Dun Ġwann Cachia STUDJUŻ MALTI TAS-SEKLU TMINTAX Studju ta' Ġ. CASSAR PULLICINO (Jaqbad mal-Għadd ta' Marzu, 1949) L-ittru G fil-Malti tagħti żewġ ħsejjes: wieħed ħelu bħal fil- kelmiet ga', vicino; ġemgħa, raccolta, gmigħa, popolo; golglien, sesamo, eċċ. u l-ħoss l-ieħor, li għandu l-qawwa tal-Gam tal- Grieg, jinstema' l-iktar fil-kelmiet li ħadna mill-Puniku, e.g. gamiem, tortore; ghemghim, mormorazione; għidma, morsica- tura; gudia collina; ghdiewi, colline. L-ittra H deherlu; li jekk ma jkunx wieħed Malti ħadd ma. jasal biex biha jfisser l-ittra. Għarbija li taqbel magħha. U lanqas ma jasal biex jagħżel hemm, post, minn hemm, gwaj u niket, Il-lum nistgħu ngħidu li hawn- hekk għadna fl-istess ilma għax sal-lum għadna ma niddivren- zjawx fil-kitba bejn dawn iż-żewġ tifsiriet tal-kelma hemm. Lan- qas. ma tista' bl-ittra H H stampata tagħti l-qawwa ta' l-ittri gut- turali Għarbin li jaqblu għaliha. Imma l-iktar li jisħaq fl-ittra li semmejna huwa fuq il-għ. Milli jidher De Soldanis ried juri dan il-ħoss billi jikteb żewġ ittri 4 b'sing bejniethom, jiġifieri d-4. Minn dan li għedna jidher biċ-ċar li Dun Ġwann Cachia, li kien minn għalih, kien idaħħal karattri Għarbin biex bihom juri 52 IL-MALTI l-ħafna ħsejjes, aktarx tal-gerżuma, li kellna fil-Malti u li l-lum għoddhom intilfu, li hu deherlu ma jistgħux jitfissru sewwa bil- karattri Latini. X'kienu dawn il-karattri Għarbin, jekk mhux l-istess karattri tal-Għarbi bla, tibdil ta' xejn, ma nistgħux insiru nafu mill-ittra li ġiet f'idejna. U barra din ma naf li għadu nstab xejn iktar bil-miktub minn idejn Dun Ġwann Cachia. Biss naħ- seb li din kienet il-fehma tiegħu il-għaliex meta jitkellem fuq l- ittra għ, li f'dan l-istudju kellna nfissru bl-ittri għ għax ma hawnx tipi orjentali, Cachia nqeda bil-karattru Għarbi li jaqbel għal dan il-ħoss, Jekk inhu hekk, nistgħu nqisu lil Cachia bħala l-prekursur ta' l-aħwa Bellanti li, fl-1829, kitbu l-ktieb li għadu Ms sal-lum, jismu Avvertimenti per la Bistorazione della Lingua Maltese, fejn marru fl-estrem wisq aktar minn Cachia u fasslu aifabet ta' 28 ittra li huma iddeskrivew bħala ''arabe di carattere chiamato dagli Orientali Neski' (B.M.L. Ms. 466), Baqgħalna issa naraw jekk kellux xi influwenza dan Cachia - fuq is-sistema ta' kitba li għażel De So:danis. Xejn fiż-żgur ma nistgħu ngħidu dwar hekk, imma xi ħaġa nistgħu naslu biex nif- hmu jekk inqabblu l-karattri użati mill-Kanonku Għawdxi ma' l- osservazzjonijiet magħmulin minn Dun Gwann Cachia, Għall- ħeffa ta' min jaqra, dan il-paragun nuruh fi tliet kolonni, fl-ewwel inġibu l-ittra ta' l-alfabet kif niktbuha l-lum, f'tan-nofs dak li qal Cachia, u fit-tielet kif imbagħad ħariġha De Soldanis fil-gram- matka tiegħu tal-1750. GĦAQDA GAGHIA DH SOLDANIS GĦ Dan jikteb l-għ. bil-ka- Gh. Jagħżel bejn il-Għ sempliċi, eż, għain, oc- chio; l-ĠI bit-tikka fuq il- G, meta l-pronunzja tkun aktar profonda, eż. ġħaf, grotta, u l-Gh b'iktar minn tikka waħda fuq il- G,li tkabbar l-aspirazzjo- ni,eż. ghar (b'żewġ tikki) vergogna; għar (bi tlieta), invidiċ. Dun ĠWANN CACHIA 58 Ma nafux kif ried jik- tibha. Imma nafu li kien jagħraf li ħaġa tqila biex tfisser bil-kitba l-ħsejjes li l-lum nuru bl-ittra H. Hekk kiteb: La lettera H traddoppiata non posso comprendere dandosi alle stampe come ha da fare la forza della lettera. gut- turale h.' Imbagħad żied igħid: ('Pare che qitesta lettera H ha da fare la fi- gura per le quattro lettere gutturali afabe…… 7, Ma jidhirx li kien ċar hawn- hekk għax fil-Għarbi miu. hemmx 4 H. Minn dawn naraw li De Soldanis wara dak li qallu Cachia, għażel bejn iż- żewġt ilħna tal-HH billi qiegħed punt fuq waħda minnhom, neħħa l-Ch għall-leħen ta' K u ħallie- ha biss għal-leħen ta' ħ, eż. — cħallini, lasċiami, eherza, collo del pozzo. H L-istess. bħal qabel, l) H: Gentilmente hawnhekk għandna biss aspiralo v.g. Hem, ce m'ċ. il-kommenti ta' Qachia (2 H: con un punto fuq din l-ittra. Jagħti dawn Q. Sottile, acuto, si l-eżempji: kallis, arco, ker, vocifera. nella sommità confessatevi; kiefa, fred- della. gola, vg. qolla, do intenso; Kormi, eċċ. giara, Il-ħoss ta' din l-ittra jgħid De Soldanis kien mela li hu come prontincidno. l-ewwel grammatku Malti il-Cof li Arabi; ehi ha l-għażel din l-ittra q qualehe prattica manifes- għall-ħoss sewwa tagħha. tamente osserva, e sotto. qtestq. regola vanno kar- għa, kaddis, kasir ecc. Imma milli jidher ma kienx kontra, li tinki- teb Ch għax igħid hekk : €IL G aggionto colWH nel- Tidioma maltese puċ ser- vire per le seguenti parole Ikollna ngħidu li hawn- hekk De Soldanis ma fis- sirx tajjeb l-eżempju għax GĦAQDA Ġ Dun ĠWANN CACHIA Cachia. jikkommenta biss fuq iż-żewġ ħsejjes u if. lfisser iż-żewġ ħsej- jes wieħed ħelu (ġ) u l-ie- ħor iebes (g). Jidhirlu li dan l-aħħar ħoss jinsab l- iktar fil-kelmiet li ħadna mill-Puniku eż. gamiem, gudia, ghdiewi, ghem- għim eċċ. U żied igħid: jj… 8 ħ0n si pronunela mai come il-C sempii- ee, come osservando ċ ma- mifesto, e perciċ mi pare che il-G spiegato nella let- tera di V.P. non quadra nċ spiega bene in tutte due li capi'7' Mill-kolon- ta, l-oħra nsiru nafu kif De Soldanis għażel bejn iż-żewġ ħsejjes, DH SOLDANIS hemm divrenzja bejn il-k f'kefa u fil-kelma kaws fejn tinstema' qg. Cachia l-kelma. kaus iġibha taħt il-ħoss ta' g (q.v.). Minn dak li għedna taħt l-ittra Q jidher li għall-bidu De Soidanis kien sa juri l-ħoss ta' K bl-ittri Ch. Ġiġnu, Giugno Dawn li semmejna huma. l-ittri ta' l-alfabet li l-aktar jinte- ressawna għall-iskop tagħna, Ikollna nistqamu li din l-ittra bija ftit wisq biex minnha, niffurmaw il-ġudizzju tagħna fuq Dun Ġwann Qachia bħala studjuż tal-Malti. Minn dak li hemm fl-ittra biss jista' jkun li kien b'kumpliment li De Soldanis sejjaħlu ''pe- 56 IL-MALTI rito della lingua Araba si antica che moderna'', imma min-naħa l-oħra mhux b'daqshekk nistgħu ngħidu li ma kienx jaf l-Għarbi sewwa, kif qal il-Kanonku Għawdxi. Il-fehma, tiegħi hi li l-ġu- dizzju fuq Cachia bħala studjuż ta' l-ilsna Orjentali għadna ma nistgħux nagħmluh għax ma għandniex fuqhiex nibnu biżżejjed. Għalina biżżejjed għalissa nfakkruh bħala bniedem li, fiż-żmeni- jiet mudlama li għax fihom, kellu moħħu mdawwal biżżejjed biex iħares lejn il-Malti bħala oġġett ta' studju interessanti, u mill-aħ- jar li seta' wera l-fehma tiegħu fuqu biex igħin lil De Soldanis fil-biċċa li ndaħal għaliha. Dnub li ma nafux iktar fuq Dun Ġwann Cachia—fejn twieled, meta miet, fejn tgħallem, jekk ki- tebx xi ħaġa oħra, eċċ. S'issa, jkollna nitqannew b'din l-ittra li sibna, 'li quddiem forsi għad jinsabu dokumenti oħra li jixħtu dawl iktar fuq il-ħidma tiegħu fil-qasam tal-Kitba Maltija.