Ta' Ġużi GALEA ĦHALL-BIDU tas-seklu dsatax, wara l-Gwerer ta' Napuljun, f'Malta kienu ġew ħafna nies kbar magħrufin bħala letterati jew diplomatiċi. Billi fi żmien it-twegħir u l- -gwerer ta' Napuljun ma kenitx ħaġa ħafifa li wieħed isiefer minn pajjiż għal ieħor, malli saret il-paċi u l-Ewropa strieħet mit-taqtigħ, kull min sata', ħareġ minn pajjiżu u mar iżur artijiet oħra biex jara u jiltaqa' ma' ġnus oħra ħalli jagħinel ħbieb, jiftaħ negozji jew jara kif jaħ- sbuha nies oħrajn. Billi l-Gżira tagħna tinsab f'nofs il-Mediterran, milħuqa minn kull naħa, il-bastimenti kollha ta' dak iż-żmien li kienu tal- qlugħ, kienu jidħlu jistrieħu fil-portijiet tagħna u b'riħet hekk, tista' tgħid li kull min jiċċaqlaq minn pajjiżu u jidħol fil-Baħar Ġewwieni, kien isib ruħu f'Malta, Għalhekk naqraw li f'dak iż- żmien waslu f'Malta Coleridge, Disraeli, Bvron, Scott, Rossetti, biex isemmu ftit kittieba biss. Ix-xorti riedet li f'dik il-ħabta kien igħix f'Malta John Hook- ham Frere, letterat Ingliż fabbli, għaref u għani, bniedem magħ- ruf ma' l-Ewropa kollha għall-kultura tiegħu, ismu kien jissem- ma fost l-aqwa nies għorrief u kelmtu kienet mismugħa mill- mexxejja tal-Ġvernijiet. Hookham Frere bil-personalità tiegħu kien jiġbor ma' dwaru l-aħjar nies Maltin u barranin, fid-dar tie- għu ta' fuq il-Gwardamanġa kienu jiltaqgħu l-aħjar irjus; kien ħabib kbir ta' l-Isqof Caruana, ta' Mikiel Anton Vassalli u ta' bosta oħrajn u billi hu kien jagħraf il-għaqal u jaf xi jsarraf id- dehen, hu sewa mhux ftit biex ħoloq xejra ta' koltura għolja f'din il-Gżira tagħna. Fost il-barranin li sabu ruħhom f'Malta u li nġibdu lejn Hookham Frere kien hemm kittieb żagħżugħ Spanjol li l-lum magħdud fost l-aqwa kittieba ta' pajjiżu. Don Angel de Saavedra v Ramirez de Basquedano, Duka ta' Rivas, twieled fil-belt ta' Cordova fl-1791 u għex ħajja ta' avven- turi. Li kieku laħaq twieled mitejn sena qabel, kieku Don Angel kien jingħad bħala wieħed mill-Conquistadores, iżda fis-seklu li twieled, il-ħidma ta' dawk il-qalbiena rebbieħa ta' artijiet ġodda kienet intemmet u ż-żagħżugħ nobbli mimli ħrara ma setax jagħ- ti ruħu ħlief għall-gwerer jew għall-politika, Billi kien wild in- Nobbli Dun Angel de Saavedra, ta' tliet snin biss, fl-14 ta' Ġunju, 1794, daħħluh fl-Ordni ta' Malta, iżda ma, kellux żmien jiġi f'din il-Gżira biex juri ħiltu fost il-Kavalieri ta' San Ġwann. Tliet snin wara li Saavedra daħal fl-Ordni r-Rivoluzzjoni Franċiża ħas- det il-Kavalieri minn Franza u mbagħad Napuljun fl-1799 tajjar il-Kavalieri minn Malta. L-Ewropa xegħlet bil-gwerer u Don Angel sab ruħu fil-qalba tal-ġlied. L-Ispanjoli kienu qamu kontra Napuljun u sar taqtigħ aħrax u Saavedra kien ferut fil-battalja ta' Orcana fl-1809. Dik il-ħabta bdew jixxettlu l-idejiet liberali; il-poplu beda jifhem li wara l-gwerer kontra l-prepotenza ta' Napuljun, kien jixraq li l-kotra jkollha sehem akbar fit-treġija ta' pajjiżha u mqanqal minn din il-fehma Saavedra ħabrek għal kostituzzjoni ġdida li kienet imxandra f'Cadice fl-1811 u li kienet tagħti poter kbir lir-rapprenżentanti tal-poplu, iżda, imbagħad, raġa' lura fuq it-Tron ta' Spanja r-Re Ferdinandu VII li ħassar kollox. Imma Ferdinandu ma damx wisq isaltan kif irid, għax il-liberali, fosthom Don Angel de Saavedra, reġgħu waqqfu l-kostituzzjoni tagħhom u fl-1820 Saavedra. laħaq Membru tal-Cortes jew Parla- ment Spanjol. Fil-Parlament Saavedra ngħaqad ma' klikka żgħażagħ bħa- lu li qanqlu għidud kbir bl-idejat liberali tagħhom u bil-proposti radikali li għamlu. Il-Gvernijiet qodma ta' l-Ewropa ħassew ruħhom maqrusin minn dawk l-idejiet ġod- da u ftiehmu li jeqirduhom, għalhekk ingħaqdu flimkien u waqqfu s-''Sacra Alleanza'. xirka ta' nazzjonijiet qawwija biex tisħaq ix-xejriet u t-tqanqiliet liberali ġodda. Ir-Re Ferdinandu qabad l-armi kontra l-liberali u ma tahomx nifs; fl-1823 ħabathom bil- qawwa, kollha, ħarbathom u ġagħalhom iċedu għal dak li ried hu, jew jaħarbu minn pajjiżhom. Il-kostituzzjoni taret u magħha għosfru dawk li kienu ħadmu għaliha, Don Angel de Saavedra ma riedx ibaxxi rasu bħal xi wħud fost sħabu, iżda għażel li jissokta, jaħdem għall-ideal 'il bogħod minn pajjiżu, għalhekk fl-1824 narawh iħalli 'l Spanja u jitturufna ruħu f' Londra li bħalma dejjem, tilqa' fi ħdanha. lill- -għorba, u l- qatgħa tiegħu u li kellhom jaħarbu minn pajjiżhom ħtija tal- fehmiet liberali tagħlom, fosthom il-poeta Taljan Ugo Foscolo. 72 ' IL-MALTI Bejn Foscolo u Saavedra ma damitx ma tnisslet rabta ta' ħbi- berija li kellha effett mhux biss fuq ix-xejriet politiċi, iżda wkoll fuq il-ħidmiet letterarji taż-żewġt iħbieb, F'Londra Saavedra sar jaf lill-Ministru Lord Chatham, bnie- dem ta' idejiet progressivi li kellu influwenza kbira. fost il-Mini- stri Ingliżi. Dan Lord Chatham ħajjar lil Don Angel de Saave- dra biex idm: dawra fl-Ewropa ħalli jara b'għalnejh u jikseb esperjenza dwar il-gvernijiet ġodda u x-xewqat tal-popli tagħhom. Fl-1824 iż-żagħżugħ Spanjol telaq minn Londra għal Ruma fejn kellu ħsieb li jiltaqa' ma' żgħażagħ bħalu mimlijin ħrara ui ħeġġa għall-fehmiet ġodda. Meta wasal Ġibiltà l-bastiment da- ħal f'dak il-port Tnaliż biex iħott u jgħabbi u Don Angel de Saa- vedra niżel jagħmel żjara lil dik il-belt. Hemm iltaqa' ma' xbej- ħa li kellha tkun is-sieħba ta' ħajtu. Kien jisimha Marija de la FEncarnacion de Cerito v Ortega; kienet tfajla sabiħa, bint fami- lja sewwa u malli raha ż-żagħżugħ kittieb xegħel bħan-nar tat- tiben, f'erbat ijiem iltaqa' ma' missier ix-xbejba, daħal f'darha. bħala għarus u tejjiġha. Minkejja tal-għarusija mgħaġġla. iż- żwieġ iltaqa' u seħħ, u Marija baqgħet sa mewtha s-sieħba fidila ta' żewġha, miegħu qasmet il-hemm u n-niket. miegħu gawdiet il-ġid u l-għana, miegħu xorbot il-morr u l-ħlewwa fil-ħajja mim- lija tiġrib u ħarkiena Ji għexu flimkien. Ftit wara li żżewġu Don Angel u Marija siefru għal Ruma, iżda l-Gvern Spanjol ma kienx jaqbillu li ż-żagħżugħ kittieb jis- sieħeb ma' sħabu f'dik il-Belt li dik il-ħabta. kienet mimlija fix- wix u konfoffi politiċi. għahekk l-Ambaxxatur Spanjol mexxa l- ħarira u hekk kif Saavedra u martu niżlu Tivorno. il-pulizija ġab- rithom u ġagħlithom jerġgħu lura. Franza, Italia: kienn magħlunin għaż-żewġ għarajjes: l-Ingilterra kieħet 'il bogħod wisq. Tżda f'nofs il-Mediterran kien hemm Gżira TMeliża li fi ħdanha kienet tilqa' HMl-dawk kollha. li jaħarbu minn pajjiżhom hiex ifittxu l-ħelsein: ir hekk Sanvedra u s-sinjura tiegħu rikba fuq l-iskuna Maltija ''Assunta'' tal-Kaptan Salv Camilleri u minn Livorno telqu lejn Malta. Fil-Gżira tagħna ż-żagħżugħ Spanjol u martu sabu l-mistrieħ ' u l-faraġ, Don Angel 1na kienx bħal ħafna eżiljati Taljani H ma kellhomx għaxja ta' lejla n kienu jbatu ħafna biex jaqilgħu l-ħob- ża ta' kuljum; għalkemm ma kellux flus bir-radam hu ma kienx fil-bżonn u għalhekk sata' jagħti ruħu biex iwettaq it-talent u l- ġenju li bihom kien imżejjen. Ma damx ma għamel ħbieb ma' Hookham Frere u sar inidħla tiegħu u ngħaqad ma' ċorma ħbieb li dak il-Meċenate Ingliż kellu ma' dwaru; fosthom kien hemm xi wħud li kienu għamlu isem fl-istorja ta' pajjiżhom. Dik il-ħbi- berija swietlu mhux ftit lil Saavedra biex jitħarreġ fis-sengħa tal- kitba u biex jidra jfassal u jqiegħed il-kliem skond ma titlob l-arti tal-ġmiel. Saavedra qabel wasal Malta kien għamel isem bħala kittieb; l-aktar li kien jissemma, għall-kitba. soċjali tiegħu, iżda kien jix- xiegħel ukoll f'xogħlijiet letterarji li kienu xehda u rahan tal-ġe- nju tiegħu bħala poeta n prożatur. Għalhekk ismu kien magħ- ruf fost dawk tax-xirka ta' Hookham Frere li laqgħu lil dak iż- żagħżugħ Spanjol bħala wieħed minnhom. Għand Hookham Frere Saavedra ltaqa' mal-Kanonku Dun Saver Caruana li kien fir-rewwixta tal-Maltin kontra l-Franċiżi. sar jaf lil Mikiel Anton Vassalli għaref Malti li ħadem bla tarf għall-ġid tal-Ilsien Malti. Għand Hookham Frere ukoll Saavedra, ġarrab għall-ewwel darba l-influss romantiku ta' Scott, Bvron u Dante Gabriel Rossetti, u ma damx ma qaleb għal dak l-istil. Qabel ma wasal f'Malta Saavedra kien aktarx imil lejn il- Klassiċiżmu bħall-aqwa poeti Spanjoli u Portugiżi ta' żmienu, iżda f'din il-Gżira tal-Kavalieri fejn ma kienx jara ħlief tifkiriet ta' l-imgħoddi glorjuż : tifkiriet ta' taqbid, rebħ u ħidma ta' qiu- bila. fejn il-ġmiel tal-bini kien imsieħeb mal-ħtieġa ta' l-armi, u fejn il-ħila u l-irġulija kellhom min jagħrafhom u jqimhom, iż-żagħżugħ kittieħ iddakkar mir-romantiċiżmu. Taħt l-infin- wenza ta' dan l-ambjent Saavedra. li kellu qalb sensibbli għall-opri tal-għaġeb, ma satax jibqa' biered u ma jħossx tqan- qila, li ġaoħlitu jaqleb mill-Klassiċiżmu għar-Romantiċiżmu. u taħt is-seħer ta' tifkiriet v ta' monumenti tal-Kavalieri qalbenin, bħalma kien ġralu wkoll Sir Walter Scott. Saavedra ntafa' għal ħiċċa. xogħol romantika, li ħarċġitlu waħda mill-isbaħ u l-aħjar noeżiti tiegħu. Fl Faro de Malta'' li nsibuha f'dan in-numru maaqluha għall-Malti mill-poeta tagħna Ġorġ Zammit, tiġbor fiha sentimenti ta' ħrara u ta' mħabba lejn dak l-element romantiku li iżefien l-art tagħna. Ta' dik l-epoka wkoll hija l-poema ''Ħlo- rinda'' li Saavedra kiteb fl-1826 wara li ngħaqad mal-ħbieb ta' Ħookħam Frere, 74 IL-MALTI Saavedra kemm darn f'Malta ma. ntafax biss wara l-lettera- tura; il-ġenju tiegħu msaħħar wara l-''belle arti', kien iħoss il- ħtieġa li jinfirex fuq kulma hu sabiħ, Fost il-ħbieb tiegħu kellu dak il-pittur magħruf Malti Vincenzo Ħwzler, magħdud fost l- aħjar pitturi tagħna, u ż-żagħżugħ Spanjol kien imur għandu jit- għallem u jitħarreġ fil-pittura. Billi bħalma għidna Saavedra kel- lu sens artistiku hu ma damx ma tgħallem tajjeb u tista' tgħid sar imgħallem pittur, hekk li meta wara li ħalla 'l Malta, mar Pariġi fl-1830, u naqsuh il-flus hu sata' jġaħġaħ bil-pittura. Wara li kien ilu erba' snin f'Pariġi telgħet fuq it-Tron ta' Spanja r-Reġina Kristina li ħafret lill-eżiljati politiċi kollha u għalhekk Don Angel de Saavedra u martu reġgħu lura lejn paj- jiżhom. Ftit wara li waslu, fl-1834, lil-Don Angel mietlu ħuh il- kbir u għalhekk hu wiret it-titolu u l-għana tal-familja, u laħaq Duka ta' Rivas. F'dik is-sena wkoll Saavedra ħareġ ktieb ieħor 'Hl Moro Exposito'' ta' stil romantiku li kien milqugħ tajjeb ħafna fi Spanja u żied saħħaħ il-fama ta' l-awtur bħala kittieb. Malli raġa' lura. fi Spanja d-Duka ta' Rivas, kif beda jissej- jaħ wara li wiret it-tifolu, indaħal fil-politika u ma damx ma da- ħal fil-Parlament, mbagħad fl-1836 laħaq Ministru. Imma issa kienet saret taqliba fil-fehmiet ta' Saavedra. Kif rajna. snin qabel ma kellu jitlaq u jħalli 'l pajjiżu minħabba l-ide- jiet liberali u xewwiexa tiegħu. Issa wara li żar pajjiżi oħra, għa- milha ma' nies ta' bosta. fehmiet u ra. b'għajnejh u għaraf xi trodd il-ħajja, id-Duka ta' Rivas beda jsħsibha xort'oħra. Dawk i ma kenux jaqblu miegħu bdew ixerrduha li huwa qaleb u sar Konservattiv wisq. Din il-bidla fil-fehmiet tiegħu. bħall-oħra fl- istil tal-kitba, tiegħu, kellha l-bidu tagħha dment li Saavedra kien f'Malta. Ir-rabta ta' ħbiberija ma' Flookham Frere u sħaħu, kol- ha nies tal-għaqal li kienu jgħożżu l-imgħoddi; il-qagħda f'Mal- ta, l-aktar Giżira romantika tal-Mediterran : dawn iż-żewġ kawżi ma seteħux ma jagħmlux effett fuq ħalfet Don Angel de Saave- dra; huma ġagħluh jinsa l-imgħoddi ta' ħajtu, u qanqiulu xejriet u ġibdiet ġodda. fix-xewqat ta' qalbu u fil-fehmiet ta' moħħu. Din il-bidla ta' Sanvedra minn liberali għal konservattiv kie- net hekk sħiħa li bħalma rajna qanqlet l-egħdewwa tiegħu u ħarrxithom għalih. tant li hu kellu għal darba oħra jħalli 'l pal- jiżu u jarġa' jmur Ġibiltà; fejn snin qabel kien iltaqa' u żżewweġ ma' martu, iżda din id-darba, l-firda minn pajjiżu ma kenitx twila; ftit wara, fl-1887, ir-Reġina Kristna reġgħet sejħitlu u fissritlu l-fidu- ċja li kellha fih. Minn dik is-sena 'l quddiem ix-xorti għenitu lid- Juka ta' Rivas. Sadattant hu kien għamel isem f'pajjiżu u fl- Hwropa, mhux biss bħala bniedem politiku iżda wkoll bħala bnie- dem letterat mill-kbar; niesu għarfu l-ħila tiegħu u bdew igħoż żuli kif kien jixraqlu, fil-waqt li l-barranin bdew iroddulu l-ġie i kien jistħoqqlu, Hu laħaq Membru ta' l-Akkademja ta' Spa. nja u daħal f'bosta għaqdiet u xirkiet letterarji u artistiċi, Fl-184 id-Duka ta' Rivas laħaq Ambaxxatur ta' Spanja f'Napli, fejn dum sa l-1850, u mbagħad misjur bil-għomor u miqjum minn kul- add raġa' lura biex jistrieħ f'pajjiżu li wara ħafna snin kien għarfu u għożżu fost in-nies kbar ta' Spanja, Qabel nagħlaq dawn l-erba' kelmiet, nixtieq insemmi li d- Duka ta' Rivas qatt ma nesa din il-Giżra tagħna li kienet laq- għetu fil-hemm tiegħu. Il-paċi u l-faraġ u l-ħbiberija li sab hawn buqgħu mwaħħlin f'moħħu saħansitra wara. li kien laħaq l-ogħla unuri. Hekk, meta d-Duka ta' Rivas kien Ambaxxatur f'Napli, u f'dak ir-Renju beda t-tqanqil politiku tar-Risorġiment, hu bos- u drabi ta l-għajnuna tiegħu biex vittmi tal-politika jmorru jfit- ixu kenn u ħelsien f'Malta.