L-attakk fuq l-Illustrious Fl-10 ta' Jannar. 1941, ftit wara l-għaxra ta' billejl, l-Illustrious sorġiet fil-Port il-Kbir Jiena naħseb li l-qarrejja koll- ha jiftakru meta bħala tfal żgħar fil-klassi tal-primarja l-għalliem kien jirrakkontalna xi storja fuq il-gwerra. Hu veru li l-gwerra hija flaġell kbir, imma anki l- gwerer, bħas-sħab, għandhom is-silver lining tagħhom. It-tfal speċjalment, imma mhux biss it- tfal, jitgħaxxqu jisimgħu stejjer ta' kuraġġ, stejjer ta' spjunaġġ u kontra spjunaġġ, stejjer ta' sogru u determinazzjoni, stejjer ta' mossi u kontro mossi biex wieħed iqarraq bl-ieħor. Stejjer ta' bnedmin li ssagrifikaw anki ħajjithom għall-ideal tagħhom. Liema tifel qatt ma immaġina ruħu xi Red fdian jagħmel is- sinjali bid-duħħan jew bin-nar2 Anki fl-Assedju tal-1565 il- kavallieri kienu jużawhom dawn is-sinjali. Kemm-il darba smajna b'dawk l-14-il torri li kien bena l-Gran Mastru Deredin madwar ix-xtut ta' Malta biex minnhom kienet tista' ssir għassa kontinwa għal xi xwieni li jkunu resqin lejn Malta. U meta l-kavallieri kienu jiġu biex jibnu xi fortizza, kienu joqogħdu ferm attenti biex din tkun f'linja diretta ma' fortizzi oħra. ' Min jitla' fuq l-ogħla post ta' Sant Iermu ma jistax ma jinno- tax kif Bieb il-Belt, meta kien għadu Bieb, kien jiġi preċiż f'linja dritta ma' Sant lermu u mal-Imdina. B'hekk sinjal bid- duħħan jew bin-nar kien ikun jista' jidher minn torri għal torri u Malta kollha kienet tieħu l- messaġġ. Liema tifel ma kienx jitgħaxxaq jisma' avventuri ta' kuraġġ ta' Toni Bajada, Cejlu Tonna, Luqa Briffa… anki Robin Hood7: Għadni niltaqa' ma' rgiel jien li għadhom ifakkruni b'ċerta nostalġija f'xi stejjer li jien kont nirrakuntal- hom fil-klassi. Imma fid-dinja moderna l- messaġġi la jintbagħtu bin-nar u anqas bid-duħħan U anqas it- tfal ma tant għadhom jinteres- sawlioim dawn l-affarijiet. Il- ħajja llum saret ikkumplikata wisql Issa fi gwetra, daqskemm huwa meħtieg li tibgħat mes- saġġi, daqstant ieħor huwa meħtieg li dawn il-messaġġi ma jaqgħu qatt f'idejn l-għadu. Infatti waqt li kull potenza tagħmel dak kollu possibbli biex iżżomm sigrieti l-messaggi tagħha, daqstant ieħor tagħmel minn kollox biex hi tikxef il- messaġġi tal-għadu. Fil-gwerra li għaddiet ħafna battalji deċiżivi ħadu żvolta 'l hawn jew 'lhinn skont x'sigri- eti nkixfu jew ma nkixfux. Kemm l-alleati min-naħa, kif ukoll l-assi min-naħa l-oħra kienu qishom isqra għassa ta' xulxin biex jippruvaw jinterċet- taw il-messaġġili jkunu qegħdin jintbagħtu. Jinterċettawhom u jifhmuhom. U allura nħoloq il-code. Meta konna tfal konna niktbu bil- karta saħħara, carbon paper li ftit għadha teżisti, ħalli dak li tikteb jidher bil-maqlub. Imbagħad tpoġġieh quddiem mera u tkun tista' taqrah. Konna. nieħdu pjaċir niktbu bi speċi ta' code billi konna npartu l-ittri. Hekk pereżempju flok niktbu l- ittra li nkunu rridu, niktbu jew ta' qabilha jew ta' warajha. Kien logħob innoċenti ta' tfal li ma kienx irid wisq għerf biex tikxef is-sigriet. Fil- gwerra, imma, ma kienx logħob tat-tfal. Xi żmien ilu kien intwera film hawn Malta u li partijiet minnu kienu wkoll inġibdu Malta. Kienet storja ta' submarine li fil-gwerra kien imdaħħal f'biċċa spjunaġġ importanti. Mhux biss. Dawn ir-roti kienu jċaqalquhom kuljum billi jqabbżuhom sinna u allura l- code ikun kollu kemm hu dif- ferenti minn dak tal-ġurnata ta' qabel. U allura l-kumbinaz- zjonijiet differenti fuq dan l- istrument mhux. bl-eluf kienu jingħaddu, imma bil-miljuni. L- uniku ċans li taqra dawn il-mes- saġġi kien li jkollok magna oħra bħalha, ipprogramtmata bl-istess mod ħalli taqliblek kollox lura. U l-alleati, speċjalment xi matematiċi Pollakki, Ingliżi u Franċiżi rnexxielhom jagħmlu proprju hekk: ikollhom replika tal-enigma Il-code rrarne ta' dan il-kontro-spjunaġġ kien Ultra. Aircraft carrier ġdida Jiena naħseb li matul il-gwer- ra kollha f'Malta, m'hemmx episodju wieħed li baqa' jissem- ma' daqskemm baqa' jissemma' l-attakk fuq l-Illustrious. X'kienet din l-Illustrious u x'kien dan l-attakk7 carrier ġdida fjamanta, twila mal-220 metru u tieħu iżjed minn 30 ajruplan. Mhux l- ewwel darba li kienet żaret Malta u hi stess ġieli wasslitilna xi affarijiet meħtieġa. Darba fost l-oħrajn ġara li ajruplani minn fuq din il-carrier kienu attakkaw il-flotta Taljana Fit-23 ta' Jannar, mal-lejl, il-famuża Illustrious ħalliet l-irbit u telqet 'il barra lejn l-Eġittu. U magħha telqu r-residenti kważi kollha tal-Kottonera u marru jfittxu kenn fl-irħula. kien jismu U 571 jew xi ħaġa hekk. U għall-ġranet sħaħ kulħadd jitkellem fuq il-film u kulħadd isemmi l-kelma enig- ma. Kelma li ma tfissirx ħaġa oħra ħlief Misteru: Kienu ilhom mill-għoxrinijiet il-Ġermaniżi jaħdmu fuq dan l- istrument li bih setgħu jibagħtu messaġġi li'ma jithimhom ħadd ħliefhom. Dari l-istrument li semmewb Enigma ipperfezzjon- awh fit-tletinijiet u kien ikkomp- likat u sofistikat ħafna. Anqas kieku rrid ma nista' nispjega, imma bażikament kien speċi ta' kevboard ta' kompjuter. Imma waqt li kevboard jekk tagħfas l- A, jagħtik A u jekk tagħfas B jagħtik B, l-enigma le. Dan l- istrument kellu jidhirli għaxar roti bl-ittri kollha tal-alfabett fuq kull rota. U meta inti tagħfas l- A, hu jistampa dejjem ittra dif- fil-port ta' Toronto u għamlu ħerba sħiħa mill-bastimenti Taljani. U l-Ġermaniżi ħalfu li jpattuhielha. Infatti s-saga ta' dan il-basti- ment bdiet fl-10 ta' Jannar 'il barra mill-kosta ta' Pantellerija. Piloti Ġermaniżi u anki Taljani li kienu tħarrġu sewwa fid-dive bombing kienu attakkawlta ti kellhom ċertu suċċess. Laqtuha kemm-il darba u għamlulha ħsarat konsiderevoli. Imma ma għerqitx. U hawn bdew jiġru ċerti episodji li taħseb li jiġru biss fil-films. Imma r-realtà hija ferm iżjed stramba mill-ħrejjef. Infatti waqt li l-piloti ta' dawn l-ajruplani kienu qegħdin juru kuraġġ stra- ordinarju fl-attakki feroċi tagħhom fuq l-Illustrious, il- baħrin tagħha b'dak id-dulluvju ta' bombi neżlin fuqha, b'ku- raġġ u determinazzjoni li ma 'jitwemmnux baqgħu jidde- fenduha bla waqfien ta' xejn. U waqt li dawn il-baħrin kienu qed jiddefenduha bil-kanuni tagħhom, isfel, fl-istiva, numru ieħor ta' baħrin kienu qegħdin fl-infern jippruvaw jitfu n-nirien li kienu qabbdu l-bombi. U f'nofs dik il-konfużjoni apokaliptika, numru ta' tobba u nurses kienu qegħdin idewwu lill-feruti u jgħoddu lill-mejtin li kienu ħafna. U l-bombi dejjem neżlin. Imma mhux biss: Il- gverta tagħha, fejn jinżlu u jitil- għu l-ajruplani kienet milquta sewwa. Għalhekk biċċiet mill- ajruplani tagħha telqu lejn Malta, ħadu l-fuel, kielu xi ħaġa malajr u taru lura lejn l- Illustrious biex ikomplu jid- dfenduha. Stejjer li ma jitwemmnux. Sadattant l-Illustrious, milquta u feruta gravi, dħaħen u nirien ħerġin minn kull fejn setgħu joħorġu, b'numru kbir ta' baħrin u uffiċjali mejtin u feruti, bil- tnod il-mod bdiet tiesqa lejn il- Port il-Kbir, dak il-port li skont il-Ġermanizi kellu jkun il-qabar tagħha. Imma mhux hekk kien miktubl Xi vapuri ta' rmonk u xi żewġ destrovers ħarġu barra l- port ħalli jagħtuha l-għajnuna li kellha bżonn. U kellha bżonn ħafna u ħafna għajnuna, Ftit qabel nofsillejl, l-Ilustrious rabtet taħt Kordin xi mkien fejn illum hemm ir-Red China Dock. Il-palk kien armat, l-atturi mlibbsa u rtukkjati u kien jon- qos biss is-sinjal ħalli jinfetaħ is-separju u jibda d-dramm li sab post permanenti fl-istorja inżewqa ta' Malta. Aħna konna ilna l-Mosta ftit xhur biss u konna għadna nqisu ruħna bħala barranin li bħall- ghasafar tal-passa qegħdin nis- tennew bil-ħerqa ħalli mmorru lura lejn pajjiżna, Il-gwerra kienet għadha ma kedditniex wisq u ħafna nies tal-Kottonera — missier u ħija fosthom — kienu jaħdmu t-Tarzna. Dawn mhux talli kellhom ġibda biex mill-Mosta jmorru Bormla, imma wkoll malli jitilqu mill- Mosta, li kienet għadha relatti- vament bla ebda periklu serju, kienu jibdew joqorbu b'pass imgħaġġel lejn l-iżjed parti perikoluża ta' Malta: il-Portu t- Tarzna. U allura aħna, mhux jien li kont għadni żgħir ħafna, imma ommi u ħuti l-oħra kien ikoll- hom ċerta preokkupazzjoni u L-Illustrious kienet aircraft carrier ġdida fjamanta, twila mal-220 metru u tieħu iżjed minn 30 ajruplan biża'. U għalkemm jien ma kontx inkun qed insegwi dak li kien ikun qed jiġri fid-dinja, il- qarrejja jiftakru li anki huma, meta kienu tfal, kienu jkunu qegħdin jaraw, jisimgħu u jifh- mu ferm aktar milli kienu jisso- ponu l-kbar. U allura anki jien, meta kienu jkunu jitħaddtu l- kbar kont inkun kollni għajnejn u kollni widnejn. U dak li kien jingħad jien kont ninterpretah b'moħħ ta' tifel ta' tmien snien. Issa dak iż-żmien kien hawn ħafna ċensura fuq l-aħbarijiet, u - allura billi ħija u missieri kienu jkunu ġejjin minn fil-qalba tal- battalja, ħafna kienu jkunu ħerqana jistennewhom ħalli jaraw x'aħbarijiet kienu ġabu magħhom. U aħna t-tfal, imdawrin magħhom, iżjed konna nifhmu mill-bodv lan- guage milli minn dak li kien jingħad. Il-kliem mhux dejjem jifhmuh it-tfal, imma wiċċ daħqan, wiċċ ħosbien, wiċċ. — miġbud jew imdejjaq… dawk anki t-tfal jafu jarawhom u jafu wkoll jinterpretawhom. L-Illustricus fil-Port il-Kbir Fl-10 ta' Jannar, 1941, ftit wara l-għaxra ta' billejl, l- Illustrious sorġiet fil-Port il- Kbir. U billi l-bniedm għandu ċerta ġibda lejn il-kuraġġ, lejn l- avventura u lejn il-qlubija ta' bnedmin oħra, l-għada filgħodu kienu ħafna dawk li marru jixxabbtu mas-swar ħalli jaraw dan il-bastiment li kien sfida l- qawwa tal-Luftwaffe. si i 4 t- SAR Log jw Għa i Victorv ' v Street fl-Isla: il-ħerba tal-attakki tal-bombil i kienu jnisslu. ter ta' madi idwar il-Port il-kbir kellhom m il-kuraġġ jixxabbtu MAS-SWA var, TAW quddiemhom bastimer eent ferut, midrub gravi, moribon 3nd, Imma ħajt Sadatt ittant għal xi raġuni mħux magħruf ufa, il-Ġermaniżi ma baqgħux ux jattakkawha. Ġieli deher xi xi ajruplan waħdu, waħdu, j 1 jisseqqer fil-għoli, prob- abbli bie ;iex jieħu l-pożizzjoni preċiża t 3 tal-bastiment ħalli sħabu jkunu jis jistgħu jagħtu l-colpo di grazia. 1 Mill-bajja xejn speċjali. Biss 12 ; tajjeb wieħed jiftakar li l- BWerà U 3 ma tfissirx biss bombi neżlin fu fuq rasek. Min din l- ESPErjett: sriza ma għexha qatt, dit- fiċli ħaft 3fna biex jifhem kif ġieli kellna ġt ġranet sħaħ mingħajr attakki u i u t-tensjoni xorta waħda tkun m0; qogħla s-sema. U ġieli kien ikol collna attakki ti fihom ma titwadda dabx bomba waħda fuq gżiritna. Kienu jkunu attakki twal, twi wal u ma jispiċċaw qatt. Is-sirena na ddoqq billejl u binhar u tħalli lil. il kulħadd bla nifs. Ħadd ma jafx 'x'ġej. ħadd ma jaf x'se jiġri. Ku Zulħadd jistenna u kulħadd qalbu ttaqtaq. Kultant tisma' xi ajruplan fil- bogħod bla ma taf jekk hux 'tagħna' jew 'tagħhom'. Kultant tisma' xi tir ta' kanun fil-bogħod. Mill-bqija kulħadd ħosbien u kulħadd jistenna t- tempesta tfaqqa' bil-qilla tagħha kollha. Min kien se jissogra jmidd għonqu fuq l-imħadda7 Kien eżatt dak li ġara sal-15 ta' Jannar u matul il-lejl sa sbieħ is-Sibt 16 ta' Jannar, imma issa l-burraxka kienet waslet biex ifaqqa' bil-qawwa tagħha kollha. U nerġgħu nir- reieru għal Enigma u għal Ultia, Wisq probabbli li s-servizzi sigrieti Ingliżi kien irnexxiel- hom jinterċettaw xi messaġġi Ġermaniżi u saru jafu li l-attakk fatali fuq il-port ta' Malta kien imminenti. Infatti darba smajt jew qrajt li l-logotenent gver- natur Ingliż kien bagħat għall- awtoritajiet għolja Maltin u qalilhom mingħajr tlaqliq li kienu qegħdin jistennew attakk feroċi.fuq il-port il-kbir. nsjoni, biża' u t-taqtigħ il-qalb l-aktar għan-nies fil-bliet issemmiet anki l-invażjoni. ippreparhom mill-aħjar li seta' u talabhom biex huma jip- preparaw lil ta' taħthom. Tobba, sptarijiet, suldati, pulizija… kul- hadd tpoġġa fuq alert. . L-istess popolazzjoni ċivili kienet imwissija diversi drabi biex malli ddoqq is-sirena ina joqogħdux jaħsbuha u kulħadd idabbar rasu mill-ewwel. L- attakki relattivament ħfief tat- Taljani kienu ndraw għalkollox u ħafha refuġjati kienu marru tura lejn darhom fil-Kottonera. Ħajna aħrajn kienu jitilgħu fuq il-bjut jaraw l-ajruplani jiġġieldu, Is-servizzi issa kienu ppreparaw ruħhom sewwa ħalli jilqgħu l-burraxka li kienet tid- her riesqa. Kien ġie deċiż li l- Port il-Kbir jiddefenduħ b'baraxx qawwi. Dan kien ifiss- er li l-kanuni kollha ta' Malta jippuntaw il-bokok tagħhom fuq il-port u jibdew jisparaw fis- sema bla waqfien. B'hekk dawk l-eluf ta' balal jisplodu fis-sema, eluf u eluf ta' frak tal- ħadid jikwi li jtajru l-balal jis- plodu jiffurmaw speċi ta' xibka ta' azzar fuq il-port u jagħmluha ferm diffiċli għall-ajruplani tal- għadu li jgħaddu minn ġo nof- sha u jinżlu jitilqu l-bombi. Tensjoni It-tensjoni, l-istennija, il-biża', it-taqtigħ il-qalb, l-isperanza u l- kuraġġ kollha kienu jinħassu fl- arja. U r-rediffusion ma waqafx iwissi lin-nies biex idabbru rashom malli jisimgħu s-sirena. U s-sitena verament saffret nhar il-Ħamis, 19 ta' Jarmar, 1941 ftit wara nofsinhar. Numru kbir ta' ajruplani Ġermaniżi dehru resqin lejn il- Port il-Kbir. Mad-dehra tal-ajru- plani l-kanuni kollha madwar Malta fetħu l-bokok tagħhom ti hawn bdiet musketterija tal- waħx. Is-suffara kienet saffret, il-logħba bdiet u xita ta' balal, eluf ta' balal bdew telgħin lejn is-sema biex jiddefendu art twelidhom. U l-ajruplani Tedeski, il-leġġendarji Stukas, bdew deħlin mewġa wara mewġa, jgħoddsu rashom 'l isfel, ti b'kuraġġ straordinarju jgħaddu minn ġox-xibka tal- azzar, jinżlu 'l isfel vertikalment tant fil-baxx li l-kanuni tagħna mhux dejjem kienu jkunu jist- għu jisparawlhom u b'tisfira li xxoqq il-għadam jitilqu l-bombi qetrieda tagħhom u jippruvaw jerġgħu jitilgħu 'l fuq. Mhux kollha kien jirnexxilhom. Aħna fil-Mosta u n-nies fl- irħula oħra konna 'l bogħod mill-periklu għax il-battalja kienet konċentrata fuq il-port. B'danakollu Malta kollha kienet taf li n-naħa t'isfel kienet qed tiġri xi ħaġa mhux tas-soltu. U ħafna refuġjati fl-irħula kellhom il-familjari tagħhom jaħdmu f'dak l-infer. Kien fihom dehra verament ta' biża', ta' waħx, ta' ġmiel, ta' kuraġġ, ta' determinazzjoni dawk l-istukas li minkejja kol- lox baqgħu jgħaddsu raskom 'l isfel u b'kuragg ma jitwemminx jgħaddu minn ġon-nar u jippru- vaw jeqirdu bastimnt ferut. U b'kuraġġ kbir, kuraġġ tal-ġenn, b'determinazzjoni li tgġaġġbek u b'ottimiżmu kbir ħalfu s-sul- dati li jiddefendu art twelidhom. Kienet xena meraviljuża — jekk tista' ssejħilha hekk. Aħjar ngħid li kienet xena apokalipti- ka għall-aħħar. Min għexha biss jista' jifhimni. Bombi neżlin mill-ajru bl- eluf. It-tisfira, l-ewwel tal-istuka jiddajvja, imbagħad tal-bomba nieżla kienu jkessħulek dem- mek, Imbagħad l-isplużjonijiet, waħda wara l-oħra. Splużjonijiet li jregħdu l-art u tibda tħoss ix-xelter jitbandal bik min-naħa għall-oħra. U tit- lob 'l Alla li ma tispiċċax mir- dum hemm taħt. Fuq il-port dħaħen u nirien telgħin minn kull fejn tara. 'Kolonni ta' ilma jidhru kull fejn taqa' bomba. Kultant tara xi biċċa tal-baħar fjamma waħda sakemm tegħreq u kultant tara xi ajruplan, qiesu ballun tan-nar, nieżel 'l isfel qiesu raddiena. Kultant tara xi paraxut nieżel. Kuraġġ iddisprat Il-Kottonera kollha u l-inħawi ta' madwarha kellhom partijiet kbar minnħom meqrudin għalkollox. U l-istukas jibqgħu jgħoddsu u jitfgħu iżjed hombi. Darba sinajt li waqt dan l-infern kollu, xi inġiniera marru fuq il- kanuni biex jirranġawlhom xi ħsarat li kienu żviluppaw minħabba l-isparar kontinwu tagħhom. Kien hemm nies oħra pajżana, anki nisa, li ħallew il- kenn tax-xelters tagħhom u marru jġibu l-ilma ħalli jxarrbu l-kanuni li kienu qegħdin jisħnu u jiġġamjaw. Kuraġġ iddisprati Iddistingwew ruħhom xi saċer- doti, fosthom l-arċipriet tal-Isla, li ma ħasbuhiex darbtejn biex f'dak l-infern kollu jinorru jas- sistu lill-midruba. Kienet qiegħ- da tirrepeti ruħha l-istorja tal- Assedju l-Kbir 400 mitt sena qabell Meta l-attakk batta u l- ajruplani li baqgħu sħaħ bdew sejrin lura lejn Sqallija, Malta kollha ħadet in-nifs. L-istukas telqu u l-Mustrious kienet għad- — ħa fil-wiċċ, imma l-ħerba li ħalla watajh dan l-attakk bl-ebda mod ma tista' tiddeskrivila. Xi ritratti jistgħu, forsi, jgħinuk biex tifhem, imma l- effett psikoloġiku li dan l-attakk ħalla fuq il-popolazzjoni ma jista' jfehembulek ebda ritratt. Malli waqaf l-attakk bdiet ħidma kbira biex jintfew in- nirien li dehru jaqbdu kull fejn tħares. Anki wiċċ il-baħar qabad biż-żjut li kien hemm. Ħidma biex jinqalgħu tant midrubin u anki mejtin li kienu għadhom mirdumin taħt muntanji ta' ġebel. Toroq sħaħ, blokki kbar ta' bini, djar, ħwienet, skejjel, knejjes… kol- lox borġ ġebel. Partijiet kbar min-naħa t'isfel ta' Malta kienu sparixxew għalkollox. Illum kienet bdiet verament il-gwerra bil-qilla tagħha kollha. U dan kien għadu l-ewwel halfl Żewġ attakki oħra infatti tlett ijiem wara, fid-19 ta' Jannar, beda t-tieni halfi Għat-tieni darba, mewġa wara mewġa ta' stukas reġgħu daħlu fuq il-port u reġgħu attakkaw l- Illustrious. U għal darb'oħra l- kanuni kollha madwar Malta ħalfu li jibqgħu jiddefenduha. Mbux fejn intlaqat trid tgħid. Imma fejn ma ntlaqatx. Il-ftit li kien baqa' sħiħ f'dawk l-inħawi, laqqatha issa fit-tieni attakk. Żewġ attakki proprjament: Wieħed qabel u wieħed wara- nofsinhar. U wieħed feroċi iżjed mill-ieħor. Anki l-Illustrious reġgħet intlaqtet, imma baqgħet tgħum. U waqt li l-bombi baqgħu neżlin fuqha, warajha, quddiemha, maġenbha, xi ħaddiema kienu mdendlin magħha, anki fil-baħar, biex jip- pruvaw isewwu dak li kien jista' jissewwa. Affarijiet li ma jitwemmnux. Fl-aħħar, l-attakki waqfu, imma l-Ħlustrious kienet għadha hemm. Kienet fil-wiċċ, imma kellha ħsarat enormi. B'danakollu l-ħaddiema mexxielhom isewwula biżżej- jed biex il-bastiment ikun jista' jitlaq 'il barra waħdu. U fit-23 ta' Jannar, mal-lejl, il-famuża Illustrious ħalliet l-irbit u telqet 'il barra 1ejn l-Eġittu. U magħha telqu r-residenti kważi kollha tal-Kottonera u marru. jfittxu kenn fl-irħula. Issa kienu fehmu li ilum kienet bdiet il-gwerra.