leħen is-sewwa' — is-Sibt, 23 ta' Marzu, 1974. xbha mirakoluża L GRAJJIET, DRAWWIET, TIFKIRIET Id-Damaxxena — knisja u xbiha Meta l-Kavallieri tal-Ordni Ġerosolmitan, mirbuħa minn Soliman II fl-1522, kel- lhom iħallu l-gżira ta' Rodi, li kienu ilhom fiha mill-1309, huma ġarrew magħhom ukoll mal-4,000 Grieg kattoliku minn Rodi. Xi storiċi jgħidu li dawn ġrew għal 8 snin mal- Kavallieri sakemm fl-aħħar, fl-1530, waslu Malta. Storiċi oħra jgħidu li għadd kbir minn dawk l-4,000- waqfu. f'xi bliet tal-Italja, u mal-Kavallieri waslu Malta inqas minn IL-GRIEGI FIL-BIRGU 'JLil dawn il-Griegi ingħa- tawlhom ' tlett knejjes żgħar fil-Birgu; fejn marru għam- mru: wkoll għall-ewwel. il- Kavallieri, ħalli fihom set- għu jagħmlu l-funzjonijiet reliġjużi tagħhom — fir-Rit Grieg jew Orjentali: Dawn il-knejjes kienu dik ta' S- Katerina, li bdiet tissejjaħ tal- Madonna Damaxxena, għaliex fha' tqegħdet ix- tal-Ma- donna. Damaxxena li l-Ka- vallieri ġiebu magħhom minn Rodi, il-knisja ta' Sant'Agta li ssejħet ta' San Nikola, qaddis meqjum ħafna fost il-Griegi, ul dik ta' San Nikola li bdiet tis- sejjaħ ta' San Gorġ. Minn dawn. il-knejjes 'ma fadalx ħlief dik tad-Damaxxena, li flokha Hum hemm: il-Kap- pella ta' San Gużepp: l-oħ- rajn ġew profanati. F'din il-kappella jinżam- mu b'għożża kbira il-kap- pell u x-xabla ti La Vallette, b'qima u ħajr offra liil-Ma- donna Damaxxena wara r- rebħa kbira tal-Ordni u tal- Maltin fuq it-Torok fl-1565. Meta, fl-1566, bdiet tinbe- bdew jaħsbu biex huma wkoll ikollhom il-knisja tagħhom. fil-Belt il-Gdida. Fl-1569, il-Kunsill tal-Ordni tahom biċċa art biex jibnu fuqha dik il-knisja. L-ew- wel biċċa art li tawhom kienet ' fejn illum hemm il- knisja konkatedralil ta' San Gwann: iżda huma kellhom iċeduha lura ħalli fuqha tinbena l-Knisja Konvent- wali l-Kbira. L-Ordni tahom minn flokha l-art fejn illum hemm il-knisja ta' San Ni- kola, jew. kif insibuha ak- tar, tal-Erwieħ, li nbniet bit- tħabik taż-żewġ kappillani jew. papassi grieg', l-aħwa Angolinu u Manoli Metaxi. IL-KNISJA Ftit snin wara wieħed rodjot — Gwanni Calamia — ħalla legat biex tinbena knisja oħra. L-art magħżula kienet aktar fiċ-ċentru, sewwa sew quddiem il-bieb iaterali tal-Palazz Maġister- jali. Il-bini beda ' fl-1575 u ntemm ħames snin wara. Fl-1587 ittieħdet fih il-Ma- donna: Damaxxena. Fl-istess sena l-isqof Gargallo għol- Leha għal grad ta' pa'roċċa- il-4 Grammastri kellham għal qaibhom dik il-knisja u l-Madonna tagħha. dlonni, magħluq Dak li nafu żgur hu li fl-1575 f'Malta kien hawn biss xi 74 familja, li : jagħmlu mat-350 jew 400 ruħ. Dan insibuh miktub fil-Viżta Apostolika ta' Mons. 1678 bniha f'sura. ġdida, il- Grammastru Carafa, 10 snin wara, : bena artal. xieraq għall-kwadru tal-Madonna. Fl-aħħar gwerra, il-knisja saritilha ħsara kbira u nbniet, għalhekk, waħda ġdida, fuq pjanti u disinji differenti minn ta' qabel. Il- lum, il-knisja tidħol għaliha minn portiku fuq żewġ ko- b'kanċell tal-ħadid. Il-bibien tal-bronż juru ġrajjiet mill-ħajja ta' Kristu f'24 kwadrett jew Vpanef' u taħt l-4 simboli tal-evanġelisti; — Jixbħu lil dawk 'taltkatidral normann biżantin ta' Monreale. Fuq il-bieb hemm :możajk juri til Kristu bii ktieb miftuħ f'idu bil-kitba griega ''Jien hu l- Bieb'- Fil-fond tal-knisja tilmaħ 'it fuq il-kwadru prezzjuż tal-Madonna Damaxxena u taħtha. l-Kurċifiss. Qudd:e mhom, hemm tribuna żgħi- ra. li minnha tinżel imdendla ' l-ħamiema flok.. it-tabernak- lu, biex fiha. jinżamm is- Sentissimu;: .Taħtha hemm artal kwadru, . b'żewġ kan-. delabri bi tlitt brazzi l-wie- ħed u biċċa drapp. bħal kor- poral tagħna, li fiha hemm . Ameħjuta relikwija. ta' qad- dis u sservi flok l-irħama tal-artal. fil-knejjes latini. Mal-ġnub tal-artal, f'daħliet għalihom, hemm żewġ gra- denzi, fuq dik tax-xellug jit- ħejja dak li jenħtieġ għall- quddiesa; fuq dak tal-le- mn jitqiegħed l-ilbies, taċ- ċelebrant. Il-parti tal-artal, li aħna nsejħu l-presititerju, li titla' għaliha b'tarġiet, hi mifruda mill-parti tal-fidili b'ħajt tal- ġebel imnaqqax imsejjaħ ''ikonostasi', għax miegħu hemm impittrin, f'arkati, er- ba' xbihat (ikon) tal-qad-- disin. l Tidħol għaliha minn tlett bibien. (Dak : tan-nofs hu bieb doppju, li fih ix-xbi- ha tal- Madonna imħabbra mill-Anġlu u taħtha l-erba' Evanġelisti. Kwadri oħra jgħattu t-ħitan,, u taħthom — hemm is-sedi għail-kanturi. Hemm ukoll żewġ leġiji: wieħed bix-xb'ha ta' Kristu u sseħor bix-xbjha tal-Ma- donna, li lejhom in-nies jer- squl b'devozzjoni kbira ħa jagħtuhom ġieħ. IL-KWADRU MIRAKOLUŻ Għalkemm ċkejkna, il- knisja hi grazzjuża ħafna u (Ikompli fil-panġa 9) jeħen, is-sewwa' — iis-Sibt, 23 ta' Marzu, 1974, (Jaqbad mill-paġna 3) tiġbdek, speċjalment fil- funzjonijiet reliġjużi, li għa- lina huma misterjużi. Iżda ; i-aktat f'ħiġa prezzjuża fiha hi; l-kwadru di semmejna; tal-- Madonna: Damaxxena. ' versita' ta' Edinbirgo, mħar- reġ: sewwa fl-arti: biżantina, sejħilha; ħaġa ta' sbuħija —'kbira' U' ta' mportanza: stori- ka 'barra minn espressjoni Mhux ta' b'xejn: il- '' Gvern Malti, fl-1965, biex : jfakkar l-Assedju l-Kbir, ħa- j—reġ Bolla bix-xbiha tagħha; sr Ordni Sovran ta' Malta, : fil-Milied tal-1972, ħareġ : bolla hu wkoll bl-istess: xbi- ha; u fl-1970, il-kwadru tad- ' Damaxxena tqiegħed f'post prominenti fil-Wirja' tal-Ew- ' ropa, li saret hawn Malta- Ga għedna kif il-Kavallie- ri ġarrewha magħhom 'minn Rodi u 'qegħduha fil-knisja li wara ssejħet għaliha. Me- ta' fl-1587: ħaduha. 'ill-Belt il-Gdida, saritilha festa l-ak- 'tar- kbira li għaliha kien hemm għadd: kbir ta' Kaval- lieri u Maltin preżenti. Gar- rewha mill-Birgu għall-Belt fug l-isbaħ -galljun li kell- hom, imżejjen kollu. bid-da- mask aħmar u bil-bnadar. Kavallieri u' mal-Gran Prijur tal-Ordni Mons. De Domini- ci, imlibbes bi lbies pontifi- kali flimkien mal-kleru tie- għu, mal-kibru grieg libsin. il-paramenti sagri, u mal- kleru tal-Gżira flimkien ma' kotra kbira ta' nies. Waqt il-proċessjoni daqqew. il- qniepen kollha tall-knejjes ta' Malta u l-artillieri spa- raw ilt-tiri mill-fortizzi tal- Gżira. IL-PROĊESSJONI TA' RXOXT il-Maltin dejjem urew de- vozzjoni lejn il-Madonna Damaxxena u ħassew ġib- da lejn il-knisja ċkejkna tagħha, speċjalment fil-fes- taf tal-Madonna IMtellgħa s- Sema, li hi t-titular, u dik tal Epifanija. Dawn isiru fil- knisja biss, kbira. Iżda żgur li s-sollen- nita l-aktar magħrufa, għax issir barra u ġewwa, kienet, il-festa. tal-Għid. Famuża: l- proċessjoni li jagħmel. il- Papas . bliistatwa ita' Kristu Rxoxt. Hafna nies dari kie- ; ħi jqumu mat-tlieta ta' fil- għodu għal dik il-proċessjo- ni,.-li-fiha kienet issir il- jiĠirja' — bl-Irxoxt. Kienu 7 jmorru: jistennew quddiem ; il-bieb. tal-knisja u meta jsir il-ħin; jgħajtu: 'Aprite, Pa- passo: —. ftħilna, 'Papasl' il-Maltim.'kellhom. ukoll d- 77 drawwa:-li; meta xi tifel ikun b'sollennita' — maid, jew xi ftit imqareb iżżejjed, kienu jeħduh għand il-Papas biex jaqralu l-Van- ġelu fuq rasu. ħa jfieq jew jikkwieta. Kelli żijuwi, kien sikwit jagħmel din ir-rakko- 'mandazzjoni. lill-ħbiebu għal uliedhom. Lili ma bagħatni qatt għand: il-Papas: Niftakar sewwa: fl-inkoro- nazzjoni maxxena. fl-1931, il-ħmistax-il: ċentinarju: tal- Konċilju ta' Efesir (431), li fih ġiet idikjarata. sollenne- ment — il-Maternita' tal-Madonna, fost ferħ-kbir tal-poplu nisrani. ''koronazzjoni saret. proċess- San joni sollenni Gwann għal fuq il-Fosos, li ftit drabi oħra raw nies daqs dakinhar. ' Fil-kamra tal-udjenza privata: tal-Ar- ċisqof hemm kwadru kbir tawwali li juri 'dik il-folla kbira: ' titgħaxxaq ' tħares lejhi jiena ħadt sehem. f'dik- il-proċessjoni u l-funzjoni ta' warajha: u-saret, (tistagħ- ġbux): imħatra fuqi. 1sim- għu. għaliex. Dak inhar is- sehem tiegħi kien doppju: l- ewwel: akkompanjajt mat- tial tal-Kandlora għax kont Direttur tagħhom; kif was- salthom ħdejn. it-tribuna, dħalt imgħaġġel għal San Gwann, biex nilbes l-ispel- lizza uu nżomm: il-baklu tal- Arċisqof għax, fil . proċessjoni: dak iż-żmien, . l-aħħar żewġ : impjegati kien ikollhom jagħmlu kru- ċifru uu bakularju. dllumi dik id-drawwa nqatgħet. 'Mela l-għada ġew żewġt iħbieb Da- f'għeluq. ;itrarju.- Qbiżt' jien' het Divina. Uriel hu tal-kwadru fil-Kurja: fuqi u qaluli: ''Aqtalna kur- żita, għax għamilna mħatra fuqek'. Qbiżt jien u għidtil- hom: ''Sa fejn naf jien, l- imħatri. jsiru fuq: iż-żwiemel u mhux fuq 'il-bnedmin', Għal mument, kont insejt li jsiru wkoll: fuq il-'ħmir'. Tlnt il-bieraħ,' staqsew daqqa: t-tnejn; ''ma-min kumparjajt. mal-Istitut jew: isisqof2. Inzerta: wieħed: rani mal-istitut.umhux mal- Arċisqof : uk r- il-kun- b għedtilħċm: —— TL-ir 8 irbaħtuha: u' tliftuħa' tstnejn:' għaliex: kont mal-Isqof u -mat-tfal: mhux għax jien xi qaddis ' bid-doni. tal-ubikwi- ta', iżda għax. għadni ħafif u ma.'niskartax': it-tbatija'. tum 'ma:għadnix- ħafif bħal: daril Jiena niftakar tliet Papas- si: lil. Franġisku ' Chetta Sehiro', bit-torħna ta' pa- pas f'rasu. u bid-daqna, lil neputieh, jew ma nafx x'ji- ġi minnu; bl-istess. kunjom, Giorgio Sehiro', — b'xagħru twil; bid-daqna: u bit-tornina hu wkoll, u: I-Papass. tallum Vito Bo'gia, li rrid hiżżieħ ħajr talli. malli qalulu li jien mort sal-knisja; tiegħu. nit- kixxef xi ħaġa fuqha, niżel malajr: bi. kwadru ċkejken ri- produzzjoni tad-- Damaxxe- na u. b'deskrizzjoni . li. għa- i-Wara r-7 restawr li sarlu bit-tħabrik tiegħu fis-snin 1963-66 mill- Istitut Centrali tar-Restawr f'Ruma, u: qagħad jispjegali xi ħwejjeġ li ma kontx naf: Grazie, Signor Papasso-