IL-ĦSIEB U L-ĦIDMA POLITIKA TA' ANTON BUTTIGIEG A nton Buttigieg jista' jitqies bħala wieħed mill-protagonisti ta' l-istorja reċenti ta' niesna. Il-ħidma tiegħu fl-oqsma politiċi, soċjali u kostituzzjonali tinfirex fuq medda ta' ftit aktar minn terz ta' seklu li matulha ħadem u stinka għall-ideali li ħallem miegħu. Matul dan iż-żmien kollu rnexxielu jitla' skaluna wara l-oħra s-sellum tal- ħajja pubblika u minn deputat ħabrieki f'nofs is-snin ħamsin inkuruna l-karriera politika tiegħu bil-ħatra bħala t-tieni President tar-Repubblika. Bħall-bqija tal-bnedmin Anton kellu għadd ta' ideali li xtaq jara jseħħ tul ħajtu. Uħud minnhom stqarrhom waqt taħdita li għamel dak inhar li l-Gvernatur Ġenerali Sir Anthonv Mamo għemeż fuq sidru l- midalja ''Ġużċ Muscat Azzopardi'' bħala għarfien tal-ħidma tiegħu b'riżq l-ilsien Malti.. Fost l-ewlenin insibu x-xewqa ħerqana u sinċiera li jara 'l-Malti jingħata għarfien nazzjonali. Iżda Buttigieg żewweġ dan l-iskop ma' oħrajn ta' bixra politika. Stqarr li xtaq jara lil artna 'indipendenti u Maltija'' taqdi l-missjoni bħala ċentru ta' paċi fir- reġjun ta' madwarna. Għan ieħor li ddedika ħajtu għalih kien dak li jgħolli d-dinjità tan-nazzjon Malti.2 Il-ħidma tiegħu fil-qasam ta' l-Ilsien Malti bdiet ħafna qabel ma nxteħet għall-politika. Kellhom jgħaddu s-snin minn fuqu, kważi erbgħin sena, qabel ma medd riġlejh f'dan il-qasam. Iżda sakemm qorob iż-żmien li jagħtiha għall-ħajja pubblika kien diġà bena isem fi, u tħabbeb maċ-ċirku dejjaq ta' dawk li kienu jħobbu l-Malti. Din l- imħabba bla qies għal ilsienna wasslitu biex tefgħetu f'taqbida diretta ma' l-awtoritajiet governattivi u universitarji ta' żmienu. Fis-snin li qatta' bħala student fl-Università minbarra kontribut letterarju u l- Buttigieg A., ''Qalbi bħall-bilbla tgħanni'' f'Il-Polz, Jannar — Ġunju 1972, għadd 21,p. 11. Ara wkoll l-Orizzont, 28/12/1976 u Mill-Album ta' Ħajti ta' A. Buttigieg, it-tielet ktieb, K.K.M. 1981, p. 342. 18 ANTON BUTTIGIEG IL-MALTI ħidma fit-twaqqif ta' l-Għaqda tal-Malti (Università) ta sehmu fil- ġlieda b'riżq ilsienna. Bħala segretarju ta' din l-għaqda kiteb ittra lill- Prim Ministru ta' dak iż-żmien dwar it-tagħlim tal-Malti fl-iskejjel lokali. L-ittra, kienet iġġib ukoll il-firma ta' Mons. Pietru Pawl Savdon fil-kariga ta' President, uriet it-tħassib ta' l-imseħbin għad- deċiżżjoni meħuda mill-gvern li l-Malti jiġi mgħallem kif mitkellem, jinkiteb kif jinħass u li għandu jkun ta' għajnuna għat-Taljan. Wara li r-Rettur xela lill-għaqda u 'l-membri tagħha b'għanijiet politiċi, Buttigieg u sħabu ma tħallewx aktar jiltaqgħu fl-Università.4 F'Buttigieg, bħal f'Ġużċ Muscat Azzopardi, f'Ġużċ Ellul Mercer u oħrajn, insibu r-rabta intima bejn ilsien niesna u l-politika. L-impenn fil-qasam politiku ħafna drabi twaħħad ma' dak letterarju. Għalhekk inqeda sew b'dan l-ilsien li kien jgħozz biex seta' jwassal ħsibijietu lill- kotra. Dan għamlu permezz ta' kitba ta' xejra ġurnalistika, diskorsi pubbliċi, epigrammi u poeżiji. Iżda fost dawn kollha din ta' l-aħħar kienet l-aqwa mezz li bih seta' jfisser ix-xewqat ġewwiena li kien iħaddan. F'uħud mill-versi tiegħu ħafna drabi nsibu mistqarra l-fehmiet politiċi li xtaq jara jieħdu l-ħajja aktar tard f'ħajtu. Għall-ideali tiegħu Anton kien lest jagħmel kull sagrifiċċju. Saħansitra kien lest jissagrifika ħajtu. Bi kliemu stess stqarr li l- politiku ġenwin u onest hu dak li jħobb lil art twelidu u jaħdem min- għajr waqfien għall-mixi 'l quddiem tal-poplu tagħha. Aktar minn hekk hu dak li lest ''jissagrifika ruħu għalih u jekk ikun hemm bżonn anki jissogra l-libertà u l-ħajja tiegħu għalih.''6 Kemm dan hu minnu pubblika sqietu. Għax bħala politiku ġenwin għaraf li ħidma bħal din titlob tiġrib u tbatijiet bla tmiem. Iżda minkejja kollox issokta fi triqtu għax l-għajn ta' l-ispirazzjoni tiegħu kienet it-twemmin nisrani' Bejn is-snin ħamsin u s-snin sittin pajjiżna għadda minn tibdil politiku kbir. Kien f'dan iż-żmien li Anton daħal fix-xena politika u f'tebqa t'għajn stabbilixxa ruħu b'egħruq sodi f'dan il-qasam. Ma setax jonqos li s-snin li għadda bħala spettur tal-pulizija fi żmien il- ''Ittra lill-Prim Ministru fuq Tagħlim il-Malti fl-Iskejjeb' f'Leħen il-Malti, Ottubru 1932, numru 20, pp. 10— 12. ''Ktib u Tweġib ta' Ittri'' f'Leħen il-Malti, Marzu 1933, numru 25, p. 16. Ara l- ittra ta' Buttigieg f'Għażiż Karmenu . . . ta' Karmenu Vassallo, Gulf 1982, p. 49. Ara ''Il-Kappella tal-Paċi'' f'Il-Għanja tas-Sittin ta' A. Buttigieg, K.K.M. 1974, pp.57-58. L-Orizzont, 28/12/1976, pp. l-2. Buttigieg A., Il-Għanja tas-Sittin, p. 61. gwerra jservu biex ilaqqgħuh ma' kull xorta ta' nies minn kull livell tal- ħajja, l-aktar ir-raġel tax-xogħol. Dan żgur li ħalla minquxa fuqu xi għelma li aktar tard kellha timbuttah fl-arena politika. Wara xi snin bħala korrispondent tar-rapporti legali għall-ġurnal The Times of Malta kif ukoll bħala kittieb ta' l-editorjali għall-istess ġurnal, Buttigieg qatagħha li jikkontesta l-elezzjonijiet ġenerali li kellhom isiru f'Mejju ta' l-1951. Bħala kandidat mal-Partit Kostituzzjonali mmexxi mill-Professur R. V. Galea huwa kkontesta l-elezzjoni fuq żewġ distretti. Il-magħmudija tan-nar fil-politika bdieha tajjeb ħafna meta tqis li l-ewwel għadd ta' voti fit-tmien distrett kien ta' aktar minn seba' mitt preferenza. Iżda sentejn wara, fl-1953, il-partit li ħareġ miegħu nqasam u għall-elezzjoni ta' dik is-sena isem Anton insibuh fil-lista tal-kandidati tal-Partit Laburista li fil-programm elettorali tiegħu kellu l-pjan ta' għaqda ma' l-Ingilterra. Għalkemm ma kisibx siġġu fl-Assemblea Leġiżlattiva huwa ntefa' b'ruħu u b'ġismu fix-xogħol tal-partit. Fis- sena ta' wara nsibuh membru fl-eżekuttiv tal-Malta Labour Partv' u fl-1955 ġie elett bħala rappreżentant tal-poplu wara elezzjoni każwali biex jimtela l-post battal ta' l-avukat J. Flores li kien laħaq imħallef 10 Il-ħdima politika tiegħu issa ssuktat toktor bil-fomm u bil-pinna, l- aktar bis-saħħa tal-kariga li beda jokkupa bħala editur tal-ġurnal ta' kull ġimgħa The Voice of Malta. Matul dan il-perijodu ta' taqlib politiku fi gżiritna Anton reġa' sab ruħu deputat mill-ġdid fl-elezzjonijiet ta' l-1962. Sena qabel, il- ħidma tiegħu fi ħdan il-partit Laburista kienet żdiedet sew meta kien inħatar Deputat Mexxej wara l-mewt ta' Ġużċ Ellul Mercer. Għal tlettax-il sena sħaħ, iġifieri bejn l-1950 u l-1963, Buttigieg ma ppubblika ebda ktieb ta' xejra letterarja. Xhieda ċara li x-xogħol kotran fl-isfera politika ma ħallilux żmien jaħseb dwar dan. Ħsibijietu kienu mixħuta fuq affarijiet oħra, jitħabat biex isseħħ waħda mill-fehmiet ewlenin tiegħu li għamlitu ''matador ewlieni'' fil-ġlieda b'riżq art ħielsa minn kull ilġiem barrani.ll F'din it-taqbida ħtieġlu jinfatam mill-għeżież ta' madwaru u jterraq 'il bogħod f'artijiet barranin f'delegazzjonijiet tal- partit. Hemmhekk fisser ix-xewqa tal-Maltin għal drittijiet kostituzzjonali Anon, Il-Qawmien tal-Ħfaddiem Malti, l-ewwel volum 1920 — 1955, Freedom Press 1971, p. 162. Xerri, J.A., Storja fil-Qosor ta' l-Elezzjonijiet f'Malta, Union Press, bla data, p. 16. Stampa tal-bolla ta' 25ċ. — waħda minn sett ta' tlieta — maħruġa mill-Uffiċċju Filateliku tal-Posta ta' Malta biex tfakkar it-twaqqif tar- Repubblika ta' Malta, li fiha; flimkien mal-Prim Ministru ta' dak iż-żmien — D. Mintoff u l-ewwel President tar-Repubblika Sir Anthonv Mamo jidher Anton Buttigieg, dik il-ħabta Ministru tal-Ġustizzja u Affarijiet Parlamentari. (Disinn ta' Chev. u jeddijiet umani aktar xierqa. Saħansitra għamilha ta' ''tallab'''2 biex jiżgura li t-talbiet tiegħu jintlaqgħu u fl-istess waqt ikunu ta' fejda għal art twelidu u l-poplu tagħha. Fil-kariga ta' konsulent legali u avukat difensur ewlieni tal-partit huwa ta sehmu fil-konferenzi kostituzzjonali ta' l-1958 u l-1964 li kienu saru fil-kapitali Ingliża. Għadd ta' emendi għall-kostituzzjoni ta' l-indipendenza li tressqu mill-Partit Laburista tfasslu minnu. L- istess jista' jingħad għall-emendi li sarulha fl-1974 rneta Malta saret repubblika.55 Fiż-żewġ okkażjonijiet storiċi Anton ħadem ħafna biex jara jitwettaq wieħed mill-ideali tiegħu ta' nazzjon ħieles minn kull irbit barrani. Il-ħidma tiegħu ma waqfitx Wara dawn iż-żewġ ġrajjiet importanti fil-mixja kostituzzjonali ta' pajjiżna. Hu ssokta jissielet sakemm artna setgħet tgħaddi mingħajr il-preżenza ta' qawwiet barranin fostna, għan li ntlaħaq f'Marzu ta' l-1979 meta Buttigieg ra sseħħ xewqa oħra intima. Dak in-nhar kien jokkupa l-ogħla kariga ta' l-istat bħala President tar-Repubblika. Bħala kap ta' l-istat dejjem saħaq dwar il-ħtieġa ta' għaqda bħall- aħwa bejn il-Maltin. Sa mill-ewwel diskors tiegħu bħala President ħeġġeġ lill-poplu biex iħobb lil pajjiżu u jaffronta l-problemi ġejjiena sef' għaqda bejnietna u f'atmosfera ta' rieda tajba lejn xulxin, ''1 Iżda Anton ma ppridkax l-għaqda u l-imħabba fl-aktar jum ta' ferħ f'ħajtu biss. Imewġu ta' spiss fi vrusu nsibu dawn iż-żewġ motivi nobbli. Il- poeżiji bikrija tiegħulS diġà kienu jisħqu fuq daż-żewġ temi li aktar 'il quddiem stqarrhom bħala President. Tul ħajtu, wkoll fil-ħajja politika, waħħad miegħu ż-żewġ kelmiet ''għaqda'' u ''imħabba'' u daħħalhom fil-vokabolarju ta' ħajtu. Kien tal-fehma li permezz tagħhom biss jistgħu jseħħu ħsebijietu u dawk ta' ħutu l-bnedmin. Dan il-messaġġ nobbli Anton ma għaddiehx biss lill-kbar, lil dawk midħla sew ta' l-isfera politika, iżda wkoll liż-żgħażagħ u lit-tfal Maltin. F'messaġġ lill-qarrejja ta' rivista għall-istudenti fl-iskejjel primarji u sekondarji fl-okkażjoni tal-ħelsien mill-qawwiet barranin qalilhom li l-għaqda hi l-muftieħ għal kull suċċess fil-ħajja. Fl-istess messaġġ insista fuq il-ħtieġa li lkoll ngħixu bħal ''aħwa u familja Debates tal-Kamra tad-Deputati, il-100 Seduta tal-Ħames Parlament, l-Erbgħa, 9 ta' Mejju, 1983, p. 1550. (Diskors ta' D, Mintoff). L-Orrizont, 28/12/1976, p. 1. Ara l-poeżija ''Il-Għanja'' li A. Buttigieg ippubblika f'Leħen il-Malti, Marzu 1931, numru 1, p.7. 22 ANTON BUTTIGIEG IL-MALTI waħda. Impenn ieħor marbut ma' Buttigieg il-politiku hu l-viżjoni ta' Malta bħala ċentru ta' paċi fir-reġjun tal-Mediterran.' Huwa xtaq jara aktar għaqda u kooperazzjoni bejn in-nazzjonijiet ta' dan il- baħar li jħaddan lil gżiritna: Għax l-għaqda u l-armonija bejn iċ- ċittadini Maltin biss m'hix biżżejjed. Jeħtieġ li ċ-ċirku jikber, jitwessa' aktar u jmiss artijiet oħra qrib tagħna. Ħidmitu f'dan il-qasam wasslitu biex jingħata għarfien internazzjonali bl-għoti tal-''Premio Internazionale di Cultura Mediterranea '', għax Buttigieg ħadem bla waqfien biex tissokta tikber u tixtered l-edukazzjoni għall-paċi fost il-pajjiżi ta' madwarna. B'hekk biss, kif kien stqarr tajjeb hu stess, setgħet titbiegħed minn fostna t-theddida ta' gwerra u titqarreb aktar lejna l-paċi.8 Ix- xogħol li għamel b'riżq dan il-ħsieb għani għandu eku fid-diskorsi mqanqla li kien għamel fil-Kunsill ta' l-Ewropa u fil-Ġnus Magħquda kif ukoll matul is-snin li serva bħala President tar-Repubblika. F'Buttigieg insibu ideal politiku ieħor li stinka bla heda għat- ttwettiq tiegħu. Permezz tas-sħubija fi ħdan partit politiku hu seta' jkun ta' fejda u ta' għajnuna għall-batut. Tħabat kemm felaħ biex itejjeb id-dinjità umana. Biex iwassal lill-kotra għall-emanċipazzjoni tal-moħħ u ta' l-għajxien. Ħadem ħafna biex lill-ħaddiem Malti jarah ħieles mhux biss mill-faqar materjali iżda wkoll mill-injoranza. Għamel parti minnu din ir-rieda qawwija sa minn meta kien għadu żagħżugħ jipprattika l-liġi u l-pariri li kien jagħti f'dawk iż-żminijiet laqqgħuh mal-qagħda mwiegħra ta' bosta minn ħutu. Aktar tard, kemm bħala. deputat kif ukoll bħala Ministru nsibuh jisma' b'paċenzja kbira l-problemi tagħhom. Kien jagħmel l-almu tiegħu biex jgħinhom iħollu ftit mill-problemi kotrana li kienu jifilġuhom. Għax iċ-ċittadin lill-politiku jfittxu f'bosta ċirkostanzi u f'kull okkażjoni li jkollu ''jaħtfu biex iferra' f'ħoġru l-problemi kollha li jkollu, 9. Hawn tispikka l-umanità ta' dan il-politiku. Anton hu l-politiku li jibqa' bħall-bqija tal-bnedmin. Ma jinqatax minnhom. Iżomm riġlejh imsammrin ma' l-art. Ma jinfatamx mill-kotra. Kif kiteb tajjeb l-istess poeta tan-natura fid-daħla għal ''Fanali bil-Lejf' fil-ktieb ''Poeżiji Miġbura'', ''mill-imħabba bejn ir-raġel u l-mara fis-saltna tax-xtieli, tal-ħut, ta' l-agħsafar, tal-bhejjem u tal-bnedmin jiena ngħaddi għall- Buttigieg A., ''Messaġġ tal-President tar-Repubblika ta' Malta'' f'Sagħtar, Marzu 1979, għadd 62, p. 9. Il-Polz, Jannar — Ġunju 1972, p. 11. Buttigieg A., Mill-Album ta' Ħajti, it-tielet ktieb, p. 301. 19, L-Orizzont, 2/1/1981, p. 1. imħabba lejn il-proxxmu. Lejn tmiem is-snin ħamsin Buttigieg, flimkien ma' politiċi oħrajn, tefa' ħidmitu b'riżq il-ħarsien ta' l-impjiegi ta' eluf ta' ħaddiema fit-tarzna. Għal dan il-għan ħa sehem f'delegazzjonijiet f'Londra biex b'xi mod tittaffa l-pjaga tal-qgħad fost il-ħaddiema f'din l-industrija ewlenija f'pajjiżnażi F'dawn iż-żmienijiet ukoll insibuh jaffronta sidru jiddefendi lill-istess nies tax-xogħol li kienu ħadu sehem fi protesti fit-tarzna. Ta wkoll għajnuna legali lil dawk li kienu tressqu quddiem il-qrati Maltin mixlijin li kien ħadu sehem fl-irvellijiet ta' April ta' l- 1958. F'Anton sabu l-kenn mixtieq fi żminijiet meta ma kinitx ħaġa faċli li ssib min jiddefendik 22 Aktar tard, bħala Deputat Prim Ministru u Ministru tal-Ġustizzja u Affarijiet Parlamentari, huwa ressaq fil-Kamra tad-Deputati għadd ta' liġijiet bil-għan li jtejbu l-ħajja ekonomika u soċjali tal-Maltin. Tħabat kemm felaħ biex jiksbilhom drittijiet umani xierqa. Għax Buttigieg m'għamilx tiegħu l-frażi mistmerra ''vulgus vult decipi'. Għall-kuntrarju huwa ħass li l-poplu jeħtieġlu thin jgħinu u mhux min iqarraq bih. Għat-tisħiħ ta' din ix-xewqa qaddisa Anton mhux biss iġġieled bl-akbar qawwa iżda kien lest jitlef il-libertà u l-istess ħajtu biex jaraha titwettaq. Din l-imħabba għamja għal ħutu l-bnedmin, l-aktar għall-batut, rabbiet l-egħruq fih meta kien għadu żagħżugħ. L-ewwel poeżija tiegħu, li kienet dehret fil-Pronostku Malti fl-192925 għanniet il-ħidma tal-bidwi fis-sajf. Żgur li ma kinitx kumbinazzjoni li fl-ewwel laqgħa ta' l-Għaqda tal-Malti (Università) poeżija mit-tnejn li kien qara dak in-nhar kienet iġġib l-isem ta' 'Ix-Xogħof'.24 Fi ħdan din l-għaqda Anton iltaqa' mat-tabib Ġużċ Bonniċi u Anton Mamo li aktar tard taw sehmhom fil-ħajja pubblika u sar midħla tagħhom. Ta' l-ewwel permezz tal-kitba soċjali u politika u l-ieħor bħala l-ewwel Gvernatur Ġenerali Malti u l-Ewwel President tar-Repubblika. Aktar 'il quddiem, fit-tieni nofs tas-snin tletin l-imħabba tiegħu għall-ilsien Malti laqqgħetu ma' kittieba oħra stabbiliti Maltin bis-saħħa tas- sħubija tiegħu fl-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, illum l-Akkademja tal-Malti. Hawnhekk ukoll ixxierek ma' wħud mill-aqwa esponenti tal-letteratura Maltija li kellhom sehem attiv fl-isfera politika ta' Buttigieg A., Poeżiji Miġbura, l-ewwel volum, K.K.M. 1978, p. 155. Ellul Galea K., L-Istorja tat-Tarzna, Il-Ħajja 1973, p. 385. Buttigieg A., Poeżiji Miġbura, p. 54. Ara Leħen il-Malti, Marzu 1931, numru 1, p. 12. ANTON BUTTIGIEG IL-MALTI Ritratt uffiċjali ta' żmienhom. Fl-arena politika Anton ma kienx il-bniedem riġidu li ma jagħtix widen għal dak li jlissen ħaddiehor. Kien jaf safejn għandu jasal. Anki f'waqqtiet ta' tensjoni politika kont issibu minn ta' quddiem iħeġġeġ lil kulħadd biex jgħożż u jħobb lil art twelidu. Dejjem għanna u saħaq dwar l-għaqda u l-imħabba fost il-bnedmin, kemm fil-ġurnali kif ukoll bl-għadd ta' poeżiji u epigrammi b'tema politika. Poeżiji tiegħu b'din ix-xejra nsibuhom imxerrda l-aktar fil-kotba ''Fl-Arena'', ''Il-Għanja tas-Sittin'' u ''Ejjew Nidħku Ftit leħor'. Bħala president Buttigieg kien il-bniedem ideali bl-appelli tiegħu għall-għaqda, l-imħabba u t- tama. Anki l-messaġġi tiegħu minn fuq il-mezzi tax-xandir fil-kariga ta' kap ta' l-istat kienu mimlija ħeġġa u patrijottiżmu. Dawn it-tliet motivi ta' għaqda, imħabba u tama, flimkien ma' żminijiet ta' tibdil kostituzzjonali jew inkella meta kien ministru $ Kemm mal-kisba tal-ħelsien politiku kif ukoll meta artna saret repubblika Anton niseġ f'versi l-ħsus ta' moħhu u qalbu waqt il- waqtiet storiċi. L-istess għamel mat-tluq tal-qawwiet barranin minn fostna. Buttigieg iħares lejn din il-kisba importanti bħala firda ta' f'żewġ maħbubin''26 Għax minkejja l-firda, iħoss li għandu juri t- tama tiegħu li 'l quddiem iż-żewġ nazzjonijiet, Malta u Ingilterra, ikunu żewġt iħbieb ''naħdmu flimkien għall-ġid. Iżda fuq kollox, minbarra dawn l-ideali sbieħ u nobbli, Buttigieg jibqa' msemmi wkoll għall-umanità li kellu u li għenitu mhux ftit biex tagħmlu l-figura prominenti fil-qasam politiku kif nafuh ilkoll. Kien il-politiku li jħoss għafsa ta' qalb għall-iċken inġustizzja. Kien il- bniedem li minbarra li ppriedka l-imħabba u l-għaqda kien jaf jagħder u jaħfer. Fuq kollox Anton kien il-politiku li f'tarf il-mina dejjem jilmaħ dak ir-raġġ ta' dawl mimli tama.25 Bis-saħħa tal-ħidma tiegħu fil-qasam politiku l-poplu Malti kiseb wirt fejjiedi li għandu jservih ta' dawl għal żminijietna u għall-ġejjieni. Bosta minn dawn il-poeżiji jinsabu fiż-żewġ kotba ġà msemmija Fl-Arena u Il- Għanja tas-Sittin. Ara l-poeżija ta' Buttigieg ''Il-Għanja tat-Tluq'' fil-Programm tat-Tijatru Manoel tad-29/3/1979 fl-okkażjoni tal-kunċert mill-Banda tal-Forzi Armati ta' Malta u dik tal-Majestà Tagħha r-Roval Marines Commando Forces. Buttigieg A., Mill-Album ta' Ħajti, it-tielet ktieb. Ara d-daħla qasira ta' l-awtur.