Z N b) ż Ġ ż $ IL-MUNZELLI TAR-RAMEL 'L hinn mill kull bajja wieħed soltu jsib gzuz ta' ramel Li jduru mad-dawra tal- bajja —munzelli tar-ramel Li bl-Ingliż ngħidulhom sand dunes. Dawn jiffurmaw permezz tar-riħ Li jiġbor ir-ramel ġo gzuz. La darba jinġabar, ċerti pjanti Li jkunu kapaċi jikbru f'kundizzjonijjiet diffiċli, jibdew jidhru fuq dawn il-munzelli tar- ramel. L-ewwel pjanti Li jikbru huma dawk l-iktar addattati għan-nuqqas ta' ilma u għar ramel jitharrek Li jkunu hemm fuq dawn il- Fost dawn il-pjanti nsibu l- KROMB IL-3AĦAR Cakile maritima u x-XEWK IR-RAMEL Erungium maritimum, Iżda dawn il- pjanti jinqerdu faċilment minħabba il- maltemp Li jkaxkar ir-ramel, kif ukoll isoffru minħabba t-tgħaffiġ tal-bniedem. Wara Li l-pjanti pijunieri jaqbdu sewwa jibdew jidhru l-ħxejjex magħrufin bħala grasses. Dawn permezz tal-għeruq Li jkollhom jkunu kapaċi jorbtu r-ramel flim- kien. Waħda minn dawn il-pjanti hija Ammophilia arenaria Li permezz ta' l- għeruq twal tagħha, ir-ramel jintrabat u jingħaqad ġo gzuz. Permezz ta' dawn il- pjanti r-ramel jista' jogħla sa' ħames metri, Dawn il-pjanti m'għandhomx bżonn ħafna ilma imma ma tantx jirnexxu fir- ramel Li jtir mar-riħ. ' Meta dawn il- pjanti jmutu, jerggħu jinbtu pjanti oħra, u biż-żmien materjal mill-pjanti mejtin jinġabar u jiksi il-wiċċ tar-ramel, u mar- ramel jitħallat il-fdal ta' pjanti mejta. Iktar ma' jgħaddi żmien aktar ma naraw bidla fir-ramel u fl-aħħar niltaqgħu ma' l-aħħar tip ta' pjanti Li jgħixu f'dawn il il-munzelli tar-ramel. Dawn huma is-siġar tal-BRUK Tamarix africana li jirappre- żentaw il-quċċata tal-komunita' botanika fis-sand dunes. Għalhekk naraw Li dawn il il-pjanti għandhom tliett affarijiet Li jaqblu ma xulxi ewwel Li jittolleraw il-melħ; it-tieni li kapaċi jikbru f'nixfa esaġerżta u fl-aħħarnett, Li jikbru f'pos- tijiet fejn ir-ramel jbiddel postu sikwiet permezz tar-rifi Il-munzelli tar-ramel fil-bajja ta' Santa Marija, Kemmuna, bis-siġar tal-Bruk li jippreżentaw il-quċċata tal-komunita botanika. Fi Gżiritna l-ikbar bajja hi r-Ramla ta' Għawdex u hawn naraw il-bidla minn semp— Liċiment ramel għalmunzelli tar-ramel bi pjanti u anki msaġar żgħar tal-Bruk. Iżda l-aħjar sand dunes jinstabu l-Għadira, il- Gnejna, Għajn Tuffieħa u r-Ramla tat-Torri. Insibu ukoll postijiet fejn hemm msaġar żgħar tal-Bruk hdejn il-bahar fosthom il-bajja ta' Santa Marija, Kemmuna. Dawn il-munzelli tar-ramel joffru ħajja oħra interessanti u wieħed jistagħġeb bil-varjeta' ta' speci li jgħixu fir- ramel. F'toqob zgħar fir-ramel jgħix speċi ta' werżieq (Orthoptera) Li jidher biss wara l-għabex. Hemm ukoll il-bebbux żgħir Cochicella conoidea Li meta jmut iħalli l-qoxra tiegħu Li tiksi l-wiċċ tar-ramel. Hemm ukoll pjanti bħal Cochicella conoidea li tinstab fuq il- munzelli tar-ramel fl-Ghadira. PANKRAZJU Pancratium maritimum Li kapaċi jagħmlu fjuri kbar bojod Li għalkemm isebbħu dawn il-munzelli tar-ramel fafna drabi jispiċċaw maqtugħin minn nisa u tfal. Il-passi tas-saqajn tal-qanfud, il-fenek u l-ġurdien huma sinjali oħra Li dawn l- annimali jgħixu ukoll hawnhekk. Dawn il-munzelli ta' ramel huma fil-periklu Li jispiċċaw minn gżiritna minħabba il- bniedem stess. Vandaliżmu ta' familji, muturi u karozzi u anki xi drabi: it-tneħ- ħija tar-ramel stess minn bulldozers, ta' Fenek Passi ta' Fenek jaqbeż Passi ta' Ġurdien ta' Geddumu (Shrew) Xewk ir-Ramel kollha jgħinu biex din in-niċċa żgħira fl- ambjent naturali Malti tispiċċa darba għal dejjem. F'dawn il-munzelli tar-ramel jinsabu varjeta' ta' annimali u pjanti Li mhux biss huma interessanti imma whud minnhem jinstabu f'pajjiżna biss u imkien aktar. Hemm bżonn għalhekk Li dawn il- postijiet mhux biss jiġu mħarsa mil-Liġi imma mħarsa ukoll mill-vandaliżmu tal- poplu billi ngħinnuh japprezza u jħares dawn il-munzelli tar-ramel bħala parti mill-wirt naturali ta' pajjiżna. Passi ta' Ġurdien u/jew ta' Farr