ħukżak. lir-teġinat sima ta' Birdijie Malta għall-membri ta' taħt is-sittax. Norganizzaw ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, serati kraft u anke naghmlu xoghol ambjentali, Noħorġu l-magażin il-Ħisttafa kull xaharejn ghall-membri, 7 u nagħmlu hendawts u logħob għal waqt l-attivi Għeżież Ħuttaf, Dis-sena hija speċjali għall-BirdLife, għax dis-sena nagħlqu 40 sena V'essssli Il-BirdLife bdewha grupp żghir ta' nies fid-29 Jannar 1962- ilu koċċ huxi Dak iż-żmien l-ambjent ħadd ma kien isemmih, u fil-fatt il-BirdLife kienet l-ewwel ghagda ambjentali f'Malta. Dak iż-żmien l-għaqda kien jisimha MOS (Malta Ornithological Societv) għax ornitoloġija tfisser l-studju ta' l- ghasafar. Għall-ewwel il-membri kienu ftit. illum il-BirdLife għandha mat- 3000 membrut Li tkun membru fil-BirdLLife ifisser żewġ affarijiet 1. li inti tħobb lin-natura 2. li inti trid tgħin lin-natura. il-membri tal-BirdLife huma bħall-ħjut li jiffurmaw ħabel- weħidhom il-ħjut ma tantx jifilħu, imma flimkien jiffurmaw ħabel oħxon li jerfa' kolloxi Għalhekk iktar ma l-BirdLife ikollha membri, iktar ikollna saħħa niddefendu l-għasafar u nt-riatura. Per eżempju kieku ma kinitx il-BirdLife, postijiet bħar-riservi naturali ta' l-Għadira u s-Simar lanqas jeżistu'l Flok l-Għadira kieku llum hemm iriq u xi parking (b'xi palma ġo konkab), u flok is-Simar kieku lum hemm xi lukarida oħra (b'xi żewġ palmiet ġo konkal). Imma l-BirdLife tħabtet u nefqet u ħadmet biex dawn il-postijiet isiru riservi fejn l-għasafar u annimali oħrajn ikollhom fejn jistrieħu u jgħixu fil-kwiet. Il-BirdLife trid tkun biex tahseb għall-bżonnijiet ta' l- għasafar. U b'aktar membri nkunu nistgħu nagħmlu riservi oħrajn għan- natura. Għalhekk ngħidilkom: jekk tħobbu n-natura, ibqgħu membri fil- Birdijfe mhux sena jew sentejn, imma ħajjitkom kollha Caw ħbieb, u qisu li 40 sena ohra nerġgħu niċċelebraw flimkieni Naħseġ jien inkun bil-bastun perċ..' Indirizz: BirdLife Malta, 57/28 Triq Rigord, Ta' Xbiex MSD 12 Tel:21347646 Fax: 21343239 email: info0Obirdijfemaita.org website: www.birdiffemalta.org email tal-magazin: ilhuttafa0 birdlifemalta.org Sakemm mhux speċifikat mod ieħor, l-isem BirdLife f'din il-publikazzjoni jirreferi għal BirdLife Maħa Marer almill- maqgaż a' jiġi kkupjat dmentii mhux għal skopijiet kummerċjali, dment li jissemma' l-isem il-Ħut ni li tintbaghat lill-Birol-ife kopja tal-materjal fejn ġie kkupieċ. / Publikazzjoni: BirdLife i ġ' Disinn u produzzjoni: Victor Falzon J $ Faċċata ta' quddiem: Ta iħratt ta' Victor az) i jalei stands JEŻENTA i. Sħubija ti klabb Ħutlaf hija Lin2 fis-sena. Il-Ħuttafa 48: Jannar- Frar 2002 ia 3 Darba waħda fil- Bajja ta' San Tumas niżlu disa' ċinji jistrieħu mill- i vjaġġ twil li kienu ghamlu… F'daqqa waħda tfaċċat spidbowt ġejja tiġri. Ġo fiha i kien hemm tliet kaċċaturi armati bis-snieter… Dawn bdew jisparaw fuq iċ- ċinji, u qatlu ħafna minnhom. Iċ-ċinji waqgħu fil- baħar… Imbagħad il- i kaċcaturi Din l-istorja ġrat fl-20 Jannar li għadda. Żgur tafu biha, għax dawn it-tliet kriminali rawhom in- nies, ħadulhom ir-ritratti, u l-pulizija qabdithom u teligħethom il-qorti. Issa nisperaw li jieħdu kastig kbir ħafna ta' dak li għamlu. Imma kemm hawn nies li jafu li bħal dawn iċ-ċinji jmutu miljuni ta' għasfar kull sena f'Malta u f'Għawdex bil-kaċċa7 Ħbieb, dawn l-affarijiet għadhom jiġru f'pajjiżna għax ħafna Maltin mhux veru jimpurtahom min- natura. Nagħmlu ftit għaġeb, imbagħad ninsew kolloxi Kieku veru jimpurtana, kieku ngħollu leħinna b'vuċi waħda u ngħajtu u nibqgħu ngħajtu STOPI sakemm min għandu jisma' jisma'l U jobdil il-Ħuttafa 48 7 Jannar- Frar 2002 Għadhom kemm sabu speċi ġdida ta' klamar ġgant (giant squid). Din l-ispeċi titwal madwar 7m, bit-tentakli tagħha twal madwar 10 darbiet daqs ġisimha. F'dawn l- aħħar snin, xjenzati rnexxielhom jaraw dan l-annimal xi tmien darbiet f'diversi nħawi: qrib il-Messiku, fl- Atlantiku, fl-Oċejan Indjan u anke fil-Paċifiku. Jaħsbu li din l-ispeċi hija membru tal-familja Magnapinnidae, li s'issa dejjem frieħ tagħhom li ntlemħu. Naturalment, dan ma jistgħux jikkonfermawh qabel ma jaqbdu wieħed minn dawn il-mostri u jistudjawh. il-fatt li fis-seklu 21 għadna qed niskopru annimali ġodda ta' daqs hekk kbir juri kemm għadna ma nafu xejn dwar l-oċejani tad-dinjal Il-baħħara minn dejjem ħolmu li jaqbdu klamar mostrużi Ġrieden u ħuti Araw għandkomx il-ħila ssibu : 9 ħutiet : 5 ġrieden moħbijin fl- istampal Ħudu fotokopja ta' l- istampa, immarkaw l- affarijiet u ibagħtuhielna (in Jew inkella mmarkawhom f skenjaw l-istampa u ibagħti email (paġna 2). Tinsewx is Tqasqsux il-magażin għax sensu: Cans għandkom sa 20 Marzu 2002. Min jirbaħ jingħata sett kartolini ta' l-għasafar. Ir-rebbieħ li mexxielu jsib dak l-imbarazz kollu mormi fil- baħar kien Gianluca Pollacco minn San Ġwann. Gianluca rebaħ sett kartolini ġodda ta' l-għasafar. Ghandna ġwinħajn wesgħin u ttir bil- mod. Fost l-għasafar tax-xitwa hemm dawk li jiġu f'Ottubru u jibqgħu sa Marzu. Imbagħad hemm speċi oħrajn li jitfaċċaw fix-xitwa u jew jibqgħu għaddejjin jew jibqgħu hawn xi ġimgħat jew anke xhur. Insomma, kull speċi għandha qisu arloġġ tagħha - u dak hu parti mis- sabiħ ta' l-għasafar u tan-natura in ġenerali. il-venewwa hi speċi li tidher Malta fix-xhur tax-xitwa, imma diffiċli toħdilha kopja taż-żminijiet tal-passa. Numru żgħir ta' venew ipassi bejn Ottubru u Novembru u mbagħad f'Marzu, imma mhux l-ewwel darba li jidher ammont mhux hażin ta' venew fl-eqqel tax- xitwa. Dan għaliex il-venew jippreferi jaħrab il-kesħa u meta x-xitwa fl- Ewropa tkun qalila (kif kienet din is- sena) dan jaqbad u jittajjar lejn artijiet iktar sħan. Mhux l-ewwel darba li f'Diċembru u Jannar jidhru qtajja' mdaqasin ta' venew ipassu. Il-venewwa hija għasfur mill-isbaħ. Għandha daharha aħdar skur ileqq, sider iswed tuta, u żaqq u għonq abjad. Fuq rasha għandha toppu wieqaf li jidher mill-bogħod. Peress li ħi tajra tal-plajja, saqajha huma twal u tfittex l-ikel billi timxi u tnaqqi insetti u dud minn fuq il-ħamrija niedja jew ħaxix baxx. Għandha titjira xejn mgħaġġla u tħobb tittajjar fi qtajja' miftuħin. Spiss tgħajjat l-għajta karatteristika tagħha li tixbah 'pil-wi' (hawn min ixebbahha ma' trumbetta tal-logħobl). Għalhekk il-venewwa hija waħda mill-iktar għasafar li faċli nagħrfuha. i f'Malta narawha l-iktar fl-għelieqi, fix- l darba li xi waħdiet iqattgħu parti mix- j xitwa magħna, l-aktar fl-ajruport jew Il-liġi Maltija thallik tispara fuq il- venewwal Għaliex2i Tippreferi postijiet miftuhin u / qtajja' kbar ta' venew kienu kull sena mingħajr siġar jew blat kbir u għalhekk I jgħaddu ġimgħat u xhur jistrieħu u jieklu fuq ix-xagħri ta' dik il-gżira. illum, bil-gwerra bia rażan li donnu l-poplu Malti iddikjara fuq kull biċċa art mhux mibnija, diffiċli naraw qtajja' hekk kbar ta' venew. Meta jidher narawh l- aktar ipassi fl-għoli jew għaddej minn fuq il-baħar. Kull sena xi venewwa jew tnejn iħobbu jgħaddu ftit żmien fir- riserva ta' l-Għadira. U waqt li qed nikteb naf li l-Għadira bħalissa hemm waħda li ilha hemm diversi ġimgħat ġe xagħri u fl-ajruport. fuq Kemmuna. Fi żmien l-Ingliżi qtajja' mdaqqsin kienu spiss jidhru f'Ħal Far, li dak iż-żmien kien ajruport militari u allura magħluq u mgħasses sew. Berdwoċers li jiftakru dak iż-żmien jgħidu ii ġieli raw qatgħa ta' 350 venewwa iqatigħu x-xitwa f'Ħal Far. I Salvu, raġel li għex ħajtu kollha fuq : Kemmuna (u li l-laqam tiegħu hu 'Tal- Venew' l), jiftakar li meta kien żgħir Mark Anthonw Falzon Il-venew iħobb itir fi qtajja'. il-Ħuttafa 48 - Jannar- Frar 2002 Begazzina tar-rokka David Attard 11 Ħuttafa Malcolm Scerri 8 Russett Griż Arnold Sciberras 14 ibagħtulna t-tpinġija tagħkom. Basta natura (mhux pets), mhux bil-kulur, u iktbu isimkom, età u x'inhu l- annimal jew pjanta li tkunu pinġejtu. Kull stampa li nġibulkom trebbaħkom 3 punti fil-Ħuttafa tas-Sena 2002. ; il-websajt tal-BirdLife rebħet id-Data Stream Malta Web Award għall-aħjar websajt ta' għaqda volontarjal Prosit lil ħabib tagħna — Denis Cachia li jżomm il-websajt aġġornata — kważi kuljum. Inti żortha l-websajt tal- BirdLife7 Mela mur www.birdiifemalta.org il- Ħuttafa 48. t Jannar- Frar 2002 Pariri siewja biex tgawdi l- sgħasafati Jekk tmur mixja fil-kampanja, imxi bil-mod u bil-kwiet, ħares madwarek u ssemma'. Tinsix tagħti minn ħin għal ieħor titwila 'l fuq lejn is-sema - ma tistax tgħid x'jista' jkun għaddej minn fuq raseki L-għasafar spiss jindunaw bina qabel ma nindunaw bihom aħna, imma ħafna drabi ma jtirux mill-ewwel, imma jibqgħu hemm ihufu għall-ikel, b'għajn waħda fuqna. Sakemm ma jħossuhomx mhedda, jissaportuna nersqu ftit lejhom, u dan importanti biex narawhom sew, nagħrfuhom u ngawduhom. Kemm għasfur tarah sew jiddependi minn kemm inti taġixxi b'kawtela. Jekk ma tridx tgerrxu, tagħmilx movimenti f'daqqa - anke t-tromba tellagħha bil-mod għal m'għajnejk. Jekk taħsdu, ċaw ċawl U naturalment, anke jekk int eċitat, QATT tiftaħ xi ħanġra ħalli tgħajjat lil sieħbek jiġi jara x'rajti Michael Sammut Jagħmlu Iż-żanżun (German wasp Paravespula germanica) jinsab kullimkien u huma wieħed mill-aktar żnażan komuni. Meta jkun wieqaf, il-gwinħajn jitwiehom mal-ġenb ta' ġismu. Huwa jgħix soċjalment, jiġifieri fi gruppi kbar, bir-reġina, ir-raġel u s-suldati jew ħaddiema. bejta tax-xema' bħal tan-naħal imma ma jipproduċux għasel. Fil-fatt dawn iż-żunżan ma jiklux nektar, imma jieklu annimali oħrajn bħal insetti u brimb. Il-bejta tista' tkun kbira ħafna u jkollha sa 12,000 ċella. bejta tintuża biss għal sena, għax f'Ottubru ħafna minn dawn l-insetti jmutu, Ir-reġina ma tmutx, imma toħroġ biex titgħammar ħalli tibda familja ġdida. Ħafna mil-bajd li tbid ir-reġina jsiru suldati. Kolonja ta' żanżun jistgħu joqtlu sa 2kg ta' insetti - fost dawn hemm ħafna li jagħmlu ħsara lill-biedja. Meta l-insetti jibdew jonqsu aktar tard fis-sena, iż-żanżun idur għall-frott tas-siġar, u anke jdur mal-postijiet tar-rikrejazzjoni. Meta ma jsibux ikel, xi drabi jisirqu l-għasel minn bejtiet tan-naħal, u anke joqtlu ħafna naħal. Dan kultant joħloq problemi lil min irabbi n-naħal. F'ħafna nħawi tad-dinja, iż-żanżun huwa meqjus pest. It-tingiża ta' dan l-insett tweġġa' ħafna, u tista' tkun fatali għal min hu allerġiku u ma jiħux kura mill-ewwel. Mhux hekk biss: meta tattakka l-vittma, iż-żanżun jagħmel riħa li meta jxommuha sħabu, jattakkaw huma wkoll fl-istess post. Dawn kienu l-membri li ġew l-ewwel 10 fil-Ħuttafa tas- Sena 2001. Għat-tielet sena konsekuttiva, Jiirgen Pavanello ħa l-ewwel. X'inhu s- sigriet ta' Jilgen Is-sigriet ta' seħibna Jirgen huwa li jdaħħal skoss membri fil-Klabb - is-sena l-oħra daħħal 8 membri. Kieku kull membru jagħmel bħalu, f'temp ta' tliet snin naqbżu n-nofs miljun membrulti Żinnnnnni Iż-żanżun jagħmlu l-bejta taħt l-art, u ġieli anke fid-djar. Il-Ħ Ħutiafa 48. — 48. ' Il-gamblu ta' l-għadajjar Wara li Settembru u Ottubru ħallewna nexfin qoxqox, ix-xhur ta' wara tawna ftit xita mhux ħażin. Il-kampanja bdiet bil-mod il-mod tistejqer min-nixfa tas-sajf u qalb il-blat tax-xagħri reġghu ffurmaw għadd ta' għadajjar żgħar jew imdaqqsin. Għalkemm l-ilma ħelu ta' ġo fihom ma jdumx jeżisti aktar minn ftit xhur, f'dawn l-għadajjar jitrabbew diversi ħlejjaq żgħar li jinstabu f'dan it- tip ta' ambjent biss. Meta ssibu xi waħda minn dawn l-għadajjar, agħtu daqqa t'għajn mill-qrib lejha, u aktarx li tilmħu l-gamblu ta' il-għadajjar. -gamblu ta' l-għadajjar huwa mir-razza tal-granċi. Jikber sa lewn kannella hadrani, għalkemm ġieli jkollu l pjanti mikroskopiċi. nxef għal kollox, il-mara tbid għadd ta' bajd fit-tajn 7 F'ħarġa oħra nurukom xi ritratti tat- Għid malajr għal 3 darbiet: Se nimxu i mixja sax-Xemxijal Tajjeb, mela narawklll Wara s-suċċess tas-sena li għaddiet, dis-sena se nerġgħu nagħmlu Mixja Maratona oħra. Dis-sena ddeċidejna li nerġgħu nieħdu l-istess rotta li ħadna s-sena l-oħra, għax jidher li kulħadd sabha komdal U mhux twila wisq: 11km biss. Bil-flus li niġbru issa rridu nixtru teleskopju ieħor, did- darba għar-riserva tas-Simari Data: Il-Ħadd 17 Marzu 2002 Niltaqgħu: Ħdejn il-Villa Rumana, ir-Rabat fit-8.30am Nispiċċaw: Fil-Bajja tax-Xemxija, għal xi nofsinhar Etajiet: Kollhal Ġibu hbieb, aħwa u ġenituri. Kulħadd merħba bih, basta lestli jimxil Ġibu jekk tridu xi ħaġa żgħira x'tieklu - titgħabbewx wisq, użaw basktijiet tad-dahar biex idejkom tkunu tistgħu ibandluhom fil-mixil 7 U żgur li hemmi Fittxu fl-iSponsorsheet ma' dil- did-darba r-rigali se nqassmuhom dakinhar stess tal- ħarġa tal- Ħuttafa. Il-Ħuttafa 48 7 Jannar - Frar 2002 Bajk ħajk (13-r) Nibdew mill-Mosta, nitilgħu sa l-iMġarr, u lura l- Mosta. Triq qasira biex żgur li ħadd ma jegħja. Min irid jista' jġib ir-rota tiegħu, u min irid jista' jikriha (xi Lm1.75). Dawk li se jikru, l-aħjar iċemplu l-uffiċċju tal-BirdLife biex jibbukkjaw. Niltaqgħu: 8.30am Bieb il-Belt jew Sam ħdejn il- knisja tal-Mosta Ħbieb Falkuni, Għall-borok (13-) Fix-xaharejn li għaddew, ; ; A i attività waħda biss kellna uffiċjali, Il-qamar kwinta ta' Marzu jġib mieghu l- u peress li kienet ix-xita kellna… PASSA tal-borok, u għall-ħames sena le, mhux nerġgħu nippostponuha, konsekuttiva, aħna tal-Falko sejrin imma kellna nivvintaw xi haġa nittrumbjawlhom. Garanzija ma nagħtux, oħra. Flok is- għax jekk jinzerta riħ probabbli ftit naraw. Simar tlajna Għawdex nimxu. U: Immajekk ikun temp tajjeb jaf naraw 'il fuq mxejna xi haġa, għax sa filghaxija minn elf borkall wasalna sa taħt Tal-Ġordan. Data: Il-Ħadd 31 Marzu 2002 Għajjejna kważi mejta: ma Niltaqgħu: 5.50am Bieb il-Belt jew 6.45am flaħniex nagħmlu pass ieħor, venda ta' l-Għadira għalhekk, wara li avżajna lil tad- mt p 'ħajk ix-Żemx1) dar, ċempilna lil wiehed ħabib tagħna Mario li jgħix Għawdex biex jiġi jiġborna. U mm'alla kien u hu għax ħadna u għamlilna platt Il- Ħadd 2 Diċembru 2001 iltqajna ħdejn il-knisja tax-Xemxija għal xi t-8am. Konna xi 10: 7 għaġin għal żaqqna, u friskatur żgħażagħ u 2 teaders. Bdejna mixjin bil-mod fuq l- irdum, nieħdu gost nammiraw il-ġmiel ta' ilma sħun bil-melħ għal saqajnalli: 4: kampanja li konna għaddejjin minnha. Straħna u rqadna, u l-għada Wara xi ħin nimxu waqafna nistrieħu ġo bini antik ta' l-Ingliżi. Wara ftit komplejna l-mixja komplejna nimxu. Spiċċajna dorna: fuql-irdum, fejn qgħadna nittrumbjaw fuq xi gawwi li kien hemm itir fuq il-fixfarms. Sadanittant madwar Għawdex kollul bdejna neżlin lejn is-salini tal-melħ i illum m'għadhomx jintużaw. Aħna u neżlin kellna nħabbtu Apparti din l-avventura, kellna wiċċna ma' xi rġiel fuq l-iskremblers li għaddew jgħaffġu u jkissru minn fuq ix-xagħri. l diversi laqgħat oħrajn bejnietna. Dan ma kienx kollox għax hekk kif inżilna fil-bajja rajna dawk li għall-ewwel dehru li kienu Fit-12 Jannar ngħaqadna ma' papri jgħumu ġo salina minnhom. Perċ kif ersaqna aktar qrib indunajna li'kienu papri decovs, studjużi oħrajn tal-BirdLife u uħud minnhom tal-plastik u oħrajn ħajjin li kienu qed jintużaw minn kaċċaturi biex iħajru papri morna nagħmlu roost counttaz-:—,. Oħra jersqu lejhom. Barra min hekk, dawn il-kaċċaturi kienu qed jużaw xi kasett rikorders bi — zizka bojod, fejn irnexxielna — ħsejjes tat-tajr- dawn huma kollha affarijiet illegali. Kien f'dan il-mument li rajna qatgħa ta' 18- 4 ngħoddu 2768 zakak. Wara il brajmla t'għajnha bajda (ferruginous ducks). il-kaċċaturi sparaw diversi tiri fuqhom perd ma laqtu l-ebda waħda minnhom. Wara dan kollu komplejna l-mixja tagħna - għaddejna mill-Mistra u wara minn fuq Irdum il- Bies, fejn rajna speċi ta' bebbuxu li tgħix fuq din il-blata biss. Fl-aħħar nett tlajna Fort Campbell, morna badger carting u b'kollox konna 10 min-nies. Tgħidx kemm fortizza ta' l-Ingliżi mitluqa, fejn qgħadna nilagħbu u nistrieħu. Fl-aħħar morna fuq l-istejġ biex 7 naqbdu tal-linja lura. ħadna gost - għall-ewwel soqna bil-mod, imma malajr tgħallimna - iġri nerġgħu mmorrul Għandna l-pjaċir ninfurmawkom li wara waqfa ta' 5 snin, il-Kumitat tal-Falko reġa' beda jiltaqa', naturalment issa b'nies ġodda. Il-membri huma Stefan Azzopardi, Matthew Borg X'jimpurtani Cardona, Andre Callus, Joanna —: 'l-aqwa li Ellul, Franco Farrugia, Graziella i , , ngawdil Grech, Simon Sultana u jien. : - Iltqajna ċ-ċentru tal-BirdLife u fassalna l-pjan ta' l-attivitajiet li jmiss, u kif nistgħu nħajru aktar żgħażagħ 13-- bħalkom jiġu għall- attivitajiet. Mela fittxu niżżlu l-attivitajiet fid-djarju tagħkom, u narawkomi kbi igz) j lix-xagħri Justin Vassallo Andrċ Calus il-Ħuttafa 48 7 Jannar- Frar 2002 Iċ-ċomb huwa metall komuni ħafna li ilu jintuża għal mijiet ta' snin. F'dawn l-aħħar snin sirna nafu li-ċomb huwa. perikoluż ħafna għas-saħħa, speċjalment fit-tfal ta' bejn is-6 xhur u s-6 snin. Fl-Amerka per eżempju, wieħed minn kuli sitt itfal taħt l-età ta' 6 snin ibatu minn iead poisoning. Malta wkoll għandha liveti għoli hafna ta' ċomb fid-demm. mill-petrol Minn fejn jiġi ċ-ċomb ġo fina'2 Wieħed mis-sorsi ewlenin huwa l-pet- rol. Il-petrol fih innifsu ma fihx ċomb, imma ċ-ċomb. jiżdiedlu biex il-magna taħdem aħjar. imma b'xorti tajba daż-żmien ħafna karozzi qed jaħdmu b'petrol bla ċomb (Unleaded Petrol), u l-karozzi ġodda fil-fatt kollha hekk qegħdin joħorġu. Bil- liġil Minħabba f'hekk, l-użu ta' petrol biċ-ċomb naqas anke f'Malta f'dawn l- stess, l-Unieaded sar irhas minn pet- rol biċ-ċomb - din hija ħaġa tajba, għax ifisser li l-petrol bla ċomb issa jkun iktar popolari għax wieħed ikun jaqbillu anke għall-but- sfortunatament ħafna nies s'hemm jifhmu, u li ċ-ċomb qed imarrad il-moħħ ta' ħafna tfal bil-mod il-mod ma tinkwetahomx, forsi għax l- effetti ma tarahomx b'għajnejkl miż-żebgħa It-tieni sors huwa ż-żebgħa. Fis- snin Erbgħin u Ħamsin, l-użu ta' żebgħa b'bażi ta' ċomb kien għadu komuni ħafna. Il-problema b'din iż- żebgħa hija li frak fin tiegħu faċli jitħallat ma' trab irqiq li jkun hemm fl- arja, U dan faċilment iddaħħlu fil- pulmun man-nifs. Imma f'Malta l-ikbar problema taċ-ċomb miż-żebgħa mhijiex din. Hija d-drawwa li l-furnara għadhom jaħarqu njam miżbugħ, minkejja li dan huwa illegali. Iktar u iktar għandna għalfejn ninkwetaw b'din il-biċċa, ghax dan qed isir proprju ġol-forn fejn ikunu qed jaħmu l-ħobż. Imbagħad nikluh..l mill-iskrataċ Sors ieħor li l-ebda gvern m'għadu pprova jikkontrollah huma t-tunnellati ta' ċomb li jaqgħu bħal xita fil-ħamrija matul l-istaġun tal-kaċċal Iva, l- iskrataċ li jisparaw il-kaċċaturi jkunu mimlijin blalen żgħar taċ-ċomb. Dak iċ- ċomb li ma jolqotx l-għasfur jaqa' fil- ħamrija. Min jaf x'veleni jerħu minn dan iċ-ċomb għal ġol-ħamrija, li mill-ġdid tista' tispiċċa fil-ħxejjex u l-prodotti. U mbagħad, mill-ġdid, aħna nikluhoml Hawn pajjiżi li għaddew liġijiet li flok ċomb fl-iskrataċ jintużaw blalen ta' l- azzar. Imma f'Malta għadna 'l bogħod minnha dil-ħaġa. L-effetti taċ-ċomb fuq saħħitna jistgħu jkunu diversi. Fit-tfal jista' jirriżulta f'diżabiltajiet li jagħmluha diffiċli għat-tfal biex jitgħallmu jiktbu u jaqraw, f'difetti fit-taħdit, f'intelliġenza baxxa, u fi żvilupp mentali baxx. L- ivvelenar biċ-ċomb jista' joħloq problemi tal-qalb u tal-kliewi, u f'ċerti każi jista' jwassal anke għall-mewt. Għad m'għandniex idea xi ħsara jagħmel iċ-ċomb li joħroġ mill-iskrataċ tal-kaċċa ibgħat kollox lil BirdLife Malta 57/28 Triq Rigord Ta' Xbiex MSD 12 F'dal-ktieb insibu l-istorja tal- Greenpeace, għaqda li tiġġieled kontra l-ħsara li l-bniedem qiegħed jagħmel fuq l-ambjent. Din l-għaqda ma żżomm ma' l- ebda partit politiku u ma ' temminx fil-vjolenza. Fl-1971 tnax-il voluntier Kanadiż telqu : - mom fuq dgħajsa biex jippruvaw iwaqqfu bomba nukleajri l milli tisplodi. Ħadd qabel ma kien ħa riskju bħal dan. Dan ammejnie a WEJ al il-vjaġġ kien il-bidu tal-Greenpeace, li llum għandna ma' l- I erba miljun membru, li kollha jemmnu fl-istess għan. Kif wegħednikom, ma' dil-Ħuttafa qed nibagħtulkom Ċeklist Voluntiera tal-Greenpeace jissugraw ħajjithom meta , ta' l-Għasafar ta' Malta. jduru mad-dinja biex isalvaw balieni, dniefel u foki. lwissu Ħafna berdwoċers iżommu rekord ta' x'għasafar ikunu raw, mhux ftit biex skart tossiku ma jintefax il-baħar u biex l- u ċeklist qiegħda proprju għalhekk. Din tkun lista ta' l-għasafar iskart nukleari ma jintremiex bl-addoċċ. Naraw ukoll kif ; kollhali s'issa dehru f'Malta. Ħdejn kull isem għandkom kaxxa membri qalbiena ta' din l-għaqda lesti li jaslu anke sal- —— biex timlewha meta dak l-għasfur tkunu rajtuh. Fil-lista hemm Antartika biex jipproteġu l-pingwini u l-ambjent safi ta' dak 377 speċi, u għandkom tkunu tafu li s'issa ħadd għadu ma il-post meraviljuż. I- għaqqadil-lista kollha- skoss minnhom huma rarissmi u dehru Bix-xogħol tagħha l-Greenpeace qed jirnexxilha tiftħilna : darba waħda jew ftit drabi biss. Imma taqtgħux qalbkoml U għajnejna biex ma nkomplux neqirdu lilna nfusna u lid-dinja :— ftakruli biex għasfur jgħodd, tridu tkunu rajtuh ħaj u fis-selvaġġ. li qed ngħixu fiha. Il-BirdLife qed tqassmilkom diċ-ċeklist bħala rigal żgħir Janet Gerardi ;. tifkira ta' l-erbgħin senal Nisperaw li din tħajjarkom toħorġu iktar tagħmlu berdwoċing. Dal-ktieb issibuh ukoll għas-self mil-Librerija Publika tal-Furjana 9 9 € Tliet pitazzi 0 Sriker bil-kulur € 9 punti fil-Ħuttafa tas-Sena Ħajjar ħbieb, aħwa u kuġini jidħlu fi Klabb Ħuttaf, agħtihom kopja ta' dil- formola biex jimlewha, imla isfel nett id-dettalji tiegħek stess, u ibgħat kollox lil BirdLife Malta, flimkien mal-Lm2 tal-membru l-ġdid. lsem — Indivizz.— sta- ibgħat ċekk (pagabbli lil BirdLife Malta) jew 34 bolla tas-6ċ