IL-KELMA 'TA' FL-ILSIEN MALTI Fil-kelmtejn li sawwarna fuq 'L-Ilsien Malti', ktibna: 'Nafitieġu wkoll Grammatka li mhux biss turina kif għan- dna niktbu, iżda wkoll kif għandna nfissru bil-kliem il- ħsibijiet tagħna. Hawnhekk ukoll hemm bżonn Hi aħna nqabblu l-malti ma' l-ilsna li minnhom aktarx huwa ġej' (1). Mhux dejjem ħafif tgħid minn fejn tkun ġejja kelma, bħal ma sejrin naraw, billi mmorru nfittxu mnejn hija ġejja l-kelma TA, li xi wħud jiktbu: TAGĦ (2). TA hija preposizzjoni (3), jiġifieri li titqiegħed quddiem kelma oħra, u tfisser, il-biċċa l-kbira, il-jedd ta' xi ħadd fuq xi ħaġa; bħal mita ngħidu: 'Id-dar ta Pawlu'. TA tista' tiġi magħquda ma' l-artikulu: TAL-, u mal-pronomi: TIGħI, TIGħEK etċ. Din il-kelma TA, sa fejn nafu aħna, ma tinsabx fl-ilsna semin l-oħra (5). Mita fil-għarbi, fis-sirjak, fil-lhudi…wieħed irid ifisser il-jedd ta' wieħed fuq ħaġa, ma jgħidx TA, iżda għandhom sura oħra li tinsab ukoll fil-malti. In-nom, fl-ilsna semin, għandu żewġ għamliet. Jekk in-nom ikun għalih, jieħu l-artikulu u jiġi mqiegħed fl-istat assolut; jekk ikun qiegħed ma' ieħior, jitlef l-artikolu u jiġi mqiegħed fl-istàt kostrutt. Mita ngħidu: ''Is-salib il-kbir', u 'Salib it-toroq', Is-salib, fl-ewwel qawl, huwa fl-istat assolit; fit-tieni huwa kostrutt. Fl-ilsna semin, il-jedd fuq ħaġa, jiġi mfisser bl-istat kostrutt, imma fil-malti, nistgħu nfissruh ukoll, billi ngħidu: TA: 'Id-dar ta Pawlu'. In-nom fl-istdi kostrutt, mita huwa ta' sura mara (fem- minil), iżid (6) fuq il-għamla tiegħu fl-istàt assolut l-ittra T. Għalhekk il-għarbi jgħid 'al-muħabba'— L-imħabba, stàż assolut, iżda 'Mulħabbatu (Ajllahi'—- Imħabba t'Alla, stàt kostrutt. Din is-sura sabiex infissru l-jedd, tinsab ukoll fil-malti flimkien ma' dik bit-TA: (1) Ara ''IL-MALTT', 1926, faċċ. (1) TIGħI hija TA bil-pronom magħha mehmuż: TA-I. Kif issir TIGħI naraw il-quddiem. (5) Mita nsemmu l-ilsna semin ma nifhmux nitħaddtu ħlief minn l-ilsna l-kbar; bħall-għarbi, assir, sirjak, feniċju, lhudi u mhux mid-djaletti. (6) Ngħidu iżid biex niftehmu; il-għaliex in-nom ta' sura mara fil-għarbi ħandu T fl-istàf assolut ukoll, imma ma tinqarax (Ta marbuta), iżda l-istat kostrult tinqara, Fil-lhudi, it-T li ma tinqarax. tinkiteb H. Stàt Assolut Stdt Kostrutt TA Sura Suret in-nies Is-sura tan-nies Riħa Riħet il-għana Riħa tal-għana Ħames Ħamest it-tfal — Fis-sura raġel (maskil) l-ittra T ma tiġix miżjuda: Stàt Assolut Stċi Kostrutt TA Salib . Salib it-toroq — Is-salib tat-toroq Tarf Tarf il-mejda It-tarf tal-mejda Fil-malti tal-lum, il-għamla bit-TA qiegħda teqred l-istat kostrutt, li huwa ħaġa ewlinija ta' l-ilsna semin. Il-lum fis tisma': Il-Ktieb ta Pawlu, il-ktieb tigħi.iżda ma tismix fis: Ktieb Pawlu, Ktibi…Mita aħna ninqdew bil-partiċella TA inkunu qegħdin inżidu għamla ġdida fil-malti, li kif għedna ma tinsabx fl-ilsna semin l-oħra. F'din il-għamla: i. In-nom fl-istdt kostrutt igħaddi għall-istàt assolut u jieħu l-artikulu: Ktieb Pawlu— il-ktieb ta Pawlu. Tinħoloq kelma ġdida: TA. Minn dan kullħadd jista' jara kif f'dil-ħaġa, il-malti jingħażel minn l-ilsna ħutu. Mnejn hija ġejja din il-firda 7 Jekk aħna nduru ftit fuq l-ilsna neo-latini, l-iktar fuq it-taljan, aħna naraw li l-malti jaqbel f'din il-ħaġa magli- hom. Tabilħaqq inħarsu ftit lejn dawn: Taljan: — L'amore di Dio Malti: L-imħabba ta Alla Għarbi: Maħabbatu (Ajllaħi Minn dan wieħed jista' jara li l-malti għandu l-kliem semin, għax fil-kliem jaqbel mal-għarbi, iżda l-ħsieb tiegħu ifissru bħalma jfissru t-taljan (neo-latin). Din il-għamla tal-ħsieb neo-latina, fil-malti, kif għedna fuq, ma hix dejjem meħtieġa; il-malti, jista', wkoll ifisser dal-ħsieb bl-istat kostrutt bħal l-ilsna ħutu: 'Imħabbat Alla' li aħna x'aktar niktbu: Imħabba t'Alla'. Mela, il-malti, fuq l-ilsna neo-latini, jista' jfisser il-jedd bil-kelma TA. Mnejn hija ġejja din il-kelma' Jekk naslu sabiex ngħidu mnejn hija ġejja l-kelma TA, inkunu nistgħu, bla ebda xkiel, ngħidu kif għandha tinkiteb, jekk TA jew TAGħ (7). Il-fehma taglina hija li TA ġejja mit-T li fl-istàt kostrutt tiżdied fis-sura mara (femminil, u minn l-A ta' l-ar- tikulu. Il-malti jgħid: 'Tmħabba t'Alla', iżda billi tlifna l-ħoss semi fil-kitba, qegħdin naqsmu l-kliem ħażin, u taħt (7) Xi wħud TAGĦ jiktbuha 'TA'. Iżda għandna inkunu nafu li dawk kollha 1i jiktbu l-ilsna semin bil ħażż latin, taħt ' jifhmu ittra dgħajfa (bamża, alif etc…) u taħt ' jifhmu Għ. Għalhekk magħ għandha tinkiteb MA ' u mhux MA ' u hekk ukoll il-kliem li joħroġ b'Għ, it-tagħlim ta' l-ilsna neo-latini ngħidu u niktbu 'Imħabba t'Alla' flok 'Imħabbat Allal' L'artikulu fl-ilsna semin (għarbi, lbudi) jibda bl-A u mhux bl-I (8); għalhekk għandna ngħidu : UKelbat as-sid', li fi lsienna saret ''Kelha tas-sid' u imħabba it-tagħlim ta' l-ilsna neo-latini: 'Il-kelba tas-sid'. Għal- hekk jidhrilna li l-kelma TA, għendha tinkiteb TA u mhux TAGħ jew TA'. Iżda l-għaliex aħna niktbu TIGħI, TIGBEK etċ. Jekk aħna niflu sewwa l-kliem malti, insibu li fil-malti hemm kelma olira, li għall-għamla tagħha tixbah lill-kelma TA. Din il-kelma hija MAGħ, li tinsab fl-ilsna semin l-oħra, u tfisser dak li tfisser fil-malti. Kull ħadd jaf li l-liġi tax-xebh (analoġija), hija l-muftieħ ta' ħafna kliem tqal, fl-ilsna kollha. Il-liġi tax-xebh fil- malti tinsab f'ħafna kliem, l-iktar fl-imperfett tal-Verb (9). Għalhekk afna jidhrilna li TIGĦI, TIGħEK ete., huma ġejjin mix-xebh ta' MIGħI, MIGĦEK etc..Billi TA ma tin- sabx fl-ilsna semin, mita l-malti ħoloq il-kelma TA, lilha mar xebbah ma' MAGħ,u fuqha sawwar il-għamliet kollha li fierġin minn TA (10). Aktarx xi ħadd jistaqsini jekk jiena naħsibx li għan- dna niktbu: 'Imħabbat Alla' u mhux 'imħabba t'Alla, jew TII u mhux TIGħI. Il-ħsieb tiegħi ma hux li nati liġijiet għall-kitba ta' l-Isien malti, imma biss li nagħmel milli nista' sabiex infisser xi kliem tqil. Kif inbagħad għandna niktbuh, jaħ- seb kull ħadd kif iridl Hija ħaġa ħafifa u li jaraha kull ħadd, li s-semin ma jgħidu qatt TA sabiex ifissru l-jedd, iżda huwa wkoll minnu li l-kelma TA. tinsab imdaffila sewwa, fil-malti, li aktarx ħadha b'xebh ta' l-ilsna neo-latini. Malta tinsah f'nofs il-Mediterran u kienet dejjem il-mogħ- dija minn l-Orjent għal l-Oċċident; huwa xieraq li l-ilsien malti jġib fih ukoll il-għaqda ta' l-ilsna ta' l-Orjent u ta' l-Oċċident, tas-semin u tal-latinil F'dan l-artikulu ġibna l-kliem ta' tieghi, fejn stajna, miktubin hekk biex ma nithegħdux mit-Taghrif tagħna u nitolbu lis-sur Cremona biex, darb'oħra, iġib, fil-Malti, x'jid- hirlu milli qal hawn Patri Zarb. (8) Xi kliem li fil-għarbi għandu À, fil-malti VA saret Il. Il-għarbi jgħid bdb, qatalna… Il-Malti jgħid bib, qtilna W) Sabiex ina ntawlux infissru, darb'oħra, il-liġi tax-xebh fil-verb, (10) Aħna nafu li xi kittieba oħra maltin, fissru l-kelma TA xort'oħra. Ma semmejnihomx għax ma ridniex niġbdu fit-tul u l-għaliex it-tifsira li tawna tal-kelma 'TA ma dehritilniex tajba.