Il-Prietki ta' Dun Xand Cortis ĠORĠ MIFSUD Wara li ħriġt l-edizzjoni kritika ta' Il-Praspar Miktuba ta' Dun Xand Cortisl f'Marzu 1991, iltqajt ma' ħafna kitbiet ġodda ta' Dun Xand, fil-biċċa l-kbira prietki, li flimkien mal-prietki ta' ħuh, Mons. Mattew Cortis (1854—1927)2 kienu merfugħa bl-akbar għożża fil-librerija tas-Seminarju Arċiveskovili ta' Tal-Virtà. - Il-kitbiet mhux kollha huma xogħlijiet oriġinali ta' Dun Xand. Fil-lista li ġejja se nsemmi l-manuskritti li hemm miġbura flimkien fil-librerija tas- Seminarju (m'iniex inħalli barra li jista' jkun hemm xi oħrajn mitluqa 'l hemm u 'l hawn għand xi qraba tiegħu jew għand xi qraba ta' ħbiebu)' u li jidhirli li fihom xi għamla ta' kontribut oriġinali min-naħa ta' Dun Xand. Se nagħti n-numru jien lil kull manuskritt. Kulfejn tissemma d-data sinjal li tkun miktuba xi mkien fil-manuskritt. Fi wħud mill-prietki/diskorsi m'hemmx id-data fuq quddiem imma tissemma fuq wara meta Dun Xand isemmi fejn ikun ippritkahom. F'dan il-każ nimxi ma' din id-data, għalkemm nagħtiha fil-parentesi kwadra. Fejn ma jkun hemm data mkien il-manuskritti se jitqiegħdu fl-aħħar fil-lista. Jidher, ta' l-inqas mill-kalligrafija, li xi darba Dun Xand stess qagħad jenumerahom il-prietki/diskorsi tiegħu kollha—forsi bi ħsieb li xi darba joħorġu ktieb billi għamilhom b'ordni x'aktarx tematiku. Għalhekk, se nagħti fil-parentesi wara d-data n-numru mniżżel fuq l-oriġinal, għalkemm in-numru tiegħi jimxi skond l-ordni kronoloġiku. Kważi l-manuskritti kollha fihom il-firma stess ta' Dun Xand. Il-bqija stajt inqabbilhom mill-kalligrafija, u m'għandniex xi ngħidu, kulfejn hemm id-data, mill-ħdax-il sena differenza mill-mewt taż-żewġt aħwa. Il-prietki u l-kitbiet l-oħra kollha miktuba bil- Malti ħlief fejn insemmi mod ieħor. It-titlu tal-manuskritt se jibqa' skond ma nkiteb fih fl-ewwel faċċata, għalkemm it-traskrizzjoni se timxi ma' l- ortografija ta' l-Għaqda. Fil-każ ta' nri 15 u 37 l-isem tal-prietka qed nagħmlu jien u qed inqiegħdu fil-parentesi kwadra. (9 novembre 18781.1 Bil-Latin (Hawn Cortis iqiegħed qabel ismu t-taqsira 'Ch.0') (Hawn Cortis iqiegħed qabel ismu l-kelma 'Accolito') (L-ewwel żewġ paġni bil-Malti u mbagħad ikompli bit-Taljan bis-sotto- titlu 'Scheletro del (sic) punti'. Diskors fuq il-Misteru ta' l-Inkarnazzjoni.' (21 marzo 1882). (Prietka fuq is-Santa Infanzja.l. (l -gennaio 1883). Bil-Latin. (Diskors f'Gieħ San Pawl Missierna.) Tabilħaqq kiteb prietki Dun Xand. U, bħal ħuh Dun Mattew,' kemm għallem minn fuq il-pulpti tal-parroċċi hawn Malta u barra u kemm kien imfittex minn kulħadd—hekk turi t-tabella kronoloġika li ġejja, l-aktar fl-1882 meta kien impenjat mill-anqas b'Id-il prietka/diskors, f'Marzu, April u Ġunju. Din it-tabella nbniet fuq in-notamenti frammentarji li għamel Cortis wara l-prietki stess, fil-biċċa l-kbira f'qiegħ l-aħħar paġna. Jidher li dejjem ried iżomm il-komunikattiva mas-semmiegħa tiegħu bl-interess ħaj tagħhom għal kliemu, billi qabel xejn ma jdejjaq qatt lill-fidili li jkunu ġew jisimgħuh bi ħġarhom, l-aktar meta, kif ġralu kemm-il darba, ikun mistieden fl-istess parroċċa biex jagħmel l-istess prietka. Anki meta l- ispazju f'qiegħ il-paġna ma jservihx (ara, ngħidu aħna, nru 20 paġ. 16), kien jikteb xi mkien xorta waħda, f'dan il-każ fuq il-lista ta' qabel, basta jkollu l-iswed fuq l-abjad. Ma jfissirx li ma ppritkax f'postijiet oħra, imma hawnhekk qed jidhru dawk il-postijiet kollha li deherlu li għandu jsemmi hu stess fil-prietki li kklassifikajt qabel, bil-ħlas jew ''elemosina'10 kif isejħilha hu, li ngħata bħala ringrazzjament. Fejn xi wieħed miż-żewġ dettalji (il-post u l-ħlas) ma jissemmiex, sinjal li jkun tħalla barra fil- manuskritt għal xi raġuni jew oħra, imma, fil-każ tal-ħlas, ħafna drabi l- ħidma tiegħu jkun taha b'xejn waqt il-missjoni li jkun fiha, bħal barra minn Malta. In-numru tal-prietka, skond il-lista li għadni kemm tajt, se jidher wara isem il-post fejn ipprietka Dun Xand. L-ittra ''m' wara n-numru tal- prietka turi li Cortis stess niżżel il-kelma ''modificata/mod', jiġifieri l-prietka jkun b'xi mod jew ieħor bidilha jew ħareġ mill-verżjoni miktuba. Ħal Lija (6) £13.0 amore' JO ĠER. 1886 17 Nov. Ħal Lija (5) £13.0 22 Fr. In-Naxxar (6) 7 1881 Il-Apr. Birkirkara (22)11.— f'gratis' 27 Apr. Ħal Lija (l3m)IS-— £2,6.0 16 Jan. — In-Naxxar (9) £1.6.0 Il Lul. Birkirkara (23)16 2 17 Ġun. Ħaż-Żebbuġ (6) £160.— jgg7 19 Ġun. Ħaż-Żebbuġ (7) £1.6.0 i 19 Ġun. ĦażŻebbuġ (9).— 2160. ĦAtard 05) 2040 20 Ġun. Ħaż-Żebbug (5) bI60 17 Apr. Il-Gudja (20) 4.9.2 JUM. PAażLeDJug : 17 Ġun. IL-F 24)18 £0.4.6 21 Ġun. Ħaż-Żebbuġ (8) 060 g un. Il-Furjana (24) jA 1882 i 6 Jan. — Ħal Balzan (26) £0.4.3 6Jan. — Ħaż-Żebbuġ (Il) £3.9.0 10 Mej. 21 Mar. Ħal Balzan (12) B 1 10 Ġun. Ta' Cini, Santa Vgratis et 25 Mar. Ħaż-Żebbuġ (I2) £3.9.0 Venera (24) amore' 10 Apr. Ħal Lija (13) £2.6.0 27 Diċ. Birkirkara (25) £0.6.0 16 Apr. Ħal Balzan (13) £1.0.0 1889 21 Mej. Ħal Balzan (6) £1.0.0 6jan. — Ħal Lija (26) £0.5.6 9 Gun. — Birkirkara (6) 830 GAW- ĦalLijaż8)0 £0.16.8 10 Ġun. Biskirkara (7) H3017 Ser, ĦalLija (29) 'ieratis' l Gun. Birkirkara (5) £1.3.0 1890 13 Ġun. Birkirkara (8) £13.0 L 18 Ġun. Ħal Għargħur (I4). Ħal Lija (24) £0.4.6 20 Aw. — Ħal Balzan (7) £1.0.0 26 Diċ. Birkirkara (25) £0.60 19 Nov. Ħal Balzan (9) A00 a insiifiskiiniatiati mi 1883 4): Ħ'Attard (18) 1 : an. tta' 7 1 Jan. Ħal Balzan (15) £1.6.0 6jan. — Ħaż-Żebbuġ (26) £0.7.0 6 Jan. In-Naxxar (11) £2.6.0 29 Mar. Sfax (20) 7 1 Apr. Birkirkara (12) £2.6.0 24 Mej. Ħaż-Żebbuġ (16). — 2500. qgg2 25 Diċ. .6. 5 Diċ Ħal Għargħur (15). £2.6.0 24 Apr. Goletta (2 0)20 ) Daqan g 22 Mar. Ħal Balzan (18) 8130. 25 Diċ. 1897 26 Diċ. 27 Diċ. 1898 1901 8 Ġun. Il -Ġun. 12 Ġun. 13 Ġun. Ħal Balzan (26) Il-Maħdija, it- Tuneżija (20)22 Santa Croce, Tuneż (20) Ħal Lija (20)23 Ħal Balzan (26) Il-Mosta (30) Ħal Balzan (30) Iż-Żurrieq (30) Ħ'Attard (26) Ħal Lija (32) Ħal Qormi (6m) Ħal Qormi (7) Ħal Qormi (9) Ħal Qormi (5) 12 Ġun. 25 Diċ. 1905 18 Ġun. 30 Gun. 25 Diċ. 1907 Il-Knisja ta' S. Franġisk Ħal Qormi (24) Ħal Lija (20) Birkirkara (19) In-Naxxar (24m)2 Iż-Żejtun (30) Marsaxlokk (6m) 26 Iż-Żejtun (24m) 2 Ħal Qormi (30) Il-Mosta (26) Birkirkara (26) Il-Mellieħa (26) 7 (35) Il-Mellieħa (36) 1. imqassar minn issa 'l quddiem Il-Praspar Miktuba: A Din l-edizzjoni kritika spiċċat fi żmien tliet xhur u reġgħet ħarġet ristampa tagħha fl-istess Ħajr lil ħabibi Ġużċ Cassar Pullicino li tarrafli kelmtejn fuq dawn il-prietki kollha, u li jiena kont pront u mort narahom fil-librerija tas-Seminarju u nistudjahom. Fil-lista li ġejja se nsemmi l-pitazzi manuskritti bil-prietki u/jew kitbiet oħra ta' Dun Mattew li fil-biċċa l-kbira jiffirmahom fuq quddiem. Ħlief kull fejn jintqal xorta oħra, il-kitbiet/prietki saru bil-Malti. Mhux dejjem hemm it-titlu tal-kitba. F'dan il-każ l-isem (fil-klassifika tiegħi) se nagħtih jien fil-parentesi kwadra u nieħdu mill-ewwel kelmiet tal-prietka jew nagħtih jien. Se tingħata wkoll id-data ta' meta nkitbet il-kitba kulfejn tkun imsemmija ċar. (Hawn Dun Mattew kiteb quddiem ismu l-kelma 'Abbate') (Hawn Dun Mattew iġib it-taqsira 'Ch' qabel ismu.) 18 Ġunju 1882. (Din il-kitba swietlu ta' qafas għall-paniġierċi li għamel fuq il-qaddis). (iftaħ il-fjur) 18962 (Għaġeb tassew kbir kien dak) 19037 (Mosċ ħabib Alla) 19047 (iftaħ il-fjur moħtar ta' Ġesu) 19057 (Tifkiriet ta' San Pawl.) (Is-sliem għalik, o Tabor…) 19087 (Paniġierku ad unur ta' Sant'Agata.) (Xejn, insara għeżież..l (Passjoni u mewt l-aktar ħorox.) (Lejl ta' ferħ mill-akbar…) (Trattat bil-Latin fuq ir-relazzjoni tar-ruħ ma' Alla (7).) Ħasra li xi wħud mill-qraba ta' Dun Xand stqarrew miegħi li kien hemm xi karti u ritratti tiegħu u ta' ħuh Dun Mattew li tqattgħu minn xi neputija taz-zijiet qassisin. Fi wħud mill-manuskritti tissemma fuq quddiem is-sena biss; għalhekk, qed jitqiegħed fil- parentesi kwadra kulrna jittieħed mill-aħħar paġna/i tal-manuskritt. F'dawn il-prietki d-data li hemm fuq il-qoxra ta' barra u d-data fl-aħħar paġna ma jaqblux. Ngħidu aħna, ''Discorso per un Novello Sacerdote— Analogo alla Domenica Passionis' (nru 22) hemm id-data fuq barra bħala l-14 ta' Ġunju 1886 imma fuq ġewwa jissemma l-Il ta' April 1886, kważi xahrejn qabel; fil-każ ta' ''Discorso per il S. Natale ed il SS. Sagramento' (nru 25) fuq il-qoxra hemm is-27 ta' Diċembru 1887 imma fuq ġewwa hemm l-1 ta' Jannar 1887; u fil-każ ta' ''Discorso per le quarante ore. . ' (nru 30) id-data fuq barra hija d-29 ta' Diċembru 1892 imma fl-aħħar paġna l-25 ta' Diċembru 1892. Dan ma jgħoddx fil-każ ta' 'Discorso IV per la terza domenica dellanno—desiderio richiesto per ricevere l'Eucaristia' (nru 5) li fuq il-qoxra ta' barra għandu d-data tad-29 ta' Frar 1880 u fuq wara għandu s-17 ta' Novembru 1886; fil-każ ta' ''Discorso per la 1178 terza domenica dell'anno— purità richiesta per ricevere V'Eucaristia' (nru 6) li fuq barra għandu d- data ta' l-4 ta' Marzu, 1880 u fuq wara l-21 ta' Mejju 1882; fil-każ ta' ''Discorso per la 248 terza domenica delfanno' (nru 7) li fuq il-qoxra ta' barra hemm is-17 ta' Ġunju 1880 u fuq wara hemm imniżżel l-20 ta' l-istess xahar; fil-każ ta' 'Discorso per la 372 (sic) terza domenica dell'anno—amore richiesto per ricevere VEucaristia' (nru 9) li fil-qoxra għandu d-data tal-15 ta' Lulju 1880 u fuq it-tieni paġna tal-manuskritt isemmi d-data ta' tlitt ijiem wara u fil-każ ta' 'Discorso per un triduo fatto in occasione del monumento eretto in Roma a Giordano Bruno' (nru 29) li fuq il-qoxra ta' barra hemm id-data tas-7 ta' Settembru 1889 u fuq wara hemm is-27 ta' Settembru 1889. Jista jkun li fil-każ ta' l-ewwel tliet diskorsi Dun Xand kitibhom pulit wara li jkun għamilhom. Fil-lista tal-prietki/diskorsi tiegħu qed tingħata d-data ta' barra jekk ikun hemm tnejn. Fuq il-paġna ta' quddiem ta' dan il-manuskritt, Dun Xand qiegħed qabel ismu t-taqsira 'Diac'. Fil-fatt laħaq djaknu fit-18 ta' Diċembru 1880 u qassis fis-17 ta' Diċembru 1881 (ara, Il-Praspar Miktuba, paġ. Fl-istess manuskritt għandu din in-nota li tixħet dawl awtobijografiku fuq Dun Xand: 'Feci I'esame per il presbiterato il 18 novembre 1881; mi interroga il professore D. Enrico Caruana. Dan huwa l-ewwel isem bil-Malti ta' prietka/diskors li nafu bih s'issa skond din il-lista. F'dan il-manuskritt Dun Xand iżid wara ismu, bħalma jagħmel f'xi wħud mill-kotba tiegħu t-taqsira 'Mis. Apos' Fl-ewwel vers miktub fl-ewwel paġna jikteb 'Recitato il 25 dicembre 1911 e 1913' u bħala nota f'qiegħ l-istess paġna jikteb: 'Questo fervorino ċ stato recitato il 7 marzo 1911 giorno dell'Addolorata'' Hawn id-dati jerġgħu ma jaqblux (ara n-nota nru 7) jew jista' jkun li fl-istess sena, jiġifieri fl-1911 għamlu darbtejn. Il-prietki ta' Dun Mattew (ara nota 2) fihom l-aqwa xhieda ta' dan. Ara, ngħidu aħna, nri 4 paġ. 13, 8 paġ. lI. Cortis iżid 'Elemosina riscossa' (paġ. Hawn Cortis iżid il-kelmtejn ''denaro riscosso' (paġ. Din il-prietka Cortis għamilha fl-ewwel jum tat-tridu (paġ. Din il-prietka Cortis kien għamilha għall-ewwel darba Ħal Lija fl-10 ta' April 1882; hawn (paġ. 13) iżid il-kelma 'Modificata' fil-parentesi, x'aktarx għax kien qed jerġa' jagħmilha fl- istess parroċċa. Skond Cortis dan id-diskors sar fl-okkażjoni ta' 'la prima messa solenne' ta' Dun Giuseppe Baldacchino. (paġ. Cortis iżid 'Domenica in Albis' (paġ. Hawn Cortis iżid kelmtejn 'di proprio' (paġ. Cortis iniżżel li din il-prietka għamilha 'Alla presenza di Mons. Pietro Pace, che faceva da Presbiter Assistens'. (paġ. Cortis iżid 'Domenica in Albis' (paġ. Bħal fil-każ ta' l-istess prietka magħmula Ħal Lija (ara nota 15), Cortis iżid hawn ukoll il-kelma ''modificata' fil-parentesi, bla ma jsemmi l-flus li ngħata. Madankollu, wara d-data hawn iż-żewġ kelmiet, l-ewwel waħda ma tingħarafx, 'coram (2) Episcopo' (paġ. Cortis iżid 'dom(enical in Albis' (paġ. Cortis iżid 'domfenica) in Albis' (ibid.) Paġ. Paġ. Paġ.