IL-BAŻILKA TAL-QABAR TA' KRISTU F'żogħritu kien jirgħa n- nagħaġ. Hu u ħiereġ jew dieħel bieb il- belt, bil-merħla, kien jaqbad iż-żir u jimlieh bl-ilma mill-bir li kien hemm, u jixrob xarba. Dak iż-żmien ħelu u mistrieħ tat-tfu- lija, meta kien hieni u bla ħsieb, ġieh quddiem għajnejh darba, waqt it-taħbit ta' kburitu. U ħarġitlu minn qalbu kar- ba, bħal fexxa qawwija ta' hemm, u magħha l-kliem ta' niket: ''Ahl Kieku xi ħadd iġibli nixrob xarba ilma, mill- bir li hemm f'Betlehem, ħada l-biebl' (II Slaten XXIII, 15-17). Bħal ma hi ħaġa minn awl id-dinja li fit-tbatija tiftakar fil-hena, hekk ukoll hi ħaġa minn awl id-dinja li fix-xjuħija tiftakar fiż-żogħżija. U hekk wisq dra- bi jiġrili jiena. Naħseb fis-snin ta' żo- għżiti li għaddejt fil-Belt Imqaddsa, u mnn qalbi toħroġli weħedha t-tnehida: 'Ahl Kieku nista' nerġa' nara 'l Ġeru- saleml Kieku nista' nżur imqar żjara waħda, bħal dawk ta' dari, lil-Bażilka tal-Qabar ta' Kristul'' Imma dak li ma nistax nagħmel bil- ħaqq u bil-ġrajja, nista' nagħmlu bil- ħjiel u bil-ħsieb. Nista', jekk irrid, immur inżur żjara bil-ħsieb lil Bażilka tal-Qabar ta' Kristu. Sa mmur mela, sa Ġerusalem, u ngħaddi ftit tal-ħin f'dik il-knisja, imbierka wisq aktar mill- knejjes kollha. U billi għal Qabar ta' Kristu naf li qalb kull ħadd tħoss, min jaqra dil-kitba nistħajjel li ġej miegħi. Biex tidħol il-Bażilka tal-Qabar ta' Kristu, trid tgħaddi minn ġewwa bitħa ċċangata. bil-ħaġar tal-qawwi, u mdaw- ra bil-ħitan għoljin. Il-knisja hija stil Gotku, bil-bieb qaws maqsum, bħal xi erba' knejjes qodma li baqa' Malta (Santa Marija tal-Gudja, il-Lunzjata taż-Żurrieq, San Bert tar-Rabat u San Bażilju tal-Imqabba). Fiha żewġ bi- bien tewmin u żewġ twieqi fuqhom, tewmin ukoll. Bieb minnhom magħluq bil-ħaġar, u l-bieb l-ieħor miftuħ. Kif tidħol, flok korsija, bħal knejjes oħra, tara quddiemek ħajt. Bejn il-ħajt u l-bieb, fl-art, tara donnu qabar, im- dawwar bi tnax-il kandlier kbar, bħal kandlieri tal-blandun, u fuqu mdendla tmien fanali mixgħula (ara r-ritratt fil- ħarġa. t'April-Ġunju, dis-sena, faċċata 36). Imma daka ma hux qabar. Taħ- tu jingħad li hemm il-blata li fuqha Ġu- żeppi u Nikodemu keffnu Ġisem Kristu fil-lizar, qabel ma difnuh. Fil-lemin tara donnha dar, taħt is- saqaf, bil-bejt tagħha mdawwar bil-ba- lavostri, li titla' għal fuqu minn żewġ tirġien. Id-'dar'' hija kappella, jgħid- ulha ta' Adam, taħt il-Kalvarju, u fuqu hemm tliet artali, tnejn tal-Franġiskani u wieħed tal-Griegi, fuq il-blata fejn waħlħu s-Salib. It-taqsima tal-Franġis- kani, is-saqaf u l-ħitan fihom xbiehat tal-mużajk. Meta tinżel minn hemm fuq, tarġa' tiġi ħada l-bieb; u jekk tidħol 'il ġew- wa, lejn ix-xellug, tgħaddi minn taħt ħnejja u tiġi ġewwa knisja mdawra dawra mejt, bħal knisja tal-Mosta, im- ma iżgħar. Dil-knisja kien bniha Kos- tantinu, u fl-antik kienu jgħidulha l- Anastasis. F'nofsha sew hemm bħal kappella, donnha xi kappella minn dawk iż-żgħar li hemm iċ-Ċimiterju, li ġewwa fiha jinsab il-Qabar ta' Kristu. Hi magħmula minn żewġ kmamar żgħar: kamra barra u kamra ġewwa, bil-bieb ta' bejniethom baxx li trid tgħaddi minnu baxxut. Fil-kamra ta' ġewwa, mal-lemin, tara bħal sodda tar- rħam abjad, mixquqa, f'nofsha, mill- wisa'. Taħtha jingħad li hemm bank tal-blat li fuqu meddew il-Ġisem mejjet ta' Ġest, Jekk wara li toħroġ mill-Qabar tibqa' dieħel 'il ġewwa, issib ruħek f'post li ma. tistax tfisser kif inhuwa. Tara fih, 'l hemm u 'l hawn, kolonni qodma u m'hux bħal xulxin; ħitan suwed u rkej- jen mudlama. Tara donnu għar b'żewġ kolonni quddiemu, minn ġewwa mu- dlam, u f'nofs id-dlam tazza tnemnem, tal-ħġieġ aħdar, quddiem xbieha ta' xi ħaġa. Dik hi kamra maqtugħa fil-blat, u hija tal-Griegi, u jgħidulha l-Ħabs ta' Kristu. X'ħin tgħaddi minn hemm, jekk tibqa' sejjer 'il ġewwa, trid timxi u żżomm mal-ħajt, għax ma tarax, daqs kemm hemm dlam. Max-xellug, inti u miexi, tara bieb bid-dawl, u jekk tidħol fih, tinżel minn taraġ u ssib ruħek f'kappella taħt l-art. Hija kappella qadima, wieqfa fuq erba' kolonni qosra, u bil-koppla fuq, bit- twieqi miftuħa u minnhom jinstemgħu l-għasafar ipespsu. Din hi l-kappella ta' Santa Liena. Fil-lemin tagħha hemm taraġ ieħor tal-ħadid wieqaf u dejjaq, li jagħti għal ġewwa bir mudlam, fejn Santa Liena sabet is-Salib. Dan il-bir A: Misraħ quddiem il-Bażilka. D: Il-kor tal-Franġiskani. ta' S. Liena. Il-Ħaġra li fuqha keffnu l-Ġisem ta' Ċesu. Il-kamra ta' barra, u 4. Il-kamra ta' ġewwa, fejn kien imqie- Ċesu kien imsallab, 3. għed Ċesu mejjet. tonna tal-Flaġellazjo: Kappella ġol-blat, jgħidulha l-Ħabs ta' Kristu. ĠĊiebja, fejn S. Liena sabet is-Salib. Fejn waqqfu s-salib b'Ċesi fuqu. Fil-pjanta ż-żgħi: taħt il-Kalvarju (l-iswed: il-biċċa tal-Blata Mqaddsa, li baqa' l-lum). Kappella ta' S. Marija l-Eġizjana. Kappella ta' S. Ġwann. Qsim tal-Ħwejjeġ. Fejn sammru l-Ċesir mas-salib. It-taraġ tal-Kalvarju. jżommu r-Relikwi. Kappella ta' S. Mikiel. ham. pella ta' S. Ċakbu tal-Griegi. B: Bieb tal-Bażilka. E: Il-kor tal-Griegi. Kunvent tal-Franġiskani. Kanpnar tal-Bażilka (mibni fil-1160). C: Knisja tal-Qabar ta' Kristu. F: Kappella tal-Kalvarju. Fejn waqfet il-Madonna waqt li Artal tal-Maddalena. Artal tal-Ko- 9. Sagristija tal-Franġiskani. Artal ta' S. Lonġinu. Artal tal- 14. Artal tal-Improperji. Fejn il-Griegi Mill-ġdid: il-pjanta l-kbira. Kunvent Grieg ta' S. Abra- 29. Menqa tal-magħmudija. huwa tal-Franġiskani u fih hemm artal u fuqu sura ta' Santa Liena, tal-bronż, tħaddan is-Salib (ara l-aħħar ħarġa ta' dal-qari, Lulju-Settembru, faċċati 73 u 74). Imbagħad titla' minn ġewwa l-bir, tàrġa' tgħaddi mill-kappella ta' Santa Liena, titla' t-taraġ ta' fuq, tiġi fil-kuri- dur il-mudlam, imma tibda tara ħajta dawl. Tibqa' miexi u tara bieb kbir, jagħti għal ġewwa bitħa, iċċangata bil- ħaġar abjad, jilma' fix-xemx. ''Hif' tgħid f'qalbek. ''Araw hawn bieb ie- ħorl' Imma meta tħares sewwa tifhem li dak ma hux bieb ieħor. Dak hu l- bieb innifsu li dħalt minnul F'dak il- kuridur il-mudlam, meta kont timxi u thasses mal-ħajt, minngħalik li kont timx idritt, imma kont qiegħed iddur. Għal hekk issa ġejt minn fejn tlaqt, mingħajr ma taf. Hekk bil-ħsieb, dorna dawra qasira mal-Bażilka tal-Qabar ta' Kristu, u raj- na qisna kollox. Taf x'ma rajniex biss minħabba l-għaġla' Is-Sagrestija tal- Franġiskani u l-Kor, fejn igħidu l-uffiz- zju f'nofs il-lejl. bil-iidit-taħbtd-vettà,—kletm-iiri ħaġa—b'oħra;-kliem il-ma-fisserx-dak-H għandna mekħaa—ima-ria-nisteħtix OP Ga aa e b: Ma Baħri abba ir żeljeż Neghi dal-iftit-kliem—-Il-parabbla ħi-rakkont ivventat,-iżda—meħtid—mill-ħajja—biex wieħed aktar ifiehem—i-tagħhm tqil biex-wieħed4ifimi: Ġesir-Kristit-tata ħafna-tagħlim—fnq-l-Knisja-i-kien—sa a għa Il tkta il-bieb tal- Pa ki ħlimr-teil-ill-popi