hekk hu. Ħafna drabi matul il-medda tas-snin jidħlu drawwiet jew użanzi ġodda. Dawn l-użanzi ġodda tant irabbu għeruq, li ħafna drabi jeqirdu u jordmu d-drawwiet qodma li nkunu drajna bihom għal ċertu snin. Illum irrid insemmi dak li niftakar minn tfuliti, li għandu x'jaqsam mat-tqarbin tal-morda, il-funerali u l-quddies tal-mejtin fil-parroċċa tagħna. iEġ jgħaddi u ħadd ma jżommu. Hekk jgħidu u It-Tqarbin tal-Morda Il-mard minn dejjem kien, u dari l-għadd ta' nies morda jew anzjani rikoverati fid-djar tagħhom jew ta' uliedhom kien akbar minn dak preżenti, għaliex in-nies kienu: jibżgħu jmorru l-isptar jew jinġabru fid-dar tax- xjuħ f'San Vinċenz de Paule. Ngħiduha kif inhi, kemm l-isptar u kemm id-dar tax-xjuħ tal-lum m'għandhom x'jaqsmu xejn ma' dawk ta' tfuliti. Hawnhekk, f'dan il-qasam tas-saħħa, bil-progress fil-mediċina u bl- għajnuna finanzjara tal-gvern, saret qabża għall-aħjar u dan biddel il-mentalità tal-poplu ta' taħt fuq, tant li llum kulħadd ifittex biex imur l-isptar għax jaf li sa jfiq jew jinġabar fid-dar tal-anzjani, għax jaf li hemm sa jgħix Il morda fil-parroċċa tagħna: kienu abbiltà tal- Viċi Parroku. Ġ( millkimgħoddi twaltl- B- l l-aħħar snin ta' ħajtu trankwill u ma sa jonqsu xejn. ikellem lill-marid u wara lill-membri tal-familja tiegħu dwar l-amministrazzjoni tal-aħħar sagramenti u jekk iridux li dawn isiru waqt il-vjatku. Il-Vjatku, meta s-saħħa tal-moribond kienet tippermetti, ġeneralment kien isir filgħaxija jew qabel jew wara r-rużarju u barka sagramentali. Appena kienet tittieħed id-deċiżjoni, is-sagristan kien jagħmel is-sinjal ta' tliet tokki wara xulxin bil-qanpiena l-kbira għal diversi drabi. Dawn it-tokki repetuti mill- kampnar kienu jfissru għalina t-tfal biex b'ġirja waħda mmorru l-knisja, nilbsu ta' abbatini u nieħdu f'idejna fanal, jew il-qanpiena jew l-asperġes jew it-tużeletta. Dawk it-tfal li ma kellhomx il-libsa ta' abbati kienu jieħdu sehem billi jieħdu fanal mis-sagristija. Kien hemm tfal li kellhom il-fanal tagħhom u kienu jġibuh magħhom. Fil-vjatku kienu jieħdu sehem ukoll xi fratelli tas-Sagrament, li wieħed minnhom kien jieħu f'idejh l-istandard tal-vjatku u ieħor kien iżomm l-umbrella fuq ras is-saċerdot li kien iġorr fuqu l-Ewkaristija u ż-żejt tal- Griżma tal-Morda. F'inqas minn kwarta mit-tokki tal-qanpiena kien jibda ħiereġ il-vjatku u fuq quddiem mal-istandard kien jimxi l-abbati jdoqq il-qanpiena biex jagħti s-sinjal lil :dawk li jkunu fit-triq li ġej is-saċerdot iġorr l-Ewkaristija 7 biex hekk kulħadd juri rispett bl-imġiba tiegħu. Ħafna kellhom id-drawwa li mhux biss kienu jieqfu imma kienu… jħarkupptejhom. fuq il-bankina sakemm jgħaddi vjatku. . Fid-dar. tal-moriboni kien jidħol is-saċerdot, l-abbati bl-asperġes u l-abbati l-ieħor bit-tużelletta. Meta l-proċessjoni tal-vjatku kienet tidħol lura l-knisja, il-Viċi-Parroku kien jagħti l-barka sagramentali fuq dawk kollha preżenti fil-knisja. , Il-Viċi-Parroku fil-parroċċa tagħna : kien ukoll responsabbli, li darbtejn fix-xahar, jorganizza t-tqarbin għall-— morda kollha tal-parroċċa. F'jum wieħed kien imur lejn ir-raħal ta' — fuq u f'jum ieħor kien imur lejn ir- raħal t'isfel. Dan kien isir b'forma ta' — proċessjoni bħalma jsir il-Vjatku. Dan it-tqarbin kien isir fost il-ġimgħa, wara — l-quddiesa tal-5.00 ta' filgħodu. Din . il-proċessjoni kienet tispiċċa l-knisja — għall-ħin tas-7.30am. Ħin tajjeb ħafna — għalina t-tfal biex nilħqu mmorru — d-dar, nieħdu tazza te u wara niġru 7 bil-basket lejn l-iskola primarja. Barra — dan. it-tqarbin tal-morda ta' kull- xahar, fi żmien l-Għid, f'żewġt iĦdud — wara xulxin, it-tqarbin kien isir b'mod 1. iżjed solenni. Kien isir filgħodu kmieni u fih kienu jieħdu sehem iżjed fratelli tas-Sagrament u iżjed abbatini. Matul dan it-tqarbin tal-Għid kien ukoll jinbidel il-bulettin ta' dawk il-morda. Il-Funerali Kien hemm dawk mid-dar tal-mejjet u dawk li kienu jmutu l-isptar. Fi tfuliti l-aktar komuni kienu dawk tal- ewwel. Funerali kważi kuljum, sew ta' adulti u sew ta' trabi. Ir-raġuni prinċipali kienet, kif għidt aktar /il fuq għax i in- nies kienu Jibżgħu li li jmorru lejn l isptar l-quddiesa presente cadavere jew kien jittieħed dritt lejn iċ- ċimiterju ta' San Girgor u l-għada kienet issirlu quddiesa u f'din il-quddiesa kien jintrama t-tubru, li kien jieħu post il-mejjet li jkun indifen il-jum ta' : qabel, Il-funerali tat-trabi kienu jsiru i b'mod aktar sempliċi kemm filgħodu u kemm filgħaxija. Dawn kienu : jindifnu kemm fil-kannierja u kemm / fiċ-ċimiterju mingħajr quddiesa. i L-Arċipriet jew il-Viċi-Parroku : kienu jmexxu l-funerali kemm tal- / adulti u kemm tat-trabi. Fil-funerali : kienu jieħdu sehem is-saċerdoti kollha : tal-parroċċa, kif ukoll żewġ abbatini 7 biex wieħed iżomm is-salib tal-kleru : uieħor is-sassla bl-asperġes. Waqt il- : funerali tal-adulti lejn il-knisja jew iċ- . ċimiterju, is-saċerdoti kienu jkantaw : bil-Latin is-Salm nru 50, 'il-Miserere'. : Fil-funerali minbarra s-saċerdoti u : l-qraba tal-mejjet, kienu jieħdu sehem grupp ta' tfal mill-istituti flimkien ma' xi żewġ sorijiet minn dawk li għandna fil-parroċċa. Xi drabi kienu jieħdu sehem ukoll numru ta' fratelli bl-istandardi rispettivi tagħhom, meta kien imut xi ħadd li kien membru attiv f'xi waħda mill-fratellanzi tal-parroċċa. Ma jonqosx ukoll li nsemmi s-sehem tal-banda meta kien imut xi bandist jew: membru tal-kumitat tal-istess banda. Il- banda kienet normalment tieħu sehem wara l-quddiesa presente cadavere u waqt il-funeral lejn iċ-ċimiterju kienu jdoqqu l-marċi funebri. Minbarra: awn il-funerali. li semmejt, kien hemm :3 ġejjin minn barra l-parroċċ kont nieħu pjaċir meta kien imissni biex immur mal- Viċi għal xi mejjet mill-Isptar San Luqa. Il-karozzella tas-saċerdot kienet titlaq minn wara l-knisja għal xi s-2.00 pm, waqt li l-karru kien jitlaq qabel. Lura konna naslu bejn l-4.00 jew l-4.30 pm. Konna nieqfu quddiem il-knisja parrokkjali jew immorru dritt lejn iċ-ċimiterju. Il-quddiesa dejjem kienet issir l-għada filgħodu għax dak iż-żmien ma kienx isir quddies wara nofsinhar. Fil-funerali mill-isptar, wara l-karru u l-karozzella kien ikun hemm xi taxi sewda bil-familjari tal-mejjet. triq lejn u lura mill-isptar kienet, miż- Żejtun għal Ħal- Tarxien, ngħaddu minn Triq Palma f'Raħal Ġdid, ngħaddu minn quddiem iċ-Ċimiterju 7 tal-Addolorata għal quddiem — il-Knisja tal-Marsa, nidħlu l-Ħamrun, induru mal-— Għassa tal-Ħamrun u niksru , ' lejn. triqitna lura, ġieli flok minn ġol-Ħamrun il-kuċċier kien jiġbed għal quddiem il-knisja ċkejkna tad-Duluri f'Tal Pietà; għat-telgħa lejn it-triq tal-Bombi ulejn Blata l-Bajda Fi tfuliti ma kienx hemm il-problema tat-traffiku kif għandna llum, tant hu. hekk li kull min kien isuq xi karozza kien jagħti dejjem id-dritta lill-karru tal-mejtin . biex jibqa' sejjer. Hawn ta' min wieħed isemmi, meta x drabi f'ċerti funerali li jkun : tagħna, il-karru : tal-mejti quddiesa aktar għandu valur spiritwali biex jitnaqqsulu kant sempliċi jew kantata bil-vuċijiet u biċ-ċelebrant akkompanjat minn żewġ saċerdoti, wieħed fuq il-lemin u ieħor fuq ix-xellug, bħala djaknu u subdjaknu. Kemm il-kliem kif ukoll il-kant kien kollu bil-Latin u min kien jattendi kien dejjem jisma' l-istess kantaliena ġurnata wara l-oħra. Verament nista' ngħid liturġija tal-mejtin u swied il-qalb għal min kien jattendi biex jisma' quddiesa matul il-ġimgħa f'dawk il-ħinijiet. Dan il-quddies kollu tal-mejtin huwa riżultat ta' t-twemmin il-poplu li kien jaħseb li aktar kemm iħallas u kemm isir kant fil- ss s-snin mill-purgatorju. F'dan ' il-quddies kantat, ħafna : drabi kien jintrama t-tubru : mgħotti bil-faldrappa sewda u mdawwar b'numru ta' : xemgħat u li fl-aħħar tal- : quddiesa ċ-ċelebrant kien inżel iroxx fuqu l-ilma . mbierek u jinċensah waqt li itkanta l-Libera. Tant kien jintuża dan it-tubru, li meta ma kienx is-sagristan kien ressqu għal taħt waħda min-navati tal-kursija u hekk 'kien ikun dejjem għal-lest. l-quddies kien dejjem ta' kulur iswed sal-istess kotba al-quddies kienu b'qoxra ewda. F'dak iż-żmien, fil-quddies al-mejtin ma kinetx issir -omelija miċ-ċelebrant. Lilna, bħala abbatini, . l-Viċi-Parroku kien — aralna : r-roster kull