Novella ta' RikARD Mirsun BonnIcI Meta 'l-zi ħadd faħħartu Staqsejt fuqu minn rajja. Wettaqt ii smajt bix-xhieda fa nies għaqlin, kull ġrajja, P. Franku, O.C. IF jindammu l-ġrajja f Jien minn nisli, għax jien u ħuti kollha, bħal missieri, ħabih minn qaddisn ta' l-ilsien Malti, ħriġna lkoll inħobbu 'l lsienna nm niġġieldu għalih u nissieltu fejn huwa dmirna, Alla u artna. l Kif għedna, harra li l-Malti ħriġt inħobbu minn qaddisi. ix-xjuh tagħna nħosshom ikattruli l-ġibda lejn dàn il-Isien im- ierek li tani Alla nm li rdajtu minn sider ommi l-għażiża, Alla itiha sebħ il-ġenna. u nħossni li għandi seħer għal urajhom. Kieku kienet ħaġa tal-Inm, din il-ġibda; kontu tgħiduli ma' Salamun: ''Kull par għal paru'; iżda din il-ħrara ilha tkebbes fija sa minn żgħożiti. Mix-xjuħ dejjem tista' tikseb xi ħaġa ta' fejda jew li qatt ma tkun smajt biha; għalhekk igħidu illi l-għaġuża ma tridx tmut, Ħutna tax-xalibiet tal-ibliet l-ilsien Malti għamlulu gwer- ra. iżda r-raħlin ħullew ġewwa qalbhom għażiż u maħżuż dak li redgħu minn misserijiethom billi dejjem miftnmin min-nies tal-ibliet u. għalhekk żammewh dejjem safi, imseddaq u bla mittiefes. , Ngħaddu issa fl-għan li għalih ħarbixna dawn l-erba' kel- miet. Kif għedna moqbejl, mix-xjuħ dejjem tista' tislet xi ksiba tajba u fejjiedi. għax il-qawl Malti jgħid: ''Kliem ix-xiħ żomm fih. Kont għadni mx ksirtx iż-żmien ħelu tat-tfulija, dik il- ħajja safja ta' bla ħtija, meta kont nisma' 'l- ommi tgħid :— tt Kemm kien raġel tar-ruħ missier missierkom, in-nannu Feliċi… iżda dak iż-żmien, qajla kont nista' nifhem kemm tfisser din il-kelma: n għalhekk qatt ma ħabbilt moħħi fuqha. u minn dawn il-jiem tat-tfulija sal-lum. jiġifieri minn xi 57 sena 'l-bawn. qatt u minn ħadd ma smajt kelma waħda fuq dan in-nannu Feliċ. iżda l-kelma ta' ommi baqgħet tidwi ġewwa widnejja qisha biċċa mill-Kredu. : i Meta biż-żmien il-moħħ jitgħammar u jsir jaf jaħseb, minn xi daqqiet tolqtok kelma li ma ttikx qalbek terħilha għaddejja mar-riħ, hekk ġara lili. i x x Għodwa waħda, mort it-triq igħidulha ''lal-Baqar', lejn tas-''Samra', il-Ħamrun, billi f'dawk l-inħawi kelli ħabib u ridt nistaqsiħ xi ħaġa fuq il-kelma ''anċiż'' jew 'anċis'; dan ħabibi bennej, u din il-kelma jħaddmuha. biss il-bennejja ; iżda mia twettaqtx f'xewqti, billi ħabibi Anġlu l-bennej, għajjur qawwi g għall-kaċċa, dak in-nhar ma sibtux hemm, u bintu qaltli 'jag'issa ħareġ bil-bus (1) għal xi taira'' In-naħa ta' fejn mar' staqsejtha jien. ''Hawn fuq 'Tal-Ħotba'… u wrietni b'idha xatba, madħal ' għalqa. . : UTgħid jiddawwari' UTsSa għadu kif ħareġ… . —Igħol ittennih nitfa hawn'', nisma' leħen minn ġewwa. mitfi u ħannien, taqtgħu mxennaq biex jitfarraġ igħid xi kelma ma xi għarib; għax ta' ġewwa qajla kienu jersqu lejh, għajr biex iduru bih għal xi qadja u jnewwlulu l-ikel. 'Kien missier Anġlu, bil-qiegħda fuq siġġu qasir bil-maq- għad tas-soda, b'ħatar f'idu fuqhiex jitwieżen, mixdud bil-ġlekk. bil-kappell u s-sabbat, (2 mirfud tajjeb biex jilqa' għall-bard bi skora, fuq kitfejh, imġenneb wara bwejha ta' barra magħlnax u hu n-naħa ta' ġewwa, donnu qed jistenna l-ħniena. li jinqala' xi ħadd ma' min iqatta' siegħa żmien, billi b'mard il- kobor, 'id- dawl bil-qajla l-qajla kien għeblu minn għajnejh. Kienu l-ewwel jiem tax-xahar tal-Milied qegħdin jixirfu minħ xefaq id-dinja, għaddejjin ilebbtu bħar-riħ biex jintradmu u jindammu hu u ħutu l-oħra mal-iżmna tas-sena. TAra… x'hemm Mikiel… kif irt9' weġibtu jien, maħlul minn dak il-leħen ħiemed u ferrieħi tax-xiħ, malli leħnu laqat ma' widnejja: ''kemm ili ma narakl Minn mindu metitlek is- sieħba, ma żidtx rajtek, Mikiel… 'Tdaħol ħabib''. Mikiel qam, twieżen fuq il-ħatar, newwilli siġġu li kien quddiemu, ħakem b'idu l-oħra dak ta' taħtu, medd żewġ passi, billi mar-rokna tal-istess ħajt kellu s-sodda, niżel baxx fuqha, u s-siġġu ta' taħtu ressqu quddiemu biex ikun (1) Bus: xkubetta żgħida, (2) Sabbat: żarbun. jista' jwieżen saqajh max-xikel u qalli: ''Inxteħet hawn ħdejja… ħahib'. , Mikiel kien imxennaq bħar-ruħ tal-purgatorju ma min igħid kelma, billi l-imsejken għama, ma kienx jara ħlief dlamijiet iħabbtu ma' wiċċul U kien ikun mejjet biex tinqala' xi ruħ tqattagħlu nitfa ż-żmien. Kellu għalfejn l-imsejkent Dejjem waħdu; kulħadd irid ma' min iferraħ qalbu. ''Tlek tabilħaqq ma taranil Tafx li ili nieqes minn hawn fuq is-sentejn2 Billi f'dawn l-imkejjen kienu ġew il-balal tal- ftermaniżi, it-tfal beżgħu u ħarbu lejn San Pawl il-Baħar, huma, in-nisa tagħhom u wliedhom u lili karkruni magħhom ; iżda issa ilna fuq sitt xhur li nġbarna hawn. ' UCHawn aħjar għax f'darek. ET hemm f'tagħna wkoll; iżda billi mdorri 'l hawn. għal- kemm bla dawl, f'dawn l-imkejjen inħossni iżjed f'sikti''. Mikiel, barra milli kien bla dawl, minn widnejh ma tantx kien jieħu, iżda minn moħħu kien għadu tajjeb u jiftakar ġraj- jietu kollha. UTgħid jiddawwar Anġlu7' inbixtu jien biex inħajru jgħid xi kelma. 'Dalwaqt tarah ma' wiċċek, il-lum mhux garbu tal-kaċċa; min jaf x'fettillu ioħroġt Hu hawn ikun jixxiegħel, f'dawn iż-żewġt iħbula raba', fuq 'Tal-Ħotba' jinxteħet igħaddi nitfa. ż-żmien ġoċ-ċarru (3) ħdejn kmajra fejn ikun j'stà' jistkenn u jif. taqa il-għalqa u iċib miegħu xi ħożżieqa aħdar għan-nagħġa; illum iddaħħalx f'rasek li ser jara xi tajral Iżda min ikollu a-namra tgħidx x'ioħmell Fil-btajiel 'il hinn jerħilha u jġorr l-ixkubetta miegħu bla ma jħaddimha'. Kemm tgħodd. Mikiel i 'Olibthom id-dievħin. jew f'dak l-ilma; iżda tgħidx kemm stinkatt, batejt nm: ħdimt fi żmienil Issa. niżżi ħajr 'l-Alla. għallinaas meta. kbirt u s-saħħa ħallietni, sfajt imdawwar b'niesi u ma ġejtx f'idejn in-nies; meta s-Sinjur jogħġbu jgħajjatli, tiegħu jien. '' ''Tseddqek il-Mulei F' weġibtu jien, kif smajt minn fommu għadd sninu. ''Alla l-kbir iseddqek u jqawwik…' UU aħna kemm aħna. żgħar. fiċ-ċokon tàagħnal Qegħdin 'l isfel wisq biex nintrofgħu sa ħdejh, hemm fuq f'dak il-għoli. hux tabilħaqq ', qalli b'ħeġġa Mikiel. u huwa u jgħid hekk għaj- nejk imtlew bid-dmugħ i ' f'Tabilħaqqi Huma żewġt itraf, aħna u Ala, Dan. bla turfien… u, aħna… ġol-fondoq ta' dan il-għasril… Iżda Kristu, wieħed mill-aħwa tagħna, qiegħed lilu nnifsu bejjieni, b'rabta Miegħu u magħna, biex dawn iż-żewġt itruf b'imħabbtu jsen- silhom u jagħmilhom ħaġa waħda'', weġibtu jien, ''Mela aħna. ta' Alla, kif għedt int sewwa sew, Mikiel'. Kollox Alla. jaħkem u jqassam l Id-dawl minn għajnejja Hu ħaduli, għax Tiegħu; u, kullma ksibt b'għarqi u b'demmi, mhux 'kollox b'Rajb211 Il- Kappillan il-mejj et, tar-raħal, Dun Manwel, Alla jtih il-ġenna, darba taf xi smajtu jgħid. fil. prietka…: — Il-bniedem jagħmel mitt ħsieb biex kieku jseħħ fihom, iżda' hi ħaġa ta' Alla,kollha kemm hi, jekk jitwettaqx jew le fi ħisebijietu''. i Kollox kif qed tgħid int, Mikiel'. Tlifna kemmxejn ir- rotta', għedtlu jien; ''dħalna f'baħar ieħor… ' UU… ma ġara xejn, la ma qbiżniex fil-għalqa tal-ġar….. konna qegħdin ngħidu fuq kemm ħdimt sa ma kbirt, u kemm tajt fuq wiċċil' ''Hdimt u batejt f'għomri… u, rajt il-ħaġra l-morral Meta kont għadni tfal u b'għaqal ta' tfal, missieri kien jibgħatni bil-mogħoż, inbigħ il-ħalib il-Belt. ma' waħda mara mdaħħla fiż-żmien ; kien ikun ksieħ ixoqq il-għadam: fix-xtiewit Fl-erba' kont inkun suq saqajja nħammlilhom…' 7 Hawn Mikiel rama jħott il-marden… 'Kont ngħaddi għand waħda sinjura, jekk għadni nżomm f'moħħi, il-barunissa ta' Apap Bologna. Kienet toqgħod 'il hinn mill-knisja ta' Santu Wistin. Din kienet tibgħatni l-knn- vent tar-rħieb tal-Karmnu, naħilbilhom tnax-il tazza ħalib ja u, jien u tiela' konta nerġa' ngħaddi għandha u tħal- asni Kif ix-xiħ semmieli l-knisja tal-Karmnu, fakkarni fil-Ma- donna. u, dlonk staqsejtu: 'Tħobbha xejn 'il-Madonna, Mikiel) UU… nħobbha ngħidl Għandix għaliex inħobbha tgħid Mhux hi radditli d-dawl f'oħsimetia f' 'Tva…t U, dan kif, Mikielf' staqsejtu. xewcan nisma' xi ħaġa li thennili qalbi, meta. tajtu daqqa ta' għajn ħanin, b'ħarsa ta' sliern, i Meta kont tifel', qalli Mikiel. ''kelli xi seba' snin jew tmienja; kont għamejt għal kollox, irkibt il-ġidri minn oħti. u meraħli ma' wiċċi kollul F'għajnejja tfaċċawli żewġ panni u xorbuli d-dawl sal-inqas naqra' Kien jiġi jarani t-tabib tar- raħal. Inti mnejn 'int7 staqsejtu mimli bil-għaġeb :… Aħna minn Ħal Qormi; dan it-tabib kien raġel tar-ruħ wisq; u l-foqra tar-raħal ma kienx jeħdilhom ħabba ta' Dir- wan… meta ma kienx ukoll jibagħtilhom id-duwa b'xejn u jnew- lilhom f'qiegħ idejhom xi ħaġa tal-flust Kien iħobbhom il-fqar, Alla jtih mitt-ġennat..' Isma ħabib ''żied qalli: ''Missieri, Alla jaħfirlu, taf x'kien igħidilna: Min jagħmel l-agar ma jinħeliex '. —Daqshekk hu,' weġibtu jien, ''il-foqra u t-tfal huma l-mimmi ta' għajnejn Alla; jaħasra għalih, dak li jżeblaħhom F' u tennejt staqsejtu: ''Dan it-tabib x'kien jismu2' —Mgħidlix x'kien jismuż… kien ikun dejjem ma' tabib 'eħor, igħidulu tas-sur N:kola; raġel tajjeb u minn tagħna mhux inqas minnu, , UMa tafx x'kien kunjomu, dan it-tabib tar-raħal li kien jiġi jarak ma' tas-sur Nikola2' Aħna bil-kunjom ma nsibn 'l-ħadd. Il-flien u l-fliena bil-laqam insibuhom ; qed niftakar, tafx ta' min kienu jgħidulu2 Tas-Sur FPeliċi…' Jieh, mal-kelma tas-sur Feliċi'' li ħarbet minn dawk is- snien musfara tax-xiħ u ħabtet ma' widnej'a. ħafif daqs l-imrie- żaq tax-xemx li aqbżu fuq id-dinja, inalli sħaba, li tkun tgħatti- hom, tiżgiċċa b'ġirta minn taħthom mir-riħ qawwi li jkun isuq- ha, mimli bil-għaġeb. staqsejtu: ''Is-sur Feliċi71… Dak jiġi il-nannm tiegħi… missier missieri U/…… Il-kelma, tax-xiħ qa;met fija taqliba li ħasditni, ħassejt tis- saġġar ma' wiċċi fawra u ferħ ġewwa qalbi… u, ftakart dlonk fil-kelma li kienet tgħid ommi fi tfuliti :…… kemm kien raġel tar-ruħ, in-nannu Feliel…… 7 7 Mela dan it-tabib nannuk92 Alla itih il-ġennat U, lili ma jinsinixt Kien jiġi jarani kuljum. Għodwa waħda, kif daħal u nxeħet maġenbi fuq is-siġġu, qalli : ''Hawn, sinjur'… ''Ħawn fuq rasek, kellek inkwatru ''Tal-Karmnu'', VIva.. u hemm għadu''… 56 WUrihuli b'sebgħek, ħalli nara għadekx tiftakar fejn hu: qiegħed 7 UNiftakar ingħid… sinjuri Mhux hemm 977 u b'sebgħi l-wer rej urejtu l-inkwatru. sewwa sew fejn kien imdendel. 'It-tabib warrabli qa'l qajl il-għata li kelli fuqi, ħakimn b'ide'h it-tnejn mimu taħt abtejja u niżżilni wieqaf għall-qiegħ tal-art, meta qalli: — 'Ħaninil… intafa' għarkobtejk qud: diem din is-Sinjura setagħna Omm Alla u ommok… Dik li issa b'sebgħek ureitni x-xbiha Tagħha; Din hija ''Is-Saħħa tal-mor- da', u f'idejna d-duwa illi biha tista' troddlok id-daw. f'għaj ne'k… u mhux f'ideina t-tobba ' Id-dawl. ibni, maqtugħ għal kollox minn għajnejk'l Itlobha' Hi tħobbok l… Itlobha bil- qalbi Din. mhux biss tħobbok, iżda wkoll setgħana bil-bosta, għaliex Qalb Binha Ġest f'ide'ha't Dak li trid Hi, iridu Hu f'.. Jiena tlabt quddiem l-inkwatru Tal-Karmnu b'ħerqa l-iżied kbira, kif amarli t-tabib; u, wara li għeni nqum. daħħalni fis sodda, għattieni u leflifni qalb il-gvieret; taptapli fuq ħaddi , l-lemini x'ħin qalli: ibqa' itlobba 'l Madonna l Saħħa. ibni', telaq u ħallieni, Din kienet l-aħħar għodwa illi t-tabib ġie jarani. ; Domt tlett ijiem nitlobha 'l Madonna. b'wemen qawwi u sħiħ — LA biex tagħtini d-dawl f'għa:nejia u kelli tama kbira li naqla' min għandhu din il-grazz'a billi t-tabib kattar fi'a l-ħeġġa l nitlo lill-Madonna. Fit-tielet jum, il-panni li kienu ġewwa għajnejja għebu għal kollox u ġieni d-dawl f'għajnejja safi u sabiħ kif ħa. laqnli Alla. - ''Il-kelma tat-tabib riedet tkun, qalli Mikiel, fu l-Madon- na, biex Alla raddii d-dawl u ġejt nara f , —Til din ix-Xebba safa Omm Alla. għadni u n'bqa' nħob. bha, Hi wkoll issa. trid tkun għalifa waqt mewti, erbat iilem oħra. CIva. tabilħaqq, Hi trid tkun: Ħi, is-saħħa tal-morda, u Hija wkoll il-Bieb tas-Sema. '' : Għedt f'qalbi: ''Kellba titwettaq f'widnejja kelma ta' ommi iegħażiża. 22 sena wara mewtha u, 72 sena wara l-mewt ta' mis sier missieri l Il-ġid ma jintesa qatt. u jibqa' jisseddaq u iissiefah fuq w'ċċ id-dinia bil-kelma. tat-tajjeb, għax dak li jitwieled mis-safa tar- ruħ iibqa' għal dej'em u jsaltan sad-dwiem mal-Mulei. li Dan — f'TUM IL-ĦAQQ. lil dawk li wettqu tagħl'mu bil-għamil u l-ħidma, safja. jgħidilhom :— i tEjew ħudu għalikom is-Saltna mwaqqfa sa minn ewl- id dinja; għax Jiena kont bil-ġuħ u intom tmajtuni. '