L-Arkivju Mużikali — tal-Knisja Parrokkjali ta' Ħaż-Zebbuġ Riċerka u kitba ta' Noel D'Anastas Tlettax il-sena ilu, ftit qabel il-festa ta' San Filippu ċċelebrata f'Haż-Żebbuġ, jien u l-Kanonku Dun Ġwann Azzopardi li f'dak iż-żmien kien Kuratur tal-Mużew tal- Kattidral fl-Imdina, konna morna fuq stedina tal-Arċipriet Dun Charles Attard li kien ħabrek bis-sħieħ biex naraw l-arkivju mużikali ta' din il-Parroċċa. Niftakar li kwantità kbira ta' manuskritti kienu miġbura f'kaxxex tal-kartun mingħajr wisq ordni sistematiku, b'uħud minnhom jeħtiġilhom aktar attenzjoni u ndafa. Kienet esperjenza sabiħa għalija li jkolli l-okkażżjoni li naħdem fuq din il- kollezzjoni ta' raħal antik bi storja artistika, liema raħal fiħ twieldu, għexu jew ħadmu wħud mill-aqwa kompożituri u mużiċisti li kellha Malta speċjalment matul is-sekli 18 u 19, fosthom Dun Giuseppe Pulliċino, Dun Teodoro Piscopo, u Maestri di Cappella oħra li matul is-snin għamlu dan ir-raħal bħala ċentru urbaniku kulturali. Ix-xogħol fuq it-tindif, tqassim, l-indiċi u l-katalogar ta' din il-kollezzjoni tlesta Każin Banda San Filep Festa 2004 f'Novembru 1991,liema xogħol metakuluż ħadli bosta xhur biex minn kwantità ta' karti sfużi u mitluqa, ġew kompilati u sistemati bil-għan li jservu ta' memorja nazzjonali wisq aktar ta' patrimonju għal dan ir-raħal. L-għan ta' dan il-proġett kien li jservi ta' tħejjija għal studju minn riċerkaturi u studenti universitarji sew f'Malta kif ukoll barra bit-tama li dawn ma' jibqgħux biss jimlew lix-xkaffef vojta iżda jinstemgħu f'xi kunċert. Minn dawk il-kaxxex inħarġu 247 kompożizzjoni ta' kompożituri lokali u xi traskrizzjoni ta' bċejjeċ ta' kompożituri barranin li l-mużika tagħhom kienet tindaqq u tingħoġob fil-knejjes tagħna. L-Arkivju L-arkivju mużikali jiġbor fiħ mużika sagra u liturġika miktuba minn bosta kompożituri Maltin li whud minnhom huma magħrufa sew fil-knejjes tagħna. Dan huwa rappreżentat minn 29 kompożitur lokali u 8 oħra barranin. Hemm ukoll inkluż 50 kompożizzjoni li l-kompożitur tagħhom baqa mhux magħruf. JI L-aktar tliet kompożituri rappreżentati bil-wirt tagħhom fl- arkivju tal-parroċċa ta' dan ir-raħal huma Michele De Ferraris li jħaddan 70 kompożizzjoni, Paolo Felici b'55 biċċa mużikali u Pietru Paolo: Bugeja bi 18-il kompożizzjoni. Uħud minn dawn ix-xogħlijiet inkitbu apposta biex jindaqqu fiċ-ċelebrazzjoni tal-festa prinċipali u oħrajn sekondarji li kienu jinżammu f'dan ir-raħal b'ċerta għożża u ċelebrità. Michelle De Ferraris huwa kompożitur li ftit jew xejn nafu dwaru. Imwieled Napli u għex ħafna minn ħajtu f'pajjiżna. Huwa rreġistrat li kien joqgħod il-belt, iżda jingħad ukoll li għamel xi snin joqgħod fl- inħawi ta' Bir id-Deheb, bl-aħħar ta' 'ħajtu qattgħu f'dar tal-anzjani.' De Ferraris kien inġab Malta mill-familja ta' mużiċisti Diacono taż-Żejtun. Kiteb kwantità kbira ta' mużika sagra li ħafna minnhom għadhom arkivjati f'bosta arkivji madwar Malta u Għawdex. Xniegħat jgħidu li De Ferraris kien iħobb illegleg l-inbid u r-rum u jingħad li kien jigi kummissjonat jikteb xi biċċa mużika sagra bi ħlas ta' flixkun rum. Għalkemm hawn bosta kompożizzjonijiet u addazzjonijiet tiegħu mxerdin 'l hawn u 'l hemm, rari l-mużika tiegħu ndaqqet, l- aktar wara mewtu, forsi għax ma' tantx tħaddan element daqshekk popolari ikkomparatt mal-kontemporanji tieghu fosthom Nani, Bugeja, u Galea. Bosta mix-xogħlijiet mużikali ta' Michele De Ferraris f'dan l-arkivju nkitbu bejn l-1853 u l-1885 u wħud minnhom huma awtentiċi. Il-Kvrie Pastorali għal- żewġ tenuri u baxx miktuba fl-1868 b'temp pastorali ġiet dedikata lil Patri Ġeremia li f'dak iż-żmien kien gwardjan fil-kunvent tal-Kappuċini fil-Furjana. Il-Laudamus Gratias miktuba għal-Sopran inkitbet b'dedika lil ħabib tiegħu Achille Tonna, filwaqt li s-Subvenite mill-quddiesa funebri komposta għal erba vuċijiet — sopran żewġ tenuri u baxx — kellha dedikazzjoni lill-Patri Salvatore Pace, li kien parrokku fil-knisja bażilika tal-Porto Salvo fil-belt. Għall-festa ta' S. Fillippu kiteb il-gradwal Alleluja De Exelsio Misit li wkoll għandu xi arranġamenti għall-festi oħra. Għandu wkoll arkivjat żewġ innijiet għall-festa ta' San Ġużepp Te Joseph Celebrant miktubin Każin Banda San Filep Festa 2004 għall-erba vuċijiet, waħda minnhom iddatata 1855. Hafna mix-xogħlijiet ta' De Ferraris jħaddnu partitura orkestrali kif ukoll l-ispartiti għall-vuċijiet u l-istrumenti. Id-dilettant Paolo Felici li huwa marbut ma' dan ir-raħal iħaddan 55 xogħol mużikali li l-biċċa l-kbira tagħhom huma miktuba fuq partitura għall-pjanu jew vokali. Bħal De Ferraris, Felici huwa rappreżentat b'mużika liturġika l-aktar quddies, għosrien, antifoni u innijiet li ħafna minnhom ma' jġibu l-ebda data meta nkitbu jew traskritti. Jidher li fil- ftit li hemm traskritt, id-dati jvarjaw bejn l- 1903 u l-1914. Fost ix-xogħlijiet tiegħu nsibu responsorji għall-festa ta' S. Filep għall-żewg vuċijiet maskili, u żewġ antifoni In Sepulcrum għal baxx solist u Hodie Philippus miktuba għal tenur u baxx. Innu Novis Philippus huwa kompost in Fa maggiore għall-żewġ tenuri u baxx — mużika li x'aktarx setgħat indaqqet fil-jiem tat-tridu jew f'nhar il-festa meta Felici kien mexxa l-mużika fil-festa ta' San Filep. Fl-1916, Paolo Felici kien supplenti tas- surmast Riccardo Bugeja fil-festa prinċipali fejn kien mexxa l-mużika fit-tridu u fil-festa bi ħlas ta' £11-10-6 (Esito 1893-1917 p.22) Fit-tlett snin ta qabel, is-surmast Bugeja tħallas biss għall-festa, forsi għax Felici mexxa l-mużika fit-tridu. Jidher ukoll li Felici kien jagħmel ħafna traskrizzjonijiet ta' mużika fejn kellu wkoll arkivju privat peress li bosta mill-manuskritti misjuba fl- arkivju ta' din il-parroċċa kienu xi darba jew ohra fil-pussess tal-kollezzjoni tiegħu. Bugeja - Nani — Burlċ: Maestri di Cappella f'Ħaż-Żebbuġ Kompożitur ieħor fl-arkivju parrokkjali ta' Haż-Żebbuġ huwa Pietru Pawl Bugeja, missier id-dinastija tal-familja mużikali Buġeja. Huwa twieled il-belt fid-29 t' April 1772 u miet fit-12 ta' Ġunju 1828 — missier il-kompożituri Vincenzo (1805-1860), Filippo (1808-1891) li t-tnejn kienu Maestri di Cappella f'Ħaż-Żebbuġ kif ukoll dixxendent ieħor fi ħdan din il-familja — Riccardo (1844-1926), iben Vincenzo li bejn l-1883 u l-1918 mexxa l-mużika fil- festa ta' San Filep. Fost il-kopji ta' manuskritti ta' Pietru Pawl Buġeja li jinsabu hawn, insibu xogħol awtentiku għall-erba vuċijiet SATB. Il- Lauda Jerusalem inkitbet fl-1805 u kienet rappreżentata għall-ewwel darba fit-3 ta' Mejju 1806 fil-knisja tal-Agostinjani fil- belt. Dan ix-xogħol kellu padrun tieghu lis- Saċerdot Pasquale Vella. Uħud mit-18 il- biċċa ta' Buġeja arkivjata fil-parroċċa kienu sparpaljati f'kollezzjonijiet privati għall-użu personali ta' Felici u Giovanni Caruana. Vincenzo Buġeja li kien mexxa l-mużika fil-festa tas-snin tletin tas-seklu 19 huwa rapprezentat b'Litanija, filwaqt li Dun Giuseppe Burlo minn Vittoriosa għandu Responsorio del mercoledi santo u ma' jgib l-ebda data. Iż-żewġ xogħlijiet mhumiex awtentiċi. Burlo, kompożitur ta' element tajjeb kien Maestro di Cappella f'Ħaż- Żebbuġ bejn l-1835 u l-1837. Kontemporanju ta' Burlo kien Dun Giuseppe Principato li bħalu studja l-mużika ma' Francesco Azopardi. Każin Banda San Filep Festa 2004 Principato huwa awtentiku miktub għal żewġ soprani u baxx. Qabel wasal f'dan l-arkivju, dan ix-xogħol kien fil-pussess ta' Dun Lorenzo Saliba minn Ħal-Qormi. Xi kompożizzjonijiet ta' Dun Giuseppe Principato jinsabu arkivjati fil-Mużew tal- Kattidral fl-Imdina, fil-Kattidral t' Għawdex u f'dak tal-Kunvent tal-Karmnu fl-Imdina. L-arkivju muzikali ta' Haż-Żebbuġ jiġbor fiħ ukoll żewġ biċċiet ta' Dr. Paolo Nani (1814-1904) — wieħed mill-Maestri di Cappella li għamel żmien twil immexxi l- mużika f'dan ir-rahal. Fil-fatt, huwa mexxa l-mużika fil-festa bejn l-1857 u l-1867 bi ħlas ta' 140 skud kull sena. Dr. Nani li din is-sena qed jiġi mfakkar b'għeluq il-mitt sena minn mewtu, reġa rritorna fil-festa tal- 1876 u baqa b'din il-kariga sal-1882. Kien propju f'dawn iż-żminijiet li kienet qamet kwistjoni tal-mużika sagra fil-knisja. Dak iż-żmien iż-żewġ Maestri di Cappella prinċipali f'Malta kienu Bugeja u Nani. Tant il-pika u l-firda kienet kibret bejn il-partitarji tas-surmastrijiet Bugeja u Nani li meta fl-1874 kienet waslet il-festa titulari ta' San Filep ġara li kien hemm min ried jibqa jżomm lil Bugeja u kien hemm min ried jibdel u jġib lil Nani. Iżda, kien ġie deċiż li kellu jibqa' Bugeja. Kompożituri Oħra Angelo Galea (1806-1890) kompożitur Żebbuġi jitqies li kien l-ewwel Malti li għamel isem kbir bħala surmast tal-banda tar-reġġiment fosthom dawk 92 Highlanders u r-Roval Malta Fencibles. Angelo Galea habrek bis-shieh li jghin lil ibnu Filippo biex iwaqqaf skola tal-muzika f'Haż-Żebbuġ, bil-ħsieb li jgħaqqad banda popolari li eventwalment kellu jkun il- fundatur tal-Banda San Filep. Uħud mix- xogħlijiet tiegħu jinsabu fl-arkivju tal- Kattidral t'Ghawdex u għand dixxendenti tal-familja tiegħu. F'Ottubru 1858, meta kien l-Ingilterra, Angelo Galea kiteb Te Deum għal-żewġ tenuri, baritonu u baxx. Dan huwa l-uniku xogħol minn tiegħu li jinsab f'dan l-arkivju. F'din il-kollezzjoni hemm Salve Regina u Litania li għalkemm mhumix awtentiċi, l-oriġinal tagħhom mhux inkluż fil- kollezzjoni li hemm arkivjat fl-arkivju tal- Kattidral fl-Imdina. Fit-traskrizzjoni hemm imniżel l-isem tal-padrone Gregorio Balzan Magri —Citta Rohan u ġġib id-data tat-13 ta' Lulju 1899. Insibu wkoll Litanie BVM No. 6 ta' Giuseppe Doublet. Dan il-kompożitur għandu l-wirt mużikali tiegħu arkivjat fl- arkivju tal-kunvent tal-Karmnu fl-Imdina u fl-arkivju tal-Kattidral — liema manuskritti kienu jagħmlu parti mill-kollezzjoni ta' J.B. Cassar qabel dawn inghataw lill-Kattidral fis-snin tmenin tas-seklu l-ieħor. Eduardo Farina li huwa marbut l-aktar mal-element bandistiku fil-Hamrun, huwa rappreżentat bit-Tantum Ergo li kien kitbu fl-1881. Kompożitur ieħor interessanti fit-tieni nofs tas-seklu 19 kien Roberto De Cesare. Bħal ħuħ Francesco twieled Bormla fl- 1842 u studja ma' Francesco Mallia Cassar u Giuseppe Spiteri Fremond. Bħal ħuħ kien kantant prolifiku u kompożitur iżda aktar Każin Banda San Filep Festa 2004 tard spikka aktar fil-gurnaliżmu u l- politika. Miet f'Tas-Sliema fl-aħħar t'Ottubru 1910. F'Haż-Żebbuġ insibu żewġ xogħlijiet minn tiegħu li huma awtentiċi miktubin bejn l-1874 u l-1875. Id-Domine Deus hija komposta għal tenur u orkestra filwaqt l-innu Ave Maris Stella kompost għall-żewġ tenuri u baxx ġiet miktuba għall-festa ta' l-Assunzjoni f'Ħal- Tarxien. Interessanti n-nota li nsibu fuq il-partitura tat-Tantum Ergo miktub minn Salvo Mifsud Ellul. Miktuba bejn l-1901 u s-sena ta' wara b'nota li tgħid 'ex Govt. School —274 High Street, Żebbuġ'. Jidher li dan kien attiv f'din l-iskola jew indikazzjoni li din il-biċċa mużika indaqqet propju fl-iskola primarja tar-raħal. Bħal Mifsud Ellul li ftit instab tagħrif dwaru, nsibu wkoll lil ċertu N. Xiberras Azzopardi. Dan l-arkivju jiġbor sitt xogħlijiet minn tiegħu kollha ddatati, miktuba bejn l-1876 u l-1899. Dan jinkludi l-Messa Interna No.l, Messa de Requiem, responsorji tal-mejtin u l-ewwel notturn tal- Milied. Fl-1896 kiteb l-kantiku Magnificat, xogħol li mhux komplut. Fuq diversi partituri tax-xogħlijiet tiegħu hemm imniżżel li dawn huma oriġinali li x'aktarx li nkitbu fin-Naxxar u fl-Imdina. Kompożituri oħra li nsibu xogħlijiet tagħhom fl-arkivju tal-knisja arċipretali ta' Haż-Żebbuġ huma G. Bonniċi, Nap. Caruana Dingli; Giovanni Farruġia, Kan. Hemm ukoll xogħlijiet ta' G.(Giuseppel Cassar, Pietro Varvaro li kien ukoll kantant b'vuċi ta' baritono, u Salvatore Scicluna li studja ma' Paolino Vassallo u kien kontemporanju ta' Gużeppi Caruana, wieħed minn dawk li uża l-istil tal-Moto Proprio. Mużika Sekulari Il-mużika sekulari arkivjata fil-parroċċa ta' Haż-Żebbuġ huma tnejn miktuba minn Domenico Amore u l-Professur Giuseppe Privitera. Domenico Amore li studja taħt Paolino Vassallo dderiġa bosta drabi xogħlijiet fit-teatru Manoel. Il-Pezzo Sinfonia in Fa ma' ġġib l-ebda data meta nkitbet u mhix awtentika. Privitera huwa rappreżentat bir- rimaniscenza Oh quanti palpiti, Oh quanti aneliti li għandhom versi ta' Giobattista Rosano. Din ir-riminiscenza nkitbet għall- pjanu f'Diċembru 1885. Is-Sirikużan Giuseppe Privitera jibqa magħruf meta il- Ħadd 25 ta' Mejju 1873, waqt il-prova ġenerali tal-opra La vergine del castello, x- xena ħadet in-nar u tferrex mal-palk. It-teatru u l-opra tiegħu inqerdu għal kollox. It-teatru reġa nbena b'modifikazzjonijiet li ħadet madwar erba snin u nofs bl-apertura sseħħ fil- 11 ta' Diċembru 1877 bl-opra Aida ta' Verdi. Kompożituri Barranin Minn fost dawn ix-xogħlijiet, inhareg li dan. l-arkivju jigbor fih disa kompożizzjonijiet ta' kompożituri barranin li l-muzika taghhom kienet segwita fil- knejjes taghna. Ix-xogħlijiet huma kollha sagri komposti minn Saverio Alessio, Amatucci, Luigi Bottazzo, Salvatore Cerbaraj li ġġib id-data 1889, Concone, Furio Franceschini u Giuseppe Mercanti. Xogħlijiet oħra ta' wħud minn dawn il- kompożituri jinsabu f'arkivji oħra mxerdin madwar Malta u Għawdex — liema mużika turi li kienet imfittxija mid-dilettanti u l- pubbliku li għalihom l-mużika liturġika kienet ukoll sens ta' namra u divertimenti Padroni u Kollezzjonisti Qabel ma' din il-kollezzjoni sabet postha fil-knisja arċipretali ta' dan ir-raħal, ħafna mill-partituri kienu jagħmlu parti minn Każin Banda San Filep Festa 2004 ġabriet oħra li setgħu kienu wkoll għal-użu tal-kollezzjonist. Paolo Felici kellu numru kbir ta' partituri li kienu wkoll jinkludu xogħlijiet ta' kompożituri oħra għal użu tiegħu għas-servizz mużikali. Persuni oħra li setgħu kienu padruni jew ħadu ħsieb it- traskrizzjoni mużikali kienu Giovanni Caruana, Antonio Pace, is-saċerdoti Pietro Paolo Farrugia, Pasquale Vella minn Għawdex u Lorenzo Saliba; Gregorio Balzan Magri, Michele Farrugia, Giuseppe Tonna, G. Muscat u V. Fenech. Hasra li ftit jew xejn ma nafu dwar dawn u ħidmietom. Konklużjoni L-arkivju illum jinsab għar-riċerka kif ukoll għall-esekuzzjoni bit-tama li titkompla titqajjem kuxjenza ta' dan il-wirt. Hija ħasra li fiħ ma nstabux xogħlijiet ta' kompożituri magħrufa fosthom Dun Michel Angelo Vella, Francesco Azopardi u Ġużeppi Caruana fost oħrajn li kienu Maestri di Cappella f'Ħaż-Żebbuġ matul is-snin. L-istess nuqqas jingħad għal xogħlijiet tajba ta' kompożituri Żebbugin fosthom dik tal-familja Galea, Dun Teodoro Piscopo u Dun Giuseppe Pullicino. Nemmen li ghandha titqajjem aktar kuxjenza denja għall-ħarsien ta' dan il-wirt arkivistiku. Kienet ideja tajba li ftit tas-snin ilu l-arkivju parrokjali beda jigi fumugat bil- hsieb li l-aspett amministrattiv kif ukoll dak storiku marbut mal-hajja ekklesjastika Żebbuġija jkun katalogat b'mod professjonali. Jalla li din id-dedikazzjoni ta' persuni ntiżi fl-istorja ta' dan ir-raħal li kienu qed jaghmlu dan ix-xoghol titkompla fil-futur għal gid ta' dan il-patrimonju. Ħajr: Kapitlu Metropolitan tal-Katidral, Mdina, Kan. Dun Ġwann Azzopardi, Kan.