150 sena tal-Arloġġ tal-Knisja Pierre Balzia F'għeluq il-150 minn meta Mikielanġ Sapiano lesta l-arloġġ tal-Knisja, Pierre Balzia, li għandu tant għal qalbu l-Knisja u l-armar tagħha għall-festa titulari, jirriċerka u jikteb dwar dan il- kapolavur mekkaniku tas-seklu 19. Illum il-ġurnata, sabiex tara xħin hu, kemm toħroġ il-mobile mill-but jew tħares lejn il-polz u taqra l-ħin, iżda fl-antik l-istorja kienet xort'oħra. Il-bniedem sa minn dejjem affaxxina ruħu fil- bidla naturali tad-dawl tal-jum: mid-dlam għad-dawl u terġa' għad-dlam, u f'kif dawn il-bidliet isarrfu f'jiem, xhur u snin. Għaldaqstant iċ-ċiviltajiet kbar bħall-Eġizzjani, Griegi u Rumani, ħolqu mezzi varji ta' kif dawn setgħu jippjanaw il-ħidma tagħhom. Huma ħolqu mezz ta' kif jikkalkulaw il-ħin. Kellhom jgħaddu ħafna snin biex il-bniedem jibda jitgħallem iżomm il-ħin aħjar b'mezzi aktar avvanzati bħall-arloġġ mekkanizzat b'sistema ta' roti li jiċċaqalqu u jduru b'mod sinkronizzat. X'aktarx li l-ewwel arloġġ ta' din l-għamla nħadem l-ewwel darba fl-Italja ta' Fuq fis-seklu tlettax. Aktar tard, fl-1641, Galileo Galilei żviluppa arloġġ mekkaniku li jaħdem permezz ta' pendlu li jiċċaqlaq bis-saħħa naturali li tagħtih il-gravità'. F'Ħal Kirkop, aktarx li l-ewwel arloġġ pubbliku ta' ċertu kobor hu l-arloġġ tax- xemx li hemm impenġi fuq in-naħa tal- lemin tal-Knisja (int u sejjer lejn Misraħ Żernieq). Dan sar fl-1850 skont l-annu li hemm indikat fuq it-tpenġija. L-arloġġ tal-Knisja sar tnax-il sena wara fl-1862, għaldaqstant din is-sena qed jagħlaq 150 sena. Dan l-arloġġ sar fi żmien il- Kappillan Ġużeppi Vella. Fl-avviż/talba lill-Awtoritajiet Ekkleżjastiċi, l-Kappillan Vella semma li l-arloġġ hu donazzjoni fost ħafna li kien għamel lill-Knisja ta' Ħal Kirkop, is-Sur Giovanni Pace Balzan mill-Belt Valletta. Id-deskrizzjoni li ta l-Kappillan Vella lill-Kurja dwar l-arloġġ hi din: '..un orologio a due sfere, una indicante del tempo e T'altrai giorni del mese..'; arloġġ b'żewġ faċċati li jindikaw il-ħin u l-ġurnata tax-xahar. Il-Kappillan Vella kompla jikteb li dawn l-uċuħ għandhom jitpoġġew fiż-żewġ kampnari ġodda li kienu saru ftit qabel. L-arloġġ ġie jiswa 300 skud. B'ringrazzjament għal din l-opra, s-Sur Giovanni Pace Balzan xtaq li titqaddes quddiesa letta kull sena skont l-intenzjoni tiegħu fl-anniversarju ta' meta jitwaħħal l-arloġġ f'postu. Fl-aħħar tal-ittra, il-Kappillan talab lill-Awtoritajiet Ekkleżjastiċi jaċċettaw id-donazzjoni tal-arloġġ, kif ukoll it-talba ta' Pace Balzan għall-quddiesa letta.2 Din it-talba L-uċuħ tal-arloġġi fuq il-kampnar tal-Knisja jsżezjia Deħż rin H Mea zz A az a U (el Ġferegi irie jiiir, L SUL fiediizzonaa WAQH dkċedftzizzjon 2 Mio BPLEKONP EORI jp GHa Ffl-Qat b A aa az 7 A LEVEMH Genemevsiià ċċ Ep DeneEZZiz TA L Pjan iet btċeġi Mari LAGGRJANZ TA 2AL MI) 201 ĠeWOR ik ila ppfevez sr A jfeġej Ai merti j BIĊ aw HOME ZBTU x rvi eb' Te, LK TA TA (ĠLTA jal jirzzo Ez 300. (ka iii Iż Vlken PG L non b QEOEE iffina. na. sem) PPE PG APRIL 4 EGR j-ċewm i L pian Fi PANEZJANI JA P'rieħiw' Mal-jrorza ans PLSta tarfa i Brena, ub WT Ba jii. It-talba tal-Kappillan Ġużeppi Vella fl-arkivji arċiveskovili ġiet aċċettata nhar is-7 ta' Novembru 1862. Ta' min jgħid li s-Sur Giovanni Pace Balzan flimkien mal-mara tiegħu huma midfuna fil- knisja tagħna. Il-lapida tal-qabar tagħhom tinsab taħt in-niċċa ta' San Ġużepp. Il-makkinarju tal-arloġġ jinsab f'kamra żgħira ħafna ftit'il fuq mill-gallarija tal-orgni. L-aċċess għal din il-kamra hi permezz ta' sellum wieqaf tal-injam. Kif wieħed jitla' f'din il-kmajra ma jistax ma jibqax mmeraviljat bil-kumplessità tal-makkinarju tal-arloġġ minkejja ċ-ċokon tiegħu. Il-makkinarju jinqasam fi tnejn: il-parti fejn hemm il- pendlu tal-arloġġ u l-parti fejn hemm makkinarju b'ingranaġġi tal-ħadid li minnu jinżlu l-mażżri li huma l-mezz ta' kif dan l-arloġġ jaħdem. Apparti minnhekk permezz ta' dan il-makkinarju, jindaqqu t-tokki fuq il- qniepen fil-kampnar permezz ta' mrietel tal-ħadid. Meta jiena staqsejt lis-sagristan dwar kull meta dan il-makkinarju jingħata l-ħabel biex b'hekk ikompli jaħdem, hu weġibni li l-ħabel jingħata darba kuljum. Il-mażżri tal-arloġġ li jingħata l-ħabel kulljum Fatt interessanti dwar dan l-arloġġ hu li dan inħadem mill-arluġġar Malti Mikielanġ Sapiano, li din is-sena wkoll jaħbat il-100 sena anniversarju mill-mewt tiegħu (1912-2012). F'dan il- paragrafu li ġej ippruvajt nagħmel biografija qasira dwar dan il-ġenju Malti. Mikielanġ Sapiano twieled l-Imqabba nhar it-18 ta' Marzu tal- 1826. Hu kien bin Baskal Sapiano u Teresa nee' Agius, iż-żgħir minn ħamest' itfal. Il-familja Sapiano kienu bdiewa u kienu magħrufa sew fl-Imqabba għax-xogħol tagħhom. Sa minn età żgħira Mikielanġ, wera li kien tifel inteliġenti u li kien kapaċi ħafna iktar milli għax- xogħol tal-għalqa u għalhekk xtaqu li jibagħtuh l-iskola. Minħabba in-nuqqas kbir ta' skejjel, parrinuh Dun Vinċenz Caruana ħa ħsieb li jgħallem xi ħiliet bażiċi lill-filjozz tiegħu. Skont Noċ Ciappara, awtur ta' artiklu bl-isem ta' 'Il-ħajja ta' Mikiel Anġ Sapiano' li kien ippublikat mill-Għaqda Muzikali Sant'Andrija ta' Ħal Luqa, jgħid li sa minn età pjuttost żgħira Mikielanġ kien jifli l-makkinarju tal-arloġġ tal-Knisja tal-Imqabba. Apparti minn hekk ta' tifel intelligenti li kien, kien ta' sikwit jipprova jaħdem fl-injam xi moħriet bħalma kien juża missieru għax-xogħol tal-għalqa u għalhekk kien l-istess missieru li bagħtu ma' wieħed ħabib tiegħu biex jitgħallem is-sengħa ta' mastrudaxxa. Għand l-istess mastrudaxxa, Mikielanġ iltaqa' ma' Kalċidon Pisani, arluġġar, u ta' sikwit fil-ħin liberu kien joqgħod ħdejh. Skont l-artiklu ta' Noċ Ciappara, Mikielanġ kellu bejn wieħed u ieħor erbatax-il sena meta tista' tgħid beda l-karriera tiegħu uffiċjalment bħala arluġġar. Dan kien meta rnexxielu jerġa' jħaddem il-makkinarju tal-arloġġ tal-knisja tal-Imqabba mill-ġdid wara li kien ilu xi ftit wieqaf. Minn dakinhar 'il quddiem il-fama tiegħu bħala wieħed li jsewwi l-arloġġi bdiet tikber. Dak iż-żmien Ħal Luqa kien magħruf bħala post li fih kienu joqogħdu ħafna nies tas- sengħa u kien għalhekk li Mikielanġ bena rabta sħiħa ma' Ħal Luqa fejn saħansitra żżewweġ hemmek ukoll. L-ewwel mara tiegħu kienet Michelina Mifsud li minnha kellu ħamest itfal u li għexu biss l-ewwel tnejn. Wara disa' snin ta' żwieġ, Mikielanġ tilef ukoll lil martu. Wara hu kien iżżewweġ lil oħt l-ewwel mara tiegħu: Marianna. Mit-tieni żwieġ tiegħu għexulu ħamest itfal. Kif għidt fil-bidu, Mikielanġ kien bniedem intelliġenti kif ukoll mekkaniku. Hu għamel diversi arloġġi kbar għal diversi knejjes f'Malta u f'Għawdex fosthom insemmu dak tal-Gudja, ta' Ħal Luqa, tal-Università (Dwana) u tal-knisja filjali ta' San Pawl ta' Birkirkara. Hu anke kien irranġa l-arloġġ il-kbir tal-Palazz, il-Belt u għamlu li ma jdoqgx mal-lejl u saħansitra anke kien ħadem arloġġ f'Lixandra fl-Eġittu. Hu ħadem ukoll diversi makkinarji żgħar li kieku saru fiż-żmien tal-lum insejhulhom gadgets. Nistgħu ngħidu li Mikielanġ Sapiano kien ġenju għal żmienu u dan ġie rikonoxxut meta fl-1894 rebaħ midalja tal-fidda f'wirja tal-Industrija Maltija, imtella' mix-Xirka tal-Arti, Manifattura, Industrija u Kummerċ u fl-1908 rċieva ċertifikat u midalja tad- deheb. Mikielanġ Sapiano miet nhar it-2 ta' Diċembru 1912. Hu baqa' magħruf bħala l-ġenju mekkaniku ta' Malta. Referenzi 1 http://www.parroccaqrendi.org/Rev.020Profs.9020Emmanuel9020Agius9020dwar9020ir-restawr9020tal- Arlogg420tal-Parrocca9020tal-Qrendi.pdf 2 Arkivji tal-Kurja (A.A.M.) Supp (Supplice) 1862, VOL 60, p.739 3 Francis Galea., Soċjetà Santa Marija u Banda Re Ġorġ V, Mqabba — Festa 2004. — L-Arluġġar Mikielanġ Sapiano (1826-1912)