IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ /L-GħAQDA IR-RABA' KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1939 IALLA L-KOTRA U L-ĠABRA In-Natura xejn ma tagħmel bil-għaġla. Mid-dlam ta' bil-lejl għad-dija ta' bin-nhar tgħaddi ħelu ħelu li wieħed bil-kemm jintebaħ: id-dalma tikser fil-bjuda ġahra tat-tbexbix; dan jikser ħelu ħelu fil-ħmura taż- żerniq; dan fid-dawl tas-sebħ, u dan fid-dija tan-nhar. Hekk mis-sajf għax-xitwa u mix-xitwa għas-sajf: bejn il-waħda u l-oħra jidħlu għal xejn għal xejn minn banda l-ħarifa u minn l-oħsa r-rebbiegħa. U dak li jsir fin-natura siekta, isir ukoll fin-natura ħajja. Iż-żerriegħa, biex issir siġra, jeħtiġilha tgħaddi mit-taraġ kollu tal-ħajja veġetali. Il-bidwi, għaqli, jix- ħetha fl-art; l-art, bħal omm ħanina, tilqagħha, tgħan- nagha, issaħħanha, tniddiha; u ż-żerriegħa, ngħidu hekk, tonqob, ixxenxel, u titfa' xenxul 'l isfel, li jkun il- għerq, u xenxul il-fuq li jkun in-nebbieta: u dawn iż- żewġ xniexel, jew rimjiet, taħt iż-żgħila tan-nida u taħt il-bewsa tax-xemx jissoktaw jikbru, iżda hekk qajl qajl, li l-ebda għajn, għalkemm għarriexa, ma tista' tilmaħ il-ftuħ tagħha, Iżda, b'dana kollu, ir-rimi jitwal, jok- tor fil-weraq, jimla, iraħħas, jiżhar; u, meta tiġi new- bitha, is-siġra tgħallel… u l-frott jinqata', U hekk sar fil-għalqa tagħna. Fl-igrr aħna tfajna daqsxejn ta' żerriegħa — iż-żerriegħa tal-Lsien Malti. — il-għalqa ma kinetx kbira u l-ħaddiema kienu ftit. Barra minn dan, l-art kienet ġeblija, u għal kull xiber trab, kellha qasba xagħri; għalhekk; għalkemm is-siġra kienet li minnha tmidd u tixxeblek, ma set- għetx tifrex fil-bogħod l-egħruq tagħha. Zid ma' dan illi l-istaġun kien aħrax u qalil, u jekk 'lhawn u 'Ihinn kienet tfejjed xi siegħa xemx, malajr kien jinqala' sħab oħxon li jgħajjeb is-sema u jdellel l-art: u r-riħ kien kiesaħ u bosta drabi filgħodu kienet tisbaħ il-ġlata, Anqas dan ma kien kollox: id-dud— friefet, ġradi, kola, bebbux, busuf, akiereb u x'nafu aħna kemm oħrajn— kien hemm jirgħa, lest biex igerrem, jiġrod, inittef, malli tinbet xi werqa ħadra u jħarbatha, jekk wieħed ma jkunx b'seba' għajnejn biex iħarisha minn dawk l-egħdewwa. Kien kif kien, iż-żerriegħa ntefgħet, u bis-sabar u bil-għaqal ta' min tefagħha, nibtet u qajla qajla bdiet tikber ġmielha u nisslet ukoll tama li xi darba wieħed jaraha tiżhar, timla u ssajjar. U għaddew għaxar snin, u dik li kienet żerriegħa saret xitla, u billi r-raba' ta' madwarha bil-ħeġġa u bix-xogħol tal-ħaddiema tjieb xi ftit u naqas ukoll ix- xagħri, bdiet tmidd l-egħruq aħjar u tissaħħaħ iżjed. U sar ftehim għaqli bejn il-ħaddiema, u x-xogħol tqassam u tqiegħed fuq sisien tajba: min ħa f'idejh il- ħidma. ta' l-art, biex bis-saqi u bl-inqix iżommilha dej- jem it-tira; min ħa ż-żabra u t-tilqim; min ħa l-irmin- dar, jiġifieri t-tneħħija ta' weraq niexef u ta' xi fergħa bagħlija; min il-ħsieb tad-dakra, min il-qirda tad-dud, u min il-ħars ta' l-egħjun, tar-rimi u tal-ward li kien diġà beda jidher, Fis-sena 1925 deher xi frott li għal- kemm ħadrani, kien f'saħħtu; u x-xitla bdiet tiftaħ iżjed fil-friegħi, tisbieħ f'xuxitha u kull sena tistagħna iżjed fil-frott. Tlum dik li kienet żerriegħa fl-1911 u xitla fl-1925,- saret siġra sabiħa, qawwija, u l-frott li qiegħda tagħti hu frott li jħabbatha ma' ta' pajjiżi oħra li għandhom ilsien għani u maħdum bil-għaqal. B'kollox għaddew tmienja-u-għoxrin sena; iżda bħalma għidna, in-natura ma tagħmel xejn bil-għaġla. Ikun issa dmir u għaqal ta' Professur fl-Univer- : sità li juri l-ġmiel kollu u l-benna kollha ta' dan il- frott li ġiebet u li qiegħda kuljun iġġib dik iż-żer- riegħa tal-Lsien Malti li ntefgħet fil-għalqa ta' ''Il-Ħa- bib', fl-igri, minn erba' ħaddiema ta' qalb kbira u ta' fehma ta' l-azzar. U jalla l-Kotra u l-Ġabra.