SCIORTINO SKULTUR MALTI (1879 — 1947) f Tifkira tiegħu fit-80 anniversarju minn twelidu) Ta' Ġużr' CARDONA S-SENA 1873 fit-tempju maestuż tar-Rotunda tal-Mosta Ġużeppi Sciortino minn Ħaż-Żebbuġ kien qiegħed jintra. bat bis-sagrament taż-żwieġ ma' Saverja Sant mill-Mosta. Wara l-ferħ ta' din il-għaqda qaddisa, fid-dar ta' nies l-għarusa fil- Mosta, il-familja l-ġdida marret toqgħod f'dar ir-raġel f'Ħaż- Żebbuġ. Ġużeppi. Sciortino kien bidwi u kellu xi ftit tar-raba' fl-inħawi msejħin ''Ġnien iż-Żgħir'' li jaħbat fil-bidu ta' Ġnien l-Isqof, ftit 'il barra minn Ħaż-Żebbuġ. Minn dan iż-żwieġ nisrani, li l-iskop tiegħu huma l-ulied, twieldu Franġisku, Marija, Antonio, Vittorja u Grazzja, u trab- bew ilkoll fil-biża' t'Alla u jilagħbu fl-għelieqi tal-ġenituri tagħ- hom. Minn dawn il-ħames ulied, aħna sa nieqfu fuq Antonio, li twieled Ħaż-Żebbuġ fil-25 ta' Jannar, 1879 ,0 tgħammed l-għa- da, 26 ta' Jannar. Barra Antonio ngħatawlu wkoll l-ismijiet ta' Pawlu u Paċifiku. Parrinijietu kienu zijuħ min-naħa t'ommu, Ġanni Sant, u martu Grazzja, li kienu joqogħdu l-Mosta. It-tfaj- jel tagħna ġie msemmi Antonio għal nannuh, m'ssier ommu, Pawlu billi twieled f'San Pawl ta' Jannar ,u Paċifiku billi dan l-isem hu komuni ħafna l-Mosta u aktarx li jinstab fil-familja ta' nies ommu. iFuq it-tfulija. ta' Antonio għandna xi ftit tagħrif mill-ħbieb tiegħu ta' tfulitu, Patist Bonnici u Pawlu Grech, dan ta' l-aħ- '— ħar għadu mimli bil-għomor u li kellimt m'ilux fuq iz-zuntier ta' Ħaż-Żebbuġ. Patist u Pawlu kienu jmorru jilagħbm ma' An- tonio Sciortino fil-għalqa ta' missieru fi Ġnien iż-Żgħir, u kienu jibqgħu milqutin mill-ħeffa lii biha Antonio kien inaqqax sta- tiwi tal-ġebel b'daqsxejn ta'-temprin. Pawlu Grech qalli li missier Antonio, Ġużeppi, ma kienx jieħu pjaċir li huma kienu jmorru ħdejn ibnu, billi setgħu jaljenawb milli jirgħa, l-ftit nagħaġ u mogħoż li kellhom. Iżda, kif issokta jgħidli l-istess Pawlu, Gu- żeppi, missier Antonio, li kien raġel mill-aħjar, tqatta' u tiekol m'unu, qatt ma kien igħajjat magħhom jew ikeċċihom. Ffuma, ta' tfal li kienu, kienu. jinħallu wara l-ħlewwa. ta' figuri li Anto- nio f'ħakka ta' għajn kien jiskolpi, jew inkella jpinġi mal-ħajt tal-kamra li kien hemm fl-għalqa. ta' missieru. : Patist Bonnici, il-ħabib l-ieħor ta' Antonio Sciortino, baqa' sakemm miet igħożż il-ħbiberija ta' dan l-iskultur Malti. ta' fama mondjali, u meta l-artista kien Malta, kien dejjem jieħu għand ħabib tfultu, Patist, biex isinnlu ' l-iskriepel, l-żgorbji u l-għodod l-oħra ta' l-iskultura. Il-ġenituri ta' Antonio, għalkemm bdiewa, ħasbu biex jibagħtu lil uliedhom l-iskola tal-Gvern ta' Ħaż-Żebbuġ, fejn b'xorti tajba kienet Sinjora. ta' l-Iskola, Vittorina Scortino, iz- zija ta' Antonio, li ħeġġitu biex jaħżen tagħlim kemm jisa'. F'dak iż-żmien ukoll Antonio kellu, l-fortuna li jammira x-xogħ- liiet pittoriċi ta' qaribu Lazzaro Pisani, u l-impressjoni ta' Pi-- sani kompliet xegħlet fiż-żagħżugħ dik id-dispożizzjoni naturali għall-arti li kienet tiġri fil-vini tiegħu sa minn twelidu. Pisani, . mill-banda l-oħra, malli ntebaħ bil-ġenju straordinarju ta' Anto- nio, ħajru biex jattendi l-iskola tad-disinn, il-Belt. ' Imma l-kapaċità singolari ta' Sciortino malajr ġibdet l-am- mirazzjoni tal-patruni ta' l-arti f'Malta. u speċjalment tal-mamà ta' Lord Stridkland, li kienet ħabiba ta' Vittorina. U bis-saħħa tal-ġenju krestiv tiegħu u megħ- jun minn diversi personalitajiet. Maltin, ġie mibgħut Ruma, ta' xi 20 sena biex jissokta jitħarreġ fl-arti skultorja. Attenda, kors ta' inġinerija u arkitettura monumentali u ġie diplomat fl-1902 mill-Istituto Reale di Belle Arti. (Fl-istess żmien fetaħ studju f'Via. X'kienu l-kondizzjonijiet li fihom ħadem, tħa- bat ui stinka Sciortino7 Kittieba, ta' żmienu, u fosthom Salvatore Gauċi, jgħarrafna li l-artista, ltaqa' ma. 'ħafna saram u minkej- ja l-bsaten fir-roti li għamlulu l-egħdewwa, u s-sussidju ċkejken li kellu mill-Gvern, il-karriera tiegħu kienet dejjem miexja 'l fuq lejn ideal imdawwal u arti, tabilħaqq. Iżda qabel Gauci, l-ewwel Malti li nafu bih li-qabad il-pin- na. u ta t-tifħir mistħoqq kien Dr. Arturo Mercieca, 1; ħajjar lil Salvatore Gauci biex ixandar is-suċċessi li Sciortino: kien kiseb fil-Pelt- Eterna, : : ati ; Tkompli jgħarrafna Gauci fil-Malta Letteraria'' ta' Tal: 120 (2 IL-MAnr jir, 1904; li Minn mindu kien student, Sciortino kien: aklEwista personalità artistika, ħajja u sħiħa f'kull xogħol li kien jaħdem u' din il-personalità laqtet lill-professuri. Meta ħalla l-''Istituto di Belle: Arti', ħalla warajh: kull imitazzjoni, u s-surmastrijiet tiegħu kienu biss il-ġenju kreativ u l-ispirazzjoni fekonda, tiegħu. L-ewwel xogħol tiċġħu oriġinali li għollih: bħala artista ta' ko- bor, kienet ''Testa di filosofo'', li ma, setgħetx ma. tiġbidx l-ap- prezzament ta' l-ammiraturi ta' l-iskultura. Sena wara, fl-1903, Antonio kompla saħħah il-fama li kien akkwista bi studju ieħor, li wera tabilħaqq li l-ewwel xogħol tiegħu ma kienx xi inzer. tatura imma; frott ta' kapaċità mhux komuni; din id-darba; esi- bixxa ''Testa 'di Vecchio''; li tat lill-awtur tama mwarrda ta' futur mill-isbaħ. Is-sena.ta' wara, 1904, ħareġ minn idejn Scior- tino dak. il-grupp hekk artistiku. ta. ''Les Gavroches' jew 'T bi- ricchini: di Parigi' i ħadem taħt l-influss tal-letteratura; Hos- jana, għaliex dan. il-grupp juri tabilħaqq il-furja, tal-jiem tal-ġlied w tal-barrikati f'Pariġi, l-erojiżmu taż-żgħar u n-nuqqas ta' ħsieb taż-żgħażagħ li jiddisprezzaw kull periklu. — iv Iżda, din il-biċċa. xogħol: kbira. ta. Gavroches'' ma; ke- nitx biżżejjed, għax fl-istess żmien Antonio tana: wkoll. ''Studie di donna'' li jirrappreżenta, t-tbissima grazzjuża ta' mara. fl-aqwa tagħha, mogħnija. bil-ferħ tad-dinja. Naraw f'dan l-istudju dik ilklassiċità purissima differenti. mill-figura tal-mara: rappreżen. tata mill-artisti: Franċiżi ta' żmienu.. Xi ħadd jista' jaħseb li Sciortino: kiseb dan il-ġieh. kollu f'Ruma; għax forsi f'dak iż-żmien dik il-belt. kellha; nuqqas artis- tiku jew kienet tinsab. f'xi dekadenza, skultorjà. Xejn minn danl Il-pajżan tagħna wera ruħu bħala skultur kbir f'Rumu meta kellu miegħu lil Monteverdi, Biondi, Ferrari, u: Ercole Rosa. Issielet. ma' skulturi. barranin issussidjat; bis-sħiħ. mill-gverni- jiet tagħhom, waqt li lil Sciortino: tagħna neħħewlu dawk il-ftit flus-li kien jieħu waqt li kien fl-''Istituto di Belle Arti'. , Hekk nistgħu ngħidu li sa mill-1904 skultur Malti kien għia- mel isem f'diversi. ċentri artistiċi. ta' l-Ewropa, u. fis-snin ta' wara, l-isem glorjuż ta' Sciortino issokta, jixtered ma' l-Ameri. ka, l-Asta:u, l-Affrika. U-dan mhux tifħir żejjed għax tabilħaqq, li x-xogħlijiet ta' Antonio waslu sa l-Amerika, sar-Russja, sal- Brażil u sas-South Africa. ANTONIO SCIORTINO 121- L-8 X8——mm—— Beba' snin wara, sewwa sew fl-1911, fil-konkors imniedi għall-monument ekwestri għall-Imperatur Alessandru IL tar- Russja, il-mudell ta' Sciortino ħa l-ewwel, iżda, ġie skwalifikat . għax qalu li d-disinji ma kienux skond ir-regolamenti ; b'dana- kollu l-Imperatur akkwista x-xogħol ta' Sciortino u ħallas bu s-somma ekwivalenti ta' l-ewwel premju. Fil-kompetizzjoni internazzjonali biex isir monument lill- poeta, ta' l-Ukraina, Chevchenko, l-iskultur tagħna rebaħ għal, tliet darbiet il-konkors u fl-1914 il-Kummissjoni kellha tammet- ti ''li Sciortino biss għaraf jesprimi r-ruħ tal-figura ta' Chev- chenko. ' . Biċċa xogħol qatt ma dehret bħalha fid-dinja Sciortino um- modella fi żmien l-ewwel gwerra, tad-dinja. Din hi ''The Holv 'Temple'', tempju-monument tal-gwerra, li kellu jiġbor fih l-għa-- dam tas-suldati mill-Imperu kollu. u f'nofsu l-għadam tas- ''Suldat Mhux Magħruf' — idea illi ħareġ biha l-ewwel darba l-artista Malti. Dan il-proġett famuż, li, kellu jkollu kop- pla għolja 100 metru bi 300 qanpiena ġo fiha ma setax iseħħ minħabba l-ispiża kbira li kien jinvolvi, iżda ġie ammirat minn Ettore Tito u Mentessi bħala l-akbar konċezzjoni arkitettonika tal-bniedem. Gazzetti Ingliżi, Amerikani, Russi, Taljani, Fran- ċiżi u Norveġiżi kitbu fuq Sciortino u dan ix-xogħol tiegħu. Ta' dan iż-żmien ukoll huma l-busti ta' Sir Adrian Dingli (f'Malta), Bir. Edwin Egerton (f'South Africa), u ta' Field Marshal Lord Grenfell (fl-Ingilterra). Monument. ieħor li jagħmel ġieh lil Antonio u li jibqa' dej- jem ifakkarna fih u fil-Kongress Ewkaristiku ta' l-1913, jinsab barra, Putirjal u juri lil Malta f'riġlejn Kristn ħaj u maestuż, Dan il-monument ħall l-ilsien ta 'l-aħjar prożaturi u poeti ta' dak iż-żmien, u nsibu lil Dr. Enrico Mizzi, lill-Prof. Bonello, lil G. Galea, lil Carmelo Mifsud Bonnici li kien għadu student, u fuq kollox lill-poeta nazzjonali Dun Karm, ilkoll ikantaw l-is- baħ eloġju lil dan il-Malti kbir. Imma dan it-tifħir mhux kam- paniliżmu, għax dan il-monument u l-awtur tiegħu ġew onorati minn artisti u kritiċi barranin, fosthom il-Prof. Ruman Joris, li stqarr: ''Sciortino laħaq il-promessi li kien ta sa mill-ewwel studji, tiegħu ; it-teknika tiegħu hi qawwija, daqs dik ta' Rodin, u 129 l —IL-MALIL U - a dan il-monument biss hu biżżejjed biex iqiegħdu fiż-żgur fost l-ewwel skulturi moderni' Bejn l-1918 u l-1921 Sciortino ħadem busti oħra kbar bħal dawk ta' Prof. Sgambati, Baroness Havashi, Miss Miller, Mrs. Harvev u Mrs. MeClum; u l-monumenti sepolkrali ta' Prown Jung u Miss Court. Imbagħad fl-1923 ħoloq monument ieħor tal-għaġeb li jirrappreżenta. d-drammatutgu kbir Russu Anton Pavolovidh 'Pehekov jikkunsidra. l-gawawija bil-ġewnaħ imkis- ser, ''Il-Gawwija'' l-isem tat-tieni dramm tiegħu. Jisgħobbina: li f'dan l-istudju qasir ma nistgħux insemmu x-xogħlijiet kollba ta 'Sciortino, u jkollna bilfors nikkuntentaw ruħna billi ngħidu kelmtejn biss fuq kapolavuri ta' fama mon- djali. Hekk kienet kbira, s-sengħa, ta 'Sciortino li f'20 minuta għamel maskra tal-magħruf kompożitur u: pjanista: Amerikan Leo Tectonius, li ġibdet l-ammrazzjoni tal-famuż skultur fran- ċiż Auguste Rodin li miet fl-1917. Tant impressjona ruħu Rodin l: talab kopja, ried jagħmel konoxxenza ta' Sciortino u baqgħu ħbieb sa mewtu. Liema, ċertifikat aħjar minn ta' Rodin seta' jikseb Antonio, meta Rodin kien magħdud bħala l-aħjar skul- tur wara Michelangelo 19 Fis-sentejn 1926-27 l-artista Malti ħeles: il-busti ta' Miss Budkner, tal-Prinċipessa. Pignatelli, Mrs. Mackenzie u ta' Miss Winifred Holt ; iżda: għalkemm dawn kienu jkunu ħidma, kotra- ns għal skultur ieħor, Sciortino ma' dawn ħadem ukoll il-Monu- ment ta' l-Amerika t'Isfel fl-okkażjoni tal-proklamazzjoni ta' l-indipendenza, tal-Brażil. Dan is-suċċess ġie ripetut is-sena. ta' wara, 1927, b'monu-: ment ieħor għal Malta biex ifakkar ir-rebħa ta' l-Assedju l- Kbir. Dan il-Monument ta' l-Assedju ġie inawgurat il-Ħadd, 8 ta' Mejju, 1927, fl-10 2.m. mill-E.T. Sir Thomas Van Best, l-Uf- fiċjal li kien qiegħed jamministra l-Gvern qabel il-wasla tal- Gvernatur il-ġdid Du Cane. Saru diskorsi għall-okkażjoni mill-- Prim Ministru Sir Ugo Mifsrud, minn Sir Arturo Mercieca u mill-Prof. Atanasio Cuschieri, O.C. Il-monument tbierek fl-10 i.m. mill-Arċisqof Dom Mauro Caruana. Xogħol ieħor li juri lil Simon Bolivar wisq imponenti fuq żiemel hekk ħaj li tistħajlu miexi, tressaq għall-konkors inter- nazzjonali li daħlu għalih 265 artista minn ħafna pajjiżi, u l-Mal- ti Sciortino ħa t-tieni premju. Altru kenitx prova oħra tal-ġenju nazzjonali Maltil Fl-1929 Sciortino kien laħaq l-apiċi tal-karriera tiegħu u bħala wieħed mill-akbar skulturi ġie avviċinat mill-Kummissjoni, 'Amerikana li kienet organizzat esibzzjonijiet ta' artisti ta' fama bħal Rodin, Munier u Burdella kull sentejn. Fis-sena 1931, il- Kummissjoni ġiet. milquta mill-oriġinalità tax-xogħlijet ta' Sciortino u stednitu biex ilesti xi 20 biċċa jew aktar biex jintwe- rew fl-Amerika. Is-suġġetti kellu jagħżilhom hu u kellhom jix- bhu fl-istil l-'Arab Horses' li nistgħu nammiraw fil-Mużew Nazzjonali. Għalkemm ix-xogħlijiet kienu lesti, il-wirja ma. seħ- ħits bil-president tal-wirja, Mr. Frank Perdv, laħaq miet. Tkellimna fuq ix-xogħlijiet tal-Prof. Sciortino li tawh fama mondjali, imma ma, rridux ninsew li, s-soġġetti allegoriċi tiegħu, bħal: ''Arab Horses', ''Dangerous Sport' ''Rhvthm of Life', ''Lindberg', ''Detachment of the Soul' u oħrajn, juru l-fanta- sija oriġnali tiegħu, entużjasmu u vitalità naturali, movimenti bilanċjat, u teknika futurista, li weħidhom huma, biżżejjed biex jagħtu lill-artista Malti immortalità fil-kamp ta. l-iskultura. Fl-1986, minħabba l-ksur tar-relazzjonijiet bejn l-Italja u l-Ingilterra, fuq il-gwerra ta' l-Abissinja, il-''British Academv of Arts' ta' Ruma, li tagħha l-Prof. Sciortino kien ilu direttur għal 25 sena, ġiet magħluqa u l-pajżan tagħna ġie mitlub biex jiġi Malta. u jokkupa l-kariga. ta' Kuratur tas-Sezzjoni, ta' l-Arti fil- Mużew, post li beda jokkupa, fit-3 ta' Mejju, 1937, bis-salarju ta' £800. Sciortino baqa' jaħdem, iżda, l-aħħar xogħol kbir tie- għu kienet l-istatwa ta' Lord Gerald Strickland li beda, fl-1945. Kif qamet it-tieni. gwerra dinjija, is-Sinjurina Helene Bu- hagiar, għal żmien twil ħabiba tal-Prof. A. Sciortino, avviċinatu biex ix-xogħlijiet tiegħu li kellu; f'Ruma jinġiebu Malta. 'Ta' bniedem ġeneruż u patrijott li kien. Sciortino offra. kollox lill- Poplu. ta' Malta, basta jiġi provdut it-trasport minn Ruma, għal pajjiżna. Għal dan ħaseb il-Kmandant Navali tal-Mediterran; Bir Algernon Willis u Ladv Willis, waqt li s-Sur Joseph Galea, li kien studja Ruma taħt il-Prof. pakkjar u l-ġarr. Il-Gvern ħareġ £300 għall-ispejjeż. L-iffirmar tal-kuntratt tal-għoti tax-xogħlijiet tal-Prof. Sciortino sar fil-11 ta' Frar, 1957, u flok il-professur, li kien marid, dehret Miss ĦHelene Buhagiar, li kenet ukoll li ħasbet biex ix-xogħlijiet jiġu esebiti fl-14 ta' Lulju, 1947. Ftit ġranet wara. Dan l-iskultur Malti ta' fama mondjali baqa' dejjem dħuli u umli, għad li ħabbat wiċċu ma' ħafna svantaġġi fl-Italia għax kien Malti, u ma sabx l-inkoraġġment li kien jixraqlu fl-Ingilterra għax ma kienx Ingliż, u bil-ħila tiegħu biss kiseb għalih u għal Malta, art twelidu, pedistall għoli fil-qasam ta' l-iskultura, ġieh li jmissna nfakkru malajr kemm jista' jkun b'monument f'wieħed mill-aqwa postijiet ta' Malta, li tant issemmiet bil-ħila tiegħu,