VLEHEN IS-SEWWA' — Is-Sibt, 14 ta' Mejju, 1977 Min kellu jgħidlu li, mitt sena wara li ħareġ l-Istorja tal-Knisja f'Malta, kittieb ieħor kellu jħarbex dan l-artiklu fuqu u fuq dik l-istorjel Tafu għal min qed ngħid7 Għal Akille Ferres, edukatur sekular (għal żmien twil kont naħseb li kien qassis) u kittieb magħruf, Twieled fl-Isla fis-7 ta' Lulju 1837 mill-Kaptan Franġisku u Franġiska Bertis. Ta' sit- tax il-sena daħal assistent (surmast) fl-iskola tal-Gvern, imbegħed sar surmast (il-kbir). Fl-1877, laħaq Surmast Prinċipali tal-Iskejjel tar Spettur tal-Iskejjel tal-Gvern. 'Kiteb fuq ħafna suġġetti. il-kitba tiegħu kienet varja: etimoloġika, bijografika, Il- turġika, letterarja, edukatti- va u storika. Għarfu l-merti tiegħu bħala kittieb il-Gram- mastru tal-Ordni Giov. Bat- tista Ceschi, li ddekorah bil- kavallerat tal-Ordni Gero- solmitan, u l-Papa Piju IX li nnominah kavallier tal-Ord- ni ta' S. Girgor. Miet ta' 69 sena. Hadd ma jista' jiċħad. il- valur taż-żewġ opri ewlenin . tiegħu bit-taljan, li: għad- hom jiġu kkonsultati sal- lum, li huma: (1) id-'Des- crizione delle Chiese di Mal- ta e Gozo'' ippublikata fl- 1866 u (2) li 'Storia Eccles- iastica di Malta'' ippublikata fl-1877, sew sew TOO. sena ilu. Minħabba f'għeluq dan iċ-ċentinarju ħassejt illum li għandi nkellimkom fuq din l-istorja u l-kittieb tagħha. Kif igħidilna l-awtur stess fid-daħla, il-motiv li: għalih kiteb dik l-istorja kien. il- ħtieġa li kienu jħossu l-Mal- tin għal ġabra qasira ta' l-Is- torja tal-Knisja f'pajjiżna. Biex jidħol għal dan ix-xo- għol għamlulu l-qalb żewġ fatturi: il-laqgħa tajba li bi- ha ġiet milqugħa qabel id- ''Descrizione' delle Chiese di Malta e Gozo'' u l-ittra u l-barka li: bagħatlu l-Papa Piju IX, permezz tas-Segre- tarju tal-Istat tal-Vatikan, il-Kardinal Giacomo Anto- nelli, fl-24 ta' April 1878. Akille Ferres igħidilna li hu sab diffikultajiet fil-kitba tiegħu ta' li ''Storia Eccles- iastica', minħabba n-nuq- gas ta' tagħrif, speċjalment dwar l-ewwel żmenijiet tal- Knisja. Huwa ġabar il-ma- terjal tiegħu minn kotba ġa ppubblikati u: minn mano- skritti mhux publikati u magħhom uża xi ftit is-sens komun. Bħal kull awtur ieħor mhux mimil bih in-nifsu, hu- wa kien igħaddilu l-ħsieb li l-opra tiegħu ma kienetx ser tissodisfa lill-istudjużi. Iżda Primarji Normali tal-Belt u ta' 44 sena inħa- huwa kien żgur li kienet sej- ra timbotta lil- xi ħaddieħor warajh biex jerġa' jipprova l-impriża b'tama ta' suċċess akbar. Dan: il-ħaddieħor li reġa' pprova nzertajt jien, qassis, imma mill-Isla bħalu. Jekk hux b'suċċess akbar jew iżgħar inħalli lill-qarrejja taż-żewġ stejjer igħiduh hu- ma. TQASSIM TAL-KTIEB Niġu issa għall-opra msemmija. Ferres qassam din l-opra f'6 epoki: (1) mill- miġja ta' S. Pawl sal-paċi ta' Kostantinu (313), (2) minn dik il-paċi sal-wasla ta' l- Għarab (313-870), (3) fi żmien l-Għarab, sar-rebħa tal-Konti Ruġġieru (870- 1090), (4) fi żmien in-Nor- manni, li Svevi, l-Anġojini u l-Aragoniżi. (1090 - 1530), (5) fi żmien l-Ordni Gerose- ZImitan (1530-1798), (6): fi żmien il-Franċiżi u. l-Ingliżi (1798-1877). B'kollox fiha 464 paġna imqassmin fi 30 kapitlu. X'ġudizzju nagħti jien fuq li ''Storia Ecclesiastica'' ta' Ferres7 Nibda biex ngħid li m'hiex storja miktuba fuq bażi xjentifika u filosofika, kif qegħda tinkiteb illum kull storja sew ekkleżjasti- ka, kif ukoll. ċivili. Iżda hi pjuttost storja kronoloġika — rassenja ta' ġrajjiet, waħ- da wara l-oħra, imqassmin f'epoki li ġa semmejna. Fil-Ferres ma ssibx noti ta' riferenza, għall-għejjun li minnhom ħa l-awtur biex ki- teb dik l-istorja, forsi għax ried jagħtiha forma popolari u ma riedx itaqqalha bin- noti, u forsi wkoll biex: ma jurix. l-għejjun li minnhom ħa, bħallikieku biex: ħaddie- ħor ma jkunx jaf fejn għan- du jmur ifittex. Il-Ferres jittratta fuq ċerti ġrajjiet u persunaġġi ftit iż- jed fit-tul, pereżempju: 9 ka- pitli. dwar it-twaqqif. tal- Knisja f'Malta, u. għalhekk wieħed jilmaħ sproporzjon bejn ġrajja u oħra. Kultant jagħti fit-test tagħrif ta' im- portanza kbira, iżda hu iżjed Materjal: ta' nota milli: ta' test, bħalma nsibu fit-tagħ- rif li jagħtina dwar il-pitturi sagri tal-qedem, il-bijografiji qsar ta' ekkleżjastiċi Maltin magħrufin għall-qdusija, jew għall-għerf tagħhom, in-noti bijografiċi tal-inkwiżituri ta' Malta. u l-lista. interessantis- sima tal-oġġetti prezzjużi li kienu jżejnu lill-Knisja ta' San Gwann qabel ma ġew maħtufa fl-ikbar parti tagħ- ħom mill-Franċiżi. Naf x'qegħdin igħidu uħud minnkom dan: il-ħin: ''Gelosija tal-mestieri Ferres kiteb storja tal-Knisja, inti wkoll ktibt l-istess Storja: għalhekk qed tmaqdat: 1if' ħaddiċħor biex tidher sabieħ inti' U le; għalfejn ' għandi nagħmel danl :Jien: mhux talli ma mmaqdarx lil Ferres u l-istorja tiegħu, imma qed nikteb dan l-artiklu bil-ħsieb li nfaħħarhom u nġiegħel lill- qarrejja jkunu jafu lill-aw- tur u jagħtuh. il-qima li tist- ħoqqlu. Akilie Ferres tana dak li seta' jagħtina sekular is- iruwit mitt sena. ilu, bis- saħħa: tal-ftit għejjun li kellu f'idejh u bil-metodu użat fi żmienu. L-awtur. ried jagħti, u ta tassew, tagħrif siewi, għax kien iħobb il-Knisja u l-kultura. U liema ktieb ma fihx xi żbalji jew ineżattezzi Nist- qarr li fil-kotba tiegħi, wara li ppublikajthom, kelli nagħmel korrezzjonijiet 'l hawn u 'l hinn: żbalji ta' l- istampa, ineżattezzi fid-dati, xi żgarratura li ħarġet bla ma ridt. Tant li għamilt il- ħsieb li noħroġ xi foljett u niġbor fih dawn l-iżbalji bil- korrezzjonijiet tagħhom. Mela dwar hekk ma nistax immaqdar lil ħaddieħor. Min għandu d-dar tal-ħġieġ, ma jixħetx. ġebel lil ħaddieħor. NAQILBU L-FACCATA Imma rrid infaħħar lil Fer- res, l-ewwelnett għall-ku- (Ikompli fil-paġna 4) (ikomipli mill-paġna 3) raġġ tiegħu li . wara. dak li kitbu — l-istorjografu: Kom- mendatur Gian Francesco Abela fl-1647 u l-Konti Gian Antonio. Ciantar fl-1772, għoġbu jaqbad dak li qalu huma, igħaqqdu ma' xogħo- lijiet oħra stampati jew ma- noskritti u jagħtina opra ta' nteress u ta' siwi dwar. il- Knisja Maltija. Hafna nies jiċċitawh bħala awtorita' f'dak il-qasam u kopja ta' dak il-volum illum iġġib prezz l-aktar tajjeb, meta jirnexxilek issibha. Nammira lil Ferres għax- xewqa kbira li kellu li jgħal- lem mhux biss lit-tfal tal-is- kola, iżda wkoll lill-kbar li xtaqu jitgħallmu. taqim lil: Akille Ferres bħala awtur li ħeġġiġni. u mbuttani biex nikteb l-Istor- ja tal-Knisja f'Malta. . Mis- sieri, li kien jiddelitta bil-qari ta' gazzetti u kotba. istrut- tivi, li: setgħu 'l- quddiem iservu lill-ulied li seta' jkollu, kien xtara kopja ta' li Stories. Ecclesiastica' flimkien ma' dik tad-'Des- crizions delle Chiese', ille- gshom u fid-dahar tal-qoxra ġegħelhom jistampawlu bid-deheb l-isem tal-ktieb u tal-awtur u taħt nett V. A. BONNICI, bħala proprjetar- ju. Dawn iż-żewġ kotba għadhom għandi u għożżejt- hom dejjem daqs teżor. Meta kont il-Liċeo, sur- mast Ingħż, Mr. Guinevan, darba tana niktbu komponi- ment dwar il-Knisja ta' San Missieri fetaħli l-' , ħareġ id-'Descrizio- ne delle Chiese'' u qalli: 'Hu minnha dak li jinħfieġlek'. Qassart u itraduċejt mit- Ta'jan għal Ingliż il-paġni li hemm dwar San Gwann u b'ħekk il-komponi- Lis-surmast, li:— milli i r'ma kien qara qatt xi gwida fuq San 'Gwann (ftakru li dak iż-żmien. il- gwidi kienu rarissimi, mhux bħal-lum li ssibhom bl-eluf), dak il-komponiment għoġbu ħafna, żgur li mhux għall-in- g'iż tiegħu, iżda għall-konte- 'nut tiegħu. Għamilt figura (mhux ġtajt figura, bħalma : jgħidu, la. ngliża, fit- TM.) b'rix ħaddieħor. Hekk sejra d-dinjal irrid fl-aħħarnett nistqarr li l-Istorja ta' Ferres servitni ta' ġid kbir. Għax meta nħtart Professur tal-Istorja tal-Knisja fl Universita' tagħna u ġietni l-ħajra ji nikteb jiena wkoll: l-Istorja tal-Knisja f'Pajjiżna, qbadt il-ktieb ta' Ferres, bdejt niġbor minnu tagħrif u ġraj- jiet ta' importanza, inqas- samhom: loġikament iżjed milli kronoloġikament. Maż- żmien, writt, bla ma kont nistenna, minn għand Mons. Salvatore Milanesi, kopja tal-Abela-Ciantar: Sadattant bdejt nagħmel: minn: rajja xi tfittix fuq manoskritti, kotba: ppublikati u għejjun oħra, speċjalment dwar. il-ġrajjiet Ji miss ħafif Ferres u dawk taż-żmien wara mewtu u ħriġt il-'Historv. of the Church in Malta',li ma rridx. hawn nagħmel. propa- ganda għaliha, għaliex kul- ħadd minnkom: jaf biha. Minn dan li għedtilkom wieħed jista' jara: x'qima: u dejh għandi lejn: dak l-Aw- tur, u kemm jiena ma għan- di ebda għira għalih, imma Hum qed: naqlagħlu l-kap- pell… avolja nirriskja nieħu riħ fil-qargħal e EHEN IS-SEWWA' — Is-Sibt, 14 ta' Mejju, 1977