ir-rivista tiegħek għal tmiem il-ġimgħa il-mument, 22 ta' April, 2001 ARKEOLOĠIJA ir-rubrika tagħna ġieli jB'ketnmna dwar diversi fdalijiet preistoriċi li nsibu madwar il-gżejjer Maltin. Kien hemm artiklu minnhom li kien dwar is- sit arkeoloġiku Borġ in- Nadur. Il-lum se nagħtu ħarsa lejn parti minn dan il-post, fejn is-suġġett prinċipali hu t-tempju. Minħabba. l-fdalijiet skarsi, kif ukotl imwaqqgħin li jinsabu f'Borġ in-Nadur, wieħed isibha kemmxejn diffiċli biex forsi jifhem it-teżor li jinstab f'dawn l-inħawi. Sfortunatament, l-istess skavi li kienu saru, kif ukoll it-telqa li dan it-tempju jinsab fiha, kompla għen fit-tnaqqis ta' għarfien ta' tempju preistoriku. Jekk wieħed jasal wasla sa ħdejn il-fdalijiet ta' Borġ in-Nadur għandu mnejn li lanqas biss jinduna bid-dettalji. Bl- għajnuna ta' disinji tal- post, kif ukoll b'inter- pretazzjonijiet moderni, wieħed faċilment ikun jista' jibni stampa aħjar. Kulmeta wieħed jitkellem dwar it-tempji preistoriċi Maltin, dejjem nitkellmu dwar it-tempju biss. Ftit huma l-fdalijiet li juruna li quddiem id-daħla għat- tempju kien ikun hemm ukoll iz-zuntier, biex nużaw kelma li wieħed ikun jista' jifhimha aħjar. Fil-każ ta' Borġ in-Nadur, din il-parti ta' quddiem it- tempju hi mdaqqsa mhux ħażin. Fil-fatt, meta wieħed jersaq quddiem il-fdalijiet, mill-ewwel jinduna li l- ewwel ġebel m'hux ta' tempju. Iżda dawn huma biss fdalijiet oħra. Wara l- istudji li saru, l- interpretazzjoni hi li dawn kienu l-ġebel li jdawru z- zuntier kollu. Tant hu hekk, li f'dan it-tempju hemm daħla, li probabbilment kienet monumentali wkoll fiż-żmien li kienet inbniet. magħmula minn tliet ġebliet, li xi mindaqqiet insibuha msemmija bħala dolmen. Din il-parti tat- ' tempju tifforma parti mir- reċint li hu maħsub li kien idur dawra sħiħa mat- tempju. Fuq in-naħa tax- xellug ta' l-istess tliet ġebliet, hemm żewġ ġebliet weqfin, u dawn huma maħsubin li kienu l-veru daħla għat- tempju preistoriku. il-ġebel, jew inkella aħjar, dak li fadal minnu, kien idur dawra sħiħa. Barra minhekk, interessanti hu l- fatt li ħafna mill-blat li hemm fiċ-ċentru ta' dan iz- zuntier jidher sew. Għalhekk, jista' jkun li oriġinarjament kien hemm xi ħaġa li tiksi l-art kollha. Għalkemm hawnhekk ma jidher li għad fadal xejn minn din l-art (jekk kien hemm), wieħed. jista' It-tempju għandu l-absidi fondi, u għalhekk hu wieħed minn dawk li d- daqs tagħhom joffri idea ta' kemin kienu jkunu kbar dawn it-tempji. Biss, tajjeb jingħad ukoll li dan it- tempju hu meqjus wieħed miż-żgħar. Anzi, tajjeb ngħidu, li t-tempju għandu daqs ta' madwar tmien metri u nofs tul u seba' po ġun biH afsa i nirreferu għalihom bħala 'dolmen' jfakkar ukoll li fit-tempju preistoriku ta' Kordin għad hemm l-art iċċangjata quddiem id-daħla tat- empju. Fl-istess ħin, wieħed irid jgħid li skond rapporti ta' l-iskavi li saru minn Dr. Murrav fl-ewwel snin tas-seklu 20, jingħad li ienu nstabu artijiet magħmula mit-torba. Dan jindika għalhekk, li seta' kien hemm irkejjen minn dan iz-zuntier li kellhom xi ċisja ta' xi ħaġa. Kważi faċċata tad-daħla ta' dan ir-reċint, wieħed jista' jara t-tempju proprju. Dan it-tempju għandu l- orma ta' erba' absidi. Għalhekk dan ifisser li jista' jkun li hu minn ta' l-aħħar. Skond it-teorija ta' David Trump, id-disinn tat-tempji żviluppaw billi kien hemm progress minn mudell għall-ieħor, u b'kollox hu jidentifika sitt disinji. It- tempji li kellhom erba' absidi jiġu l-ħames fost dan il-mudell. Għalhekk, wieħed jissoponi li qegħdin nitkellmu għal tempju li nbena madwar it-3,000 sena qabel Kristu. Id-daħla monumentali hi maghmula minn tliet ġebliet, li xi mindaqqiet metri u nofs wiesa'. Filwaqt li z-zuntier ta' quddiem l- istess tempju hu ta' 28 metru u nofs tul u 16-il metru u nofs wiesa'. ettal ieħor li wieħed IDAX li jżomm quddiem għajnejh meta jitkellem dwar dawn il-fdalijiet hu l-fatt li l- arkeologi jafu kemm it- tempju tkabbar matul iż- żmien. Minħabba f'hekk, il- fuħħar instab imħallat u forsi anki f'liveli li ma jagħtux stampa ċara ta' x'kien hemm. Biss, li hu żgur hu l-fatt li t-tip ta' fuħħar li nstab kien jikkonsisti f'eżempji kemm ta' żmien it-Tempji, kif ukoll ta' żmien il-Bronż. Dan nafu li kien lokal li ntuża ħafna min-nies magħrufin bħala ta' żmien il-Bronż. Xorta waħda jibqa' l-fatt li dawn il- fdalijiet għandhom ikunu priservati aħjar milli huma issa, u barra minhekk jistgħu ukoll ikunu apprezzati aktar mit-turisti li jiġu Malta, jekk ikunu preżentati aħjar.