TAL-BEJATITUDINI TIEGĦU MONS., PATRI ALBERTU GORI, O.F.M., PATRIJARKA TA' ĠERUSALEM. Inbierek b'qalbi kollha r-Rivista msejħa ''Leħen L-Art Imqaddsa'' u lilek Wisq Rev. Patri Komrnissarju li kellek il-ħsieb sabiħ li toħroġha u lil dawk kollha li jgħinuk fiha u li jaqrawha. Patrijarka ta' Ġerusalem. L-EWWEL TAQSIMA — DAWL 7 L-ISTORJA TA' BETLEĦEM Min jista' jaf kemm kitba nkitbet fuq Betleħem minn meta twieled il-Bam- Imma, b'dana kollu, naħseb jien, ma jkun ġara xejn jekk issa, li qorob il-Milied, nikteb. jien ukoll xi ħaġa fuqha. IL-BIDU U L-ISEM Betleħem inbniet fuq għolja waħda, f'tarf ta' sinsla ta' għoljiet, ħamest imjiel bgħid minn Ġerusalemm, in- naħa tal-Lemin jew Sud tagħha. Meta u kif inbniet ħadd ma jaf,-għax il-bidu tagħha mitluf qalb id-dlamijiet tal- qedem. Hija waħda mill-eqdem bliet tal-Palestina, u dawk li bnewha kienu ragħajja u bdiewa, għax tinsab f'naħa maħluqa. għal din ix-xorta ta' nies. Għax minn naħa għandha art taiba għaż-żrigħ, kollha ħamrija, u minn naħa oħra fiha widien biż-żrar u ħaxix, tajba. wisq għal mergħa ta' l-għanem u l-ifrat. Min bniha semmieha Bet-Laħmu, jiġifieri: Dar ta' Laħmu. Dan Laħmu x'kien, jekk hux isem ta' xi alla tal- Kangħanin, li kellu l-maqdes tiegħu hemm, inkella laqam ta' xi raġel għani li bena hinnekk djar għalih u għal uliedu, ma tistax tkun taf. Tista' tkun il-ħaġa l-waħda jew l-oħra. MISRAĦ BETLEĦEM il-weta ta' quddiem il-Bażilka tat-Twelid ta' Ċesu, f'Betieħem. fuq il-lemin u l-bini ta' taħtu, huma tal-Armeni. Il-bieb żgħir li jidher quddiem, hu l-bieb tal-Bażilka tat-Twelid mibnija minn Il-bieb kien imċekken darbtejn biex it-Torok ma jidħlux fil-Bażilka biż- Santa Liena. żwiemel. minnhom, il-magbra tal-Griegi. Il-kanpnar u l-knisja, fuq ix-xellug, huma tal-Franġiskani. L-ewwel kanpnar, Il-kanpnar l-ieħor u bini ta' taħtu, tal- Is-siġar u 'l hawn issa, li qegħdin ngħidu fuq l-isem, ta' min ifakkar kemm jagħmel ħażin min jikteb Betlem, għax ikun qiegħed ibiddlilha isimha, dak li kellha mill- antik. L-EWWEL TISMIJIET Betleħem tissemma ħafna drabi fil- Bibbja u fil-kitba tal-Lhud, m'hux bħal Nazaret, li ma tissemma qatt -u mkien. L-ewwel ma tissemma fi ġrajja ta' niket, fil-Ktieb tan-Nisel (kap. XXXV, v. 19) fejn jingħad kif lil IL-BAŻILKA MINN ĊEWWA. Il-knisja waħdanija mill-knejjes kollha (i Santa Liena bniet fil- Palestina li għadha wiaqfa sal-lum. Bnietha fis-sana 826 u wara li ġrażil- ratur sewwisha fis-sena 329. ir-rqajia li jidhru fuq il-ħitan. huma fdal tal-mużajk ta' żmien is-Salibin jaw tGrociati''. Jagħkub metitlu l-mara, isimha Raħla, bil-ħlas, hemm qrib Betleħem, fi żmien ir-rebbiegħa. Lit-tifel li twieled semmieħ Benjamin u lill-mara difinha f'qabar fil-ġenb tat-triq u waqqaf ħaġra kbira fuqu. Dan il-qabar għadu hemm sal-lum. Ġrajja oħra, imma ħelwa u ta' ferħ, m'hux ta' niket bħal dik, li fiha tis- semma Betleħem, hija l-ġrajja ta' kif Ruth, armla żagħżugħa minn Mo-Ab, jiġifieri: mit-Transġordanja, tgħarrset ma' Bu-Għożż, meta marret issajjef, jiġifieri tiġma' s-sbul minn wara l-ħas- sada. tiegħu, fir-raba li kellu qrib Bet- ieħem (Ruth, II, 13-22). Min-nisel ta' dawn. twieled Isaj, missier David. U kien ġewwa Betleħem ukoll li Samwel mar ifittex lil David, u sabu, u mesħu biż-żejt imbierek, ib'Melek iew Re tal-Lhud, għad li kien għadu naqra ta' tifel jirgħa l-għinem. fil- widien (Samwel, XVI, 1-13). Jidher li Betleħem, għad li-żgħira, kienet imsawwra, għax minn: dak iż-żmien kien fiha bħal qorti, iew Ġemgħa' tax- Xjuħ (v. 4), Betleħem dak i belt miftuħa, boam, bin Sala jiġifieri Re ta' Israel, kabbarha u qaw- wieha u dawwarha b'sur. mien kienet għadha L-AKBAR ĠRAJJA Imma l-akbar ġrajia li ġrat ġewwa Betleħem kienet it-Twelid ta' Ġest, min-nisel ta' David, li kien il-Messiha mwiegħed lill-poplu ta' Israel. Kif twieled ġewwa l-Ħin, jiġifieri kenn tal-barranin, u fin-naħa fein kienu jżommu l-bhejjem, għax ma kienx hemm wisa' għal Ommu fin-naħa tan- nies, jafu kulħadd. Kif bdiet tissawwar il-Knisja Nisra- nija, bdew l-Insara Lhud ta' dawk l-inħawi, imorru jżuru l-Ħin fejn kien twieled l-Imgħallem tagħhom. Għal hekk l-Imperatur Adrijanu, qrib is- snin 138-140 W.K.; biex jaqta' dawn iż- r.ta' l-Insara, radam bit-torba u l-ħamrija ma' dwar il-Ħàn u bnielu taraġ, hekk li safa taħt l-art donnu għar, u ħawwel is-siġar fuqu u ma' dwaru, u għamiu maqdes lill-alla ħażin Tammuż iew Adon, il-maħbub. ta' Astart. Imma dan dam għal ftit żmien, għax ftit fuq mitt sena wara, Oriġċa (185-252 W.K.) kiteb li l-Insara kienu in jerġgħu jmorru jżuru l-Għar d Ġesu, u li sa l-Pagani ta' dik in-naħa kienu jafu hemm ġewwa ' dak il-Għar Min kien twieled. — San Ġustinu Martri, fit-Tieni Seklu isemmi dan har, u huwa waħdani fost l-Inkej Imqaddsa li huwa msemmi qabe: ma d-Din Nisrani ssaħħaħ minn Kostantinu. ŻMIEN L-INSARA Meta Kostantinu ħeles lid-Din Nis- rani mill-moħqrija ta' l-għedewwa, ommu, Santa Liena marret il-Palestina, u għall-ħabta tas-sena 330 bniet knisja kbira u sabiħa fuq il-Għar. Din il- knisja, għad li hi msewwija u biċċa minnha mibdula, u min-naħa ta' barra .mittiekla biż-żmien, għadha wieqfa. sal-lum. Meta nbniet dik il-knisja, ma' dwarha bdew jinbnew id-djura jew kunventi u jinmtlew bir-Rħieb. San Ġlċrmu mar hemm għal kollox fis-se- na 384, u sentejn wara marret hemm waħda mara Rumana, Santa Pawla, li keliha ħafna ġid u ħadet magħha lil — bintha Ewstokia, u bniet hemm dejr għan-nisa u-għax-xebbiet, li jsiru raħ- biet, Bejn is-snin 520 u 530, is-Samrijin qamu tixwixa u telgħu lejn il-Ġudija, u fost biiet oħra, ħabtu wkoll għal Betleħem u għamlu ħafna ħsara. fil- knisja tat-Twelid. Imma l-Imperatur Ġustinjanu raġa' sewwieha u bena mill-ġdid in-naħa ta' fuq il-Għar (dik il-biċċa li ftit ilu għedna li hi mibdula) għal ħabta tas-sena 532. Wara dak iż- żmien, u la l-Persin fis-sena 614 u an- IL-GĦAR TA' BETLEĦEM, MINN TARF SA TARF. Quddiem ir-Raħeb li jidher għar-rkub- tejh, hemm l-artal tal-Griegi, u taħtu l- Kewkba tal-fidda li turi l-imkien fejn twieled Ċesl. Wara r-raħeb, wieħed miż- żewġ turġien li jagħtu għall-Bażilka. Fil- lemin, wara l-kolonna, l-artal tal-Kattolki fejn kien il-Ħawt bit-tiben li ġewwa fih Il- Madonna meddet lil binha Ġesu. Dal-Għar jinsab taħt il-Bażilka. qas il-Misilmin fis-sena 636, waqt il- ħrieb ma għamlu fil-knisja ebda ħsara. Fis-sena 1099 (disa' snin wara li l- Konti Ruggieru ġie Malta), is-Salibijin, dawk li bit-Talian igħidulhom Cro- ċiati, ħadu Betleħem, Talbuhom jiġu jeħduha. l-għammàra tagħha, u daħlu fiha bil-lejl, u fil-għodu, il-bandiera tagħhom, bis-salib, sebħet tperper fuq il-bejt tal-knisja. Sentejn wara fil- leil tal-Milied, Baldwin I kien imkel- lel, jew inkoronat ġewwa. dik il-knisja. reġgħet Fis-sena 1187, Betleħem SURA TA' ĊESU' TARBIJA li fil-lejl tal-Milied jeħduha bil-purċissjo- ni mill-artal il-Kbir tal-knisja u jqegħdu-, ha ġewwa l-maxtura fil-Għar ta' Betlehem. waqgħet f'idejn il-Misilmin, imma bi ftehim bejn l-Imperatur tal-Ġermanja Federik II u Melek il-Kàmel, li kien , sultan tal-Eġittu, reġgħet ġiet f'idejn l-Insara u damet għandhom sittax-il sena oħra, (mill-1228 sal-1244). Im- bagħad il-Karismin ħadu Betleħem u ħarbtuha. u keċċew lill-Insara minnha, imma l-knisja ta' fuq il-Għar ma mes- sewhiex. Ftit snin: wara r-Rħieb Franġiskani daħlu Betleħem, u għad li batew minn kollox, għadhom hemm sal-lum. TIĠRIF U TAĦRIB Fis-sena 1489, b'amar tas-Sultan ta' Kostantinopli kienu mġarrfa wkoll, sal-anqas ħaġra, is-sur ta' Betleħem u 'ż-żewġt ibraġ li kien għad kellha. U fis-snin ta' wara Betleħem sefet naqra ta' raħal, bi ftit nies foqra u magħku- sin, li jgħixu kif jistgħu ġewwa ftit griebeġ. Fl-aħħar nett, fis-sena 1831, il-Mi- silmin ta' Betleħem qamu. tixwixa. Imma tliet snin wara, Ibraħim Paxa keċċihom kollha minn hemm, u biex jaqta' ż-żarda, ġarraf id-djar kollha tal-ħàra tagħhom.: Hekk ġewwa Bet- leħem baqgħu l-Insara biss, u minn dak iż-żmien il-belt bdiet ġejja 'l-qud- diem. Betleħem il-lum fiha: ma' dwar el- fejn dar, tal-ħaġar, il-kotra tagħhom bi pjan. wieħed: b'għorfa fuqhom, bħad-diar il-qodma tar-rħula ta' Mal- ta. Issa. mibnija fuq il-qobba ta' żewġ għoljiet, mhux fuq għolja waħ- da bħal ma kienet Betleħem l-ewleni- ja. Il-ġnub ta' dawn il-għoljiet ma- għmula. ħbula-ħbula, wieħed fuq l-ie- ħor, bħal taraġ, u mdawwrin. bil-ħi- tàn tas-setjieħ bħar-raba ta' Malta. Fi- hom hemm imħawwia siġar tat-tin, tal-ħarrub, tal-lewż, tar-rummien, taż- — Żejtun u bajtar tax-xewk u dwieli. Fejn ir-raba wiesa', jinżra' qamħ u xgħir u kirsenna għall-iġmla (donnha żofżta) u għads u uċuħ oħra li ma jeħ- tieġux tisqija. L-aħħar għadd tan-nies li sar juri li Betleħem fiha 15,600.-ruħ. Minn dawna Misilmin ma hemmx għajr 1,300, il-bkija kollha Nsara, Kattolki u mhux Kattolki. Fiha għadd ta' d'ura u skejjel, u ħafna drabi ma tul is-sena jsiru purċissjonijiet fit-toroq, drabi bil-vara wkoll. (Ġie li jżejjnu xi ftit barra, bil-bandieri u bozoz, u kat- ti miktuba: ''Viva Sant'Antonio'' u 'Fel-Jeħja Mar Anton'. Bil-Vjatku joħorġu Raħeb u tifel. Ir-Raħeb iżomm il-Qorban imdendel f'għonqu, bl-ispellizza taħt il-mantell, u t-tifel jimxi quddiemu bil-fanal: mixgħul f'idu l-waħda u qanpiena f'idu l-oħra; li kull erbgħa passi iċempilha ftit, Din hija l-istorja ta' Betleħem fil-qa: sir. Naqra minn kull ħaġa, għax f'Rivista ma tistax tikteb fit-tul, il-ĦADBD Kiwaijat għas Sak lied i— KEMM Iil-NHES JGĦAĠĠSBUHA Ħiifa—i jalika: lFaf—l-smajii Is- Salana biedet idteda. jeċ. għax Ara—na01teħidu Hi ad-ħadd Hat. — Je Bin fiattet-għand—emmha, lMà'-—qaltil-