GĦID IL-MILIED FIL-GĦAR TA' BETLEHEM Il-Milied minnu nnifsu, fil-qalb iġib il-hena, bħal ma ħabbru l-Anġli lir-ra- għajja fl-Ewwel Milied: ''Sebħ lil Alla fis-smewwiet, u sliem fl-art lin-nies ta' rieda tajba''. Kull nisrani ta' qalb safja ma jistax. f'jum il-Milied ma jħossx ferħ u hena ġewwa ruħu. Iħos- suhom ħenjin dawk li jgħaddu l-lejl fil- knisja, jitgħaxxqu bil-ħlewwa tal-kant u bil-ġmiel tal-funzjonijiet. Imma qatt ebda bniedem ma jħoss ferħ hekk kbir u hena daqs min igħaddi lejl il-Milied f'Betlehem l-imkien sewwa fejn xi elfejn sena ilu twieled għalina Ġest. U jien li sitt snin ilu għaddejt il-Milied f'Bet- lehem sa nikteb fil-qosor kif isiru' l-fun- zjonijiet hemmhekk. Kien mela, lejlet il-Milied filgħodu, meta. r-rajjes tal-Kulleġġ Bibliku ta' Ġerusalem, fejn jien dak iż-żmien kont qiegħed, resaq fuqi u tani: l-aħbar li jien kont magħżul biex nagħmilha ta' ministru fil-funzjonijiet tal-Milied ġew- wa. Għal dik l-aħbar ħassejt bħal dehxa ta' ferħ fija, u għaġġilt lejn kamarti u mlejt bagalja żgħira bil-meħ- tieġ ui ħriġt 'il barra u Ħaffift fil-mixi biex nilħaq il-karrozza tat-tmienja, li titlaq għal Betlehem minn Ġerusalem. Kif ħriġt iltqajt ma' wieħed li nafu: il- Professur Silvester Saller, li mexxa t- taħfir u kixef kixfiet hemmija fuq Mon- ti Nebo u f'Betanja. Ħriġna flimkien minn Ġerusalem,minn Bab il-Għamud li quddiemu jieqfu l-karrozzi, bħalma f'Malta jieqfu quddiem Putirjal. Sib- na l-bus numru sittax u rkibna, u ħal- lasna erbgħin fils (disgħa soldi) kull wieħed, u ftit wara l-karrozza mxiet. Għaddejna għal wafa s-sur; ilwejna u nżilna ġewwa Wad il-Goż; tlajna minn triq zigzag fuq Ġebel iż-Żejtun, għal quddiem id-dejr tal-'High Com- missioner', għal ġewwa r-raba', kollu għerien u oqbra qdam, sa ma lħaqna r-raħal ta' Sur-Baħir. Minn hemm dehret Betlehem quddiemna, mifruxa fuq l-għoljiet, u warajha l-'Herodium', li hu l-qabar ta' Erodi l-Kbir, għamla ta' għolja beżżulija, u fix-xellug il-Ba- ħar il-Mejjet u l-Ġurdan. Meta qrobna lejn Betlehem, billi kien għadu l-ħin ħafna (għax kienu għad- honi it-tmiierija u nofs); jien u l-profes- sur Saller inżilna mill-karrozza biex nibqgħu sejrin Betlehem. bil-mixi. Ix- xemx kienet fietla; is-sema ċar, u l-ar- ja safja tal-iġbla tħossha tagħtik: is- saħħa. Kif għaddejna l-qabar ta' Ra- kela, naraw quddiemna żewġ Dumni- kani. Intebħu bina u waqfu jisten- newna. Ma kienu ħadd iehor għajr il-wisq imsemmi Arkeologu Pere de Vaux, wieħed mill-mexxejja fil-kxif dan l-aħħar tad-dejr ta' l-Esseni f'Hir- bet Qumran, qrib il-Baħar il-Mejjet, u sieħbu Pere Benoit. U hekk l-erbgħa bqajna sejrin flimkien, nitħaddtu u nimxu qajla qajla u wasalna Betlehem wara xi għaxar minuti jew hekk. K'e- net naqra ta' mixja li għadni nqisha bħala l-isbaħ waħda li għamilt f'ħajti. Fl-Għar Imqaddes Dħalna l-knisja ta' Santa Katerina u għamilna żjara. Inżilna fil-Għar Im- qaddes li hu hemm, ma' ġenbha. Qa- għadna għar-rkobbtejna fuq il-post fejn twieled Ġest: u tlabna bil-qalb għalina nfusna u għal għajrna, u hekk BETLEHEM. — Dehra tal-belt, Hebron, mhux min-naħa ta' Ġerusalem. meħuda min-naha ta' min-naħa ta' Il-Għar Imqaddes jinsab ftit 'il hemm mill- kanpnar it-twil, f'nofs tar-ritratt, wara, jiġifieri, ukoll għamilna fuq il-post ta' fejn kie- net l-fiġxtura. Tlajna', u dorna u flej- nà l-Bażilika qadima tà' Santa Liena mibnija fuq il-Għar. U żorna l-iskola tà' San Ġlormu u l-Qabar tat-Trabi bla Ħtija li Erodi kien ġiegħel li jinqatlu biex. magħhom jaħkem lill-Bambin. Morna sa l-Għar tal-Ħalib, ftit bgħid mill-Bażilika, u fil-ħdax morna nieklu mal-Franġiskani ta' hemm. Għal ħabta tas- siegħa, inżilt fis-sa- gristija u Ibist il-pjaneta u ħriġt mal- oħrajn biex nilqgħu lill-Patrijarka, li kellu jiġi minn Ġerusalem. Il-mistaħ ta' quddiem il-Knisja kien maħnuġ bin- nies: Kien hemm il-banda tà' Betle- hem ti s-subien ta' li 'scouts', u ġem- għat ta' nies ta' kull ġens u ta' kull għomor; ir-rġiel iż-żgħażagħ kienu leb- sin bħal ta' l-Ewropa — qalziet u ġlekk — imma f'rashom min kellu tarbux, min ħattà u min fejsalija. Ix-xjuħ kienu lebsin il-qumbas (bħal qmis sal- għarqbejn, donnha suttana ta' qassis, 'double-breasted'), u fuqu l-għabaj u f'rashom kellhom: il-leffa. Imma l-aktar li laqatni kien l-ilbies tan-nisa ta' Betlehem. Libsa twila twila, don- nha ċoqqa ta' raħeb, sewda jew kaħla dagħmija, imħażżmin , f'qaddhom Wi ħżiem isfar: Ġiekk aħmar, imtarraż jiġifieri irrakkmat, bil-ward irqieq tal- ħajt tal-ħarir, minn kull lewn, u ħarqa bajda, li minn fuq rashom tibqa' nież- la sa fuq ġenbejhom. Jasal il-Patrijarka Ftit wara s-siegħa waslet karrozza Sparaw xi murtali u l-banda bdiet iddoqq l-Innu tal-Papa. Mill- karrozza ħareġ il-Patrijarka u l-bini għoli tà' madwar il-mistaħ beda jidwi biċ-ċapċip ta' l-idejn u l-għajjat: —F'el jeħja l-Batrakl' (evviva l-Pa- trijarka). Mal-Patrijarka kien hemm ukoll l-Awżiljarju tiegħu, Mons Gelat, u l-Kanċillier. Warajh kien hemm is- Sindku ta' Betlehem u warajhom l-Am- baxxaturi ta' ħafna ġnus bin-nies ta' ma' dwarhom. Il-purċissjoni bdiet miexja bil-kant tal-'Benedictus' u daħ- let fil-Bażilika ta' Betlehem u minn hemm għall-knisja ta' Santa Katerina tal-Franġiskani. Hemm il-Patrijarka naża' l-ħwejjeġ tal-festa u daħal id- dejr tal-Franġiskani, li hu jafu sewwa għax huwa wkoll Franġiskan. — Id-daħla bil-kbir tal-Patrijarka Gori li hi msemmija hawn. L-ewwel wieħed fuq ix-xellug, bit-tuniċella huwa Patri Gwidu Schembri, li kiteb dil-kitba. Għasar Pontifikal Fl-erbgħa ta' wara nofs in-nhar il- Patrijarka reġa' niżel fis-sagristija, u libes u. ħareġ fil-knisja għall-Għasar Pontifikali. Il-Għasar kien imgħanni b'ħafna ilħna, mir-rħieb u s-subien ta' li Scola Cantorum ta' Ġerusalem u Bet- lehem f'daqqa. Dak ġmiel ta' għanal Tixtiequ ma jehda qattl Wara l-Għa- sar in-nies ħarġet barra mill-knisja, id- dur mat-toroq tal-belt. Jien wara l-Għasar ħriġt barra wkoll. U l-ewwel mort nara l-bir ta' David (għax David ukoll kien minn Betlehem) u wara xtrajt xi kartolini biex nibgħathom, bit-timbru tal-posta ta' Betlehem, lil qraba u 'l ħbieb li kel- li Malta. Billi jkun hemm il-funzjoni bil-lejl, dik il-lejla r-rħieb Franġiskani jieklu bikri, biex mn kun irid, jilħaq jorqod ftit. Fuq il-mejda kien hemm il-Patri- arka, il-Kustodju u l-kbarat kollha tal- knisja fl-artijiet tax-xerq. Ħdejja kien hemm is-Segretarju tan-Nunċjatura Li- banija u qagħadna nitħaddtu fuq kif sata' kien Betlehem fi żmien twelid Ġe- sil:belt żgħira li fiha kien hemm ħan kbir u qadim li jistrieħu fih l-imsefrin mis-Surija għal Maser, u ħan żgħir u ġdid, la Rumana, li fih twieled Ġesti. Fil-għaxra ta' bil-lejl bdiet l-isbaħ funzjoni li qatt rajt f'ħajti. Beda l- Matutin bil-kbir u l-Patrijarka kien hemm fuq it-tron imdawwar bil-kbarat tiegħu. Kienu jaħdru wkoll l-Ambax- xaturi kollha ta' Ġerusalem u ta' Għamman u ta' bliet oħra. Kien hemm ukoll id-delegati tat-Television Ameri- kani u xeħtu dawl qawwi biex: jieħdu l-films li kellhom jibgħatuhom dak il- ħin biex jidhru l-għada fl-Amerika. Wara bdiet il-quddiesa li fiha tqiegħed fuq l-artal Bambin il-ġmiel ta' ġmielu, tifkira tat-twelid tal-Bambin tabilħaqq. Wara l-quddiesa saret il-purċissjoni, bil-Patrijarka li fi ħdanu kellu l-Bam- bin ta' fuq l-artal. Mill-knisja ta' San- ta Katerina, il-purċissjoni daret għall- kurituri tal-kunvent, għall-Bażilika ta' Santa Liena, u minn hemm għal ġew- wa l-Għar Imqaddes, bil-għana dejjem ta' l-innu: 'Jesu Redemptor Omnium', biċċa kull wieħed, il-Franġiskani u t- tfal. Fil-purċissjoni kien hemm l-Am- baxxaturi kollha, li niżlu fil-Għar mal- Patrijarka. Ġewwa l-Għar, id-Djaknu ħa l-Bambin minn ħdan il-Patrijarka, u meddu fuq il-kewkba tal-fidda li hemm taħt l-artal u kanta l-Evanġelju ta' San Luqa u kulħadd bies l-art mal- kelmiet tiegħu: ''Hic Christus natus est pro nobis'' (li jfissru: Hawn Kristu twieled għalina). Minn għajnejn kul- ħadd qabeż id-dmugħ għax tassew il- qalb tingħafas meta tiftakar li l-Iben t'Alla niżel mis-sebħ tas-sema biex jit- wieled bħala bniedem ġewwa dak. il- għar fqir u mudlam u kollu ndewwa, għal ebda għan ieħor ħlief is-saħħa tagħna. U hekk intemmet dik l-isbaħ funzjoni li qatt rajt f'ħajti. Hekk isir Għid il-Milied ġewwa Bet- lehem. Ferħ u għaxqa ġewwa u barra mill-knisja. Fil-misraħ tal-knis- ja tara minn kull xorta ta' nies u tisma' taħdit b'kull xorta ta' ilsna, sewwa tax-Xerq kemm ukoll tal-Għarb. Ir- ħieb u raħbiet ta' kull lewn u ta' kull għamla. Għonja Ewropej b'ilbies fuq- hom mill-ifjen, imħallta mal-Għarab tal-Bedu, li telgħu Betlehem mix-xori u mill-widien fejn kienu jirgħu, biex jaraw il-'ħafla'. Min jixtri, min jif- tiehem, min miexi u min wieqaf jitħad- det mal-ħbieb. X'ġara Għalfejn dil- geġwiġija kollha2 Għalfejn dan il-ferħ kollu ġewwa dan ir-raħal fqir2… Għax hawn twieled Kristu għalina, bħalma għanna d-Djaknu dal-lejl: 'Hic natus est Christus pro nobisl'