IL-WIED TAL-MEJTIN Qabel ma Ġest ġie fid-dinja u għal- lem il-Liġi l-Ġdida, id-Djiena t-tajba l-waħdanija kienet id-Djiena tal-Lhud. Fid-dinja kollha kif iddur, in-nies kie- nu jemmnu b'ħafna allat qarrieqa: xemx, qamar, kwiekeb, u x'naf jien. Imma l-Lhud weħedhom, f'nofs dak it- taħwid kollu, żammew it-twemmin f' Alla wieħed li ma hux xemx, anqas qamar, anqas xi kewkba, imma li ħalaq ix-xemx u l-qamar u l-kwiekeb, u kull ma jingħaraf u ma jingħarafx mill- ħsus u mill-ħsieb. Lil dan Alla, il-Lhud meta ħadu i- Palestina, bnewlu għemàra, li semmew- ha Qodos, f'nofs ta' għalqa kbira; u quddiem il-Qodos, waqqfu midbaħ u l-għalqa dawwruha b'sur. U f'nofs dik il-għalqa, fuq dak il-midbaħ, qud- diem il-Qodos lill-Alla kienu jagħtuh qima bid-dbiħ ta' baqar u ħrief, Bejn il-Lhud u Alla tagħhom kien hemm minn dejjem rabta kbira; u biex din ir-rabta tibqa' saħansitra wara l- mewt, il-Lhud meta jmutu kienu iridu jindifnu qrib il-għalqa, fejn kienet tin- sab il-għemàra t'Alla, biex bħalli kieku jibqgħu taħt il-ħarsien tiegħu sa wara l-mewt. Għal hekk, billi taħt is-sur tal-għalqa mqaddsa hemm wied, u 'l fuq minnu hemm ġebel għoli, il-Lhud sa minn kif bnew il-Maqdes, bdew jin- difnu ġewwa dak il-wied u max-xaqliba. ta' dak il-ġebel. B'hekk, issa hemmekk jinsabu oqbra bla għadd. Oqbra iu oqbra. Qabar ħada qabar. Kull fejn tħares oqbra. Tara dawk l-oqbra kol- lha, tifhem li hemm huwa l-Wied tal- Mejtin. Ġerusalem tnibnija fuq żurżieqa ta' għoliiet, tħares lejn ix-Xerq, jew tlugħ ix-xemx, u l-għalqa mqaddsa, jew Ha- kel, kif kienu jsemmuha l-Lhud, qegħ- da. fuq il-ġenb l-aktar wàti taż-żurżieqa, Il-għalqa mqaddsa għadha hemm: issa wkoll, u fuq il-blata fejn dari kien hemm il-midbaħ, issa hemim knisja tal- Misilmin: knisja ma hux kbira u sa- biħa. bi ftit (xi darba nfissru kif inhi, u nġibu r-ritratti tagħha). Fejn dari l-Lhud jagħtu qima lill-Alla Wieħed, issa jagħtuh qima l-Misilmin. Ġerusalem, kollha: kemm hija, im- dawwra. bis-swar: swar baxxa u dgħifa, għall-Insatà, u isem għal-Lhud. Il- Misilmin jgħidulu Bàb Sidtna. Marjam; l-Insara, Bieb ta' san Stiefnu, u l-Lhud jgħidulu Bieb id-Driebes, billi fuqu hemm erba' driebes minquxin, Kif toħroġ minn dal-bieb, tgħaddi minn triq dejqa li tiftaħ fi triq kbira u nadifa, għan-niżla, li tieħu għal ġew- wa l-wied, Minn hemm ikollok qud- diemek dehra sabiħa. tal-muntanja, ii hawnhekk jgħidulha Ġebel iż-Żejtun, bix-xaqliba ta' tulha u l-wied ta' taħ- IL-WIED TA' ĠOSAFAT. Fix-xellug tidher il-Bażilka tal-Ċetsemni u 'l hawn min- nha (bil-ponta) il-qabar ta' Assalonn. Jidher ukoll bil-kolonni maqtugħin fil-blat, il- qabar ta' San Ċakbu u fil-lemin (bil-piramda) il-qabar ta' Żakkarija. Dak li qisu ġebel, huma oqbra tal-Lhud. m'hux għolja u ġawwija bħas-swar ta' Malta, Għax dawk mibnijin qabel ta' Malta, u meta ma kienx għad hawn : kanuni li jtajjru l-balal bis-saħħa tan- In-naħa tax-Xmiel, jew Nord, tal-għalqa mqaddsa,. fis-sur, hemm bieb: . l-eqreb bieb għal wied; għal : hekk nistħajjuuna li sa noħorġu minnu u mmorru nżuru żjara dil Wied tal- Mejtin. Il-bieb li noħorġu minnu, għandu . tliet ismijiet: isem għal Misilmin; isem Fil-qrib tara l-ġnien tal-Griegi; ġnien sabiħ u kollu siġar, Imbagħad il-ġnien tal-Ġetsemni, bil-Bażilka tal- Agunija, imdawwra bis-siġar taż-żeb- buġ: 'Il fuq minnha, il-knisja. ta' santa Marija Maddalċna tar-Russi, b'qatiegħ siġar ma' ġniebha, siġar l-aktar taċ- Ċipress u tas-safsàf. U fuq nett, il- quċċata ta' Ġebel iż-Żejtun, bi ftit bini fuqha u żewġ kanpnari; wieħed qasir, tal-Misilmin, u ieħor twil, tal-Insara, donnu skiseraper, għalieh waħdu, mas-slaten u wara ħafna taqlib il-for- tuna, issa tajba u issa ħażina, irnexxielu jżid ma' l-artijiet li kellu l-Lhudija u s-Samarija u hekk ħa taħt idejh l-art kollha li kellu Erodi nannuh. Kien iħares il-Liġi u għalhekk kien maħbub mil-Lhud,. Biex aktar jinħabb magħ- hom, qabad jippersegwita l-Appostli, qatel 'il Ġakbu, ħu Ġwanni, u għalaq 'il Pietru l-ħabs li kien meħlus b'mi- raklu, u dan juri li hu kien iħares il-Liġi mhux għax kien jemmen imma għax hekk kien jaqbillu. Miet fis-sena 44 w.K. wara saltna qasira. (Erodi Agrippa. niżel Ċesarea għall-festi f'ġieh l-imperatur Klawdju li kien għadu kemm reġa' lura rebbieħ mill-Britannja. Hemm, iżid igħid Luqa, Erodi laqa' l-ambaxxaturi mibgħutin minn Tiru u Sidun biex jiftiehmu mas- sultan li kien xi ftit immasħan. għali- hom għax. dawk l-portijiet kellhom kummerċ akbar mill-port ta' Ċesarea. F'dik l-okkażjoni Erodi deher fil-pub- liku liebes libsa minsuġa bi ħjut tal- fidda u tad-deheb li kien jilmaw fid- dija tax-xemx, u għamel diskors lill- poplu. Kif il-poplu ra s-sultan jiddi b'dik il-libsa u semgħu jitkellem, maħ- ruġ minnu nnifsu beda jgħajjat: ''Dan Alla, m'hux bniedem''. (Erodi feraħ b'dat-tifħir, imma. fis-siegħa u l-ħin iħossu ħażin, qabdu uġigħ kbir u miet wara ħamest ijjiem. ERODI AGRIPPA T-TIENI Fl-Atti ta' l-Appostli jissemma Agrip- pa ieħor sultan (kap 25 u 26) li kien bin Erodi Agrippa. Iżda billi dan fl- Iskrittura qatt ma jissemma bl-isem ta' Erodi, inħalluh barra. Anqas ma. jissemma Erodi Filippu, bin Erodi l- Kbir. U għalhekk inħalluh barra wkoll. IL-WIED TAL-MEJTIN Qabel ma Ġest ġie fid-dinja u għal- lem il-Liġi l-Ġdida, id-Djiena t-tajba l-waħdanija kienet id-Djiena tal-Lhud. Fid-dinja kollha kif iddur, in-nies kie- nu jemmnu b'ħafna allat qarrieqa: xemx, qamar, kwiekeb, u x'naf jien. Imma l-Lhud weħedhom, f'nofs dak it- taħwid kollu, żammew it-twemmin f' Alla wieħed li ma hux xemx, anqas qamar, anqas xi kewkba, imma li ħalaq ix-xemx u l-qamar u l-kwiekeb, u kull ma jingħaraf u ma jingħarafx mill- ħsus u mill-ħsieb. Lil dan Alla, il-Lhud meta ħadu i- Palestina, bnewlu għemàra, li semmew- ha Qodos, f'nofs ta' għalqa kbira; u quddiem il-Qodos, waqqfu midbaħ u l-għalqa dawwruha b'sur. U f'nofs dik il-għalqa, fuq dak il-midbaħ, qud- diem il-Qodos lill-Alla kienu jagħtuh qima bid-dbiħ ta' baqar u ħrief, Bejn il-Lhud u Alla tagħhom kien hemm minn dejjem rabta kbira; u biex din ir-rabta tibqa' saħansitra wara l- mewt, il-Lhud meta jmutu kienu iridu jindifnu qrib il-għalqa, fejn kienet tin- sab il-għemàra t'Alla, biex bħalli kieku jibqgħu taħt il-ħarsien tiegħu sa wara l-mewt. Għal hekk, billi taħt is-sur tal-għalqa mqaddsa hemm wied, u 'l fuq minnu hemm ġebel għoli, il-Lhud sa minn kif bnew il-Maqdes, bdew jin- difnu ġewwa dak il-wied u max-xaqliba. ta' dak il-ġebel. B'hekk, issa hemmekk jinsabu oqbra bla għadd. Oqbra iu oqbra. Qabar ħada qabar. Kull fejn tħares oqbra. Tara dawk l-oqbra kol- lha, tifhem li hemm huwa l-Wied tal- Mejtin. Ġerusalem tnibnija fuq żurżieqa ta' għoliiet, tħares lejn ix-Xerq, jew tlugħ ix-xemx, u l-għalqa mqaddsa, jew Ha- kel, kif kienu jsemmuha l-Lhud, qegħ- da. fuq il-ġenb l-aktar wàti taż-żurżieqa, Il-għalqa mqaddsa għadha hemm issa wkoll, u fuq il-blata fejn dari kien ; hemm il-midbaħ, issa hemim knisja tal- Misilmin: knisja ma hux kbira u sa- biħa. bi ftit (xi darba nfissru kif inhi, u nġibu r-ritratti tagħha). Fejn dari l-Lhud jagħtu qima lill-Alla Wieħed, issa jagħtuh qima l-Misilmin. Ġerusalem, kollha kemm hija, im- dawwra. bis-swar: swar baxxa u dgħifa, għall-Insatà, u isem għal-Lhud. Il- Misilmin jgħidulu Bàb Sidtna. Marjam; l-Insara, Bieb ta' san Stiefnu, u l-Lhud jgħidulu Bieb id-Driebes, billi fuqu hemm erba' driebes minquxin, Kif toħroġ minn dal-bieb, tgħaddi minn triq dejqa li tiftaħ fi triq kbira u nadifa, għan-niżla, li tieħu għal ġew- wa l-wied, Minn hemm ikollok qud- diemek dehra sabiħa. tal-muntanja, ii hawnhekk jgħidulha Ġebel iż-Żejtun, bix-xaqliba ta' tulha u l-wied ta' taħ- IL-WIED TA' ĠOSAFAT. Fix-xellug tidher il-Bażilka tal-Ċetsemni u 'l hawn min- nha (bil-ponta) il-qabar ta' Assalonn. Jidher ukoll bil-kolonni maqtugħin fil-blat, il- qabar ta' San Ċakbu u fil-lemin (bil-piramda) il-qabar ta' Żakkarija. Dak li qisu ġebel, huma oqbra tal-Lhud. m'hux għolja u ġawwija bħas-swar ta' Malta, Għax dawk mibnijin qabel ta' Malta, u meta ma kienx għad hawn : kanuni li jtajjru l-balal bis-saħħa tan- In-naħa tax-Xmiel, jew Nord, tal-għalqa mqaddsa,. fis-sur, hemm bieb: . l-eqreb bieb għal wied; għal hekk nistħajjiuna li sa noħorġu minnu u mmorru nżuru żjara dil Wied tal- Mejtin. Il-bieb li noħorġu minnu, għandu . tliet ismijiet: isem għal Misilmin; isem Fil-qrib tara l-ġnien tal-Griegi; ġnien sabiħ u kollu siġar, Imbagħad il-ġnien tal-Ġetsemni, bil-Bażilka tal- Agunija, imdawwra bis-siġar taż-żeb- buġ: 'Il fuq minnha, il-knisja. ta' santa Marija Maddalċna tar-Russi, b'qatiegħ siġar ma' ġniebha, siġar l-aktar taċ- Ċipress u tas-safsàf. U fuq nett, il- quċċata ta' Ġebel iż-Żejtun, bi ftit bini fuqha u żewġ kanpnari; wieħed qasir, tal-Misilmin, u ieħor twil, tal-Insara, donnu skiseraper, għalieh waħdu, Tiġbed mat-triq, għal ġewwa l-wied. Taqsmu fejn it-triq hija mniffda minn taħt biex tħalli jgħaddi l-ilma tax-xita, u tiġi quddiem il-Bażilka tal-Ġetsemni, Tibqa' għaddej minn quddiemha, u ta- ra sqaq, in-naħa tal-lemin, li jinżel għal ġewwa l-wied. 'Tinżel minnu u ssib ruħek fil-Wied tal-Mejtin, jew il- Wied ta' Ġosafàt. Hux kemm 'ikunu sbieħ il-Widjien ta' Malta fix-xitwa u fir-rebbiegħa, b'dik in-naqra ilma ġieri, u b'dak il- ħaxix u l-ward imżewwaq, u friefet jit- Il-Wied ta' Ġosafat. tajjru u naħal iżanżan, u drabi xi raħ- ħal u xi merħla nagħaġ Xejn ma ta- ra minn dan fil-Wied tal-Mejtin. La ħaxix, la ward; la friefet u la naħal. a Taf x'tara Oqbra, blat, ħaġar u trab. Malli tinżel fil-Wied, l-ewwel ma ta- ra, in-naħa tax-xellug, huwa mawsu- lew, li jgħidulu l-Qabar ta' Ab-Xalċm, l-iben kiefer ta' David. Dan huwa maqtugħ: mill-blat wieqaf ta' ġewwa l-wied. Fih qjies, tnejn u għoxrin xi- ber Ingliż (jew feeż) minn Kull naħa. Jiġifieri, daqshekk tul, daqshekk għoli, u daqshekk wisa', għamla ta' kagħba. Fih bħal kolonni u gwarniċ, minquxin minnu fih, u fuq il-gwarniċ, saff ħaġar kbir, minġur u mmelles, imqiegħed bla tajn, iżomm sħiħ bit-toqol tiegħu n-nifsu, Fuq dan hemm bħal lenbit wiċċu 'l isfel, tal-ħaġar kbir u mieles ukoll, u fiż-żennuna tal-lenbut, troffa weraq tal-palm, kollox tal-ħaġar. Dan il-mawsulew, ħadd ma jaf sew min bnieh; kien jinsab hemm fi żmien Jt- sef il-Lhudi (Josephus Flavius), ii jsemmih /dd Ab-Xalom, għal hekk għandna naħsbu li kien hemm fi żmien Jidhru wkoll l-oqbra maqtugħin fil-blat, imsemmija fix-xbiha l-oħra. Kristu wkoll, għax dan il-Lhudi, Ju- sef, fis-sena 70, meta r-Rumin ħarbtu Ġerusalem, kien raġel magħmul, Fir-rokna tal-blat li minnu maqtugħ bieb b'żewġ frajja' tal-palm minquxa fuqu, sabiħ ħafna. Jekk: tidħol fih (naf għax smajt, għax jien rajtu minn barra iwa, imma, qatt ma dħalt fih, bil- li fi żmieni, il-Lhud kienu għalquh bil- ħadid) issib bħal katakombi żgħir, b'ħafna kmamar u oqbra ġewwa fi- hom, li jingħad li kienu l-oqbra ta- nies ir-Re Ġosafat, għal hekk lil wied Timxi. ftit jeħor minnu 'l ġewwa; u tara. fil-blat fil-għoli maqtugħ bħal pariku, b'erba' kolonni sbieħ, u taħtu żewġ twieqi jew ħofor, li fl-antik kienu jgħammru fi- hom: l-Eremiti.: Dana. tista' : tinżel ġewwa. fih b'taraġ minn fuq. il-blat. Fih tul erba' u għoxrin xiber Ingliż u wisa': tnax. .. Hemm' kitba, ' b'ilsien Aràmi, kemm-kemm tinqara, li tgħid li dak kien il-qabar tad-dar tal-ġassi- sin imlaqqma. Beni Ħeżir, li għexu fi żmien. Erodi l-Kbir. Kif tgħaddi dan il-portku, tara Maw- sulew ieħor, maqtugħ ukoll fil-blat wieqaf. bħal ta' Ab-Xalom sewwa, biss li s-saqaf tiegħu ma hux lenbut mibni bil-ħaġar, imma piramda, biċċa waħda miegħu, maqtugħa. mill-blat ukoll. Dana jgħidulu Qabar ta' Żakkarija, missier San Ġwann il-Għammiedi. Im- ma ta' min hu sewwa ħadd ma jaf. Dawn huma. l-erba': monumenti. l- kbar li hemm fil-Wied tal-Mejtin, jew ta' Ġosofat, li meta Ġesti liem lil-Lhud għax l-ewwel joqtlu lin-nies it-tajba mbaghad jibnulhom l-oqbra, aktarx li kien jaħseb fihom. Minn dawn. il-monumenti 'l, fuq, ġewwa l-egħlieqi, kollu oqbra. Oqbra biss, qabar ma' ġenb qabar, kull fejn iħarsu għajnejk, L-oqbra tal-Lhud ikunu żgħar għax qabel ma j'dfnu lill- mejjet, jiksrulu saqajh biex ma jieħux wisa' (ara l-Lhudl Sa fid-dfin tal-mej- sara li kienu jafu lill-Appostli. tin juru X-xeħħa u l-ġabra tagħhom) Kif jidher, dawn l-oqbra kienu jibq- għu sejrin sal-quċċata ta' Ġebel iż-Żej- tun u. saħansitra warajh, għax f'Bet- fàġ, li tiġi. wara l-Ġebel, sabu ħafna oqbra huma u jħaffru biex jibnu kni- sja r-Rħieb Franġiskani. (U issa, dal- aħħar, meta kienu jkabbru l-kappella ta' Dominus Flevit (fejn Ġesu beka' fuq Ġerusalem, fil-bidu tan-niżla), sa- bu għar b'qatiegħ oqbra u twiebet żgħar tal-ħaġar bil-għadam tan-nies fi- hom, u fuqhom maħżuża dewwiema u isem ta' min kien il-għadam ukol. Fost dawn. l-ismijiet, hemm: Ġajru, Marija, Marta u Xalċoma; (Ġakbu, Xmun Bar-jJona u Filon il-Kirjani, is- mijiet bħal dawk li jinqraw u-Evanġe- iju. Minn xi fdalijiet li nsabu mat- twiebet, biċċiet tal-fuħħar u tal-ħġieġ u hekk, ingħaraf li dawk l-oqbra huma tal-ewwel seklu. U minn xi għeliema li tixbah lil salib, kien hemm min ħa- seb li dawk kienu oqbra ta' Lhud in- Għal issa ma tistax tgħid sewwa; 'il qud- diem, jekk jinsab aktar bħalhom, wie- ħed ikun jista' jagħraf il-ħaġa aħjar. Dan mela huwa l-Wied ta' Ġosafat, jew il-Wied tal-Mejtin, miksi bl-oqbra, li ġewwa fih, jingħad kull imkien, u minn. żmien twil ilu, li għad irid isir il- Ħaqq għall-Ħajjin u għall-Mejtin, me- ta Ġesti jarġa' jiġi fl-aħħar tad-dinja, b'sebħ u qawwa kbira, fuq is-sħab. QWIEL TAL-PALESTINA Kil qalil u dm, u la ketir u: tsim. Kul ftit, biex ikollok x'tiekol għal żmien twil, u tiekolx ħafna u mbagħad meta jintemmlek ġidek, ikollok til bil-ġugħ. Qawl li jgħallem l-ekonomija. La xej tħikk ġildek mitel difrek. L-ebda ħaġa ma tħokklok ġildek bħal ma jħokkuhu;ek dufrejk. Jiġifieri, ħadd ma jagħmillek ix-xogħol sewwa bħal ma tagħmlu inti. Jekk trid li l-ħaġa toħroġlok sewwa, agħmilha int. Il-ma taqdar taxtariħu, la texteħihu. Qawl dieher, ma jeħtieġx tifsir, Tixtiqix, biex ma tinkeddx, la ma tistax tiksbu. Tiġbed mat-triq, għal ġewwa l-wied. Taqsmu fejn it-triq hija mniffda minn taħt biex tħalli jgħaddi l-ilma tax-xita, u tiġi quddiem il-Bażilka tal-Ġetsemni, Tibqa' għaddej minn quddiemha, u ta- ra sqaq, in-naħa tal-lemin, li jinżel għal ġewwa l-wied. 'Tinżel minnu u ssib ruħek fil-Wied tal-Mejtin, jew il- Wied ta' Ġosafàt. Hux kemm 'ikunu sbieħ il-Widjien ta' Malta fix-xitwa u fir-rebbiegħa, b'dik in-naqra ilma ġieri, u b'dak il- ħaxix u l-ward imżewwaq, u friefet jit- Il-Wied ta' Ġosafat. tajjru u naħal iżanżan, u drabi xi raħ- ħal u xi merħla nagħaġ Xejn ma ta- ra minn dan fil-Wied tal-Mejtin. La ħaxix, la ward; la friefet u la naħal. a Taf x'tara Oqbra, blat, ħaġar u trab. Malli tinżel fil-Wied, l-ewwel ma ta- ra, in-naħa tax-xellug, huwa mawsu- lew, li jgħidulu l-Qabar ta' Ab-Xalċm, l-iben kiefer ta' David. Dan huwa maqtugħ: mill-blat wieqaf ta' ġewwa l-wied. Fih qjies, tnejn u għoxrin xi- ber Ingliż (jew feeż) minn Kull naħa. Jiġifieri, daqshekk tul, daqshekk għoli, u daqshekk wisa', għamla ta' kagħba. Fih bħal kolonni u gwarniċ, minquxin minnu fih, u fuq il-gwarniċ, saff ħaġar kbir, minġur u mmelles, imqiegħed bla tajn, iżomm sħiħ bit-toqol tiegħu n-nifsu, Fuq dan hemm bħal lenbit wiċċu 'l isfel, tal-ħaġar kbir u mieles ukoll, u fiż-żennuna tal-lenbut, troffa weraq tal-palm, kollox tal-ħaġar. Dan il-mawsulew, ħadd ma jaf sew min bnieh; kien jinsab hemm fi żmien Jt- sef il-Lhudi (Josephus Flavius), ii jsemmih /dd Ab-Xalom, għal hekk għandna naħsbu li kien hemm fi żmien Jidhru wkoll l-oqbra maqtugħin fil-blat, imsemmija fix-xbiha l-oħra. Kristu wkoll, għax dan il-Lhudi, Ju- sef, fis-sena 70, meta r-Rumin ħarbtu Ġerusalem, kien raġel magħmul, Fir-rokna tal-blat li minnu maqtugħ bieb b'żewġ frajja' tal-palm minquxa fuqu, sabiħ ħafna. Jekk: tidħol fih (naf għax smajt, għax jien rajtu minn barra iwa, imma, qatt ma dħalt fih, bil- li fi żmieni, il-Lhud kienu għalquh bil- ħadid) issib bħal katakombi żgħir, b'ħafna kmamar u oqbra ġewwa fi- hom, li jingħad li kienu l-oqbra ta- nies ir-Re Ġosafat, għal hekk lil wied Timxi. ftit jeħor minnu 'l ġewwa; u tara. fil-blat fil-għoli maqtugħ bħal pariku, b'erba' kolonni sbieħ, u taħtu żewġ twieqi jew ħofor, li fl-antik kienu jgħammru fi- hom: l-Eremiti.: Dana. tista' : tinżel ġewwa. fih b'taraġ minn fuq. il-blat. Fih tul erba' u għoxrin xiber Ingliż u wisa': tnax. .. Hemm' kitba, ' b'ilsien Aràmi, kemm-kemm tinqara, li tgħid li dak kien il-qabar tad-dar tal-ġassi- sin imlaqqma. Beni Ħeżir, li għexu fi żmien. Erodi l-Kbir. Kif tgħaddi dan il-portku, tara Maw- sulew ieħor, maqtugħ ukoll fil-blat wieqaf. bħal ta' Ab-Xalom sewwa, biss li s-saqaf tiegħu ma hux lenbut mibni bil-ħaġar, imma piramda, biċċa waħda miegħu, maqtugħa. mill-blat ukoll. Dana jgħidulu Qabar ta' Żakkarija, missier San Ġwann il-Għammiedi. Im- ma ta' min hu sewwa ħadd ma jaf. Dawn huma. l-erba': monumenti. l- kbar li hemm fil-Wied tal-Mejtin, jew ta' Ġosofat, li meta Ġesti liem lil-Lhud għax l-ewwel joqtlu lin-nies it-tajba mbaghad jibnulhom l-oqbra, aktarx li kien jaħseb fihom. Minn dawn. il-monumenti 'l, fuq, ġewwa l-egħlieqi, kollu oqbra. Oqbra biss, qabar ma' ġenb qabar, kull fejn iħarsu għajnejk, L-oqbra tal-Lhud ikunu żgħar għax qabel ma j'dfnu lill- mejjet, jiksrulu saqajh biex ma jieħux wisa' (ara l-Lhudl Sa fid-dfin tal-mej- sara li kienu jafu lill-Appostli. tin juru X-xeħħa u l-ġabra tagħhom) Kif jidher, dawn l-oqbra kienu jibq- għu sejrin sal-quċċata ta' Ġebel iż-Żej- tun u. saħansitra warajh, għax f'Bet- fàġ, li tiġi. wara l-Ġebel, sabu ħafna oqbra huma u jħaffru biex jibnu kni- sja r-Rħieb Franġiskani. (U issa, dal- aħħar, meta kienu jkabbru l-kappella ta' Dominus Flevit (fejn Ġesu beka' fuq Ġerusalem, fil-bidu tan-niżla), sa- bu għar b'qatiegħ oqbra u twiebet żgħar tal-ħaġar bil-għadam tan-nies fi- hom, u fuqhom maħżuża dewwiema u isem ta' min kien il-għadam ukol. Fost dawn. l-ismijiet, hemm: Ġajru, Marija, Marta u Xalċoma; (Ġakbu, Xmun Bar-jJona u Filon il-Kirjani, is- mijiet bħal dawk li jinqraw u-Evanġe- iju. Minn xi fdalijiet li nsabu mat- twiebet, biċċiet tal-fuħħar u tal-ħġieġ u hekk, ingħaraf li dawk l-oqbra huma tal-ewwel seklu. U minn xi għeliema li tixbah lil salib, kien hemm min ħa- seb li dawk kienu oqbra ta' Lhud in- Għal issa ma tistax tgħid sewwa; 'il qud- diem, jekk jinsab aktar bħalhom, wie- ħed ikun jista' jagħraf il-ħaġa aħjar. Dan mela huwa l-Wied ta' Ġosafat, jew il-Wied tal-Mejtin, miksi bl-oqbra, li ġewwa fih, jingħad kull imkien, u minn. żmien twil ilu, li għad irid isir il- Ħaqq għall-Ħajjin u għall-Mejtin, me- ta Ġesti jarġa' jiġi fl-aħħar tad-dinja, b'sebħ u qawwa kbira, fuq is-sħab. QWIEL TAL-PALESTINA Kil qalil u dm, u la ketir u: tsim. Kul ftit, biex ikollok x'tiekol għal żmien twil, u tiekolx ħafna u mbagħad meta jintemmlek ġidek, ikollok til bil-ġugħ. Qawl li jgħallem l-ekonomija. La xej tħikk ġildek mitel difrek. L-ebda ħaġa ma tħokklok ġildek bħal ma jħokkuhu;ek dufrejk. Jiġifieri, ħadd ma jagħmillek ix-xogħol sewwa bħal ma tagħmlu inti. Jekk trid li l-ħaġa toħroġlok sewwa, agħmilha int. Il-ma taqdar taxtariħu, la texteħihu. Qawl dieher, ma jeħtieġx tifsir, Tixtiqix, biex ma tinkeddx, la ma tistax tiksbu.