Iż-Żewġ Tabernakli tas Santissimu Sagrament tal-Kolleġġjata Bażilika ta' Sant'Elena, Birkirkara Monica Grech Fonk hija ggradwata fl-Arkeoloġija u fl-Istorja tal-Arti. Bħalissa qiegħda tissokta l-istudji tagħha għal-livell ta' Masters fi ħdan l-Istitut Internazzjonali tal-istudji tal-Barokk fl-Univ. ta' Malta. Hi qed taħdem fuq it-tema 'L-Iżvilupp tat- Tabernaklu wara l-Konċilju ta' Trentu. ' Il- Konċilju ta' Trentu (1545-1563) dam għaddej tmintax-il sena, perċ ma Itaqax b'mod regolari jew fiss. Kien fl-aħħar laqgħa tal-erbgħa ta' Diċembru 1563 li minnha l-Isfijiet u membri oħra waslu għal xi deċiżjoniet u konklużjoniet fermi.' Essenzjalment, Trentu kien konservattiv fit-twemmin tal-Knisja. Hu pprova jżomm flimkien dak li kien qiegħed jitfarrak ġol-knisja Kattolika minħabba r-Riforma Protestanta. Waħda mid-deċiżjonijiet kienet li l-Knisja ma tibqax bħala waħda Medjevali, fejn insibu li l-artal kien protett b'Roodscrene', sabiex in-nies komuni ma kenux jistgħu jersqu lejn dan l-ispazju. Issa il-kunċett il-ġdid kien wieħed ta' spazju liturġiku sħiħ. Persuna ewlenija li kienet involuta ħafna fl-introduzzjoni ta'dawn l-ispazji liturġiċi kien Carlo Borromeo (1538-1584), Arċisqof ta' Milan. Dan il-qaddis tal-Kontro-Riforma tas- seklu sittax jinsab midfun fil-kripta tad- Duomo ta' Milan; hu ippublika xogħol importanti u iddettaljat taħt l-isem: 'Instructiones Fabricae et Supellectilis Ecclesiasticae'. Dan ix- xogħol tiegħu ġie ippublikat għall-ewwel darba fis-sena 1577. Borromeo tant kien eżatt u metikolus f'dan ix-xogħol li hu saħansitra ħaseb għall-ganċ fejn il-Qassis seta' jdendel il-berrettin tiegħu. F'dan l-artiklu sejrin nitkellmu fuq xi dettalji interessanti fuq it-tabernakli ta' Birkirkara li nsibuhom fil-Bażilika ta' Sant Elena u fil-Knisja l-Qadima ta'Santa Marija u naraw kif it-tabernakli tal-knejjes Kattoliċi avvanzaw u mxew għall-post ċentrali fuq l-artal sabiex in- nies komuni li jinġabru għat-talb u d-devozzjoni setgħu jersqu iktar qrib lejn l-Ewkaristija. It-tabernaklu fejn jinżamm is-Santissimu Sagrament li s'issa kien jinstab f'xi post fil- 2 Speċi ta' ħajt tal-ġebel jew tal-injam li jifred il-presbiterju mill-bqija tal-knisja ġenerali fi knejjes medjevali. ġenb imwarrab jew moħbi, issa nistgħu inqisuh bħala t-tron ewlieni t' Alla u sar l-iktar post importanti u venerat fil-Knisja Kattolika. Ma ninsewx li kien bis-saħħa ta' dan il-qaddis Carlo Borromeo li ordna li t-tabernaklu jitqiegħed fin-nofs tal-artal maġġur. Sirna nafu li Birkirkara kienet diġà saret Parroċċa għaliha minn xi l-1402, u laħqet status speċjali. Dan jiġi kkonfermat minn Bolla Appostolika tal-Papa Bonifacju IX .5 Informazzjoni interessanti dwar dan kitibha Anthonv Luttrell fil-Melita Historica. Fl-1575, fit-30 ta' Jannar, fil-Vista Appostolika tiegħu, id-delegat Mons. Pietru Duzzina kiteb li hu żar il-knisja parrokkjali antika ta' Casale Bircarcaria, u li din kienet taqa' taħt l-isem ta' Sanctae Mariae Assumptionis. Wara li għamel talba quddiem l-artal maġġur, fil- pront Duzzina mar jara s-Sanctissimum. Dan kien jinżamm ġo xi niċċa fil- ġenb tal-artal ma' xi żjut sagri. Meta ra hekk Duzzina ordna li jsir tabernaklu xieraq tal-injam indurat u li jitpoġġa fin-nofs tal-Artal. $ Fl-istess zmien ukoll, Mons. Duzzina żar ir- 'Rurales Casalis Bircalarie, u hawnekk jagħmel referenza għall- Ecclesiam ruralem sub vocabolo Sanctae Helenae constructum in pertintia Bircalarie in contrata nuncupata Arar.' L- Għargħar huwa l-isem ta' dik l-gholja li hemm nofs triq bejn Birkirkara u San Ġiljan, fejn tidher dik il-knisja żghira ta' San Ġwann./0 Din hija referenza għall-knisja ddedikata lil Sant'Elena, li kienet tinsab fl-inħawi tal-Għargħar u Ilum ftit li xejn fadal minnha. F'dak iż-żmien din il-knisja la kellha artal, la tabernaklu, la min jieħu ħsiebha, la dħul finanzjarju u lanqas bibien tal-injam. Kien hemm xi legat ta' ċertu wieħed Michele Borgia biex issir xi quddies, perd Duzzina qal li dan il-quddies ma setax isir qabel ma din il-knisja jsirulha l-bibien tal-injam. In-numru tan-nies ta' Birkirkara kompla jikber u kien jinħass il-bżonn li l-parroċċa tiċċaqlaq minn fejn kienet. It-tieni knisja Parrokkjali kienet se tkun dik tal-knisja l-qadima u Medjevali ta' Maria Assunta li tinsab fl-Mrieħel. Nafu li Monsinjur Duzina żar din il-knisja fl-1575. It-titular tal-ewwel knisja Parrokkjali kien iġib l-isem ta' Sant' Elena imma issa dan tbiddel fl-isem tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna, jew fil-qosor Santa Marija. Pero, il-qaddisa l-qadima Sant' Elena dejjem baqgħet miżmuma bħala l-patruna ta' din il-parroċċa. Ħaġa nteressanti hi li meta l-istoriku tal-Ordni ta'San Ġwann kien qed jikteb fuq il- gżejjer tagħna, semma li l-popolazzjoni ta' Malta kienet dik ta' ħamsa u għoxrin elf ruħ u li l-parroċċa ta' Birkirkara bl-irħula li kienu jagħmlu magħha kienet ta' xi erbat elef. Birkirkara baqgħet tiżdied ġmielha u dan narawh ukoll kif tiġi msemmija u mniżżla fl-Indiċi tal-Vista Pastorali ta' Mons. Paulus Alpheran de Bussan fil-28th ta'Ottubru 1747. Ir-Reverendissimu de Bussan ħass li Birkirkara kellha tiġi mniżżla bħala, Oppidum Birchircara. 5 SAL £ Philip Xuereb 2005 Birkirkara : Storja-Kolleġġjata:Knejjes Filjali. pg. 0 E B. Vella Storja ta' Birkirkara 1934 pg 32 U Ritratt E.B. Vella Storja ta' Birkirkara 1934 pg 40 5 E B. Vella 1934 Storja ta' Birkirkara pg.49 4 E B. Vella 1934 Storja ta' Birkirkara pg54 Oħrajn, bħal per eżempju Vittoriosa u Valletta kienu jissejħu Civitas. In-Naxxar, il-Gudja, Ħal Qormi bħala Terra, u numru ieħor ta' rħula bħala Casale.16 Il-Knisja Medjevali ta' Maria Assunta ma kienitx tinsab fi stat tajjeb wisq u dan insibuh miktub fil-Vista Pastorali tal-Isqof Gargallo fis-sena 1588 fejn isemmi l-artal maġġur u — s-seba' artali l-oħra li kienu fi stat fqir ħafna — u li l-art tal-knisja lanqas kienet iċċangjata u — li kienet għadha kif kien sabha qablu Mons. — Duzzina. ' Issa inħasset il-ħtieġa li l-knisja Parrokkjali — tkun waħda xierqa. Id-deċiżjoni kienet li Fm Curmi A sf), titwarrab il-knisja l-qadima biż-żewġ kappelli e tama FM jak 50 4. ta' Sant Agata u San Bastjan flimkien maċ- l TA NI qa e Festi f ia ; ċimiterju u tinbena l-ġdida flokha./$ Tiu i aa Kien fis-sena 1594, li ġie maħtur il-wisq ġel ee MAIL IA ; ' FE , i kħuta aa EJ TAN imsemmi Dun Filippu Borgia bħala Kappillan how Reik,- a-S Ams, ta' Birkirkara. Borgia kien żagħżugħ Karkariż tiqħe ka, ġa SR rlaa i u kien fi żmienu li bdiet tinbena t-tielet knisja Gabi sgħENti E RA Ġest Parrokkjali, dik li Ilum insejħulha 'il-Knisja f iii - F'MANA, l-Qadima'. Ix-xogħol tal-bini tħalla f'idejn. 1607), li kien bin. 1 Ġsele MLS EL SA ga, d-arkitett kbir tal-Ordni Glormu Cassar. Pero, — JAG Miruiidi Żmien Jg l-proġett spiċċa taħt Tumas Dingli (b.1591- mm , mm d.1663)'. B'danakollu ta' dan m'għandniex dokumentazzjoni soda. Eżatt meta bdiet tinbena din il-knisja ma nafux s'issa, imma xi sorsi jgħidu li kien fl- 1607, għalkemm fuq il-faċċata tal-knisja hemm id-data tal-1617. Ma din hemm ħames armi araldici, tan-nofs hija tar-Re Filippu III ta' Spanja, tal-ġnub huma tal-Gran Mastru Fra Alof de Wignacourt, Fra Baldassare Cagliares u Dun Filippu Borgia. Fuq l-aħħar waħda hemm żewġ fehmiet: tista' tkun jew ta' Dun Indri Galea jew forsi tal-Ħikem tal-Imdina (pero l-ebda waħda m'hija kkonfermata u ż-żewġ kittieba għandhom l-istess fehma). Fil-Vista Pastorali tal-Isqof Baldassare Cagliares ta' Novembru 1615, dan jagħmel referenza għal din il-knisja li kienet isservi ta' Parroċċa. Mela b' hekk nifhmu li f'din is-sena il-bini tagħha kien diġà tela' sewwa. 1 E.B. Vella Storja ta' Birkirkara 1934 pg 88 ' E.B. Vella Storia ta' Birkirkara 1934 pg 89 2 E B.Vella Storjia ta' Birkirkara 1934 pg 91 u Sandro Sciberras B.Ed(Hons) Historv, MA Baroque Studies : (rispettivament) Skont din il-Vista nafu li ma kienitx kompluta sas-sena 1615 pero nafu li kellha artal maġġur u sitt artali oħra u li l-knisja kienet għamla ta' salib. Jissemma wkoll it-tabernaklu li Cagliares jgħid li kien tal-injam2' Data importanti u storika għall-Parroċċa ta' Birkirkara hi meta Dun Filippu Borgia fil-5 ta'Diċembru 1630 ġab it-titlu ta' Kolleġġjata u twaqqfet taħt it-titlu ta' Sant'Elena. Il-Knisja l-Qadima ta' Birkirkara baqgħet tintuża bejn wieħed u ieħor għal xi għoxrin sena. Issa reġgħet bdiet tinħass il-ħtieġa ta' knisja oħra ġdida fejn il-Karkariżi setgħu jilħquha aktar faċilment. Probabbli l-ewwel ħsieb ta'dan jinsab fil-Vista Pastorali ta' Giacomo Cannaves tal- 1716. Dan il-Monsinjur innota t-tbatija kbira li kellhom in-nies biex imorru ghall-knisja parrokkjali tagħhom. Għaddew xi għaxar snin, u hu maħsub li l-ewwel ġebla ta'dan it- tempju ġdid tqiegħdet fl-1727. Fil-Vista ta' Paulus Alpheran de Bussan tal-1736 jerġa' jissemma t-tabernaklu li sa dan iż-żmien kien għadu tal-injam u kien jinżamm fl-artal iddedikat lill-Erwieħ tal-Purgatorju li jinstab fid-daħla tal-kappellun tax-xellug tal-artal maġġur, u li dan l-artal tal-ġebel kien miżmum tajjeb fil-knisja ta' Santa Marija. It-tabernaklu ma kienx jinżamm fl-altar maġġur peress li kien ta' skomdu għall-koristi. Il-Kapitlu ta' Birkirkara, għalhekk, kiteb lis-Sagra Kongregazzjoni tal-Konċilju fis-sena 1728 u għamel talba sabiex is-Santissimu Sagrament jitneħħa mill-altar maġġur u jitqiegħed f'altar ieħor li jkun iktar xieraq $ Il-knisja ta Sant'Elena ġiet imbierka mill-Isqof Alpheran de Bussan nhar id-19 t'April 1745 u kkonsagrata fl-20 ta'Ottubru 1782 mill-Isqof Fra Vincenzo Labini. Wara li ġiet imbierka, seta' jsir il-quddies fiha, jingħataw is-Sagramenti u jsiru l-funzjonjiet l-oħra. Is- Sagrament ġie mqiegħed fejn kien jinżamm fil-Katirdal tal-Mdina, jiġifieri fil-kappella tal- ġenb tal-Vanġelu. L-Arċipriet ta' dak iż-żmien sab oġġezzjoni għax qal li ma setax iqarben sewwa u ħadu fit-tieni kappella tax-xellug int u dieħel mill-bieb prinċipali. B'danakollu ġara' li l-Kapitlu kiteb formalment lill-Isqof u b'riżultat t'hekk, is-Sagrament kellu jittieħed lura fejn kien. Dan sar b'purċissjoni tal-Kapitlu u l-kleru tal-Kolleġġiata $ Probabbli li x-xogħol tal-irham tat-tabernaklu inkorporat mal-artal, ġie maħdum f'dan il-perjodu. Mons. Alpheran isemmi t-tabernaklu fil-Vista Pastorali tat-18 t' Ottubru 1747, Tabernaculum Lapideum in medio scanni Altaris u jkompli bid-deskrizzjoni tiegħu 2 Il-Kappella tas-Sagrament ta' Sant' Elena hija mżejna bix-xogħol tal-pittur Malti Francesco Zahra (1710-1773). Il-pittura tirrappreżenta l-'Istituzzjoni tal-Ewkaristija'. Il- bieba tal-injam tat-tabernaklu, li issa tinsab fil-Musew tal-knisja, hija wkoll ta' Zahra u tirrappreżenta lil 'Kristu Redentur' $ 22 Mons. C. Cassar 360 Sena Kolleġġjata 1990. pg 16 3 E B. Vella Storja ta' Birkirkara 1934 pg 200 4 SAL £ Philip Xuereb Birkirkara Storja-Kolleġġjata-Knejjes Filjali 2005 pg 214-215 5 E B.Vella Storja ta' Birkirkara 1934 pg 229 Maż-żmien din il-bieba tneħħiet, probabilment minħabba l-istat tagħha, u minflokha saret waħda tal-fidda. Il-knisja l-Qadima ta'Santa Marija eventwalment ġiet magħluqa għal kollox u kien hemm numru ta'xogħliet li marru minn knisja għall-ohra. Kien l-Isqof Vincenzo Labini li f'Mejju 1787 ġiegħel li jinbarraw il-bieb tal-knisja u li ma tintużax aktar. Sfortunatament din il-Knisja, kif nafu, saritilha ħafna ħsara: waqa' s-saqaf u imbagħad il-koppla (circa 1856). Fil-bidu tas-seklu dsatax il-knisja kienet qed tintuża bħala ċimiterju għal dawk il- vittmi tal- pesta. Is-sena 1894 rat il-bidu tat-tindif ta' rdim mill-ġebel li kien waqa' tul iż-żmien, u fit-tieni gwerra dinija, il-knisja kienet isservi bħala skola. Santa Marija reġgħet bdiet tintuża fis-sittinijiet meta l-Arcisqof Mons. Mikiel Gonzi (b.1885-d.1984) iddeċieda li l-knisja għandha tiġi rrestawrata. Il-quddies Inmorru lura ghas-sena 1949 u niltaqgħu mad-Dekan Dun Ġużepp Micallef li kien is- Sagristan Maġġur tal-Kolleġġjata ta' Sant' Elena. Kien ukoll il-Viċi Parroku u kien inkarigat mit-tqarbin li kien isir barra mill-quddiesa f'ħinijiet diversi. Hu kien il-benefattur li ħallas tgħat-tabernaklu tal-fidda li hemm illum u li jiżen 75 ratal. $ Dun Ġużepp tkellem mal-Prokuratur, il-Kanonku Dun Vincenz Saliba fuq id-disinn tat-t u għal dan il-għan qabbad lill-pittur Karkariż Ġużeppi Briffa. L-Iskultur Francesco Sciortino għamel il-mudell. Id-disinn jinterpreta l-kliem tal-Apokalissi dwar, 'il-Ħaruf li jieħu l-ktieb u jiftaħ is-siġilli tiegħu Fuq informazjoni li ġejja min-neputi ta' Dun Ġużepp u li jġib l-istess isem, sirna nafu li hu jiftakar li zijuh ma kellux l-ammont kollu u ġara' li l-Prokuratur, il-Kanonku Dun Vincenz Saliba għamel tajjeb għad-differenza. Flimkien ma' dan ix-xogħol majestuż saret ukoll il-kaxxa tal-Korporal u il-Lavatite jew Tergere Manus. Kien Patri Franco Falzon, Karmelitan, li pprovda d-disinn flimkien mad-disinn taċ-ċavetta tat-tabernaklu li minnhom hemm tnejn, waħda tal-fidda u l-oħra tad-deheb. : 35 Ritratt kortesija tal-Knisja Kolleġġjata Sant'Elena Birkirkara 3 Anton Mallia Borg Programm Festi Sant'Elena 1999 pg 84-86 30 Ibid Il-Kaxxa tal- korporalB' 'Id-dedikazzjoni ta' Dun Ġużepp id-Dekan u l-imħabba tiegħu lejn l-Ewkaristija żgur li kienu l-ispirazzjoni biex persuni oħra tħajru jsebbħu l-Kappella tas-Sagrament fejn tħossok tassew miġbur tqim lil Ġesu' fl-Ewkaristija. $$ Nerġgħu mmorru lura lejn il-Knisja l-Qadima ta' Santa Marija fl-Mrieħel fejn għidna li fis-sittinijiet kienet qiegħda ssir il-Quddiesa fis-Sagristija u hawnhekk insibu li t-tabernaklu li kien qiegħed jintuża kien dak li nqala' mill-knisja ta' Sant'Elena u l-bieba tiegħu kienet tal-fidda. Ir-restawr tal-knisja beda formalment fis-sena 1969 u dan ix-xogħol kien f'idejn Abraham Schembri. Meta ċertu ammont ta' xogħol kien lest, it-tabernaklu ttieħed fil-korsija u sab ruħu fil-kappella ta'San Pietru u San Pawl. L-irħam li hemm wara t-tabernaklu huwa reċiklat mill-oqbra li kienu fuq il- post. It-tabernaklu mexa' għal darb'oħra u din id-darba sab ruħu fl-Oratorju ingastat fil-ħajt u minfloku sar tabernaklu ieħor tal- ġebel. 31 Ritratt Kortesija tal-Knsja Kolleġġjata ta' Birkirkara 3 Anton Mallia Borg Programm Festi Sant'Elena 1999 pg 86 4 Sandro Schembri Vigilio Din l-Art Ħelwa 2006 pg 38-41 35 Ritratt Kortesija Arkivji l-Knisja l-Qadima ta' Santa Maria Maż-żmien id-dehra tal-ġebla krieħet mhux ħazin u ttieħdet id-deċiżjoni li t-tabernaklu l-antik jerġa' jieħu postu fil-knisja. Din il-bidla ġabet magħha xi tibdil fejn il-parti ta' fuq tat-tabernaklu, fejn hemm is-salib, saret ġdida u l-kulur tal-irħam huwa xi ftit differenti. Kellhom ukoll isiru xi tiswijiet fil-bieba, għax din biż-żmien ma kienitx qiegħda tingħalaq sewwa. Saret ukoll kaxxa tal-fidda fuq ġewwa, għax għal xi raġuni din ma kienitx qegħda hemm. Dan ix- xogħol sar kollu fis-sena 2006; infatti fin-naħa ta' ġewwa tat-tabernaklu hemm id-data fuq plakka tal-fidda. L-ispejjes kien responsabli għalihom , benefattur minn Birkirkara $$ Illum it-tabernaklu 3 It-Tabernaklu fil-Kor għadu jitgawda fil-kor tal-knisja. Dan ir-ritratt juri l-kappella tal-Erwieħ li tinsab fil-kappellun tan-naħa tat-tramuntana. Il- prospettiva li kienet ġiet merfugħa fil-Parroċċa ta' Sant'Elena issa ġiet lura u tqegħdet f'postha fl-1991.1 Fit-8 ta Mejju 2005 din il-knisja ta' Santa Marija ingħatat lura t-titlu ta' Parroċċa kif kienet 400 sena ilu.2 Tassew li l-Kolleġġjata llum tinstab Sant' Elena imma forsi għall-fini tal-istorja nerġgħu naraw it-tabernaklu fejn kien f'dak iż- żmien tal-qedem. 10 Il-Kappella tal-Erwieħ 36 Ritratt Kortesija Il-Knisja l-Qadima Santa Maria Birkirkara 35 L-Informazzjoni ġentilment ġejja mingħand Sandro Schembri MA 3 Ritratt Kortesija il-Knisja l-Qadima ta' Santa Maria Birkirkara 40 Ritratt Kortesija il-Knisja l-Qadima ta' Santa Maria Birkirkara