IT-TWEMMIN SOĊJO-POLITIKU TA' MANWEL DIMECH edizzjoni kkm n.4 edizzjoni klabb kotba maltin ĦAJTU U ĦSIBIJIETU.. BAĦA FS fobrjdiġ i, HAJTU U HSIBIJIETU jedd miżmum ta' l-awtur TĦOBB LIL ART TWELIDEK BIL-GĦARFIEN TA' ĠRAJJIETHA U MHUK BISS BIL-FOMM BIEX MILL-GĦARBIEL TA' L-IMGĦODDI RIĊENTI TIFHEM AĦJAR IL-PREŻENT LI QIEGĦED TGĦIX. L-EWWEL. OPINJONIJIET BIL-MAQLUB TA' XULXIN SFOND TA' ĦAJTU Aktarx li Manwel Dimech huwa l-iżjed figura politika kon- troversjali fl-istorja Maltija ta' dan is-seklu, F'moħħ il-ħafna huwa ttimbrat b'tebgħa mill-iżjed kerha li tixbaħ lill-marka magħmula b'ħadida mikwija fuq ġisem l-ilsir. F'moħħ il-ftit huwa mixgħul bis-seħer tal-ġenju u tal-patrijottiżmu, b'għemil li jqawwi r-rieda u l-qlub u b'setgħa tremenda fil-kelma, fil-kitba u fil-ħsieb. Stigma fuq naħa… u kariżma fuq l-oħra. Għall- istudjużi ta' ġrajjiet artna l-għażiża, huwa bħal ċappa dlam, iswed iżjed mil-lejl, għaliex ħadd qatt ma nteressa ruħu li jistud- jah la bħala ħassieb politiku u soċjali, la bħala grammatiku u lingwista, la bħala prożatur u poeta, u lanqas bħala bniedem b'ħajja mimlija avventuri, bħala figura storika oriġinali u ewle- nija. Huwa faċli biex lil Dimech tistmerru; bħal ma għamlu l- klikek l-iżjed setgħana Maltin, u dan il-għaliex ħaqqaqha ma' l-awtorità, ikkritika l-istabbiliment soċjali-politiku-reliġjuż, bla heda, diskors twil tul ħajtu kollha, bla biża', b'fehma soda iżjed mill-blat, bla ħabi. Dimech fi tfulitu kien agħar mix-xejn, f'żgħo- żitu kien ħabsi. Ħa ż-żmien biex sar imma darba kien iddeċieda, għalkemm għomru għaddieh bil-ġuħ u spiċċah f'art il-ġemel u r-ramel, kien għażel iż-żerriegħa t-tajba, infetaħ, kiber u sar bnin bħal-frotta fir-rebbiegħa. Huwa faċli biex lil Dimech tifhmu ħażin; bħal ma għamlu wħud minn sħabu, u dan għaliex l-idejat tiegħu kienu anti-tradizzjonali, ġodda, rivoluzzjonarji, differenti minn tas-soltu, minn dawk li l-Maltin kienu mdorrijin bihom, u mdorrijin jaċċettaw dak li jkunu mdorrijin bih. Huwa faċli wkoll, forsi, biex lil Dimech tgħaddih b'fanatiku, b'miġnun jew nofs ras. Imma l-fanatiċi kienu dawk kollha li jew ma kkalko- lawhx jew ippruvaw jeqirduh għaliex, jekk tqis il-ġrajjiet sewwa, issib H ħadd daqs Dimech ma kien kontra l-fanatiżmu u l-ġenn; issib li Dimech, bid-difetti kollha tiegħu, jistħoqqlu apprezzament u importanza li qatt ma ngħatatlu minn missirijietna, Kull ma jgħid fuqu Rob. Mifsud Bonnici fid-Dizzjunarju Bibljogrifiku Nazzjonali, (Valletta, 1960, p. 179) huwa dan: Dimech, Manuel, għax bejn is-seklu XIX-XX, awtur prolifiku, studja u tgħallem bla, qatt ma mar skola; fundatur u editur tal- ġurnal Il-Bandiera tal-Maltin; intuskat b'dutrini foloz, waqqaf għaqda soċjalista antiklerikali u antikattolika li wasslitu għall- eżilju. Miet Lixandra (Eġittu).' 12 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu 'Dimech', tgħid Dobbie, ''kien figura traġika li, wara karriera kriminali li spiċċat f'sentenza tal-ħabs, iffissa għal kollox li jgħin lil dawk in-nies baxxi ta' l-istess pezza-tiegħu biex: dawn ma jaqgħux fl-istess deġenerazzjoni li fiha kien waqa' huwa. … Bhala mezz għal dan huwa waqqaf Ix-Xirka tal-Imdawlin li kel- lha tgħaqqad flimkien lill-maħqurin kollha fi sħubija ta' mħabba u tagħlim… Minn żniedu huwa beda jgħin lill-Għaqda ta' Ħad- diema Kattoliċi, imma ma damx ma sar għal kollox irrispon- sabbli, jattakka lill-ordni stabbilit bia ħniena u fuq kollox lill- Gvern Ingliż, lill-knisja u lir-reliġjon. Dan kollu għamel fixxa mill-Għaqda ta' Ħaddiema Kattoliċi, li l-kleru u l-klassijiet għol- jin diġa' kienu jħarsu bl-ikrah lejha, u forsi jispjega l-għaliex din waqfet xi żmien bejn l-1900 u l-1914… '' Imma Dobie tant studjatu sewwa lil Dimech li lanqas taf kif tispelli ismu: Tispellih darbtejn ''Dimich', bl-i minflok bl-e. Il-għan ta' dana l-istudju huwa li jħares lejn Dimech, lejn id-Dimechjani u lejn id-Dimechjaniżmu f'dawl ġdid, mingħajr il-preġudizzji u t-taħwid ta' l-imgħoddi, u li jibbaża kollox fuq riċerki twal u intervisti rrekordjati ma' għadd ta' Dimechjani u anti-Dimechjani xjuħ li jiftakru l-affarijiet sewwa. Fost il-ħafna nies li intervistajt jew li għenuni b'xi mod jew ieħor, hemm is- sinjuri Salvu Astarita, li fl-Mil-4 kien imsieħeb attiv fix-Xirka tal-Imdawlin u aktar tard kien imexxi l-ġurnal Malta tal-Maltin; Duminku Degiorgio, kittieb magħruf li ftit ilu ppublika d-dizzju- narju tekniku fuq it-tarzna u li ħutu kienu Dimechjani akkaniti; Karmenu Zammit, wieħed mill-pijonijieri tal-moviment labu- rista Malti; ċianni Bencini, l-uniku fundatur ta' La Camera Del Laworo (1920) li għadu ħaj; Ġino Muscat Azzopardi, li kien imex- xi l-ġurnal popolari d-Dr. Xekkek; Ġużeppi Cremona, li kien sid ħanut tal-kafċ il-Belt u bejjiegħ popolari ta' Il-Bandiera tal- Maltin; Ariele Mamo, iben Juann Mamo li kien saħansitra mar jaħdem Lixandra fl-istess concentration camp ta' Dimech; Harrv B. Formosa, l-ispiżjar, li fl-1961 kien kiteb sensiela ta' artikoli nteressantissmi f'It-Torċa fuq ġrajjiet. storiċi Maltin u anki artiklu fuq ''Manwel Dimech u x-Xirka Tiegħu'; Ġużċ Cassar Pullicino, riċerkatur magħruf folklorista-storiku, il-Kav. Giuseppe Galea, assistent librar tal-Bibljoteka, u l-aħħar iżda mhux l- anqas, lill-Profesur Andrew Vella u lill-istaff kollu tiegħu tad- Dipartiment tal-Istorja fl-Università, kif ukoll lill-istaffijiet tal- libreriji pubbliċi, u ħbieb oħrajn li kollha għenu biex dawn ir- riċerki setgħu jseħħu. M'huwiex l-għan ta' dan l-istudju 1i jiġġudika lil Dimech u lil sħabu. Imma huwa l-għan tiegħu li jpoġġi lid-Dimechjaniżmu mill-bidu sa' l-aħħar, f'postu tassew, sablex il-qarrejja jkunu jistgħu jiffurmaw il-ġudizzji tagħhom fuqu. Qabel ma niddiskutu d-Dimechjaniżmu, imma jinħtieġ li nistabbilixxu l-ħajja u l- ħidma ta' Dimech, jew curriculum vitae tiegħu. B'dawn is-sisien inkunu nistgħu nifhmu aħjar il-filosofija politika u l-attivitajiet tassew eċċitanti li huwa għad jibqa' msemmi għalihom. Ħajjet Dimech tista' tinqasam f'erba' partijiet. Dawn huma (1) żgħożitu; (2) żmienu l-Ħabs; (3) Ħajja Pubblika f'Malta u (4) Barra minn Malta. Minn dawn, l-iżjed perijodu mportanti għalina huwa t-tielet wieħed, ħajtu l-pubblika f'Malta, għaliex din hija fil-fatt il-qofol ta' l-influwenzi li għadda minnhom fit- tliet perijodi l-oħra. Imma l-personalità ta' Dimech kienet qiegħ- da tinfetaħ, bħal murtal tal-festa, f'kollha kemm huma dawn il-perijodi mill-ħajja tiegħu. L-enerġiji kbar tiegħu fil-ġisem kif ukoll fil-moħħ, riedu jfissru ruħhom minkejja ċ-ċirkostanzi dif- ferenti li huwa kien isib ruħu fihom. Ħieles jew skjav, f'Malta jew imsiefer, huwa baqa' jesprimi ruħu u jiżvolġi l-ħsibijiet tie- għu bis-saħħa ta' għemilu jew kitbietu. Anzi f'ċertu sens, iżjed ma kien jaqla' fuq wiċċu, iżjed kien jaċċetta l-isfida tal-ħajja u jmur kontra r-riħ bil-kuraġġ ta' baħri fil-maltemp. ''Baħri biss huwa dak', darba kiteb f'Is-Sisien tax-Xirka Maltia (Valletta, 1919, p. 5), 'li aktar ma jitqawwa l-baħar aktar titqawwa qalbu'. Hekk għamel huwa wkoll. L-iżventuri tiegħu kienu l-inċentiv li huwa kellu bżonn sabiex ikun jista' jiżviluppa l-potenzjal rari tie- għu. Bħal attivista rivoluzzjonarju tabilħaqq, kellu jipprova s- siwi tiegħu, jissaffa bl-oppożizzjoni li jkun ġustifikat bis-saħħa tal-kontratempi. ĠLeli' twieled il-Belt Valletta nhar il-25 ta' Diċembru 1860. U bħala t-tarbija Maltija tradizzjonali, li titwieled f'Jum il- Milied, huwa ssemma 'Emmanuel'. Bin Karmnu u Vanġiela, laqam il-familja tiegħu kien 'ta' l-iskultur'. Missieru kien mas- trudaxxa u skultur u aktarx li l-iskultur imsemmi Vincenzo Dimech kien jiġi nannuh. Daqqa ta' ħarta ħadu l-mezzi limitati tal-familja Dimech meta l-missier Karmenu, miet, u ħalla lii Leni tifel ċkejken. Minn dak iż-żmien 'il quddiem kienet l-omm li kellha, bis-sewwa jew bid-dnewwa, taqla' l-għajxien għall- familja, Skond l-artiklu anonimu, fil-fatt miktub mill-ispiżjar Harrv Formosa, li deher f'Iċ-Torċa (19/2/1961). 14 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu missieru meta kien għadu ċkejken u trabba kif kienu jitrabbew it-tfal iltiema fqar ta' żmienu — fit-triq. Matul ħajtu kollha sema' biss min igħidlu 'int brikkun, inti ma jistħoqqlok l-ebda ħniena, int il-frosta biss tajba għalik'. Qatt ma sema' min igħid: 'Gvern ta' pajjiż nisrani għandu d-dmir jipproteġi l-fqar, ir-romol, u l- iltiema tagħhom, it-tfal kollha għandhom id-dritt tax-xogħol u għajxien ta' bnedmin, ix-xjuħ ma għandhomx jitħallew imutu bil-ġuħ meta ma jkunux jifilħu iżjed'. Sema' profeti foloz u qar- rieqa, dawk kollha li jgħidu li ġid id-dinja għas-sinjur u l-ġuħ u t-tbatija, għall-fqar, għaliex id-dinja hekk kienet il-bieraħ u għandha tibqa' għal dejjem. Dak il-gvern, jew dik is-soċjetà, li tonqos: mid-dmirijiet tagħha, tinżamm responsabbli in-solidum għall-ħtijiet u n-nuqqasijiet ta' dawk kollha li jiddependu minn- ha u l-ġurnata tal-ħlas tasal għal kulħadd… 7 Din il-mentalità ma kenitx tapplika biss għal Malta f'dawn iż-żminijiet, imma wkoll għal pajjiżi oħrajn fejn l-industrija- lizzazzjoni kienet qiegħda toħloq fetħa u sejħa waħda ikbar mill- oħra fil-qasam tal-qagħda soċjali u tar-relazzjonijiet umani, Fil- komponiment tiegħu fuq ir-Rivoluzzjoni Industrijali fl-Ingilterra, Jawaharlal Nehru, li kien is-suċċessur ta' Maħatma Gandhi u Prim Ministru ta' l-Indja, hekk jiddiskrivi din il-qagħda: 'Is- sistema. l-ġdida. ta' l-industrija. hija addattata. b'mod speċjali għall-esplojtazzjoni tad-dgħajjef mis-setgħani. Fl-istorja dejjem rajna lis-setgħani jesplojtja lid-dgħajjef imma s-sistema tal- fabbriki għamlet dan eħfef. Fil-liġi ma kienx jeżisti l-jasar, iżda fil-fatt il-ħaddiema, bil-ġuħ u l-kundizzjonijiet ħżiena fil-fabbriki kienu ftit aħjar mill-jasar il-qadim. Il-liġi kienet f'kollox favur min iħaddem. U saħansitra r-reliġjon kienet tiffavorixxi Hilu u tgħid lill-fqar biex jissaportu f'din id-dinja filwaqt li jistennew ħlas xieraq fil-ġenna. . . '' (ara Glimpses of World Historu, 1939, pp. 350-5). F'kundizzjonijiet li jixbħu lil dawn, it-tfajjel Leli kiber. Kien tifel sensittiv — u hekk baqa'. Iżjed ma wieħed jaqra x-xogħlijiet ta' Dimech, iżjed jintebaħ kemm kien sensittiv. Hekk ngħidu aħna, insibuh jitkellem ma' tifel tal-Blakk fil-Bandiera tal-Maltin (19/8/1905) Ji jistaqsih: 'Tibblakkah, sinjuri' u Dimech iwieġbu UIva, għidli ftit, għaliex l-ixkupilji żżommhom moħbijin taħt l-ixkora'' U t-tifel jirrispondih: 'Għax jekk jarani kuntistabbli jeħodhomli u jħarrikni'. — 'Iħarrkek talli tnaddaf żarbuni' — 'għarrikni, sinjuri — 'Imma għaliex iħarrkeks' — 'Għax hekk tgħid il-liġi, sinjuri' — X'inhi liġi ibnif' … Imma b'daqshekk ma jfissirx li huwa kien xi wieħed mistħi, mummju, beżżiegħ. iħoss b'qalbu imma wkoll b'moħħu, u ma kienx jibża' affattu. Huwa kiber f'ġuvni twil u sabiħ mibni tajjeb kemm jista' jkun, ħelu. Kien twil xi sitt piedi, xagħru qastni. Ġuvni sabiħ u b'saħ- ħtu. B'danakollu, żgħożitu kienet qarsa. Huwa ma kien xejn għajr ħamallu kwalunkwe, tifel tat-triq, lagħabi; kien dak li bin-Naplitan isejħulu scugnizzo u bl-ingliż urchin; mingħajr l-iċken ħjiel ta' edukazzjoni primarja. Fl-1878, meta Manwel Dimech kellu biss sbatax-il sena, wieħed minn sħabu kien Giusi Azzopardi, imlaqqam ''Is-Sinċier', mir-Rabat. Giusi, H kien seba' snin ikbar minn-iLeli, kien għadu jħalli l-ħabs biss xahar qabel ma nsibuh ma' Dimech f'basla kerha. Kmieni fil-għodu nhar il-Ħadd 3 ta' Frar, f'dik is-sena mbeżżla, Giusi u Leli marru t-tnejn jilagħbu l-karti fil-foss ta' taħt il-Bombi, il-Furjana, li ilum huwa mirdum taħt Triq Sant' Anna. Hemmhekk kellu kamra. ċertu Pawlu Genuis, fejn kienu jiltaqgħu għadd ta' lagħaba. Dak in-nhar ix-xorti daħket lil Genuis għal ftit ħin — rebħilhom kollox, sa l-inqas sold. B'kollox is-somma kienet ta' għoxrin biċċa ta' Sqallija, jiġifieri bejn wie- ħed u ieħor £3 sterlini. Kellhom xi jgħidu. Azzopardi u Dimech għamlu għal Genuis. Ferewh b'żewġ skieken. Ħallewh għal mejjet fl-art. U ġrew tul il-Foss għal tal-Pietà. Jokrob, jokrob Genuis ġibed l-attenzjoni ta' xi nies li kienu sejrin għax-xogħol kmieni fil-għodu, Sabuh. Ġabruh. Għajtu lill-pulizija. L-aħħar ftit kelmiet tiegħu kixfu lill-assassini. U sa' l-għada fil-għodu t-tnejn li huma kienu arrestati. Kien delitt faħxi, u bil-piena tal-mewta kapitali, l-akkużat il-ħati kellu jitgħallaq. Il-ġurnali rrappurtaw l-aħbar fuq il-qtil, u għal dan wieħed jista' jara lil 18 Portafoglio Maltese (4. 1878), u Malta News (6. Skond din ta' l-aħħar (3. 18/18) saret petizzjoni lill-Gvernatur li tistaqsi għal ħniena mill-piena kapitali għall- akkużati f'dan il-każ. Imma l-verżjonijiet fuq dan id-delitt li ltqajt magħhom huma kuntrastanti ħafna. Min igħid li Azzo- pardi għamel għal Genuis għaliex ma kienx qed jistenna l ser jitbħilhom kollox hekk malajr, u min li kull ma għamel Dimech kien li żamm ħwejjeġ Azzopardi waqt li dan iġġieled ma' l-ieħor. Min isostni li aktarx li Genuis ipprovokhom bi kliem kiesaħ wara 16 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu li kien rebħilhom, u min li Dimech kien kompliċi jekk mhux daqs Azzopardi, fil-atil. G. Cumbo fil-ktieb tiegħu Gurijiet Capitali tal-Meut (pp. 191-2), iqis Hi Dimech bħala ħati. Meta wieħed jeżamina l-Att ta' Akkuża u x-xhieda favur tiegħu, kif ukoll l- awtopsja u l-pariri tat-tobba, kif irrappurtati fir-reġistri tal- Qrati tal-Majestà Tagħha r-Reġina għall-proċess legali miżjum nhar it-Tnejn l-1 ta' April 18/78, isib li t-tnejn kemm huma kienu jaħtu, għalkemm forsi mhux indaqs. Azzopardi kien reċidiv, għa- liex kien għadu ħiereġ mill-ħabs, u Dimech ma kienx, Azzopardi kien raġel ta' 25 sena; Dimech ġuvni ta' 17. Imma għidli ma' min tagħmilha, u ngħidlek min int. It-tifel fit-tfulija kien kiber f'tifel tal-vizzji f'żgħużitu. Kienet verità qarsa ħall, imma l- verità ma jista' jmeriha ħadd, lanqas min huwa Dimechjan u ma jiħux gost ixebbaħ lil Dimech ma' qattiel, L-għada stess tad-delitt, l-akkużati nstabu ħatjin quddiem il-qorti. 'Is-Sinċier' intbagħat. għall-forka. Huwa ġie mgħallaq pubblikament f'Kordin nhar l-10 ta' April, u, skond il-ktieb ta' Cumbo, midfun fiċ-ċimiterju ta' l-istess ħabs. Dimech ħelisha b'ċikka, bi ftit xhur li kellu nieqsin għat-18-il sena, l-età li kienet meħtieġa quddiem il-liġi biex turi l-kapaċità għall-ħażen tal-mixli, Ħelisha b'nifs, b'xagħra, żbrixx — minkejja l-fatt H kien. hemm. min issuġġerrixxa, jgħidu, H kellu jingħata. l-mewt xorta waħda għaliex ftit kien baqagħlu għat-tmintax. Minn flok mewt, weħel għoxrin sena ħabs b'xogħol iebes. Dimech ħareġ mill-ħabs fl-1890, u qabad u emigra għal Tuneż biex ifittex. ix-xogħol. Iżda, ċertifikat tal-kondotta 1a kellu, u di kieku kellu wieħed lanqas kien jazzarda. jurih lil ħadd. Barra minn hekk, ix-xogħol f'Tuneż, għalkemm kien biżżejjed biex ħaj- jar għadd ta' emigranti Maltin, ma kienx xi manna li taqa' mis- sema. Wara ftit xhur Manwel reġa' lura Malta. Ftit xhur kien ilu barra mill-ħabs, imma għal hemmhekk id-destin tiegħu don- nu. kien miktub. Nhar. il-11 ta' April 1891 Dimech reġa' kien mixli quddiem il-qorti. Din id-darba kien akkużat. li għamel użu minn munita falza tapposta, fil-Mellieħa, fil-waqt li kien qiegħed jippoża. ta' stranġier. Skond l-Att ta' l-Akkuża, Dimech irreżista l-arrest u saħansitra pprova jaħrab minn idejn il-pulizija. Kollu għalxejn. Inqabad. Meta l-qorti ltaqa' għall-ewwel darba nhar il-M ta' April, huwa kien akkużat fuq żewġ reati differenti — talli żamm u nefaq il-munita falza fil-waqt li huwa kien jaf sewwa li kienet falza, u nqeda biha biex jgħaddiha bħala muniti tal- fidda, li kellhom valur legali għall-gżejjer Maltin; u talli rreżista l-arrest u attakka bi vjolenza lill-membri tal-pulizija waqt 11 dan kien qiegħed jaqdi dmiru, u talli uża strument li jaqta' li kien ħaseb għalih minn qabel sabiex jgħinu f'dan l-attakk. Nhar it- 33 ta' April, fit-tieni laqgħa tal-proċess, Dimech instab ħati u ġie kkundannat disa' snin oħra ħabs b'xogħol iebes. Issa, ta' tletin sena Kien reċidiv, jiġifieri kien kiser il-liġi għal iżjed minn darba. Imma din id-darba flok daħal il-ħabs b'għonqu mdendel bħall-barri fil-biċċerija, mar b'rasu fuq għon- qu iżjed milli kellu meta ħareġ, determinat li l- barri jaqbdu mill-qrun u jrażżnu darba: għal-dejjem: FIL-ĦABS Dimech qatta' l-aħjar żmien ta' ħajtu fil-ħabs. Fl-1878 kienu waħħluh għoxrin sena, iżda fil-fatt dam madwar 18-il sena l- ħabs. Fl-1890 mar Tuneż iżda reġa' lura l-ħabs sena wara, BSal- 1897 Dimech kien ħieles darba għal dejjem. B'kollox qatta' xi għoxrin sena l-ħabs. Meta ħareġ l-ewwel darba mill-ħabs kellu tietin sena diġà. Meta nistgħu ngħidu li beda l-ħajja pubblika tiegħu kellu kważi erbgħin. Li kieku Dimech kien ta' familja aktar tal-'puliti', kien jin- tbagħat l-iskola u aktarx li kien itejjeb l-edukazzjoni tiegħu fl- Università. Ta' tmienja u tletin kien ikun ħa l-professjoni u forsi laħaq professur. Kellu l-ħila għalhekk. Dalwaqt kellu jsir il- 'Profesur Emmanwel Dimech'. Dan għaliex hekk sejjaħ lilu nnif- su u hekk sar magħruf, Kien reklam tajjeb għall-iskola tiegħu. Din kienet drawwa Taljana li l-għalliema jissejħu 'Professore'. Iżda Dimech ma kienx wieħed mill-'puliti' u għalhekk xejn ma kien jistennieh meta joħroġ mill-ħabs. Il-ħabs għalih kien l-aħjar investiment ta' ħajtu. Iżda ż- żmien li qatta' l-ħabs ċappaslu l-karriera tiegħu. Ħaġa li n-nies la qatt insew u lanqas ma ħallewh jinsa. Għad hawn ħafna, sa- ħansitra llum ippreġudikati għall-aħħar kontra Dimech min- ħabba li jassoċjawh ma' antiklerikaliżmu biss u ma jafux bil- fatturi pożitivi fil-karattru tiegħu lii stabbilewh bħala mexxej għażiż ta' ħaddiema fqar maħqurin. Iżda l-ħabs swielu wkoll ta' ġid, għax kellu ċ-ċans li juri xi jsarraf u li jinseġ l-idejali għad- dinja tiegħu f'għoxrin sena, ġewwa s-skiet taċ-ċella. Forsi kien bidu kemmxejn iebes, iżda fl-istess ħin, u għall- istess raġuni, kien aktar siewi. Meta joħroġ darba oħra mill- ħabs ma kellux joqgħod jittallab iżda seta' jkun kapaċi jżomm lilu nnifsu. Barra minn hekk, dawk l-esperjenzi kiefrin f'Malta u f'Tuneż, fejn iġġerra għalxejn biex isib impieg, għallmuh li 19 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu fil-ħabs kellu żmien biżżejjed biex jilħaq l-għanijiet tiegħu. Fil- ħabs hekk għamel, l Dimech ħela l-biċċa l-kbira mill-enerġija tiegħu fit-tàgħlim. Ried li tgħaddi tiegħu li jpattiha lis-soċjetà. Ma' l-1898, l-ħamal- lu' kien tgħallem jaqra, jikteb, ifendi għal rasu. Għallem lilu nnifsu, rawwem lilu nnifsu u issa seta' jikkwota kittieba u filosfi taljani u franċiżi, qiesu m'hu xejn. Din il-ħila kienet iġġib jew ammirazjoni jew tmaqdir, skond in-nies u ċ-ċirkostanzi. Fl-għoxrin sena li dam il-ħabs; Dimech mhux talli sar tassew raġel, iżda biex ngħidu hekk, qalibha lil tfulitu. Għalkemm b'mod minn tiegħu, kien sar tassew galantom. Wara kollox ma ninsewx li Dimech. kien inħeles darbtejn qabel ma għalqitlu s-sentenza; dan ifisser li ħabsi tajjeb tassew. Billi meta daħal il-ħabs kellu biss sbatax-il sena, Dimech kien għadu qed irawwem karattru, F'dana ż-żmien, il-Kappillan kien ir-Reverendu Pietru Pawl Borg D.D.; LL.D: F'Lulju-1885, Dun Doru Bonnici, li Dimech kien jafu bħala 'Dun Doru', sar kappil- lan u dam hemm sal-1915, Dan ifisser li Dimech dam seba' snin ma' Dun Pietru Pawl u tnax-il sena ma' Dun Doru. Il-kotba saru l-ħbieb kbar ta' Dimech. Biex jaqta' l-għatx li kellu għat-tagħlim, beda jaqra kemm jiflaħ. Id-Divina Com- media'.ta'. Furioso' ta' Ludovico Ariosto u l- 'Gerusaleme Libertà' ta' Torquato Tasso; tgħallimhom tista' tgħid bl-amment. Dan narawh fil-kitbiet tiegħu wara għaliex insibu- hom imżejjnin b'ħafna kwotazzjonijiet l-aktar minn Dante. Franċiżi, li dak iż-żmien kienu ġa jinqraw; xogħlijiet ta' filosfi fosthom Boileau, iżda l-aktar dawk ta' Voltaire. Jista' jagħti l-każ ukoll li Dimech qara letteratura Mdawla għax jidher li l-librerija tal-ħabs fil-kamra .. . taċ-'Chaplain', kien hemm ħafna xogħlijiet tas-seklu sittax, seklu li fih iffjorixxa l-Illuminiżmu Spanjol tal-Alumbrados. Injazju Lovola ma tħal- liex jippriedka għal tliet snin, f'dawk iż-żmenijiet, minħabba ak- kużi ta' Iluminiżmu. Skont J. H. Elliott (Imperial Spain 1469- 1716, 1963, pp. 204-5) taħt. l-influwenza tas-soru Franġiskana Isabel de la Cruz, l-Illuministi żviluppaw xorta ta' passiviżmu mistiku magħruf bħala dejamiento li l-għan tiegħu kien il-kom- munikazzjoni diretta tar-ruħ ma' Alla bis-saħħa ta' proċess purl. fikanti li kellu jwassal għas-sottomissjoni sħiħa lejn ir-rieda divina. Is-Santa Sede kienet ħadet linja iebsa kontra l-Illumi- nisti. Darba minhom Dimech staqsa għal kotba bl-Ingliż. iistsszzzzzntzze homlux għaliex qalulu li sakemm kien Kattoliku Ruman: huwa ma setax jaqra, b'ilsien il-Protestanti. Dimech allura qallhom li huwa ma kienx Kattoliku Ruman iżjed u b'hekk ingħata l- faċilità li jaqra kotba bl-Ingliż ukoll. Fest dawn il-kotba Dimech qara u sar jaf sewwa l-Bibbja Protestanta. . Sakemm wasal biex iħalli l-ħabs Dimech kien qara kemm felaħ u ħaseb fuq li qara għal snin sħaħ b'moħħ li ftit kellhom bħalu. Huwa kien fela mill-aħjar li seta' l-karatteristiċi tas- soċjetà Maltija u ra x'hemm bżonn isir biex id-drawwiet jinbidlu. Il-kritika li kien qagħad imaxtar għalih waħdu issa seta' jagħ- milha pubblika, FIL-PUBBLIKU Il-ħajja pubblika ta' Dimech u sħabu tista' titqies fi tnejn. Bejn l-1898 u l-1905 Dimech beda jitħabbeb sewwa ma' ċerta klassi ta' nies permezz ta' l-attivitajiet tiegħu ġurnalistiċi u edu- kattivi, filwaqt li bejn l-1911 u l-1914 huwa beda jorganizza u jmexxi inizjattivi maħsuba u popolari bil-partiċipazzjoni dina- mika tas-segwaċi tiegħu, id-Dimechjani, li issa kienu bdew irabbu l-għeruq. Fl-ewwel parti Il-Bandiera kienet il-ħabbara tad-Dimechja- niżmu; fit-tieni parti kienet Ix-Xirka tal-Imdawlin. is-sisien kienu twaqqfu bis-saħħa tal-ġurnaliżmu idejalista, iżda l-bini beda tiela' sewwa meta twaqqfet ix-Xirka, bl-għanijiet rivoluz- zjonarji tagħha u b'għadd ta' nies akkaniti li riedu jarawhom fatti. Bħala lingwista, Dimech beda jgħallem l-ilsna, u fl-1901 kien diġà waqqaf l-Istitut Dimech, kif beda jsejjaħ l-iskola tie- għu. Din l-iskola bdiet fid-dar tiegħu fi Triq l-Ordinanza, imma wara marret Triq Britannia u wkoll bnadi oħra fil-Belt u tas- Sliema. Huwa beda metodi ġodda ta' tagħlim magħrufa bħala 'Crash Courses' b'diskussjonijiet spontaneji fuq affarijiet topiċi biex iġiegħlu lill-istudenti jipprattikaw l-ilsna li jkunu jitgħal- Imu. 'Jiena għalliem, m'iniex is-Surmast' kien jgħidilhom, sabiex jinkoraġġihom ifissru fehmithom bla biża'. Ħafna drabi l-istu- denti tiegħu kienu jkunu wlied il-faqar iżda kienu jmorru wkoll ties tas-servizzi H riedu jitgħallmu t-Taljan jew il-Franċiż — dawn. ma kien jimpurtahom minn dak li kien jingħad fuq Dimech u sħabu mill-maġġoranza tal-poplu. Kors ta' tagħlim kien iqum ħames xelini għal xahar filwaqt li kien hemm rati speċjali għall- aħwa u l-qraba, 25 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu Cawn it-tfal saru dixxipli tal-għalliem kemm għaliex ħadu mill-filoscfija tiegħu kif ukoll għaliex baqgħu jafuhulu. Fl-1898 Dimech ħareġ tliet xogħlijiet lingwistiċi fuq l-istil 'Għallem Lilek Innifsek' (bħal.ma kien għamel hw; dawn kienu għall-ilsna Ingliż, Taljan u Franċiż, Fl-istess sena huwa ħareġ storja qasira, Majsi Cutajar Jew It-Tesor Fil Polazz tal-Inkwisitur b'karattri fittizji imma b'elementi satiriċi fuq il-pulizija u l-mod li bih huma kienu jixħtu n-nies il-ħabs. Il-Ghelliem Ingliż (Stamperija tal Gazetta di Malta, pp. 514, 1904), xogħol ta' siwi lingwistiku, lessikali u drammatiku mhux żgħir, kien lest fl-1901; fl-1925 Tancredi Borg, u Ġużeppi Arpa u Ġanni Segond ħarġu t- tieni edizzjoni tiegħu tant kemm kien popolari. F'Ottubru 1904 Dimech beda jagħmel appendiċi f'Il-Bandiera b'silta minn Ivan u Prascovia, forsi l-isbaħ rumanz storiku qatt miktub s'issa bil- Malti, li l-ewwel erba' volumi tiegħu ħarġu forma ta' ktieb fl-1905. Mar-romantiċiżmu fin tat-tabib żagħżugħ Ivan u l-maħbuba tie- għu Prascovia Dimech idaħħal il-filosofija anti-monarkika, anti- dittatorjali, liberali u demokratika kemm jista' jkun, jisħet lill- Kzar, jinfed il-qagħdiet soċjali mqiegħda fir-Russja ta' qabel ir- rivoluzzjoni. 'Jekk bosta russi fit-tsar kienu jaraw xi ħaġa ftit iċken minn Dak li ħalaq kollox, Ivan ma kienx jara fih ħlief brigant kbir li qiegħed jaħqar bosta miljuni ta' bnedmin oħra, li għax neqsin mid-dawl ma jistgħux jaraw kemm hi ħaġa mgħaw- wġa din li jmejlu rashom quddiem bniedem bħalhom… Fl-1907 ħareġ Il-Ghelliem Tal Erbat lisna Jew il-Malti Mħar- reġ. Tajjeb b'Taħdit u. Tfissir. fl-Ilsnu Italian, Ingliż u Franċiż, xogħol ieħor kbir bil-għan li jgħallem lill-poplu (Tip. Malta, pp. 204), u fl-1914 Is-Sisien tax-Xirka Maltija fejn hemm il-qofol ta' l-idejoloġija Dimechjana. Għal kważi 500 nhar ta' Sibt l-erba' faċċati kbar ta' Il-Ban- diera tal-Maltin xlew lir-rejazzjonarji, lill-inġustizzji soċjali, fas- slu rimedji u idejali, qajmu tempesti u kundanni u ħsibijiet. Imwaqqfa nhar is-Sibt 8.ta' Jannar 1898 Il-Bandiera. baqgħet toħroġ sad-19 ta' Awissu 1905, u mbagħad minn Settembru 1911 sat-22 ta' Awissu 1914, Gazzetti oħra mibdija minn Dimech, H kważi ħadd ma jaf bihom, kienu La Guerro (1899), Le Drapedu Des Maltais (1901). The Bugle (1904, L-Għakda tal-Maltin, li ħarġet erba' darbiet fl-1912, u Li Standard tal-Maltin, li ħarġet xi 24 darba fl-1904, kienu reġistrati taħt isem Ġuże Bugeja imma kien jiktibhom Dimech. Dawn il-gazzetti qajmu kritika ħarxa speċjalment mill- qassisin u sofrew persekuzzjoni kbira li aktarx li ġegħlithom jagħlqu. Dimech kien jikteb għalhekk f'gazzetti oħrajn ukoll, kultant taħt ismu kultant le imma dejiem bi stil feroċi daqs kemm kien mirqum li -jiddistingwih. Tnejn minn dawn il-gazzetti kienu In-Naħla, maħruġa minn Agostino Levanzin, bniedem li kellu idejat soċjali jixbħu itit lil dawk ta' Dimech għalkemm kien ta' klassi soċjali ogħla, u Il -Currier Malti, fejn kiteb hekk fid-9 ta' Novembru 1907 meta huwa għandu mnejn kien imsiefer: 'Kieku kelli noħroġ ġurnal bil-Malti, kont nerġa' noħroġ Il-Bandiera tal-Maltin, bl-isem stess li bih domt noħroġha 7 snin… Dak il-ġurnal, li kien tant meħtieġ f'Malta… minn die BISS imwaq- qaf iżde le mwaqqa', u meta. jfettilli nerġa' noħorġu jissokta fuq kif beda u jkun dak li dejjem kien. …. Ġurnal indipendenti, li ma jibżax mill-babaw, jiswa teżor, u mhux ħaġa li wieħed isibha kull meta jfittixha'. Ġurnali barranin lħi Dimech żamm kuntatt magħhom kienu L'Independent (Kostantinopli), La Democratie (Bona) La Demo- eratie Algerienne (Alġerija), Melita (Tunes), inħawi fejn kien hemm il-Maltin. Wara mewtu kien hawn ġurnali laburisti ll baqgħu ispirati mid-Dimechjaniżmu, bħal II Fkir Malti u II-Ljun maħruġin minn Juann Mamo u oħrajn, imma l-ġurnal tal- knisja, Il-Ħabib immexxi mill-P.L. Ġużċ Muscat Azzopardi, u gazzetti oħrajn konservattivi li kienu anti-Dimechjani ħorox, ma baqgħux isemmuh. Ta' 30 sena, wara 13-il sena ħabs, huwa mar għal ftit xhur Tuneż ifittex xi xogħol. Il-ftit żmien li dam hemm juri Hi aktarx li baqa' b'xiber l-imnieħer imma l-esperjenza tiegħu fl-Afrika, l-ewwel safra tiegħu barra minn Malta f'post daqshekk ikbar u kontinent qifferenti żgur li nfiu- wenzatu u wara nsibuh jara kif il-Maltin setgħu jibbenefikaw mill-fatt li l-Afrika kienet biss ftit bogħod mill-gżira tagħna. F'Tuneż kien hemm xi Maltin ukoll u b'ilsien semitiku Dimech seta' jikkomunika mal-Għarab. Forsi kienu huma li għallmuh is-sengħa tal-munita falza li mar il-ħabs fuqha ftit wara li ġie lura Malta. Fl-1905 Dimech mar Ġenova, u dam hemmhekk sal-1911. Ġenova f'dan iż-żmien, kienet bejta rivoluzzjonarja mimlija karbonari mazzinjani, soċjalisti u avantgardisti oħrajn, intellet- twali w illumnisti nazzjonalisti taljani u stranġieri li kienu joħol- 22 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu mu kemm bl-unifikazzjoni tal-Italja bħala Repubblika, kif ried Mazzini, kif ukoll bl-internazzjonaliżmu idejalista marxista. Kie- net bejta-mimlija attività bħal-ma jidher mir-riċerki li għamilt hemmhekk fejn il-ġurnali ta' din il-ħabta huma tassew ir-ruħ l-iżjed progressiva fl-Italja, L-Italja u l-Ewropa kienu jħarsu lejn Ġenova għall-ispiraz- zjoni rivoluzzjonarja. Kien preżenti għall- kxif ta' parti mill-monument lil Mazzini stess li hemm fi Pjazza Corvetto, Ġenova, u ħa sehem fil-festi Mazzinjani. Għamel il- ħbieb u ħa iżjed idejat u kuraġġ, ———— Huwa stess kien kiteb f'Il-Bandiera (4-3-1905) ''dan is-sajf ikollna nsiefru … biex nistampaw xi kotba barra, u nagħmlu xi ħwejjeġ oħra lil hemm bżonn isiru. . .' Huwa:kien qal li sejjer għal xi xhur imma milli jidher dan is-snin għalkemm ma stajtx insir naf jekk kienx ġie lura fl-1907, meta ppubblika xi artikoli f'gazzetti lokali, u mbagħad reġa' mar. Fl-1911 żgur li kien lura Malta għaliex beda l-ħidma vera tiegħu, imsaħħaħ kif kien mill- esperjenza tiegħu f'Ġenova. F'Il-Bandiera (10-6-1911, p. 4) huwa jgħid speċifikament '… l-Italja… fejn għexna aktar minn erba' snin, u għandna bosta ħbieb li jixtiqulna l-ġid… Kemm dam hemm Dimech ġera ma' ħafna nħawi fit-Tramun- tana ta' l-Italja u ra b'għajnejh u miss b'idejh esperjenzi uniċi li ħadd f'Malta ta' dak iż-żmien ma, seta' kellu. Huwa kien jitkel- lem f'isem il-Maltin u jara x'jista' jitgħallem biex japplikah għal Malta. Bagħtuh, Qabduh u bagħtuh. Ħabta u sabta bla ma ħadd jaf kif u b'liema dritt. Qabduh il-pulizija nhar il-Ħadd 23 t'Awissu 1914, ġimgħatejn wara li faqqgħet il-gwerra li bl-iskuża tagħha Dimech safa' eżiljat f'Lixandra. Huwa ħalla Malta għal dejiem, fost ħafna biki mid-Dimechjani, nhar il-5 ta' Settembru. Hemm ħallewh sakemm miet, minkejja li l-gwerra kienet ilha li waqfet kważi tliet snin. F'Lixandra Dimech kien f'kamp ta' konċentrament, maqful imma mhux: midfun: Kien hemm. f'Lixandra. ħafna. priġunieri politiċi u huwa kien jgħallimhom il-lingwi u jitħaddet magħhom fuq idejoloġiji politiċi u affarijiet ta' interess bħal dawn. F'ittra li għandi mibgħuta minn Dimech lill-ħabib għażiż tiegħu Salvu Astarita, huwa juri li baqa' jiftakar f'Malta u fl-idejali Dimech- jani li kien qajjem sal-aħħar nifs ta' ħajtu. Għalkemm għajjien, għalkemm bil-ġuħ, għalkemm mifrud mill-familja u minn sħabu d-Dimechjani, huwa kien baqa' le jittama iżda jaħseb u kultant jikteb xi ittra li fiha jsemmi l-mod ħażin li mexa' miegħu l- istabbiliment politiku-reliġjuż Malti u l-idejali soċjali, politiċi u patrijottiċi li l-filosofija tiegħu kienet tħaddan. F'Lixandra Dimech kien magħruf bħala Professur u l-ittri kienu ndirizzati lilu 'au Professur Emmanuel Dimech'. Juann Mamo kien darba se joħroġ ktieb fuq ħajjet Dimech fl-eżilju u għalkemm dan baqa' qatt ma ħareġ f'folju li kien ħareġ biex iħabbru hemm biżżejjed informazzjoni li turi l-post kbir li kellu Dimech qalb l-eluf ta' priġunieri politiċi li kien hemm Lixandra. Wieħed 'Shah' Persjan ħabib tiegħu offrilu saħansitra biċċa art kbira magħrufa bħala Kurdistan, biex huwa jmur bħala għalliem tal-poplu hemmhekk wara t-turufnament tiegħu fl-Eġittu. Hemmhekk ukoll Dimech iltaqa' ma Mustafa Kemal Ataturk (1880-1988), il-Patrijott kbir tork, idolu taż-Żgħażagħ Torok. F'Lixandra Dimech miet, diżappuntat, nhar it-18 ta' Marzu 1921 u ndifen f'Sidi Bish, Xatbi, Lixandra, iżda t-tagħlim soċjali tiegħu, il-filosofija politika tiegħu, u l-ispirtu fil-personalità tie- għu stess mhux biss baqa' jiġri fil-vini tas-segwaċi tiegħu imma kien profetku ħafna għaliex tista' tgħid li jirrappreżenta dak li qiegħed jiġri llum f'Malta jew li huwa uffiċjalment ippjanat jew maħsub għall-futur. Lill-'professur' il-bniedem warrbuh min- nofs, imma lill-'professur' il-ħassieb, il-għalliem, il-mexxej, imħabba li kien fisser ruħu pubblikament, ma setgħux jeqirduh mill-imħuħ u l-qlub tal-ħaddiema daqskemm ma jistax jitwarrab mill-istorja ta' Malta. DIMECH SOĊJALISTA ''Stenbħu, Intom Haddiema Maltin 7 Dimech jista' jitqies bħala soċjalista mit-tagħlim soċjali tie- għu u bħala nazzjonalista mill-filosofija politika tiegħu. Qiegħed nuża dawn it-termini 'soċjalista' u 'nazzjonalista' idejoloġika— ment mhux partiġjanament għaliex f'dan iż-żmien ma kienx hawn il-partiti politiċi bħal m'huma tal-lum. Il-laburiżmu li kien hawn kien ftit ħafna u kompletament imħallat mas-sentiment u mar-reliġjon iżjed milli ma' xi twemmin politiku jew ekono- miku sod filwaqt li n-nazzjonaliżmu kellu forma aktarx stramba minħabba li kien mehdi bil-pro-italianità li kienet xejra patri- jottika li ftit tikkonforma ma' dak li soltu nifhmu nazzjonaliżmu. Is-soċjaliżmu .u. n-nazzjonaliżmu. f'Dimech. iridu. jitqiesu bħala kumplimentari. u mhux bħala xi idejoloġiji opposti. Għalkemm huwa kien favur l-emanċipazzjoni tal-Klassi tal- ħaddiema, il-filosofija tiegħu ma kinitx tieqaf hawn imma kienet tħares lejn il-ġid tan-nazzjon sħiħ, mhux biss tal-ħaddiema bħa- la klassi iżda wkoll tal-Maltin bħala poplu. Biex iseħħu l-idejali politiċi Dimechjani kien jinħtieġ li jseħħu r-riformi soċjali, u biex tinbidel l-istruttura soċjali f'Malta kien hemm bżonn li tit- wettaq l-indipendenza politika, Għaliex hekk kif Dimech kien l-ewwel wieħed li beda l-idea rivoluzzjonarja tat-taqlib fl-istruttura soċjali speċjalment bis- saħħa tal-emanċipazzjoni tal-klassi tal-fqar, huwa kien ukoll l- ewwel Malti li rieg li Malta ssir pajjiż indipendenti politikament, ekonomikament u intellettwalment. Kienu idejali dawn li l-Malta tal-lum qiegħda tħabbat wiċċha magħhom iżda li dak iż-żmien kienu mifhuma biss minn ftit nies u li qajmu tesmpesti kontra tempesti ta' oppożizzjoni u was- slu għall-iskomunika u għall-eżilju tal-mexxej ewlieni tal-movi- ment Dimechjan. Il-Knisja u l-Gvern Ingliż daru għal Dimech, kesksu l-poplu kontrih, għamlu mid-Dimechjani tabt soċjali, babaw, xjaten itiru bil-lejl, fradal u sriep. Min-naħa l-oħira d-Dimechjani sfaċċatament irritaljaw kif setgħu, baqgħu jeżistu kif setgħu u, kif kważi ma setax ikun mod ieħor, qajmu rijaz- zjoni limitata imma dejjiema kontra dan l-istabbiliment setgħa- ni li jikkmanda u jeqred lil min ma jobdix il-kmandamenti. Biex jinfed il-mentalità taż-żmenijiet li kienet tħawwad il- fqir mal-pastas, u l-umli mas-serv, Dimech kellu qabel xejn jis- pjega kemm jista' jkun soċjoloġikament din il-qagħda lill-ħad- diema biex dawn jifhmu l-kawżi tagħha u jkunu jistgħu iħossu ruħhom f'pożizzjoni li jtejbu l-kundizzjonijiet tagħhom. Għal- 28 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu hekk huwa ħambaq fuq il-bżonn tal-ugwaljanza qalb is-soċjetà, għaliex id-dinjità li x-xogħol kellu fl-istess kommunità ma kinitx ħaġa li-tistmerra jew li-taħseb li tista' tgħaddi mingħajrha. Imma biex ikun hemm l-ugwaljanza ried qabel xejn ma jkunx hemm bżonn xi ħaġa hekk kbira, hekk barra mis-soltu li ma kellhiex tagħti raġun lil dak li qal Einstein 'iżjeg faċli tkisser atomu milli tkisser preġudizzju'. Dimech beda jieħu kemm jista' mill-prinċipji egalitarji tar-Rivoluzzjoni Franċiża biex jikkwota l-Marseillaiss u l-Internationale bl-għarfien li wara dawk. il- kwotazzjonijiet kien hemm qawmien ta' poplu ieħor, kien hemm rejaltà storika li ħafna kienu jaħsbu H ma ssirx qabel ma saret. U biex ikompii isaħħaħ dan huwa kiteb ktieb imsejjaħ Tletin Delitt Magħmulin Min Wieħed Nobbli, iġifieri int tajjeb jekk inti ġust u mhux jekk inti mwieled sinjur jew nobbli jew għaliex imlaħħaq fis-soċjetà. 'Aħna nsejħu lill-Maltin kollha ciżtovens imma pastaż ma nsejħu lil ħadd. Dawk l għandhom id-drawwa jsejħu — b'dis- prezz — 'pastażi' lil dawk li jagħmlu xogħol baxx, għandhom jis- tudjaw l-istorja ta' l-Eġittu l-antik… Min ma jridhomx ħafjin jagħtihom iż-żarbun … la loi est inexorable . . . Min irid jara x'ngħallimhom lill-iskulari tiegħi, jiġi jitgħallem huwa wkoll… (Il-Bandiera, 26/2/1898). Huwa kien igħid li d-distinzjoni tal- klassi f'Malta kienet kristilizzata fil-kelma ''Sinjur' ('Mister') — biex tkun rispettat trid tkun sinjur, iġifieri bniedem għani (Il- Bandiera, 11/3/1898). Aktarx li l-personalità ta' Dimech u l-manjieri tiegħu, speċ- jalment ma' nies tal-istess klassi soċjali tiegħu, kienu jaqilgħuh ħafna għaliex diversi segwaċi tiegħu jistqarru li huwa kien ''dħuli ħafna' u 'taz-zokkor'. Dimech qatt ma ttradixxa l-klassi soċjali li trabba' fiha avol- ja studja u kien jaf bil-wisq iżjed minn ħafna nies imlaħħqa ta' dak iż-żmien. Minbarra li huwa baqa' dejjem ittimbrat fuq moħ- ħu bis-siġill 'Qattiel' u, wara, ''Anti-Klerikali', u għalhekk ma setax jippenetra l-klassijiet nofsana u għolja, huwa baqa' wkoll jgħix fil-faqar għaliex il-qliegħ tiegħu mil-lezzjonijiet u l-kotba kien limitat; ħafna drabi aktarx li kien jonfoq iżjed milli jdaħ- ħal biex joħroġ ktieb. Bin Juann Mamo rrakkuntali ġrajja meta darba waħida mis- sieru mar iżur lil Dimech u sabu mal-mara madwar il-mejda tal- ikel, iħarsu lejn xulxin. ''Xi ngħidu, Lel', qallu Ġwanni. 'Bil-ġuħ, ħabib;'' huwa rrispondieh. ''Kull m'għandna llum huwa basla u biċċa ħobż, ħa nħalluhom għat-tfal… .' Mamo għalhekk daħħal idejh fil-but u tah żewġ xelini għaliex dak il-ħin ħabat kellu xi ħaġa tal-flus. , Iġifieri għalkemm Dimech tejoretikament forsi jista' jidher bħala xi bniedem rispettat mis-soċjetà, Professur, Teacher, fil- fatt huwa ma kienx hekk. Huwa baqa' dejjem fqir u fil-prattika kien baxxa u fil-bżonn anki fl-iżjed affarijiet essenzjali u fiżiċi. Forsi kien ukoll minħabba f'dan li n-nies tal-pezza tiegħu, ngħi- du aħna l-ħaddiema tat-tarzna, kienu jafdaw fih daqshekk, kienu jadurawh ('hero-worship') għaliex ma kinux jistħu minnu u setgħu jitkellmu l-istess lingwa tiegħu. Imma matul din il-ħajja Dimech: kien qiegħed idejjem jissoda l-konvinzjoni tiegħu li f'Malta ma kienx hawn oppcrtunitajiet xorta għal kulħadd, li biex tirnexxi mhux biżżejjed li tkun tajjeb u biex tilħaq mhux biżżejjed li tkun twil. Trid tkun ukoll banketta, irid ikollok il- qaddisin li għalihom ma kienx hemm partiti u festi fil-parroċċa, almenu mhux bil-murtali; trid tagħlaq ħalqek anki meta tkun taf li għandek raġun. Dimech kif kellu l-kuraġġ jilgħab flusu u forsi joqtol u jagħmel fil-munita falza u jisfida lill-pulizija, issa kellu l-kuraġġ tal-konvinzjonijiet tiegħu u r-reżistenza fiżika ta' qabel saret reżistenza intellettwali, idejoloġika li huwa ħejja ħajtu għaliha. Għalhekk huwa ħa n-naħa tal-maħqurin, ta' dawk li ma kell- homx drittijiet, tal-fqar, ta' dawk li kienu f'sitwazzjoni bħal tie- għu qabel ma kkonverta u ried ikun, bħal ma ried li tkun il- gazzetta tiegħu, ħatar għal min jaħqar u tarka għal min ikun maħqur. Il-faqar, kien jgħid, mhux xi ħaġa ħażina, anzi huwa mezz li bis-saħħa tiegħu l-bniedem seta' jsir ġust u jkun jaf lilu nnifsu. Dan juri għaliex il- ħaddiem fqir kien ħaqqu li jkollu drittijiet bħal ħaddieħor. Imma kif seta' jikseb dawn id-drittijiet Min kien qiegħed fuq ma kienx se jgħin lil min kien qiegħed taħt. Kien hemm bżonn tal-għaqda, tal-ko-operattivi, tal-għaqdiet tal-ħaddiema. efMalta s-soċjetajiet li għandna, huma biss ta' baned u logħob u festa. . . u soċjetajiet sodi, serji u ta' veru ġid għall-fqir u għan-nies tas-sena m'għandniex. . .' kien jgħid. Min-naħa l-oħra huwa kien favur l-għaqdiet tas-snajja, bħall-Għaqda Tas-Snajja Maltija Mattew Callus, imwaqqfa minn Agostino Levanzin (10/8/1901). Sal-1914 Dimech kien fassal poli- tika sħiħa dwar il-għaqdiet tal-ħaddiema, għall-ewwel darba 39 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu f'Malta, u beda jxandar il-ħtieġa ta' għaqdiet tal-ħaddiema biex jagħmlu pressjoni sabiex jiksbu d-drittijiet skend kif titlob l- istess sistema demokratika. L-artikoli dwar 'Id-Dinirijiet tàd-De- mokrazija f'Malta', 'It-Trade Unions', 'Il-Ħaddiema u l-Bdie- wa' fix-xhur ta' Mejju u Ġunju 1914 f'Il-Bandiera juru ċar u tond li Dimech kien l-ewwel Malti li ħaseb bis-serjetà għal għaqdiet bħal dawn f'Malta u li fil-fatt. waqqaf ix-Xirka tal-Imdawlin f'ċertu sens bħala eżempju ta' kif kellha tkun l-għaqda li ġġib is-saħħa. Anki qabel, f'Ottubru tal-1904, id-Dimechjani kienu għenu biex titwaqqaf Għaqda tal-Karrozzieri (Cabs' Union). Barra minn hekk id-Dimechjani kienu jaqbżu għal kull xorta ta' ħaddiema l-iżjed permezz tal-gazzetta, imma fost dawn il- kategoriji ta' ħaddiema l-iżjed importanti kienu l-ħaddiema tat- tarzna (4/1/1913) imma wkoll il-burdnara u qal-faħam li kellhom xogħol iebes u ftit li xejn imħallas, 'Stenbħu, intom ħaddiema Maltin, nies tal-faħam. stampa- turi, nies tal-gass, nies tal-inġenji, barklori, u kull xorta ta' ħad- diema oħra Maltin, stenbħu, u araw nazzjonijiet oħra x'qegħdin jagħmlu f'pajjiżhom, araw biex ma jmutux bil-ġuħ, biex ma jiġux misruqin minn dawk li għax għandhom xi sold jidhrilħom li jistgħu jaqilgħu bosta bla ma jbatu xejn, fil-ħin H jagħmlu kull ma jifilħu biex il-ħaddiem tagħhom iġegħluh jaħdem ħafna u jintemm bit-tbatija u jħallsuh ħażin. Meta sejrin tqumu u taraw id-differenza li tgħaddi bejn l-istat tagħkom, għal dak li huwa but, tagħlim, u l-istat ta' ġnus oħra f'pajjiżhomf' (29/7/1911). il-ħaddiem ma kellux ikun bħat-tafal li ssabbtu mal-art u jeħel hemm, imma kellu jkun bħal ballun tal-lasktu H jogħla għall-wiċċ. 'Poplu aqbeż għalik innifsek u ftakar li inti,…. poplut' (Il-Currier Malti, 9/11/1907). FIL-KĊINA. Dimech kien jgħid li hekk kif il-ħaddiema huma s-sinsla tal-Istat, il-familja hija s-sinsla tas-soċjetà. Minħabba li l-indi- vidwu joħroġ mill-familja, kien hemm bżonn qabel xejn li l- familja Maltija ma tibqax dik il-ħaġa magħluqa u zekzieka, reliġjo-ċentrika u paternalistika li kienet baqgħet. In-nisa ma kinux magħmulin biss għall-kċina, fejn tista' tgħid li kienu iqattgħu ħajjithom, daqskemm l-ulied ma kinux imwellda biex jibilgħu kull ma jindottrinawhom bih il-ġenituri tagħhom. Għal żmien twil in-nisa Maltin baqgħu ħafna inqas edukati mill-irġiel u saħansitra fil-liġi l-istatus tagħhom f'ċerti każi għadu sal-lum inferjuri għal dak tar-raġel. L-ikbar sodisfazzjon ta' ħajjithom kien it-twellid u t-trawwim ta' l-ulied, u l-ikbar xogħol tagħhom it-tisjir u l-ħasil. 'L-omm Maltija donnha mhix fid-dinja ħlief biex issajjar' (1/11/1902). Huwa kien kontra l-piki u l-affarijiet żgħar ta' għira u preġudizzji li ta' sikwiet kienu jqajmu d-disgwid fid-dar jew it-tensjoni bejn il-mara u r-raġel fil-ħajja miżżewġa. Huwa kien jaħseb li kieku n-nisa Maltin. kelhom jieħdu iżjed interess fil- ħajja u jkollhom spirtu ċiviku u patrijottiku dawn it-tendenzi li kienu hekk jikkarattizzaw il-ħajja miżżewġa lokalment kellhom jonqsu jekk mhux ukoll jispiċċaw. Minbarra l-imħabba lejn Alla kien hemm ukoll l-imħabba lejn in-nazzjon u talba bl-amment reċitata kuljum ma kenitx biżżejjed. Fl-appell tiegħu 'lill- Ommijiet Maltin' (14/10/1899) huwa jiżviluppa dan l-argument. In-nisa għandu jkollhom drittijiet ugwali għal dawk ta' l-irġiel, kien isostni Dimech qabel kulħadd f'Malta. Fil-kitba tiegħu 'Lin- Nisa Maltin' (30/9/1911) huwa jgħid li s-sess m'għandux jibni ħajt legali. Fl-artikolu tiegħu 'L-Omm u l-Patrija' (1/11/1902) huwa juri kif il-mara Maltija kellha tintegra ruħha fis-soċjetà biex hi wkoll tkun tista' tagħti s-sehem tagħha lejn il-pajjiż billi tkun taf x'qiegħed jiġri madwarha kemm f'Malta kif ukoli barra minn Malta. IŻ-ŻGĦAŻAGĦ MALTIN Fuq it-trobbija tal-ulied Dimech jiżviluppa tagħlima notevoli minħabba li huwa kien jemmen li ħafna mid-deni li kien jeżisti f'Malta kien jibda minn hawn. Ras il-ħuta tinten kienet il-mod li bih jitilgħu l-ulied Maltin — lesti li jaċċettaw kull ma titlob minnhom jew tgħallimhom l-awtorità. Huma kienu jieklu b'għajnejhom magħluqa t-tagħlim u d- drawwiet kollha li jsibu quddiemhom imniżżlin jew prattikati u ppridkati mill-awtorità. U kienu jaċċettaw kollox bl-emozzjoni iżjed milli bil-ħsieb. Huwa beda jgħallem li n-nies kellhom id-dritt li jaħsbu fuq l-affarijiet li l-awtorità, tgħid li huma veri u tajbin, u jekk huma jaħsbu tassew li hemm xi ħaġa ħażina fihom kellhom ukoll id- dritt li jgħidu hekk u jgħallmu mod ieħor. Għalhekk huwa kien jappella lill-ġenituri biex ma jisforzaw xejn fuq uliedhom u lill- ulied biex jiflu l-affarijiet qabel ma jniżżluhom. Huwa kien jinkwieta jara liż-żgħażagħ, kemm ġuvintur kif 32 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu ukoll tfajliet, jiżżewġu kmieni, malli jsibu jaħdmu jew jingħataw id-dota. 'Appena t-tfal jibdew jaħdmu u jaqilgħu tliet soldi kul- jum jaħsbu biex: jiżżewġu, għax hekk l-użu' huma jikteb f'Il- Currier Malti (14/3/1908) taħt ir-ras 'Għax Hekk l-Użu'. Ħaġa oħra li ma s:tax iniżżel kienet dik id-drawwa tat- tfal li jgħaddu tfulithom jilagħbu bl-altari u bl-istatwi tal-qaddi- sin. Kien jippreferi jarahom jilagħbu bil-pistoli u bix-xwabel. Taħt ir-ras 'Drawwa Ħażina' huwa jikteb hekk. ''Hija drawwa ta' bosta missirijiet u ommijiet. li jdarru: lil uliedhom jilagħbu bil-knejjes minn ċkunithom: Kemm ikun aħjar Hi meta uliedhom ikunu għadhom żgħar jitilqulhom f'idejhom bnadar, tnabar, xwabel u azzarini żgħar, . . Bil-logħob tal-knejjes minn żgħurit- hom aktarx li meta jikbru jsiru sagristani, fil-ħin li b'dawk il- ħwejjeġ li semmejna jistgħu jitilgħu xi ħaġa aħjar… ' Skond id-Dimechjani, dawn id-drawwiet kienu jagħmlu minn Malta, 'mazzjon. tat-trabi . (15/1/1898), Għalhekk it-tfal ma kell- homx ikunu karti saħħara tal-ġenituri, pupi u paljaċċi tal-awto- ritajiet kostitwiti, figolli tat-tradizzjonijiet. 'La tkunux bħal mis- serijietkom . . . tkunu figolli, pasturi, pupi… Kunu rġiell ('It- Tfal Maltin', 21/10/1899), Jekk jagħmlu kif kienu draw jagħmlu ta' qabilhom, anki ż-żgħażagħ Maltin ta' żmienu kienu jitilgħu bl-istess mentalità skjava. Kien iħobb jikkwota hawnhekk minn Le Chant Du Depart, — innu rivoluzzjonarju Franċiż, speċjal- ment il-vers ''skjavi huma t-tfal' (eż. It-tama tiegħu għall-ġejjieni kienet fiż-żgħażagħ Maltin ('Iż-żgħażagħ Maltin, 26/8/1899). iBħal Mazzini, Dimech kien jemmen fiż-żgħożija b'ruħu u b'ġismu. Fil-Giovane Malta, imwaqqfa fl-1901, huwa kien jara potenzjal u beda isejħilha 'Iż-żagħżugħa Maltis'. F'Jannar 1902 taħt dak l-isem huwa kiteb hekk, ' 'Żagħżugħa Maltia'…. Qumu, qumu u uru intom li jekk l-Italja kellha iż-Żżagħżugħa Ita-lia', li ħadmet tant għall-ħelsien ta' dik l-art, miżmuma sa ftit snin ilu taħt is-saqajn ta' ħafna. tiranni żgħar u minfuħin bihom infushom .. . .. aħna. jkollna lilkom ' Bil-qisien ta' żmienu l-filosofija reliġjuża Dimechjana kienet rivoluzzjonarja, anzi anatema. Mill-qassisin tal-bidu ta' dan is- seklu Dimech kien l-ereżjarka, l-iskumnikat, il-mażun. Dimech ma kienx bniedem reliġjuż fis-sens li soltu jingħata, lil din il- kelma 'Teliġjuż' imma huwa kien jemmen f'Alla b'konvinzjoni sħiħa u soda u kellu prinċipji ta' imħabba u rieda tajba, speċjal- ment lejn kull min kien fil-bżonn materjali, li jiddistingswuh bħala, umanista, jekk xejn iżjed, imma żgur li mhux bħala uma- nista ateju għaliex hu kien jemmen f'Alla u fil-ħajja wara l- mewt. Anki jekk forsi ma k'enx imur quddies, dan jista' jkun H kien riżultat loġiku tat-tilwim li kien inqala' bejnu u bejn l- awtoritajiet ekkleżjastiċi. Ma jistax wieħed igħid, bħal ma qalu ċerti nies influwenti meta qraw artikoli tiegħi fuq Dimech f'gaz- zetta lokali, li Dimech ma kienx jemmen, ma kienx imur quddies, ma mietx fil-knisja. Dimech għax il-ħajja tiegħu u kellu l-kon- vinzjonijiet tiegħu, kien bniedem li jħoss u jipprattika dak li jħoss akkost ta' kollox, anki jekk ma baqax jidħol fil-knejjes Maltin. Ħadd ma jaf sewwa f'liema stat miet Dimech, hux bis- sagramenti jew mingħajrhom u ħadd ma jista' joqgħod jgħid kif dan il-bniedem miet jew fejn mar. Huwa miet f'kamp ta' konċen- trament frott il-persekuzzjoni (politika u ekkleżjastika) li kien sofra kemm dam Malta, ħaġa li ntużat bħala protest biex huwa jkun eżiljat u magħdud bħala priġunier politiku. F'ċertu sens huwa kien bħat-tfajla Cordelia, li għamliet għall-ġid u swie- Iha b'deni, fid-dramm ta' Shakespeare King Lear, dak ix-xwejjaħ re mogħmi bis-setgħa tal-ħakma. Bħal Cordelia, huwa xejn ma kellu Isienu taz-zokkor meta kien jiġi biex jistqarr fehmtu. U bħal Lear, l-istabbiliment politiku-reliġjuż ta' żmienu ppreġu- dika ruħu kontrih u ma ried jisimgħu f'xejn. Imma fil-fatt Dimech kien jara li ħafna drabi fil-ħajja Mal- tija kienu jingħadu ħafna tejoriji fl-arju li ma kinux jeżistu fil- prattika u għalih din kienet xi ħaġa li kellha tinqered. Huwa kien speċjalment kontra dawk ix-xejriet kollha fil-prattika reliġjuża li kellhom x'jaqsmu maċ-ċirkostanzi jew is-superstizzjoni. U ta' rivoluzzjonarju li kien ma setax jifhem l-għala ċerti affarijiet kellhom jibqgħu jsiru minħabba d-drawwa jew it-tradizzjonijiet. Huwa kien jara li l-Maltin jagħtu wisq importanza lit-tra- dizzjonijiet u ftit wisq importanza lir-rejaltà oġġettiva. Huwa ried li r-reliġjon ikun għas-soċjetà, mhux is-soċjetà għar-reliġ- jon. Ir-reliġjon ma kellux ikun il-prodott tad-drawwa, imma s- soċjetà kellha tkun prodott denn tat-twemmin idejalista reliġ- już. Il-poplu ma kellux jaċċetta sistema ta' mġieba jew tfassila, ta' ħajja, ibbażata fuq iċ-ċerimonji u d-devozzjonijiet, imma kellu jagħmel użu dinamiku mit-twemmin reliġjuż biex ibiddel il-forma tal-ħajja u tas-soċjetà lokali għall-aħjar. F'Malta kien hawn perċentaġġ relattivament kbir ħafna mill-populazzjoni li kienu ekkleżjastiċi u li kienu nies meqjuma 34 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu kważi instintivament mill-bqija tal-populazzjoni, bħala ħaġa li ma setgħetx ma tkunx mod ieħor, bħala kategorija superjuri ta' ħlejjaq li kienu joqogħdu x'imkien 'il bogħod: mill-iżbalji:u 'il fuq mill-kritika. Imma hu kien igħallem H hekk kif ir-reliġjon kellu jkun għas-soċjetà, il-qassisin kellhom ikunu għas-servizz tan-nies mhux bil-maqlub. Lanqas ma kellu l-poplu jbaxxi rasu għat- tradizzjonijiet tal-festi u tal-partiti tal-festi, u tar-rivalitajiet parrokkjali li kienu jagħtu tifsira hekk magħluqa lill-ħajja uma- na. Huwa u sħabu bdew imexxu l-idea li dawn il-funzjonijiet u attivitajiet. kellhom: bħala: skop: tagħhom: li:jnessu lill-poplu l- veru siwi tiegħu u jagħmlu mill-Maltin sensiela ta' parrokjaliżmi differenti, meta mhux ukoll miġġielda u mifruda bejniethom. Għalhekk. id-Dimechjani ħarġu bl-espressjoni 'Alla mhux Bambin', H minħabba: fiha qalgħu ħafna -fuq rashom u kienu ttimbrati xiżmatiċi. Jgħidu li l-purċissjoni bil-Bambin li ssir lej- liet il-Milied mill-Membri tal-M.U.S.E.U.M. inbdiet minn Dun Ġorġ Preca bħala rejazzjoni għal dan it-tagħlim. Imma, b'din l- espressjoni huma riedu jfissru li l-kunċett ta' Alla kien xi ħaġa ferm ikbar minn dik l-immaġini karatteristikament Maltija ta' Bambin, bin-nokkli tas-suf u r-raġġiera tal-kartapesta, bil-ġul- biena f'ħoġru u t-tbissima zokkrija f'ħalqu. L-essenza, tal-Krist- janiżmu kien Kristu, mhux il-Madonna u l-Qaddisin. Il-ħajja u l-mewt ma kellhomx ikunu suġġetti ta' biża' sentimentali u folk- lor u emozzjoni imma kellhom ikunu spjegati lill-poplu b'mod iżjed rejalistiku u filosofiku. L-umanità kienet il-qofol tat-twem- min, mhux id-dogma. Li temmen ma, kenitx xi ħaġa li titwieled miegħek u tibqa' hemm bħal ċurkett tal-quċċija. Ufptit huma dawk in-nies li ma jmorrux il-Knisja nhar ta' Ħadd, iżda mhux ftit huma dawk li għalfejn imorru ma jafux', kien jgħid. Dimech kien jakkuża b'ereżija lil dawk li kienu jħobbu jsejħu lil Alla bħala ''Bambin'. Huwa kien isostni li l-Bambin kien Kristu, u bħala Kristu huwa kien wieħed mit-tliet persuni. Barra minn heww huwa kien jaraha, vavata li ssejjaħ Hl Alla, l-Ħallieq ta' Kollox, 'bambino', li bit-Taljan tfisser tifel żgħir. Għalhekk huwa darba kiteb poeżija, li sibt almenu tliet Dimechjani li għadhom sal-lum jafuha bl-amment, li kien jisimha 'L-Omm Lit-Tarbija Fin-Nieqa' u l kien fiha din l-istanza: Bambin dan qatt issejjaħlu, Għax Bambin dan qatt ma kien; Alla dan Ħallieq ta' kollox, Fuq kulħadd u fuq kull żmien. It-tejiżmu Dimechjan jidher mit-talba li huwa kiteb u li kienu jgħidu flimkien id-Dimechjani fix-Xirka tal-Imdawlin, fi żmien meta huma kienu nies mistkerrha u mfittxa u saħansiżra mgħassa mill-pulizija anki waqt li huma kienu jkunu fi djarhom. F'din it-talba, li tinstab fil-ktejjeb Is-Sisien tax-Xirca Maltia, hemm il-qawwa ta' Dimech li ssaportiet il-persekuzzjoni anii- Dimechjana u hemm ukoll għalhekk rejazzjoni ċara għal din il- qagħda kuntrarja. 'O Mulej, Ħallieq u Sid ta' kollox u ta' kulħadd, għajn li ma taqta' qatt tal-qawwa, tal-ħniena, tal-għerf, tad-dawl u ta' kull ħaġa tajba; Alla kbir fuq kull kobor, qaddis fuq kull qdusija, li l-bnedmin minnek maħluqa fid-dawl u fil-hena dejjem ridt tara, u għalhekk minnek bid-dehen mogħnija; Alla dejjem, bla bidu u bla tmiem, ma titbiddel qatt: dejjem int bħalma dejjem kont, u dejjem tkun bħal ma dejjem int; Alia li: minnek xejn ma jista' jinħeba: tara u taf li għaddej, li għadda u li għad irid jgħaddi: miġburin hawn fl-Isem Tiegħek, bit-tama fik, u bix- xewqa f'qalbna li nagħmlu kemm nistgħu lill-art li Int tajtna biex ngħixu fuqha, nitolbuk ilkoll kemm aħna tbierek din ix- Xirka tagħna, u lil dawk kollha li fiha jieħdu jew għad jieħdu sehem. Int, li taqra l-ħsebijiet l-aktar moħbija, u għalhekk tafli din ix-Xirka ġiet minna mwaqqfa għall-ġid biss, għall-ebda deni, il-ħsieb u x-xewqa tagħna bierek, dawl u qawwa agħtina, u r-rieda tagħna saħħaħ, sabiex aħna, bi ħsiebna biss fik u fil- ġid li rridu nagħmlu, u bla biża' ta' xejn u ta' ħadd, ħilief tiegħek, ma nerġgħux lura mill-ħsieb tagħna, imma nissoktaw dejjem 'il quddiem ix-xogħol minna, bil-għajnuna tiegħek mibdi, u ħekk nuru lid-dinja li biża' ma jafx x'inhu min għandu lilek miegħu. Imbagħad ikompli hekk: UU intom, o ħbieb tiegħi, li miegħi hawn tinsabu bix-xewqa mixgħulin li għall-ġid u l-hena ta' Malta miegħi taħdmu, bħalma mn'issa lura kontu, kunu mm'issa 'l quddiem: irġiel kif għandu jkun ir-raġel; sħaħ fil-fehma tagħkom, bla xejn biża' fikom tal- għajdud u tal-għemil ħażin ta' dan jew ta' dak. Tibżgħu minn xejn, ħlief mid-dnub; tibżgħu minn ħadd, ħlief mm'Alla, H wara li jkun qatel il-ġisem tagħkom għandu is-setgħa li joqtlilkom ir-ruħ. Tibżgħux, titregħdux, tibkux, tinfirdux, tmejlux raskom għar-rieda tal-ħżiena u tal-għajjurin, li jinsabu mxerrda mad- dinja kollha, u li kull ma jistgħu jagħmlu biex il-ġid ifixklu, u x-Xirka minnkom b'taħbit kbir imwaqqfa la terħux, Lilha Ħobbu u għaliha aqbżu, u aktar ma jagħmlulkom il-bnedmin biex minn 36 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu xulxin jifirdukom, aktar aħdmu u ħabirku biex fi ħsieb wieħed, f'xewqa waħda:u. f'għemil wieħed: tingħaqdu, Baħri biss huwa dak li aktar ma jitqawwa l-baħar aktar titqawwa qalbu ….. Ikun x'ikun it-taħbit li fih tistgħu ssibu ruħkom, fi tliet ħwejjeġ għandkom taħsbu: f'Alla, f'jeddkom u fi dmirkom: f'Alla biex tgħixu ta' nsara li intom, u ma tibżgħux mill-għajdud u mill-għemil ħażin u mit-theddid tal-bnedmin; f'jeddkom biex ma tħallux bnedmin jindaħlulkom fil-ħwejjeġ tal-ġid u l-fejda li intom: tridu tagħmlu; u ifixklukhom; fi dmirkom biex-tħobbu-lil Alla u lill-bnedmin kollha, bla ma tħarsu lejn lewnhom jew lejn twemminhom. ….. Wara t-talba u l-ispjegazzjoni l-ktejjeb fih poeżija ta' tmien stanzi. Tibda-hekk: Hawn illum flimkien miġbura Bil-ferħ qlubna mimlijin, Li ninħabbu ikoll naħilfu, Fost il-bews minn ta' xulxin. Aħwa Ikoll, aħwa tas-sewwa, Għax ta' Malta lkoll ulied; Fostna le jinsabu lsiera Fostna le jinsabu sjied. L-ebda żgħir ma jinsab qalbna, Għax ilkoll kemm aħna kbar: Wieħed biss jista' jċekkinna: Dak li minnu kollox sar….. Din l-ideja hekk soċjalistika u demokratika tar-reliġjon trid tkun ikkunsidrata wkoll flimkien .ma' l-affarijiet l-oħra. li d- Dimechjani kienu jopponu. Fost dawn l-affarijiet insibu l-festi u l-partiti, li kienu forsi l-ikbar. karatteristika tal-ħajja pirrok- kjali:Maltija bħal ma forsi tista' tgħid-li għadhom sal-lum. Fit- tieni ħarġa tal-gazzetta (15/1/1898) huwa kien diġà ħaseb sewwa fuq dan. ''Meta.xi.omm trid teħles xi ftit mit-tarbija, ma tridhiex tingħi u tibki għall-ħalib, x'tagħmlilhaf Tagħtiha biex tehda, iġifieri terħilha fil-wejda ċ-ċkejkna tagħha xi ħaġa li tleqq u tlellex jew li tagħmel il-ħsejjes bħal ġonġol, u hekk iċ-ċkejkna tarbija ddawwar iċ-ċkejknin għajnejha u ċ-ċkejknin ħsibijiet tagħha f'dik il-ħaġa ċkejkna li jkollha. f'idha. Sakemm it-tarbija, tkun hekk mehdija, l-omm tkun ħienja għax tista' tagħmel li trid… tlablab mal-ġirien. . . taħdem… Imma miskina dik oeċiiiżtostazzjj l-omm jekk it-tarbija ssabbat mal-art dak li jkollha f'idha, bħala ħaġa li ma tiswiex, u tibda twerżaql Aħna l-Maltin mehdijin is- sena kollna bit-tlellix tal-bnadar u tat-taxxi mixgħula, bid-daqq tal-qniepen u bl-isparar, ma naħsbux ħlief f'dawn il-ħwejjeġ biss, mingħajrhom ma nafux ngħixu; fuq dawn il-ħwejjeġ nip- pikaw u niġġieldu bejnietna, fuq dawn biss nitħaddtu u nlabalbu fil-ħwienet. Imma min fostna jaħseb li ħwejjeġ ta' min jaħseb fihom7 Min jaħseb f'Malta, fuq id-drittijiet tiegħu, fuq il-Kunsill, fuq x'jingħad hemm ġew, fuq il-ktajjen li bihom ninsabu mar- butin, fuq il-ġuramenti foloz. : . . Maltini- nitgħallmu darba għal dejem naħsbu fil-fond, insiru nazzjon, irġiel, u ma nibqgħux iżjed nazzjon tat-trabi, biex ma ngħidux tax-xadini u tal-pappa- galli kif iriduna dawk li jagħtuna biex nehdew. . .' Fl-ewwel ħarġa tal-ġurnal Li Standard tal Maltin (6/2/1904) huwa jibda biex jgħid hekk: ''Dan il-ġurnal. . . ma jibdiex jit- kellem fuq baned u l-partiti misħutin tagħhom, li jagħmlu tant ħsara lil Malta, billi il-moqżież gvern jinqeda bihom biex iżomm il-ġlied fost il-Maltin; lanqas ma jibda jitħaddet fuq bozoz, tazzi, gassijiet, bnadar u tfulijiet oħra bħal dawn. . .' L-istess ħsieb insibuh fil-Bandiera (12/4/1902) taħt ir-ras 'Il-Malti' fejn huwa jgħid. hekk: 'Is-sena kollha kemm hi twila fil-festi li ġejjin biss jaħseb il-Malti, fuqhom jitkellem, fuqhom jiġġieled, u jagħmel elf ħmerija oħra. Altari, ventaltari, tużellijiet, vari, standardi, palkijiet tad-daqq, baned, proċessjonijiet, bozoz, tazzi, gassijiet, trikki-trakki. . $ Bħala wieħed imrobbi fil-faqar, u li baqa' jgħix fil-faqar ftit jew wisq, Dimech kien iħoss meta jara ċerti affarijiet li fl-opin- joni tiegħu kienu inġustizzji. 'Għaliex mara bil-ġuħ ma tistax titlob, għax il-pulizija dment tħarrikha, u raġel jitlob għal min m'għandu bżonn ta' xejn, bħalma hu qaddis, iħalluh jitlob kemm irid9…… għax hekk id-drawwal' (Il-Currier, 'Għaliex)', 9/11/1907). Ħaġa oħra li Dimech kien kontra tagħha, u li kien natural- ment akkużat biha bħallikieku kienet xi delitt kbir, kienet dik li waqt il-quddiesa kien jingħad ir-rużarju. 'Għaliex l-isqof ma jfittix li jaqta' dik il-frattarija tar-rużarju waqt il-quddies7 Jekk il-quddiesa turi l-mewt u. s-sagrifiċċju tal-Mulej tagħna, għaliex f'dak il-ħin flok li naħsbu f'din il-ħaġa kbira, għandu jinqala' wieħed li jibda jgħajjat kemm. jiflaħ donnu. qed ibigħ l-insalata u jġegħelna ninsewha biex forsi jfakkarna f'Santa Katarina… mewt ta' bnedmin bħalna'. . . Dawn il-mistoqsijiet nagħmluhom lill-isqof u lil dawk kollha li jmisshom jafu kif 38 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu għandna nġibu ruħna fi knisja' (Il-Currier, 28/3/1908). Huwa kien jikkritika bl-aħrax ukoll id-drawwa li n-nies fob- fil-knejjes min-nies. Dawn l-idejat huwa fissirhom ċar fl-artikolu 'Il-Bżieg Fil-Knejjes' (8/7/1905) u anki fil-Currier (9/11/1907). Il-ġbir tas-sagristani kien iqisu bħala għarukaża għaliex dan kien isir għas-siġġu li tpoġġi fuqu fil-knisja. ''Nitolbu l-attenzjoni tal-Isqof u vikarju tiegħu, fuq il-kbir negozju li qed isir mis- sagristani f'dawn il-ġranet tal-priedki, GĦARUKAŻA, fil-knisja ta' Santu: Wistin: tal-Belt nhar l-Erbgħa li għaddew fit-18 tà' dan ix-xahar żewġ nisa xjuħ kellhom joqogħdu bil-qiegħda fl-art, għax ma kellhomx sitt ħabbiet, u talbu u kważi bkew lis-sagris- tan biex jagħtihom siġġu, tassew ġietna ħniena minn dawn ih nisa: 79 ('Fejn Hu l-Isqoff', Il-Currier, 21/3/1908). Dwar il-miżbla fejn kienu jindifnu n-nies barra mill-knisja kattolika apostolika rumana, Dimech kien jaħseb li kienet insult lill-umanità mifdija minn Kristu (22/7/1995). Huwa kien kontra kull xorta ta' superstizzjoni jew injuranza reliġjuża. Darba, jirrakkonta, huwa kien f'ħanut tal-laħam f'San Pawl il-Baħar, meta daħal raġel li xtaq lil tal-ħanut joqtollu ħamiema, Tal-laħam fil-pront ħareġ sikkina biex jaqtagħlu għonqu imma malli ra dan ir-raġel inħasad u beda jgħajjat. Meta tal-laħam staqsih x'ġaralu huwa wieġbu li riedu sempliċi- ment jilwilu għonqu u skanta kif tal-laħam ma kienx jaf li ma kenitx ħaġa sewwa li taqta' ras l-Ispirtu s-Santu li l-ħamie- ma kienet simbolu tiegħu. Dimech allura jistaqsi lil dan il-Katto- liku għaliex huwa jħalli min jilwi għonq l-Ispirtu s-Santu basta, imma, li ma jaqtagħlux rasul (Li Standard, 6/2/1904) Il-ħajja u l-mewt għal Dimech kienu żewġ affarijiet li kell- hom jiġru u mill-mewt ma kienx jibża' hekk kif ma kien jibża' minn ħadd. Huwa jitkellem b'mod ironiku fuq min ''joqgħod ikantalu biex jagħmillu kuraġġ, u inti kuntent, l-iżjed billi jkollu miegħu 'l-konforti kollha tar-reliġjon''' Wara jikkwota lil Metas- tasio: M U wara, lill-innu ta' Kosciusko lill-Pollakki fejn iħeġġeġ lill- ħaddiema: L Alfarmil Alarmil Vivere Pit. non vogliam sehiavi, Dawn il-ħsibijiet insibuhom taħt ir-ras 'X'Inhi l-Mewti' (19/3/1898). Dawn kienu kollha idejat ġodda għall-Malta ta' San Pawl Appostlu; u tistgħu taħsbu x'kien jingħad fuq Dimech u sħabu. Imma ħaġa oħra li ġelldet lid-Dimechjani mal-qassisin kienet l-ideja tagħhom li l-qassisin kienu jinqdew bil-poplu għal skopi- jiet politiċi u kienu qassisin politikanti. Fuq is-sehem tal-qassisin fil-politika Maltija d-Dimechjani kienu jgħidu ħafna, kelma ġġib lil oħra, u l-ereżiji faċilment jitkabbru jew jikbru. F'dak iż-żmien il-qassisin kienu jieħdu sehem attiv fil-poli- tika, jagħmlu l-kampanji elettorali biex: jitilgħu fil-Kunsill: tal- Gvern, min ifaħħar u min imaqdar lill-politikant, imma wkoll lill- qassis. Jekk Dimech kien jara qassis li fil-fehma tiegħu ma kienx tajjeb għall-politika huwa kien ixandru u fil-gazzetta jgħid lill- qarrejja biex ma, jivvutawlux. Huwa kien ukoll iwissi lis-segwaċi tiegħu biex ma jivvutawx għal qassis għaliex dan ikun qagħad iżejjen il-knisja u jagħmel festa sabiħa biex jingħoġob. UGħax wieħed iwegħedna li jpinġilna l-knisja, ninsew x'deni għamlilna Għax wieħed jagħmel ħbieb mal-qassisin, ninsew x'deni għamlilna7 Maltin, il-biċċier li jmelles b'idu għonq il- barri u jżiegħel b'qarnu, iħobb lill-barri żgur li le, għax fil-ħin li b'idu l-waħda imellislu, b'idu l-oħra jagħtih id-daqqa fuq għonqul Maltin, is-sajjied li jitfa' ħafna għalf fil- baħar, u jdum sa nofs il-lejl biex iħejjih, iħobbu lill-ħut7 Iħobbu, iva, imma fil- ġewlaq, fit-taġen u fuq il-gradilja'' (27/8/1898). Suspett kbir li kellhom id-Dimechjani kien li l-Istat u l- Knisja kienu jaħdmu id f'id biex jipproteġu l-interessi komuni tagħhom u jżommu l-paċi fil-pajjiż Meta fl-1900 l-Isqof P. Pace qaddes pontifikalment quddiesa li għaliha kienu mistiedna mem- bri Protestanti tal-Gvern Ingliż, Dimech qal H kien ikun aħjar li kieku dik il-quddiesa saret għall-intenzjonijiet tal-Papa Ljun XIL fi żmien għeluq id-90 sena tiegħu milli fi żmien meta l- Ingliżi kienu għadhom kemm spiċċaw ifarrku lill-Boeri (10/3/1900. Ma tantx dam l-Isqof Pace ma rrejaġixxa għal din il-kritika li għoġbu jagħmel Dimech f'din l-okkażjoni. Fis-17 ta' Marzu 1900 għalhekk huwa ħareġ Pastorali fejn huwa kkritika bl-aħrax lill-gazzetta, ta' Dimech u qal li gazzetti bħal dawn ma kellhomx jinqraw minn poplu Kattoliku, imma fl-istess ħin ittama l dik it-twissija kellha tkun biżżejjed. 'Nittamaw li dawn l-erba' kel- 49 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu tbiddel l- istil u tibda titkellem il-qima fuq l-awtorità'. IL-KODIĊI TAĊ-ĊOMB Dimech kien jaħseb li fil-qrati lokali l-Maġistrati u l-Imħal- ifin kellhom tendenza li jkunu ppreġudikati kontra l-baxxi u l- fqar, kontra l-'psataż' u l-ħamalli'. Forsi hija ħaġa li tisten- nieha li ex-ħabsi jgħid kontra l-ħabs, imma Dimech kien iġib l-eżempju u jipprova jagħmel xi suġġerimenti għar-riforma tal- qrati: il tal-ħabs tà' Kofdifi:-:771 UGħaliex fuq il-bieb tal-qrati ta' Malta hemm il-miżienj' huwa jistaqsi f'Il-Currier (9/11/1907). 'Jiena nobsor li jekk din il-mistoqsija. tasal f'widnejn xi bejjiegħ tal-ħaxix, igħidli: 'forsi biex turi li għandha l-basal, u li hija dejjem lesta biex tixtri u tbigħ.' Għal Dimech il-Maġistrati kienu 'egħdewwa tal-poplu' (10/6/1899). L-eżempju klassiku ta' inġustizzja fil-qrati Maltin li jsemmi Dimech huwa dak ta' Rużar Mizzi msejjaħ il-Lais li tgħallaq fl- 1894 u jinsab midfun fiċ-ċimiterju ta' Kordin. Il-Lais kien bnie- dem kriminali magħruf imma Dimech u oħrajn isostnu li d-delitt li fuqu huwa ngħata l-forka ma kienx għamlu huwa. Ibda biex, dan id-delitt kien sar fl-1888 imma l-Lais kien akkużat u mressaq il-Qorti biss fl-1894, sitt snin wara. Ħafna mix-xhieda kienu nies tal-istess pezza u x-xhieda tagħhom għandha mnejn ftit kienet tiswa bil-ħaqq. Dimech kien jakkuża lil dawn ix-xhieda u lill-Qorti b'komez- zjoni u preġudizzji fil-gazzetta tiegħu imma anki Giovanni Segond fil-ktieb tiegħu Imħabba tal Meut, li jinkludi fih 'TI Giuri tal Meut kontra Rużar Mizzi il-Lais' (1914) isemmi l-karattru tax-xhieda, bħal ma tinnota wkoll La Gazzetta di Malta (30/6/1899). F'numru 060 tal-gazzetta Il-Portafoglio Maltese hemm dan il-kumment interessanti: 'Delitti mikxufa u magħ- rufa b'dawn il-mezzi, iġifieri bħal dawk tal-Lais, ma jirriflettux kreditu la. lill-gvern u lanqas lill-pulizija'. Segond. jirrakkonta (p. 65) kif malli l-qorti għarrfet lill-Lais li kien għall-mewt, huwa ħares lejn il-kruċifiss fl-Awla u stqarr ''Jiena innoċenti daqs Dak, nixtieq li titkellem il-Madona jew xi Qaddisi' Sigismondo Savona qajiem il-kwistjoni tal-Lais u tal-ġura- menti foloz fil-Kunsill tal-Gvern fil-laqgħa tat-3 ta' Novembru 1898 u Dimech attakka lil Strickland, li kien Segretarju tal- Kunsill tal-Gvern, talli oppona l-istħarriġ mitlub minn Savona L-istorja tal-Lais tista' tgħid li saret parti mill-folklor Malti kif jidher mill-kitba ta' Emilio Lombardi dwar Il-Laisi Jew L'Imgħallak Bla Ħtija (1924). Jidher li Dimech wara kollox kellu raġun, għaliex kif jingħad li saret inġustizzja f'kas kapitali kemm iżjed kien ikun possibbli li ssir f'każijiet inqas importanti. Imma għal dan hemm il-kitba ta' Dimech imsejjħa 'Comme On Fait La Justice à Malte' fl- Istandard (6/2/1900). Dimech kien jikkritika l-użu tal-lingwa Taljana fil-qrati, l-ineffiċjenza fil-proċeduri legali u l-preferenzi mal-Ingliżi bħal fil-każ Hewson., Dan il-każ jirrakkuntah f'Il-Bandiera (5/3/1898), 'Il-maġistrati ta' Malta ma' xi msejken fqir juru l-qilla tagħhom, juru li huma bla qalb, juru li huma bla ħniena; ma xi wieħed li jidhrilhom ftit u xejn oħxon, l-aktarnett jekk ikun ingliż, huma kollhom zokker u għasel, huma butir. Xi ġurnali ġa tkellmu fuq il-biċċa tal-kurunell Hewson, kif dana iddisprezza l-liġi ta' Malta u il-Maltin, billi fil-25 ta' Frar 1898, meta ġie msejjaħ biex jagħmel xhieda fil-Qorti t'isfel ma ried bl-ebda mod iġib ruħu kif titlob l'hekk imsejjħa liġi ta' Malta… . Il- maġistrat li kien hemm, flok li kkundanna lil Hewson bħalma titlob dik il-ħaġa msejjħa liġi, bagħtu 'il barra biex, naħsbu aħna, jara x'għandu jagħmel. . . . fuq kif l-għada kkundannah għal tlett ijiem biss u minn dawn it-tlett ijiem għamel biss xi sagħtejn f'xi uffiċċju minn tal-qorti stess, u mbagħad il-Gverna- tur tah il-grazzja. Aħna qatt ma smajna li l-qorti tat żmien lil xi Malti wara li kien wera ruħu ħati. . . Issa, wara. dan li rajna, nistennew li naraw żewġ kodiċijiet, il-kodiċi taċ-ċomb għall- Maltin, u il-kodiċi tal-karta strazza għall-Ingliżi…… mi Dwar ir-riforma fil-ħabs, biex dan ikollu bħala għan tiegħu mhux biss li jikkastiga iżda li jirriforma lid-delinkwent, Dimech kiteb sensiela twila ta' artikoli fil-Bandiera, speċjalment fl-ewwel snin wara li ħareġ mill-ħabs. Dawn l-artikoli kienu jkunu taħt ir-ras 'TI Ħabs ta' Cordin' imma anki fl-1907 fil-Currier huwa ierġa' jikkwota minn din il-kitba. Mit-tagħlim soċjali li rajna jidher liema huma. l-inklinaz- zjonijiet ta' Dimech f'dak il-qasam, jidher li huwa kien qiegħed ikun mera tal-moviment soċjalista li kienu bdew fis-seklu dsatax fl-Ingiltera, fl-Italja, fi Franza u mkien ieħor. Huwa jsaħħaħ dawn it-tendenzi, li fi żmienu kienu meqjusa bħala xellugin u estremisti, billi jikkwota minn divesi personalitajiet rivoluzzjo- narji, għalkemm b'dan ma jfissirx li huwa kien qabel ma' dawn f'kollox. Iżda l-Isqof Baptiste Massilon(1663-1742), li Dimech jsemmi fil-gazzetta. (30/4/1898), kien. magħruf għall-priedki umanitarji tiegħu u mhux għall-insistenza fuq it-tilwim tad-dogma. Hekk ukoll Francois Chateaubriand (1768-1848), imsemmi minn Dimech (24/9/1904), baqa' magħruf għax-xogħol tiegħu Le Gċnie du Ghristianisme fein huwa jargumenta li l-Kristjaniżmu huwa sabiħ fl-essenza tiegħu anki jekk mhux veru. Victor Hugo (27/6/191) li għex bejn l-1802 u l-1885, beda l-moviment roman- qodma li'kellu jkollu l-kittieb .—— għalkemm huwa: kien jemmen tiku u dejjem sostna l-indipendenza u l-ħelsien mid-drawwiet qodma li kellu jkollu l-kittieb — għalkemm huwa kien jemmen (mhux bħal Dimech) fil-monarkija:-kostituzzjonali.. Dwar Emile Zolà (1840-1902), per eżempju, li-kien jara l-filosofija soċjalista bħala s-soluzzjoni kemm materjali kif ukoll spiritwali għall- inkwiet ta'-żmienu, Dimech jitkellem hekk (26/2/1898). ''Zolà kien ikkundannat sena ħabs u 3,000 frank, iġifieri l-ikbar piena li setgħu jagħtuh. Il-ferħ ta' dawk Hi huma kontra tiegħu huwa bosta kbir, iżda b'danakollu m'għandniex naħsbu li min jaqbeż għalih u jgħid Il-huwa: martri tad-dover:ma jinqalax, billi-Franza xejn ma tixbaħ lil Malta, fejn in-nies donnhom figolli tal- għaġin, u'ma jaqbżux lanqas għal xi msejken li jkun sejjer jit- għallaq' bla ħtija. Fi Franza l-poplu jrid ikun jaf kollox, xi jsir fil-qrati. u bnadi oħra, mentri hawn Malta: kulħadd jaħsel idu, u jekk xi ħadd jerfa' l-vuċi tiegħu biex juri li dan jew dak kien imgħallaq bla ħtija, jew ma jitkellmu xejn, jew jgħidu xi ħaġa li biha jfittxu jaqtgħulu qalbu biex ma jkomplix jitkellem. L-aħħar esklamazzjoni ta' Dimech turi diġà kif huwa kien jaħseb fil-Maltin bħala poplu, bħala nazzjon, bħala stat, bħàla pajjiż differenti mill-pajjiżi l-oħra kollha l kellu jiżviluppa iden- tità 'tiegħu., Dan it-tagħlim huwa l-qofol tal-filosofija politika 48 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu Dimechjana li, minkejja l-enfażi kbir li huwa jagħti lill-ħaddie- ma u lill-klassijiet kollha tal-fqar u minkejja x-xejra idejoloġi- kament xellugija li hija mwaħħda mal-kontribuzzjoni tiegħu fil- qasam soċjali, jixhed spirtu nazzjonalistiku qawwi. Imma huwa ried jara f'Malta ġdida (bil-ħaddiema mogħtija d-drittijiet tagħ- hom) razza mkabbra bin-nazzjonalità tagħha, ried jagħtiha idejal ewlieni li jiddistingwiha u jagħmlilha kuraġġ, ried anki jaraha qawwija b'ethos, b'zeitgeist partikulari. Minn dan il-ħsieb politiku Dimech joħroġ bħala nazzjonalista kbir, li Malta kienet għadha qatt-ma-rat bħalu għaliex- Mikiel Anton: Vassalli kien aktarx illimita ruħu għall-element lingwistiku fin-nazzjonalità iżjed minn dak soċjali u politiku fl-istess waqt. Forsi l-aħjar definizzjoni tad-Dimechjaniżmu hija bħala Soċjaliżmu Nazzjona- li (National Sċcialism) imma anki f'dan il-każ id-definizzjoni tqarraq bik għaliex l-idejali tiegħu kienu originali u riedu iit- qiesu fil-kuntest Malti biss biex jagħmlu sens. Hekk kif Vassalli kien l-ewwel wieħed li ra l-ilsien Malti bħala l-lingwa nazzjonali, Dimech kien l-ewwel wieħed li ra liċ-ċkejkna Malta kolonja bħala nazzjon indipendenti (Nation-State). Dimech kien kontra l-okkupazzjoni Ngliża u azzarda jikteb sensiela ta' artikoli f'Il- Bandiera jisimhom 'Jekk Terħina l-Ingilterra' fil-bidu. tal-1913 fejn huwa jispjega sfaċċatament x'kellna nagħmlu malli jirnex- xilna neħilsu mid-dominazzjoni ta' l-Ingliżi. L-aħħar ħaġa li kien joħlom biha Dimech żgur kienet tkun l-'integration' ta' Malta ma' pajjiż ieħor speċjalment l-Ingilterra. Imma, biex isseħħ l-indipendenza politika, Dimech kien isos- tni li qabel ridna. naħsbu għal indipendenza oħra — dik ekono- mika — biex inkunu nistgħu inżommu lilna nfusna mingħajr ma jkollna niddependu kemm jista' jkun fuq potenzi oħra. U, forsi iżjed importanti minn dan kollu, kien hemm bżonn tal- emanċipazzjoni fil-ħsieb tal-poplu, dak li wieħed jista' jsejjaħ indipendenza intellettwali. Mingħajr din ta' l-aħħar l-ebda waħ- da miż-żewġ indipendenzi l-oħra ma setgħu jiġu. Il-Maltin ma kellhomx jibżgħu min dellhom: u jistħu iżjed għaliex huma kel- Ihom il-kapaċitajiet kollha ta' poplu li setgħu jutilizzaw fl-aħjar interess tagħhom stess. . LEJN L-INDEPENDENZA INTELLETTWALI Dimech kien jemmen li biex il-bniedem jibda jaħseb fil-fond huwa qabel xejn kellu jeduka ruħu u jkun jaf jaqra mhux biss bl-ilsien tiegħu imma b'ilsna oħrajn ukoll. 'Ħaġa tal-għaġebi' — kien jgħid— 'pappagall, li huwa għasfur, iġġibu minn ġo maħtab fil-bogħod għal ġol-art tiegħek, u f'qasir żmien iddarrih jitkellem ilsienek, dak l-ilsien li huwa qatt ma jkun sema' qabel; u im- bagħad jinsabu eluf u eluf ta' bnedmin li m'għandhomx il-ħila jitgħallmu Isien ta' bnedmin bħalhom, li jkun qiegħed jgħammar qalbhom, u ta' sikwit jitkellem jisimgħuh. Għandhom f'rashom il-biċċa l-kbira tal-bnedmin li biex wieħed jitgħallem ilsien bar- rani jiħtieġlu jitħabat mhux ftit. Aħna, li f'dil-ħaġa nifhmu daqs min jifhem, ngħidu li aktar trid titħabat biex titgħallem tilgħab tajjeb it-trija. . ' (Il-Cħelliem Ingliż, pp. 3-4). Fl-introduzzjoni hemm ukoll żewġ versi minn poeżija li juru l-iskop tal-''Profes- sur'…. Imma, t-tagħlim ma kienx xi ħaġa tal-kotba biss. Biex il-poplu jitgħallem għalhekk kellu bżonn ta' l-edukaz- zjoni b'dak li nifhmu s-soltu — għalliema tajbin. Kellu bżonni- jiet kulturali ta' ħsibijiet oriġinali u mhux biss imitazzjoni. Kellu bżonn tal-kotba bil-Malti u għal dan Dimech ried iwaqqaf Xirka Tal-Kittieba Maltin. L-ewwel ħtieġa kienet il-qari. F'artikolu fl-Istandard (27/2/1904) taħt ir-ras 'X'Inhi l-Qawwa Ta' Nazzjon', Dimech igħid dawl kbir jiswa aktar minn poplu kbir' u f'artikolu ieħor jismu 'Il-Ħsieb Jiswa Wisq' (10/6/1809) jgħid dan, ''Kristu veru qalilna naħsbu fis-sema mhux fid-dinja, iżda hemm dawk il- ħwejjeġ li huma dmir l-aktar kbir tagħna li naħsbu fihom'' Biex in-nies fis-soċjetà, speċjalment dawk ta' bla skola, ikunu jafu kif għandhom iġibu ruħhom, Dimech ħareġ Galateo Jew Il-Mexxej Tal-Bniedem Jew Tagħlim Meħtieġ Għal IMin Irid Ikun Jaf Kif Iġib Ruħu Ma' Għajru. Fil-gazzetta ta' Marzu 1914 Dimech jispjega l-iskop ta' din il-kitba — saħansitra l-ħafa kienet ħaġa kundannabbli għaliex kienet tnaqqas mid-dinjità tal-istess ħaddiem. Il-kundizzjonijiet għad-dħul fix-Xirka huma l-ikbar u l-isbaħ xhieda ta' x'kien jifhem Dimech b'edukazzjoni fil-veru sens tal-kelma — l-edukazzjoni kienet tinkludi l-ħila sportiva, x-xejra ta' ndafa, il-ħsieb indipendenti u mhux servili, 48 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu il-kuraġġ fiżiku. Il-mużika u l-arti wkoll kienu mportanti; kien hemm bżonn tal-iskejjel tekniċi u Konservatorji tal-mużika (30/5/1914). Kien hemm bżonn ta' ħafna iżjed skejjel u l-edukaz- zjoni kellha tingħata lil kulħadd taħt obbligu ('ccmpulsorv education'). Taħt ir-ras 'Dawl Għall-Poplu (24/9/1904) hekk jgħid fuq dan. L-iskejjel tekniċi kellhom jieħdu ħsieb it-tfal li jkunu tajbin fis-snajja' (30/5/1914). Naturalment biex l-edukazzjoni tkun tajba din riedet tgħin fil-formazzjoni tat-tfal u l-uniku mod li bih setgħet tagħmel dan kien bis-saħħa ta' l-istorja ta' Malta. It-tagħlim sewwa tal- istorja ta' Malta kienet xi ħaġa li mingħajrha ma setax ikun ikolina edukazzjoni tabilħaqq. erfal ta' nazzjonijiet oħra għandhom stejjer qosra ta' pajjiż- hom, miktubin bl-ilsien tagħhom, u għalhekk minn żgħożithom qalbhom tixgħel bl-imħabba għal art twelidhom. Mhux biss kien hemm bżonn l-istorja ta' Malta iżda kien hemm bżonn ukoll l-użu tal-ilsien Malti fit-tagħlim. 'Remm. eħfef u aħjar kieku msejken ta' tifel flok li jġiegħluh jitqanżah ġurnata sħiħa biex jitgħallem jgħid bħal pappagall 'The noun is a word that denotes a person or thing' igħidulu ħafif ħafif 'Kull ma naraw, kull ma mmissu u kull ma nsemmu isem (noun)j''' (Il-Currier, 9/11/1907). L-edukazzjoni kellha tagħti l-opportunità lit-tfal li jaraw id- dinja, isiefru u ma jibqgħux magħluqin fil-qoxra tal-gżira ċkej- kna ta' Malta. ''Meta tmur l-iskola titgħallem taqra u tikteb; imma s-safar igħallmek affarijiet wisq aktar importanti' ('Sabiħ is-Safar', Il-Currier 28/3/1908). IL-MENTALITA' TA' L-ILSIR ċInjorant', kien itenni Dimech wara Boileau, tġejjem isib xi ħadd injorant iżjed minnu li jammirah' (28/3/1908). Hekk ukoll il-Maltin li, bla jafu x'inhi l-identità u l-wirt tagħhom, bħax-xadini u l-pappagalli jagħmlu mill-aħjar biex jimitaw kull ma jagħmel il-barrani. Meta tara wieħed wara l-ieħor jimitawh, u imbagħad jimitaw lil xulxin, dan il-vizzzju jaqbad l-għeruq. Kien hemm dawk li, biex ikunu bħall-uffiċjali Ngliżi jħallu l- mustaċċi (Il-Currier, 30/11/1907). Kien hemm dawk li kienu ġib Banana Ġuża both biċ no ġawbiġi Eż Bekunisaikw bi żu3à iż Ri £ imantni A aa it Dan ir-ritratt, li m'għandu bżonn ebda spjega kien ippreżentat lill-Bibljoteka ta' Malta minn Salvu Pulis, Id-dar fejn kien joqgħod Dimech fi triq l-ordinanza, il-Belt, Din id-dar għandha titwaqqa' minħabba l-proġett ta' Putirjal, issa, ż HE kell ġ b bwar AP i ila Kelmtejn minn Dimech f'ġieħ ir-ruħ tal-ħal tiegħu Francis Laurou li kien għadu kemm miet. Kliem Dimech jikkonferma l-fidi soda tiegħu f'Alla u fl-immortalità, Li L-BBANbaR fb razza keremtaja a diċagzom i'-Kapiit ei d 3 ġrenm A'Ġuħordesitjiri 98 nigi sasta Sarbink siremi sip B enżg Sta, seeik jżmpesati mbalama B ġirja, 8 pafeiboaiu jet Żżemihan 3 ofel sAweż vi $ Bars ipadona i julbitri sinlanz ssetond, 38, Mħaemir :oħbedħ 7 L aai, ġett Aness. f. sikenepiu, Eriabt spedit TA ; f iwpod esi għa b dewa.d hd pejst għal prosġinikż Sb Reswn Badiġ. fel 1: Peal daq, Krntà. sħeit sat jeħu tan-snghzjppiua Ġasal $ ir $. i $'żagpotes kem SA. Aonsicnzzat fi sent Foljett maħruġ minn Dimech wara li ġie lura minn Genova fi żmien meta kienu qegħdin jidhru at- takki kontrih u sħabu fil- ġurnal IL-ĦABIB immexxi mill-Prokuratur Legali Ġużż Muscat Azzopardi (ritratt) li- Hum huwa magħruf bħala missier il- Letteratura Maltija. Jgħidu li Dimech u Azzopardi għall-bidu kienu jinġiebu imma mbagħad kellhom xi jgħidu. Għandu mnejn li kien hemm xi ġelożija per- sonali fin-nofs minħabba li t-tnejn kienu jinteressaw ruħhom fil-lingwa Maltija u fil-letteratura. Ħessieeo mal SSA, igħaE L a ġiib bat iż date bġuri U Appell kontra l-Ingliżi u ieħor favur il-ħaddiema Maltin f'żewġ ħarġiet tal-BANDIERA TAL-MALTIN, l-istandard tad-Dimechja- niżmu mill-1898 sal-1905 u mill-1911 sal-1914. JSU3/M EĦJX-XI XJEJHE II -urzeu nidefzueun jejsi- Unf iep-pej B49xjji JIOHM NINXSIPPIT WOLJJOX MQWOLL- Il -JIEJJI TUIIWIG 83. JSAJIL-JQ JOWW9ju ij Ejsojond ,€j Efxiu IAEA -OWIUL-JI joqeb BUJEU XNHW pL6L NSSIMV Maf nIjnq Eflu II-Xuejxe BuSbej-jej EJep-P i 11nf Uep n JSOUEMW-IE) IMO(JSIMII BJUO JOMIMEJJE 3504 IINASIPPI) EUJOX eUShel sj jUJSWICG UIIM II-EMJIX-XEJ JU9PISVAqIJNU EJEW lg B(RJEM EĦHIX-XEJ IjEJSU9$ eusbej-jeus Mejnal 'EMBUI L-I mJUŻef nbejx iuefusowia-P l. Efiżjewu Jejxe B1fox-x Un BUL 7109 E€Q11U9 II;,04 LEZUIPUONSIJAOD JINI,, WMALX-JEJ 1U0(Z ZIMMO0XIL JUOQJI 'INUBAQID UES DIL 76 NU NJJOS-SEJ XNULU JEĦOPI 'BJJOMS-J U9IUZ U xL6L NIQWAJJIS €) 6 iu EJEp-PI 'EHJX-XEL BUibej JBUUE-jjeuż Uefqsowip AANĦOZI-J U9PAlJSh LEEJNHAP-DI UIP H UfSuu NPULUD f jileju AT A SAM fa sal ġk ri bkA l Wiwa l Lista tal- imseħbin iħallsu fix-Xirka Maltija f'xi żmien bejn l-1911 u l-1914, Barra minn dawn kien hemm oħrajn li Karikatura li dehret fil-gazzetta ''Ficcanasi' fl-1897 forsi xogħoi Dimech li seta' kien lesta fil-ħabs, imma l-idea ta' opportunisti kienet dejjem assoċjata mal-membri tal-Kunsill ftit jew wisq. L-element mizzjan ukoll kien anti-Ingliż u kien jieħu gost jirri- dikola b'ton moderat u ċajtier lill-Ingliżi, It-tpinġija turi tajjeb il-mentalità ta' dak iż-żmien meta l-uniku LIASON bejn il-poplu u l-Gvern kien il-Kunsill tal-Gvern. Karikatura oħra stampata fil-gazzetta ''Ficcanasi' (1897) li turi il-mentalità anti-imperjalista fiż-żmien, meta Dimech ħareġ mill- ħabs. il-Bandiera tal-Maltin', il-ġurnal kontroversjali maħruġ Fuq: Lemin: Manwel Dimech u Juan Mamo. (bilqegħda) flimkien ma' żewġ priġunieri politiċi Torok f'Lixandra, L-ewwel faċċata tal-ktejjeb ''is-Sisien tax-Xirka Maltija', il-qofol tal-idejoloġija Dimechjana, stampat u milqugħ mill- membri tax-Xirka fl-1913. IVAN u PRASGOVIA — wieħed mill-isbaħ rumanzi fil-letteratura maltija b'xejriet filosofiċi u idejoloġiċi tipikament dimechjani. IVAN u PRASGOVIA kellu jkun f'sitt volumi imma fil-fatt Dimech laħaq ħareġ erbgħa biss minnhom, i Ritratt tal-mużika tal-innu tax-Xirka, Il-kliem fuq l-innu, li huwa r-Srefrain', huwa hekk: Daqġ il-ħin għad illi domna — Tregħdu egħdewwa tal-Maltin — triegħdu, tbiegħdu, fl-aħħar qomna — Biex le nibqgħu maħruqin — Triegħdu, tbiegħdu, qarreqin — Triegħdu, tbiegħdu — Iss' araw aħniex Bnedmini Is-sħab iswed jgħib bid-dlam li jġib miegħu u l-weraq niexef u għajjien jinżabar. Titla' x-xemx biex iddawwal żernieq ta' qawmien ġdid fejn is-siġra tagħti l-frott tagħha hekk kif l-imdawwal bil-ktieb taħt idejh u bis-serp taħt saqajh kien għaraf jiżborha. Dan hu li tfisser l-emblema tax-Xirka kif tidher impinġija hawnhekk. Il-bidwi u l-mogħża f'dan ir-ritratt ma' Dimech għandhom warajhom storja ħelwa u simbolika. Din. il-mogħża kienet ittieħ- det lill-bidwi mill-ispettur sanitarju li kien qallu li kienet marida u mhix tajba għall-ħalib. Wara ftit, iżda, il-bidwi kien sar jaf li l-mogħża kienet qegħda tintuża mill-ispettur sanitarju għaliex kienet tajba għall-ħalib. Id-diffikultà 1i kellu l-bidwi biex jakkuża lill-ispettur sanitarju kienet ta' kif jidentifika l-mogħża. Għal- hekk, fuq parir ta' Dimech, il-bidwi ħa lura l-mogħża mingħand l-ispettur u ħa ritratt magħha ffimkien ma' Dimech biex b'hekk il-mogħża setgħet faċilment tintgħaraf. Din hi l-istorja li jirrakkuntaw, Biss il-fatt li raġel liebes pulit imelles ras mogħża ta' bidwi fi żmien Dimech ukoll kienet mossa simbolika bil-għan li tixhed armonija soċjali minflok id-distinzjonijiet ta' klassi li kienu jeżistu apertament, shan Ġib i i jid IŻAAURIU a $ SD FAJA. jiu EE p jii je ih ġe sia is da tħ GT fa KN ne ki diga 19 JU B ġ ikla ign jeb ibiħ tib Sin bdiieża BżLiiĠà Sekomaet ġja żin dei ebaii- Te ŻokA jer jil IMI Il-qoxra ta' barra tal-ktieb anti-Dimechjan ''il-Qerq tad-Dimonju Mikxuf f'Malta'' miktub fl-1912 minn Dun Pietru Pawl Galea, Siltiet mill-'Gorriere di Genova'' tal-1905 li, flimkien mal-gazzetta €Il Secolo XIX', kienet tfisser l-aspirazzjonijiet Mazzinjani ta' dak iż-żmien, Is-siltiet turi wkoll poeżija ta' Giosuċ Qardueci f'ġieħ Mazzini. Salvu Astarita minn Ħaż-Żabbar, li għadu ħaj; fl-età ta' 21 sena meta daħal fix-Xirka Maltija fl-1911. Astarita pinġa l-emblema tax-Xirka u baqa' jżomm korrispondenza ma' Dimech fl-eżilju. Wara huwa kien ukoll editur tal-Malta tal-Maltin'. Foljett maħruġ minn Juann Mamo wara l-ewwel Gwerra fejn hu jħabbar ktieb li kien biħsiebu joħroġ dwar l-aħħar snin tal- ħajja ta' Manwel Dimech, Mamo kien Lixandra ma' Dimech u għalhekk seta' jkun infurmat dwar il-ħid- miet. ta' Dimech qalb il-priġunieri poli fil-kamp ta' kontra- ment hemmhekk. Dan il-ktieb minn Mamo baga' ma ħariġx għal raġunijiet mhux magħrufa. Mid-dehra Mamo lanqas kiteb dan il-ktieb għaliex ibnu, Ariel, ma jaf bl- ebda manuskritt ta' din ix-xorta. Id-dikjarazzjoni fuq il-Main Guard f'Mis- raħ il-Palazz il-Belt li Dimech isemmi biex juri li Malta qatt ma ntrebħet mill-Ingliżi imma li kienu l-Mal- in li minn jeddhom jikkwotaw din id- giikjarazzjoni, imma fil-waqt li d-Dimech- jani kienu jsemmuha biex jasserixxu l-idea ta' Malta indinenden- i, il-Mizzjani kienu jirriferu għaliha bħa- la ġustifika għall-pro- talianità tagħhom. Ħidma oħra ta' Juann Mamo li fiha tidher ċara l-influwenza dimechjana. IL-LJUN ma damitx wisq toħroġ bħala gazzetta, imma IL-FQIR MALTI, li kellha ħajja itwal, ukoll kienet immexxija minn Mamo. Il-monument lil Giuseppe Mazzini fi Piazza Gorvetto, Genova, li għall-kxif ta' parti minnu kien preżenti Dimech fis-sajf tal-1905. Il-kliem li hemm fuq il-monument huwa dan: Rużar Mizzi IL-LAIS, ikkunsidrat mid-Dimechjani u oħrajn bħala mgħallaq bla ħtija, kien bniedem kriminali li jingħad li ma kienx risponsabbli għad-delitt li fuqu tgħallaq. Id-Dimechjani jsemmu l-każ tal-Lais bħala prova li l-Qrati Maltin kellhom preġudizzju kontra l-fqar u kienu jaċċettaw il-ħalliefa foloz. Din kienet, għalihom, il-Kodiċi taċ-ċomb'. Duminku Arpa u Juann Mamo fuq il-qabar ta' Dimech f'Sidi-Bishr Xatbi, Lixandra, Eġittu, fejn qegħdu lapida tal-irħam b'iskrizjoni u kuruna tal-fjuri, ftit wara li miet, jsemmu l-ħwienet tagħhom bl-Ingliż jew bit-Taljan — KITCHE- NER BAR u DOLCERIA ITALIANA (12/3/1898, 1/9/1900). Kien hemm dawk li jitkellmu bl-Ingliż, jew jippruvaw għall-anqas, basta juru x-xewqa tagħhom li jkunu Ngliżi (Currier, 9/11/190D. Kien hemm ukoll dawk li jistħu jgħidu li huma Maltin u kienu għalhekk igħidu li kienu Ngliżi jew Taljani. 'U bilkemm meta jilmaħ Malti ma jaqbadx jgħid 'Go damn vou bloodv Maltesel', bħall-Ingliżi, biex aktar juri li Malti m'hux. . ' (4/3/1899). It-toroq.ukoll kienu jissemmew. bl-Ingliż jew bit-Taljan jew inkella biż-żewġ lingwi b'mod li min ma jkunx jaf it-triq ikollu jistaqsi lil xi stranġier biex jgħidlu minn fejn għandu jgħaddi. Peppu u Ġużi kienu mexjin għal għonq it-triq meta ġew f'salib it-toreq… 'Bil-Malti kienu jafu jaqraw it-tnejn, u tefgħu għaj- nejhom fuq aktar minn kantuniera bit-tama li jsibu miktub: 'Triq Għall-Imdina', iżda dan ma sabuh imkien. . .' (22/1/1898). Dan kollu kien jinsulta lill-Maltin imma l-Maltin ma kinux qegħdin jipprotestaw.. Il-Maltin kienu ''jew xadini, jew ilsiera, jew żgħar — la darba mirn dejjem kien li ż-żgħir jimita lill-kbir b'għajnejh magħluqa… .' (28/11/1997). Ġaladarba l-Maltin kienu jsiru mgħarrfin permezz tal-qari u allura inqas servili u xadini, huma kellhom irabbu fiduċja fihom infushom li tagħmilhom patrijottiċi. Il-Maltin ma kell- homx jibqgħu rotob bħal ma kienu imma kellhom jibdew jiġġiel- du u jiddefendu d-drittijiet tagħhom. Darba waħda għadd kbir ta' Maltin twarrbu minn Pjazza Reġina, il-Belt, sabiex tkun tista' ddoqq hemmhekk il-banda tas-servizzi. Ħaġa li lil Dimech irrabjatu u huwa jġibha bħala eżempju tal-irtubija tal-poplu. ''Nies mill-aktar twajba u ma jiswew għalxejn, li ma jitgħallmu qatt, rotob daqs ix-xaħam, nies li ma jgħoddux ruħhom b'nies. Seta' jingħata lill-Maltin insult akbar minn dan li tawhom il-mibgħudin u mżebilħin mill-Ewropa kollha Ngliżi (24/2/1900). Dimech għalhekk kien iħeġġeġ lill-Maltin biex juru snienhom u kien jitkellem fuq il-valur tal-protesta. Biex juri li l-Maltin qatt ma kienu mirbuħa mill-Ingliżi, bħal ma kienu jaħsbu huma, huwa kien iwissi l-Maltin biex ma jiġġildux flimkien ma' l- Ingilterra. 'Nittamaw li l-bravi Maltin għadhom ma nsewx l- imġieba ħażina tal-gvern Ingliż. magħhom wara li ġew mill- Eġittu, fejn kienu marru biex ixerrdu demmhom għall-Ingilter- 59 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu ra…. L-Ingilterra hija tal-Ingliżi, sakemm tkun ta' ħaddieħor .— Mela jiddefenduha l-Ingliżi jekk għandhom ħilal' (18/3/1899). Biex juri li l-Maltin kienu jafu bl-inġustizzji u l-faqar li kien hawn, Dimech kien issuġġerixxa li ma jsirx il-karnival, imma l-kumitat tal-karnival naturalment ma laqax it-talba tiegħu (Currier, 21/12/1907). Għall-istess raġuni, huwa jfaħħar lil ħad- diem tat-tarzna talli rreżista s-sensja għal xejn b'xejn (18/1/1902). fiduċja kellha tiġi mit-tagħlim. Sakemm il-Maltin kienu jibqgħu ma jafux sewwa x'iridu l-protesti tagħhom kienu jibqgħu imxer- rdin.u bi ftit effett. UImma għaliex, O msejkna. Malti. tiegħi, fost tant u tant ulied li inti għandek, ma ssibx: xi wieħed li iħobbok kif iben għandu jħobb l-omm għażiża minn tiegħuf Jiena nixtieq li kelli leħen ogħla mir-ragħad sabiex nista' nżarżar f'widnejn dawk ir- reqdin u berdin uliedek dawna l-kelmtejn: 'Stenbħu, għażżenin'f' (Standard, 5/3/1904). Fil-poeżija tiegħu To The Maltese Flag (3/6/1899) Dimech jirriferi għall-Maltin bħala 'thv triumphal race' filwaqt l fil- poeżija l-oħra tiegħu 'Tgħaxxaq, O Maltifl' (10/6/1899) huwa jilmenta mill-fatt li l-affarijiet sbieħ ta' Malta mhumiex proprje- tà tagħha tassew. Il-poeżija tibda hekk: Jiena Maltil B'leħen għoli Dan nistqarru kullimkien; Sakemm. ruħi. f'ġismi tibqa' Nibqa' ngħiq li Malti jien. Jekk aħna niddependu fuq ħaddieħor u ninsew dak li aħna stess għandna l-ħila li nwettqu, aħna nkunu spiċċajna għal dejjem, kien jgħid Dimech u, bħalu, sħabu. 'Huma tradituri dawk kollha illi jgħidu li mal-Ingliżi ngħixu. Għax b'hekk jorbtu lill-poplu b'ħabel mill-aktar ħoxnin, bil-biża' f'qalbu li mingħajr l-Ingliżi ma jistax jgħix; qatt ma jfittex li ma' dawn huwa jieqaf fuq saqajh… Huma tradituri dawk kollha li jfittxu li jdaħħluhàa f'ras il-gvern — sew bil-kliem kif ukoll bil-kitba — H aħna konna, għadna u mkunu dejjem fidili mal-Ingilterra għaliex dawn it-talin b'hekk ikunu qegħdin igħidu lill-gvern illi jista' jagħtina bis-sieq kemm irid, għax biża' minna m'għandux. . WBosta ħwejjeġ għandna bżonn aħna wlied is-sultana tal- Mediterran, Malta, biex inkunu dak li m'aħniex u dak li jmissna nkunu. Iżda fost il-ħwejjeġ kollha li għandna bżonn l-aktar waħda meħtieġa hija din, H nafdaw ftit aktar fina nfusna u f'ħilitna; li ngħoddu ruħna b'nies; li kull wieħed minna jgħodd ruħu li jiswa jekk mhux daqs tużżana Ngliżi jew nies ta' ġens ieħor, għallinqas jiswa daqs wieħed minnhom; li nittamaw f'kol- lox l-ewwelnett fil-kbir Mulej, dak li joħloq u ifarrak id-dinjiet, u t-tieni fina nfusna biss… (25/2/1899). 'Il-Malti mrobbi barra minn Malta ssibuh dritt dritt u fuq ruħu, frank, ħieles, bla biża' fuqu, aktarx daħkani, u dejjem lest biex jurikhom li għandu raġun u jridha: Il-Malti mrobbi Malta ssibuh beżżiegħi beżżiegħi, bilkemm irid jiftaħ fommu biex jitkel- lem, u meta jiftħu jħares madwaru biex jara hemmx min qiegħed jisma', iħares minn taħt, sew bħal dak il-ħmar li dara għal kull ħaġa ta' xejn jistenna daqqa ta' ponn… .. ikollu raġun'7 jibża' jgħid. Għaliex jaf li aktarx jieħu tort u jkun ikkastigat minn fuq; jersaq quddiem bniedem ieħor, mqar kien gwardjan, sagris- tan jew skrivan, ineħħi l-beritta jew kappell li jkollu f'rasu ikun għadu bogħod 40 jew 60 pass minnu. Jekk tixtiequ taraw l-Ispar- tan antik fittxuh fil-Malti ta' barra, u jekk tridu taraw l-Ilota lsir tiegħu fittxuh fil-Malti ta' Malta.' (22/1/1898). Biex isaħħaħ din l-ideoloġija Dimech kien ifakkar fir-rebħiet tal-Maltin kontra t-Torok u kontra l-Franċiżi u anki wasal biex jissuġġerixxi li l-kliem fil-għana folkloristiku kellu jkun patrijot- tiku u mhux biss sentimentali. Huwa kien iħoss il-bżonn ta' Innu Malti u tista' tgħid kull nhar it-8 ta' Settembru huwa kien ixandar l-Innu Malti minnu miktub. Sliem għalik, Bandiera tagħnal Għarkobbtejna mixħutin; Lejk inħarsu, bik nitgħaxxqu Aħna li tassew Maltini Sliem għalik, ħelwa Bandieral X'ħin narawk quddiem għajnejna Qalbna tikbes, kieku rridu Is-sejf naqbdu ġewwa jdejna. Sliem għalik, Bandiera mbierkal Il-qalbiena wlied minn tiegħek Għat-taqbida mal-egħdewwa Dejjem ġrew ferħana miegħek. Sliem għalik, Bandiera għażiżal Għalik biss kollha l-imħabba F'qalb kull min ġo Malta twieled U taħt dellek ħieni trabba'. 52 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu Sliem għalik, Bandiera mqaddsal F'qalbna.-lilek. għadna. nġibu — Kif ġibniek minn issa lura. Sliem għalik, Bandiera tagħnal Aħna. wliedek il-Maltin Lejk inħarsu, bik nithennu Fi ħsieb wieħed imgħaqqdin,. . XIRKA TAL-KITTIEBA MALTIN: —— Dimech u sħabu riedu li Malta jkollha ortografija waħda tal- Malti. 'Nistgħu għall-ewwel nibdew aħna li niktbu: fil-ġurnali, kiteb il-Professur. taħt ir-ras Fuq L-Alfabett Malti' (8/7/1899). ĠU f'din il-ħaġa ma nkunux l-ewwel nies, għaliex meta l-punteġ- ġjatura Ngliża kienet ħażina l-ewwel li bdew il-ġurnalisti li sewwewha, billi bdew jużaw punteġġjatura aktar flokha u xierġa. B'ortografija waħda l-Malti seta' jinkiteb b'mod iżjed mir- qum. Setgħu jinkitbu l-kotba bil-Malti — 'kotba bl-istess ħżuż' (8/7/1899). Id-Dipartiment tal-Edukazzjoni kelu jinkoraġixxi l- kittieba tal-Malti għaliex b'kotba f'ilsien il-poplu l-Maltin kienu jedukaw ruħhom aħjar u malajr. 'Il-kotba huma lampi mixgħu- la, li jagħtu d-dawl lin-nies kollhali jkunu ħdejhom: Jekk tneħħi l-lampi malajr taqa' dalma kbira fil-kamra li minnha tneħħi- hom. Hekk ukoll jekk tneħħi l-kotba mid-dinja jerġa' jaqa' f'qasir żmien l-istess dlam li kien hawn qabel ma bdew jinkitbu u jinxterdu l-kotba. Imma x'jiswa li tixgħel lampa u tqegħedha quddiemek, jekk tagħlaq għajnejk7 Xejn. Hekk ukoll ma jservi xejn jekk ikollok il-kotba u ma tifhimhomx. Issa biex inti tifhim- hom x'hemm bżonn7 Hemm bżonn li ikunu miktubin bl-ilsien tiegħek, . .. hemm bżonn li l-kotba li jkollok ikunu miktubin bil-Malti. Imma jaħasral Bil-Malti ma jinkitbux kotba li jagħtu d-dawl, anzi jinsabu bosta li jservu biex it-tfal iżommuhom dej- jem tfal, u l-irġiel jagħmluhom tfal-.:' (X'Inhi l-Ħtija li l- Maltin Baqgħu Fid-Dlam'', 29/1/1898). i Biex din is-sitwazzjoni tirranġa: Dimech jgħid: 'Jeħtieġ li l-kittieba jkunu żguri l l-ktieb li jkunu sejrin jiktbu ma jibqax f'wiċċhom. Jeħtieġ li jkunu nkoraġġiti biex jik- tbu. U biex isir dan jinħtieġ li l-poplu Malti jneħħiha minn rasu li hu ma jistax ikollu letteratura bl-ilsien tiegħu, li l-ilsien tiegħu mhux sabiħ, mhux għani biżżejjed, mhux tajjeb biex bih ifisser il-ħsibijiet li jkollu f'moħħu. Dawn il-ħwejjeġ xerrduhom dawk kollha li ma jridux kotba Maltin f'Malta, iġifieri ma jridux dawl qalb il-popiu Malti ghax jafu li meta l-poplu jkollu d-dawl huwa jara dawk il-ħwejjeġ li s'issa, midfun fid-dlam kif jinsab, għadu qatt ma seta' jara. . . Maltinl Daħħluha f'raskom li qabel ma jkollkom ħafna kotba bil-Malti ma jkollkomx veru tagħlim, im- ma biss tagħlim tal-pappagalli'' (29/1/1898). Daqshekk kien jara fil-bogħod Dimech, li kien l-ewwel wieħed f'Malta li ħaseb għall-kritika letterarja u ra s-siwi ta' ħaġa bħal din. Dwar l-importanza tal-kritika letterarja huwa jitkel- lem iżjed minn darba (eż. Il-Malti kellu jkun lingwa nazzjonali; Fil-gazzetta tal-4 ta'-Jannar 1913 Dimech hekk jikteb fuq 'L-Imżeblaħ Ilsien Malti'. 'Qatt temmnu li jħobb lil Malta min ma jħobbx l-ilsien tagħna.. Jista' jgħidil- kom… Jekk ngħidilkom li aħna nħobbu lil Malta, fl-istess ħin taraw li aħna ma nħobbux l-ilsien tagħna, għodduna b'giddibin, b'nies li b'fommhom ma jgħidux x'għandhom f'moħħhom u f'qalbhom. Kien iħobb lil Malta Vassalli, kien iħobbha Falzon, kien iħobbha Preca, kienu jħobbuha dawk kollha li ħabbew l- ilsien tagħha, u xtaqu jarawh miktub u mweġġagħ minn kul- ħadd. . '' U bħal Vassalli, Dimech jappella lill-poplu. UMaltini itolbu li bħala nazzjon Maltija ikollkom l-ilsien tagħkom, H huwa l-Malti, mgħallem fl-iskejjel. Maltint itolbu li jkollkom ħafna kotba miktubin bil-Malti ħalli ma tibqgħux fid-dlam. Maltinl itolbu li Isien il-qrati jkun l-ilsien tagħkom. .. ilsien li tifhmuh, biex ma jbigħukomx u jixtrikom kif u meta jridu dawk li issa ilhom ibigħukom u jixtrukom is-snin il-kbar. Imma hekk kif isseħħ il-ġustizzja mal-ħaddiema kien hemm bżonn tal-għaqda, hekk ukoll biex iseħħ id-dħul tal-Malti bħala lsien kien hemm bżonn tal-għaqda. Hekk kif Ix-Xirka Tal- Imdawlin kellha tieħu ħsieb l-organizzazzjoni għall-moviment soċjali-politiku, Ix-Xirka Tal-Kittieba Maltin kellha twettaq ħid- miet letterarji-patrijottiċi. Il-ħsieb huwa aqwa mis-sejf u l-kanun. Kotba Maltin jifh- muhom il-Maltin kollha, u kotba bit-Taljan jew bl-Ingliż jifhmu- hom biss dawk il-ftit li jifhmu sewwa bit-Taljan jew bl-Ingliż… Mela, Maltin, naħsbu biex niktbu kotba tajbin bil-Malti, biex taraw kif il-wiċċ ta' Malta jinbidel minn leji għan-nhar. . Għaliex mela ma niftehmux ftit, Maltin, għaliex ma, nifformawx Xirka Tal-Kittieba Maltin, xi ħaġa bħal Akkademja, biex tieħu ħsieb din il-ħaġa, biex tnaddaf, tagħni u xxerred l-ilsien Malti, u xxerred kemm kotba Maltin tista', mhux biss mal-artijiet ta' Malta u Għawdex, imma ma' dawk l-artijiet kollha li fihom il- Maltin7 Dan hemm bżonn li jsir… għad-dawl u s-saħħa tal- b. Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu poplu Malti kollu u għal qliegħ il-flus tal-istampaturi u oħrajn li jaħdmu fil-kotba. M'għandniex nibżgħu minn xi nies li, għax iridu -d-diam-għal-ħaddieħer-u-d-dawl-għalihom-biss;-iwerżqu kontra tagħna… Kull ħaġa tajba li ssir fid-dinja għall-ewwel issib l-interessati li jqanqlu l-art kollha. . . Niftakru x'għamel ġol-belt ta' Bfes, Demitriju, kif xewwex il-belt kollha kontra l-kbir appostlu Pawlu u min kellu miegħu għax bil-predikazzjo- nijiet tagħhom huwa (Demitriju) kien qiegħed jitlef il-flus billi n-nies kienu jsiru nsara, u ma kienx ibgħelhom iżjed knejjes żgħar. tal-fidda-tal-alla-Diana.-Jekk din-ix-xirka-tifforma-ruħha, l-ewwel ħsieb tagħha għandu jkun li hi toħloq alfabett sewwa, li jaqbel għall-ilsien sabiħ tagħna, bla xejn ma tħares lejn l- alfabett Ingliż: jew Taljan, imbagħad taħseb: għal-bqija:' (25/2/1899). - i : e L i Imma l-idejali Dimechjani, bit-tqabbil u l-paraguni kollha makakki tagħhom ftit sabu appoġġ għal Xirka bħal din u r-ruħ tagħha kien u baġa' il-professur. Il-bżonnijiet li ħass Dimech baqgħu jinħassu minn ta' warajh u l-istess suġġerimenti tiegħu aktarx li jiswew ħafna anki għall-ġurnata tal-lum. LEJN L-INDIPENDENZA EKONOMIKA Filwaqt li l-indipendenza ntellettwali setgħet tinkiseb mill- individwu bis-saħħa tar-rieda persunali tiegħu, l-indipendenza ekonomika kienet xi ħaġa li kellha tiġi minn ippjanar fuq bażi nazzjonali u politika minn forza crganizzata li l-individwu ma setax jipprovdi. Dimech: f'dan l-aspett tal-ħsieb tiegħu jerġa' jikkonferma ruħu bħala d-difensur mhux biss ta' klassi soċjali imma ta' l-entità nazzjonali. Għalkemm huwa jħares lejn l- iżvilupp materjali, huwa jħares leih minn anglu miftuħ. Pero Dimech naturalment jinsisti fuq kollox għat-titjib fil-kundiz- zjonijiet ta' dawk batuti. Bis-saħħa tal-ġustizzja ma' dawn fuq kollox kellu jinbena l-istat ekonomikament indipendenti. U biex dan iseħħ kien hemm bżonn tal-ġustizzja soċjali li: kellha tiġi mit-tqassim tal-ġid, mill-ugwaljanza fl-opportunitajiet, mill-ħlas xieraq għax-xogħol maħdum. Forsi f'dan kien hemm eku tat- tejorija marxista li l-ħlas kellu jsir skond il-bżonn u mhux skond il-ħila, imma kemm kemm tista' tassoċja lil Dimech ma din għaliex huwa kien ikasbar lill-għażżien hekk kif kien jistmerr lill-opportunist. Huwa ried H kulħadd jieħu li ħaqqu, imma kien jaf li l-klassi tal-ħaddiema kien jistħoqqilhom ħafna iżjed milli kienet qiegħda tieħu. Il-passi neċessarji biex l-indipendenza eko- sib a BIR INA dda Ke viii sse ik żi L-oiwa ups żeoià Ġa biże nomika sseħħ skond Dimech kienu dawn: l-inkoraġġiment, tal- produzzjoni lokali, il-krejazzjoni ta' impiegi, it-tqassim tal-ġid u d-diversifikazzjoni ta' l-ekonomija. Huwa kien isostni li ġaladarba l-Maltin jkunu bdew iqisu ruħhom b'nies, tajbin daqs ħaddieħor, kien hemm għad prodotti li setgħu faċilment ikunu maħduma lokalment, Kien jinħtieġ iżda s-sussidju għall-prodotti Maltin u l-Maltin kellhom jingħa- taw preferenza fuq il-barranin f'dak li hu xogħol ta' prodotti. Dimech kien isemmi listi sħaħ ta' prodotti, mill-karti sal- qniepen, li setgħu jinħadmu f'Malta; Fl-artikolu tiegħu-'Qniepen f'Malta għandhom isiru mhux fl-Italja', ngħidu aħna, huwa jar- gumenta li l-qniepen f'Malta kellhom biżżejjed suq biex jifilħu industrija u kien hawn min jaf jagħmilhom. Hu mhux dejjem kien ikun jaf sewwa x'inhu jgħid għaliex ħafna drabi jkun ħafif li tgħid li tista' ssir xi ħaġa, imma almenu huwa kien. diġà jemmen fil-bżonn li ninkoraġixxu l-prodott Malti u fejn nistgħu naħdmuh aħna stess. Huwa kien jgħid li l-kompettività ta' l-oġġett kienet tiżdied minħabba li s-sussidju kien inaqqas l-infieq u, bis-saħħa ta' superviżjoni xierqa, kellu jwassal għal prodott ta' kwalità tajba (Currier, 1/1/1908). Ħaġa li d-Dimechjani kienu jaraw bi kbira wisq kienet li filwaqt li f'Malta kien hawn il-qagħad hawnhekk kienu jsibu ħafna għadd ġmielu ta' barranin speċjalment Sqallin. Huma Tiedu li l-Gvern u s-sidien jagħtu preferenza lill-Maltin fuq il- barranin u mhux bil-maqlub. Malta kienet tal-Maltin, mhux tal- Isqallin u l-Isqallin kienu qegħdin jisirqu xogħol il-Maltin. Hekk arġumenta Dimech fl-Istandard (27/2/1904) u fil-Bandiera (1/7/1899) staqsa jekk in-numru kbir ta' Sqallin f'Malta kienx ifisser li Malta kienet se ssir kolonja Taljana' Il-ħaddiema Mal- tin kellhom dritt naturali ta' preċedenza fuq ħaddiema barranin speċjalment, f'dak ix-xogħol li ma kienx jinħtieġ sengħa (14/4/1900). Dimech kien jikkritika l-ideja persistenti f'Malta sa ftit żmien ilu H impieg tajjeb kien biss impieg mal-Gvern, Huwa kien isostni li l-intrapriża privata kellha tikber u f'ċerti każi set- għet toffri garanziji ikbar minn dawk tal-Gvern. Imma l-ewwel kien hemm bżonn tal-intrapriża privata. Il-kapital kellu jkun kollettivizzat minn gruppi ta' nies tat-tajjeb b'mod li seta' jseħħ investiment f'industriji lokali li kellhom iħaddmu l-Maltin. Dawn il-ħsibijiet juru li Dimech ma kienx kommunist, kif hawn min jaħseb, għaliex huwa kien jemmen fis-sistema tal-intrapriża privata, imma huwa fl-istess ħin kien iħares lejn il-bżonn tal- 56 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu massa, tal-ħaddiema u tan-nazzjon u bl-ebda mod ma xtaq jara l-kapitalisti jsaltnu bħal ma kienu jagħmlu r-rejiet li hu qatt ma seta' jniżżel, Wara dan, Dimech kien jissuġġerixxi l-emigrazzjoni. Fost il- postijiet li jsemmi għall-emigrazzjoni hemm l-Afrika ta' Fuq fejn huwa kien qatta' xi xhur qabel it-tieni mawra tiegħu f'Kor- din, Għall-emigrazzjoni huwa kien jissuġġerixxi Emigration Bureau bħala ċentralizzazzjoni għall-bżonnijiet tal-emigranti prospettivi. — Bħal storiċi oħra. Dimech. jinnota. nuqqas.ta'-sens-intrapren- denti fis-sinjuri ta' żmienu u fil-Currier (21/12/1907) hekk jgħid fuq il-kapitalist lokali: —Id-disgrazzja tagħna hi Ii-s- sinjur ta' Malta jieħu biss, irid mingħand il-fqir iżda le iħaddmu. Anzi Dimech u sħabu kienu jqisu l- qassisin tat-tajjeb bħala. l-aħjar nies ii kellhom jibdew billi jagħtu l-eżempju f'dan il- qasam. ĊAnki l-istess saċerdoti, li l-biċċa l-kbira minnhom huma sinjuri kbar, jistgħu b'Kapital kull wieħed li joħorġu, jiftħu fabbrika kbira u jħaddmu xi 500 Malti fiha u b'hekk il-Maltin jinsew il-bieb tat-tarzna u ma jibqgħux iservu ta' tapp lil ammi- rall li kull meta jkollu bżonnhom, isibhom… . ' Bffett ieħor tajjeb ta' ħaġa bħal dik kien ikun it- tnaqqis fid- dipendenza tal-ħaddiema fuq it-tarzna li f'dan iż-żmien kienet karatterizzata mill-'intermittent emplopment'. Dwar il-possibiltajiet ta' impiegi: barra minn Malta Dimech kien jaħseb li l-Afrika kellha iżjed opportunitajiet minn Malta x'toffri għaliex kienet ikbar u għaliex il-Malti kien jiftiehem (25/2/1899). U kienu bosta l-Maltin li kienu emigraw fil-portijiet tal-pajjiżi Mediterraneji. Huwa jiżviluppa politika aktarx sofistikata fuq il-mod li bih kellha taħdem l-emisrazzjoni u l-funzionijiet ta' l-Emisration Bureau li semmejt: Xogħol dan il-Bureau kellu jinkludi tagħlim dwar passaġġ, ambjent, flus, lingwa, klima. Fl-artikolu tiegħu eThobbna l-Ingilterraf' (7/4/1900), huwa jqis l-emigrazzjoni bħala dwejjaq bżonnjuż, filwaqt li fil-Currier (1/1/1908) huwa jara l-bżonn li l-Bureau jikkordina l-bżonn mal-proviżjon ta' emigranti. Dimech kien kontra l-kapitaliżmu individwalista, kontra li Kemmuna tkun ta' bniedem wieħed, favur li l-proprjetà, titqas- sam fost il-poplu (Currier, 9/11/1907), kontra t-taxxa fuq il-qamħ li kien bżonn essenzjali. Fil-Bandiera (27/6/1914) taħt ir-ras ''Abolizzjoni Tat-Taxxa iMinn Fuq Il-Qamħ' Dimech appella għat-tneħħija ta' din it-taxxa, li preċiż ħames snin wara kellha tkun waħda mill-kawżi tar-Rivoluzzjoni Maltija tal-1919. Kien hemm. bżonn ta' servizzi soċjali bil-liġi. Fost dawn Dimech ried pensjoni għax-xjuħ (13/6/1914) — dawk li wara għomorhom jaħ- dmu ma kienx ikollhom biex jibqgħu jgħixu fi xjuħithom. Fl-1902 Dimech għal darba qabel mal-Isqof li kien appella lir-re Ingliż Dwardu VII, meta dan żar Malta, biex inaqqas it-taxxi kif ukoll biex: jikkontrolla l-moviment favur is-sostituzzjoni tat-Taljan mill-Ingliż. Dimech kien naturalment indifferenti: għat-tieni talba, għaliex hu kien favur il-kawża tal-Malti, imma kien inte- ressat ħafna dwar it-taxxi (18/1/1902). Kif jiġi l-Gvernatur Tho- mas Wallace u jibda jimponi t-taxxi2 (7/6/1899). Jew l-Ingliżi jwaħħlu t-taxxi kull meta jridu7 (7/4/1900). U b'liema dritt kienet qiegħda titħalla togħla l-kera b'dak il-mod7 (Currier, 9/11/1907). Għaliex il-kera f'Malta qiegħda togħla tant… . għaliex m'hawnx liġijiet tal-kera…. mma jafx il-Gvern li s-serq ma jista' jsir taħt l-ebda isem7 Kulħadd jaf kemm qegħdin jirvellaw nies Mies qegħdin iqumu fl-Italja, fejn in-nies jafu u għandhom il-kuraġġ jiddefendu dak li huwa tagħhom, minħabba fil-kera (dl rincaro delle pigioni'). . . Poplu, aqbeż għalik innifsek u ftakar li inti. . . poplu'' X'kien hemm għajr qawmien li seta' jdaħħal f'Malta l-liġijiet tal-kera Għaliex sid jaqla' l-għejxien ta' ħajtu min fuq l-inkwilin7 (20/5/1899). Il-ħlas kellu jkun indaqs għall-Maltin mas-servizzi. Fit- tarzna, fl-armata, fin-navv u fl-air force il-Maltin għaliex kienu jitħallsu inqas mill-Ingliżi 'Mela għaliex lin-nies tat-tarzna Maltin ma tagħtihomx l-istess ħlas li tagħti lill-Ingliżif Għaliex suldat Ingliż tħallsu iżjed minn Maltif' (7/4/1900). Dwar id-diversifikazzjoni tal-ekonomija, Dimech jgħid li hekk kif il-Gvern ma kellux ikun l-uniku għajn ta' impiegi għall- Maltin, id-dipendenza fuq is-servizzi Ngliżi ma kellhiex tkun l- unika kolonna li fuqha toqgħod l-ekonomija. Is-suldati u l-baħ- rin ma kinux l-uniċi mezzi ta' profitt li kienu jeżistu. L-ekono- mija kellha tkun diversifikata b'mod li tkun tikkomprendi iżjed varjetà fl-impiegi. Fil-Currier (1/1/1908) Dimech jgħid, li hekk kif Malta ma kellhiex tintrabat politikament ma' pajjiż wieħed, ekonomikament hi ma kellhiex tiddependi min-nies ta' nazzjona- lità waħda. 58 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu MALTA ĊENTRU TURISTIKU Dimech. kien-jemmen li-Malta kienet-waħda mill-isbaħ posti: jiet fid-dinja imma kien jara li affarijiet li barra minn Malta kienu jitqiesu bħala attrazzjonijiet turistiċi kbar f'Malta lanqas ħadd ma kien jistmahom. Iż-żjara tiegħu fl-Italja kienet wrietu l-importanza tat-turiżmu bħala industrija u għalhekk huwa beda biex ħabbar it-twaqqif ta' industrija bħal din għal pajjiżna. Fuq it-turiżmu nħalli lil Dimech jispjega hu: SMin-irid-jara-x'reklam-jagħmlu-popli-oħra-biex-jiġbdu:s- sinjuri lejn pajjiżhom', jikteb taħt ir-ras ''Malta Bla Reklam' fil-Bandiera (10/6/1911), 'għandu jieħu f'idu xi ġurnali, bħad- Dailu Mail (edizzjoni ta' Pariġi) u bosta oħrajn, xi almanakki u kotba..oħra. Issib f'dawn-il-ġurnali. u-kotba. msemmija l-bliet (u xi drabi xi rħula) kollha tal-Ewropa li fihom xi ħaġa x'tara; issib tifħir kbir fuq l-arja tajba (imqar jekk la qatt kienet tajba), diskrizzjonijiet ta' grotti u xmajjar u lagi u ibħra, ta' monumenti (imqar biċċa ġebla mħarbxa) u ta' elf ħaġa oħra. Issib ukoll l- ismijiet tal-lukandi, spiss bil-prezzijiet tal-kmamar u ta' l-ikel. Barra minn dan ir-reklam, jagħmlu ieħor iġifieri l-logħob (sport), tiġrijiet ta' dgħajjes, ta' karozzi, ta' roti, ta' żwiemel, ta' nies, ta' blalen, ta' ajruplani, wirjiet ta' xogħlijiet, ta' fjuri, ta' klieb, ta' żwiemel, ta' karozzi. Jistiednu xi nies minn dawk li jissaraw (bil-Malti 'sellieta') u jqabbduhom jissaraw f'tijatri, eċċ. Iħabbru tista' tgħid fuq il-ġurnali tad-dinja kollha x'sejjer isir minn xhur u xi drabi minn snin qabel, u b'dana l-mod jiġbru eluf ta' sinjuri minn kull pajjiż li jmorru biex jaraw, biex igawdu dawk il- ħwejjeġ kollha Hi jsibu mfaħħrin. Fejn hemm xi nixxiegħa ta' l- ilma, imqar jekk kien ħażin kemm kien, iħabbru mad-dinja kollha li dak l-ilma huwa duwa għal dina jew dik il-marda, li fejjaq eluf ta' mard, li kulħadd għandu jixrob minnu fuq il- mejda, u eluf ta' boloh minn pajjiżi fil-bogħod arahom jittajru 'il hemm biex jixorbu dak l-ilma mirakuluż, biex jinħaslu ġewwa fih, u minn m'għandux flus biżżejjed biex jagħmel il-vjaġġ, arah jixtri fliexken bl-ilma, imżejnin b'ħafna karti ta' kull lewn, magħluqin tajjeb bis-siġill. Fuq il-flixkun spiss tara ċertifikati ta' tobba… Mal-inħawi ta' dik in-nixxiegħa arahom jitwaqqfu ħafna lukandi, b'kull reklam daqshiex, u hekk il-flus tal-aktar artijiet fil-bogħod jaqgħu bħal wied tax-xita f'dik l-art, u n-nies tagħha jistagħnew. X'nagħmlu aħna l-Maltin biex niġbdu n-nies l-għonja lejn l-art tagħna' Xejn,' Għalhekk huwa jissuġġerixxi kampanja ta' reklamar mil- lukandi u forma ta' ippjanar fil-bini tal-ibliet bħal tas-Sliema fejn ma kienx hemm ġonna, għalkemm huwa jibqa' ma jifhimx is-siwi folkloristiku ta' ħwejjeġ bħall-ilbies tal-għonnella u tal- għana Malti. 'Is-sinjuri jżuru l-pajjiżi biex jaraw ħwejjeġ sbieħ, biex jix- xalaw, jieħdu gost, u mhux biex jaraw ħwejjeġ li bħalhom uw aħjar minnhom jaraw f'pajjiżhom. Mur ara kieku l-għajn tal- ħasselin tal-Imsida kienet f'xi art oħra; x'kienu-jagħmlu-bihal Kieku l-Imsida saret belt kbira u sabiħa, b'xi tletin lukanda, ġo fiha u b'ħafna ġonna tal-fjuri bħal San Remo (nitfa ta' belt bejn Ġenova u Ventimiglia). X'hemm fiha ħlief siġar u ftit fjuri, u il- baħar, u il-kbir reklam, li bih jiġbdu eluf ta' barranin għonja li jgħaddu staġun u spiss snin hemm. X'hemm x'tara fit-tant imfaħħrin pajjiżi tar-Riviera' Xein. Imma r-reklam li jsir minn dawk in-nies bil-bosta aktar ħabrieka minnha, jiġbdu qtajja ta' sinjuri mid-dinja kollha li jħallu flushom hemm. . . Kieku ma jkunx hawn il-faqar f'Malta,' LEJN L-INDIPENDENZA POLITIKA Minn barra li hija l-iżjed aspett speċifikatament politiku fl-idejoloġija Dimechjana, l-indipendenza hija wkoll l-iżjed ide- jal oriġinali u dinamiku. Ħadd qabel Dimech ma fena lill-ammi- nistrazzjoni kolonjali bħal ma għamlu Dimech u sħabu. Huma kienu jsejħu lill-indipendenza ''Awtonomija', 'Home Rule', Gvern Responsabbli' imma l-kelma 'indipendenza' wkoll hija wżata bla ħabi u fil-kitba Dimechjana m'hemmx frażi ironfka kontra l-ħakma Ngliża f'Malta li ma ntużatx. Fl-istess ħin li Dimech kien iħeġġeġ il-poplu għall-indipendenza, huwa kien ukoll jirrakkonta u jirrapporta r-rewwixti ta' popli oħra madwar id-dinja biex juri t-tendenza lejn il-libertà mill-kolonjaliżmu u d-dominazzjoni stranġiera. Huma kienu jemfasizzaw li Malta kienet biss tal-Maltin u dan għaliex Malta qatt ma ntrebħet mill-Ingliżi imma sempliċiment ngħatat lilhom bir-rieda stess tal-Maltin Fit-terminoloġija mimlija kulur ta' Dimech Malta kienet bħal dik iż-żerriegħa li ma setgħetx tikber sakemm kellha ġebla fuqha; Malta kolonja kienet iż-żerriegħa, l-Ingilterra l-ġebla u Malta indipendenti l-frott li seta' joħroġ miż-żerriegħa bil-ħwej- jeġ l-oħra kollha H Dimech kien jemmen li kienu jiżviluppaw 60 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu għall-aħjar tal-pajjiż meta hu jkun indipendenti politikament, Hekk kif il-Maltin kienu ssieltu kontra t-Torok u Franċiżi huma setgħu. tant-iżjed jissieltu kontra min-qatt-ma-kien-rebaħhom: Imma d-Dimechjani mhux biss kienu jridu l-indipendenza mill-Ingliżi, Kienu jippjanaw il-metodi li bis-saħħa tagħhom din l-indipendenza setgħet isseħħ. U għalkemm huwa diffiċli ssib pjan sod ta' rivoluzzjoni min-naħa Dimechjana, fl-aħħar xhur qabel l-eżilju ta' Dimech coup d'etat bħal dan ma kienx ħaġa impossibbli almenu bħala attentat, Dimech. ried. l-indipendenza.u-ra-s-siwi-tagħha;-ippjana l- passi li kellhom jittieħdu. biex iseħħu u l-futur ta' Malta ġala- darba l-indipendenza tkun rejaltà. Għalhekk f'dan il-kuntest ix-xandir ta' propaganda anti-Ingliż u t-tħeġġiġ lill-Maltin biex jirvillaw għandu. sinifikat ċar. daqs il-kristali, B IL-QUĊĊATA POLITIKA Għal Dimech Malta kienet ''is-sultana tal-Mediterran' (25/2/1899), imma għall-Ingliżi ma kienet xejn għajr fortizza, Fit-teżi tiegħu dwar The Political Career of George Mitrovich, Hector Mercieca jikkwota lil Wellengton dwar Malta: : Din; mela, kienet il-ħaġra kbira li kienet qiegħda tifgana; 'L-imsejkna Malta: ġralha bħal dik ix-xitla li tinbet biex tikber u ssir siġra, imma malli tinbet, issib fuqha ħaġra kbira, b'mod illi tibqa' taħtha mgħawġa u tista' tgħid imfattra bla ma, tista' tikber. Jew tneħħilha minn fuqha dik il-ġebla, l-imsej- kna ta' xitla tieħu r-ruħ, tibda tieqaf u tiddritta ruħha, tarmi l-weraq u tikber bħax-xtieli l-oħra biex tagħti l-frott li għandha tagħti… ' (25/2/1899) għaliex 'li tkun poplu żgħir mhux bil- fors ifisser li tkun ilsir' (17/6/1899). Bħal Montenegro li min- kejja popolazzjoni ta' 400,000 kien irnexxielha tibqa' indipendenti mill-Ingilterra, X'jiġri kieku l-Ingilterra jfettlilha tħallina waħedna u titlaqna'7 Hekk kif il-Boeri fit-Transvall iġġieldu, l-Maltin għandhom jiġġieldu wkoll biex le jitħallew waħedhom mingħajr qabel ma jkunu ħejjew irwieħhom. X'nagħmluf Naħsbu biex ninxeħtu taħt il-ġwinħajn ta' xi qroqqa oħra, iew aħjar taħt dawk tas-serduq Franċiżi Jew ikun aħjar għalina li ninxteħtu taħt il-bandiera bajda u ħamra biex inkunu dak li jmissna ilna'' ('L-Ingilterra u l-Maltin' 11/11/1899). GĦALFEJN L-INDIPENDENZA Fil-moħħ Dimechjan kien hemm żewġ raġunijiet ewlenin għaliex Malta kellha tikseb l-indipendenza: l-ewwel raġuni kienet naturali, għaliex. Malta kienet tagħna biss.u ta' ħadd iżjed; it-tieni raġuni kienet konsegwenza tal-ħakma egoista min- naħa, tal-Ingliżi li kienu ndifferenti għax-xewqat tal-Maltin, ma jistmawx lill-Kunsill tal-Gvern, iżommu lura r-riformi kostituz- zjonali u jumiljaw lill-Maltin. Il-ħakkiema Ngliżi ma kienu xejn għajr tiranni u l-Maltin dejjem bagħdu d-dittatorjat, imma bħall-waqgħa ta' Satana f'Malta wkoll kellha sseħħ il-waqgħa tat-tirann dalwaqt (4/3/1899, 12/2/1898). Il-libertà li tfisser ruħek f'Malta kienet biss miktuba fuq biċċa karta. Għalxejn ''il-kbir patrijott Ġorġ Mitrovieh' kien iġġieled għall-ħelsien tal-istampa, hekk kif għalxejn ukoll Sigis- mondo Savona kien iġġieled għal inkjesta fuq it-tbiċċira tal-Lais (12/2/1898). L-idejal tal-Ingilterra kien li tneżża' lill-Maltin mid- frittijiet tagħhom. kollha u mill-ħila tagħhom biex jiżviluppaw ;uħhom u jfixklu l-interessi Ngliżi, CAħna ilna ngħidu li jekk għandna xi tama li xi darba jew Jħra nkunu ttrattati ta' nies taħt din il-bandiera nitqarrqu…. bl-oħxon. Il-ħsieb tal-Ingilterra huwa wieħed, huwa dan: li tneż- żagħna minn kollox, li tfarrakna kemm tista', li tneħħi minn ġo qlubna kull tama li aħna nistgħu nkunu xi ħaġa. L-Ingilterra trid iġġibna fix-xejn, trid b'kull mezz iddewwibna minn fuq wiċċ l-art tagħna, biex flokna jkun hawn dawk li huma tassew ulied- ha l-maħbubin. .7' (7/1/1899). L-iskop tal-parrokkjaliżmu kien li jagħmi lill-poplu bil-festi u l-partiti, strument f'idejn l-Ingliżi u sħabhom li bih riedu jin- qdew sabiex inessu l-affarijiet li kienu tassew jgħoddu għalina. Għaliex f'Malta l-Ingliżi kienu kontra l-libertà tal-assoċjaz- zjoni u d-diskussjoni; għaliex ma setgħux isiru laqgħat politiċi meta fl-Ingilterra 'mass meetings' bħal dawn kienu jsiru rego- larment mill-politiċi biex jispjegaw il-qagħda li fiha jkun jinsab il-poplu7 ('Dan Għaliext', 20/5/1899; 'Gvern Infami', 20/5/1899). eX'ikun qattus ġo bejta tal-ġrieden7 X'ikun nemes ġo bejta tal- fniek7 X'ikun lupu qalb merħla nagħaġ Xi ikun volpi ġo bitħa tiġieġż X'ikun kelb il-baħar qalb qatgħa ħut żgħirf Hekk ikun 63 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu l-Ingliż qalb ir-rotob, fidili Maltini' ('L-Ingliżi f'Malta', 11/8/1900). Dimech kien isostni li l-Ingliżi kienu ta' min jistmerrhom mhux biss bħala nazzjon politikant iżda wkoll bħala razza ta' nies — konservattivi, jriduha, konxji tal-klassi soċjali u aristo- kratiċi. Huwa jxebbaħhom mal-Franċiżi li, jgħid, huma iżjed dinamiċi u rivoluzzjonarji (1/9/1900). Dwardu VII missu jinduna li għal Malta huwa seta' jirrenja, iva, iżda le jigssverna (1/8/1903), Il-Maltin li kienu jippreferu. l- Franċiżi għall-Ingliżi ('Ħobbu l-Franza, Maltin', 23/5/1908) kienu dalwaqt iqumu min-ngħas tagħhom (10/1/1903) u l-Ingilterra ma kienx baqagħlha. ħafna biex.titlef is-setgħa kbira tagħha. u taqa' ('Meta Taqa' l-Ingilterra', 22/8/1908), u din kienet tkun disfatta kbira għall-House of Commons li d-Dimechjani, b'dis- prezz, kienu jsejjħulha 'il-Kamra l-Baxxa' (27/8/1903). żewġ raġunijiet oħra l-għaliex l-indipendenza kellha tiġi kienu dawn — l-arroganza li biha l-Ingliżi kienu jieħdu art Mal- tija u jkeċċu n-'natives' minnha u t-tentazzjoni tal-Gvern lill- Membri tal-Kunsill biex dawn jinxtraw u jsiru bażużli tiegħu. Għaliex l-Ingliżi ma jħallux lill-Maltin jinżlu fuq il-Gżira u lanqas jieqfu biss quddiem il-berġa ta' Kastilja, għax il-għassa tmur tkeċċihom minnufih7'. WF'pajjiżkom stess, taħt dawk is-swar stess li kien imisskom titilgħu fuqhom tgħajjtu li intom ir-rebbiħin Maltin, xi drabi, jekk tmissuhom biss, tiġi senitinella tkeċċikom għaliex intom 'foreigners','. (Is-Swar. ta'- Malta',- 19/3/1898). —X'kien: l-iżjed importanti li l-Maltin ikunu jistgħu jippassiġġaw fi Strada Rjali jew li l-Ingliżi jkunu jistgħu joqogħdu. jdoqqu l-banda hemm- hekk2 (24/2/1900). Kif setgħu l-Kunsillieri jissaportu t-tentazzjoni tal-pappa u ċ-ċejċa tal-Gvern meta fil-pajjiż kien hemm daqshekk għaks u ġuħ) ('Il-Pappa u l-Kunsillieri', Currier; 21/12/1907; 'Il-Għaks F'Malta' ibid. 9/11/1807): 'Tl-Kunsillieri tassew iħobbu l-prox- xmi u l-patria'' (żbid., 21/12/1907). i —Fil-Mediterran, ftit aktar minn ħamsa u tletin grad latitudni notd, tinsab konka kbira b'siġra bil-frott tad-deheb mħawwla fiha, u għadd kbir ita' slielem ħajjin. Infiehmu lil min ma-fehemx. Il-konka hija Malta. Is-siġra huwa l-Kunsill. Il-frott tad-deheb huma, t-300 lira fis-sena li jieħdu l-membri tal-eżekuttiv. Is- slielem ħajjin huma dawk il-ħafna nies tajba li tawhom il-vot u bagħtuhom fil-Kunsill, iġifieri tellgħuhom fuq irjushom biex jil- ħqu l-frott tad-deheb imdendel ftit u xejn fil-għoli, 'U biex qatt tidħku jekk ma tidħkux b'dan'j' kien igħannilna Dante kieku kien għadu ħaj.'' (15/1/1898). VIntom kellkom il-ħila tirbħu eluf u eluf ta' Torok, u m'għandkomx il-ħila tirbħu tużżana qarreqin li tafu min huma'' jistaqsi qabel ma jikkwota mill-innu rivoluzzjonarju Franċiż Le Chant Du Depart C'L-Elezzjoni', 26/3/1898). Dun Fonzu. . . irid ineħħi l-'meetings'. . . irid li ħadd ma jista' jagħmel 'meeting' iekk mhux 200 jarda bogħod mill-knej- jes…… F'pajjiż bħal dan mimli bil-knejjesl . . Il-poplu Malti ġid għamillu lil dan l-hekk imsejjaħ kunsillier, għaliex qallgħu 900 lira, li biex jaqlagħhom iridu jiftaħ idejh u jgħid dominus vobiscum eluf u eluf ta' drabi… ('Vendetta Kontra l-Poplu', ibid) Ni 'Il-Gvern Malti huwa l-Gvern tal-Gran Kukkanja, bħalma sejjaħlu 60 sena ilu fil-ġurnal tiegħu Brighella l-kbir latinista Maltin Dun Ġusċ Zammit. . .' ('Kemm Hu Infami l-Gvern Tagħna', 9/4/1898), IL-FORMA TAL-INDIPENDENZA Jekk iterħina l-Ingilterra Malta ma tistaqsi lil ħadd biex jipproteġiha, kien jaħseb Dimech, imma Malta tkun reġina tagħ- ha nfisha, sultana f'darha, kmand tad-destin tagħha stess. Lan- qas ma kellha Malta tibqa' fl-isfera tad-dominazzjoni Ngliża jew dik ta' xi potenza oħra. Imma kellha titwaqqaf Repubblika Gawlo-Maltija (Malta-Għawdex) bi President elett mill-poplu biex jirrappreżenta tassew l-interessi tal-poplu tagħna. F'sen- siela ta' artikoli importanti ħafna 'Jekk Terħina L-Ingilterra' fil-Bandiera (18/1/1918-29/3/1913) Dimech ifisser il-filosofija poll- tika tiegħu bl-aħjar mod possibbli. Huwa jgħannaq ir-republikaniżmu fuq il-mudell franċiż u bħala vendikazzjoni kontra l-monarkija kif mifhuma, fis-sens ingliż. Mazzini wkoll, l-idolu ta' Ġenova, kien repubblikan. Dimech għalhekk idabbel ir-repubblika mal-monarkija u fil- waqt li jwaħħal il-monarkija mal-eredità, mal-istabbiliment, mal-antikità, mal-wirt, mad-dittatorjat, mal-interessi u r-regoli fissi, mal-konservativiżmu, huwa jqabbel lir-repubblika mal- gvern rappreżentattiv, mal-ordni l-ġdid, mad-demokra— zija, radikali, oriġinali u mimlija bl-idejat, entużjasta, bi spirtu rivoluzzjonarju fejjiedi, tħares 'il quddiem. Fi ftit kliem ħuwa jidejalizza r-repubblika u jarmi l-monarkija forsi bħala rejaz- zjoni kontra l-Ingliżi u sforz l-influwenzi mazzinjani u franċiżi 64 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu li huwa kien għadda minnhom jew qara' dwarhom. Bosta. nies bl-isem..ta'. Sultan. ma, jridux jisimgħu. …..U, kif id-dawl dieħel bil-kbir fid-dinja u l-idejat tal-bnedmin qegħdin jinbidlu għal kollox milli kienu dari, fiż-żmenijiet tal-għama, nistgħu ngħidu bla biża' xejn li nitqarrqu, illi l-jum mhuwiex 'il bogħod li fih id-dinja kollha tkun repubblikana. X'ħin naraw artijiet oħra għaddew tant 'il quddiem fid-dawl, b'mod illi fihom kull bniedem jaf jaħseb, jaf x'inhu Gvern, jaf x'inhuma, d-drit- tijiet. tiegħu: :… Franza, l-Istati Uniti, il-Messiku, il-Guatemala, il-Costa, Rica, San Salvador, il-Colombia, il-Venezuela l-Ecuador, il-Bolivia, Perli, Chile, Arġentina, Paragwaj… jaf x'għandu jagħ- mel kemm il-darba il-gvern iġib ruħu ħażin miegħu… Ahl għa- liex, għaliex m'għandniex id-dawl aħna wkoll biex konna nkunu nafu x'għandna nagħmlu issa, meta l-gvern bhima tagħna, qie- għed jagħtina kull daqqa ta' sieq fuq wiċċna hekk kbira'' (Stan- dard, 6/2/1904). 'Boloh bil-bosta dawk il-bnedmin li jerħu qawwa kbira f'idejn bniedem ieħor; u daqshekk ieħor huma għorrief dawk li jfittxu kemm jifilħu li inaqqsu l-qawwa ta' min hu qawwi… Aktar ma jikber id-dawl fost il-popli, aktar jiċkienu f'għajnej- hom is-slaten, … U hekk u hekk il-ħsieb ftit ftit jinxtered mal- Ewropa kollha… .5'-(8 Sett:-1900). Huwa jxebbaħ il-fqir u r-rċ wieħed bl-iżvantaġġi u l-ieħor bil-għana u jitkellem għall-fqir: eHuwa jara bosta bil-mijiet ta' liri fis-sena bla ma jitħabtu mill-mija waħda mit-taħbit tiegħu. .. jinqerdu l-inġustizzji mid- dinja u tinqered minnha l-anarkija. . ' (ibid) KIF TINKISEB L-INDIPENDENZA Kien jixraq li Malta tkun indipendenti, kien iservi ta' ġid li Malta tkun indipendenti, imma kif7. Kif, meta Dimech u sħabu kienu jemmnu li l-Ingilterra riedet iżżomm il-Maltin lura appos- taż Kif, meta żgur l-Inġilterra ma kenitx se tagħti kostituzzjoni ġdida lil Malta7 L-opinjoni pubblika riedet titqajjem: il-poplu ried idum u jitlobha. Strickland, li f'dik il-ħabta kien Chief Secretarp to the Government, kien ħafna drabi jeħel ma' rashom kemm bħala Malti-Ingliż f'kariga għolja f'Malta kif ukoll bħala serv tal- Kuruna Ingliża. F'artikolu taħt ir-ras 'X'Sejjer Jagħmel L- Ingilterrav' (4/6/1898) u ''Strickland is-Saħta ta' Pajjiżna', Dimech jirriferi għal Strickland bħala ''dak li ilu jitħabat bosta snin biex jorbot bl-aktar ktajjen ħorox in-nazzjon maltija, dak li jmissu jistħi jimxi qalb il-Maltin għax hu Malti bħalhom, għad illi kunjomu huwa 'Stricklana''' 'U jekk tnehida waħda. ta' Mal- ta maħqura kienet biżżejjed biex xagħlet fis-sider tal-ħadid ta' dak il-kbir Malti nar hekk kbir, nar li ġiegħlu jqum bi ftit qassisin qalbenin miegħu għall-barranin li lilna kienu qegħdin jaħqru, u biex minn taħt il-madmad tagħhom jeħlisha jinxteħet f'ħalq il-mewt bla biża' ta' xejn, x'ma kienx jagħmel issa, li hi msejkna, li l-wisq tajba Malta tagħna ilha tibki, tolfoq u titnie- ħed minn żmien twil taħt is-saqajn moqżieża tal-għadu kbir tagħha Strickland7 O Mannarinl Sitta bħalek kellha bżonn issa Malta, biex kienet turi illi għadha Malta, għadha dik li dejjem kienet u qalet.nemo me impunie lacessit….'' Hekk. jgħid. (8/6/1901) u immedjatament wara hemm f'Il-Bandiera żewġ poeżiji sbieħ f'ġieħ ir-rivoluzzjonarju malti Dun Gejtanu Mannarino li Dimech kien jidejalizzah. Dimech ried nies bħal Mannarino biex hekk kif dan kien mexxa rewwixta fi żmien il-kavallieri, huma jmexxu rewwixta kontra l-Ingliżi. Dan kien importanti għad-Dimechjani għaliex il-filosofija tagħhom ma kinitx waħda ta' kompromess iżda waħda, ta' rivoluzzjoni totali. Huma kienu jgħidu jew tagħna nfusna jew ta' ħaddieħor, jew ħaġa jew oħra, jew skjavi jew ħielsa. Is- sewwa kellu jirbaħ u jisbaħ kellu l-jum meta l-Maltin ikunu sovrani f'darhom. L-għajta għar-rewwixta kienet bdiet mal- ħarġa tal-Bandiera, imma fl-aħħar tliet snin tal-ħajja pubblika ta' Dimech f'Malta, bejn l-1911 u l-1914 din l-għajta kienet tin- stema' ċara u tirbombja fil-ħidma attivista dimechjana. UMill-Ingliżi jista' jiġina biss dak li ġie lin-nies tat-Tasma- nja, taz-Zelandja l-ġdida, tal-Awstralja, tal-Kanada. .. biddlu l- popli tagħhom. . . Jekk il-gvern jixtieq li aħna nħallu lil Malta issa qabel għada, kif għandna nistennew il-ġid minnu'7 Mela jekk irridu li jispiċċa l-għaks, jinħtieġ li nħabirku biex jispiċċa l-qagħad U biex jispiċċa l-qagħad, jeħtieġ li nħabirku biex in- qanqlu x-xogħol fostna. U biex inqanqlu x-xogħol fostna, jeħtieġ li nagħmlu xi ħaġa… '' (Currier, 9/11/1907). UKellem int lill-poplu Malti Sabiex rieqed ma jibqax; Inti għidlu biex jistenbaħ : Għax żmien aktar ma baqax… :' Hekk kiteb l-għalliem fl-Istandard (8/2/1904) fil-poeżija L- Istandard. UNipprotestaw sa mn'issa li b'dak li sejrin ngħidu m'għandna 65 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu l-ebda ħsieb, l-ebda fehma, l-ebda rieda, l-ebda xewqa li nxew- wxu lill-poplu malti biex iqum bħala bniedem wieħed għal min hu responsabbli ta' kull ma jingħad li-sar fil-ħabs u-jagħffilu xi ħaġa kerha… .' (29/1/1898) jgħid b'sarkażmu u ironija kbira li ċertament tfisser bil-maqlub. Magna est veritas et prevalebit, hekk kienu jħobbu jgħidu. (eż. 'Rif inhi li l-Ingliżi għadhom f'Malta7 Kif inhi li ma fetħux il-qlugħ u telqu darba għal dejjem minn dan il-pajjiż tal-pesta, pajjiż li jwaħħxek u jkexkxek meta taħseb fih biss7…. Jekk l- Ingliżi xebgħu minn Malta, xejn u-xejn anqas mia żebgħet Maltà mill-Ingliżi, u ma tarax is-siegħa li minnhom teħles darba għal dejjem, ħalli tieħu dik il-ħajja illi tieħu le tista' sakemm iddum taħt il-madmad infami tagħhom… Iżda l-Ingliżi donnha ma tagħtihomx qalbhom iwarrbu minn fuq ditia l-art; u donnhom qegħdin jistennew lil min iwarrabhoml' (1/1/1899). X'nagħmlu Maltin, nintelqu għal kollox f'idejn l-Ingliżi) Inħalluhom jagħmlu bina dak kollu 1i jridu, jeqirduna għal kol- lox u fix-xejn iġibuna, kif qerdu u ġiebu fix-xejn ġnus oħra li rhew irwieħhom f'idejhom, jew neqfulhom u ngħidulhom b'leħen ċar, b'leħen li jisimgħuh sewwa, li aħna ma rridux inħalluhom jeqirduna/ Jew waħda jew: l-oħra, triq tan-nofs m'hemmx ('X'Nagħmlu Maltin7', 10/6/1899). Is-suldati tiegħek, jgħid lill-Gvernatur Wallace (17/6/1899), m'humiex aħjar minn dawk ta' Vaubois. Għax jekk il-Maltin qamu mitt sena ilu, kien igħid, kemm iżjed messhom jirvillaw issa li żdiedu fil-popolazzjoni uTiġi sa fl-aħħar is-siegħa tal-poplul' ('Il-Malti f'Malta', (24/6/1899). tĦija drawwa tal-Maltin li jittieħdu bid-daħk l-iżjed ħwejjeġ serji… iżda l-bruda tal-Maltin mhix kbira daqs kemm tidher, u daqs kemm konna naħsbu aħna. . . Is-siġra jeħtieġ 11 tinżabar, u flok il-friegħa qodma u nexfin li frott ma jagħmlux, jeħtieġ ll jitilgħu friegħi ġodda.u ħodor li jagħtu l-frott ħelu li f'Malta nis- tgħu ngħidu li qatt bħalu ma deher. . (Ix-Xirka l-ċdida', 26/4/1902). L-istatwa tas-sultana Vitor f'nofs il-Belt Valletta kienet in- sult lill-pajjiż (17/8/1901). Dan il-qawmien ġdid kellu jkun imwettaq bis-saħħa tax- Xirka u kien simbolizzat fl-istess arma tax-Xirka— siġra qiegħda tinżabar bix-xemx tielgħa bħala sfond. U baġġ tax-Xirka, 1 kienet titwaħħal fuq il-pavru, ukoll kienet simbolika kemm jista' jkun — ħamra u bajda b'balla sewda ġo nofsha. L-aħmar u l- abjad, demm u sinċerità, u l-balla sewda l-istabbiliment setgħani politiku, sejf ġo qalb Malta. Ma kienx hemm ambigwità, lanqas, fl-innu tax-Xirka, si f'ċerti partijiet ifakkarni fl-Internationale, u li jħabbar il li wasal, il-bidu tat-tmiem: Daqq il-ħin ghad illi domna: Tregħdu, egħdewwa tal-Maltin: Tregħdu, tbegħdu, fl-aħħar qomna Biex le nibqgħu maħqurini Tregħdu, tbegħdu, qarreqin: Issa'araw aħniex bnedmini Frak il-ktajjeni. tal-ħlusija Feġġ il-jum; feġġ jum it-tmiem Ta' kull jasar, kull moħqrija — L-isbaħ wieħed fost il-jiemi Tregħdu, tbegħdu, f'dan il-jum Poplu jrid għall-ħajja jquml' Nimsħu d-dmugħ issa li nfdejna, Iż-żebliħ bla ma ninsew; Ma ninsewx kemm ħarsu lejna Bit-tmaqdir; kemm qlubna bkew. Tregħdu, tbegħdu, għax iż-żmien Wasal fl-aħħar tal-ħelsieni Jum għażiż, li l-qlubna. thenni, Int biex tifdi lilna ġejti Dawl għażiż, tant żmien mistenni Għall-ħelsien lilna mexxejt. Tregħdu, tbegħdu, għax l-irsir Qam biex juri kemm hu kbir. Aħrab dlam, bis-saħta miegħek, Għala dejjem kun misħut, U misħut tal-ulied tiegħek Dak il-kbir waħxi sarbut. Tregħdu, tbegħdu, la tidhrux Għax min kien fil-dlam m'għadux. Sliema għaliki b'qalbna nsellmulek, Dawl sabiħ, is-sliem għaliki 68 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu Il-mexxej tagħna nsejħulek, Niġru wrajk, nitgħaxxqu bik, Tregħdu; tbegħdu, qerq u-dlam- Għax il-għadu tagħkom qam. Aħna, wlied ix-Xirka l-kbira, Waħxi dlam il-mewt nagħtuk; Intajjruk minn dina l-gżira, Tidher fuqha le nħalluk. Tregħdu, tbegħdu, mudlamin:——— Għax ulied id-dawl ġejjini Fl-artikoli li jispjegaw il-għan tax-Xirka: l-ideja rivoluz- zjonarja hija spjegata kemm jista' jkuħ ui mera tal-għajta tal- Imternationale ''du passe, faisons table rasel' Innijiet rivoluzzjo- narji kienu maqlubin. għall-Malti, filwaqt li t-taqlib politiku f'pajjiżi oħra kien jingħata importanza fil-gazzetta. Dwar dan ta' min jinnota l-kitbiet ta' Dimech fuq ir-rewwixta russa tal-1905 (Currier, (21/121907), il-gwerra russo-ġappuniża (Standard, 6/2/1904), il-gwerer kontra l-ingliżi fit-Transvaal. ('It-Transvaal u l-Ingilterra', 1899, 'Kulħadd Kontra l-Ingilterra, 14/10/1899, UL-Ingliżi Msawwtin.. Bis-Saqajn', 4/11/1899) u fis-Sudan (25/3/1899, 1/4/1899). Hekk ukoll huwa jagħti importanza lill- gwerra Kubana għall-indipendenza kontra Spanja u jifli l-impii- kazzjonijiet tal-influwenza amerikana f'Kuba. F'din il-gwerra huwa jżomm mal-Ispanjoli għaliex dawn huma latini bħalna, għaliex fl-1565 żammew magħna kontra t-Torok, għaliex l-Amer- ka hija 'mazzjon H bil-miljardi takkwista kull ma trid' u għaliex l-Amerikani ma kinux għajr dixxendenti ngliżi (Mejju-Ġunju, 1899. Bl-istess spirtu huwa jżomm mal-moviment irlandiż għall-ħelsien, kontra. l-ingliżi (eż. 31/8/1901), filwaqt li baqa' jir- rapporta aħbarijiet li. jolqtu l-ħaddiema, ngħidu aħna: UFi Spanja.kotra kbira ita' ħaddiema li m'għandhomx xogħol għamlu ħatfa fuq l-imħażen tan-negozjanti: …' (15/1/1898). Il-mod li bih Dimech iqabbel il-każ ta' Kuba ma' dak ta' Malta huwa interessanti mhux ftit l-iżjed jekk wieħed joqgħod attent għall-kummenti li fih 'l hawn u 'l hemm. Ħa nikkwota parti qasira minnu. Filwaqt li hu kien jixtieq li Spanja tħalli lil Kuba għal rasha, huwa kien jissuspetta fl-għajnuna amerikana Ti Kienet qiegħda tingħata, lir-rivoluzzjonarji kubani. 'Iżda lil dawn l-imsejknin kubani jiġrilhom l-istess bħal ma ġara lilna: minn ġewwa t-taġen isibu ruħhom fin-nar, Aħna wkoll fl-1798 kellna l-għajnuna tal-Ingliżi, sabiex neħilsu minn taħt il-Franċiżi, u kellna minn dawn kull xorta ta' għajnuna. Irvellajna kontra t-truppi ta' Napuljun Bonaparti, ċaċrċaċrna demmna, batejna u sofrejna t-tbatijiet u l-iskonforti kollha tal- gwerra u l-istess Ħajja tagħna — l-iżjed minħabba fil-għawi u l-wegħdiet tal-Ingliżi — sabiex neħilsu minn taħt id-dominju tal-franċiżi, u naqilgħu L-INDIPENDENZA, sabiex ikunu osser- vati, rikonoxxuti u protetti l-libertà, il-privileġġi u d-drittijiet minn tagħna sagrosanti, li fdejna bil-għaraq ta' moħħna u biċ- ċarċir ta' demmna, fost l-oħrajn li MALTA HIJA DEJJEM TAL- MALTIN. Huwa. imbagħaġ jikkwota l-eloġju li għamlilna. s-sultan ta' Spanja fit-3 ta' Jannar 1427 fejn kiteb fuqna li aħna singularis- simi zelatores et vassalli fidelissimi u fost drittijiet oħra huwa jsemmi 'b'poter ukoll lill-Maltin ul-Għawdxin fil-każ li l- potenza li tkun tiggvernahom tittanta biex tgħakkes il-libertà ċivili minn tagħhom, li jminn sudditi indipendenti ġġibhom ilsiera, li titlaqhom f'idejn nazzjon oħra mingħajr il-kuntentizza tagħhom, bħal ma aħna mitluqa taħt Monroj Strickland u minn dana l-libertà ċivili tagħna fgata — il-Maltin u l-Għawdxin għandhom id-dritt kollu jirrispondu, u wkoll ge facto jirreżiżtu manu forti (BL-ARMI F'IDEJHOM) mingħajr ma jiġu akkużati bħala, ħatja u tradituri. ..' Hekk kif l-Amerikani għenu lill-Kubani kontra l-Ispanjoli biex isaħħu l-qagħda tagħhom f'Kuba, l-Ingliżi kienu għenu lill- Maltin kontra l-Franċiżi biex jakkwistaw il-vantaġġ strateġiċi ta' Malta. Imma filwaqt li l-Amerikani għal-lanqas kienu ħadu sehem fil-ġlied huma stess, fil-każ tagħna kienu l-Maltin biss li ċarċru demmhom u l-Ingliżi kemm ġew u ħaduna taħt il- famuża protezzjoni tagħhom. Din kienet it-teżi dimechjana. tBl-iżball li għamlu misserijistna, minn ġot-taġen sibna ruħ- na fin-nar. L-Ingilterra neħħitilna l-libertà tal-istampa, il-liber- tà tal-meetings, u ndaħlitilna f'kollox saħansitra fir-reliġjon tagħna. . . fuq il-kwistjoni taż-żwiġijiet imħallta. . . għall-pro- jesti tagħna tidħak, permezz tal-ministru tal-kolonji, u minflok L-INDIPENDENZA — li għna dejjem għandna dritt ikollna għax qatt ma konna mirbuħa bis-sejf — sibna ruħna taħt l-Ingilterra, taħt l-agħar amministrazzjoni li qatt kellha Malta. F'reemantie, Strickland, Carbone, Naudino, fl-aħħar ġranet tas-seklu XIX, agħar mill-irsira, forzati u mnisslin mill-forzati, min-nies mir- buħa bl-armi u bin-nar… 70 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu Taħt dawn il-kundizzjonijiet il-qawmien tal-Maltin kontra l-Ingliżi kien ikun ġustifikat storikament, politikament u legal- ment: Dan li qiegħed jipprova jgħid Dimech biex ilesti l-poplu għall-jum mistenni. IL-BIDU TAT-TMIEM Il-bidu tat-tmiem għad-Dimechjani kien il-qawmien: popo- lari li kellu jeqred is-soċjetà, l-qadima, u jibni oħra ġdida. Tabil- ħaqq il-bidu tat-tmiem għad-Dimechjaniżmu f'Malta kien l-atti- vità tax-Xirka tal-Imdawlin li wasslu għall-eżilju ta' Dimech f'Lixandra. Ix-Xirka tal-Imdawlin hija l-aqwa sinteżi tad-Dimechjaniż- mu, hija wkoll l-aqwa prova tiegħu. Ix-Xirka, kellha teħles lil kull ċittadin mid-dlam tal-imgħoddi u turih x'iġifieri tkun ċittadin bid-drittijiet u bil-libertajiet li kienu ssieltu għalihom nies oħrajn f'pajjiżi oħrajn fejn id-dlam kien baqa' jaħkem u jinħass inqas minn. Is-soċjetà li tiddistingwi klassi minn oħra kellha tmut, u minfiokha kellha titwieled struttura politika ġdida mib- dula mis-sisien stess tagħha li tagħmel il-ħaqq ma' kulħadd ikun min ikun, li toffri opportunitajiet indaqs lil kull min ikun, li tagħraf tagħti liċ-ċittadin id-drittijiet tiegħu ta' libertajiet fundamentali fit-twemmin u fl-imġieba li kienu d-drittijiet ta' kull bniedem irrispettivament mill-mentalità burokratika u min- nies setgħana tal-pajjiż. Il-għan tax-Xirka fuq kollox kien li tgħallem lill-poplu imma riedet tgħallem ħwejjeġ 'tad-dawl' — fuq kif in-nazzjon malti seta' jieħu r-ruħ, fuq kif il-klassijiet soċjali setgħu jemanċipaw ruħhom, fuq kif l-amministrazzjoni politika setgħet tinbidel u ssir aħjar għall-ġid tal-poplu malti. U dan it-tagħlim ma kienx iżjed bħat-tagħlim tal-Istitut Dimech n lanqas ma kien biss it-tagħlim tal-gazzetta. Imma kien it- tagħlim tal-meetings, kien it-tagħlim tal-pjazez u tat-tejatri, tal-laqgħat fis-sigriet u tal-laqgħat fil-pubbliku, fis-swieq u fit- toroq. Il-ktajjen tad-dlam kellhom jinkisru u x-Xirka kellha taqbad f'idejha l-martell biex tkissirnom. U hekk bdiet tagħmel. Imma l-martell, għalkemm tqil u mirqum u kien iebes imma ma felaħx biżżejjed għaż-żondor; kien tqil wisq biex jintrefa' minn ftit nies, kien bħall-ġebel mat-tankijiet tal-azzar li joborxuhom iva, imma le jgħattnuhom jew ikissruhom, u wisq inqas jirbħul- hom. Din kienet ir-rivoluzzjoni dimechjana li kienet bdiet fis- sajf tal-1914 ftit qabel ma faqqgħet il-gwerra — kienet il-ġlieda tal-ilħna jgħajtu qalb ħafna ħsejjes, il-ġlieda tal-ġebel mal- azzar, tal-ġdid u r-rivoluzzjonarju mal-qadim u l-konservattiv, ta' taħt ma' ta' fuq u ta' madwarhom. Il-messaġġ dimechjan kellu appell, għaliex il-fqir dejjem ikun inklinat jisma' lil min jinteressa ruħu fih, u l-appoġġ għall- kawża dimechjana kien beda jikber, kien beda jissaħħaħ, kien A Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu beda jidher u fi żmien tliet snin il-moviment dimechjan kien ftit inqas minn partit politiku. Kien il-bidu tat-tmiem għaliex f'kemm ili ngħidlek l-imgħallem eżiljawh u lill-moviment: ħas- dulu rasu. Bejn l-1911 u l-1914 Il-Bandiera ma baqgħetx produzzjoni ta' Dimech imma, bdiet tiġbor fiha kontribuzzjonijiet minn diversi nies. L-idejal ta' qabel issa kellu mezz ta' espressjoni konkret — Ix-Xirka. Fl-artikoli tiegħu ''Għalfejn: Qegħda Ssir Ix-Xirka Tal- Imdawlinj' (28: u 30 ta' Settembru 1911) Dimech jispjega l-għala u l-għaliex ta' din l-għaqda ġdida li kellha teqred l-analfabetiż- mu, tagħmel dazji għoljin fuq ħwejjeġ importati biex tinkura- ġixxi l-industrija lokali, iddaħħal paga minima ta' mhux inqas minn 4/- għal ġurnata xogħol, ma tħallix fiies jitħaddmu għal iżjed minn 8: sigħat kuljum; tagħmel liġi biex ħaddiem li jweġ- ġa' fuq ix-xogħol ikun ikkompensat; ma tħallix barranin jieħdu x-xogħol tal-Maltin kemm jista' jkun; twaqqaf f'Malta għadd ta' fabbriki ġodda; tibda timporta ħwejjeġ essenzjali, bħall-qamħ, biex twaqqaf il-monopolju li kellhom ftit neguzjanti, u tqassam dawn l-affarijiet ix-Xirka stess bi prezzijiet fissi, tagħmel li l- ħlas għax-xogħol tal-mara jkun daqs dak tar-raġel; tkabbar il- postijiet tax-xogħol għan-nisa; tneħħi d-diskriminazzjoni fil- liġi kontra n-nisa; iġġib il-vot għal kulħadd; tibda ġġib f'Malta finanzieri barranin biex ikabbru l-investimenti u l-kummerċ u tagħmel minn Malta fjur tad-dinja; tneħħi l-ispjuni u l-ħalliefa foloz tal-Gvern min-nofs; tispiċċa l-ħafa mit-toroq; tibni d-djar għall-fqar b'kera baxxa; iddaħħal ortografija uffiċjali tal-Malti; tittraduċi l-bibbja bil-Malti u tbigħ l-iskrittura biex il-poplu jkun jaf x'inhu t-tagħlim nisrani tabilħaqq; timla lill-Maltn bil-kuraġġ; tgħin lill-poplu jħares lejn l-impjegati għoljin tal- Gvern bħala servi tal-poplu u mhux bħala allat; tfittex U tara nies imdawla fl-aħjar postijiet tal-Gvern: tkabbar l-edukaz- zjoni; tirrappreżenta l-bżonnijiet tal-ħaddiema u tal-fqar; turi lill-ħaddiema kif jistrajkjaw u kif jorganizzaw irwieħhom; tkab- bar il-privatezza taċ-ċittadin f'daru; tgħallem lill- poplu kif jid- defendi ruħu mhux ibiss permezz tal-qrati imma anki bis-saħħa tax-xabla u tal-ponn. Hemm tejorija qawwija qalb xi Dimechjani li tgħid li l-għan finali ta' ħidmiet ix-Xirka kien kolp tal-istat. Fil-fatt biex wieħed jidħol fix-Xirka kien jinħtieġ li jkun jaf ċerti affarijiet ta' natura paramilitari u l-isfida fiżika dejjem baqgħet f'Dimech għalkemm huwa nbidel ħafna kemm dam fil- ħabs u wara. Jgħidu li d-Dimechjani riedu jissejġekkjaw xi vapuri ngliżi fil-port u jirkattaw lill-Ingilterra bihom biex din tagħtina l-indipendenza. Huma kienu jridu jieħdu lill-kaptan u l-ekwipaġġ għall-għarrieda bil-lejl meta jitilgħu fuq il-vapuri permezz tad-dgħajjes u luzzijiet u jieħdu l-vapuri taħt idejhom. Din il-biża' setgħet kienet ir-raġuni immedjata l-għaliex Dimech kien arrestat ħabta u sabta u mixħut fl-eżilju. Ix-Xirka riedet ukoll tneħħi, jew almenu twaqqaf (għal- kemm Dimech ma jispeċifikax jekk hux bil-leġislazzjoni jew bil- persważjoni) il-partiti tal-baned u festi li kienu dejjem ippikati jew miġġildin, riedet twaqqaf flotta (marina) maltija li fi żmien il-kavallieri kienet fost l-aqwa fil-Mediterran; riedet letteratura maltija, tejatru malti. Ix-Xirka, riedet. ittejjeb l-idea ta' Malta f'moħħ il-barranin u żżid l-istima tagħhom għalina; riedet tiġ- ġieled kontra dawk li kienu ttradew lill-poplu u ma tħalfihomx igawdu l-frott tat-tradiment u riedet taħtaf is-setgħa minn idejn dawk li kienu jabbużaw minnha. Riedet tnissel fil-qiub Maltin imħabba kbira għal Malta, u mibegħda għal kull xorta ta' skja- vith u serviliżmu. Ix-Xirka kienet saħansitra ddarri lit-tfajliet jitkellmu dwar il-politika u tgħallimhom kif ikunu ommijiet bi spintu ċiviku tassew u ma jibqgħux irabbu lil uliedhom fil-biża' bi qwiel bħal ''omm il-ġifa qatt ma tagħli', 'għaddi mnejn igħaddu l-ħmir'. Ix-Xirka riedet tgħallem lill-poplu kif jirreja- ġixxi u ma jibqax jaċċetta Kollox. il-protesta kellha valur li l- Maltin qatt ma kienu jużawh. Ix-Xirka kellha tiknes minn Malta l-ħmieġ kollu li kienet ħalliet il-malamministrazzjoni kolonjali. Ix-Xirka kienet il-mezz: id-Dimechjaniżmu kien il-għan. Kienet il-bidu tat-tmiem. Dimech kien ilu ħafna jippjana biex iwaqqaf xi ħaġa bħal din, aktarx li l-ewwel darba li ħaseb fiha huwa kien għadu l-ħabs. Ftit wara li xandar l-idejali li għadni kemm semmejt, fil-21 ta' Ottubru 19 huwa għamel stqarrija pubblika dwar it-twaqqif formali tax-Xirka, Taħt ir-ras ''Wieqfa — Ix-Xirka tal-Imdaw- lin', huwa kiteb hekk fil-Bandiera: Dak li minn xi snin 'il hawn ma kienx ħlief ħsieb, u minn xi ' xhur 'il hawn ma kienx ħlief kliem, minn dan il-jum għaż- żmien kollu H ġej huwa għemil' Imbagħad huwa jgħid kif bis- saħħa tal-appoġġ miksub huwa seta' jibda jmexxi x-Xirka bis- serjetà kollha. F'Ġunju tal-istess sena Dimech kien diġà għamel ir-regoli kollha tal-isħubija u l-kompożizzjoni tax-Xirka bl-arma b'kollox. F'dawn ir-regoli, miġbura fil-ktejjeb 'Is-Sisien tax-Xirka Mal- 16 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu tija'' (kif bdiet tissejjaħ ix-Xirka tal-Imdawlin), li kien maħruġ fl-1913, Dimech juri mill-qrib l-ispirtu li kellha x-Xirka. Dan kien żmieni ta' persekużzjoni għad-Dimeċhjani kollha b'theddid li jixħtuhom fil-ħabs, bil-pulizija jispjunaw fuq saħansitra l- privat mogħti minn Dimech u f'ħalq in-nies. - Is-sisien tax-Xirka Maltija, kif stampati fil-ktejjeb, inqraw lis-27 imsieħeb li kien baqa' fil-għaqda fl-1913 u minnhom ġew approvati. 27 ruħ li minkejja r-riħ qawwi ta' persekuzzjoni, speċjalment ta'. natura ekkleżjastika imma minħabba f'hekk ukoll ta' natura popolari u ġenerali, kienu baqgħu iżommu l- idejat tagħhom. Il-lista li ġejja, li jiena sibt ma' gozz gazzetti qodma f'kaxxa tal-ħalib għand wieħed Dimechjan xiħ, turi min kienu l-persuni li sal-1914 kienu baqgħu iżommu ma' Dimech. Ħdejn isimhom qiegħed ngħid x'xogħol kienu jagħmlu u, fejn stajt insir naf, minn fejn kienu u dettalji oħra ta' interess. Salvu Astarita; minn Ħaż-Żabbar, kien isewwi r-roti u l- biċikletti fil-ħanut tiegħu f'Bormla. Astarita baqa' jikkorrispondi ma' Dimech sal-1921 u meta Dimech kien eżiljat huwa kien wasslu sal-vapur fuq dgħajsa. Amadi Bonello, minn Bormla, kien fitter id-Dockvard. Karmenu Zarb, imlaqqam Lixandrin, minn Raħal Ġdid, kellu ħanut tat-tċ fil-pjazza tar-raħal. Salvu Agius, li kien joqgħod. Triq-San Kristofru, il-Belt, kien idoqq il-vjolin mal-Klondvke Orchestra, Dwar Giuse Gauci, Giuze Gonzi, Ġusi Balzan, Emmanuel Scicluna u Ġuże Ellul, li wkoll kienu membri, ma stajtx nikseb informazzjoni. Ġanni Fsadni, minn Bormla, kien fitter it-tarzna, bħal ma-kien ukoll Manwel Bonello minn Bormla. Domenico Muscat, mill-Belt, kellu ħanut tax-xorb ħdejn il-Palazz, il-Belt. Spir Azzopardi kien ħajjat, mill-Belt ukoll. Carmel Costa kien minn Ħal Luqa. Cristiano, bniedem immankat minn idu, telqitu l-mara, jgħidu li minħabba t-twemmin politiku tiegħu. Ġorġ Ellul, imlaqqam Ta' Qroċċa, minn Ħaż-Żabbar, kellu ħanut tax-xorb. Anġlu Saliba, miż-Żurrieq, kien sajjied. Salvu Saliba, ħu Anġlu; miż-Żurrieq ukoll, li għalkemm. ismu-ma hux fil-lista baqa' sal-aħħar Dimeċhjan aħrax, kien ħaddiem il-Pixkerija. Salvu Pulis, minn Ħaż-Żabbar, għamel ħafna żmien bla xogħol. Pawlu Bonell, fitter it-tarzna, kien magħruf bħala bniedem li jħobb il-polemiki u provokattiv. Ħaddiema t-tarzna bħala Fitters u mill-Isla kienu Mikiel Mallia, Niċifor Farrugia u Mikiel Ponzinipio li kien Burner. Wis- tin Rizzo kien Time-Keeper it-tarzna, mill-Isla wkoll. Ċikku De- giorgio kien ħaddiem it-tarzna u joqgħod l-Isla filwaqt Hi ħuħ Ġiużi Degiorgio, mill-Isla, kien jaħdem bl-idejn il-badges tax- Huwa kien inaqqax fuq il-bronż bandiera Maltija bil- ballun fin-nofs u imbagħad jiżbogħ il-bandiera ħamra u bajda u l-balla tan-nofs sewda. Ġużċ Mirabitur, mill-Isla, kien Fitter it-tarzna. Karmnu Tabone, miż-żejtun, kien parrukkier. Uliedu xejn ma kienu jieħdu gost li missierhom kien magħruf bħala Dimechjan u malli miet qattgħu jew ħarqu l-gazzetti u d-doku- menti kollha li sabu fl-iskrivanija tal-kamra tiegħu. Dan hu l-bniedem li jgħidu li ma kienx jemmen fil-verġnità tal-Madonna, akkuża li wara kienet assoċjata ma' Dimech mill-anti-Dimechjani. Dwar il-verġnità tal-Madenna ma sibt xejn minn Dimech u lanqas minn Abela, għalhekk ma nistax ngħid fiż-żgur x'kien jaħseb dwar dan imma l-fama li kellu aktarx li ma ġietx mix-xejn. Imsieħeb ieħor li fuqu ma sibt xejn kien Manwel Cauchi. Feliċ Buhagiar, miż-Żejtun, kien jaħdem l-irħam. Buhagiar kiteb għadd ta' poeżiji patrijottiċi f'Il-Bandiera. Ieħor li mhux fil-lista, Duminku Arpa, lukandier mill-Imsida kien Lixandra fl-1921 u mar ma' Juann Mamo iqiegħed kuruna tar-rand fuq il-qabar ta' Dimech. Arpa kien jgħid li lil Dimech avvelenawh f'Lixandra u b'hekk li kien miet. Duminku Muscat kien mill-Belt, Spiru Siracusa emigra għall-Amerika. Ġużċ Borg Pantalleresco, Prokuratur Legali u l-uniku gradwat li kien fix- Xirka, darba kien anki fil-Kumitat Eżekuttiv tal-għaqda. Tankredi Borg kien jissim- patizza mal-moviment dimechjan għalkemm ma kienx imsieħeb iħallas tax-Xirka fl-1914. Huwa kien stampatur imma kien ukoll ikanta anki fil-knejjes. Borg ħareġ it-tieni edizzjoni tal- Chel- liem Ingliż fl-1925 flimkien ma' Arpa. Ħabib ieħor kien Juann Mamo, li għadda ħajtu ħafna drabi bla xogħol dejjem jara x'jinvinta u jħawwad, magħruf fostna llum l-iżjed għall-ktieb tiegħu Ulied In-Nanna Venut fl-Amerka. Mamo mar Lixandra ftit wara Dimech u sab impieg bħala evgiter' fil-kamp ta' konċentrament; fl-1922 beda joħroġ il- gazzetta Il-Ljun u fl-1928 ħareġ Il-Fkir Malti fejn ġie li semma lil Dimech b'ismu. Juann Mamo kien instab mejjet f'Wied Babu. Ġużeppi Cremona, ieħor mhux fil-lista, kellu l-Cafà San Mikiel fi Triq it-Tejatru l-Belt. Cremona kien bejjiegħ popolari tal- Bandiera tal-Maltin. Kull ġimgħa madwar tnax-il tifel kienu jbiegħu bejn wieħed u ieħor 3' tużżani kull wieħed Bandiera. Huwa kien jixtri l-gaz- zetta bid-9 soldi t-tużżana u jbiegħha sold il-waħda, iġifieri jaqla' 18 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu 3 soldi mit-tużżana. Cremona waqaf ibiegħ il-gazzetta meta l- Isqof fl-1902 skumnikaha, imma huwa xorta waħda mar għall- Protest March tal-1914 li fih Dimech ġie arrestat —- ''arrestawh eżatt ħdejn St James Cavalier, il-Belt', qalli, 'marru fuqu żewġ pulizija u qalulu li se jeżiljawh. . . il-ħin kien xi d-9 p.m.' Cre- mona la jaf jaqra u lanqas jikteb; huwa. jirrispetta ħafna lil Dimech. Hekk kienu wkoll il-maġġoranza l-kbira tad-Dimechjani — bla skola u b''hero worship' għal Dimech. Ghalkemm Dimech u sħabu kienu jattakkaw lill-Gvern Ingliż u lill-politikanti Maltin; inklużi speċjalment l-ekkleżjastiċi li kienu mdaħħlin direttament fil-politika, l-oppożizzjoni kontra Dimech. ġiet l-iżjed min-naħa tal-Knisja kemm għaliex huwa kien jikteb u jniggeż u anki għaliex bil-Malti l-Ingliżi ma kinux jifhmu. Barra minn dan, Dimech kien qiegħeġ jipproġettà idejat li għal żmienu kienu mhux biss ġodda imma wkoll kontra d- drawwiet ħajjin tal-massa tal-poplu.. Kien. biss irnexxielu jagħ- mel l-appell tiegħu mismugħ minn parti sostanzjali tal-fqar, l- iżjed nies tat-triq mingħajr l-iċken ħjiel ta' edukazzjoni. Biss, fil-ħajja pubblika tiegħu Dimech qatt ma kkritika xi essenzi tat-twemmin nisrani. Huwa kien jikkritika b'mod iebes u xejn raffinat lill-Isqof fuq ħwejjeġ li jirrigwardaw il-knisja — ir-rużarju..waqt il-quddies, ħsejjes tas-siġġijiet fil-knisja, ġbir mis-sagristani u, fuq kollox, il-festi u l-partiti H kienu l-mimmi t'għajnejn il-partitarji tal-parroċċi. U dawn il-partitarji ma kinux l-iżjed qassisin, kienu jingħaddu bil-mijiet f'kull parroċċa. Għalhekk tistgħu taħsbu. x'rijazzjoni tremenda qajjem kontrih Dimech meta ħadha, għall-ewwel darba f'Malta, kontra dan il- parrokkjaliżmu li kien forsi l-ikbar karatteristika. tal-ħajja soċ- jali u folkloristika (mhux biss reliġjuża) tal-pajjiż. Il-piki u l- ġlied bl-idejn bejn partit u ieħor, li għal Dimech kienu telf ta' żmien u ħmerijiet, kienu l-ħobżna ta' kuljum ta' eluf ta' Maltin li kienu jassoċjaw, jekk mhux ukoll iwaħħlu, l-partit mal-festa, mal-qaddis, il-qaddis mal-knisja, il-knisja. mar-reliġjon. U lil Dimech, bħala kontra dawn l-affarijiet, kien naturali għalihom H jikkalkulawh bħala anti-klerikali, anti-kattoliku, mażun, ereżjarka. Verament, Dimech qatt ma fehem uu qatt ma apprezza l- folkloristiku tal-poplu. Dan jidher mhux biss mit-trattament goff lejn il-festi u l-partiti imma anki mill-oppożizzjoni għall-għana li sejjħilha nħiq tal-ħmir u għall-ilbies tal-għonnella li jgħid di ssewwed il-qalb u hija ħaġa kerha. Dawn huma idejat H mhux biss huma kontradittorji meta tqis l-importanza li Dimech kien jagħti lit-turiżmu, imma li huma wkoll xhieda tal-immaturità tiegħu f'ċerti affarijiet. U: għalhekk id-daqqa li ried jagħti Dimech f'ċertu sens ingħatat ħażin. Ir-rivoluzzjoni ma ssirx bilH tmur kontra l- mentalità tal-massa 'tal-poplu bl-addoċċ. Ir-rivoluzzjoni ssir meta jkun sar biżżejjed xogħol fil-qiegħ għaliha, meta jkun hemm sisien fuqiex tibni. Żmien Dimech xejn ma kien waqtha, għaliex is-sisien beda jibnihom hu, u mhux dejjem kellu l-kapa- ċità jqis ġebla ma' oħra u jqiegħed il-ġebla ta' fuq wara li jkun qiegħed ta' taħtha. Kien diffiċli, jekk mhux impossibbli għalih li jagħmel dan, tant kemm l-idejali tiegħu kienu 'il bogħod mill- prattika fil-ħajja maltija ta' kuljum. Għalhekk beda, ċirku vizzjuż ta' azzjoni u oppożizzjoni, krl- tika u kontra-kritika, pika u kontra-pika. Lil Dimech qalulu li hu illuminist, ħaġa li tista' tgħid li kien għalkemm l-illuminiżmu ma jsemmieh qatt bħala idejoloġija. Imma l-illuminiżmu jista' jfisser ħafna affarijiet — jista' jfisser li tiftaħ moħħok u ma tibqax tgħix fl-għanqbut. U b'mod ġenerali din kienet id-definiz- zjoni li jagħti Dimech il-ħin kollu fil-kitba tiegħu u dan li jifhem meta jitkellem fuq 'ulied id-dlam' u 'ulied id-dawl'. 'Ulied id- dawl' huma dawk li jafu jaħsbu b'moħħhom. 'Ulied id-dlam' huma dawk li m'għandhomx din il-kapaċità u li jieħdu l-affari- jiet 'for granted'. Għalhekk jgħid: ''Ftit huma l-Maltin li ma jmorrux il-Quddies nhar ta' Ħadd, imma mhux ftit huma dawk li għalfejn imorru ma jafux'. Fil-bidu ta' dan is-seklu din kienet stqarrija li faċilment setgħet ġiet interpretata bħala għajta biex in-nies ma jmorrux iżjed quddies. Biss, l-istess inte- Tess ta' Dimech fil-Quddies u fir-reliġjon nisranija u fl-iskrittura ma jikkonfermax il-ħsieb ta' ħafna nies li baqgħu iqisuh bħala anti-kattoliku. Bejn Ottubru tal-1911 u Novembru 1912 il-ġurnali Il-Ħabib, dak iż-żmien immexxi minn Ġużċ Muscat Azzopardi li d-Dimechjani kienu jsibuh bħala 'Il-Pagun', huwa interessanti ħafna għal dak li jingħad fih dwar Dimech u jista' jkun is-sors ta' studju dettaljat fuq ix-xejriet tal-Anti-Dimechjaniżmu. Wara t-twissija tal-Isqof Pace u t-twiddiba bl-Ittra Pastorali tal-Isafl- jiet Pace u Portelli, Dimech għamel abjura fejn ċaħad Hi huwa kien dak li akkużawh bih, Taħt ir-ras 'Il-Pastorali Tal-Isqof' f'Il-Bandiera ta' nhar is-Sibt 7 ta' Diċembru 1912 Dimech jikteb hekk fuq il-Pastorali msemmija: WBilli din dehret f'bosta knejjes u ġurnali, ma dehrilniex meħtieġ li tidher fil-ġurnal tagħna ukoll. Biss fraħna bil-kelmiet 80 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu da vero cattolico convinto, li juru wisq tajjeb li hawn fil-Kurja jafu, u kienu jafu li Dimech hu u kien nisrani Kattoliku. Da vero' cattolico convinto iġifieri ta'-veru: Kattoliku Iż-hi:- Nifirħu x'ħin naraw li l-maħbub Pastur tagħna jaf H Dimech la kien mawmettan, la buddist, u l-anqas ħaġa oħra, bħalma qalu u xerrdu l-giddibin, biex iwaqqgħuh u jbagħduh mal-poplu, dawk il-giddibin li f'żaqghom m'għandhomx ħlief marrara, mill-aktar ħadra. Dan juri li Dimech seta'- ma. qallhom xejn. il-kelmiet: 'Nemmen ' bil-qawwa t-tagħlim:-tal-Knisja Kattolika'; Dimech ma qal lil ħadd, u lanqas ma kiteb imkien li huwa ma kienx jemmen bil-Knisja Kattolika. UProva oħra li Dimech Kattoliku kien bħalma hu, hija din: li meta xi sitt xhur ilu għammed tarbija, ma ħadhiex fis-sina: goga tal-Lhud, lanqas f'xi moskea tat-Torok, imma fil-Knisja ta' Stella Maris. - Dan li jgħid hawn fuq b'riferenza għall-fatt li huwa qatt ma kiteb jew qal li ma jemminx fil-Knisja Kattolika huwa, sa fejn stajt insib jien, veru; biss il-mod li jikteb huwa, bħas-soltu, arroganti, niggieżi u l-inqas ħaġa li jirrifletti hi r-rispett lejn l-awtorità ekkleżjastika. Fil-fatt dan ir-rispett lejn l-awtorità f'Dimech ftit li xejn kien jeżiżti u anki l-mod kif jitkellem dwar l-Ingliżi, spontanju u sinċier kemm trid, imma, tista' tgħid bla rażan. Din l-attitudni, f'soċjetà ċkejkna bi struttura ġerarkika mifruxa ma' kullimkien, bi tradizzjoni setgħana u monolitika, kienet l-agħar ħaġa, forsi agħar mill-istess idejat li xtaq iwassal Dimech. Biss din l-attitudni kienet parti tort tiegħu, metà tqis il- formazzjoni tal-personalità tiegħu, u parti tort tar-rejazzjoni li kienet tqajjem. L-oppożizzjoni għax-Xirka tal-Imdawlin għam- let mix-Xirka tal-Imdawlin tabul soċjali, veru, imma għamlet ukoll xi ħaġa importanti li n-nies jisimgħu biha, li jitkellmu dwarha anki jekk biex jisħtuha jew biex jibżgħu minnha. It-tabh dimechjan kien tant kbir li wieħed raġel xwejjaħ qalli. li hu jif- takar lil missieru jgħidlu ''tmorrux fuq is-sur għaliex hemmhekk ipoġġu d-Dimechjani'. Il-kontroversjalità ta' Dimech u sħabu wkoll tidher mill-fatt li n-nies li kienu joqogħdu fi Triq l-Ordi- nanza,, skond ma qalli wieħed li kien joqgħod hemm, kien fa- miljari mal-kliem ''(Ġej Dimechl' jew ''Ġejjin id-Dimechjani' speċjalment wara li Dimech kien ikun mar jiddefendi jew jagħti parir lil xi fqir ħdejn il-Qorti. Dimech ma kienx iħalli waħda għaddejja u minkejja t-thed- did li kien jirċievi, sa theddid ta' ħabs, u bil-pulizija jispjunaw fuqu wara l-bieb u waqt li kien jagħti l-privat, huwa xorta waħ- da kien jibqa' sakemm jgħid dak li jkollu fuq l-istonku u jara kif jagħmel biex jirridikola lil min ikun ikkritikah. Naturalment din l-attitudni kienet iġġib u tkattar l-għawi għalih. Huwa kien ukoll jitkellem b'ċerta pritensjoni u speċji jqis lil Alla bħala imxierek fl-għaqda tiegħu. Li rieq jgħid hu kien li l-idejali tax-Xirka tiegħu kienu tajbin imma dak ma kienx il- mod, 'Maltini'' isejjaħ fil-gazzetta (21/10/11) 'tafu wisq tajjeb x'qiegħed isir biex Ix-Xirka tal-Imdawtin,ii fl-Isem t'Alla u bil- għajnuna tiegħu ġiet imwaqqfa, illum tiġġarraf. Tafu li xi nies, li l-ħidma tagħhom fid-dinja jmissha tkun biss għall-għaqda u l-hena tal-bnedmin kollha u li gidba minn fommhom qatt ma jmissha toħroġ, qegħdin ixerrdu kull xorta ta' gideb fost il- Maltin, l-aktarnett fost in-nisa u t-tfal, u dawk li bħat-tfal jaħsbu bit-tama fil-ħażina qalbhom li iġarrfu dak li Alla fil- ħniena tiegħu ried iwaqqaf u waqqaf, iġifieri l-kbira Xirka tal- Imdawlin, li Ilum tgħodd 18-il elf ruħ u minn hawn u sitt xhur oħra tkun tgħodd 100 elf ruħ, u minn hawn u sena il-Maltin kollha…' F'dan il-kliem jidher kemm Dimech seta' jara kbir għaliex dawn in-numri xejn ma jirriflettu n-numri ta' imxierka u Dimechjani oħra. Biss, huwa minnu li ftit jew wisq 'Ix-Xirka tal-Imdawlin' wasslet messaġġ li tista tgħid ittieħed minn Mal- ta kollha u li Ilum hu f'ħafna affarijiet rejaltà. Il-kundizzjoni- jiet soċjali u politiċi li kien jitkellem dwarhom Dimech huma prinċipji aċċettati jew fatti kompjuti. Dwar l-Oppożizzjoni għax- Xirka, hu jkompli hekk: USa fejn nafu aħna beda din il-gwerra kontra x-Xirka wie- ħed qassis, u U aħna qassis ma nsejħulu qatt, mill-Isla. Dan malli sama' li f'Malta sejra titwaqqaf Xirka biex ixxerred id-dawl f'Malta u tagħti lill-poplu l-għajnuna li għandu bżonn, donn- hom daħlu fih ix-xjaten, u beda jxewwex kontra tagħna kemm ix-xjaten tawh għajnuna… Naħsbu aħna li dan ir-raġel.., billi għadu nitfa ta' żagħżugħ baża' li jekk ix-Xirka isseħħ ma iil- ħaqx ifaddalhom. Wara dan qamu qassisin oħra. fl-istess belt, b'magħhom xi wieħed mhux qassis, bħalma huwa, Dovik li, kif qalulna, joħroġ jiġbor il-flus għall-festa jew festi u li donnu in- tela għalina għaliex l-imseħbin fix-Xirka ma ridux jagħtu u ma tawx flus. Wara xi qassisin minn l-Isla qamu oħrajn minn bliet oħra u minn xi rħula wkoll, u xi wħud ma stħawx igħidu xi kliem faħxi wkoll fir-rabja tagħhom kontra Dimech, H ħabbar fost ħwejjeġ oħra, li sejjer joħroġ l-Imqaddsa Skrittura bil- ta Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu Malti… Issa għaċ-ċirkulari, għall-gideb u għall-ipokrizija tagħ- ha… UDawk is-sinjuri:li:għaġnu:u:fattru l-famuża: ċirkulari; U daħħket tant lin-nies ta' dawn il-ġranet, jikkundannaw ix-Xir- ka tal-Imdawlin għaliex — igħidu huma — fis-seklu XIV kien hemm setta msejħa tal-Illuminati fi Spanja, Franza, Ġermanja, Ingilterra u artijiet oħra, fejn xerrdet xi tagħlim mimli bir-raz- zjonaliżmu u bil-fanatiżmu spiritwalistiku u sentimentali li kien kontra l-Knisja… Ħal Ħal Ħal Ara x'għandu x'jaqsam ix-xebħ tal-isem i- Mela skond:ma-jaħsibha: l-vasto-comprendonis: ta' dawk is-sinjuri l-Filarmonika Sant' Andrea u l-oħra La Valette għandhom jiġu kkundannati, għaliex hemm żewġ loġoġ tal-ma- żunerija b'dana l-isem, jiġifieri Saint Andrew's Masonic Lodge (huwa qassisl) u-La Valette Masonic Lodge::: UMaltini Lil dawk il-foloz li jiġu ixewxukom kontra Dimech, jgħidulkom li huwa mażun, li huwa hekk u hekk, għidulhom: Ja foloz tradituri, ja egħdewwa, tal-poplul Viva l-Fqirl Fit-tajn il-qarreqini Viva l-ġidi Viva l-paċi bejn il-Maltin kollhal Viva x-Xogħol il-kliem li kien iġib Il-Ħabib 'Oportet Ut Unus Pro Popolo Moriatur' Dimech kien jeħodhom għalih. Għal din it-theddida huwa ħareġ foljett bit-Taljan jismu 'A Cui Mi Rivolgero7 Cui Chiamero In Mio Soceorsoi' u jibda billi jikkwota lil San Mat- tew, XWVILI, 7. F'dan il-foljett Dimech jakkuża lil Muscat Azzo- pardi b'tixwix sabiex il-poplu jassassina lil Dimech. Sadattant, l-attivitajiet tax-Xirka baqgħu sejrin. Laqgħat għall-membri fil-magħluq. Laqgħat għall-pubbliku fil-miftuħ. Dawn ta' l-aħħar kienu ftit imma f'xi villaġġi Dimech għamel speċi ta' ''corner meetings'. Il-popolarità tax-Xirka bdiet tiż- 84 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu Is-Sur Paul Mizzi, li għandu it-teżi tiegħu għall-B.A. His- torv fuq ''Parishes, Parishioners and Parochialism' jgħid li f'Għawdex ukoll kien hemm ftit Dimechjaħi, u dawn kienu fir-Rabat, Għawdex. F'Malta l-bejjiegħa tas-suq tal-Belt bdew iżejnu l-imwieżen, il-karrettuni, il-kvievet tagħhom bl-arma: tax-Xirka, il-bandiera maltija bil-balla fin-nofs, jew bis-salib tat-tmien ponot tal-Ka- vallieri; u bdew jiktbu mal-ħitan ''Dimech, Salvatur tal-Ħad- diemal lm : U immznzzam men - Tant hu hekk li Dimech ħassu b'saħħtu biżżejjed biex jgħid li filwaqt li qabel l-Ingilterra setgħet taħqar lill-Maltin mingħajr ma.jiġri xejn għaliex. ma. kien. hemm l-ebda forza organizzata biex twaqqafha milli tagħmel hekk, issa. dan l-Ingilterra ma set- għetx tagħmlu iżjed għaliex kienet twaqqfet il-forza organizzata meħtieġa biex tiġġildilha. Dan hu kliem iebes ħafna, sedizzjuż. Għalhekk Dimech jgħidu bil-Franċiż, forsi biex ma. jifhmux kul- ħadd, fil-Bandiera (10/6/1911): Heureusement il-1 a quelquun qui a cette force. Darba waħda nhar ta' Ħadd filgħodu fl-1913 Dimech qatagħ- ha li jmur jagħmel corner meeting f'Ħal Qormi. B'xi mod il- Kappillan jew xi predikatur ieħor fil-parroċċa sar jaf b'din il- miġja-u fil-priedka. tal-quddiesa, qal li. f'Ħal Qormi kienu ''ġej- jin is-sriep biex javvelenawkom kontra l-Knisjal' Malli Dimech wasal Ħal Qormi, daru għalih għadd ta' nies, ħaġġruh, u ħal- lewh fl-art b'rasu maqsuma. Din hi ġrajja li tista tidher im- ġebbda imma fil-fatt hija. aċċertata. mhux biss ma' nies li semgħu biha iżda wkoll ma' nies li min jiġi minnhom kellu sehem fit- tħaġġir. Hija ħaġa li turi l-istat ta' antagoniżmu għami li l- ġlieda, li forsi tista tissejjaħ b'mod uniku ''politiko-reliġjuża', kienet waslet. F'dan il-każ iżda l-ġlieda ma kinitx bejn Knisja u Stat imma bejn Moviment u l-Istabbiliment. Nhar is-Sibt 25 ta' Lulju 1914 kellu jsir 'Grand Anglo-Mal- tese Varietv Concert' fit-Tejatru Manoel, Valletta. Id-dħul minn dan il-kunċert varjat kellu jmur għall-ħaddiema membri tax- Xirka Maltija li kienu jew qiegħda.jew inkella bil-'compulsorv leave'. F'dan il-kunċert Professor Emmanuel Dimech' kellu jagħmel diskors bl-Ingliż fuq is-suġġett ''The Benefit Resulting From Mutual Help'. Wara l-innu tax-Xirka kellu jindaqq għall- ewwel darba u kellu jkun akkumpanjat minn kor tat-tfal li kien ilu xi żmien jipprepara l-kant ta' dan l-innu. L-innu, li l-mu- żika tiegħu qiegħda tkun ippubblikata f'dan il-ktieb, inkiteb minn 'Maestro Pasquale Sciculna u għamlu stil mexxej u rivoluzzjonar- Fit-test tal-kompożitur il-kliem ''voci puerili' jistgħu jitfis- sru jew vuċijiet ta' tenuri jew inkella vuċijiet ta' tfal. L-innu huwa miktub għall-ewwel u t-tieni vuċi u ż-żewġ vuċijiet huma fit-'treble clef'. Il-'metronome speed', jekk mogħti, ma jintagħ- rafx imma probabbilment huwa ta' '116 to the crochet' stil alla marcia. L-użu tal-cdmpana, imbagħad tat-trombe, imbagħad tal-cannone, voce assai forte, probabbli jagħmel dan l-innu rl- voluzzjonarju l-uniku wieħed malti H hawn ta' xejra nazzjo- nali, mhux partiġjan fis-sens politiku normali. Il-mużika u l- kliem jixirqu lil-xulxifi' u huma riflessi f'xulxin b'mod H l-innu huwa-wieħed tal-widna bil-mużika daqs kemm hu mħeġġeġ fl- ispirtu. Imma..wara dawn. il-preparazzjonijiet. kollha u wara li l- pulizija. kienu assiguraw lix-Xirka li l-permess kien mogħti, fl- aħħar minuta wara pressjoni li saret minn xi persuni mhux magħrufa l-pulizija ma ħallietx il-kunċert isir u għalqet il-bl- bien tat-tijatru Manoel. Bħala protesta kontra dan l-aġir id-Dimechjani hejjew marċ ta' protesta, aktarx li l-ewwel marċ ta' protesta fuq l-istil kon- temporanju. Dan il-marċ, li kellu jgħaddi mit-toroq ewlenin tal- Belt Valletta, kien se jsir nhar il-Ħadd 23 ta' Awissu. Lejliet it-23 ta' Awissu, nhar is-Sibt, id-Dimechjani kellhom jattendu għal laqgħa urġenti għand il-Professur. Dak is-Sibt kien l-aħħar Sibt li fih ħarġet Il-Bandiera tal-Maltin. U kien ukoll l-aħħar ftit żmien li l-Professur kellu jagħmel f'Malta. Il-laqgħa urġenti li kellha ssir għand Dimech, imħabbra fl-aħħar ħarġa tal-gazzet- ta, kienet imxandra b'dawn il-kliem: 'IL-ĦADD LI ĠEJ (23 TA' AWISSU) HEMM BŻONN LI SSIR LAQGĦA FIL-LOKAL TA' STR. GĦALHEKK DAWK L-AĦWA KOLLHA: LI MA: JKUNUX JAĦDMU D-DOCKVARD JIĠU MIT- LUBA BIEX MA JONQSUX. Wasal l-għada u għadd ġmielu ta' Dimechjani u numru kbir ta' pulizija jgħassuhom inġabru l-Belt għall-marċ. Wara ftit, quddiem il-Qorti ta' Fuq, Dimech ordna li min irid seta' joħroġ barra l-bwiet tal- ġlekk u tal-qalziet biex il-pulizija ma jkunux jistgħu jitfgħul- hom munita falza fihom ħalli jakkużawhom b'hekk… il-mossa, li d-Dimechjani jsostnu li saret fuq Dimech meta nxteħet it- tieni darba l-ħabs, dik tal-munita falza. U hekk għamlu, bi sfida 86 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu għall-pulizija ħdejhom. Għal tliet snin il-pulizija kienu għas- sew lil Dimech u lil sħabu anki fi djarhom stess. Dak il-Ħadd , memorabbli l-għassa waslet fejn' kellha: tasal. : Malli l-folla waslet Kastilja l-pulizija firxu n-nies, ħatfu lil Dimech, ħaduh għalih waħdu, arrestawh u offrewlu għażla ta' żewġ postijiet Hi f'wieħed minnhom huwa kellu jkun eżiljat bħala priġunier politiku minħabba l-attivitajiet tiegħu. Ftit iżjed minn ġimgħa qabel kienet faqqgħet l-ewwel gwer- ra dinjija. U Malta kienet fortizza-kolonja tal-Gran Brittanja li kienet poter imdaħħal fil-gwerra: Id-Dimiechjafi mà-kinuixin: nies li xtaqet f'Malta l-Ingilterra. Id-Dimechjani, u Dimech in- nifsu fl-ittra tiegħu li qiegħda tiġi ppubblikata hawnhekk, iqis lill-Knisja u l-Istat flimkien fl-eżilju tiegħu imma, fil-fatt dwar dan la-hemm: u aktarx li lanqas qatt jista jkun hemm provi: Nhar il-5 ta' Settembru 1914, Manwel Dimech, akkumpanjat mill-pulizija, u minn ftit minn sħabu fosthom Salvu Astarita b'bandiera bajda f'idejh bħala simbolu ta' rieda tajba lejn il- poplu mid-Dimechjani, marru x-xatt tal-Belt fejn kien hemm jistenna lil Dimech il-vapur Carola, il-vapur li kellu jieħu lill- President tax-Xirka Maltija 'il bogħod darba għal dejjem. Asta- rita fuq dgħajsa. wassal lil. Dimech sal-vapur, filwaqt li d- Dimechjani l-oħrajn baqgħu iħarsu mix-xatt u mis-swar, speċ- jalment fil-Barrakka ta' Fuq, fil-Barrakka t'Isfel u f'Barriera Wharf. L-aħħar tislima, l-aħħar għafsa ta' id m'id, l-aħħar tix- jira, l-aħħar għafsa ta' qalb fuq l-art maltija, il-Carola ħiereġ bil-mod il-mod mill-Port il-Kbir. 40 minni wisq maħbub u għażiż Astarita', kiteb minn Lixan- dra Dimech lill-ħabib tiegħu Salvu li kien wasslu bid-dgħajsa sal-Carola, ''qiegħed nikteblek b'nofs ġismi mejjet, tista tgħid taħt għajnejn il-bojjiet tiegħi. fFlf tiżżija ħajr minn qalbi tal-erba' kelmiet sbieħ li bgħat- tli u li jiena qrajthom b'għoġba kbira. għadilli aktar mejjet milli ħaj. Alla jtik il-qawwa u l-hena li jistħoqqulek. Int ferraħtni qabel mewti bl-aħbarijiet tiegħek. Mela x-Xirka għażiża ma mie- titx. Ikun imbierek il-Kbir fuq kull kobor issa u dejjem, u im- bierek tkun int, li ftakart fija. Maħbub ħabib tiegħi, jiena ma nsejtx is-siegħa li fiha inti rsaqt bid-dgħajsa waħdek taħt il- vapur li kien sejjer joħodni 'il bogħod minn Malta, u tajtni l- aħħar tislima. Bosta drabi ħsibt fik f'dan iż-żmien kollu. Bil- ferħ qrajt li inti miżżewweġ u għandek it-tfal. Alla jseddaghom- lok, u jagħtihom il-ħila u l-qlubija li ta lileki uTl.qassisin u Il-Pagun riedu l-mewt tiegħi, u dak li riedu ġabuhl Inqdew bl-Ingilterra, u waslu fejn riedu. Nitlob li nies min-nisel tal-Pagun, jew minn dawk l-oħrajn li assistew mal- egħdewwa tiegħi biex jeqirduni, ma jiġu qatt milqugħin mix- Xirka. La tinsewx il-ħsara kbira li għamlulna. Huma ferħu meta aħna bkejna. 'L-Alfabett Malti — la tinsiex — kont jien l-ewwel wieħed li tkellimt fuqu, u fuq il-Għaqda tal-Kittieba Maltin. Imma l- għedewwa għajjruni, fixkluni. Il-ħolqien ta' alfabett wieħed għall-Maltin kollha mhix ħaġa tqila, imma l-għajjurin, l-aktar- nett Il-Pagun, għadhom ħajjin, għall-ħsara ta' Malta. U il-qas- sisin, egħdewwa tax-Xirka tad-dawl, għax iridu jħallu l-ġens Malti fid-dlam, ħalli jistgħu aktar bil-ħeffa jikluh, għadhom ħajjin ukoll. Inti taf, ukoll, li fil-ktieb tiegħi 'TI Ghellien tal Erbat Ilsna' (Malti, Italjan, Ingliż u Franċiż) jien urejt fit-tarf kif jinqara l-Malti. Imma dak l-alfabett, kif l-alfabetti l-oħra kollha li bihom il-Maltin jiktbu, ħażin kemm jista jkun, agħar mill-Industani, mill-Għarbi, mit-Tork i mill-Kurdi. Jekk ma mmutx fis, kif iriduni l-egħdewwa tiegħi, u kif qegħdin jisten- new il-qassisin f'Malta, bil-Pagun u oħrajn bħalu magħhom, jiena nittama li nagħti lii Malta alfabett xieraq. Irrid nara jekk nistax niktbu issa, għad illi mejjet bil-ġuħ, għax ili ma nduq 24 siegħa, u l-aħħar ikel li kilt kien ftit ross mgħolli fl-ilma, u biċċa, ħobż iebsa ib'xejn.. (L-Ingliżi għamlu, u qegħdin jagħmlu wisq biex imarrdunil). Mela ħalli nara nistax nagħmel xi ħaġa. 6L-Alfabett Malti maħluq minn Emmanuel Dimech xi ftit siegħat (priċlu kien) qabel ma waqa' mejjet taħt il-qilla u l- mibgħeda tal-Ingliżi fl-art tal-Eġittu. 13 (a), b (be), ċ (ċe), d (d), e (e), f (f), g (ge), $ (ghe), he (he), ħ (ħa), h (ghe), i (i), j (ve), k (che), l -(iD, m (1m), n (im), o (o), p (pe), q (ka), r (er), s (es), t (te), u (1, V (ve), w (we jew b). UGħażiż ħabib ma niflaħx nissokta, il-ġuħ għafasni sewwa, Dimech miet skond l-iskrizzjoni taħt ir-ritratt tiegħu rega- lat lill-Bibljoteka minn Salvu Pulis, nhar it-18 ta' Marzu 1921, f'Sidi Bishr, Xatbi, Lixandra. Hawn min jgħid li miet f'April, mhux f'Marzu. Hawn min jgħid li miet avvelenat, imma iżjed huwa probabbli li miet bil-piena ħarxa li sofra għal ħidmietu. Bħal qabel, il-merħla mingħajr ir-ragħaj tgerrxet u tferrxet u fil-gwerra tal-1914-18 ix-Xirka organizzata tista tgħid li ftit ftit għebet. Imma Dimech kellu effett fuq ix-Xirka daqs kemm ix- Xirka kellha effett fuq is-soċjetà Maltija. 88 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu tagħha għad trid titqies fil-fond meta ż-żmenijiet riċenti jkunu tbiegħdu ftit mil-lum u saru iżjed għall-verità storika kollha. IL-ĦAMES. ANTI-DIMECHJANIŻMU MILL-KLERU MALTI Fil-'Ħabbar ta' Sant'Antnin' (Novembru, 1911 numru 11, pp. 320-324), organu tal-Patrijiet Franġiskani Minuri Konventwali, dehret Pastorali ta' l-isqof Pietru Pace bid-data tal-11 t'Ottubru, 1911. il-ftuħ tal-pastorali juri sewwa, kif il-knisja maltija kienet tħares lejn Manwel Dimech, tagħlimu u niesu: UMinn ftit taż-żmien ġiet istitwita fostna għaqda, imsemmija —Xirka ta' l-Imdawlin', sostnuta u mxerrda minn ġurnal li joħroġ kull ġimgħa msejjaħ 'Il-Bandiera tal-Maltin'. L-isem ta' din l-Għaqda sa mill-ewwel tana x'naħsbu fuq il-fini ta' l-istess għaqda, billi aħna nafu ben tajjeb x'inhi s-setta ta' l-Imdawlin li nibtet fis-seklu XIV ġewwa Spanja minn Gonsalvo Martino u mxerrda mbagħad fi Franza, fil-Ġermanja, fl-Ingilterra u bnadl- jiet oħra b'tagħlim qarrieqi tar-razzjonaliżmu u tal-fanatiżmu spiritwali u sentimentali, kontra l-awtorità tal-knisja, ta' l-istat u tal-familja, u għalhekk ġiet minn kullimkien ikkundannata sa mill-1575 appena uriet x'kienet issarraf. Il-pastorali ssemmi l-artiklu l deher fil-'Bandiera tal- Maltin' (għadd 3'78) tas-Sibt, 30 ta' Settembru, 1911 u tixli lix- Xirka b'tagħlim soċjalista. Din is-silta mill-pastorali titkellem ċar: 4… Fartiklu minn tal-'Bandiera tal-Maltin' .. . iħeġġeġ lin-nisa sabiex iqumu u jipprokuraw li jkunu f'kollox bħall-irġiel billi jipperswadihom li assolutament fis-soċjetà għandhom l- istess drittijiet; tagħlim oppost għal daka ta' l-imqaddsa Skrit- tura u tal-Vanġelu u kontra kwalunkwe fundament ta' l-ordni soċjali. F'artiklu ieħor fejn ikompli juri l-iskop ta' din ix-'Xirka', fost ħwejjeġ oħra, iġiegħel lill-miktubin H jagħmlu kwalunkwe reżistenza għall-kmand tas-superjuri għaliex il-bniedem m'għan- dux ikun bħal biċċa tafal… Il-fehma tal-pastorali kienet li b'dawn il-prinċipji u b'oħrajn imsemmija jinqerdu s-saħħa u l-ordni fi ħdan il-familja u s- soċjetà. Dan qanqal lill-isqof biex iżid igħid: UU għalhekk aħna issa ma nistgħux nibqgħu iżjed siekta u ma ngħollux il-vuċi tagħna biex nikkundannaw tant 'ix-Xirka ta' l-Imdawlin' kemm ukoll il-ġurnal 'Tl-Bandiera tal-Maltin' u nwiddbu lid-diretturi tagħhom li ma jkomplux din il-missjoni u lill-miktubin fiha, lis-soċi u lill-qarrejja li jitilquha.' Madankollu, ftit paġni wara, fl-istess ħarġa ta' 'Il-Ħabbar ta' Sant'Antnin ta' Padova', dehret pastorali oħra, miktuba minn Pietru Pace bid-data tat-23 t'Ottubru, 1911. Il-qofol ta' kulma 92 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu qalet il-pastorali hu li l-awtorità tal-knisja sogħob biha li l- ewwel pastorali tagħha ma swiet għal xejn, u li issa d-Dimech- janiżmu u' Manwel Dimech innifsu huma kkundannati. Din hi s-silta l-iżjed importanti: 'Għaldaqstant biex niskansaw deni iżjed kbir u nsejħu lil dawka li għawġu mit-triq id-dritta, aħna nużaw is-setgħa tagħna billi nżidu l-kundanna sempliċi tax-'Xirka ta' l-Imdawlin' u tal-'Bandiera tal-Maltin' il-piena ta' DNUB MEJJET (l-ittri kapitali huma miktuba fil-pastorali). riservat lilna għal dawk kollha libi kwalunkwe mod-għandhom jew jiehdu sehem fil: waħda u fl-oħra, jew jagħtu isimhom bħala mseħbin fix-Xirka, sija biex jagħmlulha kuraġġ biex tgħaddi 'l quddiem, sija billi jieħdu sehem biex tibqa' tixtered; tant permezz ta' l-istampa, tant bir-riproduzzjoni, kemm bil-bejgħ, bix-xiri; bit-tqassim, bil- qari, jew billi jżomm għandu l-gazzetta msejħa 'l-Bandiera tal- Maltin', u din il-piena. tibqa' tagħfashom anki jekk l-istess gaz- zetta, jew folju jiġi mibdul isimha u jibqa' taħt l-istess direzzjoni: il-vittma erojka kien Manwel Dimech, mibgħud u mżeblaħ saħansitra bil-mod kif il-Pastorali titkellem fuqu: 'Lid-direttur imbagħad tal-'Bandiera tal-Maltin', Emmanwele Dimech li qiegħed iħeġġeġ tant disprezz lill-awtorità Ekkleżjastika, nwaħ- ħlulu iżjed il-piena ta' l-ISKOMUNIKA (l-ittri kapitali huma miktuba fil-pastorali) li minna aħna biss ħistgħu nħolluh wara li jkun tana provi ċari ta' ravvediment, u ta' riparazzjoni ta' l-iskandlu H ta.' Il-ħarsa li l-awtorità tal-Knisja kellha fuq Dimech tinħass ġmielha fil-qosor ta' dan il-kliem mill-pastorali msemmija: ENeżortaw fl-aħħarnett ma' l-appostlu missierna lill-fidili kollha li huma fdati taħt il-kura tagħna li ma jħallux lil min iqarraq bihom b'diskors għoli, ħelu u sabiħ għall-widna għall-kliem ta' dawk li jmorru jsibuhom taħt xbiha ta' ħaruf mans mentri li jkunu Ipup li iridu jimlewlhom rashom. . IL-QERQ TAD-DIMONJU' L-aqwa kitba ta' xejra ekkleżjastika, minbarra l-pastorali, li riedet tkisser lill-isem u t-tagħlim ta' Dimech tinsab fil-ktieb eTl-Qerq tad-Dimonju mikxuf f'Malta' li ħareġ bil-barka ta' l- awtoritajiet tal-Knisja f'Novembru, 1912, b'dedika 'Lill-maħbub isqof tagħna Mons Pietru Pace D.D… . bħala difiża tar-Reliġjon Imqaddsa'. Dan il-ktieb hu xogħol ta' Dun Pietru Pawl Galea minn Ħaż-Żabbar. F'daħla qasira l-awtur jiskuża ruħu mal-qar- rejja minħabba l-iżbalji fl-istil u l-kitba tal-Malti tiegħu u jżid igħid li aħjar li jsir il-ġid milli jikteb bl-stil meħtieġ mill-ilsien Malti. F'kelmtejn oħra ta' qaħla dwar is-suġġett tal-ktejjeb, Dun Pietru Pawl Galea jikteb b'entużjażmu u spirtu qawwi kontra l-ħsara spiritwali ta' żmienu, u dwar kif 'serp' jew 'dimonju' ġieb is-saħta t'Alla f'Malta: tId-demonju ra immela dawk iċ-ċirkustanzi li semmejna: tan-nuqqas ta' xogħol, tal-kummerċ u fil-ftehim mal-Gvern; ra ukoll li huma wisq favorevoli għall-antiki ħsibijiet infernali tiegħu fuq Malta; ilu d-demenju jittanta, mingħajr ma seta' jirnexxilu qatt, li jeqred minna r-Reliġjon ta' Ġesti Kristu. … tiftakru f'dak it-taħwid li nqala' fuq iż-żwiġijiet sittax-il sena ilu. Tiftakru wkoll li ftit tas-snin ilu rnexxielu idaħħal fostna l-libertà tar-reliġjonijiet. Billif Malta kattolika kienet u kattolika tibqa'. U issa7 Issa sab, kif għidna, ix-xoqqa f'moxtha b'dawk iċ- ċirkustanzi: Għalhekk mar iħaddem dik il-ħżunija antika tiegħu li għamel ma' Adam u Eva, jiġifieri sab kliem li bih ried iqarraq bil-poplu billi jurih H jrid jeqred dawk iċ-ċirkustanzi. . . Għal dan il-fini xellerat imur jinqeda b'wieħed Malti bħalna, mgħam- med bħalna li jismu: MANWEL DIMECH, Direttur tal-gazzetta IL-BANDIERA TAL-MALTINI Dan Manwel Dimech imur iwiegħed anzi jiżgura lill-poplu malti li jrid jeqred darba għal dejjem il-ġuħ, il-qgħad, minn Malta, billi jibni fabriki u jraħħas il-ħobż sold u nofs ir-ratal, u li jaqbeż għad-drittijiet tagħnal … Dan il-kliem, hi ħaġa dritta, meta tisimgħu, jiġbdek u iġiegħlek tgħid miegħu: din hi r-raġuni li bosta mill-Maltin emmnuh mingħajr ma fittxew; b'liema mod u mezzi sejjer ikompli dak li wiegħed7 .. . Għalhekk irnexxielu jiġbor soċjetà ta' tmintax-il elf ruħ (qal hu fil-gazzetta 'Il- Bandiera tal-Maltin' tal-21 t'Ottubru, 1911) u isem taha l-aktar suspett, isem xellerat, isem ta' eretiċi bħalma huwa: Ix-Xirka ta' l-Imdawlin.. Il-ktejjeb, miktub bi stil ta' diskursata sħuna, xi drabi b'xeħta pjetuża u ta' prietka, huwa mqassam fi tnax-il taqsima li Ikoll jitkellmu dwar punti, kliem u tifsiriet differenti, aktarx imġebbda, tal-kliem miktub u magħruf ta' Manwel Dimech. Mill-ewwel taqsima, 'L-Iskomunika u l-Kundanna', din is- silta titfa' dawl qawwi fuq il-mod kif bosta kienu jaħsbu dwar din il-qasma soċjali-reliġjuża: iL-iskomunika mogħtija biss lil Manwel Dimech bħala diret- tur ta' 'Il-Bandiera tal-Maltin' u bħala kap u direttur ta' 'Ix- Xirka ta' l-Imdawlim'' hija l-akbar piena li l-Knisja mqaddsa 94 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu tista' tagħti kemm bħala skomunika, kemm ukoll għall-kwalità ta' l-iskomunika mogħtija lilu. Din l-iskomunika kif ġiet mogħ- tija lil Dimech mit-tejoloġi hi msejħa 'Nominatim', jiġifieri meta superjur tal-knisja jiskomunika lil xi ħadd fil-waqt li jsemmih b'ismu u b'kunjomu u b'xi kwalitajiet oħra li bihom ikun magħ- ruf. WDik l-iskomunika (li minħabba fiha Manwel Dimech sar wieħed minn dawk li jissejħu 'Scumnicati vitandi', jiġifieri l- insara għandhom jaħarbuh) iċċaħħdu mis-suffraġi publiċi u mit- talb publiku. It-tieni taqsima dwar Diffikultajiet ta' xi uħud' titkellem dwar il-qerq li jistgħu jġarrbu l-Maltin l jaħsbu li t-tagħlim ta' Dimech m'huwiex ħażin. It-tielet taqsima tiddefendi s-setgħa ta' l-isqof bħala l-bażi tal-kundanna. Ir-raba' taqsima titkellem dwar 'L-Ewwel Errur' li, fil-fehma ta' l-awtur, hu mibni fuq il-kliem li Manwel Dimech kiteb fil-ġurnal tiegħu ta' l-1 ta' Lulju, 1911. 'Manwel Dimech, kiteb u stampa li ma hemmx bżonn tmur il-knisja biex titlob, imma huwa biżżejjed tmur fuq xi għoljiet, jew magħluq ma' xi oħrajn f'kamartek, Dan huwa kliem qarrieqi. Fil-waqt li jidher ma jridx jiċħad għal kollox it-talb. . . iżda meta jneħħi l-knisja bħala lok prinċipali għat-talb, il-ħsieb tiegħu huwa li jeqred minnkom bil-ftit il-ftit it-talb. . Is-sitt taqsima tipprova tnissel ereżiji dommatiċi minn kliem li Dimech kiteb dwar il-qima ta' xbihat reliġjużi u torbtu mal- moviment ta' l-Ikonoklasti u ta' l-Iżlamiżmu. Iżda r-raba' taq- sima, mibnija fuq il-kliem dimechjan 'Lil Alla ssejħulu qatt Bambin għax Bambin ma kien qatt', hija twila ħafna u ġġebbed ġmielha t-tifsiriet eretiċi — skond l-awtur, dejjem — li jistgħu joħorġu minn din l-istqarrija li Dimech kitibha l-iżjed biex jiftaħ moħħ il-poplu milli biex jisqih b'dutrini reliġjużi ġodda. L-awtur tal-ktejjeb, minħabba dan il-kliem ta' Dimech, fantas sensiela ta' ereżiji dwar il-fidwa, it-tnissil ta' Ġest: u tal-Madonna, it- Trinità u punti oħra. i Silta importanti fid-disa' taqsima hi din: 'Dak stess, jiġifieri Manwel Dimech, li qal dan il-kliem ċaħad ukoll it-talb fil-knisja fejn jinsab Ġesu Sagramentat… .Ċaħad it-talb fil-knisja li huwa lok prinċipali għat-talb… F'kelma waħda b'dan Manwel Dimech ma riedx jagħmel ħaġa oħra, ħlief li jiftaħ fil-qalb tal- Maltin it-triq għas-soċjaliżmu. . Id-definizzjoni ta' Dun P.P. Galea dwar soċjaliżmu hi din: fImma meta tgħid soċjaliżmu tkun qiegħed itgħid ribelljoni kontra l-kapijiet kollha mingħajr l-ebda differenza. . :' Flimkien mal-ħruġ tal-gazzetta, it-twaqqif tax-Xirka kien meqjus bħala għodda qawwija wisq għat-tixrid ta' dawn il-ħsibi- jietu drawwiet ġodda. Flimkien ma' l-idejiet imfissra fuq il-karti, l-anti-dimechjami ħassew ir-riħ ta' l-ambjent li beda jonfoħ bis- saħħa ta' l-imseħbin. Manwel Dimech' — kiteb il-qassis Galea fl-għaxar taqsima —''kellu l-ħila jiżra kliem eretiku fil-gazzetta tiegħu 'Il-Bandiera tal-Maltin' bil-fini, naħsbu aħna, biex idawwal lill-Maltin. Għal- daqstant irid li dak il-kliem eretiku jinbed u jikber fil-qlub tagħ- hom flimkien ma' sentimenti oħra minn tiegħu: dawn is-senti- menti huma sentimenti tas-soċjaliżmu, tar-rivoluzzjoni, inkella tar-ribelljoni kontra l-kapijiet tagħna sew tar-ruħ u sew. tal- ġisem. Prova l-aktar ċara ta' dan il-fini tiegħu, Manwel Dimech mar jagħti meta b'fini ieħor qarrieqi mar iwaqqaf din ix-Xirka; li biex aktar iwettaq f'moħħ min jista' jifhmu u għalhekk jagħraf liema huma tabilħaqq is-sentimenti tiegħu, f'dak li għandu x'jaq- sam mas-soċjetà, isem mar jagħtiha l-aktar xellerat, rivoluzzjo- narju, isem eretiku, bħal ma huwa dak ta' l-'Imdawlin'. Il-preġudizzju klerikali kontra n-nisa jinħass ukoll f'din is- silta li turi ċar l-ugwaljanza li kien jemmen fiha Dimech, ħaġa li llum niftaħru biha: ''Hekk u xejn anqas minn hekk mar jaħseb Manwel Dimech meta fil-gazzetta tiegħu tat-30 ta' Settembru, 1911, mar huwa jagħmel dak l-appell lin-nisa sabiex iqumu u jħabirku għal biex ikunu daqs ir-raġel f'kollox, u jipperswadihom li huma għandhom assolutament l-istess drittijiet fis-soċjetàl 17 (It-tliet marki t'esklamazzjoni jinsabu fil-ktieb ukoll). Aktar 'l isfel l-awtur jissokta jikkritika hekk: ''Kiteb infatti u stampa illi l-mara tax-xogħol li tagħmel għandha titħallas daqs ir-raġel (kemm-il darba taħdem daqsmi'. Dan il-kliem ta' l-aħħar li Manwel Dimech stampa, kif intom qrajtu, ġewwa parentesi, juri biċ-ċar dak li aħna għedna fuq, jiġifieri bata mhux ftit sa ma stampa kliem qarrieqi minn din ix-xorta. Jaf wisq tajjeb Dimech, bħal ma jafu in-nisa ukoll u kulħadd, li l- mara qatt ma tista' taħdem jew tagħmel ix-xogħol li jaħdem jew jagħmel ir-raġel Ma jidhirx li kollox kien ward u żahar f'dik li hi l-laqgħa tal-fatti min-naħa tal-poplu li, kien kemm kien injurant, ma setax ma jħossx it-tbatijiet ta' l-istabbiliment Malti. Ħjiel ta' dan jagħtih, bla ma jrid, l-awtur innifsu f'din is-silta: X'uħud immela qalu li l-isqof ikkundanna l-'Bandiera tal- Maltin' b'ix-'Xirka tal-Imdawlin' b'kollox għax huwa (l-isqof) 96 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu miftiehem mal-gvernill Ma jarawx imma dawn in-nies (tabil- ħaqq sempliċi) li din hija l-akbar bluha li bħalha għadha qatt ma nstemgħet żgur kemm ilha wieqfa d-dinjaf.. Id-dagħdigħa temperamentali li setgħet laqgħet lil Dimech u lil sħabu tinħass ġmielha f'dan il-kliem li jolqtok mill-ewwel għal ċertu ammont ta' mibegħda: UFejnhom, fejnhom l-antenati tagħnal Qumu o għeżież mis- sirijietna. Qumu mill-oqbra tagħkom, intom li kkumbattejtu taħt it-treġija tar-reliġjon u tas-saċerdoti bl-aktar kbira fidi u bl- aktar mixgħula. mħabba għall-patrija tagħna, sabiex lill-fidi flimkien ma' din il-maħbuba u għażiża Malta tagħna ħlistu minn għedewwa l-iżjed moqżieża u fiorox, qumu, iva minn dawk l-oqbra tagħkom biex taraw lil uliedkom tal-lum, qumu biex taraw f'hiex ġiebkom dak ix-xellerat, qarrieqi serpent li mar iwegħedkom ibħra u muntanji bi kliem l-aktar qarrieqi biex imbagħaq minn dak kollu, la għadira u lanqas żrara ma tahom: … Il-ktejjeb ta' Dun Pietru Pawl Galea jagħlaq bi twissija ħarxa li, fost ħwejjeġ oħrajn, tgħid hekk: 'Inwissukom li toqogħdu wisq b'għajnejkom miftuħa għal xi karti li qegħdin jixterdu; araw, eżaminaw il-kliem tajjeb u minn min ikunu miktuba; araw jekk jiddefendux l-għemil ta' Manwel Dimech, skumnikat mill- isqof tagħna fit-23 t'Ottbru, 1911. Jekk dan ikun il-fini tal-karti li jixxerrdu, la temmnuhomx. Malli tindunaw il huma qarrieqa fittxu armuhom imqattgħin bċeijeċ. Temmnu qatt li karti minn din ix-xorta jkunu miktubin minn qassisin. ' Is-siltiet meħuda mill-ktejjeb 'Il-Qerq tad-Dimonju Mikxuf f'Malta' (pp.90) ta' Dun Pietru Pawl Galea huma kkwotati kelma b'kelma. L-ortografija qadima biss tbiddlet. Il-Fatti u l-Valuri fin-Nisġa tal-Ġrajja 97 'L-istorja tħaddan bosta modijiet kif it-tmexxija u l-ħidma għaddew minn grupp, minn qasam wieħed tad-dinja, għal ieħor; iż-żmien tal-qawmien ta' l-istat modern, u l-bidla fil-qawwa tas- setgħa. mill-Mediterran għall-Ewropa tal-Punent flimkien mal- perijodu tar-rivoluzzjoni Franċiża kienu eżempji kbar biżżejjed. Żminijiet bħal dawk huma dejjem żminijiet ta' ċagliqiet qawwija u ġlidiet għas-setgħa. L-awtoritajiet il-qodma jiddgħajfu, u l- ġrajjiet kbar igħibu; minn qalb it-taħbila ta' ambizzjonijiet u stmerrija, joħroġ iż-żmien il-ġdid. L-istoriku, fix-xogħol tiegħu li jfisser kollox, jeħtieġ ikollu l-mod tiegħu kif jagħti valur, li huwa dejjem il-mod oġġettiv tiegħu, sabiex jagħżel bejn dak li huwa siewi u dak li huwa aċċi- dentali; u hu wkoll jista' jsib dan il-mod skond il-għan H jrid jilħaq fl-aħħar. Iżda dan huwa żgur għan ta' żvilupp, minħabba 1. l-interpretazzjoni li toħroġ dwar l-imgħoddi hi funzjoni meħ- tieġa ta' l-istorja. Il-ħsieb tradizzjonali li l-bidla għadha dejjem titfisser skond xi ħaġa fissa u li ma titbiddilx jeħodha kontra l- esperjenza ta' l-istoriku. Dak li huwa assolut fl-istorja m'hux xi ħaġa fl-imgħoddi minn fejn inkunu bdejna; m'hux xi ħaġa fil- preżent, minħabba li kull ħsieb tal-preżent bil-fors li hu relattiv. Hu xi ħaġa li m'hix sħiħa, u hi fi proċess ta' tibdil — xi ħaġa fil- ġejjieni li aħna resqin lejh. Aħna nibdew nieħdu sura biss meta nersqu lejha, u fid-dawl tagħha, waqt li nimxu 'l quddiem, aħna hsawru t-tifsira li nagħtu lill-imgħoddi. X'inkunu, mela, qegħdin infaħħru meta ngħidu li xi storiku hu oġġettiv, jew meta ngħidu li storiku huwa iżjed oġġettiv minn ieħor Żgur li mhux il-fatt ll jkun ġabar il-fatti sewwa, iżda aktarx il-fatt 11 għażel il-fatti li messu għażel, jew, fi kliem ieħor, li ta t-tifsira tajba. Meta ngħidu li storiku huwa oġġet- tiv, ngħidu żewġ ħwejjeġ. L-ewwel, infissru li hu għandu ħila jogħla fuq id-dehra limitata ta' wieħed li jinsab fil-qagħda li jin- sab fiha hu fis-soċjetà u fl-istorja — ħila li minn naħa hi mar- buta mal-ħila tiegħu li jagħraf l-indħil tiegħu f'dik il-qagħda, jiġifieri n-nuqqas ta' ħila li jkun oġġettiv għal kollox. It-tieni, infissru H hu għandu l-ħila jitfa' t-tifsira tiegħu fil-ġejjieni b'mod li jagħtih dehra iżjed profonda u f'saħħitha fl-imgħoddi, ħila li tista' tintlaħaq minn dawk l-istoriċi li l-interpretazzjoni tagħhom hi marbuta mill-qagħda immedjata tagħhom. Il-valuri ma jistgħux jitnisslu mill-fatti. Din l-istqarrija hi tajba sa ċertu punt, iżda qarrieqa wkoll. Nistgħu ngħarblu s-sis- tema tal-valuri li ssaltan f'kull żmien f'kull art biex nifhmu kemm ħafna minnha hi mbiddla mill-fatti ta' l-ambjent. 98 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu semmi t-tibdil fil-valuri mogħtija lill-kliem libertà, ugwaljanza, ġustizzja, L-istqarrija li l-valuri ma jistgħux jitnisslu mill-fatti, hi, biex: ngħidu l-inqas ħaġa, imxaqilba:lejn:naħa: waħda: u ma turix is-sewwa. Meta nfittxu li nafu l-fatti, il-mistoqsijiet li nis- taqsu, u għalhekk it-tweġibiet li niksbu, huma mqanqla mis- sistema tal-valuri tagħna, Il-valuri tagħna huma biċċa meħtieġa ħafna minna nfusna bħala ħlejjaq umani. Iżda, waqt li tiddramatizzaw it-taqbida tal-bniedem mal- ambjent tiegħu, tibnux antiteżi ħażina u qarrieqa bejn il-fatti u l-valuri: Il-progress: fl-istorja: hu: miksub bis-saħħa:-tar-rabta-u l-azzjoni li hemm bejn il-fatti u l-valuri. L-istoriku oġġettiv hu l-istoriku li jidħol 'il ġewwa sewwa f'dan il-proċess reċiproku. Ħjiel ta' din il-problema ta' fatti-v valuri-nsibuha-fit-tħaddim--komuni. tal-kelma. 'verità'..u. hi magħmula mit-tnejn. Dan m'hux logħob bil-kliem. L-istorja, kif imissha tkun, tista' tinkiteb biss minn dawk li jsibu u jilqgħu sens ta' mixja fl-istorja nfisha. It-twemmin li aħna ġejna minn xi mkien hu marbut mill-qrib mat-twemmin li aħna sejrin xi mkien, Soċjetà li tilfet it-twemmin fil-ħila tagħ- ħa H timxi 'l quddiem lejn il-ġejjieni malajr tinsa għal kollox il-mixja tagħha matul l-imgħoddi, PE għal dan l-istudju, li hu ta' xejra politika kontem- poraneja, twettqu l-iżjed bis-saħħa ta' kuntatti personali ma' nies, illum avvanzati fl-età, li jew jiftakru jew inkella kel- lhom x'jaqsmu direttament fl-attivitajiet politiċi tal-ewwel kwart tas-seklu li qegħdin ngħixu. L-METODI wżati kienu tlieta: (1) intervisti rikordjati ma' nies :konċernati-direttament jew -indirettament;-(2l-taħdidiet u tkixxif informali ma' nies li jiftakru ċerti ġrajjiet, attitudnijiet, u anki bosta nies li minn kliemhom jixhdu preġudizzu jew ħajr; (3) analiżi tal-kitba fil-ġurnali ta' dak iż-żmien u ta' dak il-ftit li tħarbex f'xogħlijiet ippublikati. l INN dawn it-tliet għejjun, bdiet tintiseġ l-istorja ta' Manwel Dimech u sħabu, bdiet tingħaqad bħal ''jissaw-puzzle' ħajtu u l-avvenimenti prinċipali tagħha, beda jinħass it-tagħlim tie- għu, tinfetaħ l-ideoloġija soċjali-politika tiegħu, il-personalità sħiħa tiegħu bdiet tiġi f'tagħha, u ta' dan LEJN TNISSIL TA' NAZZJON jagħti ħjiel għall-ewwel darba. SEM il-ktieb huwa maħsub biex jagħti idea vasta tas-sinifikat tad-dimechjaniżmu. Mhux sempliċiment ir-rejaltà magħluqa ta' bniedem, Manmel Dimech, imma, iżjed minhekk, permezz tal-iżvolġiment ta' ħajtu u ħsibijietu, tnissil ta' moviment ġdid, it-trobbija ta' għeruq niffieda li baqgħu ma xxejnux minkejja ii damu ħafna ma raw l-arja ta' barra l-ħamrija, tnissil ta' naz- zjon. AZZJON ħieles politikament, soċjalment u intellettwalment, ħieles u ugwali fl-opportunitajiet li joffri, imsejjes mhux fuq l-ossessjoni u l-indottrinazzjoni imma fuq id-drittijiet, id-dmi- rijiet u l-ħaqq li jixraq lil kull min hu ħieles tassew, u allura konvint mill-affarijiet tiegħu, konxju ta' l-identità tiegħu. IL-MOD li bih inkitbu dawn il-ġrajjiet, għalhekk, hu ġurnalis- tiku iżjed milli akkademiku. U dan għaliex Manwel Dimech u sħabu kienu kollox għajr akkademiċi, bħal ma kienu wkoll is- segwaċi tagħhom, u bħal mhi l-massa ta' kull poplu. Għalhekk l-awtur f'dan il-ktieb, bħal f''Ir-Rivoluzzjoni Maltija tal-1919 jinżel kemm jista' jkun għall-livell ta' espressjoni popolari min- għajr dettalji żejda. Anki r-riferenzi għall-għejjun storiċi huma kemm jista' jkun minimizzati: kull fejn tidher biss id-data is- sors hu 'iIl-bandiera tal-Maltin', il-ġurnal ewlieni dimechjan; fejn mhix dik il-gazzetta, is-sors huwa indikat. 100 Manwel Dimech — Ħajtu u Ħsibijietu IL-KUNĊETT storiku ta' l-awtur huwa bbażat fuq is-saħħa tal- opinjoni pubblika nfurmata bi ġrajjietha, bl-essenzjali tagħ- hom; mhux bid-dettalji tal-battaljiu tat-tiellix- medjevali, 1afiġàs bit-tentufiet parrokkjali-ekkleżjastiċi, u lanqas bl-ingliżizzati formalizzati u kkupjati minn hawn u minn hemm. ' IS-SIWI veru tal-istorja hu l-għarfien tagħha, b'applikazzjoni potenzjali fir-rejaltà tal-ħajja tal-lum. l-istil, u, wisq iżjed, il-messaġġ ta' dan ix-xogħol storiku. WALIEX Manwel Dimech, profeta ta' l-indipendenza, pijunier tal-moviment laburista, ħabbar tas-soċjetà l-miftuħa, skummikat, mill-isqfijiet bħala ereżjarka, eżiljat mill-ingliżi bħa- la priġunier politiku, mhux sempliċiċment xi ħaġa li bdiet u ntesiet, li saret u spiċċat; huwa mera li r-rifless tagħha. jinħass 'MMA biex naqraw il-messaġġ u nifhmu r-rifiess irridu ngħarblu u niflu l-fatti tal-istorja li dan ix-xogħol ħaseb biex jikxef. ĦJN dak iż-żmien u llum hemm perijodu ta' żmien xiħ nofs seklu u iżjed, imma jgħaqqad il-fetħa taż-żmien hemm 'link' li tqiegħed pavru ma' pavru u tagħmel komma sħiħa. i. h.f.- mi il-kritiċi dwar JIR-RIVOLUZZJONI MALTIJA TAL-1919' : 'Tija ħaġa sabiha li wieħed jara żagħżugħ student jieħu in- teress fl-istorja pulitka ta' pajjiżna… B'hekk jitgħallem il-poplu. Iżjed ma'jkun hemm studju u kritika, aktar l-istorja tissaffa minn żbalji ta' interpretazzjoni ta' fatti. Għall-ħaddiema l-ġraj- jiet tas-sebgħa ta' Ġunju għandhom sinifikat kbir, mhux biss ghaliex kienu mietu erba' ħaddiema, u oħrajn feruti, taħt l-at- takki tas-suldati ingliżi, iżda għaliex il-ġrajjiet tas-sebgħa ta' Ġunju ġiebu: magħhom tibdila kbira. fl-istorja pulitka. ta' pajjiżna 7 KARMNU ZAMMIT fiż-żmien) Is-sur Henrv Frendo ttratta s-suġġett bl-oġġettività ta' sto- riku. Is-sur Frendo kien għadu ma twelidx fl-1919. Għalhekk għandu l-iżvantaġġ li ma għex f'dak iż-żmien, iżda għandu wkoll il-vantaġġ li mhux preġudikat bl-emozzjoni ta' min kien fih jew rah b'għajnejh. Is-sur Frendo beda biex tana l-isfond pulitku u soċjali tal- pajjiż f'dawk iż-żminijiet u mbagħad, kważi bl-istess nifs, għadda biex jistudja l-kawżi li ġiebet dik l-esplużżjoni. Il-ktieb tas-sur Frendo meta taqbdu f'idejk ma titilqux. Sin- jal li hu mimli materjal u miktub tajjeb. Għandu sittax-il rit- ratt… Il-ktieb qisu miktub minn bniedem li kien hemm,' HERBERT GANADO ('Leħen is-Sewwa') 'Fin-nudqas ta' kotba ta' ġrajja Maltija, l-iżjed dwar dan is- seklu tal-qawmien nazzjonali, il-ktieb ta' Henrvp Frendo huwa dawl ġdid. Hu miktub minn studjuż żagħżugħ li mhux biss jaf l-affarijiet tiegħu, iżda jħoss ruħu Malti, mingħajr fanatiżmu, iżda bis-serjetà kollha meħtieġa li jrid ikollu, kemm bħala ċit- tadin u kemm bħala storiku. Ix-xogħol tiegħu jħallik tħoss il- polz ta' ġrajjiet imgħaġġla, rari għal eżiritna, u jġiegħlek tixtieq li kont hemm biex tieħu sehem ma' dawk il-Maltin li Frendo, mingħajr ma jrid, ma jaħbix l-ammirazzjoni tiegħu lejhom. Ix-xogħol hu miktub ċar, konċiż, imneżża' mis-sentiment, U hu għodda qawwija biex jikber fost il-ġenerazzjoni li tielgħa l- ispirtu nazzjonali, kemm bħala effett ta' dawk il-ġrajjiet infus- hom, u kemm bħala kawża għal ġrajjiet oħrajn u akbar OLIVER FRIGGIERI ('In-Nazzjon Tagħna') WDin hi biċċa xogħol ta' studju u ta' ħsieb li swiet mhux ftit stħarriġ u tiftix lill-awtur tagħna. Mid-dehra dan l-awtur żagħ- żigħ indaħal-bil-ħrara ta'-ġalbu-kollha-biex-isib il-kaġun tal- ġrajja tas-sebgħa ta' Ġunju. L-awtur jikteb bil-għaqal u bir-reqqa dwar il-fatti, movi- menti, għaqdiet u persunaġġi li ftit jew wisq taw in-nar biex faqqgħet din l-esplużżjoni. Hu jispjega tajjeb il-qagħda f'Malta wara l-ewwel Gwerra Kbira, meta kien hawn sensji, faqar, qgħad u. għaks fost in-nies tax-xogħol, tgemgim fost il-klassijiet għol- jifl-minħabbà l-għoli tal-ħżjja ll ir-restrizzjonijiet- politiċi. — Dan il-ktieb għad iservi bħala dokument importanti fil-kitba ta' l-istorja ta' pajjiżna, meta din l-istorja tinkiteb skond kif titlob ix-xjenza moderna,' l ki —— Prof: ĠUŻE' GALEA ('Il-Ħajja') WERREJ 9 Taqsima 1 Opinjonijiet bil-Maqlub ta' xulxin 25 Taqsima 2 Dimech Soċjalista 43 Taqsima 3 Dimech Nazzjonalista Ti Taqsima 4 Il-Bidu tat-Tmiem 89 Taqsima 5 Anti-Dimechjaniżmu mill-Kleru Malti 97 Kwotazzjoni ta' Edward Hallet Carr 99 Nota, Storjografika 101 Il-Kritiċi dwar 'Ir-Rivoluzzjoni Maltija tal-1919' i Errata Corrige Jekk jogħġbok aqra Taqsima 5 qabel Taqsima 4. edizzjoni klabb kotba maltin n.4 Henrv: Frendo: twieled: il Furjana fl-1948, studja fl-isko la St. Joseph, il-Liceo u l-Uni ità. Commonwealth Vouth Movement Questor 1066, mex xej tal-kampanja — nazzjonali Djar. Għall-Maltin'' 1969. Gradwat B.A. (Gen.) cum laude fl-Ingliż, il-Malti u l-Is- torja. Fl-1970 ħa First C'jass fil-B.A. (Hons.)-—Hist:;—u-re- baħ 'is-Simonds Farsons Cisk Historv Prize. Iprreżenta żewġ teżijiet: akkademiċi A. Social Background: To The Maltesi Labour Movement 1835-1920 u Dimechianism: Is Setting And Fruition. L-istudju tiegħu dwar is-Sette Giugno, Ir-Rivoluzzjoni Maltija tal-1910, ippubblikat fi tmiem. is-sena li għaddiet, biegħ 2,600: kopja f'qasir żmien. Wara — Scholar- ship fl-Universita' ta'' Perugia s-sena il-oħra, Frendo nħatar Editur wel-5 —Ġendenti-ji ta' ku 'Il-Ħajja', imma MANWEL DIMEGH huwa riġ-qatax mill-istrdji. tie- f għu ghalhekk jittar—f ĦAJTU U ĦSIBIJIETU Manw Dil, che jk Wi aħħar PIĠAWRE, blikat fiċgħa jdwar-l-istċ Disinn tal-qoxra.