15 LEĦEN IL-MALTI Il-vjaġġ, it-tbatija u l-mewt fil-poeżija tas-sittinijiet Ramond Grech Il-poeżija tal-vjaġġ F'uħud mill-poeti moderni u l-poeżija tagħhom il-metafora rikorrenti l-aktar hi dik ta' xi ħadd li qiegħed jivvjaġġa. Il-bniedem qiegħed iqis lilu nnifsu bħala vjaġġatur li ġej minn x'imkien biex imur x'imkien. Il-ħajja tiegħu kollha hija vjaġġ li tgħaqqad minn fejn ġie għal ma' fejn sejjer. Il-metafora tal-vjaġġ hija komuni u qadima ħafna fil-kultura, l-aktar fil-poeżija, u fil-qasam nisrani, iżda hija ġdida, persunali, għal min hu poeta, jiġifieri għal min m'hux biss poeta bħalma hu kull bniedem ieħor, iżda hu poeta fis-sens sħiħ, jiġifieri jaf jesprimiha. Nistgħu ngħidu li l-metafora tal-vjaġġ fil-poeżija Maltija introduċiha Dun Karm (1871-1961) fl-1938 permezz ta' Il-Jien u lil hinn Minnu. Dan wara li anki Dun Karm stess kien influwenzat minn poeti Taljani oħrajn, fosthom Ugo Foscolo u Alessandro Manzoni. L-idea tal-vjaġġ fil-poeżija sabet xorti kbira sa minn żminijiet antiki. Id-Divina Commedia hi eżempju ewlieni fit-tradizzjoni kollha: hi vjaġġ fiżiku u spiritwali, Il-ħajja bħala vjaġġ Il-bniedem jgħaddi miż-żmien tul medda partikulari, u l-ħajja tiegħu hija vjaġġ mit-twelid sal-mewt. Huwa vjaġġ li lill-bniedem se jwasslu sa l-eternità. Il-ħajja nistgħu nqisuha wkoll bħala pont li jgħaqqad din il-ħajja mal-ħajja eterna, Għalhekk il-bniedem irid jivvjaġġa minn fuq dan il-pont. Ħafna drabi l-bniedem ma jirrealizzax li l-ħajja hi vjaġġ u għalhekk f'ħajtu jimxi f'kull direzzjoni mingħajr ma jkun jaf fejn hu sejjer. Ħafna mill-bnedmin jimxu wara xulxin u fuq il-passi ta' xulxin bla ma jkunu jafu d-direzzjoni. Hekk jgħid Marjanu Vella f'Aħna.l Ħjiel ieħor tal-ħajja bħala vjaġġ jagħtih il-poeta Mario Azzopardi f' F'tarf l- oasiż B'din il-poeżija l-poeta juri li sakemm il-bniedem jinsab fid-dinja huwa jeħtieġlu jimxi. Dan iwassal għall-fatt li l-ħajja hija tibdil kontinwu. 16 LEĦEN IL-MALTI Il-bniedem bħala vjaġġatur F'dan il-vjaġġ kontinwu l-bniedem huwa eżiljat u pellegrin. Postu m'huwiex f'din id-dinja u għalhekk ikollu jivvjaġġa bilfors. Il-bniedem jeħtieġlu jimxi mingħajr ma jieqaf għax jekk jieqaf ma jimxix aktar $ Dan jagħtina x'nifhmu li l-bniedem qiegħed jivvjaġġa anki spiritwalment. Jeħtieġ li fil-vjaġġ spiritwali tiegħu l-bniedem ma jaqax, għax jekk jaqa' jew jieqaf ikun diffiċli li jerġa' jqum. Il-bniedem huwa fraġli u minħabba f'hekk jaqbillu jibqa' miexi dritt. Il-bniedem għal Victor Fenech huwa vjaġġatur, waqt li għal Mario Azzopardi huwa pellegrin $ Il-mewt — tkomplij tal-vjaġġ Permezz tal-mewt ngħaddu minn din id-dinja għal dinja oħra; id-dinja ta' l- etemità. Mela l-mewt nistgħu nqisuha bħala mezz li bih se jitkompla l-vjaġġ li nbeda qabel din il-ħajja. Iżda għalkemm il-bniedem jaf li qed jivvjaġġa u jaf ukoll(li jrid imut, għadu ma jafx x'se jsib wara din il-ħajja, meta jmut. Marjanu Vella jpoġġi l-mistoqsija jekk meta mmutu aħniex se naraw x'hemm wara l-mewt u jekk hux se jseħħ fina dak li qegħdin nittamaw, jiġifieri li nidħlu fil-ħajja ta' dejjem.5 Mill-banda l-oħra Joe Friggieri jixtieq lil xi ħadd li jwasslu sal-mewt biex b'hekk ma jkunx hemm lok aktar għal tbatija li wieħed isib f'dan il-vjaġġ; fil-ħajja. Iżda biex jasal dan il-mument irridu nimxu ħafna u allura nbatu ħafna. It-toroq huma kollha mħattba u biex wieħed jasal irid ibati $ Matul il-vjaġġ tiegħu, matul ħajtu, il-bniedem jeħtieġlu jbati u hawnhekk insibu t-tbatija mentali u t-tbatija fiżika. Il-poeta modern huwa konxju wkoll minn din il-problema u għalhekk ittrattaha fil-poeżija tiegħu. Insibu fażijiet fejn il-poeta modern kważi kważi jirribella kontra din it-tbatija u ma jaċċettahiex. F' fażijiet oħrajn il-poeta jirrassenja ruħu u saħansitra jqisha bħala parti mill-ħajja għax warajha tiġi t-tgawdija. Il-bniedem ibati għax jifhem Minn Aħjar ta' Oliver Friggieri naslu għall-konklużjoni li l-bniedem ibati għax Fil-fatt f'din il-poeżija l-poeta jitlob lill-Mulej li kien ikun aħjar kieku kien ħaxixa jew bhima flok bniedem. Jidher hawnhekk li l-bniedem qiegħed ibati għax għandu d-dehen li jifhem sewwa x'inhu jiġri madwaru. Moħħ il-bniedem jidher li ma jistax jifhem ċerti problemi u tbatijiet li qegħdin jiġru madwaru u għalhekk jimtela bid- dubju u jibqa' jbati għal ħajtu kollha. Huwa l-fatt li l-bniedem jiddubita li jġiegħlu jbati. Għalhekk Friggieri jqis li: Aħjar kont kollox barra bniedem mgħobbi b'dal-moħħ dubjuż li jsaqsi w xejn ma jifhem. ' 17 LEĦEN IL-MALTI It-tbatija ta' l-art Biex l-art tagħti l-frott jeħtieġ li tinħadem għax xejn ma jiġi mingħajr xogħol. Barra minn hekk jeħtieġli l-frotta tmut biex tagħti frott ieħor. Dan juri li biex l-art tagħti l-frott jeħtieġ li jkun hemm it-tbatija. Mingħajr tbatija l-art ma tasalx biex tagħti l-frott tagħha. Ta' din il-fehma huwa Joe Friggieri fi Twelid.1l F'din il-poeżija huwa jieħu eżempju mill-parabbola ta' Kristu tal-qamħa li waqgħet f'art tajba. Marjanu Vella jqabbel lill-bniedem ma' l-art fis-sens li l-bniedem ukoll irid ibati biex jikseb ċerti riżultati. Iżda bħalma l-art tithenna meta jasal l-ilma, hekk ukoll il-bniedem jimtela bit-tama wara t-tbatija. It-tbatija tal-mard Waħda mit-tbatijiet il-kbar li l-bniedem jidher li qed isofri hija t-tbatija tal- mard. Il-mard jista' jkun kemm fiżiku u kemm mentali. Il-poeta li jidher li hu preokkupat l-aktar b'din il-problema huwa Oliver Friggieri.$ F'mument minnhom huwa jippreżenta kuntrast bejn il-ħajja f'xatt il-baħar u l-ħajja ġo sptar, fejn tant tirrenja t-tbatija li saħansitra jitolbu li tiġi fuqhom il-mewt.'$ Donnha li l-mewt hija l- unika soluzzjoni għal din it-tbatija. Tbatija oħra tidher li hi tal-mard mentali. Huwa mard li għalkemm ma jidhirx minn barra xorta jġiegħel lill-bniedem ibati. Ħafna drabi l-bniedem ma jkunx jidher li hu marid iżda madankollu jista' jqis ruħu mal-morda, kif jistqarr Oliver Friggieri f' Il- bieraħi mort l-isptar.5 Hija tbatija li għalkemm ma tidhirx xorta qiegħda hemm. M'hemmx tgawdija bla tbatija Achille Mizzi u Marjanu Vella huma tal-fehma li biex il-bniedem jasal għat- tgawdija jrid jgħaddi mit-tbatija. Wara li Alla ħalaq il-bniedem u dan dineb, ġie mkeċċi mill-Ġenna ta' l-art u Alla ħabbar lill-bniedem li biex jiekol jeħtieġ ibati.1$ Hawnhekk il-bniedem jidher rassenjat b'din it-tbatija għax warajha se jara t-tgawdija. Achille Mizzi jippreżenta dan kollu f'Radikaliżmu.' Marjanu Vella jestendi dan il-ħsieb u jasal għall-konklużjoni li mingħajr it-tbatija tal-ħlas la jkollna ħajja u l-anqas qaw- mien,/$ il-mewt L-aħħar ostaklu fil-ħajja li jħasseb sewwa lill-bniedem huwa l-mewt. Mhux il- poeti kollha jħarsu lejn il-mewt mill-istess lenti. Uħud rawha bħala dik ix-xiħaġa li teqred il-ħajja, oħrajn rawha bħala raqda, waqt li oħrajn xtaquha biex teħlishom minn xi problema oħra. 18 LEĦEN IL-MALTI Meta l-bniedem jistaqsi min hu, bilfors li jasal biex juri interess qawwi fil- mewt. Il-mewt hija waħda mit-truf tal-ħajja li forsi tista' tagħtina tarf tal-misteru etern — x'hemm wara din il-ħajja. Permezz tal-mewt il-bniedem jista' jkun aktar konxju minn dak li jkun qed jagħmel. Aktarx li l-bniedem jgħix b'aktar intensità, b'aktar solennità, b'aktar profondità fil-preżenza jew fil-qrubija tal-mewt. Il-mewt ittemm il-ħajja Uħud mill-poeti moderni jħarsu lejn il-mewt bħala dik ix-xiħaġa li teqred jew ittemm il-ħajja. Jidher li fid-dinja m'hawn xejn ċert ħlief il-mewt. Hekk jistqarr Victor Fenech f' Ballata 69.5 Il-ħajja hija mpinġija bħala piramida fejn fil-ponta wieħed isib il-mewt, li hija l-unika ħaġa ċerta. Mill-banda l-oħra Philip Sciberras iqis id-dinja bħala brimba bl-għanqbut fejn il-bniedem jinqabad biex imut. Wara li jkun bata biex kiseb ċerti ħwejjeġ, il-bniedem fit jidher li jistenna li jmut. Iżda jrid u ma jridx il-bniedem irid imut kif jistqarr Carmel Attard f Wara dan kollu7 Il-poeta jistqarr li wara ħajja ta' sagrifiċċji wieħed jistenna l-glorja, iżda minflok tiġi l-mewt. Hawnhekk wieħed forsi jista' jaħseb li l-poeta qed iqis il-mewt bħala l-aħħar tarġa tal-bniedem u mhux bħala l-passaġġ li tgħaddih għad-dinja l-oħra. Oliver Friggieri jqis il-mewt bħala dik ix-xiħaġa li tinkina. 2 Minħabba f'hekk wieħed m'għandux joqgħod jibża' mill-mewt għax inkella jeħodha aktar bi kbira meta tkun riesqa. Dan jurina li l-bniedem għandu jżomm f'moħħu li jrid imut bla ebda biżgħa. Il-mewt bħala xewqa tal-bniedem Minħabba t-tbatija kbira li l-bniedem qiegħed isofri fid-dinja jaslu mumenti fejn huwa stess jitlob il-mewt. Din it-tema wieħed isibha wkoll fost il-poeti moderni. Oliver Friggieri jsemmi żewġ tipi ta' tbatijiet. Dik tal-mard u dik tas-solitudni. għat-tbatija. Ir-riżultat ta' dan kollu jkun it-talba bil-ħniena lill-Mulej biex tiġi l-mewt u tieħdu magħha.2 Dan jurina kemm hija kbira t-tbatija tas-solitudni. Mill-banda l- oħra f' Laħam Friggieri jitkellem dwar it-tbatija tal-mard; tip ta' tbatija li wkoll twassal il-bniedem biex isejjaħ lill-mewt bħala ħanina.2f Nikkonkludu hawnhekk li meta l- bniedem jasal f'ċertu punt ta' tbatija, jasal biex jitlob il-mewt. Victor Fenech iqis il- mewt bħala l-liġi t' Alla u x-xejra tan-natura iżda fl-istess waqt huwa jgħid li hija wkoll ix-xewqa tiegħu li jmut. B'hekk il-poeta qed jurina li l-bniedem qed ibati fid-dinja b'mod li l-unika xewqa li jifdallu hija li tiġi l-mewt u tieħdu. Hawnhekk ma tidhirx li hija stqarrija ċara daqs dik ta' Friggieri, li rajna qabel. 19 LEĦEN IL-MALTI Il-mewt bħala raqda Uħud mill-poeti moderni jqisu l-mewt bħala raqda biss u xejn iżjed. Hija raqda li twassal għall-ħajja l-oħra. Minħabba f'hekk il-bniedem m'għandux jibża' mill- mewt,anzi għandu jħares lejha b' mod ottimist għax warajha hemm ħajja ġdida, il-ħajja ta' dejjem. Kristu stess sejjaħ lill-mewt bħala raqda meta mar biex iqajjem lit-tifla ta' Ġajru mill-mewt.25 F'Fil-Mewt ta' ĦabibLawrenz Cachia jistqarr li x'ħin iħares lejn tebut ifakkru fil-mewt. Fl-istess ħin huwa jagħti l-kwalitajiet umani lit-tebut għax għalih qiegħed iħaddan lill-bniedem f'raqda twila, li hija l-mewt.27 Għal Carmel Attard il-mewt ma teżistix imma teżisti biss il-ħajja. Għalih il- mewt hija biss passaġġ li wieħed jgħaddi minnu minn din il-ħajja għall-oħra. Minħabba f'dankollu Achille Mizzi jwassalna għall-konklużjoni li m' għandniex nibżgħu mill-mewt u minn dak li jsir warajha.S Dan juri l-fidi soda li għandu l-poeta moderm f'dak li jiġri wara l-mewt, jiġifieri fil-ħajja ta' dejjem. Ir-rebħa fuq il-mewt Fl-aħħar tad-dinja kollox jerġa' jieħu l-ħajja għall-ħaqq tal-Mulej u l-Mewt ma tirrenjax aktar. Bħalma Kristu ħareġ rebbieħ fuq il-mewt, hekk ukoll se jagħmlu l- bnedmin fl-aħħar tad-dinja, fil-ġudizzju universali. Fl-aħħar tad-dinja l-mewt ma tidhirx aktar u għalhekk ir-rebħa fuqha tkun totali. Marjanu Vella jitkellem dwar ir- rebħa fuq il-mewt fi Tromba0 Il-vjaġġ, it-tbatija, il-mewt Għaqqadna dawn it-tlieta flimkien għax nistgħu ngħidu li waħda twassal għall- oħra. Il-bniedem fid-dinja jista' jitqies bħala vjaġġatur u pellegrin minħabba l-fatt li jrid imut. Postu m'huwiex hawn u għalhekk irid jibqa' għaddej. Il-poeta modern huwa konxju minn din il-ħaġa u għalhekk fil-poeżija tiegħu ttratta din il-problema li twassal għat-tnejn l-oħra, it-tbatija u l-mewt. Il-bniedem jeħtieġlu jbati biex jgħix. Il-poeta modern jara t-tbatija minn diversi angoli, fosthom it-tbatija minħabba l-intelliġenza, it-tbatija tal-mard u oħrajn. F'ċerti poeżiji l-poeta jirribella kontra t-tbatija waqt li f'oħrajn jirrassenja ruħu u jsir parti minnha. F'poeżiji oħrajn il-poeta jammetti li biex wieħed igawdi jeħtieġlu jbati. LEĦEN IL-MALTI Wara dan kollu tasal il-mewt. Xi poeti ħarsu lejha bħala tmiem ta' ħajja waqt li oħrajn ħarsu lejha bħala bidu ta' ħajja ġdida. Hija tagħqida bejn din id-dinja u l-oħra. Mill-banda l-oħra kien hemm poeti li fil-poeżiji tagħhom urew ix-xewqa tal-mewt minħabba t-tbatijiet kbar ta' din id-dinja. Nikkonkludu iżda li l-poeta modern iħares lejn il-mewt bħala problema soċjali u soluzzjoni spiritwali. M. Vella, Tluq, vv.5-8. Il-Ħajt, vv.13-16. Vjaġġ, vv.l-9. M. Vella, Wegħda, vv.l-4. Aħjar, vv.6-7. Uġigħ, vv.l-3, 10-12. Doqquli n-Noti tqal; Il-bieraħ mort l- isptar, Nixtieq nidħol inqalleb; Solitudni; Laħam. Laħam, vv.12-14. Ġen., UI, vv.16-17, Ħlas, vv.9-12, 29-32. , Cfr. . Tibżax, v.l. vv.il-12. Meditazzjoni, vv.