fel IF ikk BĊ ILJ L TR fak Bi għali Xi MEEDLQOT — Al geu, ji IL-AFE FDAL Aktar Memorji Ta' Tfuliti Fl-ahhar harga għedtilkom xi episodji u esperjenzi ta' tfuliti li bqajt niftakar. Fost dawn semmejt kif konna ngħad- du il-festa tal-Milied, li l-aktar inhobb, Din id-darba sar insemmilkom memorji ta' festa li ghalija mhix anqas sentimenta— li: dik ta' San Duminku tal-parrocca tal-Belt Valletta, kif kienet tkun celebrata xi ħamsin-sittin sena ilu. Imbaghad, granet qabel it-tizjin, kienu jinqalghu il-purtieri ta' kuljum u jitwahhlu dawk tal-festi, Uhud mill-ghamara li kienet tkun mgħottija bil-covers marbutin bil-kurdicelli, bħal siggijiet mhux ta' kuljum, is-sodda tar- ramm u il-mejda tal-kamra tal-pranzu li kien ikollha xi tapit tal-plush jew tal-bizzilla fuqha, hb' cover iehor fuqhom, kienu jinkixfu. (kien isir hekk ukoll fit-tberik tad-dar.)Konna nixtru qsari godda li kienu jitpoggew fuq il-qastri jew fil-gardini- era. Dak iz-zmien, il-qsari tal-weraq donnhom kienu aktar popolari mill-fjuri, Il-preparamenti kienu jibdew bil-hmistax il-Tlieta ta' qabel il-festa, fejn kienet issir priedka minn patri li mhux Dumnikan, għax jgħidu li id-Dumnikani ma jfahhrux lil-San Duminku huma stess, Il-festi ta' barra kienu jibdew bit- twahhil ta' l-arbli, it-tizjin tat-toroq li kien ikun elaborat hafna, specjalment Strada Mercanti u Strada San Domenico; kont titpaxxa tassew. Kienu jwahhlu bozoz tad-dawl mat-toroq kollha u mal-faccata tal-knisja. Niftakar li darba, fi triq minnhom kienu għamlu speci ta' kannizzata ta' l-injam, weraq, fjuri u festoons tal-karti. Niftakar meta saru għall-ewwel darba il-bombli li ddendiu fi Strada San Domenico ghall-ewwel darba; kienu jkantaw: ''Bombli, bombli…ta' l-ilma friski' Strada Merkanti kienu jitpoggew kolonni u fughom speci ta' qasrija bil-palm frisk, u bejniethom pedestalli għoljin bil- qaddisin Dumnikani. Fil-kantuniera hejn Strada Mercanti ma' Strada San Cristo— foro kienu jitpogġew erba' papiet Dumnijkani, statwi li għad- hom, jitpoggew sa'llum, bhal ma ghadhom il-bombli,. Kull sena kien jizzanzan sett pavaljuni jew bnadar pittureti. Go Strada Merkanti kien jintrama ark enormi u sabih, fil-wesgha tat-triq mill-hajt tal-palazz sal-faccata, fejn illum hemm Costa ta' l- Aktar l- isfel fi Strada San Domenico, kien jintrama palk tal-banda li kont titla' fuqu bis-sellum. Dizgrazzjatament dawn inqerdu fil-gwerra, Ghadu jidher il-hadid imwahhal mal-hajt, fejn kien jintrama dan il-palk, Illum hemm nicca zghira ta' San Duminku, Fil-kantuniera ma' Strada Mercanti u Strada San Cristoforo kienet titqieghed fil-gholi, kuruna mimlija bil- karti kuluriti. Malli l-istatwa ta' San Duminku tasal tahtha, kienu jigbdu spaga u l-karti jaqghu fuq il-vara fost ic-capcip u l-briju. Madwar il-kwartier tal-knisja u l-kunvent jezistu vari u nicec oħrajn li kienu jizzejnu, jinxtegħlu, u jpoggu l-fjuri maghhom. Dak iz-zmien kien hemm pika kbira bejn il-parruccani u z-zewg baned tal-Belt, u gie li kien jinqala' glied u nkwiet, Lejliet kien u ghadu jsir il-famuz marc mill-Banda King's Own. Jigu ghalih nies minn kull parti ta' Malta, avolja jsir fil- granet tax-xoghol. Dizgrazzjatement xi ftit holoħ jixorbu, specjalment xi zaghzagh, u jispiccaw mixhutin fl-art ,, waqt li l-familjari taghhom jippruvaw jehduhom id-dar. Dak iz-zmien kien hawn stazzjonati f'Malta bahrin u suldati Nglizi, uU ma kienhux jahsbuha darbtejn jinghaqdu u jkomplu. Nisma anke xi nies anzjani jgħidu li lejlet u nhar il-festa kienet iddoqq l- imsemmija ''Banda ta' Indrij'' fid-Due Balli, fost zfin u briju. It-tizjin tal-knisja kien isaħhrek, Dawk il-linef mixgh- ulin, id-damask ahmar bil-baordura safra, it-tuzell fuq l-altar maggur, l-armar tal-altari, lampieri, hafna minnhom tal-fidda, bukketti tal-fjuri, bosta minnhom ghamla ta' lembut maqlub quddiem il-vara, bl-isem tal-kazin, individwu jew socjeta li jkunu baghtuh, u xama' ta' kull daqs, uhud minnhom mpingijin. Nhar il-festa jigu sacerdoti minn kull Ordni biex iqaddsu, u qassisin u monsinjuri minn diversi lokalitajiet u rhula. Tista' tghid li minn kmieni filghodu, għal-habta tad-disgha kien ikun hemm quddies kontinwu f'kull altar tal-genb. Ghall- habta tad-disgha u nofs kien jibda l-pontifikal, bil-panegierku isir minn xi predikatur famuz. Malli jispicca l-pontifikal u l-Isqof ilesti biex imur, kienet tinghata l-musketterija minn fuq il-bejt. isgof kien jibqa' ghall-pranzu. Ahna t-tfal kien ikollna knisja zghira tal-loghob, u minn xi hmistax qabel erhilna nittalbu minn għand il-genituri jew iz-zijiet jew nifthu l-karus, biex nixtru minn ghand Toni tal- pasturi jew minn ghand id-Dude', li kienu armati madwar il- knisja ta' l-erwieh. Kien hawn vari zghar ta' San Duminku. jibdew minn sixpence (2.50), tax-xelinu nofs u tal-erba' xelini (20c). B'hames xelini kont tixtri vara replika bhal tal-knisja, sa bl-angli mal-pedestal. Kien ikun hawn ukoll ghall-bejgh fratelli u patrijiet, akkolti u monsinjuri tat- tafal, li kienu jiswew sold. Lejliet il-festa kienu jarmaw l-imwejjed tal-qubbajt u l- gabbani tar-ruggata, luminata u gelat li kien jinbiegh solid u kien kbir. il-hwienet tax-xorb kienu jbieghu ukoll helu specjali u pasti tasseww tajbin u friski. Taht fejn kien jintrama l-palk li semmejt qabel, kienet tezisti speci ta' gabbana tiehu l-wesgha tal-bankina, tant dejqa u twilha, li sidha bilkemm kien ikollu fejn idur. Din ukoll inqerdet fil- gwerra. Lejliet il-festa kienet issir it-translazzjoni. Fost dawk li jieħdu parti kont tara uhud li filgħodu kienu xurbana, jew jiehdu parti attiva, jew libsin pulit fuq il-bankini. Generalment kienet tizzanzan libsa gdida ghall-festa. Kienet ukoli moda li l-irgiel u l-guvnotti jilbsu nkravata bajda bl- arma ta' San Duminku bil-kelb u s-salib. Dawn kienu general- ment jitpittru mis-sorijiet. Nhar il-festa, kull familja kienet tarma l-mejda. L-ikla kienet tikkonsisti f'xi hasi li kien jitrabba apposta, fniek, imqarrun fil-forn u patata b'xi koxxa tal-majjal. Dawk iz- zminijiet il-forn kien jinthghat barra. em il-knisja ezatt, u iehor Tal-Hobza fi Strada San Domenico. Gie li minhabba l-folla, ghand tal-forn kien jinqaleb xi dixx,..ma nafx umbghad x'kienu jieklu… Generalment kienu jistiednu lil tal-familja, u missieri kien jistieden ukoll lill-impjegati. Nhar il-festa, ghal-habta ta' wara' s-sitta, kienet tohrog il-processjoni. Kienu jiehdu parti il-fratellanzi tas-Sagra— ment, ta' San Vincenz u r-Rozarjanti u diversi membri tal- ghaqdiet religjuzi; kien ikun hemm numru gmielu. jimxu l-patrijiet Dumnikani mill-provincja kollha; dawn kienu jilbsu il-famuza u prestigjuza muzzetta, privilegg gej mill- antik. Dak iz-zmien il-patrijiet kien ikollhom it-tonsura, li kienet tikkonsisti filli jaqtghu cirku tond fix-xagħar fin-nofs tar-ras, il-processjoni kienet tohrog mill-knisja ta' San Duminku, iddur ghal Strada San Domenico għal Strada Rjali, ghal Fuq San Gwann, u terga' ghal ftrada Mercanti. Illum, dawn l-ismijiet tat-toroq inbidlu għall-Malti, u Strada Rjali saret Triq ir- Repubblika, Kif il-vara triskorri s-suq kienet tigi taht l- ark fejn kien jibda l-briju. Memorji li ma jintesewx; folla enormi bil-gassijiet kuluriti u xama' specjali kwadra, li jidhirli li kellha aktar minn ftila waħda. Biex minn hawn il- vara terga' lura l-knisja, kienet tiehu xi saghtejn, fost id- daqq tal-qniepen u l-marci. Il-qniepen kienu jibdew idoqqu mill-erbgħa ta' filgħodu; infatti, min kien idoqqhom, kien jorqod il-lejl fil-kampnar. Maiji l-vara tidhol u tinghata l- barka Sagramentali, kulhadd girja wahda ghal hdejn il-Baviera biex jara l-loghob tan-nar u l-kaxxa nfernali. Kien ikun hemm spettaklu sabih u li jdum… Dak iz-zmien il-parti l-kbira tat-trasport kienet bil- bhejjem, u minhabba li kienet iddub u taqa' hafna xama mat- torq, kienu jizeiqu x'uhud minnhom. Hawn ma nistghax nonqos li nsemmi lill Patri Mikiel li kien il-prokuratur abbli hafna tal-festa, il-familja kbira tas-Sisi u Karmenu Muscat, li kien jiehu ħsieb id-dawl, l-armar u d-disinji. Dawn in-nies huma sinonimi mal-festa ta' dawk iz-zminijiet. Hemm hafna dettalji ohra fuqhiex wiehed jista' jelabora, imma mpossibbli tgħid kollox fi spazju hekk limitat, L-ISTAMPA LI TIDHER WARA' DIN IL-PAGNA TURI:- Fuql- Festa ta' San Duminku fil-Belt Valletta. Jidhru id- Dumnikani libsin il-muzzetta specjali. u jidhru wkoll il-bombli li jżejnu t-triq, kif imsemmijin mill-awtur fl-artikolu tieghu. (ritratt minn Guido Lanfranco fil-festa tal-3l-7-1983) Isfel:- Il-karrozzeila tal-kappillan bil-parilja, u l-karru tal-mejtin, sekonda klassi, jistennew ghal-funeral ħdejn l- isptar San Luqa fil-Gwardamanga. Dawn kienu f'April tal-1969, l-ahhar li baqghu jintuzaw, għax spiccaw f'dik is-sena stess, biex minflokhom hdew jintuzaw il-'hearses' karrozzi apposta. (ritratt minn Guido Lanfranco fl-20-4—-1969) L-IMNARA TA' DIN IS-SENA B'dan in-numru 14 ta' l-Imnara qed nippruvaw inbiddlu l-format u l-prezentazzjoni tal-bullettin tal-Ghaqda tal- Folklor. Fin-numri ta' qabel, sa mill-bidu, l-editur kien jippublika lista bibljografika ta' artikoli u kotba ta' nteress folkloristiku għall-Maltin, kif ukoll notamenti dwar attivitajiet tal-Ghaqda tal-Folklor; izda minhabba problemi ta' spazju, dawn ghadhom ma dehrux f'dawn l- ahhar zewg hargiet, madankollu qed jingabru biex jidhru malli ;jkunhemm ic-cans. Il-produzzjoni ta' L-Imnara kull sena qed tiswa aktar, ukoll jekk mhix tigi stampata ghand l-istamperija, u ma nistghux nippublikawha f'numru akbar, għax l-għadd ta' kopji jiddependi minn kemm hemm membri fil-Ghaqda taghna li jhallsu l-hlas ta' lira fis-sena. Ghalhekk inheggu lill-membri biex ikunu regolari fil-halm, b'hekk jghinu fit-tixrid ta' l- interess tal-folklor taghna permezz ta' L-Imnara.