ĊENSA U Ċ-ĊINE LiL F.S. CARUANA, Segretarju tal-Għaqda Ta' l-imwiet kienet għadha kemm daqqet, u Ċensa sahet ruħha mħejjija biex toħroġ, għax Pawlu tagħha wiegħdba li jeħodha ċ-ċine li kien għadu kif rama m'hux bogħod: minn- hom. Sajret u resqet fuq il-mejda hekk kif dalam, u f'radda ta' salib naddfet kollox, qaflet il-qattus fil-bitħa, tefgħet biċċa ħwejjeġ fuqha, u fuq l-ixkaffa ta' ħdejn il-bieb ħalliet musbieħ kemm kemm inewnem għal mita jarġgħu lura. Mita dehrilha li kollox f'loku xirfet fil-bieb, u resqet lejn Pawlu li kien qabbad sigarru bil-qiegħda fuq il-għatba. Mita deherlu, Pawlu qam, hi ġibdet il-bieb u telqu. Il-ġara, minn wara l-bieb tagħha mhexxaq, sellmet : —''Donnok tħajjart, Cens'—qaltilha. — X'tagħmel, Vitor, se' nara dal-ħali Cine x'inhu'. —Sewwa, igħidu li fih x'tara, ħwejjeġ tal-għefiered, ħwej- jeġ mafħiżuża jitħarrku, Dnub li kollox bil-flus. Minn għandu il-bżar iroxxu Ċens, —Saħħa, Vitor—nagħimlu bħall-oħrajn l Telqet, għax beżgħet li tasal wara li jkun beda. Mill-bogħod lemħu żewġ bozoz tal-luċeretka fuq bieb il- maħżen li kienu jitfgħu roqgħa dawl f'nofs it-triq fejn kienu miġbura gods tfal, jidħku, jimbuttaw, jitbagħartu, quddiem żewġt inkwatri daks hiex imdendla, wieħed f'kull ġenb tal- bieb. Il-hawn kien hemm mafħżuż iljun, ħalqu miftuħ bi snienu barra,mixħut fuq bniedem imbiċċer,u fil-bogħod ħafna suwed imwerwrin jaraw lil seħibhom taħt dik id-dbiba. In- naħa l-oħra kienet maħżuża xbejba żagħżugħa nofs il-lbies, tisfen f'nofs ħafna Għarab kokka ma' dwarha jdaħħnu n-nar- gila u jċapċpu idejhom. Għoġbuha lil Censa dawk l-inkwatri imżewqa b'kull lewn, għafset kemm kemm driegħ Pawlu u qaltlu : ''Ara xi ħlewwa ta' xebba, donna, barra minn dnubiet- ha, anġlu tas-sema'. Imbotta u ross, qajla qajla waslu fuq il-għatba, u Pawlu telaq erba' soldi fit-tieqa quddiem dak li jati l-biljetti. , —''Qhi, siks pens—qallu—għal tnejn min-nies'. — Kullħadd żewġ soldi qalli—qabżet Ċensa — dan kif, għala 7 — Il-lum biċċa ġdida''—qal dak tat-tieqa. ——Niġu darb'oħira—qalet Ċensa—imxi Pawr'. —'Issa la, Bsilna ġejna, nidħlu'—qal Pawlu, u sold wara l-ieħor żiedhom ma' dawk li kien ħareġ. ' għaż-żewġ soldi, għad li għal daqs hekk, fil-għodu, ma kkur- datx f'wiżna patata, imma'biex ma tatihiex rebbieħa lil dak il-wiċċ ta' ħuta mgħoddija ta' wara t-tieqa li kien tbissem jidħak. Ġewwa dwal mejta knllimkien, nies titħaddet, issaffar u tpejjep, fil-qiegħ, taħt liżarabjad imdendel, beda id- daqq. Fil-baxx tfajla mqarwża donnha sabi ħażin, bdiet id- doqq il-pjanu, u ma ġenbha żinżill ta' tifel, b'loppa xagħar daqsimħadda, rama, jħanxar il-vjolin, magħfus taħt geddumu. Il-għaglia naqas u n-nies bil-ftit il-ftit mliet il-bankijiet kollha. Fl-aħħar intefa d-dawl kollu, insama' tfexfix kbir, ċenċlet qampiena, u fuq il-liżar dehret roqgħa dawl b'sitt ittri kbar jilmaw fin-nofs. Mitt ruħ għajtu flimkien: Parigi biex juru li kienu jafu jaqraw. Min-naħa ta' fuq il-bieb insama' ħoss ta' magna sejjra dejjem, brr, brr, brr u ċ-ċine beda. Qensa b'ħalqha nofs miftuħ, imrassa ma' driegħ Pawlu għall-ewwel fehmet u ma fehmetx. Rat kollox jitħarrek, żwie- mel, nies, karrozzi, triqat ma jispiċċaw qatt, palazzi, siġar, għejun, knejjes. Ġiet knisja daqshiex donnha qartas mir- qum, mimlija statwi żgħar, twieqi, bwieb, filestruni, bizzilla, xogħol lijsaħħar. Knisja oħra ġiet wara, wiesgħa, sarbut kolonni ma' tul il-faċċata, imbagħad oħra fuq quċċata bil- kampnari rqaq u twal Xi ġmiell Imbagħad bosk u siġar bl-eluf, ilma ġieri, ilma qiegħed, ilma mxerred u jtir u jiżfen. Torri għoli jisfa bil-ponta, mill-bogħod donnu tal-firdiferru, u xmara b'mijiet ta' dgħajjes u laneċ u braken. Imbagħad donnu dalam, u nies defilin it-tijatru, oħrajn minsuba għall-ikel, oħrajn għad-daqq u għaż-żfin. 'Dak x'ilbies hu' Dik sura 7''—qalet Ċensa minn taħt il-lsien, ara dik wiċċ il-għatba tal-Kistlanija, tiżfen aktar immeżżgħa inkella liebsa' l—Pawlu jrossha bi driegħu talabha tiskot. STapiti, żġieġ, linfi, mobbli… kemm għandhom flus in-nies l Jaħraq dinu l-faqarfl' Wara ftit id-dawl tal-liżar intefa, il- lampi ta' mad-dawra xegfilu u n-nies qabdet titħaddet, tfal igħajtu, isaffru u jimbxu lil xulxin. Raġgħiet il-qampiena u t- tfexfix, u bdiet biċċa oħra. Din imħawda ġmielha. Xebba moħbija wara siġra, tasal karrozza, jinżel ġuvnott u jtellagħha miegħu. Is-seftura twerzaq. lnqala' l-missier u jirkeb f'kar- rozza, otira u jitlaq għal warajhom. Iġri u ġib min jiġri fuq blat, ġo siġar, fuq xmara… 'Laħaqhom,' għajtet Censa. 'Le, jaħasra, ħarbulu'. ''Tgħajjatx' qallha Pawlu. U dawk jiġru dejjem. Ta' quddiem qabżu mill-karrozza u daħlu fi sqaq. Jinżlu f'kantina, igħaddu minn mina, jiddendlu b'ħabel minn tieqa u l-missier 'għal warajhom— 'qabadhom' — ''għabu'. Ċensa mitlufa, qalbha tħabbat u titlob li sa fl-aħħar jitfixklu u jżommhom. Qabżulha d-dmugħ mita rat vapur ħiereġu l-għarajjes ixejru bil-maktur lejn ix-xiħ wieqaf fuq blata b'idejh f'xagħru, donnu mibluh. Ċensa ma setgħietx tieħu r-ruħ. Mn'Alla li l-liżar intefa €Rajt Pawl rabbi 'l bintek biex jiġi min jisraqhielek. Tfal u bhejjem għali dejjem. Tgħid issa ġejja tal-Iljun; Pawl. Dik għadna ma rajnihiex, l-anqas dik ta' l-Għarbija tiżfen 7 Raġa' kollox fid-dlam u l-liżar iddawwal. Dehret kitba u in-nies bdiet tgħajjat: 'il-Papa Re''—u tħabhat idejha. Mela m'hux tal-Iljun 7 ''Din il-biċċa ġdida li għaliha weħilna żewġ soldi aktar,' qal Pawlu. Hekk kien: kollox fuq Ruma. Knejjes u knejjes u knejjes, waħda isbaħ mill-oħra. Palazzi mwak- kfa, oħirajn imġarrfa, kolonni, statwi, djar mħierba. Għejun ta' kull xorta, xmajjar ta' ilma nieżel… ''Ara Pawl, kemm indum, nimla landa minn għajn fis-sajf, u hawn nieżel bil- ala… Nies għaddejja minn kullimkien, swali mill-isbaħ, da- mask,i inkwatri, imwejjed minquxa… kollox mħejji għal- 'festa, il-kbira ta' mita r-Re raġa ħabib mal- Papa. Jasal il-Kardinal, jasal il-Ministru l-Kbir, karti u siġilli, il-Kardinal jagħmel ismu, wiċċu daħkani, il-Ministru jikteb warajh, dritt bħal statwa għajnejh ċassi donnhom xrara nar. Qtajja' ta' nies jis- tennew barra u jxejru kpiepel u bandieri. il-misraħ ta' qud- diem San Pietru maħnuq bil-folol ta' nies jistennew fix-xita taħt l-umbrelel biex il-Papa iberikom… U l-liżar intefa u in-nies bdiet ħierġa. 'U l-Iljun u l- Għarbija 7' qalet Censa, jien ma noħroġx qabel narahom. —lkollna noħorġu għax spiċċa—qal Pawlu. —Kif spiċċa mela daħiku bina, u ġagħluna nħallsu aktar, In-nies ħarġet u tfew. ''Immorru' qal Pawlu, u telqu. Fit-triq Ċensa telqet ilsienha li kellha żżomm għal sagħ- tejn sħaħ imxekkel… 'Dur dur, ma rajna xejn, urewna li riedu u l-isbaħ ħwejjeġ li kienu avżati żammewhom. U dawk fiwejjeġ xierqa li wrewna fl-ewwel waħida7 Phu għalihom, dawk għal taparsi nies puliti, l-anqas fl-aħrax tal-Mellieħa ma tara l-għarukażijiet li wrewna…U dik li l-missier jara 'l bintu misruqa, dik ħaġa sewwa2 Kieku nqala' Kuntistabbli jati ajjutl Darba kienet ma terġàx tkun. Infaqna sikspens u ħriġna nċafalsu għax minn dak il-ħin għamlet ix-xita. Ara x'kull għadira…imxi minn taħt il-ħajt…xita kienet tonkos…' Ċensa qalet li d-dawl għam- mxilha għajnejha u veġġeglilha rasha. ''Kieku ili rieqda sagħl- tejn u għada rrid inqum għall-quddiesa tal-ewwel. Qattus min ħajjarni b'daċ-ċine l' Raqdet b'demmha jagħli u ħolmot ħażin. Ma' Vitor, il- ġara, tkellmet xort'oħra l-għada u ftaħret b'kull ma rat… u imbagħad b'siks pens xi trid tara' b'xejn. Biss biss tara dak l-ilma nieżel il-għejun tiġik għira, daqs kemm hawn għaks : ir-raħal… , Wara kollox xtaqt naf Ċensa marretx iċ-ċine darb'oħra.