Il-Vara tal-Madonna ta' l-Erwieħ fil-Kolleġġjata Elenjana. Sa minn meta beda jitlesta l-bini tal-Kolleġġjata Elenjana fis-seklu tmintax, il-Karkariżi raw li jibdew iżejnu u jarmaw dat-tempju maestuż b'opri ta' l-arti li ħarġu minn idejn uħud mill-aqwa artisti li kien hawn Malta. Għalhekk, ma setax jonqos li meta missirijietna ġew biex jikkummissjonaw vari biex jakkumpanjaw il- purċissjonijiet li kienu joħorġu mill-Kolleġġjata dawn daru lejn skulturi u statwarji stabbiliti li kienu kappaċi joħolqu xbieha li tikkumplimenta l-knisja li fiha kienu ser jiġu meqjuma. Ma kinitx sorpriża, allura, li fl-ewwel nofs tas-seklu dsatax, Vincenzo Dimech (1768-1831) u Salvatore Psaila (1798-1871) tqabbdu biex jaħdmu l-istatwi ta' San Gużepp (1826) u Sant' Elena (1837) rispettivament — statwi li huma kapolavuri ta' dawn iż-żewġ skulturi.'. Meta mbagħad il-ħidma ta' vari fl-injam f'Malta inqatghet kważi għal kollox u saret popolari l-kartapesta, beda jitqabbad il-magħruf statwarju Senglean Carlo Darmanin (1825-1909)' għal xi xbieha devota li kien hemm bżonn kemm għal ġol-knisja u anke għat-tizjin tat-toroq matul il-festa ta' Santa Liena. L-ewwel statwa li Darmanin ħadem għall-Kolleġġjata Elenjana kienet dik tal- Madonna tad-Duttrina, li żżanżnet fis-sena 1870' filwaqt li fl-1906 ħadem il-Madonna ta' l-Erwieħ. Il-vara ta' Marija Addolorata wkoll hija xogħol ta' dan l-istatwarju u jingħad li nħadmet fl-1907.5 1 Minbarra l-vara ta' San Gużepp, Dimech ġie attribwit ukoll l-istatwa ta' Mose' li qiegħda fuq il-lavabo fis-sagristija. Il-Korp Sant ta' San Kostantinu li jinsab fil-kappella tad- Duluri, min-naħa l-oħra, ġie attribwit lil Salvu Psaila. 2 Għal informazzjoni fuq Carlo Darmanin, l-istatwi u t-teknika tiegħu u ta' statwarji oħrajn tas-seklu dsatax, ara Victor Caruana, The Art of Papier-mache' in Malta between the 19th and earlv 20th Centuries: Technical and Art Historical Considerations, teżi ta' l-M.A. mhux ippublikata u ppreżentata lill-Programm ta' l-Istorja ta' l-Arti, Fakultà ta' l-Arti fl-Università ta' Malta, 2005. Din it-tezi kienet saret taħt is-superviżjoni ta' Dr. Keith Sciberras. Fost l-istatwi li Carlo Darmanin ħadem biex għat t-toroq ta' Birkirkara fil-ġranet tal- festa nsibu l-allegoriji ta' Ruma u l-Fidi li jintramaw fuq iz-zuntier tal-Kolleġġjata, Kostantinu l-Kbir, l-Isqof Makarju u l-Papa Urbanu VIII. Din il-vara ħadet post oħra ta' l-injam li kienet inħadmet fl-1834 minn skultur mhux magħruf u li Ilum tinsab fis-sagristija tal-Knisja l-Qadima. 5 Philip Xuereb, SAL, Birkirkara — Storja, Kolleġġjata u Knejjes Filjali; Malta:2005, e Programm Festa 9 2008 9 115 Il-Vara tal-Madonna ta' l-Erwieħ - Analiżi Kritika Harsa lejn dawn id-dati juruna li proprju fis-sena 2006, l-istatwa tal-Madonna ta' l-Erwieħ għalqet mitt sena mill-miġja tagħha fil-Kolleġġjata ta' Sant' Elena. Huwa ferm interessanti li din ix-xbieha mhux biss hija unika fl-għamla tagħha, iżda l-kummissjoni tagħha kienet ġabet ftit ta' l-inkwiet bejn il-prokuratur tal-fratellanza u l-istatwarju tagħha Carlo Darmanin $ Tajjeb allura li ssir analiżi kritika ta' din ir- rappreżentazzjoni kif ukoll jingħad x'ġara' wara li tlestiet. Il-vara hija magħmula fi stil Purista, fejn l-enfazi hija kollha fuq id-devozzjoni aktar milli fuq xi dekorazzjoni u pożi movimentati bħal fil-Barokk. Il-kompożizzjoni turi lill-Madonna li mhux biss qiegħda fiċ-ċentru iżda hija wkoll l-aktar figura fil- gholi. Hija qiegħda tinterċedi favur ruħ twajba li tinsab għarkupptejha quddiemha u li qed tiġi akkumpanjata minn anġlu li bħal donnu qed jitlob lill-Madonna biex tkun ħanina ma' dik ir-ruħ. Il-Bambin li hemm wieqaf fuq kolonna ta' shab magenb il-Madonna qiegħed ipoġġi kuruna tal-fjuri fuq ras din il-figura bhala simbolu ta' safa. Fuq in-naħa l-oħra ta' l-istatwa hemm rappreżentata ruħ oħra li filwaqt li tinsab maqbuda fin-nar tal-purgatorju, tidher tistenna l-ħniena tal-Madonna. Ħdejha, anġlu ieħor qed jitlob lill-Madonna ta' l-erwieħ biex taqla' din il-grazzja. Il-personaġġi huma mpoġġija f'manjiera pjuttost simetrika u għalhekk jagħtu ċerta ordni lill- kompożizzjoni kollha. Minkejja dan, iżda, l-unità bejn il-figuri fil-vara tinsab limitata biss għall-Madonna, il-Bambin, ir-ruħ salvata u l-anġlu li hemm magħha tant li ż-żewġ figuri fuq il-lemin ta' l-ispettatur maqtughin fl-attività mill-bqija tal- personaġġi. Il-mudellatura tal-figuri hija sodisfaċenti ferm, l-istess bħall-pożi tagħhom. Tispikka l-qagħda eleganti tar-ruħ salvata. Il-Bambin huwa muri f'poża kunfidenti u maestuża għalkemm il-qagħda tal-Madonna ma tantx hija konvinċenti. Diffiċli tgħid jekk hix bilqiegħda jew wieqfa. Ġeneralment, il-ħwejjeġ huma mpoġġija b'mod naturali u jagħtu hjiel ta' l-anatomija tal-figuri filwaqt li l-panneġġi huma kbar u wiesgħa — element li huwa komuni u tipiku fix-xogħol ta' Carlo Darmanin. Minn dan kollu, l-aspett li forsi huwa artistikament l-anqas sodisfaċenti huwa l-mant ikħal tal-Madonna li huwa mdawwar ma' saqajha b'mod sempliċi bi ftit ħjiel ta' dekorazzjoni. L-uċuh tal-personaġġi huma wkoll tipiċi ta' l-istatwarju, u minkejja li l-vara fiha sitt personaġġi, Darmanin għamel użu minn erba' forom ta' l-uċuh biss peress li, bħall-figuri ta' l-anġli, iż-żewġ erwieħ għandhom prattikament l-istess wiċċ. Bhal kif inhu komuni bl-istatwi tal-kartapesta, l-uċuh tal-figuri jidhru wkoll f'vari oħrajn. Il- wiċċ tal-Madonna jidher, per ezempju, fl-istatwi tal-Madonna tar-Rużarju fin-Naxxar 6 Tajjeb ngħidu minn issa li aktarx, Darmanin ġie mgħejjun minn xi assistenti jew alljievi waqt il-ħidma ta' din ix-xbieha. Dan speċjalment meta wieħed iqis il-kobor tal-vara u l-fatt li l-istatwarju kellu wieħed u tmenin sena meta ħadimha. u f'dik tat-Trijonf fuq l-Ereżija (c.1922) li tintrama fl-Imqabba fil- festa tal-Madonna tal- Ġilju'' Il-Bambin huwa bħal dak fil-vara tal- Madonna tal-Karmnu fl- Isla u tal-Madonna tar- Ruzarju f' Ħad-Dingli filwaqt li fost oħrajn, l-uċuh ta' l-erwieħ huma l-istess bħal tal- Madalena fil-vara tal- Kruċifissjoni ta' Bormla u dawk ta' l-anġli jinsabu f'kull sett ta' anġli li Darmanin ħadem għat- toroq fil-festi. Żgur li kif wieħed iħares. lejn dil-vara, jibqa' impressjonat bil-kobor tagħha. Dan għax l-istatwarju ħareġ b'verżjoni narrativa ferm — tas-suġġett element li l-kobor tal- knisja jippermettih u li forsi kien sabu bħala diffikultà meta fl-1870- sawwar il-vara tal- Madonna. tad-Duttrina. -— k ; me Dan peress li sa dak iż-żmien, Darmanin ma kienx għadu jvarja fil-kobor tal-figuri u allura biex tad-Duttrina ma tidhirx żgħira wisq fil-knisja, ipprova jkabbarha billi jgħolliha fuq tliet tarġiet. Madanakollu, sa l-1906, Darmanin mhux biss kien laħaq sar kunfidenti fit-teknika tal-kartapesta iżda kien tfaċċa wkoll statwarju ieħor li n-narrativa fl-istatwi-kbar tiegħu saret karatteristika importanti f'xogħlu. 7 Għalkemm inħadmet minn Carmelo Mallia (l-Lhudi 1880-1931), alljiev u/jew assistent ta' Carlo Darmanin - f'din l-istatwa ntużaw il-forom li kien ħalla Carlo Darmanin wara mewtu, kif gara' b'kull vara oħra li ħadem Mallia. e Programm Festa 9 2008 9 117 (1851-1912), li permezz ta' xi vari li ħadem, witta t-triq għal kompozizzjonijiet kbar u immaginattivi. Bihom, huwa waqqa' kull restrizzjoniji stilistika li sabu l-istatwarji ta' qablu u ta' żmienu u li ftit fittxew li jegħlbu. Bis-sahha ta' Cremona, l-istess Carlo Darmanin kif ukoll l-assistent tiegħu Carmelo Mallia bdew isawwru statwi kbar b'kompożizzjonijiet pjuttost Barokki, speċjalment fl-istatwi ta' barra $ Cremona kien jaħdem ukoll bħala xenografu fit-Teatru Rjal u għalhekk il-vari li ħadem huma influwenzati minn dan l-ambjent, bi stil prewdo-Barokk. Il-personaġġi tiegħu, allura, huma ddominati minn pożi movimentati filwaqt li l-ilbies tagħhom huwa dekorattiv ferm u l-kompożizzjonijiet ta' l-istatwi qishom xena fuq il-palk. Għalkemm l-istil Purista ta' Darmanin ma jaqbel kważi xejn ma' dak ta' Cremona, l-istatwi kbar li kien qed jipproduċi dan ta' l-aħħar influwenzaw lill-istatwarju Senglean biex fejn ikun jippermetti, jsawwar statwi kbar u narrattivi kif inhi dik tal- Madonna ta' l-Erwieħ. , Ironikament fl-1906 ukoll, Darmanin ħadem vara b'tema simili għal din ta' Birkirkara, għall-knisja ta' Had Dingli. Ix-xbieha tal-Madonna ta' l-Erwieħ Abbandunati hija ferm aktar sempliċi minn dik tal-Kolleġġjata Elenjana peress li riedet titpoġġa ġo niċċa fuq artal. Turi biss lill-Madonna bil-Bambin f'idha u b'ruħ twajba wieqfa fuq ix-xellug tagħha u ruħ għarkupptejha fin-nar fuq in-naħa l-oħra. Dan juri li kien proprju l-kobor tal-Kolleġġjata Karkariża li wassal lil Darmanin joħroġ b'kompożizzjoni daqshekk immaġinattiva u kbira u mhux xi bidla fl-istil jew gosti ta' l-artist, minkejja xi influwenzi li seta' kellu. Il-Kummissjoni tal-Vara Minkejja n-nuqqas ta' dokumenti primarji dwar il-kummissjoni tal-vara tal- Madonna ta' l-Erwieħ, jeżisti sors ieħor ta' informazzjoni li jitfa' dawl fuq l-istorja li hemm wara dix-xbiha. Dan is-sors huwa ittra li ntbagħtet lill-editur tal-ġurnal 8 Jeżisti ritratt ta' Carlo Darmanin fl-istudju tiegħu u li fost l-istatwi u l-buzzetti li jidhru fih, hemm l-abbozz tal-Qtugh ir-Ras ta' San Ġorġ li tintrama għall-festa f' Hal Qormi. Minn dan, wieħed jara li Darmanin kien ħa idea li Cremona kien juza spiss, jigifieri dik tal-puttin li qed itir fuq ix-xena murija. L-istatwa msemmija aktar 'il fuq tat-Trijonf fuq l-Ereżija li tintrama' ghall-festa tal-Madonna tal-Ġilju fl-Imqabba u dik ta' l-Inkurunazzjoni tal-Madonna li tintrama fl-istess raħal għall-festa ta' Santa Marija, t-tnejn xogħol Mallia, wkoll juru xi L-aktar xogħlijiet tipiċi ta' Cremona huma l-Qtugh ir-Ras ta' Santa Katarina (1895) u ż-Żwieg Mistiku ta' Santa Katarina (1896) li jintramaw fuq iz-zuntier tal-Knisja Parrokkjali taż-Żejtun fil-festa tal-qaddisa u l-Attentat Martirju ta' Santa Katarina bir-rota fil-festa titulari taż-Żurrieq (1899). Għall-festa ta' Sant' Elena, Cremona ħadem l-Allegorija ta' Malta u l-istatwa tar-Re Koelju. Għal aktar informazzjoni fuq Vincenzo Maria Cremona, ara V. Caruana, Malta 2005. Malta Taghna minn ċertu individwu li ffirma bil-psewdonimu ''Patrijott' nhar is-17 ta' Novembru 1906. 'Patrijott' jgħid li kien preżenti għall-festa tal-Madonna ta' l-Erwieħ wara li kien qara l-avviż sagru li kien deher fuq l-istess gazzetta xi jiem qabel. Jistqarr li individwu Karkariż qallu li għall-festa ta' dik is-sena, mal-vara kienu żżanżnu wkoll il-pedestall u l-bradella u li dawn kienu tħallsu kollha mis-Sur Giovanni Micallef, li kien benefattur kbir tal-Kolleġġjata. 'Patrijott' ikompli jgħid li l-istatwa hija xogħol famuż għax tikkonsisti fi grupp diffiċli ta' sitt persunaġġi u li ma setax jemmen kif Carlo Darmanin, fl-età avvanzata tiegħu, seta' jaħdem vara ta' dak il-kobor li bħalha ma kienx għadu deher f'Malta. Huwa jfaħħar l-espressjonijiet tal-figuri u 'dik il-morbidezza, li donnok qiegħed tara il-veru…''' Dan l-individwu jikteb li huwa staqsa dwar kemm setghet swiet il-vara u jgħid li r-risposta li ngħata kienet li giet tiswa xi tmienja w'erbgħin lira. Ir-reazzjoni tal-kittieb ta' l-ittra kienet li Darmanin bilkemm kien tħallas ta' l-ispejjeż meta tqis li s-Salvatur ta' Ħal Lija - li fih anqas figuri -— kien ġie jiswa mitt lira. Minn dan l-ispunt tal-prezz, toħroġ f'din l-ittra l-istorja tal-kwistjoni li nqalgħet bejn il-prokuratur tal-fratellanza ta' l-Erwieħ u l-awtur tal-vara. Dan għax minkejja l-prezz relattivament baxx tax-xbieha, il-prokuratur - li f'ismu kienet ordnata l-istatwa — ma tax ir-rigal imwiegħed lil Darmanin. Mhux talli hekk, talli huwa tellgħu l-qorti biex jew joħodlu l-mudell ta' l-istatwa (li 'Patrijott' jgħid li nħadem mill-istess artist) jew inkella joħodlu żewġ liri. L-awtur ta' l-ittra jgħid li mill-qorti ħareġ li l-istatwarju ma kien wiegħed il-mudell lil ħadd u għalhekk il-prokuratur ma kellu l-ebda dritt għalih. Huwa żied jgħid li din il-biċċa spiċċat b'Darmanin jehles pulit pulit mill-prokuratur billi tah iż-żewġ liri li ried minħabba li l-affari kienet ser tieħu fit-tul. ' Wara li jpoġġi l-kwistjoni li nqalgħet fuq din l-istatwa bħala eżempju ta' kif jitħallsu l-artisti f' Malta, ''Patrijott' jagħmel referenza għall-emozzjoni u ħsieb li kien pjuttost komuni fost xi Maltin f'dawk iż-żminijiet, tant li kummenti simili jinsabu f'kitbiet oħrajn fil-gazzetti f'okkażjonijiet ta' kxif ta' xi statwi.5 Dan il- kumment, li fih ukoll tema politika, jattakka l-idea ta' xi Maltin li jistmaw il-barranin 10 Malta Taghna, 17 ta' Novembru 1906, p.3. 11 Malta Taghna, 17 ta' Novembru 1906, p.3. 12 Malta Taghna, 17 ta' Novembru 1906, p.3. 13 Każ tipiku huwa dak tal-vara tal-Madonna tar-Rużarju fil-parroċċa tal-Furjana li giet ikkritikata mill-pittur Giuseppe Calleja (1828-1915) fil-ġurnal L'Ordine ta' l-4-t'Ottubru 1861, p. 4. B'risposta għall-kitba ta' Calleja dehret ittra oħra fl-istess ġurnal tal-11 t'Ottubru 1861, p.4. Eżempji oħrajn jinsabu f' Malta Taghna tat-8 ta' Frar 1896 u f' Malta Taghna tat-3 t'Awissu 1909, fl-okkażjoni tal-kxif ta' żewġ allegoriji ta' Malta għall-festi ta' San Pawl tal- Belt u San Gejtanu fil-Ħamrun rispettivament. aktar mill-Maltin stess. Fil-fatt, huwa jgħid li 'kien imissu kien xi Taljan is-sur Darmanin, ħalli kienu jaraw kif jitħallsu opri hekk. Malti dejjem tkasbar minn ħuh Malti, u għalhekk sirna sbieħ f'' Fl-ittra li dehret fil-Malta Taghna jissemma l-mudell li skond ma qal il-kittieb kien inħadem minn Darmanin stess u li l-prokuratur tal-fratellanza ta' l-erwieħ riedu. Interessanti l-fatt, allura, li fil-mużew tal-Kolleġġjata Elenjana teżisti statwa żgħira li tixbah lill-vara ta' Darmanin. Minn dak li jintqal minn ''Patrijott' u anke minn analiżi stilistika, ma jidhirx li din l-istatwetta hija l-mudell li ried il-prokuratur peress li wara l-każ fil-qorti, Darmanin ipprefera jagħti żewġ liri milli l-mudell, li allura baqa' għandu. Minbarra hekk, jidher li din l-istatwetta hija xogħol barrani, tant li l-mudellatura tal-figuri u l-ġwejjeħ tagħhom tvarja minn dawk ta' xi abbozzi ta' statwi oħra maghmula minn Carlo Darmanin li huma aktar fini minn dan il-mudell imsemmi.l' Certi pożi tal-figuri wkoll ivarjaw, speċjalment dawk tal-Madonna u l-Bambin, avolja l-kompożizzjoni hija simili ħafna kif jidher mit-tqassim ta' l-erwieħ u l-anġli li jakkumpanjawhom, li Ikoll jinsabu mdawwrin mal-figuri principali li huma mgħollija 'l fuq permezz tas-sħab. Għalkemm mhux eskluż li l-mudell seta' ma nħadimx minn Carlo Darmanin kif jinghad minn ''Patrijott' u li b'xi mod jew ieħor seta' sab ruħu f'idejn il-prokuratur tal-fratellanza ta' l-erwieħ, il-probabbiltà hi li Darmanin seta' ra jew anke kien jaf bl-istatwa li Ilum tinsab fil-mużew tal-Kolleġġjata jew waħda bħalha u ħoloq mudell li ġie ispirat minnha. Dan għax ix-xebh in generali bejn din ix-xbieha żgħira u l-vara ta' l-1906 huwa evidenti ferm biex jitqies bhala sempliċi kumbinazzjoni. L-istatwa tal-Madonna ta' l-Erwieħ kienet toħroġ proċessjonalment mill-Bażilika Elenjana f'kull 2 ta' Novembru, iżda Ilum il-ġurnata, din titpoġġa biss fil-korsija tal- knisja matul ix-xahar imsemmi. Fortunatament, ix-xbieha tidher li għadha fi stat tajjeb minkejja li fl-imgħoddi setghet intlaqtet mix-xita waqt xi purċissjoni. L-aħħar intervent li sar fuqha kien fl-1997, meta Andrew Bugeja żebagħha mill-ġdid. Issa li għaddew aktar minn mitt sena minn fuq dil-vara, tajjeb li mhux biss napprezzawha aktar iżda wkoll inkunu grati lejn missirijietna li bil-ħeġġa u l-entuzjazmu tagħhom komplew iżejnu l-Kolleġġjata Elenjana bi statwa li hija unika fost ix-xogħlijiet ta' Carlo Darmanin u f' pajjizna. 14 Malta Taghna, 17 ta' Novembru 1906, p.3. 15 Fost xi abozzi li kienu nħadmu minn Carlo Darmanin u li għadhom jeżistu nsibu tnejn tat-Trasfigurazzjoni ta' Kristu titular ta' Hal Lija - li jinsabu fil-mużew tal-knisja ta' dar-raħal u f'kollezzjoni privata. leħor ta' Ġesu' jiltaqa' mas-Samaritana, ukoll fil-mużew ta' Hal Lija. Ta' San Ġiljan, li jinsab fis-sagristija tal-knisja ta' Lapsi. Ta' Sant' Ubaldeska fil-parroċċa l-antika ta' Raħal Ġdid iddedikata lil dil-qaddisa, u San Lawrenz jagħti d-dawl lill-Għomja u l-Immakulata Kunċizzjoni, li jinsabu f'kollezzjonijiet privati.