L.-VELLA : FUQ L- ISTORJA. Ta' Mons. ANTON Gauci TA interess kbir għall-istudjużi ta' l- istorja t'Għawdex huma r-rakkonti li Mons. Lwiġi Vella kiteb fuq ġrajjiet storiċi ta' Għawdex ta' mijiet ta' snin ilu. Dawn: il-kotba huma ħamsa, wieħed minnhom, ''Nikol Għabdul', f'żewġ taqsimiet. ' L-ewwel li deher kieħ ''Fernandu Montagnes', ġrajja ta' żmien l-Ispanjoli, fis-sena 1896. Sentejn wara ħareġ ir-rakkont t'Bertardi Dopuo'', ġrajja. ta' żmien il-Granmastru, D'Omedes. Fl-1909: Dum Alwiġ tana' 'Tsolda'', storja ta' żmien is-Sultàn Verdala: Imbagħad ''Bint il-Ħakem'', ġrajja fil-bidu ta' l-Ordni ta' San Ġwann f'dawn il-Gżejjer, wara ħames snin. ''Nikol Għabdul' li hu l-aħħar wieħed : l-ewwel taqsima tiegħu dehret fl-1907;.u t-tieni ġrajja ta' żmien l-aħħar snin tal- Għarab f'Malta u Għawdex maħruġa. fl-1908. Dawn buma rakkonti li jfakkruna sewwa fiż-żminijiet li minnhom għaddew missirijietna; iġagħluna nistagħġbu mhux ftit bil-ġrajjiet tagħhom; nagħdruhom f'li ġarrbu u, fl-istess ħin, nammirawhom. għall-kurdġġ u. qlubija tagħhom: L-istorja ta' Għawdex nistgħu, bla dubju ta' xejn, ngħidu li hija fqira wisq fit-tifkiriet tal-qedem. Mons. Vella, studjuż kbir ta' l-Istorja ta' art twelidu—hawnhekk nistgħu ninnotaw li hu kien qiegħed jikteb ''Storja t'Għawdex'' qabel ma. miet—ħallielna f'dawn ir-rakkonti tifkiriet ta' siwi kbir u ta' interess speċjali li mhux dejjem issbhom f'kotba oħra ta' l-Istorja. Min jaf kemm xogħol ta' riċerki swielu lil Dun Alwiġ dan it-tagħrif li jagħtinal Jekk irridu kwadru ċar ta' kif kien Għawdex ħames mitt sena ilu, speċjalment tax-xena li kien jippreżentalna dak iż- żmien il-Kastell, biżżejjed niftħu ''Bint il-Ħakem'' u naqraw. l-ewwel paġni ta' 'dan il-ktieb. Qabel 'ma ġew il-Kavalieri f'Malta, Għawdex kien. hawn biss minn sitt elef sa tmint elef ruħ. Il-gżira kellha l-grern tagħha, li ma kellu xejn x'jaqsam ina' ta' Malta, u gvernatur imsejjaħ ''Ħakem'. Is-sur tal-Gran Kastell. kien jiġbor fih in-numru l-kbir tan-nies tal-gżira. Kien mimli bid-djar u l-palazzi, u kien fih mhux inqas minn ħames: knejjes. Barra mill-Kastell, il-knejjes ta' San' Ġorġ, Santa Sa- In-Rakkonti'ra' Mons. L. VELLA $ til Baifi iĠakbuji iżbieġ l kgiienti' ta' Santu Wistin:u Franġisk u'ftit djar imxerrda l-hawn u 'l-hinn, kienu jiffurmaw. it-Rabat. L-irħula kienu bosta, imma mma kinux ħlief ftit djar drib xulxiri b'xi knisja żgħira fosthom. Bil-lejl in-nies kollha kie. net. tinġabar fil-Kastell, biex na jiġix misruqin għall- għarrieda, Il-gżira: kienet mimlija bis-si ġar, donnha, ġnien, u.'l hawn u 'l hinn xi dar kbira, ta' xi milja għanja. Tii- Nies kiċnu 'jgħixu f'biża' kontinwu. li jiġu attakkati mit- Torok, misruqin. u meħudin fil-jasar. Fuq ix-xtut kien: hemm dejjem l-Bħases biex jagħtu l-aħbar malli jitfaċċaw xi xwieni ftiq ix-xefaq. Keinmuna kienet bejta tal- ħallelin, f ejn spiss kienti jistaħbew ukoll l-istess 'Torok. F'dàwn ir-rakkonti nistgħu ngħidu li ngħixu f'atmosfera glied u biża' kontinwu. L- imsejkria antenati tagħna, Spiss, ittalkati imjil- kursari Torok, kien. ikollhom jitqabdu għa - mewt, biex f. siera li. kien ikun hawn Għawdex imma wkoll, fil-persuni ta' xi wħud mill-istess, ħbieb u aħwa: eżempj koroh għandna f'Luqa ta' 'Bernarġ Dopuo', f'Aħmed u Lippu ta' ''Bint il-Ħakem'', jinsabii saħħxisibra fost l-istess għedewwa, ħaġa li spiss kienet ta' għajni ha, kbira ħall-Maltin u Għawdxin biex jiksbu infor- zjonijiet importanti u biex jirnexxilhom jeħilsu lil sħabhom mill- istess jasar. Ma' dik tat-tradituri nsibu dik l-oħra tad-delitti u tal-vent- detti, bosta drabi mwettqa bl-akbar kefrija. Dan mhux biss min- naħa. itat- Torok. kontra l-imsejkna Maltin.u Għawdxin, imra xi dikbi wkoll minn xi familja ta' dawn il-gżejjer kontra xi, familja oħra, bħalma kienet il- familja Rioles kontra l-familja Mannar fil-ktieb ''Bint il- 'Hakem'', il-familja Alagona kontra l-familja Guevara fil-ktieb UIsolda', Pereira kontra. Imma jekk insibu t-tradimenti u d-delitti, 'għandna wkoll fin-nies 'ta' dawk iż-żmenijiet : bosta: eżempji sbieħ. ta' vera. mħabba u ta' spirtu ta' sagrifiċċju għal xulxin u għal art twċ-—- Wara, r-Reliġjon, pajjiżhom kien ifisser kollox għalihom, Għal. art twelidhom, missirijietna kienu jbatu u jiġġieldu. Kienu :. jiddefenduha sal-mewt, ukoll meta jafu lir l-għadu hu bil-bosta : jsalvaw r-Reliġjon f pajjiżhom u l-istess art. twelidhom. Ħaġa importanti f'dawn il-kotba hija l-parti li għand. hom it-'Tradituri', u tradituri mhux biss fil-persuni. ta'. l-ir- c ta' VFernandu Mortagnes'. Tradituri kienu, 8 IL-MALTI aktar qawwi minnhom u. huma ftit għandhom speranza li jirre- żistu. Bernard Dopuo baqa' jissemma għax miet jiġġieled għal pajjiżu u biex il-mara u wliedu ma jaqgħux f'idejn il-għadu, bniedem wieħed kontra għadd kbir ta' Torok li kienu diġà qerdu u farrku kull xkiel ta' reżistenzal Biex jagħmlu ġid lil pajjiż- hom, kienu, saħansitra minn jeddhom imorru fil-jasar u jesponu rwieħhom għall-periklu tal-mewt. Ħaġa li tassew jistħoqqilha ammirazzjoni hija, f'dawn ix- rakkonti ta' Dun Alwiġ, l-idea ta' l-imħabba fl-ambjent tal- familja l-Imħabba tal-ġenituri għall-ulied, imħabba tat-tfal għall- ġenituri tagħhom, fimħabba tal-għarjjes bejniethom, imħabba bejn l-aħwa. Dejjem, iżda, hija mħabba safja, li għandha l-għe- ruq tagħha fi qlub imdawla bid-dawl tar-Reliġjon tagħna. Lira ta' ''Bernard Dopuo'' dejjem lesta biex turi mħabbitha lejn — missierha ; Isolda, bint familja nobbli, issir serva biex tgħin lil ommha u 'l missierha fil-bżonn; Imperja u Ċikku f'''Fer- nandu Montagnes' huma, t-tip ta' l-imħabba bejn l-aħwa fl- aqwa tagħha; Marija ta' ''Nikol Għabdul' mġiegħla tmur għall- — gwerra mill-imħabba li kellha għal ħuha. Mons. Vella jpoġġi fi kruha partikulari ċerti difetti li spiss niltaqgħu magħhom. fost il-bnedmin, dak iż-żmien bħal-lum, u dan bl-iskop li jġegħlna nistmerruhom u naħarbuhom. Ħekk. insibu l-kumpannija ħażina b'dak li ġġib magħha f'''Bint il- 'Ħakem'': mal-ħażin issir ħażin ; l-ispirtu ta' vendetta fl-Ammi- rall Dragut ta' ''Bernard Dopuo'' u f'oħrajn li diġà semmejna; is-suppervja, il-mibegħda u l-qalb li ma taħfirx fil-Kuntessa Alagona ta' ''Tsolda'' ; il-malizzja tal-bniedem f'Ali Ħassan tu 'Fernandu Montagnes'. i Mill-banda l-oħra, Dun Alwiġ ipoġġi f'dawl ta' sbuħija li ma bħalu ċerti karatteristiċi u virtujiet li jinnobilitaw 'l bnie- dem, u dan biex iġagħlna nfittxuhom. Hekk, mhux biss l-im- ħabba bejn il-membri diversi tal-familja, kif diġà rajna, imma wkoll il-vera mħabba fost illħbieb, bħal dik bejn Fernandu Montagnes u Ċikku Demanuele; l-ispirtu li nitolbu għal min jagħmlilna d-deni, bħalma kienu jagħmlu Disa ta' Bint il- Ħakem'' u Isolda; il-maħfra tal-għedewwa, bħalma wriet Im- perja f'''Pernandu Montagnes', Ħalif u Mariah f''Nikol Għab- duf'; l-edukazzjoni tajba. tat- tfal, bħal dik li tidher fl-ewwel paġni ta' ''Fernandu Montagnes' u fit-trobbija ta' Nikol Għab- dul: il-qawwa tal- talb u l-fiduċja fl-istess talb, kif jidhru f'dawn l-aħħar żewġ kotba u. f'''Bint il-Ħakem''. F'dawn il-kotba Mons. Vella jagħtina tagħrif storiku fuq il-gżira t'Għawdex ta' importanza mill-akbar. Kif kienet il- gżira tagħna fi żmien l-Għarab jidher ċar f''Nikol Għabdul': dan il-ktieb iservi ħafna biex inneħħu xi preġudizzji u ideat ħżiena li jista' jkollna fuq l-Għarab li, tneħħi dik li hi Reliġjon, sebbħu sewwa lil pajjiżna u għamlu ħafna ġid fil-gżejjer tagħna. Kif kien imbagħad l-istess Għawdex fiż-żmenijiet ta' wara, jiġi- fieri fi żmien l-Ispanjoli u l-Kavalieri ta' San Ġwann, insibuh fir-rakkonti l-oħra. Għandna tagħrif storiku sewwa fuq ċerti lokalitajiet tal-gżira, bħalma huma l-Kastell, ir-Rabat, ir-Ramla u xi nħawi oħra. L-istil ta' dawn il-kotba mhux talli ma jgħajjikx, imma jgħinek ħafna biex tidħol fl-ispirtu ta' l-istorja u fil-moħħ ta' l-awtur : stil mingħajr diffikultajiet u komplikazzjonijiet fit-tifsir tal-ħsieb u fil-bini tas-sentenzi u tal-paragrafi. Ċerti xeni, speċ- jalment dawk li juru l-għaqda wara l-firda, wara t-telfa tal- persuna u l-jasar, huma tssew kommoventi u jimlewk bil-ferħ inti u taqrahom. Ta' interess kbir u ta' tant ħtieġa, ukoll għal dik li hi esperjenza u tagħlim tal-ħajja, huma ċerti osservazzjo- nijiet u ċerti massimi li Dun Alwiġ jagħtina 'l-hawn u 'l hinn, bħal, ngħidu aħna, dik li nsibu f'dawn il-kelmiet ta' hawn taħt u li jgħoddu għal kull bniedem, hu min hu, li jokkupa xi post ta' awtorità : j'Meta tkun tiflaħ wisq, ma tridx terfa' rasek iżżejjed u tgħakkes lil ta' taħtek, għaliex jiġi żmien li tkun bżonnhom, u ssbhom għedewwa tiegħek (f'''Nikol Għabdul'). KRONAKA TAL-GĦAQDA Nhar il-Ħadd, il-31 ta' Marzu, fid-9.380 a.m., fl-Oratorju ta' San Ġwann saret Quddiesa għal ruħ erbgħa mill-Membri Akkademiċi tal-Għaqda li mietu dan l-aħħar, li huma: ir-Rev. Patri Professur Anastasju Cuschieri, O.C., Ph.D., S.Th.D., di kien President Onorarju tal-Għaqda, Dr. R. Briffa, B.Sc., M.D., u s-Sinjuri Rogantin Cachia, Membru fl-ewwel Kumitat tal- Għaqda, u Ġużà Porsella Flores, li kien wieħed mill-Membri ewlenin u għal xi żmien Teżorier tal-Għaqda.