Żmien il-Milied fi Strada Stretta Mill-Okkorrenzi tal Malta tas-snin Erbgħin kienet karatterizzata mill-assedju tat- Tieni Gwerra Dinjija, it-teatru Mediterran ta' kampanja mili- tari fi ġlieda qalila għall-kon- troll tal-gżira, strateġikament mill-aktar important għall- Kuruna Imperjali. L-aħbarijiet fl-10 ta' Ġunju 1940 kienu koll- ha ddominati mid-dikjarazzjoni tal-Italja fi gwerra kontra l- Alleati fl-Afrika ta' Fuq, b'ħaf-- na mill-Alleati kellhom interess fl-Afrika sa mis-seklu 19. Dan ix-xenarju mweri, żied il-valur konsiderevoli ta' Malta. Il-forzi Britanniċi tal-ajru u tal-baħar ibbażati fil-port ta' din il-gżira bdew jattakkaw lill-forzi tal-ajru u l-flotta tal-Italja Faxxista u l- Ġermanja Nażista f'dak li kienu qed jittrasportaw provvisti vitali u rinforzi mill-Ewropa. Il-qawwiet tal-Assi ddeċieda li jibbumbardja lil Malta u jħal- liha tmut bil-ġuħ f'sottomis- sjoni billi tattakka l-portijiet, l- irħula, l-ibliet u t-tbaħħir li kienu qed jagħmlu l-Alleati li kienu qed ifornu lill-gżira. Matul il-gwerra, Malta kienet waħda mill-iktar żoni bbum- bardjati b'mod intensiv. Il- Luftwaffe (Forza tal-Ajru Ġermaniża) u r-Regia Aeronautica (Forza tal-Ajru Taljana) tellgħu total ta' 3,000 rejd mill-ajru u tefgħu mas- 6,700 tunnellata ta' bombi fiż- żona tal-Port il-Kbir biss. Ħafna kienu dawk il-Maltin li spiċċaw bla saqaf, foqra u mejta bl-aktar milquta dawk tal-bliet ta' madwar il-Port u l- irħula ta' qrib tal-ajruport. Ix-xenarju ta' dħaħen u frakas kullimkien wassal biex id-divertiment ma baqax bħal- ma kien, b'ħafna artisti bar- ranin li b'xi mod setgħu jkoll- hom kuntatt u jkunu ta' spija għall-għadu, ġew internati jew mġegħla jitilqu mill-gżira. Taħt in-nar tal-għadu, il-ħwienet u s- swali taż-żfin li qatt qabel ma kienu jħallu lil Strada Stretta titfi d-dawl, issa bdew ibatu mill-ħbit tal-ajru u l-istorja ma baqgħetx dik li kienet, għalkemm xorta l-baħrin kienu jfittxuhom hekk malli jinżlu l- art għal xi xarba u divertita tajba mal-barmaids f'dak li xi wħud kienu joffru fil-privat f'xi kmajra żgħira fuq wara tal- ħanut jew appuntament għal x'ħin jagħlaq il-ħanut, fl-appar- tament tagħhom fi Triq il- Funtana, Triq Sant Anna jew dik ta' San Ġużepp. Sat-tmiem l-1942, Malta kienet għadha taħt il-bombi u n-nar tal-għadu, it-tensjoni, it- tifrik, l-imwiet u dak kollu li ġabet magħha l-gwerra. L-evi- denzi mill-okkorrenzi miżmu- ma fl-għases tal-Pulizija tal- lokal jagħtu stampa ċara ta' dak li ġie rrappurtat fil-ħsarat li kien iġġarrab bil-Gwerra jew dak li seħħ kontra l-liġi, reġistri li ħafna minnhom inġabru għall- preservazzjoni u prosperità fl- Arkivju Nazzjonali. Lenti fuq dawn id-dokumenti awtentiċi, jisiltu wkoll dak li kien ġara fit-toroq li jdawru Strada Stretta jew 'The Gut' kif kienet magħrufa mal-flotot navali u r-reġimenti li fittxew l- għajn espliċitu tad-divertiment f'dak offrut fir-Red District tal- kapitali, triq notarja magħrufa għall-barmaids, tlajjar u prosti- tuzzjoni, storbju, ġlied, u tkissir li żewqu din l-arena f'waħda kkulurita bid-daqq u l-kant, żfin, akrobazija u kummiedji. U fuq kollox, il-gelgul tax-xorb li kien il-forte tal-ekonomija tas-swali tal-mużika u żfin, l- aktar fiż-żmien il-Milied. dem fuqhom. It-tfittxija baqgħet waħda negattiva. Fl-ewwel tas-sena 1942, fin- nofs siegħa ta' filgħodu, il-puli- zija tirrapporta li waqt li kienu qed jgħassu fi Strada Stretta osservaw li r-ristorant f'numru 100 f'dik it-triq kien miftuħ. Charles Bianco, iben il-mejjet Francis 'Tal-Laħam', il-propje- tarju li waqt il-gwerra kien qed jistkenn f'numru 6, shelter Zig Zag Road, intalab imur fuq il- postu sab li l-ħanut kien sgas- sat minn xi persuni mhux magħrufa. Xi flus kienu nieqsa, fosthom 500 Frank Franċiż — evidenza li fil-lejl ta' qabel kien hemm xi baħrin Franċiżi. Għal dan il-każ infetħet inkjesta maġisterali. Ukoll fl-ewwel jum ta' dik is-sena, fis-7 ta' filgħaxija, ċertu Emmanuel Ciantar, stoker fuq l-HMS St Angelo jirrapporta li meta kien qiegħed fil-ħanut Q.E. Bar kien tilef ċinturin blu navali li fih kellu 3 liri f'muniti lokali. Siegħa u nofs wara nstema' s- seba' air raid tal-ġurnata. : Jekk il-gwerra kienet tfiet għal ftit id-dawl minn fuq din it-triq dejqa u ta' madwarha, id-dokumenti fl-Arkivju Nazzjonali għadhom jitfgħu dawl fuq ġrajjietha. Faqar u Serq Il-gwerra kienet qed iġġib ħafna faqar, b'ħafna familji jispiċċaw bla saqaf fuq rashom, bla ikel u misruqa minn dak li kien hemm f'darhom imġarrba. Bla dubju, xorta l-kwantità ta' baħrin li kienu jħufu fit-toroq u l-ħwienet tal-madwar li kienu għadhom jiftħu, kienu wkoll qed jistennewha li jkunu vittma tas-serq jew fil-ġenn tax-xorb u l-istorbju, jitilfu dak li jkun tagħhom. Is-serq fl-għaks tal- gwerra kien wieħed rampanti. Naraw li fil-ġimgħa tal-Milied tal-1941, nhar it-22 ta' Diċembru fis-7.15 ta' filgħaxija, Stella Graham, residenti f'101 Triq id-Dejqa fil-Belt, tirrappor- ta li mill-ħanut tax-xorb tagħha, The Mascot Bar li kien jinsab fl-istess indirizz, sabet nieqes 'skin dartboard'. Hija ssuspettat f'żewġ suldati, iżda baqgħet ma tistax tidentifikhom. F'lejlet il-Milied tal-1941, fl- għassa tan-naħa t'isfel tal-Belt, proprju kwarta qabel daqq nof- sillejl, Arthur Edwin Femans jirrapporta li mill-ħanut tiegħu tat-tattoo li kien jinsab f'numru 73, Triq id-Dejqa, xi suldati jew baħrin daħlu fil-ħanut u 7 ħadulu żewġ magni li kien jaħ- Lejlet il-Milied tal-1943, Robert Paton, residenti f'Tas- Sliema, jirrapporta li xi jiem qabel kien tilef arloġġ tal- marka Omega waqt li kien fi Strada Stretta fit-tard. Ukoll f'lejlet il-Milied, fid-9 ta' bil- lejl, Carmela Farrugia mill-Belt tmur l-għassa u biex tirrapporta li l-badge tagħha li kienet taw- torizzaha li tista' taħdem bħala barmaid, kienet tilfitha, x'ak- tarx fl-istabbiliment tan-New Life Bar, wieħed mill-aktar — ħwienet li offra spettaklu sħun fi Strada Stretta. Fost il-bar- maids l-aktar magħrufa f'dan il-ħanut kien hemm Rita Cordina, magħrufa f'The Gut bħala 'Sparrow', figura li kie- tiet tixbaħ lill-kantanta Franċiża, Edith Piaf. Rita Cordina kienet waħda mill- aktar barmaids imfittxija mill- baħrin li kienet niżlet taħdem fi Strada Stretta meta kien għadha adoloxxenti. ki Xorb bla rażan Ix-xorb bla rażan tal-baħrin kien qed joħloq tensjoni fost ir- residenti tal-Belt u kemm-il darba f'sakra ma tarax art kienu jagħtu fastidju lin-nies tal-lokal, anke wkoll jikkaġunaw ħsara fil-propjetà tagħhom. Hekk ġara l-għada tal-Milied tal- 1943, Dolores Grech li kienet toqgħod fi Triq Marsamxett, tirrapporta li fil-lejl ta' qabel, xi baħrin tefgħu xi ġebel lejn il- gallarija tagħha u kisrulha l- ħġieġ. Il-ġar tagħha, Joseph Calleja, ukoll imur l-għassa u jirrapporta li nhar il-Milied fil- 11.30 ta' bil-lejl, xi baħrin ħabtu fuq il-bieb tiegħu u tawh fastidju. Jidhru li dawn kienu l- istess baħrin li kienu mlaħalħin sew u kienet avventura fi triqit- hom lejn ix-xatt fejn il-frejgata kienet sorġuta. Fl-istess jum, ċertu Damian Dacoronia jirrapporta f'isem missieru George, li fil-jum ta' qabel, jum il-Milied fit-8.30 ta' filgħaxija, żewġ baħrin pruvaw jattakawh. Huwa ma rnexxilux jagħraf min kienu. Il-ġlied kien in-norma ta' kull lejla f'dawn il-ħwienet hekk kif jibda jagħmel tiegħu x-xorb. Fl- aħħar tas-sena tal-1941, fil- 11.15 ta' bil-lejl jidħol rapport fl-għassa tal-Belt minn J.L. Hamilton, stazzjont fuq HMS Penelope, li kien tilef il-kapott navali tiegħu waqt ġlieda tajba fi Strada Stretta. Ir-riżultat tat- tfittxija tagħha kien fin-negattiv. Fid-29 ta' Diċembru 1943, Ernesto Arvena, Amerikan abbord S/S Gardinaljkien rap- purtat li waqt li kieri taħt l- ' influwenza tax-xorb, għamel ħsara fuq mera li kienet tinsab fil-ħanut tax-xorb, 64 Strada Stretta, illiċenzjat fuq isem Michelina Dibben. Arvena qal li kien lest li jagħmel tajjeb għall-ħsara li wettaq filwaqt li Dibben xtaqet li ma jittiħdux azzjonijiet ulterjuri. Fit-3 ta' Jannar 1944. fid- 9.30 ta' filgħaxija, il-baħrin G.N. Lorman, A. Lorman u R.K. Sommelin, li kienu fuq il- Gun Boat Olandiża, jiġu rrap- purtati li meta kienu fil-Victoria Bar fi Strada Stretta, taħt l- influwenza ta' xorb żejjed, ikkawżaw storbju, użaw vjolen- z2:u lingwaġġ aggressiv lejn xi baħrin Ingliżi li kienu fil-ħanut dak il-ħin. L-argumenti u insulti bejn familja u oħra kienet in-norma tal-ġurnata meta t-tensjoni kienet tagħmel tagħha. Fit-22 ta' Diċembru 1941 filgħaxija meta l-Milied kien riesaq ġmielu, fl-għassa tal-Belt tidħol Paula Swain, li kienet toqgħod fi Triq il-Mandraġġ, u tirrap- porta li waqt li kienet fi Strada Stretta ġiet avviċinata minn raġel magħruf bħala 'Tal New Life Bar, il-post fejn għal diverersi snin ħadmet Rita Cordina magħrufa bħala 'Sparrow' Bozen' li għaddielha pakkett li kien indirizzat għaliha. Ħasbitu xi rigal tal-Milied, iżda toħroġ il-għaġeb hekk malli fetħet il- pakkett, sabet zalzett marbut b'żigarella ħadra b'karta li fuqha kien hemm miktub hekk — nikkwota eżatt: 'Jekk man- tkomx xtamlu isservew b'din iz-zalzetta'. Il-pulizija fittxet għal dan ir-raġel. Min kien il-Bozen7 Għal min hu dilettant tal-baned lokali u l- marċi brijużi żgur li sema' bil- marċ magħruf 'Il-Bozen', tal- Maġġur Anthonv Aquilina, wieħed mill-marċi sbieħ tiegħu li kien ikkompona fil-bidu tas- sittinijiet, marċ li kien u għadu jindaqq aktar minn darba fil- marċ ta' filgħodu mill-King's Own f'lejlet il-festa ta' San Duminku, marċ li fis-snin l- imgħoddija kien jispikka fih it- tbaħrid tal-barmaids u dawk li kienu jħufu magħhom. L-għada tal-Milied tal-1941, fis-1.20. ta' waranofsinhar, ċertu Joseph Balzan li fi żmien il-gwerra kien residenti fi stalla numru 7 fis-shelter tad-Depot fil-Belt, jirrapporta li kien insultat minn Tonv Wine li kien joqgħod fit-Triq San Nikola, il-Belt, fejn hemm kellu l-ħanut tax-xorb. Tonv Wine kien ġie Malta bħala Franza fejn kien jgħix. Imwieled f'Montreal il- Kanada fil-5 Jannar tal-1891. Fl-1938 kien residenti fi Triq artistrija tiegħu kienet ħaditu f'bosta pajjiżi. Fl-1923 kellu passaport maħruġ minn Barcelona. Tonv Wine ma tantx kien jaħsibha, ismu deher kemm-il darba miktub fl-okkorrenzi tal-pulizija. Fl- 1939 kellu tifla barra żwieġ ma' ċerta Dorothv Cinnamond. It-tifla kienet ingħatat l-isem ta' Maddalena. Fit-30 ta' Diċembru 1943, fid-9.30 ta' filgħodu, Marietta Tuema, armla ta' Albert, resi- denti fi Triq San Cristoforo, il- Belt, tirrapporta li ġiet insultata minn Carmel Calleja, iben John 'Tal Cumpass' li kien joqgħod fi Strada Stretta. L-ilment appli- ka għal twissija. Ksur tal-liġi Bosta kienu dawk l-istabbili- menti tax-xorb li kienu jiksru r- regoli u għalhekk kienu jiġu kkastigati. Hekk ġralhom Tonv Wine u Gerald MeKav. F'wieħed mir-reġistri nsibu li fid-29 ta' Diċembru 1941, l- awtoritajiet ikkastigaw lis- sidien tal-ħwienet tal-inbejjed u l-ispirti, lil Tonv Wine li kellu l-ħanut bl-isem ta' Q.E. Bar f'numru 104, Triq San Nikola, il-Belt; u Gerald Mekav, is-sid tas-Cindirella Bar f'118, Triq San Duminku l-Belt. Dawn kienu ġew imġegħla jagħlqu għal jumejn, nhar id-29 u t-30 ta' Diċembru wara li ma osser- vawx ir-regoli. Dawn u ħafna oħra kienu l- intriċċi li ġew irrapportati fl- għases tal-pulizija, l-istejjer li mlew il-folji tar-reġistri tal- okkorrenzi li jkomplu jiddoku- mentaw ġrajjiet il-Belt, it-toroq li jsawruħa, il-ħwienet u t- tbaħrid Hi sar fihom, l-artisti, il- barmaids, in-nisa u l-pjaċiri ti Strada Stretta kienet magħrufa għalihom, it-triq li kienet tkun aktar mixgħula fiż-żmien il- Milied. Ħalliet marka fil-kapitli tad-divertiment, tal-mużika u dak kollu marbut magħha. Jekk il-gwerra kienet tfiet għal flit id-dawl minn fuq din it-triq dejqa u ta' madwarha, id-doku- mnenti fl-Arkivju Nazzjonali għadhom jitfgħu dawl fuq ġra- jjietha. idu tas-Sala Erbgħin Charlie Bianco kellu l-ħanut Charlie's Bar f'107 Triq id-Dejqa. Ħdejh kellu wkoll ir-Regal Cabaret, kbir biżżejjed li seta' jħaddem 1l-il barmaid. Tonv Wine kellu l-ħanut bl-isem ta' Q.E. Bar f'numru 104, Triq San Nikola, il-Belt (Ritratt Arkivju Nazzjonali) Parti minn Triq id-Dejqa fil-Gwerra