Villa tad-Dawl fdalijiet ta' Villa Rumana f'Ħal Kirkop Kif għadna kemm rajna fl-artiklu preċedenti Ħal Kirkop hu mogħni b'wirt storiku li ftit li xejn napprezzaw, biss jixhed komunità attiva li għexet fuq dawn l-inħawi għal sekli sħaħ. Ma' dan il-wirt ta' fdalijiet arkeoloġiku u tagħrif storiku wieħed irid iżid skoperti li qegħdin isiru u għad iridu jsiru, kif ukoll patrimonju li sfortunatament intilef matul is-snin. Ma' dawn tal-aħħar insibu villa Rumana magħrufa bħala tad-Dawl li ġiet skavata fl-1888 u li x'aktarx intilfet fl-indifferenza u l-iżvilupp. Kenneth Cassar iwasslilna tagħrif dwar din il-villa mislut mir-rapport li ġie stampat ftit wara l-iskavi. Is-sempliċità rurali u forsi ċ-ċokon ta' raħal bħal Ħal Kirkop faċli jwasslu sabiex naħsbu li hu raħal b'limiti storiċi, li m'hawn xejn straordinarju, eċċitanti u denju ta' nota, jew li ma jibdiex ma' bliet u rħula akbar. Nistqarr li meta kont iżgħar ġieli għaddieli dan il-ħsieb minn moħħi sakemm bdejt nieħu dejjem aktar interess, naqra, nżomm għajnejja miftuħa u eventwalment bdejt nagħmel xi riċerka. Meta kont l-Università kelli professur, Mario Buhagiar, awtorità fl- Istorja tal-Arti Maltija, b'mod speċjali fl-epoki Paleo-Kristjani u Medjevali, li malli sema' li jien 'minn Ħal Kirkop, kull darba li jarani kien jgħidli li Ħal Kirkop hu każ mill-aktar interessanti li jistħoqqlu ħafna aktar attenzjoni u riċerka. L-isem tar-raħal, il-fdalijiet u l-kult medjevali lejn San Leonardu kienu jintrigawh. Dan kollu kompla jqanqal l-interess tiegħi li nagħmel li nista' sabiex niddedika ħin għar-riċerka dwar aspetti varji mill-istorja tar-Raħal tagħna. Hi ukoll kwistjoni ta' identità, xi ħaġa li tgħallimt minn diversi nies kemm akkademiċi u storiċi bħal Professur Horatio C.R. Vella, kif ukoll individwi bħal Leonard Agius, Joseph Carbone, Alex Busuttil u nies oħra li niltaqa' magħhom ankċ ġewwa l-Każin, li jagħmlu minn kollox sabiex jgħollu l-isem ta' Ħal Kirkop 'l fuq. L-imħabba lejn Ħal Kirkop tinħass fi kliemhom, u dan jimlina bil-kuraġġ. Intant, rajna permezz ta' riċerka anke fi ħdan din l-istess publikazzjoni, li Ħal Kirkop u l-madwar hu mogħni bi fdalijiet ta' Żmien it-Tempji Megalitiċi (3600 — 2500 Q.K.), Żmien il-Bronż (2500- 1500 Q.K), Żmien il-Feniċi partikolarment l-fażi Punika (madwar 500-218 Q.K.), Żmien ir- Rumani (218 QK — 535 W.K.), Żmien il-Biżantini (535 W.K. — 870 W.K), u ż-Żmien Medjevali (1091 W.K — 1530W.K) li jwassalna għall-epoka moderna li f'pajjiżna bdiet mal-miġja tal- Kavallieri fl-1530.' Dan kollu għad irid jerġa' jiġi rivedut, kemm għaliex kulma jmur ir-riċerka qiegħda tagħti dejjem aktar riżultati u aktar minn hekk fix-xhur li għaddew waqt xogħlijiet għal kostruzzjoni ta' skola sekondarja għall-bniet biswit il-Kulleġġ San Benedittu saret sejba ta' numru sabiħ ta' oqbra, uħud minnhom Puniċi u aktar importanti minn hekk għadhom mhux mittiefsa. Is-Sovraintendenza tal-Wirt Kulturali, bl-għajnuna ta' arkeologi ser ikunu qegħdin jaħdmu sabiex jistudjaw aktar dan is-sit interessanti li sa issa jindika art li ġiet użata matul is- sekli kemm għad-dfin, f'epoki differenti, kif ukoll għat-tqattiegħ tal-ġebel għal bini fi żmien l-Ordni.2 Minn fdalijiet reċenti li nstabu jidher li din l-attività kienet testendi minn tal-anqas minn dan is-sit sal-inħawi tax-Xarolla, biss jeħtieġ li nżommu kawti u nistennew lill-arkeologi u l-membri tas-Sovrintendenza jiskavaw, jistudjaw u jippublikaw ir-riċerka tagħhom. Ma' dawn wieħed ma jridx jinsa in-numru ta' oqbra li minn żmien għal żmien nisimgħu li ntilfu waqt il-bini tar-residenzi fiż-żona magħrufa bħala Housing Estate Kirkop Phase 2. Għalkemm. l-arkeoloġija mhux il-qasam tiegħi, xtaqt li għal din is-sena nikteb dwar sit ieħor ta' importanza li: sfortunatament intilef fil-medda taż-żminijiet: il-Villa tad-Dawl, villa Rumana li kienet tinkludi l-apparat għall- produzzjoni taż-żejt taż-żebbuġa fl-inħawi magħrufa bħala tad- Dawl fil-limiti ta' Ħal Kirkop. L-unika fdal ta' din il-villa hu trapetum, bħal mehrież imdaqqas jixbaħ lil ħawt tond kbir bir-rombli tal-qawwi li kienu jfesdqu bih- iż-żebbuġ qabel jgħaddi għall- għasir. Dan. it-trapetum, li hu meqjus bħala l-aħjar eżempju tax-xorta tiegħu eżistenti fil- gżejjer Maltin, jagħmel parti mill- kollezzjoni nazzjonali fdata lil Heritage Malta ġewwa l-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija fit-Triq ir-Repubblika, il-Belt Valletta. Sena ilu kien għall-wiri f'wirja bl-isem ta' Malta: The Great Storv ofa Small Island-Nation through 100 Objects, fejn Heritage Malta kkomemorat l-anniversarju nazzjonali tal-2014 ġ kordi RSQEEUA (50 sena Indipendenza, 40 sena Uħud mill-oqrba li nstabu reċentement waqt xogħol Repubblika, 35 sena Ħelsien u 10 fuq skola ġdida maġenb il-Kulleġġ San benedittu x ża Alkieni (Ritratti The Malta Independent, 11 Ġunju, 2015) snin sħubija fl-Unjoni Ewropea) permezz ta' wirja prestiġjuża li fiha ġiet irrakkontata l-istorja millenarja ta' Malta permezz ta' mitt oġġett, fosthom dan it- trapetum mill-Villa tad-Dawl ta' Ħal Kirkop. Wieħed mill-akbar oġġetti minn wirja ta' mitt artifatt li servew ta' sintesi tal-istorja Maltija kien ġej propju minn Ħal Kirkop: wieħed fost l-iżgħar irħula ta' Malta. Kien propju dan l-ispunt li wassalni biex nikteb dwar din il-Villa u nwassal aktar tagħrif dwar fdalijiet ta' importanza nazzjonali permezz ta' din il-pubblikazzjoni partikolarment indirizzata lil Koppin. Minħabba l-importanza tiegħu, hu maħsub li dan it- trapetum ikun parti mill-wirja permanenti tal-Mużew. Għaqda Mużikali San Leonardu A.p. Għal EWiekuji It-trapetum li nstab fil-Villa tad-Dawl, illum fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija (Ritratt Daniel Cilia) Il-fdalijiet u r-rabta tagħhom mal-karatteristiċi tal-art fejn jinsabu jagħtuna ħafna ħjiel dwar l-użu tal-istess art u l-kommunità li kienet tagħmel użu minnha. B'hekk in-numru ta' oqbra mferrxa mar-raħal huma indikazzjoni ta' komunità attiva, li x'aktarx kienet tisfrutta topografija lixxa u art tajba għall- biedja. Il-preżenza ta' villa Rumana li kienet tinkludi l-apparat kollu neċessarju għall-produzjoni taż-żejt tindika attività rurali li sserraħ fuq għelieqi b'kundizzjonijiet taha għat-tkabbir ta' kwantità ta' siġar taż-żebbuġ. Dawn il-vilel kienu residenzi rurali, mibnija fil-kampanja, 'lbogħod miċ-ċentri urbani, li kienu jkunu maqsuma f'parti residenzjali fejn jgħixu l-abitanti u parti industrijali marbuta nvattività rurali bħall-għasir taż-żejt taż-żebbuġa. Għaldaqstant minn għadu jirreferi għad-Domus Romana tar-Rabat bħala ir-Roman Villa jkun qiegħed jiżbalja propju għaliex id- dar tar-Rabat mhux villa iżda domus, residenza fiċ-ċentru urban. Il-Villa tad-Dawl flimkien ma' dawk Ta' Kaċċatura f'Birżebbuġa (skavata minn Thomas Ashbv u Sir Temi Zammit fl-1915), Ta' San Pawl Milqi ta' San Pawl il-Baħar (skavata mill-Missione Italiana tal-Università ta' Ruma bejn 1963 u l-1968) u dik li hemm ġewwa l-grounds tal-iskola sekondarja tal-bniet Santa Margerita (magħrufa wkoll bħala Carlo Diacono) fiż-Żejtun (skoperta waqt xogħlijiet fl-1961 u skavata matul is-snin sa ftit ilu) huma l-unika xhieda tal-produzzjoni taż-żejt fl-epoka Rumana, u ankċ f'dik Punika hekk kif uħud minn dawn il-fdalijiet jixhdu attività Punika minbarra dik Rumana. 'M'għandiex dokumenti li jindikaw l-industrija Rumana tal-produzzjoni taż-żejt, għaldaqstant dan it-tagħrif hu kompletament ibbażat fuq il-fdalijiet arkeoloġiċi relatati ma' din l-industrija misjuba f'dawn il-vilel.S Kif ser naraw aktar 'il quddiem il-Villa tad-Dawl f'Ħal Kirkop ġiet skavata fl-1888, għaldaqstant kienet l-ewwel residenza rurali Rumana b'apparat għall-għasir taż-żejt li nstabet f'pajjiżna. Kienet hi li tat l-ewwel prova ta' din l-industrija, u għalkemm illum ma fadal xejn minnha, għajr rapport u pjanta ta' min skavaha, tibqa' importanti għaliex tgħinna nifhmu l-proċess u l-apparat li kien jintuża fil-produzzjoni taż-żejt. Il-probabilità hi li r-rikostruzzjonijiet ta' dan l-apparat li hawn pubblikati huma ibbażati fuq l-istudju tar-rapport tal-Villa tad-Dawl.$ L-oqbra li nstabu viċin il-Villa taż-Żejtun u dik ta' Ħal Kirkop jissuġġerixxu li l-abitanti ta' dawn il-vilel kienu jidfnu l-mejtin tagħhom madwarhom X'aktarx li dawn il- vilel kienu jkunu mdawra b'għelieqi estensivi ta' siġar taż-żebbuġ, li tagħhom ma fadal l-ebda traċċa maġenb il-vilel li semmejna. Mhux magħruf jekk Malta Rumana kienet tipproduċi biżżejjed żejt għall-konsum lokali, jew kinitx saħansitra tesporta ż-żejt żejjed. Li hu żgur li 1096 taż-żejt prodott ried jitħallas lil Ruma jew f'żejt inkella f'taxxa. Il-Professur Anthonv Bonnano jikteb li t-telfa tal-fdalijiet tal-Villa tad-Dawl huma fost l-akbar telfiet li nafu bihom fil-wirt arkeoloġiku ta' pajjiżna. Nafu bl-eżistenza tagħha grazzi għat- trapetum li jinsab fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija u għar-rapport ta' tliet paġni u pjanta dettaljata u kkulurita mill-isbaħ li ppublika Dr Antonio Annetto Caruana li skava u esplora s-sit fi Frar tal-1888. Festa' 2015 EŻeżmiż wa 4, No. 4 (Diċembru 1888, pp. 450-454). Traskrizzjoni ta' dan ir-rapport qiegħda tiġi preżentata lejn l-aħħar ta' dan l-artiklu għar-referenza ta' kulħadd. Ma nsibu ebda referenza oħra pubblikata wara dan ir-rapport tal-1888, għajr il-kitbiet ta' Anthonv Bonanno u Nicholas C. Vella fl-2000 u Anthonv Bonanno fl-2008. Il-probabilita' hi li dawn il-fdalijiet ma ingħatalhomx l-attenzjoni mistħoqqa u sfaw vittma tal-hekk imsejjaħ żvilupp tal-inħawi. Dr Antonio Annetto Caruana, aktar magħruf bħala A.A. Caruana (1830-1905) twieled il-Belt Valletta u ta' età żgħira mill-ewwel wera għarfien tal-letteratura Klassika. Gradwa fit-teoloġija biss flok sar qassis, iżżewweġ lil Maria Metropoli u beda karriera ġewwa l-Universita ta' Malta. Fl-1880 ġie appuntat Direttur tal-Biblijoteka Nazzjonali li qabel ma twaqqaf id- Dipartiment tal-Mużewijiet kienet responsabbli mil- Arkeoloġija ta' pajjiżna, tant li dak iż-żmien Caruana kien jitqabbad iħaffer kull meta jinstabu fdalijiet arkeoloġiċi. Fl-1887 laħaq Direttur tal-Edukazzjoni u allura Rettur tàl-Universita' — karigi li dam jokkupa sal- 1896. Għalkemm ħafna mill- ipoteżi tiegħu waqgħu minn aktar studji li saru warajh, Dr Antonio Annetto Caruana A.A. Caruana jibqa' meqjus bħala wieħed mil-pijunieri (Ritratt Daniel Cilia) tal-arkeoloġija Maltija.' il-W H t Q l-iżvilupp tal-mitjar (ritratt Google maps) L-inħawi magħrufa bħala Tad-Dawl, jidhru barrier u Għaqda Mużikali San Leonardu A.p. Għal Wiehuji Ir-rapport jibda billi jsemmi li l-fdalijiet instabu fuq art tal-Knisja magħrufa bħala Nadur, għalkemm kienu wkoll isibuha bħala Fejdes iż-Żgħir madwar 5 mili (8 km) fin-Nofsinhar tal- Belt Valletta bejn Ħal Luqa u l-Imqabba. Bonanno jikkonferma li Caruana qiegħed jirreferi għall-inħawi msejħa tad-Dawl fil-limiti ta' Ħal Kirkop (int u sejjer għand tar-Robba) illum okkupata primarjament mill-airstrip tal-mitjar u minn diversi barrieri u xi żvilupp industrijali. Il-probabilita' hi li dawn il-fdalijiet intilfu f'xi barriera jew fl-iżvilupp estensiv li sar bil-mitjar, biss xorta naħseb li ta' min jistħarreġ l-inħawi sewwa għaliex għalkemm il-probabilita' tista' tkun remota, xejn ma jeskludi li għal ħafna snin dawn intesew bil-konsegwenza li ħadd ma jaf eżatt fejn kienu instabu dawn il-fdalijiet. Hemm bżonn nistħarġu fost anzjani li jafu ż-żona u nistudjaw pjanti antiki tal-inħawi Tad-Dawl li jista' jkun jindikaw b'mod aktar preċiż fejn jinsabu l-għelieqi magħrufa bħala Nadur u Fejdes iż-Żgħir,i' u nikkumparaw ma' dak li nsibu llum. It-tama tagħna tibqa' li dawn ġew mirduma u mhux mqatta f'xi barriera. Fir-rapport Caruana jistqarr li l-fdalijiet ta' din il-binja huma aktar irfinuti u m'għandom x'jaqsmu xejn mal-binjiet Megalitiċi. Jattribwixxihom lil oriġini Griega u jikkumparhom mat- Torri Puniku li hemm iż-Żurrieq fid-Dar Parrokkjali, mal-ħajt Ruman li hemm Ħal Safi u mat- Tempju ta' Tas-Silġ f'Marsaxlokk li wkoll jattribwixxihom kollha lil Griegi. Biss Bonanno u Vella jikkonfermaw li dak li sab Caruana kienu fdalijiet ta' villa Rumana. ' Skont il-pjanta u r-rapport, Caruana sab fdalijiet ta' numru ta' kmamar, mibnija b'ġebel kbir bħal dawk ta' villel Rumani oħra li nstabu, żewġ ġibjuni għal ħażna tal-ilma, u partijiet minn apparat tal-ġebel għall-għasir taż-żebbuġ. Jidher li din il-binja kellha l-istess orjentazzjoni bħal villa Ta' Kaċċatura, biss f'dan il-każ ġew skavati biss il-partijiet industrijali tal-villa. X'aktarx dawn kienu kumplimentati bi kmamar residenzjali li probabilment kienu jestendu lejn il-grigal ta' dak li nstab. Ir-rapport u l-pjanta li takkumpanjah jagħtuna deskrizzjoni tal-fdalijiet li nstabu u ħjiel tal- proċess tal-għasir taż-żebbuġ u l-produzzjoni taż-żejt. Naraw li d-dar kellha żewġ ġibjuni mħaffra fil-blat. Wieħed forma ta''Lu l-ieħor kemmxejn rettangolari. Dawn kienu mibnija bħal ġibjun tal-villa f'Ta' Kaċċatura, b'saqaf ċatt magħmul minn xorok bi ħxuna ta' pied, wisa' ta' 3 i mi piedi u tul ta' 8 piedi. OF-AĦ ANĊIENT BULOINE. L-ewwel paġna u l-pjanta publikkati minn Caruana fl-1888 (Ritratti Vanessa Ciantar) Dawn jistrieħu fuq travi tal-ġebel ta' ftit aktar minn pied b'pied għal 8 piedi tul. Insibu li f'kull ġiebja l-piż tas-saqaf kien qiegħed iżomm ) fuq 4 pilastri kbar tal-ġebel ħafna minnhom magħmula minn ġebla waħda ta' 2 piedi b'2 piedi għal għoli ta' 9 piedi. Bla dubju strutturi imponenti simili għal ġiebja li għadna nsibu f'Ta' Kaċċatura. Għalkemm dan kien żmien fejn bosta tempju ES SONRA Neolitiċi kienu għadhom qiegħdin bbuġa (Ritratt Daniel Cilia): JIĠU skavati, Caruana jikkummenta li. dawn. il-fdalijiet. m'għandomx x'jaqsmu ma' dan il-bini li hu aktar raffinat u li jinkludi trapetum, ħwat u sinkijiet li jixhdu li kienet dar rurali b'attività agrikola. Il-ġiebja f'Ta' Kaċċatura, Birżel Interessanti li minkejja t-telfa ta' ħafna mill-ġebel, anke matul l-iskavar li mid-dehra sar mingħajr superviżjoni, Caruana jsemmi livell taħt l-art li tidħol għalih mill-apertura immarkata 'Lu sular ieħor 'il fuq li titla għalih b'taraġ li fdalijiet tiegħu huma immarkati bl-ittra 'K'fuq il-pjanta. Ta' importanza minħabba li huma uniċi fost vilel simili huma żewġ aperturi immarkati 'L u'O'li kienu jingħalqu b'ġebla tonda b'diametru ta' 8 piedi li kienet tidħol f'ċaċċis apposta. Bonanno jgħid li din hi ħaġa mhux tas-soltu u li sistemi simili kienu jintużaw fil- Lvant sabiex jiġu siġillati l-oqbra.'' Waħda minn dawn il-ġebel tondi kienet għadha intatta u hi immarkata bl-ittra 'H' filwaqt li framment ta' oħra li kien jagħlaq l-apertura 'L hi immarkata bl-ittra 'N: Ta' interess hu l-fatt li Caruana kien f'pożizzjoni li jiddentifika it-tlett ispazji immarkati bħala 'P' bħala stalel jew mwieqel għan-nagħaġ, filwaqt li ż-żewġ kmamar : immarkati bl-ittra 'Q' bħala mħażen fejn jitħalla ż-żebbuġ jiffermenta qabel jibda l-proċess tat-tfesdiq u l-għasir. Dan iwassalna għall-proċess tal-produzzjoni taż-żejt li Caruana jipproponi fit-tieni parti tar-rapport tiegħu hekk kif narawh jistudja l-fdalijiet tal-apparat fil-ġebel li sab in situ u li ppreżentalna wkoll fil-pjanta. Skont hu wara li ż-żebbuġ kien tħalla jiffermenta jien jiġi mfesdaq jew mitħun bit-trapetum li salva u jinsab fil-Mużew. Dan qiegħed immarkat bħala 'B' fil-pjanta u jidher li ġibet l-attenzjoni ta' Caruana hekk kif apparti li jimmarkah fil-pjanta, jiddisinjah f'aktar dettal f'drawing No. 2 fil-parti t'isfel li tinkludi section u plan tal-istess trapetum. Ir-rapport jagħti wkoll deskrizzjoni bil-qisien ta' dan it-trapetum. Jgħidilna li dan hu magħmul mill-ġebel tal-qawwi, b'ħawt tond (a) b'djametru ta' 4 piedi u 2 pulzieri u għoli ta' 2 piedi u 8 pulzieri, li fih iduru żewġ rombli f'forma ta' nofs sfera (b, b) b'djametru ta' 2 piedi u 9 pulzieri. Dawn ir-rombli huma mtaqqba fin-nofs sabiex jidħol manku orizzontali (c, o) li jserrħu fuq fus vertikali li jservi bħala pivot imqabbad mal-ħawt u li fuqu jduru r-rombli. Għalkemm fi stat ħafna aħjar, Caruana jikteb li dan it-trapetum huwa simili għal tnejn oħra li nstabu f'San Pawl Milqi. Iż-żebbuġ mitħun mit-trapetum kien jgħaddi f'magħsar immarkat bl-ittra 'C' fil-pjanta. Dan kien bħal ħawt kwadru li skont ir-rikostruzzjoni preżentata minn Dr Nicholas Vella, kienet tinkludi bħal strinġitur li fih kienu jitfgħu ż-żebbuġ mitħun sabiex jingħasar permezz ta' zokk Festa' 2015 ĠW (122 It-trapetum kif iddisinjat minn A.A. Caruana ta' siġra li miegħu kienu jdendlu xi piżijiet. Minn hawn iż-żejt kien jgħaddi minn xaqq fil- ħawt immarkat 'R' għal ġo serji ta' tliet vaski x'aktarx ta' għoli differenti. Iż-żejt kien jgħaddi minn vaska għall-oħra f'proċess imsejjaħ ta' dekantazzjoni li jgħinu jissaffa. Caruana jgħid li l-preżenza ta' sink immarkat 'F' maġenb il-vaski jindika li x'aktarx dawn il-vaski kienu jkunu mimlija b'xi ilma li jgħinu fid-dekantazzjoni. Wara l-istess ilma kien jgħaddi minn ġol vaski għal ġo das-sink. Iż-żejt mill-vaski (D) kien jinġabar f'reċipjent ieħor immarkat 'S' li kien jgħaddi minn kanal imħaffer, immarkat 'T' għal ġo vaska tonda oħra immarkata 'G' fejn il- proċess kien mid-dehra jiġi finalizzat. Din il-vaska li skont Caruana kienet tesa 6,200 gallun żejt, kienet miksija b'taħlita ta' ġir u deffun. l zokk ta' Caruana jikkonkludi r-rapport tiegħu billi jikteb li l-binja kienet akbar minn dak li nstab u allura jeħtieġ li jiġu skavati aktar l-inħawi madwar dawn il-fdalijiet. Jistqarr ukoll li dan ġie konfermat mill-bdiewa tal-lokal li mhux l-ewwel darba li iltaqgħu ma' pavimentar u xogħol fil-ġebel mirdumin fl-għelieqi tal-madwar. Fil-konklużjoni tiegħu, Caruana jikteb li għalkemm ma' nstab xejn ta' rilevanza artistika, dawn il-fdalijiet huma mill-aktar importanti għaliex huma xhieda ta' attività agrikola fi żminijiet imbiegħda. Għal Ħal. Kirkop il-Villa tad-Dawl Rikostruzzjoni minn Dr. Nicholas C. Vella tal-magħsar tal-Villa hi ħolqa oħra f'katina ta' fdalijiet tad-Dawl (Ritratt H. C.R. Vella (ed.), 2000) li turi li l-inħawi għandhom storja ta' kommunita' attiva li tmur lura s-sekli. Hija xhieda ta' kundizzjonijiet ideali għal attività agrikola li baqgħet sinonima mal-karattru ta' Ħal Kirkop sa żminijietna. Fuq kollox hija prova ċara li wara l-komunità Punika li tagħhom sibna bosta oqbra, dawn l-istess abitanti għexu l-epoka Rumana u x'aktarx komplew jimirħu fir-raħal tagħna fis-sekli ta' wara. Hija biss ħasra li matul iż-żminijiet reċenti dawl il-fdalijiet ma' gawdewx mill-attenzjoni xierqa, tant li sfaw mitlufa. Filwaqt li għandna nħossuna kburin quddiem it-trapetum li hemm għal wiri ġewwa l-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija, nittamaw li fis-snin li ġejjin issir aktar riċerka sabiex il-Villa tad-Dawl u fdalijiet oħra f'Ħal Kirkop jiġu preservati, apprezzati u studjati sabiex nifhmu aktar il-ġrajja Koppija. Għaqda Mużikali San Leonardu A.p. Bħala appendiċi ta' dan l-artiklu, qegħdin nippublikaw transcript ta' dan ir-rapport ta' A.A. Caruana għar-referenza ta' kulħadd. '$ Referenzi l Ara; A. Bonanno u N. Vella, 'il-Wirt Arkeoloġiku ta' Ħal Kirkop; in, H.C.R. Vella (ed.), Ħal Kirkop u l-Inħawi ta' Madwaru, Vol. l, Stamperija tal-Universita, Msida, 2000; S. Fiorini, 'Ħal Kirkop sal-1592, in, H.C.R. Vella (ed.), 2000; H.C.R. Vella, 'Daħla Storika: 1679-1840; in, H.C.R. Vella (ed.), Ħal Kirkop u l-Inħawi ta' Madwaru, Vol. lI, Kunsill Lokali Kirkop, 2008; S. Mercieca, 'Ħal Kirkop matul is-Seklu Tmintax: Ħarsa Analitika lejn Ġrajjietu; in, H.C.R. Vella (ed.), 2008; S. Mercieca, 'Ħal Kirkop fl-ewwel nofs tas-Seklu Dsatax: Il-Bidu ta' Żminijiet Diffiċli; in, H.C.R. Vella (ed.), 2008; D. Delucca, 'l-Arkitettura ta' Ġewwa u ta' Barra tal-Knejjes ta' Ħal Kirkop/ in, H.C.R. Vella (ed.), 2008; D. Delucca, 'Faċċati Antiki ta' Bini f'Ħal Kirkop, in, H.C.R. Vella (ed.), Għaqda Mużikali San Leonardu A.p. 2 Kommunikazzjoni ma' Christian Mifsud, Sopraintendenza tal-Wirt Kulturali, Lulju, 2015. 5 Għal rikostruzzjonijiet ara: A. Bonanno and N. Vella, 2000, p.20; A. Bonanno, 2005, p.180. 10 Għal lista tal-kitbiet tegħu ara: M. Schiavone, Dictionarv of Maltese Biographies, Vol. I, Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2009, p. 473; Antonio Annetto Caruana ġonlineħ Available at £ https://en.wikipedia.org/wiki/Antonio. Annetto Caruana 26 ta' Ġunju, 2015. 1 Fuq ir-rapport li deher fuq il-ġurnal Amerika mill-post jitniżżel bħala Teides iz-Zgħir, għalkemm jista jkun żball, ta' min iżomm f'moħħu dan il-punt li jeħtieġ jiġi ċċarat b'aktar riċerka. 16 Nirringrazzja lil Stephanie Borg li ħadmet fuq dan it-transcript u lil Vanessa Ciantar mill- Mużew tal-Arkeoloġija fi ħdan Heritage Malta, tal-għajnuna sabiex sibna dan ir-rapport. Bonanno Anthonv and Vella Nicholas C., 'il-Wirt Arkeoloġiku ta' Ħal Kirkop; in, H.C.R. Vella (ed.), Ħal Kirkop u l-Inħawi ta' Madwaru, Vol. l, Stamperija tal-Universita, Msida, 2000 De Lucca Dennis, 'Faċċati Antiki ta' Bini f'Ħal Kirkop) in, H.C.R. Vella (ed.), Ħal Kirkop u l-Inħawi ta' Madwaru, Vol. II, Kunsill Lokali Kirkop, 2008 De Lucca Dennis, 'l-Arkitettura ta' Ġewwa u ta' Barra tal-Knejjes ta' Ħal Kirkop; in, H.C.R. Vella (ed.), Ħal Kirkop u l-Inħawi ta' Madwaru, Vol. lI, Kunsill Lokali Kirkop, 2008 Mercieca Simon, 'Ħal Kirkop fl-ewwel nofs tas-Seklu Dsatax: Il-Bidu ta' Żminijiet Diffiċli, in, H.C.R. Vella (ed.), Ħal Kirkop u l-Inħawi ta' Madwaru, Vol. lI, Kunsill Lokali Kirkop, 2008 Mercieca Simon, 'Ħal Kirkop matul is-Seklu Tmintax: Ħarsa Analitika lejn Ġrajjietu' in, H.C.R. Vella (ed.), Ħal Kirkop u l-Inħawi ta' Madwaru, Vol. lI, Kunsill Lokali Kirkop, 2008 Schiavone Michael J., Dictionarv of Maltese Biographies, Vol. l., Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2009 Vella Horatio C.R. (ed.), Ħal Kirkop u l-Inħawi ta' Madwaru,Nol. l, Stamperija tal-Universita, Msida, 2000 Vella Horatio C.R. (ed.), Ħal Kirkop u l-Inħawi ta' Madwaru, Vol. lI, Kunsill Lokali Kirkop, 2008 Vella Horatio C.R., 'Daħla Storika: 1679-1840, in, H.C.R. Vella (ed.), Ħal Kirkop u l-Inħawi ta' Madwaru, Vol. ll, Kunsill Lokali Kirkop, 2008