IL-MEJTIN — DRAWWIET NIESNA Fl-aħħar edizzjoni ta' 'Is-Siġġiewi' rajna drawwiet mis- sirijietna f'dak li għandu x'jaqsam maż-żwieġ. tilurn naraw x'kienu jagħmlu l-antenati tagħna meta kien imutilhom xi ħadd. Dan l-artiklu ġie fi żmien tajjeb għax qegħdin fiż-żmien li niftakru fl-egħżież tagħna li ħal- lewna. Ngħidilkom mill-ewwel li drawwiet nannietna ma kienu xejn inqas interessanti u kurjużi minn dawk taż- żwieġ. Mal-mewt ta' xi membru tal-familja, qrabatu kienu pront ineħħu l-kwadri kollha minn mal-ħajt u xi minn daqqiet l-għamara wkoll. Ħafna drabi kienu jiksu l-ħitan tal-kamra fejn jinsab il-katavru bi drapp iswed. Wara li jkun imkeffen il-katavru kien jitpoġġa f'nofs il-kamra bejn erba' xemgħat, ħaġa li għadha ssir sal-lum, u niesu, libsin kollha l-iswed iduru miegħu jgħidu xi talb. Minn hawn 'il quddiem kienet tibda ċerimonja stramba ħafna magħrufa bħala n-newwieħa. Dawn, isimhom magħhom. Xogħolhom kien li joqogħdu jibku u jixhru waqt il-funeral. Kieku s'hawn biss ma ġara xejn. Imma dawn l-istess nisa, malli jidħlu f'dar il-mejjet kienu jagħmlu kważi straġi sħiħa. Jekk fid-dar kienu jsibu xi dielja, din kienu jaqilgħuha minnufih. Wara, kienu jwaddbu l-qsari jew pjanti li jsibu mill-gallerija jew mit-tieqa għal barra. Waqt li jkunu jagħmlu dan kienu jkantaw kant monotonu u ta' dwejjaq. Wara dil-battikata, in-newwieħa kienu jduru dawra mad-dar u jagħżlu l-isbaħ biċċa tal-kina li jsibu u jsabbtuha ma' l-art. Jiġbru l-bċejjeċ, joħduhom fil-kċina, jitħnuhomu jħalltuhom ma' l-irmied tal-fuklar. Imbagħad, b'xi pinzell, iċappsu l-bibien kollha tad-dar b'dit-taħlita. X'tifsira fiha din, qatt ma stajt nifhem. Kif jispiċċaw din l-ispeċi ta' ċerimonja (iktar toqgħod il-kelma straġi), dawn in-nisa kienu jitkixxfu fuq il- karattru tal-mejjet. Wara, kienu jmorru joqogħdu għarkubbtejhom ħdejn it-tebut, u hemm, waqt li jixhru u jwerżqu, jibdew ifaħħruh f'forma ta' taqbila spirtu pront. Wara kull waqfa, nies il-mejjet kienu jaqtgħu bċejjeċ minn xuxithom u jpoġġuhom fuq il-katavru. Fil-purċissjoni tal-funeral lejn il-knisja, in-newwieħa jibqgħu mexjin inewħu wara t-tebut, akkumpanjati minn oħrajn idoqqu daqq monotonu fuq il-flawt. Meta jasal ħin id-difna, taħt ras il-katavru kienet 14 titpoġġa mħadda mimlija weraq tar-rand u tal-larinġ. Wara d-difna, fuq il-qabar kienu jifirxu biċċa drapp sewda, li kienu jħallu hemm għal xi jiem. Fil-jum tal-mewt, nies il-mejjet kienu jqassmu xi ikel u karità lill-foqra. Stramb ukoll hu l-fatt li jekk il-mejjet kien ikollu żiemel, anke dan kien jeħel ma' rashom għax kienu jaqtgħulu denbu. Niftakar 'il missieri jgħid li fi tfulitu din id-drawwa kienet għadha teżisti (bejn l-1900 u l-1920). Sa tlett iiem wara l-mewt, il-familjari tal-mejjet la kienu jsajru u lanqas jieħdu l-forn, iżda jgħixu b'dak li jġibulhom il-ġirien. Waqt l-ikel kienu joqogħdu fl-art b'saqajhom taħthom. In-nisa fil-familja tal-mejjet ma kenux joħorġu barra Qabel erbgħin jum u kienu joqogħdu ġewwa jilqgħu n- nies li jmorru jtuhom l-għomor. L-irġiel kienu joħorġu biss wara sebat ijiem, imma ma kenux iqaxxru l-leħja qabel erbgħin jum. Il-vistu għall-mewt ta' missier jew omm kien idum sentejn, u matul dan iż-żmien il-qraba ma kenux jattendu festi jew okkażjonijiet oħra ta' ferħ, bħal tiġijiet u oħrajn. Kienu wkoll jilbsu iswed minn fuq s'isfel. llum, ma ngħidx li nqata' għal kollox, imma kważi. Sa ftit żmien ilu, kienet drawwa fir-raħal tagħna li meta jmut xi ħadd, il-familja tiegħu kienu jneħħu l-pum jew il-ħabbata mill-bieb ta' barra u minflok, jagħmlu ċoff iswed. Il-ħwienet tal-qrib ukoll kienu juru luttu għal mejjet billi jagħmlu faxxa sewda mal-bieb tal-ħanut, li kienu jżommu nofsu magħluq. Nistgħu ngħidiu li din għadha teżisti sal-lum. Drawwa oħra li nqatgħet u li ħafna minna għadhom jiftakru hija t-tfal ta' l-istituti preżenti fil-funerali. Dawn kienu jaslu r-raħal b'tal-linja ftit qabel il-funeral u jibqgħu sejrin dritt id-dar tal-mejjet. Hemm jidħlu fejn ikun hemm it-tebut u joqogħdu jitolbu mas-soru li jkollhom magħhom. Meta jiġi l-qassis u l-fratelli bl-istandardi (dejjem skond f'kemm il-konfraternità kien ikun miktub il-mejjet) dawn it-tfal jakkompanjawh sal-knisja. Nif- takar ġieli kien hawn funerali meta kien ikollhom tfal minn erba' istituti differenti. Ma rridx ninsa nsemmi wkoll li wara l-funeral, kienu jitqassmu x-xemgħa lill-qassisin u 'l-abbatini. Din ukoll illum tidher li nqatgħet. Il-ġarr tal-mejtin illum ukoll inbidel. Fl-antik, dan kien isir fuq l-ispallejn saċ-ċimiterju. Wara beda jintuża l- karru biż-żiemel. Aktar mal-qraba jkunu kapaċi jħallsu aktar kien ikun sabiħ il-karru. Flok par żwiemel kien jista' jkollok anke żewġ pari. Il-qassis u l-abbati kien ikollhom karru għalihom. il-karru tat-trabi jew ta' xi tifel żgħir kien ikun abjad. Perd, xi minn daqqiet, flok il-karru kien jintuża l-karrozzin. Niftakarni kemm-il darba, meta kont abbati, nġorr it-tebut żgħir, b'xi tarbija tat-twelid, lejn iċ-ċimiterju fil-karozzin tal-Katnazz li kien joqgħod Bieb San Ġwann. Hawn ta' min jgħid ukoll li dari kienu mietlu xi ħadd tal-familja, nagħtuh l-għomor bil-kliem 'L-għomor lilek u 'l min baqagħlek', jew la Taljana 'Longħi Giorni', Ser nispiċċa dan l-artiklu b'xi tagħrif qasir fuq iċ- ċimiterji tagħna u nibda b'dak ta' Ta' Brija. Dan kien jintuża għal dawk li kienu jmutu bil-pesta. Dak ta San Teodoro (San Dawdar) ukoll kien jintuża għal min imut b'xi marda li tittieħed. Sal-1938, id-dfin tas-Siġġiwin kien isir fil-korsija tal- knisja. Dak tal-qassisin fil-kannierja taħt il-maġġur. Fl- 1938 sar l-irħam tal-korsija. Minħabba f'hekk, il-fdalijiet jmutu ħafna trabi, u ma kenitx tgħaddi ġimgħa li ma tismax 'ġenna' jew tnejn idoqqu. Min jaf dik il-qanpi- ena li hemm weħidha fil- kampnar tal-lemin kemm il- ġenna daqqet. llum il-ġarr tal-mejtin isir f'karrozzi ap- posta. Għadha teżisti wkoll sal- lum id-drawwa li meta niltaqgħu ma' xi ħadd li jkun tal-mejtin inqalgu mill-oqbra u ndifnu fiċ-ċimiterju ta' Ta' Brija. Sadattant beda jsir id- dfin fiċ-ċimiterju l-ġdid, li fil- preżent qed jiġi mkabbar ħafna. Biex dan l-artiklu ma jtulx wisq kelli nħalli barra ħafna dettalji żgħar. Nispera pero li dan li ktibt issibuh interes- santi speċjalment dawk dillettanti tal-folklor Malti. TRIQ DUN MANWEL ZAMMIT Siġġiewi , (Wara l-Bandli) Tel. s ISSIBU GĦAŻLA TA' Speakers, Stereos u Alarms tal-Karozzi, Portable Stereos, Hi-Fi Svstems, Videos u Monitors, Televisions u Cassettes INSTALLAZZJONI TA' STEREOS U ALARMS F'KAROZZI s TISWIJIET TAL-OĠĠETTI KOLLHA MSEMMIJA s SERVIZZ TA' DAQQ GĦAL-PARTIES U TIĠIJIET MUŻIKA U CASSETTES B'DISKI GĦALL-GOSTI TA' KULĦADD sAĠENTI TA' ROVAL INSURANCE