68 FOLKLORE U LSIEN JMALTL Ta A. CREMONA Jorbot ma U Leħen il-Malti) għadd. 1568-1650. faċċ. Qawl ieħor i jaqbel ma' l-Isqalli, mat-Taljan u mal-Għarbi u stħansitra ma' l-Ingliż, huwa dan : Jlmmru ta' fil-għarija Lesti l- bhejjem għat-tagħbija (jew għat-tiġrija) Ħmira th fil-għodu Hulli l-bhejjem joqogħdu. Dan hu l-qawl li hu l-aktar fil-ħalq l-lum, fil-waqt li fil- Vassalli nsibu wkoll dan l-ieħor : Ħmura ta' fil-għarija ġib żwiemlek għat-tiġrija; Il-ħmura ta' fil-għodu, ġib żwejnlek minn ġor-robu, Ma' dawn inqabblu fl-Isqalli: , Bħal dawn l-Ingliż għandu xi tlieta jew erba'. Posthom in- semmmu wieħed li igħid : Tl-Għarbi jgħid : Ada aħmarat. ma' el' aznja Arbot ħmirak elimina. Wada aħmarat mi' elsbiħ Atlaq (iew ħalli) ħmarak qastraħ. Aħna ngħidu : Il-qattus jaħsel wiċċu lejn fejn ikun sejjer jew der ir-riħ jew Ġej il-maltemp jew mill-poppa jew mill-pruwa, meta jagħtas il-qattus. Hekk ukoll jaħsbu fi Sqallija kif ukoll fl-Ingil- terra : Meta l-qattus jaħsel wiċċu ħu aħbar ta' xita. Fuq April li jġib xaba' ta' ħohż aħna ngħidu : April. il-ħobż wasal fil-mendil, fil-waqt li l-Ingliżi igħidu wkoll: A cold April tlie barn will fili. F'Malta jaħsbu li meta l-ħamiem igorr fil-barumbara jew is- serduk ibda, jidden bil-qawwi jkun ġej L-maltemp. Hekk ukoll til-qawl Ingliż Hi jgħid: Nagħlaq din it-taħdita b'li nsemmi xi waħdiet mill-qwiel maltin u għarbin ii jixxiebħu, barra minn xi waħda għarbija li lħaqt semmejt qabel. Għal inusmar tilef in-nagħla. qawl malti li jaqbel ma' tal- Għarbi li jgħid: Men-ran mesmar notaqpegħ na'lu, (Vassalli. Motti, Aforismi, eċċ. p. 10). Dal: li-juqa' u jqum, ma tinsiħlur waqgħa. hi għandu mill- qawl għarbi: Hqar elġenun iman-gaqa', wa gaqwn, (Vassalli. Motti, Aforisini, eċċ, p. 30). Hares tajjeb 'il darek u la tħallelr lil ġarek jaqbel ħafna mal- Għarbi li jgħid : Sakkar babek iea la toħtem ġarek. Jibża' minn dellu li jaqbel fis-sens mal-Għarbi li jgħid : Vaħdf man ħijalu, (Vassalli. Motti, Aforisini, eċċ. p. 48). Li l-kliem kien ġawhar, kieku s-skiet uħjar minnu. Hekk ukoll fil-Għarbi: Alħadith men fedda wassokut men dhaheb. (Vassali, Motti, Aforisimi, eċċ. p. 57), li jaqbel xi ftit ukoll ma' duk ta' l-Ingliż li jgħid : If a word is-icorth u shekel silence is iċorth two. Aħjini l-lum u ogtolni għadu li jaqbel sewwa mal-Għarbi ta' l-Alġerija : Aħgini el-pum eca agtalni 'ailda, (Proverbes Arabes idle T'Algerie. Hekk ukoll il-qawl. dfiżem u ssib li nsibuh fil-Malti u fil-Għarbi. Il-qwiel nistgħu ngħidu b huma l-għerf tan-nizzjonijiet in- fisser fi ftit kliem; huma jfissru wkoll il-karattru. id-drawwiet. il-moħħ ta' kull poplu ġewwa pajjiż. U toħodhom kollha flinx- kien. humu l-ġabra tal-fehmiet u sentimenti tal-ġnus tad-dinja kollha. li meta tifl-hom mill-qiegħ issibhom jaqblu fis-sens iżda jvarjaw fis-sura, Għalhekk jagħmlu sehem ukoll mil-letteratura popolari tal-Lsien, u r-rabta tagħhom mal- Isien insibuha mhux biss fil-ħsieb iżda fil-bini u kliem li jaqbel ma' qwiel li minnhom maż-żmien Ilsien ikun issellef minn ieħor, Kif rajna meta nqiegħdu, għalhekk, fuq il-keffa tal-miżien dik li hi frażjoloġija nm qwiel, insibu li dawn fil-Lsien Malti jugħilbu lil-dawk li twieldu mil-Lsen Malti 'ew lil-dawk li l-Malti rada' ma' ħalib ommu, il- għaliex ma' tul l-aħħar disa' mitt sena ta' ħajtu biddel kemm-il libsa fuq il-fasla ta' l-ilsna Ewropej ta' ġnus li magħhom kellu x'jaqsam għal dak li huma drawwiet. kummerċ, għerf u reliġjon, fil-waqt li nfatam minn dawk ta' nisel semitiku, l-iktar f'dak li huma drawwiet u reliġjon li jagħmżu mill-ħajja psikoloġika tal- poplu. U hawn jixraq niftaħ daqsxejn ta' parentesi biex infisser qabel xejn fuq in-n'sel ta' xi kliem H ma jagbels ma' dawk tad- drawwiet reliġjużi tagħna tal-lum. Għalhekk irrid qabel xejn ngħid illi n-nisel tal-kelma mhux dejjem tista' tieħdu minn fuq id-drawwiet tal-lum. iżda mill- ġ :ajja tal-kelma marbutin mal-għamlu etimoloġika ta' l-istess kelma. Fuq hekk tgħullat saħansitra l- jites Ġesenius (Versuchi iiber die maltesiseh a. Sprache, eċċ. p. 85) li deherlu li l-kelma maltija randun iktarx setgħet tnisslet mill-kelma gtarantena billi ina satax iqabbilha mad-drawwiet reliġjużi tal-mawniettani u ma sabx il-kelma tal-knisja latina li tagbel magħha. Id-drawwiet reliġjużi tal-Knis/a latina f'Malta mhux dejjem wassluna biex nagħtu n-nisel tal-kelma skond ma jroddu l-prinċipji tal-filoloġija tal- lum. Il-Knisja. Nisranija Kattolika ta' Malta jidher li qabel il- waqgħa ta' l-Imperu Biżantin kienet tagħmel mal-Knisja tal- Lvant u għalhekk id-drawwiet reliġjużi kienu jimxu ma' dawk tal-Knisżra. Biżantina. Is-Surjani, fosthom il-Maroniti, barra minn kliem grieg isselfu wkoll xi kliem biex ifissru d-drawwiet tal: ja Nisranija. kliemi li xxerred fost l-Insara ta' l-Eġittu u l-Abbissin;a (Koptim, kif ukoll fostna, Biċċa mmn dan il- ijiem maż-żmien inxtorob minn klieni ieħor taljan jew sqalli li daħal mad-drawwiet tal-Knisja latina. Għalhekk fost il-kliem Għarbl-Surjan msibu l-kelmiet : Ghammed, magħmudija. qaddes, quddiesa, qarr, qarben, tewba: qussis, sawn, ġenni, xbin. Fost il-kliem tal-Btajjel Għid il- Kbir, (meħuda mill-btala ta' Bajram fost il-Misilmin), Ghid ir- Rmied, ir-Randan, (id-disu' fost ix-xhur tas-suwm qab il-Għi- rab), il-Ġimgħa l-Kbira, Għid il-Hamsin, il-Milied. Il-kelma Dejr li tfisser kunvent insibuha fl-isem ta' post imse'jaħ l-A bbati- ja tad-Dejr fein jidher illi l-kelma abbatija daħlet flokha biex tfisser l-istess kelma. Fost il-kliem ġrieg, għandna : Lapsi (ana- Jepsis), u Airu U ntilfet u flokha daħlet il-kelma Griżma. Il- kelmiet isqof u knisja għalkemm imnisslin mill-Grieg ħadniehom mill-Għarbi tas-Sur Flok il-kelma: xbin (rbint femminil) daħlet l-oħra ta' parrinu, Sal-1600 il-Maltin. skond ma jgħidilna Magri til-Hierilericon il-kelma miru kienet f'ħalq il-Maltin. Flok il-kelma tebu dionk tisma' l-oħra ta' penitenza. Il-kelma ghexu, U fil-Għarbi tfisser id-deċmi tal-Quran, infissruha wkoll bil-kelmu ġdida ta' deċini. Jidher. illi d-drawwiet qodinu reliġjużi hawn Malta tbiddlu nm ħadu x-xeħta latina mis-sena 1154 taħi Papu Adriżranu IV meta l-Episkopat ta' Malta sar Suffiaganju tad-Djoċesi ta' Palermu n bdiet tidħol bil-mod il-mod it-terminoloġija reliġjuża sqallija. Iżda xi drawwiet reliġjużi baqgħu hawnhekk għal żmien twil n ma. dawn xi kliem grieg sas-seku Sitlux. Sal-1575 il-magħmu- dija. tat-trabi kienet għadha ssir bit-tagħdis til-fonti. Jaħsbu li mar-Rod'otti tal-Knisja Crriega li daħlu ma' l-Ordni ta' San Ġwann xi druwwiet tal-knisja griegu kienu ddeffsu wkoll u tħalltu ma' tagħna. Jekk wieħed. barra mill-frażjoloġija u mid-qwiel ta' xeħta ewropea, joqgħod igħarbe. u jagħżel it-terminoloġija Maltija satja minn dik barranija li duħlet fil-Malti u tħalltet miegħu ma' tul id-disa' mitt-sena ta' l-aħħar. għandna nsibu illi n-naqal ta' qiegħ il-għarbiel ma tistax issejuħlu l-iskart tal-Malti. iżda dik il-ħmira ġdida 2i biha l-lum hu magħġun u misjur bħala ħaġa sħiħa l-isien Malti tal-lum. Ħaġ'oħra li turina biex ngħid hekk l-ewropizzazzjoni ta' biċċa mill-vokabbularju tagħna huwa li barra mill-ħafna kliem tekniku li żdied fil-Malti mal-progress ta' kull fergħa ta' sengħu u xjenzi, għandna lista ta' kliem Malti ta' madwar 1.800 kelma L jidħlu fl-użu tal-ħajja u bżonnijiet ta' kuljum tal-bniedem illi l-egħruq tagħhom jaqbel ma' kliem taljan, franċiż spanjol, ingliż u grieg. Meta nħallu barra l-kliem tal-biedia. għodod u xogħol tar- raba'. żrieragħ. ħxejjex u siġar, illi fihom ukoll hemm mal-20 fil- mija ta' kliem barrani, insibu li s-kliem tas-sajd, tal-kaċċa. għa- safar, eċċ.. Usjir, ħjatu. naviguzzjon, sengħu ta' mastrudaxxi, ta' ħaddieda, u bini, pittura, skultura. kostruzzjoni ta' bastimenti. inġinerija, mekkaniżmu ta' inġen/i tal-mutur. fosthom tas-sew- qan, huwa l-biċċa l-kbira kollu kliem ta' a ewropej fosthom ukoll dan l-aħħar bosta kliem ingliż ta' l-i erija. lokomazjoni, logħob u sports li f'dawn il-ħamsin jew sittin sena ta' l-aħħar qalgħu l-barra għodod u logħob ieħor qadim u l-kliem kollu tagħhom. F'l-Malti, bħalma semmejt. daħal ukoll xi kliem komuni franċiż, ingliż. kif ukol. spanjol u xi kelma griega wkoll. Fost il-kliem franċiż li l-lum xjieħ fostna ta' min isemini dawn : Sungulozzu (sans culotte), urġan-plakċ (argenf plaguċi, surtun Fost il-kliem mexxej ingliż insemmi xi sebgħu minn lista ta' dwar 200 kelma: sa'dbord (side board), gali (gallej), bejkin pawder (baking powder), drajver (driver, siment (ċement), skrun (serer, broxk (brushi, skuna (Seltooneri. loket (locket), dril. (drill). sejttipin tsufetg pin) (abra tas-sarwali. dixx (dish), kitla (kettlev. kejk teake). envilopp (envelope) u oħrajn. , U biex nagħlaq, biex ngħid hekk, ġewwa gwerniċ ċkejken il-fond ta' dan il-kwadru mżewwaq tal- Laien Malti tal-lum, nieħu waħda mill-irkejjen ti tiba tidher wahda mill-aħħar daqqiet ta' pinzell li hija dik tat-terminoloġija tal-Ibies, il-għaliex din tagħ- tina. ħ'iel storiku tad- -drupp tal-lbies qadim inalti mixebbah ma' dak tal- lum bil-kliem: ġdid tiegħu. Id-drappijiet qodma, tal-Ibies f'Malta kienu wisq itir. Barra. mill-fustan. (mill-isqalli. fristaini. bit-taljan, fustagno, frustagno) xoqqa. tat-tajjar. u xaqaq u drap- pijiet tal-kotnina, kien bawn n għad ha (iżda mhux hekk qadim) id-drapp tal-lama għan-nisa. il-każimir, il-kaxmer (suf. mill-Ingliż cashinere) u l-plaxx (Ingliż plush), il-lankċ (Ingliż nankeen, u l-bellus, fosthom tal-fiżpa, l-istamina (għall-egħnie- neħ, il-musolini u xifonijiet, eċċ. N'eħdu d-drappijiet tal-luni tan-nisa. Bil-moda. tal-lum daħlu ibruppijiet bħalma huma : il- volle f franċiż (mil-latin pelluin traspurenti. tajjar, suf iew ħarir). l-elek Jastrakan, l-organdm torgandie, Xorta ta' musolinu trasparenti), il-face-cloth. (pannu tal-wiċċ ileqq), fost il-ħaririjiet : il-fossċ. il- ħarir imwarċe (more, ħarir imġiegħed), it-taffetà (fran- ċiż taffetas, taljan, taffetà. persjan taflah), iġ-ġapsilk. il- erepe de ehine, u fost il-bellus : il-velvet u l-ve/vetin, eċċ, Fost it-til- siliet ta' dbielet tan-nisa tar-raħal li-dari kienu jkann iktarx tal- fustan, kien hawn id-dublett geżwira, u fost in-nisa ta' l-ibliet. id-dublett bil-kurkar, il-mant jew mant għonnella Hi kienet tgħatti l-persuna kollha mir-ras si ajn. tingħalaq b'qafla taħt il-geddum. b'qafla fuq is-sider, u li niej qsaret u saret mofs- għonnella. Id-drapp tagħhu fost in-nisa kampanjoli kien ikun tas- suf u xi minn daqqiet tla kaħla ikkusksata bl-abjad, u fost in- għonja il-ħarir imberfel bil-bizzilla. Maż-żmien biex ina tit- dafra tar-ras l-egħnienel min-naħa ta' fuq infurrawhom bil-kartim u immuntawhom bil-għadam tal-balieni. Jekk il-lbies qadim ma għadux jidher għax floku daħal ieħor. l-għonnella baq- għet tgħix u tiżżurġun fost l-egħdewwa tagħha, m la qatilha l-kap- pell tan-nisa u l-anqas il-berrette tax-xebbiet tal-lum. Hekk ukoll xi kliem fil-Malti li miegħu tħallat il-ġdid. (ħal dak li hu tifsilijiet tal-Ibiesi tar-rġiel biżżejjed wieħed isemmi kif fost in-nies għonja, il-żuni mill-kapott u ġustakor morna għar-roveroll (Ingliż overall), mis-surtun għal bakkaljawa, n mir-redingote għal -entaraj u għalli-smocking jacket. Jekk mid-dizzjunarju tagħna imeħħu dan il-kliem, aħna nkunu qegħdin innaqqsu minn dan il-kwadru waħda mill-pennel- turi sbieħ li żejnuh. aħseb u ara jekk barra minn dan innaqqsu l-kliem l-ieħor modern li huwa f'iIsienna biex infissru l-ħsibijiet tagħna ta' kuljuni, , Biex nagħtikom ħjiel tal-ħtieġa kbira li fiha ninsabu l-lum li ngħożżu dak il-kliem barrani li bih qegħdin inqdew biex nibnu u nżejnu l-ħsieb, biżże'jed ngħidilkom ili kieku l-lum flok in-newl ta' żmien ilu. m xi ftit tal-lum, tidħol il-makna tad-drappijiet u x- xaqaq, jiġri dak li ġara fil-mezzi tat-trasport ta' l-art u l-baħar meta mal-mekkaniżmu l-ġdid, għodod u inġenji ġodda kellha tid- ħol it-terminoloġija ġdida tagħhom. Dik tan-newi mma tkunx biżżejjed biex wieħed jinqeda biha għat-terminoloġija teknika ta' inekkaniżmi u għodod ġodda. Hekk ġara f'kull sengħa ġdida li daħlet fostna. Il-kliem li daħal huwa kliem barrani, kliem illi l-lum jagħmel sehem minn biċċa, sewwa tad-dizzjunariu tal-Malti. It-tiżwiq bi kliem ieħor barrani nsibuh, kif tafu. f'ħafna ilsna oħra li maż-żm'en kellhom jissellfu minn għand oħrajn biex jimxu mal-progress. Dan it-tiżwiq sar skond ma trodd il-fonetika. u l-morfoloġija. tal-Isien li jissellef, L-aktar ħaġa li iktarx tistona fit-tiżwiq tal-Malti ma' l-ilsna ħarranija, fosthom indo-ewropej. jew aħjar ma' dawk tal-fergħa romanza li biha hu miżgħud il- Malti tal-lum, hija dik li fil-waqt li l-Malti huwa ta' fond semitiku l-oħrajn li magħhom tħallat huma ta' nisel Arjan, u dan in-nuq- qas ta' taqbil fil-għamla. u fil-lewn għandha minn dik l-oħra ta' l-istil moresk: fl-iskoltura mħallta. mal-korintjan. Fuq hekk, għandna nistqarru, il-Malti ma għandux il-vantaġġi ta' ilsna oħra li jistgħu jissellfu minn għand oħrajn ta' l-istess razza tagħhom, iżda jkollu jieħu minn għand ilsna li mhumiex qaribu u li anqas ma għandhom ebda. rabta. miegħu fin-nisel bħalma għandu mal- Għarbi, ilsien :i hu għani biżżejjed minn kliem qadim, iżda fqir minn. dak il-kliem li jfisser ħwejjeġ moderni tal-progress li aħna fih il-lum, Iżda. kif l-Għarbi seta' jitħallat mal-Grieg b'mod li l-lmn ma jintgħażlux minn xwxin, f'dik li hi nomenkiktura ta' xjenzi naturali. hekk ukoll jista' l-Malti ma' l-ilsna ewropej li d-demm u d-drawwiet ta' min jitkeilem bihom jaqblu ma' darek tal-Maltin iżied mili l-Maltin taqbel ma' dawk ta' 1azez illi Isien- hom huwa ta' l-istess nisel tal-Malti; u jekk hu tassew illi t-taħ- lit ta' nisel fir-razez ta' siġar u annimali jagħti frott iż'ed b'saħ- ħtu, hekk nittamaw li jiġri f'ilsienna bit-taħlit ta' demm ġdid. Inkunu qegħdin imorru kontra l-mewġa tal-progress morali u materjali tal-ħàjja ta' art twelidna jekk biex inżommu moħħna u qalbna marbutin ma' l-ifdalijiet ta' elfejn sena ilu aħna nfittxu li l-Isien malti nżommuh imsofti minn kull kelma barranija. Ta' min jagħder il-għada, xejn ta' min ifaħħarha, ta' xi kit- tieba tal-Malti li bi ħsara tal-kitba maltija qegħdin iniss:u u joħol- qu kliem ġdid (xi mindaqqiet. u saħansitra. kontra l-forma gram- matikali tal-kelma) minn għeruq ta' verbi qodma, u b'hekk ikiddu l-istil mexxej tal-letteratura tal-Ksien Malti. Il-Isien Malti, kif inhu l-lum għandna nqisuh bħal dak il-bini qadim li minn seklu għall-ieħor, minn saltna għall-oħra, tbiddel, issewwa, iżżewwaq u żżejjen skond il-bixra tad-disinn u tnaqqix taż-żminijiet. Huwa għadu wieqaf fuq sisien qodma u sħaħ li huma dawk tal-Lsien Semitiku, hekk sħaħ li qajla setgħu jċaqal- quhom l-aqwà theżhiżiet fit-taqlib tal-ġrażja u mewġiet qawwija ta' razez ġodda. Il-ġebel li tmermer fil-wiċċ, il-linji ewlenin ta' inaqqix lixx u mqit dlonk tarah tbiddel b'ġebel ġdid u lill-bini tah bixra li taqbel ma' dik taż-żmien ħ aħna fih, fil-waqt li ma ħallihx jaqa'. It-tibdil li sar f'dan il-bini b'ġebel ġdid, bi tnaqqix u tiżjin fuq is-sengħa tal-lum huma l-kliem ġdid, in-neoloġismi. il-frażijiet ġodda b'dak kolu li tnissel mid-drawwiet ġodda li daħlu minn mijiet ta' snin 'l hawn; huma dawn li biddlu l-qoxra tal-libsa qadima. tal-Malti li kienet għoddha therriet u waqgħet bċejjeċ; dawn l-irqajja' ġodda, biex insejħulhom hekk, taw lill- Tisien Malti dik is-sura u ħajja sħiħa u qawwija li bihom nitta- maw li intom, ulied Malta, żgħażagħ li għadkom kif irfistu l-għat- ha ta' din id-Dar ta' Għerf Għoli u li kontu l-ewwel nies li ftaħtu l-Bieb tat-Tagħlim għoli ta' l-Istudju tal-Malti taħt it-tmexxija tajba u għaqlija taż-żagħżugħ Professur tagħkom, President tal- (tħaqda Universitarja tal-Malti. f'din id-Dar fejn minn mindu mitt sena ilu u fuqhom Vassalli kien l-ewwel darba għallem il- (irammatika Maltija, intom, nittamaw, għad tibnu letteratura maltija li biha jinfeda l-ġieħ ta' Lsienna u hekk Isimna jitnaddaf ininn għajb li bih kienu kasbruh il-ġenerazzjonijiet ta' qabilna u dawk li l-lum lill-Malti jistmelluh bħala biċċa għodda qadima li, kif iridu jgħidu, ma tiswa għalxejn ħlief biex tħammrilna wiċċna fost Ilsna oħra, b'letteratura ħajja u moderna.