L-Istampa f'Malta IX. L-EWWEL XOGĦOL LI ĦAREĠ MILL-ISTAMPERIJA TA' L-ORDNI Ta' Ġuże' GATT (Jissokta man-Nru, ta' Settembru, 1949, faċċ. ARA ħafna snin ta' ħidma, taħbit u taqtigħ ta' qalb, min- naħa ta' l-Ordni, fl-aħħar rajna tirnexxi u titwettaq waħda mill-akbar xewqat li dan seta' qatt kellu ma' tul iż-żmien kollu li dam isaltan fuq Gżiritna ; irridu ngħidu l-Istamperija li twaqq- fet fil-Palazz tal-Gran Mastri. Konna għedna li x-xogħol ta' l-istampa f'din l-Istamperija beda sewwa fit-28 ta' Ġunju, 1756. B'danakollu, fil-kotba tagħ- ha ma tniżżel xejn qabel l-ewwel ta' Lulju ta' l-istess sena. Minn dawn nieħdu kemm kellu jkun il-ħlas fix-xahar ta' dawk li nsibu jaħdmu fiha. Għall-bidu, il-ħaddiema kienu tlieta biss: Dun Nicolċà Capace, Stampatur, kellu 25 skud; u l-Qassis Malti ta' l-Ordni, Fra Franġisk Grech. $ skudi (1). Dan kien Assis- tent Kompożitur, waqt li xi drabi sejħulu wkoll Intendent, jew Ajjutant. L-Istamperija kienet tagħmel f'kollox mad-Dipartiment tal- Bolla Kruċjata, bħala ħaġa waħda magħha. Fuq hekk, b'Sup- rintendent tagħha, biex jieħu ħsieb it-tmexxija tax-xogħol u jsir fiha, kien jiġi dejjem maħtur it-Teżorier ta' l-imsemmija Bolla Kruċjata (2). U billi fl-1756 inzerta kien il-Kmandatur Fra, Bernard Arnamd, Qassis Malti ta' l-Ordni, tlaħħaq dan bħala l-ewwel Suprintendent ta' l-Istamperija tal-Gran Mastru (3). (1) Ark. ta' l-Ordni, vol. (2) 'Il- quddiem bi ħsiebna nagħtu xi tagħrif dwar din il-Bolla Kruċjata. A.A. Gauci jgħid. fil-kitba tiegħu li semmejna, li n-Nutar Pre- vonst, bħala. Kanċellier tal-Bolla Kruċjata, dam għal bosta żmien jieħu ħsieb it-tmexxija u t-treġija ta' l-Istamperija. U, biex isaħħah kliemu. isemmi l-vol. 2071 ta' l-Arvikju ta' l-Ordni. bl-ewwel faċċata tiegħu. Iżda dan il-vol, ma jwettaq xejn milli qal Gauci. Fih insibu biss li lil Prevoust kienu jgħaddulu xi flus f'idejh biex iħallas l-infiq li jista' jinqala' għall- ħżonnijiet ta' l-Istamperija. U dana kien jagħmlu bħala skrivan. Ara kemm hu hekk. Fil-Kanċellerija tal-Bolla Kruċjata, għax l-uffiċċiu tagħha hekk kien imsejjaħ, insibu żewġ skrivani. Lil wieħed igħidulu Kanċellier u l-ieħor Skrivan tal-kontijiet. B'danakollu. kif jidher mill-kotba ta' L-IsrAamPa F'MALTA 7 Huma aktar minn waħda l-fehmiet ta' dawk il-kittieba, li kitbu xi ħaġa fuq l-Istamperija f'Malta, dwar liema kien l-ewwel xogħol li ħareġ mil-Istamperija ta' l-Ordni. Aħna ma rridux mgħidu hawn, f'dan l-artiklu ġdid tagħna, li l-ewwel ħidma li rat id-dawl mill-Istampa fi Gżiritna, huma dawk il-11,000 Bolla. tal-Kruċjata li saru fl-1735, meta l-Istamperija ta' l-Ordni kienet għad ma nfetħitx għax-xogħol. Tabilħaqq li fil-kotba tal-Bolla Kmuċjata nsibu notament li fl-1756, taw 10 skudi lil wieħed qassis, li, b'ordni tal-Kummis- sarju Ġenerali. qabbduh biex ikun hemm waqt l-istampar tal- Bolli li saru f'Malta ; li taw 37 skud u 6 irbgħajja lill-Istampatur, talli stampa 11,000 Bolla ; u 5 skudi lill-ħaddiema li għenu f'dana x-xogħol (4), iżda, b'dal-ftit tagħrif li jagħtuna dawn il-kotba, ir hu mill-aktar imgħaddam u dgħajjef kemm jista' jkun, ma naslu mkien biex bih nistgħu nsejsu u nibnu xi ħaġa fuqu. B'dan biss, nibqgħu fejn konna. Għax ia qalilna min kienu sewwa, jew x'kien jisimhom, dawk li ħadu sehem fix-xogħol tagħhom. u anqas ma tgħarrfilna, kif għamlu biex stampawhom, inkella x'ħidma saret għalihom. Terġa', wieħed li kien jikteb x'isir u x'jiġri ta' kuljum f'dawn il-Gżejjer. ma jsemmi xejn fuq dawn il-Bolol, li, kif jingħad, huma stampati f'Malta, fil-waqt li xneta daħlet l-Istampa hawn, fl-1756, jagħti ħafna tagħrif dwarha. Għal dan il-battal kbir li ltqajna miegħu fit-tiftix li għamil- na, ikollna nitqannew, kontia qalbna, b'dak il-ftit tagħrif biss li rnexxielna niksbu 1nill-kotba tal-Bolla Kruċjata — tagħrif li telaqna fid-dlam. Għalhekk, sa ngħaddu biex nitkellmu fuq x'kien l-ewwel xogħol li ħareġ mill-Istamperija tal-Gran Mastru, l-ma nfetħitx għajr fl-1756, Xi wħud jaħsbu li l-ħidma ewlenija li rat id-dawl ġo Malta, mill-Istamperija ta' l-Ordni, kien aktarx Sunett li kien miktub mill-Istampatur innifsu, Dun Nicolà Capace, b'tifħir u qima lill-Gran Mastru Manoel Pinto. fil-ftuħ l-Istamperija ġdida u sabiħa minnu mdaħħla u mwaqqfa f'dawn il-ħienja Gżejjer l-imsemmija Bolla, it-tnejn kellhom ħlas xorta waħda u ndaqs — 5l skud fis-sena kull wieħed. Għalhekk bħalma għidna aħna bħala Suprintendent ta' l-Istamperija ta' l-Ordni dejjem jinħatar it-Teżorier, u mhux il-Kan- ċellier, billi dan 'ta' l-aħħar ma kienx għajr skrivan, fil-waqt li ta' l-ew- wel kien fuq Prevoust. (4) Ark, ta' l-Ordni, vol. 1997, faċ, 193, 8 IL-MALti għall-ġid u r-risq tagħhom (5). Intqal ukoll, li minn kif jidher mil-U Libro Giormale della Stamperija di S.A.S. Anni 1756-57,7 l-ewwel xogħol li ħareġ kienet il-Bolla Kruċjata (6). Iżda, il- fehimu ta' kittieb ieħor hi, li għalkemm dawn ma rawx id-dawl qabel is-Sunett ta' Capace, jidher li, bħala l-ewwel xogħol li sar 'bil-ħlas' u ħareġ mill-Istamperija, huma l-Bolol tal-Kruċjata (7). Tabilħaqq, fil-ktieb li hawn fuq semmejna, ktieb li jibda mill-1 ta' Lulju 1736, insibu l-Bolia Kruċjata. bħala l-ewwel ħaġa l daħlet u tniżżlet fih għall-istampa. Minnha għamlu 718-il waħda biss, fosthom tnejn għall-Gran Mastru. Is-Sunett, li kif jaħsbu kitbu Capace, ma hu mniżżel imkien fil-kotba ta' l-Istamperija. Fuq hekk naħsbu, li billi dan aktarx ġie stampat bla ħlas, ma qagħdu jieħdu ħsieb jiktbuh xejn. Did- drawwa sibnieha intennija kemm-il darba fi ħwejjeġ oħra li stam- paw b'xejn, għalkemm xi drabi tniżżel ukoll xogħol li sar bla flus. Iżda, kontra. dak kollu li ntqal mill-kittieba, la s-Sunett u lanqas il-Bo:la Kruċjata ma kienet l-ewwel ħidma li ħarġet mill- Istampa f'Malta, kif sa nuru, Għad illi l-Bolla Kruċjata nsibuha mniżżla fil-kotba ta' l- Istamperija qabel kull ħaġ'oħra li daħlet għall-istampa, din ma thejjietx minn kollox qabel it-30 ta' Lulju. Ukoll f'did-data kienu għadhom jaħdmu fis-Sunett li kif jaħsbu nkiteb minn Capace (8). Mela. bħalma rajna, l-ebda waħda mit-tnejn li semmejna. ma kienet hi li dehret bħala l-ewwel xogħol li ra d-dawl mill- Istamperija ta' l-Ordni. (G) Għednieh aħna fil-Labonr Opinion ta' l-1924. Gauci fil-kitba t'egħu li semmejna, Bibl, 12, faċċ, 70. Verdinand de Hellwald. fil-ktieb tiegħu li jismu ''Bibliograplie Me- thodique de l-Ordre de St. Jean de Jemusalem'', faċċ, 149. igħid li ħareġ Sunett b'tifħir lill-Gran Massru Pinto, fil-ftuħ ta' l-Istamperija l-ġdida minnu mwaqqfa f'Malta. Isemmi wkoll, li dan hu miktub mill-Patri Wiġi Godard, Malti. Iżda, milli jidher, De Hellwald ħa wieħed b'ieħor, billi dak is-Sunett, li kif jaħsbu kitbu Capace, qal li kitbu Godard. Wieħed kittieb ta' żmien din il-ġrajja tagħna, il-Qassis u Avukat J.8. Mifsud, li kien ir 1, jum b'jum, kulma jiġri f'dawn il-gżejjer, lil Godard ma jsemmih xejn. Biss dan igħid li mas-Sunett stampat ra wkoll ieħor manuskritt, miktub mill-Patri Kappuċċin Ġwakkin minn Malta. Għalhekk mhux ta' min jorbot wisq fuq dak li qal De Hellwald, L-ISTAMPA F'MALTA 9 Is-Sunett stampat b'tifħir lill-Gran Mastru Pinto, ma fih ebda isem ta' min għamlu. Biss taħtu jġib erba' ittri: UD,N. CS… Dawn ittieħdu li jfissru: ''Don Nicolo Capace, Stampa- tore''. Iżda, b'inkejja ta' dawk l-ittri kollha li'jġib—ittri li qarrqu b'ħafna: nies—il-kittieb tiegħu ma hux għajr il-Konti Galanton Ciantar (9). Dan kien wieħed mill-aqwa kittieba Maltin ta' dak iż-żmien. Biżżejjed insemmu l-''Malta Tllustrata'' tiegħu, ktieb f'żewġ volumi li jitħaddet dwar ġrajjietna. M'għandniex xi ngħidu, kif inhu msawwar is-Sunett, jagħti lil min jaħseb u jifhem, li dan inkiteb biex jitqassam għall-ftuħ ta' l-Istamperija tal-Gran Mastru. Tassew li dawn il-ħwejjeġ imdorrija jidhru għal dak il-jum tal-ġrajja li jissemma fihom. biex jibqgħu b'tifkira. ta' dak li jkun sar, kif hekk ukoll naraw li jingħamel fi żmienna; iżda, milli nistgħu naqbdu, dari ftit li xejn ma kienu jħabblu rashom fuq hekk, billi għalihom kull waqt kien jgħodd u jiswa, biex ixandru l-kitba tagħhom dwar dak li jridu jfakkru. Bħalma rajna, mili għidna, hawn fuq, mhux talli s-Sunett ma ħariġx mas-sebħ ta' l-Istamperija f'Malta, imma lanqas laħ- qu stampawh sa xahar wara li nfetħet l-Istamperija ta' l-Ordni. Mhux talli: hekk. iżda, wara li stampawhb, dan l-imsejken ta' Sunett kellu jibqa' mas-sitt xhur oħra, imrekken fid-dlam, jis- tenna li jħennu għalih, biex joħorġuh għad-dawl, kif jidher minn dan li ġej. Il-Gran Mastru Manoel Pinto laħaq isaltan f'Malta fit-18 ta' Jahnar 1741. Għalhekk, f'kull sena li tagħlaq fil-jum ta' l- imsemmi xahar, kienet issir festa sewwa fil-Palazz u fit-Teatru b'tifkira ta' dina l-ġrajja, fejn, barra l-Opra, kien isir xi Prologu b'tifħir lill-Gran Mastru. In-nies bil-kotra tmiur il-Palazz, tbus id is-Sultan u tifraħlu. Pinto jagħti ikla kbira. Għaliha jistie- den lill-Isqof, lill-Inkwiżitun, lill-kbarat kollha ta' l-Ordni u lil xi Maltin. i Terġa'. għal dak in-nhar saret bħala drawwa li jitqassmu dejjem xi Sunett b'tifħir lil Pinto. Fuq hekk, l-ewwel 18 ta' Jannar li ġie wara t-twaqqif ta' l-Istampa f'Malta, li ħabat dak ta' l-1757, il-magħruf kittieb Konti Ciantar qassam Sunett tie- għu bit-Taljan li jibda : Bibl, 12, faċċ, 70, 10 IL-MALTI U b'hekk, bis-saħħa ta' din il-ġrajja, l-imsemmi Sunett, għalkemm ma kellux dik ix-xorti li jieħu sehem fil-ftuħ ta' i-Istamperiju ta' l-Ordni, għallanqas sewa biex, mal-merħba u l-ferħ tal-Maltin lill-Gran Mastru Pinto għall-egħluq sena oħra ta' ħajja fis-saltna tiegħu, jerġa' jfakkar ġrajja oħra mill-akbar, mill-isbaħ u li ma tintesa' qatt — f'dak il-jum li fih Pinto daħ- ħal l-Istampa f'Malta, għall-ħtieġa, ir-risq u l-ġid ta' dawn il- Giżejjer u n-nies tagħhom, Mela, ladarba wasalna li nħollu il-kobba mħabbla tas-Sunett, bili rnexxielna nsibu min kitbu u nieta ħareġ sew, irridu nżidu ngħarrfu wkoll, li billi l-Istampetija kienet. ħaġa waħda mal- Bolla Kruċjata, din ma kienet tħallas xejn għall-istampar tagħha. Tassew li, fil-bidu tal-volum 2088 ta' L-Arkivju ta' l-Ordni, hemm li n-nefqa għall-istampar ta' 718- il Bolla telgħet 8 skudi u 8 rbgħajja ; iżda, hu minnu wkoll, li f'ebda Ktieb ta' l-Istam- perija ma jinsab imniżżel li xi datba din ħaliset xi ħaġa talli stalmpawha. Għajr in-nefqa tal-karta ma kellhiex. B'danakol- lu, meta l-Istamperija tisfa' bit-telf fix-xogħol tagħha ta' ma' tul is-sena, il-Bolla kienet tagħmel tajjeb għalih hi. Minn kulma għarrafna dwar is-Sunett u l-Bolla Kruċjata nieħdu, li ebda ħaġa minnhom ma dehret qabel xogħlijiet oħra. Għalhekk issa fadlilna ngħidu liema xogħol ħareġ l-ewwel darba mill-Istampa f'Malta. Dal-ġieh kien merfugħ biex jitgawda mill-Patrijiet Dumnikani tal-Belt. Inzerta li ftit jiem wara li nfetħet l-Istamperija ta' l-Ordni, kelhom isiru xi ' 'konklużjonijiet Teoloġiċi' fil-Knisja tagħhom. Għal din il-ħaġa, li kienet sa ssir b' ġieh il-Gran Mastru Pinto, l-istudent Fr, b. Ġwann Marija Pisano, ta' l-Ordpi Dumnikan, ha ħsieb biex, fit-2 ta' Lulju, 1756, jistampawlu 100 biljett ta' l-istedin (1), B'ordni tal-Patrijiet Dumnikani ġew stampati wkoll, flim, kien mal-biljetti, il-'Konkiużjonijiet' li semmejna. In-nefqa ta' kollox telgħet żewġ skudi; iżda l-Gran Mastru ordna biex l-Istamperija ma toħdilhomx flus (12). Il-'Konklużjonijiet Teoloġiċi' saru fl-4 ta' Lulju. Bibl, 12, faċċ. (11) Ark, ta' l-Ordni, vol. 2069, faċċ. L-ISTAMPA F'MALTA li hemm il-Gran Mastru Pivto, flimkien mal-Kunsill ta' l-Ordni u ħafna Kavalieri. Il-post fejn dawn saru fil-Knisja, kien magħ- luq għalih, u tħalla għal dawn biss. Il-Patrijiet Dumnikani nstabu mad-dawra ta' l-egħluq li semmejna, fil-waqt li l-Patri- jiet Ġiżwiti qagħdu fl-aħħar, wara kulħadd. Billi, bħalma għedna iżjed 'l fuq, il-''Konklużjonijiet'' kienu stampati fit-2 ta' Lulju, biex jilħqu jitqassmu għal dak in-nhar li kelhom isiru, kienu huma bħala l-ewwel xogħol li ħa l-ħajja u ra d-dawl tax-xemx mill-Istampa f'Malta (18), Madankollu, wieħed jara. li dan il-ġieh kien mistħoqq lill- Patrijiet Dumnikani, għax ifakkar li l-ewwel Stampatur li reġa' kellha Malta, Dun Nicolo Capace, drabijiet oħita kien Patri Dumnikan huwa wkoll. Fit-taqsima VII, fejn semmejna dawk il-kotba li għand- hom frontispizju li jqarraq, ħallejna wieħed barra billi laħaq tħawdilna ma' kitba oħra. Għalhekk, sa nġibuh hawn biex, din il-kitba tagħna dwar l-Istampa. f'Malta, tiġbor fiha tagħrif kemm jista' jkun. Terġa', bis-saħħa ta' dan, sa ntarrfu biċċa fuq ġrajjietna, li, kif nistgħu naħsbu, ftit li xejn hija magħrufa, F'nota li hemm fil-faċċ. Ulderico jsemmi li fl-1664. f'Malta. ġie stampat ktieb ta' l-opra ''Annibale in Capua'' (kliem ta' Nicolġ Berengani u mużika ta' Pietru Pawl Ziani), B'dana- kollu, ma jafx meta jew fejn saret f'Malta, għax, fit-tiftix li għamel. ma sab xejn dwar Teatri ta' Malta qabel l-1781. Iżda, dak li ma ltaqax miegħu l-kittieb Ulderico, irnexxiema nsibuh aħna fl-Arkivji tal-Qrati tagħna, fejn hemm ruxxmata tagħrif fuq ġrajjietna ta' żmien l-Ordni u l-Ingliżi, dwar nies tas-snajja' professjonisti, sbirri (pulizija). Teatru, eċċ. : Il-post li kien iservi bħala Teatru, qabel ma nbena t-Teatru Manoel fl-1731, huwa dak il-post H l-lum hu magħruf b'Main Guard, billi dari ftit li xejn kienu jħallu suldati għassa fih. L-opri kienu jsiru fil-ġranet kollha, barra nhar ta' Ġimgħa, u jridu jispiċċaw qabel l-Ave Maria. Dari, fi żmien l-Ordni, il- Main Guard kienu jgħidulu ''Corpo di Gnardia'', (13) Mss, Bibl, 12, faċċ, 62. 12 7 IL-MALTI Wieħed mid-dokumenti li għedna, hi talba bit-Taljan, li għamlet Kumpannija ta' l-opri fil-waqt li l-grazzja li, ta l-Gran Mastru hi bil-Latin. It-talba tgħid :— Fl-Arkivju tal-Qorti hemm ħafna bħal Tan id-dokument li aħna konna ġibna, sew ta' snin qablu u kemm ta' warajh. Qa- bel il-gwerra. konna qed infittxu f'dan l-Arkivju, u lħaqna in- diċjajna kemm-il volum. Iżda l-gwerra gerfxitna għal kollox, billi l-Arkivju laħaq inġarr band'oħra.