u t-traġedja tal-fliegu tal- 1948 ' Storja u Ricerka minn Conrad D'Amato 7 Wieħed mill-aktar personaġġi li żgur se jibqa' — msemmi minn ġenerazzjoni għall-oħra fost in-nies tar- 7 raħal, bla dubju ta' xejn hu Karmnu Attard li mal- 717 Birżebbuġin kien magħruf bħala l-Għawdxi. Perċ 261 nistħajjilkom tistaqsuni għaliex qed tgħid dan2 Bħal 7 Ma tafu Karmnu kien kaxxier ta' din is-soċjetà, perċ ma' Karmnu hemm marbuta ġrajja kiefra li għadda :- minnha fil-bidu ta' żgħożitu. Min kien Karmnu' Karmnu Attard, iben Ġuże' u Pawla nee' Cini, twieled nhar it-22 ta' April 1933 ġewwa Port de-Bouc fi Franza, fejn il-ġenituri tiegħu kienu emigraw għal xi żmien. Hu kien it-tieni fost sebà aħwa, li tnejn minnhom mietu f'età tenera. Trabba ġewwa l-Qala f'Għawdex. tlettax il-sena tilef lil missieru u għalhekk kellu tidd għonqu għax-xogħol għax daħal jaħdem il-posta. i ta kellu ħmistax-il sena għadda minn traġedja li i se nitkellmu fid-dettal aktar 'il quddiem. Ftit 'wara, Karmnu flimkien ma' familtu niżlu joqogħdu alta. Peress li dak iż-żmien Malta kienet għaddejja minn SA 7 xejn tajba, Karmnu aietiwia li ji ittex futur ura tiegħu Antonia. Huma żżewġu fid-19 ta embru 1954 u kellhom żewġt itfal. Wara li għamlu ersi snin l-Awstralja, il-familja Attard ġiet lura lejn ita fejn għall-ewwel marru joqogħdu Marsaxlokk. na wara, niżlu joqogħdu Birżebbuġa, eżattament fi riq il-Brolli. Karmnu malajr integra ruħu fil-komunità ta' ' Birżebbuġa. Il-karattru ċajtier u t-temperament ferrieħi tiegħu malajr ġibdu s-simpatija ta' ħafna Birżebbuġin. Madwar ħames snin ilu, hu ġie et bħala membru fil-Kumitat Eżekuttiv ta' din is-Soċje L-aħħar kariga li kien jokkupa kienet dik ta' kax; Il-karattru sod li kellu żgur li kien strumentali sabi ħa diversi deċiżjonijiet kruċjali li xi darba ma kint aċċettati minn kulħadd. Karmnu kien ukoll strumenta wkoll fil-proġett tal-bini tal-każin il-ġdid, fejn nistgħ ngħidu li ma kull ġebla ħalla l-marki tiegħu. Is-se tas-soċjetà hi mimlija b'tifkiriet tiegħu, b'xogħol li ki jagħmel flimkien ma' sħabu. X'wassalni sabiex nagħmel din ir-riċerka2 Il-ġrajjiet li seħħew fuq il-baħar minn dejjem ġibdi dejjem ħassejtu parti minni. Sa minn meta kont tifel kont nisma' diversi sajjieda ta' ċerta eta' isemmu din il- ġrajja ta' Għawdex. Iktar ma għadda ż- żmien, nibtet fija l-kurżità li nsir naf aktar dwarha, l- aktar meta sirt naf lil Karmnu. F'April tas-sena l-oħra TE kont avviċinajt lil Karmnu sabiex nintervistah, perċ ftit wara Karmnu ħalliena u għalhekk kollox sfaxxa fix-xejn. Perċ wara ftit fettilli nipprova nfittex u nara jekk fadalx xi ħadd mit-tlieta l-oħra li salvaw li għadu ħaj. Wara ħafna riċerki bil-għajnuna tal-Kunsill Lokali tal-Qala rnexxieli nsib persuna li rrakontatli dak li ma kellix ix-xorti nisma' mingħand Karmnu. Dan m'hu ħadd ħlief is-Sur Pawlu Zammit mix- Xagħra Għawdex. Minn hawn pubblikament nixtieq nirringrazzjah talli laqagħni f'daru u bit-tbissima simpatka fuq fommu rrakontali dak kollu li għadda minnu hu u sħabu 55 sena ilu. għu Għaqda Mużikali San Pietru fil-Ktajjen A.D. 1957 f Ottubru tal-19487 :- Għaliex bil-luzzu u mhux bil-vapur: i 7 Dak iż-żmien it-trasport bejn il-gżejjer kien ka permezz ta' żewġ vapuri li kienu mmexxija mis-Sur Gasan. L-ewwel wieħed kien il-Calvpso u ftit wara . ingħaqad miegħu l-Bancini. Ġara li dakinhar tat- ġedja, il-Banċinu m'għamilx it-tieni vjaġg tiegħu ta' wara nofsinhar minħabba l-maltemp, u minflok mar akka San Pawl il-Baħar. Peress li dakinhar kien l- ħar Sibt tax-xahar diversi Għawdxin li kienu jaħdmu Malta riedu jmorru Għawdex. Għalhekk, iltaqgħu fi Kastilja, fejn dak iż-żmien kien hemm il- enda, u minn hemm irħewla għall-Marfa bix- Karmnu (l-Għawdxi) kien ilu mit-3.30 p.m. i7 jistenna l-Marfa, u wara li għadda xi ħin mhux ħażin jistenna, iddejjaq u reġa' lura lejn il-Mellieħa bil-mixi ma' sieħbu Mikelanġ li dan baqa' sejjer il-Belt. Hekk (if wasal il-Mellieħa ra xarabank li diġa' semmejna nimlija bl-Għawdxin, u rikeb magħhom. Hekk kif vaslu l-Marfa kienu b'kollox 25, ruħ; Kif waslu (konfermaw ruħhom li l-vapur ma kienx qed jaħdem u għalhekk xi wħud ippruvaw jagħmlu xi arranġamenti sabiex iġibu luzzu minn Għawdex. Wara ftit beda jidher il-luzzu ġej minn Għawdex, u hekk kif trakka mal-moll kulħadd iffolla biex jitla'. M'għandniex xi ngħidu xi naqra tilwim inqala' għax il-luzzu kien fih madwar 16-il pied biss, u għalhekk ma setgħax jirkeb kulħadd. Għall-ħabta tas-7.00 p.m. il-luzzu nqala' minn mal-moll b'27 ruħ abbord u beda vjaġġ mingħajr tmiem lejn Għawdex. Jibda l-vjaġġ… Peress li r-riħ kien qed jinfoħ mil-Ibiċ, il-Padrun tal- luzzu Karmenu Grima mill-Qala ddeċieda li jgħaddi minn wara Kemmuna għall-irdoss. Miegħu kellu lil Salvu Refalo (ta' Ħarbat) minn Għajnsielem li ġie miegħu sabiex jgħinu. Fuq il-luzzu kien hemm żewġ puluzija, mara waħda u kelb li skond kif jgħidu l- gazzetti dan salva mill- għarqa. Karmnu (l- Għawdxi) kien l-iżgħar persuna fuq il-luzzu u kien bilqegħda quddiem. Hekk kif irrealizzaw li l-vjaġġ ma kienx se jkun faċli, Leli Karmenu Grima… il-padrun tal-Luzzu Leħen il-Banda - Festa Titulari San Pietru fil-Ktajjen 2003 membru tas-Soċjetà tal-museum, beda jgħid il ir-rużarju. Waqt li kienu għall-irdoss ta' Kemmuna, qamet: kwistjoni bejn il-padrun tal-luzzu u l-passiġġieri dwar ħafna argumenti, dawn niżlu għal tliet xelini u nofs… 7 Hekk kif il-luzzu beda jħalli l-irdoss ta' Kemmuna, il-2 padrun tal-luzzu deher imħasseb bil-maltemp li sabu: u għalhekk dar fuq il-passiġġieri u qallhom li kien se jdaħħal il-luzzu fil-bajja ta' Ħondoq ir-Rummien. — Hawn inqalgħet kwistjoni oħra għax ħadd ma riedu jidħol Ħondoq ir-Rummien għajr żewġ passiġġiera. — għalhekk il-luzzu baqa' sejjer fid-direzzjoni ta' l-Imġarr. — Il-luzzu jinbela' mill-ilma' Il-qilla tal-baħar bdiet tagħmel dak li ħadd ma xtaq u x'ħin waslu f'post jgħidulu 'l-Imġarraf' madwar mitt: pass 'il bogħod mill-blat, beda jaħkimhom biża' kbir. 7 Il-luzzu beda jixxengel min-naħa għall-oħra u l-ilma beda dieħel ġmielu. Pawlu Zammit li kien fil-boppa, dar fuq il-padrun u qallu li kellu saqajh mgħarrqin fl- ilma. Il-padrun beda jmerih u dlonk dar fuq sieħbu (Salvu Refalo) u staqsieh jekk kienx għamel il- bokkaport. Dan wieġbu li kien nesieh u dlonk il-padrun: qal: ''Mela għal isfel aħna'. Fil-pront il-luzzu jar 3 nieżel u fi ftit sekondi dan inbela' mill-ilma, u hawn g: beda vjaġġ ieħor sal-qiegħ tal-baħar. A jir ġ' Isalvaw erbgħa minn sebgħa u ghoxrini:- Nistgħu Ikoll nimmaġinaw dak il-ħin x'paniktif' : ii nqala', kollha fil-baħar imqabbdin ma' xulxin. i mifhum li ta' l-anqas ħamsa rnexxielhom jaslu sa blat. L-ewwel wieħed kien Karmnu (l-Għawdxi). Dan't beda jitlob lill-Madonna ta' Pinu u mewġa tellagħ fuq il-blat. Wara ftit reġa' sab ruħu fil-baħar. Ipprovd. mill-ġdid jitla' mal-blat u rnexxielu permezz ta' ċurkett li kellu li weħel mal-blat. Telaq jiġri mingħajr żarbun. u jersev li kien neħħihom sabiex jgħum. Hekk kif wasal Ħondoq ir-Rummien sab frejgatina u minni ħa xkora sabiex issaħnu. Minn hemm telaq ji: b'kemm kellu saħħa lejn il-Qala u mar dritt il-'Call Office', minn fejn ċempel ix-xatt ta' Għawdex, kellem lill-pulizija ta' l-għassa u tah ir-rapport li luzzu nqaleb; 'il barra mill-'Imġarraf' u l-passiġġieri kienu fil-periklu Wara baqa' sejjer id-dar f'numru 5, Hill Street, ii Qala u rrakonta kollox lil ommu. Hawn sab li kie tilef tliet liri u xi ritratti. Wara dan ir-rapport li għame Karmnu, il-pulizija, immexxija mis-supretendent Depiro intbagħtet fuq il-post flimkien man-Navv u l- l ' Airforċe. Id-Destrover AChevior- u Q torpedo boat taka fimkien ma' lanċa ta' l-RAF intbagħtu għall-għajnuna. ti Wara ftit salvat it-tieni persuna li kien Franġisku iċ ie minn Kerċem, li dan tela' mal-blat u baqa' mal- PA lat u baqa' tiela ma' l-irdum. It-tielet persuna li salvat kien Mikiel Buttiġieġ min Nadur. Dan wasal lejn l-art xermezz ta' landa, u għal 12-il darba ipprova jitla' tal-blat, imma ma rnexxielux. Imbagħad iddeċieda f roġ ftit 'il barra biex jistrieħ u hawn lemaħ persuna soħra li pprova jsalvaha, imma ma' laħaqhiex għax erqet. Wara ftit iltaqa' ma' Rita Buttiġieġ mix- (ewkija li din bdiet issejjaħ lir-raġel tagħha Salvu. Sabiex jagħmlilha l-kuraġġ, dan qallha li hu kien ir- raġel tagħha u għalhekk għomew it-tnejn lejn il-blat. ara li mewġa kbira tefgħat lil Mikiel fuq il-blat, u eta mar biex isalva lil Rita, ġiet mewġa oħra li 1 għattietha u ma rahiex aktar. Kienet ħasra li mietet neta tqis il-fatt li kienet kważi salvat. Il-katavru tagħha viinstab tlett ijiem wara, fil-11.00 a.m. fil-bajja ta' ondoq ir-Rummien. L-aħħar persuna li salvat kien wlu Żammit li dan irnexxielu jitla' fuq blata kbira nagħrufa bħala ''il-blata taċ-ċawl' u għamel tmien siegħat imqabbad magħha. Ċertu Manuel (taċ-Ċavett) mill-Qala, ipprova jwaddablu ħabel, perċà dan ma bediex jasal. Meta ra li ħadd ma' setà jgħinu dan talab għall-familja sabiex jiġu. Għall-ħabta tat-3.00 a.m., għajjien kif kien iddeċieda li jerġa' jaqbeż il-baħar, u bi tbatija kbira rnexxielu jgħaddi minn bejn żewġ blatiet u sab ruħu fuq blata oħra. Hawn ħutu, li kienu Salvu u il-kanonku Dun Ġużepp Zammit, salvawh billi għenuh jitla' ma' l-irdum. Minn hawn ittieħed l-isptar għall-kura flimkien ma' Mikiel Buttiġieġ. L-arloġġ li kellu m'idu waqaf jaħdem fis- 7.15 p.m. L-għada kienu diversi l-messaġġi ta' sogħba li ġew mibgħuta mill-għola istituzzjonijet tal-pajjiż. It- Tnejn l ta' Novembru saret l-awtopsja tal-vittmi li kienu nstabu sa dak inhar fil-preżenza tal-maġistrat ta' l-għassa Dr. Gouder. Din saret minn Dr. Cauchi, Dr. F. Debono u minn Dr. Alexander Cachia Żammit, li dan ta' l-aħħar hu minn Birżebbuġa u bil-għajnuna t'Alla għadu mimli bil-għomor sal-lum. L-Erbgħa 3 ta' Novembru fil-Katidral ta' Għawdex sar l-ewwel L-aħħar katavru, ta' Ċikka Portelli mir-Rabat (Għawdex) instab ġimgħa wara fl-inħawi tal-bajja tal- Ġnejna (Malta). Il-Ħamis 4 ta' Novembru ġie mtella' hluzzu bin-numru S816 minn qiegħ il-baħar u ġie emunkat sa l-Imġarr. Il-maġistrat ta' l-għassa kejjel il-luzzu u sab li kien fih 20 xiber (bejn 15 u 16-il Leħen il-Banda - Festa Titulari San Pietru fil-Ktajjen 2003 Pawl ħi Baħar li kien silfu lil Kamerii Grima sabiċi - jaħdem bih. Fih instabet gaġġa bi fdal ta' għasfur li… sid din kienet ta' Karmnu (l-Għawdxi) u sett tat-tieġ li-3…m7: kien tal-pulizija M. Azzopardi li kien wasal biex: L jiżżewweġ. Ma' dawn instab żveljarin li kien jimmarka: : is-7.10 pm… Jista' jkun li dan il-luzzu għadu jintuża — sal-lum, għall-fatt li ma ġarrabx ħsarat kbar. Tkun: deċiżjoni għaqlija jekk dan jiġi priservat għall-fatt li 7 miegħu għandu marbuta din il-ġrajja storika. Ħamsin sena wara … Fl-okkażjoni tal-ħamsin sena minn meta ġrat din —is- it-traġedja, Pawlu Zammit, Mikiel Buttigieg u Karmnu 7 Attard (l-Għawdxi) iltaqgħu t-tlieta li huma għall-ewwel darba wara ħamsin sena. Huma marru fuq il-post Pawlu Zammit, Mikiel Buttigieg u Karmnu Attard i f quddiem il-Monument fl-Imġarr Ghawdex. TA (Ħajr Pawlu Zammit) k fejn seħħet it-traġedja flimkien mal-qraba tal-vittmi, u minn fuq il-vapur t'Għawdex waddbu bukketti ta fjuri fil-baħar. Fir-ritratti jidhru t-tlieta li huma, quddi il-monument li kien għadu kif sar fil-port ta' l-Imġ Għawdex, u li fuqu hemm lista tat-23 vittma ta' d it-traġedja. Konklużjoni 4 Karmnu miet eżattament fil-festa ta' Corpus Chris nhar il-Ħadd 2 ta' Ġunju 2002 fl-isptar San Luqa f eta' ta' 69 sena. Il-funeral li sar jumejn wara ki wieħed mill-akbar funerali li qatt saru ġo Birżebbuġ L-attendenza tal-pubbliku f'dan il-funeral kienet pro ċara ta' kemm dan il-bniedem kien maħbub. rrispettat min-nies tar-raħal. Il-banda Għaqdaj; Mużikali San Pietru Fil-Ktajjen, flimkien mal-Banda tas-Soċjetà Filarmonika Birżebbuġa ingħaqdu flimkiet sabiex jagħtuh l-aħħar tislima. Għalkemm Karmmi miet, perċ xorta waħda għadu magħna fl-ispirtu permezz tad-diversi tifkiriet sbieħ li ħalla lil dan ir- raħal.