kitba ta' l-istoriku Joe Balzan Kull min jidħol fil-knisja ta' Hal Tarxien, żgur li jibqa' mpressjonat bis-sbuħija ta' 'KOR' li nsibu f'din il-parroċċa. Il-kor huwa wieħed tant attrattiv, li ma tixba qatt tifli x-xogħol sabiħ ta' pittura li ħadem dan il-pittur, li kien wieħed mill-aqwa artisti li qatt kien hawn fil- gżejjer Maltin. Il-professur Giuseppe Cali twieled fil-Belt Valletta, nhar l-14 ta' Awissu 1846, minn ġenituri Naplitani, Raffaele u Giovanna Padiglione. Missieru kien pittur u mużiċist. Giuseppe Cali għamel l-istudju tiegħu fl' Accademia delle Belle Arti ta' Napli taħt id- direzzjoni ta' Gjuseppe Mancinelli. Ħafna xogħlijiet tiegħu jinsabu jżejnu l-knejjes tagħna fil-gżejjer Maltin. Naraw xogħlijiet tiegħu fil-Mużew ta' l-Arti fil-belt Valletta. Barra dan, insibu ukoll xogħlijiet bħal veduti, kif ukoll ta' personaġġi. Huwa miet ta' 84 sena, nhar l-1 ta' Mejju 1930 fil-belt Valletta u ta midfun fiċ-ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata. Meta wieħed jibda biex jitkellem dwar ix-xogħlijiet tiegħu f' Hal Tarxien, nibda b'dak li jinsab fl-arzella ta' fuq it-titular, fejn Cali jurina xena tal-wegħda li Alla għamel lil Adam u Eva. Pittura, li l-kuluri jġagħluk tibqa' tħares u tifhem sew dik l-espressjoni li ried iwassal l-istess pittur. Iż-żewġ kwadri ta' San Pietru u San Pawl, li hemm mal-ġenb tal- kwadtu Titulari u li tħallsu mill-kappillan Attard. Hawn, fl-istess kor fuq il-ħitan laterali, naraw wieħed mix-xogħlijiet kapolavur ta' Cali. Dawn huma ż-żewġ kwadri, wieħed juri l-'Harba mill- Eġittu' u l-ieħor 'It-twelid ta' Gesu' Bambin'. Dawn iż-żewġ kwadri tħallsu minn ċertu Odilone Caruana, (li inċidentalment huwa l-fundatur ta' l-Għaqda Mużikali Marija Annunzjata.) Barra dawn ix-xogħlijiet tal-kor, insibu l-erba' pitturi tal-lunetti ta' taħt il-koppla ; xoghol sabiħ, li kien jaf biss joħolqu pittur bħal Cali. Dawn juru l-erba' Evanġelisti. Dan ix-xogħol tħallas minn Dun Franġisk Felic Attard, kappillan, mis-Sur Salvatore Azzopardi, mill-Markiz Ramiro di San Giorġio u mill-Perit Mikiel Busuttil. Insibu ukoll żewġ kwadri ta' l-altari laterali, dak ta' Marija Addolorata u dak ta' San Franġisk ; waqt li hemm ukoll kwadru żgħir ieħor mal-pilastru fejn juri lil San Vincenz Ferreri. Meta Ġiuseppi Cali kien qiegħed jaħdem fuq il-pittura fil-knisja ta' Hal Tarxien, huwa kien ġie jogħqod fl-istess raħal, x'imkien qrib fejn kien joqgħod l-ex-ministru Carmelo Caruana. Jingħad ukoll, li dan Cali, meta pinġa l-'Ħarba' uża bħala mudelli ħmara u nies bdiewa mill-istess raħal. Fost dawn, kien hemm Wenzu Cali, hu l- istess pittur li fuqu tpinġew San Ġużepp, kif ukoll San Pietru; waqt li l-anġlu ta' San Mattew (fil-lunetta taħt il-koppla) sar fuq tifel żgħir bl-isem ta' Tancredi Agius, bil- laqam 'ta' Wiża'. Kien hemm xi xebbiet xjuħ li baqgħu jiftakru meta Cali pinġihom bħala anġli fl-Arzella ta' fuq it-Titular. Wieħed mis- Slaten Maġi kien impitter fuq żagħżugħ Afrikan li kien wasal f'Malta ma' l-Kardinal Lavigerie. Dan kien bl-isem ta' Marzju Burko. d Kien miet f'Hal Tarxien, fil-11 ta' Jannar 1896 u ndifen fil-qabar numru 42, quddiem l-altar 1 ta' Sant' Anna, fil-knisja ta' Hal Tarxien. GĦAQDA MUŻIKALI MARIJA ANNUNZJATA TARXIEN : 2002 23 Domanda li wieħed spiss jisma' hija - x'inhi r-raġuni li l-knisja ta' Hal Tarxien ma tkomplietx kollha minn Cali 7 L-istess ġara lil paroċċa ta' Bormla. Bdieħa Cali u tkompliet minn Virgilio Monti, waqt li dik ta' Hal Tarxien tkompliet minn Ganni Vella, pittur Bormliż. Nafu li f'Bormla, Cali kien jilmenta ħafna minħabba dewmien biex jitħallas tax-xogħol li jagħmel. Imma Hal Tarxien ma nafux x'kienet ir-raġuni. Nafu ukoll li kien hemm anke l-abbozzi lesti ta' l-arzelli tal-Kappelluni minn Cali nnifsu u dawn illum jinsabu f'dar privata. Tajjeb li wieħed jgħid, li Cali ħadem fuq li ħadem xogħlijiet fil-knejjes tagħna, imma sgur li wieħed jitgħaxxaq jara knisja mibdija u kompluta minnu. Eżempju - dik ta' Ħal Lija u l-Mosta. Xogħlijiet oħra li huma sbieħ, nixtieq insemmi l-erba' profeti li hemm mal-lunetti tal-Koppla f'Bormla; is-saqaf tal-knisja ta' San Franġisk; il-kwadru Titulari ta' Hal Għargħur u dak tal- Kalkara. Dwar dan ta' l-aħħar, meta wieħed imur il-Kalkara, jarah iffirmat minn Cali mhux bħas-soltu. Dan ġie ffirmat bil-maqlub - 'Mac'. Dan ġara, li f'dak iż-żmien, Cali kien qiegħed jiffaċċa kompetizzjoni minn pitturi oħrajn, bħal Galiardi, Pisani, Monti u oħrajn. Cali kien jaħdem dak ix-xogħol sabiħ bi ftit flus u kienu jgħidu - 'u iva, dak jilgħaq kollox'. Biex jgħaddihom ftit biż-żmien iffirma l-kwadru bil-maqlub - 'ILAC'. Storja oħra, meta jingħad li kienu ser idumu biex iħallsuh. waqt li kien qed ipitter fil-knisja ta' Hal Lija, biex jagħtihom x'jifhmu li għandu bżonn il-flus, pitter figura u fuq sidirha kiteb ''Ho fame'. Interessanti ukoll, f'Hal Lija hemm pittura fejn turi lil Madonna tqila bil-Bambin. Kwadtri interessanti oħrajn, insemmi dak tar-ragħaj it-tajjeb fil-knisja tal-Kalkara u ta' San Vincenz Ferreri li hemm f'San Duminku fil-Belt Valletta. Nicholas De Piro Hal Tarxien - ta' Vincent Battistino Arkivju - Parroċċa ta' Bormla. GĦAQDA MUŻIKALI MARIJA ANNUNZJATA TARXIEN : 2002 25