L-ART IMQADDSA Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-Kummissarjat ta' l-Art mqaddsa tal-Provinċja Franġiskana Maltija P. Twannv Chircop OEM Kummissarju ta' -Art Imqaddsa DISTRIBUZZJONI: P. Gwann Azzopardi OEM ABBONAMENT: € 7 fis-sena €12 jew aktar Sostenitur Kummissarjat ta' l-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija, Valletta, VLT 1188 Il-Materjal kollu li jidher f'din ir-Rivista huwa Copvright O tal-Kummis- sarjat ta' l-Art Imqaddsa u l-Edizzjoni TAU, 2008 L-Arkeoloġija u t-T.Ġ. (2) Il-Martirju u l-Kult ta' S.Stiefnu L-Iskrittura u l-Pellegrinaġġ Iċ-Ċirkustanzi soċjali tal-Lhud L-Inbid fil-Bibja It-Tieġ f'Kana Il-Ktieb tal-Profeta Ġoel Il-Ktieb tal-Profeta Żakkarija Il-Ktieb ta' Ester ĠERUSALEMM Fl-aħħar ġranet ta' Jannar il-belt ta' Ġerusalemm dehret bajda b'kisja ħafifa ta' borra li fl-Art Imqaddsa mhix tant komuni. Il-Belt il-Qaddisa taffaxxina lil kull min iħares lejha, kemm fil-ġranet xemxin tas- sajf kif ukoll fil-jiem xitwin. Il-pellegrini u SAN o total tA a aa L anqas il-bard tax-xitwa ma żammhom milli jiġu. JI għoti je ta tala l okkażjoni unika għal kull nisrani. Għax -Art Imqaddsa minn dejjem kienet art il- IT IO B OP Gatto għ ejn Ġerusalemm għall-festa ta' l-Għid, u għal sekli sħaħ ilhom jgħidu: 'Nitilgħu lejn Ġerusalemn'. Il-fatt li Ġerusalemm tinsab fil-għoli (800 metru) inissel fil-pellegrin li jkun riesaq lejha, kemm mill-ajruport ta' Ben Gurion f'Tel Aviv, kif ukoll mill-Wied al-Ġordan, sens ta' rfigħ 'il fuq ta' l-ispirtu. Ġerusalemm tibqa' s-simbolu tas-sema, li Għ EB TIBG IM e o Ia hatt ftaċli ħajja tiegħu. Għalhekk il-pellegrinaġġ lejn Ġerusalemm u l-Art Imqaddsa hu simbolu FI IT Ti i BA tM ID EE Ko lli Ko pot qa be norganizzaw tmien pellegrinaġġi lejn Għall-Kummissarjat a' Malta dan inissel sodisfazzjon kbir, għax jindika li, għalkemm limitati fin- numru, il-Maltin draw jiġu fl-Art ta' Ġesti PET te TA GT ot ETO KI JO noffrulhom okkażjoni unika ta' mixja ta' Nitilgħu lejn Ġerusalemm minnhom huma mmexxijin rispettivament mir-ragħajja Fi Frar żar l-Art Imqaddsa l-isqof ta' Għawdex, Mons. Mario Grech, flimkien Din mhix l-ewwel żjara iegħu fl-Art Imqaddsa. isqof. U fl-ewwel ġranet a' April se jkollna l-unur li nakkumpanjaw lill-Mons. Arċisqof ta' Malta, Pawlu Cremona OP, flimkien ma' pellegrinaġġ nazzjonali ta' 180 persuna. Il-preżenza ta' l-isqfijiet agħna hi mimlija tifsir, għax turi li l-Knisja f'Malta ifhem li l-Art Imqaddsa hi l-post privileġġjat għall- esperjenza ta' kuntatt ma' Kristu u l-Evanġelju. Aħna -Franġiskani nħossuna spiritwali tal-Knisja f'Malta. mas-seminaristi tad-djoċesi. kburin b'dan l-apostolat li aħna msejħin li naqdu, meta nakkumpanjaw il-pellegrini. Fl-istess ħin nifhmu li għandna responsabiltà serja għax aħna msejħin li nħarsu s-Santwarji ta' l-Art Imqaddsa f'isem il-Knisja, u għalhekk irridu niftħu idejna u qalbna biex nilqgħu lill-insara kollha li jiġu fl- Art Imqaddsa. Is-servizz li nippruvaw nagħtu b'mod professjonali ma jfissirx li aħna rridu nkunu esklussivi, imma li nħossu li din hi missjoni tagħna, kif reliġjużi oħrajn għandhom missjoni tagħhom importanti għall- ġid tal-Knisja. Il-ħidma tal-Kummissarjat ta' l-Art Imqaddsa mhijiex waħda ta' propaganda għal skopijiet turistiċi. Nibqgħu nemmnu li aħna msejħin biex noffru servizz ta' evanġelizazzjoni l-ewwel u qabel kollox. Min-naħa tagħna dejjem konna miftuħin biex ngħinu lil kull min ried jiġi fl-Art Imqaddsa, ukoll għal perjodi twal ta' żmien. Għalkemm limitati fil- personal, mezzi u ambjent li fih naħdmu, aħna rridu nkomplu noffru lill-poplu tagħna dan is-servizz li nagħmluh bil-qalb u biss bi skop li nxerrdu l-imħabba għall-Kelma ta' Alla. Nitolbu biex din il-ħidma tissokta u biex il-Mulej jagħti d-don tas-sliem lill- Art Imqaddsa, ħalli kull nisrani jkun jista' jiġi u jitla' bil-ferħ lejn il-Belt il- Qaddisa ta' Ġerusalemm. 4 $ L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2008 Dak li llum hu x'aktarx l-aktar raħal imħares tajjeb taż-żmien Ruman-Biżantin, u wieħed mill-aktar siti arkeoloġiċi sbieħ fl-Art Imqaddsa, sa l-1920 kien għadu borġ kbir ta' ġebel li l-Għarab lokali kienu jsejħulu Tell Hum. Il-Kustodja Franġiskana ta' l-Art Imqaddsa xtrat dawn il-ħerbiet mitt sena ilu, bit-tama li l-isem Tell Hum seta' kien isem li jħares fih l-isem L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2008 $$ 5 antik ta' Kefar Nahum, Ċir-raħal ta' Nahum' Kafarnahum ta' l-Evanġelji. Ħarġu għad-dawl iż-żewġ ċentri tal-ħidma ta' Ġesti fir-raħal — is-sinagoga u (ia a Et of fl li naraw illum hi datata għas-sekli 4-5 w.K. Imma, wara snin twal ta' riċerka (1969-1981) instabu wkoll il-fdalijiet tas-sinagoga ta' żmien Ġesu f'livell aktar DOG ŻONA Skond Luqa 7,4-5 din is- sinagoga ta' l-1 seklu kienet inbniet minn ċenturjun Baiiekjal Taħt il-fdalijiet tal-binja ottagonali tal-knisja Biżantina li ħarġet għad- dawl fl-1921, instabu wkoll il-fdalijiet ta' dar tar-raħal li saret oġġett ta' studju attent fid-diversi livelli arkeoloġiċi l ET ĦA Ca l fl-ewwel nofs ta' l-1 seklu i A Li ala ordinarja fost ħafna oħrajn ita let A ti taa aa nofs ta' l-istess seklu inbidel IBA e Ti kordi ċioe Giġjete għall-kult, u damet hekk sa (BE G A EB et qrib din is-sena waħda pellegrina jisimha Egeria FETA ia Ga a El Qatta u ieħor fl-istat oriġinali tagħha. Hi tikteb fid-djarju tagħha: 'F'Kafarnahum id-dar tal-Prinċep ta' l-appostli illum hi knisja, imma l-ħitan tad-dar għadhom ippreservati'. Fl- istess żmien, mela, id-dar kienet saret post ta' kult, jew edomus-ecclesiaev (dar-knisja), bl-istrutturi oriġinali li kienu għadhom plloaaħ Ftit tas-snin wara l-Biżantini għattew din id-dar venerata DibUt ati aa o Et koiel Qatt (tl ne mana fuq il-ħitan tad-dar. Mal- fdalijiet tat-tikħil tal-ħitan, IE Oz facrisubrianibiejeżiOati diversi — Grieg, Aramajk, Ni IB a total MGO arji joint invokazzjonijiet lill-'Mulej (EB GO Iona ta' Pietru wkoll jinsab imnaqqax. Instabu diversi simboli, bħalma huma slaleb (Etna IG ke io konta ġifen, kif ukoll monogrammi bl-ismijiet ta' Ġesti u ta' IG I eiOKaT NTN) GOO Ea i GO ETA Co) IKLA floreali u ġeometriċi. Bejn is-sinagoga u d-dar ta' Pietru, fuq ix-xaqliba tal-lvant, instab il-kcardo maximus;, jew it-triq 1:77. huma solvew darba għal ewlenija tar-raħal. Din it- (o(eieterzJ Bio itik għan-nofsinhar. Fuq il- ġnub tagħha hemm 10 cinsulaex, jew kwartieri ta' abitazzjonijiet. Dawn l-rinsulaex huma delimitati minn toroq sekondarji li jiltaqgħu mal-wcardo maximusx u jaqsmuh. Dawn it-toroq huma xdecumanib, jew toroq li jaqsmu fid-direzzjoni punent-lvant. Kull cinsulaw, jew blokk ta' abitazzjonijiet, kellha daħla waħda mit- triq. Id-daħla għad-dar ta' Pietru tinsab fuq il-ecardo maximusx fuq ix-xaqliba L TO A o la) li l-għatba tiegħu għadha mħarsa fil-post. Dwar dan id-dettall nerġgħu nitkellmu dalwaqt. B'hekk, l-iskavi ta' Kafarnahum ħarġu riżultat spettakolari. GO BI anton ieiiċjiet kienet tinsab Kafarnahum, li qabel kienet diskussa. It- DG IO B jn Ba grati għad-dawl il-ħajja tar-raħal antik ta' Ġesti. Meta nħarsu lejn Kafarnahum nistgħu nimxu fuq il-passi ta' Ġesti fid-diversi movimenti pri Gnien chbIN Minkejja l-evidenza kollha, IGNTJ Betta a Bi IID 4 GO Gr bit inta $ Eta ml relazzjoni bejn ir-riżultati arkeoloġiċi u t-testi ta' l-Evanġelji. Per eżempju, af i ont gib IKONI fuq l-Evanġelju ta' Mark minn Gnilka u Pesch ma jagħtu l-ebda kas ta' l-iskavi u għadhom iqisu l-identifikazzjoni ta' Kafarnahum bħala diskussa. Jidhru li huma interessati biss fi problemi letterarji u teoloġiċi. Jeħtieġ li mmorru IE B ON biex insibu kummentarji li huma interessati fid-dettalji materjali tal-postijiet u IG ESA A KaET G iż-żmien kienu neqsin mill- evidenza arkeoloġika. Kafarnahum kienet tinsab fuq it-triq prinċipali li kienet tgħaqqad il-kosta tal- GG Ga En EDZ IE at io la OI lat KWia Marisa, it-Triq tal- Baħar, li kienet titla' mill- Eġittu lejn il-Mesopotamja. ti Ġa Għalkemm l-iskrizzjoni hi mkissra fin-naħa ta' isfel, bel azio A tnia ċi ig ton sewwa t-triq li fi żmienu PSG Ba BIBIEN traġitt tat-triq ta' żmien Ġesu. Dan hu element importanti fit-topografija ta' l-Evanġelji. Matul din it-triq, xi 3 ISIB ta ta' Tabgha (kHeptapegomx jew 'Seba' Nixxigħat'), post li fih bosta nixxiegħat ta' ilma li kienu magħrufin sa mill-qedem. F'dawn l-inħawi t-tradizzjoni Kristjana tas-seklu 4 kienet tqiegħed tliet santwarji li jfakkru ġrajjiet ta' l-Evanġelji: il- Beatitudni, il-Miraklu tat-tkattir tal-ħobż u l-ħut, u l-Primat ta' Pietru (cMensa Dominiv). L-esplorazzjoni arkeoloġika li għamel P. Stanislao Loffreda 8 ġL-Anr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2008 madwar il-knisja tal-Primat, ħarġet għad-dawl xi elementi importanti għall-istorja tas-sit fi żmien l-Evanġelji. Wieħed mir- riżultati kien li, kuntrarjament għall-opinjoni ta' esploraturi fis-seklu 19, iż-żona ta' Tabgha fi żmien Ġesli kienet barriera; fil-fatt, sal-lum il-blat għadu jidher imxerred ma' kullimkien. Mela din kienet żona li fiha ma kinux joqogħdu nies u l-art ma kinetx maħduma. Kienet tinsab taħt l-għolja li Ilum tissejjaħ l-Għolja tal- Beatitudni, eżatt fuq l-Għadira. Kif sejrin naraw, dawn l-elementi jikkorrispondu mad- deskrizzjoni ta' l-Evanġelji. Hu għalhekk possibbli li l-identifikazzjoni li saret fis- seklu 4 ta' dawn it-tliet ġrajjiet ta' l-Evanġelju kienet ibbażata fuq tradizzjoni li kienet eqdem minn dik ta' żmien il-Biżantini. Dawk li kienu wasslu din it- tradizzjoni kienu x'aktarx Lhud-Insara li kienu jgħixu fl-inħawi, u li kienu preżenti f'Kafarnahum, Sefforis, Tiberija u forsi wkoll Magdala. Il-kuntatti bejn Kafarnahum u Tabgha kienu spissi kemm fuq l-Għadira kif ukoll permezz tat-toroq. li Tabgha ma setgħetx tkun la subborg industrijali ta' Kafarnahum u lanqas is-sit ta' Betsajda tal-Galilija. Hu ċert, iżda, li l-ilmijiet ta' Tabgha kienu jattiraw lejn dan il-post ħafna nies. Dawn l-ilmijiet kienu jintużaw biex jissaqqew l-għelieqi ta' Kafarnahum, li x'aktarx li kienu jestendu ruħhom lejn il-punent tar-raħal. Fuq kollox, din iż-żona kienet magħrufa għall-kwantità ta' ħut li jinqabad fl-Għadira, kif għadha sal-lum. Id-dar ta' Pietru Nixtiequ issa li nqabblu d-dati arkeoloġiċi ma' dawk ta' l-Evanġelji, u l-aktar l-Evanġelju skond San Mark. Naraw kemm hu possibbli li ngħaqqduhom flimkien. F'Mark, kapitli 1-10, insibu għal tmien darbiet li tissemma dar li fiha, jidħol Ġesu. Id-dar tissemma wkoll ħames darbiet minn Mattew u darba waħda minn Luqa. It-tliet Evanġelji Sinottiċi jaqblu kollha dwar l-ewwel darba li jsemmuha: Ġesti mar 'fid-dar ta' Xmun u Indri' (Mk 1,29); jew 'fid-dar ta' Pietru' (Mt 8,14); jew 'fid-dar ta' Xmun' (Lq 4,38). Riferiment ieħor komuni għal Mark u Mattew hu: Ġesii 'daħal id-dar' (f'Kafarnahum Mk 3,20); u 'Ġesti ħareġ mid-dar' (fi tmiem l-istess episodju, meta waslu omm Ġesii u ħutu: Mt 13,1). Id-dar tissemma wkoll għal sitt darbiet f'Mark 2,11; 7,17; 7,24; 9,28; 9,33; 10,10. F'dawn ir-riferimenti jintużaw il-kliem Griegi xoikosx u koikiax. Fl-ewwel każ id-dar tiġi identifikata bħala 'd-dar ta' Xmun u Indri'; fid-drabi l-oħrajn tiġi speċifikata b'artiklu partikulari (che oikiav) — id-dar. Skond l-użanza Griega, kemm fil-Grieg klassiku kif ukoll fil- mitkellem (eKoinev), il-kelma xoikosx mingħajr l-artiklu tindika d-dar personali ta' dak li jkun. Dawn l-elementi filoloġiċi irridu nikkontrollawhom ta' Pietru mill-punt eżeġetiku bl-iskop li nikkonkludu liema dar, jew id-dar ta' min, l-evanġelista qiegħed jirreferi għaliha f'kull każ. Wara l-iskavi f'Kafarnahum din il-problema tidher b'mod ċar fir-relazzjoni li għandha din id-dar partikulari li toħroġ għad-dawl. Mingħajr ma nidħol f'dettalji, ngħid li dawn id-drabi f'Mark jirreferu ċertament għad-dar ta' Pietru f'Kafarnahum: 1,29; 2,1; 9,33. Id-drabi l-oħrajn x'aktarx jirreferu wkoll għal din id- li f'każ wieħed (id-dar li Ġesu jidħol fiha mhux f'Kafarnahum, imma f'Tir u Sidon) ċertament l-evanġelista jirreferi għal dar oħra li żar il-Mulej: Mk 7,24. Hekk f'Mark insibu sitwazzjoni interessanti. Wara l-ewwel darba li fiha d-dar hi identifikata ma' l-ismijiet tal- proprjetarji Xmun u Indri, fid-drabi l-oħrajn l-Evanġelju jgħid sempliċement li Ġesti mar id-dar jew li kien jinsab id-dar L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2008 $$ 9 Il-Knisja ta' San Pietru (bil-Grieg ceis oikonv jew cen oiko(i)w, jiġifieri fid-dar tiegħu) għaliex Ġest sar mistieden fis- sens orjentali, daqs li kieku kien membru tal-familja jew tat- tribu. Id-dar ta' Xmun u Indri saret id-dar tiegħu, bl-istess mod li Kafarnahum saret 'il- belt tiegħu' Dan kollu jaqbel sewwa ma' żewġ espressjonijiet li juża Ġesti nnifsu. Qabel xejn, meta hu jgħid li 'Bin il-bniedem ma għandux fejn imidd rasu' (Mt 8,20; Lq 9,58), nikkonkludu li f'Kafarnahum Ġesti ma kellux dar li kienet tiegħu jew tal-ġenituri tiegħu. It-tieni, ir-regola li ġiet imposta fuq id- dixxipli biex jibqgħu fid-dar li tirċevihom fiha (Mt 10,11; Lq 9,4) u biex ma joqogħdux iduru minn dar għal oħra (Lq 10,7) setgħet tirrifletti l-attitudni ta' Ġesti nnifsu, speċjalment f'Kafarnahum. It-tifkira ta' Ġest li joqgħod fid-dar tiegħu setgħet baqgħet ħajja — u ħajja ħafna — fit-tifkira ta' Pietru. Mhux kumbinazzjoni li din it-tifkira hi tema favorita fl-Evanġelju ta' Mark, 10 4-L-Arr IMQADDSA '$t JANNAR MARZU 2008 li hu Evanġelju li, skond it- tradizzjoni qadima, jippreserva l-predikazzjoni u t-tifkiriet tal- Prinċep ta' l-appostli. Naraw dawn l-elementi personali f'xi dettalji tar- rakkont ta' Mark dwar dak li għandu x'jaqsam mal-bieb tad- dar ta' Pietru. L-iskavatur ta' Kafarnahum, il-mibki P. Virgilio Corbo, kien jitqanqal sa jislet id-dmugħ kull darba li kellu l-opportunità li juri l-għatba tal-bieb tad-dar lill-viżitaturi u pellegrini. Kien jgħid: 'Il-Mulej rifes din il-għatba diversi drabi. Din l-għatba hi waħda mill- aktar xhieda ġenwini tal-ħajja tiegħu f'Kafarnahum. Ejjew araw il-post li fih il-Mulej għex bħala mistieden ta' San Pietru'. Meta nħarsu lejn il-fdalijiet arkeoloġiċi, nistgħu nagħmlu esperjenza tal-ħajja ta' kuljum f'dik li tissejjaħ cinsula sacrax, id-dar ta' San Pietru, bil- kmamar tagħha, btieħi, u fran fil-btieħi. Ma kienx hemm bibien li jagħalqu bejn kamra u oħra. Għaldaqstant il-membri tal-familja kienu jgħixu bħala tribu kbira kollha flimkien. Il- familja kienet tgħix ħafna drabi barra fil-btieħi, billi l-klima ta' Kafarnahum hi sħuna ħafna, l-aktar fix-xhur tas-sajf. In- nisa kienu jibqgħu fid-dar, filwaqt li t-tfal kienu jkunu jilagħbu barra fit-triq, l-istess kif wieħed għadhom jarahom jagħmlu llum fil-parti Għarbija ta' Ġerusalemm u fl-irħula tal- Palestina. Ejjew neżaminaw xi siltiet oħrajn mill-Evanġelju ta' Mark li jirċievu dawl ġdid mill-iskavi li saru. Silta minnhom hi dik ta' Mk 1,33, fejn naqraw: 'U quddiem il-bieb inġabret il- belt bi ħġarha'. hi Mk 2,2: 'U nġabru bosta, hekk li ma kienx hemm fejn joqogħdu iżjed, anqas quddiem il-bieb'. Fil-fatt, quddiem id- dar ta' Pietru kien hemm spazju pjuttost kbir li fih ma kienx hemm bini. L-iskavatur P. Virgilio Corbo kiteb hekk: 'Lejn in-nofsinhar, l-cinsula sacrav kienet testendi ruħha lejn xatt l-għadira. Lejn il-lvant kien hemm it-triq prinċipali, jew cardov. Flimkien ma' spazju li kien hemm vojt quddiem id- daħliet 15 u 16, il-kcardov kien jifforma medda ta' xi 500 metri kwadri. B'riferiment għal dak li jgħid Mark f'1,33 u 2,1-2, dan l-ispazju vojt isir l-aħjar kummentarju arkeoloġiku li wieħed ikun jixtieq jaqra' (Liber Annuuss 33, 1983, 374). Irridu mela nimmaġinaw li, skond Mark 2,2, il-folla kienet imliet mhux biss il-kumpless ta' l-kinsula sacrav imma wkoll dan l-ispazju kbir ta' 500 metri kwadri quddiem il- bieb. Hekk id-deskrizzjoni ta' Mark tirrivela l-preċiżjoni ta' xi ħadd li ra l-ġrajja b'għajnejh — ta' xi ħadd li kien jaf il-post direttament. In-nuqqas ta' dan id-dettall fiż-żewġ Sinottiċi l-oħrajn, hi għalhekk mimlija tifsir. Nistgħu ngħoddu nota eseġetika ma' dan il-punt. Skond il-kummentarju ta' Gnilka, il-vers 2,2 ta' Mark hu 'redazzjonali'. Għalija hu diffiċli li nifhem f'liema sens dan il-versett hu redazzjonali. Skond l-opinjoni komuni, il-kelma 'redazzjonali' hi kuntrarja għall-kelma 'storika'. Fi kliem ieħor, wieħed iqis li dak li hu redazzjonali ma għandu l-ebda valur storiku; li meta evanġelista jagħti interpretazzjoni teoloġika lil xi ċirkustanza jew ġrajja, dan ifisser li dik iċ-ċirkustanza jew ġrajja ġiet ivvintata biex hekk twassal messaġġ teoloġiku. Din l-opinjoni komuni, iżda, hi kemmxejn arbitrarja. Qabel xejn, fil-Bibbja u fid-dinja ta' l-antikità in ġenerali, l-istorja tiġi interpretata teoloġikament imma mhijiex ivvintata. Ma nistgħux naċċettaw il-falsità bħala bażi tat-teoloġija. It-tieni, wieħed jeħtieġ li jħalli miftuħa l-possibilità li l-evanġelista kien jaf xi dettall li ma kienx magħruf mill-evanġelisti l-oħrajn. Fil-każ tad-dar ta' Pietru din il-possibilità hi vera għaliex, mill-banda l-waħda, Mark seta' kien qed jidwi l-kliem ta' Pietru nnifsu, u mill- Dar ta' Pietru banda l-oħra, għaliex id-dettall letterarju jaqbel perfettament mar-riżultati arkeoloġiċi. Xi dettalji oħrajn ta' Mk 2,1-12 (il-fejqan tar-raġel paralitiku) li qabel l-iskavi ma konniex nifhmuhom, issa nistgħu nifhmuhom b'mod perfett. Il-problemi li niltaqgħu magħhom meta naqraw ir- rakkont ta' Mark huma diskussi f'kummentarji antiki, imma mhux f'dawk reċenti, li huma orjentati b'mod letterarju u teoloġiku. Problema minnhom hi din: Fejn kien qiegħed Ġesu — fl-ewwel sular tad-dar jew fis-sular ta' isfel Fil-fatt, xi awturi, li jibbażaw ruħhom fuq għejun klassiċi u Lhud, kienu jimmaġinaw li Ġest kien jinsab fis-sular ta' fuq tad-dar. Problema oħra hi: Kif nistgħu nifhmu li dawk l-irġiel għamlu toqba fis-saqaf biex minnha niżżlu r-raġel paralitikuż Ir-riċerka arkeoloġika ipprovditilna xi elementi biex insolvu dawn il-problemi. Diġà fl-1971 P. Corbo kiteb hekk: 'Tt-tip ta' djar (li sibna f'Kafarnahum) kien ikollhom biss is-sular ta' isfel, għaliex il-ħitan kienu mibnijin minn ġebel tat-tajn imnixxef (mingħajr siment), imma biss imkaħħlin bit-tajn, u kienu biss xi 70 ċentimetri fil-ħxuna. Dawn il-ħitan qatt ma setgħu jwieżnu t-toqol tas-sular ta' fuq' (Liber Annuus 21, 280). Issa, Mk 2,1 jgħid li Ġesu kien 'id-dar' — bil-Grieg xen oiko(i)x, li tfisser 'fid-dar tiegħu' u mhux sempliċement f'xi dar kwalunkwe. Jekk inħarsu lejn id-dar ta' San Pietru, nifhmu li Ġest kien 12 4 L-Anr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2008 jinsab f'dik li tissejjaħ 'il- kamra qaddisa'. Din kienet l-akbar kamra fl-cinsula sacrav, b'dimensjonijiet ta' 7.5 metri kwadri fuq kull naħa. Mhux biss, imma kienet ukoll din il- kamra li ġiet ittrasformata fid- dar-knisja (edomus-ecclesiaen) diġà fit-tieni nofs ta' l-ewwel seklu w.K., filwaqt li l-ħajja domestika tad-dar tkompliet fil-kmamar l-oħrajn. Kif nistgħu nispjegaw din is- sitwazzjoni mhix tas-soltu It-tweġiba tidher evidenti. Pietru, il-membri tal-familja tiegħu, u l-Lhud-Insara tar- raħal kienu jafu sewwa li Ġesu kien mistieden permanenti fid- dar, u l-aktar fil-kamra l-kbira tal-kumpless li fiha hu kien jgħallem u jagħmel il-mirakli. Is-sejbiet arkeoloġiċi, mela, kollha jaqblu. Jippermettulna biex inpoġġu r-rakkont ta' San Mark fil-kuntest ta' kif kienet mibnija d-dar ta' Pietru. kienu jkunu mibnija s-soqfa f'Kafarnahum: Mill-ġdid, li ġej: 'billi qatt ma sibna fdalijiet ta' xorok fid-djar li skavajna, ikollna nikkonkludu li s-soqfa kienu jkunu mibnijin minn taħlita ta' tajn u tiben miżmumin fuq travi ta' l-injam'. Xi studjużi waslu wkoll għal konklużjoni simili billi qabblu d-deskrizzjoni ta' Mk 2,4 mad-djar qodma Palestinjani. Oħrajn ippreferew is-silta ta' Lq 5,19, li titkellem minn xorok ('niżżluh bil-mitraħ b'kollox minn bejn ix-xorok'). Issa, skond San Mark, l-erba' rġiel li ġarrew il-paralitiku, 'qalgħu s-saqaf ta' fuqu u fetħu toqba', jiġifieri neħħew it-tajn u t-tiben tas-saqaf. Hekk fetħu toqba bejn it-travi, u niżżlu lir-raġel marid fil-kamra li fiha kien hemm Ġest. Luqa 5,19 jagħtina dettall ieħor li hu implikat f'San Mark: 'telgħu fuq il-bejt'. Dan id- dettall jaqbel perfettament mas-sejba ta' fdalijiet ta' turġien li kienu jitilgħu fuq barra mill-btieħi ta' ħafna Dawn it- turġien kienu jintużaw biex ta' kull sena jitilgħu minnhom ħa jsewwu s-soqfa tat-tajn qabel ma jibda l-istaġun tax-xita. Dan id-dettall ma jimplikax neċessarjament li San Luqa kien jaf il-post personalment, għax it-turġien li jitilgħu minn barra fuq is-soqfa kienu komuni wkoll fil-każ tad-djar Griegi Hu preċiżament għall-qarrejja tiegħu Griegi u Rumani li Luqa jitkellem minn saqaf mibni mix-xorok, filwaqt li Mark iħares intatta s-sitwazzjoni eżatta tad-djar f'Kafarnahum. Bħala konklużjoni, dan il-qbil bejn ir-rakkont ta' Mark u s-sejbiet arkeoloġiċi jolqotna għall-preċiżjoni tiegħu. billi l-korrispondenza għandha x'taqsam ma' dettalji minuri li ma għandhomx tifsira teoloġika — dettalji li ma jiġux imsemmijin mis- Sinottiċi l-oħrajn, jew li jiġu mibdulin. Dan il-fatt jgħinna biex napprezzaw b'mod sħiħ it-tradizzjoni li hemm taħt l-Evanġelju ta' Mark. Mill-ġdid, dan kollu jaqbel mat-tradizzjoni antika li Mark kien is-segretarju u l-interpretu ta' San Pietru. F'silta oħra (Mk 3,20-35) id-dar ta' Pietru tinsab f'pożizzjoni ċentrali u għandha rwol teoloġiku ċar. dan id-dettall, jeħtieġ li għal mument inħarsu lejn il- kuntest. L-episodju jibda f'3,20: (Mbagħad mar id-dar, u l-kotra reġgħet inġemgħet, hekk li lanqas biss setgħu jieklu'. Issa ninnotaw li f'3,1 naqraw li Ġesu daħal mill-ġdid fis-sinagoga (kif kien digà għamel f'1,21). Wara dan Ġesu ħareġ barra mir-raħal lejn post qrib l-għadira (3,7) u hemmhekk fejjaq bosta morda u persuni maħkumin mix- xitan. Immedjatament wara Ġesu jitla' fuq il-għolja (3,13) u jagħżel it-tnax l-appostlu. L-episodju tagħna jiġi wara din is-silta. Ninnotaw li l-inħawi matul xatt l-għadira u l-għoljiet kienu jinsabu appena barra Kafarnahum. Huma kienu kollha parti mill-istess xena. Nifhmu, għalhekk, li f'3,20 Ġesti daħal mhux f'dar mhix identifikata, imma fid-dar tiegħu, jiġifieri fid-dar ta' Pietru li kienet saret id-dar tiegħu. (Ninnotaw, iżda, li xi interpreti jaħsbuha differenti u jittraduċu: 'daħal f'dar', u mhux 'daħal fid- dar'). B'hekk l-episodju jseħħ fid-dar ta' Pietru f'Kafarnahum. Mark 3,21 ikompli jgħidilna li l-qraba ta' Ġesti kienu semgħu xi nies jgħidu li Ġest kien tilef moħħu. Biex ninterpretaw dan il-vers b'mod korrett irridu nikkonsidraw li l-qraba ta' Ġesti ma kinux jgħixu f'Kafarnahum, imma f'Nazaret. Hekk, il-verb ta' Mk 3,21 'ħarġu' (cexeithonv) ma Dar ta' Pietru Dar ta' Pietru nistgħux nifhmuh bħallikieku ħarġu mid-dar li fiha Ġest kien f'Kafarnahum, imma li ħarġu minn Nazaret, jiġifieri bdew il-mixja tagħhom lejn Kafarnahum. Ir-raġuni kienet li huma kienu mħassbin għaliex xi nies kienu qegħdin jgħidu: 'tilef moħħu', jiġifieri 'iġġennen'. Insibu okkażjoni oħra ta' dan l-użu f'3,30 — 'Għax kienu qalu: 'Għandu fih spirtu ħażin', filwaqt li f'3,22 is-suġġett jissemma — 'Il-kittieba li kienu niżlu minn Ġerusalemm bdew jgħidu: 'Dan għandu fih lil Begħelżebul'. Ninnutaw li t-tliet siltiet jużaw il-verb 'bdew jgħidu' (celegonx) u li t-tliet siltiet jagħmlu l-istess stil ta' akkuża lil Ġesu: 'Tilef moħħu. Għandu fih spirtu ħażin. Dan għandu fih lil Begħelżebul' B'hekk l-episodju tagħna jibda f'Kafarnahum; imbagħad ikompli f'Nazaret biex jirrakkonta t-tluq tal-qraba ta' Ġest lejn Kafarnahum. Wara dan, ir-rakkont jerġa' jeħodna Kafarnahum biex jurina diskussjoni bejn il-kittieba li ġew minn Ġerusalemm rigward il-qawwa ta' Ġest li jkeċċi l-ispirti mniġġsa — jekk din il-qawwa kinetx ġejja minn Begħelżebul, kif kienu jaffermaw il-kittieba, jew mill-Ispirtu s-Santu, kif kien jafferma Ġesu. F'Mk 3,31 naqraw: 'Darba ġew ommu u ħutu'. Dan il-versett ma nistgħux naqrawh b'mod separat mill-kuntest li jiġi qablu. Għall-kuntrarju, jidher ċar li l-wasla tal-qraba ta' Ġest hi rakkontata hawnhekk, wara li kien rakkontat it-tluq tagħhom f'Mk 3,21. Issa, is-silta ċkejkna ta' 3,31-35 għandha tifsira kbira 14 4 L-Arr IMQADDSA '$t JANNAR MARZU 2008 mil-lat ekkleżjoloġiku. Hemm żewġ frażijiet li jaqbel ninnotaw: dawk li kienu barra — jiġifieri barra mid-dar ta' Pietru; u dawk li kienu ġewwa, madwar Ġesil. Barra kien hemm ommu u ħutu, filwaqt li madwar Ġesti kien hemm il-folla u d-dixxipli. Dawn iż-żewġ frażijieet jidentifikaw mela ż-żewġ gruppi: dawk li huma barra u dawk li huma ġewwa jisimgħu lil Ġesu. Dakjli jifred iż-żewġ gruppi hi d-dar. Dawk li huma ġewwa jinsabu bilqiegħda madwar Ġest u jisimgħu l-kelma tiegħu, filwaqt li dawk li huma barra ma jieħdux sehem magħhom. L-oppożizzjoni bejn iż-żewġ gruppi tolqotna iżjed billi għandha x'taqsam mal-qraba ta' Ġesti — saħansitra magħhom hemm l-omm il-maħbuba ta' Ġest. li l-folla li tinsab ġewwa tiġi ppreferuta għal dawk li jinsabu barra. Għaliex' Is-silta tagħtina t-tweġiba: 'Darba ġew ommu u ħutu, baqgħu barra u bagħtu jsejħulu. Dak il-ħin kien hemm ħafna nies bilqiegħda madwaru. 'Ara; qalulu, ommok u ħutek qegħdin hemm barra u jriduk: U hu weġibhom: 'Min huma ommi u ħutit' Mbagħad dawwar ħarstu fuq dawk li kienu hemm madwaru bilqiegħda, u qal: 'Dawn, ara, huma ommi u ħuti. Kull min jagħmel ir-rieda ta' Alla, dak huwa ħija, u oħti, u ommi Hi ħaġa ċara li din is-silta ma timplikax l-ebda stmerrija jew nuqqas ta' fiduċja f'omm Ġest u fil-familja tiegħu. L-oppożizzjoni għandha x'taqsam mal-familja umana u mal-familja spiritwali ta' Ġesu. Tfisser qabża mill-ewwel għat-tieni waħda. Dakli hu importanti mhuwiex il-fatt li wieħed hu qarib ta' Ġesli, imma li wieħed jagħmel ir-rieda ta' Alla. Ir-rieda ta' Alla tikkonsisti filli wieħed joqgħod madwar Ġest u jisma' l-kelma tiegħu fid-dar. Din il-qabża mill-familja umana għall-familja spiritwali għandha tifsiriet profondi kemm għall- folla kif ukoll għal Ġesu nnifsu. Il-folla, bħall-membri l-oħrajn tal-familja tiegħu, jeħtieġ li ssir il-familja spiritwali ta' Ġesu billi tinġabar fid-dar u tisma' flimkien il-kelma tiegħu. Dan ifisser li omm Ġest hi membru eminenti tal-familja spiritwali ta' Binha, għaliex hi kienet l-ewwel waħda li wettqet ir- rieda ta' Alla fil-ħajja tagħha. Għal Ġest, li tagħżel il-familja ġdida tiegħu jfisser li tagħmel bidla profonda f'ħajtek. Hu ħalla l-belt tiegħu ta' Nazaret, li kienet tinsab fuq il-għoljiet, donnha maqtugħa mid-dinja, u għażel Kafarnahum, li kienet belt fuq triq imperjali fejn kien possibbli li hu jiltaqa' man-nies. Din l-għażla tqiegħed lil Ġesu f'sitwazzjoni għal kollox ġdida. Tagħmel minnu mistieden, barrani f'belt ġdida. Toħorġu minn daru u mill-familja tiegħu. Issa hu beda eżistenza ġdida li hi għal kollox mogħtija lir-rieda ta' Missieru fis-sema. Id-dar ta' Pietru mhux biss saret dar fis-sens spiritwali, imma wkoll saret id-dar tal-familja ġdida — familja kbira li kapaċi li tinkludi fiha lil dawk kollha li huma lesti li jwettqu r-rieda tal- Missier fis-sema. Hekk, id-dar ta' Pietru saret knisja — dar fejn il-familja ta' Alla tinġabar, u hi iffurmata u titmantna. Id-dar ta' Pietru hi l-aktar dar-knisja (edomus-ecclesiaev) antika u vvenerata fil-kristjanità. Ninnotaw kif it-tifsira ekkleżjoloġika tinbena fuq ir-realtà storika. Mill-ġdid, it-teoloġija ma tmurx kontra l-istorja; għall-kuntrarju, it- teoloġija tinbena fuq l-istorja. Dakli qegħdin nitkellmu dwaru mhux eżattament il-kumpless kollu tad-dar ta' Pietru imma biss 'il-kamra veneratà'. Fil- fatt, kif diġà semmejna, din il- kamra, u biss din il-kamra, turi sinjali ta' trasformazzjoni f'post ta' kult. Baqgħet iċ-ċentru ta' kull tip ta' trasformazzjoni li ġiet wara. Saret id-dar-knisja għall-komunità lokali ta' Lhud- Insara u wkoll santwarju għall- pellegrini madwar id-dinja sa mit-tieni nofs ta' l-1 seklu w.K. Wara dan il-perjodu ġiet imkabbra u magħluqa minn ħajt li jipproteġiha li nbena fis-seklu 4. Fl-aħħarnett, serviet bħala l-bażi tal-knisja ottagonali Biżantina tas-seklu 5. F'dan il-perjodu saret bidla radikali. Fuq id-dar-knisja tal- komunità Lhudija-Nisranija li kellha l-ħitan oriġinali għadhom jidhru, inbniet knisja li għattiet id-dar għalkemm baqgħet tħares eżattament il- post eżatt ta' fejn tinsab id-dar. Jidher evidenti li l-Biżantini, għalkemm kienu ġejjin minn kultura differenti, laqgħu bħala awtentika t-tradizzjoni tal- Lhud-Insara ta' Kafarnahum. Dar ta' Pietru IL M RTI RJ uw TUL KU LTITA' ISANISTIEFNU FL-ART IMQADDSA t-tradizzjoni kristjana ta' Ġerusalemm, sa mill-qedem kienet tqim lid-djaknu San Stiefnu, l-ewwel martri li ta xhieda għal Kristu. L-isem grieg eStephanosv (kuruna) hu l-ekwivalenti ta' l-isem Aramajk eKelilv. F'Ġerusalemm hemm tliet postijiet li jfakkru l-kult lejn il-protomartri Stiefnu. Ftit 'il fuq mill-Wied taċ-Ċedron, faċċata tal-Bażilika ta' l-Agunija tal-Ġetsemani, fuq ix-xaqliba tal-wied taħt l-ispjanata tat-tempju ta' Ġerusalemm u l-Bieb tad-Deheb, hemm knisja tal-Griegi Ortodossi, li taħtha hemm kripta bi fdalijiet ta' 16 $ L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2008 taraġ imħaffer fil-blat, fejn jiġi mfakkar il-post tal-martirju ta' Stiefnu. Il-fdalijiet tal- protomartri, għal ftit snin fis-seklu 5, kienu miqjumin fiċ- Ċenaklu, fuq il-Għolja tas-Sijon, fejn għalhekk hemm tifkira tal-protomartri. Imma wara ftit snin ittieħdu fil-bażilika li nbniet mill-imperatriċi Eudocia, fit-tramuntana ta' fejn illum hemm il-Bieb ta' Damasku, fejn kien meqjum post ieħor tal-martirju u l-qabar ta' San Stiefnu. Nagħtu xi ħjiel dwar dawn il-postijiet ta' kult marbutin mal-preżenza tal-protomartri Stiefnu f'Ġerusalemm, imma mhux qabel ma nagħtu ħarsa ħafifa lejn ir-rakkont tal-martirju tiegħu (xpassiov) miktub mill- evanġelista Luqa fil-kapitli 6 u 7 ta' l-Atti ta' l-Appostli. L-Atti tal-kpassiov ta' San Stiefnu San Luqa jitkellem jintroduċi l-figura tad-djaknu Stiefnu f'Atti 6,1-7, fejn jirrakkonta kif l-appostli ħatru l-ewwel seba' djakni tal-Knisja, bl-iskop li jieħdu ħsieb il-ministeru tal-karità tal-komunità, ħalli l-appostli nfushom ikunu jistgħu jingħataw għat-talb u għax-xandir tal-Kelma. Jidher li fost id-dixxipli qamet kwestjoni li turi firda li diġà kienet eżistenti fil-Knisja ta' Ġerusalemm fis-snin 34-35 w.K. Jissemmew għall- ewwel darba l-Ellenistiv u l-kLhudi. L-Ellenisti jidher li kienu, fil-fatt, Lhud li kienu oriġinarjament jgħixu barra l-Palestina, jiġifieri Għaldaqstant huma kienu rċevew elementi ta' kultura Griega flimkien mal-kultura Lhudija proprja. Meta ġew jgħixu Ġerusalemm dawn il-Lhud kellhom sinagogi għalihom, fejn x'aktarx kienu jaqraw il-Bibbja fil-verżjoni Griega. Meta wħud minnhom saru insara, sabu ruħhom ikkonfrontati mill-kumplament tal-komunità Lhudija-Kristjana tal-Knisja ta' Ġerusalemm, li oriġinarjament kienet tagħmel parti mis-sinagogi Lhud, fejn il-Bibbja kienet tinqara bil-Lhudi, u kienet titkellem l-Aramajk. Id-distinzjoni bejn dawn iż-żewġ komunitajiet Lhud għaddiet ukoll fil-Knisja primittiva, li għalhekk kellha fi ħdanha Kristjani Lhud tal- post u Kristjani Lhud ġejjin mill-kultura ellenistika. Dawn ta' l-aħħar bdew jilmentaw li, fit-tqassim tal-karità, kienu qegħdin jiġu ttraskurati r-romol tagħhom, a favur tar-romol foqra tal-komunità Lhudija- Kristjana. L-appostli jsolvu din il- kwestjoni billi jaħtru seba' irġiel li kellhom isem tajjebx uli kienu xmimlijin bl-Ispirtu s-Santu u bl-għerf (Atti 6,3), biex jieħdu ħsieb tat-tqassim ta' l-imwejjedx, ħalli b'hekk l-appostli jkunu ħielsa biex jiddedikaw ruħhom għat-talb u għall-ministeru tal-Kelma. Filwaqt li n-numru tnax hu riferit għall-appostli (Mk 3,14), biex hekk jidhru bħala l-ġabra ġdida tat-tnax-il tribujiet ta' Israel, in-numru seba' hu riferiment għall-popli pagani li kienu jgħixu fil-Palestina qabel Il-Bieb ta' San Stiefnu, Ġerusalemm L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2008 $ 17 ma daħal fiha l-poplu ta' Israel. F'Atti 13,19 San Pawl juri din il-konvinzjoni komuni fi priedka tiegħu meta kien fis-sinagoga ta' Antjokja ta' Pisidja: xMeta mbagħad xejjen seba' popli fl-art ta' Kangħan, tahom din l-art b'wirt għalihomo. Interessanti wkoll li l-ismijiet tas-seba' djakni, li l-appostli jqiegħdu jdejhom fuqhom, biex jagħtuhom id-don ta' l-Ispirtu għall-qadi (diakonian), huma kollha ta' ismijiet Griegi: Stiefnu, Filippu, Prokoru, Nikanor, Timon, Parmenàs u Nikola minn Antjokja (dan ta' l-aħħar kien għadu prosċlitu). Fosthom, Stiefnu jidher l-ewwel wieħed fil-lista, u jiġi deskritt bħala xbniedem mimli bil-fidi L-importanza ta' dan il-personaġġ ewlieni fi ħdan il-komunità Kristjana ta' Ġerusalemm, tidher fir-rakkont tal-martirju tiegħu, jew epassios, li Luqa jibnieh fuq il-mudell tal-passjoni ta' Kristu. Fil-fatt, Stiefnu qkollu grazzja u qawwa, kien jagħmel mirakli u sinjali kbar fost il-poplu (Atti 6,8). Dan kollu juri li Stiefnu ma kienx kuntent sempliċement filli jaqdi l-ministeru tiegħu ta' djaknu fil-Knisja, imma żied mal-qadi ta' l-imwejjed il-ministeru tat-tħaddim tal-kariżmi ta' l-Ispirtu, fosthom dik tal-fejqan. Fil- fatt, naraw mill-istess difiża li jagħmel quddiem is- Sanhedrin, li Stiefnu kien imħarreġ sewwa fil-Kotba Mqaddsa, u għalhekk kien faċli għalih li jingħata wkoll għax-xandir tal- Kelma, f'kollaborazzjoni attiva mal-ministeru ta' l-appostli. Kienu dawn id-doni kariżmatiċi ta' Stiefnu li qanqlu kontrih riefnu ta' persekuzzjoni mil-Lhud, li wasslu għall-martirju tiegħu. Dak li jolqotna hu li ma kinux il-Lhud li kienu jgħixu Ġerusalemm li ppersegwitaw lil Stiefnu, imma dawk il-Lhud li l-Atti jsejħulhom xxi wħud minn tas-Sinagoga li jgħidulha tal-Meħlusin, taċ-Ċirinej, ta' Lixandrin, u ta' oħrajn miċ-Ċiliċja u mill-Asjav (Atti 6,9). Dawn il-Lhud kienu kollha Ellenisti, li kienu ġew joqogħdu Ġerusalemm imma li kienu oriġinarjament mid-djaspora. Fosthom kien hemm il-membri tas-Sinagoga msejħa tal-Meħlusin (Liberti) li x'aktarx kienu dixxendenti ta' Lhud li kien inġarru f'Ruma mill-ġeneral Pompeo meta dan rebaħ il-Palestina fis-sena 63 q.K., imma li mbagħad reġgħu akkwistaw il-ħelsien u marru lura lejn arthom. Hu x'inhu, ninnotaw li Stiefnu kellu jiqfulu Lhud li, bħalu kienu jitkellmu l-Grieg, għax hu kien qiegħed jaqdi l-ministeru tiegħu favur il- Lhud Insara li kienu ġejjin mill-Elleniżmu. Kienu dawn it-talin li ippreżentaw xhieda foloz u akkużaw lil Stiefnu li ried jaqleb ta' taħt fuq il-Liġi ta' Mosċ, u li kien qiegħed jippriedka li Ġesti ta' Nazaret kellu jeqred it-tempju tal-Lhud, biex hekk spiċċa għall-ġudizzju quddiem il-Kunsill ta' l-Anzjani, jew is-Sanhedrin. Ninnotaw mill-ewwel ix- xebh bejn il-passjoni ta' Ġesu u dik ta' Stiefnu. Fil- proċess ta' Ġesti wkoll kienu dehru xhieda qarrieqa li qalu lill-qassis il-kbir: xDan qal, Nista' nħott it-tempju ta' Alla u nerġa' nibnih fi tlitt ijiem'w (Mt 26,61). Stiefnu, mela, deher bħala theddida għall-istituzzjoni reliġjuża Lhudija, bl- istess mod kif kien deher Ġesu. Imma, bħal Ġesu, l-isbaħ wieħed fost ulied il-bnedmin, hekk ukoll Stiefnu jidher trasfigurat quddiem l-akkużaturi tiegħu. xDawk kollha li kienu bilqiegħda fis-Sinedriju sammru għajnejhom fuqu, u rawlu wiċċu qisu wiċċ ta' anġluv (Atti 6,15). Fil- Bibbja d-dehra ta' l-anġli twassal lill-bniedem biex Il-Patrijarka ta' Ġerusalemm iqaddes fil-festa ta' San Stiefnu fil-Bażilika tal-Qaddis fl-Ecole Biblique jibża' (Mħ 13,6), għax l-anġlu hu xbieha tad-dehra ta' Alla nnifsu. Il-wiċċ ta' Mosċ li niżel mill-muntanja bit-twavel tal- Liġi, kien jiddi bil-glorja ta' Alla, u kien inissel biża' fl-Israeliti li ħarsu lejh (Eż 34,29-35; 2Kor 3,17-18). Bl-istess mod il-wiċċ ta' Ġesu ttrasfigurat nissel biża' fl-appostli li kienu miegħu fuq it-Tabor (Mt 17,2; Lq 9,29). Il- membri tas-Sanhedrin bdew jaraw quddiemhom dehra ta' trasfigurazzjoni tal-wiċċ ta' Stiefnu, li kien qiegħed jara l-glorja ta' Alla. Fil-fatt, dan l-aħħar versett tal-kapitlu 6 ta' l-Atti jintrabat mal-versett 55 tal-kapitlu 7, fejn ikompli r-rakkont tal-martirju. Atti 7,1-54 huma diskors twil li jagħmel Stiefnu biex jikkonvinċi lis-semmiegħa dwar kif it- Testment il-Qadim wassal għall- verità ta' Kristu li jsir il-veru tempju u l-vera Liġi, li jieħdu post it-tempju u l-Liġi tal-Lhud. Din it-teofanija (dehra ta' Alla) twassal lil Stiefnu biex jidħol f'estasi quddiem l-akkużaturi tiegħu: dimma hu, mimli bl- Ispirtu s-Santu, u b'għajnejh fis-sema, ra l-glorja ta' Alla u lil Ġesti qiegħed fuq il-lemin 20 4 L-Anr IMQADDSA '$t JANNAR MARZU 2008 ta' Alla. U qal: 'Ara, qiegħed nara s-sema miftuħ u lil Bin il-bniedem fil-lemin ta' Alla'v (Atti 7,55-56). Dawn il-kliem ifakkruna f'xena simili tal- passjoni ta' Ġest, li quddiem is-Sanhedrin jgħid: xMinn issa 'l quddiem għad taraw lil Bin il-bniedem bilqiegħda n-naħa tal-lemin ta' dak li jista' kollox u ġej fuq is-sħab tas-semav (Mt 26,64). Għidna li, qabel ma Stiefnu jirċievi l-martirju, hu jagħmel diskors quddiem is-Sanhedrin, li hu l-itwal diskors ta' l-Atti ta' l-Appostli (7,1-54). Id-diskors ta' Stiefnu hu ġabra fil-qosor ta' l-istorja tas-salvazzjoni minn Abraham sa Ġużeppi (vv 2-16), imbagħad jiżviluppa b'mod partikulari l-istorja ta' Mosċ (vv 17-43). Quddiem il-missjoni ta' ħellies li Mosċ jirċievi minn Alla, Stiefnu juri kif il-poplu ta' Israel kellu atteġġjament ta' rifjut, nuqqas ta' ubbidjenza, infedeltà. Dan kollu Stiefnu jgħidu biex juri kif, ukoll f'dak il-waqt, l-akkużaturi tiegħu kienu qegħdin juru l-istess qalb iebsa u diżubbidjenza mhux iżjed lejn Mosċ, imma lejn l-istess Iben ta' Alla, Ġesu Kristu, li tiegħu Mosċ kien il- figura. Ma ninsewx li Stiefnu kien Lhudi tad-djaspora. Bħal sħabu Lhud oħrajn li kienu ġejjin minn barra t-territorju ta' Israel, Stiefnu ma kienx marbut b'mod akkanit ma' l-art, mas-sagrifiċċji u mat-tempju. Fil-fatt naraw li d-diskors tiegħu, bħal dak tal-profeti, juri r-relattività ta' l-attakkament għat-territorju ta' l-art imwiegħda (vv 2-6), għas-sagrifiċċji (vv 39-43)u għall-bini tat-tempju materjali (vv 44-50). li qjgħażżu snienhom kontra tiegħux (Atti 1,54). Stiefnu, fil-fatt, iwassal għall-quċċata tal-mibegħda kontrih fil-kliem imqanqal li bih itemm id-diskors tiegħu: xa nies ta' ras iebsa, intom għalaqtu għajnejkom u saddejtu widnejkom, u dejjem waqaftulu lill-Ispirtu s-Santu. Kif għamlu missirijietkom, qegħdin tagħmlu intom ukoll. Lil min mill-profeti ma ppersegwitawx missirijietkom2 Huma qatlu lil dawk li ħabbru minn qabel il-miġja ta' dak il-Ġust li issa intom stess ittradejtuh u qtiltuh, intom, li rċevejtu l-Liġi minn idejn l-anġli, u ma ħaristuhiexx (Atti 7,51-53). F'dan il-waqt ir-rakkont ikompli bil-martirju tax-xhud Stiefnu. lil Ġesti wieqaf fuq in-naħa tal-lemin tal-Missier (cfr. Lq 22,69), forsi biex jindika li Kristu issa jsir xhud tal- martirju ta' Stiefnu. Ir-riżultat tal-kliem ta' Stiefnu kien li dan ġie meqjus bħala dagħwa, kif kien ġie iġġudikat il-kliem ta' Ġesu mill-qassis il-kbir. U flok proċess regolari mis-Sanhedrin, nassistu għal att ta' vjolenza inkontrollabbli mill-folla. Lil Stiefnu jkaxkruh 'il barra mill-belt u jibdew iħaġġruh (Atti 7,58). X'aktarx li din kienet ir-realtà storika li biha Luqa ried juri x-xebh bejn il- martirju ta' Stiefnu u l-mewt vjolenti li sofra Ġesu. Ix-xhieda qarrieqa li akkużaw lil Stiefnu kellhom id-dmir li jibdew huma jesegwixxu l-kundanna, u hekk iħallu l-mantell tagħhom f'riġlejn żagħżugħ Fariżew li kien imħeġġeġ għal- Liġi, u li bħal Stiefnu kien ġej mid-djaspora (minn Tarsu taċ-Ċiliċja) u kien tgħallem fl-iskola ta' l-għaref Gamaljel f'Ġerusalemm — Sawl, li kkien fehma waħda magħhom fil- mewt li tawhv (Atti 8,1). Dak li kellu jsir l-appostlu tal-ġnus wara t-teofanija ta' Damasku, kien issa għadu persekutur ta' l-Insara u għadu ta' Stiefnu, li ta l-ewwel xhieda għal Kristu. Bl-invokazzjoni ta' l-isem ta' Ġesu bħala kkvriosv, Mulej irxuxtat, Stiefnu jmut taħt xita ġebel filwaqt li jitlob il-maħfra ta' l-għedewwa tiegħu. Ġesu, fuq is-salib, jgħid: xMissier, aħfrilhom, għax ma jafux x'inhuma jagħmlu; (Lq 23,34). U Stiefnu jtemm ħajtu bil- kliem: Mulej, tgħoddulhomx dan id-dnubv (Atti 7,59). Ġest jmut billi jdur lejn il- Missier bil-kliem tas-salm 31,5: Missier, f'idejk jien nerħi ruħix. U Stiefnu jdur lejn Ġesu: cMulej Ġesu, ilqa' r-ruħ tiegħi (Atti 7,59). Ix-xhud isir jixbah b'mod perfett lill- Imgħallem sal-mument estrem tal-martirju. Ikona ta' San Stiefnu Il-kult ta' San Stiefnu fl-Art Imqaddsa Ngħaddu issa biex ngħidu xi ħaġa dwar il-postijiet li jħarsu t-tifkira qaddisa tal- protomartri San Stiefnu fl-Art Imqaddsa. Nibdew bil-post tal-martirju. Hemm żewġ postijiet f'Ġerusalemm li huma marbutin mal-martirju tal- protodjaknu Stiefnu. L-eqdem It-taraġ tal-Martirju qabel il-bini tal-Knisja Ortodossa. tifkira hi dik li torbot il-martirju ta' Stiefnu max-xaqliba tat- tramuntana ta' Ġerusalemm, ftit 'il barra minn fejn illum hemm il-Bieb ta' Damasku. għal issa nħallu dan il-post biex nikkonċentraw fuq it-tieni post, dak li jfakkar il-martirju taħt l-ispjanata tat-tempju, fejn illum hemm knisja Griega Ortodossa fuq fdalijiet ta' taraġ imħaffer fil-blat, li kien jinżel mit-tempju lejn il-Wied taċ-Ċedron. Dan il-post intrabat mat-tifkira tal-martirju ta' Stiefnu mis- seklu 12, jiġifieri minn żmien il-Kruċjati, u fil-qrib tiegħu hemm wieħed mill-bibien tal- belt il-qadima ta' Ġerusalemm, li jissejjaħ appuntu l-Bieb ta' San Stiefnu. Skond it-tradizzjoni lokali ta' Ġerusalemm, wara li l-Lhud ħaġġru lil Stiefnu għall-mewt, huma ħallew lil ġismu għal jumejn bla difna. Issa l-Atti ta' l-Appostli jgħidu kif cqamet 22 4 L-ART IMQADDSA $ JANNAR - MARZU 2008 persekuzzjoni kbira kontra l-Knisja ta' Ġerusalemm. Barra mill-appostli kulħadd xtered fl-artijiet tal-Lhudija u tas- Samarija. Xi rġiel twajba difnu lil Stiefnu, u bkewh ħafna (Atti 8,1-2). Min kienu dawn l-irġiel twajbaxf Setgħu kienu nafux eżattament min kienu, għalkemm nistgħu nissopponu li kienu marbutin b'xi mod ma' Stiefnu u l-messaġġ tiegħu, u għalhekk, jew mhux Insara, almenu simpatizzanti lejhom. Dejjem skond it-tradizzjoni lokali ta' Ġerusalemm, waqt li kienu jħaġġru lil Stiefnu, kien hemm weqfin ftit bogħod mill-post tal-martirju l-Verġni Marija u l-appostlu San Ġwann (li t-tradizzjoni orjentali ssejjaħlu Ġwann it-Teologu, u dik oċċidentali tidentifikah mad-edixxiplu l-maħbubx ta' Ġesti). Dawn talbu għal Stiefnu fil-mument li fih kien qiegħed imut. Mill-ġdid naraw xebh mal-mewt ta' Ġest fuq is-salib f'Ġw 19,25-27, fejn fuq il-Kalvarju kien hemm Ommu Marija u d-dixxiplu li Ġest kien iħobb. Wara jumejn li fihom Stiefnu tħalla bla difna, Gamaljel, il-famuż Fariżew għalliem ta' l-appostli Pawlu u Barnaba, li ġie bil-lejl u neħħa l-ġisem tal-protomartri u ħadu għad-difna fl-art li kellu hu f'Kefar Gàmala, fuq ix-xaqliba tat-tramuntana ta' Ġerusalemm. It-tradizzjoni tgħid ukoll li Nikodemu, id-dixxiplu ta' Ġesti (Ġw 3,1-21; 19,38-42) miet meta kien jinsab jibki fuq il-qabar ta' Stiefnu, u li ndifen hemmhekk. Gamaljel ukoll ġie midfun fl- Maż-żmien it-tifkira tal- qabar ta' Stiefnu intesiet għal kollox. Fis-sena 415 Gamaljel deher għal tliet darbiet lill- presbiteru ta' Kefar Gamala (Capharganda), li kien jismu Luċjanu, u wrieh il-post fejn kien hemm midfun il- protomartri. Bil-permess tal-patrijarka ta' Ġerusalemm, Luċjanu sab il-fdalijiet tal- martri f'għar kollu fwieħa. Dawn il-fdalijiet ittieħdu biex jiġu meqjumin fuq l-Għolja ta' Sijon, jiġifieri fil-post taċ- Ċenaklu fejn kien hemm il- knisja ta' xHagia Sionv. Kien għalhekk li, għal xi żmien, iċ-Ċenaklu kien ukoll marbut mal-kult lejn il-protomarti Stiefnu, għax skond it- tradizzjoni kien fiċ-Ċenaklu li l-appostli qiegħdu jdejhom fuq id-djakni, prinċipalment fuq Stiefnu, meta ħatruhom għall-ministeru tagħhom. It- translazzjoni tal-fdalijiet ta' San Stiefnu minn Kefar Gàmala għall-kHagia Sionv iffissat id-data tas-26 ta' Diċembru (27 ta' Diċembru fil-Knejjes ta' l-Orjent) bħala d-data tal- martirju tal-qaddis. Il-Knisja Griega Ortodossa tiċċelebra wkoll il-festa proprja tas-sejba u t-translazzjoni tar-relikwi ta' San Stiefnu fit-2 ta' Awissu. Mis-Sijon il-fdalijiet ta' Stiefnu ittieħdu fil-Wied taċ-Ċedron, fejn is-senatur Alessandru bena KMartvrium, jiġifieri bażilika li tfakkar il-martirju, ta' dan id- djaknu qaddis. Din il-bażilika ġiet ikkonsagrata fil-15 ta' Mejju 430. Fis-26 ta' Diċembru 431, il-jum li fih titfakkar il- festa tal-protomartri Stiefnu, fuq l-Għolja taż-Żebbuġ, b'tifkira ta' l-Axxensjoni tal- Mulej, assistiet għall-uffiċċji liturġiċi f'din il-bażilika. Bosta dokumenti kontemporanji jixhdu għall-eżistenza tal-knisja ta' San Stiefnu sa minn qabel il-Konċilju ta' Kalċedonja (451), u hemm xhieda wkoll fil-ħajja tal-patrijarka Giovenale, li miet fl-458. Pellegrin anonimu qabel is-seklu 7 jindika l-post tal-martirju ta' San Stiefnu bħala li jinsab faċċata tal- Ġetsemani, u dokumenti oħrajn jindikaw dejjem il-post tal-martirju fuq ix-xaqliba tal- Ivant ta' Ġerusalemm, jiġifieri qrib il-Wied taċ-Ċedron u faċċata ta' l-Għolja taż-Żebbuġ. Fis-sena 808, l-awtur tal- Commemoratoriumv jikteb li fil-Wied ta' Ġosafat (taċ- Ċedron) kien hemm il-knisja ta' San Stiefnu, fejn kienu jgħixu tliet qassisin. Fl-1906 instabet maġenb it-turġien fil-blat, parti mill-blata ta' bieb li jidher li kien ta' xi knisja, li kellha fuqha skrizzjoni bil-Grieg li fiha kien Taraġ fil-blat jimmarka l-post tal-Martirju ta' Stiefnu ĊĊLX hemm vers mis-salm 115 u invokazzjoni lil San Stiefnu. LI IB B Ai tel ko ia t-tradizzjoni tqiegħed il-martirju tal-qaddis. Sal-lum il-patrijiet Franġiskani tal-Kustodja LE Va tattili kt ita to toto aqt LE Of rz ntat KTA d AT fdalijiet għadhom jidhru t-turġien imħaffrin fil-blat. Il-knisja tal-lum hi reċenti. Għidna, iżda, li hemm tradizzjoni oħra dwar il-post tal-martirju tal-protodjaknu Nżotao l jo Ja 431-438, l-isqof Giovenale ta' Ġerusalemm, bl-għajnuna ta' l-imperatriċi Eudocia bniet bażilika u monasteru Biżantin fuq ix- xaqliba tat-tramuntana ta' Ġerusalemm, mal-ġenb tat-triq antika li kienet twassal JG BB Oi jat Il-bażilika Biżantina ġiet ikkonsagrata mill- EB EM i KOrts lii EA IĠP MD aid ol ae Gie BI pLaRi paċi Ga i o eko i inn gie ln JOTA B o I zo) ftit barra mill-Bieb ta' Damasku. Meta l-bażilika ġiet ikkonsagrata inġiebu fiha l-fdalijiet tad-djaknu San Stiefnu. Fis-sena 460 reġgħet ġiet iċċelebrata dedikazzjoni oħra tal-Bażilika, wara li Eudocia ħasbet biex tkabbarha. Eudocia mietet fl-20 ta' Dan il-monasteru Biżantin kellu diversi f a e TA bħala kap tal-monasteru lir-raħeb Gabrijel, JIN SOD Ga jat a RT AI BI Grieg, il-Latin u s-Sirjak. Lejn is-sena 516 inġabru aktar minn elf monaċi fil-post tal-emonasteru venerabbli tal-protomartri Stiefnu biex jiddefendu d-duttrina tal- Konċilju ta' Kalċedonja dwar iż-żewġ naturi ta' Kristu. Sfortunatament din il-Bażilika, bħal bosta knejjes oħrajn Biżantini IO taa ifa a meqruda fl-invażjoni ta' l-armati Persjani ta' Cosroe JIE KA Z-MA WE Kelni JI ER G lil kappella ċkejkna fid-daħla, u għal xi żmien kien hemm IG oz gi Ba OJ Il-Kruċjati irrestawraw din il-kappella fl-1099. Imma meta Saladin ġie jassedja Ġerusalemm fl-1187, hu ħatt din il-knisja biex minn dak il-post seta' jattakka l-ħitan tal-belt, li fil-parti tat-tramuntana kienet l-aktar dgħajfa, għax mhux eż G profondi kif inhi fin-naħat ICI i iI te O 7 tal-Hinnom. inxtara mid-Dumnikani antika. Instabu fil-post aktar minn 15 elf għadam u fdalijiet umani, u dan pot Ea o fii si EBiotKaa la fdalijiet imorru lura għall- monasteru Biżantin mibni FIK A e int ta lot Instabet ukoll ġebla b'din l-iskrizzjoni: xQabar personali tad-djaknu IN O ien IO tar-Risurrezzjoni ta' Kristu u ta' dan il-monasterw. int i A o) iba Eiiijaa u kbira li naraw illum, iddedikata lill-protomartri NO Bl Zea il lite JIT A IO VA je tie it Bel oedl ILO G B ta oz ta' Ġerusalemm, l-eEcole IT a Ke ot lata tea Ie IIA tala BI istudjuż biblista Dumnikan famuż Pċre Marie-Joseph Lagrange OP fl-1890. Żjieda: Silta mill-kitba tal- presbiteru Luċjanu (451) Dil eplozi too io tiNAzJezTi ig tagħna ma tana l-ebda riżultat. Allura morna fuq il-qabar li f'dak l-istess lejl ista biti di B a ċiitoħnia ħolm, u wara li ħaffirna Blk ia ia Sibna l-ġebla li tgħatti Ite GG ert Kate Fik eto bid EteTaa a każ e KEAVEA CELIEL, jiġifieri, qqaddej ta' Allan, IG G SVE DARDAN, jiġifieri Nikodemu u Gamaljel. Din it-traduzzjoni għamilhieli l-isqof Ġwanni, u jiena rċevejtha minn fommu stess. Mort għaldaqstant bil-għaġġla biex nagħti l-avviż lill-isqof li dak iż-żmien kien f'Lidda, A ti G BOZZA IM jla jippresjiedi f'sinodu. Hu ġab miegħu żewġ isqfijiet oħrajn, Elewterju (Estonio) ta' Sebaste, u Elewterju ta' (ebla kantati inti marru fil-post. Meta fetħu l-urna ta' San Stiefnu, l-art A AQT hekk ħelwa li ħadd minna qatt ma ftakar li xamm ja a EB GO l gt A ħelwa li kien donnu li aħna Fiat bit ta ia EN ITAA li bosta minnhom kienu morda b'kull xorta ta' mard. ISO Zea bi lee SI fwieħa xterrdet madwarna huma reġgħu ħadu lura saħħithom. MA it ta b efiontiii kienu jaħkmuhom; oħrajn waqqfitilhom it-tnixxija tad-demm, u oħrajn tfejqu puiiatei le aat o CJi MAN deni terzjan u kwartan…. MET EN aa mqaddsa, erġajna għalaqna Ia TA jet ii Ta tas-salmi u innijiet, lejn il- knisja ta' xHagia Sionx, fejn Stiefnu kien ġie ikkonsagrat djaknu. Lilna ħallewlna frak żgħir ta' relikwi tal- qaddis… (Oi si ħija (itla kal za e aa al jii jo ħa Ka lill-Beatitudni tiegħek. Meta inti tirċevihom, itlob għall-persuna fqajra PU ADS SG tBetiokieja) jistħoqqli nkun ukoll quddiem il-Mulej, meta nidher quddiemu, megħjun jii n qet ċioe gia mqaddes Stiefnu u mit- talb tiegħekv (G. Fregnani, eCafargamalav, Torino EEA Jħ F' L-ISKRITTURA U 1 L-PELLEGRINAĠĠ L-ART IMQADDSA' l-pellegrinaġġ lejn il-Postijiet Qaddisa minn dejjem kien esperjenza mimlija tifsir għal bosta nies sa mill-imgħoddi. L-istorja tas-salvazzjoni seħħet f'kuntest ta' ġeografija ta' salvazzjoni. Hekk żmien nistgħu nimmarkawh b'mument speċjali ta' grazzja (ckairosv), hekk ukoll l-ispazju fiżiku jista' jkellimna dwar il-ħidma ta' salvazzjoni li jwettaq Alla. Filwaqt li Ikoll nixtiequ nfittxu l-kipsissima verbav (il-kliem eżatt) li lissen Ġesti, hekk ukoll nixtiequ niskopru l-cipsissima locav (il-postijiet eżatti) li minnhom għadda u li fihom ippriedka. 26 4 L-Anr IMQADDSA '$t JANNAR MARZU 2008 l-intwizzjoni hi preżenti fir- reliġjonijiet kollha li, mhux biss għandhom żminijiet speċjali, imma wkoll postijiet qaddisa speċjali, li fihom il-laqgħa ma' Alla wieħed jesperimentaha b'mod aktar intens minn kif soltu jagħmel. Fl-ewwel sekli tal-Kristjanità, bosta pellegrini kienu ħerqanin li jimxu 'fuq il-passi ta' Kristu, tal-Profeti u ta' l-Appostli' (Oriġene — III seklu AD). Kienu biss ftit minnhom dawk li ħallew rakkont miktub tal-vjaġġi tagħhom għall- benefiċċju ta' dawk li ma setgħux jagħmlu dan il-vjaġġ bħalhom. Xi wħud minn dawn ir-rakkonti saru magħrufin ħafna, filwaqt li oħrajn intesew għal sekli sħaħ fl-arkivji u l-bibljoteki. Fost l-aktar rakkonti famużi ta' pellegrini tal-qedem insibu dawn: L-Itinerarju tal-Pellegrin Anonimu ta' Bordeaux (kdtinerarium Burdigalensev) — 333 AD. L-Itinerarju tal-Pellegrina Egeria, flimkien mad- deskrizzjoni famuża tal- Liturġija ta' Ġerusalemm (kltinerarium Egeriaev) — ca. L-Itinerarju ta' Paula, miktub minn San Ġilormu (xEpitaphium Paulaev) — 404 AD. L-Itinerarju ta' l-arċidjaknu Theodosius (xDe Situ Terrae Sanctaev) — ca. L-Itinerarju tal-Pellegrin ta' Piacenza (cltinerarium Antonini Placentiniv) — ca. Sofronju, Patrijarka ta' Ġerusalemm: żewġ Poeżiji fuq L-Itinerarju ta' l-isqof Arculfo (xAdamnani De Locis Sanctisx) — ca. San Franġisk ukoll iddeċieda li jmur pellegrinaġġ lejn l-Art Imqaddsa fl-1219. Sant'Injazju ta' Lovola ġie fl-Art Imqaddsa fl-1523. Aktar tard Injazju rrakkonta lil ħabibu u sieħbu Pierre Favre li 'inħakem minn nar ta' mħabba meta ra jiġġeddu quddiem għajnejh il-misteri tal-ħajja ta' Kristu u l-Passjoni tiegħu, u bħala riżultat, hu xtaq li jibqa' hemmhekk għal ħajtu kollha'. Pierre Maraval, espert fuq l-itinerarji tal-pellegrini, iddedika bosta paġni tal- ktieb tiegħu qLieux saints et pċlerinages d'Orient; għall-użu li l-pellegrini kienu jagħmlu mill-Iskrittura mqaddsa waqt il- pellegrinaġġi tagħhom. Inġibu ftit mill-konklużjonijiet tiegħu. Waqt il-pellegrinaġġi tal-qedem kienu jimmeditaw mhux biss it-Testment il-Ġdid, imma wkoll bosta paġni tat-Testment il-Qadim. Hekk il-pellegrini kienu jieqfu biex jimmeditaw quddiem il-qabar ta' Adam (taħt il-Kalvarju), il-post tas- sagrifiċċju ta' Iżakk (fuq l-għolja ta' Morija), Betel, fejn Ġakobb ra s-sellum wieqaf bejn is-sema u l-art, l-Għolja tan-Nebo, il- 28 4 L-Anr IMQADDSA '$t JANNAR MARZU 2008 qabar ta' Ġob, Mambre, il-bir ta' Ġakobb fis-Samarija, Ġeriko, u s-Sinaj. Dawn il-postijiet kienu kollha parti mill-pellegrinaġġ. B'hekk it-TĠ u t-TQ jifformaw l-istess rivelazzjoni ta' Alla. Nistgħu ngħidu li l-Bibbja kienet il-ktieb ta' gwida tal-pellegrini tal-qedem. Il- pellegrin ta' Bordeaux jikkwota l-postijiet bibliċi kollha li minnhom għadda: Sarepta fejn il-profeta Elija mar għand l-armla; l-Għolja tal-Karmelu, fejn Elija offra s-sagrifiċċju tal- ħruq; Ċesarija bil-battisteru (kbalneumx) taċ-ċenturjun Kornelju; il-Muntanja Garizim u l-bir ta' Ġakobb, fejn hu fakkar ukoll il-vjolenza li sofriet Dina, bint Ġakobb. Maġenb il-bir ta' Ġakobb hu ra s-siġar li kien ħawwel Ġakobb; f'Betel hu ra s-siġra tal-lewż li taħtha Ġakobb kellu l-viżjoni tiegħu; f'Ġerusalemm hu ra l-kamra li fiha Salamun kiteb il-Ktieb ta' l-Għerf, u s-siġra tal-palm li minnha n-nies ta' Ġerusalemm qatgħu l-friegħi għad-daħla trionfali ta' Ġesu f'Ġerusalemm nhar Ħadd il-Palm. Il-Bibbja kienet ukoll il-gwida tal-pellegrina Egeria. Hi kienet trid tiżgura ruħha mit- tradizzjonijiet bibliċi kollha bl- għajnuna tal-qassisin fl-Eġittu u ta' l-isqof ta' Haran. Hi rat il-blata li fuqha Mosċ kisser it- twavel tat-Torah (tal-Liġi, jew Kmandamenti), il-ġebla li fuqha Aaron il-qassis kien qiegħed l-għoġol tad-deheb, u l-istatwa tal-mara ta' Lot fil-Baħar il- Mejjet. Dawn il-kurżitajiet kollha kienu jiġu bbażati fuq it-test Bibliku. L-għarfien tal- kuntest ġeografiku kien jgħin lill-pellegrin biex jirrappreżenta l-ġrajjiet ta' l-Iskrittura. Hu ovvju li fl-iskavi arkeoloġiċi ta' żminijiet il-qedem, in-nies ma kinux daqshekk eżatti dwar l-istoriċità kif aħna llum fit-tiftix xjentifiku tagħna. Minkejja dan, il-kurżità tagħhom kienet imqanqla mill- imħabba li huma kellhom lejn l-Iskrittura. L-Iskrittura kienet ukoll tieħu l-ħajja fil-liturġija u fiċ- ċelebrazzjoni tal-kelma ta' Alla. Id-distanza bejn l-imgħoddi u l-preżent kienet tiġi kkanċellata fiċ-ċelebrazzjoni liturġika. Il-Bibbja u s-sagramenti kienu ż-żewġ imwejjed li fihom il-pellegrin kien jiltaqa' mal-Mulej tiegħu, għaliex hu kien ġie l-Art Imqaddsa preċiżament għal laqgħa bħal din. L-Iskrittura kienet ukoll il- ktieb li kien jgħin lill-pellegrin biex iżomm quddiem għajnejh il-figura ta' Kristu, jiftakar fiha, sabiex b'hekk hu jikseb il-fejqan waqt ir-'raqda' spiritwali li hu kien jagħmel bil-lejl f'diversi postijiet u f'xi santwarji. Teoloġija tal-Postijiet Qaddisa Il-Pellegrini ma kinux jiġu biss biex jagħmlu verifika tal-postijiet bibliċi. Huma riedu li jkollhom ix-xhieda tal-ħajja ta' Ġesu, tal-mewt u l-qawmien tiegħu. Huma kien jiżviluppaw teoloġija tal-Postijiet Qaddisa. Dawn il-Postijiet kienu jiġbdu lejhom irġiel u nisa li kienu jridu jaraw u jivverifikaw il-kontenut ta' l-Iskrittura. Ewsebju ta' Ċesarija kiteb l-kOnomasticonv biex jippermetti li wieħed ikollu għarfien aħjar tal-postijiet li jiġu kkwotati fl-Iskrittura u juri t-tifsira tagħhom lill-qarrejja ta' l-Iskrittura. Egeria ġiet fil-Postijiet Qaddisa biex tara b'mod akkurat (xperviderex) il-postijiet li jitkellmu dwarhom il-Kotba Mqaddsa (cltinerariumx 7,1). Ġilormu stieden lil Marcella biex tiġi u żżur il-Palestina: 'Aħna naraw il-ward tal- Galilija (evidebimusx). Aħna naraw Kana (ccernetur). Fuq l-Għolja tat-Tabor aħna nikkontemplaw lis-Salvatur (ccernemusv). Aħna naraw iż-żewġ għoljiet tal-Ħermon (wvidebiturx)' (Epist. Li wieħed jara b'għajnejh il- postijiet bibliċi kien ifisser li jiġi katekizzat u jitgħallem il-Kotba Mqaddsa. L-għarfien tal-Postijiet Qaddisa tal-Bibbja ma kinetx biss esperjenza xjentifika. Il-pellegrini kienu jridu aktar minn sempliċi dokumentazzjoni. Huma kienu jridu li jiġu mqaddsin minn dan il-kuntatt. Il-Postijiet Qaddisa huma tifkiriet, memorjali. Il-waqfa (cstatiov) fil-Post Qaddis kellha l-istess funzjoni taċ-ċelebrazzjoni liturġika: hi kienet tattwalizza l-ġrajja mfakkra fl-Iskrittura 30 4 L-Anr IMQADDSA '$t JANNAR MARZU 2008 permezz tat-talb. Il-liturġija ta' Ġerusalemm kienet tiġi ċċelebrata fuq l-istess post fejn seħħew il-ġrajjiet, u speċjalment il-liturġija tal-Ġimgħa mqaddsa. Il-pellegrinaġġi ta' Egeria u Ġilormu juru dan b'mod ċar. Din il-liturġija kienet tinkludi talb, qari mill-Iskrittura skond il-post li fih kienet tieqaf Egeria. Hi riedet tagħmel esperjenza tat-tifsira ta' l-Iskrittura. Ġilormu kiteb lil Marcella: 'Kull darba li aħna nidħlu fil-qabar ta' Kristu, aħna naraw il-Mulej imkeffen fil-liżar, aħna naraw l-anġli bilqiegħda' (Epist. Meta jitkellem mill-esperjenza ta' Paula, hu jikteb: 'Fuq l-għolja tal-Golgota; għarkubbtejha quddiem is-salib, hi adurat lil Ġesti bħallikieku kien imsammar mas-salib' (Epist. Qari tipoloġiku ta' l-Iskrittura Xi mindaqqiet Ġilormu jagħmel eżeġeżi ta' l-Iskrittura waqt li jżur il-Postijiet Qaddisa. Meta jgħaddi mill-Għolja ta' Sijon, hu jiftakar fis-Salm 86,2: 'Il- Mulej iħobb il-bibien ta' Sijon aktar mill-għamajjar kollha ta' Ġakobb'. a' Ġerusalemm hu jispjega i l-bibien ta' Ġerusalemm huma bħall-bibien tal-Knisja, hekk li l-Ġehenna (setgħat ta' -infern) ma jifilħux għalihom. Ġilormu jispjega għaliex Paula ma ridetx tmur f'Kvriat Sepher, il-belt tal-ktieb: għaliex 'l-ittra oqtol imma l-Ispirtu jagħti -ħajja' (Epist. Il-bliet at-Testment il-Qadim kienu jħabbru r-realtà tat-Testment il-Ġdid: 'It-tnax-il ġebla ta' Galgala jfissru l-pedamenti tat-tnax l-appostli' (Ġilormu, Epist. In-nixxiegħa ta' Elija f'Ġeriko li tikseb il- ħlewwa tagħha b'miraklu tal- profeta tfisser il-Liġi tal-Lhud, li qabel kienet morra, imma li saret ħelwa meta ġie l-veru Elija. Dan il-metodu kif kien jinqara t-Testment il-Qadim jissejjaħ 'tipoloġiku' (qari u interpretazzjoni tas-simboli fl- Iskrittura). Qari eżistenzjali ta' l-Iskrittura Il-Postijiet Qaddisa kienu xmartvria;, jiġifieri xhieda ta' l-Iskrittura Mqaddsa. San Ċirillu, isqof ta' Ġerusalemm, jiżviluppa din l-idea: 'Tgħallmu minn dakli taraw b'għajnejkom' (Cat. Ġesu ġie msallab. Dan il-post tal- Golgota hu xhieda ta' dan (Cat. Din ix-xhieda trid tikkonvinċikom. Fl-aħħarnett il-kelma ta' Alla kellha titqiegħed fil-prattika wara li l-pellegrin kien jara, jmiss ir-relikwi u jagħmel esperjenza tal-Postijiet Qaddisa. L-Iskrittura Mqaddsa kienet terġa' toħloq mill-ġdid is-sensi u tagħti sensi spiritwali lill-Pellegrin li jersaq bil-fidi lejn il-Postijiet Qaddisa. Il- pellegrin seta' jadura lill-Mulej tiegħu, ukoll jekk kull ma jagħmel kien li jqim ir-relikwi (khonoramusx). Ir-relikwi kienu reċipjenti ta' enerġija divina li minnha kienet titnissel is-salvazzjoni tagħna (Ġwann Damaxxenu, Contra Imag. Issa niġu għall-konklużjoni kurjuża. Il-pellegrini tal- qedem kienu jġorru magħhom il-ktieb ta' l-Iskritturaż Nafu biss b'eżempju wieħed fil- letteratura. Pietro Iberio kien jivjaġġa bit-test ta' l-Evanġelju ta' San Ġwann li fih kien iħares b'għożża relikwa tas- salib imqaddes. Il-pellegrini l-oħrajn x'aktarx li kienu jgħożżu u jħarsu l-Bibbja fil- qalb tagħhom. Frċdċric Manns OFM Studium Biblicum Franciscanum - Ġerusalemm ż-żmien tal-Ġdid Testment huwa żmien l-espansjoni ta' l-Imperu Ruman. Fil-Provinċji ta' l-Imperu il-ġurisdizzjoni suprema kienet f'idejn ir-Rumani li mbagħad ħallew intatti ħafna miċ-ċirkostanzi legali u politiċi. Allura, per eżempju, fi żmien il-ħakma ta' Erodi l-Kbir, fil-Palestina kellna stat Lhudi; u anke meta fis-sena 6 wara Kristu l-Lhudija waqgħet taħt il-ġurisdizzjoni diretta ta' Gvernatur Ruman, is-Sanhedrin seta' jkompli jeżerċita l-uffiċċju tiegħu bħala l-awtoritàLhudija suprema. L-ogħla poter ġudizzjarju kien f'idejn il- Gvernatur Ruman, imma s-Sanhedrin kellu d-dritt li jkompli jorganizza il-kult fit-Tempju ta' 32 $ L-Anr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2008 Ġerusalemm u l-karattru tal-ħajja Lhudija. Il-Lhud biss kellhom joqogħdu attenti li jipprovokaw l-awtoritajiet Rumani. Il-Lhud tad-Diaspora, jiġifieri dawk li kienu jgħixu barra l-Palestina, kellhom il-protezzjoni tal-privileġġi li l-Imperatur Ruman kien tahom. Setgħu iwaqqfu sinagogi, jorganizzaw il-kult u jinsistu fuq l-osservanza tal-Liġi ta' Mose' fost il-Lhud. Anke jekk din l-osservanza kienet tiddistingwihom mill-oħrajn, huma kienu parti integrali tas-soċjetà in ġenerali u fosthom wieħed seta' jsib merkanti żgħar, ħaddiema tas-sengħa, atturi u saħansitra tallabal Iċ-ċirkustanżi ekonomiċi tal-Lhud fil-Palestini nistgħu ngħidu li kienu modesti. Kienu biss gruppi żgħar ta' nies, mill-klassi għolja f'Ġerusalemm u l-proprjetarji fil-Galilija li nistgħu ngħidu li kienu qegħdin tajjeb ħafna. Il- biċċa l-kbira tal-poplu kienu jaqilgħu l-ħobża ta' kuljum mill-biedja, mis-snajja' u minn xi negozju żgħir. Il-biedja kienet aktar ikkonċentrata fit-tramuntana, filwat li l-Lhudija kienet tippresta ruhħa aktar għall-mergħat tal-bhejjem. Madwar il- Baħar tal-Galilija ħafna kienu jaqilgħu l-ħobża ta' kuljum mis-sajd filwaqt li fil-Wied tal-Ġordan wieħed seta' jsib il-koltivazzjoni tad-dwieli u tas-siġar Kulħadd kellu jaħdem iebes biex igħix… barra l-pubblikani li kienu jiġbru t-taxxi f'isem ir- Kien żmien ta' faqar u miżerja, anke jekk f'Ġerusalemm wieħed seta' jsib diversi swieq li ħolqu ftit prosperità In-nies ta' Ġerusalemm kellhom fama mhux dejjem tajba f'dak li għandu x'jaqsam mal- bejgħl Is-serq kien komuni ħafna fit-toroq li kienu jieħdu lejn Ġerusalemm u għal ħafna raġunijiet bħal dawn diversi familji Lhud kienu jippreferu jemigraw u jgħixu fil-komunitajiet Lhud fid-Diaspora. Il-familja Lhudija kienet tgħix f'dar żgħira. Bil- lejl kulħadd kien jintasab f'kamra waħda (Lq 11, Il-missier kien jaqla' l-ħobża ta' kuljum biex jindokra lill-familja tieghu u jgħallem il-Liġi ta' Mose' lil uliedu subien. Il-mara ma kenitx titqies indaqs mar-raġel. Fil-Ġudajiżmu iż- żwieġ kien jitqies bħala kmandament divin (Ġen 1,28). Iż-żwiġijiet kienu jsiru fiż-żgħożija bikrija: l-irġiel kienu jiżżewġu bejn it-tmintax u l-erbgħa u għoxrin sena, filwaqt li l-mara kien ikollha bejn tnax u erbatax-il sena. Bl- għerusija iż-żgħażagħ kienu jitqiesu bħala legalment ta' xulxin u din kienet issir permezz ta' ftehim legali ma' missier il-mara. Qabel iż-żwieġ ir-raġel kellu jwiegħed f'sem il-mara obbligazzjoni ta' somma ta' flus li tingħata lill-mara fil-każ li jiddivorzjaha jew fil-każ li jmut. L-għerusija setgħet tinħall biss permezz tal-kitba tad-divorzju, u wara ż-żwieġ id-divorzju kien prerogativa tar-raġel li seta' jibgħat lil martu bil-kitba tad-divorzju. Minħabba s-somma tal-flus li kellha tingħata fil-każ tad-divorzju, dan ma kienx komunil In-nisa kienu jitqiesu bħala inferjuri għall- irġiel: fil-fatt ma setgħux ikunu xhud fil-qorti u lanqas setgħu jieħdu parti attiva fil-kult. Fit-Tempju kellhom biss permess li jaslu sal-Bitħa tan-Nisa u fis-sinagoga setgħu biss jipparteċipaw billi jisimgħu. Kienu obbligati jħarsu l-projbizzjonijiet tal-Liġi ta' Mosċ imma ma kinux obbligati jżommu l-kmandamenti kollha jew jistudjaw l-istess Liġi. L-ilsiera, bħan-nisa, kienu obbligati jħarsu l-projbizzjonijiet tal- Liġi ta' Mosċ imma ma kenux obbligati jżommu l-kmandamenti kollha. Sid Lhudi kellu jeħles lill-ilsiera fis-sena sabbatika, jigifieri almenu seba' snin wara li jkun daħħalhom miegħu. Għaliex l-ilsir Lhudi kellu l-protezzjoni tal-Liġi ta' Mosċ l-ilsiera mhux Lhud li kellhom jaħdmu ma' sidien Lhud, spiss kienu jduru lejn il-Ġudajiżmu bħala proseliti. Imma rridu niftakru li peress li ftit kienu n-nies għonja fil-Palestina, il-preżenza ta' ilsiera kien żgħir. Barra minn hekk, il-Lhud li kienu jinbiegħu ilsiera, spiss kienu jsibu Lhud ħuthom li kienu jħallsulhom biex jifduhom. Dawn kienu jissejħu ħielsa u kellhom anke s-sinagogi tagħhom (Atti 6, 9) L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2008 $e 33 inħabba n-nuqqas ta' l-ilma l-inbid, fil-kuntest ta' l-Iskrittura, kien aktar jitqies bħala neċessità milli bħala lussu. Hu għalhekk li ħafna drabi l-inbid kien jitqies bħala sinjal tal-ħajja. Għalhekk meta Iżakk ibierek lil Ġakobb igħidlu: 'Jagħtik Alla min-nida tas-smewwiet u mill-frott ta' l-art kotra ta' qamħ u nbid' (Ġen 27, 28). U l-għarus ta' l-Għanja ta' l-Għanjiet hekk igħanni lill-għarusa tiegħu: 'Tmħabbtek hija oħla mill-inbid. ..Bil-ferħ infakkru 34 $ L-Anr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2008 mħabbtek wisq aktar mill- inbid'(Għan 1, 2.4). Mal-qamħ u maż-żejt, l-inbid isir mhux biss sinjal tal-ħajja imma wkoll sinjal ta' barka. Għalhekk fil-Ktieb tad-Dewteronomju, hekk tiġi deskritta s-saħta li l-bniedem jiġbed fuqu bid-diżubbidjenza tiegħu: 7…tħawwel id-dwieli u taħdimhom, imma nbid ma tixrobx, u ma tiġbor xejn għax jikolhom id-dud'(28, 39 u 51). Għall-kuntrarju, l-inbid isir sinjal ta' barka fejn hemm l-ubbidjenza lejn ir-rieda ta' Alla: '…u l-qamħ u l-inbid u ż-żejt ikollhom tweġiba mill- art' (Hos 2, 23-24). Fil-profeti l-inbid isir ukoll sinjal taż-żminijiet messjaniċi. Ġoel hekk iħabbar: '…u jiġri dakinhar il-muntanji jqattru inbid ġdid' (4, 18). Għamos jistqarr li '…l-inbid ġdid iqattar mill-muntanji' (9, 13) u Iżaija jgħid: 7…u jagħmel il-Mulej ta' l-eżerċti għall-popli kollha fuq din il-muntanja, mejda b'ikel fin, mejda b'inbejjed ħelwa.. L-inbid għalhekk isir sinjal qawwi ta' ferħ u barka. Salm 4, 8 igħanni: 'Tnt nissilt il-hena f'qalbi aktar mill-kotra tal- qamħ u ta' l-inbid tagħhom'' Koħelet jistieden il-bniedem għall-ferħ meta igħid: '…u ixrob għal qalbek l-inbid tiegħek' (9, 7). F'dal-kuntest huwa aktar faċli biex wieħed jifhem kif l-inbid il-ġdid, ta' oriġini misterjuża u abbundanti fit- tieġ ta' Kana (Gw 2, l-12) huwa sinjal tal-ferħ, tal-barka, u tal-grazzja tal-presenza u tar-rivelazzjoni tal-persuna ta' Ġesu' Kristu. 'Hu daq l-ilma mibdul fi nbid; u billi ma kienx jaf mnejn ġie, għalkemm il-qaddejja li ħadu mill-ilma kienu jafu, sejjaħ lill-għarus u qallu: 'Kulħadd l-inbid it-tajjeb iservi l-ewwel; meta mbagħad ikun ħadhom iġibu dak li jkun inqas tajjeb. Imma int l-inbid it-tajjeb erfajtu sa issa'. L-inbid isir tabilħaqq sinjal tal-preżenza u l-opra ta' Ġesu' fil-Ġdid Testment, preżenza u opra li jidhru lil dawk li 'jagħmlu kull ma jgħidilhom Ġesu' frott l-ubbidjenza li ġġib il-veru barka. 'Dan li għamel Ġest f'Kana tal-Galilija kien l-ewwel wieħed fost is-sinjali tiegħu. Bih wera l-glorja tiegħu u d-dixxipli tiegħu emmnu fih' Mbagħad fit-tielet jum sar tieġ f'Kana tal-Galilija, u omm Ġesu kienet hemm. Ġesu kien mistieden għat-tieġ hu wkoll flimkien mad-dixxipli tiegħu'. Gwanni jikteb 'Fit-tielet jum': dan huwa is-seba' jum skond il-kronoloġija tal-Vanġelu skond San Ġwann: sebat ijiem li jinkludu x-xhieda tal-Battista darbtejn, is-sejħa ta' l-ewwel 36 4 L-Anr IMQADDSA '$t JANNAR MARZU 2008 dixxipli, is-sejħa ta' Filippu u Natanael u wara tlett ijiem it- tieġ ta' Kana. It-tieġ ta' Kana mela jagħlaq l-ewwel ġimgħa tal-Vanġelu ta' San Ġwann, ġimgħa li tfakkarna fis-sebat ijiem tal-ħolqien li jagħlqu bix- xena ta' Alla l-Ħallieq li jistrieħ u jitpaxxa bil-ħolqien tiegħu. B'dan il-kliem għandna wkoll allużjoni għall-qawmien ta' Ġesu' F'2, 9 kellu jgħid: 'Ħottu dan it-tempju u fit-tielet jum jien nerġa' ntellgħu'. Is- siegħa ta' Kana fil-fatt kellha tantiċipa is-siegħa tal-glorja — il-mewt u l-qawmien ta' Ġesu, siegħa li fiha l-omm kellha tkun preżenti. 'Sar tieġ f'Kana tal-Galilija': Kana mhux bogħod minn Nażaret — huwa l-post fejn Ġesu' kien sejjaħ lil Natanel u anke l-post fejn kellu jfejjaq lil Bin l-Uffiċċjal aktar tard fil- Vanġelu. It-tieġ fi żmien Ġesu' kien ġrajja importanti għall-għarajjes. Ġrajja li kienet tiġi ċċelebrata matul il-medda ta' diversi jiem. Għal dan it-tieġ 'Omm Ġesu' kienet hemm'. Marija qatt mhija msejħa b'isimha fir-raba' Vanġelu. Hija preżenti f'din ix- xena li tiftaħ ir-rivelazzjoni ta' Ġesu'u taħt is-salib, fis-siegħa tal-glorja meta Ġesu' jirrivela għal kollox l-imħabba tal- Missier lejn il-bnedmin kollha. 'Ġesu' kien mistieden għat- tieġ hu wkoll flimkien mad- dixxipli tiegħu': mad-dixxipli (Natanael kien minn Kana)… li bdew isiru l-familja tiegħu. 'Billi ma kienx fadal iżjed inbid, omm Ġest qaltlu: 'Ma għandhomx inbid' U Ġest qalilha: 'X'hemm bejni u bejnek, mara2 Is-siegħa tiegħi għadha ma waslitx' Omm Ġest qalet lill-qaddejja: 'Agħmlu kull ma jgħidilkom hu' 'Ma għandhomx inbid': hija Omm Ġesu' li tinduna — l-għarajjes isiru għajn tal- preokkupazzjoni ta' Marija. Għaliha importanti kienu l-għarajjes li kienu se jiġu umiljati. Hawnhekk ta' min jiggosta d-don ta' l-osservazzjoni ta' l-Omm, id-delikatezza tal-qalb tagħha, il-kompassjoni tagħha għal dawn l-għarajjes. Tidher ċara totali li kienet qiegħda turi f'binha: hi ma talbitx miraklu imma b'fiduċja sempliċi imma ta' l-għaġeb tafda lilha nfisha u l-għarajjes, u kull min kien preżenti fit-tieġ ta' Kana lil Binha. 'X'hemm bejni u bejnek maral Is-siegħi tiegħi ma waslitx': b'din il-frażi enigmatika Ġwanni juri li r-relazzjoni tad- demm bejn il-Mulej u Ommu ġiet sorpassata. Ghandna eku ta' Luqa 2, 49: 'U għaliex kont qegħdin tfittxuni, ma tafux li jiena għandi nkun f'dak li hu ta' Missieri' u Mark 3, 33-34: Min huma ommi u ħuti 'Dawn ara kull min jagħmel ir-rieda ta' Alla'. Marija tirrinunċja għar-rabtiet tad-demm u trendi lilha nfisha kompletament disponibbli għall-opra ta' l-Iben u twassal lill-oħrajn jagħmlu l-istess bil- ħlewwa kollha. Mir-rwol ta' Omm Ġesu'skond il-ġisem issir omm spiritwali ta' dawk kollha li kellhom jemmnu f'Ġesu'- ikkonfermata hekk taħt is-salib ta' Ġesu. Skavi f'Kana tal-Galilija Is-Santwarju ta' Kana tal-Galilija Ġesu' jsejjaħ lil ommu 'mara': il-mara li kellha ssir Omm il- ħajjin kollha, Mara li tiġbor fiha l-fidi tal-poplu ta' Iżrael. Ġesu' jitkellem 'siegħa tiegħu' hija s-siegħa ta' l-eżaltazzjoni ta' Ġesu; is-siegħa tal-glorja, is- siegħa tas-salib, tal-qawmien u t-tlugħ fis-sema tiegħu., 'Omm Ġesu' qalet lill-qaddejja: agħmlu kull ma jgħidilkom hu': huwa kliem li jikkonferma il-fidi u l-fiduċja sħiħa li Marija kellha f'Binha, fiduċja li tittrasmettiha lill-qaddejja, lil dawk kollha li kellhom ikunu dixxipli tal-Mulej Ġesu' B'dan il-kliem Marija issir Iżrael il-Ġdid u xbiha tal- Knisja. Fi kliemha hemm eku tal-ubbidjenza tal-poplu fuq is- Sinaj: ' Kull ma qalilna l-Mulej nagħmluk' u tal-mandat li Ġesu' jħalli lill-Appostli, il-Knisja: 'morru għallmuhom jagħmlu kull ma għidtilkom jien'. 'TIssa kien hemm sitt ġarar tal- ħaġar, mqiegħda hemm għar-rit tal-purifikazzjoni tal-Lhud, kull waħda minnhom tasa' xi mitt jew mija u għoxrin litru. Ġest qal lill-qaddejja: 'Tmlew 38 4 L-Anr IMQADDSA '$t JANNAR MARZU 2008 il-ġarar bl-ilma' U dawk imlewhom sax-xifer. Mbagħad qalilhom: 'Tssa ħudu minnu u newluh lil dak li qiegħed jieħu ħsieb il-mejda' U huma marru jagħtuhulu'. 'Is-sitt ġarar tal-ħaġar: dawn kienu importanti għall- purita' ritwali. Il-ħaġar kien iżomm l-ilma safi, ilma li kien jintuża għall-ħasil ritwali tal- Lhud. Hawnhekk isiru sinjal tar-rivelazzjoni ta' l-Antik Testment. Rivelazzjoni li hija imperfetta. Ir-rivelazzjoni ta' Ġesu; murija fis-sinjal ta' l-inbid hija dik perfetta u definita. Dawn il-ġarar imtlew sax-xfar: 'imlewhom sax-xifer: għandna b'hekk l-idea ta' l-abbundanza, l-abbundanza tar-rivelazzjoni tal-Mulej Ġesu' Isseħħ trasformazzjoni radikali: bħalma kellu jkattar il-ħames ħobżiet u ż-żewġ ħutiet biex jitma' 5,000 b'tnax-il qoffa ta' fdal… bħalma l-Iben ta' Alla sar bniedem u għammar f'nofsna…bħalma l-ilma li joffri Ġesu'jsir għajn li twassal sal-ħajja ta' dejjem…bħalma l-marid kellu jieħu saħħtu, hekk l-ilma fis-sitt ġarar jiġi mibdul f'inbid. ..sinjal tal-ferħ, sinjal tal-presenza ta' Ġesu' Messija, sinjal ta' abbundanza ta' grazzja u mħabba. Hu daq l-ilma mibdul fi nbid; u billi ma kienx jaf mnejn ġie, għalkemm il-qaddejja li ħadu mill-ilma kienu jafu, sejjaħ lill- għarus u qallu: 'Kulħadd l-inbid it-tajjeb iservi l-ewwel; meta mbagħad ikun ħadhom iġibu dak li jkun inqas tajjeb. Imma int l-inbid it-tajjeb erfajtu sa issa'. U billi ma kienx jaf mnejn ġie': għandna inbid boriġini misterjuża.. .bħall-ilma u l-ħobż li joffri Ġesu'….għax huwa sinjal tal-persuna ta' Ġesu' ta' l-opra tiegħu. 'Imma int l-inbid it-tajjeb erfajtu s'issa': għax l-inbid isir sinjal tal-preżenza u l-opra ta' Ġesu' fil-Ġdid Testment. 'Danli għamel Ġest f'Kana tal-Galilija kien l-ewwel wieħed fost is-sinjali tiegħu. Bih wera l-glorja tiegħu u d-dixxipli tiegħu emmnu fih. Wara dan, niżel Kafarnahum, hu, ommu, ħutu u d-dixxipli tiegħu, iżda ma qagħdux hemm għal ħafna żmien'. Meta naqraw u niggustaw dan is-sinjal mill-ewwel nindunaw li Kristu huwa ċ-ċentru tar-rakkont: Kana hija KRISTOFANIA. ..fis-seba' jum tal-manifestazzjoni tiegħu. Manifestazzjoni ta' Ġesu' Messija li jinawgura ż-żminijiet ta' abbundanza, ż-żminijiet messjaniċi mħabbra mill-profeti taħt ix-xbiha tat-tieġ u l-ikla messjanija. Ġesu' huwa dak li jmexxi lill-qaddejja. Ġesu' jidher fil-kobor tiegħu fis-sinjal ta' l-inbid ġdid u abbundanti. Għalhekk għanda fil-veru sens tal-kelma rivelazzjoni tal- PERSUNA TA' ĠESU': tmiem l-Antik Tesmtment u bidu tal- Ġdid Testment. F'Kana, l-inbid jantiċipa is- siegħa ta' Ġesu; fil-presenza ta' Marija - l-inbid huwa sinjal ta' Ġesu' u l-perfezzjoni tar- rivelazzjoni tiegħu. Bħalma fit-tielet jum ingħatat il-Liġi (Torah) lil Iżrael, hekk fit-tielet jum tas-siegħa tiegħu, Ġesu' jingħata lill-bnedmin bħala l-ikbar u l-isbaħ rivelazzjoni tal-Missier. Anke MARIJA għandha post importanti f'dan l-ewwel sinjal għax hija tmexxi lill-Iben biex juri l-glorja tiegħu. Il-FIDI tad-dixxipli hi megħjuna mill- ħidma medjatriċi ta' Marija. Mela Marija hija l-medjatriċi tar-rivelazzjoni ta' Ġesu' Hija l-medjatriċi tal-fidi tad-dixxipli. Marija, għal Ġwanni, hi kbira, għax hi omm il-Messija, omm il-Feddej, omm l-Iben ta' Alla magħmul bniedem, omm id- dixxipli f'Kana u kkonfermata hekk minn Binha taħt is-salib. Marija hija Omm il-Ħajja, Eva l-Ġdida, Iżrael il-Ġdid, Xbiha tal-Knisja li temmen, Omm il-Ħajjin kollha. Dik li hi medjatriċi tar-rivelazzjoni ta' Ġesu'fis-sinjal ta' Kana, hi spettatriċi u attriċi fir- rivelazzjoni suprema ta' l-Iben fuq il-Golgota. Kliemha għadu jidwi f'widnejja sal-ġurnata tallum: 'Agħmlu dak li jgħidilkom hu'. Kana tal-Galilija Irridu nammettu li ma tantx għandna informazzjoni preċiża fuq il-Ktieb tal- Profeta Ġoel. Dan il-profeta jssejjaħ lilu nnifsu 'Ġoel, bin Petwel'(1, 1). Imma jidher li din hija l-unika informazzjoni ċerta li għandna. Hemm min igħid li kien profeta 'kultwali; jiġifieri profeta li kien jaħdem fit-Tempju ta' Ġerusalemm, jew inkella ismu jindika xi grupp ta' profeti. Hu x'inhu, l-opra li jagħtina Ġoel hija opra poetikament mill-isbaħ u ta' profondita' reliġjuża mirquma, anke jekk huwa diffiċli nagħtuha data preċiża. L-istudjużi ma jaqblux ukoll kif għandhom jaqsmu dan il-Ktieb. Hemm min jippreferi jaqsam l-opra tal-Profeta Ġoel fi tnejn: fl-ewwel żewġ kapitli għandna qisu għanja li tiddeskrivi disastru naturali, invażjoni ta' ġradijiet li jeqirdu l-uċuħ tar- raba, u li ssir okkażjoni biex il-poplu jumilja ruħu quddiem Alla biex jirċievi l-grazzja tiegħu. it-tielet u r-raba' kapitlu mbagħad, jiġbru fihom sensiela ta' orakli profetiċi li jitħaddtu mill-Jum tal-Mulej. Minkejja dawn id-diffikultajiet kollha, meta wieħed jaqra flimkien il-Ktieb tal- Profeta Ġoel, jinduna li jista' jislet messaġġ ċar u incisiv. Ġoel isejjaħ lill-bniedem biex ineħħi minnu nnifsu kull sigurtà falza, jinża minnu nnnifsu u jafda kompletament f'Alla biex ikun jista' jirċievi s-salvazzjoni, u dan b'mod partikulari meta irid jiġi wiċċimb wiċċ ma' Jum il-Mulej. Ġoel kontinwament jagħmel allużjoni għal dan il-Jum tal-Mulej, Jum kbir u ta' l-għaġeb, li jiġi deskritt bil-linġwaġġ qawwi tad-disastri naturali. Dan il-Jum huwa l-jum li fih il-bniedem jitneżża' minn kollox…u b'att ta' fiduċja sħiħa f'Alla jimtela bi spirtu ġdid, l-Ispirtu tal-Mulej: 'Wara dan, jiġri li jiena nsawwab l-Ispirtu tiegħi fuq il-ħlejjaq kollha. Għar-riflessjoni: Ġoel 1, 13-20 Ġoel 2, 18-20 Ġoel 3, 14-17 Ġoel 4, 18-21 Itlob b'dawn is-siltiet: Ġoel 2, 12-17 Ġoel 3, l-5 MI ĊikjNG gad PAUTĠUS hu FEĦ iħabbru, subjien u bniet, ix-xjuħ tagħkom ikollhom ħolm, iż-żgħażagħ tagħkom jaraw viżjonijiet. U mqar fuq il-qaddejja, rġiel u nisa, nsawwab l-ispirtu tiegħei f'dawk il- jiem. Fis-sema u l-art nuri sinjali, demm u nar u kolonni ta' duħħanl Ix-xemx tinbidel fi dlam, u l-qamar f'demm, qabel ma jasal Jum il-Mulej, kbir u tal-biża'l U kull min isejjaħ isem il-Mulej jinħeles, għax fuq il- muntanja Sijon ikun hemm is-salvazzjoni, kif qal il-Mulej, u f'Ġerusalemm jibqgħu xi wħud li l-Mulej isejjaħ' (Kapitlu 3). Fil- kapitlu erba' l-idea tal-bniedem li jinża' minn kwalunkwe sigurtà umana tieħu l-forma tal-ġudizzju universali. Il-bniedem li jiċċekken huwa dak li jħejji ruħu biex idur lejn il-Mulej, jikkonverti lejn Alla tiegħu. Hija konverżjoni tal-qalb Punti għad-diskussjoni: u s-sejħan ta' isem il-Mulej li jsalva: 'Iżda mqar issa, oraklu tal-Mulej, erġgħu duru lejja bi qlubkom kollha, bis-sawm bil-biki u bl-ilfiq; ċarrtu qlubkom, u mhux ilbieskom, u erġgħu duru lejn il-Mulej, Alla tagħkom, għax hu twajjeb u ħanin, tqil biex jinkorla, u kollu tjieba; u jisgħobbih għall-ħażen' (2, 12-13). Il-bniedem niedem, li jdur lejn il-Mulej b'qalbu kollha, jitħabbrulu tliett orakli ta' fidwa (2, 18-27; 3,5; 4, 18-21). Alla jwiegħed ħajja ġdida lil kull min idur lejh u jwiegħdu l-għarfien tal-Mulej: 'U tagħrfu li jien ninsab f'nofs Iżrael, u li jiena l-Mulej, Alla tagħkom, u m'hemmx ħliefil U l-poplu tiegħi ma jkollu qatt iżjed mniex jistħi' (2, 27); 'Mbagħad tagħrfu li jien il-Mulej, Alla tagħkom, li ngħammar f'Sijon, il-muntanja mqaddsa tiegħil' (4, 17). F'dan id-dawl, Pietru, fl-Atti ta' l-Appostli (Atti 2, 17-24), jispjega l-ġrajja ta' Pentekoste bil-kliem tal-Profeta Ġoel (3, l-5). Il-mument deċisiv tal-fidwa li jħabbar il-Profeta jseħħ meta kull min jemmen f'Ġesu'jirċievi l-qawwa tremenda ta' l-Ispirtu s-Santu. Huwa l-Ispirtu li jwassal lin-nisrani biex jagħraf, fis-sens sħiħ tiegħu, fil-verità lil Alla. SCHEMBRI G., Kors Ġdid fuq il-Bibbja, Tagħrif dwar il-Kotba Mqaddsa, Ed. Tau 2003, 78-79; SPITERI D., Il-Ktieb tal-Profeta Għamos, Enċiklopedija Biblika, Media Centre 2003, 231-232. Min hu l-Ispirtu tal-Mulej għal Ġoel DD o Tal a TIT IL-KTIEB TAL-PROFETA ŻAKKARIJA Meta naqbdu f'idejna l-Ktieb tal- Profeta Żakkarija rridu ta' bilfors inżommu quddiem għajnejna li huwa prattikament ċert li dan inkiteb minn żewġ awturi. Il- Profeta Żakkarija li huwa kontemporanju għall-Profeta Ħaggaj (Kapitli 1 — 8) u awtur ieħor magħruf bħala Dewtero-Żakkarija (It- tieni Żakkarija — Kapitli 9-14). Żewġ opri mela, fi ktieb wieħed. Żakkarija Il-Profeta Żakkarija, 'bin Barakija, bin Għiddu' (Kapitli l-8) huwa kontemporanju mal-Profeta Ħaggaj u ħadem bejn Ottubru- Novembru tas-sena 520 qabel Kristu (1, 1) sa Novembru 518 (7, 1), tlett snin qabel id-dedikazzjoni tat-Tempju wara l-eżilju. Dan huwa Profeta li ried iwettaq il-qawmien reliġjuż imwassal bil-predikazzjoni ta' Ħaggaj billi kompla qanqal it-tama fost il-Lhud, filwaqt li kompla jseħilhom għall- konverżjoni u għall-fedeltà. Kien minn familja saċerdotali u fil-predikazzjoni tiegħu jinsisti ħafna fuq l-importanza tat-Tempju u l-qdusija ta' l-Art Imqaddsa. Meta nieħdu f'idejna l-opra tiegħu nindunaw li hija mibnija fuq tmien viżjonijiet irrakkuntati mill-profeta stess uli bdew f'nofs ix-xahar ta' Frar 519: 'Fl- erbgħa u għoxrin jum tal-ħdax-il xahar, li huwa x-xahar ta' Xebat, fit-tieni sena ta' Dariju, il-kelma tal-Mulej waslet lill-profeta Żakkarija, bin Barkija, bin Għiddu' (1, 7). Il-ktejjeb tal-viżjonijiet fih ukoll għaġna ta' orakli tal-profeta: kelma ta' kuraġġ lill- eżiljati (2, 10-17), wegħda lil Ġożwe, il- Qassis il-Kbir (3, 8-10), kelma ta' kuraġġ lill-gvernatur, Żorobabel (4, 6-10). Meta wieħed jaqra flimkien dawn it- tmien kapitli jinduna li l-ewwel tliett viżjonijiet donnhom tħejjija għal żmien il-Messija, iż-żewġ viżjonijiet ċentrali jitkellmu mit-tmexxija tal-miġemgħa l-ġdida u l-aħħar tlieta jagħtu ħjiel tal- kundizzjonijiet tat-tiġdid finali. Flimkien u permezz tagħhom, Żakkarija juri kif Alla, Kbir u Qaddis, jikkomunika permezz ta' l-anġlu tiegħu mal-bnedmin permezz tal- kelma tiegħu u l-viżjonijiet. Hija kelma li tgħaddi mill-profeta, profeta li jqanqal it- tama fost il-poplu tiegħu. Kellha tkun tama li tħeġġeġ lill-poplu biex minn sitwazzjoni ta' qtigħ il-qalb tinbidel f'sitwazzjoni ta' tama u azzjoni. Azzjoni li kellha sseddaq il- bini mill-ġdid tat-Tempju u tal-kult sinċier li kellu jiftaħ il-qlub għad-don tal-fidwa…u għall-istennija tal-figura tal-Messija It-Tieni Żakkarija Il-kapitli 9-14, ma' l-ewwel daqqa t'għajn, jidhru differenti mill-ewwel tmienja. Meta wieħed jaqra dawn il-kapitli jinduna li s-sitwazzjoni storika inbiddlet; żmien it- tiġdid tal-miġemgħa nbidlet u l-istennija messjanika marbuta mal-bini mill-ġdid tat-Tempju u mal-persuna tal-gvernatur Żorobabel issa daret fuq personaġġi oħra: is-sultan-messija fqir (9, 9-10), ir-ragħaj it-tajjeb miċħud (11, 4-14) u l-personaġġ misterjuż 'dak li jkunu nifdu' (12, 10). Il- profeta u l-anġlu li jitkellmu fl-ewwel parti, ma jitkellmux aktar. Fuq dawn il-kapitli inkiteb ħafna: jista' jkun li huma biċċiet li nkitbu għall-bidu tas-seklu erbgħa qabel Kristu u li jistgħu jinqasmu f'żewġ partijiet prinċipali. Fl-ewwel parti 9, 1— 11,117, il-profeta jħabbar intervent dirett ta' Alla, li jsaffi lill-popli ta' madwar u jgħaqqadhom mal- poplu l-magħżul. Is-sultan-messija umli jwaqqaf saltna ideali u l-Lhud mifruxin ma' kullimkien jerġgħu jingħaqdu flimkien. U dan kollu jkun opra ta' Alla biss. Ir-ragħaj- messija ma jirnexxilux iwettaq il-programm tat-tmexxija tiegħu minħabba is-sitwazzjoni reliġjuża tal-biki tal-mexxejja u tan-ngħaġ/ il-poplu. Jiġi miċħud u floku jidħol ragħaj bla għaqall Fit-tieni parti, 12, l-14,21, is-sagrifiċċju 48 L-ART IMQADDSA $ JANNAR - MARZU 2008 ta' 'dak li jkunu nifdu' (12, 10) iwassal għal tiġdid: il-poplu meħlus mill-għedewwa tiegħu jimtela bi spirtu ġdid. It-tisfija tkompli sa ma twassal għat-tiġdid tal-patt (13, 2-9). Meta wieħed jaqra flimkien dawn it-testi enigmatiċi imma sbieħ immens tal-profeta jinduna li fihom hemm idea doppja tal- messjaniżmu Lhudi. Hemm l-idea li l-fidwa tiġi biss minn Alla: Huwa hu li jeqred l-għedewwa u jgħaqqad flimkien lill-poplu. Mhux biss, imma jsaffi lill-popli ġirien u meta jibdew josservaw il-preċetti tal-Liġi, idaħħalhom jagħmlu parti mal-poplu tiegħu. Din l-inizjattiva ta' Alla, f'siltiet oħra hija magħquda mal-ħidma ta' persunaġġ partikulari. Kif diġa' għidna dan il- personaġġ huwa s-sultan-Messija fqir u umli, ir-Ragħaj it-tajjeb li bis-saħħa tas- sagrifiċċju tiegħu jiġġedded il-patt, u dak li 'jiġi minfud' li bis-sagrifiċċju tiegħu iwassal biex il-qlub jiġu msoffija u mibdula. Kollha ideat li mbagħad jittieħdu mill-awturi tal- Ġdid Testment biex jifhmu dejjem aħjar il- figura u l-missjoni tal-fidwa ta' Ġesu' Kristu, l-Iben ta' Alla magħmul bniedem (Mt 21, 4-5; Mt26,31; Mt27,9-10; Mk 14,27; Ġw 12, 15 U 19,337) IL-KTIEB TAL-PROFETA MALAKIJA Messaġġier tiegħi Il-Ktieb tal-Profeta Malakija huwa dak li Għar-riflessjoni: VAN ETSIEB B Itlob b'dawn is-siltiet: Żakkarija 2, 10-17 Malakija 3, l-4 jagħlaq is-sensiela tal-kotba profetiċi. Ismu jfisser messaġġier tiegħi' u spiss ġie assoċjat mal-prekursur tal-Messija, kif jagħlaq il-ktieb: 'Ara, jiena nibgħatilkom 'l Elija l-profeta qabel ma jsal Jum il-Mulej u Jum il-biża. U jdawwar qalb il-missirijiet lejn uliedhom u qalb l-ulied lejn missirijiethom, li ma niġix naħbat għall-art u nħalliha tinqered' (3, 23-24). Hu probabbli, meta nżommu dan il-ktieb quddiem għajnejna, li nistgħu inqiegħdu lil dan il-profeta fil-kuntest storiku tas-snin 480-46- qabel Kristu. Mela żmien sew wara l-bini mill-ġdid tat-Tempju u t-iġdid tal- kult. Jidher li dan kien żmien ta' xettiċiżmu. In-nuqqas ta' tama mess sewwa l-fidi u l-poplu reġa' waqa' fl-atteġġjamenti żbaljati tal-qedem: infedelta, traskuraġni fil-kult tat-Tempju, firdiet. Malakija ma jiskotx quddiem dan kollu: iqiegħed quddiem għajnejn kulħadd ir- responsabbilitijiet tiegħu — lejn Alla u lejn il- proxxmu. Leħnu jsir leħen qawwi ta' tiġdid kultwali u morali fost il-poplu tiegħi. Fit-tliett kapitli ta' dan il-ktieb huwa jitkellem b'kurraġġ, jiftaħ l-orizzonti tat- tama għall-Messija u jfakkar fil-Jum kbir tal-Mulej, Jum il-Ħaqq. SCHEMBRI G., Kors Ġdid fuq il-Bibbja, Tagħrif dwar il-Kotba Mqaddsa, Ed. Tau 2003, 76-77; SPITERI D., Il-Ktieb tal-Profeta Għamos, Enċiklopedija Biblika, Media Centre 2003, 243-245. Punti għad-diskussjoni: ME ta IA JO VIĊI Il-profeta jipprova jfisser l-istorja fid-dawl ta' Alla2 MO ja je G fa o TI L € Jum il-Mulej/Jum il-Ħaqq. Xi jfissru għalik2 L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2008 ġe 45 IL-KTIEB TA' ESTER Għajnuna fit-Tiġrib Meta naqbdu f'idejna l-Ktieb ta' Ester irridu niftakru li dan wasal għandna f'żewġ forom: forma qasira bil-Lhudi, miktuba fi tmiem il-ħakma Persjana, u forma twila miktuba bil-Grieg, maħduma fis-sena 78/77 qabel Kristu, u li l-Knisja aċċettat biż-żjidiet kollha. Dan il-ktieb jippreżentalna qisu dramm li jdur fuq xebba Lhudija, Ester, li minn eżiljata tasal biex issir Sultana tal-Persja. F'din l-istorja Ester issir il-protagonista tal- ħelsien tal-Lhud. F'dan id-dramm diveri huma l-protagonisti li jissemmew: hemm Mordekaji li kien Lhudi u li kien sar qaddej tas-Sultan Assweru wara li kixef konfoffa li kienet qiegħda ssir kontra tiegħu; hemm Ħaman, ministru tas-sultan li jitlob li kulħadd jitbaxxa quddiemu, ħaġa li Mordekaj jirrifjuta li jagħmel. Dan l-atteġġjament ħaraq lil Ħaman li jilgħab lis- sultan u jġiegħlu jordna l-qerda ta' Mordekaj u l-Lhud kollha tal-Persja; jtellà bix-xorti jum għal din il-qerda. Hu hawnhekk li tidħol Ester: imqanqla minn Mordekaj hija tidħol għal-Lhud quddiem is-sultan, minkejja l-periklu għal ħajjitha u ssalvahom. Il-persekuzzjoni tal-Lhud: għaliex It-talba ta' Ester (Ċ 12-30): x'jidhirlek2 Ħaman jiġi mgħallaq fil-forka li hu stess kien ordna li titlesta għal Mordekaj. Din il- ġrajja ssir okkażjoni ta' festa għal-Lhud. Din il-ġrajja wasslet biex tiġi mwaqqfa l-festa tal-Purim (xorti) (9, 20). Dramm Storiku Kulħadd jaqbel li dan il-Ktieb ta' Ester jippreżentalna dramm storiku: huwa maħluq biex jagħti raġunijiet storiċi u reliġjużi għal waħda mill-festi ż-żgħar tal- Lhud, dik tal-Purim. Din il-festa, li kellha u għad għandha aspett ta' Karnival, fil-fatt kienet festa li kienet issir fost il-Lhud li ħelsu mill-qerda fil-pajjiżi tal-Lvant, fi tmiem il- perijodu Persjan. Aktar tard din il-festa bdiet issir ukoll fil-Palestina. U biex il-festa jkollha bażi, awtur mhux magħruf, kiteb bil-Lhudi dan id-dramm, fit-tieni seklu qabel Kristu. Il- verżjoni Ġriega żiedet xi testi li ma kinux miġburin fid-dramm Lhudi. Huma zjidiet li riedu jagħtu aspett aktar reliġjuż lil dan id-dramm. Għal aktar tagħrif: SCHEMBRI G., Kors Ġdid fuq il-Bibbja, Tagħrif dwar il- Kotba Mqaddsa, Ed. Il-Ktieb tal-Profeta Għamos, Enċiklopedija Biblika, Media Centre 2003, 146-147 Għar-riflessjoni: Itlob b'dawn is-siltiet: 46 $ L-Anr IMQADDSA '$t JANNAR MARZU 2008 Pellegrinaġġi 2008 il-ma KUMMISSARJAT TA' L-ART IMQADDSA 'Nitilgħu lejn Ġerusalemm' Hi x-xewqa ta' kull min iħobb l-Art tal-Bibbja, li fiha twieled u għex Ġesu. Il-Patrijiet Franġiskani joffrulek opportunità unika biex tara din l-Art Imqaddsa. Il-pellegrinaġġi l jorganizza l-Kummissarjat ta' l-Art Imqaddsa joħduk tara mhux inqas minn 30 Santwarju. k G L-A hu L DATI GĦAS-SENA 2008 25 Mejju — 2 Ġunju 22 Ġunju — 30 Ġunju 13 Lulju — 21 Lulju 17 Awissu — 25 Awissu 31 Awissu — 8 Settembru 10 Settembru — 17 Settembru Vekezzjonijier Prenċiekoni 'Ir-Regola u l-Ħajja tal-Patrijiet minuri hi li jħarsu l-Evanġelju Imqaddes' Għażiż żagħżugħ, jekk tixtieq aktar informazzjoni jew tixtieq tara iktar mill-qrib kif u fejn ngħixu aħna l-Franġiskani, ikkuntatja lil: P. Joseph Magro OFM Patrijiet Franġiskani, Triq San Pawl, Rabat RBT 1245, MALTA Tel: 21 459 640 ejjew u tarawl