IS-SNAJJA' MALTIN FL-EWWEL SNIN TA' L-INGLIŻI F'MALTA Dari, kull Sengħa li għandna f'Malta, kellha l-Għaqda tagliha. In-nies tas-Snajja' kienu jagħżlu Qaddis, u, taħt il- protezzjoni tiegħin, kienu jwaqqfu Fratellanza u jatuha ismu. Ingħidu aħna, il-Mastrudaxxi ħatru lil San Gużepp, l-Iskra- pan lil San Krispin u San Krispinjanu, u hekk għamlu tas- Snajja' l-oħra. Blian-nies tas-Snajja', għamlu ukoll dawk in-nies l-oħra li x-xogħol tagħhom hu bħal Sengħa, ingħidu afina bħal al-Ħwienet u s-Sajjieda. 'Ta' l-ewwel għażlu lil San Martin bħala Protettur tagħhom, u s-Sajjieda lil Sant'Andrija. Il-ħsieb tan-nies tas-Snajja' li għamlu dawn il Għaqdiet kien biex igħinu lil xulxin u lil nieshom fil-mard, fil-faqar u fi ħwejjeġ tar-ruli; u biex kull ħaġa li tinħadem issir sewwa u kun ta' ġieħ għas-Sengħa, ħalli b'hekk jispiċċa dak il-qawl li jgħid li ''kull min żebaħ wiċċu sar ħaddied '. Il-Fratellanzi tas-Snajja' kienu sew fl-Ibliet, kemm ukoll fir-Rabat ta' l-Imdina. Iżda mhux biss tar-Rabat ma kellhomx x'jaqsmu ma ta' l-Ibliet, imma wkoll meta fl-Ibliet kienu jaħ- htu żewġ Fratellanzijta' l-istess Sengħa ma kenux jaħmlu li waħda tindaħal fis-setgħa ta' l-oħra. Id-drawwa tal-Fratellanzi min-nies tas-Snajja' kienet ilha fi Gżiritna mijiet ta' snin qabel ma ġibna l-Ingliżi f'Artna. Iżda l-ħisieb tagħina hu, li nitħaddtu biss fuq xi ħwejjeġ li saru fl-ewwel snin tal-Ħakma Ngliżu f'Malta ħwejjeġ li għand- hom x'jaqsmu mas-Snajja' Maltin. In-nies ta' Sengħa kienu jalitru wielied jew tnejn minn osthom u jagħmluhom Konslijiet. Iżda m'hux il-Fratellanzi kollha kienu jagħżlu l-Konslijiet tagħhom għal żmien xorta. Xi wħud kienu jagħżluh għal sena u oħrajn għal sentejn. Terġa', xi drabi, kienu jagħżlu xi wieħed biex jibqa' Konslu għal għomru. Meta wieħed kien jiġi maħtur b'Konslu, il-Fratellanza tiegħu kienet tagħmel petizzjoni lill-Gvernatur(l)biex iwettqu (1) Dawk li kienu jafikmu fuq Artna, fl-ewwel snin ta' l-Ingliżi f'Malta, semmejnihom Gvernaturi, għalkemm għad ma kienux magħrufa b'dana l-isem, (ta' Gvernaturi). Dana għamilnieb, biex wieħed jeħiles aktar ħafif u iżjed jiftiehem. f'dan il-post. Il-Gvernatur kien jibgħat il-petizzjoni lill-Im- Ħallef tal-Kriminal biex dan jifli u jara jekk dak li ġie mafitur ikunx jistħoqqlu, jew 18, li jiġi magħruf bħala Konslu. bagħad, fuq li tgħid il-Qorti, il-Gvernatur joħroġ id-Digriet. Kull ħaġa li kienet tiġri hawn Malta u fiha trid tidħol il- perizja, il-Korti kienet issejjaħ lil dawn il-Konslijiet, biex jagħmluha .ta' Periti huma f'dawk il-liwejjeġ li kellhom x'jaqsmu mas-Sengħa tagħhom. Għal Malta biss kien hawn żewġ Qrati. Waħda l-Belt u l-oħra l-Imdina. Meta l-ħaġa tkun ġrat fl-Ibliet, il-Korti tal- Belt issejjaħ wieħed mill-Konslijiet ta' l-Ibliet; iżda meta l-biċċa tiġri fl-Irħula, il-Qorti ta' l-Imdina ssejjaħ il-Konslu tal-Fratellanza tar-Rabat. Biex wieħed ħaddiem f'xi Sengħa kien irid isir Imgħal- lem; barra milli qabel kien irid jaħdem u jitgħallem ma' xi Mgħallem għal xi żmien, kien ukoll ikollu jagħmel l-eżami għand il-Konslu tas-Sengħia tiegliu. Meta l-Konslu kien igħaddi lil xi ħadd biex isir Im għal- lem; kien igħarraf lill-Qorti, taħt ġurament, li lil dak li għad- da, fl-eżami li għamillu, sabu li hu jaħdem tajjeb u jinqala' sewwa fis-Sengħa li tagħha jrid isir Imgħallem. Wara, il- Qorti tatih is-setgħa li jkun jista' jiftaħ ħanut u jaħdem għal rasu. Kull min igħaddi mill-eżami u jsir Imgħallem, kien iħal- las xi ħaġa żgħira tal-flus li tmur għall-ħtieġa tal-Fratellanza tiegħu. Inibagħad, barra minn hekk, kien jibqa' joħroġ xi ħaġa: żgħira oħra kull sena għall-Għaqda tiegħu. Biex wiefied kien jaqla' s-setgħa li jiftaħ ħanut tax-xorb, sew fl-Ibliet kemm ukoll fl-Irħula ta' Malta, barra milli kien irid ikun kuntent bis-supplikant l-Imħallef tal-Kriminal u l-Gran Viskont (1), kien irid iħallas skud, għal darba biss. Il-Gvern, tal-permess, ma kien jieħu xejn. Għalhekk, l-iskud kien imur għall-Artal ta' San Martin li jinsab fil- knisja ta' San Pawl tal-Belt. Xi drabi, f'xi Snajja', jaħdmu n-nisa wkoll. Fuq hekk,, bħal ma l-Ħajjata rġiel kellhom il-Konslu tagħhom, bekk (1) Il-Gran Viskont kien il-Kap tal-Pulizija ta' dari.. Fil-bidu ta' l-Ingliżi f'Malta, Gran Viskont kien Stiefnu Maistre. Kien ilu Gran Viskont mill-24. ta' April ta' l-1767. Laħaq f'dana l-impieg wara l-mewt tal-Gran Viskont Ġann Dumink d'Anastasio. Warajh, fl-1804, Gran Viskont sar Manwel Morello, li dam sal- 1818. ., Imbagħad laħaq Toni Imbroll. Dan miet fl-1831. Warajh sar Lwigi Vassallo, li miet fl-1832. Bil-mewt ta' Vassallo spiċċa l-isem ta' Gran Viskont mill-Korp tal-Pulizija, għax il-Gvern ma għamel lil ħadd iżjed b'dana l-isem (ta' Gran Viskont). ukoll il-Ħajjata nisa kellhom il-Konslu għalihom. Dan ma kienx jinagħżel minu fost in-nisa, imma kien jinħatar minu fost l-imgħallmin Ħajjata rġiel, fil-ħin li n-nisa ma kienu jieħdu l- eħda sehem fil- għażla tal-Konslu tagħhom. Fit-28 ta' Novembru 1811, bħala Konslu tal-Ħajjata nisa ġie magħżul Ċensu Pavia. Iżda billi dana miet fit-13 ta' No- Vembru 1812, fl-10 ta' Dieembru, li ġie wara, saret Konsulta Generali hiex jinħatar Konslu ieħor. Il-Konsulta saret mill-Fratellanza ta' Sant'Omobonu, li kiener imwaqqfa fil-Knisja ta' Ban Pawl tal-Belt. Il-Fratelli Mgħallmin Ħajjata, wara li Anġlu Cruci, il-Prim Konslu tag għhom, bagħat igħarrafhom ma' l-Ammonitur Salvu Mifsud, iltaqgħu 'A Oratorju tal-Madonna tal-Karità. F'dil-laqgħa kien jippresiedi l-Kanonku Ġużà Mirabella, bħala Deputat tal-Ka- pitlu ta' San Pawl. Wara li l-Konslu Ġruci qalx jinħtieġ isir, l-Imgħallmin Fratelli kollha, mingħajr votazzjoni ta' xejn, għażlu lill-Imgħallem Ġnżċ Micallef biex ikun Konslu tal- Ħajjata nisa. Fil-laqgħa li saret ġie mgħarraf ukoll, li din il-għażla ma saritx biss għaż-żmien li kien fadallu jagħmel il-mejjet Pavia, imma saret ukoll biex Micallef, wara, jissokta jagħmila ta' Konslu għal sentejn oħra, kif kienu jgħidu l-Istatuti u r-Re- gulamenti ta' din il-Fratellanza. Għal din il-ħatra, Gużċ Micallef għamel petizzjoni lill- Gvernatur biex jiġi magħruf u mwettaq minnu bħala Konslu. Il-Gvernatur bagħat il-petizzjoni lill-Imħallef tal-Kriminal. Il-Qorti wara li rat u fliet sewwa l-biċċa, għarrfet lill-Gverna- tur, fil-5 ta' Jannar 1813, li Micallef hu raġel sewwa u l-għażla tiegħu ġiet magħmulha bħal ma kienu jgħidu r-Regulamenti. Għaldaqstant talbet lill-Gvernatur biex Micallef jiġi mwettaq bħala Konsin, hekk sar. Kif rajna fil-ħatra tal-Konslu Micallef, il-Fratellanza ta' Sant'Omobonu kellha wkoll il-Ħajjata nisa tafit il-ħsieb tagħ- ha. B'dana kollu, ma nafux jekk dawn in-nisa kenux jieħdu sehem, bħal l-Imgħallmin Ħajjata rġiel, fil-proċessjonijiet li fihom kienet tkun l-imsemmija Fratellanza. Sa fejn nafu aħna, in-nisa kienu jieħdu sehem fil-Proċes- sjoni biss tal-Ġimgħa l-Kbira tal-Belt. Dawn kien ikollhom xi weglida u jilbsu ta' Fratelli, kienu jgħidulhom Bottiti. Mill-proċessjoni tal-Belt inqatgħu ma' dwar sittin sena ilu. Mill-istess proċessjoni nqatgħu hosta tiwejjeġ oħra. Bħal ma fil-Belt kien hawn Fratellanza ta' Sant'Omobonu għall-Ħajjata tal-Belt u l-Furjana, hekk ukoll il-Ħajjata tal- Birgu, Bormla u l-Isla, kellhom Fratellanza oħra ta' Sant'O- mobonu għalihom, Din kienet imwaqqfa fil-Knisja ta' San Lawrenz tal-Birgu. Kull Fratellanza kellha l-Konslijiet għaliha. Dawn ma kellhomx x'jaqsmu ina' xulxin : kullħadd merqtu u ftietu. Għalhekk ma kenux jalimlu li waħda tindaħal fil-ħwejjeġ ta' l-oħra, billi kienu għajjurin ħafna għas-setgħa li kellhom. Meta wieħed kien irid isir Imgħallem u jiftaħi ħanut, iżda jaħbat li dan ikun qigħed jaħdem ma' Mgħallem li jinzerta qigħed jagħmilha ta' Konslu, il-Qorti ma kenitx toqgħod fuq l-eżami li jagħimel dan il-Konslu, kif ser nnru. Fl-1804, l-Imgħallem Ħajjat Nettu Qristoforo, bħala Pro- kuratur tal- Kumpanija ta' Sant'Omobonu tal- Birgu, Bormla, u l-Isla, għamel petizzjoni lill-Gvernatur. Fiha għarraf, li l-Ħajjat Censu Adamo, ma' dwar tliet xhur ilu, għamel rikors lill-Gvernatur biex jaqla' Digriet li jiftaħ ħanut ta' Ħajjat. Dana Adamo għadda mill-eżami li għamillu l-Konslu tal-Birgu, billi sabu li kien tajjeb u jinqala' sewwa biex jagħ- milha ta' Mgħallem Ħajjat. Iżda l-Imħallef tal-Kriminal ma rieditx igħid lill-Gvernatur hiex jati s-setgħa lil Adamo li jiftaħ. ħanut, imħabba li l-Konslu li eżaminaħ inzerta li kien l-istess Imgħallem ta' Adamo. Imħabba f'hekk, il-Qorti qatgħet, li Adamo ma kellux jiġi eżaminat mill- Konslu tal- Birgu, iżda mill-Konslu tal-Belt. Għal din il-biċċa, l-imsemmi Nettu Oristoforo, bħala Konslu tat-tliit Ibliet u bħala Prokuratur tal-Fratellanza ta' Sant'Omobonu, fil-petizzjoni li għamel lill-Gvernatur, fl-isem tiegħu u ta' sħabu kollha, qal, li kemm-il-darba Konslu tal-. Belt, li jagħmel ma' Fratellanza oħra li ma kelihiex x'taqsam ma' dik tal-Birgu, jeżamina wieħed li jrid jiftaħ. ħanut fid- Distrett tagħha, (fit-tlitt Iblieti, kienet tkun ta' bosta deni u fisara għall-Fratellanza tal-Birgu. Għalhekk QOristoforo talab, hiex il-Gvernatur ikun ħanin li jġiegħel li Adamo jiġi eżami- nat minn xi wieħed mill-Imgħallmin Ħajjata tal-Fratellanza tal-Birgu, kemm-il-darba ma kienx irid jagħżel lis-Segretarju ta' l-istess Kumpanija. Il-Gvernatur, fit-23 ta' Marzu 1804, bagħat il-petizzjoni ta' Oristoforo lil Qorti biex tara l-biċċa hi. X'qatgħet il- Qorti ma ġiex f'idejna; iżda aktarx li ġie imagħżul xi wieħed mill-Fratellanza tal-Birgu,imħahba r-raġunijiet li ta' l-Konslu tat-tlitt Ibliet. Għalkemm dari wieħed kien jinqala' u jkun ta'fila kbira fis-Sengħa li jkollu, jekk ma jkunx ta' drawwiet tajba, il- Għaqda tas-Sengħa tiegħu ma kenitx tkun trid iddaħħlu magħha bħala Mgħallem, kif jidher minn dan li ser ingħidu, Fl-1810, wieħed Ħaddiem Skarpan, jismu Toni Micallef, għamel petizzjoni lill-Gvernatur. Fiha talab, li, hiex igħix, jixtieq jiftaħ ħanut f'waħida mill-erbat Ibliet, ħalli tih jaħdem is-Sengħa tiegħu ta' Skarpan, bħala Mgħallem. Barra minn hekk talab ukoll, li jkun jista' jixtri u jbiegħ, fil-ħanut tiegħu, dawk il-ħwejjeġ kollha li kienu meħtieġa għal din. is-Sengħa. Il-Gvernatur, fis-17 ta' Jannar 1810, bagħat il-petizzjoni ta' Micallef lill-Qorti, biex l-Imħallef tal-Kriminal isejjaħ lill- Konslu ta' l-Iskrapan u jara dan xi jgħid. Malli l-imgħallmin Skrapan semgħu li Toni Micallef ried. isir Imgħallem biex jidħol til-Fratellanza. tagħhom. għamlu Konsulta Generali fl-Oratorju tal-Madonna tal-Karità li jinsab fil-Knisja ta' San Pawl tal-Belt. Fiha ħadu sehem il-Kanonku Deputat, il-Konslu ta' l-Iskrapan ta' l-Ibliet u ma'-dwar.30: Imgħallmin Skrapan. F'din il-Konsulta, li ġiet magħmulha fl-4 ta' Lulju 1810, ġie maqtugti, b'vot ta' 25 ruħ, li Toni Mi- callef ma kellux jiġi mdaħħal magħhom b'Imgħallem, fuq li minnhom. kien miżmum bħala wiefied li jħobb jisker, ġelliedi. u ta' min jibża' minnu. . Fis-6 ta' Lulju 1810; il-Qorti sejħet lil Salvu Danza, li kien. il-Konslu. ta' l-Iskrapan fis-sena li semmejna, u tatu l-ġurament biex jixhed. fuq Toni Micallef. Danza qal, li eżamina lil Micallef u sabu li kien tajjeb u jinqala' ħafna biex jagħmilha ta' Mgħallem Skarpan: Iżda billi dana Micallef kien dejjem fis-sakra, ta' qattagħini u għalhekk ma. jagħmilx. ix-xogħtol sewwa, l-Imgħallmin Skrapan qatgħu li ma jridux idaħħluh magħhom. Jekk Micallef jiġi mgħoddi b'Imgħallem, kien ikollu s-setgħa li jieħu sehem -fil-proċessjonijiet, fil-Kon- sultivu f'dawk l-għemejjel tal-finiena kollha li kienet imdor- rija tagħmel il-Fratellanza ta' San Krispin u San Krispinjanu.- Fuq hekk l-Imgħallmin Skrapan ma riduhx,. għax. Micallef, bid-drawwiet, ħiżniena tiegħu, kien inaqqas .mill-ġiegħ lill-im- semmija Fratellanza ta' l-Iskrapan. Għaldaqstant Danza talab, fl-isem tiegħu u ta' sħabu, biex lil Micallef ma jatuhx. setgħa li jiftaħ ħanut. Il-Qorti għarrfet b'kollox lill-Gvernatur.Dan sama' t-talba ta' l-Iskarpan, u Micallef baqa' u ma sarx Imgħallem: Ġuiċ, Gatt.