L-Ekonomija fi Djalogu mal-Bniedem Riflessjonijiet fl-Isfont ta' ''Caritas in Veritate'it Daħla Fl-aħħar Enċiċlika tiegħu Caritas in Veritate (l-Imħabba fil-Verità), il-Papa Benedittu XVI għamel ħafna referenzi sbieħ fuq ir-relazzjoni bejn l-ekonomija u t-tagħlim soċjali tal-Knisja. Il-Papa semma ħafna aspetti mportanti fil-ħajja ekonomika fid-dinja tal-lum u kif dawn jidhru fil-lenti tat-tagħlim soċjali tal- Knisja. L-Enċiċlika Caritas in Veritate tkompli tibni fuq l-Enċiċlika tal-Papa Pawlu VI Populorum Progressio u tmiss temi fundamentali bħal ġustizzja u l-ġid komuni, l-iżvilupp sħiħ tal-bniedem, u d-diżugwaljanzi bejn l-għana u l-faqar fid-dinja. Naħseb li wieħed irid jaqra din l-Enċiċlika Caritas in Veritate aktar minn darba biex veru japprezza r-rikkezza tal-ħsibijiet profondi ta' ġo fiha u s-sbuhija tat- tagħlim soċjali tal-Knisja. It-tagħlim soċjali tal-Knisja jitfa' dawl fuq kif il-bnedmin għandhom jittrattaw lil xulxin u jaqsmu dak kollu li jipproduċu ma min hu veru fil-bżonn. Is-sistema ekonomika tas-suq hija effettiva ħafna biex tipproduċi ħafna ġid bl-iżjed effiċjenza possibbli. Imma ma hiex effettiva biex taqsam dan il-ġid bejn il-bnedmin kollha bl-aħjar ekwita ġusta. Is-sistema ekomomika tas-suq ħieles Is-sistema ekonomika tas-suq ħieles kif hija pprattikata fl-Amerika u fl-Ewropa, rebħet lil dik is-sistema ta' ekonomija ppjanata mill-istat, kif kienet ipprattikata mill-Unjoni Sovjetika, għax din tal-aħħar ma kienetx tħalli jnizjattiva privata biex wieħed jirsisti, jaħdem aktar u jieħu aktar frott tax-xogħol tiegħu. F'sistema ppjanata mill-istat, kien l-istat li jiddeċiedi kemm l-ekonomija għandha tipproduċi, x'tiproduċi u għal min tipproduċi. Fuq medda ta' żmien, is-sistema mħaddma fl-Unjoni Sovjetika ma baqgħetx aktar effiċjenti u kompetittiva (meta mqabbla mas-sistema tal-Punent) u għalhekk fl-aħħar kellha tfalli. Issa fadal il-mudell ta' ekonomija tas-suq ħieles kif imħaddma fil-Punent. Is- sistema tas-suq hija tajba ħafna biex tipproduċi eżatt dak li jridu l-konsumaturi u tipproduċi dawn il-prodotti u servizzi bl-aktar mod effiċjenti. Il-konsumatur huwa r-re f'sistema tas-suq. Jekk ikun hemm id-domanda, l-produtturi jagħmlu minn kollox biex jipproduċu dak li jrid il-konsumatur. B'hekk il-bżonnijiet (needs) u x-xewqat (wanis) ta' kull konsumatur ikunu maqtugħa, sakemm dan ikollu flus biżżejjed biex jixtri dak li jkun jixtieq. Il-kompetizzjoni bejn il-produtturi ġġiegħel lil dawn il-produtturi li jipproduċu l-prodotti u s-servizzi, li jixtiequ jbiegħu, bl-inqas spjejjeż u bl-aktar effiċjenza possibbli. Dan jagħmluh għax fejn hemm il-kompetizzjoni vera fis-suq (fejn hemm ħafna produtturi żgħar li jistgħu jidħlu u joħorġu mingħajr xkiel fis-suq), il-prezz tal-prodott jew servizz jiġi determinat fis-suq, u l-produttur ma jkollux saħħa li jgħolli l-prezzijiet kemm ikun jixtieq. L-għan tal-produzzjoni fis-suq ħieles huwa li jitkabbar kemm jista' jkun il-profitt. Għalhekk il-produzzjoni ssir bl-inqas spejjeż u bl-aktar effiċjenza possibbli. Jekk ikun hemm settur li jkollu profitti aktar minn setturi oħrajn, aktar produtturi jidħlu f'dan is-settur, jipproduċu aktar u jniżżlu l-prezz fis-suq sakemm il-profitt isir ħafna simili għal setturi oħra fl-ekonomija. B'hekk ekonomija bbażata fuq is-suq ħieles, jirnexxiela tipproduċi l-prodotti u servizzi li jixtiequ l-konsumaturi, bl-inqas spejjeż u bl-aktar effiċjenza possibbli, waqt li ġġib ċertu ekwilibriju bejn il-profitti tas-setturi diversi. Is-sistema ekonomika tas-suq ħieles issolvi tajjeb ħafna il-problema ta' liema prodotti u servizzi għandhom jiġu prodotti (what to produce), u b'liema mod għandhom jiġu prodotti (how to produce), imma mhix sistema tajba biex tqassam dan il-ġid (for whom to produce). F'sistema ekonomika tas-suq, wieħed jaqla' daqs kemm huwa kapaċi jipproduċi dak li jrid is-suq. Il-ħaddiema li għandhom xi sengħa jew professjoni, jaqilgħu ħafna aktar minn dawk li ma għandhomx xi ħiliet speċjalizzati. Minn hu bla xogħol (unemploved) ma jaqla' xejn, u min hu pensjonant jew marid ma jipparteċipax fis-suq tax-xogħol. Min għandu kapital fi flus, assi oħra jew art, jaqla' wkoll sehemu mill-qliegħ tal-produzzjoni. Iżda min hu fqir, mingħajr riżorsi, ma jaqla' xejn. L-Ekonomija fi Djalogu mal-Bniedem 31 Il-bilanċ bejn l-Effijenza u l-Ugwaljanza Fl-Amerika u fl-Ewropa, l-ekonomija hija bbażata fuq is-sistema tas-suq ħieles, imma b'differenza bejniethom. Fl-Amerika s-suq jitħalla kemm jista' jkun li jopera bl-inqas tfixkil mill-gvern biex jipproduċi bl-aktar mod effiċjenti — xi ħaġa li s-suq huwa kapaċi ħafna li jagħmel. Il-gvern fl-Amerika jagħmel mill-inqas indħil biex inaqqas id-diżugwaljanza ekonomika. Ir-riżultat ta' dan huwa li l-pagi u d-dħul saru anqas ugwali fl-Amerika minn wara l-aħħar tas- sebgħinijiet. Il-ħaddiema mħarrġin bis-sengħa żiedu d-distakk mill-ħaddiem bla sengħa. Is-sinjuri saru aktar sinjuri, waqt li l-fqar saru relattivament ifqar. Minkejja dan, il-qagħad fl-Amerika kien ħafna inqas minn dak fl-Ewropa għal ħafna żmien. Fl-Ewropa, l-gvernijiet jintervjenu biex iżommu d-diżugwaljanza li tinbet fis-suq fl-inqas livell possibbli. Ħafna Ewropew isibuħa diffiċli li jifhmu kif ħafna ħaddiema fl-Amerika jaħdmu għall-anqas minn $6 fis-siegħa, mingħajr l-ebda benefiċċji u siġurtà tax-xogħol. Il-liġijiet tax-xogħol fl- Ewropa jimponu mhux biss pagi minimi relattivament għoljin, imma anke benefiċċji oħra sostanzjali u siġurtà tal-impjieġ. Ir-riżultat ta' dan huwa li t-taxxi fl-Ewropa huma ħafna aktar għoljin biex ikunu jistgħu jfornu dawn il-programmi soċjali. Ħafna ekonomisti jaraw dawn l-iżviluppi fl-Amerika u fl-Ewropa bħala żewġ naħat tal-istess munita. L-Amerika u l-Ewropa għamlu għażliet differenti ta' kif wieħed jibbilanċja l-aħjar l-għanijiet konfliġġenti ta' iżjed effiċjenza ekonomika (aktar produzzjoni u mpjiegi) ma' iżjed ugwaljanza fid-dħul. Is-saħħa ta' kull sistema (kif imħaddma fl-Amerika u fl-Ewropa) hija wkoll d-dgħjufija tas-sistema. Hemm bilanċ (trade-off) diffiċli bejn id-daqs tal-produzzjoni f'ekonomija u l-livell ta' ugwaljanza li bih il-qliegħ ta' dik il-produzzjoni jiġi mqassam. Il-policies Ewropew magħmulin biex iqassmu l-qliegħ mill-produzzjoni aktar ugwali, jistgħu jikkawżaw id-daqs tal-produzzjoni biex jiċkien. Is-sistemi fl-Amerika, mill-banda l-oħra, biex jippromovu l-aktar effiċjenza u l-akbar produzzjoni possibbli, jistgħu jħallu jew anke jippromovu diżugwaljanzi kbar (Baumol and Blinder, chapter 1). Quddiem din is-sitwazzjoni, il-Papa Benedittu XVI, fl-Enċiċlika Caritas in Veritate, jgħidilna li: ''Jeħtieġ nagħrfu li l-progress li jsir biss mil-lat ekonomiku u teknoloġiku mhux biżżejjed. Jeħtieġ li l-iżvilupp ikun qabel xejn veru u sħiħ. Il-ħruġ min-nuqqas ta' progress ekonomiku, ħaġa fiha nfisħa pożittiva, ma jsolvix il-problematika kumplessa tal-promozzjoni tal-bniedem, la fil-pajjiżi li huma l-protagonisti ta' din il-mixja, la fil-pajjiżi li huma ġa żviluppati ekonomikament, u lanqas f'dawk li għadhom foqra.' (parag. Il-Papa jkompli jgħid li: ''Nixtieq infakkar lil kulħadd, l-aktar nett lill-gvernijiet impenjati fit-tkabbir tal-ġid ekonomiku u soċjali tad-dinja, li l-kapital ewlieni li għandhom iħarsu u jivvalutaw huwa l-bniedem, il-persuna umana fis-sħuħija tagħha. Kif jgħid il-Konċilju Vatikan II, fid-dokument Gaudium et Spes, 'Il- bniedem huwa l-awtur, iċ-ċentru u l-għan tal-ħajja ekonomika-soċjali kollha.' ''(parag. Id-Distribuzzjoni tad-Dħul Is-sistema tas-suq ma tiġġarantix li l-pagi u d-dħul tal-operaturi jkunu ugwali. Anzi s-sistema tas-suq tnibbet in-nuqqas ta' ugwaljanza, għax ir-raġuni bażika tal-effijenza kbira tagħha hija s-sistema ta' premjijiet u penali li tħalli għand l-operaturi. Is-suq huwa ġeneruż ma' dawk li jirnexxilhom jipproduċu b'mod effiċjenti, il-prodotti u s-servizzi li jkun jixtieq il-konsumatur. Imma jippenalizza bl-aħrax lil dawk li ma jkunux kapaċi jew li ma jridux, jipproduċu b'mod effiċjenti il-bżonnijiet tal-konsumatur. X'inhi r-realtà7 Fl-Amerika fis-sena 2001, l-għoxrin fil-mija tal-popolazzjoni fil-qiegħ tal-klassifika tad-dħul, qalgħu biss 3.5 $o tad-dħul globali, waqt li l-għoxrin fil-mija tal-popolazzjoni l-aktar sinjuri fil-quċċata tal-klassifika tad- dħul, qalgħu 50.1 9 tad-dħul globali tal-pajjiż. d-distribuzzjoni tad-dħul fl- Amerika saret sostanzjalment inqas ugwali minn madwar is-sena 1980. Tant hu hekk, li s-sehem tal-ifqar 20 fil-mija issa sar l-inqas, u s-sehem tal-20 fil-mija l-aktar sinjuri issa sar l-akbar, fil-klassifikazzjoni tad-dħul, mis-sena 1947 — minn kemm ilu l-Gvern Amerika jiġbor din id-data (Baumol and Blinder, chapter 17). Fi studju li jsir regolarment minn Luxembourg Income Studx, organizzazzjoni li tqabbel id-distribuzzjoni tad-dħul bejn pajjiżi fid-dinja, jinstab li l-Iżvezja u l-Fillandja għandhom id-distribuzzjoni tad-dħul l-aktar ugwali. Id-Danimarka, in-Norweġja u l-Belġjum, jiġu qrib warajhom. L-Amerika nstabet li għandħa distribuzzjoni tad-dħul l-aktar mhux ugwali minn fost il-maġġoranza tal-pajjiżi industrijalizzati. L-Ekonomija fi Djalogu mal-Bniedem 33 Ir-Raġunijiet għad-Diskrepanżi fid-Dħul Hemm diversi raġunijiet li jikkawżaw diskrepanżi fid-dħul (Baumol and Blinder, chapter 17). Dawn jinkludu: Differenzi fl-abiltajiet: Kulħadd jaf li żewġ ħaddiema ma jaħdmux l-istess — wieħed kapaċi aktar mill-ieħor. Għalhekk ma nistgħux niskantaw jekk il-ħaddiem l-aktar kapaċi jaqla' aktar flus u malajr jieħu promotion għal aktar responsabiltà b'salarju aħjar. Differenzi fl-intensità tax-xogħol: Xi ħaddiema huma beżlin aktar minn oħrajn, u jaħdmu siegħat twal ta' xogħol jew jagħmlu x-xogħol tagħhom b'aktar ħerqa. Għalhekk dawn il-ħaddiema jaqilgħu aktar flus. Riskju akbar ta' investiment: Ħafna minn nies li jsiru sinjuri, jagħmlu dan għax jieħdu riskji kbar billi jinvestu flushom f'entrapriżi jew businesses żgħar li għall-bidu jkunu riskjużi. Jekk dawn l-businesses jirnexxu, l-investituri jagħmlu ħafna flus; jekk ifallu, l-investituri jitilfu kollox. Ħafna minn nies jippreferu li ma jieħdux riskji daqstant kbar u jispiċċaw x'imkien fin-nofs ta' bejn falliment u rikkezzi kbar. Xogħol aktar diffiċli: Xi ħaddiema jagħmlu xogħol aktar diffiċli, bħal jitilgħu jaħdmu fil-għoli. Ta' dan jieħdu paga akbar bħala danger monev. Oħrajn jaħdmu bix-shift jew bil-lejl. Ta' dan jaqilgħu shift allowance. Oħrajn jagħmlu xogħol ieħor mhux pjaċevoli, li għalih ukoll jirċievu salarju aktar għoli. Edukazzjoni u taħriġ: Forsi din ir-raġuni hija l-aktar waħda mportanti li għalija jinħolqu differenzi kbar fil-qliegħ. Ħafna żgħażagħ jiddeċiedu li jkomplu jitħarrġu fis-settur terzjarju u jitgħallmu xi sengħa jew jieħdu xi lawrija, diploma jew professjoni fl-università. Huwa fatt li ħaddiema bis-sengħa u professjonisti jaqilgħu ħafna aktar flus minn ħaddiema tal-id li jibqgħu bla skola jew bla sengħa. Esperjenza fix-xogħol: Ħaddiema li jkollhom esperjenza akbar fix-xogħol li jgħamlu, jaqilgħu aktar flus. Hekk ħaddiema li jkunu ilhom f'xi xogħol partikulari, idaħħlu aktar flus minn ħaddiema li jkunu għadhom kemm bdew. Wirt ta' ġid: Min jiret artijiet, flus jew assi mill-familja tiegħu, ikun jista' jdaħħal aktar qliegħ minn dan il-ġid li ma jkunx marbut mal-qliegħ mix-xogħol tiegħu. Ħafna familji li jkollhom businesses kbar jgħaddu l-ġid tal-familja tagħhom b'dan il-mod minn ġenerazzjoni għall-oħra. Ir-Ridistribuzzjoni tad-Dħul Waħda mill-policies prinċipali li l-gvernijiet għandhom biex jagħmlu d-dħul aktar ugwali, hija t-taxxa fuq id-dħul mix-xogħol (l-income tax). L-income tax ġeneralment tkun progressiva, jiġifieri, aktar ma' wieħed jaqla', aktar jiżdied il-persentaġġ tar-rata tat-taxxa fuq il-qliegħ globali. Minkejja dan, l-aħjar distribuzzjoni tad-dħul dejjem ikollha xi element ta' nuqqas ta' ugwaljanza fiha. Wieħed isaqsi x'jiġri kieku nippruvaw inġiebu ugwaljanza perfetta billi nagħmlu taxxa fuq d-dħul ta' 100 fil-mija u mbagħad naqsmu dan id-dħul mit-taxxa ugwalment bejn il-membri tal-popolazzjoni kollha. Ħadd ma jkollu inċentiv biex jaħdem, biex jinvesti, biex jieħu r-riskji, jew biex jagħmel xi ħaġa oħra biex jaqla' l-flus. Il-frott mix-xogħol u s-sagrifiċċju jispiċċa, u l-produzzjoni fl-ekonomija tinżel drastikament. Minn dan l-eżempju (għalkemm xi ftit estrem) joħroġ il-prinċipju li l-policies li jippruvaw jagħmlu d-distribuzzjoni tad-dħul aktar ugwali, inaqsu r-rikumpens ta' dawk li jaqilgħu ħafna, waqt li jżidu r-rikumpens ta' dawk li jaqilgħu ftit. Għalhekk, dawn il-policies inaqsu l-inċentiv biex wieħed jaqla' income għoli. Meta s-soċjetà tieħu miżuri biex iżżid l-ugwaljanza fl-ekonomija, normalment tnaqqas l-effiċjenza ekonomika. Dan jirriżulta fi tnaqqis tal-produzzjoni globali fl-ekonomija. Jekk wieħed jipprova jaqsam il-ġid aktar ugwalment, wieħed bla ma jrid, jispiċċa biex inaqqas id-daqs tal-ġid globali fl-ekonomija. Għalhekk l-aħjar (the optimal, l-iżjed favorevoli) distribuzzjoni tal-income dejjem irid ikollha xi elementi ta' diżugwaljanza fiha (Baumol and Blinder, chapter 17). Minkejja dan, fl-Enċiċlika Caritas in Veritate, il-Papa jisħaq li: 'Is-suq huwa suġġett għall-prinċipju tal-hekk imsejħa ġustizzja kommutattiva, li tirregola r-relazzjonijiet ta' min jagħti u jieħu fi transazzjoni. Iżda d-duttrina soċjali tal- Knisja dejjem uriet bla ma qatt waqfet l-importanza tal-ġustizzja distributtiva u tal-ġustizzja soċjali għall-ekonomija tas-suq. Mingħajr forom interni ta' solidarjetà u fiduċja reċiproka, is-suq ma jistax iwettaq bis-sħiħ il-funzjoni ekonomika tiegħu' (parag. Il-Papa jkompli li: 'L-attività ekonomika ma tistax issolvi l-problemi soċjali L-Ekonomija fi Djalogu mal-Bniedem 35 kollha billi sempliċement tapplika l-loġika kummerċjali. Din teħtieġ li tkun diretta lejn il-kisba tal-ġid komuni, li għalih il-komunità politika għandha tidħol responsabbli. Għalhekk wieħed għandu jżomm f'moħħu li meta l-azzjoni ekonomika, meqjusa biss bħala magna għall-ħolqien tal-ġid, tinfired mill-azzjoni politika, meqjusa bħala mezz biex tinkiseb il-ġustizzja permess tar-ridistribuzzjoni, jinħolqu żbilanċi kbar' (parag. Il-Ħsara lill-Ambjent Is-sistema ekonomika bbażata fuq is-suq hija tajba ħafna biex tipproduċi bl-aktar mezzi effiċjenti l-prodotti u servizzi li jkunu jixtiequ l-konsumaturi. Is-sistema tas-suq hija tajba ħafna biex toffri l-aħjar inċentivi biex wieħed jistinka u jaħdem aktar, imma mbagħad tħalli diżugwaljanza fid-dħul mix-xogħol. Is-sistema ekonomika mibnija fuq is-suq għandha problema gravi oħra: l-ħsara li din tikkawża lill-ambjent. Fl-ekonomija tas-suq hemm dawk li nsejħulhom ċexternalities'. Dawn jistgħu jkunu pożittivi jew negattivi. Externalitv negattiv tkun meta wieħed jipproduċi xi ħaġa u jħalli effett negattiv fuq ħaddieħor bla ma jikkompensah għal din il-ħsara. Eżempju car huwa meta power station toħroġ duħħan bil-kubrit (li jiġi mill-ħruq taż-żejt) u dan id-duħħan jinfirex fuq l-inħawi tal-madwar u jagħmel ħsara lir-residenzi li jibilgħuh. Jekk dawn ir-residenti ma jiġux ikkompensati finanzjarjament għad-duħħan li jbagħtu, dawn ir-residenti jsoffru minn externalitv negattiv li tkun tħalli l-power station. Externalities negattivi oħra huma meta nħallu l-karozzi tagħna jitfgħu exhaust fl-arja, jew meta nitfgħu kimiċi u sustanzżi tossiċi oħra fil-baħar. Meta nagħmlu dan inkunu qed nġawdu minn xi attivita' ekonomika bla ma nħallsu għal ħsara kollha li tkun qed issir fl-arja, fil-baħar u fl-ambjent ta' madwarna. Eżemplu ta' externalitv pożittiv huwa meta wieħed ikabbar il-fjuri fil-ġnien tiegħu, u dawn ikunu jistgħu jitgawdew mill-ġirien. Il-ġirien ikunu qed igawdu xi ħaġa tajba bla ma jħallsu għaliha. Eżempju importanti ta' externalitv posittiv fl-ekonomija huwa r-riċerka basika li ssir fl-universitajiet u li fuqha tinbena l-innovazzjoni. Meta ssir innovazzjoni f'xi prodott, il-qliegħ mhux dejjem imur kollu għand ix-xjenzat li jkun ivvintah. Is-soċjetà nġenerali tgawdi minn dik ir-riċerka basika bla ma tħallas direttament għaliha. Peress li l-externalities negattivi ma jkoprux l-ispejjeż kollha għal min jipproduċihom, u l-externalities posittivi ma jġawdux mill-qliegħ kollu li jinħoloq, l-ekonomija tas-suq tipproduċi ħafna aktar externalities negattivi minn kemm hu mixtieq, u ħafna anqas externalities posittivi minn kemm jagħmlu ġid lis- soċjetà. Dawk li jikkawżaw externalities li jagħmlu ħsara lill-ambjent, ma jħallsux għall-ħsara li jagħmlu. Għalhekk ma għandhomx inċentiv biex inaqqsu din il- ħsara, u l-ekonomija tas-suq tispiċċa biex tipproduċi ħafna aktar externalities ħżiena minn kemm hu mixtieq. Dawk li joħolqu externalities tajbin, minn naħa l-oħra, ukoll ma jiġux ikkompensati għalihom. Għalhekk dawn ukoll ma għandhomx inċentiv biex jipproduċu ħafna aktar externalities li jkunu ta' benefiċċju għas-soċjetà. L-ekonomija tas-suq hawn tispiċċa biex tipproduċi ħafna anqas exrernalities tajbin minn kemm hu mixtieq (Baumol and Blinder, chapter 20). Ma dan kollu, is-sistema tas-suq għandha ġo fija mezzi biex tikkontrolla din il-ħsara li qegħda ssir lill-arja, lill-baħar, lix-xmajjar, lill-global warming, u lill-ambjent inġenerali. Hija s-sistema tal-pollution tax, jew it-taxxa fuq min iħammeġ jew iniġġeż l-ambjent. It-taxxa fuq min jikkawża pollution tgħolli l-ispejjeż għall-kumpanija jew individwu li jkun qed jagħmel din il-ħsara, u għalhekk iddaħħal l-inċentiv biex titnaqqas din il-pollution fl-ambjent. Inqas kemm wieħed iħammeġ l-ambjent, inqas wieħed iħallas, u għalhekk inqas issir ħsara lis-soċjetà. Marbut mal-ambjent, fl-aħħar enċiċlika tiegħu, il-Papa Benedittu XVI jikteb li: Ilum l-iżvilupp huwa wkoll marbut mill-qrib mad-dmirijiet ġejjin mir-relazzjoni tagħna mal-ambjent naturali. L-ambjent hu d-don ta' Alla lil kull wieħed, u fl- użu li nagħmlu minnu għandna responsabbiltà lejn il-fqar, lejn il-ġenerazzjonijiet tal-ġejjieni u lejn l-umanità sħiħa. Il-proġetti għal żvilupp uman sħiħ ma jistgħux jinjoraw lill-ġenerazzjonijiet li ġejjin, iżda jeħtieġ li jkunu mmarkati bis-solidarjetà u l-ġustizzja inter-ġenerazzjonali' (parag. Il-Papa jkompli li: 'Il-ħolqien kollu ma għandux jgħaddi f'idejn il-ġenerazzjonijiet tal-ġejjieni mneżża' mir-riżorsi tiegħu. Il-bnedmin b'mod leċitu ġew afdati li jieħdu ħsieb in-natura bir-responsabbiltà, biex iħarsuha, biex igawdu l-frott tagħha u jikkultivawha b'metodi ġodda, bil-għajnuna ta' teknoloġiji avvanzati, biex hi tkun tista' taqdi u titma' kif jixraq lill-popolazzjoni tad-dinja. Fuq din l-art hawn post għal kulħadd: hawn il-familja kollha tal-bnedmin għandha ssib L-Ekonomija fi Djalogu mal-Bniedem 37 ir-riżorsi biex tgħix bid-dinjità, bil-għajnuna tan-natura nfisha, li hi r-rigal ta' Alla għal uliedu, u b'ħidma sfiqa u kreattività. ' (parag. Problema oħra li l-ekonomija tas-suq tidħol fiha minn żmien għal żmien, hija r-riċessjoni. Bħal issa, l-ekonomiji tal-pajjiżi l-aktar żviluppati qegħdin joħorġu mill-aħħar riċessjoni li dħalna fiha minnħabba l-credit crunch, il-kriżi kbira mondjali li daħħlu fiha il-banek internazzjonali. Ir-riċessjoni tiġri meta l-konsumatur inaqqas l-infieq tiegħu, u meta l-kumpaniji jnaqqsu l-infieq tagħhom fuq l-investiment fil-magni, fl-apparat u fl-impjanti tagħhom. B'hekk id-domanda globali tal-pajjiż għall-prodotti u servizzi tonqos, il- kumpaniji jibdew jbiegħu inqas, u jkollhom jnaqqsu l-produzzjoni u jkeċċu l-ħaddiema. Il-ħaddiema li jitilfu x-xogħol, jibdew jaqilgħu anqas flus u jkollhom inaqqsu iżjed il-konsum tagħhom, waqt li l-kumpaniji li jnaqqsu l-produzzjoni, inaqqsu wkoll l-infieq tagħhom fuq xiri minn kumpaniji oħrajn. Pajjiżi li jesportaw jitilfu wkoll parti mill-esportazzjoni tagħhom. B'hekk id- domanda globali għall-prodotti u s-servizzi tonqos aktar, u tkompli tiggrava r-riċessjoni globali. Ir-riċessjoni li ħerġin minnha ġiet ikkawżata mill-credit crunch (in-nuqqas ta' self u fiduċja li feġġet bejn il-banek wara li dawn tilfu ħafna kapital fuq self ħażin), li l-qofol tagħha kien il-falliment ta' Lehman Brothers f'Wall Street f'Settembru 2008. Il-Gvern Amerikan permess tat-Teżor (Treasurv Department) u tal-Bank Centrali (Federal Reserve Board) kien irnexxielu li jsalva diversi banek kbar milli jfallu. Il-Gvern Amerikan kien irranġa biex J. P. Morgan jixtru lil Bear Sterns, waqt li Bank of America jieħdu lil Merrill Lvnch. Ir-raġuni kienet li dawn il-banek kienu ''too big to fail' — dawn il-banek kienu tant kbar u kellhom tant depositi u self mxerdin mal-Amerika kollha, li kieku ħallewhom ifallu, kienu jniżżlu s-sistema bankarja Amerikana magħhom. Għal xi raġuni, il-Gvern Amerikan ħalla lil Lehman Brothers ifallu. Dawn kienu ir-raba' l-akbar ''investment bank' ġo Wall Street. Immedjatament, is- sistema bankarja ffriżat u ħadd mill-banek ma beda jsellef. Il-Federal Reserve ppompja biljuni kbar ta' dollari fis-sistema bankarja biex itejjeb il-likwidità u biex jinkoraġixxi li l-banek ikomplu jselfu, waqt li l-Kungress Amerikan ivvota madwar 770 biljun dollaru biex isalvaw banek u kumpaniji kbar bħal AIG, l-ikbar kumpanija tal-insurance fid-dinja. Minn fejn ġiet din il-credit crunch' Ir-risposta formali hija mis-subprime mortgages: is-self għal xiri ta' djar lil nies li ma kellhomx biex iħallsu lura dan is-self. Wara l-waqgħa tat-Twin Towers fil-11 ta' Settembru 2001, il-Federal Reserve naqqas l-imgħax biex jistimula l-fiduċja u l-ekonomija. L-imgħax baxx tejjeb il-kundizzjonijiet fuq is-self għax-xiri tad-djar u għen biex beda ''boom' fis-suq tal-proprijetà. Meta n-nies raw il-prezzijiet tal-proprijetà telgħin ġmielhom, aktar għamlu kuraġġ biex jixtru d-djar tagħhom. Din kieku kienet ħaġa tajba, li ma kienx għal dawn is-subprime mortgages. Għalhiex jgħidulhom subprime7 Għax ma kienx self tajjeb li jista' jitħallas lura. Xi għoxrin fil-mija tas-self kollu għax-xiri għad-djar kien subprime. Peress li l-imgħax kien baxx, u l-prezzijiet tal-proprijetà kienu telgħin, ħafna banek lokali għalqu għajnejhom u sellfu flus lin-nies li lanqas kellhom job jew income ieħor biex jħallsu lura dan is-self. Il-banek lokali kienu aġenti tal-banek il-kbar ġo Wall Street. Dawn l-investment banks ikkonvertew dan is-self għad-djar (self tajjeb mħallat ma' self subprime) fi prodotti oħra (mortgage-backed securities, MBSs, u collateraliżed debt obligations, CDOs) u mbagħad biegħu dawn il-bonds lil terżi investituri. Il-kumpaniji li jivverifikaw ir-riskju ta' dawn il-bonds (bħal Standard and Poor's, u Mood;'s), ittimbraw dawn il-bonds bħala AAA (li jfissru bonds tal-aqwa kwalità u l-anqas riskju) meta fil-fatt ma kinux hekk, għax kellhom ħafna riskju. Imbagħad, il-banek il-kbar ġo Wall Street biegħu dawn il-bonds lil banek oħra, u lill-investituri oħra fl-Ewropa u fl-Asia, li mingħalihom kienu qed jixtru AAA bonds. U għalxiex għamlu dan kollu7 Raġuni sempliċi, għax kull min kien imdaħħal fl-istorja, għamel ħafna flus. In-nies li ħadu loan bla ma kellhom impjieġ, għamlu dan għax xtaqu jgawdu mill-qliegħ tal-proprijetà li l-prezz tagħha kien dejjem qed jikber; il-brokers li biegħu dawn is-sub prime loans, ħadu ħafna commissions (kien hemm pizza deliverv persons li qalgħu $20,000 fix-xahar); l-banek il-kbar ġo Wall Street qalgħu ħafna flus meta kkonvertew dawn l-mortgages ġo dawn il-bonds (CDOs) u biegħuhom lil banek oħrajn; waqt li l-kumpaniji li jivverifikaw ir-riskju tal-bonds, tħallsu tajjeb talli ttimbrawhom AAA. Rota sabiħa ta' kif wieħed jagħmel ħafna flus, malajr. Minħabba din ir-regħba għall-flus u bonuses ta' miljuni ta' dollari, l-aktar għal ftit irjus fil-banek il-kbar ġo Wall Street, ħafna banek tilfu ħafna flus meta il-bonds marbutin mal-proprijetà, li huma kienu xtraw, fallew. Dawn il-bonds fallew għax in-nies li kienu ħadu subprime mortgages, ma kienux aktar possibli L-Ekonomija fi Djalogu mal-Bniedem 39 li jħallsu lura il-pagament ta' kull xahar, meta dan beda jiżdied b'imgħax aktar għoli minn wara xi sentejn li ħadu s-self. Minħabba li l-banek tilfu biljuni kbar ta' dollari, kellhom jidħlu l-gvernijiet biex isalvaw is-sistema milli tikkollassa totalment. Kellhom jippompjaw biljuni ta' dollari fil-banek biex isaħħulhom il-kapital, biex dan ikun jista' jgħamel tajjeb għat-telf li huma kienu ġarrbu. Il-gvernijiet kellhom jisselfu biljuni oħra biex jagħmlu budgets akbar mis-soltu, biex jgħinu l-ekonomija toħroġ mir-riċessjoni gravi li daħlet fiha minħabba din il-credit crunch. B'hekk it-taxpavers ta' llum u l-ġenerazzjonijiet futuri kellhom jerfgħu l-piż ta' dan id-dejn kbir li kellhom jagħmlu l-gvernijiet biex isaħħu l-kapital tal-banek u jistimolaw l-ekonomiji tagħhom. Dan kollu minħabba r-regħba ta' ftit irjus imlaħħqin sew fil-banek il-kbar ta' Wall Street. Fuq l-abbuż tas-sistema finanżjarja, l-Enċiċlika Caritas in Veritate, tisħaq li: 'L-ekonomija u l-finanżi, bħala għodda, jistgħu jintużaw ħażin meta dawk li jmexxu jkollhom għanijiet purament egoistiċi. L-għodod li huma tajbin fihom infushom, jistgħu għaldaqstant jinbidlu f'għodod ta' ħsara. Iżda dawn il-konsegwenzi jitnisslu mir-raġuni mdallma tal-bniedem, mhux mill-għodda fiha nfisha. Għalhekk ma għandniex nixlu lill-għodda, imma lill-individwi, lill-kuxjenza morali tagħhom u lir-responsabbiltà personali u soċjali tagħhom' (parag. L-ekonomija teħtieġ l-etika biex taħdem tajjeb — mhux kull etika, iżda etika li ddur madwar in-nies' (parag. Is-Sitwazzjoni tal-Ġuħi fid-Dinja Problema kbira oħra li s-sistema tal-ekonomija bbażata fuq is-suq għadha ma solvietx, hija l-problema tal-ġuħ fid-dinja. Wieħed isaqsi, għaliex fl-Amerika, l-iżjed pajjiż sinjur fid-dinja, 50 miljun ruħ jorqdu bil-ġuħ kull jum7 Għaliex wieħed minn kull sitta fl-Amerika, li jinkludu, wieħed minn kull erbgħa fost it-tfal, ma għandhomx biżżejjed x'jieklu) Dan meta US $116 miljun jintefqu kull jum f'ikel fl-Amerika li mbagħad jiġi mormi, u meta US $108 miljun ieħor jintefqu kull jum fl-Amerika fi prodotti u programmi biex jitnaqqas il-piż żejjed. Għaliex kważi nofs in-nies fid-dinja — 'il fuq minn 3 biljun ruħ — jgħixu fuq inqas minn US $ 2.5 kull jum7 Għaliex l-ifqar 4090 tan-nies fid-dinja, jaqilgħu biss 590 tad-dħul globali fid-dinja, filwaqt li l-2090 l-aktar sinjuri, jaqilgħu tlett kwarti (7590) tad-dħul globali fid- dinja7 (www.globalissues.org). Għaliex fil-popolazzjoni fid-dinja llum, li hija ta' 6.8 biljun ruħ, hemm 1 biljun minnhom (1590, wieħed minn kull sebgħa) li huma neqsin mill-ikel (huma undernourished), filwaqt li hemm 1.1 biljun (16.8 90, wieħed minn kull sitta) li għandhom ħxuna żejda (huma overweighi)7 (www stopthehunger.com). Għaliex 28,000 ruħ imutu bil-ġuħ kull jum (10 miljun ruħ fis-sena)2 Dan meta US $36 miljun kull jum ikunu biżżejjed biex jitimgħu lil dawk bil-ġuħ fid-dinja. Għaliex l-pajjiżi sinjuri qed joffru biss US $5.5 miljun kull jum bħala għajnuna għall-ikel għall-fqar fid-dinja meta kull jum, jintefqu fl-Ewropa u fl-Amerika US $48 miljun f'ikel għall-annimali li jinżammu bħala pets fid-djar7 Għaliex il-pajjiżi sinjuri joffru kull jum 30 tunnellata ta' ikel bħala għajnuna lill-pajjiżi foqra, meta fl-Amerika biss, 130 tunnellata ta' ikel jiġu mormija kull jum7 (www .stopthehunger.com). Il-Kuntrast tal-Prijoritajiet Globali fuq l-Infieq F'sistema ekonomika bbażata fuq is-suq ħieles, id-domanda għall-prodotti u servizzi jagħmilha l-konsumatur u dan dejjem skont ix-xewqat strettament personali tiegħu. Fis-sena 1998, kien stmat li l-prijoritajiet globali fuq l-infieq kienu dawn: Prijoritajiet Globali $ U.S. Biljuni Kosmetiċi fl-Amerika 8 Ġelat fl-Ewropa li Fwejjaħ fl-Ewropa u fl-Amerika 12 Ikel għall-Pets fl-Ewropa u fl-Amerika 17 Business entertainment fil-Ġappun 35 Sigaretti fl-Ewropa 50 Xorb Alkoħoliku fl-Ewropa 105 Drogi Narkotiċi fid-dinja 400 Infieq Militari fid-dinja 780 L-Ekonomija fi Djalogu mal-Bniedem 41 Nistgħu nqabblu dawn il-figuri ma x'kien stmat bħala spejjeż addizzjonali biex ikollna aċċess universali fil-pajjiżi kollha li qed jiżviluppaw għas-servizzi soċjali basiċi. Prioritajiet Globali $U.S. Billions Edukazzjoni Basika għal kulħadd 6 Ilma u Sanità għal kulħadd 9 Saħħa Reproduttiva għan-nisa kollha 12 Saħħa u Nutrizzjoni Basika 13 Dawn il-bżonnijiet addizzjonali għall-pajjiżi li qed jiżviluppaw jammontaw għal US $40 biljun fis-sena, li huma 38 9 tal-infieq fuq xorb alkoħoliku fl-Ewropa, 1096 tal-infieq fuq drogi narkotiċi fid-dinja, jew 590 tal-infieq militari globali fid-dinja. It-Tagħlim Soċjali tal-Knisja fuq il-Guħ u l-Faqar Il-Papa Pawlu VI fl-enċiċlika Populorum Progressio juri kif għandu jkun fl-iżvilupp awtentiku': dan ''għandu jkun sħiħ, jiġifieri jsir b'risq kull bniedem u b'risq il-bniedem sħiħ' (parag. L-Enċiċlika Caritas in Veritate tgħilna li: 'Pawlu VI kellu viżjoni ċara tal- iżvilupp. Bil-kelma 'żvilupp' ried juri l-objettiv li bih il-popli joħorġu l-ewwel nett mill-ġuħ, mill-miżerja, mill-mard endemiku u mill-analfabetiżmu. Min-naħa tal-ekonomija, dan kien ifiser is-sehem attiv tagħhom b'mod indaqs fil-proċess ekonomiku internazzjonali; min-naħa soċjali, l-iżvilupp tagħhom f'soċjetajiet mgħallma karatterizzati mis-solidarjetà; min-naħa tal-politika, it-tisħiħ tar-reġimi demokratiċi biex ikunu jistgħu jassiguraw il-ħelsien u l-paċi' (parag. L-Enċiċlika tkompli li: 'IL-għana tad-dinja qed jikber b'mod assolut, iżda qed jikbru d-diżugwaljanzi. Fil-pajjiżi għonja xi kateġoriji soċjali ġodda qed jiftaqru u qed jitwieldu għamliet ġodda ta' faqar. F'inħawi aktar foqra xi gruppi jgawdu minn superżvilupp ħali u konsumistiku li joħloq kuntrast mhux aċċettabbli ma' qagħdiet permanenti ta' miżerja li ma tixraqx lill-bniedem. L-iskandlu ta' diżugwaljanzi li jispikkaw bil-kbir għadu għaddej' (parag. Il-Papa jisħaq li: 'Il-ħajja f'ħafna pajjiżi foqra għadħa mhi xejn żgura minħabba nuqqas ta' ikel, u l-qagħda tista' tmur għall-agħar: il-ġuħ għadu jaħsad għadd kbir ħafna ta' vittmi fost dawk li, bħal Lazzru, ma jitħallewx jieħdu posthom mal-mejda tal-għani, kontra t-tamiet li kellu Pawlu VI f'Populorum Progressio. 'Ttma' lil min hu bil-ġuħ' (Mt 25:35, 37, 42) hu amar etiku għall-Knisja universali, hija u twieġeb għat-tagħlim tal-Fundatur tagħha, il-Mulej Ġest, dwar is-solidarjetà u l-qsim tal-ġid' (parag. Caritas in Veritate tgħid li: Il-problema ta' nuqqas ta' ikel jeħtieġ li wieħed jaħsbilha permezz ta' perspettiva li tħares fit-tul, filwaqt li jinqerdu l-kawżi strutturali li jġagħluha sseħħ u jitmexxa 'l quddiem l-iżvilupp tal-agrikultura fil-pajjiżi foqra. Dan jista' jseħħ b'investiment fl-infrastrutturi rurali, sistemi ta' tisqija, transport, organizzazzjoni tas-swieq, u fl-iżvilupp u t-tixrid ta' teknoloġija li tista' tagħmel l-aħjar użu mir-riżorsi umani, naturali u soċjo-ekonomiċi li jinkisbu aktar bil-ħeffa fil-livell lokali, filwaqt li jiġġarantixxu wkoll is-sostenibbiltà taghhom għal żmien twil'' (parag. Il-Papa jkompli li: 'Il-jedd għall-ikel, bħall-jedd għall-ilma, għandu post importanti fit-tfittxija ta' jeddijiet oħra, ibda bil-jedd fundamentali għall-ħajja. Hu għalhekk meħtieġ li titqajjem kuxjenza pubblika li tqis l-ikel u l-aċċess għall-ilma bħala jeddijiet universali tal-bnedmin kollha, mingħajr distinżjoni jew għażla' (parag. Il-Papa Benedittu XVI jixtieq li: 'L-għajnuna għall-iżvilupp tal-pajjiżi l-foqra għandha titqies mezz validu biex jinħoloq il-ġid għal kulħadd. In-nazzjonijiet l-aktar żviluppati għandhom jagħmlu kulma jistgħu biex jallokaw ishma akbar mill-prodott domestiku gross tagħhom b'risq l-għajnuna għall-iżvilupp; b'hekk ikunu qed jirrispettaw l-obbligazzjonijiet li ħadet fuqha l-komunità internazzjonali f'dan il-qasam' (parag. Konklużjoni Bħala konklużjoni, nixtieq nikkwota wkoll parti sabiħa oħra mill-Enċiċlika Caritas in Veritate: ''Id-duttrina soċjali tal-Knisja dejjem żammet li l-ġustizzja għandħa ssir f'kull fażi tal-attività ekonomika, għax dejjem għandha x'taqsam mal-bniedem u l-ħtiġijiet tiegħu. It-tqegħid ta' riżorsi finanżjari, produzzjoni, konsum u l-fażijiet l-oħra kollha fiċ-ċiklu ekonomiku bilfors għandhom implikazzjonijiet morali. Għaldaqstant kull deċiżjoni ekonomika għandha konsegwenza morali' (parag. L-Ekonomija fi Djalogu mal-Bniedem 43 'Pawlu VI fil-Populorum Progressio għamel sejħa għall-ħolqien ta' mudell ta' ekonomija tas-suq li kapaċi tħaddan fiha lill-popli kollha u mhux biss lil dawk li jistgħu. Sejjaħ biex isiru sforzi għall-bini ta' dinja aktar umana għal kulħadd, dinja li fiha kulħadd ikun jista' jagħti u jieħu, mingħajr ma xi grupp jagħmel progress minn fuq dahar ħaddieħor' (parag. Għalhekk dawk il-popli kollha ta' rieda tajba fid-dinja tal-lum, huma msejħin biex jaħdmu dejjem aktar għall-'iżvilupp tal-bniedem sħiħ u tal-bnedmin kollha ' (parag. Benedittu XVI, Ittra Enċiċklika, Caritas in Veritate, (29 ta' Ġunju 2009), Libreria Editrice Vaticana. Falzon, Joseph, 'Prinċipji tal-Ekonomija' u ''Analisi Ekonomika: Tletin Biċċa tal-Fidda', f'Agħti Widenl Metodu għall-Analisi tas-Soċjetà, 1995, Centru Fidi u Gustizzja, Ġiżwiti Maltin, pp. 51-68.