Kitba ta' Pawlu Aquilina Hemm triq twila, kemxejn dejqa u dritta, għalkemm isserrep xi ftit, li minn wara l- istatwa tal-Madonna ta' l-Assunta ta' Ħal Xluq, fuq il-lemin, tieħu dritt għall-Knisja tal- Madonna tal-Providenza f'Ħal Kbir ta' l-imgħoddi. Din it-triq kienet bħal ħolqa li torbot ir-raħal ta' Ħal Xluq ma' dak ta' Ħal Kbir, bid-devozzjonijiet Marjani, ix-xogħol tar- raba', iż-żwiġijiet u l-familji li kienu jgħammru fihom u fl-inħawi ta' madwarhom. Isem din it-triq kont inħobbu sa minn ċkuniti — it-Triq tax-Xama' — isem li kien u għadu jaffaxxinani bit-tifsira li jistor fihl Min taha dan l-isem'2: Għaliex tahulha2 Ħaġa minn ewl id-dinja, dan l-isem tawulha missirijietna jew xi ħadd minnhom, imma għaliex hija l-akbar mistoqsija li dejjem ħabbilt moħħi biex xi ħadd iweġibha jew inkella nistħajjel jien it-tweġiba tagħha. U meta wieħed jistħajjel, jidħol fis-saltna tal-ħolm, kif ġrali jien kemm-il darba fit-tiftix tat-tifsira ta' dan l-imbierek isem — it-Triq tax-Xama'. Jekk tixtieq taqsam miegħi din il-ħolma, merħba bikl N Fl-imgħoddi, bil-bosta aktar mil-lum, ir- raba' ta' madwar Ħal Kbir u Ħal Xluq kien jiġbdek bi ġmielu. Kien jinħadem aktar u kien jitqalleb u jiddemmel kif titlob is-sengħa; għal Triq li twassal għal Tal-Providenza Każin Banda San Nikola — Festa 2001 min jifhimni kien jingħażaq bil-bank. Din il- ħidma lieżma kienet tagħti l-isbaħ u l-aqwa wċuħ li kien jixirqilhom jidhru fuq l-imwejjed għall-wirja ta' l-Imnarja fil-Buskett. Minbarra l-pastard u l-kaboċċi, il-basal u l-patata, it- tadam u ħxejjex oħra ta' l-ikel, kien isir l-aqwa frott, bħal ħawħ, tuffieħ, dulliegħ u bettieħ. Ma' dawn u fi żmienhom kienu jitkabbru s- silla, il-qamħ u x-xgħir, il-ġulbiena, iż-żożfa, il-kemmun, il-ful u ċ-ċiċri. Biex iżejnu l-ħitan tas-sejjieħ jew l-irkejjen ta' kull għalqa kienu jitkabbru s-siġar tat-tin u tal-bajtar ta' San Ġwan u dak tax-xewk, biex ma nsemmux ukoll is-siġar tat-tut li kienu jogħlew u jidhru minn kullimkien. U xi ngħidu mbagħad għall-ħbula ta' raba' tad-dwieli fix-xhur tas-sajfl Iżidu jkattru dan is-seħer ta' ġmiel in-natura kien hemm il- bilbla tgħanni mingħajr ma l tintlemaħ fil-għoli u l-urieżaq ma' l-art, moħbija taħt is-siġar baxxi tat-tadam, taħt xi munzell jew taħt xi għarma jew qatet tat-tiben niexef. L- annimali fir-raba' kellhom il- ġmiel tagħhom ukoll; il- bhejjem tax-xogħol: żwiemel, bgħula, ħmir, baqar, kollha kienu jagħtu sehemhom, skond iż-żmien, ix-xogħol u l-istaġun li jkun. Il- kelb ta' l-għassa fuq il- bejt jew is-setaħ tar- razzett, in-ngħaġ jirgħu f'xi wied jew art moxa jew f'għelieqi qasbija, kollha kienu jżidu jsebbħu dan il-presepju ħaj, sajf u xitwa, sena wara l-oħra, fil-medda ta' bosta u bosta snin. Dawn il-pinzellati li hihom fissirt u ridt nuri l-ġmiel ta' dawn jii in-naħat tal-kampanja € tagħna, kienu, għadhom u jibqgħu l-ħolma tiegħi għal għomri. U għalhekk, sikwit noħlomhom, għax ħafna minnhom għexthom u saru biċċa minni. Imma n-natura, kif għallmitna l-esperjenza, titqalleb u tqalleb. 'Il min ma tqallibx7 U hekk ġara maż-żmien lil din il-benniena ta' raba' sabiħ u għammieli ta' bejn Ħal Kbir u Ħal Xluq. Sena wara l-oħra, ix-xita bdiet dejjem tnaqqas. Il-ġwiebi u l-bjar bdew ma jlaħħqux ma' l-għatx ta' l-art. X'tiswa l-ħidma ta' dirgħajn il-bidwi mingħajr ilma biex isaqqi l- miżergħa, il-mixtla, is-siġar u dak kollu li jeħtieġ l-ilma biex jitwieled, jgħix, jikber u jagħti l-frott2 Din id-dehra kerha li ħa r-raba' bin-nuqqas ta' ilma nikktet bis-sħiħ lill-bdiewa. L-uċuħ bdew inaqqsu mill-kwalità li kienu jagħtu qabel, waqt li l-qbiela riedet titħallas xorta waħda meta tasal Santa Marija jew il-Milied. Il-familja riedet tiekol, u ma kinux familji żgħar, ilkoll bi tmienja jew b' għaxart itfal u b'aktar ukoll. Bil- mod il-mod beda jinbet il-qtigħ il-qalb li ddakkar minn dik ix-xegħta f'sider il-bdiewa felħana ta' Ħal kbir u ta' Ħal Xluq. Imma din id-dakra ma sabitx art fihom għax kienu nies ta' tama u ta' fidi qawwija f'Alla. Il-knejjes tagħhom, dik ta' Ħal Kbir u l-oħra ta' Ħal Xluq, kienu t-tnejn iddedikati lill- Każin Banda San Nikola — Festa 2001 U f'din l-Omm kellhom ukoll tama u. fidi qawwija; kienet torbothom b'rabta li ma tinħall qatt; kienet għamlithom qalb waħda, tħabbat l-istess taħbita, toħlom, tixxennaq u titlob l-istess ħaġa. Għalhekk, meta din il- J qalb ħasset l-għafsa tal- għaks iżżid trossha sena wara l-oħra, inxteħtu 71 Ikoll f'ħoġor din l-Omm GMME l hanina. U talbu b'ħerqa liema bħala mhux biss fi djarhom imżejna bix- xbiha qaddisa, imma wkoll fiż-żewġ knejjes tagħhom fejn din l-Omm kienet is-Sultana ta' qalbhom u ta' mħabbithom sħiħa. Ma waqfux s'hawn. Riedu, flimkien iqabbdu ħuġġieġa kbira ta' mħabba; riedu jgħaqqdu ż-żewġ irħula tagħhom flimkien biex id-demm ta' naħa jgħaddi u jitħallat mad- demm tan-naħa l-oħra. U rnexxielhoml Bis- saħħa tat-Triq tax-Xama'l Ma kienx għadu jisimha hekk dan iż-żmien tan-nixfa l-kbira. Ġara, imma, li għal bosta drabi u ta' kull lejla, hekk kif ix-xemx tkun għabet wara s-Salib tal-Għolja u tinħeba wara l-għoljiet tal-Girgenti u tal-Buskett, mill-knisja ta' Ħal Xluq kienet toħroġ purċissjoni li tofroq il-ġemgħa kbira ta' nies fil-misraħ ta' quddiemha, miġbura mir-rziezet kollha tal-qrib u tal-bogħod, ta' rġiel u nisa u tfal u l-kotra tax-xjuħ tar-raħal, Ikoll bix-xama' tixgħel f'idejhom, u f'pellegrinaġġ ta' talb imqanqal, ilkoll iterrqu għall-Knisja tal-Madonna ta' Ħal Kbir. Xi kliem sabiħ ta' talb kienu jdommu u jtennu b'leħen għoli matul it-triq kollhal Kien jisboq fuq kollox id-damm tar-rużarju u l-kant ħelu tal-litanija tal-Madonna u, ta' sikwit, il- kant tas-Salve Reġina, kollox ħiereġ ibaqbaq mill-qalb wisq aktar milli mill-fomm. Il-Knisja ta' Ħal Xluq Is-serbut twil ta' pellegrini, ilkoll bix-xama' tixgħel f'idejhom, li kien jimla it-triq twila li sserrep waqt li tiġbed dritt għall-Knisja ta' Ħal Kbir, kien fih dehra li ssaħħrek: xmara ta' nar flok ilma tant mixtieq, miexja tittallab ħniena minn għand dik l-Omm li dejjem semgħet it- talb ħerqan ta' wliedha. U x'ħin tasal quddiemha, quddiem ix-xbiha għażiża u meqjuma tagħha fuq l-altar tal-Knisja ta' Ħal Kbir, is-seħer ta' dan il-ġmiel kollu kien jinbidel f'biċċa ġenna li waqgħet mis-sema, kif fis-sewwa għannieha, ħafna u ħafna snin wara, wieħed patri-poeta. Din id-dehra tal-ġenna kienet ittenni ruħha min-nies ġwejda ta' Ħal Kbir, lejn il-Knisja tal- Madonna ta' Hal Xluq. Xejn anqas minnhom fil-ħeġġa u fit-talb u l-għana tagħhom lill- Madonna, il-ħsieb tagħhom it-tnejn kien wieħed: li jitolbu lil Marija, Omm ta' kulħadd, tidħol għalihom u taqlgħalhom il-grazzja tax- xita ħanina fuq ir-raba' u l-għelejjel tagħhom. It-triq waħdanija kienet tgħaqqadhom. Iż- żewġt itruf tagħha kienu jwasslu għand l-istess Omm tagħhom it-tnejn. Kisru d-dlam ta' ħafna ljieli ta' talb bid-dawl tax-xama' u t-triq iddawletl M'għadhiex aktar triq bla isem. Sar jisimha t-Triq tax-xama', minn dakinhar stess li s-sema fetaħ l-għejun tal-ħniena u saqqa bil-ħlewwa l-uċuħ kollha tar-raba', mela l- bjar u l-ġwiebi, ferraħ it-tajr u l-bhejjem u serraħ u ferraħ il-qalb ta' kull bidwi ta' Ħal Kbir u ta' Ħal Xluq. Din ħolma tiegħi7 Dan stħajjil Din leġġenda7 Hija biċċa minnhom it-tlieta. Hija t-tifsira tiegħi ta' dak li tfisser għalija t-Triq tax-Xama'. Jekk għoġbok tilqa' l-merħba tiegħi, li tajtek fil-bidu, u qsamt miegħi din il-ħolma, nixtieqek tithenna u tkun kburi bħali bin-nies ta' Ħal Kbir u ta' Ħal Xluq li taw lil din it- triq isem hekk sabiħ, melodjuż u storiku bħal dan: IT-TRIQ TAX-XAMA'I Każin Banda San Nikola — l