Wirt il-knisja parrokkjali l-qadima li kellna Joseph Borg BI L-ewwel knisja parrokkjali li kellna l-Mosta kienet dik ta' l-Assunzjoni tal-Verġni Marija msemmi fil-viżta li d-Delegat Appostoliku Mons. Dun Pietru Duzina kien għamel fil-Mosta fl- 1575. Dan id-Delegat Appostoliku kien. iddeskriva 'l dik il-knisja bħala 'wiesgħa u xierqa biżżejjed' u sejħilha saħansitra 'bħala knisja parrokkjali', mhux għax fil-fatt kienet diġà, imma x'aktarx għax fiha diġà kienu qegħdin jinżammu s-Sagramenti: tant hu hekk li dik il- knisja kellha fost l-oħrajn fonti għall-magħmudija ordnat mill-isqof Cubelles wara ż-żjara pastorali fl-1557. B'dan kollu, dik il-knisja kien għada marbuta mal-Matriċi tagħha tan-Naxxar. Jarġa', il-kappillan tan-Naxxar, ma.kellu l-ebda obbligu lejn dik il-knisja, ħlief li nhar Santa Marija jqaddes fuq l-artal maġġur tagħha. Ġara imma li l-Isqof Tumas Gargallo kien:ilu li xeħet għajnejh 1q dik il-knisja qadima, tant li fis-16 ta' Settembru 1608; wara talba li għamlulu l-Mostin, wasal. biex joħroġ id-digriet tal- paroċċa Mostija u waqqaf dik il-knisja wisq qadima tà' l-Assunta li: kien hemm fir-raħal bħala l-ewwel knisja parrokkjali tal-Mostin. Dan.id-digriet ma kienx inflaqa' tajjeb mill-kappillan tan-Naxxar Dun Ġiljan Borg, tant li l-Mosta kellha ddum sentejn oħra bla kappillan, sal-mewt ta' Dun Ġiljan Borg li ġrat fl-1610. Dun Ġwann Bezzina ħ pussess bħala l-ewwel Kappillan tal-Mosta ta' dik il-knisja ta' l-Assunta li kellha tkun l-ewwel-Knisja Parrokkjali tal-Mosta. Bħal ħutu l-Mostin ta' dak iż-żmien il-kappillan Beżzina, kien twieled, għex u miet il-Mosta iżda jgħodd li kien mgħammed in-Naxxar. għax il-Mosta kien għadha mhix parroċċa għaliha. Tifkira għażiża ta' dik l-ewwel knisja. parrokkjali baqalna biss il-fonti ta' l-irħam tal-magħmudija li wirtitu t-tieni knisja parrokkjali li kellha tieħu post l-ewwel waħda u b'xorti tajba wirtitu wkoll ir-Rotunda;it-tielet kaisja parrokegali u Arċippsta u għalhekk għadna n lum. It-tieni knisja p kkjali - dik ta' Tumas Dingli Bi L-ewwel kappillan tal-Mosta dritt qabbad lill-arkitett magħruf ta' dak iż iż-żmien Tumas Dingli biex jibni knisja parrokkjali ġdida, ikbar u isbaħ. Din kellha tkun it-tieni knisja parrokkjali tal- Mosta li tlifniha meta r-ronunda monumentali, ta' Grongnet ħaditilha postha fl-1860. Minn dik il-knisja tas-seklu sbatax, baqalna biss biċċa mill- l-ħajt tal-faċċata ta' wara li kellha u li wieħed għadu jista' jarah jekk jinżel fil-kannierja tar-Rotunda. Fis-sagristija, imbagħad, fejn jilbsu l- qassissin, niltaqgħu ma' tpinġija tad-dehra tagħha minn bartà magħmula minn Mose Attard min-Naxxar, u dak kollu. Iżda jekk minn:dik il-knisja ma baqgħalna xejn għadna ngħożżu ħafna minn dawk l-affarijiet li kienu jżejnuha u li Ilum b'sodisfazzjon qegħdin iżejnu l-knisja li għandna llum: Dan hu l-wirt li ħallietilna l-Knisja parrokkjali l-qadima ta' qabel ir-Rotunda u dwar dan sejrin nagħtu xi ħjiel f'din il-kitba. Xogħolijiet ta' pittura BI Fost il-kwadri kollha li kellha l-knisja parrokkjali l-qadima, żgur li l-iktar wieħed li kien miżmum b'għożża kien il-kwadru titulari ta' l-Assunta li skond ma tniżżel fl-atti ta' waħda mill-viżti pastorali li kellha dik il-knisja lejn l-aħħar tas-seklu XVII kien jinsab fi prospettiva mżejna b'sitt kolonni u bi kwadru fuqu tal-Missier Etern. Għalkemm dokumenti m'hemmx, il- kwadru kien minn dejjem magħdud bħala l-aqwa xogħol tal-pittur Pasquale Buhagiar li fuqu u dwar ix-xogħolijiet tiegħu ftit li xejn nafu. Nafu li sar b' legat imħolli minn qassis Mosti Dun Ġakbu Chetcuti fl-1678. Missirijietna kienu għaqlin biżżejjed biex ikabbruh u jirrestawrawh u jagħmluh iċ-ċentru tar-Rotunda, tant li eventwalment il-kwadru ġie, kif kien jixraqlu, solennement inkurunat fl-10 ta' Awissu 1975 b'sodisfazzjon u b'ferħ kbir tal-poplu Mosti. Żewġ kwadri oħra ta' preġju li jżejnu tnejn mill-kappelli tar-Rotunda kienu wkoll oriġinarjament jinsabu fuq tnejn mill-artali li kellha l-knisja l-qadima. Dawn huma l-kwadru wisq sabiħ tal-Madonna taċ-Ċintura u l-ieħor xejn inqas sabiħ ta' San Rokku flimkien ma' San Bastjan u Santa Rosalija. Iż-żewġ kwadri kellhom jitkabbru xi ftit għal fuq l- artali tar-Rotunda u huma t-tnejn opri tal-pittur imsemmi Stefano Erardi; dak ta' San Rokku hu saħansitra iffirmat u ddatat 1677. Tal-knisja parrokkjali l-qadima kienu l-kwadri sbieħ tal-Via Sagra li għadhom iżejnu l-Knisja Arċipretali tagħna sal-lum. Dawn l-erbax-il kwadru kienu tpittru bejn l-1791 u l- 1796. L-ewwel tnejn u l-aħħar tnejn minnhom huma xogħol il-pittur Antonio Scerri aktarx alliev ta' Rokku Buhagiar, filwaqt li l-għaxra l-oħra huma xogħol sabiħ tal-magħruf Rokku Buhagiar (c.1725-1805). Fiż-żewġ sagristijiet niltaqgħu ma' għadd sabiħ ta' kwadri li kienu jżejnu l-knisja l-qadima u nibdew b'dik ta' fejn hemm il-bomba. Hawn naraw etba' kwadri ta' l-artali milli kellha l- knisja l-antika. Dawn huma. dawk tar-Rużarju; ta' artist mhux magħruf, dak tal-Lunzjata, magħdud bħala xogħol ta' Buhagiar; dak tan- Nawfraġju ta' San Pawl, ta' Filippo Dingli; u dak kemmxejn żgħir lij juri 'l San Duminku fli t' Antnin ta' Padova. F'din is-sagristija niltaqgħu wkoll ma' kwadri:oħra ta' xeħtà ornamentali; dawn huma tnejn mill-kwadri minn dawk li kien jaf ipitter b'tant ħlewwa Rokku Buhagiar. Wieħed minnhom j juri 'l Madonna tal- Grazzji flimkien ma' l-Erwieħ tal-Purgatorju, filwaqt li l-ieħor juri l-qlub ta' Ġest u ta' Marija b'San Benedittu u San Alwiġi Gonzaga jħarsu lejhom. Fl-aħħar nett f'din is-sagristija, fuq in- niċċa tal-Vara l-Kbira, wieħed jara x-xbiha ovali tal- L ib ta' Ġesti, kopja ta' Pompeo Batoni, li kienet ukoll meqjuma fil-knisja l-qad: Fis-sagristija l-oħra niltaġgħu wkoll ma' iżj ri i li kienu tal-l knisja l-qadima. Fuq il- kaxxarizzi li jimlew il-faċċata ewlenija ta' din is-sagristija naraw erba' kwadri tawwalin, xogħol mill-isbaħ ta' Stefano Erardi, li qegħdin tnejn kull naħa, ina ġenb Kurċifiss ta' l-injam mill- isbaħ li jżejjen l-artal maġġur tal-Knisja Arċipretali matul ir-Randan Imqaddes. F'dawn l-erba' kwadri naraw lil San Lawrenz, San Filippu Neri, San Kosma u San Damjan. Fin-nofs, 'l isfel minnhom, tidher ix-xbiha devota ta' Marija Addolorata, xogħol ukoll ta' Stefano Erardi. Fil- għoli, fuq il-Kunċifiss u l-erba' kwadri msemmija, jiddomina l-kwadru sabiħ tal-Missier Etern li huwa wkoll xogħol sabiħ ta' Stefano Erardi U li postu fl-knisja l-qadima kien fil-prospettiva tal-kor sewwa sew fuq il-kwadru titulari ta' l-Assuntà. Iżjed kwadri li niltaqgħu magħhom u li kienu vvenerati fil-khisja l-qadima huma dawk ta' San Ġwann l-Evanġelista, magħdud bħala xogħol ta' Francesco Zahra, l-ieħor tal-Madonna.tad-Dawl, u l-ieħor ta' San Kalċidonju, li jfakkrek fix-xogħolijiet ta' Zahra. Ta' min isemmi wkoll z-zewġ kwadri ovali ta' Sant' Injazju u Safi Franġisk Saverju li hemm mal-ġnub ta' l-artàl żgħir ta' Santa Filomena. - Opri ta' skultura fl-injam l — Bi Fost l-opri ta' skultura fl-injam li writna mill-knisja ta' Tumas Dingli nsemmu l-ewwelnett l- istatwa tal-Madonna tar-Rużarju ta' mastru Pietro Paulo Zahra li saret fl-1742 u li orriġinarjament kienet impittra mill-famuż Francesco Zahra. Din l-istatwa kienet tiġi wżata għal diversi festi Marjani li kienu jsiru fil-parroċċa l-antika, fosthom Santa Marija. Statwa oħra sabiħa li wirtet ir- Rotunda hija dik tal-magħmudija ta' Kristu, maħduma mill-iskultur magħruf Vincenzo Dimech fl-1806 li saret għal.fuq il-fonti tal-magħmudija. Fis-sagristija ta' fejn hemm il-Vara l-Kbira, fil-għoli fuq il-kaxxarizzi naraw kurċifiss ta' l- injam li kien meqjum fuq l-artal tal-kappellun tax-xellug ta' l-artal maġġur tal-knisja l-qadima. Skond dokumenti miġburin mill-arkivju tal-knisja arċipretali, dan il-kurċifiss ta' artist mhux magħruf, sar fl-1695, u tpoġġa flok kwadru tal-Madonna tal-Grazzja, tmien snin wara li fil- parroċċa kienet twaqqfet l-Opra tal-Buona Morte jew ta' l-Agunija. Tifkira oħra tal-knisja l- qadima huwa l-mezzobust ta' 'Ecce Homo' ta' l-injam li dari kien ivvenerat fir-Rotunda ġewwa l-kappella tal-Madonna taċ-Ċintura. Illum jinsab fil-kannierja ġo niċċa żgħira fuq mensola sabiħa li kellu. Iżjed xogħolijiet fl-injam li writna u li niltaqgħu magħhom fis-sagristijiet tar-Rotunda huma l-kaxxarizzi jew bankuni wisq sbieħ tal-fratellanzi li fihom kienu jżommu fost affarijiet oħra, xema', muzzetti u kunfratiji tad-diversi fratellanzi. Fis-sagristija ta' fejn jilbsu l-qassisin, naraw il-kaxxarizzi tal-faċċata b'xogħol ta' skultura mill-isbaħ li fihom. Nofs is-sedji li għandna fil- kor tar-Rotunda kienu wkoll tal-knisja parrokkjali l-qadima kif ukoll il-kapsula tas-sepulkru li għadna nużaw sal-lum, li fi żminna nksit b'qoxra tal-fidda bit-tħabrik ta' Dun Salv — Magro. Xogħolijiet fl-irħam u fil-fidda BI Wirt il-knisja l-qadima huwa wkoll l-artal li għandna fil-kor, taħt il-kwadru nkurunat , ta' l-Assunta. Dan l-artal sabiħ kien l-artal maġġur tal-parroċċa l-qadima u sar fl-1682. Ta' l- istess knisja kienu t-tnax-il plakka bis-slaleb tal-Konsagrazzjoni li jfakkru l-Konsagrazzjoni tal-knisja parrokkjali l-qadima li seħħet fl-1774. Ma nistgħux ma nsemmux il-lapida storika li darba kienet iżżejjen il-faċċata tal-knisja li kellna u li llum narawha f'nofs il-kuritur li jgħaqqad iż-żewġ sagristiji. Din kienet saret biex tfakkar il-Konsagrazzjoni tal-knisja parrokkjali l-qadima li saret mill-Isqof Pellerano nhar is-7 7 ta' April, 1774. Fuq din il-lapida.tidher l-arma ta' l-Isqof Giovanni Pellerano magħquda f'waħda ma' dik tal-Granmastru Pinto li fi żmienu seħħet din il-ġrajja. Lapida sabiħa sepulkrali maqlugħha mill-knisja l- qadi du mqiegħda fl-art f'nofs il- kappella 1 tas-Salib, hija dik li tfakkar lill-kappillan Mosti Dun: Ġwan Anġlu Sammut (1742:58). —— Għadna nużaw ukoll għaxra mil-lampieti tal-fidda li kellha l-kni tgħid huma Ikoll xogħol: immartellat fil-fidda. L-ikbar fost da imdendel ta' kuljum f'nofs il-kor quddiem il-kwadru nkurunat ta' fil-kappelli tar-Rotunda f'xi festi speċjali ta' matul is-sena. Tniejn oħ Mosti, Dun Lawrenz Abela (1697-1742 endlu quddiem in-niċċ tal-festa titulari filwaqt li ieħor li kien darba ta' l-artal tal-Luniżjat ta' Santa Filomena għall-festa ta' Santa Marija wkoll. : Tal-knisja l-qadima għad għandna wkoll l-isfera Ewkaristika, is- sekondi, u ż-żewġ ostensorji ż-żgħar li għadna nużaw sal-lum. Insemmu wkoll is-salib tal-kleru il-prim, mogħti: minn Dun Marin Galea fl-1810 li sewa 1000 skud u ż-żewġ akkolti li saru fl-1826 li qam 335 skud. Ma' dawn insemmu wkoll l-erba' lanterni tal- fidda li għadna 1 naraw fil-pur issjonijiet tal- Parroċċa tagħna. ż $ ġ l-qadima tagħna li tista' impieri narawh illum sunta: Sitta oħra jiddendlu mogħtijin mill-kappillan r-Redentur fl-okkażjoni Idendel quddiem l-artal Xi writna iżjed — b ; BI Opra oħra sabiħa ta' min ' isemmiha Huwa l-appatat abjad ta' ħames kapep, li għalkemm m'għadhomx użati, wieħed għadu jista' jirahaom imdendlin f'vetrina tal-ħġieġ fis-sagristija ta' fejn hemm il-bomba. Dan l-apparat antik u sabiħ kien sar f'Lvon fi Franza fl-1791 u kien sewa 2076 skud. Ir-Rotunda wirtet ukoll mill-knisja ta' qabilha, il-qanpiena l-kbira li kellha, li kienet tintuża għad-daqq ta' l-arloġġ. Ġara imma li din tlifniha minħabba li kienet miksura; dan ġara lejn tmiem l-erbgħinijiet tas-seklu l-ieħor meta din ġiet mibdula ma' dik li-nsejħulha d-'Dumnikana'. Wirt il-knisja l-qadima huma wkoll ħamsa mis-sitt fratellanzi li għandna. Tas-Sagrament twaqqfet fl-ewwel knisja parokkjali li kien hawn fil-Mosta. Dik tar-Rużarju twaqqfet fl-1612. Taċ-Ċintura twaqqfet fl-1721. Dawk ta' San Ġużepp u tal-Qalb ta' Ġesti twaqqfu lejn tmiem is-seklu tmintax, Fl-aħħarnett wirt ieħor sabiħ u wisq iżjed għażiż hija r-relikwa tal-ġisem sħiħ tal-martri San Paċifiku. Il-knisja l-qadima kienet stagħniet bl-għadam sħiħ u tazza bid-demm ta' dan il- martri fl-1783 bit-tħabbrik tal-kappillan Dun Salv Saver Bonnici. Meta mbagħad missirijietna waqqfu t-tempju monumentali li għandna, huma poġġewħ fin-niċċa fejn narawh illum, taħtu qrib ix-xbiha għażiża inkurunata tal-patruna ta' din il-belt li fl-2008 tagħlaq 400 sena bħala parroċċa taht il-ħarsien tal-Verġni Marija Assunta. Bonnici, A., Storja ta' Malta fi Ġrajjiet il-Knisja (Malta, 1996), pp. 118-9, 121-2, 126, 129. Borg, J., 1966), 'Wirt il-Knisja l-Qadima', Il-Mosta, nru. Mifsud Bonnici, R., Dizzjunaru Bijo-Bibljografiku Nazzjonali (Malta, 1960)p. 64. Xi tagħrif ieħor miġbur minn Dun Salv Magro mill-arkivju tal-Knisja Arċipretali tal-Mosta u mgħoddi lili.