Il-Festa ta' Marija Bambina - Il-Mellieħa - 2019 L-Universitajiet ta' Malta fi Żmien l-Ordni eta l-Ordni ta' San Ġwann waslet Malta fl- 1530 sabet Università jew Gvern li kien imexxi lil Malta mill-Imdina. Din l-Università kellha numru ta' uffiċjali fosthom erba' ġurati li ġieli kienu jkunu tobba jew nutara. L-Ordni għarfet tnaqqas il-poter tal-Università tal-Imdina, magħrufa wkoll bħala tan-Notabile, billi waqqfet Università oħra tal-Birgu, li fl-1571 saret ta' Valletta, Vittoriosa u Senglea. Il-pika u l-għira bejn iż-żewġ Universitajiet kienet kbira u spiss kienu jimpikaw bejniethom sabiex jakkwistaw privileġġi, drittijiet u l-favur tal- Gran Mastru.1 Il-Mellieħa fis-sekli 16 u 17 Minkejja li l-Mellieħa f'dawn iż-żewġ sekli kien aktar meqjus bħala lokalità milli raħal, il-Madonna tal- Mellieħa baqgħet tgawdi minn devozzjoni qawwija u bosta kienu l-Maltin li kienu jżuru dan l-għar qaddis. Wara l-attakk tal-1614, meta x-xbieha tal-Madonna sofriet ħsarat, id-devozzjoni lejn il- Madonna żdiedet b'rata mgħaġġla. Is-seklu 17 ra żieda fl-għoti ta' ex-voto u oġġetti sagri. Żdied il-bini u l-ispazju marbuta mas-Santwarju u saru Parti mill-mappa ta' Malta. bosta viżti pastorali minn isqfijiet kif ukoll żjarat minn gran mastri, inkwiżituri, kavallieri, nobbli u għadd kbir ta' pellegrini.2 Din iż-żieda ta' interess kienet qed tinħass f'art u spazji pubbliċi madwar il-Mellieħa kemm minn individwi kif ukoll, kif ser naraw, mill-Universitajiet li semmejna qabel. L-Aħrax tal-Mellieħa u l-Università F'wieħed mid-dokumenti tal-1633 li nsibu fl- Arkivji Notarili fil-Belt Valletta, għandna supplika jew talba li saret mill-ġurati tal-Università tal-Belt Valletta lill-Gran Mastru Antoine de Paule. F'din it- talba, miktuba bit-Taljan u l-Latin, l-erba' ġurati 3 xtaqu li tingħatalhom, f'isem l-Università, biċċa art mill-ispazju pubbliku fl-iktar partijiet imbiegħda tal- Mellieħa u li, skont huma, kienu vera ftit dawk in- nies li kienu jagħmlu użu minnha. Mid-dħul ta' din l-art setà jsir il-ħlas ta' xogħlijiet urġenti bħall-bini mill-ġdid ta' ħitan li kienu ser jiġġarrfu. Il-ġurati tal- Università sostnew li b'din l-għotja ta' art ma kienx ser ikun hemm għalfejn jogħla l-prezz tal-qamħ biex jinġabru l-flus ħalli jsir ix-xogħol imsemmi hawn fuq u minħabba f'hekk kienu ser igawdu l-foqra wkoll. Il-ġurati spjegaw ukoll li mill-istess art kien ser jinġabar qamħ u frott ieħor bħalma kien qed isir: mill-Università tan-Notabile li wkoll kellha artijiet fl- Aħrax. Dawn l-erba' ġurati tal-Belt Valletta, forsi anke sabiex ikomplu jħajru lill-Gran Mastru, qalu li b'din l-għotja l-poplu kien ser ikun obbligat jitlob għas- saħħa u l-kobor tiegħu. Fit-2 ta' Ġunju 1633, xahar wara li saret it-talba, il-Gran Mastru de Paule għadda lill-ġurati tal-Belt Valletta art fl-Aħrax tal- Mellieħa bl-eċċezzjoni tal-art li kienet ingħatat lill- Università tan-Notabile xi snin qabel fl-Aħrax ukoll. Fiż-żmien li saret din l-għotja l-Ordni kienet qed tinvesti fid-difiża tat-Tramuntana ta' Malta bit- torrijiet ta' San Pawl il-Baħar u ta' Kemmuna.4 Dawn għenu sabiex titjieb l-għassa kontra l-furbani u l-kuntrabandu. Kien għalhekk li l-Gran Mastru rabat lill-ġurati tal-Belt Valletta li jibnu torri fl-iktar parti għolja u prominenti tal-inħawi tal-Aħrax. Bil- bini ta' dan it-torri l-bdiewa u l-ħaddiema li kienu jaħdmu f'dawk l-artijiet, kien ser ikollhom aktar kenn u sigurtà mill-ħbit tal-furbani. Din hi aktarx waħda mill-ewwel referenzi għall-bini tat-Torri l-Aħmar, li perċ beda jinbena mill-Università tan- Notabile u mhux tal-Belt Valletta fl-1647.5 Il-konfini tal-art mogħtija lill-Università tal-Belt Valletta Sabiex nifhmu ftit aħjar x'art ingħatat lill-ġurati tal-Belt Valletta ser nagħmel użu minn mappa li saret mis-Sur Alex Camilleri fl-2005 4 li fiha niżżel l-ismijiet ta' widien, irdumijiet, għerien u nħawi fl-Aħrax. Fuq l-istess mappa qed nimmarka b'ovali u ittra l-inħawi li jissemmew fid-dokument tal-1633 u li juru l-konfini tal-art mogħtija. Din l-art kienet tibda minn post imsejjaħ il-Portella (A), tkompli fuq il-lemin tul il-ħitan ta' fuq Għar ta' Taflia, li aktarx jinsab 'il fuq mit-Taflia L-Aħrax tal-Mellieħa Il-Festa ta' Marija Bambina - Il-Mellieħa - 2019 (B), tkompli fuq Għar Bacrat (C) u tibqa' miexja mal- ħajt lejn ix-xatt sa Wied il-Ħarrub (D). Dan il-ħajt kien imiss mal-art li kienet ingħatat lill-Università Notabile tliet snin qabel (rettangolu N).. Minn Wied il-Ħarrub, l-art mogħtija lil tal-Belt Valletta kienet tkompli lejn Irdum il-Ħmar (E), kemm il- parti l-għolja kif ukoll il-parti l-baxxa tiegħu, u tibqa' sejra sal-Ponta tal-Aħrax (F) u minn hemm tibqa' ddur max-xatt sal-Ponta taċ-Ċirkewwa (G) minn fejn kienet taħdem il-Madia, jew id-dgħajsa t'Għawdex. Mill-Ponta taċ-Ċirkewwa l-art mogħtija kienet tkompli bl-Irdum taċ-Ċirkewwa (H), bl-għoli u baxx tiegħu sal-Ponta tal-Qortin (12). Ma nafux jekk din il-ponta hix il-Ponta tax-Xriek (IA), il-Ponta tal-Qammieħ (IB) jew forsi parti oħra.5 Qrib il- Ponta tal-Qortin, l-Università tan-Notabile kellha xi artijiet. Minn din il-Ponta tal-Qortin l-art mogħtija lil tal-Belt Valletta, kienet tkompli u tgħaqqad sal- Portella, minn fejn bdejna fil-bidu. Għalkemm il-manuskritt ma jinkludix mappa, wieħed jinduna li l-art mogħtija kienet waħda sostanzjali u forsi kien għalhekk li l-Gran Mastru ried li l-Università tal-Valletta tibni torri fl-inħawi. Din l-art kellha partijiet tajbin għat-tkabbir tal- prodotti u partijiet li kienu xagħri u art selvaġġa. Fil-fatt, sa mill-Medjuevu u aktarx anke qabel, l-ispazji pubbliċi fil-Mellieħa kienu jintużaw mill- Maltin sabiex jiġbru ħatab u xewk għall-ħruq kif Mappa tal-Aħrax li turi l-art mogħtija lill-Ġurati tal-Belt Valletta Il-Festa ta' Marija Bambina - Il-Mellieħa - 2019 ukoll kienu jġibu l-merħliet u l-annimali tagħhom ħalli jirgħaw. L-art tal-Università tan-Notabile Fid-dokument jissemma li tan-Notabile kellha artijiet fl-Aħrax iżda mhux ċar kemm kienet kbira din l-art. Il-ġurati tan-Notabile kellhom żewġ clausure, jew artijiet mdawra b'ħajt tas-sejjieħ, fi nħawi msejħa ta' Hain Tuta. Qrib dawn il-clausure kellhom ukoll beveratura jew għajn li setgħet tintuża mill-pubbliku ġenerali u minn fejn setgħu jixorbu l-annimali. Kellhom ukoll ċisterna jew ġiebja li kienet tinsab ftit 'il fuq minn Għar Taflija. Jidher perċ li l-ġurati tal-Belt Valletta ma ħadux gost bil-clausure tan-Notabile f'nofs l-artijiet tagħhom. Filwaqt li rringrazzjaw lill-Gran Mastru, huma sostnew, jew ġabu l-iskuża, li kien hemm ċans kbir li ta' kuljum seta' jinqala' inkwiet bejn il- bdiewa taż-żewġ naħat rigward l-annimali li kienu jittieħdu hemm u dwar l-użu tal-passaġġ komuni. Fl-20 ta' Ġunju 1633 Fra Gio. Antonio Perdicomati, is-Secreto tal-Ordni nnifsu, tela' sat-territorju tal- Mellieħa sabiex jinforma ruħu u jkun ċert dwar l-art li kienet qed tissemma'. Hu sab li l-clausure tan- Notabile kienu fil-fatt jinsabu f'nofs l-art mogħtija lil tal-Belt Valletta u kien tal-parir li dawn l-artijiet tan- Notabile jingħataw lill-ġurati tal-Belt Valletta. Fis- 6 ta' Lulju 1633, Perdicomati ssuġġerixxa lill-Gran Mastru li minflok l-art f'nofs l-Aħrax, l-Università tan-Notabile tingħata art oħra, tad-daqs li jogħġob lill-Gran Mastru, mill-ispazju pubbliku fl-inħawi. Nistgħu nimmaġinaw kif ħaduha tan-Notabile hekk kif semgħu b'dan. L-għoti ta' art pubblika kien spiss iwassal għal kwistjonijiet u kien hemm min jipprova japprofitta ruħu billi jokkupa art b'mod illegali. Fl-1636, il-Gran Mastru Lascaris ħareġ liġi kontra dawn tal-aħħar u tahom ċans li jerġgħu jġibu l-art għall-istat oriġinali u jwaqqgħu l-kmamar bla saqaf li seta' kien hemm. Parti mid-dokument tal-1633. Jekk kienu ħawlu xi siġar, kellhom jaqlgħuhom fi żmien ħames xhur, inkella jitħallew hemm sabiex jitgawdew mill-pubbliku. Dan il-bandu ma kienx jgħodd għall-artijiet mogħtija lill-Universitajiet u għalhekk il-bdiewa li kienu qed jaħdmu l-art fl- Aħrax ma jidhirx li ġew affettwati b'din il-liġi. Konklużjoni Dan id-dokument juri li fis-snin tletin tas-seklu 17 l-Aħrax ingħata liż-żewġ Universitajiet. Il-ġurati tan- Notabile ngħataw art f'nofs l-Aħrax u dawk tal-Belt Valletta ngħataw art li tinkludi l-kosta tad-dawra tal- Aħrax. Aktar tard l-Aħrax issaħħaħ b'żewġ torrijiet, u numru ta' batteriji, ridotti u trunċieri fejn seta' jsir xi nżul mill-għadu, fuq art li skont dan id-dokument l-parti l-kbira tagħha kienet tal-Università tal-Belt Valletta. Peress li l-Universitajiet kienu taħt il- kontroll tal-Gran Mastru, b'dawn l-istess għotjiet il- Gran Mastru de Paule kien qed jassigura li l-Aħrax ma jiġix okkupat jew ikkapparrat b'mod illegali minn terzi. Hu kien qed iżomm kontroll fuq medda art li l-aċċess għaliha u d-difiża tagħha kienu joffru ammont ta' sfidi għall-Ordni. B'dawn l-għotjiet il-Gran Mastru żied l-istabilità u l-investiment fit-Tramuntana ta' Malta li, għalkemm kienet maqtugħa mill-irħula l-oħra, bdiet tħajjar lil aktar nies jiġu jaħdmu fil-Mellieħa. Hu ferm probabbli li fil-bidu tas-seklu 17 kienet qed tissawwar komunità sabiħa b'mod aktar permanenti mferrxa mal-lokalità kollha, li wħud minnhom setgħu kienu l-istess bdiewa li kienu jaħdmu l-art fl-Aħrax tal- Mellieħa. 2 Ara fost oħrajn: Bonnici, Alexander OFM. 'Il-Mellieħa', Parroċċa Mellieħa, 1994; Muscat, Jonathan. 'Inventarju tas-Santwarju tal-1694-1695 u d-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Mellieħa fis-seklu 17, FMB Mellieħa, 2005; Muscat, Jimmp. 'l-Istorja tal-Mellieħa, Dati Storiċi; Kunsill Lokali Mellieħa, 2009; Muscat, Jimmp. 'il-Viżta Pastorali ta' Fra Miguel Juan Balaguer de Camarasa fis-Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa', FMB Mellieħa, 2013. Dan tal-aħħar ma jerġax jissemma fil-korrispondenza ta' wara. 4 Id-dati ta' meta tlestew jew ġew armati t-torrijiet tat-Tramuntana ta' Malta: Kemmuna (1618), San Pawl il-Baħar (1610), il-Qawra (1637), il-Ġnejna (1637), Għajn Tuffieħa, Torri Aħmar (1649), Torri Għajn Ħadit (1658) u Torri Aħrax (1658). 'Il-bini tat-Torri tal-Mellieħa fil-Il-Mellieħa mal-Milja taż- Żmien. Sammut Jeffrev Ed., Kunsill Lokali Mellieħa. 'It-toponomastika ta' Malta: l-Aħrax tal-Mellieħa'. L-Imnara, 8, (2), 74-82. 7 Mid-dettalji miġbura minn dan id-dokument mhux possibbli nkunu nafu kemm kienet kbira l-art mogħtija lil tan-Notabile u hija bbażata biss fuq l-informazzjoni miġbura minn dan id-dokument. 8 Skont id-dokument tal-1633 din il-Ponta tal-Qortin kienet tmiss ma' art tan-Notabile u b'aktar riċerka wieħed forsi jkun jista' jidentifika l-konfini tal- artijiet taż-żewġ Universitajiet b'mod aħjar. 'Il-Mellieħa fil-Medjuevu — Miżieb ir-Riħ u l-Ġbir tax-Xewk'. FMB Mellieħa, 2018.