Ġunju 1992 IL-MARSA IL-MARSA TFAKKAR IL-VITTMI TAL-GWERRA 1940-1942 osta rħula u bliet Maltin din is-sena qed ifakkru l-50 anniver- sarju tal-għoti tal- George Cross. lill- Gżejjer Maltin u qed ifakkru wkoll dawn in-nies li ħallew ħajjithom fl-Aħħar Gwerra Dinjija. Qed jiġu mfakkra dawk il-pajżana u dawk ta' l-armata, nies minn kull rokna ta' Malta u Għawdex, li ħallew ħajjithom fit-taqbid kontra l- għedewwa tagħna. U aħna wkoll b'din il-kitba nixtiequ niftakru, mhux fil-gwerra, imma f'dawk li jew kienu mill-Marsa jew kienu refuġjati hawn fil-Marsa u l-minġel tal-gwerra ħasadhom minn wiċċ il-qiegħa. Minn total ta' 1581 persuna maqtula fil-gwerra li għaddiet, 34 minnhom kienu jew mill-Marsa jew kienu joqogħdu l-Marsa, peress li hawn kien hawn ħafna attività qrib ix-xatt u l-ħatt tal-merkanzija. Intant, kien is-26 ta' Ġunju 1940, jum li ġab miegħu niket kbir, għaliex fih inqerdu ħafna nies tax- xogħol. F'dan il-jum kellna ħames attakki mill-ajru. L-aħħar ħbit beda fil-ħamsa u nofs ta' filgħaxija. F'dan il-waqt, karozza bin-nies tat-tarzna kienet għaddejja mill-Marsa, u żewġ bombi tal-ħruq ġew fuqha sewwa. F'kemm trodd salib il- karozza saret ħuġġieġa waħda u fost dawk li mietu kien hemm Karmni Frendo ta' 29 sena u Filomena Pace ta' 60 sena li mietu fuq il- post. Dawn kienu joqogħdu fi Triq San Pawl u fi Triq il-Kunċizzjoni rispettivament. L- għada tat-traġedja, żewġ aħwa minn Triq il- Kunċizzjoni, George ta' 7 snin u ħuh Joseph ta' sentejn mietu taħt it-terrapien tad-dar tagħhom meta bomba kbira laqtet djar f'dawk l-inħawi. Fit-18 ta' Ottubru 1940, Karmenu Cutajar ta' 28 sena u li kien ukoll mill-Marsa, safa maqtul ukoll fuq bastiment tan-Navv l-S.S. Fiscus. L-istess mewt kienet ħadet magħha sena qabel fl-14 ta' Ottubru tal-1939, lil Francis Attard bir-rank numru E/LX 20770, li Il-knisja parrokkjali tagħna milquta fis-7 ta' April 1942 u reġgħet intlaqtet fid-19 ta' April 1942. kien miet fuq. l-HMS Roval Qak meta ġiet milquta minn torpedo ta' l-għadu. Fis-16 ta' Jannar tas-sena ta' wara, l- 1941, kienet ukoll intlaqtet is-sagristija tal- Birgu, aktar minn 30 ruħ mietu f'daqqa fosthom Duminku Vassallo ta' 15-il sena li kien joqgħod fi Triq il-Kappuċċini. Imbagħad fit-8 ta' April fil-ħamsa ta' filgħaxija waqt li l-bastiment tat-tarzna l- 'Moor' kien dieħel il-Port il-Kbir, ħabat ma' mina u tar fl-ajru. Miegħu tilfu ħajjithom 29 ruħ, fosthom Joseph Brincat ta' 33 sena u li kien joqgħod fi Triq is-Sajjieda. Wieħed biss kien salva minn din it-traġedja kiefra, Toni Mercieca li kien mill-Marsa wkoll li kellu 25 sena u ma nafx jekk għadux ħaj, ħalli jirrakkonta dik il-ġrajja li kienet qasmet qalb kulħadd. Insemmu wkoll lil dak it-tfajjel ċkejken Ġunju 1992 IL-MARSA 49 Ġużeppi Dimech li kellu 11-il sena u nofs u li kien joqgħod f'numru 53, Triq Zerafa li kien miet fit-28 ta' April ta' dik is-sena, meta kienet iġġarrfet id-dar li kien joqgħod fiha. Xi qraba tiegħu ndarbu ħafif f'dak l- attakk. Ir-rekluta Joseph Calleja ta' 20 sena bin-numru 40067, kien tilef ħajtu wkoll fuq lanċa tal-pass bejn il-Belt u r-Rikażli. Dan Calleja kien membru tar-Roval Malta Artillerv u kien stazzjonat ir-Recruits Target Depot. Id-dar numru 1, fi Triq in- Nażżarenu, kienet saret dħin fl-1 ta' Mejju u Ġużeppi Vassallo ta' 39 sena kien instab mirdum, wara attakk fit-tmienja ta' filgħaxija minn żewġ bombers Ġermaniżi. Wiġi Farrugia ta' 42 sena miet ukoll fis- 16 ta' Ġunju. Dan Wiġi kien joqgħod f'numru 31, Bridge Wharf. Imbagħad fit-12 ta' Lulju tal-1941 missier u bint John u Antionetta Debattista li kienu joqogħdu fi Triq Magri, kienu mietu fil-Furjana meta sar ħbit mill-ajru. Dawn iż-żewġ persunaġġi, insibu isimhom imnaqqax fuq il-monument li l- Parroċċa tal-Furjana għamlet biex tfakkar dawk li kienu mietu fil- Furjana. Fl-istess jum, f'attakk differenti, kienu ntlaqtu xi djar fi Triq Magri fejn kienu tilfu ħajjithom it-tfajjel Joseph Spiteri ta' 15-il sena u Bertu Woodward ta' 37 sena. Bosta ġirien kien ndarbu f'dan l-attakk għall-għarrieda. F'jum il-Qaddisin Kollha tal-1941, Peter Bonett ta' 52 sena u li kien imlaqqam 'Tad- Dissi', kien tilef ħajtu meta kien laqat aċċidentalment parti minn xi splussivi fil-Foss ta' San Ġakbu. Dan 'Id-Dissi' kien joqgħod f'numru 137, Triq Zerafa. Marsi ieħor li ħalla Kantuniera fi Triq is-Salib tal-Marsa milquta fis-7 ta' April 1942. ħajtu f'din il-gwerra kiefra kien Dimitri Azzilla ta' 23 sena u li kien fir-Roval Navv bin-numru E/LX 22182. Dan Dimitri kien wieħed mill- ekwipaġġ fuq l-HMS Barham li kien intlaqat minn torpedo fil-25 ta' Novembru tal-1941. Tfajjel ieħpr li miet f'dawn il-ġranet ta' qilla kien Carmelo Briffa ta' 13-il sena u li kien joqgħod f'numru 29, Triq is-Sajjieda. Minkejja li ma nafux kif miet, il-mewta tiegħu ġiet fit-22 ikompli f'paġna 51. Ġunju 1992 IL-MARSA 51 IL-MARSA TFAKKAR IL-VITTMI TAL-GWERRA 1940-1942 — jkompli minn paġna 49. Il-Kappella ta' Ċejlu milquta b'bomba fil-faċċata nħar is-27 ta' April 1942. ta' Diċembru. Għaddiet sena oħra u l-gwerra kompliet għaddejja tħanxar lil min issib quddiemha. Carmelo Calleja ta' 54 sena u li kien joqgħod fi Sqaq tal-Karmnu, kien intlaqat bil-blast ta' bomba fit-Telgħa ta' Raħal Ġdid nhar it-12 ta' Frar tal-1942. Nhar il-25 ta' Marzu ta' l-istess sena kien safa maqtul ukoll Feliċ Gatt ta' 80 sena. Dan kien miet fil-Furjana u kellu l-familja tiegħu joqogħdu fi Sqaq tal-Karmnu. Imbagħad kienet saret ħerba minn għadd kbir ta' djar fi Triq Ħal Qormi nhar l-4 ta' April 1942, fejn bombers Ġermaniżi xeħtu tunellati ta' bombi fil-Marsa, Ħal Qormi u l-Ħamrun. Hawn fi Triq Ħal Qormi kienu mietu mirduma Joseph Bugeja ta' 18-il sena u Carmela Saliba ta' 20 sena. Marsi ieħor kien Pawlu D'Amato ta' 77 sena u li kien joqgħod f'numru 95, Triq il- Marsa. Dan kien miet mirdum f'daru u kien misjub minn xi membri tal-A.R.P. (Air Raid Precaution). Żewġ pajżani Salvu Grima ta' 57 sena u Toni Pizzuto ta' 38 sena, kienu ġew maqtula fit-Telgħa tal-Kurċifiss, meta sar ħbit ta' malajr minn ajruplani Ġermaniżi. Dan il-ħbit kien sar fis-7 ta' April tal-1942 fis-6.30 ta' filgħaxija. F'dan ix-xahar ta' April mietu 9 persuni li kienu mill-Marsa, l-aħħar tnejn kienu Joseph Formosa ta' 78 sena u li kien joqgħod fi Triq is-Sajjieda u li miet fit-18 ta' April u l-aħħar wieħed kien Mikiel Cilia, ġuvnott ta' 18-il sena u li miet fl-24 ta' April. Dan kien safa ferut u kien miet wara f'Raħal Ġdid. Dan Mikiel Cilia kien tifel magħruf ħafna għall-bżulija tiegħu u niesu kienu joqogħdu f'numru 3, Triq Azzopardi. Gejtu Attard minn numru 77, Triq San Mikiel u li kellu 28 sena kien ġie milqut bil- fdalijiet ta' bomba li kienet twaddbet f'Ta' Qali fejn kien qed jaħdem dan Gejtu. Kien is-7 ta' Ġunju f'nofsinhar meta Gejtu kien waqaf jieħu biċċa Ħobż meta bħal sajjetta fil-bnazzi lemaħ xita ta' balal neżlin f'dawn l-inħawi. Ġejtu kien miet l-għada wara li kien ġarrab ħafna ġrieħi gravi. Huwa miet fl-Isptar Bugeja f'Santa Venera. Duminku Vella li kien membru tal-King's Own Malta Regiment bin-numru 1570 u li kien jagħmel parti mill-1st Battalion kien miet waqt il-ħbit fuq l-għadu fil-31 ta' Mejju tal- 1942. Dan Duminku kien joqgħod fi Triq is- Salib u ġie ċċertifikat mejjet fl-Isptar Ġenerali ta' l-Imtarfa. Nhar it-13 ta' Lulju ta' l-istess sena Karmenu Schembri ta' 32 sena u li kien jagħmel parti mit-3rd Regiment tar-Roval Malta Artillerv bin-numru 8096, kien miet meta ntlaqat minn anti-personal bomb. L- isplużjoni li kienet seħħet fuq l-S.S. Ashworth ikompli f'paġna 53. Ġunju 1992 IL-MARSA 53 IL-MARSA TFAKKAR IL-VITTMI TAL-GWERRA 1940-1942 — jkompli minn paġna 51. L-Għolja ta' Spencer, fejn hemm it-Telephone Exchange, imġarfa fil-Gwerra. tal-Merchant Navv nhar it-13 ta' Ottubru tal- 1942, kienet ħalliet lil Ġużeppi Camilleri ta' 29 sena mejjet. Traġedja oħra fuq bastiment ieħor tal-Merchant Navv, din id-darba fuq l- S.S. Glenlea, fis-7 ta' Novembru tal-1942, kienet ħalliet mejjet lil Joseph Camilleri ta' 21 sena u li kien mill-Marsa wkoll. L-aħħar wieħed li miet kien Peter Said ta' 21 sena. Dan Peter kien membru tar-Roval Nawv bir-rank numru E/JK 251702 u li kien stazzjonat fuq l-H.M.S. St. Angelo. Dan jingħad li nhar it-23 ta' Awissu tal-1943, kien spiċċa mix-xogħol u kien sejjer lura lejn id- dar, meta bdew igħidu li kienu mietu xi nies taħt il-lift tal-Barrakka. Dan il-qalbieni tagħna, mar biex igħin lil feruti minn taħt il-fdalijiet tal- plat li waqgħu fuq in-nies. F'ħin minnhom splodiet bomba meta nqarset u ramiet lil Peter f'biċċiet imqatta'. Il-Marsa mhux biss ġarbet il-mewt ta' dawn il-qalbiena, imma ġraw ġrajjiet importanti li ta' min wieħed isemmihom ukoll. Dawn il-ġrajjiet għaddiehomli s-Sur Pawlu Dimech li kien għamel xi riċerka fuq żmien il- gwerra li għaddiet. Kien it-tlieta, 7 ta' April 1942, waqt ħbit mill-għadu li ġew xi bombi fi Triq il-Marsa. Waħda minnhom ġiet fuq id-dar tal-Museum tas-subien li kellha l-bieb tagħha f'din it-triq u mhux kif inhu illum. Id-dar kważi ġie meqruda Ta' interess il-fatt li l-Bambin tal-Milied li għadu jinħareġ fil-proċessjoni kien instab qalb it-tifrik u mhux imkisser taħt xriek. Ftit wara, fil-fatt, il-Ħadd 19 ta' April 1942, kienu xid-9.40a.m. meta kien daqq l-air raid u beda l-ħbit minnufih. Ħafna nies kienu fil-knisja u fl-inħawi taz-zuntier, ġrew lejn ix-xelter li jinsab ħdejn il-bieb tal-ġenb, eżatt wara fejn illum hemm in-niċċa tal-vara tat-Trinità. Magħhom niżel ukoll il-Kappillan ta' dak iż- żmien, Patri Gabriel, u bdew jitolbu. Inħasset teżżiża kbira, Kienu waqgħu seba' bombi, sitta ġew fuq iz-zuntier u għamlu ħerba fl-art u waħda miż-żewġ statwi li kien hemm, dik ta' San Franġisk t'Assisi saret frak. Il-bomba l-oħra splodiet eżatt f'nofs il-faċċata tal- knisja, man-niċċa tal-Madonna. tal- Kunċizzjoni li kienet tal-ġebel. Mat-tfaqqiegħa tal-bomba n-niċċa saret trab u t-twieqi sfaw imkissra, filwaqt li saret toqba kbira fil- faċċata. Tkisser l-orgni għall-kollox u l- fdalijiet tiegħu inxterdu mal-knisja kollha, anki sa taħt il-kwadru titulari. Ħafna ħġieġ tal- knisja tkisser u xi kwadri nqalgħu minn posthom. Fost in-nies li kienu fil-knisja, kien hemm raġel li weġġa' ħafif. Wara li: spiċċa l- ħbit, kienet saret quddiesa, b'ringrazzjament talli żammet il-knisja wieqfa, fost biki u ilfieq tan-nies miġbura. ikompli f'paġna 55. Ġunju 1992 IL-MARSA IL-MARSA TFAKKAR IL-VITTMI TAL-GWERRA 1940-1942 — jkompli minn paġna 53. Bini f'Pinto Road jew il-Moll ta' Pinto imġarrfa mill-għadu fis-6 ta' April 1942. Peres li l-Marsa tagħmel parti mill-Port il- Kbir, kienet attack area, ħafna min-nies kienu jiġu mkeċċija mill-pulizija lejn l-irħula oħra sakemm tħaffru x-xelters. Biex tħares l- inħawi fuq l-Għolja tal-Ġiżwiti, fejn illum hemm il-Power Station, kien hemm il-fortizza ta' Ċejlu li kienet qawwija ħafna u li kieku ma kienetx hi kienu it-tkissir fil-Marsa kien ikun akbar. Xi Marsin fosthom anki nisa kienu jmorru jgħinu lis-suldati waqt il-ħbit. Ta' min isemmi wkoll li l-apparat tal-festa, jiġifieri l- kappi, kellhom jittieħdu l-Furjana fuq ordni tal-Provinċjal. Wara intebħu li mit-taġen marru fin-nar u kienu ħaduhom fil-knisja ta' San Ġwann, fis-Siġġiewi, fejn kien hemm xi patrijiet refuġjati. Magħħom ħadu wkoll xi oġġetti li kienu jintużaw fil-festa tat-Trinità, fosthom l-armar tal-artal maġġur, biex ikun aktar fiż-żgur. Minkejja li għad fadal ħafna x'wieħed isemmi fuq dawn il-jiem tal-gwerra, l-ispazju hu limitat. Din l-informazzjoni u bosta tagħrif ieħor ksibtu mingħand is-Sur J. A. Agius minn San Ġiljan, li huwa dilettant kbir u studjuż ta' l- Istorja tal-Gwerra f'Malta. Nixtieq nirrin- grazzja lis-Sur Agius ta' l-interess li ħa u talli għaddieli din l-informazzjoni hekk utili għalina l-Marsin. Minn qalbi nirringrazzjah. , Huwa xieraq issa li nsibu xi ħadd li jieħu interess, u bħalna jfakkar dawn il-vittmi anki b'irħama u fuqha nnaqqxu dawn l-ismijiet li taw ħajjithom għal artna. Il-Mulej ħa ħsiebhom u żgur ta s-sabar lil nieshom. Il-Familja Borg tagħmel l-offerta għall-ispejjeż ta' dan il-fuljett, biex bil- ġid li jinkiseb minnu jmur b'suffraġju għar-ruħ Sandro Borg li miet b'diżgrazzja fl-1 ta' Ġunju 1985 fl- okkażjoni tas-seba' anniversarju mill- mewt tiegħu. Il-Mulej jagħtih il-mistrieħ ta' dejjem. Il-Familja Falzon tagħmel l-offerta għall-ispejjeż ta' dan il-fuljett, biex bil- ġid li jinkiseb minnu jmur b'suffraġju għar-ruħ Karmena Falzon li mietet fil-25 ta' Ġunju 1989 fl-okkażjoni tat-tielet anniversarju mill-mewt tagħha. Il-Mulej jagħtiha il-mistrieħ ta' dejjem.