Ottubru - Diċembru 2019 L-ART IMQADDSA Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-Kummissarjat tal-Art Imqaddsa tal-Provinċja Franġiskana Maltija San Franġisk fl-Art Imqaddsa (iv) (1219 - 2019) DGAAWAWMAWWPAMAMAMPAAPPPPASSSSPSSSPPOSPSSOAPPPPvv Il-Pentatewku l-Ewwel Ħames Kotba tal-Bibbja DGAAWAWMAWWPAMAMAMPAAPPPPASSSSPSSSPPOSPSSOAPPPPvv Mosċ Profeta Ppruvat u Mġarrab (4) DGAAWAWMAWWPAMAMAMPAAPPPPASSSSPSSSPPOSPSSOAPPPPvv L-Ittra Appostolika 'Aperuit Illis' 5 L-Aspett Politiku fir-Rakkonti tat-Twelid ta' Ġesii Vaska tal-Magħmudija Biżantina fil-Bażilika ta' Betlehem TAL-KUMMISSARJI TAL-ART IMQADDSA Bejn il-21 u l-25 ta' Ottubru JIS zi p Va ta tata ez grupp ta' lingwa Taljana (Italja, Malta, No EEI o bini EA BI KaEI EI f'Milan għall-kungress annwali li fih aħna niddiskutu temi ta' interess reċiproku u nirriflettu fuq ir-rwol tal-Kummissarju tal-Art Imqaddsa fir-reġjun speċifiku li fih ikun qed jaqdi lill-Kustodja. Għal je an Tefa Zn l-Kustodju tal-Art Imqaddsa, P. Francesco Patton OEM. (ont tat g a Oz TAI 4 mas-Sultan al-Malik al-Kamil, li ġrat BT l A A B IR B AD ja Ka an B ġranet ta' laqgħat kien 'Franġisku li JA ata tata B ati lj A A ja i kI ie eto ati E ia e NET Franġisk li jibni pontijiet ta' ħbiberija Qal Insara, fosthom il-Musulmani li kienu l-għedewwa tal-Kruċjati. Fuq din it- tema saru ċelebrazzjonijiet kbar matul is-sena kollha, li laħqu l-qofol tagħhom JI OJ g eta NIN EL AQ i But E Settembru sal-4 ta' Ottubru fl-okkażjoni JI EE ET A at Bl dl preżenti l-Kardinal Leonardo Sandri, IG A li vaa ton ja cl ATJIEQ Orjentali. tal-Kummissarji tal-Art Imqaddsa Fost il-kelliema li ħadu sehem fil-Kungress tal-Kummissarji kien hemm il-Kustodju tal- Art Imqaddsa l-Isqof awżiljarju ta' Milan Monsinjur Paolo Martinelli il-Ministru Provinċjal tal- Franġiskani tal-Provinċja ta' Sant'Antnin tal-Italja ta' fuq P. Enzo Maggioni OEM ir-responsabbli djoċesan għall-pastorali tat-turiżmu Dun Massimo Pavanello u xi uffiċjali responsabbli mill-Uffiċċju Nazzjonali tat-Turiżmu Israeljan. Il-Kummissarji li ħadu sehem jinkludu mhux biss dawk ta' lingwa Taljana, imma wkoll oħrajn li jaħdmu f'pajjiżi viċin l-Italja u li għandhom rabta kulturali magħha, fosthom aħna f'Malta, u l-Kummissarji tas-Slovenja, Kroazja u Polonja. Waqt il-Kungress aħna l-Kummissarji ġejna wkoll introdotti fix-xogħol siewi li tagħmel il-Kustodja tal-Art Imqaddsa f'Milan, b'kollaborazzjoni mal- Kummissarjat tal-Art Imqaddsa tal-Italja ta' fuq. Żorna ċ-ċentru tal-Kustodja fejn hemm il-Fondazione Terra Santa u l-Edizioni Terra Santa, il-'publishing house' tal- Kustodja, li f'dawn l-aħħar snin ippubblikat diversi volumi fuq il-Bibbja u l-Art Imqaddsa, kemm dawk ta' natura popolari kif ukoll oħrajn ta' natura aktar xjentifika, li jinkludu anke l-pubblikazzjonijiet tal-iStudium Biblicum Franciscanum ta' Ġerusalemm. Iltqajna wkoll ma' dawk li jaħdmu fl-Assocazione ATS pro Terra Sancta, li hiNGO Taljana li għandha l-iskop li toħloq inizjattivi ta' 'fund raising' b'riżq proġetti ta' natura soċjali, edukattiva u karitattiva fil- Kustodja tal-Art Imqaddsa, b'mod partikulari f'żoni tal-Kustodja milqutin minn gwerra, bħalma hi s-Sirja. Kif jiġri f'kull Kungress tal-Kummissarji, jiġu organizzati wkoll xi ħarġiet kulturali għall- Kummissarji preżenti. Din id-darba, bl-inizjattiva ta' P. Francesco Ielpo OEM, 4. ġe L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 Kummissarju tal-Italja ta' fuq, saru żjajjar kulturali fid-Duomo ta' Milan u fiċ- Ċertosa ta' Pavia. Kellna wkoll xi avvenimenti pubbliċi, organizzati mill- grupp ta' Amici di B'mod partikulari assistejna għall-preżentazzjoni ta' żewġ pubblikazzjonijiet ġodda, il-ktieb Teologia dellospitalità (24 ta' Ottubru) u l-ktieb Francesco e il Sultano nellarte (25 ta' Ottubru). Dawn il-pubblikazzjonijiet saru b'mod speċjali fl- okkażjoni taċ-ċentinarju mill-miġja ta' San Franġisk fl-Art Imqaddsa u tal- laqgħa tiegħu mas-Sultan tal-Eġittu. Barra mil-laqgħat u ċelebrazzjonijiet oħrajn li normalment isiru f'dawn l-okkażjonijiet ta' Kungressi, l-iskop hu wkoll dak li l-Kummissarji jiltaqgħu bejniethom b'mod informali u ta' ħbiberija fraterna biex jitkellmu flimkien dwar ix-xogħol tagħhom, jaqsmu esperjenzi, u jintroduċu ideat ġodda. Fuq kollox aħna nirriflettu flimkien fuq ir-rwol tal-Kummissarju tal-Art Imqaddsa. Fl-Ordni Franġiskan il- figura tal-Kummissarju tal-Art Imqaddsa għandha tifsira partikulari. Għal diversi sekli, almenu mis-seklu 17, l-Ordni ried li, f'kull Provinċja possibilment ikun hemm patri li jimpenja ruħu biex janima l-ħidma favur il-missjoni tal-Art Imqaddsa, li l-Ordni Franġiskan iqisha bħala l-missjoni ewlenija tiegħu. Dan il-patri jissejjaħ 'Kummissarju' tal-Art Imqaddsa, kelma li forsi tista' tinstema' stramba, għax is-soltu norbtuha ma' xi 'Kummissarju' tal-Pulizijal Il-kelma ġejja mill-verb latin committere, li tfisser 'tafda responsabilità', 'tibgħat f'impenn jew missjoni'. Mela l-Kummissarju tal- Art Imqaddsa hu l-patri li l-Ordni Franġiskan jafdah b'impenn u responsabiltà u jibagħtu biex ikellem, jgħallem u janima lill- insara dwar l-importanza tal-missjoni tal-Art Imqaddsa, bħala missjoni li l-Knisja fdatha f'idejn il-'Kustodja' (il-ħarsien) tal-Patrijiet Franġiskani. Biex jagħmel din il-ħidma l-Kummissarju juża mezzi ta' informazzjoni (internet, pubblikazzjonijiet, rivisti), iżur il-parroċċi, jorganizza l-ġabra annwali ta' fondi b'riżq l-opri tal-Art Imqaddsa, jorganizza pellegrinaġġi biex ixerred l-imħabba lejn l-Art Imqaddsa. Insomma, il- Kummissarju hu l-ħolqa bejn il-Kustodja tal-Art Imqaddsa u d-diversi Provinċji tal-Ordni mxerrdin mad-dinja kollha. Il-Kustodja tal-Art Imqaddsa għandha uffiċċju apposta li jieħu ħsieb jikkordina l-ħidma tal- Kummissarji. Saru wkoll xi Kungressi Internazzjonali tal-Kummissarji, li ġew mid-dinja kollha f'Ġerusalemm, biex ikunu midħla tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa fl-istess postijiet li fihom hi taħdem u twettaq il-missjoni tagħha. Dan għaliex, għalkemm diversi Kummissarji jiġu spiss l-Art Imqaddsa ma' gruppi ta' pellegrini, imma xi wħud li jiġu minn pajjiżi u kontinenti li huma bogħod, ma jkunux daqshekk midħla ta' din il-missjoni, li għandha partikularitajiet tagħha. Il-fatt li l-Kummissarji jiltaqgħu flimkien u jaqsmu l-eperjenzi tagħhom jgħin biex jissaħħu r-rabtiet tagħhom flimkien u biex isiru aktar esperti fil-ħidma tagħhom. Illum il-ġurnata, bl-influss kbir ta' pellegrini fl-Art Imqaddsa, li jitħalltu ma' eluf ta' viżitaturi u turisti li mhux dejjem jifhmu s-sagralità tal-Postijiet Qaddisa, hu importanti li l-Kummissarji jibqgħu magħqudin filli jippreżentaw l-aħjar u l-aqwa stil ta' pellegrinaġġ għal dawk li sinċerament jixtiequ jiġu l-Art Imqaddsa bi skop ta' talb u ta' għarfien ta' din il-ġawhra tal-missjonijiet tal-Knisja. Il-Bord Editorjali jawgura Milied Qaddis u s-Sena t-Tajba lill-qarrejja kollha L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $e 5 San Franġisk jirritorna fil-kamp tal-Kruċjati, li jieħdu Damietta u jitilfuha Il-perjodu li jiġi wara l-laqgħa li kellu San Franġisk mas-Sultan al-Malek al-Kamel f'Settembru 1219 jibqa' mument problematiku għall-istorja Franġiskana. Mil-lat tal-istorja tal-Ħames Kruċjata l-avvenimenti huma ċari, u minnhom irridu nibdew biex nifhmu eżattament x'seta' ġara lil San Franġisk f'dak iż-żmien. 6 ġ L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 Qabel ma naraw kif spiċċat il-Ħames Kruċjata, ta' min isemmi xhieda kurjuża li tista' tirreferi għall- preżenza ta' San Franġisk fil-kamp tas-Saraċini meta ltaqa' mas-Sultan. Qed nirreferu għal xhieda li nstabet mill-istudjuż Louis Massignon (1883-1962). The Curious Historj of a Christian-Muslim Encounter, Oxford Universitv Press, 2009, 295), '(Massignon) jaċċetta bħala vera l-verżjoni ta' Bonaventura dwar il-predikazzjoni ta' San Franġisk quddiem al-Kàmil, partikolarment il-prova tan- nar. Massignon qalleb fost l-għejun Għarab u sab dak li hu qies bħala prova tal- preżenza tal-qaddis. Hu sab riferiment għal Fakhr al-Din al-Farisi, kunsillier spiritwali ta' al-Kàmil, li kellu avventura memorabbli ma' ċertu raħib (raħeb Kristjan). Għal Massignon dan ir- raħeb seta' kien Franġisku, anke jekk forsi kien hemm oħrajn li din l-iskrizzjoni tista' tirreferi għalihom, bħall-Patrijarka Koptu ta' Lixandra, li ħa sehem f'diskussjoni ma' studjużi Musulmani quddiem al- Kàmil fl-12217 Massignon jgħid li din l-iskrizzjoni kienet tinsab fuq il-qabar ta' al-Farisi, li miet fil-Kajr fl-1221. Is-sitwazzjoni f'Damietta lejn tmiem is-sajf tal-1219 kienet waħda iddisprata. Il-belt kienet ilha minn Frar assedjata u l-popolazzjoni bdiet tmut bil-ġuħ u bil- mard. Ix-xmara Nil ma kinetx faret dik is-sena, u l-Eġittu kollu kien qed isofri l-ġuħ. Al-Kamel kompla jipprova jimbotta lill- Kruċjati lura mill-assedju ta' Damietta, imma ma rnexxilux. Fil-lejl tal-4 ta' Novembru 1219 xi għases Kristjani ntebħu li wieħed mit- torrijiet ta' Damietta kien donnu abbandunat. Huma telgħu jaraw u sabu li Għalhekk irritornaw fil-kamp u xandru l-aħbar. Il-Kruċjati okkupaw it-torri u parti mis-swar, u mbagħad fetħu wieħed mill- bibien tal-belt u l-armata Kristjana daħlet. L-għada filgħodu al-Kamel irtira għax ma kienx hemm possibiltà li jsalva l-belt. Imma l-Kruċjati, immexxijin minn Balian ta' Sidon, ma sabu l-ebda reżistenza meta daħlu Damietta. Il- kronista u kjeriku Oliver ta' Paderborn li kien preżenti waqt il-Ħames Kruċjata (1217-1221), awtur tal- Historia Damiatina, jikteb li, minn 80 elf abitant 3 elef biss kienu għadhom ħajjin meta l-Kruċjati rebħu l-belt fil-5 ta' Novembru 1219, u li minn dawn 100 biss ma kinux morda. Bejn is-swar u l-ħitan tal-belt, fil-foss, il-Kruċjati sabu eluf ta' iġsma ta' mejtin bil-pesta fi stat ta' dekompożizzjoni. Id-dehra kienet waħda tal-biża. Jekk San Franġisk daħal magħhom fil-belt, dak il-jum kellu jibqa' immarkat fil-memorja sensibbli tiegħu bħala prova tal-assurdità tal-gwerra, l-aktar jekk hi gwerra f'isem kawża qaddisa. L-ART IMQADDSA '$' OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $$ 7 Il-Kruċjati sabu l-belt mhix imġarrfa u sabu teżori kbar li mill-ewwel ippruvaw jaħkmu. Kien hemm konfużjoni sħiħa u s-suldati inxteħtu fuq ir-rikkezzi Huma bdew ukoll jokkupaw l-artijiet madwar il-belt, u żguraw li l-flotta Kruċjata kellha t-triq miftuħa għall-baħar. Fil-ftit xhur wara li ħakmu Damietta, beda inkwiet kbir għall-Kruċjati. de Brienn ippretenda li Damietta tkun parti mir- Renju ta' Ġerusalemm, imma l-Kardinal Pelagius ma Il-kavallieri Templari u Ospedalieri rvillaw kontra Pelagius u marru għan-naħa tar-Re, u kienu biss it-Taljani li baqgħu jappoġġjaw lill- Kardinal. Fit-toroq tal-belt kien hemm ġlied u nuqqas ta' ordni. Bil-mod il-mod, il- Kruċjati bdew inaddfu l-belt mill-effetti tal-gwerra u tal-mard, biex hekk nhar il- Gandlora, fit-2 ta' Frar 1220, huma daħlu trijonfalment f'Damietta u qasmu l-belt fi kwartieri għal kull grupp ta' Kruċjati. L-Ordnijiet mendikanti wkoll ingħataw knejjes għalihom. 8 4 L-ART IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 irċevew knisja fil-kwartier tal-Kruċjati ta' Bologna Skont l-istoriku Arnaldo Fortini (Nuova vita di S. Francesco), nafu bl-eżistenza tagħha minn dokument tad-19 ta' Ġunju 1220, li jitkellem minn post iuxta ecclesiam in qua abitant fratres Minores (maġenb il-knisja fejn jgħixu l-patrijiet Minuri). Fit-2 ta' Frar 1220 saret il- purċissjoni tad-dħul solenni fil-belt, immexxija mill- Kardinal Pelagius, li ċċelebra l-quddiesa f'dik li qabel kienet il-moskea l-kbira tal- belt u li issa saret il-kattidral iddedikat lill-Verġni Marija. Ma nafux jekk San Franġisk kienx preżenti għal din iċ-ċerimonja solenni. Bosta storiċi mhumiex tal-fehma li kien għadu Damietta f'dak iż-żmien, u li telaq minn hemm wara li l-Kruċjati rebħu l-belt. Imma fuq dan nitkellmu fis-sezzjoni li jmiss. Il-kumplament tal-istorja tal-Ħames Kruċjata ma kienet glorjuża xejn, u nirrakkontawha biss fi ftit kliem. Jean de Brienne telaq minn Damietta biex jieħu f'idejh it-tron tal-Armenja, u din kienet okkażjoni biex il-Kardinal Pelagius jiddomina s-sitwazzjoni. Sadanittant l-armata ta' al- Kamel kienet demoralizzata. Is-Sultan kien jinsab al- Mansourah, jistenna li l-Kruċjati javvanzaw fuq il- Kajr. Imma dawn ma kinux aktar lesti għal strateġija militari organizzata. fatt li akkwistaw Damietta daħħalhom f'qagħda ta' sigurtà li kellha tkun ir- rovina tagħhom. Ingħataw għall-ġlied, sokor u tbaħrid. Pelagius ma kienx kmandant militari imma ekkleżjastiku inkompetenti fl-arti tal- gwerra. Il-Kruċjati ddeċidew li jistennew lill-Imperatur Federiku II, li suppost kellu jiġi b'armata Kruċjata fl-1221, imma hu qatt ma wasal. Minflok bagħat lil Ludoviku ta' Bavaria f'Mejju 1221 b'armata tajba. Pelagius iddeċieda li jattakka l-Kajr, imqawwi bil-wasla ta' dawn ir-rinforzi. Ir-Re Jean ġie lura fis-7 ta' Lulju u reġa' ma qabilx miegħu. Fis-17 ta' Lulju l-armata ħarġet minn Damietta u bdiet timmarċja lejn in-nofsinhar. Iltaqgħu mal-armata Eġizzjana ħdejn l-għadira ta' Manzalah, fil-fergħa tan-Nil jisimha Bahr as-Saghir. Imma ma ntebħux li waqgħu ġo nassa. Pelagius lanqas kien ħa miegħu provviżjonijiet suffiċjenti għall-armata, għax ħaseb li l-battalja kellha ddum Imma Mansourah ma waqgħetx kif ġieb u laħaq. F'Awwissu x-xmara Nil bdiet timtela u tfur. Al-Kamel seta' jibgħat l-iġfna tiegħu fix-xmara u jimblokka lill-Kruċjati milli jġibu l-provviżjonijiet. Fis-26 ta' Awwissu l-armata Kruċjata bdiet tirtira mingħajr ma ġġieldet. Imma sabet quddiemha diżastru, għax l-ilma kien għola u għatta l-kanal li kienu qasmu. Is-Sultan ordna li l-armata tiegħu tmur warajhom. Il- Kruċjati, l-aktar l-Ordnijiet militari, offrew reżistenza, imma kienu nofshom fis- sakra bid-disperazzjoni. Pelagius ħarab fuq ix-xmara u reġa' mar Damietta u abbanduna l-armata Kruċjata. Fl-aħħarnett kellu jċedi quddiem al-Malek al-Kamel, li din id-darba ma reġax wiegħed li jagħti Ġerusalemm lill-Kruċjati u ordnalhom iħallu l-Eġittu. Ftiehmu għal tmien snin ta' waqfien mill-ġlied u al- Kamel qalilhom li kien se jagħtihom lura r-relikwa tas- Salib, imma din ma nstabitx. Al-Kamel sellem lir-Re Jean bl-unuri kollha u fit-8 ta' Settembru 1221 l-armata Kruċjata telqet fuq l-iġfna u ħalliet l-Eġittu. Al-Malek al- Kamel reġa' daħal Damietta u hekk intemmet il-Ħames Kruċjata. Fejn mar San Franġisk wara l-waqgħa ta' Damietta2 Din hi mistoqsija importanti, li biha rridu nikkonkludu din il-mixja li għamilna ma' San Franġisk fl-okkażjoni tat-8 ċentenarju mill-miġja tiegħu fl-Orjent u mil-laqgħa tiegħu mas- Sultan al-Malek al-Kamel. L-istudjużi moderni ma jaqblux bejniethom fuq dak li ġara wara l-1219. L-iskop tagħna hu li naraw xi jgħidu l-Fonti medjevali li jitkellmu dwar it-tmiem tal-vjaġġ ta' San Franġisk fl-Orjent, u nikkonkludu bit-teżi ta' Girolamo Golubovich bħala possibbiltà li tista' tiġi aċċettata bħala storikament korretta. Wieħed mill-kronisti importanti ta' San Franġisk u tal-missjonijiet Franġiskani tal-bidu hu fra Giordano da Giano, li L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $ 9 fiha jirrakkonta l-wasla ta' fra Elia f'Outremer bħala ministru tal-Provinċja tas- Sirja, u anke l-mawra ta' San Franġisk fl-Orjent. Hu jirrakkonta kif Franġisku ltaqa' mas-Sultan fit-13- il sena mill-konverżjoni tiegħu (jiġifieri fl-1219) meta 'imħeġġeġ bix-xewqa tal- martirju, hu qasam il-perikli tal-baħar lejn l-artijiet tal-infidili u mar għand is- Sultan' Giordano da Giano jkompli: 'Meta iddeċieda li jaqsam il-baħar fil-kumpanija Faċċata Kruċjata tal-Bażilika z— tal-Qabar ta' Kristu, kif seta' ' jaraha San Franġisk espert u mgħallem tal- liġi, l-imqaddes Franġisku ħalla warajh żewġ vigarji: fra Matteo da Narni u fra Gregorio da Napoli. li fra Matteo jibqa' Santa Marija tal-Porziuncola, biex jilqa' lil dawk l-aħwa li jiġu fl-Ordni, u li fra Gregorio jdur l-Italja biex ifarraġ lill- patrijiet' (Chronica fratris lordani a lano, in Analecta Franciscana, I, 11). Ikompli jgħid li wieħed fra lajk, li Golubovich jgħid li kien jismu fra Stefano da Narni, ġie bil-moħbi mill- Italja b'kopja tal-liġijiet dwar l-astinenza li kienu 10 4 L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 ħarġu l-vigarji tal-qaddis meta ċċelebraw kapitlu bla ebda awtorizzazzjoni, u urihom lil San Franġisk qal lil San Franġisk li l-Ordni kien ta' taħt fuq mingħajr il-preżenza tiegħu. Għaldaqstant 'l-imqaddes Franġisku ħa miegħu lil fra Elia, lil fra Pietro Cattanio, u lil fra Cesario (minn Spever), u flimkien ma' aħwa oħrajn reġa' lura l-Italja' (Chronica, 14). Dan ir-rakkont jixħet xi ftit dawl dwar dak li seta' ġara. Il-fra li ġie mill-Italja wasal ħdejn San Franġisk lejn il- bidu tas-sajf tal-1220, jekk naċċettaw il-possibbilità li ż-żewġ vigarji ċċelebraw il-kapitlu mingħajr awtorizzazzjoni f'Pentekoste ta' dik is-sena. Ma ninsewx li l-iġfna tal-Kruċjati kienu jaqsmu l-Mediterran fl- istaġun bnazzi, jiġiferi mir-rebbiegħa, u tul is-sajf kollu sa tmiem Settembru. Mela, jew dan il-fra u San Franġisk irritorna l-Italja malajr malajr qabel l-għeluq tal-istaġun, inkella ġie fir-rebbiegħa tal-1220. Għalkemm bosta studjużi jridu li Franġisku rritorna l-Italja mill-ewwel, Golubovich ġustament ma jaqbilx, u jippreferi l-1220. Fejn kien jinsab San Franġisk meta ġie l-fra li ġablu l-aħbarijietż Nafu li hu ma damx ħafna Damietta wara l-laqgħa tiegħu mas- Sultan. Forsi baqa' hemm sal-5 ta' Novembru 1219, meta l-Kruċjati ħadu l-belt u hemm min isostni li dam anke sat-2 ta' Frar 1220, meta daħlu trijonfalment. Imma żgur li fis-sajf tal-1220 Franġisku kien jinsab Akri fejn Elia kellu r-residenza tiegħu bħala minister Svriae. B'hekk hu seta' irritorna lejn l-Italja fis-sajf tal-1220. Fil-fatt, nafu li, malli wasal l-Italja, San Franġisk laqqa' lill-patrijet għal kapitlu ġenerali fil-festa ta' San Mikiel Arkanġlu, 29 ta' Settembru 1220, li fih hu rreżenja mit-tmexxija tal- Ordni u ħalla t-tmexxija f'idejn fra Pietro Cattanio, li ħatru bħala vigarju tiegħu. X'kien qed jagħmel San Franġisk f'Akri bejn Frar u s-sajf tal-12202 Kienu xhur li fihom hu seta' jwettaq il-ħolma tiegħu, jiġifieri li jżur il-Postijiet Qaddisa u l-Qabar ta' Kristu f'Ġerusalemm. xi jgħid Golubovich li jiddefendi din il-possibbilità fuq bażi storika. San Franġisk fl-Art Imqaddsa Golubovich jikkwota silta minn kitba polemika ta' fra Angelo Clareno (1248- 1337), wieħed mill-patrijiet Spiritwali tal-bidu tas-seklu 14, li fl-1325/26, jiġifieri mitt sena wara l-mewt ta' San Franġisk, kiteb Chronicon seu Historia septem tribulationum Ordinis fratrum Minorum (Kronaka jew Storja tas- seba' tribulazzjonijiet tal- Ordni tal-patrijiet Minuri). Fil-Prologu ta' din l-opra Clareno kiteb hekk: 'It-tielet darba, wara bosta tiġrib, impedimenti, swat u taħbit, (Franġisku), bir-rieda ta' Kristu, mar quddiem is-sultan ta' Babilonja (al- Malek al-Kamel). Waqt li kien quddiemu, imħeġġeġ kollu kemm hu mill- ħuġġieġa tal-Ispirtu s-Santu, kellmu dwar Kristu Ġest u dwar il-fidi evanġelika tiegħu b'tant qawwa u ħeġġa tal-kelma, li s-Sultan u dawk li kienu preżenti miegħu baqgħu mistagħġbin. Għall-qawwa tal-kelmiet li Kristu kien qed jgħidlu, is-Sultan, imqanqal għall- manswetudni, ta widen bil-qalb kollha; mhux biss, imma kontra dak li kienet tordna l-liġi misħuta tiegħu, hu stiednu b'insistenza biex jieqaf joqgħod fl-artijiet tiegħu u ta ordni li huu l-patrijiet tiegħu, liberament, u mingħajr ma jħallsu l-pedaġġ, setgħu jmorru fil- Qabar ta' Kristu Hemm diversi studjużi li jiċħdu din il-possibilità, għax jgħidu li Angelo Clareno kiteb mitt sena wara San Franġisk u l-Kronaka tiegħu mhix dejjem affidabbli. L-istudjuż Giulio Basetti- Sani kien kiteb artiklu li fih wera li kien impossibbli li San Franġisk imur iżur il- Qabar ta' Kristu, għax kien hemm skomunika papali kontra l-pellegrini li jersqu lejn Ġerusalemm u jħallsu li ż-żjara ta' San Franġisk fil-Qabar ta' Kristu kienet possibbli u li Franġisku ma waqa' fl-ebda skomunika. Dan għaliex rajna li s-Sultan al-Malek al-Kamel kien ta signaculum, firman, lilu u lill-patrijiet Minuri, biex jivvjaġġaw liberament fit-territorji tiegħu (inkluża l-Art Imqaddsa u Ġerusalemm), mingħajr ma jħallsu l-pedaġġ lill- Musulmani. Fil-każ tal- Bażilika tal-Qabar ta' Kristu, li kienet magħluqa għall- pellegrini, imma li fiha setgħu jidħlu jitolbu jekk iħallsu l-pedaġġ lill-purtinari Musulmani, San Franġisk seta' jidħol bħala pellegrin fqir, mingħajr flus, u bil- permess tas-Sultan. U l-istess seta' jagħmel f'Betleħem u postijiet oħrajn. Mela, kemm iż-żmien li fih kien jinsab f'Akri kif ukoll iċ-ċirkustanzi storiċi jippermettu l-possibbilità vera li San Franġisk seta' mar iżur il- Qabar ta' Kristu. Hemm saħansitra silta fil- Chronica XXIV Generalium li ssemmi kunvent tal- Franġiskani qrib Antjokja fis-Sirja, f'post imsejjaħ L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $ 11 Montana Nigra (Montagna Nera), fejn kien hemm foresta, li qabel kien monasteru tal-Benedittini, imma li mbagħad saru kollha Franġiskani. Il-fatt ma jidhirx li seħħ waqt il-ħajja ta' San Franġisk, imma hu xhieda li l-patrijiet Minuri kienu tferrxu minn Akri u marru anke f'postijiet oħrajn fis-Sirja. Fil-fatt, fl-1 ta' Frar 1230, erba' snin biss wara l-mewt ta' San Franġisk, il-Papa Girgor IX bagħat il-Breve Si Ordinis fratrum Minorum, indirizzata lill-Patrijarka ta' Antjkokja, li fiha jħeġġu jwissi lill-isqfijiet kollha tal-Orjent biex jaġevolaw il-ħidma missjunarja tal- patrijiet Minuri. Sena qabel, fl-1229, il-patrijiet kellhom l-ewwel kunvent tagħhom f'Ġerusalemm, dokumentat minn Ricoldo di Monte Croce lejn tmiem is-seklu 13, waqt il-ftehim ta' waqfien mill-ġlied bejn Federiku II u al-Malek al-Kamel. Dan il-kunvent dam sal-1244 meta t-Torok Kwareżmjani nvadew Ġerusalemm u qatlu lill-patrijiet. Il-kunvent ta' Antjokja dam sal-1268 meta din il-belt Kruċjata ntrebħet mis-Sultan Baibars al- Bundugdari. Dawn id-dokumenti huma leġġendarjiż Ċertament ma nistgħux naqblu mat- tradizzjoni li San Franġisk kien żar il-Montana Nigra meta kien jinsab Akri. Il-preżenza Franġiskana f'Antjokja ma tmurx lura għal żmienu, imma l-fatt li seħħet ftit snin biss wara l-mewt tiegħu hu indikazzjoni li l-attività ta' Franġisku u tal-patrijiet li kienu Akri ma kinitx waħda passiva. li San Franġisk irritorna l-Italja almenu lejn tmiem is-sajf tal-1220. Hu jasal biex itawwal iż-żmien sal-1221, imma dan ifisser li ma jkunx possibbli nirrikonċiljaw il-fatti storiċi, għax Pietro Cattanio kien vigarju tal- qaddis fl-Italja mid-29 ta' Settembru 1220 sa ma miet fl-10 ta' Marzu 1221, u mbagħad warajh sar vigarju fra Elia ta' Cortona. Mela San Franġisk bilfors li mar lura l-Italja f'Settembru 1220, imma wara li kellu l-possibbilità li jżur u jitlob fil-Qabar ta' Kristu. Jekk hu veru li ma għandna l-ebda xhieda dokumentarja ta' dan il-fatt fil-Fonti tas-seklu 13, is-skiet tagħhom ma jfissirx li l-fatt ma seħħx. Ma ninsewx li l-iskop tal- kronisti Kruċjati ma kienx dak li jitkellmu dwar San Franġisk, u jsemmuh biss Il-bijografiji jitkellmu dwar iż-żjara ta' San Franġisk għand is-Sultan al-Malek al-Kamel, u ma jsemmu xejn la dwar Akriu lanqas dwar l-Art Imqaddsa, għax dan ma kienx l-iskop tal-aġjografi li riedu pjuttost juru lil San Franġisk li mar l-Orjent biex imut martri għal Kristu. Konklużjonijiet Din il-ħarsa lejn avveniment li seħħ 800 sena ilu u li kien uniku fl-istorja tal- Kristjanità twassalna biex, qabel xejn, nibqgħu impressjonati bl-ammont ta' dokumentazzjoni li għandna li, b'xi mod, issemmi l-laqgħa ta' San Franġisk mas-Sultan al-Malek al- Kamel tal-Eġittu. L-istudji li saru dwar din il-ġrajja huma bla tarf, u naturalment il-bibliografija tiżdied f'din is-sena ċentenarja li rat ċelebrazzjonijiet partikulari fl-istess Damietta u f'Ġerusalemm. Il-laqgħa tal-Franġiskani mill-awtoritajiet Mi a Musulmani ta' Ġerusalemm 12 4 L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 ta' dawn iċ-ċelebrazzjonijiet hu dak li jissaħħaħ is-sens ta' djalogu inter-reliġjuż, speċjalment bejn il- Kristjaneżimu u l-Islam. Imma storikament il-fatt taż-żjara ta' San Franġisk fl-Orjent kellu skopijiet oħra. L-istudjuż Girolamo Golubovich kien pijunier fl-analiżi xjentifika tal-fonti dokumentarji dwar il-bidu tal-preżenza Franġiskana fl- Orjent. Veru li minn żmienu saru studji approfonditi minn esperti oħrajn, imma ma nkunux nagħmlu ġustizzja lil dan l-istudjuż benemeritu meta ngħidu li hu kellu l-iskop li jiddefendi t-teżi tiegħu dwar il-provi storiċi tal-preżenza tal- Franġiskani fl-Art Imqaddsa a skapitu tal-verità storika. Hu żball li aħna nippreżentaw lil San Franġisk bil-mentalità tagħna. San Franġisk kien frott ta' żmienu. Trabba fil-mentalità Kruċjata. Kien mgħallem li l-konverżjoni tal-Misilmin kienet dmir fuq kull Kristjan. Ċertament hemm qabża bejn Franġisku żagħżugħ li ried imur mal-Kruċjati bix-xabla ħalli jsir kavallier, u Franġisku pellegrin fqajjar li jippreżenta ruħu fost il-Kruċjati bl- arma tal-Kelma ta' Kristu u tal-eżempju ta' ħajja qaddisa. Imma ma nkunux korretti li nagħmlu minn Franġisku l-qaddis tal-paċi li kkundanna lill-Kruċjati u tħabbeb mal-Misilmin. Ma ninsewx li l-mentalità 'fundamentalista' Kruċjata kienet ukoll preżenti fost is-Saraċini, u li l-qabża li għamilna fi żminijietna għadha forsi ma ġietx reċiprokata b'mod sodisfaċenti. Franġisk mhux paċifista ateu. San Franġisk hu bniedem Kristjan. Ippreżenta ruħu quddiem is- Sultan bħala Kristjan, imma kien ukoll bħala Kristjan li wera lilu nnifsu fost il- Kruċjati. Il-preżenza Franġiskana fl-Art Imqaddsa daħlet ċertament bħala alternattiva wara l-falliment tal-Kruċjati. Tassew li l-preżenza Franġiskana fl-Art Imqaddsa b'mod stabbli ma nistgħux niddokumentawha qabel l-ewwel kwart tas-seklu 14. Imma fl-ewwel mitt sena tal-ħajja tal-Ordni kien hemm patrijiet preżenti fl- Orjent: f'Akri, Ġerusalemm, Ċipru, Sirja. ġew dawn il-patrijietż Min kien bagħathom' U għaliex dejjem insibuhom bħala parti mit-tessut politiku u soċjali tal-Kruċjatiż Għas- sempliċi raġuni li l-patrijiet Minuri kienu jgħixu f'dinja u kultura li kienet hekk. Li nitkellmu dwar il-medjuevu bħala perjodu ta' vjolenza u kultura retrograda hu insult għall-medjuevu u għall-istess għeruq Kristjani tal-Ewropa. F'dan l-isforz ta' Kristjanità fil-pajjiżi lil hinn mill- baħar, San Franġisk u l-Ordni li waqqaf kellhom L-istoriċi moderni ppruvaw kemm il-darba jitkellmu minn dan il-fenomenu bħala aċċident marġinali tal- istorja traġika tal-Kruċjati, imma fil-fatt dan kien fenomenu li beda era ġdida fl-istorja tal-Kristjanità. U prova ta' kemm irnexxa hu sempliċement li l-'patrijiet tal-ħabel', kif inhuma magħrufa l-Franġiskani fl- Orjent, qatt ma abbandunaw il-preżenza tagħhom f'dawn l-artijiet. Donnu hemm rabta li ma tinħallx u li ssib l-għeruq tagħha fil-passi tar-raġel fqajjar Franġisk tAssisi, li fl-1219, eżattament 800 sena ilu, irnexxielu jaqta' x-xewqa ta' ħajtu li jara b'għajnejh u jmiss b'idejh il-qawwa ħajja tal-Vanġelu. Franġisku ma għamel xejn ġdid għal żmienu. Franġisku ħoloq metodu ġdid, jekk irridu. Metodu ta' preżenza li rnexxa proprju għax kien frott ta' xewqa sinċiera li biddlet l-armata tax- xwabel u kavallieri Kruċjati f'armata ta' pellegrini fqajrin imħażżmin b'ħabel li għal 8 sekli għexu bħala missjunarji fl-'artijiet lil hinn mill- baħar L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $ 13 IIL-PENTATEWKU L-EWWEL ĦAMES KOTBA TAL-BIBB 'Fil-bidu Alla ħalaq is-sema u l-art: u kienet l-art taħwid u baħħ; u d-dlam kien fuq wiċċ l-abbissi u fuq wiċċ l-ibħra kien jittajjar l-ispirtu ta' Alla.' (Ġenesi I:l-2) 14 4 L-ART IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 Il-kelma 'Pentatewku' ġejja mill-Grieg penta u teuchos li tfisser ħames ċilindri li fihom kienu jitqiegħdu il- parċmini tal-ewwel ħames kotba tal-Antik Testment, il-Ġenesi, l-Eżodu, Levitiku, Numri u Dewteronomju, he pentateuchos biblos. Il-Lhud kienu jsejħulhom 'il-Liġi' jew 'it-Torak' jew 'Tagħlim' (li tfisser 'tgħallem' mill- verb jarah li litteralment ifisser 'tixħet vleġġa' jew 'turi indikazzjoni') u kienu attributi lil Mosċ bħala l-ewwel profeta. L-isem pentateuchus użah għall- ewwel darba Tertuljanu fit-tieni seklu W.K. Iżda Ġużeppi Flavju (37-100 A.D.), f'Contra Apionem jgħid li dawn l-ewwel ħames kotba huma ta' Mosċ. Il-Pentatewku nkiteb f'diversi zminijiet differenti u ħa ċertu proċess sabiex issawwar kollu kemm hu. Skont Wellhausen f'dawn il-kotba hemm erba' tradizzjonijiet li huma Jahwista (J), Elohista (E), Saċerdotali (P, Priester Codex) u dik Dewteronomista (D) u jieħdu isimhom għall- materjal li huma jirriferu dejjem għalih. f'perjodi u fi postijiet differenti. inkitbet fis-saltna ta' Ġuda jiġifieri f'dik ta' Israel fi żmien is-sultan Salamun (950 Q.K). L-Elohista li ssemmi lil Alla bħala Elohim inkitbet fis-saltna ta' fuq fi żmien il-profeti għall- ħabta tas-sena 800 Q.K. Ir-redazzjoni Saċerdotali nkitbet fi żmien l-eżilju ta' Babilonja (550-500 Q.K.)u dik Dewteronomista qabel l-eżilju marbuta mar-riforma ta' Ġosija fis-sena 622 QK. Xi biblisti jaraw il- Pentatewku, Ġożwċ, Imħallfin, l-2 Samwel u l-2 Rejiet bħala unità letterarja msejħa Enneatewku (għal numru ta' disa' kotba). Oħrajn jitkellmu mill- Esatewku fejn jinkludu lil Ġożwċ mal-kotba tal- Pentatewku, u oħrajn isostnu t-teorija tat-Tetratewku u jeskludu d-Dewteronomju. L-ewwel ktieb tal-Bibbja jismu l-Ġenesi għaliex L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $$ 15 proprju jibda bil-kelma li tfisser fil-bidu, bl-Ebrajk Be- reshith: 'Fil-bidu Alla ħalaq bard is-sema u l-art' Il-verb Ebrajk barà jappartjeni biss lil Alla li ħalaq mix-xejn, ex nihilo u ħalaq kollox tajjeb tob. Il-ħolqien minn Alla huwa uniku mqabbel mar- rakkonti tal-kreazzjoni li nsibu fil-qedem bħal Enuma Elish, ta' Atum, ta' Khnum, ta' Marduk, u fl-epika ta' Atrahasis u ta' Gilgamesh. Il- Ġenesi huwa ktieb in-nisel u naraw fih l-istorja twila tal- Patrijarki. li fih ħamsin kapitlu. Insibu r-rakkont tal-Holqien (1:l- 2:4), tal-univers, tad-dinja u tal-bniedem fejn naraw il-bniedem maħluq xbieha ta' Alla u imqiegħed bħala sid fuq l-annimali: 'u skont ma jkun il-bniedem semma' lil kull ħliqa ħajja, dak ikun isimha' (2:19). Fl-ewwel jum Alla ħalaq id-dawl (bl- Ebrajk: vehi) u firdu mid- dlam, fit-tieni jum ħalaq is-sema u l-baħar, fit-tielet jum ħalaq l-art, fir-raba' jum ħalaq ix-xemx, il-qamar u l-kwiekeb, fil-ħames jum ħalaq l-għasafar u l-ħut u fis-sitt jum ħalaq l-annimali u l-bniedem u fis-seba' jum Alla waqaf mix-xogħol kollu li kien għamel: 'u Alla ħalaq il-bniedem fuq xbihetu, fuq xbihet Alla ħalqu, raġel 'ish u mara 'ishshah ħalaqhom' (1:27). Insibu r-rakkont tal-ewwel dnub ta' Adam (minn adamalh li tfisser art) u Eva (Chavvah minn chajah li tfisser 'ħajja') fil-Ġnien tal- Eden Gan Eden, l-istorja ta' Kajjin (bl-Ebrajk qavin, il-mara tiegħu kien jisimha Awan) u Abel (mill-verb hevel li tfisser 'nifs'). Ir- rakkonti ta' Matusala (il- mara tiegħu kienet Edna) in-nannu ta' Noċ u li huwa l-ixjeħ bniedem fil-Bibbja li għex 969 sena; Noċ (Noach li tfisser restawrazzjoni) bin Lamek (Gen 5:28) — skont il-Ktieb tal-Ġubilej il-mara kien jisimgħa Emzara waqt li fit-tradizzjoni Ġudajka kien jisimha Naamah u dik ta' Lamek kienet Betenos—- u 16 4 L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 l-arka qeshet li wara strieħet fuq il-muntanja Ararat, id-dilluvju u l-qawsalla u t-tfal ta' Noe. Sem li jkollu ħamest itfal fosthom Arfaxad missier Kainan u Sela (li huma d-dixxendenti ta' Abram permezz ta' Eber, Peleg, Reu, Serug, Nahor u Terah) u Goktan missier Obal; Ham (il-mara kien jisimha Egvptus ikollu erbat itfal fosthom Kux missier Nimrod, Put u Kanaan; u Gafeth li jkollu tmint ta' Babel (balal tfisser konfużjoni) fil-pjanura ta' Shinar fil-Mesopotamja (jew iz-ziqqurat tas-Sumeri (li tfisser id-dar li tgħolli rasha) ta' Babilonja, li tfisser konfużjoni mill-verb 'balaf) ta' Abraham (Avraham) iben Terah bin Nahor bin Serug (mil-linja ta' Arfaxad, skont it-Talmud ta' Babilonja omm Abraham kienet 'Amtbla/' bint Khrubu') u l-mara tiegħu, ħuh Nahor (11:27), il-patt sagru taċ- ċirkonċizjoni (berith milah), il-qaddejja tiegħu Hagar u t-tifel Izmael, il-qerda ta' Sodoma u Gomorrah qrib il-Baħar il-Mejjet (kienu fil-fatt ħamest ibliet imsejħa pentapoli: Sodoma, Gomorra, Adma, Seboim u Bela Soar), Lot (il-mara kien jisimha 'Ado') bin Haran in- neputi ta' Abraham u t-tfal tiegħu Moab u Benammi, u fuq kollox l-istorja importanti tat-tliet patrijarki prinċipali Abraham, Izakk (Jitzhaq li tfisser 'daħka') u Gakobb (Ja'aqov mill-verb aqev) mill-kapitli 12 sa ħamsin. Hemm isemmija l-episodji marbuta ma' Abraham bin Terak minn Ur tal-Kaldej fil-Mesopotamja t'isfel fi żmien il-medju tal-Bronż II madwar id-19- il seklu Q.K. (illum Tell el Muqagħar fl-Iraq), Harran, Sikem, f'Gerar, Birsaba, Hebron u Mambre qrib Hebron mill-kapitli 12 sal-25 li jinkludi fih is-sagrifiċċju ta' Iżakk (imsejjaħ 'aqedah' jew rabta) li kien ser jagħmel Abraham fuq l-għolja Morija (identifikata bħala l-għolja ta' Sijon) u s-saċerdot ta' Salem (marbuta ma' Ġerusalemm) Melkisedek u l-laqgħa tiegħu ma' Abraham fejn joffrilu l-ħobż u l-inbid filwaqt lil Abram jagħtih l-għexur. F'Ġenesi 17:2-8:13 insibu il-patt taċ- ninsabu madwar 4000 sena ilu fi żmien Hammurabi tal-Mesopotamja. F'Ġenesi 25 wara l-mewt ta' Sara fl-età ta' 127 sena naraw lil Abram jiżżewweġ lil Keturah u jkollu lil Zimran, Jokshan, Medan, Midian, Ishbak u Dedan. F'Ġenesi 25:7 naraw il-mewt ta' Abraham meta kellu 175 sena. Fil-kapitli 25 sa 36 naraw l-episodji marbuta mal-aħwa tewmin Ġakobb u Għesaw (jew Edom li tfiiser 'aħmar') fejn Ġakobb bl- għajnuna ta' ommu Rebekka (Rivqah, bint Bethuel u oħt Laban) jieħu il-barka tal- primoġenitura mingħand missieru Iżakk f'Aran (Ġen 27:27-30) u l-ħolma u l-laqgħa ta' Ġakobb ma' Alla f'Betel, qabel kienet Luz (id- dar ta' Alla) 19-il kilometru 'lbogħod minn Ġerusalemm (Ġen 28:12-19) u t-taqbida mal-anġlu (imbagħad beda jissejjaħ Israel (qawwi ma' Alla). Fil-kapitli 37 sa 50 naraw imbagħad l-istejjer marbuta ma' Laban (ħu L-ART IMQADDSA $v OTTUBRU — DIĊEMBRU 2019 $ 17 Rebekka, il-mara tiegħu kien jismha 'Adinak') li kien jiġi z-ziju ta' Ġakobb, Lija u Rakele (29:35) u mat-tnax- il tifel ta' Ġakobb, Ġakobb jagħmel libsa sabiħa (tunika) lil Ġużeppi u Ġużeppi mibjugħ minn ħutu f'Dotan għall-Egittu u l-miġja tat- tnax-il tribu fl-Egittu ġewwa Goshen fi żmien il-Faraun Ramsese II (37:12-36), fejn naraw ukoll lil Ġakobb ibierek it-tfal ta' Ġuzeppi Efrajm u Manasse mill-mara Egizzjana Asenet. F'38:3-50 naraw lil Ġuda li ħa b'martu wahda Kananeja u kellu tlitt itfal subien: Er, Onan u Shela fejn Er jizzewweg lil Tamar li intant tagħti żewġ ulied lil Ġuda: Perez u Zerah. F'Ġen 50:26 naraw il-mewt ta' Ġużeppi meta kellu 110 sena u d-difna tiegħu fl- Eġittu eżattament f'Rameses jew Tel el-Daba. Fil-fatt insibu Ilum dak li jgħidulu 'il-kanal ta' Ġuzeppi, Bahr Xusuf. Fost l-oqbra tal- persunaġġi tal-Ġenesi nsibu l-Għar tal-Patrijarki f'Hebron fejn hemm Adam u Eva, Abraham, Sarah, Isakk, Ġakobb, Esaw, Ismael u Lija; il-moskja Nabi Habeel fis-Sirja fejn hemm midfun Abel; f'Tiberija hemm Set, f'Nakhichevan fl-Armenja fejn hemm Noċ, f'Bani Naim fejn hemm Lot, f'Betlehem eżattment f'Rama fejn hemm Rakele; Zilfa u Bilhah fil-qabar tal-matrijarki f'Tiberija; Ġużeppi f'Nablus. Dan il-ktieb jirrakkonta t-tbatija tal-Lhud fl-Eġittu 18 ġ L-Anr IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 taħt Ramses II u l-eżodu (il-ħruġ) tagħhom permezz ta' Mosċ (Mosheh, salvat mill-ilma; bl-Eġizzjan 'mosis' li tfisser 'iben' mill-Eġittu. Huwa jibda billi jsemmi l-ismijiet shemoth' L-isem Mosċ jfisser 'salvat mill-ilma: Huwa kien salvat mit-tifla 'Merris' tal-Faraun. Skont it-tradizzjoni Ġudajka t-tifla tal-Faraun kien jisimha 'Bitva' F'dan il-ktieb għandna r-rivelazzjoni tal-isem ta' Alla lil Mosċ 'Jien li jien' (3:14). Mill-kapitlu 1 sal-15 naraw mela kif Alla ħeles lill-poplu tiegħu li kien qed jgħammar fl-Eġittu, l-istorja tas-sejħa ta' Mosċ iben il-levita Amran u Gokebed fil-kapitlu 3, l-għaxar pjagi fil-kapitlu 7, l-ewwel għid (pesah) f'12:1-13:16, il-qsim tal-baħar tal-qasab (fl-ebrajk għandna jam suf u għalhekk mhux ahmar kif iġġib is- Settanta: (thalassa ervthra) fil-kapitlu 14. Imbagħad naraw l-esperjenza tal-poplu fid- deżert (ba-midbar) tas- Sinaj (Sin kien alla qamar) mill-kapitli 16 sat 18 fejn naraw il-manna (aktarx kienet għasel helu tas-sigar 'tamarix mannifera') u t-tjur, l-ilma mill-blata (ara Salm 95:7-9) u fuq kollox l-għoti tal-għaxar kmandamenti fuq il-muntanja Sinaj jew il-Horeb (illum 'Ġebel Musa, il-muntanja ta' Mosċ, għolja 2224 metru, b'rabta mal-Ebrajk 'saneh' li tfisser nar), dan huma l-għaxar kelmiet (exreh haddebarim). Naraw fuq kollox il-patt li Alla għamel mal-poplu: 'Issa, jekk tisimgħu leħni u żżomuu l-patt tiegħi, Intom tkunu l-wirt tiegħi minn fost il-popli kollha' (Eżodu 19:5). Il-kelma Dekalogu gejja mill-Grieg 'deka logoi. F'Eżodu fil- kapitli 20-24 naraw il-patt ta' Alla mal-poplu (fil-fatt huma msejħa bħala l-kodiċi tal-Alleanza, bundesbuch'), insibu l-ligijiet marbuta mal-primoġenitura Erstgeboremer) u l-offerta tal-ewwel frott (23:19), fil-kapitli 32 sa 34 naraw l-infedeltà tal-poplu fl- għoġol tad-deheb u t-tluq mis-Sinaj għal mixja ta' purifikazzjoni ta' erbgħin sena fid-deżert (mis-Sinaj sa Ġeriko) fejn naraw l-ewwel organizzazzjoni tal-ewwel liturgija nomada fid-deżert bil-preżenza tat-tinda tal- laqgħa. F'20;21-29 għandna l-mewt ta' Aronne u Eleażar bhala s-suċċessur tiegħu. F'Eżodu 21:37-22:5 insibu liġijiet li nsibuhom ukoll fil- kodiċi ta' Hammurabi. F'kap 23:10-11 insibu tagħrif dwar is-sena tal-mistrieħ tal-art u dik tal-ħelsien tal-ilsiera. Il-kapitlu 25 jimmarka il- mewt ta' 24,000 persuna u għalhekk l-għabex tal-ewwel generazzjoni li qasmet il-baħar u li ma kinetx se tidħol fl-Art Imwiegħda ħlief Ġożwċ u Kaleb. F'Eżodu 33 Mosċ jitlob biex jara l-glorja ta' Alla. F'din il-mogħdija tal-Lhud mill-Eġittu għall- Art Imqaddsa il-poplu telaq minn Ragħmses lejn Tanis, il-Bahar tal-Qasab, lejn Mara, Elim Dofkan, Alus, Rafidim, Haseret, Għesjon- Geber għal Kades Barnija lejn Pumon, Dibon, ix- xmara Ġordan u Ġeriko. Il-ktieb jibda billi jsemmi li Alla sejjah lil Mosċ, 'vajjiqra' Huwa il-ktieb tal-qassisin għaliex fih ħafna liġijiet tal-qassisin u l-leviti. F'dan il-ktieb naraw diversi liġijiet marbuta mas-saċerdoti mill-linja ta' Aronne hu Mosċ u d-diversi sagrifiċċji bħal l-olokawst (olah) fejn l-annimal kien jinħaraq kollu kemm hu lil Alla għat- tpattija tad-dnub. Fil-kapitlu 1, l-oblazzjoni tal-qamħ, fil-kapitlu 2, is-sagrifiċċji tas-sliem (zebah shelamin), fil-kapitli 3, s-sagrifiċċji tal- purifikazzjoni u sagrifiċċji oħra. F'10:1-20 naraw il-mewt ta' Nadab u Abihu. Fil-kapitlu sittax insibu l-liturġija marbuta mal-Jum tal-Penitenza, il-Jom Kippur (Xom haKippurim). Insibu l-Kodiċi tal-Qdusija; mill- kapitlu 17 sas-26 diversi liġijiet għal-qdusija, liturgiċi, soċjali u legali sabiex iqaddsu lill-poplu. Dan huwa l-ktieb il-għadd tal-famiji Lhud u jirrakkonta żewġ ċensimenti fost il- poplu Lhudi speċjalment fl-ewwel erba' kapitli. L-isem tiegħu fl-ebrajk huwa 'be midbar' fil-waqt li fis- Settanta huwa 'arithmoi' It-tribti ta' Ġuda kellu l-iktar irġiel li setgħu ħjiġġieldu li kienu jgħoddu 74,600 raġel minn popolazzjoni ta'186,400 ruħ, waqt li mit-tribt ta' Dan kien hemm 62,700 raġel minn popolazzjoni ta' 157,600 ruħ. It-tribti ta' Levi kien maqsum f'dawk tal-linja ta' Gerson li kienu jgħoddu 7500 raġel, dawk ta' Kohat li kienu jgħoddu 8600 raġel u dawk ta' Merari li kienu jgħoddu 6200 raġel, it-tliet gruppi kienu t-tfal ta' Levi. Il-leviti mbagħad narawhom f'l Kronaki 23:2-5 iservu lit-tempju ta' Salamun. Fil-bidu l-ktieb isemmi lid- deżert 'bamidbar' Fl-ewwel tmien kapitli nkomplu nsibu liġijiet marbuta mal- liturġija saċerdotali u wara L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $ 19 t-tkomplija tal-purifikazzjoni tal-poplu fid-deżert wara li telqu mis-Sinaj. Fil-kapitlu sitta għandna l-wegħda tan- nazrin (mill-kelma 'nazir' li eżattament tfisser 'mifrud' u mogħti lil Alla). Mill-kapitli 11 sa 20 naraw il-mixja ta' erbgħin sena tal-poplu ta' Alla fid-dezert. F'1I:l-3 naraw ir-rivolta F'11:4- 34 naraw lil Alla jibgħat il-manna u s-summien. Fil-kapitlu 16:1-35 naraw il-qerda tad-dixxipli tal- levita Kore, Datan u Abriam, li ħaduha kontra Mosċ. F'20:22-29 naraw il-mewt ta' Aron u Eleazar bhala s-suċċessur tiegħu. Naraw it-tgergir tal-poplu jkompli jissokta, l-ilma ta' Meribah, is-serp tal-bronż fil-kapitlu 21 u diversi konflitti ma' diversi poli fid-deżert (midbar) bhal l-Edomin, Amurrin immexxija minn Sihon, Midjanin u t-Transġordanja. Ta' min jgħid li s-serp tal-bronż li kien għamel Mosċ fid-deżert kien ġie meqrud mis-sultan Eżekija fis-sena 728 Q.K. F'Numri 23:7-24:19 insibu l-erba' profeziji ta' Bagħlam bin Petor (Begħor) dwar l-anġlu u l-ħmara li tkellmet u l-kewkba minn Ġakobb: 'Għad titla' kewkba minn Ġakobb, u jqum xettru minn Israel'. Mill-kapitli 26 sat 36 naraw it-tieni generazzjoni fl-istennija tiegħu li jidhol fl-Art Imwiegħda fejn fil- kapitlu 27 naraw l-għażla ta' Ġozwe bħala suċċessur ta' Mosċ. L-ewwel ġenerazzjoni ġiet miċħuda li tidhol fl-Art Imwiegħda kif rajna fil- kapitli 13 u 14. Il-Lhud isejhu dan il-ktieb 'debarim' jiġifieri diskorsi u omeliji, bil-Grieg: deuteronomion. Huwa fil- fatt jibda b'dawn il-kelmiet. Huwa fuq kollox il-ktieb tal-Ligi (eżattament tat-Tieni Liġi) u ħa l-importanza tiegħu meta nstab fit- tempju fi żmien is-sultan Ġozija fis-sena 622 QK. Din kienet sejba tassew storika u kbira. Insibu d-diskorsi li għamel Mosċ, id-Dekalogu fil-kapitlu 5. Fil-kapitli 12 sa 26 insibu il- Ligi Dewteronomista. F'Dt 6:20-25 u 26:5-10 għandna l-professjoni tal-fidi Ebrajka, il-Kredu tal-Lhud, ix-Shema, Jisrael, Adonaj Elohenu, Adonaj echad: (ara ukoll Ġożwċ 24.2- F'Dt 25, 5-10 insibu il-famuża liġi tal-levirat (mil-levir li tfisser ħaten). Insibu fuq kollox diversi eżortazzjonijiet speċjalment qabel ma l-poplu daħal l-Art Imwiegħda u l-mewt ta' Mosċ fuq il-muntanja Nebo tal-Moab (ara Is 15:2 u Ġer 48:22) fil-quċċata tal-Pisġa quddiem Ġeriko u l-Baħar il-Mejjet jew il- Mielaħ (Ġebel Naba, għolja 800 metri qrib Khirbet el- Mukhagħat u Uvoun Mousa fil-Ġordanja) meta kellu 120 sena (ara Dewt 34: l- 5). Mosċ għalhekk jinsab 20 $ L-Anr IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 midfun fil-muntanja Nebo, u Aronne f'Harun qrib Petra. Fil-ktieb insibu diversi projbizzjonijiet bħall-kult lill-allat, kult lejn ix-xemx u l-qamar, tal-prostituzzjoni kultika, tal-kult lil Molok, l-evokazzjoni tal-mejtin u vjolazzjonijiet lejn il-pattijiet ma' Alla. L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $ 21 Mosċ ġie mgħobbi b'missjoni u responsabbiltà li wassluh biex minħabba fihom ibati ħafna u ħafna. Bata min-naħa tal-poplu li tah il-ħelsien sħiħ; iżda dan Mosċ bata wisq aktar meta l-inkwiet u l-weġgħat kbar kienu ġejjin minn għand in-nies l-aktar intimi miegħu, jiġifieri 22 ġ L-ART IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 ħuh Aron u oħtu Mirjam. Aktar fil għoli minn daqshekk ma tistax tasall F'dan l-artiklu se naraw xi wħud minn dawn it-tbatijiet f'paragun kemm ma' sħabu l-profeti kif ukoll ma' Kristu nnifsu. Andrċ Neher ippubblika ktieb dwar il-fenomenoloġija tal-profetiżmu fil-Bibbja. Huwa kiteb hekk dwar Mosċ: Esperjenza ġdida u li dwarha Abraham ma kienx jaf tikkaratterizza lil Mosċ bħala profeta. Din hija esperjenza li ddaħħal element essenzjali fil-profetiżmu bibliku. Mosċ huwa l-ewwel li jħoss it-tbatija tas-sejħa ta' Abraham aċċetta l-istediniet divini kollha mingħajr ebda dubji jew ċaqlieq. Huwa ħalla art il- Kaldin, għamel vjaġġ impost fuqu mill-Mulej u affronta d-diffikultajiet. Ukoll fid- deskrizzjoni għas-sagrifiċċju ta' ibnu, ma hemm ebda kelma dwar dak li kien għaddej minnu. Donnu kien qed jieħu kollox b'fidi assoluta. Huwa profeta ta' ċerta sigurezza. Għall-kuntrarju Mosċ huwa l-profeta tad-dubji, tar- rivolta, tat-tkeċċija u tat- tbatija. Huwa fuqu li aħna kontinwament induru meta nitkellmu mill-profeziji tad- dwejjaq. Anke fiżikament kellu x'jimpedih milli jaċċetta li jkun mexxej. Hawn toħroġ biċ-ċar oppożizzjoni diretta bejn Abraham u Mosċ. Abraham huwa profeta mkennen għax kellu l-ilqugħ, Mosċ ukoll huwa profeta imma mikxuf, irid jissielet u jiddeċiedi mill-aktar fis possibbli. U kif nafu wħud mid-deċiżjonijiet ta' Mosċ kienu tassew diffiċli. Dan kellu jagħmlu Mosċ biex iwassal u jdaħħal lill- poplu fl-Art Imqaddsa. Din hija d-differenza bejn iż- żewġ personaġġi. Ma' Mosċ r-rivelazzjoni tieħu karattru traġiku. Abraham għandu stil individwali ħafna; dak ta' Mosċ huwa kollu kemm hu miftuħ għan-nies. L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $$ 23 huwa bniedem waħdu; minnu jitwieled il-poplu; ebda taqbid. Il-missjoni ta' Mosċ tinvolvih aktar direttament mal-komunità tan-nies. Għalhekk hemm tassew li ħajjet Mosċ hi minsuġa bil-konflitti, kliem iebes, ċanfir u tħeddid. Il-biża' ta' Mosċ Dan il-leġiżlatur kellu intimità l-aktar kbira u diretta ma' Alla. Kien jitkellem miegħu wiċċ imb wiċċ. Madankollu, l-umanità tiegħu hemm baqgħet marbuta u tissara miegħu. Dan Moss ta' sikwit kien jibża' li mhux se jkompli l-missjoni afdata lilu. Fil- bidu Mosċ bħal intebaħ dwar kif kellhom isiru l-affarijiet u għalhekk ipprova jiskuża lilu nnifsu: 'U qal Mosċ lill-Mulej: Ta sidi, m'iniex kelliem tajjeb jien, u la minn qabel u lanqas mindu kellimt lill-qaddej tiegħek, għax fommi u lsieni tqal' (Eż 4,10). Ġrajja oħra fejn ħareġ fid- deher li Mosċ beża' sew qiegħed fil-lamentazzjoni li battal quddiem Xaħweh meta ra l-ħutu l-Lhud maħqura. 'Ja sidi għala mxejt ħażin ma' dawn in-nies7 Għaliex bgħattni. Mindu mort għand il-Fargħun biex nitkellem f'ismek qiegħed jaħqar lil dawn in-nies u int xejn ma ħlist il-poplu tiegħek' (Eż 5,22-23). Mosċ qatt ma għaddielu minn moħħu li minħabba dawk il-flaġelli hu l-poplu Lhudi li deher ibatil Dan għaliex l-Eġizzjani nfushom kienu jkasbru u jaħqru aktar lil-Lhud. Mosċ immaġina ħelsien faċli tal-Lhud, iżda l-affarijiet inbidlu għal kollox. Beża' tant li staqsa lilu nnifsu; Alla x'għadu jrid minni Liema triq għad irid imexxiniż Bniedem mghobbi bil- fraġilità bħall-oħrajn kientli It-tielet ġrajja: Il-poplu ħadu l-għatx, beda jgerger bis-sħiħ ma' Mosċ. 'U għajjat Mosċ lill-Mulej u qal: X'nagħmel lil dan il-poplu2 Minn hawn 24.46 L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 u ftit ieħor iħaġġruni' (Eż 17,4). Din l-esperjenza xejn sabiħa ta' Mosċ wasslitu biex jinduna kemm kien tassew dgħajjef. Minn għalih kapaċi jmexxi sew, madankollu nduna bil-fraġilitajiet kollha tiegħu. Din il-kwalità ta' biża' u qtigħ il-qalb f'Alla għaddew minnhom ukoll il-profeti, kemm il-kbar kif ukoll iż- żgħar. Bnedmin li, minkejja għażilhom Alla, kellhom jgħaddu minn inċertezzi kbar f'ħajjithom. L-inċertezzi ta' Mosċ Moss. biex item il-ħidma li fdalu Alla kellu jgħaddi minn ħafna qtigħ ta' qalb, inċertezzi u biża, imma bil-għajnuna ta' Alla rnexxielu jirbaħhom. Biss kien għad fadal mumenti qal quddiemu Mosċ, tant i ħabat jaqta' qalbu. Wasal f'waqt ta' inċertezza kbira. Fil-ktieb tan-Numri naqraw il-ġrajja qalila tan-nuqqas a' ilma. 'Għala tellajtuna mill-Eġittu biex ġibtna f'post mill-agħar bħal dan, fejn ma jikber xejn, la qmuħ, la in, la dwieli, la rummien; u anqas ma fih ilma tax-xorb' (Num 20,5). Minn dan il- kliem joħroġ sew kemm in- nies xegħlet bir-rabja kontra Mosċ u Aron. Dawn iż-żewġ personaġġi meta ntebħu bil-qilla tan-nies lejhom warrbu min-nies u nxteħtu fl-art jitolbu 'l Alla. It-talb magħmul bil-fidi u bil-persważjoni, talb ta' interċessjoni, Alla jagħti widen tiegħu. Difatti quddiem din l-umiltà ta' Mosċ wiċċu fl-art jitlob, Alla kellmu lil Mosċ u qallu: 'Ħu l-ħatar u iġbor il-miġemgħa, int u Aron ħuk, u kellmu quddiemhom lill-blata, u din tagħti l-ilma tagħha; u hekk int toħorġilhom l-ilma mill-blata, u tisqi lill-ġemgħa u l-bhejjem tagħhom' (Num 20,8). Mosċ ta widen għal dak li amarlu Alla, u hekk kif ħabbat darbtejn fuq il-blata 'bdew ħerġin gliegel ta' ilma u xorbu l-ġemgħa u l-bhejjem kollha' (Num 20,11b). F'dan l-att ta' Mosċ donna reġgħu ħarġu fil-beraħ id- dubji u l-inċertezzi ta' Mosċ għall-kelma ta' Alla. Kien għalhekk li ħabbat darbtejn. Biss, sewwa li nkomplu niċċaraw li umanament mhux faċli li wieħed iniżżilha mill-ewwel li minn blata daqshekk samma u iebsa se joħroġ l-ilma. Biss ma ninsewx li l-element uman ta' Mosċ baqa' jġorru miegħu sal-mewt. U għalhekk l-inċertezzi ta' Mosċ wieħed ma għandu xejn jarahom bi kbira. L-aħħar aspett li tant weġġa' u umilja bil-kbir lil Mosċ kien in-nuqqas ta' paċenzja li għadda minnu. Biss hu xorta waħda baqa' bniedem iddedikat lil Alla u jafda b'mod qawwi fih. Il-ġrajja li weġġgħet ħafna lil Mosċ kienet oriġinata minn dawk ta' ġewwa stess, jiġifieri ħutu, Mirjam u ħuh Aron. Ir-raġuni wara dan kollu kienet l-għejra. 'Mirjam u Aron gergru kontra Mosċ minħabba l-mara Kuxija li kien iżżewwiġha. U qalu jaqaw b'Mosċ biss tkellem il-Mulej2 Ma tkellimx bina wkollż U sama l-Mulej' (Num 12,1). Ir-raġuni għaliex dawn iż-żewġt aħwa tkellmu hekk kienet il-misħuta għejra. Kienu huma it-tlieta flimkien li ħadmu, stinkaw u batew flimkien biex ħarġu l-Lhud mill-jasar tal-Eġittu. Biss waslu f'punt li tħabbtu sew bejniethom. Wieħed mir-raġunamenti ta' din il-firda kien il-fatt li Mirjam kienet akbar minn Mosċ, allura dehrilha li forsi hi għandu jkollha aktar qawwa fit-tmexxija. Raġunament ieħor li wassal u nibbet l-għejra tal-firda kien dan. Kienet Mirjam li l-ewwel qagħdet għassa ftit 'il bogħod mill-qoffa li ġo fiha kien hemm it-tarbija Mosċ, imbagħad wara L-ART IMQADDSA tt OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $ 25 kuċl l. IL ' offriet ruħha u qalet lil bint il-Fargħun: 'Tridx immur insejjaħlek waħda mill- imreddgħa tal-Għebrej biex treddagħlek it-tarbija8' (Eż 2,7). Hemm imbagħad it-tielet tfixkil li wassal għal kastig u fl-istess waqt qanqal lil Mosċ biex b'qalbu mċarrta tnejn idur lejn Alla u jitolbu ħniena. Din kienet il-kwistjoni tal- komunikazzjoni ma' Alla. Għaliex min ikun profeta Alla kien ikellmu u jidhirlu b'viżjoni u fil-ħolm (Num 2,6). Mhux hekk kien dak ma' Mosċ: 'Jien inkellmu 26 $ L-Anr IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 wiċċ imb wiċċ; inkellmu mhux bix-xbihat, imma bid-dieher; u jara s-sura tal- Mulej' (Num 12,8). Mirjam refgħet wisq rasha 'il fuq, u waslet biex rewħet ħafna l-firda minn ħuha stess. U hekkhu wasal il-kastig. 'Kienet għadha anqas biss telgħet is-sħaba minn fuq it-tinda meta Mirjam inksiet bil-ġdiem, bajda bħas-silġ' (Num 2,10). B'din il-kwalità ta' tixwix Mirjam uriet sew li kienet qed teħodha u tfixkel il-pjan ta' Alla li kien qed jinħadem favur il-poplu tiegħu. Issa min kien jiċċappas bin il- kwalità ta' marda, dan kien ikollu jġorr konsegwenzi l-aktar kbar u tqal. Mosċ kien jafu dan kollu, u għalhekk meta ra lil Mirjam f'dan l-istat qalbu inqasmet. Quddiem din is-sitwazzjoni hekk ta' biża' u twerwir Mosċ reġa' ħaddem bil- qawwa kollha l-virti kbira tal-paċenzja. Huwa talab bil-qawwa kollha 'l Alla sabiex Mirjam tfieq tassew, sabiex hekk il-paċi u s-serenità jirritornaw mill- ġdid fil-familja. Mosċ deher paċenzjuż, tgħallem jgħożż is-skiet u s-sabar u jħalli l-Mulej jagħmel hu. Hekk tixxettel tassew fil-qalb tal- bniedem is-serenità. L-ITTRA APPOSTOLIKA Nhar it-30 ta' Settembru li għadda, fit-tifkira liturġika ta' San Ġirolmu u fil-bidu tal-1,600 anniversarju minn mewtu, il-Papa Franġisku ħareġ Ittra Appostolika bit-titlu 'Aperuit Illis'. B'din l-Ittra Appostolika, fil-forma ta' Motu Proprju, il-Papa stieden lill-Knisja Universali biex jiċċelebraw 'Ħadd il-Kelma ta' Alla' fit-tielet Ħadd tas-sena liturġika. L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $ 27 i a ope IET 'Aperuit illis 'fetħilhom' hija riferiment għar-rakkont tal-manifestazzjoni tal- isa VA Za fKinbeei iet Għemmaws kif insibuha f'Luqa 24:13-35. Fid-Dawl ta' Għemmaws Għal ħafna minnali LG b e9 (0 qa beat IS Imqaddsa, il-mixja tad- fi B EN EA tqanqal fina ħafna memorji sbieħl Nafu llum li r-raħal ta' Għemmaws, li fih Ġest daħal għand id-dixxipli Kleofa u Xmun u wera ruħu irxuxtat waqt il-qsim tal-ħobż (Luqa 24, 13-35) hu identifikat mar-raħal Għarbi ta' El-Qubeibeh, li hu bogħod 65 'stadju' minn Ġerusalemm. Fil-qrib hemm il-għolja ta' Nebi Samwel, bis-santwarju li fih iċ- ċenotafju tal-profeta Samwel. fb d Ta A EL Ta il-muntanja tal-ferħ, għax junioteit taj d iii għall-ewwel darba l-belt jiet KE IG IO G it pi ego tal sabu fortizza Rumana, li semmewha 'Castellum Emmaus'. Maġenb il-Knisja tal-Franġiskani għad hemm ICI ii taj taf e EN u rovini ta' bini tal-Kruċjati, jif ah ta d Stil tie għal pen a ji ieħ eEN FL-1852 il-Franġiskani skoprew ir-rovini. Fl-1861 il- IE VA pdf tatha lill-Franġiskani. KE Siti Ea onbiċi jkbrki i aa in ħtteiitiatt DOB GO Ez iso tliet navati, inbniet fl-1902, fuq il-bażilika ta' żmien il-Kruċjati. d-dar ta' Kleofa, li skont it-tradizzjoni miet martri hawnhekk. Id-dixxiplu l-ieħor, li Luqa ma jsemmix ismu, hu identifikat ma' Xmun, it-tieni isqof ta' Ġerusalemm. eb nti biesc iċ 1939-1945 li l-Franġiskani ML Ea gie ko ġo b1at EJ Bee Inliżi, mandatarji tal- Palestina, bl-inizjattiva tal- EA GT in LI GV a nn lo) Bagatti OEM għamlu skavi fiż-żona, u sabu l-fdalijiet Rumani u Kruċjati li semmejna. Ma nistax hawnhekk ma nagħmilx riflessjoni personali u pastorali. ngħix Ġerusalemm darba mxejtha lejn Għemmaws. Kien filgħaxija u wasalt ir-raħal ma' nżul ix-xemx. U jien u nara x-xemx nieżla ftakart fiż-żewġ dixxipli ta' Għemmaws. Ix-xemx nieżla saret qisha sinjal tal-qtigħ il-qalb tagħhom. Huma li kienu tant ittamaw f'Ġesu. Imma wara l-mewt tiegħu fuq is-salib, kienu ħasbu li kollox kien spiċċa. Telqu lid- dixxipli, u nimmaġina b'qalb tqila, irħewlha lura lejn ir-raħal tagħhom. id-dwejjaq tagħhom billi tkellmu ma' xulxin. San Luqa jiktbilna kif dik it- tama reġgħet tkebbset ftit ftit huma u jagħmlu esperjenza ta' Ġest ħaj. Ta' Ġesti rxoxt li, pass wara l-ieħor, jurihom li kien verament ħaj, li kien tassew qam minn bejn l-imwietl Jurihom lilu nnifsu permezz tal-Iskritturi. U meta jidħol mistieden fid- dar tagħhom, jurihom lilu nnifsu fil-qsim tal-ħobż. Splużjoni ta' ferħ f'dawk il-qlub tagħhom, li issa bħal donnhom twieldu mill-ġdid. Splużjoni ta' ferħ u stagħġib: 'Ma kenitx imkebbsa qalbna huwa hu jispjegalna l-Iskrittura fit-triqi' Tkebbis tal-qalb li għenhom jagħrfuh fil-qsim tal-ħobż. X'ma jmorrux lura jiġru lejn Ġerusalemm, anke jekk issa kien bil-lejl, biex jaqsmu mad-dixxipli dak li tiegħu kienu għamlu esperjenzal Għemmaws: ġrajja ta' żewġ dixxipli. Ġrajja ta' kull dixxiplu. Ta' kull dixxiplu ta' Ġest li, jekk irid, jiltaqa' miegħu fl-Ewkaristija. Fis- smigħ tal-Kelma ta' Alla. Fil-qsim tal-ħobż. Kull Quddiesa hija l-esperjenza mġedda ta' Għemmaws. Kull quddiesa toffrielna l-okkażjoni li niltaqgħu miegħu. Kull quddiesa tista' tħeġġilna qalbna…kull quddiesa hija Għemmaws… jekk irridu. Naħseb li b'dan il-Motu Proprju, il-Papa Franġisku, l-ewwel u qabel kollox, ried L-ART IMQADDSA tt OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $ 29 jagħti importanza lit-tifkira ta' San Ġirolmu, il-patrun tal-istudjużi tal-Iskrittura Mqaddsa. kien ħareġ bl-istqarrija tant qawwija: 'Min ma jafx l-Iskrittura, ma jafx lil Kristu (In Is.,Prologu: PL 24,17). B'dan il-Ħadd partikulari jidher li l-Papa ma jridx li niftakru fil-Kelma Mqaddsa darba fis-sena, imma li dan il-jum ifakkarna fl- importanza tal-Kelma matul is-sena kollha. Forsi hawnhekk għandna xebh mal-Festa ta' Corpus Domini, l-Ewkaristija. Festa li ssir darba fis-sena biex tfakkarna fl-importanza tal-Ewkarsitija matul is-sena kollha. Ħadd għall-Kelma biex niftakru fis-sejħa tagħna li nkunu ħbieb tal-Iskrittura, tal-Irxoxt, li kontinwament jiftħilna moħħna għall- għarfien tal-Iskrittua u għall- qsim tal-ħobż fost dawk li jemmnu fiH. Ħa nsegwu issa l-ideat prinċipali ta' din l-Ittra Appostolika. Il-Papa jibda (numru 1) billi jistieden lill-insara jkunu midħla tal-Iskrittura Mqaddsa bħala il-komunità ta' dawk li jemmnu. Dan għaliex ir-relazzjoni bejn l-Irxoxt, il-komunità ta' dawk li jemmnu u l-Iskrittura Mqaddsa hija fundamentali fit-tiswir ta' min aħna. li jiftħilna moħħna għall- għarfien tal-Iskrittura. Fl- istess ħin hija l-Iskrittura li 30 $ L-Anr IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 turina l-missjoni ta' Kristu u l-Knisja tiegħu. B'sinjal ta' kontinwità fit- Tradizzjoni ħajja tal-Knisja l-Papa jlaqqam id-diskors tiegħu (numru 2) fil- Kostituzzjoni Dommatika fuq ir-Rivelazzjoni Divina, Dei Verbum, u l-Eżortazzjoni Appostolika ta' Benedittu XVI, Verbum Domini, frott is-Sinodu tal-Isqfijiet fuq ir-Rwol tal-Kelma ta' Alla fil-Knisja. Ifakkar u jgħid: 'Mill-paġni ta' Dei Verbum, toħroġ b'mod ċar in-natura tal-Iskrittura Mqaddsa, il-mod kif ġiet mgħoddija minn ġenerazzjoni għall- oħra (kap. II), l-ispirazzjoni divina tagħha (kap. III) li tħaddan it-Testment il- Qadim u dak Ġdid (kap. IV u V), u l-importanza tagħha fil-ħajja tal-Knisja (kap. Fuq il-Verbum Domini jgħid: 'fiha tagħlim essenzjali għall-komunitajiet tagħna…jinżel aktar fil- fond tal-karattru ħaj u attiv tal-Kelma ta' Alla, fuq kollox meta fl-azzjoni liturġika joħroġ il-karattru sagramentali tagħha'. Ifakkar kliem Sant'Efrem li fuq il-Kelma jistqarr: 'Il-Mulej lewwen il-kelma tiegħu bi ġmiel ta' kull xorta, biex dawk li jgħarbluha jistgħu jikkontemplaw dak li jixtiequ minnha. Satar fil- kelma tiegħu t-teżori kollha biex kull wieħed minna jsib għana f'dak li jikkontempla' (Tifsir fuq id-Diatessaron, 1, 18). Fin-numru 3 il-Papa juri l-importanza ta' dan il- Ħadd tal-Kelma li għandu jitlaqqam fil-ħidma ekumenika tal-Knisja u fid- djalogu interreliġjuż mal- Lhud: 'Għalhekk nistabilixxi li t-III Ħadd fiż-Żmien ta' Matul is-Sena jkun iddedikat għaċ-ċelebrazzjoni, ir- riflessjoni u tixrid tal-Kelma ta' Alla…se jaħbat f'mument opportun ta' dak il-perijodu tas-sena, meta aħna mestednin insaħħu r-rabtiet tagħna mal-Lhud u nitolbu għall-għaqda tal-Insara… għax l-Iskrittura Mqaddsa turi lil min jagħti widen għaliha l-mixja li għandu jterraq biex jilħaq l-għaqda awtentika u b'saħħitha'. Dan il-Ħadd jista' jsir okkażjoni biex tingħata importanza xierqa lill-qaddejja tal- Kelma. Għalhekk il-Papa jissuġerixxi li f'dan il-Ħadd l-Isqfijiet jistgħu jiċċelebraw ir-Rit tal-Istituzzjoni tal- Letturi, dawk msejħa biex b'mod xieraq ixandru l-Kelma waqt il-Liturġija bħalma fil-fatt isir ukoll għal dawk li jiġu isititwiti Akkoliti jew Ministri Straordinarji tat-Tqarbin. Il-Bibbja hija għal kulħadd Il-Papa jħares lura lejn l-istorja tal-poplu l-magħżul (numru 4) u jfakkar kemm il-Kelma ta' Alla mmarkat din l-istorja. Jagħmel riferiment għal Kapitlu 8 tal-Ktieb ta' Neħemija fejn għall-ewwel darba, wara l-eżilju qares f'Babel, għandna rakkont li jippreżenta lill-poplu miġbur biex jisma' l-Kelma miktuba. Hija Kelma mismugħa attenzjoni, imfissra…tant li tolqot il-qlubl Neħemija 8 jgħallimna: il-Bibbja hija għal kulħadd, ħadd eskluż; hija Kelma li ma tistax tiġi mmanipulata f'xi gruppi esklussivi; hija Kelma li tgħaqqad u toħloq poplu wieħed. Hu għalhekk (numru 5) li 'ir- Ragħaj qabel xejn għandu r-responsabilità kbira li jfisser u jagħti lil kulħadd il- faċilità li jifhem l-Iskrittura Mqaddsa'. L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $ 31 l-Papa jfakkar fl-importanza tal-omelija mħejjija tajjeb mix-xandara tal-Kelma: 'għandha karattru kważi sagramentali, iddaħħalna fil-profondità tal-Kelma ta' Alla, b'lingwaġġ sempliċi u adattat għal min qed jisma, u biha s-saċerdot jgħinna niskopru wkoll il-ġmiel tax- xbihat li kien juża l-Mulej biex iħeġġeġ għal ħajja tajba. Din hi opportunità pastorali li ma nistgħux nitilfuf' Fin-numri 6-8 il-Papa jerġa' lura fid-dawl tar-rakkont ta' Għemmaws. Ifakkarna kif l-Iskritturi ħejjew għall- ħajja u l-missjoni tal-Kristu Hu nnifsu mbagħad ried iwettaq dak li kien inkiteb fuqu fl-Iskritturi biex juri li ħajtu, il-mewt u l-qawmien tiegħu, fil-fatt kienu r-realizzazzjoni tal- Kelma ta' Alla. 'Għalhekk, il-Bibbja, l-Iskrittura Mqaddsa, titkellem fuq Kristu u tħabbru bħala dak li jrid jgħaddi mit-tbatija biex jidħol fil-glorja. Mhux parti waħda biss, imma l-Iskrittura kollha titkellem fuqu. Il-mewt u l-qawmien tiegħu ma nistgħux nifhmuhom mingħajrha' Mhux ta' b'xejn li 'waħda mill-eqdem stqarrijiet tal-fidi tisħaq li Kristu miet minħabba dnubietna, skont l-Iskrittura; difnuh u qam mill-imwiet fit-tielet jum, skont l-Iskrittura. La l-Iskrittura titkellem fuq Kristu, biha nistgħu nemmnu li l-mewtu l-qawmien tiegħu mhumiex ħaġa tal-mitoloġija, imma tal-istorja, u jinsabu fil-qalba tal-fidi tad-dixxipli tiegħu' (numru 7). Hu għalhekk, ikompli Franġisku, li hi qawwija r-rabta bejn l-Iskrittura u l-fidi ta' Smigħ il- Kelma hija fundamentali fil-liturġija, fit-talb u fir- riflessjoni personali. Mhux biss: il-fatt li l-mixja tad- dixxipli ta' Għemmaws tintemm l-ikla li matulha 'infetħulhom għajnejhom u għarfuh fil-qsim tal-ħobż' tfakkarna fir-rabta qawwija li hemm bejn l-Iskrittura u l-Ewkaristija. Il-Papa jfakkar fi kliem il-Konċilju Vatikan II, fid-Dei Verbum, 21: 'Il-Knisja dejjem tat qima lill-Iskrittura Mqaddsa kif tat lill-Ġisem tal-Mulej billi qatt ma naqset, l-aktar fil-liurġija mqaddsa, li tieħu l-għajxien bil-ħobż tal-ħajja mill-mejda tal-Kelma ta' Alla u tal-Ġisem ta' Kristu, u tagħtih lill-fidili'. Bl-istess mod, 'l-Iskrittura Mqaddsa u s-Sagramenti ma jistgħux jinfirdu minn xulxn' (numru 8). Tliet prinċipji teoloġiċi Fin-numri 9, 10 u 11 il-Papa jfakkarna fi tliet prinċipji teoloġiċi neċessarji biex nersqu lejn il-Kelma ta' Alla, u dan fid-dawl ta' 2 Timotju 3:16, 'L-Iskrittura kollha hija mnebbħa minn Alla, u tiswa biex wieħed jgħallem, iċanfar, iwiddeb u jrawwem fis-sewwa': il-finalità 32 $ L-Anr IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 salvifika, id-dimensjoni spiritwali u l-prinċipju tal-inkarnazzjoni għall- Iskrittura Mqaddsa. Dan ifisser li wieħed għandu jiftakar li l-Bibbja 'mhijiex xi ġabra ta' kotba ta' storja, lanqas ta' kronaka, imma hi kollha kemm hi ffukata fuq is-salvazzjoni sħiħa tal-persuna. Il-fundament storiku tal-kotba li hemm fit-test sagru, aspett li ma nistgħux niċħduh, mgħandux inessina din il-finalità ewlenija: is- salvazzjoni tagħna. Dei Verbum 11 kien stqarr: 'Il- Kotba tal-Iskrittura Mqaddsa jgħallmu bċertezza, b'fedeltà u mingħajr żbalji l-verità li, għas-salvazzjoni tagħna, Alla ried li tinġabar fil-Kotba Mqaddsa'. Hu għalhekk li l-Iskrittura trid tiġi moqrija bl-għajnuna tal- Ispirtu s-Santu li nebbaħha: 'għalhekk, l-Ispirtu s-Santu jibdel l-Iskrittura Mqaddsa f'Kelma ħajja ta' Alla, li tingħex u tiġi mgħoddija fil- fidi tal-poplu qaddis tiegħu' (numru 9). L-ispirazzjoni tal-Bibbja fil-fatt ma tmissx biss it- tiswir tal-Kotba Mqaddsa imma tmiss ukoll lil dawk li jagħtu widen għall-Kelma. Dei Verbum 12 kien stqarr: 'l-Iskrittura Mqaddsa għandha tinqara u tkun interpreta bl-għajnuna tal-istess Spirtu li permezz tiegħu nkitbet'. Irridu nafdaw fl-azzjoni tal-Ispirtu s-Santu meta l-Knisja tgħallem u tinterpreta l-Iskrittura Mqaddsa u meta dawk li jemmnu jagħmluha n-norma tal-għixien tagħhom (numru 10). Il-Papa jfakkar ukoll il- prinċipju msemmi fid-Dei Verbum 13: 'Il-kliem ta' Alla mogħti lilna b'ilsna ta' bnedmin, sar jixbah il-kliem tal-bniedem, kif l-Iben tal-Missier Etern, meta ħa d-dgħufija tan- natura tal-bniedem, sar jixbah lill-bniedem'. L-Inkarnazzjoni tal-Verb ta' Alla tagħti għamla u sens lir-relazzjoni bejn il- Kelma ta' Alla u l-lingwaġġ uman, bil-kundizzjonijiet storiċi u kulturali tiegħu. 'Hu f'din il-ġrajja li tieħu sura t-Tradizzjoni…il-kelma ħajja — it-Tradizzjoni ħajja tal-Knisja, li tgħaddiha bla waqfien mal-medda tas-sekli minn nisel għal nisel, għandha f'dak il-ktieb imqaddes ir-regola ewlenija tal-fidi tagħha' (numru 11). Il-Papa jgħaddi biex jitkellem fuq il-funzjoni profetika tal-Kelma ta' Alla. Funzjoni profetika fis-sens li L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $e 33 ddawwal l-illum ta' min jitrejjaq bil-Kelma. Hija Kelma profetika i tipprovoka ħlewwa u mrar fl-istess ħin'. Hija ħlewwa i twassalna biex naqsmu -Kelma ta' Alla ma' dawk li magħhom niltaqgħu fil-ħajja ta' uljum. Hija mrar li tfakkarna ontinwament fis-sejħa tagħna għall-konverżjoni fir-relazzjoni agħna ma' Alla u ma' ħutna (numru 12). Hija Kelma li tixprunana għall- arità, għall-imħabba, għall- ħniena. 'Il-Kelma ta' Alla kapaċi iftħilna għajnejna biex tgħinna noħorġu mill-individwaliżmu i jaqta' n-nifs u jħallina vojta, waqt li tiftħilna beraħ it-triq quddiemna biex naqsmu u nkunu solidali mal-oħrajn' (numru 13). Trasfigurazzjoni u Faqar Fin-numru 14 il-Papa jfakkar fir-rakkont tat-Trasfigurazzjoni ta' Ġesu' Il-kelma ta' Pietru 'ħa ntellgħu tliet tined..7 tfakkarna fil-kuntest tal-Festa Lhudija tal-Għerejjex, l-istess kuntest tal-qari tal-Kelma f'Neħemija 8 u tantiċipa l-glorja ta' Ġesu. Il-Papa jgħid li din it-Trasfigurazzjoni tixbah lil dik tal-Iskrittura Mqaddsa, li tittraxxendi lilha nnifisha meta ssir ikel għal dawk li jemmnu: 'Biex nirbħu lura l-artiklazzjoni bejn id-diversi tifsiriet tal- Iskrittura hemm bżonn ngħaddu mill-ittra għall-ispirtu. Dan mhuwiex xi passaġġ awtomatiku u spontanju; pjuttost jeħtieġ immorru lil hemm mill-ittra'. Il-Papa hekk jikkonkludi din l-Ittra Appostolika (numru 15): 34 $ L-Anr IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 Fit-triq biex nilqgħu l-Kelma ta' Alla, timxi magħna Omm il-Mulej, li tissejjaħ hienja għax emmnet li jsir dak li kien qalilha l-Mulej (ara Lq 1:45). Il-beatitudni ta' Marija tiġi qabel il-beatitudnijiet kollha mħabbra minn Ġest għall- foqra, il-maħqurin, l-umli, il-bennejja tal-paċi u dawk li huma ppersegwitati, għax hija l-kundizzjoni meħtieġa għal kull beatitudni oħra. L-ebda fqir ma hu hieni għax hu fqir; isir hieni jekk, bħal Marija, jemmen li l-Kelma ta' Alla ħa sseħħ. Dan ifakkarhulna dixxiplu u mgħallem kbir tal-Iskrittura Mqaddsa, Santu Wistin: 'Xi ħadd minn qalb il-folla, partikularment mirbuħ mill-entużjażmu, esklama: 'Hieni l-ġuf li ġiebek. U hu: 'Henjin iżjed dawk li jisimgħu l-Kelma ta' Alla u jħarsuha' Qisu ried jgħid: anki ommi, li int qed issejħilha hienja, hi hienja sewwasew għax tħares il-kelma ta' Alla, mhux għax fiha l-Verb sar bniedem u għammar fostna, imma għax tħares il-Verb ta' Alla nnifsu li permezz tiegħu hi saret, u li fiha tlaħħam' (Fuq il- Vanġelu ta' Ġwanni, 10, 3). Jalla l-Ħadd iddedikat lill- Kelma jkattar fil-poplu ta' Alla l-familjarità reliġjuża u assidwa mal-Iskrittura Mqaddsa, l-istess kif l-awtur sagru kien diġà għallem fiż-żminijiet ta' dari: 'Imma din il-ħaġa hi qribek sewwa f'fommok u f'moħħok, biex tagħmilha' (Dewt 30:14). Għal ħafna nsara li huma mdorrijin jaqraw l-Evanġelju bħala ġabra ta' stejjer b'messaġġ divin, qajla jiġihom f'moħħhom li f'dawn ir-rakkonti nsibu diversi noti b'xeħta politika. Dan jidher b'mod speċjali fir-rakkonti li baqgħu magħrufin bħala 'ir-rakkonti tat-twelid u tal-infanzja ta' Ġesti' F'dan l-artiklu se neżaminaw kif l-Evanġelista San Mattew jagħmel użu mill-qawwa tal-ħakma Rumana fi żmien Ġest bħala parti integrali tal-mod kif jirrakkonta t-twelid ta' Ġest. L-ART IMQADDSA tt OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $e 35 Il-qawwa imperjali Rumana ħonqot id-dinja li fiha twieled u għex Ġesu, kif ukoll id-dinja ta' dawk li għalihom San Mattew kien qed jikteb wara s-sena 70 W.K. Il-qawwa Rumana kienet toffri serħan il-moħħ għall-istrutturi soċjali ta' dan l-Imperu filwaqt li kienet tħares il-ġid, l-istatus u l-qawwa ta' ħafna persuni b'modi differenti. Il-kontroll u l-preżenza Rumana kienu jintwerew permezz ta' bini, statwi, xbihat fuq muniti Il-klassi li kienet taħkem kienet tiġġenera ġid, riżorsi u produzzjoni mill-kumplament tal- popolazzjoni permezz ta' taxxi, tributi u sistema ta' jasar. Realtajiet soċjo- ekonomiċi ħorox għalhekk kienu jagħmlu l-ħajja ta' kuljum diffiċli għal ħafna min-nies. Ir-reliġjon u l-politika ma kinux żewġ affarijiet mifrudin minn xulxin. It-teoloġija imperjali Rumana kienet tenfasizza l-għażla tal-allat ta' Ruma bħala l-aġenti tagħha li permezz tagħhom kellha tintwera r-rieda divina. Huwa f'dan l-ambjent li nkiteb l-Evanġelju skont San Mattew li jirrakonta l-ġrajja ta' Ġest fi żmien immedjat wara li, bejn is-snin 66 u 70 W.K., xi Lhud mil-Lhudija u mill-Galilija qamu kontra r-Rumani. Dawn il-Lhud ġew maqtula bla ħniena fis-sena 70 W.K. meta r-Rumani ħarqu t-Tempju ta' Ġerusalemm u xekklu din ir-rewwixta kontrihom. It-telfa ta' din il-beltu t-Tempju, flimkien mal-kult u s-saċerdoti, ma kinetx tfisser biss li l-Ġudaiżmu issa kellu jieħu forma oħra ġdida, iżda wkoll li l-komunitajiet Lhud imxerrda fl-Imperu, kellhom l-isfida kbira biex jaraw kif se jibdew jgħixu taħt il-ħakma Rumana. L-Evanġelju skont San Mattew, li jirrakkonta l-istorja ta' Ġesu li spiċċa msallab mir-Rumani, jipparteċipa mill-mod kif id-dixxipli ta' Ġesti wkoll kellhom jaraw kif se jgħixu l-ħajja tagħhom ta' kuljum f'din ir-realtà tal-Imperu Ruman. storiku nistgħu issa nersqu lejn in-narrativa li ħallielna San Mattew speċjalment fl-ewwel żewġ kapitli li bħal l-Evanġelista San Luqa jiddedikahom għan- narrativa tat-twelid ta' Ġesui. 36 4 L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 San Mattew jiftaħ l-Evanġelju bir-rakkonti tat-tnissil u t-twelid ta' Ġesu. Permezz ta' dawn ir- rakkonti, dan l-Evanġelista jgħinna nagħrfu kif kellu jibda jitwettaq il-pjan ta' Alla li jilħaq il-milja tiegħu fil- karattru ewlieni tal-istorja, Ġesu l-Iben ta' Alla. Fl-aħħar tal-Evanġelju, imbagħad naqraw kif Ġesti ġie msallab mis-suldati Rumani. Għalkemm ir-rakkonti tat- twelid u tal-mewt ta' Ġesti jidhru imbegħdin sewwa minn xulxin, San Mattew joħloq rabta sottili bejn l-ewwel kapitli tal-Evanġelju mal-aħħar kapitli, b'mod illi l-ewwel kapitli jantiċipaw il-mewt ta' Ġest. Dan iseħħ bl-użu ta' lingwaġġ li nsibu fir-rakkonti tat-twelid ta' Ġest u li jerġa' jitfaċċa b'mod prominenti fil-ġrajja tal-kruċifissjoni ta' Ġest. Hekk pereżempju, il-maġi jaslu Ġerusalemm jistaqsu: 'Fejn hu dak li twieled sultan tal-Lhud'' (Mt 2:2). L-istess frażi terġa' tintuża minn Pilatu meta jinterroga lil Ġesii qabel ma sallbu. Hekk naqraw f'Mt 27:11 - 'Ġesui waqaf quddiem il-gvernatur, u dan staqsih: Int is-sultan tal-Lhud'7 Hekk ukoll il-qassisin il-kbar u l-kittieba' li Erodi jsejjaħ f'2:4 sabiex jieħu parir mingħandhom meta waslitlu l-aħbar mill-maġi li kien twieled is-sultan tal- Lil dawn il-mexxejja Lhud nerġgħu niltaqgħu magħhom fir-rakkonti tal- passjoni bħala protagonisti li wasslu lil Ġesti għall-mewt. Il-verb li San Mattew juża f'2:4 sabiex jiddeskrivi kif Erodi 'ġabar flimkien' (bil-Grieg: svnagagoni 'il- qassisin il-kbar u l-kittieba' ħalli jagħtuh parir jidentifika l-azzjonijiet futuri tagħhom. Fil-fatt, aktar 'il quddiem naqraw kif dan l-Evanġelista juża dan l-istess verb għall- erba' darbiet biex jiddeskrivi kif dawn il-mexxejja ltaqgħu ħalli jippjanaw il-mewt ta' Ġesu. Hekk naqraw f'26:3 - 'Il- qassisin il-kbar u x-xjuħ tal-poplu nġabru (bil-Grieg: spnechthesanl) fil-palazz tal-qassis il-kbir;' f'26:57 L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $e 37 nerġgħu naqraw - 'Dawk li qabdu lil Ġest ħaduh quddiem Kajfa, il-qassis il-kbir, fejn ġa kienu nġabru (bil-Grieg: svnechthesan) l-kittieba u x-xjuħ;' f'27:62 naqraw hekk - 'L-għada, jiġifieri meta għadda Jum it- Tħejjija, il-qassisin il-kbar u l-Fariżej inġabru (bil-Grieg: svnechthesan) għand Pilatu;' u f'28:12 nerġgħu naqraw - 'Dawn inġabru (bil-Grieg: svnachthentes) flimkien max- xjuħ, ftiehmu bejniethom, u taw lis-suldati kemxa flus ġmielha' Hekk ukoll f'27:27 naqraw li 'is-suldati 38 ġ L-ART IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 tal-gvernatur ħadu lil Ġesti fil-Pretorju, u ġabru (bil- Grieg: spnegagon) quddiemu lil sħabhom kollha/ filwaqt li f'27:17 naqraw li meta l-folol 'kienu miġbura (bil- Grieg: spnegmenonl), Pilatu qalilhom: Lil min triduni nitilqilkom, lil Barabba jew lil Ġesu li jgħidulu l-Messijal' Kelma oħra li tgħaqqad dak li nsibu fil-bidu tal-Evanġelju skont San Mattew mal-aħħar tan-narrativa tiegħu hija 'jidħqu/iqarrqu' Il-maġi 'iqarrqu' jew 'jidħqu' b'Erodi billi ma marrux lura għandu bl-aħbar tal-post fejn sabu t-tifel li twieled. L-istess verb bil-Grieg enepaichthe li huwa użat f'2:16 jerġa' jidher għal erba' darbiet oħra biex jiddeskrivi l-azzjoni kontra Ġesu li wasslitu għall-mewt. Hekk f'20:19 naqraw: 'jerħuh f'idejn il-pagani biex jiddieħku bih (bil-Grieg: empaixai), u jagħtuh is-swat u jsallbuh;' f'27:29 nerġgħu naqraw 'qegħdulu fuq rasu kuruna minsuġa mix-xewk u qasba f'idu l-leminija, inxteħtu għarkupptejhom quddiemu, u qagħdu jiddieħku bih (bil-Grieg: enepaixan);' żewġ versi wara, jiġifieri fil-vers 31 nerġgħu naqraw: 'imbagħad, wara li għaddewh biż-żufjett (bil-Grieg: enepaixan), neżżgħulu l-mantar u xeddewlu ħwejġu' Hekk ukoll fil-vers 41 nerġgħu niltaqgħu mal-użu ta' dan il- verb: 'Hekk ukoll il-qassisin il-kbar bdew jiddieħku bih (bil-Grieg: empaizontes) mal-kittieba u x-xjuħ L-użu ta' dan il-kliem, mela, fis-siltiet imsemmija, jgħaqqdu flimkien il-ġrajjiet tat-twelid mal-mewt ta' Ġesti fuq is-salib li seħħet taħt il- ħakma Rumana. Il-Ġeneoloġija ta' Ġest Fi żmien meta San Mattew kiteb l-Evanġelju tiegħu kienet drawwa li l-eroj tal-istorja jiġi assoċjat ma' antenati prestiġjużi u virtwużi — ħafna drabi irġiel — li kellhom status sinjur u ta' poter.' Hekk ukoll naqraw fil-ġeneoloġija ta' Ġesu. Filwaqt li xi wħud mill-antenati msemmija fil-ġeneoloġija ta' Ġesti huma figuri prominenti u virtwużi b'qawwa, ġid u status, bħal ngħidu aħna, Abraham, David, Salamun u rejiet oħra, ħafna minnhom jonqoshom proprju dawn il-karatteristiċi. Figuri bħal David, Robogħam, Abija, Ġoram, Aħaż u Manasse li jissemmew fil-versi 7 sa 10 tal-ewwel kapitlu ta' dan l-Evanġelju ma tantx jidher li kienu eżempju ta' virtu. Is- sultan Salamun pereżempju uża mezzi oppressivi sabiex ikabbar il-ġid tiegħu kif naqraw f'l Slat l-11. Ibnu Robogħam kompla fuq il- passi ta' missieru kif naqraw f'1 Slat 12-14. Manasse kien jispeċjalizza fil-qima tal-allat pagani u l-inġustizzji kif insibu f'2 Slat 21:1-18. Il-Mulej intervena fis- sena 587 Q.K. bit-telfa ta' Ġerusalemm mill-imperu tal-Babilonja. Referenza għall-eżilju fil-Babilonja timmarka t-tmiem tat-tieni parti tal-ġeneoloġija ta' Ġest u l-bidu tat-tielet parti. It-terminu li San Mattew juża għall-'eżilju' (bil-Grieg: metoikesia) jidher tliet darbiet fit-test Grieg tat- Testment il-Qadim (LXX) f'kuntesti li jinterpretaw din il-ġrajja b'mod teoloġiku. Dan ifisser li fit-Testment il-Qadim, l-eżilju fil- Babilonja ġie interpretat bħala ġrajja li kienet tagħmel parti mill-pjan ta' Alla li kkastiga s-slaten għall-fatt i ma wrewx il-ġustizzja divina u li ma mexxewx il-poplu fil-qima leali lejh. Din il-perspettiva tinterpreta -qawwa imperjali tal- Babilonja bħala mod li permezz tagħha Alla kien qed jikkastiga l-poplu egħu. It-tradizzjoni biblika iżda evalwa wkoll l-Imperu al-Babilonja b'mod ieħor. Il-Mulej Alla ġġudika -Babiloniżi talli kienu għakksu u ħaqru l-poplu iegħu. B'hekk il-Mulej ġab fit-tmiem din il-ħakma qawwija billi uża lill-Ċiru mexxej mill-Persja ħalli jwettaq il-pjanijiet tiegħu u sabiex jeħles lill-poplu tiegħu mill-ħakma tal- Babilonja. B'dan il-mod, il- poplu ta' Alla seta' jirritorna lejn artu wara s-sena 539 W.K. Fil-fatt, il-versi 12- 16 fil-ġeneoloġija ta' San Mattew juru kif il-Babilonja ma kellhiex l-aħħar kelma b'mod illi l-aħħar taqsima ta' din il-ġeneoloġija tindika li l-ebda qawwa imperjali mhija aktar b'saħħitha minn Alla. Filwaqt li jerġa' jfakkar f'dawn il-perspettivi L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $e 39 differenti ta' kif il-Mulej Alla uża l-qawwa tal- Imperu tal-Babilonja, San Mattew kien qed ikellem lill-qarrejja kontemporanji tiegħu li kienu taħt il-qawwa u l-kontroll tar-Rumani. Ir-referenzi għall-Babilonja joħolqu analoġija għar- relazzjoni bejn Babilonja u Ruma, bejn il-ġrajjiet li seħħew fis-sena 587 Q.K. u dawkli kienu għadhom kemm seħħew fis-sena 70 W.K. Mattew jidher li kien qed jara l-ġrajjiet diżastrużi li seħħew fis-snin 66-70 W.K. meta r-Rumani qerdu lil Ġerusalemm bħala ġrajjiet paralleli mal- waqgħa ta' Ġerusalemm mill-Babiloniżi fis-sena 587 QK. Hekk kif il-Mulej Alla uża lill-Babilonja sabiex jikkastiga lil Ġerusalemm fis-sena 587 Q.K. hekk issa l-Mulej Alla kien qed juża lir-Ruma sabiex jikkastiga lil Ġerusalemm fis-sena 70 W.K. għall-fatt li laqgħetx iż- żjara ta' Alla f'Ibnu Ġesu. Din il-perspettiva ssir aktar espliċita f'dan l-Evanġelju bil-mod kif San Mattew jirranġa l-parabbola tal-festa tat-tieġ li huwa rċieva mit- tradizzjoni sabiex jinkludi fiha referenza għall-qerda tal-belt ta' Ġerusalemm ' u sabiex jikkundanna lill- mexxejja ta' din il-belt. '' It-tieni kapitlu ta' San Mattew juri l-ġlieda bejn 40 ss L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 is-Sultan Erodi, il-wiċċ tal- qawwa tal-Imperu Ruman fil-Lhudija kkonċentrata f'Ġerusalemm, u Ġesu li kien għadu kemm twieled. L-ewwel vers tal-kapitlu 2 jafferma t-twelid ta' Ġesu filwaqt li juri kif il-pjan ta' Alla kien ser jitwettaq fid-dinja Rumana — 'Meta twieled Ġesu f'Betlehem tal- Lhudija, fi żmien is-sultan Erodi' Dan l-ewwel vers jikkontrasta żewġ viżjonijiet differenti u konflinġenti ta' saltniet. Min-naħa r-referenza għal Betlehem tidentifika villaġġ żgħir imwarrab, min-naħa l-oħra Ġerusalemm hija ċ-ċentru tal-qawwa. Minkejja iżda ċ-ċokon ta' Betlehem, dan il-post għandu storja importanti fil-paġni tal- Kotba Mqaddsa għaliex kien f'Betlehem li David kien ġie midluk sultan.' Ir-rabta ma' din il-belt mas-sultan David tfakkarna fit-tradizzjoni li fiha s-sultan joqgħod għalih kliem is-Salm 72:4— 'Hu jħares id-dritt tal-imsejknin tal-poplu, isalva l-fqajrin u jrażżan 'il min jgħakkishom' Min-naħa l-oħra, is- sultan Erodi assoċjat ma' Ġerusalemm, mhux biss kien jirrappreżenta lir-Rumani iżda nistgħu ngħidu wkoll li dan kien pupazz f'idejn Ruma. Hekk jinfurmana l-istoriku Lhudi Josephus li kien qed jikteb l-istorja tal-Lhud għar-Rumani. jibqa' eżempju klassiku ta' kif Ruma kienet tagħmel alleanzi mal-persuni għolja fis-soċjetà lokali sabiex issalva l-qawwa imperjali. Il-ħruxija tiegħu żammitu fil-poter kontra kull theddida.'5 Bħala persuna makakka u mexxej ambizzjuż, Erodi żamm l-awtorità tiegħu anke meta kien hemm tibdil politiku f'Ruma. Huwa daħal għal bosta proġetti ta' bini kbir inkluż tempji għal Ruma u għall-Imperatur Awgustu f'Caesarea Maritima, filwaqt li reġa' bena wkoll it-Tempju ta' Ġerusalemm għall-qima ta' Alla ta' Israel. Il-ġeneoloġija ta' Ġesti diġà elenkat storja ta' slaten li ma għexux skont il-pjanijiet divini. Mattew issa jurina kif Erodi kien jappartjeni lil din il-lista ta' slaten li għamlu reżistenza għar-rieda divina. Kif mistenni għalhekk, it- tħabbira tal-maġi li għarfu li kien twieled 'is-sultan tal-Lhud' wasslet biex 'is- sultan Erodi sama' bihom, u tħawwad hu u Ġerusalemm kollha miegħu' (Mt 2:3). Erodi wieġeb għal dan billi 'ġabar flimkien' l-alleati tiegħu f'Ġerusalemm, jiġifieri 'il-qassisin il-kbar u l-kittieba kollha tal-poplu, u ried jaf mingħandhom fejn kellu jitwieled il-Messija' (2:4). Forsi naħsbu li 'l-qassisin il-kbar u l-kittieba' li jissemmew hawnhekk kienu biss 'mexxejja reliġjużi' Fid-dawl ta' din il-premessa forsi nqisu wkoll din il- laqgħa bejn Erodi u dawn il-mexxejja Lhud bħala laqgħa bejn personalitajiet politiċi u reliġjużi fuq ħwejjeġ reliġjużi. Iżda din il-qasma bejn kwestjonijiet anakronista għall-ewwel seklu. Skont dak li jikteb Josephus, il-qassisin il-kbar kienu l-mexxejja tal- Lhudija.' F'din is-silta huma jiġu murija mill-Evanġelista Mattew bħala persuni li kienu alleati ta' Erodi u li flimkien kienu jiffurmaw membri tal-klassi għolja li tmexxi taħt il-ħakma Rumana u li kienu ibbażati fit-Tempju ta' Ġerusalemm. Erodi jistaqsihom b'mod speċifiku fuq fejn kellu jitwieled 'il-Messija/Kristu' (2:4). L-użu tal-kelma 'Messija/Kristu' li tfisser il-'midluk' tirreferi għal tradizzjoni fost ħafna, imma mhux fost kulħadd, li l-Lhud kienu qed jistennew figura 'midluka' minn Alla sabiex jitwettqu l-pjanijiet tiegħu. Ma kienx hemm stennija universali jew monolitika għall-Messija fost il-Lhud. 7 Minflok aktar jidher li kien hemm tradizzjonijiet differenti fuq x'tip ta' Messija kellu jkun u x'kellha tkun il- missjoni tiegħu. Jidher iżda li għal ħafna Lhud, il-Messija kellu jkun figura li jieħu post il-qawwa tar-Rumani. Meta għalhekk Erodi ġabar 'il-qassisin il-kbar u l-kittieba kollha tal-poplu, u ried jaf mingħandhom fejn kellu jitwieled il-Messija' huwa kien qed jistaqsihom mistoqsija politika. Il-mexxejja ta' Ġerusalemm iwieġbu billi jikkwotaw tradizzjonijiet fuq David meħuda minn Mikea 5, anke jekk din is-silta ma tużax it-terminu 'Messija' jew 'Kristu' Jidher li Mik 4:1-5:15 mill-ġdid tevoka l-Imperu ta' Babilonja, referenza għas-seklu 6 Q.K. meta din il-qawwa rebħet lil Ġerusalemm u kaxkru fl-eżilju tal-Babilonja lil dawk li kienu jgħammru f'din il-belt qaddisa. ' Fl- istess ħin din is-silta minn Mikea turi kif il-Mulej kellu jipprovdi mexxej, ragħaj minn Betlehem, li kellu jieħu post it-tmexxija tal- qawwiet imperjali u jaħkem bil-ħniena u l-ġustizzja L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $ 41 kif naqraw fis-Salm 72. Dan kollu iżda żgur li ma kienx aħbar tajba għas- sultan Erodi. Fil-fatt, il- kumplament tal-kapitlu tnejn ta' San Mattew jelenka l-attentati ta' Erodi sabiex jeqred lil dan ir-ragħaj- mexxej li kien għadu kemm twieled f'Betlehem. Fl- istess ħin dan kollu jikxefu jipprovdilna lista ta' xi wħud mill-modi ta' kif kien isaltan Erodi. L-ewwel, is-silta tippreżentalna l-motif ta' segretezza. 'Erodi mbagħad sejjaħ lill-maġi bil-moħbi, u tkixxef bir- reqqa kollha mingħandhom iż-żmien li fih dehritilhom il-kewkba' (Mt 2:7). It- tieni, l-istorja tkompli turina il-manipolazzjoni ta' Erodi hekk kif huwa jipprova jbiddel lill-maġi jew lil dawn il-pellegrini fi spiji, billi jibgħathom ħalli jsibu lit-tifel u jirraportaw lura għandu. 'Bagħathom Betlehem u qalilhom: 'Morru, staqsu sewwa għat- tifel, u meta ssibuh ejjew għiduli, ħalli jiena ukoll niġi nqimu (2:8). It-tielet, f'dan l-istess vers, l-istorja tenfasizza l-gideb ta' Erodi meta dan iddikjara quddiem il-maġi li ried 'iqin' lis- sultan tal-Lhud li twieled. L-intenzjoni vera tiegħu iżda kienet li joqtol lit-tifel kif naqraw fil-vers 13 — 'Meta telqu, deher anġlu tal-Mulej f'ħolma lil Ġużeppi u qallu: 'Qum, ħu miegħek lit-tifel u'lommu, u aħrab lejn l-Eġittu. Ibqa' hemm sa ma ngħidlek jien, għax Erodi se jfittex lit-tifel biex joqtlu' Ir- raba, meta fl-aħħar naqraw kif il-maġi m'għamlux dak li kien talab minnhom Erodi, l-istorja tippreżenta l-aspett vjolenti ta' Erodi li 'inkorla bis-sħih, u bagħat joqtol f'Betlehem u fl-inħawi kollha tagħha lit-tfal subien kollha ta' minn sentejn 'l isfel, skont iż-żmien li sar jaf mingħand il-maġi' (v.16). Filwaqt li l-familja mqaddsa taħrab lejn l-Eġittu, Erodi ma jirnexxilux joqtol lit-tifel f'Betlehem. It-telfa finali u kbira ta' Erodi iżda sseħħ fit-tliet referenzi għall-mewt tas-sultan. L-ewwel, f'2:15 naqraw li Ġużeppi 'baqa' hemmhekk sal-mewt ta' Erodi ..7 It-tieni, f'2:19 nerġgħu naqraw: 'Meta miet Erodi, deher l-anġlu tal- Mulej f'ħolma lil Ġużeppi fl-Eġittu .. It-tielet, fil-vers ta' wara, il-vers 20 naqraw kif l-anġlu tal-Mulej igħid lil Ġużeppi f'ħolma: 'Qum, ħu miegħek lit-tifel u 'l ommu, u erġa' lura lejn l-art ta' Israel, għax mietu dawk li kienu jfittxu l-ħajja tat-tifel' Din ir-repetizzjoni għall- mewt ta' Erodi tenfasizza mhux biss il-falliment ta' dan is-sultan li ried joqtol lil Gesi, imma wkoll il- vulnerabilita tiegħu quddiem l-intervent ta' Alla biex isalva lill-Ibnu Ġest. Dehra oħra tal-anġlu lil Ġużeppi f'ħolma tmexxi lil Ġużeppi, lil Marija u lil Ġest lura lejn il-Lhudija kif naqraw f'Mt 2:19-21. Iżda 42 ġe L-ART IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 kif jinnota dan l-Evanġelista: 'Billi (Ġużeppi) sama' li fil-Lhudija kien qiegħed isaltan Arkelaws flok Erodi missieru, baża' jmur hemm' (v.22). Il-mewt ta' Erodi, mela, ma kinetx tfisser it-tmiem tal-qawwa imperjali u l-periklu tagħha. Arkelaws, iben Erodi, kompla bl-alleanza ma' Ruma u għalhekk dan kien qed jirrappreżenta l-wiċċ ġdid tal-qawwa Rumana. Mill-ġdid iżda l-Mulej Alla intervena u Ġużeppi jiġi mmexxi lejn il-Galilija. 'Telaq lejn l-inħawi tal- Galilija, u mar joqgħod f'belt jisimha Nazaret (vv 22-23). L-azzjonijijet u l-kliem tat-tieni kapitlu ta' Mattew iservu biex juruna l-Imperu Ruman u l-alleanzi tiegħu u kif il-vjolenza kienet il-mod ewlieni ta' kif dawn kienu jiddefendu d-dinja tagħhom. 7 Aktar minn hekk iżda, f'dan il-kapitlu nsibu l-eku tal-ġrajjiet ta' Mosċ fl-Eġittu u tal-eżodu mill-Eġittu.2' Iż-żewġ ġrajjiet jinvolvu lil Eġittu: kemm it-tfajjel Mosċ kif ukoll it-tfajjel Ġesti kienu fil-periklu ta' mexxejja qawwija, kif ukoll it-tnejn li huma kellhom il-missjoni li jsalvaw poplu. Huma t-tnejn jesperjenzaw l-eżilju kif ukoll il-protezzjoni ta' Alla. Filwaqt li fiż-żewġ ġrajjiet rispettivi tfal subien jiġu attakkati, it-tiran li kien qed imexxi jmut. Fuq kollox hemm ukoll xebh verbali bejn il-ġrajja tar-ritorn ta' Ġesu mill-Eġittu f'Mt 2:19- 22 mar-ritorn ta' Mosċ lejn l-Eġittu f'Eżod 4:19-20. L-eku tal-ġrajjiet ta' Mose- Eżodu jenfasizzaw ir-realtà tal-qawwa imperjali kif ukoll tal-kontroll ta' Alla fuqha. Erodi jsir jixbah lil Fargħun kemm fir-reżistenza tiegħu lejn il-pjan divin u fuq il-mod kif il-Mulej ibiddel il-ħsibijiet ta' Erodi permezz ta' pjanijiet divini. Hekk kif Erodi ġie 'mqarraq' mill- maġi — il-verb bil-Grieg użat f'Mt 2:16 huwa empaizo - hekk ukoll il-Fargħun jiġi mqarraq minn Mosċ u Aron kif naqraw f'Eż 10:2 LXX. Meta nqisu dan kollu nistgħu naraw kif l-ewwel żewġ kapitli tal-Evanġelju skont San Mattew huma minsuġa sewwa fil- perspettiva storika-politika- soċjali tad-dinja imperjali Rumana tal-ewwel seklu W.K. L-Imperu Ruman huwa l-palk li fuqu San Mattew niseġ l-istorja li jirrakkonta fl-evanġelju tiegħu fejn jurina kif il-preżenza u l-missjoni ta' Ġest f'din id-dinja imperjali biddlet din l-istess realtà. Fil-fatt, in-narrativa ta' San Mattew tevalwa l-qawwa imperjali b'mod negattiv u tibda turi mod ieħor ta' kif il-qawwa politika kellha titħaddem permezz tal-qawwa salvifika ta' Alla f'Ibnu Ġest li sar bniedem bħalna. Aral-eżempju ta' Agricola mogħti minn Tacitus f'Maurice Hutton 19 Josephus jirrakkonta l-mewt kollha tbatija ta' Erodi. Josephus iqis il-mewt ta' Erodi bħala kastig ġust għall-krimini li kien wettaq dan is-sultan. L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 $ 43 Fit-22 ta' Ġunju ta' din is-sena, waqt il-ħidma ta' restawr li ilha għaddejja fil-Bażilika tan- Natività ta' Betlehem sa mill-2013, instabet vaska tal-magħmudija ta' żmien il-Biżantini, magħluqa u moħbija fil-vaska ottagonali li hemm fix-xaqliba tan-navata tan-nofsinhar tal- istess Bażilika. Il-ħidma esperta ta' restawr tal-Bażilika qegħda ssir mis-Società Piacenti Spa, immexxija minn Giammarco Piacenti. Il-grupp ta' restawraturi esperti diġà wettqu diversi proġetti ta' restawr fil-Bażilika sa minn Settembru 2013. Dawn il-proġetti jinkludu r-restawr 85 L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 tas-saqaf tal-injam tal- Bażilika, li kien sar fl-1479 b'inizjattiva tal-Patrijiet Franġiskani, speċjalment tal-Gwardjan ta' Betlehem, P. Giovanni Tomacelli. Tnaddfu u ħarġu għad-dawl il-mużajċi stupendi tal-anġli bejn it-twieqi u l-mużajċi l-oħrajn fuq il-ħitan, opra ta' kollaborazzjoni bejn ir-re Kruċjat ta' Ġerusalemm Almaric I u l-Imperatur Biżantin ta' Kostantinopli Manuel Porfirogenetos Komnenos (1165-1169). Taħt il-mużajk tat-tielet anġlu min-naħa tal- presbiterju nstab l-isem tal-mużajċista Grieg, Basilios Pictor, li hu l-awtur ta' dawn il-mużajċi stupendi li fadal biss biċċiet minnhom li issa jistgħu jiġu apprezzati fuq il-ħitan tal-Bażilika. Ġew imnaddfin ukoll l-affreski ta' qaddisin impittra fuq il-kolonni tal-Bażilika, fuq naħa qaddisin tal-Knisja Latina u fuq l-oħra qaddisin tal-Knisja Biżantina, u ġie restawrat bieb kbir tal-injam bi skultura Armena forma ta' bizzilla, bejn in-narteċi (sala tad-daħla) u l-Bażilika nfisha. L-aħbar tas-sejba tal-vaska al-magħmudija ngħatat minn Ziad al-Bandak, kunsillier presidenzjali al-gvern tal-Palestina. Kienet skoperta sorpriża, għaliex l-iskop tal-grupp ar-restawraturi kien sempliċement dak li jnaddfu u jirrestawraw il-vaska al-magħmudija ta' forma ottagonali li tidher fin- navata tal-Bażilika. Malli neħħew l-għatu forma ta' piramidi li kien jgħatti din il-vaska huma raw li fil- vaska kien hemm qiegħ al-konkrit, li kien ovvju li kien sar mhux tant żmien ilu u li kellu skop li jgħatti xi ħaġa oħra li kien hemm aħtu. Wara li tneħħa s-siment, instabet vaska bajda ta' forma tonda, li fiha dekorazzjoni mill-isbaħ ta' skultura ta' weraq u fjuri. Din kienet il-vaska oriġinali i tħalliet ġewwa dik li saret wara, ta' forma ottagonali. Mill-istudji li se jsiru jidher i din il-vaska hi Biżantina. Din il-vaska tal-magħmudija issa qed tiġi studjata b'mod professjonali mill-istudjuż Michele Bacci, professur tal- arti medjevali fl-Università a' Fribourg fl-Isvizzera. Sadanittant ix-xogħol ar-restawr tal-Bażilika an-Natività, li beda fl-2013 wara ftehim iffirmat mit-tliet komunitajiet proprjetarji bir- regoli tal-istatus quo, jiġifieri -Patrijarkat Grieg Ortodoss a' Ġerusalemm, il-Kustodja L-ART IMQADDSA $v OTTUBRU — DIĊEMBRU 2019 845 Il-Vaska Battesimali li nstabet f'Betleħem tal-Art Imqaddsa, u l-Patrijarkat Apostoliku Armen Ortodoss ta' Ġerusalemm, taħt l-awspiċju tal-Awtorità Palestinjana, u wara li Betleħem ġiet inkluża fil-World Heritage List tal- UNESCO, irid jiġi konkluż sa tmiem din is-sena, għax fl-2020 Betleħem se tkun il-belt kapitali tal-kultura fid-dinja Għarbija. Imma għad fadal ħafna xogħol xi jsir, l-aktar ir-restawr tal- Grotta tan-Natività, li jaqa' taħt ir-responsabiltà diretta tal- Knejjes proprjetarji. Hu maħsub li l-inawgurazzjoni uffiċjali tal-proġett komplut ta' restawr se ssir f'Mejju tal-2020. 46 ss L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2019 Il-Bażilika tan-Natività ta' Betlehem hi waħda mill-eqdem knejjes fid-dinja li għadhom weqfin. Hi tixbah lill-Knisja ta' Santa Katerina ta' Lixandra li hemm taħt il-Muntanja Sinaj. Iż-żewġ knejjes inbnew mill- Imperatur Biżantin Ġustinjanu (527-565). Il-Bażilika ta' Betlehem inbniet l-ewwel darba minn Santa Elena, omm l-Imperatur Kostantinu l-Kbir, fis-snin 326-333, u għad fadal il-paviment tal-mużajk ta' din l-ewwel Bażilika taħt dik ta' Ġustinjanu. ĠEDDED L-ABBONAMENT TIEGĦEK TIĠDID L-ART IMQADDSA Kunjom €10 fis-sena il €15 jew aktar Sostenitur i nanzz TOĦROĠ KULL 3 XHUR Kummissarjat tal-Art Imqaddsa if B H s'Triqsantaluċija, Kodiċi Postali Qed nibgħat €..::———— bħal abbonament għall-2020 mal-Franġiskani, ħallas l-abbonament biex tkompli Jekk irċevejt ir-Rivista b'xejn għaliex ġejt l-Art Imqaddsa i tirċiviha. ; Art Imqaddsa / ijiem Art Imqaddsa u Ġordanja H Artimqadasao6 ijien 79 Mejju JO ulji jfiax f'dea si Q , Żi:t — irka ġ pianta IA EN TAH ni Kummissarjat tal-Art Imqaddsa '- 1 8,Triq Santa Luċija, — A A A EA ET TIGEWAPZ POETA itti dott IKOte i ot (o ĦanI