Il-Malti — Lingua Punica jew Lingua Arabica' Aspetti tad-diskussjoni internazzjonali li kien hemm lejn tmiem is-Seklu Tmintax u l-bidu tas-Seklu Dsatax. (Bidla li seħħet fl-għarfien ta' l-Ilsien Malti) (KITBA TA' THOMAS FRELLER) (MAQLUB GĦALL-MALTI MINN ACHILLE Mizzi) It-tieni nofs tas-Seklu Tmintax ma kienx biss iż-żmien meta ċerti ċirkoli xjentifiċi u kulturali ta' l-Ewropa bdew jiżviluppaw interess qawwi f'dak kollu li kellu x'jaqsam ma' l-istorja u l-kultura tal-klassiċi Griegi u Rumani. Kien żmien ukoll meta tqanqal interess kbir fil-kultura u l-wirt orjentali u dak Għarbi. Dan l-interess u din il-ġibda kienu min-naħa l-waħda interess estetiku u viżwali kif, per eżempju, jidher min-namra ġdida li kellhom l-Ewropej mal-ħrejjet ta' l-Eff Lejlu Lejla. Jidher ukoll minn kemm-il darba naraw modi u Ibies orjentali fil-pitturi ta' Antoine Favrav u ta' Francesco Guardi. Dan l-interess jidher ukoll minn għadd ta' studji profondi dwar il-lingwistika u l-Istorja Għarbija - studji li ħarġu l-aktar minn universitajiet fi Franza u fil-Ġermanja. Ftit wara li seħħ dan l-iżvilupp. tqanqal interess kbir fit-tiftix tan-nisel ta' l- Ilsien Malti. Fost il-ġgajta ta' studjużi li stħar dan is-suggett kien hemm nies ta' isem bħall-orjentalista Franċiż ta' fama Svivestre de Sacv. il-filoloġista Friedrich Muenter kif ukoll il-lingwisti Ġermaniżi, Professur Johan Bellermann u Wilhelm Gesenius. Sa mis-Seklu Sittax, f'ħafna nħawi, l-Ilsien Malti kien beda jinteressa lil diversi storjografi, lingwisti u dilettanti oħra. Fl-1588, Hveronimus Megiser, l-'Ordinarius Historiographicus' tas-Swabja kien ġie Malta u ġabar bosta kliem u frażijiet Maltin. Wara. kien ippublika partijiet minn din il-lista fi ktieb li kien ħareġ fl-1603 u li jġib l-isem ta' 'Tħesaurus Polvglottus vel, Dietionarium Multilingue' (Frankfurt a.M. 1603) kif ukoll fil- wisq magħruf xogħol tiegħu 'Propugnaculum Europae' (Ippubblikat Leipzig fl-1606, fl-1609, imbagħad wara fl-1610, kif ukoll fi Krakovja fl-1611). Fi studji li kitbu Albert Friggieri, William Cowen u Arnold Cassola. dawn ukoll jitkellmu b'aktar dettall dwar din il-lista u dwar il-konnessjoni li dan Megisar kellu ma' Malta, Fl-1663 Sir Philip Skippon żar Malta u huwa wkoll ġabar diversi kliem u frażijiet Maltin. Iżda r-rakkont tal-vjaġġ tiegħu ma ġiex ippublikat qabel l-1732 meta deher fiċ-'Churchill' s-travels'. Madankollu xi sentejn qabel, il-Franċiż Thezan. li kien kavallier ta' l-Ordni ta' San Gwann, kien ikkompila dizzjunarju sħiħ, iżda l-manoskritt ġie ppublikat reċentament minn Arnold Cassola fl-1992. Sa dak iż-żmien, il-listi kollha kienu jikkonsistu l-aktar f'damma ta' kliem u ta' referenzi għall-istruttura grammatikali tal-Malti iżda fis-Seklu Tmintax kien beda joktor l-interess fit-tiftix għall-għeruq ta' l-Ilsien Malti u l-istorja tiegħu. Il-professur tal-Grieg u ta' l-ilsna Orjentali fl-Università ta' Giessen (Hessia — fil-Ġermanja), Johannes Heinrich Majus qatt ma kien ġie Malta. Is- sorsi prinċipali tax-xogħol tiegħu ''Specimen Linguae Punicae in Hodierna Melitensium Superstitis' li kien ġie ppubblikat għall-ewwel darba fl-1718 f'Marburg (bit-tieni edizzjoni b' għadd ta' xogħlijiet oħra ppubblikati f'Lieden fl-1725) - kien ibbażat l-aktar fuq materjal li kien newwillu l-Ġiżwita Malti Ribier de Gattis. L-aktar minħabba fit-tieni edizzjoni li nħarġet f'Leiden fl- 1725, ix-xogħol ta' Majus xtered u sar magħruf mill-istudjużi ta' l-ilsna klassiċi u orjentali kif ukoll minn bosta oħrajn li kienu jiddilettaw b'dawn is-suġġetti. Xogħol ieħor kbir li kien jittratta dwar il-Malti kien il-ktieb ''Della Lingua Punica presentemente usata da Maltesi' (Ruma 1750) li kien ġie ppubblikat mill-istudjuż enċiklopediku Għawdxi l-Kanonku Agius de Soldanis. Fit-tieni nofs tas-seklu tmintax, ix-xogħlijiet ta' Majus u ta' Agius de Soldanis f'daqqa waħda ġibdu fuqhom għajb u kritika qawwija. X'kienu r- raġunijiet għal dan7 Minn meta Jean Quintin d' Autun ħareġ il-'Melitae Insula Desecriptio'' (Lvon 1536) sa nofs is-Seklu Tmintax, kważi l-awturi kollha li ħarġu b'referenzi, min itwal u min iqsar fid-daqs, għal-lingwa mitkellma mill- Maltin — fost dawn inklużi Joahannes Heinrich Major u l-Kanonku Agius de Soldanis — kollha kienu tal-fehma sħiħa li l-Malti huwa mnissel mil-lingwa Punika tal-qedem. (Kapitlu 12) ('L-ilsien li l-Maltin kienu jitkellmu bih fil-qedem huwa l-istess bħal dak tal-Puniċi. 7): Għalhekk Majus wasal għall-konklużjoni illi l-Malti tal-lum jista' jkollu xi fdalijiet ('rudera'') tal-Puniku qadim. Din il-kitba preżenti, fil-qosor kif inhi, ma tistax titfa' dawl biżżejjed fuq l-implikazzjonijiet storiċi u kulturali ta' l-opinjoni ta' Majus jew ta' Agius de Soldanis. Li kieku din kienet minnha, huwa kellu bilfors jitlaq mill-ipotesi li bejn iż-żminijiet Puniċi u dawk ta' llum il-popolazzjoni tal-gżejjer Maltin qatt ma nbidlet, iżda għall-kuntrarju kien hemm kontinwità sħiħa. Daż-żmien, permezz ta' stħarriġ aktar fil-fond u fil-wisa' ta' l-idjomi orjentali u kif dawn ħarġu minn xulxin, din il-fehma ta' Majus u Agius de Soldanis ġiet, aktar u aktar, skartata. Wara l-1770 din il-kwestjoni dwar mnejn tnissel il- Malti saret waħda mill-eqqel argumenti internazzjonali fost id-dilettanti u l- esperti. Il-mixja u l-iżvilupp ta' dawn l-argumenti kienu jinteressaw mhux biss lil dawk li kienu mixħutin għal din ix-xjenza. Wara ftit taż-żmien dawn l- argumenti ntisġu ma' kwestjonijiet ta' identità nazzjonali kif ukoll ma' sens ġdid ta' nazzjonaliżmu. Bħal fil-każ ta' l-Italja taż-żminijiet reċenti. fejn kellek studjużi u artisti bħal Piranesi li kienu jħaddnu t-teorija li l-kultura Rumana kienet imnissla direttament minn dik etruska għall-kuntrarju ta' dak li kienu jaħsbu xi wħud li din kienet iddominata minn dik Griega, hekk ukoll għall- ġenerazzjoni ġdida ta' studjużi u letterati Maltin — l-ewwel fosthom Mikiel Anton Vassalli — bħal speċi saret moda komda u flokha li wieħed jisħaq li għeruq tal-Malti għandhom jinstabu fil-Puniku antik li sa dak iż-żmien kien għadu Isien li għalih kulħadd kien inkileb propju minħabba l-fatt li kien misterjuż. Lejn it-tmiem tas-Seklu Tmintax, il-lingwa Punika kienet għadha ma ġietx iddeċifrata kollha kemm hi u kienet għadha oġġett ta' kurżità kbira fl- Ewropa. Nies li żaru Sqallija u Malta fl-aħħar għexieren tas-Seklu Tmintax bħal Friedrich Muenter, Il-Konti ta' Strolberg, Johann Michael de Borch, C.S. Sonnini, Carlo Gastone Torre de Rezzonico, il-Konti de St Priest jew Richard Cold Hoare ma kienu jehdew qatt li jsemmu, bid-dettalji kollha, il-wirt puniku ta' dan ir-reġjun. Bħala eżempju ta' kemm kien imxerred l-interess dwar dan is-suġġett jixhdu l-għadd ta' kitbiet tal-vjaġġatur svediż Jakob Jonas Bjoernsthal. Matul ix-xitwa ta' l-1770-1771 dan Bjoernsthal kien qed jivvjaġġa fuq mirkeb minn Toulon għal Civitavecchia. Meta huwa ntebaħ li fuq dan il-mirkeb kien hemm nies kemm Maltin kif ukoll Għarab, huwa beda jistħarreġ diskorshom u għamel din l-osservazzjoni: L-Għarab jirnexxilhom jiftiehmu tajjeb mal-Maltin bla ebda diffikultà. Iżda wieħed ta' min jgħid li l-grammatika ta' l-ilsien Malti m'hijiex l-istess bħal dik ta' l-Għarbi mitkellem fl-Eġittu jew fl-Asja. Minn dan wieħed jista' jara kemm jitqarraq min ifittex nisel il-Malti fl-ilsien Puniku. Din it-teorija zoppa kienet ġiet maħluqa minn Johann Heinrich Majus u mill-Kanonku Agius de Soldanis. Hija ħaġa ta' l-iskantament ti bniedem bħal Agius de Soldanis, li kien ta' nisel Malti, ma kienx jaf x'kien sewwa l-ilsien li bih jitkellem. xogħol tiegħu ''Della Lingua Punica' kuwa jsostni li l-Għarbi m'għandu x'jaqsam xejn mal-Malti. (…) 7Hija ħaġa stramba li l-Maltin qajla jafu jiktbu u jaqraw il-lingwa li biha jiftiehmu. Dan jista' jkun ġej mill-fatt illi l-Maltin kollha li huma edukati jużaw it-Taljan. ' Dan l-episodju jirrifletti fl-istess waqt, għad li b'mod negattiv, kemm kienet magħrufa fost l-għorrief għall-ħabta tat-tieni nofs tas-Seklu Tmintax l-opra ta' Agius de Soldanis 'Della Lingua Punica'. Difatti din l-opra ta' de Soldanis kellha sehem kbir biex inkixef il-qerq tal-falsarju ta' l-Għarbi, il-Malti Abbate Giuseppe Vella ('Codex Diplomaticus Sicilae sub saracenorum imperio ab DCCCXXVII ad MCXXL nunc primum ex mss. Fl-1786 l-istudjuż Franċiż De Guignes ġibed l-attenzjoni dwar kemm it- taparsi Għarbi tad-dokumenti medjevali ta' Vella kien jixxiebah mal-Malti. De Guignes wasal għal din il-konklużjoni billi rrefera għax-xogħol 'Della Lin- gua Punica' ta' De Soldanis. Il-kritika ħarxa li kien għamel il-lingwista 'delettant' Bjornsthal kontra t-teorija tal-Malti-Puniku ntrefgħet fuq livell xjentifiku ogħla minn lingwista Ġermaniż li kien ukoll l-arkivista ta' l-Arċiduka ta' Dresden, fis-Sassonja, u li kien jismu Johann Cristoph Adelung. Fix-xogħol li jġib l-isem ''Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe' (Berlin, 1806) (Mitridate jew ix-xjenza ġenerali tal-lingwi mħaddma fuq il-mudell speċjali tal-'Missierna') dan Adelung indika l-Għarbi bħala l-bażi prinċipali li fuqu għandu jitqies il-Malti. Il-bqija tal-Malti, huwa kompla jgħid, jikkonsisti f'eżemplari ta' Taljan u Franċiż. Jista' wieħed jaħseb li fil-bidu tas-Seklu Dsatax kienu biss il-Maltin li baqgħu jaħsbu li l-oriġini tal- Malti tinsab fil-Puniku Qadim. Iżda anke daqstant tard, il-polemika kienet għadha għaddejja 'l barra minn xtutna. Fl-1809, professur tat-teoloġija u tal- filosofija minn Berlin. li kien jismu Johann Joachim Bellermann, ippubblika t- trattat 'Phoeniciae linguae vestigiorum in Melitensi specimen' li baqa' jxaqleb lejn il-fehma li kien hemm għadd ġmielu ta' fdal puniku fil-Malti. Bħal Agius de Soldanis qablu, Bellermann isaħħaħ it-teżi tiegħu billi jxebbah mal-Malti tal-lum il-puniku kif ikkwotat mill-awtur Ruman Plawtu fil-kitba tiegħu li ġġib l-isem ta' ''Poenulus'. l Din il-fehma qalgħet l-aħħar daqqa meta fl-1810 Wilhelm Gesenius, studjuż ta' l-Ebrajk u s-Semitku ta ħjiel ta' kemm kienu dgħajfa dawn it-teoriji. Dan Gesenius li kien professur tat-teoloġija fl-università ta' Halle kien espert mill- iprem ta' l-Ebrajk u tal-fdal mill-Ilsien Puniku li kien instab sa dak iż-żmien. Fl-1810 huwa ppubblika t-trattat tiegħu 'Versuch iiber die maltesiche Sprach' (Stħarriġa dwar l-Ilsien Malti) li kien immirat biex jeħodha kontra dak li kien qal Bellermann fix-xogħol tiegħu. L-ewwel ħaġa li saħaq dwarha kienet li dwar il-Lingwa Punika ftit li xejn kien magħruf sa dak iż-żmien biex sata' jsir paragun mal-Malti ta' dik l-epoka. U wisq u wisq iżjed, il-biċċa l-kbira ta' l- istudjużi ta' żmienu ma kellhomx għerf biżżejjed bies setgħu jagħżlu bejn l- Ebrajk u l-Puniku. It-tieninett, huwa silet il-konklużjoni li qatt ma sata' kien possibli li l-ilsien li kien mitkellem mill-Maltin qabel il-ħakma ta' l-Għarab fid-disa', l-għaxar u l-ħdax-il seklu baqa' jeżisti tul dan iż-żmien kollu. Huwa korrettement intebaħ bil-qrubija tad-dijalett Għarbi mitkellem fil-Magreb ma' l-ilsien Malti. Kien il-qari ta' l-ewwel pubblikazzjoni dwar id-djaletti Magrebin li wassal lil Gesenius għal dawn il-konklużjonijiet. Din kienet il-'Grammatica linguae mauro-arabicae' (Vjenna, 1800) maħruġa minn Franz ta' Bombav. Minn dan joħroġ ċar li kien minħabba ż-żieda kbira ħafna fl-għarfien tal- lingwistika u l-kultura orjentali, kif ukoll minħabba fl-avvanzi u fl-iżvilupp ta' studji ta' din ix-xorta li kien wasal iż-żmien biex l-Ilsien Malti u l-istorja tiegħu jiġu mifhuma fil-vera perspettiva tagħhom. Issa kien wasal iż-żmien, anke għal difensur akkanit tal-Malti-Puniku bħalma kien Mikiel Anton Vassalli, li jirrevedi l-fehmiet tiegħu fuq din il-ħaġa. Fl- 1828 huwa ppubblika il-'Motti, Aforismi e Proverbi Maltesi' li fih deher li kien skarta l-fehmiet qodma li kellu u beda jsegwi t-teoriji 'modemni' ta' Svivestre de Sacv u Wilhelm Gesenius. Infatti l-lingwista Franċiż u studjuż ta' l-ilsna orjentali Svivestre de Sacv kien segwa għal ħafna snin id-diskussjoni dwar l-għeruq u n-nisel tal-lingwa mitkellma f'Malta. Fil-ħarġa ta' April 1829 tal-famuż 'Journal de Savans' dehret reċensjoni awtorevoli dwar ix-xogħol ta' Vassalli 'Motti, Aforismi e Proverbi Maltesi' li fiha huwa kien irrikonoxxa l- kisbiet ta' Vassalli fejn għandhom x'jaqsmu l-Ilsien u l-Istorja ta' Malta. B'hekk infetaħ kapitlu ġdid għall-għarfien tal-Malti u l-istudju tiegħu. Xogħlijiet ikkonsultati: Konzzi. 1606 ukoll Il- 1609 fl-1610 u fi Krakovja 1611.)