Drawwiet u Tradizzjonijiet Festivi minn żmien l-Ordni sat-twaqqif tal-ewwel baned fis-seklu dsatax Fil-bidu tas-seklu dsatax, bil- wasla tal-Imperu Ingliż f'Malta nsibu li fil-gżejjer tagħna kienu twaqqfu diversi baned, fuq l-eżempju tal-baned militari. Dawn assoċjaw ruħhom ma' każini jew twaqqfu mal-każin u bdew jagħtu dan is-servizz mużikali fil-festi tar-raħal.l Iżda bħall-pajjiżi l-oħra fid-dinja, il-kultura ta' drawwiet u festi ilha fil-poplu Malti żmien twil għax bħal kull poplu ieħor, il-poplu Malti joħloq okkażjonijiet li fihom jiċċelebra l-emozzjonijiet li jkun għaddej minnhom, kemm dawk ta' ferħ, dawk storiċi u dawk traġiċi, kif ukoll juża dawn l-okkażjonijiet biex jesprimi l-ispirtu Kreattiv tiegħuż F'dan l-artiklu ħa nagħti ħarsa lejn studji li saru marbutin mal-iżvilupp taċ-ċelebrazzjonijiet u drawwiet fil-festi Maltin, kif fi żmien Medjevali diġà nsibu xi forma ta' ċelebrazzjoni għal kif ħadu l-forma tagħhom fi żmien il-kavallieri u l-bidu tal-ħakma Ingliża, fejn id-drawwiet marbutin mal-festi f'dawn iż-żminijiet huma fost l-aktar 4 li jispjegawlna l-għeruq tad- drawwiet tagħna llum. Drawwiet festivi anke fil-Medju Evu Sa mill-Medju Evu nsibu sorsi li jindikaw id- daqq ta' instrumenti biex jakkumpanjaw il-festi fosthom dawk ta' Korpus u l-Imnarja. Insibu ukoll li dawn id-daqqaqa, wara ċ-ċerimonja u l-purċissjoni kienu jingħataw x'jieklu u x'jixorbu fit-tverna tal-belt, kollox imħallas mill- Università tal-Imdina. Il-festi annwali f'dawn iż-żminijiet kollha kienu marbuta mar-reliġjon kif nistgħu ngħidu kienet il-ħajja tal-Maltin f'dak iż-żmien. Mill- magħmudija, għas-sagramenti, iż- żwieġ u spiċċa bil-funeral; hekk kif il-ħajja tal-bniedem kienet ibbażata tarġa wara tarġa b'pass reliġjuż, hekk ukoll is-sena kienet ibbażata fuq dawn il-festi reliġjużi: il-Milied, l-Għid, il-Pentekoste, Korpus u festi oħrajn. Dawn il-festi kienu jattiraw attenzjoni kbira fi żmien fejn il-mezzi ta' divertiment kienu neqsin u għalhekk f'dawn l-okkażżjonijiet kienu — jsiru funzjonijiet liturġiċi fil-Katidral u purċissjonijiet solenni fit-toroq tal-Imdina, akkumpanjati bid- daqq tal-mużiċisti. Il-Professur Stanlev Fiorini jikkummenta kif il- Karnival kien għadu festa b'rabta reliġjuża ta' preparazzjoni għall- astinenza fir-Randan filwaqt li fil- festa tal-Imnarja nsibu attenzjoni speċjali fuq id-dawl kif jixhed isimha' Għalhekk il-Katidral kien jinxtegħel b'fjakkolati kif kien isir madwar Malta kollha f'okkażjonijiet speċjali bħal meta fil-15 ta' Lulju 1519, il-Viċire ta' Sqallija ordna li jitkanta t-7e Deum u ssir fjakkolata fl-okkażżjoni tal- elezzjoni tar-Re Karlu V bħala Imperatur tal-Imperu Qaddis Ruman. Żmien l-Ordni ta' San Gwann f'Malta Iżda żgur li l-268 sena tal- ħakma tal-Ordni f'Malta affettwaw il-kultura Maltija, bidluha u tawha t-timbru tagħhom. Dan nistgħu narawh ċar meta wieħed iqabbel id-deskrizzjonijiet li nsibu fuq il- ħajja Maltija qabel il-wasla tal- Ordni f'Malta fl-1530 mad- deskrizzjonijiet tal-gżejjer Maltin fi żmien l-Ordni jew wara li l-kavallieri ġew imkeċċija minn Malta fl- 1798. Jean Quintin d' Autun jiddeskrivi lill-Maltin fil- bidu tal-ħakma tal-Ordni bħala 'nies b'karattru Sqalli mħallat mal-Afrikan… In-nies huma devoti lejn ir-reliġjon tagħhom u jipprattikawh — mal-gżira kollu.'$ Quintin d'Autun ma tantx ifaħħar id-djar u l-ħajja tal-Maltin li jiddeskriviha bħala waħda bil- qies minħabba l-faqar tal-pajjiż Iżda fid-deskrizzjonijiet tas-seklu 18 Malta hija deskritta bħala pajjiż li qed jipprosperixxi, b'liġi u ordni u b'sigurtà. Il-popolazzjoni kienet kibret minn madwar 17,000 persuna fis-seklu 16 għal aktar minn 100,000 fl-1798. Il-bini huwa deskritt bħala mill-isbaħ u l-livell tal-ħajja huwa mfisser bħala aħjar minn postijiet oħra fil-Mediterran $ Din il-bidla setgħet kienet frott ix- xeħta kosmopolitana li ħa l-pajjiż bil-wasla tal-kavallieri hekk kif jiddesrivih il-vjaġġatur Ingliż George Sandvs fil-vjaġġi tiegħu, għalkemm l-ikbar bidla jidher li saret fl-inħawi tal-port filwaqt li l-campagna, kif kienu jissejħu l-irħula, damu aktar biex bidlu drawwiethom.' Din il-bidla soċjali żgur li ħalliet l-effett tagħha ukoll fil-mod kif kienu jsiru l-festeġġjamenti f'dawn il-gżejjer. Il-kavallieri: kienu daħlu f'Malta stil ta' ħajja u. ta' protezzjoni, ħolqien ta' xogħol u okkupazzjonijiet ġodda, twaqqif ta' bliet u rħula ġodda, tkabbir tal- popolazzjoni, kultura reliġjuża, prattika u użanzi reliġjużi, ħwejjeġ u stili t'ilbies, armar u festi bħall- karnival u l-ġostra, il-kukkanja u r-regatta, l-Imnarja, San Pawl u San Ġwann. Ma'dawn nistgħu nżiedu n-numru kbir ta' ċerimonji li kienu jsiru fi żmien l-Ordni bħal meta jilħaq Granmastru ġdid li kollha affetwaw lill-Maltin fil- mod kif isiru ċ-ċelebrazzjonijiet, it-tiżjin u l-festeġġjamenti. Ukoll ħafna Maltin kienu jaħdmu, direttament jew indirettament mal- flotta tal-Ordni u t-tiżjin li kien ikun hemm fuq ix-xwieni, bħall- bnadar, sab ruħu fil-festi Maltin. Sands li żar Malta fil-festa ta' San Ġwann fl-1610 kiteb li għal din il- festa l-Palazz, il-knejjes, il-bereġ u d-djar prinċipali kienu mixgħulin bil-lampi mal-faċċati lejlet il-festa, kienu jisparaw il-kanuni kollha, il- fortizzi tellgħu l-bnadar tagħhom u kull berġa tellgħet il-bandiera tan- nazzjon. Drawwiet u armar fil-festi Il-purċissjonijiet tal-festa oriġinaw mal-fatt li ħafna mill- knejjes Maltin kienu l-kappelli fil-kampanja sakemm ma' dawn inbidlu ma' dawk ikbar. Il- popolazzjonijiet kienu ħafna iżgħar u għalhekk il-purċissjoni kienet biss dawra mal-knisja għad- dħul tal-quddies.' Iktar ma kibret il-popolazzjoni iktar bdiet titwal id-dawra mal-knisja. Hekk kif bdew jgħaddu minn toroq oħra id-djar f'dawn it-toroq bdew jiġu mżejna bi msiebaħ u fjakkli. Dawn il-purċissjonijiet kienu jibdew bid-daqq tal-flawt u t-tanbur. Fl- istudju tiegħu Guido Lanfranco jfakkarna li l-ħruġ tal-vara mhux minn dejjem kienet statwa. Dawn setgħu kienu relikwi, ikoni, xbihat fuq l-injam u oħrajn. L-istess Lanfranco jsemmi li fis-seklu sbatax ġieli kienu joħorġu b'aktar minn oġġett wieħed; saħansitra il- fratellanza tal-Kunċizzjoni tal-Belt kellha seba' jew tmien oġġetti 5 Biċċa armar li naraw fit-toroq tagħna u li wieħed jassoċja maż- żmien li Malta kienet immexxija mill-Ordni ta' San Ġwann huwa l-Ark trijonfali. Hekk insibuli fil-21 t'Awwissu 1538 kien diġà sar dak li jidher li kien Ark Trionfali.'' Dan kien jintrama meta l-Granmastru jew xi persuna importanti bħall- Isqof kien iżur il-belt jew raħal. Dan l-Ark li kien jintrama biex dawn. il-personalitajiet jgħaddu minn taħtu kien jinħadem mill- injam b'ħafna dekorazzjonijiet u kliem ta' merħba u tifħir. Fil- mixja jew rikba tagħhom dawn il-personalitajiet kienu jgħaddu minn taħt għadd ta' pavaljuni u ħafna bnadar u bandalori mdendlin matul it-triq b'simboli u armi tal- Ordni jew tal-Isqof skont min ikun. Wara li telqu l-Ordni dawn it-tiżjin. baqgħu jintużaw imma din id-darba applikati għall-festa għalkemm f'ħafna minnhom is- simboli tal-Ordni baqgħu hemm. ' Fit-toroq fiż-żmien tal-festa nsibu ukoll it-trofej. Dawn ikunu mżejnin bil-bnadar, ħafna drabi tal- Ordni anke jekk il-belt jew raħal ma jkollux x'jaqsam direttament mal-kavallieri, kif ukoll xi kultant il-lasti ta' dawn il-bnadar ikunu forma ta' lanza. Skont l-istudju ta' Guido Lanfranco l-idea li fi żmien tal-festa jintramaw it-trofej ġejja mill-fatt li l-Ordni kien qawwa navali u kursara msemmija li kienu jaħtfu u jisirqu mix-xwieni tal-għadu li kienu jbaħħru fil- Mediterran. Il-priża kienet tkun esposta u murija bħala trofew: is- sinjal tal-qawwa tal-Ordni 1 Armar ieħor b'influwenza kbira tal-kavallieri hija l-istatwa. ta' Malta rebbieħa li tispikka l-aktar fil-festa tal-Bambina jew Vitorja, kif tintrama fin-Naxxar. Din il- mara li tirrapreżenta lil Malta tkun imlibbsa b'kurazza, xabla u tarka u taħt saqajha xi kultant insibu bnadar jew kanuni torok. F'xi postijiet din l-istatwa jdawruha bil-granmastri.7 Ukoll fi żmien l-Ordni kien isir logħob tan-nar tal- ajru biex jiċċelebra xi okkażjoni speċjali iżda l-Maltin kienu biss spettaturi… Kien biss bil-wasla tal-Ingliżi li l-Maltin bdew imiddu jdejhom huma ukoll. L-ewwel snin tal-Ingliżi Jidher li. fil-bidu tas-seklu dsatax ma seħħitx daqshekk bidla immedjata fl-importanza tal-festi fil-ħajja ta' kuljum, l-aktar jekk a taċ-Ċintura 2012 z———— nżommu f'moħħna li klabbs li joffru divertiment ieħor kienu għadhom ma jeżistux. Għalhekk il-festi kienu jingħataw importanza akbar speċjalment minħabba li jiem tal-festa kienu ċans fejn iż-żgħażagħ kienu jitħalltu mas- sess oppost b'aktar libertà. Mhux biss, imma l-ġranet tal-festa kienu joffru l-opportunità biex in-nies jiltaqgħu, ibiegħu u jpartu -prodotti u l-annimali. Kienu ukoll l-okkażjoni biex il-ħaddiema jagħmlu kuntratti ma' ħaddiema if ukoll isiru kuntratti taż-żwieġ. ' In-nisa kienu jilbsu l-aqwa ilbies għall-festa u joħorġu d-deheb ollu. Mir-riċerka li għamel Dr Carmel Cassar, kull raħal, li kien impoġġi taħt il-protezzjoni ta' xi patrun jew patruna, kienu jibdew il-festaġġjamenti bil-logħob tan- nar f'lejlet il-festa. Xi kultant kienu jsiru xi tiġrijiet bil-bhejjem filwaqt li fil-ġurnata tal-festa, kulħadd kien jisma' l-quddies u dakinhar ma jaħdmux. Il-ġurnata kienu jgħadduha f'divertiment bħal kant mal-kitarri u żfin filwaqt li l-ikel f'din l-okkażjoni kien ikun ta' kwalità aħjar. Skont Jeremv Boissevain, il- festa Maltija kif nafu llum bdiet tieħu din il-karatteristika matul is- seklu dsatax. Kif semmejt iktar 'il fuq iċ-ċelebrazzjoni tal-festakienet limitata għal xi illuminazzjoni, forsi xi ħuġġieġa u l-isparar ta' xi murtali. L-avvenimenti prinċipali kienu ċ-ċelebrazzjonijiet liturġiċi interni. Maż-żmien bdew joħorġu d-daqqaqa fit-toroq idoqqu t-tamborlin u l-flawt, u aktar tard bdiet issir il-purċissjoni. Iżda d-drawwa li fil-purċissjoni toħroġ l-istatwa tal-patrun jew patruna hija drawwa li daħlet iktar tard bħalma juruna sorsi f'Ħal Luqa fl- 1781 u f'Ħal Tarxien fl-1829.9 Fil- gazzetta satirika Ġaħan nsibu li fil-festa ta' Santa Tereża f'Bormla f'Mejju tal-1847 kien hemm banda li ħadet il-post tad-daqqaqa tradizzjonali 7 Boissevain jikkummenta li sa nofs is-seklu dsatax l-ingredjenti kollha li nafu fil-festi tagħna llum kien jeżistu ħlief għall-każin tal-banda 2 L-aħħar pass: it-twaqqif tal-baned u l-każini Fl-1860 insibu l-ewwel każin tal-banda fir-Rabat. Il-każini tal-baned malajr saru popolari u saru karatteristika ta' kull belt u raħal. Fil-bidu bdew bħala organizzazzjoni mhux reliġjuża iżda malajr intrabtu mal-parroċċa. Minn daqqaqa ta' strumenti bħal tat-tamborlin, tal-katuba, iż-żaqq u ż-żafżafa taż-żmien medjevali u żmien il-kavallieri għall-baned iktar reġimentali mibnija fuq l-istil militari, b'istrumenti tar-ramm, innijiet, marċi u uniformijiet li ġabu magħhom l-Ingliżi.Ż Dan kollu kien qed iseħħ fl-istess żmien t'evoluzzjoni soċjo-kulturali fost il-poplu Malti. Il-każin sar il-post fejn -wieħed jiżviluppa t-talent mużikali tiegħu kif ukoll ċentru soċjali u tad-divertiment għar-raħal jew belt. Il-kultura tal- pajjiż, kif tgħallimna l-Istorja, hija minsuġa u tirrifletti ħaġa waħda mal-bidliet soċjali u storiċi li jkun għaddej minnhom poplu. Il- każini u l-baned saru inseparabbli mill-festa Maltija bħal mal-festa Maltija saret inseparabbli mill- ħajja Maltija. Fl-aħħar nett nixtieq nawgura l-festa t-tajba lin-Naxxarin kollha. Frendo Henrv, Storja ta' Malta Żmien l-Ingliżi - s-seklu dsatax, Klabb Kotba Maltin, Malta 2004. Lanfranco Guido, Drawwiet u Tradizzjonijiet Maltin, PIN, Malta 2001 Frendo, Storja ta' Malta, Żmien l-Ingliżi, s-seklu 19, p. 213 Coleiro, Il-Festi tagħna, p.5 10 H. Frendo, Storja ta' Malta, Żmien l-Ingliżi, s-seklu 19, p.16 1.C, Coleiro, Il-Festi tagħna, p.7 ILA, Lanfranco, Drawwiet u tradizzjonijiet Maltin, p.154 5 Tbid. 4 H. Frendo, Storja ta' Malta Żmien l-Ingliżi - s-seklu dsatax, p 212