Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 U L-Iżvilupp bikri ta' Ħaż-Żebbuġ L-ewwel snin tal-knisja parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ L-ewwel darba li Haż-Żebbuġ jissemma bħala parroċċa kien fil-lista tal-Isqof Senatore de Mello. Din il-lista ġġib is-sena 1436. F'dik is-sena jmexxi din il-parroċċa kien l-Kanonku Franġisku Sillato. Dan kellu dħul ta' 11 unciae somma flus li kienet ammont mhux ħażin għal dawk iż-żminijiet. Iżda hemm il-possibiltà li Haż-Żebbuġ sar parroċċa qabel is-sena 1436. Dak li ordna l-isqof kienet lista ta' parroċċi li kien hawn Malta u r-renti li kienu jdaħlu l-kappillani. Skont din il-lista wieħed jista' jikkonkludi li sa l-1436 Haż-Żebbuġ kien diġà parroċċa u xejn aktar. L-isqof ma waqqaf l-ebda parroċċa permess ta' din il-lista. Nagħmlu pass lura fiż-żmien u mmorru sas-sena 1419/1420. F'dik is-sena kienet saret lista ta' nies imdaħlin fid-Dejma jiġifieri l-korp ta' ħaddiema Maltin li fuq ir-roster minflok jinġabru fid-djar matul il-ħinijiet tal-lejl kienu jgħassu l-kosta ta' Malta biex il-poplu Malti jkun preparat għal xi inżul tal-kursara. Din is- FRAR 1575 sistema kienet teħles ħafna Maltin milli kienu jispiċċaw ilsiera. Skont din il-lista f'Ħaż- Żebbuġ kien hemm mija u tlett irġiel. Skont E il-kalkuli ta' Dr Joseph F Grima, f'Ħaż- Żebbuġ kien hemm madwar ħames mitt ruħ. Mela Ħaż-Żebbuġ kien ferm ikbar minn Birkirkara li kellha biss disa' u tmenin raġel imdaħħlin fid-Dejma. Jekk Birkirkara kienet tsed- parroċċa għaliha fis-sena 1402 wieħed jista' fn 8EB IRĠIEL s jinkludi li Ħaż-Żebbuġ setgħa kien parroċċa SALVAT, madwar dik is-sena. Il-kittieb Achilles Ferris ifa jsemmi li Ħaż-Żebbuġ kien sar parroċċa bejn ien BIEB NISA. is-snin 1380 u 1402. Milli jidher dan Ferris kellu raġun jagħti dawn id-dati għat-twaqqif tal-parroċċa Żebbuġija. Parroċċa twelled il-patrun tagħha. Iż- Żebbuġin kellhom devozzjoni lejn il-patrun tagħhom/ Il-kult ta' San Filep kien beda W. jikber fost il-Maltin. Wieħed jassumi li ħafna PJANTA TALKNISJA L-QADIMA TA' SAN FILEP minn dawn kienu jsemmu t-tifel tagħhom SKOND ID-DESKRIZZJONI TA' għall-patrun ta' Ħaż-Żebbuġ. Ma nistgħu MONS. ngħid xejn dwar il-bniet għaliex in-nisa ma kienux imdaħla fid-Dejma Meta studja bir- Pjanta tal-Knisja Parrokkjali l-antika ta' San Filep f'Ħaż- , Żebbuġ Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 U reqqa l-istess lista militari tas-sena 1419- 1420 Dr Joseph F Grima sab li kien hemm 38 raġel bl-isem ta' Pinu. Numru mhux ħażin li jurik li l-kult ta' San Filip kien beda jimxi fost il-Maltin. Tgħid dawn kienu Żebbuġin jew Żebbuġin miżżewġin barra mir-raħal7 Huma x'huma juri rabtiet mill-qrib ma' San Filep, il-patrun ta' Ħaż-Żebbuġ. Ħaż-Żebbuġ Dehra minn ġewwa tal-Knisja fil-festa daqs mitt sena ilu Dan ir-raħal, li wara sar belt, kien għaqda ta' tliet irħula. Dawn kienu Raħal Dwin, Raħal Mula u Raħal Muxi. Billi kienu irħula viċin xulxin, maż-żmien welldu lil Ħaż-Żebbuġ. Tgħid li l-presenza tal-knisja parrokkjali ddedikata lil San Filep ġabet aktar l-għaqda bejn dawn it-tliet irħula7 Iż-Żebbuġin ħassuhom aktar komdi jibnu d-djar tagħhom qrib il-knisja, issa li l-knisja saret parroċċa, u bil-mod il-mod, dawn l-irħula saru raħal wieħed kbir għal dawk iż-żminijiet. Wara l-Assedju l-Kbir Fis-sena 1530 waslu l-Kavallieri ta' San Ġwann. Iċ-ċentru tagħhom kien il-Birgu. Dawn ġabu l-attenzjoni tas-Sultan tat-Turkija fuq Malta. Il-fatt li kellu għadu kbir fil-qalba tal- Mediterran ġielu jifforma armata biex 35 sena wara jattakka lil Malta bit-tama li din tkun parti mill-Imperu tiegħu. L-Assedju ġie u mar u 10 snin wara wasal Malta Monsinjur Pietru Dusina li ġie hawn biex jara s-sitwazzjoni spiritwali u materjali tal-knisja nisranija f'Malta. Monsinjur Pietru Dusina żar il-knisja parrokkjali ta' Haż-Żebbuġ u sab li kienet iddedikata lil San Filep. Kellha aktar minn tnax-il altar. Tlieta minn dawn l-altari kienu ddedikati lil Santa Marija jew it-Tluq is-Sema ta' Marija Santissima. Tnejn oħra kienu ddedikati lil Kristu s-Salvatur. L-ewwel ħaġa wieħed irid jispejġa li kienet drawwa fost il-knejjes Maltin li jkun hemm altari aktar minn wieħed bl-istess titular. Dan ifisser li f'Ħaż-Żebbuġ kien hemm devozzjoni kbira fost il-parruċċani tiegħu lejn Omm Alla Sidtna Marija. Barra minn dan il-kult marjan kien hemm ieħor lejn Kristu s-Salvatur, kult kristoloġiku. Fl-istess rapport li kien għamel dan il-Monsinjur sibna li f'Ħaż-Żebbuġ kien hemm mhux inqas minn 22 kappelel marbuta mal-parroċċa Żebbuġija — numru sabiħ. Issa nafu li dawn il-kappelel kienu mibnija minn xi individwu u aktarx kienu parti mill-għelieqi li kien ikollu. Skont dan l-istess rapport dawn il-kappelel kienu mifruxa mal-parroċċa Żebbuġija. 13 kienu fil-parti mibni tar-raħal jew fil-qrib tad-djar. Tnejn minnhom kienu fil-parti tar-raħal li qabel kien magħruf bħala Raħal Muxi. Sebgħa kappelel kienu mifruxa fil-kampanja Żebbuġija jiġifieri qalb l-għelieqi u irziezett. Milli jidher l-Ordni ġabet sigurtà tant li n-numru ta' nies żied sewwa. Forsi l-Ordni ġabet ukoll il-mezz ta' impieg għaż-Żebbuġin. Wieħed li għandu x-xogħol jaħseb biex ikollu l-familja, jiżżewweġ u jkabbar din il-familja b'ulied. Milli jidher hekk ġara f'Ħaż-Żebbuġ. Il-popolazzjoni kompliet tikber. L-irħula ta' Dwin, Mula u Muxi saru ħaġa waħda u Ħaż- Żebbuġ sar raħal wieħed b'knisja parrokkjali żgħira biex taqdi n-numru ta' parruċċjani li l-kappillan beda jkollu. Il-kappillan ta' din il-parroċċa ħass il-ħtieġa li Haż-Żebbuġ ikollu knisja ikbar. Intant din il-ħtieġa bdiet tiġi ndirizzata fl-1599 meta f'Ħaż-Żebbuġ bena jibni U Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Sto i) KI l-knisja parrokkjali l-ġdida. In-numru ta' nies kompla żdied tant li fl-aħħar snin tal-Ordni f'Malta Ħaż-Żebbuġ kien magħruf bħal ''Il-Milano di Malta'. Issa billi l-belt ta' Milan hija l-aqwa ċentru urban fl-Italja anke Ilum, dan ifisser li Ħaż-Żebbuġ sar ċentru kbir b'numru kbir ta' abbitani. Mhux ta' b'xejn Ħaż-Żebbuġ sar belt— Belt Rohan. Konklużjoni Minn dan wieħed jista' jinkonkludi, dejjem grazzi għar-riċerka ta' Dr Joseph F Grima li Haż-Żebbuġ kien diġà parroċċa fl-1436, Hemm ukoll il-possibilità li sar parroċċa ferm qabel. It-tieni ħaġa li l-patrun tal-parroċċa Żebbuġija mill-ewwel ma kien ħadd ħlief San Filep. Dan il-qaddis kien diġà kiseb id-devozzjoni fost il-parruċċjani tiegħu tant li Dr Joseph F Grima sab li fis-sena 1419/20 kien hawn 38 raġel bl-isem ta' Pinu imdaħlin fid- Dejma. Sibna wkoll li barra d-devozzjoni lejn San Filep bdew ukoll żewġ devozzjonijiet oħra, waħda lejn il-Madonna Omm Alla u oħra lejn Kristu taħt it-titlu tas-Salvatur. Tgħid dawn iż-żewġ deovzzjonijiet welldu dawk il-kappelel marjani kollha li llum hemm f'Ħaż- Żebbuġ'7 Tgħid ukoll li wara ħafna snin f'Ħaż-Żebbuġ kibret id-devozzjoni lejn id-Duluri ta' Marija Santissima u wara twaqqfet il-Fratellanza tad-Duluri7 Tgħid id-devozzjoni lejn Kristu Salvatur ġabet id-devozzjoni lejn il-Passjoni u l-Mewt ta' Sidna Ġest Kristu f'din il-parroċċa7: Din l-istess devozzjoni daħlet il-purċissjoni ta' Kristu Irxoxt f'Ħaż-Żebbuġ ħafna snin wara2