IL-BNIEDEM MAGNA (Editorjal tal-Prof. L-FILOSFU:- Lhudi Henri Bergson, li m'ilux li miet, u li dan l-aħħar bintu saret Kattolika, kiteb dal-kliem fi żmien meta d- dinja ma kenitx għadha taf bil-bomba atomika. Issa li ż-Xjenza kixfet din il-għodda ta' qirda kbira naraw kemm tassew hi f'waqt- ha l-mistoqsija ta' Bergson. Minn mindu l-magni bdew jieħdu l- post tal-bniedem dejjem inħass il-biża' li żmien bi żmien il-magna. kienet għad tirkeb il-bniedem sa ma tagħmlu magna bħalha u sa mill-1748 tabib militari Franċiż, Lamettrie, ħareġ ktieb fuq hekk ismu U L'Homme Machine'. Minn dak iż-żmiċn 'il hawn kemm sar aktar jivirqilna dan l-isem ikrah—Il-Bniedem Magnal L-ikbar ħsara li ġratilna f'dawn l-aħħar sekli, saritilna mħab- ba l-fiduċja għamja li l-kotra l-kbira tan-nies qiegħdu fir-Raġuni waħedha, fir-Raġuni safja maqtugħa minn dik il-Fidi sħiħa li fuqha jinbena s-soprannatural. Mhux għax ir-Raġuni minnha nfisha, tagħmel il-ħsara, imma f'idejn in-nies tad-dinja, l-ikbar minnhom mogħmija minn ħafna interessi tal-but u ġibdiet tal- qalb imħassra, ir-Raġuni qajla baqa' jistħoqqilha isimha u sar aktar jixirqilha l-isem ta' bluha u ta' għajb. Imma f'għajnejn in- nies fiergħa li m'għandhomx żmien jaħsbu u jħossu, ir-razzjona- liżmu dandan il-libsa tas-sultan u waqqa' qaddejja taħt riġlejh ir- Reliġjon u xandar bħala ħrafa 'l Alla, l-Infern u l-Ġenna u l-Kni- sja Nisranija. bil-qassisin u l-Ġerarkija kollha. Għalhekk rajna taqa' bla saħħa fl-art u tissaħħam fit-trab iċ-ċiviltà Nisranija, bit-tra- diżzjonijiet qodma ta' fidi mixgħula u drawwiet sbieħ ta' qima, lil Dik il-Qawwa Qadima li tinsab moħbija lilhinn mis-sensi. Għax ir-razzjonaliżmu wara li tħabat sa ma għaleb il-ġlieda qaddisa ta' l-Insara t-tajba, jassar l-imħuħ tad-dinja b'formula qarrieqa li għal min m'hux imgħallem biżżejjed tinħass donnha l-aqwa u l- aħħar sfida. lir-Reliġjon. Ir-razzjonaliżmu għallem li kull ma l- bniedem jaf, jafu biss mis-sensi, li. għalhekk jagħmel aġġett ta' irjenza t-tagħrif biss li jinkiseb bis-sensi. Issa billi l-veritajiet tal- fidi ma jistgħux ikunu milħuqa bis-sensi, jiġi waħdu li l-Fidi hija haġa sentimentali u anti-xjentifika. Ibda minn Alla. Dan ma jid- hirx bis-sensi. Mela Alla jew ma jinstabx (Ateiżmu) jew inkella jista' jinstab imvina ma nistgħux inkunu nafuħ (Anjostiċiżmu). U meta nwieġbu min-naħa tagħna li l-ħolqien imżewwaq bil-mixja da' l-istaġuni, xtejjel, ogmra u kwiekeb, sħana u witiet f'newbit- hom, bħala effetti ta' kawża, jagħtu xhieda ħajja Tiegħu, ir-raz- żjonalisti jwieġbu li dak kollu li-ġaqa' taħt is-sensi ħu x-xogħol ta'- ħofna setgħat għomja tan-Natura li għal ħafna miljuni ta' snin ilhom jiltaqgħu u jaħbtu bejniethom sakemm minnhom ħarġet b'aċċident il-ħajja. kif nafuha l-lum. Il-għaliew il-ħajja, kif igħal- lmu r-razzjonalisti, wara dawn il-miljuni ta' snin, mhix ħlief fażi smanzata tal-materja magħġuna mill-qawwiet materjali misterjużi hi nisslu taħrik kbir fil-materja, bħalma t-tefgħa ta' l-id tnissel taħrik u xeħta fil-ġebla mitfugħa sakemm dan it-taħrik intiseġ man-natura materjal tal-ħolqien, taħrik materjali li jissejjaħ Uistint' fil-bhejjem u ''intelliġenza'' fil-bniedem. Is-seklu dsataw li ra x-xandir ta' l-Origin of Species ta' Dar- win, xogħol kbir imma mifhum u applikat ħażin, żied isaħħaħ iċ- vaħdiet tar-razzjonaliżmu billi deher li waqqa', kif ħasbu dawn, il-ġrajja li tingħad fil-Ġenesi, dwar il-ħolqien tal-bniedem mit- trab ta' l-art. U t-tijorija ta' Darwin baqgħet tissaħħaħ bil-kivfa ta' għadam u. skeletri ta' ħlejjaq li kienu jgħixu eluf ta' snin ilu u li juru bini ta 'iġsma bejn dak tal-bniedem u dak ta' l-antropojdi. Il-Bibbja kienet attakkata bl-egħruq u it-xnievel l-aktar mill-istu- iljużi Ġermaniżi, li ħattewha kelma kelma sa ma ħadulha ruħha u ġibuha fix-xejn. Imbagħad x'għajb waqa' fuq il-Bibbja rajnieh dan l-aħħar fi żmien in-Nażisti meta, taħt it-tmesrija ta' Bosen- berg. dan il-Ktieb, blata tal-Knisja, safa' bħal kull ktieb ieħor tal- ħrejjef ktieb tal-Folk-lore. drawwiet u superstizzjonijiet Lhudin, ktieb razzista Semitiku. Mal-Bibbja Nisranija waqgħet il-filoso- fija Tomista bit-tagħlim tagħha kollu dwar it-tajjeb u l-ħażin, jiġifieri, waqqgħet l-etika jew il-morali Nisranija. U f'lokha daħal il-tagħlim materjalista, utilitarju ta' Bentham u Spencer u skond dawn, il-moralità m'għandhiex ħajja minnha nfisha, imma għand- ha ħajja biss sakemm hi marbuta ma' dan jew dak il-bniedem. Jiġifieri, m'hemm xejn tajjeb jew ħażin minnu nnifsu imma hu tajjeb jew ħażin dak biss li wieħed iħoss li huwa hekk għalih. Kull ħaġa U ma tiswiex għalih hi ħażina u kull ħaġa ti tiswa għalih. U sakemm ma tħabbata lis-Soċjetà, ma hemm l-ebda liġi morali li tista' tikkundannak. U xinhi ħlief wirja tal-ħażen ta' dan it-tagħlim; il-gwerra: kerha li għadna kemm ħriġna minnha, gwerra li, skond dan it-tagħlim, kienet tajba għall- Ġermaniżi mill- għajnejn ta' Hitler, u ħażina għall-egħdewwa tagħhom. mill- għajnejn ta' l-Allijati $ Issa ġara li dawk. l-istess nies li xerrdu dil-filosofija qarriega, wara li tiegħmu l-imrar tal-frotta tat-tagħlim tagħhom, qegħdin jintebħu kemm kienet tassew ħażina s-siġra li ħawlu. Fi kliem ieħor, qegħdin. jintebħu li t-tajjeb u l-ħażin jeżistu fihom infus- hom u mhux biss sakemm jaqblu jew ma jaqblux lil dak li jkun. Jeżistu fihom infushom, maqtugħin mill-bniedem; jeżistu f'Aila u ma jistgħux jeżistu mingħajru kif Hu ma jistax jeżisti ħlief fih innifsu. Id-dinja ġiet fil-kliem ta' l-Imgħallem. Wara li għaddiet 'il quddiem ħafna fil-għerf u rfinat l-istudji tagħha, u xerrdet il- filosofija materjalista, dawk li daqu 'l-frotta morra qegħdin jit- għallmu li s-siġra tingħaraf mill-frott tagħha. Qegħdin jintebħu li r-razzjonaliżmu hu s-siġra l-ħażina ta' l-infern li tagħmel frott velenuż. Għalhekk dil-gwerra issa qanqlet urajha fost ħafna nies li jaħsbu, nies ta' rieda tajba, ix-xewqa li fl-Ewropa jerġgħu jit- qajmu l-valuri morali tar-Reliġjon Nisranija, il-valuri li nebbħu dl-Divina Commedia ta' Dante u s-Summa ta' San Tumas. M'aħ- niex innaqqsu mill-kobor tar-Raġuni, imma l-moħħ tal-bniedem waħdu, bħal tifel żgħir li ma jafx it-triq, ma jasalx id-dar tiegħu li hija d-dar tal-verità kollha, jekk ma jkollux min jurih it-triq. Ir-raġuni waħidha tista' tixxebbah lill-fanal kbir li l-lampa tiegħu mixgħula ma ddurx dawra. mejt biex turi n-naħat kollha ta' l-in- ħawt lill-ġifen li jkun. qiegħed ifittex il-kenn mill-għarqa. U jiġri għalhekk li għax dal-ġifen bid-dawl tal-fanal jara naħa waħda biss, jaqbad rotta ħażina, jidħol fuq skoll u jinkalja jew jegħreq. Tassew li hi dawl ir-Raġuni u iblah ħafna min lir-Raġuni jagħm- lilha gwerra għax bid-dawl tagħha biss aħna ningħażlu mill-bhej- jem l-oħra. Kif għedna l-ħażin mhux qiegħed fir-raġuni nfisha imma fil-fehma mgħawġa ta' dawk li jidhrilhom li d-dawl tar-ra- ġuni waħedha jista' juri l-inħawi kollha. ġipes…' (Pensċes). Dan il-ħsieb ifissru wkoll il-versi ta' fenmijson: Ir-razzjonalisti jiċħdu l-eżistenza tar-ruħ jew billi jgħidu li ma deżistiz jew inkella li teżisti biss bħala forma iktar għolja u perfez- zjonata ta' l-istint li naraw fil-bhejjem. Ukoll kieku kellna nħallu barra l-argumenti sħaħ tal-filosofija Tomista, ingħid għalija dej- jem kienet biżżejjed l-intwizzjoni tiegħi nnifsi bħala bniedem li għandi setgħa ġewwa fija li naħseb u nitkellem, nifraħ u niddej- jaq biha. Waqt li kull wieħed minna jħoss ruħu mibni minn ħafna bċejjeċ kull wieħed minna jħoss ukoll li l-ħsieb fil-moħħ ma jsir minn l-ebda waħda minn dawn il-ħwejjeġ. Iħossu li hemm set- għa ġewwinija f'kull wieħed minna li m'għandhiex x'taqsam imma li tinqeda bil-ġisem biex hi titħaddem mingħajr b'daqshekk ma ssir biċċa waħda mill-ġisem. Biex nagħtu eżempju, meta n-nifs igħaddi minn ġo strument mużikali tal-fomm, minn dan l-istrument joħroġ ħafna daqq, noti mifruda jew mużika. Im- ma dan in-nifs jonkella dan id-daqq ma jingħaddx biċċa minn dan. l-istrument mużikali. L-istrument mużikali: jaqdi lin-nifs biss u jibdlu f'mużika. Hekk ukoll il-ġisem jaqdi lir-ruħ biex din tista' taħseb u tħoss. U hekk kif in-nifs minfuh ġo strument mużikali tajjeb idoqq mużika tajba u meta hu minfuħ ġo strument ħażin joħroġ mużika ħażina, ir-ruħ ukoll taħdem tajjeb jew ħażin. skond il-ġisem, li hu strument tagħha, ikunx tajjeb jew ħażin, qawwi jew marid, mingħajr imma ma l-istrument wil-mużika, jew il- ġisem wir-ruħ. ma jsiru ħaġa waħda. Għar ir-ruħ hi n-nifs t'Alla u l-ġisem hu l-għamara tiegħu, dawk li bħal Bergson jemmnu fl-ispirtu divin tal-bniedem jaraw f'din iċ-ċaħda u tinżigħ ta' l-ispiritwalità li qiegħda ddallam id- dinja s-saltna tal-ħażen. B'tinżigħ ta' l-ispiritwalità rridu nfissru l-għajb li d-dinja għamlet lilha nfisha billi neħħiet minn fuqha l- libsa li tixirgħha, il-libsa tar-ruħ Nisranija, u bħal mara ħażina li tagħti ruħha f'idejn l-irġiel, waqqgħet in-nies fid-dnub bil-għera ta' ġisimha. Għarwiena, mingħajr satar, maħruqa minn waħda. mill-eħrer gwerer, id-dinja titħabat biex kiċku tgħatti l-faqar u l-għera tagħha bir-razzjonaliżmu ijentifiku. Imma r-razzjonaliż- mu l-lum ħareġ fallut u ħtija tal-filosofija razzjonalista li ċaħdet il-valuri spiritwali issa d-dinja tinsab maħruqa mill-mibegħda ta' bejn l-aħwa. Il-kruħa ta' Nuremberg, il-waħx tal-bomba. atomika u ħwejjeġ oħra ħżiena jixhdu r-responsabbiltà tal-ġnus kollha għall-ħsara li sabet ruħha fiha d-dinja. Għax mhux il-Ġermanja Nażista biss imma d-dinja kollha ċaħdet ir-ruħ. u immekkanizzat l-ispirtu tal-bniedem sakemm dan sar magna u, bħal ġisem illup- pjat mill-morfina, ma baqar iħoss iżjed. Il-materjaliżmu mgħolli għall-ġieh ta' dottrina. politika nazzjonali fir-Russja, għamel ħsara kbira fil-letteraturi tad-dinja. F'Malta. sa issa l-letteratura tagħna għadha safja minn dawn. il-ħtijiet. Għadna ngħixu għal rasna u qajla għandna rbat ma' kurrenti letterarji ta' 'l-ispirtu mħawwad. ta' kittieba barranin bħalma huma. l-kittieba Ingliżi, Amerikani, Franċiżi u Taljani ta' żmenijietna. Bajna kif il-letteratura barra- nija tal-lum, biex taqta' r-rbat ma' l-imgħoddi tal-kultura Nisra- nija, ħarbet il-forom, ir-ritmu, il-mużika, l-ispirazzjonijiet ta' żmi- nijiet oħra, żmenijiet li nebbħu l-kobor tal-letteratura u arti Nisra- nija, li tawna poeti kbar bħal Dante, Milton, Francis Thompson, Franġisk d'Assisi u Juan de la Cruz. Jewwilla Freud ma għal- limmtex li hi ħrafa l-moralità u ħrafa l-biża' ta' l-Infern u r-reli- ġjonijiett U seinhi skond Freud u wjenzati oħra materjalisti l-in- twizzjoni ta' veritajiet soprannaturali u tal-ġmiel ħlief taqriq tal- moħħ imħawwad, imfixkel minn fdalijiet prejistoriċiż U għar ninfu l-egħjun tal-fidi l-kbira, ġiet fix-xejn l-ispirazzjoni u l-poeta rajnieh dan l-aħħar snin. bħad-daqqaq mingħajr l-istrument, jew sieket jew inkella jhewden, nervuż jew eċċentriku, imxabba' minn ħajja kerha u bla ħajr li ħu jaħbat ipinġiha. kif inhi jew kif jidhirlu li hi f'versi nervużi u koroh bħalha. Fi kliem ieħor, dik hi l-poeżija li ħafna m'għadhomx jaħmlu għax imħawda. Imħawda l-poeżija bħalma mħawwad il-moħħ u bħalma mħawda d-dinja. Imma dawk ti bħal Bergson jemmmu. fl-ispirtu. divin tal- bniedem għad baqagħlhom it-tama li d-dinja xi darba ttajjar il- madmad tal-jasar tagħha, twaqqa' l-bibien li għalquha f'ħabs is- wed., toħroġ għall-beraħ u mill-ġdid tithenna bil-kħula u d-difa tas-smewwiet. Imma dan. isir biss meta l-bniedem jifhem, bħalma jehem Pascal, u Dun Karm fil-poeżija L-Jien u Lilhimn Minnu. li l-qalb u l-moħħ, Xjenza u Fidi, iridu jaħdmu t-tnejn flimkien għax ma jistgħux igħaddu mingħajr xulxin. Dak in-nhar biss ir- raġuni ma tibqax tixbah lill-fanal li jixħet id-dawl tiegħu naħa waħda. Dak in-nhar biss, meta flimkien mal-qalb li temmen, ir- Raġuni tkun bħal fanal li jdawwal l-inħawi. kollha. fid-dlamijiet tal-lejl biex juri l-art lill-iġfna mitlufa fil-baħar imqalleb.