Taqtigħa fil-Kunvent ta' San Duminku tal-Belt Kien filgħaxija tat-30 ta' Lulju ta' l-1639, fil-Belt, għall- ħabta ta' l-Imwiet, wieħed Kavalier Aragoniż, għadu Novizz, kien fil-bieb ta' daru, bil-qmis u l-qalziet ta' taħt, jis- tgħall iż-żiffa li kienet. Qrib tiegħu ġie wieħied tfajjel iħabbat dar ta' waħda mara; iżda, għat-taħbit tat-tfajjel, ħadd ma wieġeb u għadilli n-Novizz qallu biex ma jħabbatx aktar, għax, milli deher, ma ridux jiftħulu, it-tifel baqa' jħabbat xorta walida. It-taħbit għalxejn dejjaq lin-Novizz u għalhekk dan heddu li jekk ma jitlaqx, jitfagħlu daqqa ta' ġebla. U fil-ħin li qallu hekk, tmejjel lejn l-art, taparsi sa jerfa' ġebla. It-tfajjel tbeżża' u telaq jiġri mwerwer. F'dalwaqt, in-Novizz isib wieħed fuqu għal għarrieda. Dar-raġel, li ħareġ minn dar mhux bogħod minn fejn kien in-Novizz, u kellu pistola f'idu b'ħames balal, bla wisq kliem għamel in-nar fuq in-Novizz u darbu f'sidru. In- Novizz inxteħet fl-art, u wara ftit miet, waqt li l-ieħor dabbar rasu u għosfor. L-għada filgħodu l-Ħaqq sar jaf li l-qattiel tan-Novizz kien wieħed jismu Ġann Bjaġju Trimarchi. Dan Trimarchi kien sieħeb ma'ieħor, jismu Qiardo fi qtil ta' wieħed Maħżnier tàż-żejt ma' l-Università tal-qmuħ. Għal dana l-qtil tal- Mafħiżnier, Trimarchi kien maqbud u miżmum f'Sant'Jermu, iżda wara ħarab mill-Kastell u mar jistkenn fil-Knisja ta' San Duminku tal-Belt. F'dil-Knisja kien hemm jistkenn ukoll ieħor jismu Ġakki Calli u dan u Trimarchi saru ħbieb ħafna. Ġakki Qalli kien Sqalli. Kien ġie Malta wara li fi Sqallija kien għamel xi għaxra jew tnax-il-delitt. Meta wasal hawn kien maqbud u mitfugħ f'Sant'Jermu. Iżda fl-1637 irnexxielu jaħrab minn dana l-Kastell, u kif għedna, mar jistkenn fil- Knisja ta' San Duminku. Calli, Trimarchi u tlieta oħra li kienu jistkennu fil-Knisja ta' San Duminku, kienu l-biża' ta'kulħadd. Minn hemm kienu joħorġu jduru mal-Belt, armati sa snienhom. Kienu jżuru 'l bejjiegħa, u bit-theddid kienu jisolfiulhom il-flus. Dil-ħaġa kienet issir bil-lejl, jew bin-nhar, kull meta jfettlilhom, għax kull ħin kien igħodd għalihom. Barra minn dan, kienu jagħi- mlu kulma jridu u jogħġobhom. U billi dak iż-żmien l-Is- birri fil-Belt kienu jingħaddu fuq is-swaba' ta' id waħda, ħadd ma kien jittarraf iżommhom. Wara li Trimarchi qatel lin-Novizz Aragoniż li semmej- na, ma reġax mar jistkenn fil-Knisja ta' San Duminku, fejn sħabu. Trimarchi qabad it-trieq ta' barra l-Belt u mar jis- tkenn fil-Knisja tad-Duluri, f'tal-Pietà, li dik il-ħabta kienet fidejn il-Patrijiet ta' Santu Wistin, taqdi bħala Kunvent tagħhom. Xi Kavalieri, ta' ġens wieħed man-Novizz Aragoniż maq- tul ingħaqdu ma' bosta kavalieri ta' ġnus oħra. u marru għand l-Isqof, u qalgħu minn għandu li jistgħu jaqbdu u jieħdu lil Trimarchi mill-Knisja tad-Duluri. Għal dina l-biċċa marru magħhom, lejn tal-Pietà, il-Mastru Skudier, il-Gran Viskont u l-Isbirri tal-Kistlanija. Iżda, billi Trimarchi kien igħasses għall-ħarsien tiegħu b'debwa kbira, malli ra dawk in- nies kollha mexjin għal ħdejh, fehem malajr x'kien ġej għalih u bla telf ta' żmien xejn selaq mill-Knisja u qabad il-wesgħa tar-raba' b'żewġ pistoli f'idejh. U hekk għosfor minn tafit għajnejhom u ħeles minnhom. In-nies tal-Ħaqq damu tlitt ijiem u tlitt iljieli jfittxuh u jissajjawh bla ma setgħu jsibu fejn mar jinfieba. Wara saru jafu li fil-ħarba tiegħu, iltaqa' ma' wieħed jismu Ganfranġisk, ħabib tiegħu ħafna, u billi Trimarchi ma kellux balal u polvri, tah qrajjen u talbu biex jibagħtu għand GakkiQCalli, ħalli jimlihulu bil-balal u l-polvri u jħalli- hulu għand wieħed, fejn wara Trimarchi kellu jmur għalih. Dat-tagħrif issokta jxewwex u jimla, aktar lill-Kavalieri għal Ġakki Calli, li kienu diġa mdaħdħin mhux bil-ftit għalih fuq ħtijiet oħra kbar li kien għamel. Ħabat li, fis-6 ta' Awissu, 1639, daħlu fil-port erba' xwieni tal-Ordni. Żewġ Kavalieri Spanjoli kienu għaddejjin qrib il-Knisja ta' San Duminku u lemħu quddiemhom miexi wieħed żagħżugħ liebes bħalma kien jilbes Trimarchi, barra milli wkoll minn ġismu kien jidher donnu bu. Dawn il-Ka- valieri Spanjoli, billi kienu jafu bil-qtil tan-Novizz Aragoniż,u lil dak iż-żgħażugħ ħasbuh Trimarchi, bdew jgħajtu : ċżommuh lil dak il-qattiel,' ħarġu x-xwabel u telqu jiġru għalih. L-ieħor malli ntebaħ. bihom, ħarab, fiareġ pistola u telaq għall-Knisja ta' San Duminku. (Kif dan iż-żagħ- żugħ qorob lejn il-Knisja, fil-bieb, dehru Ġakki Calli u tnejn olira miegħu. Dawn, bil-pistoli f'idejhom, heddu lill-Kavalieri li jagħmlu n-nar fuqhom, kemm-il-darba, jittarrfu jmissuh, Il-Kavalieri, billi ma kellhomx għajr ix-xabla u sejf, u għalhekk raw li ma setgħu jagħmlu xejn man-nar, żammew ruħhom lura, dawru denbhom u baqgħu sejrin. Iżda meta telqu, Ġakki Qalli ġibed warajhom il-pistola fl-ajru. Għal dana l-insult, iż-żewġ Kavalieri għadbu għas-sħiħ, u f'kemm trodd salib, ġabru magħhom għadd sewwa ta' Kava- lieri oħra u dawn telqu l-koll għall-Knisja ta' San Duminku, m'iejjija bl-ixkubetti. Iżda billi malli waslu hemm, sabu l-bibien tal-Knisja magħluqa dawru l-Kunvent minn kullim- kien, biex ta' ġewwa ma jkunux jistgħu jaħarbu, u talbu lill-Patrijiet ħalli jagħtuhom f'idejhom lil dawk in-nies. Il-Gran Mastru li kien il-Palazz, qed jiekol imdawwar bis-Siniskalk u l-Gran Kruċi, malli sama' bli ġara, bagħat malajr lis-Siniskalk u xi Gran Kruċi li kellu jieklu mie- għu, biex igħidulhom iwarrbu u jitilqu minn hemm; iżda l-Kavalieri ma riedu jisimgħu b'xejn. Fuq hekk, il-Gran Mastru reġa' bagħat malajr il-Marixxall ta' l-Ordni bil-Bastun tal-Haqq f'idu, flimkien mas-Siniskalk, bosta Gran Kruċi u ħafna Kavalieri. Il-Marixxall beda jwiddibhom u jbeddi- dhom b'pieni ħorox, kemm-il-darba ma jitilqux minn hemm. Iżda l-Kavalieri tmellhu minnu u mill-Bastun tal-Ħaqq li kellu, għax baqgħu fejn kienu, iridu biss lil dawk l-erbgħa taħt idejhom. Meta l-Marixxall ra li ma beżgħux mis-setgħa li kellu, tkellem mal-Gran Kruċi u mal-Vigarju ta' l-Isqof, li s-Sinis- kalk kien bagħat għalih biex jiġi minn daru, ħalli jaraw kif sa jsewwu dil-biċċa. Dawn qalu lill-Kavalieri, li sa jidħlu fil-Kunvent u jġagħilu lil Qalli u lil sħabu jroddu rwieħhom minn rajhom u mbagħad jeħduhom fil-ħabs, jew ta' l-Isqof jew tal-Kistlanija, u wara jsir il-Ħaqq li jistħoqq minnhom. Il-Kavalieri qagħdu għal dan, u l-oħrajn dafilu l-Kunvent weħidhom, marru fejn Gakki u sħabu jgħidulhom biex jerħu rwieħhom f'idejhom, iżda dawk ma redux, għax il-biċċa ma għoġbithomx. B'danakollu, biex iberrdu l-għa- dab tal-Kavalieri, u dawr ifittxu jitilqu minn hemm, ħarġu fil-bieb tal-Kunvent igħidulhom li Calli u sħabu qegħdin f'idejhom marbuta u sa ftit ieħor jeħduhom il-ħabs, imbagħad reġgħu daħlu ġewwa, bil-ħsieb li jtennu jħajru lil Calli u lil sħabu biex ma jwebbsux rashom iżjed. Iżda dawn ingħalqu f'kamra u ma riedu jafn u jisimgħu b'xejn. il-Kavalieri xebgħu jistennew barra, Fl-aħħar daħlu ġew- wa l-Kunvent huma wkoll. Marru fejn kienu magħluqa Gak- ki u sħabu, u riedu jitfgħu l-bieb tal-kamra ġewwa. Iżda Gakki u l-oħrajn fetħu n-nar bil-pistoli għal fuqhom. Balla laqtet lil wieħed Kavalier fi rkopptu, imma billi din, sa kemm għaddiet mill-injam tal-bieb, tilfet saħħitha, ma għam- litx ħaġ'oħira filief benġlithielu biss. B'hekk il-Kavalieri ntebħu malajr, li, kemm-il-darba jiftħu l-kamra, b'rashom idur għax jibqgħu mejta. Għalhekk warrbu minn fejn il- bieb u telgħu fuq il-bejt tal-kamra. Hemm għamlu ħofra kbira fis-saqaf u bdew jisparaw minnha bl-ixkubetti għal ġewwa l-kamra. lżda b'hekk mhux biss ma għamlux ħsara lil dawk ta' isfel, imma fuq il-bejt sabu ruħhom mikxufa għan-nar ta' l-ofirajn. Iżda ma qatgħux qalbhom: ġiebu ħafna tiben, tawh in-nar u xeħtuh isfel, għal ġewwa l-kamra, biex, jew jaħarqu lil dawk ta' isfel, inkella mħabba d-duħħan ikollhom jiftħu l-kamra u joftorġu minnha. U hekk ġara: malli dawk fetħu t-tieqa u tfaċċaw għal barra, il-Kavalieri għamlu n-nar fuqhom u Gakki Qalli u tnejn oħra baqgħu mejta. Ir-raba' wieħed, qabeż mit-tieqa u baqa' midrub b'daqqa, ta' sejf. Ingħad li ġie milqut minn Calli, waqt li dan kien q'ed jaqbeż għal isfel. Il-midrub ħaduh lejn l-Isptar biex jid- dewwa. Iżda Trimarchi ma kienx wieħed minn dawk l-erbgħa; dak baqa' jiġri maħrub fir-raba, idabbar rasu kif jista'. Il- Gvern għamel kemm seta' biex jaqbdu tafit idejh, sa ħareġ Bandu fejn wiegħed il-flus għal min jaqbdu faj jew mejjet. Fil-kamra li kienu Ġakki Qalli u l-oħrajn, sabu 35 biċ- ċa armi tan-nar. Fuq Qalli sabu xi ħwejjeġ ta' mara, u għalhekk il-ġisem mejjet ta' Calli ġie mibgħut għand l- In- giżitur, biex isir proċess fuq dina l- biċċa, u jingħamel il- ħaqq li jistħoqq minnu. It-tnejn l-oħra difnuhom fil-Kappella ta' San Viċens. Il-biċċa li għamlu l-Kavalieri kienet kerha wisq. Fiż- żmien li qegħdin insemmu (1639), ħadd ma kien jista' jmiss xagħra minn bniedem mistkemn fi Knisja, tkun xi tkun il-fiti- ja li jkun għamel. Lanqas il-Ħaqq ma kien jista' għalih. Min jittarrat jikser l-immunità tal-Knejjes, kien jaqa' fiċ- ċensura u jiġi skumnikat. Mhux darba u tnejn, nies li ħadu sehem fi ksur ta' immunità, kellhom isiefru u jmorru Ruma biex jagilgħu l-maħfra ta' dnubiethom. Minn dan li għedna wieħed jista' jaħseb kemm kienet kbira l-ħtija li waqgħu fiha l-Kavalieri, meta dawn qatlu nies li kienu mistkennijin ġo Kunvent. (i) Imħabba ksur ta' immunità li sar mill-Qorti tagħna fl-1637, kel- hom imorru Ruma l-Avukat Fiskal tal-Kistlanija u l-Imħallef tal-Kriminal Ġulju Cumbo, biex hemm jaqilgħu l-maħfra ta' ħtijiethom. Fi 'il-Hmar' tat-13 ta' Diċembru 1924, konna ġibna xi ħaġa fuq l-Imħallef Cumbo. Meta l-Isqof sama' x'għamlu l-Kavalieri, ħareġ l-iskomu- nika għal dawk kollha li ħadu sehem fil-ksur ta' l-immunità. Din l-iskomunika lanqas l-Isqof in-nifsu ma kien jista' jerġa' jneħħihielhom mingħajr ir-rieda tal-Papa. Għalhekk l-Ordni beda l-ħidma tiegħu biex Ruma tafifrilhom. Barra minn dan, il-Gran Mastru, flimkien mal-Kunsill tiegħu, fittxew jagħmlu Liġijiet ħorox ħafna għal min jerġa' jittarraf jagħi- mel ħwejjeġ oħra bħal dawn. Wara ħafna talb mill-Ordni, Ruma ħarġet il-Brevi tal- maħfra għal dawk li ħadu sehem fil-qtil li semmejna. It- tewba għall-maħfra ta' għamilhom ma kinetx ħarxa wisq. Kellhom joħorġu 200 skud biex tiżżejjen waħda mill-Kap- pelli li hemm fil-Knisja ta' San Duminku tal-Belt. B'hekk lielsuha aktar ħafif milli kieku kellhom imorru Ruma, għand il-Papa li biex imorru hemm u jerġgħu lura kien ikollhom jonfqu bil-wisq aktar min-nefqa ta' flus li semmejna. Gużċ Ġatt,