Mill-pinna ta' … Tifkiriet ta' Balzani tagħrif miġbur minn Carmel Bezzina Fost l-għeżież li ħallewna tul is-sena li għaddiet, inħoss li għandi nfakkar b'mod speċjali lil Anthonv Fenech, jew kif ħafna minna konna nsibuh Tonv u, fost il-Balzanin aktar anzjani, Toninu tat-Tanti. Tonv ħalliena għal għarrieda nhar is-Sibt, it-23 ta' Settembru 2006, f'Londra waqt li kien qed jieħu sehem f'attività konnessa mad-delizzju tiegħu, il-filatelija. Anzi għal Tonv t-tiġmigħ tal-bolli: ma kienx: sempliċement delizzju; kien professjoni. Wara l- ewwel professjoni tiegħu ta' għalliem u edukatur, ħidma li ddedika sninu kollha għaliha, u li ħadem fis-setturi kollha tagħha, ibda minn għalliem tal- primarja sa kap ta' skola, Tonv kellu t-tieni professjoni tiegħu li fiha eċċella u laħaq il-livell prestiġjuż ta' awtorità internazzjonali fejn tidħol l-istorja postali ta' gżiritna. Ir-rispett li kien igawdi Tonv Fenech f'dawn iż-żewġ oqsma ħarġu fid-dieher fl-apprezzamenti diversi li dehru fl-istampa lokali wara mewtu' u fil-funeral kbir li kellu fil-knisja parrokkjali tagħna nhar is-Sibt, it- 30 ta' Settembru. F'din il-kitba nixtieq infakkar lil Tonv f'dimensjoni oħra, li forsi ftit jafu biha. Apparti li kien Balzani li jħobb lil raħal twelidu u l-Lunzjata, kif kelli l-okkażjoni nuri fl-apprezzament li ktibt f'ġurnal lokali2 Tonv kien jinqala' wkoll għall-kitba. Kellu pinna ħafifa, stil mexxej li jtik pjaċir u jżommok taqra. Dan jidher ċar fil-kitbiet tiegħu fil-gazzetta Ħal Balzan li konna bdejna noħorġu bħala Kunsill Ċiviku fl-1971,36 sena ilu. Kien f'dak iż-żmien li sirt midħla ta' Tonv — għalkemm kont ili nafu sa minn meta kont għadni tifel bħala 'is-Sur Fenech' — meta bdejt naħdem id f'id miegħu, u nista' ngħid li stabilixxejna ħbiberija li baqgħet b'saħħitha sa meta l-Mulej sejjaħlu għal għandu. L-artikli ta' Tonv fil-gazzetta Ħal Balzan jittrattaw Anthonv Fenech fl-uffiċċju tiegħu meta kien Kap ta' l-Iskola Sekondarja tas- Subien 'Ġużċ Galea' f'Ħal Qormi. tifkiriet ta' tfulitu, meta kien għadu jitrabba wara Santa Marija, u ġrajjiet marbutin ma' l-istorja ta' Ħal Balzan, u għaldaqstant jitfgħu dawl fuq ir- raħal tagħna fis-snin 40 u 50 tas-seklu li għadda: Kellu ħabta jiftaħ l-artikli tiegħu b'mod romantiku, kważi poetiku, bħal meta jikteb: 'Iż-żmien ma jistenna lil ħadd; dejjem għaddej, isajjar il-bajtar, joftoq ir-rummien, jimla l-larinġ, u jwarrad iz-zkuk nexfin tax-xitwa …,7 U mbagħad jissokta billi jissellef kliem il-poeta nazzjonali: 'Nisthajjel għadhom fuqi dawk ix- xmux li bisuni fit-tfulija meta flimkien ma' boton tfal oħra konna nerħulha għal Sqaq Dmejda u għal Sant' Anton 77 Jew inkella: ''Għal għaxiet in-nhar, sibt ruħi fuq is-setaħ. Lejn il-punent, is-sema kien ħuġġieġa waħda; skiet u ħemda kullimkien. Ħasduni t-tokki tal-qanpiena l- kbira, isellmu 'l-Qaddejja tal-Mulej, filwaqt li jfakkruna fit-Taħbira ta' l-Anġlu Gabriel: AVE MARIAV' Il-ħajja sempliċi li, ta' tfal li konna, konna ngħixu fl-irħula ftit għexieren ta' snin ilu hija mpinġija tajjeb ħafna fil-kitbiet ta' Tonv. Fost passatempi ħelwin li jsemmi hemm it-teatrin: Fi Sqaq id-Dingejru, 'il ġewwa mill-qatgħa, fix-xhur tas-sajf, erħilna nagħmlu t-teatrin. Min jidħol kien iħallas sitta. Spejjeż kien ikollna, balleċl Ġużu u Ġanni kienu jiżbgħu xi xena, Ninu kien jikteb xi dramm, u wara li nitgħallmu l-parti tagħna, konna naħdmuh fis-sqaq … ħdejn ix-xatba tal-Lorbu.$ Isemmi wkoll il-logħob tal-boċċi mis-subien u l-logħob biż-żibeġ mill-bniet: Dan il-logħob x'aktarx kien isir fl-isqaqien, għax dawn ma kinux asfaltati u ma tantx kienu jidhlu karozzi fihom. L-aktar toqob popolari Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920 JĦl 81 kienu fi Sqaq id-Dingejru, ħdejn id-dar tal-Konti x-xiħ, u quddiem iż-Żerżura; fi Triq Santa Marija, fejn kienet tissejjaħ id-daħla; fi Sqaq iz-Zekkuk, ħdejn Nazju, jew Trejż tat-Tanti; fis-Sqaq tal- Ġurdiena 'l ġewwa minn Ġorġ tal-pitrolju. … Għall-ħabta ta' San Martin, minflok għaż-żibeġ, il-bniet kienu jilagħbu għall-ġellewż. Li jirbħu, kienu jitfgħuh ġol-borża li San Martin, dejjem qalbu tajba, ikun ipprovdielhom. Xi nies li jissemmew f'dawn il-kitbiet ħafna minna x'aktarx li għadna niftakruhom. Balzanin oħra li Tonv jsemmi u li llum m'għadhomx magħna huma Mikiel is-sagristan, li kien il-prokuratur tal-festa ta' San Valentinu, li minn xhur qabel il-festa, jgħidilna Tonv, kien iqassam lin-nies xi flieles sabiex irabbuhom ħalli dawn jinbiegħu u flushom imorru għall- festa ta' San Valentinu, u Mikiel il- Boqbogq, prokuratur. tal-fratellanza tas-Sagrament, 'wieħed mill-aqwa ħaddiema tas-sengħa li kellu Delia tal-għamara,/' li, flimkien ma' Mikiel is-sagristan, ivvintaw sabiex it-tużell (wieħed mill-aqwa ta' Malta) jintrama mingħajr ma jkollu bżonn ta' ħbula fil-ġenb sabiex iżommuh dritt.' Isemmi wkoll is-sinjorina Marta ta' Sant, li kienet tieħu ħsieb il-Volto Santo li kien hemm fid-daħla ta' l- artal ta' San Ġużepp, u kienet tara li qatt ma jonqsu ż-żejt jew ix-xama' jixgħel. Din is-sinjorina ''daqsxejn twila u qawwija, dejjem liebsa l-kappell, iġġiblek sudizzjoni; l-għors tagħha toħroġlok siġġu fil-parapett kbir tagħhom, fejn illum hemm il-misraħ…7: Kien hemm ukoll is-sinjura ta' Gouder, li kienet toqgħod ħdejn it-Tliet Knejjes, u li kienet tħabrek ħafna għall-festa tal-Qalb ta' Ġesi, li dak iż-żmien kienet issir b'sollennità kbira f'Ħal Balzan. Min kien jaf jirrakkma jew iħaddem iċ-ċombini, ifakkarna Tonv, kien jagħmel xi disinn tar-rakkmu jew xi biċċa bizzilla sabiħa sabiex tinbiegħ għal din il-festa. $ Episodju simpatiku li jsemmi f'waħda mit-tagħrixiet tiegħu fl-imgħoddi huwa marbut ma' l-imħabba tal- Balzanin l-antiki lejn il-Lunzjata. .. meta kienu jiġbruna, aħna t-tfal ta' wara Santa Marija, u żewġt irġiel, illum mejta t-tnejn, imsieken, kienu jfiġġu minn ġo twejqa u jsaqsuna għalenija: 'Tfal, intom tħobbuha l-Lunzjata7' Aħna Ikoll flimkien, b'ilħna rqaq ta' tfal, konna nwieġbu dlonk: 'Tva.'' F'għamża t'għajn, qabel ma wieħed jilħaq jgħid 'papà', kemm kellhom ħelu kienu jkesksuhulna u aħna Ikoll ninqalbu fl- art b'għors kbir ta' dawn it-talin F'dawn. il-kitbiet ma jonqsux dawk. il-battuti nostalġiċi għall-ambjent aktar imħaddar u sieket li kellu Hal Balzan tagħna nofs seklu ilu. ''Ħarist madwaril Bini tiela' u ieħor qiegħed biex Fejn huma l-ġonna li kont tara ftit tas-snin ilu Tgħid għadu jixraqlu r-raħal il-motto Hortibus Undigue Septa'7 Niddubital' Huwa minnu li, bħal fl-imgħoddi, ir-raħal tagħna baqa' mfittex Tonv Fenech dak in-nhar ta' l-Ewwel Tqarbina, fis-sena 1944 jew 1945. bil-bosta mill-għonja tal-gżira, li bnew vilel u'dja jsaħħruk ''iżda Ħal Balzan, raħal twelidna, qed ji dehra oħra'' jilmenta Tonv, u jkompli jistqarr: :- ::: Sbieħ tassew il-vilel li qegħdin iżejnu raħal tagħna; iżda bil-bosta isbaħ Triq it-Tliet — Knejjes, ħdejn is-salib, fejn tħossok qiegħed verament fil-qalb ta' Ħal Balzan, fejn kienu jgħammru l-ewwel Balzanin, dawk li kienu jistgħu jiftaħru bir-raħal tagħna bħala raħal imdawwar kullimkien b'oqsma ħadrana.19 Iżda minkejja l-iżvilupp li sar tul is-snin, il-kwiet u z s-serenità tar-raħal tagħna għadhom hemm. Tonv jirrakkonta kif fi tfulitu, huwa u sejjer ma' sħabu lejn Sant'Anton, ''aħna u għaddejjin mill- mogħdija fejn illum hemm it-Triq il-Ġdida, jew kif nafuha aħjar bi Triq San Valentinu, konna nittantaw ix-xemx għaddejja. — Din il-ħàra nbniet kollha llum iżda xorta waħda għadha siekta, Qishom id-djar ma jgħixux nies fihoml Mhux ta' b'xejn ingħażel dan il-lokal għall-bini tal- Bon Pasturf'il Lil dawk li għexu s-snin tal- gwerra Tonv jfakkarhom li fost il-ħafna refuġjati li kienu ġew jistkennu Ħal Balzan mill-Kottonera kien hemm id-dolċiera tas-Sluta, li sintendi kellhom l-impatt tagħhom ukoll fuq il-ħajja tar-raħal. Dawk li huma ta' mpari jiftakru sew il-ħanut tal-ħelu tas-Sluta fil-misraħl Kemm kienu jkunu tajbin il-pasti u d-doughnuts li kienu jagħmlu tas-Slutat Is-Sibt fil-għaxija u l-Ħadd fil-għodu l-ħanut kien ikun miżgħud bin- nies, u li kien ikun hemm fl-armaturi jitbattal. Għall-ħabta tal-Milied u tal-Għid tas-Sluta ma kenux ilaħħqu max-xogħolli2 B'nota aktar leġġera, kważi umoristika, Tonv jitkellem dwar il-ħàres u l-imkejjen f'Ħal Balzan fejn jingħad li kien jidher. Qatt kontu temmnu bil-ħàres7 Qatt messitkom ix-xorti li l-ħàres idendlilkom xi kemxa bla ma qatt kontu tistennewha7 Xi Balzanin jaħilfu li l-ħàres jeżisti għax rawh b'għajnejhom stess u żidilhom mielhom u saħansitra tkellem magħhom u widdibhom biex surtu ma jikxfuha ma' ħadd. $ Skond Tonv, dan l-imbierek ħàres kien iħobb jagħmel xi dehra minn tiegħu f'żewġt idjar f'Ħal Balzan, waħda fi Triq id-Dritta u l-oħra maġenb it- Tliet Knejjes, dejjem ftit qabel ta' l-Imwiet, u l-aktar bejn Ottubru u Mejju. ''Min qalli b'dawn id-djar, qalli wkoll illi f'waħda jinstama' tifqigħ ta' platti u damdim ta' borom; fl-oħra ċekċik ta' plattini u kikkri u dawrien ta' rkiekel fil-magni. Qabel ma l-ħàres idub, jinstama' tinwiħ ta' qtates u biki'ta' trabi; imbagħad kollox jerġa' għalli kien 71 l Iżda xi drabi l-identità tal-ħàres kienet tinkixef, bħal meta t-tfal imqarqċin fettlilhom jittantaw jitkixxfu x'sura kellu dan il-mingħul: Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920 83 Min hu ta' mpari jiftakar il-ħarruba tal-Fuli, fuq il-lemin tal-knisja. Wara l-Ave Marija jgħidu li jidher il-ħàres u jpoġġi sewwa sew f'nofs din il-ħarruba. Darba fost l-oħrajn fettlilna naraw x'sura kellu dan il-għafrid. Armati sa snienna, bit-tub u l-ġebel, ersaqna, b'imsarinna f'saqajna, biswit is-siġra u f'għamża t'għajn povru ġuvnott : beda jingħi u jmaħmaħ għax kien laqqatha ġmielu Tonv ma naqasx li jikteb ukoll dwar xi ġrajjiet mill- istorja ta' Ħal Balzan b'dik il-ħeġġa ta' Balzani li jħobbu jħoss għal raħal twelidu. F'artiklu minnhom jirrakkonta ż-żewġ ġrajjiet ta' niket li seħħew f'Ħal Balzan fl- ewwel kwart tas-seklu 20. Waħda minnhom hija d- diżgrazzja tan-nar li ġrat nhar il-Ħamis, it-23 t'Ottubru 1903, li fiha kienu mietu sitta min-nies, u l-oħra l-mewt tal-kappillan Sisner nhar is-17 ta' Ġunju 1923, jum il- festa ta' San Valentinu.'$ F'artiklu ieħor jikteb dwar is- sett ta' qniepen ġodda li saru għand id-Ditta Paccard ta' Annecv, fi Franza, u li tbierku nhar il-Ħamis, id-19 ta' Marzu 1925, u ttellgħu f'posthom fil-kampnar is-Sibt u l-Ħadd, il-21 u t-22 tax-xahar. Tonv jagħlaq l-artiklu tiegħu b'din in-nota ta' apprezzament: ''Dana kollu seħħ b'riħet ftit Balzanin li b'ħafna sagrifiċċji u taqtigħ il- qalb irnexxielhom jiġbru u jġibu fostna sett qniepen tant jixirqu lil raħal twelidna ''7 F'kitba oħra Tonv jinseġ il-ġrajja tal-qanpiena l-kbira, li nġabet ir-raħal il-Ħadd, it-28 ta' Novembru 1948, u ttellgħet fil-kampnar nhar il-Ħadd, it-2 ta' Jannar 1949. Fis-sena li fiha kiteb l- artiklu konna fakkarna l-25 sena ta' din il-qanpiena. Għaddew ħamsa u għoxrin sena minn fuqhal Leħenha sar ħaġa li draha kulħaddi Għall-ewwel li ġiet il-patrijiet Ġiżwiti ta' Birkirkara jgħidulek li kienu jinħallu meta jisimgħuha ddoqq. U veru tafuxl L-isbaħ li tinstama' fit-trufijiet tar-raħal — lejn il-Linja, in-naħa tal-wied, fejn l-eku tagħha dejjem jikber u qisu m'hu se jmut qatt. Sabiħa tassew il-Qanpiena l-Kbira tar-raħal tagħna '$ In-namra ta' Tonv għall-istorja postali ma tonqosx li toħroġ f'waħda mill-kitbiet tiegħu. It-tiġmigħ tal-bolli u l-istudju postali kienu l-għors tiegħu… ''Waqt li nkun medhi nilgħab bil-bolli jew nistudja fuqhom inħossni fis-seba' sema; u ħallini nqattagħlek sigħat sħaħ.' Għall-interess tagħna l-Balzanin, Tonv jgħidilna: Fost il-bolli li għandi, tinsab waħda wżata fil- Posta ta' Ħal Balzan. Nistħajjilkom issaqsuni: 'Mela kellna posta Ħal Balzanf' U żgur li Kienet sewwasew l-Għassa tal-Pulizija ta' Ħal Balzan, dik id-dar bejn il-'Xouth Centre' u s-Sala Aurora, biswit tal-laħam … Il-Posta nfetħet ftit wara l-1900 meta l-popolazzjoni tar- raħal kienet tlaħħaq ma' l-elf, mitejn u ħamsin, Il-Posta spiċċat fl- 1921 meta l-Balzanin kienu jgħoddu aktar minn elf u tliet mija. It-timbru 'Balzan' kien ta' 23 millimetru (fid-dijametru) u fuqu kienu jinsabu AM jew PM li kienu juru jekk il-bolla ntużatx fil-għodu jew fil-għaxija. Din il-ħarsa ħafifa lejn il-kitbiet ta' Tonv Fenech toħroġ ċar aspett importanti mill-ħajja ta' dan il-ħabib li lum m'għadux magħna. Apparti Tonv l-għall edukatur, dedikat għat-tagħlim u l-progress ż-żgħażagħ afdati f'idejh fil-kamp edukatti filatelista, serju u metikoluż, u awtorità rispettat il-qasam, hemm Tonv ieħor, Tonv t-tifel taż-raħ: baqa' qrib l-għeruq tiegħu, u li minkejja li ħareġ m ċokon ta' dan ir-raħal u meraħ 'il bogħod, Ħal-Balz, baqa' f'moħħu u f'qalbu. Huwa dan Tonv li ħafna minna nixtiequ li nibqgħu niftakru u ngħożżu. l Ara The PSM Journal, maħruġ minn The Malta Philatelic Societv, Vo1.35/3, Diċembru 2006, edizzjoni b'tifkira ta' Ara speċjalment paġni 2-15. Ara The Malta Independent ta' nhar l-Erbgħa, il-11 ta' 3 Tonv kiteb b'kollox disa' artikli għall-gazzetta Ħal Balzan u, bl-eċċezzjoni ta' l-aħħar wiehed li deher fuq ismu, iffirma l-kitbiet tiegħu bil-psewdonimu 'Anton'. i EXi Ġrajjiet Oħra;' Ħal Balzan Nru 2, Novembru/Diċembru 1971,p.4. 5 EMal-Medda tas-Snin,' Ħal Balzan Nru 5, Mejju/Ġunju 1972, pp.2-3. s Ġrajjiet Tfuliti7 Ħal Balzan Nru 1, Settembru/Ottubru 1971,p.3. 7 sĠrajjiet l-Imgħoddi,' Ħal Balzan Nru 4, Marzu/April 1972, p.4. $ SMal-Medda taż-Żmien;' Ħal Balzan Nru 6, Lulju/Awissu 1972, pp.2,A. 9 sĠrajjiet Tfuliti Ħal Balzan Nru 1, Settembru/Ottubru 1971,p.3. 0 eMal-Medda tas-Snin'' Ħal Balzan Nru 5, Mejju/Ġunju 1972, pp.2-3. H eXi Ġrajjiet Oħra,' Ħal Balzan Nru 2, Novembru/Diċembru 1971,p.4. 2 eNiftakru fl-Imgħoddi, Ħal Balzan Nru 3, Jannar/Frar 1972, p.4. 5 eĠrajjiet Tfuliti Ħal Balzan Nru 1, Settembru/Ottubru 1971, p.3. 16 Ġrajjiet ta' Niket,' Ħal Balzan Nru 8, Novembru/Diċembru 1972, pp.2-3. Sett ta' Qniepen Ġodda,' Ħal Balzan Nru 10, Marzu/ April 1973, p.2. 18 €Għeluq il-25 Sena tal-Qanpiena l-Kbira f'Ħal Balzan,' Ħal Balzan Nru 14, Novembru/ Diċembru 1973, p.4. Lil Anthonv Fenech kont intervistajtu fil-gazzetta Ħal Balzan meta ngħata l-midalja tad-deheb fl-okkażjoni ta' l-ewwel ċentinarju mit-twaqqif tal-Għaqda Dinjija tal- Balzani,' Ħal Balzan Nru 21, Jannar/Frar 1975, p.2. Niftakru fl-Imgħoddi, Ħal Balzan Nru 3, Jannar/Frar 1972, Ta' min ifakkar li mill-kitba ta' dan l-artiklu 'l hawn Ħal Balzan reġa' għandu l-fergħa tal-Posta tiegħu li tinsab f'Palazzo Testaferrata, fi Triġ il-Kbira, fl-istess bini fejn hemm l-uffiċċju tas-Servizzi Soċjali u l-Kunsill Lokali. il-Posta kienet infetħet nhar il-25 ta' Jannar 1988. Tajjeb li nsemmu wkoll li fiż-żmien meta nkiteb dan l-artiklu l-'Vouth Centre' kien fil-post fejn illum hemm ir-radju tal-komunità 'Radio Valentine' fi Triq il-Kbira. Ħajr lis-Sur Joseph Fenech, iben Tonv, għar-ritratti li pprovdieli. Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920 ff 85