L-ELEMENT SOĊJALI F'DUN KARM Ta' J. ZAMMIT MANGION WAHDA mir-raġunijiet li għalihom Dun Karm kien u jibqa' magħruf bħala l-Poeta Nazzjonali hija s-sensibbiltà u s-sentimenti għolja li wera lejn kull klassi Maltija, lejn kull xogħol u lejn il-ħajja tal-Maltin, Għalkemm ħafna huma l-kittieba li ħadu l-ispirazzjoni tagħhom minn, jew ineklla is- servew bil-ħajja Maltija, ħadd daqs Dun Karm ma wera wisa' u profondità, intwizzjoni u riflessjoni, apprezzament u ispirazzjoni daqsu. Għax Dun Karm kellu qalb sensittiva u għajnejn li japprezzaw, kien jaf jifli l-irqa- qat kollha b'mod li ħadd ma kien jaf jesprimihom bħalu, u iktar minn dan jgħolli dak li jkun qiegħed jgħanni fuqu fi stat sublimi li jista' jiġi biss minn bniedem li tassew iħoss u jagħraf dak li jkun qiegħed jgħid. Kittieba oħra Maltin li semmew il-ħajja soċjali Maltija kienu fost oħ- tajn Temi Zammit u Ġużċ Bonnici, Tal-ewwel hu magħruf għan-novelli kważi-folkloristiċi tiegħu u għall-istil li rnexxielu jħaddem b'tant sengħa u qawwa, Temi Zammit, iżda, x'aktarx li meta jirrakkonta l-istejjer tan- nies tar-raħal jatihom dik id-daqqa umoristika li għalkemm iġġegħelna niggustawhom ma tqajmilna l-ebda sentimenti nobbli lejhom. Helwin kemm huma ħelwin Ċensa u ċ-Ċine, ir-Rebħa ta' Pupull u Il-Gideb Għomru Qasir, iktar nieħdu gost bl-istil milli bil-ħajja li kienu jgħixu r-raħħala u l-kam- panjoli Maltin. Ġużċ Bonnici, fir-rumanz tiegħu Ħelsien, ipinġilna xeni tassew sbieħ tal-ħajja tal-kampanja, u l-kuntrasti bejn il-kampanja u l-ib- liet — ħajja ta' Malta tal-1930 — iżda bħal Temi Zammit ma jasal qatt biex iġegħelna nħobbu dik il-ħajja iktar minn oħra, Kittieba oħra x'aktarx iwaqqgħu għaċ-ċajt is-soċjetà Maltija. Hekk jagħmel Mamo fir-rumanz Ulied in-Nanna Venut, u Dun Ġużepp Farrugia bir-rakkonti poetiċi tiegħu fuq in-nies tal-irħula. Imbagħad ġie li nsibu li min irid jgħolli l-ħajja Maltija x'aktarx jittrataha minn lat anakronistiku, bħal ma jagħmel A.E. Caruana fit-tieġ taż-Żurrieq f'Inez Farruġ, u Ninu Cremona f'ħafna kostumi folkloristiċi fid-dramm Il-Fidwa tal-Bdiewa. Dun Karm huwa bin ir-raħal. Twieled f'Haż-Żebbuġ wieħed mill-akbar irħula ta' Malta u wieħed mill-aktar antiki. In-nies ta' dan ir-raħal, fi żmienu forsi iktar mill-lum, kienu bdiewa, ħaddiema u neguzjanti. Dun Karm trabba magħhom u minnhom xorob dawk il-pedamenti tal-personalità raħlija — ix-xenqa għal-ħajja kwieta u paċifika, il-konservatismu, l-idjoma mimlija qwiel, tixbihat u riflessjonijiet, u fuq kollox il-ħajra għaż-żmien ta' osservazzjoni, kontemplazzjoni u filosofizzazzjoni — li tant insibuhom fil-poeżija tiegħu. Meta laħaq qassis, beda jgħallem is-Seminarju, u wara laħaq Biblijotekarju, kellu jmur joqgħod fl-ibliet qrib ix-xogħol u qrib dik is-soċjetà li l-iktar li kellu x'jaqsam magħha. Iżda huwa ma nesiex dawk l-idejat li bihom kien trabba. Għall-kuntrarju baqa' miġbud wisq lejn il-ħajja rżina, innoċenti, bla sofistikazzjoni, tal-kampanja, u jgħidilna hu stess li kull meta kien ikollu ftit taż-żmien kien imur igawdi dik il-ħajja kontemplattiva b' ġirjiet fil-kampanja, Ma rridux wisq biex nindunaw li Dun Karm baqa' nfluwenzat ħafna mit- trobbija tiegħu u li baqa' jħobb l-antik. Ħafna jaħsbu li Dun Karm ġralu hekk għax kien qassis, u hija drawwa tal-qassisin li jaraw fl-imgħoddi ħajja iktar feliċi u twajba minn dik tal-present. Iżda jien ma naħsibx hekk. Min jgħix u jitrabba fil-kampanja qalb in-nies tar-tħula jsir iħobbhom, jit- għallem minnhom, jammirahom, jgħix il-ħajja tagħhom, u għalkemm wara ċ-ċirkustanzi jitbiddlu u jbiddlulu l-ħajja superfiċjali tiegħu, qatt ma jinfdulu fil-fond u jilħqu lil qalbu. U qalb Dun Karm ukoll baqgħet imħaw- la fil-kampanja u l-ħajja rżina tar-raħal. Għal Dun Karm kien hemm żewġ soċjetajiet f'Malta: in-nies tar-raħal li huma l-veru Maltin mhux mittiefsa mis-sofistikazzjoni, u l-ħajja tan-nies tal-belt x'aktarx superfiċjali, inqas imrawma fil-filosofija iktar titbiddel malajr, li ma tistax issejħilha verament Maltija. Għalhekk jiġri li spiss Dun Karm jiddejjaq fl-ibliet u jitniehed: Iftħuli dawn is-swar ħa noħroġ barra, Ma tridx nara l-uċub imqarrsa, imbergħna, Ta' nies imdejqa li jitħaddtu wħudbhom, Jew nies għażżiena li titlajja u taħseb Kif tgħallet 'l għajrba. U l-importanti hu li ħafna Maltin jaqblu miegħu, L-istess mar jgħanni l-Prof. A. Cuschieri fil-poeżija tiegħu fuq l-Ilsien Malti… 'kif dari l-belt, u llum fl-irħula'. Il-Maltin iħossu u jafu li l-ħajja tal-ibliet mhix il-vera ħajja tagħna l-Maltin, u l-vera soċjetà tinsab fin-naturalezza tagħha fl- irħula, Mia ikun imxennaq mill-ħajja ta' żmien żgħożitu spiss jerġa' jqajjimha fil-memorja, jissublimaha, jimmoralizza fuqha, jipprova jgħixha fl-imma- ġinazzjoni tiegħu, u jgħożżha bħal ma tifel jgħożż ġugarell għal qalbu. Din l-għożża hija qawwija ħafna f'Dun Karm u barra li hu jfaħħar il-ħajja tal-kampanja bl-ogħla versi u ħsebijiet poetiċi, juri sengħa tal-għaġeb fl-osservazzjoni ta' l-inqas irqaqat hekk li tistħajjel li dik il-ħajja hi biċċa minnhu, Fil-poeżiji tiegħu Lin-Nissieġa, It-Tifla tar-Raba', Lid- Dielja, Haddiem u Kennies Dun Karm tant juri ħila u apprezzament fis- sengħa tal-insiġ, tal-biedja, tal-barrieri u tal-kenniesa li tistħajlek qiegħed tidħol fis-sentimenti u l-ħsus ta' dawn in-nies, F'In-Nissieġa għandna deskrizzjoni mill-aktar milquta fuq ix-xogħol tan-newl li tistħajlek qiegħed taħdem int stess, u wara din, il-poeta jgħolli s-sengħa ta' din il-ħaddiema billi jagħmel ir-riflessjoni 'Iżjed hu bnin il-ħobż jekk qlajtu b'ħiltek'. F'Lid-Dielja, għandna l-konservatiżmu tal-bdiewa maqful fi ftit kliem: tForsi mhix ċajta: mhux għax hekk kien darba / Hekk jibqa' dejjem'. U f'It-Tifla tar-Raba', barra t-tagħlima xierqa tal-bżulija ta' din it-tifla l-poeta jgħidilna: Jien rajtek kemm-il darba u għirt għall-qawwa Ta' dirgħajk u riġlejk, ja bint ir-raba'; Rajtek bienja u daħkana s-sjuf u x-xtiewi Tbakkar u tisbar Fix-xogħ'l tal-biedja bla ma smajt minn fommok Kelma li tmaqdar din is-sengħa, inkella Tnebida li, bla kliem, turi wisq tajjeb Fil-qalb x'bemm moħbi. Għalkemm Dun Karm ma tantx kien iħobb il-ħajja tal-ibliet, dan ma jfissirx li ma kienx iħobb lil min fihom hu bieżel u ħabrieki — min, fi ftit kliem, għandu l-istess xejra tan-nies tal-irħula, Kien minn tal-ewwel li kiteb Innu tal-Haddiema, li r-refrajn tiegħu hu mibni fuq l-ideja tax-xogħol li kellu l-poeta: Alla ried kull ġid ixerred Tal-ħaddiema ġewwa l-ħdan: Fuq wiċċ bieni l-għaraq jixraq Bħal djamanti f'ras. sultan. Barra l-biedja u x-xogħol, Dun Karm daħal ukoll fil-qofol tal-ħajja Mal- tija — il-familja. F'Malta, fejn il-familji għadhom magħqudin, u r-rabtiet ta' bejn l-aħwa għadhom sħaħ, id-dar hija ċ-ċentru tas-soċjetà, Hawnhekk jingħaqdu l-imħabba u r-reliġjon, ix-xogħol u s-serħ, it-trobbija u t-tagħ- lim. Dun Karm innifsu trabba f'familja mill-aħjar, u bħala ħaġa mill-aktar għall-qalb il-Maltin ma satax hu wkoll ma jfaħħarx il-familja Maltija. Fil- poeżija twila Otia Estiva insibu kwadri mill-isbaħ tal-ħajja li kien jgħix fil-familja Dun Karm, u x-xeni li jsemmi hu, mill-logħba tar-rammv wara l- ikel, sar-rużarju ta' fil-għaxija, huma biċċa mill-ħajja Maltija ta' kull jum. Fil-poeżija Id-Dar, juri l-għaqda bejn il-familja f'dawn il-kelmiet: Omml Missierl Aħwa jinħabbul Fikom bena tas-smewwiet. u minn hawn il-poeta jkompli jgħanni sakemm jilħaq l-ogħla sentimenti liriċi fis-sunett Univers iehor fejn minn dak l-univers ta' tieba u dija Li jiddi ħelu fuq il-wiċċ tal-mara Alla jixref u jidħak lit-tarbija. Il-poeżija ta' Dun Karm hija mimlija kwadri tal-ħajja ta' kuljum u ta' kostumi Maltin. Saħansitra minn daqsxejn ta' poeżija bħal ma hi Lis- Sigarett insibu kelmiet nostalġiċi iżda f'waqthom bħal ma huma 'Boxsa Dubec, u x'naf jien'. Dun Karm jgħanni wkoll lill-Għonnella li jsejħilha 'Għata u ġieh tan-nisa tagħna / Nisel l-eqdem żmenijiet'. Imbagħad għand- na kwadri iktar fit-tul f'Il-Vjatku fejn il-poeta jiddeskrivi bl-ikbar sengħa, fost ħwejjeġ oħra, ix-xama' tixgħel minn wara t-twieqi, it-tfal għaddejjin fil-purċissjoni bil-fanali, u n-nies wara s-Sagrament tgħid l-orazzjonijiet. Fil-poeżija Spes Ultima għandna, indirettament, deskrizzjoni milquta tax- xjuħ tal-kampanja li għalkemm milwijin bis-snin jibqgħu iterrqu matul it- toroq tar-raħal: ġenbejb milwija, Għajnejb fil-ħofra jgħarrex taħt it-toqol tas-snin donnu jfittex id-dawl, Tiela', fit-triq jinsama' in-nifs imgħaġġel ul-leħġa ta' sidru, Saħansitra il-versi Ħalli iżjed ma narawx fuq xatt gżiritna Minn dgħajjes qodma u maħmuġin jitferragħ Taparsi nbid li minnu l-ebda qatra Ma taf id-dielja. Dun Karm kien jifhem fl-inbid, għax missieru kien neguzjant tiegħu, u barra minn dan kien kemm-il darba jisma' x-xjuħ igergru fuq il-magħmudija ta' dan ix-xorbl L-emigrazzjoni nistgħu ukoll insejħulha parti mill-kos- tum soċjali ta' Malta. Il-gżira tagħna jkollha tibgħat 'l uliedha 'l bogħod —il- minn arthom biex ifittxu x-xogħol, iżda kemm il-Maltin li jibqgħu hawn, u kemm dawk li jsiefru huma marbuta b'rabta qawwija u l-poeta tagħna ma jistax ma jidħolx fil-qalb ta' emigrant Malti u jesprimi dak li jħoss barra minn pajjiżu b'dawn il-kelmiet: Għalxejn bejni u bejnek imewweġ il-baħar Ja xtajta sabiħa fejn jiena twelidt; Għalxejn ġrajja ġodda, qawwija, tal-għaġeb, Ibegħdu dik l-għodwa li minnek infridt; Int dejjem titajjar fil-għoli ta' ħsiebi Ja gżira maħbuba, fil-bena, fil-bemm; Int dejjem ġo qalbi tkun l-egħżeż tifkira Sa kemm din il-ħajja li tajtni tintemm. Iżda l-iktar deskrizzjonijiet milquta fuq il-kostum Malti jinsabu fil-poeżija twila Otia Estiva, Hawnhekk il-poeta jiddeskrivi kif iqatta' u x'jara ma tul ġurnata tas-sajf li fil-għodu jgħaddih f'San Pawl il-Baħar u fil-għaxija f'San Ġiljan, u din il-poeżija, barra milli hi mimlija deskrizzjonijiet tal- ħajja tad-dar, fiha wkoll ħafna kwadri tal-ħajja Maltija f'dawn iż-żewġ villeġġjaturi. Fost l-oħrajn ta' min isemmi in-nies miġbura madwar id- dgħajjes tal-ħut f'San Pawl il-Baħar, il-logħob tal-boċċi f'San Ġiljan, il- karrozzi, il-passiġġati matul ix-xtajta, u saħansitra il-Club Aquatic fejn hemm id-daqq li jiġbed ix-xebbiet u l-ġuvinturi Il-ħajja fil-belt ġiebet lil Dun Karm f'kuntatt dirett ma' ħafna nies u qalb ħafna okkazjonijiet. Għalkemm il-kostumi tal-ibliet ma tantx kien iħobbhom, bħal ma naraw fil-poeżija Warda li Tgħid Ġrajjietba, Xenqet ir- Raba',u Lil Malta tal-Lum u Għada, iżda madankollu Dun Karm ma nqatax mis-soċjetà. U għalhekk insibuh jikteb u jiddedika poeżiji lil ħafna ħbiebu poeti, studenti u familjari. Kiteb ukoll ħafna poeżiji tal-okkazjoni mitluba lilu minn qassisin li ħadu l-ordinazzjoni tagħhom, għaqdiet reliġjużi, u okkazjonijiet ohra bħal dawn. Iżda fost din l-attività soċjali ta' Dun Karm ta' min isemmi żewġ kategoriji. Dun Karm kiteb ħafna poeżiji b'tifħir lil qaddisin protetturi tal-ibliet u l-irħula tagħna. U lejn San Pawl wera ħeġġa speċjali, u għal ħafna snin wara xulxin ma qata' qatt li jinseġ għanja reliġjuża u patrijottika, iżda li ferm togħġob lis-sentiment Malti fl-istess ħin. It-tieni kategorija ta' poeżiji li nistgħu insejħulhom ukoll soċjali huma dawk li jfakkru f'xi avveniment storiku jew importanti fil- ħajja ta' Malta. Inħallu barra l-poeżiji patrijottiċi tiegħu imnebbħin mir- rebħa tal-Assedju l-Kbir; jibqgħalna madankollu oħrajn bħal Wara Hamsa u Għoxrin Sena — li hi deskrizzjoni minquxa mill-aħjar ta' dak li ġara fil- Kungress Ewkaristiku 1913; għanja lil Malta fil-għoti tas-Selfl-Government tal-1921; u s-sunett psikoloġiku umoristiku Il-Gass li juri dak li kien qiegħed jiġri Malta meta kienet qed thejji ruħha għall-gwerra, Ir-reliġjon hi parti essenzjali mill-ħajja soċjali tal-gżira tant li 'ull tant ma tistax tgħid fejn il-waħda tibda u l-oħra tispiċċa. Aħna għaddejna xi poeżijiet reliġjużi mal-kategorija ta' poeżiji tal-okkazjoni, iżda fil- poeżija tiegħu Dun Karm daħħal ħafna l-element lokali hekk li l-ħsebi- jiet, ir-riflessjonijiet u saħansitra t-tixbihat u l-idejat spiss jeħodhom minn xeni u sentimenti lokali. Interessanti ħafna, per eżempju huwa l-fatt, li Dun Karm ma jissellifx l-idejat mill-barranin, u għalkemm huwa poeta klassiku, ma jixbaħx lill-klassiċi barranin fit-toqol ta' stil mimli mitolo- ġija. Għall-kuntrarju hu jintrabat ma dak li hu purament Malti, u l-isbaħ. mertu tiegħu huwa li kellu l-ħila jesprimi idejat l-iżjed għoljin u filosofiċi f'poeżija bħal Jien u Lilbinn Minnu f'termini u b'tixbihav li huma għal kollox lokali. Mill-banda l-oħra, huwa uża l-poeżija biex tagħni lis-soċjetà Maltija, u hawnhekk jieħdu l-importanza soċjali tagħhom dawk il-ħafra innijiet sbieħ li hu kiteb, bħall-Innu ta' Fil-Għodu, Innu ta' Fil-Għaxija, Nadurawk Ja Hobż tas-Sema, Qalb Imqaddsa ta' Ġesà, li għadhom sal-lum jitkantaw fil-knejjes, jiġu mgħallma fl-iskejjel, u saru parti integrali mill-ħajja rit- wali tar-reliġjon tagħna. Il-poeta meta jilħaq livell għoli jiġi mhux biss apprezzat mill-poplu, iżda jservi bħala gwida u mexxej tas-soċjetà. Fi żmien il-gwerra li għad- diet, Dun Karm kien sur qawwi tal-Maltin u wera l-istess dehen u senti- menti nazzjonali bħal ma vera fil-ġlieda tiegħu u sħabu fi żmien il-ġlieda għall-Ilsien Malti. Bil-poeżija patrijottika tiegħu, mhux biss għanna l-kur- aġġ ta' niesna u saħħaħhom u qawwielhom qalbhom fit-taħbit tagħhom, huwa wkoll esprima s-sentimenti tal-poplu speċjalment fis-sunett ticgħu Lil Malta wara elfejn attakk. ż Iżda, jidhirli jien, li daqs jekk mhux iktar minn dawn l-elementi li sem- mejna, Dun Karm kien affaxxinat u fl-istess ħin entużjażmat mill-progress tax-Xjenza li sar fi żmienu. U huwa eżattament hawnhekk fejn Dun Karm il-bnieċem tar-raħal jinqata' u jgħix il-ħajja tal-belt. Ma ninsewx li Dun Karm twieled fis-seklu l-ieħor, meta kważi d-dinja kollha u speċjalment hawn Malta, kienet għadha fil-bidu tar-rivoluzzjoni xjentifika, Dun Karm għex fi żmien meta f'Malta la kien hawn karrozzi u lanqas dawl elettriku; meta l-bastimenti kienu għadhom kemm qalbu mill-qlugħ għall-faħam; meta l-ajruplan, ir-radjo u ċ-cinema kienu għadhom fantaxjenza. Hu ra l-break- water jinbena, il-karrozzi tan-nar jieħdu l-post tal-ħmir u ż-żwiemel, il- ferrovija u t-tram; ra jinbena l-pont tal-Harper Area, u t-toroq jitwittew bl-asfalt; ra jitwaħħlu l-bozoz fit-toroq u fid-djar, it-twaqqif tal-arbli u s-sistema tat-telefon; il-miġja tat-talkie, ir-radjo, it-television, u l-ajru plan. Ra progress enormi fl-edukazzjoni u fis-sengħa; ra wkoll tibdil fun- damentali fil-ħajja ċivili, politika u reliġjuża tal-Maltin. Ħadd daqsu ma għadda, fil-ħajja u fil-kitba tiegħu, minn daqshekk avvenimenti, ħlief forsi Ninu Cremona, Ġużà Muscat Azzopardi, Temi Zammit u Prof. Cuschieri. Iżda, bħal ma għidna qabel, trid tkun tħoss il-polz tal-ħajja u mhux tgħix fis-sħab u fil-passat biex tiġi mnebbaħ minn ħwejjeġ kontemporanji u toħloq poeżija li tirrifletti l-ħajja soċjali ta' żmienek, Il-poeta ta' żmien Dun Karm kienu għadhom qegħdin jitħabtu biex isibu versifikazzjoni u stil poetiku, u x'aktarx li kienu medhijin fil-klassiċiżmu ta' sekli qabel; il-kittieba tal-prosa kienu x'aktarx mitfugħin fuq il-folklore, hekk li ħadd ħlief Dun Karm ma rnexxielu jimxi maż-żmenijiet u jagħtina kwadri poetiċi- storiċi ta' dan l-aspett tal-ħajja Maltija. Insibu li l-Progress x'aktarx kien iħasseb il-poeta. F'waħda mill-ewwel poeżijiet li kiteb insibu lil Dun Karm imħasseb fuq it-tibdil tal-ħajja u jgħid hekk: Ix-xjuħ li kellna dari Iżda xi nies ta' żmienna Kellhom xi qawl bħal dan: Dal-qawl ma jemmnux bib Asaħħ kelmet il-Malti Għax il-Progress jgħallimhom Minn febmet is-sultan. Iduru ma' kull riħ. U fil-poeżija Malta tal-lum u Għada jitbekka: Kont il-ġaubra tad-dinja u sirt bħall-miżbla. L-istess ħsieb huwa mtenni fil-poeżija Progress fejn il-poeta jgħid li sejrin lura bħal qobru. Iżda jekk nosservaw sewwa insibu li l-poeta jinsab imħasseb fl-etika, fil-morali u fil-valuri tal-ħajja tas-soċ- jetà l-ġdida (donnu l-ispirtu konservattiv tal-bidwi qiegħed iqum kontra s-sofistikazzjoni tal-ibliet), fil-waqt li f'dak li għandu x'jaqsam ma' pro- gress materjali u mixi 'l quddiem tax-xjenzi, l-invenzjonijiet, u l-kumdità tal-ħajja, Dun Karm kien progressiv ħafna. Infatti, il-poeżija xi ftit pessi- mista Progress tagħlaq f'versi li ma għandhom x'jaqsmu xejn ma dak li ntqal iktar il quddiem: Imma għandna l-ajruplani Evviva s-seklu tagħna, Is-seklu tal-progress. Minn xi waqtiet lil Dun Karm insibuh immeraviljat minn dan il-progress tax-xjenza. Deskrizzjoni tajba ta' dan insibuh fid-daħla tal-poeżija Il-Mus- bieħ tal-Mużeu, fejn il-poeta juri l-kobor tal-bniedem li sar mgħallem tal- univers. L-iktar li jolqtok huwa kif jirnexxilu jiddeskrivi poetikament lid-dawl elettriku: U seraq id-dija U jekk isejħilba Li tagħmel in-nar Mingħajr telf ta' żmien U rsira rabatba Minn qalb id-dlam twieġbu Bir-ram u l-azzar; 'Arani: bawn jien'. Meta wieħed jiftakar kemm studja Dun Karm bid-dawl tal-lampa tal-pitrolju, jew inkella bix-xama', nistgħu napprezzaw iktar dawn il-versi, Fil-progress tal-iżvilupp tal-bastimenti, Dun Karm ġie ispirat biex jik- teb il-poeżija Tbaħħir fejn hu jagħti l-istorja tat-tbaħħir u jispiċċa jgħid: id-dinja saret pajjiż wieħed, spieda il-bogħ'd… Fuq ir-radjo, Dun Karm jgħid: Iġġibli meta trid, f'leħħa ta' berqa, mill-ibgħad artijiet l-ilħna ta' buti, u nisma' bħal imsaħħar lil kull wieħed fi Isienu; iġġibbli d-daqq u l-għana Li Wagner, Gounod, Poncbielli u Gomez nisġu flimkien… Iżda l-iżjed ħaġa li għaġġbet lil Dun Karm, bħal ma għaġġbet lil Maltin ta' żmienu, kienet l-arjuplan. L-arjuplan kien l-aqwa nvenzjoni tas-seklu ta' Dun Karm, ħaġa li l-Maltin żgur li qatt ma kienu jobsruha l-iktar meta fis-superstizzjoni tagħhom kienu jassoċjaw it-titjir ma' nies tas-setta u sħaħar. iżda l-arjuplan ġie, u mal-arjuplan, milli jidher, daħlet ukoll l-in- dipendenza taż-żgħażagħ. Fejn dari l-misserijiet u x-xjuħ kienu jikkman- daw u jordnaw, issa żgħażagħ bil-qlubija tagħhom ħadu r-riedni f'idejhom u dehru bħala champions tad-dinja moderna. L-istess ħsieb tenna ħafna wara il-poeta Ġorġ Pisani fil-brindisi tiegħu L-Għid taż-Żgħożija. Dan il- ħsieb ukoll, għalkemm iktar irżin u mrażżan jgħanni l-poeta fil-poeżija tiegħu Qalbieni, u f'dawn il-versi jgħanni l-għoġba u l-ammirazzjoni tiegħu għall-invenzjoni l-ġdida: Narab jittajjar jiċkien, jiċkien, eħfef mir-riħ sakemm ma jibqa' Jixraf minn sħaba jidher imkien… għal oħra jżiġġ It-tvenvin jieqaf… jarġa' jistaħba kaqbdek bħal bard biex jarġa' jfiġġ, tistħajlu nieżel Jogħla fuq denbu jitkisser fl-art, Iżda fis jarġa' jibda t-twerdin U… ġwienħu arahom bemm mifruxin Dun Karm huwa verament dak li l-kritiku jgħid għall-arti 'a mitror of his age'. Il-bniedem li tana l-versifikazzjoni, id-dizzjoni kif ukoll l-ogħla u l-aqwa poeżija ta' Ilsienna, kien ukoll il-mera tas-soċjetà ta' żmienu, u fetaħ it-triq lil poeti l-oħra ta' warajh biex jimxu fuq l-istess idejali tiegħu. Ġorġ Pisani, Patri Delia, Ġużċ Chetcuti u saħansitra Rużar Briffa juru l-istess sentimenti, l-istess aspetti soċjali li ħaddem l-ewwel darba Dun Karm, il-poeta tas-soċjetà Maltija.