IL-GROTTA TA' SAN PAWL SANTWARJU INTERNAZZJONALI aħda mill-karatteristiċi taċ-ċiviltajiet antiki tad- dinja hija l-bidu u t-tiswir tagħhom madwar xi fenomenu naturali. Hekk insibu l-ewwel ċivilizazzjoni tal-Mesopotamja li bdiet madwar ix- xmajjar Ewfrat u Tigris, l-Eġittu li beda fuq in-Nil u aktar tard il-Greċja, mwaqqfa fuq il-Baħar Mediterrran u l-muntanji lonithos u Parnitha. Dawn iċ-ċiviltajiet tista tgħid ma fadal xejn minnhom għajr l-isem u l-monumenti li huma bnew bħal Piramidi ta' l-Eġittu u l-Parthenon tal-Greċja. il-poplu Matti kellu bidu ħafna aktar modest minn dawn il-popli. Fl-aqwa żmien ta' l-Imperu Ruman iqqeti Sa FEĦAS MAL KA man Sketċ: il-Grotta ta' San Pawl il-poplu Malti kien meqjus bħala barbaru għax ma kienx jitkellem Latin u lanqas Grieg. Għalkemm fiċ-ċentru tal-Mediterran, Malta kienet minsija mid- dinja ta' dak iż-żmien. Malta ma kellhiex muntanji jew xmajjar. B'danakollu l-Poplu Malti xorta waħda għaraf jidħol fiċ-ċivilta ma l-ewwel opportunita li sab. L-identita ta' ċivilta hija l-kultura u l-liġi li jgħaqqdu l-Poplu u l- prattika ta' reliġjon. Bit-twaqqif taċ-ċivilta ġdida msejsa fuq it-tagħlim ta' Ġesu Kristu, il-Poplu Malti seta' jkollu identita ġdida. Dan seħħ permezz tan- nawfraġju ta' l-Appostlu Missierna San Pawl fuq ix-xtut ta' Malta għall-ħabta tas-sena 60 Wara Kristu. Bit-tagħlim ta' dan l-Appostlu l-Maltin bdew jobdu liġi, issawru f'kultura u bdew iħaddnu Reliġjon; rċevew il-liġi t'Alla u l-Kultura Nisranija filwaqt li bdew jipprattikaw ir-Reliġjon Kristjana. B'kuntrast ma ċiviltajiet oħra din iċ-Ċivilta ġdida tal- poplu Malti twaqqfet madwar għar fqir mħaffer b'mod naturali fil-foss tal-Belt ta' dak iż-żmien, Melita. 'L-ewwel Komunita' ta' Nsara f'Malta twaqqfet madwar il-Grotta ta' San Pawl fir- Rabat'.(1) Hekk kiteb Patri Alessandru Bonniċi fil- ktieb 'Il-Knejjes Parrokkjali ta' Malta u Għawdex u l-Festi tagħhom.' biex jintroduċi t-twaqqif tal- Parroċċi tal-Gżejjer Maltin. Hekk ukoll kitbu tant storiċi Maltin u barranin matul is-snin. Dan kollu jixduh ukoll il-kumplessi katakombali taż- żmien Paleo-Kristjan li jinsabu mħaffrin fil-blat madwar din il-Grotta. Għall-ħabta tas-seklu sebgħa xi Patrijiet Benedittini waqqfu Bażilika fl-inħawi tad- Dejr, ftit l'bogħod mill-istess Għar ta' San Pawl. Aktar tard mas-sekli bdew deħlin l-Ordnijiet Reliġjużi u dawn waqqfu l-kunventi u l-knejjes tagħhom fir-Rabat. Iżda l-importanza ta' din il-Grotta ma kienetx f'Malta biss. Sa mis-seklu għaxra, illum nafu li l-Grotta ta' San Pawl kienet diġa magħrufa f'pajjiżi oħrajn minħabba l-ġebla tagħha. Maż-żmien dan l-Għar sar ċentru ta' pellegrinaġġi tant li fl-1545 l-Arċipriet Dun Matteo de Sudo ħaseb biex ikompli jkabbar id-devozzjoni lejn din il-Grotta.(2) Malta bdiet issir importanti għall-popli barranin mhux għax kellha xi monumenti ta' ċiviltajiet antiki jew għax kellha xi imperu b'saħħtu iżda għax kellha l-Grotta ta' San Pawl. 'Ġew fi żmieni minn diversi pajjiżi, ukoll nies mill- ltalja, Franza, Spanja, Fjandra, Ġermanja, Polonja, u magħhom tkellimt u żammejthom ġewwa dari, u meta staqsejthom għalfejn ġew (Malta), weġbuni li r-raġuni kienet id-devozzjoni lejn il-Grotta ta' San Pawl, li f'pajjiżhom stess kienet miżmuma bl-akbar qima b'tifkira tal-Glorjuż Appostlu li kien milqugħ f'din il-Gżira, u f'dak il-lok imqaddes.' (3) Hekk xehed Mons. Antonio Bartolo, Duttur tat- Tejoloġija u Kanoniku Dekan tal-Kattidral ta' l- Imdina quddiem l-Inkwiżitur u Delegat Appostoliku Monsinjur Leonetto Carborio, fl-1608. lilum il-ġurnata permezz tar-riċerka li għamel il- Ġermaniż Thomas Freller bil-għajnuna tal- Kanoniku Gwann Azzopardi, li kienet ippublikata fil-ktieb 'Il-Grotta ta' San Pawl u l-Viżitaturi tagħha, ġew imqallba dokumenti u djarji ta' tant vjaġġaturi li matul il-vjagġġi tagħhom ma naqsux li jżuru l- grotta ta' San Pawl. Fi żmienna ta' kuljum naraw tant nies li jiġu biex Il-Festi Tagħna 1997 ————————————— 37 L-Arċisqof ta' Firenze u l-Isqfijiet tal-Konferenza Episkopali tat-Toscana waqt żjara f'San Pawl iżuru l-grotta. Min bħala turist, min bħala pellegrin u oħrajn sempliċiment għall-kurżita. L-importanza tal-Grotta ta' San Pawl kompliet kibret biż-Żjara tal-Qdusija tiegħu l-I -Papa Ġwanni Pawlu Il f'Mejju ta' l-1990. Għalhekk ma jistax jonqos li meta f'Malta jkollna xi prinċpijiet tal- Knisja Kattolika u Isqfijiet, dawn dejjem jaraw kif i iżuru u jinvistaw l-Grotta ta' San Pawl. Il-Kardinal Arinze ma' membri tal-Kapitlu, fil-Grotta ta' San pawl Hawn sejrin insemmu ż-żjarat t'erba' Kardinali li ġew fl-1996: Il-Kardinal Miloslav VLK Arċisqof ta' Praga. Dan il-Kardinal żar il-Grotta ta' San Pawl nhar it- tlieta 4 ta' Ġunju. Wara li żar il-knisja Kolleġġjata ta' San Pawl li kienet diġa mżejna għall-festa prinċipali ta' Corpus Domini huwa niżel fil-grotta ta' San Pawl fejn għadda ftit ħin jitlob. Wara huwa ffirma l-ktieb tal-Viżitaturi. Il-Kardinal VIk ġie Malta fuq żjara ta' tlett ijiem wara li mar l-Awstrija għal laqgħa tal-Kunsill Episkopali Ewropew. Il-Kardinal Silvio Piovanelli, Arċisqof Metropolita ta' Firenze Il-Kardinal Piovanelli flimkien ma' 18-il Isqof Taljan ieħor żar il-Grotta ta' San Pawl u l-Kolleġġjata tar- Rabat nhar l-erbgħa 12 ta' Ġunju. Iż-żjara kienet organizzata mill-'Unione Italiana Trasporto Ammanati a Lourdes e Santuari Internazionali' (UNITALSI) li hija wkoll affiljata ma' l-Għaqda tal- Ta' min ifakkar li wieħed mill-Kappillani ta' l-UMTAL huwa l-Kanonku Dekan Carmelo Cefai li huwa wkoll ir-Rettur tal-Grotta ta' San Pawl. Il-Kardinal Alfons Maria Stickler Il-Kardinal Stickler żar il-Grotta ta' San Pawl nhar il-Ġimgħa 6 ta' Settembru. Huwa ġie fuq żjara privata. Għal din iż-żjara huwa kien akkumpanjat min Nunzju Appostoliku għall-Malta Mons. Jose' Sebastiano Laboa. Ta' min isemmi lin-Nunzju Appostoliku Laboa ma jonqosx li jġib fil-Grotta ta' San Pawl persuni distinti li hu jkun qed jilqa' għandu. Il-Kardinal Francis Arinze, President tal-Kunsill Pontifiċju għad-Djalogu 1 nter-Reliġjuż Il-Kardinal Arinze ġie Malta bl-inizjattiva ta' l- Organizzazjoni tal-Kawża tal-Kanonizzazjoni tal- Ven. M. Addeodata Pisani O.S.B. u ġie jżur is- Santwarju Nazzjonali tal-Grotta, it-Tnejn 23 ta' Diċembru akkumpanjat mil-Markiż Authur Barbaro Sant — Ko-ordinatur ta' l-istess organizzazjoni. Minn dan kollu naraw li jekk l-Eġittu baqa' magħruf għall-Piramidi, jekk il-Greċja baqgħet magħrufa għall-Acropolis u l-Panthenon, jekk tant pajjiżi xi darba kienu magħrufa għall-imperi tagħhom, Malta sa' Ilum għada magħrufa minħabba l-Grotta ta' San Pawl. Iżda filwaqt li ċ-ċiviltajiet li ssawru madwar il-monumenti li semmejna spiċċaw, dik iċ-ċivilta Kristjana li bdiet fil-Grotta ta' San Pawl għada ħajja. Bir-raġun mela wieħed jista' jsejjaħ lil Malta bħala monument ħaj u ġawra prezzjuża fil-Kuruna ta' San Pawl. PatriAlessandru Bonniċi: 'Il-Parroċċi ta' Malta u Għawdex u l-Festi Tagħhom, Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 1993 Biagio Galea: 'Tifkira tat-300 sena tal-bini tal- Parroċċa ta' San Pawl tar-Rabat u ta' 2000 sena evanġeliżazzjoni'. Il-Ħajja, 1983 'Miscellanea Notitiarum' Vol XVII paġna 191, Arkivju tal-Kattidral. Il-Festi Tagħna 1997 ————————— 39