Ta' Ivo Muscar AZZOPARDI TWEJN sena ilu, biex inkun iżjed eżatt fil-5 ta' Mejju 1748, twieled fiċ-ċkejkna Malta. raġel kbir li, bil-ħila tiegħu, għolla isem Artna bil-bosta mhux biss fostna, imma wkoll barra minn Malta, fid-dinja mużikali bi ħġarha. Dan ir-raġel kien jismu Francesco Àzopardi. Ismu, Prancesco, huwa komuni ħafna f'Malta u l-istess nis- tgħu ngħidu għal kunjomu; imma ismu u kunjomu marbutin flimkien jiffurmaw isem illustri, U jekk isem Francesco Àzopardi mhux magħruf daqs kemm imissu, jew biex nitkellmu b'qalbna f'idejna, magħruf ftit, huwa dovut għal tliet ċirkustanzi : 1) Twieled f'art fejn in-nies kbar tagħha mhumiex miqju- min. biżżejjed, għax inbatu b'dik il-marda morali, kerha, ħafna, i l-Ingliżi jsejħulha ''inferioritv complex; Għax Francesco Azopardi kien bniedem ta' karattru li jħobb jgħix fih innifsu, ma kellu ebda pretensjonijiet u l-kburija mma kienx jaf fejn toqgħod; ' 3) Il-poplu kien jitħalla fil-għama. . Il-kommenti tiegħi għal dawn it-tliet ċirkustanzi huma dawn: 1) Għal dawk 'i jbatu bl-'inferioritv complex' nixtieq in- ehemhom li l-intelliġenza, l-għerf u d-dehen, ma huma l-mono- olju ta' ebda nazzjon. L-intelliġenza hija don, mirqum u miżjud bil-għaqal ta' l- individwu, megħjun fejn hu possibbli minn mezzi jew proprji jew u' xi ġeneruż li jista' jkun bniedem ieħor jew il-Gvern. Ma għandna x'ingħidu xejn, pajjiż ċkejken bħal tagħna, jekk jiġi ipparagunat 1ma' pajjiżi kbar bħall-Ingilterra, Franza jew l- talja, ma għandux ħlief ċins wieħed għal kull 200 ċans li għan- du Ingliż, Franċiż jew Taljan. Imma meta dan iċ-ċans jinzerta, l-intelliġenza ta'-dak: il- falti hija eżattament ta' dik l-istess qawwa ta' l-oħrajn. F'kelma waħda, biex niftiehmu aħjar, jekk Malta tinzertalha pittur kbir, l-Ingilterra, biex tkun daqsna, irid ikollha 200 wie- ħed ta' l-istess qawwa tiegħu. L-istess ħaġa nistgħu ngħidu għal IL-MAnvi Franza jew l-Italja, u l-istess ingħidu għal skulturi, poeti, mu- żiċisti, eċċ., eċċ, Mela ma naqtgħux qalbna bifli aħna ċkejknin, għax kif ġa għidtilkom, l-intelliġenza… u d-donijiet l-oħra, ma huma l-mono- polju ta' l-ebda nazzjoni għax in-natura ma tagħmilx preferenzi. 2) Rigward it-tieni ċirkustanza, ma nistgħu ngħidu xejn għax ħadd ma jista' jlumu lil Azopardi jekk kellu karattru ri- żervat u għoġbu jkun unli flok kburi. 3) Rigward il-kustjoni li l-poplu kien jitħalia fil-għuna, il- lum id-dinja tbiddlet bil-bosta u bl-invenzjonijiet ġodda li għand- na sar mixi 'l quddiem kbir. Aħna wkoli f'Malta bdejna nqumu fuq tagħna u bis-saħħa ta' lsien Malti, ilsien il-poplu, li qabel kien mistmerr, iżda l-lum miqjum, għalkemm mhux biżżejjed, nistgħu nwasslutu dak li ma stajniex nagħmlu b'ilsna barranin, u bis-saħħa tar-Rediffusion, li permezz tiegħu għaxriet ta' eluf ta' nies jistgħu jisimgħu u jit- għallmu dak li qabel ma sata' qatt jasal f'widnejhom— qiegħed il- lum nagħtikom tagħrif sħiħ ta' dan il-Malti li tant għamlilna ġieh. B'hekk il-kotra tal-Maltin—u mhux biss dawk il-ftit li jafu jaqraw bit-Taljan, jew bl-Ingliż, jew bil-Franċiż, jonkella dawk il-ftit li studjaw l-armonija—isiru jafu xi ħaġa fuq dan il-kbir mu- żiċist li nzerta Malti bħalhom, kif minn żmien, ilhom jafuh dawk il-barranin kollha li fil-kulleġġi u il-Konsevatorji jibdew xi kors ta' mużika u, jridu jew ma jridux, ikollhom jisimgħu b'ismu bħa- la wieħed mill-pijunieri tal-Mużika, Qabel nibda nagħti ħjiel tal-ħajja. ta' dan il-pijunier, tagħrif li rnexxieli niġbor minn ħafna kotba, nixtieq insemmi min huma dawk il-ħafna. kittieba li kitbu fuqu u nistqarr minn issa, biex nara l ħadd ma jikkritikani, li din il-lista mhiex kompluta u jekk f'Malta hawn xi ħadd li jaf fuqu xi ħaġa li jien ma għidthiex f'din it-taħdita, nitolbu jibgħathieli, biex jekk xi darba, biex infakkar lil dawk li għad iridu jiġu warajja, ifettilli nistampa din it-taħ- dita. tiegħi għax, kif igħid il-Malti ''il-miktub mhux maħrub'', il-ħajja ta' dan il-kumpajżan tagħna tkun kompluta kemm tista' tkun. Mela issa ser insemmilkom il-kotba li qalu xi ħaġa fuq Fran- ċesco Azopardi :— G. Colles, M.A. (Oxon.)—stampat fl-1929, isemmi lil Francesco Azopardi fuq fuq, u fost il-kliem li jgħid fuqu sejjaħlu ''a learn- ed Italian theorist'. Ma hemmx għalfejn ingħidu li dan żball oħxon u mhux suppost li jidher fi ktieb ta' importanza bħalma, hu Grove, Forsi Grove ried igħid li Francesco Azopardi kien influwenzat mill-mużika taljana għax hu studja l-Italja, Jista' jkun, imma f'dan il-każ kien imissu jispjega ruħu aħjar, Fil-rivista bit-Taljan li kienet tistampa ruħha, f'Malta jisimha l-Arte u sewwa, sew fin-Nru. 18 ta' l-ewwel sena, dehret bijografija twila mhux ħażin fuq dan il-Malti, imma min kitibha jidher li kien iħobb ħafna r-rettorika u mhux dati u fatti storiċi, F'din il-bijografija jissemmew tliet kotba oħra ii fihom hemm xi tagħrif fuq Azopardi imma jien ma rnexxilix insibhom u għal- hekk ser insemmihom biss ad futurain Tel memoriam. Dawn it-tliet kotba huma : Gazzetta letterarja ta' Pariġi tal-1789—No, 179, Ktieb ieħor, li hu mill-iżjed importanti, li jsemmi, in- direttament, lil Prancesco Azopardi tagħna huwa: ''Double Ġounter point and Canon' bv Ebenevr Prout B.A. (London). Prout huwa awtorità kbira għax barra li hu Professur: tal-Mużi- ka fl-Università ta' Dublin, għandu wkoll it-titlu onorarju ta' Direttur tal-Mużika ta' Trinitv College ta' Dublin u Edinburgu. L-Editur ta' dan it-Trattat huwa Augener Ud, u ġa deher stampat xi seba' darbiet. Jien għidtilkom ii Francesco Azopardi huwa msemmi in- direttament, Biex tifhmuni aħjar ser inġib maqlub għall-Malti l-par, 416 li jinsab f'paġna Nru. 210 li jgħid : U M'hi ħaġa xejn ħafifa li jinkiteb kanoni f'iżjed minn żewġ U taqsimiet imsejjes fuq dak li jissejjaħ cdnto feħmo; l-eżempju ''li nuru hawn taħt, meħud mix-xogħol ta' Gherubini, juri li U din mhiex ħaġa li ma tistax tkun. Hawn jieqaf kliem Prout u nsibu li l-biċċa mużika mogħtija minn Prout bħala eżempju, ġiet meħuda minn ''Corso di con- trappunto e fuga'' ta' Cherubini u għalhekk, biex flok indiretta- ment, naraw kif jidħol fin-nofs Francesco Azopardi tagħna, qbad- na f'idejna t-trattat ta' Cherubini. 18 IL-MALTI Dan it-Trattat, miktub bil-Franċiż u maqlub għal- Taljan minn Luigi Felice Rossi, iġib in-Nru, 55027 u stampali l- liditur G. Ricordi k Co. ta' Milan. Fil-paġna, 84 u 85 tat-tielet edizzjoni, fit-taqsima ''delle imi- tazioni a tre e a quattro parti'' insibu dan il-kiiem li ġibnieh għall-Malti kelma b'kelma :— ' Kull speċi ta' tixbih jew imitazzjoni li tkellimna fuqhom U fiż-żewġ taqsimiet ta' qabel, jistgħu jitħaddmu tlieta, erbgħa u ' wkoll iżjed, partijiet. ' Azopardi, kompożitur malti, isserva b'żewġ għan- '' jiet'i jistgħu jiswew bħala sies biex fuqhom isir tħarriġ ta' kull '' ġens ta' imitazzjoni, b'kull taqsim taż-żmien (intervall) li trid, '' jiġifieri li jista' jkun intervall akbar jew iċken, 'Jien jidhirli (issokta jgħid Cherubini) li l-allievi fil-bidu ta' ' Listudju u tħarriġ tagħhom jistgħu jimxu wara dan il-metodu ' li għandu jiswa ta' ġid kbir fl-istudju ta' l-imitazzjoni. ' Hawn jieqaf kliem Cherubini u jidhru ż-żewġ għanjiet, jew biex insejħulhom bi kliem tekniku taljan, li huwa użat fl-ilsna kollha, 'canti', li kiteb Azopardi. Bijografija, oħra, mill-aħjar, fuq Azopardi, inkitbet ukoli mid-Duttur Pawlu Pullicino, Kanonku tal-Katidral, fl-1876, 'Trattat importanti ieħor li fil-paġni 64 u 66 isemmi l- ktieb ta' Cherubini, li mhux ħaġ'oħia ħlief ir-riproduzzjoni tal- Musico Prattico ta' Azopardi, huwa dak miktub minn J. Fre- derick Bridge, Duttur tal-Mużika (Oxon.) u maħruġ mill-Edi- turi Novells, Bwer k Co. Dan it-Trattat li jismu ''Double Coun- terpoint and Canon'' fl-1881 kien ġa stampa ruħu ħames darbiet b'tirata ta' elf kopja kull darba u dan juri kemm hu magħruf u importanti, Qabel ngħalqu l-lista ta' kotba fuq Azopardi midu nsemmu li l-ktieb ''TI Musico Prattico'' ġie maqlub mit-Taljan għall-Fran- ċiż minn Tramerv u iżjed 'il quddiem ingħidulkom xi ħaġa fuqu u fl-aħħarnett insemmu lil…… L… U'derico Rolandi li kiteb fl-Arehivio Storico di Malta, sa fejn nafu aħna, l-aħjar bijografija fuqu. Dan il-ktieb ġie stampat f'Ruma fl-1929-80 u fl-ewwel volum, li fih ta ħjiel fit-tul tal-mużika, mużiċisti u tijatri f'Malta, igħid li t-tagħlim tal-Mużika f'Malta kien jiġi mgħallem l-aktar minn għand indi- vidwi u skejjel privati li l-aktar magħrufin fosthom kienu dawk ta' Mikiel Anġelo Vella, Francesco Azopardi u oħrajn. Mimn fuq dawn il-kotba kollha li semmejtilkom ġbart il-ħaj- ja tal-kumpajżan tagħna Francesco Azopardi li għamel ġieh lil ismu, lir-Rabat u fuq kollox u fuq kulħadd lil Malta tagħna. Nistqarr li ġbidt ftit fit-tu' u li aktarx dejjaqtkom xi ftit. Nitlobkom tagħdruni imma l-ħsieb tiegħi hu biss li ngħidilkom kemm kien kbir Francesco Azopardi tagħna, billi nsemmilkom x'qalu fuqu l-barranin u inhux aħna nfusna, Issa ngħaddu għal ħajja tiegħu. Francesco Azopardi huwa bla dubju xejn wieħed mill-aktar mużiċisti illustri li qatt kellha Malta, Kif ġa għidtilkom twieled ir-Rubat ta' l-Imdina fil-5 ta' Mejju, 1748, mela din is-sena għalaq 200 sena li ilu mwieled. Min kienu l-ġenituri tiegħu ma sibniex s'issa imma bi ħsiebi nib- qa' nfittex sakemm insibhoim xejn xejn biex isimhom jibqa' magħruf fl-istorja tagħna li f'ħafna ħwejjeġ hija nieqsa minn det- talji importanti wisq meħtieġa, Beda l-istudji tiegħu, hawn, f'art twelidu, taħt Dun Mikiel Anġ Vella, 'i għax bejn l-1715 u l-1792, u wara ssoktahom fil- Ġimnasju ta' Napli, għal għaxar snin sħaħ, jiġifieri mill-1760 sal-1770, li dak iż-żmien kien immexxi miċ-ċelebri N. Piccinni, u laħaq kuntrappuntist mill-aqwa. Meta temmi l-istudji tiegħu f'Napli kien tant tħarreġ tajjeb li riedu jafdawlu f'idejh it-tmexxija ta' dak il-Ġimnasju li ftit qabel ma kienx ħlief student fih, imma Azopardi ħass li s-sliem fi ħdan il-familja tiegħu f'Malta, kienu wisq aħjar mill-unuri kollha li sata' jikseb barra minn pajjiżu. Min sata' jlumu jekk il-karattru tiegħu u l-fehmiet tiegħu kienu magħġunin hekk2 Naħsbu iżda li qabel ġie Malta għal kollox għaddew xi ftit snin; imma nafu li wara erba' snin li temm i- -istudju tiegħu ġà kien sar magħruf ħafna għall-Quddisiet li għaraf jikteb b'dehen kbir, u fosthom j jisraq li nsemmu : a) Waħda li kiteb fl-1768 meta kien għadu student fil-Kon- servatorju; b) Oħra li kiteb fl-1770 sewwa: sew kif temm l-istudji tiegħu; 20) IL-MALTI ċ) U t-tielet waħda—għal erbat ilħna u strumenti—li kiteb fl-1772 għall-Kattidval. Din il-fama 'i kiseb hekk malajr ħajret lill-Isqol Mons. Pel- lerano biex jibgħat għalih Malta u jaħtru organista u assistent ta' B. Zerafa tal-Kattidral ta' San Pawl. Meta l-Ordni tal-Kuvalieri ta' San Ġwann spiċċat minn Mal- ta laħaq ''Maestro di Cappella ' tal-Konkattidrat ta' San Ġwann u fl-1804 laħaq ukoll, wara Zerafa, M. di G. tal-Kattidral, Ma hemmx għalfejn ingħidilkom jien li din il-karika dejjem ġiet fdata f'idejn l-aħjar mużiċisti tal-Gżira. Azopardi, barra milli kien kittieb tal-mużika, kien ukoll ins- għallem mill-aħjar u kuxjenzjuż, u fost il-ħafna allievi tiegħu nixtieq insemmi dak il-kbir mużiċist, Malti ieħor bħalu u bħalna, Nicolo Isouard li tiegħu qed inhejji bijografija, sħiħa kemm tista' tkun, li bi ħsiebni nxandar f'Diċembru, egħluq sninu. Francesco Azopardi, barra mill-Quddisiet li ġà semmejna, ikkompona ħafna bċejjeċ sagii oħra, jiġifieri : Quddisiet, innijiet, antifoni, responsorji u fuq kollox Oratorju. Fl-1802 fit-Tijatru Manoel saret ''Il-Passjoni ta' Kristu'' tiegħu. Tuna l-isbaħ biċċa xogħol li ħallielna dan il-kumpajżan tagħ- mi, hija, bla dubju xejn, it-Trattat UII Musieo Prattico'' li ġà semmiejtilkom qabel. Dan it-Trattat qalbu għall-fianċiż il-magħ- ruf Pramerv fl-1786 u iżjed 'il quddiem ġie rivedut f'edizzjoni oħ- Ta minn Choron u ġie mdaħħal bħala, ktieb-test fil-Konservatorju ta' Pariġi, Bavarja u bliet oħra. U dan ifisser li dan l-imgħallem tal-mużika għaraf jiġbor dawk il-ħafna liġijiet imxerrda u konfużi li kienu jeżistu fi żmienu u qegħidhom f'dik l-ordni li wrajh inqċew biha l-Konservatorji kbar tad-dinja biex jgħallmu l-kittieba tal-mużika fuq sisien sodi u ċari. Azopardi kiteb ukoll ''storja fuq in-nisel tal-mużika ', imma dan il-ktieb baqa' bla mitbugħ. Min jaf, jaħasra, fejn spiċċa teżor bħal dan li aktarx jibqa' mindfun fid-dlamijiet ta' l-injuranza, Iżjed 'il quddiem għedtilkom li Azopardi tagħna kien raġel semipliċi u umli. Biex nippruvalkom kliemi ser naqleb mill-Franċiż għall-Mal- ti dak li qal huwa nnifsu fid-daħla, tal-ktieb tiegħu 'Il Musico Prattieo'' li għadni kif senmejtiikom. Isimgħu mela kliemu : ' Ħafna nies kitbu s'issa—jiġifieri qabel l-1786—fuq il-mu- żika imma ħadd ma ħaseb biex jifforma metodu li jwassal lill- Allievi mill-bidu sa l-aħħar, tarġa tarġa, sakemm jilħqu kuntrap- puntisti tajba'' Imbagħad iżjed 'l isfel issokta jgħid li b'dan il-metodu mhux bi ħsiebu jiddetta liġijiet lis-surmastrijiet immu biex iqiegħed f'ordni ċar dak li s-surmastrijiet għallmu lilu u jtemm id-daħla billi jitlob maħfra, talli ippreżenta ktieb miktub bi stil sempliċi li hu hejja għall-istudenti u mhux għas-surmastiijiet. Din id-daħla, kif ġà għed pardi għax iż-żmien li dejjen tilkom, turi kemm kien umli Àzo- 1 ta l-isbaħ pariri wriena u ippril- valna li l-ktieb ta' Azopardi sar, baqa' u għadu sal-lum insemini fl-aħjar Trattati għat-tagħlim tal-Kuntrapunt, Framerv, meta qalbu mit- wa, għażel dan it-Trattat għax kienu jeżistu dak iż-żmien u lma fuq sisien xjentifiċi. 'Paljan għall-Franċiż, stqarr li hu- kien l-aħjar fost kemm-il wieħed a' qabiu biex il-mużika tiġi mgħal- U biex inwettqu s-siwi ta' dan il-ktieb ser ingħidulkom li fl- aħħar paġna tiegħu, tidher l-approvazzjoni, in-nihil obstat, għat- tbigħ tal-ktieb, iffirmata minr preżenta l-Gwarda-siġilli ta' kelmtejn ta. r-raġuni l-għala Isimgħu kliem Gritrv nnifsu € ta' dan il-ktieb għax din il- ' jidhru eżempji mill-aħjar u n ĠGritrv li dak iż-żmien kien jirrap- Istat ta' Franza, Gritrv f'dawn il- -ktieb sata' jitħalla jistampa ruħu. — '' Jien nipperimetti t-tbigħ iċċa xogħol hija l-waħdanija li fiha miktubin b'sengħa li jsaħħu u juru f teorija komuni ta' l-akkord Mela kif jidher minn din l-approvazzjoni ta' Gritiv, dan il- ktieb deher mitbugħ bis-sensja tal-Gvern ta' Franza, Skond l-istorjografi li kitbu fuq Azopardi, il-mużika tiegħu kienet miżmuma bl-akbar għożża fi Spanja u l-Bavarja wkoll, barra minn fi Franza fejn deher ktieb li semmejtilkom ftit ilu; li, milli jidher, daħal ukoll f'pajjiżi kbar oħra, Àzopardi kiteb għadd kbir ta' bċejjeċ mużikali imma l-aktar bċejjeċ tal-Knisja u l-lista hija wisq twila biex inġibuha hawn, imma biex nagħtukom ħjiel tar-riżorsi kbar tiegħu f'din il-mate- rja biżżejjed ingħidilkom li mill-1768 sal-1807 kiteb aktar minn mitt biċċa fosthom 24 quddiesa u 16-il biċċa profani, Francesco Azopardi miet f'Malta fit-8 ta' Frar, 1809. Fejn hu midfun 1—Rolandi, il-bijografu ta' l-Arehivio Storico di Malta, igħid li jinsab midfun fil-Konkattidral ta' San Ġwann, fil-waqt li l-Kanonku Pullicino tana dettalji sħaħ tal-kiiem li hemm min- quxin fuq il-lapida sepolkrali tiegħu, kliem. li ġie miktub mill-Vi- garju Ġenerali, il-Wisq Reverendu Dun Viċenz Galea. Din il- lapida. tqiegħdet fl-1879 bħala tifkira tiegħu. Kulma għidna s'issa huwa x'għanel il-Malti Francesco Azo- pardi għall-mużika, għal Malta tiegħu u għad-dinja mużikali. ' Aħna x'għanilna għalib2 Kemm-il banda F'Malta ħasset id-dmir li tqimu billi titgħam- ied għal ismu/ il-mużika tiegħu li, skond Pullicino, kienet tinsab merfu- għa fl Arkivju tal- Kattidral, għadha, teżisti 2 Kemm-il Banda għandha r-ritratt tiegħu fil-Każin tagħha, arra mill-Istitut ta' San Ġużepp 2 Il-Gvernijiet li kellna minn 140 sena 'i hawn kemm-il triq semmew għalih, x'passi ħadu biex il-mużika tiegħu, jekk għadha eżisti, kultant nisimgħuha 7 Kemm-il statwa tiegħu għandna, fil-ġonna tagħna u bnadi oħru ħlief fl-Orpheum tal-Gżira 2 Meta kellna, jaħasra, t-Tijatru Ljal, fit-taraġ li mid-daħla jtellgħek għall-fojer, kien hemm żewġ busti żgħar, wieħed ta' Francesco Azopardi u l-iehor ta' Nicolo Tsonard, imma huma jinsabu fost il-ħerba ta' dak il-bini, it- tijatru tagħna, li għalkemm ħadd ma għadu jsemmih, igemgem u jikteb fuqu, kul- ħadd iħoss li jmissu ġà raġa' tala'. Jien nittama li jitla' ma jdumx għallanqas qabel ma dawk kollha li raw il-gwerra u li rawh isir ħerba ma jkunu lkoll taħt it- trab; u nittama wkoll li meta jtallgħuh, jarġgħu jidhru l-figuri ta' dawk iż-żewġ Maltin kbar, Azopurdi u Isonard, Iżda mhux taħt sura ta' żewġ busti żgħar, imma statwi sħaħ, ħalli kull meta nidħlu fit-Tijatru tagħha narawhom quddiemna ħajjin, inħarsu 'ejhom bil-qalb u b'soddisfazzjon, niżżuhom ħajr ta' dak li taw lil Malta u lid-dinja, u nitolbuhom jaħfrulna talli nsejniehom — kif inħobbu ninsew lill-kbar-tagħna — għal aktar minn seklu. San Ġiljan, 19.