(Jorbot mal-Għadd ta' Settembru paġ. Għalhekk, ukoll, hu fettex li jagħżel bejn tifsir u ieħor, ħaġa li sa dak i iż-żmien kull minn kien jaħdem dizzjunarju ma kienx iqisha. Kull tifsira ta' kelma, meta din ikollha iżjed minn tifsira waħda, immarkaha u taha waħda wara l-oħra skond: il-grad tagħha, taħt in-Nri II, HI IV,V, VI, eċċ., wara, t-tifsira ewlenija, li ħajja jew mejta, f'fomm il- Maltin, hija dejjem mogħtija skond is-sens tagħha proprju, u għal- hekk jimmarkahu bl-ittri pp., jiġifieri proprie. is-sens. jew tifsir ta' kelma Vassalli qagħad jiflih u jfittxu f'qiegħ il- lsien, 1 xi mindaqqiet bil-għajnuna u taqbil ma' ilsna ofira. Ta' xi kliem, u ta' bosta minnhom huwajjagħti n-nisel fl-aħħar tal-kelma u dawna jimmarkahom bil-kliem imqassar ta' Vid. Kif konna fissirna qabel id-dizzjunarju ma tqassamx skond l-ewwel ħisieb ta' Vassalli u kif hu kien wiegħed fil- manifest maħruġ minnu fil-1792. Id-dizzjunarju kien sa jkun imqassam fi tliet bċejjeċ li jidħlu f'żewġ volumi iżgħar mil-Lexicon li ħareġ fl-1796. Biex għaqqad kollox fi ktieb wieħed, Vassalli kellu jimmarka fil-marġni taż-żewġ kolonni tal-paġna l-kelmiet maltin b'ittri korsivi skond l-alfabet sabiex igħinu lill-qarrej isib it-tifsira tal-kelma fl-indiċi latin u taljan. Hekk flok iż-żewġ taqsimiet (tomi) latin-malti u taljan-malti, Vassalli kellu l-ħsieb joħroġ żewġ indiċi bil- latin u taljan f'volum ieħor. Qabel, iżda, ma jofiroġ dawn iż-żewġ indiċi, Vassalli kellu l-ħsieb iżid Suppliment ta' xi kliem Malti li ma ikunx daħal fid-dizzjunarju malti-latin- taljan, u li flimkien ma' l-Appendiċi Etimoloġika u maż-żewġ indiċi li semmejna jiffurmaw it-tieni volum, iktarx ftit inqas mid-dizjunarju. Il-fehma ta' Vassalli biex jagħmel dan id-dizzjunarju jfissirha fl-aħħar tal-Prefazzjoni jew Diskors Preliminari. Ix-xogħol tad-dizzjunarju kollu jgħaqqad iż-żewġ xogfi- lijiet ta' qabel li fuqhom kollha jitla' l-bini l-kbir tal-kitba Maltija. Fuq il-prinċipji ta' Ortografija u Grammatka sħiħa, flimkien ma' ċan id-dizzjunarju, il-lsien Malti kellu jitrabba, jixxerred u jseħħ. Aħna ma nistgħux ngħidu li l-ħsieb ta' Vassalli seħħi f'kollox; bil-maqlub għandna ngħidu illi miet, tista' tgħid, malli twieled. Għal dawra ta' 90 sena fuq ix- xogħol ta' Vassalli, il-prinċipji grammatikali, tista' tgħid, li ħadd ma mexa fuqhom. Il-fasla ġdida ta' l-alfabet kienet l-ewwelnett il-kaġun li fixklu u qatlu s-sistema u riedu jgħaddu mitt sena u fughom biex il-lsien Malti jibda jin- kiteb, mhux le fuq l-alfabet ta' Vassalli, (għallanqas fuq dak tal-grammatka tiegħu tal-1827) iżda fuq ir-reguli tal- morfoloġija tiegħu. Barra minn dak li bu tagħlim ta' grammatka, sabiex il- kitba tal-Malti titmexxa 'l quddiem huwa fl-aħliarnett iwissi li jinkitbu xogħilijiet originażi :u biex isiru traduzzjonijiet magħmulin kelma b'kelma minn fuq il-kitba ta' ilsna oħira. 'Il-lsien Malti', igħid hu, ''ma jistax jitqabbel max-xelita ta' ilsna moderni; iktarx li tista' taqalbu f'oħra jew l-iktar taqilbu skond ix-xeħta ta' lsien qadim orjentali. Fuq kol- lox il-Poeżija tgħin ħafna biex tmexxih il quddiem'. Iżda biex ma jkun ħalla xejn, u jitwettaq il-pjan li kellu f'rasu għar-risq tal-Ilsien Malti, huwa jwissi illi: a) jitbiddel is-sistema tat-tagħlim li kien hemm iseħħ fi żmienu u l-istudji jinbdew mit-tagħlim tal-Ilsien Malti; b) jinfetħu, għalhekk, ma' Malta u Għawdex Skejjel pubbliċi fejn it-tfal jitgħallmu jaqraw u jiktbu l-Ilsien Malti u mal-Malti jitgħallmu wkoll l-Aritmetka u d-Dutrina Ni- sranija u b'hekk il quddiem ikunu jistgħu jitgħallmu l- Latin u t-Taljan, kif ukoll ix-xjenzi bil-għajnuna ta' l-istess ilsien Malti; ċ) dawn l-iskejjel isiru fil-knejjes żgħar u n-nefqa għal dan it-tagħlim tinġabar minn Kaxxa Pubblika li titqiegħed f'kull pajjiż jew minn xi benefizzju tal-Knisja li jiġi jiswa inqas minn erbgħa fil-mija tal-beni tal-Knisja. L-ittri ta' l-alfabet li taħthom jidħol il-kliem buma mqassmin fuq dawk ta' l-Alfabett imfassal minnu fl-1790. (Ara Alfabet Malti mfisser bil-Malti u bit-Taljan 1790). Il- kliem Imnissel mit-Taljan-Sqalli eċċ. hu immarkat bis-salib hħala barrani. Bħalma fisser fil-Grammatka, l-ittra tal-ger- żuma għajn qassamha fi tnejn, il-gk fi kliem bħal għatas, għatar, u l-għ iżjed qawwija bħal fil-kelmiet : għadab, għajb, għajjur u oħrajn; hekk ukoll għażel bejn l-k fil-kelmiet ħut, ħsiebu ħiżjed qawwija fil-kelmiet kabat, ħatab, ħatar. Id-dizzjunarju bħala l-ewwel wiefied, wara l-manuskritt ta' De Soldanis, huwa midmum mill-aħjar u fih, tista' tgħid, hemm il-kliem kollu safi, barra minn ftit li huma ta' xi għo- dod tas-snajja' jew tal-biedja. Xi kliem tekniku barrani hu wkoll imħolli barra. Xi kliem barrani bħal baljol, bata, batut, iktarx li jingħadd fost il-kliem safi. Id-dizzjunarju hu nieqes ukoll minn frażijiet. B'dana kollu,ix-xogħol ta' Vassalli jibqa' dejjem bħala l-aqwa muftieħ għal dak li hu bini u tif- sir tal-kelma maltija. Bih inqdew dawk kollha li wara ħarġu dizzjunarji oħra, fosthom Francis Vella, il-Baruni Azzopardi u Falzon, li tista' tgħid, mexa fuq Vassalli kelma b'kelma. Dan il-manuskritt hu miktub bl-alfabett ta' Vassalli, u l-ġabra ta' kliem li fih hija wisq żgħira, L-aktar li jolqtuk xi kliem ta' behbux, ħut tjur u ħxejjex, iżda huma ta' fejda ċkejkna. Ħafna mill-kliem li hemm f'dan il-manuskritt jinsab ukoll jnidaħħal fid-dizzjunarju ta' Vassalli. Wara li ħarġet il-Grammatka Maltija (Grammatica Meli- tensis) u d-dizzjunarju (Lexieon) f'xi kotha u rivisti ta' barra dehru xi osservazzjonijiet u fetimiet fuq ix-xogħlijiet ta' Vassalli u fosthom nistgħu nsemmu dawk ta' Sonnini u tal- 'Magazin Enciclopedigue' ta' Pariġi. Sonnini kien fizzjal tal-Fletta Franċiża u kellu sehem fl-ispedizzjon ta' l-Eġittu. Il-bastiment tiegħu kien telaq minn Tulun fis-26 ta' April, 1797. u minn Palermu fit-22 ta' Mejju. Il-ktieb tiegħu jismu ''Vovage' ma kienx ħareġ qabel is-seba' sena tar-Repubblika. Kien ħabih ta' Dolomieux. Il-'Vovage' tiegħu hu fi tliet volumi u fl-ewwel wieħed, paġ: 93, fuq Vassalli jgħid dan il-kliem: ''Wieħied għaref minn Malta Antoine Vassalli dan l-aħħar feda il-nazzjon tiegħu mill- għajb li ma għandhiex ilsien li tista' ssejjaħlu lsien Malti, u hu wera illi dan l-ilsien jista' jimxi flimkien ma' dak ta' ilsna oħra orjentali l-iktar għonja'. Wara li ħareġ il- Lexicon, u sewsew fl-istess sena, fil-'Magazin Enciclope- dique, 2nd annċe, Thome 4me. Paris (1796)' fil-paġ 139 u ta' wara dehru dawn il-kelmiet fuq ix-xogħol ta' Vassalli, li jiena qlibt mill-Franċiż: 'Issa ħareġ ukoll f'din il-belt (Ruma) xogħol ieħor interessanti; dan hu vokabularju tal-Ilsien Malti ta' Antonio Vassalli, stampat Ruma, 1796, għand Fulgoni; jinbiegħ Malta minn għand l-awtur bil-prezz ta' żewġ skuti ta' Franza. Ilhom żmien twil jitkellmu u jqassdu fuq il-lsien puniku jew kartaġiniż, u l-biċea l-kbira tal-għorrief dehrilhom li għandhom jitkellmu bih. fil-Gżira ta' Malta u f'dik ta' Għaw- dex. L-awtur tal-vokabularju, li barra milli jaf tajjeb il- lsienu stess, jaf ukoll l-ilsna qodma orjentali, għamel ħiltu biex jiċċara dil-kwistjoni interessanti. Fl-1791 huwa kiteb grammatka maltija bil-latin, li sfiha waqqaf is-sisien ta' l-ortogratija fuq prinċipji irraġunati. Din il-grammatka titf- taħ bi prefazzjoni li fiha deskrizzjoni storika tal-ġrajjiet li għandhom x'jaqsmu ma' dan l-ilsien. Ix-xogħol li ħabbarna u li hu iddedikat lin-Nazzjon Maltija jiftaħ ukoll b'diskors fejn hemm imsemmijin l-istess ġrajjiet u irraġunati iżjed fil-wisa, Dan ix-xogħol hu mqassam f'diversi artikli. Fit-tielet artiklu huwa juri l-bżonn li fih tinsab in-Nazzjon Maltija li tmexxi l-quddiem it-tagħlim ta' lsienha stess, u jsemmi l-or- dnijiet differenti tas-socjetà li jinsabu f'kundizzjon li ma jittraskurawx dan l-ilsien nazzjonali; huwa, jfisser it-taħwid li għandu bilfors jinbet minn traskuraġni bħal din, Iżda billi ma jgħodd xejn illi wieħed jifhem dan il-bżonn kemm- il-darba ma jingħatawx il-mezzi biex dan il-lsien jiġi mgħal- lem u jitmexxa 'l quddiem, huwa juri l-metodu ta' dawn il- mezzi fir-raba' artiklu; huwa jirraġuna fuq il-prinċipji ta' l-ortografija u tal-grammatka u jressaq quddiem in-Nazzjon tiegħu proġett ta' fejda kbira biex wielied jirriforma l-iskej- jel u l-mod kif wieħed igħallem. Il-vokabularju fih 682 kolonna li fihom kull kelma hija immarkata fil-ġenb b'ittri skond l-ordni ta' l-alfabet sabiex il-qarrej jista' jsibha fl-indiċi latin u taljan, u fl-appendiċi etimoloġiku li ma jdumx ma joħroġ. Il-kliem malti jimxi skond l-ordni ta' l-alfabet malti mogħti diġà mill-awtur fil- grammatka li kien għamel qabel din il-biċċa xogħol. Għat-tifsir differenti ta' kull kelma l-awtur jimxi b'dan il- mod: l-ewwel jagħiti s-sens proprju li għandha l-kelma, im- bagħad is-sens figurat u qabel xejn jagħti dejjem l-iktar sens ordinarju. Il-letteratura għandha tibqa' tafhulu lil dan l-awtur talli ħu tgħallem hekk tajjeb il-lsien Malti li s'issa kien minsi għal kollox u li l-lum bil-mezz tal-metodu li wera jista' jimxi ma'l-ilsna kollha li għadhom ħajjin. Vassalli jurina illi lsienu ma hux djalett ċkejken kif intqal fi ktejjeb imsemmi ''Malte par un Vovager Francais' (1), iżda lsien interessanti qawwi u wieħed mill-iżjed qodma.' Qabel ma ngħaddi 'l quddiem biex nitħaddet fuq xogħl- lijiet oħra ta' Vassalli jaqbel li nieqaf biex hawnhekk in- inżid xi ħaġa oħra li jiena sirt naf biha dan l-aħħar. Fil- waqt li se nagħlaq din il-bijografija, b'riħiet it-tħabrik tal- ħabib tiegħi s-Sur Gużċà Gatt, ġiet f'idejja kopja ta' doku- ment li jinsab fl-Arkivju ta' l-Ordni fir-Reġistru Pubbliku u sli jitħaddet fuq Vassalli meta sewsew dan kien diġà stampa u ħareġ il-Grammatka Maltija bil-Latin u kien wasal biex joħroġ ukoll id-Dizzjunarju mill-Istamperija ta' Fulgo- ni. Dan id-dokument jixħet dawl ieħor fuq il-ħidma ta' Vassalli għat-tagħlim tal-Malti fost il-Maltin u iżid ukoll biċċa oħra mal-ġrajjiet tal-ħajja tiegħu, u li tiswielna biex biha ngħaqqdu xi ċirkustanzi storiċi li għandhom x'jaqsmu ma' l-istudju u ma' l-ewwel xogħilijiet tiegħu u mal-ħajja let- terarja tiegħu. Vassalli, wara li ġie minn Ruma, jidher li sabiex jwettaq il-ħsieb tiegħu, imfisser fl-ewwel Qrammatka Maltija u mbagħad fid-Dizzjunarju (Prefazzjoni), u jiftaħ it-trieq għat- tagħlim Malti skond il-fehmiet tiegħu, jiġifieri skond dak li trodd il-għamla ta' l-istess il-lsien Malti, kien bagħat petiz- zjoni lill Granmastru De Rohan sabiex jagħtih permess jiftaħ skola pubblika u jgħallem il-Qari u l-Kitba Maltija. Il- permess qalgħu, iżda ma nafux jekk din l-iskola fetaħihiex, u, jekk fetagħha, kemm dam igħallem. Hekk jew hekk alina nafu kif sewsew sentejn wara huwa sab ruħu mdeffes fit-tal- wid tal-pajjiż n kif fl-aħħar kellu jħalli 'l pajjżu, u għal- hekk din l-iskola ma setgħetx damet għal żmien twil. Il-petizzjoni (1) kienet tgħid hekk : — 4 Altezza Serenissima, Mikiel Anton Vassalli il-Wisq Umli Qaddej u Vassall ta' l-Altezza Tiegħek bil-qima kollha li tixraqlek ifissirlek, illi wara li għamel f'dan il-wisq hieni pajjiż, u wara f'Ruma, l-Istudji tal-Filosofija, tat-Teoloġija, tal-Gurisprudenza, ta' l-Istorja u tal-Letteratura u ta' l-Ilsna Orjentali, ra l-bżonn kbir li Malta għandha li tmexxi l-istudju ta' Lsienha; u għal- hekk għamel, u stampa Grammatka Maltija u wara mbagħad Vokabularju Maliż-Latin-Taljan illi issa dal-waqt joħroġ mill-Istamperija ta' F'ulgoni f'Ruma. Issa, billi dan li qiegħed hawnhekk jitlob raġa' lejn Pajjiżu, jixtieq jiftaħ skola pub- blika normali għat-tagħlim tal-Qari u tal-Kitba ta' l-istess il-Lsien, Malti, sabiex b'metodu ġdid u mqassam sewwa, kif isir min- Nazzjonijiet kollha mħarrġin, wieħed ikun jista' mil-lum. il-quddiem bil-mezz ta' Lsien Malti stess jitgħallem kull waħda olira mingħajr xkiel, u b'hekk għal min jistudja jkun hemm trieq ħafifa u watja, u b'hekk ukoll titqassar il- karriera twila u mwiegħra ta' metodu differenti. 1197 paġ. U għal din il-grazzja. It-tweġiba għal din il-petizzjoni kienet din :—. It-talba mogħtija taħt is-solti kondizzjonijiet. Mogħti fil-Palazz, il-11 ta' April, 1795.: Minn din il-petizzjoni naraw illi Vassalli, bħalma konna ħsibna qabel, kien studja hawnhekk, imbagħad f'Ruma, għal qassis, u mal-materji l-oħra tħarreġ ukoll fit-tagħlim ta' l-ilsna orjentali. Wara dan id-Dizzjunarju, kif rajna, Vassalli dam żmien twil ma raġa' mess il-pinna u kiteb fuq il-lsien Malti mħabba t-taħwid li fih kien sab ruħu fi żmien l-aħħar sentejn ta' l-Ordni f'Malta u t-turufnament li bata. Kien fl-1827 meta rnexxielu, b'riħet it-tħabrik ta' Hookham Frere, jistampa l-Grammatka Maltija bit-Taljan. Fuq din il-Grammatka, flimkien ma' l-oħra ta' qabel (1791), tkellimna u fissirna l-fehmiet ta' wieħed mill-aqwa għorrief ta' żmienu; u nistgħu ngħidu wkoll illi l-awturi kollha li kitbu fuq is-Semitoloġia Komparativa semmew l-isem ta' Vassalli għax-xogħol tad-Dizzjunarju u ż-żewġ Grammatki tiegħu. Barra l-Ġesenius, semmewh ukoll Miċge fil-Histoire ete. vol: l. paġ: 175 fejn igħarraf illi kien Frere li ken ħallas l-edizzjoni Taljana tal-Grammatka Maltija ta' Vassalli. Semmieh ukoll ir-Rev. 38 u, wara mbagħad Hans Stumme, ''Maltesische Studien' 1904, paġ : 70, li jgħid : ''Fost il- kotba li huma l-iktar tajbin biex wieħed jitgħallem u jkun jaf il-Malti, aħna nistgħu ngħoddu wkoll il-Grammatka tal-Lsien Malti ta' Michelan- gelo (sie) Vassalli, it-tieni edizzjoni (1827), ktieb li bla dubju ta' xejn jistħoqq li jarġa' jiġi stampat jew li wieħied jarġa' jagħmlu mill-ġdid.