IL-ĠIŻWITA INDRI SCHEMBRI Il-Patri Ġiżwita Andrea Schembri kien wieħed minn dawk li ħabbew l-ilsien Malti; kittieb mhux Ħażin u poeta ħlejju ta' Inni mqaddsa, ix-xogħol tiegħu m'hux magħruf kemm imissu jkun fil-letteratura tagħna u l-lum ismu għoddu ntesa minn kullħadd. Schembri twieled Ħal-Luqa fl-1 ta' Settembru 1805 u minn ċkunitu tà ruħu għall-knisja; studja fis-seminarju tal-Imdina u hemm ħa l-quddiesa. Bħala żagħżugħ qassis mimli ħeġġa, minn kmieni ntafa' bil-ħirara ta' qalbu kollha biex jagħmel il-ġid lil għajru u biex jgħallem lill-poplu; il- ħajja tiegħu kienet ħajja ta' ħidma mixgħula bil-ħniena, msed- dqa bit-tjieba u mogħnija bil-għerf, Ftit wara li sar Qassis, tl-1837, din il-Gżira ċċappset bil-korla, marda qalila li qerdet Ħafna nies u damet sejra ħames xhur, minn Ġunju sa Ottubru; ma' tul dak iż-żmien Dun Andri liareġ ta' raġel tassew, hu Ħadem bla mistrieħ qalb in-nies tar-rħula biex ifarraġ lill-imnikktin u jdur bil- morda, tista' tgħid ġera ma' Malta kollha u l-ħidma tiegħu stħoqqilha kull tifħir. Imma bidla kbira f'ħajjet Patri Schembri ġrat fl-1839, meta wasal f'din il-Gżira l-Patri Massimiljanu Rvilo, Ġiżwita Pollakk ta' għerf kbir, li bil-priedki tiegħu kien qajjem ħafna għaj- dut; f'dak iż-żmien Patri Rvilo kien jissemma wisq u l-kelma tiegħu kellha setgħa tal-għaġeb fuq min jismagħha, hu kien iħobb igħid il-lisġa kif iħossha u fuq hekk ġie li ma qabelx mal-Gvern Franċis kif ukoll mal-Gvern Ingliż. Il-priedki li Patri Rvilo kien jagħmel fil-knisja tal-Ġiżwiti u f'dik ta' San Qakbu għadhom jissemmew sal-lum. Waqt li kien qiegħed jisma' waħda minn dawk il-priedki, Dun Indri ħass bħal ġibda lejn l-Ordni ta' Sant'Injazju u traku talab biex jidħol mal-viżwiti: imbagħad f'Awissu ta' dik is-sena hu sab ruħu Ruma fil-kulleġġ tal-Ordni fejn beda n- novizzjat. 35 Hekk Dun Indri sar Patri Ġiżwita u milli jidher ma kienx lura għax meta fl-1845, il-Patrijiet Ġiżwiti fetħu Kulleġġ tat-Tagħlim fil-Palazz ta' Parisio', l-Imdina, hu kien magħżul wieħed minn ta' l-ewwel biex jgħallem f'dak il-kulleġġ. Patri Schembri dam sal-1852 igħallem b'ioħrija kbira f'dak il-kulleġġ tal-Imdina, minn fejn ħarġu ħafna żgħażagħ li mbagħad għaddew 'il quddiem u għolew fl-aqwa postijiet tal- Gżira tagħna. Imma Patri Schembri ina qagħadx għat-tagħ- lim. biss; il-ħrara li biha kien mixgħul biex isamma' l-kelma t'Alla u l-imħabba kbira li kellu għan-nies tar-rħula li fosthom hu kien twieled u trabba, ġagħluh ta' sikwit imur isamma' lefinu minn fuq il-pulpti tal-knejjes tagħhom, Patri Schembri kien oratur tajjeb, kellu kelma sħiħa, mimlija bil-ħrara li tolqot il-qalb u togħġob lill-widna, beda jissemma' bħala predikatur mill-aħjar u f'qasir żmien dar l-ir- ħula kollha, u kull fejn imur darba, jerġgħu jistednuh, għax in-nies aktar ma jisimgħuh aktar jinġibdu lejh u aktar jixtiequ jerġgħu jisimgħu l-kelma tiegħu. Imbagħad ġie msejjafi l-Arġiel biex isamma' l-kelma tiegħu lill-Maltin ta' hemm, u fosthom Patri Indri dam żmien twil, Dik il-ħabta x-xtut tal-Afrika ta' Fuq kienu nfetħu għall- Ewropej. Wara li l-Franċiżi daħlu f'dawk l-artijiet kbar, bosta minn niesna bdew imorru jfittxu xortihom hemm; Ħafna minnhom għaddew 'il quddiem, fetħu negozji kbar u stagħ- new; dan ħajjar olirajn imorru l-Afrika biex ifittxu x-xogħol u qligħ, u f'qasir żmien għadd kbir ta' Maltin sabu ruħhom igħixu bil-familji tagħhom fl-Afrika, imma qajla kellhom min jieħu ħsieb ta' ruħhom. Dan ħajjar il-Patri Schembri imur fosthom u dawk il- Maltin ta' Hemm laqgħuh biħirara kbira u ħabbewli b'qalbhom kollha. Hu dam żmien twil iħabrek u jafidem f'dawk l-arti- jiet bla qies tal-Afrika ta' Fuq, jiġri min-naħa għal oħra kull fejn jisma' li kien hemm il-Maltin, iżurhom f'darhom, jaqbeż għalihom f'kull ma jeħitieġu u jmexxihom għal ġid. Aktarx dik il-ħabta Patri Schembri ntebali kemm jiswa l-Ilsien Malti biex iżomm il-Maltin kollha magħqudin flimkien k Il-lum ''Mifsud House' fejn hemm il-Kulleġġ tas-Sorl- jiet Dorotej. u deherlu li ma hemm xejn afijar biex jilħaq l-eluf ta' Maltin imxerrdin fil-bogħod, milli wieħed jinqeda b'kitba bil-Malti, għalhekk hu tħajjar jikteb b'dan l-ilsien xi Innijiet u Poeżiji li l-Maltin setgħu jinqdew bihom fil-knejjes tagħhom u b'hekk jitħeġġu iżjed bl-imħabba lejn Ommna l-Knisja Mqaddsa. Dawn l-Inni u Poeżijiet imbagħad hu ġabarhom fi ktieb wielied li ħareġ fl-1864 taħit l-isem ta' ''Ġerngħa ta' Kliem Iin- qaddes li jingħad mill-Maltin ta' l-Alġier'. il-lum għandna mnejn ma narawhiex Ħaġa kbira dik li Patri Schembri tħajjar jikteb poeżiji bil-Malti, iżda meta nġibu quddiem għajnejna x'kieni l-kundizzjonijiet dak iż- żmien u kif, dik il-ħiabta, kienu jaħisbuha l-għorrief dwar il- Malti għandna naraw kemm Patri Indri kien iħobb l-ilsien tagħina. Afina nafu li mqar sal-lum għad baqa' nies li jfixklu l- ilsien tagħna u hawn. safiansitra min jidhirlu li l-Malti ma hux ta' min iqisu. Dawn il-fehmiet boloh tmenin sena ilu kienu jaħkmu fuq l-imħuħ wisq u wisq iżjed mil-lum. Dik il-ħabta l-kitba tal-Malti mhux biss kienet għadha ma ssaw- retx, iżda l-għorrief u n-nies tal-pinna kienu jaħsbu li ma kienx hemm għalfejn wieħed joqgħod jikteb bil-Malti u ħafna minnhom kellhom ukoll il-fehma belha li kienu jnaqqsu mill-ġieh tagħhom jekk jiktbu b'ilsien tagħna; l-awturi Maltin kienu jingħaddu fuq is-swaba' tal-idejn u Patri Schembri wera ħeġġa kbira u rieda qawwija biex mar kontra l-fehma ta' żmienu u għaleb ix-xejra kontra l-Malti. Patri Schembri minn dak iż-żmien imbiegħed għaraf il- ħtieġa tal-Malti għall-poplu Malti u b'hekk hu wera li fil- fehma tiegħu kien bosta snin 'il quddiem minn ħafna minn sħabu li għexu miegħu. Il-lum, wara ħafna taħbit ui taħwid qegħdin naraw kemm jiswa l-ilsien Malti biex il-kotra tiftaħ għajnejha u titgħallem u tgħaddi 'l quddiem u timxi maż- żmenijiet tagħna, u din il-ħtieġa ta' kitba Maltija li afina qegħi- din inħossu l-lum Patri Indri ġarrabha f'dak iż-żmien ilu meta, nistgħu ngħidu, ftit wisq kienu ntebħu x'irodd l-ilsien tagħna. Patri Schembri ma lialliex kitba kbira ta' siwi letterarju għoli u aktarx li l-'Ġemgħa ta' Kliem Imqaddes' tiegħu mhux biżżejjed biex tgħollilu ismu fost l-aqwa poeti ta' Malta, iżda dan ma jfissirx li aħina ma għandniex inżommuh bħala wiefied mill-bennejja tal-Malti u nagħtuh il-ġieh u l-fofirija li jistħoqqulu talli ħabb ilsien art twelidu. Bniedem bħalu, li għadda Ħajtu fost ħidma ta' bla heda u li kellu moħifu dej- jem mimli biex ikattar il-għerf tiegħu, ried ikun tas-sew iħobb il-Malti biex sab żmien jikteb b'dan l-ilsien; hu ma jistax jin- għad fost il-kittieba l-kbar tal-Malti iżda ma għandux jitħalla barra meta jissemmew dawk li ħadmu għar-rebħa tal- Malti, għax f'kull battalja r-rebħa ma tiġix mill-Ġenerali biss, iżda kull suldat ikollu sehem fiha. Madanakollu il-'Ġengħa ta' Kliem Imqaddes' ta' Patri Schembri ma hix ta' min iwarrabha bħala ħaġa ta' xejn; l-ewwelnett dik il-'Ġemgħa' hija wirja tan-nar tal-imħabba li bih qalb l-awtur kienet mixgħula lejn Alla l-Imbierek, im- bagħad fiha n-nfisha tiġbor siwi li jsarraf mhux ftit bħala xogħol letterarju. Is-sengħa ta' Patri Schembri ma fihiex tirqim żejjed, ma fihiex tlellix li jgħammex, iżda fiha ħaġa li ssebbaħha u tgħolliha : fiha bħal nifs ta' ħirara u ta' ħeġġa li jagħtu dawl u Ħajja 'l-dawk il-versi maħruġin mill-qalb. Il-'Ġemgħa ta' Kliem Imqaddes' hija ġabra. ta' Innijiet u ta' talb imqabbel, il-poeżija li fiha ma togħliex hekk 'il fuq u tintilef f'xejra ta' qawwet id-dehen li jgħaġġeb l-imħufi, iżda dik il-poeżija ta' Schembri fiha dawl u ħlewwa li jserrħu l-qalb u jfarrġu r-ruħ ta' min jaqra. Patri Schembri ma tjassarx wara l-irqaqat tas-sengħa u lanqas intilef fl-irqim tal-versi, iżda kiteb dak li kien iħioss; il-poeżija li kiteb ħarġet bi ħrara kbira mill-qalb tiegħu u tfisser it-tqanqiliet ta' qalbu, dik il-qalb li hu kellu mfawra bl-imħabba mqaddsa. F'kull kelma u ma' kull vers tinħass il-ħerqa li Schembri, bħala ni- srani u bħala qassis, kellu biex ifaħħar 'l Alla u lil Madonna. Il-Ġemgħa ta' Kliem Imqaddes' ittaffi xenqet ir-ruħi nisra- nija u tiswa biex tfisser bi kliem Ħelu kull tqanqila li tħoss il-qalb tagħna biex tiaħħar u biex tbierek lil Ġest u lil Marija. Fiha dik il-ġemgħa tiġbor l-aktar talb għażiż u meħtieġ għan-nisrani. Fuq kollox ikollna nistqarru li minn xi daqqiet il-poe- żija ta' Schembri turi ħeġġa u qawwa li jsaħħiru u li jixhdu l-lehma ta' dehen il-poeta. Aqraw din it-tifħira lil Marija: 'Jekk ikolli dik ix-xorti Ili niġi l-Ġenna miegħek Fuq il-bieb jiena rrid nikteb Oh Marija, l-isem tiegħek. Irrid nikteb ġewwa l-Ġenna, Irrid nikteb mas-smewwiet L-isem tiegħek u taħt l-isem, Irrid nikteb daw 'l-kelmiet… Il-versi fil-Poeżija ta' Schembri jimxu u jintisġu wieħed wara l-ieħor b'ħeffa kbira u bla tqanżiħi, fuq kollox hu kien jaf jinqeda bi kliem safi, li jifhmu kullħadd u kellu Ħabta kbira biex ilaqqa' r-rimi; xi drabi l-versi jiġru hekk b'ħeffa kbira li donnok ma tlaħħaqx mar-ritmu tagħhom bħal f'din it-tifħira lil-San Pawl: USan Pawl Missierna, San Pawl ismagħna Idħol għalina Fil-bżonn minn tagħna Fil-Gżira tagħna Int, o San Pawl, Tal-Fidi Mqaddsa Ġibtilna d-dawl Xi strofi huma parafrasi ta' test Latin u bla tiġbid, irnex- xewlu sbieħ Ħafna, bħal din: Monstra te esse Matrem— 'Dejjem u f'kollox Uri l'Int ommna, llkoll b'uliedek Marija, żommna, ' Fil-waqt li strofi oħra jmissu l-qlub u jbikku; wieħed ma jistax ma jħossx meta jaqra : UMas-salib Ġest jitgħannaq, Bis-salib Ġest jitgħabba, Fis-salib Ġest jurina Ħniena kbira, kbira mħabba. Is-salib huma dnubietna Li Ġest jitgħabba bihom; Biex imut, u bil-mewt tiegħu Imewwithom u jneħħihom,' Schembri kien iħobb itenni l-istess kelma donnu biex jislet qawwa u jżid is-saħħa fuq il-ħsieb ewlieni. Hemm versi oħrajn, qishom leħħ mid-dawl tal-poeżija u jagħtu xhieda li Schembri ma kienx nieqes minn xrar tan- nar li jħeġġeġ f'qalb il-poeti; dawn il-versi li ġejjin ma jagħ- mlux għajb lil ebda poeta: UKif fuq l-art imgħolli s-sema Hekk fis-sema aktar Marija, Fost kemm Anġli u Serafini Ġewwa s-saltna hija mgħollija. Hija x-xemx il-mant minn tagħha Huma l-kwiekeb il-kuruna Għandha l-qamar taħt riġlejha Fuq kullħadd hija l-padruna'. Patri Schembri kellu sengħa biex jikteb versi ħfief u ħel- win, ta' armonija li tibqa' ddoqq u tidwi fil-widna, u l-għanja tiegħu fiha kisra li ġġib l-hena u tħannen lil-min jismagħha; l-Innu tiegħu ''Benniena ta' Ġesħ Bambin' tih ritmu mexxej u milqut kemm jista' jkun u għadu sal-lum jitkanta bi ħlewwa kbira mit-tfal tagħna; ftit huma d-dehriet li jfarrġu l-qalb daqs meta wieħied jara ġliba tfal, b'wiċċhom jiddi bil-hena ta' rufl- hom safja, miġburin ma' dwar il-presepju f'lejlet il-Milied ikantaw: JNinni, la tibkix iżjed, Ninni, Ġest: Bambin. Ħallih għalina l-biki Għax afina l-midinbin.' Il-Ġemgħa ta' Kliem Imqaddes' irnexxiet, ingħoġbot u swiet ħafna biex tqajjem lirara u ħeġġa fi qlub l-insara Maltin ta' barra u ta' din il-Gżira wkoll; hekk li fl-1908 ħar- ġet it-tieni edizzjoni tagħha; imbagħad fl-1910 dik il-'Ġemgħa'' kienet stampata għat-tielet darba. Xi poeżijiet ta' Schembri dehru wkoll fil-'Kotba tal-Mogħdija taż-Żmier' tal-1909. Dawk l-inni u kant tal-Gerzgħa baqgħu dejjem iħeġġu l-qlub u għalkemm l-isem ta' Patri Schembri qiegħed kull ma jmur dejjem jintesa, il-poplu baqa' jħobb jaqra x-xogħol tie- għu u sal-lum għadhom joħorġu kotba tal-knisja li fihom poeżiji meħudin mill-'Ġengħa ta' Kliem Inqaddes' bla ma jissemma l-awtur tagħhom, Patri Schembri jista' jkun imsieħeb ma' l-erba' qassisin li kienu minn ta' l-ewwel li għenu biex il-Malti jiġi 'l quddiem għax dehrilhom li b'riħet il-kelma Maltija kienu jistgħu aktar jilħqu l-kotra. Dun Dovik Mifsud Tommasi, Dun Alwiġ Galea, il-Ġiżwita Manwel. Magri, il-Kappillan Mabbli Sisner bdew jiktbu bil-Malti fl-aħħar żmien ta' Patri Schembri jew ftit wara mewtu, imma billi huma kitbu wisq iżjed minnu kif ukoll billi għaddew għomorhom f'din il-Gżira, huma aktar magħ- rufin fost il-kittieba tal-Malti. Patri Indri Schembri għalaq għajnejh fis-26 ta' Settem- bru 1872. Il-ħajja tiegħu kienet ħajja ta' xogħol fil-qasam tal- Mulej, mhennija mill-qima tal-ħbieb u mitmuma fost il-foħirija ta' kull min kien jafu. L-aħjar snin ta' ħajtu Patri Schembri għaddiehom fl-Arġiel u fl-artijiet l-oħra tal-Afrika ta' Fuq fejn għamel ġid bla tarf b'dik il-kelma tiegħu mixgħula bl-im- ħabba u mimlija ħrara. Afina tkellimna fuq il-poeżija ta' Patri Schembri iżda ' għandna niftakru H aktar mirin poeta hu kien oratur; f'ilsienu kellu qawwa li ssaħħar u tiġbed in-nies għal warajh; il-Maltin tal-Afrika kienu jaħilfu bih, kollha kienu jħossu ġibda lejh joqogħdu għalli jgħidilhom hu u dlonk jagħtuh qalbhom. Isim- għu kemm kienet tiswa l-kelma tiegħu: Il-Kappillan ta' belt kellu bżonn pissidi ġdida; sejjaħ lil Patri Schembri biex jip- pridkalu l-eserċizi lill-Maltin ta' hemm: wara l-eserċizi l-Kap- pillan ġagħilu jieħu r-ritratt, għamel ħafna minnhom u biegħi- hom. sa bi tletin frank il-wiefied u bil-flus li daħħal sata' jixtri l-pissidi, Il-ħsieb li qangalna biex niktbu dawn il-kelmtejn fuq Patri Schembri ma kienx li nfaħħruh daqs kemm li nfakkruh, għax ikun għajb għalina jekk ismu jibqa' biex jintesa fost il-kittieba ta' l-ilsien tagħna; tassew li x-xogħol tiegħu huwa żgħir fid-daqs, madankollu dak ix-xogħol fih siwi u benna u ġmiel ta' min ifaħħarhom u għalhekk jistħoqqlu bil-ħaqq kollu daqsxejn ta' rokna fil-letteratura Maltija. $ Ġuże GALEA. t Nixtieq niżżi ħajr lil Patri Ġ.Delia, Rettur tal-Kulleġġ '8an Luigi' ta' Birkirkara, u lis-sur Ġużċ Gatt, tal-għajnuna li tawni biex ġbart xi tagħrif fuq il-ħajja ta' P. L. Schembri,