ĠUŻE' CASSAR-PULLICINO RIŻQ GĦALL-KULTURA MALTIJA'1 Ġorġ Mifsud-Chircop Fl-aħħar ittra tiegħu tat-3 ta' Frar, 1874, il-folklorista Sqalli Giuseppe Pitre' (1841-1916) kiteb: 'Qaddisi u x-xeħta tiegħi jimbottawni lejn l-istudju tad-djalett, imma l-bżonn li naqla' x'niekol jorbotni mas-sodda tal-morda qalb il-miżerja u d-dulur kollu ta' l-umanita' muġugħa. Il-ħażin kollu jwassal għat-tajjeb, u għalhekk stajt niġbor, biex inqajjem fija dawk it-tradizzjonijiet li għandhom sehem tant mill-istudji fqajra tiegħi. Jien ngħix fost il-poplu u għall-poplu. ' i Bejn wieħed u ieħor hekk ukoll nistgħu ngħidu li ġara lill-ħabib għażiż tagħna Ġuże' Cassar- Pullicino. Minn dejjem kellu x- xewqa li jsir avukat imma fl-istess ħin ried jikteb fuq l-istorja ta' Malta, u din il-ħerqa għall-Istorja wasslitu għall-folklor. Minħabba bosta raġunijiet, fosthom il-familja U l-eqqel tal-gwerra, ma setax jasal għall-ewwel karriera, imma x-xogħol fil-qasam ta' l-Istorja ntefa' fuqu sewwa. Hu stess stqarr fl-10 ta' Diċembru, 1970 f'intervista ma' Tonv Barbaro-Sant: 'l-aktar suġġett għal qalbi kienet l-Istorja ta' Malta. Sa minn qabel is-snin tal-gwerra, dejjem kelli xewqa li nikteb xi ħaġa fuq l- Istorja ta' Malta. Kont għadni żgħir u mort, niftakar, insaqsi ħalli nara: l-manuskritti kif ikunu l- Biblijoteka, iżda kemm kemm riedu juruli għax kont għadni żgħir wisq ta' ħdax jew tnax-il send, imma kuljum kont immur hemmhekk u sirt midħla tal- kollezzjonijiet illi hemm. Imbagħad mill-gwerra 'l hawn tista' tgħid sal-lum ma naqsitx ġurnata Ħlief fis-sajf li tkun magħluqa wara nofsinhar, illi ma mmurx nagħmel xi nofs siegħa jew tliet kwarti tiftix.' (8) Mhux ta' b'xejn li Ġuże' Aquilina kien Iħobb isejjaħlu 'il-Pitre' ta' Malta'. U kif qaltli kemm-il darba l-folklorista Franċiża Micheline Gallev, li ħarġet ma' Cassar- Pullicino: aktar minn: studju wieħed, tintom il-Maltin għandkom biex tiftaħru b'Ġuże' ' il-laqgħa ma' Ninu Cremona (1880-1972), studjuż tal-lingwa U tal-folklor, bħala l-għalliem tiegħu tal-Malti l-Liċeo, u ma' Ġuże Aqvilina bħala l-professur tiegħu tal-Malti fil-kors tal-Letteratura l- Universita', kompliet tkebbes fih in-nar għall-Malti u għall-folklor. Cremona. kien li kkoreġielu l- ewwel kitba tiegħu fuq il-folklor, Aquilina kien li ppubblikahielu u nkuraġġieh biex jaqbad il-linja tal-folklor. Minn hawn meraħ fuq. il-Malti bħala kultura waħda fit- tliet oqsma tagħha tal-lingwa, tal- letteratura u fuq kollox tal-folklor. Kif stqarr fl-istess intervista ma' Barbaro-Sant, 'Malta hija l-pern ta' l-istudju tiegħi: Storja, lingwa U folklor.' (a) L-ambjent qerriedi tal- gwerra quddiemu bħala spettur sanitarju Ħal Għaxaq (1940-1941) U r-riċerka li kien jagħmel ma' Aqwilina f'Għawdex, komplew xprunawh, bħalma għamel f'bosta folkloristi ta' barra minn Malta, biex l-identita' li kienet qed taqa' quddiemu, jistinka forsi jsibha fil-kuxjenza moħbija ta' niesu. Ix-xogħol li għamel xi għaxar snin wara (1953-1958) bħala bibljotekarju b'riżq il- librerija ta' din. l-Universita' joqgħod sewwa fit-tisħiħ tal- kultura fis-sens wiesa' biex jirtifed t-tagħlim għaż-żgħażagħ, il- mexxejja ta' Malta tal-ġejjieni — kien hu li, fost l-oħrajn, ħadem biex tinbena għall-ewwel darba taqsima sabiħa fuq it-teorija u l- prattika tal-folklor f'Malta. Jekk ikollna nieħdu dawn it-tliet oqsma f'daqqa żgur li jolqotna l- binarju (I) tal-ħidma prattika fir- riċerka, daqskemm (2) is-sehem attv.— fl-għaqdiet marbuta magħhom. Mela, għalkemm ħalla l-kors akkademiku li beda l- Universtita' u beda jaħdem mal- gvern, xorta baqa' membru tal- kunsill ta' l-Għaqda tal-Malti bejn 1942-1945 u fl-Għaqda tal-Malti (Universita) bħala assistant- direttur tar-rivista tagħha Leħen il- Malti W9AA-1952). Bejn l-1942-46 kien is-segretarju tax-Xirka ta' l- Ilsien Malti. Din il-ħidma għall- Malti kompliet fis-snin ta' wara bir-riċerka u bil-kitba wkoll. Magħhom jidħlu l-oqsma ta' l- Istorja u l-folklor billi sar editur tal- Melita Historica 1952-1961) u tal- Maltese Folklore Review (1962- 1973). — it-tlieta. ħares lejhom mill- perspettiva kulturali u għalhekk waħda ssaħħaħ u tnewwel lill- oħra għax mibnija fuq ir-riċerka li wasslitu għall-pubblikazzjoni ta' studji ewlenin. Fil-lingwa u fl- (1974), Malta fis-Seklu Tmintax: Xi Djarji Maltin ta' l-imgħoddi 1981) U Ġuże' Muscat-Azzopardi: Stwaji Fil-letteratura: Maltija ppubblika Kelma Waħda Biss 971), Dun Karm. Tagħrif Ġdid u Noti Krifiċi 1985), Poeżiji ta' Ġorġ Zammit Nofi Krifiċi 985), u Ġuże Ellul-Mercer, Miġbura (l-ewwel ktieb, 1985). L- interess għat-tisħiħ tal-lingwa u l- letteratura Maltija baqa' wkoll għaddej miegħu għax tul il- karriera tiegħu bħala bibljotekarju ta' l-Universita' u fiċ-Ċivil fid- Dipartiment ta' l-Informazzjoni u fil-Ministeri tax-Xogħol u l- Industrija (1965-1968) u fuq kollox bħala Direttur ta' l-Industrija 197l- 1979), ħa ħsieb dejjem jimbotta 'l quddiem l-interessi ta' bosta oqsma Maltin, fosthom Id- Dizzjunarju Bijo-Bijografiku Nazzjonali (1960-1965) ta' Robert Mifsud-Bonnici u t-traduzzjoni ta' l-Infem (1964), l-ewwel taqsima ta' La Divina Commedia ta' Dante minn Erin Serracina-inglott. Kellu jkun l-interess fl-Istorja ta' Malta li fil-folklor wasslu biex jieħu l-ewwel il-materjal storiku U jistħarrġu. 'Il quddiem stinka ħafna biex infetħu ċ-ċentri tas- snajja' Maltin fTa' Qali, il-belt Valletta u Għawdex kif jixhduh ir- Istorja Soċjali ħareġ Unpublished' ritratti li hawn għall-wiri fil-wirja li Maltese Dicfonaries W947, Id- Djalogi ta' De Soldanis 1947, Kitba u Kittieba ta' Żmienna (83 volumi, 1962-1964, b'edizzjoni riċenti f'Kiba bil-Malti sa l-1870 (2001) u. Xifbief Oħra tas-Seklu Dsatax (2002), Aquilina u l-Malti It-tliet oqsma: il-letteratura, il-folklor, u l-Istorja Soċjali, għallimhom ukoll lill- istudenti. tal-Baċellerat ta' l-Arti (1965-1978) u fuqhom qara xi studji f'kungressi internazzjonali f'Malta, Kiel Kopenħagen, 3 Katanja, Ġirba (it-Tuneżija) u l- Kanada. Fost il-pubblikazzjonijiet fuq il-folklor ta' min wieħed isemmi An introducfion fo Maltese Folklore (947); Ħaġa Moħġaġa U Taħbil il-Moħħ leħor 14 vol., 1957- 59) u li għadu kif reġa' ħareġ din is-sena f'edizzjoni ġdida; il-Folklor il-Kitbiet Malti (1960; it-tieni ediz. riveduta, Malff 0964), Efħno- lingvistic Aspecfs of Animals in Malta (1967), Studies in Maltese Folklore (1976, bit-tieni ediz. riveduta U mkabbra. fl-1992); Skunġrar u Orazzjoni fil-Poeżija Popolari Reliġjuża f'Malta (981); Siudi di tradizioni popolari maltesi 1989); l-imgħoddi — tal-Ġens Tagħna: Bejn Sforja u Folklor (1990); Ħżuż Manwel Magri. Ktieb fan-Notamenti dwar. il-Folklor Malti (991); Kemużell. A Malfese Practical Joker, edizzjoni tax- xogħol miġbur f'Malta minn Bertha llg (1995), Ma/fese Ora/ Poetrv and Folk Music (998) mal- Prof. Charles Camilleri, u fo/kfa/es of Malta and Gozo (2000). Jien kont l-mezz biex fl-aħħar inħarġulu erbgħa minnhom, il- kotba fuq Dun Karm u Ġorġ Zammit, il-ġabra ta' lig u l-ktieb fuq Magri… U naf biżżejjed b'liema ħerqa u entużjażmu Cassar-Pullicino: jidħol: għax- xogħol. L-istess ngħid għax- xogħol li għamilna bi sħab fuq in- narrattiva folkloristika Maltija fl- 1997 fl-enċiklopedija internazzjo- nali li għadha ħierġa minn Berlin mis-Soċjeta' internazzjonali għar- Riċerka tan-Narrattiva Folkloristika. Bir-raġun kollu li l-ħidma tiegħu ġiet rikonoxxuta minn ħafna bħal fl-1970 meta ngħata l-midalja tal- fidda mill-Konfederazzjoni tal- Kunsilli Ċiviċi, l-1975 meta rebaħ il-Ma/ta' Government Prize għall- aħjar ktieb maħruġ fl-1974, fl-1978 meta ngħata l-Premju Lefferarju għax-xogħol oriġinali ta' riċerka dwar Ġuże' Muscat-Azzopardi, fl-1979 il-Ma/ta Liferarv Award, fl- 1989. il-Premio Citta' di Valletta (1989) u fl-1993 l-grad ta' Masfer of Philosophv mill-Universita' ta' Malta u l-Midalja għall-Qadi tar- Repubblika ta' Malta. L-ambjent li trabba fih fi tfulitu U f'żgħożitu Ħal Luqa, Ħat-Tarxien u Għawdex laqqa' lil: Cassar- Pullicino għall-ewwel darba mal- kuxjenza Maltija fħafna mill- oqsma. tal-ħajja tat-tfal, bħal m'huma: l-logħob, il-ħwejjeġ moħġaġa, il-brejku, it-taqbil u d- divertiment, u. tal-kbar bħalma huma s-snajja'. Sa ommu Elena stess kienet narratriċi prima għalih; narraturi oħra kien hemm, fosthom: Ġużeppi Schembri, imlaqqam Żaże', u ieħor leli, plejer mal-Hiberians. ix-xogħol tiegħu bħala folklorista nistgħu naqsmuh fi tlieta: (i) Il-ġbir tal-materjal b'mod sistematiku, (2) il-ħidma proattiva biex ċerti aspetti jkunu organizzati aħjar, U (3) l-istudju u l-pubblikazzjoni ta' kollox biex jolqot mhux biss liż- żewġ livelli tas-soċjeta' Maltija imma wkoll lill-istudjużi barranin. Mal-klassi ta' isfel ried jippopolarizza l-qasam ġdid ta' l- istudju tal-folkor, l-aktar bir- Rediffjuxin (mill-1952 'il quddiemi, bil-gazzetti bil-Malti u bl-Ingliż u b'xi wirjiet, bħal dik fil-Mużew Nazzjonali bejn April-Mejju, 1971 fisem l-Għaqda tal-Folklor Malti. Fil-ħidma proattiva stinka biex isiru dokumentarji mid- Dipartiment ta' l-Informazzjoni fuq il-folklor Malti u mill-1953 nieda l- Konkors ta' l-Għana fil-Buskett bl- għajnuna tas-Soċjeta' Agrarja. Għall-Maltin beda jippreżenta studji ġodda biex joħloq l-istorja tal-folklor. Malti: u. joħroġ konklużjonijiet ġodda wara x- xogħol ta' Manwel Magri u Cremona. Għall-barranin mhux biss daħal f'korrispondenza ma' studjużi u riċerkaturi bħal Margaret Murrav, Ettore Rossi, Paolo Toschi, u fuq kollox ma' 1 Bertha Ilg, mhux biss ħa sehem atfiv-— b'taħdita quddiemhom il-folkloristi barranin meta sa żmienu fuq il-folklor 4 tagħna kważi kollox kien għadu 4 jinkiteb bil-Malti. l-oqsma ewlenin li stħarreġ u stinka ħafna għalihom huma t- £ fil-Kungress i Internazzjonali għar-Riċerka fuq j in-Narrattiva Folkloristika li sar Kiel ' U Kopenħagen f'Awissu 1959 u 4 kien membru fundatur ta' l-istess f soċjeta', imma ħareġ. ir-rivista 4 Maltese Folklore Review (1962-73) 4 biex jifqa' l-ħajt lingwistiku li jsibu j teorija, l-istorja (il-Benneja tal- Folklor Malti 1964) u l-prattika tal- folklor Malti (fl-Fo/klor Malfi 1960, it-tieni ediz., 1975), l-arti verbali (il- ħrejjef, leġġendi, it-taqbiliet, il- ħwejjeġ moħġaġa, l-għana, l- għajjat tal-bejjiegħa) u l-kultura materjali (is-snajja'. Tinħass sewwa. l-influwenza romantika diretta li kellu fuqu Ninu Cremona (1880 — 1972) li qara ħafna mill- kitba ta' Pitre', bil-perspettiva tas- salvataġġ ta' kulma qed jintilef mill-kultura Maltija, ir- Rettungsgedanke li jsemmi Giuseppe Cocchiara fuq Gotthold Ephraim Lessing (1729 — 17381), Herder (1744 - 1803), l-aħwa August Wilhelm (1767-1845) u Friedrich (1772-1842) von Schiegel u Pitre'. 65) Hawn il-poplu Malti, il- folk, ifisser in-nies tal-kampanja U r-raħal, r-rappreżentanti waħdanin li jgħixu mill-qrib mal- wirt nazzjonali. tiegħu dar fuq l-iskavar ta' l-Istorja antika U mhux daqshekk antika bis-saħħa taċ- ċiklu tal-leġġendi storiċi marbutin ma' bosta fażijiet ta' l-Istorja ta' Malta minn żmien il-bidu ta' l-era nisranija 'l hawn, bħalma huwa San Pawl, il-furbani u t-Torok, il- Kavallieri, u l-Franċiżi. (6) Iktar 'il quddiem beda jħaddem il- metodu Finniku, mibdi u żviluppat fil-bidu tas-seklu għoxrin minn Antti Aarne (1867-1925) u li għal ħafna snin matul l-ewwel nofs tas-seklu għoxrin, kien meqjus bħala l-uniku metodu aċċettabbli għar-riċerka fl-istudju tal-Folklor. Il-metodu jrid jikxef in-nisel u l- istorja tal-folklor u jrid ikun imsaħħaħ b'firxa wiesgħa ta' riċerka komparattiva. — Cassar-Pullicino ntefa' b'ruħu u ġismu sa minn nofs l-erbgħinijiet biex jiġbor u jsalva min-nisi l-wirt tal-poplu li kien qiegħed jgħib minn quddiem għajnejh, il-ħajja U l-arti inkonxja tar-raħli. idilliku Malti biex jerġa' jibni l-identita' nazzjonali mit-tradizzjoni. — Il-fidi qawwija tiegħu fil-vox popvli il- kuxjenza storika tiegħu fejn tidħol it-tradizzjoni folkloristika, u l- impuls patrijottiku u umanitarju tiegħu mogħni b'fidi sħiħa f'dak li kellu f'moħħu, fasslulu programm ċar ta' xogħol quddiemu, għalih innifsu u għall-ġenerazzjonijiet ta' warajh. Madankollu, għal ħafna żmien baqa' jaħdem waħdu u ħadd ma newwillu l-appoġġ sħiħ li kellu bżonn. Ix-xogħol il-ġdid li: għandna quddiemna llum Ħaġa Moħġaġa u Taħbil il-Moħħ ieħor jista' jservina bħala eżempju f'waqtu fuq hekk. Ħarġu bejn l-1957- 1959. Imma bdieh billi ntefa' għar-riċerka ħafna snin qabel. Ngħidu aħna, sa l-1947 diġa' kellu 70 ħaġa moħġaġa. Imma mbagħad. bil-ħidma . persistenti tiegħu u bl-għajnuna ta' ħbiebu, l-aktar f'dan il-każ ta' Guido Saliba li għaddielu t-testi li kienu bagħtu s-semmiegħa biex jixxandru fuq ir-Rediffjuxin bejn 1950 u l-1951, wasal sa l-għadd sabiħ ta' 187 waħda, (71 minbarra l-għadd l-ieħor ta' taħbil il-moħħ bħat-taħwid ta' kliem u tagħwiġ ta' Isien, mistoqsijiet ta' ħsieb U logħob il-għadd. Imbagħad kompla miexi billi jaddatta l- fehmiet u l-metodoloġija ta' l- istudjużi ta' żmienu. Il-ħwejjeġ moħġaġa, bħall-ħrejjef, għand- hom strutturi sintattiċi u semantiċi għalihom u li jagħżluhom mid- diskors ta' kuljum li: jkunu rrakuntati fih. Huma forom artistiċi ll jintgħarfu kulturalment bħala kategoriji distinti ta' komunikazzjoni. Il-ħaġa moħ- ġaġa hija qasam affaxxinanti tal- kultura folkloristika Matija u li tant għadha qawwija fostna, iżda ftit li xejn tkun qed studjata b'mod frisk. (8) Trid tkun ġdida jew tinstema' stramba biex l-udjenza tagħti kasha. Il-ħaġa moħġaġa jkun fiha bilfors żewġ elementi ewlenin: l-immaġni ppreżentata u t-tweġiba li tingħata lill-udjenza. Il-livell folkloristiku jingħażel mil- livell lingwistiku għax l-immaġni tkun dejjem mistoqsija anki jekk lingwistikament tkun interpretata bil-forma ta' l-istqarrija. Ngħidu aħna, ħa nħarsu lejn il-ħaġa moħġaġa (20) miġbura. mill- Ħamrun U li hi ġdida fl-edizzjoni li għandna llum tax-xogħol tiegħu: Hawn ħaġa: Għaxar setturi, Sinjura waħda, U ħajta. ill-ħajjatà Għalkemm lingwistikament din hija stqarrija, folkloristikament hawn. il-mistoqsija implikata: X'inhi dik il-ħaġa li għandha għaxar sefturi ma' sinjura waħda u ma' ħajta7 It-tlaqqigħ ta' l- immaġni tas-sinjura U l-għaxar sefturi tagħha mat-tweġiba tal- ħajjata joħloq il-metafora tal- ħaġa moħġaġa. Imma fdan il- każ bħal f'kull ħaġa moħġaġa folkloristika, barra dan it-tlaqqigħ ta' l-immaġni jkun jonqos funzjoni li toqgħod għat-tweġiba, il- ħajjata, imma mhux għas-setturi. il-ħajjata. m'għandhiex 'sefturi' imma, kif ifissirha Cassar- Pullicino, 'il-ħafna lavranti . … qegħdin biex jgħinu l-ħajjata.' 6) Mela, it-tweġibha m'hix arbitrarja imma mibnija fit-test imlissen għall-udjenza, għalkemm dejjem fir-restrizzjonijiet soċjali u kulturali ta' Malta. Huwa sewwa sew f'dan ix-xogħol li lill-awtur narah li qed juri kemm l-arti verbali f'Malta hija ħajja, 'il bogħad ħafna mill-prinċipju ta' ħafna prinzipjanti jew dilettanti tal- folklor, li kienu u li għadhom jgħidu li l-folklor huwa mejjet jew qiegħed biex. It-testi tal-ħaġa moħġaġa jinħalqu huma U jingħadu u jinbnew quddiem għajnejn l-udjenza. U kull darba li jkunu mtennija dejjem ikun hemm. il-possibbilta' qawwija li xi ftit jew wisq jinbidlu. Mertu kbir ta' Cassar-Pullicino jolqot żewġ livelli tax-xogħol komparattiv tiegħu. — L-ewwel, kontra Manwel Magri (1851-1907) li ħares biss lejn il-lvant, u kontra Cremona li saħaq fuq l-Ewropa, Cassar-Pullicino jieħu l- Mediterran sħiħ u jqabbel ma' kull fejn jeħtieġ, bla suġġettiviżmu ta' xejn fil-limiti tal- komparattiviżmu tiegħu. Fil-fatt, l- aqwa xogħol tiegħu marbut mal- metodu komparattiv fl-isfond Mediterranju. It-tieni, Cassar- Pullicino baqa' sa l-aħħar ifittex U jirrevedi. kulma jkun sema' qabel, dejjem skond ir-reqqa. xjentifika tar-riċerka kif jitlob il-metodu komparattiv. Ngħidu aħna, quddiem l-iżviluppi kbar li bdew iseħħu mis-sitfinijiet 'l hawn fil- folklor. internazzjonali, hu ma baqax lura milli jistqarr fl-1992: 'Barra l-ġbir u t-tixbih wieħed irid jieħu l-analiżi tat-testi u l-istrutturi tad-diversi ġeneri, ' 10) U għadni niftakar il-kliem li qalli fit-28 ta' Lulju, 1971 aħna u nitkellmu fuq ix-xogħol tiegħu U stqarrli. u. ngħid is-sewwa ħasadni: 'Kemm. inħossni li għadni m' għamilt xejn, u dan sew imħabba l-materjal mhux ippubblikat li għandi fil-kexxun u wkoll għax issa hu l-waqt meta nħossni ppreparat, l-iktar għax-xogħol ta' tixbih. Jien iddixxiplinat fix-xogħol tiegħi; dejjem stennejt iż-żmien għall-istudju: komparattiv; iżda llum il-folklor sar id-disperazzjoni tiegħi, għax ħin m'iniex insib.' Dan hu l-messaġġ li jgħaddilna llum. Cassar-Pullicino: — fl-eta' veneranda ta' 82 sena magħluqa: mill-fehmiet romantiċi li kienu jagħmlu sens għal Malta ta' wara l-gwerra li bdiet tfittex l- identita' tagħha, Cassar-Pullicino qiegħed jistedinna biex ngħaddu għall-analiżi testwali li m'għandniex xi ngħidu trid tagħti kas ukoll tas-semantika kulturali fid-diskursivita' tagħha. Qed jistedinna biex nibqgħu dejjem naġġornaw ruħna fir-riċerka u fl- istudju modem tal-folklor kif għamel hu mill-erbgħinijiet 'il quddiem u kif jerġa' jissuġġerilna fid-disgħinijiet. Qed jistedinna biex inkunu ddixxiplinati u dak li għandna nagħmlu U li rridu nibdew fir-riċerka, naqbdu u nagħmluh issa. Ma nistgħux inħallu għall-għada jew nibqgħu qisu fid-dinja ta' l-akkademja qatt ma ġara xejn għalina U ma ninfetħux għall-fehmiet u t-teoriji moderni. Grazzi, grazzi ħafna, għall-ħidma tiegħek b'riżq il-kultura tagħna. i) Taħdita li saret fil-Lejla f'ġieħ Ġuże Cassar-Pullicino organizzata mil-Librerija ta' l-Universita' u l-Għaqda tal-Malti (Universita) fis-17 ta' Diċembru, 2003. Mifsud-Chircop, Ġuże' — Cassar- Folklorista, teżi għall-grad. ta' B.A., Malta, l-Universita ta' Malta, 1972, Ara wkoll, Ġorġ Mifsud-Chircop, 'Sehem Temi Zammit fil- Folklor Malti, Analiżi vol. 4/5, Malta, Ġunju-Settembru, 1991, pp. 18-19, Ottubru-Novembru, 1991, pp. 14-15. (6) Ara l-istudji fiegħu: 'Pauline Tradifions in Malta', Sc/enfia, vol. Ġuże' Cassar-Pullicino, Ħaġa Moħġaġa U Taħbil il-Moħħ deħor, l-le ediz., 1957- 1959, p. 20. (8) — Ir-reċensjonijiet kolha li nħarġu sissa fuq dan il-ktieb huma kollha ripetizzjoni ta' kulma qal l-awtur innifsu. (9) Cassar-Pullicino, Ħaġa Moħġaġa U Taħbil il-Moħħ leħor, it-2 ediz., M. Mifsud Paul Falzon, 'Bejn Paġna u Oħra', Ġuże' Cassar-Pullicino intervistat, il-Mument 26.01.1992.