KIF KIENET TISSAJJAR IL-FEKRUNA F'WIED IL-GĦAJN. Steve Borġ tkellem ma' Marjanna Mercieca Tal-Gabbana fis-6 t' April 2005 f'Wied il-Għajn. Meta kont tifel niftakar lil nannuwi jgħaqqad l-għażel, jiċċomba x-xbieki u jiġma' l-konż ma' l-art maġenb is-sodda tiegħu. Ta' tifel żgħir kont dejjem nilgħab bil-kaxxa tal-għodda li kellhu, mimlija skriepel, ċomb, imrietel, imsell u mitt elf ħaġa oħra. Għalkemm kont għadni daqs nitfa, naf li xi drabi kien jaqbad il- fkieren ukoll. Għal sajjied tal-mistier, kulma jitla' mal-konż jew jimmalja ruħu ma' l-għażel u jista' jinbiegħ jew jittiekel, mela merħba bih. Niftakar lin-nannuwi jnixxef xi dahar ta' fekruna fil-bitħa li kellhu, fejn kien iżomm tajra safra bil-pinen imnittfa ħalli fis-sajf toqgħod taqbad id-dubbien. Marjanna tiġi l-kuġina ta' Pawla, li hi nnifisha tiġi l-kuġina t'ommi. Kif tgħidli Pawla, dak iż-żmien il-friegħi tal-familji ta' Wied il- Għajn kienu kollha ta' l-istess siġra. Illum il-fekruna hija mħarsa bil-liġi skond l-Att 76 ta' l-1992. Għażilt li nikteb dwar dan il-qasam, għaliex naf li din ir-riċetta hija ta' nteress għall-finijiet ta' dokumentazzjoni antropoloġika dwar l-ikel tradizzjonali ta' pajjiżna. 'Missieri Rużar kien bidwi u sajjied ukoll. Kellu luzzu mdaqqas li bih imur jistad għal qabda kbira. Hekk kienu n-nies ta' Wied il-Għajn fi tfuliti. Il- fkierenl jinqabdu fi żmien il- lampuki. Kienu jittieklu fis-sajf għaliex is-sajjieda ma kellhomx l-armar ta' daż-żmien biex jibqgħu jaqbdu l-lampuki. Meta kienu jaqbdu xi fekruna li timmalja ma' xi xibka jew parit, is-sajjieda kienu jaqsmuha bis- sehem'. Ikunu bejn sitta jew tmienja. Missieri kien iqiegħed: il- fekruna fuq daharha għal xi jumejn sabiex issum. lħalliha' l- maħżen li kellna. Wara jaqtgħalha rasha u jqattar id- demm' minn għonqha għal ġo xi borma jew kazzola. Wara li d- demm jagħqad, kont. tista' tagħmlu ġo taġen u taqlih biż- żejt u ftit melħ u tieklu bil-ħobż. il-qoxra kienu jnixxfuha u jbiegħuha' biex iżejjen xi ħajt, l- istess bħal ma kienu jagħmlu bl-għeġejjeż. Bis-sikkina jaqtgħalha dahra minn ma' żaqqha u jiġu jidhru l-fwied, l- imsaren u l-ġwienaħ. L-imsaren jitnaddfu mill-ħmieġ sabiex jissajru fl-istuffat. Ir-ras taqsamha minn nofs bħal ta' fenek u tqatta' l-biċċiet tal- laħam 1i jkollok miż-żaqq, id- dahar u l-ġwienaħ fid-daqs li trid int: Meta nannuk Żaren kien ibiegħ il-fekruna bl-użinċ, kien iħallat il-laħam: id-dahar, il-kirxa u l-fwied. Il-laħam tagħha tagħtih fawra fil-misħun u titfa' daqsxejn melħ. Kif tkun sħuna tqaxxarha u tibda biex tagħmel l-istuffat bħal tal-fenek. Waqt li tkun qed issir, tibda ħierġa riħa miżża bħal meta int issajjar iċ-ċief jew tajr ieħor tal-baħar, bħal blonġos, it- tiġieġa tal-baħar u l-borka. Lil dawn, iżda, qabel ma taqlihom jew tagħmilhom stuffat, trid tgħoddashom: fil-ħall, biex togħmthom titjieb. Ejja ngħidu li għandna ratal laħam tal-fekruna, diġa mfawwar u mqaxxar. Tqalli 149. tewma u basla, tqatta' kwart u nofs tadam, taċ-ċatt aħjar għaliex. aktar imlaħħam, u tqiegħed kollox ġol-borma. Żid ponn pizzelli friska, tuffieħa ta' Belludja mdaqqsa u mqatta', zunnarija, nofs kikkra żbib, raxxa bużbież, żewġ werqiet tar-rand, il-qoxra ta' lumija u ħwawar kif tiggosta int. Tista' titfa' l-merqtux, il-ħabaq, in- nagħniegħ u anki l-ispika. Iżda mhux il-klin jew is-sagħtar. S'intendi trid titfa' wkoll il-laħam tal-fekruna u żżid l-ilma kemm hemm bżonn. Meta tkun tfajt koliox fil-borma, kebbes il-kenur jew qabbad. l-ispiritiera. il- fekruna, il-qarnit, il-klamar u l- bebbux kollha jridu nar bati, għaliex. inkella laħamhom jinħataf, jinxtorob u jibbies. Kien hawn min kien iżid il- patata u l-ġewż fl-istuffat iżda mhux se titfa' l-pastard jew il- kaboċċi, għax dawk jagħtu togħma oħra. Wara siegħa nar trid tara jekk il-laħam sarx billi tniffdu bil-furketta. Jekk il- furketta tidħol bla tbatija, ikun sar. Hawn min jgħalli l-ispagetti u jaqleb l-istuffat fuqu. Jekk se tieklu mingħajr għaġin, tista' tieklu bil-ħobż u tbill fil-meraq. Il-fekruna kienet imfittxija minn kulħadd, mill-foqra u s-sinjuri. Minħabba li aħna f'Wied il- Għajn kellna tliet ijiem vġili' — l- Erbgħa u s-Sibt tal-Madonna tal-Karmnu u l-Ġimgħa bl- obbligu tal-Knisja — u li fihom ma. stajniex nieklu laħam, konna xi drabi nieklu l-istuffat tal-fekruna minflok. Qed insemmi anki darba fil-ġimgħa. llum ma. tistax. taqbadha għaliex jekk tagħmel hekk teħel xi ċitazzjoni. ratal (800g) laħam tal-fekruna 300g tadam taċ-ċatt tewma nofs kikkra żbib ponn piżelli zunnarija tuffieħa ta' Belludja qoxra ta' lumija raxxa bużbież żewġ weraq tar-rand ħwawar OSteve Borġ 2006 Riferenzi: 'Feliċ Grech Ta' Marozz kien fiż- żmien armat f'Marsaxlokk b'luzzu ta' ħamsa u għoxrin xiber. Illum jgħodd sebgħa u tmenin sena. Għamel għomru sajjied. Waqt li kont qiegħed nintervistah ħareġ li ommu Pawla Bonniċi Ta' Marozz tiġi l-kuġina ta' nannuwi Żaren ir- Rużun. Huwa jgħidli li 'l-aktar 1i jinqabdu fkieren huwa. bil-ganċ. Dawn ikunu telgħu fil-wiċċ sabiex jieħdu n-nifs. Kif tigganċja fekruna ttellagħha fuq il-qoxra. Ftit wara tara r-raġel jew il-mara tiela' fil-wiċċ tfittex lis-sieħeb. Aħna konna nfittxu n-nebula biex naraw jekk huwiex raġel. ' 8 t' April 2005 lejn il- fawwara ta' Marsaxlokk. 2Ġjeli mort ħdejn il-vinċ tal-pjazza ta' Wied il-Għajn narahom iqattgħu xi fekruna biex jeħduha bis-sehem. Kelli dawk it-tmien snin. Hekk kif jaslu l-art, wieħed mis-sajjieda jkun mar. il-Pixkerija bil-ħut. L-oħrajn ikunu għamlu għadd ta' gżuż ta' ħut mixrub. Meta ngħidu 'ħut mixrub', dan ifisser dak il-ħut li kien immaljat u li dar għalih ħut kbir li jkun mexmixlu rasu u xoroblu demmu. Ħafna drabi fost il-ħut mixrub ikun hemm it-trill, il-vopi, l- isparli u l-gallina. Bil-ħut mixrub konna mmorru għand il-bdiewa, li jkunu mxennqa għall-ħut, nagħtuhom il-ħut u jagħtuna l-ħaxix skond l-annata, irkotta jew tin taċ- ċappa. Mal-gożż jagħmlu biċċiet ta' fekruna li jkunu l-ishma tas- sajjieda. Immur fuq il-moll, biex neħdilhom it-tċ, u jordnawli nħares lejn il-baħar. Sajjied minnhom jibda jmiss gozz u mingħajr ma narah, jgħidli 'Dan għal min hu7' U jien ngħidlu isem ta' sajjied li jmissu sehem. Jagħmlu hekk ħalli ma jiġġildux bejniethom dwar min ħa l- isbaħ ħut' Pawla Merċieca fis-7 t' April 2005. SMissieri Edwin jgħidli li nannuwi Żarenu Bonniċi r-Rużun kien 'jaqbad il-fkieren jew bil-konz tal- qiegħ inkella jigganċjhom meta jkunu rieqda f'wiċċ il-baħar. Kif jidħol minn barra kien jorbothom minn saqajhom b'lenza jew kalament, tul ta' xi qama u nofs, u jħallihom marbuta ħdejn il-kajjikk fil-port ta' Wied il-Għajn. L-fekruna tħobb tiekol il-ħut, mhux il-ħaxix. Il- fekruna tkun immażżrata mal- mazzra tiegħek u ħadd ma jisraghilek. Is-sajjieda kollha jafu ta' min hi kull mażżra u n-nies dejjem ix-xatt jindokraw l-opri. Għalina l-fkieren kollha xorta, m'hemmx razza.'' 26 ta' Marzu 2005. Feliċ Grech Ta' Marozz jaf li 's-sajjied ikun jaf kemm hemm fond fejn imamżżra l-fekruna u jagħtiha qama iżjed. Norbtuha mill- ġogi tal-ġewnaħ ta' wara, mhux ta' fuq biex hi tkun tista' taqdef il-kalun li jkollha u jkun hemm il-mulett fil- qiegħ taqbdu. Inżommuha. ħajja dejjem jekk inkunu se niħduha l- pixkerija. Aħna ma kellniex friża u l- pixkerija kienu joqtlu l-fkieren bil- ġurnata, bħal l-Erbgħa. Dak irid ikollok skieken apposta għaliha u rasha jiftħuha b'manara.' 8 t'April 2005. jud.demm nitfugħ ġo dixx u nitfgħu l- melħ biex jagħqad, ma jibqax maħlul. Noħroġ inbiegħ u jkolli d-demm ukoll. Nagħtih ġo karta mingħajr ħlas lil min jixtri l-laħam tagħha' Feliċ Grech Ta' Marozz fit-8 t'April 2005. SFeliċ Grech Ta' Marozz jiftakar li 'l- qoxra konna nkissruha u nbigħuha biex ipittruha minn ġewwa. Jagħmlu xi raġel, xi żiemel jew xi salib ta' Malta. Mhux se jiżbgħu fuq l-għekiesi ta' daharha. Kien hemm min. kien jagħmilha mal-velestrun ta' l-bieb biex iżejjen. Mhux minħabba l-għajn bħal qrun jew xi baħbuħa.' 8 t'April 2005. Joe Attard Tabone jgħidli li 'ommi Katarina kienet twissini sabiex ma mmissx ras il-fekruna wara li din tkun maqtugħa minn ġisimha, għaliex fis- saħna tad-demm tibqa' tiftaħ u tagħlaq ħalqha' 3 ta' Diċembru 2005. UQatt ma smajt sajjied jgħajjat bil- fkieren, għalkemm in-nies kienu jriduh. Jgħajtu b'kollox imma mhux bihom. Ma nafx għaliex. Qalu li l-fekruna kienet tbejjet ir-Ramla l-Ħamra. Issa bin-nies fuq ir-ramla kif tridha tbejjet7' Pawla Merċieca fis-7 t'April 2005. Feliċ Grech Ta' Marozz jgħidli li 'konna ngħajtu biha bħal ħut ieħor. Ngħajtu 'Fekruna min irid għall-istuffatf' Aqwa mill- laħam, iżda stuffat biss tmur. M'hemmx biża mil-liġi għax toqtolha quddiem il- pulizija wkoll.' 8 t' April 2005. 7Joe Attard Tabone jiftakar meta 'daqs erbgħin sena ilu sajjieda u dilettanti Għawdxin kienu jorbtu l-fkieren fil- menqa ta' Marsalforn. L-Għawdxin kienu jagħmlu ħafna għaliha, speċjalment fi żmien is-sawm u l- Ġimgħa l-Kbira, Missieri Franġisk kien iħobb jagħmel-aljotta minn għadamha. 3 ta' Diċembru 2005. SFeliċ Grech kien jagħmel l-istuffat ftit differenti minn kif kienu jafuh Pawla u Marjanna Merċieca. 'Kemm jien u anki l-mara, Rita, konna nitfgħu nofs pinta nbid aħmar biex tieħu t-togħma. Naf min kien iżid mat-tużżana u nofs żebbuġ iswed tal-għadma.' 8 t'April 2005.