IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ MARZU L-AKKADEMJA TAL-MALTI 1971 GĦELUQ IL-ĦAMSIN SENA D.n is-sena, 1971, hi għażiża għalina l-Membri tal-Akkademja, għax issarraf nofs seklu ta' ħajja tal-'Għaqda'' tagħna; u għan- dna biex nifirħu u niftaħru għax dawn il-ħamsin sena l-'Għaqda' ma għaddithomx bierda u bla ħeġġa, imma kienet mill-aktar bież- la u ħarkiena u qalbiena. Kienu ħamsin sena ta' ħidma qalila, ta' qtigħ il-qalb, ta' igħajjir u tmaqdir, imma kienu wkoll snin ta' thejjija għal rebħa kbira b'risq l-ilsien tagħna, rebħa li dawk ta' qabilna kienu tant xtaqu u tant ħolmu biha. Il-Għaqda Tal-Kittieba Tal-Malti' kienet imwaqqfa fl-1921 minn irġiel għorrief intellettwali u kapaċi, imma fuq kollox onesti u patrijotti. Il-ħsieb tagħhom kien li jqiegħdu l-ilsien Malti fil-post li jistħoqqlu f'dawn il-Gżejjer tagħna. Dan kien it-tir waħdieni ta' moħħhom u għalhekk tħabtu u ħadmu u studjaw. Huma wettqu l-ħidma tagħhom bla mibegħda lejn ħadd, bla ma saru għedewwa ta' ħadd, imma minkejja ta' hekk, iltaqgħu ma' twegħir u tfixkil, ma' tmaqdir u żebliħ; iżda billi l-kawża tagħhom kienet ġusta u raġunata, u fuq kollox, billi wara l-ewwel Kostituz- zjoni tal-Awtonomija tal-1921, il-poplu kien stenbah u beda jiftaħ għajnejh,u jifhem x'kienu d-drittijiet u l-ħtiġijiet tiegħu, il-ħidma tal-Fundaturi tal-'Għaqda' seħħet; iż-żerriegħa li żergħu sabet art tajba, rabbiet il-għeruq, ixxettlet u kibret u saret siġra li taħtha sab kenn dak kollu li hu ta' ġieh jew ta' fejda għall-Malti. Mhux ħsieb tagħna f'dawn l-erba' kelmiet li ngħidu kulma sar u kulma ġara bis-saħħa tal-'Għaqda'', f'dan in-nofs seklu li għad- da mit-twaqqif tagħha. Il-ġrajja u l-ħidma tagħha llum jagħmlu se- hem mill-istorja ta' Malta, u meta jinġabru, jixħtu dawl mhux biss fuq it-taqbida għar-rebħa tal-Malti, imma aktar fuq l-isvilupp intel- lettwali Malti fil-Gżira ta' Malta. Meta l-Fundaturi tal-'Għaqda' stabilew għamla xjentifika ta' ortografija, fit-18 ta' Diċembru 1921, huma kienu xeħtu s-sisien ta' pont li minn fuqu għaddew żewġ triqat: waħda mnejn għadda l- 4 IL-MALTI ilsien Malti biex wasal fejn hu llum, l-oħra mnejn imxiet il-lettera- tura Maltija biex telgħet u laħqet il-livell għoli li qiegħda fih issa. Ħalli nagħtu ħarsa ħafifa fuq il-Malti fejn jinsab illum bis- saħħa tal-'Għaqda' u bil-ħidma ta' dawk li waqqfuha, kif ukoll ta' dawk li ġew warajhom u żammew tħeġġeġ il-fjamma tal-imħabba lejn l-ilsien art twelidna. F'dan in-nofs seklu, l-ilsien Malti ħareġ mir-rokna mwarrba fejn kien mitluq qabel, u daħal fil-Parlament, fil-Qrati, fl-Amministrazzjoni tal-Gvern; ħarġu mijiet ta' kotba, gaz- zetti u perjodiċi bil-Malti, u llum kollha miktubin bl-ortografija tal- tGħaqda'. Il-Malti daħal bħala lingwa fl-Università fejn hemm mhux biss kattedra, iżda wkoll dipartiment tal-Malti, li hu wieħed mid-dipartimenti l-aktar attivi u l-aktar awtorevoli. Fuq kollox f'din is-sena li aħna fiha, il-ħamsin waħda ta' fiżdma bla heda, kel- Ina x-xorti naraw il-Gvern jemenda l-kostituzzjoni ta' l-Università biex stabilixxa l-Malti bħala lingwa uffiċjali tal-Università. Hekk, kif konna xtaqna, il-Malti ħa postu u jeddu fl-ogħla ċentru kulturali ta' Malta. Dawk il-qalbiena li ħamsin sena ilu waqqfu l-'Għaqda'', min jaf kemm kienu jifirħu kieku lum kienu magħna jaraw kemm seħ- ħet dik ix-xirka li għaqqdu huma. Dik il-'Għaqda'' tagħhom, li bdiet mriegħxa, kibret u għoliet, ġibdet lejha l-intelliġenza tal- Gżira, ħaddnet l-aqwa kittieba ta' pajjiżna, laħqet il-grad ta' Akka- demja u saret magħrufa fost iċ-ċentri kulturali Maltin u barranin. Madankollu l-Akkademja ma streħitx wara s-suċċessi li kel- Ilha; hi baqgħet timxi 'l quddiem fit-triq li fetħu Ġużċ Muscat Az- zopardi, Dun Karm Psaila, Ninu Cremona, Temi Zammit u l-Fun- daturi l-oħra tagħha; il-perjodiku tagħha, ''Il-Malti', qatt ma falla ħarġa, anqas fl-eqqel snin tal-gwerra, matul is-sitta u erbgħin se- na li ilu joħroġ, u Hum hu l-anzjan fost il-perjodiċi ta' Malta. Il- Membri tagħha baqgħu jaħdmu bis-sħiħ, iżda bla għaġeb u ftaħir, biex igħollu l-ilsien Malti dejjem aktar 'il fuq u biex issddaqu l-let- teratura Maltija, u baqgħu jikkorrispondu ma' għorrief, studjużi u skulari; il-kelma tagħhom hi stmata .għax hi kelma ta' rġiel li jaħ- dmu għal kawża nazzjonali mhux għall-interess partikulari, tant hu hekk li l-Awtoritajiet tal-Gvern u tal-Knisja, ħafna drabi jfittxu l-pariri tal-Membri Akkademiċi, u jdaħħluhom f'kumitati u kom- missjonijiet uffiċjali. L-Akkademja bdiet tiċċelebra din is-sena ta' Ġublew Tad- Deheb tagħha billi f'Jannar ħadet sehem f'konferenzi internazzjo- nali bħala korp mhux anqas minn korpijiet kulturali li ltaqgħu mid- GĦELUQ IL-ĦAMSIN SENA 5 dinja kollha. Hi bagħtet Delegat fil-Konferenza Internazzjonali li ltaqgħet f'Ġammajka, u Membru Akkademiku ieħor kien ħa sahem fil-Kum:tat dwar l-Edukazzjoni, imlaqqa' mill-Kunsill ta' l-Ewropa fi Strasburgo fl-aħħar tas-sena l-oħra. Huma għamlu dis- korsi li kienu milqugħin tajjeb u meqjusin mhux anqas minn ta' oraturi oħrajn. L-ewwel President tal-'Għaqda', il-Kavalier Ġużċ Muscat Azzopardi, fl-editorjal ta' l-ewwel ħarġa ta' ''Il-Malti', li deher fl- 1925, kiteb hekk: ' … . irridu biss, b'fehma safja u sħiħa, nagħ- miu kemm nifilħu biex neħ'isu mill-għajb li fih jinsab l-ilsien Tas- sbejħa fost is-sbieħ, Art li bennitnal' K ttieb ieħor li iffirma P. (Mons. Pawl Galea) f'dak l-ewwel ħarġa ta' ''Il-Malti', fisser fi ftit kliem x'kienet il-fehma ta' dawk li waqqfu l-'Għaqda'. Hu kiteb hekk: '' Naħdmu flimkien annuna u, hakk bħalma għamlu ġewwa pajjiżi oħra, aħna natu lil ilsienna dak is-sebħ li jistħoqqlu biex dejjem iżjed tiġi mwettqa l-ħolma ta' dawk kollha li jħobbu tassew lil Malta u dak kollu li hu biss u tassew tagħna.' Dawn iż-żewġ fehmiet baqgħu jħeġġu fl-imħuħ tal-Membri Akkademiċi, u l-Akkademja qatt ma ċaħdet il-ħsieb tal-Fundaturi tagħha, imma l-aqwa ġieh tagħha kienet ix-xejra li qajmet għall- kilba b'l-Malti. Ħafna mill-kittieba magħrufin tallum iddakkru m'nn oħrajn ta' qabilhom, u huma nfushom qegħdin jagħmlu ħ'la lill-kittieba żgħażagħ, ħalli dawn 'il quddiem imexxu l-ban- d'era tal-Akkademja. Dan hu rahan għażiż u ta' fejda, u f'lwaqt li aħna nfakkru u nweġġhu bil-qima u bl-umiltà lill-Akkademiċi ta' qabilna, nagħmlu fehma qawwija li ma nkunux ta' għajb lill-ħsieb nobbli li huma kellhom. Ningħaqdu Ikoll flimkien ħalli r-rebħiet li għamliet l-Akkademja f'dawn il-ħamsin sena ta' ħajja, jkunu 'Aus- picium melioris aevi'. , Din is-sena ta' Ġublew tad-Deheb ġibetilna mhux biss ferħ u hena għan-nofs seklu ta' ħ'dma wtiqa u fejjieda, iżda wkoll ni- ket u għali għax ħadet minn fostna żewġ Membri Akkademiċi l- aktar għeżież u l-aktar maħbuba. Is-Sur Franġisku Saverju Caruana li miet fil-25 ta' Jannar, 1971 u l-Monsinjur Professur Dun Pietru Pawl Savdon li ħalliena Is-Sur F. S. Caruana kien wieħed mill-Fundaturi tal-Għaqda', anzi kien hu li xandar is-sejħa biex tlaqqa' lil dawk li kienu jħobbu l-Maiti biex flimkien igħaqqdu x-xirka tagħhom. Mons'njur P. P. Savdon kien Membru Akkademiku mill-aktar IL-MALTI anzjan. Hu ssieħeb fl-'Għaqda'' ftit wara li twaqqfet, malli hu re- ġa' lura f'Malta mill-istudji tiegħu f'Ruma. Kien bniedem intellet- twali li għamel ġieh lil pajjiżu u wkoll għamel isem fost il-għorrief barranin. Il-kontribut tiegħu b'risq il-Malti u l-letteratura Maltija, hu bla qies. . F'din il-ħarġa qegħdin inġibu studju interessanti ħafna u tagħrif siewi dwar is-Sur F. S. Caruana, miktub minn wieħed jiġi minnu, li hu wkoll magħruf bħala kittieb tajjeb. F'ħarġa oħra bi ħsiebna nxandru fit-tul tagħrif dwar Monsi- njur Savdon u l-ħidma tiegħu.