L-ART IMQADDSA Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-Kummissarjat tal-Art Imqaddsa tal-Provinċja Franġiskana Maltija Il-Komunitajiet Insara fl-Art Imqaddsa: il-Knejjes Kattoliċi Il-Verġni Marija Santissima fl-Erba' Evanġelji Twelid il-Messija mħabbar ukoll mis-salmi €Għal dejjem it-tjieba tiegħul' Ritornell għall-Ġublew tal-Ħniena Tliet parabboli fuq it-talb fl-Evanġelju skont San Luqa Monasteri fid-deżert tal-Lhudija: Il-Monasteri ta' Mar Saba PELLEGRINAĠĠI s-16 ta' Settembru ġiet iċċelebrata fl-Art jon ta p ta la NI b Et a li la bIgE il LI Tal at G KVA B O Kojezil bi tal-Ewropa. F'din l-Assemblea jieħdu sehem rappreżentanti minn 45 nazzjon fl-Ewropa. Il-Konferenza Episkopali Maltija kienet irrappreżentata mill-Isqof ta' Għawdex Mario Grech. u l-kardinali preżenti żaru u ċċelebraw l-Ewkaristija f'diversi santwarji tal-Art Imqaddsa, u speċjalment f'Nażaret, Betlehem u l-Bażilika tal-Qabar ta' GO IO op ti mlp na pie (EB SG nl tal-Konferenzi Episkopali kien biex huma BT tt g TE pa Ia għ Ef ig i VAA Imqaddsa u bħala sinjal tal-viċinanza tal- Knisja Kattolika fl-Ewropa għall-qagħda tal- Insara fl-Art Imqaddsa u fil-Lvant Nofsani in ġenerali, l-aktar fis-Sirja u l-Iraq, fejn l-Insara sofrew persekuzzjoni iebsa f'dawn l-aħħar snin. Il-qofol tal-pellegrinaġġ tal-isqfijiet kienu ċ-ċelebrazzjonijiet li saru fil-Bażilika tal- Qabar ta' Kristu. Nhar l-14 ta' Settembru, festa tal-Eżaltazzjoni tas-Salib, l-isqfijiet u l-kardinali għamlu ingress solenni fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu, u wara kantaw l-Għasar flimkien mal-komunità Franġiskana. Fis-16 ta' Settembru filgħodu l-istess isqfijiet u kardinali kkonċelebraw flimkien quddiesa quddiem l-Edikola tal- Pellegrinaġġi Bla Periklu Qabar ta' Kristu fi tmiem l-Assemblea tal-Konferenzi Episkopali tal-Ewropa. Għalkemm bosta mill- kardinali u isqfijiet kienu diġà żaru l-Art Imqaddsa, u anke ġew fuq pellegrinaġġ, din kienet okkażjoni unika biex huma jagħmlu esperjenza ta' pellegrinaġġ flimkien bħala mexxejja spiritwali ta' miljuni ta' Kattoliċi fl-Ewropa. Għal dan l-iskop, qabel iċ- ċelebrazzjoni tal-Għasar il-Patri Kustodju tal-Art Imqaddsa, Pierbattista Pizzaballa, kellem lill- isqfijiet u l-kardinali preżenti. Filwaqt li sellmilhom u laqagħhom fl-aktar santwarju qaddis għall-Kristjanità, il-Patri Kustodju ħeġġiġhom biex din l-esperjenza spiritwali li għamlu jwassluha u jikkomunikawha lill- Kattoliċi Insara tad- djoċesijiet tal-Konferenzi rispettivi li huma jirrappreżentaw. Il-Kustodju tkellem fuq il-ħtieġa li jerġgħu jitqajmu l-pellegrinaġġi lejn l-Art Imqaddsa, li f'dawn l-aħħar sentejn naqsu minħabba diversi fatturi. Il-fattur prinċipali hu l-biża' minn sitwazzjonijiet ta' gwerra li diversi drabi jgerrxu lill-pellegrini mill-Art Imqaddsa. Il-gwerra f'Gaża kienet fattur fundamentali li skoraġġixxa bosta pellegrini milli jiġu fl-Art Imqaddsa, imma wkoll it-tensjoni in ġenerali li hemm bħalissa fil-Lvant Nofsani, l-aktar minħabba t-terroriżmu u l-attakki kontra l-Insara fis-Sirja, Iraq, Eġittu u pajjiżi oħrajn viċini. Fattur ieħor hu dak tal-kriżi ekonomika li għaddejja minnha bħalissa d-dinja, għalkemm dan il-fattur hu sekondarju. Fil-fatt, ġie reġistrat li l-pellegrini li jiġu minn pajjiżi ifqar minn dawk tal-punent, bħalma huma pajjiżi tal-Afrika, il-Brażil, ir-Russja u l-pajjiżi tal- Ewropa tal-lvant, żdiedu, 4 ġ L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 filwaqt li naqsu b'mod drastiku l-pellegrini li jiġu mill-Istati Uniti tal-Amerika u l-Ewropa tal-punent (Italja u Spanja b'mod partikulari). Dan ifisser li l-problema mhijiex daqstant ekonomika, imma pjuttost kwestjoni ta' fidi u impenn nisrani. Il-pellegrini li jiġu minn pajjiżi fejn is-sentiment Kristjan għadu qawwi (speċjalment minn pajjiżi Ortodossi) għadhom jiġu bi ħġarhom minkejja d-diffikultajiet ekonomiċi, filwaqt li l-pellegrini li jiġu minn pajjiżi aktar għonja imma sekolarizzati naqsu ħafna. Dan kollu għandu jwassalna għal riflessjoni serja dwar l-impenn tagħna li naħdmu ħalli l-esperjenza ta' fidi fl- Art Imqaddsa permezz tal-pellegrinaġġ tibqa' soda anke f'pajjiżi li tradizzjonalment huma Kattoliċi. Dan jinkludi wkoll il-każ tagħna f'Malta li, għalkemm numerikament m'aħniex miljuni, imma xorta dejjem irnexxielna niġu bi ħġarna fl-Art Imqaddsa. Il-Patri Kustodju qal lill-isqfijiet li ma hemm l-ebda periklu li l-Insara jiġu fl-Art Imqaddsa. Hu importanti li huma jgħidu lill-Insara fid-djoċesijiet tagħhom li, pellegrinaġġ fl-Art Imqaddsa, jiġifieri fis-santwarji li jinsabu f'Israel u fil-Palestina, ma jġib miegħu l-ebda riskju serju aktar minn kull vjaġġ ieħor turistiku li wieħed jista' jagħmel, ukoll fil- pajjiżi tal-Ewropa. Hu importanti li l-Insara jiġu edukati dwar l-iskop veru tal-pellegrinaġġ. Dan għaliex illum nassistu għal moviment ta' turiżmu tal-massa, u daħlet ukoll l-idea ta' turiżmu reliġjuż. B'din l-espressjoni wieħed jifhem li aġenzija torganizza vjaġġ f'post fejn hemm xi santwarju importanti (Lourdes, Fatima, Medjugorje), imma fl-istess ħin tagħti ħin twil, jekk mhux ġranet, għal vjaġġi ta' natura purament turistika f'żoni qrib dawn is-santwarji. Anke f'Malta daħlet l-idea li nirreklamaw lill-pajjiżna bħala post ideali għal turiżmu reliġjuż. Naturalment, jekk dan hu l-iskop ta' industrija turistika li hi bbażata fuq il-qligħ ekonomiku, mhux l-iskop ta' min irid jorganizza pellegrinaġġ. Il- kelma pellegrinaġġ tfisser vjaġġ bi skop purament reliġjuż, u bi skop ta' tiġdid ta' fidi. Il-pellegrin jasal fid-destinazzjoni tiegħu bl- iskop prinċipali li jitlob u jagħmel esperjenza ta' fidi, ukoll jekk hu importanti li jsib lukanda komda, mezzi ta' trasport effiċjenti, u sigurtà personali. L-ispirtu tal-pellegrinaġġ jitlob spirtu ta' sagrifiċċju u ċaħda minn interessi purament personali ta' divertiment, biex wieħed jingħaqad ma' komunità ta' Insara li titlob flimkien u tagħmel mixja fiżika li hi simbolu tal-mixja ta' fidi. Dawn il-fatturi kollha huma importanti biex wieħed jifhem x'inhu l-iskop tal-pellegrinaġġ fl-Art Imqaddsa. Sfortunatament is- santwarji tal-fidwa qed jiġu invażati minn turisti, anke dawk hekk imsejħin vjaġġi ta' turiżmu reliġjuż. Il-perċentwal ta' dawk li huma verament pellegrini naqas ħafna, speċjalment fil-każ ta' viżitaturi minn pajjiżi għonja. periklu għall-pellegrin mhux is-sigurtà fuq il- persuna tiegħu. L-istati li fihom jinsabu s-santwarji tal-fidwa, jiġifieri Israel b'mod speċjali, imma anke l-Palestina, ma għandhom l-ebda intenzjoni li jgerrxu lit-turisti. Huma jagħmlu minn kollox biex jipproteġu lit-turisti minn kull periklu, imma naturalment il-mezzi li jużaw huma sempliċement immirati għall-qligħ ekonomiku. Din hi r-raġuni għaliex hu importanti li nerġgħu nqajmu l-pellegrinaġġi lejn l-Art Imqaddsa. Pellegrinaġġ li jsir kif suppost hu esperjenza ta' irtir spiritwali u ta' evanġelizzazzjoni unika. Hu okkażjoni li wieħed jiltaqa' mal-kulturi u r-reliġjonijiet li jgħixu fl-Art Imqaddsa, u jifhem anke l-bżonn tar-rikonċiljazzjoni u l-kollaborazzjoni reċiproka bejn popli u reliġjonijiet. Meta wieħed jasal fl-Art Imqaddsa ppreparat jintebaħ li l-esperjenza ta' pellegrinaġġ hi unika, u mhux l-ewwel darba li wieħed ikun irid jirrepetiha aktar minn darba f'ħajtu. Il-Bord Editorjali jawgura Milied Qaddis u s-Sena t-Tajba lill-qarrejja kollha L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $e 5 Forsi jidher stramb it-titlu 'Knejjes Kattoliċi, meta aħna mdorrijin nitkellmu mill-Knisja Kattolika. Imma dan it-titlu hu meħtieġ biex nifhmu li l-Knisja Kattolika mhijiex biss il- Knisja Latina, jew Rumana, li aħna membri tagħha. Fl-Art Imqaddsa, barra mill-Knisja 6 ġ L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 Latina, insibu wkoll Knejjes Kattoliċi ta' Rit Orjentali, jiġifieri Knejjes li jgħożżu r-riti u t-tradizzjonijiet komuni għall-Knejjes Orjentali Antiki imma li jaċċettaw l-awtorità tal-Papa u huma f'komunjoni ta' fidi mal-Knisja ta' Ruma, u għalhekk huma Kattoliċi. Dawn huma l-Knisja Griega Kattolika (Melkita), il-Knisja Armena Kattolika, il-Knisja Maronita, il- Knisja Siro-Kattolika, u l-Knisja Kaldea. Dawn il-Knejjes jesprimu t-tradizzjonijiet marbutin mal-Knisja Biżantina, jew ma' dik Armena, jew ma' dik Antjokena (l-aħħar tliet Knejjes li semmejna). Fl-Art Imqaddsa l-Knisja Griega Kattolika u l-Knisja Maronita għandhom numru kbir ta' fidili u djoċesijiet proprji. Dawn il- Knejjes jissejħu sui juris, jiġifieri li għandhom liġijiet u użanzi proprji, li huma aċċettati mill- Knisja ta' Ruma. L-ewwel tentattiv biex il-Knejjes Orjentali jingħaqdu mal-Knisja ta' Ruma kien seħħ matul il- Konċilju ta' Ferrara-Firenze (1438-1439), bil-Bulla Laetenur caeli li ħabbret l-unjoni bejn il-Latini u l-Griegi Ortodossi. Fl-1439 seħħet l-unjoni tal- Knisja ta' Ruma mal-Knisja Armena, fl-1442 mal-Knisja Kopta, fl-1444 ma' xi Knejjes Sirjaċi u mal-Kaldej, u fl-1445 mal-Knisja Maronita tal-Libanu. Imma sfortunatament dawn kienu tenattivi li fallew wara biss ftit snin. Ħallew warajhom, iżda, xewqa sinċiera ta' bosta Insara Orjentali biex jidħlu f'unjoni mal-Knisja ta' Ruma, u għalhekk twieldu l-Knejjes hekk imsejħin 'unjati', jiġifieri 'magħqudin' mal-Knisja ta' Ruma. Naturalment dan il- fatt wassal għal sentimenti ta' antagoniżmu min-naħa tal-Knejjes Ortodossi li raw lil dawn l-Insara membri tagħhom li saru Kattoliċi bħala tradituri. Min-naħa tagħha l-Knisja ta' Ruma rrispettat l-identità tar- riti u t-tradizzjonijiet partikulari ta' dawn il-Knejjes Orjentali li daħlu fil-komunjoni Kattolika, u li għaldaqstant saru Knejjes Kattoliċi f'komunjoni mal- Knisja Latina (hekk imsejħa Knisja Kattolika Rumana). Illum il-ġurnata, fl-Art Imqaddsa hemm il-preżenza tal-Knisja Kattolika Latina fil-Patrijarkat Latin ta' Ġerusalemm (bil-vigarjati Patrijarkali ta' Nazaret u Amman fil-Ġordanja), li reġa' ġie mwaqqaf fl-1847. Il-preżenza Kattolika Latina ġiet iggarantita matul is-sekli sal-ġurnata tal-lum mill- Franġiskani tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa. Fi ħdan il-Patrijarkat Latin hemm ukoll komunità żgħira ta' Kattoliċi ta' espressjoni Ebrajka. Il-Knisja Griega Kattolika, imsejħa wkoll Melkita, hi mifruxa ħafna fl-Art Imqaddsa, bi djoċesijiet f'Ġerusalemm, Akri fil-Galilea u Petra- Filadelfia fil-Ġordanja. Il-Knisja Maronita għandha djoċesijiet f'Haifa, Ċipru u Ġerusalemm. Hi Knisja li oriġinat fil-Libanu, imma tferrxet ukoll sewwa fil- Palestina. Il-Knejjes Kattoliċi Orjentali l-oħrajn (Armena Kattolika, L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $e 7 Ti TA Ġerusalemm Siro-Kattolika u Kaldea) huma kostitwiti fi tliet esarkati (djoċesi tar-riti Orjentali). Hemm ukoll numru żgħir ta' Kopti Kattoliċi li jgħixu fl-Art Imqaddsa. Il-Kristjaneżimu fil- Palestina, kif rajna, kien mill-bidu nett Orjentali, l-ewwel bil-preżenza tal- Lhud Kristjani, imbagħad bil-preżenza ta' Kristjani ta' oriġini Sirjaka u, mis- sena 313 ta' Kristjaneżimu Biżantin. Anke wara l-firda bejn il-Knisja Ortodossa u dik Kattolika fl-1054 il- Patrijarka ta' Ġerusalemm kien Biżantin. 1099, bil-miġja tal-Kruċjati, li ġie introdott il-Patrijarkat Latin jew Kattoliku, filwaqt li l-Patrijarka Biżantin għex fl-eżilju f'Ċipru telqu l-Kruċjati minn Ġerusalemm fl-1187. Il-Patrijarka Latin baqa' jgħix f'Akri sal-1291 meta l-Kruċjati tkeċċew għal kollox mill-Art Imqaddsa. Il-Knisja Kattolika baqgħet tikkonferixxi t-titlu ta' Patrijarka titulari ta' Ġerusalemm sal-1847, meta l-Papa Piju IX iddeċieda li jerġa' jistabilixxi l-Patrijarkat Latin f'Ġerusalemm. Fiż- żmien bejn il-waqgħa tar- renju tal-Kruċjati u l-1847 ir-responsabiltà pastorali tal-Knisja fl-Art Imqaddsa kienet kollha f'idejn il- Patrijiet Franġiskani tal- 8 4 L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 Kustodja tal-Art Imqaddsa, li kienu l-uniċi Kattoliċi preżenti, fil-persuna tal- Patri Kustodju tal-Art Imqaddsa li kellu titlu ta' Vigarju Appostoliku u Kummissarju fuq il-Kattoliċi tal-Orjent, b'ġurisdizzjoni fuq il-Kattoliċi tal-Eġittu, il-Ġordanja, is-Sirja, il- Libanu u Ċipru. Bil-wasla tal-Patrijarka Latin il- Kustodju tal-Art Imqaddsa baqa' superjur ordinarju tal-Postijiet Imqaddsa li l-Kustodja tal-Art Imqaddsa tħares f'isem il-Knisja Kattolika. Ta' min jisħaq li kienu l-Franġiskani li żammew ħajja l-komunità Kattolika Latina fl-Art Imqaddsa għal sekli sħaħ. L-eqdem parroċċi fl-Art Imqaddsa (Ġerusalemm, Betlehem, Nazaret) u fil-Lvant Nofsani kollha ġew imwaqqfin mill- Franġiskani, li għadhom jieħdu ħsiebhom sal-lum. Mill-1333 il-Franġiskani kienu residenti fiċ-Ċenaklu, u fl-1342 il-Papa Klement VI iddikjarhom il-Kustodji uffiċjali tas-Santwarji tal-Fidwa f'isem il-Knisja Kattolika. Il-Franġiskani ddefendew id-drittijiet Kattoliċi fuq il-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu, fuq il-Bażilika tan-Natività, fuq il-Qabar tal-Madonna, fuq iċ-Ċenaklu, u reġgħu akkwistaw is-Santwarji l-oħrajn kollha, li għadhom f'idejhom sal-ġurnata tal- lum. Ipprovdew għajnuna lill-Insara lokali bi skejjel, orfanatrofji, kura medika, kif ukoll lill-pellegrini li jżuru l-Art Imqaddsa, u bi tliet sedi akkademiċi ta' studji, l-iStudium Biblicum Franciscanum u s-Seminarju Teoloġiku ta' San Salvatur f'Ġerusalemm u ċ-Ċentru ta' Studji Orjentali Kristjani tal- Muski, fil-Kajr, l-Eġittu. Ir-restawrazzjoni tal- Patrijarkat Latin ta' Ġerusalemm seħħ fl-1847 bil-ħatra ta' Giuseppe Valerga, li daħal solennement fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu fis-17 ta' Jannar 1848. Il-ġurisdizzjoni tal-Patrijarka Latin testendi fl-Art Imqaddsa, Ġordanja, u l-gżira ta' Ċipru. Il- Patrijarkat Latin hu sostnut b'mod partikulari mill-Ordni Ekwestru tal-Kavallieri tal-Qabar ta' Kristu, li qabel kien taħt il-kura tal- Franġiskani, li żammew, iżda, id-dritt li jsostnu l-Kustodja tal-Art Imqaddsa bil-ġabra li ssir kull sena għall-Postijiet Qaddisa (il- ġabra tal-Qabar ta' Kristu, magħrufa f'postijiet oħrajn bħala tal-Ġimgħa l-Kbira'). Illum il-Patrijarkat Latin ta' Ġerusalemm hu kostitwit mill-Patrijarka Latin, koadjuvat minn Isqfijiet Awżiljarji għal-Lhudija (Ġerusalemm), Galilea (Nazaret), Ġordanja (Amman), minn Vigarju Patrijarkali (Franġiskan) għal Ċipru, u minn Vigarju Patrijarkali għall-komunità Kattolika ta' espressjoni Ebrajka. Kif għidna, il- Patrijarka Latin hu l-Isqof ta' Ġerusalemm, imma m'għandux ġurisdizzjoni fuq is-Santwarji tal-Fidwa, għax dawn jaqgħu taħt il- ġurisdizzjoni tal-Kustodju tal-Art Imqaddsa u tal- Patrijiet Franġiskani tal- Kustodja, li jikkollaboraw mal-Patrijarkat Latin Bażilika tal-Qabar ta' Kristu u l-Kwartier Kristjan ta' Ġerusalemm ATA LL-ART IMQADDSA e OTTUBRU — DIĊE fit-tmexxija tal-parroċċi li huma f'idejn il-kura tagħhom. In-numru ta' Kattoliċi ta' rit Latin fl-Art Imqaddsa jasal għal madwar 32,000, imma magħhom ta' min iżid 35,000 Kattoliċi Latini oħrajn fil-Ġordanja. Il- parroċċi fl-Art Imqaddsa huma 29, li minnhom l-akbar tlieta, dawk ta' Ġerusalemm (5,000), Betlehem (6,000) u Nazaret (7,000), u l-parroċċi żgħar ta' Akri, Kana, Tiberija, Ġaffa, Ramleh, Ġeriko, huma f'idejn il-Franġiskani, li jmexxu wkoll ċentri pastorali marbutin mal-parroċċa ta' San Salvatur ta' Ġerusalemm (Beit Hanina, Betfaġe, Beit Safafa). Il-Patrijarkat Latin imexxi l-parroċċi kollha fil-Ġordanja, fejn hemm il-maġġoranza tal-kleru djoċesan tal-Patrijarkat. F'Ċipru l-Patrijarkat għandu ħames parroċċi, li tlieta minnhom huma f'idejn il- Franġiskani (Limassol, Larnaca, Nicosia). Il-Patrijarkat għandu seminarju maġġuri f'Beit Jala, ħdejn Betlehem. Seminarji oħrajn huma dawk tal- Franġiskani (San Salvatur) u as-Salesjani (Ratisbonne). Is-Sede tal-Patrijarkat insab ħdejn il-Bieb ta' Ġaffa f'Ġerusalemm, fejn hemm ukoll il-Knisja Konkattidrali al-Isem Imqaddes ta' Ġesu, billi l-Patrijarka Latin iqis li -Katidral tiegħu hi l-Bażilika al-Qabar ta' Kristu, element li jnissel problemi mal-Patrijarka Grieg Ortodoss, li jqis lilu nnifsu bħala l-uniku Patrijarka a' Ġerusalemm bil-kattedra iegħu fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu. Mill-1987 il-Patrijarka Latin jiġi magħżul fost il-kleru Għarbi tal-Patrijarkat. L-aħħar żewġ Patrijarki Latini kienu Michel Sabbah (minn Nazaret) u l-Patrijarka attwali Fouad Twal (mill-Ġordanja). Mir-restawrazzjoni tal- Patrijarkat Latin fl-1847 daħlu fl-Art Imqaddsa diversi istituti reliġjużi. 31 istitut ta' reliġjużi maskili jmexxu skejjel u opri ta' karità u edukattivi, li jkabbru u jkattru x-xogħol tal-Franġiskani li kienu pijunieri fil-qasam pastorali, edukattiv u karitattiv. Il-Kattoliċi Latini fl-Art Imqaddsa jużaw ir-Rit Latin (Ruman) tal-Knisja Kattolika, bl-użu tal-Latin fis-Santwarji tal-Fidwa marbutin ma' 10 4 L-Anr IMQADDSA f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 Status Quo (Qabar ta' Kristu u Betlehem) u bl-Għarbi fil-liturġija tal-parroċċi u s-santwarji l-oħra. Ta' min isemmi l-komunitajiet ta' Kattoliċi li jużaw il- Lhudi (espressjoni Ebrajka), organizzati f'kehillot (komunitajiet) f'Ġerusalemm, Ġaffa, Tel Aviv, Haifa u Beer Sheva. B'kollox jammontaw għal xi 300 Kattoliku li, għal diversi raġunijiet, huma ta' espressjoni Ebrajka. Ta' min jinnota li dan ma jfissirx li huma kkonvertew mir-reliġjon Lhudija għal dik Kattolika. Fl-iStat ta' Israel il- proselitiżmu favur reliġjonijiet barra dik Lhudija hu pprojbit. Din il-Knisja Kattolika ta' espressjoni Ebrajka twieldet fl-1955 mid-Dumnikan Bruno Hussar, li waqqaf iċ-ċentru ta' Nevċ Shalom, u mill-Karmelitan Daniel Rufeisen, li kienu t-tnejn li huma ta' nisel Lhudi. Il- Patrijarka Latin, il-Franġiskan Alberto Gori, approva l-'Opra ta' San Ġakbu Appostlu'. Illum dawn il-komunitajiet jikkostitwixxu Vigarjat Lhudi- Kattoliku tal-Patrijarkat Latin. L-aħħar fenomenu importanti tal-Knisja Kattolika Latina fl-Art Imqaddsa hu l-preżenza ta' eluf ta' Kattoliċi li huma immigrati f'Israel. Il-kalkoli ta' kemm huma dawn il-Kattoliċi huma diffiċli, imma hu possibbli li huma aktar numerużi mill- istess komunità Kattolika ta' Għarab Palestinjani. Huma Filippini, Latino Amerikani, Afrikani u Indjani, fil- maġġoranza tagħhom. Il-kura pastorali ta' dawn l-immigrati hi f'idejn diversi saċerdoti li jitkellmu l-lingwi tagħhom, u jiltaqgħu fi knejjes Franġiskani u tal-Patrijarkat Latin u f'ċentri pastorali f'Ġerusalemm, Tel Aviv, Ġaffa, Haifa u Beer Sheva. Huma komunitajiet li dejjem jinbidlu, billi mhux kollha huma residenti f'Israel b'mod permanenti. Dan il-fatt iġib miegħu diffikultajiet kbar biex tiġi organizzata l-pastorali ta' dawn l-immigrati. Il-Knisja Griega Kattolika hi magħrufa bl-isem ta' 'Melkita'. L-isem hu marbut mal-fatt li l-Knejjes ta' Rit Biżantin kienu jaqgħu direttament taħt l-influss tal-Imperatur (bl-Aramajk il-kelma malka, xi kultant ukoll melek) tindika r-re. Il-Knejjes li ma aċċettawx il-Konċilju ta' Kalċedonja (il-Monofisiti) bdew isejħu Melkiti lill-Griegi Ortodossi. L-isem spiċċa biex ġie applikat għall-Griegi Kattoliċi, li fil-fatt mhumiex Ortodossi, imma jużaw ir- Rit Biżantin. Ikun aħjar jekk insejħulhom bl-isem proprju tagħhom, Griegi Kattoliċi (rum-katholik bl-Għarbi, minħabba li Biżanzju saret 'Ruma l-ġdida', distinti mir-rum-orthodox, jiġifieri l-Griegi Ortodossi). Il-Griegi Kattoliċi, mela, jużaw l-istess Rit Biżantin tal-Ortodossi, imma huma Kattoliċi għax jobdu lill-Papa u huma parti mill-Knisja Kattolika. F'Malta nafuhom bħala l-Knisja tal-Papas tal-Griegi. Fl-1724 l-ewwel grupp ta' Kristjani Griegi Ortodossi nfirdu u saru Kattoliċi fis-Sirja. Il-Papa Benedittu XIV irrikonoxxa l-Knisja Griega Kattolika fl-1729. Din il-Knisja tferrxet ħafna, speċjalment fil- Libanu, Ġordanja u b'mod partikulari fil-Galilea. Fil- Lvant Nofsani llum il-Knisja Griega Kattolika hi kbira ħafna, b'madwar nofs miljun ta' fidili. Il-Griegi Kattoliċi fl-Art Imqaddsa huma komunità mdaqqsa ta' madwar 63 elf, fl-arċieparkija (arċidjoċesi) Knisja tal-Lunzjata tal-Griegi Kattoliċi, Ġerusalemm a' Haifa u esarkat (djoċesi) a' Ġerusalemm. Fil- Ġordanja l-Griegi Kattoliċi huma madwar 35 elf preżenti fl-arċieparkija a' Filadelfia (Amman) u Petra. Huma jiddependu mill-Patrijarkat Melkita Grieg Kattoliku ta' Antjokja, i għandu s-Sede tiegħu f'Damasku. Fl-Art Imqaddsa -Knisja Griega Kattolika mexxi 70 parroċċa, taħt il-kura ta' kleru djoċesan Għarbi. Il-kura pastorali inkludi t-tmexxija ta' skejjel, seminarji, ċentri a' katekeżi u u oħrajn ta' L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $e 11 Il-Griegi Kattoliċi għandhom il-kattidral tal- Lunzjata f'Ġerusalemm (fejn imexxu wkoll il-kappella tal-Veronika, is-6 stazzjon tal-Via Crucis) u l-kattidral ta' Nazaret (fil-Knisja tas- Sinagoga ta' Nazaret). Il-karatteristika tal-Knisja Griega Kattolika fl-Art Imqaddsa hi li hi Knisja totalment Palestinjana, li tuża l-ilsien Għarbi fil- liturġija u l-katekeżi, u li hi preżenti b'mod qawwi ħafna fil-Galilea, fejn kważi l-parroċċi kollha huma Griegi Kattoliċi. L-element Grieg jinkludi l-liturġija Biżantina u l-qima tal-ikoni u t-tradizzjonijiet Orjentali Biżantini, komuni wkoll fil-Knisja Griega Ortodossa. Qawwija wkoll hi l-preżenza jsegwu r-Regola ta' San Bażilju. Il-Knisja Maronita L-isem Knisja Maronita ġej minn San Maroun, wieħed mill-monaċi Il-Patrijarka tal-Maroniti Sirjani li fis-seklu 4 ġabar madwaru diversi dixxipli f'monasteru qrib Apamea, lejn in-nofsinhar ta' Aleppo. Għalkemm il- monasteru kien jaqa' taħt il-ġurisdizzjoni tal-Patrijarka ta' Antjokja, żviluppa tradizzjonijiet proprji u ma qabilx mal-Knejjes Monofisiti li ma aċċettawx il-Konċilju ta' Kalċedonja. Minħabba persekuzzjonijiet fis-seklu 7, fis-sena 687 diversi monaċi marru jgħixu fil-muntanji tal-Libanu biex isibu kenn, f'żona li sal-lum għadha meqjusa bħala l-benniena tal-Knisja Maronita fil-widien taħt iċ- ċedri tal-Muntanja Libanu. B'hekk il-Knisja Maronita saret sinonima mal- Kristjaneżimu fil-Libanu, u żviluppat rit liturġiku u awtonomija ekkleżjastika proprja. Il-Knisja Maronita bdiet tiġi mmexxija minn isqof li mis-seklu 8 kellu t-titlu ta' Patrijarka ta' Antjokja u tal-Orjent. Għal diversi sekli l-Patrijarki Maroniti kienu jirrisjedu 12 4 L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 flimkien ma' diversi monaċi fil-Wadi Qannoubine, magħruf ukoll bħala Wadi Qadisha, fejn il-Knisja Maronita żviluppat f'epoka ta' persekuzzjoni. Fis-seklu 12, mal-miġja tal- Kruċjati, il-Knisja Maronita daħlet f'kuntatt mal-Knisja Latina. Dan wassal biex il- Knisja Maronita tingħaqad mal-Knisja Kattolika fl-1182. Għalkemm għal xi żmien il-Maroniti kienu aċċettaw ereżija ikkundannata mill- Konċilju ta' Kostantinopli III (680-681), imsejħa monoteliżmu (Kristu kellu 'rieda waħda', monċ thdlesis), fil-fatt huma qatt ma ipprofessaw din id-duttrina. Il-Knisja Maronita hi l-unika Knisja Orjentali li hi kollha kemm hi Kattolika, u li ma għandhiex Knisja korrispondenti Ortodossa. Fil-Libanu hi l-akbar Knisja, b'madwar 850 elf fidil, filwaqt li l-Kattoliċi Maroniti barra mil-Libanu jlaħħqu mat-3 miljuni. Illum il-ġurnata l-Patrijarka tal- Maroniti jirrisjedi f'Bkerke, xi 15-il kilometru lejn it-tramuntana ta' Beirut, taħt il-muntanja ta' Harissa fejn hemm is-Santwarju nazzjonali tal-Madonna tal- Libanu. Hu jżomm it-titlu ta' Patrijarka ta' Antjokja u tal- Orjent, u dejjem iġib l-isem Boutros (Pietru) biex ifakkar ir-rabta tal-Maroniti mal- ewwel Sede tal-Appostlu Pietru f'Antjokja. Il-Knisja Maronita hi organizzata ħafna, bi kleru fil-parroċċi, seminarji, monaċi, u liturġija proprja Siro-oċċidentali li hi mħallta mal-liturġija Latina. Fil-liturġija antikament kien jiġi użat is- Sirjaku, imma llum l-Għarbi hu aktar komuni. Fl-Art Imqaddsa hemm komunità ta' madwar 7,500 Maronit, li jaqgħu taħt il- ġurisdizzjoni tal-Esarkat Patrijarkali ta' Ġerusalemm u tal-Ġordanja (1895) u tal- Arċieparkija ta' Haifa u tal-Art Imqaddsa (1996). Is-Sede tal- Esarka ta' Ġerusalemm tinsab qrib il-Bieb ta' Ġaffa, faċċata taċ-Ċittadella ta' David, fejn hemm ospizju tal-pellegrini, knisja u kunvent ta' sorijiet Maroniti. Fl-Art Imqaddsa huma bosta r-reliġjużi, irġiel u nisa, anke fost il-Franġiskani tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa, li huma ta' nisel Libaniż u huma membri tal-Knisja Maronita. Il-Knisja Armena Kattolika Diġà konna tkellimna dwar l-istorja tal-Knisja Armena Ortodossa u dwar il-Patrijarkat Apostoliku Armen Ortodoss ta' Ġerusalemm. Maż-żmien xi Armeni saru Kattoliċi. Fis- snin 1080-1441, l-aktar minn żmien il-Kruċjati, l-Armeni preżenti f'Sis, fiċ-Ċiliċja (parti mit-Turkija moderna) daħlu f'kuntatt mal-Knisja Kattolika u urew ix-xewqa li jingħaqdu mal-Knisja ta' Ruma. Fl-1439 delegazzjoni tal-Patrijarka taċ- Ċiliċja aċċettat il-Bulla Exultate Deo, li biha l-Konċilju ta' Ferrara-Firenze kien iddikjara l-unjoni tal-Knisja Kattolika mal-Knisja Griega Ortodossa. Dan il-fatt wassal għall-firda interna fi ħdan il-Knisja Armena Ortodossa. Kien biss fl- 1729 li ġie mwaqqaf Patrijarkat Armen Kattoliku bis-Sede tiegħu f'Bzommar, fil-Libanu, xi 10 kilometri lejn it-tramuntana ta' Beirut. Illum hu kkalkolat li l-Knisja Apostolika Armena Ortodossa tiġbor fiha xi 6 miljun fidil, filwaqt li l-Knisja Armena Kattolika għandha mat-350,000 fidil. Fl-Art Imqaddsa rajna kif il-preżenza tal-Armeni tmur lura għas-seklu 5, uli kienet ikkonċentrata l-aktar fil-Kwartier Armen tal-Belt il-Qadima ta' Ġerusalemm, madwar il-Katidral ta' San Ġakbu. Il-Knisja Armena Kattolika hi preżenti f'numru żgħir ħafna ta' fidili, forsi xi 500, li jgħixu Ġerusalemm, Betanja, Ramallah u Haifa. L-isqof tagħhom hu l-Esarka Patrijarkali, u s-Sede tiegħu mill-1856 hi fil-Knisja tal- Armeni Kattoliċi fir-4 stazzjon tal-Via Crucis, fejn hemm il- fdalijiet ta' mużajċi tal-kappella antika ta' Santa Maria dello Spasimo, li tfakkar il-laqgħa ta' Ġesti mgħobbi bis-salib ma' Ommu Marija. Il-Knisja Siro-Kattolika Rajna diġà l-istorja tal-Knisja Siro-Kattolika jew Ġakobita, waħda mill-Knejjes Monofisti, li żviluppat liturġija u użanzi Siro- Antjokeni distinti mill-Knejjes Kalċedoniżi. Il-Knisja Siro- Kattolika tmur lura għall-1782, meta l-Arċisqof Sirjak-Ortodoss ta' Aleppo, Michel Jarweh ikkonverta għall-Kattoliċeżimu L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $ 13 Hu ġie elett Patrijarka u kkonfermat mill-Papa. Dan wassal għall-firda fi ħdan il-Knisja Siro-Ortodossa. It-tentattivi biex is-Sirjaċi Ortodossi jsiru Kattoliċi kienu bdew diġà fis-seklu 13 u 14, l-aktar bil-ħidma missjunarja tal- Franġiskani u d-Dumnikani. Illum il-ġurnata s-Siro- Kattoliċi fil-Lvant Nofsani huma preżenti fil-vigarjati tal-Libanu, Turkija u Ġerusalemm, taħt il- ġurisdizzjoni tal-Patrijarka Siro-Kattoliku. Fl-Art Imqaddsa s-Sirjaċi Kattoliċi huma rappreżentati mill- Esarkat Patrijarkali ta' Ġerusalemm, li twaqqaf fl- 1890. Is-Sede tiegħu tinsab fi Triq il-Kaldej, ftit barra mill- Bieb ta' Damasku. Is-Siro- Kattoliċi fl-Art Imqaddsa jlaħħqu biss xi 400 fidil, fil-parroċċi ta' Ġerusalemm u Betlehem. Quddiesa Kantata ta Ta tal-Qabar ta' Kristu Il-Knisja Kaldea bdiet tissejjaħ hekk fl-1445, meta l-Papa Ewġenju IV uża dan l-isem biex jindika dawk l-Insara Siro-Orjentali (Knisja Assira tal-Orjent) li kienu aċċettaw il-Knisja ta' Ruma permezz tal-Bulla Benedictus sit Deus emanata mill-metropolita Timotju ta' Tarsu. Fl-1553 il-Papa Ġulju III ikkonsagra lil Xmun VIII Isqof bit-titlu ta' Patrijarka 'ta' Babilonja tal-Kaldej' Il-Knisja Kaldea, bħal dik Assira tal-Orjent, għaddiet minn persekuzzjonijiet kbar. Saħansitra fi żmienna rat persekuzzjoni fl-Iraq, fejn hemm is-Sede patrijarkali f'Baghdad. Il-liturġija hi dik Kaldea, bi tradizzjonijiet Siro- Orjentali. Fl-Art Imqaddsa hemm Esarkat Patrijarkali tal-Kaldej, imwaqqaf 14 8 L-ART IMQADDSA $' OTTUBRU — DIĊEMBRU 2015 fl-1908 f'Ġerusalemm, bis-Sede tiegħu maġenb il-Patrijarkat Siro-Kattoliku. F'Ġerusalemm jgħixu ftit familji Kaldej. Huma aktar numerużi fil-Ġordanja, fejn hemm eluf ta' rifuġjati Iraqini mill-gwerer ġo dan il-pajjiż. Il-Knisja Assira tal-Orjent, li tissejjaħ ukoll Nestorjana, illum ma għadhiex preżenti fl-Art Imqaddsa, kif sparixxew ukoll il-Knisja Ġorġjana u l-Knisja Nubjana. Bħala konklużjoni nsemmu li, fl-Art Imqaddsa, hemm ukoll preżenza ċkejkna ħafna ta' Kopti Kattoliċi. Ma tkellimniex dwar il- Knejjes Protesanti fl-Art Imqaddsa, l-aktar il-Knisja Anglikana, bil-Katidral ta' Saint George (1841), u l-Knisja Luterana bir- Redeemer Church (1886) li hemm maġenb il-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu. ġà L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $e 15 Fil-persuna tal-Verġni Marija Santissima naraw l-aħbar it-tajba tal-ewwel evanġelju tal-imħabba ta' bejn Alla u l-bnedmin kif naraw f'Ġenesi 3:15: 'U jien, inqajjem mibegħda bejnek u bejn il- mara, bejn nislek u nisilha, u hu jisħaqlek rasek u int tisħaqlu għarqubu'. Il-Madonna ġiet ppreservata mid-dnub ta' Adam u Eva u tnisslet bl-ikbar intimità u għaqda ma' Alla. Mhux ta' b'xejn mela li f'Marija naraw il-glorja ta' Alla, dik li hi mimlija bil-grazzja. Hija ġiet magħżula sabiex tkun Omm il-Feddej. 16 $ L-Anr IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 għandha s-sehem uniku tagħha fil-pjan tas-salvazzjoni, allura l-Bibbja titkellem kontinwament dwarha, u dan insibuh jekk niflu sewwa l-ewwel ktieb tal-Bibbja, il-ktieb tal-Ġenesi u nibqgħu sejrin sal-aħħar ktieb, dak tal- Apokalissi. F'dan l-istudju se naraw il-figura ta' din il-Mara Verġni u Immakulata Omm Alla fl-erba' Evanġelji kanoniċi tal-Knisja. L-Appostlu u l-Evanġelista Mattew, bin Alfew, kien minn Kafarnahum u kien pubblikan, jiġifieri dak li jiġbor it-taxxi għar-Rumani. Ġie msejjaħ minn Kristu waqt ix-xogħol tiegħu. u skont it-tradizzjoni mar l-Etjopja fejn kien hemm ir-reġina Kandace. Huwa kiteb l-ewwel evanġejlu bl-Aramajk. Aktarx ħa l-martirju ġewwa l-Etjopja b'daqqa ta' lanza jew mannara. Is-simbolu tal- evanġejlu tiegħu huwa figura ta' bniedem għaliex proprju jibda l-vanġelu tiegħu bir-razza kollha ta' Ġest. Il-vanġelu ta' San Mattew jissejjaħ tas-Saltna tas-Smewwiet għaliex naraw tassew lil Ġesti jwaqqaf is-Saltna tiegħu fuq l-art, li tiġbor fiha kemm it- tajbin u kemm il-ħżiena uli tikber bil-mod il-mod sakemm tasal għall-milja tagħha. Fil-fatt il-vanġelu jitkellem ħafna minn din is-Saltna permezz tal- parabboli li nsibu fih. Infatti l-frażi Griega tas-Saltna tas-Smewwiet: basileia ton ouranon, insibuha 27 darba fl-evanġelju. Huwa l-evanġelju tal-komunità u tal-Emmanuel 'Alla magħna, liema frażi nsibuha fil-bidu f'1, 22-23 u fl-aħħar f'28, 20. Għalhekk Mattew jippreżentalna lil Madonna bħala Omm Alla, bil-Grieg: Theotokos, Omm Ġesu, Omm l-Emmanuel kif naraw fir-rakkont tat-twelid ta' Ġesti ġewwa Betlehem: 'It- twelid ta' Kristu kien hekk: Meta Marija, ommu, kienet mgħarrsa ma' Ġużeppi, qabel ma għammru flimkien, saret omm mill-Ispirtu s-Santu' Hija l-Omm ta' Nazaret (2:19-23) fejn kien hemm tgħammar l-Ewwel Knisja tal-Familja Mqaddsa. Il-Madonna hija l-Mara tal- Kelma u tar-rieda ta' Alla: 'Ara ommi u ħuti; għax min jagħmel ir-rieda ta' Missieri, li hu fis-smewwiet, dak hu ħija u oħti u ommi' (12:46). Il-Madonna fuq kollox hija l-mara għaqlija tas-Saltna tas-Smewwiet: 'Imma l-għaqlin ħadu ż-żejt fil- kwies mal-imsiebaħ' (25:4) għaliex hija l-ikkonsagrata tal-Ispirtu s-Santu. L-awtur tat-tieni evanġelju huwa Ġwanni Marku, bin Marija ta' Ġerusalemm. Kien ta' nisel Lhudi u kien jiġi ukoll in-neputi ta' Barnaba, il-missjunarju ħabrieki ma' San Pawl li mbagħad meta nfired minn Pawlu, dan ħa miegħu lil Marku. San Mark ingħaqad ma' San Pietru u kien dixxiplu tiegħu f'Ruma u li żgur minn għandu ħa ħafna tagħrif. Fid-dar ta' ommu kienu jiltaqgħu l-appostli flimkien mal-Madonna u għalhekk żgur li sema' lill-appostli u lill-Madonna jitkellmu dwar il-ħajja ta' Ġest. Huwa ħa l-martirju fi żmien it-tieni Papa San Linu jiġifieri bejn is-sena 67 u 76 W.K. ġewwa Lixandra, forsi fis-26 ta' April tas-sena 68 A.D.. Huwa meqjus bħala l-Appostlu tal- Afrika u bħala l-ewwel Papa' tal-Knisja Kopta. Huwa jibda l-evanġelju bil-kliem: 'Bidu tal-Evanġelju ta' Ġesu, Messija, Bin Alla' (1:1). Fil- vanġelu naraw il-ministeru ta' Ġest fil-Galilea (1:14-3:6) fejn f'1:21 naraw lil Ġesu fis- L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $ 17 sinagoga jkeċċi lix-xitan u f'3:1 fis-sinagoga ifejjaq raġel b'idu niexfa, l-għażla tal-appostli u parabboli u mirakli (3:7-6:6), il- missjoni ta' Ġest u tad-dixxipli (6:6-8-26) u l-misteru ta' Bin il- Bniedem (8:26-kap16): 'In-nies min jgħidu li jien' (8:27-28), fejn naraw il-mixja ta' Ġest lejn Ġerusalemm, li hija l-mixja tad- dixxiplu. It-teoloġija biblika tal- evanġelju hija mibnija fuq żewġ punti essenzjali, il-Kristoloġija (min hu Ġesiiż) u d-Dixxipulat (ir-Risposta għal Ġesu). jippreżentalna lil Madonna miexja wara Kristu. 18 4 L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 l-ewwel dixxipla ta' Kristu: 'Dan mhux il-mastrudaxxa, bin Marija' (6:3). L-iskop tad- dixxiplulat ta' Marku huwa li tkun ma' Ġesti, taqsam il- missjoni tiegħu ta' predikazzjoni u fejqan: 'U sejjaħ it-Tnax, u beda jibgħathom tnejn tnejn filwaqt li tahom is-setgħa fuq l-ispirti ħżiena' (6:7). Id-dixxipli huma mistiedna kontinwament biex jifhmu lil Ġesu, fil-fatt Ġesu jħabbar għal- tliet darbiet il-passjoni, il-mewt u l-qawmien tiegħu (8:31-38; 9:30-32; 10:32-34). Din hija l-esperjenza wkoll tal-Madonna fl-evanġelju ta' Marku. San Luqa kien pagan ikkonvertit, magħruf ukoll bħala t-tabib tal-ġisem u tar- ruħ. Kien minn Antijokja tas-Sirja u kiteb l-evanġelju tiegħu bil-Grieg. Skont il- 'leġġenda tad-Deheb' huwa kien wieħed mit-72 dixxiplu ta' Kristu. Huwa kiteb lill- insara li kienu jgħixu fl-Asja Minuri li kienet mimlija b'insara ta' nisel pagan u li kienu jgħixu f'kuntest ta' persekuzzjonijiet. Il-vanġelu nkiteb bejn is-snin 70 u 76 W.K.. Huwa ħa l-martirju fi żmien it-tieni Papa San Linu jiġifieri bejn is-sena 67 u 76 W.K. fl-età ta' 84 sena. Il-fdalijiet tiegħu jinsabu ġewwa Kostantinopli fil-Knisja tal-Appostli sa mis-sena 356 A.D. Skont it-tradizzjoni San Luqa kien ukoll pittur u pitter l-immaġini tal-Madonna Salus populi Romani fil- Bażilika ta' Santa Maria Maggiore u dik fis-Santwarju tal-Mellieħa. San Luqa jurina kontinwament il-kobor tal- Madonna bħala l-qaddejja ta' Alla. Sa mill-eternità Alla għażel biex tkun Omm Ibnu, waħda minn ulied Israel, tfajla Lhudija minn Nazaret tal-Galilea, $… xebba mgħarsa ma' raġel jismu Ġużeppi, mid-dar ta' David. Din ix-xebba kien jisimha Marija' (1, 27). Dik li kienet fost iċ-ċkejknin ta' Israel ġiet magħżula sabiex tkun Omm il-Feddej, ġiet mogħtija minn Alla doni li jixirqu lill-uffiċċju għoli tagħha. Kien għalhekk li l-anġlu fit-tħabbira tiegħu, isellem lil Marija '… mimlija bil-grazzja; (1, 28) bil-Grieg oriġinali: kecharitomene. Marija tilqa' bil-ferħ il- missjoni fdata lilha: 'Ara, jiena l-qaddejja tal-Mulej; ħa jsir minni skont kelmtekl' (1, 38). Insemmu wkoll l-episodju taż-żjara tagħha għand Eliżabetta ġewwa Għajn Karem, vjaġġ ta' madwar 130 km: 'F'dawk il-ġranet Marija qamet u marret tħaffef lejn il-għoljiet f'belt tal-Lhudija, Daħlet għand Zakkarija u sellmet lil Eliżabetta. ::: Marija baqgħet għand L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $ 1 9 20 $ L-Anr IMQADDSA f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 Eliżabetta għal tliet xhur u mbagħad reġgħet lura lejn darha' (1, 39-56). Għandna t-tislima ta' Santa Eliżabetta lill-Madonna: 'Imbierka inti fost in-nisa u imbierek il-frott tal- ġuf tiegħekt', u l-innu ta' tifħir li joħroġ minn fomm Marija: il-Magnificat (1:46- 55). Marija hija preżenti fit-tempju ta' Alla għall- preżentazzjoni ta' Ġesti fejn narawha li hi tassew Ommna lkoll: 'Marija, min- naħa tagħha, baqgħet tgħożż f'qalbha dawn il-ħwejjeġ kollha u taħseb fuqhom bejnha u bejn ruħha' (2, 19). L-awtur tar-raba' evanġelju Ġwanni l-appostlu, huwa meqjus bħala d-dixxiplu l-maħbub ta' Ġest. Kien sajjied flimkien ma' ħuh Ġakbu u missieru Żebedew. L-uniku wieħed mill-appostli kollha li baqa' preżenti fil-ġrajja tal-Passjoni fejn, minn fuq is-salib, Ġest jafdalu lill-Madonna bħala ommu. Huwa pprietka fis-Samarija, fil-Greċja u fl-Asja Minuri, jiġifieri fit-Turkija tal-lum b'mod partikulari ġewwa l-belt importanti ta' Efesu fejn illum hemm fdalijiet ta' bażilika li kienet iddedikata proprju lilu. Miet f'età avvanzata ħafna, ġewwa Efesu madwar is-sena 100 W.K.. San Ġwann jippreżentalna lill-Madonna f'diversi mumenti fil-ministeru pubbliku ta' Kristu li jibda, biex ngħidu ħekk, mit-tieġ ta' Kana, li jilħaq il-qofol tiegħu, fl-ikbar 'siegħa' ta' Kristu li skont San Ġwann hija s-siegħa tas-salib għaliex hija s-siegħa tal- glorja: 'Mara, hawn hu ibnek (19, 26). Għalhekk Marija hija Omm il-Knisja għax tassew hija għandha sehem importanti fil-misteri tal-Knisja: 'Agħmlu kulma jgħidilkom hu' (2, 5). Hans Urs Von Balthasar (1905-1988) jgħallem sabiex niskopru dan il-wiċċ Marjan tal-Knisja, filwaqt li l-Kardinal Charles Journet (1891-1975) kien jgħid li l-Knisja kollha hi Marjana. Il-Konċilju Vatikan II fil- Lumen Gentium fin-numru 58, iddeskrivilna b'mod tassew ċar il-missjoni ta' Marija taħt is-salib f'Ġwanni 19, 25, eżattament fil-'ġenb' tas-salib, bħalma tfisser il-kelma ebrajka sela għal kelma 'ġenb' jew 'kustilja, għaliex Marija hija tassew il-Mara ġdida, l-Eva l-ġdida, Omm il-Knisja. Fl-Iskrittura Mqaddsa naraw b'mod ċar lil Marija bħala Omm, dik l-Omm li qalet 'iva' għas-salvazzjoni tal- bnedmin kollha. San Iljun il- Kbir jgħid li Marija tiżboq il- meravilji kollha (ara Omelija 30, 4). Għalhekk importanti li nirrikorru fit-talb tagħna lejn Marija permezz tat- talb fosthom ir-Rużarju, is-Sliema, l-Angelus, il-Via Matris Dolorosae, l-Ora della Desolata, il-Planctus Mariae, l-Ora della Madre u l-Akathistos flimkien mat-talb li nsibu fil-liturġija fil-festi Marjani speċjalment dik tat-Twelid tagħha, tat-8 ta' Settembru u fid- devozzjonijiet. Din l-istorja ta' mħabba li rajna f'Marija, Alla jagħmilha ukoll magħna għalkemm żgur b'mod differenti. Ejjew għalhekk nitfgħu l-ħarsa tagħna lejn Marija Immakulata, ejjew nintrabtu mal-ankra soda tagħha u t-tama tagħna tkun żgura f'din l-istorja famuża ta' imħabba: 'Int ħarsien żgur tal-verġni, Verġni u Omm, u ta' dawk kollha li jsejħulek bħala ulied. Għax hekk għamlek is-Sultan, tal-art u s-sema, Immakulata, meta ġie f'tiegħek il-ħdan u stedinna biex ngħannulek' (mill-Innu tal-Madonna Akathistos). L-ART IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $$e 21 A MĦAB BAR UKOLL Lil SsSALMI Minkejja li għaddew numru kbir ta' snin, il-ġrajja divina tal-Milied ta' kull sena terġa' ġġedded il-memorja u tixgħel il-fantasija ta' kull min jemmen f'dak li ġara f'Betlehem elfejn sena ilul Trid u ma tridx iċ-ċentru tat-tħarrik kollu tal-festi ċċelebrati b'solennità kbira mill- 22 $ L-Anr IMQADDSA f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 Knisja kif ukoll mid-dinja soċjali matul dawn il-jiem, huwa t-twelid ta' Ġest. Dan it-twelid tant kien wieħed mistenni, qawwi, ċentrali u ħaj li qasam iż-żmien fi tnejn: dak ta' qablu u dak ta' warajh, mela ż-żmien tagħnal San Ljun il-Kbir Wieħed minn dawk l-imgħallmin kbar li daħlu fil-fond ta' dan il-misteru tal-Inkarnazzjoni, bla dubju ta' xejn huwa l-papa San Ljun il-Kbir. Dan il-qaddis dam bħala papa mis-sena 440 sas-sena 461. Bit-tagħlim tiegħu dwar it-twelid, San Ljun għaqqad dak li kien etern maż-żmien, l-ispritwali mal-materjali; dak li kien imħabbar snin qabel mat-twettiq veru tiegħu; u dan għaliex wieħed ma jistax jikber u jiżviluppa mingħajr l-għeruq profondi tal-ieħor. Din il-festa tal-Milied għalhekk iġġib fil-memorja ta' dak li jemmen tliet twelidijiet: Dak tal-Iben il- Waħdieni mnissel qabel kull żmien mill-Missier, it-tieni huwa dak li sar minn waħda omm li minkejja li saret tqila żammet il-verġinità tagħha; it-tielet huwa dak li permezz tiegħu Alla jitwieled tassew f'dawk li jilqgħuh bis- sinċerità. Hawn għalhekk ta' min iżid li s-sinfonija tal- Milied tkun waħda nieqsa kemm il-darba l-qalb ta' min jemmen tibqa' magħluqa u mbarrata għal kull forma ta' ftuħl Jekk wieħed jagħmel bħan-nies għonja ta' Betlehem wisa' għat-tarbija ma jifdalxil Xi drabi l-Inkarnazzjoni ġiet ippreżentata bħala mezz u rimedju biex jitħassar id- dnub. Ukoll fil-Katekiżmu tal-Knisja Kattolika l-kapitlu dwar Kristu jiddependi mill-paragrafu dwar il- waqgħa ta' Adam. L-għaref tal-Knisja l-beatu Duns Scotus jiċħad bil-qawwa kollha li l-Inkarnazzjoni tal- Iben ta' Alla saret minħabba d-dnub tal-bniedem. Ukoll jekk il-bniedem ma waqax u kiser formalment il-liġi ta' Alla huwa xorta waħda kien isir bniedem. Il-bniedem maħluq xbieha ta' Alla, diġà huwa bniedem destinat biex jipparteċipa miegħu fil-ħajja stess ta' Alla. Hija preċiżament l-imħabba estrema tal- għan predominanti tal- Inkarnazzjoni (EF. L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $$ 23 Iċ-ċokon ta' Alla Meta wieħed bil-ħsieb tiegħu jersaq u jħares lejn min hemm tassew imqiegħed fil-maxtura tal-bhejjem, (bil-Grieg katalvma, fil- Għarbi ħàn) bilfors li fih jinbet sentiment ta' gratitudni kbir għall-fatt li Alla jiċċekken tant biex isir bniedem. Il-kelma teknika għal dan il-proċess divin hija 'kondixxendenza' li tfisser wieħed jiċċekken, isir qasir, mela żgħir, joqgħod f'xi post imkennen imħejji apposta għalih. Issa meta jitkellem minn dan il-ġest soprannaturali San Pawl jikteb hekk: 'Intom tafu l-grazzja ta' Sidna Ġesu Kristu li għad li kien għani, ftaqar minħabba fikom, sabiex intom tistagħnu permezz tal-faqar tiegħu' Hawn San Pawl fil-kelma 'ftaqar' irid iwassal il-qabża enormi li għamlet it-Tieni Persuna tat-Trinità meta minn Alla saret ukoll Bniedem; altru li ftaqar u tneżża' mid-dinjità li kellu fis-sema sa mill-eternità. Għalhekk issa fil-persuna ta' Ġesti hemm tassew żewġ naturi, dik ta' Alla u dik ta' bniedem. Hawn issa ta' min ifakkar fil-kliem preċiż tal- eżortazzjoni appostolika 'Verbum Domini' li ħareġ il-Papa Benedittu XVI bħala konklużjoni tas-Sinodu tal-Isqfijiet li sar fis-sena 2008 fuq il-Kelma ta' Alla. Fin-numru 12 hemm miktub hekk: 'L-Iben stess huwa l-Kelma, il-Logos: Il- Kelma eterna saret ċkejkna, tant ċkejkna li qagħdet f'maxtura. Il-Kelma saret 24.46 L-ART IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 Bambin, u dan sar sabiex wieħed ikun jista' iħaddan il-Kelma. Issa wieħed mhux biss jista' jisma' l-Kelma, mhux biss din għandha leħen, issa l-Kelma għandha wiċċ, u li aħna nistgħu narawh: Dan hu Ġest ta' Nazaret' (V.D. n12). Mixja fis-salmi Issa fis-salmi wkoll jidher li hemm mixja tal- Kelma, mixja mqita li din intgħaġnet fil-chronos, jiġifieri fiż-żmien tad-dinja li ngħixu fiha, mela fis- sigħat, fil-ġranet, fix-xhur, fis-snin u xejn anqas fil-post. Iżda fuq kollox din il-mixja indammet wkoll fil-kairos, jiġifieri fiż-żmien mistenni u mħabbar b'mod qawwi u għal bosta drabi fit-Testment il-Qadim. Issa din il-mixja waslet quddiem il-Messija, li dan huwa l-espressjoni l-aktar għolja tad-dehra pI ER EJ d iii et 'Iżda meta waslet il-milja taż-żmien Alla bagħat lil Ibnu, imwieled minn mara, i Ga ila A bla 4 ikollna l-adozzjoni ta' wlied'. F'dan il-kliem Pawlu qed jissiġilla bil- qawwa kollha li dak kollu li tħabbar matul iż-żmien L ti aa IG ko ia oz o (BOE ETA A kollu f'Ġesti ta' Nazaret. Kemm il-filosfu Ċelsu Lsi o IB Beta f tl setgħu qatt iniżżluha li Alla immutabbli (ma jintla bog eEutie tiegħu stess, imbagħad jiċċekken daqshekk u jsir bniedem fraġli. Imma fl- Inkarnazzjoni ma hawnx Ia a EVA ET ilni tan ap kola ATENI biex hekk Alla jissodisfa għall-problemi qawwija tal-bnedmin. Meta l-Bibbja tirrivela li Alla għamel din il-kondixxendenza f'Ibnu OGOMGEN zi gn s di ipleeri ci iii fin iki je ttaa Gie ko ee a Zahomtal ħutu. Il-profeta Isaija meta jaħseb f'din l-umanità jistħajjilha bniedem vagabond, meskin, ji Sb Zea ln Flat O itla tid magħkus u mġewwaħ; u meta jieħdu l-ġuħ jitmasħan u jisħet lis-sultan u lill-allat pol o fdata li at id Bit u jħares lejn l-art; imma ING Xi ae Ki Ef fE eb d tl Go o o 1 Leli ta ġia tale B Ka Al kie feta ata id-dlam, dawl idda fuqhom' (Is 8,21-23, 9,1). Dan huwa (i A IATA ipitter lot LT ġabar u ħaddan fih il-figura JO ET f Of għad-dawl l-oriġini, ir- razza, it-twelid, il-missjoni PIŻ b te c ft ii kaz intant il-post tat-twelid tal-Messija bħala bniedem huwa s-salm EoMi ia iċ ge tit izi time huwa l-bini ta' maqdes mis- sultan David biex dan ikun jista' jqiegħed għal kenn II A A ki EN o o EM BA ISO Ga B iI qe ġe f bħeI ġenwin. Is-sultan ried juri II Oi CI II a et p dao Ke De MA IA a o NETTA lil David wara li dan mar jieħu parir, kienet fil-pożittiv. Iżda Alla nebbaħ il-profeta Natan fejn imbagħad dan Ii IB B AGRI qallu b'dak kollu li Alla kien fi ħsieb jagħmel miegħu u L-ART IMQADDSA '$' OTTUBRU Z DIĊEMBRU 2015 st ki mad-dar-familja tiegħu. Natan qaleb il-pjan kollu tas- sultan: 'Ħlift bi qdusiti darba għal dejjem: Żgur li b'David ma nqarragx. Nislu għal dejjem jibqa, it-tron tiegħu bħax-xemx quddiemi' (Sl 89, 36-37). Kif ukoll 'Huwa jibni dar lil ismi, u jiena nsaħħaħ it-tron tas-saltna tiegħu għal dejjem' (2 Issa kemm it- tradizzjoni Ġudajka kif ukoll dik nisranija rabtu l-għanjiet messjaniċi li hemm f'dan is- salm mat-twelid u l-missjoni tal-Emanwel. Ta' min iżid jgħid li barra s-salm 89, din l-istess ġrajja — oraklu — qiegħda miktuba f'żewġ partijiet oħra tal- Bibbja. Dawn huma 2 Sam 7,1-17, kif ukoll 2 Kron 17,3- 15. Hawn ta' min iżid li dan 26 $ L-Anr IMQADDSA f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 l-istess ħsieb ta' bini ta' dar- familja, issa ġie kkonfermat minn fomm l-arkanġlu Gabriel meta huwa mar Nazaret iwassal l-istedina a' ferħ lix-xebba Marija: 'Il-Mulej Alla jagħtih it- ron ta' David missieru u jsaltan għal dejjem fuq dar Ġakobb, u ma jkunx hemm miem għas-saltna tiegħu' (Lq 1,33). Kliem aktar ċar minn dan u li jorbot l-Antik Testment mal-Ġdid dwar welid il-Messija mhux faċli i jkun hemm U Marija fehmet sew kliem Gabriel. Il-Knisja konxja mit-twettiq at-twelid tal-Emanwel li diġà imħabbar ukoll fis-salm 89, taqra kemm il-profezija a' Natan, kif ukoll siltiet mis-salm 89, fil-quddiesa al-24 ta' Diċembru, lejlet il-Milied fil-quddies ta' filgħodu. Altru mela li twelid -Emanwel ġie mħabbar wkoll mis-salmi. Minħabba s-saħħa tal- wegħda li Natan għamel lil David, kull sultan li jitwieled fl-art ta' Ġuda kien ikun hemm marbut miegħu din it-tama li l-profeti għallmu u fissru dwar dan kollu. Mal-profeti hemm ukoll is- salmi. Hekk is-salm 72 jiftaħ bl-ewwel kelmiet tiegħu: 'O Alla, agħti lis-sultan'' Mela l-Messija li għandu jitwieled għandu jsegwi t-triq ta' Alla, li hija l-ġustizzja. Din it- talba taqbad mill-ġdid qisu ritornell il-kelma 'ġustizzja'. 'O Alla, agħti lis-sultan il-ħaqq tiegħek, il-ġustizzja tiegħek lil bin is-sultan, biex jiġġudika l-popli tiegħek bil-ġustizzja, u bil-ħaqq l-imsejknin tiegħek' (SI 722). Interessanti ħafna kif din il-karatteristika - ġustizzja — tkompli aktar 'l isfel fis- salm: 'Jinżel mill-muntanji s-sliem lill-poplu, tinżel mill-għoljiet il-ġustizzja. Ħa jħares id-dritt (mela ħa jagħmel ġustizzja) tal- imsejknin tal-poplu, isalva l-fqajrin u jrażżan lil min jgħakkishom' (SI 72,3- Mela Alla, li lilu huwa indirizzat is-salm 72, huwa l-avukat, huwa d-difiża, Għalhekk il-Messija tiegħu li għandu jitwieled għandu jieqaf lill-inġustizzji u l-korruzzjoni. Fis-sinagoga ta' beltu stess, Nazaret, Ġesti nieda u applika għalih kliem il-profeta Isaija: 'Bagħatni nħabbar il-ħelsien lill- imjassrin, inwassal il-bxara t-tajba lill-fqajrin, u d-dawl mill-ġdid lill-għomja, inrodd il-ħelsien lill-maħqurin u nxandar sena tal-grazzja tal-Mulej' (Lq 4,18). Il-Messija qassis Xbieha oħra tal-Messija qiegħda fis-salm 110, Dixit Dominus, salm mibni fuq żewġ orakli: Oraklu regali, jiġifieri għandu x'jaqsam mas-sultan, 'oqgħod fuq il-lemin tiegħi', u oraklu saċerdotali, 'Int qassis għal dejjem skont l-ordni ta' Melkisedek' (SI 110,4). Dan ifisser li s-salm qed jibgħat il-qassis u jfakkar fis-sultan tal-Ġenesi, wieħed li hu bla omm u bla missier. Dan huwa Melkisedek (Ġen Dan il-qassis bierek lil Abraham missier l-Iżraelin kollha. Issa kif nafu David ġej mit-tribu ta' Ġuda, u għalhekk ma setax isir qassis skont l-ordni levitiku. Għalhekk fis-sultan Messija l-ġdid wieħed jantiċipa mixja ta' natura sagra. Dan il-qassis 'ġdid' se jkollu l-funzjoni li jorbotna ma' Alla li tiegħu huwa l-pont, mela l-intermedjarju. Hekk dan is-sultan Messija se jifrex rabta bejn l-istorja u dak li hu Etern. Dan jista' jsir biss grazzi għat-twelid ġdid tal-Messija. It-tielet u l-aħħar ħsieb tal-oraklu divin li jitkellem mill-Messija huwa s-salm 'Tnti ibni', jingħad għas- sultan Messija, 'illum jiena nissiltek (SI 2,7). F'Israel kontra l-mentalità tal- Eġizzjani, il-Messija għad ikollu rabta diretta ma' Alla, ikun wieħed familjari ħafna miegħu, ikun iben ta' veru u dan mhux minħabba xi żerriegħa ta' ġenerazzjoni naturalil Fuq kollox is- sultan Messija jsegwi l-mixja tas-slaten ta' qablu, jiġifieri id-dilka taż-żejt. Huwa propju minħabba din id- dilka qaddisa li David ma qatilx lir-rival aħrax tiegħu Sawl: 'Tħarisni l-Mulejl Ma jkun qatt li nagħmel dan lil sidi, il-midluk tal-Mulej, li nmidd idi fuqu, għax hu l-midluk tal-Mulej' (1 Sam 24,7). Filwaqt li fis-salm 45,8 naqraw: 'Int tħobb il- ġustizzja u tobgħod il-ħażen, għalhekk dilkek Alla, Alla tiegħek, b'żejt il-hena aktar minn sħabek. Konklużjoni Ġust, qassis u iben Alla: Dan huma t-tliet figuri messjaniċi. Dawn it-tliet salmi 2,72 u 110 jidħlu fit-tradizzjoni Kristjana teoloġika fejn ikollhom tifsira sħiħa ġdida. Il-Knisja tant rat f'dawn it-tliet salmi l-figura u l-missjoni tal- Messija li tkantahom matul il-lejl qaddis tal-Milied. Mhux addoċċ li dawn l-għanjiet spiritwali ġew magħżula għal matul dan il- lejll Dawn huma t-tliet salmi ċentrali li madwarhom idur il-lejl tad-dawl u xejn anqas il-figura tant mistennija tal- Messija: Il-papa Benedettu XVI fil-ktieb tiegħu Ġesu ta' Nazaret III, li jitratta dwar it- tfulija ta' Ġesu, The Infancv Narratives, jgħid li dawn is-salmi huma 'għanjiet ta' stennija ħerqana' għall- miġja tal-Messija. Huma jistennew li jikxfu r-realtà sħiħa u li juru l-ferħ spiritwali fil-miġja mħabbra b'ħerqa kemm mill-profeti u xejn anqas mis-salmi. L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $ 27 Nhar is-Sibt 11 ta' April li għadda, lejlet il-Festa tal-Ħniena Divina, qabel l-Għasar Solenni mmexxi mill-Qdusija Tiegħu l-Papa Franġisku, inqrat il-Bolla tal-Indizzjoni Wiċċ il-Ħniena (Misericordiae Vultus) dwar il-Ġublew Straordinarju tal-Ħniena. 28 $ L-Anr IMQADDSA f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 L-Introduzzjoni kif ukoll il- Konklużjoni ta' Misericordia Vultus jagħtuna l-għan u l-ispirtu tal-Ġublew kif mixtieq li jiġi mgħajjex u ċċelebrat mill-Papa Franġisku: 'Ġesti Kristu hu wiċċ il-ħniena tal-Missier. Il-misteru tal-fidi Nisranija donnu jsib f'din il-kelma l-ġabra sħiħa tiegħu. Hi saret ħajja, viżibbli u laħqet il-quċċata tagħha f'Ġesu ta' Nazaret. Il-Missier, 'għani fil-ħniena' (Efes 2:4), wara li wera ismu lil Mosċ bħala 'Alla li jagħder u jħenn; tqil biex jagħdab u kbir fit-tjieba u l-fedeltà' (Eż 34:6), ma hediex, b'ħafna modi u f'bosta waqtiet tal- istorja, jgħarraf in-natura divina tiegħu. Fil-'milja taż-żminijiet' (Gal 4:4), meta kollox kien imqiegħed fl-ordni skont il-pjan tiegħu ta' salvazzjoni, Hu bagħat lil Ibnu mwieled mill-Verġni Marija biex jurina darba għal dejjem l-imħabba tiegħu. Min jara lilU jara lill-Missier (ara Ġw 14:9). Ġesu ta' Nazaret bil-kelma tiegħu, bil-ġesti tiegħu u bil-persuna sħiħa tiegħu juri l-ħniena ta' Alla'. 'Għalhekk din is-Sena Mqaddsa straordinarja, biex ngħixu fil-ħajja ta' kuljum il- ħniena li sa minn dejjem il- Missier xerred fuqna. F'dan il-Ġublew ejjew inħallu lil Alla jissorprendina. Hu ma jegħja qatt jiftaħ beraħ il- bieb ta' qalbu biex itennilna li jħobbna u jrid jaqsam ħajtu magħna. Il-Knisja tħoss b'mod qawwi l-urġenza li xxandar il-ħniena ta' Il-ħajja tagħha tkun awtentika u kredibbli meta tagħmel mill-ħniena t-tħabbira konvinta tagħha. Hi taf li l-ewwel dmir tagħha, fuq kollox fi żmien bħalma hu dan tagħna, mimli b'tamiet kbar imma wkoll b'kuntrasti qawwija, hu dak li ddaħħal lil kulħadd fil-misteru kbir tal-ħniena ta' Alla, hi u tikkontempla l-wiċċ ta' Kristu. Il-Knisja hi l-ewwel waħda li hi msejħa tkun xhud awtentika tal-ħniena, billi tistqarrha u tgħixha bħala l-qalba tar-Rivelazzjoni ta' Ġesu Kristu. Mill-qalb tat-Trinità, mill-ġewwieni l-aktar profond tal-misteru ta' Alla, tnixxi bla waqfien ix- xmara kbira tal-ħniena. Din l-għajn ma tista' qatt tinxef, ikunu kemm ikunu dawk li jersqu jixorbu minnha. Kull darba li xi ħadd jiġi bżonnha, jista' jersaq lejha, għax il-ħniena ta' Alla hi bla tarf. Daqskemm ma nistgħu qatt nifhmu l-fond L-ART IMQADDSA '$f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $ 29 tal-misteru li fih tinsab, daqshekk ieħor hu bla tarf l-għana li joħroġ minnha. F'din is-Sena tal-Ġublew, il-Knisja ssir eku tal-Kelma ta' Alla li tidwi qawwija u konvinċenti bħala kelma u ġest ta' maħfra, ta' tweżin, ta' għajnuna, ta' mħabba. Ma tegħja qatt toffri l-ħniena u tistabar dejjem fil-faraġ u l-maħfra li xxerred. Il-Knisja ssir leħen għal kull raġel u mara u ttenni b'fiduċja u bla waqfien: 'Ftakar fil-ħniena u t-tjieba tiegħek, għax huma minn dejjem, Mulej' (Salm 25:6)'. Il-Papa jixtieq li s-Sena tal- Ġublew tkun kollha kemm hi mgħixha fid-dawl tal- ħniena li Alla kontinwament jimliena biha. Huwa jrid li s-sena tibda fit-8 ta' Diċembru, is-Solennità tat- Tnissil bla Tebgħa ta' Marija u l-50 anniversarju mill- għeluq tal-Konċilju Vatikan II. Kien dan il-Konċilju li sejjaħ lill-Knisja xxandar il-Vanġelu b'modi ġodda lid-dinja biex b'hekk twassal il-ħniena ta' Alla kullimkien u lil kulħadd. Wara li jinfetaħ il-Bieb tas-Sena tal-Ġublew fil- 30 4: L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 Bażilika ta' San Pietru fit-8 ta' Diċembru, jinfetħu wkoll fil-jiem ta' wara. Bħala sinjal ta' komunjoni mal-Knisja kollha, il-Papa talab li f'kull Djoċesi tad-dinja jinfetaħ 'Bieb tal-Ħniena' għaċ- ċelebrazzjonijiet lokali tas- Sena tal-Ġublew. Ħarsa ħafifa lejn il-Bolla turina li hija mibnija fuq tliet temi prinċipali. Il-Papa jitkellem fuq it-teoloġija tal-ħniena: jispjega r-rwol tal-ħniena fil-ħajja tal-poplu u tal- Knisja li t-tnejn jirċievu l-abbundanza tal-ħniena ta' Alla u huma msejħa jkunu xhud tagħha. Għall- Papa l-ħniena mhijiex xi idea astratta, imma realtà konkreta li biha Alla juri li l-imħabba tiegħu hija dik ta' missier jew omm, imħabba ħierġa mill-profond ta' qalb li tindokra l-ulied. Il-ħniena hija l-pedament tal-ħajja tal-Knisja tant li l-Knisja stess titqies kredibbli minn kemm tixhed u turi din l-imħabba mimlija ħniena u kompassjoni. Hu għalhekk li l-motto tas-Sena tal-Ġublew huwa 'Ħanina bħall- Missier'. Il-Papa jisħaq li kull fejn il-Knisja jew l-Insara huma preżenti, trid tidher sewwa l-ħniena tal-Missier, irid ikun hemm oasi ta' ħniena. Il-Papa jgħaddi biex joffri diversi modi biex wieħed jgħix sewwa s-Sena tal-Ġublew: il-pellegrinaġġ bħala sinjal ta' konverżjoni; l-għoti tal-maħfra; li wieħed jevita li jiġġudika, igħir u jgħid fuq l-oħrajn; li wieħed jikkultiva ftuħ tal-qalb lejn dawk li huma fil-periferiji tas-soċjetà u jwassal il- faraġ, il-ħniena u jkun solidali ma' dawk li jgħixu f'sitwazzjonijiet prekarji; li wieħed jagħmel bil-ferħ l-opri tal-ħniena, kemm dawk korporali u kemm dawk spiritwali; li wieħed jieħu sehem fl-inizjattiva '24 siegħa għall-Mulej' li tixpruna lil dak li jkun għat-talb u s-Sagrament tar- Rikonċiljazzjoni fir-Randan. Il-Papa jgħaddi anke kelma qawwija lill-konfessuri: isejħilhom biex ikunu sinjali awtentiċi tal-ħniena tal- Missier. Matul ir-Randan tas-Sena Mqaddsa hu stess se jibgħat lill-'Missjunarji tal-Ħniena' - saċerdoti li se jkollhom l-awtorità li jaħfru anke d-dnubiet riservati lis-Santa Sede; lil dawn jixtieghom ikunu sinjali tal-Missier li jilqa' lil dawk kollha li qed ifittxu l-maħfra. Il-Papa jsejjaħ għall-ġustizzja u għall-konverżjoni. Jitlob lill-membri tal- organizzazzjonijiet kriminali u dawk li huma korrotti biex ibiddlu ħajjithom u jilqgħu l-grazzja tal-ħniena ta' Alla. Ifakkar li kemm il-Ġudajiżmu u kemm l-Islam iqisu l-ħniena ta' Alla bħala attribut importanti ħafna. Jawgura li dan il- Ġublew ikun okkażjoni li jqarreb ir-reliġjonijiet fi spirtu ta' djalogu u ta' għarfien reċiproku li jbiegħdu l-vjolenza u d-diskriminazzjoni. Ifakkar ukoll fir-relazzjoni bejn il- ġustizzja u l-ħniena li huma żewġ dimensjonijiet ta' realtà unika li ssib il-milja tagħha fl-imħabba. Alla huwa ġust; imlaqqam fil-ġustizzja jwelled il-ħniena li fiha aħna nagħmlu esperjenza ta' mħabba li hija l-pedament tal-imħabba vera. Il-Papa jagħlaq il-Bolla billi jħares lejn Marija, xhud tal-ħniena ta' Alla u jfakkar fil-qaddisin li taw ħajjithom jixhdu għall- ħniena ta' Alla, fosthom Santa Fawstina Kowalska. 'Il-ħsieb tagħna jdur issa fuq Omm il-Ħniena. Il-ħlewwa ta' ħarsitha sseħibna tul din is-Sena Mqaddsa, biex ilkoll kemm aħna nistgħu niskopru mill-ġdid il-ferħ tal-ħlewwa ta' Alla. Ħadd daqs Marija ma għaraf il-qawwa tal-misteru ta' Alla magħmul bniedem. Kollox fil-ħajja tagħha kien magħġun mill-preżenza tal- ħniena li saret laħam. Omm il-Mislub Rxoxt daħlet fis- santwarju tal-ħniena divina għax ħadet sehem intimu fil-misteru ta' mħabbtu. Magħżula biex tkun Omm l-Iben ta' Alla, Marija kienet sa minn dejjem imħejjija mill-imħabba tal-Missier biex tkun Arka tal-Patt bejn Alla u l-bnedmin. Ħarset fil- qalb tagħha l-ħniena divina f'sintonija perfetta ma' Binha Ġesu. L-għanja tagħha ta' tifħir, fuq l-għatba ta' dar Eliżabetta, kienet iddedikata lill-ħniena li tinfirex 'f'kull żmien' (Lq 1:50). Anki aħna konna preżenti f'dawk il- kelmiet profetiċi tal-Verġni Marija. Dan ħa jkun ta' faraġ għalina u jweżinna meta niġu biex ngħaddu mill- Bieb Imqaddes biex induqu l-frott tal-ħniena divina. Taħt is-salib, Marija flimkien ma' Ġwanni, id-dixxiplu l-maħbub, hi xhud tal- kelmiet ta' maħfra li joħorġu minn fomm Ġesti. L-ogħla maħfra offruta lil min sallbu turina sa fejn kapaċi tasal il-ħniena ta' Alla. L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $ 31 tixhed li l-ħniena tal-Iben ta' Alla ma tafx b'limiti u tilħaq lil kulħadd bla ma tħalli lil ħadd barra. Induru lejha bit-talba antika u dejjem ġdida tas-Salve Regina, biex ma tehda qatt iddawwar lejna dawk l-għajnejn tagħha tal-ħniena u tagħmilna denji li nikkontemplaw il-wiċċ tal-ħniena, Binha Ġesu. It-talba tagħna tasal ukoll f'riġlejn tant Qaddisin u Beati li għamlu mill-ħniena l-missjoni ta' ħajjithom. B'mod partikulari, ħsiebna jdur lejn l-appostlu l-kbir tal-ħniena, Santa Fawstina Kowalska. Hi, li kienet imsejħa biex tiħdol fil- profondità tal-ħniena divina, tidħol għalina u tiksbilna l-grazzja li ngħixu u nimxu dejjem fil-maħfra ta' Alla u fil-fiduċja li ma tiġġarrafx fi mħabbtu' (24). Bħal f'kull Sena tal- Ġublew wieħed jista' igawdi mill-Indulġenza 32 4 L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 w Plenarja li tingħata skont il-kundizzjonijiet mitluba. Is-Sena Mqaddsa tal- Ħniena mnedija mill-Papa Franġisku tagħlaq nhar l-20 ta' Novembru 2016, fis- Solennità ta' Kristu Sultan Referenzi Bibliċi f'Misericordiae Vultus Meta wieħed janalizza ftit din il-Bolla tal- Indizzjoni dwar il-Ġublew Straordinarju tal-Ħniena wieħed jinduna li hija mibnija fuq il-Kelma ta' Alla. Fil-fatt il-Papa jagħmel 50 referenza diretta jew indiretta mill-Iskrittura Mqaddsa, 15 mit-Testment il-Qadim u 35 mit-Testment il-Ġdid. Dawn huma r-referenzi li jagħmel Papa Franġisku: mit-Testment il-Qadim, Ġen 1:28; Eż 34:6; Salmi 25:6; 51:11-16; 70:2; 103:3-4; 136; 146:7-9; 147:3,6; Iż 58:6-11; Mit-Testment il-Ġdid, Mt 5:7; 5:48; 9:13; 9:36; 14;14; 15:37; 18:22; 18:33; 18:35; 25:31-45; 26:30 (ma' dawn inżidu s-sejħa ta' Mattew f'9:9-13 li fuqha jikteb il-Papa mingħajr ma jagħmel ir-referenza numerika); Mk 5:19; Lq 1:50; 7:5; 6:27; 6:36; 6:37-38; 15:1-32; (ma' dawn inżidu d-diskors programmatiku ta' Ġesti f'Nazaret f'Luqa 4:16-21 li fuqha jikteb il- Papa mingħajr ma jagħmel ir-referenza numerika); Ġw 14:9 (ma' dan inżidu t-test li jirreferi għal presenza ta' Marija taħt is-salib f'Ġw 19:25-27 li fuqha jikteb il- Papa mingħajr ma jagħmel ir-referenza numerika); Rum 10:3-4; 11:32; 12:8; Gal 4:4; Efes 1:4; 2:4; 4:26; Fil 2:16; 3:6; Lhud 2:17; 4:16; Apk 7:4; 1Ġw 4:8-16. Laqatni ħafna n-numru 7 Hekk jikteb testwalment il-Papa: 'Għal dejjem hi l-ħniena tiegħu': ir-ritornell li nsibu f'kull vers tas-Salm 136 waqt li jirrakkontalna l-istorja tar-rivelazzjoni ta' Alla. Bil-qawwa tal-ħniena tiegħu, il-ġrajjiet kollha tat-Testment il-Qadim mimlijin b'valur salfiviku qawwi. Il-ħniena tagħmel l-istorja ta' Alla ma' Israel storja ta' salvazzjoni. Itenni l-ħin kollu: 'Għal dejjem hi l-ħniena tiegħu', kif jagħmel is-Salm, donnu jrid ikisser iċ-ċirku tal-ispazju u taż-żmien biex idaħħal kollox fil-misteru etern tal- imħabba. Donnu jrid jgħid li mhux biss fl-istorja, imma għal dejjem il-bniedem se jkun taħt il-ħarsa ħanina tal-Missier. Mhux ta' b'xejn li l-poplu ta' Israel ried idaħħal dan is-Salm, il- 'Hallel il-kbir kif inhu msejjaħ, fil-festi liturġiċi l-iżjed importanti. Qabel il-Passjoni tiegħu, Ġesu talab b'dan is-Salm tal-ħniena. Dan jgħidhulna l-evanġelista Mattew meta jniżżel li wara li 'kantaw is-salmi' (26:30), Ġesu u d-dixxipli tiegħu ħarġu lejn l-Għolja taż- Żebbuġ. Waqt li Hu waqqaf l-Ewkaristija, tifkira dejjiema tiegħU u tal-Għid tiegħu, qiegħed simbolikament fid- dawl tal-ħniena dan l-ogħla att tar-Rivelazzjoni. Fl-istess xefaq tal-ħniena, Ġesti għex l-istess passjoni u mewt tiegħu, konxju mill-misteru kbir ta' mħabba li kellu jitwettaq fis-salib. Meta nafu li Ġesti nnifsu talab b'dan is-Salm, għalina l-Insara dan isir iktar importanti u jimpenjana biex nużaw dan ir-ritornell fit-talb tagħna ta' tifħir li nagħmlu kuljum: 'Għal dejjem hi l-ħniena tiegħu'. Dan in-numru, li fih il-Papa jistedinna nagħmlu tagħna r-ritornell tas-Salm 136, 'Għal dejjem hi l-ħniena tiegħu' (li l-Bibbja Maltija tittraduċi b'tjieba, li tinkludi fiha l-kunċett profond tal- ħniena, jista' jgħinna biex nagħtu titwila aktar fit-tul lejn dan is-Salm tant sabiħ li għandu jakkumpanjana matul is-Sena tal-Ġublew tal-Ħniena u jagħtina, biex ingħidu hekk, it-tokki tal- mużika li biha sejrin niżfnu l-ferħ tal-Ġublew. Is-Salm 136 huwa innu, litanija ta' radd il-ħajr użat fil-liturġija tat-Tempju. Nimmaġinawh jintuża fil- kant, b'solista jkanta l-ewwel vers u l-kor u l-poplu jtennu l-antifona 'għax għal dejjem it-tjieba/il-ħniena tiegħul L-ewwel tlett ivrus jiġbru fihom ġabra introduttiva ta' r-raġunijiet għar-radd il-ħajr lil Alla. Alla jingħata r-radd il-ħajr għaliH innifsu, Hu li Hu Tjieba u Ħniena: 'Roddu ħajr lill-Mulej, għax hu tajjeb, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. Roddu ħajr lil Alla fuq l-allat, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. Roddu ħajr lis-Sid tas-sidien, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu'. Mill-vers 5 sa 9 ir-radd ta' ħajr lil Alla jiġi mlaqqam fid-don tal-ħolqien. Alla jingħata r-radd ta' ħajr għaliex huwa Ħallieq, il- ħolqien kollu, li hu tajjeb u kollu ġmiel, huwa xogħol idejH. It-tjieba u l-ħniena ta' Alla jidhru fil-ħolqien: 'Hu waħdu għamel għeġubijiet kbar, għax għal dejjem it-tjieba iegħu. Hu li għamel is-smewwiet bil-ħsieb, għax għal dejjem it-tjieba iegħu. Li firex l-art fuq l-ilmijiet, għax għal dejjem it-tjieba iegħu. Li għamel id-dawl il-kbar, għax għal dejjem it-tjieba iegħu. Għamel ix-xemx biex aħkem fuq il-jum, għax għal dejjem it-tjieba iegħu. Il-qamar u l-kwiekeb biex jaħkmu fuq il-lejl għax għal dejjem it-tjieba iegħu'. Imma Alla huwa anke dak i jirrivela lilu nnifsu fl- istorja tal-fidwa tal-poplu magħżul. Hu għalhekk li din il-litanija ta' radd il-ħajr kompli billi ssib fil-ġrajjiet storiċi tal-fidwa — l-eżodu, il-mixja twila fid-deżert u d-dħul fl-art imwiegħda - ir-raġunijiet għar-radd ta' ħajr fil-vrus 10-22. It-tjieba u l-ħniena ta' Alla jidhru sewwa sew fil-ġrajjiet tal- fidwa tal-poplu l-magħżul: L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $ 33 'Hu darab l-Eġizzjani f'uliedhom il-kbar, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. U ħareġ lil Israel minn ġo nofshom, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. Ħariġhom b'id qawwija u bi driegħ merfugħ, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. Hu feraq fi tnejn il-Baħar tal- Qasab, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. U għadda lil Israel minn ġo nofshom, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. Ġarraf il-Fargħun u l-eżerċtu tiegħu fil-Baħar tal-Qasab, ħax għal dejjem it-tjieba tiegħu. u mexxa fid-deżert il-poplu tiegħu, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. U xejjen slaten qawwija, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. Qered slaten kbar, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. Qered lil Siħon, sultan tal- Amurrin, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. U 'l Għog, sultan ta' Basan, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. U l-art tagħhom qassamha b'wirt, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. B'wirt lil Israel, qaddej tiegħu, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu'. Il-grazzja ta' Alla li kontinwament teħles u tifdi hija anke raġuni biex il-poplu jagħlaq ir-radd ta' ħajr tiegħu fil- Vrus 23 u 24. It-tjieba u l-ħniena ta' Alla huma dejjem attwali: Meta konna magħkusin ftakar fina, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. U ħelisna mill-għedewwa tagħna, 34 $ L-Anr IMQADDSA f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. Lil kulħadd hu jagħti l-ikel, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. Il-litanija tagħlaq bl-istedina qawwija: Roddu ħajr lil Alla tas- smewwiet, għax għal dejjem it-tjieba tiegħu. Jidher li dan is-Salm ġie kompost fil-perjodu ta' wara l-eżilju. Ċertament intuża fil-liturġija tat-tempju fil-festi b'konnotazzjoni agrikola u fl- Għid Lhudi. Illum huwa parti mill-'Ħallel il-Kbir'; jintuża fit-talb tas-Sibt filgħodu fis- Sinagogi u waqt iċ-Ċelebrazzjoni tal-Ikla tal-Għid. Dan is-salm intiret mill-Knisja Nisranija. Kif stqarr il-Papa, ikun xieraq li jsir mudell ta' talb matul is-Sena tal-Ġublew tal-Ħniena. Jgħinna nidħlu f'dik it-taħbita tal-qalb li trodd ħajr kontinwament lil Alla għat- tjieba u għall-ħniena infinita tiegħu: fil-ħolqien, fl-istorja tas-salvazzjoni, fil-ġrajjiet kollha ta' ħajjitna fejn bid-dieher nesperjenzaw il-grazzja tiegħu. F'din it-taħbita tal-qalb ta' radd il-ħajr daħal Ġest, anke awl il-passjoni tiegħu. FiH imsejħa nidħlu aħna wkoll biex ngħannu minn qalbna, b'fommna u ħajjitna, il-ħniena tiegħu li hi għal dejjeml BUONA MPEL-EVANĠELJU Fl-Evanġelju skont San Luqa jiddominaw tliet parabboli li jitkellmu fuq it-talb. Fil-fatt, dawn huma tliet parabboli li nsibuhom irrakkuntati biss f'dan l-Evanġelju li jagħti importanza kbira lit-tema tat-talb.l L-ewwel minn dawn it-tliet parabboli, insibuha rrakkuntata immedjatament L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $ 35 wara li Ġest jgħallem lid- dixxipli jitolbu permezz tat-talba tal-Missierna Huwa proprju hawnhekk li San Luqa jagħtina din il- parabbola (ara Lq 11, 5-13). Iż-żewġ parabboli l-oħra, imbagħad, insibuhom irrakkuntati wara xulxin (ara Lq 18, l-14). L-ewwel parabbola tippreżenta raġel li f'nofs ta' lejl imur iħabbat il-bieb ta' ħabibu jitolbu: 'Ħabib, islifni tliet ħobżiet, għax ġie għandi wieħed ħabib tiegħi mill-vjaġġ u ma għandix x'nagħtih' (Lq 11,5-6). Sabiex napprezzaw il-qawwa tat-talba ta' dan il-ħabib tajjeb niftakru li fi żmien Ġesu, id-djar kien ikollhom kamra waħda li fiha l-familja kollha kienet torqod Mela li tqajjem lil xi ħadd bil-lejl kien ifisser i se tqajjem ukoll il-familja ollha. Ir-raġel li kien f'din id-dar, iżda, laqa' t-talba ta' ħabibu, jekk mhux minħabba -ħbiberija tagħhom, tal- inqas minħabba 'l-wiċċ sfiq bil-Grieg: amaideia) tiegħu (v.8), jiġifieri, minħabba -fatt li dan ma staħax imur jitolbu f'ħin stramb bħal dan meta kien jaf li kien se jqajjem lill-familja kollha ta' ħabibu. Ġesu jakkumpanja din il- parabbola b'aktar tagħlim fuq it-talb. Hawnhekk tajjeb ninnutaw ir-repetizzjoni ta' tliet imperattivi użati b'ċertu ritmu b'mod illi dan jgħin sabiex joħroġ aktar l-effett tal-kliem ta' Ġesu: 'itolbu … fittxu … ħabbtu Kull wieħed minn dawn it-tliet imperattivi hu akkumpanjat minn wegħda: 'Ttolbu u jingħatalkom, fittxu u ssibu, ħabbtu u jiftħulkom' (v.9). Imbagħad fil-versi ta' wara nsibu repetizzjoni tal-verbi ewlenin: 'għax kull min jitlob, jaqla, min ifittex isib, u min iħabbat, jiftħulu' (v.10). Il-qarrejja ta' dan l-Evanġelju huma mitlubin imbagħad iwieġbu għall-mistoqsija i Ġesti jagħmel. Din id- darba, iżda, il-qarrejja m'għandhomx jiddentifikaw ilhom infushom mal- persuna tal-parabbola li mur titlob, imma pjuttost ma' dak li se jagħti lil min jitlob. Huwa hawn fejn it- jieba ta' Alla f'kuntest ta' alb toħroġ b'mod tassew sabiħ permezz tal-lingwaġġ a' familja. Hekk jgħid Ġesu: 'Min hu dak il-Missier 36 $ L-ART IMQADDSA f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 fostkom li, jekk ibnu jitolbu ħuta, minflok ħuta jagħtih serp2 Inkella jekk jitolbu bajda jagħtih skorpjun'' (vv.il-12). Hija l-imħabba tal-missier lejn uliedu li twasslu biex jagħti ħuta u mhux serp, jew inkella bajda u mhux skorpjun lil uliedu meta dawn jitolbuh. Fid-dawl ta' dan l-argument, Ġesti għalhekk jikkonkludi: 'Mela jekk intom, nies ħżiena bħalkom, tafu tagħtu lil uliedkom ħwejjeġ tajba, kemm aktar il-Missier tas- smewwiet jagħti spirtu qaddis lil dawk li jitolbuhuluf' (v.13). Il-parabbola, mela, trid turina li jekk xi ħadd jilqa' t-talba ta' ħabib imprudenti bħalma kien dak ir-raġel li mar jittallab f'nofs ta' lejl, kemm aktar Alla jilqa' t-talb ta' wliedu. F'kelma oħra, permezz ta' din il-parabbola jidher li Ġest ried ifakkarna fiċ-ċertezza li Alla jisma; jilqa' u jwieġeb għat-talb ta' dawk li jitolbuh. Il-parabbola tal-imħallef u l-armla It-tieni parabola fuq it-talb li nsibu fl-Evanġelju skont San Luqa hija dik tal-imħallef ħażin u l-armla (ara Lq 18,l- 8). Ġesu jirrakkonta din il- parabbola biex juri lid-dixxipli 'li għandhom dejjem jitolbu bla ma jaqtgħu' (bil-Grieg: egkakeo)' (v.l), jew aħjar 'bla ma jaqtgħu qalbhom' kif jidher li hi t-tifsira tal-verb egkakeo li juża San Luqa hawnhekk. Ġesu jispjega din l-istedina tiegħu għal talb kontinwu permezz tal-parabbola li titkellem fuq armla li kienet tmur tiffitta mħallef u tgħidlu: 'Agħmilli ħaqq kontra l-għadu tiegħu' (v.3). It-talba ta' din il-mara armla hija waħda persistenti bħalma hija dik ta' dak il-ħabib li mar għand sieħbu f'nofs ta' lejl jitolbu l-ħobż. Tajjeb ninnutaw li din l-armla persistenti mhijiex l-unika armla li tissemma fin-narrativa ta' San Luqa f'kuntest ta' talb. Fil-bidu ta' dan l-Evanġelju diġà tissemma 'il-profetessa Anna … li romlot. Sa ma kellha erbgħa u tmenin sena ma kienet titwarrab qatt mit-Tempju, lejl u nhar taqdi lil Alla fis-sawm u t-talb' (2,36-37). Minkejja li l-Liġi ta' Mosċ kienet tinsisti li ssir ġustizzja mar-romol li soċjalment kienu persuni fraġli ħafna, il-parabbola tippreżenta każ estrem għaliex l-imħallef li għandu kienet tmur l-armla sabiex titolbu jagħmlilha ħaqq 'la kien jibża' minn Alla u lanqas iħabbel rasu minn ħadd' (18,2). Minħabba f'hekk, it-talb tal-armla lil dan l-imħallef sabiex jgħinnha, kien kollu ta' xejn. Dan l-imħallef iżda ma setax jibqa' jagħlaq għajnejh għat- talb persistenti ta' din l-armla. 'Mhux għax nibża' minn Alla jew għax se nħabbel rasi min- nies, imma għallinqas għax din l-armla dejqitni; ħa nagħmlilha ħaqq, biex ma tibqax ġejja u sejra sa ma tifnini' (vv.4-5), qal dan l-imħallef waħdu. Interessanti nieqfu hawn fuq l-aħħar kelma li jtenni l-imħallef, il-kelma 'tifnini' Bil-Grieg, din il-kelma hija hvpopiazo, li litteralment tfisser, L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $ 37 'tolqot taħt l-għajnejn' jew dik li bl-Ingliż ngħidulha black eve. Ġesu, imbagħad, jasal għall-konklużjoni billi joħloq kuntrast bejn l-imħallef ħażin u l-Mulej Alla: 'Imbagħad Alla, lill-magħżulin tiegħu li jgħajtulu lejl u nhar, sejjer ma jagħmlilhomx ħaqq' Se joqgħod itawwal magħhom2 Jien ngħidilkom, li malajr jagħmlilhom ħaqq'' (vv.7-8). Fil-qalba ta' din il-parabbbola hemm, mela, enfasi fuq il-persistenza fit- talba tal-armla lill-imħallef. Hekk ukoll, id-dixxipli għandhom jipperseveraw fit-talb tagħhom lil Alla imqar meta dak li jitolbu ma jaqilgħuhx mill-ewwel. Dan iġibna għall-parabbola l-oħra li hija t-tielet parabbola fuq it-talb li ssewgi immedjatament dik tal-imħallef ħażin u l-armla. Din id-darba, Ġesl jitkellem fuq Fariżew u pubblikan li t-tnejn marru t-Tempju sabiex jitolbu (ara Lq 18,9-14). Kemm il-Fariżew kif ukoll il-pubblikan huma żewġ 38 4 L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 kategoriji li jieħdu ċertu prominenza fl-Evanġelju skont San Luqa. Il-Fariżej huma ppreżentati bħala dawk li kienu jqisu lilhom infushom bħala nies ġusti u 'maqtugħin' min-nies l-oħrajn, kif jidher li jfisser l-isem 'Fariżej'$ Ħajjithom kienet tikkonċentra ħafna fuq il-ħarsien tal-Liġi. Min-naħa l-oħra, il- pubblikani kienu meqjusin f'għajnejn il-Lhud bħala nies midinbin, li kienu jiġbru t-taxxi għar-Rumani, u allura tradituri ta' ġenshom u ħafna drabi ħalliela wkoll. Imma issa Ġest jaħsad lil dawk li kienu qed jisimgħuh jgħid din il-parabbola meta jaqleb ta' taħt fuq l-impressjonijiet li n-nies kellhom fuq dawn iż-żewġ kategoriji ta' persuni fis- soċjetà Lhudija ta' żmienu. Il-parabbola tibda b'deskrizzjoni tat-talba tal- Fariżew fit-Tempju li 'wieqaf talab hekk f'qalbu: 'O Alla, niżżik ħajr li m'iniex bħall- bqija tal-bnedmin, ħalliela, inġusti, żienja, jew ukoll bħal dan il-pubblikan. Jien insum darbtejn fil-ġimgħa, u nħallas l-għexur ta' kulma ndaħħal' (vv.1l-12). Mill- ewwel daqqa t'għajn, din it-talba tal-Fariżew tidher bħala rifless ta' bniedem ġust u devot. It-tifħir tiegħu lil Alla iżda ma jdumx ma jinbidel fi ftaħir fuqu nnifsu, meta huwa jikkuntrasta l-imġiba tiegħu ma' dik ta' bnedmin oħra, inkluż tal-pubblikan li kien hemm warajh jitlob. F'kelma oħra, it-talba tal-Fariżew spiċċat f'ġudizzju u kliem kontra l-oħrajn għaliex hu qies lilu nnifsu aħjar mill-oħrajn. Mhux biss, imma t-talba tiegħu, jekk nistgħu nsejħulha 'talba, turi li dan il-Fariżew ma kienx jiddependi fuq Alla għal dak li kien jagħmel. Minflok hu jidher li kien jistrieħ fuq il- ħila tiegħu. Fil-fatt ninnutaw li f'dik li kellha tkun it-talba tiegħu, huwa ma jitlob xejn lil Alla, l-istess kif ma kellu xejn għalfejn ifaħħar Kulma għamel kien biss li ftaħar b'dak li jagħmel quddiem Alla filwaqt li għadda ġudizzju fuq l-oħrajn meta pprova jikkuntrastahom mal-imġiba tiegħu. Il-parabbola, imbagħad, tikkonċentra fuq il- pubblikan. Il-fatt li dan mar jitlob fit-Tempju turina li hu wkoll kien Lhudi. Il-pożizzjoni u l-ġesti tal-pubblikan huma fattur importanti fid- deskrizzjoni li l-Evanġelista San Luqa jagħtina fuq dan il-personaġġ ta' din il- parabbola. Hekk naqraw li l-pubblikan 'bilwieqfa fil- bogħod anqas biss ried jerfa' għajnejh lejn is-sema, imma beda jħabbat fuq sidru' (v.13) b'ġest ta' ndiema. Minflok, mela, ma' dan il- pubblikan jieħu l-pożizzjoni li ssoltu jieħdu l-Lhud meta jitolbu, jiġifieri, bilwieqfa b'għajnejhom u idejhom 'il fuq,' huwa lanqas biss ried jerfa' għajnejh lejn is-sema b'sens ta' sogħba. It-talba tal-pubblikan hija pjuttost qasira f'kuntrast ma' dak li jtenni l-Fariżew qablu. Hekk jgħid il-pubblikan: 'O Alla, ħenn għalija, għax jien midnebi' (v.13).' F'din it-talba, mela, il-pubblikan kien qed jippreżenta lilu nnifsu quddiem Alla bħala bniedem midneb, għalkemm huwa ma jispeċifikax x'kien id-dnub tiegħu, f'kuntrast mal-Fariżew li ta lista ta' affarijiet tajba li kien jagħmel. Meta l-parabbola tlesti mid- deskrizzjoni li tagħti fuq il- kontenut tat-talb ta' dawn iż- żewġ personaġġi, inkomplu naqraw dwar dak li Ġest kellu aktar x'jgħid fuq dan il-Fariżew u l-pubblikan: Ngħidilkom jien li dan (il- pubblikan), u mhux l-ieħor (il-Fariżew), niżel id-dar iġġustifikat. Għax kull min jitkabbar, jiċċekken, u min jiċċekken, jitkabbar' (v.14). Kif setgħu l-pubblikani, magħrufin għas-serq tagħhom, jiġu ddikjarati minn Ġest stess bħala persuni 'iġġustifikati'2 Dan il-ġudizzju ta' Ġesli żgur li ħasad lil dawk li kienu qegħdin jisimgħuh. Dak li rridu nżommu f'moħħna hawnhekk, iżda huwa li Ġesti L-ART IMQADDSA '$f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $ 39 ma kienx qed japprova d-dnub tal-Pubblikani. Fil-fatt kieku kellna nqabblu dak li naqraw hawnhekk f'din il-parabbola mal-episodju tal-laqgħa ta' Ġest ma' Żakkew, wieħed mill-kapijiet tal-pubblikani, nindunaw kemm Ġesti ma kienx qed jiskuża lill- pubblikani fis-serq tagħhom (ara Lq 19,1-10). Minflok, San Luqa matul in-narrativa tal-Evanġelju li ħallielna, jurina kif il-pubblikani u midinbin oħra kienu qed jilqgħu l-predikazzjoni ta' Ġesti b'fiduċja kbira fil-ħniena ta' Alla, filwaqt li kienu jitolbu ħniena u maħfra bħalma għamel il- pubblikan ta' din il-parabbola. Din il-parabbola, mela, isservi biex turina li dak li l-aktar jimporta quddiem Alla hija l-bidla tal-qalb, jew aħjar it- tweġiba vera tal-bniedem niedem lejn l-imħabba ta' Alla. Huwa meta aħna nagħmlu din l-esperjenza li t-talb tagħna jkun jista' jinfed il-qalb ħanina ta' Alla. Dawn it-tliet parabboli għalhekk iservu biex permezz tagħhom Ġest jkompli jurina kemm hu importanti t-talb fil-ħajja tad- dixxipli. Fl-ewwel parabbola rajna li d-dixxipli m'għandhomx joqogħdu jiddejqu jħabbtu u jitolbu lil Alla li hu missier twajjeb. Fit-tieni parabola ħarisna lejn l-insistenza fit-talb, imqar meta Alla jidher li mhux qed jisma' dak li d-dixxipli jkunu qegħdin jitolbu. Fit-tielet parabbola, imbagħad, tkellimna fuq l-atteġġjament li d-dixxipli għandu jkollhom quddiem Alla meta jersqu sabiex jitolbu: mhux l-atteġġjament tal-Fariżej imma 40 e L-Anr IMQADDSA f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 ta' persuni li jersqu quddiem Alla b'indiema u sogħba għal dnubiethom. 1 Ara ż-żewġ artikli tal-istess awtur li dehru fil-ħarġiet ta' qabel din fl- Għal studju li jitratta l-parabboli kollha li jirrakonta San Luqa fl-Evanġelju tiegħu, ara J.K. Kilgallen, Twentv Parables of Jesus in the Gospel of Luke (Subsidia Biblica 32), Rome 2008. 2 Fuq l-interpretazzjoni tal-kelma 'wiċċ sfiq' f'din il-parabbola ara, 3 Għall-użu ta' dan il-verb ara 2 Tess 3,13; Gal 6,9; 2 Kor 1,16; Efes 3,13. 4 Ara Eżod 22,22-24; Dewt 24,17. 8 Ara Salm 123,1; Ġw 11,41; 1 Tim 2,8. 10 Il-kelma bil-Grieg: hilaskomai li juża hawn San Luqa ġiet tradotta bil-Malti bħala 'ħenn għalija' Din hija kelma rari fil-vokabularju tat-Testment il-Ġdid. Fil-fatt, din hija kelma li soltu tintuża pjuttost fil-kuntest tas-sagrifiċċji li kienu jsiru fit-Tempju bħala tpattija għad- dnubiet. Il-monasteru ta' San Saba, jew Laura ta' Mar Saba, hu l-akbar u l-aktar monasteru famuż tad-deżert tal-Lhudija. Il-kumpless enormi ta' ċelel imħaffrin fil-blat, għerien, knejjes, kjostri, ħitan u torrijiet li donnhom jixxabbtu mad-dagħbien u qishom ħarġu b'mod naturali mill-blat L-ART IMQADDSA '$f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $e 41 u l-ġebel tad-deżert, jinsab mibni fuq il-ġenb tal-Wied tal-Kedron, madwar 15-il kilometru lejn il-lvant ta' Betlehem. Il-Wied tal-Kedron hu importanti ħafna fil-Bibbja. Fil-fatt jibda proprju f'Ġerusalemm, bejn l-Għolja tat-Tempju u l-Għolja taż- Żebbuġ. Fl-ewwel taqsima tiegħu jissejjaħ Wadi Joz (il- Wied tal-Ġewż). Malli jasal qrib il-Ġetsemani, proprju taħt l-Għolja taż-Zebbuġ, jissejjaħ Wied tal-Kedron, min-nixxiegħa li kienet tinżel fih fl-istaġun tax- xita. Kien proprju fil-Wied tal-Kedron li Ġest ġie nhar Ħamis ix-Xirka bil-lejl, meta għadda mill-agunija tiegħu fuq il-blat li hemm mal-ġenb tal-wied, imdellel mis-siġar taż-żebbuġ (Ġw 18,1; Mt 26,36-46; Mk 14,32- 42; Lq 22,39-46). Wara li jgħaddi minn taħt l-oqbra monumentali u l-fdalijiet tal-belt ta' David, fejn jiltaqa' mal-Wied tat-Tiropoeon u mal-Wied ta' Ħinnom, il-wied ikompli nieżel f'direzzjoni ta' lvant ix-xlokk lejn il-Baħar il-Mejjet. Hu f'din iż-żona li fiha jaqsam id-Deżert tal-Lhudija li l-Wied tal-Kedron hu wkoll magħruf bħala Wadi en Nar, il-Wied tan-Nar. Hu f'din iż-żona li jinsab il-Monasteru ta' Mar Saba. Il-monasteru ħa ismu mill-fundatur ta' din il- Laura famuża, xi kultant imsejħa sempliċement bl-isem tal-Laura l-kbir, jiġifieri San Saba. 42 is L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 twieled f'Mutalaska fil- Kappadoċja (Turkija) fis- sena 439. Trabba fid-diversi ċenobji li l-irħieb kellhom fil-Kappadoċja, sakemm meta kellu 18-il sena ġie Ġerusalemm. Għall-ewwel ingħaqad mal-arċimandrita San Passarion f'Ġerusalemm fis-sena 456. Mill-ewwel inġibed lejn is-sbuħija selvaġġa u solitarja tad- Deżert tal-Lhudija u mar joqgħod fil-Monasteru ta' San Euthvmius għal 12- Il-Monasteru ta' San Euthvmius (Ewtimju), imsejjaħ illum Khan al- Aħmar, jinsab fiċ-ċentru tal-insedjament ta' Mishor Adhumim, xi 14-il kilometru bogħod minn Ġerusalemm, qrib it-triq li minn Ġerusalemm tinżel lejn Ġeriko, u xi 3 kilometri bogħod minn monasteru ieħor famuż tad-deżert, dak ta' Martvrius (Khirbet Murassas), li llum jinsab inkluż fl-insedjament kbir modern Lhudi ta' Ma'ale Adummim. Euthvmius bagħat lil Saba għand Abba Theoctvstus, li kien waqqaf Laura oħra fid-deżert fil- Wadi Mukalik. Meta kellu 30 sena Saba talab permess biex imur jgħix waħdu f'solitudni assoluta fid-deżert, u qatta' 5 snin idur minn post għal ieħor. Fl-aħħar, fis- sena 478, wasal fil-Wied tal-Kedron u daħal jgħix f'għar fuq l-irdum li jagħti għal fuq il-wied. Kien post ideali mhux biss għax kien maqtugħ mid-dinja, imma wkoll għax fil-qiegħ tal-wied dak iż-żmien kienet tgħaddi n-nixxiegħa tal-Kedron (illum sfortunatament flok in-nixxiegħa jgħaddi kanal tad-drenaġġ minn Ġerusalemmi). Saba beda jgħix f'dan il-post, imma ma damux ma ingħaqdu miegħu diversi tħieb u eremiti oħrajn. Fis-sena 483, meta Saba kellu 45 sena, waqqaf il-Laura li ġġib ismu, ġabra ta' għerien u ċelel madwar monasteru ċentrali. Diversi minn dawn l-għerien għadhom jidhru mit-terrazzin tal-monasteru n-naħa l-oħra tal-wied. Saba dam imexxi l-monasteru li waqqaf għal kważi 50 sena. Kien f'dan iż-żmien li l-monasteru żviluppa u kiber, hekk li kien hemm perjodi li fih setgħu jgħixu mal-500 raħeb. Biex jiddefendu l-monasteru mill- ħallelin tad-deżert l-monaċi bdew il-ħitan forma ta' L-ART IMQADDSA e Sajiezz L iħus e a swar li jdawru din il-binja impressjonanti, l-aktar jekk wieħed iħares lejn ix- xaqliba li hi mdendla fuq il-wied profond. Saba kien strumentali biex jitwaqqfu ħafna monasteri oħrajn fid- Deżert tal-Lhudija. Jingħad li hu waqqaf mat-13-il monasteru fid-deżert, li 7 minnhom kienu Laure u 6 ċenobji. Diversi monasteri li kienu diġà jeżistu talbuh biex jagħtihom forma u dixxiplina bit-tmexxija tiegħu, speċjalment il- Monasteri ta' Euthvmius Meta kien għadu ħaj id-Deżert tal- Lhudija sar reġjun li fiha bdew jgħixu mhux mijiet, imma eluf, ta' monaċi, hekk li fil-bijografija ta' San Saba, Ċirillu ta' Sevthopolis jgħid li hu 'biddel id-deżert f'belt' It-tmexxija ta' Saba tat ħajja ġdida lill-istil ta' ħajja tal-monaċi. Kien l-ewwel wieħed fost il-Missirijiet tad-Deżert li fformula regoli għall-monaċi li kienu jgħixu fid-Deżert tal-Lhudija. Saba miet fis-sena 532 meta kellu 93 sena. Ġie midfun fil-kjostru prinċipali tal- monasteru quddiem il- knisja. Illum il-ġurnata għad hemm il-kappella tonda, forma ta' koppla żgħira, li timmarka l-post oriġinali li fih kien midfun San Saba. Fil-mewt tiegħu l-monasteru kien Laura kbira ħafna, li kienet iċ-ċentru tad-diversi għerien u ċelel li fihom kienu jgħixu mijiet ta' rħieb. Il-Monasteru ta' San Saba kompla jiffjorixxi, imma fis-sena 614 kien hemm l-invażjoni tal-Persjani, li qerdu u kissru l-monasteri u l-knejjes li sabu fil-Palestina, MA JA Ja tan lab ġ perraġi saħansitra l-monasteri l-aktar imbiegħda tad- Deżert tal-Lhudija. F'San Saba għamlu massakru sħiħ mill-monaċi, u għadhom imħarsin sal-lum id-diversi fdalijiet ta' rjus u għadam tal-monaċi mmartirizzati fil- kappella-għar ta' San Nikola, qrib il-kjostru u l-qabar ta' San Saba. L-irjus għandhom fuqhom imnaqqax is-salib, bħala sinjal tal-martirju ta' dawn l-irħieb. Il-monasteru mbagħad ġie restawrat fis- sena 629, imma wara li sofra attakk ieħor mill-ħallelin tad-deżert fis-sena 796 reġa' ġie msaħħaħ bi swar u ħitan. Mal-wasla tal-Kruċjati l-monasteru ġie mogħti importanza u rrestawrat. Il- Kruċjati bnew diversi binjiet fil-monasteru, kif ukoll L-ART IMQADDSA $' OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 komplew isaħħu l-ħitan ta' protezzjoni. Meta ntemm ir-Renju Kruċjat Latin ta' Ġerusalemm, il-Kruċjati ħadu l-fdalijiet ta' San Saba lejn Venezja. Dawn damu hemm għal sekli sħaħ, sakemm il-Beatu Papa Pawlu VI ordna li jingħataw lura lill-monaċi Griegi Ortodossi al-Monasteru ta' San Saba fl-1965, wara l-vjaġġ apostoliku li kien għamel fl- Art Imqaddsa, u bħala ġest a' ekumeniżmu mal-Knejjes al-Lvant. Minn dik is-sena l-fdalijiet ta' San Saba ttieħdu lura fil-monasteru, imma mhux fil-qabar oriġinali. Jinsabu venerati fil-ġenb tal- knisja tal-monasteru. Fl-1185, ftit qabel ma ntemmet il-ħakma tal- Kruċjati, ir-raħeb Grieg Ġwann Phocas jagħtina din id-deskrizzjoni tal- Monasteru ta' Mar Saba: 'Il- ħondoq jitwessa f'wied xott, li fih wieħed jara l-Laura, il-knisja u l-qabar tal-qaddis. Quddiem il-Laura, fuq iż-żewġ naħat tal-ħondoq, jinsabu għerien u torrijiet, li fihom jgħixu dawk li ċaħdu d-dinja, li jissapportu s-sħana qawwija. Fil-post li fih hemm il-knisja u l-qabar tal-missier imqaddes Saba, il-ħondoq jinfired fi tliet taqsimiet, u għandu fond tal- biża' Il-qaddis bena torrijiet fi truf il-ħondoq, u f'nofs it-torrijiet bena l-knisja. Il-knisja hi mimlija tiżjin sabiħ, l-art tagħha hi miksija bl-irħamijiet, li nġabu mid- deżert u huma maħdumin 'sengħa. Quddiem il-knisja hemm kjostru, u f'nofsu jinsab il-qabar tal-missier kbir tagħna San Saba. Qrib tiegħu wieħed jista' jara wkoll l-oqbra tal-missirijiet qaddisa li bid-dawl tagħhom dawlu d-deżert, fosthom insibu dawk tal- qaddisin Kosma u Ġwann (Damaxxenu)' (PG 133, 948). Il-Monasteru ta' San Saba kien wieħed mill- ftit monasteri tad-Deżert tal-Lhudija li qatt ma ġew abbandunati mill-monaċi. Dan minkejja li, fi żmien il- ħakma tat-Torok Ottomani (1517-1917) il-monasteru ġie attakkat kemm il-darba mill-Bedwini tad-deżert. Sofra wkoll ħsarat kbar fit- terremot devastanti tal-1837, imma fl-1840 ġie restawrat mill-ġdid minn monaċi Russi. Illum il-ġurnata l-monasteru hu proprjetà tal-Patrijarkat Grieg Ortodoss ta' Ġerusalemm. Iż-żjara tal-monasteru hi possibbli, imma biss għall- irġiel, u mhux dejjem f'ċerti ġranet ta' festi jew perjodi ta' sawm. Il-monasteru tasal għalih minn Betlehem, mit-triq li tgħaddi minn Beit Sahur u minn Ubeidva, u li fiha tiltaqa' wkoll mal- Monasteru ta' San Teodosju. It-triq tinżel isserrep mal- ġenb tal-wied sa ma twasslek fid-daħla tal-monasteru. Il-monasteru hu protett minn torri kbir fil-faċċata. Hemm ukoll torri ieħor fuq l-irdum, imsejjaħ 'it-Torri tan-Nisa', għax dan hu l-uniku post li minnu n-nisa L-ART IMQADDSA '$f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 $e 45 jistgħu jittawlu 'l isfel lejn il- binja tal-monasteru. Kif għidna diġà, hu projbit li n-nisa jidħlu fil-monasteru. Mill-bieb ewlieni tibda nieżel turġien li jwassluk direttament fil-kjostru żgħir quddiem il-knisja. Fiċ-ċentru tal-kjostru hemm l-edikola tonda, b'koppla mdeheba, li fiha kien oriġinarjament midfun San Saba qabel mal-Kruċjati ħadu l-fdalijiet tiegħu Venezja. Il-kappella hi mimlija affreski sbieħ li juru xeni mill-ħajja ta' San Saba. Mill-kappella tgħaddi lejn il- knisja li hi eżattament faċċata. Il-knisja hi binja sabiħa fi stil Kruċjat b'navata ċentrali u saqaf ġej għall-ponta, u koppla. Hi knisja tipikament Griega Ortodossa bl-ikonostasi, lampieri u linef, u hi mudlama ħafna. Fuq il-ġenb tal-lemin wieħed jista' jqim il-fdalijet ta' San Saba, li huma magħluqin fil- ħġieġ u li reġgħu lura f'posthom wara sekli twal ta' firda bejn il-Knisja Latina u dik Griega. Fil-knisja, li hi ddedikata lit- Theotokos (Marija Omm Alla) fil-misteru tal-Annunċjazzjoni hemm ukoll il-fdalijiet ta' San Ġwann Damaxxenu (676 — 749) li kien għex għal xi żmien fil- Monasteru ta' San Saba, u li kien figura importanti waqt il-kriżi Ikonoklasta meta fis-sena 726 kiteb lill-Imperatur Biżantin Leo III u ċanfru tal-editti li bihom kienet projbita l-venerazzjoni lejn l-ikoni, li sfortunatament bdew jiġu meqrudin diversi minnhom. Ġwann kien twieled f'Damasku u kien funzjonarju waqt il-ħakma tal-Kaliff Musulman Abd al-Malik. Kien iż-żmien li l-Palestina u l-Lvant 46 e L-ART IMQADDSA f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2015 Nofsani kienu waqgħu taħt ħakma Musulmana. Ġwann Damaxxenu mar il-Palestina, fejn sar ukoll raħeb u beda jgħix fil-Monasteru ta' San Saba, fejn miet. Il-qabar ta' San Ġwann Damaxxenu jinsab f'għar taħt il-monasteru. Il-festa ta' San Ġwann Damaxxenu ssir fl-4 ta' Diċembru u dik ta' San Saba fil- 5 ta' Diċembru. Mill-knisja wieħed jgħaddi f'sala li fiha hemm esposti diversi ikoni Biżantini ta' preġju kbir u affreski. Minn din is-sala l-viżitaturi jitħallew joħorġu fuq it-terrazzin li jagħtik dehra panoramika tal-Wied tal- Kedron, bis-swar tal-monasteru li jwiżnuh sa mill-qiegħ tal- wied telgħin jixxabbtu mal-blat, u faċċata d-diversi għerien tal-ewwel rħieb li għexu f'dan il- post, partikolarment iċ-ċella ta' San Saba li hi mmarkata b'salib. Lura fil-kjostru wieħed imur lejn in-naħa tal-majjistral biex iżur knisja trogloditika (knisja-għar) iddedikata lil Hi tikkonsisti f'għar naturali li ġie maħdum f'sala rettangolari. Fuq in-naħa ta' ġewwa ta' din l-kappella- għar wieħed jista' jara l-irjus tal-monaċi martirizzati fil- persekuzzjoni tal-Persjani tas- sena 614. Deskrizzjoni dettaljata u esperta tal-Monasteru ta' ĠEDDED L-ABBONAMENT TIEGĦEK TIĠDID L-ART IMQADDSA Kunjom Isem Indirizz TOĦROĠ KULL 3 XHUR il B sTriqsantaluċija, Valletta, VLT 1213 Kodiċi Postali GW Malta j Tel: 2124 2254 - iW- E-mail:comalt6ofm.org.mt Qed nibgħat €.— wWw.ofm.org.mt bħal abbonament għall-2016 Jekk irċevejt ir-Rivista b'xejn għaliex ġejt l-Art Imqaddsa mal-Franġiskani, ħallas l-abbonament biex tkompli tirċiviha. Pellegrinaġġi Franġiskani 2016 Art Imqaddsa 4-12 Mejju Art Imqaddsa Art Imqaddsa u Ġordanja Ikteb jew ċempel: 25 Frar-4 Marzu Kummissarjat tal-Art Imqaddsa Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija, 6-16 Novembru Valletta, VLT 1213 jA Malta Polonja Tel: 2124 2254 23-27 Lulju