Ic-Censura ta' l-Istampa f'Malta (Ir-Raba' Taqsima; tissokta man-Numru ta' Ġunju, faċċ. Ta' Ġuże' Ġarr MEWA l-Ingiżitur ta' Malta, li, fl-1642, kien il-Mons. Ġan- patist Crori Pannellini, sar jaf li sa titwaqqaf l-Istampa f'Malta, ħabrek ħafna mal-Gran Mastru Laskri, billi wrieh kif kellu jimxi u x'jinħtieġ isir f'din il-biċċa, Fost l-oħrajn, qallu, biex jinħatru xi Ċensuri, ħalli dawn, qabel kollox, jaraw u jiflu sewwa kulma jkun sa jingħata għall-istampa. Barra minn hekk, Pannellini kiteb ukoll Ruma, iejn tarraf u fisser bix-xogħol tie- għu li għamel dwar din il-ħaġa. Fid-19 ta' April, 1642, il-Kardinal Barberini wieġeb minn Kunna lill-Ingiżitur. Bagħat igħidlu, li, il-Kardinali tas-Sagra Kongregazzjoni, għoġbithom ħafna l-ħidma tiegħu waqt id-dħul u t-twaqqif ta' l-Istampa f'Malta. (Biss jibqa', li, dawk li jin- ħatru bħala Ċensuri, iħabirku li jagħmlu d-dmir tagħhom kollu, biex, mill-imsemmija Stampa, ma joħroġ xejn li ma jkunx jaq- bel mat-tagħlim tal-Knisja u mad-drawwiet it-tajba, kif hekk jittama li għandu jsir (ID), : X Il-Gran Mastru laskri mexa fuq it-tagħrif lilu mogħti mill- Ingiżitur. Dan narawh, billi, meta lI Pompew de Fiore tah, fis-17 ta' Ġunju, 1642, li jista' jħaddem: l-Istamperija li kellu, għamillu dak il-ftehim li senunejna fit-Tieni Taqsima. B'dana- kollu, għad illi kellhom jmtgħażlu xi nies biex jiflu u jgħarblu l-kitba sewwa, qabel ma din tmur għall-istampa, naraw jinbeda x-xogħol fl-Istamperija ta' De Fiore, mingħajr Ċensuri xejn. Iżda, ġrat din il-biċċa, minħabba dak li sa ugħidu. F'dak iż-żmien kienet drawwa, H meta wieħed jitlob xi haġa u jagħtuhielu, ma jgħarrfuhx bil-kitba, bħalma hekk jagħm- In l-lum, iżda jgħidulu bil-kliem biss l: qalagħha. Biex wieħed ikun jaf sewwa x'fiha u ma fihiex is-setgħa li tawh, irid imur hu nnifsu jistaqsi fil-kanċellerija ta' l-Ordni, jew il-Qorti, f'liema waħda minn dawn l-imkejjen ikun għamel it-talba tiegħu. Iżda Pompew ma għaraf jagħmel xejn minn dan kollu li semmejna. De Fiore ma marx, fejn kien imissu jmur, biex jara u jistaqsi taħt liema ftehim tawh dak li talah. B'dan in-nuqqas ta' għa- IĊ-ĊENSURA TA' L-lisTAMPA F'MALTA 151 mil, baqa' u le sar jaf, li, qabel kull ħaġ'oħra, kellu jitlob lil Gran Mastru, biex jinħatru xi Ċensuri, ħalli dawn iniżżlu isim- hom f'dawk il-ħwejjeġ li jgħuddu bħala tajbin għall-istampa. Iżda, malli lil Ponmpew għarrfah l ħarġet is-setgħa għalih, bdież il-ħidma fl-Istamperija riegħu, bla ina qagħad iħabbel rasu fuq xejn aktar. L-ewwel xogħol li hareġ mill-Istamperija ta' De Fiore, kienu l-istampar ta' żewġ folji b'xi konkolużjonijiet. Dawn twaħħlu mal-ħitan. Meta n-nies tal-Ħaqq raw li dawn ħarġu mingħajr is-setgħa mogħtija miċ-Ċensuri, bil-jedd kollu qalu, li Pompew waqa' fil- piena li kien imhedded biha, jiġifieri li kellu jħallas 500 skud tad-deheb lill-Fiskal tal-Qorti, Iżda Pompew, bħala sid l-Istamperija, u għalhekk kellu jagħmel tajjeb għal dak kollu li jsir fiha, talab il-ħniena tal- Gran Mastru, billi qal u fisser ruħu li ma kienx jaf x'kellu jkun l-ewwel dmir tiegħu. Barra minn dan, indaħlu wkoll xi nies sewwa, u qabżu għalih ħafna mal-Gran Mastru. Fuq hekk, Laskri, għal din id-darba, għader in-nuqqas tiegħu, billi ħafirlu l-piena kollha li weħel. Malli Pompew ħeles s'wiċċ il-ġid mit-taxxa li daħal fiha, u billi wkoll wara dit-tbeżbiża sar jaf x'kellu jagħmel, f'Diċem- bru tal-1642, talab lil-Gran Mastru, ħalli jogħġbu jaħtar Ċensur, kif id-Degriet tas-17 ta' Ġunju, 1642. kien igħid, Fuq it-talba ta' Pompew, Laskri għażel wieħed malajr biex jidher għalih (għall-Gran Mastru), ħalli jara l-kitba u jniżżel ismu (isem il-maħtur) mali jgħaddiha. Għal din il-biċċa xogħol, qabbad lill-Viċi Kanċellier ta' l-Ordni. li, f'dik il-ħabta, kien il-Kmandatur Ġanfranġisk Abela, Malti. Flimkien miegħu nda- ħal ukoll l-Ingiżitur Gori Pannellini. Id-deffis u s-sehem: li naraw jieħu l-Ingiżitur f'dil-biċċa ta' l-Istampa, aktarx li f'għajnejna jidher xi ftit, jekk ukoll mhux wisq, barra mill-qies. Iżda, id-drawwiet tal-qedem kienu xorta oħra minn dawk tal-lum. Dari, l-Ingiżitur kellu setgħa kbira ħafna fuq kulħadd hawn, billi f'Malta dan kien jidher għall- Papa. Jerġa, billi l-Ordni, bħala għaqda ta' Rhieb, jagħmel minnu l-Papa wkoll, l-Ingiżitur kellu kull jedd biex jindaħal u jħaddem is-setgħa tiegħu, flimkien ma' dik tal-Gran Mastru, dwar iċ-Ċensura ta' l-Istampa f'Malta, 162 iL-Manri. Ma' dawn nistgħu nghoddu lill-Isqol ukoll. Dan kellu set- għa oħra għalih. B'hekk, gżiritna kienet miżruda u maqsuma taħt tliet Ħakmiet. ' Dawn it-tliet Setgħat, mhux biss kienu jaħbtu ta' sikwit ma' xulxin, dwar dak li jgħiau li-huwa, tagħ- hora, iżda, nistgħu ngħidu li kienu f'tilwima waħda li ma tis- piċċa u taqta' qatt. Bhalma għedna, kull kitba kellha tibda tgħaddi minn taħt iċ-Ċensuri li semmejna. L-ewwel ma imur kienet għand l-Ingi- żitur, biex jaraha hu. Wara tgħaddi f'idejn il-Kmandatur Abeja. Meta jgħadduha, iniżżlu isimhom taħt l-'Imprimatur'', Xi drabi, flok ma l-Ingiżitur jara l-kitba hu, ġie li għażel lil ħaddieħor ukoll, biex igħarbilha għalih. Ukoll wara xi żmien Abela ma baqax aktar bħala ċ-Ċensur tal-Gran Mastru, billi xaba' u telaq minn dan ix-xogħol ta' taħbil il-moħħ. Floku laħaq il-Kuġitur tieġħu (ta' Abela), il-Gran Pirjol ta' l-Ordni, bra Luqa ssnerio, dak li fl-1668 sar Isqof ta' Malta. Ma, għaddiex żmien wisq wara l-ħolqien taċ-Ċensura f'Malta, li'ma tressqux xi kotba żgħar tal-Knisja b'talb mhux qiegħed tajjeb. ' Iżda l-Ingiżitur ma għaddihomx, filwaqt li żammhom u ma rħihomx minn taħt idejk. Mhux dan biss, imma, fl-14 ta' Diċembru, 1642, bagħathom mill-ewwel lejn Ruma, Għal dan l-għamil, wieġbu l-Kardinal Barberino, fl-10 ta' Jannar, 1643, fejn. bagħat igħidlu, li mexa bil-għaqal ħafna u wera ħsieb sewwa. meta ma għaddiex dawk il-kotba għall-istam- pa, għax hu minnu li huna ħżiena. Talbu wkoll, biex, 'il qud- diem, joqgħod b'għajnejh miftuħa dejjem, billi jissokta jħaddem dehmu f'dawk il-ħwejjeġ, kif hekk għamel fil-biċċa ta' l-imsem- mija kotba (2). Fost il-ftehiu li hemm tid-Degriet li l-Gran Mastru ta lil Formpew De Fiore, fis-17 ta' Ġunju, 1642. insibu, li meta tinte- Jaqlu f'idejh li jista' jitbagħ fl-Istamperija tiegħu, dis-setgħa, liiex tkum ta' siwi, trid tingħata lilu bil-miktub. Rabtu wkoll, ji din is-sensja kellu jġibha u jistampalia f'kull: ħaġa li joħroġ. F'danakollu, minn kif stajna naqbdu minn kitba. u kotba li rajna, jidher l, sa hawn. jiġifieri dwar liema għamla ta' ''Setgħa' kellha tisfa' mitbugħa fil-kotba. rna sar ebda twettiq ta' ndħil, jew tħaqqiq. min-naħa taċ-Ċensuri. Iżda dawrr kienu jħossu, IĊ-ĊENSURA TA' L-ISTAMPA F'MALTA 153 ti, għalihom. hu biżżejjed li jiflu u jgħarblu l-kitba, biex jaraw jekk għandhiex xi ħaġa mhix tajba u qiegħda sewwa, qabel ma jniżżlu isimhom fiha u jgħadduha miċ-Ċensura. Dil-biċċa, għal- hekk, tħalliet mitluqa ħielsa fil-ħsieb ta' l-Istampatur, biex dan, jekk ikun irid, jitbagħ ukoll l-'Tmprimatur' flimkien ma' l-ismi- jiet taċ-Ċensuri, inkella jġib bies bil-Latin: ''Cum Superiorum permissu'', jew bit-Taljan: ''Con licenza de' Superiori', Għalkemm ħarġu xi kotba li jġibu l-'Tmprimatur'' bl-isem ta' l-Ingiżitur, jew tal-maħtur tiegħu, flimkien ma' l-isem tal- magħżul tal-Gran Mastru, sa fejn nafu aħna, wieħed biss huwa magħruf li hawn b'din l-għamla li hawn fuq imsemmija. L-of- rajn ma fihomx għajr kliem bil-Latin, jew bit-Taljan, li juri u jfisser li ħarġu bir-rieda mogħtija mis-Superjuri, Dal-waħdieni ktieb jinsab fil-Bibljoteka Rjali ta' Malta. Ħu tal-kittieb Ġeronimo Marcelli, dak li semmefmieh kemm-il darba f'din il-kitba tagħna. Fl-aħħar ta' dan il-ktieb hemm l-ismijiet taċ-Ċensuri mniżżlin wieħed ma' ġenb l-ieħor hekk: Bil-fteħtm li sar bejn l-Ingiżitur u l-Gran Mastru, dwar it- tħaddim ta' l-Istampa f'Malta, id-dgħajsa kienet miexja ħajta ħarir mhux ħażin, Iżda din ma damitx ma ltaqgħet ma' dagħ- bien waħxi u call, li mhux biss qattoħalha. u qaċċtilha l-qlugħ li kellha. iżda ħarbatha u għarraqha. għal kollox, Biż-żmien li aed insemmu. b'Isaqof ta' Gżiritna kien Fra kwann Ralacuer Camarasa, TLil-dan ma niżlitlu xejn dik il-biċ- ġa. H di ħalloseh minn barra u ma. tawh ehda sehem fl-istampar tal-kotha f'Malta. U din raha hekk hi kħira. l-ma ried joqgħod għaliha xom li xejn, ' Ralacuer deherin, li kelln jidħol m jiadeffes hu fil-Tmmrimatnr'. u mhux l-Inviżitur Gori Pannellini. Biex jfittex jasal fil-għan tiegħu, ħa : ħaieh iikteħ Ruma malajr, lis- Qaqra. 11 fisqor m'imjisehom ilmnu l-jeddijiet tieħu fil-qasam ta' l-Testampa. hħala fil-hin Tennf ta' Malta mn his-aptoħa tiemħn hemm nkall. Iżda l- Kardinali, f'Inadħa. Sonerali li saret fit-2 ta' Novembru. 143. ma-qagħdux għal dak li xtaq u ried Balaguer, għax reġġgħu lura 154 IL-Manri t-talba tiegħu. Li kien dan biss, fiha u ma fihiex, imma ħtija tat-tilwima li qanqal l-Isqof ma' l-Ingiżitur, naraw jeħel ukoll il-Gran Mastru, bla ma dan l-imsejken għamel l-għaliex. Għax l-aktar li ħareġ tellief f'din il-biċċa, kien hu waħdu, billi qalgħu lilu minn barra għal kollox, fl-indħil li jidher ismu f'dawk il- kotba. li jistampaw f'Malta. Minn dan li għedna nieħdu u naraw, li mhux dejjem iġibha żewġ dak il-qawl li jgħid: ''Fi ġlieda bejn tnejn, jistgħall it-tie- let'. Irridu nfissru ruħna għal kif imxiet l-Ingiżizzjoni ta' Ru- ma, fit-tilwima li semmejna, billi din qatgħet, fil-11 ta' Novem- bru, 1643, li għandu jkun imħares id-Degriet tal-Papa Klement VIII, mogħti fil-Kongregazzjoni: tas-Sant'Uffizzju, fit-2: ta' Awissu, 1601. Dan jamar, biex, meta l-Ingiżituri jgħaddu l-kot- ba. għall-istampa, iħarsu r-Regolamenti ta' l-Indiċi. Meta, l-Ingiżitur ta' Malta wasallu l-imsemmi Degriet, in- tebah malajr li dan sa jqanqal u jaqla' għaqqux. Barra milli hu kien jaf x'jeddijiet jitolbu minnu, l-imsemmija Regolamenti, kien jaf ukoll li jekk jiġu mwettqa f'kulma jamru huma, bla ebda ħsieb ta' xejn, sa jkollu x'igħid għas-sħiħ ma' l-Ordni fuq din il-biċċa. Iżda, biex Gori Panmellini jilqa' għal kull għawġ li seta' jinbet, aktarx li kiteb Ruma, ħalli minn hemm jikseb tagħ- rif u tifsir sewwa u bil-miktub dwarhom, biex, meta jasal il- waqt li għaddem dmiru, f'idejh ikollu ħaġa qawwija, ta' siwi u ta' ħafna saħħa x'juri, u li ma jista' jmeriha u jwaqqagħha ħadd. L-Ingiżitur waslilu ittra minn Ruma, miktuba mill- Kardinal Barberino, fil-11 ta' Ġunju, 1644. Fiha dan bagħat igħidlu. li, il-Kardinali tas-Sagra Kongregazzjoni jidhrilhom li hu biżżejjed. għall-Viċi Kanċellier ta' l-Ordni, li jniżżel ismu biss f'dik il-kitba li tgħaddi bħala taiba għall-istampa. Mill- bqija, fil-kotba stampati, ma għandux ikun hemm għair il-waħ- dieni ''Imprimatur' ta' l-Ingiżitur. Barra minn hekk, amarlu wkoll, li jfittex u jħabrek sewwa, biex jara li hekk biss dejjem isir, iseħħ u jitwettaq. L-Ingiżitw. fis-17 ta' Ottubru, 1644. wera din l-ittra lill- Gran Mastru. Wara wrieha wkoll lill-Istempatur. biex dan, 'il quddiem, ma jkun jista' jġib ebda tkewtil, dwar ti ma jafx kif kellu jiraxi fl-istampar tal-kotba. Ma għandniex xi ngħidu, ħaġa li ma titwemminx, għax ma jistax ikun, jekk ingħidu l l-Gran Mastru u n-nies tiegħu ma IĊ-ĊENSURA TA' L-ISTAMPA F'MALTA 155 nafrux, anqas tniffsu, għall-imsemmi amar. Iżda, fost l-oħrajn, l-aktar li tbaqbaq u ħambeq dwaru, kien wieħed Malti — il- Kmandatur Ġanfranġisk Abela, Viċi Kanċellier ta' l-Ordni. Malli dan safa' mgħarraf bih, intebab malajr, li dak l-amar sa jkun ta' bosta ħsara u deni għall-Ordni tiegħu, billi sa jitnaqqas ħafna, l-ġieh tal-Gran Mastru bħala Sultan, li r-rieda biss tiegħu swiet u kellha tkun biex iddaħħlet l-Istampa f'Malta, Abela ħadem: u ħabrek qatigħ f'dil-biċċa, biex jara lill-Ordni joħroġ ħieles minn qalb dan it-twegħir kbir. Għalhekk ta ħafna tagħrif lill-Gran Mastru, dwar kif kien isir l-'Imprimatur' f'bosta artijiet oħra, Fl-istħarriġ li għamel, Abela sab, li, l-amar tas-Sagra Kon- gregazzjoni, ma kien jaqbel xejn ma' kif kienet id-drawwa fis- Saltna ta' Napli u Sqallija u f'Ħakmiet oħra ta' Slaten insara. F'dawn, barra l-'Imprimatur' tan-nies tal-Knisja, hemm ukoll l-ieħor bl-isem. ta' dawk li jiġu maħtura. mis-Saltna l tkun, kull wieħed l-għada tiegħu. Terġa' Abela ma setax jaqbad u anqas jifhem il-għala, mela, għall-ewwel, il-Magħżul mill-Gran Mastru tħalla li jniżżel l-''Tm- primaturi' b'ismu. Mhux biss. Iżda dan kien id-dmir tiegħu li jagħmel, billi hekk nkoll igħid dak il-privileġġ li l-Gran Mastru ta lil Pompew de Fiore, meta. daħlet l-Istampa f'Malta. Wara dan kollu li l-Kmandantur Abela fisser, kellu tassew għalfejn jaraha ħafna .bi kbira, dik li riedu jqaċċtu 'l barra l-Maħtur tal-Gran Mastru; biex, is-setgħa msemmija, titħalla a taqa' għal kollox f'idejn l-Ingiżitur waħdu, Billi l-Ordni aktarx li ma kienx jaf li l-Isqof talab Ruma, ħalli jġarrab jitfa' lill-Ingiżitur 'il barra, u jidħol hu biss fl-''Tm- primatur', ma basarx anqas intebah, li, kulma ġara, dan kollu sar minħabba. t-tilwima hi cajjem l-Isqof. Fil-kotba l-Ordni. wieħed għandu dejjem isib imniżżel, li, l-Istampa f'Malta, ma. għaddietx 'il quddiem u rnexxiet, ħtija ta' għawġ imqanqal mill-Tnġiżitur dwar jeddijiet żejda li dan ried li jkollu fl-'Imprimatur'. Iżda, bħalma rajna, l-Ingiżitur ma setax jiċ- ċaqlaq u tagħmel xort'oħra, għajr biss kif qatgħet l-Insiżizzjoni ta' Ruma, billi dan kellu igħaddi minn dik it-triq waħdanija li, urieħ u amarlu, il-Kardinal Barberino, fl-ittra li iżjed lura sem- mejna. 156 IL-MALTI Abela. għafas ħafna. mal-Gran Mastru, fejn ħeġġu, biex, l- ewwel ma għandu jagħmel, jitkellem ma' Avukati, jieħu l-fehma tagħhom u ta' nies oħra li jifhmu sewwa dwar din il-biċċa. Wara, jekk ikun jinħtieġ, jitlob, ifittex u jħabrek ħalli jitħassar l-amar imsemmi, biex, kull meta jkun il-waqt, l-Istampatur, bil- ħlusija kollha, jista' jagħmel ukoll l-'Imprimatur'' bl-isem. tal- Maħtur mill-Gran Mastru fil-kotba li jistampa. Dil-ħaġa kienet issir hekk sa: mill-bidu li nibtet l-Istampa f'Malta, u bħalma hekk nkoll hemm imfisser fil-privileġġ mogħti lil De Fiore, Iżda, kollox fuq kollox, Abela kien tal-fehma wkoll, li, kemm-il darba, dil-biċċa ma tirnexxix, kif jitlob il-ġieħ ta' l-Ord- ni, il-Gran Mastru kellu, mill-aktar fis, iżomm, iwaqqaf u jneħħi l-Istampa minn Maltin. Tassew li dil-ħaġa ġiebet risq u ġid kbir 'fi Gżiritna; iżda l-Ordni ma kien jaqbillu qatt li joqgħod taħt setgħa bħal dik — setgħa li tnaqqaslu ħafna qatigħ mill-jeddijiet li jrnissu, Billi l-Ordni' kien tal-ħsieb H ma jniżżilx rasu għall-amar tas-Sagra Kongregazzjoni, aktarx li wasal f'xi ftehim ma' l-Ingi- żitur, ladarba l-Istampa f'Malta ma waqfitx malajr, iżda baq- għet hawn għal xi żmien ukoll wara l-1644. Mill-annas hekk jidher mill-kotba li ġew f'idejna u li aħna tarrafna bihom fit- Tielet. Taqsima. ta' din il-ġrajja — kotba li jwasslu sa l-1656. Minn dawk: kollha li ħarġu ma' tul is-snin li semmejna (1644.1656), f'ebda wieħed minnhom ma nsibu mniżżel xi 'Im- primatur'', la tal- Gran Mastru, angas ta' l-Ingiżitur; iżda dawn iġibu biss li ħarġu :: ''Con permesso de' Superi iori'. Dan l-għamil jagħtina x'naħsbu, li l-biċċa tħalliet issir hekk bi ftehim għal xi żmien, ngħidu aħna, sakemm il-Gran Mastru jkollu l-wesgħa biżżejjed biex jikteb Ruma, ħalli jara jekk din tiċċaqlaqx xi ftit milli qatgħet, billi terġa' tagħmel xi ħsieb ieħor, iżied meqjus minn ta' qabel, li jkun jaqbel aktar għall-ġieh ta' l-Ordni. s B'danakollu, ma nafux infissru kif l-Ordni mexxa x-xogħol tiegħu f'din is-silta, biex jara jitħassarx dak l-amar tas-Sagra Kongregazzjoni, u b'hekk jeħles minn toqol kbir ta' għajb li riedu jitfgħu fuqu. Dwar din il-ħaġa, ma rnexxielna nsibu xejn. ebda dokument, li seta' jagħtina xaqq dawl, imqar mill-aktar żgħir u ċkejken, biex niksbu daqqa t'id bih, ħalli nferrxu dak iċ-ċpar li taħtu qed jaħbi l-ħidma li semmejna. ' Għalhekk, fna din il- biċċa, irridu jew ma rridux, ikollna nisktu u nibqgħu f'ħemda tal-mewt. Iżda, meta s-Sagra Kongregazzjoni tas-Sant'Uffizzju webb- set rasha u riedet tgħaddi tagħha, billi dak li qatgħet hi, żam- mitu bħala li hu kollu xieraq u sewwa, l-Ordni ma, riedx imejjel rasu u joqgħod għall-amar tagħha. Il-Gran Mastru deherlu li kellu l-jedd kollu, li, f'dak li hu qasam: ta' l-Istampa, Ruma mes- sha mxiet miegħu kif id-drawwa mas-Slaten ta' artijiet oħra, ladarba huwa wkoll kien jaħkem f'Malta bħala Sultan tagħha. Għalhekk, meta Laskri ra li ma hemm ebda ħjiel iżjed ta' xi tama, dwar din il-biċċa, kellu jaqa' li jagħmel kif qallu l-Viċi Kanċellier ta' l-Ordni, il-Kmandatur Ġanfranġisk Abela — ta daqqa fil-laħam il-ħaj, billi qaċċat n xejjen għal kollox l-Istampa minn Malta.