Każin tas-Soċjetà Sant'Andrija Villa Lija 4.0. L-iskola primarja tal-cwern ta' Hal Lije- mill- ewwel skejjel ta' llelta Sakemm Malta għaddiet f'idejn l-Ingliżi fl-1800, l-edukazzjoni kienet għadha fi stat fqir ħafna u għalhekk ma kontx tistenna li ssib skejjel fl-irħula żgħar jekk anqas kien hawn skejjel f'irħula akbar u aktar importanti. Wieħed jista' jgħid li għall-familji Maltin li fil-maġġoranza tagħhom kienu fqar, kienet ferm diffiċli li jibagħtu lil uliedhom f'xi skola kemm minħabba l- istess faqar tagħhom u kif ukoll għax ma kienx hawn skejjel fejn jintbagħtu. Għas-sinjuri l-għażla kienet aktar faċli. Kien hemm min jibgħat lit-tfal għand għalliema privati jew kienu jġibu l-għalliem id-dar.' Oħrajn kienu jiktbu lil uliedhom fi skejjel żgħar privati li kien hawn f'Malta, ħafna minnhom taħt għalliema barranin. Jidher li kien hemm mhux inqas minn 39 skola privata bejn l-1800 u l-1840.5 Fl-ewwel snin ta' ħakma Ingliża f'Malta, il-gvern kien għadu ma rax il- bżonn ta' sistema ta' edukazzjoni fuq bażi nazzjonali. L-uniku pass konkret lejn xi forma ta' edukazzjoni għall-popolin ittieħed fl-1819 minn Normal School Societv, għaqda filantropika, li fetħet numru ta' skejjel fosthom fil- Belt Valletta, fl-Isla u fiż-Żejtun $ F'sitwazzjoni bħal din ma kontx trid wisq biex tifhem id-deskrizzjoni misjuba f'kitba li turi l-qagħda ta' l-edukazzjoni fl-ewwel snin ta' Malta taħt l-Ingliżi fejn jingħad li l-kultura taż-żgħażagħ kienet tħalliet lura. L-iskejjel privati kienu ftit u fihom kienu jiġu mgħallma biss il-prinċipji basiċi tat-Taljan u l-Latin U din il-qagħda tkompli tiġi deskritta lanqas jistà jeħodha minn wieħed mix-xhieda li deher quddiem il- Kummissjoni Rjali li ġiet Malta fl-1836 fejn qal li, per eżempju, f'raħal bħall- Mosta ma kienx hemm aktar minn 50 ruħ li setgħu jaqraw minn popolazzjoni ta' 3,734 ruħ. Din il-kummissjoni rjali, magħmula minn John Austin u George Cornwall Lewis, kienet ġiet mibgħuta Malta biex tifli s-sitwazzjoni tal-kolonja u tissuġġerixxi titjib. Ir-rapport li ħarġet din il-Kummissjoni, ippreżentat fis-27 ta' April 1839, kien importanti għax, fuq l-instigazzjoni tiegħu, il-gvern f'Malta issa beda jieħu sehem aktar ħaj u dirett fl-organizzazzjoni ta' l- edukazzjoni pubblika. Minħabba dan ir-rapport il-gvern jidher li sar ħafna aktar konxju tar-responsabbilità tiegħu f'dak li għandu x'jaqsam ma' l-edukazzjoni popolari u għalhekk ta bidu għall-proċess li jipprovdi tagħlim elementari b'xejn' Fil-fatt Austin u Lewis għamluha ċara li l- edukazzjoni f'Malta kienet ftit fil- kwantità u fqira fil-kwalità. Huma saħqu li, fil-fehma tagħhom, din ma setgħetx tikber jew tissaħħaħ b'mod sodisfaċenti jekk il-proċess. ta' żvilupp u titjib ma kienx se jkun megħjun mill-gvern $ L-Iskola ta' Ħal Lija fi Strada San Antonio. Bis-saħħa tar-rakkomandazzjonijiet ta' din il-kummissjoni rjali, twaqqaf kumitat tat-tmexxija bl-inkarigu li jfassal u jiftaħ l-ewwel skejjel għall-poplu kif issuġġerit minn Austin u Lewis flimkien ma' Sarah, il-mara ta' John Austin, li tant ħadmet biex tinfirex l-edukazzjoni f'Malta. L-ewwel skejjel ġodda għas-subien kellhom jinfetħu fl-Imdina, iż-Żejtun, iż-Żurrieq, Ħaż-Żebbuġ u Hal Lija. Dawk tal-bniet kienu maħsuba għall- Imdina, iż-Żejtun u Ħal Lija. Dawn l-iskejjel kellhom iservu ta' ċentri għall- irħula tal-viċin. Filwaqt li l-iskola ta' l-Imdina nfetħet fl-1837, dik ta' Ħal Lija nfetħet f'Mejju tas-sena ta' wara. L-iskola primarja f'Ħal Lija kellha sservi bħala ċentru għat-tfal minn Ħal Lija, Ħal Balzan, H' Attard, Birkirkara, il-Mosta, in-Naxxar u Ħal Għargħur L-attendenza fl-iskola ta' Ħal Lija minn dawn it-tfal mill-irħula msemmija ma kinitx obbligatorja u għalhekk in-numru ta' studenti ma kienx ikun kbir wisq meta mqabbel man-numru tal-popolazzjoni ta' tfal dak iż-żmien. Kien hemm ukoll id-distanza bejn l-irħula li f'ħafna każi ma kinitx żgħira u, barra minn hekk, it-tfal kienu jistmellu t-tagħlim, li kien isir bit-Taljan fis-suġġetti kollha fl-iskola. ' Ifesta tas-Sdrarip 200 Każin tas-Soċjetà Sant'Andrija Villa Lija A.D. 1880 L-iskola ta' Ħal Lija kienet fi Strada San Antonio u l-ewwel għalliem ta' l-iskola tas-subien kien Giuseppe Madiona b'salarju ta' £35 fis-sena. Dan kellu taħtu 215-il tifel. L-għalliema ta' l-iskola primarja tal-bniet kient Carmela Camilleri b'salarju ta' £20 fis-sena. Kellha taħta 145 tifla. Ta' min jgħid li fl-1838 fost l-iskejjel primarji tal-gvern, jekk tħalli barra l-iskola tal- Belt Valletta, l-iskola ta' Ħal Lija kellha l-akbar numru ta' studenti subien u bniet meta mqabbla ma' l-iskejjel l-oħra kollha. L-iskola ta' Ħal Lija kienet tingħata mill-gvern is-somma ta' £150 fis-sena biex tixtri l-kotba, il-lavanji, il-lapsijiet, u oġġetti oħra ta' bżonn għax-xogħol tagħha. Kellha wkoll £5 oħra għal xi spejjeż li kienu jinqalgħu u mhux maħsuba minn qabel.'' Sa l-1840 jidher li l-għalliem li kien jieħu ħsieb l-iskola tas-subien kien inbidel u issa sar Luigi Micallef. Is-salarju tiegħu kien baqa' ta' £35 fis-sena. L- għalliema tal-bniet baqagħet Carmela Camilleri bl-istess ħlas. Madankollu dehret qabża kbira fin-numru ta' studenti. Issa s-subien fl-iskola kienu 80 u l-bniet kienu 40. Jidher li kważi f'kull skola minn dawk li kienu nfetħu n- numru ta' studenti niżel u niżel b'mod sostanzjali. Kienu għadu ma bediex jinħass l-entużjażmu għat-tagħlim u żgur ma kinux għadhom daħlu l-liġijiet li jobbligaw lil ġenituri jibagħtu lil uliedhom l-iskola bil-fors. Numru ta' skejjel privati li kienu jeżistu madwar l-1810 jagħtihom W. Domeier, Observations on the 4 Għal aktar informazzjoni fuq dawn l-iskejjel u din is-Soċjetà ara, J. Zammit Mangion, Education in Malta (Malta, 1992), 17; Debono, 47-74. Camilleri, 262 u nota 16.