In-nies tax-Xerq, kienu minn dejjem, u għadhom issa, marbutin wisq mad-drawwiet il-qodma tagħ- hom;, sewwa drawwiet li jmissu d-Djiena, kemm li jmissu l-għajla u d-dar u l-imġieba tajba, Għaddew mijiet ta' snin, u mijiet oħra għad iridu jgħaddu u d-drawwiet tagħhom ma 'tbiddlux, u anqas ma jidher li għad jitbiddlu. Il-għajla, id-Djiena u l-ilbies tagħhom baqgħu dejjem bla mibdiila, barra minm xi tibġil żgħir li m'hux ta' min iqisu. Għad li lil wisq nies Ewropin drawwiet ;il-Għarab jidhru għariba, jekk tarahom minn qrib u tiflihom sewwa, issib fihom wisq x'wieħed jit- ' għallem u jfaħħar. Min ma semgħax bl-imġiba tajba tal-Għarab mal-bar- rànif Il-Għarab minhom infushom huma nies li jħobbu jġibu ruħhom tajjeb ( u drabi tajjeb iż-żejjed) mal- għorba u mal-ħbieb. Għandhom għożża hekk kbira għall-oħrajn, li drabi jibqgħu huma nfushom neqsin mill-meħtieġ, u jseffqu wiċċhom u jis- selfu, biex jaraw ħieni lil min jidħol taħt is-saqaf tagħhom. Il-Għarbi, huwa u miexi, sew fil-għodu kemm fil-għaxija, jsellem lil kull min jil- taqa' miegħu, u jsellimlu bi kliem mill-isbaħ, Fil-għodu: Nħdrek sa- għid l, jew Sabaħ in-nurl Jiġifieri: '€(INixtieqlek) nhar riżqu tajjeb L jew €(Nixtieqlek) għodwa mdawla l jew fil-għaxija: Lejltek sagħidal jew Mesek bil-ħajrl Jiġifieri: ''Lejla riżgha tajjeb', jew: ''Il-għaxija tiegħek tkun bil-ġid F'. Inkella: Alla jaħfżak 1, jew ukoll: Is-saldm għalik l Jiġifieri: Alla jħarsek P' jew 'Is- sliema tkun fuqek V' Meta tismagħ- TISLIM IL-GHARAB hom isellmulek hekk, tistħajjlek għiejed tgħix fost l-ewwel Insàra, li mimlijin bl-imħabba lejn għajrhom, kienu jsellmu wieħed lill-ieħor b'dik it-tislima li l-Mulej Ġest kien sellem biha lill-Appostli fiċ-Ċenaklu, wara li qam minn bejn l-imwiet. Dan it- tislim jaqbel wisq biex wieħed jibda tajjeb in-nhàr, għax jimla l-qalb bil- ħeġġa u s-saħħa, bit-tama u t-twem- — min; u jekk jiltaqa' ma xi għawġ minn għodu, u la jiddallam il-moħħ, anqas titbattal il-qalb mis-sliema. Palestina — Żewġt irġiel Għarab isellmu lil xulxin; wieħed minnhom liebes 'farwa'', jew ġakketta tal- ġild tal-ħrief bis-suf b'kollox. Il-laqgħa ta' żewġt iħbieb Għarab u t-tislim li jsellmu lil xulxin, lill- Ewropin aktarx li ġġiegħlhom jidħku; imma meta tifhimhom, juru . wisq irqaqàt tal-imġiba tajba Għarbija. Il- laqgħa tkun dejjem twila u mimlija bi kliem li ilu jingħad mijiet kbàr ta' snin, min-nisel għal nisel, U b'tislim li ma jehda qatt, li jfixkel lil min ma jkunx imħarreġ fih. Il-ħbieb, malli jaraw wieħed lill-ieħor, jersqu lejn x €Sliem għalik, għażiż Abu-Ibrahim. (2) Kif int7 'K Alla jrid, tajjeb F' €Sliem għalik, għażiż Abu-Ħabib. Merħba bik l Jien għal ħniena t'Alla, tajjeb. U int' 'K Alla jrid, tajjeb int ukoll f' ENiżżi ħajr 'l Alla, tajjeb. Alla jħarsek minn kull ħsàra.'' ENiżżik ħajr. Alla' jtawwallek għomrok u jbierkek, u jħàrsek għal uliedek, Alla jberikom. Kif inhuma f 7 Għal ħniena t'Alla, tajbin u jsellu għalik. U niesek, kif inhuma 2 U mis- sierek u ommok, u l-mara u t-tfal — Alla jberikom — 'k Alla jrid ma għandhom xejn ta' ħsara'', ĊNiżżi ħajr 'l Alla, tajbin kemm jista' jkun u jbustilek idejk. €Alla jħarsek u jtawwallek għom- rok, għażiż Abu-Ħabib. Imma — Alla jbierkek — tidhirli li int itwal minn qabel f' €Sidna jħarsek minn kull deni, għażiż Abu-Ibrahim. Kollox minn Alla, it-tul u l-qosor; kollox minn Alla f' Kollox jiġi minn Alla. Alla ħanin u kbir. Im- bierka l-libsa l-ġdida li għandek. Qegħda sew għad-daqs tiegħek. 'K Alla jrid tkunlek libsa tas-saħħa u l-għafja'' SAlla. jħarsek u jlibbsek il-libsa tar-riżq u l-għana, lilek ukoll. Kif inhi l-qagħda 'K Alla jrid kollox sew P'2 €Tajba tas-sew, niżżi ħajr 'l Alla. U tiegħekf U kif inhuma ħbiebna u dawk li jafuna 'K Alla jrid tajbin. xulxin, jagħfsu l-id il-leminija l-wieħed tal-ieħor, u mbagħad iqegħ- duha fuq sidirhom. Il-kliem li jgħidu qisu dan li ġej, fix-xellug bil-Malti. u fil-lemin bil-Għarbi (1). Salamàt, ja għażiżi Abu-Ibrahim. Kif ħdlak7 An adq Allaħ, tajjeb l Salamàt, ja għażiżi Abu-Ħabib. Aħlan u saħlan. Ana wal-ħamdu 'l Ilaħ bi ħajr. Wa anta' An adq Allaħ anta tajjeb l Al-ħamdu 'l Illaħ bi ħajr. jaħfżak minn kull qaża. Allaħ jtawwal għomrok u jbdrak fik, wa jaħfżak li awlddek, Allaħ jubàrak fihom. Kif ħalhom' Al-ħamdu 'l Illaħ, tajbin wa jsal- lmu għalik. Wa aħlak, kif ħalhom' Wa l-wàlidejn, (wa s-sidt ħormtak Wa l-awlad — Allaħ jubdrak fihom — anxàaq Allaħ ma ilhom warr. Al-ħamdu 'l Illaħ, għala aħsan il- ħal, wa jabtisu jadajk. Allaħ jaħfżak u jatdl għomrok, ja għażiżi Abu-Ħabib, wa laken — Allah jubdrak fik — tubajjen li annak atwal minn al-awwal l Rabbna jaħfżak minn kull qaża, ja għażiżi Abu-Ibraħim, kollu minn Allaħ, at-tul wal-qosor; kollu minn Allaħ 1 ż Saħiħ Ha' saħtħ, koll wi minn Al- laħ. Allaħ raħtm wa kebir. Mabrak it-t6b el-ġedid li lebishal: Muntaseb għala qiddekl. An xàq Allaħ jakiin lek.tċb is-siħħa wal-għafja l Allaħ Allaħ jaħfżek wa: jlabbsek anta kamin tĠb er-reżeq u l-għanal Kif al-aħwdl ' An wdàq Allaħ ħajrl Għdn saħiħ ħajr, wal-ħamdu 'l Al- laħ.. Wa kif aħwdl anta': Wa kif aħwdàl sħabna wa magħrifina'. An xàq Alaħ jaktinu bi ħajr. E'Tassew, għal ħniena t'Alla, kollha' tajbin, u jsellu għalik. Nitma li ħadd minn tiegħek ma għandu xejn ta' ħsara''. Kull ħadd tajjeb. Alla jbiegħed minnek id- deni' (83). ħ Alla kbir u ħanin Alla jfejqu ma jdumx u jagħtih is-saħħa f €Ma għandu xejn u ma jdumx ma jfiq, 'k Alla jrid. Kollox jiġi minnu. Imma :ma tridx toqgħod: ftit; u nixorbu belgħa kafċ bis-saħħa tie- għek F'' €Le, niżżik ħajr. . Alla jħarsek u jtawwallek ħajtek. Dal-waqt jidlam u ma nistax. Imma Alla jħares il- kafċ u lil sidu, Narġa' narak. Ibqa' iftakar fija. $Ajla jagħtik is-saħħa u (għada) jagħtik għodwa tajba. Jekk iż-żewġt iħbieb Għarab ikunu minn dawk li jgħidulhom Bedu (4) jibqgħu sejrin bil-mistoqsijiet; l- ewwel għan-nies, imbagħad ukoll għal bhejjem: għal kelb, għal ħmàr, għal ġemel; għal mogħoż u n-nagħaġ u l-baqar, Wara li jkunu saqsew għal kull ħadd u għal kull ħàġa, kif għadna kemm għedna, jerġgħu jib- dew mill-ġdid għal xi darbtejn jew tlieta, itennu qisu l-kliem. kollu li jkunu qalu qabel. Fl-aħħar jigħtu x-xewqat it-tajba wieħed lill- ieħor, u jibgħàtu jsellu għal ħbieb. Qabel ma jingħażlu, jerġgħu jieħdu b'id xulxin, jagħfsuha għafsa qaw- wija u jmissu sidirhom. Imma wara dawn il-mistoqsijiet u t-tweġibiet kollha, wisq drabi dawn il-ħbieb jreġgħu jinfirdu bla ma jsiru jifu ebda ħàġa ġdida fuq dak li Fil-ħaqħqa, 'wal-ħamdu 'l-Illaħ, kollhom bi ħajr u jsallmu għalik. An xàq Allaħ ma ħada minn aħlak għa- lihu qaża. Kollhom bi ħajr, illa Ibraħim marid xwejja. Allaħ jibgħed għannek kull xarr. Allaħ kebir wa raħm. An wdq Allaħ għan qarib jexfihu, wa jagħtih el-għafja. Ma ilu xaj, wa ħdlan jatib, an xiq Allaħ. Kollu minn għandu. Wa liken ma titfaddal wwejje, nawrab fingdn qahwe bi ħaseb. siħħtek2 Allaħ, jaħfżak wa jtawwal għomrok. Id-dinja lejl wa Amma' Allaħ jaħfaż al-' qahwe wa. saħibha. Ila l-laqa' Afta- karni dċjmen. Alaħ bil-ħajr 1 Palestina — Għarix. tax-xagħar tal-mogħoż li jgħammru taħtu sajf u citwa il-Għarab Bedu, li ma jkoll- homx dar. Dan jiġri għax kull ma jsaqsi l-wieħed, l-ieħor iwieġeb mhux kif għandu jwieġeb ta' bil-ħaqq imma kif titlob id-drawwa tagħhom. Għal kull min issaqsih, il-Għarbi, jwieġeb dejjem li hu tajjeb, imqar jekk ma jkunx. kollox jiġi Minnu, u li kull ma jibgħat Hu kollu tajjeb, Fost il-Għarab, jekk turi li trid taf sewwa fuq is-saħħa ta' sieħbek, jew niesu, dak li jkun-malajr jieħu għalih. Tmurlu t-tbissima minn fuq xuftejh u aktarx jaqta' l-kliem ħabta u sabta. U meta wieħed Għar- bi jsaqsik: '€Kif inti'', jekk twieġ- bu: ''Jien tajjeb'', mill-ewwel min- ukoll tarah jitħanfes. Din tidher ħaġa għariba u qisha tad-daħk, imma hekk hija l-fehma tal-Għarab, li għalihom, dejjem u f'kollox, 'l Alla għandha tingħata l-ewwel u l-akbar hemma. Barra minn dan, lill-Għarab: ma għandek qatt issaqsihom qasir-qasir : 'Dan ibnekP' jew: 'Dan ir-raba tiegħek P'' Imma għandek dejjem tgħid wara l-mistoqsija: Għalihu l-bàrake, jiġifieri: ''Tkun : fuqu l-barka''. Għax inkella il-Għarbi jaħseb li għandek l-għira għalih jew li dak li jkollu sa tgħajjinhulu. Hekk ukoll jekk lil xi Għarbi tagħmillu xi ħaġa tal-ġid, ma jiżżikx ħajr b'kel- ma waħda, bħal ma jagħmlu l-Ewro- pin, imma dejjem isemmi l-Isem t'Alla: Allaħ isellem idejk, jiġifieri: 'Alla jħarislek idejk. ' Jew igħidlek: Allaħ jagħtik il-għdfje, jiġifieri: SAlla jagħtik is-saħħa'', u kliem sabiħ bħal dan. - Ħaġa oħra li l-Għarab ma jonqsu qatt li jagħmluha, hi, li meta jiltaq- għu ma' ħabib, jistednuh id-dar biex jieħu xi ħaġa, l-aktar xi belgħa kafċ. Il-Għarbi jilqa' lil mistieden b'ħafna tisim u kliem sabiħ (jgħidlek: Xarraftna, jiġifieri: ''Għamiltilna ġiħ'', u int għandek twieġeb: Għalina x-waraf, jiġifieri: 'fIntom għamiltu ġiħ lilna'', u ħafna kliem bħal dan) għal darba, tnejn jew tlieta, biex juriħ il-ferħ li feraħ biż-żjara tiegħu. Ma jkollux ħlief xi kaxxa x'jagħtih fuq hiex joqgħod, għax il-Għarab Fellaħin (5) ma jkollhomx għamàra. Imma dak li ma għandhomx fid-dar, għandhom. f'qalbhom, għax qalb il- Għarab mimlija bl-imħabba u l-qima lejn għajrhom. (6) Il-mistieden ikun milqugħ b'għożża kbira, u meta jġibulu l-kafċ, għandu jwieġeb: Awkurak. An xaq Allaħ dċjmen, u saħibhu jgħix maħfuż minn kull warr. Jiġifieri: (Niżżik ħajr. Ikun għal dejjem, u sidu jkun imħares minn kull deni'. Fost l-Ewropin, kelma waħda, ''Niżżik ħajr, ''Thank vou' jew: (Grazie'', issewwi kollox, Palestina — Fellah Għarbi idoqq ir-rababa lil mistednin, wara li tagħ- hom il-kahwa, Il-kikkri jidhru ħdejh fil-gabarre. imma dan għall-Għarab ma hux biż- 'żejjed. Għax huma jħobbu t-takbir, u jħossu wisq il-kliem sabiħ u jogħ- xew fuqu. Meta jiżżewweġ xi ħadd, il-mis- tieden jgħid lill-għarajjes: Alldħ jubdrak ma għamiltdhu u an waq Allaħ tkunu sagħidin, jiġifieri: ''Im- bierek dak li għamiltu, u 'k Alla jrid, tkunu ħenjin''. U l-għarajjes iwieġbu: Allaħ. jubarkek, wa jaħfżakb minn kull qaża wa jusgħadek fi awladek. jiġifieri: (Alla jbierkek u jħarsek minn kull deni u jġiegħlek tkun ħieni b'uliedek''. jkun marbfit għal kollox mar-rieda Tiegħu, ma għandux f'dak li jiġrilu jagħżel bejn it-tajjeb u l-ħażin, imma jqis li kull ma jiġi minn Alla, kollox tajjeb. Sa fl-akbar ġrajja ta' swied il- qalb, bħal meta tmur tagħtihom il- għomor għal mewt ta' xi ħadd, dak li jkun għandu jfakkarhom fit-tajjeb u mhux fil-ħażin. Hekk lil nies il- Palestina — Dar tal-Fellahin Għarab, minn ġewwa. Jieklu fl-art, minn ġewwa friskatur. Jidher is-saqqu mkebbeb, u fil-ġenb, il-benniena. Meta jitweldilhom tifel, il-Għarab jagħmlu għors kbir u jistiednu l-ħbieb u l-qràba, Dawn jissiebqu bejniethom min minnhom jifirħilhom bl-aktar kliem sabiħ, bħal: Mabrik al-mawlud al-ġedid. Rabbna jaħfżu, u an xdq Allaħ tafrahu bihu, jiġifieri: ''Tm- bierek il-miltd ġdid. Sidna jħarsu, u jekk Alla jrid, tithennew biħ'' U t-tweġiba: Ackurak, AlAħ jubdrek fi għomrokl Jiġifieri: ''Niżżik ħajr, Alla jberiklek ħajtek l B'dan il-kliem sabiħ, il-Għarab jtru li huma jemmnu li kull ġid jiġi minn Alla; u billi l-bniedem għandu mejet jingħad: Id-ddjem Hu Allaħ. Li għomrokom jaktin kċmel. An waq Allaħ ruħ. il-marħim. fil-ġennel Jiġifieri: ''Alla biss jgħix għal dej- jem. Li jkollkom ħajja sħiħa l 'K Alla jrid ruħ il-mejjet qegħda fil-ġenna l €U huma jwieġbu: Alaħ jukemmel għomrok wa jaħfżak anta vwal- ġemiegħ, li tfisser: Alla jagħtik ħajja sħiħa u jħares lilek u lill-kull ħadd. Dan li għedna huwa ftit mill- €Qadab'' jew imġiba tajba tal- Għarab. Ftit, kemm-kemm, bħal meta tara hammiela waħda fjuri minn ġnien kbir, Għax biex tgħid kollox, trid tikteb ktieb sħiħ, mhux erba kelmiet f'ħaqra ta' rivista. (1) Din il-kitba maqluba għal Malti mit-Taljan. K'enet fir-Rivista ''La Terra Santa'', li toħroġ minn Ġerusalem, ħarġa Sett-Ottubru 1958, faċċata 237. Biex fil- kiiem tal-komplimenti bil-Għarbi ma jkun ebda għalta, tlabna lil wieħed miż-żewġ studenti Għarab li hemm ir-Rabat li jaq- libhomlna huwa mit-Taljan, Għax ir-rġiel Għarab huma mkab- bra wisq b'uliedhom, u għal hekk mill- qedem nett jissejħu b'isem binhom il-kbir. Jiġifieri, jekk ir-raġel ikun jismu Pawlu, u jkollu ibnu l-kbir jismu Ġużepp, il- Għarab ma isejiħulux Pawlu, imma: Missier-Ġużepp. Is-sabiħa din, li jissejħu wkoll b'isem binhom il-kbir, m'hux biss li hu, iew li kien, imma wkoll li sata jkun. Naf wieħed Għarbi-Nisrani, f'raħal jismu Brieg, il-Palestina, u l-mara tiegħu, li hu igħid li jismu Abu-Jagħqub, u l-mara Umm-Jagħqub, u qatt ma kellhom tfall Jiġifieri huma missier u omm ta' tifel li qatt ma twieledi (4) Il-Għarab li igħidulhom Bedu huma dawk li ma ikollhomx dar anqas pajjiż, imma. dejiem jiġ'u min-naħa għall-oħra. Jgħammru fil-għerien u taħt il-għarajjex tax-xoqqa tax-xagħar tal-mogħoż, Ara xi ktibna fuqhom f'dan il-Qari, Għadd 8, faċċata 75, sena 1959. (5) Fellaħin, jiġifieri: nies tar-rħula ż-żgħar, li igħixu billi jaħdmu r-raba u jirgħu l-bhejjem. Kull familja minn dawn tgħix f'kamra waħda, u ma jkollhomx għemàra, Kif tkun id-dar tal-Fellaħin minn ġewwa, ara l-istampa li ġibna fuq. (6) Ara fuq dan il-kitba: 'Kif il- Għarab jilqgħu l-Għorba'', — imsemmija fin-nota 4. Dawn in-noti kollha tal-Editur, li għadda fuq tnax-il sena l-Palestina, u dawn l-erba' tislimiet li ġejjin sema- għom hu, li jidhirlu m'humiex ta' min jħallihom barra, la darba dil-kitba hi fuq it-tislim. Meta xi Fellah tiġrilu xi ħsara, bħalli kieku jinħaraalu ż-żara, għabu jgħidulu: (Fadàk u fada wladak f, jiġifieri:- J'Alla dil-ħsara ħel- sitek minn ħsara akbar, kif ngħidu aħna l-Maltin: 'Forsi l-Bambin bidilhielek f Meta tmur tara li xi ħadd marid, kif tidħol l-bieb, trid tgħidlu: ''Żal għannek ix-xasr, an xża Allàh'. Jiġifieri: Għad- dielek Żila mard, k'Alla jridl Jew inkella tgħidlu : A għalik xarr: ''Ma għan- dekx mard, Meta lil xi ħadd tasallu ittra, il-ħabib tiegħu li jaħsel ikun hemmhekk, igħidlu: An xàa Alla ħairl', K'Alla jrid aħbar tajba, U iekk tgħaddi minn ħdejn xi ħadd li ikun jaħdem, jaħsad, jew jimla l-ilma, jew jagħmel xi ħàża li jidher li qiegħed ibàti, trid tgħidlu: USgħħ bdinak l, jiġifieri: Alla saħħaħ- lek ġismek, Kollu kliem sabiħ u fdal ta' ċiviltà qadima. Darba kien hemm riġel Mislem li kellu żewġ nisa, waħda jisimha Ħiàna u l-oħra Màna. Dawn iż-żewġ nisa kienu joqogħdu f'żewġt ikmamar, ħajt ma ħajt, u kienu jinstemgħu jitkellmu. Darba r-raġel kien għand Ħina; u din qaltlu: ''Jekk tassew tħobbni, agħtini xagħra minn leħitek f U tagħha. Meta mar għand Mina, biex tkun aqwa minn seħbitha, qaltlu: ''Jekk tassew tħobbni, agħtini żewġ xagħriet minn leħitek ''' U baqgħu sejrin hekk, kull waħda trid xagħra aktar mill-oħra, sa kemm ma kienx fadallu fi lħitu għajr troffa waħda xagħar. Kif darba kien għand Ħina, qaltlu: ''Issa, biex Màna ma tippikax miegħi, agħtini t-troffa kollha f' U mal-kelma ġibditlu t-troffa u qalgħethielu, u baqa'-bla xagħar fi lħitu. Ir-rġiel ta' dak ir-raħal kienu kollha bil-leħja, għal hekk meta rawh bla leħja bdew jidħku bih u jsaqsuh x'kien ġralu. €Xi triduh jiġrili P' qalilhom; ''Bejn Màna u Ħàna mar leħàna F'