ISMIJIET TOPONOMASTIĊI F 4 L-ĦA MRU NI Minn Walter Camilleri Bi Fl-1993 kont tajt sehmi fil-publikazzjoni tal-ktieb, f'erba' volumi bl-isem 'Il-Knejjes Parrokkjali ta' Malta u l-Festi Tagħhom'. Is-sehem tiegħi kien appuntu dwar il-Parroċċa San Gejtanu, Ħamrun, kapitlu 19, fl-ewwel volum. Kienu bosta li talbuni, biex dak il-kapitlu nippublikah fil- programm tal-festa ta' San Gejtanu. Minħabba nuqqas ta' spazju se nillimita ruħi biss għall-ismijiet toponomastiċi uffiċċjali tas-subborg għażiż tagħna. ISMIJIET OĦRAJN Imma qabel ma ngħaddu għas-suġġett tagħna, nixtieq nagħmel suġġeriment marbut ukoll ma' l-ismijiet toponomastiċi fil-Ħamrun. Dan qed nagħmlu, biex titqajjem kuxjenza pubblika fl-interss nazzjonali kif ukoll lokali. Bħal f'kull belt jew raħal ieħor f'Malta u Għawdex, kull roqgħa art u /jew medda art ġmielha, għalqa jew sqaq, kellhom isem jew laqam partikolari marbut magħhom. Ilum, uffiċċjalment baqa' biss wieħed dak propju kif nafuh illum, l-isem tar-raħal jew belt. U filwaqt li nibqghu dwar il-Ħamrun, ma nistgħux ninsew l-ismijiet 'uffiċjali' tal-Hamrun, kif se naraw aktar 'lisfel. Daqstant ieħor ma' nistghux ninsew u/jew inwarrbu dawk l-ismijiet/laqmijiet 'wisq popolari' ta' l-art li sawwru l-Ħamrun tal-lum. U m'għandniex niktbu b'mod uffiċċjali li t-triq tagħna tinstab f'Tar-Rabbat, f'Tas-Samra, f'Tal- Barrada, fil-Blata l-Bajda, f'Ta' Braksja, eċċ. U dawn fost l-aktar popolari u mifruxa ghax ismijiet oħrajn ta' rqajja iżgħar insibu ferm aktar. Ngħidu aħna l-art li fuqha hi mibnija l-knisja ta' San Gejtanu, kienet magħrufa bħala Ta' Sajtun, eċċ. L-Awtorità Ċivili għandha terġa' tagħti l-ħajja lil dawk l-ismijiet/ laqmijiet toponomastiċi b'mod uffiċċjali, bħal fil-każ u bl-istess importanza tal-post code. Għax dan huwa wkoll patrimonju Malti li għandna nuruh u nużawh. Il-Kunsill Lokali għandu jagħti l-kontribut tiegħu biex dan il-wirt nazzjonali ma' jkomplix jintilef. U ngħaddu issa għall-ismijiet propji tal-Ħamrun tal-bieraħ u tal- Soċjetà Mużikali Sun Ġużepp Hamrun Il-Ħamrun li nafu Ilum ma kienx minn dejjem bħala territorju distint u awtonomu. Anzi, kien parti ntegrali fi truf il-konfini parrokkjali tat-tliet irħula ta' madwaru: Birkirkara, Ħal Qormi u l- Furjana. Din hi definizzjoni parrokkjali u sa ċertu punt, ċivili wkoll sal-1881. Ta' Braksja hu l-isem oriġinali tal-Hamrun, fil-firxa tiegħu mill- Blata l-Bajda sal-Furduliż, minn sekli ilu. Jixduh bosta dokumenti, fejn b'referenza għall-kappella ta' San Nikola, fejn illum insibu l- kappella ta' l-Assunta ta' 'Tas-Samra', kien inkiteb li fl-1625 kienu jsibuha bħala 'San Nikolai della Braxia', u fl-1635, 'San Nicola della contrada tal-Braxchixia'. Dan ifisser li dak li huwa Ħamrun illum inkluża parti mill-Marsa u Santa Venera kollha, kien b'dan l-isem. Sa ċertu punt, il-Prof G. Wettinger jissostanza dan fit-toponomastika tiegħu. Riferenza għal ta' Braksja illum baqa' biss wieħed miċ-ċimiterji f'tal-Pieta' li jġib dan l-isem 'Ċimiterju ta' Braksja'. TA' SAN ĠUŻEPP , Il-Ħamrun ta' dari għal madwar 300 sena kien rabat ismu ma' San Ġużepp, minħabba żewġ ġrajjiet li seħħew fl-istess żmien. Fl-1620, l-Isqof Cagliares kien iddikjara l-festa ta' San Ġużepp bħala Festa Kmandata meta fil-Knisja Universali kien qed ikun hemm qawmien ġdid u devozzjoni speċjali b'riżq l-Imqaddes Ġużeppi. Il-Kav. Eugenio Ramirez Maldonato madwar 1617-25, kien bena mill-ġdid u minn butu kappella fil-Furduliż u kien iddedikaha lil San Ġużepp. Din il-kappella kienet tinstab minflok dik li hemm illum tas- Soċjetà ta' San Pawl. Ubilli San Ġużepp ma tantx kien popolari f'dawk iż-żminijiet u billi kien meqjum biss f'żewġ kappelli waħda Malta u oħra Għawdex u billi kellna dawk iż-żewġ avvenimenti fl-istess żmien u billi dik il- kappella ta' Maldonato kienet fi triq ewlenija bejn il-Belt Valletta u l- Imdina/San Anton, il-poplu kien tħabbeb iżjed mal-qaddis, Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun daqskemm ukoll kienet għoġbitu dik il-kappella. U indikaha bħala xi punt ta' riferenza, għax fejn kienet, kienet tagħti fil-għajn wisq iżjed mill-kappella ta' Santa Venera u dik ta' San Bartilmew. It-triq ewlenija li laqgħet fiha din il-kappella ħadet malajr l-isem tal-qaddis, biex malajr ukoll l-inħawi kbar imsejħa ta' Braksja ħadu l-isem ta' San Ġużepp imma popolarment it-triq u l-inħawi kollha kienu komunikament magħrufa bħal Via San Giuseppe. Fi ftit kliem il-Ħamrun ta' dari u għal madwar 300 sena kien ikkonsagrat lill San Ġużepp. U din hi marka li ma titħassarx. Saħansitra, l-aktar talba sempliċi u popolari fil-Ħamrun hi: San Ġużepp u San Gejtanu itolbu għalina. Dwar ta' 'San Ġużepp' hemm ħafna iżjed xi tgħid. IL-ĦAMRUN Il-Ħamrun huwa t-tielet u l-aħħar isem. Dan l-isem kien ingħata, għax minflok il-Mid Med Bank, biswit pjazza San Pawl, kien hemm ħanut/titotla li kienet tmexxieh ċerta Karmena Sultana, li kienu jsibuha bħala 'tal-Ħamruna'. Din kienet bint Ġużeppi Calleja u martu Marija Zammit. Dan il-laqam kien ġej mill-familja ta' Marija Zammit, li kienet bint Ġużeppi u martu Pawla Saliba. Ir-raġel ta' Karmena, Ġużeppi Sultana, kien impjegat mal-familja Calleja li allura kellu wkoll dan il-laqam, billi kien jieħu ħsieb wieħed mit-tliet ħwienet tal-ġwież, tal-laħam, u t-titotla li kienu f'xi remissi fi Triq San Ġużepp, f'parti mill-bini illum tal-Piccolo Suore, fejn quddiemhom kienet tispiċċa Triq San Ġużepp u fejn f'xi żmien kien hemm il-famuża 'Xatba'. Dawn ir-remissi kienu ħaduhom il-Piccole Suore fl-1883 u minħabba f'hekk il-familja Sultana, 'tal-Ħamruna' kienu marru f'kamra oħra, fejn illum insibu l-Mid Med Bank. Il-popolarità ta' din il-familja u l-antenati tagħhom u daqstant ieħor tat-titotla taghhom, kienet kbira daqs laqamhom, fejn fit-titotla kienu jpoġġu bosta ħaddiema tax-xatt, burdnara, karozzinieri u oħrajn. Dan il-laqam, 'tal-Hamrunża' kien tant popolari, li saħansitra spiċċa fil- qwiel Maltin: Iż-żagħruna tgħajjar lill-Ħamruna'. Dan għadu jeżisti 'fis-skiet' fil-Ħamrun, Imsida, Ħal Luqa, Ħal Qormi u anki fir-Rabat, mnejn hu maħsub li kien oriġina. Bħala laqam insibuh reġistrat fl-atti tan-nutar Giuseppe Callus, tat-22/12/1729, fejn jissemma 'Baldassare… detto di Khamrun' filwaqt li l-Prof Stanlev Fiorini, imur aktar lura u jsibu reġistrati fl- 1520, 'la muglieri di Hamrun' kif ukoll fl-1560, Pietro Xuereb detto 205 Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun Minbarra dan, il-laqam jista' jkun marbut ma' xi isem toponomastiku ieħor fil-limiti ta' 'tal-Providenza' fis-Siġġiewi fl-1693, fejn il-Prof. Fiorini jiskopri, '… terreno appellato di Hamrun in contrada di Gueleġ' li tista' tfisser verament 'isem ta' xi qasam art', daqskemm referenza għal-laqam ta' sid l-art. Din hi l-aktar xhieda qadima dwar dan il-laqam. Dan il-laqam ifisser 'AĦMAR' li nsibuh kemm bħala laqam, kif ukoll kunjom u anki bħala isem toponomastiku f'Tuneż, Algerija, Libja, Iraq, Turkija, Etjopja u anki f'Iżrael, għax dan hu mill-isem Għarbi mid- djalett Kabvi. Fil-lokalità tagħna f'Malta, Hamrun kien beda uffiċċjalment għat-Twelid fl-Atti Ċentrali tar-Reġistru Pubbliku, fl- 1878, filwaqt li fir-Reġistru Elettorali, fit-8/12/1888. Mill-banda l- oħra, il-Knisja f'Malta irikonoxxiet dan l-isem, bħala uffiċċjali fl-1881, meta ħabbret it-twaqqif tal-parroċċa San Gejtanu. B'danakollu bejn l-1848 u l-1864, l-isqfijiet kienu sejħu liċ- Ċimiterju tal-Blata l-Bajda fejn illum insibu kappella u d-Dar Ċentrali tal-M.U.S.E.U.M. u b'riferenza wkoll għall-inħawi bħala li qiegħed, 'in contrada tal-Ħamrun'. Din hi l-eqdem referenza għall-inħawi u għall-isem fit-topomastiku Malti. il-festa t-tajba lill-Ħamruniżi kollha. Soċjetà Mużikali San Ġużepp Hamrun