Il-Manuċċa Is-Sur Lino Psaila - Rakkont Bid-Djalett Żejtuni Għalkemm l-uriġni tegħhe mhewx magħrewf eżatt, hew fiż- żġowr li l-ewwel manuċċi dehru fiċ-Ċine iktar minn elfejn sene ilu Miċ-Ċine mxiet lejn il- Korea u tferrxet ma l-Asja kullha u anki l-India u kullha ghandhom stil: differenti u — spiċjuli li jiddistigwihom minn xuxin. Fl-Ewrupa ssemmiet għall ewwel darba fis-sieklu tnux mit- Taljun Marco Polo, li kien ghamel xi vjaġġi lejn iċ-Ċine u ġub lura miegħaw busta ħwejjeġ miċ-ċiviltu ta'duk il-pajjiż, u l-manuċċa nfirxet ma l-Italja kullha u bdiet tixtered ukoll fill pajjizi Ewrupej l-oħra. Jidher li haw Multa kienet waslet xa ħuġa foq is-sene elf u mitejn minn ghad ta' Taljuni, l-iktar Sqallin li kienu gew jgħammru haw Multa, u li busta minnhom kienu ghażlu liż-Żejtewn biex jgħammru fiħ. Tant kienu ta' kutra dawn il-barranin li l-parti ta' fejn kienu joqgħodu ġiet imsejjħe Bisqallin, parti minn fejn illewm ngħajdulu r-reħel t'isfel.Minn Multa kullha, eħne ż-Żwieten u x-Xlukkajri bess nużaw il-kilme manuċċa, għaliex il-maġġuranza tal-Maltin jgħajdule tajra, lejn iż-Żurrieq u l-idwur jgħajdule ħemieme, u Ħel-Lije u l-inħuwi jsejħule fjamma. Ma nufx lieme waħde minnhom hi eżatta, imme neħseb li tagħne hi l-iktar waħde li tqerreb lejn is-sewwe, u ħa ngħajd għaliex. Nibde bit-tajra … Mite tgħajd tajra, moħħok mill- ewwel itir għalduk l-għasfowr tal-priże, bħel ngħajdu eħne xi seqer, jew bagħdun, inkelle xi tajra safra, isimhe megħhe. Hemieme, kulħedd juf x'inhi, għax haw mijiet, anzi elewf jittajru foq il-bjewt u l-pjazez ta' Multa kullha, u jnittnu kullumkien. Il-kilme fjamma jiżistu żewġ virżjunijiet tegħhe: waħde mite tgħajd fjamma tan-nur, li wkoll titla' 'l fowq, u jiżisti wkoll spiċi ta' għasfowr żgħajr imsejjeħ b'duk l-isem. Issa, jekk tugħti daqqa t'għajn lejn l-ismijiet u t-tifsire tegħhom, malajr issib li kemm it-tajra, il- ħemieme u l-fjamma għandhom il-ġwieneħ. Allura kapuċi jtiru u min isejħilhom b'dawk l-ismijiet mhew jgħajd xejn ħeżin. Imme b'dun kullu, il- kilme manuċċa nħoss li hi iktar qrib is-sewwe, u ħa tindunaw għaliex. Għal min fursi ma jufx, tiżisti l-idea fost xi wħewd li d-djelett tagħne ż-Żwieten hew taħlita ta' Libaniż u Sqalli, bħell ma għadt iktar il-fowq, fir-reħel kienu jgħammru busta Sqallin. U minn dawn in- nies ġejje l-kilme manuċċa, li hume kienu jsejħulhe manuccello, li tfisser għasfowr fl-idejn. Fid-djelett tagħne, l-ilsien jitħeddem fejn iħussu l-iktar kumdu, u mhewx iffejn tridu jpuġġi l-kilme. Għalhekk kapuċi jibdel kilme sħiħa, allura manuccello suret manuċċa, għax iktar kumda għall ilsien u jlissine bla tqenżijħ, bħel aktarx ukoll il-kilme stirare, d-djelett tagħne dawwarha f'steringe, għax l-ilsien hekk ħessu kumdu li jlissinhom, u baqgħaw jintirtu sal-lewm. : Wara din l-ispjigazzjuni fqira tiegħaj, ma teħsbewx bħuli li l-kilme manuċċa hi l-iktar waħde qrib is-sewwe7 Issa jekk dun li qiegħad ngħajd m'hemm xejn miktewb li jgħajd mod ieħor, allura l-manuċċi fir- reħel tagħne ilhom mijiet ta' snin, u aktarx li kienu t-tful tar-reħel tagħne li lagħbu l-ewwel bihom haw Multa, Sa ftit tas-snin ilu, il-bjewt tagħne, qebel ma mtlew b'dik il-kwantitu ta' frieket tal-ħedid biex tkewn tista' tura t-televiżjuni, kienu jkewnu miżgħawde bil-manuċċi. Mhewx ir-reħel tagħne bess, imme madwur Multa kullha. Imme jiene sa ngħajd dwur li kien haw fir- reħel tagħne, l-iktar in-neħe t'isfel fejn trabbajt. Foq kull bejt kont tura waħde jew tnejn, li tessew kont tieħu pjeċir tħures lejhom għaliex kienu jkewnu meħdume b'sangħa kbire. Dun għaliex minbarra l-manuċċa kumuwni furma ta' maduma, kont tura wkoll għamliet ta' skurfini, stilel, irġiel u nise, u xi furma ta' xi tibewt ukoll, minbarra oħrajn bl-armi tal-każini jew ta' xi partit pulitku. Kont tura wkoll xi żugrumblu li aktarx kien ikewn magħmewl minn karta strazza, jew minn xi karta ta' xkura tas- siment. Jekk ikewn lejn l-aħħar ta' Ġunju, kont taruh impitter ukoll, mhewx b'xi żabgħa, imme bit-tewt, billi kien ikewn fl-aqwa tiegħaw, u l-għasir tat-tewt kien ikewn hemm min jużuh minflok linke. Du dilizzju kien qabad sew fir-reħel tagħne u kien haw busta dilittanti, niftakar li r-reħel ta' fowq kien hemm Ġanni Katuba li kien jagħmilhom u jbieħhom, u fejn il-knisje tas-Salvatowr kien hemm ħenewt li sidu kien jismu Funzu, imme nsejt x'kien kunjomu li kien jagħmilhom u jbiegħhom ukoll, minbarra li ħefne kienu jagħmlu l-manuċċi għalihom bess. Iżda r-rejjiet tal-manuċċi tar-reħel kienu Ġanni tal-Inkarm u ħowħ Karmnu, il-manuċċi tegħhom kienu jiżbħu lil ta' kulħedd, kienu jagħmlu furom ta' rġiel u nise, stilel u skurfini, u kull minn ma kienx juf jew li ma jistux jagħmel manuċċa kien imowr għandħom, anki nies barra r-reħel tagħne kienu jiġu biex jagħmlulhom il-manuċċi. lilewm jiżisti rkuptu wesq ahjur minn ta' tfuliti, il-karti għalkemm teħsibhom l-istess, fill fatt hume irqar u iżgħar fill qies, allura xi drubi jkullok tagħmel il-karta duppja, minflok il-kullha tad-dqiq u l-biċċiet tal-gezzetti biex tagħmel l-eċċetti, illewm haw il-'masking tape' u minflok duk l-ispug oħxon, illew haw ħefne varjitajiet ta' ħjowt tan-'Nvlon', li hew bil busta b'seħħtu mill l-ispug,ji baqa l-istess hume l-qasab u b'du l-matirjul li haw illewm u b'ftit peċenzje u naqa mmaginazzjuni tista tuħloq lieme furma ta' manuċċa tiġi f'moħħok. Kont ta' itu żgħajra ħefne li qbadt id-dilizzju tal-manuċċi u kienu tal-Inkarm li kienu xi kuġini tan-nannu Wiġi li bdewli t-triq, u mhewx żgowr kelli tmien sewwe li mgħameltx l-ewwel manuċċa li wkoll spiċċut rusha l-isfel fill ħamrija, it-tieni u t-tielet ukoll, imme l-Inkarm kien ru fejn kont qiegħad nagħmel ħeżin u wrieni xi rrid nagħmel sewwe, u minn hemm ma ħarestx lura, għax kull manuċċa li għamelt baqgħat fl-ajru u ma waqatx u kont nitgħaxxaq inħures lejhe minn ħdun in-nannu Wiġi. Kienu għaddew għaxar snin oħrali fihom kull sajf kont intajjar il-manuċċi, għajr duk tas-sena elf disgħa mije, erbgħa u sittin, is-sene li kont impinjut bl-iżamijiet u wkoll is-sene li fihe żżewweġt. Imme fis-sene ta' wara, billi kont noqgħod Marsaxlokk, u kien hemm duk il-ftewħ kullu, spiċjelment fix- xeqlibe tal-Magħlowq, minflok waħde, tħajjart nagħmel ħamsa u ntajjarhom f'daqqa foq ħajta waħde. M'hemmx għalfejn noqgħod ngħajd, għamelt frakass sħiħ, imme mite rajt fejn kelli ħeżin, ħdemt xurt'oħra u rnexxieli li f'duk is-sajf intalla' għaxar manuċċi foq ħajta waħde. In-nimre għall-manuċċi iżjed kibret fije, u weħħelthe f'rusi li fis-sajf li kien imess intajjar ħamsin f'daqqa. F'dik ix-xitwe stess bdejt nipprepura għal din l-avvinture, li sa dukunhur ħedd kien għodu ma daħal għalihe haw Multa. Is-sajf wasal u kien irnexxieli ntellegħhom. Kienu qishom ħamsin anġlu mlewne jittajru fis-seme ikħel Multi. Hessejtni qiegħad fis-seme bħulhom, nidħek u nibki qisni xi ibleh. ĦHessejtni qisni bħel dik it-tarbija ġa nieqe, li tibde tferfer idejhe u tippruva teqbeż mal-ħoss taċ-ċekċieke. Ħessejtni għodni ta' għaxar snin fi ħdun in-nannu Wiġi, intajjar l-ewwel manuċċi li kien għamilli, u stħejiltni qiegħad ngħajdlu, li kieku kien għodu ħej: 'Xi tgħajdli, nann2 Flok waħde, għandi ħamsin f'daqqa7 Issa min sa jgħaddini fir-reħel7' Il-ħamsin kienu suru ftit wesq għalije,u l-mijje ħudu pusthom, anki dawn bdejt naruhom ftit, u minflok bdejt intajjar mitejn, tlitt mijje, u anki erbgħa mett manuċċa foq ħajta waħde, sa waslet il-ġurnuta tas- Sebt 25 ta'Ġunju elf disgħa mijje u sebgħa u sebgħejn, fejn ittantajt li ntajjar seba mijje f'daqqa, izda rnexxieli nasal bess sa ħames mijje u ħamsa u sittin, għax tant ġibdu li ma fleħtomx, imme duk unhur, imlejt is-seme, ta' minn foq is-sies ta' Dillimura sa foq Birzebbuge. Illewm xħejt u qiegħad nuqrob is-sebgħejn sene, imme l-manuċċi bqajt inħubbhom l-istess dags mite kelli għaxar snin,u nħoss għafsa ta' qalb xħin niftakar li du dilizzju tant sabiħ, qiegħad inin minn ġurnuta għall oħra u jkewn miruklu jekk tinzirte tħures il-fowq u tura manuċċa ttir. Imme fursi wkoll, du d-dilizzju jista jarġa jsib pustu bħell duri għaliex busta urganizazzjuniet u skejjel talbuni biex immowr nuri lit-tful kif tinħedem din il-manuċċa u tessew nieħu gost jekk jitrewwem xi ħedd u jkumpli jkattar dun id-dilizzju tal manuċċili għal towl ta' żmien kien is-simbulu tagħne ż-Żwieten.