24 1 Il-Ħadd 14 ta' Frar 2021 TOPĊA Id-Domvs Romana: Mistura għal sekli sħaħ, misjuba b'kumbinazzjoni Pjanta Li turi l-fdalijiet mikxufa 225 minn Caruana fl-1881 t-Rabat, Malta, Frar tal- IF Fil-wesgħa siekta li llum nafuha bħala Ġnien Howard jinstema' biss il-ħoss ta' mgħażqa togħdos ħelu ħelu għal darba, tnejn tlieta, fil-ħamrija ratba biex jitħaw- lu siġar ġodda. F'daqqa waħ- da l-ħoss jinbidel. L-imgħaż- qa sabet l-iebesl Il-ħaddiema jitilqu minn idejhom bla dewmien u jgħarrfu lil ta' siAiċdħAn fuqhom b'dak li ġara, min-. għajr l-iċken ħjiel tal-kobor tas-sejba li għamlu. Id-Dom- vs Romana, midfuna fid-dlam għal sekli sħaħ bit-teżori u s-sigrieti kollha tagħha, dal- waqt terġa' tara d-dawl tax- xemx… Kważi seklu u nofs wara, ninsab hawn, f'din id-dar maestuża ta' żmien Ruma tal- qedem, nistagħġeb għal darb'oħra bil-ġmiel tal-mu- żajk li jżejjen il-bitħa interna tagħha u nisma' lil David Cardona — Kuratur: Anzjan għas-Siti Feniċi, Rumani u Medjevali fi ħdan Heritage Malta —' jiddeskrivili kif l-aġenzija nazzjonali għall- wirt kulturali qed tfakkar il- 140 anniversarju mis-sejba tad-Domvs Romana. Biex in- kunu aktar preċiżi, id-Domvs qed tiċċelebra tliet anniver- sarji, u mhux wieħed. Dan għaliex l-2020 immarkat il- mitt sena minn meta Sir Temi Zammit beda l-iskavi tiegħu fis-sit, l-2021 tfakkar il-140 sena minn meta d-dar Ruma- na ġiet skoperta, u fl-2022 id- Domvs tagħlaq 140 sena minn meta nfetħet għall- pubbliku bħala mużew. Kif irrakkontali David, wara dak li seħħ waqt it- tħawwil tas-siġar fi Ġnien Howard, Antonio Annetto Caruana, il-librar tal-Bibli- joteka u l-kuratur tal-kollez- zjoni arkeoloġika ta' ġo fiha, tqabbad minnufih biex jin- vestiga. Ħafna miż-żoni tad- dar Rumana nkixfu waqt l-in- tervent ta' Caruana, u susseg- wentement ġie deċiż li jinbe- na mużew biex jipproteġi l-mużajk misjub filwaqt li jilqa' fih l-antikitajiet Ruma- ni ta' pajjiżna. B'xorti ħażina, medda ta' art fit-Tramuntana tas-sit in- qerdet fl-1899 meta s-servizzi Ingliżi ħaffru t-triq għall-is- tazzjon tal-ferrovija biswit il- mużew. Ma nżammet l-ebda dokumentazzjoni waqt dawn ix-xogħlijiet, u aktarx parti kbira mid-dar kif ukoll strut- turi oħra tal-madwar intilfu għal dejjem. Bejn l-1920 u l-1925, Sir Temi Zammit għamel aktar stħarriġ u skavi f'dan is-sit, bl-għajnuna ta' Robert V. Galea, Harris Dunscombe Colt u Louis Upton War. Ix-xogħol sar fuq kull naħa tas-sit u bis-saħħa tiegħu nkixfu numru mdaqqas ta' oqbra Iżlamiċi fuq il-fdalijiet ta' djar żgħar oħra Rumani. Dak li naraw illum meta nżuru d-Domvs Romana huwa differenti ħafna minn kif din id-dar lussuża kienet tidher fl-aqwa .tagħha, bejn wieħed u ieħor mit-tieni nofs tal-ewwel seklu qabel Kristu sal-ewwel nofs tal-ewwel seklu wara Kristu. Aktarx li tul iż-żjara tagħna nkunu qed nirfsu biss fuq kwart tal-is- —pazju kollu li d-dar kienet tokkupa oriġinarjament, jiġi- fieri d-daħla, il-bitħa interna u t-tridinium, jew il-kamra tal-ikel. Dakli l-istudjużi tal-istor- ja jistgħu jobsru bla ma jit- biegħdu mill-verità huwa li din ma kinitx xi dwejra fejn tgħammar familja fqira. Għall-kuntrarju, fid-Domvs kien jgħix xi ħadd għani biżżejjed biex ikun fil-klassi soċjali ta' fuq nett — xi ħadd b'rabtiet sodi mal-mexxejja f'Ruma, kif jixhdu żewġ stat- wi skolpiti fi rħam fin li juru membri tal-familja tal-Impe- ratur Klawdju nnifsu. Is-sejba ta' statwi imperja- li fini f'dar privata ta' żmien ir-Rumani hija okkorrenza rari ħafna. Dan jista' jimplika li sid id-Domvs kien persuna pubblika importanti, forsi saħansitra l-gvernatur ta dawn il-gżejjer. Kien min kien, żgur li huwa daħal għal spejjeż kbar biex juri l-lealtà u l-qima tiegħu lejn id-dinas- tija imperjali li kellha l-poter fi żmienu. Il-kelma 'huwa' għandha importanza kbira meta nid- diskutu l-ħajja ta' kuljum f'dar tipika Rumana tal-qe- dem. Il-missier (pater fami- lias) kien il-kap ta' kollox, Tpinġija rikostruttiva mill-Perit Galizia li turi ——— l-kolonni madwar il-bitħa interna tad-Domvs TORĊA Il-Ħadd 14 ta' Frar 2021 (25 b'poter assolut fuq id-dar, l-artijiet u kull min jgħix f'daru. Hu biss kellu l-aw- torità' li: jikkastiga, joqtol, jabbanduna jew ibigħ bħala skjav lil kwalunkwe membru tal-familja tiegħu bla ma jagħti spjegazzjoni għal għe- milu. Id-dmirijiet ta' kuljum tal-pater familias kienu jvar- jaw skont il-professjoni u l-istatus tiegħu fis-soċjetà. Raġel aristokratiku filgħodu kien normalment jilqa' n-nies li jżuruh biex isellmulu jew biex jinnegozjaw. Waranot- sinhar ħafna drabi kien iddedikat għall-mistrieħ (otium), xi żjara fil-banjijiet pubbliċi u l-festeġġjamenti li r-Rumani kienu magħrufin għalihom. Il-mara (matrona) ftit li xejn kellha drittijiet u kienet dejjem tiddependi fuq ir-ra- ġel u wliedha subien. Ma- dankollu, in-nisa kellhom rwol importanti għax kienu jieħdu ħsieb l-edukazzjoni tat-tfal, li kienet issir mid-dar stess, u jorganizzaw ix-xogħ- ol domestiku tal-iskjavi. L-oġġetti esebiti fid-Do- mvs Romana jirnexxilhom jixegħlulek l-immaġinazzjo- ni biex tistħajjel kif setgħet kienet il-ħajja f'din id-dar. , Diversi għodod. tal-kċina, ngħidu aħna, jitfgħuk dritt f'dik li kienet tissejjaħ culi- na, fejn kien jitħejja l-ikel mill-iskjavi. L-ikel kien jis- sajjar f'borom tal-fuħħar im- qiegħda fuq fuklari jew fi fran tal-briks, u jinżamm f'reċipjenti taċ-ċaqquf, bħal anfori u dolia, issiġillati b'għotjien, li xi drabi kont is- sibhom parzjalment midfu- nin taħt l-art. Il-platti kienu jvarjaw fil-kwalità skont is- sid u t-tip tal-ikla. In-nies ko- muni kienu jużaw platti sem- pliċi taċ-ċaqquf li kultant kienu jkunu mżejnin, iżda l-ikliet tal-aristokratiċi kienu jisservew fi platti fini. L-inbid u x-xorb kellhom sehem importanti, kemm matul l-ikla kif ukoll waraj- ha. Ir-Rumani kienu magħru- fa għal lejliet twal ta' xorb b'divertiment kontinwu. Dan ġieli kien jinkludi kompetiz- zjonijiet fejn dak li jkun jix- rob minn speċi ta' lembut tal- ħġieġ imsejjaħ rvthon, li bħa- lu hemm esebit fid-Domvs. Ċekċieka tat-trabi, magħmula mill-għadam, esebita fid-Domvs Romana Esebiti oħra, bħal fliexken ta' għamliet differenti fejn kienu jinħażnu l-fwejjaħ, iż- żjut u l-irtokk, kif ukoll mox- tijiet, ġojjellerija u furfiċetti magħmulin mill-għadam, il- koll jagħtu indikazzjoni ċara li r-Rumani tal-qedem kienu jieħdu ħsieb id-dehra tagħ- hom daqsna, jekk mhux aktar minna. Mhux in-nisa biss kienu jieħdu l-ħin biex ilestu — l-irġiel ukoll kienu jieħdu ħsieb il-ġilda tagħhom billi jidilkuha b'ingwent li mbagħad kienu jneħħuh b'oġġett tawwali u għat-tond magħruf bħala strigil. Fejn jidħlu ġojjelli Rumani, dawn ma nstabux wisq minnhom f'Malta iżda l-biċċiet esebiti fid-Domvs jixhdu sengħa u rikkezza kbira. Għadd. ta' ċombini tal- għadam u piżijiet tal-ġebel li kienu jintużaw fin-newl jitf- għu dawl fuq l-industrija tal- insiġ fi żmien ir-Rumani, li kellha rwol ewlieni fl-ekono- mija. Dawn l-esebiti jġiegħlu lil moħħna jimraħ fuq kif ak- tarx kienu l-ħwejjeġ milbusa mill-abitanti tad-Domvs. L- aktar ilbies komuni tal-irġiel fil-perjodu Ruman kien jik- konsisti. f'tunika sempliċi u sandli tal-ġilda. Madankollu, ħafna ċittadini Rumani kienu jħobbu jilbsu wkoll toga baj- da li, jekk ir-raġel ikun im- Il-bitħa interna laħħaq, kienet. tiżżejjen b'faxx vjola. In-nisa kienu jilbsu stola kkulurita fuq it- tunika, kif ukoll palla li kie- net xalla kbira milbusa b'modi differenti. Fix-xhur tal-kesħa, imbagħad, kienu jippreferu jilbsu mantell. Iżda din hi biss farka mill-minjiera ta' tagħrif li hemm jistenniek f'dik il-mer- avilja msejħa Domvs Roma- na. Il-fatt biss li .nistgħu nmiddu riġlejna fiha meta għandha mal-elfejn sena hu- Wa minnu nnifsu xi ħaġa tal- għaġeb, u raġuni oħra biex Heritage Malta tfakkar kif imiss il-mument maġiku meta nstabet din id-dar.