L-ORIZZONT j FRAK MILL-ISTORJA: IL-PORT IL-KBIR DAWRA KULTURALI MAL-PORT IL-KBIR (14) L-istatwa ta' Santa Tereża ta' Ġużeppi Caruana waslet qrib il-Baċir ta' Bormla, sakemm il-kap- tan tal-lanċa jibda jimmanu- vra u jdawwar bil-mod il- mod il-lanċa biex mill-ġdid naqbdu triqtna lura max- xatt tal-Isla, se jkolli ħin biżżejjed biex nagħti. ħarsa ħafifa madwarna u ngħad- dilkom aktar tagħrif dwar xi wħud mis-siti storiċi li jid- hru minn fuq il-lanċa. Mela, skont il-konfini tat- tliet ibliet, ix-xatt ta' Bormla jibda minn ftit metri 'l bogħod mill-klabb tar-Re- gatta u jasal sa taħt is-swar tal-Isla sewwasew sal-mina tat-Tarżna ta' Palumbo. Issa ejjew inkomplu fejn ħallejna l-ġimgħa l-oħra — konna qegħdin nitkellmu dwar Bormla: Is-swar ta' Santa Margeri- ta (1638 —1736) li jdawru lill- Bormla u li jinkludu sitt bastjuni, saru fuq il-pjanta ta' Vincenzo: Firenzuola u tlestew għall-ħabta tal-1736, bil-bieb ewlieni tagħhom huwa dak magħruf bħala ta' Santa Liena, u b'ieħor fuq L: li l-lanċa tat-turisti ix-xaqliba ta' Santa Margeri- ta, waqt li fl-aqwa tagħhom kellhom: madwar 1,500 kanun biex iħarsuhom. L-ewwel ġebla tas-swar tal-Kottonera (1670), li ħadu madwar mitt sena: biex jitlestew għalkollox, tqiegħ- det fiż-żmien il-Gran Mas- tru Nikola Cottoner (1663 — 1680) u saru fuq il-pjanta ta' Antonio Maurizio Valperga li kien il- kap inġinier mili- tari tad-Duka ta' Savoja u li jibdew mill-foss tal-Birgu u jispiċċaw f'Burmula Gate. Ix-xogħol fuq dawn is-swar, li għandhom tul ta' ħames kilometri, twaqqaf kemm-il darba biex. il-ħaddiema jintbagħtu jaħdmu f'postijiet oħrajn fejn l-aktar kienet tinħass il-ħtieġa. Din kienet waħda mir-raġunijiet li dawn is-swar ħadu dawn is- snin kollha biex tlestew. Dawn is-swar għandhom tmien bibien li xi wħud minnhom: kienu . spiċċaw imbarrati fiż-żmien il- Franċiżi u baqgħu hekk sal- lum. Fost dawn. il-bibien hemm dak magħruf bħala Bieb is-Sultan li jagħti għal Ħaż-Żabbar; u li fiż-żmien l- Ordni kien ingħata l-isem ta' Madonna tal-Grazzja. Il- mina ta' Għajn Dwieli li saret fi żmien l-Ingliżi nbniet fl-1903 taħt is-sur ta' San Franġisk. Ovvjament, fil-Belt Cos- picua nsibu bosta postijiet storiċi u ta' interess partiko- lari, fosthom is-swar maes- tużi ta' Santa Margerita u dawk tal-Kottoner. Ironika- ment sa ftit tas-snin ilu kien hemm il-ħsieb li jiftħu triq madwarhom. biex jitgaw- dew mill-Maltin u mit-turis- ti li jżuruna, iżda sal-lum, dan il-ħsieb għadu biss ħolma u minkejja l-ħafna kliem u wegħdi li sar fl- imgħoddi, sal-lum għadu ma sar xejn — kif sfortunata- ment lanqas sar xejn biex jinfetħu l-bibien li kienu ġew imbarrati mill-Franċiżi qabel l-1800 bil-ħsieb li ma jħallu lil ħadd jidħol jew joħroġ minnhom. Postijiet oħrajn storiċi li wieħed jista' jżur f'Bormla huma l-knisja u l-kunvent ta' Santa Tereża, il-knisja parrokkjali (mużew ħaj tal- arti sagra), il-kappella dde- dikata lil Santa Marija tas- Sokkors li tinsab taħt l-art madwar: 100: metru 'l bogħod mill-mina ta' Santa Liena (ħasra li din il-kappel- la l-poplu m'għandux aċċess għaliha għax tinsab magħ- luqa f'post tal-gvern u li ċ- ċwievet tagħha jinsabu f'idejn il-kunsill lokali), il- kappella ta'San Ġwann t'Għuxa, l-imħażen tal-Ord- ni (1776), il-knisja ta' San Pawl (1741); il-baċir Numru Wieħed tat-Tarzna (1843) u l-bini fuq il-ġenb tiegħu li kien inbena fiż-żmien l- Ingliżi (li issa qiegħed jiġi konvertit fl-Università Ame- rikana ta' Malta), il-monas- teru ta' Santa Margerita (1726), il-barracks ta' Verda- la (1853), Dar Bir Mula — mużew (1996), id-Domus Piju IX u bosta djar oħrajn, fosthom id-dar kbira u sa- biħa li tinsab faċċata tad- Domus. Sagra Familja (Triq Mattv Grima) u li sa ftit tax- xhur ilu kienet tagħmel par- ti minn Dar it-Tama (Radju Kottoner). Barra minn hekk f'Bormla nsibu bosta patrimonju an- tik u sabiħ li jeħodna lura fiż-żmien u jfakkarna fl-an- tenati tagħna. Ovvjament, biex wieħed jidħol f'Bormla, apparti l- vjaġġ qasir mill-baħar per- mezz tad-dgħajjes jew bil- Ferrv Boat li taqsam regolar- ment mix-xatt ta' Bormla lejn il-Belt u lura kull nofs siegħa, wieħed jista' jidħol bil-mixi jew bil-karozza minn tliet mini — dik ta' Għajn Dwieli (mir-Raħal il- Ġdid), Santa Liena (mill- Fgura) u minn dik tas-Sul- tan (minn Ħaż-Żabbar). IL-KUNVENT U L-KNISJA TA' SANTA TEREŻA Dan il-kunvent (1625) ġie mwaqqaf mill-Patrijiet Tereżjani: Skalzi li ilhom jgħammru fih għal-dawn l- aħħar 400 sena. Daqshekk ilha l-knisja mtellgħa ma- ġenbu, iddedikata lil Santa Tereża u li ġiet ikkonsagrata mill-Isqof Labini fit-18 ta' Marzu 1787. Din hi l-ewwel knisja fid- dinja li ġiet iddedikata lil din il-qaddisa kbira wara l- mewt tagħha. Jingħad li fl- ewwel żminijiet tal-eżis- tenza tiegħu, dan il-kunvent kien iservi bħala skola għall- istudju orjentali għal bosta partijiet barranin li kienu jiġu jistudjaw f'Malta bħala parti mill-orjentazzjoni tagħhom għall-pajjiżi tal- missjoni. F'din il-knisja, rikka ħafna f'dik li hi storja, insibu fiha seba' artali u diversi kwadri sbieħ ta' pittura sagra. Fil- fatt il-kwadru tat-titular (1640) hu xogħol ta' Fra Lu- cas Garnier u 'San Ġużepp' hu ta' Mattia Preti. Il-kwadrulijirrappreżenta t-Twelid ta' Kristu u l- Adorazzjoni tal-Maġi huma xogħol ta' Anrico Arnaud waqt li ż-żewġ kwadri l- oħra laterali fil-kappella tal- Madonna tal-Karmnu huma tnejn ta' Rokku Buhagiar. Sintendi f'din il-knisja nsibu statwa ġdida tal-Madonna tal-Karmnu li nħadmet ġewwa Lecce fl-Italja mill- istatwarju Antonio Papa fl- 2011. Qabilha kien hemm statwa oħral Insibu wkoll l-istatwa ar- tistika ta' San Ġwann tas- Salib — xogħol Spanjol, ak- tarx ta' Gregorio Fernandez u sintendi l-istatwa titulari ta' Santa Tereża, xogħol mill-isbaħ. ta' Ġużeppi Caruana magħruf bħala 'Ta' Marċjol', u l-istatwa ta' San Ġużepp li nħadmet f'Lecce. Storikament, din il-knisja laqgħet fiha diversi Gran Mastriwara l-ħatratagħhom Is-Sibt 24 ta' Marzu 2018 23 bħala prinċpijiet ta' dawn il- gżejjer fi triqthom lejn l-in- gress tagħhom fil-Birgu. An- tikament, kienet drawwa, li l-Gran: Mastru, eskortat mill-kbarat tiegħu kien jiġi bil-gondla tiegħu mill-Belt u jieqaf għal ftit tal-ħin f'din il-knisja, fejn kien jiġi mil- qugħ mill-pirjol u mill-pat- rijiet Tereżjani. Wara li kien jidħol fil-knisja u jgħid xi talb, il-Gran Mastru kien jiġi stmat b'xi ħlewwiet mill- pirjol u joqgħod jistenna l- Wasla tal-Isqof, meta wara, akkumpanjat mill-kbarat u l-kavallieri kien ikompli triqtu lejn il-Birgu fost briju kbir tan-nies li kienet tin- ġabar f'dawn l-inħawi biex jagħtuh merħba. Ċertament li fuq kull kun- vent, knisja jew kappella an- tika li għandna fil-Kottonera wieħed isib ħafna xi jgħid. Kif wieħed jista' jimmaġina, il-kunvent li f'inqas minn għaxar snin oħra jkunu qegħdin nfakkru 400 sena tat-twaqqif tiegħu ġewwa Bormla, għandu storja kbira u mlewna ħafna. Stejjer u ġrajjiet konnessi mal-knisja ta' Santa Tereża nsibu ħafna, iżda forsi l-ak- tar ġrajja marbuta ma' din il-knisja u li baqgħet tissem- ma minn ġenerazzjoni għall- oħra, hi s-serqa sagrilega tas-Sagrament li kienet saret fid-19 ta' Ottubru 1837. Dak in-nhar minn: din il-knisja ' għażiża ħafna għall-Borm- liżi kien insteraq. pissidi b'ostji konsagrati. Il-poplu Bormliż kien ħadha bi kbira ħafna din is-serqa u sar ħafna talb biex jinstab il-pis- sidi bl-ostji. Jingħad li l-għada nqabad ċertu Pawlu Galea jbigħ sa- lib żgħir tal-fidda li kien jagħmel parti mill-għatu tal- pissidi misruq u ġie arrestat. Il-pissidi kien instab jumejn wara minn ċertu Franġisku Cachia — tfajjel ta' 11-il sena fil-foss taħt il-bieb ewlieni tal-Birgu. Insibu verżjoni oħra li tgħid hekk: Jumejn wara l-każ, il-pis- sidi nstab minn żewġt itfal moħbi f'ħofra taħt l-ewwel mina tal-Birgu waqt li l-ħal- liel inqabad waqt li taparsi kien qiegħed jisma' l-qud- dies fil-monasteru ta' Santa Skolastika. L-imsejken we- ħel għomru l-ħabs u ġie maqtul minn priġunier ieħor waqt li kien rieqed. Il- pissidi kien instab fil-post magħruf bħala 'Fejn sabu s- Sinjur' taħt l-ewwel l-mina (Advance Gate), fejn sa ftit tas-snin ilu l-Kunsill tal- Birgu kellu l-uffiċini tiegħu. Qabel ma. tidħol fil-mina, fuq ix-xellug, insibu ġardin ċkejken u f'nofsu hemm wieqaf. kurċifiss b'xemgħa mixgħula quddiemu lejl u nhar. inkomplu f'ħarġa oħra