L-għanjiet Maltin li ġabar Alberto Favara Taħdita moqrija fis-Sala Isouard tat-Teatru Manoel, 3 ta' Ġunju 2006 Nixtieq ngħid kelmtejn fuq tliet għanjiet Maltin li ġabar il-mużikologu Sqalli, Alberto Favara. Għalkemm ftit Maltin jafu bih,l dan l-Isqajli ta sehem sabiħ u importanti lill-wirt tradizzjonali Malti. Jixraq li qabelxejn ngħid xi ħaġa fil- qosor fuq ħajtu u fuq il-kapaċitajiet tiegħu. ħarġa LXXXI 2009 Alberto Favara twieled fl-1863 f'post imsejjaħ Salemi fl-inħawi ta' Trapani, fi Sqallija. Minn ċkunitu wera mħabba kbira lejn il-mużika u beda jistudja fil- Conservatorio ta' Palermo. Wara kompla l-istudji tiegħu f'Milan. Kien tip ta' bniedem li jinteressa ruħu f'ħafna aspetti differenti tal-mużika. Ftit ftit nibet ukoll fih l-interess fil-mużika folkloristika ta' pajjiżu u beda jdur minn raħal għall-ieħor ifittex u jiġbor l-għanjiet tal-Isqallin. Mill-1897 kien għalliem tal-kompożizzjoni fil-Conservatorio ta' Palermo, fejn kien ukoll laħaq kap. Xi kompożizzjonijiet tiegħu ttellgħu f'diversi teatri, fosthom anki fil-famuż Teatro La Scala ta' Milan. Meta miet fl-1923, Favara ħalla warajh ħafna xogħol li ma kienx wasal biex jippubblika. Dan ġie ddepożitat mill-eredi tiegħu fil-Museo Etnografico ta' Pitrċ f'Palermo. Ix-xogħol ta' Favara dam mistur għal aktar minn tletin sena qabel ma ġie magħruf. Kien Ottavio Tibv, mużikologu ieħor, li ħadem fuq ix-xogħol mhux mitmum li ħalla Favara, u i fl-1957 ħareġ minnu l-Corpus di Musiche popolari Siciliane. Insibu fih 1090 għanja u melodija li Favara kien ġabar matul ħajtu. Kien ikun għajb kbir li kieku dawn l-għanjiet ma ġew qatt ippubblikati. Ħafna minnhom juru mhux biss id-data meta nġabru, iżda wkoll minn fejn u mingħand min ġabarhom. Illum dawn jitqiesu bħala xhieda sħiħa u importanti tal-wirt mużikali Sqalli. Ix-xogħol ta' Favara għen lil ħafna mużiċisti li ġew warajh biex jerġgħu joħolqu mill-ġdid l-għana u d-daqq tradizzjonali ta' Sqallija. Fi ftit żmien biss wara mewtu, bosta minn dan l-għana u d-daqq kien diġà nqata' u twarrab. Irridu nqisu li wara t-Tieni Gwerra, il-ħajja fl-Ewropa tbiddlet daqstant illi ma kienx baqa' lok għall-istil u l-użanzi tal-ħajja ta' qabel. Dan kien żmien ta' tibdiliet kbar fit-tradizzjonijiet tal-pajjiżi kollha, inklużi ta' Malta. Għedt illi x-xogħol ta' Favara għen bosta mużiċisti li ġew warajh. Nixtieq hawnhekk insemmi eżempju wieħed tal-kantanta Rosa Balistreri, li tant hi assoċjata mal-kant tradizzjonali Sqalli. Min qatt sema' lil Balistreri tgħanni jaħseb li l-għanjiet kienet ilha tafhom minn ċkunitha. Iżda ħafna minnhom ma kienet tafhom xejn u kienet tgħallmithom mill-kitba ta' Favara, bl-għajnuna ta' Paolo Emilio Carapezza li kien idoqghomlha waħda waħda fuq il-pjanu Corpus di Musiche popolari Siciliane Huwa fil-Corpus di Musiche popolari Siciliane ippubblikat minn Ottavio Tibv, li aħna, b'xorti tajba, insibu wkoll tliet siltiet Maltin. L-għanjiet u l-melodiji ta' dan il-Corpus di Musiche popolari Siciliane huma mqassmin fi tlettax-il sezzjoni, u kull melodija ġiet mogħtija numru: L-għanjiet Maltin qegħdin fostil-Canti lirici, fl-ewwelsezzjoni,u nsibuhom innumerati 490, 491 u 492 (jiġifieri, l-aħħar tlieta). Tajjeb li nħarsu ftit iżjed mill-qrib lejn dawn it-tliet għanjiet waħda waħda. Nibdew bl-ewwel għanja. L-għanja numru 490 Din hija l-unika waħda fost it-tliet siltiet li għandha wkoll it-tagħrif li hi Nota di Marinai Maltesi. F' Doqqli Daqqal aħna tal-Ġukulari, din is-silta ndoqquha fuq flejguta tal-injam. Favara jgħid li ġabarha mingħand 'Raisi Ciccu (Fr. Ingargiola).' X'aktarx li 'Raisi' hawnhekk tfisser rajjes, 'kaptan, jiġifieri l-Kaptan Franġisku Ingargiola, li kien magħruf bħala Rajjes Ċikku. Mingħajr ma kien jaf l-ilsien Malti ,Favara kiteb il-kliem, jew aħjar, is-sillabi tal-għanja kif semagħhom (b'mod fonetiku), u qassamhom waħda waħda taħt in-noti mużikali tagħhom. Il-kliem huwa dan: ħarġa LXXXII 2011 Ninnotaw mill-ewwel li hemm għamla ta' taqbila abċb, li tant hi komuni fl-għanjiet Maltin. L-ewwel vers ''Ixxala xxala ġuvni xxala' huwa wieħed minn dawk li ġieli jintużaw biex jiftħu għanjiet differenti. Biex niftiehmu, l-ewwel vers ikun ċixxala, ixxala ġuvni xxala' u t-tlieta l-oħra jistgħu jvarjaw. Vrus oħra ta' dan it-tiphuma pereżempju ''Ħaninisejjerisiefer' 7 ' Ajma qalbi kemm tuġagħni 7 ''Smajt tisfira f'nofs ta' baħar'$ u oħrajn, li minnhom għadek tisma' verżjonijiet differenti sal-lum. Dawn kollha juru l-ħila tal-Maltin li jżommu xi ħaġa minn dakli għaddewlhom missirijiethom u fl-istess ħin ikomplu dejjem jimprovizzaw vrus ġodda li japplikaw iżjed għaż-żmien jew għaċ-ċirkostanzi tagħhom. Biex insemmi għanja oħrali tiftaħ bil-kliem 'ixxala ġuvniixxala, nikkwota: Ixxala ġuvni xxala. It-tlitt ijiem tal-karnival Biex taħseb għall-penitenza Għax warajh jiġi r-Randan. Din l-għanja aħna rrekordjajnieha wkoll fuq melodija ta' Edward Jones. It-taqbila ġabritha Bertha Hg fil-bidu tas-seklu għoxrin $ L-istrofa ta' Favara tista' tinqara xi ħaġa hekk: Ixxala, xxala ġuvni xxala, Arak illum hi festa tiegħek. Għada filgħodu jkollna nbatu Filgħaxija noqgħod jien miegħek. It-taqbila turi l-filosofija tal-baħrin Maltin li ġieli kienu jqattgħu żmien twil fuq il-baħar f'periklu kontinwu: 'Txxala Ilum għax għada min rah.' Interessanti wkoll huwa d-djalett li joħroġ f'din l-għanja mill-kliem 'nokod, 'tiac' u 'mialcl Jista' jkun li l-għannej kien ġej min-naħiet tal-Isla jew tal-Birgu, fejn għadhom sal-lum jitkellmu bil-ka, u fejn dak iż-żmien dawn l-inħawi kienu għadhom bliet tal-baħrin. Jew jista' jkun ukoll Ji dan huwa djalett Għawdxi. Turi l-perikli kbar tal-baħrin Maltin. (Kollezzjoni privata) Naħseb li, bla dubju, l-iżjed ħaġa importanti hija l-melodija ta' din l-għanja. Illum il-ġurnata dawn in-noti m'għadhomx familjari magħna. Ma tisma' 'l ħadd jgħannilek fuq din il-melodija. Taħt in-noti mużikali Favara jikteb: Li maltisi nun la spillonganu. 10 Naħseb li din tfisser Il-Maltin ma jtawluhiex.' X'aktarx li hawn qed jirreferi għall- fatt li l-għanja fiha strofa waħda biss. Fl-għanjiet Taljani u Sqallin huwa iżjed normali li jkun hemm diversi strofi wara xulxin. Fis-CD aħina l-Ġukulari ndoqqu l-melodija darbtejn. L-ewwel darba bin-noti kif iniżżilhom Favara, u t-tieni darba nużaw varjazzjoni li jagħtina hu stess. Mal-kisra tal-aħħar jinstemgħu noti kemxejn familjari. ħarġa LXXXII 2011 31 L-għanja numru 491 Favara jgħidilna li din it-tieni għanja kienet miġbura minn 'Malta,' iżda ma jagħti ebda tagħrif ieħor. Din il-melodija hija mużikalment varjazzjoni tal-ewwel waħda (490). L-ewwel vers jiftaħ eżatt bl-istess noti, it-tieni jixxiebah ħafna, speċjalment meta tikkompara l-varjanti li jagħti Favara fl-għanja 490. Hemm tibdila fit- tielet vers, u fir-raba' vers nerġgħu nisimgħu dawk in-noti kemxejn familjari. Favara jerġa' jqassmilna din l-għanja f'sillabi miktubin taħt in-noti mużikali tagħhom. Din hija t-taqbila: Għal darb'oħra naħseb li hemm lok għal interpretazzjonijiet differenti tal- kliem. Tista' tinqara hekk: Ser immurru qalbi miksura, Nħalli l-ħanini fil-gallarija. Hawnhekk jerġa' jidher djalett fil-kliem ''kalbi' u l-kelma ''immurru 7 Nindunaw mal-ewwel illi l-għanja fiha ħsibijiet u ideat li nsibu f'għanjiet oħra Maltin. Għandna ħafna għanjiet tal-'Bonasira' u gzuz oħrajn li jsemmu l-'ħanini' fil-'gallarija'. Dawn it-taqbiliet li ġejjin kollha jiftħu bil-''Bonasira': Sa nagħtik il-bonasira, 'il qalbi nħoss ħierġa magħha, illum smajt il-vuċi tiegħi Ma nafx iżjed terġax tismagħha.ll Sejra ntik il-bonasira, Għall-bonġornu għadu kmieni, Tajtu kelma lil ħanini Fejn għandu joqgħod jistennieni £ Se ntikom il-bonasira Għax minn hawn sejrin immorru 32 Il-MALTI Tllejla ħudu paċenzjal Oħra noqgħod il-lejl kollu. U biex nuri kif din l-għamla ta' poeżija orali għadha popolari sal-ġurnata tal-lum — mitt sena wara — nikkwota waħda riċenti li ġabar Guido Lanfranco, u oħra li għannieli wieħed xwejjaħ dan l-aħħar: Se nagħtik il-bonasera U anke ngħidlek good night Qalbi daħlet ġewwa qalbek Meta 'l wiċċek jiena rajt $ U ser intik il-bonasira U għax għalik sar il-ħin, U aħna nerġgħu niltaqgħu jekk Alla jkun irid $ Barra dawn, ma nistax ma nsemmix ukoll dik it-taqbila li kienet ġabret Bertha Ilg u li tixbah ħafna t-taqbila ta' Favara: Sejra mmur qalbi miksura Dawk għajnejja mimlijin dmugħ.$ Naraw li l-aħħar vers biss jitbiegħed mit-taqbila li kien sema' Favara. Ta' min ifakkar hawnhekk li Bertha Ilg ġabret l-għanjiet ta' Malta fl-istess żmien li Favara kien ged jiġbor tiegħu fi Sqallija, fil-bidu tas-seklu għoxrin. Xebh bejn dawn l-għanjiet, l-għanja ta' Badger u l-Innu Malti Nixtieq insemmi ħaġa li laqtitni ħafna f'dawn l-għanjiet. Sibt li hemm xebh bejn l-aħħar noti tal-għanjiet 490 u 491 ta' Favara, mal-aħħar noti tal-għanja ta' Badger (il-Hanina sevr insiefer, li nġabret mitt sena qabel), kif ukoll mal- aħħar frażi tal-Innu Malti.7 L-uniku mezz li għandi biex nuri dan ix-xebh bejniethom huwa billi nikteb in-noti mużikali tal-aħħar frażi. ħarġa LXXXII 2011 - B Favara 491 ġe g K g Naħsebli dawn l-aħħar noti kienu stabbiliti sew fl-għanjiet Maltinu jidherli kienu magħġunin f'moħħ il-poplu Malti. Għandi ngħid li ma kienx b'kumbinazzjoni li Robert Samut għalaq l-Innu Malti b'dawk in-noti partikolari. Il-melodija numru 492 Naraw issa l-aħħar silta (in-numru 492) li m'għandha l-ebda titlu u, sfortunatament, lanqas m' għandha kliem. Din ukoll irrekordjajnieha f' Doqqli Daqqa (silta 16). Favara hawnhekk jagħtina melodija biss, iżda peress li qiegħda fost il-Canti lirici x'aktarx illi kellha wkoll il-kliem. Jgħidilna li nġabret minn 'Malta' u jsemmi lil wieħed Rev. Cipolla. Nindunaw li din l-għanja, li tħossha ħierġa mill-qalb, għandha t-tielet u r-raba' frażi (vers) ħafna itwal mill-ewwel u t-tieni. U allura x'aktarx li mhix poeżija fejn is-sillabi huma pjuttost regolari b'versi tat-tmienja. Hawnhekk jidher li għandna għamla oħra ta' għana. Fl-ewwel nofs joqogħdu komdi żewġ versi tat-tmienja, iżda t-tieni parti tixbah iżjed xi għana la Bormliża, li jissejjaħ ukoll għana fil-għoli. Nindunaw ukoll illi n-noti jitilgħu fir-reġistru ta' sopran, ogħla miż-żewġ għanjiet l-oħra li smajna. Madankollu ma naħsibx illi nistgħu ngħidu li din hija melodija la Bormliża, għall-inqas żgur li mhix kif nafuha Ilum. Għajb li m'għandniex dik il-firxa kbira ta' għannejja ta Bormliża biex inkunu nistgħu nqabblu d-differenzi ta' bejniethom. Hawnhekk nindunaw kemm hu importanti li jkun hemm din il-firxa biex wieħed jista' jagħraf u jqabbel. Bħala xhieda ta' dan, insemmi biss il-każ tal-għannejja tal-ispirtu pront. Insibu li hemm xi ftit għannejja (bħal Frans Mifsud ta' Vestru miż-Żejtun) illi jħobbu jtawlu t-tarf tat-tieni vers. B'hekk din il-parti żgħira biss tiġi tixbah l-għana la Bormliża. Dan għaliex iżidu dawk li ngħidulhom il-meliżimi, jiġifieri jgħannu noti differenti fuq sillaba waħda. Kieku kellna nħarsu biss lejn in-noti mużikali ta' dawn l-għanjiet insibu li fl- ewwel, fit-tielet u fir-raba' frażi jidħlu versi tat-tmienja, iżda fit-tieni nindunaw li jidħlu ħafna iżjed. Jista' jkun li fl-imgħoddi kien hawn varjazzjonijiet oħra tal-għana, li llum m'għadniex nafu bihom. Ma rridux ninsew ukoll l-element ta' individwalità ta' kull għannej stabbilit, li dejjem ikollu dik ix-xi ħaġa li biha jingħaraf minn kull għannej ieħor. Għaldaqstant firxa kbira ta' għannejja biss tista' turik dawn l-irqaqat u varjazzjonijiet individwali. Il-metodu ta' Favara Ngħidu wkoll kelmtejn fuq il-mod li Alberto Favara jniżżel dawn l-għanjiet Maltin. Dan il-mużikologu fl-ebda waħda mill-għanjiet li ġabar ma pprova ijassar il-melodija f'temp fiss (time signature), jew f'diviżjonijiet regolari (bar lines). Is-sistema li tniżżel il-mużika f'porzjonijiet u diviżjonijiet eżatti hija sistema li daħlet fil-kitba tal-mużika tal-punent f'dik li ngħidulha 'mużika klassika'. Il-mużika folkloristika għandha tendenza li ma tidħolx bl-eżatt f'din is-sistema. Kull min, qabel Favara, niżżel xi għanjiet Maltin, bħal ngħidu aħna Edward Jones, Badger, Parthev u oħrajn, dejjem tawhomina f' diviżjonijiet preċiżi skont ir-regoli tal-mużika kJassika. Mhux hekk biss,iżda żiedu wkoll akkumpanjament biex dawn il-melodiji setgħu jindaqqu fuq il-pjanu jew fuq l-arpa, strumenti li kienu moda fis-seklu dsatax. Għaldaqstant, għalkemm ħallewlna idea tajba tal-melodija, ma nistgħu qatt inkunu nafu eżatt x'kien dak li semgħu, u x'kien dak li biddlu jew żiedu huma stess. Dan in-nuqqas fil-metodu tat-traskrizzjoni ngħaraf biss qrib il-bidu tas-seklu għoxrin. Il-melodiji li niżżel Favara x'aktarx huma viċini ħafna tal-ħoss reali li sema'. Minn dak li kiteb nindunaw li dawn il-melodiji Maltin ma kellhomx sal-lum, l-iżjed meta ma jkunx akkumpanjat mill-kitarri. Ħaġa oħra importanti hi li Favara kien iniżżel ukoll xi differenzi jew varjanti li kien jisma'. Jiġifieri jekk l-għannej għamel xi tibdiliet, żied jew naqqas xi ħaġa, biddel ir-ritmu jew in-noti, Favara ħa ħsieb iniżżilhom ukoll. L-għanjiet Maltin 490 u 491, it-tnejn għandhom sezzjonijiet li tagħhom jagħti varjant wieħed, jew anki tnejn. B'hekk nifhmu li biex irnexxielu jniżżel il-melodija b'żewġ varjanti, x'aktarx li l-għannej għannihomlu mill-anqas tliet darbiet, jekk mhux iżjed. ħarġa LXXXII 2011 Jekk aħna nisimgħu ftit l-għannejja tal-lum fl-istess serata ta' spirtu pront, jew meta jgħannu għanjiet tradizzjonali, naraw li huma wkoll ivarjaw xi ftit l-għana tagħhom minn strofa għall-oħra, u iżjed u iżjed minn serata għall-oħra. Jiena naħseb li fl-imgħoddi kien hawn iżjed melodiji milli għadhom jintużaw daż-żmien. Sfortunatament żammejna biss waħdiet. Dawn il-melodiji li kienu jinstemgħu f'Malta seklu ilu x'aktarx li wieħed kien jista' jgħanni fuqhom taqbiliet differenti. Bosta kienu dawk li niżżlu l-kliem tal-poeżija orali li semgħu, iżda dawk li kellhom il-ħila jagħtuna idea tal-ħoss ukoll, huma ftit ferm. B'xorti tajba għalina l-Maltin, dan Alberto Favara, bniedem kapaċi u b'esperjenza kbira fl-għana folkloristiku ta' pajjiżu, wara li sema' l-għanjiet Maltin, niżżilhom u tana mhux biss il-kliem, iżda wkoll in-noti mużikali tagħom. Jiena jidhirli, u nispera li wrejt, li m'hemmx għaliex għandu jkollna xi dubju fuq is-serjetà u l-ħila ta' Favara, li b' għaqal kbir irnexxielu jiġbor ukoll dawn it-tliet għanjiet Maltin. B'dawn il-melodiji li ħallielna, għandna l-opportunità li nvarjaw ftit l-għana tagħna, u nkomplu nkattru u nġeddu l-mużika tradizzjonali ta' pajjiżna ħalli dejjem tibqa' ħajja. 1 Ġuże Cassar Pullicino kien jaf b'dawn l-għanjiet u kien semmiehom f'Ġużċ Cassar Pullicino u Charles Camilleri, Maltese Oral Poetrv and Folk Music, Malta Universitv Publishers Ltd. 3: Ġukulari Ensemble, Doqqli Daqqal (2005), silta 15. Dan l-artiklu nkiteb bil- ħsieb li wieħed ikun qed jisma' d-daqq tal-Ġukulari, jew isegwi s-siltiet minn din is-CD. 1909) 43,n.173 (tixbah ħafna lil ta' Badger); Guido Lanfranco sĠabra ta' taqbiliet popolari,' L-Imnara, ħarġa 16 (1994), n. 34. Ġukulari Ensemble, Doqqli Daqqa/ (silta 11). Il-melodija meħuda minn Maltese Melodies or National Airs and dances (1807), numru 6. Favara jgħidilna li din hija għanja tal-baħrin. Jista' jkun li tinqara: Għada filgħodu jkollna nvaru (minn 'invaraw'). G. Lanfranco, ''Ġabra ta' taqbiliet popolari', L-Imnara, ħarġa 17 (1994) n. 118. Żeppi Cassar ta' 74 sena, imwieled u mrobbi Ħal Għaxaq. Tgħallem ħafna għanjiet mingħand ommu. F'artiklu li kien deher f'The Sundav Times, 24 ta' Lulju, 1988, il-Prof. Manwel Mifsud kien diġà semma, b'kull raġun, li kien laqtu x-xebh li kien hemm bejn l-għanja ta' Badger u l-Innu Malti.