IL-KNISJA BAŻILIKA TA' MARIJA BAMBINA FL-ISLA U DAK KOLLU LI JAGĦNIHA (L-EWWEL PARTI) Wara li, bis-saħħa tal-artikli dwar il-Fratellanzi u l-Artali tagħhom, ġbarna ħafna tagħrif dwar l- artali laterali tal-Knisja u l-armar tagħhom, xieraq illi naraw bl-istess mod l-istruttura ġenerali tal-Knisja Parrokkjali tagħna, id-dekorazzjonijiet u l-arti li jżejnuha, u l-armar li jgħaniha. F'kull wieħed minn dawn id-damma ta' artikli li, jekk Alla jrid, ser isegwu lil xulxin, inkunu nistgħu naraw, b'mod ġenerali, wieħed wara l- ieħor proprju dawn it-tliet aspetti. Filwaqt illi kull artiklu jista' jittieħed u jinqara għalih waħdu, meta dawn l-artikli jkunu kollha fl-idejn, jagħmlu qari wieħed, xi drabi b'riferenzi diretti jew indiretti għal xulxin, u drabi oħra għall-artikli ġa ppubblikati dwar. il-Fratellanzi u l-Artali tagħhom. Fil-kitba ta' dawn l-artikli, għamilt użu kemm mill-pubblikazzjonijiet ta' Patri Alessandru Bonnici OFM Conv, kif ukoll xi kitbiet oħra pubblikati jew mhux, u minn dokumenti, kotba u manuskritti fl-arkivji tal-Parroċċa. Fir-rigward ta' dak li f'kull artiklu hu riferibbli għaż-żmien mill-ftuħ mill-ġdid tal-knisja fl-1957 sal-lum, qgħadt ħafna fuq il-memorja u d-djarji personali, kif ukoll ġibt tagħrif minn sorsi oħrajn ta' min jorbot fuqhom. Qabel il-Bidu L-Isla kellha l-bidu tagħha ftit snin wara l-wasla f'Malta tal-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann. Wara l-Assedju tas-sena 1551, il-Gran Mastru Juan d'Homedes, ħass il-bżonn ta' aktar fortifikazzjonijiet, l-aktar madwar. il-port. Għalhekk, fuq il-pjanti tal-arkitett Pedro Prato inbena l-Forti San Mikiel, qrib fejn illum hemm id-daħla għall-Isla. Fi Żmien il-Gran Mastru Claude de la Sangle, u taħt id-direzzjoni tal- inġinier Nicolo Bellavanti, inbnew is-swar fuq ix- xaqliba tal-Isla li tħares lejn Kordin, minn madwar u taħt il-Forti San Mikiel sal-ponta tal- Isla. Fis-sena 1554, l-Isla ingħatat l-istatus ta' Belt mill-istess Gran Mastru, li wkoll ried jagħtiha ismu bħala l-isem uffiċċjali tagħha: Senglea. La Sangle amar ukoll illi l-istemma tal-familja tiegħu tkun għal dejjem l-istemma ta' din il-Belt li waqqaf. L-Isla għaddiet mill-prova tad-demm u tan-nar matul l-Assedju l-Kbir tas-sena 1565, meta għall-qlubija ta' niesha, sħaqqilha li l-Gran Mastru Jean de la Valette jagħniha bit-titlu ta' Civitas Invicta, il-Belt Qatt Mirbuħa. Wara l-Assedju, minħabba l-kenn u s-sikurezza li kienu joffru s-swar li jħażżmuha, il-popolazzjoni kibret ħafna, u malajr. Il-knisja ċkejkna ta' San Ġiljan, uffiċjalment meqjusa u dikjarata Viċi- Parroċċa tal-Birgu li minnha kienet tagħmel l- Isla, ma kinetx aktar kbira biżżejjed biex tesa' l- fidili li issa kienu kibru qatiegħ fin-numru. Għalhekk ġie deċiż li tinbena knisja akbar. Din il-knisja ġdida, li ġiet iddedikata lill-Madonna fi Twelidha, għaliex l-Assedju intrebaħ nhar it-8 ta' Settembru, saret Parroċċa fil-bidu tas-sena 1581. Huwa fuq din il-knisja li ser naqraw f'dawn l- artikli. It-Tiswir tal-Knisja mill-Bidu sal-Gwerra Is-sura, id-daqs u l-għamla li għandha l-knisja llum, żgur illi huma ferm differenti minn dawk li kienu meta nbniet għall-ewwel darba qrib l-430 sena ilu. Nibdew biex ngħidu illi l-art magħżula biex fuqha jinbena dan it-Tempju, fuq disinn li kollox jindika li kien tal-arkitett Vittorio Cassar, kienet l-għola art fl-Isla, u qrib ħafna tal-Forti San Mikiel. Din il-biċċa art intgħażlet għall-fatt illi l-knisja, fuq xewqa qawwija u ħsieb tassew għaqli taċ-ċittadini Sengleani ta' dak iż-żmien, IL-ISILA : jielten ill-Poroċda ċi ii—4 inbniet bħala mafkar tar-Rebħa tal-Assedju l- Kbir tas-sena 1565, meta ħafna taqbid aħrax kien sar madwar dan il-forti. Għalhekk minn dejjem fuq il-faċċata tal-knisja kien hemm minquxa l-iskrizzjoni bil-Latin MONUMENTUM INSIGNIS VICTORIAE AD MDLXV, li tfisser 'Monument għar-rebħa tas-sena 1565.' Dan il- Maqdes, mibni fi stil ta' arkitettura Dorika, kien ta' forma rettangolari, kif kien l-istil tal-bini tal- knejjes f'dik l-epoka, u kellha biss artal maġġur u tliet artali fuq kull naħa tiegħu, imdaħħlin fil- ħitan tal-ġnub. Biex wieħed jifhem aħjar, din l- ewwel knisja kienet, bejn wieħed u ieħor, il-korsija tal-lum minn fejn il-pulptu, għal tul ta' tliet arkati lejn il-bieb ta' barra. Din il-knisja la kellha kor, la kappelluni, la navati u lanqas koppla, bħalma hemm illum. Dawn ġew wara. Imma ftit snin biss wara, mal-ġnub fejn kien hemm l-artali, bdew jinbnew kappelel żgħar, u fihom anke żdiedu xi artali. Bħala eżempju ngħidu illi fejn illum hemm il-kappellun tar- Rużarju saret kappella bit-titlu tas-Salvatur u b'artal ieħor iddedikat lil Madonna tal-Katina, filwaqt li fejn illim hemm il-kappellun tad- Il-Koppla mibnija mill-arkitett Tumas Dingli qrib is-sena 1640 Il-faċċata ta' barra tal-Knisja Parrokkjali mibnija wkoll minn Tumas Dingli Duluri, inbniet kappella u artal iddedikat lill- Madonna tal-Karità. Dan il-bini imġannat u miżjud 'l hawn u 'l hinn fil-knisja, wassal biex din bdiet tidher bħala struttura bla ebda unità u simetrija fis-sura tagħha. Għalhekk, lejn is-sena 1637, tqabbad l-arkitett Tumas Dingli, li f'dawk iż-żminijiet kien l-iprem wieħed f'Malta, biex jagħti struttura ġdida u simetrika lill-knisja. Kien taħt it-tmexxija ta' Dingli li twalet il-korsija u ġiet b'erba' arkati, saru n-navati flok il-ħafna kappelel żgħar li kienu żdiedu, inbnew il- kappelluni u kor żgħir, u l-knisja ħadet forma ta' Salib latin. Skond l-istil tiegħu, is-soqfa li bena Dingli, kellhom forma ta' kassettuni skolpiti, u mhux troll lixx kif kien hemm qabel. Huwa bena ukoll koppla u l-faċċata ta' barra, dik li baqgħet wieqfa sa tmiem il-gwerra. Dan it-tibdil kollu, tant estensiv illi l-istoriku Ġian Franġisk Abela kiteb li jixbah bini li qed isir ġdid, tlesta fis-sena 1657. Iżda dan ma kienx it-tmiem tal-istorja, għaliex lejn l-1715 ġew inkarigati l-arkitett Senglean Klawdju Duranti u l-kapumastru Francesco Zerafa, Senglean ieħor, biex ikabbru l-kor u l- IDISTAEIV eh entilzżannoċca za; Il-koppla mibnija mill-Perit A 2; Gużeppi Mallia Milanes fis-sena 1926 kappelluni għad-daqs kif nafuhom illum. Huma bnew ukoll is-sagrestija spazjuża daqs u kif nafuha aħna. Fejn kienet is-sagrestija l-antika, wara l-artal tar-Rużarju, huma bidluh f'Oratorju li ingħata lill-Fratellanza tas-Sagrament għall- użu tal-imseħbin f'dik il-Fratellanza. Imbagħad fis-sena 1727, fuq kummissjoni tal-Fratellanza tal-Kurċifiss, l-istess Duranti u Zerafa, ingħataw l-inkarigu tal-bini tal-Oratorju tal-Kurċifiss, li tlesta fl-1731. Ma dawn l-ismijiet, ta' min iżid dak tal-iskultur Pietro Paolo Zahra, li ħadem magħhom f'dawn il-proġetti kollha, u fejn wera t-talenti kbar li kellu f'dik li hi skultura fil-ġebla. L-iskultura fl-abside tal-kor, dik fil-prospettiva tal-artal tar-Rużarju u l-meravilja ta' skultura li għandna nistgħu nammiraw fl-Oratorju tal- Kurċifiss jixhdu għall-kapaċità kbira li kellu dan l-iskultur Senglean. Bejn is-snin 1784 — 1786, imbagħad, inbniet il- Kappella tas-Sagrament, bħala riżultat dirett tal- fatt illi l-knisja ingħatat it-titlu ta' Knisja mm L Kolleġġjata Insinji. Mal- kanonċi ġew obbligati li ta' spiss jagħmlu funzjonijiet liturġiċi solenni fuq l-artal maġġur. Peress li dan kien ta' tfixkil fl-amministrazzjoni tal-Ewkaristija lill- -Insara, il-liġi kanonika kienet tesiġili fi Knisja Kolleġġjata, l-Ewkaristija għandha tinżamm f'Kappella separata għall-aktar ġabra u qima. F'dak iż-żmien l-artal fejn kien ġie deċiż illi ssir il-Kappella tas-Sagrament, l-ewwel wieħed fin-navata tan-naħa tal-kappellun tar-Rużarju, kien iddedikat lill-Immakulata Kunċizzjoni, u fuqu kienet tinżamm l-istatwa ta' Marija Bambina, f'niċċa mdaħħla fil-ħajt. Mal-bini tal-Kappella n- niċċa tal-Bambina xorta waħda żammet postha fuq l-artal ta' dik il-Kappella. Ma' tmiem dan il-proġett, il-knisja u l-bini anċillari ta' madwar, ħadu s-sura u l-qisien li għandhom illum. Maż-żmien, iżda bla ma tmisset l-istruttura fid-daqs, saru xi alterazzjonijiet fil- prospettivi tal-artali laterali, kif ukoll fil-faċċata ta' barra tal-knisja. Fis-sena 1926, il-koppla li kien bena Tumas Dingli kważi 300 sena qabel, kellha tinħatt għaliex kienet fi stat ħażin ħafna, bil-periklu li setgħet ukoll tiġġarraf. Minflokha inbniet waħda ġdida aktar għolja u arjuża, fuq disinn tal-perit Senglean Giuseppe Mallia Milanes. jan-it-titlu;-il-— Il-faċċata tal-kor mibnija mill-ġdid wara l-gwerra fejn tħejjiet n-niċċa għall-istatwa tal-Bambina Gwetta u tikostruzzjoni L-istraġi li għaddiet minnha l-Isla, u b'mod partikolari l-knisja fi żmien it-Tieni Gwerra, hija storja magħrufa sew. It-tħarbit u t-tiġrif tal- Bażilika, titlu mogħti lill-Knisja fl-1921, beda mal-ħbit qalil ta' Jannar 1941, meta ntlaqtet l- aktar in-naħa tal-Kappellun tar-Rużarju, u n- navata tan-naħa tal-Kappella tas-Sagrament, kif ukoll sfruniddaw is-soqfa tal-korsija. Fix-xhur ta' wara saret aktar ħsara, sakemm f'April 1942, waqgħet il-koppla, u saru l-agħar ħsarat fil-kor li ġġarraf għal kollox, fl-Oratorju tal-Kurċifiss, fejn ċeda s-saqaf u bil-piż sfrundat l-art u radmet il- kannierja, u fil-faċċata ta' barra. Immedjatament ma' tmiem il-gwerra, tqabbdu l- periti Giuseppe Mallia Milanes u Giuseppe Caruana, biex il-knisja terġa' tinbena mill-ġdid. Kien hemm bosta deċiżjonijiet iebsa li riedu jittieħdu, fosthom kemm seta' jinżamm mill- istrutturi li kienu għadhom weqfin, kif ukoll dwar il-faċċata ta' barra. Instab illi xi partijiet setgħu jinżammu u jinbena l-ġdid fuqhom, filwaqt illi partijiet oħrajn kellhom il-pedamenti dgħajfa u maħsusa, u allura riedu jsiru mill-ġdid. Kien hemm saħansitra min kien tal-idea li l-Knisja tinħatt għal kollox u ssir kompletament ġdida. Imma din l-idea malajr ġiet skartata. Tant hu hekk li fil-bini mill-ġdid tal-knisja, li għalih ġie inkarigat l-imgħallem Ġużeppi Sammut, inżammu l-istess stil, linji u qisien ta' qabel, b'xi modifikazzjonijiet. (Dwar dan mara (Ġużeppi Sammut: L-Imgħallem li bena l-Bażilika ta' Marija Bambina fl-Isla f'paġna 71 ta' dan il-ktejjeb). Il- faċċata ta' barra, iżda, inbniet fuq linji kompletament ġodda, fuq disinn tal-perit Victor Anastasi. Bidla li għamlet effett kbir fid-dehra tal-knisja kienet illi l-art tbaxxiet xi nofs metru 'l isfel, u fl- istess ħin, fuq il-gwarniċun dawramejt taħt is- saqaf tal-knisja, inbniet zukklatura għolja, u nfetħu twieqi kbar. B'hekk il-knisja ħadet proporzjonijiet aħjar u ħafna aktar dawl naturali milli qatt kellha qabel. Bidla sinifikanti oħra kienet fil-faċċata tal-kor, fejn saret niċċa għall- istatwa tal-Marija Bambina, b'mod illi din l- istatwa Santwarju, ġiet tiddomina mill-post l- aktar ċentrali tal-knisja. L-idea u x-xewqa li l- Bambina titqiegħed hemm, nibtet ftit taż-żmien wara l-Inkurunazzjoni Solenni tal-Bambina fl-4 ta' Settembru 1921, u saħansitra kien anke sar konkors biex jiġi magħżul l-aħjar proġett ħalli jsir it-tibdil meħtieġ fil-faċċata tal-kor. Imma għad illi l-konkors kien sar, u rnexxa, tant li kien hemm għadd ta' proposti u proġetti sbieħ minn —— fejn issir għażla, iċ-ċirkostanzi qattma ppermettew li dan il-proġett jitwettaq. (Dwar waħda mill- proposti li kien hemm għal dan il-konkors ara paġna 24 ta' dan il-ktejjeb). Għalhekk, waqt ir- rikostruzzjoni tal-knisja wara l-gwerra, ittieħdet l-okkażjoni tal-bini mill-ġdid tal-kor, biex hemm saret niċċa, u l-istatwa tal-Bambina sabet postha fiċ-ċentru tal-knisja. Modifikazzjoni oħra li kellha effett kbir kienet illi l-artali laterali, li sal-gwerra kienu jisporġu għall- nofs in-navati, issa iddaħħlu fil-ħitan tal-ġnub, u b'hekk in-navati ħadu aktar wisa'. Il-prospettivi tal-artali, sal-gwerra kienu, tista' tgħid, kollha differenti minn xulxin. Minkejja li din kellha s- sabiħ tagħha, wara l-gwerra dawn saru kollha fuq linja waħda. L-istess il-prospettivi tal-artali tal-Kappelluni li nbnew pariġġ xulxin. Fl-aħħarnett ta' min iżid, illi fir-rikostruzzjoni tal- knisja, il-korsija twalet b'xi żewġ metri, għaliex qabel il-ħajt ta' barra kien jaqta dritt mal-aħħar żewġ arkati tal-korsija. Il-gallerija tal-orgni kienet merfugħa fuq erba' kolonni u saljaturi kbar skolpiti b'mod tassew eleganti. Fil-bidu tal-Knisja l-ġdida kien hemm ħafna li flimkien mal-imgħallem Ġużeppi Sammut, b'ħilithom sebbħu dan it-Tempju, u jixirqilhom li jibqgħu jissemmew. Imma żgur illi l-aktar persuna li ħalliet il-marka tagħha fuq id-dehra tal-knisja kien l-iskultur Marco Montebello. Tista' tgħid illi l-iskultura kollha fil-knisja, dik fil-koppla, fil- faċċata tal-kor, fil-Kappella tas-Sagrament, fil- faċċata ta' barra u l-kampnari, u ħafna bnadi oħra, hija ta' dan l-iskultur, meqjus minn bosta bħala l-aqwa skarpellin li kellha Malta fis-seklu li għadda. Din il-knisja, ċertament waħda mill-aktar knejjes storiċi u importanti ta' pajjiżna, hija l-frott ta' kważi 430 sena ta' proġettar u bini; frott ukoll ta' ħafna ħsieb, dedikazzjoni u għaqal ta' bosta li ħadmu fiha biex sawwruha. Hija wkoll, b'xi mod, studju ta' kif żviluppaw ċerti modi ta' kostruzzjoni u stil ta' bini u dekorazzjoni tal-knejjes f'Malta tul dawn l-aħħar erba' sekli.