IT-TOPONOMASTIKA T'GĦAWDEX: IX-XTUT TAŻ- ŻEBBUĠ, L-GĦASRI, U L-GĦARB Fl-artiklu ta' qabel dan kont ktibt dwar ix-xlokk tal-gżira ta' Malta. Din id-darba xtaqt neħodkom lejn l-estrem l-ieħor tal-Gżejjer Maltin, jiġifieri x-xtut miftuħa li mill- Majjistral t'Għawdex iħarsu lejn Sqallija. Bħalma se naraw, huma nħawi b'karattru għalihom, magħġun minn taħlita ta': pożizzjoni ġeografika mwarrba u mikxufa li għadha tinħass sew; pajsaġġ ħelu tal-kampanja bl- għelieqi mtarrġin bejn il-widien u l-għoljiet; u ambjent naturali b'bixra salvaġġa u saħansitra spettakolari, b'sisien għoljin li jaqtgħu ħesrem għal fuq baħar fond u miftuħ beraħ. Ma jistax jonqos li din it-taħlita tnibbet ukoll dettalji storiċi u folkloristiċi, fosthom numru ġmielu ta' leġġendi u drawwiet lokali bħas- sajd mill-għoli bil-purċellat. It- toponomastika ta' dawn l-inħawi hija mera ta' dan kollu, u bħas- soltu se nduruha fid-dettall permezz ta' mawra li f'dal-każ tibda mid-daħla naturali tax- Xwejni, peress li biex ingħid hekk din tifred 'il dawn ix-xtut mill- pajsaġġ differenti għal kollox li jitfaċċa lejn il-grigal t'Għawdex. il-Qala tax-Xwejni jew, kif inhija magħufa l-aktar, Ix-Xwejni, tinsab malli tħalli l-bini ikrah u bla karattru li mis-sittinijiet il: hawn ħakem lil Marsalforn. u l-Qbajjar. S'issa ħelsitha bi żbrixx mill-kankru tal-bini dejjem jinfirex li maż-żmien bela' wkoll l-għolja pittoreska tal-Qolla s- Safra (illum imdawra bil-bini ta' bejn Marsalforn u l-Qbajjar) u qorob mhux ftit lejn Il-Qolla l-Bajda li tifred ix-Xwejni mill-Qbajjar. Hija daħla ramlija bil-qiegħ tassew baxx, imrekkna bejn il-Qolla l-Bajda u l- Qolla l-Ħamra li tinsab mat-triq wieqfa li titla' lejn ir-raħal taż- Żebbuġ. L-ismijiet ta' dawn it-tliet għoljiet żgħar ġejjin mit-tip ta' blat li fihom: Il-Qolla s-Safra għandha l- blat tar-rina (Greensand) li jvarja minn safrani għal samrani, filwaqt li l-Qolla l-Bajda hija ta' lewn griż ċar minħabba s-saffi taflin tal-kwiener u tal-bajjàd (Upper Globigerina Limestone u Middle Globigerina Limestone). Il-blat tal-Qolla l-Ħamra aktarx li kien jixbaħ lil tal-Qolla s- Safra imma aktar skur, iżda llum iġġarraf minħabba li taħtu kellu saff mikxuf tat-tafal u llum għadha tidher biss ħotba baxxa tat-tafal b'xi tifrik tar-rina: mxerred madwarha. Ix- Xwejni huwa mkennen fuq in-naħa tal-grigal minn sikka baxxa u wiesgħa li toħroġ 'il barra sewwasew minn taħt il-Qolla l-Bajda. Din is- sikka fiha x'tara fil-maltemp bil- mewġ jinbaram u jitkisser magħha, iżda daqstant ieħor taf tqarraq bl- għawwiema meta l-baħar ikun ftit imċafċaf għax ġieli jinħoloq kurrent qawwi saħansitra fi ftit piedi ilma. Fil- wiċċ tas-sikka, il-baħar għawwar għadd ta' ħofor fondi u x'uħud minnhom anke niffidhom ma' xulxin; hawnhekk tqaċċtu wkoll xi blatiet imdaqqsin minn taħt il-Qolla l-Bajda u waqgħu għal fuq is-sikka. Waħda minnhom hija kemmxejn 'il bogħod mix-xatt u qisha skoll li jixref mill- baħar baxx; skond it-tagħrif miġbur mill-istudjuż tat-toponomastika Għawdxija Joe Zammit Ciantar, din hija Il-Ġebla tal-Kwakki. bejn il-Qolla l-Bajda u s-sikka ta' taħtha hemm ukoll L-Għar ta' Santa Marija, bokka superfiċjali fil-ġenb tax-xatt tafli li tispikka minħabba l- pożizzjoni tagħha mal-ponta; fil- bnazzi tista' tilħaqha permezz ta' mixja qasira mix-Xwejni, basta toqgħod attent għaż-żliq. jidher ċar li l-għar huwa parti minn (teknikament magħrufa bħala notch) li tkompli tidher sa taħt It-Torri tal- Qbajjar. Dan tal-aħħar fil-fatt huwa trunċiera kbira, jew aħjar batterija għall-kanuni, li nbniet fl-1716 fuq Il- Ponta tat-Torri li tħares lura lejn il- bini tal-Qbajjar u Marsalforn. snin ilu kien għadu jidher ukoll xi fdal ta' trunċiera iżgħar (jew, biex inkun aktar preċiż, 'ridott'), li l-Kavallieri kienu bnew fl-istess żmien biex minn wara l-Qolla l-Bajda tgħasses : ix- Xwejni. Max-xaqliba l-oħra tax-Xwejni, pariġġ is-sikka li semmejna, tinsab is-Sewda jew Is-Swejda, ponta baxxa mal-baħar bi blat skur. Mill- għoli, ngħidu aħna int u nieżel miż- Żebbuġ, tidher tixbaħ lill-poppa ta' xini żgħir, u hekk jingħad li tnissel l- isem tal-qala. F'xi mapep ġieli tara l- isem miktub fil-plural ('Xwieni' flok Xwejni), iżda dan mhux għajr żball fuq ieħor marbut ma' żewġ vizzji kartografiċi: il-kitba ta' ismijiet Maltin bl-ortografija barranija ta' xi 'lingua franca' bħat-Taljan, Franċiż, Latin jew Ingliż; u korrezzjoni ħażina lura għall-Malti. Dettall ieħor kurjuż hu li mkien ma jidher ebda wied iferra' għal ġox-Xwejni. Iżda l-wied hemm qiegħed, minkejja li ċ-ċaqliq tettoniku ta' l-art u l-bdil fil-livell tal- baħar eluf ta' snin ilu kienu għarrquh taħt l-ilma. Jinsab maqrus bejn is- Swejda u s-sikka tal-Qolla l-Bajda li dari kienu l-ġnub tiegħu (tant li l- bajja nnifisha mhix għajr ras il-wied) u, wara li jinżel fil-fond, jikser qisu kartabun u jofroq is-sies wieqaf li jinsab taħt l-aktar xifer imbiegħed tas-sikka. Sewwasew fil-kisra tiegħu ('il barra sew mix-xatt) jinsabu żewġ ħnejjiet naturali fuq xulxin li huma popolari ferm ma' l-għaddasa li jżuruhom bid-dgħajsa jew inkella permezz ta' għawma twila mis- Swejda. Il-plajja ta' taħt iż-Żebbuġ Mis-Swejda tibda wkoll plajja twila u pjuttost ċatta li tibqa' sejra lejn il- punent; matulha hemm. is-salini qodma Ta' Rafel li għadhom jintużaw sal-lum. 'll ġewwa minnhom (jiġifieri jekk titbiegħed mill-baħar), tinbidel kemm l-għamla tal-blat kif ukoll il-forma ta' l-art. Il-plajja żonqrija tispiċċa biex fuqha jirkeb is- saff tal-franka (Lower Globigerina Limestone), li: hawnhekk jixref f'għamla ta' tarġa wieqfa m'għola ftit aktar minn sular. Il-wiċċ ċatt ta' fuq il-franka huwa fil-fatt qoxra rqiqa ta' blat skur u iebes imsejjaħ 'katina' (Phosphorite Nodule Bed), b'kotra ta' ċagħaq u fossili magħqudin flimkien. Minn fuqu llum tgħaddi t- triq panoramika li: mix-Xwejni twassal lejn l-Għasri. Imbagħad, sewwasew fuq in-naħa l-oħra tat- . triq, titla' tarġa oħra tal-qargħajja (isem ieħor għall-bajjad) u tal- kwiener; dawn iż-żewġ saffi ta' blat artab qishom nofs triq bejn il-franka u t-tafal, u narawhom mifrudin minn xulxin permezz ta' saff ieħor iebes ta' dak it-tip ta' blat imsejjaħ 'katina' li f'xi bnadi saħansitra jisporġi 'l barra bħala pizz irqiq li jħares għal fuq it-triq. Hawnhekk, tant jidhru ċari s-saffi kollha li semmejna, li uħud mill-aqwa kotba dwar. il-ġeoloġija Maltija jużaw propju 'l din il-medda tax-xatt Għawdxi bħala eżempju. Hemm ukoll xi kmamar qodma, jew aħjar għerien artifiċjali, imħaffrin fil- faċċata tal-qargħajja. Tnejn minnhom huma dokumentati fis- Seklu XVIII mill-Kanonku Gio. Pietro Francesco Agius De Soldanis: wieħed imsejjaħ L-Għar ta' San Martin li skond hu tħaffer mill-familja Cardona madwar is-sena 1690 għall-użu tal-pubbliku, u ieħor privat tiegħu stess li tħaffer fl-1742 biex jaqdi l-ħtiġijiet tas-salini li kellu hemm. Dwar dan ta' l-aħħar, Agius De Soldanis igħid li ssemma għalih stess '…una grotta…che porta il mio nome…2, u dwar il-mellieħa igħid li kienet tiegħu '… Salina delfautore…'. Iżda l-ismijiet eżatti ma joħorġux daqstant ċari u għalhekk f'dal-każ għandi xi dubji dwar l-interpretazzjonijiet preċiżi ('L- Għar ta' De Soldanis' u 'Is-Salini ta' De Soldanis') li jidhru f'xi kotba. Minn hawn 'il fuq, tibda żurżieqa tat- tafal li tibqa' tielgħa fil-għoli minn ġo l-artijiet Tal-Wiżna u Ta' Bembla sa ma tilħaq l-għolja taż-Żebbuġ, sewwasew. it-tarf tagħha magħruf bħala Għajn Melel għal waħda min- nixxigħat li tinsab hemm. F'Għajn Melel, jitfaċċa wkoll il-blat tal-qawwi ta' fuq, sabiex b'hekk għandna Wieħed mill-ftit postijiet f'Għawdex fejn jidhru s-saffi kollha ewlenin tal- blat Malti f'post wieħed (l-istess bħall-inħawi ta' Ħad-Dingli, l- imtaħleb, il-Baħrija u l-Qammieħ Lura mal-plajja, ta' min igħid ti wħud, mill-ilmijiet li jnixxu fuq it-tafal iċarċru 'l isfel lejn il-baħar, u jinġabru l-aktar f'wied ċkejken ħdejn kisra qawwija fit-triq. appuntu msejjaħ Tal-Ħass minħabba l-ħażż li jikber fl-istess ilma. Jekk inkomplu mal-plajja naslu fuq Ras ir-Reqqa, l-aktar tarf avvanzat lejn it-tamuntana fil-Gżejjer Maltin kollha, qisu saba' rqiq li jipponta lejn Sqallija. U la semmejt 'il Sqallija, ma xtaqx ninsa ngħid li din tintlemaħ tassew minn dil-parti t'Għawdex jekk il-viżibilita' tal-ajru tkun ċara għall- aħħar. Din id-dehra, li turi art mifruxa u baxxa fuq ix-xefaq b'mutanji għoljin fuqha, isibuha bħala Il- Munġbell, taħsira ta' isem ieħor li bih l-Isqallin stess ġieli jirreferu għall-vulkan Etna: // Mongibello. It- tnissil ta' dan l-isem jeħodna lura fil- medjuevu ta' Sqallija meta anke hemm kienet għadha tinħass l- influenza Semitika, tant li huwa għaqda ta' kelma Taljana jew Latina ('monte' jew 'mons')j u oħra Għarbija. ('ġebef) li t-tnejn għandhom l-istess tifsira. Din it- tawtoloġija (għax fl-aħħar mill-aħħar, l-isem. ma jgħid xejn għajr 'muntanja-muntanja'l) narawha wkoll f'Monte Gibele fuq il-gżira ġara tagħna ta' Pantelleria, fejn it-taħlita ta' l-ilsien Semitiku ma' dak Taljan tinħass qawwija daqskemm fil- Gżejjer Maltin, jekk mhux aktar. Fl- istess direzzjoni ta' Sqallija, taħt il- baħar bosta mili lejn it-tramuntana t'Għawdex, hemm Is-Sikka ta' Kalanġ, sikka fil-fond u mifruxa fuq xi tliet mili li hija magħrufa sew fost is-sajjieda għall-ħut li tagħmel, inkluż ħut kbir li jaf iħarbat sajda sħiħa jekk il-konzijiet ma jinġabrux f'waqthom. Skond il-folklorista Għawdxi Anton Attard, dan l-isem mhux daqstant qadim, għax is-sikka skopriha għall- ewwel darba ċertu Kalanġ Borġ 'Ta' Ġenju' (sajjied mit-Triq tal-Għajn qrib ix-Xlendi) għall-ħabta tal-1962. Nerġgħu lura lejn Ras ir-Reqqa nnifisha. Filwaqt li minn fuq l-art, din ir-ras baxxa taħsibha xi sikka oħra tawwalija, il-blat jaqta' mill-ewwel qrib ix-xatt u malajr jilħaq fond ġmielu. Is-sies sabiħ li hemm taħt wiċċ il-baħar huwa fost l-aktar imkejjen imfittxijin mill-bugħaddasa; għaldaqstant kien twaħħal sellum apposta sewwasew fejn il-plajja Ta' Rafel tikser lejn Ras ir-Reqqa, billi hawn tinsab daħla tabilħaqq ċkejkna (Il-Ħofra) ii toffri xi ftit tal-kenn f'każ ta' mbatt mill-punent jew mill- Majjistral. Biswit il-Ħofra, hemm ukoll. posta oħra. tas-sajjieda, imsejħa il-Bir minħabba l-bjar mnejn jittella' l-ilma baħar għas-salini. Għal fuq dawn ix-xtut tittawwal L-Għalja, qortin żgħir li jisporġi mix-xifer tal- franka li diġà semmejna; mal-ġenb .tagħha xi snin ilu xi ħadd fettillu jnaqqax figura ta' bebbuxu kbir. Jekk tibqa' ddur ma' Ras ir-Reqqa, max- xaqliba li tħares lejn il-punent tilmaħ qala wiesgħa u miftuħa li qajla toffri rdoss. Mal-ġenb tagħha ssib Il- Minfes, toqba max-xatt (blowhole) mnejn il-baħar jinbeżaq bil-qawwa fil-maltemp. Mhux wisq 'il bogħod, iżda f'qiegħ il-baħar, jinsab dagħbien kbir vertikali b'żewġ bokok (spiss imsejjaħ 'ċumnija' jew 'flixkun' minħabba l-għamla tiegħu); għandu d-dħul f'madwar 30 metru fond u l- ħruġ f'xi 60 metru, u jintlaħaq biss mill-bugħaddasa. imbagħad, wara ħarrieġa ta' blat li jgħidulha ix-Xriek, fil-parti l-ġewwenija nett tal-qala tidher bokka baxxa li bilkemm tixref 'il fuq minn wiċċ l-ilma u li donnha ħadet isimha (Għar Ħanżira) mill- ħsejjes tal-mewġ Hi jissabbat għal ġo fiha f'xi majjistralata. Fil-fatt, din mhix għajr tnaqqira meta mqabbla ma' l-għar ieħor ferm akbar li jinsab mgħaddas eżatt taħtha, b'għamla ta' serpentina wiesgħa (l-ewwel jinżel ftit, imbagħad jilwi 'l fuq minn wara Għar Ħanżira, sa ma jilħaq sala kbira u mudlama bl-arja maqbuda ġo fiha). Il-'Billinghurst cave' li jissemma fost l-għaddasa huwa dan l-istess għar iżda b'isem barrani vvintat minn xi Ingliżi li ma tantx stmaw il-kultura lokali u ippreferew jagħtuh tikketta ġdida li daqqitilhom aktar għal widnejhom. Aktarx li kemm iċ-ċumnija kif ukoll dan l-għar stramb tnaqqxu mill-ilma ġieri meta dawn l-inħawi ma kinux mal-baħar F'xi. mapep, il-qala nnifisha tissemma' bħala Mwieġ il-Baħar, Mewġ il-Baħar jew Ngħaġ il-Baħar, għalkemm dwar dan l-isem hemm xi ftit tal-konfużjoni għax il-kotra tal- kitbiet li ltqajt magħhom jagħtuk x'tifhem li jirreferi għall-port tal- Qbajjar u mhux għal hawn. ukoll li l-isem m'għadux magħruf fost is-sajjieda tal-lokal. U forsi wieħed jistaqsi, mewġ il-baħar mhux max- xtut kollha jħabbat7 Għaliex għandu jissemma hekk post wieħed partikolari, hu fejn hu7 It-tweġiba nsibuha f'taħsira ta' isem eqdem bħal 'Imwieġel Baħar' jew 'Màaġil Baħar' (jekk mhux ukoll 'Imwieġel Qbajjar'7). Il-kelma 'imwieġen' u s- singular tagħha 'maàġin' jindikaw bjar baxxi jew ħwat imħaffrin fil-blat bħalma wieħed jistenna li jara fl- inħawi ta' madwar. is-salini, u għalkemm ilhom li nqerdu mil-lingwa mitkellma, għadna niltaqgħu magħhom (normalment miktubin bl- AMMOR: BR snizira jiet 123 It-Toponomastika t'Għawdex: Ix-Xtut taż-Żebbuġ, l-Għasri u l-Għarb Werrej għall-Mapep Il-Qbajjar it-Torri tal-Qbajjar il-Qolla l-Bajda L-Għar ta' Santa Marija Il-Ġebla tal-Kwakki Ix-Xwejni / Il-Qala tax-Xwejni Il-Qollal-Ħamra 10. L-Għar ta' San Martin 13. Ta' Bembla 15. Għajn Melel 16. Tal-Ħass 17. Rasir-Reqqa 18. Is-Sikka ta' Kalanġ 19. Il-Ħofra 20. il-Bir 21. L-Għalja 22. l-Minfes 23. ix-Xriek 24. Għar Ħanżira 25. L-Imsaqqfiet 26. Għar Ħamruni 27. l-Gejjuża 28. Il-Ħdejdiia/L-Għar tal-Ħdejdija 29. is-Siġġu 30. — Rasil-Kanun /Il-Kanun 31. Għar il-Qamħ 32. Rasiċ-Ċatta 33. Ta'l-Arluġġar 34. Għarir-Riħ 35. Il-Bokka tal-Wied 36. Tas-Sagħtrija / Is-Sagħtrija 37. Il-Wiedta' Nikol 38. Tal-Baħri 42. Ta' Għajn Quċċàt 44. Għajn Quċċàt 45. Il-Qortin ta' Wied il-Għasri Ta' Borgu Il-Bajjada Ras il-Qortin Is-Sikka tal-Qortin Ras il-Forna / Il-Kap tal-Forna Tal-Qriewes L-Għar taz-Zokkor Ta' Ċirkisa il-Forna/ Għar il-Forna/ L-Għar tal-Forna L-Għar il-Għoli L-Għar tal-Miġra Il-Miġra Tal-Ġurdan Tas-Sfunnarija Tal-Ħamri Tal-Ħafi Tal-Ħawt Il-Kappara L-Għar tal-Kappara Ras ta' Pinu / Ta' Tappina L-Għar tal-Margun Il-Fonda tal-Margun Il-Ħarrieġa tat-Tieqa Wied il-Mielaħ Il-Ħofra tat-Torok It-Tieqa/ it-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ Ta' Pipu Il-Plier ta' Ġewwa Il-Plier ta' Barra Tat-Tieqa L-Għar tat-Tieqa Ta' Żerżaq Il-Ħotba ta' l-Ingieret Wied Ħurrieqa il-Wied ta' Kremona It-Tafla Ta' Lexxuna Ta' Ħurrieqa Ta' Kremona il-Mitħna Għar ix-Xiħ It-Travżin Il-Buqrajt Ras il-Ħekka Il-Pulptu Tar-Roġġ Tar-Roġġ Fuq Tar-Roġġ Isfel L-Għar tar-Roġġ il-Wied ta' Milied Il-Ħotba ta' Milied Il-Wied tas-Suf i Ta' Milied Ta' San Dimitri Taċ-Ċawla Il-Ġebla s-Sewda il-Bajjada Ħalq Ħamiem L-Għar tal-Ħamiem L-Għar tal-Basal L-Għar ta' Kurrat L-Għar taċ-Ċawla Il-Wied taċ-Ċawla Ta' Abdilla Ta' Ġarriska / Il-Ġarriska L-Andar ta' Ġarriska Il-Ħotba ta' Ċini / Ta' Ċini L-Għalieqi Ta' Majs Wied ir-Rohob/ Wied ir-Rahab Ta' Birbuba Ta' Mannara Ta' Feliċi Tal-Ħellu Ta' Mira Tal-Kemmuni Ta' Wied ir-Rahab Il-Bajjad il-Qasam il-Ħotba tal-Qasam L-Għar tal-Ħanex /il-Ħanex / Għar il-Ħanex Is-Sikka ta' Wiereb L-Għar ta' Wied ir-Rahab Sieq il-Baqra Il-Maqtugħa L-Għar tal-Marpas Tal-Ħamrija Kap San Dimitri/ Kap San Mitri Ġebel it-Tirxija Il-Ħotba tal-Bies / Tal-Bies Il-Gudja It-Tafla ż-Żgħira Il-Qasam ta' Ġewwa Ix-Xaqqufija il-Wilġa Ta' Ċamma ir-Ras ta' Ċamma Il-Maqjel il-Maħsel / Tal-Maħsel Il-Ponta tal-Ħawt Il-Ġebel ta' Rexieqa Ħarq Wiannara / Ħalq Mannara i Tal-Gruzzjal Il-kappella ta' San Dimitri, l-Għarb. Disinn ta' Mike $ Ta' Pinu / Il-Madonna ta' Pinu / Santa: l Tal-Ġonna Il-Wied tal-Ġonna Ta' Għammàr / Fuq ta' Għammàr Tat-Tafla / Ta' Leveċa Ta' Abram Il-Knisja tal-Wied / Tal-Patroċinju i Ġnien il-Għorfa / Ta' Xammar l Wied il-Għasri l Il-Wied ta' Feliċ I Il-Fanal ta' Ġurdan il-Wied taċ-Ċakra Taċ-Ċakra Il-Wied ta' Sdieri Ta' Dbieġi ir-Roqgħa il-Fgura I Marija tal-Ġentili i Ta' Sdieri Fuq il-Blata il-Ħofra 1 It-Triq tal-Ġidi Tal-Ġidi tiegħu: A Maltese Mosaic. Ta' Ċenċula Tal-Qsajjem Il-Wied tal-Madliena Ta' Għammàr Il-Wied tal-Knisja Tal-Ħriż il-Wied tal-Ħriż Santu Pietru Tal-Vittut / Taż-Żejt il-Wied taż-Żejt It-Triq taż-Trux It-Telgħa tal-Qird San Katald Ta' Lanza Il-Pirjolin Ta' San Dimitri Ta' Garrija il-Wied ta' Garrija ix-Xgħira il-Barumbara ta' Leksju Il-Ħotba ta' Kanġla / Ta' Kanġla Il-Wied ta' Kanġla Il-Wied tal-Qabar Taż-Żarb Ta' Fħart Ta' Pirnewnu piteri (Kilin) meħud mill-ktieb aħħar ittra mgħawġa minn 'n' għal 1) fit-toponomastika tal-gżira ta' Malta, ngħidu aħna ħdejn ix- Xgħajra. Interessanti li l-istess toponimu (miktub bit-Taljan bħala 'Muegen' u spjegat bħala 'contrada delle cisteme') jeżisti wkoll fuq il- gżira ta' Pantelleria sewwasew fejn hemm xi fosos antiki. X'imkien qrib ta' Ras ir-Reqqa, jissemma wkoll Għar ix-Xiħ, iżda dan ma rnexxilix insib fejn hu; forsi huwa biss isem ieħor għal xi wieħed mill-għerien ta' l-inħawi, Minn Għar Ħanżira 'l quddiem, jibda sies baxx iżda wieqaf. L-ewwel biċċa tiegħu isibuha bħala L- Imsaqqfiet, u f'rokna. biswitha hemm Għar Ħamruni, għar ċkejken f'wiċċ. il-baħar. Imbagħad hemm posta tas-sajd imsejħa Il-Gejjuża, u warajha Il-Ħdejdija jew L-Għar tal- Ħdejdija. Din ta' l-aħħar hija xkaffa wiesgħa ftit 'il fuq mill-baħar taħt is- sies; trid tixxabbat biex tilħaqha (tant li hemm xi ħadidiet imsammrin fil- blat biex is-sajjieda jixxabbtu magħhom bil-ħbula), għalkemm għadu jidher il-fdaf ta' taraġ qadim maqtugħ fil-blat. Isimha, kif ukoll l- għamla tal-blat li jittawwal għal fuqha, jagħtuk x'tifhem li forsi dari setgħet kienet imsaqqfa qabel ma tqaċċat xi blat għal isfel. Fiha wkoll banju żgħir maqtugħ fil-blat. Fil-qrib hemm xkaffa oħra iżgħar (Is-Siġġu), u malli taqbiżha tasal fil-ponta wieqfa u rqieqa msejħa Ras il- Kanun (jew inkella Il-Kanun jew Tal-Kanun). Skond xi sajjieda, fl- imgħoddi ma' dil-parti tax-xatt kienu kultant jaraw il-kurazzi (hammerhead sharks). Wied il-Għasri u madwaru Ras il-Kanun tikser ħesrem għal ġo għar daqsiex (Għar il-Qamħ) li jħares lejn il-majjistral u li jista' jintlaħaq bil-għawm wara. tixbita żgħira ma' Ras il-Kanun; fuq ġewwa fih xkaffa mdaqqsa mal-livell tal- baħar, filwaqt li mas-saqaf tiegħu hemm żewġ toqob maqtugħin, aktarx biex minnhom iteligħu l-ilma għas-salini. Dawn jistgħu jkunu ta' periklu għal min jittanta jippassiġġa aljenat max-xifer li jwassal lejn Ras iċ-Ċatta, mal-ġenb l-ieħor tal-għar. Fil-medda ta' blat għoli li tittawwal għal fuq dawn. l-inħawi jispikka kumpless ieħor ta' salini magħruf bħala Tal-Arluġġar, li nbena fl-1742 u lum jinsab żdingat. Jingħad li l- ġrajja ta' dawn is-salini kienet waħda ta' żvintura, fost oħrajn wara li sidhom l-arluġġar fettillu jniffed spiera għal ġo għar kbir li jinsab taħthom (Għar ir-Riħ) sabiex il- baħar ifawwar dritt għal ġo fihom meta jkun hemm. il-maltemp, u b'hekk jiffranka l-keded biex itella' l- ilma f'dawn is-salini li jinsabu fil- għoli. Iżda jidher li dan beda jwassal ukoll ir-raxx mielaħ tal-baħar għal fuq l-egħlieqi ta' terzi, li fittxewh għad-danni sa ma faqqruh u qajla qajla wassluh sal-qabar bil-għali. Jista' jkun li uħud mid-dettalji huma żidiet leġġendarji aktar milli fatti storiċi, iżda jekk wieħed iħares bir- reqqa lejn l-inħawi jintebaħ li qalb is- salini tassew hemm spiera tonda misduda bil-ġebel u minn taħtha ġieli jinstema' l-baħar iħabbat. Daqstant ieħor, minn ġo l-għar tidher l-istess spiera mtaqqba pulita fis-saqaf u mbarrata bix-xorok biex l-ilma ma jogħliex. minnha; għadhom jidhru saħansitra l-iskaluni maqtugħin fil- ġenb tagħha. Għar ir-Riħ innifsu jintlaħaq b'tixbita minn ħdejn is-salini stess li twassal għal bokka żgħira ftit 'il fuq mill-baħar (li minnha ġieli tonfoħ żiffa qawwija li aktarx tatu ismu), jew inkella permezz ta' għodsa minn ġo bokka akbar taħt l- ilma. F'dawn l-aħħar snin, dan l-għar ukoll sar popolari mal-bugħaddasa, għalkemm b'xorti ħażina hemm min qed jinkoraġġixxi l-vizzju lli jivvintawlu ismijiet kummerċjali bla ebda preġju (f'dal-każ 'Cathedral cave') minflok ma jkun apprezzat l- isem u l-karattru propju tal-post. biss 'il ġewwa minn Għar ir-Riħ tispikka Il-Bokka tal-Wied, il-fetħa ta' ħondoq kbir, dejjaq u għoli li hawnhekk jingħaqad mal-baħar miftuħ— Wied il-Għasri. L-istess bħal Wied iż-Żurrieq u Mġarr ix-Xini, din il-bajja tawwalija, irqiqa u mserrpa (bi xtajta żgħira u ċagħqija fuq ġewwa nett) hija t-tarf nofsu mgħarraq ta' wied fond (ukoll imsejjaħ Wied il-Għasri) li sal-lum għadu jċarċar għal ġo fiha. m'hemmx xi ngħidu, hija fost l-aktar xenarji spettakolari fil-Gżejjer Maltin. Tista' tinżel għaliha permezz ta' taraġ maqtugħ fil-blat li jwasslek għal fuq ix-xtajta; isfel hemm ukoll xi kmamar qodma tas-sajjieda u għar ieħor żgħir iżda wiesa' fil-baħar baxx Fis-saqaf ta' dan l-għar hemm imniffda spiera wiesgħa u fonda mrejn dari kien jittella' l-ilma mielaħ sabiex jintuża fis-salini. Jittawlu mill-għoli hemm imbagħad l- artijiet weqfin Tas-Sagħtrija (jew Is- Sagħtrija)j.. Dan l-isem aktarx għandu x'jaqsam mas-sagħtar li jikber qalb il-blatiet li jinstabu mgerrbin mal-ġnub taflin ta' l-għolja taż-Żebbuġ, iżda l-post huwa magħruf l-aktar għall-alabastru sabiħ fi kien instab hawn għall-ewwel darba fl-1738. L-aħħar blat li nkiseb mis-Sagħtrija ntuża għal diversi opri li llum iżejnu l-knisja parrokkjali taż- Żebbuġ minn ġewwa, wara li mill- istess. materjal kienu nħadmu xogħlijiet iżgħar fil-kappella ta' Wied il-Għasri u fil-katidrali tal-Imdina, tal- Belt Valletta u tar-Rabat t'Għawdex. Minn dawn l-artijiet għoljin jinżel ukoll wied żgħir (Il-Wied ta' Nikol), li l-ewwel: jaqbeż l-artijiet — Tal- Benniena imbagħad jibqa' għaddej (flimkien mal-kwantità ta' naqal, tajn u ġebel li jaf iġorr miegħu l-ilma) propju minn ġo nofs. is-salini msejkna Tal-Arluġġar, sa ma jasal biex iferra' l-ilma li jifdal għal fuq is- sies ħdejn Għar il-Qamħ. Qrib tiegħu jgħaddi wkoll wied ieħor daqsu (Il- Wied tal-Baqra), iżda dan imbagħad jitbiegħed mill-ieħor (i semmejna qablu, jibqa' nieżel bejn l- artijiet Tal-Baqra, Tal-Baħri u Ta' Grabiel u fl-aħħar jaqa' mill-għoli qisu doċċa għal ġol-baħar baxx fid- daħla ta' Wied il-Għasri. Kemm il- Wied ta' Nikol kif ukoll dak tal-Baqra jibdew minn taħt l-art għolja Ta' Għajn Quċċàt, fejn teżisti nixxiegħa oħra (Għajn Quċċàt) taħt waħda mill-ogħla bnadi taż-Żebbuġ. is-sisien tal-Għasri Malli taqbeż Wied. il-Għasri, tibda kullana ta' sisien għoljin li minn hawn 'il- quddiem tiddomina l- pajsaġġ ta' max-xatt. Il-ġenb tal- wied huwa biss waħda mill-faċċati weqfin li jdawru il-Qortin ta' Wied il-Għasri, promontorju għali u wiesa' li jibda mill-artijiet Ta' Borgu u Il- Bajjada, u jibqa' ħiereġ għal fuq il- baħar miftuħ, fejn jinqasam f'żewġt irjus. L-ewwel waħda tħares lura lejn Wied il-Għasri u Tal-Arluġgar u, skond Zammit-Ciantar, isimha magħha: Ras il-Qortin. Taħtha hemm sikka żgħira (Is-Sikka tal- Qortin, miktuba fil-mapep. uffiċċjali bħala 'is-Sikkina tal-Qortin') li toħroġ minn mal-Bokka tal-Wied sewwasew faċċata ta' Għar ir-Riħ. L-oħra hija Ras il-Forna (jew Il-Kap tal-Forna), bil-ħotba Tal-Qriewes fil-quċċata tagħha. Bejn dawn iż- żewġ trufijiet hemm sensiela ta' erba' għerien dojoq mal-baħar li ffurmaw matul xi xquq fil-blat; l- akbar wieħed fosthom jissemma f'kitbiet qodma bħala L-Għar taz- Zokkor. Ħdejhom, skond xi mapep, hemm Is-Siġġu u Ix-Xriek, għalkemm dwar dawn għandi xi dubji peress li l-istess ismijiet diġà ltqajna magħhom ftit biss 'il bogħod, bejn Wied il-Għasri u Ras ir-Reqqa. Ras il-Forna tidher tassew imponenti jekk tħares lejha mill-punent, għax tikser. ħesrem għal fuq daħla wiesgħa (Ta' Ċirkisa) li tagħti rdoss mil-lvant u l-grigal iżda li hija miftuħa beraħ għall-punent, il-majjistral u t- tramuntana. Is-sies jibqa' għoli u wieqaf, u mad-dawra kollha hemm sensiela ta' għerien kbar fil-baħar. L- ewwel wieħed jissejjaħ Il-Forna, inkella Għar il-Forna jew L-Għar tal-Forna; għandu l-bokka kwadra u huwa kbir u pjuttost fond 'il ġewwa. Ta' min igħid li l-kelma 'forna' tfisser forn żgħir iżda ġieli tintuża wkoll għal dan it-tip ta' għar fil-baħar, forsi minħabba x-xebħ li jagħtu uħud mill- għerien. Jekk wieħed iħares bir- reqqa lejn il-blat żongri ta' fuq dan l- għar, jintebaħ li fih bħal ħafna grif immejjel; dan huwa. r-riżultat ta' tkaxkir tar-ramel mill-kurrenti tal- baħar meta l-blat kien għadu qed jifforma. Għal min jinteressah, dan id-dettall huwa spjegat aħjar fil-ktieb 'Limestone Isles in a Crvstal Sea' li fih ukoll ritratt ta' l-Għar tal-Forna. Maġenbu hemm L-Għar il-Għoli, inqas fond minn ta' qablu, iżda ismu miegħu billi l-bokka tiegħu kważi tkejjel is-sies. Imrekken fil-qrib fuq ġewwa nett tad-daħla, biswit għar ieħor żgħir b'bokka kwadra, hemm imbagħad L-Għar tal-Miġra. Dan inzerta direttament taħt wied żgħir (Il-Miġra) li jibda minn taħt l-għolja Tal-Gurdan, jiġbor l-ilma mill-artijiet ta' taħtha (Tas-Sfunnarija, Tal- Ħamri, Tal-Ħafi, Tal-Ħawt u Il- Bajjada), u minn hemm iċarċar lejn Ftit aktar 'il bogħod taħt Il-Kappara, posta mfittxija għas-sajd bil-purċellat għall-voparella, hemm ukoll L-Għar tal-Kappara. taqbżu, is-sies jerġa' jisporġi 'l barra bħala Ras ta' Pinu (imsejħa wkoll Ta' Tappina), li f'suritha tixbaħ kemmxejn lil Ras il-Forna. Mistur fil- faċċata tagħha u qisu qed iħares lejn il-qilla tal-majjistral, hemm wieħed mill-akbar għerien fil-Gżejjer Maltin: L-Għar tal-Margun. Biex tarah mill-art trid tittarraf, iżda minn fuq dgħajsa jispikka bħala bokka m'ogħla xi ħdax-il sular. Huwa twil ħafna, u mwiesa' biżżejjed biex b'luzzu mdaqqas darba konna dħalna sa aktar minn nofsu; il-bqija komplejniċha bil-għawm. Fuq l-għar hemm posta tas-sajd magħrufa għall-vopi ħoxna u msejħa Il-Fonda tal-Margun, isem f'loku meta tqis il- fond tal-baħar quddiem l-għar. interessanti wkoll li dan huwa fost l- imkejjen f'Għawdex li: huma msemmijin għal għasafar li lum qajla għadek tarahom— margun huwa għasfur b'għonq twil li jogħdos għall-ħut (bit-Taljan jissejjaħ cormorano, iżda wkoll marangone, mergo, smergo jew mergone mnejn fil-fatt tnisslet il-kelma Maltija). Uħud mill-għerien ta' l-inħawi huma mniżżla b'mod żbaljat f'xi pubblikazzjonijiet— ngħidu aħna, 'Forma' flok 'Forna', 'Nigra' flok 'Miġra', 'Kapparat' flok 'Kappara' u 'Margrew' flok 'Margun'. Mad- daqqa t'għajn, jidher li dawn l-iżbalji nqalgħu waqt. it-traduzzjoni ta' manuskritti storiċi bħal ta' Agius DeSoldanis, fejn il-kalligrafija mħarbxa u l-ortografija ta' dari mhux dejjem igħinu lir-riċerkatur. —alf dawk tal-Għarb Ftit aktar 'il quddiem, naslu fil-ħalq ta' Wied il-Mielaħ, wied kbir u wiesa' li jibda mill-bogħod. Lejn tmiemu, dan il-wied jaqta' 'l isfel f'daqqa u jifforma ħondoq fond li jinfed is-sies u jibqa' nieżel tista' tgħid sal-livell tal-baħar. Il-qiegħ tal- ħondoq sewwasew fejn il-wied jiftaħ għal ġol-baħar kien magħruf bħala Il-Ħofra tat-Torok, għax skond għajdut lokali ġieli kienu jiżbarkaw il- furbani Torok fih. Dan jinfed mill- ewwel mal-baħar miftuħ minn taħt ħnejja naturali daqsiex (għolja xi disa' sulari) magħrufa bħala It- Tieqa, jew inkella It-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ biex tingħaraf mill-oħra aktar famuża li hemm fid-Dwejra, li magħha tħabbatha kemm fid-daqs kif ukoll fi sbuħitha. Dari ġieli kien hemm min jinżel igħum hawn, iżda ħadd ma kien jazzarda joħroġ 'il barra minn mal-blat. Niftakar lil qrabati dejjem isemmu li xi ħadd darba kien telaq kelb igħum hawn u dan inħataf minn xi ħuta kbira wara li qagħad iċafcaf ferħan ġol-baħar miftuħ; ftit wara f'wiċċ l-ilma tfaċċa nofs il-kelb mimli demm. Għadni s'issa ma nafx jekk din kinitx ġrajja li seħħet tassew jew inkella xi ħrafa li kienu jirrakkontaw lit-tfal: biex ibeżżgħuhom u jżommuhom 'il bogħod mill-periklu. Bi dritt is-saqaf tat-Tieqa, mill-ġenb l-ieħor tal- ħondoq joħroġ pizz wiesa' msejjaħ Il-Ħarrieġa tat-Tieqa, filwaqt li ma' sieq it-Tieqa nnifisha hemm żewġ postijiet mnejn jiddendlu s-sajjieda biex jistadu: Il-Plier ta' Ġewwa u Il- Plier ta' Barra. Flimkien isibuhom bħala Tat-Tieqa,. u x'imkien ħdejhom hemm ukoll posta oħra (Ta' Pipu) mnejn jistadu aktar mill- għoli. Fuq iż-żewġ naħat tat-Tieqa hemm ukoll żewġ għerien imdaqqsin fil-baħar, wieħed minnhom ismu miegħu: L-Għar tat-Tieqa. Jaqbdek il-biki x'ħin tara kif Wied il-Mielaħ tbiddiel minn ġawhra tan-natura għal bokka tad-dranaġġ ewlenija fis-snin sittin, u kif maż-żmien nibtu sfreġji oħra aktar reċenti li: komplew għarrquh. Jidher li sa fl-aħħar hemm pjanijiet biex jinqata' l-ħruġ tad- dranaġġ u biex forsi xi darba, jekk ix-xogħol isir kif għandu jkun, dan l- ambjent uniku jitraġġa' lura għas- sbuħija u s-seħer ta' l-imgħoddi. Iżda għalisssa, nippruvaw ninsew ftit din il-ġerħa fil-pajsaġġ u nkomplu mexjin lejn sensiela ta' posti tas-sajd imperrċin wara t-Tieqa. isem l- ewwel tnejn (Ta' Żerżag u Il-Kerha) l-kruha' hawn aktarx tindika xi biċċa mwiegħra aktar milli kwistjoni ta' sbuħija. Warajhom hemm Il-Fonda, li t-tifsira tagħha jagħtihielna l-baħar ta' taħtha. Imbagħad hemm L- Ingieret (plural ta' 'nigret', aktarx kienet tintuża għat-tajr sewdieni bħaċ-ċawl li kien jittajar fl-inħawi qabel ma nqered għal kollox minn pajjiżna. fil-Ħotba ta' l-Ingieret, li togħla bil- mod fuq dawn l-inħawi u tifred lil Wied il-Mielaħ minn Wied Ħurrieqa. Dan ta' l-aħħar huwa wied baxx li jserrep bejn l-artijiet Ta' Lexxuna, Ta' Ħurrieqa, u Ta' Kremona qabel ma jixħet l-ilma tiegħu mill-għoli tas- sies ħdejn posta oħra mlaqqma Il- Mitħna. Fil-mapep, ras il-wied hija indikata bħala Il-Wied ta' Kremona, u tibda sewwasew mal-ġenb. ta' tumbata żgħira tat-tafal (isimha magħha — It-Tafla) li: dwarha nitkellmu dalwaqt. Taħt Wied Ħurrieqa jinsab Għar ix-Xiħ, għar wiesa' iżda ftit li xejn fond li hemm ma' wiċċ il-baħar. It-tliet posti tas-sajd li jmiss għandhom ismijiet kemmxejn strambi: Ir-Rundellu, It-Travżin, u Il-Buqrajt. L-ewwel tnejn m'għandix ħjiel xi jfissru, filwaqt t-tielet waħda tidher qisha taħsira ta' 'buqrajq' (tip ta' għasfur). Hawn wasalna ħdejn il- kap prominenti ta' Ras il-Ħekka, kisra oħra ewlenija max-xatt li meta tħares lejha minn fuq dgħajsa għandha bixra qisha maħkuka u migrufa. Is-sies kemmxejn imfaqqam mal-faċċata tagħha isibuh bħala Tar-Roġġ. Niftakar lil zijuwi jirrakkonta ġennata ta' wieħed minn sħabu mill-Għarb stess li darba kien fettillu jaqbeż għal isfel minn hawn. L-istess isem li narawh ripetut fl- Għar tar-Roġġ li jinsab taħtu kif ukoll f'żewġ xkafef (Tar-Roġġ Fuq u Tar-Roġġ Isfel) mnejn jistadu s- sajjieda wara li jixxabbtu mal-blat. Oħrajn jistadu minn fuq Il-Pulptu, xoffa oħra għolja maħruġa 'l barra minn din ir-ras. Fuq l-art naraw ukoll il-Ħotba ta' Milied, roqgħa watja li tittawwal għal fuq Ras il-Ħekka b'sensiela ta' ħaġriet kbar imxerrdin fuqha. Mad-daqqa t'għajn taħsibhom fdalijiet ta' xi tempju megalitiku, iżda fil-fatt huma naturali. Dan ma jtellifx mill-interess tagħhom, għax tabilħaqq huma l-aħħar traċċi ta' għolja qadima li ttieklet għal kollox mill-elementi, biex. kulma fadal minnha huma dawn il-ftit ġebliet tal- qawwi mxerrdin f'pajsaġġ fejn dan is-saff tal-blat m'għadux jeżisti aktar. Flimkien ma' ħjiel ieħor imxerred madwar l-inħawi, ngħidu aħna It- Tafla (tumbata ċkejkna taflija ħdejn il-kappella ta' San Dimitri) u Il-Ħotba tal-Bies (oħra bħalha 'il hinn minn Wied ir-Rahab, li nitkellmu dwaru aktar 'il: quddiem), dan. il-post għandu valur xjentifiku għax jagħti xhieda importanti dwar kemm kienu differenti dawn il-bnadi fl-imgħoddi. Il-Ħotba ta' Milied tifred minn xulxin Il-Wied ta' Milied u Il-Wied tas-Suf, żewġ widien baxxi li jibdew minn taħt il-kapella ta' San Dimitri u li jinżlu iejn it-tramuntana minn bejn l- artijiet Ta' San Dimitri, Ta' Lexxuna, Taċ-Ċawla u Ta' Milied, sa ma jintemmu f'Ras il-Ħekka u Tar-Roġġ. Il-Wied ta' Milied mhuwiex għajr gandott naturali dejjaq u mserrep maqtugħ fil-blat mikxuf, filwaqt li l-ieħor tas-Suf huwa ftit usa' u mimli qasab. Għal aktar minn nofs it-tul tagħhom, iż-żewġ widien igħaddu ftit passi biss bogħod minn xulxin u bilkemm hemm għalqa jew tnejn bejniethom, iżda mbagħad il-Wied ta' Milied jaqta' ftit ftit 'l isfel max-xaqliba tal- Ivant tal-Ħotba ta' Milied, waqt li l- Wied tas-Suf jaqa' minn fuq stroff tal-franka m'ogħla sular man-naħa l- oħra tagħha. Aktar lejn il-punent, l- istess stroff jingħaqad ma' xifer is- sies, fejn jispikka bħala saff ċar tant li l-post jafuh bħala il-Bajjada. Il- faċċata li magħha jċarċar Il-Wied tas-Suf maż-żmien kisbet lewn skur u għaldaqstant isejħulha Il-Gebla s- Sewda. Fil-qrib, l-erożjoni ħolqot skerz tan-natura madwar ħaġra ċatta li kienet tgerrbet għal fuq il-blat artab tal-franka. Billi l-ħaġra tal- qawwi tiflaħ aktar għall-elementi, baqgħet hemm (flimkien ma' għonq dejjaq ta' blat li kien taħt il-kenn tagħha) waqt li l-blat ta' madwarha therra, hekk li maż-żmien ħadet is- sura ta' faqqiegħa. Ħdejha eżatt hemm skultura oħra naturali, Ħalq Ħamiem— fetħa tawwalija u fonda fl-art li tinfed dritt 'l isfel minn ġo saqaf ta' għar b'bokka daqsiex (L- Għar tal-Ħamiem) li jinsab mal- baħar bosta sulari taħtha. Għandha bixra kemmxejn tal-biża' li donnha twissik li mhux għaqli li tittarraf għal fuq xofftejha biex tittawwal għal ġewwa. Iżda minkejja l-għoli, minn ġo fiha xorta jitla' r-raxx tal-baħar salvaġġ waqt xi maltempata mill-qliel nett, u l-qtar mielaħ kultant jinħass sew anke fil-bogħod, saħansitra ħdejn Ta' Pinu. U x'ingħidu dwar l- isem7 Filwaqt li l-ħamiem għadu sal- ilum jinstema' jgorr taħt l-art, mhux ċar jekk l-isem oriġinali kienx 'Ħalq' jew 'Ħarq' (jiġifieri xaqq), għax hawnhekk naraw qasma naturali li fl- istess waqt tfakkrek f'ħalq miftuħ lest biex jibla'. L-istess taħwid bejn dawn iż-żewġ kelmiet li jixtiebħu narawh ukoll f'postijiet oħra fil-Gżejjer Maltin, ngħidu aħna Il-Ħluq ta' l-Irqieqa f'Kemmuna, Il-Ħarq tan-Niġes fl- Aħrax tal-Mellieħa, Ħalq it-Tafal u Ħalq is-Siġar fil-Qrendi, u Ħalq Mannara u l-Ħluq ta' San Mitri fil- punent t'Għawdex stess. hawnhekk ma nistgħux ma ngħidux xi ħaġa dwar il-kappella mwarrba ta' jsibuha x-xjuħ ta' l-Għarb) lli tiddomina l-mogħdijiet tal-kampanja li jagħtu għal dawn l-inħawi, u li nbniet mill-ġdid bosta drabi bejn is- Seklu XVI u l-bidu tas-Sekiu XIX. Skond waħda mill-aktar leġġendi Għawdxin magħrufa, hawnhekk seħħ miraklu fejn il-qaddis patrun ta widen it-talb ħerqan ta' waħda armla fqajra (Żguġina) biex binha jitraġġa' lura mill-jasar wara li kienu ħaduh. il-furbani Torok li: kienu jissajjaw fil-kampanja. Niftakar lil nannti (Alla jaħfrilha) ssaħħarni bir- rakkont ta' kif dal-qaddis riekeb fuq żiemel inqala' mill-inkwatru li kien hemm fil-kappella, lebbet 'il barra għal fuq il-baħar sa ma laħaq il- furbani, u reġa' lura bit-tifel qawwi u sħiħ. Bħala tifkira, ħalla wkoll il- marki tan-nagħal minquxa fil-blat. Għal dan, ix-xwejħa żammet il- wegħda li tixgħellu qasba żejt kuljum. Il-leġġenda tkompli li din il- ġrajja seħħet f'kappella medjevali li kienet qrib l-irdum, u li maż-żmien waqgħet għal ġol-baħar meta ġġarrfet l-art li kienet mibnija fuqha. Minflokha nbniet oħra aktar 'il ġewwa li għadha hemm sal-lum, perċ, oħroġ il-għaġeb, il-kappella l- qadima ma nqerditx u l-musbieħ tagħha baqa' jixgħel fil-qiegħ saħansitra wara li kienet ilha li ntesiet. Wied ir-Rahab u Kap San Dimitri Wara li taqbeż posta tas-sajd magħrufa bħala Tal-Basal, ifeġġu tliet għerien fil-baħar: L-Għar tal- Basal, L-Għar ta' Kurrat u L-Għar taċ-Ċawla. Il-bokok tagħhom huma iżgħar minn ta' L-Għar tal-Ħamiem, iżda dan b'ebda mod ma jfisser li dawn huma xi għerien ċkejknin. Tabilħaqq, L-Għar ta' Kurrat huwa twil ferm u fih qadfa liema bħalha biex tasal sa ġewwa nett; ikompli saħansitra biċċ'oħra minn taħt l-ilma, mnejn jerġa' jitla' għal ġo sala bl-arja li ma tinfidx mal-baħar miftuħ. Mhux għal kollox ċar jekk il-kelma 'kurrat' hix qed tirreferi għall-isem Corrado jew inkella għax-xitla tal-kurrat, forsi wkoll bħala laqam ta' xi ħadd. L- Għar taċ-Ċawla, imsemmi għall- inħawi ta' madwaru, huwa iqsar u għandu żewġ bokok, waħda mdaqqsa ma' wiċċ il-baħar u l-oħra aktar fil-fond. Ma' qiegħ il-baħar taħt it-tliet għerien li semmejna hemm ukoll għar ieħor iżgħar (ir-raba' wieħed) mgħaddas għal kollox. Aktarx minħabba tfixkila bejn żewġt ismijiet li jixtiebħu ('Taċ-Ċawla' u 'Ta' Ċamma'), dawn l-għerien saru magħrufa fost il-bugħaddasa bħala 'Ta' Ċamma', isem b'ieħor li wara kollox jeżisti band'oħra u jinstab ferm aktar 'l hinn bejn Kap San Dimitri U d-Dwejra. Sewwasew fuqhom, hemm Il-Wied taċ-Ċawla li minn fuq il-baħar jintgħaraf permezz ta' żewġ xquq ġeoloġiċi (faults) li bla dubju għenu fit-tiswir tiegħu. Dan il- wied qsajjar u wiesa' għandu żewġ fergħat, jew tributarji, li jibdew mil- artijiet Tal-Laqx u Ta' Abdilla fuq naħa u dawk Ta' Ġarriska (jew Il- Ġarriska) u L-Andar ta' Ġarriska fuq in-naħa l-oħra aktar lejn il- punent. Bilkemm jilħqu jingħaqdu dawn iż-żewġ fergħat, għax minnufih il-wied ewlieni jsib tarf is-sies u jsawwab l-ilmijiet tiegħu għal isfel. L- ogħla parti tal-Ġarriska għandha l- forma ta' quċċata tonda (Il-Ħotba ta' Ċini, jew Ta' Ċini biss) u tibqa' ħierġa għal fuq il-baħar lejn it- tramuntana, bil-ħbula mtarrġin ta' L- Għalieqi (isimhom magħhom) jifirduha mis-sisien ta' taħtha u mill- posta tas-sajd Ta' Majs. ix-xaqliba l- oħra tal-Ġarriska tmil ftit ftit lejn il- punent sa ma tmiss il-ġenb ta' l- aktar wied imbiegħed lejn il-punent fil-Gżejjer Maltin kollha: Wied ir- Rohob jew Wied ir-Rahab. Dan il- wied kbir huwa ferm itwal minn ta' qablu u jibda minn wara l-irħajjel Ta' Birbuba, li skond id-dizzjunarju ta' Aquilina aktarx tfisser 'il-bir tal- baħnana' ('bir buba'). ddaħilet fil-pjan regolatur tas-snin '80 u nbelgħet mill-bini sfrenat li dan gab miegħu, din kienet kontrada pittoreska magħmula minn ġabra ta' ftit djar qodma matul trejqa mwarrba tal-kampanja, u kellha karattru għaliha, Għall-bidu, il-wied jinżel bi qlib pjuttost baxx minn taħt ir-raba' Ta' Mannara (kunjom li narawh ukoll fit-toponomastika ta' mal-baħar mhux wisq 'il bogħod minn hawn, sewwasew f'Ħalq Mannara qrib id- Dwejra), u jkompli nieżel bil-mod minn bejn l-għelieqi Ta' Feliċi, Tal- Ħellu, Ta' Mira, Ta' Mungur u Tal- Iżda wara li jaqbeż l- artijiet Ta' Wied ir-Rahab u Il- Bajjad jinbidel f'ħondoq twil u fond maqtugħ fil-blat żonqri bejn l-artijiet għoljin tal-Ġarriska (fuq il-lvant) u Il- Qasam (fuq il-punent). Wied. ir- Rahab fl-aħħar jintemm bejn. il- Ħotba ta' Ċini u oħra pariġġha (Il- Ħotba tal-Qasam), jofroq is-sies wieqaf fi tnejn u jferra' għal ġol- Mediterran miftuħ minn nofs l-għoli tas-sies. Jekk inħarsu lura u nqabblu l-bokka ta' dal-wied ma' l-oħrajn fondi bħalu nieħdu ħjiel ta' kif inhi mxaqilba dil-parti tal-gżira Għawdxija: Wied ir-Rahab qisu mdendel fl-għoli; Wied il-Mielaħ kważi jasal mal-livell tal-baħar; Wied . il-Għasri għandu l-bokka nofsha mgħarrqa; u l-wied li hemm fix- Xwejni huwa kollu kemm hu mistur taħt wiċċ l-ilma. Dan huwa r-riżultat ta' ċaġliq qawwi tettoniku li seħħ matul eluf ta' snin. Madwar Wied ir-Rahab jidhru erba' għerien fil-baħar, li s'issa sibt x'igħidulhom tlieta minnhom biss: L- Għar tal-Marpas, L-Għar tal-Ħanex (inkella Il-Ħanex jew Għar il- Ħanex), u L-Għar ta' Wied ir- Rahab. Bejniethom hemm ukoll sikka żgħira (Is-Sikka ta' Wiereb), posta tas-sajd bl-istess laqam (Ta' Wiereb), u pasta oħra indikata bħala Il-Marpas. Isem din ta' l-aħħar ma rnexxilix. nitkixxef xi jfisser. Qribha tinsab Sieq il-Bagra, isem kurjuż li jagħtik x'tifhem li hawn (jew kien hawn) xi blata maħruġa 'l barra b'dil- forma, iżda din qatt ma Imaħtha u ma nafx jekk għadhiex teżisti. Qed ngħid dan għax sa xi tlettax-il sena ilu l-biat tax-xifer f'ħalq Wied ir- Rahab kien qed iżomm f'postu bil- ħniena, mxaqqaq minn kunsentura rqiqa li bilkemm kienet tidher għal min jinzerta għaddej minn fuqha iżda li fil-fatt kienet tagħti isimha lill- blat ta' madwarha— Il-Maqtugħa. Għall-ħabta tas-sena 1995, din ċediet u l-faċċata sħiħa fuq iż-żewġ naħat ta' Wied ir-Rahab (m'ogħla għoxrin sular blatl) tqaċċtet u żvarat b'kollox. għal ġol-baħar. Sal-lum għadha tispikka l-ġerħa kbira u bajdanija li ħalliet fil-faċċata skura ta' madwarha. Jidher li fl-inħawi hemm anke tifkiriet oħra ta' blat li waqa' għal isfel fl-imgħoddi u ntradam taħt il-baħar, tant li s-sies taħt Tal- Ħamrija (hekk igħidulhom il-ħbula mtarrġin li hemm mat-tramuntana tal-Ħotba tal-Qasam) isibuh bħala L- U, mhemmx għax tgħid, bl- istess mod tnisslet l-aħħar parti tal- leġġenda dwar il-kappella l-antika ta' Issa ninsabu fil-bidu ta' promontorju wiesa', għoli u ismu miegħu (il-Qortin) li jixref lejn il- Majjistral għal fuq il-baħar fit-tarf nett tal-Gżejjer Maltin. it-tarf innifsu huwa Kap San Dimitri, jew Kap San Mitri, mnejn is-sies jikser qisu kartabun, jibdel ismu għal Ġebel it- Tirxija, u jibda riesaq l-ewwel lejn Il- Ponta tal-Ħawt u mbagħad lejn id- Dwejra. Dawn. l-inħawi daqstant ieħor sbieħ diġà tajniehom titwila mill-qrib fil-ħarġa numru 30 ta' 'L- Imnara'. Sewwasew qabel ma tilwi mal-Kap innifsu, hemm żewġ għerien ftit 'il fuq mill-baħar iħarsu lejn it-tramuntana, bil-bokka żgħira u tonda li tixhed kif dawn tħaffru mill- ilma ġieri l-istess bħal Għar Ħasan f'Malta. Sewwasew taħthom hemm żewġ għerien oħra, moħbijin għal kollox taħt wiċċ il-baħar u ta' daqs liema bħalu. L-unika darba li qatt rajt ħuta kbira (aktarx tonn) fl-istat naturali kien f'madwar 30 metru fond mal-bokka ta' wieħed minn dawn l- għerien. Hawnhekk, kemm il-kobor tal-għerien infushom kif ukoll il- baħar miftuħ ta' quddiemhom u l- għoli tas-sies li jittawwal għal fuqhom iġiegħluk tħossok qisek nitfa f'nofs ambjent salvaġġ li hawn għadu jsaltan bla mittiefes. Il-Ħotba tal-Qasam u dik ta' Ċini mhumiex għajr tnejn fost gemgħa akbar ta' tumbati żgħar li jdawru ż- żewġ ġnub ta' Wied ir-Rahab. Biex nibdew min-naħa tal-Ġarriska, insemmu Il-Gudja li hija mifruda mill-Ħotba ta' Ċini minħabba wied ieħor żgħir bejniethom li jferra' għal ġo Wied ir-Rahab. Fuq ix-xaqliba l- oħra, wara l-Ħotba tal-Qasam hemm Il-Ħotba tal-Bies (jew sempliċement Tal-Bies) u oħra li wkoll igħidulha Il- Gudja. Hawn ta' min igħid li l-kelma semitika 'gudja' tfisser għolja żgħira, tant li kull fejn niltaqgħu magħha fit- toponomastika Maltija dejjem ikun hemm xi quċċata żgħira. Ġieli niltaqgħu anke mal-plural tagħha 'gwiedi' u mad-diminuttiv 'gwejdja'. Daqstant ieħor, il-varjanta Taljanizzata tagħha 'cuddia' nsibuha tintuża spiss u bl-istess tifsira fuq il-gżira ta' Pantelleria, ngħidu aħna Cuddia Attalora, Cuddie Rosse, Cuddia Randazzo, eċċ.ħ. L-istess bħalma għidna dwar il-Ħotba ta' Milied, dawn il-ħotob u gwiedi mhumiex għajr l-aħħar fdal ta' għoljiet qodma li maż-żminijiet ittieklu għal kollox mill-elementi, Għaldaqstant, il-Ħotba tal-Bies illum mhix għajr tumbata tat-tafal li tidher barranija għall-aħħar f'pajsaġġ magħmul kważi għal kollox mis-saffi tal-franka u taż-żonqor, u l-istess nistgħu ngħidu għal żewġt irqajja' bħalha (It-Tafal u It-Tafla ż-Żgħira) li jixirfu bi drittha man-naħa tal- Ġarriska, sewwasew madwar. il- Gudja. Dettall kurjuż huwa li jekk tfittex sew f'dawn l-artijiet taflin ġieli ssib xi ċapep kbar u skuri ta' sadid magħqud kif ukoll kristalli trasparenti tal-ġibs li: mad-daqqa t'għajn taħsibhom ħġieġ; dawn. il-minerali naturali huma magħrufin fost il- ġeoloġi bħala limonite u gvpsum. Bħalma diġà rajna, Il-Ħotba tal- Qasam hija quċċata żgħira fit-tarf ta' biċċa art għolja fuq il-Qortin li jsejħulha Il-Qasam, jiġifieri propjetà agrikola mifruxa fuq medda mdaqqsa. (l-istess bħal 'podere' għat-Taljani u 'estate' għall-Ingliżi). Parti minn din hija maqrusa bejn il- Ħotba tal-Qasam u l-Ħotba tal-Bies u igħidulha il-Qasam ta' Ġewwa; fiha wkoll għar żgħir artifiċjali. li tħaffer fl-imgħoddi fil-ġenb tal-Ħotba tal-Qasam bħala post għall-kenn. Biex tasal sal-għar trid tgħaddi minn mogħdija li tifred il-Ħotba tal-Bies mill-art watja tax-Xaqqufija. Din ta' l-aħħar kienet fost l-imkejjen li ġew studjati daqs mitt sena ilu mill- arkeologu Patri: Manwel Magri, peress li f'wiċċ il-ħamrija jidhru l- fdalijiet miksurin ta' ħafna xaqquf u fuħħar antik li matul iż-żmien safa mitħun biex isir id-deffun għas-soqfa tad-djar. Ma setax jonqos li l-ħjiel 'misterjuż' ta' passat imbiegħed inibbet leġġendi dwar teżori mistura taħt l-art u saħansitra dwar belt antika li suppost kienet tinstab hawn. Biswit ix-Xaqqufija, l-art watja fuq naħa tinbidel f'għelieqi mtarrġin (il-Wilġa) li jħarsu lura għal fuq Wied ir-Rahab, filwaqt li fuq ix- xaqliba l-oħra tagħti: għall-artijiet imtarfa Ta' Camma li jittawlu għal fuq Ġebel it-Tirxija u l-baħar miftuħ ta' taħt Ir-Ras ta' Camma. Aktar lejn in-nofsinhar naslu l-ewwel fuq il- Gudja li diġà semmejna u mbagħad ħdejn Il-Maqjel.. Dan l-għar imdaqqas inqata' bl-idejn fil-ġenb tal-Gudja ħdejn l-artijiet Ta' Mira, u kemm ismu kif ukoll surtu juru li fih kienu jrabbu l-bhejjem; ma' l-ewwel daqqa t'għajn jidher qadim mhux ħażin, għalkemm mhux magħruf eżatt meta tħaffer. L-artijiet ta' taħtu isibuhom bħala il-Maħsel jew Tal- Maħsel, isem li jindika xi vaska jew tagħmir bħalha li kien iżomm l-ilma. U billi hawn ninsabu pjuttost qrib tal- Ponta tal-Ħawt, min jaf jekk dawn iż- żewġ ismijiet għandhomx xi rabta bejniethom7 Inħallu dawn l-inħawi billi nsemmu Il-Gebel ta' Rexieqa (sies wieqaf li jibda mill-Ponta tal- Ħawt u jħares lejn in-nofsinhar, lejn id-Dwejra) u l-artijiet Tal-Gruzzjal li jaqilbu għal fuqu. Dan il-Ġebel, kif ukoll Ħarq Mannara li jinsab f'parti minnu, konna diġà semmejnihom fl- artikiu dwar id-Dwejra. La qegħdin fiż-żifna, ejjew nitbiegħdu bis-serqa minn max-xatt u ngħidu xi ħaġa dwar il-widien li jiġbru l-ilma tax-xita mill-intern tal- gżira. Ma kontx se nerġa' nsemmi l- bosta widien żgħar li qisthom bħala parti mill-ambjent ta' mal-kosta, u lanqas ma kelli l-ħsieb li nirrepeti dak li diġà għidt dwar Wied ir-Rahab ti għalkemm twil u fond għandu tifsila sempliċi. Iżda xort'oħra huma Wied il-Għasri u Wied il-Mielaħ, li mhumiex għajr it-truf ta' sistemi aktar mifruxa b'ħafna friegħi li jingħaqdu flimkien biex jiffurmaw wied wieħed kbir li jbattal l-ilma għal ġol-baħar. Wied il-Għasri jibda bħala Il-Wied tal-Gonna minn ħdejn ir-raħal tal- Għasri, u minn hemm jibqa' nieżel qalb l-egħlieqi Tal-Ġonna li jinsabu bejn l-għolja Ta' Għammdàr (jew Fuq ta' Għammàr, biex jagħrfuha minn raħal ċkejken bl-istess isem) u ħotba oħra iżgħar magħmula għal kollox minn tafal għeri. Din ta' l- aħħar isimha magħha (Tat-Tafla), għalkemm fil-mapep hija indikata wkoll bħala Ta' Leveċa, Lejn it- tramuntana tagħha hemm l-artijiet Tas-Sined, isem li jindika artijiet imtarrġa għal fuq wied; u tabilħaqq bejn din iċ-ċappa tafal u l-għolja ferm akbar Ta' Abram (li fugha jinsab mibni nofs ir-raħal taż- Żebbuġ) hemm wied ieħor li jingħaqad ma' dak tal-Ġonna. Magħhom tingħaqad ukoll it-triq tal- kampanja li twassal lejn il-knisja Tal- Patroċinju jew Il-Knisja tal-Wied, li nbniet fl-1738 u mill-1872 'l quddiem serviet ta' viċi-parroċċa għall-Għasri sakemm dan infatam għal kollox miż-Żebbuġ fl-1921. Niftakar. lil qrabati jirrakkontaw xi stejjer dwar ġrajjiet koroh u misterjużi li seħħew bil-lejl ħdejn il-kappella, iżda ftit li xejn naf aktar. Għal fuq il-kappella jittawlu l-artijiet għoljin Tal-Kanun, mal-ġenb tal-għolja Ta' Abram. Billi dan l-isem diġà Itqajna miegħu bejn Ras ir-Reqqa u Wied. il-Għasri, mhux ċar jekk il-ġrajja li jsemmi Dr Joe Bezzina dwar il-ħafna fniek li tfaċċaw f'Tal-Kanun fl-1942 waqt l- għaks tal-gwerra qedx tirreferi għal hawn. Ftit aktar 'l isfel mill-kappella, sewwasew ħdejn mina ta' l-ilma ii hemm ħdejn Ġnien il-Għorfa u l- artijiet Ta' Xammar, mal-Wied tal- Ġonna jingħaqad. il-kanal dejjaq (iżda twil u kemmxejn fond) tal-Wied ta' Feliċ u flimkien jiffurmaw Wied il- Għasri. Dan il-wied twil issa jofroq l- art ta' bejn ir-raħal taż-Żebbuġ u l- għolja Ta' Ġurdan, li fuqha għadu jsaltan Il-Fanal ta' Ġurdan mibni fis- Seklu XIX biex bid-dawl qawwi tiegħu jiggwida lill-baħħara li jkunu qed isalpaw mat-tamuntana t'Għawdex. Skond ma qrajt, leġġenda sempliċi tgħid li Ta' Għammar u Ta' Ġurdan issemmew hekk għal żewġt aħwa li dari kienu jgħixu fuqhom. Minn taħt l-artijiet Tal-Gallina li jinsabu mal-ġenb tafli tal-għolja ta' Ġurdan, jinżel Il-Wied tal-Gallina, kanal baxx imħanxar fil- biat tal-franka, b'mina ta' l-ilma u għar artifiċjali li donnu jixbaħ lil-xi katakombi żgħir. Dan ibattal għal ġo Wied il-Għasri, l-istess bħalma jagħmel il-Wied tas-Sipa li jinżel min-naħa taż-Żebbuġ. Dan ta' l- aħħar jibda minn taħt l-għonq dejjaq li jġonġi l-għoljiet Taż-Żebbuġ u Ta' Abram (sewwasew taħt is-salib li hemm fil-pjazza ta' quddiem il-knisja parrokkjali taż-Żebbuġ) u għall- ewwel igħidulu Il-Wied taċ-Ċakra, iżda mbagħad jibdel ismu wara li jmiss ma' l-artijiet Taċ-Ċakra u Tas- Sipa. Aktar 'l isfel, mhux wisq 'il bogħod minn fejn jiltaqgħu miegħu dawn iż-żewġ widien sekondarji, il- qiegħ ta' Wied il-Għasri jsib is-saff taż-żonqor ta' taħt, u minn hemm 'il quddiem l-ewwel jifnàd bil-mod u ftit wara jsir ħondoq dejjaq li jibqa' ħiereġ għal-mal-baħar bħalma rajna. Is-sistema ta' Wied il-Mielaħ hija saħansitra aktar. mirquma, u għandha żewġ friegħi ewlenin li joqorsu r-raħal tal-Għarb bejniethom. L-ewwel fergħa prinċipali jgħidulha Il-Wied ta' Sdieri, u tibda minn bejn l-għoljiet Ta' Dbieġi u Ta' Għammar, sewwasew f'Ir-Roqgħa li tofroq it- triq tal-Għarb minn dik li tagħti għal Ta' Pinu. Minn hemm, il-wied jibda nieżel bil-mod minn wara d-djar li hemm fil-Fgura, jiġifieri l-ewwel parti mibnija int u dieħel lejn l-Għarb, li dari kienet irħajjel maqtugħ għalih f'salib it-toroq bejn l-Għarb u San Lawrenz, Il-Fgura ssemmiet hekk għal niċċa jew 'figura' tal-Madonna li nbniet mat-triq biex, skond leġġenda lokali msemmija minn Dr Joe Bezzina, tħares in-nies mill- ħsejjes tal-erwieħ jokorbu li kienu jwerwru l-inħawi għall-ħabta ta' l- 1592. Din in-niċċa storika kienet tagħti għal fuq il-wied, sakemm fl- 1976 inħattet sabiex tagħmel il-wisa' għal xi bini ġdid u flokha nbniet oħra ġdida man-naħa l-oħra tat-triq. Il- wied jibqa' għaddej minn bejn ir- raħal tal-Għarb u l-knisja famuża Ta' Pinu, li għandha storja qadima minsuġa ma' żewġ leġġendi reliġjużi. L-ewwel waħda hija qadima ferm, u skond l-istess kittieb teħodna lejn l-1575 meta l-kappella qadima ta' Santa Marija tal-Ġentili li kienet tinsab hawn kienet ġiet skonsagrata. Skond il-leġġenda, xi ħaddiema ppruvaw: iżarmawha biex jużaw il- ġebel tagħha band'oħra, iżda korrew minħabba intervent mirakoluż u kellhom jieqfu. Għaldaqstant, inbidlu l-pjanijiet u Pinu Gauci ħa ħsieb jirrestawra l-kappella li minn hemm 'il- quddiem baqgħet magħrufa b'ismu. It-tieni ġrajja tgħid li qrib il- kappella fl-1883 dehret il-Madonna lil żagħżugħa mill-Għarb jisimha Karmni Grima, u minn hemm 'il quddiem nibtet devozzjoni qawwija lejn Il-Madonna ta' Pinu li ġibdet bosta nies għal hawn, tant li fil-bidu tas-Seklu XX inbena s-santwarju kbir li naraw illum. nnifisha għadha teżisti, għalkemm kienet tneħħitilha l-faċċata biex għaqqduha man-naħa ta' wara tal- knisja l-ġdida. Din il-knisja konna nilħquha mill-Għarb billi ninżlu t-triq wieqfa Ta' Sdieri li mill-misraħ ċkejken ta' Fuq il-Blata tibqa' għaddejja għal fuq pont għoli u dejjaq (u kemmxejn stramb ukoll, għax waħda mill-aktar tisripiet qawwija tat-triq hija propju fuq l- arkata tal-ponti) li jaqsam il-wied u jwassal lejn Ta' Pinu u Ta' Għammar. Fit-Triq ta' Sdieri dari kienet tinsab id-dar ta' nannti, bl- imqawel magħha u bl-egħlieqi ta' warajha mtarrġin għal fuq Il-Ħofra li mhix għajr fergħa ċkejkna tal-istess Min jaf kemm qattajna żmien nilagħbu hawn maz-zijiet u l-kuġini fi tfulitnal Minn Fuq il-Blata tinżel ukoll it-Triq tal-Ġidi (bit-tikka fuq il-Ġ), triq oħra mieqta li tgħaddi minn bejn l-artijiet Tal-Ġidi u Ta' Ċenċula u mal-barrieri Tal-Qsajjem sa ma tilħaq il-wied. Din mhix għajr il-bidu ta' triq ferm itwal li tkompli mat-tul kollu tal-wied sa ħdejn it-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ, qabel ma tikser lejn Il-Margun u l-Miġra, mbagħad terga' tilwi lejn Wied il-Għasri u tinfed saż- Żebbuġ u l-Għasri. It-Triq tal-Gidi tinżel dritt għal Wied il-Mielaħ u ddur f'daqqa ma' qiegħ il-wied; ftit qabel, il-Wied tas-Sdieri jingħaqad mal- Wied tal-Madliena, wied baxx mimli qasab li jgħaddi minn bejn ir-raħal ċkejken Ta' Għammaàr u Il-Ħotba ta' Kanġla. Ta' Għammar, li ismu narawh rifless ukoll fl-għolja li tagħti għal fuqu bħalma ġa rajna, illum inbela' minn ħafna bini ġdid u tasal għalih permezz ta' triq wiesgħa li tkompli mat-triq li tgħaddi minn quddiem Ta' Pinu. Imma sal-bidu tat-tmeninijiet dan ir-raħal kien qisu presepju mrekken ħdejn triq dejqa tal-kampanja li dak iż-żmien kienet għadha ma twessgħetx. Qalb il-bini tiegħu tinsab il-kappella ta' San Pupulju li nbniet fl-1850 fil-post fejn dari kien hemm oħra eqdem ta' San Anard. It-tieni fergħa ewlenija ta' Wied il- Mielaħ tibda minn bejn L-Għarb u San Lawrenz, fejn skond il-mapep jgħidulu Il-Wied tal-Knisja. Wara li jgħaddi mill-artijiet Tal-Ħriż, jimtela' qasab u jibdew isejħulu Il-Wied tal- Ħriż. Dan imbagħad jaqsam. il- benniena li tinsab fil-qiegħ ta' triq wieqfa li miċ-ċentru tal-Għarb tibqa' sejra sal-ħàriet imwarrba ta' Birbuba u Santu Pietru. Dawn kienu tassew pittoreski, speċjalment Santu Pietru li kien qiegħed f'telgħa wieqfa, dejqa u mserrpa, iżda jaħasra r-ruħ tagħhom inqerdet mill-ħafna bini ġdid li belagħhom fi żminijiet reċenti. Fi sqaq mat-tarf ta' Santu Pietru għad hemm binja qadima li dari kienet mitħna tal-miexi (fejn it-tħin tal-qamħ kien isir permezz ta' tagħmir imħaddem minn bhima miexja f'dawra tonda madwar fus f'nofs kamra kbira), filwaqt li mat-triq li titla' lejn Santu Pietru għad hemm żewġ għerien qodma mħaffrin taħt l- egħlieqi. Ftit 'il bogħod tiddandan kburija l-kappella qadima taċ- ċimiterju tar-raħal, magħrufa bħala Tal-Virtut (aktarx taħsira tad-dedika uffiċċjali lill-Madonna tal-Virtà) jew Taż-Żejt minħabba leġġenda dwar intervent mirakoluż tal-Madonna fil- Wied taż-Żejt li jmiss maz-zuntier tagħha. Hawnhekk, mara twajba sabet nixxiegħa ta' żejt ħiereġ mill- blat waqt żmien il-għaks, iżda skond l-istess leġġenda ż-żejt waqaf igelgel (u minfloku beda jnixxi biss ilma) xi żmien wara minħabba l- għadab tal-Madonna għal xi nies rgħiba li bdew jimlew iż-żejt b'xejn mill-għajn biex ibigħuh bi qliegħ. Din il-kappella tal-kampanja serviet bħala l-ewwel knisja parrokkjali malli l-Għarb infatam mir-Rabat fl-1679 bħala t-tieni parroċċa tal-kampanja (sena wara x-Xewkija, u għaxar snin qabel ix-Xagħra, in-Nadur, iż- Żebbuġ u Ta' Sannat li Ikoll kellhom jistennew sa l-1688), u damet hekk sa ma nbniet knisja parrokkjali akbar fil-qalba tar-raħal wara l-1699. Billi l- knisja parrokkjali l-'ġdida' hija ddedikata liż-żjara tal-Madonna lil Santa Eliżabbetta, il-vara ewlenija tal-festa għandha żewġ statwi u jsejħulha 'Iż-Żewġ'. Il-Wied tal-Ħriż u dak taż-Żejt jingħaqdu flimkien sewwasew fil-benniena li semmejna, u minn hemm jibda wied twil li jibqa' nieżel minn taħt It-Triq tat-Trux. Din it-triq dejqa u twila tibda minn wara l- knisja tal-Għarb u tinfed f'ġenb dal- wied permezz tat-Telgħa tal-Qird. Għal fuq din-niżia wieqfa—jew telgħa, skond mnejn tkun ġej— tittawwal l-art għolja ta' San Katald fejn igħidu li fl-imgħoddi kien hemm kappella li llum m'għadhiex teżisti. Mal-ġenb l-ieħor tal-istess wied (li għadni s'issa ma nafx x'jgħidulu) jingħaqdu xejn inqas minn erba' widien oħra iqsar iżda kemmxejn fondi, li jinżlu mill-artijiet għoljin Ta' Lanza, Il-Pirjolin, Ta' San Dimitri (sewwasew madwar. il-kappella li ġġib l-istess isem) u Ta' Garrija. raba' wieħed fosthom isibuh bħala Il-Wied ta' Garrija; u tista' tgħid bi drittu tisporġi ix-Xgħira, qortin imtarraġ taħt l-artijiet ta' San Katald. It-tarf tax-Xgħira jingħaraf permezz tal-Barumbara ta' Leksju (barumbara qadima f'għamla ta' torri żgħir, imsemmija għal sidha) u eżatt taħt din il-binja il-wied ewlieni 'ta' bla isem' (biex ingħidiu hekk) jingħaqad mal-Wied ta' Sdieri biex flimkien: jiffurmaw Wied il-Mielaħ. imbagħad ikompli għaddej mal- Ħotba ta' Kanġla (jew sempliċement Ta' Kanġla), għolja ċkejkna u kollha mxaqqa li tinsab taħt ir-riħ ta' l-oħra Ta' Ġurdan li diġà messejna magħha. Il-Wied ta' Kanġla jofroq 'il dawn iż-żewġ għoljiet minn xulxin qabel ma hu stess jingħaqad ma' Wied il-Mielaħ, l-istess bħalma aktar 'l isfel jagħmlu Il-Wied tal-Qabar u żewġ widien oħra żgħar li jinżlu minn bejn l-artijiet Taż-Zarb, Ta' Fħart u Ta' Pirnewnu li lkoll jinsabu taħt Ta' Ġurdan. Dwar Ta' Kanġla, hemm dokumentata leġġenda ta' swied il- qalb dwar tifel li miet bil-qatgħa wara li ra fatat ġo bir. Egħluq Bħas-soltu, f'dan l-artiklu ippruvajt ngħaddilkom xi tagħrif toponomastiku li għoġobhom jipprovduli n-nies li ltqajt magħhom matul għadd ta' żjarat u mixjiet f'dawn l-akkwati, u ninsġu ma' l- osservazzjonijiet personali fuq il- post u ma' xi informazzjoni oħra dwar l-ambjent lokali. U l-istess bħal fl-artiklu dwar id-Dwejra (ara l-ħarġa numru 30 ta' 'L-Imnara'), din id- darba għenitni x-xorti li għandi l- qraba mill-Għarb, li magħhom qsamt uħud mill-esperjenzi matul żgħuriti fis-sebgħinijiet u t-tmeninijiet. Ippruvajt niġbor ukoll it-tagħrif imxerred li diġà jidher f'pubblikazzjonijiet. oħra kemm reċenti kif ukoll storiċi dwar suġġetti li b'xi mod jew ieħor għandhom x'jaqsmu ma' dawn l-inħawi, sabiex il-qarrej ikollu stampa kemm jista' jkun sħiħa. Iżda hawnhskk inħoss li għall-korrettezza għandi nsemmi li diġà jeżistu xi riċerki sistematiċi dwar it-toponomastika tax-xtut t'Għawdex, ewlenin fosthom il-kitbiet interessanti ta' Dr. Joe Zammit- Ciantar li niżżilt fost ir-riferenzi. F'dal-każ, qgħadt lura milli noqgħod niddupplika l-listi dettaljati li diġà ta hu qabli, għax inkella tintilef id- distinzjoni bejn informazzjoni ġdida (jew ġbir ta' dettalji mxerrdin) u ripetizzjoni kkupjata ta' dak li diġà ntqal. band'oħra. Għaldaqstant, kulfejn id-dettalji li nkludejt hawn diġà jidhru f'dawk. ir-riċerki toponomastiċi, dan għandu jittieħed bħala konferma indipendenti ta' l- istess tagħrif, sakemm ma jingħadx xortoħra f'dan l-artiklu nnifsu. L- istess igħodd għal-leġġendi li semmejt fuq fuq, tant ii f'dal-każ innutajt xi differenzi żgħar bejn il- verżjoni li naf biha jien u dik li tidher fil-pubblikazzjonijiet siewja ta' Rev. Dr. Joseph Bezzina. Dan narah bħala sinjal pożittiv, billi sa ċertu punt jindika li t-tagħrif kulturali għadu ħaj u mhux qed ikampa biss f'għajn waħda ta' informazzjoni akkademika li jkollha toqgħod tgħaddi minn kittieb għall-ieħor. Nagħlaq billi niżżi ħajr lil kull min għoġbu jgħinni fil-ġbir ta' l-informazzjoni għal dan l-artiklu, fosthom lil Dr. Anton Buġeja. Edizzjoni facsimile mitbugħa minn Midsea Books Ltd. Verżjoni maqluba għall-Malti minn Mons. Ġużepp Farrugia (1936): Għawdex bil-Ġrajja Tiegħu; Edizzjoni 'facsimile' maħruġa mill- Fondazzjoni Belt Vittorja (1999). Traduzzjoni tal-verżjoni: — Maltija għall-Ingliż minn Dun Anthonv Mercieca: (Gozo Ancient and Modern Religious and Profane, maħruuġa minnn Media Centre Publications (1999). Mill-Ħajja ta' l-Imgħoddi: Tagħrif Folkloristiku minn Għawdex. Kummentarju fil-programm televiżiv 'Għawdex illum', imxandar fuq TVM fit-03.08.1995. Bezzina, John (1959). Ix-Xtajtiet t'Għawdex. Bezzina, Joseph (1991). Pubblikazzjonijiet Buġelli. Bezzina, Joseph (1994). Pubblikazzjonijiet Buġelli. Bezzina, Joseph(7) (bla data). Kappelli Maltin: Il-Knisja ta' San Publiju — Ta' Għammar, fl-Għarb — Għawdex. http://www kappelilimaltin.com/htmi san publiju.htmi, kif deher fis- 27,09.2009. Kappelli Maltin: Il-Kappella ta' San Dimitri - L-Għarb, Għawdex). http://www. A Historv of Għarb. Teżi tal-B.A. (Università ta' Malta). Ministeru għal Għawdex (bla data). Countrvside: Għasri Vallev (nttp://www.gozo.gov.mupages.asp Ministeru għal Għawdex (bla data). Attractions: San Dimitri - Għarb (http://www.qozo.dov.mtipages.asp Ministeru għal Għawdex (bla data). Bliet u Rħula — Għarb. (http://www .gozo.gov.mt/paces.asp X7pade7424), kif deher. fit- 08,09.2009. Ministeru għal Għawdex (bla data). Attrazzjonijiet: Madonna tal- Patroċinju - Għasri (http://www.dozo.gov.mt/ Komunikazzjonijiet personali: Ġiġi Camilleri Għarb), snin '90. 'tal-ġambo' (mill- Michael Camilleri 'tal-ġambo' (mill- Għarb), snin '80-00. Salvu Camilleri 'tal-ġambo' (mill- Għarb), snin '80-90. Zolla Camilleri (mill-Għarb), snin '70-'80. Ċisju Portelli (mill-Għarb), snin '80. Godwin Vella (mir-Rabat t'Għawdex), 1997. Gordon Grech (mir-Rabat t'Għawdex), 2000. Vince Attard, jikkwota sajjieda mid- Dwejra, 2004. Żeppi 'ta' rahab' (nassab mill- Għarb). Il-Ħotba tal-Qasam, 1996. Barklor 'Custà tal-padi' (mill- Għarb); id-Dwejra, 1998. Rgħajja xiħa (anonima) f'Ta'Għammar, mat-triq għal Ta' Kanġla, 1996. Sajjied xiħ 'tal-basli' (miż-Żebbuġ). 13, Ta' Tappina, 1987. Sajjied xiħ 'tal-bdot' (miż-Żebbuġ). Għar il-Qamħ, 1995. Sajjied 'ta' Patri. Fidef' (miż- Żebbuġ). Il-Ħdejdija, 1995. Sajjied xiħ mill-Għasri (anonimu). Għar il-Qamħ, 1993. Il- Qbajjar, 1991. Sajjieda bil-qasba (anonimi). Ras ir- Reqqa (1995, 2003). Korrezzjonijiet għall- mappa li dehret fil- ħarġa numru 32 (il-Port ta' madwaru) Xtaqt niġbed l-attenzjoni għal xi żbalji żgħar fil-mapep fl-aħħar ħarġa ta' L-Imnara, li mid-dehra nqalgħu waqt l-aħħar irtokki ta' qabel l-istampar: 1. fil- In-numri 44. u 106 ma jidhrux werrej, aktarx għax inqarsu bejn paġna u oħra. Dawn għandhom ikunu kif ġej: 4A, Il-Ħotba Bies/Tal-Bies tal-Bies/il- . it-Taqtiegħa ta Xrobb l-Għaġin/Xorb l- Għaġin Delimara (numru 71 fuq il-mappa) tidher magħquda mal-kumplament ta' Delimara, meta fil-fatt hija gżira ċkejkna mdawra għal kollox. bil-baħar. Daqstant ieħor igħodd għat-Taqtiegħa l- Imgħarrqa (numru 72) li hija sikka li tibqa' ħierga 'l barra minnha. Il-Ħaġra (numru 27 fuq il- mappa) u It-Taqtiegħa ta' Xrobb l-Għaġin (numru 108) bilkemm jidhru minħabba li huma ċari wisq. Dawn ukoll huma skollijiet imdawrin għal kollox bil-baħar.