Ta' G.ZA. Mit-tiġrib tal-ħajja l-bniedem jitgħallem, u l-għerf li jikseb igħad- dih lil uliedu; dawn iżidu tagħhom miegħu u jerġgħu jgħadduh lil ta' warajhom. B'dan il-mod aħna ksibna ħafna għerf minn ta' mis- serijietna u jmissna għalhekk nimxu tajjeb ma' tul it-triq tal-ħajja. Ħafna minn dan l-għerf wasal għandna f'għamla ta' qwiel, in- fatti, ''kliem ix-xiħ żomm fih'' igħid il-qawl; u dan hu sewwa sew għaliex għandek ''issaqsi lill-imġarrab' u mhux taqbeż b'għajnejk magħluqa. Iżda mhux mill-qwiel jew għidut biss nitgħallmu t-tiġrib — tal-imgħoddi, għaliex dan ġie li jasal għandna wkoll taħt sura ta' xi ħrafa, storja, allegorija u x'naf jien: Eżopu għallimna permezz ta' ħrejjef li fihom il-bhejjem u t-tjur jaħsbu u jitkellmu; Kristu għal- limna bil-parabboli. Nistgħu, infatti, ngħidu li bl-istorja, f'għamla jew oħra tagħha, inqdew bosta għorrief li kienu jgħixu f'kull naħa tad-dinja, biex iwasslulna f'libsa mlewna l-ħsebijiet tagħhom. Il-Lhud huma poplu antik ħafna li sa minn żmenijiet bekrin kellu min imexxih u jgħallmu; dawn huma r-Rabbin. Din l-istorja li ġejja qalha weħed minnhom. Kien hawn darba Rabbi għaref ħafna imma li ma kienx jitmeż- meż igħid xi ħliqa. Bħalma hi drawwa tar-Rabbin dan kien igħallem fis-sinagoga fejn kien jiġbor madwaru l-istudenti tiegħu. Darba wie- ħed minnhom staqsieh: ''Ja mgħallem, kemm-il darba inti turi l-ħaqq u s-sewwa ta' xi tagħlima billi tgħidilna storja; għaliex f'' 'IL-aħjar — mod li nfissirlek dak li tixtieq tkun taf hu li ngħidlek storja, mela isma' '' wieġeb ir-Rabbi. ''Bosta snin ilu fost il-bnedmin deher is- Sewwa, is-sewwa biss bla ebda tiżjin jew xniexel oħra. Iżda ġara li kull min kien jixħet għajnejh fuqu, jew għax jibża' minn jew għax jistħi, malajr kien idawwar wiċċu u jfittex jaħrab minnu; tant, li għalkemm l-imsejken Sewwa mar f'kull naħa tad-dinja u pprova : kemm felaħ jindiehes mal-bnedmin, ħadd ma tah wiċċ u laqgħu f'daru, imma kulħadd skartah u ħarab minnu. Darba waħda, meta b'qalbu mimlija niket kien wasal biex jaqta' jiesu għal kollox mill-bnedmin, iltaqa' ma' xbejba tassew ħelwa, fuq ruħha u liebsa b'mod li tiġbdek għax kien jixirqilha għall-aħħar. Din ix-xbejba li kien jisimha TIXBIHA, meta ratu hekk qalbu sewda ġietha ħniena minnu, resqet fuqu u staqsietu: fGħaliex int daqshekk imdejjaq f'' Biex NAGĦARFU NGĦIXU 85 €Ara għaliex P'' weġibha; ''għaliex jien tant xiħ u ikreh li kul- ħadd iwarrabni'. ET tgħidx ħmerijiet L' reġgħet ix-xbejba. ''In-nies ma tistmer- rekx għalhekk; ara x'tagħmel: ejja miegħi d-dar; hemm xi lbies ta' raġel li ta' kultant ifittilli. nxidd; ilbishom inti u mbagħad naraw x'jiġri. Hekk għamel is-Sewwa; u ġara li kull fejn beda jmur in-nies bdiet tilqgħu u tifraħ bih. EDin hi l-istorja li ridt ngħidiek'' temm ir-Rabbi, waqt li tbis- sima ħelwa nfirxet fuq wiċċu; ''għax għandek tkun taf', issokta, ċji l-bnedmin ma jobogħdux is-Sewwa, iżda ma jridux jarawh sewwa sew kif inhu''. Min, dan l-aħħar ma semax bil-Buddisti' Din li ġejja jgħiduha huma: Waħda mara li ma kenitx ilha li żżewġet u li kienet għadha fl-aħ- jar tagħha messetha x-xorti ħażina li tmutilha qasir il-għomor l-ewwel tarbija tagħha. Din l-imsejkna omm tant ħasset għat-telfa tagħha li bdiet tiġġerra mat-toroq titlob lil kull min tara jagħtiha xi duwa biex biha tkun tista' terġa' tagħti l-ħajja lil bintha. Xi wħud ħassew għaliha, iżda, billi ma setgħu jagħmlu xejn biex ifarrġuha, malajr telquha u baqgħu sejrin għal riħhom; oħrajn bdew jiddieħku biha u jgħajruha miġnuna. Ħadd ma seta' jittamaha; imma fl-aħħar iltaqgħet ma' xiħ li meta raha f'dik is-sura ġietu ħniena minnha u qallha: ''Fid-dinja bawn wieħed biss li jista' jagħmel dan il-miraklu. Dan hu l-Perfett li jgħix fuq il-quċċata tal- muntanja; mur, sibu u itolbu jgħinek''. Hekk għamlet l-imsejkna ta' mara, u wara ħafna taħbit waslet quddiem Buddha. B'wiċċha ma' l-art, tolfoq, talbitu jagħtiba lura lil bintha. U l-għaref weġibha hekk: ''Mur lura l-belt u ħabbat bieb, bieb, sakemm issib żerriegħa tal-mustarda f'dar li fiha ma daħlet qatt il-mewt; meta ssibha, ġibhieli. Qalbha tfur bil-ferħ għax mimlija bit-tama, il-mara għaġġlet lura lejn il-belt u ħabbtet il-bieb ta' l-ewwel dar li sabet: ''Il-Buddha qalli noħodlu żerriegħa tal-mustarda minn dar li fiha ħadd ma miet'', qalet lil min fetħilha. ''Mela ħabbat bieb ieħor għax f'din id-dar bosta huma dawk li mietu', weġbuha, L-istess qalulha meta ħabbtet it-tieni, it-tielet u r-raba' bieb, U meta daret il-belt kollha, bieb, bieb, ma sabetx dar waħda biss li fiha l-minġel tal-mewt ma kienx ħasad il-ħajja ta' xi ħadd. Qalbha ttaqtaq u mimlija bil-biża', issa reġgħet għal fuq il- muntanja; meta waslet fuq il-quċċata sabet lil Buddha jistennieha: l 86 IL-MALTI ' €Ġibthieli ż-żerriegħa: tal-mustarda f'' staqsieha; ''le', weġbitu, Cimma lanqas ma jien se nfittixha aktar; mill-belt tlaqt b'qalbi . mimlija niket għaliex ma kienx irnexxieli nsib dak li kont xtaqt, iżda . jiena u tielgħa 'l hawn fuq ħsibt u rajt li l-mewt mhux lili biss żareti', Mela għaliex issoktajt tielgħa sa ħdejja f'' reġa' staqsieha l-Buddha. 'Biex inti tgħidli dak li tassew minnu'', weġbitu l-mara, ġwejda, ġwejda. €Mela iftaħ widnejk u isma' '' qallha l-Buddha, ''u dak li-se ngħidlek sorru f'qalbek biex ma tinsieh qatt — ma hawnx liġi tal- ħajja, ma hawn xejn f'din id-dinja li ma jinbidilx ħlief ħaġa waħda biss: il-mewt; din ma taħfirha lil ħadd, u kull min twieled, imut'. ik K X- Il-Qoran fih għerf li Mawmettu ħa mit-tagħlim tal-Lhud u dak — ta' l-Insara dwar il-ħajja tar-ruħ; fih ukoll x'wieħed jista' jitgħallem : dwar il-ħajja tal-ġisem, il-ħajja ta' bnedmin li qed igħixu f'din id- ; dinja. Il-kultura musulmana tat ħafna lid-dinja għax il-Misilmin ukoll għandhom il-filosfi, tagħhom: i Wieħed Paxha kien qed ibaħħar fuq bastiment kbir u sabiħ meta . qamet maltempata tal-biża'. Fost iċ-ċonma kien hemm irsir li qatt qabel ma kien baħħar u għalhekk beża' u tniehed, beka u werżaq, ' tant li sħabu ġiethom ħniena minnu; imma ebda kelma ma setgħet tqawwilu qalbu, Sa fl-aħħar b'dak it-tinwiħ kollu dejjaq saħansitra lill-Paxha li b'leħen għoli saqsa jekk abbord kienx hemm xi ħadd li kellu l-ħila jsikket lil dak il-ġifa ta' rsir. Fost in-nies l-oħra fuq il-bastiment inzerta kien hemm filosfu li meta sema' kliem il-Paxha talbu jħalli jagħmel hu ħalli jsib tarf kif isodd ħalq dak l-imsejken. U l-Paxha ħalla f'idejh. Wara ħarsa sewwa fuq dak l-irsir, il-filosfu sejjaħ erba' baħrin u ordnalhom jorbtu l-irsir minn qaddu u jixħtuh il-baħar, imma jibqgħu jżommu ċ-ċima f'idejhom. L-irsir, f'dak il-baħar imqalleb beda jħoss ruħu se jegħreq u aktar beda jgħajjat u jagħti b'idejh u riġlejh biex il-ħalel ma jibilgħubx. Imbagħad il-filosfu reġa' ordna lill-baħrin jiġbdu l-irsir u jtellgħuh fuq il-gverta. Hekk għamlu u meta l-irsir reġa' sab ruħu abbord mar trekken wara krikk, qabad ma' ċima li kienet marbuta miegħu u mbikkem kif kien, iżda medhi biss li l-mewġ ma jerġax jiġbdu miegħu fil-baħar, ma fetaħx ħalqu aktar, Meta ra dan il-Paxha stagħġeb u staqsa lill-filosfu kif kien irnexxielu jsikket lil dak il-beżżiegħ, UĦaġa żgħira', wieġeb il-filosfu; ''dak l-irsir qabel ma ra Biex NAGĦARFU. NGĦIXU l-għarqa ma' wiċċu ma, setax jifhem kemm tħossok aktar żgur minn ħajtek meta tkun fuq bastiment minkejja l-fatt li jkun tiela' u nieżel mal-mewġ u l-ħalel jkunu jgħattuh. N L-anġli li hemm il-ġenna jqisu l-purgatorju ikreh daqs l-infern, imma l-indannati ġewwa l-infern iqisu l-purgatorju ġenna. k X ż Konfuċju, jew Kung Fut-zu mhux xi alla taċ-Ċiniżi, iżda kit ifisser l-istess ismu hu filosfu li għallem kif il-bniedem għandu jġib ruħu mal-bnedmin l-oħra. Din li ġejja hi xempju ta' dak li għallem. Meta Jintzi, il-magħruf diplomatiku ta' l-Istat ta' Ki, intbagħat bħala ambaxxatur fis-saltna ta' Ċu, ir-Re ta' dik l-art ried iċekknu f'għajnejn is-sudditi tiegħu, billi kien jaf li Jintzi, għalkemm qsajjar f'persuntu, kien ftit u xejn imkabbar b'għerfu. , Għalhekk ordna li fejn il-bieb ewlieni tal-belt kapitali ta' Ċu li fiha kien igħammar, tinfetaħ mina baxxa li tinfed minn naħa għal oħra tas-sur li kien idawwar dik il-belt, u li dan isir b'għaġla kbira — biex titlesta qabel il-jum l fih Jentzi kellu jidħol il-belt biex jersaq quddiem ir-Re ħalli jippreżenta l-kredenzjali tiegħu, Wasal dak il- jum u r-Re ta ordni stretta lill-Kaptan tal-għassa tas-sur li ma jħal- lix lill-ambaxxatur jidħol mill-bieb tal-belt imma jordnalu li jgħaddi mill-mina li kienet bdiet tissemma ''it-triq tal-klieb', Ġara li meta Jintzi wasal ħdejn il-bieb tal-belt il-kaptan mar fuqu u qallu jagħmel kif kien ordna r-Re, Jintzi buxxa rasu u wie- ġeb hekk: ''Ikun għajb jekk jiena ma nidħolx fl-art kbira ta' Ċu mill-bieb grandjuż li tassew jixraq lilha u lir-Re maestuż tagħha''. Meta dan il-kliem wasal f'widnejn ir-Re; dan minnufih ordna li jġibulu lill-ambaxxatur quddiemu, u kif Jintzi tressaq quddiem it- tron qallu: 'l-art ta' Ki żgur tinsab nieqsa min-nies sakemm għażlu bniedem daqshekk qasir bħala ambaxxatur'', Xejn minn dan, Maestà'', wieġeb Jintzi; ''pajjiżi bu mimli b'nies kbar f'persunthom u f'moħhom imma aħna nagħżlu l-ambax- xaturi li jixirqu lill-artijiet fejn jintbagħtu. U, kif inti ġa ndunajt, Imma l-akbar u l-isbaħ tagħlima noħduha minn għand Kristu. Din l-istorja li ġejja hi dwar Ġwanni, l-Appostlu l-aktar maħbub fost it-Tnax, u li baqa' għażeb sa ma miet, Meta l-Appostlu Ġwanni kien daħal sewwa fis-snin, id-dixxipli tiegħu kienu jħobbu jinġabru ma' dwaru biex minn fommu jisimgħu xi ħaġa dwar il-ħajja u t-tagħlim ta' Sidna Ġesu Kristu, Imbagħad 88 IL-MALTI huma, billi dan kien x'aktarx jiġri fil-għodu kmieni, kienu jmorru 'l hawn u 'l hinn fil-belt u l-irħula ta' ma' dwar biex iwasslu lill- bnedmin l-aħbar it-tajba tal-miġja tal-Messija fid-dinja. Ta' kuljum, tista' tgħid, dawk id-dixxipli kienu jieħdu l-ispunt jew il-lehma tad-diskors li kienu jagħmlu minn dak li kienu jkunu semgħu minn għand Ġwanni, u għalhekk kull min kien jagħtihom widen u jilqa' kliemhom f'qalbu kien jista' jitqies mhux biss Nisrani imma wkoll dixxiplu tal-Appostlu Ġwanni. B'dan il-mod, minn jum għal ieħor u minn sena għal oħra l-għadd tal-fidili baqa' dejjem joktor u l-aħbar it-tajba tixtered dejjem aktar. Darba waħda, tgħid it-tradizzjoni, għadd ta' dixxipli mimlijin ħeġġa biex jikkonvertu n-nies u jwassluhom għand Kristu talbu lil Ġwanni jgħidilhom x'għandhom igħidu ħalli kliemhom ikollu setgħa akbar. Ġwanni dam ftit ma fetaħ ħalqu u d-dixxipli baqgħu fuq il- mistennija; imbagħad qallhom hekk: €Lil min jiġi jismagħkom għidulu — 'Ulied Alla, ħobbu lil xulxin' '. Minn wiċċhom kien jidher li dawk id-dixxipli kienu qed jisten- new xi ħaġa oħra, xi ħaġa, forsi, aktar qawwija, aktar solenni. ''Ma għoġobkomx dak li għidtilkomf'' staqsiehom Ġwanni; ''dan. ġa għidnihulu lill-poplu'', wieġbu huma; ''aħna ippriedkajna l-imħabba għal xulxin, kemm-il darba; ma tistax tgħidilna xi ħaġa ġdida xi nxandru lill-bnedmin F'' Ġwanni ċaqlaq rasu. ''Le, issa u dejjem; dak il-messaġġ, qadim kemm hu qadim, jibqa' dejjem: ġdid. Xandru fost il-bnedmin dak li tassew għallem il-Feddej tagħna — Uliedi, ħobbu lil xulxin' '.