Ateni fueċ (199) Makta. dhom. że kom 1 (żabtos: Winża, la), L-EDUKAZZJONI U L-ĠUSTIZZJA SOĊJALI Dr. Ronald G. Sultana jgħallem is-soċjoloġija ta' l-edukazzjoni fl- Università ta' Malta, u studja Malta, l-Ingilterra u New Zealand fejn għamel ir-riċerka tiegħu fl-Università ta' Stanford, l-Amerika, fejn għamel ir-riċerka tiegħu għad-dottorat. Dan l-aħħar kien ukoll magħżul bħala Fulbright Scholar, u mar ikompli l-istudju u r-riċerka tiegħu fl- Università ta' Stanford. Hu l-editur eżekuttiv tal-ġurnal EDUCATION, kif ukoll tal-ktieb Themes in Education: A Maltese Reader (1991: Mireva Press). Is-sistema edukattiva formali li, tista' tgħid, hi Ilum imxerrda mad-dinja kollha, taf il-bidu tagħha fis-seklu tmintax wara r-Rivoluzzjoni Franċiża. Qabel daż-żmien, persentaġġ żgħir ħafna taċ-ċittadini f'kwalunkwe pajjiż kienu jattendu xi kwalità ta' skola formali, u dawn ''l-iskejjel' kienu ta' spiss jixbhu 'l dawk li konna nsibu fiż-żmien tal-Greċja u Ruma klassika fejn grupp ċkejken ħafna ta' studenti kienu jiltaqgħu ma' l-għalliema biex jitgħallmu filosofija, xjenza, metafiżika, kif ukoll l-arti militari. Insibu wkoll forom ta' edukazzjoni organizzati mill-knejjes, u l-aktar minn komunitajiet monastiċi fl-Ewropa. Ir-Rivoluzzjoni Franċiża fil-fatt ġabet bidla kbira politika u ideoloġika li kellha rifless dirett fuq l-iżvilupp ta' l-ideal ta' edukazzjoni għal kulħadd. L- għajta ta' ''Libertà, Fraternità u Ugwaljanza' li mexxiet ir-rivoluzzjoni kienet qed twiegħed illi se tinħoloq ordni soċjali ġdida fejn ma jibqgħux jirrenjaw aktar il-privileġġi marbutin mat-twelid. Fi kliem ieħor, forzi soċjali, politiċi u ekonomiċi qawwija bdew jimbuttaw favur formazzjoni soċjali ġdida fejn wieħed jasal għal pożizzjoni ta' awtorità, ta' responsabbiltà u ta' poler mhux għax missieru inzerta kien f'dik il-pożizzjoni qablu, imma għax tassew kien jixraqlu li jokkupa dik il-pożizzjoni. Mela r-rivoluzzjoni wegħdet illi titneħħa r-riproduzzjoni ta' pożizzjonijiet privileġġati minn ġenerazzjoni għal oħra, fejn kapital soċjali, bħall-kapital finanzjarju, jgħaddi minn id missier għall-iben. Minflokha kellha titwaqqaf dinja ġdida fejn suppost ikun hemm qsim ugwali tal-ġid komunitarju. Dil-ħolma fil-fatt baqgħet biss fuq livell ideoloġiku, għax il-forza ewlenija wara rir-rivoluzzjoni, jiġifieri l-klassi tal-borgeżija, ma kellha fil-fatt l-ebda interess li din l-ugwaljanza titwettaq fir-realtà. Il-borgeżija kellha interess illi tattakka l-ordni medjevali fejn ir-re kien fil-quċċata u jirrappreżenta d-divinità, u l-aristokrazija, avolja ekonomikament xejn produttiva, kellha saħħa qawwija fil-qasam politiku. Biex tiknes 'l hemm sistema fewdali fejn wieħed mill-akbar f'dnubiet' kien li tissogra titħajjar li toħroġ mill-iskaluna soċjali li fiha twelidt u li fiha, bil-grazzja t'Alla, kellek tgħix, il-klassi tal-borgeżija kellha tuża bilfors kellha tagħmlu biex tirbaħ il-massa tal-poplu warajha, u biex b'hekk tirbaħ il-qawwa kollha politika mhux biss fuq il-livell ta' stat, imma wkoll permezz ta' tmexxija fuq l-imħuħ tan-nies. Fi kliem ieħor, il-borgeżija — diġà klassi ta' qawwa kbira ekonomika — kellha fl-istess waqt tittrasforma ordni politika antika u tilleġittimizza dawn il-bidliet f'għajnejn il-massa. Biss kellha wkoll toqgħod attenta li tikkonsolida r-rebħiet li għamlet fl-interess tagħha stess. Ta' għajnuna kbira biex tagħmel dan kollu kienet is-sistema edukattiva li waqqfet. Is-sistema ta' edukazzjoni kif nafuha llum hija fil-fatt prinċipalment il- kreazzjoni tal-borgeżija Ewropea ta' wara r-Rivoluzzjoni Franċiża u tal-bidu ta' l-industrijalizzazzjoni. Il-ħsieb ewlieni li hu l-qofol ta' dis-sistema ġdida nsibuh qawwi ħafna sal-ġurnata tal-lum, u tant hu qawwi li ftit li xejn nieqfu Ara l-ktieb ta' N. Bisseret (1979), Education, Class Language and Ideologv (Boston: Routledge £ Kegan Paul) għal studju aktar dettaljat ta' dak li qed ngħid hawn. biex naħsbu fuqu għax tant narawh xi ħaġa naturali u ta' sens komun illi ma ngħarblux fil-fatt is-sinifikat tiegħu. Qed nirreferi hawn għall-idea ta' 'meritokrazija'. Fil-waqt li qabel ir-rivoluzzjoni l-pożizzjonijiet soċjali kienu jintirtu minn missier għall-iben, issa dil-prattika ma dehritx aktar ġusta u minflokha daħlet l-idea li dawn il-pożizzjonijiet privileġġati jeħodhom dak illi fil-fatt jitħabat u jistinka u li għalhekk ikun ''jimmeritalu' jew jixraqlu li jilħaq. Mela mhux aktar, skond din l-ideoloġija l-ġdida ta' meritokrazija, l-inċident tat-twelid f'din jew f'dik il-familja kellu jiddetermina l-futur ta' persuna, imma l-abiltà, it-talent u l-isforzi ta' kull individwu kellhom iwassluh għal karigi soċjali, politiċi, ekonomiċi u kulturali ta' stima. Il-meritokrazija hi idea li tidher ġusta ħafna, speċjalment jekk nittraduċuha għall-kamp ta' l-edukazzjoni. Għax fil-fatt il-ħila individwali flimkien ma' l- isforzi personali kellhom jiġu żviluppati fl-iskola, li din, permezz ta' l- għalliema, tirrikonoxxi t-talenti u x-xogħol ta' kull student, tgħinhom jiżviluppaw u, b'mod ġust, tippremjahom billi tagħtihom ċertifikati li jistgħu jissarrfu fis-suq tax-xogħol. Hija tip ta' ġustizzja li tgħidlek: ''kulħadd jieħu li ħaqqu'. Ta' min jiftakar żewġ affarijiet, L-ewwel hu l-fatt illi wara r- rivoluzzjoni donnha ntnesiet — ta' lanqas sa ma wasal fuq ix-xena Karl Marx — il-ħolma, utopika jekk trid, illi tiġi żviluppata soċjetà fejn kulħadd ikun 'ugwali'. Dil-ħolma ġiet immansata u mibdula f'kompromess li jgħid illi fis- soċjetà l-ġdida se jibqgħu bilfors pożizzjonijiet privileġġati, imma ta' lanqas dawn il-privileġġi huma miftuħin għal kulħadd: kulħadd jista' jikkompeti għalihom, u j'alla jirbaħ l-aħjar. B'hekk tinbena soċjetà mhux biss ġusta, imma sinjura għax tiġi mmexxija minn min għandu l-aktar talent u minn min l-aktar lest li jaħdem. Il-tieni ħaġa li nagħmlu sew niftakru hi li hemm tipi oħra ta' ġustizzja illi mhux ta' spiss naħsbu fuqhom. Barra ''kulħadd jieħu li ħaqqu' għandek tip ta' ġustizzja, fl-opinjoni tiegħi aktar nobbli, li tgħidlek 'Til kulħadd skond il-ħtiġijiet tiegħu jew tagħha''; inkella tip ieħor ta' ġustizzja li tistieden lil soċjetà tagħti preċedenza lill-aktar batut. Is-sistema edukattiva li żviluppat fis-seklu tmintax u dsatax ma kenitx din. Ma ninsewx illi ħafna mill-istituzzjonijiet ġodda li twieldu f'daż- żmien, bhal per eżempju l-isptar, il-ħabs, il-fabbrika, l-iskola u l-korpi tal- pulizija ma ġewx mill-ajru. Ħafna drabi l-ideat ta' dawk li jmexxu l-pajjiż jiġu riflessi fl-istituzzjonijiet ekonomiċi, soċjali, politiċi u kulturali ta' l-istess pajjiż. Dan m'ħux bilfors għax ikun hemm xi komplott fejn il-qawwija jiltaqgħu biex jiżguraw illi l-interessi tagħhom jiġu mħarsa — ħafna drabi dan il-ħarsien ta' l-interess proprju jseħħ b'mod awtomatiku li jaħrab id- dixxerniment ta' ħafna gruppi soċjali, saħansitra ta' dawk li se jsofru l- konsegwenzi ta' dil-politika ġdida jew ta' l-istituzzjoni l-ġdida li qed tiġi mwaqqfa. U hekk ġara fil-każ ta' l-iskejjel, Dawn wiegħdu l-ħarsien tal-meritokrazija. Kulħadd, kull tifel u tifla tas-seklu dsatax bħal tas-seklu għoxrin, huma mistiedna biex jattendu għat-tagħlim fejn kulħadd jibda mill-istess punt ta' tluq. B'hekk l-iskejjel nistgħu nqabbluhom ma' tellieqa fejn kulħadd jista' jirbaħ xi ħaġa, imma dawk li l-aktar għandhom ħila jiġru u dawk li l-aktar jippruvaw fil-fatt jaslu l-ewwel u, għax hekk jixraq, jiġbru l-aqwa rigali. Min ma jasalx tort tiegħu jew tagħha — jew, miskin, ma kellux ix-xorti jitwieled b'talenti biżżejjed inkella kellu dawn it-talenti u berbaghom għax ma tħabatx. X'jista' jkun aktar ġust minn ħekk71 Ejjew inħarsu aktar mill-qrib lejn dis-sistema u naraw fil-fatt kemm qed tissodisfa l-wegħda ta' ''ġustizzja'. Jekk vera t-tellieqa jispikka fiha min għandu t-talent u min jipprova, għandna nimmaġinaw, u nkunu ġustifikati jekk nistennew illi fost dawk illi jirbħu l-aħjar premjijiet li toffri s-sistema edukattiva (jiġifieri l-aqwa diplomi, bħalma huma ta' l-università) u s-sistema soċjali (jiġifieri l-aqwa karrieri li jwasslu għalihom dawn id-diplomi, bħalma huma l-professjonijiet) għandna nsibu persuni ġejjin minn kull strata tas- soċjetà. Fuq kollox din kellha tkun il-marka karatteristika tal-formazzjoni soċjali l-ġdida: mhux aktar riproduzzjoni ta' privileġġi minn ġenerazzjoni għal oħra, imma sistema fejn it-tifel tal-fqir jista' jilħaq avukat, tabib, jew mexxej ta' pajjiż. Imma fil-fatt x'insibu7 Insibu illi dawk illi jirnexxu l-iskola u li mbagħad, allura, ''jimexxu' fis-soċjetà huma, fil-maġġoranza l-kbira tagħhom, ġejjin mid-dixxendenti kontemporanji tal-borgeżija tad-dsajax-il seklu, jiġifieri tfal mill-istess strata soċjali, dik tal-klassi tan-nofs. Hemm studji li jixhdu li dan li qed ngħid hu minnu għall-pajjiżi Ewropej kollha, flimkien ma' pajjiżi oħra bħall-Amerika, l-Awstralja u New Zealand, biex insemmi tlieta.Ż Illum għandna studji magħmulin Malta biex juru kif dan hu minnu wkoll għall-pajjiż tagħna. Hekk, per eżempju, għandna riċerka li turi biċ-ċar illi l-maġġoranza tal- tfal li jsibu ruħhom fl-istreams il-batuti fl-iskejjel primarji ġejjin mill-klassi tal- ħaddiema.5 Bl-istess mod, għandna studji li juru biċ-ċar li l-aktar li jmorru tajjeb fl-eżamijiet fl-iskejjel tal-primarja f'suġġetti bħalma huma Matematika, Ingliż u Malti huwa tfal li missierhom jaħdem f'xogħol prestiġjuż u professjonali. Insibu l-istess tendenzi fl-iskejjel sekondarji, fejn hemm korrelazzjoni ċara bejn l-impieg tal-missier u kif imorru l-istudenti f'aspetti differenti ta' l-iskola bħalma huma eżamijiet, il-kitba ta' komponimenti, qari, eċċ. Dawk illi l-aktar ifallu l-iskola, inkella jitilqu mill-iskola qabel l-egħluq tas-sittax-il sena huma wkoll tfal ġejjin mill-klassi tal-ħaddiema.$ Id-differenzi bejn il-klassijiet soċjali f'Malta jidhru l-aktar bid-dieher meta nħarsu lejn min fil-fatt jasal għall-livell universitarju. Għandna żewġ studji' li juruna illi studenti li missierhom jokkupa wieħed mill-ogħla żewġ kategoriji ta' xogħol, kif imniżżlin fiċ-ċensiment ta' l-1985, għandu seba' darbiet aktar probabbiltà li jkun qed isegwi kors universitarju minn studenti li missierhom jokkupa wieħed mill-anqas żewġ kategoriji ta' xogħol kif imniżżlin fl-istess ċensiment. Sittin fil-mija ta' l-istudenti universitarji fis-'sample' ta' wieħed minn dawn l- istudji' kellhom il-ġenituri tagħhom fl-ogħla żewġ kategoriji tax-xogħol. Ara l-istudji ta' V. Debono 4 E. Schembri (1981) 'The Relationship between Attainment, Familv size and Socio-Economic Status'; J. Cauchi (1991) ''Some Possible Psvcho-Sociological Determiners on Essav Writing in English at Form 4 level' — l-ewwel xogħol wassal għal B.Education (Hons.), it-tieni għal M. Education fl-Università ta' Malta. Ara l-istudju ta' S. Scicluna-Calleva, R. Sultana u R. Zammit (1988) ''Absenteeism in Trade Schools', Rapport (mimeo), Dipartiment ta' l-Edukazzjoni. Ara l-istudji ta' I. Vella (1989) ''The Socio-Economic Characteristies and Home Background of Universitv Students'' u ta' C. Schembri (1991) 'Students at the Universitv of Malta: Origins and Orientatlions''— l-ewwel xogħol wassal għal B.Education (Hons.), il-tieni għal M. Education fl-Università ta' Malta. Qed nirreferi hawn għax-xogħol ta' C. Schembri (1991), op.cit. Dsatax fil-mija biss mill-istess 'sample' kellhom il-genituri tagħhom fl-anqas żewġ kategoriji. Barra minn hekk, korsijiet li tradizzjonalment igawdu l-ogħla prestiġju, bħal dawk tal-Liġi, tal-Mediċina, u ta' l-Arkitettura kellhom rappreżentanza tassew minima ta' studenti ġejjin mill-klassi tal-ħaddiema. Mela jidher ċar illi l-wegħda li tagħmel is-sistema edukattiva li se twassal għal soċjetà 'miftuħa' m'hix qed tinżamm f'Malta. Perd, qabel ma naslu biex ngħidu illi l-edukazzjoni f'Malta m'hix ġusta, wieħed irid jindirizza argument li ta' spiss nisimgħu. Hemm min jargumenta illi jekk veru l-klassi tan-nofs l- aktar li għandha suċċess fl-iskola u bħala konsegwenza fis-soċjetà, dan għaliex il-klassi tal-ħaddiema ma tridx tinvesti daqshekk ħin u sforz fl-iskola. Ħafna riċerka li tieħu l-istudjuż ġewwa l-iskola biex josserva l-ħajja ta' kuljum f'din l-istituzzjoni, kif ukoll biex jiffoka fuq ir-relazzjonijiet bejn l-istudenti u l- għalliema, turi ħwejjeġ tassew interessanti li jmorru kontra dan l-argument. Dawn ir-riċerkaturi jinnutaw illi (a) il-kultura ta' l-iskola hi ta' spiss waħda li tixbaħ ħafna lill-kultura tal-klassi tan-nofs, u għalhekk it-tfal li jiġu mill-klassi tal-ħaddiema jħossu ruħhom mitlufin, imħawdin u aljenati fl-iskola, u jispiċċaw jitilfu l-interess tagħhom fit-tagħlim. Dan iseħħ, mela, mhux għax ma jridux jitgħallmu, imma għax ma jistgħux jitgħallmu f'ambjent kulturali li mhux tagħhom. fost dawn id-differenzi kulturali, forsi l-aktar importanti hu illi t-tfal tal-ħaddiema manwali jippreferu jibdew minn livell konkret u jgħaddu għall- astratt. L-iskola, kif kulħadd jaf, tgħallem bil-kontra: tibda bl-astratt, u kultant tapplika dawn il-prinċipji astratti fil-prattika Edukaturi li jistudjaw x'jiġri fl- iskola jinnotaw ukoll illi (b) ħafna għalliema, li l-maġġoranza tagħhom jew ġejjin mill-klassi tan-nofs, jew qed jimmiraw li jkunu f'dik il-klassi, għandhom mudell f'moħħhom ta' kif għandu jkun student. Il-karatteristiċi pjuttost arbitrarji ta' dan l-istudent 'ideali' jixxiebhu ħafna mal-kwalitajiet li normalment nassoċjaw mat-tfal ġejjin mill-klassi tan-nofs. Min ma jkollux dawn il-karatteristiċi jiġi mlaqqam b'tikketta (bħal per eżempju ''għażżien', 'maledukat', 'mhux motivat', 'injorant') u, kif tgħallimna s-soċjoloġija, dawn it-tikketti, meta magħmulin minn persuni fl-awtorità, jeħlu. Jiġifieri l-istudenti jibdew jemmnu li dawn it-tikketti huma veri, u jibdew iwaħħlu fihom infushom u jaħsbu li verament tort tagħhom li sejrin ħażin l-iskola.'' Fl-aħħarnett, l- Ara x-xogħol tal-psikologu Russu A.R. Luria, bħall-ktieb tiegħu li deher bl-Ingliż (1976) Cognitive Development: Its Cultural and Social Foundations (Cambridge: Harvard Universitv Press). P. Bourdieu u J. Passeron (1976, op.cit.) jirreferu għal dan il-proċess bħala wieħed ta' ''vjolenza simbolika' fejn l-istudenti jintegraw kunċett tagħhom istudji juru wkoll illi (c) il-kurrikulu li noffru lit-tfal tal-klassi tal-ħaddiema (fl- istreams il-batuti ta' l-iskola primarja, fl-iskejjel tas-snajja') huwa ta' spiss verżjoni fjakka ta' dak li noffru lit-tfal mill-klassi tan-nofs. Dan jirrigwardja mhux biss ir-riżorsi materjali, imma wkoll ir-riżorsi ta' tagħlim kif ukoll it-tip ta' għalliema li jiġu mibgħuta biex jgħallmu. Riċerka f'Malta turi illi ħafna surmastrijiet fl-iskejjel primarji, per eżempju, jippreferu jibagħtu l-aħjar għalliema fl-aħjar stream. Meta wieħed iqabbel x'jiġi mgħallem fis-sillabu tal-Junior Lvceum ma' dak li jiġi mgħallem fl-iskejjel tas-snajja', wieħed malajr jinnota illi l-għodod tal-ħsieb li nippreżentaw lit-tfal minn klassijiet soċjali differenti m'humiex l-istess.' Dawn il-fatturi kollha, flimkien mal-fatt illi f'Malta għandna settur daqshekk qawwi ta' edukazzjoni privata li jiġbor fih tletin fil-mija ta' l- istudenti kollha, iwasslu għal sitwazzjoni fejn l-iskola sservi bħala passatur u għarbiel soċjali, li tifred tfal minn oħra u tindirizzahom għal pożizzjonijiet soċjali differenti. Intemmet, għalhekk, il-ħolma li l-edukazzjoni twassal għal soċjetà ġusta u ugwali. Anzi, is-sistema edukattiva Maltija, b'mod insidjuż għax moħbi, qed taqdi ekonomija li titlob illi xi ħadd imantni grupp ta' studenti u jwassalhom għall-ogħla impiegi, u min-naħa l-oħra jaqta' qalb grupp ta' studenti oħra u jwassalhom għall-impiegi li la jrendu finanzjarjament u lanqas fihom wisq sodisfazzjon personali. Fi kliem ieħor, b'ekonomija msejsa fuq inugwaljanzi bejn il-ħaddiema, l-ebda pajjiż ma jista' jissogra jżomm il- wegħda retorika li jagħmel, jiġifieri illi jkollu numru dejjem akbar ta' studenti li jmorru tajjeb fl-iskola. L-ingustizzja, għalhekk, hi mibnija fl-istruttura nfisha ta' l-edukazzjoni Maltija li, b'riħet ir-rispett għall-pluraliżmu, tifred il-klassijiet soċjali minn xulxin u tindirizzahom għal pożizzjonijiet differenti fis-suq tax-xogħol. Dan il- frid, kif rajna fil-qosor, jitwettaq permezz tal-prattika ta' ''streaming' ġewwa u bejn l-iskejjel. Hija dil-prattika illi, minħabba l-ideoloġija ta' ''meritokrazija', infushom bħala ''injoranti'. L-awturi jirreferu għal dan bħala proċess ta' 'learned iġnorance'. Fost ir-riċerka li tittratta das-suġġett, ara x-xogħol ta' C. Gatt u S. Vassallo-Agius (1988, op.cit.) u ta' T. Galea (1991) ''Botlomless Buckets: The experience of lower stream pupils'. It-tnejn huma dissertations miktuba fil-kors li jwassal għal B.Education (Hons.), fl-Università ta' Malta. L-aħjar xogħol li għandna fuq dan is-suġġett inkiteb minn M. Mallia u J. Mifsud (1991) fid-dissertation tagħhom ''Bells and punch clocks: The ideologv of work in four Maltese schools ' fil-livell ta' B.Education (Hons.), fl-Università ta' Malta. donnha tirrispetta l-viżjoni utopika u ġusta tar-Rivoluzzjoni Franċiża, imma li fil-fatt tittradiha tista' tgħid kompletament.5 F'dal-kuntest ħarist biss lejn inġustizzja magħmula fuq livell ta' diskriminazzjoni kontra klassijiet soċjali. Fil-fatt, ħarsa aktar sofistikata lejn dan is-suġġett turi illi din l-inġustizzja taħdem ukoll fuq bażi ta' sess, fejn ħafna drabi s-sistema edukattiva tiddiskrimina wkoll kontra t-tfajliet. Biżżejjed wieħed iħares lejn il- kurrikulu ta' dak li jiġi mgħallem fl-iskejjel tas-snajja' tat-tfajliet biex jara kif is- sistema edukattiva teskludihom minn opportunitajiet ta' xogħol tajjeb fil-waqt li tippreparahom għall-ħidma ta' rutina fil-fabbrika jew fid-dar. Tajjeb ukoll li nħarsu aktar mill-qrib lejn l-inġustizzja li ssir kontra studenti li għandhom ħtiġijiet speċjali — sew dawk li huma batuli kif ukoll dawk li għandhom xi talenti speċjali.