Kittieba Maltin u Kotba bil-Malti Il-kittieba tal-Malti u l-kotba bil-Malti u fuq il-Malti qegħdin jiżdiedu kulljum. F'kull ħarġa tal-Malti ingħiduh dan, u forsi xi ħadd igħid—f'qalbu u forsi b'xofitejh ukoll fejn ma jisimgħu ħadd jew fejn jisimgħuh in-nies—illi dejjem qanpiena waħda, imma kif it-tajra ma tistax ma tifraħx b'rixha, u iżjed u iżjed jekk ikollha rix biex tifrah bih, afina, tajra żgħira li minn għalina għandna, jew għadu kif beda jkollna, rix biex nifirħu bih, ma nistgħux dana ma nxandrux, jekk jista' jkun ma' l-erbat irjieħ. Niftaħru b'rixna u bil-frott tal-ħidma tagħna. Min kellu jgħidilna għoxrin sena ilu li sa titwettaq ix-xewqa li kellna f'qalbna u x-xewqa li kellhom f'qalbhom ta' qabilna, im- nissla fuq il-mitt sena ilu minn missier il-Malti M. A. Vassalli: ix-xewqa li l-Maltin ikollhom ilsienhom miqjum għall-inqas minnhom infushom, imgħallem fl-iskejjel tagħhom, imxandar f'ġurnali, mitkellem u miktub bħala lsien ewlieni ta' għaqda ta' niesli b'riħitu tista' tissejjali nazzjon—għiax, bħal ma kullħadd jaf, nazzjon ma tistax tissejjaħ nazzjon jekk ma jkollhiex ilsien. Semmejt għoxrin sena ilu, mhux għax qabel ma kellniex kotba u grammatki bil-Malti, iżda semmejt għoxrin sena ilu, għax minn dik il-ħabta, minn meta bdiet dik it-tqanqila li wasslet għat-twelid tal-Għaqda tagħna, il-Malti beda jieħu xejra soda, beda jrabbi pedamenti fuqiex tibda tinbena let- teratura, tinġabar il-qadima, tiżżewwaq u toktor il-ġdida, tilbes libsa, uniformi waħda u tasal biex tħajjar u trawwem kittieba ġodda li 'l quddiem għad ikunu kolonni qawwija għall-ilsien Malti. Għoxrin sena ilu fuq il-Ħabib bdiet titqanqal revoluz- zjoni siekta, ħiemda, li ħejjiet it-trieq għal rebia kbira, ir- rebħa tal-Malti, rebħa li kellna x-xorti naraw b'għajnejna alina siess. Dik il-ħabta l-Malti ġa kien hemm min ħaseb fih: gram- matiċi bħal Vassalli, Panzavecchia, Vassallo, prożaturi u poeti bħal À. E. Caruana, A. Preca, Dun Xand Cortis, Ġużċ Muscat Azzopardi, Dun Karm Psaila, A. M. Galea kienu ġa ħasbu biex jiktbu u jgħallmu l-Grammatika tiegħu u jagħtu mirja ta' letteratura sabiħa, fejjieda u ta' mogħdija, ta' żmien, iżda bħal suldati mxerrda, bla ebda rażna, bla ebda uniformi, bla ebda regolamenti, u kull ħadd għal rasu: kien jonqos ħaġa, kien jonqos il-għaqda ta' bejniethom għax il-għaqda biss tagħmel is-saħħa. Tiiabatna u għaqqadna għaqda bil-ħsieb li tmexxi t- tagħlim u l-kitba tajba Maltija u twaqqaf u żomm uniformità watida fl-ortografija tal-Malti—ortografija walida kif kellhom u għandhom l-ilsna l-oħra kollha tad-dinja. Rajna ma' wiċċna: xejn ma kellna xi jqawwilna qalbna, kull fejn dawwarna wiċċna sibna wċuh imqarrsa b'nofs daħka, bsaten fir-roti bil-moħbi u bid-dieher, qlub bierda, bla ħeġ- ġa… sa kemm id-dinja nqalbet… Stennejna u rajna r-rebħa Sibna għajnuna kbira mill-Gvern iżda l-Gvern sab għaj- nuna kbira minnha. Meta ġie biex jaqta' qatgħa fil-laħam il-ħaj, imur kontra d-drawwiet u l-opinjonijiet li kienu jsal- tnu fuq Malta għal hosta u bosta snin, u jdaħħal il-Malti fl-Iskejjel, fil-Qrati, fid-Dokumenti u fl-Uffiċini tiegħu sab il- Għaqda tal-Kittieba tal-Malti bix-xogħol tagħha ta' erbatax- il-sena ta' studju, tiftix u ġabra ta' kitba, sab min jagħtih f'idejh grammatki, ġabriet ta' kitba, sab min jaqliblu għal Malti tajjeb dokumenti u liġijiet, sab min igħallimlu fl-iskej- jel lit-tfal li 'l quddiem iridu jkunu missirijiet tal-Maltin ta' għada. U l-frott tal-ħidma tal-Malti beda jidher iżjed, bdew tier- ġin kotba u ġurnali fuq il-fehma u bl-ortografija tal-Għaqda. Il-Għaqda. bdiet tfarfar rixha, dak ir-rix li l-lum qegħdin bid-dritt kollu nifirħu bih. U lanqas ma baqgħet weħidha l-Għaqda tal-Kittieba tal- Malti. Minnha tnisslu għaqdiet oħra, mhux biss f'Malta bħal- ma hija l-Għaqda tal-Malti (Università) iżda sa barra minn Malta fl-Eġittu, nibtet Xirka biex fil-ħin li tgħaqqad il-qlub ta' Maltin il bogħod minn pajjiżhom, ixxerred fosthom kotba maltin sbieħ, ta' fejda u ta' mogħdija ta' żmien: Din hi x-Xirka għat-Tixrid tal-Qari Malil. Dan is-sajf kellna x-xorti li naraw fostna żewġ rappre- żentanti ta' din ix-Xirka is-Sur Ivo Muscat Azzopardi, Am- KITTIEBA MALTIN FL-OSBORNE ĦOTEL 30 TA' AWISSU 1938 — Mistuf mill-eBerka' ministratur u s-sur Ant G. Said Bditur, li huma wkoll Membri Onorarji tal-Għaqda tagħna, u ltqajna magħhom kemm-il darba. L-ewwel laqgħa. li kellna magħhom kienet fit-30 ta' Awissu f'walida mis-swali ta' l-'Osborne Ħotel' fejn huma stiednu lil kittieba Maltin biex jiltaqgħu magħhom u jkellmuhom. Imbagħad hulħadċ ħa t-te flimkien, u saru xi diskorsi minn Mons. Psaila, is-Sur Ant. G. Said, is-Sur Ivo Muscat Azzopardi, is-Sur Nin Cremona u Patri Borne. Fost il-kittieba, barra minn dawn li semmejna kien hemm is- sur Nikol Biancardi, it-Tabib Ġużà Bonnici, is-sur Tank.Borg, it-Tabib R. Briffa, is-sur F. 8. Caruana, is-sur Ġuże Ghetenti, it-Tabib Ġ. Galea, is-sur J.F. Marks, is-sur Rik, Mifsud Bonnici, is-sur Ġorġ Pisani, is-sur Geo J. Ranslev, is-sur A. V. Vassallo, is-sur Karm Vassallo, is-sur E.B. Vella u s- sur K. Vella Haber. Bosta olira kienu mistiedna u min għal ħaġa u min għal olira ma setgħux jieħdu sehem. Il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti ftit jiem wara (il-4 ta' Settembru) stiednet lilhom għal 'Vermouth d'Honneur' fil-West End Hotel, ix-Xemxija, San Pawl il-Baliar. Dehru, għall-Għaqda, il-President Mons. Dun Karm Psaila, is-Segretarju is-sur F.S. Caruana, is-sur Nin Cremona, Dr. Galea, Dr. Bonnici, is-sur E. B. Vella, is-sur N. Biancardi, is-sur Marju Agius, is-sur Ġorġ Pisani, is-sur Geo. J. Ranslev, is-sur Ġużċ Chetcuti, is-sur Rikord Mifsud Bonnici, xi wħud minn nieshom u xi ħbieb tal-Għaqda fosthom Miss GQonstance Strickland, is-sur J. F. Marks u s-sur Fred F. Rigaud. Is-sur Ivo Muscat Azzopardi u s-sur Ant.G. Said, li kienu Malta flimkien ma' xi għoxrin Malti u Maltija oħira ta' l-Eġittu li xi wħud minnhom kienu lanqas biss qatt raw lil Malta, qabel, ġew milqugħin bosta mill-Maltin, u, barra milli żaru 'l Malta, bi ħġara, fil-ftit ġranet li damu fostna u ħadu sehem fil-funzjonijiet reliġjużi u patrijottiċi tat-Tifkira ta' l-Assedju l-Kbir, kellhom stedin minn għaqdiet u nies privati fost- hom kellhom stedina mill-Onor. Miss Mabel Strickland biex iżuru 'l Villa Bologna u l-artijiet tagħha u mbagħad għal Te fl-istess Villa. Mal-Maltin ta' l-Eġittu, għal dan it- Te f'Villa Bologna, kienu mistednin ukoll xi kittieba Maltin fosthom xi membri tal-Għaqda tagħna. Bil-fors li dawn il-laqgħat ta' kittieba maltin bejniethom u ma' kittieba u Maltin ta' Barra kienu ta' ġid kbir għal-lsien Maltil Inġibu hawn l-ittra li s-sur Ivo Muscat Azzopardi bagħat lis-Segretarju tal-Għaqda malli l-Maltin waslu l-E- ġittu : 'Lixandra, 14 ta' Settembru, 1938 Għażiż Ħabib, F'ismi u f'isem ix-X.T. Q. M. nixtieq niżżiħlajr lilek u lill-Imxerkin tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti għal-laqgħa sabilia li għamiltulna u li nħoss għamlet ġid kbir għall- għaqda fost il-kittieba tal-Malti mxerrdin mad-dinja u kattret l-imħabba li l-Maltin ta' Barra kellhom dejjem għal Art twelidhom u għal ħuthom. Ħabibek dejjem, Ivo MuscaT AZZOPARDI' Semmejna, ftit qabel illi l-ħidma tal-Għaqda ġiet megħ- juna Bafna mill-Gvern u kemm il-Gvern sab għajnuna mill-Għaqda. Issa għandna l-pjaċir ingħarrfu illi r-relaz- zjonijiet tajba bejn il-Għaqda u l-Gvern waslu hekk li fil- Gazzetta tal-Gvern tat-22 ta' Lulju 1938 ġiet imxandra l-lista tal-Kumitat tal-Għaqda għall-informazzjoni ta' kulħadd. Pass il quddiem tajjeb ħafna. Dan fuq il-'Għaqda u l-Kittieba tal-Malti'; issa xi ħaġa fuq kotba bil-Malti u fuq il-Malti. Mela, is-sur Ivo Muscat Azzopardi ġieb miegħu, mill- Eġittu, il-ħames ktieb bil-Malti tax-X.T.Q.M., miktub minnu, jismu Trieq id-DejqaNru. Din id-darba, is-sur Ivo Muscat Azzopardi daħal għal biċċa xogħiol ta' bixra ġdida: rumanz tad-detectives. Dan, anzi, tista' tgħidlu l-ewwel wieħed fost serie ta' rumanzi bil-Malti ta' din ix-xorta bażati fuq egħmil ta' serq u delitti mikxufa u mxejna minn Bendu Muscat, ix- Sherlock Holmes Malti. Billi, kif ġa għidna, dan hu l-ewwel ta' din is-serie, ħafna minn dal-ktieb huwa mogħti għal dettalji bijografiċi tad-detective, is-serq li hemm fih, min kien il-ħal- liel, l-iskop li għalih isir dan is-serq, li jħallik bil-kurżità fuqu sa l-aliħar, jieħu biss it-tieni nofs ta' dan il-ktieb, iżda huwa mfisser tajjeb ħafna u juri li fil-kittieb hemm ix- xejra, hemm il-ħajra u hemm il-materjal. it-tieni wieħed: rumanz minn dawk li jħalluk bla nifs u ħalqek miftuħ sa l-aħħar faċċata biex issib l-awtur tad-delitt. Jekk is-Sur Ivo Muscat Azzopardi jirnexxilu li joħroġ ħafna minn dawn ir-rumanzi jkun irnexxielu jżid ħannieqa oħra ġawhar fil-kitba u l-letteratura Maltija u aħna nixtiquh li jirnexxi b'qalbna kollha. Is-sur Karm Vassallo bareġ il-poeżijiet tiegħu stampati b'volum sabiħ ħafna. Fil-Biblijografija li ġibna fl-aħħar ta' dan il-għadd hemm xi ħaġa fuqu wkoll. Is-sur Marju Agius bagħtilna kopja tal-ktieb tiegħu : is- SS. Salvatur f'Malta li kien stampa fl-1934 bħala tifkira oħra, tal-Festa Ġentenarja f'Ħal-Lija. Ktieb żgħir iżda dokumen- tat ħafna fuq il-qima tal-Knejjes tas-Salvatur f'Malta u Għawdex u l-iżjed f'Ħal-Lija; fl-aħħar hemm deskrizzjoni ħajja tal-Festa Centenarja tas-Salvatur li saret fl-1932 u li għandha tibqa' bħala tifkira storika għal Malta. Is-sur Agius talabna ngħidu li 'l-imseħbin tal-Għaqda u l-qarrejja tal- 'Malti' li jibagħtu f'envelopp l-indirizz tagħhom u 3 bolli ta' sitb ħabbiet għall-ispejjeż lill-kittieb, 57 Trieq Prezjosi Villa Lija, ikollhom kopja ta' dal-ktejjeb bil-posta.' Galea bagħtilna kopja tal-ktieb tiegħu fuq il-Qima ta' San Vittorju Martri fin-Nazzar; fih hemm xi tifsir fuq kif bdiet il-qima tal-qaddis San Vittorju u mnejn, kif u meta nġieb f'Malta l-ġisem tiegħu. Sirna nafu li s-sur Jos. Galea qiegħed ihejji xogħol ieħor, storja sħiħa tal-ġrajjiet tan-Naxxar. Ħareġ it-tieni ktieb tar-riċetti tal-kċina miktub minn Salvu Agius taħt l-isem ta' l-Imgħallem tal-Koki. Bħal ta' qablu hu miktub b'Malti tajjeb u b'ortografija mill-aħjar. Ktieb żgħir iżda jiswa ħafna, l-iżjed għall-mara tad-dar. Bħas-snin l-oħra, id-diskors tat-tifkira tar-Rebħa l-Kbir ta' Malta ġie stampat fi ktejjeb ta' 20 faċċata fl-Empire Press mill-Kumitat tal-Festi. Din is-sena għamlu l-Patri A. M. Born O.P., membru akkademiku tal-Għaqda: diskors li ngħio- ġob tassew. Dawn il-ġranet rat id-dawl Grammatka tal-Ilsien Malti miktuba bl-ingliż u għall-Ingliżi minn Miss Mar Butcher jisimha Elements of Maltese, u stampata fl-Oxford Univer- Għal min ma jafhiex, Miss Mav Batcher, hi kittieba tajba bil-Isien tagħha,u kemm ilba Malta, xi sitt snin, spiss naraw fil-gazzetti tagħna poeżijiet ħelwia u addattati ħafna għaċ-ċirkostanzi. Għall-kitba tagħha bil-lsien ingliż kienet imfaħħra kemm-il darba minn ġurnali ta' Malta u ta' Barra. Mindu ilha Malta tatha biex tistudja l-Malti, tgħall- mitu tajjeb u ħasbet biex thejji t-trieq għal dawk l-Ingliżi bħalha li jridu jitgħallmub. L-ewwel bil-għajnuna ta' Maltin fid-dar tagħha tgħallmet il-kelma maltija u mbagħad bil- għajnuna ta' grammatiċi u filoloġi, bħas-sur Nin Cremona u l-Prof Dun P.P. Savdon, irnexxielha tikteb grammatka tiegħu, F'dil-grammatka hemm, biex ingħidu hekk, kull ma jinħtieġ, il-partijiet tad-diskors huma kollha mfissra, u mfissra fit-tul; mhux imħolli barra, fejn jinħtieġ, tagħlim fuq l-ortografija, kostruzzjoni ta' sentenzi u fiha jinsabu bil-ħodon eserċizzji biex wieħed jitħarreġ fit-tagħlim li jkun ħa f'din jew f'dik il-lezzjoni. Billi, kif għedna, din il-gramrmatka hi miktuba għall-Ingliżi hi miżgħuda b'regoli ta' pronunzja, il-kliem, fl-eżempji u l-eserċizzji, huma mimlija għeliem għat-tlissin tajjeb tagħhom. L-alfabet u l-ortografija tagħha, ma hemmx bżonn ingħidu, huma tal-Għaqda tagħna. Nifirħu bil-qalb il Miss Butcher ta' din il-biċċa xogħol tagħha li tibqa' ta' ġieħ kbir għaliha, għal-lsien Malti u għall-Għaqda tal-Kit- tieba tal-Malti. Niżżuħajr ukoll lil Miss Butcher tal-kopja li bagħititilna a' għanja bl-ingliż u bil-malti (kliem u mużika) miktuba minnha u immużikata minn Julian Wright: The Sumbol (il-Għelma) b'tifkira tar-Rebħa tat-8 ta' Settembru, 1565. Biċċa xogħol olira ta' ingliż ieħor, ħabib tal-Malti u Membru Onorarju tal-Għaqda tagħna, li waslitilna wkoll: dawn il-ġranet hi l-Maltese-Arabie Word-list tar-Revd. C. L. Dessoulavv, Pb.D.; l-aġenti tal-bejgħ tiegħu huma Luzac £ Co. ta' Londra. Ix-xogħol, kif igħid hu stess fid-Daħla, hu meħud minn studju komparativ li huwa għamel fuq l-ilsna, semitiċi u li ilu jaħdem fih għal bosta snin. F'dan ix-xogħol tiegħu, għal dak li hu kliem malti, hu aktarx ħadem fuq l-ewwel edizzjoni tad-'Dizicnario Maltese-Italiano-Inglese' ta' Falzon (1845). il-kliem Malti huwa mqiegħed fl-ordni ta' l-alfabet Ewropew, u traskritt bl-alfabet tagħna u għalhekk wieħed isibu tajjeb għal idejh fit-tfittix tal-kelma. Għal dawk kollha li jieħdu interess fi studji komparativi bħal dawn ta' ilsna semitiċi, dan il-ktieb huwa ta' ħtieġa kbira. Qabel joħroġ dan il-għadd ta' 'Il-Malti' jkollna f'idejna T-rumanz Taħi Tliet Saltniet li ħa l-ewwel premju fil-kon- kors imniedi mill-Gvern tliet snin ilu. Bħalma tafu, dan ir- rumanz, miktub mill-Prof. Ġ. Aquilina, sa joħroġ bħala t- tieni ktieb tal-'Ġabra ta' Kitba Maltija' tat-Tabib Ġuża Bonnici. Nistennew li jkun milqugħ mill-qarrejja tagħna kif jixraqlu. Fl-aħħar nett qabel nagħalqu din il-kronaka tagħna, ingħidu li ftit ġranet ilu, id-Direzzjoni tal-Malti ġiet mis- tiedna biex tara wirja ta' Film fuq l-Air Raid Precautions fejn ġew murija xi metodi ta' ħarsien kontra l-attakki mill- ajru kif ukoll imfissra l-ħtieġa li wieħed, ukoll fi żmien il-paċi, għandu jitgħallem kif għandu jilqa' ruħu, jekk Alla. fiares qatt ikun jinfħitieġ, kontra dawn l-attakki,