ġ il-Kardinal Giuseppe Mezzofanti u l-Malti Min kien il-Kardinal Mezzofanti2 Il-Kardinal Mezzofanti (1774-1849) kien aktarx l-akbar poliglotta fl-istorja. Baqa' magħruf għall-fakultà straordinarja li kellu biex jitgħallem il-lingwi. Minħabba dan id-don kważi soprauman, fi żmienu, kien magħruf bħala 'Pentekoste ħaj', u sal-lum għadu jidher fil-Guinness Book of Records bħala l-aktar persuna li qatt kienet taf ilsna u djaletti. Il-fama tiegħu diġà kienet leġġendarja fi żmienu tantlixi xettiċi ma kinux lesti jemmnu kulma kien jingħad fuqu. Bosta vjaġġaturi eruditi, kittieba (fosthom Lord Bvron), ambaxxaturi, filologi, u saħansitra imperaturi marru Ruma apposta biex iġarrbuh u jisfidawh bil-lingwa tagħhom. Kull wieħed minnhom mar lura mmeraviljat bil-ħila tiegħu. Sintendi mhux kull aneddotu dwaru huwa kredibbli,imma ħafna minn dawk li ltaqgħu miegħu jgħidulek li mhux biss kien jitkellem bl-ilsna bl-aktar mod naturali, iżda talli kien kapaċi jħawwar kliemu b'diversi idjomi u battuti umoristiċi. Il-bijografu ewlieni tiegħu huwa l-Irlandiż Charles William Russell, D.D. (1812—1880), saċerdot, professur ta' l-istorja ekkleżjastika, u president ta' St Patrick's College, Mavnooth.' Russell, fil-fatt, kien wieħed minn dawk li marru jiltaqgħu mal-kardinal biex jivverifikaw ix-xnigħat dwaru, darba fl- 1841, u darba oħra fl-1843. Tant baqa' impressjonat li aktar tard iddeċieda li jikteb il-ħajja ta' Mezzofanti. Hu intervista lil diversi nies li, f'xi żmien, iltaqgħu u tkellmu mal-kardinal, filwaqt li fela għadd kbir ta' ittri privati u djarji miktuba minn oħrajn. Il-ġenju ta' Mezzofanti jinteressana aktar mill- qrib minħabba l-fatt li fost l-għadd ta' lingwi li rnexxielu jitgħallem insibu sewwasew il-Malti. Ta' min jgħid li Russell, fil-bijografija tiegħu, jipprovdi wkoll bosta kitbiet qosra b'diversi lingwi bil-kalligrafija tal-kardinal innifsu; b'xorti ħażina, m'hemmx eżempju bil-Malti. Barranin oħra li kienu jafu l-Malti fis-sekli 17, 18, u 19 Il-fatt li Mezzofanti kien jaf bil-Malti jobbligana nsemmu barranin oħra li ftit jew wisq kienu midħla ta' lsienna. Matul il-ħakma ta' l-Ordni kien hemm diversi kavallieri li wrew interess fil-Malti u saħansitra tgħallmu l-lingwa. Neveu, pereżempju, tant kien profiċjenti fl-ilsien Malti li kien kapaċi jagħraf minn liema naħa tal-gżira kien il-kelliem mill-aċċent li juża.' Fi żmien l-Ordni wkoll dehru l-ewwel dizzjunarji u grammatiki tal-Malti. Ħafna minnhom baqgħu manuskritti u ntilfu. Pereżempju, Ignazio Saverio Mifsud ,fil-Biblioteca Maltese, isemmi grammatika Maltija b'dizzjunarju Malti-Taljan-Franċiż tal-Kommendatur Fra Francesco Bardon. Dan ix-xogħol ħadd ma jaf x'sar minnu;' l-istess,m' għandna l-ebda traċċa tal-grammatika imsemmija minn Ġan Franġisk Agius de Soldanis, li nkitbet mill-kavallier de Tournon.$ Biex sawru dawn l-opri bilfors li kemm Bardon kif ukoll de Tournon kellhom għarfien, imqar rudimentari, ta' lsienna. L-ewwel dizzjunarju tal-Malti li dwaru għandna tagħrif sostanzjali nkiteb minn kavallier tal-familja Thezan-Venasque, probabbilment Francois de Vion Thezan Court (m. 1649), madwar is-sena 1650. Dan id-dizzjunarju aktarx qatt ma ġie stampat fi żmienu u l-manuskritt oriġinali s'issa għadu ma nstabx. Kopja tiegħu, miżjuda minn ħaddieħor, probabbilment minn kavallier Provenzal tal- familja Fougasse de la Bastie, kienet ippubblikata minn Arnold Cassola fl-1992 bl-isem Regole per la Lingua Maltese. Fil-bidu tiegħu hemm ġabra ta' noti dwar il-grammatika Maltija, filwaqt li fl-aħħar hemm għadd ta' istruzzjonijiet għas-suldati bit-Taljan u bil-Malti.) Fl-ewwel deċennji tal-perjodu Ingliż, niltaqgħu ma' studjużi oħra li kellhom għarfien ta' lsienna. Fl-1804, il-kavallier Pierre-Marie-Louis de Boisgelin de Kerdu (m.1816), membru tal-Prijorijatta' Aquitaine, fix-xogħol tiegħu Ancient and Modern Malta, iddeskriva l-Malti bħala patois jew djalett kampanjol, aktar milli lingwa vera. Matul is-soġġorn tiegħu f'Malta huwa jidher li kiteb Ritratt ta' Giuseppe Mezzofanti, 1838, pittura ta' P. Garosini't grammatika ċkejkna tal-Malti u kkompila xidjalogi, għanjiet,u rakkonti lokali; b'xorti ħażina, m'għadx fadal ħjiel ta' dawn il-kitbiet $ L-orjentalist magħruf Wilhelm Gesenius (m. 1842), fil-Versuch iiber die Maltesische Sprache (Stħarriġ dwar l-Ilsien Malti, ippublikat f'Leipzig fl-1810), iddefenda bis-sħih in-nisel Għarbi tal-Malti. Schlienz kien editur u traduttur taċ-Church Missionarv Societv (CMS) fis-snin 1827-30 u supretendent ta' l-istess soċjetà fis-snin 1830-42. Hu rnexxielu jitgħallem il-Malti u għaraf l-importanza li l-klassijiet soċjali kollha fil-pajjiż jitgħallmu jiktbu u jaqraw bl-ilsien nattiv tagħhom Mill-bqija diffiċli tgħid x'kompetenza kellhom fil-Malti de Boisgelin u Genesius, imma xi grad ta' għarfien kellhom żgur. James Somerville (1777-1860) kien Skoċċiż minn Glasgow li serva fiċ- ċivil hawn Malta bejn l-1817 u l-1834. Kien arkeologu u kollezzjonist ta' l-antikitajiet.0 Qabel ma wasal Malta, kien viċi-konslu tal-Maestà Tiegħu fi Tripli. Hemmhekk kien tgħallem xi ftit Għarbi; għaldaqstant, ma kinitx sorpriża li hawn Malta beda jinteressa ruħu fi lsienna. Somerville saħansitra kkompila dizzjunarju mdaqqas tal-Malti li baqa' mhux ippubblikat.'' Ħadem fuq dan ix-xogħol fis-snin għoxrin tas-seklu dsatax; b'xorti ħażina, ma nafux x'sar minn dan il-manuskritt. Ingliż ieħor li ċertament tgħallem il-lingwakien ir-Rev. Qabel ma ħalla l-gżira fl-1841 biex jistudja għas-saċerdozju, huwa qatta' l-parti l-kbira ta' żgħożitu hawn Malta fejn kien jaħdem ta' stampatur. L-għarfien tal-Malti, fil-fatt, kien il-bażi għall-imħabba tiegħu għall-Għarbi u l-ilsna orjentali. Għal xi żmien ħadem spalla ma' spalla ma' Ahmad Faris al- Sidvak Efendifid-dipartimenteditorjali taċ-CMS 2 Badger, fil-ktieb Description of Malta and Gozo (1838), inkluda xi għanjiet popolari bil-Malti. Fl-istess sena, bħala editur ta' l-ewwel ġurnal Malti, L-Arlekkin jew Kawlata Ingliża u Maltija, ippubblika wkoll żewġ poeżiji: 'L-Imħabba u Fantasija' u 'Sunett'. F'dan iż-żmien Badger kien qed jaħdem ukoll fuq dizzjunarju Ingliż-Malti li baqa' mhux ippubblikat.$ Fl-1876, il-lingwista Ġermaniż Carl Sandreczki (m. 1892) kiteb l-istudju 'Die maltesische Mundatt' ('Id-Djalett Malti') fil-ġurnal tas-Soċjetà Orjentali Ġermaniża. Fl-1894 Luigi Bonelli (m. 1947) intbagħat Malta mill-Istitut Orjentali ta' l-Università ta' Napli biex jistudja l-Malti. Għal darba oħra, mhux lakemm tiġġudika l-livell ta' kompetenza li kellhom Sandreczki u Bonelli fil-Malti. Ħjiel bijografiku Giuseppe Gaspare, bin Francesco Mezzofanti u Gesualda Dall'Olmo, twieled Bologna nhar is-17 ta' Settembru 1774. Sa minn ċkunitu kellu memorja prodiġjuża, u minkejja li missieru kien mastrudaxxa fqir, il-ġenituri tiegħu ħasbu biex jagħtuh edukazzjoni xierqa. Ta' tnax-il sena beda l-kors tal-filosofija kienx adult biżżejjed biex jordna saċerdot. Kien f'dan iż-żmien ta' stennija li beda jinteressa ruħu fl-ilsna orjentali, għalkemm nafu li s'hawn kien diġà kellu ħakma tajba tal-Latin, il-Grieg, l-Ispanjol, il-Ġermaniż, u xi djaletti Sud-Amerikani. Ħa l-quddiesa fit-23 ta' Settembru 1797, ta' ftit aktar minn 22 sena. Minnufih inħatar professur ta' l-Għarbi u l-Ebrajk fl-Università ta' Bologna. Biss ma damx ma tilef postu billi naqas li jieħu ġurament ta' lealtà lejn ir-Repubblika Ċisalpina. Wettaq xogħol pastorali fejjiedi fost is-suldati ta' diversi ġnus fl- isptarijiet ta' Bologna matul it-taqbid ta' l-1799—1800, sakemm reġa' laħaq professur ta' l-Ilsna Orjentali u l-Grieg fl-istess Università, kariga li żamm fis-snin 1804-08 u fis-snin 1814-31. Fl-1806, Napuljun stiednu jmur Pariġi, iżda Mezzofanti rrifjuta l-offerta. Fl-1814, il-Papa Piju VII ħatru segretarju tal-Congregazione di Propaganda u ħajru jinżel Ruma; għal darba oħra, huwa ppreferixxa jibqa' Bologna. F'din il-kariga wettaq ħafna xogħol utli; pereżempju, fl-1828, imqabbad mill-Kardiani Cappellari (aktar tard il-Papa Gregorju XVI), Mezzofanti rreveda l-Brevjarju Siro-Maroniku. Sakemm dam f'belt twelidu, rawwem interess ukoll fl-etnoloġija, l-arkeoloġija, in- numismatika, u l-astronomija. Fl-1831, telaq lejn Ruma fuq talba tal-Papa Gregorju XVI biex jaħdem qrib tiegħu fis-Santa Sede. Fl-istess sena nħatar kanonku fi ħdan il-kapitlu ta' Santa Maria Maggiore. Għamel perijodu qasir f'Napli, fejn niżel biex jistudja ċ-Ċiniż, esperjenza li litteralment eżawrietu. Mezzofanti laħaq kanonku tal-bażilika ta' San Pietru (1833), kuratur ewlieni tal-Librerija tal-Vatikan (1833), wara Angelo Mai, u konsultur fuq l-Indiċi tal-Knisja fi ħdan is-Sacra Congregazione (1834). Mezzofanti laħaq kardinal fl-1838 u ħa sehem fil-konklav ta' l-18461i minnu ħareġ elettil-Papa Piju IX. Inħatar membru onorarju ta' l-Akkademja Xjentifika Russa (1843), u prefett ta' l-istudji fil-kulleġġ tal-Congregazione Propaganda Fide (1845), fejn saċerdoti Kattoliċi kienu jitħarrġu għall-missjoni. Russell jiddeskrivi lil Mezzofanti bħala bniedem umli, konġenjali,u aktarx axxetiku. Il-kardinal kellu d-drawwa jbakkar, jiekol mill-anqas, u jibqa' jistudja, dejjem fl-isfera lingwistika, sa tard bil-lejl. Minkejja li kiteb għadd ta' studji akkademiċi, qatt ma kien xi awtur kbir. 4 Barra minn hekk, minħabba l-impenji tiegħu f'diversi karigi, ħalla ħafna xogħlijiet mhux mitmuma li baqgħu manuskritti. Il-ġrajjiet imqanqla ta' l-1848, li heżżew il-fibra soċjo-politika ta' l-Italja, komplew għarrqulu saħħtu li kienet diġà dgħajfa ħafna. Hu miet Ruma fil-15 ta' Marzu 1849, u ndifen fil-knisja ta' Sant'Onoffiju, fl-istess belt. Mistoqsijiet Kemm-il lingwa kien jaf Mezzofanti7 Ma teżistix tweġiba ċara u tonda. Aktar ma kiber aktar kompla jitgħallem, għalkemm wieħed irid jgħid li ma kienx jaf kull lingwa b'mod perfett. Xi wħud kien jafhom daqs kelliem nattiv; oħrajn, bħas-Sanskritt, il-Malasjan, it-Tibetjan, u l-Iżlandiż, kien jaqrahom jew jiktibhom biss. Hawn min jgħid li minn ta' l-anqas kien jaf 27 lingwa tajjeb ħafna, u għadd sostanzjali ta' lingwi oħra mhux ħażin. Fil-Grande Enciclopedia De Agostini, naqraw li kien jaf b'madwar 40 lingwa. '$ Biss, Russell isostni li l-kardinal kellu ħakma perfetta ta' 38 lingwa, fosthom l-Ingliż, il-Ġermaniż, l-Olandiż, il-Fjamming, id-Daniż, l-Iżvediż, l-Ungeriż (Magjar), iċ-Ċek (Boem), ir- Russu, il-Pollakk, it-Taljan, l-Ispanjol, il-Portugiż, il-Franċiż il-Latin, il-Grieg (kemm Qadim kif ukoll Modern), l-Armen, l-Albaniż, il-Persjan, it-Tork, iċ-Ċiniż, l-Ebrajk (kemm Bibliku kif ukoll Rabbiniku), l-Għarbi, il-Kopt, u l-Malti; filwaqt li kien iġaħġaħ xi ħaġa bi 30 lingwa oħra, fosthom is-Sirjak, il-Bask, l-Angolan, il-Ġjorġjan, il-Bulgaru, il-Peruvjan, iċ-Ċilen, il-Messikan, il-Ġappuniż, l-Irlandiż, is-Serb, il-Gaelic, u l-Ħindustani; apparti xi ħamsin djalett tal-lingwi msemmija, fosthom l-Isgalli,in-Naplitan,is-Sard, il-Provenzal, il-Gaskon, u l-Katalan.1 Kif irnexxielu jitgħallem daqstant lingwi2 Qabelxejn, l-ironija li għadha tikkonfondi lil kulħadd hi li Mezzofanti qatt ma rifes f'art stranġiera, u qatta' l-parti l-kbira ta' ħajtu bejn Bologna u Ruma. Hu rnexxielu jitgħallem dawn l-ilsna kollha billi kien jaqra l-ħin kollu traduzzjonijiet ta' kotba klassiċi, bibbji,u dizzjunarji tal-lingwi minn kull rokna tad-dinja. Il-librerija tal-Vatikan kellha l-akbar kollezzjoni ta' kotba b'ilsna barranin; dawn kienu l-ħin kollu għad-dispożizzjoni tiegħu billi kien il-kuratur ta' l-istess librerija. Apparti minn hekk, Mezzofanti kien jaħtaf kull okkażjoni biex jitħallat ma' kull razza ta' nies f'Ruma, kif ukoll jitkellem ma' l-istudenti diversi li kien jgħallem fil- kulleġġ tal-Propoganda. Għamilha wkoll ma' suldati u infermiera ta' diversi nazzjonijiet fl-isptarijiet fejn serva. NOVEMBRU 2007 47 Il-Malti ta' Mezzofanti Minn dan it-test jidher ċar li Mezzofanti kien jaf il-Malti sewwa. Fil-fatt, Russell, f'lista li jagħti band'oħra, iqiegħed il-Malti fost dawk il-lingwi li l-kardinal kien jaf b'mod perfett. Il-kliem eżatt ta' l-awtur hu: ''tested and spoken with rare excellence'' 7 It-test jirreferi għal ġrajjiet li seħħew fis-snin erbgħin tas-seklu dsatax, iżda minn evidenza li jipprovdi l-istess Russell, nafu fi żgur li Mezzofanti kien diġà jaf il-Malti fis-snin tletin. Pereżempju, f'Kap. XIII (1836-38) jgħidilna li f'daż-żmien hu kien jgħallem l-Għarbi lil student Malti li kien jattendi l-kulleġġ tal-Propaganda. Fl-istess kapitlu, imbagħad, naqraw ittra miktuba mir-Rev. Charles Fernando, li aktar tard serva bħala missjunarju appostoliku fis-Cevlon (illum Sri Lanka). Fiha jiftakar lill-għalliem tiegħu ikellem lill-istudenti bil-lingwa rispettiva tagħhom, xi ħaġa li kienet togħġobhom ferm. L-interess ta' Mezzofanti fil-Malti hu attestat minn kittieba oħra, fosthom ir-Rev. Dan Fletcher kellu jħejji rapport fuq il-prattika tar- reliġjon u l-letteratura fost il-Knejjes Insara tal-Lvant. Fi triqtu lejn l-Orjent, Fletcher waqaf Malta fl-1842 u fid-djarju tiegħu ħażżeż bosta osservazzjonijiet interessanti dwar diversi aspetti tal-ħajja f'dil-gżira. Ġudizzju ta' l-aħħar Mezzofanti rnexxielu jaħkem bosta lingwi, inkluż il-Malti, mingħjar qatt ma ħareġ mill-Italja. L-istorja tiegħu m'hijiex ħrafa esaġerata. Il-provi oġġettivi li jġib Russell fil-bijografija msemmija jsawru xhieda konvinċenti tal-ħila ta' l-għaġeb tiegħu. Biex tgħallem dawn il-lingwi kollha, kellu jistudja b'dixxiplina assidwa bħal ħaddieħor; sintendi, kellu doni naturali kbar u kien vantaġġjat miċ-ċirkostanzi li għex fihom. Irridu ngħidu wkoll li l-għarfien lingwistiku ta' Mezzofanti kien wieħed intuwittiv aktar milli analitiku. Carlo Tagliavini, li kien professur fl-Università ta' Budapest u espert fuq il-ħajja u l-ħidma tal-kardinal, kiteb hekk: Madankollu, il-ħiliet akkademiċi tiegħu ma jistgħux jiġu kkonfutati. Fil-katalgu tal-librerija tiegħu jidher li f'idejh diġà kellu l-ewwel studji ta' grammatika komparattiva, bħal ngħidu aħna x-xogħol ta' Franz Bopp.7' Fl- 1805, kien diġà qed jistudja s-Sanskritt, snin qabel ma Friedrich von Schlegel ġibed l-attenzjoni ta' l-istudjużi Ewropej fuq l-importanza fundamentali ta' din il-lingwa. Mezzofanti ppreċiża l-pożizzjoni tar-Rumen fost l-ilsna Neo- Latini, apparti li stabbilixxa b'ċertezza ċerti regoli fonetiċi ta' l-istess lingwa. Kiteb ukoll żewġ dissertazzjonijiet fuq is-sistema numerika tal-Messikani ta' l-epoka pre-Kolombjana li minkejja li baqgħu manuskritti, għadhom jitqiesu xogħlijiet indispensabbli. Dawn l-impriżi, fost ħafna oħrajn, huma prova biżżejjed tar-reqqa filoloġika tiegħu $ It-tagħlim tal-lingwi kien l-ossessjoni primarja ta' ħajtu; il-kotba li kellu għad-dispożizzjoni tiegħu u n-numru kbir ta' nies li ltaqa' magħhom fil-mekka tal-Kristjaneżmu, bla dubju, ħaffewlu l-proċess. Pereżempju, jidherli tgħallem il-Malti minn xi saċerdoti jew qaddejja li kienu jservu fis-Santa Sede jew minn xi studenti li kienu jattendu l-kulleġġ tal-Propaganda. Filippo Bonifazj jagħti l-lista tal-kotba Maltin fil-katalgu privat ta' Mezzofanti: Il-Vanġeli u l-Atti ta' l-Appostli,7 il-Grammatica della Lingua Maltese tal-Kanonku Fortunato Panzavecchia, Della Lingua Punica ta' Ġanfranġisk Agius de Soldanisj' kif ukoll il-Mvlsent u l-Lexicon ta' Mikiel Anton Vassalli. $ Minn dawn il- ħamsa, Russell isemmi biss tlieta — il-Vanġeli, il-Grammatica, u l-Lexicon $ Interessanti l-fatt li Bonifazj jelenka dawn il-kotba taħt is-sottotitlu 'Dialetti varii d'Italia — Maltese'.$$ Kopja ta' dan il-ktieb tinsab fil-Biblijoteka Nazzjonali, il-Belt Valletta (Ref. Verżjoni bit-Taljan ta' dan ix-xogħol dehret f'Bologna fl-1859. Bijografiji oħra fuq Mezzofanti jinkludu Esquisse historique sur le cardinal Mezzofanti (Tolosa: 1853; Pariġi: 1854) ta' A. Manavit, Giuseppe Cardinal Mezzofanti (Wiirzburg: 1880) ta' Alphons Bellesheim, u Il Cardinale Giuseppe Mezzofanti, poliglotta e bibliotecario (Bolognia, 1963) ta' Luciano Meluzzi. Għal tagħrif dwar Charles William Russell ara s-sit elettroniku New Advent, ed. Kevin Knight, 10 ta' Mejju, 2007 qhttp://www newadvent.org/cathen/13231a. htme. It-test sħiħ tal-bijografija tiegħu fuq Mezzofanti jista' jinqara fis-sit elettroniku How to Learn anv Language, ed. Francois Micheloud, 10 ta' Mejju, 2007 ehttp://how-to-learn-anv-language.com/e/mezzofanti/index htmlr. Kien hemm diversi studjużi u lingwisti oħra li kitbu fuq il-Malti, mingħjar ma kienu jafu effettivament il-lingwa. Fit-test ewlieni jissemmew biss dawk li kienu jafu l-Malti fiċ-ċert jew almenu għandna ħjiel li setgħu kienu jafuh. L-ewwel referenza għad-dizzjunarju ta' Thezan tinsab ukoll fix-xogħol ta' Mifsud, 324—5. Dizzjunarju manuskritt ieħor ibbażat fuq ir-Regole,imsemmi ''Dizionario Francese-Italiano-Maltese ' jinsab fil-Biblijoteka Nazzjonali, il-Belt Valletta (Ref. Anki dan id-dizzjunarju, li la fih isem l-awturu lanqas data,,aktarx kien ikkompilat sabiex jaqdi lill-kavallieri Franċiżi. Ara Olvin Vella, 'L-Għejun ta' l-Istorja ta' l-Ilsien Malti: Ġabra ta' Dokumenti bil-Malti mill-Bidu sa Vassalli,' teżi ta' l-M.A., U ta' Malta, 2006, 81-82. Kien bl-inizjattiva tiegħu u tal-Kurunell Otto Baver, dak iż-żmien gvernatur ta' Għawdex, li ġew skavati l-fdalijiet preistoriċi tax-Xagħra (magħrufa bħala l-Brockdorfi' Stone Circle) u tal-Ġgantija. Bħall-ħafna residenti u viżitaturi Ingliżi ta' żmienu, Sommerville kien jemmenli l-Maltin kienu etnikament imnisslin mill-Feniċi, anki jekk jitkellmu xorta ta' Għarbi korrott. Fl-1855 Ahmed Faris al-Ġidvaq, fil-ktieb Al-Wasita fi Ma'rifat Ahwal Maltitah (ippubblikat f'Tuneż), qal li l-Maltin kienu jitkellmu b'Għarbi mħassar li għandu mid-djaletti tal-Magħreb daqskemm mid-djalett tas-Sirja. Hu kien stazzjonat f'Malta fil-perjodu 1833-48 u jista' jkun li anki hu kien jaf bil-Malti. Il-ktieb tiegħu Elementi della lingua inglese sulla base della Grammatica di Venoroni kien ippublikat hawn Malta ftit wara li telaq lura lejn pajjiżu biex isir qassis Anglikan. Ir-Rev. Xi wħud mill-istudji tiegħu ġew stampati wara mewtu. Hafna mill-manuskritti u l-korrispondenza ta' Mezzofanti llum jinsabu fil- biblijoteka komunitarja ta' l-arċiginnasju ta' Bologna. Xi manuskritti oħra jinsabu f'kollezzjoni privata fi New Vork. Interessanti l-fatt li Mezzofanti kien stqarr li l-itqal lingwa hija l-Bask, li l-isbaħ lingwa tad-dinja hi t-Taljan, filwaqt li l-aktar lingwa espressiva hi l-Ingliż. Għalih it-Taljan ta' Dante u l-Ingliż ta' Shakespeare m'għandhom ebda rivali f'ilsna oħra. Informazzjoni msejsa fuq ittra ddatata 18.1i.1857. Dan aktarx kien il-patri Ġiżwita Andrea Schembri (1805-1875), imwieled Ħal Luqa. Laħaq qassis djoċesan fl-1829, iżda mbagħad tela' Ruma biex jingħaqad mal-Kumpanija ta' Ġest (1839). Reġa' lura Malta fl-1845; għaldaqstant, is-sena 1840 li jagħti Russell hija kongruwenti. Fl-1849, insibuh missjunarju fl-Alġerija, fejn għamel ħafna ġid fost l-emigranti Maltin, u eventwalment miet. Huwa l-awtur ta' Ġemgħa ta' Kliem Li Jingħad mill-Maltin ta' l-Arġiel (1864)u ta' xi poeżiji li dehru fis-seniela Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien. Jibqa' magħruf għall-għanja tal-Milied ''Ninni La Tibkix Iżjed'. Ara Joseph Micallef, Ħal Luqa: Niesha u Ġrajjietha (Malta, 1975) 260-61 u Ġużċ Galea, 'Il-Ġiżwita Indri Schembri: Poeta Malti, Il-Malti (Ġunju-Settembru 1940) 34-40. Informazzjoni msejsa fuq ittra ddatata 20.11.1857. Minħabba li Russell ma jipprovdix l-ewwel isem ta' dan il-qassis, diffiċli tgħid min seta' kien. Dr Don Salvatore Falzon, arċidjaknu tal-katidral, inħatar wieħed mill-viċi-presidenti ta' La società delle scuole normali della Valletta fl-1833 mill-Gvernatur Ponsonbv, filwaqt li ċertu Kanonku Falzon kien rettur tal-knisja Ta' Ġieżu, il-Belt, fis-snin ħamsin tas-seklu dsatax. Fl-1786, l-orjentalist Franċiż Joseph De Guignes, fil-Journal de Scavans,kien diġà kkonkluda li s-suppost Għarbi tad-dokumenti psewdo-medjevali ta' l-Abbati Giuseppe Vella (1749-1814) ma kien xejn għajr Malti. Miegħu qabel l-orjentalist Sqalli Rosario Gregorio. Kopja ta' dan il-katalgu tista' tinqara minn Google Book Search, 10 ta' Awwissu 2007 Ħajr lis-Sur David Agius Muscat li ġibidli l-attenzjoni tiegħu. Il-kotba tal-librerija privata ta' Mezzofanti nxtraw mill-Papa Piju IX u ngħataw lill-Bibljoteka Universitarja ta' Bologna. L-isem sħiħ fil-katalgu huwa Evangelia IV et Actus Apostolorum juxta vulg. edit. Dan hu, bla dubju ta' xejn, it-traduzzjoni bil-Malti ta' l-Erba' Vanġeli u l-Atti ta' l-Appostli li Vassalli niseġ fis-snin 1823—29. Il-ktieb ħareġ f'Londra ftit wara l-mewt ta' Vassalli fl-1829; hu kien ħadem fuq il-verżjoni Latina tal-Vulgata, li tidher f'test parallel mat-traduzzjoni Maltija. Fl-1847, imbagħad, ir-Rev. Michelangelo Camilleri ta' l-għaqda Protestanta Societv for Promoting Christian Knowledge, irriveda x-xogħol ta' Vassalli u ttraduċa l-Ittri ta' l-Appostli u l-Apokalissi, imsejsa fuq il-verżjoni King James tal-Bibbja, biex b'hekk issawwar it-Testment il-Ġdid kollu. Il-Kanonku Panzavecchia kkompila wkoll dizzjunarju etimoloġiku tal-Malti li baqa' mhux ippubblikat. Il- ktieb kien jinkludi 'Nuova Scuola di Grammatica per agevolmente apprendere la lingua Punica-Maltese' — l-ewwel grammatika tal-Malti li qatt ġiet stampata. Fost l-istudjużi li kkummentaw fuq dan ix-xogħol insibu lil Passeri (1751), Jean Lami (1752), u P. Zaccharia. F'dan ix-xogħol, De Soldanis inkluda ukoll it-talba kommemorattiva 'Il-Mewt ta' NN. Interessanti d-daħla intitolata 'Lill-Malti Li Qiegħed Jaqra'. Kib xl Kim Malti Mfvsser bil-Latin u bvt-Talvċn, magħruf aħjar bħala l- Lexicon Melitense-Latino-Italum, b'madwar 18,000 kelma, kien mitbugħ f'Ruma fl-1796. Bonifazj 90. Meħud mis-sit elettroniku Museo di Roma, 10 ta' Lulju 2007, http://www .museodiroma.comune.roma,it/PalazzoBraschi/ VISUALIZZA SCHEDA OPERA .show7p. prgscheda-1325156p. tipo. scheda-QA dp. museo-100014p web-INTE: