L-IBLEH TAŻ-ŻENQA T-TWILA Kos trabba m'ommu, bla ma jaf min kien missieru, f'daqs- xejn ta' kamra mudlama u niedja f'qiegħ il-Belt fl-in- ħawi tal-Għajn il-Kbira bejn l-Isprun u s-swar ta' Sant'Jermu. Ommu Pina kienet taħsel xi biċċtejn ħwejjeġ tal-baħrin għand ħassiela li kellha x-xogħol tal-ħasil tal-ħwejjeġ ta' xi bastimenti tal-gwerra; u 'l hawn u 'l hinn taħsel ukoll l-art ta' xi ħwienet tax-xorb fit-Triq id-Dejqa fejn kienet iġġorr it-ii- fel magħha ilaqqat xi sold minn għand xi baħrin jarawh jaq- libha minn tarf sa tarf il-ħanut, jagħmel il-kukumbrajsi, u, wara li jwaqqaf saqajh il fuq, iferfirhom fl-ajru, u rasu 'l isfel b'idejh ma' l-art jinqaleb til quddiem u lura jew idur bħal Taddiena. Kien għad għandu xi seba' snin, ħalqu ftit imgħaw- weġ u għajnejh imberrqin, iħarsu ċass lejn wiċċ kull min ikellmu, Kellu bixra ta' tifel ibleh; bilkemm jaf igħaqqad erba' kelmiet u, meta jitkellem, ilaqlaq u jtemtem. In-nies ta' dik il-ħara kienu laqqmuh Żażu l-Ibleh. It-tfal ġirien tiegħu u dawk tat-Trieq id-Dejqa li kienu jkunu bit-tilar ibigħu s-spapen tal-fwieħa, ix-xfafar ta' l-imwies tal-leħja u xi mka- tar tal-bwiet madwar il-ħwienet tax-xorb u l-cabarets dlonk kienu jinbxuh biex jaqlibha, jiġbdulu l-qmis, igħajbuh u jissuttawh b'xi frotta mħassra. Żażu sa minn ċkunitu kien dara jbati fil-ġisem u fir-ruħ; qalbu kienet safja u ċkejkna u ma tafx tisbel, għax ma kienx jifhem u jħoss iż-żebliħ u n-nigża ta' l-ilsna tad-dinja. Iżda għal ommu kien iħoss mhux ftit, kien jaqdiha bil-qalb u jisma' kliemha u kulma jaqla' jmur jiġri jitfagħhulha f'qiegħ idejha. Jekk ma tkunx tiflaħ u timtedd, għax għajjiena jew rasha tuġagħha, huwa ma jiċċaqlaqx minn fidejha, jix- trilha, isaħħnilha, inewlilha u, jekk hemm bżonn, jisqiha; jekk ma toħiroġx u torqod, minn fuq il-għatba ma tiċċaqlaqx. Maż-żmien it-tfal drawh u bdew iżiegħlu bih. Għax hu kien igħaddilhom iż-żmien idoqqilhom l-organett li kien tgħallem idoqq bi ħlewwa liema bħalha; daqqa jisimgħuh idoqq bl-organett il-għanja ta' Rosalie, tas-Sweetheart jew Vours u daqqa jisimgħuh jinbaħ bħal klieb, inewwaħ bħal qtates, jivversja bħal gardell, jinħaq bħal ħmar, jidden bħal kalandra; għalkemm moħħu ma jilħaqlux biex jifhem u jagħ- leb il-liżunija tad-dinja, bil-liila ta' widnejh u ta' lsienu kien tgħallem jonfoħ u jdoqq l-organett u jsamma' kemm-il-għanja li kienet tindaqq fil-ħwienet, kif ukoll is-sengħa li jsamma' l-leħen ta' kemm-il-bhima jew tajra u jgħaġġeb lin-nies tat- toroq u lill-baħrin tal-ħwienet li kienu jwaqqfu l-ħarsa tagli- hom fuqu u jitfgħulu s-soldi. Malli sebaq it-tnax-il-sena, ommu biex tkun tista' taqdi u tlaħħaq max-xogħol tal-ħasil tal-ħwejjeġ il-ġurnata kollha, għax ix-xogħiol tal-liasil tal-Bwejjeġ kien żdied bil-basti- menti tal-gwerra detilin u ħerġin mill-port, telqet lit-tifel madwar Ġakbu l-agħma, ġar tagħha, li kien igħix f'kamra f'kerrejja ma' ġenbha. Dan, flimkien ma'lndri sieħbu li jdokk il-kitarra, kien idoqq il-vjolin fil-ħwienet tax-xorb taż-Żenqa t-Twila kull fejn ma kienx ikun hemm id-daqq tal-/azz Band, f'dawk ta' Balzunetta, u, meta tidħol il-flotta, f'dawk ta' l-Isla wkoll. llekk trabba Żażu bla ma ommu bagħititu skola, għax moħħu ma kienx jarfa', għalkemm kellu widna hekk tajba għad-daqq u ħalq biex ixebbah kull leħen li jisma' u sengħa biex iħarrek u jgħawweġ riġlejh, idejh u ġismu kollu bħal serp b'għaġeb ta' kulħadd. Il-għodwa kien iqattagħha jgħin lix-xifi Ġakbu jixtri u jsajjar xi bukkun li kien jaqsam miegħu u, wara nofs in-nhar, ma' nżul ix-xemx kien jaqbad f'id ix-xiħi l-agħma li bil-vjolin qadim tiegħu taħt abtu, biċ- ċaqliqa ċ-ċagliqa kien jasal mat-tifel għand Gori tal-Long Bar f'tarf l-ewwel kantuniera taż-żenqa fejn kien isib lil sieħbu Indri tal-kitarra, u, wara li huwa u sieħbu jikkurdaw il-kordi taż-żewġ strumenti, jiġbdu l-ewwel daqqa f'dak il- ħanut, imbagħad wara nofs siegħa jżuru xi erba' ħwienet żgħar ofira mwarrba u jerħulha lejn Balzunetta fejn wara xi tliet żjajjar ofira fi ħwienet imwarrba wkoll, kienu mal-ħdax ta' bil-lejl, fil-ħinijiet ta' l-egħluq tal-fiwienet idawru denbhom għal djarhom; l-ewwel ma jasal Indri li kien joqgħod f'qiegħ l-Arċipiergu u mbagħad it-tnejn l-oħira, Ġakbu mat-tifel, jissoktaw għat-Triq tal-Għajn il-Kbira fejn Żażu jdaħħal iċ-ċ vetta fit-toqba tal-bieb tal-kamra ta'Indri, jixgħel il-lampa bit-tubu nofsu miksur u miksi bil-karti, jieħu l-vjolin minn idejn l-agħma, jixgħellu l-kuċiniera, jagħmel fuqha l-bott tat-te, jagħlaq il-bieb urajh, iħabbat bieb ommu, din twieġbu, tagħtih jiekol, u, wara li jgħid is-Sliema, l-iktar ħaġa li tgħallem igħid, u jbus kemni-il-Santa li ommu kellha mden- dla mal-ħajt, kien jimtedd għal mejjet. Zażu f'kull ħanut li jidħol maż-żewġ daqqaqa kien bejn daqqa u ofira, wara li jiġbor is-soldi fil-plattina, isamma' it- tinbiħi tal-kelb, it-tinwiħ tal-qtates, l-inħir tal-limir, it-taq- tiq tal-kalandra u t-tiddin tas-serduk u juri s-sengħa, tiegħu tal-għaġeb b'kemm-il-tidwir u tagħwiġ ta' ġismu, u kulħadd jiskot u jħares lejh b'linlqu miftuli u jinsa lLH qiegħed qud- diem dak il-wiċċ ta' ħalqu mgħawweġ u ta' għajnejn inl- berrqa u ta' lsienu jtemtem, b qalziet imraqqa' bi drapp ta' kull lewn, u bi qmis imċarrta, sidru miftuħ, b'labtu tal- Madonna tal-Karmnu mdendel m'għonqu. Ġara li darba Ġakbu l-agħma nxteħet f'qiegħ ta' sodda b'riħ qawwi u deni fuqu. Ħaduh l-Isptar u minn hemm fl-aħħar fid-Dar tax-Xjuħ, l-Ingieret, u Żażu sab ruħin waħidn. Imdorri jgħaddi l-Ijieli fil-ħwienet u jlaqqat xi sold bil- logħob ta' ħalqn, ta' riġlejh u ta' idejh, kull lejla kont tarah b'dik il-ħarsa ċassa tal-ħniena jersaq lejn il-bieb ta' xi ħanut tax-xorb u ta' xi ceabaret fit-Triq id-Dejqa minn fejn kien jisma' d-daqq tal-/Jażz Band, iż-żarżir tal-kurunetti, it-taħbit tal-katuba, iċ-ċekċik ta' plattini tar-ram u d-daqq taċ-ċimblu, imħallat ma' għajat, daħk u twerżiq; iżda lil-Zażu ħadd ma kien jistiednu biex juri l-ħila tas-sengħa tiegħu. Huwa ma kienx jixxennag biex jithenna bis-sbuħija ta' wiċċ it- tfajliet b'ilbies ħafif imżewwaq u mqaċċat jiżfnu u jit- għannqu mas-suldati u baħrin qishom ħafna friefet xewqanin bla qatt xehgħanin jittajru qalb il-ward,u għalkemm issa kien laħaq iż-żmien li bdiet tidher xi sufa ma' Iħitu, qalbu ma kie- net tħoss ebda xewqa għal mara.-Qatt ma semma l-Isem t'Alla fil-batal u Ala żamm driegħu fuqu. Fost in-nisa lil ħadd ma ħabb filief 'lommu,u, meta waħda minn dawk it-tfajliet, Sissv, li kienet tafu fi ħwienet oħra ma' Ġakbu l-agħma, biex tiddie- ħak bih u ġġagħal lill-parruċċani jgħaddu ż-żmien bih, stid- nitu jidħol fil-ħanut u qabditu labranzetta tidħak kemm Il-Malti 85- tiflaħ u ressqitu f'nofs is-sala l-kbira tal-ħanut quddiem il- Jazz Band u talbitu biex jurihom kif jidden is-serduk jew kif inewħu l-qtates meta jiġġieldu u bdiet tmellislu wiċċu b'idejha t-tnejn b'dawk is-swaba' bid-difrejn ħomor u koll- hom fwieħa u ddawwar idejha x-xellugija ma' għonqu u tressaq wiċċha miżbugħ aħmar ma' wiċċu li kien beda jifirax bl-erba' xagħriet ta' lħitu u tgħidlu, biex tiddieħak: Kemm inħobbu lil Żażu tiegħi; x'wiċċ ta' zokkra għandu, l-għażiż beċċun ta' qalbi f',u tagħfaslu b'idejha l-leminija geddumu, huwa xejn ma ċċaqlaq, wiċċu xejn ma tbiddel, iżda baqa' jħares lejn baħri li kien qed jiżfen it-tap-dancing, jarah iħabbat saqajh ma' l-art waħida wara l-oħra mingħajr qatt ma jehda u ma' kull taħbita ta' sieq ta' waħda jew l-ofira jtalla' u jniżżel idejh, flimkien mat-ton u t-temp tad- daqq tal-Jazz Band fil-waqt li ma' kull żarżira għolja tal- kurunetta u mad-daqq tal-katuba jieqaf u jdur, idur u jarġa' jieqaf, jixħet u jħabbat pass il quddiem u ieħor lura u mbagħad b'riġlejh miġburin jarġa' jinfexx iħabbat, bla ma saqajh ma' l-art jaqta', taħbita wara. l-oħra. Hekk kif dak il-baħri waqaf miż-żifna u qata' d-daqq u nstama' ċ-ċapċip ta' idejn maċ-ċekċik ta' tazez u l-agħjat tal-baħrin l-oħra, Bissv telqet lil-Zażu f'nofs is-sala, dan bi tbissima fnq fommu, flok ma fetaħ ħalqu l-imgħawweġ biex isamma' l-leħen tas-serduk jidden jew it-tinwiħi tal- qtates jiġġieldu, fetaħ idejh, ħabbat taħbita riġlejh ma' l-art, u waqqaf il-ħarsa tiegħu fuq in-nies tad-daqq. Dawn donnhom fehmuh u dlonk reġgħu bdew iżarżru, inewħu, iwerżqu, iċekċku, jċaqċqu b'kull biċċa għodda li kellhom f'idejhom b'ħafna żeglig ta' ġisimhom, infiħ. ta' nifs b'ħalq- hom, tixjir ta' idejn u tbandil ta' rjus, qishom ħafna pupi jiċċaqalqu… u Żażu erħilu jaqbad it-temp tad-daqqa u jibqa' sejjer jagħti b'riġlejh iħabbtu ma' l-art bla ma jaqta' u ma' kull taħbita ta' riġlejh iċaqlaq idejh il fuq u 'l isfel bħal dak il-baħri u jinxteħiet il quddiem u lura u jarġa' jross riġlejh ma' xulxin u jħabbathom taħbita wara l-ofira ma' l-art bla ma jaqta' qatt bħal dak il-baħri mingħajr ma jaħrablu pass, mingħajr ma jaqta' nifsn, jibqa' sejjer dej- jem jaqdet b'saqajh u b'idejh fuq il-mewġ ta' dak il-ġenn ta' daqq imgħaġġel mingħajr xejn ma jitfixkel, sakemm bit-temp iktar imħarrek id-daqq deher li wasal fl-aħħar u qata' f'daqqa waħida b'taħbita kbira tal-katuba. il-baħrin ta' madwar Żażu, bħal barra minn sessihom, infexxu jgħajtu: Well donel… Well done baqlu ħabbtu qiegħ it-tazzi mal-mejda u bdew jisħtu s-soldi ma' riġlejn Żażu. kemm għalaq iż-żifna u ħabbat l-aħħar taħbita ta' għarqubu ma' l-art x'ħin Sissv inxteħitet b'idejha miftuħin fuqu, tgħannqu u tbusu… U dak it-tagħniq, żegħil u bews din id- darba ma kienx taċ-ċajt. Dik il-lejla Żażu mar id-dar bil-bwiet mimlijin soldi li mar iferragħ f'ħoġor ommu b'dik it-tbissima belhenija, iten- tem, kollu ferħan. Ommu mlietlu żaqqu bi platt minestra li kien ilu ma jduq bħalha, b'biċċa għadma tal-perżut, u b'tazza tċ. bil-ftiet tal-ħobż tal-birra, u meta nxeħiet fuq is- senduq u għajnu marret bih, il-ħolma tiegħu kienet kollha ta' Jazz Band u żfin. Hekk Żażu, sa dak in-nhar, kien għadda ħajtu. Għal- kemm ġie li bata l-ġuli, hn qatt ma kien fiass l-imrar tad- dinja. Huwa qatt ma kien ħareġ demgħa minn għajnejh— lanqas meta xi tfal qalbhom ħażina darba kienu fixkluh b'saqajhom huwa u jinqaleb ma' l-art u ħabat nagħsu u ħareġ id-demm. Iżda meta taqqgħiet il-gwerra u l-għadu ħebb għall-Gżira bl-iġfien ta' l-ajru u beda jiżra' 1 balal tan-nar fuq il-bini ta' l-ibliet tal-Gżira u jġarrafhom—lejla waħda tas-sajf b'qamar. jiddi, x'ħin kien qiegħed f'kantuniera tat-Triq id-Dejqa bl-organett flialqu jsamma' biċċa mid- Donkeg Serenade tal-F'irefli imdawwar b'erbgħa minn nies ta' fuq is-sur—meta bosta mill-ħwienet kienu jkunu magħ- luqin nhar u lejl, u l-belt kienet baħħ—huwa kellu għal għarrieda jħoss qalbu tingħafas, għall-ewwel darba, bit- tnalja tan-niket, li minn dak in-nhar baqa' dejjem iħoss, tista' tgħid, għall-bqija ta' ħajtu kollha. Bħal leħħa ta' berqa li tidher f'daqqa walida taqsam id- dalma tal-lejl mix-xefaq minn fejn ikun tielgħa sħab ikreh, hekk ukoll, lanqas biss laħqet semmgħiet is-sirena l-għajta tagħha newwieħa, xħin għal għarrieda mal-leħħa ta' l-isparar tal-kanun tal-batterija tal-Madliena u ta' San Pietru u ta' fuq is-Swar ta' Sant'Jermu, instama' jredden ajruplan tal- għadu għaddej jiġri jaħrab in-nar minn fuq il-port u jogħ- dos fuq is-swar ta' Sant'Jermu—u, mat-tisfira li nifdet l-ajru 'hekk kif tbiegħdu l-ħsejjes tal-makna—ir-riħi ta' bomba li niżlet flit il-bogħod minn fejn kien hemm Żażu ma' dawk in-nies ta' madwaru, b'ħoss li riegħdet l-art u l-bini kollu, fetħiet bibien u twieqi, kissret injam u ħiġieġ u waqqgħet fiitan u gallerji ta' bini u qajmet bħal sħaba ta' trab li għat- tiet is-sema, it-triq u l-bini kollu ta' ma' tul is-swar mid- daħila ta' Sant'Jermu 'l- ġewwa. Żażu u n-nies ta' madwarn bilkemm kellhom żmien jiċċaqalqu u jaħlarbu hiex jistkennu; ir-riħ xeħithom minn tulhom fl-art u xerridhom 'l-hawn u 'l hinn bħal ħafna iġsma f'kamp ta' taqbida. Żażu meta fetaħ għajnejh ħass rasu fiergħa; ma sata' jiftakar xejn x'għadda minn għalih. Ma satax jiġi f'sessih li ma kinux il-weġgtiat li ħass f'minkbejh u t-tingiż u ħruq ta' xi qasmiet fil-ġilda ta' wiċċu li kien nofsu nfaxxat. Meta stejqer intebaħ li kien fuq is-sodda ħdejn xi wħud minn dawk in-niesli l-lejl ta' qabel kienu qed jisimgħuh idoqq l-organett… u xħin wara ftit ġiet is-soru u newlitlu skutella. biex jixrob minnha, u fetaħ għajnejh sewwa, huwa baqa' bħal miblugħ. Is-soru ressqitlu l-iskutella ma' xofftejh, iżda ħu ma riedx jixrob għax dik ma kenitx ommu li soltu kis- net tnewwillu t-tà fis-sodda. ''Il-mamma..il-mammal' beda jtemtem 'il-mammat'… u nfexx jibki. U l-mamma, kif hekk baqa' jsejħilha, għalkemm issa kien qoroh biex jagħlaq il-għoxrin sena, l-imsejken ta' Żażu ma rahiex l Iżda meta darba sata' jagħlaq għajnejh u ma jħossx l-uġigħat ta' rasu u wiċċu u minkbejh u jinsa d-dwej- jaq ta' qalb, dehret quddiem għajnejh bħal xbieha ħanina ta' omm oħra li ommu kienet għallmitu jitlob qabel ma jor- qod quddiem daqsxejn ta' nkwatru qadim li kellu mdendel mal-ħajt ta' ma' ġenb soddtu. Kienet ix-xbieha tal-Madonna bil-Bambin Gesu f'ħoġorha. Dlonk ċaglaq rasu, tbissem, fetaħ għajnejh; qalbu strieħet, dawwar wiċċu. Il-morda ta' madwaru kienu reqdin. Kien hemm soru ddur mas-sala bħal ruħ bajda fid-dlam miksur minn ħajta dawl ta' lampa tixgħel quddiem statwa tal-Madonna bil-Bambin Ġest f'ħo- ġorha. Mak il-ħin is-soru, bħal donuha mwaqqfa minn sejħa ta' dak il-wiċċ ħanin waqfet bħal bniedma li qiegħda tis- samma: xofftejha bdew jitliarrku u Żażu delierlu li sama' bħal leħen iqajmu u jgħidlu: ''Tbni, jien, għadni ħajja… la tibża' xejn. Jien u Gesu, it-Tfajjel ta' Boġri li kont tħobbna u tiftakar fina qabel ma torqod, nieqfu miegħek flok ommok… ommok qiegħda magħna'' Żażu ftakar f'dik it-talba, u weġibha: ''Sliema għalik, Sultana, Omm tal-ħniena, Bajja, tilewwa… Sliema, għalik, Lilek ngħajjat'… Għalaq għajnejh u raqad. Wara xi xahar huwa fieq mit-tfekkik ta' idejh u mill- qasmiet li kellu f'rasu u f'wiċċu u liareġ mill-Isptar. Dlonk telaq lejn daru, iżda flok il-bini u l-kamra fejn kien joq- għod hu flimkien ma' ommu, kien hemm borġ ġebel. il-lejla li daħal dak l-ajruplan tal-għadu u waqgħiet dik il- bomba u r-riħ tagħha kien sabbtu ma' l-art għal mejjet, kienu ġġarrfu d-djar ta' dik il-ħara, u ommu, ma' ħafna nies ġara tagħhom, kienu ntradmu taħt dak ir-radam ta' ġebel. Bla ma sata' jifhem sewwa x'kien ġara minn ommu, Żażu bil-ħarsa ċassa, jitbandal u jhewden bħal bniedem fis-sakra, u bid-dmugħ f'għajnejh, beda jsejjati 'l ommu sakemm qata' qalbu li ommu twieġbu minn taħt dak ir- radam ta' ġebel; qagħad bil-qiegħda fuq skaluna ta' taraġ imwaqqa, għaddas rasu bejn il-keffa ta' idejh u baqa' hemm- hekk ħosbien…Dik l-ewwel darba f'ħajtu li deher jaħseb… Minn dak in-nhar ma fittixx iżjed li jersaq bħas-soltu lejn iż-żenqa t-twila fejn dari kien jedha f'xi ħanut idoqq l-organett, jinqaleb u jitkabras, rasu 'l isfel u saqajh il-fuq, jew jaqbeż u jħabbat saqajh mad-daqq tal-Jazz Band. Il- lum dik iż-żenqa qisha ħerba—l-erba' ħwienet li baqgħu fuq saqajhom, jew b'xi ħitan għadhom sħaħ, kienu jew magħ- luqin, jew, jekk miftuħin, għax biebhom imfarrka, huma baħħ u babifi ukoll dik il-mogħdija taż-żenqa t-twila—u l- qalb ta' Żażu kienet ukoll hemmhekk midfuna fil ħemda waħxija ta'dak iċ-ċimiteru ta' bini mwaqqa'l Zażu ħarab mill-belt u, rasu mgħaddsa, bla ma jiflaħ iġorr it-toqol ta' dwejjaq ta' qalb, qabad it-triq ja barra, l-bibien tal-Bombi, niżel il-Marsa, tala' minn fuq Kordin u baqa' sejjer u għadda minn belt nofsha mwaqqgħa', minn fuq l-għoljiet u x-xagħri, minn taħt bibien ta' swar u oħra, u baqa' sejjer 'l hinn u 'l hinn 'l bogħod sa ma laħiaq l-egħlieqi bil-baħar ileqq taħt id-dwal iħeġġu tax-xemx, bil-kampnar baxx ta' knisja qadima, f'tarf ta' mogħdija matul il-ħitan ta' sur għoli: b'xi kappara 'l hawn u 'l hinn ħierġa minn xi xaqq. Kien il-ħin ta' nofs in-nhar u għalkemm kien għoddu wasal ix-xahar tal-Vitorja, l-art kienet tikwi u ehda żiffa ma kienet tħarrek il-weraq tal-ħarrub ta' wara l-ħilan tas-sejjieħ ta' l-egħlieqi—ebda tpespis ta' għasafar ina kien jikser dik il-ħemda ta' nofs in-nhar sajfi ħlief it-treddin taż-żarżur li ma jieqaf qatt mill-agħjat tiegħu. Kullimkien xemx u nixfa. Żażu wasal f'tarf it-triq. Wieqaf fuq mansab ta' ġebel qadim kien hemm f'nofs ta' qawra salib kbir iħares lejn il- faċċata ta' kunvent qadim, mgħottija b'żewġ ħnejjiet li minn taħthom tgħaddi mil-lemin għall-bieb tal-knisja u mix-xellug għall-bieb tal-kunvent. Zażu sab rokna taħt waħda mill- ħnejjiet, gerrem biċċa ħobż li qala' minn ħobbu u stenna li jiftaħi il-bieb tal-kunvent biex jitlob ftit ilma u jxarrah griżmejh mill-għatx li kellu, Malli l-agħsatar ta' fuq is-siġra li taħtha Żażu kien igħaddi l-lejl mixħut fuq marqad tal-weraq niexef fil-għalqa ta' ma' ġenb il-kunvent, għodu għodu kienu jisbħu geġwi- ġija walida jgħannu bla hedu ta' xejn. Zażu erħilu jqum u jitlaq b'ġirja walida lejn il-knisja, u f'rokna quddiem in- kwatru tal-Madonna bil-Bambin Ġest: f'ħoġorha jinxteħet għar-rkobbtejh, joħroġ il-kuruna, u b'għajnejb imberrgin, hla ma jaqlagħhom minn dak il-wiċċ ħanin, itemtem is- Sliema waħda wara l-oħra għal siegħa sħiħa. Fra Krispin, is-sagristan tal-Knisja, għall-ewwel fiasbu xi mherwel maħrub mid-Dar ta' l-Imġienen u dlonk kien igħassislu u jdonnih b'ħarsa 'l-hawn u 'lhinn minn taħt; iżda l-Gwardjan li rah jitlob għal darba u tnejn kif għaddej minn ħdejh biex jisma' l-qrar intebaħ bil-moħħ dgħajjef iżda qalb safja ta' Żażu u kien ta' kull darba jtaptaptlu fuq dahru. Zażu għall-ewwel għax ħajja tal-għakkarija ma' ġenb il- kunvent fejn għamel f'rasu li jqatta' l-ġranet ta' ħajtu. Maż- żmien ma baqax hekk imgerrex bħalma kien u dlonk kont tarah igħin lil Fra Girgor il-ġardinar jagħiżaq l-egħlieqi tal- kunvent u jġorr il-ħatab għall-kċina, jew jitqandel bil-ħorġa tqila ta' Fra Kelment li kien imur jilqgħu f'nofs ta' triq u jħottlu minn fuq dahru malli kien jarah jitfaċċa fil-mogħi- dija huwa u ġej miċ-ċirka. Għall-ewwel jumejn li kien jintasab taħt il-ħnejjiet tal- kunvent biex ilaqqat xi ħaġa ta' l-ikel, kien dabbar daqsxejn ta' bieqja minn għand Grezz tal-għalqa fejn kien igħaddi l-lejl taħt xi siġra u fiha kien ilaqqat ftit tisjir minn wara l- bieb tal-kunvent flimkien ma' dawk l-erba' tallaba li ma' nofs in-nhar kienu jinġabru wara l-bieb biex jitrejqu mill- fdalijiet tal-kċina tal-kunvent; iżda wara ġimagħtejn għamel ħbieb mal-kok, li ma kienx baqa' jħallih imur bil-bieqja jistenna ma' dawk ix-xjuli biex ilaqqat xi ħaġa x'jiekol minn wara l-bieb tal-kunvent, u sew f'nofs in-nhar kemm fil-għa- xija, Zażu, wara li kien ikun ilu jum sħiħ igħin lill-ġardinar inaddaf il-ġnien mill-ħaxix ħażin, isaqqi jew idemmel, jew madwar il-kok iqaxxar il-basal jew il-patata jew iqabbadlu n-nar, kien joħroġil-ħobża ta' awl il-lejl minn ħobbu u jfet- titha fil-minestra jew fil-kafe f'rokna tal-kċina. Qatt iżjed ma, ċċaqlaq minn ħdejn il-kunvent,u, meta fi dħul ix-xitwa l-għa- du raġa' ħabat ġej ihedded mill-ajru biex ifarrak il-Gżira u jeqred in-nies li fiha, u l-kunvent ħass għal xi darbtejn il-qilla tal-balal miżrugħin madwaru jwaqqgħulu xi ħinejja bis-saqaf u jxaqqulu l-ħitan, fil-waqt li l-patrijiet kollha kienu jinżlu biex jistkennu fl-egħrien ta' taħt il-ġnien, Żażu kont tarah jidħol il-knisja, u, bla ma jiċċaqlaq xejn, minn hemm, saħansitra meta jisma' l-balla ssaffar f'widnejh donnha nieżla fuq il-koppla tal-knisja, u l-art titriegħed taħt saqajh u l-ħġieġ tat-twieqi iċaqċqu fuq rasu, huwa kien jibqa' għar- rkobbtejħ, għajnejh u fommu mdendlin mal-għajnejn u fomm ta' dik il-Ħanina Omm bil-Bambin Ġest f'ħoġorha li taħt il-kwadru tagħha huwa kien iħobb imur jistkenn u bil-ħarsa tagħha biss kien iħossu rasu mistrieħa u qalbu qawwija. UŻażu, tridx toqgħod maglħinaf' Darba staqsieh il-Gward- jan meta niżel fil- kċina w'sabu jnaddaf il-borom bix-xatix tal- ħamrija, ''fejn tmur ma għandekx. Id-dinja, għad li ma ġarrabthiex, warrabtha minn qalbek u taqbel għal magħna. Xi tgħidli 77 Zażu rafa' rasu, tbissem, iżda wieġeb ferħan itemtem: Noqgħod '. h 'Imma jkollok tilbes iċ-ċoqqa u mbagħad ngħallnuk zi aġa.' Żażu tbissem, iżda did-darba ma weġibx. Ikollok tilbes bħalna, ' 'Libsa m'għandix'' temtem Zażu, meta fehmu sewwa. 'Libsa nagħtuk. U b'hekk tinsatar għalkollox mill- frugħat tad-dinja. Dil-libsa tħarsek minn kull xewqa ta' frugħa u mid-dnub tal-ġisem. Tagħiti ruħek lil Alla, tħobb Lilu fuq kollox u tgħix Gtħalih,' dlonk widdbu l-Gwardjan. 'Jien inħobb lill-Madonna u lill-Bambin' temtem u raġa' temtem u billi ma satax joħroġ il-kliem kollu f'daqqa, gidem xofftejh u għalaq għajnejh sakemm qalagħhom kollha minn qiegħ gerżumtu. USewwa wisq… m ibqa' ħobb Lilha u lill-Bambin Ġestt tagħha', qallu bi thissima l- Gwardjan fil-waqt li taptaplu bi ħlewwa b'idu l-leminija fuq il-ħadd ta' wiċċu. Zażu wara ftit ġimgħat deher liebes iċ-ċoqqa bl-isem ta' Marjan, iżda fost il-patrijiet tal-Kunvent tal-Kabbuċċini hu nzerta l-iktar wieħed li ma jafx jaqra u ma jafx iħażżeż ismu, u ħlief jagħżaq, iqaxxar il-basal u l-patata u jnewwel is-siġġijiet fil-knisja, iżjed ma kien jaf jagħmel xejn li jgħodd għall-kunvent, la b'moħħu u lanqas b'idejh. Din kienet l-għoqla ta' qalbu u, meta wasal l-Avvent u qorob il-Milied u til-knisja beda jinstama' mal-leħen ta' l-orgni jidwi f'widnejh il-kant ta' tifħir u ferħ lil Alla minn fomm sħabu tal-kunvent, qalbu ngħafset u ħass għall-ewwel darba l-għiru ta' dik is-sengħa li hu ma satax jagħmel ħiltu biex jidħol għaliha. Xtaq li dak il-kant isemmgħu bl-organett, dik il-biċċa għodda ta' senegħtu hekk għażiża li hu baqa' jżomm moħbija fil-but ta' sidru. Biex jaqta' xi ftit xewqtu kien imur fil-ħinijiet ta' wara l-ikel fl-ibgħad rokna tal-ġnien u hemm jagħmel ħiltu jdoqq bħal dak il-kant tal-knisja li baqa' jiftakar, iżda, jaħasra, dak id-daqq bl-organett sħabu wa kinux imdorrijin bih u ġietu bħal mistħija biex igħid- ilhom bih u jħajjarhom jisimgħuh. k x ix Kien għoddu wasal lejlet il-Milied u l-patrijiet kienu kollhom ħrara u ħeġġa biex dik is-sena jagħmlu presepju li għal dik li hi sengħa u sbuħija ikun bil-bostu aħjar minn ta' snin oħra, għalkem iż-żminijiet koroh kienu berrdu qalb kulħadd, il-qima ta' dawk il-patrijiet lejn Gesu Barubin, Sultan tal-Paċi, donnha f'dawk iż-żminijiet xegħlet fihom wisq iktar, u skond ma kienu jifhmu dawk in-nies ta' ħajja qaddisa marbuta mal-liniena ta' Ġest Bambin, kellha, għal dik il-ħabta, tixgħel wisq iżjed. Kulħadd medd idejh; Fra Krispin, is-sagristan, indaħal għall-bini tal-grotta; Fra Girgor, il-ġardinar ħaseb għal- tejassim u mmuntar ta' l-egħlieqi. tal-wied, tas-sienja u tal- blat; Fra Kelment, li kien imur idur għaċ-ċirka, u kellu l-ikbar imħabba għall-Madonna u għall-Bambin, u jaf jagħ- mel il-pasturi, jiżbogħhom u jżewwaghom bi lwien li jaqblu għal mad-drawwa taż-żminijiet tat-Pwelid ta' Kristu, din id-darba ħadimhom b'forom kbar fuq pasturi ta' barra ininn Malta li-kien iddobba minn għand wieħed mill-patrijiet ta' Ġieżu li kien il-Palestina: il-Madonua kienet xi ħaġa li tgħaxxqek b'dawk l-idejn miftuħin, b'dak il-wiċċ ta' tjubija u b'dik it-tbissima ta' fomm hekk ħelu; imbagħud xi ngħidu għal dak il-Bambin, b'għajnejh iżebbġu u jidħku lil kull min iħares lejb, alavolja tarbija… Fra Bert li kellu idejh li minnhom kienet toħroġ tpinġija li-ma tagħrafhiex minn dak li naraw fin-natura: is-sema, il-għoljiet, id-djar, l-egħ- rejjex, il-goron, is-siġar tal-palm, walida l-hawn u l-oħra 'l binu tix-xagħri ta' Betlem, kollox għaraf ipinġi fuq it-tila ta' wara l-presepju li tistħajlek qiegħed tara l-pajjiż ta' Betlem ta' żmien il-Bambin Gesti. Iżdu biċċa xogħol olira tas-sengħa, kienet dik ta' Fra Ġirolmu, il-kok, li kellu f'idejh ix-xogħol tat-tqegħid tad-dwal u tal-mekkaniżmu kollu tal- presepju, ibda mill-qamar bil-kwiekeb jiddu u jteptpu f'qiegħ is-sema; il-kewkba l-kbira fuq il-għar bir-raġġiera li tarmi dawl aħmar—il-mewġ ta' dija li titbiddel fi Ilwien il- qawsalla mitfugħa għal ġewwa l-għar fuq ix-xbihat tal- Madonna, tal-Bambin u ta' San Ġużepp— l-ilma mil-lewn il- fidda jnixxi mill-blat għal fuq il-moġra, u s-sienja bil-fimar iduru jtalla' l-ilma għal ġewwa s-swieqi—ħiwejjeġli jgħaġġbu u li fuqhom kemm:-il-wieħied li mar iżur dak il-presepju baqa' msaħiħar l Fra Marjan ħass għat-tieni darba għafsa: f'qalhu meta ra li sħabu kollha kellhom il-ħila jieħdu sehem f'din l-opra hekk sabiħa li għaliha kien imsemmi l-kunvent fost in-nies ta' dawk l-inħawi u xtaq li l-art tibilgħu meta fil-waqt li xi nies ġew jaraw il-presepju sama' lil Patri Serafin, l-orga- nista, isemmi lil dawk il-Frajjiet kollha barra lilu, wieħed wara l-ieħor, li ħadmu fil-presepju u x-xogħol li għamlu fili —xtaq li l-art tibilgħu, u minn dak in-nhar wiċċu tbiddel u deher dejjem waħdu jiskarta, lil sħabu u dejjem rasu mgħad- dsa. jafiseb, bla ma jiftaħ fommu. Ħu li kien iħobb daqs: hekk lill-Madonna u l-Bambin Ġest ma kellu l-ħila jagħmel xejn għalihom fil-jum għażiż tasħhom.— ''Jien fost sħabi kollha lima kellix il-ħila nuri lill-Madonna u lill-Bambin x'naf nagħmel għalihom. Jaħasra biex ma tgħallimt ebda setgħa li biha nista' nżejjen l-imsejkna dwejra tagħhom… Kenmijien risqi ħażin… għalija m'hemmx Ġenna… meta mmut il-bieb tal-Genna ma jiftħuhulix.' U nfexx jibki bħal tarbija. L-għada ħasibha aħjar. Iva, immur, nidħol il- isja walidi, noqgħod għar-rkobbtejja u nitlobhom maħfra, Jaħfruli7 U malli għal fil-għaxija għalqet il-knisja u l- patrijiet kienu kollha miġburin fiċ ċella tagħhom, u l-kun- vent kollu kien midfun fi skiet u ħemda, Fra Marjan niżel inkiss inkiss, qasam il-kuritur mudlam u daħal il-knisja mill-bieb tas-sagrestija bil-ħsieb li jmur jinxteliet jillob maħfra quddiem il-presepju mibni fuq l-artal ta' San. Fran- ġisk fil-kappella max-xellug ta' l-artal maġġur. Kien l-għada tal-Milied u l-presepju kien għadu mixgħul bid-dwal kollha qalb iż-żara' ta' qamli u ġilbiena u bl-in- rieżaq, jixħtu d-dija tagħhom għal ġewwa l-għar mill-fel- ħiet tal-ġnub tal-blat, Il-Gwardjan li wa kienx iħarrek għajnejh minn fuq kull ċaqliqa li jagħmel kull wieħed mill-merħla tiegħu u kien jaqra fil-għajnejn ta' kull wielied minnhom, dlonk intebuli bil-bidla li għamel Fra Marjan minn mindu sħabu kienu waqqfu dak il-presepju u minnufih il-bixra mdejqa ta' Il-Malti l , 93 wiċċu kienet turi illi dak l-imsejken ta' tifel kien qed iħoss xi weġgħa f'qalbu li ma kenitx tagħtih sabar la biex jafidem, la biex jitlob u lanqas biex jitrejjaq. Iżda wara xi jumejn fuq il-Milied il-Gwardjan intebaħ ukoll illi wiċċu beda jieħu d-dawl, fommu kien 'l- hawn 'l bina jinkiser fi tbissima, u mixjitu jħarrikha b'iżjed ħeġġa minn dari, għalkemm 'l- hawn u 'l binn ukoll rasu kien igħaddasha u jtemtem xi kliem watidu, jarfa' għajnejh lejn is-sema, igħaq- qad idejh u jitbissem. Il-Gwardjan baqa' jgħassislu, u, meta mbagħad tkixxef li kull fil-għaxija fil-waqt tas-sigħat tas-skiet meta n-nies tal- kunvent kienet qabel il-għaxa tinġabar ġewwa ċ-ċelel, Fra Marjan kien imur iqattagħha. fil-knisja, il-Gwardjan tkellem ma' l-egħref żewġ patrijiet tal-kunvent u wara li stħarrġu l- fehmiet ta' xulxin, qotgħu li għandhom jitkixxfu x'kien jidħol jagħmel Fra Marjan ta' kull lejla fil-knisja u joqgħod hemm għal siegħa sħilia. Dik il-lejla stess, wara li għalqet il-knisja u laħaq dalam, il-Gwardjan flimkien ma' Patri Wistin il-Lettur, u Patri Damjan, is-Surmast tan-Novizzi, uiżlu l-knisja minn bieh tal- kuritur ta' fuq li jagħti għall-garugor ta' l-orgni u kif laħqu l-aħħar tarġa u rifsu l-art, marru kisknijiet f'rokna mudlama tal-ġenb tax-xellug tal-bieb ta' barra ħdeju il-ħiawt ta' l-ilma uhierek u bdew iħarsu 'l-hawn u 'lhiun ifittxu lit Fra Mar- jan. Iżda fil-knisja kien hemm dalma li bilkemm kien jidher l-artal maġġur… u tefgħu l-liarsa tagħhom fuq il-kappella fejn kien hemm il-presepju mdawwal 'l- hawn ti'l-binn bi dwal ċkejkna li kienu jiksru d-dalma ta' dak il-ġenb, u .. x'kien il-għaġeb tagħhom meta. fil-ħogħod quddiem il-presepju, qalb il-qsari tal-palm u ta' l-aspedisti li bihom kienu mżej- nin il-mogħdija u t-tarġiet tal-kappella ta' Ban Franġiek jilm- ħulil Fra Marjan b'idejh miftuħin idur qisu żugraga, inn- bagħad jieqaf, jorbot idejh u jħabħat saqajh fuq it-tapit, jiż- fen dik iż-żifna li kien jiżfen fil-ħwienet taż-żenqa t-twila u li biha kien igħaġġeb saħansitra lill-baħrin. Fra Marjan kien ħass il-bżonn ti huwa, bħal sħabu, joffri lill-Bambin Ġest xi ħaġa mill-ħila tiegħu u, dik il-lejla waħda mill-isbuħ ħid- miet tas-sengħa tiegħu li kif deherlu l-Bambin għandu jgħożż kienet dik iż-żifna. Il Gwardjan u t-tnejn l-oħra kienu diġà sa jersqu biex ma jħallux lil-Wra Marjan jibqa' jagħinel dawk il-mossi la' miġnun. Huma kienu jafu li Fra Marjan kien dagsxejn ħafif minn rasu, iżda qatb ma liasbu li moħħu sa jasal biex jitlet ir-rotta għal kollox b'mod li jġagħ- lu jagħmel dak il-għajb kollu ġewwa l-knisja. Imma f'daqqa waħda ddoqq is-sirena u, mad-daqq tas-sirena jinstama' sparar qawwi tal-kanuni, treddin ta' ajruplani u tfaqqigti ta' bombi fil-qrib… Il-Patrijiet waqfu u trekknu taħt ħnejja u triegħdu bla ma felħu jiċċaqalqu. Fra Marjan baqa' jiżfen u jħabbat saqajh u iżjed ma jżid l-isparar tal-kanuni u t- tfaqqigħ tal-bombi, iżjed iħabbat saqajh u jonfoħ bla ma jaqta' nifsu jew jieqaf. F'daqqa waħda l-għajta qawwija tas-sirena ħabbret li l-għadu telaq u waqgħet sikta. Iżda Fra Marjan ma waqafx; f'dik is-saħna ta' żifna kien intilef għal kollox u tħajjar ibiddel ix-xejra ta' dik il-qima lejn Ġest Bambin u nqaleb rasu 'l isfel u saqajh il fuq. Il-Gward- jan u sħabu ma' l-aħbar tas-sirena li l-biża' għadda ħarġu mir- rokna u qalbhom qawwija ċċaqalqu u meddew riġlejhom biex ifittxu jwarrbu lil Fra Marjan mill-knisja u jieħdu fisiebu qabel ma l-qilla tas-Sema tinfexx fuq il-kunvent u fuqhom. Iżda kif għoddhom resqin lejn Fra Marjan u sa jmiddu idejhom fuqu jilmħu 'l Bambin Ġest ta' ġewwa l- presepju jqajjem rasu, u b'għajnejh iżebbġu u bi tbissima, f'iommu iquwi minn fuq it-tiben u b'idejh miftuħin imidd saqajh biex imur għand Fra Marjan, fil-waqt li l-Madonna u San Ġużepp jaqbduh minn idejh, il-waħda mix-xellug u l-ieħor mil-lemin. In-nies u l-bhejjem tal-presepju kollha jitħarrku; ir-ragħajja jqumu, taż-żaqa jiżżegleg u jonfoħ, l-imgħaġġeb jiftaħ idejh, il-ħmar italla' rasu u jinħaq, il- baqra tiftaħi imnifsejhu u tgħajjat, u n-ngħaġ bir-ragħaj warajhom jitilgħu mill-wied u jaqbdu l-mogħidija tal-għar, waqt li mat-tgelgil ta' l-ilma jnixxi mill-blat jinstama' fis- smewwiet id-daqq ta' qatgħa kbira ta' anġli, min jaghti bil-katuba, min bit-tanbur, min iħabbat bil-plattini, min iċekċek bil-qniepen, min jonfoħi il-kurunetta, min iħanxar bil-vjolin jew bil-kuntrabaxx.. u Fra Marjan, li raġa' qaleb għaż-żlin, bil-għaraq nieżel miegħu jagħti dejjem b'suqajh, b'idejh miftuħin, kollu ferħan, u bit-tbissima f'fommu jbares il-fuq donnu tiela' s-Sema… Miun fuq rasu, mat-triqat imdawla tas-Smewwiet, kienu għaddejjin qtajja' ta' anġli oħira rekbin fuq l-ajruplani jaqdfu bil-ġwienaħ tad-deheb n bil-bnadar bojod iperpru f'idejhom igħannn : Gieh 'l Alla il-oglilu tas-Sema u Sliem lill-Buedmin ta' rieda tajba… Il-Gwardjan usħhabu niżlu għarrkobbtejhom, għaddsu rashom biesu l-artu qalu: €U burka lil dawk li għandhom qalbhom safja għax huma li jaraw wiċċ Alla',