H SOMBL Bombil Il-borubi biss iqegħdukom fil-frisk lilkora ' B'imbagħad nirranġakom għall-festi jien f' Hekk kien jinfexx igħajjat Maninu. maghruf bħala 'id-del- fen soċjalista, meta. qabda. tfal ġirien tiegħu kienu jaħarbu jiġru b'saqajhom ma' daharhom wara li jkunu għaddew nofs siegħa ' żmien bih, min jissottaħ bil-ġebel u min iġebbidlu l-ġakketta twi- la u maħmuġa. nm min igħajru li Betti ma tridux għax ikrah wisq. U li hu minnu minnu, Maninu ma kienx sbe'jaħ. Qsajjar, im- buċċaċ. għujnejh impeċpċa, xagħru mħabbel, liebes dejem im- ċerċer, kien ilu ma jinħasel sewwa għadd ġmielu ta' snin, minn mindu, jiġifieri. kiseb il-post ta' deffien fiċ-ċimiterju. Imma x'fiha b'daqshekk 97 kien igħid lill-kappuċċin li min- miħa tiegħu dejjem fittex li jħajjar 'il-Maninu jżomm ruħu ftit aħjar. TJien iuħi safja,' kien iwieġbu għal xi twiddiba, ''fid- dinja ma tistax iżżomm ruħek safja jekk toqgħod taħseb biex iż- żomm ġismek nadif. ' Min jitlef iż-żmien iħabbel rasu fil-frugħat tad-dinja, kien jaħsibha. Maninu li fil-fehma mqarrqa tiegħu wkoll l-indafa ma kenitx ħlief frugħa. ma kien jista' qatt iridha ta' soċjalista. Għaliex is-soċjaliżmu, kien jifhimha hu, huwa xi haġa wisq sabiħa u perfetta; u bħall-ħwejjeġ kollha perfetti, dik l-Utopija ma tistax tkun ta' din l-art, ma tistax tisseddaq f'din id- dinja. Kull meta kien hawn ċaqliq biex kulħadd. kemm il-ġnus u kemm il-bnedmin, jingħaqdu flimkien u jfittxu li jsiru xorta waħ- da f'kollox u għal kollox, minn dan iċ-ċaqliq ma ħareġx ħlief għawġ u taħwid iżjed minn qabell Għalhekk Maninu kien jara li dak l-idejal kien isib il-bidu tas-seħħ tiegħu biss fiċ-ċimiterju fejn kulħadd kien tabilħaqq sie- ħeb ta' l- ieħor u fein kulħadd għandu l-istess jeddijiet u drittijiet. Fil-midfen ħadd ma jitgħabba b'taxxi, ħadd ma jħallas xejn tal- biċċa art li jgħammar fiha, ħadd ma jibqagħlu għalfejn iħabbel moħħu fuq il-vot. fuq il-għamla tal-gvern, fuq is-sura tal-liġijiet tax-xogħol u tal-kera. Ix-Xirka soċjalista waħdanija, dejjem fil-fehma ta' Maninu, kont tista' tissieħeb fiha bies wara mewtek. It-tabib kien jeħtieġlu jersaq lejk, isaqsik għadekx ħaj u jekk inti ma twieġeb la iva u lanqas le ma jkunx jonqos ħlief li t-tabib iħallik erbgħa u għoxrin 64 IL-Manti siegħa fuq soddiok biex iwettaq il-mewt tiegħek u, jekk tibqa' ma ċċuqlaqx ilsienek, tiġi minnufih milqugħ minn sħabek taċ-ċivil- teżju u mdaħħal tagħmiel sehem mix-Xirka. Biex tixxierek u ssir sieħeb ma jeħtiġi ukx tinila formuli jew ittennihom bil-kliem; il- kliem itir u l-kitba tintesu u mhux wieħed u tnejn fid-dinja ma. jżommux kelmthom a jiċħdu wara dak li jkunu ħalfu qabel. L-aħ- jar is-skiet, għaliex biss min jiskot ikun jaqbel tabilħaqq l Fil-maqbar, il-mejtin kollha misteħbu ta' xulxin. Ħadd ma jkollu xi jgħid ma' ħadd. Ħadd ma jmieri lil ħadd. Kollba kemm huma l-mejtin jaqsmu bejniethom art b dinnha jmisshom biċċa ndaqs kull wiehed. Il-magbar huwa l-bejra fejn dak l-annimal f'Maninu kien isejjaħlu bhima 9 soċjali li jis jjah bniedem, jil- taqa' ti għam bħan-nuħal u ż-Żżunżan. ma' sħabu l-oħra u jgħix magħhom fil-paċi l-ħajja tal-mejtin. Għall-filosotija tiegħu, Maninu ma kien iċediha 'l ħadd. Il- għaref kapruċċin kien jaqta' qalbu jfiehmu t-taħwida li Maninu kellu ġo rusu, u kien jitlaq niinn ħdejh bi tbissima fuq fommu, iċaqlaq rasu u jżiegħel bil-leħja twila minn lewn il-qoton. Id-'detfien soċjalista'' kien igħid illi tiegħu hu l-aqwa xogħol i-qatt jista' jkun hawn. Xogħol li jżonunok dejjern taħseb kif is- slaten u l-foqra. il-għorrief u l-baħnana, meta tasal sigħethom. ikollhom iwieġbu. iridu 1 ma jridux, għas-sejħa tal-mewt li ma tagħhnilx tibjin bejn wieħed u ieħor u ma. taħfirha 'l ħadd. Hemm ġew fil-midfen kulħadd xorta waħda ċimiterju huwa dar kbir i tesa' lil kulħadd. dar fejn ma tħallasx kera; u l-oqbra huma s- sodod li twittihom u tagħmilhom darba u ma jkunx hemm għal- (ejn tagħmilhom it-tieni għax dawk li fihom jorqdu ma jitqallhu jew jitmattru qatt. Kien dejjem irid ifisser kif għall-irġulija ħadd ma kien jisbqu lilu. Il-kotra tal-bqija tan-nies, ftit jew wisq, kienu kollha jqarrqu bil-proxxmu : ibda mit-tabib li bid-duwa n l-mediċini li jbellagħlek jara kif jagħmel biex jibagħtek id-dinja l-oħru llmm qabel għada. kompli bl-avukat li jrid jisolħok a jqaxxrek ħaj u bl-imħallef li jagħtik tort jekk għandek raġun u raġun jekk għandek tort, u spiċċa fil-qassis li ma jaqtax li jitlob għalik biex iwasslek il-ġenna meta inti tkun ilek żmien taħlef n tidgħi u titkagħweġ u tixxaw- wat fin-nirien ta' l-infern. Id-detfien. bil-maqlub, ma jagħmilx ħaġ'oħra ħlief jaqdi dmiru sewwa : imidd il-mejtin fis-sodda. kies- ħa tal-ħaġar u jgħattihom bil-kutri tat-trab. Għaliex, immela. it-tfal kollha jinbxuh7 Għaliex ħadd ma MANINU, ID-DEFFIEN SOĊJALISTA 65 jaħmel jarah jaqdi dmiru bil-kwiet7 Mela n-nies kien joqtolhom hu$ Mela huwa, billi deffien, ma kienx nies ukoll 7 Jewwilla bħal- ma fit-twelid tinħtieġ il-qabla, til-mewt ma jinħtieġx il-bekka- mort ''Halli jħabbat il-baħar f' kien jinfexx igorr waħdu bħal biex jistabar, ''ħallihom igħajruni u jweġġgħuli' qalbit Imma qabel ma jirnexxilhom jifnuni bil-għali u jeqirduni mid-dinja, għad irrid nidfen nofs il- ħara tar-raħal tiegħi l' Għal dak li hu tiegħu, irridu nwissu mill-ewwel li Maninu kien jara fuq wiċċu l-iżjed, barra mit-tfal, mix-xbejbiet ta' raħal twelidu li f'Maninu kienu jilmħu bniedem li kieku kien inqas ik- rah u, skond il-fehma tagħhom, mhux daqshekk belhani, kieku għadd ta' l-irġiel għaż-żwieġ kien dejjem jiżdied b'wieħed l Im- ma Maninu le. Bih u mingħajiu xorta. Min qatt kien sa jitħajjar għalih7 Għalhekk kien, aktarx, li dawn ix-xebbiet ma. kinux jis- tgħu għalih. Ma kien jinżlilhom b'xejn. Raġel taparsi. Ma satax jonqos għaldaqstant li Maninu ma jġerragħx in- nisa. ''Kollha jriduħa, kollba arani u la tmissnix, kollha mkab- rin qisu m'hawnx bħalhom.' kien igerger, ''ma 'jafux li kollha jispiċċaw bħal kollha: mimduda. f'kaxxa sewda, bla mnieħer, b'għajnejhom fil-ħofra 1 Imma lil Betti let Til Betti ma kienx igħoddha max-xebbiet oħrajn. Lil Betti kien iħobbha u kien jaħseb li hija tħobbu wkoll. Għaliex Betti, xbejba mill-isbaħ tar-raħal u l-itjeb u l-aħjar fost it-tfajliet li kien jaf huwa, ma kinitx tinkih u tkiddu bħal sħabha. Bil-maqlub. hija kienet tgħidlu kull meta tiltaqa' miegħu uq iz-zuntier tal-knisja, li trid tiżżewġu, li għandha mitt sena biex issir martu. U Maninu, li ma kienx jaf jagħżel bejn ċajta u mhix, kien jiħmar u jistħi jlissen kelma waħda biss—iżda kien jemminha l Kien jaħseb li dak li kienet tgħidlu Betti. imġiegħla mill-oħrajn biex jidħku, kien minnu. Għalhekk bla ra. qal xejn lil-ħadd ħlief ill-ħajjat li ħethielu u ġarrabhielu, Maninu għamel libsa ġdida, sabiħa, kif kienet il-moda ġol-Belt, u kollu ferħan żammha mit- wija u moħbija f'senduq. għal jum it-tieġ. Darba waħda, nhar ta' Ħadd, Betti ma marretx għall-qud- dies. Maninu tħasseb. Wara, ħafna biża' u qtigħ il-qalb. qatagħha li jasal wasla. sad-dar tagħha biex jara x'inqalgħalha, Sabha fis- IL-MALTI hi - ġ Sidirha. fejn kienet tgħammar il-k'efra marda li Betti rikhet mix-xelters maħmuġa u mudlama, kien inl- għatti b'libsa tal-ħarii, roża ftit inqas minn ħaddejha. Wiċċha. sa- biħ bħal dejjem. isbaħ ukoll minn qabel. Bejn taqliba u oħra, l-imsejkna. berrqet għajnejha u għarfet 'il-Maninu. Tbissmitlu tbissima qarsa u qaltlu: Naħseb li did- darba sa niżżewġek tabilħaqq. Nittama li tieħu ħsiebi sewwa f' Maninu, mifxul u mbergħen, ina laħaqx għamel ħiltu biex iweġibha x'ħin Betti reġgħet intilfet u bdiet tolfoq u tisgħol bil- qawwi u taqta' d-demm minn sidirha jilheġ. Maninu ma felaħx joqgħod iżjed ħdejn il-marida u telaq imnikket u mħasseb 'il barra. Dik il-lejla stess, fit-ta:d tal-lejl. Betti ħelset minn din id- dinja. Maninu. li kien jistennieha, mu ħadhiex bi kbira wisq il- bxara tal-mewt tax-xbejba ta' qalbu. 'Ħekk kellu jkun, qal bemm u bejn ruħu. ''Tssa Betti sa tiġi tgħammar miegħi fiċ-ċimi- terju. Fil-qabur fejn nidfen lilha, hemm nidfen qalbi ħajja li tħabbat għaliha flok qalbha wieqfa 1 Issa nieħu ħsiebha jien kif jistħoqqilha F' r L-ewwel ma għannel beda. biex jiknes l-art u jfarfar il-ħitan u jneħħi l-għanqhut u jnaddaf u jaħsel l-irħamijiet bojod tal-kam- ra. mortwarja. Imbagħad inħasel ħasla kif qatt qabel f'għomru, qaxxar bil-inus misnun il-leħ'a sewda u ħoxna li xi drabi bil- kemm kien iqasqas. u xedd il-libsa l-ġdida H kien qiegħed jarfa' għal dak in-nhar tat-t'eġ. Nhar il-funeral stenna, li jitilqu miċ-ċimiterju, fejn marru jwasslu, niesha u ħbiebha kollha, u mbagħad intgħalaq waħdu riagħha. fil-kamra tal-mewt, xegħel żewġ xemgħat, qattar minn- joni xi qatriet f'kull tarf tat-tebut u waħħalhom hemm. Bexxaq 'il-għatu tat-tebut, ta ħarsa lejn Betti. u waqgħetlu demgħa sħuna fuq il-wiċċ kiesaħ tagħha li kien għadu bħal meta kienet ħajja sabiħ u ħamrani. Tħajjar ibusha, iżda ma setax. Deherlu li hija kienet sa tħossu, kienet sa tbexxaq għajnejha, tħares lejh, tisim- għu, tiftaħ fommha. u tgħidlu xi ħaġa. Raġa' għalaq it-tebut u qagħad ħdejh bil- qiegħda jitlob u jibki, sakemm għajnu marret bih. Hekk għadda l-lejl kollu. U l-biki ta' Maninu ma kienx biki ta' niket u ħasra daqskemm biki ta' ferħ li jiġi mill-ksib, għal żinien twil-mistenni, tal-maħbuba ta' qalbek l MANINU, ID-DEFFTEN SOĊJALISTA 67 Maż-żerniq feġġet xenix taħraq. Maninu stenbab min-nagħsa twila, għorok għajnejh. iddritta l-ġakketta, għafas il-għoqda ta' l-ingravata, radd is-salib għal wiċċu u medd idejh għax-xogħol. Issa kien wasal il-waqt li jqiegħed taħt l-art, fis-sodda tagħha, lil Betti ta' qalbu. Kemm mijiet ta' katavri kien difen qabel min- għajr biss tislitiu demgħa waħda minn għajnejh. jekk mhux b'xi għunja fuq ix-xofftejn tiegħul Did-darba, iżda, ħass galbu tin- għafas u bħal trid tinqasam ; id-dmugħ beda jġelben ma' ħadde;h. Qubel ma niżżilhu fil-qabar, xerred fil-qiegħ tiegħu, bħal biex iżejnu, il-weraq taċ-ċipress; u ħallieh mikxuf għax-xemx biex jin- xef min-nida u jixxotta mill-ilmijiet. Imbagħad kif qiegħed it- tebut, ma felaħx ma jagħtix l-aħħar ħarsa lejn il-għarusa, tie- għu. Hemm isfel, fil-qabar, reġa' bexxaq, għalhekk. it-tebut u bl- ikbar qima bies it-tarf tal-kefen tal-mejta. Kif għolla rasu u ħab- bat wiċċu mal-ħitan tal-qabar Żied iwettuq il-fehma tiegħu ta' kemm kulħadd huwa bħal kulħadd; kif il-bnedmin itemmu ħaj- jithom. ikunu min ikunu u jkunu xi jkunu, u jorqdu l-istess raqda ta' dejjem. Imma ntebaħ ukoll, għall-ewwel darba f'kemm kien ilu jidfen mejtin, kemm hija qalila l-firda li ġġib magħha l-mewt l Ftit iżjed minn xib:ejn trab kienu jbiegħdu 'l Betti minnu u b'danakollu hija kienet tinsab hekk 'il bogħod,.. hekk 'il bogħod… hekk 'il bogħod 1 l Sakemm Betti kienet baqgħet miegħu fil-karnru tal-mejtin kien qisha għadha fil-milja tal-ħajja; imma issa… imma issa kien Wara li-trikker jaħseb u jitħasseb fuq qabarha, imnikket u mhikki. qam fuq tiegħu u telaq imgħaġġel lejn ir-raħal, Meta fit-tard tal-lejla mar lura fiċ-ċimiterju. ħa miegħu ż- żrieragħ ta' ħafna fjuri mlewna u jfuħu u xerridhom, sura ta' salib, fix-xquq taċ-ċangaturi tal-qabar. It-temp, sadattant, laħaq tħassur u ma dametx ma. bdiet traxxax ix-xita. Waħdu wara t-tieqa tal-kamra. tal-mejtin. Maninu qagħad iħares il-ħin kollu lejn dak il-qabar ta' qalbu. U bħal stkerrahha dik il-lejla ta' bard u ta' ilma. Beda jgħaddilu minn moħħu li Betti, mejta għaliha nfisha imma ħajja iżjed minn dejjem f'im- ħabbtu. kienet sejra tirżaħ bil-ba;d u tixxarrab bix-xita li kullma. imur aktar bdiet tiżdied. Ħabat sa jmur itellagħha mill-qabar biex : jeħodha lura f'dik il-kamra tar-rħam u jkenniha mis-sirda. 8 IL-MArri ma lelaħx jasal ħdeha, ma kellux iżjed saħħa f'riġlejh u qata' li jinxrehet għarrkobbtejh ilissen talba oħra għal ruħha. Il-qtar aħxon ti ta nieżel dejjem, nieżel dejjem fuq il-qabar ta' Betti. fuq iż-żġieġ tat-twieqi, fuq il-qall ghira ta' Maninu. ka if ik Hadd ma sata' jobsor. meta ġiet ir-rebbiegħa, x'kien li biddel dak il-midfen, u aktar dak il-qabar, fi ġnien mill-isbaħ. imżewwaq hi slaleb ta' fjuri ta' kull għamla u ta' kull lewn u bi glub tal-pep- prin ħomor. il-qronfol u l-vjoli u l-ġeranji kienu jawmu l fwieħu. tal-ġenna. Dik il-bidla kollha fiċ-ċimiterju kienet ġejja minn Ma- ninu. mid-deffien soċjalista li vxied jaħseb, bis-saħħa tal-maħbubu riegħu, fil-mejtin kollha. Għalhekk l-oqbra kollha ħaseb fihom u żejjinhom ilkoll, tal-għani u tal-fqir. tal-għaref u ta' l-iblah. Hu ma baqax jilbes imqatta' u mraqqa' iżda beda, jġib dejjem il-libsa l-ġdida. F'daqqa waħda bħal sar :aġel ieħor; tbiddel bħal-lejl min-nhar. Ma baqax iżjed dak U t-tfal jagħmlu għalih nm jiġru warajh biex jinbxuh im- ma. raġel li jġiblek ħniena u ħasra. Ma jidħak qatt u jidher ftit mall-nies. Maninu beda sejjer lura, beda jinżel qabel iż-żmien. Kien qiegħed jonqos u jogħloh, kien iħossu marid. Met ta tfajla inir-raħal. biex tara xi jgħid, talbitu jiżżewwiġha. Muninu ma weġibx. Da ħa għalih mr lanqas tbissem. Mantuu, tabilħaqq, għall-ilħna tal-bnedmin kien ittarrax għal kollox. Il-leħen waħdani li kien jidwi l-ħin kollu f'widnejh kien dak li ġej minn dak il-qabar hemmhekk, f'waħda mill-irkej- jen taċ-ċimiterju, il- leħen hi kien qiegħed jsejjaħin ħdejh. Meta, ntlaqtet il-kamra mortwarja. In-nies tar-raħal tiegħu, li kif semgħu l-għajta mkarkra tas-sireni drew bi ħġahom ħalli jaraw x'sar minnu, ma sabuhx hemm. Bħal ħadu r-ruħ għax ħasbu li ħelisha b'wiċċ il-ġid. Iżda ma da- mux ma lemħuh mixħut minn tulu, bil-kuruna tar-rużarju bejn subgħajh, iżjed il bogħod mne;n kien l-irħam imġarraf, fuq is- salib tal-fjuri ta' fuq qabar Betti fejn, sa fl-aħħar, kien sab il-mis- trieħ ta' dejjem. Xi ħadd, b'nofs ħajra. kellmu u messu. Huwa la wieġeb u lanqas iċċaqlaq. ik k Maninu kien ixxierek max-Xirka ta' Ħolmtu u ssieħeb għal dejjem mas-Sieħba. ta' Qalbu.