GLEĦEN IS-SEWWA', is-Sibt, 21 ta' Jannar, 1978 F INBIDLET IL-BELT V F'artiklu ta' ftit ġimgħat ilu għidtilkom fuq fuq kif inbniet minn seklu għall-ieħor il-Belt Valletta fi żmien il-Kavallieri. Ilum se' nsemmilkom xi tibdil li sar fil-bini tagħha wara li dawn tkeċċew minn Napuljun. Nibdew bil-Bibien tal-Belt, Il-Bieb ewlieni, li fiż- żmien kien jissejjaħ ''Porta San Giorgio' għax kien ħdejn is-sur ta' S. Ġorġ, beda jissejjaħ ukoll ''Porta Reale', mnejn ġiet il- kelma 'Putirjal'. Dan il- Bieb fi żmien l-Ingliżi fl- 1853 biddel is-sura tiegħu. Min għandu 'l fuq minn 40 sena jiftakar dak il-Bieb b'4 passaġġi jew mini — tnejn għan-nies u tnejn għat-traffiku — u b'niċċa mal-ġnub min-naħa ta' barra — waħda bl-istatwa tal-Granmastru L'Isle- Adam, l-ewwel Granmastru f'Malta, u l-oħra b'dik tal- Grammastru La Valette, il- Fundatur tal-Belt. Fin: nofs kien hemm l-arma rjali Ngliża u skrizzjoni li tfakkar il-bini tal-Belt u arma papali ċkejkna taħ- tha. Min-naħa ta' ġewwa, kien hemm fuq il-Bieb il- bust ta' Papa San Piju V, benefattur kbir għall-bini tal-Belt. Wara l-gwerra dak il- Bieb milqut mill-bombi in- ħatt u minfloku nbena l-Bieb tal-lum bi 3 daħliet iżjed. wesgħin, fi stil l-ak- tar sempliċi, li ġie kkriti- kat minn ħafna nies. Għebu. l-istatwi tal-Gram- mastri, l-armi papali u ngliża, il-bust ta' San Pijul U l-Bieb, li kien ġa ħa l-isem ta' 'Kingsgate', be- ' da llum jissejjaħ ''Bieb il- Belt'. Għad-dħul fil-Belt min- naħa tax-Xatt, li fil-bidu kien isir minn bieb aktar fil-għoli, imsejjaħ 'Porta Del Monte' għall-Gram- mastru li fi żmienu nbniet biċċa kbira mill-Belt, infe- taħ, fl-1884, Bieb ieħor fil-baxx. b'4 daħliet, u ssemma ''Victoria' Gate' għar-Reġina Vittorja, li kienet issaltan dak iż- żmien. Il-Bieb ta' Marsamxett, li fi żmien il-Kavallieri kif igħidu, kien iżjed komdu għat-traffiku li jidħol il- Belt, ma baqax minn ħlief arkata li qegħda sservi ta' pont għat-triq li nfetħet biex tgħaqqad Marsamxett ma' Triq l-Assedju l-Kbir. Mill-arkata tinżel: għax- Xatt fejn dari kien hemm żewġ pontijiet tal-laneċ tal-Pont, li ħadu d-daqqa tal-mewt tagħhom bl-użu tax-'char-a-bancs' u bil- gwerra. Dnubl Kienu tant ħelwin u tant komdi dawk il-laneċi Ngħaddu issa għal-Pjaz- zez, jew Msieraħ kif qed insejħulhom il-lum bil mal- ti safi, u nibdew b'dik li l- Kavallieri. semmew ''Piaz. za San G'orgio' u li aħna konna nafu bi 'Pjazza tal- Gvernatur' jew sempliċe- ment 'll Pjazza', u li isse reġgħet bdiet tissejjaħ 'Mis- raħ S. Gorg. doriku li hemm quddiem il-bieb. Jiena niftakar sewwa fis- suldati blazzarini f'idej- hom wċżefin jew jippassiċ- ġaw quddiemu. Kienu jagħtu s-salut lill-Gverna- tur, lill-Arċisqof u jill per- suni oħra prominenti, meta kienu jgħaddu minn qud- diemhom. ' Niftakar fil- manuvri taċ-'Changing of the Guard' filgħodu. u fil- għaxija. U ma nistax ninsa l-parati militari spettakolu- F'din il-Pjazza għandna il-Palazz Magisterjali, li kien jrifsidenza tal-Gram mastri. Fi żmien l-Ingliżi Serva ta' residenza għall- Gvernaturi, ta' Sedi għal- laqgħat tal Gvern, għal xi uffiċċji sew civili, kif ukoll militari; u nżammu fih li stamperija tal-Gvern u l- Armerija. Mill-Kostituzzjoni tal- 1921 'l hawn beda jiltaġa' fih il-Parlament Malti; l- ewwel fis-sala tal-Arazzi, issa fejn qabel kien hemm l-Armerija. li llum ittieħ- de: flok listamperija. F'dik il-Pjazza, fiż-żmien kien hemm kolonna mal-ġenb lemini tagħha, li jagħti għal Triq l-Arċisqof. illum ma għadiex hemm. Ma nafx x'sar minnha. Fi żm'en l-Inglizi, il-bini ta' quddiem il-Palazz mibni fl-1640 iddawwar għal użi- jiet ġodda. Flok il-Kancel- lerija ta' l-Ordni, infetħet il-'Garrison Librarv'. Fi żmien il-Gvern Malti, tqie- għed hemm id Diparti- ment tal-'Foreign Affairs' Illum hemm iċ-Centru ta' Kultura Taljana. Man-naħa l-oħra infetaħ ib'Casino: San Giorgio' bħala Kazin għan Nesoz- janti Maltin. Jiena niftakar dan il-Kazin, li, meta spiċċa hu, il-Markiż Scicluna fetaħ Bank taħt ismu, Bank li l- lum sar tal-Gvern taħt 1 isem ta' Bank of Valletta'. Bejn dawk iz-zewg gwie- naħ ta' bini wieħed jara dak li sa ftit snin ilu konna nsejħu 'Main Guard', Sa minn żmien il-Kavallieri dak il-bini kien iservi ta' każer- ma għal dawk li kienu jagħ- mlu l-għassa għall-Palazz tal-Grammastru. — L-Ingliżi Zidulu biss il-portiku stil għamlu minnu l-istess uzu. zi u l-baned militari u navali li kienu ta' kull ġim- għa, bil-p;ogrammi tagħ- hom, iferrħu lin nies. Tiftakruha xejn dik l- arma, ngliza bl-iskrizzjoni latina taħthaf Din kienet tgħid li l-imħabba tal-Mal tin u leħen l-Ewropa. ik- konfermaw (lgħoti tal- Gzira) lill-ko'ra u qatt mir- buħa Ingilterra — 18147. Hum, arma u skrizzjoni huma. mgħottijja b kaxxa mizbugħa bajda u joni għarbija, biex turi dak il-post bħala ċentru ta' Kultura Libjana. Faccata tallstorja Maltija qadima tgħattiet b'faċċata oħra tal- Istorja Maltija reċenti. Kultant jiena u għaddej minn hemm inġib. quddiem għajnejja lill-Grammastru La Vallette b'wiċċu mqar- ras lejn dik. l-iskrizzjoni, jara Libjani u Maltin deħ- lin u ħerġin f'dak iċ-Centru u dawk iż-żewġ kanuni ip- puntati fuq il-Palazz t ie- għu. Kif u kemm jitbiddlu ż-żmenijiet u aħna magħ- hom. Avolja l-arlogg ta' fuq il-Kolonnat ta' dak il- bini baqa' ieqaf u ma juriniex il-ġirja taż-żmien. Il-Pjazza ta' quddiem. il- Biblijoteka, fejn għal xi żmien kien hemm taħkem il-post listatwa tal-Gram- mastru Vilhena, fi: żmien Regina' għax minflok il- Grammastru tqegħdet l- istatwa tar-Regina Vittorja b'tifkira tal-Ġublew Dehbi tas-Salina tagħha. Għal dik ir-Reġina ukoll ħa l-isem il-Kafe' ewlieni ta' Malta li kien miftuħ hemm għad- dsll tassiġar tal-larinġ. Fi żmienna dak il-kafe. bidel l-isem f''Caffe' Premier. Flok is-siġar, dehru l-umb- rellel u 'flok ilħmieġ tal- weraq naraw il-ħmieġ tal- ħamiem. skrizz- U FUNTANA F'l-piazzetta eħra. ta' quddiem il-Qorti kien hemm funtana mdaqqsa, li tneħħisġ fi żmieni. għaliex l-ilma li kienet ittajjat kien ilma baħar, u kien qed jagħmel ħsara lill-pitċura u lill-ġebel tal-Knisja ta' San Gwann. Flokha fl-1927, tqiegħed il-monument tat 8 ta' Se-tezxbiu u l-pjazza ssejħet ''Misraħ l-Assedju tfibir'. Pjazza oħra ta' tħawlet (Ikompli f'paġna 11) ħed jiħa- LEĦEN IS-SEWWA', is-Sibt, 21 ta' Jannar, 1978 KIF INBIDLET IL-BELT. VALLETTA (Jaqbad mill-paġna 7) finnofs palma U ssejħet —Piazza Palma'. Mill-Indi: pendenza l-hawn (1964) ħadet l-isem tà' Pjazza In- dipendenza. Dwar. il-bini qadim u ġdid tal-pjazza nit- ħaddtu iżjed 'il quddiem. Fi żmienna Saru żewġ pjazzez ġodda: waħda fid dħul minn: Putirjal (bit- twessiegħ ta' oħra iżgħar) u l-oħra quddiem San Gwann, għax- il-bini ta' dawk iż-żewġ inħawi .ntla- ħaq sewwa: millbombi. L- ewwel waħda ssejħet dan l-aħħar ''Misraħ il-Helsien' Biex: infetħet, twaqqa' ttaraġ li kien hemm ma kull naħa ta' Putirjal, taraġ li kien iwasslek għal : fuq il-Bieb, jew ħdejn' fejn: qa- bel kien hemm limtieħen. Spiċċat il-'Pickets House' il-Kafe' Mondial u l-gabuba tal-gazzetti taħt. dak. it- taraġ. llum isebbħu dik d- pjazza: naraw illoġġoġ u ċ-ċnut bil-balabostriru. — l- ħwienet moderni li nfetħu taħt il-loġġoġ.. u. l-fdal tat- Tijatru Rjal. Il-Pjazza. ta' San Gwann infetħetr u ssebħet hi wkoll bil-loġġoġ u ħwienet moderni. U d- kwiet ta' quddiem il-knisja ċieda għal għajjat tal-bej- jiegħa tal-Monti. l Minn dan li għidna wis- ħed jinduna li Tarkitetti tal-Belt ta' wara l-gwerra taw importanza kbira għal- loġġoġ, li jagħtu kenn fil- jiem tax-xemx fis-sajf u tax-Xita fix-xitwa. (Inkomplu darb'oħra.)