Kommenti fuq Dizzjunarju Malti Ta' FEnIN SERRACINO-INGLOTT FT hawn min ma jafx il-lumi, billi ħabbartu wkoll fl-aħħar ktieb li ħriġt, li għandi f'idejja xogħol tabilħaqq kbir, fid- daqs u fis-siwi, li ili naħdem fih iżjed minn sitt snin, u li semmejt Il-Miklem Malti', għax qed niġbor fih il-kliem malti kollu mill-eqdem sa l-iġded, bin-nisel u t-tifsir kollu li jaħtieġ. Ħaġa ġdida fiha nfisha din, għax ma jidhirlix li hawn s'issa ebda: xo- għol ta' dil-għamla, jiġifieri vokabolarju etimoloġiku mill-Malti għall-Malti; u biċċa xogħol kbira għax jekk hemm fuqiex nara hemm ukoll il-ġdid x'jingħad; u kollox irid iż-żmien. Min jit- hem jagħdirni meta ngħid li-dan m hux xogħol li jitfattar f'radda ta' salib. Waqt il-ħidma tiegħi fuq dal-'Miklem ' iltqajt ma' ġrajja ta' ktieb li ma jaqbilx li tibqa' sejra mar-riħ, u rrid ingħidha bla ma noqgħod nistenna għal meta joħroġ il-ktieb tiegħi. L-ewwel dizzjunarju tal-Malti li nkiteb u għadu jeżisti hu dak tal-Kanonku Gian Pier Fiancesco Aġius de Soldanis: ''Dam- ma tal-Kliem Kartaġinis fuq Fomm il-Maltin u l-Għawdxin' ' mill-Malti għal-Latin u t-Taljan, miktub mitejn sena, ilu (Bibl. Bil-għajnuna tiegħu, xi ħamsin sena wara, Mikiel Anton Vassalli ħareġ il-''Lexicon'' tiegħu, imsejjaħ : ''Ktieb il-Kliem Malti'. Iżda b'għerfu kollu, Vassalli ma għa- rafx iħalli l-partit fil-ġenb, u ħa minn De Soldanis dak li deherlu biss. Kieku ma naqqiex iż-żejjed, dawk li kitbu wrajh u fuqu kienu jħallu xogħlijiet iżjed mirquma u ta' fejda, iżjed sħaħ u kompluti; u, ibda minni, kont nitħabat wisq inqas milli qed nit- ħabat biex nibni kif irrid miklem malti li ma.jkun jonqsu xejn. jekk jista' jkun ' - M'jiniex ingħid min-'Necessario Supplemento al Vocabola- rio Maltese Tfaliano del Chierico Michele Antonio Vassallo stampato in Roma' li l-Konti Saverio Marchese kien kiteb fi żmien l-imblokk tal-Belt mill-Franċiżi, u li jinsab ukoll mal- manuskritti l-Bibljoteka; kif lanqas ma, rrid ingħid mid-''Dizio- nario Portatile'' ta' Francesco Vella, li ħureġ ftit wara f'Livor- no. It-tnejn huma xogħlijiet ta' ħtieġa żgħira u ta' siwi iżgħar. Kommentri Fuq DIZZJUNARJU MALTI 39 L-aqwa xogħol li nkiteb fuq il-'Lexicon' ta' Vassalli u li għamel isem kien dak ta' Ġanpatist Falzon, wieħed bejjiegħ id- drappijiet l-Isla (kif sirt naf) li ma kienx, b'danakollu, nieqes mill-iskola, u li għaraf, bis-sabar kojlu, ''ne; ritagli di tempo ' ta' xogħlu fil-ħanut tiegħu, jimmodernizza għal żmienu l-orto- grafija ta' Vassalli (li ma kinitx, kif ma setgħetx, tingħoġob, bħalma għad nuri fil-Miklem tiegħi) u jagħii l-Ingliż (flok il- Latin ta' Vassalli) f'edizzjoni li nistgħu nsejħulha verbatim: tal- ''Lexieon ', bla ma jgħid mnejn ħa kulma ta. l Il-ktieb ta' Falzon :-'Dizionario Mal:ese Italiano Inglese'', li ħareġ mitt sena ilu mit-tipografija Weiss, il-Belt, kellu tliet dnubiet inqas mil-'Lexicon'': (a) ma kienx fih il-kliem volgari li Vassalli deherlu li kellu jagħti; (b) ma kienx fih dawk il-ħafna osservazzjonijiet interessanti imina dejjem partitarji li Vagsalli għoġbu jżid taħt xi kelmiet; (ċ) ma kienx fih l-alfabett imħallat b'ittri giiegi u għarab li kien ta Vassalli. Imma wiret minnu d- dnub oriġinali: dak li ma tax il-kliem Malti kollu kif kien tah De Soldanis fil-manuskritt tiegħu. Jiġifieri Falzon, forsi wkoll bla, ma ried, westaq u ġedded, bil-ktieb tiegħu, il-fehma qarrie- qa ta' Vassalli li l-Malti biex ikun tajjeb irid ikun safi safil Il- ftit kliem ta' nisel neo-latin F' daħħal żejjed fil-ktieb tiegħu Fal- z0u ma satax jagħmel ħaqo mill-ilsien li nafu li kienu jitkellmu l-Maltin mitt sena ilu, u li, minn De Soldanis. nafu li kienu jit- kellmuh ukoll mitejn sena ilu u iżjed. ' Id-'Dizionario' ta' Falzon kellu wkoll id-dnub li ta kelma b'kelma t-Taljan antikwat li kien inqeda bih Vassalli, u li min jaqrah il-lum ikollu sikwit jitbissem; fil-waqt li l-Ingliż tiegħu hu kelma b'kelma kif jagħtih l-'Ttalian Dietionarv'' tal-Baretti. u għalhekk xi ftit antikwat ukoll. Liban, 1989), muqdar it-Taljan ta' Fal- zon; u minn hawn nuraw ukoll għala Censu Busuttil fid-' Diz- ' zjunarju Malti-Ingliż tiegħu (Malta, 1900; 2ni edizzjoni 1939), kif bħalu ibnu Edgar fil-'Kalepin' (Malta, 1941), barra minn xi kliem Ingliż imqanżah, taw bosta u bosta. ismijiet ta' tjur u xtieli b'tifsira ingliża li ma taqbilx mas-sewwa, kif għad nuri fil-'Miklem ' tiegħi. — Lanqas meta fl-1882 ħarġet mill-istamperija. dak iż-żmien ġdida. ta' Ġiovanni Muscat it-tieni edizzjoni tad-''Dizionario'' ta' Falzon, mogħnija. ftit iżjed minn qabel bi kliem neo-latin, ma ssewwew. id-dnubiet ta' l-ewwel edizzjoni. U dan m'hux il-waqt li noqogħdu nsemmu l-għeltijiet ġodda ta' dit-tieni edizzjoni. għax il-ktieb li għandna x'naqsmu miegħu l-lum hu dak ta' l- ewwel edizzjoni tad-dizzjunarju ta' G. B. Falzon. Il-quddiem. forsi mal-'Miklem'' tiegħi, għad nagħti ''Studju Kritiku tad- Dizzjunarji tal-Malti li ħarġu sal-lum'', u hemm il-qarrejja jku- nu jistgħu jieħdu tagħrif bir-reqqa fuq ix-xogħlijiet ta' De Sol- danis, Vassalli, Azzopardi, Vella, Falzon, Caruana, Busuttil u wkoll fuq il-barranin li żiedu tagħhom. Mill-ewwel edizzjoni tad- 'Dizionario'' ta' Falzon ġiet f'idej. ja dan l-aħħar kopja li kiene: tal-Patri ġeżwita Manwel Magri, magħruf bħala l-aqwa folklorista tagħna u awtur tal-kotba, ''Hrejjet Missirijietna' u ''X'jgħid il-Malti jew Għerf bla Mik- tub', li kienu ħarġu mal-kotba tal-'Mogħdija taż-Żmien' mis-Sur Fons Marija Galea. Meta miet Patri Magri, dil-kopja tiegħu tal-ktieb ta' Falzon wiritha Patri Joseph Mejlak 8.J., li għadu ħaj u mimli bil-għomor u qiegħed kappillan fil-knisja ta' Sarrija l-Furjana. Kienet ħaġa minnha għal Patri Magri, li kien jaf il-Malti minn għanqudu, li jimla kemm jista' l-battal li kien fih id-diz- zjunarju ta' Falzon; u għalhekk, fil-kopja. tiegħu ta' dal-ktieb, kien żied bil-lapes fil-marġni bosta kliem ieħor, mhux kollu ta' nisel neo-latin, li Falzon (għax ma kienx sabu f'Vassalli) ma satax idaħħal fix-xogħol tiegħu, imma li xorta kien kliem Malti tassew (kif għad nuri fil-'Miklem''), bejn għax xi wħud minn- hom ġbarthom jien minn fomm in-nies u bejn għax oħrajn kien tahom fil-manuskritt tiegħu De Soldanis imma kien għoġbu jħal- lihom barra minn tiegħu Vassalli, u għalhekk bħalu wkoll Fal- zon. In-noti ta' Patri Magri jweitqu fehemti li De Soldanis ma kienx għamel ħażin meta tahom fid-'Damma' tiegħu u li kien Vassalli li għamiel ħażin li ħalliehom barra fil-'DLexicon'. Kellu kemm kellu l-fehma dan ta' l-aħħar li jwarrab ix-xkiel fit- tiftix ta' nisel il-kliem, ma sata' qatt, isaffi kemm isaffi, juri lid-dinja li l-Malti sata' jgħix, bħala lsien, bil-għajnuna biss ta' kliem ġej minn nisel wieħed. Kull lingwa mitkellma tal-lum hi mħawra: bi kliem li ġej minn għadd ta' ilsna oħra u l-Malti ma jistax ma jkunx bħal dawn jekk irid jibqa' lsieħ ħaj. Kull min jagħmel ħiltu biex iżomm il-Malti ''safi'' ikun qed jagħmel ħil- tu biex iżidu fil-lista ta' l-ilsna mejta l KOMMENTI FUQ DizzJUNARJU MALTI 4i Għalhekk ma saru qatt popolari l-kittieba Maltin li, taħt l-influwenza ta' xogħol Vassalli, kitbu b'Malti ftit jew wisq safi, u ma tawx kas biżżejjed tal-Malti, inqas safi, imma iżjed fuq fomm in-nies, ta' De Soldanis li kien baqa' midmum iva imma miksi bit-trab u moqri mill-kwamel fuq waħda, mill-ogħla xkafef tal- Bibljoteka tagħna l Biss meta wieħed jifli tajjeb xogħol il-qassis Għawdxi twajjeb jara. kemm il-bosta kliem ewropew (taljan an- tik l-iżjed) li għadna ninqdew bih il-lum kien ġa jingħad bħala Malti ftit wara l-Assedju, u kemm l-għaref Żebbuġi, li kien qa- leb protestant, kien iżjed ħsiebu fis-safa tal-kelma milli forsi f'safa ieħor, bi ħsara kbira jekk mhux għal ilsienna bħala Isien qadim, għalih bħala lsien ħaj li, għax ħaj. mexa maż-żmien fil- ġrajja ta' artna. Iżda, fis-sewwa, irrid naħseb li Vassalli kien iż- jed medhi biex iwaqqa' t-teorija falza ta' De Soldanis u oħrajn ita' qablu li l-Malti kien nieżel mill-Puniku jew Feniċju, u jgħaq- qdu kif kien jixraq mal-Għarbi fis-sehem ta' l-ilsna orjentàli, milli biex iqis li lsien dil-gżira, minħabba ġrajjitha, kien biegħ u xtara, (kif kien għadu, u għadu s'issa, ibigħ u jixtri), jiġifieri naża' minn fuqu l-ħwejjeġ ta' l-Orjent u libes dawk ta' l-IEwro- pa mnejn kien wiret mar-Reliġjon Nisranija kultura ġdida, Dawk li Vassalli sejjaħ ''peregrina verba'', flok daħlu fil-Malti għal ftit żmien, rabbew l-egħruq u ħarġu friegħi ġodda fis-siġra xiħa tal- lsien Malti biex żiedu għanewh u sebbħuh: , Iżda, biex inkompli l-ġrajja tal-kopja li kellu l-Patri Magri tad-''Dizionario' ta'. Falzon, niġi għal sidha l-ġdid, Patri Dan ukoll hu studjuż ieħor ta' lsienna, u, kif qalli hu, għandu f'idejh (u ilu jaħdem fih sa mill-1913 1) dizzjunarju tal- Malii fuq il-''card index svstem'' b'xejra mhux etimoloġika im- ma idjomatika u toponomastika. Patri Mejlak ukoll kien żied, milli sata', xi noti bil-lapes fil-marġni tal-kopja ta' Magri tad- dizzjunarju ta' Falzon, li, kif igħid hu nnifsu fil-qoxra tal-ktieb, huma ''aggiunte che son come retaggio che meco in Compagnia Dawn in-noti wkoll iżidu jsaħħu l-fehma tiegħi fuq kemm kien ta' fejda xogħol De Soldanis u kemm dehen Vas- salli kien tgħajjeb taħt iċ-ċpar tal-partit lingwistiku li kien ni- żel bħal għamad fuq għajnejh. Iżda l-ġrajja ta' dal-ktieb ixxurtjat raa tiqafx hawn. ' Wara bosta ġiri fl-Ewropa u fl-Afrika tan-Nord, mnejn ġa- 49 ' iL-Manri bar bosta tilqit ta' ilsna, wieħed qassis sqalli, Don Giuseppe Barbera, ħabib tal-qalb tal-Provinċjal tal-Ġeżwiti ta' Bagheria, Patri Pennisi, li fiż-żmien kien Malta wkoll, wasal saflaħħar ftit qabel ma faqqgħet fuq id-dinja. l-aħħar gwerra kbira li kel- Ina, fl-art ta' Bevrouth fil-Liban (Sorija), u baqa' jgħammar hemm f'kunvent matul il-gwerra kollha. Fil-librerija kbira in- : ternazzjonali li hemm f'dak il-kunvent, il-Barbera sab għadd ġmielu ta'. kotba fuq nisel l-ilsna orjentali, u magħhom ġew f'idejh ukoll xi żewġ kotba bil-Malti tas-Sur Fons Marija Galea li kienu ħadu magħhom hemm xi sorijiet Maltin. Dan il-qassis sqalli (li l-lum jinsab mill-ġdid f'pajjiżu fejn, kif igħidu, ħmar tajjeb jinbiegħ aħjar l) kien tgħallem il-Għarbi ġmielu (u nem- men li jafu iżjed minni għax, kif igħid, il-plajja għarbija ta' l- Afrika ħaratha kollha), u, kif 1a- dawk il-kotba Maltin, għoxa. fuqhom u, billi ħassu qed jifhem (għax kien jaf il-Għarbi) ilsien ta' pajjiż li qatt ma żar. Malta, deherlu li sata' jikteb dizzjuna- rju tal-Malti, u jqabblu mal-Għarbi, dizzjunarju għalhekk kom- parattiv: Malti-Għarbi-Taljan. Minnufih inqeda bil-ħbiberija ta' Patri Pennigi biex dan jiksiblu minn Malta xi xogħlijiet oħra ta' Maltin fuq il-lsien Malti, l-iżjed xi dizzjunarju. U ġietu tassew tajba li. fost il-kot- ba li-bagħtulu minn hawn biex jinqeda bihom, ġie f'idejh ukoll il-ktieb ta' Falzon bin-noti ta' Patri Magri, li Patri Mejlak, ta' twajjeb li hu. silfu għal xi żmien. Kien jiswa iżjed li kieku Patri Mejlak ma telaqx id-dizzju- narju li ken qed jagħmel hu u żamm għalih dak il-ktieb għażiż. għax il-Barbera li, minfuħ b'għerfu, malajr beda jmagdar il- Malti u jgħoddu bħala ħaġa ta' xejn, fiż-żmien qasir ta' seba' xhur, ħarbex ktieb li. kif ħaseb, kien fih xogħol li Patri Mej- 7 lak (Malti. anzi Għawdxi, sa ruħu) għadu ma lestiex wara 33 sena ħidma bieżla u għaqlija. M'hux biżżejjed li wieħed jaħseb kemm sata' għaffeġ 'u bagħtar barrani bħal Dun Barbera fil-kliem ta' lsien ta' art li qatt ma.kien żar. Jaħtieġ li wieħed jaqbad f'idu xogħol dan l- Isqalli u jaqra… jtiegħem xi waħda mill-pastizzati li ħarġu fit- turtiera bikrija tiegħu, u li ma rahiex bi kbira, wara r-rigal ta' ħamsin lira li kien bagħatlu Sir Harrv Luke mill-kaxxa. ta' Mal- ta biex iqawwilu qalbu, ibigħhom (l-erba' kotba li mela) ħames liri ingliżi. 'Ħallina li l-kelma ''ħobża'' jaqraha ''trolża'' (għad li jmis- su rali din ta' l-aħħar fid-dizzjunarju ta' Falzon ma tinsabx) jew li l-kelma ''hece'' (għal 'hekk'') jaqraha ''wiċċ't Dawn huma rqaqat li bihom jiżegħdu l-elf u mitejn paġna li mela. Ir- rid ingħid l-iżjed għal xi tifsir tas-sew tad-daħk li juri kemm lan- qas biss ħjiel ma laħaq għamel dan Barbera ta' xinhu tabilħaqq il-lsien Malti. —Għadu żgħir' ifissirha ''Il suo diavolo ċ ancora piccolo'' u jrid ifiehem bit-tiġbid li bejn ''għadu'' (nemico) u ''diavolo'' il-Maltin ma jafux jagħżlu t'Andana'', li Patri Magri jaqleb sewwa bl-ingliż ''a row' fit-tifsira. ta' Ċ-iingiela, filliera ' Barbera jagħtiha bit-taljan ''Baruffa, rissa'. U, għad li jgħid ' 'voce presa dall'italiano An- dana'' ma jintababx, li fit-tifsira hemm qabża kbira tassew, kif jagħtiha hul U Sejrin fl-art', flok bħala frażi idjomatika jagħtiha, min jaf għaliex, bħala ''voce toponomastika'' jew isem ta' postl Qal li tgħallem l-Ingliż imma. milli jidher qajla jafu l Nissel il-kelma ''ċajt'' minn ''to chat'', u l-kelma ''iċċajta'', imbagħad, minn ''to chatter', u dan l-Isqalli nesa, jew anqas jaf. li fl-Isqalli hemm il-verb ''ehiaitari'' b'tifsir li hu ġmielu qarib tal-Malti. Il- kelma ''faraboj' nissilha, ma nafx b'liema tiġbid, mill-Ingliż ''farthing bov''l U nesià dat-Taljan li l-Petrocchi jagħti l-frażi : 'fare a bola'' li tfisser tilgħab tal-bojja''. Barra milli hemm ukoll il-kelma ''forabuoi'', kif tfisser il-għadma li aħna nsejħu ''tal-faraboj'. Jekk nibqa' nsemmi ma, nispiċċa. qatt. Id-''dizżjunarju'' tal-Barbera jinsab il-lum ukoll il-Bibljoteka tagħna, u min irid imur jidħak ftit jista' jmur jarah hemm. Iżda mhux ta' min iħalli barra li dan Barbera deherlu li sata' jsejjaħ lill-kittieba tagħna bħal Preca u Caruana ''certi maltesi di meschina e deficiente cultura… che portano ragioni. del tutto puerili…'. 'dd : IL-MALTI U fuq id-'Dizionario'' ta' Falzon mhux biss bena l-kitba tiegħu dan Barbera, għad li nesa jqis ti dak ix-xogħol sar mitt sena ilu, imma. saħansitra għajjar lill-poplu Malti kollu. billi għoxrin elf darba nqeda. bil-kelmiet : 'i buontemponi maltest', Ul poveri maltesi che non: sanno che. pesci pigliare', i buoni maltesi che hanno dimenticato la loro lmgua'' l U. oħroġ il-għaġeb, kulma qal bi tmaqdir u kuljunar, kollu, ''jekk tqis sewwa, issib lj jixraq lilu. mill-'inesattezze'' u l-'er- rċri' sa la. platealità dell insulto'', mill-'buontempiżmu'' ġej mill-għaġla ta' xogħlu sa ''l'aver dimenticato la propria lingua '. U jidhirli li ħlejt żmien wisq. minn tiegħi u minn ta' min qed jaqra, fuq dan Barbera l F'idejn bniedem mimli bih innifsu bħal dan kellu jaqa' sa- flaħħar il-ktieb ta' Falzon bin-noti ta' Magril Iżda, niżżuħajr 'l Àila, bit-tħabrik ta' sidha Patri Mejlak, dil-kopja għażiża reġ- . għet fostna. U għax qrajt fuqha minn ktieb Barbera nnifsu u Saqt naraha. il-Kappillan ta' Sarvija silifhieli biex ninqeda b'dawk in-noti għall-'Miklem'' tiegħi. ' Xi nsib7: Donnu l-ħsara ta' Barbera riedet tkun akbar' Kemm dam f'idejh dan il-ktieb il-qassis sqalli ħażżu kollu bil- għarbi fejn kull kelma, fil-marġni. bejn il-versi u fuq il-kliem ukollt Jaħtieġ jingħad li jekk. fil-fehma tagħna, hu ħażin għall- Malti li tagħma bħal Vassalli u twarrab il-kliem neo-latin kollu n tarmih bħalkieku kien xi karfa, hekk ukoll hu ħażin li tagħ- ma min-naħa l-oħra u tnissel kull kelma maltija mill-Għarbi… U Barbera wkoll kliem ċar ġej mit-Taljan ġebbdu kemm felaħ biex inisslu mill-Għarbi. Ma rridx noqgħod insemmi. Fejn jaħ- :tieġ, dan kollu nurih fil-'Miklem'' tiegħi. Kif għedt. Barbera ħarbex il-ktieb kollu bi kliem għarbi kull fejn sab ftit wisa', u x'ħin ġie biex irodd il-kopja 'l ura lil sidha ried iħassar kulma kien ferkex… u mal-gomma, jaħasra l neħħa wkoll xi wħud min-noti li kien kiteb il-Patri Magril Il- ħsara li għamel b'hekk ma jista' jsewwiha ħadd u b'xejn… Min jifhem jista' jgħid l Jien nista' ngħid biss li dak li kiteb Magri hu ta' siwi kbir għal ilsienna, u sa fejn jiġi minni u mix-xogħol li qed nagħmel, m'hux sa jtir mar-riħ. , Kulħadd jista' jitqariaq fid-dinja. U l-għeltijiet li waqa' fihom Barbera, ħiija tal-għaġla u ta' li ma jifhimx biżżejjed fil- Malti, waqa' fihom ħaddieħor ukoll, u għandu mnejn sa naqa' f'xi ħaġa bħalhom jien ukoll fil- 'Miklem tiegħi. Imma. t-tfer- fix u s-saħna żejda, barra l-għaġla u l-prużunzjoni, qatt-ma swew ġid lil-ħadd f'xejn… ġħseb uara lil-min jaqbad xogħol-ta' OVeqqi u sabar bħal dan li l-għo:rief dejjem ħadu snin kbar biex għamlu bħalu. Il-Maltin, minħabba n-nuġqas ta' inizjattiva u ta' inkuraġġiment, x 'aktars baqgħu 'l-ura fis-sengħa ta- filoloġiju u ta' l-etimoloġija; u minn dejjem kellhom iħabbtu rashom. ma' barranin, ftit jew wisq taj iba, imma wkoll xi drabi dgħajfa. bħal dan Barbera). X'baqgħu mia. qalux fuqna nies bħal Schlienz u Roudanovskv biex: ma'nsemmux lil-Stunime ti Dessonlavz u oħ- iajn li kellhom miatititirà aħjarż Imma li nsibu lil-min igħajjar- na wkoll bi kbira. Għalhekk u għalhekk biss qbadt il-pinna u qbiżt, kif qed nagheż kontra Barbera. għal din' l-imsejkna blata, mqallba mill-baħar tal-għira barranija. u għal dan l-imsejken ilsien li aħna, donna aktar ma naraw bartanin jinġibdu lejh. iżjed indawru wiċċna band'oħra u nxammru mmiħirna l-fuq: bħallikieku, malli jsemmuhulna, inkunu qed nisimgħu xi kliem mhux xieraq l i Inqumu mela min-ngħas nazzjonali li dħalna fih u nħarsu b'ħilitna kollhu dal-ftit li għandna li hu tassew tagħna ' Kelma oħra fuq dal ktieb storiku u nagħlaq. Jixraq li l-kopja tal- Falzon bin-noti ta' Patri Magri. tibqa' għand sidha l-Patri Mejlak. Imma jekk qatt jaħtieġ li jinbidel sidha, postha hu fil-Bibljoteka tagħna fejn jixirqilha toqgħod, fost il-kotba l-oħra. egħżież li jitkellmu faq ilsien artna, bħalu waħda mill-ġebliet il- kbar li (nghom jinbena l-monument wah- dani H jfakkar fil-qedem ta' gżiritna u jagħżilnu bħala. tabil- ħaqq Nazzjon ' ,