Riflessjonijiet dwar il-Mediterran Ħarsa mill-Qrib lejn Żewġ Xogħlijiet Letterarji Astratt Il-Mediterran mhuwiex sempliċement għadira kbira ta'ilma meqjusa bħala baħar magħluq għaliex jikseb dimensjonijiet oħra fil-letteratura Maltija, Mediterranja, u anke f'dik ta' kittieba mhux Mediterranji. Daqskemm ma nistgħux nevitaw dan il-baħar għax imdawrin bih, ċerti kittieba ma jevitawhx f'kitbiethom. Il- Mediterran jifforma parti minn dak li aħna. Temi bħar-reliġjon, il-ġeografija, l-istorja, l-ambjent, it-turiżmu u l-mitoloġija jitwaħħdu miegħu. Dawn it-temi u oħrajn jimmanifestaw ruħhom fost l-oħrajn fil-poeżija L-Odissea ta' Mario Azzopardi u fis-silta Odissea ta' Kilin. xxx Matul is-snin il-Mediterran ġie definitfost l-oħrajn fi stqarrijiet politiċi, kitbiet estetiċi kif ukoll f'testi letterarji. Għadd ta' kittieba jżerżgu kummenti li permezz tagħhom jiddefinixxu l-Mediterran b'mod konxju filwaqtli oħrajn, jogħmlu dan inkonxjament. Fiż-żewġ każijiet, mill-kitbiet letterarji nistgħu nisiltu t-tifsira ta' Mediterran għal għadd ta'kittieba Maltin. Friggieri jisħaq fuq din ir-rabta litwassal 116 Leħen il-Malti għall-bini ta' identità partikolari. Poeżija li tinbena fuq il-kunċett tal-Mediterran minn aspetti differenti hi L-Odissea ta'Azzopardili fiha nsibu referenza ċara għall-baħar Mediterran fil-versi Kursar antik jien b'għeruqi mifruxin fil-baħar tan-nofs … Il-kelma Mediterran, magħmula minn medius li tfisser nofs u terra li tfisser art, hi miftuqa biex tifforma l-frażi 'baħar tan-nofs' (Azzopardi). Ir-relazzjoni ta' Malta u l-Mediterran hi waħda partikolari għax filwaqt li l-baħar Mediterran qiegħed f'nofs tant artijiet, Malta qiegħda f'nofs dan il-baħar. L-idea tal-aħħar, kif jgħid Grima fi Precariousness and the Erasureof the Mediterranean intużat għal skopijiet kummerċjali u waqtiet oħra Malta saret iċ-ċentru tal-Ewropa għall-skopijiet finanzjarji u ekonomiċi. Iżda Azzopardi ma jfittixx li jintrabat mal-idea ta' Malta bħala ċ-ċentru tal-Mediterran tant li Fl-isfond ta' Linji Ġodda jistqarr li 'Malta ta' Dun Karm, reġina żgħira tal-Mediterran, saret ċajta goffa'. Min-naħa l-oħra, id-deskrizzjoni tal-baħar f'Odissea ta'Kilin tpoġġih, fit-termini ta'Horden, f'pożizzjoni Romantika. Hu jiddeskrivi l-baħar u s-sbuħija tiegħu tant li jidolizzah għalkemm jagħraf li qiegħed fi kriżi għaliex aħna stess qed neqirdu lilu u l-ispeċi li hemm fih. B'Azzopardi, Massa u Kilin (1989) li ħafna drabi jitkellmu dwar il-baħar innifsu u xi minn daqqiet dwar dawk li jmissu miegħu, il-metodu ta' Braudel jiġifieri li jitkellem dwar il-Mediterran bħala reġjun sħiħ, twarrab. Fil-poeżija ta' Azzopardi nsibu l-versi U jien repubblikan mal-kosta tal-Mediterran … Hawn l-idea ta' Mediterran titwessa' xi ftit għax minbarra l-baħar jinkludi wkoll il-kosta u hekk il-Mediterran isir il-baħar u dak li jmiss miegħu. Kilin ukoll, meta jsemmi l-qerda tal-baħar Mediterran isemmi l-qerda tal-plankton u l-arja. Hekk il-qerda tal-ambjent mal-baħar tissemma b'mod espliċitu. Fit-termini ta' Horden, din il-pożizzjoni nirreferu għaliha bħala riduttiva għax il-kittieb iħares lejn il-Mediterran bħala l-baħar jew il-baħar u dak li jiġri ftit kilometri 'l ġewwa mill-baħar, fuq l-art (5). Mal-baħar Mediterran, Kilin jorbot ukoll id-deskrizzjonijiet ekoloġiċi, aktarx għadd 32 LXXXII 117 bi skop didattiku u bil-ħsieb li jqanqal kuxjenza. Hawn l-idea ta' Mediterran terġa' titwessa' għax isemmi l-ambjent taħt l-ilma baħar. Kilin jirrealizza f'liema stat qiegħed il-baħar Mediterran meta .. aqwa mill-ħmieġ mill-art jiġi l-ħmieġ mill-baħar, biż-żejt li jħallu t-tankers u l-ħmieġ li jaf joħloq il-bniedem ċivilizzat tas-seklu għoxrin. Nies tal-affaritagħhom qalulna li jekk ma niħdux passi serji kontra l-polluzzjoni l-Mediterran jista' jmut. Imuti imut il-ħut u jmut il-ħaxix tal-baħar, u l-plankton, u magħhom jinqered l-ossiġnu tal-arja. Hu jinkedd bl-għarfien li dan l-ambjent jista' jinqered. Il-baħar isejjaħlu 'dinja oħra' u 'dinja msaħħra' (Kilin) u għalhekk jidher bħala post ideali. Isemmi lil Thor Heverdhal li ra l-Atlantiku mimli ħmieġ u jagħraf li l-baħar Mediterran mhux privileġġat: bħalma tniġġes l-Atlantiku, hekk ukoll jista' jitniġġes il-baħar Mediterran (99). Massa jsemmi wkoll il-karatteristika tas-sajd u speċi ta'ħut bħal mola, sirran u lampuk (Xibkatuliss 1). Hekkgħal Massa, il-baħar Mediterran mhux sempliċement l-ilma iżda l-ħlejjaq li jgħixu fih u l-attività li ssir fuq u taħt il-baħar. Is-sajd, li f'din il-poeżija d-definizzjoni tiegħu titwessa, hi waħda mill-attivitajiet marbuta intimament mal-Mediterran (Massa, Xibkatuliss 1). Marbuta wkoll mal-Mediterran hemm l-attività tal-kursara. Fil-poeżija ta' Azzopardi, il-baħar jidher bħala l-possessjoni naturali tal-kursar hekk kif l-għeruq tiegħu, il-qofol tal-jien tiegħu, huma mifruxa fil-baħar Mediterran. L-għeruq jimplikaw sens ta'appartenenzali mhux faċli li jinħall meta dawn kienu jiddependu minnu biex jaqilgħu ħobżhom. Dan ifakkarna f'Duminku li kien iqis il-baħar Mediterran bħala d-dar tiegħu aktar mill-art (Bonnici). Din ir-rabta mal- baħar Mediterran tinħass ukoll f'fil kontinwu fil-poeżiji ta' Massa (Xibkatuliss 1). Dawn il-karatteristiċi kollha jidħlu f'qafas storiku wieħed. Fi vrusu Azzopardi jimplika l-istorja mqallba tal-Mediterran li fiha l-baħħara fosthom Ulisse u l-kursara kellhom sehem kruċjali. Isemmi wkoll l-għeruq tal-kursar mifruxa fil- baħar Mediterran. Jidher li mingħajr il-baħar Mediterran il-poeta ma hu xejn daqskemm il-kursar ma kien xejn mingħajr l-istess baħar, F'dan jinħass sens ta' appartenenza. Għall-kursar, Azzopardi jkompli b'dawn il-versi: 118 Leħen il-Malti .. insalpa fuq il-mirkeb tal-possibbiltà nisraq daqqa borża kwiekeb daqqa barmil ġawhar tal-Anatolja jew l-ungwentarji tal-maġija. il-kelma possibbiltà tintrabat tajjeb mal-Mediterran. Hekk kif il-baħar Mediterran qiegħed fin-nofs, metaforikament bejn ħaltejn, hekk ukoll il-kursar qiegħed 'fuq il-mirkeb tal-possibbiltà' (Azzopardi), fit-triq tan-nofs. L-idea ta' kursar ġiet ridimensjonata għalkemm xogħlu baqa'essenzjalment dakli kien qabel: is-serq. Drofenik tirrakkonta kif il-Mediterran għaliha jfisser fost l-oħrajn sajdiet kbar u kutrabandu. F'Odissea, Kilin ukoll jirreferi għall-kursara ta' Barbarija li magħhom ġabu tant qerda. Fost l-aspetti storiċi marbuta mal-Mediterran Azzopardi jsemmi l-ħanżira neolitika,namratArkadjan, it-testi ta' Virġilju u Teokritu, qrati ta' Ċiċerun, katakombi, kalifat Ottoman, għajn waħda Feniċja/ l-oħra Latina, gwerrier, avventurier Barokk, Brittanja u riferimenti jew personaġġi storiċi oħrajn u għalhekk nintebħu li fil- Mediterran qatt ma kien hemm identità waħda. Grima jgħid hekk: Il-qofol tal-kunċett ta' 'Mediterran' jinsab fiċ-ċaqliq li seħħ u fit-taħlit bejn il- ġnus differenti li hu ta'dan iċ-ċaqliq … Imkien daqs il-Mediterran ma kien hemm popli u razezli, għal sekli sħaħ, tħalltu bejniethom u ħabbtu wiċċhom ma'xulxin… Dan it-trattament storiku jaddottah ukoll Kilin (Tlikki tlikki) fejn isemmi għadd ta'ħakkiema u personaġġi fosthom Ulisse, il-Kartaġiniżi, ir-Rumani, il-kursari tal- Barbarija, it-Torok u t-turisti Ingliżi. Malta mdawra bil-baħar Mediterran kifinhi, qatt ma setgħettaħrab dawn il-ħakmietu għalhekk il-Mediterran kien sors essenzjali sabiex tkun iffurmata l-istorja ta' pajjiżna u parti mill-istorja tal-Mediterran. Friggieri jirreferi għall-Mediterranjetà tal-letteratura Maltija bħala l-kuxjenza tal- qedem imbiegħed (97). Din il-kuxjenza tant titqawwa li ssir kategorija mentali, ħaġa li m'għandhiex tgħaġġibna l-aktar fil-każ ta' Azzopardi (L-Odissea) u Massa (Xibkatuliss). Dik illi tidher bħala nostalġija, fil-qofol tagħha hi tiftixa għall-punt tat-tluq. Skontu, il-qedem hu rifless ta' ċiviltà għolja li sa mill-bidu deher fil- letteratura tagħna (Friggieri 97). Dan jidher sew fil-poeżija L-Odissea (Azzopardi) permezz tal-kursar u hekk ukoll f'Kilin. għadd 32 LXXXII 119 Il-mitoloġija titwaħħad mal-istorja. F'Azzopardi għandna t-tiftixa tal-bniedem għall-'jien, Odissew li fittex u terraq sa ma sab lil artu u reġa' lura għand martu. Odissew jintrabat sew mal-Mediterran minħabba li bit-tama li jsib art twelidu, dam ibaħħar minn art għal oħra. Fost l-ibħra li baħħar fihom hemm il-baħar Mediterran. Laura Susan Henrv f'Geographv in Greek Mvth titkellem fuq il-baħar Mediterran bħala l-ispazju li fih nibtu u kotru l-mitoloġiji Griegi. L-akbar preżenza tal-mitoloġija Griega tinħass f'Xibkatuliss (Massa) hekk kif Ulisse jerġa' jokkupa pożizzjoni ċentrali f'din il-poeżija. Wieħed ma jistax jaħseb fi bniedem Mediterranju tipiku u ma jaħsibx f'Ulisse. Il-poeżija Moderna fittxet li tirritorna lejn l-għeruq. Kif il-letteratura Ingliża għamlet dan snin qabel' uaddottat il-mitoloġija Griega bħallikieku kienettagħha, kittieba moderni fosthom Azzopardi u Massa (Xibkatuliss) reġgħu daħħlu l-Klassiċi u l-miti fil-kitbiet tagħhom. Min-naħa l-oħra, f'Kilin (Tlikki tlikki), Odissew ma hu ħadd ħlief Odissew jiġifieri l-figura mitoloġika. Hu jinnarra l-ġrajjiet ta' Odissew b'rabta mal-esperjenzi li kellu mal-baħar u jassimila lilu nnifsu miegħu, hekk kif hu wkoll għandu din ir-rabta intima mal-baħar. L-istorja tal-Mediterran bis-sabiħ u t-tajjeb tagħha tidher wisq akbar mill- bniedem filwaqt li l-mitoloġija tidher imwaħħda b'mod naturali mal-bniedem. Dawn il-forzi jaħkmu lill-bniedem essenzjalment Mediterranju lijdur fl-istess ċirku u r-Rumani' u warajhom tant ġnus oħra f''mewġa wara mewġa … U l-mewġa tagħna daqt tgħaddi wkoll'. L-aspett tal-fidi jintrabat diversi drabi mal-Mediterran ukoll. Fil-poeżija Xibkatuliss (Massa) hemm referenza għall-fidi li tintrabat mal-Mediterran għax hemm preżenti t-tliet reliġjonijiet il-kbar li lagħbu parti importanti fil-ġrajjiet tal-Mediterran. Hekk il-Mediterran jikseb is-sens ta'reġjun wieħed. Għal Friggieri r-reġjunalità hi wieħed mill-qisien li bihom tista' titkejjel il-letteratura tagħna għax 'il-Mediterranjetà tagħna tfisser, qabelxejn, sens qawwi ta' reliġjożità, esperjenza radikali tad-divinità li tmexxi kollox u tindaħal biex tiddeċiedi saħansitra l-għemejjel żgħar u l-avvanzi politiċi l-kbar'. Min-naħa l-oħra, it-tfajla fil-poeżija ta' Massa tidher qed''tfittex l-assoluzzjoni' (Xibkatuliss) u trodd is-salib għal wiċċha, idea li wieħed jista' jinterpretaha bħala qtugħ. Barra minn hekkjinħoloq kuntrast bejn il-mitoloġija— it-twemmin fl-allat 1: Ara,ngħidu aħna, Keats. 120 Leħen il-Malti Griegi — u t-twemmin f'Alla tal-Insara. Hawnhekk l-idea li l-Maltin bħala poplu editerranju huma Nsara hi sfiduċjata. Hekk ukoll f'Azzopardi meta jikteb li .- l-iskrittura tal-fidi llum imtappna għalkollox. it-twemmin li writna matul is-snin u li qsamna b'mod komuni ma' tant ġnus oħra Mediterranji u li għażilna minn tant oħrajn jidher li qed nitilfuh. F'Azzopardi jidher ukoll il-kunflitt bejn żewġ reliġjonijiet kbar preżenti fil-Mediterran: minn naħa jsemmi 'l-iskrittura tal-fidi u min-naħa l-oħra l-'gwerrier .. kontra l-kalifat Ottoman' Din il-ġlieda storika f'isem ir-reliġjon hi assoċjata sew mal-Mediterran. l-letteratura Maltija baqgħet iddominata minn sens qawwi ta'reliġjożità xi drabi unflittwali li jeskala meta din tintrabat mar-reġjun sħiħ. Karatteristika oħra li Azzopardi jorbot mal-Mediterran hi l-maġija għax jinkludi l-idea ta' rikkezza u għalhekk il-Mediterran jidher bħala spazju sinjurż Massa (Xibkatuliss) isemmi s-seħer b'rabta mar-ramel sħun. Hawn tispikka l-idea i l-Mediterran hu xi ħaġa sopranaturali li thenni. Aspett ieħor li jispikka fil-poeżiji ta' Azzopardi hu l-pożizzjoni politika li jieħu. Fil-fatt, fl-aħħar jirreferi għar-'repubblikan/mal-kosta tal-Mediterran' Azzopardi jidher bħala ċittadin ta' dan il-baħar hekk kif il-vuċi tiegħu tidwi f'dik tal-kursar. Azzopardi jkompli jsemmi l-personaġġi li siktu mal-kosta tal-Mediterran. Dawn il-versi jindikaw id-dekadenza. Għal waqt wieħed il-persona daqet il-ġrajjiet storiċi mwaħħda mal-Mediterran u issa l-istorja donnha reġgħet siktet. Mela l-persona hu kollox u ma hu xejn għax kif ikkalmat l-istorja hekk ukoll hu tilef l-identità tiegħu. Kollox jintrabat f'katina fejn il-qofol ta' kollox hi l-istorja. F'din il-katina tidħol Malta bħala artimdawra bil-baħar Mediterran li rattantħakkiema i waslu fuqha fuq il-baħar Mediterran. F'dan id-dawl, l-istorja mhijiex daqstant maqtugħa mill-politika hekk kif il-politika mhijiex maqtugħa mill-istorja. Avviċinament realista jseħħ meta wieħed ma jifridx l-istorja tal-Mediterran mid-diskors li sar fuqu (Horden 6). Il-Mediterran jifforma parti minn ħajjet dawn il-poeti daqskemm hu ħaj 'il barra minnhom. Fid-diskors ta' Azzopardi daqskemm f'dak ta' Massa (Xibkatuliss) hemm il-Mediterran preżenti bħala xi ħaġa ħajja. Hekk għal Azzopardi l-Mediterran hu l-ewwel u qabel kollox baħar. Imbagħad mal- 2: Drofenik tassoċja aspett maġiku mal-Mediterran ukoll. għadd 32 LXXXII 121 idea ta' Mediterran iwaħħad ukoll aspetti partikolari, xi drabi reġjonali, bħall-fidi, l-istorja u l-mitoloġija. Hekk ukoll Massa jorbot il-Mediterran mal-mitoloġija u ma' karatteristika partikolari li l-Mediterran hu magħruf għaliha, is-sajd (1). Kilin jara l-Mediterran, l-ewwel u qabel kollox bħala baħar għalkemm biex jasal għal din l-idea jgħaddina minn passaġġ storiku. Fuq kollox, nistgħu nifhmu biss li għalih ifisserambjent naturali nawtiku. F'dan id-dawl, l-influwenza tal-Mediterran fuq il-kittieba Maltin tidher kważi bħala inevitabbli. iżda meta wieħed jagħraf li mhux kull kittieb jirreferi għall-Mediterran jagħraf li dawk li jsemmuh jagħmlu dan għal skop partikolari kif rifless fil-kitba tagħhom stess. Nota tal-awtrċi: Ħajr lil Dr Adrian Grima li ddiskuta dan ix-xogħol miegħi u tani l-pariri siewja tiegħu. Fl-isfond ta' Linji Godda : noti għall-istudju tal-poeżija moderna f'Malta. Il-Blata l-Bajda; Merlin, 1983. 'L-Odissea'. marioazzopardi.com. Bonnici, Ġuż, Lejn ix-Xemx. L-Awstralja: Lou Drofenik, 2005. Il-Kuxjenza Nazzjonali Maltija — Lejn Definizzjoni Storika-Kulturali. Tlikki tlikki ma' Wenzu. Malta: Klabb Kotba Maltin, 2001. Dgħajsa Karti. L-Imsida: il-Fakultà tal-Arti tal-UM, 2001. 122 Leħen il-Malti