San Tumas T'Akwinu Diskors li sar fil- Anju ta' l-Università nhar is-7 Marzu, 1947 M' kinux biss -għanneja tal-qedem li, mqanqlin minn taħ- bitiet il-qalb, xebbhu ħajjet il-buiedem ma' mixja twila jew qasira, lejn belt, ħsieb u tama 1ma' tul it-triq kollha; dan għamluh ukoll il-għorriet ta' kull żmien, mixgħulin minn ħsebi- jiet kbar, u saħansitra fissru Rub il-Qodos, meta b'fomm l-Ap- postlu Missierna qalilna li fuq l-art ma għandniex belt dejjiema, u għalhekk jeħtieġ li nfittxu belt oħra li l-bennej tagħha huwa Alla nnifsu (0), Tmiem mixjitna, il-belt li fiba għandna nidħlu u nistrieħu, għarrafhu'na Sidna Ġesti Kristu, Ala Bin Alla, Dawl minn Dawl, meta minn fuq għoljiet Sijon, b'dija akbar minn dik li biha kien imdawwar Mosċ hu u nieżel minn fuq is-Sina, b'għerf li jisboq bil-bosta għerf Salamun, għallem li f'kollox u qabel kollox għand- na nfittxu 'l-Alla, ħalli miegħu mingħaqdu, għaliex xejn ma jiswa lill-bniedem jekk jirbaħ id-dinja kollha, u mbagħad jitlef ruħu (2). Madankoliu bosta bnedmin igħaddu jiem u snin sħaħ, jekk mhux ukoll għomorhom. kollu, bla ma jagħirfu għal fejn qegħ- din igħixu, bla ma jilmħu għan ħajjithom, dik il-ħajja li hija wisq ogħla mill-fidda, wisq aqwa mid-deheb. Bosta bnedmin jieqtu f'nofs ta' triq, jintilfu wara tlellix li fi blubithom jaħsbu deheb, u għajnejhom jingħalqu għad-dawl l għandu jdawwalhom mit-tfulija għaż-żogħżija, miż-żogħżija għar-rġulija, u mir-rġu- lija għax- xjuħija. 'Biex ireġġa' lil dawn in-nies fi triq is-sewwa u l-ħajja, Alia, li mix-xejn ħareġ il-ħajja u mit-tajn kiesaħ id-demm sħun tal- bniedem (2), ma naqas qatt li jibgħat ma' tul il-medda twila taż- żmien : bnedmin, kbar f'isimhom u f'għamilhom, sabiex 'bħal kewkba li tilma minn bejn is-sħab sewdieni li jdallam il-moħħ u ' jwebbes il-qalb, iwissu lill-bnedmin li ma għandhomx jitnikkru u jieqfu f'nofs triq, u b'hekk. fil-belt fejn jgħammar Alla jaslu meta x-xemx tkun laħqet għebet u d-dalma tkun satret il-ħol- qien, meta bibien il-belt ikunu ntebqu u jibqgħu mitbuqa. (1) Ittra ta' San Pawl l (2) Matt. (B) Ġ. Aqmilina: 'Il-Biki tal-Bniedem. Il-luni Ommna l-Knisja Mqaddsa sejħitilna biex inqimu qaddis li minu Alla kellu s-sejħa biex bħal xemx idawwal il- Imedmin. igħallimħom. jagħtu l-ogħla siwi lill-aqwa ħwejjeġ, jurihom triq is-sewwa u l-ħajja, u jwissihom jimxu lejn l- U Urbx Jerusalem beada—dieta pucs tisio—quae construtur in ċoclis—vivis ew lapidibus. ' (4). Dan il-għaref, dan il-qaddis, dan il-kbir hu San Tumas t'Akwinu, Mhuwiex isem ġdid għalina. Ma hemmx belt kbira jew żgħira, ma hemmx għoljiet miksija bis-silġ jew maħruqin bix- xemx, ma hemmx xagħri bla tarf jew baħar bla qies fejn ismu ma nstumax jidwi, fejn leħnu ma heġġeġx ghal hwejjeġ kbar lis-sider qawwi (8), iżjed milli ħeġġeġ leħen il-qalbenin ta' Ateni rebbieħa f'witat Maratona. U l-foħrija li tawh il-ġnus bi akbar minn dik li ngħatat lill-qalbenin li fuq qabarhom inkiteb: ''Ini li għaddej minn quddiemna mur u għid lil-Sparta li aħna mitna għal-liġijiet wisq meqjuma tagħha. Ersqu jejh u ddawlu, żagħ qulbeniu, intom H -miexju fit-triqat jebsa ta' ksib il-għerf. Ersqu lejħ u ddawlu intom ilkoll li bikom għatx is-sewwa. Ersqu lejh u ddawlu intoni ilkoll H mu tridux tiġġerrew bla ragħaj. ħalli f'belt Alla tkunu tistgħu tieħdu sehem mill-ferħ ta' l-Osanna, tkunu tistgħu tixxierku ma' l-oħrajn fil-għana ta' l-Alleluja. qu lejħ u ddawlu, u minn fommu isimgħu kif Alla hu għan ħajjet il-bniedem, tlarsu lejn San Tmnas t'Akwinu tfajjel, bogħod mill-ħajja mgħaġġla ta' kastell il-kbarat t'Akwinu, miġbur fil-ħajja siekta ti ħiemda tal-monasteru ta' għoljiet Kassinu, b'ħarstu merfugħa iejn is-sema safi mnejn hemm ''ileqqu bil-qtajja' — il-kwiekeb imdendla ' (6). U mal-qawwa ta' din il-ħarsa, ħsiebu ttawwal bħalma tagħmel xitlu, biex jixrob l-ewwel dawl li seta' jinżel minu dak l-iżraq bla qiegħ, minu dak il-wisa' bla truf (D. Moħħ it-tfajjel ma waqafx meta ra l-ħajja, il-għerf, it-tjieba, il-qawwa u s- -sbuħija, iżda tela' iżjed 'il fuq, niżel iżjed fil-qiegħ, meraħ iżjed fil-wisa'. ħaddan iżjed beraħ, sakemm wasal biex sab il-b'du pnifen tal-ħajja, tal-għerf.. tat-tjieba, tal-qawwa u tas-sbuħija. U għalliekk staqsa : Min hu ÀHa2 Dun Karm), : (6) Ġ. Muscat Azzopardi; lFit-Tieqa'. (71) Dun Karm: ''Il-Jien u lilhinn minnu'. Fit-thaddim bikri ta' dehnu fehem li jitqarraq il-bniedem meta jintilef f'henat il-ġisem n fi blubitu jiftaħar li liebes il- ħarir (8), għaliex irid jew ma jridx, qalbu ma tistrieħx jekk mhux F'Alla 0M.. U għalhekk staqsa: Min hu Alla7 Għal din il-mistoqsija, nisthajjel li qaddej ta' Alla niżel jit- tajjar fuq ġwienaħ imdehba għal ħdejn it-tfajjel u wassallu f'wid- nejh it-tweġiba li ngħatat lil-Mosċ, beżgħan quddiem id-dehra ta' għoljiet Vil-Horeb: Ajja hu dak li minnu nnifsu bu li hu (10), fil-waqt li l-ħlejjaq huma dawk li mhumiex minnhom infushom dak li huma, iżda li għandhom 'l Alla l-kif u l-għala tagħhom(1D), Sal Tumas feħimha t-tweġiba, L kemm fehimha tajjeb saret tafu d-dinja mistagħġba, meta fl-aħħar ta' ħajtu xandar l-ewwel taqsima tas-Summa Theoloġiea li bħal katidral gotiku tiġbor fiha sbuħijiet l-arti u l-letteratura, il-fiżika u l- matematka, il filosofija u t-teoloġija, il-għerf u t-twemmin. San Tumas fehimha t-tweġiba. U kemm fehimha tajjeb is- xoktat tagħirfu d-dinja mistagħġba, meta xandar it-tieni taqsima tas-Summa Theologiea li bħal f'Panteon tiġbor fiha għerf l-akka- demji pagani x nsara, gherf Platim. Pitagora u Aristotli, għerf Seneka. Ċiċerun a Ġustinjan, għerf S. Ambroġ, 8. Wistin u 8, Ġslormu. U mliehem ramn dan il-għerf ii kiseb ta' Alla, f'dawl Ala għaraf ukoll il-bniedem, u fehmu hekk tajjeb li bena darba għal dejjem, fuq sisien qawwija. il-filosofija nisranija tal-kultura. Il-Filosfi ta' qabel 5, Tumas, imdorrija l-akkademja ta' Pla- tun, xebbhu lill-bniedem ma' ruh magħluqa f'ħabs il-ġisem, u għalhekk ħambqu kemm felħu biex iġagħlu 'l kulħadd jifhem li biex il-bniedem jilħaq il-għoli li għalih issawwar jeħtieġlu joħ- noq kemm jista' ħtiġiet il-ġisem. San Tumas, imdorri fl-iskola ta' Aristotli, għallem li l-bniedem mhuwiex ruħ maqfula f'ħabs: hu, iva. tad-demm u l-laħuu. għandu wkoll ħtiġiet il-ġisem, u madankollu bhima mhuwiex. ladarba huwa mogħni b' ruħ imżej- ua bid-dehen u r-rieda (12. (B. Ġ. (9) S. Wistin: ''Il-Qrariet—L-ewwel ktieb, Kap, 1 (Trad, V. Bar- bara Q.P. (10) Ktieb il-Ħruġ, III, 14. (ID Dun Karm: ''Il-Jien u lilhinn minnu'. Għalhekk San Tumas fehem u għallem H kobor. il-bniedezu qiegħed fili bla rna jeqred il-ġisem. iżda bla ma jassar ir-ruħ, igħaqqad flimkien il-ħtiġiet tat-tnejn, irażżan ġibdietu ħżienu ħalli jagħni moħħu bil-għerf, u b'rieda qawwija daqs l-azzar, b'saħħitha daqs iż-żenqor, jieħu triq Ala. imqar jekk din it-triq tkun twila, tkun i B'hekk San Tumas, waqt li ħalla bla mit- tiefsa s-sisien tal-ħajja soprannaturali. sur l-ewwel, l-akbar. l- aqwa.u l-ogħla umanista Nisrani di d-dinja qatt rat. Meta f'lejla sabiħa tar-rebbiegħa ridawla minn qamar min- lu minn kwiekeb bla għadd, f'ħemda miksura biss mit-tektik ta' demmna f'qalbna (13), uħna nitgħaxxqu bi sbuħit is-sema u nħossu hena li jgħollina l fuq, 'il-fuq, u jġagħalna nifirdu l-beraħ biex ningħaqdu mal-ħlejjaq l-oħra li jgħammru qrib Ala, aħna għandna nġibu quddiem għajnejna li hemm qawwa li tiġbed dej- jern il-kwiekeb lejn ix-xemx. u hemm qawwa oħra tbegħidhom mix-xemx. Jekk tirbaħ il-qawwa li tiġbidhom lejn ix-xemx, il- kwiekeb jinħarqu. jinqerdu u jintemmu, fil-waqt li jekk tegħleb il-qawwa li tbegħidhom mix-xemx, jinżgħu dijithom u jintilfu fil- baħħ. Għalhekk sbuħithom qiegħda filli jinżammu mliġġma miż- żewġ qawwiet H). Hekk ukoll f'tagħlim San Tumas, sbuħit il-bniedem mhix qiegħda fil-qawwa li biha l-ġisem jinġibed lejn l-art bla ma. jqis lir-raħ, lanqas fil-qawwa, li biha r-ruħ tithenna bla ma tqis il- ġisem, iżda biss f'Sid il-ġisem u r-ruħ, Alla. Meta fi ħsebijietu, f'xewqatu, fi kliemu u f'għamilu, il-bnie- dem ifittex lil-dawlu u mħabbtu, Alla, il-qalb tiegħu, bħal mera bla nikta. bħal priżma, tasal biex tiġbor fiha sbuħit il-ħolqien : hjudet il-borra, ħmuret in-nar, sħanet ix-xagħri, dijet il-kwiekeb. ħlewwiet il-għasel, fwieħet is-sagħtar… (15). Meta fi ħsebijietu, f'xewqatu, fi kliemu u f'għamilu, il-bnie- dem ifittex jil Alla. bidu u tmiem ta' kull maħluq, huwa. jirbaħ ir-rwiefen qalila li jonfħu qerrieda fil-qlub (16), u bejn ruħu u ġis- mu jinseġ arinonija sabiħa li tidwi ferrieħa bħall-għanja ħelwa li kull fil-għodu lil Sid il-ħajja jgħannu l-agħsafar, P. Gnlen O.P.: ''Għan Ħajjet il-Bniedem' (''Għawdex', 26 ta' Mejju, 1946), ' (15) P. Galea O.P.: ''Tqanqil f'Qalb il-Bnisdem' (''Il-Berqa'. 24 ta' Diċembru, 1911, l (16) Ġ. Delin 8.4.: 'Qatra ta' Nida'. Meta titnisse: din l-armonija. il-bniedem jasa' biex isir per- sonalità. Mhux il-personalità. kif iehmuha Kant, Hume, Ginther u Wolf, iżda l-personalità kif fehimha San Tumas, li biha l-bnie- dem isawwar fih innifsu x-xbiha t'Alla. isir sid ta' għamilu, Meta, wara li nkunu ħlisna mill-jnsar ta' għamilna, nustu hiex inkunu sidien tiegħu. aħna mmaqdru qauwwet is-swar, nid- ħku b'saħħet l-azzar u nirbħu liruxit in-nar, bla ma nieqfu qud- diem l-ebusija tal-qlub, blu ma nibżgħu mill-ħżunija tal-fehmiet. bla ma. nitkexkxu minn għamil qarrieqi u qerriedi. Fina taqbad, iixgħel u tħeġġeġ iż-żgħużija li-bi lwien sbieħ ġiet imfissra minn San Tumas fil-kommentarji tiegħu fuq l-Ethica Nicomachea; qalbna fi mħabbitha ma tiqafx għal ħin wieħed biss, iżdu dejjem imhejjija biex iddewwi l-ġerħat u tfarraġ qiub oħra. hija tħabbat għal għajrha mingħajr waqfien, imqar jekk dan ikun jitlob min- nha ċarċir demmna sa l-anqas qatra (7), Biex bejn ruħna u ġisimna. bejn felunet il-moħħ u tqanqil il-qalb innisslu l-armonija meħtieġa, biex f'għamilna nibnu x- xbiha t'Alla ħalli nsiru sidien ta' għarnilna, jeħtieġ li ħajjitna tkun motus ereattirae rationalis in-Deum, kif għallem San Tumas; jeli- tieġ nersqu lejn Alla. U biex nersqu lejn Alla ħalli nsiru sidien ta' għamilna, mhux biżżejjed li-nagħiriu l-Alla, bħalma biex nitilgħu fuq għolja minn fejn nistaħu nitgħaxxqu bi tagħ jew inżul ix-xemx mhux biżżejjed li nħarsu lejn il-quċċata, iżdu jeħtieġ li nħallu warajna l-ħamba tat-triqat, n- mqabbdin issu ma' blata u issa ma' oħra. mingħajr ma nqisu t-tbatija, nixxabbtu l-fuq, aktar 'il fuq, sa- kemm naslu fuq il-quċċata minn fen ħarsitna tkun tista' tilmaħ dehra ta' sbuħija 'i mu bħalha H qabel ma Biex nitiigħu fuq il-quċċata tal-Qdusij sibu l-ħarsien mill-jasar ta' ġibdiet bla mr conniex nafu biha. a Nisranija, fejn in- ażżna, fejn taħt it- imexxija t'Alla nnifsu niksbu l-jedd ta' sidien fuq għamilna. jeħ- tiġilnu naħdmu, inħabirku u nissieltu, għali iex ħajjet t il-bniedem fuq l-art, f'mixjitu Żejm il-belt li fiha jgħammar Alla, hija taqti- għa. hija ġlieda (8), Ma hix taqtigħa għal rebħ artijiet, ma hix taqtigħa għal ħakma fuq ġnus, iżda taqtigħa għall-ħelsien tagħna nfnsna. ġlieda għar- rebħ. fuqna nfusna. Bosta jaqtgħu qalħhom minn din it- taqtigħa, u minnflok li (18) Ktieh ta' CGgħal AHa u għal -Malta'' ('Il-Berqa''. 14 ta' jfittxu biex imutu ħielsa. jibqgħu jgħixu imjassra. Hafna ma jid- ħlux għal din il-ġlieda, minnflok sidien ta' għamilhom jisfgħu rsiera ta' ġibdiethom qalila, Nafu b'uħud li bi kliemhom saħħru ġnus, b'qawwet sejfhom ħakmu artijiet, iżda ma kellhomx ħila jirbħu lilhom infushom; u għalhekk dawn, fil-ġiieda għall-ħajja. ma jistgħux igħidu li ħarġu rebbieħa, ma jistgħux jiftaħru li ħal- lew wirt ta' mħabba jew jithennew fis-serħan ta' qabarhom kie- saħ ii jibqa' bla ma qatt iħoss taqa' fuq ir-rħama li tgħattih xi demgħa sħuna ta' mħabba dejjiema. Joħroġ rebbieħ f'din it-taqbida min ma jxabbax lil ġismu u jassar lil ruħu, min ma jfittexx biss jeddijietu b'a ma jaqdi dmiri- jietu. Joħroġ rebbieħ f'din il-ġlieda min jissara tajjeb u jħares twemminu (19), bla ma jitwerwer mill-għedewwa, bla ma jitkex- kex mit-tbatija, bla ma jaħrab mill-mewt, San Tumas t'Akwinu għallimna nissieltu tajjeb. Alla riedu jħalli l-għana ta' niesu u l-foħrija ta' nislu, u bagħtu jaħdem fil- għalqa dumnikana. Bħal Sawl fi triq Damasku, San Tumas iwie- ġeb minnufih għal sejħet Alla, iżda niesu riedu jfixkluh, Mhux biss qaffuh fil-ħabs tat-torri ta' San Ġwann. iżda bagħtulu wkoll mara ħażina biex twaqqgħu fid-dnub. Iżda ż-żagħżugħ kien ġa fehem li l-foħrija ma hix ħlief del ta' ħolma qarrieqa, li l-ħakma ma hiex ħlief diwi ta' żarżara f'wied (20); hu ma ħamelx jiġġarraf fit-tajn ta' taħt is-saqajn, ma. setax jisma daħk l-inkejja jċarrat tambur widnejh, ma riedx jara ruħ ħażina tgħajbu minn wara. Għalhekk b'għuda mqabbda li malajr sab, werwer, ħarrab u rebaħ lil dik il-mara ħażina, serp ta' Babel (2D, u magħha għattab qawwiet id-dlamijiet. Fil-ħabs tat-torri ta' San Ġwann ma berraqx xrar minn el- mijiet u xwabel imsielta ma' xulxin (22), bħal meta Goffred ta' Buljon feda qabar Kristu, iżda berraq dawl il-grazzja t'Alla li bih San Tumas, imsaħħaħ aqwa minn b'kisi ta' l-azzar, ħeles lil ġismu mit-tniġġis u żammu safi bħalma jixraq l-għamara ta' Ruħ il-Qodos (28). U jekk il-għannej ta' Mantwa kellu għalfejn ifaħ- ħar l-fjinsignem pietate virtim'' li minn Tvroja daħal fil-Lazju, bi dmir akbar, kif intemmet it-taqtigħa tat-torri ta' San Ġwann, (19) Fttra ta' San Pawl lil-Timotju, IV, 7. Foscolo: ''iL-Oqbra'' (Trad. (23) I Ittra ta' San Pawl lil-Korinti, III, 16; VI. lehen żarżari tal-fidda minu għoli s-smewwiet nistħajjel li għan- na: Exivit tincens nt vinceret 20, Kif ħareġ rebbieħ mit-taqtigħa, ir-rebbieħ niżel għarkob- btejh, u bil-għuda mqabbda ħażżeż ma' ħitan il-ħabs il-għebma tas-salib imqaddes, għelmu ta' rebħa, tama u slieni. Alla hu dak li f'Ismu aħna nissieltu u n du, imqar f'lejla l-aktar mudlama, waqt irwiefen li jridu jibilgħu l-art, f'nofs mewġiet li jirkbu waħda fuq l-oħra b'saħħa li dejjem tibqa' tiżdied, b'qilla li dejjem iżjed tiħrax, aħna jkollna kewkba 'l fejn inħarsu, u nkunu nafu 'l fejn għandna naqdfu; iżda dawk li ma jissiltux u ma jiġġildux f'Tsem il-Mulej huma bħal dgħajsa maħkuma minn ħalel il-baħar, issa togħla u issa tinżel, issa tin- kiser ma' hawn u issa titfarrak ma' hemm, issa titlef moqdief u issa ieħor. Huma rsiera u mhux sidien ta' ġibdiethom. Biex ma tisfgħux irsietn tagħkom infuskom fit-taqtigħa għall-ħajja, żgħażagħ għ c ħndu f'idejkom is-Summa. Theo- logiea, u tkunt hienja aktar minn sultan riekeh fuq żiemel abjud. b'sejf ta' l-avorju msielet f'idejh. Titħu mhux biss it-trattat 7De Passionibus' biex ikollkom it-tagħrif psikoloġiku meħtieġ ħalli tifhmu l-biża' ta' Pater Tia- tinus fi ħruq xagħar bintu TLavinja u l-qsim ta' qalb Alċjone fil- għarqa tal-għarus tagħha, u swied qalb il-Prinċep tad-Danimarka, li bi lwien ħajja ipinġew minn Virġilin, Ovidju u Sħakespenr iżda, iftħu wkoll it-trattati fuq il-misteri tad-dikrieti t'Alla u tal- libertà tal-bniedem. U meta triorru fis-sema, magħqudin mal- għorrief kbar li ħarġu mill-iskejjel Tomistiċi, wara li tgħannu l- għanja tal-fidwa, tal-maħfra u ta' l-imħabba (25), idduru lejn il- Protettur ta' l-Iskejjel Kattoliċi kollha u tgħidulu : Sicut atdli- vimus sie vidimus in-civitate Domini 26), (25) P. Galea O.P.: ''Quddiem Salib il-Feddej' ('Il-Berqa' 10 ta' April, 1941), ,