L-ART IMQADDSA Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-Kummissarjat tal-Art Imqaddsa tal-Provinċja Franġiskana Maltija P. Twannv Chircop OFM Kummissarju tal-Art Imqaddsa ABBONAMENT: €10 fis-sena €15 jew aktar Sostenitur Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija, Valletta, VLT 1213 Malta. Il-Materjal kollu li jidher f'din ir-Rivista huwa Copvright O tal-Kummissarjat tal-Art Imqaddsa u l-Edizzjoni TAU, 2019 Qoxra Quddiem: San Franġisk u Fra Illuminato jmorru l-Eġittu San Franġisk fl-Art Imqaddsa (ii) (1219-2019) Il-Ġustizzja ta' Alla u s-Salvazzjoni L-Intimità li kellu Mosċ ma' Alla (2) Il-Parabboli tas-Saltna ta' Alla Nikodemu u l-Mara Samaritana Il-Ħabs ta' Kristu fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu 'L-ART BEJN IX-XMARA ĠORDAN U L-MEDITERRANT 'L-Art bejn ix-Xmara Ġordan u l-Mediterran' hu l-isem li użaw il-kapijiet f'dikjarazzjoni li huma ppubblikaw fl- okkażjoni tal-aħħar laqgħa tal-Ordinarji Kattoliċi tal-Art Imqaddsa, fl-20 ta' Mejju 2019. Huma jgħidu: 'Din hi l-viżjoni tagħna għal Ġerusalemm u għall-art kollha, li tissejjaħ Israel u Palestina, bejn ix-Xmara Ġordan u l-Baħar Mediterran: Id-dikjarazzjoni hi ritratt tas-sitwazzjoni soċjali, politika u reliġjuża fl-Art Imqaddsa. Il-kapijiet Kattoliċi huma tal- plot b ot b PI LOTEEXI tal-paċi staġna għal kollox, minħabba nuqqas ta' rieda tajba ta' dawk li huma responsabbli. Ir-riżultat hu dak ta' disperazzjoni u skuntentizza li jwasslu għall-vjolenza, jew inkella biex persuni li huma intelliġenti, 'jaħarbu' mill-Art Imqaddsa u jmorru jgħixu f'pajjiżi aktar stabbli. Kif juru b'mod ċar il-kapijiet Kattoliċi, hemm sitwazzjoni li wasslet għal 'status quo' li fih ma hemmx tama għal ġejjieni aħjar. Dan għaliex f'dawn l-aħħar snin saru diversi mossi politiċi biex juru b'mod ċar li l-ħolma ta' soluzzjoni ta' żewġ stati, Israel u l-Palestina, spiċċat għal kollox. Min-naħa ta' Israel hemm sitwazzjoni stabbli li fiha ma fadalx għażla għal mexxejja politiċi alternattivi. Netanvahu kt EA li oj IE o għo Bo obj OR dejjem bl-iskuża tas-sigurtà tal-iStat AW tazzi L-Art bejn ix-Xmara Ġordan u ta' Israel, sab l-appoġġ inkondizzjonat tal- President Donald Trump, li f'dawn l-aħħar sentejn ħa deċiżjonijiet arbitrarji u perikolużi għall-proċess ta' paċi, meta ddikjara li jagħraf lil Ġerusalemm kollha kemm hi bħala l-kapitali ta' Israel u li jagħraf li Israel għandu d-dritt li jinkludi l-għoljiet tal-Golan, li okkupa mis- Sirja fl-1967, bħala parti integrali tat-territorju nazzjonali tiegħu. Min-naħa tal-Palestinjani hemm sitwazzjoni ta' disperazzjoni. Il- Palestinjani huma mifrudin bejn il-partit tal-Fatah ta' Abu Mazen, li jiggverna fuq it-territorji awtonomi tal-Awtorità Palestinjana fix-Xatt tal-Punent, u l-partit ta' Ħamas ta' Ismavil Hanva, li jiggverna fl-iStrixxa ta' Gaza, u li ma jagħrafx lil Israel id-dritt li jeżisti bħala Stat lanqas fit- territorji li ġew mogħtija lilu fl-1948. Anke f'dan il-każ ninsabu quddiem 'status quo' li ma jinbidilx. Il-Palestinjani ma għandhomx mexxejja ġodda. Għalkemm diversi pajjiżi għarfu lil Fatah u anke taw appoġġ għall- Palestina, imma Israel baqa' iebes li, flimkien mal-iStati Uniti tal- Amerika, ma jirrikonoxxix din il-mossa politika. Mhux biss, imma jrid li l-pajjiżi kollha tad-dinja jiddikjaraw lil Ħamas bħala organizzazzjoni terroristika. F'Gaża s-sitwazzjoni hi waħda ddisprata, b'Israel jattakka depożiti ta' armamenti u jolqot anke ċivili innoċenti u l-Ħamas jisparaw missili bl-addoċċ fuq territorju Israeljan. F'territorju mhux ħafna akbar minn Malta jgħixu madwar 1.8 miljun persuna mdawrin minn kullimkien mill- forzi Israeljani u bla ebda possibilità li joħorġu minn Gaza, fejn hemm diżastru ta' infrastruttura, kura medika, u dak kollu li hu meħtieġ għal ħajja deċenti. Din il-qagħda ilha għaddejja għal aktar minn 70 sena bla ebda tama ta' 4 ġe L-ART IMQADDSA $$ APRIL - ĠUNJU 201 9 soluzzjoni. Fi ftit kilometri tgħaddi mill-modernità ta' bliet Israeljani kbar u żviluppati, bħal Tel Aviv, b'toroq u infrastruttura ġodda u stil ta' ħajja oċċidentali, għal territorji fejn hemm miżerja u faqar li jwasslu għal degradazzjoni tad-drittijiet umani, u dan wara ħajt ta' sigurtà li jaħbi r-realtà minn kapijiet politiċi u turisti. Il-problema demografika hi serja fil-Palestina, imma qed issir serja wkoll f'Israel, fejn il- popolazzjoni waslet għal 9 miljuni f'pajjiż żgħir u bla riżorsi naturali. Anke l-Israeljani jinsabu mxebbgħin bis-sitwazzjoni ta' 'status quo' li fiha min ilu jżomm ir-riedni tal-poter ikompli jirrenja għax ipinġi qagħda li fiha jeħtieġ li l-poplu jiddefendi ruħu mill-estremiżmu u t-terroriżmu. Il-kapijiet reliġjużi Kattoliċi juru kif jeħtieġ li r-reliġjonijiet li huma dominanti fl-Art Imqaddsa jwasslu messaġġ ta' għaqda u ta' tama. F'din l-Art hemm diversi reliġjonijiet li jgħixu flimkien, il-Lhud, il-Kristjani, il-Musulmani, id-Drużi. juru problemi ta' firdiet bejniethom u anke fi ħdahom stess: il-Lhud Ortodossi kontra l-Lhud Sekulari; il-Kristjani maqsumin fi Knejjes Kattoliċi, Ortodossi, Protestanti; il-Musulmani Sunniti kontra l-Musulmani Xi'iti influwenzati minn Ħiżbollah fil-Libanu mill- Iran; id-Drużi li għalkemm huma meqjusin setta Musulmana, jappoġġjaw lil Israel f'kollox. Kollox juri li l-proċess tal-paċi hu kważi mejjet, u li ma tfaqqax gwerra totali għax ma jaqbel lil ħadd f'din is-sitwazzjoni. jiddeskrivu tajjeb ħafna s-sitwazzjoni attwali meta jiktbu: 'L-iżviluppi reċenti fil-kuntest Palestinjan- Israeljan, il-fatt li nies innoċenti għadhom jiġu maqtula, in-nuqqas ta' tama li xi darba tinstab soluzzjoni dejjiema, u l-falliment tal- komunità internazzjonali li tinsisti fuq l-applikazzjoni tal-liġi internazzjonali biex jiġu salvati l-popli ta' din l-art minn aktar ġlied u disperazzjoni, waslu għall- punt fejn qegħdin nassistu għal aktar estremiżmi u diskriminazzjonijiet. Anke dawk li qabel kienu jippreżentaw ruħhom bħala ħarriesa tad-demokrazija u promuturi tal-paċi, issa saru qawwiet politiċi li jieħdu sehem b'mod pattiġjan fil- konflitt' L-impressjoni tal-pellegrini li jiġu fl-Art Imqaddsa hi waħda pożittiva, ta' pajjiż progredit, bi strutturi turistiċi eċċellenti, b'infrastruttura perfetta. Din hi l-qoxra ta' barra. Anke f'postijiet bħal Betleħem, li tinsab fil- Palestina, l-influss ta' turisti u pellegrini jiżgura ċerta prosperità. Imma tajjeb li din il-qoxra ta' barra ma tkunx l-unika impressjoni, għax dan hu li jridu l-mexxejja politiċi biex hekk idaħħlu l-miljuni mill-industrija turistika. Tajjeb li l-messaġġ jiftaħ l-imħuħ u l-qlub biex, xi darba, din is-sitwazzjoni ta' 'status quo' inġusta tispiċċa, biex fl-Art Imqaddsa ma jkunx hemm iżjed distinzjoni bejn ċittadini, residenti, barranin u rifuġjati, imma kull persuna jkollha d-dinjità u l-libertà li tixraq lil kull bniedem li jgħix f'pajjiż li jiftaħar li hu demokratiku u ċivilizzat. L-ART IMQADDSA '$t APRIL - ĠUNJU 2019 $ 5 Kien matul il-kapitlu ta' Pentekoste tas-26 ta' Mejju 1219 li San Franġisk iddeċieda li jmur fl-Orjent. Hu telaq minn Ancona fl-24 ta' Ġunju, għalkemm xi storiċi jippreferu Brindisi bħala l-port li x'aktarx kienu jitilqu minnu l-Kruċjati. Il-vjaġġ bil-baħar kien ikun aktar faċli 6 $ L-ART IMQADDSA $$ APRIL - ĠUNJU 201 9 minn Brindisi jew Bari, għax b'hekk il-Kruċjati kienu jaqsmu direttament l-iStretto di Otranto lejn l-Albanija, u mbagħad ibaħħru mal-kosta tal- Greċja mill-gżira ta' Korfu, jibqgħu neżlin għall-gżira ta' Cephalonia, u mbagħad ibaħħru mal-kosta tal- penisola tal-Peloponnesos. Minn hemmhekk kien ikun faċli biex jaqsmu lejn il-gżira ta' Kreta, li dak iż-żmien kienet magħrufa bl-isem ta' Candia (Chania). Mhux l-ewwel darba li l-Kruċjati kienu jieqfu għal xi żmien fi Kreta. L-isem Candia kien ġie applikat għal Kreta wara li din kienet intrebħet mill- Venezjani matul ir-Raba' Kruċjata (1205-1212), u l-gżira baqgħet magħrufa b'dan l-isem sa ma ntrebħet mit-Torok Ottomani fil- gwerra tal-1645-1669. L-isem Candia ġej mill-belt kapitali tal-gżira, li kienet tissejjaħ Chandax, illum Heraklion. di Sancti Frati Minori, c. 1480, c. 17) li jikteb: 'Wara li telaq bil-baħar mill- port ta' Ancona (…l San Franġisk baħħar mal-aħwa li xtaq jieħu miegħu, u fi żmien qasir wasal fil-gżira ta' Candia, fejn għal xi ġranet qagħad jippriedka l-penitenza u l-passjoni ta' Kristu. Imbagħad kompla L-ART IMQADDSA $ APRIL ĠUNJU 2019 986/ jbaħħar lejn is-Sirja u wasal fil-port tal-belt famuża ta' Akri Minn Kreta l-vjaġġ bil-baħar kien ikompli jsegwi l-kosta tal-gżejjer tal-Baħar Eġew, partikolarment Kasos u Karpathos, biex imbagħad kien imiss il-gżira ta' Rodi. Minn hemmhekk kien faċli li wieħed ikompli jbaħħar tul il-kosta tan-nofsinhar tat- Turkija, sakemm imbagħad jerġa jaqsam il-baħar lejn il-gżira ta' Ċipru, tul il-kosta tan-nofsinhar tal-gżira lejn il-portijiet ta' Paphos 1219, n. 57, 322) jikteb: 'Telaq minn Ancona, u wara ftit żmien Il-Port ta' Chania, Kreta il-ġifen wasal Ċipru, gżira magħrufa tal-Mediterran Ċipru dak iż-żmien kienet proprjetà tal-familja rjali ta' Lusignan, li kienet iġġib ukoll it-titlu rjali ta' Ġerusalemm. Kien Richard I the Lionheart li kien rebaħ Ċipru mill-Biżantini waqt it-Tielet Kruċjata fl-1191. Wara li l-gżira kienet taħt il-Kavallieri Templari għal żmien qasir fl-1192, dawn ċedewha lir- Re ta' Ġerusalem, Guv de Lusignan. Ħuh Aimerv sar Re ta' Ċipru. Ċipru damet taħt il-familja ta' Lusignan, bit-titlu ta' Rejiet ta' Ġerusalemm, sal-1489, meta ntrebħet mill-Venezjani. Ma nafux jekk San Franġisk qattax xi żmien f'Ċipru, li kienet ukoll post ta' waqfien tal-Kruċjati. fra Tommaso da Celano (magħrufa wkoll bħala Vita Secunda ta' San Franġisk), insibu dan ir-rakkont li seħħ proprju fil-gżira ta' Ċipru: 'Darba minnhom ġara li wieħed mill-aħwa jismu fra Barbaro kien qal kelma iebsa li biha weġġa' lil wieħed mill-aħwa quddiem raġel nobbli mill-gżira ta' Ċipru. Dan, meta ntebaħ li dak ħuh kien weġġa' bil-kelma li qallu, ħa ftit ħmieġ ta' ħmar, u biex jagħmel vjolenza fuqu nnifsu, beda jomogħdu u jgħid: 'Ħa jomgħod il-ħmieġ dak l-ilsien li minnu ħareġ il-velenu ' (2C 155, Fonti għall-Ħajja ta' S. Franġisk, Vol. Dan il-fatt seta' seħħ jew meta San Franġisk kien fi triqtu lejn Akri, inkella meta kien fi triqtu lura lejn l-Italja. Il-fatt hu li nafu li fra Barbaro akkumpanja lill-qaddis, u li l-preżenza Franġiskana fil-gżira ta' Ċipru tmur lura wkoll għal dan iż-żmien li fih Ċipru kienet l-eqreb art Latina lejn l-Art Imqaddsa. Minn Ċipru kienet ħaġa faċli li wieħed jaqsam il-baħar lejn il-kosta tal-Libanu u tal-Palestina. L-ewwel belt fortifikata li wieħed kien isib kienet appuntu l-port ta' Akri, il-belt kapitali tar- Renju Latin ta' Ġerusalemm mill-1191 sal-1291. San Franġisk jasal Akri Lejn it-tmiem ta' Lulju 1219, wara vjaġġ ta' ftit IL-VJAĠĠ TA' SAN FRANĠISK FL-1219 8 4 L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2019 aktar minn xahar bil-baħar, San Franġisk wasal fil-port ta' Akri. Għadhom jeżistu l-fdalijiet tal-Port tal-Pisani li fih niżel San Franġisk. Akri kienet il-belt kapitali tar- Renju Latin ta' Ġerusalemm, li kien ġie ristrett għal xi fortizzi fuq il-kosta tal- Libanu u tal-Palestina wara li Saladin rebaħ il-belt ta' Ġerusalemm fl-1187. Il-Kruċjati kienu baqgħu fil-Prinċipalità ta' Antjokja fis-Sirja, u fil-fortizzi ta' Tripli, Sidon u Tir fil-Libanu, u f'dawk ta' Akri, Castrum Peregrinorum (Atlit), Arsuf (Apollonia), Ġaffa, u Axdod fil-kosta tal-Palestina. Akri kienet saret il-belt prinċipali, li fiha kienu miġburin il-Kruċjati. Fiha kien hemm is-sede tar-Re ta' Ġerusalemm (imma li ta' spiss kien joqgħod f'Ċipru), tal-Patrijarka Latin ta' Ġerusalemm, tal-Isqof, tal- Ordnijiet Kavallereski tat- Templari u tal-Ospedalieri (Kavallieri ta' San Ġwann), u tar-Repubbliki marinari Taljani ta' Venezja, Genova, Pisa, Amalfi u Ragusa (Dubrovnik, fil-Kroazja). San Franġisk ġie milqugħ minn fra Elia ta' Cortona u l-patrijiet li kienu miegħu fil-Provinċja tas-Sirja. Elia kien wasal Akri fl-1217, bħala ministru provinċjali ta' Outremer. Jidher li l-patrijiet Minuri kienu akkwistaw kunvent f'Akri, kif kien irnexxielhom ukoll diversi Ordnijiet mendikanti oħrajn, fosthom id- Dumnikani u l-Karmelitani. Il-kunvent tal-Franġiskani kien jinsab f'żona ġdida tal-belt, li kienet għadha kemm ingħalqet wara l-ħitan ta' fortifikazzjoni. Din kienet il-kwartier imsejjaħ Montmusard. Dan l-istudjuż jgħidilna li Montmusard kienet parti ġdida minn Akri u kienet tmiss mas-sur mibni fis-seklu 12. li dan il-kwartier, li kellu forma triangolari, kien inbena wara t-tiswijiet li saru fil-fortifikazzjonijiet ta' Akri wara t-terremot tal-1202, meta bosta swar iġġarrfu. L-istess awtur jurina li kien hemm bosta kunventi f'Akri, u xi wħud minnhom kellhom anke skejjel tat-teoloġija, almenu sa mill-1218. Kien hemm skola tal-kattidral tas-Salib Imqaddes, fejn kien wasal bħala Isqof il-kronista magħruf Jacques de Vitrv- sur-Seine, ikkonsagrat Isqof ta' Akri mill-Papa Onorju III fid-19 ta' Lulju 1216. Id- Dumnikani wkoll kellhom skola tat-teoloġija f'Akri, u aktar tard anke l-Franġiskani waqqfu l-istudju tagħhom, għax nafu li l-missjunarju William ta' Rubruck kien sar lector fl-istudju ta' F'Akri kien hemm ukoll monasteri tal- Benedittini u taċ-Ċisterċensi, kif ukoll diversi monasteri il-Klarissi, l-Agostinjani, is-sorijiet Ċisterċensi, is-sorijiet tal-Kavallieri ta' San Ġwann, sorijiet ta' San Lazzru, ta' Santa Briġida Dan kollu jurina kemm Akri kienet belt fjorenti u tassew il-kapitali tar-Renju Latin ta' Ġerusalemm. Ma nafux kemm dam Akri San Franġisk. Jidher li ma setax idum aktar minn żmien massimu ta' ġimagħtejn, għax lejn nofs Awwissu nsibuh fil-kamp Kruċjat ta' Damietta. Hemm diversi fatti li jiġu rrakkontati dwar il-waqfa ta' San Franġisk f'Akri, li jsostnu li hu vvjaġġa lejn ċentri oħrajn Kruċjati fl- Orjent. Ma nafux kemm dawn il-ġrajjiet humiex verifikabbli mil-lat storiku, jew jekk seħħewx meta San Franġisk wasal Akri inkella fiż-żmien li dam Akri wara l-laqgħa tiegħu ma' al-Melek al-Kamel, żmien li fih hu seta' kellu l-possibilità li jżur l-Art Imqaddsa. Sakemm San Franġisk dam Akri ċertament kien infurmat bil-fatt tal-miġja tal-Isqof ta' Akri, Jacques de Vitrv, li kien għadu kemm wasal fil-belt kapitali Kruċjata sena qabel, fl-1218, u li kien diġà mar fil-kamp Kruċjat f'Damietta, bl- iskop li jkun predikatur u kronista tal-istess Kruċjata. Fil-fatt, ix-xhieda li kellu jagħti Jacques de Vitrv dwar L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2019 $ 9 il-preżenza ta' San Franġisk f'Damietta u dwar il-laqgħa tiegħu mas-Sultan al-Malek al-Kamel hi waħda mill- aktar dokumentazzjonijiet prezzjużi li għandna dwar din il-ġrajja importanti fil- ħajja ta' San Franġisk. Hu x'inhu, San Franġisk, wara li għadda ftit ġranet ma' fra Elia u l-patrijiet f'Akri, telaq bil-baħar tul il-kosta tal- Palestina biex jasal fil-kamp Kruċjat quddiem Damietta fl-Eġittu. San Franġisk jasal Damietta L-istoriku Franġiskan 1219, 60) jikteb: 'Ir-raġel qaddis San Franġisk ma qagħadx jitlajja bl-għażż, u lanqas ma ried li ġismu jgħix fil-kumditajiet, imma billi hu kien jixtieq il- Martirju, telaq fil-vjaġġ lejn is-Sirja, li kienet imħollija taħt il-kura ta' fra Elia tat-Tuscia bħala Ministru. San Franġisk ħa miegħu tnax fost sħabu, li fosthom jidhru l-ismijiet ta' fra Pietro Cattaneo, fra Barbaro, fra Sabbatino, fra Leonardo ta' Assisi u fra Illuminato minn Rieti' X'aktarx li Franġisku wasal fil-kamp Kruċjat lejn nofs Awwissu 1219. Nafu żgur li kien preżenti fid-29 ta' Awwissu, festa tal-martirju ta' San Ġwann Battista, għax għandna rakkont importanti li jagħtina Tommaso da Celano fil-Memoriale in desiderio animae u li jixħet dawl qawwi fuq l-iskop evanġeliku tal-vjaġġ ta' San Franġisk fl-Orjent. Wara li, kif rajna, il-Kruċjati kienu ħadu f'idejhom it-Torri tal- katina fix-xmara Nil u bdew jassedjaw Damietta, huma kellhom jiġġieldu sensiela ta' battalji, li waħda minnhom kienet traġika għax fiha mietu diversi Kruċjati. Din kienet il-battalja ta' al-Fariskur. L-istrateġija tal-gwerra Kruċjata kienet imħollija f'idejn il-mexxej suprem li kien ir-Re ta' Ġerusalemm Jean de Brienne. Imma miegħu l-Papa kien bagħat ukoll Kardinal Legat fil-persuna ta' Pelagius Galvan. Niltaqgħu ma' dan il-prelat aktar tard, meta nitkellmu dwar iż-żjara ta' San Franġisk lis-Sultan. Pelagius kien bniedem aħrax u awster, u kien hu l-veru kmandant tal-Kruċjata. L-istrateġiji tiegħu żbaljati kienu l-kawża tal-falliment aħħari tal-Ħames Kruċjata, li qatt ma waslet biex reġgħet tirbaħ il-Belt il-Qaddisa ta' Ġerusalemm. Intant Tommaso da Celano jagħtina dan ir-rakkont fil-Memoriale: 'Fiż-żmien li fih l-eżerċtu Kristjan kien qiegħed jassedja l-belt ta' Damiata (Damietta), kien hemm il-qaddis ta' Alla flimkien mal-aħwa: għax huma kienu qasmu l-baħar bix-xewqa tal-martirju. Meta mbagħad l-eżerċtu tagħna kien qiegħed iħejji ruħu għall-jum tal-gwerra, malli sema' dan, il-qaddis 10 $ L-Anr IMQADDSA $$ APRIL ĠUNJU 2019 U qal lil sieħbu: 'Jekk il-battalja ssir f'dak it-tali jum, il-Mulej urieni li l-Kristjani ma tiġihomx tajba. Imma jekk immur ngħid dan fil-beraħ, jaħsbuni iblah; u jekk niskot, inħoss il-kuxjenza tniggiżni. X'jidhirlek li hu l-aħjar li nagħmelf' Sieħbu wieġbu u qallu: 'Missier, inti ma għandekx tagħti kas li tiġi ġġudikat mill-bnedmin, għax mhux l-ewwel darba li huma qisuk bħala bniedem iblah. Ħaffef il-kuxjenza tiegħek, u ara li tibża' aktar minn Alla milli mill- bnedmin' Allura l-qaddis qam bil-ħeġġa u beda jwissi lill-Kristjani biex ma jattakkawx battalja, beda jurihom li ma kellhomx imorru għall-gwerra, u beda jħabbrilhom it-telfa. Imma huma bdew jaħsbu li l-verità ta' kliemu kienet ħrafa, webbsu qalbhom u ma ridux jagħtuh widen. Ħarġu, attakkaw, u bdew jiġġieldu, imma l-eżerċtu tagħna ġie attakkat mill- għadu. Waqt dak il-ħin kollu, il-qaddis b'ruħu mdendla, kien jibgħat lil sieħbu biex iqum u jittawwal fuq il-battalja, imma wara li fl-ewwel u t-tieni darba ma ra xejn, reġa bagħtu għat-tielet darba. U hekk hul Kulħadd kien qiegħed jaħrab mill-eżerċtu Kristjan, u l-battalja ntemmet fil- mistħija, u mhux fir-rebħa. Tant kienet kbira l-istraġi li sofra l-eżerċtu tagħna, li bejn il-mejtin u l-maqbudin priġunieri kienu mas-sitt Il-qaddis kien mimli EB o e a ot żgħir kien in-niket tagħhom fietel b e għb beka kien fuq l-Ispanjoli, għaliex kienu spiċċaw tassew ftit fil-għadd minħabba Et B ON so DO ST A L ZOK II U i Ki IG NB STA NOE JB Je ga ae Gie tl oz iscutut sia ee qtil Kruċjata. Il-ħolm kavalleresk li kellu ta' żagħżugħ ċertament sfumalu fix-xejn meta ra quddiem għajnejh il- pag a i B OCT f'isem kawża qaddisa. Dik it-telfa tal-Kruċjati kienet hekk gravi li l-mexxejja tagħhom iddeċidew li jitolbu perjodu ta' waqfien mill-ġlied biex jeżaminaw is-sitwazzjoni. Is-Sultan al- Malek al-Kamel, għalkemm din id-darba kien ħareġ rebbieħ, kien ukoll konxju mis-sitwazzjoni mwiegħra fil-belt ta' Damietta, assedjata minn kullimkien, uli fiha kien beda jagħfas ja a B ja Ta VA iI G ei LojoI g MG EB ot l EKS e qz tad-29 ta' Awwissu 1219, bejn l-eżerċtu Kruċjat u dak IKONI Te i pn et terzi perjodu ta' xahar ta' waqfien pe GI aa perjodu providenzjali, għax kien proprju f'dan iż-żmien li San Franġisk seta' jitlob il- permess li jgħaddi fil-kamp tas-Saraċini u jiltaqa' mas- Nil ZI fta ta IE EIT 4 LI Ein tA NGA Si EM G lon bniedem diplomatiku aktar milli ġellied. Hu ried jeħles mill-Kruċjati, imma kien jaf li ma setax jagħmel dan mingħajr ma jagħtihom xi konċessjonijiet. lilu nnifsu ġeneruż. Ħasra li l-Kardinal Pelagius ma riedx jaħtaf l-opportunità jenbielet bo OBO tiegħu. Diġà fi Frar is- Sultan tal-Eġittu kien offra kundizzjonijiet għall-paċi lir-Re Jean de Brienne u l-Kardinal Pelagius. Hu qalilhom li kien lest li jirritorna l-Belt il-Qaddisa ta' Ġerusalemm lill-Kruċjati oC lag feta i TUE basta dawn jirtiraw mill- f MA BEI Ea bala ħokzI CI EGREi ET i BE G te Filwaqt li r-Re Jean u l-baruni Franċiżi ta' Outremer kienu favorevoli li jaċċettaw, il-Kardinal Pelagius, flimkien mal-Gran Mastri tat-Templari u tal- Ospedalieri, ried ikompli jattakka biex jirbaħ Damietta u mbagħad jibqa' nieżel biex jieħu wkoll il-Kajr taħt idejh. Wara l-battalja tad- 29 ta' Awwissu, is-Sultan al-Malek al-Kamel ħaseb L-ART IMQADDSA Se APRILT ĠUNJU 2019 serlul. li jerġa' jġedded l-offerta lill-Kruċjati, billi ra li kien mument li fih kienu sofrew telfa u forsi kien jaqblilhom jiritraw bl-unuri. Mhux biss reġa' offra Ġerusalemm, imma talli żied l-offerta li jirritorna r-relikwa tas- Salib (li s-Saraċini kienu qed jgħidu li kienu ħadu taħt idejhom) u wkoll diversi priġunieri Kristjani, u wkoll offra lill-Kruċjati 30 elf biżanti tad-deheb biex ikunu jistgħu jerġgħu jibnu l-fortifikazzjonijiet ta' Ġerusalemm li kien ħatthom ħuh, al-Mu'azzam, Sultan ta' Damasku. Mill-ġdid ir-Re Jean flimkien mal-Kruċjati Franċiżi kien lest li jaċċetta l-offerta, imma Pelagius flimkien mal-Ordnijiet Kavallereski, il-Kruċjati Taljani u l-kleru, ċaħad kategorikament. Sakemm kienu qed isiru dawn it-trattativi kien għaddej ix-xahar ta' Settembru. Kien proprju f'Settembru 1219 li San Franġisk iddeċieda li jieħu vantaġġ mill-waqfien mill- ġlied biex iwettaq il-proġett li għalih kien ġie Damietta. Għalkemm bniedem umli u ta' bixra mhux imponenti, Franġisk t'Assisi kien ġenju li kien joħlom bil-kbir. Il- biografi kollha jixhdulna li hu kien imħeġġeġ biex imur jippriedka lil Kristu lis- Saraċini u jirċievi l-martirju bħala riżultat. Rajna kif l-ispirtu ta' ħeġġa Kruċjata li kellu ta' żagħżugħ kien ċertament inbidel ħafna fl-1219, għax Franġisku ma marx Damietta bix-xabla imma bil-qawwa tal-kelma tal-Vanġelu. Fuq kollox, hu ried li l-preżenza tiegħu fil-kamp Kruċjat ma tkunx biss waħda ta' appoġġ għami għall-ideali tal- gwerra tal-Kruċjati, imma pjuttost preżenza profetika li tfakkarhom fil-veru sens tal-Kruċjata li kienu ilhom li nsew. Għal din ir-raġuni nistgħu nieqfu ftit biex nikkunsidraw il-veru motiv li għalih San Franġisk mar fl- Orjent, biex imbagħad niflu l-ġrajja ċentrali tal-laqgħa tiegħu mas-Sultan al-Malek al-Kamel. Ir-raġuni tal-preżenza ta' San Franġisk fil-Ħames Kruċjata L-istudji Franġiskani ta' żminijietna jisħqu ħafna dwar dik li tissejjaħ l-intentio beati Francisci, l-intenzjoni tal-imqaddes Franġisku. Jekk hemm fatt fil-ħajja ta' San Franġisk li jpoġġina quddiem id-domanda dwar l-intenzjoni sinċiera tiegħu, dan hu proprju l-fatt tal- laqgħa tiegħu ma' al-Malek al-Kamel u tal-mawra tiegħu fl-Orjent waqt il-Ħames Kruċjata. fl-Art Imqaddsa, fi żmien partikulari, jiġifieri fi żmien il-Ħames Kruċjata, ifakkarna 12 ġe L-Anr IMQADDSA $$ APRIL ĠUNJU 2019 fl-imħabba partikulari li hu kellu lejn l-art tal-Mulej. Hu, bħala bniedem medjevali u Kristjan tajjeb, kien inin bix-xewqa li jżur dawn il- postijiet bħala pellegrin' Dawn il-kelmiet huma fundamentali biex nifhmu għaliex Franġisku mar fl-Orjent fl-1219, anzi għaliex hu pprova għal tliet darbiet biex imur in partibus infidelium, fl-artjiet tal-infidili. Il-mentalità tal-Kruċjata ma kinitx oriġinarjament dik ta' gwerra qaddisa bħala skop esklużiv. Din il-viżjoni tal-Kruċjata, frott ir-razzjonaliżmu anti- Kristjan u anti-Kattoliku taż- żminijiet li fihom ngħixu, ma tagħmilx ġustizzja għall-fatt li bosta Kruċjati ma kinux suldati bix-xwabel imma pellegrini. Franġisku ġie fl-Orjent bħala pellegrin. Hu bagħat il-patrijiet tiegħu f'Outremer bħala pellegrini. Hu tħallat mal-Kruċjati li ġarrew ix-xwabel, għax kellu bżonn il-mezzi tagħhom ta' trasport u sopravivenza biex jaqsam il-baħar, mhux għax neċessarjament kien japprova l-metodi tagħhom. Prova ta' dan hu l-fatt li hu rnexxielu jasal fejn huma qatt ma waslu, jiġifieri diżarmat quddiem il-mexxej suprem tas-Saraċini li kienu jokkupaw is-Santu Sepulkru. U daħal quddiemu mhux bħala suldat, imma bħala pellegrin. Dan l-atteġġjament ta' pellegrin wasslu biex imur quddiem il-Kardinal Legat Pelagius biex jitolbu permess ħalli jmur għand is-Sultan. San Franġisk kien konxju mill-projbizzjonijiet li kien hemm li wieħed jażżarda jżomm kuntatti diretti mas- Saraċini. Kif naraw, kien hemm saħansitra theddida ta' skomunika għal min jipprova jmur iżur il- Qabar ta' Kristu billi jħallas it- taxxa li kienu jitolbu l-purtinara Musulmani lill-pellegrini li kienu jmorru biex jidħlu jitolbu fl- aktar post qaddis tal-Kristjanità. Mela San Franġisk kellu skop preċiż, jiġifieri dak li jmur iżur l-Art Imqaddsa. L-istoriċi jistgħu jiddiskutu dwar kemm irnexxielu jew le f'dan l-iskop, imma l-fatt jibqa' li l-motivazzjoni prinċipali tal-vjaġġ ta' San Franġisk fl-Orjent kienet proprju dik li jmur bħala pellegrin biex jitlob fuq il-Postijiet Qaddisa. Fil-prattika din ix-xewqa kienet tfisser li Franġisku kellu jippreżenta ruħu bħala Kristjan quddiem is- Sultan. Din ukoll hi motivazzjoni importanti. Meta fir-Regola tal- 1221, kapitlu 16, jitkellem dwar il- patrijiet li jmorru 'fost is-Saraċini u infidili oħrajn', San Franġisk juri li huma kellhom qabel xejn jagħtu xhieda ta' persuni mimlijin paċi u juru li huma Kristjani, u mbagħad, jekk tkun ir-rieda ta' Alla, ixandru lil Ġest Kristu u anke, jekk ikun hemm bżonn, jaċċettaw il- konsegwenza tal-martirju. Mela Franġisku ma marx quddiem is-Sultan qabel xejn biex imut għal xi kawża. Dan bdifferenza tal-Kruċjati, li kienu konvinti li jekk imutu martri fil-battalja jkun laħqu l-iskop sublimi tal-Kruċjata. Franġisku ried sempliċement juri ruħu bħala pellegrin Kristjan, li jmur bl-umiltà biex jitlob fil- Qabar ta' Kristu. Jekk din it-talba kienet se twasslu għall-martirju, hu kien lest li jaċċetta, imma bħala konsegwenza ta' fatti li jseħħu barra mir-rieda tiegħu u mhux bl-intenzjoni li jfittex il-martirju fih innifsu. Dan il-mod kif inħarsu lejn il-fonti Franġiskani li jitkellmu dwar iż- żjara ta' San Franġisk lis-Sultan al- Malek al-Kamel hu importanti biex ma naqgħux f'xi wieħed minn żewġ estremi. Mill-banda l-waħda ma rridux ngħidu li San Franġisk mar fl-Orjent bħala Kristjan militanti li ried jikkonverti bilfors lis-Sultan u lis-Saraċini, u kważi jseksikhom biex jagħtuh il-martirju. Min jgħid hekk jagħmel minn San Franġisk fundamentalista Kristjan, li qatt ma kien. Mill-banda l-oħra, lanqas ma rridu naqgħu fit-tentazzjoni ta' bosta kittieba kontemporanji li jaħsbu li San Franġisk mar għand is-Sultan biex joħloq miegħu djalogu 'inter-reliġjuż' fuq il- mudell attwali tal-espressjoni. San Franġisk ma marx għand al-Malek al-Kamel biex jieħu kikkra te miegħu u jgħidlu li kull reliġjon hi l-istess għax kulħadd se jsalval San Franġisk mar għand is-Sultan biex ikellmu dwar Ġest Kristu b'mod ċar. Il-konsegwenzi ta' din l-għażla setgħu kienu diżastrużi għalih u għall-patrijiet tiegħu, imma San Franġisk ħa riskju li l-ebda bniedem qablu ma kien għażel li jieħu. Fl-artiklu li jmiss naraw mill-qrib il-ġrajja ċentrali tal-laqgħa ta' San Franġisk mas-Sultan al-Malek al-Kamel, li seħħet eżattament 800 sena ilu f'Damietta, u li kienet il-bidu ta' preżenza evanġelika tal-patrijiet Minuri li qatt ma ġiet nieqsa fil-pajjiżi 'lil hinn mill- baħar L-ART IMQADDSA '$t APRIL- ĠUNJU 2019 $ 13 FUS fikmnzja Ħarsa lejn it-tagħlim fl-Ittra ta' San Pawl Appostlu lir-Rumani 'Tssa li aħna ġġustifikati bil-fidi, għandna s-sliem ma' Alla permezz ta' Sidna Ġesu Kristu..7' (Rumani 5:1) 14 $ L-Anr IMQADDSA $$ APRIL ĠUNJU 2019 L-ittra ta' San Pawl lir- Rumani ġiet miktuba aktarx f'Korintu fit-xitwa ta' bejn is-snin 57 u 58 WKK,,, fit- tielet vjaġġ missjunarju, qabel ma huwa reġa' lura lejn Ġerusalemm fejn ġie arrestat u mixħut fil-ħabs, u għalhekk żgur qabel ma mar Ruma fejn għadda wkoll minn Malta. Hija miktuba lill-komunità nisranija ta' Ruma, il- belt kapitali tal-Imperu Ruman, komunità waħda kbira magħmula mhux biss mil-Lhud ikkonvertiti imma wkoll minn ħafna Ġentili kkonvertiti. jurihom ix-xewqa kbira li jgħallimhom huwa ukoll dwar il-fidi ta' Kristu u l-Evanġejlu bl-inkarigu li huwa rċieva tal-missio ad gentes: 'Jien inħoss ruħi obbligat lejn il- Griegi u Barbari, għorrief u m'humiex, għalhekk ninsab ħerqan li nxandar l-Evanġelju lilkom ukoll, li tgħammru f'Ruma' (1:14- 15). Hija ittra mill-iktar solenni u li kellha influwenzi kbar fit-tagħlim tal-Knisja. Hija l-itwal ittra ta' San Pawl u fiha sittax-il kapitlu. L-ittra twasslet lill-insara ta' Ruma minn Febe li kienet djakonessa tal-knisja ta' Kenkre (ara Rum 16:1). Ħafna studjużi jsejħu lil San Pawl bħala d-'Duttur tal-Grazzja per eċċellenza, minħabba proprju din l-ittra. Kienet strumentali għall- konverżjoni ta' Santu Wistin, u l-Konċilju ta' Trentu bbaża t-tagħlim tiegħu dwar il-grazzja, is-salvazzjoni u d-dnub oriġinali fuq din l-ittra ferm importanti. Oħrajn perċ bħal Martin Luteru u Kalvinu interpretaw b'mod żbaljat b'konsegwenzi negattivi xi siltiet tagħha. L-Evanġelju ta' Kristu juri l-qawwa u l-verità ta' Alla li jisboq fuq il-qerq u l-gideb tad-dinja pagana bla qalb: 'Jien ma nistħix mill-Evanġelju għax huwa l-qawwa ta' Alla għas- salvazzjoni ta' dawk kollha li jemmnu, l-ewwel tal- Lhud u mbagħad tal-Griegi. Għaliex fl-Evanġelju tidher il-ġustizzja ta' Alla minn fidi L-ART IMQADDSA '$t APRIL- ĠUNJU 2019 $ 15 għal fidi bħalma hu miktub: 'il-bniedem ġust igħix permezz tal-fidi' (1:16-17). L-Evanġelju huwa l-qawwa li biha Alla jaħdem biex isalva lill-bnedmin, u li dejjem joffri lill-bniedem il-grazzja, bl-Ebrajk: hen; bil-Grieg: charis; bil-Latin: gratia: 'Il-bnedmin kollha dinbu u ċċaħdu mill-glorja ta' Alla; għalhekk issa huma jkunu ġġustifkati bil-grazzja tiegħu li jagħtihom minn rajh permezz tal-fidwa li hemm fi Kristu Ġest' (3:23-24). Infatti fl-ewwel tmien kapitli tal-ittra, niltaqgħu ma' dan it-trattat tal-ġustifikazzjoni. Din is-salvazzjoni hija marbuta mal-Ġustizzja ta' Alla, salvazzjoni li ġejja mill-ħniena ta' Alla. Huwa dan l-Evenġelju ta' Kristu, li juri fuq kollox din l-aħbar it-tajba tal-qawwa tal- Ġustizzja ta' Alla li timla l-qalb tal-bniedem bit-tama u mhux bil-biża' kif ħaseb Luteru. 'Għax il-fidi tiġi mis-smigħ,u s-smigħ mix- xandir tal-Kelma ta' Kristu' (10:17). Għal San Pawl, id-dnub huwa lakuna, żball, ħtija, kif ifisser l-Ebrajk: hata, li jwassal għall-mewt għaliex proprju 'tiżbalja fil-mira'; 'ma tolqotx' jew 'tiżvija' kif tfisser il-kelma Griega amartia. Huwa proprju dan l-atteġġjament żbaljat tad-dnub li permezz tiegħu l-bniedem jitbiegħed minn Alla u mis-salvazzjoni li 7 iġi b xi ġab Kristu: 'Għax il-ħlas tad-dnub hu l-mewt, imma d-don li tana Alla huwa l-ħajja ta' dejjem fi Kristu Ġesu Sidna' (6:23). Huwa proprju meta nħallu lil ġisimna taħt il-madmad tad-dnub, il-bniedem ikun qed jiżvija tassew mill- iskop tal-ħajja tal-persuna u tal-ġisem tiegħu: 'Għax 16 $ L-Anr IMQADDSA $$ APRIL ĠUNJU 2019 jekk tgħixu skont il-ġisem, tmutu imma jekk tmewtu l-għemil tal-ġisem bl-Ispirtu, tgħixu' (8:13). Din għandha għalhekk tkun l-esperjenza tan-nisrani fil-magħmudija tiegħu li jmewwet il-ġisem tad-dnub, bil-Grieg: sarx u jqum bil-ġisem tassew ħaj, bil-Grieg: soma. Il-Ġustizzja ta' Alla Huwa l-iskop ta' l-Evanġelju ta' Kristu li qed ixandar Pawlu, li juri din il-Ġustizzja ta' Alla u li jgħin lin-nisrani jirbaħ il-jasar tad-dnub. Il-Ġustizzja ta' Alla, bil-Grieg: dikaiosune Theou, huwa ħsieb tassew importanti f'din l-ittra fejn l-espressjoni nsibuha xejn inqas minn tmien darbiet f'1:17; 3:5, 21, 22, 25, 26; 10:3 (darbtejn). Fl-Antik Testment naraw din il-Ġustizzja ta' Alla murija permezz tal-Patt li jagħmel Alla mal-poplu tiegħu u l-wegħdiet li huwa jagħmel miegħu: 'Għarraf il-Mulej is-salvazzjoni tiegħu, f'għajnejn il-ġnus wera l-ġustizzja tiegħu' (Salm 98:2). Mela din il-Ġustizzja ta' Alla iktar minn xi idea ta' kundanna, trid turi l-fedeltà ta' Alla, bl-Ebrajk: sedeqa, mal-wegħdiet li Huwa għamel mal-bniedem għaliex huwa sadiq, ġust u l-ħniena tiegħu tinfirex għas- salvazzjoni ta' kulħadd. Mela hija ġustizzja li biha Alla jiġġustifika, jiġifieri jsalva lill-bniedem. Hija l-Ġuztizzja ta' Alla li turi l-volontà salvifika tiegħu. Permezz ta' din il-Ġustizzja ta' Alla, jingħata s-sliem u t-tama (5:l-11), il-ħelsien mill- mewt (5:12-21), il-ħelsien mid- dnub (6:1-23), il-ħelsien tal-ħolqien permezz tal-Ispirtu s-Santu (8:1-39) u s-salvazzjoni għal kulħadd (10:5- 21): 'Ma hemmx għażla bejn Lhudi u Grieg; Alla hu s-Sid ta' kulħadd u għani ma' dawk kollha li jsejħulu. Għax kull min isejjaħ isem il-Mulej isalva' (10:12-13). Konklużjoni L-Ittra lir-Rumani barra milli turina l-importanza tas-salvazzjoni, tagħtina wkoll fl-aħħar kapitli, kodiċi ta' imġiba nisranija mibinja fuq il-vera imħabba, li hija fuq kollox il-qofol tal-ħajja tal- Evanġelju: 'Ħobbu lil xulxin bħal aħwa; fittxu li tistmaw lil xulxin Din għandha tkun mela l-ħajja tan-nisrani fi Kristu, kulħadd skont id-doni u l-ministeru tiegħu sabiex iħabbrek ħalli toktor dejjem din l-imħabba nisranija: 'L-imħabba ma tagħmilx deni lill-proxxmu; mela l-imħabba hi l-milja tal-liġi' (13:10). Dan huwa fuq kollox l-ispirtu ekumeniku u s-sentiment universali reliġjuż li tixtieq taspira din l-ittra tassew rikka u importanti. L-ART IMQADDSA '$t APRIL- ĠUNJU 2019 $ 17 Il-ġrajja ta' Mosċ bejn wieħed u ieħor qiegħda madwar 1300 sena Q.K. Mosċ bla dubju ta' xejn jilgħab parti l-aktar qawwija u sħiħa fl-Istorja tas-Salvazzjoni. Isem dan il-leġislatur jidher mhux anqas minn 814-il darba. It-twelid tiegħu — meta l-Fargħun kien amar lill-qwiebel Lhud fosthom Sifra u Pugħa biex dawn joqtlu lit-trabi subien Lhud — il-mod kif ħeles mill-għarqa 18 ġ L-Anr IMQADDSA $$ APRIL ĠUNJU 2019 minn bint il-Fargħun stess, flimkien mat-trobbija tiegħu f'ambjent purament Eġizzjan imma minn ommu stess, dan kollu jkompli jlewwen il-karattru singulari ta' Mosċ. Dan biex ma nsemmux dak kollu li kien hemm jistennih matul il-ħajja tiegħu. Iżda l-aqwa mument ta' ħajtu Mosċ, liema waqt bidillu l-bqija ta' għomru kollu, kien meta Alla kellmu direttament, u għal darbtejn sejjaħlu b'ismu. 'Mosċ, Mosċ.:. Din l-intimità hekk qawwija Mosċ ma seta' qatt aktar jinsiha matul ħajtu kollha. Sar djalogu li matulu Alla assenja lil Mosċ biex jinsa d-difetti li kellu — dak li jtemtem — jagħmel il-ħila, imur l-Eġittu u jamarlu lil Fargħun biex joħroġ lil ulied Israel, il-poplu tiegħu, mill- Eġittu (ara Eż 3,10). Jekk dan ma jsirx hemm imdendla fuq ras il-Fargħun il-kastigi. Mosċ li għex għal numru ta' snin l-Eġittu, u li kien jaf sew il-qawwa, l-ħakma u l-għana tal-Fargħun, beża' bil-kbir quddiem din il-missjoni ta' riskju. U bir-raġun. Għalhekk kompla jidħol f'intimità aqwa ma' Alla fejn dan wiegħdu li se jkun miegħu. Mosċ kompla jidħol f'aktar intimità ma' Alla meta staqsih x'kien se jwieġeb lil ħutu l-Lhud dwar min bagħtu u fejn kien se jeħodhom. F'kelma waħda Mosċ xtaq li jkun jaf isem dak li bagħtu. Issa hawn sewwa li wieħed iżomm f'moħħu li fil-mentalità semita, meta wieħed jgħid u jikxef ismu lil xi ħadd, dan ikun jurih il-personalità sħiħa tiegħu. Ma' l-isem hemm marbuta wkoll il- missjoni li jkun qed iġorr. U hawn Alla jwieġeb lil Mosċ u jgħidlu: 'Jien li Jien Hu bagħatni għandkon'. U Alla jkompli jinsisti ma' Mosċ, meta beda jsemmilu l-ismijiet ta' missirijietu l-patrijarki, Abraham, Iżakk u Ġakobb (Eż 3,15). It-tifsira teoloġika tal-isem hija li Alla hu dak L-ART IMQADDSA '$t APRIL- ĠUNJU 2019 $ 19 li hu fih innifsu, jew dak li jġib fl-eżistenza, inkella dak li hu preżenti. It-tradutturi Griegi ta' Lixandra tal-Bibbja tas-Sebgin (LXX) ittraduċew Kvrios, sid u l-Vulgata bil- Latin qrat Dominus, sinjur. F'din iċ-ċirkustanza ta' djalogu hekk profond fejn imkien fil-Bibbja ma jidher li hemm djalogu daqshekk ċar u twil dwar isem Alla, toħroġ il-konklużjoni tal- intimità unika ta' Mosċ ma' Alla. Bir-raġun għalhekk li l-ktieb tan-Numri jikteb: 'Mosċ kien bniedem umli l-aktar umli fost il-bnedmin li hawn fuq wiċċ l-art' (Num 12,3). U din il-prerogattiva kompliet issieħed lil Mosċ matul ħajtu kollha u speċjalment meta kien mgħobbi bir-responsabiltà li jmexxi lil niesu stess lejn l-Art ta' Kangħan. Matul ħajtu Mosċ kellu bosta mumenti qawwija fejn daħal f'intimità ma' Alla, liema intimità ħalliet effett ukoll fuq il-fiżiku ta' Mosċ. L-Iskrittura titkellem 20 ġ L-Anr IMQADDSA $$ APRIL- ĠUNJU 2019 sew minn dawn il-waqtiet ta' djalogu bejn Alla u l-leġislatur Mosċ: 'Il-Mulej kien ikellem lil Mosċ wiċċ imb wiċċ, bħalma bniedem ikellem lil ħabibu' (Eż 33,11). Waqt qawwi tassew tal- laqgħa ta' Alla ma' Mosċ seħħ fuq il-muntanja Sinaj. Fil-ħin tal-għotja tal-Liġi, n-natura wkoll għamlet tagħha. Il-muntanja bdiet iddaħħan, deher in-nar, instema' t-tkarwit tar- ragħad, dehru l-leħħiet tal-beraq, u sħab oħxon għatta l-muntanja u ma dan kollu nstema' wkoll iż-żarżir qawwi tat-tromba (Eż 19). U ma' dan kollu l-istess poplu ma setax ''jitla' fuq il-muntanja tas-Sinaj' (Eż 19,23). Qalb dan il-fenomenu kollu, Alla niżel fuq il-muntanja, tkellem ma' Mosċ u tah il-kmandamenti. Issa ġara li meta Mosċ niżel minn fuq il-muntanja tas-Sinaj biż- żewġ twavel f'idu 'Mosċ ma kienx jaf li l-ġilda ta' wiċċu kienet tiddi billi kien qorob lejn Alla' (Eż 34,29). Dan hu effett ieħor tal-intimità qawwija ta' Mosċ ma' Alla. Dan il-fenomenu uniku tant kien impressjonanti li meta ħutu l-Lhud raw lil Mosċ f'dik is-sura dritt ikkonkludew li huwa kellu x'jaqsam direttament mad-divin. Qatt ma kienu għadhom raw lil Mosċ f'dik is-sura. Quddiem l-arka tal-patt. L-oġġett ċentrali daqskemm qaddis li madwaru jinġabru l-Lhud u jħossuhom fil- JA EN IEĦ l IEEE BI e Isola pl Za ET Goo e PO il-ward, u t-twavel tal-patt. Fuq l-arka kien hemm il- kerubini tal-glorja jgħattu l-għatu tagħha msejjaħ JI Ko ETC g BA ES BE a Go koll tad-deheb mastizz. DA EM TO jerfgħuha biss il-leviti, meta mbagħad waqt il-mixja twila u mwiegħra tagħhom fid- deżert il-Lhud kienu jieqfu għal żmien indefinit, kienu jwaqqfu jew itellgħu għarix ae i e ita DEI ġo dan l-għarix. Dan kollu kien isir biex jidher dejjem aktar ir-rispett lejn l-arka tal-patt. Aktar 'il quddiem (En fa total TO ta Tea A MŻEZJAħ Bosta drabi kien jiġri wkoll UB Te ta i CI (bb SG inta efa patt, kienet tinżel sħaba mis- sema u tgħatti t-tinda bl- arka b'kollox. Din is-sħaba GG Bi leċi albiiċIa glorja u s-sebħ ta' Alla fost il-poplu shekina. Quddiem dan il-fenominu tas-sema, Ie ET ed ta l to B tinda tal-laqgħa, għax fuqha kien hemm tistrieħ is-sħaba u l-glorja tal-Mulej kienet timla t-tabernaklu' (Eż 40,35). Biss kull darba li Mosċ kien jirnexxilu jidħol 'il Pamzċjoniiizzjot ab ġoitlibċi jp ħ ae al G EN 'il-Mulej kien ikellem lil Mosċ wiċċ imb wiċċ bħalma bniedem ikellem lil ħabibu' (Eż 33,11). Mument ta' intimità aqwa minn dan, żgur li Mosċ ma setax ikollu DOT Tal i TO BB Ci Ezj L I nimmaġinaw dan kollul L-għatu tal-arka- propizjatorju Sa Ea tt EIT IO o o AT U bil-qawwa kollha meta fil-ktieb tan-Numri hemm miktub minn fejn Alla IG EB OTT Peb B Gio rigettati laqgħa biex jitkellem mal- L-ART IMQADDSA TA PRILS ĠUNJU 2010 80. Mulej kien jisma' l-leħen Nistaqsu: X'inhu qatt dan jitkellem minn fuq l-għatu il-'għatu' propizjatorju jew tal-arka tax-xhieda miktuba, kapporet biex Alla għażel li minn bejn il-kerubini; u jidħol f'intimità daqshekk hekk kien ikellmu' (Num qawwija u profonda ma' 7,89). Mosċ u jitkellem miegħu 22 ġ L-ARr IMQADDSA $$ APRIL ĠUNJU 2019 Dan il-għatu forma ta' ċangatura tad-deheb mastizz (Eż 37,7) kien jagħlaq l-arka tal-patt. Fuqu kien hemm ukoll żewġ kerubini bi ġwenħajhom miftuħa u jħarsu lejn xulxin u wiċċhom lejn l-għatu. Dan il-għatu, jkompli jikber fl-importanza tiegħu meta l-qassis il-kbir, nhar il-festa tal-Kippur jew tal-maħfra tad-dnubiet, iroxx id-demm tal-bodbod preċiżament fuq dan l-għatu tal-arka. dan l-istess waqt li l-qassis il-kbir jippronunzja isem Jahweh. Hawn tidher fl-aqwa tagħha l-intimità profonda daqskemm unika ta' Mosċ ma' Alla. li sama' Mosċ minn ġo espjazzjoni bdemmu' (Rum 3,25). Fil-waqt li l-awtur tal-ittra lil-Lhud isemmi t-traxxix tad-demm divin ta' Ġesti bħala mezz għall- maħfra: Intom ersaqtu 'lejn Ġesu l-medjatur ta' patt ġdid, u lejn id-demm imraxxax tiegħu li jitkellem b'mod aqwa minn dak ta' Abef' (Lhud 12,24). Bosta kienu r-raġunijiet li minħabba fihom Mosċ issaporta bil-kbir, refa' r-responsabiltà tal-poplu ta' ras iebsa, u ħa paċenzja wkoll meta l-istess niesu Lhud u familjari tiegħu qamu għalih. Waħda, anzi l-aqwa raġuni għal dan kollu, kienet l-intimità fl-ogħla grad ta' dan il- leġislatur ma' Alla, l-aktar meta dawn kienu jitkellmu flimkien 'il ġewwa mill- għarix tal-laqgħa. Bir-raġun ukoll għalhekk li dan il- personaġġ reġa' tfaċċa fuq it-Tabor meta Ġesu tbiddel quddiem it-tliet appostli. l-għollieq jaqbad issa darba biss fis-sena jippronunzjah fost tregħid qawwi l-qassis il-kbir. Snin aktar 'il quddiem, f'dan il-għatu, li fuqu kien jaqa' d-demm tal-bhima, mela hemm is-sens ta' tbatija u tpattija u anke mewt isir tip ta' Kristu vittma sħiħa. Kristu li ċarċar demmu kollu bħala vittma safja u divina. San Pawl iwessa din il-verità b'dan il-kliem: 'Lilu Alla kkostitwih vittma ta' L-ART IMQADDSA '$t APRIL- ĠUNJU 2019 $ 23 Il-forma letterarja tal-parabboli (meshalim bl-Ebrajk, parabolen bil-Grieg), mifhuma bħala użu ta' lingwaġġ figurattiv li jrid jgħaddi tagħlima jew messaġġ, hija komuni fil-Bibbja. Il-bniedem tal-Bibbja huwa mistieden jisma' minn qalbu dan it-tagħlim mogħti b'tixbihat: 'Jisma' wkoll il-għaref, u jżid l-għerf tiegħu, u min jifhem jitgħallem aktar, biex jifhem il- proverbji u t-tixbihat, u xi jgħidu l-għorrief u l-kliem mistur tagħhom' (Prov 1:5-6). 24 ġ L-ARr IMQADDSA $$ APRIL ĠUNJU 2019 78:2 hekk jitlob: 'Niftaħ fommi biex inxandar kliem il-għerf; nitkellem fuq ħwejjeġ moħbija mill- qeden'. Huwa kliem li jinqeda bih San Mattew (13:35) biex jikkummenta fuq id-diskors li Ġest jagħmel lill-folol bil- parabboli. Il-forma letterarja ssib l-għeruq tagħha fit- tradizzjoni biblika, profetika u sapjenzjali u tkompli tintuża anke fil-letteratura inter-testamentarja, fl- apokrifi Lhud u anke fit-tagħlim tar-Rabbini. Iżda l-parabboli, bħala rakkont strutturat u wiesa, huma fil-fatt karatteristika tal-Vanġeli Sinottiċi, fejn il-kelma parabbola tintuża madwar ħamsin darba. San Ġwann juża l-kelma tixbiha biex jindika dan il-mod ta' tagħlim ta' Ġesu (Ġw 10:6; 16:25). Liema huma l-elementi partikulari li jiddistingwu l-parabboli tal-Vanġeli minn din il-forma wiesgħa ta' tagħlim permezz ta' tixbihat Irridu niftakru li fil-Vanġeli Sinottiċi t-tagħlim ta' Ġesu mhuwiex ristrett għall- parabboli: fil-fatt insibu anke tixbihat, metafori, paraguni u allegoriji. L-istudjuzi tal-parabboli tal-Vanġeli (ara: A. Julicher, C.H.Dodd, J. Jeremias), per eżempju jitkellmu minn differenza bejn il-parabbola u l-allegorija, il-qofol tal- parabboli mgħallma minn Ġesu biex jirrivela l-wasla tas-Saltna fil-persuna tieghu u dak li fehmet u applikat għaliha l-Knisja tal-bidu. F'dan il-kuntest kollu joħroġ bid-dieher li l-parabbola hija rakkont jew storja li għandha l-intenzjoni li toħloq djalogu u tipproponi argument; hija storja fittizzja li fl-istruttura komplessiva tal-partijiet tagħha tirrifletti sitwazzjoni reali, dik tar- relazzjoni bejn min qed jitkellem bil-parabboli u min qed jisma. Dan kollu biex tiġi mogħtija prospettiva ġdida in vista ta' ġudizzju jew l-ħtieġa li tittieħed deċizjoni. L-ART IMQADDSA '$t APRIL- ĠUNJU 2019 $ 25 Fl-Antik Testment insibu diversi eżempji ta' parabboli veri u proprji. Biżżejjed kemm niftakru fil-parabbola ta' Natan lis-Sultan David li biha l-profeta jiddenunzja d-dnub tas-Sultan (2Sam 12:1-4) jew dik tal-mara ta' Tekuwa (2Sam 14:1-20) li tirrakkonta lis-Sultan storja mgħoddija lilha mill- Ġeneral Ġowab. Sabiħa wkoll hija l-parabbola tal-Għanja tad-Dielja f'Isaija 5:1-7, parabbola li tiddenunzja l-infedeltà tal- poplu l-magħżul. Parabbola waħda tal-Ġdid Testment tista' turina dak li huwa partikulari fl-użu tal-parabboli fit-tagħlim ta' Ġesu: il-parabbola magħrufa popolarment bħala dik ta' l-Iben il-Ħali f'Luqa 15:11-32. Din il- parabbola għandha bħala kuntest il-garr tal-Kittieba u l-Fariżej li jikkritikaw l-aġir ta' Ġesu li jiekol u jilqa' lill-midinbin (15:1- 2)u li turi s-sitwazzjoni reali li fiha tiġi rrakkuntata l-parabbola. L-istruttura narrativa koerenti toħroġ għad-dawl il-kuntrast bejn l-aġir tal-missier li jerġa' jilqa' lil ibnu li kien ħela ġidu kollhu u l-aġir tal-iben il-kbir li jirrifjuta li jieħu sehem fil-ferħ ta' missieru li jagħmel festa lil ħuh iż-żgħir. Dawk li jikkritikaw lil Ġesu jsibu espressjoni ħajja f'dak li jgħid dan: Ara, ili dawn is- snin kollha naqdik, kelmtek ma ksirthielek qatt…(15:29). Bir-rakkont tal-parabbola Ġesu jagħti raġuni għal mod kif hu jġib ruħu mal- midinbin. B'hekk juri l-wiċċ 26 $ L-Anr IMQADDSA $$ APRIL ĠUNJU 2019 ġdid, veru tal-Missier: huwa Dakli jilqa' lill-iben għax qalbu hekk magħmula. Il-karatteristika ġdida tar- rakkonti evanġeliċi fid-dawl tal-kuntest tal-parabboli tat- tradizzjoni biblika u ġudajka huwa l-fatt ta' dan l-orizzont ġdid li fihom Ġesu jambjenta l-istejjer simboliċi tiegħu. Huwa l-kuntest tat-tħabbira ferrieħa tas-saltna ta' Alla, saltna li qorbot sewwa sew fil-persuna, fil-kliem u fl- għemejjel qawwija kollha ta' Ġesu. Huwa proprju hekk li jinkixef il-wiċċ veru ta' Alla, wiċċ veru li jnissel relazzjonijiet kompletament ġodda bejn il-bnedmin. Nistgħu nagħmlu stqarrija ġenerali u ngħidu li l-interess primarju tal-parabboli fil-Vanġeli huwa li juru l-wasla tas-Saltna ta' Alla u kif min jemmen għandu jsir dixxiplu fidil. Meta' Ġesu ħabbar il-wasla tas-Saltna ta' Alla huwa ried juri li Alla kien qed juri qawwietu biex iwassal il-maħfra, jirbaħ il-ħażen u jferra' ħnientu skont il-wegħdiet messjaniċi tal-Antik Testment. Dan kollu beda jseħħ b'qawwa fil-kliem u l-azzjonijiet ta' Ġesu: is-Saltna kienet tassew waslet. Is-Saltna kienet tesiġi ndiema u bidla fil-moħħ u fil-qalb, fil-preżent u bħala tħejjija għall-futur Meta niflu l-Vanġeli nindunaw li hemm diversi tipi ta' parabboli: hemm il- parabboli tas-Saltna ta' Alla, li fuqhom sejrin nitkellmu; hemm il-parabboli li huma ċċentrati fuq il-mod kif iġib ruħu Alla — il-missier, sid l-għalqa, is-sultan -; hemm dawk li jagħmlu riferiment għall-istorja tas-salvazzjoni u l-mod kif Alla jġib ruħu mal-poplu tiegħu; hemm dawk li jħeġġu għall-impenn attiv fl-istennija tat-tieni miġja tal-Mulej fil-glorja; u hemm dawk sapjenzjali, li għandhom l-iskop li juri kif id-dixxiplu ta' Ġest għandu jġib ruħu. Il-parabboli tas-Saltna ta' Alla Fit-tradizzjoni evanġelika sinottika nistgħu nsibu daqs erbgħin parabbola. Fosthom hemm dawk li jitkellmu mis-Saltna ta' Alla u l-karatteristiċi proprji tiegħu. Fuq dawn, misjuba f'Mark 4 u f'Mattew 13, nixtieq li niffokaw. Il-Vanġelu skont San Mark jiġbor f'ġabra letterarja definita ġabra ċkejkna minn dawn il-parabboli li jiġu mlaqqma fit-tema taż-żara' u tal-qamħ li jikber (Mk 4:l- 34; ara Lq 8:4-18). Mattew kabbar f'kompożizzjoni aktar maħduma u sistematika dan in-nukleu tradizzjonali li jixhdu għalih iż-żewġ evanġelisti sinottiċi l-oħra. Is-sezzjoni ta' San Mark tiġi ntrodotta b'mod narrativ: fil-qafas iqiegħed tliet parabboli ta' Ġesu: 'Raġa' beda jgħallem ħdejn il- baħar, u nġabret madwaru kotra kbira, hekk li kellu jitla' bilqiegħda f'dgħajsa fuq il-baħar, u n-nies kollha matul ix-xatt. U qagħad jgħallimhom ħafna ħwejjeġ bil-parabboli, u fit-tagħlim tiegħu qalilhom:' (4:l- Il-qafas tal-parabboli jingħalaq bil-kliem li jikkonferma l-mod tat- tagħlim ta' Ġesu, tagħlim li kellu żewġ destinatarji: 'B'ħafna parabboli bħal dawn kien ixandrilhom il-kelma, kif kienu jistgħu jifhmuha huma, u mingħajr xi parabbola ma kienx ikellimhom; imma lid- dixxipli tiegħu, meta kien ikun waħdu magħhom, kien ifissrilhom kollox (4:33-35). F'dan il-qafas insibu it-tliet parabboli tas-saltna: dik taż- żerriegħ (4:3-9), il-parabbola taż-żerriegħa li tinbet weħidha (4:26-29) u dik taż-żerriegħa tal-mustarda li tikber f'siġra kbira (4:30- 32). Il-parti ċentrali ta' din is-sezzjoni hija mbagħad iċċentrata fuq djalogu qasir li Ġest jagħmel mat-Tnax (4:10-25). F'San Mark huma biss iż-żewġ parabboli ż-żgħar, tal-bidwi li jistenna u taż-żerriegħa tal-mustarda, li huma introdotti bil-kliem li jorbothom mat-tħabbira tas-saltna ta' Alla: 'Is-Saltna ta' Alla hija bħal meta raġel ikun xeħet iż-żerriegħa fl-art…Ma' xiex sejrin inqabbluha s-Saltna ta' Alla, jew b'liema parabbola nfissruha'' (4:26.30). Nistgħu nżommu li anke l-parabbola taż-żerriegħ, li jiżra' biċ-ċertezza li jkollu riżultat minkejja l-fallimenti possibbli, tirrifletti is-sitwazzjoni reali ta' Ġesu u dik tal-Knisja fl-interpretazzjoni mogħtija mit-tradizzjoni u li San Mark jikteb. L-istruttura narrativa toħroġ għad-dawl dan l-element singulari li joħloq kuntrast maż- żerriegħa li ma tagħtix frott fil-mogħdija, fil-blat u fix- xewk (ara: Mk 4:1-9 u 13-20) u dik li tagħti l-frott għax taqa' f'art tajba. Fuq livell simboliku din is-sitwazzjoni tesprimi ir-realtà fuq livelli diversi: in-nuqqas ta' suċċess fit-tħabbira tal-Kelma - tas-saltna u tal-vanġelu — mhijiex kuntrarja għat-tama 28 $ L-Anr IMQADDSA $$ APRIL- ĠUNJU 2019 li hija mlaqqma fl-inizjattiva gratwita u effikaċi ta' Alla. Ir-rifjut min-naħa tas- semmiegħa — Israel — jew il-kriżi ta' perseveranza ta' dawk li emmnu, ma jġibux fix-xejn l-istorja tas- salvazzjoni mnedija mit- tħabbira tal-Kelma. Iż-żewġ parabboli żgħar li jakkumpannjaw lil din jinsistu fuq sitwazzjoni oħra. Id-dewmien ta' l-azzjoni ta' Alla timplika maturazzjoni storika, għaliex l-azzjoni tiegħu, ġaladarba mnedija, tasal żgur fil-port mixtieq (Mk 4:26-29). Il-kuntrast bejn il-bidu insinifikanti, espress miż-żerriegħa tal- mustarda u li fil-mument finali ssir siġra kbira li fiha jistkennu l-għasafar, jirrifletti l-bidu tal-ħidma ta' Ġest u l-għeluq tiegħu u, fl-istess ħin, is-sitwazzjoni minoritarja tal-komunità nisranija tal-bidu. Il-parabboli tas-Saltna ta' Alla, moqrija mill-ġdid fit- tradizzjoni u applikati għas- sitwazzjoni tal-Knisja, jiftħu viżjoni ġdida fl-istorja tas- salvazzjoni, storja mmarkata bis-sinjal tal-tama. Hija tama attiva u impenjata fil-preżent, tħabbira tal- Kelma u perseveranza, fl- istennija tal-milja imlaqqma kompletament fil-fedeltà ta' Alla. Id-djalogu ċentrali (Mk 4:10-12) bejn Ġest u t-Tnax jagħti tweġiba għall-mistoqsija l-għala Ġesu tkellem bil-parabboli. Għaliex dan il-mod ta' kliem li bħal donnu jeskludi l-għarfien sħiħ lis- semmiegħa' Jidher li ż-żewġ tipi ta' semmiegħa, il-poplu u t-Tnax, juru żewġ livelli ta' għarfien tal-parabboli tas-saltna. Dan il-mod ta' trasmissjoni tat-tagħlim fuq il-misteru tas-saltna ta' Alla jikkorrispondi għal proġett ta' Alla, imħabbar mill-profeti, imma li jidher ċar fil-kelma u l-azzjoni ta' Ġesu. Il-parabbola li tħabbar u tirrivela l-misteru tas-saltna ta' Alla tista' tinftiehem biss fid-dawl tal- azzjoni u l-kelma ta' Ġesu. Mingħajr it-tifsira ta' Ġesu, il-parabboli jwasslu biss għal għama u t-twebbis tal-qalb li huma kontra d-don tas- salvazzjoni ta' Alla: 'Lilkom ingħata l-misteru tas-Saltna ta' Alla, imma l-oħrajn, li huma barra, ikollhom kollox bil-parabboli, ħalli 'jħarsu kemm iħarsu ma jarawx, u jisimgħu kemm jisimgħu ma jifhmux, li ma jbiddlux ħajjithom u jaqilgħu l-maħfra '(4:11-12; ara Is 6:9-10). Dan jesprimi anke daklli fil-fatt kien jagħmel Ġesu, kif jikteb Marku f'4:33-34: 'B'ħafna parabboli bħal dawn kien ixandrilhom il-kelma, kif kienu jistgħu jifhmuha huma, u mingħajr xi parabbola ma kienx ikellimhom; imma d-dixxipli tiegħu, meta kien ikun waħdu magħhom, kien ifissrilhom kollox'. L-effett doppju tal-parabbola u l-azzjoni ta' Alla ssib ir- raġuni fil-kelma profetika u fil-ġrajja storika ta' Ġesu u fir-relazzjoni bejn il-komunità nisranija u l-ambjent ta' barra. Imma l-misteru tas-saltna ta' Alla li jibqa' għal xi żmien moħbi għandu limitu: skont il-pjan ta' Alla, bil-missjoni ta' evanġelizzazzjoni tad- dixxipli, kollox kellu jkun imħabbar apertament: 'Għax ma hemm xejn moħbi jekk mhux biex jingħaraf, u xejn ma hu mistur jekk mhux biex jinġieb għad- dawf' (4:22). Din għad tkun il-missjoni tad-dixxipli li kienu minn ta' l-ewwelli semgħu l-kelma ta' Ġesu li rrivela l-misteru tas-Saltna ta' Alla. Dan id-don, dejjem fil-kuntest tal-parabboli rrakuntati minn Ġesu, jitlob responsabilità u perseveranza: 'Oqogħdu attenti x'tisimgħu. Bl-istess kejl li tkejlu intom jitkejjel lilkom, u jingħatalkom iżjed ukoll. Għax min għandu, jingħatalu; u min ma għandux, jittiħidlu saħansitra dak li għandu' (4:24-25). F'San Mattew ukoll hemm insistenza fuq l-għama u it-twebbis tal-qalb li fuqu kien tkellem Isaija rigward il-poplu ta' Alla: 'Resqu lejh id-dixxipli u staqsewh: 'Għaliex tkellimhom bil- parabboliż' Hu weġibhom: 'Għax lilkom ingħata li tagħrfu l-misteri tas-Saltna tas-Smewwiet; iżda lilhom dan ma kienx mogħti. Għax L-ART IMQADDSA '$t APRIL- ĠUNJU 2019 $ 29 kull min għandu, jingħatalu, u jkollu żżejjed ukoll; iżda min ma għandux jitteħidlu saħansitra li għandu. Jien għalhekk inkellimhom bil-parabboli; għax iħarsu kemm iħarsu ma jarawx, u jisimgħu kemm jisimgħu ma jifhmux. U hekk isseħħ fihom il-profezija ta' Isaija li tgħid: Tisimgħu kemm tisimgħu ma tifhmux, u tħarsu kemm tħarsu ma tarawx. Għax il-qalb ta' dan il-poplu twebbset: kienu tqal biex jisimgħu b'widnejhom, u għalqu għajnejhom li ma ma jmorrux jaraw b'għajnejhom, u jisimgħu b'widnejhom u jifhmu b'moħħhom, u hekk ibiddlu ħajjithom u jiena nfejjaghom'' (Mt 13:10-15). Imma bdon tal-Missier, lid-dixxipli u liż-żgħar il-misteru tas-saltna huwa rivelat: 'Tntom, iżda, ħenjin għajnejkom, għax qegħdin jaraw; henjin widnejkom, għax qegħdin jisimgħu. Tassew, ngħidilkom, li bosta profeti u nies ġusti xtaqu jaraw dak li qegħdin taraw intom u ma rawhx, u jisimgħu dak li qegħdin tisimgħu intom u ma semgħuhxi' (Mt 13:16-17). F'Mattew insibu wkoll il- parabbola tas-sikrana li bħal donnha tikkomplimenta dik taż-żerriegħ; magħha nsibu wkoll interpretazzjoni ta' tagħlim u ekkleżjali Hija parabbola li tagħti tweġiba għall-mistoqsija rigward l-oriġini tal-ħażen, li jgħix flimkien mat-tajjeb; il-ħażen huwa mirbuħ fl-aħħar. Alla jagħti ż-żmien liż-żmien. Fl- aħħar il-ġudizzju jsir u dan huwa ta' Alla biss. Dan it-tagħlim jiġi magħġun fil-parabbola tax-xibka mitfugħa l-baħar (Mt 13:47- 50) u żżid element ġdid rigward iż-żmien tal-Knisja: mhuwiex iz-zmien tal- ġudizzju imma tal-missjoni. Fil-qalba tad-diskors bil- parabboli nsibu żewġ parabboli tewmin, dik taż- żerriegħa tal-mustarda u dik tal-ħmira li ttella' l-għaġna (Mt 13:31-33). Anke dawn huma ċċentrati fuq il-bidu insinifikanti u l-iżvilupp li jwassal għall-milja, fuq ċkunija li tinfetaħ għall- universalità. F'disposizzjoni simetrika nsibu wkoll il-koppja tal-paraboli tat-teżor moħbi f'għalqa u tal-ġawhra fina (Mt 13:44- 46). Dawn il-parabboli jinsistu fuq l-uniku teżor, l-unika ġawhra u l-bejgħ ta' kollox biex tinxtara l-għalqa u l-ġawhra. Il-valur assolut tas-Saltna ta' Alla hija mtennija fl-esperjenza salvifika tal-komunità li temmen f'Ġesu, bħala l-milja tas-Saltna ta' Alla. Bħala konklużjoni nistgħu ngħidu li l-parabbola, imlaqqma bis-sħiħ fit- tradizzjoni biblika, hija l-forma karatteristika u oriġinali tal-kelma ta' Ġest fil-prospettiva l-ġdida tas-Saltna ta' Alla. Hija tippreżentalna orizzonti ġodda li jitolbu tweġiba adegwata. Is-smigħ tal- 30 $ L-Anr IMQADDSA $$ APRIL ĠUNJU 2019 parabbola ssir laqgħa mal-persuna ta' Ġest, dak li jwettaq bis-sħiħ is-saltna ta' Alla. B'hekk anke il-ġabra tal- parabboli tas-Saltna li tkellimna fil-qosor fuqhom, neċessarjament iridu jsiru ħajja. 'Għalhekk kull kittieb li jkun sar dixxiplu tas- Saltna tas-Smewwiet jixbah lil wieħed sid li, mill-ħażna tiegħu, joħroġ sew il-ġdid u sew il-qadim' (Mt 13:52). Għal aktar tagħrif: DODD CH. Le ETA 'SAMARITANA: KUNTRASTI FL-EVANĠELJU SKONJT IN TE UL IB Huma diversi dawk l-istudjużi tal-Evanġelju skont San Ġwann li jinnutaw numru ta' kuntrasti bejn Nikodemu u l-mara Samaritana: żewġ karattri li nsibuhom imsemmija biss f'dan l-Evanġelju. Dan mhuwiex l-uniku kuntrast li dan l-Evanġelista joħloq bejn żewġ personaġġi li jinkludi fin-narrativa tiegħu. Hekk, per eżempju, jagħmel ukoll dan l-Evanġelista meta L-ART IMQADDSA '$t APRIL- ĠUNJU 2019 $ 31 jqabbel lid-dixxiplu l-maħbub ma' Xmun Pietru. Fil-każ ta' Nikodemu u tal-mara Samaritana, motivi bibliċi huma fatturi sinifikattivi tal-isfond ta' dawn iż-żewġ stejjer li nsibu f'dan l-Evanġelju. Id-djalogu fuq l-ilma, per eżempju, huwa fattur importanti fid-djalogu ta' Ġesti ma' Nikodemu bħalma hu wkoll fl-istorja tal-laqgħa ta' Ġesti mal-mara Samaritana. Kemm Nikodemu, kif ukoll il-mara Samaritana, ma jifhmux il-kliem ta' Ġest għaliex dawn jinterpretaw dan il-kliem fuq livell ieħor minn dak li kien qed jipprova jfehemhom fuqu Ġesu. Nikodemu ma jifhimx kif bniedem ta' ċertu età jista' jerġa' jitwieled mill- ġdid. Għalhekk meta Ġesu jgħidlu: ''Tassew tassew ngħidlek li jekk wieħed ma jitwelidx mill-ġdid, ma jistax jara s-Saltna ta' Alla' (Ġw 3:3), Nikodemu jagħmel reazzjoni u jwieġeb lil Ġest: 'Kif jista' wieħed jitwieled wara li jkun xjieħ2 Jista' forsi jerġa' jidħol f'ġuf 32 $ L-Anr IMQADDSA $$ APRIL ĠUNJU 2019 ommu u jitwieled8' (v.4). Min-naħa l-oħra, il-mara Samaritana ma tifhimx kif xi ħadd mingħajr ġarra seta' jagħti l-ilma. Hekk tgħid din il-mara lil Ġesu wara li dan joffrilha ilma ħaj. Hija tagħmel reazzjoni u twieġeb hekk: 'Sinjur, mnejn se ġġib l-ilma ħaj jekk anqas biex timla ma għandek u l-bir huwa fond'' (4:11). Fiż-żewġ każi, mela, in- nuqqas ta' ftehim kemm ta' Nikodemu kif ukoll tal-mara Samaritana huwa espress fil-forma ta' mistoqsija li dawn iż-żewġ personaġġi jindirizzaw lil Ġesu. Il-kuntrast bejn dawn iż- żewġ narrativi jidher l-aktar fix-xenarju temporali ta' kull xena. Fil-każ ta' Nikodemu naqraw li dan mar għand Ġesu bil-lejl (3:2). Dan id-dettal ma jidhirx li hu wieħed aċċidentali, tant illi r-Raba' Evanġelista jerġa' jfakkarna f'dan kollu meta jerġa' jitkellem fuq Nikodemu fix-xena tad- difna ta' Ġesu. L-evanġelista jaċċertana li dan hu l-istess personaġġ li diġà kien tkellem fuqu fil-kapitlu 3 meta jżid jgħid hekk: 'Ġie wkoll Nikodemu, dak li qabel kien mar għand Ġesu billejl (19:39).1 Min-naħa l-oħra, f'kuntrast ma' Nikodemu, il-mara Samaritana tasal ħdejn il-bir fejn kien hemm Ġesu fis-sitt siegħa jew aħjar f'nofsinhar (4:6), jiġifieri fl- aqwa tad-dawl. Fir-Raba' Evanġelju, il- lejl mhuwiex l-aħjar ħin. Skont il-mentalità tar- Raba' Evanġelista, affarijiet produttivi ma jsirux bil-lejl. Hekk, per eżempju, fl- episodju tal-miraklu tal- fejqan tar-raġel li twieled għama, naqraw kif Ġesu jgħid hekk lid-dixxipli: 'Sakemm għadu binhar, jeħtiġilna nagħmlu x-xogħol ta' dak li bagħatni, għax jasal il-lejl meta ħadd ma jkun jista' jaħdem' (9:4). Wisq probabbli li r-Raba' Evanġelista ried jassoċja lil Nikodemu ma' dawk li jimxu fid-dlam. dawl ma kienx għalih, kif naqraw f'11:10 fejn Ġesu jgħid lid-dixxipli: 'lmma jekk (wieħed) jimxi fil-lejl, jitfixkel, għax ma jkollux id-dawl' Hekk f'12:35-36 Gesu jerġa' jgħid: 'Ftit ieħor baqagħlu magħkom id-dawl. Mela ibqgħu miexja sakemm għandkom id-dawl, biex id-dlam ma jilħaqkomx. Min jimxi fid-dlam ma jafx fejn hu sejjer. Sakemm għandkom id-dawl, emmnu fid-dawl, biex tkunu wlied id-dawl' Xi wħud iżommu li dan ix- xenarju ta' bil-lejl f'rabta ma' Nikodemu hu intenzjonat sabiex jippreżenta lil dan il-personaġġ bħala wieħed li qed jaġixxi bil-moħbi, forsi minħabba l-biża F'dan il-każ, Nikodemu qed jiġi muri wkoll f'kuntrast mal-persuna ta' Ġesu li tkellem u aġixxa bil-miftuħ. Hekk jirreaġixxu xi wħud min-nies ta' Ġerusalemm għal Ġesu: 'Dan m'huwiex dakli qegħdin ifittxuh biex joqtluht Araw, b'wiċċu minn quddiem qiegħed jitkellem, u ħadd ma hu jgħidlu xejn' (7:25-26). Hekk ukoll Ġesu jwieġeb lill-qassis il-kbir u jgħidlu: 'Jiena tħadditt fil-beraħ, quddiem kulħadd. Għallimt dejjem fis-sinagogi u fit-tempju fejn jinġabru l-Lhud kollha, u bil-moħbi ma għedt xejn' (18:19-20). Li Ġesu għajjien wara vjaġġ, jitlob lil mara Samaritana sabiex tagħtih jixrob fis-sħana ta' nofs il-jum mhuwiex xenarju ta' barra minn hawn. Min-naħa L-ART IMQADDSA '$t APRIL- ĠUNJU 2019 $ 33 l-oħra, li mara tmur ħdejn il-bir f'nofsinhar weħidha, hija xi ħaġa li toħloq numru ta' mistoqsijiet. In-nisa kienu jmorru flimkien bħala gruppi biex jimlew l-ilma fl- ewwel sigħat bierda tal-jum jew inkella aktar tard fil-jum meta x-xemx tkun battiet mill-qilla tas-sħana li tarmi. Iżda lil din il-mara nsibuha weħidha ħdejn dan il-bir f'siegħa stramba ħafna, jiġifieri fl-aqwa tax-xemxi Dan wassal lil xi studjużi li kkummentaw fuq dan l-episodju biex jissuġerixxu li l-ħin ta' nofsinhar li fih jis oj b ia iva l Ta lje il-bir huwa indikazzjoni li din is-Samaritana ma 34 3 L-Anr IMQADDSA $$ APRIL. ĠUNJU 2019) kinetx milqugħa fost in-nisa l-oħra tar-raħal, u dan forsi minħabba l-istat irregolari fiż-żwieġ tagħha.$ Faċilment li din il-mara riedet tevita Lisij eż te pt jfste Ba Piet A LS ojo LA et eniti g timla l-ilma fis-sħana milli li tiġi attakkata b'ħafna tpaċpiċ jittajeEħ Bil-mod, mela, li bih l-Evanġelista jagħżel il-ħin tax-xena rispettiva f'dawn iż-żewġ episodji, huwa kien qed joħloq kuntrast bejn Nikodemu u l-mara Samaritana. Mhux biss, imma l-istess evanġelista juża spazju għall-istess għan. L-istorja ta' Nikodemu sseħħ f'Ġerusalemm, il- belt il-qaddisa għal-Lhud. L-isfond ġeografiku tax-xena proprjament insibuh f'2:23 fejn naqraw hekk: 'Waqt li kien Ġerusalemm għall-festa tal-Għid ..7. Xi drabi, iżda, dan l-isfond, jitħalla barra mill-istudji dwar Nikodemu minħabba l-waqfa fil-kapitlu wara 2:25. Din il-waqfa iżda hija biss xogħol ta' Stephen Langton, l-Arċisqof ta' Canterburv li għex fil-bidu tas-seklu tlettax, u mhux tal- evanġelista. L-evanġelista, fil-fatt, jgħaqqad l-istorja ta' Nikodemu mal-isfond ta' Ġerusalemm permezz tal-użu tal-kelma 'raġel' (bil-Grieg: anthropos), l-aħħar kelma li nsibu fil- vers 25 'għax hu stess kien jaf x'hemm fil-bniedem'-u t-tielet kelma fis-sentenza fost il-Fariżej, raġel jismu Nikodemw' (3:1a). F'kuntrast, l-istorja tal- laqgħa mal-mara Samaritana sseħħ f'Sikar, belt tas- Samarija (4:5), belt li kienet fit-triq li ħa Ġesu biex mil-Lhudija għadda għall- Galilija: 'Għalhekk telaq mil-Lhudija, u raġa' mar fil-Galilija. U kellu jgħaddi mis-Samarija. Ġie f'belt tas-Samarija, jisimha Sikar' (4:3-5). Dawn id-dettalji jservu sabiex bihom l-Evanġelista jissepara lil Ġerusalemm minn Sikar mhux biss fuq il- livell ġeografiku, iżda wkoll biex joħloq kuntrast bejn iż-żewġt ibliet fuq il-livell ġeo-politiku. nsiru nafu li il-Lhud ma jitħalltux mas-Samaritani' (v.9). Imma issa l-bżonn li Ġest jgħaddi minn hemm ma kienx sempliċiment bżonn ġeografiku biex min- naħa t'isfel Ġest jgħaddi għan-naħa ta' fuq fejn hemm il-Galilija. Il-kelma 'kellu jgħaddi' (v.4) bil-Grieg: edei, tindika bżonn divin. Dan kien parti mill-pjan ta' Alla għal ibnu Ġest biex hu jgħaddi mis-Samarija ħalli jiltaqa' ma' din il-mara u permezz tagħha jiltaqa' mar- raħal kollu, u finalment mal- qarrejja ta' dan l-episodju. Hekk juri l-użu ta' din il-kelma f'kuntesti oħra tal- Evanġelju. Il-ġeografija u l-kultura ma kinux l-uniċi fatturi li kienu jifirdu lil Sikar minn Ġerusalemm. Minbarra dan kien hemm il-fama storika taż-żewġ postijiet imsemmija. Ġerusalemm huwa l-post li fih seħħew bosta ġrajjiet fir-Raba' Evanġelju. Fil-fatt, l-Evanġelista jsemmi lil Ġerusalemm daqs tnax-il darba.'' Min-naħa l-oħra, Sikar hija belt li tissemma hawn biss f'dan l-Evanġelju, jiġifieri, fil-laqgħa ta' Ġesti mal-mara Samaritana, meta huwa jirreferi għal Sikar f'4:5. Il-Fariżew u l-mara bla isem Nikodemu jidħol fix-xena tal-laqgħa tiegħu ma' Ġesu b'mod formali. F'3:1 naqraw hekk: 'Kien hemm fost il-Fariżej raġel jismu Nikodemu, wieħed mill- kbarat tal-Lhud' Min-naħa l-oħra, il-mara Samaritana hija ntrodotta fis-silta sempliċiment bħala mara Samaritana. Hekk naqraw f'4:7 'u ġiet mara mis- Dan il-kuntrast bejn iż-żewġ karattri narawh ukoll mill- 36 $ L-Anr IMQADDSA $$ APRIL ĠUNJU 2019 fatt li Nikodemu huwa muri bħala 'raġel' u 'Fariżew/ filwaqt li s-Samaritana hija 'mara' Il-fatt li s-Samaritana hija 'mara' jidher li hu fattur importanti fl-istorja, tant illi meta d-dixxipli jaslu lura ħdejn Ġesu wara li kienu marru r-raħal jixtru x'jieklu, huma jistagħġbu meta raw lil Ġesu jitkellem ma' mara. Hekk naqraw f'4:27 'Fil-ħin ġew id-dixxipli tiegħu, u stagħġbu jarawh jitkellem ma' mara; iżda ħadd minnhom ma staqsih, 'Xi trid2' jew, Għax qiegħed titkellem magħha'$ Il-kuntrast bejn Nikodemu u din il-mara jkompli joħroġ meta niftakru li Nikodemu jissemma b'ismu, filwaqt li tingħata wkoll il-pożizzjoni soċjali tiegħu bħala 'wieħed mill-kbarat tal-Lhud' (3:1). Min-naħa l-oħra, il-mara Samaritana mhux biss ma nsirux nafu x'isimha, iżda aktarx li kienet mara mwarrba mill-fatt li nsibuha weħidha ħdejn il-bir. Minbarra hekk, filwaqt li l-mara Samaritana tissemma hawn biss fl-Evanġelju, Nikodemu jissemma darbtejn oħra f'dan l-istess Evanġelju. li huwa jissemma nsibuh jidħol f'diskussjoni mal- Fariżej l-oħra f'7:50-52. Hawnhekk Nikodemu jipprova jiddefendi lil Ġesu, iżda ma jdumx jagħmel dan għaliex jieqaf ħabta u sabta meta jiġi sfidat minn sħabu. Fit-tielet xena mbagħad li fiha jissemma Nikodemu, insibuh fil-kumpanija ta' Ġużeppi minn Arimatija fejn jidher li kellhom aċċess għal Pilatu.7 F'din ix-xena naqraw kif dawn iż-żewġ personaġġi marru biex jidfnu l-ġisem mejjet ta' Ġesu. Fl-ewwel xena li fiha niltaqgħu ma' Nikodemu bil-lejl, huwa jitkellem ma' Ġest b'qima u rispett, billi jagħtih it-titlu ta' 'Rabbi; titlu li jagħtuh ukoll l-ewwel żewġ dixxipli meta lil Ġest jgħidulu: 'Fejn toqgħod, Rabbif' (1:38). Nikodemu jsejjaħ ukoll lil Ġesu bit- titlu ta' 'mgħallem''5 Dan it-titlu jantiċipa l-għarfien tad-dixxipli li jsejħu wkoll lil Ġesu bħala 'mgħallem' f'13:13.1 Nikodemu jagħraf ukoll lil Ġesti bħala dak li ġie mingħand Alla. Hekk igħid Nikodemu fl-ewwel kliem tiegħu lil Ġesu: 'Rabbi, aħna nafu li inti Mgħallem mibgħut minn Alla; għax ħadd ma jista' jagħmel is- sinjali li qiegħed tagħmel int jekk ma jkunx Alla miegħu' (3:2). Dan l-aħħar element fil- kliem ta' Nikodemu jqiegħdu fost dawk li jemmnu f'Ġesu minħabba s-sinjali. Iżda l-evanġelista juri kritika fina lejn dawn it-tip ta' persuni, tant illi eżattament qabel ma jirrakkonta l-laqgħa ta' Ġesu ma' Nikodemu naqraw hekk: L-ART IMQADDSA '$t APRIL- ĠUNJU 2019 $ 37 'Waqt li kien Ġerusalemm għall-festa tal-Għid, kien hemm ħafna li emmnu f'ismu billi raw is-sinjali li kien jagħmel. Imma Ġesu, min-naħa tiegħu, ma kienx jafda fihom, għax hu kien jaf lil kulħadd' (2:23-24). Il-fatt li Nikodemu jitkellem fil-plural 'aħna nafu' (bil- Grieg: oidamenl fil-vers 2, tqiegħdu bħala dak li donnu kien qed jitkellem għal dan il-grupp.F F'kuntrast miegħu, il- mara Samaritana titkellem f'isimha u għall-bidu turi lilha nfisha bħala persuna arroganti ma' Ġesti. Hekk tgħid din il-mara fl-ewwel kliem tagħha ndirizzat lil Ġesu: 'Kifl Inti Lhudi u titlob lili, mara Samaritana, biex nagħtik tixrob'' (4:9). Iżda bil-mod il-mod, hija tbiddel dan it-ton u tindirizza lil Ġest bħala 'Sinjur' (bil-Grieg: kvrie) (4:11). Il-mara Samaritana fil-fatt hija l-ewwel persuna li tindirizza lil Ġesu bdan l-istess titlu f'dan l-Evanġelju. Warajha jagħmel hekk ir-raġel li jiġi mfejjaq minn Ġesu ħdejn il-menqgħa tal-Bieb tan- Nagħaġ f'5:7.5 Il-mara Samaritana terġa' ssejjaħ lil Ġest kprie f'4:15.19 meta tgħid: 'Agħtini dan l-ilma, Sinjur, biex ma jaqbadnix l-għatx .-- Int profeta, Sinjur, milli qiegħda nara' Hija tagħraf li Ġesu hu profeta: 'Int profeta sinjur milli qiegħda nara' (4:19).7 Minbarra dan, minkejja li kienet Samaritana, hija tirrifletti fuq il-possibilità tal-identità messjanika ta' Ġesti$ u taqsam dan il- ħsieb man-nies tar-raħal meta tgħidilhom: 'Ejjew araw bniedem li qalli kull ma għamilt. Tgħid, dan il-Messija2' (4:29). Bi tweġiba, Ġesu juri lilu nnifsu lilha. Fil-fatt, din il-mara hija l-ewwel persuna fin- narrativa ta' dan l-evanġelju li tisma 'l Ġesu jtenni l-kliem 'Jiena Hu' (bil- Grieg: ego eimil — 'Jiena hu, li qiegħed nitkellem miegħek (v.26). Id-dixxipulat tas-Samaritana huwa kkonfermat billi hija tħalli warajha l-ġarra li biha kienet timla l-ilma' sabiex tmur il-belt u tati xhieda ta' Ġesu. Hija rċeviet il-kelma li qalilha Ġesu u tati xhieda tiegħu. F'kuntrast magħha, il-fidi ta' Nikodemu hija biss fidi mibnija fuq is-sinjali/ mirakli li ma wasslitu biex jagħti l-ebda xhieda favur Ġest. Meta kien se jipprova waqaf għax beża F'kelma oħra, il-fidi ta' Nikodemu mhijiex mibnija fuq ir- rivelazzjoni ta' Ġesui bħal fil-każ tal-mara Samaritana, u dan minkejja li Nikodemu sema' lil Ġesu jirrivela lilu nnifsu lilu. F'kuntrast miegħu, il-mara Samaritana mhux biss emmnet il-kliem ta' Ġest mingħajr ma rat l-ebda miraklu, iżda wkoll hija tħalli warajha xi ħaġa li kienet importanti għaliha 38 $ L-Anr IMQADDSA $$ APRIL ĠUNJU 2019 — il-ġarra — u tmur fir-raħal tagħti xhieda dwar Ġesu. Ix-xhieda tagħha serviet fil- ħajja tan-nies tar-raħal tant illi naqraw: 'Kien hemm ħafna Samaritani minn dik il-belt li emmnu f'Ġesti fuq ix-xhieda li tathom dik il-mara meta qaltilhom: 'Qalli kull ma għamilt, tant, illi meta s-Samaritani ġew ħdejh, bdew jitolbuh biex jibqa' magħhom, u hu qagħad hemm jumejn. Imbagħad ħafna oħrajn emmnu minħabba kliemu, u lill-mara qalulha: 'issa mhux għax għedtilna int qegħdin nemmnu, imma għax aħna wkoll smajnih, u sirna nafu li dan hu tassew is-salvatur tad-dinja' (4:39-42). Ara Ġw 7:50 fejn jerġa' jissemma Nikodemu għat- tieni darba fir-Raba' Evanġelju. Hawnhekk l-Evanġelista jikteb hekk: 'Wieħed minnhom Nikodemu, dak li qabel kien mar għand Ġest ..7 Ara wkoll Ġw 13:30; 21:3. 2: A Feminist Commentarj, ed. 9: Fuqdan il-bżonn teoloġiku, kif inhu msejjaħ, ara Ramsev, 10 Ara Ġw 1:19; 2:13.23; 4:20.21.45; 5:1.2; 10:22; 11:18.55; 12:12. 11 Ara wkoll Ġw 4:9a. 13 Dan it-titlu hu element important fil-mod kif jinqalbu r-rwoli ta' Nikodemu u Ġesti f'3:10 meta Ġesu jgħid lil Nikodemu: 'Tnti mgħallem f'Israel u dan ma tafux2' 14 Ara Ġw 13:13. 16 Dan it-titlu jingħata lil Ġesu mid-dixxipli f'6:68; 9:36.38; 11:3; 12:21; 13:6.9.25.36.37; 14:5.8.22. Minbarra hekk, Kristu Rxoxt jiġi indirizzat ħames darbiet bħala kvrie minn Xmun Pietru f'21:15.16.17.20.21. 17 Ara wkoll Ġw 1:21.25. 18 Ara Ġw 1:41. 19 Ara Mk 1:18.20; 2:13 u t-testi paralleli. L-ART IMQADDSA '$t APRIL- ĠUNJU 2019 $ 39 IL-ĦABSTA/KRISTU Bi FIL-BAŻILIKA — TAL-QABARTA'KRISTU Il-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu tħaddan l-aktar Postijiet Qaddisa tal-Fidwa, jiġifieri l-Blata tal-Kalvarju, fejn Ġesu miet fuq is-salib, u l-Edikola tal-Qabar, fejn hu irxoxta mill-mewt nhar Ħadd il-Għid. Għalkemm il-pellegrini jżuru dan is-Santwarju prinċipalment biex iqimu dawn iż-żewġ Postijiet Qaddisa, huma jistgħu wkoll iżuru fl-istess kumpless diversi 40 ġ L-ARr IMQADDSA $$ APRIL ĠUNJU 2019 tifkiriet u kappelli oħrajn, li jfakkru ġrajjiet marbutin mal-Passjoni ta' Ġest, u li għandhom valur storiku- devozzjonali. Fost dawn il-ħafna tifkiriet devozzjonali hemm wieħed li jqajjem il-kurżità tal- pellegrini u viżitaturi. Jinsab fix-xaqliba tat- tramuntana tal-Bażilika, fi tmiem in-navata hekk imsejħa 'Arkati tal-Verġni', fejn hemm il-fdalijiet tal- kolonni u kapitelli Biżantini tal-kjostru li antikament kien hemm bejn il-koppla tal-Anastasis (Riżurrezzjoni) u l-Martvrion (knisja kbira b'ħames navati) li kienet bniet Elena, omm l-Imperatur Kostantinu, mis- sena 326 sat-13 ta' Settembru 335, data tal-ewwel konsagrazzjoni tal-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu. F'din iż- żona mudlama tal-Bażilika għadhom jidhru l-ġebel kbar Biżantini, kif ukoll il-pilastri Kruċjati li nbnew meta dan il-kjostru ġie magħluq u msaqqaf, biex jiġi inkluż fil-kumpless arkitettoniku tal-Bażilika restawrata mill- Kruċjati, u kkonsagrata mill- ġdid fil-15 ta' Lulju 1149. Fir-rokna tal-grigal ta' din iż-żona hemm kappella baxxa u mudlama, li dawn l-aħħar snin ġiet restawrata b'mod professjonali u mgħammra b'dawl artifiċjali, u li hi proprjetà tal-Patrijarkat Grieg Ortodoss ta' Ġerusalemm. Ġiet inawgurata mill-ġdid f'Jannar 2019. l-kappella hekk imsejħa 'Ħabs ta' Kristu, bil-Grieg 'Hagia Phvlaki7 Timmarka tifkira devozzjonali antikissima, li hawnhekk tfakkar lil Ġesu li jiġi marbut bil-ktajjen qrib il-Kalvarju, waqt li kien jistenna li jittella' fuq il-Golgota biex jiġi msallab. Bħal diversi postijiet oħrajn fl-istess Bażilika, din hi kappella li fiha kapolavur ta' arti Biżantina mħallta ma' arti Kruċjata, u hi xhieda tal- qima li dejjem gawdiet mill- Kristjani kemm Orjentali (Griegi, Armeni, Sirjaċi u oħrajn) kif ukoll Latini (Kattoliċi). L-informazzjoni L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2019 $e 41 ta' dan l-artiklu hi bbażata fuq studju dettaljat ta' din il-Kappella tal-Ħabs ta' Kristu: ANTHONX BALE, Gods Cell: Christ as Prisoner and Pilgrimage to the Prison of Christ, in Speculum. Għalkemm il-Kappella tal- Ħabs ta' Kristu tmur lura għall-era Biżantina, l-aktar riferimenti ċari dwarha nsibuhom fir-rakkonti ta' pellegrini medjevali. Imma hu jirreferi għal kittieba aktar antiki, fosthom Johannes von Wiirzburg (c. 1160-70), il-Kronaka Hu jsemmi l-Kappella tal-Ħabs ta' Kristu u r-relikwa tal- ktajjen li bihom ġie marbut Ġesu. Imma fil-medjuevu kien hemm diversi postijiet f'Ġerusalemm li kienu assoċjati mal-fatt li Ġest ġie marbut f'ħabs qabel ma ġie msallab. Barra din il-Kappella fil-Bażilika tal- Qabar ta' Kristu, l-pellegrini medjevali jsemmu l-Ħabs ta' Kristu fil-Knisja ta' San Salvatur fuq il-Għolja ta' Sijon, fejn hemm il-fdalijiet tad-dar tal-qassis il-kbir Kajfa, illum f'idejn l-Armeni Ortodossi. Dan il-post kien jissejjaħ Carcer Domini. Il-Vanġeli ma jgħidulna xejn dwar il-fatt li Ġesti nqafel fil- ħabs qabel ma ġie msallab. Imma, kif ġara f'ħafna postijiet f'Ġerusalemm, il- pietà tal-pellegrini medjevali rabtet magħhom ġrajjiet li mhumiex parti mir-rakkonti evanġeliċi. Eżempji ċari huma xi stazzjonijiet tal-Via Dolorosa (it-tliet waqgħat ta' Kristu taħt is-salib, il-laqgħa ta' Kristu mal- Verġni Marija fil-knisja ta' Santa Maria dello Spasimo, il-laqgħa ta' Kristu mal- Veronika). Il-Ħabs ta' Kristu fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu, hu wieħed minn dawn il-postijiet. Ħabsijiet simili jinsabu fuq l-Għolja ta' Sijon (kif semmejna), taħt il-Knisja ta' San Pietru in Gallicantu, u fil-Monasteru Grieg Ortodoss tal-Pretorju (qrib l-Ark tal-Ecce Homo fil-Via Dolorosa). Dawn il-'ħabsijiet devozzjonali' huma riżultat ta' riferimenti evanġeliċi indiretti, li jinkludu l-ordni li jagħti Ġuda Iskarjota lill-għassiesa tal-Lhud biex jorbtu lil Ġesti (Mk 14,44), il-fatt ta' Barabba li kien fil-ħabs (Mt 27,15-17), Ġesu li jittieħed fil-ktajjen għand il-qassisin il-kbar Anna (Ġw 18,12) u Kajfa (Ġw 18,24), u ż-żewġ ħallelin li ġew imsallbin ma' Ġesu, li tradizzjonalment jissemmew bħala Disma u Gestas. Il-Ħabs ta' Kristu, mela, hi Kappella li tfakkar ġrajjiet apokrifi, imma li jsibu wkoll fundament fir-rakkonti evanġeliċi. Fi żmien Ġesu hawnhekk ma kien hemm l-ebda ħabs, u l-Kappella li naraw illum inbniet mill-Kruċjati fis-seklu 12, għalkemm fiha ġebel li hu Biżantin u x'aktarx li nbniet fuq ġiebja jew qabar antik. F'waħda mill-eqdem pjanti tal-Knisja tal-Qabar ta' Kristu, dik tal-pellegrin Arculf (c. 680), fix-xaqliba tal-grigal tal-kjostru Kostantinjan tidher mejda msejħa 'altar ta' Abrahan'' li forsi kienet tifkira li ħawdet is-sagrifiċċju ta' Iżakk fuq il-Morija (għolja tat-Tempju) ma' dak ta' Kristu fuq il- Golgota. Ir-raħeb Biżantin Epiphanios (seklu 9) isemmi l-kamra li fiha ġie maqful Kristu u jqegħedha fuq ix-xaqliba tat-tramuntana tal-ġnien ta' Ġużeppi ta' Arimatija. Dan kollu juri li l-komunità Griega Biżantina ta' Ġerusalemm kienet tqim dan il-post qabel ma ġew il-Kruċjati, li mbagħad komplew l-istess tradizzjoni. Ma nafux kif kienet il- Kappella tal-Ħabs ta' Kristu fl-era Biżantina. Ma ninsewx li l-Bażilika Kostantinjana tal-Qabar ta' Kristu kienet iġġarrfet b'mod sistematiku mill-Kalif al-Hakim fl- 1009, u mbagħad mibnija mill-ġdid parzjalment mill-Imperatur Kostantinu Monomachos fl-1030-48. Hu x'aktarx f'dan iż-żmien li l-Kappella tal-Ħabs ta' Kristu ġiet mibnija, imma hemm evidenza ta' ġebelli jmur lura għas-seklu 4. Li nafu żgur hu li l-pellegrini Kruċjati sabu din il-Kappella fl-1101 mibnija fil-kjostru, u li kienu l-Kruċjati li inglobawha fil-Knisja Romanika li bnew fl-1149- 54. Għad hemm kapitelli Kruċjati tassew artistiċi fil- ġnub tal-bieb tal-Kappella. Fl-1169 il-Kappella tal-Ħabs ta' Kristu kienet waħda mill-kappelli Latini tal-Bażilika, u tissemma mill-Patrijarka Amaurv (t 1181) bħala waħda mill-kappelli li jinsabu fit- tramuntana tal-Bażililka, qrib il-kappelli li hemm fil-kurridur nofs tond li jdur mal-abside tal-Katholikon tal-Griegi, li fl-era Kruċjata kien il-chorus dominorum tal-Kanoniċi Regolari ta' Santu Wistin. Dan juri kif il-Franki (Kruċjati) aċċettaw it-tradizzjonijiet tal-Griegi fi ħdan il-Bażilika. Il-kapitell Romanesk li hemm fil-bieb tal-Kappella juri x-xena ta' Danjel fil-fossa tal-iljuni, billi qaddisin bħal San Isidoru ta' Sivilja (f 636), Rabanus Maurus (t 856), u Rupert ta' Deutz (c. 1075- 1129) jindikaw lil Danjel maqful mal-iljuni bħala xbieha ta' Kristu maqful fil-ħabs. Anke Hugo de Saint-Cher (t 1263), biblista Dumnikan, iqabbel il- ħelsien ta' Danjel mill-fossa tal-iljuni mal-qawmien mill- imwiet ta' Kristu. Dokumenti antiki dwar il-Ħabs ta' Kristu L-eqdem rakkont dwar il- fatt li Kristu nqafel fil-ħabs jinsab fl-Atti ta' Pilatu jew Il-Vanġelu ta' Nikodemu (4-5 sekli), kitba apokrifa (kelma Griega li tfisser 'kitba moħbija'), jiġifieri mhux milqugħa fil-kanoni tal-Iskrittura. Din il-kitba tinsisti fuq ir-rwol tal-Lhud fil-persekuzzjoni u l-mewt ta' Ġesu. Din il-kitba, miktuba bil-Grieg imma tradotta bil-Latin, tgħid li Pilatu Jesum jussit segregare remote (ikkmanda li jaqflu lil Ġesu f'post imwarrab). Ma ssemix ħabs fil-veru sens tal-kelma. Fis-seklu 13, fost il-Kristjani Latini l-fatt ta' Kristu maqful fil-ħabs kien sar verità devozzjonali fir-rakkonti popolari tal- Passjoni. Il-Meditationes vite Christi (c. 1300) attribwiti lil San Bonaventura, imma li kitibhom Johannes de Caulibus, jitkellmu mill- Ħabs ta' Kristu li l-Insara setgħu jarawh b'għajnejhom. Kitbiet oħrajn medjevali, bħal Liber aureus (l-ewwel nofs tas-seklu 15), tal- L-ART IMQADDSA '$t APRIL- ĠUNJU 2019 $ 43 psewdo-Bonaventura, jitkellmu minn ħabs li kien hemm taħt kamra superjuri, fejn Kristu ġie marbut bil- ktajjen ma' kolonna. Hekk daħlet id-drawwa li l-Insara jqimu ħabs taħt l-art, bħal fil-każ tal-fossa-ħabs li hemm taħt il-Knisja ta' San Pietru in Gallicantu, li suppost timmarka l-ħabs fid- dar ta' Kajfa. Bejn l-1100 u l-1400 daħlet id-devozzjoni li Kristu ġie maqful fil-ħabs kemm fuq l-Għolja ta' Sijon kif ukoll qrib il-Kalvarju. Wara li l-Kruċjati daħlu Ġerusalemm fl-1099, kibret il-popolarità tal- Postijiet Qaddisa assoċjati mal-Passjoni ta' Kristu, inklużi dawk devozzjonali. Id-devozzjoni lejn il-Ħabs ta' Kristu kienet ukoll effett tal-kultura Kruċjata, imdorrija bil-periklu ta' torturi fil-ħabsijiet fejn kienu jinqaflu l-priġunieri tal-gwerra. Kważi l-viżitaturi kollha medjevali fil-Knisja tal-Qabar ta' Kristu jsemmu l-Kappella tal-Ħabs ta' Kristu. Kitba anonima Latina (c. 1100) hi waħda mill-eqdem deskrizzjonijiet tal-Knisja tal-Qabar ta' Kristu, u tgħid li fuq ix-xellug tal-Kalvarju hemm il-ħabs li fih Kristu ġie miżmum. Il-pellegrin Russu, l-Abbati Danjel (Daniil ta' Kiev), li kiteb fl-1106-08, jinnota 4A ġe L-Anr IMQADDSA $$ APRIL- ĠUNJU 2019 'l-ħabs imqaddes fejn Kristu ġie maqful u fejn dam għal xi żmien sakemm waslu l-Lhud u ħejjew is-Salib li fuqu sallbuh' Pietru Diaconus (1137) jikteb li 'mhux bogħod miċ-Ċentru tad-Dinja (umbilicus mundi — Post immarkat fil- Katholikon tal-Griegi biex juri nofs id-distanza bejn il- Kalvarju u l-Qabar ta' Kristu u jispjega kif Ġerusalemm hi ċ-ċentru, letteralment, iż- żokra, tad-dinja), hemm il- Ħabs; fejn Ġest ġie marbut u fflaġellat, u fejn neżżgħuh minn ħwejġu Pellegrin Islandiż li żar il-Qabar ta' Kristu fl-1150 jikteb li fil- Kappella kienu meqjumin il-ktajjen tal-ħadid li bihom rabtu lil Ġesu. Fl-1172 il- pellegrin Teodorico jitkellem minn 'kappella mudlama' li fiha Ġest ġie maqful. Kitba anonima Griega (1253-54) li tiddeskrivi l-Postijiet Qaddisa titkellem minn 'irħama li magħha rabtu lil Ġesti u qegħdulu fuq rasu l-Kuruna tax-Xewk u mill-'ħabs fejn qafluh' Il- Kappella hi ndikata li tinsab qrib id-daħla tal-kor (fejn kienu jitolbu l-Kanoniċi Regolari fil-medjuevu), bejn il-Kalvarju u l-Kappella ta' Santa Elena. Il-Franġiskan Filippo Busserio da Savona (1280) jiddeskrivi l-carcerum Domini, 'fejn il-Lhud poġġew lil Ġesti sakemm lestew is-Salib' F'kitba anonima Griega oħra (c. 1250 - c. 1350) insibu deskrizzjoni estensiva tal- Ħabs: 'Wara l-kor hemm il- Ħabs ta' Kristu, xi ħmistax-il pied bogħod mill-kor. F'dan il-post jinsabu t-toqob li fihom daħħlu r-riġlejn ta' Ġesu Kristu, u huma magħmulin mill-irħam. Hemm ukoll mejda li fuqha jiġi ċċelebrat is-Sagrifiċċju mqaddes tal-Quddiesa' Dan ir-riferiment interessanti hu għall-klapon, jew toqob li fihom jintrabtu r-riġlejn, ta' tortura. Fil-fatt, fil-Ħabs ta' Kristu, taħt l-altar fuq il-lemin tal-Kappella, hemm dawn it-toqob venerati, flimkien ma' ikona ta' Kristu b'riġlejn maqfulin f'dawn it-toqob. Ir-rakkont tal-Ingliż William Wev (1405 - 1476), li kiteb volumi dwar il-pellegrinaġġi tiegħu f'Ġerusalemm, jgħid li l-Kappella medjevali tal- Ħabs kellha żewġ taqsimiet (kif għadha sal-lum): il-post fejn hemm it-toqob li fihom inqaflu riġlejn Kristu bil- ktajjen, u kamra bil-volta aktar 'il ġewwa. Pellegrin importanti li żar il-Qabar ta' Kristu fl-1483 kien id-Dumnikan Svizzeru Ġermaniż Felix Fabri, li jirrakkonta kif għadda lejl fil-Knisja tal-Qabar ta' Kristu wara li l-purtinara Saraċini qafluh ġewwa flimkien ma' pellegrini oħrajn. Din hi d-deskrizzjoni li jagħti dwar il-Ħabs ta' Kristu: 'Malli daħħluna ġewwa, s-Saraċini qaflu l-bibien tal-knisja bl-imfietaħ u l-istaneg, u qafluna ġewwa bħalma jagħmlu dawk li jixħtu ħallelin fil- ħabs, u telqu bl-imfietaħ f'idejhom, u lilna ħallewna priġunieri fl-aktar ħabs hieni, imdawwal u spazjuż, li fih hemm il-ġnien tal- Qabar prezzjuż ta' Kristu, f'riġlejn l-għolja tal- Kalvarju, fiċ-ċentru tad- dinja. O x'ħabs mimli ferħ u ta' min jixtiequl Kemm hi ħaġa sabiħa li l-Kristjan jinqafel fis-Sepulkru tal- Mulej tiegħul (…) Bdejna l-purċissjoni bil-kant, u dħalna f'kappella mudlama u mħaffra fil-blat, li ma għandhiex twieqi, imma fiha altar wieħed u żewġ bibien żgħar. Fi żmien Kristu din il-kappella kienet ħabs, qrib l-għolja tal-Kalvarju, mibnija bl-iskop li l-kriminali kkundannati għall-mewt jinqaflu hemmhekk sakemm iħejjulhom l-istrumenti tat-tortura tagħhom (…l u biex hemmhekk jixorbu l-inbid sa ma jiskru, għax dawk li jkunu kkundannati għall-mewt kienu jisquhom l-inbid mal-mirra, biex hekk jibżgħu inqas mill- mewt u jissapportu aħjar it-tbatijiet tagħhom, u kienu jaqfluhom hawnhekk biex jixorbu kemm iridu mingħajr mistħija. Għaldaqstant il-Mulej Ġesu inġieb hawnhekk sakemm għamlu t-tliet ħofriet fuq il-blata tal-Kalvarju biex iqiegħdu fihom is-slaleb, u biex sadanittant jixrob. Huma offrew lill-Mulej 'inbid imħallat bil-mirra' (Mk 15,23), imma hu ma riedx jixorbu, kif insibu fir-rakkont. F'din iċ-ċella ftakarna kif il-Mulej Ġesu beka u stenna t-torturi tas-Salib' (FELIX FABRI, Evagatorium in Terra Sancte, Arabie et Egvpti peregrinationem, ed. Is-sensibilità tal-pellegrini medjevali lejn il-fatt li Kristu ġie maqful il-ħabs qabel ma ġie msallab tidher ukoll fl-1471, meta l-Kappella tal-Ħabs ta' Kristu ġiet inkluża fil-liturġija Latina tal-purċissjoni fil-Knisja tal-Qabar ta' Kristu, permezz tal-antifona, meħuda mill- Improperji tal-Ġimgħa l-Kbira: Ego te eduxi de L-ART IMQADDSA '$t APRIL- ĠUNJU 2019 $ 45 et tu me tradidisti carcere obscure: 'Jiena ħriġtek mill- Eġittu u għarraq lill-Fargħun fil-Baħar l-Aħmar, u inti għalaqtni f'ħabs mudlam' Jidher li l-pellegrini medjevali kienu jieqfu fil- Kappella tal-Ħabs ta' Kristu wara li jżuru l-kolonna tal-Flaġellazzjoni u qabel ma jitilgħu fuq il-Kalvarju. L-awtur jgħid li din il-Kappella kienet uffiċjata mill-Cristiani della cintura, forsi riferiment għall-Griegi Ortodossi, li tagħhom hi proprjetà. Il-Ħabs ta' Kristu kif jidher illum Issa li l-Kappella tal-Ħabs ta' Kristu ġiet restawrata tista' titgawda fis-sbuħija sempliċi u awstera tagħha. Barra l-irħamijiet ġodda li saru biex jagħlqu l-Kappella u biex jinbnew l-altari, l-ambjent jikkonsisti f'żewġ kappelli. Dik ta' barra hi l-antikamera, li fiċ-ċentru tagħha hemm l-emblema 46 $ L-ARr IMQADDSA $$ APRIL ĠUNJU 2019 tal-ajkla b'żewġ irjus tal- Patrijarkat Grieg Ortodoss ta' Ġerusalemm. Fuq il- lemin hemm altar li taħtu hemm il-Klapon, jew it- toqob li fihom ġew maqfulin riġlejn Kristu, b'ikona ta' Ġest nkurunat bix-xewk u bil-mantar aħmar skur u b'riġlejh fil-ktajjen. Minn ħdejn dan l-altar bieb idaħħlek fil-kappella interna, li tinżel għaliha bit-taraġ. Ta' min jinnota l-kapitelli Kruċjati li hemm mal- Il-kappella interna hi maqsuma fi tliet partijiet permezz ta' arkati u fiha altar fiċ-ċentru. Ta' kuljum il-Patrijiet Franġiskani residenti fil-Bażilikża tal- Qabar ta' Kristu jieqfu fil- Kappella tal-Ħabs ta' Kristu waqt il-purċissjoni biex jinċensaw dan il-Post Qaddis u jieqfu jitolbu f'din l-istatio devozzjonali. ĠEDDED L-ABBONAMENT TIEGĦEK TIĠDID L-ART IMQADDSA ABBONAMENT: €10 fis-sena kem €15 jew aktar Sostenitur Indirizz TOĦROĠ KULL 3 XHUR Kunjom Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija, Valletta, VLT 1213 Kodiċi Postali Malta i aj Tel: 2124 2254 Qed nibgħat €. E-mail: comalt0ofm.org.mt bħal abbonament għall-2019 Jekk irċevejt ir-Rivista b'xejn għaliex ġejt l-Art Imqaddsa mal-Franġiskani, ħallas l-abbonament biex tkompli tirċiviha. - Ikteb jeffempel: isa Asje Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija, — 17 X ek 7 Valletta VLT 1213, Malta Pu Art Imqaddsa Eż