IR-RESTAWR TA' NATURA DIFFIĊLI ĦAFNA LI ĠIE ESEGWIT FUQ IL-PITTURA 'AFFRESCO' TA' VIRGINIO MONTI FIL-BAŻILKA TA' SANT'ELENA, BIRKIRKARA Il-pittur Virginio Monti kien apprezzat ħafna l-Italja u kien pitter is-sezzjoni tal-korsija ta' fuq il-bieb prinċipali tal-knisja ta' San Andrea della Valle Ruma. Wara li fl-1984, fl-okkażjoni tat-tberik tal-familji, l-Arċipriet Dun Ġużepp Mifsud Bonnici, ltaqa' u tkellem mat-tifel tiegħi Joe, il-perit, fuq xi restawri, l-Wisq Rev. Kapitlu wrieni x-xewqa tiegħu li jafdali r-restawr imsemmi minflok ma jirrikorri għal restawraturi stranjeri kif diġà kien ippjanat. L-armar tal-koppla kien diġà f'postu għal dan l-iskop. Jiena, flimkien mat-tifel tiegħi Joe, mal-Prokuratur ta' dak iż-żmien, il-Kan. Vinċenz Saliba, flimkien ma' persuni oħra tlajt fil-koppla sabiex nispezzjona u nivvaluta l-ħsara li kien hemm. L-impatti li ħassejt kienu mmedjati u jistgħu jiġu diviżi fi tnejn, li huma: 1 Il-ħsara estensiva u allarmanti 2 Il-kwalità superjuri tal-pittura Fil-fatt l-ewwel espressjoni li ħarġet minn fommi fuq l-armar kienet li x-xogħol tar-restawr involut huwa kbir ħafna, kemm mil-lat tekniku biex jiġi salvat dak li għadu ma waqax, kemm ukoll mir-responsabbiltà ta' l-esekuzzjoni artistika tal- pattijiet kbar li waqgħu - figuri u xenarji sħaħ sparixxew kompletament,u li kien jinħtieġ jiġu mpittra b'mod kompetenti sabiex jintegraw perfettament ma' l-assjem oriġinali. F'xogħlijiet preċedenti t-tfal tiegħi, Joe u Gerard, dejjem sibt l-għajnuna tagħhom. Din id-darba wkoll ħassejtni ċert li se nsibhom f'dan l-impenn ta' dehra insormontabbli sabiex insalva waħda mill-isbaħ opri artistiċi li hawn f'Malta. Għaldaqstant għamilt il-kuraġġ u offrejt id-dispożizzjoni tiegħi biex naffronta d-diffikultajiet involuti. PARIRI SABIEX TITWAQQAF IL-KAWŻA TAL-ĦSARA L-ewwel miżura li ġiet proposta kienet dik biex jitrażżan darba għal dejjem l-infiltrar ta' l-ilma tax-xita minn fuq il-bjut li kien il-kawża ewlenija li kkawżat il-ħsara Jekk wieħed irid ikompli jgawdi l-pittura kif tinsab illum, wara s-suċċess tar-restawr, huwa indispensabbli li l-koppla u l-bjut issirilhom manutenzjoni skrupoluża kull staġun bejn Lulju u Settembru, u speċjalment wara l-ewwel xita. $ IL-ĦSARA LI SIBT FIL-KOPPLA, FIL-KOR U FIL-KAPPELLUNI L-ilma li nfiltra mill-fili ġarr miegħu l-ġir tat-tikħil ta' bejn il-ġebel. Il-ġir jaħraq u jgħerri attakka l-intonaku li fuqu hija mpittra l-pittura 'affresco', iddistakka l-intonaku minn mal-ġebla, rrenda frijabbli l-intonaku, u bi progress pjuttost mgħaġġel waqgħu l-intonaku u l-kulur tal-pittura. Żoni kbar, inklużi figuri sħaħ u xenarji ta' madwar niżlu u sparixxew. Dawk iż-żoni kollha li ddistakkaw minn mal-ġebla ġew strappati (maqlugħin minn mal-ġebla) u wara ttrattament neċessarju, ġew immuntati fuq it-tila, il-partijiet nieqsa ġew impittra, u sussegwentement inkollati f'posthom. Il-bozzetti żgħar ta' Monti għenuni sabiex naderixxi kemm jista' jkun ma' l-istil u l-forza pittorika ta' l-istess Monti. Bejn il-bozzetti żgħar u l-esekuzzjoni ta' kompożizzjonijiet f'kobor u firxa enormi l-pittur għamel alterazzjonijiet, kultant sostanzjali. Dawn l-alterazzjonijiet indunajt bihom meta ġew f'idejja ritratti 'black and white' li kien fornieni bihom il-Kapitlu. Dawn ir-ritratti kienu ttieħdu meta tlestiet il-pittura u kienu għand persuna Karkariża li kienet emigrat l-Amerka. Is-sur Tonv Terribile wkoll ġentilment silifni xi ritratti u li kienu ta' għajnuna biex nikkonfronta u nikkonferma l-alterazzjonijiet li għamel Monti. Billi r-ritratti kienu kollha 'black and white' , il-kulur pittoriku tal-figuri u x-xenarji li kienu waqgħu u li ma kinux jeżistu fil-bozzetti, kellhom neċessarjament jiġu mpittra b'gamma ta' kulur li tintegra ma' l-istil ta' Monti. IL-ĦSARA LI SIBT FIL-KORSIJA Il-ħsara li sibt fil-korsija kienet totalment differenti minn dik tal-koppla, l-kor u ż-żewġ kappelluni. Kienet pero, karatteriżżata b'fenomenu ieħorl L-intonaku kien għadu integru u mqabbad sod perfettament mal-ġebla, fil-waqt li s-superfiċi pittorika saret frijabbli u f'ħafna żoni kienet diġà waqgħet. Dakli kien hemm bżonn fil-korsija kien jikkonsisti fil-konsolidament tal-kulur ma' l-intonaku. Dan ġie esegwit b'akkuratezza u persistenza permezz ta' sprav adesiv (colourless) trasparenti u magħmul appositament għall-'affresco'. Ir-riżultat kien pożittiv u issa l-kulur huwa aderit sewwa ma' l-intonaku. Il-partijiet neqsin tal-kulur li kienu ddistakkaw minn ma' l-intonaku u waqgħu ġew ritokkati b'kuluri adattati. Nenfasiżża l-fatt li dan ir-restawr ma kienx ikun possibbli li nesegwieh mingħajr l-għajnuna tat-tfal tiegħi Joe u Gerard. Rigward l-għajnuna manwali, indispensabbli f'xogħol ta' dan il-ġeneru, irrid insemmi lill-ħabrieki Ninu Aquilina li dejjem sibtu pront sabiex jagħti s-sehem tiegħu. Ċess joni xita. ħraq akka ttost aħu minn arju, nent ma zjoni iltant xlack meta erka. biex cienu ħu u ) ja ta' koru 1kien erfiċi kulur sprav żultat eqsin culuri L-istess parti tal-felli wara r-restawr u mwaħħla f'postha. Tidher ukoll il- firma ta' Virginio Monti. Il-pittur Virginio Monti esegwixxa din il-pittura tal- Bażilika fil-bidu ta' dan is- seklu. Fl-Italja kien stmat ħafna u kien pitter is-sezzjoni, ta' fuq il-bieb prinċipali tal- Knisja ta' San Andrea della Valle. Parti kbira minn felli tal-koppla wara li ġiet maglugħa l-pittura, (bil- ġebla diġà ppreparata). koppla Il-Kappellun tal-Kurċifiss ra, (bil- Il-Kappellun tal-Kurċifiss Qabel ir-Restawr — dak li jidher ġie msaħħaħ, maqlugħ minn postu, immuntat fuq it-tila, irtukkat u nkollat f'postu. L-istess pittura kif tidher illum — Wara r-restawr. irċifiss Il-Kappellun tar-Rużarju, qabel ir-restawr. ss Qabel lher ġi ti ol Il-ħsara titkellem waħedha, tirrappreżenta simbolikament il-mewt ta' ukkatu Santa Liena għat-tieni darba. Il-ftit kulur li jidher, imneżża mill-aħħar pinzillata ta' Monti ġie konsolidat, maqlugħ minn postu, immuntat fuq it-tila, impitter fuq il-bozzett żgħir ta' Monti, u mwaħħal f'postu. Il-kappellun tar-Rużarju.