LEHEN IL-MALTI. MAĦRUĠ MILL-'GĦAQDA TAL-MALTI' (UNIVERSITÀ) SETTEMBRU 19881 IT-TMIEN SENA ( Għadd 91 Il-Maltin u L-lsien Malti Fil-Unuited Einpive ta' Awissu li għadda, il-Professur Ġuże Aquilina B.A., LL.D. li. bil-kitba qawwija tiegħu f'ġurnali u f'rivisti barranin qed ixandar ġieħna u ġieħ il- sienna, kiteb artiklu li fih b'sengħa sabiħa rabat il-ġrajja ta' l-ilsien Malti mal-mixja ta' l-istorja ta' pajjiżna. Hekk kiteb il-Professur. Għall-biċċa l-kbira tan-nies, f'dinja ta' artijiet wisq akbar li jaħkmu ħsieb kulħadd, Malta mhijiex filief bażi navali In- gliża, u ftit li xejn ma jafu dwar il-Maltin in-nifishom għal- kemm l-art, il-kultura u l-ilsien li jagħmlu lill-Gżejjer tagħhom dak li huma, jistħoqqu ta' min jagħti kashom aktar. Il-Gżej- jer ta' Malta fihom 230,000 ruħ, 23,000 minnhom qegħdin Għaw- des. Aħna nistgħu ngħidu, xħin inqisu ċ-ċokon ta' l-art, li Malta hi waħda mill-artijiet imgħammra l-iżjed sfieq fid-dinja. Tabilħaqq, il-kotra li qed tiżdied kull ħin, hi waħida mill-itqal problemi li għandna quddiemna. Dal-poplu, għalkemm ċkej- ken fil-għadd kif diġa urejna, għandu moħħ imdawwal ; hekk hu minnu li wieħed mill-problemi koroh li ħabbat rasu fuqu kien ta' xejra kulturali, l-hekk imsejħa 'kustjoni tal-lingwa' li, b'riżq ħażin, xejn li xejn ma swiet ta' ġid fl-iskejjel tagħ- na. Fuq hekk—għalkemm ilium b'xorti tajba ma għadhiex tissejjafi kustjoni, mbilli bil-għajnuna u l-wetqa tal-kotra l-kbira tal-poplu, il-Gvern Imperjali qatagħha darba għal dejjem—fuq hekk jien illum nixtieq niġbed l-attenzjoni. L-Ilsien li l-kotra kollha titkellem hu l-Malti, Isien Semitku b'karatteristiċi tiegħu waħdu, li f'xejn ma għandu x'jaqsam mal-ġliba ta' ilsna Jafetiċi jew, kif tgħid il-kotra, ma' l-ilsna indo-Ewropej jew Arjani. Minn barra Isien art twelidhom, in-nies ta' tajfa għolja tista tgħid kulħadd jaf b'ilsna oħra, iżda l-Malti hu l-ilsien waħdieni li. t-tajfa tal-ħaddiema titkel- lem u tifhem. B'minkejja ta' dan kollu, mħabba mħiufi ta' ħakmiet pre- Ingliżi f'Malta li baqgħu marbuta mad-drawwiet qodma u xejn liberali, it-Taljan u mhux ilsien il-poplu kien jintgħallem fl-iskejjel, u t-Taljan, miftiehem biss mill-għadd ċkejken tan- nies ta' l-iskola imma mhux mill-kotra, kien l-ilsien uffiċjali tal-Qrati tagħna. Qatt u mkien ma tnissel ebda ġid minnu. It-tfal ta' l-iskola bejn is-6 u l-Id-il-sena—il-biċċa l-kbira ta' ulied;il-ħoddiema ma setgħux iħallsu għal tagħlim għoli—kienu jriduhom ilaħħqu ma' żewġ ilsna barranija, it-Taljan u l-Ingliż. Meta telqu l-iskola, mbilli ma setgħux jaqbdu żewġ ilsna f'daq- qa, insew il-ftit li tgħallmu u, mbilli qatt ma kienu tħarrġu fit-tagħlim ta' lsienhom, Wara dak iż-żmien kollu li blew fl- iskejjel, ma għamlux ħaġa oħra ħlief żiedu l-għadd tassew ta' min jitħassru ta' nies bla l-iċken ħjiel ta' tagħlim. Fil-Qrati, istituzzjonijiet ta' min ifaħħarhom f'kollox, niesna kienu jkunu mixlija b'ilsien li mhux tagħhom u li ma kinux jifhmub. Dawk kienu drawwiet qodma li kellhom jinqerdu għall- ġid tal-ħaqq u l-ġieħ Ingliż ġo Malta. Bis-saħfia tar-riformi dwar l-ilsna li twettqu dan l-aħħar mill-Gvern imperjali bit- tħabrik ta' l-aħjar nies tal-Gżira li ħadmu sħiħ u sfieq għall- Malti, l-ilsien waħdieni li issa qed jintgħallem fl-iskejjel elemen- tari minn barra l-Malti, hu l-ilsien ta' l-Imperu, u Isien il-kotra bu, għall-Maltin, l-ilsien uffiċjali tal-Qrati tagħna. Fid-Diparti- menti kollha tal-Gvern it-Taljan tilef il-bixra tiegħu uffiċjali għalkemm żamm xejra. kulturali fl-iskejjel għolja u fl-Univer- sità.. Dawn huma riformi li kiteb iż-żmien fl-istorja ta' Gżiritna. Xi ħadd jista' jistaqsi: ''Xinhu l-Ilsien Malti 7' l-iżjed im- billi pittruh kemm-il-darba bħala djalett ta' kliem Taljan imfarrak. Fit-tiswir tiegħu l-ilsien Malti għandu mill-ġehs Semit- ku: għandu x-xejriet karatteristiċi bħal tiegħu, il-għerq imsawwar fuq tliet konsonanti li ma jinbidlu b'xejn, u t-tibdil fit-tifsir isir biss fiċ-ċaqliq u l-bdil tal-vokali. Ma għandniex xi ngħidu, il-Malti ma' tul mijiet ta' snin ta' taħbit kulturali ma' Sqal- lija, Italja u Spanja daħħal għadd sabiħ ta' kliem u x-xejra neo-latina tinħass sewwa f'ilsienna, iżda, bħalma fl-Ingliż li ħaddan għadd kbir ta' kliem ġdid minn ilsna oħra, hu żamm bla mittiefsa l-grammatka li tixhed il-bidu tiegħu, Din il-bixra li l-ilsna tal-Lvant naqqxu f'ilsienna tkattar, issebbaħ u tagħni ġmielu. Aħna ma nistgħux inwarrbu din ix-xejra barranija, u flokha ninqdew bi kliem Malti safi, mingħajr ma nfaqqru lsienna. ix-xogħol iebes u bla litieġa tal-purista jkun ta' ħisara daqs kemm hu ta' fisara dak tal-purista Ingliż li jrid ibar- ri l-kliem barrani mid-dizzjunarju Ingliż. Il-purista li jħobb ifittex reqqa żejda jithenna bli jkun għamel iżda l-Ingliż ta' Milton u ħafna mill-ġmiel tal-kobor tal-mużika ħelwa tiegħu jkunu sfaw fix-xejn; bekk ukoll il-Malti. Xi ħadd jista' wkoll jistaqsi: ''Bħala lsien Semitku, il- Malti 'l xhiex jixbah 77 Il-Malti, biex nitkellmu bil-paradoss, jixbah ħafna, u ma jixbah f'xejn, lill-Għarbi: jixbhu, għax it-tnejn jafu t-twelid minn banda waħida; ma jixbhux—u dan Bi tista' tgħid hu ta' siwi daqs ta' qabel—imtiabba l-ħakma neo- latina li maż-żmien qallbet il-Malti u għamlitu dak li huwa l-lum; la Għarbi u lanqas Taljan imma biss Malti jew, jekk trid, sejjaħlu lsien Semitku maħdum fuq tifsiliet Ewropej. Dan ma jintebaħx bih sew min biss iqabbel kliem Malti ma' kliem Għarbi, aktar jarah dak li jxebbah l-idjoma Mal- tija ma' l-idjoma tal-Għarbi. Ukoll smigħ il-kliem, li f'ilsna mitkellma jinħass sew, b'xejn ma jixxiebah. U aktar tara kemm ma għandhomx x'jaqsmu kemm-il darba tqis il-ħsieb u l-idjosinkraziji tal-kittieba; il-firda mbagħad tkun firda: ta' mentalità, firda li tista' tqabbilha mal-kliem Punent v. Lvant, id-Din ta' Kristu v.id-din ta' Mawmettu. Nisel il-Maltin: mhux la kemm taqbad u tagħarfu. San Luqa, waqt li kien jitkellem dwar in-nawfraġju ta' San Pawl f'Malta, sejjaħ lill-Maltin 'barbrin', kelma li, dak iż-żmien, kienet . tfisser nies li la kienu Griegi lanqas Rumani. Skond Dijodoru Sikulu (li għex fi żmien Ġulju Ċesri u Awgustu) in-nies li kienu jgħixu f'Malta kienu Feniċi. Milli jidher l-aħjar teorija ta' min jorbot fuqha bi dik li tgħid illi l-Għarab meta kisbu Malta ( 870-1090 ) sabu Insara Semitiċi bi Isien li dik il-ħabta kien maħkum sew mill-Għarbi. Għal dak li hu ġens, jekk niefidu mill-kunjomijiet, il-Maltin fihom x'tistagħġeb daqs kemm fib x'tistagħġeb ilsienhom —il-ħajja ta' żewġ elementi Semitiku u Arjan, miġburin ġo ħaġa waħida li tagħmel in-nazzjon maltija. Ħafna mill-kunjomijiet tagħna huma malti safi imma oħrajn le, u dan kollu mħabba żwiġijiet imħallta u safar f'artijiet oħra. Hu xinhu l-ħolqien ta' dawn il-kunjomijiet, il-Maltin kollha kemm huma għandhom li huma tagħhom : l-ilsien u l-istorja. Ukoll il-mentalità hi xorta. F'Malta, waħda mill- artijiet ewlenin li saru Kattoliċi, id-din ta' Mawmettu, it-twem min ta' l-artijiet tan-nofs, hu, bħalma fi Spanja, fi Sqallija, u fil-Greċja, tifkira li għaddiet. Il-kitba bil-Malti bdiet minn bosta u bosta snin ilu iżda, minħabba li sabet ruħha fost ħafna tfixkil, ma setgħetx tkabbar u xxerred ġieħha letterarju. L-ewwel Malti kbir li żamm sħiħ fil-fehma li lsien il-poplu hu l-ilsien tiegħu nazzjonali kien Mikiel Anton Vassalli, li għex iżjed minn mitt sena ilu. Ġieħ dan il-bniedem, dammiem il-kliem, li fil-lewn tiegħu politku kien Republikan.Franċiż, wasal ukoll f'widnejn Napuljun, li deher miġbud lejh sħiħ, iżda l-Ordni Aristokratiku ta' San Ġwann, li kien wasal fl-aħħar tiegħu, ma setax jifhem il-ħila ta' fehmtu. Hu kien moħħ l-iżjed miltuħ fost in-nies ta' żmienu. Biss ftit snin ilu fehmu l-ħtieġa ta' ħsiebu kotra żgħażagħ ħabrieka, l-aktar fosthom xi studenti Universitarji li waqqfu għaqda letterarja bl-idijal ti ħaddon hu, u għadd ieħor ta' rappreżentanti mdaħħlin fiż-żmien li waqqfu f'dawn il-gżejjer l-aktar għaqda setgħana ta' kittieba. Fl-aħħar mill-aħħar in-tebħu bil-ħtieġa kbira bla tarf ta' lsienna sabiex dan jaqdi fit-taħdit bejn il-kotra mgħallma u l-poplu ċ-ċkejken. Il-għati ta' Gvern tal-Poplu talab tixrid akbar ta' tagħlim $ġ b'sejħa qawwija għall-kobor tal-Letteratura Maltija. Dan li l-Gvern kien, u qiegħed, iħabrek biex jara jseħħ. Barra minn Malta wkoll qamet fewġa ħabiba għall-Malti. Is-sena li għaddiet M. Laurent Rapa, rumanzier u poeta Fran- ċiż, ġabar antoloġija ta' poeżiji maqluba bil-Franċiż. Ġurna- li u rivisti Franċiżi magħrufa laqgħuha tajjeb ħafna u fissru li Malta għandha lsien u letteratura tagħha. L-Ingliżi wkoll urew ħeġġa u tħabrik kbir. Press, 1936) tal-Professur E. F. Sutcliffe hi biċċa xogħol sabiħa tabilħaqq; jistħoqqlu kull tifħir. L-Oxford Universitv Press dalwaqt toħroġ Grammatka bil-Mal- tit ta' Miss Mav Butcher li tolqot studenti ta' xejriet oħra. Dawn iż-żewġ grammatki, ma jistax jonqos, jagħmlu ġid bla tarf lill-Ilsien Malti. Flimkien mal-Professur Dun P.P. Savdon jien ġbart l-ewwel antoloġija letterarja ta' poeżija u proża bil-Malti. Din il-biċċa xogħol, li fiha madwar 900 paġna, im- qassma fi tliet kotba li minnhom it-tielet wieħed għadu qed jistampa ruħu, tiġbor fiha erbgħin kittieb. Mons. Dun Karm Psajla jew, kif inhu iżjed magħruf, Dun Karm, bu l-akbar poeta ' tagħna. Għal bosta snin qabel ma l-Malti ġie f'tiegħu, hu ħassel isem bħala Poeta Taljan u kien magħruf bħala z-'Zanella ta' Malta'. Minn ftit snin il hawn intelaq b'ruħu u b'ġismu għas-sengħa tal-letteratura Maltija. Il-poeżija tiegħu, li minnha nqalbu xi bċejjeċ bil-Franċiż, fiha l-qawwa, il-ġmiel u s-seħer tal-għerf. Xejn ma hemm fih li juri li miexi biex jikxef art li għadu ma kisibhiex. Il-kitba tiegħu fiha tradizzjoni, xhieda sħiħa ta' qawwiet klassiċi Latini u Taljani, Xi sentejn ilu qaleb f'poeżija li tgħaxxaq bil-Malti 'I Sepoleri' ta' Ugo Foscolo. Dan juri kemm l-ilsien Malti għadek tista' tħaddmu u tgħawġu kif trid int. L-aħħar poeżija tiegħu 'L-Jien u lilhinn Minnu' b'528 vers, tmiss fil-laħam il-ħaj problemi tqal tal-ħajja li l-Foscolo pagan qatt ma sata' jifhem. Hi poeżija mill-ogħla li titkellem dwar il-filosofija tad-dinja ta' l-insara. Dawn. il-ftit versi juru ġmiel il-Malti sa fejn jasal: ' Tifrex dlielha l-balluta, dliel sfieq u ħodor bħal ma kienu darba, meta tfajjel fuq ruħi, kont għar-raba' mid-dar naħrab xi ħarba; iżda t-tiflil tal-qoxra fuq zokk li jdur xi żewġt iqjiem jew tlieta, jgħid storja ta' xjuħija bħal ma kellhom fiż-żmien ommha u nannietha. Dun P.P. Savdon hu magħruf fostna għall-qlib mill-Lbhudi għall-Malti tal-Kotba Mqaddsa. Qaleb bosta kotba mit-Testment il-Qadim,.u biħsiebu jaqleb iż-żewġ Testmenti. Bħala Pro- ' Din il-Grammatka ħarġet fil-15 ta' Settembru. 98 fessur tal-Lhudi, tal-kotba Mqaddsa u tal-Grieg Bibliku, flim- kien mal-għerf li għandu ta' ilsna Semitiċi, huwa l-wall- dieni li sata' jmidd għonqu għal dan ix-xogħol. Bħala kittieb kemm bħala President tal-Għaqda Letterarja Maltija fl-Uni- versità Rjali ta' Malta, hu ħadem qatigħ, u lfidmitu nħasset fuq il-ħsieb u r-rieda taż-żgħażagħ li telgħin. Ninu Cremona jibqa' għal dejjem miftakar bħala l-ewwel kittieb id-drammi suret in-nies bil-Malti. Id-dramm tiegħu, f'ħames taqsimiet, jibqa' mniżżel fl-istorja tal-letteratura mal- tija mħabba l-ġmiel ta' kliem għani li fih u s-sejħa qawwija li tħossha tiġbdek u tħajrek għall-ħajja tar-raba'. Ġabar fi i ktieb wieħed għadd ta' poeżiji minn tiegħu, kiteb il-bijogra- ii fija ta' Mikiel Anton Vassalli, missier il-letteratura Maltija, u tebagħ ħafna grammatki minnbarra bosta kitba filoloġika. Il-mejjet Sir Themistocle Zammit pitter sketches mill-isbaħ li fihom wera b'ħila kbira l-bixriet għariba tan-nies raħħala. Ħadd ma jagħleb il-humour' tiegħu. Dawn huma biss ftit mill-kittieba xjuħ li ħadma biex jibnu letteratura nazzjonali għal Malta. Il-Maltin għandhom ilsien nazzjonali, u huma jħossu ruħ- hom ferħana bl-individwalità tagħhom bħala ġens għalihom daqs kemm iħossu ruħhom kburin li huma mseħbin fl-Im- peru Ingliż li, f'dinja li 'ma tafx b'liberaliżmu u li kull ħin taħbat għall-ġnus żgħar tagħha, tagħmlilhom tajjeb għall- ħelsien tal-ħsieb u ta' ħajja twila. (maqlub fil-Malti minn Ġużi CHETCUTI. ) IL-GWERRIER Tidħak f'għajnejh il-mewt daħika qarrieqa Hu u jiġġieled f'art li ma jafhiex, Sider ma' sider kontra nies li f'qalbhom Jistaqsu mbikkma: ''Dan id-demm għaliex 7 '' Ġużi CHETOUTI