KALENDARJU ĠDID GħAL KOLLOX Dan li jien hawn taħt ktibt ma hux proġett tiegħi, imma ħadtu minn artiklu. miktub bil-lsien internazzjonali 1do minn persunaġġ Ingliż: F. SwesTLOove u miġjub fir-Rivista ta' kull xahar Ida ta' Jannar ta' dis-sena 1929 li. d-Direttur tagħha hu: ALBERT NowTZLI, ta' Żurieh, Sviżżera, li hu ukoll il-Karxier ta' l-Akkademija Idista. Gudja fil-10 ta' Frar, 1929 GEITAN GRIXTI, KELMTEJN FUK IL-ĦTIEĠA TA' KIF HU XIERAQ U GĦANDU JKUN IMSEWWI L-KALENDARJU. Il-Kalendarju għandu bidu Eġizzjan. L-Eġizzjani kienu jinqdew bi tnax-il-xahar indaqs kull sena. Kull xahar kien fih 30 jum, li jġibu 360 jum, u l-bqija ta' ħamest ijiem oħra kienu jkunu vakanzja fl aħħar tas-sena. Ġulju Cesare, wara li ħa l-Bġittu taħt il-ħakma tiegħu, beda jimxi fuq l-iżjed kalendarju tajjeb tal-Eġittu. Is-sena 46 ta' qabel Kristu, bdieha b'Jannar b'31 jum, Frar kellu skond id-drawwa 20 jum, iżda meta s-sena taħbat bisestili kien ikun bi 30 jum ; l-għaxar xhur l-oħra kellhom: min 81 u min 30 jum. Mill-bqija l-ebda xahar ma kien iffissat skond l-astronomija. Ma' dwar 18-il-sena wara, dan l-użu tax-xhur li darba ikunu b'31 jum u darb'oħra bi 80, kien mibdul biex jikkun- tentaw il-vanità ta' Awgustu Qesare, illi bi tliet daqqiet ta' pinna biddel id-29 ta' Frar għal 31 ta' Awissu, għal 31 ta' Set- tembru, 31 Ottubru, 31 Novembru u 31 Diċembru. Dan it-tib- dil żejjed tilef il-kobor indaqs tax-xhur u l-istaġuni; u b'dan il-mod Awgustu kien ġieh it-taħwid tant fil-kobor indaqs taż- żmenijiet li ma' baqgħux jaqblu wieħed ma' l-ieħor kemm ukoll fl-infiq u l-qligħ. Dawk ix-xhur Rumani liberi ma' kinux żjieda tal-ġimgħa b'sebat-ijiem li minn meta kienet saret il-għaqda tal-Kalenda- rjuużat minn nazzjonijiet kollha għal dawk li huma interessi tal-familji, tal-kummerċ u tal-poplu kollu; u għaldaqshekk tafl- wid akbar kien sar wara li Kostantinu l-Kbir, (bin Santa Liena) fis-sena 321 ta' wara Kristu, kien stabbilixxa l-ġimgħa b'sebàt ijiem u bil-Ħadd bħala jum tal-mistriefi. Sa dik id-data, ir- Rumani kienu jużaw il-ġmiegħii bi tmint ijiein f'kull waħda bla ebda jum ta' mistrieħ. Huma kienu taw isem lil kull jum mit-8 ijiem tal-ġimgħa, iżda il-Lhud u l-Insara kienu jgħoddu biss kull wieħed mis-sebàt ijiem tal-ġimgħa tagħhom. Il-Lhud kienu jistrieħu f'kull l-aħħar jum tal-ġimgħa, fis-Sibt; iżda l-Insara kienu jistrieħu fl-ewwel jum, il-Ħadd. Kostantinu kellu tama li jgħaqqad Insara u Lhud biex jużaw l-istess jum ta' mistrieħ bħar-Rumani. Għalhekk hu giegħielli l-ġimgħa tar-Rumani tkun b'sebat ijiem bil-Ħadd festa, li tkun bħal tal-Kalendarju Nisrani u prattikata mir-Rumani wkoll. Iżda billi s-sena fiha 365 jum, jiġifieri jum iżjed fuq 52 ġimgħa, b'dan it-tibdil tal-ismijiet tal-ġranet tliawdu u minn dak iż- żmien ma' baqgħux jaqblu għall-istess dati ma' tul kull xahar u sena. Allura r-Rumani u l-Insara wkoll bdew jużaw it-tibdil tal-ismijiet tal-ġranet illi jiġru darba f'kull raba' sena, u taw permezz ta' dan l-isem ta' 'Jum bisestil', li kien stabilixxa Ġulju Cesare minn qabel u li l-Lhud ma kinux laqgħuh. B'dan it-tibdil fl-isem ta' żewġ ġranet ġara li l-vaganzi tal-Milied, ta' l-ewwel tas-sena u ta' festi oħra bdew jaħbtu fi ġranet differenti, anki l-ħidud, u hekk qiegħd jiġri ħafna xkiel illi la l-ħaddiem u l-anqas ħaddieħor ma jixtieghom. Fis-sena 325 Wara Kristu, il-Koncilju nisrani ta' Niċea kien iddegreta, li d-data tal-jum tal-Għid l-Kbir għandha tinbidel biex tibda tiġi wara l-ewwel qamar kwinta li jaħbat wara l-21 ta' Marzu. Hekk. Ħadd il-Għid jiġi skond il-qamar, bejn il-21 ta' Marzu u l-25 ta' April. F'dak iż-żmien, għal pellegrini li kienu jivviaġġaw minn bosta bliet għal fejn ic- cerimonji tal-Għid kienu jsiru bl-akbar pompa u solennità f'kull sena, kien meħtieġ li f'dawk il-jiem ikun id-dawl tal- qamar ; iżda fiż-żmien tal-lum id-dawl tal-qamar ma għadux iżjed meħtieġ hiex tivvjaġġa, imma b'dan kollu t-tibdil tad- dati tal-Għid baqa' miexi u jbixkel il-mixi regulari taż-żmien għal-iskejjel, kulleġġi, qrati u parlamenti. Barra minn dan, qiegħed iġih ukoll ħafna telf u xkiel iħor fil-ħajja familjari u kommerċjali barra milli jitnaqqsu wkoll il-vantaġġi li kull persuna tista' tgawdi ma' tul l-akbar vaganzja tar-Reb- biegħia. Billi issa l-ġimgħa biss hi l-għaqda universali biex biż- żmien tqejjes l-affarijiet tal-bniedem, il-ġranet tax-xogħol u tal-mistrieħ, kif ukoll iż-żmien tan-negozju fix-xiriu l-bejgħ wieħed għandu jarġa' jqassam il-ġimgħat indaqs fost ix-xhur tas-sena. Il-bżonnijiet li kull ma jmur qegħdin dejjem iżjed jikbru fiċ-ċivilizzazzjoni moderna jistgħu jkunu moqdijin biss meta x-xhur u s-snin ikunu saru mdaqqsin bil-ġimgħat regulari; b'Kalendarju sempliċi u bla ebda tfixkil fil-mixi tiegħu biex jaqdi l-bżonnijiet, ikun ta' għajnuna kbira fix- xogħol u l-kummerċ, il-flus jimxu iżjed, u li jkun meħtieġ fil-ħajja tal-bniedem għall-ġid tal-umanità kollha. Kieku afina jkollna sena li fiha kull xahar ikun magħmul minn 28 jum li jitqassmu f'erba' ġimgħat ta' sebàt ijiem f'kull waħda, il-kalendarju jissimplifika ħafna, u s-sena tkun magħ mula minn 13-il-xahar indaqs ta' 28 jum b'kull wieħied b'dan il-mod: Ħadd, Tnejn, Tlieta, (Erbgħa, Ħamis, Ġimgħa, Sibt. Għalhekk issa jkun meħtieġ li jsir xahar ġdid, li jmissu jitqiegħed bejn ix-xhur ta' Ġunju u Lulju. Hemm diġa l- ħsieb li x-xahar il-ġdid ikun imsemmi: Sol (Xemx) jiġi- fieri Ix-xahar tax-xemx, għaliex f'dak iż-żmien jalibat is- solstizju tas-sajf. B'hekk 364 jum ta' kull sena għaliha jib- qgħu msemmijin regulari. Il-jum 365 (l-aħħar jum tas-sena) jkun jissejjai Jum is-Sena. Bl-istess mod għandu jiġri wkoll meta darba f'kull raba' sena taħbat is-sena bisestili, id-29 jum ta' Frar għandu jibda jissejjaħ Il-Jum Bisestil. Skond pro- posta oħra, jkun anzi xieraq li dan il-Jum Bisestil jitqiegħed bejn l-aħħar jum ta' Ġunju u l-ewwel jum tax-xahar il-ġdid ta' Ix-xemx, u dan il-jum ikun ukoll vaganzja għal kullħadd. Minnħabba fil-bdil tal-ismijiet tal-ġranet fid-dati, il-festi tal-Milied, ta' l-ewwel tas-sena (l-Istrina) u ta' xi ġranet oħra li soltu ma tul is-sena skond l-użu huma vaganzja għal kull- ħadd, f'xi snin jiġu jaħbtu mal Ħadd, li minnu n-nifsu hu festa kmandata, jew fost il-ġimgħa; hekk fil-waqt li jiġi miżmum il-mixi tal-kummerċ, il-ħaddiem jiġi wkoll imċaħħad minn vaganzja aktar tajba li tiġi mogħtija meta l-ġranet tal- festi jaħibtu mal-ġranet li jmissu mal-jum tal-Ħadd. Kien ikun ukoll wisq xieraq kieku l-jum ta' Ħadd il- Għid il-Kbir ikun iffissat għal madwar April. Li l-Għid jit- qiegħed f'jum fiss, u l-Kalendarju jsir b'dan il-mod iktar sempliċi, ħabbat għal żmien twil il-ħsieb ta' bosta għorrief minn diversi pajjiżi. Saru kungressi sew nazzjonali kemm ukoll internazzjonali li ddiscutew dan il-problema, u fl-aħħar kien ippreżentat lil-Lega tan-Nazzjonijiet, illi waqqfet Ku- mitat speċjali biex jeżamina bir-reqqa, kollha din il-ħaġa. F'Settembru tal-1926 dak il-Kumitat maħtur mil-Lega tan-Nazzjonijiet ta rapport favur dan il-proġett, u l-aktar favur li l-Għid ikun fiss fil-jum tiegħu. Barra minn dan ebda tmerija ma saret minn awtoritajiet reliġjużi li minnhom, il- kotra hija wkoll favur dil-ħaġa. Is-Santa Sede stqarret: li l-Għid billi jkun fiss fil-jum tiegħu ma jġib ebda lisara fit- vwemmin tar-Reliġjon, u anzi, jekk jaraw li dil-ħaġa tkun ta' ġid u ta' vantaġġ universali, is-Santa Sede tpoġġi din il-kwistjoni f'Konċilju Ekumeniku. Il-Kumitat maħtur hiex jeżamina u jlittex sewwa u fuq kollox għas-sempliċità tal-kalendarju, ħaqqaq u żamm: lis- sena għandha titqassam fi 13-il-xahar indaqs ta' 28 jum f'kull wieħed, jew ta' erba' ġimgħat b'sebat ijiem f'kull waħda. Skond dan it-taqsim ikun meħtieġ ukoll li jinħatar jam ieħor li jissejjaħ: Jum is-Sena u jkun l-aħħar jum tas-sena wara it-28 ta' Dicembru, u jum ieħor għal darba f'kull 4 snin li jissejjaħ Jum Bisistil u jitqiegħed wara t-28 ta' Ġunju. Jib- qa' mbagħad ix-xahar il-ġdid li jissejjaħ Sol jew Xahar ix- Xemx u jitqiegħed bejn ix-xhur ta' Ġunju u Lulju. Hekk ix- xhur kollha jkunu ndaqs, ikollhom kull wieħed 28 jum, jew 4 ġimgħat. B'din it-tiswija melitieġa, iż-żmienijiet ta' profitti u nfiq ikunu dejjem jaqblu wieħed ma' l-ieħor, B'eżempju ta' ħtieġa għal dan il-pruiġett universali għat- tiswija tal-Kalendarju, wieħed jista' jsemmi l-fatt li fl-Indja biss jeżistu 15-il-Kalendarju differenti li dejjem huma ppl- kati kontra xulxin. Ħames kalendarji oħra diversi huma użati fl-ibliet ta' Shangaj, Kalkutta, Kajr u Kostantinopli. Minn dan kollu naraw. li l-ħajja tal-kummerċ u tal-industriji hija ħaġa li xxabba', il-progress hu mfixkel u n-nuqqas tal- ftehim fir-reliġjon kullma jmur dejjem jikber. IL-FESTI MOBILI LI BIT-TISWIJA FIL-KALENDARJU JIBDEW ISIRU FI ĠRANET FISSI TAS-SENA Il-festa tal-Isem ta' Gesu, fil-Ħadd 8 ta' Jannar It-Tielet Ħadd ta' qabel ir-Randan Ħadd 8 ta' Frar Ras-ir-Randan, l-Erbgħa 25 ta' Frar Ħadd il-Palm, fil-Ħadd 8 ta' April Il-Ġimglħia l-Kbira, il-Ġimgħa 13 ta' April Ħadd il-Għid il-Kbir, fil-Ħadd 15 ta' April Il-Patroċinju ta' 3. Gużepp, fl Erbgħa 4 ta' Mejju Rogazzjonijiet fit-2.3. 4 ta' Gunju Lapsi (Tlugħ fis-Sema ta' 8. G.K.) fil-Ħamis 5 ta' Ġunju Għid il-Ħamsin fil-Ħadd 15 ta' Gunju L-Imqaddsa Trinità fil-Ħadd 22 ta' Gunju. Is-Solennità ta' Santu Korp, Ħamis 26 ta' Ġunju Il-Qalb Imqaddsa ta' Ġesu, Ġimgħa 6 ta' Ix-Xemx L-Ewwel Ħadd tal-Avvent, Ħadd 1 ta' Diċembru. BTAJJEL JEW FESTI KMANDATI OĦRA LI SOLTU AKTARX JAĦBTU FOST IL-ĠIMGĦA L-Ewwel jum tas-Sena, fil-Ħadd 1 ta' Jannar It-Tre Re (Is-Slaten Magi) Ġimgħa 6 ta' Jannar Konversjoni ta' S. Pawl, fl-Erbgħa 25 ta' Jannar Nawfraġju ta' 8. Pawl, It-Tlieta 10 ta' Frar San Ġużepp, Il-Ħamis 19 ta' Marzu San Ġwann Battista, It-Tlieta 24 ta' Ġunju Pietru Pawl, Is-Sibt 28 ta' Gunju Marija Assunta, Il-Ħadd 15 ta' Awissu Il-Qaddisin kollha, Il-Ħadd 1ta' Novembru Il-Kunċizzjoni ta' M. V., Il-Ħadd 8 ta' Diċembru Il-Milied ta' 8. Ġ. K., l-Erbgħa 25 ta' Diċembru.