FESTA GĦARB FIR-RAĦAL TAL-GĦARB fis-snin 90 tas-seklu XIX Skont iċ-ċensiment li sar fil-gżejjer Maltin, fit-30 ta Marzu 1851, ir-raħal tal-Għarb kellu popolazzjoni ta' 1411 ruħ, imqassmin hekk 674 irġiel u 737 nisa. Ma kienx hemm barranin residenti fl-Għarb. Skont iċ-ċensiment li kien sar fl-1842, fl-Għarb, kien hemm residenti 1,413. Għalhekk wieħed jista' jgħid li ma kienx hemm żieda fil- popolazzjoni lejn l-1842 u l-1851.1 Statistika tal-popolazzjoni li saret fit-30 ta' Diċembru 1854, tgħidilna li fl-Għarb, kien hemm residenti 1463 ruħ, mqassmin hekk: 698 irġiel u 765 nisa. Dan juri żieda żgħira ta' 52 ruħ f'perjodu ta' tliet snin It-Taqsim tar-raħal (1859) Skond manuskritt ta' l-1859, ir-raħal ta' l-Għarb, kien jinqasam f'seba' inħawi li kienu (1) Tal-Fgura, (2) Fuq il- Blata, (3) San Pietru, (4) Birbuba, (5) San Lawrenz, (6) Kap San Dimitri, (7) Għammar. Skond l-istess manuskritt fl-inħawi tal-Fgura kien hemm il-ħanut tal-ħaddied fid-daħla tal-Għarb. Fuq il-Blata, kienet ħdejn id-dar tal-Kanonku Kantur Caruana. Il-knisja tal-Viżitazzjoni il-qadima kienet fl-inħawi ta' San Pietru. Fl-istess manuskritt nsibu imniżżel ukoll li taħt il-Knisja Parrokkjali il-Qadima tal-Viżitazzjoni magħrufa bħala Tal-Virtut, kien hemm nixxiegħa tal-ilma, fejn kien hemm ukoll post pubbliku għall-ħasil. SERVIZZI TAL-GVERN Fis-snin 50 tas-seklu XIX ir-raħal tal-Għarb kellu tliet servizzi tal-gvern li kienu il-pulizija, it-tabib tal-berġa u l-iskola primarja. Dokument bid-data tal-14 ta' Frar 1853 jagħtina tagħrif dwar il-Korp tal-Pulizija f'Għawdex. Għawdex kien meqjus bħala Divison D, u fih kien hemm stazzjonati spettur, 4 surġenti u 20 kuntistabbli. Skont l-istess dokument, l-Għarb kellu s-servizz ta' surġent u żewġ kuntistabbli.' Is-servizz tat-tabib tal-berġa f'Għawdex inbeda fl-1848 mill-Gvernatur Sir Richard Marc O'Ferrall (1849-1851). Għal dak il-għan Għawdex inqasam f'żewġ distretti u kull distrett kellu tabib imħallas mill-gvern. Wieħed mid- distretti kien dak tax-Xagħra, Għarb u Żebbuġ. Dr Edward Sammut inħatar bħala tabib ta' dan id-distrett bis-salarju ta' £20 fis-sena.5 Fl-1850 il-kariga ta' tabib tal-Gvern f'dan id-distrett kienet vakanti.S Fl-1855 Dr Edward Sammut kellu din il- kariga fl-irħula kollha ta' Għawdex u tas-servizzi li kien jagħti fl-Għarb, kellu ħlas ta' £7 fis-sena.' Iżda nsibu li b'effett mill-1 ta' Diċembru tal-1859 Dr Edward Sammut kellu il-kariga ta' tabib tal-gvern għad-distrett li kien jinkludi fih Rabat/Għarb/ Żebbuġ/ Ta' Sannat/ Xewkija b'salarju ta' £50 fis-sena. B'effett mill-11 t'April 1859, ġewwa l-Għarb fid-dar Nru 132, Triq il-Knisja kien hemm skola tal-gvern u nafu li fl- istess xahar kienu inkitbu biex jattendu f'din l-iskola 64 tifel u 90 tifla. L-attendenza fl-istess xahar kienet hekk: subien 46, bniet 77. Servizzi Oħra Iżda minn barra s-servizz mogħti mill-gvern, fis-snin 50 tas-seklu XIX, in-nies tal-Għarb, kellhom is-servizz ta' midwife, ta' mitħna u ta' ħanut ta' ħaddied. Minn petizzjoni li għamlet lill-Gvernatur Sir John Gaspard Le Marchant bid-data tal-10 ta' Settembru 1860, Grazzja Spiteri stqarret li kienet ilha għal disa' snin isservi bħala midwife fl-Għarb, iż-Żebbuġ u s-subborgi adjaċenti. Ta' dan is-servizz rari kienet titħallas, u meta titħallas kienet tingħata biss ftit flus, billi l-parti l-kbira tan-nies li kienet taqdi kienu foqra ħafna.10 Il-Mitħna In-nies tal-Għarb kellhom ukoll is-servizz ta' mitħna propjeta' tal-Gvern iżda mikrija lil individwu. Fl-1858 din il-mitħna kienet ilha mikrija lil Ġorġ Scicluna għal 32 sena, jiġifieri sa mill-1826. Skond kuntratt fl-att tan- Nutar Luigi Vella ta' l-1 ta' Ġunju 1857 kellu kirja ta' £32 fis-sena. HA IL-MIŻJURA 0016. — Iżda f'petizzjoni li għamel lill-gvernatur fl-24 ta' Novembru 1858, Scicluna stqarr li ma kienx f'pożizzjoni li jibqa' jħallas din il-kera, billi x-xogħol kien qed isir minn erba' imtieħen oħra tnejn fir-Rabat u tnejn oħra fl-Għasri u ż-Żebbuġ li kienu twaqqfu riċentament. B'hekk kien tilef klijenti mir-Rabat, l-Għasri u ż-Żebbuġ. Għaldaqstant talab jew li titnaqqaslu il-kera jew li jinħall mill-kuntratt. Il-gvern aċċetta li jħollu mill-kuntratt b'effett mill-31 ta' Marzu 1855. Ħwienet M'hemmx dubju li fl-Għarb kien hemm numru ta' ħwienet biex jaqdu lin-nies. Iżda l-uniku ħanut li s'issa għandna tagħrif dwaru huwa dak tal-ħaddied li kien jinsab fl-inħawi tal-Fgura fid-daħla tal-Għarb. F'dak iż-żmien aktar millum, il-biedja kienet is-sinsla ta' l-ekonomija ta' Għawdex. Minn statistika li rabtu mal-biedja tal-1853, insibu li l-bdiewa tal-Għarb kienu għamlu fost affarijiet oħra, qamħ, maħlut, barlev, beans u qoton. L-istess statistika tgħidilna l-ammont ta' bhejjem li kellhom il-bdiewa u r-raħħala tal-Għarb Horses, Mules, Asses 207 Xogħlijiet Pubbliċi Triq Ġdida Fis-19 ta' Settembru 1851, is-Segretarju Prinċipali tal- Gvern Henrv Lushington, kiteb lill-aġent Supretendent tax-xogħlijiet u għaddielu lista ta' xogħlijiet li kienu issuġġerewlu li jkunu utli, jekk jiġu esegwiti fil-gzira ta' Ghawdex. Id-Dipartiment ġie mitlub biex b'rabta ma' dawn ix-xogħlijiet jipprepara estimi u pjanti. Il-lista ta' dawn ix-xogħlijiet kienet tinkludi tnejn b'rabta mal- Għarb. Jidher li saru il-pjanti u l-estimi ta' dawn iż-żewġ toroq. Fis-seduta tal-kunsill tal-gvern li saret fit-30 ta' Ġunju 1852, il-kunsill għadda dawn il-voti ta' flus: F'rapport dwar ix-xogħljiet pubbliċi li kienu qegħdin isiru fi Frar 1855 insibu li x-xogħol fuq it-triq minn tal- Blata għal Ta' Għammar kien inbeda f'Awwissu 1852. il-flus ivvutati kienu £396 u dak iż-żmien kienu diġa intefqu £387. Ma jidhirx iżda li twettaq il-proġett tat-triq l-oħra li kellha tibda mill-inħawi tal-Fgura. Minn rapport ieħor b'rabta ma' xogħlijiet pubbliċi Weekiv return of the progess made in Civil Works and Repairs during the week ending 10 March 1859, insibu li kien sar xogħol ta' tiswija fuq it-triq ta' l-Għarb u li dan kien għadu għaddej. $ Il-Parroċċa Il-Parroċċa tal-Għarb kienet twaqqfet fl-1679, u fl-1774 il-knisja parrokkjali tal-Għarb ġiet elevata għal grad ta' Kolleġġjata. Fis-snin 50 tas-seklu XIX il-parroċċa tal-Għarb kienet qed titmexxa mill-Arċipriet Kurat il-Kan Salv Mizzi. Dun Salv Mizzi li kien iben Vincenzo u Giovanna twieled fl-1798, u ġie mgħammed fil-knisja parrokkjali ta' San Ġorġ fit-28 ta' Marzu 1798.5 Fl-1813 matul l-imxija tal-pesta, insibuh student fis-seminarju ta' Malta.20 Ġie ordnat saċerdot fit- 13 ta' Marzu 1824.21 Maħtur Kanonku tal-Matriċi fl-1844 u ġie maħtur Arċipriet Kurat tal-Għarb wara r-riżenja tal-Arċipriet Dun Publiju Refalo u ħa l-pussess fit-22 ta' Diċembru 1844.22 Huwa mexxa il-parroċċa sakemm miet fil-kariga fl-1 ta' Mejju 1862, iżda bejn l-1853 u 1858 kellu l-għajnuna ta' Vigarju Kurat fil-persuna ta' saċerdot mill-Għarb Dun Ġużepp Agius. Il-Kleru tal-Parroċċa Għas-servizz tal-parroċċa, kien kemm. il-Kapitlu Kolleġġjali mwaqqaf fl-1774 u numru ta' saċerdoti oħra. Mir-Reġistru Elettorali ta' Settembru 1854 nafu li fl-Għarb minbarra l-Arċipriet Mizzi u l-Vigarju Kurat Dun Ġużepp Agius kien hemm residenti fl-Għarb:2 il-Kan Dun Ġużepp Apap, il-Kan Dun Ġużepp Caruana, Dun Mikiel Cassar, il- Kan Dun Paul Costa, il-Kan Anton Debrincat, Dun Ġwann Formosa, il-Kan Dun M.A Galea, Dun Franġisk Grima, il-Kan Dekan M.A Hasciak, il-Kan Prepostu Dun M.A Hasciak, Dun Mikiel Micallef, il-Kan Dun M.A Micallef, u Dun Paul Cassar. Il-Knejjes tal-Parroċċa Fil-limiti tal-parroċċa fl-1851 kien hemm ħames knejjes li kienu: il-knisja Kolleġġjata li fiha kien hemm imwaqqfa l-fratellanzi tas-S. Sagrament, tar-Rużarju u taċ-Ċintura,25 Kien matul il-parrokat ta' Dun Salv Mizzi li mastru Peppi Vella fil-1853 ħadem il-vara titulari tal-Viżitazzjoni; il- knisja parrokkjali il-qadima tal-Viżitazzjoni magħrufa bħala tal-Virtut, il-knisja ta' San Lawrenz, il-kappella ta' San Dimitri u l-kappella tal-Madonna ta' Pinu. Iżda ma' dawn il-knejjes u kappelli, fis-snin 50 tas-seklu dsatax żdiedet il-kappella ta' San Publiju f' Ta' Għammar li nbniet bi spejjeż ta' Dun Ġużepp Cassar. L-ewwel ġebla tqiegħdet mill-Pro Vigarju ta' Għawdex, il-Kanonku Teologu Dun Tumas Pace fis-26 ta' Lulju 1850. Il-kappella tbierket mill-Arċipriet tal-Għarb il-Kan. Dun Salv Mizzi bħala delegat tal-Isqof fl-10 t'Ottubru 1852. 2: Arkivju Nazzjonali Malta Csg (01) REID vol 48 (1855) no.7084. Il-Vuċi, Mejju 2013, u tagħrif fil-pussess ta' l-awtur. 17 Tagħrif fil-pussess ta' l-awtur. 19 Tagħrif minn Ġuljana Masini ġentilment mgħoddi lili minn Francesco Pio Attard Settembru 2015. 21 ) Calleja Ordinazzjonijiet Saċerdotali 1800-2006 (2001) p. 12. 23 Ara Inkurunazzjoni tal-Madonna fl-Għarb 1979 p. 24. 24 Malta Gozo Gazzette 29, IX.1854 p. 192 Dun Ġużepp iben Daniel u Marija mwieled fl-1794, u ġie mgħammed fl-Għarb fit-12 ta' Frar 1794. Ġie ordnat saċerdot fit-23 ta' Diċembru 1826. Maħtur Kanonku tal-Għarb u miet fit-28 t' Ottubru 1856. (Tagħrif minn Guljana Masini ġentilment mogħti lili minn Francesco Pio Attard Settembru 2015, J Calleja OP. S.Camilleri Ġrajjiet il- Kolleġġjata tal-Għarb p. 26.