Ritratt mir-rapport annwali tal-mużewijiet għas-sena 1962 (i juri bħala a, b, c, d, imsiebaħ li nstabu fil-katakombi paleokristjan, illum fi Triq iż-Żebbieħ (M.A.R., 1962) Sejbiet Arkeoloġiċi f'Ħal Kirkop mir-Rapporti Annwali tal-Mużewijiet Kif kellna l-okkażjoni naqraw f'diversi artikli li dehru f'din il-pubblikazzjoni matul is-snin, Ħal Kirkop hu mogħni bi storja antika u mill-aktar interessanti li ftit jassoċjaw ma' raħal daqstantżgħir. Kulma jmur din qiegħda tiġi riveduta u studjata aktar fid-dettall fid-dawl ta' sejbiet arkeoloġiċi li saru reċentement u għadhom qegħdin jiġu studjati. Ma' dan l-aspett pożittiv u inkoraġġanti hemm naħa sfortunata ta' sejbiet li saru f'Ħal Kirkop li minħabba indifferenza, traskuraġni jew Żvilupp intilfu u ntesew. Dan kollu nistgħu biss ngħelbuh billi nitgħallmu napprezzaw dak li fadlilna. Kenneth Cassar ser jelenka s-sejbiet arkeoloġiċi li ġew pubblikati fir-rapporti annwali tal- mużewijiet. L-istorja ta' pajjiżna hi mifnija b'numru ġmielu ta' okkażjonijiet mitlufa, ħafna drabi fdalijiet arkeoloġiċi li fil-passat kienu sekondarji għal iżvilupp tant li kienu jinqerdu kważi għalkollox, jew jintesew u jegħrqu fl-indifferenza ġenerali, jew sejbiet li jinżammu sigrieti u 'jinstabu' biss meta jkun tard wisq għaliex ikunu sfaw mittiefsa jew danneġjati. Fil-ħarġa ta' sena ilu tkellimna dwar il-Villa tad-Dawl, dar fil-kampanja, jew aħjar, villa Rumana attrezzata bit- tagħmir kollu għall-għasir taż-żejt taż-Żebbuġ li xi darba kienet teżisti fl-inħawi magħrufa bħala Tad-Dawl fil-limiti ta' Ħal Kirkop (int u sejjer għand tar-Robba) sakemm din ma nħatfitx mill-iżvilupp tal-barrieri u l-mitjar tal-madwar. Nafu bl-eżistenza tagħha grazzi għal xi fdalijiet li nżammu ġewwa l-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija fil-Belt u għal rapport li sar minn Dr Antonio Annetto Caruana fl-1888 u li dwaru tkellimna fit-tul fl-artiklu tas-sena l-oħra. Għal din is-sena ħsibt li nestendi din ir-riċerka billi nara x'sejbiet arkeoloġiċi ġew pubblikati fuq il- Museum Annual Reports — rapporti annwali li jmorru lura għal aktar minn mitt sena li jelenkaw ix-xogħol li jkun sar mill-awtoritajiet pubbliċi tal-mużewijiet li f'Malta beda bil-Valletta Museum, għad-Dipartiment tal-Mużewijiet u issa Heritage Malta. lIbbażajt ruħi primarjament fuq referenzi li xi ftit jew wisq kienu diġà ġew ippubblikati.' Għaldaqstant ma neskludix li f'dawn il-volumi ta' rapporti annwali jeżistu sejbiet oħra rapportati li saru Ħal Kirkop, biss dawn li ġejjin bla dubju huma l-aktar sejbiet importanti. Ħsibt li niġborhom u nippreżenta traskrizzjoni tagħhom bħala appendiċi għar-referenza tal-qarrej. Peress li l-arkeoloġija mhix strettament il-qasam tiegħi, għażilt li ma nipprovax ninterpreta dawn ir-rapporti, biss ħassejt li jkun importanti li niġborhom u nippreżenthom għaliex l-indifferenza, jew aħjar l-għażla li wieħed jinjora u ma japprezzax il-wirt storiku ta' raħalna hu l-ewwel pass li jwassal sabiex dawn jintilfu fl-abbandun u l-iżvilupp. L-eqdem sejba dokumentata fil-Museum Annual Reports tmur lura għas-snin 1910-1911. F'paġna 9 insibu li fil-31 ta' Marzu 1911 ġie rappurtat qabar propju fl-għalqa tal-Misis fl- inħawi magħrufa bħala Ta' Ħuttaf Gandolf propju fl-akwati Tad-Dawl. Il-Misis kien il-laqam ta' Nardu Farrugia li kellu diversi artijiet f'Tad-Dawl qabel ma' ħafna minnhom inħatfu mill- barrieri. Sir Temi Zammit, l-arkeologu li eżamina dan il-qabar jikteb li biswit din l-għalqa kien hemm barriera u li oriġinarjament l-istess għalqa kienet miżgħuda f'diversi oqbra li ntilfu bit-tqattiegħ tal-ġebel.2 Dan x'aktarx sar jafu min-nies tal-inħawi meta mar jeżamina l-qabar. Fil-bidu jissemma wkoll li f'dawn l-inħawi kien hemm kappella (iddedikata lill-Madonna tad- Dawl) li nbniet fi żmien il-Gran Mastru Pinto. Kien propju għalhekk li dawn l-inħawi baqgħu magħrufa bħala tad-Dawl. Sfortunatament din il-kappella m'għadhiex teżisti. Ir-Rapport Annwali tal-mużewijiet għas- Bel sena finanzjarja 1910-11, kompilat minn Sir Temi direttur tal-Mużew ĠURATOR. Zammit jagħti deskrizzjoni tal-qabar ee ed 1 u jgħid li dan kien jikkonsisti minn i) trinka (shaft) kwadrata li twassal għal żewġt ikmamar tad-dfin (chambers). Dik tat-tramuntana kienet ta' għamla rettangolari, f'kantunieri ttundjati u saqaf ċatt, filwaqt li dik ta' nofsinhar kellha għamla aktar tawwalija u rregolari u x'aktarx kienet twassal għal kamra oħra li nstabet imkissra u mimlija ġebel kbir. Fit-trinka tissemma wkoll forma ta' niċċa li Zammit interpreta bħala l-bidu ta' kamra tad-dfin oħra li ma tlestitx, jew inkella niċċa IĊ li fiha kienu jitfgħu urni Wi bi fdalijiet kremati, biss pjanta minn dawn ma nstab xejn. Rikostruzzjoni tal-qabar ta' sezzjoni tal-kaliika Nicholas C. Vella (H.C.R. Vella mhux tal-qies (ed), p.18) Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 128 : - al Kirkop Għalkemm isemmi li l-arkitettura ta' dan il-qabar mhix xi waħda ta' relevanza partikolari, jsemmi i fihom instabu xi biċċiet ta'oġġetti tal-ħġieġ, bronż u fuħħar tat-tip Puniku li jiddataw dan il-qabar għat-tieni u t-tielet seklu qabel Kristu. Ħal Kirkop jerġa' jissemma fir-rapport għas-sena finanzjarja 1913-14. Din id-darba aktar milli għal sejba arkeoloġika, taħt it-titolu Menhir at Hal Kirkop, insibu dokumentazzjoni tal-menħir bil-qisien u b'illustrazzjoni li tidher fi studji oħra ta'Temi Zammit. Jissemma li l-menħir x'aktar intmess mill-parti ta' fuq biex jiġi taper u jispiċċa b'wiċċ ta' disa' ċentimetri kwadri li fuqu tpoġġa pedestal b'salib tal-ġebel li sal-1913 kien tkisser. Jissemma' li n-nies tal-lokal jirreferu għal din il-megalita neolitika bħala s-Salib u li s-salib kien sar sabiex jimmarka l-limiti parrokkjali ta' Ħal Kirkop. Is-sejba li jmiss saret fl-1928 wara li sid ta' barriera ltaqa' ma' qabar ieħor hu u l KERZ JIN sinġa jqatta'l-ġebel fl-artli r-rapportisemmi f—-TieBnir af Chircop li tissejjaħ ta' Brillu jew ir-Ramlija fit- Menhir at Chircop, illustrazzjoni ta' Sir Temi Zammit fuq triq li minn Ħal Luqa twasslek għal Ħal ir-rapport annwali tas-sena 1913-14 (M.A.R., 1913-14, p.3) Kirkop. Bla dubju li qegħdin nitkellmu ' dwar iż-żona tar-Ramlija, x'aktarx x'imkien wara l-fabbrika tal-ST Microelectronics li nafu li hi imdewda b'attività ta' barrieri matul diversi snin. X'aktarx li dan il-qabar li nstab waqt il-qtugħ ta'ġebel tal-barriera inqered mal-istess tqattiegħ. Tiegħu m'għandna xejn, lanqas illustrazzjoni għajr din in-nota fuq ir-rapport annwali tal-mużewijiet tas-sena finanzjarja 1928-29. Nafu li dan il-qabar eżaminah u kejlu Sir Temi Zammit bl-għajnuna ta' Mr E. B. Vella Surmast tal-Iskola pubblika ta' Ħal Tarxien fis-17 t'Awwissu 1928. Il-fatt li Zammit qiegħed jirrikorri għal għajnuna ta' għalliem hija minnha innifisha interessanti u tixhed żmien differenti. Il-qabar kont tinżel fih permezz ta' trinka rettangolari fonda erba' piedi u wiesgħa ħames piedi, b'erba' tarġiet fuq il-ġenb tiegħu. Il-kamra tad-dfin kellha għamla ta' nofs tond, niċċa żgħira għal mużbieħ u trinka fl-art li l-Professuri Anthonv Bonanno u Nicholas Vella jaħsbu li setgħu kienu sabiex jiġbru l-ilma li jiskula 'l isfel u ma jħalluhx milli jgħerri l-fdalijiet midfuna.5 Ta' min isemmi li meta ġie eżaminat instabu xi biċċiet ta' fuħħar ta' żmien Puniku flimkien ma' xi għadam ta' persuna żagħżugħa.$ Fis-sena 1943 għanda dokumentati żewġ sejbiet, waħda ta' katakombi żgħir fi Sqaq tal- Ħarruba li saret fil-25 ta' Marzu u oħra ta' qabar f'għalqa fl-inħawi magħrufa bħala tal-Imdiek li saret fid-19 t'April. Dak ta' Sqaq tal-Ħarruba kien katakombi żgħir, jiġifieri kumpless ta' oqbra kollettivi biżżejjed sabiex jakkomodaw membri ta' familja. Ħa ismu mill-għalqa fejn kien jinsab, x'aktarx x'imkien fejn illum hemm il-kumpless sportiv tal-Kulleġġ San Benedittu biswit trejqa li kienet tieħdok għal dik li Ilum hi Triq San Ġwann fil-parti fejn hemm il-Lidi. X'aktarx li llum m'għadux jeżisti jew jinsab midfun. Instab waqt xogħlijiet li kienu qegħdin iwittu l-inħawi għal skopijiet militari. It-Tabib Joseph G. Baldacchino Direttur tal-Mużewijiet, li matul is-snin tal-Gwerra serva wkoll bħala Kuratur tal-Arkeoloġija, investiga l-katakombi u kiteb li dan instab vojt minn kull fdalijiet u mimli terrapin, xhieda ta' serq u tbagħbis minn żmien preċedenti. Il-katakombi kont tinżel għalih permezz ta' trinka (shaft) fond tmien piedi (2.5m) bi tmien tarġiet li jwassluk għal fetħa rettangolari ta'ħames piedi bi tliet piedi u ħames pulzieri mqatta' pulit sabiex isservi ta' entratura għal katakombi. Din kienet twasslek għal kuritur ta' tmintax-il pied (6m) b'żewġ oqbra fi kmamar tad-dfin (chambers), wieħed fuq kull naħa. Fl-estremità ta' dan il-kuritur insibu kuritur itwal li jaqta' miegħu f'angolu rett biex il- katakombi għandu pjan għamla ta'T. Dan il-kuritur għandu l-istess għoli u wisa' bħal ta' qablu biss hu twil sitta u għoxrin pied (8m) u fih insibu ħames oqbra oħra bħal dawk ta' qabel. B'hekk dan il-katakombi fih total ta' seba' oqbra kollha tat-tip window graves għaliex tidħol għalihom minn speċi ta' tieqa mqatta' fil-ħajt. Fit-tarf ta' kull wieħed minn dan is-seba' kmamar tad-dfin insibu head rest li kienet bħal imħadda maqtugħa fil-blat forma ta' nofs tond sabiex isservi ta' magħqad għar-ras.$ Il-Professur Mario Buhagiar li kiteb dwar dan il-katakombi jgħid li għalkemm ma jeskludix il-possibilità li dawn l-oqbra kellhom rabta mal-ewwel Insara, ma nstab l-ebda ħjiel li jindika dan. Fin-nuqqas ta' sejbiet bħal fuħħar jew fdalijiet oħra li jgħinu jiddataw Buhagiar jikteb li dan il-kumpless t'oqbra jista' jmur lura bejn l-ewwel u s-sitt seklu wara Kristu. Il-qabar li instab b'kumbinazzjoni fid-19 t'April 1943 jidher u hu eqdem minn dan il- katakombi tas-Sqaq tal-Ħarruba u x'aktar hu simili għal oqbra Puniċi li semmejna li nstabu Ħal Kirkop fl-għalqa tal-Misis f'tad-Dawl, u f'tar-Ramlija. L-inħawi tal-Imdiek jissemmew fir- rapport li jinsabu lejn il- punent ta' Ħal Kirkop, biss sa issa għadna ma nafux għalfejn qiegħed jirreferi, aħseb u ara kemm nafu fejn qiegħed il-qabar, dejjem jekk dan għadu jeżisti. Sfortunatament meta nstab kien diġà nfetaħ u tbattal mill-fdaljiet tant li nstab bil-kapitella li tagħlaq il-bokka mhux f'postha u l-qabar kien mimli ġebel u ħamrija. Dan il-qabar ukoll kellu trinka (shaft) rettangolari fond tmienn piedi, b'sitt tarġiet li jwassluk għal Katakombi ta' Sqaq tal-Ħarruba li nstab fl-1943 (M. Buhagiar, 2001) Sqaq tal-Ħarruba Hvpogeum entratura rettangolari maqtugħa tliet piedi u sitt pulzieri għoli, b'wisa' ta' żewġ piedi u ħames pulzieri. Din twasslek għall-kamra tad-dfin rettangolari li kien fiha tul ta' seba' piedi, b'ħames piedi wisa' u għoli ta' erba' piedi u sitt pulzieri. Kellha wkoll trinka fl-art matulha (x'aktarx sabiex tiġbor l-ilma) u niċċa żgħira mal-ħajt għal musbieħ. Kulma nstab f'dan il-qabar kienu fdalijiet ta' għadam uman u biċċiet żgħar tal-fuħħar tipiku ta' dak li ssib f'oqbra ta' dawn iż- żminijiet,10 Fl-1962 instab il-katakombi żgħir, illum fi Triq iż-Żebbiegħ, li għadu miżmum tajjeb taħt struttura protettiva li saret ftit ta' snin ilu. Ir-rapport tal-mużewijiet għas-sena 1962 jirrakonta kif dan il-katakombi instab waqt xogħlijiet ta' installazzjoni ta' fence madwar ground tal-football dak iż-żmien maġenb il-mensa tal-uffiċjali tal-R.A.F Station Safi, hekk kif huma u jħaffru għal wieħed mill-arbli tal-fence nifdu ġol katakombi. Dan ġie eżaminat minn Dr David Trump, li dak iż-żmien kien Kuratur tal-Arkeoloġija, li qabbad lill- Flight Lieutenant Jordan, l-uffiċjal inkarigat mill-edukazzjoni fl-R.A.F Station sabiex inaddfu. Ir-rapport isemmi li dawn il-katakombi wkoll sfaw mittiefsa meta fi żmien il-Gwerra, xi Koppin residenti fl-inħawi ħaffru shelter li kien faqa' waħda miż-żewġ kmamar tad-dfin. L-aċċess għal dan il-katakombi hu permezz ta' trinka kważi trijangolari, b'erba' tarġiet li jwassluk f'kamra ta' dfin bi spazju għal żewġ katavri kif indikat biż- żewġ magħqad għal irjus imqatta' bħal imħadda f'forma ta' nofs tond. Fuq il-lemin tat-trinka b'erba' tarġiet hemm bħal anti-camera li twasslek għal kamra tad-dfin oħra identika għal żewġ persuni. Simili għal dawk ta' Sqaq tal-Ħarruba, il-kmamar tad-dfin huma ta' għamla ovali u kont tidħol għalihom permezz ta' fetħiet qisom twieqi żgħar, waħda minnhom dekorata b'żewġ pilastri ornati. Fir-rapport dan kollu hu illustrat permezz ta' pjanti u elevations tal-katakombi. Għalkemm mittiefsa instabu fdalijiet ta' ċerta importanza għall-istorja ta' Ħal Kirkop, fosthom kwantità ta' għadam uman u aktar sinifikanti ħafna biċċiet ta' msiebaħ ta' żmien Ruman tardiv. Dawn l-imsiebaħ magħmula minn fuħħar ħamrani b'żennuna twila u eleganti huma tat-tip Hapes Tvpe IIA, u fuq uħud minnhom tidher ċara l-monogramma ta' Kristu, il-CHI-RHO, li hi sinonima mal-ewwel insara. Għaldaqstant dan jindika bl-aktar mod ċar li dan il-katakombi kien wieħed Kristjan, tal-Insara bikrin jew aħjar Paleokristjan biex nużaw it-terminu tekniku, databbli għal madwar il-ħames seklu wara Kristu.'' Interessanti li r-rapport jippreżenta wkoll ritratt ta' wħud minn dawn l-imsiebaħ li nstabu. Ta' min jirrimarka li fi żmien qasir ta' tletin sena dan il-katakombi kien kompletament intesa, mirdum bl-imbarazz u terrapien modern. Kien biss fl-1993, waqt ix-xogħlijiet fuq il-Home Ownership Scheme II (dak li popolarment magħruf bħala Kirkop II) li dawn il-katakombi nstabu mill-ġdid u ġew x'aktarx rappurtata bħala sejba ġdida. Ir-rapport annwali tas-sena 1993 jindika li wara li ġie eżaminat il-katakombi ġie konkluż li dan kien l-istess wieħed li kien dokumentat fl-1962 u li kienu ser jittieħdu passi sabiex ma jintradmux bl-iżvilupp. Dan kollu jsaħħaħ l-argument li semmejna fil-bidu li n-nuqqas ta' interess u l-abbandun huma l-ewwel pass għat-telfa ta' dan fdalijiet storiċi. Tletin sena kienu biżżejjed sabiex dawn il-fdalijiet jintesew. X'tifsira għandhom dawn is-sejbiet fl-istorja ta' Ħal Kirkop2 Dawn l-oqbra ma jistgħux jiġu studjati waħedhom fuq bażi individwali imma għandhom jiġu kkunsidrati fid-dawl ta' fdalijiet oħra li nstabu f'Ħal Kirkop u l-madwar. Ta' min isemmi li l-oqbra li nstabu fi Sqaq tal-Ħarruba u dak li llum jinsab fi Triq iż-Żebbiegħ kienu jiffurmaw parti minn żona estensiva ta' oqbra li uħud minnhom, instabu biss sena ilu waqt xogħlijiet għal kostruzzjoni ta' skola sekondarja għal bniet biswit il-Kulleġġ San Benedittu, filwaqt li oħrajn nisimgħu li ntilfu waqt il-bini tar- residenzi fiż-żona magħrufa bħala Housing Estate Kirkop Phase 2. L-oqbra biswit il-kulleġġ, uħud minnhom mhux mittiefsa, ġew dokumentati u fejn possibbli integrati fil-proġett tal- Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 132 al Kirkop Is-Sopraintendenza tal-Wirt Kulturali, bl-għajnuna ta' arkeologi ser ikunu qegħdin jaħdmu sabiex jistudjaw aktar dan is-sit interessanti li sa issa jindika art li ġiet użata matul is-sekli kemm għad-dfin, f'epoki differenti. Ma' dawn wieħed ma jridx jinsa sejbiet oħra reċenti fl-inħawi tal-Karwija li jinkludu għaxar kmamar tad-dfin li nstabu waqt il-bini tal-hanger tal-Medavia ġewwa. l-Aviation Park. Nittamaw li 'l quddiem ikollna l-opportunità li nwasslu aktar tagħrif dwar dawn is-sejbiet. Dan in-numru mdaqqas. ta' tant postijiet ta' dfin, jindika li Ħal Kirkop kienet art li toffri kundizzjonijiet tajbin li: fihom diversi. komunitajiet setgħu jimirħu matul is-snin. Għalkemm bl-eċċezzjoni tal-fdalijiet — tal- Villa tad-Dawl, ftit instab bini domestiku ta' dan iż-żmien, dawn l-oqbra ma kinux ikunu iżolati u għaldaqstant jindikaw il-preżenza ta' komunità mdaqqsa li kienet tidfen il-mejtin tagħha fil-qrib.' Dan min-naħa l-oħra jindika li Ħal Kirkop kien joffri. riżorsi agrikoli tajbin, fosthom art tajba u għammiela u x'aktarx il-preżenza tal-ilma li tiffaċilita l-attività agrarja u l-ħajja tal-abitanti. Madankollu wieħed jasal sabiex jikkonkludi li l-preżenza tas-sejbiet li semmejna flimkien ma' oħrajn, x'aktarx tal-istess żminijiet li ntilfu huma xhieda ċara li l-inħawi ta' Ħal Kirkop gawdew minn importanza ġmielha fiż-żminijiet Puniċi, Biżantini u Paleokristjani. Dan jagħmel minn Ħal Kirkop raħal mogħni b'wirt storiku ferm akbar minn kemm wieħed jista' jimmaġina. Katakombi li fl-1963 instab fl-R.A.F. Station, illum Triq iż-Żebbiegħ (M. Buhagiar, 2001) Bħala appendiċi ta' dan l-artiklu, qegħdin nippubblikaw transcripts ta' dawn ir-rapporti annwali tal-Mużewijiet għar-referenza ta' kulħadd. ġp.ivħ Later Antiquities ġp.vħ Catacomb at Kirkop 136 Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 Ħal Kirkop l Ara; Anthonv Bonanno u Nicholas Vella, 'Il-Wirt Arkeoloġiku ta' Ħal Kirkop; in, H.C.R. Vella (ed.), Ħal Kirkop u l-Inħawi ta' Madwaru, Vol. l, Stamperija tal-Universita, Msida, 2000; S. Fiorini,'Ħal Kirkop sal-1592; in, H.C.R. Vella (ed.), 2000 7 Nirringrazzja lil Joseph Carbone ta' din l-informazzjoni. 9 Mario Buhagiar, Late Roman and Bvzantine catacombs and related burial places in the Maltese islands, Oxford, B.A.R., 1986; Mario Buhagiar, 'Żewġ Oqbra fl-Inħawi ta' Ħal Kirkop; in, Leħen il-Parroċċa ta' Ħal Kirkop, April, Mejju, Ġunju 2001 Bonanno Anthonv and Vella Nicholas C.,'Il-Wirt Arkeoloġiku ta' Ħal Kirkop; in, H.C.R. Vella (ed.), Ħal Kirkop u l-Inħawi ta' Madwaru, Vol. l, Stamperija tal-Universita, Msida, 2000 Buhagiar Mario, 'Żewġ Oqbra fl-Inħawi ta' Ħal Kirkop; in, Leħen il-Parroċċa ta' Ħal Kirkop, April, Mejju, Ġunju 2001 A Na : 742 OPENING HOURSAT FITNESS PLANETZ ŻEBBUĠ ġ i MON-FRI 5.00am FI 10.00pm SAT£9.00am 2 4.00pm gSUN 9.00am 212.00pm4 W s OI TE TO WTO ĦA FAQ EJ OtO a ni SAT, 9.00am 24.00pm SUN 9.00am 2 12.00pm a.