28 Il-Ħamis 25 ta' Awwissu 2016 I L-ORIZZONT MILL-ISTORJA TAT-TIĠRIJA TAL-VITORJA - MINN FOMM IL-QADDIEFA U D-DILETTANTI (6) Hin żewġ kitbiet dwar it-Tiġrija tal-Vitorja slitna xi partijiet mill- intervista twila li jien kont għamilt lil Karmenu Grech tal-Posta — qaddief leġġendarju Bormliż li ma' sieħbu Pietru Farrugia t-Tinet bejn l-1922 u l-1936 rebħu l-palju tad-dgħajjes tal-Pass b'żewġt Imqadef u waqfu rekord ta' 14-il sena. Aktar 'il-quddiem nerġ- għu niltaqgħu ma' Karmnu f'kummenti oħra dwar it- tiġrijiet ta' wara l-gwerra. — Qabel inkompli' nixtieq niċċara punt importanti: fejn tidħol ir-riċerka. Karmnu jgħidilna li huwa u Pietru rebħu dan il-palju fl-1922, iżda uffiċjalment (skond ir-riżultati d-dwana) dan il-palju. kien intrebaħ minn Marsamxett. Fortunata- ment għandna ritratt sabiħ li jurina lil Karmnu u Pietru jippożaw għar-ritratt wara r-rebħa tagħhom fl-1926 u fuq id-dgħajsa hemm miktub mill-1922-1926. Minkejja li għaddew 94 sena, issib min jistaqsi, realment min rebaħ dan il-palju - id-dgħajsa ta' Bormla daħlet l-ewwel u ġiet — skalifikata jew kien żball tal- ġurija7: Ma nafuxl Minkejja l-kitba li tidher fuq id- dgħajsa 'Ladv B', ir-riżultat uffiċjali qatt ma ġie rivedut mid-dwana u għalhekk jibqa' dak li hu. Sfortunatament id- deċiżjoni tal-ġurija f'kull Re- gatta hi waħda finali - hekk kienet fl-imgħoddi u hekk għadha llum. Inkomplu b'silta minn intervista li kont għamilt lil Wenzu Galea (it-Takkaliti) mill-Birgu. Lil Wenzu nif- takru anzjan sewwa, iżda minkejja l-età tiegħu kellu memorja tajba. Wenzu qa- def f'bosta opri Vittorjosani fir-Regatta Nazzjonali, iżda l-aktar korsa li kienet għal qalbu kienet dik tad-dgħajjes ta' bl-Erbgħa. F'din is-silta Wenzu jsemmi l-pika kbira li kienet teżisti bejn Bormla u l-Birgu proprju fil-korsa ta' bl-Erbgħa: Mill-bidu tas-sek- lu sas-snin tletin il-Birgu għamel snin jirbaħ il-korsa tad-dgħajjes ta' bl-Erbgħa u tal-Midalji bid-dgħajjes 'Lorenza' u 'Santa Paċenzja' — tista' tgħid kien jiddomi- na dawn iż-żewġ korsi. Jien irbaħt ħames darbiet il-palju ta' bl-Erbgħa, iżda fl-1931 il-Bormliżi ma ħadux sehem f'ta' Bi Tnejn biex Pietru t- Tint u Karmnu tal-Posta jif- furmaw ekwipaġġ b'saħħtu biżżejjed biex jeħdulna dan il-palju. Fil-fatt f'dik is-sena aħna ma ħadniex sehem għax wieħed minn sħabna kien fis- sakra u b'hekk tlifna l-palju. Kien inqala' diżgwid kbir fost il-qaddiefa għax xi wħud minnhom sostnew li aħna stajna sibna qaddief ieħor minn fost il-barklori li kienu jieħdu sehem magħna. 'Sfortunatament dik is-se- na tlifna l-palju ta' bl-erbgħa li konna ilna snin nirbħuh, iżda xorta waħda fraħna, għaliex erbaħna l-palju ta' bi. Tnejn — palju li konna ilna snin kbar ma nirbħuh u miegħu: il-palju tad-dgħajjes tal-Midalji. Dan. il-palju ma damx wisq għand il-Bormliżi għax sena wara ' erġajna rbaħnieh mill-ġdidi: 'Il-Birgu kien tajjeb ukoll fil-korsa tal-Kajjikki t-twal - forsi ma konniex tajbin daqs L-Isla jew daqs Bormla li jgħidu li rebħu dan il-palju tmien darbiet. konsekuttivi bil-Kajjikk 'San Pietru', iżda: l-Kajjikki tagħna ' San: Law- renz' u 'San Ġużepp' rebħu dan il-palju wkoll. Jingħad li l-Kajjikk ' San Lawrenz' għadu merfugħ f'xi maħżen fir-Rabat ..7 Lil Ġużeppi Galea (Ġuże t- Trux) sid il-Ferilla ta' Bajdun minn Birkirkara ltqajt miegħu l-Imsida. Xi ħadd kien qalli li Gużeppi qabel il-gwerra kellu Ferilla tajba u li kienet iġerri f'isem Marsamxett u qalli wkoll fejn stajt insibu. Fil-fatt lil Gużeppi, anzjan, sibtu bilqiegħda fuq banketta maġenb il-maħżen tiegħu qrib l-Għajn tal-Ħasselin. Staqsejtu dwar ir-Regatta ta' żogħżitu u qalli hekk: '., jien qatt ma kont xi qaddief imsemmi bħal ħafna oħrajn li għamlu isem lil Marsamxett, fosthom Toni Saliba (il-Kejli) u ħuh Karm- nu (il-Krajm) iżda sehmi tajtu wkoll. Tfuliti: għaddejtha hawn l-Imsida u konna 'mġienen għat-tiġrijiet tad- dgħajjes. 'F'dak iż-żmien kienu jsiru ħafna tiġrijiet f'dan il- port, u fihom kienu jieħdu sehem opri reġistrati f'dan il-port, għalkemm niftakar b'oħrajn mill-Marsa li ġieli ħadu sehem ukoll. Niftakar ukoll li qabel il-gwerra kien hawn numru sabiħ ta' dilet- tanti li xtaqu li fil-Port ta' Marsamxett tibda ssir tiġrija tad-dgħajjes bħal dik tal-Vi- torja, iżda għalkemm ppru- vaw kemm-il darba biex jor- ganizzaw waħda fuq skala akbar minn dawk parrokkja- li, u saħansitra sibna ukoll min jgħina b'għoti ta' flus, b'danakollu qatt ma rnexx- ielna. Ħaġa tal-iskantament, port kbir mimli barklori, b'ħafna minnhom jimpikaw bejniethom biex jieħdu sehem fit-tiġrijiet li kienu jorganiz- zaw hawnhekk, imbagħad ma konniex kapaċi. norgan- izzaw: tiġrija tad-dgħajjes. li tibqa' ssir ta' kull-sena bħal dik tal-Vitorja. ——1. ;i 'Wara l-gwerra, it-tiġrijiet waqfu u għalhekk ħassejna li issa kien wasal iż-żmien op- portun li norganizzaw tiġrija, peress li d-dilettanti taż- żewġ portijiet kienu mdejqin u ħassewha wisq in-nuqqas ta' din it-tradizzjoni; Kien ċertu Mercieca u xi dilettanti Beltin li kienu organizzaw tiġrijia tad-dgħajjes f'nhar il- festa tal-Madonna tal-Karm- nu u għaliha kienu attendew ħafna nies u ħadu sehem fiha opri minn Marsamxett u l-Marsa. Iżda din it-tiġrija saret darba biss, għax hekk kif ħarġet l-aħbar li l-Kollet- tur tad-Dwana kien beħsiebu jorganizza mill-ġdid it-Tiġrija tal-Vitorja, kulħadd beda jip- prepara bis-sħiħ għaliha u tal-Karmnu ma saritx aktar.' Jiem wara ltqajt ma' Leli Cremona, anzjan ieħor mill- Belt. Tkellimna fuq Marsam- xett u s'intendi fuq it-tiġrijiet tad-dgħajjes: Staqsejtu: X'tiftakar dwar it-tiġrijiet ta' żgħożitek: tjun kif diġà għidtlek, fi tfuliti, Marsamxett kien jid- domina dawn it-tiġrijiet tista' tgħid f'kull korsa. 'Nismagħhom jgħidu li bejn l-1890 u sal-ewwel gwer- ra dinjija Marsamxett kien rebaħ għadd kbir ta' tiġrijiet li r-riżultati tagħhom qatt ma ġew irrekordjati. Inutli li xi wħud mill-avversarji tagħna jippruvaw itappnu dan is- suċċess Belti billi jsemmu dejjem il-pika u r-rivalità li kienet teżisti bejn Marsam- xett u l-Isla fil-korsa tal-Feril- li, u l-ġlied li kien jinqala' fost il-qaddiefa u l-partitarji taż-żewġ distretti għax dik hi parti mill-istorja ta' dan l- isport tradizzjonali tal-port. ''Għalija, il-korsa tal-Ferilli Dehra tal-kanal tradizzjonali waqt tigrija tal-Ferilli fis-snin 20 kienet l-isbaħ korsa li kienet issir qabel il-gwerra u l-aktar waħda popolari fost l-ispet- taturi ta' dak iż-żmien. Kien fiha spettaklu kbir kemm minħabba r-rivalità u l-pika fost il-qaddiefa kif ukoll bl- atmosfera fil-kanal matul l-andament tagħha. Min ma kienx jieħu sehem fiha dej- jem ipprova jtappan is-sabiħ tagħha, iżda wara: l-gwerra din it-tiġrija ma baqgħetx popolari. Ix-xjuħ tagħna jiftakru tajjeb it-tiġrija' ta' l-Imħatra li saret mal-Bormliżi fuq id- dgħajjes tal-Midalji. 'Nisimgħhom jgħiduli din il-korsa tant kienet għal qalb il-Bormliżi li meta fl-1907 id- dgħajsa tagħhom daħlet ras imb'ras ma' tagħna u l-palju ngħata lilna, kien inqala' ħafna ġlied id-dwana fost il- partitarji taż-żewġ naħat. Ftit jiem wara, xi negozjanti miż- żewġ naħat iltaqgħu ħdejn is- suq tal-belt u għamlu mħatra li jġerru liż-żewġ dgħajjes f'tiġrija oħra. Jgħidu li għall- ewwel, il-Bormliżi xtaqu li t-tiġrija ssir. fil-Port il-Kbir, iżda peress li l-port kien ikun mimli bastimenti tal-gwerra ma ngħatax permess u min- flok saret fil-Port ta' Mar- samxett. 'Kien żmien meta Mar- samxett kien armat tajjeb fid-dgħajjes ta' bl-Erbgħa, f'tal-Midalji u qawwi ħafna fil-Ferilli. Il-ġlied li kien jin- qala' f'kull korsa ġieli kien iwerwer lil ħafna nies li kienu jinżlu x-xatt tal-Belt, iżda l-pulizija ġieli daħlu fu- qna għalxejn. 'Lilna jgħajruna li konna nkunu aħna li nibdew il- ġliedi Jakkużawna li meta konna naraw id-dgħajjes tagħna jaqtgħu lura konna nidħlu fil-kanal u nostakolaw lid-dgħajjes l-oħra bit-tfigħ tal-fliexken jew parati, iżda naċċertak li kemm tal-Isla kif ukoll ta' Bormla kellhom ħafna nies tal-ġlied u l-pjaċir tagħhom kien li jaqilgħu l- inkwiet. 'Illum jien xjaħt u saqajja m'għadhomx jippermettuli ninżel nara t-tiġrija. Illum it-tiġrija ħadet daqqa lura u żgur li m'għadhiex popolari bħalma kienet fl-imgħoddi. Qed ngħid hekk, mhux għax id-distrett ta' Marsamxett il- lum m'għadux tajjeb daqs kemm kien fl-imgħoddi, iżda għax illum teżisti apa- tija kbira fost id-dilettanti ta' kull distrett minħabba ħafna raġunijiet - fosthom in-nuq- qas ta' qaddiefa mil-lokal u t-taħlit ma' qaddiefa oħra minn distretti oħra. Dari, il- qaddiefa ta' Marsamxett koll- ha kienu barklori mill-Port ta' Marsamxett, u meta qaddief jiżżewweġ u jmur joqgħod fil-Kottonera kien jitlef id- dritt li jaqdef magħna. 'Neru li llum il-premjijiet ta' flus huma aħjar, iżda l- qaddiefa tal-lum iridu aktarl Kif taf int, illum id-distrett ta' Bormla jiddomina dawn it-tiġrijiet u naħseb li ħadd m'hu se jwaqqafhom. Lil sħabi, xjuħ bħali li kultant jiġu jarawni, jgħiduli li llum f'Marsamxett bilkemm isib qaddiefa biex jieħdu se- hem. Mhix ħasra, li distrett bħal Belt ma jsibx grupp ta' żgħażagħ biex jimla l-opri tiegħul 'Nismagħhom jgħidu li l-Kalkara jieħdu sehem sem- pliċiment biex jonoraw l- impenn tagħhom. Il-kumitat tal-Marsa għandu problemi kbar mal-qaddiefa, waqt li l-Isla għandha qaddiefa bla esperjenza. 'Il-Birgu armati tajjeb, u dejjem kif jgħidu, hu l-uniku distrett lijista' tabilħaqqjagħti sfida lil ta' Bormla. Naħseb li ż-żmien huwa kontra tagħna u jiddispjaċini ngħid li din it- tradizzjoni qed titlef il-preġju tagħha ..' tkompli f'ħarġa oħra