44 IL-KORPUS 24 (2003) flkopo0 H GĦASRI. storja… drawwiet… u tifkiriet — Tagħrif migbur minn Toni Calleja — Daħla: Mal-medda taż-żmien kienu bosta dawk il-kittieba u lessikografil li tawna d-definizzjoni tal-kelma MIsRAĦ, allura Pjazza kif nifhmu biha llum. Ir-Rabti Ninu Cremona, li flimkien mal-Għawdxi l-ieħor Ġużċ Aquilina, nistgħu nqisuhom fost l-aqwa lingwisti Maltin, fl-1952, għamel summarju tat-tifsiriet li jagħtu l-lessikografi li semmejna qabel. Hu jgħid li kull min jiġi biex jifli n-nisel tal-kelma 'Misraħ', aktarx li jaħseb li dil-kelma setgħet tnisslet jew minn seraħ (Għarbi sàraħa) li għall-ewwel kienet tfisser: ħeles, ħelles, ta l-libertà; b'tifsira oħra ta': ta l-mistrieħ, bin-nom: serħ (Vassalli); jew minn /ssàra, u għalhekk: misraħ, post fejn jissaraw, jilagħbu (Falzon): iżda din l-aħħar tifsira mhux ta' min jorbot fuqha, kif jidher ċar iżjed 'il quddiem. Il-Prof. Dun Pietru Pawl Savdon,' taħt il-kelma Misraħ, igħid li fil-Għarbi l-kelma seraħ (minn fejn misraħ) tfisser ħa l-merfħila tirgħa, eċċ.; u ħadha barra (mill-maqjel) fil-wisa'; għalhekk misraħ ifisser imkien fejn il-merħla tirgħa; wesgħa fejn wieħed jista' jimxi u jdur ħieles minn kull għaliq. Ninu Cremona jissokta jgħid li l-kelma Maltija Misraħ, aktarx, għalhekk, b'tusigħ ta' tifsir (semantika) ħadet maż-żmien it-tifsira ta' wesgħa fl-irħula, u l-iktar ta' dawk il-wesgħat ta' quddiem il-knejjes fejn in-nies tar-raħal jinġemgħu għal fil-għaxija wara x-xogħol biex iqattgħu xi siegħa jitħaddtu; post fejn dawn isibu l-faraġ u l-mistrieħ tagħhom. Għall-ewwel forsi hawn Malta wkoll il-kelma misraħ kellha t-tifsira ewlenija ta' mergħa, fejn ir-raħħal kien jitlaq il-merħla jew il-bhejjem tiegħu jimirħu u jirgħaw, iżda mbagħad l-istess kelma misraħ ħadet it-tifsira sekondarja ta' kull wesgħa fil-beraħ. Qabbel: Misraħ Għonqa; Misraħ il-Barrieri; l-Imsieraħ; imbagħad fl-aħħar it-tifsira ta' wesgħa fl-irħula, l-iktar ta' dawk il-wesgħat li fl-irħula huma mdawrin bil-bini, b'mod partikulari dawk il-wesgħat ta' quddiem il-knisja. IKittieb tas-sengħa li jiġbor il-kliem ta' Isien u jagħmel dizzjunarju, lessiku; min idomm il-kliem u jibni b'hekk vokabolarju; kompilatur, dammiem ta' miklem. 4 Il-Malti, Ġunju, 1931, p. 53. Leħen mill-Parroċċa tal-Għasri 45 Pjazza s-Salvatur Il-Pjazza tal-Għasri mhux minn dejjem kienet kif inhi llum. F'wieħed mir-ritratti antiki — ta' ċirka l-1910 — li hemm esibiti fis-sagristija tal-Knisja Parrokkjali, tidher il- pjazza b' għalqa f'nofsha, forma ta' xatba. Sa kamra ta' ħàra waħda, imsaqqfa bil-kileb u x-xorok kien hemm ġo fihalS L-għalqa tan-nofs — li llum hija parti integrali minn Pjazza s-Salvatur — kienet mħollija lill-knisja l-ġdida tal-Għasri minn Tereża Galea, imwielda Camilleri (il- Merkanta: 1835-1916), permezz ta' l-aħħar volontà tagħha: L-iżvilupp tal-pjazza F'Marzu, 1930, parti minn din l-art imbiegħet mill-Knisja tal-Għasri lill-Gvern bil- prezz nominali ta' £2,8 biex setgħu jitwessgħu Triq il-Pjazza u Triq il-Fanal. Għax kellu bżonn il-flus, u biex jisforza lill-Gvern jixtri l-bqija ta' l-art li kien għad fadal f'nofs il-pjazza, kmieni fl-1937, il-Kappillan lagħab l-aħħar karta u talab il-permess biex ikun jista' jibni dar f'dik il-biċċa raba'.10 Naturalment, il-Gvern ċaħad il-permess mitlub mill-Kappillan tal-Għasri perċ ħaffef il-pass burokratiku tiegħu biex allura jixtri dik il-parti li kien għad fadal biex b'hekk il- pjazza ta' quddiem il-Knisja Parrokkjali ssir kompletament art pubblika. Il-pjan tal- Kappillan ħadem; l-objettiv tiegħu intlaħaqlii Nhar is-17 ta' Novembru, 1936, il-Kappillan Dun Salv Scicluna għamel talba lill- Isqof Mons. Mikiel Gonzi biex ikun jista' jbiegħ il-kumplament tal-pjazza lill-Gvern bil-prezz ta' £35 skond l-istima tal-Perit. L-Isqof Mikiel Gonzi permezz ta' Digriet maħruġ nhar il-15 ta' Diċembru, 1936, awtorizza l-bejgħ u biex il-Kappillan Scicluna jkun jista' jersaq għall-kuntratt mal- Gvern. Il-kuntratt sar f'Awissu, 1937.5 B'hekk il-pjazza setgħet issir kif allura nafuha Ilum — spazju pubbliku ta' 879 jarda kwadra jew 735.91 metri kwadri. 6 Ara r-riproduzzjoni tiegħu f'Il-Korpus 15 (1996), p. 51; u f'nru. 7 Afrkivju) N(utarili) Għlawdex), kitba nutarili magħmula fl-Atti tan-Nutar Francesco Refalo tas-27 ta' Ġunju, 1914. 8 AEG, CO, (GĦASRI), 4/268, p. 96. Widening Streets in Pjazza in front of Għasri Parish Church; pp. 170-173, 230 u 292-293. 46 IL-KORPUS 24 (2003) L-iżvilupp tat-toroq tal-pjazza It-toroq tal-pjazza ġew asfaltati għall-ewwel darba f'Ġunju, 1946 — fin-nofs tħalliet roqgħa triangulari bil-ħamrija u miżrugħa bis-siġar ta' l-olċander, bojod u ħomor, b'awrikarja f'nofshom. L-awrikarja hi aktar antika; tħawlet ċirka s-sena 1925 (ara ritratt faċċata). Imma dan l-iżvilupp biss ma kienx biżżejjed. Infatti f'ġurnal lokali ta' l-1949, xi ħadd li ffirma bil-pwesdonimu 'GĦASSIES GĦAWDX' kiteb li: ' Il-Pjazza tal-Knisja tinħtieġ rikostruzzjoni' 15 Fir-rapport finali tal-Kummissjoni mwaqqfa b'Notifika tal- Gvern nru. 630, tal-15 ta' Ottubru, 1948, biex tistħarreġ dwar il-bżonnijiet ta' Għawdex, insibu kemm il-pjazza tal-Għasri, u d-djar fuq in-naħa tat-tramuntana tagħha, kienu jbatu bl-għargħar, u jenfasizza li l-qagħda tkun irrimedjata kemm jista' jkun malajr. Nhar it-23 ta' April, 1954 kien iffirmat ftehim bejn il-Gvern u l-kuntrattur Manwel Galea (Xewkija) biex l-art tal-pjazza tal-Għasri titbaxxa u tiġi livellata mill-ġdid.17 Perkonsegwenza, inqalgħu s-siġar kollha li kien hemm miżrugħa barra l-awrikarja u tneħħew 399 jardi kubi ta' materjal. Finalment, f'Ġunju, 1954, il-pjazza kienet asfaltata mill-ġdid. Mnejn għadda l-ilma darba, jerġa jgħaddi, jgħid il-qawl.1. U l-qawl ma jqulx għalxejni Nhar l-24 ta' Mejju, 1989, madwar l-awrikarja sar round-about triangulari, tkisser l-asfalt, imtela bil-ħamrija u tħawwel bix-xtieli li jagħmlu ċerta warda safra. Ma ntgħoġobx. Sar latrina tal-klieb u l-qtates, u l-vetturi, speċjalment il-kbar, sabu diffikultà jimmanuvrawl L-Għasrin, aktar bi protesta milli b'vandaliżmu, qalgħu l-pjanti u serqu l-ħamrijal L-eżekuttiv ma webbisx rasu, tneħħa dak li kien fadal u minflok sar round- about ieħor iżgħar ta' forma tonda, ġie ċċangat bil-madum u saru tliet bankijiet għas- servizz tal-poplu. Nhar it-Tnejn u t-Tlieta, 17 u 18 ta' Ġunju, 1991, rispettivament, għall-ewwel darba, il-pjazza ngħatat it-tarmac.20 Isem xieraq għall-Pjazza L-istorja dejjem tirripeti ruħha. Hawn l-Għasri dejjem u kollox fl-aħħarl Ukoll il- Pjazza, fost sħabha kollha Għawdxin kienet l-aħħar waħda li tgħammdetl Infatti, 34 sena qabel ma l-Awtoritajiet ħassew li setgħu jikkonċedu għal bosta talbiet li sarulhom biex il-pjazza ewlenija tar-raħal jingħatalha isem, ċertu korrispondent kien kiteb hekk f'ġurnal lokali: ''Il-pjazza tal-Knisja (tal-Għasri) ma għandiex isem'21 Għall-ġieħ ta' 5 L-Għawdex',, it-Tielet Sena, nru. 65, tal-Ħadd, 23 ta' Novembru, 1949, p. 4. Ara wkoll: IL-Kokpus 21 (2001), p. 35. 19 Għal dal-qawl partikulari, il-kotra tal-Għasrin, fosthom Missieri, flok: ''Għax taf x'jgħid il-qawl', kienu jgħidu, 'Għax taf x'jgħid it-Tork'. 'It-Tork' kien il-laqam ta' ċertu Ġorġ Asciak, minn San Lawrenz, li kellu r-raba' fi Triq il-Ġonna. Ċirka l-1915, allura fi żmien li kien Viċendarju tal-Għasri, Dun Karm Caruana, dan Ġirġent (diminutiv ta' Ġorġ), kif kienu jsibuh, għoġbu jħallas minn butu għall-Via Sagra tal-knisja l-ġdida tagħna, illum dik Parrokkjali. Ara wkoll: In-Nazzjon Tagħna, nru. 5976 tat-18 ta' Mejju, 1989, p. 11. 21 Il-Berqa, nru. 7,060 tal-Ħamis, 31 ta' Marzu, 1955, p. 7. Leħen mill-Parroċċa tal-Għasri 47 48 IL-KORPUS 24 (2003) l-istorja tajjeb li nżommu nota ta' dawk it-talbiet li saru matul iż-żmien sakemm il-Pjazza tal-Għasri ma ngħatalhiex isem hi wkoll: i) 1975: 'il-Pjazza tal-Għasri ma għandhiex isem, u n-nies jixtiequ li din il-Pjazza tissemma PJAZZA SANTU KORP — CORPUS CHRISTI SQUARE 22 ii) Ottubru, 1975: Żewġ talbiet oħra simili indirizzati lis-Sur Ġużeppi Cefai L.P., l-Assistent Segretarju għall-Għawdex; waħda mill-Kumitat Lokali tal-MLP u oħra mill- Kunsill Parrokkjali; jii) 13 ta' Diċembru, 1982: ittra tiegħi biex il-misraħ ewlieni tar-raħal jissemma f'Pjazza Dun KARM CARUANA'. Din it-talba saret fl-okkażjoni tat-tfassil tal-programm biex jiġi mfakkar l-ewwel ċentinarju mit-twelid ta' l-ex-Viċendarju u Benefattur tal- Għasri, Dun Karm Caruana; allura nhar it-18 ta' Mejju, 1983; iv) Żewġ ittri oħra tiegħi lis-Sur Ġanni Bezzina, Segretarju Kumitat Ismijiet tat- Toroq, biex il-pjazza tissemma 'PJazzA KRISTU EWKARISTIKU SALVATUR '; ittri datati 22 ta' Novembru, 1984, u 24 ta' Lulju, 1985, rispettivament; v) 1986: Mistoqsija Parlamentari mid-Deputat Laburista Għawdxi, l-Onor. Lino Debono, indirizzata lill-Ministru konċernat, biex il-pjazza prinċipali tal-Għasri tissemma 'PJAZZA EWKARISTIKU SALVATUR 23 vi) Marzu, 1988: Talba mill-Kumitat Lokali P.N. biex il-pjazza tal-Għasri tissemma 'PjazzA KRISTU EWKARISTIKU SALVATUR. Finalment ix-xewqa tal-Għasrin intlaqgħet. Nhar it-Tlieta 27 ta' Ġunju, 1989, bis- saħħa tal-poteri mogħtija lilu bl-artiklu 22 tal-Kodiċi tal-Liġijiet tal-Pulizija (Kap 10), il-Viċi Prim Ministru u Ministru ta' l-Intern u tal-Ġustizzja ordna li, fost oħrajn, il- Pjazza tal-Għasri tiġi msemmija PJAZZA SALVATUR. Kumbinazzjoni dan il-jum kien jaħbat eżatt il-75 Anniversarju minn meta t-twajba Tereża Galea għoġobha tikteb; ossija tħalli: 'una pezza di terra denominata tal Misrah', allura l-Pjazza kif nafuha llum, favur il-knisja l-ġdida tal-Għasri li kien għadha qed tinbenal F'qasir żmien, fil-pjazza twaħħlu żewġ tabelli tal-landa, bl-isem il-ġdid. Fuq dawn it-tabelli, ma' l-isem oriġinali kif imħabbar fil-Gazzetta tal-Gvern, ġustament ġie miżjud l-artiklu qabel 'Salvatur' biex b'mod aktar xieraq u li jiftiehem ġie jinqara: 'PJAZZA S-SALVATUR'. F'nofs is-sena 1995, flok fuq il-landa, isem il-pjazza sar fuq l-irħam.25 22 Dun Ġużepp ZAMMIT lis-SuR Ġużeppi CerAl L.P., l-Assistent Segretarju għall-Għawdex, nhar il-21 ta' Lulju, 1975. 10,786, tas-17 ta' Novembru, 1986. 24 Glazzetta) tal-G(vern) ta' Mfalta), nru. 15,144, tat-Tlieta, 27 ta' Ġunju, 1989, p. 2828. 25 Minuti) K(unsill) Lfokali) Għfasril, laqgħat nri. 9, u 17, tal-21 ta' Ġunju, 1994, u t-12 ta' Jannar, 1995, rispettivament.