Il-għorrief ta' żminijietna jgħidu li Ġerusalem kellha l-bedu tagħha minn ftit djar mibnijin fuq ilsien ta' art, bejn żewġ widien, qrib għajn ta' l-ilma li kienet ġewwa għar f'qiegħ il-wied. Dawk in-nies li kienu jgħixu f'dawk id-djar darba waħda ġew li, fil-Kotba ta' l-Għaqda l-Qadima, huma msemmijin Kangħanin, meta daħlu fil-Palestina qrib it-8,000 sena qabel it-twielid ta' Kristu. L-għorrief saru jafu dan mill-ħafna għodod u fuħħàr ta' Żmien il-Ħaġar u ta' Żmien il-Bronż li nstabu f'dawk l-inħawi. Il-Għar mudlam, li ġewwa fih tin- sab. il-għajn tal-ilma li bis-saħħa tagħha nbniet Ġerusalem. Din il-belt ċkejkna, min-naħa tal- Lvant, kienet imħarsa mill-wied ta' Kedron, u min-naħa. tal-Punent, mill-wied ta' Tiropeon. Minn wied sa wied, 'fuq il-lsien ta' l-art, aktarx L-ISTORJA TA' ĠERUSALEM L-ewwel isem li kellha din il-belt kien Uru-Salim. Xi elfejn sena qabel Kristu, jidher li din il-belt kienet waqgħet f'idejn l-Amorrin, taqsima ta' nies minn dawk li kienu jgħidul- hom Jebusin. L-Amorrin kabbru l-belt min-naħa ta' fuq ta' il-lsien li semmejna qabel, u dawru- ha kollha kemm hi b'sur qawwi. F'nofs il-belt bnew akropli li sem- mewh Sijon u għamlu fih altar, jew maqdes, u dar għas-sultan. Imbagħad minn ġewwa l-belt ħaffru mogħdija taħt l-art għall-għajn ta' l-ilma biex ma jmutux bil-għatx jekk jiġu mdawwrin mill-għedewwa. Għall-ħabta tas-sena 1400 qabel Kristu, din il-belt kienet taħt il-ħak- ma ta' Fargħun ta' l-Eġittu; in-nies tagħha kienu mħallta u s-sultan kien jismu Għabed Hbiba, min-nisel tal-— Ħittin. Meta l-Lhud daħlu fil-Pales- tina s-Sultan ta' Uru-Salim kien. jismu Adoni-Sedeq u, fit-taqbida ta' — meta ''waqfet ix-xemx'', ġie megħlub u maqtul minn Ġoswċ. Imma l-belt kienet qawwija u, għalkemm bla sultan, Ġoswċ ma setgħax jeħodha. Meta David laħaq sultan tal-Lhud xi 1,000 sena qabel Kristu, wara li għaqqad in-nies tiegħu kollha f'ġens wieħed, ried jieħu wkoll Uru-Salim biex jagħmilha l-qalba tad-Din u tal- ġens tiegħu kollu. B'dana kollu ma setax jeħodha lil dik il-belt u, il- aħħar, ħadha b'taqriqa għax il-Lhud inteħħu bil-mogħdija ta' l-ilma moħ- .— bija taħt l-art, u Joab, il-ġeneral ta' David, daħal minnha bis-suldati u ħa l-belt għall-għarrieda. Meta David qabad Uru-Salim, bil- għajnuna ta' Hiram, sultan tal-Kan- għanin, bena palazz għalih fl-akropli ta' Sijon u saħħaħ is-swar tal-belt. Imbagħad ' ġieb hemm: l-Arka. tal- ' Għaqda minn Karjat-Jarim u bena altar fuq l-andar ta' Ornan il-Hitti, minn fejn David kien ra l-Anġlu tal- Mulej wieqaf fuq il-għolja taż-Żejtun. Wara David laħaq sultan Salamfin ibnu, Dan raġa' kabbar il-belt u meddha aktar min-naħa ta' fuq għal fuq il-għolja tal-Morja, dejjem bejn iż-żewġ widien ta' Kedron u ta' Tiropeon. Wara ftit . Salamun wetta l-quċċata tal-għolja tal-Morja u bena fuqha tempju 'l Alla, palazz għalih u qorti għall-kbaràt ta' ma dwaru. Imbagħad, bena belt ġdida fil-punent tal-Morja u, biex jgħaq- qadha mall-belt il-qadima, mela biċċa ġmiela mill-wied ta' Tiropeon. Din il-biċċa tal-wied mimli baqgħet tissemma ''Milla'' jiġifieri l-mimlija. Dan kien l-isbaħ żmien ta' Uru-Salim għax, kif miet Salamfin, il-Lhud in- Palestina — Il-maqgħad bejn żewġ widjien, fejn inbnew l-ewwel djar ta' Ġerusalem. qasmu fi tnejn, il-Jeħudin u l-Israelin u Ġerusalem bdiet sejra lura. jaħbtu għaliha daqqa l-Israelin, daqqa l-Eġizzjani, drabi l-Filistin u drabi oħra l-Għarab tal-Trans- Ġordanja. Fir-rokna tas-swar, bejn it-Tempju ta' Salamun u l-belt il-ġdida, kienu nbew ħafna djar. Għalhekk Hezekija, is-sultan tal-Jehudin (727-698), meta sama' li l-Assurin kienu ġejjin jaħbtu għal saltnatu, bena sur ieħor in-naħa ta' fuq u għalaq dawn id-djar il- ġewwa minnu. Ftit fuq mitt sena wara, ġie. Nabukodonosor u ħabat għal Ġerusalem u għelibha u seraq kull ma kien fih it-Tempju u ġarraft- is-swar u ħa kotra kbira mill-poplu lsiera lejn il-Babilonja. Dawn l-ilsiera imbagħad, ġew meħlusin min Kiru, sultan tal-Persja, u ħallihom imorru Ġerusalem. Meta marru hemm, reġ- għu bnew it-Tempju u, wara, bis- saħħa tal-ħakem Nehemija, fis-sena 132 qabel Kristu, reġgħu bnew is- swar. Fis-sena 332, Ġerusalem ittieħ- det minn Skandar il-Kbir; wara mewtu l-belt għaddiet taħt il-ħakma tal-werrieta tiegħu, l-ewwel it-Tolo- min ta' l-Eġittu u mbagħad is-Selew- kin tas-Surija, Wara, fis-sena 170 qabel Kristu, ġie żmien ikrah fuq Ġerusalem. Anitijokju Epifàn IV ġie Ġreusalem għaliex, kif qal hu, hemmhekk kienet sa ssir tixwixa u niġġes it-Tempju; sentejn wara qab- bad lill-Apollonju biex iħott is-swar tal-belt, ħataf il-fortezza ta' Akra u kabbarha, u żamm fiha s-suldati Surijin u l-Lhud il-miċħudin. Hemm inqala' Matatija li beda jħarrax lin- nies għal dawk li kienu jaħqruhom. Ġuda l-Makkàbi ħabat għas-Surijin u għelibhom; ħà Ġerusalem u saffa t-Tempju. Ġonata qabad il-fortezza ta' Akra u ġigħel lis-Surijin. jitilqu minn Ġerusalem. Dan ġara għall- ħabta tas-snin 16l-148 qabel Kristu. Taħt Xmun il-Makkàbi, li kien il- Ħikem ta' Ġerusalem, din il-belt reġgħet ħàdet ir-ruħ, Imma, wara l-mewt ta' Xmun, fis-senà 78-70 qabel Kristu, iż-żewġt aħwa Aris- toblu u Hirkinu, iġġieldu u, biex ma jħalluhomx jitqatlu bejniethom fis- sena 68, il-ġeneral ruman Pompej ħa Ġerusalem. Fis-sena 37 ir-Rumani għamlu sultan tal-Palestina lil Erodi l-Kbir mill-Idumeja li kien ħabib tagħhom. Erodi bena ħafna djar kbar f'Ġeru- salem. Bena palazz għalih fuq il- għolja tal-punent tal-belt u qrib il- palazz għamel tliet ibràġ kbar li kien jisimhom Hippikus, Fasael u Mar- iamne. Kabbar ukoll il-fortizza Baris fuq r-riħ tat-Tempju, u semmiha €Antonia''; bena t-Tempju mill-ġdid akbar u isbaħ milli kien qabel. Ftit xhur qabel ma miet dan Erodi twie- led Ġesti: ġewwa Betlehem, qrib Ġerusalem. Wara Erodi, ibnu Arkelaw. laħaq sultan tal-Jehudija, imma dan, għall- kefrija tiegħu, fi-sena 6 wara Kristu, ġie mkeċċi u l-Jehudija, b'Ġerusalem, saret Provinċja Rumana b'ħikem Rumin. Fis-sena 837 w.K., meta telaq Pilatu, il-Jehudija reġgħet in- għatat lill-Agrippa li kien biln-iben Erodi l-Kbir. Agrippa, fis-sena 43, bena sur ieħor, li jiġi r-raba' wieħed, biex jagħlaq id-djar l-ġodda li kienu nbnew n-naħa ta' fuq tal-belt. Wara Agrippa, il-Jehudija ingħatàt mill-ġdid lill-ħakkiema minn Ruma, Wieħed minn dawn, Gessju Floru, kien kiefer wisq mal-Lhud u hekk (Belt ta' Fuq) Pjan ta' Ġerusalem kif kienet fi żmien Kristu. (1) Iċ-Ċenaklu. (2) Id-dar ta' Kajjafa. (8) Qorti tas-Sanhedrin (4) Menqa ta' Hezekija (8) Id-dar tal-Makkabin. (7) Menqa tal-Għul (8) Il-menqa l-qadima (9) Menqa ta' Silwan (10) Menqa tan- Nagħaġ. a Ġa- ġegħlhom iqajmu tixwixa. Vespasjan — mar irażżanhom u warajh mar ibnu Titu li għeleb lil-Lhud. Imbagħad ir-Rumàni ħarqu t-Tempju u waq- qgħu s-swar u l-bini ta' Ġerusalem, barra mill-palazz ta' Erodi u t-tliet ibraġ. Il-Lhud, wara xi żmien, reġgħu qajmu tixwixa oħra għar-Rumani. B'mexxej tagħhom kellhom wieħed Lhudi li kien jismu Bar-Kokba u li kien igħid li hu l-Messija. Il-Lhud, għall-ewwel, żammew jiebes, imma r-Rumani bagħtu ġiebu għadd kbir ta' suldati mis-Surija u bihom tahnu lil-Lhud fi żmien qasir. Dan ġara fi żmien l-Imperatur Adrijin, fis-sena 133 w.K. Adrijin raġa' bena Ġeru- salem bħala belt pagana, semmiha Aelia Kapiolina u ma ħalliex li jidħlu fiha l-Lhud. Fis-sena 313 l-Imperatur ta' Ruma Kostantin, tagħa l-ħelsien lill-Knisja Nisranija u bena Bażilka kbira f'Bet- lehem, fejn twieled Ġest, u oħra fejn Ġesti miet. U hekk beda żmien ġdid għal Ġerusalem. Imma, fis-sena 614, meta Ġerusalem kienet fl-isbaħ tagħ- ha, marru jaħbtu għaliha, għall- għarrieda, l-Persin li ħarqu u ħarbtu u serqu kull ma sabu. Aktar minn 62,000 ruħ minnhom ġew maqtulin u 3,000 tfal, bniet u subien, ta' bejn 5 u 12 il-sena, kienu meħudin minn- hom lejn il-Persja. Wara li l-Persin kienu telqu, dawk l-Insàra li kienu ħelsuha reġgħu bdew isewwu l-belt, imma qabel ma laħqu temmew xogħl- hom, fis-sena 688, il-Għarab: Misilmin ħadu. Ġerusalem. Ta' min imma jsemmi li dawn il-Misilmin ma kienux ħorox mall-Insara. Wara l-Għarab ''Ummajjin' ħak- mu l-Palestina l-Għarab ''Għabbid- sin''. Għall-ħabta tas-sena 807, il- Ħalif ta' Bugdàd, Harin ir-Raxid, bħala turija ta' qima, bagħat l-imfie- taħ tal-Qabar ta' Kristu lill-Impera- tur Karlumanju. Imma, fis-sena 1010, il-Ħalif Ħakem, li kien miġnun, ġiegħel li: jkunu meqruda l-knejjes kollha ta' l-Insara li kien hemm fil- Belt Imqaddsa, Fil-1099 is-suldati tas-salib, (jew il-Kroċjati, ħadu lil Ġerusalem, imma mbagħad, fil-1187, dawn ġew imkeċċijin minn l-Għarbi Saleh id-Din. Fil-1219 Ġerusalem ġiet imneżżgħa mis-swar u l-kmejjes tagħha mġarrfa, barra mill-Qabar ta' Kristu. Imbagħad sar ftehim ta' għaxar snin bejn l-Imperatur Nisrani Federik II u s-Sultan ta' l-Eġittu €'Melek-el-Kàmel' u l-Insara reġgħu tħallew jidħlu f'Ġerusalem. Im- bagħad, fil-1244, l-Insara kollha ġew meqrudin mill-Karixmin. Is-slaten Memlukin, Cirkassin u Torok li, wie- ħed wara l-ieħor ħakmu l-Palestina, ilkoll kienu, ftit jew wisq, għedewwa ta' l-Insara ta' Ġerusalem, l-aktar ta' dawk li kienu mnisslim min-nies ta' l-Ewropa. Fl-aħħar, fid-9 ta' Diċem- bru 1917, il-qawwiet Ingliżi qabdu l-Ġerusalem u t-Torok kellhom jaħar- bu minnha ħin bla waqt u ma għam- lu ebda ħsara fil-Belt Imqaddsa. L-insara kollha ferħu għax Ġeru- salem reġgħet ġiet taħt il-ħakma ta' l-Ewropej. Imma il-ferħ tagħhom kellu ħajja qasira, għax fis-sena 1948, fit-80 ta' Ġunju, fis-1 ta' wara nofs inhar, l-Ingliżi, minn rajhom, 'telqu mill-Palestina u l-Belt Imqaddsa ta' Ġerusalem sefgħet taħt idejn il- Għarab u l-Lhud.