Gtieluq il-Mitt Sena mit-Twelid tal-Kav. Guże' Muscat Azzopardi Ta' ĠUŻE GALEA T'FIFKIRA ta' għeluq il-mitt sena mit-twelid tal-Kavalier Ġużċ Muscat Azzopardi saret f'Settembru li għadda ħabta ta' jum ir-Rebħa. Kien ħsieb għaqli dak li jfakkru flimkien isem dan il-persunaġġ Malti mar-rebħa ta' Malta fuq l-għedewwa tagħha għax l-ideal ewlieni ta' Ċiużà Muscat Azzopardi kien li jara 'l 'Malta ħienja u rebbieħa. Jekk nistħarrġu għamil Ġużċ Muscat Azzopardi, insibu li ħidmietu, xogħlu. xewqatu kellhom tir wieħed : li jgħolli u jweġġah l-ilsien tagħna, Aħna nafu li l-ilsien, jiġbor ġewwa fih id-drawwiet, il-ġibdiet, il-ħajja, l-istorja u r-ruħ tan-nazzjon. Fi ftit kliem l-ilsien hu l-espressjoni l-ak- tar safja' tan-nazzjon, u kulma jsir b'riżq ta' l-ilsien, isir għar- rebħa. tan-nazzjon. —jAħpa li qegħdin ngħixu f'dawn iż-żmenijiet ma tantx nis- tgħu nifhmu kif kienet il-qagħda ta' l-ilsien Malti mitt sena ilu. Il-lum drajna naqraw bil-Malti ġurnali u kotba serji; drajna ni- simgħu l-Malti f'konversazzjonijiet soċjali, fl-Awli tal-Qorti, fil- klassijiet ta' l-Univerfità, fil-Parlament ; drajna nikkorrispondu bil-Malti mad-Dipartimenti tal-Gvern, u naqraw ċirkularijiet bil- Malti maħruġin mill-Kurja ta' l-Isqof. Iżda mitt sena ilu dan l-ilsien tagħna kien immaqdar, imżeblaħ u mwarrab, ma kienx jinistema' 'fejn jiltaqgħu n-nies puliti u l-kbarat; il-għorrief u nenies tal-kultura qatt ma kien igħaddilhom minn moħhom li jiktbu bil-Malti jew li joħorġu kotba. bil-Malti. L-intelliġenza kieriet tistkerrah l-ilsien Malti. Ħafna kienu jaħsbu li bil-Malti wieħed: ma jistax ifisser dak li tixtieq il-qalb jew dak li tħoss ir- riħ; Oħrajn' intellettwalment għomja. kienu jmaqdru l-Malti, ħtija tal-mibegħda jew is-suppervja li kellhom. Imbagħad f'Ħal Qormi, nhar l-ewwel tax-xahar tal-Vittorja, jum ta' riżq għall- ilsien tagħna, twieldet tarbija u minn dak in-nhar id-destin tal- Miżti nbidel. Donnu nhar it-twelid ta' dik it-tarbija kien deħer Anġlu. li xecħel-kewkħa ġdida fis-sema, u dik il-kewkba fil-milja ta' din il-mitt sena Faqgħet: tilma u tiddi u tagħti dawl u dija. lill-ilsien tagħna. ; Naħaeb. li qatt-ma basar dak it-twajjeb Kappillan ta' Ħal 'Qormi li għammed.dik it-tarbija u wkoll il-ġenituri tagħha qatt 100 IL-MALTI ma għaddielhom minn moħhom meta ħaduha l-knisja u tawha l-isem ta' Ġużeppi, li dan għad jikber u jsir raġel għaref, għaqli u ħabrieki li b'ħiltu kellu jbiddel id-destin ta' lsien art twelidu. sawwar lettermmra Maltija, jagħti xejra ġdida jix-xeħta kultn- rali tal-pajjiż a ismu jibqa' mweġġah u mfaħħar fl-istorja. ta' Malta- Bħal-biċċa l-kbira tat-tfal Maltin, l-aktar dawk ta' l-irħula, Ġużeppi għadda tfulitu u żgħożitu fil-qalba ta' belt twelidu ma- dwar il-knisja. Kien dlonk jidħol fis-sagristija jitkellem mal- qissisin, jew jaqdi bħala abbati, jew jirraġġa ma' sħabu fuq iz- zumtier, u meta tfarfar u laħaq student kien jieħu sehem fl-atti- xitajiet tar-raħal. Dik il-ġibda għall-knisja u għal raħal twelidu li inisdet fih minn ċkunitu. baqgħet tinħass fih ukoll wara. li kiber u għadda tidher f'xi wħud mill-kitba tiegħu. Hekk aħna nħossu l-influwenza tal-knisja fuq Ġużċ Muscat Azzopardi, fil- kotba: reliġjużi tiegħu Maltin u Taljani, u naraw il-ġibda tiegħu lejn Ħal Qormi fir-rumanzi tiegħu ''Nazju Ellul', u ''Susanna/', fil-poeżija ''Żewġ Nassaba' — fil-Ħajja ta' San Ġorġ'. Imma (iużċ Muscat Azzopardi ma baqax parrokkjali fi ħsibijietu, iżda deħm u ħidmietu dlonk ħaddnu l-Gżira tagħna kollha u hu sar persimaġġ nazzjonali, Għaliex Ġużċ Muscat Azzopardi sar persunaġġ nazzjonali7 Hu kien jindaħal għal bosta xogħlijiet, imma l-aktar li jissemma għall-ħidma tiegħu b'riżq il-letteratura Maltija. Infatti huwa magħruf bħala Missier il-Letteratura Maltija, u bil-ħaqq kollu hu mgħoddi bħala bniedem ewlieni li qiegħed is-sisien li fuqhom inbniet il-letteratura tagħna. Għal dan biss jistħoqqlu l-ġieh tan- nazzjon. Kien hemm oħrajn qablu li: ħabbu l-ilsien tagħna., li kitbu bil-Malti qablu, iżda dawk kitbu bil-Malti bħala. esperiment jew biex iwettqu t-teorija li l-Malti jista' jinkiteb letteralment. N'eħdu hħala. eżempju lil Manwel Caruana, filologu u studjuż ia' l-ilsien tagħna. Ħu kiteb rumanz sabiħ bil-Malti ''Tneż Far- taġ', mma dak ir-rumanz waħdani tiegħu qisu kien maħruġ bħa'a prova ta' dak li hu kien kiteb fuq l-istudju tiegħu dwar n-nisel tal-Malti, jiġifieri hi f'idejn tajba, dan l-ilsien tagħna jaq- da f'kulma jeħtieġ. (tużċ Muscat Azzopardi ma kitebx bil-Malti bħala prova jew esperiment, anqas ma kiteb. biex iderri 'l-poplu jaqra b'dan l-il- sien imma ħu kiteh bil-Malti bi skop li joħloq letteratura naz- lirika — Ġ. zjonali, u b'dan il-ħsieb ewlieni hu ħaddem il-friegħi kollha tal- letieratura: proża, poeżija, kritika, u ħareġ kotba reliġjużi, ru- manzi, bijografiji, ġubriet ta' poeżija u xogħlijiet għall-palk. Ix- xogħol tiegħu kollu jingħażel għall-ġmiel, il-ħeġġa u l-qawwu tiegħu. L-awtur kellu sengħa ta' mgħallem biex joħroġ opri li jgħaxxqu u jhennu bil-benna ta' l-arti; l-istil tiegħu għalih waħ- dm, bosta xtaqu jimitawh, imma ħadd ma ħareġ bħalu. Ix-xogħ- li/iet tiegħu fihom xi ħaġu li tiġbed lill-qarrej, ittih: gost, isser- rallu moħħu u tfarraġlu qalbu, u dik ix-xi ħaġa bi tiegħu waħdu u tqiegħdu f'kategorija għalih. Mhux l-opri kollha tiegħu huma kassiċi, hemm kitba ordinarja. iżda wkoll din il-kitba ordinarja għandha stil, ħeffa u ħajja li jifirduha minn oħrajn, Fil-kitba ta' Ġużċ Muscut Azzopardi nsibu dak l-element artistiku speċjali li jirrendiba differenti minn kitba. ta' awturi oħrajn. Dan l-element speċjali nsibu fil-kitba tiegħu kollha. Jekk naqraw il-poeżiji tiegħu kollha minn ''Saul ta' Tarsu'' sa dik il-ġawhra ta' sunett Marsaxlokk, jekk naqraw il-kotba re- liġjużi tiegħu mill-'Għasar tal-Madonna'' sal-'Ktieb ta' l-Evan- ġelju'', jekk naqraw ir-rumanzi li kiteb minn ''Xorti Ħażina' sa Tj Nazju ELul', insibu li f'kull biċċa xogħol hemm dik ix-xejra speċjali, dak l-istil waħdieni, dik il-ħrara u dik il-ħeġġa li huma era. tal-ġenju tiegħu. Dawn il-kwalitajiet huma s-sisien li fuqhom tinbena l-lette- ratura u bħalma għidna, il-kitba. ta' Ġużċ Muscat Azzopardi ma hix nieqsa minn dawn il-kwalitajiet. Dan l-awtur għandu l-mer- tu li nissel għamla u sura fil-kitba bil-Malti, taha xejra u ħoloq kriterju letterarju. Ġużġ Muscat Azzopardi kien ġenju u kellu intellett kbir, im- ma b'daqshekk biss ma kienx iseħħlu jsawwar il-letteratura tagħ- na kieku ma kellux doni oħrajn : kellu d-doni ta' l-universalità u ta' l-umanità, u dawn iż-żewġ doni. jidhru qishom. għelm fix- xogħlijiet tiegħu kollha. Ġużċ Muscat Azzopardi ma kellux bħal boxta skuluri, moħħu magħluq fil-qasam. ta' l-istudju tiegħu, anqus mu kien bħal hoxta speċjalisti li jafu ħafna fil-fergħa. tal- għerf ta. ħhom imxna mbagħad jinsabu lura fi ħwejjeġ oħra. Hu nxteħut bil-ħrara ta' qalbu u bil-ħeġġa ta' ruħu, għal bosta xogħ- lijiet oħra u kollha wettaqhom bil-għaqal, fis-sengħa n bil-ħsieb u seħħlu joħroġ ta' raġel u jagħmel isem fihom ukoll. 102 IL-MAnri Ġużċ Muscut Azzopurdi kileb versi ta' hlewwa li tgħuxxaq, il-poeżija tiegħu fiha lehma li tgħolliha fi sfera spiritwali. Għall- qawwa ta' l-istil, għar-ritmu ħaj, għall-ħlewwa ta' l-armonija, il-ġmiel u għas-sala, bosta mill-versi ta' Ġużċ Muscat ÀAzzo- pardi jistgħu joqogħdu fil-wisa' maġenb dawk ta' poeti kbar Mal- LIU barranin. sen Ġużċ Muscat Azzopardi jibqa' jissemma Lost il-poeti tagluu, iżda hu kiseb post ta' qima, u ġieh fil-lette- ratura mhux biss bhala poeti, iżda wkoll bħala rumanzier u bħa- lu kirtieb ta' kotba reliġjużi. Bħala rumanzier Ġużċ Muscat Azzopardi għandu fama li ma tmut qatt. Ftit awturi Maltin saħbilhom isiru popolari bħalu. Hu ħoloq stil ġdid fir-rumanzi tiegħu :-imħabba safja, patrijot- tiżmu sod fuq bażi storika. Il-kotba tiegħu oriġinali u ma hu- miex, kienu jinħatfu b'ħerqa kbira u dlonk jissemmew b'tifħir mill-qarrejja. Din il-popolarità ma ġietx nieqsa għax ir-rumanzi tiegħu għadhom sal-lum imfittxijin mill-qarrejja. Xi wħud mir- rumanzi tiegħu nqalbu f'ilsna barranin, oħrajn kienu dramma- tizzati u oħrajn ħarġu minnhom libretti għal opri mużikali, u bekk iseni l-awtur ġie magħruf barra minu din il-Gżira, Fil-kitba tiegħu reliġjuża Ġużċ Muscat Azzopardi kellu l-ap- poġġ tal-Knisja. Isqfijiet u Kardinali faħħru x-xogħlijiet tiegħu ; saħansitra l-Pupu bagħatiu l-barka Tiegħu u żejnu b'tinuri u ġieh. Il-korbu reliġjużi tiegħu fihom dik ix-xejra spiritwali u morali li tpaxxi r-ruħ u tħeġġeġ id-dehen għall-qima 'l Alla. Ġużċ Muscat Azzopardi ma kitibx bil-Malti biss, bu kien jaf L ilsna, oħra u stampa poeżiji u kotba bit- Taljan, Dawn ix- min qal li kieku Muscat Azzopardi kien inxteħet għall- kitba: bit- Taljan, hu kien ilaħħaq ima' l-iskritturi Taljani. Imma Ġużċ Muscat Azzopardi mu ħademx fil-qasam lette- rarju biss. Hu kellu l-professjoni tiegħu ti bħala, Prokuratur Le- ġali kien għamel isem kbir fil-Qrati. Kien magħruf għad-difiżi ja tiegħu li jxejnu kull oppożizzjoni, Bil-għaqal u d-de- hen tiegħu kien dlonk jeħles lill-bniedem innoċenti mill-aqwa xkiel, iżda fl-istess waqt kien jobrom lill-ħati u jwaħħlu li ħaqqu. Barra dan Crużċ Muscat Azzopardi ndaħa. ukoll għall-ħajja u s-sewwa L -mbeġġel mill-ħniena nm l-mogħdrija, u dan is-siste- ma sewn mhux ftit biex għolla l-klassi legali f'għajnejn il-poplu, u għalhekk Ġużċ Muscat Azzopardi kiseb qima u ġieh għall- qawwi TIFKIRA — Ġ. Kumra tal-Prokuraturi Legali li tagħhu hu kien President għal bosta SMUN, Fl-Università tagħna fejn Ġuże Muscat Azzopardi kien eża- minatur rett u għaref, hu kren jaf ibeġġel it-toqla. ta' l-eżami bl- imġibu dħuija u bil-kelma t-tajba, u għalkemm qatt ma mexa bil-suvuri hu dejjem witta fejn seta'. Dan il-bniedem kb'r u għaref keilu sens artistiku u dejjem hubb l-arti. Bħalu membru ewlieni tal-Ġunta Teatrali tal-Gvern hu sewa mhux ftit biex ingħataw dawk l-Opri mużikali kbar li imimħabba fihom it-Teatru Rjal tagħna ħassel tama ma' l-Ewro- pa kolha. Hu ħadem biex għolla l-arti drammatika u biex daħ- ħal fit-teàtru Multi d-drawwa ta' ruppreżentazzjonijiet kolossali, u indirettament kien il-mezz biex mexxa 'l quddiem il-palk Malti. Barra dan Ġużċ Muscat Azzopardi ndaħal ukoll għal ħajja pubbiika. Bħala editur ta' ġurvaji u perjodiċi kellu sehem fit- tiswir ta' fehmiet il-poplu u rawwem kuxjenza. politika fost il- kotra, Imma mhux għalhekk biss kien miżmum fuq wiċċ l-idejn : bħala. rappreżentant tal-poplu fil-Gvern, bil-għaqal u bl-irġulija kien għamel isem ta' bniedem ġust u patrijott sinċier, u l-kel- mi tiegħu kienet mismugħa u milqugħa mill-kbar u miż-żgħar. Dawn il-ftit ħidmiet li semmejna jixhdu l-interessi kotrana l-Ġużċ Muscat Azzopardi kellu fil-ħajja. Hu qatt ma baqa' għa- lih, imwarrab iħares biss lejn dak li jiġri, imma kien dlonk jie- ħu sehem fix-xejriet u fit-tqamqiliet ta' żmienu u billi kien ġar- rab ħafna hu satu' jifhem aktar xi trodd id-dinja, u nqeda b'dak it-tiġrib tiegħu biex ta sura u ħajja lill-karattri u l-ġrajjiet li kiteb fuqhom. : dwa din l-universalità ta' Ġużċ Muscut Azzopardi kienet imsieħba ma' umanità kbira, u t-tnejn flimkien żejnu lil dan il- persimaġġ b'doni kbar u għanuh b'karattri ġenjali. Huwa kellu xeħta kbira biex jiġbed in-nies lejh. Bniedem ferrieħi u ħanin, hu kien dlonk jifhem li: sħabu u dejjem lest biex igħin bil-kelma u-bl-għamil f'kull ma jeħtieġ; kellu kelma tajba għal kulħadd, ken dħuli u jaf imur f'kull klassi tas-soċjetà. Il-popolarità tie- għu kienet,imsejsa fuq sentiment ta' ħbiberija, u kull min kien ikollu x-xorti li jsir jafu u jitħabbeb miegħu, kien jibqa' jgħożż itik il-ħbiberija bħala teżor kbir, 7 Dan il-karattru. ġenjali. imsieħeb ma' għerf u esperjenza nisslu dik ix-xejra speċjali fix-xogħol kollu ta' Ġużċ Muscat Àz- 104 IL-MALTI zopardi, U iaw nifs u ħajja u sedqa u sliem lill-opri tiegħu, u mmħabba f'hekk ismu ma jmut qatt. Il-kobor ta' Ġużċ Muscat Azzopardi mhux inmisset minn ġrajja li qanqlu nazzjonijiet, an- qas ma hu mnissel minu għamil kiefer u ta' ħruxija li ħalla rifsa fil-ġrajja tas-snin, imma l-kobor ta' dun il-bniedem ġej mit-tix- jira ta' ħlewwa, ta' għerf u ta' sedqa li taw sura speċjali lix- xogħol tiegħu kollu, imma l-aktar lill-ħidma letterarja. Dan il- kobor hu ta' fejda u fih ġmiel u hena, u jissieħeb bil-ħaqq u s-sewwa mal-kburija ta' nies li isimhom hu minqux fl-istorja, lseni Ċrużċ Muscat Azzopurdi ma jintesiex għax ix-xogħol tieghu ma jintemm qatt, hu bena fuq sisien tajba u għall-futur ; l-opri tiegħu huma mseddqin bil-ħajja tad-dewmien, u dan jagħ- żilhom minn opri oħrajn li ma kisbux isem għall-awtur tagħ- lom. L-opri ta' Ġużċ Muscat Azzopardi fihom dak is-seħer li jirrendihom perenni u mhux l-opri tal-kitba biss fihom dan: nieħdu l-'Għaqda tal-Kittieba tal-Malti' li hi sintesi tal-ħid- nriet, tax-xewqat u tal-fehmiet tiegħu. Ġużċ Muscat Azzopardi kien wieħed mill-ewlenin ii waqqfu din l-Għaqda u għal bosta snin kien President tagħha, u nissel fiha ħeġġa u ħrara u nefaħ fiha n-nifs tal-ħajja. Kien huwn bosta għaqdiet u xirkiet im- waqqfin bl-istess skop tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti', iżda fil-waqt li l-oħrajn mietu f'qasir il-għomor, il-'Għaqda'' mħawla. mid-dehen ta' Muscat Azzopardi u. msoqqija mill-ħrara ta' qalbu, rabbiet l-egħruq. kibret u mxiet 'il quddiem, kienet magħrufa mill-Gvern ta' pajjiżhu u akkwistat setgħa u ġieh b'riżq l-ilsien tagħna u l-letteratura Maltija. Il-bniedem kbir iħalli opri kbar u ismu jibqa' marbut ma' ħidmietu fil-milja tas-snin. F'din is-senu, għelaq is-seklu minn mwelidu, isem Ġuże Muscat Azzopardi hu miżmum fil-ġieh u fil- qima. min-nazzjon tagħna, iżda jiena għandi fehma li dan il-ġieh m'din il-qima aktar joktru u jiżdiedu meta ta' warajna jaslu biex jikkonmnemoraw għeluq il-mitt senu minn mewtu, Għax bħall- opri kollha artistiċi, ix-xogħlijiet ta' Ġużċġ Muscat Azzopardi aktar jiswew aktar mu jgħaddi ż-żmien. Imma barra l-opri tie- għu, tibqa' l-figura tiegħu, figura ta' bniedem kbir, sinċier, ħa- nin, għaref u onest, bniedem benemeritu ta' pajjiżu, u sakemm f'din l-art tagħna jibqgħu nies galantomi, nies li jħobbu 'l paj- jiżhom, nies li jagħirfu s-sabiħ, il-Kavalier Ġużċ Muscat Azzo- pardi jibqa' mbierek, imweġġah u meqjum.