:;:—— BEWSA LILL-KANUN ' Sebali jum ta' difa li tgħaxxaq, u Sunta, wara li firxet is- sodda, tat tfarfira u kinset id-dar, hejjiet żinġla ilma fietel, qajmet it-tarbija tnin-nieqa, neżżgħetha u bdiet tafħisilha u tbaħbaħha. , Omm żagħżugħa għadha bl-ewwel tarbija, f'saħħitha, bla i ħsebijiet kbar li jkidduha u ma jonqosha xejn għalkemm m'hix għanja, Sunta kienet tgħix ħajja ta' hena fil-għożża ta' żewġha u fil-ġabra tad-dar; żewġha, Toni Borg, kien bajjad iżda wara li bdiet il-gwerra, meta l-għadu beda jiġi jaħbat għal Malta bi ħruxija kbira, Toni ħass demmu jbaqbaq u idejh bdew jikluh biex jagħmel xi Ħaġa ħalli jitħallas mill-għadu : tagħna; darba waħda 'l Toni telgħulu bl-ikrah, xetiet f'rokna s- slielem u l-ħbula, il-bramel u l-pniezel, il-barraxi u l-kazzoli u . mar inkiteb suldat. Żagħżugħ bieżel u fuq ruħiu, ħafif u moħħu tajjeb, Toni Borg inxteħet bil-ħrara ta' qalbu. kollha għall-ħajja. ta' suldat u ma damx ma għadda 'l quddiem; f'qasir żmien laħaq kapural u wara ftit sab ruħu bħala ewlieni fost iċ-ċorma ta' wieħed mill-kanuni fil-fortizza ta' fuq ir-riħ. tar-raħal tiegħu. Hemm il-kapurali Borg: kien għal qalbu ħafna. Meta jkun ħafif mix- xogħol Toni kien jaqbeż qabża sad-dar ċiex jagħmel żjara lil martu u joqgħod jitgħaxxaq bit-tarbija, iżda hu ma kellux , Żmien wisq x'jaħili fid-dar għax dik il-ħabta s-suldati kellhom wisq x'jagħmlu fuq il-kanuni. il-furtizza fejn kien il-kapural Borg kienet waħda mill-aqwa ta' Malta u mhux darba jew tnejn il-għadu ġarrab il-qilla tas-suldati u l-qirda tal-kanuni tagħha; ma' kull ħbit mill-ajru l-kanuni kienu jiftħu nar tal- biża' u jimlew is-sema b'xita ta' ħadid w azzar li kienu jtertqu u jfarrku kull ajruplan li jinqabad fil-qrib. Dak in-nhar tal-ġrajja tagħna, Sunta sebħiet ferħana u daħt- kana, insiet il-hemm u l-għawġ tal-gwerra, ħasset ruħha fil-paċi mad-dinja kollha u qalbha fawwret bil-hena tal-ħajja, riedet issawwab il-faraġ ta' rufiha, infexxet tgħanni u bdiet tfaqqa' bews twil u sħun fuq il-ħaddejn donnhom ħawha ta' bintha. 7 Dik it-tarbija ħarkiena w qawwija, kollha raġġar u tbissim, qisha ċappa risq nieżla mis-sema, b'dak ġisimha lewn ħamrani magħqud kobob qisu sħab f'inżul ix-xemx, kienet tgħaxxaq bi ħilewwitha lil kull min iħares lejha. Kien hemm dehra ta' barka ' u ta' sliem: l-omm, b'fardal nadif abjad fuq il-libsa w bil-kmiem imxammrin, kienet milwija bi ħrara kbira fuq iż-żinġla twieżen fuq idejha lit-tarbija, u din kienet iċċafċaf fl-ilma sħun u dlonk tmattar riġlejha, ixxejjer idejha, titbissem u tfaqqa' daħk ħelu donnu ħiereġ minn fomm ta' anġlu. It-tarbija kellha għajnejha msammrin f'wiċċ ommha filwaqt li din b'dehwa kbira kienet iddawwar lil bintha minn naħa għal olira fl-ilma fietel, togħt- rokha, tlaħlaħha, tinbixha u żżiegħel biha. F'daqqa walida Sunta waqfet b'ħasda kbira, għajnejha: tberrqu, xufftejha bjadu w wiċċha tqarras: semgħet is-sirena tar-raħal twissi l-ħbit mill-ajru. It-tnewwiħi tas-sirena dafial f'qalb dik l-omm li għall-ewwel infixlet u, bil-qatgħa li Ħadet, ġisimha qam xewk xewk, iżda malajr fisiebha mar fuq bintha u qabadha bħal ferħ ta' ġenn biex teħiles lil dik it-tarbija minn kull tiġrib. F'radda ta' salib Sunta ħatfet 'il bintha, ġriet biha lejn is-sodda, medditha fuq xugaman sħun li kienet firxet u ħejjiet minn qabel u kebbitha fih. Madankollu kien beda l-isparar u beda jinħass tfaqqigħ li jriegħed l-art; l-omm twerwret u bla ma qaglidet tfisqi 'l- bintha fil-Ħrieqi jew tlibbsilha s-sarwal, qabditha, ħaddnitha, rassitha magħha b'għożża kbira w telqet biex toħroġ mid-dar ħalli tmur għall-kenn tal-blat, iżda malli meddet l-ewwel pass inħasset theżhiża tal-waħx, daħal riħi qawwi fil-kamra, inħasset safina tal-biża', id-dar triegħdet mis-sisien, imbagħad il-kamra ntreigħet, il-ħitan mielu, is-saqaf infetaħ u kollox beda nieżel u jiġġarraf. ''Madonna tal-Mellieħa idħol Inti għalina f' għajtet Sunta malinuqa bil-biża' filwaqt li bi lirara kbira rasset 'l bintha ma' sidirha. Dak l-ajruplan li kien xeħet il-balla fuq id-dar ta' Sunta ma reġaglix telaq olira; meta wasal fuq Malta kien imsieħeb minn erba' ajruplani oħra, iżda hu biss irnexxielu jidħol fuq il- Gżira. tr malli tar fuqha sab ruħu f'xita ta' balal ifaqqgħu ma' dwaru. Il-pilota, biex jeħles, beda jġerri kemm jiflali, daqqa jitla' 'l-fuq, daqqa jinżel 'l isfel, jinqaleb u jdur 'l hinn u 'l-hawn, iżda l-kanuni ta' l-art ma tawhx nifs, kull fejn idur beda jlioss it-theżhiż tat-tfaqqigħ tal-balal u r-raxx ta' frak tal-ħadid itir ma' dwaru. Il-pilota sab ruħu f'tiġrib li ma satax jeħles minnu, stħajjel ruħu qisu nqabad f'xibka ta' azzar li aktar ina jmur aktar beda jitħabbel fiha, fl-aħliar ix-xorti ħażina wasslitu għal- tir tal-furtizza fejn kien hemm il-kapural Toni Borg u dikment il-kanuni fetħu n-nar qerriedi tagħhom. Minn fomm il-kanuni bdew jaqbżu walida f'waħda beraq li jgħammxu l-għajnejn u ma' kull berqa ttir balla li tmur tfaqqa' sewwa sew fidejn l-ajruplan tal-għadu; dan beda jtir u jinqaleb b'fietfa tal-għaġeb u l-mexxej tiegħu għamel ħiltu kollha ħalli jaħrab minn dik il-qirda, biex iħaffef u jżid fit-titjir: beda jitlaq il-balal fejn ġie ġie, izda ma sata' jefiles b'xejn: kull fejn idawwar wiċċu l- pilota beda jilmaħ quddiemu balal ifaqqgħu, itajru sriep tan- nar, isiru frak u jħallu warajhom sħab abjad qisu għarma ; maħluġ, u l-ħin kollu hu kien iħoss il-mewt titrod warajh. F'daqqa walida balla li spara Toni Borg mill-kanun tiegħu marret faqqgħet sewwa sew fidejn il-ġewnaħ tal-ajruplan u qaċċtithulu. L-ajruplan qabeż, inqaleb la ġenba, tilef ix-xejra, imbagħad għodos rasu 'l isfel, beda jaqa' u jdur bħal żugraga u, filwaqt li qabad, ilsna' tan-nar bdew jaqbżu minnu u jħallu warajhom radda ta' duħħan iswed w ikrah. Is-suldati tal-fortizza ħallew għalenija l-kanuni u bdew jaqbżu, iċapċpu idejhom, igħollu l-brieret u jgħajjtu kemm jifilħu bil-ferħ, imbagħad daru mal-kapural Borg, għollewh fuq idejhom, refgħuh fuq spallejhom u bdew iduru bih mal- misraħ tal-fortizza. Il-fizzjali wkoll ferħulu lil Borg u saħansitra l-maġġur ħadlu b'idu; iżda f'daqqa walida l-għassa ta' ħdejn il-bieb tal-fortizza ħabbar li kien wasal il-kurunell. Is-suldati minnufih inferxu, telqu jiġru u kulħadd mar qagħad f'postu fiiemed u wieqai kif jitlob is-servizz. Il-kurunell daħal wieqaf u fuq ruħu, imgħaġġel u mferfex, imsieħeb mill-Maġġur u mill ajjutant; it-tlieta waqfu f'nofs il- wesgħa fejn kien hemm il-kanuni, l-ajjutant baqa' passejn lura u l-kurunell u. l-maġġur damu qatigħ jitkellmu bejniethom, il-maġġur il-ħin kollu jdawwar sebgħu l-werrej lejn il-kanun tal-kapural Borg u jxejjer rasu lejn is-sema fejn kien l-ajru- plan tal-għadu meta laqtuh. Fl-aħħar il-maġġur għajjat isem il-kapural Borg; dan Ħalla l-kanun, telaq igħaġġel u mar waqaf għal għarrieda quddiem il-kurunell filwaqt li ħabbat saqajh ma' l-art, għolla idu l-lemenija quddiem moħħu, ħareġ sidru 'l barra u baqa' wieqaf u iebes. il-kurunell, b'leħen għoli biex jisma' kulħadd u bi kliem maħtuf u mgħaġġel, feraħ lil Toni Borg, għall-ħila tiegħu u faħħru quddiem sħabu kollhi għall-għaqal, għall-qlubija u għar-reqqa li dejjem wera fis-servizz, imbagħad dar lejn is-sul- dati kollha u żied iħeġġiġhom biex jixxiebhu lil-Toni Borg fil-ħidma tiegħu għall-ġieħ ta' art twelidu u biex iżommu 'l dak il-kapural bħala xempju ta' suldat qalbieni. Madankollu l-fizzjal tal-għassa kien ħareġ mill-kwartier, resaq lejn l-ajjutant u qallu xi ħaġa f'widintu. L-ajjutant in- ħasad u baqa' ħosbien għal ftit tal-ħin, imbagħad resaq lejn il- kurunell u l-maġġur u qallhom xi ħaġa minn. tafit ilsien. Il-kurunell tħawwad u nfixel, tefa' għall-għarrieda għajnejh fuq il-kapural Borg u baqa' għal ftit tal-ħin iħares lejh donnu - L jrid igħidlu xi ħaġa iżda ma jafx kif jibda jkellmu. Fl-aħħar għamel fila lilu nnifsu u b'leħenimitfi qal: ''Kapural Borg għadha kemm waslet alibar ħażita għalik; jisgħobbija li se nkun jien li nagħtihielek,iżda minliabba f'hekk inkun nista' ukoll naqsam xi ftit miegħek is-sogħba. u l-ħasra li waqgħu fuqek bla ħsieb. Il-mara u t-tarbija tiegħek baqgħu mirdumin meta d-dar tiegħek intlaqtet minn balla li xeħet l-ajruplan li waqqajt intif- Il-kapural Borg għal dik l-aħbar tkexkex, telgħetlu għoqla fi griżmejh, waqgħet dalma quddiem għajnejh, tatu bħal tix- jira mejt, ħass demmu jiksaħ u qalbu tieqaf, iżda hu ma 'ħalliex il-hemm jirkbu u bla telf ta' żmien rażżan it-telqa li waqgħet fuqu, imbagħad gidem xofftu ta' taħt, wiċċu tqarras, tkemmex u sar qisu parċmina, għajnejh bdew ileqqu u leħħa ta' qilla qabżet minnhom. 7 Il-kurunell ħa b'id il-Kapural Borg u għafashielu bi ħrara kbira, imbagħad sellem lil kulħadd u telaq igħaġġel. Fizzjali u suldati daru ma' Toni Borg biex isabbruh mill-aħjar li jistgħu, iżda dan ma kellu qalb ikellem lil Ħadd u fil-waqt li radd il-ħajr għall-ħasra tagħhom, warrab minn sħabu u mar qagħad għalih. Is-suldati, meta rawh li jixtieq jibqa' walidu, ħallewh u marru daħlu fil-kwartier jitkellmu ras ma' ras fuq kull ma kien ġara. Toni Borg meta sab ruħu waħdu ħareġ karba minn qiegħ qalbu u xfar għajnejh ixxarrbu bid-dmugħ, imbagħad. tatu bħal sfiċċa, mar b'ġirja lejn il-kanun tiegħu, niżel għar rkobb- aj ġenbu, ħaddnu, għannqu u biesu bil-ħrara ta' qalbu ollha. Ġużi GALEA jiena ta' fehma sħiħa li l-bidu ta' tħarriġ il-moħħ hu li ddaħħal f'ras it-tfal l-idija ta' xjenza, metodu, ordni, prin- ċipju u sistema. Mhux min jitmasħtan għal kull ħaġa ta' xejn hu kbir, iżda min iħoss li fejn jidħol il-ġieħ l-inqas ħaġa hi biżżejjed biex jitlewwem, SHAKEBSPSARE,