ġuja' TIFKIRA TA' GĦELUQ IL-MITT SENA TAL-MIĠJA FOSTNA TA' L-ISTATWA TA' F'għeluq il-mitt sena minn mindu l-magħruf u bravu 7 skultur Luigi Fontana wettaq il-kapolavur tiegħu bl-iskultura fil-fidda ta' l-Istatwa ta' San Filippu t'Aġġira, għall-Parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ, kienet ħaġa f'postha li jingħata xi Mid À dwar din l-Istatwa. Kien għal dan l-iskop illi nġabru f'dan il-ktejjeb dawn l-artikoli miktubin minn Żebbuġin li riedu jfakkru din il-ġraj- ja importanti fl-istorja mhux biss tar-Raħal tagħhom imma ta' Malta kollha. Għaliex din l-Istatwa tal-għaġeb fl-eżattez- sa tal-espressjoni artistika tagħha hija bla dubju ta' xejn wieħed mill-isbaħ teżori ta' arti li għandha l-Knisja Maltija. Statwi sbieħ f'Malta għandna u mhux ftit. Imma skol- bita fil-fidda b'arti li tgħaġġeb lil kull mir iħares lejha ma għandniex ħlief statwa waħda biss: 8. Filep ta' Ħaż-Żebbuġ. — B'danakollu mhux biżżejjed ilk nammiraw il-ġmiel av- tistiku ta' din l-istatwa sabiħa, Jeħtieġ li jkollna l-vera de- voszjoni lejn dan il-Tawmalurgu li taħt il-Ħarsien tiegħu l- Provvidenza Divina avdat il-Parroċċa tagħna. Filwaqt ii nħarsu lejH bl-idejn tiegħu mqabbda mas-Salib tal-Fidwa li bih rebaħ lill-għadu t'Alla u tal-bnedmin, aħna għandna nimxu fuq il-passi tiegħu. Kif igħallimna Santu Wistin ''De- vozsjoni mingħajr imitazzjoni hija impusturar'. Għalhekk, jekk kull sena t-r2 ta' Mejju jfakkar lil ulied Ħaż-Żebbuġ li għandhom jimitaw lill-Missier Tagħhom San Filep, din is- sena għal raġuni aktar qawwija għandhom jixtarru sewwa din il-Verità. Missirijietna, bi sforzi mhux żgħar, irnexxiel- konr iħallulna dan il-monument tad-devozzjoni qawwija u sinċiera tagħhom lejn San Filippu t'Aġġira. nqisu li aħna ma nħallux din id-devozzjoni tibred imma, għall-kuntrarju, imħeġġuha iżjed biex bla mittiefsa, anzi aktar sħieħa u qaw- wija, mħalluha bħala wirt l-aktar għażiż lil uliedna u lil IL-BIDU TA' ĦAŻ-ŻEBBUĠ Fiż-żmenijiet tan-nofs, Malta kienet tinsab f'taħwid kbir. Minħabba li pajjiżna kien dependenti minn Sqallija, kull bidla ta' Gvern kienet iġġib magħha l-konsegwenzi taj- bin jew ħżiena li fih ikun ir-Renju. U għalhekk matul erba mitt sena (1090-1530), Malta għaddiet taħt idejn in-Norman- ni, Svevi, Anġojjini, Aragoniżi u Kastiljani. Hu probabbli ħafna li bidu raħalna hu fi żmien l-Arago- niżi meta fi Sqallija kien jaħkem ir-Re Federiku III u f'Malta kellna bħala Konti (kontra l-privileġġi li kien tana. r-Re Louis; lil Robertu, Duka ta' Amalfi, Billi aħna kellna x'naq smuu ħaina ma' Sqallija, hi ħaġa ċara li kien isir il-kummerċ bejn pajjiżna u l-Italja. L-Industrija l-aktar ta' fejda f'Mal tà kien l-msiġ tal-qolon u ż-Żebbuġin ma kien jgħaddihom hadd għal dan ix-xogħol (1). L-Importazzjoni minn Sqal- lija kienet tikkonsisti ti mquħ u tagħmir għall-bhejjem għax lanqas dak iż-żmien tagħna ma kienx iservina għalkemm il- popolazzjoni kienet anqas. Mat-taħwid fi Sqallija u xi ftit ibagħbis fil-kummerċ (1414), kien hawn il-biża' mill-fur- bant (2). Ħaż-Żebbuġ, billi hu bgħid mill-baħar ftit ġarrab ħsara minn taħt idejn dawn in-nies. Minħabba l-furbani u bħala għassa ta' pajjiżna, iffurmat ruħha d-Dejma, li magħ- inula minn nies tal-parroċċi kollha ta' Malta, kienet tieħu ħsieb l-ixtut u l-irħula tagħna (3). Fis-seklu XV, Ħaż-Żebbuġ ma kienx jeżisti bħal ma nafuh illum. Il-parti fejn issa hu raħalna kienu jinstabu tlitt irħula ċkejknin: Ħal-Dwin, Ħal-Mula u Ħal-Muxi. Għal- kemm ma għandniex dokumenti biex naraw in-numru ta' qassisin li kienu jgħixu f'dawn l-irħula, iżda nistgħu ngħidu bi żgur li kien isir il-quddies u l-amministrazzjoni tas-sagra- menti fil-Knisja tal-Kandlora li taħbat f'tarf Ħal-Dwin. Skond tradizzjoni qawwija, (iżda mhux konfermata mill- ebda dokument), dik il-biċċa art li kienet tinstab bejn it- tlitt irħula kienet kollha mħawla b'siġar taż-żebbuġ, pro- mill-qassis, kbira f'nofs i'eħlen ta' fiippa (4). Mid-deskrizzjoni li jagħtina Mgr. Duzzina fis-sena 1575. aa kawt i eta M'aaae ghan bi tnax me ; tab u stija ont , : (5). Filippu kien minn Sqallija u forsi Lis ir ismu, li TA Mizzi ija ta dolm iħia f- FIL Aġġira. Abela, fl-istorja ta jgħid li Ħaż- Żebbuġ hu taħt -panoinja ta' Sa, Filippu minħabba l- ) ; Antonio Platamone, li kien membru ta' l- Abbazija ta' Aġġira. Minbarra dan l-Isqof, kien hemm ukoll tewk a Malta, tnejn ġe Patemmo. Sas-seklu XV, Mata kollha biss żewġ parraċi Amaira. u l-Birgu, Dawk iż-żewġt ibliet kienu jiffurmaw il-parti kolta u l-parti kummerċjali ta' pajjiżna. Billi kienu mgħam- mrin sewwa b'suldati sqallin u tad-dejma, kienu l-imkien tejn il-Maltin kollha mill-irħula jinġabru bi ħġarhom biex jitħarsu mill-furbani. L-irħula l-oħra għalhekk kienu jisser- vew jew b'qassisin mir-raħal stess jew minn qassisin mib- għutin mill-Birgu jew mill-Imdina, Għall-ħabta tas-sena 1430 insibu żewġ qassisin li għallinqas kienu joqgħodu Ħaż- Żebbuġ: Franġisku Sillato u Renajdus Tabuni. (7) Fis-sena 1433 laħaq Isqof ta' Malta, Don Senatore de Mello u ra li l-poplu kien jeħtieġlu aktar parroċċi (8), Għal- hekk fl-1436 ħatar tmien parroċċi ġodda u fosthom, għal- kemm. l-aħħar waħda, kienet il-parroċċa ta' Ħaż-Żebbuk. Bħala l-ewwel ka; Fa tagħha, l-Isqof għoġbu jagħżel lil Dun Franġisku Si Kif Wieħed jista' jobsor ħafna djar bdew jinbnew ħdejn il-Knisja parrokjali u s-sinjuri ta' l-Imdina kienu jiġu jgħaddu s-sajf ġol-vilel tagħhom f'Ħaż-Żebbuġ kemm min- bba l-pożizzjoni naturali tiegħu kif ukoll minħabba l-kaċ- ċà. li kienet l-aqwa sports ta' dak iż-żmien. F'dan iż-żmien ir-raħal tagħna kien sar ħaġa waħda — jiġifieri Ħal-Dwin, Ħal-Muxi u Ħal-Mula ma ux iżjed jeżistu u iżda ngħaqdu f'raħal wieħed — Ħaż-Żebbuġ. Ferris: ''Chiese di Malta''' ma jaqbilx ma' dak li qal Mit- sud. fil-'Bibi. Maltese 1764 li jagħti d-data ig12.7 fidż- 'Aġġira IL-ĦAJJA TA' SAN FILEP Fl-ewwel ssklu tal-Knisja l-Vanġelu kien diġa' xtered mal-parti l-kbira ta' l-Ewropa. kif qallhom Ġesu', l-Appostli xterdu ma' kullimkien iwettqu l-kmand Tiegħu, San Pietru jimkien ma' San Mark Evanġolista fil-vjaġġ tagħhom minn ijokija għal Ruma niżju Sqallija u ppriedkaw il-Vanġelu kif ukoll f'Katanja. Qabel ima ħalja Sqallija għal Ruma San Pietru ikkonsagra tlett isqfijiet San Marċjanu ta' Sirakuża, San Pankrazju taż Taormina u San Birilu ta' Katanja. Billi San Pietru kien mar personalment Sqallija, kien jieħu ħsiebha bi ħrara speċjali. Għalhekk meta wieħed delegat minn Aġġira mar għandu u qallu l-istat li fih kienet ' tinsab Aġġira maħkuma mix-xitan, San Pietru fittex li jib- għat bniedem kapaċi biex jeħodha kontra l-għadu nfernali, San Pietru isib il-bniedem adattat fil-persuna ta' Filippu, saċerdot li ma kienx ilu li wasal Ruma i li ġie ordnat saċer- dot minnu stess. Filippu twieled mill-ġenituri Teodosju u Augea, għonja bil-ġid ta' din l-art imma wisq iżjed nobbli quddiem Alla, Kif insibu f'rivelazzjoni privata Alla lil dawk li Huwa jħobb jagħmel li jbatu. Hekk ġara lil Teodosju u Auġea, Waqt li t-tiett uliedhom kienu qegħdin jirritornaw lejn darhom min- negozju għerqu fix-xmara Sagarin. Teodosju u Auġea ħas- sewha ħalna t-tella ta' wliedhom. Auġea ħassitha b'mod speċjali t-telfa ta' wliedha u ħasbet biex tmur f'pajjiżha Ruma. Imma Alla, kif igħid il-proverbju Malti, ma jsaw- watx u jerġa'. ma riedx li jżid dan id-dulur lil Teodosju. Teodosju mimli fil-fiduċja fil-ħniena t'Alla, talab lil Alla biex isabbarhom billi jagħtihom ulied oħra. Ma' dan it-talb żied il-karita' li hija wisq magħġubha quddiem Alla. Alla sema' t-talba ħerqana ta' Teodosju, ti ġara waqt li Auġea kienet rieqda raġel xiħ jidhrilha jsabbarha għat-telfa ta' wliedha u jagħmlilha l-kuraġġ għax Alla sema' t-talba tagħ- hom. Meta stenbħet marret qalet kollox lil żewgha, u meta semna' dan it-tnejn flimkien marru l-knisja biex jirringrazzjaw 'l Alla talli sema' t-talba tagħhom u wegħduh li jekk. is- tiegħu. li tirwieled ikun tifel jikkonsagrawh ghus servizz iegħu. il Wara ftit żmien i twieled. Filippu taħt il-ħarsien tal-ġenituri tiegħu kien jikber fl-għerf u fil-qdusija. Billi ommu kienet rumana KERL Mabbinal il- kobor ta' fwa hlaq san Film l-IMI A 5 pu mixgħul minn dan il-kliem xtaq jżur Ruma. - jun minn mieiett, Pepa jġieq lejn Ruma. Fil-vjaġġ tqum tempesta kbira, imma Pietru jidher lil kaptan Tomasu u qallu biex iwassallu lil Kibpa ġewwa Ruma, Meta wasal Ruma Filippu ġie mogħti d-don tal-lingwi minn San Pietru billi ma kienx jaf jitkellem bil-Latin, biex ikun jista' jgħinu fiċ-ċerimonji bħala djaknu. Wara ftit li kien ilu Ruma San Pietru ordnah saċerdot, Mill-ewwel Filippu inxteħet għall-apostolat imsaħħaħ mill- orazzjoni u mit-tgħakkis tal-ġisem. F'dak iż-żmien wasal genna. mai ta' Aġġira lil San Pietru fejn talbuh biex jbagħ bniedem kapaċi biex jeħlishom mill-ħakma ta' tana, Ix-xitan kien ħakem dik il-belt u kien jaħqar kemm jiflaħ lin-nies tagħha. San Pietru meta ta kemm hu diffiċli li teħodha kontra d-demonju, talab 'il Alla biex jurih lil min jibgħat għal din il-missjoni. Wara ħafna italb San Pietru jagħżel lil Filippu. Il-Vigarju ta' Kristu jdur fuq Filippu u jgħidlu, ''Ħu f'idejk il-ktieb tal-Vanġelu, mur f'Aġġira u eġred lid-demonji li jinsabu jaħkmu dik il-belt, id-driegħ tal-Mulej ikun miegħek, '' Filippu dejjem obbidjenti, malajr jitlaq lejn. Aġġira. Meta jasal flimkien mas-sieħeb tiegħu Ewsebju jitilgħu fuq muntanja viċin il-belt u hemm ġo għar joqogħdu jitolbu u jsumu għal tliet ijiem. Metar wasal iż-żmien Filippu jitla' fuq il-muntanja fejn kien iġib il-belt ta' Aġġira taħtu u wara talba kollha ħrara 'l Alla jerfa' driegħu u bil-ktieb tal-Vanġelu jagħmel meojal tas-salib fuq ira, Dalma kbira waqgħet ma' kullimkien, terremot qawwi heżżeż il- muntanja, għajjat u twerżiq instemgħu fl-arja. Xbiehat li jwaħħxu dehru jittajru u jiġġerrew ma' kullimkien, Dan ollu ma damx ħlief għal ftit minuti. Meta waqaf kollox Fil flimkien ma' sieħbu Ewsebju niżel biex jibda l- missjoni tiegħu. Għal dan ar u hekk tal-biża' n-nies ta' Aġġira ndunaw li dan kollu ġej minn xi setgħa akbar minn dik tax- xitan, Fill qalihom i ja dik aliiċinw tal-tak Ala Maid i sid ta' kollox. kd a Filippu, ma kienx ħlief biss il-qaddej. Għal dan il-kliem in- nies ta' Aġġira komplew jisimgħu fuq dan Alla li jista' kol- lox. Filippu kompla jgħallimhom bil-kelma u bl-eżempju tal-ħajja qaddisa tiegħu. In-nies imqanqlin bl-eżempju ta' Fika xtaqu jitgħallmu iżjed fuq din ir-reliġjon u ħafna minhonm bdew jitgħammdu. In-nies bdiet tħalli t-tempji ta' l-allat foloz għax għarfet il-qerq tagħhom u tersaq lejn l-għar ta' Filippu. Il-qassisin tat-tempji ta' l-allat foloz ma ħadux gost b'dan it-tagħlim ġdid ta' Filippu għax it-tempji zvojtaw. Dawna bdew jaraw f'hiex isibu u jakkużaw hi Filippu, imma ma rnexxielhomx. kieta Alla jagħti xi missjoni lil xi ħadd Huwa jagħtih il-mezzi biex jista' jkompliha. Hekk mar jagħmel ma' Filip- pu, Huwa tah id-don tal-mirakli, u speċjalment setgħa kbira fuq id-demonju, Kull fejn sabu jgħammar sew f'persuni u sew f'postijiet Filippu keċċieh fl-isem t'Alla u ta' l-Appostlu Pietru. Xhieda ta' dan għandna ħafna mirakli reġistrati fil-ħaj- ja tiegħu. Insibu miktub li x-xitan irrabjat għat-telfa li ġar- rab għas-setgħa ta' Filippu, daħal fit-tifla ta' wieħed nob- bii tal-belt li kien għadu kif sar nisrani. Dan mimli bil-fi- duċja trikorra għand Filippu. Filippu refa' għajnejh lejn is-sema, qiegħel idejh fuq ras it-tfajla u qal lix-xitan, ''Bil- qawwa. t'Alla u tal-Appostlu Pietru oħroġ minn din ix-xebba u mur fil-post għalik imħejji. ': Dlonk instema' leħen tal- biża' li qal, ''Bil-qawwa t'Alla u tal-Appostlu Pietru jkolli noħroġ minn din it-tfajla. Filippu, iżda minn dan il-lok qatt ma nitbiegħed u hawn nibqa' ngħammar sa l-aħħar tad-dinja.' F'dan il-ħin sabbat lil dik ix-xebba ma' l-art f'riġlejn Filippu li qajjimha mfejqa għal kollox. Imma Filip- pu mma strieħx hawn, imma baqa' sa ma keċċa lix-xitan minn Aġġira kollha minkejja l-kliem tiegħu li jibqa' hemm. Alla ta setgħa lil Filippu mhux biss fuq ix-xitan imma wkoll fuq kull xorta ta' mard u anke fuq l-istess mewt. Insibu rrak- kontat fl-Istorja li darba fejjaq lil wieħed Atonasju minn gidma ta' lifgħa, darba oħra biddel is-sentenza għall-mewt ta' tnax li kienu innoċenti minn Girġenti. Insibu wkoll li darba qajjem mill-mewt lil wieħed żagħżugħ li waqa' mejjet wara li xorab minn ċerta għajn. San Filep. mhux biss f'Aġġira ppriedka u għamel il- mirakli imma mal-biċċa l-kbira ta' Sqallija kif tixhdu l-Is- k. u l-istesn devozzjoni li tittsab imxerrda f'bosta bliet u rħula. Anke fil-Martiroloġju Ruman insibu xhieda oħra iejn jinsab mikutb ii San Filep mibgħut mill-Vigarju. ta' Krista fi Sqallija ikkonverta l-biċċa l-kbira ta' din il-gżira għar-reliġjon nisranija. Is-saltna tad-demonju PA għal kollox ġewwa Aġ iew il-fidi nisranija hija keta $ I ħamaf til Sa an Filippu ġiet biex tispiċċa, ix $ ki Filippu bil-ġurnata tal-mewt tiegħu. Sebgħin jum qabel il- mewl tiegħu huwa bagħat isejjaħ lil ċertu bniedem kan u ta' tjieba kbira jismu Beliazj, u wrieh il-post pea jindilen. Hawn. lesta żewġ oqbra wieħed fuq l-i ta' taħt għalih u l-ieħor għal sieħbu Ewsebju, Meta il- ġurnata qaddes l-aħħar quddiesa tiegħu u kif kien el bl- ilbies tal-quddiesa, ħa l-ktieb tal-Evanġelju f'idejh u lejn il-qabar minnu mħejji. Huwa kI fil-qabar, isiegħed il-ktieb fuq sidru u jgħid, ''Dan hu l-mistrieħ tiegħi għal dejjem'', Kien il-jum tat-12 ta' Mejju meta Filippu ttajjar għall-glorja. tal-ġenna. Is-serv fidil u għaqli kien daħal fil- hena tas-Sinjur tiegħu, META GĦEX SAN FILIPPU T'AĠĠIRA FL-EWWEL JEW FIL-ĦAMES SEKLU2 Żk Il-ħajja ta' dan il-Qaddis, patrun ta' Ħaż-Żebbuġ, nafu- £ inn dak li kitbu fuqu Ewsebju, li għex fis-seklu V u Atanasju, li BE għall-ħabta tas-seklu VII jew VIII. Billi sieħeb San Filippu kien jismu Ewsebju, kien hemm min ħaseb li dan hu l-istess Ewsebju tas-seklu V li kiteb il-ħa; ija ta' San Filep, u għalhekk qalu li San Filippu għex fis-seklu Minbarra dan, fil-ktieb ta' Ewsebju nsibu li Filippu kien mibgħuż f'Aġġira ' 'temporibus Arcadii Imperatoris', jiġi- fieri ''fi żmien l-Imperatur Arcadius' l kien isaltan fil-bidu tas-seklu V mis-sena 395 sas-sena 408. Jerġa', Ewsebju jsejjaħ lill-Papa li bagħat lil Filippu f'Aġġira, bl-isem ta' Patrijarka, isem li ma kienx jintuża fl-ewwel seklu, meta aħna, naħsbu li kien jgħix San Filep. Xi drabi, Atanasju ma jaqbilx ma' Ewsebju f'dak li jgħidu fuq Filippu, u għal- hekk, jaħsbu x'uħud, mhumiex ta' min joqgħod fuqhom wisq. Ewsebju jgħid ukoll li Filippu bena knisja u ddedika- ha lil San Pietru, imma billi fl-ewwel seklu San Pietru kien għadu ħaj, San Filep ma setax jibnilu knisja kieku hu ma għex fil-ħames seklu, Fil-ktieb ta' Ewsebju wkoll, tissemma' l-festa tal-Eżal- tazzjoni tas-Salib, festa li ma setgħetx bdiet qabel is-seklu IV u għalhekk San Filep ma setax għex qabel dan is-seklu, Fl-aħħarnett fis-seklu V kien hemm f' Aġġira Monasteru msej- jaħ ''ta' San Filippu'' u minn hawn xi għorrief ħasbu li dan il-monasteru kien imwaqqaf mill-istess San Filippu li għal- hekk jiġi għex fis-seklu V. Aħna ż-Żebbuġin inwieġbu li dawn id-diffikultajiet ma' għandhomx qawwa biżżejjed biex iġegħluna nbiddlu t-twem- min tagħna li San Filep għex fl-ewwel seklu, L-ewwelnett, għandna favur tagħna t-twemmin sod tan nies ta' Aġġira stess, il-belt fejn ħadem San Filippu, F' kull żmien kull meta mar xi għaref isaqsi lil dawn in-nies min baghat lil Filippu f'belthom, huma kienu pronti jwieġbu li bagħtu San Pietru, Wieħed biss fost il-Papiet li kellna s'issa kien jismu Pietru, l-ewwel Papa, li m'hemmx għalfejn ngħidu, ĠAR b ER, 1 ħex fl-ewwel seklu. In-nies t'Aġġira żammew tradizzjoni ejn kien midfun Filippu, u meta fittxew, sabu tiegħu. fil-post eżatt fejn huma emmnu li kien għal mijiet ta' snin, Jekk din it-tradizzjoni kienet vera, għaliex għandna mmeru t-tradizzjoni soda l-oħra tan-nies t'Aġġira li San Fi- lep kien mibgħuta Sena minn San Pietruż Meta niltakru li ħafna pitturi pinġew lil San Filep qed ikun mibgħut minn San Pietru, li ħafna għorrief kitbu l-is- Less tad fuqu, li l-iskrizzjonijiet taħt il-monumenti tiegħu jtennu l-istess tradizzjoni, aħna nkomplu aktar nitwettqu fit-twemmin tagħna li San Filep għex fl-ewwel seklu, Fil-ktieb ta' Ewsebju stess, insibu ħafna episodji hi , jsaħħu dan li qegħdin ngħidu. Kif Filippu wasal Aġġira, fwesbju jgħid li Filippu ''għamel talba lill-Appostlu Pietru, li minnu kien ġie mibgħut — orationem convertit af eum, a quo missus venerat, ad Apostolum Petrum''. Meta San Filep keċċa x-xjaten minn Aġġira, sieħbu qallu: ''Vere, Philippe, discipnlum te ostendisti ejus, qui presbvterum te consecra vit, Petri — Filippu, inti wrejt ruħek dixxiplu tassew ta' dak Pietru li kkonsagrak saċerdot.'' Ix-xjaten instemgħu jgħajtu: ''Pellimur a Petro per Philippun — Aħna mkeċ- ċijin minn Pietru permezz ta' Filippu''. Kif naraw, dejjem Pietru huwa l-Papa li jissemma, mela Filippu kien jgħix ii żmienu. Atanasju jgħid li San Filep ħadem fi żmien Neruni, li kien Imperatur ta' Ruma mis-sena 54 sas-sena 68. Kieku San Filep għex fil-ħames seklu, ma kienx ikun hemm għalfejn ikun mibgħut Aġġira, għaliex fil-ħames seklu kien hemm bosta isqfijiet u saċerdoti fi Sqallija li setgħu jmorru Aġġita. Jerġa' meta Filippu mar Aġġira, huwa daħal igħammar ġo għar. Kieku mar fil-ħames seklu, kien ikun hemm xi knisja jew xi familja nistanija fejn imur. Filippu keċċa x-xjaten mill-pagani. Kif jista' jkun, kieku San Filep għex fis-seklu V, li meta Sqallija kollha kienet Nisranija. Aġġira kienet għadha mhix: Meta rajna l-provi li juru li Filippu għex fl-ewwel seklu, inwieġbu għad-diffikultajiet li semmejna fil-bidu ta' dan l-artiklu, Għalkemm Ewsebju, il-kittieb tas-seklu V, għandu l-istess isem ta' sieħeb Filippu, m'hemmx raġuni li ngħidu li dawn it-tnejn huma l-istess bniedem, anzi Ewsebju tas-seklu V jitkellem fuq Ewsebju l-ieħor bħala bniedem di- Il-kelmiet ''Temporibus Arcadii Imperatoris ' kienu mniżżlin mill-kittieb Ewsebju biex juri f'liema żmien huwa kiteb il-ħajja ta' San Filep, imma meta l-ktieb tiegħu kien ikkupjat, dak li kkupjah ħa żball u ħaseb li Filippu stess. għex fi żmien l-Imperatur Arcadius, u niżżilha kif deherlu hu. Li Ewsebju jsejjaħ il-Papa bit-titlu ta' ''Patri: jarka'' mhux argument li l-Papa li bagħat lil Filippu ma kienx jgħix fl-ewwel seklu; imma Ewsebju jsejjaħlu hekk biex in-nies tas-seklu V ikunu jistgħu jifhmuħ aħjar. Atanasju u Ewsebju ma jaqblux f'affarijiet żgħar imma t'dak li hu importanti jaqblu dejjem. Il-fatt li Filippu bena knisja u ddedikaha lil San Pietru mhux argument kontra tagħna. San Pietru ħa l-martirju tis-sena 67 u Filippu għex ħaina snin wara din id-data, li fihom seta' jibni Knisja lill- ewwel Papa li diġa' kien ivvenerat bħala qaddis, Dwar il- festa ta' l-Eżaltazzjoni tas-Salib, ħaġa żgħira li dan hu żball jeħor ta' min ikkopja l-ktieb ta' Ewsebju. Fl-aħħarnett, il- Monasteru ta' San Filippu kien jeżisti qabel il-ħames seklu, għaliex għall-ħabta tas-sena 384 kien imsemmi u mogħti t'idejn kumpanija ta' patrijiet. Dan il-monasteru kien knisja qadima, iddedikata lil San Filep, u li kienet imsewwija u mogħtija f'idejn il-patrijiet fis-seklu IV li tawh l-isem ''ta' San Filippu. Meta naraw li hemm tradizzjonijiet sodi, li l-istorja stess turina, li d-diffikultajiet ma jiswewx, ikollna nistqarru li San Filippu t'Aġġira għex fl-ewwel seklu. TALBA TAL-KAPPILLAN DUN FELIĊ BORG BIEX ĦAŻ-ŻEBBUĠ JIĠI MOGĦTI L-ISEM TA' BELT Il-Wisq Reverendu Kappillan u n-nies ta' Ħaż-Żebbuġ. qaddejja fedelissimi ta' l-Altezza tiegħek Serenissima, wara li raw il-kwalitajiet tajba tiegħek fiż-żmien li ilek fix-xogħol ta' Gran Mastru, jitolbu li jitwettaq iipalen li jkun prova awtentika tar-rispett tagħhom lejk. kk mehdijin b'dak ix-xogħol li jaħsbu li l-aktar jogħġob lill-Altezza tie- għek Serenissima, jitolbu biex jitbi l-isem ta' raħalhom hi hu Zebbuġ, simbolu tal-paċi, f'ieħor aħjar. B'dan il-mod raħal mhux magħruf jiġi mgħolli għall-unur ta' belt bl-i ta' de Rohan, li hu wieħed mill-ismijiet l-aktar magħrufa u rispettati il-Ewropa. , Ir-raġunijiet meħtieġa biex ir-raħal ikun iddekorat b'dan , it-titlu hekk glorjuż, huma li Ħaż-Żebbuġ jista' jiftaħar bin- numru ta' nies, li huma l-aktar komdi fil-Gżira li jlaħħqu madwar 5,000; l-arja tal-post hi ta' fejda kbira waqt li ġa tħejja kull ma hemm bżonn għal bini ta' sptar, U jekk l-Altezza tiegħek Serenissima togħġabha tagħti din il-grazzja, iċ-ċittadini ġodda tal-Belt Rohan, b'rikonox- xenza malajr jieħdu f'idejhom ix-xogħol ta' żewġ bwieb jew ta' żewġ montmenti dejjiema bħala turija tal-fedelta' u ri- verenza tagħhom flimkien ma' imħabbithom, WAĦNA, IL-GRAN MASTRU TA' L-ORDNI OSPI- TALIER TA' SAN GWANN TA' ĠERUSALEMM, NORD- NAW li r-raħal imsemmi fit-talba jiġi mgħolli għat-titlu ta' Belt, u nixtiequ isimha jkun mill-isem ġentili tagħna, BELT ROHAN. MOGĦTIJA MILL-PALAZZ din il-ġurnata 25 ta' Ġunju 1777:: L, Chinchant, aud, It-talba li l-Kappillan Dun Feliċ Borg f'isem iż-Żebbuġin bagħat lill-Gran Mastru biex Ħaż-Żebbuġ isir Belt. L-aħħar faragrafu hu l-approvazzjoni ta' de Rohan, DE ROHAN F'ĦAŻ-ŻEBBUĠ RELAZZJONI TA' L-EWWEL ZJARA LI L-GRANMAS- TRU GĦAMEL LILL-PARROĊĊA TA' ĦAŻ-ŻEBBUĠ FIL- FESTA TA' SAN FILIPPU T'AĠĠIRA, IL-PATRUN TA' DAK IR-RAĦAL LI ĠIE MGĦOLLI GĦALL-ĠIEĦ TA' BELT F'DIN IS-SENA 1778. Ħamest ijiem qabel il-festa, il-Kappillan Dun Feliċ Borg u l-prokuratur tal-Knisja Dun Gejtanu Brignone, marru fl- uffiċċju ġuratali: tal-Granmastru li hu magħmul mill-ġurati, il-Baruni Stanislaw Xara Cassia, il-Markiż Diego Muscati, Giov. Monpalao u Dr. Salvu Agius, u stiednuhom biex ikunu preżenti għall-festa. Meta l-Granmastru aċċetta. l-is- ledina u nstabet dar f'Ħaż-Żebbuġ fejn kellu joqgħod matul il-festa, ikkmanda l-ġurati jlestu pranzu bi spejjes tagħhom li għalih stiednu l-Capitano di Verga. Xiber- ras u bierba' ittri li bagħtu mal-qaddejja tagħhom stiednu wkoll lill-Kappillan, lill-prokuratur, lill-predikatur u lis- sindku ta' tfaż-Żebbuġ. F'jum il-festa wara li t-teżorier, il-kanċellier, l-iskrivan, — il-mazzjer u l-qaddejja waslu fid-dar imħejjija, minnufih ġie l-Capitano di Verga. Il-Kappillan meta ra li sar il-ħin għall- funzjoni bagħat wieħed mill-qassisin liebes l-ispellizza. biex jgħid lill-Granmastru li qed idoqq l-aħħar u għalhekk tajjeb li jlesti ruħu biex imur il-Knisja. Il-Ġurati għalhekk libbsu t-toga. lill-Granmastru li flimkien mal-Capitano di Verga da- ħal til-karrozza u ġibdu lejn il-Knisja, bil-mazzier u l-qad- dejja tas-sultan mexjin quddiem. Il-Kappillan, iċ-ċerimonier u parti mill-kleru laqgħu lill-Granmastru fil-bieb miftuħ tal- Knisja. U wara li l-Kappillan ta l-ilma mbierek lill-Capitano di Verga u lill-Ġurati, baqgħu telgħin il-korsija sakemm was- lu fil-post imħejji għalihom li kien fejn l-ewwel pilastru tax-xellug tal-Knisja ħdejn il-pulptu. Wara dan, il-Kappillan, iċ-ċeremonier u parti mill- Kleru marru fl-istess post biex jilqgħu lill-Mons. Inkwiżitur li meta għadda minn quddiem il-Capitano di Verga u l- Granmastru li qamu bil-wieqfa, waqaf u wara li għamlilhom inkin u huma għamlulu ieħor, mar fuq is-siġġu tiegħu n- naħa tax-xellug tal-Presbiterju, $ Fl-istess ħin bdiet il-Quddiesa Kantata, u fl-offertorju wara li l-Inkwiżitur bies ir-relikwa, iċ-ċeremonier mar ħdejn il-Granmastru u l-Capitano $ Verga, ħadhom biex ibusu r-relikwa u wassalhom f wara li għamlu nkin tal-Inkwiżitur el qa qam serial għal minn qud- diemu. Kjeriku mi jn lill-Capitano di Verga u kull min ki Aajja sija 7 ie pi eg Granmastru. ai Vew ken il-bewsa Te. i il ħu daħlu l-Knisja ti rema rea $ lill-Capitano di Verga sal-karozza tagħhom li ħadithom id- dar ippreparata. Għall-għasar il-Capitano di Verga u l-Granmastru nu ttrattati bl-istess mod. Fil-purċissjoni bagħad, ina mastru żamm. it-torċa biex ma jinqalax inkwiet bejn il- parroċċi, R.M.L. Ms, 352. ;iġià —- L-ISTATWA TA' SAN FILIPPU B'KUMMENT ARTISTIKU Fis-sena 1860, is-saċerdoti u l-poplu ta' Ħaż-Żebbuġ urew ix-xewqa li jkollhom statwa ta' San Filippu. Il-qassis, Dun Salv Trevisan, li kellu f'idejh il-festa trun, is- sindku Saver Mifsud kif ukoll l-Arċipriet Naudi kienu fost l-ewlenin li taw somom sbieħ għax-xogħol ta' l-istatwa, taħt il-kundizzjoni li kellha ssir tal-fidda. L-ewwel kontribuzzjo- nijiet laħqu s-somma sabiħa ta' £577. Għalhekk kif l- awtoritajiet intebħu li l-poplu ħa nteress u kien ġeneruż, ix- xogħal beda bis-serjeta'. F'qasir żmien in-nies ġiet mgħarrfa li l-istawa kellha tinħadem Ruma minn tuiet jiemu skultur u pittur, Sa- dattant il-Kavallier Overbeck u Menardi, it-tnejn professuri ta' l-arti, ġew inkarigati biex jaraw kif kien sejjer ix-xogħol ta' Fontana. Ix-xogħol tant sar bir-reqqa li r-ras ma ġietx approvata is-set ei apiiitmtal A darbiet li żeħia ttant Ħaż- i deċiż li tinġabar somma żgħira ji i in i flimkien idea ka f'l din is-somma nġabru kif ukoll b'tal-kumitat laħqet £902. L-istatwa, fu —— ċ kluż it-trasport, ir-rigal lill-iskultur, it-tberik tal-Vatikan, il- bankun maħdum mill-mastrudaxxa Filippu Vella, spejjes ta' l-aġent, tan-nutar, ittri u telej mi — b'kollox ġiet tqum (10916 skud, bejn wieħed u ieħor (917. Wara t-tberik ta' l-Istatwa fil-Vatikan mill-Papa Piju IX, l-Istat- wa waslet Malta fid-29 ta' Lulju 1863. L-istalwa hi maħduma fl-istil ncoklassiku. Il-bidu tas- seklu XIX kien żmien ta' tibdil kemm fil-kamp. politiko- soċjali kif ukoll f'dak artistiku, Wieħed mill-effetti tar-Rivo- luzzjoni Franċiża li tat bidu għal tibdil radikali minn irbit qadim, kien preċiżament it-twarrib għal kollox ta' l-istil ba- rokk fl-arti, L-artisti ddejjqu jikkonformaw l-ideat tagħhom mal-pitturi ta' Michelangelo u Velasquez u riedu jpinġu b'mod aktar liberali. Kien dan it-tibdil li ġab in-neoklassiċiżmu fl-arti, Meta Luigi Fontana ġie ordnat biex jagħmel l-istatwa ta' San Fi- ipa rnexxielu joħroġ mill-fidda, statwa tipikament neo- klassika, Neoklassiċiżmu jfisser l-espressjoni artistika li biha l-Griegi kienu jesprimu l-arti tagħhom. Il-Griegi kienu nies ta' ideat oriġinali u għalhekk l-arti tagħhom kienet waħda mill-aktar preċiżi, ċara u nobbli kemm f'dik li hi anatomija kif ukoll il-espressjoni. Luigi Fontana, mirbuh mis-siegħa tan-neoklassiċiżmu ried jagħti lil Filippu xejra ta' raġel nob- bli ii f'ħarstu għandek issib il-qawwa tal-personalita' tiegħu. fl-istatwa tiegħu, Fontana jagħtina raġel wieqaf mer fugħ 'il fuq, mhux b'su ja iżda bis-setgħa divina li kellu. Idejh il-leminija mgħollija sa rasu turi tqanqil im- ħeġġeġ biex ibierek u jfarraġ, waqt li idu x-xellugija mgħaq- qda b'rabta magħfusa mas-salib turi l-fidi u l-karattru sod ta' Filippu. Fontana li fl-istatwa jurina lil San Filippu mie- xi, ikkonforma ruħu ma' l-istil Grieg u b'hekk ta l-ħajja lill-istatwa, Ir-ras ta' Filippu hi waħda mill-isbaħ xogħlijiet ta' l-arti. Jekk wieħed iqabbel l-irjus u l-uċuħ ta' l-istatwi Griegi mal-fisonomija ta' San Filippu għandu jsib xebħ enor- mi. Ir-ras ta' Filippu hi ras ta' bniedem li għalkemm mhux xiħ iżda turi fiha xogħol assidwu tiegħu. Ħarstu hi ħarsa penetranti — merfugħa, iżda 'l isfel, lejn in-nies li kienu jitolbuh biex igħinhom. L-istatwa ta' San Filippu ma fiha xejn żejjed fix-xo- għol artistiku tagħha għax l-aqwa meravilja tan-neoklassi- — ċiżmu hu pegganent l-espressjoni eżatta fis-sempliċita', San Filippu hu eżatt fl-armonija tiegħu. $ sARL- L-ISTATWA TAL-FIDDA TA' SAN FILEP 1863 — 1963 Fis-sena 1860 ħafna mill-qassisin tagħna ipproġettaw l-istatwa ta' San Filep ta' l-injam. Kien hemm pero' ma ħajra li ssir din l-istatwa tal-fidda, impriża kbira, u kuraġġ, biss wara l-ewwel ġabra ta' l-ari 1860 illi Dun Salv Trevisan li kien allura l-prokuratur, li stqarr illi l-is- tatwa ssir ta' l-injam sew tal-fidda, skond il-mezzi. Is- Sindku ta' dak iż-żmien is-Sur Salv Mifsud kien minn ta' l-ewwel li kiteb £ro bil-kundizzjoni espressa li l-istatwa ssir tal-fidda, oħrajn imitawh, bħalma huma Dun Salv Trevisan, l-Arċipriet Tomasu Naudi, is-Sur ke Grima li taw minn ta' l-ewwel £1o kull wieħed u oħrajn li ffirmaw li jagħti dizzjoni espressa li l-istatwa ssir tal-fidda, kif wieħed jis- ta' jara fl-arboral li sar, L-ewwel arboral li sar fil-15 ta' Jannar 1860 laħaq £301. 165, od. t-tielet £58, 35. u l-aħħar £71. Din il-ġenerożita' kollha nisslet il-kuraġġ u allura ttieħdet id-deċiżżjoni li ssir tal- fidda. Fejn sejra tinħadem din l-istatwa2 ' Kien hemm min qal li tista 'ssir £ Lvon fi Franza, xi wħud li ssir Ruma, u din l-opinjoni rebħet u allura Dun Salv Trevisan kiteb ittra lis-Sur E. Cortis aġent f'Ruma sa- biex jieħu ħsieb. Il-pjan malajr twettaq u ġie magħżul is- ka Ta, iġene u pittur A Il-Kav. fa ku v. ji ġew magħżulin biex jassistu din l- opra, Luigi Fontana ippreżenta d-disinn. Overbeck ma sab xejn x'jikkoreġi, biss ried li s-salib ikun xi ftit itwal kif huwa llum. Ir-ras, ir-riġlejn, l-idejn, is-serpent huma fusi l-kumplament huwa xogħol martellat. Ir-ras ġiet approvata wara t-tielet darba. Meta kollox kien ippreparat ġew magħżulin tnax-il deputat u obbligaw ruħhom li joħorġu xi flus bil-patt li wara jitħallsu. Ġew imqassmin kaxex ta' ġbir, fost il-fabbrikanti tal-kottnina, u fost il baninejji u dawn il-kaxex ħallew is-somma ta' KIOS: 135. Ġbir ieħor sar mill-qoton £44. 35. mis-santi ta' Filep £48, mill-baċir tal-fidda li tqiegħed quddiem l-is- tatwa ta' San Filep qg e ta' l-Anġli 458. 8s. tnix-xem- għa £4. 75. b'kollox (902, barra s-somma ta' xi deputati li ma ħadux lura l-flus li ħarġu, BUTT jA L-istatwa ġiet tiswa b'kollox is-somma ta' £917. ss. 54. jiġifieri (a) Li s-Sur Luiġi Fontana skultur u inventur ta' l-istatwa xogħol u spejjes li ġie mħallas fi tliet darbiet is- comma ta' (£781. 68.7d. fi spejjes u drittijiet ta' l-aċent, xi telf fil-kambju, kuntratti, rigal ta' rikonoxxen- za lil Fontana, trasporti, il-barikun li s'issa għandha l-istatwa l-quddiesa kantata solenni li saret għall-bżonnijiet ta' dawk li taw il-flus, u spejjes oħra. Waslet Malta, fid-29 ta' Lulju, 1863. Spiża kbira speċjalment għal dawk iż-żminijiet ta' mitt sena ili, imma ż-Żebbuġin ma jig he anzi huma bil-bosta imkabbrin bl-opra bħal din li tassew irnex- xiet iżjed milli wieħed kien jistenna li tagħmel unur mhix biss lil Ħaż-Żebbuġ imma opra ta' arti bil-bosta kbira tagħmel unur lil Malta. Mis-sbuħija ta' din l-istatwa tkellmu fuqha fil-wasla tagħha. l-Prof. Dr. Nikola Zammit fil-ġurnal tiegħu l- 'L-Arti' fin-numru ta' Settembru 1863. Il-Kav. Ferris li qal għal din l-istatwa ''apra li tgħaddi kull tifħir u fost ir- iċenti mill-magħrufin arkitetti u skulturi l-Prof, Ant. Imma għalkemm din l-istatwa hija għażiża għaż-Zebbuġin minħabba l-għana u l-ġmiel tagħha hija aktar għażiża għax ġiet imbierka ġewwa l-Vatikan mill-istess Qdusija Tiegħu l- qatt minsi l-Papa Piju IX u minnu stess mogħnija bl-indil- ġenzi kif juri r-reskritt minnu ffirmat li għadu konservat flimkien ma' l-istatwa u l-iskrizzjoni minquxa fil-pedestall tagħha miktuba mill-wisq latinista ġiżwita P. Angiolini (latinista). Għeluq il-mitt sena ta' din l-istatwa monumentali sejra tiżżanżan il-bradilla jew il-bankun tagħha, opra. kolos- sali għalkemm ilha ħafna ġejja, wasal issa ż-żmien li tiż- żanżan. Din l-opra ġiet disimjata b'arti kbira u bi studju mill-qatt minsi Prof. F.S. Sciortino Zebbuġi, li wara li siudja sewwa l-istil ta' l-istatwa mar jiddisinja skond kit titlob. l-arti dina l-opra. kbita li ma tagħmilx għajb l-artista ta' din l-istatwa. Ix-xogħlijiet ta' l-ornamenti ta' dan il-ban- kun huma maħdumin fuq mudelli maħdumin mill-istess Arki- tett u Skultur F, Sciortino u l-bronz mill-magħruf brunżar Vinċenz Sammut ta' Birkirkara filwaqt li l-injam tal-bankun mill-karpentiera l-aħwa Formosa, Giovanni u Carmelo ta' Haż-Zabbhar. Imma għalkemm din l-istatwa hija biċċa xogħol ta' arti kbira hija rikka fiha nfisha singolari, għalkemm bosta huma dawk li japprezzawha pero' u ħafna huma dawk li għadhom ma ndunawx bil-kobor tagħha, mhux minħabba xi tort imma minħabba n-nuqqas ta' informazzjoni għax forsi tinsab ġewwa raħal daqsxejn bogħod miċ-ċentri l-oħra u ma tantx frekwentat, Għall-kuntrarju li kieku kienet tin- sab f'xi ċentru, min jaf kemm ritratti, u kartolini tagħha kienu jiġu stampati, kemm riferenzi għaliha, flimkien ma' riferenza ta' monumenti oħra sbieħ li jinsabu fil-Gżira. Anke l-Gvern, min-naħa tiegħu ma kienx jonqos li jitlef okkażjoni li jistampa xi sett ta' bolli postali ta' din l-istatwa bħalma għamel drabi oħra, u dan biex dejjem inkomplu nagħmlu propaganda ta' dak kollu li jinsab antik, prezzjuż, artistiku u ta' ġmiel fil-knejjes, fil-pjazzez ta' l-ibliet u ta' l-irħula tagħna. Il-Bidu ta' Ħaż-Zebbuġ il-Ħajja ta' San Filep Meta għex 5. Filippu t'Aġġira Talba tal-Kappillan Dun Feliċ Borg De Rohan f'Ħaż-Zebbuġ L-Istatwa ta' San Filippu f'kumment artistiku L-Istatwa tal-Fidda ta' S. Filep, 1863 — 1963.