ukoll Zammit, kienet immexxija ħażin minn Rettur ma jinqalax; il-Professuri ma kenux imħal sin biż-żejjed, u kull wieħed kien imgħobbi b'xogħol aktar milli jista' jlaħħaq. Nafu li dak iż-żmien 'l-Avukati kellhom żewġ Professuri biss li wieħed minnhom kien igħallem erba' suġġet:i. It-tagħlim tal-F'iiosofiża kien nieqes ħat- na. U dan u iżjed minn dan Dr. Zammit qalu bla tlaqliq u bla: biża', bla ma ħares lejn wiċċ ħadd u bla ma stenna ebda ħlas ħlief li jinbagħad minn nies il-Hakma, Imma l-ġid ta' ħutu l-Maltin kien aqwa mill-ġid tiegħu nnifsu, u l-qawwa li tiġi minn kuxjen- za safja kienet u tkun dejjern akbar mill-qawwa li tiġi minn ħbieb l llum imkabbrin bis-setgħa u għada minsijin minn kulħadd. Innisslu fina ħsieb għoli u naħdmu għalih bla biża' ħajitna kollha. IL-HSIEB EWLIENI JEW FINI TA' L-ISTAT HA kienu u għadhom l-iżbalji dwar il-fini ta' l-Istat, iżda l-aqwa fosthom hu dak li jżomm u.jagħmel l-Istat l-aħħar fini tal-bniedem. Il-qawwa kbira li biha ħafna riedu jiċħdu u jxej- nu s-setgħa u l-jedd ta' kull bniedem, ġagħlithom jagħarfu biss is- 'setgħa u l-jedd tan-Nazzjon jew ta' l-Istat, Mela l-bniedem, skond il-fehma ta' dawn il-ħafna, mhux ħlief biċċa għodda ħa/ja f'idejn l-Istat u dan hu l-imgħallem li jħaddem din il-għodda kif irid hu għax hu kollox. Iżda ma tridx wisq biex tintebaħ bil-kobor ta' kruha ta' dan it-tagħlim għax jekk kull biċċa minn ġi:em il-bniedem ma tistax tgħix u taħdem meta hi mif:uda mill-bqija tal-ġisem, il-bniedem igħix u jaħdem għalhh innifsu, ukoll meta hu mifrud mill-Istat. Kuil bniedem għandu għalih innifsu l-persuna tiegħu, in-natura ' tiegħu, il-ħajja u l-għaqda tiegħu nni'su u minn l-Istar ma għan- du xejn ħlief biss il-ħarsien biex ikun jista' jtejjeb dejjem ħajtu fuq din l-art. Dan hu, mela, il-ħsieb ewlieni ta' l-Istat. jiġifieri li. : jagħmel il-ġid lil dawk li jgħaqqduh f'ħaġa waħda, u għalhekk il-Papa Piju XI, fil-20 ta' Diċembru, 1926. maqdar kemm felaħ it-tagħlim mhux Nisrani, li jżomm il-bniedem bħala biċċa għod- da u l-Istat bħala tmiem jew fini, u l-Papa Piju XI fit-taħdita li għamel nhar il-Milied li għadda (1945) qal li dan ix-xorta ta' Stat. fl-imgħoddi, ''ħammar id-dinja bid-demm, ħassar il-għaqda bejn il-ġnus u kien ta' theddida bla ma taqta' ta' gwerra. '' L-Istat għandu jfittex żewġ ħwejjeġ: il-ħajja kwieta bejn dawk li jgħaqqduh f'wieħed u l-ħidma fejjieda ta' be;niethom li mingħajrha. l-Istat ma jistax igħaddi 'l quddiem. Fi kliem ieħor l-Istat għandu jtejjeb dejjem aktar il-qagħda tal-bnedmin f'din l-art, u-dan hu li jgħażlu mill-Knisja li l-aqwa biċċa xogħol tagħ- ha hi, li trejjeb dejjem aktar u tqaddes ir-ruħ ta' l-insara. U meta ngħidu.''l-qagħda, tal-bnedmin ' nifhmu l-beltin f'daqqa u mhux biss ta' dak jew ta' l-ieħor, għax l-Istat hu magħmul minn żewġ bċejjeċ li, għalkemm il-waħda m'hix l-oħra, ma jistgħux jinfirdu minn xulxin : il-bniedem wieħed wieħed u l-bnedmin koliha, f'daq- qa. Il-ġid. li jmiss lil kulħadd f'daqqa jew Komuni jsir billi ttej- jeb dejjem aktar il-ħajja, il-qawwa, il-għaqda u t-tkattir tal-bel- tin u mhux billi tgħakkes u teqred il-ġenerazzjoni tal-lum għol dawk li. jiġu wara. B'daqshekk m'aħniex ingħidu li l-Istat, xi drabi, ma jistax jitlob sagrifiċċji kbar minn għand dawk li jagħ. mlu sehem minnu. bħalma rajna ma' tul il-gwerra, iżda dawn is- sagrifiċċji għandhom isiru darba.fit-tant, meta jkun tabilħaqq meħtieġ, u, fl-istess waqt meqjusin. J ekk i isiru ta' sikwit. u bla ebda ġieġ; fil-bbiedem ja jibqagħlix għal fejn igħix iktar f'din l-art u bil-jedd kollu jibda jixtieq il-ħajja fas- slavaġ. al 'Il-ġid komuni, imbagħad . għandu jsir skond ma jixraq lill- bniedem, jiġifieri : skond Mma titlob in-natura tal-bniedem, għax l-ewwel din, imbagħad l-Istat; għalhekk ukoll dan il-ġid m'għan- dux jiġi maħn: q.u.fgat ġewwa l-ixkora tan-Nazz'on. iżda għandu jgħaddi t- trufijiet ta' l-art u l-baħar ukoll u jinxtered fil- għalqa li tmiss il-moħħ, il-qalb u s-sengħa skond ma jixraq lin-Nazz;on. Fl-aħħarnett, dan il-ġid għandu jkun taħt il-ġid l-ieħor tar-ruħ li ma jinżtemm Qatt. Għalhekk l-Istat bu fid-dmir li jħalli 'l-Knisja ħielsa fid-dmirijiet tagħha għax il-ħsieb ewlieni tagħha hu li tqad- des u ssalva l-erwieħ. Mela, fil-qosor, l-Istat u l-bniedem huma magħmulin wie- ħed għal l-ieħor u t- tnejn għandhom id-dmir li jg għinu wieħed lil l- iġħor; ; iżda l-bniedem mhux maħluq kollu kemm hu għall-Istat, ' imma.biċċa minnu biss, u. jekk ikun meħieġ, il-bniedem għandu jagħti ħajtu wkoll għall- Istat, imma ruħu qatt, għax din hi kollha kemm hi-t'Alla. Min-naħa l-oħra l-Istat hu kollu kemm hu magħ- mul għall-bniedem u għalhekk għandu jaqdih deijem skond ma titlob in-natura ta' bniedem. Mela s-setgħa ta' l-Istat ma tistax tkun bla. qies għax il-bniedem għandu d-drittijiet tiegħu naturali li ebdà Setgħa ta' l-Istat ma tista' għalihom. Dan, minn dejjem, kienit-tagħlim nisrani bħalma jidher minn kliem San Pawl meta, qal: Non est potestate nisi a Deo — m'hemmx setgħa li mhix ġejja mn'Alla. Iżda, sabiex l-Istat iklin jista' jirkeb u jxejjen id-drittijiet naturali tal-bniedem, jirraġuna hekk u jgħid li kull dritt min- għajr is-setgħa li ġġiegħel mhix dritt, u ġaladarba lum l-Istat biss jista' jħares id-drittijiet bis- setgħa. tiegħu. jiġri li barra mill- Istat ma hemmx drittijiet oħra. Imma li kull dritt jista' jkollu s-setgħa li ġġiegħel meta jkun meħtieġ, ħadd mill-insara. ma:jiċħdu ; iżda li din is-setgħa hi biċ- ċa mid-dritt innifsu 'i li mingħajrha ma jistax joqgħod. mhux minnu. Ara kemm hu hekk, id-dritb mhux ħaġ'oħra ħlief is-set- għa morali li wieħed għandu għal xi ħaġa jew li jagħmel xi ħaġa, fil-waqt, skond it- tagħlim li semmejna fuq, din is-setgħa morali tiġi mibdula f'qawwa ta' l-idejn, tal-ġisem. tal-bhejjem, u kekk dawk id-drittijiet li sa minħ. dejjem. il-bnedmin. kienu jħarsu lej- hom bħala ħaġa qaddisa u li ħadd-ma jista' jiksirhom ma jibqgħux drittijiet aktar jekk ma jkunx hemm il-qawwa ta' l-idejn u ta' l-armi. U mbagħad jekk is-setgħa li ġġiegħel hi ħaġa waħda mad- dritt, għalfejn noqogħdu nitkellmu u nsemmu ''drittijiet mik- sura, imxejna'' u x'naf jien21 U d-dritt li wieħed għandu li ma jkunx miżmum bi bniedem ħażin bla ma turi l-ħażen tiegħu, ma jiġix fix-xein ukoll u bla ebda ħtieġa7 U ;ekk qabel is-setgħa ta' l-Istat ma kienx hemm setgħa oħra bil-bosta aqwa minnha, x'j's- wa, l-Istat fih innifsu, meta dan kull x'ħin u kif irid hu, ikun jis- ta' jonqos mid-drittijiet tiegħu 7 Mela. skond t-sagħlim nisrani, l-Istat ma jistax joħloq id- dmirijiet ta' ħaddieħor. iżda biss jagħrafhom, iċarahom iħadd m- hom u jiddefendihom u;'jekk jeħtieġ. bil-qawwa tal-ġieem ukoll. Il-għajn waħdanija li minnha joħorġu d-dritti/iet hi l-liġi eterna li minnha ħareġ il-Kodiċi naturali qabel ma l-bnedmin ħarġu l- Kodiċijiet tagħhom. Id-drittijiet tal-bniedem ma tweldux ma' l- Istat, iżda mal-bniedem innifsu. Jekk aħna nxejnu u neqirdu d- drittijiet tan-natura. nistgħu nqattgħu u naħarqu mhux b'ss il- Kodiċijiet internazzjonali, imma wkoll dak tan-nazzjonijiet kollha għax ma jibqa' fih ebda ġmiel jew siwi,