EŻEMPJI TA' ESTETIKA ROMANTIKA MALTIJA In-naħa li tidher l-iżjed fil-persunaktà ta' artist hi l-prassi, ix- xogħor li joħloq skond teknika maħsuba biex ifisser figurativament xi kontenut. Il-kritika nafuha l-aktar bħala d-dixxiplina li tistħarreġ il- kontenut imbiddel f'forma, jew aħjar il-forma bħala verżjoni persunali ta' kontenut. Min-naħa l-oħra, f'kull artist hemm kontenut speċifiku ieħor, li ma jiddefinihx bħala osservatur iew filosfu tal-ħajja, iżda bħala filosfu ta' l-arti. Hemm waqtiet meta titla' fil-wiċċ ir-riflessjoni este- tika, it-teorija li tfittex li tagħti ħjiel ta' diema huma l-motivazzjoni- jiet li jwasslu għall-ħolqien ta' xogħol artistiku. Meħuda fid-dawl ta' l-opra ta' awtur, din it-teorija tista' tidher bħala s-sies spiritwali, ide- joloġiku li tinbena fuqu l-opra msemmija. Fiha nnifisha, din it-teorija tista' titqies bħala espożizzjoni ta' l-awtur fuq it-tip ta' letterarjetà tie- għu. Iżda minbarra x-xeħta deskrittiva, din it-teorija sikwit ikollha fiha ż-żerriegħa ta' moviment sħiħ, ta' mentalità mxerrda f'post u fii żmien. L-istħarriġ tagħha fi ħdan il-kwadru ta' l-istorja ta' l-ideat, imbagħad, iwassalha biex tingħaraf skond l-egħruq qodma li ħarġet minnhom u wkoll skond il-friegħi li hi stess tkun issieħbet magħhom u varjat minn- hom. Meta jissenslu flimkien, fid-diversità tagħhom, it-teoriji ta' żmini- jiet meħudin fl-ordni kronoloġiku tagħhom, tissawwar l-istorja tal-ħsieb estetiku, magħqud skond linja ta' żvilupp, u għani fin-nuqqas ta' abil ta' viżjoni ma' oħra. Fil-każ tal-poeżija Maltija, waqt di hi nieqsa ħafna l-kitba ta' dix- xeħta minħabba n-nuqqas tal-fundament kritiku tal-letteratura Maltija kollha,' riflessjoni estetika tixref 'l hawn u 'l hinn f'siltiet ta' proża: u poeżija, u xi drabi f'saġġi maħsubin apposta biex jesponu fehmiet dwar il-letteratura. Biex jinħareġ minnhom korp sħiħ u organiku, il-kritiku jrid jistabilixxi l-kriterji tiegħu skond loġika li hu nnifsu jista' jagħżel li jsegwi. Din ir-riflessjoni miktuba — Maltija għaliex iġġarrbet minn għadd kbir ta' awturi Maltin li għal sekli sħaħ segwew bir-reqqa l-ħsieb ktassiku, umanistiku-orazjan u romantiku — hi ħaġa waħda ma' l-es- perjenza kulturali kollha ta' l-Ewropa. Ma jinstabux xejriet oriġinali jew adattamenti lokali li jitbiegħdu ħafna mill-qofol magħruf, iżda ri- i. Dwar dam il-punt cfr. kostruzzjoni tagħhom tixhed li daħlu f'Malta, fi żmienhom u wara, l- aqwa prinċipji ta' l-estetika Ewropea kollha. Il-kultura Taljana tal-Maltin fetħet it-twieqi għal din il-parteċipazzjoni li, minnha nnifisha, sawret l-identità kulturali Maltija. L-istess prinċipji ewlenim intlaqgħu mill-aħjar poeti Maltin. Id- differenza fil-mod kif inhuma milqugħa u mistħarrġa hi xhieda ta' dif- ferenza fl-identità poetika; ta' kull wieħed, Il-qofol, kif se jidher mill- eżempji mogħtija hawn isfel, huwa romantiku, magħġun ma' elementi eqdem li ntirtu matul tradizzjoni għanja di għal żmien twil fehmet li l- veru u s-sabiħ huma kategorici. L-importanza tal-fdal klassiku u neo- klassiku tista' titqies skond kemm hu nieqes fil-kontenut romantiku ta' dawn il-Maltin il-liberaliżmu tipiku ta' bosta rwieħ imqaiiba tas- seklu dsatax Ewropew. ĠAN ANTON VASSALLO Min-naħa l-oħra għaraf il-fejda nazzjonali u s-setgħat espressivi tal-Malti, u ppropona li jinqeda bih fl-oqsma letterarji li setgħu jindaħ- qu l-aktar mill-biċċa l-kbira tal-poplu. L-akbar importanza fi ħsiebu hi mogħtija lill-poplu, bħala l-qarrej li m'għandux isib diffikultà għaliex huwa l-poplu li jrid jintlaħaq mill-awtur skond il-qagħda reali tal-poplu nnifsu: ''Si faciliti al popolo, quanto mai si possa; imperd esso ċ impa- ziente, ritroso, ne' in riguardo a educazione qualunque, ċ trattabile che a carezze. Flimkien mal-ħtieġa elementari ta' l-artista li jfisser ruħu u li jikkomunika l-qagħda ġewwiena tiegħu, kien hemm ukoll ix-xejra po- polareġġianti u demokratika tal-letteratura Taljana ta' dak iż-żmien, il-frott ta' l-idealitajiet illuministiċi li r-romantiċiżmu beda jissub- lima, iwessa' fl-għanijiet u jgħolli fil-kawżi, Vassallo hu favur it-tħad- dim ħieles u naturali tal-lingwa anki fil-qasam kollu kemm hu kreativ. Fisser ruħu bil-qawwa kontra wħud mill-filoloġi Maltin li ma ridux li l-ilsien lokali jadatta ruħu skond il-ħtiġiet u l-użi soċjali. Ir-romantiċiżmu għallem li l-awtur għandu jkun leħen il-kotra, u li l-kotra hija d-dokument ewlieni li minnu l-awtur jislet il-ver- żjoni tiegħu ta' l-eżistenza f'post u fi żmien partikulari. Hu u jikteb letterarjament, Vassallo kellu l-għan didattiku: 'far cosa gradita ai con- cittadini/'' u ħares lejn il-Malti bħala l-għodda xierqa għat-tagħlim po- polari. Is-sentiment tal-poplu hu il-qofol tal-poetika ħafifa tiegħu; hu l- poplu li jġiegħlu jikteb, jitnebbah minnu, u b'effett ta' dan ma jinteres- sahx il-ġieh ta l-akkademji. L-attwalità tal- konte u l-utilità li toħroġ minnu huma ż-żewġ sisien li jsejjes fuqhom il-viżjoni letterarja kollha: Bl-għarfien tal-ġrajja letterarja ta' nazzjon, min- A chi legge, Ħrejjef u ċajt bil-Malti, Malta, Tip. Mogħdija taż-żmien fil-Isien Malti, Malta, Stamp. Persone politissime a disdegno, Ħrejjef w ċajt bil-Malti cit, p. 7. ESTETIKA ROMANTIKA MALTIJA iiġ bata t-tagħlim, jitnissel ukoll effett morali li ma jistax jitnissel mill- għarfien tal-ġrajja politika. Il-letteratura trodd l-utli u l-pjaċevoli. pjaċir ukoll hu għamla ta' ksib siewi. Jekk mil-letteratura ġenerali ma jinħariġx xi ġid individwali jew b'riżq is-soċjetà, kull letteratura ma tkunx ħaġa oħra għajr 'un ingombra intellettuale'.5: — L-aġġornament kulturali tiegħu, imħawwel fil-kurrenti tal-ħsiċb romantiku, joħroġ sħiħ u fid-deher f'din is-silta: ''Non ioda Parie presente, ne' diremmo quasi; tollera che sieno le iettere coltivate unicamente come fine; chiede bensi', Il-poeżija hi sejħa divina li lill-poeta terfgħu 'l fuq lejn dehriet ta' ġmiel u ta' mħabba li ma bħalhom.''' Min-natura tiegħu l-poeta hu fstramiero a tutti, ignoto al suo paese,'i' hu individwu solitarju, iddes- tina: biex igħix qalb pubbliku biered u aljenat, maqtugħ mill-valuri ew- lenin. Bħala bniedem 'imsaħħar',' il-poeta jgħaddi ħajja estatika, u 'dekk tiġi siegħa li jkun tassew poeta, ma jiktibx dak li jrid hu 7 Min- ħabba li l-versi tiegħu għandhom joħorġu mir-ruħ 'in momenti di viva ispirazione,'' il-poeta jġarrab ''il forte, il prepotente bisogno di ester- narsi''' Il-ħuġġieġa tan-nebha tixgħel u taqbad, 'u meta tikbes tix- għel, u meta tixgħel taħkem, u tħaddan lill-poeċa.'' F'qagħda bħal din jintilef u igħaddi minn waqtiet ta' interjorità profonda u 'l fuq mil-livell uman, u jintuwixxi bil-ferħ li hu dak li hu'$ Il-punt tat-tluq ta' din l-esperjenza estetika hu malimkoniku, u b'effett tinħoloq poeżija ''magħsura mihn ġo qlub imnikkta u bħal we- 10, ki il-ġieh ta' Dun Karm, ''Leħen il-Malti', XV, CLXXVI-CLXXVIII, 1945 p. a Dell u dija, v. 98. 14. ittra lil -Ġ. Aquilina, 10/9/1935, Bibijotekż ta' l-Università ta' Malta, ''Mċ- litensia', ms. 15. gej L. Ropa, 17/1/1934, Bibljoteka ta' l-Università tà 'Malta, 'Meliteasia', ms. Dell u dija, vv. 25-32; Dell u dija, vv. raq niexef imxerrda 'l hawn u 'l hinn fil-kotba morda 77 i Lil hinn mill-kwadru ta' l-awtobijegrafija persunali, il-poeżija ssib ġustifikazzjoni fundamentali bis-saħħa ta' l-iżvolġiment ta' programm demokratiku ta' tagħlim morali u ċivili, u għalhekk għandha tgħallem mingħajr ma ddejjaq,' tiġbed u tħajjar lill-bniedem għall-verità. Din l-arti għandha qawwa mill-akbar fil-formazzjoni tal-karattru: 'titfa' ż- żrieragħ ta' il-aħjar u l-oħla sentimenti, u hekk fit-tifel thejji s-sura taż-żagħżugħ irżin u qalbieni u fiż-żagħżugħ thejji s-sura tar-raġel qaw- wi fil-fehmiet tiegħu, ħabib tas-sewwa, għadu ta' kull egħmil li jgħajjeb, li jtebba'. Il-poeżija tirbaħ bil-ġmiel, trabbi bil-ħlewwa.'''' Il-karattru tat- tfal jifforma, ruħu bl-eżempji nodfa u konvinċenti tar-reliġjon u tal- ġrajjiet kbar; dawn it-tnejn għandhom importanza mill-akbar fil-poe- Żija, l-arti li tiċċelebra l-misteri tat-twemmin u r-rebħiet ta' l-istorja. L-impenn istruttiv għandu jtella fil-wiċċ lill-bniedem fil-ħajja persuna- li, familjari u soċjali tiegħu/ii u b'dan il-mod il-kittieb ikun ta' fejda għaċ-ċittadini, kemm fil-qasam reliġjuż, u kemm fil-ħajja morali, ċivili u politil Il-karattru tal-poeżija jitbiddel skond il-ħamrija li jitrabba fiha u jikber u jvarja minn żmien għal ieħor. L-okkażjonijiet għal kreazzjo- nijiet poetiċi ġodda jitnisslu minn ċirkustanzi u ġrajjiet ġodda,' u l-op- ri diversi jinbnew qajl qajl 'in anni diversi e in circostanze ora liete, ora tristi 7 Ma. jista' qatt jonqos il-kuntatt mill-qrib bejn l-arti u l-ħajja, għaliex il-poeżija hi ħajja, għandu jkollha fejda soċjali, hi ħaġa 'li hi ħajjitna' u 'li hi aħna'''' Hi xogħol li jissawwar bil-ħsieb u bis-senti- ment, iżda l-arti kollha tagħha ċinġabar f'dan: fit-tlibbis mill-ġdid ta' dik it-tematika u ta' dak il-kontenut sentimentali bil-mod l-iżjed xieraq u ġust għan-natura ta' kulħadd, għaliex ''la poesia ċ l'arte del popolo 7 Bejn poplu u poeta hemmi bosta qbil naturali, imqar jekk fil-kon- ċezzjoni ta' Dun Karm il-poeta għandu xeħta jibqa' dejjem il-bniedem li jgħix u jikkomponi fis-solitudni; hu nnifsu, madamkollu, jistqarr li l- forom tal-poeżija popolari tbiddlu fil-forom varji tal-poeżija ta' l-arti matul il-mixja twila u bla waqfien ta' l-evoluzzjoni letterarja, għaliex 12-15; cfr. ukoll Dell u dija, vv. l-12. Il-ħsieb u l-kelma, 'Il-Malti', Marzu 1939, 3. Il-poeżija Maltija fl-iskejjel aħjar minn kull waħda oħra, 'il-Malti', Marzu 1930, p. 3. Il-poeżija Maltija fl-iskejjel aħjar minn kuli waħda oħra, 'Il-Malti', Ġunju 1930, pp. 33, 34, 36. Għal-letteratura Maltija, 'Il-Malti'; Sett. 1931, p. 73. F'jum il-ġieh ta' pi Karm, loc. cit., p. 117, Il-għanja Maltija — lill-poeti Maltin li telgħin, 'Il- Malti', Ġunju 1930, p. 48. 'il-poplu hu l-poeta li joħloq.''' Is-sempliċità, in-naturalezza, il-ħeffa fl-għażla lessikali li jagħtu liil-poeżija l-ħila li tkun wirt demokratiku li jista' jintlaħaq minn kulħadd u di ma jeħtieġx l-użu tad-dizzjunarju, it-tiftixa kollha reqqa ta' dak kollu li m'hux diffiċli jew mudlam fit-tif- sira, it-twarrib ta' kostruzzjonijiet imħawda u indiretti u ta' perijodi mkissrin: dawn huma wħud mill-elementi ewlenin. li bihom il-poeżija tista' taqdi lill-poplu u tilħqu kif jixraq. Minħabba li hi l-espressjoni solenni ta' l-esperjenza popolari, il- poeżija titbiddel f'awtobijografija tan-nazzjon ' L-egħjun ta' l-ispiraz- zjoni tal-poeżija nazzjonali, jissokta Dun Karm, huma t-taqbid għall- ħelsien mill-jasar, ir-rebħiet miksuba, l-għażla tas-sistema xierqa fit- tmexxija tal-pajjiż, il-liġijiet, ix-xogħol, il-kummerċ, il-ftehim mal-qra- ba u mal-barranin; jekk tiżvolġi ruħha fi ħdan il-kwadru tematiku msem- mi, il-poeżija tissokta dejjem iżżomm rabta milll-qrib mal-ġrajja tal- pattriija. Il-fama immortali hija l-glorja li tintradd lil min, matul il-ħajja tiegħu, ikun iċċelebra l-qlubija u l-kobor ta' l-istorja nazzjonali u tal- patrijotti tagħha, u waqt li jkun widdeb u għallem lill-poplu kontra n- nuqqas ta' sensibilità u l-bruda, ikun bena wkoll mafkar dejjiem lill-eroj. Il-għażla bejn l-ideali u r-reali tiswa biex wieħed jagħżel ukoll minn xulxin iż-żewġ modi ewlenin kif il-poeti jsawru l-poetika tagħhom: Hemm min hu preskrittiv u preċettistiku, juri kif jifhem Ji għandha tin- kiteb, x'funzjonijiet jeħtieġ ikollha, u hemm min hu deskrittiv, ifisser kif inhi bħala entità magħmula diġà. L-ewwel imġiba hi aprioristika, jew inkella tipprexxindi mill-qagħda attwali u tħares lejn il-fenomenu poe- żija fl-astrazzjoni tiegħu; it-tieni waħda tinbena post factum, jew fl-is- tess ħin mal-kiċba tal-versi. F'dan it-tieni sens, il-poetika tieħu sura ta' apprezzament tal-poeżija ta' l-awtur innifsu, tfettaħ dak li jidher mar- sus fil-kitba kreattiva, tiġġustifika dak li jkun qiegħed isir. Din il-ver- żjoni tiegħi, ftit jew wisq, hi tiġbid taż-żewġ xejriet ewlenin u kontra xulxin tal-ġrajja tal-kritika, it-tradizzjonali bħala preskrittiva u l-mi- derna bħala deskrittiva. Eżempji Maltin taż-żewġ xejriet jistgħu jinstabu fil-poetika ta' Dun Karm u f'dik ta' Buttigieg. Bħala poeta di hu mmexxi mill-poeżija aktar bħala esperjenza umana, milli bħala sintesi ta' esperjenza umana u esperjenza letterarja, f'Buċtigieg taħkem il-ħin kollu x-xejra deskrit- tiva. Huma, minħabba f'hekk, ftit ħafna l-waqtiet ta' din il-valutazzjoni Il-letteratura tagħna, 'Il- Malti, Diċ. 1937, p. 103; X'inhi Letteratura7 Għalfejn: tiswa7, 'Il-Malti', Ġunju 1938, p. 33. Il-letteratura tagħna, loc. cit., p. 103. Dun Mikiet Xerri, 'Il-Malti', Sett. 1937, p. 72.. apostetiori, u huma ħaġa waħda mal-poeżija stess. Il-biċċa l-kbira tar- rivelazzjonijiet, fil-fatt, joħorġu mill-versi, u huma ititerpretazzjoni tie- taforika, lil ħin mill-konċettwaliżmu u mit-tejoriżzazzjoni: tal-kritiku fil-poeta. Għad li Buttigieg innifsu jaqsam il-poeżija tiegħu f'etba' taqsi- mie: (tan-natura, patrijottika, jew soċjali, ċajtiera, mediterraneja)$ il- qofol tan-nebha tiegħu jinsab fid-dinja tan-natura fejn tista' titgħanna l-'għanja lis-Sbuħija, Sultaha tal-ħolqien';5 m'hix l-imġiba ta' min jaħ- rab iżda d-devozzjoni ta' min isib: ''Min imur lejn itl-natura… jkun qed imur lejn il-ġmiel, il-perfezzjoni u l-armonija tal-ġnien li Alla ħalaq lill- bniedem biex igħix fih, u jerġa' lura mogħni bin-nebha u bil-ġibda lejn il-ġmiel, il-perfezzjoni u l-armonija fil-ħajja. Għalija l-kwiekeb, is-sema, il-baħar u s-siġar m'humiex ħaġa mejta imma, ħlejjaq li dàqs l-agħsàfàt ikellmu direttament lil qalbi Minni din it-tiġriba fiżiko-spiritwali joħ- roġ il-ferħ,' stat li joħroġ mill-poeżija mwaħħda mat-tiġrib imnissel fil- bniedem mill-ambjent taturali. Il-ferħ u t-tbatija hutna partijiet integrali tat-tiġrib poetiku, It- tbatija tal-poeta, ''mimlija b'xenqiet tthux mitmura',' tinkiteb f'waq- tiet ta' mistrieħ, għad di l-poeżiià Hi dejjem frott it-tbatija, bħalthà hi t-tarbija umana għall-omm, u bħall-omm il-poeta jħobb lil min iħobb Vrusu u jistkerrah lil min. jobgħodhom.1' Bħal fil-każ tal-familja, il-pċe- żiji bħalla aħwa jridu jżommu l-istess identità u rabta bejniethom.'' L- effett hu faraġ li jbiddel it-tbatija f'heha u jsawwar l-illużieni,i u jis- wa l-aktar fiż-żminijiet diffiċli tal-ħajjz għaliex il-ħidma umdna ma tiswa xejn mingħajr element ta' poeżija.1 Id-dinjità poetika ġejja mill-fatt li s-siġriet tan-natura hu tivelat lill-poeża, bħala ħlejqa rari,''5 u bħala l-persunaġġ privileġġjat fil-ħolqien Qalbi bħall-bilbla tgħanni, 'Il-Polz', 21, Jannar-Ġunju 1972, pp. 10-11. Il-għanja ta' żgħożiti, vv. Qalbi bħall-bilbla tgħanni, loc. cit., p. 10. Il-għanja ta' żgħożiti, vv. 19 u 22; Ħinijiet ta' poeżija, vv. Il-ġnien tal-Blata-l-Bajda, vv.9-14; Bomblu għana, vv. Ħinijiet ta' poeżija, vv, 112; Lill-muża ta' żgħożiti, vv. l-56. Qalbi bħall-bilbla tgħanni, loc. cit. p. 10. Nimi Cremona, 'Il-Malti', Marzu-Ġunju 1972, p. 15, Il-ġnien tal-Blata-l-Bajda, vv. Sew bħal omm…; vv. l-12. Il-fehma li l-poeżija hi dejjem frott it-tbatija hi karattru ewlieni Hi juri l-qofol romantiku tal-poetika ta' Buttigieg u oħrajn. Minn D'Alembert ta' Eloge de Sacij sa Leopardi ta' Zibaldona u bosta kitbiet oħra sa Shelliev ta' Ode to a Skulark sa Karmenu Vassallo f'Malta, din id- dehra tal-poeżija bħala sentimentali u malinkonika, f'kontrappożizzjoni mal- poeżija immaġinativa, oġġettiva u mimliża ekwilibriju ta' 'd-antiki', i.e. il- klassiċi, kellha saħħa mill-akbar biex tissokta tiddetermirià x-xeħta aw- tobijografika u djarjistika tal-lehma romittika. Il-għanja ta' żgħożiti, vv. Dalwaqt jisbaħ…, vv. 3l-34, 60-66; Il-kebbies tal-foniili, vv. Qalbi bħall-bilbla tgħanni, loc. cit., p. iż. BARŻż li hu mogħni. bis-sens ta' l-etemità.: Ġejja. wkoll mill-konċezzjoni 're- liġjuża tal-poeżija: ''Aħna l-poeti bħal kanarini fil-gaġġa t'Alla, huwa jitmagħna u jieħu gost jismagħna nsaffru, meta mmutu jpoġġi .min- flokna kanarin ieħor fil-gaġġa tiegħu għad li x-xewqa ta' l-immor- talità siorika hi preżenti wkoll, il-poeta Kristjan jara fl-opra tiegħu l-aġwa depożitu li jibqa' jikkaratterizza wara l-mewt.' Il-ħsibijiet estetiċi ta' Vassallo huma marbutim ħafna ma' l-es- tetika klassika, u l-iżjed max-xeħta pedagoġika tagħha. Mill-bqija, din hi xejra komuni għall-biċċa l-kbira ta' l-awturi lokali, fosthom saħan- sitra wħud ta' llum, Kollox jixhed assimilazzjoni tat-tradizzjoni uma- niistiku-orazjana li kellha xorti kbira fil-gżira minn żmien il-bidu tal- Kavalieri sar-romantiċiżmu. Fi ħdan dan il-kwadru tikseb tifsira r-rab- ta sħiħa li hemm fil-ħsieb ta' Vassallo bejn is-sabiħ, ill-veru u l-utli. Ir-riflessjonijiet li jinteressawna; hawn huma dawk li wiret mid-dinja: romantika, Il-poeżija hi waħda mill-forom. għoljin tal-letteratura, is-sultana ta' l-arti kollha, imnissla minn Ala. Hu Alla nnifsu li jagħżel lill- poeta'' u li jroddlu l-kelma bħala xhieda ta' paċis' Għalhekk il-poeti. huma ftit'5 u il-poeta veru huwa bniedem superjuri għall-oħrajn, dif- ferenti ħafna minnhom. Ma jistax ma jżommx lilu nnifsu 'l fuq minn kulma hu qar;ieq,' u għajlhekk ħsibijietu huma deijem fil-għoli, deli- kati, għonja u misterjużi. f' Il-kawża ewlenija ta' din il-qagħda għolja, li tispiċċa biex twaħ- ħad lill-poeta ma' l-individwu fis-sħuħija tiegħu, tinsab fil-twemmin li l- Il-għanja taċ-ċaqliq, vv. Dwar l-ispirazzjoni Kristjama tar-romantiċiżmu ta' Buttigieg ara Qalbi bħall- bilbla tgħanni, loc. cit,, p. 11. Xewqa lil għanjeti, vv. Qalbi bħall-bilbla tgħanni, loc, cit., p. 12. Dawn il-prinċipji klassiċi, waqt li huma s-sies ta' l-edukazzjoni tradizzjo- nali fl-awtur, huma mġarrbin mill-ġdid skond sensiela ta' valuri romantiċi u mħalltin ħaġa waħda magħhom. Il-poeżija u aħna, 'ill-Malti/' Ġunju, 1962, p. 37. Ħajja qasira, 'Il-Malti', Marzu 1938, p. 12, Rapport ta' l-eżaminatur, ''Pronostku Malti', vol. Il-poeta u l-kaptan, v. 25. Tliet saltniet, vv. L-aħħar taqbida, vv. 25-36; Alla taż-żgħażagħ, Malta, G. Muscat 1939, p. 32;. b'a pum il-għid tal-qaddis Nikola ta' Bari, vv. 17-20; Iispoeżija u aħna, loc. cit, p. 37 , Alla taż-żgħażagħ cit., p. 15. Il-ħajja tinbeda fi stat ta' potenzjalità'' fi mba- għad. tasal għall-attwalità tagħha mal-mogħdija taż-żmien, bil-ksib tal- maturità: Id-dmir mitwieled ta' bniedem bħal dan hu li jkanta sa- kemm imut. Il-poeta li ma jkantax. jiċħad il-missjoni tiegħu. € Minħabba din id-differenza, il-biċċa l-kbira tal-bnedmin ma jis- tgħux jifhmu lill-poeta;'' hu qassis tal-mużi,' u l-poeżija hi reliġjon, is- sieħba fidila tal-qdusija reliġjuża. Is-sigriet poetiku sikwit ma jistax jitfisseri' u l-kelma umana m'hix xierqa biex tesprimi l-milja tajs-sentimenti.'' Fil-qofol tagħha l- esperjenza poetika hi għamla sublimi ta' ġenn, ogħla mill-ġenn ordi- narju.'i Ebda bniedem kbir u għaref ma jgħix il-ħajja bħalma jgħixuha l-biċċa l-kbira tal-bnedmin. Il-ġenn, bħala qagħda meħtieġa tajl-kobor ġewwieni, hu għamla ta' dillierju li minnu joħorġu d-dawl, il-ġmiel u l-glorja Il-waqt ta' l-ispirazzjoni jġiegħel lill-poeta jitħasseb u jissaħħar, u l-qawwa sentimentali tikbes u taħraq fih;' il-moħħ jiddawwal b'dawl ġdid. Huwa waqt ta' ekwilibriju ġewwieni/t mimli faraġ u he- na.' Il-versi, fil-fatt, huma l-aqwa ħbieb ta' l-awtur,' għajn ta' kalma fit-tbatija mezz ta' fejda biex wieħed jiftakar u jerġa' jgħix l-im- għoddi.'' Meta huwa mnebbah il-poeta jkollu l-ħila li jgħolli lill-bnedmin 'il fuq mil-livell komuni u li jirrivela dehriet ta' seħer naturali u ogħla min-natura. L-elementi varji itan-natuwa jitbiddlu f'mezzi ta' kuntatt bejn id-dinja barranija u d-dinja ġewwiena, u s-sbuħija oġġettiva tit- biddel f'qagħda tar-ruħ fejn il-poeta fl-aħħar iġarrab is-sensazzjoni li jixtieq jingħaqad mal-Poeżija, il-'mara' li toffri l-milja tal-ħtiġiet l-iż- jed intimi u tal-ħerqa għall-għarfien ta' l-infinit u tal-misterjuż. $ Il-poeta hu kkundannat li jgħaddi ħajja ta' tbatija. Huwa iżjed Ibid, p. 32; Il-poeżija u aħna, loc. cit., p. 37. Alla taż-żgħażagħ cit., p. 82. Tiħux ħsieb, vv. Kelmtejn qabel, J. Saliba, Ilħna tar-rebbiegħa, Malta, Lux Press 1966, p. 7. Vatum consortium, Malta, Dar ta' San Ġużepp 1968, pp. xiv, 109. Il-Muża, vv. 15-16; Lir-riħ fuq, vv. Kelmtejn qabel, Nirien, Malta, G. Muscat 1938, p. 6. Il-għanja ta' poeta tal-bieraħ, v. 1. Kelmtejn qabel, Anon, Għanja ta' dgħajsa, Malta, Dar ta' Saa Ġużepp 1971, p. 6. Alla taż-żgħażagħ cit., p. 22. Mill-art għas-sema, Malta, Dip. ta' l-Informazzjoni 1960, p. 22. F'jum. il-għid tal-qaddis Nikola ta' Bari, v. 317; Alla taż-żgħażagħ cit., pp. 14 u 16. , Tiħux ħsieb, v. 10. Alla taż-żgħażagħ cit., p. 32; Lill-poeżija, vv. Tifkiriet ta' tfuliti, vv. Lill-poeżija, vv. l-66. poeta tax-xonti ħażina milli tal-kitba letterarja.' L-ewwel raġuni hi soċjali: il-poeta hu individwu mħolli barra mis-soċjetà minħabba l-għoli u l-integrità tiegħu. L-ambjent tal-kotra ta' żmienu ma jilqax il-mes- saġġ tiegħu.'' It-tieni raġuni hi intrinseka, u hi biċċa mill-qofol in- nifsu tal-poeżija: min m'hux imweġġa' ma jistax ikun poeta: Min qatt ma laqqat kwies l-imrar mill-qiegħ poeta m'hux, m'hemmx poeżija fih.'' Il-poeżija vera hi dejjem il-bint tat-tbatija''f hija l-għamla verbali tat- tiġrib persunali u intimu.'S Aktar ma il-poeta jbati, aktar tissaffa u tis- saħħaħ l-opra tiegħu. In-niket hu l-magħmudija tan-nar tiegħu. EGĦLUQ Fil-kitba ta' l-awturi nfushom dawn il-ħsibijiet huma ħaġa waħda mal-bqija tat-tematika magħżula. Hi ħaġa nari fost il-kittieba lokali. li ssib preżentazzjoni organika ta' dawn il-ħsibijiet, minsuġin f'korp wie- ħed. Madankollu, 'l hawn u 'l hinn jixref dan il-wirt ta' fehmiet miruċin minn dinja wiesgħa ta' ċiviltà li Malta ħadet u għadha tieħu minnha l- qofoi ta' l-identità kontinentali tagħha, Huma l-waqtiet qsar li jleħħu f'ittra, f'saġġ ta' xeħta letterarja jew kulturali, f'versi mdaħħlin f'poeżiji b'suġġetti varji, jew f'poeżiji li minnhom, infushom jitħaddiu dwar xi aspett estetiku. In-nisel storiku tagħhom, l-adattament u l-mod kif intlaqgħu mill- awturi nfushom huma aspetti ta' studju li, jekk isir, jagħti dehra sħiħa lill-awtur bħala ħassieb (jew teoriku ta' l-arti) u bħala artist (jew ħad- diem tal-ġeneru ħallieq tiegħu). Aktarx Ji sikwit jitħalla barra l-ewwel komponent, u b'hekk jintilef l-għarfien tal-kuxjenza kritika ta' l-awtur. Imqar jekk mislutin metodikament fl-għera naturali tagħhom, imħollijin fil-forma letterarja aktar milli teknika u filosofika li suppost jieħdu f'idejn il-kritiku, dawn il-ħsibijiet huma xorta waħda s-sisien li jinbena fuqhom il-pont li jgħaqqad lill-kittieb mad-dnja usa' ta' l-istorja ta' l- ideat, fuq naħa, u mad-dinja moħbija tal-kriterji ġenerali li jmexxuh, fuq in-naħa l-oħra. i Biex niftiehmu minn qabel, Kwiekeb ta' qalbi, Malta, G. Muscat 1944, p. 3; Tifkiriet ta' tfuliti, vv. L-aħħar taqbida, vv. 27-32; Il-poeta u l-kaptan, vv. Lil ħabibi Karmenu Ellul Galea, vv. Il-għanja ta' poeta tal-bieraħ, vv. Il-poeżija u aħna, loc. cit., p. 37. Kelmtejn qabel, J. Saliba, op. cit., p. 18.