Għaqda Każin Banda San Filep Tagħrif Qasir miġbur minn Philip Balzan Malti li ġie qabel żmienu, li ħadem ħafna biex il-Malti u Malta jiksbu għarfien u rispett. Patrijott sfortunat li bata ferm tul ħajtu minħabba l-fehmiet tiegħu. Kien ukoll meqjus bħala wieħed mill-ftit għorrief ta' żmienu f'Malta u f'Ruma. Twieled Ħaż-Żebbuġ fil-5 ta' Marzu 1764 minn Grabiel u Katarina', il-fustani fost tlett aħwa, Marija Marcella, ftit aktar minn sentejn ikbar minnu, u Filippu Saver ftit inqas minn sentejn iżgħar'. Kien għad għandu sentejn meta tilef lil missieru u erba' snin wara ommu reġgħet iżżewġet, iżda ma kellhiex aktar ulied. Sa ma kellu sbatax kien jaf biss bil-Malti, li jfisser li ma kienx mar skola, għax kieku kien jitgħallem it-Taljan. Aktar tard beda jmur l-Iskola tal-Għarbi fil-Belt Valletta'. F'Mejju 1785 rebaħ l-ewwel premju f'din l-iskola. F'April tal-istess sena sarlu l-kuntratt għall- patrimonju sagru' biex ikun jista' jibda t-triq biex isir qassis u tliet xhur wara mar Ruma biex ikompli jistudja. Hemm fl-ewwel tliet snin studja fil-Kulleġġ Urban tal-Propaganda Fede u s-seba' snin ta' wara għaddihom jistudja u jgħallem fl-Università La Sapienza fejn għall-ħabta tal-1790 inħatar Professur tal-Liturġija u l-Ilsna Orjentali. Kemm dam Ruma ppubblika ktejjeb tal-alfabett Malti', l-ewwel grammatika' tiegħu tal-Malti, u lesta x-xogħol fuq id-dizzjunarju tiegħu — il-Lexicon' li kien mitbugħ ftit wara li ħalla Ruma. Kemm dam Ruma kien jagħmel ukoll xi negozju fil-qotnina. Wera ħiliet mhux tas-soltu. Mill-1781 'il qudiem tgħallem ħafna ilsna barranin: it-Taljan, il-Latin, l-Għarbi, il-Grieg, l-Ebrajk, l-Etjopiku, is-Sammaritan, il-Feniċju u s-Sirjak fiż- żewġ djaletti tiegħu (il-Ġakobita u n-Nestorjan jew Siro-Kaldajk). Kien jaf ukoll l-Istorja u t-Teoloġija u kellu idea tajba tal-Kotba Mqaddsa. Waqt żjara f'Palermo wrewh kitbiet fuq lapidi ta' oqbra miktubin b'karattri kufiċi li ħadd ma seta' jaqrahom. Hu fissirhom u t-tifsir kien stampat fl-1793. Dan wera l-ħila mhux m—- . tas-soltu tiegħu għaliex l-alfabett kufiku mhux ħafif , u dawn kienu kitbiet mhux komuni. Kien ġenjul Lura f'Malta f'April 1795 fetaħ skola għat- tagħlim tal-Ilsien Malti. Ried li l-Ordni tal- Kavallieri ma tibqax tiġġieled kontra l-Misilmin u minflok tiftaħ il-portijiet Maltin għall-kummerċ ma' kull pajjiż, kif ukoll li tiftaħ fergħa jew lingwa għall-Maltin li jridu jsiru kavallieri. Il-ħolma kbira tiegħu kienet li Malta u l-Ilsien Malti jiksbu rikonoxximent u rispett — xi ħaġa li qatt ma kellhom mill-barranin. Issuġġerixxa li t-tfal kollha ta' Malta u Għawdex jitgħallmu jaqraw u jiktbu Għal Għaqda Każin Banda San Filep bil-Malti biex dan ikun il-muftieħ għal kull tagħlim ieħor. Ried li l-bosta kappelli żgħar imxerrda ma' Malta kollha jinfetħu kuljum biex fihom isir it-tagħlim tal-qari u kitba bil- Malti kif ukoll tagħlim tad-duttrina. L-għalliema kellhom jitħallsu mill-ħafna benefizzji li kien hemm fil-Knisja Maltija. Meta ra li s-suġġerimenti ġodda u rivoluzzjonarji li għamel lill-Ordni kienu mwarrba, ngħaqad ma' grupp ta' Maltin u xi Kavallieri Franċiżi, li kienu favur l-ideat ġodda li ħarġu mir-rivoluzzjoni Franċiża. Ikkonfoffaw sabiex ikeċċu 'l-Ordni tal-Kavallieri minn Malta iżda fil-11 ta' Mejju 1797, inkixfet il-konfoffa u hu, meqjus bħala kap, kien ikkundannat għal għomru l-ħabs. Imma f'Marzu 1798, ħarab mill-ħabs bl-għajnuna ta' xi kavallieri Franċiżi u mar Franza. Meta reġa' lura Malta ftit wara l-miġja ta' Napuljun fl-1798, inqabad fil-Belt Valletta meta beda l-imblokk tal-Franċiżi mill-Maltin fit-22 ta' Settembru 1798. Fit-28 ta' Settembru inħareġ mill-Belt flimkien ma' 200 Maltin oħra, aktarx għax marad. B'ordni tal-Kaptan Alexander Ball reġa' sab ruħu l-ħabs, fl-Imdina, u wara t-tluq tal-Franċiżi ħaduh fil-ħabs tal- Belt. Fis-16 ta' Settembru 1800, l-awtoritajiet Ingliżi kkundannawh għal eżilju għal għomru fl-Afrika ta' Fuq. Fil-15 ta' Jannar 1801, ħaduh Tuneż u minn hemm hu mar Franza fejn dam mad-dsatax-il sena. Matul daż-żmien, aktarx madwar l-1813, iżżewweġ lil Katerina Formosa De Fremaux. Kellhom tliet subien: Grabiel, Saver u Mikiel Anton. L-ewwel tnejn twieldu f'Marsilja u ż-żgħir fi Spanja. Fl-1820 ġie lura Malta u sab ruħu jgħix f'għaks u ġuħ kbir. Fl-1823 ħbieb tiegħu pprotestanti kienu qabbduh' jaqleb għall-Malti xi kotba tal-Bibbja biex jużawhom fil-ħidma tagħhom li jxerrdu t-tagħlim reliġjuż tagħhom. Minħabba l-faqar li kien fih huwa aċċetta u laħaq qaleb l-erba' Evanġelji' u l-Atti tal-Appostli li kienu ppubblikati ftit wara li miet. Interessanti li ma ħadimx fuq it-test tal-Bibbja pprotestanta Ingliża imma fuq il- verżjoni Latina (imsejħa Vulgata) tat-test uffiċjali tal-Knisja Kattolika. Fil-21 ta' Frar 1825, l-Università ħatritu Professur tal-Malti. Dan seħħ bis-saħħa ta' John Hookham Frere li wasal biex iħallas minn butu s-salarju tiegħu'' u anke għenu biex jistampa l-kotba tiegħu. Ħareġ it- tieni verżjoni tal-grammatika'' tiegħu maħduma bit-Taljan minflok bil-Latin, u lesta wkoll Ktieb il-Qwiel Maltin', li fih ġabra ta' 863 qawl, proverbju u espressjonijiet idjomatiċi, anke li huma spjegati bit-Taljan. Meta miet, fit-12 ta' Jannar 1829, qamet kwistjoni dwar id-difna. Ħbiebu l-Protestanti ġabru l-flus bejniethom għad-difna imma deherilhom li kellu jindifen f'ċimiterju Kattoliku peress li sal-aħħar qatt ma kien telaq din ir-reliġjon. Imma l-Knisja Maltija kellha preġudizzju qawwi kontrih minħabba l-ħidma tiegħu fuq il-Bibbja għall-Protestanti u ma riditx tidfnu bir-rit Kattoliku. Il-Kurat'' ta' San Pawl tal-Belt Valletta, li kien ilu jħares bl- ikrah lejn Vassalli'' ġab l-iskuża li Vassalli qatt ma kien ressaq ċertifikat taż-żwieġ tiegħu u għalhekk dan kien ifisser li aktarx kien iżżewweġ barra l-Knisja Kattolika. Għalhekk il-Protestanti, bil-permess tal-armla, difnuh f'wieħed miż-żewġ ċimiterji li kellhom wara x-Xagħra tal-Furjana. Aktarx li qabru qiegħed fiċ-ċimiterju ta' fuq is-sur tal-Imsida msejjaħ Ġnien il-Mistrieħ. F'Mejju 1986 twaqqaf monument sabiħ f'post prominenti fid-daħla għal Ħaż-Żebbuġ biex ifakkar lil dan il-Malti kbir. Iżda l-aqwa monumenti għall-memorja ta' Mikiel Anton Vasalli huma r-rikonoxximent ta' Malta bħala nazzjon u l-għarfien tal- Ilsien Malti. Dan l-ilsien hu forsi l-aktar ħaġa li tagħżilna minn popli oħra u għandna nkunu kburin li minkejja ċ-ċokon ta' pajjiżna għandna Isien rikonoxxut. Mhux kull pajjiż jista' jgħid dan. Għaqda Każin Banda San Filep ' Azzopardi, Dun Ġwann. ''Ħames Dokumenti', sagħtar ta' Marzu 1979, pp16-20. Mikiel Anton Vassalli — Ħajtu fil-Qosor, Malta, 1988. ' Cassar Pullicino, Ġuże. ''Mikiel Anton Vassalli in 1798-99'7 (3 parts), Sundav Times, 21 u 28.02.1982 u 7.3.1982, p 15. ''Mikiel Anton Vassalli', It-Torċa, 12.08.1973. ''Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu', Il-Malti 1932-37 (u stampat fi ktieb fl-1937). : Fenech, Fr Edward. Vassalli u Kitbietu, Malta, 1977. 'Mikiel Anton Vassalli F'Għeluq il-150 Sena Minn Mewtu', Sagħtar ta' Marzu 1979. Il-Ħolma Maltija, Malta, 1994. Carmel: L-Aħħar Jiem ta' Vassalli, Sijon, vol 7,n0s 3-4, p75, 1975. ''Tagħrif ġdid fuq Mikiel Anton Vassalli', Leħen il-Malti, nru 22, p5 u Sundav Times, 12.08.1979 ' Vassallo, Ġan Anton. ' Zarb, Prof S.M., O.P.P., 'Grabiel Fabricv O.P. u Mikiel Anton Vassalli', Il-Malti, nru 7, 1931, pp 43-45. Ħajr lil Olvin Vella għal għajnuna oħra. Grabiel kellu 28 sena u Katarina 22 sena meta żżewwġu fil-15 ta' Jannar 1761 fil-Knisja Parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ. 2 Marċella twieldet fit-22 ta' Diċembru 1761, Filippu Saver twieled fis-27 ta' Novembru 1765. 3 immexxija minn Dun Ġużepp Calleja, minn Ħal Tarxien. 4 Fis-17 t'April 1785, għand in-Nutar Giuseppe Bonavita f'Ħal Qormi. $ Alfabet Malti mfvsser bvl Malti u bvt-Taljan, Ruma, 1790. $ Ikkummissjonawh biċċa xogħol bi ħlas, xi ħaġa li kellu bżonn biex jgħajjex il-familja. 10 Din kienet kundizzjoni imposta mill-awtoritajiet Ingliżi, meta aċċettaw it-talba ta' Hookham Frere. 4 Fl-1828 Vassalli kien joqgħod f'Numru 2, ''Strada Misida detta tal Guarda Manga, Pietà', li kienet tagħmel mal-Parroċċa ta' San Pawl, l-Belt Valletta. Il-Kurat ta' din il-parroċċa kien jiddeskrivi lil Vassalli u lil familtu bħala suspettużi.