L-Assedju l-Kbir tal-1565 kellu effett pożittiv fuq l-Ewropa Nisranija wisq aktar milli wieħed seta' jimmagina. Biżżejjed ngħidu li mitejn sena wara l-Assedju, il-filosfu u kittieb magħruf Franċiż Voltaire kiteb: 'tien nest plus connu que le siege de Malte' (xejn ma hu aktar magħruf mill-Assedju ta' Malta). Naturalment insibu l-istoriku tal-Ordni Antonio Bosio li jagħtina b'mod iddettaljat l-istorja tal-Assedju; kif ukoll it-Taljan Francesco Balbi di Coreggio li ġie Malta mal-kontinġent Spanjol fi Frar tal-1565 u kiteb ġurnata bġurnata djarju tal-Assedju, ktieb li għadna nistgħu nixtruh sal-lum. Bosta kittieba oħra matul iż-żmien kitbu volumi sħaħ fuq il-qlubija tal-Kavallieri u l-Maltin f'dan l-Assedju mdemmi kontra l-qawwa tal-Imperu Ottoman b'Armada qawwija ta aktar minn 30,000 suldat magħżula taħt it-tmexxija tal-Ġeneral magħruf Mustafa u l-Ammirall Piali megħjuna mill- magħruf kursar ta' Barberija Dragut. Il-kontinġent Malti f'kavallieri, Maltin u merċeneraji kien ilaħħaq madwar 9,000 suldat. Interessani l-kitba tal-magħruf Ġermaniż FE. Schiller li jagħti lil de Valette kull attribut li għandu jħaddan kull ċittadin u nsibu lill-istoriku Franċiż Abbe de Vertot li jinseġ l-istorja tal-Assedju. Warajh insibu l-Iskoċċiż Walter Scott li fil-Waverlev novels tiegħu jikteb fuq l-Assedju u saħansitra wara ġie Malta biex iżur it-trijonf tal-Assedju jiġifieri l-Belt Valletta li hu jiddeskrivi bħala 'a citv built bv gentlemen for gentlemen' Saħansitra fl-aħħar għaxar snin inkitbu ħafna kotba ta' riċerka kollha bit-tema tal-Assedju, fosthom insibu 'The Sword and the Scimitar' ta' David Ball; 'Blood Rock' ta' James Jackson u 'The Religion' ta' Tim Willocks. Fl-2009 l-istoriku Ingliż Roger Crawlev ħateġ il- ktieb 'Empires of the Sea' li jiffokka fuq l-Assedju l-Kbir. Jien qed nelenka ftit mill-kotba li nkitbu fuq l-Assedju .biex. insikket b'mod konvinċenti lil dawk li ma jemmnux li l-Assedju l-Kbir kien daqshekk aħrax, : selvaġġ u mdemmi li l-Ewropa kollha kienet qed : issegwi b'ħerqa kbira kif juru s-'siege maps' li kienu joħorġu bdettalji fuq — l-Assedju fl-ibliet il- kbar ta' l-Ewropa bħal Pariġi, Ruma, Venezja, Nuremberg u bliet oħra. Grazzi għall-Kav. Dr. Albert Ganado uħud minn dawn il-mapep nistgħu narawhom fil-Mużew Nazzjonali l-Belt. L-Assedju, kif kien mistenni, kien iffokat fuq il-Birgu, l-Isla u l-Forti Sant'Jermu, għax il-Mislem ried jeqred ghal kollox lill-Ordni ta' San Gwann minn nofs il- Mediterran fejn l-Ordni kienet suprema. Antono Bosio isemmi l-intervent divin biex Malta fl-aħħar ħarġet rebbieħa fit-8 ta' Settembru 1565. Wara dan it-trijonf fuq il-qawwa tal-Iżlam , Malta kabbret il- prestiġju tagħha mal-Ewropa kollha, ma baqgħetx meqjusa bħala parti minn Sqallija jew l-Afrika ta' Fuq iżda bħala stat sovran. Osservaturi politiċi jsostnu li r-rebħa tat-8 ta Settembru, Jum it-Twelid tal-Madonna kien l-ewwel pass żgħir lejn l- Indipendenza. Dawn ir-tiflessjonijiet kollha huma issintesizzati b'mod brillanti fil-pittura titulari ta' Giuseppe Cali fil-Parroċċa tal-Mellieħa. Dan il-kwadru sabiħ jurina lill-Bambina fi ħdan ommha Sant'Anna flimkien ma' San Ġwakkin b'Anġlu jippreżenta l-palma tal-Vittorja lill-Kavallier tal-Ordni bix-xwieni tal-Gran Soccorso fil-bogħod resqin lejn il-Mellieħa u b'suldat tal-għadu mejjet u xeni mill-Assedju mdemmi. Minkejja li ċ-ċentru tal-Assedju kien il-Birgu fin-naħa t'Isfel ta' Malta, 'il-bogħod sew mill-Mellieħa, din il-lokalità ukoll tat sehemha f'mumenti l-aktar kruċjali tal- Assedju. Minkejja l-wegħdiet ta' għajnuna mill-Viċi Re ta' Sqallija Don Garcia de Toledo ftitxhur qabell- Assedju, din qatt ma dehret. U għalhekk wara l-waqgħa ta' Sant'Iermu fit-23 ta' Ġunju, minkejja l-kuraġġ li wrew il-Kavallieri u l-Maltin, fosthom il-Kappillan ta San Ġorġ Ħal-Qormi, il-moral tal-Ordni tbaxxa sew għax inqatlu ħafna Kavallieri u Maltin. Għalkemm it- Torok tilfu bil-wisq aktar suldati — mill-anqas 8,000 suldat u l-magħruf mexxej Dragut, il-forzi Torok kellhom aktar suldati u issa billi Piali seta jħares il- Port ta' Marsamxett setgħet tinġieb aktar għajnuna minn Barbarija. L-għajnuna ż-żgħira, magħrufa bħala l-Piccolo Soccorso, dehret fuq ix-xefaq fil-Punent ta' Malta ftit jiem wara l-waqgħa ta' Sant' Iermu u fis-satra tal-lejl resqet lejn fejn il-lum hemm Golden Bav-- Id-Daħla tal-Mixquqa. L-għassies fuq l-għoljiet tal- Mellieħa marru jilqgħuhom u ma tkellmu xejn fuq it-telfa ta' Sant'lermu. Dan għamluh għax il-Piccolo Soccorso kellha ordni li terġa' lura Sqallija jekk il-Forti Sant'Iermu kien waqa: Id-Dejma tal-Mellieħa mexxiet il-forza ta' 600 suldat minn postijiet mistura sakemm dawn waslu l-Imdina. Wara li ntbagħat il-qalbieni eroj Malti Toni Bajada fil-Birgu biex jinforma lil de Valette bil-wasla tal-għajnuna, il-Piccolo. Soccorso: ħarġet mill-Imdina fis-satra tal-lejl tal-4 ta' Lulju u waslu l-Birgu l-għada filgħodu. Din il-forza, għalkemm żgħira, għolliet il- moral tal-Kavallieri u l-Maltin u kabbret it-tama tar-rebħa. Minkejja l-qlubija u l-fidi qawwija tad-difensuri tal-Birgu u tal-Isla, il-bumbardamenti kontinwi, in-nuqqas ta' ikel u l-mijietta' niesmejtaġonofshom, kien hemm il-biża li Malta ċċedi. Insibu deskrizzjonijiet ta' din is-sitwazzjoni f'Atti Notarili ta' dak iż-żmien fl-Arkivji Nazzjonali tal-Belt. U hawn — nerġgħu naraw intervent divin għax fis-7 ta' Settembru 1565 feġġgħet l-għajnuna l-kbira, il Grande Soccorso li kienet tikkonsisti fi 58 bastiment li minn fuqhom żbarkaw biss 10,000 suldat fl-inħawi tal-Aħrax, limiti tal-Mellieħa. Jistennewhom kien hemm id-dejma tal-Mellieħa li wasslithom lejn il- Birgu u fi triqithom il-Viċi Re Don Garcia de Toledo żar is-Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa. Tà min jgħid ukoll li meta l-Armada Torka kienet qed tirtira minn Malta, in-Naxxarin ħabtu għalihom fejn saret battalja qalila li kompliet 3,000 ruħ oħra mill-għadu mejta. Huwa għalhekk ukoll li n-Naxxar ifakkar dan il-Jum Solenni meta il-flotta Torka salpat lura lejn Kostantinopli. Is-Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa għandu seher misterjuż kif jixhdu bosta kwadri ex-voto li jinfirxu fuq medda ta' snin li jibdew mis-seklu tmintax sal- lum. Ħafna Kavallieri magħrufa kienu devoti tal- Madonnna tas-Santwarju u ħallew rikordji sbieħ għall-għajnuna li rċevew mill-Madonna. Fost dawn insibu kwadru sabiħ ta' Alessio Erardi. Għalkemm ma nsibux ex-voti tal-Assedju ma neskludix il-fatt li dawn setgħu twarrbu u nqerdu għax ħakmithom l-umdità li wieħed isib fl-għerien. Il-Festa tal-Vitorja fil-Mellieħa teħodni lura lejn il- ħlewwa ta' tfuliti meta l-immaġinazzjoni tibda tixgħel u dlonk tibda toħlom. Għalhekk ippermettuli naqsam din l-aħħar riflessjoni magħkom. Kont tfajjel ta ħames snin f'ħoġor ommi meta smajt l-ewwel darba fuq is-seħer tal-Mellieħa. Ommi kienet tgħidli kif fi tfulitha, jiġifieri fil-bidu tas-seklu għoxrin, zijitha Wistina Levanzin kienet teħodha magħha fis-sajf biex iqattgħu ħmistax għand familja ta' bdiewa 'post idilliku, li originarjament kien indikat bħala r-refuġju tal-eroj Omeriku Ulisse li għadda seba' snin jitlajjeb mas-sbejħa Ninfa Calvpso. Bla dubju dan il-post kien Ġnien Ingraw bl-għerien u l-frott bnin tiegħu. Kienu jitilqu mill-Birgu fuq karozzin qabel tlugħ ix-xemx u tirrakkonta kif it-telgħa ta' Selmun kienet tant wieqfa li saħansitra kienu jinżlu minn fuq il-karozzin u jimbuttawh. Eżattament kif jaslu l-Mellieħa l-ewwel kienu jinvistaw lill-Madonna tas-Santwarju u wara kienu jmorru għand il-Kappillan u l-għassa tal-pulizija biex ' jinfurmawhom bil-miġja tagħhom. Din l-esperjenza sabiħa tommi baqgħet dejjem tidwi f'moħħi u l-Mellieħa għalija saret post ta' seħer u leġġendi. Il-Mellieħa bija magħġuna sewwa fl-istorja ta' ġensna għax insibu traċċi ta' kull perjodu tal-istorja iżda forsi l-aktar li hu magħruf huwa s-Santwarju kif jixhdu ' in-numru kbir ta' xbihat ex-voto li nsibu hawnhekk. Forsi l-Madonna, anki fl-età venerabbli ta' aktar minn 85 sena, ittini l-kuraġġ li nġedded il-memorji tommi u li nara l-Malta Rebbieħa tittrijonfa fuq is-sbejħa Mellieħa. i