30. il-Hadd 22 ta' Mejju 2016 RAPPORT SPEĊJALI DUN ĠORĠ PRECA L-aħħar xhieda itt sena ilu bħal dan iż-żmien, Dun Ġorġ Preca kien : għaddej mill-prova tan-nar 7 ta' ħajtu meta l-Knisja Malti- ja ta' dak iż-żmien, im- mexxija: mill-Isqof Mawru Caruana, fetħet inkjesta fuq is-Soċjetà tal-Museum, li Preca kien waqqaf fl-1907. IX-XHIEDA TAL-KAPPILLAN TAL-ĦAMRUN Din kienet xhieda impor- tanti għax is-Soċjetà tal-Mu- seum kienet bdiet proprju fil-Ħamrun u Dun Ġorġ kien saċerdot fil-Parroċċa tal- Ħamrun. Il-Kappillan Mus- cat kellu stima kbira ta' Dun Ġorġ u s-Soċjetà mwaqqfa minnu. Id-Disa' Sessjoni, 7 ta' April, 1916. Jidher il-Wisq Reverendu Saċerdot Dun Ġużepp Muscat, Kappillan tal-Ħamrun, li taħt ġura- ment se jixhed. Kummissjoni: Kemm hemm mill-hekk imsejħa 'mużewijiet' — fil-parroċċa tiegħek2 (Fl-Atti tal-Kurja hemm biss it-tweġibiet tax- xhieda, imma mill-kliem li bih jibdew iwieġbu wieħed faċilment jassumi x'kienu l- mistoqsijiet) Kappillan tal-Ħamrun: Fil-parroċċa tiegħi jeżistu tliet mużewijiet għas-subien u wieħed għall-bniet. Kummissjoni: X'tikkum- menta fuq l-imġiba tas-soċji tal-Mużew2 Kappillan: tal-Ħamrun: Lis-soċji li jifformaw dawn il-mużewijiet nafhom, kemm superjuri kif ukoll di- pendenti, u huma lkoll ta' kondotta mill-aqwa, u kwa- żi kollha jitqarbnu kuljum. Kummissjoni: X'tikkum- menta fuq it-tfal li jattendu l-Mużew2 Kappillan — tal-Ħamrun: Kull nhar ta' Ħadd, it-tfal tagħhom: jiġu l-Oratorju għall-Quddiesa u għat-Tqar- bin, u waranofsinhar għar- rużarju. Kummissjoni: X'tikkum- menta fuq it-tagħlim kif isir fil-Mużew2 Kappillan tal-Ħamrun: L- iskop ta' dawn il-mużewijiet huwa t-tagħlim tal-katekiż- mu kif ukoll l-edukazzjoni Kattolika tas-subien u l-bni- et. It-test tad-duttrina għat- tfal kien approvat minni. It- teologi (kif kienu jissejħu s- soċji), iżda, jużaw xi noti miġburin minn Dun Ġorġ Preca, jew minn xi soċji oħ- rajn tiegħu. Dawn jaqsmu flimkien siltiet mill-Evanġel- ju li jispjegaw lit-tfal f'forma ta' prietka jew konferenza. Jiena moralment ċert li ma jgħallmux ħwejjeġ kontra l- fidi. Id-direzzjoni interna tagħhom tingħata mill-qas- sisin, li huma parti mill-ko- TP. Kummissjoni: Kif jaħdem il-Mużew fi ħdan il-parroċ- ċa2 Kappillan: tal-Ħamrun: Mhemmx relazzjoni bejn il- membri tal-Mużew irġiel u dak tan-nisa. Dawn il-mu- żewijiet tal-bniet jiddepen- du aktar mis-superjura as- senjata mis-saċerdot Preca, milli minnu stess, u dan biex jevita l-frekwenza żejda f'dan il-mużew tal-bniet. Jien imbagħad nipprova nissorvelja dawn il-mużewi- jiet. Meta ngħid 'sorveljan- za', din hija xi ħaġa kollha tiegħi, volontarja, u mhux mitluba, għax kemm biex jiġu aċċettati l-membri u kemm għall-ftuħ u l-orga- nizzazzjoni tal-mużewijiet, jien qatt ma ġejt ikkonsultat, u minn dan jien ma nilmen- tax għax naf sew lis-Saċerdot Preca, il-ħila tiegħu, u l- ispirtu tiegħu. Kummissjoni: X'taf fuq il- vot tal-manswetudni2 Kappillan: tal-Ħamrun: Biex jappartjenu għall-Mu- żew, il-membri jridu jieħdu vot tal-manswetudni, u dan taħt ħtija ta' dnub venjal: safejn naf jien. Kummissjoni: Xi frott tara li joħroġ mill-hekk imsejjaħ 'Mużew'2 Kappillan tal-Ħamrun: Imġiba li mhemm xejn x'tgħid kontriha u edifikanti tal-membri kollha: kemm irġiel kif ukoll nisa, għax nara li dawk li ma jissodis- fawx lis-superjuri tagħhom fl-imġiba tagħhom jitkeċċew mill-ewwel jew jitilqu. Nara l-ġid li joħroġ mit-tagħlim reliġjuż. Fiċ-ċirkostanza. ta' Violi u (Manwel) Dimech, il- membri ġabu ruħhom tajjeb ħafna u pattew. bil-kbir għall-iżbalji tagħhom. Anke barra mill-Mużew, f'ċerti inkontri, il-membri jġibu ruħhom tajjeb u jafu jwieġbu tajjeb għal ċerti dit- fikultajiet u jirribattu ċerti żbalji. Hija ta' min ifaħħarha l-missjoni tagħhom li jsejħu mill-ġdid lil dawk li trasku- raw il-ħajja Nisranija. Żdie- det ukoll il-frekwenza tas- Kummissjoni: X'ma tap- provax fis-Soċjetà hekk im- sejħa 'Mużew'2 Kappillan tal-Ħamrun: Ma napprovax l-ismijiet tad- djar u tal-Kumpanija. Li s- soċji nisa għandhom f'idej- hom noti tat-teoloġija. Il-pal- lju: jew id-distintiv tagħ- hom. Daqsxejn spirtu li jżommu 'l bogħod minn qa- ssisin oħrajn li mhumiex id- direttur spiritwali tagħhom. Nissuġġerixxi li l-opra tkompli għall-ġid kbir li qed tagħmel, għalkemm dejjem taħt is-sorveljanza tal-Awto- rità. Fi żmien Monsinjur Pace, xi sitta jew seba' snin ilu, kien imressaq rikors mis-saċerdot Preca, li għalih jien tajt ir-relazzjoni tiegħi; imma ma nafx ir-riżultat. (traduzzjoni tiegħi mit- Taljan mill-Atti li jinsabu fl- Arkivji tal-Kurja u li ġew ip- pubblikati għall-ewwel dar- ba bit-Taljan minn Alexan- der Bonnici fl-1981) IX-XHIEDA TA' It-tielet fażi tal-inkjesta kienet tikkonsisti fix-xhieda ta' tliet qassisin li jaħdmu f'parroċċi differenti: mill- Imsida, mill-Isla u mill-Mos- ta. Bejn ix-xhieda tal-kappil- lani u tal-qassisin kien hemm waqfa biex il-Kum- missjoni tkompli tirrifletti u tiddiskuti u anke għax l- Għid kien fil-qrib. L-aħħar kappillan, dak tal-Ħamrun, instema' jumejn qabel Ħadd il-Palm. Kif għaddiet l-Ottava tal- Għid, il-Kummissjoni ssuk- tat bil-ħidma tagħha, u fl- għaxar sessjoni tat-2 ta' Mej- ju, dehru Dun Dward Mit- sud mill-Imsida u l-Kanon- ku Salv Galea mill-Isla. Mif- sud kien jaf sew lil tal-Mu- IT-TORĊA seum għax kien imur iqarar fil-Museum .tas-subien. Fl- inkjesta. huwa faħħar lill- Museum u osserva li seta' jsir ġid akbar kieku jsibhom min jgħinhom anke finan- zjarjament, iżda bħal ħafna mill-kappillani jikkritika l- teoloġija; jagħtu direzzjoni spiritwali lil xulxin, ċerta qima ''żejda' lejn is-saċerdo- ti u anke l-kant tal-bniet tal- Museum. Il-Kanonku Salv Galea, ħu Emanuel (li aktar tard sar Isqof), faħħar il-ġid li kien joħroġ mill-Museum imma jagħmel l-istess kriti- kali għamlu ħafna mill-kap- pillani. Dan is-saċerdot Mosti ma kienx se jissejjaħ biex jixhed imma fit-12 ta' April, huwa kiteb ittra qawwija u negat- tiva kontra l-Museum li bagħatha lill-Isqof u dan għaddieha lill-Kummissjoni, proprju dakinhar li ssejħu quddiemha s-saċerdoti Mif- sud u Galea. Salamone kien ma' Dun Ġorġ, fis-Seminarju. Huwa kien għadu kif ħa f'idejh l- Oratorju tal-Imġarr li għalih kien iddedika l-enerġija ta' żogħżitu u kien qed jid- dispjaċih jara ż-żgħażagħ iħalluh biex imorru l-Mu- seum. Ħmistax-il sena wara huwa kellu jinħatar Kappil- lan tal-Imġarr u ħadem bis- sħiħ biex titlesta l-knisja l- ġdida. (Jibqa' magħruf li kien daħħal il-ġbir ta' bajda fil-ġimgħa minn kull familja u għalhekk. il-koppla tal- Knisja tal-Imġarr għandha forma ta' bajda.) Fl-ittra li kiteb bl-Ingliż, Salamone jsejjaħ lill-Mu- seum: 'ostaklu serju għall- għaqda fl-isfera ta' ħidma tagħna.' Fuq is-soċji jgħid li dawn huma ''psewdo-profe- ti' u 'mhumiex imħarrġin u istruwiti tajjeb u li jippreten- du li jifhmu u jispjegaw l- Iskrittura'. Jgħid li 'qegħ- din jagħmlu minn kollox biex jieħdu l-aqwa tfal tagħ- na, u fil-każi fejn irnexxiel- hom, aħna tlifna kull kon- troll fuqhom. ' Fil-5 ta' Mejju, Salamone deher quddiem il-Kummiss- joni, anke biex jieħu ġura- ment fuq il-veraċità tal-ittra tiegħu, u dan il-qassis ma sab xejn x'ifaħħar fil-Muse- um. L-uniku każ fost ix- xhieda kollha li tressqu li ma sab xejn tajjeb, għax il-bqija kollha semmew il-frott tajjeb li joħroġ mill-Museum. Hu qal li l-Arċipriet tal-Mosta sempliċiment 'jittolera biss 'l hekk imsejjaħ Mużew'. Jikkritika l-fatt li tal-Muse- um ma jitħalltux: mal- katekisti tal-Oratorju, li 'jit- kellmu pubblikament anke fil-ħwienet fuq kwistjonijiet IT-TORĊA l RAPPORT SPEĊJALI Il-Ħadd 22 ta' Mejju 2016: 31 teoloġiċi, bħall-verġinità tal- Madonna, il-predestinazzjo- ni, aktar bi ftit li xejn edifi- kazzjoni, u b'xi wħud jo- ħorġu ddiżgustati,' u ċerta esterjorità. Huwa xtaq iressaq anki lil Karmena Camilleri, eks-Su- perjura tal-Mosta, ħalli tiġi eżaminata. Immu jumejn wara, huwa għarraf b'ittra lill-Kummissjoni li din ma setgħetx titla' għax matul il- ġimgħa kienet tkun qed tgħallem fl-iskola tal-gvern imma kienet lesta tagħti x- xhieda tagħha bil-miktub jekk tiġi mitluba imma fil- fatt ma ġietx mitluba. IX-XHIEDA TAS-SUPERJUR ĠENERALI EWĠENJU BORG Ir-raba' fażi tal-inkjesta kienet tikkonsisti fix-xhieda taż-żewġ Superjuri Ġenerali. Fl-istess ħin li Dun Edgar Salamone kien qed jixhed kontra s-Soċjetà tal-Mu- seum, is-Superjur Ġenerali Ewġenju Borg, mill-Isla imma residenti l-Ħamrun, kien qed jistenna wara l-bieb biex isejħulu ħalli jidħol. Din kienet is-Sessjoni numru 11, tal-5 ta' Mejju. Lit-twajjeb ħaddiem tat- Tarzna sarulu l-istess misto- qsijiet li kienu saru lil Dun Ġorġ Preca. Borg ikkonfer- ma l-istqarrijiet tal-Fundatur tal-Museum. Meta d-dik- jarazzjonijiet ta' Ewġenju Borg kienu jaqblu ma' ta' Dun Ġorġ dawn ma qagħ- dux jitniżżlu. Dan huwa l- verbal sħiħ tax-xhieda ta' Borg, l-iqsar wieħed fl-Ink- jesta kollha: Il-11-il sessjoni, 5 ta' Mejju 1916. Jidher Eugenio Borg mill-Ħamrun, Superjur Ġe- nerali tal-Museum, li taħt ġurament se jixhed. N.B. Dan ikkonferma dak li qal Dun Ġorġ Preca fid-depo- żizzjonijiet diversi tiegħu. 'Minn Borg, sar magħruf iktar li fil-predikazzjoni, kemm fis-suġġetti kif ukoll fil-post, l-appostli huma in- dipendenti, għax huma suġġetti meħudin mill-Van- ġelu. Ġieli ġara li xi ħadd mill-appostli (soċji rġiel), f'xi okkażjoni spjega xi ħaġa lill-apostolessi. (soċji nisa), bil-kunsens. ta' Dun Ġorġ Preca, u għalhekk barra l- Museum. Li jitħalla f'idejn il-prudenza tad-direttur spi- ritwali (lajk) li jħoll każi ta' kuxjenza diversi li jitressqu- lu. Ħadd ma qalilhom ma jaqrawx kotba ta' teoloġija morali (infatti xi soċji tradu- ċew xi awturi), u li d-diret- tur spiritwali huma miż- mum bis-sigriet taħt piena ta' dnub mejjet. ' IX-XHIEDA TAS-SUPERJURA ĠENERALI ĠANNINA CUTAJAR Ġannina Cutajar, minn Raħal Ġdid, li kienet ilha seba' snin Superjura Ġene- rali tas-soċji nisa, għalqet l- aħħar fażi tax-xhieda. Is-ses- sjoni 12, tad-9 ta' Mejju, 1916, kienet għaliha biss. Ġannina, tfajla ta' 23 sena, kienet: imbeżżgħa meta ssejħet biex tidher quddiem il-Kummissjoni. Biex jagħm- lilha kuraġġ, missierha Anġ- lu mar magħha, u tawh il- permess jidħol u jkun pre- żenti anke waqt li bintu kie- net qed tagħmel id-depo- żizzjoni tagħha imma ma tkellimx. Kif jinnota l-istoriku Ale- xander Bonnici, 'il-Kum- missjoni kienet attenta għal kull kelma ta' Ġannina għax fil-fatt kien hemm ħafna preġudizzji dwar. il-bniet. Tkellmet tajjeb meta rrak- kontat il-ġrajjiet tal-bidu tas- soċjetà,' imma skont Bonni- ci, 'uriet ukoll li lil Dun Ġorġ ma kinitx fehmitu għal kollox dwar xi punti delikati ħafna bħalma kienu d-di- rezzjoni spiritwali … il-pre- dikazzjoni, it-tberik tal-ilma u l-vot tal-manswetudni. Forsi d-difett tagħha kien qiegħed fil-mod kif hi qiegħ- det il-kliem għax hi fissret ruħha f'għamla xi ftit bom- bastika.' It-12-il Sessjoni, 9 ta' Mej- ju, 1916. Tidher Giovanna Cutajar, bint Angelo. (pre- żenti fid-dikjarazzjoni) minn Casal Paola, li taħt ġurament se tixhed. Kummissjoni: X'inhi l- kariga tiegħek fil-Kumpani- Xi seba' snin ilu, inkoraġġita minn ħija, membru tal-Mu- — seum tal-irġiel, u mistiedna minn Dun Ġorġ Preca, ftaħt Museum għall-bniet f'Raħal Ġdid, li kien l-ewwel wie- ħed tal-bniet, u li tiegħu kont superjura lokali. Meta nfetħu aktar mużewijiet għall-bniet, jiena ġejt maħtu- ra Superjura Ġenerali. Kummissjoni: Fhiex jik- konsisti l-uffiċju tiegħek ta' Superjura Ġenerali2 Superjura: L-uffiċju tiegħi huwa li nara li jiġu osservati l-Kostituzzjonijiet (ir-regola- menti); neleġi. is-superjuri lokali, inżur il-mużewijiet, u nagħti rendikont, skont iċ- ċirkostanzi, tal-opra lil Dun Ġorġ Preca. Kummissjoni: Kif isir it- tagħlim fil-Mużew tal-bniet2 Superjura: Dik li tgħallem, titgħallem dak li tgħallem jew mill-kotba, bħal Scara- melli, il-Bibbja bl-Ingliż bin- noti, l-erba' Evanġelji bin- noti, minn fuljetti miktubin bl-idejn mogħtijin lilna minn Dun Ġorġ, li hu. stess jispjegalna, meta jżur il-mu- żewijiet, darbtejn f'xahar jew aktar, skont il-bżonn. Kummissjoni: Huwa veru li tagħtu direzzjoni spiritwa- li lil xulxin2 Superjura: Id-diretturi spi- ritwali jistgħu jiġu ikkonsul- tati fuq materja ta' kuxjenza u jiddeċiedu jekk il-ħaġa hix gravi jew le, u allura jekk hemmx bżonn jew le ta' as- soluzzjoni. miżmumin bis-sigriet mill- Kostituzzjonijiet u mir-rak- komandazzjonijiet tal-Ispet- tur Ġenerali. Ma naf qatt li dan is-sigriet inkiser. Kummissjoni: Huwa veru li l-membri nisa jippriet- Superjura: L-apostolessi jistgħu jipprietkaw; u fil-fatt jipprietkaw kull ġimgħa lill- apostolessi, u kultant anki lill-bniet. Il-materja tkun as- senjata mill-Ispettur Ġenera- li, iżda kull waħda tista' tħejji ruħha għad-diskors minn kwalunkwe ktieb li trid. Qabel jipprietkaw iridu jkunu għamlu sentejn li fiha jiġu mgħallmin minn Dun Ġorġ Preca jew minn xi saċerdot ieħor delegat minn Dun Ġorġ. Kummissjoni: X'relazzjoni hemm bejn il-mużew tas- subien u dak tal-bniet2 Superjura: Il-mużewijiet tal-bniet għandhom spettur magħżul minn Dun Ġorġ, liema spettur jieħu ħsieb ik- tar minn mużew wieħed, anke tas-subien. Il-mużewi- jiet tal-bniet huma totalment segregati minn dawk. tas- subien. Fil-bidu, iżda, xi ap- postlu kien jagħmel xi kon- ferenza fil-mużew. tal-bniet ja hekk imsejħa tal-Mużew2 — ċiev Superjura: Jiena Superjura Ġenerali tal-Museum kollu.: ċievu xi għajnuna finanzjarja mis-superjuri tal-mużewijiet tas-subien. Kummissjoni: Veru li s- superjura tbierek l-ilma waqt ċerimonja speċjali2 Superjura: Fl-Unjoni ta' nhar ta' Ħadd, is-superjura tgħaddas domna mbierka fl- ilma, u wara xi talb, dak l-il- ma jitqies imbierek mit-Trin- ità Qaddisa, bħal meta wieħed jitfa' fjuri mberkin fl-ilma, dan jitqies imbierek. Kummissjoni: Veru li l- membri jagħmlu vot tal- manswetudni2 Superjura: Sakemm waħ- da tkun għadha fil-Kump- anija, hija tkun obbligata għall-vot tal-manswetudni, li jobbliga taħt ħtija ta' dnub mejjet f'erba' ċirkostanzi kif deskritti fil-Kostituzzjoni- jiet. Kummissjoni: Bħala kum- panija tieħdu sehem fil-fun- zjonijiet tal-parroċċa7 Superjura: Meta nkunu li- beri minn dak preskritt fil- Kostituzzjonijiet tal-Mużew, aħna liberi li nattendu l- funzjonijiet tal-parroċċa, u. anke nieħdu sehem f'la- qgħat reliġjużi oħrajn. Kummissjoni: Xi frott joħ- roġ mill-Kumpanija Superjura: Isir ħafna ġid f'dawn il-mużewijiet, kemm fost l-apostolessi kif ukoll fost il-bniet. U huma ta' ġid kbir għall-parroċċi. IL-KONKLUŻJONIJIET TAL-KUMMISSJONI L-inkjesta diġà kienet ħadet fit-tul ħafna. Il-mem- bri tal-Kummissjoni ma set- għux jaslu malajr għal konk- lużjoni u damu xahar u nofs biex għamlu dan. Kien il- Ħamis, 22 ta' Ġunju, festa ta' Corpus li l-Kummissjoni ippreżentat il-konklużjoni tagħha lill-Arċisqof Mawru Caruana. Il-President tal-Kummiss- joni, Mons. Luigi Attard (li kien ukoll il-konfessur ta' Dun Ġorġ), u l-membri l- Kanonku Karm Schembri u Patri Lwiġ Briffa għamlu ġabra tajba ħafna ta' kulma ntqal mix-xhieda li semgħu. B'mod bilanċjat u mingħajr preġudizzju, spjegaw x'kien hemm li jaqblu miegħu u x'kien hemm li xtaqu jiġi kkundannat. 4. billi nagħrfu l-ġid im- mens li l-Kongregazzjoni għamlet u għadha tagħmel fid-djoċesi, u għax nibżgħu li dan il-ġid kollu jista' jin- tilef jekk għal xi raġuni din il-Kongregazzjoni hekk me- ritevoli tieqaf jew. ixxolji, dawn huma l-fehmiet umli tagħna: (1) li din għandha tibqa' teżisti (2) li malajr kemm jista' jkun Dun Ġorġ Preca jagħmel ir-Regoli u l- Kostituzzjonijiet biex ikunu approvati mill-Eċċellenza Tiegħek…' ; Il-Kummissjoni tagħti 16- il parir b'kollox lill-Isqof. Fosthom, tissuġġerixxi li jispiċċa l-isem 'Museum' u l-Kumpanija tibda tissejjaħ 'Kongregazzjoni ta' Kate- kisti Ulied il-Papa'. Li jitneħħew titli bombastiċi li kellhom is-soċji bħal 'ap- postli' u 'teologi'. Li kemm jista' jkun il-laqgħat tal- Kumpanija ma jsirux f'ħin il-funzjonijiet tal-parroċċi. Li l-membri ma. jibqgħux jagħtu direzzjoni spiritwali lil xulxin. Li ma jagħmlux prietki imma biss spjega tal- Katekiżmu. Li ma jistudjawx u ma jgħallmux it-Teoloġija. Li ma jbierkux ilma. Li ma jilbsux il-pallju. Li kull dar tal-Kumpanija tkun: f'ar- monija mal-Kappillan. U li l-oqsma tal-Bniet ikunu biss klassijiet tad-duttrina. 4Dan huwa dak kollu li għandna l-unur nissotto- mettu lill-Eċċellenza Tie- għek, u nħallu f'idejn il-pru- denza tiegħek li tilqa', tap- prova jew tirriġetta dan is- suġġeriment tagħna, filwaqt li nitolbuk tieħu l-miżuri op- portuni għall-konservazz- joni tal-Kongregazzjoni msemmija, li b'tant żelu tippromwovi l-glorja ta' Alla u l-ġid spiritwali tal-poplu tad-djoċesi tiegħek. ' Il-Kummissjoni ma kell- hiex il-poter li tieħu deċiż- joni. Is-setgħa kienet biss f'idejn l-Isqof. U l-Isqof Ca- ruana dam kważi disa' xhur biex ħa deċiżjoni. Dan għam- lu fis-6 ta' Marzu, 1917, kważi għaxar snin eżatt wara l-ftuħ tal-ewwel dar tal-Museum. Disa' xhur oħra, meta nfakkru l-mitt sena mill- konklużjoni tal-Inkjesta, in- komplu nagħtu aktar tagħrif li ħafna minnkom qarrejja qegħdin issibu ta' interess.