Xi drabi tiltaqa' ma' studjużi tal-folklor Malti lii għandhom l-impressjoni, li l-pasturi ta' daqqaqa taż-żaqq u tat-tanbur li naraw fil-presepju tal-Milied huma karsattri folkloristiċi tagħna li ilhom żmien twil ħafna li spiċċaw minn fostna u għalhekk daż- żmien ħadd ma jiftakarhom. Tassaw li daż-żmien inħarsu lejhom bħala karattri tal-ħajja folkloristika tal-poplu Malti li għebu mal-milja tas-snin. Fl-1993 ħareġ ktejjeb 'iIl-Ballata tal-Marsa' ta' Anton Cassar, kittieb u poeta mill-Marsa. F'din il-ballata, fost oħrajn naqraw: U fit-toroq kienu jgħaddu żeppi l-Grixti jdoqq iż-żaqq, It-tanbur kien idoqq ibnu, U kienu jferrħu lil kulħadd. Id-daqqaqa ta' dawn l-istrumenti antiki Maltin, wisq drabi, kienu wild ir-raba' u daż-żmien nistgħu tabilħaqq inqisuhom karattri tal-imgħoddi tal-folklor tagħna. Intnesa l-isem tad- daqqaqa, u nsejna wkoll in-noti ferrieħa taż-żaqq u t-taħbit tat- tanburi Imma fl-istrofa tal-ballata tiegħu Anton Cassar għallanqas itarrfilna isem wieħed minnhom. Mingħajr dubju jiftakarhom f'żogħżitu f'lejlet il-Milied, iduru l-ħwienet tax- xorb tal-Marsa, idoqqu fihom, u jgħaddu mit-toroq b'dawk l- istrumenti folkloristiċi, jiksru bid-daqq tagħhom id-difa tal- lejl. M'ilhux, Anton Cassar tarrafli li jiftakar lil-dawn id- daqqaqa fis-snin tletin, u dak taż-żaqq kien żeppi Caruana il- Grixti li kien miż-żurrieg, imma joqgħod il-Marsa; dak tat-tanbur kien ibnu Ninu. Kien fil-Milied biss li konna naraw lil-dawk iż- żewġ karattri mill-folklor Malti, joħorġu biex isemmgħulna d-daqq ta' l-istrumenti antiki tagħhom. Fis-snin ta' wara l-aħħar gwerra dinjija (1939-1945) kont inżomm djarju li fih kont niżżilt daqsxejn ta' nota li fil-lejla tal-Milied 24/25 Diċembru 1946, fi ħwienet tax-xorb fi Triq il- Marsa (Strada Marsa), kont rajt daqqaqa taż-żaqq u tat-tanbur; wara kienu marru jdoqqu fi Triq Balbi, qrib il-knisja parrokkjali tal-Marsa, u bdew jiżfnu u jaqbżu mad-daqq ferrieħi tagħhom. Kont smajt li dawn id-daqqaqa kienu bdiewa mill-inħawi Tar-Rab- bat. Niftakarhom ii kienu libsin ilbies raħli, bis-sidrija bil-kmiem tal-qmis imxammrin, u x-xiħ li kien jonfoħ iż-żaqq kellu terħa mdawwra ma' qaddu kemxejn tidher taħt is-sidrija. It-tanbur kien tond ta' xi 60cm dijametru u xi tnax fond. Tassew ħasra li (sa fejn naf jien) il-melodija sempliċi tradizzjonali taż-żaqq qatt ma ġiet rekordjata fuq it-tejp, jew il-mużika tagħha tniżżlet fuq xi manuskritt tal-mużikal Imma naf li dik il-ħabta kien hawn xi mużiċisti li kienu jiddilettaw jagħmlu dan; forsi xi darba għad titfaċċal Niftakar li fi tfuliti, ġo l-Isla f'lejliet il-Milied, kienu jiġu daqqaqa taż-żaqq u tat-tanbur, idoqqu fil-ħwienet tax-xorb ta' dik il-belt. Qabel il-gwerra (1938), kont rajt flimkien żewġ daqqaqa iduru mat-toroq. Kienu libsin tar-raħal, bis- sidrija, b'terħa ma' qaddhom u ħafjin; dak taż-żaqq, li kien imdaħħal fiż-żmien, kellu berritta f'rasu. Id-daqqaqa daħlu f'bar imżejjen għall-Milied, bi dwal ta' bozoz żgħar f'mixegħla, u bdew idoqqu u jiżfnu f'nofs il-ħanut tax-xorb, u dawk li kienu ġewwa, jixorbu imtasbin fuq imwejjed tawwalin bdew iħabbtu jdej- hom mar-ritmu tad-daqqaqa. ċol-ħanut rajt ukoll xi baħrin Ingliżi tar-Roval Navv li bdew inewwlu xi soldi lid-daqqaqa, u dawn xeħtuhom, fil-but tas-sidrija. Aħna t-tfal li konna ġejjin mill-quddiesa ta' nofs il-lejl, li kienet issir għalina fil-knisja ta' San Filippu, bqajna nħarsu ċċassati lejn dawk iż-żewġ karattri tal-folklor Malti u naraw dik ix-xena ta' ħajja li llum tabilħaqq għebet għal dejjem. Wara li daqqew fil-ħanut tax-xorb u niżżlu l-inbid, ħarġu ferrieħa jdoqqu barra t-triq, u dak tat-tanbur li kien żagħżugħ, rama' jaqbeż u jiżfen mar-ritmu tat-taħbbita tiegħu. It-tanbur beda jdawwru u jħabbtu ma' rasu u mal-irkobbtejh u minkbu. Kienet fid-difa ta' dik il-lejla bir-reżħa tagħha li dik ix-xena baqgħet tabilħaqq stampata f'moħħil Stħajjilthom daqqaqa tal-presepju. L-għada kont smajt li kienu minn Ħal Tarxien; imma fl-Isla kienu jiġu wkoll kull lejlet il-Milied daqqaqa taż-żaqq u tat- tanbur mill-inħawi tal-Fgura u ta' Buleben, iġeddu ta' kull sena tradizzjoni Maltija tassew qadima. Bid-daqq primittiv tagħhom kienu jferrħu lin-nies ta' l-ibliet u l-irħula minn fejn kienu jgħaddu, u kien l-hena tagħhom jagħmlu dan. Kienu wirja ħajja mill-folklor tagħna tal-Milied. Daż-żmien dawn iż-żewġ karattri ma narawhomx aktar ħlief f'xi pittura folkloristika, jew bħala pasturi fil-presepju. Anki f'dawk is-snin ta' qabel il-gwerra (1939-45), ġa kienu qishom xi ħaġa ta' l-imgħoddi, karattri ta' żmien ieħor, ta' drawwiet qodma ta' missirijietna li bil-mod il-mod inqatgħu u spiċċaw darba għal dejjemi Imma kien għad baqagħlhom ftit tas-snin aktar xi jkom- plu…għallinqas jien kelli x-xorti li narhom. Mill-aħħar darba li rajt daqqaqa taż-żaqq u tat-tanbur ġol-Marsa għoddhom għaddew ħamsin sena; f'ħamsin sena għaddew wisq snin biex nerġgħu naraw fostna dawk iż-żewġ karattri ferrieħa mill-folklor Malti… Tiswijiet Fl-Imnara No. 16 paġna 71, L-aħħar linja tal- faċċata għandha tkun l-ewwel linja tal-paġna 72. F'paġna 72, għanja No. 15 il-kelma Baqri trid tiġi Bagri.