ġid li baħar kien wassal lejn il-port tagħna, li daqqa jkun tajjeb u kull tant imur ħażin, u r-rabtiet tal-baħar mal-ġrajja bla mittiefsa ta' Malta. Kważi mitt sena ilu, waqt il-Kungress Internazzjonali Ewkaristiku tal-1913 minn fuq il-Barrakka ta' Fuq il-Kardinal Domenico Ferrata, Kardinal Legat tal-Papa, bierek l-ilmijiet tal-port, l-istess ilma li minn fuq nbniet l-Isla, belt li forsi fehmet il-baħar aħjar minn ħaddieħor, u għalhekk għarfet tagħmel minnu kull għajn ta' ħajja, kull ġid, fi żminijiet tajba w'oħrajn mhux daqshekk kif wieħed jixtieghom. Dawn il-kelmtejn dwar l-Isla, belt marittima, mhumiex xi studju storiku. Se ninnavika 'l bogħod ukoll mill-istejjer tas-soltu, dwar il-Forti San Mikiel u s-sehem tal-Isla fl- Assedju l-Kbir, jew jekk l-istatwa tal- Bambina hiex pulena jew le, lanqas dwar il-ħerba tal-aħħar gwerra. Se nżomm ma' xi tagħrif mgħoddi min xi barranin midħla tal-Isla flimkien ma' xi karti miżmumin f'xi djar tal- kummerċ ta' dari. Dan hu tagħrif li forsi wieħed jista' kull tant jiskarta, imma fl-aħħar mill-aħħar intietef bħal dawn huma siewja l-istorja ta' ġens ta' kull belt. L-aħjar żmien fl-istorja tal- kummerċ marittimu Malti kien l-ewwel ħamsin sena tas-seklu 19, meta l-port ta' Malta kellu flotta mdaqqsa ta' bastimenti tal-qlugħ ta' kull qies u sura, xprunari w tartani, skejjen ta' kull qies, kollha wżati għall-vjaġġi fil-Mediterran, bark u l-brig kienu s-sinsla tal- flotta għalkemm kien hemm xi navi wkoll. Qabel il-preżenza tal-Ingliżi f'Malta il-Maltin kienu ġa mħarrġa qatigħ fil-bini w. it-tiswija tal- bastimenti. Kienu wkoll imħarrġa fl-arti tan-navigazzjoni. Xhieda ta' dan huma l-portulani, xogħol tan- navigatur Malti. Dawn il-portlani għalkemm kienu saru fi żmien il- kavallieri, b'mezzi limitati kull tant kienu għadhom jiġu kkonsultati minn fizzjali navali Ngliżi. Imma n-negozjant u s-sidien Maltin ma kienux midħla fejn jidħol kummerċ marittimu organizzat. Kif kienu jgħidu x-xjuħ, li wara l-bandiera jimxi n-negozjant, numru mdaqqas ta' negozjanti Ngliżi, li waslu Malta, fetħu kapitlu ġdid fl-istorja tal- kummerċ marittimu Malti. Ħafna minnhom imkissrin sew fil-kummerċ f'arthom għenu sew biex il-kummerċ tal-gżira jieħu bixra ġdida. Kien żmien il-qawmien tal-bliet marittimi tagħna. Mhux il-ħsieb tiegħi li nidħol fil-fond dwar l-ismijiet u l-ħidma tal-ewwel negozjanti Ngliżi f'Malta imma fosthom wieħed majistax iħalli barra lil Joseph SIvthe, James C. Bell flimkien ma' Rose u Duckworth. ewwel, SIvthe, kien irrispettat minn sħabu fin-negozju, Maltin u barranin. Kien fassal uwara mexxa l-ewwel post f'Malta fejn setgħu jiltaqgħu n-negozjanti ta' kull taqsima tal- Kummissjoni Festi Esterni kummerċ minflok ma' jiltaqgħu f'xi ħanut tal-kafċ. Dan il-post magħruf bħala 'Commercial Rooms' kien fi Triq Merkanti, l-Belt. Hawnhekk in-negozjant seta' jiddiskuti ħidmiet ġodda, jieħu pariri biex isolvi xi ntoppi li jkun ħabat magħhom. Dawn il-'Commercial: Rooms' kienu l-bidu taċ-Chamber of Commerce tal-lum. Irħama li tfakkar il-ħidma ta' Sivthe wieħed jista' jaraha fil- bitħa tal-Borsa. Din kienet inġiebet mill-'Commercial Rooms' qabel ma fetħet il-Borża fl-1857. Bell kien magħruf sew fil-kummerċ. Sieħbu kien Samuel Christian. It- tnejn, għal xi żmien, kienu joqogħdu l-Isla. Minn naħa l-oħra, Rose milli jidher, kien midħla ta' xi parlamentari Ngliżi, għaliex ġieli hejja rapporti dwar l-istat tal-kummerċ Malti jew kif seta' jitjieb il-kummerċ Ingliż fil- Mediterran, b'Malta bħala post ta' trasbord. Duckworth barra milli kien fin-negozju kien rappreżentat. ta' LIvod's ta' Londra f'Malta, aġenzija li damet f'idejh sakemm għaddiet f'idejn O.F. Gollcher and Sons tard fis-seklu 19. Il-port ta' Malta ma kienx xi port ta' konvenjenza. Il-bastimenti tal-gżira kienu kollha ta' sidien Maltin jew Ingliżi residenti f'Malta. Kien hemm liġijiet iebsa dwar ir- reġistrazzjoni ta' bastimenti fil- port ta' Malta. Għalkemm ittajjru l-bandiera merkantili Ngliża in Mavigation Laws li kull tant kien joħroġ il-gvern Ingliż, ma tantx kienu jgħinu t-tkabbir tal-flotta. Naturalment il-ħidmiet kummerċjali tal-gżira kienu marbutin man-naħa l-oħra tal-port, il-belt. Istituzzjonijiet importanti bħad-Dwana, il-Kamra tal-Kummerċ, banek aġenziji tat- tbaħħir sa konsulati kienu kollha fuq din ix-xaqliba. Imma għadd mhux ħażin ta' bastimenti kienu ta' sidien jew azjonisti mill-Kottonera, l-aktar mill-Isla. Il-kaptani kien ikollhom sehem mill-bastiment ukoll. Dan kien jgħin ħafna lis-sidien, għaliex kien ikollhom moħħhom mistrieħ li abbord ikun hemm min jista' jieħu JBJX ħsieb aħjar. Bejn l-1812 sal-1850 negozjanti u azzjonisti Sengleani kellhom l-akbar sehem fil-flotta Maltija. Din il-lista tgħin biex wieħed jifhem l-attività Sengleana f'dan iż-żmien. Se nħalli barra n-numru kbir ta' bastimenti ta' taħt il-150 tunnellata. In-numru wara l-isem hu t-tunnellaġġ: a) Sid ta' bastiment wieħed b) Sid ta' aktar minn qoxra waħda ċ) Numru ta' azzjonisti flimkien Fost il-familji Sengleani l-iżjed imsemmija bħala sidienjewazzjonisti kien hemm Debarro, Depasquale, Mattei, Dedomenico, German, Mirabita u Biagio Tagliaferro. Fosthom l-aktar armatur importanti fl-istorja tal-kummerċ. marittimu Malti kien Biagio: Tagliaferro (1777-1862). Hu ġie Malta mill- Marija Bambina Sorsiet Eneta JIN Liguria bħala kaptan. Bħal ħafna nies minn dan ir-reġjun, Biagio kien ġa mħarreġ qatigħ fit-tbaħhir u ra l-importanti tal-port ta' Malta minn fejn seta' jkabar l-interess marittimu tiegħu. Sal-1812 kien ġa stabilit sew fix-xena kummerċjali tal-gżira. Bħal ħafna nies minn gensu li marru f'postijiet il-bogħod, Biagio kien suċċess f'Malta. Maż-żmien kellu sehem importanti fl-istorja tal-banek f'Malta. Fl-Isla hu kien joqgħod f'dar fi Triq San Ġużepp. Meta mbagħad fetaħ aktar in-negozji tiegħu, Biagio mar joqgħod il-belt, Triq San Pawl, b'hekk seta' jkun eqreb lejn iċ- ċentru kummerċjali. Nistqarr li l-istorja ta' suċċess ta' Tagliaferro inxebbaħha ma' stejjer dwar djar tal- kummerċ f'Londra, Amsterdam jew Hamburg. Il-ħidma tal-bastiment tal-qlugħ Malti kienet mifruxa sew tul il- Mediterran kollu. Kienu wkoll iżommu servizzi lejn il-Baħar l-Iswed u minn Odessa, Taganrog jew Berdiansk, kienu jerfgħu tagħbijiet ta' qmuħ ljen portijiet fl- Ewropa. Lura ljen il-Mediterran kienu jġibu faħam ,oġġetti maħdumin jew dak li s-sensara tagħhom kienu jiksbu b'nollijiet tajbin. Kien hemm bastimenti Malti li qatgħu vjaġgi aktar fit-tul, lejn l-Amerika sew ta' fuq kif ukoll t'isfel. Is-swar tal-Isla li jħarsu lejn l-għolja ta' Kordin, raw taħthom tibdil kbir. Qabel mal-Ammiraljat beda jnaqqas l-ilmijiet u l-art tal- Port il-Kbir għall-użu navali, fejn hemm it-tarzna Ilum kien ċentru ta' ħidma kummerċjali. Taħt is-swar tal-Isla marbutin: mal-mollijiet, bastimenti ta' kull qies u għamla kienu jħottu t-tagħbijiet tagħhom li kienu għabbew minn portijiet il- bogħod. Karettuni tqal tal-burdnara jġorru merkanzija ta' kull sura filwaqt li ċorma ta' nies tas-'Societa dei Crivellatori di Malta' taħt il- ħarsien tal-imgħallem tagħhom kienu jgħarblu l-gmuħ jew xgħir qabel ma jgħaddi f'idejn il-piżaturi tal-'Compania dei Misuratori'. Ix-xogħol kien wara jinġarr lejn Kummissjoni Festi Esterni l-imħażen tad-Dwana. Mal-moll, kien hemm ukoll għadd ta' negozji, żgħar u kbar, lesti biex ifornu lill-kaptan b'dak kollu li kienu jinħtieġu għal waqt il- vjaġġ. Ma' kienux jonqsu l-ħidmiet tla-kurdara u n-nies fix-xogħol tal- qlugħ. Rwejjaħ imħallta ta' qanneb, stoppa u qatran kienu jduru miegħek tul il-moll. Kien hemm nies oħra mehdijin isewwu xi bastiment għaliex wara kull vjaġġ dejjem kien ikun hemm bżonn xi tiswijiet, fil-qlugħ jew attrazzament ieħor tal-bastiment. Dawn kienu wkoll jibnu qxur żgħar għall-użu fil-port minn braken sa qxur tal-qadrajja. Kien hawn il- benniena tal-bastiment Malti tal- qlugħ. Fit-tarznari ta' Giuseppe Camilleri jew Lorenzo German, it- tnejn mgħallmin ta' ħila, bnew il- bastiment Malti, bastimenti ta' kull qies u għamla. Kienu bastimenti mibnijin fuq sisien li setgħu jerfgħu l-aħjar tagħbija. Lesti biex ibaħħru skont il-ħila tal-ekwipaġġi tagħhom. Sew German kif ukoll Camilleri ġieli kien ikollhom tliet bastimenti jibnew fuq liskallijiet tagħhom u tliet qxur oħra mal-moll, jintramaw. Kellhom ismijiet marbutin sew maż-żminijiet. — tagħhom, bħal 'Providenza', jew Speranza', li juru t-tama tas-sidien, ''Abundanza' u 'Divina Providenza', ''Vincitore' sa 'Virtuoso'. Ismijiet ta' qaddisin u dawk tal-familja tas-sidien ukoll sabu posthom fir-reġistru biex ma jinsewx Gran Mastri, sa gvernaturi u allat tal-mitoloġija. Il-bastiment tal-qlugħ Malti kien mibni tajjeb kif titlob is-sengħa u miżmum mill-aħjar. Barra milli kellhom ismijiet romantiċi daqs żminijiethom — kienu mirqumin b'suriet tal-mitoloġija li juru s-setgħa — misterjuża tal-baħar f'ornamenti elaborati maċ-ċappa tal- poppa. Puleni ndurati jew miżbugħa, skont il-gosti tas-sidien. xogħol ta' skulturi tajbin bħal Gerada jew Bonnici. Kienu jitqiegħdu fil-pruwa donnhom jistagħġbu b'dak li kienu għadhom ma sabux. Skultura oħra kull tant kont issibha mal-ġnub tal- pruwa madwar l-isem. Din kienet tkun forma ta' ħbula mżewwqa b'xi emblemi marittimi, żwiemel tal- baħar u stilel ta' kull qies u forma. Wieħed ma jistax jgħid li l-bastiment Malti kien xi 'clipper' fejn tidħol il-ħeffa, għalkemm il-bark ĊWignacourt' (350 tunellata) mibni fl-1844 qata' vjaġġi tassew ħfief bejn Odessa, Kostantinopli u Malta. Ma' kienx l-akbar bastiment Malti tal- qlugħ, imma żgur kien wieħed mill- isbaħ li ħażżew kostrutturi Maltin. L-artist Malti Nicholas Camilleri, attiv ħafna fl-ewwel nofs tas-seklu 19 ħallielna pittura mill-isbaħ ta' dan il-bastiment fl-ambjent li hu nħoloq għalih, b'riħ inpoppa w l-qlugħ kellu miftuħ. Is-sidien Maltin kienu ibsin qatigħ fejn jidħlu l-flus. Kienu lesti jiffrankaw kull skud li jistgħu. Għalhekk flimkien mal-kostrutturi kienu jħejju bastiment armat bl- anqas qlugħ possibbli. B'hekk kien iffrankat ħafna flus fl-armar tal-bastiment flimkien ma' inqas nies abbord. Kull tant kont tiltaqa' ma' bastiment armat mod. Snin wara ssibu armat mod ieħor. Kienu jesperimentaw basta jiffrankaw il- flus. Bejn wieħed u ieħor l-ekwipaġġi tal-flotta Maltija fl-1857 kienu hekk: Navi 16 Bark 14 Brig II sa 14 skont il-kobor Sprunara 6 sa 9 skont il-kobor. Il-kaptani l-biċċa l-kbira kienu mill-Kottonera. Kont issibu bniedem ta' esperjenza kbira. Kien jibda l-baħar ta' madwar 12-il sena, wara kont issibu mniżżel bħala skrivan t'abbord, jgħin lill-kaptan u jżommu l-ġurnal t'abbord (log book). Jekk il-kaptan jara liż-żagħżugħ interessat biżżejjed, kien ikissru fin-navigazzjoni w l-imaniġġar tal- bastiment. Kien jattendi meta jista' skola tan-navigazzjoni f'art jew imur għand xikaptan irtirat biex jinnavigah hu fil-mistier tiegħu. Ċertifikati ta' kompetenza kienu jinħarġu Malta għalkemm kont isisb x'uħud li joqogħdu għall-eżamijiet tal-Board of Trade tal-Ingilterra. Ix-xogħol tal- kaptan kien ukoll marbutkemm kellu ħila bħala ''manager' tal-bastiment. Jekk il-bastiment ikun ħatt it-tagħbija u qiegħed jistenna x-xogħol f'xi port imbiegħed, il-kaptan kien jieħu hu stess id-deċiżjoni liema kirja jaċċetta, dejjem iħares lejn l-aħjar nollijiet fis-suq. Meta jieħu x-xogħol kien jinforma lis-sidien bil-merkanzija li jkun sab, normalment b'ittra li kienet tintbgħat ma' xi bastiment Malti Il-brig 'La Providenza' tal-1823 pittura Nicholas Cammilleri. Festa 20 jew barrani ġej Malta. Il-Ka Kummerċ kienet regolarment tirċievi avviżi ta' movimenti ta' bastimenti Maltin. Dawn kulħadd seta' jarahom fil-bitħa tal-Borża. Għas-sidien u s-sensara il-messaġġi bit-telegrafu kienu għoljin qatigħ. Dawn huma eżempji tal-ħlasijiet ta' messaġġ minn Malta tal-kumpanija li kienet tipera f'Malta il ''Mediterranean Extension Telegraph Companv Ltd., skont riċevuti maħruġa mill- kumpanija f'Settembru 1864: Hekk kif il-bastiment immexxi bl-istim beda dieħel fuq ir-rotot kummerċjali, bil-mod il-mod, il- bastiment tal-qlugħ beda jsibha iebsa jikseb nollijiet tajba. Issa n-negozjant seta' jkun jaf meta l-merkanzija tiegħu telqet mill- port flimkien mad-data li kienet mistennija, xi ħaġa li qatt ma setgħet issir mill-bastiment tal-qlugħ. Kien żmien ukoll meta l-Ammiraljat ħa f'idejh id-daħla kollha bil-mollijiet u l-imħażen li kien hemm iż-żewġ naħat tad-daħla bejn l-Isla u l-għolja ta' Kordin. Il-ħidma kummerċjali kollha u t-tarznari jew żarmaw jew sabu posthom fil-port il-ġdid tal- Marsa, il-'porto nuovo'. Kien fl-1845 li l-vapur bir-roti Scotia' inxtara mill-Anglo Maltese Steam Navigation Companv. Wieħed ma' jistax jgħid li kien suċċess, billi kien jaħraq faħam aktar milli seta' jġorr merkanzija. Imma kien il-bidu tar-rabta tas-sidien Maltin mal-istim. Kellhom jagħlqu mal-35 sena, meta sew Tagliaferro kif ukoll il-Markiż Scicluna daħlu fl-istim w'ordnaw vapuri kbar ġodda, din id-darba mhux mingħand bennejja Maltin, imma mill-Ingilterra. Ir-rabtiet tal-Isla mal-baħar ma ntemmux b'ebda mod mat-tmiem tal-bini tal-bastimenti taħt is-swar tagħha. Issa kien hemm kapitlu ġdid, it-tarzna navali. Nies mill-Isla sabu xogħol fit-tarzna, oħrajn fil-proġetti li allura kienu għaddejin taħt is-swar. Kummissjoni Festi Esterni Il-port minn Triq fl-Isla, Vapuri fuql-ankrat U poppa l-art fix-xatt tal-belt. Xena li kienu jaraw in-nanniet tagħna mill-Isla: (c.1890) Ir-rabtiet soċjali ma' baħħara barranin mhux ta' min jinsihom. Ta' belt marittima minn dejjem kien hemm żwiġijiet ma' barranin. Din kompliet tissaħħaħ fis-snin tal- Dgħajjes u vacht viċin il-ponta (c.1890). preżenza Ngliża f'Malta, żwiġijiet ma' baħhara, nies li ġew jaħdmu fit-tarzna jew fi stabbilimenti navali oħra. Nibtet ħbiberija bejn fizzjali li servew bosta 'commissions' fuq dan l-istazzjon ma' nies mill-belt. Wara li rtiraw mis-servizz, ħafna minnhom niftakruhom jiġu Malta u jiltaqgħu mal-barklori li kellhom. Iżuru t-toroq u l-ħwienet li kienu jafu tant tajjeb. Illum huma mgħobbija biż-żmien. Oħrajn innavigaw għal port aktar kenni, m'għadhomx magħna. Niftakru xi flottilla ta' destrovers jew frigates dieħla fil-port, bin- navigaturi tagħhom jimmanuvraw b'tant preċiżjoni sakemm. isibu posthom bejn l-Isla u Sant'Anġlu, jokkupaw il-bagi li allura kienu jġibu n-numri 22 sa 29. Il-kaptani abbord kienu jafu li l-immanuvrar tal-bastiment tagħhom kien ikun osservat w'ikkritikat minn xi erba' pari għajnejn, mill-flar deck ta' Sant'Anġlu, mis-swar ta' Laskri (naval headguarters) jew minn abbord il-flagship, marbuta f'nofs il-port. Jirrakkontaw storja ħelwa, umana W xhieda tar-rabtiet tan-nies tax-xatt tal-Isla mal-baħħara. Flotilla ta' destrovers li kienet qed tirritorna miċ-Ċina lejn Portsmouth, kienet ordnata tgħaddi xi jiem f'Malta. Il-flotilla daħlet u wara li kull bastiment sab postu, 'Captain D' milli jidher snin qabel kien midħla tal-ħwienet tax-xatt, meta kien iżgħar sew. L-ewwel ħaġa li għamel, bit-tromba fela' l-moll kollu bit-tabella ta' kull ħanut. Taħt għajnejh ġie l-ħanut 'Black Cat'. Sew il-bieb kif ukoll it-tabella kienu fi stat ħażin. Kien ilhom snin ma' jaraw laqa żebgħa. Billi dak kien żmien meta l-Ammiraljat naqqas il- flotta tal-Mediterran, b'nuqqas ta' xogħol għat-tarzna wkoll li wassal għal żieda fil-qagħad, il-kaptan ħaseb li n-nies tax-xatt kienu għaddejjin minn żminijiet ħżiena. Minnufih ordna xi baħrin iħejju l-affarijiet meħtieġa flimkien ma' żebgħa ħamra w'bajda u jduru dawra l-bieb u t-tabela tal-''Black Cat'. Il-barklor bid-dgħajsa tiegħu sab postu f'tant ritratti tal-port jew f'xi pittura, xogħol tal-iprem artisti Maltin u barranin. Hemm dehriet tax-xatt sa naħiet is- Kummissjoni Festi Esterni (KKK (J xK sirena juru dgħajjes ta' kull sura, dgħajjes tal-passiġġieri u dawk użati għall-ħidmiet oħra. Hemm tifkiriet tal-ftit gondli li nbnew ukoll, bħal dik tal-Gvernatur, tal-Captain of Dockvard jew tal-Kap tad-Dwana, wżati waqt xi ċerimonja fil-port jew waqt wasla ta' xi ħadd importanti. Hemm ħafna x'wieħed jgħid dwar il-barklor, ħafna minnhom. stejjer ta' suċċess fin-negozju tagħhom, bħal Indri Vella, is-'Saltfish' jew Spiru Mercieca u tant oħrajn. Hemm storja interessanti kif ġie il-laqam ta' ''Saltfish' ukoll. Jien il-barklor inqisu negozjant tajjeb barra l-ħila bħala barklor. Hu kien iħares tant tajjeb il-quddiem bil-għan li jsaħhaħ il-ħidma tiegħu. Kien iżomm għajnejh miftuħin, lest biex jindiehes mal-midshipmen ta' xi bastiment li jkun għadu kif issieħeb mal-flotta f'Malta. Għaliex fihom kien jara l-fizzjali ta' għada, forsi kaptani wkoll li jekk jagħraf imur tajjeb magħhom, dawn kienu jippreferuh u jagħtuh ix-xogħol. Hu pjaċir iddur l-ittri li kien jirċievi Toni Camilleri (Toni l-Kukla) jew Spiro Mercieca, iffirmati minn fizzjali li wara saru kaptani, laħqu flag rank u xi drabi wħud minnhom First Sea Lords. Hemm stejjer kif il-barklor kien jakkwista informazzjoni kull tant kunfidenzjali dwar ħatriet ta' fizzjali mal-flotta tal-Mediterran. Skont Sir Derek Holland-Martin, li niftakruh tant tajjeb Kap Kmandant navali f'Malta, kien ra ittri mibgħutin minn barklori Maltin joffru s-servizzi tagħhom lill-kaptani wisq qabel ma' dawn kienu nfurmati bil-ħatriet tagħhom. Ħadd qatt ma skopra kif din l-informazzjoni kienet tasal għand il-barklor tagħna. Jien nista' ngħid li l-kopji tan-Navv List' li għandi akkwistajthom mingħand barklori ħbieb. Din il-pubblikazzjoni ta' aktar minn elf paġna, maħruġa mill-Ammiraljat jkun fiha lista tal- fizzjali kollha w'informazzjoni fuqhom. up', dan il-ktieb kien isib ruħu f'idejn il-barklori F'din id-dinja sbejħa tagħna, kull tant tista' ssib xi għadu. Il-barklor tagħna kellu għadu kull tant feroċi. ''Alexandra' kienet waħda mill-aktar bċejjeċ popolari li servew f'malta. Kienet ta' 9490 tunellta. Għalkemm kienet immexxija bl-istim, kienet ukoll armata għall-qlugħ bħala bark. Bdiet tinbena bħala HMS. ''Superb' imma. billi kellha tkun varata mill-Prinċipessa ta' Wales (wara r-Reġina Alexandra), isimha nbidel f''Alexandra'. Varata fl-1875 ,kienet l-ewwel battleship varata minn membru tal-familja rjali Ngliża. Għal żmien twil kienet l-eħfef biċċa navali Ngliża (15 knots). Fl-1877 issieħbet mal-flotta tal-Mediterran bħala flagship, unur li damet tgawdi sal-1889, l-uniku bastiment kapitali li dam daqshekk flagship f'Malta. Fl- 1887 kienet ittajjar il-bandiera tad- Duka ta' Edinburgħ, Kap Kmandant navali f'Malta iservi mal-bastiment bħala fizzjal kien hemm il-Prinċep George ta' Wales, wara r-Re Ġorġ V. Darba waqt cruise fil-Lvant tal- Mediterran, il-kaptan inagħta ferħ ta' ors. Imsemmi ''Bruin' f'qasir żmien sar il-maskot tal-abbord. Kulħadd Kummissjoni Festi Estarni kien iħobbu tant li abbord jagħmel li jrid u jmur fejn irid hu saħansitra jippassiġġa jew jixxemmex fuq il-quarter deck, dak il-port qaddis, għall-fizzjali biss. Meta l-'Alexandra' kienet tmur tbattal il-kanuni tqal tagħha fuq l-iskoll ta' Filfla, jibda l-inkwiet. Il-ħsejjes tal- kanuni kienu jdejjqub w'erħilu jmur jistaħba f'post sigriet li kellu. Kien idum jumejn ma jidher fuq il-gverta. Barra mill-ħsejjes tal-kanuni —Bruin' ma kienx jaħmel kull dehra ta' barklor Malti. Meta kien ikollu burdata ħażina, kien jistenna li mal- iskala tal-'Alexandra' jkun hemm xi ġemgħa ta' dgħajjes mhux ħażin, bl-akbar pjaċir jaqbeż il-baħar u jaqleb kull dgħajsa li jsib quddiemu bil-barklori fl-ilma mwerwrin bil- qilla tal-ors u jissaraw biex jeħilsu mid-dirgħajn setgħana tal-mostru tal-'Alexandra'. Ħadd ma' jaf għax u għaliex nibtet din il-mibegħda kollha bejn -Bruin' u l-barklor tagħna. Jiena naħseb li meta kien għadu żgħir, wara xi għawma, ipprova jitla' fuq xi dgħajsa aktar b'raġġ milli ħaġ'oħra, seta' giref xi ċinta ta' dgħajsa miżbugħa friska, minn naħa tiegħu il-barklor li tant kien jieħu ħsieb il- qoxra tiegħu, l-aktar jekk kienet tal- fizzjali, ma ħax pjaċir jara l-ħsara, (KKK XKC u b'moqdief l-ors qala' xi daqtejn mhux ħażin. 'Bruin' ma nesiex dawn id-daqtejn u ma' rasu weħlu l-barklori kollha. 'Bruin' spiċċa ħażin. Hu għeb b'mod misterjuż waqt li l-'Alexandra' kienet taqta' vjaġġ minn Malta lejn Ġibilta. Għan-nies tal-baħar ix-xatt tal- Isla kien magħruf sewwa, minħabba l-ħwienet tax-xorb li kien hemm. Wara xi nkwiet li kull tant kien jinqala' ġieli l-post kien ikun 'out of bounds' għall-baħrin u l-morini. Imma għal żmien twil fl-isla kien hemmukoll mhuxdawn. il-postijiet ta' divertiment biss, imma oħrajn t'edukazzjoni. Skejjel tekniċi f'Malta ma' kienx hawn. Żagħżugħ b'xeħta teknika kien isib post t'apprentist f'xi ħanut il-Marsa, jew fil-ħanut tax-xogħol tal-ferrovija. Il-Professur Nixon ġie wara. Tul is-snin id-Dockvard Technical College forna sensiela ta' apprentisti lit-tarzna navali fejn issieħbu fil-ħafna dixxiplini ta' dan l-istabiliment. L-għalliema kienu fizzjali Ngliżi. Wara li ż-żagħżugħ ikun għadda ż-żmien tiegħu fil- kulleġġ, kien jintbagħat fil-ħwienet tax-xogħol fit-tarzna. Ħafna kienu jibqgħu hemm, iżd'oħrajn ġieli marru l-Ingilterra, f'xi tarzna oħra tal-Ammiraljat jew ma'; xi tarzna kummerċjali, l-aktar f'Newcastle, fejn komplew it-taħriġ tagħhom u wara ssieħbu ma' xi kumpanija tat-tbaħħir. Fuq il-baħar komplew sakemm kisbu ċertifikati ta' Chief Engineer tal-Board of Trade tal- Ingilterra. Oħrajn irnexxielhom jilħqu l-quċċata tal-mistier tagħhom, survevors ma' xi Soċjetà tal- klassifikazzjoni tal-vapuri. Kien f'postu ħafna il-motto ta' dan il- kulleġġ: ''Seek perfection'. Għal żmien twil, l-awtoritajiet navali kienu mħassbin li fl-art ma' kienx hemm postijiet xierqa fejn il-baħri seta' jgħaddi l-ħin liberu tiegħu f'ambjent tajjeb. Dawn il- postijiet magħrufa bħala ''rests' mill- Ingliżi bdew jinfetħu fil-Kottonera. Uffiċjalment kellhom l-isem ''Naval L-Isla u r-rabtiet tagħha mar-Roval Navv: H.M.S. Dak tal-Isla nfetaħ fl-1892. f'numru 7, Triq San Mikiel. Dan il-post kien joffri akkomodazzjoni bi 17-il sodda, bil- kumditajiet kollha, librerija, kamra tal-qari u fejn wieħed seta' jikteb fil- kumdità. Kien hemm pjanu wkoll, Il- kappella kienet tkun miftuħa kuljum, post fejn il-baħri seta' jgħaddi xi ħin jsiru kull nhar ta' Ħadd. Il-kmamar tar-'rest' tal-Isla kienu miżmumin b'donazzjonijiet minn fizzjali tal- flotta, fosthim. — mill-battleships ĊCollingwood' u 'Edinburgħ' u l-battle-cruiser ''Australia'. Xirka oħra importanti fl-Isla iddur mal-ponta, fuq il- baġi, H.M.S. 'Eathboure' (F.73) u 'Scarborougħ' (F,63). Il-membri u l-mistednin tagħhom kienu jiltaqgħu f'post fi Triq San Ġużepp. Jekk fissruli sewwi l-post fejn illum hemm il-Kunsill tal- Isla. Kien post miftuħ għall-fizzjali navali, tat-tarzna kif ukoll dawk militari stazzjonati fil-Kottonera. Il-kelliema waqt il-laqgħat kienu esperjti fejn tidhol kostruzzjoni ta' bċejjeċ navali, inġinerija, strateġija navali w militari u kull ħaġa li kellha x'taqsam mal-arti tal-gwerra. Xjuħ bi snin twal ta' baħar warajhom kienu tal-fehma li bastiment tajjeb hu magħmul minn ċorma ta' nies tal-affari tagħhom. Kummissjoni Fasti Estarni kiċ (JIS Hekk kien fi żmien il-qlugħ u għada sal-lum. Tul is-snin l-Isla pprovdiet sensiela ta' baħħar li servew mal- bċejjeċ navali Ngliżi w kont issibhom imbarkati ma' għadd ġmielu ta' vapuri merkantili. Waqt il-qadi ta' dmirijiethom ħafna minnhom ma' rritornawx wara t-tmiem taż-żewġ gwerer dinjija tas-seklu li għadda. Kien hemm baħhara Sengleani li baqgħu jissemmew. fl-istorja, fosthom Juan Bautista Azopardo (1772-1848). Kien hemm familji li għall-ġenerazzjoni wara l-oħra taw kaptani, bħall-familji Demaria u Azzopardi. Kien hemm imbagħad ħafna li fis-skiet ħadu u stinkaw fuqil-baħar u raw mill-viċin it-tbatija tal-baħar kif jgħanni s-Salmist: 'Bdew jitbandlu w jixxenglu bħal nies fis-sakra, u s-sengħa tagħhom xejn ma switilhom. Għajtu lill-Mulej fil-hemm tagħhom, U bidel ir-riefnu f'żiffa, u sikket mewġ il-baħar. Huma ferħu għax ibbnazza; u hu wassalhom sal-port li xtaqu. ' Is-simboli tal-ħars u tas-smiegħ li hemm imnaqqxa mal-gardjola tul is-snin oservaw taħthom li storja tal-port tintiseġ. Min jaf kemm-il darba għad-dell tagħha, il- kostrutturi German jew Camilleri akkompanjati minn ħbieb sidien, Tagliaferro, Mattei, Azzopardi jew Gaffiero flimkien mad-diriġenti tas- SSocietà di Navigazione Maltese' raw l-aħħar opra tal-kostruttur Malti tiġi rmonkati minn xi tliet dgħajjes, minn taht is-swar tal-Isla sa nofs il-port sakemm imbagħad fetħet il- qlugħ ġdid tagħha u bdiet l-ewwel vjaġġ. Xi wħud wara jterrqu lejn il- parroċċa u quddiem l-artal ta' San Franġisk ta' Paola jitolbu lill-qaddis protettur tal-baħħara, jagħti kull risq u ġid lill-bastiment ġdid u lil kull min jivvjaġġa fuqu. Is-simboli tal-gardjola raw ukoll il-bidla mill-qlugħ għall-istim, meta SMS INSURANCE AGĠENCV LTD. l-bastiment ħa sura oħra, tal-ħadid l-magni għamluh wisq aqwa u aħjar. Il-bonanza tal-gwerra tal-Krimea (1853-1856), fejn jingħad li tant kien hawn ġid li l-barklor u n-nies oħra midħla fix-xogħol tal-port kellhom lira tad-deheb bħala kuperċ. tal- pipal Nistħajjel il-familjari mnikktin jistennew xi aħbar tal-għeżież tagħhom wara t-telfa tal-H.M.S. 'Victoria' (1893) b'telf ta' tant nies, fosthom xi Sengleani wkoll. Xeni ta' nikteb mal-wasla ta' tant vapuri sptar bil-korruti waqt il-kampanja ta' Gallipoli, fl-Ewwel Gwerra Dinjija. Bejn il-gwerer, in-nuqqas fil-flotta, b'telf ta' xogħol għat-tarzna wassal għall-qagħad u għaks. Il-baħar dejjem hekk kien, daqqa tajjeb u kull tant ħażin. Imma nagħlaq x' għallimni ħabib Ingliż, midħal tat- tbaħħir u l-kummerċ marittimu, 'Il- baħar jista' jimrad, imma ma' jmut qatt. (Ritratti: Kollezzjoni tal-Awtur) Kummissjoni Fasti Estarni