IL-KATAKOMBI Kemm ftit huma dawk li marru jżuru l-katakombi tar-Rabat. X'tihom tara 7 qalli wieħed. Jekk hemm bosta jaħsbu bħal dan, għidt jien, aħjar wieħed jikteb żewġ kelmiet biex igħarraf x'fihom tara l-katakombi. Il-katakombi, mhux tar-Rabat biss, iżda ta' kullimkien, huma, tista' tgħid, bliet tal-mejtin, oqbra fuq oqbra maqtugħin fil-blat fl-ewwel snin taż-żmien nisrani, bejn it-tielet u l-ħames seklu (300—s500 A.D.) wara Kristu. Il-kelma Żafakonzdi donnha ġiet mill-Grieg, u ssemma żaiq- kombi iċ-ċimiterju ta' San Bastjan f'Ruma fis-sena 400 w.K. F'Ruma qatt ma kien hemm katakombi qabel ma xtered id-din nisrani, waħda għax ir-Rumani ma kentx jindifnu fid-dwiemes, u oħra għax id-dfin ta' għalanija deher biss bejn l-insara. Għax l-insara bit- twemminu il-ġdid ta' Kristu u bil-għaqda ta' l-imħabba li kellhom bejniethom riedu li fil-mewt jibqgħu flimkien bħal ma flimkien kienu jgħixu f'ħajthom. Il-għada li n-nies tindifen fi dwiemes jew oqbra maqtugħa fil-blat ġiet mill-Palestina mal-Lhud għax dawk mill-qedem kienu jaqtgħu oqbra. fil-blat għad-dfin ta' nieshom. Naqraw fil-kotba mqaddsa kif il-Patrjarki ġew midfuna f'oqbra mħaffrin fil-blat u Sidna Ġest ġiċ mqiegħed f'demus misdud b'ħaġra kbira. Dawn id-dwiemes tal-Palestina u tal-Qangħan xterdu ma' kull fejn marru l-Feniċi u l-Kartaġiniżi, iżda qabel ġew l-insara baqgħu oqbra waħdiena, għal ġisem wieħed, li ma' xulxin ma kenux jinfdu. Kull bniedem, jew kull dar għaliha. Missirijietna ta' l-ewwel iżmna ħadu, naħseb mill-Feniċi, il- għada li jidfnu fid-dwiemes għax minn dawn hemm eluf imxerrda f'Malta u f'Għawdex. Dawn l-oqbra aktarx ħuma qatgħa fil-blat, qasba tul u nofs qasba wisa' li mħaffra għall-qasba jew iżjed. Fil-ħajt tal-qatgħa kien jiġi mħaffer il-qabar li kien jingħalaq b'ħaġra kbira rqiqa kemm tgħatti l-lomm tad-demus. Mela niesna, fi żmien li Ruma ħakmet dawn il-gżejjer, kienu jidfnu fid-dwiemes maqtugħa fil-blat u għalhekk mita saru nsara u ġew jafu li f'Ruma u f'artijiet oħra l-insara tgħallmu jidfnu lil dawk ta' dinhom fil-katakombi, minnufih qatgħu huma wkoll katakombi barra mill-belt il-kbira. Għalhekk l-akbar katakombi ta' Malta huma ma' dwar ir- Rabat 'il hemm minn San Pawl ta' barra għax is-swar tal-belt kienu jibdew minn hemm. Ir-Rumani ma kenux iridu dfin ġewwa l-bliet. Il-liġi tagħhom kienet: ''Żomzinem morluum in-urbe ne sepelito neve urito', li tfisser 'ġewwa l-beltu la għandhom jindif- nu u l-anqas jinħarqu mejtin'. Ir-Rabat għandna l-isbaħ kata- kombi, ta' San Pawl, ta' Sant'Agta, ta' San Ktald, u oħrajn li huma kbar sewwa għad li bla isem. L-ABdażija tad-Dejr, fit-triq tal-Fiddien, hi l-isem ta' katakombi ħdejn il-Knisja Zax-Xerri. Hemm katakombi sbieħ u kbar barra mill-Mosta qabel taqbdu m-niżla għal San Pawl-il-Baħar, imsejħin Tal-Bistra. Barra minn l-Imqabba hemm il-katakombi sal-Minfna maqtugħin u minquxin, ħaġa sabiħa. Għandna l-katakombi msemmija sal-Ziebru l-isfel mill-Gudja mhux bogħod. mit-torri tal-Ġawhar. Hemm katakombi żgħir il-Gżira ta' San Tumas mhux bogħod mit-torri; fuq wieħed minn l-oqbra maqtugħa kliem im- qaddes li juri li kien hemm midfun raġel miqjum u' aktarx xi ras kbira tal-Knisja. €22: Momine Domini fesu Christi surge et ambula. Domine salvu ie fac', ''Fl-Isem Sidna Ġesu qum u imxi. Mulejja ħarisni'. Għax kullħadd ma jmurx jara b'għajnejh dawn l-ogbra fejn l-ewwel insara ta' Malta ġew midfuna mħeġġa bil-fidi l-ġdida u li fil-mewt ma kinux jaraw ħlief id-daħla tal-ħajja ta' dejjem 7: Min jaf kemm iġsma ta' qaddisin ġew midfuna f'dawk id-dwiemes minsija. Natu ħarsa lejn il-katakombi ta' San Pawl ir-Rabat, li ġew imnaddfa fl-1894, għax sa dak iż-żmien kienu mimlija bi trab, ħaġar, żibel u kull ma sata jinxeħet fihom ma' tul xi elf sena. Il-lum indaf u mdawla bil-lampi elettriċi. Tinżel 18-il tarġa u ssib ruħek f'wesgħa. Fuq ix-xellug jidher li darba kien kemm kappella li tinżel għaliha b'żewġ tarġiet. Fuq il-lemin hemm. taraġ li jieħu għat-triq ta' l-oqbra. Żewġ qatgħiet imdawra donnhom mitħna tal-miexi li hemm f'dil- wesgħa kienu mwejjed li l-ewlenin insara kienu jimteddu ma' dwarhom u jieklu b'tifkira tal-mejjet li kienu se'r jidfnu. Xi talb kien isir ma' dwarhom ukoll. F'dawn. il-katakombi hemm tliet xorta ta' oqbra. Hemm oqbra maqtugħin fil-ħajt, kemm kemm joqgħod ġisem, li kienu jingħalqu b'ħaġra, jew bil-madum u nbagħad jinksew bit-tajn. Ir-Rumani dawn kienu jsejħulhom Zocu/i, (1) Aqraw xi jgħid is-Sur Pawl Bellanti fil-ktieb tiegħu Studies in- Maltese Historv'. Fil-kurituri hemm ogbra donnhom kaxxa mħaffra fil-blat u dina kienet titgħatta b'ċangatura jew b'maduma u kienet tiġi bħal mejda. Għalhekk sejħulhom sefoleri a mensa, (oqbra bħal imwejjed). Dawn kienu x'iżjed ta' nies sewwa u ta' familji. Ftit minn l-oqbra maqtugħin li jixbhu xi oqbra Griegi msejħa 'sareofagi' u dawn ma jinsabux ħlief Malta. Kollox juri reqqa ta' xogħol, twemmin ta' hedu ta' dejjem u ta' tama ta' qawmien f'jum il-ħaqq. Kollox mistur, bla tlellix, bla nqix għax in-nisrani ma għandux juri ruħu kburi iżda għan- du jintelaq f'idejn il-ħniena t'Alla. It-tlellix għal għaja in-nies: u fil-mewt in-nisrani ma għandux jaħseb ħlief fid-dinja l-oħra fejn iż-żina li tgħodd hija dik ta' l-egħmil it-tajjeb fil-ħajja, iż-żina fir-ruħ. Hekk kienu jaħsbuha l-ewwel insara u dan igħallmuna l-katakombi. Għalhekk min iżurhom bid-dehen jitgħallem x'kienu jagħmlu missirijietna elfejn sena ilu u x'kienu jaħsbu fuq il-ħajja ta' dejjem u kemm kienu bi twemmin qawwi, jitħejjew għaliha. LILL-KITTIEBA TAL-'MALTI' MIN MOĦĦU. . JIĠBOR BIEX. JWEĠĠAH U. MA'. KULLĦADD. . JISSEJJAĦ QUDDIEM. . ID-DINJA GħAL. JIĠI FIL-KTIEB . TAL-ĦAJJA TAL-GLORJA. IL-KATAKOMBI TA' SAN PAWL