L-EWWEL KTIEB MARZU TAL-GĦOXRIN SENA 1944 IL-MATTI LI TOĦROG IL- GHAQDA 'TAL-KITTIEBA TAL-MALT KULL TLIET XHUR IL-KITTIEBA TA' DAN IL-GĦADD BpITORJAL—Parir lill-Kittieba Faċċ: 3 Ġużm' Cumrċurri—lLil Malta ;: 74 Dun Kanm—T' Adoriam Ostia Divina 70 Dun FnANs Camiuizgr— Ward l-Imħabba 779 'G.Z.AÀ—Xewqa… u Pjan 7 10 A. CREMONA—XI Żmien Kien Dakl ; 12 Vic. Apar—Gidba Żgħira, ; id jĠ. Cassan Purnicino— 'Bianea' ;: 197 hi, Acrus—Is-Sigriet ta' Mejju s 21 jPaun J. Nauni—it-Tiddin tas-Serduk m 22 'K. Vassazo—lil Ibni Oliver Paul s 26 iN. BIANCARDI—L-Arka ta' Noe ;; 88 a.ce Reċensjoni —. IL-MALTI QARI IL-GHAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI KULL TLIET XHUR IL-GĦOXRIN SENA FL 7 1944 ĠUŻEPP, IL-MALTT QARI LI TOĦROĠ IL-GĦAQDAL MARZU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f 1944 EDITORJAL PARIR LILL-KITTIEBA NIXTIEQU naraw aktar proża ippubblikata bil-Malti; il- letteratura tagħna jeħtiġilha li tkun. mogħnija aktar b'xogħlijiet ta' proża, Għandna bil-Malti ħafna xogħlijiet żgħar, l-aktar ta' poeżija, li għalkemm tajbin, qatt ma jaslu biex jif- furmaw patrimonju letterarju nazzjonali. Letteratura għolja u mseddqa trid tkun imżewqa b'xogħli- jiet kbar li jsarrfu ħafna u mhux b'ħafna naqriet sbieħ kemm ikunu sbieħ; dawn inqisuhom bħala ħaġriet ċkejknin prezzjużi, imma x-xogħlijiet kbar u ta' pis isawru l-kuruna li fuqha jit- waħħal il-ħaġar għani; u mingħajr din il-kuruna f'rasha l-lette- ratura tagħna ma tkunx setgħana u mweġġha kemm nixtiequ narawha, Ħafna mill-awturi tagħma ma għandhomx iż-żmien jew is- sabar biex jinrteħtu għal xogħlijiet twal li jeħtiġilhom idumu jaħdmu u jaħsbu fugħom ix-xhur jew is-snin; xogħlijiet bħal dawn huma ebsin wisq, imma min irid jagħmel isem bħala kit- tieb jeħtieġlu jmidd għonqu għalihom għax l-Wopus'' li jħassel isem għal awtur ma jsirx minn ħafna ntietef jew tlaqqit. Bosta kittieba tiġihom lehma, joqogħdu bil-qiegħda, jaqbdu pinna u f'radda ta' salib iħożżulek sunett jew xi poeżija oħra li aktarx jiġrilha bħal sajjetta: tilma, tleħħ, issamma' ragħda u tintemm. B'daqshekk ma nsawrux letteratura għanja u li tista' toq- għod ħdejn oħrajn barranin; jekk irridu nkabbru u ngħollu l-let- teratura tagħna jeħtiġilna naħdmu iebes, bil-ħerqa, bis-sabar u bil-għaqal biex noħorġu xogħlijiet kbar, sbieħ u ta' interess li ma jmut qatt. : GZA., f'artiklu wisq interessanti: Xewqa… u Pjani, li jidher f'dan in-numru ta' ''Il-Malti', kiteb: '' Kull xorta ta' kitba letterarja ħija r-riżultat ta' ħafna xogħol iebes, thejjija siekta u sabar twil. Saħansitra l-aktar storja sempliċi titlob ħafna ħsieb. '' Dan il-parir jiswa mitqlu deheb, u l-kittieba tagħna jmisshom jaqraw dan l-artiklu tas-Sur Zarb Adami u jiztarruh tajjeb għax 4 IL-MALTI fih tagħlim siewi. Mhux kull min jixtieq u jħoss il-ħajra jirnexxi kittieb, iżda min jibda, jissokta u jispiċċa sa l-aħħar, itemm xogħlijiet ta' min iqishom. Ħafna mill-awturi tagħna jistgħu kieku jridu jiktbu opri li jagħmlu ġieh lilhom u lil ilsienna, imma biex jagħmlu dan iridu jdumu jbatu u jegħerqu u jaħsbu u jħabblu moħħhom u jishru u jmaħħu. Dan, jisgħobbina ngħidu, ma jagħmluhw il-kotra tal- kittieba. tagħna; bosta minnhom jiktbu ħafna ntietef li jgħaddu mar-riħ u ana jħallu fejda ta' xejn. U aħna dan li nirtiequ jkollna fil-letteratura tagħna: xogħ- lijiet ta' feida li ana jintsew qatt, li jagħmlu ġieħ lil ilsienna u lil-min kitibhom. Ta' Ġużi' CHETCUTI Xejn m'hawn sabiħ madwari. Xtaqt għall-ħila Li wrejt fil-ġlied imdemmem, u għall-qlubija, Nagħtik tifkira li għal dejjem tibqa', 'Tifkira ħajja bl-aqwa ġmiel mogħnija. Fittixt fit-toroq: ġrejt fl-ibliet u r-rħula, Nixxennaq għas-sabiħ b'ħeġġa u bi ħrara, Ma rajtx filief ħerba. Ħassejt għafsa f'qalbi Xħin, mort fejn mort, ma sibtx ħlief dmugħ u ħsara, Fittixt fil-qalh ta' l-iżmna: rajt imġarrfa il-monumenti, il-wirt ta' ġrajjiet kbar, 'Smajt iċanfarni l-leħen ta' l-imgħoddi B'qawwa qalila: mill-ħażin għall-agħar Id-dinja miexja, ħsiebha fl-għajb imgħar'rar, Xewqatha mkebbsa bin-nirien tal-ġlied, Insiet xinhuma l-ġid u l-ġieh fost l-aħwa, U kemm meħtieġa r-rabta fost l-ulied. Malta maħbuba, s-safa ta' ġo ruħek B'dat-tajn iddennes, minn barra miġjub, U, xħin fittixt, sibt ħerba sħiħa f'artek, U ħerba u qerda akbar ġewwa l-qlub. Xejn m'hawn sabiħ madwari. Imkien ma sibtha, Malta, t-tifkira li fittixt għalik; Għandi. dil-qalb ta' Malta u ta' poeta, Egħżeż w isbaħ ma nsibx x'nista' nagħtik. Il-kittieb tagħna jitħaddet fuq l-Istorja ta' l-Mmnuli tkanta mit-tfal maltin fil-Kungress Ewkaristiku Inter- nazzjonali li sar hawn Malta fl-1913, Ta' Dun KARM QAT ma kont nitkellem fuq dan l-innu, kieku xi ġrajja li għaddew mingħalih ma tawhx impurtanza barranija. Dan l-innu twieled hekk: Kont qiegħed fit-Triq ir-Rjali tal-Belt, meta kienu ġa qegħdin jaħsbu għall-programmi tal- festi li kellhom isiru għall-Kungress u, billi dak kien ġieh mill- akbar li gżira ċkejkna, bħalna hi Malta, setgħet tistenna, il- Maltin kollha kienu mħeġġin ihejju laqgħa mill-aħjar lil Ġest Ostja, fiż-żjara. sabiħa li kien sejjer jagħmlilna, U ġie fuqi s- Surmast tal-mużika Ġużeppi Caruana — Alla jagħtih il-ġenna — u qalli: ''Dun Karm, nixtieqek tiktibli ftit versi, biex nagħmilhom bil-mużika u jkantawhom it-tfal wara t-tqarbina tagħhom, u fil-proċessjonijiet li jsiru ma' tul il-Kungress. ' Jiena wegħedtu li naqdih, u l-għada ħadtlu xi tliet strofi L, ingħid is-sewwa, ma kinux għal qalbi, għaliex neqsin mix- xejra popolari; u kif iltqajt miegħu għidtlu bil-kuħfidenza ta' ħbieb li konna: ''Ġuż, ara x'jidhirlek: lili ma 'jogħġbunix ħafna. '' Qrahom, fliehom u bil-ħlewwa 'li kienet tiegħu qalli: ' M'humiex dawn il-versi li xtaqt. Jiena weġibtu : stenna sa għada, u nitma li jkollok xi ħaġa aħjar. U l-għada ħadtlu dawk il-versi li l-lum naħseb li jafhom, jew jaf bihom, kull ħadd. Iltqajna fil-kuritur tal-lemin ta' San Ġwann. Kif qrahom ''Dawn huma,' qalli. Jiena issok- tajt: 'U ara, Ġuż, il-mużika hix xi ħaġa bħal din9'' U għannejtlu motiv minn għanja Maltija li kont smajt eluf ta' drabi mill- bdiewa u mix-xbejbiet Maltin fil-beraħ tar-raba'. Mistagħġeb, fetaħ dirgħajh, fettex fil-but u sab biċċa karta u qalli: ''Hawn, arahal' Hażżeż erba' noti u beda jkantahom. ''Għada'', issokta jgħidli, nibgħatlek kopja'': u l-għada ġiet il-kopja ta' dawk l- erba' noti tal-għaġeb li minn dak in-nhar xterdu u nstemgħu mad-dinja kollha. 6 IL-MALTI Issa billi konna nafu li f'dawk il-ġranet kellhom jaslu eluf u eluf ta' nies minn kull naħa tad-dinja, ħsibna li kieku nippub- blikaw dak l-innu — versi u mużika — biex jiġi f'idejn il-kotra l-kbira tan-nies tagħna u tal-barranin; għalhekk irsaqna fuq wieħed mill-aħjar librari u stampaturi tal-Gżira, biex naraw jekk iridx jieħu f'idejh dik il-biċċa xogħol, Biex inħajruh għid- nielu li nċedulu l-proprjetà letterarja u li ma nistennewx min- għandu ħlief ftit kopji għalina u għal. xi ħbieb tagħna. Kliemna baqa' bla milqugħ u l-Innu baqa' biss fil-karta li konna ktibna jiena u s-Surmast Caruana, Billi dak l-innu kellu jitkanta l-iżjed mit-tfal tad-Dutrina ta' San Ġakbu wara t-tqarbina fil-knisja ta' San Publju, il-Fur- jana, id-Direttur ta' dak l-istitut ħa ħsieb jistampa xi ftit kopji tal-versi u jagħmel bl-idejn xi ftit kopji tal-mużika; iżda la hu anqas ħaddieħor ma ħa ħsieb iqiegħed l-isem ta' l-awtur tal- kliem u ta' l-awtur tal-mużika. , Waslu l-ġranet tal-Kungress u l-innu kantawh, l-ewwel darba, it-tfal fil-waqt li kienu diħlin mill-Furjana għall-Belt, bħalma għidna, wara t-tqarbina li saret hemmhekk, u ngħoġob bla tarf, Għadni niftakar li Mons, L, Bignami, Arċisqof ta' Sirakuża, li kien ma' ġenbi f'gallarija tat-Triq ir-Rjali, qalli: ''Cosi si canta in paradiso — hekk ikantaw fil-ġenna. '' Fost l-isqfijiet li kienu ġew għall-Kungress, kien hawn Mons. Arista; ta' Acireale, u s-segretarju tiegħu, imgħaġġeb bil- ħlewwa ta' dak l-innu, talab kopja tal-kliem u tal-mużika biex jeħodhom miegħu fid-djoċesi ta' Acireale, u xi ħadd tah kopja tal-kliem u tal-mużika kif kienu, mingħajr l-isem ta' l-awtur tal- wieħed u ta' l-oħra: ħadhom miegħu u wara ftit taż-żmien, ingħidu b'għafsa ta' qalb, dehru stampati hemmhekk bl-avviż (li ħadd ma jista' jarġa' jistampahom 1 1' Għad baqagħli xi kopja minn dawk ta' Acireale. ' U għadda ftit taż-żmien u għodwa waħda ltaqa' miegħi, fit-Triq ir-Rjali tal-Belt, Mons, L. Farrugia u tarrafli li hu kien hejja u kien fi ħsiebu jistampa daqsxejn ta' ktieb bħala tifkira: tal-Kungress Ewkaristiku ta' Malta, u ssokta jgħidli: f'Għajb, jaħasra l li dak l-innu sabiħ li kantaw it-tfal ħadd ma għaraf igħidli minn fejn ġie u min hu l-awtur tiegħu f'' Jiena dħakt u għidtlu: ''Tmma inti staqsejt7' (Ma nafx ingħid lil kemm-il-wieħed,' weġibni, ''u fosthom xi katekisti minn ta' San Ġakbu, u ħadd, ħadd ma għaraf jagħtini xi dawl. Meta għidtlu li dak l-innu kien Malti, u li l-versi kont ktibt- hom jien u l-mużika kitibha Ġużeppi Caruana, beda jrodd is- slaleb u qalli: ''Mela issa jkolli nżid Nota f'tarf il-ktieb biex ingħid dan li inti qed tgħidli, għaliex għajb għalina, Maltin, li na; nagħarfux u ma ngħożżux ħaġa Maltija li tagħmel ġieh lil Malta''' U dik in-Nota żdiedet. Fl-Italja l-innu qabad sewwa u deher stampat f'Paliermu u fi bliet oħra, Issa ġara li f'xi parroċċi ta' Malta, l-iżjed fir-rħula, għal xi ħabtiet bħalma huma, l-festi ta' Corpus u tal-Qalb ta' Ġest, in- kella nhar ta' Hamis waqt l-'Ora Santa'', beda jitkanta dan l- innu; iżda, billi fir-rħula, n-nies ftit li xejn taf bit-Taljan, fett- xew li jaqilbuh fil-Malti, kulħadd kif deherlu hu, u ma nafx ingħid kemm suriet u tifsiliet ħarġu li ma kienu jġibu xejn għall- motiv u għar-ritmu tal-mużika. Biex nilqa' kmieni għal dan il-għawġ, ħsibt li naqleb jien dan l-innu fil-Malti, u fl-1924, deher stampat f''Il-Ħabib', u mijiet ta' kopji tqassmu fil-gżejjer ta' Malta u Għawdex. U għadda ż-żmien, u darba waħda, fis-sena 1981, jiena u Dun Franki Calleja Gera tkellimna fuq il-Kungregazzjoni ta' UI Paggi d'Onore del SS. Sagramento'', ta' Ruma, kollha tfal jew żgħażagħ impjegati, u tani f'idejja daqsxejn ta' ktieb bl-in- nijiet li l-paġġi l-kbar ikantaw kulljum fil-knisja tagħhom fil- għodu gabel ma jmorru għax-xogħol u fil-għaxija qabel ma jin- ġabru d-dar wara x-xogħol. Fost dawk l-innijiet nilmaħ l-Innu Ewkaristiku tagħna ; bl-isem ta' ''Inno di Adorazione'. Stagħġibt, u għidt ġo fija: jX'ħasral Ħaġa Maltija titfa' l-egħruq f'Acireale, f'Paliermu, f'Napli, ġo Ruma, u bil-kemm kellha l-ħila xxenxel xi għerq f'pajjiżha, ġo Malta F' Billi ma kien hemm xejn f'dak il-ktieb li sata' juri fejn tnissel dak l-innu u min kienu l-awturi tiegħu, jiena ħsibt li nikteb ittra ġentili lill-Presidenta tal-Paġġi, is-Sinjurina Live- rani, u nfihemha li dak l-mnu kien warda Maltija li fetħet fil- Kungress Internazzjonali ta' Malta, fl-1913, u li jiena kont nixtieq, mhux għall-ġieh persunali tiegħi u tas-Surmast Carua- —. na, iżda biss għall-ġieh ta' Malta, li jekk issir edizzjoni oħra ta'— 8 IL-MALTI dawk l-innijiet tiżdied daqsxejn ta' tagħrifa li tgħid li dak l-innu hu xogħol Malti, u kif u meta nħoloq. U hekk għamili; u ma għaddiex żmien wisq u s-Sinjurina Liverani wieġbet b'ittra sabiħa fejn fissret il-ferħ tad-Diretturi li fl-aħħar saru jafu min huma l-awturi ta' l-innu ''T'Adoriam Ostia Divina'. U qaltli li dak l-innu kienu ġibuh minn Paliermu u kienu għamlu kemm setgħu biex hu jsir popolari, bħalma tassew kien sar popolari f'Ruma u f'naħiet oħra ta' l-Italja. U li dan l-innu hu popolari fl-Italja, jidher minn dan li kitibli Mons. Pawlu Galea minn Ruma fit-12 ta' Ġunju, 1986, meta saret it-tifkira tal-Kungress Ewkaristiku Internazzjonali li kien sar hemmhekk sittax-il sena qabel: ''Monsinjur, ma ngħidlekx il-gost li ħadt, x'ħassejt meta smajthom ikantaw it- 'T'adoriam' tiegħek. Kien ikantaha kulħadd: il-kleru (il-ml- jiet), dawk ta' l-Azzjoni Kattolika, il-bniet ta' l-Istituti, miġbu- rin hawn u hemm bil-mijiet, lebsin kollha l-abjad, bl-istar tal- filoxx fuq rashom, bil-bandalori u l-kannestrijiet tal-ward : kien ikantaha kulħadd u ma nkunx nigdeb jekk ingħidlek li kienet il-kanzonċina preferita. U li dan l-innu mżejjen bil-mużika ħierġa mill-qalb im- ħeġġa tas-surmast Ġużeppi Caruana daħal fil-qalb ta' kull min jifhem xi jfisser is-Sagrament ta' l-Ewkaristija u xi jfissru l-Kungressi Ewkaristiċi Internazzjonali jidher minn dan, illi sewwa fl-oriġinal bit-Taljan u sewwa fit-traduzzjonijiet f'ilsna oħra, tkanta bl-akbar entusjażmu fil-Kungressi Internazzjonali kollha li ġew wara tagħna. Għalhekk Malta li tat lil Ġest Ostja din il-warda li xenxlet u qabdet fil-ġonna ewkaristiċi tad-dinja kollha għandha tassew biex tithenna. WARD L-IMHABBA Ta' Dun FRANS CAMILLERI Lil Vicrok APAP, sieħbi fil-kitba Maltija. Fi ġnien sabiħ li jħaddar biss mal-ħdura ħġejjeġ ta' ward imfewħa, daħal ferħan, ħaddejh ħawħiet bil-ħmura, żagħżugħ il-ġmiel biex jaqta' warda waħda : 'mma ried jagħżilha sbejħa għal dik li jħobb li m'hix mill-ġmiel imċaħħda. U ġera bin l-imħabba fejn daħkana sejħulu l-ward żeffiena ; u resaq ħdejhom miż-żegħil għatxana ta' subgħajh ħelwa u qal: Jien nieħu miegħi il-warda sbeiħa u ħelwa li tfisser dak li tħobb l-imħabba tiegħi. U kif qal hekk, it-Tulipan ħamrani, li kien jissemma' wieqaf, daħak mal-fewġa, Imma ż-żagħżugħ daħkani : Jisraqni ġmielek, qallu, iżd'għax magħluqa ma nifhimhiex lil qalbek, u nibża' F hija wkoll ma tħobbx egħluqha, Xħin rafa' ħarstu s-sbejħa 'l fuq quddiemu lemaħ, bħall-kwiekeb, qtajja' ta' Ġiżimin. U xħin stennew lil kliemu, kien ġa sa jaqta' waħda, imbagħ'd qalilha : Ġmiel ma jonqsokx u mħabba; 'mma int tmut mat-triq, w hi ma ssibekx tidħkilha. U biss minn hemm ġibditu Warda ħamra, mimlija, u dlonk kellimha : Bħalek ma rajtx fil-ġnien. Int biss fil-kamra tidħol ta' mħabbti: il-ġmiel jagħnik u l-fwieħa, Trid tħobbok dik li tħobbni, ' w int tħobbha xħin tar'ha għax hi sabiħa. Ta' G.Z. A. IXTIEQ nikteb storja hekk sabiħa li ġġennen lil kulħadd bi ġmielha, imma jaħasra għalija, la naf noħloq suġġett li jolqot il-moħħ jew il-qalb u lanqas m'għandi l-ħila nirqem l- istorja li nixtieq nikteb (jekk qatt jirnexxili) bil-kliem li jkunu jixirqulha, Naħseb li hawn bosta li jħossu u jixtiequ bħali u li ħafna drabi jaqbdu l-pinna f'ideihom u jqiegħdu l-karta quddiem- hom, imma jibqgħu ma jagħmlu xejn ħlief forsi jħarbxu xi żewġ kelmiet 'l-hawn u 'l hinn, li la jkun fihom sens u lanqas sugu. Til dawn it-talin, kittieba bix-xewqa jekk mhux bil-fatti, irrid ingħidilhom biex ma. jaqtgħux qalbhom. J'Alla jibqgħu jippruvaw; darba għad tista' toħroġ mill-pinna tagħhom xi ħaġa li ma jkunux jistennew, imma li tingħoġob u tinqara b'għożża mill-pubbliku (saħansitra jekk għas-sbuħija tagħha ma jkollhiex x'taqsam ma' dik l-istorja li jien irrid nikteb, imma li għadni. ma ktibtx') Mill-banda l-oħra, ħadd m'għandu jaħseb li billi jpoġġi fuq skrivanija u jwaħħal f'rasu li jrid joħloq xi biċċa lette- ratura b'daqshekk biss ikun hejja ruħu biżżejjed biex jagħti lid- dinja kitba li tibqa' tgħix snin wara li l-awtur tagħha jkun miet. Kull xorta ta' kitba letterarja hi r-riżultat ta' ħafna xogħol iebes, thejjija. siekta u sabar twil. Saħansitra. l-aktar storja sempliċi titlob ħafna ħsieb. L-ewwelnett l-awtur jagħżel is- suġġett u mbagħad jinseġ u jfassal l-istorja; jifli bir-reqqa. kull biċċa minnha. biex jara jekk kollox hux floku u f'waqtu. Aktarx iniżżel fuq biċċa karta l-punti ewlenin biex żgur ma jaħrablu xejn minn dak li jrid igħid u mbagħad jibda biex jikteb. Hawn jibda twegħir ġdid. L-awtur jikteb l-ewwel ftit kliem li aktarx ma jogħġbuhx; iħassarhom b'daqqa ta' pinna u jerġa' jipprova… sakemm fl-aħħar jirnexxilu jfisser bi kliem xieraq dak li jixtieq igħid u li jħoss. U hekk jibqa' sejjer, paragrafu wara l-ieħor, sakemm fl-aħħar jasal fit-tmiem. Ix-xogħol ma jintemmx hawn. L-awtur jerġa' jaqra mill- ġdid dak kollu li jkun kiteb b'ħafna taħbit. Xi kelma, xi frażi, xi sentenza sħiħa jibdew ma jogħġbuhx. Hu jħassarhom u jikteb oħrajn minn flokhom; kultant it-tieni u t-tielet prova togħġbu inqas minn ta' l-ewwel u għalhekk 'aqta' li jħalli dak li jkun kiteb l-ewwel darba. U hekk jibqa' sejjer, jifli bir-reqqa u jiżen kull kelma u kull sentiment. Fl-aħħar jieqaf. issa jibda thewdin ieħor: Min jaf jekk l-istoria tingħoġobx 7 Min jaf jekk fissertx ruħi tajjeb7 — Jibda jistaqsi lilu nnifsu l- awtur, Aktarx hu 'itlob il-parir ta' xi ħabib li ikun jifhem f'dan ix-xogħol. Il-ħabib jaqra bis-sabar kollu l-istorja, jeżaminaha sewwa u jsawwar fehmtu dwarha, Dan l-imħallef jista' jmaqdar jew ifaħħar, imma dejjem jagħti xi parir. B'danakollu, ħadd ħlief l-awtur innifsu ma jista' jiddeċiedi x'għandu jitħalla barra, jiżdied jew jinbidel. Għalhekk qalb il-kittieb tibqa' ttaqtaq — għad fadal l-editur u mħallef ieħor aktar aħrax, il-pubbliku. F'idejhom ix-xorti ta' l-istorja, u l-awtur ma jistax jagħmel ħaġa aħjar milli joqgħod bis-sabar jistenna l-verdett tagħhom. Kelma ta' l-aħħar. Ħadd m'għandu jaqta' qalbu jekk l-ew- wel xogħol tiegħu ma jkunx milqugħ tajjeb, ukoll. jekk ikun swielu ħafna għaraq. Fl-istorja tal-letteratura niltaqgħu ma' kemm-il-ġrajja ta' din ix-xorta, fejn kittieb baqa' żmien twil mhux magħruf u magħżuż u li fl-aħħar kiseb isem kbir, xi drabi wara mewtu. Dan hu l-pjan li fuqu beħsiebni nimxi biex nikteb l-istorja sabiħa tiegħi u nagta' xewqti. Xi darba għad forsi jirnexxili u hekk nagħti lix-Xirka għat-Tixrid ta' l-Ilsien Malti xi novella hiex ixxandarha bir-Rediffusion. ' i 7 LIBSA ĠDIDA TIL-MALTI', li l-qarrejja tagħna issa għandhom f'idsjhom, libes libsa ġdida, il-libsa moderna ta' l-istampa, imfassla u maħduma bit-tipi tal-makna li tissajjaħ ''Linotvpe', B'dan il-mod sa jkun jirnexxilna nagħtu materjal iżjed minn qabel f'kull ħarġa li nagħmlu u b'hekk inkunu nistgħu wkoll naqtgħu iżjetl malajr ix-xewqa ta' dawk il-kittieha li ma jħalluna qatt neqsin mill-materjal, Iżda jekk il-materjal sa jiżdied u l-istampa sarat aħjar, ma għandna xi ngħidu xein, in-nefqa għoliet ukoll, Ma naħsbux, madan- kollu, li l-imseħbin tagħna sa jarawha bi tqila jekk, wara tant żmien til żammejna l-prezz tat-tisħib baxx, il-lum sa ngħidulhom Il-minn til-ħarġa tetiħsib ta' ''IL-MALTI' jkun 2s, Gd. fis-sena. Dawk il-ma jkunx jogħġobhom dan il-għoli, nitolbukom jibagħtulna lura dan il-Għadd biex inkunu nafu li ma jixtequx jibqgħu mseħbin magħna, Għalhekk, dawk li jżommuh ikunu qegħdin ifissrulna li huma laqgħu d-deċiżjoni li kellna nieħdu bla ma xtaqna, Il-Membri Akkademiċi jibqgħu jieħdu r-rivista bħal qabel, Iż Ta' A. CREMONA Lil sieħbi ta' torbiti inqarraq minn xortih. ' Xi żmien kien dak meta fiċ-ċokon tagħna bdejna. siċaqalqu r-riġel fil-mogħdija ta' ħajja mżewqa kollha ward fi ħdanha quddiem żerniq ta' sema bl-ewwel dija… Meta bħal omm b'idejha t-tnejn tilqagħna ħassejna d-dinja u fraħna b'kulma, fiha; quddiemna rajna biss uċuh daħkana, bla xejn ma nafu xinhu ħsieb, tbatija ; U meta bkeina għaliex tintemm ġo fina ma ħassejniex hekk dlonk xi xewqa żgħira, u ma' ġenb rasna sibna l-id ħanina. timsħilna d-dmugħ u bil-bewsiet fuq fommna nisimgħu min iwegħ'dna ħaġa kbira li bil-ħsieb tagħha rqadna f'ħoġor ommna l… ik k At Xi żmien kien dak fejn l-ieħor li għaddejna f'ġenn ta' żgħożija meta fil-belliegħa ta' mitt xewqa. bil-ħsieb mitluf trabbejna b'tama ta' rebħ tal-ħajja fl-isbaħ siegħa l Xi żmien kien dak fejn dak li fih tgħabbejna bi ħsieb qalil li l-weraq tar-rebbiegħa waqqa' mill-moħħ, imbagħ'd quddiem għajnejna tal-bluha ħalla biss l-imsejkna xbieha l €0) dak kien l-isbaħ żmien, u nibkuh għadna'', tisma' min igħidlek, u min jaf b'dil-karba, lejn dak iż-żmien il-ħsieb, min jaf kemm ħadna l U biex teħfief il-qalb minn xi tagħbija ta' dwejjaq u ta' mrar, o kemm-il-darba xtaqnieh iż-żmien li fih konna tarbija. Xi Żmien Kiżn Daxl 13 Iżda ma nafx l-għaliex nibkuh u tiegħu il-jiem nixtiequ nerġgħu ngħixu fihom : iż-żmien li fih hu kollox ħolm u miegħu malli x-xewqat jitwieldu l-qalb tinsiehom; Ġ xejn 1na taħseb, xejn ma tbati bihom; u xejn ma tħoss il-qalb, u l-ħabib tbiegħu kull ħin. u l-waqgħat tagħha le tibkihom u ġewwa. fina l-ġieh ma jarfax driegħu l Aħjar mitt darbu tbati, tħoss il-kedda ta' xogħol il-moħħ u r-ruħ u tgħix fi ġlieda inti u taqsam tal-ħajja l-eħrex medda; Aħjar mitt darba tibki u ssaffi qalbek u tarfa' rasek : fuq is-swar ix-xhieda tagħti ta' ruħ qalbiena lil-min sallbek l IL-GĦAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI Il-Kunsill il-ġdid tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti għas- snin 1944-45 ġie magħżul hekk — Presidenti Onorarji: Wisq Rev. Monsinjur Professur Carmelo Psaila; Rev. Professur P. P. Savdon, B.Litt., B.L. Can., D.D., Lict. Viċi-President Onor.: Wisq Rev. Monsinjur P. Galea, J OD. President: Is-Sur Ġużċ Galea, M.D., D.P.H. Viċi-President: Is-Sur Ant. Segretarju: Is-Sur Ġużċ. Membri: Is-Sur R. Briffa, M.D., B.Sc.; Patri Wistin Born, O.P.; Dun Frans Camilleri; Sur Ġużċ Cassar Pullicino ; Brother Amedv Charles; Sur Ġużċ Ellul Mercer; Patri , Pawl Tabone, O.F.M.. Iż Ta' Vic. KIEKU kelli nistaqsi liż-żgħażagħ li għandhom namratà : WX'tagħżlu, xebba sinċiera jew xebba li tkun taf tgħidilkom xi gidba żgħira7'', ma għandna xi ngħidu xejn, il-biċċa l-kbira minnhom, biex ma ngħidx kollha, kienu jweġbuni li jagħżlu xebba, sinċiera, Hekk kont naħseb jien ukoll sa ma darba ġejt wiċċ imbwiċċ ma' waħda minn dawn it-tfajliet moderni. U stajt nifhem il- għala. Għaliex it-torbija tal-lum tat lin-nisa—u l-iżjed lix-xebbiet —mhux biss il-qawwa tal-muskoli, frott ta' l-isports li ħafna ininnhom jindaħlu għalih, iżda wkoll qawwa. kbira fil-fehmiet,. Jekk huma ma jifhmux sew xinhu dak li hu tajjeb minn dak li hu ħażin (ħafna drabi lanqas aħna l-irġiel ma nifhmuh biżżejjed) b'danakollu jafu jerfgħu fuq spallejhom ir-risponsabbiltajiet tal- ħajja wisq iżjed milli kienu jafu jagħmlu x-xebbiet ta' dari. Fi żmien ommijietna, ix-xebbiet kienu jtarrfu koliox lil min hu akbar minnhom, imbagħad kienu jagħmlu li jidhrilhom minn wara, dahar ommijiethom; il-lum, ix-xebbiet saru jafu, jew għall- anqas jaħsbu li jafu. iqisu l-affarijiet weħidhom u jaslu biex jagħ- żlu x'għandhom iwettqu bla parir ta' ħadd. B'hekk ġara li x-xeb- ba ta' dari, f'għajnejn ommha, kienet qaddisa timxi fl-art, waqt li x-xebba tal-lum, billi hi bla mistħija, hi magħduda ta' xitan tiela' mill-infern. Għax it-tfajliet tal-lum jissugraw isejħu abjad dak li hu abjad, ukoll jekk wiċċhom minn safrani jagħmluh jidher minn lewn il-warda, u għandhom il-kuraġġ jitkellmu kif iħossu. Għat-tfajliet tal-lum il-ħajja għandha importanza fuq kull ħaġa oħra, sakemm tkun tista' twassalhom fil-hena li huma, joħol- mu; għaliex huma ma jridux jifhmu li l-ħajja mhix hena biss, u lanqas tgawdija u ferħ kollha kemm hi, iżda li, għall-kuntrarju, fil-ħajja hemm minsuġin ukoll is-slaleb u n-niket, u li wieħed , jeħtieġlu jilqagħhom bis-sabar biex minnhom jislet tagħlim fej- jiedi. Għaldaqshekk, jekk ikun hemm ħaġa li ma togħġobhomx, jaħarbuha mill-ewwel, u jgħiduha bla tlaqliq, mingħajr ma GIDBA ŻGĦIRA 15 joqogħdu jqisu li jistgħu jweġġgħu qalb ħaddieħor, jew għallanqas idejquh bi kliemhom. It-tfajliet ta' daż-żmien huma sinċieri: mhux għaliex huma Imusa twajbin, iżda għaliex huma, egoisti. Kien beda jroxx id-dlam meta ħriġt mid-dar u mort nagħ- mel passejn sal-ġnien li hemm ir-Rabat biswit l-Isptar ta' l-Im- tarfa, Minn wara n-Nadur kienu għadhom jidhru l-aħħar imrie- żaq tax-xemx nieżla, u ma' l-ajru nħasset trewwaħ il-fewġa bnina ta' fil-għaxija. Ma' ġenb bank tal-ħadid kien hemm wieqaf żagħ- żugħ. Resqet tiġri lejh tfajla ta' xi sbatax-il sena, kollha ferħana li ltaqgħet mal-maħbub tagħha. Iż-żewġ żgħażagħ intasbu fuq il-bank ta' ħdejhom, u jien, bla ma, ħallejthom jindunaw li kont moħħi fihom, qgħadt fuq il- ħadid tad-dawra, b'għajnejja jħarsu lejn l-arloġġ ta' l-Imtarfa, iżda b'widnejja miftuħin tajjeb għal dak li kienu sa jgħidu. U kier. dan li smajt : Hu—Niżżik ħajr, maħbuba tiegħi l Hi—Ta' hiex Hu—Talli ma ħallejtnix nistenniek lanqas minuta waħda fuq il-ħin li ftehemna. Hi—Għax kont bla sabar biex narak. U ma kellix sabar għa- liex inħobbok… Kien jaqbilli li ngħaġġel. Ix-xbejba tbissmitlu u serrħet rasha fuq spalltu. Hu—(wara. li qugħad jaħseb ftit fuq dak li qaltlu): Xi trid tgħid biha : għax kien jaqbillek $ Hi—Kien jaqbilli ngħaġġel għax miegħek inkun hienja. Hu—Imina inti tagħmel dak biss li jhennik2 Hi—U għaliex għandi nagħmel dak li'ma jagħtinix gost 2 Hu—Irrid ingħid : jekk għada jkollok tbati xi ħaġa għalija, ma tagħmilhiex 7 Hi—Nerġa' ngħidlek : nagħmilha kemm-il darba dil-ħaġa tista' tnissilli l-hena fija. : Hu—U mhux biex tagħmel pjaċir lili 9… Hi—(miblugħa) Sabiħa din l Sakemm indumu ninħabbu għan- du jagħmilna hienja li nbatu xi ħaġa għal xulxin. Hu—(imħasseb) Sakemm indumu ninħabbu7 Allura inti taħseb li għad nistgħu ma ninħabbux iżjed 7 Hi—Għaliex 189 Tl-lum jew għada f'did-dinja kollox irid jin- temm… 16 IL-MALTI Hw—U meta ma tħobbnix iżjed x'tagħmel7 Hi— Ngħidlek. Hu—Tassew li tgħidli 9 Hi—U għaliex għandi nqarraq bik7 Allura… ma tistax taħlifli li sa tibqa' tħobbni għal dejjem 7 Hi—Uhi kemm int ibleh, qed iddaħħakni. Għaliex ma ġġegħelnix naħliflek li mhi sa tgħaffiġni l-ebda karrozza u tħallini mejta f'nofs ta' triq7 Nittama li ma jiġrilix hekk, u dan li nixtieq, imma ma nistax naħlef li mhi sa ttajjar- ni l-ebda karrozza l Jien deherli li x-xbejba kienet qiegħda titħaddet tajjeb. Iż- żagħżugħ ta' ħdejha naħseb li fehemha wkoll, imma donnu ma riedx jemmen għal kliemha. Ma basarx li t-tfajla tiegħu kienet taf tirraġuna daqshekk. Ix-xebba kienet hemm, sabiħa u hienja, tħares lejh u titbis- simlu. Iżda bu deherlu li kienet diġà inqas tiegħu milli kien stħajjilha ftit qabel. Minn dak il-waqt beda. jibża' li sata' jisbaħ jum meta ma tkunx tiegħu aktar. UX'inti taħseb7' staqsietu, 'fuq dak li jista' jiġrilna 277 ''Qed naħseb fuq il-qerq tal-ħajja, ' weġibha, ''qerq li, ma- dankollu, għall-ewwel ma nagħarfuhx u jkun jidher sabiħ, isbaħ mit-tama, u bilkemm ma nibdewx nemmnu fih.'' Hi baqgħet tħarislu f'għajnejh u ma dehritx li qiegħda tit- hmu. Għaliha kien igħodd biss li kienet hienja. Jien, li fhimtu, għedt bejni u bejn ruħi: ''Il-qerq tal-ħajjal Il-qerq, ewwilla, mhux iben il-gidba Għalhekk għalina l-irġiel ma tagħmlilniex ħażin daqsxejn ta' gidba żgħira, bħallikieku kienet star ħelu li tgħatti ħafif ħafif is-sewwa. , U fhimt li aktarx aħjar dejjem hekk fil-ħajja, l-aktar fl-im- ħabba : toħlom dak li ma jistax isir, taħseb li l-imħabba hi dik biss li għaliha għandu għalfein igħix il-bniedem, u b'hekk tkun tista' tgħaddi ħajja hienja. Minħabba li f'dik il-lejla t-tfajla qalet lill-maħbub tagħha dak li ħasset f'qalbha, tilfet il-bewsa ta' mħabba li soltu kien jagħtiha qabel titlaq tiġri lejn id-dar. Rajthom jinfirdu t-tnejn bid-dmugħ f'għajnejhom. Jiena wkoll mort ngħaġġel lejn dari biex, qabel ma ninsieha, inħarbex fuq karta t-taħdita li kont għadni kemm smajt. SUNETTI TAL-GWERRA Ta' Lovis ELLUL I. LILL-ISLA, BELT TWELIDI Għalkemm sfajt ħerba waħda, belt baħrija, U l-hena fik inbidel f'waħx u qtajja; Għadni bħal dari nħoss għalik foħrija, Nitgħaxxaq bik, għalkemm ħiemda u bla ħajja. Għax djarek imġarrfin m'humiex għalija Hlief xhieda ta' taqbida, kollha ġrajja Ta' rebħ għażiż, miksub bid-dmugħ u d-dinija Għar-riżq tal-Marsa l-Kbira u Dar is-Snajja'. Quddiemi jiġu swarek għadhom sħiħa U mkenna taħthom bħal ulied ta' ġewwa, Ġtien l-art li qiegħda tgħin, bla ħsieb mistrieħa. Tfarraġ, belt kbira : l-ħidma wtiqa tiegħek, Li żżomm il-ħbieb u tbarri lill-egħdewwa, Uriet darb'oħra kemm isarraf driegħek, Mitejn, tliet mija ġew kull darba għalina, Iwerdnu u jgħoddsu fuqna lejl u nhar, Immexxijin minn tiles ta' qalb ħażina .U mgħammra bl-eqqel għodod ta' l-azzar. Ħidmithom ma kenitx ħlief biss irwina Biż-żrigħ ta' mewt u qirda minn l-agħar; Għax ħassru u ġarrfu kulma kien jagħnina; Bliet qodma, mqades sbieħ u l-ogħna djar. Iżd'għalkemm fostna rajna dit-tbatija, Li waqtiet nisslet fina xi tferfira Ta' biża', m'għelbuniex; għax, b'fehma sħiħa, Aktar rabbejna l-ħila għal kull ħruxija. U llum inbierku d-dmugħ ta' ruħna kbira ; Għax b'għarqna u demmna Malta sfat rebbieħa, 18 IL-MALTI Ma nafx ingħid xi nħoss ġo qalbi jiena, Kull meta medhi nkun nixtarr ġrajjietek, Napuljun; għax xi swew il-ħila u l-ħjiena T'għerfek, fil-mixja qsajra ta' ħajjetek 7 Għalkemm mhux darba rbaħt taqbid bla ħniena, U ġegħ'lt lill-għadu joqgħod għal talbietek; Kellek tara. t-tmiem tiegħek f'Santa Liena, Mibgħud u mnażża' għal kollox minn qawwietek. Int tlift. għax ridt tgħix dejjem ta' setgħani U m'għaraftx tħabbeb miegħek lill-egħdewwa : Sraġt ġidhom w arthom : ma kont qatt xebgħani. Ilum ukoll qed ngħaddu minn did-dnewwa; 'Ma ż-żmien ma jdunix ma jarġa' jfeġġ daħkani : Ma ssaltan qatt il-qawwa fuq is-sewwa, IL-KUNSILL ĊENTRALI TAL-MALTI Il-Kunsill Ċentrali tal-Malti, imwaqqaf biex iħares u jmexxi 'l quddiem l-ilsien, il-letteratura u l-kultura Maltija, ġie msaw- war hekk :— President Onor.: Ġużċ Galea, M.D., D.P.H. Segretarju Onor.: Ġużċ Chetcuti, Dawn li ġejjin huma r-rappreżentanti magħżulin mill-Għaq- diet u x-Xirkiet tal-Malti ta' Malta u ta' l-Eġittu :— Professur Ġużċ Aquilina, B.A., LL.D., Ph.D. (Lond.); Marju Agius; Anton Agius Ferrante; Ġann. Attard; Ġeraldu Azzopardi; Ġuże Azzopardi Debono; Patri Wistin Born, O.P.; Ġużċ Camilleri; Ġann. Cardona; Ġużċ Cassar Pullicino: Brother Amedv Charles ; Ġorġ Chetcuti; Pawlu Portelli, Ph.C.; Patri Pawl Tabone, O.F.M., J.Qan., Th.M.Lect.Glis.; Ant. SBIANCA' Ta' Ġ. IENET ilha iktar minn siegħa x-xita nieżla bil-qliel. l-wied għadda minn ġot-triqat, faru l-egħlieqi u waqgħu xi ħitan tas-sejjieħ. Fit-toroq ħadd : kull tant tilmaħ xi karrettun mal-ħajt, bil-bagħal mgħobbi bl-ixkejjer u sidu jistkenn taħt xi bieb—dan bissl Mill-bqija xejn l… Imma b'daqshekk mhux sej- jer Ninu jaqta' qajbu u ma jmurx sal-wied. Ħalli tisħa ftit ix- xital Imbagħad ixidd il-''boots'', jitfa' inċirata fuqu u kappell qadim f'rasu, u jitlaq għall-wied, waħdu. Kull meta t-temp jagħ- mel hekk kien jagħmilha dil-biċċa, irid u ma jridx. Kien iħoss xi ħaġa li ġġagħlu jitlaq jimxi 'l dik in-naħa—donnu mat-tqattir ta' l-ilma u t-tvenvin tar-riħ ikun qed jisma' l-leħen ta' xi ħadd isej- jaħlu lejn dak il-wied, mimii bit-tifkiriet koroh u sbieħ ta' l-im- għoddi…… Did-darba Ninu għamel bħas-soltu u telaq jimxi. L-egħlieqi baħħ il-bdiewa kollha kienu daħlu jistkennu ġo xi dwejra jew f'xi girna—u fuq l-oqsma kien infirex bħal star ta' skiet u ta' waħx li jqanqal fil-qlub eif mistoqsija u jreġġa' fil-moħħ it-tifkira ta' kemm-il ġrajja… Hekk, sektin, dehru dawk l-istess egħlieqi lil misserijietna, u lil misserijiet misserijietna, mijiet ta' snin ilu. Il-ħbieb tagħhom baqgħu biss ix-xemx, u x-xita, u r-riħ, li kienu twieldu magħhom, igħoddu fiż-żmien daqshom u bħalhom ma jitbiddiu qatt.. Imma l-bniedem igħix għal itit, u jmut, u jerġa' jgħix f'ta' warajh—u b'danakollu jis- piċċa milajr wisq l Dak ma għandux jitqies magħhom, ma' l-egħ- lieq: qodma qabel kull bniedem… Kien jafhom Ninu dawk l-in- ħawi—k'ien ġera fihom meta kien għadu żgħir, ġriehom xiber b'xiber, u kien tant dara b'dawk id-dehriet, hekk daħlet fih ir-riħa tal-ħxejjex, tas-siġar u tal-ħamrija, u l-ħoss ta' l-ilma nieżel lix-xitwa fuq il-blat, h saru biċċa minnu stess l… U meta kiber baqa' jħossha wkoll din is-sejħa ta' l-egħlieqi, u kien jintilef fil- ħolm ħelu ta' l-imgħoddi kull meta jinżel sal-wied l… Imma issa kollox inbidel, u s-seħer ta' dawk l-inħawi kien inkiser mit-tifkira ta' tfajla sabiħa jisimha Bianca l… Bianca l Kemm kien ħassu ħelu fil-widna dan l-isem l-ewwel 20 , IL-MALTI darba li kien semgħu : Jiftakar, huwa u rieġa' lura, kien qagħad igħidu f'qalbu t-triq kollha… Kien jum bħal dak, kienet għamlet ix-xita ħabta u sabta. u qabditha hemm, ġol-wied, lilha u lil oħtha ż-żgħira. Żgur kienu jixxarbu għasra li ma bediex igħajtil- hom bu u jgħidilhom fejn jistkennew, taħt blata għolja fuq ir- riħ tal-wied… Kienu qabdu jitkellmu, l-ewwel fuq ix-xita, imn- bagħad fuqhom infushom. U saret taf di hu kien imur ta' sikwit il-wied, u qabel telqet iżżietu ħajr u bu staqsieha x'jisimha, U l-leħen ta' Bianca baqa' jidwi f'widnejh għal żmien l… Ma kenitx din l-aħliar laqgħa tagħhom. Kienu ġew joqogħdu hemm, qaltu, ftit qabel, u għadhu na taf 'il ħadd. Tixtieq iddur dawk l-inħawi sew… U Ninu u Bianca saru hbieb sewwa; żaru n-naħiet kollha tal-wied, urieha l-mogħdijiet u t-trejqat li jwasslu s'hemm, qallha fuq in-nassaba li jbakkru fil-għodu kmieni biex imorru fuq il-mansab u jifirxu x-xibka, jew fuq il-kaċċaturi li fi żmien il-passa tal-gamiem: u tas-summien kienu jaslu s'hemm jistennew igħaddi xi ġewnaħ. Tarrfilha l-ħrejjef tal-fatati li kienu jħarrfu fuq dik id-dar il-kbira f'tarf il-wied li kienet dejjem bat- tala… Iż-żmien dejjem għaddej—ħarġet ix-xitwa, ir-rebbiegħa għoddha spiċċat u s-sajf qiegħed magħna. U mat-tibdil taż-żmien inbidlet ukoll il-ħbiberija bejn Ninu u Bianca u saret xi ħaġa oħra i n-nies issejjaħ Imħabba… Għaddejjin id f'id qalb il-qamħ isfar tax-xahar ta' Mejju, ħalfu kemm-il darba li mħabbithom kellha tkun sal-Mewt. Ma' kull xahar l-imħabba kienet tikber magħ- ħom… Ninu kien iħossu qed igħix f'dinja oħra—imma Bianca, għax tgħid. kienet dejjem mahkmna minn dell ta' swied il-qalb i Bianex kienet tħoss xi ħaġa tgħidilha li ħajja hekk sabiħa ma setgħetx iddum żmien twil. Kellha bilfors tinqala' xi ħaġa biex tqajjimhom minn dik il-ħolma li kienu fiha. U fost l-akbar hena ġie li bdiet tibki u xxerred dmugħ jaħraq l Bħat-tfajla tal- għanja, qisha kienet inmwielda minn blata samma għax il-biki biss kien rubbieha f Ħajjitha koliha hekk kienetl Malli taqbad ieħu r-ruħ dejjem jara x'jinqala', u kienet terġa' tinżel fil-qiegħ, fi dwejjaq kbar.. Għalhekk id-dmugħ kien jaqbżilha minn għaj- nejha fost it-tifwir bl-imħabba ta' qalbha żagħżugħa l… Donnha l-qalb ta' Bisneca kienet ħebbritha bit-tmiem li kellu jkun għaliha l Ġiet il-gwerra u kienet ininn ta' l-ewwel li ġarrbet il-qilla tal-bombi tal-għadu. Mietet mirduma—u l-mewt tagħha għall-ewwel bellhet 'il- Ninu, li baqa' jmur bħas-soltu fil-wied, isejħilha b'isimha. u jieqaf. jissemma' għad-diwi tal-leħen tiegħu Issa għaddew ix-xhur u Ninu beda joqgħod għall-ħajja ta' madwaru. Imma meta, bħal dak in-nhar, tagħmel ix-xita u jħoss is-sejħa ta' Bianca ġejja minn naħa tal-wied, irid joħroġ, u jmur qalb l-egħlieqi, u hemm ifittixha f'kull rokna tal-wied… U fil- ħsieb tiegħu jerġa' jgħix għal ftit ma' l-imsejkna Bianca maq- tala mingħajr ħtija l… Għalfejn jiġi Mejju, Hawnhekk jien qsamt ħsiebi L-imdieheb, il-ħlejju, Ma' dawk l'huma ħbiebi, Isejjaħ għall-ħajja Mal-friefet imferrfxa, Kemm huma l-ħolqien Man-naħal beżlin, Għalfejn ir-rebbiegħa, Mal-pepprin ħamrani, F'kull naħa, f'kull siegħa. Mal-kemmun daħkani, Tssebbaħ u ssaħħar Mal-gremxul imgerrxa, L-għoljiet u l-widien2 Il-għasafar henjin. Jien naf, għaliex darba Dawn lili qaluli, Mill-bliet għamilt ħarba. B'għemilhom fissruli, Tlaqt kollox warajja Xi tkun ir-rebbiegħa, Bla ħsieb u bla qies: Tl-ħajja xi tkun; Kien l-ewwel ta' Mejju, Tifsir illi jiena Tfewwaħ bil-plejju, Mġiegħel mill-ħniena, Tntlift qalb ir-raba', Tiil ħadd m'jien sa ngħidu Wisq b'għod minn man-nies, Ikun min ikum. Oh ftakru li Mejju, Tl-fietel, il-ħlejju, Jinbagħat biex iferraħ Il-qlub tal-bnedmin, Fid-djieq ta' Novembru, Fis-sried ta' Diċembru Ta' Mejju t-tifkira Tagħmilkom henjin. Ta' PAavLJ. NAvni ''Mapaqqaf fuq saqajh is-serduk qagħad Għonqu merfugħ, magħluqa għajnejh, stirat, U jidden biex iħabbar il-jum beda mbagħad. IN id-deskrizzjoni ħajja u sabiħa tas-serduk mill-magħruf Chaucer, m'ssier il-letteratura Ingliża, bija żieda oħra fis- sensiela ta' xogħlijiet poetiċi tiegħu li jgħaxxqu u jpaxxu l-widna. 'Bi ftit daqqiet ta' mgħallem kbir iqegħdilna quddiem għajnejna s-serduk mimli bil-ħajja l allura kollu kburi jaqbeż minn ġol- kwadru u jħabbar lilu nnifsu b'għajta twila u rqiqa li fiha jitfa' saħħtu u ħiltu biex juri li bu sa jkun tromba li tidwi u tqajjem ġo qlubna bosta u bosta ġrajjiet. Iżda. għajnejh huma magħluqa. Qalbu ma taqbiżx mal-ferħ, ma tingħafasx mad-dwejjaq, ma tħennx u ma tinqasamx bħal tal- bnedmin. Ħu jħabbar biss il-ġrajjiet bla ma jista' jifhimhom; ma jafx xinhu niket, ma jafx xinhu ferħ, biżżejjed għalih li jiżżat- tat u jidden sakemm taħfnu u tohormu l-mewt. L-ewwel żerniq ta' dawl mas-sebħ jilma fuq ġawhar ċkejkna u safja ta' nida li jfiġġ minn ġo ward ta' kull lewn u fuq is-siġar għolja taċ-ċipress. L-għasfur ċkejken minsub fuq fergħa jħares madwaru f'ħemda ta' għoġha, saħansitra l-iċken żiffa tieqaf imbeżżgħa li tfixkel lil Venere m'nsuba f'xifer l-għadira titpaxxa bi sbuħitha.—F'daqqa, jidden, jidden is-serduk u b'għajta twila jikser dik il-ħemda ta' serħ u jimla bil-ħajja dik il-panorama tas-sebħ ftit qabel miksija f'mant ta' skiet liema bħalu. Is-siġar jibdew iċaqalqu l-weraq u l-friegħi bħalkieku lubiena min-nagħsa twila u jxerrdu fl-art ma- dwarhom mitt ġawhra m'ksura f'elf riflessjoni ta' lwien, l-għasa- far jerfgħu rashom ċkejkna u bellusija u jntiffu fl-oħla għana b'radd ta' ħajr lill-Ħallieq u t-tiddin tas-serduk jiġġerra u jgħaddi minn qasam għal ieħor, jinfed minn dar għal dar, imeiles għerej- jex l-iżjed foqra u jidwi f'palazzi kbar u għonja u kull fejn igħaddi jxerred sentimenti ta' hena u ta' niket u jħares lejn id-dmugħ u lejn il-ferħ b'qalb bierda li ma tifhimx u li ma tistax tħoss. Il-għarus, b'ngħasu mtajjar, minsub, le fuq sodda iżda fuq ix-xwiek, jistenna s-sebħ ta' dak il-jum sabiħ b'qalb tħabbat bil- ħerqa ta' l-imħabba. Id-dlam tal-lejl jagħfas eqqel fuq ħsibijietu u jressaghom madwaru bħal dehriet ħajja.—Qniepen idoqqu, il- ħin qasir, iżda bla sabar fis-sagristija, it-tnehid ħelu ta' l-orgni, imbagħad il-għarusa, bajda, fil-biża' ta' mħabbitha, daqs il-libsa li tkun ixxidd, tidħol qajl qajl bil-ħlewwa tixteħet fi ħdan il- maqdes, l-id tal-qassis tintrefa' u tinżel biex tbierek dik l-għaq- da li Alla biss jorbot, li Alla biss iħoll —Jidden is-serduku l-għa- rus jagheż minn ġol-firxa bħal vleġġa, iżda s-serduk ma jistax iħoss, ma jistax jifhem xi tfisser l-għajta tiegħu għal dak iż-żagħ- żugħ mimli mħabba f'dak il-jum hieni u sabiħ. Jidden is-serduk u l-għajta tiegħu tisrek u taħrab u tidwi minn nuħa għal oħra, fost it-tħaxwix ta' l-imsaġar u l-gliegel tal-widien, saħansitra fost l-oqsma intertqa u mħarbta tat-taqbid. Niket bla faraġ isaltan kullimkien, irġiel imċewlħa ma' l-art jgħumu f'demmhom, irħula mn bliet sħaħ mhumiex rebħa hija tagħna, u t- ilief irmied u tiġrif, iżda saret il-paċi, ir- iddin tas-serduk ikebbes fil-qlub tal-bned- min ix-xewqa li jfittxu l-hena u l-paċi ta' djarhom, li jerġgħu lura u jiksu bil-bews ħadde jn uliedhom, li jħaddnu ma' sidirhom 'il ħdan ommhom u jitolbuha l-barka. fl-isptarijiet u fuq il-kampijiet tat-taqbid, a waħx um tbatija jħossu t-tama tikber ġo k iħabbar is-sebħ, il-bidu ta' jum ġdid. Il- ar għonja u kemm ġo għerejjex fqajra, rqa l-ewwel żerniq tas-sebħ. Bosta forsi ħ liema bħalu, fost tbatijiet tal-biża', oħ- bar, għaddew lejl iħarħru bla nifs, jissieltu l-għodwa. Tarbija, mitlufa f'nieqa ċkejk- na, b'nifsha magħfus b'tisfira miksura, tistenna li tara l-wiċċ ' ħanin ta' ommha. Żagħżugħ milwi bl-uġigħ ta' marda kiefra jit- farraġ kif jisma' s-serduk jidden n rasu tnin fuq ommu xwejħa u mnikkta, ħaddejh jintelqu fuq sidirha u xagħarha lewn il-fidda jitħallat ma' tiegħu u d-dmugħ iġelben, iġelben biex jaħsel żewġ qlub imnikkta. Omm titbissem fost l-uġigħ x'ħin l-ewwel raġġi tas-sebħ jiddu fuq wiċċ it-tarbija li għadha kemm titwieled. Sider kulħadd jimtela' bit-tama u sakemm il-qalb tħabbat bil-ħajja, żgħażagħ u xjuħ, morda u feruti. kulħadd jifraħ meta jisma' s-serduk jidden. Iżda, meta l-ħajja tgħib. meta l-id kiesħa tal-mewt tinżel u taħsad il dawk li tkun tħobb, lil-dawk li għixt u bkejt fi ħdanhom, marthom, li jinxteħtu fi Saħansitra l-feruti wara lejla twila mimlij fihom ħekk kif is-serdu niorda, sew ġewwa dj kollha jistennew bil-ħe għaddew lejla fost nġig rajn b'sieq waħda fil-qa mal-mewt biex jaraw i 24 IL-MArri hemm t-tiddin tas-serduk jidħol bħal xewka bi skoss wara l-ieħor ixoqqlok qalbek, ifakkrek fl-imgħoddi. Il-mewġ tan-niket jofrogħ u jitliegħeb mal-mewġ tad-dwejjaq, ilfiqa tilħaq oħra, tingħafas qalbek, tħoss għoqda tielgħa tagħfas, tagħfas fi grieżmek li titfis- ser bi dmugħ iżda mhux bi kliem. Il-mewt taħsad bla ħniena u minn fejn tgħaddi tħalli baħħ li ma jistax jimtela, tħalli telf li ma jistax jerġa' jinkiseb. Tista' ikun it-telfa ta' omm misruqa wisq kmieni minn ħdan uliedha, jew it-telfa ta' missier li jħalli familja abbandunata. fil-għaks u fil-faqar. 'Tista' tkum mara misruqa minn ħdan żewġha fl-ewwel jiem tal-għaqda hienja tagħhom, jew xbejba maħfuna minn ġod-dirgħajn mimlija ħerqa ta' l-imħabba tal-għarus tagħha. Għal dawk. l-imsejkna t-tiddin tas-serduk ma. jġibx ħlief ħsebijiet imnikkta ta' dak li għalih għalxejn jixtiequ, għalxejn jitniehdu. Iżda s-serduk jidden b'għajnejh magħluqa, qalbu tħabbat għax għandha tħabbat, imma ma tħossx, u l-imħab- ba għalih ma tfisser xejn. Elnwa bħal dak il-paljaċċu li mistur b'rix li jlellex, igħanni b'qalb maqsuma biex jaqsam lil tagħna u ' jisirqilna l-faraġ bid-dwejjaq tiegħu. Iżda hemm oħrajn bil-bosta iżjed imsejkna minn dawn, hemm oħrajn li t-tiddin tas-serduk idoqqilhom l-agunija. Minn wara l-grada magħluqa tal-ħabs, l-ikkundannat musfar u ħiemed jistenna biex itellgħuh fuq il-patibolu, l-ispjuni, minn wara bibien imsakkra, imċaħħda minn kull faraġ, jistennew mibluha l-ew- wel żernig tas-sebħ. Eroj innoċenti fil-gwerer ta' l-imgħoddi u tal-lum taħt l-amar li jiġu mneħħija mas-sebħ kollha jistennew is-siegħa li minnha ma jstgħux jeħilsu. Min jista' jgħid xin- huma l-aħħar ħsebijiet tagħhom, min jista' jfisser it-tferfir ta' qalb waqt li l-mewt toqrob lejhom: bil-qajla, wisq iżjed bil-qajla milli huma jixtiequ. Is-serduk jidden u dik l-għajta tinżel fi qlub- hom biex tisraqhom mill-aħħar xaqq ta' tama. Eluf ta' bnedmin : ħabsin, qattiela, eroj u martri messithor l-istess xorti, Naraw il- kbir Dun Mikiel Xerri, għelm ta' qlubija Maltija, jistabat mejjet f'Misraħ il-Libertà, fi żmien il-ħakma kiefra tal-Franċiżi f'Malta, Tfeġġ quddiem għajnejna, fil-Gwerra l-Kbira, il-qalbiena Edith Cawell, li b'ħajjitha fdiet bosta oħrajn mill-ħakma ħarxa tal-Ġer- manja. Fir-Rivoluzzjoni Franċiża l-Giljottina telgħet u niżlet bla hedu u x-xafra, tilma fix-xemx ħamra bid-demm, mitluqa b'ven- detta bla xaha' dejjem kienet issib l-irjus nobbli ta' nisa u tfal biex jilqgħu d-daqqa tal-mewt. Fil-paġni ta' l-Istorja dejjem nil- taqgħu ma' bnedmin qegħdin jistennew li ddoqqilhom is-siegħa, jistennew li jidden is-serduk. U fost dawn il-paġni tal-ħajja li jriegħxu u jisiltu l-qalb, aħna naraw is-serduk jidden fl-ikbar traġedja ta' niket li qatt issem- miet fl-istorja. Il-karfa kienet miġmugħa madwar il-kolonni u l-balavostri ta' bitħa wiesgħa miftuħa beraħ biex tilqa' x-xemx u x-xita. Id-dlamijiet tal-lejl kienu jostru d-dinja f'mant mis- terjuż ta' niket u dwejjaq fuq ġrajja li għandha tgħaddi, iżda li tibża' tintemm. Ħuġġieġa kienet qiegħda taqbad taħt il-portiku, ilsna ta' nar ifeġġu jitliegħbu mu' dħaħen tqal li fis-swied tagħ- hom jisbqu l-istess dalma tal-lejl, daqqa jdawlu wċuh mdgħagħda u daqqa jitfgħu dellijiet imriegħda mal-ħitan u mal-kolonnar. Ġemgħa nies mirżuħa bil-kesħa tal-lejl, kienet miġbura mald- dawra tissaħħan, Hu kien jinsab ġo nofs dik il-karfa, marbut bil- ktajjen bħal qattiel mill-agħar, imsawwat, imbenġel u miżeblaħ bi kliem l-iżjed faħxi, id-demm nieżel iġelben ma' wiċċ imbiċċer, mitluq waħdu, bia ebda ħabib. Wieħed biss mexa wrajh, iżda huwa wkoll żamm il-bogħod minnu fost dik il-ġemgħa madwar il- ħuġġieġa 'u għamel ta' bir-ruħu li ma jafux.'' Waħda, mill-karfa xlietu bħala dixxiplu ta' Ġest Nazzarenu. Il-għajnejn kollha, itajru nirien ta' qilla u ta' mibegħda, daru fuq Pietru, l-uċuh kollha, imqarrsa u mdgħadgħa, daru fuq id-dixxiplu ġwejjed ta' Kristu. Il-mara, b'daħka mimlija ħjiena, firxet subgħajha lejn is- sajjied ta' l-erwieħ. Ġesti wkoll, mimli ħlewwa, dawwar wiċċu flaġellat u mtertaq bid-daqqiet u bħal wieħed li jixtieq xi ħaġa bil-ħerqa, tefa' għajnejh, mirfuda mix-xewk u mtappna, bid- dmugħ u d-dmija fuq dak li f'idejh kien reħa l-merħla tiegħu. Huwa, mitluq f'idejn il-manigoldi, kellu bżonn ta' ħabib, iżda Pietru ċaħdu u idden, idden is-serduk. IL-QAWMIEN MALTT' Patri Lettur Tieonardu Zammit, O.F.M., Kunvent ta' Ġieżu, Rabat, Malta, laqa' li jkun ir-rappreżentant ta' ''Il-Qawmien Malti' f'Malta, Lill-Patri Zammit ingħatat is-setgħa li jirrappreżenta din ix- Xirka. kulfejn ikun meħtieġ u li jdaħħal u jonfoq flus u jiffirma dokumenti f'isem ''Il-Qawmien Malti', Ta' IK. lirt wild poeta minn ġuf ommu—it-tielet frotta misjura bin-nirien ta' mħabbtu, u t-tieni tul dil-gwerra li, ħalliela u qerrieda, serqitlu l-pinna mn'idu biex tatu l-azzarin. Nittama u nemmen li ma jkunx jissielet missierek f'din il-ġlieda, meta u jekk Alla jkattar l-għadd ta' ħutek fi żminijiet aħjar w aktar henjin. Iżda ma nitnikketx, u l-ebda ndiema u sogħba ma tiġini jekk jien. qabel it-tmiem ta' dammet snini, ikolli x-xorti li narak tiġġieled— bħal dak il-Mexxej Kbir ta' l-Ingilterra, Oliver Cromwell, b'dehnu u ħiltu u qilltu— f'isem il-ħaqq u l-jeddijiet ta' ġensek, kontra kull għawġ u għajb li jdellu s-sliema. Għax is-sliema weħidha, sliema mċaħħda mill-ħaqq u mill-ħelsien ta' ħsieb il-bniedem, sliema li tħassel qagħ'd u għażż fil-ġisem u bruda u mard fir-ruħ, mhix għajr sliema ta' l-isem : aħjar il-gwerra minnha; aħjar il-mewt mill-ġuħ. Jekk Alla jżommok ħaj u lili miegħek, meta tikbirli w-issir tfajjel, jiena nibda naħraqlek ta' kulljum il-porvli biex jidrawh imnifsejk; nibda noħorġok miegħi timxi u tterraq sa ma r-rkib jisfa' l-għadu ta' riġlejk; nibda nkellmek sikwit fuq ġlied u gwerer sa ma nara jikluk għan-nar idejk; nibda nħallik fid-dlam tibki u titmiegħek fuq il-qiegħa ta' l-art sa ma griżmejk jinxfu u jifilħu ma jkunux twerżqu u jfissru l-biża' tiegħek; l nibda bikri nurik qillet il-ħjiena, kruhet il-faħx tad-dnewwa, kif titqabad u tirbaħ lill-egħdewwa tiegħek, t'artek u niesek : hekk, ineta jkun il-waqt, qalbek u driegħek na jonqsux jaqilgħuk fil-ħtiġiet tiegħek : ma jħallukx taqta' jiesek fil-għalqa tat-taqbid : imma jġagħ'iuk t'kseb ir-rebħa u tħassel mid-deni l-aqwa ġid. Żminijiet koroh w agħar minn dawn tistenna għandek, ibni, quddiemek. Għalhekk stabar u thenna bati mil-lum u nħaqur, ġarrab il-għaks u l-faqar, ixrob u laqqat kwies l-imrar mill-qiegħ, Fl-aħħar, xi darba, qabel jasal tmiemek, int, li tkun iġġelidt w-għelibt 'l għedewwa ta' ħajtek u xortik, tal-ħaqq u s-sewwa, toħroġ qawwi u rebbieħ. U dak ikun iż-żmien li fih isseħħ il-fidwa, li fih isseħħ is-sliema,, li fih isseħħ il-milja tal-ħelsien l L-ARKA TA' NOE Ta' N. BIANCARDI IENA wieħed minn dawk li qatt ma ridt niċċaqlaq mill-Belt Valletta, fejn twelidt u trabbejt. Kont naħseb li jekk noħroġ barra minnha ma nkun nista' nidra qatt. Iżda dak li ma ridtx jien, riduh Hitler u Mussolini u, minkejja fija, kelli nitlaq mill- Belt ħabta u sabta. Id-dar tiegħi fil-Belt kienet qisha saret il-logħba tal-vleġeġ. Qatt rajtu lil-min jilgħabha7: F'nofs kartuna kbira mpittra, b'nofsha xi dehra bħala bull's eje. imorru l-vleġeġ ta' dawk li jkunu qegħdin jimmiraw. Id-dar tiegħi kienet qisha l-bulls ege: flok vleġeġ mill-art bdew niżlin qribha bombi mill-ajru: bomba quddiemi, bomba warajja, bomba fix-xellug tiegħi, oħra fin-naħa tal-lemin ; il-logħba kulma tmur bdiet tiħrax, Niesi bdew jidħlu Qalbi bdiet ittaqtaq ukoll. Ħsara fid-dar u f'saħ- ħti kienet saret biżżejjed. 'Jeħtieġ nagħmel bħalma għamel ħadd- ieħor', għedt f'qalbi. U dik il-ġimgħa stess tlaqt biex nikri. Xortija ma kenitx ħażina għal kollox. Naf ħbieb tiegħi li kellhom imorru jgħammru ma' nies li ma jaqblux magħhom. Oħrajn kellhom ideffsu rashom saħansitra f'remissa, Jiena le; xortija għenitni : sibt dar żgħira, waħda minn sitta li kienu għad- hom kif inbnew, f'naħa mhux bogħod wisq mill-Belt, imma li fiha taħlita, ta' nies beltin u raħlin. Fl-ewwel jiem ħassejtni qiegħed noħlom : insejt il-ħbit mill- ajru u tlift għaqli wara l-ħdura li kienet tidher quddiemi u wara t-tjur u l-bhejjem li kienu jwennsuni bil-għajat tagħhom. Fil- Belt kont irndorri ngħix fi djar mudlama u neqsin minn dak kollu li titlob is-saħħa. Il-kera tagħhom biss għandhom li jġagħlek tib- qa' tiftakar fihom. Issa kont qiegħed infaddal kemxa żgħira mill- kera u kont qiegħed nimla l-pulmuni t'egħi b'arja safja. Ma nistax ninsa x'ħassejt fl-ewwel jiem. It-taqliba mill-belt għall-kampanja ħassejthu ħafna. Minħabba t-taħbita tal-ġarr fl-ewwel jumejn ma ħassejts wisj it-taqliba li għamilt, imma meta l-biċċtejn għarnara li kien fadalli tqiegħdu f'lokhom, jiena bdejt inħoss u ngħix ħajja oħra. Fil-għodu bdejt nistenbah kmieni. Ix-xemx kienet tilħaqni sewwa. U kienet tasal sa fuq is-sodda tiegħi. F'wieħed mill-venti- laturi tal-kmajra fejn kont norqod kien hemm bejta għasafar. L-ARKA TA' NOE 29 tpespis tagħha kien iħollni. Il-għajat tat-tjur ta' l-irziezet ta' ħdejja kien jimlieni bil-ferħ. Malli kont nistenbah kont naqbeż mis-sodda u mmur minnufih fit-tieqa biex nara r-raba' ta' qud- diemi: tapit aħdar bid-dija tax-xemx tleqq fuqu li kien igħax- xaqli qalbi, Ġew waqtiet li fihom ħlift li ma nerġax lura lejn il-Belt. Imma fid-dinja tħobb ħaġa u tobgħod oħra, Meta kont il-Belt kont indum sa nofs il-lejl nilgħab mar-radju tiegħi. Mingħajru kont qiegħed inħossni mifrud mid-dinja. Wara ġimagħtejn irnex- xieli nqabbdu. Daħħalt ukoll ir-Rediffusion. Fil-bidu ħassejtni qiegħed ingħix fil-ġenna ta' l-art. Insejt għal kollox li qegħdin fi gwerra, għad li l-bombi baqgħu jfakkruni f'dak li kien għadu qiegħed jiġri. Ir-raħħala ta' l-irziezet ta' ħdejża huma mdorrijin jorqdu ma' l-Ave Marija u jqumu mal-Pater Noster, Dawn xejn ma huma l-ħinijiet tiegħi. Malli bdew jaqbżu d-disgħa ta' bil-lejl, niesi kienu jkunu jriduni nagħlaq ir-radju biex ma nnaffarx lir-raħħala ġirien tagħna. Tagħlaq ir-radju fid-disgħa ta' bil-lejl ifisser li inti titlef l-isbaħ programmi. Bdejt inħossni issikkat, Bit-tarha li nit- ħabbeb mal-ġirien ġodda tiegħi, kull nhar ta' Ħadd kont inżomm ir-Rediffusion miftuħ u kont noqgħod insemmagħhom id-diski tal- għana Malti u t-taħdita tal-bdiewa bejn Peppi u Toni, 8a hawn kollox sewwa. Kull nhar ta' Ħadd arahom jinġabru wara biebi mid-disgħa u ma jqumux qabel joqrob tal-borom. Il-bċejjeċ l-oħra tar-Rediffusion, fosthom it-taħditiet li nxandar jien, kienu jdej- quhom daqskemm kien idejjaqhom ir-radju. Bdejt inħossni mdejjaq, issikkat. U bdejt nara li l-hena li bdejt inħoss fl-ewwel jiem beda jonqos. Ngħasi ma baqax tqil bħalma kien fil-bidu. Malli kienu jogorbu l-erbgħa ta' fil-għodu kien ikolli nqum bil-qalb it-tajba bit-tisbit ta' satal li bih wieħed mir-raħħala kien itella' l-ilma mill-bir tiegħu biex jisqi l-bhejjem u r-raba'. Malli jxommuh, it-tjur u l-bhejjem kienu jiftħu l-ħan- ġra tagħhom kollha : sriedak jiddnu, għasafar ipespsu, żwiemel jiżhru, tiġieġ iqaqu, klieb jinbħu : fi ftit kliem kont inħossni qie- għed fl-Arka ta' Noe. L-inbiħ tal-klieb tal-għassa ma kienx jibda mas-sebħ : minn erbgħa sa ħamest iklieb erħilhom il-lejl kollu jinbħu, bl-imħatra bejniethom minn sa jtajjarli ngħasi l-aktar. Is-sbuħija tal-kampanja bdiet tikrieh quddiemi. Ġismi bdejt inħossu mqatta' min-nemus u meta waqt l-ikel kont niftaħ għall- 30 : IL-MAnri arja kont insib ruħi msieħeb minn mijiet ta' dubbien li kienu jiġu jieklu miegħi bla ma stajt nitlob is-sehem tar-Ration tagħhom mill-Protection Office. Il-biċċa ġnien li kelli riedet xogħol li ma kienx igħodd għa- lija. Il-ġenn li kelli għal kull roqgħa ħadra li kont nara naqasli. Għall-ewwel kont hekk ibleh li ħsibt li kollox sa jinbet u jikber. waħdu. Imma tqarraqt. Kollox irid ix-xogħol tiegħu. U x-xewqa li nerġa' mmur ingħix fil-Belt reġgħet bdiet titnis- sel fija. Kullħadd fejn ikun imdorri, RIŻULTAT TAL-KONKORS TA' BALLATI MNIEDI MILL-'GĦAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTTU Il-Ballati rebbieħa huma :— L-ewwel: ''Perfeeti Mwvsterium Amoris' ta' Għaġġla Kbira (Karmenu Vassallo) ; It-Tieni: ''Ballata' ta' Omero P.A, Sallv (Romeo L, Psavla) ; Imħabba, Ħaqq u Mewt'' ta' Alpha u Omega, u ''Il- Ħati'' ta' Helios, it-tnejn ta' Karmenu Vassallo, kienu jieħdu t-tieni u t-tielet premju kieku l-awtur tagħhom ma ħax diġà l-ewwel premju, Imsemmijin b'tifħir skond il-grad tal-mertu tagħhom : CĠieh u Għajb'' ta' Malti Safi (Karmenu Vassallo) ; 'Tl-Ballata tal-Ġenniona'' ta' Hortus (Dun Frans Camilleri) ; ' Il-Ballata tal-Margerita'' ta' Ballita (Alb. M. Cassola) ; 'Iż-Żifna tal-Friefet' ta' Le Papillon (Victor Apap); ''Tmħabba fin-Nirien' ' ta' Lucerna (Kelinu Vella Haber) ; 'Ballata' ta' Pacificus (Marju Agius) : ''Ballata'' ta' X'psilon (Ġorġ Cheteuti). Il-poeżiji ġew eżaminati mill-Wisq Rev. Monsinjur Pro- fessur Carmelo Psajla (Dun Karm), is-Sur Nin Cremona u s-Sur Godfrev Zarb Adami. Ir-rapport maħdum bir-reqqa li għamlu jidher fil- il-ħarġa ta' Ġunju flimkien mal-Ballati msemmijin fuq. RAĠEL BIL-GĦAQAL.—Ġrajja ta' Malta, ta' Ġuże' Galea pp. 82. INN kittieb ta' żewġ romanzi Maltin bħalma huma ''Żmien l-Ispan- joli u ''San Ġwann' u ta' bosta novelli ta' żmien il-gwerra tal- jum li s'issa dehru f''Il-Malti' u f''Leħen il-Malti'' minn xi tliet snin 'l hawn, aħna ma konniex nistennew li dan ir-rakkont sa jagħmel għajb lil sħabu. U tassew li ma għamlilhomx għajb, iżda f'xi bċejjeċ sebaghom fil-ġ ta' l-istil u fir-reqqa tal-kitbal Għalhekk nistgħu ngħidu li b'dan i ogħol ta' kitba Maltija t-Tabib Galea żied ġawhra oħra ma' dawk li bihom s'issa għaraf iżejjen il-letteratura Maltija. Il- proża narrativa tat-Tabib Galea, għal dak li hu vokabularju, idjomi, frażi ħajja, tifsil u misġa ta' ġrajjiet u deskrizzjonijiet tiġi li tħalli warajha wkoll lil dik ta' l-aqwa romanzieri Maltin li s'issa kellna. Bħalma nsibu fir-rumanzi u stejjer li kiteb qabel, f'dan ir-rakkont, dan il-kittieb għaraf joħloq ġ kk imżewqa, h' ri ta' nies hekk tk li ka 'e hekk ħajjin, b' rkustanzi minsuġin Tu kull tarf ta' ġrajja jħallik bix-xewqa li tkun taf it- tmiem tiegħu — illi meta taqbad l-ewwel faċċata jkollok mitt sena li tasal fl-aħħar waħda u taqra l-ktieb kollu f'nifs wieħed. Ma hemm l-ebda karattru li ma. jgħaxxqekx bil-lwien li bih hu pinġut, tibda minn dak tal-għaref u għaqli Marku Falzun u tispiċċa f'dak ta' bniedem qalbu xierfa u ħajna bħalma hu Diegu Alagona. Fix-xbieha ta' Miju Mekkek il-kittieb wera għajn fina li taf tara, taqra u tixrob il-fiżonomija ta' bniedem l jpatti fil-ħżunija ta' moħħu u ta' qalbu għall-għaġeb u kruha ta' figurtu. Dan hu wieħed mill-karat- tri tipiċi li nsibuh biss pinġut tajjeb mill-aqwa romanzieri li fil-proża tagħhom hemm l-isbaħ mera tal-passjonijiet sew għolja kemm baxxi tal- qalb tal-bniedem. Il-qawwa. tal-pinna ta' dan il-kittieb tidher l-iktar fid-deskrizzjonijiet bħal fix-xogħlijiet l-oħra li s'issa rajna miktubin minnu. F'dik tat-tempesta tal-baħar huwa jurina, mill-ewwel fewġa li qajmet ċafċifa f' il-baħar' sakemm il-muntanji tal-mewġ tal-baħar dehru li riedu jibilgħu l-bastiment, id-daqqiet tal-pinzell li bihom il-kittieb għaraf ipinġi wieħed mill-isbaħ kwadri tas-sengħa tal-kitba fejn il-għajn tara ''s-sabiħ'' fil-waħx tan-Natura. L-egħluq tar-rakkont,—fejn jiltaqgħu t-trufijiet kollha tal-ħjut li biħom huma minsuġin il-ġrajjiet kollha li jgħaqqdu t-tmiem li jikxef għad-dawl tas-Sewwa u tal-Ħaqq il-qerq, in-nases, ir-regħba, ħażen u ġuferija ta' nies bħalma huma Diegu Alagona u l-qaddej tiegħu Miju Mekkek u r-ruħ għaqlija, twajba u qalbiena ta' Marku F'alzun, u l-qalb safja ta' nies bħalma hi dik tat-tfajiel Rigu u ta' missieru. Luqa Briffa, l-imsejken suldat tad-Dejma, u l-karattru sod tal-Kanċillier—buwa l-qofol ta' xogħol ta' l-isbaħ vinturi li s'issa nkitbu bil-Malti għal idejn it-tfal ta' l-iskola, Il-ħsieb ta' l-awtur li jikteb ktieb tal-qari li bih jedha l-moħħ tat-tifel u jixtarr il-ħlewwa tal-Lsien Malti u, fl-istess ħin, jitgħallem bla tbatija, 'jidher li rnexxa fil-biċċa l-kbira. Jista' jkun li fin- -nisġa tal-ġrajja hemm xi tpinġija ta' karattri H hi psikoloġika żżejjed u li f'xi bnadi hemm ukoll espressjonijiet li huma wisq tekniċi f'rakkont għat-tfal, bħalma ngħidu aħna, il-kliem tal-bċejjeċ u mattjatura tal-bastiment tal-qlugħ, li, barra milli jtaqqlu l-istil mexxej jiġi Ji jħawdu u jgħajju l-moħħ tat- tifel — iżda. fuq kollox għandna wkoll nistqarru li dan ir-rakkont huwa wieħed mill-ifjen bħala qari letterarju. Bħala ktieb għall-iskejjel huwa mbagħad il-ktieb mudell; fih, infatti, insibu saħansitra nieqes l-element ta' passjonijiet fiergħa li bihom jixegħlu l-qlub ta' raġel u mara u l: dlonk issih f'kull ġrajja, passjonijiet l xi mindaqqiet imarrdu l-moħħ u' l-qalb taż-żgħażagħ. Bħalma kien xieraq għal ktieb bħal dan, insibu fl-aħħarnett, illi fir-rakkont kollox hu mibni fuq is-sens ta' tagħlim mġrali fejn il-ħażin, il-qarrieġ u r-rgħib huwa . t-tellief fil-waqt li għaqli u l-onest huwa r-rebbieħ, Qaħel ma nagħalqu dan id-daqsxejn ta' studju kritiku . nixtiequ, għall-ħaqq u s-sewwa, nistqarru illi fil-kitba ta' dan ix-xogħol, kif sibna f'xogħlijiet oħra ta' l-istess kittieb, hemm xi kelmiet li huma safja żżejjed u li setgħu jitfissri aħjar b'termonoloġija iktar' mexxejja, xi modi avverbjali li huma mtemm ta'' sikwit, kif ukoll xi daqsxejn ta' prolis- sità f'xi ħsieb u riflessjonijiet u xi għiltijiet żgħar iktarx biċċa minnhom ta' l-istampa m'lli ta' l-ortografija li xtaqna jissewwew f'edizzjoni oħra. L-'sem tal-protagonista Marku Falzun (daqqa msemmi b'ismu u kun- jomu sħiħ u daqqa b'ismu jew b'kunjomu biss) jidher għal iżjed minn darba fl-istess sentenza. fejn floku jista' joqgħod tajjeb u aħjar il-pronom. Iżda dawn huma tebgħat wisq ċkejkna li ma jdennsu b'xejn il-ġmiel tar-rakkont u ta' l-istil idjomatiku li bih hu miktub, ġm'el illi ftit huma dawk il-kittieba Maltin li s'issa jistgħu jgħidu bih għarfu jżejnu l-proża Maltija tagħna. — Nixtiequ nsewwu żball ta' l-istampa li qabżilna, fil-ħarġa ta'' Diċembru li għadda, fis-sunett ''Fi Twelid Sidna'' ta' Patri V. V. Barbara, O.P. It-tielet vers tat-tieni strofa jrid jinqara : 'Tan-nar ta' mħabbtu, għaliex Hu l-Messija. ' Nittamaw li l-awtur jaħfrilna. Aġent: Direttur: ANT, CREMONA Ħlas 2/6 fis-sena, Ktieb wieħed ij- 77iBak li hu ħlas tar-rivista jinbagħat C lil--Victor Apap, Villino: Schembri, i Rabat,