LEHEN IL-MALTI IL-XXI SENA LULJU-DIĊEMBRU, 1951 Għadd 245-250 DAN IL-GĦADD FIH:— L-Eprruk: Il-Kitba — Xjenza u Sengħa — MaRċeLL— Mizzi: Hemm Bżonn ta' Magazine Malti u Kitba għall-Flus — Ġraċinto Tua: Saħta — E, AGIUN: —Binstein — K. Vassanno: Il-Wied taż-Żebbuġi — J. Misra: Nuite — J. Fuxsen ADAMI: It-Teknika tar-Rumanz — Gokċ Cu 1: In-Novella fil-Letteratura — G. GHico, 8.J.: Kant Popolari bil-Malti — Ġ. Il-Kitba Hija Xjenza u Sengha Wkoll mill-EDITUR Il-kitba, barra milli hija sengħa, hija wkoll xjenza, Hija xjen- za għax biex troddha trid titgħallem sewwa r-reguli tagħha u hija sengħa għax barra li tkun taf ir-reguli tagħha trid tkun ta) ukoll tiktibha bil-ħlewwa u l-għaqal. Ħalli nagħtikom eżempju mill-bini. Min jibni dar qabel irid ikun jaf is-sengħa — jijhem fil-ġebla, jil- qisien, wil-lqegħid la' ġebla fuq oħra skond il-pjanta b'mod li l-piż tal-ġebel. jitqassam sezewa u ma jintelaqx fuq waħda aktar milli juq oħra għax inkella din terħi wil-bini jaqa'. Imma barra dan irid ikun jaf ukoll l-arkitettura, ngħa tat-tisbiħ għax inkella l-bini jkun ikrah u min joqghod fih jibda jistħajjel li qiegħed igħix aktar j'maqjel bħall-bhejjem milli f'dar li tixraq lin-nies. Hekk ukoll jil-kitba — mhux biżżejjed tkun taf ir-reguli tal- grammatika vis-sintassi, il-tarbit ta' sentenza ma' oħra, l-idjomi u l-bqija l-ohra ta' tagħlim l-ilsien, għax qara li tkun taf dan kollu trid tkun taf wkoll tfisser ruħek sewwa, ċar u qawwi; torbol senten- za ma' oħra bis-sengħa, dik is-sengħa li bħall-arkitettura. issebbah il-bini tal-kitba. Inkella, biex nerġa' nsemmilkom l-istess eżempju, il-kitba tagħna ma jkollhiex ġmiel: x'jagħżilha minn kull tablib fieragħ. Mela biex tikleb tajjeb trid tkun taf sewwa. l-morfoloġija wis- sintassi tal-lingwa, f'kelma waħda l-Grammatika u s-sengħa tal- Istil, li tissejjaħ ukoll Rettorika. Ir-Rumani lis-sengħa tal-istil kienu jagħtuha importanza kbira ħajna. Dawn il-kilba tagħhom kienu jħobbuha mżejjna bir-rilmu, li huma kienu jsejjħu numerus, U niu- — ĠĠ — merosus kien jissejjaħ dak il-perijodu li meta taqraħ idoqq ħelu fil- qvidna, Fost l-aqwa stilisti Latini. għandna lil-Kwintiljanu, u lib Ċiċerun. Tal-ewwel twieled Spanja xi qo sena wara Kristu imma tat-tieni, aktar magħruf minnu mi hażagħ tagħna li studjaw il- Latin fl-iskola, twieled f'Arpinum, fit-3 ta' Jannar, 106 sena qabel Kristu. Dawn cwġ imgħallna bejnielhom tawna l-aqwa tagħlim dwar l-istil sabih tal-Latin mikiub mhux ħorrox borrox, kij ħafna jiktbu ilum, imma b'dik il-ħlewwa li tiġi mis-sengħa ta' min jaf il- lingua vwa x jaf ihaddem is-setgħat tagħha kollha. Dari aktar mill-lum it-tagħlim tar-Rettorika kien miżmum fil- qima li jixraqlu — Universitajiet. kellhom il-Katedri. tagħhom tar- Retterika. Fost dawn insibu dik ta' Edinburgh. Wieħed mill-Projes- suri li okkupa din. il-Katedra. fis-seklu li għadda kien Hugh Blair, u dan ħallielna ġabra ta' lezzjonijiet. għorrief li hu semma 'Lectures en Rhietoric and Belles Lettres'. Meta x-xjenzjat beda jsir kittieb ukoll l-istima għar-Rettorika naqset ħafna. Ħajna xjenzati, għaliex ma kenux jinqalghu għall-kitba, qalu li r-Rettorika jew aħ- jar l-istil ma hux ħlief in-li ma għandu x'jaqsam wejn ma' dak li għandi jed il-fatti — kull tiżjin inaqqashom, u mhux Li l-fatti tax- Njenza m'għandhomx ikunu miżjudin mill-imaġi- nazzjoni aħna nifhmu — naqblu magħhom, imma mbagħad ma miqblux li x-xjenzat li jrid ifisser ruħu ma għandux jieħu hsieb l-istil jonkella li għandu jħarbat il-Pngwa li jikteb biha għall-għażż għax ma għoġbux jitgħallem ifisser ruħu. Xejn tistagħġbu li x-xjenzati għorrief ma jafux jiklbu sewwa. 1f'ilux seisq kont qrajt li Bord ta' Ediluri ta' kotba. xjentifiċi kel- lhom iqabbdu min jieħu ħsieb il-kitba ta' xi xjenzali għax din kie- net mikluba hażin hafna. Ix-xjenzat jitgħallem sengħa u ma jitgħal- lemx ohra. filgħallem i onzu tal-fatti tiegħu imma ma jitgħallemx ix-xjenza tal-lingieġ li jinqeda biha u għalhekk meta jiġi biex jik- teb tista tahseb xi ġm'el joħroġ, xi stil jinqala' mill-pinna tiegħu. Mhux jenzati kollha neqsin mill-ħila li jfissru ruħhom sew- wa. Insenmilkom wieħed fost oħrajn — l-astronomu Ingliż Jeans. Aqraw il-ktieb sabih tiegħu The Mvsterious Universe, u taraw kif il-ħila li għandu jħaddem l-ilsien Ingliż tiswiclu ħafna biex igħal- lem bosta jatti astronomiċi li qatt ma kont titgħallimhom kieku flok l-istil konkret tal-lingwa mitħaddta sabiħ u tal-metafori tak il- lingwa astratta tal-formuli astronomiċi. Sir Arthur Qu'ller-Couch fil-ktieb tiegħu On the Art of Writ- ing għandu taħdita fuq The Practice of Writing, li kien għamel lill- istudenti tiegħu fl-Università ta' Cambridge. F'din il-lezzjoni sabi- ħa huwa jitkellem bil-qawwa kollha fuq il-ħtieġa tal-istil tajjeb jekk aħna rridu li dak li ngħidu jkun jistħoqqlu jinqara minn nies ta' gost tajjeb. U biex isaħħaħ il-fehma tiegħu isemmi wkoll xi jgħid fuq hekk Cardinal Newman li kiteb sewwa ħafna fuq il-ħtieġa tal- istil tajjeb fil-kitba tagħna, Cardinal Newman u Sir Arthur Quiller- Couch huma t-tnejn kitlieba li tieħu pjaċir taqrahom għax dak li kitbu kitbuh bil-gost ta' nies edukati — kitbu mhux ħorrox borrox imma kitbu biex igħallmu u jogħġbu wkoll. Dak li kitbu fuq dan. is-suġġett dawn iż-żewġ awluri kitbuli l-aktar għall-ilsien Ingliż, imma l-prinċipji. msemmija minnhom igħoddu għal kull linga wa, U għalhekk il-kittieba tal-Malti u ta' kull iisien icħor għandhom x'jitgħallmu ħafna minn għandhom. Dawk il-kittieba li jridu jiktbu kif jixraq, li jridu li l-kitba tagħhom ma jġorrhiex. miegħu mien u jarmiha mal-ħafna rimi li ilu jiknes minn seklu għal iċħor, jaqblilhom jiżnu l-fehmiet tagħhom u jap- blikaw il-prinċ'pji għall-Malti; u jekk jiktbu b'xi lingwa ohra jap- blikawhom għal dik il-lingwa wkoll. Dal-aħħar l-istil tħassar ħafna Mhux biss imhabba l-kitba tax-xjenzati imma wkoll imħabba l-kitba ġurnalistika, kitba sensazjonali u mħabba l-kitba offiċjali komplika- ta — żewġ kitbiet li bl-Ingliż jissejjħu journalese u officialese. Ħames snin ilu mill-'stamperija ta' His Majestv's Stationerv Office hareġ ktieb jismu Plain Words, L-awtur huwa Sir Ernest Uowers li minn dak inhar 'l-hawn raġa' ħareġ ktieb ieħor, ABC oj Plain Words, l' għadu ma ġiex f'idejja. Dan il-ktieb iwiddeb. lill- ojfiċjali tal-Gvern biex ma jibqgħux iħawawdu lill-pubbliku b'ħafna frazjoloġija komplikata, biex ħaġa li jistghu jgħiduha bi kliem an- qas u aktar ċar ma jdavwieruhiex b'ħafna kliem tqil jew astrus li jibagħtuhom għand nies legali biex ifissrulhom dak li lanqas huma ma jistgħu jkunu żguri minnu, Dal-ktieb igħodd ħafna għall-ojfiċ- jali tagħna li bosta drabi jikkopjaw din it-terminoloġija Ingliża mi'ħaxda li min jaħseb ċar imissu jaf jissimplifikaha b'mod li jiftiehem bl-anqas taħbit tal-moħħ. X'inhu. l-istil fl-aħħar m'Il-uħħarż L-istil huwa l-bniedem — kif il-bniedem, hekk l-istil. Jekk il-bniedem jaħseb ċar u jaf jipper- swadi, l-istil ikun ċar u perswasiv; jekk il-bniedem moħħu mhux ċar, l-istil ikun imħawwad bħal moħħu. Mela l-istil qisu l-ilma ta' ġol-jlixkun li jieħu l-lewn ċar jew imdennes tal-ħġieġ li jagħalqu ġo fih. Issa biex. taħseb ċar u b'mod. persuwasiv huwa meħtieġ qabel xejn li jkollok idea ċara ta' dak li ser tgħid, li jkollok kliem biżżej- ied biex tfisser ruħek secvwa u tkun int stess temmen f'dak li tkun ser tgħid. Għalhekk nistghu ngħidu li s-sinċerità hija waħda mis- setgħat moħbija ta' stil tajjeb. L-istil mhux ħaġa li. titgħallimha bhalma titgħallem ir-regoli tat-taqbil lal-verb mas-soġġett u reguli oħra tal-Grammatika. Ir-raġuni hi li, kij għadni kif għedtilkom, l-istil. huwa persunali u kif nghidu bil-Malti, (ħadd m'hu bħal ħadd'.. Imma mbagħad jiswa ħafna għall-ħakima ta' stil- tajjeb l-istudju tal-aħjar modelli. Meta naqraw l-aħjar. kittieba, aħna. nħossu qawwa ħierġa mill-kitba tagħhom li tqajjem qawwa oħra ġo fina — ġenju jħajjar lil ieħor, bil-qari noħolqu atmosfera għall- aħjar setgħat tagħna. Dak li jaqra l-ahjar modelli biex jikkupja- hom biss ma jkollux ħajja tiegħu — ikun kopja wil-kopja hija dej- jem anqas sabiħa mill-oriġinal għax mbagħad min ser jillaq l-o nal biex jiehu l-kopja, min ser jitlaq warda naturali biex jlokha jieħu warda artifiċjaliż Fl-Università ta' Oxford għandhom skola ta' Literae Humanio- res. L-istudenti ta' din l-iskola jiktbu essav ta' kull ġimgħa, jagħ- luh lil-tutor tagħhom, u dan jiddiskuti magħhom il-kontenut wil- Jerma tiegħu. B's-saħħa ta' dan it-tagħlim minn Oxford joħorġu ħajna kiltieba u ġurnalisti li jafu jiktbu sewiwa. F'Cambridge hemm il-King Edward VII Professor of English Literature, katedra li okkiu- pawha sludjużi ta' ħila kbira, fost dawn Sir Arthur Quiller-Couch li semmejlilkom. Ma jistax jonqos, mela, li kif qal Sir Arthur Quil- ler-Coteh, l-aqwa kittieba Ingliżi ma johorġux mill-Universitajiet. U jsemmi mill-aħħar milt- sena l-hawn lil-Coleridge, Wordsworth, Bvron, Shellex, Landor, Tennvson, strnold, Morris u Siinburne— list sabiħa u mhix kollha, għalkemm bħal kull regula għandha zzjonijiet kbar tagħha, fosthom Rossetti, Keats u Browning, li ma ħarġux minn Universilà. Mil-22 poeta Malti li jiena irrappreżentajt fil-Muża Maltija, tmienja biss ħarġu mill-Universilà;. u fost dawen ma nsibux l-aqwa poeta tagħna Dun Karm Psaila, li huwa prodott tas-Seminarju. tal- Isqof. Ir-raġuni hi li l-Malti ma ilux jintgħallem wisq fl-Università u. għalhekk biex. nagħlu idca sħiħa. tal-kontribuzjoni poetika tal- Università naracc swekoll l-antoloġija Poeti Maltesi d'Oggi, ta' Oreslu Ferdinando Tencajoli, stampatu Ruma fl-1932. Mill-i4 il-poeta rab- preżentati, ħdax ħarġu mill-Università tagħna. Id-differenza fl-għadd wil- poeti turi d-differenza Jix- -xejra tal- istudji lingwistiċi dawn l-aħ- ħar snin. Fl-Università ta' Oxford. studjużi tal-letteratura Ingliża jistghu jitħarrġu fil-kitba t-tajba għax imbarra l-professur għand- hom il-tutor. Is-sistema tat-tutorship għadu ma daħalx hawn Malta, jejn il-konċett ta' Professur għadu daqsxejn elementari. Imma għalkemm ma għandniex il-mezzi meħtieġa biex inlaħħqu mal-għadd kbir ta' studenti, madankollu issa bil-qari ta' poeżiji u proża fl-għaq- diet letterarji tagħhom, issa bil-fehma personali li jitolbuna fuq xi kitba, aħna nagħmlu li nistgħu biex nagħtuhom idea tajba ta' stil letterarju, Ngħallmuhom iħaddmu l-kelma mikluba bis-sengħa li toħroġ mill-pinna mħarrġa fir-reguli tal-grammatika, tal-idjoma, u tar-ritmu; u fuq kollox fil-ħsieb. Il-kitba tal-essavs li nagħtu għall- eżamijiet fil-korsijiet għoljin, l-aktar f'darek li jwasslu għall-grad fil- Fakoltà tal-Arti, huma l-aħjar mezz biex inkunu nafu jekk żugħ kitlieb wasalx biex bħal bennej, jitgħallem mhux biss is-sengħa 7 tal-bini tal-kliem, imma, bħall-arkilett ukoll, is-sengħa tat-tiżjin tal- bini — dak il-tiżjin li jsebbaħ u jgħaxxaq għal dejjem għax, ki qal Kvals: A thing of bedulx is-a jox for ever, Its loveliness inereases; it-will never Pass into nothingness. Stil sabih huwa ġawhra ta' ġmiel — a thing o) bedulv. Hemm Bzonn Ta' Magazine Malti Jidhirli H wasal iż-żmien li l-kitba bil-Malti tixtered iżjed fost il-poplu. 'Il-Malti' u 'Leħen il-Malti' li joħorġu darba kull tlitt xhur, barra li l-materjal li fihom mhux mexxej biż- zejjed, huma ftit wisq. Il-letteratura biex tikber trid bosta proża, Jekk inxebbhu l-kitba mal-biedja nistgħu ngħidu li l-proża hi x-xogħol li jsir qabel jilħaq il-wiċċ tal-qamħ, l-għeneb, u l-frott tas-sajf. Isir l-ewwel il-ksir u t-tidmil li fil-ħajja tal- moħħ hi l-għatx għall-għerf u l-ħeġġa għas-sbuħija. Il-poeżija mhix ħlief il-frotta żgħira 1; tiġbor fiha x-xogħol iebes ta' ħafna ħaddiema u t-togħma bnina tal-matmura tat-trab, tal-ilma w tax-xemx. Hemm bżonn ta' ħafna proża għax inkella l-poeżija aktarx tikber midbiela, ratba, u vojta minflok mimlija b'ħafna tifsir, Dawk li studjaw xi ftit il-poeżija ta' Dante u Shakespeare, T.S. Elio, jintebħu li hemm iżjed minn tifsira waħda. Il-poeżija jsejħulha l-kwintessenza tal-proża għax barra l-mużika tal-versi ikun fiha dawn it-tifsiriet, Anki l-ktiba karfa tiswa għal xi ħaġa. Il-karfa ta' kotba tal-kavallerija Spanjoli swiet, biex minnha joħroġ id-Don Quijote ta' Cervantes. Kritiku Ingiż qal ximkien li l-ktiba li ma rnex- xietx tixbaħ lill-blokka rħam li minnha skultur tajjeb joħloq statwa sabiħa, jew lil biċċa Żonqor lj ttajjar in-nar xħin tin- tlaqat mill-azzar ta' moħħ ieħor. L-arti timxi bl-imitazzjoni u bir-reazzjoni; Pope kompla mat-tradizzjoni ta' Drvden, Wordsworth u Coleridge qabdu triq oħra. F: żmien Dante kien hemm il-poeżija ġullareska u l-għana popolari taż- żfin, l-innijiet imqaddsa tal-poplu, il-ġabriet, tal-għerf għamla ta' poeżija (it-Tesoretto ta' Brunetto Latini) li minnhom tnisslu Il-Dolce Stil Novo u d-Divina Commedia. Fi żmien Shapespeare in-nies ma kenitx taf taqra imma kienet tħobb tisma' u tnissel id-dramm. Minn żmien Milton sa żmien Addison kien hemm ruxxmata pamphilets (Milton, Defoe, Swift). Meta n-nies tgħal-