Niftakar kelli sitt snin meta smajt għall-ewwel darba l-kelma gwerra. Kien Ġunju tal-1940. Ommi qajmetlilħija l-kbir u lili biex nieħdu t-te qabel nilbsu għall-iskola. Ħin minnhom, ftit wara s-sebgħa ta' filgħodu, ħabbat il- bieb. Ommi tħassbet min seta' kien daqshekk kmieni. Lanqas laħqet fetħet il-bieb kollu li oħtha, iz-zija Ġużeppa, deffset rasha 'l ġewwa u aġitata qaltilha, 'Libbes it-tfal u ejja għandna għax bdiet il-gwerral' Ommi konfuża saqsitha,'Mela dan l-isparar li qed nisma'mhux tal-manuvri2' Oħtha weġbitha, 'Manuvri sabiħl Dawk bombi tat-Taljani, Maril' L-imsejkna ommi qabadha paniku kbir. Libbsitna bl-għaġġla u qajmet liż-żewġ Ħuti ż-żgħar nett, ġrejna għal għand nannti fi Triq Balbi u Ikoll kemm aħna dħalna niskennu taħt it-taraġ. Dakinhar ma ġara xejn imma ma morniex skola. L-għada morna l-iskola bħas-soltu għax kollox baqa'normali —jew hekk konna mingħalina. Xi jumejn wara, waqt li konna għand in-nanna daqqet is-sirena u rġajna dħalna niġru taħt it-taraġ. Għall-ewwel skiet perfett, imma ħin minnhom il- bini theżżeż bina filwaqtli nstemgħet splużjoni. Reġgħetwaqgħet il-ħemda u mad-daqq tas-sirena għat-tieni darba, li jiġifieri l-periklu għadda, ħriġna mal-kbar fit-triq fejn bdiet tiġri l-kelma li ntlaqat bini fil-Ħamrun. Niftakarhom jgħidu li mietet mara u kien hemm xi korruti. Ħija l-kbir u jiena ħarisna inkwetati lejn xulxin bla ma tniffisna. għadd 35 LXXXV.— 53 Il-biża' bdiet dieħla u tinfirex bħal imxija. In-nies tat-triq tagħna bdew joħorġu minn djarhom u jġorru dak kollu li kellhom u li seta' jinġarr biex marru jgħixu ma' qrabathom — 'il barra mill-Marsa. Kien sar perikoluż wisq tgħix daqshekk viċin tal-Port il-Kbir. F'temp ta' ftit ġimgħat it-triq tbattlet u siktet qisha ċimiterju. Sadanittantiz-zijiet, li kienu l-biċċa kbira ġuvintur, iddeċidew li jħaffru xelter fil-bitħa daqsiex tan-nanna. Sakemm tlesta x-xogħol fuq ix-xelter, lilna t-tfal m'ommi, ħutha l-bniet u n-nanna, dabbrulna rasna lejn is-Siġġiewi u qattajna erba'xhur ngħixu ġo kamra ċkejkna mikrija, basta 'lbogħod mill-ħbit tal-għadu. Kemm domna s-Siġġiewi, Patri Pawlin, Kapuċċin refuġjatbħalna hemmhekk, għamel l-ewwel tqarbina lil ħija l-kbirTommv. Meta ommi spjegatlu li ħija kien wasal għall-preċett, serrħilha rasha li ħija ma kienx sa jitlifha l-Ewwel Tqarbina. Qalilha biex l-għada tieħu lil Tommv magħha għall-quddiesa tas-sebgħa ta' filgħodu, li kien imissu jqaddes hu. Hekk għamlet u qabel beda t-tqarbin sejjaħ lil ħija biex jiġi quddiem l-altar, qarbnu qabel kulħadd u l-preċett kien lest. Kif tlesta x-xelter inżilna lura l-Marsa. Issa konna rasna mistrieħa li l-bombi ta' Mussolini ma setgħux jilħquna. Kultant, għalkemm mhux spiss, kienet iddoqq is-sirena u niġru għal ġo fih. F'attakk minnhom, intlaqgħat mezzanin fit-triq tagħna fejn kienet toqgħod xebba ta' sebgħa u għoxrin sena jisimha Karmena. It-terran ta'taħtu ġġarraf ukoll u Karmena u x-xiħa li kienet toqgħod taħtha mietu t-tnejn. Min jaf kemm-il darba daqqet is-sirena waqt il-ħin tal-iskola u kont naħrab niġri mill-klassi biex nistaħba fix-xelter tan-nanna għax ma kienx bogħod mill-iskola. Qatt ma ridt ninżel fix-xelter li kien tħaffer apposta ħdejn l-iskola. L-iskola għalqet u ma reġgħetx fetħet meta l-bumbardamenti bdew isiru minn ajruplani Ġermaniżi. L-attakki ta' dawn kienu spissi u aggressivi. Hawnhekk il-gwerra daħlet f'fażi oħra. Bdiet tieħu x-xejra ta' ħmar il-lejl li tixtieq tistenbaħ minnu imma ma jirnexxilekx. Għalkemm kont għadni tfal u nirraġuna bħat-tfal xorta waħda niftakarni nhewden li jiena u ħuti u ommi nistgħu mmutu mirdumin bħall-imsejkna Karmena. Bejn baraxx u ieħor beda jiġġarraf ħafna bini f'salt u għaldaqstant ix-xenarju ġewwa l-Marsa kien dejjem jinbidel. L-iskola nbidletfi kwartieri tal-ARP (Air Raid Precaution). Dawn kienu nies kuraġġużi jagħtu l-ewwel għajnuna u jilqgħu 54 Leħen il-Malti familji fil-bini tal-iskola li jkunu tilfu djarhom sakemm isibu fejn idabbru rashom. Wara kull ħbit beda dejjem jiżdied is-serbut ta' familji niżlin fid-direzzjoni tal-iskola. Il-voluntiera tal-ARP kienu jaħdmu bla nifs biex jaqilgħu l-korruti minn qalb it-tiġrif u jiġru bihom lejn l-iskola ħalli jdewwuhom kif jistgħu u l-iktar gravi jibagħtuhom l-Isptar Ċentrali fil-Furjana. Niftakar il-kbar isemmu l-curfew; kelma oħra ġdida għalina t-tfal u naħseb anki għall-kbar. Ħadd ma kien jista'jirfes mill-bieb 'il barra waqtattakk mill-ajru. Ta'min isemmi wkollli minħabba l-curfew, il-quddiesa tal-Milied ta'nofsillejl kellha bilfors issir kmieni waranofsinhar biex sakemm jidlam kulħadd ikun miġbur f'daru jew fix-xelter jekk jinqala' ħbit. Barra minn hekk, meta jidlam ħadd ma kien jista' jħalli mqar l-iċken feles ta' dawl jidher minn barra. Darba minnhom, waqt li ommi kienet qed taqlibilna l-ikel instema'leħen ta' raġel jgħajjat minn barra, 'Itfu dak id-dawll Itfu dak id-dawli' L-imsejkna ommi tgerfxet, tfiet tiġri l-lampa tal-pitrolju li b'aljenazzjoni ienet insiet mixgħula, u komplejna nieklu fi dlam ċappa. Kienu pulizija u ellhom ordni jisparaw tir ta' twissija jekk isibu reżistenzal Matul dan iż-żmien ikrah missieri kien isuq trakkijiet tal-militar mgħobbijin provvisti ta' balal għall-fortizzi u l-postazzjonijiet madwar Malta kollha fejn ienu armati l-kanuni Bofors, għad-difiża ta'gżiritna. Ma nqabadx bil-lieva għax kien qabeż it-tletin sena, imma minflok inkiteb bħala xufier pajżan mal- militar malli sar jaf li riedu rġiel bil-liċenzja tas-sewqan fuq vetturi goffi. Aħna qajla konna narawh għax kien jaħdem lejl u nhar minn Ħadd sa Ħadd. Ommi ienet qed tfendi waħedha b'erbat itfal f'dak il-pandimonju kollu. Il-gwerra bdiet ittawwal u kollox beda jiskarsa. Ġie rrazzjonat ix-xiri tal-ikel ollu. Il-pitrolju għall-ispiritieri u lampi ried jinxtara bil-kupuni. Jekk tiġi bżonn biċċa drapp biex tlibbisna, ommi riedet tuża kupuni oħrajn apposta. Jiena niftakarni żaqqi dejjem tgorr bil-ġuħ għax il-porzjonijiet tar-razzjon Biex ittaffilna naqra mill-ġuħ ommi kienet tagħtina bott te mdardar bil-ħalib magħqud, qabel norqdu. Uliedi daħqu l-ewwel darba li semgħuha din. Ħasbu li kont qed nivvintaha għax ma ridux jieklu l-minestra bnina li sajjartilhom. Bil-paċenzja kollha qgħadt nispjegalhom kemm konna tfal imxennqin għal kollox, 'Tidħqu għax ma tafux x'jiġifieri, uliedil' għadd 35 LXXXV.— 55 Meta l-għafsa tal-ġuħ bdiet tinħass aktar infetħet il-Victorv Kitchen. Konna ningħataw platt bi ftit ħaxix u għaġin jgħumu fil-misħun (suppost minestra) jew fażola u ftit sardin. Il-platt konna inlaqqtuh. Malajr tgħallimniha tafx it-taqbila li kienu jkantawlhom lill-ħaddiema tal- Victorv Kitchen u erħilna nkantawha b'ħanxra daqsiex: Minestra u għaġin, Fażola u sardin, Tal-Victorv Kitchenl Ix-xita ta' bombi jsaffru fuq rasna ma waqfux; il-kbar kienu jgħidu 'niżlin il-perlinil'L-attakki mill-ajru bdew isiru f'xulxin ħafna u t-twerwir kompla jikber meta ajruplani Stuka, Messerschmitt u Junker 88 kienu jgħoddsu mis-sema għal isfel, itiru xkanati mal-bjut u jbattlu bombi u munizzjon fuq min jiġi jkun sultan. Lanqas temmen, kien hemm min kien miġnun biżżejjed u jissogra jitla' fuq il-bejt jarahoml Imma, ma tantx damu, tal Smajna taqbila oħra u ta' tfal li konna malajr tgħallimnieha. Kienet tgħid xi ħaġa hekk: Kif kont nilbes il-piġama daqq ir-rejd, Jien tlajt niġri niġri niġri fuq il-bejt, Il-kanuni jisparaw, l-ajruplani jiddajvjaw, Juppija ja, juppi, juppi, ja. F'Ġunju tal-1941 kienimisslili biex nagħmel l-ewweltqarbina. Qatt maninsieh dak il-jum. Ommi libbsitni kif setgħet għal din l-okkażjoni u tlaqt għal għonq it-triq lejn il-knisja. Sewwasew kif kienet se tibda l-quddiesa, daqqet is-sirena u l-patrijiet niżżluna niġru f'xelter maġenb il-knisja. Spiċċajna sal-għekiesi fl-ilma. Meta reġgħet daqqet is-sirena tellgħuna lura fil-knisja, qaddsu quddiesa malajr malajr, qarbnuna u parpruna niġru lejn id-dar. Il-preċett tiegħi kien lest ukoll. Fis-sajf tal-istess sena sar ħbit li dam aktar mis-soltu. Sintendi, aħna konna mgezzin fix-xelter għand in-nanna, kulħadd iżebbeġ ir-rużarju. Il-bombi bdew jinstemgħu viċin ħafna u l-art ma waqfitx titriegħed taħt saqajna. Missieri inzerta kien frank u meta għadda kollox kien l-ewwel wieħed li ħareġ mix- 56 Leħen il-Malti xelter biex bħal ħaddieħor imur jara fejn intlaqat. Wara ftit ġie lura u b'diqa kbira, qalilna li l-Ġermaniżi kienu kinsu kważi l-bini kollu tat-triq tagħna, id-dar tagħna kienet laqqtitha wkoll. Niftakarni qbadt nibki u ngħid, 'Issa ma għandniex darl' Ommi, bid-dmugħ f'għajnejha staqsietlil missieri,'Issa x'sa nagħml,u Spir7' Missieri weġibha, 'Ma tantx hemm x'tagħmel, Mari. Immorru naraw x'nistgħu nsalvaw minn qalb it-tifrik qabel jinsteraq kollox u niġu b'xejn' Ġbarnali stajna u għamilna tmien xhur sħaħ norqdu kollha f'kamra waħda għand in-nanna sakemm sid il-kera rranġa kif seta' s-soqfa u ħsarat oħra. Il-gwerra kompliet u intant daħlet is-sena 1942. Attakki f'xulxin, bombi niżlin u nies jintradmu taħt djarhom 'l hemm u 'l hawn; kienet qisha l-aħħar tad-dinja. L-iskarsezza tal-ikel kompliet tagħfas fuqna filwaqt li bdiet tiġri x-xniegħali l-Victorv Kitchen kienet setagħlaq dalwaqt għax nixfet mill-ħażna. Il-ġuħ u qtigħ il-qalb bdew iħallu l-marki tagħhom fuq wiċċ kulħadd. Konna qbadna n-niżla u bdejna noqorbu lejn il-qiegħ. Daħal is-sajf u s-sitwazzjoni marret għall-agħar. Issa bdiet dieħla id- disperazzjoni. Darba f'Awwissu daqqet is-sirena u ġrejna lejn ix-xelter. Li niftakar sew kienet il-ħemda kbira li kien hemm fuq rasna. Ma bdejniex nisimgħu tisfir ta' bombi niżlin. l-ħin beda għaddej ġmielu imma madwarna kien hemm biss skietli jtarrax. Bdejna naħsbu li nsew idoqqu r-raiders pass. Sigħat wara, il-kbar iddeċidew li noħorġu mix-xelter. Ħriġna mid-dar u rajna folol ta' nies jiġru lejn ix-xatt. Bdiet tinxtered il-kelma li dieħel vapur mimli provvisti għal Malta. Iz- zijiet marru mal-folla u aħna bqajna fuq l-għatba tad-dar tan-nanna, inħarsu kkonfonduti ma nafux x'qed jiġri. Wara ftit tal-ħin bdew telgħin nies lura mix- xatt jgħajtu ferħanin li daħal vapur mimli ikel. Dlonk, bdew idoqqu l-qniepen tal-knisja u tfal u kbar jiġru mat-toroq maħkumin minn ewforja kbira jħabbtu fuq landi u bottijiet. Wara erħilhom lil zijieti, kollha rġiel jaħdmu x-xatt, jirrakkuntaw b'liema ħeffa ħattew il-merkanzija minn fuq il-vapuri mfarrkin li rnexxielhom jidħlu fil-Port il-Kbir wara x-xebgħa bombi li qalgħu sakemm waslu Malta. Il-ħatt kollu kien sar taħt għajnejn is-suldati Ingliżi biex ma jsirx serq ta' provvisti. Barra minn hekk, ried jinħatt kollox malajr minħabba l-biża' ta' baraxx imminenti mill-ajru. għadd 35 LXXXV.— 57 Kien jum ta'fidwa kbira li refagħna minn xagħarna li ħabat ukoll nhar il-festa tat-tlugħ is-sema ta' Sidtna Marija. Mhux ta' b'xejn baqa' jissejjaħ il-konvoj ta' Santa Marija. Bis-saħħa tal-konvoj ħadna r-ruħ għax il-familji Maltin reġgħu bdew jingħataw razzjon ta' dqiq, zokkor, trab tal-krema u saħansitra ċikkulata; xi ħaġa li aħna t-tfal iġġennina fuqha. Xhur wara l-konvoj, l-attakki tal-Ġermaniżi naqsu ħafna minn fuq Malta u l-iskola reġgħet fetħet. Irritornajna fuq il-bankijiet tal-klassi biex inkomplu mnejn konna ħallejna sentejn qabel. Kien bidu mgerfex ħafna. Tista'taħseb, miegħi fil-klassi kelli tfal anki ħames snin ikbar minni. Uniformijiet ma kellniex u konna nilbsu fardal abjad jinqafel imsallab fuq wara. Il-ħin tal-iskola kellu jinqasam fi tnejn, bl-ewwel grupp jattendu mit-tmienja sal-għaxra ta' filgħodu biex wara jidħol għal-lezzjonijiet min tqiegħed fit-tieni grupp, jiġifieri mill-għaxra sa nofsinhar. Konna numerużi wisq u ma kienx hemm soluzzjoni oħra. Terġa'u tgħid, kellhom jintramaw aktar klassijiet fi djar privati u fil-kunvent tas-sorijiet għax l-iskola tal-gvern waħedha ma setgħetx tlaħħaq daqskemm kien hemm tfal. Ta' moħħ ir-riħ li konna, kif nispiċċaw mill-iskola nerħulha bil-ġirja nilagħbu fuq il-munzelli ta' terrapien tal-bini mġarraf. Nitmiegħku fit- trab u qatt ma għaddielna minn moħħna kemm seta' kien imniġġes dak it-trab. Il-mard ma naqasx lanqas għax kuljum konna nisimgħu bi tfal bħalna li f'daqqa waħda mardu bil-poljo u scabies, biex insemmi l-iktar komuni. Konna nisimgħu bi tfal bħalna li filli kienu l-iskola magħna u filli mietu malajr b'xi mikrobu tal-imsaren. Il-gwerra kienet għadha għaddejja, għalkemm kif konna nisimgħu lill-kbar jgħidu, resqet aktar lejn Sqallija u l-Italja. F'dan il-perjodu ġew ftit mumenti sbieħ għalina meta z-ziju Pawl sab jikri post żgħir faċċata tal-baħar, fil-Qaliet ta' San Ġiljan. Konna nitilgħu m'ommi minn sbieħ il-Bambin, bix-xarabank jew karozzin, u nqattgħu jumejn naqbżu u ngħumu minn xħin jisbaħ sa ma jaqbad jidlam. Noħorġu mill-ilma biss biex nieklu biċċa ħobż bil-ħatfa u lura bil-ġirja ġol- baħar nilagħbu u nissaraw. 58 Leħen il-Malti Madankollu, il-biża' ta' ħbit mill-ajru baqgħet magħna. Meta darba daqqet is-sirena, tlajna niġru mill-baħar qisna rajna x-xjaten u ġrejna għasra kif konna lejn xelter fil-qrib. Filgħodu, qabel l-għawma konna mmorru nisimgħu quddiesa fi knisja żgħira. Naħseb li din kienet binja temporanja għas-suldati stazzjonati fin- naħat tax-xagħri fuq wara tal-Palazz ta' Spinola, imma ma niftakarx sew fejn. Darba minnhom, kif ħija ż-żgħir Ġużi u jiena ħriġna mill-knisja, sejħilna suldat Ingliż li kien ikun għassa viċin din il-knisja. Għall-ewwel inħsadna u kkonfondejna jekk inkellmuhx jew le, imma reġa' għamlilna sinjal biex nersqu lejh u morna naraw x'ried. Is-suldat ġab xi ħaġa mill-gabbana fejn kien għassa u ressagha lejna biex noħduha. Kienet blokka mdaqqsa taċ-ċikkulata u bott ħelu tal-frott. Irringrazzjajnieh u ġrejna ferħanin nuru 'l ommi x'konna qlajna. Għadni sal- lum intiegħem it-tjubija ta' dak il-ħelu fil-forom u togħmiet ta'frott differenti. Kelli ħdax-il sena meta finalment ġiet fi tmiemha l-gwerra. Kien jum sabiħ kif taf tagħmel ir-rebbiegħa Maltija meta ġriet l-aħbar. Il-qniepen tal-Knejjes qabdu jdoqqu u ma waqfux. In-nies ħarġu minn djarhom, kulħadd jiġri mat-toroq f'telfa ta' ferħ u b'għajta waħda, 'Ċedew, ċedewl Il-gwerra spiċċati Il-gwerra spiċċati' Ħuti, jiena u ommi ġrejna f'salt lejn it-tieqa biex naraw dan il-briju kollu, li ħakem lilna wkoll u bdejna nixxabbtu u nxejru lil kull min jgħaddi minn taħtna. It-tbaħrit dam sejjer sad-dlam. Filgħaxija meta sarilna l-ħin biex norqdu, niftakar lil ommi tgħidilna, 'Qis li tgħidu l-orazzjoni u rringrazzjaw 'l Alla li ħariġna minn dan it-terrur, uliedi' Qabel ma rqadna, tlabna bi ħrara mhux tas-soltu. Kien l-ewwel lejl likonna qed immiddu rasna fuq l-imħadda fi żmien ta' paċi. Niftakar kollox qisu ilbieraħ … kif qatt nista' ninsa2 għadd 35 LXXXV.—— 59