Taħnin u Għiana tan-Nieqa Orqod, ibni, orqod, Qalb il-ward u l-ġiżimin. IN xi darba sema' fir-rħula tagħna jew fid-djar fqajra ta' l-ibliet in-noti ħelwa ta' din l-għanja tradizzjonali ma jis- tax jinsa t-tqanqil li ħass mas-smigħ u mat-timwiġ tan-noti mkarkra maħruġa mill-qalb ta' l-omm— xhieda ta' mħabba safja mfissra f'kull kelma ta' dit-taħnina li n-nisa tagħna wirtu minn għand ommijiethom biex biha jħannu 'l uliedhom iż-żgħar. It- tarbija donnha tagħraf ir-ritmu u, bħalma togħxa biċ-ċekċik taċ- ċwievet quddiem għajnejha, hekk ukoll teħda u titħannen mat- tbennin fin-nieqa. jew fuq dirgħajn ommha jonkella mat-tlugħ u nżul tal-kelmiet sbieħ tal-għanja : Orqod, binti, orqod, Fil-benniena tal-ħarir. Il-kisra tal-leħen bil-ftit il-ftit tintefa, l-omm tinduna li t- tarbija għajnha tkun marret biha u wara li titfa' ħarsa oħra lejn in-nieqa, toħroġ fuq ponot subgħajha mill-kamra u tmur tkom- pli li għandha tagħmel. U t-tarbija tibqa' rieqda fin-nieqa, deh- ra ta' ħlewwa liema bħalha li l-poeta tagħna Dun Karm għaraf ipitter b'sengħa kbira fil-poeżija tiegħu Omm :— Imken'na fis-sħama ta' nieqa. bla tebgħa, Imwieżna ħarira fuq ġenbha l-lemin, B'id waħda fejn wiċċha, bl-id l-oħra fuq driegħha Ħaddejha bil-warda, xofftejha mbissmin, Hemm rieqda t-tarbija fil-kamra sabiħa Li mħabba. għajjura b'idejha hejjiet, Dak ħsiebha jittajjar f'xi ħolma ta' dija, Dik qalbha tithenna bid-daqq tas-smewwiet (1). Inħallu għal ftit it-tarbija tixxaħxaħ fil-ħlewwa ta' nagħsha u nersqu naraw kif inhi magħmula n-nieqa li hi rieqda fiha, Maż- żewġ ħitan ta' rokna, tal-kamra hemm żewġ grampuni l magħ- hom hemm imdendla żewġt iħbula jispiċċaw b'ħolqa. Fil-ħbula Ara Il-Għana ta' Dun Karm—L-Ewwel Ktieb, Malta, 1989 p. 42. hemm imdaħħla xkora miftuħa miż-żewġt itruf u l-ħbula jin- żammu miftuħa b'żewġ fettiħat hekk ii x-xkora inniżżla 'l isfel tiġi bi tnejn u tieħu l-għamla ta' dgħajsa. Fil-qiegħ ikun hemm jew xi mitraħ żgħir jew xi firxa oħra, u mar-ras titqiegħed l-im- ħadda. F'lok tax-xkejjer, in-nieqa ġie li tkun tal-luna, tal-għa- żel jew ta' xi drapp ieħor, jonkeila kutra meħjuta. Ftit 'il-fuq mill-fettieħa jkun għaddej ħabel ieħor jintlaħaq mis-sodda ta' l- omm biex bih din tbennen u ċċaqlaq in-nieqa. Aktarx li l-ben- niena ma tkunx merfugħa mill-art wisq, imma xi drabi ssib in- nieqa. mdendla fil-għoli fuq is-sodda li tintlaħaq malajr meta tkun mimdud. Dan li għidna jurina, fuq fuq. kif inhi n-nieqa li għadna naraw sal-lum fid-djar fqajra tagħna sew fir-rħula kemm fl-ibliet. Tiha ssir hekk mijiet ta' snin sħaħ, għax ħwejjeġ bħal dawn qajla jitbiddlu jew jintilfu u jintesew għal kollox. Din it-tifsira hija mibnija fuq in-nota Ji hemm taħt l-istess kelma fil-Ms. Qabel ngħaddu iktar 'il quddiem, ingħidu xi ħaġa fuq il- kelma nieqa. Il-Professur Ġ. Aqmilina, Ji tlabnieh jagħtina nota filoloġika fuq dil-kelma, kitbilna dan li ġej: ''Dwar in-nisel tal- kelma nieqa Giacomo De Gregorio fli 'Studi Glottologiei Ttalia- ni' (Vol. T, p. 134) igħid li l-kelma Sqallija naca (Djalett Paler- mitan), mnejn ħadna tagħna nieqa, mhix ġejja mill-Għarbi kif kien jaħseb qabel u kif jaħsbu xi studjużi oħra, imma mill-Grieg naca, Marzano fid-'Dizionario Fitimologico del Dialetto Calabre- se' (1928) inissel il-kelma maca mill-Grieg nake o nakos, 'pelle vellosa che à stata la prima e naturale enlla dei bambini'. Oħrajn, kif igħid l-istess Marzano, inisslu dil-kelma mil-Latin napiea, 'piecola. nave', mill-għamla tal-benniena, u oħrajn mill-Lhudi machett, 'quiete'. Minn dawn ta' min iżomm in-nisel mill-Grieg nakos. Fil-Għarbi l-kema ndga, li fonetikament setgħet tagħti l-kelma Maltija niega, tfisser 'ġemel mara', ħaġa li m'għandhiex x'taqsam mat-tifsira tal-kelina Maltija. Il-kelma Semitika Mal- tija hi dik aktar magħrufa benmenu, li fis-sens li nagħtuha, għna ma tinsab fl-ebda lsien Semitiku ieħor. Fl-Eġizzjan bannana tfisser 'pigeon hole'. Minn nisej il-kelma għandna naħsbu li d- drawwa tan-nieqa daħlet €'M m'għand l-Isqallin u fi Sqal- lija forsi minn għand il-Griegi li għammru n-naħa t'Isfel ta' l- Italja. Din il-kelma jagħtiha wkoll Mortillaro'. Kif rajna, mela, dil-kelma qanqlet l-interess ta' bosta stil- djużi fil-Kontinent, u sa fl-1934 G. Rohifs stampa Problemi. F'nota interessanti ħafna Carme- lina Naselli tgħidilna li mit-tfittix li sar minn Rohlfs skond il- metodu ġeografiku jidher ċar li f'dawk id-distretti fejn il-ben- niena tissejjaħ naca tkun benniena tar-riħ bħal tagħna, waqt li fejn igħidulha culla l-benniena tkun mistrieħa fuq l-art (9). B'dan il-kriterju l-gżejjer tagħna, fejn għadek tisma' l-kelma nieqa, jagħmlu mad-distretti ta' l-Italja t'Isfel u ta' Sqallija, fejn in-nieqa, bħall-'benniena tar-riħ' tagħna, hija wkoll 'a sospensione '. Barra minn dan ix-xebh lingwistiku fl-isem tal-benniena nsibu xebh ieħor ma' Sqallija fil-għamla tan-nieqa. Fejn ma naqblux ma' Sqallija hu- wa. fil-padiljur li Malta ma tarahx. Cata- Ina, 1948, p. Il, nota (3). ' (4). L-iktar versi popolari tat-taħnina Maltija huma dawn : Orqod, ibni, orqod, , Fil-benniena tal-ħarir… Naaam l Dik ommok il-Madonna: Missierek Ġesti Bambin… Naaam l Il-kelma nem, li aktarx fil-għanja tinstema' lam, ġejja mill- verb nan, intm, li tfisser raqad. Hija l-kelma karatteristika tat- taħnin Malti, u mqar meta ma tismax il-kelmiet għandek dejjem tisma' t-tkarkir tal-kelma am bil-vokali a mtawwla ħafna, Il-ħlewwa tal-versi Maltin ġejja l-aktar mit-tixbih mal-fa- milja ta' Nazareth. Kull omm tħobb tixxiebah mal-Madonna; u għaliha t-trobbija ta' binha għandha mit-trobbija ta' Ġest, Sa mill-eqdem żmenijiet tal-Kristjaneżmu l-ommijiet Insara qabblu għanjiet sempliċi u ħfief bħal din biex bihom iħannu u jraqqdu t-trabi tagħhom. U fl-immaġinazzjoni tal-poplu kienu jaħsbu li waħda minnhom kienet għannietha l-Madonna stess lil Ġest me- ta kien żgħir. Il-lum nafu li għalkemm qadima, ħafna, l-għamla tal-versi ta' dik il-għanja ma setgħetx tkun eqdem mis-seklu tnax, Nisimgħu żewġ strofi minnha :— Kliem ħafif, ħiereġ mill-qalb; ispirazzjoni ġenwina ta' l-er- wieħ Nisranijal Kienu dawk żmenijiet meta t-tradizzjoni Nisra- nija kienet għadha qed tifrex egħruqha fil-qlub u fl-imħuħ tal- popli ta' l-Ewropa, u mill-ġrajja ta' Kristu xejn ma kien jolqot l-immaġinazzjoni tal-poplu daqs l-istorja tal-mewt u t-twelid Tiegħu. Mill-uffizzjaturi tal-festi u mir-rappreżentazzjonijiet sa- gri l-poplu kien jaqbad aħjar il-veritajiet tal-fidi Nisranija. U hekk fuq il-Milied ta' kull sena dawk l-erwieħ it-twajba kienu jisimgħu bħal djalogi bejn ir-ragħajja li jmorru fil-għar jifirħu lil Marija, u lil San Ġużepp, 'et venerunt festinantes et invenerunt Mariam et Joseph et infantem positum in praesepio'. U mhux dawn biss kienu marru, imma ħafna oħrajn, fosthom żewġt iq- wiebel (obstetfices) li jidhru għall-ewwel darba fil-Proto-livan- ġelju ta' San Ġakbu, kitba apokrifa tat-tieni seklu li kienet im- xerrda, ħafna mal-Lvant. Skond versjoni Latina ta' din il-leg- ġenda, miktuba fir-raba' seklu, Zelomi u Salomen kienu l-ismi- jiet ta' daż-żewġ qwiebel, u wara s-Seklu VI l-leġġenda nsibuha mfakkra, fl-arti, flimkien mat-'Twelid tal-Messija (6), Kullim- kien, fejn inqas u fejn iktar, it-tifkira tal-Milied ħalliet il-marka tagħha, u sa fi gżiritna l-ġrajjiet tat-Twelid xegħlu l-immaġinaz- zjoni ta' misserijietna l-qodma. Għalhekk sal-lum in-nisa t-twaj- ba tagħna għadhom jiftakru inhux biss fit-twelid imma, wkoll fix- Xhur ta' qabel u ta' wara, meta l-Madonna kienet tisqi lil Binha l-ħalib minn Sidirha, u Kristu kien iferraħha bil-kliem ''tal-ħelu fommu''. Isimgħuha : Imbierek il-Bambin, Kemm hu ħelu u ħanin Imberkin dawk id-disa' xhur Li dam il-Bambin ġol-ġuf l U dak ix-xagħar li għandu Il-Madonna dafritulu : Kemm kien iferraħha 'l Ommu Bil-kliem tal-ħelu fommu l Minn fommu ħierġa l-ħlewwa : Imbierek dak is-sider Għax rabba s-sultan tas-Sewwa. - (Munxar u Rabat, Għawdex). Versi li jfakkruna f'oħrajn minn Sqallija fejn l-omm tfakkar mal-ferħ ta' binha t-tbatija li batiet sa ma twieled u rabbietu :— Ti binidieu, figghiu, ogni momentu Ddi novi misi chi t'appi di stentu; U d-dehra tal-Presepju, ara ftit kif il-poplu tagħna jiġbor- ha fi ftit versi :— ' Ġew is-slaten jadurawh : Il-baqra tonfoħlu, In-nagħġa ssaħħnu, Palma palmata San Ġużepp u l-Lunzjata. , (Għaxaq). Naraw hawnhekk ii mal-bhejjem li kien hemm ġol-għar ta' Betlem il-mogħża ma tissemmiex. Issa dwar l-imġieba tal- mogħża, fit-Twelid il-Maltin igħidu dil-ħrafa : ''Meta twieled il- Bambin marru l-bhejjem ħdejh. In-nagħġu saħħnitu bis-suf tagħha, il-baqra nefħitlu u saħħnitu bin-nifs tagħha, imma l- mogħża qagħdet tgħajjat biss. U sa fl-aħħar dejqitu bl-għajjat tagħha, u t-Tfajjel qabadha minn denbba u qalilha: 'Misħuta int u nofs ħalibekt' Għalhekk sal-lum għadek issib illi l-mogħ- ża għandha denbha qasir ħafna u l-ħalib tagħha hu daqshekk ħafif' l Imma isbaħ minn dawn kollha hemm għanja oħra li l-lum saret biċċa mit-tradizzjoni Maltija. Hija l-għanja tal-poplu, im- ma nafu li nkitbet qabel l-1864 mill-Ġriżwita Indri Schembri, minn Ħal Luqa (8). Nisimgħuha ta' kull sena fil-knejjes u mat- Bil-Malti bejn wieħed u ieħor tiftie- hem hekk: ''Inbierek, fhni, kull ħin u kull mument tad-disgħa xhur tat- tqala; ta' meta ħadtek il-knisja, fejn imbagħad għammidtek, u għall- unur għammdek il-kappillan. Ikun imbierek, ibni, dak iż-żejt imqaddes, xbini u xbinti, kif ukoll dak il-bank u dak l-uġigħ qawwi u x-xemgħa Ji xegħlu mħabba fik''. (8) P. Andrea Schembri: Gemghu ta' Cliem Imkaddes, Malta, 1910, pp. l-83. L-ewwel darba li ħarġet din il-Ġemgħa kien fl-1864, it-tieni dasba fl-1906. Fuq Patri Indri Schembri ara l-istudju tat-tabib Ġ. Galea ''Il-Malti ta' Ġunju-Settembru, 1940. L-innu li ġibna hawnhekk jidher ukoll stampat fi ktejjeb ta' Innijiet tal-Milied, maħruġ mill-''Għaqda tal-Qari Tajjeb'' fl-1946, biss hemm: imsemmi li hu anonimu u ma fihx ħlief tmien strofi flok ħdax, triqat, titkanta mit-tfal żgħur waqt il-purċissjonijiet tal-Milied —I-isbaħ minna nenna li tista' togħġob lit-Tfajjel li għadu kemm iwieled ġol-għar. Inġibuha sħiħa :— Ninni, la tibkix iżjed, Ninni, Ġest Bambin; Ħaili għalina l-biki Għax aħna midinbin. lijjew, ejjew, ja Anġli, Mis-sema mija mija, Taraw 'l- Alla li ħ'laqkom Bambin ġewwa l-fisqija, Ijjew, taraw b'għajnejkom Lil dan Alla tal-ħniena, Bambin sabiħ u ħelu, Ininni ġol-benniena. — 'Hallu, ragħajja, ħallu Il-merħia tan-nagħġiet, Tibżgħux, min jindokrahom Hemm l-Anġli tas-smewwiet. . Fil-Grotta l-ġid li ġiena : Hawn Alla Bambin ċkejken Ininni ġol-benniena. Ejjew, sluten tad-dinja, Imma mingħajr kburija, Taraw min ħalaq kollox Magħmul ċkejken tarbija. Dan Aila dejjem ħabbna, , l Dan Alla qatt ma nsiena, Il-ħlewwa araw H biha . Ininni ġol-benniena. Sar bniedem, sar tarbija, Biex jiġbed il-qlub tagħna, Sabiex jeħodna miegħu Għalhekk ġie joqgħod magħna, Marija, lil dan Ibnek, O kemm inħobbu jienal — Ħallini, ħelu ħelu, Inxejru ġol-benniena. ' — Lam… o għana tas-Sema Lam l… o Ġest ħarin; Lam l… o hena tad-dinja Lam… 0 Ġest Bambin ' Ġesli, dal-biki tiegħek Inħossu jġibli ħniena, Ninni, la tibkix iżjed, Ninni ġewwa l-benniena. - Imma issa nerġgħu iura għal dik l-omm twajba li qiegħda tbennen it-tarbija mqarba li m'hemmx ji torqdilha, Minn qud- diem għajnejha għaddejja ħafifa d-dehra ta' ħajjitha żagħżugħa. Tiftakar fi tfulitha, kemm trabbiet u tkissret fuq ix-xogħol u l- ħidma tad-dar, fis-satra u fil-biża' t'Alla… Imbagħad kibret u saret xebba u tgħarrset kmieni għax la l-frotta ssir tinqata' trid. U wasal jum it-tieġ, ħarġet minn dar ommha u qalbha kienet tħabbat qawwi sa ma taw il-kelma quddiem il-qassis. Sewwa sew bħal tal-għanja :'— L-għarusa sejra ttejjeġ, Iftħulha l-bieb il-kbir; Qalbha ttaqtaq sitta sitta Sakemm tgħid is-sinjor si. Gerrbu l-ġimgħat u x-xhur u mbagħad bdew ġejjin it-tfal u x-xogħol żdied, u issa tiftakar, donnu l-bieraħ, meta kienu dar- ba bdew igħannu u semgħetlom igħidu hekk: Għarusa ta' l-ewwel sena, Kemm xerqitlek il-ħannieqa l La tgħaddi sena minn fuqek Lesti l-ħabel għal man-nieqa. L-omm għadha hemm, tbennen u tħannen, u aħna hawn- hekk sa nġibu l-kliem tradizzjonali li l-lum aktarx ma, għadux jin- għad kollu. Nisimgħuha mela, kif waslet dit-taħnina għand in- nisa tagħna mill-omm għall-bint, minn seklu għal ieħor: Orqod, ibni, orqod, Fil-benniena tal-ħarir; Dik ommok il-Madonna Ġesi: Ġesil : Biex ngħattik bix-xugaman L' ''Matri, ma nistax norqod, Għax niftakar fil-musmar'. Orqod, ibni, orqod, Ngħattik bin-nofs maktur'. ''Matri, ma nistax norqod Għax niftakar fid-dulur'. Il-ħrieqi ta' Ġesu Kristu Minxurin fuq il-gazzija, Ġużeppi jbennen u jħannen Marija ġġiblu l-fisqija. Il-ħrieqi ta' Ġest Kristu Minxurin fuq il-ħaxix, Min iġerri wara Kristu Minn midneb isir qaddis. Il-ħrieqi ta' Ġesu Kristu Minxurin fuq ir-riħana, Ġużeppi jbennen u jħannen U Marija bih ferħana, Il-ħrieqi ta' Ġest Kristu Minxurin fuq il-ħurtan; Il-Madonna tħill u tfisqi, San Ġużepp x'inhu ferħan l Qalb il-ward u l-ġiżimin; Dik ommok il-Madonna Dak missierek il-Bambin. Biex la tikber tmur l-iskola, Tllibbsek il-libsa bajda, U minn fuqu polka vjola. Ejjew, Anġli tas-Sema, Ejjew wieħed u ħamsin. Biex teħduli 'l ibni magħkom Biex tgħallmuh il-Matutin. lijjew, Anġli tas-Sema, Ljjew intom, mija mija, Ħuduli 'l ibni magħkom ' Tgħallmuhuli l-Litanija. lijjew, Anġli tas-Sema, Ejjew, erwieħ beati, Ifirħu b' (isem it-tarbija) tiegħi, Għax ruħu 'l Alla jrid jagħti. Li kont naf dak ngħasek fejnu Kemm kont niġri mmur għalih ' Ġewwa karta bajda nsorru 'L ibni ċkejken niġi ntih'l Ejja, nagħsu, ejja, Ijja, mill-bogħod, għajjien; Biex traqqadli 'l ibni ċ-ċkejken, Halli minnu nistrieħ jien. Orqod, ibni, orqod, Fil-benniena tal-ħarir; Ommok Santa Klara, Missierek Santu Wistin; Ħutek kollha l-Kapuċċini Missierek Ġesti Bambin. Din hija l-għanja miġjuba sħiħa kemm jista' jkun. Kif diġà wrejna, wara. t-tieni u r-raba' vers ta' kull strofa tiżdied, wara waqfa, il-kelma ndm imkarkra, Il-lum aktarx li qatt ma tisma' l-għanja kif ġibnieha sħiħa, u l-iktar magħrufa l-ewwel strofa. Il-professur Luigi Bonelli kien ġabar xi sitt strofi li mbagħad dehru fil-ktieb żgħir li ħareġ. Saggi del folklore dell Tsola di Malta, Palermo, 1895, Il-ħabib tagħna Nimu Cremona ġabar disa' strofi oħra mill-fomm ta' waħda mara ta' dwar is-sebgħin sena, minn Ħal Tarxien. (ara Il-Malti, Marzu, 1981). Dawna kollha jiena għaqqadthom flimkien hawnhekk biex nagħti l-għa- nja sħiħa, Żidt biss is-seba' strofa, li jiena smajt miż-Żebbuġ t'Għawdex, ħallejt barra strofa milli ġabar Bonelli li tidher għa- liha waħidha iktar il quddiem f'dan l-istudju, u biddilt l-ordni ta' l-istrofi biex jidhru wara xulxin dawk li għandhom x'jaqsmu jew jitkellmu fuq l-istess ħaġa. B'hekk issa nistgħu nieqfu ftit u niflu bir-reqqa din-ninna nanna Maltija, naraw aħjar minn lie- ma elementi tissawwar u fuq liema leġġendi tinbena. Nistgħu naqsmu t-taħnina Maltija fi tliet taqsimiet : (a) id-djalogu bejn il-Madonna u Ġest; (b) il-ħajja tas-Sagra Familja, u (ċ) sejħat lill-Anġli, qaddisin, eċċ., biex iraqqdu t-tarbija. Mill-ewwel żewġ taqsimiet jidher ċar dak li ġà għedna li din l-għanja tan-nieqa nbniet fuq it-tixbih ta' l-omm u t-tarbija mal-Madonna u l- Bambin. . Id-djalogu narawh mimli pathos, u jġibilna quddiem għaj- nejna dehra. ta' qsim il-qalb. Ġesti tarbija fil-benniena jaf bit- tbatija li għad irid iġarrab, u mħabba f'hekk ma jistax ikun ji jor- qod u jistrieħ sakemm għandu quddiemu d-dell iswed tal-Għuda tal-Golgota. Minn hawn ġejja t-tnehida misluta mill-qalb tat- Tfajjel: t'Matri, ma. Mistax norqod, għax niftakar fid-dulur', jonkella ''fil-musmar'. Għandna quddiemna l-istess delikatezza fid-djalogu, l-istess sentimenti għolja ta' mħabba bejn l-omm u l-iben, l-istess qsim il-qalb li nsibu mxerrdin kullimkien fl-Tta- ja u fi Sqallija, fid-djalogu bejn Marija u Ġesti fejn is-Salib, fil- versi ta' Jacopone da Todi (1240-1306), li sa nġibu hawnhekk, meħudin mill-Pianto della. Insibu fit-tradizzjoni Maltija motivi oħra popolari li jix- xiebbu ħafna ma' dan li semmejna, jiġifieri li xi ħadd jagħraf x'għad irid jiġi. Inġibu żewġ strofi minn taqbila ħafifa fuq id- Duluri tal-Madonna miġbura mir-Rabat t'Għawdex, fejn insibu l-Madonna li fit-trobbija ta' Ġest tara u tifhem x'għad irid iso- fri u jġarrab Binha : Nagħdrek, o Reġina tal-Martri, Fis-sitta dulur, meta kont tgħidlu : ''Dal-ħalib li qed nisqik Kollu għad trid tixorbu ħall u mrar Fuq il-Għuda tas-Salib''. Nagħdrek, o Reġina tal-Martri, Fis-seba' u l-aħħar dulur, Meta kont tgħidlu: ''Kemm kont inħobbok u nfisqik l Issa tinsab mejjet ġo ħdani, ' Fuq l-Għuda mqaddsa tas-Salib. ' F'versi oħra niltaqgħu ma' xeni intimi ta' mħabba bejn il- Madonna u Binha, Għandna hawnhekk l-immaġinazzjoni tal- poplu fl-aqwa tagħha. Għadu kemm miet bniedem, u r-ruħ tie- għu ġiet ikkundannata għall-Infern. Diġà kienu sejrin biha, im- ma f'daqqa waħda waqqfithom il-Madonna, ''omm il-ġid u omm l-ħniena'', u marret quddiem Binha bħala avukata tar-ruħ mit- lufa. U fuq it-talb tagħha Kristu ħenn u rħielha, f'idejha r-ruħ tal-mejjet biex tifdiha kif trid Hi. Isimgħu d-djalogu : Qaltlu: ''T'ranix, ibni, ġejt quddiemek2 Għajnejja mtlew bid-dmugħ f Qallha : ''Mur, Matri, minn quddiemi, Tħallinix narak bid-dmugħ f'għajnejk : X'inhijaf — Dir-ruħ devota tiegħek9 — Il-grazzi kollha. f'idejk 1… (San Lawrenz, Għawdex). Hawnhekk ukoll isejjaħ lil Ommu ''Matri'. Imma mhux hekk f'taqbila oħra reliġjuża, fejn għandna xena oħra tal-ġudiz- zju, bil-Madonna taqbeż għalina ma' Ġesu : Triegħdet l-art, triegħdu s-smewwiet : Qallha: ''Ommi, sa nisħethom l — Qaltlu: ''Ibni, tisħethomx Imħabba l-ħalib li tajtek. Qallha: Ommi, sa. nisħethom f'' — Qaltlu: ''Tbni, tisħethomx Imħabba t-33 sena li rabbejtek''. Qallha: ''Ommi, sa. nisħethom f'' — Qaltlu: ''Tbni, tisħethomx Imħabba l-festa li twelidt fiha. ' Qallha: 'Ommi, sa nisħethom l'' — Qaltlu: ''Ibni, tisħethomx Imħabba l-ħamiem (10) li tgħammidt fih.' Qallha: ''Ommi, sa nisħethom l — Qaltlu: ''Ibni, tisħethomx : Imħabba t-trejbu (11) li qed ngħidlek. '' (Iż-Żebbuġ, Għawdex). It-tieni taqsima turina dehriet mill-ħajja ta' Kristu, Il-Ma- donna taħsel il-ħrieqi ta' Binha u tonxorhom issa fuq is-siġra tal- gazzija, issa fuq il-ħaxix, u issa fuq ir-riħan jew il-ħurtan. Il- missier, San Ġużepp. lest biex jagħtiha daqqa t'id u għalhekk sakemm hi tlesti biex tħoll u tfisqi huwa joqgħod ibennen u jħan- nen lit-tarbija. : (10) Ħamiem: Banju, aktarx pubbliku, Għandna post jismu Għajn Ħamiem, barra l-Imdina, u fid-dutrina l-qadima konna ngħidu Għid il- Ħamiem flok iteTre Re. De Soldanis fid-dizzjunażju tiegħu manuskritt (Nru. 1432, p. 126) ifisser kif dan l-isem ġej mill-fatt li Kristu f'dan il- jum tgħammed minn San Ġwann Battista fl-ilma tal-Ġurdan, Igħarraf ukoll li f'dan il-jum fl-ewwel żmenijiet tal-Knisja kienu jbiekru l-ilma u sal-1757 dan it-tberik ta' l-ilma baqa' jsir ġo Venezja fil-parroċċi kollha. Iċ-ċerimonja kienet tissejjaħ Benedizione dei Pozzi, (11) Trejbu: Isem ta' talba popolari ħafna li tagħha ġbart ħafna varjanti sew f'Malta kemm. ukoll Għawdex, Smajthom isejħulha wkoll Brejbu. Aktarx li hi korruzzjoni tal-kelma Taljana Verbo bil-bidla ta' 4 f'b'u mbagħad f't, forma diminuttiva. Bit-Taljan hemm talba tixxiebah ħafna ma' tagħna li tissejjaħ 1l-Verbo. Xejn ma nistagħġbu b'din il-versjoni popolari tat-trobbija ta' Kristu. Hawn Malta għad fadlilna ħafna stejjer li jfakkru fit-tfulija ta' Ġest: u li nistgħu ngħodduhom bħala leġġendi apo- krifi. Nafu kif Ġużeppi kellu jaħrab mill-art ta' Ġuda mħabba l-qilla ta' Ħrodi u jħarrab miegħu lill-Madonna u lill-Bambin fuq ħmara. B'xhieda ta' dan il-Maltin igħidu li l-ħmir imnisslin minn dik li fuqha ħarbu għadhom iġibu l-marka taħt għamla ta' salib għaddej fuq daharhom n ma' spallejhom u sal-lum għadek tisma' min isemmi din ix-xorta ta' ħmir ''tas-salib'. Igħidu wkoll li waqt il-ħarba l-Madonna darba daħlet tistrieħ taħt siġra tat-tamar li kellha ħafna egħnieqed sbieħ. U meta daħlet taħtha l-Madonna qalet: ''O1 Kemm hi sabiħal Xi ġmiel F' U sal-lum fuq il-għadina tat-tamra għadek issib imħaffra l-ittra '(O'' biex tfakkar il-għaġeb ta' Marija, Barra minn hekk in-nisa tagħna jgħidu u jemmnu li nhar ta' Sibt, ħin jew ieħor, ikun maltemp jew Iċ, għandha toħroġ x-xemx għax il-Madonna nhar ta' Sibt kienet ixxemmex il-ħwejjeġ tal-Bambin. U darba tul il-ħarba ta' l-Eġittu, il-Madonna bierket is-siġra tal-gazzija u minn dak in-nhar dis-siġra baqgħet dejjem tfewwaħ. Imma isimgħu kif igħiduha sewwa din tal-gazzija : ''Mela darba waħda deher An- ġlu t'Alla lil -San Ġużepp u qallu: 'Aħrab għall-Eġittu għax Frodi qed ifittex lil Ġesti biex joqtlu'. Kellu San Ġużepp ħmara u faqha rikkeb lill-Madonna mbeżżgħa tħaddan magħha lil Bin- ha. San Ġużepp ma. rikebx imma qagħad fejn ras il-bhima jsuq- ha, jixtieq li kellu l-ġwienaħ biex iħarrab it-tnejn għeżież. .t erġa' imxi, San Ġużepp ħass riġlejh igħajjew : il-Madonna ħennet għalih għax kien xiħ u qaltlu: 'Ġuż, nieqfu hawn'. i) waqfu, u fejn waqfu kien hemm nixxiegħa. San Ġużepp seqa l- bhima u l-Madonna ħaslet il-ħrieqi ta' Ġesti ġo fiha. Imbagħad ħarset madwarha u ma sabetx fejn tnixxifhom. Kien hemm biss blata għolja ħafna kollha trab u mhux la: kemm titla' fuqha. Im- ma l-Madonna ma kinetx taqta' qalbha. Għamlet idha fuq għaj- nejha biex tilqa' x-xemx, reġgħet ħarset madwarha u rat xi ħaġa tfiġġ ftit ftit mill-art. Hemmhekk kienet ħarset qabel u ma kien hemm xejn. Dil-ħaġa kienet siġra, u dik is-siġra kienet gaz- zija. Il-Madonna niżlet għarkobbtejha u tat qima lil Binha, Im- bagħad għasret il-ħrieqi sewwa u perrċithom fuq il-friegħi tal- gazzija. Ix-xemx ratha, ħennet għaliha u f'kemm trodd salib nix- xfithomlha. Il-Madonna reġgħet fisqiet lil Ġesti u, Wara li strieħu xi ftit, rikbu l-ħmara u telqu. Imma qabel telqu l-Madonna bie. iżi set is-siġra tal-gazzija talli żammet fuq il-friegħi tagħha l-ħrie- qi ta' Binha, u berkitha u qaltilha; ''Mil-lum 'il quddiem inti tibda tagħmel bafna ward ifuħ u sabiħ daqs id-deheb'' (12), Dwar il-kontenut reliġjuż ta' dawn l-istrofi naraw ir-rabta li hemm bejn is-sentiment Nisrani u dak tal-familja. Minn futt ċkejken fit-tfulija ta' Ġest tixgħel il-fantasija ta' l-omm u tfak- kar fix-xebh ii hemm bejnha u bejn dik ta' binha—bin il-poplu li xortih hiju ħajja iebsa u tqila imma fl-istess ħin taħraq bl-imħab- ba u mimlija lwien tal-fantasija. Giuseppi urripizzava, piżzuddi veċehi e novicċi mittia (12) Dawn il-leġġendi smajthom minn Ħal Luqa. L-aħħar versjoni, dik tal-gazzija, dehret fir-rumanz Taħt Tliet Saltniet (2ni Fdiz., p. 102) tal-Prof, Ġ. Aquilina, li semagħha mill-Munxar, Għawdex, minn għand mara ta' fuq is-70 sena, fil-Palestina tingħad leġġenda ħelwa ħafna li tixbah lil-tagħna, biss flok il-gazzija tidħol ix-xitla tas-salvja. Dis-siġra hemmhekk igħidulha il-Marjamija,. għall-Madonna, u r-raġuni hija din, Meta Sidtna Mirjam (il-Madonna) ħarbet mill-Iċġitżu bil-Bambin magħha, għajjiet u qagħdet tistiieħ bil-qiegħda għad-dell ta' xitla, U qatgħet fergħa minnha u xxut- tat l-għaraq ta' wiċċha biha sakemm ħassitha reġgħet ġiet f'tagħha bil- fwieħa tax-xitla., Imbagħad qalet lix-xitla: ''Tkun imbierka għala dej- jem''. U minn dak in-nhar ix-xitla baqgħet tissejjah dfirjamija b'tifkira tal-Madonna. ' Għalkemm iż-żewġ xtieli jaqblu fil-leġġenda tagħhom ma jaqblux in- bagħad fit-twemmin tal-poplu ta' Malta u tal-Palestina dwarhom. Għa- lina l-gazzija riżgha ħażin għax toqtol il-kap tad-dar, waqt li għall-Għa- rab: €Kif jista' bniedem imut jekk ikollu s-salvja fil-ġnien tiegħu f, — ''4 la vċ, Gesti, figgħiu di Maria L (18). Fil-versi Maltin insibu l-Madonna tfisqi, San Ġużepp iben- nen u jħannen; fi Sqaliija l-Madonna, tredda' 'l-Binha, Santa Marta u Santa. Madalena jgħinuha tarma n-nieqa waqt li San Ġużepp joqgħod ibennen. Xena bħalhom mit-Toskana li aktarx għandha nisel letterarju turi l-ħajja fqira u umli tas-Sagra Fa milja : Sentimenti ġenwini li jinsabu f'kull art fejn tħabbat il-qalb in- qanqla mill-ġrajja tat-Tfajjel ta' Nazareth, Fit-tielet. taqsima naraw l-omm iddur fuq l-Anġli tas-Sema u l-qaddisin, titlobhom biex dawn jiġu jraqqdulha t-tarbija. U ssejjaħ mhux Anġlu wieħed, imma wieħed u ħamsin, u jekk hemm bżonn imqar jiġu rninnhom mija mija. Għandha x'tagħ- mel, u tixtieq teħles minnu għal ftit. Imma fil-qalb ta' qalbha, għadha ssaltan l-imħabba lejn binha, u għalhekk quddiem għaj- nejha dejjem iżżomm il-ġid tiegħu, X'tixtieq7 Li jeħduh magħ- hom l-Anġli u jgħallmuh il-Matutin, jew Litanija; li meta jik- ber imur l-iskola ħalli jitgħallem, li jilbes sabiħ, li tarah jarmi l-ħajja wara spallejh u jagħti ruħu 'l Alia fil-qasam tal-Mulej. Xewqat li kull omm tħoss u toħlom għal binha. U biex iseħħ dan kollu ddur lejn il-qawwiet soprannaturali, lejn il-Madonna, Sta. (13) Għal din in-ninna-nanna, kif ukoll għall-oħra mit-Toskana, ara Paolo Toschi: Saggi sulfarte popolore, Roma, 1944, p. 59, Klara, San Ġwakkin, San Ġużepp u l-Anġli tas-Sema, Jonkella ssejjaħ. lin-nagħas bħallikieku dan kien xi bniedem bħalna, Is- sejjaħlu biex jiġi mill-bogħod mill-bogħod, u jraqqdiiha l binha, u jekk hemm bżonn tmur hi stess u ġġibu misrur ġo karta ħalli binha jorqod. Għidna ji l-omm Maltija ssejjaħ lin-nagħas biex jiġi mill- bogħod, Isma' l-istess ħsieb kif ifissruh fi Sqallija :— Sonnu, veni di luntanu, Adduminiseitiia, Sammastianu; Suonnu, veni di Livanti : Bedda, ti fieiru 'l--Santi… (Noto) u f'Monterosso jgħidu :— Fuq il-personifikazzjoni tan-nagħas, Naselli tgħid li n- Naugħas jiġi dejjem mill-bogħod, u l-omm malli tarah tistaqsih bil-ħniena : ''Fejn sejjer tiġġiera/'' u l-ieħor igħid: ''Sejjer in- raqqad it-trabi, u nraqqadhom tliet darbiet kull jum : fil-għodu, f'nofs in-nhar u fil-għaxija… 18), Aħna hawn Malta, kif raj- na. ma naslux sa hawn, imma n-Nagħas fit-tradizzjoni tagħnu jiġi wkoll mill-bogħod, u jasal għajjien. Hemm xi motivi oħra fil-għanja Maltija li fihom ħsebijiet ħfief u naturali, xbihat ħelwa li huma tal-poplu— u mhux tal- poplu tagħna biss. Nisimgħu għalhekk li t-tarbija torqod ''fil- benniena tal-ħarir', u f'qalb il-ward u l-ġiżimin'. Fi Sqallija in-nieqa nsibuha issa qalb il-larinġ ('mmenzu laranci), issa. qalb iż-żebbuġ ('mmenzu lolivi), jonkelia qalb il-ward ('mmenzu ta rrosa). Fi kliem ieħor, kullmu fiha n-nieqa kollox mill-aħjar : nieqa ġdida, bil-ħbula tad-deheb, grampuni tal-fidda, ċirku tal- qroll :— t Durmiti, figihu, cà la naca. ċ nova, xej Dloru.li ċordi e d'argentu li chova 7 Lu chirċhiteddu di curailu finu : Durmiti, figliu, sinu a Ju matinu (Resuttano) Ara wkoll G, Pitrċ: Canti Popolari Biciliani, Vol. Mindaqqiet nisimgħu versi oħra li fihom l-omm tidher li til- fet is-sabar kollu tagħha għax it-tifel ma jridx jorqod. U għal- hekk tismagħha tinfexx f'għanja li tixbah lil dik ta' qalb żagħ- ;ugħa mċaħħdu mill-imħabba, għalkemm min jissemma' sew- wa jagħraf malajr li hija l-omm li qiegħda tagħdab talli binha, li hija tħobb daqs dawl għajnejha, qed jinkiha u jaħqarha b'għa- milu :— Kont ngħidlu : Sabar, sabbarnil — ''Is-sabar b'idejja nieħdu Għax ħabbejt lil min ħaqarni (16). Drabi oħra nħossu bħal nota materjali jew aħjar utilitarja fit-taħnina ta' l-omm. Għax din mhux biex jistrieħ tridu jorqod, imma, tixtieq 1 jdum rieqed ħafna sigħat biex hekk tiffranka, x- xogħol kemm jista' ikun :— Orqod, ħanini, orqod, U xejn m'għandek għaġġla tqum; Niffranka l-ħasil tal-ħrieqi Barra x-xiri tas-sapun. (Żebbuġ, Għawdex). Iċ-ċaqliq tal-benniena jixbah liċ-ċaqliq tad-dgħajsa fuq il- mewġ tal-baħar, u hekk insibu kultant li l-omm issejjaħ id-dgħaj- su, flok in-Nagħas, biex tiġi traqqdilha 'l binha, Ismagħha :— 'Traponzu sejjer jorqod Di preċettu fil-benniena, Inti, dgħajsa, raqqaduli U ejja minn wara l-bejt; X'ħin tiġi w itraqqaduli lirġa' mur minn fejn tkun ġejt, (Żebbuġ, Għawdex). L-istess ħsieb insiba fi Sqallija, u jkolli ngħid f'ħafna pajji- żi oħra. Naselli fil-ktieb li semmejna tgħidilna li x-xbieha tan- nieqa titbandal mal-mewġ tinsab imxerrda ma' Sqallija kollha. Waħda min-ninne-nanne li jgħidu f'Patti, tibda hekk :— (16) Din hi l-istrofa li kien ġabar Bonelli u li jien ħallejt barra mit- taħnina Maltija għax deherli li aħjar inġibha għaliha billi-ma tantx għandha x'taqsam ma' l-istrofi l-oħra u tixbah il-għana ta' l-imħabba. Issa ma' din nitħajrn nqabblu fil-bogħod it-taqbila tat-tfal Maltin waqt ji jkunu qed jilagħbu u jbandlu 'l xulxin fl-art — Dgħajsa vapur, Jerġa' jiġi u qerġa' jmur; Dgħajsa bittija Bil-ġuġu ta' Sqallija, (Tarxien). i Baqgħalna ngħidu xi ħaġa fuq il-metrika u l-mużika tan- ninne nanne tagħna. Dan it-taħnin aktarx insibuh li jimxi bħall- istrofi ta' erba' versi ta' tmienja, għalkemm ġie li ssib versi mħall- tin, daqqa ta' sitta, daqqa iktar u oħra inqas :— Orqod, binti, orqod, Fil-benniena tal-ħarir, Ommok il-Madonna Missierek San Ġwakkin, Ħutek kollha l-kapuċċini L-għarus tiegħek il-Bambin. Ir-rima ġie li tkun alternata, u aktarx li tinħadem l-asso- nanza flok ir-rima. F'dan jixbhu lill-versi l-oħra ta' xeħta popo- lari, Dwar il-mużika ma nistgħux ingħidu wisq għax għal dan trid tkun imħarreġ sewwa f'dis-sengħa. Biss jidhrilna li tkun ħaġa tajba għall-istudju tal-mużika popolari Maltija li wieħed jiġbor il-kitbu mużikali taż-żewġ għanjiet ''Orqod, ibni, orqod' u ''Il-Benniena ta' Ġest: Bambin'', li tista' tgħid jat- hom kulħadd għalkemm studju fuqhom ad hoc għadu ħadd ma ndaħal għalih. Nixtieq hawnhekk niżżi ħajr lil Maestro A. Mus- cat Azzopardi li kitibli l-mużika tat-tieni għanja u lis-Sur Karm Zarb, tal-Mużew, talli. ddubbali l-mużika ta' l-oħra li jkantaw it-tfal tal-Mużew fil-Milied. It-tama tiegħi hija li xi ħadd 'il qud- diem għad jitħajjar jistudja bis-serjetà. l-mmużika popolari tal- gżejjer tagħna. Bħalma l-metrika tal-għana Malti tingħażel minn dik tal- canztina ta' Sqallija, hekk ukoll bl-istess mod it-taħnin Malti jingħaraf mill-canzuni di naca Sqallin, għax waqt li tagħna mib- nijin bi strofi ta' erba' versi l-waħda, dawk Sqallin il-biċċa, l-kbi- ra jinqdew bl-ottava Sqallija b'żewġ rimi alternati. Jixxiebhu mbagħad, kif rajna, fil-ħsieb u fil-motivi. Imma billi x-xebh f'dawn il-ħwejjeġ mhux dejjem ifisser self, nistgħu jekk irridu nimxu mal-kurrent ta' l-istudji tal-lum li jħallu 'l dak li jkun iaħseb jew jammetti l-poliġenesi fil-każ tan-ninne-nanne (1). Għal din il-konklużjoni kienet kieku tgħinna nersqu d-divrenzja H hemm bejn il-Malti u l-Isqalli. Biss ma nistgħux naħarbu mill-fatt li fil-poeżija reliġjuża popolari dak li jgħodd mhux l-il- sien daqs kemm il-ġrajjiet u l-veritajiet tal-fidi li minnhom jitnis- slu l-għanjiet u l-versi tal-poplu. Fi kliem ieħor, il-kelmiet tal- għanja huma biss il-libsa ta' fuq, u l-ħsieb issibu xorta kull fejn waslet u xterdet il-kelma tal-Galilew. Għalhekk għal dak li ħu svilupp tal-poeżija popolari aħna nitħajru nqiegħdu t-taħnin tagħna ma' ġenb dik ix-xorta ta' għanjiet popolari li fl-Italja jis- sejħu canzuni lirico-narralivi, F'dawn għandek issib dejjem is- Sagra Familja u l-persunaġġi li fihom tfakkarna — San Ġużepp. San Ġwakkin, il-Madonna, Ġest, l-Anġli u xi qaddisin eċċ. U ċ-ċentru mnejn ħarġu u tferrxa dawn il-għanjiet kien aktarx Sqallija għax hemm l-iktar li kien hemm minnhom u l-iktar li għadhom jinsabu mxerrda. U jekk studjużi barranin jammettu li mill-Gżira tax-Xemx, kif inhi magħrufa Sqallija, id-diwi tagħ- hom wasal sal-provinċja mbiegħda ta' l-Italja, ħaġa kbira mela li l-mewġ ta' l-influwenza ta' Sqallija laħaq ukoll ix-xtajta, ta' Malta u Għawdex7 Fuq hekk inħallu jitkellem bniedem li huwa fost l-aqwa awtoritajiet ta' żmienna fuq il-folklore reliġjuż, il- Professur Paolo Tosehi :— . Issa wasalna biex nagħalqu. Naf li b'dan li għidt u ktibt ma nkunx għidt kollox fuq das-suġġett, Biss naħseb li għidt biżżej- jed biex nuri li f'din il-fergħa tal-folklore aħna wkoll għandna xi ħaġa li writna mas-snin minn għand snisserijietna u ommijetna bħala xhieda u tifkira tal-ħajja qadima tagħhom li l-lum, bil- ftit il-ftit, qed tintilef u tgħib fost il-ġiri, l-għaġla u t-taħbit tal- ħajja tas-seklu għoxrin, La ma nistgħux inwaqqfu l-ħajja mill- mixja mgħaġġla tagħha, huwa dmir tagħna li niġbru u nfakkru kif titlob ix-xjenza l-fdalijiet ta' dan il-patrimonju nazzjonali— ġustifikazzjoni biżżejjed biex wieħed jieħu interess għaqli u jis- tudja bis-serjetà l-Folkiore Malti, AVVIŻ Id-Direzzjoni ta' din ir-rivista tixtieq tixtri dawn il-ħarġiet ta' ''Lieħen il-Malti :— 1937 — Għadd 73-76; 78-82. 1938 — Għadd 883, 84. 1939 — Għadd 97, 103, 104. 1940 — Għadd Ill-118. 1941 — Għadd 119-120; 123-124. 1942 — Għadd 137-142, 1944 — Għadd 155-160. Min għandu xi kopji ta' dawn u jrid ibiegħhom jikteb lill- Fditnr, 103, Triq San Franġisk, Floriana.