t-tramm, mezz ta' trasport li llum m'għadux magħna u li kważi kważi lanqas biss il- memorji tiegħu m'għadhom jeżistu, għajr għal numru żgħir ta' ritratti u xi rikordji oħra. It-tramm kellu konnessjoni kbira mal-Ħamrun u ma' Triq il-Kbira San Ġużepp, iżda dwar dan nitkellmu aktar 'il quddiem waqt dan ir-rakkont qasir. Il-Malta Tramwavs: kienet imwaqqfa mill-Kumpanija tal- Inġinerija Macartnev, McElrov 8 Co. Ltd. tal-Ingilterra nhar it-2 ta' Lulju tal-1903, wara kuntratt li sar bejn ir-rappreżentanti tal-kumpanija Joseph McElrov, John Francis Macartnev u l-Gvern Malti. Is-sena ta' wara mbagħad inbdew. ix-xogħlijiet neċessarji tal-infrastruttura, fosthom dawk tal-linji tat-toroq u tal-istazzjon tal-Belt Valletta. Magħhom inbniet ukoll power station żgħira f'Xatt il-Mollijiet sabiex meħtieġ fil-Marsa l-elettriku tiġġenera għall- q operat tas-sistema. l Is-servizz tat-tramm j kien inawgurat nhar it-23 ta' Frar tal- 1905 mill-Gvernatur ta' Malta, il-Ġeneral Sir Mansfield Clarke u dan baqa' sejjer sa Lulju tal-1908. Imbagħad minn hawnhekk il-quddiem 1 it-tmexxija u l-operat tat-tramm għaddew f'idejn kumpanija ġdida, il-Malta Tramwajs Limited. Tajjeb ngħidu li matul is-snin il- kumpanija Macartnev, McElrov 8 Co. Ltd. bniet sistemi sħaħ ta' linji tat-tramm f'numru kbir t'ibliet fosthom fl-Ingilterra, fl- Amerika ta' Fuq u anki fl-Afrika t'Isfel. Xogħlha kien li tibni l-infrastruttura, tara li kollox kien miexi sew, imbagħad tħalli l-operat f'idejn min kien se jkun responsabbli mis-servizz. Iżda f'Malta huma m'għamlux hekk u minflok komplew iħaddmu s-servizz huma stess għal diversi snin. Is-servizz tat-tramm kien jitlaq mill-Belt Valletta lejn tliet rotot differenti, dak li jgħaddi mill- Hamrun u jkompli sa Birkirkara, dak li mill-Belt kien imur lejn Blata l-Bajda, għaċ-Ċimiterju tal- Addolorata, Raħal Ġdid, Bormla u l-Birgu u fl-aħħarnett dak li mill-Hamirun kien jibqa' sejjer lejn Hal Qormi u Haż Żebbuġ. Jingħad illi matul is-snin kien sar ukoll tentattiv sabiex issir linja lejn Tas-Sliema u San Ġiljan, iżda din qatt ma kienet approvata mill-Gvern u għalhekk ma saret qatt. Il-linja tal-Kottonera 7 kellha l-istazzjon tagħha f'Għajn cz) Dwieli u kienet rotta b'ħafna tlajja, bl-aktar waħda diffiċli kienet propja t-telgħa ta' Kordin. Min-naħa l-oħra r-rotta ta' Haż Żebbuġ kienet l-aktar waħda li tellfet flus lill-kumpanija u dan għaliex għal ħin twil hi kienet tgħaddi mill-kampanja. Tajjeb ngħidu wkoll illi l-istazzjon ta' Birkirkara kien l-aktar wieħed attrezzat u miżmum. tajjeb. Hu kien jinsab ftit passi biss 'il bogħod mill-istazzjon tal- ferrovija tal-istess lokalita'. Il-Malta Tramwavs Limited b'kollox kellha flotta ta' tnejn u tletin tramm, b'sittax minnhom kienu tat-tip doubie-decker. Dawn. kellhom il-parti ta' fuq mingħajr saqaf, bla twieqi u bibien. Għaldaqstant. il- passiġġieri kellhom ta' kuljum iħabbtu wiċċhom mal-elementi Kurrent Elettriku ta' 500 Volts Wajer tal-eettiku ta-riq 6. Linji al-ħadid B. Last minnha jgħaddi l-elettriku Ħ Kompressur tal-arja C, Salvavita. Tank tal-ejra. D. Apparat għas-sewqan. 4 Val tal-arja E. Reżistenzi, K. Bronżini tal-brejkijiet F, Muturi tal-iżgranaġġ L. Pajp għal-ħruġ tal-ajra. tan-natura fosthom max-xita u mar-riħ. Barra minn hekk, il-' kumpanija kellha wkoll għaxar trammijiet tat-tip toastracks li bħala karatteristika ewlenija kellhom l-ispazju ta' bejn il- bankijiet b'qies wieħed u l-wisa' tal-kurutur kemmxejn dejqa. Bejn wieħed u ieħor kull tramm kien iġorru madwar tmintax- il passiġġier fis-sular ta' fuq u xi għoxrin oħra isfel. L-aċċess għal fuq kien minn garigor żgħir li kien hemm fil-parti ta' wara ġijiżd Barra minn hekk il- kumpanija kellha wkoll żewġ sprinkler cars li bihom kienu jnaddfu l-linji, bl-ilma għalihom jinġieb minn sistema ta' pajpijiet li l-kumpanija kellha fl-istazzjoni ta' Porta Reale tal-Belt Valletta. Uħud mit-trammijiet kellhom il- kliem Malta Tramwavs miktuba fuqhom, filwaqt li oħrajn kellhom saħansitra reklami ta' prodotti fosthom tal-whiskv, tal- birra u anki tas-sapun. Is-servizz tat-tramm kien wieħed ekonomiku ħafna u dan għaliex hu kien jaħdem permezz tal-elettriku li kien għaddej minn ġol-linji li kienu mdendla fit-toroq. L-elettriku kien jgħaddi għall-magna tat-tramm permezz ta' trollev-pole jew lasta li kienet miksija bil-faħam. Tajjeb ngħidu li meta l-faħam kien jinħaraq kollu t-tramm kien jieqaf ħesrem jew inkella agħar minn hekk jibda jisparkja u jagħmel ħafna ħsejjes qishom tar-ragħadlil:-— Sadanittant is- sewwieq tat-tramm kien joqgħod fuq pjattaforma apposta, bil-wieqfa fuq quddiem tat-tramm u b'idu tax-xellug kien jikkontrolla l-ammont tal- elettriku li kien ikollu bżonn. B'hekk hu kien ikollu kontroll fuq il-qawwa li t-tramm kien ikollha bżonn biex jimxi biha. Bl-id l-oħra mbagħad hu kien iżomm il-mekkaniżżmu li biha kien iwaqqaf lill-vettura. kien ikollu wkoll lasta tal-injam twila madwar 5 metri li biha kien jirranġa t-trollev-poles f'kas li dawn kienu jinqalgħu minn mal-linji tal-elettriku. It-tramm kellu wkoll qanpiena biex twissi lin-nies fit-triq li hu kien wasal fil-qrib u għalhekk ikun aħjar jekk iwarrbu min-nofs. Flimkien mas-sewwieq fuq it-tramm kien ikun hemm ukoll il-kunduttur sabiex ibiegħ il-biljetti lill- passiġġieri. Il-veloċita' li biha kien jimxi t-tramm kienet ta' madwar sittax-il kilometru fis- siegħa. Matul is-snin tal-operat, il- kumpanija ltaqgħet ma' numru ta' problemi, fosthom dik tal-qtugħ tas-sistema tal- elettriku u li minħabba fiha t-tramm kien ikollu jieqaf mill- vjaġġ tiegħu. Ta' kuljum kien hemm ukoll problemi mas- sidien tal-karozzini li kienu qed jipprotestaw minħabba t-telf ta' flus proprju minħabba l-kompetizzjoni li kien ġab miegħu dan l-'imbierek' tramm. Biex tkompli tgħaqqad, l-istess sidien kienu pprotestaw minħabba l-ħsarat li r-roti tal- karozzini kienu qed iġarrbu minħabba l-linji tat-tramm li kienu tal-ħadid. Problema oħra kienet dik tas-serq tar- ramm aħmar minn fuq dawn it- trammijiet. Fost il-poplu Malti s-servizz tat-tramm kien meqjus bħala mezz mill-aktar sigur, iżda matul is-snin kemm dam jopera l-inċidenti ma naqsux. Wieħed minnhom seħħ ftit xhur wara l-inawgurazzjoni tas-servizz, sewwa sew nhar it-30 ta' Settembru tal-1905 meta tramm Nru. 4 ħareġ mil-linji waqt li kien nieżel min-niżla ta' Għajn Dwieli u kawża ta' dan kienu mietu erba' persuni, fosthom is-sewwieq. Magħhom. kien hemm ukoll numru ta' midruba. Imbagħad nhar l-20 ta' Lulju tal-1920 is-sewwieq tat-tramm tilef il-kontroll waqt li kien nieżel minn Kordin u dakinhar mara kienet maqtula u numru oħra spiċċaw midruba. F'kas ieħor wieħed mit-trammijiet ħa n-nar waqtli kien fil-Marsa, iżda fortunatament dakinhar ħadd ma ndarab. Mas-snin is-servizz tat-tramm beda sejjer lura, l-aktar għaliex il-kumpanija ma komplietx tinvesti u tkabbar is-servizz u anki minħabba l-kompetizzjoni li kellu mill-ferrovija. Imbagħad mal-wasla . tal-karozzi tal- linja, l-popolarita' tas-servizz kompliet tonqos u dan wassal sabiex nhar il-15 ta' Diċembru tal-1929 is-servizz waqaf għal kollox. Sfortunatament, l-uniku rikordju li aħna l-Hamruniżi għandna llum, hu biss isem ta' triq li ssemmiet propju għat- tramm. Din tinsab fl-inħawi tal-parroċċa tal-Immakulata Kunċizzjoni, ftit passi l bogħod mill-Kulleġġ San Ġorġ Preca. Ta' min jgħid ukoll illi fl-2004 il-Posta ta' Malta kienet ħarġet sett bolol bież tikkommemora s-servizz tat-tramm. Anecdotes from Malta u Tal-Ħandaq Nostalgia