Is-Snajja' tan-Newl u tal-Bizzilla fl-Għarb man-Nisġa taż-Żmien L-Għarb hu ffurmat mill-inħawi 'ta' wara l-muntanji', kif inhi magħrufa l-ponta fil-ġewwa nett tal-gżira Għawdxija, miftuħa għal ġol-Majjistral bil-baħar u n-naħa l-oħra mkenna bl-għoljiet Ta' Ġordan, Ta' Għammar u Ta' Dbieġi. Baqa' sal-lum primittiv, anke fid-djalett, imma l-aktar fis-snajja' mħaddma skont it-tradizzjonijiet tal-post. Jaħsbu li minn din in-naħa kienu daħlu l-ewwel nies tal-gżejjer Maltin meta fil-Preistorja waslu fuq ċattri minn Sqallija u ġabu magħhom xi annimali bħal ngħaġ, mogħoż u żrieragħ. Insibu, minn dan iż-żmien, ħwat imħaffrin fil-blat fuq ir-riħ tal-Wied il- Kbir ftit 'il fuq mit-torri tad-Dwejra. Kienu identifikati dan l-aħħar mill-professuri C.J.Jaccarini u Maurice Cauchi li jaħsbu li l-funzjoni tagħhom kienet l-għasir taż-żebbuġ jew tal-għeneb; aktarx kienu wżati wkoll biex jiżbgħu ħajt u drapp bil-koralli. Mhux ta' b'xejn li dawn l-inħawi baqgħu għal sekli sħaħ jistagħhew mix-xogħol tar-raba bagħli, mill-bhejjem u mis- snajja' relatati. Dik Żgugina, mara Għawdxija, kienet toqgħod l-Għarb 'il ġew … X'tgħidilna din il-leġġenda7 Naturalment tfakkarna fil-ħbit tal-furbani meta dawn kienu jaqbdu l-art u jġorru lura fil-jasar nies u kulma jsibu jgħodd għalihom. Dan għaliex sa mill-bidu f'dawn l-inħawi kien isir użu mill-port tad-Dwejra, li sa żmien De Soldanis kienu jsibuh bħala 'Kap San Dimitri': Fil-21 ta' Diċembru tal-1607 wasal Għawdex f'Kap San Dimitri, Andri Anfus, ġeneruż, fuq daqsxejn ta' qoxra li bilkemm kienet tifilħu. Xħin niżel l-art qal li kien wasal qawwi u sħiħ b'miraklu tal-Madonna. (Farrugia, Għawdex Bil- Ġrajja Tiegħu, De Soldanis, l-I Ktieb, p105) Għaqda Mużikali Viżitazzjoni Miġbur minn Dr. Consiglia Minbarra t-traffikar tal-ilsiera għandna nifhmu li, bħalma jiżviluppa madwar kull port, minn hawn kien jgħaddi wkoll il-kummerċ l-iktar ma' Sqallija, ta' prodotti agrikoli bħalma kien iż-żejt taż-żebbuġ, l-inbid, il-ġobon, is-suf tan-ngħaġ u d-drappijiet minsuġa. Il-fungu li jikber fuq dik li llum tissejjaħ il-Ġebla tal-Ġeneral' kien stmat wisq u fi żmien il-Kavallieri kien jifforma parti mill-kummerċ t'Għawdex. Id-dokument misjub minn Joseph Bezzina fl-NAG (Il-Miżjura, 2015, ħarġa Nru 4, p22-24) jgħid li qabel l-Assedju tas-sena 1551 diġà kien hemm kappella ta' San Dimitri, u jsemmi lill-Għawdxi Leonardu Bongabino u lill-familja Għawdxija tal-Kamrili kienet toqgħod Sqallija u li kellhom kwistjoni fuq l-art li tmiss mal-kappella. L-ismijiet Sqallin u l-Għawdxin li joqogħdu Sqallija jindikaw kummerċ ma' Sqallija, li wassal biex fl-Għarb kien hemm min stagħna. Fosthom kien hemm il-familja Apap, waħda mill- iktar familji privileġġjati tas-seklu sittax, li minnha ħarġu benefizzji għal dawk li jġibu l-kunjom Apap, bħal dak imsejjaħ 'tad-Dwejra' imħolli minn Alojsjo Apap fl-1502, u minn Andreottu Apap wieħed fl- 1596 imsejjaħ 'ta' L-Għarb' u ieħor fl-1602 imsejjaħ 'tal-Wieri' (Farrugia, Għawdex Bil-Ġrajja Tiegħu De Soldanis, it-Il Ktieb, p124). Meta battew il-ħbit tat-Torok, l-inħawi ħadu r-ruħ, il-popolazzjoni kibret u x-xogħol stagħna. Inbnew it-torrijiet għad-difiża, wieħed mal-kosta tad-dwejra u ieħor fid-daħla tal-Għarb, illum ħdejn is-siġra tal-Għasri, proprjament biex iħares liċ- Ċittadella. Inbnew l-imtieħen tat-tħin tal-qamħ, mhux tar-riħ biss imma ħafna oħrajn fi djar 'l hawn u'l hinn u bihom kien jiddobba kulħadd. Kien hemm il-fran għall-ħami tal-ħobż, nies tas-sengħa bħal ħaddieda, skarpana, mastrudaxxi li kienu jaħdmu l-għodda għar-raba, u negozjanti għax-xiri tal- prodotti. L-ewlenin familji kienu miġbura lejn ix-xaqliba tal- baħar, jiġifieri f'San Lawrenz, Santu Pietru, Birbuba u firxiet lejn Wara t'Għammar, għalhekk il-kappelli nbnew hawnhekk. L-eqdem waħda, sa minn qabel l-1432, kienet tal-Madonna tad-Dawl fuq l-għolja ta' Dbieġi li kienet miżmuma b'għożża kbira u ħafna nies kienu jmorru jinviżtawha. Mons. Pietru Dużina fl-1575, sab tmienja, fosthom waħda f'ta' Madliena, Għammar. fid Festa Għarb Lulju 2016 għamel Viżta Pastorali, fi Triq Birbuba sab knisja ta' Sant'Anton Abbati, li għaliha Pawlu Apap kien ħalla tomnejn raba biex fil-festa tal-qaddis jitqassam il- ħobż lill-foqra. Dan ifisser li r-raħal ma kienx fqir u kien hemm sidien li kienu jifilħu jibnu l-kappelli u jħallu beni bħala dħul biex jinxtegħel iż-żejt u ssir il-festa. Meta kienu jitilgħu l-art il-furbani, l-ewwel li kien jinsteraq minn dawn il-kappelli kien il-bieb u jekk jitħallew mitluqa kienu jiġu kkundannati mill- Isqof. Fl-okkażjoni tal-Vista Pastorali li għamel l-Isqof Luqa Bueno fl-Għarb, fl-1667, saret talba biex tibda titqaddes quddiesa fil-Ħdud u l-festi kmandati f'waħda mill-knejjes tal-qrib billi f'dawk l-inħawi kienu joqogħdu madwar 300 ruħ u kellhom ħafna bogħod għall-knisja Matriċi. Ħafna kienu fqar hekk li ma kellhomx ħwejjeġ biex ibiddlu ħa jmorru l-belt, oħrajn ma kinux jifilħu jimxu; kienu jridu jitilqu fid- dlam biex jilħqu jaslu bil-mixi fil-ħin għall-quddiesa U n-nisa fit-triq sikwit kienu jiltaqgħu mal-periklu għax jagħtuhom fastidju. Dan il-permess ingħata fl-1678 lill-knisja ta' San Lawrenz u tal-Assunzjoni tal-Madonna Ta' Pinu. Fl-aħħar, fid-29 t'Awwissu tas-sena 1679, l-Isqof Molina xandar id-digriet li bih fired mill-Matriċi l-parroċċa tal-Għarb, u l-knisja kellha tkun dik tal-Virtl (taż-Żejt) li l-festa tagħha kienet issir fit-2 ta' Lulju f'jum il-Viżitazzjoni tal- Madonna, bl-ewwel kappillan Dun Ġamri Camilleri. Xi għoxrin sena wara l-poplu tal-Għarb talab permess lill-Gran Mastru Fra Rajmondu Perellos biex tingħata biċċa raba biex fuqha jsir il-bini ta' knisja parrokkjali ġdida. Il-bini dam sejjer 15-il sena u tbierket fit-30 ta' Novembru 1729 mill-Isqof Pawlu Alpheran. Dikment beda jinħema l-ħsieb li din il-knisja issir kolleġġjata. Joseph Galea, fl-artiklu Il-Ħolma u l-Proġett Hasciak (Il-Miżjura, 2015, ħarġa Nru 4, p16-19) jispjega tajjeb kemm stinkaw il-qassisin tal-parroċċa, ġabru flus u ħallew raba biex iwaqqfu l-kanonikati. Għalkemm iltaqgħu ma' ħafna tfixkil irnexxielhom jaslu sa fejn waslu għax kellhom il- ġid, l-iktar il-familja ta' saċerdoti Hasciak li ħallew kollox għall-knisja sa ma fl-1774 raw isseħħ il-ħolma. Mhux hekk biss, tant kienu moħħhom miftuħ li Dun Lawrenz Hasciak ħalla l-flus biex jitħallas għalliem u tiftaħ l-ewwel skola li damet isservi lin-nies tal- Għarb 50 sena sa ma fetħet tal-Gvern fl-1859. Ir-Rakkolti għall-knisja Iż-żmien jgħaddi, marru l-Kavallieri, telqu l-Franċiżi, u ġew l-Ingliżi. Id-devozzjoni lejn il-Madonna tal- Virtu kompliet tikber u fl-1853, il-Vigarju Kurat Dun Ġużepp Agius ġab permess mingħand l-Isqof Publiju N. Sant biex issir il-vara tal-Viżitazzjoni. Inħadmet mill-Imgħallem Ġużepp Vella mill-Belt Valletta u swiet 200 skud; il-flus waslu permezz ta' ġbir mill-parroċċani. Sa l-Avukat magħruf Sir Adrian Dingli li kellu nanntu mill-Għarb ħareġ 100 skud. Qabel ġabuha, ħaduha fil-palazz tal-Isqof ta' Malta (Għawdex kien għad ma sarx djoċesi) biex iberikha u taha l-indulġenzi; wara ħaduha fil-Knisja tal-Erwieħ tal-Belt Valletta fejn ġiet esposta għall-qima tan- nies mill-Għarb li kienu Malta biex jifirħu magħhom huma wkoll. Matul dawn it-300 sena ta' parroċċa, il-flus kollha minn fejn kienu jiġu7 Kienu jsiru rakkolti, jew ġbir bieb bieb tal-prodotti tar-raba biex jinbiegħu u l-flus imorru għall-knisja. Ir-reġistri tal-knisja mill-ewwel snin sa qisu nofs is-seklu 20, sena wara l-oħra, dejjem baqgħu jsemmu l-istess rakkolti; waħda tal-qamħ, waħda tas-silla u tnejn tal-qoton — f'Novembru u għall-ħabta ta' Lulju (qrib il-festa). Fir-reġistru kien jitniżżel ukoll meta kultant ir- rakkolta tinqabeż għax tkun sena ħażina minħabba l-iskarzezza tax-xita. Dawn kienu s-snajja' prinċipali li fuqhom kienet isserraħ l-ekonomija tal-post. Għażżiela u Nissieġa In-nies kienu jaħdmu, bi nhar ibakkru kmieni fir- raba u flgħaxija jinġabru fl-irziezet għas-sahra. F'din ix-xaqliba ta' Għawdex ir-raba bajjad kienu jsibuh tajjeb għat-tkabbir tal-qoton. In-nies tant kellhom sengħa għalih li ma kinux iħallu rokna art mhix maħduma. Missieri kien jgħid li abjad jew aħmar kienu jkabbruh 'il bogħod minn xulxin biex ma jiddakkarx. L-ewwel jofsdquh mill-ġewż u mbagħad jaħilġuh, jiġifieri joħorġu ż-żerriegħa mill-qoton. Kien hemm id-daqqaq li bl-ark kien jinfex il-maħluġ u jġibu tajjar. Bħala negozjant kien jixtri l-maħluġ, idoqqu u jqassmu bid-djar biex jagħżluh, imbagħad jerġa' jdur jiġbor l-għażil. Kien ix-xogħol tan-nisa li jagħżlu t-tajjar. Biż- żmien ivvintaw ukoll ir-raddiena (spinning-wheel) u min kien jaf jaħdem biha kien iħaffef fix-xogħol. Anke fl-għalqa ġieli kienu joħduha magħhom meta kienu joħorġu jirgħaw in-ngħaġ. Barra mill-ġerrejja kienu jagħmlu l-imraden u l-lenbub (ikebbu l-ħajt fuq biċċiet tal-qasab) li kienu jużaw fin-newl. Ġara li kien hemm min kien tajjeb biex jagħżel u min biex jinseġ. L-insiġ kien isir fuq biċċa apparat jissejjaħ 'newl' li jkollu l-ħajt mimdud vertikali jissejjaħ 'mitwa' (bl-Ingliż warp), u l-ħajt li jinħadem bl-linji orizzontali (bl-Ingliż weft). L-Għarb kien magħruf ħafna għall-insiġ tad- dublett 'Ta' Mitt Lembuba' li kien dublett bil-faxxi aktarx fuq skala ta' ikħal u d-disinn joħroġ skont kif il-ħajt kienu jgħadduh min-nir u l-moxt. Ftit kien hawn min jaf jagħmel il-mitwa, dawk il-waħdiet biss magħrufa għas-sengħa. Il-bqija ma kienx diffiċli titgħallem kif tirfes il-pedali skont id-disinn, u kien hawn ħafna li kienu kapaċi joħorġu ġmiel ta' nsiġ. Tista' tgħid li f'kull dar kien ikun hemm newl, bħalma għadna nsibu fil-mużew ta' Frenċ u ta' Karmni Grima. Sa l-irġiel kienu jaħdmu fuqu bħalma qalli Ċikku Cauchi tan-Namrat meta diġa kien għalaq il-100 sena: FIgħaxija xħin nidħlu d-dar mir-raba konna nagħmlu s-sigħat ninsġu. Fl-isqaq tal-Arċipriet, wara l-Ave Marija ma kontx tisma' ħlief tisbit fuq l-inwiel għax hawnhekk kulħadd kien jishar: min jinseġ, min jagħżel u min ifesdaq il-bjad fid-dawl tal-lampa dak iż-żmien …u nies jgħidu r-rużarju u l-kurunelli. L-iżjed li kienu jaħdmu kien il-'fustan' u minnu kienu jagħmlu l-ilbies kemm tan-nisa u tal-irġiel — it-terħa, il-ħorġ, il-barjola, u l-għata bħal imtieraħ, imħaded, lożor, investi u gvieret. Kienu jżewqu bil-faxxi tal-kulur, l-iktar bl-ikħal. In-nannu Wiġi Cini (1881-1972) mill-Għarb kien jgħid li kien jieħu t-tajjar Ħaż-Żebbuġ Malta biex jiżbgħu ikħal għax Għaqda Mużikali Viżitazzjoni kien hemm nies tas-sengħa. Fiha studju din tal- kuluri, għax, milli jidher, dawn l-inħawi kellhom id-disinn karatteristiku tagħhom. Kienu jitgħallmu minn xulxin u t-teknika baqgħet dejjem għaddejja tradizzjonalment minn ġenerazzjoni għal oħra. Dnub li nqerdet għalkollox. L-istess kienu jagħmlu mis-suf tan-ngħaġ għax dawn minbarra l-ġbejniet friski, moxxi u tal-bżar, jipproduċu wkoll suf sabiħ li minnu toħroġ il-fibra twila; dak tal-wiċċ ikun l-iżjed aħrax u kien jintuża għall-insiġ tal-fradi jew tal-qlugħ, tan-nofs artab u tajjeb għall-ħdim tal-ħwejjeġ, u ta' ġewwa l-iktar merħi u x'aktarx qasir kien jintuża biex jimlew l-imtieraħ tas-suf jew l-imħaded. Kienu jinqalgħu kif is-suf; jaħsluh il-baħar u jnixxfuh fuq il-blat taż-Żirka. FIgħaxija kienu jtellgħuh id-dar niexef ġo xkora fuq rashom, bil-mixi. Il-Ħajjata Marbuta mal-insiġ kien hemm sengħa oħra — dik tal- ħjata. Naturalment dak iż-żmien il-ħjata kienet issir kollha bl-idejn jiġifieri bil-labra u l-ħajta qabel ma tfaċċaw l-ewwel magni lejn l-1900. Mhux kulħadd kien iħit, imma mill-ftit ilbies antik li rnexxielna nsalvaw naraw kemm l-antenati tagħna kienu nies tas-sengħa. Għalkemm id-drappijiet minsuġa ma kinux daqstant fini imma l-ħjata kienet retta għall- aħħar, bil-punti tal-ħjata żgħar kollha ndaqs, u mhux minn fuq biss imma anki l-inforra u t-tixkik min-naħa ta' taħti Fuq kollox nammira l-ħila li kellhom biex jixxempjaw, għax fis-sempliċità rurali kienu kapaċi jirriproduċu l-istil tal-ħwejjeġ tan-nobbli magħmulin minn drappijiet fini tal-brokkat jew tal-bellus. Naturalment għall-użu tagħhom kienu jżommu Festa Għarb Lulju 2016 d ĊiġrU, biss kemm jiddobbaw, il-ħwejjeġ kienu jservu għomor, u jintirtu wkoll, speċjalment dawk tal-Ħadd. Il-bqija, anzi l-aħjar, kien jinbiegħ u jżommu għalihom l-inqas sabiħ jew b'xi żball, (għalkemm fin-newl ukoll kienu joftqu l-iżballl). In-nies kien moħhhom jilħqilhom, ma kinux ibigħu kull ma jkollhom, għax dejjem kienu jaħsbu għal li jista' jinqala'. Kienu jżommu qoton maħżun biex ikollhom biżżejjed x'jagħżlu u x'jinsġu s-sena kollha, anki għas-sena ta' wara fil-każ li ma tagħmilx xita u l-qoton ma jirnexxix. Meta s-swieq ta' barra ma kinux tajba kienu jżommu l-insiġ jistennew żmien aħjar. Kollox juri għaqal u ġabra - karatteristika li għadha tinħass fil-mod ta' kif jirraġunaw in-nies ta' din in-naħa. In-Negozjanti Hawnhekk tidħol industrija oħra, dik tan-negozjanti, li kienet aktarx l-iżjed waħda li ħalliet qligħ ta' flus f'Casal Garbo kif kien magħruf l-Għarb minn żmien il-Kavallieri. Il-qoton kien jinbiegħ f'maħluġ (meccalaggio), magħżul (filato),minsuġ (tessuto), u ħwejjeġ meħjutin lesti bħalma kienu l-corpetti, l-gilecchi u l-gonnelli. jew maħduma bħalma kienu l-brieret. Fl-antik, in-negozjanti tal-Għarb aktarx li kienu jitilqu bil-prodotti bil-baħar dritt lejn Sqallija. F'xi dokumenti tad-dwana ta' Malta tas-seklu 18 insibu li l-prodotti tal-qoton u l-insiġ kienu qed jiġu esportati fi kwantitajiet kbar lejn Spanja. Is-sidien ta' dawn l-espedizzjonijiet bil-brigantini (vapuri żgħar) saru sinjuri għax min kien imdaħħal fil-kummerċ tal-qoton kien bħal qisu min jinnegozja fiż-żejt illum. Ma nistagħġibx li xi negozjanti mill-Għarb kienu wħud minn dawn, jew li għallanqas xi qassisin tal- lokal kellhom xi ishma investiti fihom. Tħassibni ħafna ż-żjara tal-Gran Mastru A. Manwel de Vilhena fl-1725. Skont informazzjoni ta' Dun Salv Camilleri tas-Sajf (1926-1999), 'dam ħamest ijiem Għawdex, kien joqgħod fil-kunvent ta' San Franġisk ir-Rabat u qassam ħafna flus. Fosthom kien ħareġ 50 skud għall-kwadru titulari tal-Għarb'. Min jaf kif issemma' l-Għarb, jew jekk ġiex jistħarreġ fuq l-industrija t'hawnhekk7 Meta ngħaqqdu ħaġa m'oħra naraw li dan il-Gran Mastru dik il-ħabta kien qed jippjana li jiftaħ Casa D'Industria kif fil-fatt għamel f'qasir żmien fil-Florjana. Din kellha tkun fabbrika u skola ta' apprentistat tas-snajja' ta' dak iż-żmien, prinċipalment tal-insiġ u l-prodotti tal-qoton, li tant kienu qed iħallu qligħ meta jiġu esporatati. Il-Kabozza Din il-biċċa Ibies ta' nsiġ baqgħet sal-aħħar marbuta mal-Għarb. Meta konna tfal niftakarna ninbxu lin-nannu, li mbagħad kien ikun bilqiegħda mhux ara teiiiiemen a be aktar bil-kabozza imma bil-kapott tal-militar fuq spallejh, waqt li nkantawlu: Nannu xiħ bil-kabozza u bil-muftieħ', sakemm fl-aħħar kien iqum għalina. Mur għidli li kelli nixjieħ biex insir naf li l-kabozza u l-muftieħ' jirrapreżentaw l-awtonomija li kienu jgawdu l-irġiel fl-Għarb. Skont il-Professur Ġuże Cassar Pullicino, magħruf għall-istudju fuq il-folklor Malti, il-kabozza hija riproduzzjoni tal-mantar jew ferraiolo magħmul minn pannu rikk, li kien jintlibes min-nobbli, kavallieri jew negozjanti sinjuri bħala simbolu ta' awtorità. Il-Gran Mastru kien ta' spiss jikkundanna dan il-mantar minħabba li biex iħituh kien jieħu ħafna drapp li jqum il-flus, u b'hekk kienu qed jintefqu spejjeż bla bżonn fil-lussu żejjed. Biex ma jaqgħux taħt il-kundanna tal-bandu, bidlu l-istil tal- mantar u minn kappa wiesgħa ħolqu l-'kapott'. Dan kellu tifsila dritta biż-żieda tal-kmiem u baqa' xorta bil-barnuż, bit-tul sa nofs il-pixxul u bl-istess kwalità ta' pannu rikk. Eżatt bħall-kabozza imma minflok minsuġa tal-pannu. Il-kabozza assoċjat ruħha mal-Għarb probabbli għax hawnhekk kienu jaħdmuha, jekk mhux ukoll ivvintawha; bħala raħal xi ftit konservattiv, kienu l-aħħar nies li baqgħu jilbsuha kontra l-kesħa fix- xitwa. L-ewwel kienu jinsġu il-quddimin u l-wara f'tul wieħed, wisa' ta' farda, bis-suf tan-ngħaġ magħżul oħxon ħafna. Il-kmiem u l-barnuż kienu jinsġuhom għalihom u jħituhom wara. It-tberfil tagħha mad- dawra tal-barnuż u l-quddimini kien ikun mill-insiġ tat-tajjar ikħal għax dan il-kulur kien l-iżjed stmat. Ma kellhiex qfil għax kienet titħalla miftuħa. Aktarx li l-kmiem ma kinux jilbsuhom imma kienu jitfgħuha biss fuq spallejhom filwaqt li jdaħħlu l-barnuż f'rashom. Anton F. Attard isemmi li fil- funerali kienu jilbsuha bil-maqlub bil-kmiem ġewwa. Meta ma baqgħetx moda, bdiet tintuża fil-wiċċ fuq il-friex bħala għata. Il-muftieħ li jissemma' fit-taqbila jfisser awtorità, sid li għandu s-setgħa li jsakkar u jiftaħ il-bieb ta' djar u oqsma tar-raba', mela kien sinjuri Ikompli fil-ħarġa tas-sena d-dieħla…