ku aċi s-ipċaċzzztiiċi L-Ewwel Sena LULJU - SETTEMBRU, 1955 Għadd 3 L-ART IMQADDSA QARI k Li JOĦROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Mitbugħ fl-EMPIRE PREss, 266, Triq Sam Pawl, Il-Belt. IMSEĦBIN ĠODDA Azzopardi Piju, Żabbar; Attard Paw- lu, Żabbar; Attard Nazzarenu, Żebbuġ; Azzopardi Giuseppa, Misida; Agius Ferranti Marv, Sliema; Apap Bencini Marv, Sliema; Agius Manwel, Valletta; Aquilina Prof. Ġużċ, Furjana; Armeni Karmenu, Bormla; Attard Antonio, Valletta; Avellino Concetta, l-Isla; Az- zopardi Duminku, Gżira; Azzopardi Karmena, Vittorja, Gozo; Azzopardi Luigia, Marsa; Attard Rosarja, Sliema, Brincat Lorenza, Żebbuġ; Butigieg, Enrichetta, Żebbuġ; Bezzina Ġuditta, B'Kara; Bencini John, Sliema; Bencini Anna, Sliema; Boffa, Onor. Dr. Pawlu, Raħal Ġdid; Bonavia Brothers, Ħam- run; Briffa Salvina, Żurrieq; Bugeja Pawla Żurrieq; Borg Karmenu, Ħam- run; Benetti Giużeppi, Furjana; Briffa Luigi, Balzan; Briffa Evanġelista, Bal- zan; Bugeja Carmelo, Imqabba; Brin- cat Salvu, Balzan; Brincat Alfredu, Balzan; Borg Reno, Sliema; Borg Kar- menu, Valletta; Bailev Concetta, Bor- mla; Butigieg Clara, Bormla; Bonello Rosv, Bormla; Bonnici Dolores, Nax- xar; Borg Luigi, Naxxar; Borg Filome- na, Naxxar; Bonavia Teresa, Naxxar; Borg Antonia Mellieħa; Borg Sac Fran- cesco, Vittorja, Għawdex; Baldacchino Ġużeppi, Żebbuġ; Borg Bonaci Emma- nuele, Valletta; Bondin Salvu, Luqa; Burt Jean, Żejtun. Coleiro Rosina, Żebbuġ; Calleja Eve- lina, Mosta; Chetcuti S., Sliema; Chet- cuti Ġużċ, Furjana; Caruana Vincent, Ħamrun; Cilia Concetta, Valletta; Crescimanno Francesca, Ħamrun; Ca- milleri Orsola, Ħamrun; Camilleri Filip- pu, Ħamrun; Cassar Manwel, Imsida; Cremona Maria, Valletta; Camilleri Carmena, Zurrieq; Curmi Tereża, Val- letta; Cassar Ġużeppi, Birżebbuġia; Cilia Grazia, Qormi; Cassar Vittorina, Imsida; Camilleri Franġisku, Ħamrun; Coleiro Franġeska, Furjana; Cefai Eu- femia, Furjana; Camilleri Kalċedon, Balzan; Cauchi Marv, Bormla; Ciap-' para Vincent, Naxxar; Camilleri Maria, Naxxar; Cachia Vittorja, Naxxar; ' Cuschieri Rosv, Gżira; Celeste Carmnu, Birżebbuġa; Cauchi Marv, Ħamrun; Cachia Don Giuseppe, Ħamrun; Cu- tajar Emmanuele, Valletta; Curmi Joe, Ħamrun; (Carbonaro Carmena, San Ġiljan; Caruana Marianna, Żurrieq. Deguara Tereża, R. Ġdid; Darmanin Debattista Ġorġ, Imsida; Debono Stella, :- ħ Gżira; Demajo Mikiel, Sliema. Ellul Ġużeppi, Bormla; Ellul Anġela, Valletta; Ellul Pawlu, Valletta; Sliema; Farruġia; Roberts Manwel, Imsida; Farrugia Ġuża, Zurrieq; Far-- rugia Katarina, Zurrieq; Farrugia Evanġelista, Żurrieq; Fenech Manwel, Valletta; Felice Carmena, Ħamrun; Fiorini Alfred, Lisla; Farrugia Manwel, B'Kara; Farrugia Don Carmelo, Zab- jA a Farrugia Ġeraldu, Raħal Ġdid; — bar; Frendo Emmanuele, Ħamrun; Farru- gia Marija, Raħal Ġdid; Falzon Rosi- na, Sliema. Galdes Michelina, Qormi; Galea M., Sliema; Galea Emilja, Sliema; (Galea Mikiel, Lisla; Galea Katarina, Valletta; Griscti Marianna, Zurrieq; Grech An- nunzjata, Ħamrun; Galea Victor, Fur- jana; Galea Alfredu, Furjana; Grima Marija, Furjana; Galea Vittorja, Nax- xar; Grech Dr. Umberto, B'Kara; Gatt Spira, Marsa; Galea Ġużeppi, Ħamrun; Ginies Lino, Sliema; Ġerada Pawlina, Zejtun; Holland Ġulja, Furjana; Hev- wood Erminja, Valletta; Hutchings Annie, Furjana. i (Jissokta f'ħarġa oħra) LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAĦRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA LULJU - SETTEMBRU, 1955 Għadd 3 X'FIH DAN IL-GĦADD (il-115:il, Ġeneral minn San Franġisk) JK kd da da fik sie 47 L-EwweL TAQSIMA — DAWL Dar Santa Liżabetta (Fra Zarenu, O.F.M.) via ke sa abu A xa 50 Fuq it-Tabor (Ben jehuza) … a ka sia ka dia sa tol jix 53 iIl-Mewt ta' San Ġwann il-Għammiedi (Fra Elija, O.F.M.) L. o did ka 57 ir-Tiżnt TAQSIMA — IMĦABBA Damasku tl-Martri Tagħna (P. Marjanu Vella, O.F.M.) ita ka a ka 59 'Kif' Wasalt Ġerusalem. Minn Hawn u Minn HEMM nfa Aħbarijiet ta' Maltà….: 7/0 ċċ tla ses tie ke tA tis fi 68 Direzzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Tetra Santa, Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju, Kummisserija tat-Terra Santa; Kunvent ta' Ġieżu, Il-Belt; Btala ta' dwal u dija, ta kend U mħabba, ta' safa u qdusijal Fis-Sal- tna tas-Sema, ġriet ħafifa l-aħbar. Ma- rija, l-Omm ħelwa ta' Ġest, wara li- temmet il-jiem tagħha fil-Wied tad- Dmugħ; se tiġi mtellgħa fis-Sema. Il- Ġenna. kienet għagħa waħda. Mewġa kbira ta' ferħ ħakmet is-Saltna t'Alla. L-Anġli, libsin l-abjad u b'terħa tad- deheb ma' qaddhom, taru ferrieħa u ħallew ilsienhom għal għana. l-o,ktar ħlejju. Bil-qawwa ta' Binha l-Feddej, Marija rebħet il-mewt, u tielgħa reb- bieħa fis-Saltna. Bil-ġisem ukoll, għax: Kien ikun għajb illi s-Santwarju t'Alla Jintradam qalb it-trab u ħerba jsir Bħal iġsma oħra, wirt id-dnub li tiegħu Ġisem Omm Verġni qatt ma kien irsir. (K. Vassallo). Wiċċha kien qed jarmi mrieżaq ta' dawl u dija; ilbiesha, abjad bla mikta, kien qed ilellex donnu frak tal-fidda; il-ħarsa safja ta' għajnejha kienet fiha seher.. Sabiħa L- Anġli digi mgħaġġba b'dik is-sbuħija li kienet se tkun is-Sultana: tagħhom. U ferħu, u għannew. Fil-beraħ tas-smewwiet kien hemm għaxqa. Il-jiem tad-dieq u l-qtiegħ il-qalb, il-jiem li raw għajnejn Marija jilmaw bid- dmugħ tan-niket, intemmu. Ma' Kristu Binha xxierket fit-tbatija u miegħu tix-- xierek fil-ġieħ u fil-glorja. Il-Madonna qasmet ma' Ġest t-triq imxewka tal- Kalvarju u l-lum għaddejja mit-triq tal-glorja. Id-dmugħ li xerrdet fil-jiam tait- tbatija, inbidel f'ġawhar li jsebbħu l-kuruna li Alla l-Missier se jserraħ fuq rasha. U l-ġrajja tat-Tlugħ ta' Marija fis-Sema, ġriet minn fomm għall-ieħor. L-Aġ- bostli, imqanqla, qaluha lill-Insara. U l-Insara emmnu u faħħru 'l Alla. Iksa kienu jafu li Ommhom. Marija, bint Eva bħalhom barra l-ħtija, kienet fis-Senra u setgħet tidħol għalihom u tfarraġhom. U minn din l-Emmna twieldu l-imqades f'ġieħ l-Assunta. Mill-kbar, għonja, sa lanqas wieħed fil-beraħ tar-raba' jħaddur. Iżda l-qalb li tħobb, toħlom dejjem kif tista' tgħolli aktar 'il fuq fil-ġieħ lil min iħobb. U dan ħassitu wkoll il-qalb ta' l-Insara, u ħarsu lejn il-Belt ta' dej- jem, xewqana li l-fomm tal-Papa jgħid l-aħħar kelma. Id-Dinja Kattolika, għar- kobbtejha għad-dell tal-Vatikan, talbet lill-Papa jxandar Domma tat-Twemmin. tagħna, it-Tlugħ ta' Marija fis-Sema. 'U minn fuq il-Tron ta' Pietru, Piju XII: qal il-kelma u nieda t-Tlugħ ta' Marija fis-Sema bir-ruħ u l-ġisem bħala Domma.. U d-Dinja Kattolika emmnet u tat-ġieħ 'l Alla. U taħt is-sema kaħlani li: għatta l-Belt ta' Dejjem fil-għodwa xemxija ta' l-1 ta' Novembru 1050, il-qlub' ħabbtu b'ritmu ta' mħabba ġdida, u mill-għajnejn nibet dmugħ ta' faraġ. Fuq id-Dinja f'riġlejn il-Vigarju ta' Binha, l-Assunta kienet qed titbissem: it-tbissima ssaħħar ta' l-Imħabba, TAR-REV.MU P. WISTIN SEPINSKI, O.F.M. (IL-115-IL ĠENERAL MINN SAN FRANĠISK) B' hena kbir nilqa' u ngħożż il-ħarġa tar-Rivista ġdida li ġġib l-isem LEĦEN L-ART IMQADDSA. Hi xewqa l-aktar sħiħa tiegħi li l-għan ewlieni ta' dan il- perjodiku jkun it-tixrid dejjem akbar ta' l-imħabba lejn l-Artijiet Imqaddsa fost il-qarrejja kollha ta' l-ilsien Malti. Għalhekk f'isem il-Qaddis Serafiku San Fran- ġisk jiena nixħet il-barka tiegħi fuq din ir-Rivista, fuq il- mexxej tagħha, kittieba, benefatturi, u qarrejja kollha b'rahan ta' kull riżq għaż-żmien ġejjieni. Ruma, Nhar il-Festa tal-Gandlora, 2 ta' Frar 1955. P. WISTIN SEPINSKI, O.F.M. Ministru Ġeneral ta' l-Ordni. L-EWWEL TAQSIMA — DAWL IL-QABAR TAL-MADONNA (15 ta' Awissu) Kif juri. l-isem ta' hawn fuq, hawn sa nitħaddtu fuq il- -Qabar tal-Madonna. Jiġifieri, fuq dik in-naqra ta' kamra fil-blat — kif kienu dak iż-żmien l- oqbra tal-Lhud — li fiha l-Appostli qiegħdu l-Ġisem Safi ta' Marija, Omm Ġest, u minn fejn, wara żmien qasir, telgħet is-sema bir-ruħ u l-ġisem, Billi dan ilu li ġara żmien twil, u billi l-Palestina, fejn ġara hija art bgħida ħafna minn Malta, biex il-qar- rejja tagħna jifhmu sewwa (għax jekk ma jifhmux, għalfejn jaqraw7) jaqbel li qabel xejn nagħtuhom xi tifsir. U dan it-tifsir, dejjem biex jifhmu sew- wa, inġibuh ftit mill-bgħid. Mela l-Lhud, għal ħabta taż-żmien li kienet ħajja l-Madonna, meta l-Pa- lestina kollha, u biċċa mit-Transġor- danja wkoll, kienet art tagħhom, ġo kull belt u kull raħal kien ikollhom knisja. Għedt knisja, mhux sinagoga, għaliex huma bil-Isien tagħhom hekk kienu jgħidulha: Kenise, qisu bħalna l-Maltin; sinagoga hija kelma Griega li tfisser: ġemgħa ta' nies. Mela knej- jes kien ikollhom ħafna, waħda f'kull raħal, imma Hakel, jew bil-Latin Tem- bju (aktarx mill-Grieg: Temenos, li tfisser: masġar imqaddes), kellhom wieħed biss: ġewwa Ġerusalem. Dan jinħtieġ nifhmuh, għax hawn Malta, bosta drabi tisma' 'l-min jgħid li knisja hi tempju. Issa billi fl-antik kien hawn żewġ djiena (reliġjonijiet) kbar, tal-Lhud f'Ġerusalem u tal-Paga- ni f'Ruma, u aħna l-Insara ġejna fin- nofs, meta ngħidu li tempiu hu knisja, inkunu qegħdin nitħadtu bħal Pagani, għax għalihom hekk kien, tempju, ji- ġifieri-knisja. 'Imma: aħna hawn sa nitħaddtu fuq il-Lhud. Għalhekk, jekk ngħidu li tempju u knisja kienu xorta waħda, ma niftiehmux. Is-sinagoga, jew knisja tal-Lhud kienet tkun. qisha knisja, ta' l-Insara. Jew aħjar, il-knejies ta' l-Insara huma mtennija, jew ikkofjati, minn fuq il- knejjes tal-Lhud. Bħal ma aħna għand- na fil-knejjes. il-presbiterju, huma għandhom. il-bema; bħil ma aħna għandna t-Tabernaklu, huma għand- hom it-Tiq. Bħal ma fit-Tabernaklu jinżamm. il-Qorbàn, fit-Tiq tagħhom jinżammu l-Kotba Mqaddsa (ġewwa senduq żgħir, igħidulu żebuta). (Bħal ma aħna nħaliu dawl jixgħel lejl u nhar quddiem il-Qorbàn, hekk 'huma jħallu dawl quddiem il-Kotba. U n-nofs tal- knista igħidulu korsija, bħal ma ngħid- ulu aħna hawn Malta wkoll. Mela l-Insara, knejjes bħal tal-Lhud għandhom, imma. Tempju (il-Lhud igħidulu Ħakel) bħal tagħliom fid-dinja kollha, ma għandhomx, u anqas kell- hom f'ebda żmien. Jew, jekk kellhom, meta. l-insara kient għadhom Lhud, fi żmien San Pietru u San Ġakbu. Jiġi- fieri meta l-Insara kienu meqjusin mill- Lhud, bħala Lhud Xismàtki, u t-Temp- ju tal-Lhud kien tagħhom ukoll, għax kienu jħalluhom jidħlu fih. 'Imma jekk dan it-Tempju ma kienx knisja, mela x'kien7'' isaqsi xi ħadd. It-Tempju, l-Lhud tċżċċia jgħidulu Ħakel, li tfisser għalqa (aħna l-Maltin ħakel, għalaa, għawwiġniha f'ħabel), għax fil-bidu kien għalqa tassew. David kien xtraha minn għand sidha, hemm iidres fuq l-andaf, ti aħ il-baqar hemm u ħaraqhom qud- iem Wiċċ Adonai: (II Slaten, XXIV). nbagħad, snin wara, dik il-għalqa, alamun għamilha għall-qima t'Alla, 'ħafna bini. sabiħ; kif miktub. fil- otba Mqaddsa. Il-bini twaqqa' u bena. xi: darbtejn, u fl-aħħar kabbru u bnieh mill-Ġdid kKrodi x-Xiħ, dak i meta kien. sa jmut hu twieled il- jjeħed u ilioħot hekk: misraħ kbir, ret- ngolari, jiġifieri b'erba' ħitan, tnejn uddiem tnejn. Ma' kull ħajt, sarbut itħa li kien jista' jidħol fiha kull ħadd. ra. din il-bitħa, bini fuq erba' naħat koll, imbagħad bitħa oħra, tan-nisa. inn din, bieb kbir bit-taraġ, kien għti għall-bitħa ta' l-irġiel. Ġewwa din il-bitħa, midbaħ (artal) kbir, fejn jaħarqu l-bhejjem f'ġieħ Alia. U saħħar, wara l-midbaħ, żewġ kmamar, imdaqqsin, waħda tinfed ma' l-oħra, mifruda bi star jew purtiera. Lil hemm mill-istar, ħadd ma kien jista' jidħol, għajr darba fis-sena l-Qassis il-Kbir. 7 X'kien fiha l-kamra ta' ġewwa, fejn dħol darba fis-sena l-Qassis il-Kbir2 (ejn. Kienet baħħ. Kamra bla twieqi, fiergħa u mudlama. Imwaħħla fl-art, f'nofsha kien hemm ġebla mrebbgħa, onnha mejda; meta jidħol il-Qassis -Kbir kien ibaħħar din il-ġebla bi ħur ifuħ, minn mabħra tad-deheb u rġa' joħroġ, u barra bid-daqq. :Imma l-Lhud kienu jgħidu li ġewwa -kamra mudlama kien hemm ix- kna. Ix-Xekna. tfisser: il-Għam- ra (kieku bil-Malti ngħidu s-Siekna, C'li tiskenn), jiġfieri Ruħ il-Qodos, v ruħ Alia, fl-għamara tagħha fuq 7/U għal hekk kull meta jseliu jieqfu jew jirkgħu (joqgħodu rkubtejhom) wiċċhom 'l hinnekk, tini i k k ti taħt is-sur hemm wied. Il-wied il- ium għandu ħafna ismijiet. L- eqdem isem aktarx hu: Il-Qagħ : (il-ġiegħ). L-ismijiet l-oħra huma: wied ta' Ċed- ron, wied ta' Tosafat, wied in-Nar u wied Sidti Miriam. ' Min qatt ma mar Ġerusalem u iikteb fuq hemm, daqqiet idaħħkek, għax l-ismijiet jaħsibhom mhux ta' wied wieħed, imma ta' ħafna widien (jgħidlek: mill-wied ta' Ċedron tgħaddi għall-wied ta' Josafat,… bħal min igħid: minn Raħal Ġdid tgħaddi għal Casal Pauja. Ara Masini, Passjoni ta' Kristu, faċċata 20): Wara dan il-wied, hemm muntanja għolja, dik li f'Malta; jgħidulha mun- tanja taż-Żebbuġ, imma Ġerusalem isibuha: Ġebel iż-Żejtun. Fuq: il-ġenb ta' Ġebel iż-Żejtun, dak li jħares lejn il-Ħakel, jew Tempju, miżgħud bl-oq- Eluf u eluf ta' oqbra. Donnhom kantuni ftit kbar, wieħed ma' ġenb l-ieħor, imma taħt kull kantun hemm ħofra u ġewwa l-ħofra hemm Lhudi midfun. Għax il-Lhud, hemm, lil nies- 'hom. jiksruihom. riġlejhom qabel ma jidfnuhom, u jidfnuhom kobba, għal hekk l-oqbra tagħhom żgħar. Dan mhux fi żmienna biss li l-Lhud iħobbu jindifnu hemm. Din id-drawwa bdiet fl-antik. Kienu jindifnu hemm biex ikunu qrib il-Ħakel, 'quddiem l-Għamara tax-Xekna, jew ir-Ruħ t'Alla. Ġewwa dak il-wied hemm ttliet oqbra kbar, maqtugħin fil-blat, tnejn donnhom mawsolej u wieħed maqtugħ fil-wieqaf, bil-kolonni, donnu dħul ta' palazz. Dawn dejjem għandhom fuq l-elfejn sena. U l-Qabar tal-Madonna qiegħed hemm ukoll, fil-wied ta' Josa- fat, u bħall-oqbra ta' l-għonja l-oħra, maqtugħ fil-blat. Dan il-wied, minn elfejn sena 'l hawn m'għadux bħal ma Kien sewwa. Għax l-ilma, meta jiġri l-wied, wara x-xita, iġorr fih in-naqal. U żid il-kotra Issa, dan il-Ħakel beetel fuq: uf, ta' trab u żrar li tefgħu minn fejn il- Ħakel, fuq is-sur, għal ġewwa l-wied. B'dan, il-qiegħ tal-wied għola, u l-Qa- bar tal-Madonna m'għadux fil-ġenb tal-wied, bħal ma kien meta tħaffer, imma jinsab taħt l-art u trid tinżel fih ma' taraġ twil. - . k Ejjew ngħidu ftit il-Qabar tal-Ma- donna kif inhu, Mela, toħroġ minn Ġerusalem mill-Bieb ta' San Stiefnu, timxi mas-sqaq ta' quddiemu u ssib ruħek fi triq wiesgħa, bl-asfalt, għan- niżla. inżel ftit u tara ġnien sabiħ fuq ix-xellug, u ma' ġenb il-bieb tal- ġnien taraġ żgħir, Tinżel miegħu u tiġi f'bitħa. Max-xellug, fil-bitħa, tara bieb ta' knisja mingħajr knisja. La faċċata, la kanpnari, la koppla, xejn. Bieb biss u fuqu saqaf, Dan il-bieb jagħti għall-Qabar tal-Madonna. Dan kien tal-Franġiskani, imma issa m'għadux. Mitejn sena ilu ħaduhulhom. Xi darba ngħidu kif, Mela ħdejn il-bieb li semmejna jkun hemm qassis Grieg, li jekk tidħol jagħ- tik xemgħa rqiqa mixgħula u tinżel ma' taraġ twil u wiesa'. Tasal f'art watja u fid-dlam magħqud. Il-qassis jieħdok lejn il-lemin fejn hemm kamra. żgħira maqtugħa fil-blat, u ġewwa fiha biċċa blata mħollija mal-ħajt, donnha gra- denza. Hemm il-Qabar tal-Madonna. Fuq dik il-biċċa blata l-Appostli qiegħ- du l-Ġisem Safi ta' Marija, Omm il- Bambin, u għalqu l-bieb b'ħaġra, u marru minn hemm. San Tumas ma kienx ma' l-Appostli f'Ġerusalem, meta mietet il-Madonna. Għal hekk, kif ftit wara wasal, ried- hom jiftħulu l-qabar ħalli jaraha għall- aħħar darba. Meta fetħuh, ma sabuhiex hemm. Għal dan, San Tumas sogħob bih wisq, u qagħad fuq ġebla barra, fil-wied, inewwaħ u jixher. Il-Madonna reġgħet niżlet mis-sema u sabbritu bid- dehra tagħha u qaltlu li Hi qegħda bir-Ruħ u l-Ġisem ma' Binha Ġest. Imma dan kull ħadd jafu, għax fil- priedki dejjem igħiduh. Fra Mosċ, O.F.M.