63 IT-TRIQ TAGĦNA L-ewwel żmien tal-bniedem hu marbut sfiq mal-inħawi fejn ikun trabba jew għax, u dawn ilkoll għandhom sehem kbir fit-tiswir tal-karattru tiegħu. Hekk id-dar, il-belt jew raħal fejn titwieled jibqgħu minquxin fil-moħħ bla ma jitħassru b'xejn, Kulħadd ifaħħar id-dar jew triq li jaf hu, għalkemm oħrajn jistgħu ikunu isbaħ u aħijar; u minn hekk ġejja dik il- ġibda li jiena nħoss lejn it-triq li noqgħod fiha, dik it-triq l, meta nkun nitkellem ma' ħaddieħor, insejtiilha ''tagħna'. Min jgħaddi l-ewwel darba mit-triq tagħina ma jistagħġibx bħal meta wiefied jara xi ħaġa ġdida li qatt ma kien jistenna. Fit-tul ma ġġibx aktar minn tlitt mitt qasba, u fil-wisa bil- kemm tlaħħaq l-għoxrin xiber. Fuq kull naħa tara djar, biċċa qodma mibnija b'snlar wieħed, bil-bieb tond u wiesa' qishom irwiemes; oħrajn m'ilhomx li nbnew, bil-gallarijiet magħluqa bl-injam waħda ħdejn l-oħra. Kull tant il-bini jaqta', u flok djar tal-ġebel tara ħitan tas-sejjieħ bil-ħaxix ħiereġ minn bejn l-ixquq. Daqsxejn ta' bankina għaddejja maż-żewġ ħitan, u t-triq maqluba għal taħtha minħabba l-ilma tax-xita biex ma jistagħdarx. Xi niċċa tal-Madonna, jew tal- qaddis tar-raħal, tidher 'l- hawn u 'l hinn, u n-nies huma u għaddejjin jieqfu igħidu ''Sliem għalik Sultasal' quddiemha. f'nofs it-triq dejjem tara daqsxejn taċ-ċaftis, għax in-nies tarmi barra, l-aktar fix-xitwa meta kollox jibqa' sejjer ma' l-ilma. Ma' tulek ja juni ma tarax ħlief tfal jilagħbu fit-trab jew fit-tajn, u xiomm ta' wieħed minnhom ġie li toħroġ tara binha fejn hu u mbagħad tieqaf tpaċpaċ mal-ġara u tinsa lit-tifell Igħaddu ta' sikwit karrettuni mgħobbija biċ-ċnagen maqiil- għin mill-barriera u miġbuda minn bgħula jonflin b'nifs qawwi n mgħaġġel, u l-ħsejjes tqal tagħhom iriegħdu d-djar u jħallu aktar minn ħofra waħda fit-triq. Tisma' ta' kuljum l-agħjat tal-bejjiegħha taħt it-twieqi, it-tgergir u tpaċpiċ tan-nisa li jkunu qegħdin jixtru, flimkien mat-tħanxir tas-serrieq tal- mastrudaxsu u d-daqqiet fuq l-inkwina tal-ħaddied. it-triq tagħnal Liema tifkiriet igħaddu minn quddiem moħħi għal dawn il-kelmiet Bilkemm hemm roqgħa waħda biss mit-triq kollha li ma naqrax fiha paġna minn ħajti. Kien f'din it-triq li jien għall-ewwel darba hdejt nara d-dawl tax- xemx u l-ikħal tas-sema fuq rasi; li jien bdejt nagħraf insejjaħ il-ħwejjeġ b'isimhom sew. B'liema għaġba kienu jimlewni d- dehriet ta' madwari l Hawnhekk tara ċ-ċumnija tal-forn, bid- duħħan iswed fiiereġ minnha, u jiena, tfajjel beżgħan, kont noġgħod inħares lejh imwerwer, bil-ħarsa mistagħġba u mfixkla… hemmhekk issib dik id-dar tal-bieb wiesu, b'erbu tarġiet, dejjem battala għax igħidu-li fiha jaraw il-ħares .. u mbagħad hemm is-sqaqijiet, mudlama u magħwġu, fejn konna nistaħbew u nilgħabu ''Twila-la'…. Għalmin trabba u kiber fiha, it-triq tagħna tqanqal it-tifkira ta' bosta ħwejjeġ, ilum mitlufa. Ma tibqax iżjed biċċa triq imdawwra fuq kull ġenb bi djar mibnija bil-ġebel u bit-tajn; imma ssir ġabra ta' ħolm imżewwaq, u sensiela ta' tifkiriet ta' elf ħaġa li kienu u li qatt ma jerġgħu jiġu. Igħaddi ż-żmien, imutu n-nies, iżda la ż-żmien u l-anqas ebda tibdil ma jikser is-seher ta' din it- triq. Xi ngħidu mbagħad għan-nies li joqogħdu f'din il-Ħara l Kollha dħulin u l-biċċa l-kbira jiġu minn xulxin; igħixu lkoll qishom f'dar waħda, għax it-triq qisha l-bitħa ta' kulħadd, Hawnhekk joqgħod Toni, jaħdem it-Tarzna, għandu n-namra tal-agħsafar u l-klieb, u fis-sajf dejjem jagħmel għarix tal-qasab jew tat-tiben fuq il-bejt biex jorqod għas-sried; hemin joqgħod Cikku, maħruġ bis-sittin, il-gost tiegħu jdoqa il-inandolina jew il-vjolin, jew inkella jitħarreġ fuq il-klarinett, hilli mdaħħal fil-banda tar-raħal ukoll. 'Il fuq issib 'l Ganni, bil-ħanut tat- tàu tax-xorb, għandu ħanut nadif xummiera, u mgħammar sewwa bin-nies li fil-għaxija jiltaqgħu jietidu qatra u jbillu griżmejhom qabel jidtilu jorqdu; 'l isfel tara 'l-Żeppi tal- għamara, ibigħ għamara qadima, ġlekkijiet, żraben, kalzetti u qliezet tas-suldati, flanelli u drappijiet t'abbord, ħbula, qniepen, arloġġi qodma, inċrajjet, inkwatri mlaqqta nofshom mikula bil-kamla, kif ukoll xi għodda tal-ħadid jew karrozzi tat-trabi msewwija. Barra minn dawn, hemm is-surġent, tal-ittri, l-im- għallem tat-toroq u bosta oħrajn li lkoll iliinkien jagħmlu għadd ġmielu ta' laqmijiet u ismijiet. Mhix mis-sbieħ it-triq tagħna, imma fil-Ħdud u l-festi tieħu bixra oħra; tidher aktar mimlija bin-nies, aktar ħajja. 'Tara n-nies imbiddla għaddejja għall-quddies; it-tfal joħlorġu jimxu mal-missier u n-nisa jidhru bl-aħjar ilbies tagħhom. Fil- għodu jgħaddi l-kappillan minn mat-triqat, jiġbor għall-festa jew għall-Erwieti, b'tifel quddiemu jċempel danpiena tal-idejn u jgħajjat li ġejjin jiġbru ''għall-festa tal-qaddis tagħna'. Xi wieħed bil-kaxxa tad-daqq igħaddi wkoll, isemma' erba' daqqiet sakemm ilaqqat xi sold fil-plattin, u wara erttilu jitlaq jiġri u jogħla, iċekċek is-sold mal-plattin, waqt l t-tfal imdawwrin miegħu jħarsu lejn il-kaxxa. u lejn dawk l-istatwi ta' fuqba lebsin ta' Torok li jidhru jduru u jiżfnu mal-mixja tad-daqqa. tib Biex in-nies ma jonqoshom xejn, jiġi ta' kull nhar ta' Ħadd wieħed sil. bil-karettun tal-idejn quddiemu; in-nies iduru miegħu biex jagħżlu, min qorq jew żarbun, min qinis jew berritta, u min biċċa drapp tal-Indjana biex jagħmel libsa minnha. U x-xiħil-Bin kolla jgħajjat, b'leħen irqiq u 'jwassal tra x'għandu llnm- Kalzetti tal-ħarir iin- l- Kollox b'irliisl Qomos u flokkijiet għar-rġiel i Ara x'ġibtilkom jienl: Kemm għandi affarijiet sbieħ 1 Din hija t-triq tagħnu, u ħadd minna ma jixtieq jitlaq minn $o fiha. Kulħadd jaf li hemm triqat oħra isbaħ u ikbar, ivuna ħadd ma jrid jibdel il-kenn u l-wens ta' dawn l-inħawi magħrufa mal-kobor u l-wisa' ta' triq ġdida. Barra dan, il- ħwejjeġ li semmejna ntisġu hekk sfiq ma' ħajjitna li saru biċċa minna nfusna ujagħmlu t-triq tabilħaqq ''tagħna'. L-ebda triq oħra ma jista' jkollha għalina dik it-tifsira sħiħa li afina nifhmu bil-kelmiet 'it-triq tagħna '. Inti forsi ma tafx, sieħba ta' ħajti, illi fir-rbit u t-twaħħid tagħna għal dejjem hemm saċerdozju ġdidl Anqas ma tifhem kemm kien Alla ħanin u ta' qalb kbira miegħek u miegħi meta seddaq żwieġna u wettaq 'l emmna fihl: B'dir-rabta mqaddsa, marti Marija, jiena w-inti sfajna— bir-Rieda tal-Mulej—maqdes u midbaħ għall-kotra ta' l-ulied: qodos u safa ikun għalhekk l-ewwel għixien: il-biża' ta' Min ħalaqhom jinbet fihom walidu u joktor kull ma jmur malti l-imħabba, kif għerq ta' siġra minnu nfih ixoqqlok blata niedja u jerdagħha, tfawwar f'qalbhom n ġġagħlhom fis jagħ'rfuh n jgħixu n jikbru kif irid Hu u jitlob Dinna,