SPUNTI GĦAL STĦARRIĠ TA' 4TAĦT TLIET SALINIETU Il-ġrajja tar-rumanz Malti, imqar jekk m'hix imżewqa daqs dik tal- poeżija, toffri sett ta' aspetti li qegħ- din jitbiddlu u joffru l-post għal oħ- rajn differenti u għalhekk, meqjusin ilkoll flimkien, isenslu linearità kon- tinwa, mogħdija li hi, ftit jew wisq, marbuta sfiq b'mod li wieħed jista' jrabbat dak li seħħ fil-bidu, iġġedded minn tmiem is-seklu l-ieħor sa l-ewwel egħxieren ta' snin ta' dan is-seklu u mbagħad ittrasforma ruħu mill-qiegħ fi żmienna b'narrativa diversa ħafna. Hi mogħdija li, jekk tittieħed fl-ele- menti ewlenin tagħha, tista' titqies mixja f'din id-direzzjoni: mir-rumanz popolari tal-biża' (waħda mill-ewwel forom tar-rumanz romantiku) għar- rumanz storiku (l-istorja impenjata ma' ideal politiku-nazzjonali) għar- rumanz aktarx psikoloġiku (l-esper- jenza ta' kuljum imbiddla f'monologu mnikket ta' sensibilità mweġġgħa mill-insensibilità ambjentali). Taħt Tliet Saltniet, bħala xogħol li jissokta jtella' fuq il-livell letterarju lir-rumanz soċjo-folkloristiku ta' qabel, mibni fuq każijiet veri, jew verosimili, ta' biża', waħx, vendetti u nħawi u persunaġġi sewdiena U mak- abri (imitazzjoni tar-rumanz letter- arju tal-biża' li llum, minħabba li għadda minn fuqu aktar minn seklu, ħareġ 'il barra mill-kwadru letterarju u żviluppa ruħu fir-rumanz makabru, espressjoni ta' kitba popolari moder- na), jidħol fit-tradizzjoni mwettqa ar- tistikament minn'Ineż Farruġ (1889) ta' Ant. M. Caruana li fittex li (i) jgħaddi mill-livell popolari għal-livell estetiku billi (ii) jbiddel kontenut u lingwa popolari f'oġġett ta' ammiraz- zjoni. il-kontenut popolari ta' Caruana jdur madwar tradizzjonijiet, karattri u ambjenti tipiċi, tant li l-poplu nnifsu hu l-protagonista, u l-karaterizzaz- zjoni hi korali, kollettiva, mingħajr ma ttella' fil-wiċċ lil xi persunaġġ fuq ieħor. il-passività tal-karattri, in-nuq- qas ta' ħila (żgħira) tagħhom quddiem is-setgħa (kbira) tal-ħakkiema, ibid- dlu lil Ineż Farruġ f'rumanz storiku tellief. L-insistenza hi fuq it-tbatija u mhux fuq ir-rebħa (li ma tasalx), it-ton ewlieni għandu mil-lamentazzjoni, hu eleġijaku u mhux epiku. Fuq kollox, ma jidher imkien ir-ribell u l-mit ta' Vassalli kien għadu ma twilidx. B'Taħt Tliet Saltniet dawn il-motivi huma mbiddla f'punti ta' tluq, mill-folla ano- nima — il-poplu ta' Voltaire bħala l-protagonista veru ta' l-istorja — jis- puntaw l-eroj li, għad li jlaħħmu fihom infushom lill-kotra maħkuma kollha, huma projezzjoni partikulareġġjata, L-eroiżmu tal- folla welled u rawwem l-eroj singulari tiegħu. Barra minn dan, it-tbatija hi mħallta mal-qlubija, l-eleġija hi mtaħ- ħta għall-epika u Aquilina jħabbar fil- letteratura narrativa ta' Malta aspett kollu kemm hu risorġimentali: it-taħ- lita tal-preżent (imwiegħer) mad-dehra vaga iżda reali tal-ġejjieni (rebbieħ). Għandna taħlita fl-identità ta' Aquilina bħala awtur: fuq naħa l-os- servatur tal-fatti u fuq in-naħa l-oħra l-profeta ta' l-ideali. It-telfa twassal għal rebħa, it-tbatija tissarraf fi gloria, u l-impressjoni ġenerali hi ta' rumanz storiku rebbieħ. Bejn meta kiteb Caruana u s-snin tletin ta' dan is-seklu meta kiteb Aquilina hemm perijodu mqalleb u mżewwaq ta' qawmien politiku, kul- turali u soċjali. Iż-żerriegħa mixħuta fil-ħamrija mitluqa tas- sensibilità Maltija mill-eżiljati risorġimentali Tal- jani (li bosta minnhom kienu ġurna- listi jew kittieba) bejn l-1804 u mad- war l-1870 ħadet fost il-Maltin sew- wa sew meta l-motiv patrijottiku beda jifforma ruħu f'organi attivi, il-partiti politiċi. Il-Giovine Italia ta' Mazzini, preżenti wkoll f'Malta, wasslet għat- twaqqif 'tal-Giovine Malta fid-19 ta' Diċembru, 1901. Aquilina jipparteċipa bħala awtur f'din il-ħidma nazzjonali, iżda jantiċipa sitwazzjonijiet politiċi li kellhom jitilgħu fil-wiċċ iżjed 'il qud- diem: bħala awtur romantiku jitneb- bah mill-bini ta' patrija (il-motiv ro- mantiko-politiku) u bħala awtur Kris- tjan jitnebbah mill-ħtieġa ta' strut- turazzjoni ġusta tal-komunità (il-motiv realistiko-socjali). Fi kliem ieħor, waqt li l-kittieb ibiddel il-kelma Mal- tija f'għodda biex Malta tikseb identi- tà politika u biex trawwem kuxjenza kulturali Maltija (l-aspett risorġimen- tali), min-naħa l-oħra jissuġġerixxi (u jlaħħam f'karattri u f'sitwazzjoni- jiet) tibdil soċjali li jwettaq l-ugwal- janza tal-klassijiet (l-aspett realista, iżjed aġġornat fid-dawl ta' xejriet pożitivisti). Flimkien mal-ħolma ideali tar-romantiċi, Aquilina jinseġ pjanifi- kazzjoni soċjali, u fid-dawl ta' xi Comte jikkristjanizza l-Grand Etre pagana — l-umanità — li, madankollu, tibqa' meqjusa fi ħdan il-binomju Maz- zinjan: Alla u poplu. Alla hu preżenti f'Taħt Tlież Saltniet bħala protagb- nista responsabbli u attiv, waqt li l- roplu hu mbiddel fil-ġens t'Alla, im- mexxi — bħall-poplu bibliku ta' Maz- zini — mis-sens ta' jedd (li wieħed ikollu patrija ħielsa) u mis-sens ta' dmir (li wieħed jaħdem ħerqan biex jibni din l-istess patrija). Jiġifieri l-in- flussi aktar aġġornati ta' Aquilina bħala romantiku li qiegħed jikteb fis- seklu għoxrin jindikaw kompromess bejn ir-romantiċiżmu kif nafuh u l-viżjoni moderna tar-realiżmu bħala inkjesta soċjali: l-awtur li jitkellem dwar pajjiż f'termini politiċi jrid jis- suġġerixxi wkoll metodi ta' tibdil radi- kali fl-istrutturi demokratiċi, Fi ħdan iż-żewġ interessi ewlenin li jserrpu dan l-aspett doppju wieħed jista' jsib matul ir-rumanz: il-motiv politiku u l-motiv socjo-morali, Hu t-tiżwiġ ta' dawn iż-żewġ motivi li mbagħad wassal għad-dħul tar-realiżmu f'Malta, kif nafuh f'Malta f'Ġuże' Chetcuti, l-aħjar esponent tiegħu, u kif beda jitħabbar kemm kemm żmien qabel f'Ġużċ Bonnici u Ġwann Mamo. L-ewwel motiv (poli- tiku) jitlob rikostruzzjoni nazzjonali, it-twaqqif ta' patrija bis-saħħa tal- TAĦT TLIET SALTNIET' 28 wetqa tal-karatteristiċi distintivi tagħ- ha, Hawn jidħol l-innu lil dak kollu li hu Malti. Hemm, qabel xejn, il-paj- saġġ. Hi kampanja nadifa, siekta, im- fettħa fl-ispazji tagħha, marbuta mas- safa morali tar-raħlin, u mbiddla f'am- bjent tipiku li jsarraf gżira f'oġġett ta' ammirazzjoni kważi reliġjuża. L-art tidher fid-dawl poetiku tagħha, fil-primnitività tad-drawwiet, l-ilbies, il- għana, il-bini, it-twemmin u l-bqija. Hemm ukoll tribut lill-aspett fiżiku tal-Malti, fost l-oħrajn bid-deskriz- zjonijiet stillizzati tal-ġuvni u tat-tfajla Maltija. Huma persuni mbiddia f'oġ- ġetti oħrajn li ħaqqhom l-apprezzament mhux bħala tali, iżda bħala ''affarijiet' oħra li jintisġu sfiq fl-identità magħ- quda ta' ambjent wieħed. Hi stilizzaz- zjoni li ma tistona b'ebda mod mad- deskrizzjonijiet, forsi stilizzati wkoll, ta' aspetti materjali ta' l-ambjent raħli (u Malta tar-romantiċi, bħad- dinja tar-romantiċi barranin, hi raħ- lija, f'konfront mal-belt vulgari ta' l- industrija. mċaħħda mill-identità qadima u awtentika ta' l-istorja). Kollox ma' kollox, kull oġġett deskritt hu mbiddel fi kwadru attiv imqiegħed f'vetrina kważi turistika li xxandar l-uniċità ta' post. Il-folklore, wirt li r-romantiċi ħarsu lejh bħala sura ta' reliġjon popolari, u għalhekk qaddisa, hu mbiddel f'arti fih innifsu. Sett ta' drawwiet tradizzjonali, imkej- jen tipiċi, persuni tassew Maltin, huma msarrfa f'dokument ta' individwalità nazzjonali, f'ġustifikazzjoni storika ta' identità. Dan hu l-kontenut li l-lingwa trid tfisser, u l-lingwa stess titbiddel f'idejn l-awtur fl-aqwa dokument tal- qedem distintiv tal-pajjiż u tan-nisel. Hu ħsieb romantiku li daħħlu f'Malta Mikiel Anton Vassalli f'Alla nazione maltese u l-aktar fid-Discorżo prelt- minare (ara Ktieb il-Kliem Malti, 1796) u li mbagħad issokta jieħu l-għamla ta' waħda mill-ġustifikaz- zjonijiet poetiċi f'idejn bosta awturi, l-aqwa fosthom Dun Karm. (F'dan id- dawl ukoll wieħed jista' jifhem li, jekk wieħed — biex ma jaqbilx ma' xi Croce — irid jemmen li storja tal-let- ieratura hi possibbli, irid ifittex fl-is- tess ħin il-linearità kronoloġika fl- iżvilupp tal-kitbiet, rabta bejn żmien u ieħor skond direzzjoni partikulari). il-Malti mhux biss hu meqjus minn Aquilina bħala għodda ta' għaq- da nazzjonali kontra għadu komuni (wirt risorġimentali ieħor), iżda hu saħansitra miktub b'mod li jingħaqad mal-kontenut, jiġifieri jsebbaħ is-sett ta' oġġetti u persuni oġġettivati li bis- saħħa tagħhom l-awtur irid jisħaq li Malta għandha identità. Minn hawn ġej il-puriżmu, l-isfruttament tas- setgħat espressivi ta' lsien mitluq, is- sentenzi twal u aktarx imħabbla, id- deskrizzjonijiet dettaljati, l-avventuri retoriċi, l-aġġettivazzjoni skrupluża u xi drabi doppja, il-logħob bis-sinonmi u l-bqija. F'dan is-sens ukoll hemm rabta sħiħa bejn il-kontenut u l-forma, jiġifieri bejn dak li l-awtur qiegħed igħid u l-mod kif qiegħed igħidu. Hi rabta li tgħin biex wieħed jiddiskuti l-unità tar-rumanz fid-dawl tal-kom- ponenti elementari, il-kontenut u l- forma, is-suġġett u l-lingwa li tfissru. It-teknika tan-narratur tippre- żenta lil Aquilina bħala l-osservatur li mhux biss jara, jisma' u l-bqija. skond is-setgħat li jagħtuh is-sensi barranin, iżda jifhem u jintuwixxi t-tiġrib spiritwali jew ġewwieni tal- karattri tiegħu (xhieda li, fl-aħħar mill-aħħar, m'humiex ħlief biċċa minnu nnifsu). Ngħidu aħna, l-aw- tur mhux biss jaf x'jistgħu jagħm- lu żewġ karattri f'ħin wieħed (jiġifieri l-awtur hu omnipreżen- ti), iżda jaf ukoll x'qegħdin jaħsbu bejnhom u bejn ruħhom (l-awtur hu omnixxjenti), Hu osservatur oġġettiv ('jara' dak li ma jidhirx) fl-istess ħin, u jġib ruħu qisu l-alla tal-bnedmin ii ħalaq hu. Hi forma ta' rakkuntar li kienet ilha li bdiet titwarrab min-nar- rativa sa minn żmien Dickens għal- linqas, u l-awtur letterarju kien ilu li fehem il-limitatezzi tal-viżjoni tiegħu bħala bniedem u mhux aktar bħala superman, (E.g., l-awtur modern ilu li beda jikreb fl-ewwel persuna sin- gular u mbagħad ifittex li l-osservaz- zjonijiet tiegħu ma jaqbżux 'il barra minn dawn il-limiti dojoq, bil-konse- gwenza li r-rumanz jisħaq aktar fuq id-dinja ta' ġewwa, introspettiva, milli fuq id-dinja ta' barra), Madankollu, hi teknika li għadha mfittxa sal-lum, u aktarx li sikwit titbiddel skond l-għanijiet speċifiċi ta' l-awtur li jkun, F'dan il-każ ukoll, tajjeb li l-qarrej ta' Taħt Tliet Saltniet jara kif jalternaw il-passaġġi ta' rakkont, deskrizzjoni u kumment idejoloġiku. Fl-ewwel aspett hemm in-nisġa tal-plot, fit- tieni hemm għamla ta' waqfa jew stasi perjodika li mbagħad terġa' thejji n-nifs għall-azzjoni li jmiss, u fit-tie- let. hemm. il-kontenut ideali jew aħjar it-tema li l-awtur jixtieq ibiddel f'rumanz. Għaliex nafu li bħala verità elementari ħafna fin-narrativa letter- arja hemm dan il-proċess: l-awtur jaħseb idea, imbagħad ifittex sett ta' ambjenti, djalogi, karattri, sitwaz- zjonijiet u l-bqija li jillustrawha, b'mod li l-qarrej isib quddiemu taħlita tat-tema u ta' l-istorja. L-idea tissar- raf f'esperjenza mgħejxa, biex im- bagħad din ta' l-aħħar treġġa' lill-qar- rej lura lejn l-idea. Hu proċess mentali li jsegwi, biex niftiehmu, dan il-mu- dell: minn A lejn B u mbagħad lura lejn A. Ikun siewi li wieħed jipprova japprezza film tajjeb b'dan il-metodu biex jikkonkludi, kif suppost, li l-is- torja ta' kull narrazzjoni artistika hi biss pretest, jew skorċa ta' idea, Il-preokkupazzjonijiet ewlenin ta' Aquilina huma tlieta: patrijottika, soċjali u morali. Fl-ewwel preokku- pazzjonijiet hemm ix-xewqa li Malta tinfeda mill-kolonjaliżmu (u l-lettera- tura Maltija, kemm bit-Taljan u kemm bil-Malti, hi waħda mill- kawżi evidenti ta' kull ċagliq politiku li seħħ f'Malta minn madwar seklu u nofs 'l hawn). It- tieni waħda titlob, u tissuġġerixxi (għaliex Aquilina l-osservatur jissie- ħeb ukoll ma' Aquilina l-investigatur li jagħmel inkjesta klassista) tibdil fil- binja ta' l-għixien komunitarju biex isseħħ ugwaljanza mnebbha mill-Van- ġelu (u hawn tidħol il-konverżjoni ta' membri tal-klassi għanja, anti-evan- ġelika). Il-preokkupazzjoni morali hi mżewġa ma' ta' qabilha, fis-sens li m'hemmx ġustizzja soċjali li m'hix nisranija, jew aħjar m'hemmx ħajja nisranija li m'hix ġusta. Hawn ukoll il-ħsieb Mazzinjan hu mgħoddi mill- fażi mpolitiko-nazzjonali għall-fażi politiko-soċjali: m'hux biżżejjed li nibnu lil Malta, u jeħtieġ nibnu wkoll L-għaqda bejn dawn. it-tliet motivi hi ċara: hu dmir ta' kull ċitta- din li jkun attiv fil-ħidma patrijottika, u mbagħad hu dmir li jara li tinbena soċjetà ġusta, u soċjetà ġusta hi soċ- jetà morali mifhuma f'termini Kristjani. Aquilina l-profeta ta' Malta ħielsa (bħal bosta awturi risorġimentali Maltin), Aquilina l-predikatur tal-Vanġelu (ta' min jinnota hawn sett ta' paralleliżmi Evar.ġeliċi u sitwazzjonijiet u stqar- rijiet letterarji) u Aquilina l-Kritiku ta' Malta ta' żmienu jitbiddlu f'varjaz- zjonijiet rikonċiljabbli ta' identità waħda. il-motivi l-iżjed imfittxa matul ir- rumanz — imsarrfa sikwit f'sitwaz- zjonijiet, f'figuri u f'ambjenti — huma (a) Malta għandha identità li ddur madwar l-ambjent materjali u spirit- wali (l-aktar l-ilsien nazzjonali, bħala emblema ta' għaqda); (b) Malta għan- dha tiġġieled għal din l-identità, li twassal għal-libertà politika, billi f'ħin wieħed timpenja ruħha (i) fi ġlieda kontra l-ħakkiema barranin u (ii) fi ġlieda favur l-ugwaljanza tal-klassi- jiet. Minn hawn ġejja l-preżenza at- tiva tad-djalettika marxista bejn bor- geżija u proletarjat, ikkonċepita, bla ebda dubju, fid-dawl tal-Vanġelu li kien ilu li xandarha u pprattikaha b'suċċess kważi elfejn sena qabel. Anzi Aquilina donnu jissuġġerixxi s-soluzzjoni Kristjana biex isaffi l-ide. joloġija, anzi jikkristjanizzaha u jip- preżentaha mnaddfa fin-nisel Kristjan tagħha. L-idejoloġija politiko-reliġ- juża hi msensla ma' ċertu neo-uman- iżmu li fi żmienna daħal fil-lerteratura dinjija sewwa sew biex jippreżenta kririka morali tal-ħajja. Għalhekk il- bniedem hu meqjus bħala ħieles u res- ponsabbli, u l-isfida eżistenzjali hi mbiddla fi sfida morali. Għalhekk ukoll il-karattri ta' Aquilina huma persunaġ- ġi li joħolmu, jixtiequ u jiddeċiedu u għalhekk ukoll l-awtur ma jiddistin- gwixxix bejn reliġjon u dinja: ir-reliġ- jon hi d-dinja kollha, u d-dinja kollha għandha tkun reliġjożizzata, Fi kliem ieħor, li tkun ċittadin tajjeb ifisser li tgħix il-Vanġelu skond il-kategoriji ta' żmien u spazju. Fi ftit kliem, Taħt Tliet Saltniet jagħti ħarsa moralistika lejn il-ħajja Maltija u jfittex li jgħaddi mir-rifles- sjoni għall-azzjoni billi jissuġġerixxi u jillustra riforma soċjali li titlob, qabel xejn, konverżjoni tal-borgeżija. Hi ħarsa moralistika mlaħħma f'paj- saġġ, f'karattri, fi storja epika, fi kri- tika politika. Minn stħarriġ ta' realtà preżenti imperfetta jgħaddi għas- suġġeriment ta' realtà ġejjiena per- fetta, Il-konfront tal-karattri m'hux biss nazzjonali (barranin kontra Mal- tin) iżda wkoll soċjo-morali (għonja kontra fqar, ħżiena kontra. tajbin). F'dan kollu wieħed isib tiżwiġ bejn preżent u ġejjieni, realtà u idealità, osservazzjoni u riflessjoni, Hi sintesi ta' kontenut realistiku mistħarreġ b'għajn romantika jew, min-naħa l-oħra, ta' kontenut romantiku mqiegħed f'kuntest realistiku. Il- ħolma hi romantika u l-inkjes- ta hi realista. Hawn ukoll Aquilina jidħol: bis-saħħa fit-tradizzjoni Manzonjana, għaliex f'I promessi sposi għandha diġa' l-kristjanizzazzjoni tar- romantiċiżmu, it-tibdil tal-ħolma f'im- penn li m'hux biss politiku (biex jibni patrija) iżda wkoll soċjali (biex jibni strutturi ġusti ta' għixien komuni- tarju). Dr. Oliver Friggieri — lecturer tal-Malti fl- Università ta' Malta u awtur ta' għadd ta' kotba,