Misraħ San Pawl, Ħamrun Il-Hamrun twieled biex jikber malajr. Kemm hu hekk, il-motto tal-Ħamrun jghid hekk: 'MALAJR NIKBER'. L-iżvilupp ta' dan is-subborg nistghu nghidu li sar lejn tmiem is-seklu 19. Il-qaghda tieghu ghenitu biex jilhaq dan l-iskop. Hu qrib il-Belt Valletta u qrib il-Marsa, żewġ postijiet mimlija hajja u kummerċ, u l-Ħamrun, f'nofs dawn iċ-ċentri, kien minn dejjem arterja prinċipali ta' bosta ħidmiet. Il-misrah prinċipali ta' dan is-subborg hu misrah San Pawl u dan il- qaddis hemm qieghed jghasses dan il-misrah lejl u nhar. Hu misraħ imdawwar minn erba' toroq, wahda tagħti L. lejn in-nahat tal-Gwardamanġia, ohra twassal lejn l-Għassa Xonv Terribile tal-Pulizija, ohra twassal lejn il-fabbrika tal-halib u l-ohra hi t-triq prinċipali tal-Ħamrun. Huma toroq li fihom issir hafna hidma, jgħaddu minnhom mijiet ta' nies kuljum u ghalhekk dan il-misrah hu misraħ mimli hajja u hsejjes ta' vetturi matul il-jum kollu. Dawn il-hsejjes jintfew xi ftit kmieni filgħodu u qabel taqa' d-dalma tal-lejl meta numru kbir ta' ghasafar tal-bejt isibu l-kenn taghhom fis-siġar kbar u folti li jdawwru dan il-misrah. Id-dehra hawnhekk hi sabiha. Mijiet ta' ghasafar jittajjru minn siġra għall- oħra u t-tpespis taghhom johloq armonija tant sabiha ta' tifħi lil Alla fil-bidu ta' jum ġdid u ta' radd il-hajr f'għeluq il-jum. Dan il-misraħ joffrilna tliet hwejjeġ li magħhom hemm marbuta l-istorja ta' dawn il-gżejjes. Fil-faċċata ta' dan il-misrah wieħed jilmaħ ringiela ta' bini li għandu l-istess stil, l-istess arkitettura, f'kelma waħda hu bini simetriku. Fil-frontispizju tad-dar tat-tarf naraw minquxa fil-ġebla s-sena 1883. Din kienet sena storika fl-istorja tat- trasport Malti ghaliex f'dik is-sena twieled f'Malta mezz ġdid ta' trasport — IL- FERROVIJA. Meta l-awtoritajiet ġew biex ifasslu dan il-mezz ġdid ta' trasport, huma fehmu mill-ewwel l-importanza tal-Ħamrun u għalhekk riedu li fil-Ħamrun ikun hemm stazzjon. Girfase Elwes li fl-1879 ippreżenta rapport dwar it-twaqqif tal-ferrovija f'Malta, kien issuġġerixxa li l-istazzjon tal-Ħamrun ikun iċ-ċentru prinċipali tal- ferrovija ta' Malta. Ftit snin wara l-ferrovija bdiet tahdem f'Malta u dan il-misraħ ra hidma kbira għaliex qrib u madwar dan il-Misraħ kwa stazżjon tal-ferrovija li tawh l- isem 'San Giuseppe'. Il-ferrovija tat il-hajja lil dawn l-inhawi u dan deher mill-ewwel. L-awtoritajiet (Ikompli f'paġna 71) Misrah San Pawl, Ħamrun- jaqbad minn paġna 69 gharfu l-importanza ta' l-inhawi u hawnhekk, barra stazzjon waqqfu l-post li fih il-ferroviji kellhom jinghataw il-manutenzjoni mehtieġa. Hawnhekk il-ferroviji kienu jiġu mahsula, miżbugħa u rranġati u ghalhekk Misrah San Pawl sar iċ-ċentru ta' dawn il-mezzi ġodda ta' trasport. Kien ghalhekk li dan il-misrah ra hidma mhux tas-soltu meta f'Diċembru ta' l- 1882 wasal Malta l-apparat kollu tal-ferrovija. Kien materjal li wasal mill-Metro- politan Railwav Carriage and Wagons ta' l-Ingilterra. Dawn il-partijiet għaddew kollha minn dan il-misrah u nies minn Malta kollha għaddew minn Misraħ San Pawl biex jaraw 'Il-Ferrovija ta' Malta' żarmata u ppakkjata biċċa, biċċa, f'kaxex kbar ta' l-injam. Il-ferrovija bdiet taħdem sena wara u permezz tagħha l-Ħamrun sar aktar maghruf min-nies l-aktar mall-haddiem tal-ferrovija li kienu jwasslu l-vetturi tagħhom fil-Workshop tal-Ferrovij.a Waqt li l-Ferrovija kienet fl-aqwa tagħha sserrep fit-toroq ta' Malta, inbidlu l- idejn tat-tmexxija taghha. Il-mexxejja l-ġodda tal-ferrovija għarfu l-importanza ta' l-istazzjon u tal- Workshop tal-Ħamrun. Kabbru l-Workshop u miegħu riedu jwaqqfu skola ta' taħriġ, li fiha studenti Maltin jiġu mħarrġa biex isewwu u jibnu ferroviji ġodda. Kien proġett ambizzjuż iżda ntlahaq. Permezz ta' Mr. Chadwiċck, li ġie Malta apposta, inġieb l-apparat meħtieġ mill-Ingilterra u fl-1895 din l-iskola laqghet l-ewwel studenti taghha. Hekk issa, Misraħ San Pawl, barra l-ħaddiema tal-Workshop tal-ferrovija beda jilqa' fih lil dawn l-istudenti, li kull sena bdew jiżdiedu u li maż-żmien saru fitters maghrufa, mas-servizzi u fit-Tarzna. Il-Professur William Nixon, li kien imexxi din l-iskola, sar personalità magħrufa f'Misraħ San Pawl, kien jieqaf ikellem lin-n ies li min-naħa tagħhom, dawn kienu jagħrfu fih bniedem intelliġenti. Kien qed imexxi l-ewwel skola teknika f'dawn il-gżejjer. Tant kienet kisbet isem din l-iskola li meta fil-bidu tas- snin 30, il-ferrovija spiċċat din l-iskola għaddiet f'idejn id-Dipartiment ta' l- edukazzjoni u din l-iskola baqgħet popolari fl-inhawi ta' dan il-misraħ sa l-1950. Jekk fl-1992 il-Maltin għaddew minn dan il-misraħ biex jaraw il-ferrovija żarmata qabel din ġiet armata, hekk għamlu l-Maltin fl-1932 meta l-apparat tal- ferrovija ġie kollu żarmat u nġabar qrib dan il-misrah u meta fl-1933 dan l- apparat ġie kollu żarmat, l-istess materjal reġa' għadda minn Misrah San Pawl. Kien iżda issa materjal qadim li qeda lill-poplu Malti ghal 48 sena shah. Mezz ieħor ta' trasport li kompla ta l-ħajja lill-Ħamrun kien it-Tramm. Il-linji tat-Tramm kienu jaqsmu Misraħ San Pawl l-qanpiena tat-Tramm kienet ta' kuljum tiżdied mall-ħsejjes ta' l-inġenji l-oħra li jghaddu minn dan il-misraħ. Mezzi oħra ta' trasport li kellhom rabta speċjali ma' dan il-misrah kienu t- trakkijiet li kienu jġorru xi sett għamara mixtri mill-Ħamrun. Kienu trakkijiet (Ikompli f'paġna 73) Misraħ San Pawl - jaqbad minn paġna 71 qodma li biex jimxu, ix-xufier kien idaħħlilhom muftieh kbir tal-ħadid fuq quddiem, u wara ftit dawrien, il-magna tat-trakk kienet taqbad u biċ-ċlikki ċlikki, it-trakk kien ihalli l-misrah. Iż-żmien kompla ghaddej u Misraħ San Pawl ra moviment ieħor storiku u importanti. Meta l-ħalib beda jiġi analizzat u ppasturizzat fil-post li qabel kien jintuża mill-ferrovija, allura Misraħ San Pawl beda jara fih numru ta' karetturini u inġenji ohra tar-rahħàla, mgħobbija b'tankijiet tal-ħalib. Wara l-moviment ta' dawn ir-rahħàla, il-misraħ beda jara nies oħra, il- bejjiegha tal-ħalib. Filgħodu kmieni dawn jgħaddu mill-misraħ tal-Ħamrun biex jieħdu mill- fabbrika tal-Ħamrun numru kbir ta' ħalib biex iqassmuh fil-hwienet u postijiet oħra. Tabilhaqq, Misraħ San Pawl, ġie donnu ffurmat biex jilqa' fih mezzi differenti ta' trasport. Grazzi lil min offra l-avviżi Il-Kappillan għan-nom tal-Parroċċa San Gejtanu flimkien mal-Bord Editorjali ta' dan il-ktejjeb jixtiequ jirringrazzjaw lil dawk kollha li taw ir-riklami biex dan il-ktejjeb ikun jista' jsir u jheġġu lill-qarrejja jagħmlu użu mis-servizz li joffru dawn il-ħwienet u kumpaniji.