d-dinir li jagħtu bidu f'dak kollu li hu tassew progress soċ'ali u li jkunu l-kampjuni tal-ħaqq u taċ-ċiviltà nisranija. Il-bniedem li quddiem il-moħqrija u n-nuqqas ta' ħaqq ma jitqanqulx jew li quddiem il-ħażin jibqa' bla jagħmel li jista' għar-rebħ tas-sewwa, turi li ma jħossx bħala bniedem li għandu ruħ li tifhem, moħħ li jaħseb u qalb li taf tħobb. Il-bniedem fi il-delizzju tiegħu huwa biss il-qligħ tal-fins u li jħobb imaqdar it-tħabrik ta' ħaddieħor f'xi ħaġa ta' ġid għall-maħqurin jew għal ġieħ tan-Nazzjon, juri li jgħix bil-ħobż biss mingħajr ma jduq nkożl il-hena u n-nobiltà li żżejjen u terfa' l-bniedem 'il fuq mill- bhejjem l-oħra. Ir-Re ta' l-Ingilterra Fredu l-Kbir kien igħid : t'Sabbar lill-fqir. indokra u kennen lid-dgħajjef u b'ħiltek kollha sewwi dak li hu ħażin. ' F'kall żmien u f'kull art għexu, ħadmu u mietu nies magħ- rule li l-fehma tagħhom fil-ħajja kienet il-ġid lil kull bniedem u r-rebħ tas-sewwa u tal-ħaqq. Meta darba F'rederik il-Kbir tal- Prussja ried jil Herr von Munchausen iegħlet fil-ħaqq, dan il-Mi- nistru tal-Ħaqq wieġeb: ''Tsir b'rasi dak li trid il-Maestà Tie- għek iżda le mill-kuxjenza tiegħil5 Fi żmienna wkoll ħafna qegħdin 'itqabdu u imutu għaliex il-fehma tal-ħajja għalihom hija : is-sewwa, il-ħaqq, it-tajjeb u l-ħelsien għall-ġid u l-hena ta' kulħadd. IL-FRERES F'MCALTA Minn BRoTĦER Amenv IL-FRERRS huma qodma u ġodda f'ħin wieħed: qodma għax xirfu fis-seklu tas-sultan Wiġi XIV, is-sultan hekk imsejjaħ UNemx u, u ġodda għax għadhom fostna mogħnija b'dik l-istess ħajja qawwija, baqbieqa u bieżla, li biha twieldu daqs mitejn' u sittin sena ilu. Is-seklu sbatax ta lill-Ewropa nies politiċi kbar u qaddisin akbar. In-nies imma, li għexet f'dan iż-żmien li l-lum aħna nilmħuh ilellex daqs id-deheb, xejn ma kienet taħsibha bħalna fuq il-Mexxejja li ħakmuha b'id tal-ħadid. Il-ġnus imsejkna ta' dan is-seklu narawhom ininu taħt it-toqol ta' elf dmir li hihom kienu jgħabbuhom is-slaten u l-kbarat, dmirijiet hekk iebsa li b'riħethom il-ftit kienu jistagħnew u l-bosta jiftaqru. Tl-ħabsijiet kienu ta' sikwit jitberrħu u jilqgħu bejn ħitanhom mudlama u rieżħa l-vittmi mbejta mill-għira jew mir-regħba. Il-bankijiet tax-xniebek kemm-il darba kienu x-xhieda siekta tal-krib bati ta' mijiet ta' erwieħ imġarrbin bla ebda ħtija. Dawn kienu ż-żinenijiet li fihom ħakem is-Sultan Xemx l Xi ngħidu mbagħad għall-faqar u għan-nuqqas ta' tagħlim, li magħhom kellhom iħahbtu wiċċhom. it-tfal u ż-żgħażagħ Il-qagħda kienet bil-wisq inrwiegħra u l-ħsara bla tarfl Ma hawnx agħar mit-tifel li jiġġerra. mat-triqat sabiex jinbex ix- xemx għaddejja. li jaqheż għal ġewwa l-egħlieqi biex jisraq u jħarbat. M'hawnx agħar mit-tifel bla skola, midgħi u pażtaż… Ħekk kienet il-kotra tas-subien f'dan is-seklu mbiegħed. Iżda d-dinja hi fuq kollox immexxija minn Alla ħallieq u ħassieb u għalhekk kull ġrajja li-sseħħ fiha hi mrieda minnu u minnu mhejjija, Għaldaqshekk lill-ħabsin, lill-qaddiefa m lill- imsawtin l-Imgħallem bagħat 'il San Viċenz de Paule; u liċ- ċkejknin, lit-tfal u liż-żgħażagħ, Huwa bagħat il-qaddis kbir Ġwanni Battista de La Salle, li b'ħidmitu tal-għaġeb biddel xejret l-edukazzjoni mitejn sena qabel ma l-gvernijiet :ta' l-Ewropa ħasbu għal trawwim it-tfal fl-iskejjel. Din il-ħidma ta' De Da Salle tfisser, li barra minn qaddis, hu kien ukoll ġenju, Din l-istqarrija ma waqgħetx miinn fomm il-ħbieb, iżda minn fomm Voltaire, l-eqqel għadu tal-Kattoliċiżmu u minn fomm frammażuni bix-xniexel bħalma kien Ferdinandu Buisson. Ġwanni Battista de La Sa'le twieled fit-80 ta' April. 1651, , fil-belt magħrufa ta' Reims ; il-belt għanja tas-slaten ta' Franza, in-nieqa ta' ġellieda qalbenin u l-qasam li żejjen is-sema kaħlani tal-Knisja b'qaddisin kbar. Fl-1680 hu xeħet is-sies ta' l-Ordni ta' l-Aħwa ta' l-iskejjel insara, li hawn Malta nsibuhom bil-kelma Franċiża ta' ''Freres'. Miet fis-7 ta' April, 1719, ibierek lil uliedu u jwissihom ma ibiddlu xejn minn dak kollu li bin-nebh u l-għajnuna t'Alla kien irnexxielu jwaqqaf għall-ġid ta' l-erwieħ. U x'kien qatt ix-xogħol ta' De La Salie7 Insemmu biss ħid- mitu fit-tiġdid u t-tiswir ta' l-edukazzjoni, ħidma, li wara qdusitu hi l-akbar sebħ tiegħu : Jekk hu ma ħalaqx is-sistema simultanju. jiġifieri dak is-sistema li jrid li t-tfal fl-iskola jieħdu l-istess tagħ- lima flimkien u mhux wieħed wieħed, hu talanqas xerrdu, għax qa'l kienu jafu bih barra minn f'xi skola mwarrba. Terġa', hu dan is-sistema saffieh u raqqmu, neħħielu u żiedlu tant li l-istoriċi marru jxiddulu l-laqam ta' ''Sistema Lasalljan. Kien hu li beda l-pedagoġija moderna, li biha jiftaħru tant dawk li ssellfaha minn għandu u għamluha tagħhom; hu li tana l-iskejjel tekniċi u professjonali, fetaħ skejjel bla ħlas għall-fqar, universitajiet popolari u skejjel normali, jiġifieri skejjel għat-taħ- riġ tal-għalliema. Il-ħabsijiet jew riformatorji għat-tfal imqarbin bdihom hu u waħdieni fost l-edukaturi ta' qablu u ta' żmienu. id- De La Salle waqqaf l-iskejjel ta' nhar ta' Ħadd u ta' fil-għaxija għaż-żgħażagħ nu t-tfal ħaddiema li jkunu fuq ix-xogħol fil-ħin ta' l-iskola. Din il-ħidma kotrana u fejjieda, il-Freres.wiegħdu lil Mis- sierhom rjahel ħalliehom li jissoktawha u jseddquha wara mew- tu. Werrieta ta' sistemi li aħjar minthom ħadd ma seta' jgħożż, għax għajrhom ħadd ma sata' jifhem sew x'kienu jsarrfu, huma xerrduhom l-ewwel ma' l-erbgħat irjieħ ta' Franza. imbagħad ma' l-Ewropa; u l-lum hi mifruxa. mad-dinja. Mogħnija b'dan il-wirt li jiswa aktar mill-ġawhar, il-Freres wara li lil Franza għamluha nies, kellhom b'inkejja fihom jixħtu l-ħorġa wara darhom u jbewġu 'l barra, għax il-gvern wara li serqilhom mijiet ta' djar tefagħhom f'nofs ta' triq. Dan kien għal ħabta ta' l-1903… Dak in-nhar il-Gvern Franċiż kellu l-wiċċ sfieq ixandar li: ''Għad li Franza ma jirnexxilha qatt tħallas id-dejn ta' ħajr li għandha lejn il-Freres, imħabba żewġ sekli ta' ħidma bieżla n għaqlija għall-ġid tal-poplu, hi (Franza) jkollha ta' bilfors tistmerrihom n tistkerrahhom għax bħal kull ħaġa oħra fid-dinja, il-Freres kienu qdiemu u tmermru…… Dawn huma t-taparsi ħaqa, sewwa u ħelsien imwiegħda sa miż- żmenijiet imdemma tar-Rewwixta Franċiża u li l-ħakkiema mimħija semm tal-Bint Ewlenija talKnisja għadhom jirfdu sal-lum. Il-Maltin sa mill-qedem imbiegħed kienu miżmumin bħala nies magħġuna għerf u għaqal. żewġ virtriiet li traku jfeġġu mill-qwiel il-ġmiel tasħhom. Misserijietna dejjem qalu. u aħna bħalhom naħsbuha, li f'meta Alla jagħlaq bieh, jiftaħ mija. T sewwa sew dan li ġara 'l-Freres: Franza keċċiethom u mijiet ta' artijiet oħra laqgħuhom għalenija. Il-lum mhux talli l-Freres ma kisbux diar daqs kemm tilfu. imma talli huma. qed irieġu dwar it-tlett elef istitut. u dan, mhux le magħluqin qieshom f'fosdqa kif kienu fi Franza, iżda mxerrdin fil-pajjiżi tas-sħana u f'dawk tal-hard, fost ġnus ċivilizzati u fost nies slavaġ. Tl-għadd tal-Preres tkattar ukoll u l-200 li ħalla d-De La Salle nhar mewtu, il-lum laħqu 20.000. filwaat li t-tfal li jimlew il-klassi. jiet tagħhom ma jingħaddux għax huma eluf kbar. Ma' dan is-sebħ miksub. f'żewġ sekli u nofs ta' ħidma lasalljana bla waqfien. l-Ordni tal-Freres għandu sebħ ieħor isbaħ : il-qaddisin tiegħu. Barra minn San Ġwann Battista de Ta 'Ralle. il-Beatu Frere Salomone. il-Venerabbli Benildu, il-qadde'- ia t'Ala Freres: Muzjanu, Eżuperjanu. Rafiel. eċċ,, eċċ.. hu jgħodd mijiet ta' martri li waqgħu għal Kristu u tagħlimu finq il-giljottina jew itturufnati fuq l-eħrex gżejjer; im- tertqa mill-bulal jew maħruqa ħa'ja ġewwa il-Dirien. Dawn huma l-Frerest Dawn huma wlied San Ġwanni de La Salle. Għalhekk, meta. Malta fis-sena 1903 saqgħethom fi ħdana b'dik id-dħu- fija B biha, sa minn żmien San Pawl. dejjem laqgħet lill- għorba, hi marret titkejjel bl-isbaħ ward u żhar, għax l-eduka- turi li ġew biex irawmulha 'l uliedha kienu l-istess għalliema li minnhom is-sultan Ingliż Dwardu VIL mar igħid: ''Il-Freres huma l-aħjar edukaturi tas-saltna tiegħi. ' Iva, Malta għandha tabilħaqq biex tiftaħar li fdat liċ-ċkejknin tagħha lill-Freres għax dlonk fehmet bħal ma fehem il-President 'Taft ta' l-Istati Magħqudin ta' l-Amerika, li ''Il-Freres huma wlied Ġwanni de La, Salle, li fl-edukazzjoni laħaq l-ogħla quċċata. fejn l-ebda edukatur ieħor s'issa għadu ma laħaq. ' . Iżda l-ġrajja tal-Freres f'Malta ma bdietx maż-żernieq tas- seklu tagħna, għax nilmħuha mhejjija fil-ġranet infishom tal- Kavalieri ta' Malta. (iżiritna hi mogħnija qatigħ b'tifkiriet Taasalljani. Qrabat San Ġwann de Ta Salle, li wirtu minnu xrara, ewlenija lejn il-Madonna ta' Liesse (jiġifieri, 'Il-Madon- na tal-Ferħ), tellgħu u żejnu b'fondazzjoni ta' quddies is- santwarju qadim u storiku tal-Madonna ta' Liesse, li hemm ix- Xatt tal-Belt, u li l-lum b'għajb kbir ta' l-egħdewwa tagħna jinsab bi ħsarat mhux żgħar. Il-Palazz ''De Ta Salle'', Nru. 219, Triq Irjali, il-Belt, bnewh nies il-Fundatur tal-Freres. u f'San Ġwann indifen il-Kavalier Duvik De Ta Salle…… Kull bidu huwa iehes: għalhekk sa ma ħadu r-ruħ sewwa. il-Freres f'Malta kellhom joforqu baħar imċaqlaq, li Alla kien li raqqdu biex le jfarrak, igħarraq u jibla' d-dgħajsa dgħajfa tagħ- hom : Fl-1908 il-Freres krew l-iskola l-qadima tal-Gvern fi Strada Buongiorno, Bormla. semmewha ''De La Salle College'', u hawn ma' tul tletin sena sħaħ rabbew bosta tfal li ġew għandhom mill- ibgħad irħula u mlew id-Dockvard b'eluf ta' ħaddiema lijali lejn Dinhom. lejn Arthom u lejn il-bandiera Ingliża. Ir-riżultati sbieħ li ta' kull sena jiksbu t-tfal ta' dal-kulleġġ għadhom jgħaġġbu lil kulħadd. Fl-14 ta' Settembru 1904, ''Stella Maris College'', f'Tas- Sliema, tbierek mill-viċi tal-parroċċa waħdanija, u dak in-nhar sebat itfal biss wieġbu għal seiħet il-Freres. Iżda billi ż-żerriegħa mixħuta kienet tajba u l-art bil-wisq għammiela. maż-żmien il- għadd ta' l-iskulari żdied u l-lum laħaq sitt mita. Minn Villa Schinas. ta' Triq Ridolfo, fein ra d-dawl il-Kulleġġ. ''Stella Ma- ris'', ħarġu bosta qassisin. tobba u nies ta' ġieħ. Il-lum hemm tfal tal- Lorereu ta' Tas-Sliema f'imkejjen għolja tal-Gvern u fl-aqwa uffiċċji, b'għoġba kbira ta' kull min iħaddimhom. Wara l- 19U., il-Freres damu għal xi żmien, ii għajb jaħasta ma kienx itwal, fis-Seminarju tal- j'arjana, fl-Istitut ta' San Ġu- żepp, u fl-Oratorju ta' Birkirkara, Imqar il-lum. dan l-Oratorju għadu jismu Oratorżu San Ġwann Battista de La Salle,' u tit- kiriet il-Freres, bux biss għadha ħajja fil-vara sabiħa tal-Funda- tur tagħhom meqjmna fil-kappella. iżda b'riħet il-gwerra, il- F'reres tan-Naħa l-Oħra reġgħu ġabru u għallmu mijiet ta' tfal f'dan l-Oratorju. Malta bi ħġarha suret tafhom sew lill-Freres, li wara snin ival ta satra sieffa u ta' tbatija magħrufin minn Alla biss, ħarġu miż-żewġ gabubi' ta' Bormla u ta' Tas-Sliema, sabiex b' saħħet is-seltit jteligħu żewġ kulleġġi mill-iżjed moderni l-Birgu u l-Gżi- ra. L-ewwel l F'reres li niżlu 'Malta kienu armajn kollha Franċiżi… iż-żmien. imma. biegħed lil uħud minn artna, xejjaħ Nil xi oħrajn u erba' minnhom raqqadhom fin-nagħsa ħelwa tal-mewt u issa qed ieħu fid-dell ħiemed taċ-ċipress fil-Maqbar ta' l-'' Addolorata. da. bosta żgħażugħ qalbiena, wild Malta, imsaħħra minn idijal ta' qdusija u ta' mħabba ħatfu minn idejn għajjiena, morda jew inejta l-għodda fejjieda u ssoktaw ix-xogħol mibdi iżda le mitmum. Bosta buma l-lum il-Freres Maltin li qed igħallmu lill-ulied dil-Gżira, u ħafnu wkoll huma ż-żgħażagħ li l-bogħod mix-xtut xemxija tagħna qed jitħejjew għax-xogħol f'din il-art li huma ħallew fl-aħjar ta' żgħurithom…… Nagħlaq b'talba. lill-qarrejja bi ħsieb li fih nixtieq niġbor kull ma tarraft :— Nitlobkom li ma tixlumix li f'kull ma ktibt għamilt bħal għasfur u ftaħart b'rixi… jien ma riedx naqa' f'din il-bluha. Jekk ma rnexxielix il-ħtija mhix kollha tiegħi, iżda ta' qalbi mkebbsa mħabba għal kull mhu ta' nisel DLasalljan… għax fihu wisq aktar milli fil-klamar ijena billejt il-pinna tiegħi. U meta tilmħu xi Frer għaddej mit-triqat tagħna, imqammat fil-mantar iswed bil-kmiem iperpru u ma' dwar għonqu jbajjad il-vavalor, mafkar ta' qedem mimli sebħ, rahan ta' żmenijietna mwarrda għerf u għelin tal-ġejjieni li fih għad jiġbor il-kobor tal-bieraħ u tal-lum, ftakru, li dak il-bniedem ħieni u mistur hu wieħed mill-aqwa benefatturi tal-bnedmin; la tinsewx fl-istess ħin, li jekk ħafna minn ġrajjiet il-bniedem jagħmlu għajb lid-dinja. għax huma ġrajjiet ta' dmija, ta' ħell u ta' rgħiba, ġrajjiet l-Ordni tal-Freres misrura f'dik is-sura mgeżwra l-iswed u bit- trespikos f'rasha, huma ġrajjiet ta' tiġdid, ta' tiswir u ta' tirqim. fl-istess ħin li huma ġrajjiet ta' għerf, ta' mħabba u ta' qdusija.