Is-Siwi Uniku tal-Kolleġġjata Elenjana Riflessjonijiet ta' Philip Borg Kuntest Storiku-Soċjali Malta ta' l-1630: kienet magħmula minn poplu ġwejjed u twajjeb, marbut u mkennen mat- twemmin Kattoliku tista' tgħid f'kull xeħta tal-ħajja. Kien poplu mdorri jgħix. maħkum, donnu rassenjat li, minħabba tradizzjoni storika u mentalità ta' nuqqas ta' stima lejh innifsu, jaċċetta volens nolens, irid jew ma jridx, lil kull potenza barranija li tiġi tiggvernah. Din kienet ir-realtà kemm fil-qasam ċivili kif ukoll f dak ekkleżjastiku. Malta ta' l-1630 kellha lill-Ordni Ġerosolmitan jiggvernaha u lill- Kurja ta' Palermo tordna xi jsir jew ma jsirx fid-Djoċesi Maltija. Dawk il-ftit Maltin li kienu għonja jew nobbli,u għalhekk qrib il-poter, kien aktar moħħhom kif se jimmansaw lill-poplu u jżommuh ġwejjed, jilqa' u jobdi kulma kien jiġi mingħand is- setgħana barranin li kienu jaħkmu 'l pajjiżna. Biex jgħaqqdu aktar din il-konvinzjoni ta' inferjorità, kien hemm. il-faqar kroniku kkawżat minn gżejjer bla riżorsi naturali u l- e Programm Festa 9 2005 9 injuranza kkawżata minn ħakkiema li hekk kien jaqblilhom biex jibqgħu trankwilli jiggvernaw kif iridu. U l-poplu ma jifhem qatt xi tkun ġustizzja soċjali jew distribuzzjoni ġusta tal-ġid komunil F dax-xenarju kien. hemm: il- kleru u l-intervent kontinwu tiegħu biex jippriedka l-Kelma t'Alla, jgħallem id-duttrina u jaqdi l- bżonnijiet spiritwali tal-poplu. Bħal f'kull nazzjon ieħor fid-dinja, fost il-kleru lokali wkoll kien hemm min jiddistingwi ruħu f għajnejn il-komunità - jew għall-għerf, jew għaz-zelu u dedikazzjoni, jew għat- tarġa jew tnejn li kiseb fl-iskala tal- ġerarkija, u allura, ta' l-awtorità. Maltin bħal dawn ma tantx kienu jidhru sbieħ f għajnejn il-ħakkiem barrani, għax setgħu kienu jfissru theddida jekk jiftħu għajnejn il- poplul Il-Prominenza ta' Dun Filippu Fost dawk li ddistingwew ruħhom bil-kbir kien hemm il- kappillan ta' Birkirkara, Dun Filippu Borg. Mimli bil-għerf, ta' fibra soda u personalità qawwija, ġej minn familja tat-tajjeb, qalb waħda mal-poplu li kien ingħażel biex jaqdi u jmexxi. Miżjud ma' dawn, kellu kwalifiki li ftit oħrajn setgħu jiftaħru bihom dak iż-żmien. Kien tassew mexxej maħbub mill-poplu, kif ukoll imfittex u mismugħ għall- pariri mill-awtoritajiet tal-pajjiż, fosthom l-istess. Grammastri ta' l-Ordni. Għall-għarfien li kellu tal- qagħda, mhux biss spiritwali, imma wkoll soċjali tal-familji Maltin, għal aktar minn darba kien jissejjaħ mill-Grammastru kif jinħatar, biex Filippu jgħaddilu t-tagħrif meħtieġ qabel jibda l-ħidma tiegħu fit- tmexxija tal-pajjiż. Aktar minn hekk, bħala saċerdot mogħni bil-għerf fit-Teoloġija. u fil-Liġi Ċivili u Ekkleżjastika, kien eżaminatur tal-kleru għal medda twila ta' żmien u, saħansitra, Vigarju Ġenerali ta' mill-anqas żewġ Isqfijiet djoċesani, Gargallo u Cagliares. L-istess Sede Apostolika minn Ruma kienet għarfet il-ħila ta' dan il-Karkariż eminenti, u ħatritu bħala Protonotarju Apostoliku, appari li mexxa t-Tribunali tas- Sant' Uffizzju f'Malta bħala Pro- Inkwiżitur jew saħansitra bħala Delegat Apostoliku. Minkejja dawn. il-ħatriet u responsabbiltajiet kollha, dan il- benefattur kbir tal-Karkariżi baqa' jaqdi dmiru b'zelu kbir bħala kappillan ta' parroċċa li dik il- ħabta kellha territorju li jinfirex ġmielu. Tant kellu qalbu marbuta ma' Birkirkara, li wasal biex, fuq insistenza ta' l-istess Karkariżi ħutu, iċċaħħad mill-ħatra ta' Dekan tal-Katidral, li kien ried jagħtih il- Grammastru nnifsu. Ried jibqa' magħhom u qribhom. Kien diġà beda jibnilhom dik il- gawhra ta' knisja fuq ix-xaqliba l-oħra tal-wied, magħrufa bħala l- Knisja l-Qadima, u llum maqtugħa bħala parroċċa awtonoma wara li kienet restawratra mill-istess e Programm Festa 9 2005 9 Kapitlu tagħna. Jiġri x'jiġri u jingħad x'jingħad dwar dil-knisja, tibqa' l-post imqaddes u għażiż għal kull min hu grat lejn l-antenati tiegħu, fejn twieldet l-ikbar opra tiegħu, il- Proto-Kolleġġjata Karkariża. Ma kintix biss opra unika għal Birkirkara. Kienet pass sinjifikanti fl-iżvilupp ta' l-istorja tal-Knisja f'pajjiżna. Jekk xejn, b'konferma ta' dan, hemm xejn anqas minn ħames kopji li b'xi mod jersqu qrib tagħha f'Malta u erba' oħra f'Għawdex. Imma l-Fundazzjoni Karkariża tibqa' ewlenija, il-prototip u l-aktar waħda singulari kemm għall-iskop intrinsiku fejjiedi li għalih twaqqfet kif ukoll għall-mod ġuridiku sod li fuqu ssawwret. L-Għan tal-Kolleġġjata Ma nixtieqx intenni kif Dun Filippu ħalla ġidu biex tgħix dil- Kolleġġjata u kif rabtu b'forma legali soda biex tibqa' wirt għall- Karkariżi. L-anqas nitkellem dwar kif b'dil-Fundazzjoni, Dun Filippu kien qed jimmira għall-ewwel forma ta' awtonomija magħrufa f'xi qasam jew ieħor tat-tmexxija tal-pajjiż. Tassew, dawn huma: kollha punti ferm rilevanti li smajna t-tifsira tagħhom bosta drabi u jkun xieraq li ma ninsewhom qatt. Biżżejjed niftakru li Urbanu VII ried li dil-Kolleġġjata tkun e Programm Festa 9 2005 9 awtonoma mid-djoċesi ta' Malta nullius dioecesis u direttament suġġetta għas-Sede Apostolika. Kienu fatturi ta' debolezza umana u oħrajn politiċi oriġinati mill- mexxejja ta' dik il-ħabta, li opponew bil-qawwa u xekklu milli jseħħ dak li ried il-Papal Iżda llum xtaq nifli magħkom il-punt dwar l-għan fejjiedi li għalih twaqqfet, skop li kien u għadu validissimu sal-lum. Skop essenzjalment pastorali fejn dawk li jiffurmaw il-korp ta' din il- Kolleġġjata, il-kanonċi kapitulari, kellhom u għadhom u jibqgħu impenjati primarjament li jitolbu flimkien, impenjati għas-servizz ta' l-erwieħ, — għall-amministrazzjoni tas-Sagramenti Mqaddsa u għaċ- ċelebrazzjonijiet liturġiċi. Anzi, il-Papa Urbanu VIII, fil- Bolla tiegħu tal-5 ta' Diċembru 1630, meta stqarr li qed jilqa' t- talba li għamillu Filippu Borg, niżżel b'mod inekwivoku x-xewqa tal-Fundatur innifsu, li permezz tal-ħidma tal-Kolleġġjata jibdel il-ġid ta' l-art fil-ġid tas-sema. Fi kliem sempliċi, iwassal lill-kotra għal kisbiet spiritwali bl-użu rett u korrett tal-ġid materjali li l-istess Borg ħalla biex titwaqqaf u tgħix u tibqa' operanti din l-opra tiegħu tul is-sekli. L-istess statuti li fuqhom kellha tibqa' titmexxa din l-opra sabiħa u siewja, li wkoll ġew approvati mill-Papa, u jitqiesu dejjem bħala parti integrali mill-Fundazzjoni, jekk ikollna nifluhom bir-reqqa u nifirduhom għal waqt wieħed mill- forza legali u ġuridika, jispeċifikaw karigi jew dinjitajiet mgħobbijin bi dmirijiet marbutin mas-servizz pastorali, bħalma huwa l-Qrar, it- tagħlim tad-duttrina, il-kant liturġiku u t-talb tas-sigħat. Fiha nnifisha, il-Kolleġġjata kellha torganizza bħala grupp jew korp unit, għadd ta' saċerdoti impenjati fis-servizz — reliġjuż, kemm fit-talb u kemm bħala grupp impenjat biex jaqdi lill-insara lokali fl-amministrazzjoni tas-sagramenti. Kellha wkoll tiddotahom bil-mezzi materjali ta' għajxien billi jkollhom dħul biżżejjed ħalli jkunu jistgħu jiddedikaw ħinhom fil-qaddi tad- dmirijiet pastorali bl-aktar mod assidwu u kostanti. L-Ideali ta' Żmienna Huwiex dan il-kunċett, simili, anzi identiku, għall-kunċett ideali ta' żmienna li, bl-evoluzzjoni tal- ħsieb u bl-aġġornament tat-tagħlim tal-knisja, qed nisħqu aktar fuq dak li bl-Ingliż jissejjah teamwork2 U biex insaħħaħ dan l-argument, iltqajt ma' bosta interventi li għamlu diversi isqfijiet matul it-tħejjija tad- dokumenti tal-Konċilju Vatikan it- Tieni. Nikkwota l-ewwel lill-Isqof Ġermaniż Edward Schick, awżiljarju tad-djoċesi ta' Fulda: Għandu jkun desiderabbli li r-rwol, ir-responsabbiltà, id-dinjità u l-organizazzjoni tal-kleru jingħataw ferm aktar importanza, għax illum aktar minn qatt qabel, huma proprju huma li qed. jamministraw id-dmirijiet tat-tagħlim,. tas-sagramenti, tat- tmexxija tal-komunitajiet insara — kollha dmirijiet li sa ftit ilu kienu prerogattiva ta' l-isqfijiet. Din. il-konsiderazzjoni twassal- na mill-ewwel għal ħsieb ta' importanza kbira, cioċ, il-knisja lokali jew. il-parroċċa, kemm mill-aspett amministrattiv kif ukoll dak teoloġiku. Aktar ma jkun hemm sintonija u sinerġiji organizzati u dixxiplinati fost il-gruppi ta' saċerdoti fl-istess knisja lokali, aktar ikun organizzat u effettiv is-servizz li jipprovdu lill- fidili. Żgur li dan kien wieħed mir- raġunijiet li fi bliet ewlenin twaqqfu kapitoli kolleġġjali matul is-snin, entitajiet li llum, fejn għadu possibbli li jsir, qed nirreferu għalihom bħala presbvterium parrokkjali. Il-Viżjoni ta' Dun Filippu Tliet mija u sebgħin sena ilu, dawn il-ħsibijiet kienu diġà feġġew f'moħħ Dun Filippu… Mhux ta' b'xejn li l-Papa Urbanu VIII, fil- Bolla Apostolika ta' l-erezzjoni stqarr li ma setax ma jilqax it- talbiet li għamillu Filippu. Mhux ta' b'xejn li għal ħafna drabi l-Papa jikteb fil-Bolla l-frażi: iuxta mentem dicti Philippi — skond il-ħsieb ta' l- imsemmi Filippu. Imma Borgia, ta' għaref li kien, b'esperjenza vasta bħala ragħaj ta' l-erwieħ, amministratur u ġudikant, fehem aktar minn hekk. Fehem li għandu jorbot l-ewwel ħsieb ta' għaqda organizzata fost il-kleru, mas-sehem tal-lajċi. Fehem li kellu jkun hemm formula soda, anzi bażi legali, li tgħaqqad lill-kleru mal-poplu u lill-poplu mal-kleru tiegħu. Saħansitra mil-lenti tad- duttrina Kattolika, dwar is-sehem parteċipattiv tal-lajċi, insibu wkoll intervent awtorevoli bi. tħejjija għad-dokument Konċiljari dwar il-missjoni pastorali tal-knisja fi żmienna. Jgħidilna l-Arċisqof ta' Munster, Mons. Joseph Hoffner: Fir-relazzjoni bejn. il-fidili u l-ġerarkija lokali jew nazzjonali tal-Knisja, għandna nagħtu importanza sħiħa lill-prinċipju tas- sussidjarjetà, prinċipju li l-enċiklika Quadragesimo Anno issejjħalu: ta' l-akbar importanza. L-istess bħalma għandu jkun hemm inter-relazzjoni statutorja bejn doveri ta' kappillan e Programm Festa 9 2005 0 u dawk ta' l-isqof ordinarju, hekk ukoll għandu jkun hemm forom statutorji li joħolqu ftehim kostanti bejn il-kappillan u l-kleru madwaru (il-presbvterium) u l-poplu li dak il- kleru jkun iservi. Dan huwa prinċipju qadim li kien evidenti sa mill-Knisja ta' Ġerusalemm, fejn dawk li jamministraw u jaqdu fil-ħidma apostoloka kienu mantnuti. mill- insara lajċi, u fis-sekli ta' wara evolva permezz ta' fundazzjonijiet proprji fejn sàerdoti ġew organizzati formalment taħt titlu jew ieħor b'sussistenza mingħand. il-poplu jew minn individwi f'isem l-istess poplu. Żgurlimahemmx x'tikkummenta fuq silta bħal din. Imma biex inżid norbot dawn il-ħsibijiet, nikkwota t- teologu Belġjan Francois Houtart, li fi studju li għamel dwar problemi fl- organizazzjoni pastorali fi żmienna, F'kull. livell. tal-ġerarkija ekkleżjastika, kemm fil-livell apostoliku kif ukoll. fil-livell ta' attività sekulari, hemm. l- oni intrinsika ta' l- oni sħiħa ta' l-intervent implik integr. kostanti tal-lajċi. Il-lajċi huma l- oġġett tas-servizz pastorali tal-kleru, imma dan ma jeskludix, anzi jesiġi, li huma jkunu involuti bħalma kienu involuti, anki b'mod. formali, tul is-sekli fejn kienu jeżistu entitajiet kleriko-lajkali f'zoni pastorali eretti bl-approvazzjoni tal-papiet bħala abbaziji jew kolleġġjati. Flimkien ma' dan. it-teologu Belġjan, jiżdied il-kumment rilevanti tat-teologu Dumnikan Gunther Dingemans, li waqt li kien qed jipprova jsib definizzjoni aktar preċiża tal-missjoni pastorali tal- Knisja, qal hekk: L-intervent tagħhom (tal-lajċi) kien propizju jekk mhux ukoll strumentali biex dawn l-entitajiet baqgħu jiffunzjonaw bis-saħħa ta' l-interess assidwu tal-lajċi, l- aktar fl-amministrazzjoni. tal-mezzi ta' għajxien u ta' l-istess servizzi pastorali. Dawn is-siltiet minn prelati jew għorrief ta' żmienna jew ta' l-epoka post-konċiljari, deċiżament ineħħu kull dubju li jridu jdaħħlu xi wħud li fundazzjonijiet bħal din tagħna l-Karkariżi, għadda żmienhoml Wieħed jasal biex jifhem li, minn żmien għal żmien, bħalma ġara tul l-evoluzzjoni tas-sekli, ikunu meħtieġa xi aġġustamenti jew riformi b'mod ġenerali, imma l-opra oriġinali m'għandha qatt tintmiss jew titnaqqas b'tali mod lit kun sfigurata daqstant, li mhux biss ma tibqax tingħaraf, imma saħansitra tasal biex tittradixxi l-iskop qaddis u bażiku tal-fundatur jew fundaturil Opra li Trid Tibqa' Infatti, kif kiteb il-Professur Karkariż Mons. Carmelo Cassar, fl-aħħar ktieb maħruġ mill-mibki u qatt minsi ex-president tas-Soċjetà, Joe Deacon fl-1990: Il-funzjoni u allura. l-istess eżistenza tal-kapitli kolleġġjali għadhom rikonoxxuti sal-lum, anki permezz tar-riferenzi ċari fil- Kodiċi tal-Liġi Kanonika li kien ġie aġġornat u ppubblikat fl-1983. Għalhekk għandna nħossuna kburin aħna llum: e. Mhux biss għax 375 sena ilu kien ħaseb fina l-kbir benefattur tagħna Dun Filippu Borg, e. Mhux biss għax aħna fin-nisel ta' missirijietna li gawdew minn din l-opra kbira meta kienet fjamanta u aktar ġenwina, e. Imma,ufuqkollox, għax għadna nħossu d-dmir li kull sena, fl- ewwel ġimgħa ta' Diċembru, ninġabru biex niftakru u nfakkru fil-patrimonju għażiż li writna u biex nuru l-ħajr tagħna lejn min ħallihulna għax ħabbna, e Il-Fundatur Borgia, il-Fundatur DunPerin, tantsaċerdotiqalbiena, u eluf u eluf ta' Karkariżi li fis- sekli kkumbattew kull maltemp biex tasal sa għandna din l-opra li qdiet dmirha b'tant frott għal kważi erba' seklil e Programm Festa 9 2005 9 J'Alla aħna wkoll ngħożżuha 1964. biex tibqa' taqdi lil uliedna, biex e Karl Rahner, Edit. ġid ta' La rt jissarraf. 'fil-ġid tisssemat ma Paulist Press Riferenzi: ali Ti L Kolleġġjata, Birkirkara, Dormax Xves Congar, Hans Kung, Daniel Press, 1990 id-diskors li ki f'J il- Vatican II; Sheed £ Ward, London, Dan id-diskort b kien sar un d Fundazzjoni 2003 IL-KAPITLU ELENJAN FIL-FESTA TA' SAN GORG F'GĦAWDEX Il-Kapitlu tal-Kolleġġjata Elenjana dis-sena kien mistieden biex jieħu sehem fil-festa ta' San Ġorġ Martri li ssir fil-Bażilika Kolleġġjata tal-Belt Vieto- ria f'Għawdex. Il-kanonċi tagħna ħadu sehem fis-Sekondi Vespri. kienu ppresseduti mir-Revmu. Prepostu u wara akkumpanjaw fil-Purċissjoni. Din is-sena ħadu sehem ukoll fil-festi speċjali li saru f'Bormla u f'Ħal Balzan. e Programm Festa 9 2005 9 93