STORJA Centinarji u Anniversarji Sena 2013 Ta' avvenimenti u opri artistiċi marbuta man-Nadur u l-Parroċċa tiegħu li ssawru matul is-snin minn poplu mimli b'imħabba lejn Alla u lejn l-Appostli Patruni tiegħu San Pietru u San Pawl Fit-8 ta' Ġunju 1663 twieled il-Gran Mastru Don Antonio Manoel de Vilhena. Kien is-66 Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann. Huwa mexxa l-Ordni u l-gżejjer Maltin mis-19 ta' Ġunju 1722 sat-12 ta' Diċembru 1736. Dan il-Gran Mastru kien rabat ismu mar-raħal tan-Nadur minħabba l-fatt li lejn is-sena 1725 kien ta art pubblika fl-inħawi ta' Daħlet Qorrot u f'Riħana biex isiru t-tiġrijiet tal-Imnarja. Kif ukoll fis- sena 1729 ordna li jitħawwlu kwantita' kbira ta' dwieli fl-inħawi tar-Ramla fix-xaqliba tan-Nadur. Ordna wkoll li tinbena l-ewwel mitħna tar-riħ għall-benefiċċju tan- Nadurin. Parroċċa. Fit-28 ta' April 1688 l-Isqof Fra Davide Cocco Palmieri (1642-1713) bid-Digriet 'Cum in prima' miktub u rreġistrat minn Nutar Giovanni Battista Dorbes, waqqaf l-għolja tan-Nadur u l-inħawi flimkien mal- gżira ta' Kemmuna bħala Parroċċa. B'hekk saret l-ikbar parroċċa fit-territorju għal dak iż-żmien, u li damet hekk sas-sena 1855. L-Isqof waqqaf erba' parroċċi f'daqqa flimkien. It-tliet parroċċi l-oħra kienu, Ta' Sannat, ix- Xagħra u ż-Żebbuġ fejn ġew separati mill-Matriċi ta' Santa Marija tal-Kastell ir-Rabat. Peress li dak iż-żmien ma kienx hemm kappella jew knisja adattata fiċ-ċentru tat-territorju vast tal-parroċċa, l-Isqof ordna li din kellha titmexxa mill-knisja żgħira tal-Kunċizzjoni fl-inħawi tal- Qala. Ordna wkoll li l-ewwel Kappillan Dun Bernard Haber (1688-1705) biex jibda jibni l-knisja parrokkjali fuq l-għolja 'Ta' Nadur' fuq l-art li kienet ġiet mogħtija mill-Gran Mastru Gregorio Carafa (1680-1690). F'dan iż- żmien il-popolazzjoni tan-Nadur kienet ta' madwar 400 ruħ. Imnarja. Fis-sena 1713 tissemma għall-ewwel darba l-festa tal-Imnarja li saret fil-parroċċa ta' San Pietru u San Pawl ġewwa n-Nadur. Dan kien fiż-żmien it-tielet kappillan Dun Ġann Indri Falzon (1708-1743). Dan ma jfissirx li qabel ma kinietx issir xi forma ta' xi ċelebrazzjoni. F'din is-sena l-ispejjeż għall-porvli kienu ta' skud u 8 tari (€0.32), filwaqt li għall-maskli (skartoċċ tal-ħadid minn fejn kienu jikkargaw biex jisparaw), kienet ta' 11 tari (€0.17). B'kollox 0.49 ċenteżmu. Wieħed jrid jiftakar fil- faqar li kien hemm 300 sena ilu u kif ukoll in-Nadurin kienu għadhom kemm bnew il-knisja ġdida tagħhom u għalhekk kienu għadhom qegħdin jirranġawha. Nafu li seba' snin wara din is-sena, fl-1720 bdew isiru ukoll it- tiġrijiet. Fis-sena 1713 jissemma għall-ewwel darba l-kwadru titulari tal-kor fejn juri l-Appostli San Pietru u San Pawl fil-ħabs ta' Mamertinu ġewwa Ruma qabel ma ġew mifrudin fit-triqthom għall-martirju. F'din is- sena tħallsu 7 skudi (€1.36) biex sar il-gwarniċ dejjaq tal-istess kwadru. L-ewwel deskrizzjoni tal-kwadru kienet saret fis-sena 1716 fil-Viżta Pastorali tal-Isqof Fra Ġakbu Canavas fejn jgħid li: 'Il-pittura hi biċċa xogħol tajba. Fiha jidhru l-Appostli San Pietru u San Pawl qed jittieħdu għall-martirju.' Ma nafux minn kien l-awtur ta' dan il-kwadru tal-kor. Hemm diversi interpretazzjonijiet fejn l-ewwel kien jiġi attribwit lill- pittur famuż Kalabriż il-Kav. Fra Mattia Preti (1613- 1699) għaliex jixbaħ wieħed mill-kwadri semi-ovali li hemm fil-knisja tal-Ġiżwiti tal-Belt Valletta. Iżda li nafu żgur hu li dan il-kwadru hu skola tiegħu. Jista' jkun li huwa ta' Gio. Paolo Chiesa msejjaħ ukoll bħala 'Ir- Romano'jew ta' Don Franceso de Dominici li sena qabel pitter il-Kwadru tar-Rużarju. Fis-sena 1763 waslu n-Nadur il-fdalijiet ta' San Koronatu Martri. Kien ir-raba' Kappillan Dun Salv Galea (1743-1778) li kien akkwistah għalih innifsu mingħand il-ħabib tiegħu Dun Saverju D'Anastasio (1718-1771) mill-Belt Valletta li qabel kien irnexxielu jakkwista dan il-Korp Sant mill-Belt Eterna ta' Ruma. Iżda ma nafu xejn iżjed, bħal mill-liema katakombi nstab jew xi tagħrif ieħor aktar importanti kif wieħed jista' jaqra fuq Korpi Santi oħra fil-knejjes tagħna. Dan il-Korp Sant kien ingħata l-isem ġdid ta' San Koronatu, għall-kuruna li kien irċieva bil-mewt u l-martirju tiegħu. Skont l-istudji li kienu saru fuq l-għadam tiegħu nafu li kien żagħżugħ ta' bejn is-16 u 18-il sena. Dan il-Korp Sant huwa l-ewwel wieħed tax-xorta tiegħu fil-gżira Għawdxija minn fost 14 li hawn imxerrdin fil-knejjes tagħna. Ma nafux id-data eżatta meta nġieb in-Nadur, iżda żgur qabel ix-xahar ta' Lulju, għaliex fir-reġistru tal- magħmudija naraw li fit-13 ta' Lulju 1763 il-Kappillan Galea għammed tarbija li t-tielet isem kien ingħata Koronatu. Fis-sena 1763 twaqqfet il-fratellanza u s-Soċjeta' ta' San Pietru u San Pawl. Kien il-Kappillan Dun Salv Galea li maż-żewġ fratellanzi eżistenti, tas- Sagrament (1690) u tar-Rużarju (1705), żied oħra ad unur tal-patruni tal-parroċċa. Barra l-fratellanza, il- Kappillan waqqaf ukoll Soċjeta' fejn fiha kienu nkitbu ħafna rġiel u nisa, u magħhom xi saċerdoti u patrijiet ukoll. Kull imsieħeb kellu joffri l-offerta ta' skud (€0.19) fis-sena biex id-dħul imur għall-ispejjeż tal-bini tal- knisja l-ġdida. Imnarja. Fis-sena 1788, il-festa saret il-Ħadd. Dan kien fi żmien il-Kappillan Sapiano. Kienet intefqet is-somma ta' 37 skud, 5 tari u 15 grani (€7.26). Dawn kienu ntefqu hekk: għat-tapezzerija (damask) u trasport 2 skudi 4 tari; paneġierku 2 skudi; polvri u sulfarelli 6 skudi; pranzu għall-konfessuri u kantanti 10 skudi; żewġ kebuti żgħar tal-imbid u trasport 2 skudi, 2 tari u 15 grano (ħabba); palji u brieret għat-tiġrija 16-il skud; sagristan skud. Fit-28 ta' Settembru 1788 saret il-festa tal- Kon-Patrun. Insibu li d-dħul kien ta' 45 skud, 11 tari. (€9), filwaqt li l-ħruġ kien ta' 11 skud, 0 tari, 5 grani. (€2.14). Il-parti l-kbira tad-dħul kien imur għall-ispejjeż tal-bini tal-knisja l-ġdida li f'dan iż-żmien kienet qed tinbena. Imnarja. F'din is-sena 1813 fiż-żmien il-Kappillan Scasciato, għall-festa tal-Imnarja kienet intefqet is-somma ta' 39 skud u 4 tari. (€7.53). L-ispejjeż kienu intefqu hekk: Pranzu 10 skudi; paneġierku 2 skudi; palijiet u brieret għat-tiġrija 17-il skud 4 tari; porvli għall-maskli 4 skudi; sulfarelli 4 skudi; sagristan skud u għat-tamburlin li kien idur biex jagħmel xi forma ta' ħoss mal-purċissjoni, skud. Fit-26 ta' Settembru 1813 fi żmien il-Kappillan Scasciato, il-ħruġ għall-festa ta' San Koronatu kien ta' 32 skud, 8 tari (€6.34). L-ispejjeż kienu mqassma hekk: Paneġierku 2 skudi; ċena u pranzu għall-konfessuri 10 skudi; porvli u njam 4 skudi 6 tari; sagristan skud; żewġ koristi għall-kant tal-vespri 4 skudi; għall-mużika 10 skudi 2 tari; u fl-aħħarnett għall-ħassiela (tal-paviment tal-knisja) 6 tari. Fis-sena 1838 sar stendard ġdid għall-fratellanza tal-Madonna tar-Rużarju. L-ispejjeż kienu dawn: damask 80 skud; frenża 20 skud 9 tari; ħjata tal-frenża 7 skudi; ħjata tal- — istendartu tal-pendent 7 skudi; għall-arġentier Pawlu Camilleri talli ħasel bil-fidda l-kroċetta (is-salib fuq il-lasta) tar-Rużarju 4 skudi 6 tari. B'kollox dan l-istendart ġdid ġie jqum is-somma ta' 119 skudi 3 tari (23.13 euro). Fid-9 ta' Marzu 1838 kienet saret talba lil Dun Franġisk Caruana biex jinbiegħu l-offerti tal- wegħda tal-altar tar-Rużarju. Kien hemm pendenti, ċrieket, imsielet, buttuni tad-deheb eċċ. Ta' dawn il-prokuratur daħħal is-somma ta' 127 skud tar u 5 grani (24.66 euro). Jista' jkun li dan il-bejgħ sar biex jitħallas parti kbira ta' dan l-istendart. Imnarja. F'din is-sena meta l-festa ħabtet fi żmien il-parrokat ta' Dun Nikola Spiteri (1828-1853) is-somma minfuqa kienet ta' 39 skud 7 tari u 18 grani (€7.70). Hawn insibu li għall- ewwel darba ħadet sehem xi forma ta' banda fil-purċissjoni tal-Imnarja. L-ispejjeż li saru kienu imqassma hekk: Anġlu Azzopardi tat-tliet premji tat-tiġrija, Il-il skud; Salvu Grima għal żewġ imkatar għat-tiġrija, 10 tari 12 grani; għall-lasti tal-palijiet 10 tari 12 grani; għat-tliet tużżani (36) sufarelli, 2 skudi 6 tari; tliet irtal ta' polvri, 2 skudi 6 tari; paneġierku 2 skudi 6 tari; mużika għal waqt il-quddiesa u żewġ għosrien għall-kantanti 18-il skud; għall-banda li akkompanjat il- purċissjoni skud; għall-kantant barrani skud; sagristana skud; lil Vinċenz Galea li ħa ħsieb il-luminazzjoni (fjakkli) skud u 6 tari; pranzu għall-konfessuri, paneġerista u tliet ministri, 5 skudi; spejjeż oħra 9 tariu 1 grano. Arloġġ. Fis-sena 1863 kien hemm diġa' l-ewwel arloġġ fil-kampnar tal-knisja. Dan kien sar madwar sentejn qabel 1861-1862 iżda ma nafux min ħadmu. Nafu b'din is-sena għaliex ma kienx qiegħed jaħdem sewwa u kellu bżonn tat-tiswija. Fit-13 ta' Awwissu 1863, il-prokuratur tal- knisja ħallas is-somma ta' skud, 9 tari u 8 grani (€0.34) tax-xogħol. Bil-fors li dan l-arloġġ kien fil-kampnar tan- nofsinhar għaliex dak tat-tramuntana kien inbena fis- sena 1870. Naraw li xi snin wara kien diġa' beda jinħass il-ħtieġa li kellu jsir arloġġ ieħor ġdid. Beda jsir il-ġbir għalih, iżda s-somma ma telgħetx biżżejjed. L-arloġġ il- ġdid kellu jitlesta erbatax-il sena wara, fis-sena 1877. Fis-sena 1863 il-parroċċa tan-Nadur kienet akkwistat ir-raba' statwa tagħha dik tad-Duluri, wara dawk tal-mezzo bust ta' Ecco: Homo (1752), San Koronatu (1764), u tal-Madonna tar-Rużarju (1837). L-istatwa tad- Duluri kienet ġiet ordnata fi żmien il-kappillan Dun Ġwannbattista Grech (1855-1876). Illum nafu fi żgur li saret fis-sena 1863 iżda ma nafux minn kien l-istatwarju li ħadimha. Is-sena li fiha nħadmet instabet mid-dati tal- ġurnali li nstabu dan l-aħħar waqt ir-restawr minn James Azzopardi Goodall, u mid-data fuq l-istallett tal-fidda li hemm f'sidirha. Fuq wara ta' dan l-istallett naraw li hemm minqux ''Dono fatto alla BVA da Ga, Bartolo li 23 Marzo 1863'. Tħallas minn Ġużepp Bartolo filwaqt li jidher li dan l-istallett kien inxtara minn fuq xi statwa oħra. Dan għaliex insibu wkoll żewġ marki, waħda taż-żmien il- Gran Mastru Emanuel de Rohan Polduc (1775-1797) u l-marka l-oħra, 'MX' ta' Mario (Maruzzo) Schembri u għalhekk huwa ċirka tas-sena 1790. Fit-3 ta' Mejju 1863 Dun Ġwann Andrea Vella minn Nadur sar id-disa' kappillan ta' Sannat. Kellu ħuh ukoll bħala saċerdot Dun Salvu li kien l-ewwel surmast tal-iskola tan-Nadur. Meta l-parroċċa Ta' Sannat ġiet vakanti Dun Ġwann Andrea applika meta Janqas biss kien għalaq tletin sena. Fit-28 ta' April, il-Vigarju Ġenerali Dun Filippu Amato għamillu ċ-ċerimonja tal-investitura. Kellu bħala xhieda lil Dun Pietru Pawl Borg Debono u lil Dun Ġwann Formosa de Fremaux. Hamest ijiem wara l-Kan. Mikiel Sammut, il-Provigarju għal Għawdex tah il- pussess bħala l-kappillan il-ġdid. Fit-3 ta' Mejju 1863 ġie kkonsagrat l-ewwel Isqof ta' Għawdex, Mons. Mikiel Buttigieg (1863-1866) iben den tal-parroċċa tan-Nadur. Twieled il-Qala meta din kienet tagħmel parti mill-Parroċċa tan-Nadur fit-3 ta' Novembru 1793 ungħata l-ismijiet ta' Mikielu Franġisku,iben Ġużeppi u Marija Manueli u ġie mgħammed fil-Knisja Parrokkjali tan-Nadur mill-Kappillan Dun Franġisk Sapiano dak inhar stess li twieled. Fir-reġistru tal-magħmudija, snin wara, l-Arċipriet Dun Ġużepp Cassar żied nota fejn hemm irreġistrata l-magħmudija ta' din it-tarbija, 'Primus Gaudis Episcopus' - L-ewwel Isqof ta' Għawdex. Il-familja Buttigieg kienet toqgħod fix-xaqliba tal-Qala, li saret parroċċa fil-1872. L-ewwel sitt snin tal-ħajja saċerdotali tiegħu huwa għaddiehom jaħdem fil-Belt Valletta. Fl-età ta' 30 sena fis-16 ta' Mejju 1823, Mons. Isqof Ferdinandu Mattei nnominah bħala kappillan tar-raħal tax-Xagħra. Meta daħal għal dan il-konkors insibu hekk miktub dwaru fil-Kurja tal-Isqof ta' Malta:-'Die 16 Aprilis 1823: comparet Adm. 7 lijfisser: Fis-16 ta' April 1823: jidher Dun Mikiel Buttigieg, qassis illawrjat fit-Teoloġija minn Nadur mill-gżira ta' Għawdex, għandu 30 sena…../. Fit-28 ta' Marzu 1848 huwa ġie maħtur bħala l-Arċipriet tal-Matriċi tar-Rabat. Fil-Konċistorju Sigriet tas-16 ta' Marzu 1863, il-Papa Piju IX (1846-1878) ħabbar li Mikiel Franġisku Buttigieg inħatar Isqof Titulari ta' Lete u Isqof Awżiljarju ta' Malta, Għawdex u Kemmuna. Meta waslitlu din l-aħbar, huwa telaq lejn Ruma fejn fit-3 ta' Mejju hu kien ġie kkonsagrat Isqof mis-Segretarju tal- Brevi Apostoliċi l-Kardinal Nicola Clarelli-Paracciani fejn kien mgħejjun mill-Arċisqof Salvatore Nobili-Vitelleschi u mill-Arċisqof Alessandro Franchi fil-Knisja tal-Imqaddsa Trinità f'Montecitorio, Ruma. L-Isqof Buttigieg irritorna lejn Għawdex fl-14 ta' Ġunju fejn għamel l-Ingress Solenni tiegħu waqt li kellu laqgħa tassew kbira mill-poplu kollu ta' Għawdex. Imnarja. Fil-festa ta' din is-sena li kienet ġiet iċċelebrata fi żmien il-parrokat ta' Dun Ġwannbattista Grech (1855- 1882) kienet intefqet is-somma ta' 147 skud 6 tari u 14 grani (28.63 euro). Dawn l-ispejjeż kienu mqassma hekk: għall-erba' premijiet (palji) u żewġ imkatar għat-tiġrija 15 skud 11 tari u 8 grani; Kan. A. Mercieca għall-mużika 60 skud; għall-banda (tar-Rabat) 36 skud; għall-istrument falzo. cardone għall-Vespri u Matutin 9 skudi; żewġ kanturi 3 skudi u 9 tari; għall-paneġierku 5 skudi; għall- pranzu 5 skudi; għas-sagristana u spejjeż oħra 2 skudi, 6 tari u 10 grani; għall-weraq tal-larinġ u tal-ħarrub skud u 3 tari; għall-polvri 4 skudi, 10 tari u 16 grani; għall- luminazzjoni (tazzi taż-żejt u fjakkoli) 4 skudi. Fit-12 ta' Settembru 1863, l-imgħallem Mikiel Grima tħallas 96 skud 10 irbajja u 10 ħabbiet (€18.80) għall-ġebel meħtieġ u għall-lavur li sar fih meta tqiegħed il-balavostrat ġdid taz-zuntier u taċ-ċimiterju li kien miegħu. Insibu li kien hemm tliet ħaddiema: Ġanni Pisano, Mattew Buttigieg u Mikieli Caruana. Fit-25 ta' Settembru 1863 kienet saret il-festa tal-Kon-Patrun tal-Parroċċa. Din is-sena kienet għeluq il-100 sena mill-għoti tal-Korp Sant minn Dun Saverju D'Anastasio. Il-ħruġ tal-ispejjeż kien ta' 3 skud u 9 tari (€0.73). Traġedja. Fid-9 ta' Diċembru 1863 fil-bajja tar-Ramla l-Ħamra kienu għerqu 6 baħrin. Dan ġara meta brigantin franċiż bl-isem ta' 'Marius', immexxi mill-kaptan E. Meanpoint, kien salpa minn Malta fit-28 ta' Novembru. Kellu fuqu tagħbija ta' ħadid biex iwassalha Port Said fl- Eġittu. Imma, ftit wara li tbiegħed minn Malta, il-brigantin inqabad f'tempesta qalila, u ma sata' jagħmel l-ebda pass, la 'l quddiem u lanqas tura. Minbarra l-kaptan, fuq dak il-brigantin kien hemm is-sekond tiegħu u sitt baħrin. Fit- tnax-il ġurnata, meta l-maltempata kienet fl-aqwa tagħha, il-kaptan. irnexxielu jdawwar it-tmun tal-brigantin tiegħu fid-direzzjoni tar-Ramla l-Ħamra. Imma f'dik il- ġurnata, li kienet fid-9 ta' Diċembru, il-brigantin tfarrak f'dak il-ħajt mibni f'qiegħ il-baħar fi żmien il-Kavallieri fis-sena 1715. Il-Kaptan, is-sekond tiegħu u erba' baħrin kienu tilfu ħajjithom. Kienu żewġ baħrin biss li kien irnexxielhom jaslu fil-bajja. Wieħed mill-mejtin kien malti, Pawlu Busuttil. It-tlieta li għerqu, l-baħar ma damx ma kaxkarhom lejn l-art. Dawn kellhom il-funeral u d-difna fil-parroċċa tan-Nadur. It-tliet baħrin l-oħra ma nstabux. Ċentinarju. Fil-festa tal-Imnarja ta' din is-sena tfakkar it-Tieni Ċentinarju tat-twaqqif tal-Parroċċa. Sa minn sena qabel kien twaqqaf kumitat speċjali ħalli jħejji għal dawn il-festi speċjali fil-parroċċa. Dan kien sar fi żmien il-parrokat tal-Kappillan Dun Ġwann Camilleri. Dan iċ-ċentinarju kien baqa' jissemma mhux biss fir-raħal tan-Nadur u f'Għawdex, iżda wkoll fil-ġurnali ta' dak iż-żmien. Billi ħafna kienu dawk il-Maltin li ġew għal dan iċ-ċentinarju, il-vapur 'Gleneagles' kellu jagħmel diversi vjaġġi aktar mis-soltu. Ingħataw kull tifħir lil dawk kollha tal-kumitat u dawk kollha li ħadmu. Iżda ssemmew b'isimhom il-Kappillan Dun Ġwann Camilleri u l-prokuratur Dun Ġużepp Teuma. L-ispejjeż għal dan iċ-ċentinarju kienu jlaħħqu s-somma ta' 385 skud, 3 irbajja u 8 ħabbiet (€74.74) li kienu mqassmin hekk: mużika u banda maltija 228 skud; mixegħla 30 skud 7 irbajja u 4 ħabbiet; nar u sparar 23; palk tal-banda 11 skud 2 irbajja u 8 ħabbiet; għall-kanturi 10 skud 2 irbajja u 8 ħabbiet; vettura (karozzin) 7 skud 6; pranzu 75 skud 2 irbajja u 8 ħabbiet. Skont ittra li ġiet ippubblikata kien hemm il-ħsieb li jiġi ppubblikat ktejjeb li jkun fih deskrizzjoni tal-festa u dak kollu konness magħha flimkien mal-ismijiet ta' dawk kollha li jkunu għenu f'din il-festa. Iżda milli jidher dan il- ktejjeb ma ġie ppubblikat qatt għaliex kieku konna nkunu nafu x'kien sar f'dan iċ-ċentinarju ferm aktar. Imnalla nkiteb xi tagħrif fuq żewġ ġurnali ta' dak iż-żmien: £ ' 'Malta' u fir-'Risorgimento'. Purċissjoni. Fil-21 ta' Marzu 1913 ħarġet għall-ewwel darba l-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira fin-Nadur. Ftit għanda tagħrif dwarha. Kienet ġiet organizzata mill- Arċipriet żelanti Kan. Mill- perjodiku li kien joħroġ dak iż-żmien, 'Messaggiere di Maria' ta' April 1913, insibu miktub hekk: 'Purċissjoni bl- istatwi tal-misteri tal-passjoni, bħal dik li ssir mill-parroċċa ta' San Ġorġ tar-Rabat, saret għall-ewwel darba fil-knisja Kolleġġjata tan-Nadur. Din setgħet tiġi organizzata bis-saħħa u l-ħeġġa li għandu l-Arċipriet Dun Martin Camilleri Fis-snin li għaddew inkiteb diversi drabi li f'din l-ewwel purċissjoni kienu ħarġu biss tliet misteri li kienu l-mezzo bust tal-Ecce. Homo, il-Monument u d-Duluri. Kitba li dejjem kienet ibbażata fuq notamenti li kienu saru ħafna snin wara mill-mibki l-Kan. Iżda minn dokumenti li nstabu dan l-aħħar u provi oħra jidher ċar li -ewwel purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira fin-Nadur kienet ħarġet bi tmien misteri u mhux tlieta. Dan li ġej huwa agħrif fil-qosor dwar kull statwa li kienet ħarġet f'din il- purċissjoni tan-1913 u li jipprova dan:- L-aktar statwa antika tal-passjoni li nsibu hija dik tal- mezzo bust tal-Ecce Homo. Ma nafux meta waslet iżda din kienet diġa' tinsab fin-Nadur fis-sena 1752. Nafu li din kienet inxtrat għas-somma ta' 7 skudi u 4 tari, (€1.42). Fil-15 ta' April 1876 insibu li l-istatwarju Kalċidon Mangion ġie mħallas 10 skudi (€1.94) talli ta l-kulur ill-korp tal-kartapesta li jiffigura 'l Sidna Ġesu' Kristu mejjet. Din l-istatwa kienet qiegħda ġewwa urna, fejn fuqha kellha minquxa l-istemma tal-Franġiskani. Din l-Urna tal-Monument kienet ġiet maħduma minn Mastru Dan l-aħħar, grazzi għall-istoriku Anthonv Farrugia sirna nafu li din kienet inxtrat flimkien ma' żewġ statwi oħra, dik ta' Ġesu' fl-Ort u l-Marbut fis-sena 1812 mingħand il-Franġiskani Konventwali tar- Rabat ta' Għawdex fit-8 ta' Marzu 1812 mill-Kumpanija tal-Via. Crucis tal-Fratellanza tas-Santissmu Sagrament tan-Nadur għas-somma ta' 220 skud (€42.68). Fis-sena 1863 kienet inħadmet l-istatwa tal-Madonna tad-Duluri minn statwarju mhux magħruf. Is-sena li fiha nħadmet insibuha mid-dati tal-ġurnali li nstabu dan l-aħħar waqt ir-restawrazzjoni li sar mill-artista James Azzopardi u mid-data tal-istallett tal-fidda li hemm fuq sidirha. Ma' dawn il-ħames statwi li semmejna, kienu ħarġu ukoll tliet statwi oħra. Dawn kienu l-Imgħobbi, il-Veronika u x-xbieha tal-Kurċifiss. Fis-sena 1913, l-Arċipriet Kan. Dun Martin Camilleri kien għadu qiegħed ikabbar il-knisja u kien wasal f'nofs il-bini tal-koppla li sa Marzu x-xogħol kien wasal fl-iskutella tagħha. Għalhekk iż-żewġ navati kienu diġa' lesti u kellu fejn jarma u qiegħed dawn it-tmien statwi tal-passjoni. Meta fis-sena 1984 sar it-tibdil tas-salib tal-koppla, kien qiegħed jingħad li fil-għonq ta' taħt il- plattin u l-balla tas-salib, kien hemm shaft ta' dgħajsa tal- pass li kien qiegħed isaddad u jaqsam il-ġebla. Meta beda jinħatt is-salib u l-ġebel, instab li ma kienx ix-shaft li kien qiegħed jagħmel il-ħsara. Peress li l-għonq kien battal, minħabba l-piż, il-bennej tal-koppla Franġisku Farrugia kien waqqaf il-bini f'nofs dan ix-shaft ħalli jkun jista' jorbot il-ġebel ta' fuq il-lanterna mall-plattin ta' fuq. Dan ix-shaft kien magħmul mill-azzar u twil 4 metri. Iżommu x-shaft dritt sakemm imbena madwaru, kien hemm tliet lasti tal- injam ta' statwi tal-Ġimgħa l-Kbira. Wieħed jistaqsi dawn il- lasti kif spiċċaw hawn2 Hawn milli jidher il-bennej ried ta' malajr tliet lasti bħala sapport u l-ħaddiema tiegħu marru sabu wisq probabli lis-sagristan ta' dak iż-żmien Frenċu Borg (ir-Re) u dan għaddiehom it-tliet lasti insemmija. Issa jiena fuq dawn it-tliet lasti fis-sena insemmija (1984) kont sibt miktub bil-lapes 'Mobbi' (mgħobbi) u ' Veronika'. Dawn it-tliet lasti u x-shaft. kont erfajthom f'waħda mit- tliet kmamar li hemm fil-faċċata ta' fuq il-bejt tal-Bażilika. Minn din l-evidenza jien tal-fehma li fl-ewwel purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira kienu jeżistu dawn iż-żewġ statwi ukoll. Issa hawn nagħmlu l-kalkolu tagħna. L-ewwel salib tal-koppla tpoġġa f'postu fl-24 ta' Settembru 1913. Nafu li l-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira dik is-sena kienet saret fil-21 ta' Marzu 1913. Mela jiġi li ħarġet sitt xhur qabel. Għalhekk dawn it-tliet lasti jindikaw li f'din l-ewwel purċissjoni kien hemm żewġ statwi oħra, dik tar- Redentur (mgħobbi) u l-Veronika. Dawn l-istatwi kienu jagħmlu parti minn dawk li kien ħadem l-istatwarju Karmenu Mallia lejn is-sena 1913 u fis-snin ta' wara fuq kummissjoni tal-Arċipriet Kan. Minn dawn l-istatwi ta' Karmenu Mallia li kienu l-Ecce Homo, l-Imgħobbi, il-Veronika u l-Vara l-Kbira, l-istatwa tal-Veronika hija l-unika waħda li ma ġietx mibdula matul is-snin u għadha toħroġ sallum il-ġurnata. Ma' dawn l-istatwi hawn ta' minn issemmi wkoll ix-xbieha tal-Kurċifiss. Hija loġika li meta toħroġ il-purċissjoni tal- passjoni din ma toħroġx mingħajr is-Salib Imqaddes. Issa fil-parroċċa tan-Nadur fis-sena 1913 kien hawn diġa' żewġ kurċifissi kbar dawk li nsejħulhom live size. wieħed fin-niċċa ta' fuq l-altar tal-Kurċifiss u l-ieħor li kien jintuża għall-funzjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira, eżerċizzi eċċ. Insibu li f'April 1854 mastru Ġużeppi Cassar kien tħallas 3 skudi 3 tari 10 grani (0.72 euro) għaliex kien ħadem salib tal-injam kbir u pedestall tal-ġebel għalih. Jista' jkun għalhekk li wieħed minn dawn iż-żewġ kurċifissi, kif jiġri normalment kien sab postu wkoll f'din l-ewwel purċissjoni tal-passjoni mall-bqija tal-istatwi l-oħra. Minn dan it-tagħrif nikkonkludu għalhekk li l-ewwel purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira fin-Nadur wisq probabbli kienet ħarġet b'sett ta' tmien misteri tal-passjoni. Dan issa sirna nafuh b'ċertezza grazzi għat-tagħrif li nstab f'dawn l-aħħar snin, b'mod speċjali dak misjub dan l-aħħar mis-Sur Anthonv Farrugia mill-Victoria li ommu hi minn Nadur fl-arkivju tal-Patrijiet Franġiskani tal-Belt Victoria. Mit-23 sas-27 ta' April 1913 ġewwa Malta nżamm l-24 Kungress Ewkaristiku Internazzjonali, bil- Kardinal Em. T. Domenico Ferrata (1847-1914) bħala Legat tal-Papa San Piju X (1903-1914). Kienu nkitbu diversi innijiet sagri fejn l-aktar wieħed li għadu magħruf fostna huwa 'T'Adoriam Ostia Divina' - 'Nadurawk ja Ħobż tas-Sema' miktub għall-Kungress mis-Surmast Ġużeppi Caruana (1880-1931) li kien il-Maestro. di. Cappella tan- Nadur fuq il-versi ta' Dun Karm Psaila (1871-1961). F'Marzu 1913 waslet fin-Nadur l-istatwa ta' San Pietru bil-qiegħda fuq il-katedra tiegħu li tinsab fin-navi tan-nofsinhar. Din l-istatwa tal-kartapesta hija magħmula tixbaħ lil dik li hemm fil-Bażilika tal-Vatikan li saret mill- bronz fis-sena ċirka 1296 minn Arnolfo di Cambio (1245- 302). Din l-istatwa ġiet ordnata mill-Arċipriet ħabrieki Kan. Martin Camilleri għand l-istatwarju Karmnu Mallia (1869-1931) f'Ħal Qormi. Fit-2 ta' Mejju 1913, waqt il-bini tal-koppla l-ġdida, jiġri inċident, billi jaqa' kantun. Kienet l-ewwel ġimgħa tax-xahar meta fil-Kolleġġjata bħas-soltu kien emm l-espożizzjoni tas-Sagrament. Għalhekk kif inhi d-drawwa, kull siegħa, eżattament f'neqsin kwart is- sagristan inaqqar żewġ tokki bil-qanpiena li tissejjaħ il- fustanija li tiġi wara dik il-kbira. Kienu dawn iż-żewġ okki li l-bennej Ċikku Farrugia flimkien mal-ħaddiema tiegħu semgħu meta ħasbu li kien sar nofsinhar. Dak il- ħin kienu qegħdin fix-xogħol kważi f'nofs l-iskutella tal- oppla. Billi l-iskutella tal-koppla tibda' tagħlaq ftit ftit, il-kantun ma jibqax jiġi poġġut aktar orizzontali, iżda jibda' bil-ftit jiġi poġġut mmejjel ħalli s-saqaf jingħalaq bl- istess kantuni mingħajr l-użu ta' travi. Issa kull kantun li kienu jpoġġu kienu jorbtuh b'xi msiemer tal-ħadid ħalli ma jaqax. Dan sakemm ikunu għamlu dik il-filata mad- dawra kollha. Għalhekk kull ma ġara kien li l-bennej jew ħareġ minn rasu jew bil-fixla nesa jorbot il-kantun li kellu f'idu meta s-sagristan naqqar iż-żewġ tokki bil-fustanija għall-adorazzjoni. Il-bennej u l-kumplament tal-ħaddiema li ħasbuh li kien qiegħed idoqq nofsinhar, refgħu mix-xogħol biex jieklu. Kien hawn li żżerżaq il-kantun u waqa'. B'xorti kbira ma korra ħadd. Instema' ħoss kbir għaliex il-kantun waqa minn għoli ta' 21.5 metru (70 pied) għal fuq is-saqaf tal- koppla li kienet għadha msaqqfa fejn qasam xi xorok u flimkien ma xi armar, kollox baqa' nieżel isfel quddiem l-altar maġġur. Il-ġebel għamel ħsara fuq xi lapidi tal- irħam u fuq l-irħam tal-presbiterju. Din il-ħsara kienet għada tidher fuq il-presbiterju sas-sena 1975 meta sar l-altar maġġur il-ġdid. Imnarja. F'din il-festa li ħabtet il-Hadd, ix- xogħol tal-bini tal-knisja kien għadu għaddej. Għalhekk wieħed jista' jinmaġina li l-ispejjeż għall-festa ma tantx kienu kbar wisq għalkemm kollox kien irnexxa. Il- paneġierku sar minn Patri Ġorġ. Ma sibniex rendikont dettaljat bħas-snin ta' qabel, iżda nafu li Spiru Mallia tħallas 9 xelini u 4 soldi (€1.08) għall-mixegħla tal-fjakkli. F'Awwissu 1913 tlesta l-kwadru ġdid għall-altar tas-Salvatur minn Ġanni Vella (1885-1977). Dan ħa post ieħor aktar qadim li jissemma għall-ewwel darba fis-sena 1869 li huwa attribwit lil Klement Busuttil. F'Settembru 1913 ix-xogħol tal-koppla tlesta. Insibu li fid-29 ta' Ġunju 1913 il-bini tal-koppla kien diġa' tlesta sa nofs l-iskutella. Fil-1 ta' Awwissu bdew x-xogħol fuq il-lanterna li tagħlaq l-istess koppla. Ix-xogħol tal-bini tal-koppla kien beda fit-30 ta' Settembru 1911 mill-bennej mix-Xewkija Franġisku Farrugia 'taċ-Ċattu' (1864-1940) fuq il-pjanta tal-arkitett Franġisku Saverju Sciortino (1875- 1958). Mal-bennej kien hemm jaħdmu miegħu ħdax-il ħaddiem il-maġġoranza tagħhom minn Nadur. Fil-24 ta' Settembru tlesta x-xogħol tal-koppla u tqiegħed is-Salib fuq disinn tal-istess arkitett Sciortino. Fis-sena 1938 insibu li l-ewwel storiku u kittieb tan- Nadur, il-Kan. Dun Karm Caruana ppubblika tliet kotba oħra minn tnax. Dawn huwa it-tielet, ir-raba' u l-ħames ktieb bl-isem ta' 'L-Eċċessi tal-Ħniena tal-Qalb ta' Ġesu'; 'Il-Ħniena tal-Qalb ta' Ġesu'; 'Tnax-il Siegħa Adorazzjoni meħudin mill-Vanġelu'. Fis-sena 1938 ġew ivvotati £1020 (€2376.60) biex jitwassal id-dawl elettriku fin-Nadur. Missjoni. Mil-15 sat-30 ta' Ġunju 1938 saret il-Missjoni fin- Nadur. Fl-għeluq tal-missjoni, l-Isqof Mons. Mikiel Gonzi qaddes fejn għamel l-aħħar eżortazzjoni bit-Tqarbina ġenerali. Poeżiji. Fis-sena 1938 inkitbu żewġ poeżiji għall-okkażjoni tal-Imnarja. Waħda minn Naduri Kelinu Vella Haber, 'Fl- Għid tal-Imnarja' u l-oħra minn awtur mhux magħruf, ' Lil San Pietru u San Pawl Appostli Martri ta' Kristu'. Dawn ukoll kellhom in-Nihil obstat tal-Arċidjaknu Mons. Ġużeppi Pace ta' Ġunju 1938. Fis-sena 1938 għat-tieni darba ġietippubblikata l-Kurunella ta' San Pietru u San Pawl. Nafu li din il- kurunella ġiet miktuba minn malti, Giovanni Carabez fis-sena 1918 fi żmien l-Arċipriet Kan. Kollox kważi baqa' l-istess barra l-istampa ta' quddiem fejn issa ġiet stampata l-istatwa titulari. Kien fiha ukoll in-Nihil obstat tal-Arċipriet Mons. Alfons M. Hili tat-22 ta' Mejju 1938, u l-Imprimatur tal-Isqof. Mons. Mikiel Gonzi tat-18 ta' Ġunju 1938. Għalhekk il-kurunella u t-talba huma miktuba bil-malti l-antik, filwaqt li l-antifona u l-oremus huma bil-latin. Tħallew ukoll il-50 jum indulġenza għal kull min jgħid din il-kurunella. Imnarja. Fis-sena 1938 il-festa ħabtet l-Erbgħa. Id-dħul għall-festa ta' ġewwa kien ta' 86 lira u 13-il xelin (€202) u l-ħruġ kien 158 lira, 18-il xelin u Il-il sold, (€370.35), Nofs siegħa wara l-Ave Maria daqqet il-mota u saret l-ewwel musketterija tal-festa. L-Isqof Mons. Mikiel Gonzi assista minn fuq it-tron, waqt li l-quddiesa pontifikali kienet immexxija mill-Arċipriet Kan. Ġużepp Cassar (1927-1950). In-novena għamilha l-Kan. Kantur Dun Ġużepp Rapa mix- Xagħra filwaqt li l-paneġierku sar mid-Dumnikan Patri Ugo Callus O.P. Fil-għaxija tela' l-Isqof Gonzi biex josserva l-purċissjoni. L-ispejjeż tal-festa kienu mqassmin hekk: mużika u trasport tat-tridu minn Maestro Giardini Vella 7 liri (€16.31), il-Maestro Ġużeppi Camilleri għall-mużika maltija tal-lejliet u nhar il-festa u alloġġ 31 lira u 10 xelini (€73.40); banda maltija La Vallette u trasport 21 lira u 15- il xelin (€50.68); banda tar-Rabat La Stella 12-il lira (€28); banda tal-Orfni ta' San Ġużepp 4 liri u 15-il xelin (€11.06); nar tal-ajru u tal-art 35 lira (€81.55); għall-luminazzjoni (elettriku) u dekorazzjoni Anton Sacco 20 lira (€46.60) u Spiru Mallia għat-tazzi taż-żejt 9 liri (21 euro); u għat-tiġrija lira u 7 xelini (€3.15). Insibu ukoll li għal din is-sena, il- patrijott Naduri Kelinu Vella Haber kiteb artiklu ta' paġna sħiħa fuq il-ġurnal bil-malti 'Il-Berqa' bl-isem ta' 'Il-Maqdes tal-Imnarja f'Għawdex - Tagħrif dwar il-għana tiegħu'. Fil-11 ta' Novembru 1938, wara għoxrin sena li spiċċat, insibu li saret għall-ewwel darba l-quddiesa tal- vittmi tal-ewwel gwerra 1914-1918. Din it-tifkira saret fl-iskola primarja tan-Nadur billi l-qassis novell Dun Franġisk Grima qaddes quddiesa lit-tfal subien u bniet bħala sufraġju ta' tmien vittmi tal-gwerra. Il-festa tal-Kon-Patrun tal-Parroċċa f'din is-sena kienet saret fit-13 ta' Novembru. Id-dħul kien ta' £12, 7s. 10d. (€28.87) u l-ħruġ kien ta' £15, 19s. 1d. (€37.16) li kienu mqassmin hekk: mużika 7 liri u 5 xelini (€16.90); għan-nar 4 liri 16-il xelin (€11.18); u spejjeż oħra. F'Jannar 1963 bdiet toħroġ l-ewwel revista 'In- Nadur' ta' darba fix-xahar minn Nadur Xoungsters li damet toħroġ sa Diċembru 1966. Din ir-revista kienet l-ewwel waħda tax-xorta tagħha fin-Nadur. L-editur kien il-President tal-futbal is-Sur Pietru Pawl Camilleri. Fit-3 ta' Jannar 1963 ingħata t-titlu ta' Protonotorju Appostoliku lill-Arċipriet Kan. Mikiel Portelli (1951-1982) bit-titlu ta' Monsinjur b'digriet mill-Papa Ġwanni XXIII (1958-1963). Hawn l-Arċipriet beda jagħmel użu mill-mitra, il-berrettin bil-ġummiena ħamra, suttana ħamra u dik fillettata, il-mantalletta u waqt il-quddiesa solenni kien jilbes il-papoċċ, l-ingwanti u d-dalmatika tal-kulur skond il-liturġija. Il-quddiesa tiegħu bdiet tissejjaħ Pontifikali. F'dawn l-okkażjonijiet Mons. Arċipriet kien ikollu miegħu l-kappillan liebes bil- furjulun. Dawn il-privileġġi bdew jintużaw għall-ewwel darba fl-Imnarja tas-sena 1963. Fit-2 ta' Settembru 1963 twaqqaf il-kumitat parrokkjali ta' San Pietru u San Pawl minħabba l-kwistjoni tal-għoti tal-Bażilika. Il-Kapitlu kien għadu sejjer bit- tentattivi tiegħu biex din is-sitwazzjoni tiġi solvuta mill-aktar fis għall-ġid ta' kulħadd. Għalhekk fid-dar tal-Avukat Ġorġ Zammit, fit-Triq tal-Għajn (Fontana), ġie ffurmat Kumitat proviżorju li sejjaħ lilu nnifsu bħala Kumitat Parrokkjali San Pietru u San Pavl. Il-membri ta' dan il-kumitat kienu Mikieli Rapa, li ġie nnominat bħala l-ewwel president, Kelinu Grima, Ġużeppi Vella, Joe Said, Joe Grech u Pietru Pawl Camilleri. L-iskop ta' dan il-kumitat kien ċar: dak li jitħabat għat-titlu ta' Bażilika għall-Kolleġġjata tan-Nadur. Din is-sena l-festa kienet ġiet iċċelebrata fl-10 ta' Novembru. It-tridu kien sar minn Dun Ġużepp Curmi, u l-paneġierku mill-Kappillan Dun Alan Fenech, it-tnejn mill-Munxar. Din is-sena kienet qed tiġi mfakkra l-200 sena mill-għotja ta' dan il-Korp Sant minn Dun Saverju D'Anastasio lill-Kappillan Dun Salv Galea. Filgħaxija l-purċissjoni ħarġet mingħajr is-sehem tal- fratellanzi minħabba l-inkwiet tal-Bażilika. L-ispejjeż din is-sena kienu ta' 5 liri (€11.65). Fil-4 ta' Frar 1988 l-Isqof Mons. Pawlu Darmanin ta' Garissa fil-Kenja ġewwa l-Afrika qaddes fl-iskola primarja bħala konklużjoni tat-tliet ijiem ta' eżerċizzi spiritwali minn Dun Duminku Camilleri għall-ewwel żewġ klassijiet, u minn Dun Ġużepp Cauchi għall-aħħar tliet klassijiet. Fil-għaxija Mons. Darmanin qaddes fil- Bażilika fejn saret ġabra ta' Lm165 (384.45 euro) u borża ta' studju b'risq il-missjoni tiegħu. Fl-14 ta' Frar 1988 sar Kanonku Dun Ġużepp Cauchi. Huwa rċieva n-nomina ta' Kanonku fil-festa tal- Kunċizzjoni fit-8 ta' Diċembru 1987. Kien l-ewwel pussess bir-rit il-ġdid wara l-Konċilju Vatikan II. Bħala delegat tal- Isqof, kien hemm l-Arċidjaknu Mons. Ġiov. Bosco Gauci u ċ-Ċerimonjier Dun Girgor Grech u ż-żewġ kappisti Dun Mikiel Attard u Dun Piet Sammut bħala xhud. Mons. Ġużeppi Borg Attard Kanċellier tal-Kurja qara d-digriet tal-ħatra, l-ewwel bil-Latin u wara bil-Malti. Mit-8 sas-17 ta' April 1988 sar it-tieni Kungress tal-Isem Imqaddes ta' Alla fil-parroċċa tan-Nadur fl- okkażjoni tal-Festi Triċentinarji. Dan kien il-25 darba li sar dan il-Kungress f'Għawdex. F'April 1988 ingħataw diversi ismijiet ta' toroq ġodda. Dawn l-ismijiet kienu dawn: Pjazza 28 ta' April 1688; Triq l-Isqof David Cocco Palmieri (1632-1711); Triq Dun Bernard Haber (Kappillan); Triq l-Arċipriet Saver Cassar (1746-1805 - Gvernatur ta' Għawdex); Triq it-Torri ta' Kenuna. Ċentinarju. Mill-21 sat-28 ta' April 1988 ġew organizzati ċelebrazzjonijiet biex jibqa' mfakkar it-Triċentinarju mill- Erezzjoni tal-Parroċċa (1688-1988). Fit-28 ta' April f'Jum it-Twelid tal-Parroċċa saret konċelebrazzjoni solenni mill-Isqof Cauchi flimkien mal-Kapitlu u Kleru. Wara l-Barka Sagramentali, l-Arċipriet Muscat kixef lapida kommemorattiva fil-faċċata tal-Bażilika fejn wara ġiet imbierka mill-Isqof Cauchi. Dawn il-festi ngħalqu b'marċi brijużi mill-Banda Mnarja u San Ġużepp ta' Għajnsielem. F'Mejju 1988 ġie ppubblikat it-tieni volum tal- istorja tan-Nadur mill-istoriku Patri Alexander Bonnici. Dan il-ktieb li fih 616 paġna jittratta l-perjodu bejn l-1827 u l-1988. F'Mejju 1988 Dun Duminku Camilleri ħa ħsieb biex għall-Festi Triċentinarji jippubblika ktejjeb ta' talb dwar San Pietru u San Pawl bl-isem ta' 'Ġabra ta' talb u tagħlim', li fih 44 paġna. Fih ħsieb għal kull ġurnata tan-novena flimkien ma' litanija oriġinali li saret għall- ewwel darba fuq iż-żewġ Appostli. Din il-litanija fiha 29 invokazzjoni biex tfakkar il-jum tant għażiż tal-martirju u l-festa tal-Imnarja. Id-daħla ġiet miktuba mill-Isqof Mons. Nikol Ġ. Gwarniċ. Fil-21 ta' Mejju 1988 wasal l-ewwel parti mill- gwarniċ tal-fidda tan-niċċa ta' San Koronatu. Dan kien inħadem minn Ġużeppi Cassar minn Bormla. Fil-11 ta' Ġunju 1988 fil-Kolleġġjata Bażilika twaħħal monument tal-irħam biex ifakkar it-Triċentinarju tal-parroċċa tan-Nadur maħdum mill-marmista u skultur is-Sur Ronnie Pisani fuq id-disinn tiegħu stess. Il- benefatturi ta' dan il-mafkar kienu Dun Karm Portelli u Ewkaristu Camilleri. Ġie imbierek mill-Kardinal Maurice M. Otunga - Arċisqof ta' Nairobi fil-Kenja t-Tnejn 27 ta' Ġunju 1988. Kunċert. Fis-16 ta' Ġunju fl-okkażjoni tal-20 Anniversarju mit-twaqqif tal-Banda Mnarja sar kunċert vokali u strumentali mill-Banda Mnarja fejn indaqq l-Innu 'Su Su Fratelli' tal-Arċipriet Kan. Anton Camilleri li kien indaqq l-aħħar fiċ-ċentinarju tal-1968. Wara l-President tal-Banda s-Sur Ġużeppi Curmi kxif lapida kommemorattiva li twaħħlet mal-faċċata tal-Uffiċċju Parrokkjali. Għall-okkażjoni tal-Festi Triċentinarji, fil- parroċċa tan-Nadur tħejjew festi kbar li ġew iċċelebrati mill-14 sad-29 ta' Ġunju 1988. Għalihom kienu wkoll ġew mistiedna t-tliet parroċċi l-oħra li flimkien man-Nadur saru parroċċi fit-28 ta' April 1688: Ta' Sannat, ix-Xagħra u ż-Żebbuġ. Dawn il-festi saru taħt il-patroċinju tal- Kardinal mistieden illum 'il-Qaddejj ta ' Alla' Maurice M. Otunga — Arċisqof ta' Nairobi fil-Kenja. Kanonku Onorarju. In-Nadurin, li huma magħrufin għall-karità kbira li jagħmlu mal-missjonijiet fi ftit ġranet li dam fostna l-Kardinal Maurice M. Otunga ġabru s-somma sabiħa ta' Lm 5500 għall-missjoni tiegħu. Ma' dan f' Novembru ta' wara kienu nġabru Lm 500 oħra li b'kollox is-somma miġbura kienet laħqet Lm 6000. Matul il-Festi Triċentinarji fuq talba tal-Kapitlu tan-Nadur, Mons. Isqof Nikol Ġ. Cauchi kien ħatar bħala Kanonku Onorarju tal-Kolleġġjata Bażilika ta' San Pietru u San Pawl lill-Kardinal Otunga fost apprezzament kbir mill- poplu Naduri. Fit-8 ta' Diċembru 1988, fis-sagristija tat- tramuntana twaħħlet lapida bl-ismijiet tal-Kappillani u l-Arċiprieti tan-Nadur xogħol tal-iskultur u marmista Ronnie Pisani fuq disinn ta' Joe Sagona. Ġiet imħallsa minn Joseph Muscat u swiet is-somma ta' Lm 350. Kienet ġiet imbierka minn Mons. Isqof Nikol Ġ. Cauchi fit-18 ta' Diċembru 1988. Referenzi: 'Ċentinarji u Anniversarji marbuta man-Nadur u l-Parroċċa tiegħu'. Kitba u riċerka mhix ippubblikata ta' Dun Duminku Camilleri.