FTA WE EZ għa i..T FILL-—— KO Niflit-1ER ED 0 minn Joseph F. Porsella—Flores Anki l-funerali kellhom l-uzanzi u d-drawwiet taghhom fostna; għalhekk huma wkoll ghandhom sehem fil-folklor, tahlita ta' sagru u profan. Billi l-parti l-kbira taghhom inqatghu jew inbidlu b'ohrajn, tajjeb li wiehed ifakkarhom. Fil-qosor nghidu li skond il-kundizzjoni tal-mejjet, il- funeral kien ikun tal-prima klassi. tas-sekonda klassi, jew tal-povri. Tal-prima kien ikollu karru rikk, b'erba' zwiemel mgħottija bil-kappa u bir-rixa sewda fuq rashom. Il-karru tas-sekonda klassi kien ikun inqas rikk, b'zewg zwiemel jew parilja, imlibbsin jew le, Dak tal-povri mill-inqas f'kollox. It-tebut kien jew tal-kawba bil-lostru u bil-manijli, jew ta' l-ahmar illustrat ukoll kulur il-kawba, bil jew bla ma- nilji, jew ta' l-abjad moghti passata ''stain' kulur il-kawba u bla manilji, Meta tmut xi xebba, it-tebut kien ikun ta' kulur abjad biex juri li, aktar milli ma kienetx mizzewga, kienet ghadha vergni. Izda l-karru ma kienx ikun abjad; dan kien ikun riservat għat-trabi, li it-tebut tagħhom, zghir, kien ikun abjad ukoll. Il-kuccier kien ikun liebes it-tomna u s-'surtout' (bil- Malti farrkuha ghal ''surtun'), Il-karru kien ikun qrib hafna tad-dar tal-mejjet, peress li sa ftit snin ilu. il-parti l- kbira tan-nies kienu jmutu d-dar, mhux fl-isptar. Minhabba li jiddejqu weqfin bla ma jaghmlu moviment, kif ukoll minhabba d-dubbien li ta' spiss kien idur maghhom, iz- zwiemel ihabbtu saqajhom ma' l-art anki biex jehilsu minn dawk l-insetti. Fil-hemda li kienet tirrenja dak il-hin, it-tahbit tan-naghal taz-zwiemel ma' l-art kien bhallikieku jzid it- tensjoni li t-telfa tal-mejjet iggib maghha. Ma dan zid ukoll id-daqq kiebi tal-mortorju biex ikollok atmosfera mimlija dwejjaq. Il-mewt tat-trabi ukoll kienet thalli lil tal-famil- ja mbikkija ghat-telfa li jkunu garrbu, minkejja li l-knisja, flok il-mortorju iddoqq nota ta' glorja. is-sacerdot li jakkumpanja l-kadavru sac-cimiterju kien ikollu mieghu zewq abbatini, wiehed bis-satla ta' l-ilma mbier— ek, l-iehor bil-kurcifiss f'idu. Kien joqghod f'karrozzella ghalih migbuda minn parilja u misjuqa minn kuccier liebes bhal siehbu tal-karru, Id-dfin kien isir l-istess bhal daz-zmien, izda fuq it- tebut kien jintefa' hafna terrapien bhala tharis kontra l- mikrobi, jekk minn gewwa ,a kienx ikun hemm tebut iehor taz- zingu. it-trabi li sfortunatament kienu jmutu bia magħmudija, dik tgub conditione', kienu jindifnu fil-parti mhix imbierka tac- cimiterju, fil-qrib ta' l-isprecettati (qed nalludi ghac-cimit- erju ta' l-Addolorata). Ħaga iebsa biex iggerraghha, imma dik kienet ir-regola. Meta nbena c-cimiterju ta' l-Addolorata biex jinqata' d- dfin fil-knejjes, il-Bormlizi nghataw permess li l-kadavru jittiehed l-ewwel fil-kappella tac-cimiterju, biex it-talb ta' qabel id-dfin, maghruf bhala 'tas-sopra foss' jigi recitat hemm fiok qrib il-qabar. Dari ftit kienu dawk li jittrasportaw il-kadavru l-knisja ghall-quddiesa. Dan kien dovut l-iktar, ghaliex il-quddiesa kienet tigi celebrata filghodu biss, u bisx jigu evitati l- ispejjez jekk il-mezzi finanzjarji tal-familja ma kienux taj- bin. Izda kienu jittiehdu l-knisja s-sacerdoti, il-genituri taghhom, kif ukoll il-professjonisti u xi benestanti,. Mid-dar sal-knisja, it-tebut bil-kadavru kien jingarr mill-bekkamorti fuq l-ispalla, bl-akkumpanjament tal-kleru fuq quddiem, filwaqt li l-familja, hbiebu oħrajn jimxu wara'. Spiss kien ikun hemm ukoll tfal ta' l-istituti fuq talba tal- familjari tal-mejjet biex jissodisfaw ir-rieda tal-mejjet kif dikjarata fit-testment. Ghal dan is-servizz, il-kleru u l- istituti kienu jircievu kumpens. Fit triq kien jitkanta s- salm 'Miserere'' (Ikollok hniena minni, Muleji) Fil-knisja t-tebut kien jitqieghed fuq zewg banketti għoljin, jew fuq twavel jistriehu fuq l-istrippi, miksijin bid- Jekk il-mejiet kien ikun xi gradwat (professjo— nist jew sacerdot) kien ikollu tliet targiet taht l-istrippi, simbolu tal-grad tieghu. Fl-erba' kantunieri kienu jitqeghdu Max xama kien ikun hemm kwadri mpinġija b'simboli tal- mewt, bhal ras ta' mawt, kiessidra u ohrajn. Matul iz-zewg naħat gie li kien ikun hemm ukoll ringiela ta' xama kbir, jew torci, jixghelu, imdeffsin f'bank bit-toqob, apposta ghax-xama. Ta' min jiftakar izda, li fil-bidu, ix-xama kien jinxtegħel biex jaghti d-dawl, ghax ma kienx hemm mezz iehor ta' mixghe— la. Kultant kienu jintbaghtu kuruni ta' fjuri b'turija ta' soghba u rispett, li jitqeghdu madwar it-tebut. Izda fil- bidu, l-uzu tal-fjuri kien biex itaffi xi ntiena mill-kadavru. Għall-istess skop gie li kien jitqabbad ragel, liebes vistu bhal bekkamorti, biex waqt is-servizz tal-quddiesa joqgħod bilqegħda biswit il-mejjet, jitfa l-incens fuq il-faham jaqbad f'borma tar-ramm ahmar. Il-kadavri ta' sacerdoti ghal-waqt l-akkumpanjament mid- dar sal-knisja kienu jpoogguhom f'mejjilla biex ikunu esposti, Kienu jingarru fuq l-ispalla ma' kwartier tal-belt (qed nalludi ghall-Kottonera). Fi tmiem il-quddies kantata ''praesente cadavere't'' u l-assoluzzjoni mic-celebrant wara' l-kant tal- Domine', il-kanonci jinziu wiehed wiehed minn posthom hdejn ic-celebrant, skond l-ordni tal-precedenza bej—- niethom, biex jaghtuh l-ahhar barka taghhom bhala kollegjali jew konsodali. Imbaghad il-kadavru jitqieghed fit-tebut u jissokta l-funeral sac-cimiterju fejn issir id-difna. Lill- fratelli kienu aktarx ilibbsuhom il-konfratija tal-fratellanza li kienu miktubin fiha. Jekk mejtin xienu jittiehdu l-knisja bl-akkumpanjament qabel ma jkunu għalqu erbgha u ghoxrin siegha li mietu, it-tebut kien ikun mikxuf. Fil-Birgu, l-aktar li kien jimpressjonani, kien funeral ta' bandist tal-banda Duke of Edinburgh. L-uniformi tal- bandisti ta' din is-socjeta' filarmonika kienet bhal tal-fizz- jali tan-Navv. Ngliza, kompluta bil-lazz kulur id-deheb bl- 'ħigulettes''— li jilbes l-Ajjutant (A.D.C.) ta' l-Ammirall. Kien tahom il-permess jilbsu din l-uniformi l-istess Duka ta' Edinburgh, Prince Alfred li kien hawn Malta u soltu jmur fl- Officers' Mess li kien jinsab fil-Palazz ta' l-Inkwizitur tal- Kienet tassew haga mponenti tara dawk il-bandisti kollha, irgiel serji, jimxu bil-pass, bilmod, quddiem il-kadav- ru, bid-daqq ta' marci funebri. b'faldrappa sewda li kienet tinzamm mill-erbat-itruf taghha minn erba' min-nies, x'aktarx ufficjali tal-kumitat tal-kazin, wiehed f'kull tarf. B'dan il-qest kienu jfissru qishom qegh- din jerfghu huma il-kadavru. Wara' t-tebut kien ikun hemm bandist iehor, li fuq imhadda tal-bellus ahmar, mghottija b'velu iswed, kien izomm l-istrument muzikali li l-bandist il- mejjet, kien idoqq f'hajtu. Kif ga ghedt, wara' l-quddiesa, il-funeral kien ikompli ghac-cimiterju: karru u karrozzella u kultant xi karrozza bil- familjari, qraba jew hbieb tal-mejjet. Hawn irrid insemmi dettall pjuttost komiku li niftakar jigri f'xi funeral mill- Birgu jew minn Bormla. Il-bekkamorti kienu jimxu mal-karru, wiehed f'kull rokna, b'id wahda jzommu il-karru, u f'idhom l- ohra jzommu torcetta tixghel. Fin-nizla u fil-pjanura tat- triq Santa Tereza il-karru kien jitmexxa b'pass ta' bniedem, izda maili jasal biex jaqbad it-taelgha ta' triq San Pawl, iz- zwiemel, ghas-sinjal tal-frosta tal-kuccier, erhiihom ilebbtu, u l-bekkamorti jaqtghu nifishom ghax ma jlahhqux mal-giri taz- zwiemel, u jdabbru rashom fost it-tbissim, jekk mhux dahq, tan- nies li jinzertaw hemm. Imma huma kienu jdabbru l-gurnata.