TAQBIL TAL-VERB MAL-ISEM. L-isem (bħala suġġett) iktarx imur qabel il-verb. Eż: Toni qafel il-bieb. Iż-żiemel għotor. Jiġi li jimxi mal-għada tal-ilsna semin u jitqiegħed qabel. Eż: Żied il-Mulej tkellem ma' Aħaż. Qal Alla lil Abrċm. 2. (a) Il-verb għandu jaqhel mas-suġġett fil-ġens, fil-per- suna u fil-għadd. Eż: Pietru darab lil huh. Jiena bqajt waħdi. Il-ħaddiema waqfu mix-xogħol. It-tifla marret fil- għalqa. (b) Mita l-ismijiet (bħala suġġetti) ikunu iżjed minn wieħed, għad li kull wieħed huwa fil-għadd walidieni, il-verb jitfisser fil-plural. Eż: Intiu ħuk qbadtu trieq hażina. (c) Mita, flok il- konġuzjoni u tidħol jew bejn ismijiet fis- singular, il-verb jista jitfisser fil-plural. Eż: Jien jew inti għandna noqogħdu nistennewh. Jew jingħad hekk. Jew noq- għod nistennieh jien jew inti. Jew jitfisser bis- ssingular hekk: Jiena jew inti, wieħed minnha jistennieh. (d) Mita s-suġġett ikun iżjed minn wieħed, mhux ta' l-istess persuna, il-verb jitqiegħed fil-plural fl-ewwel persuna jekk fosthom ikun hemm l-ewwel persuna. BEż: Jiena, inti u ħuk morna Għawdex; fit-tieni persuna jekk fosthom ikun hemm it-tieni persuna, 'barra minn ta' l-ewwel. Bż: Tnti u ħuk ħriġtu; u fit-tielet persuna jekk kollha fit-tielet. Bż: Ġamri, hi u huwa telqu flimkien. (e) Mita l-ismijiet jew is-suġġetti jkunu fil-għadd imkat- tar (plural) il-verb ġie li jitqiegħed fil-għadd waħdieni (sin- gular), fit-tielet persuna, ġens mara (femminil). Dak li għed- na għall-ismijiet (nomi) igħodd ukoll għall-aġġettivi u pro- nomi. Eż: Il-għonja, il-kbarat, il-foqra u l-baxxi kollha tiħtieġ wieħed lil ieħor. L-irġiel kollha nġabret fuq il-misraħ. Iċ-ċrieket tad-deheb inbiegħet b'xejn. Xi wħud minnhom mar- ret il-knisja. (f) Mita s-suġġett huwa isem kollettiv (għadd il-ġmigħ), isem plural femminil jew imżewweġ, il-verb jista' jitqiegħed fis-singular femminil. Bż: In-nies kienet tissamma'. Il-bhej- jem tira' fil-għalqa. Għajnejn Toni marret fuku. L-aġġettiv jew partiċipju jimxi bħall-verb. Eż: Hawn bosta nies qiegħda. It-tfal ta' sittax-il-sena għadha bil-kliezet qosra. Jiġi li l-verb jitqabbel fil-għadd, u l-aġġettiv jew partiċipju jmorru fis- singular femminil. Bż: Il-ħwienet għadhom magħluqa. (g) Mita l-isem jieħu ż-żjieda in tal-plural sħiħ, il-verb iktarx jitqabbel miegħu fil-għadd, u fil-ġens. Eż: L-imgħallmin kienu tas-sengħa. Imma nbagħad ngħidu wkoll: Il-kenniesa refgħet mix-xogħol jew refgħu mix-xogħol. (b) Mita jkunu iżjed minn suġġett wieħied, il-verb li jitqiegħed qbilhom iktarx jitqabbel fil-għadd u fil-ġens mal- ewwel wieħed: Daħlet id-dar il-mara u r-raġel tagħha. IR-RABTIET U S-SURA TAL-VERBI. Il-verb jista' jkun qiegħed għalih in-nifsu mingħajr ebda rabta, ta' verb ieħior jew partiċella, Eż: Jiena niekol. Inti tidħak. . Jista' jkollu wrajh verb ieħor marbut miegħu. Eż: Xtaqt nixrob. Qagħdu jieklu. Sejjer norqod. Jista' jkun marbut jew jagħmel minn partiċella li tkun quddiemu: Jekk, għad illi, għaliex, billi, kieku, eċċ. biż: Jekk tmur tilgħab. Għad li ġejtu wkudkom. Għaliex torqdu kmieni. Billi taqra. Jista' jkollu verb ieħor urajh u dan icollu qablu parti- ċella li taħkmu. Eż: Nixtieq niġi. Toni jixtieq L1 inti tiġi għandna. (a) It-tieni verb li jkun maħkum mill-ewwel wieħed iwieġeb għall-verb taljan jew ingliż fl-Infinit. Fil-malti dan il-verb jitqieg' 5d fl-Aorist jew fil-Passàt 'Indikativ skond iż- żmien li fih irridu nfissru l-egħmil u jitqabbel mal-ewwel verb fil-ġens, għadd u persuna. Eż: Huwa jrid imur. (he wants TO 60; egli vuole ANDARBE) Hija xtaqet tiġi. Xmun niżel igħidlu. Jiena ġejt rajtek. Huwa xtaq mar. (b) Jekk it-tieni verb jew xi ieħor urajh ifiisser il-egħmil ta' persuna OĦRA li mhix tal-ewwel verb dan it-tieni verb, jew xi ieħor urajh, jintrabat u jitqabbel fil-ġens, fil-għadd u fil- persuna ma' dil-persuna jew ħaġa msejħa mill-ewwel verb. Xtaqtu jaqbad inaddaflu ħwejġu. (c) Mita l-verbi jkunu tlieta wara xulxin, għalkemm l-ewwel wieħed jew l-ewwel tnejn ikunu fit-temp passċt, it- tielet imur iktarx fl-Aorist jew temp Present-futur jew fil- passàt tal-Indikativ skond iż-żmien li rridu nfissru l-egħmil. Eż: Xtaq imur jilgħab. Xtaq mar jilgħab jew xtaq mar lagħab. Imma inbagħad, skond ma għedna fil-paragrafu (b) ta' qabel, il-verbi jew verb jintrabtu u jitqabblu ma' dik il- persuna l-oħra msejħa mill-verb ta' ghilhom. Eż: Ridtu jmur igħidlu. Marret tgħidlu jiġi. (d) Mita l-ewwel jew it-tieni verb ikollhom qbilhom parti- ċella, bħal fil-qwiel: 1) JEKK tmur tgħidlu jiġi. GHAD LI riduk tinżel issejħilhom. Kinxu qbiżt ghidtlu joħroġ eċċ. (2). Law i inti tista' tgħinhom. Li stajt KIEKU Mort rajtha dil-logħba, (Ara paragrafi. 8. u £.), l-ewwel verb imur fl-Aorist (present- futur) jew fil-passàt tal-Indie: u, mita bil-partiċella qablu, ikollu t-tifsir tas-soġġuntiv Taljan jew Ingliż. It-tieni verb jimxi kif fissirna qabel u jekk ikollu partiċella qablu, iwieġeb għal kondizzjonal Taljan jew Ingliż, waqt li t-tielet verb jitqabbel dejjem mal-persuna jew ħaġa msejħa mill-verb ta' qablu. Dawk il-verbi li jfissru xewka (desiderio), rieda (vole- re) talb (preghiera) femha (opinione, giudizio) u lisieb (pen- siero) iktarx jinħtieġu illi l-verb li jintrabat magħhom ikollu qablu l-partiċella illi jew li bit-tifsir tas-suġġuntiv għalkemm fis-sura tal-Indikativ. Eż: Nixtieg li tgħidli ismu. Nifhem li huwa sejjer żball. Naħseb li għandu raġun. Imma nbagħad ġie li jmur mingħajr dawn il-partiċelli. Eż: Irridek tmur. Fil-Malti l-verb kien, ikun (essere, to be) mgħandux sura li tfisser il-present, imma l-passat u l-futur biss: kien, ikun, jew biex niftiehmu alfijar is-sura tal-Aorist ikun tfisser il-futur biss. Għalhekk biex jitfisser it-temp present ninqdew bil-pronomi personali bit-tifsir ta' verb. Eż: Int min int (sei)7 Jiena hu (sono) dak il-bniedem li kont ktibtlek. Wara aġġettiv-,redikat dan il-pronom, bħala verb, jibqa' miftiehem. Eż: Il-ful xieref, fejn xieref, bla artiklu qablu, għandu miftiehem il-pronom hu (ċ, is). Minn hekk naraw illi fl-eżempju: Il-Gżira ż-żgħira ma hemm ebda pronom bit- tifsir tal-verb kien (essere, to be) bħal til-qawl: Malta żgħira. Għalkemm Vassalli ma sabx li hu hekk, fil-Malti, bħal f'ilsna oħra ta' nisel semi, ġie li l-verb jieħu s-sura ta' temp flok ieħor, ingħidu aħna : (a) Passat flok Present (b) jew lInfi- nitiv. (c) Present flok passat, (d) Partiċipju present flok pre- sent tal-Indikativ (e) Imperativ flok Present. HEż: (a) Jekk il-marda laħqet (flok tilħaq) daħlet iflok tidħol) ma teqridhiex bilġri. Għasfur li daħal (fiok li jidħoli fix-xibka għandu qawwi sakemm joħroġ. (b) Għaqt fl-ilma (flok qiegħed tisħaq fl-ilma jew tisħiq fl-ilma). (c) U tmut (flok mietet) Saragħ f'Belt Arbagħ li hu Hebron. (d). Ġej u sejjer (flok jiġi u jmur) (e) Qisu ġgant. Donnu sebaħ. Għoddu raqad. PRESENT, FUTUR, PARTIĊIPJU. Il-verbi maltin, u l-iktar it-transitivi, għandhom is-sura tal-present li tfisser ukoll il-futur. Eż: Din il-għalqa nagħ- żaqha. Huwa jaħbat għalih. Huma jitkellmu. Biex inbagħad ifissru l-present sewwa, dawn il-verbi jinqdew bl-awżiljarju qiegħed. Eż: Din l-għalqa qiegħed nagħżagha. Huwa qiegħed jaħbat għalih. Huma qegħdin jitkellmu. Il-verbi intransitivi-neutri għandhom is-sura tal-present li qiegħida biex tfisser ukoll il-futur. Eż: Jienanimxi. Aħna norqdu. Imma nbagħad biex ifissru l-present sewwa jew il-egħimil tal-waqt li s-suġġett ikun fih jew f'ħin li għadu miexi jew għaddej, dawn il-verbi jinqdew bl-awżiljarju qiegħed jew bil-partiċipju present tal-istess verb. Bz: Jiena qiegħed immur. Jiena sejjer. Jiena qiegħed norqod, Jiena rieqed. Is-suriet niecol, nimxi, eċċ., jissejħu għalhekk suriet tat-temp imperfett. Qiegħed qahel verb fil-temp imperfett jati t-tifsir ta' par- tiċipju present u dan ta' present indefinit. Eż: Qiegħed nixrob. Qiegħed jinża' eċċ. In-noqqas ta' taqbil fit-tifsir ta' bejn qiegħed jinżel u il-partiċipju present nieżel huwa dan: l-ewwel qawl ifisser egħmil ta' drawwa u t-tieni, il-egħmil tal-ħin li s-suġġett hu fih. (present). Eż: Qiegħed jinżel kull-jum. Dal-ħin nieżel.