IL-GIFEN TORK (Jorbot ma' ''Leħen il-Malti' għadd 133-186) L-ikbar tgħajjira kontra l-Malti-Hi dik:illi bih ma: tistax: tfisser dak.li tħoss il-qalb u li jħseb il-moħħ. Sakemm nib-— qgħu. fil-baxx. kollox sew imma, igħidulriħ. daw' ix-xi. wħud, meta niġu biex nogħlew: niġġarrfu, biex ngħid: hekk. Issa: biex tikteb epika- u tirnexxilek, l-ilslien li tħaddem irid ikun: tajjeb u jintlewa kif trid. int; inkella tista' tħarbex:u taqta' u tħassar. u. tbiddel: versi: għax: kollu ta' xejn: F'epika: jiġu: waqtiet-illi trid togħla u trid. tagħti demm u Ħajja: ġdida: lili dawk.l-eroj tal-poema. Trid turi x'Ħassew u x'ħasbu meta: sabu. rwieħhom. ilt-twegħir. Trid tnissel il-ħasra u l-ħniena. f'qalb il-qarrej u f'moħħu trid iddaħħallu Ħsibijiet għolja li jibqa' jittakarhom ' sa- ma: jmut. Tkabbar fih imħabba. għal artu: (jekk tkun xi Epika: Storika) u ġġiegħlu, biex ngħid hekk, iqiegħed kollox fuq l-artal tas-sagrifiċċju: kull meta jkun: jeħtieġ, Dawn il-karatteristiki: til-epika: kollha. insibuhom: fil- poema ''Il-Ġifen Tork' tal-Prof. O. A. Vassallo; Il-poeta: b'sengħa kbira rnexxielu jġib l-ilsien Malti, li bħala: Isien letterarju kien għadu l-anqas biss twieled, ghal dak kollu li. titlob l-epika. Ħadd ma jista' jgħid: wara li jaqra ''Il-Ġifen. Tork' li l-poeta.ma rnexxilux jogħla fi ħsiebu, u jġiegħel iħohb, lil min qatt ma. ħabb, lil art twelidu, u jżid l-imħabba ta' dak li jħobbha. Iġegħilna nqimu lil dawkili ġew: qabilna għax: huma: kienu. li ġarrbu minn kollox. biex aħna: ngħixu Ħielsa: u. hienja. f'darna, Sentimenti bħal dawn. ma tistax-issejħilhom. baxxi; l-anqas: ma..ssibhom fil-kċina, imma: fl-aqwa. xogħlijiet letterarji ta' pajjiżi kbar, għonja u Ħielsa. Issa wara: li rajna. x'tiswa din: il-poema ta' 696 vers, nifluha. sewwa:u naraw jekk dak. li għedna hux minnu. L-ew- wel naraw fuq. fuq x'inhu is-suġġett; imbagħad niflu bir-reqqa kollha l-punti ewlenin tagħha u naraw kif il-poeta jsebbaħ .il- poeżija tiegħu u. xi rqaqat oħira bħal dawn li għalkemm fihom infushom m'huma xejn, bihom il-poeżija u kull biċċa. kitba ofira letterarja issir, fi kliem Milton, ''something that men will not willingiv let die' Il-Professur. Ġ: A, Vassallo silet is-suġġett minn. ġrajja ta' żmien is-sultan Pintu. Fi żmien il-kavalieri: ma. kienx jista'' jiltaqa' Nisrani ma' Mislem li: ma kienx jiġri d-demm, sew jekk ikunu fuq l-art sew jekk ikunu fuq il-baħar. Imsejken hu min kien jiġi minn talit għax jew mewt jew jasar. Iġ-ġfien kienu jkunu mimlija b'dawn l-ilsiera biex bil-qdif iħeffu il- mixi. Fuq wieħed minn dawn igiġfien torok, li kien għal qalb is-sultan, Mustafa III, kien hemm ''xi sittin Malti u x'erbgħa barranija. ': Fl-1760 ir-Rajjes ta' dan il-ġifen kien ordnat mis- sultan biex jitlaq minn Stanbul u jerħilha lejn Metlin Xijo u Stanzo biex jiġbor il-ħaraġ. Qabel ma telqu sakkru l-ilsiera kollha taħit nett. Meta dawn l-imsejkna sabu irwieħhom waħied- hom ġihom ħisieb. Riedu ''Darba għal-dejjem għall-egħdewwa Ħabta u sabta hejjew kollox biex malli tiġi x-xoqqa - f'moxtha iħebbu għat-Torok. Malli waslu Stanzaà (Metlin u Xijo ma waqfux għax malajr ġabru l-ħaraġ), ir-Rajjes Xerin niżel l-art bi tlett mitt ruħ miegħu u li kien fadal fuq il-ġifen Ubdew jitliegħbu ma' l-imjassra.'' Wara ftit l-irsiera qamu fuq tagħhom u qabdu fit-Torok. Id-demm xtered u l-Maltin ħarġu rebbieħa. Dawru l-ġifen u telqulha lejn arthom. Fit- triq batew fuq li batew, Wara għadd ta' xwieni biex jaq- bduhom u dawk li kien għad fadal ħajjin qamu fuq tagħhom. Wara li, bl-għajnuna t'Alla għelbu da' t-tfixkil kollu waslu Malta qawwijin u sħafi. Kif waslu raw kif għamlu biex itemmu l-wegħda li kellhom mal-Madonna tal-Mellieħa. L-għada fil-għodu kmieni kmieni meta ''Il-qamar jiddi kien fl-ogħla sbuħija'' telqu bil-mixi mill- Belt għal Mellieħa mgħobbija bil-ktajjen u ħafna bċejjeċ tal- Ħadid, biex ''il-wegħda mqaddsa' jħollu. Ħadd ma jista' jfisser il-ferħ tal-Maltin meta dawn raw quddiem wiċċhom ħienja u Ħielsa 'il xi ftit minn ħuthom imjassra fuq ix-xwieni torok. U mhux ta' b'xejn għax dawn l-ilsiera għamlu waħda li qatt ħadd ma ħolomha f'mitt sena. Din hi l-ġrajja li nsibu fil-'Ġifen Tork''. Il-poeta għażel din biex juri illi l-Maltin mhux tliet episodi biss għandhom fl-istorja tagħhom, li jġibu l-għira 'l barranin. Barra mill-1427, 1565, 1799, hemm snin oħra x'niftakru li għalkemm ftit insem- muhom ma jagħmlux għajb lil-dawn it-tlitt kwiekeb sbieħ li jiddu fis-sema ta' l-Istorja ta' Malta. Din il-poema hi magħmula minn 116 il-strofa b'sitt versi l-waħida b'rima ABABĊĊ. Hi mqassma ti tliet taqsimiet ew- lenin: ''Il-Ftehima u l-Għaqda'' it-tieni ''It-Taqtigħa u l-Ħarba'' Wit-tielet ''Il-Wegħda'. L-ewwel taqsima nistgħu nqisuha tnejn oħra żgħar bi tlett strofi olira li m'humiex għajr dalila tal-poeżija. F'dawn it- tlett strofi l-poeta jgħidilna x'jixtieq u l-għaliex se' jikteb dawn il-versi. Il-poeta jibda: fNixtieq li kieku ħadd ma jibqa' rieqed Fuq xi Ħwejjeġ li-ġraw fiż-żmien li għadda' Iżid jikteb biex juri l-qlubija ta' Missirijietna: tQalbenin dejjem aħnaf u biex nurikom Jekk hux tassew, Ħaġa għall-issa nfakkar Ħaġa li b'għaġeb kbir, nifhem timlikom, Fil-waqt li jien bil-ħeġġa nħossni msakkar. Li nuri għad li ħilti wisq hi żgħira Li dejjem il-Maltin kellhom qalb kbira, ' Wara din id-daqsxejn ta' daħla il-poeta jgħaddi biex jid- deskrivi l-ġifen Tork. L-ewwel ma jsemmi l-qagħda tal-qad- diefa u mhux il-ġiniel. Dan nistgħu ngħidu li għamlu għal żewġ ħwejjeġ: l-ewwel biex mill-aktar fis isemmi l-ilsiera Maltin maħqura f'dan il-ġifen; u mbagħad biex ma nagħmewx fuq il- ġmiel, il-kobor, u l-qawwa ta' din iż-xini. il-ġifen kien wieħed milt-aħjar, jekk mhux l-aħjar wieħed, li kellu s-Sultan Tork. Saħansitra lil dan il-ġifen 'Rajjes fuq iġ-ġfien is-Sultan lilu għolla' Fi flit kliem meqjus u magħżul il-poeta jikxef l-irqaqat kollha tal-ġifen, F'verstejn biss jurina l-qilla ta' din ix-xini : 'Minn tmienja u sebgħin ħalq tan-nar iriegħed Kull fejn irid it-Tork juri ħruxitu. ' Biex id-deskrizjoni ina ikun nieqsa minn xejn ti kif tmur, il-poeta jgħaddi biex jgħid taħt min kien, X'kien jaħseb, x'irid ir-Rajjes. €Wiċċu wiċċ ix-xitan' u kien egħrax f'għamilu', jgħid il-poeta, u €Għadu maħluf ta' kull ma hu nisrani Għalhekk wisq is-Snltan kien iħobb lilu Meta dan kien irid ihenni 'l qalbu Jaqbad nisrani u ma salib isallbu. '