'Necropolis' fl-Għolja tal-Ġiżwiti -art tal-Marsa hija art li minnha kienu jii żewġ widien prinċipali: Wied is-Sewda u Wied il-Kbir. Il-ħamrija f'dawn l-inħawi kienet waħda fertili ħafna minħabba li b'mod naturali l-widien ikaxkru magħhom ħafna ħamrija u sustanzi li jiġu ddepożitati fl-inħawi l-aktar baxxi tal-widien. Irridu nimmaġinaw żmien meta l-Marsa ma kinitx teżisti kif nafuha llum. Irridu naħsbu f'Marsa agrikola, f'Marsa port fejn jistkennu x-xwieni u fejn il-ħut kien jgħix u jitma' lill-familji li għexu f'dawn l-inħawi. Irridu nimmaġinaw żmien fejn il-portijiet kienu mingħajr fortifikazzjoni u b'mod naturali l-Marsa kienet l-aktar post komdu biex, filwaqt li n-nies tal-passat isibu l-għajxien tagħhom, fl-istess ħin jgħassu f'każ li xi għadu jkun riesaq lejhom. Minbarra l-baħar u l-għelieqi li kienu jipprovdu l-ikel, l-ilma tal-widien li kien jieqaf fil-Marsa kien vitali għall-għajxien tal- antenati tagħna. Tant kien hawn ilma ħelu li anki meta kien hawn il-Kavallieri f'Malta u qabel bnew l-akwadott, kienu jintbagħtu dgħajjes kuljum iġibu l-ilma biex jeħduh fil-Birgu u fil-Belt Valletta għax belt bla ilma hija belt mejta. L-Għolja tal-Ġiżwiti u l-għoljiet ta' Kordin kienu postijiet strateġikament tajbin u fihom għexu l-antenati tagħna. Fil-fatt fuq l-għolja ta' Kordin instabu tliet strutturi jew tempji Neolitiċi. Ħafna mill-fdalijiet li nstabu f'dawn l-inħawi kellhom jitneħħew minħabba l-progress. Fil-fatt, waqt li fl-1860 kien qed jitħaffer Portu Novu, il-kuntrattur is-Sur Gabrielli kien ilmenta għaliex beda jsib blokok ta' ġebel kbir fil-qiegħ tal-baħar. Ma nafux eżatt x'kienu dawn il-blokok iżda jidher li fihom instabet il- pozzolana. Dan juri li xi ġebel vulkaniku jew materjal minnu nġieb hawn, wisq probabbli mir-Rumani, u li xi strutturi Rumani kien hawn żgur. Waqt dan ix-xogħol is-Sur Gabrielli talab biex jingħata somma enormi għal dak iż- żmien, dik ta' bejn £2,000 u £3,000, biex tagħmel tajjeb għax-xogħol li kien qed jiswieh biex ineħħi l-blokok li kien qed isib fil-qiegħ tal-baħar. L-ammont kbir li kien qed jitlob il-kuntrattur juri li l-ammont ta' fdalijiet li nstabu żgur kien kbir. ikompli f'paġna 132 Is-Soċjetà twaqqfet fl-1946 Niki Il-Banda twaqqfet fl-1949 ii 129 Kien żmien meta l-Gvernatur Le Merchant induna li ġaladarba kien se jinfetaħ il-Kanal ta' Swejz fl-Eġittu, allura Malta kienet se ssib postha f'nofs rotta bejn l-Ingilterra u l-Indja. Ix-xogħol kien se jiżdied ħafna u fil-fatt beda jkabbar il-baċir u wessa' Porto Novu. Kien f'dawn iċ-ċirkostanzi li bdew jinstabu l-fdalijiet Rumani. Il-kittieba, fi żmien il-Kavallieri, kitbu dwar tempju Ruman li kien hawn fil- port. Il-post mhux identifikat u ħadd ma jaf eżatt fejn kien. Li hu żgur li ħafna fdalijiet ta' rħam u bċejjeċ oħra nstabu fil-Marsa. Forsi tkaxkru jew inkella t-tempju ta' Juno kien proprju fil-Marsa li kienet port sħiħ. Juno hija alla mara Rumana meqjusa bħala r-reġina tal-allat u marbuta wkoll mal-gwerra. Fl-1874 instab post ta' dfin Ruman fl-Għolja tal-Ġiżwiti li jmur lura sat- tieni jew it-tielet seklu wara Kristu. Fih instabu madwar $0 qabar f'dak li jissejjaħ necropolis. Il-kelma polis tfisser belt u necro hija l-mewt jew mejtin. Necropolis allura hija l-belt tal-mewt u din bosta drabi kienet tkun 'il barra minn xi belt jew villaġġ. Dawn għadna Pabblilaazzjahi takFesta nistgħu narawhom illum fil-katakombi li hemm imxerrdin mar-Rabat li fihom kienu jidfnu r-Rumani meta l-belt Melita kienet tasal sal-Knisja ta' San Pawl fir- Rabat. Fil-fatt il-katakombi jinsabu f'żona necropolis li kienet tiġi barra l-belt Melita (illum l-Imdina). Interessanti huwa l-fatt li Dr Timothv Gambin isemmi li nstabu ġarar fil- katakombi tal-Marsa magħrufa bħala dolia u li dawn kienu jintużaw b'mod komuni biex ipoġġu l-affarijiet fihom. Fil- katakombi tal-Marsa nstab dfin f'dawn il-ġarar fejn il-katavru kien jitpoġġa ġo ġarra li tingħalaq b'oħra tħares wiċċ imb wiċċ magħha. Skont l-istudjuż Mario. Buhagiar, il- katakombi tal-Marsa setgħu kienu katakombi komunitarji u — mhux sempliċiment ta' xi familja waħda li tkun għanja. Skrizzjoni bil-Grieg li nstabet fil-katakombi tal-Marsa tmur lura sas- seklu ħamsa wara Kristu u tgħid li dan iċ-ċimiterju kien mixtri minn Zosimetis u Anicetos li wisq probabbli saru l-propjetarji tiegħu. Il-katakombi kienu ċimiterji taħt l-art li ntużaw mill-insara, mill-pagani u anki minn reliġjonijiet oħra. Fil-katakombi mħaffrin taħt l-art ikun hemm passaġġi u kmamar bil-postijiet fejn il-midfun ikollu fejn jitpoġġa. Dawk li jidħlu jidfnu lill-mejtin kienu jieħdu magħhom l-imsiebaħ minħabba n-nuqqas ta' dawl f'dan il-post. Hemm isfel stess, madwar ġebla tonda u ċatta mqattgħa mill-istess blat, il-familjari tal-mejjet kienu jieklu flimkien u bħal jiċċelebraw il-mewt tal- persuna. Il-mejda hija magħrufa bl-isem Grieg agape li tfisser imħabba, imħabba sinċiera li hija riservata għal Alla. L-istoriku Ġan Franġisk Abela li kellu d-dar tiegħu flimkien ma' kappella ddedikata lill-Anġlu Kustodju fuq l-Għolja tal-Ġiżwiti, kien spiss jieħu xi ħbieb iduru l-katakombi tal-Marsa. Minkejja li xi nies kienu jieħdu gost iżuruhom biex jitgħallmu l-istorja, kellek oħrajn li l-uniku interess tagħhom kien li jsibu xi dehbijiet. Wara li tkun qrajt din l-informazzjoni żgur li taqbdek kurżità biex tara dan is-sit per f'isem il-progress wisq probabbli li n-necropolis spiċċat bit-tħaffir tal-Power Station. Il-ħsieb tal-artiklu huwa li din il-memorja u l-informazzjoni li għandna jibqgħu għaddejjin minn ġenerazzjoni għall-oħra biex inkunu kburin b'dak li kellna fil-Marsa. L-artiklu huwa bbażat fuq ir-riċerka ta' Dr Timothv Gambin: Archeological discoveries at Marsa over the centuries, ippubblikata fil-ġurnal Malta Archeological Review — Issue 7, 2004- 2005. Is-Soċjetà twaqqfet fl-1946 ki Il-Banda twaqqfet fl-1949