ID-DAHLA ĠOL-BIRGU TAL-GRAN MASTRI TA' MALTA Wara xi żmien li l-Kunvent tal-Ordni Gerosolmitan ġarr ħwejġu u mill-Birgu mar igħammar fil-Belt Valletta, il-Gran Mastri ta' Malta, barra milli baqgħu jagħmlu id-daħla tagħhom ġo l-Imdina, bdew jagħmlu daħl'oħra wkoll ġewwa l-Belt tal-Birgu. Iżda jekk id-daħla ta' ġol-Imdina il-Gran Mastri kienu jagħmluha fil-għodu, dik ta' ġol-Birgu kienet issir wara nofsin-nbar. L-ewwel Gran Mastru ta' Malta li għamel id-daħla tiegħu fil-Birgu, kif igħid wieħed mill-Manuskritti tal-Bibljoteka, il-għadd 632, kien il-Gran Mastru Paula, li tela' jsaltan fuq Malta tl-1623. Minn kemm Gran Mastri li għamlu d-daħla tagħhom ġewwa, l-Birgu, ma sibniex fl- Arkivju ta' l-Ordni, ħlief biss ta' De Paula, Lascaris, De Redin, R. Cottoner, Ċaraffa, A. Wignacourt, Perellos, Zondadari u Vilhena, Id-dafiliet ta' ġol-Imdina bdew jitniżżlu fil-Kotba ta' l-Ordni minn żmien il-Gran Mastru Paula. U dan beda jitniżżel—kif igħid il-Malti Mons. Salvu Imbroll, li f'dak iż-żmien kien jieħu ħsieb il-Kanċellerija ta' l-Ordni —biex tibqa' tifkira ta' lisar u biex, fil-Kanċellerija, ikun hemm il-għamla ta' kif issir, billi qabel ma kien tniżżel xejn fuq hekk, Meta, l-Gran Mastru Paula għamel id-daħla l-oħra ta' ġewwa l-Birgu ġiet imniżżla wkoll fil-Kotba ta' l-Ordni, u hekk kellhom jitniżżlu d-daħliet l-oħra. Iżda, b'dana kollu, aħna, f'dawn il-Kotba, ta' l-Ordni, imsejħa ' 'Libri Con- ciliorum Status, ma sibniex imniżżel ħlief id-dafiliet ta' dawk il-Gran Mastri li hawn fuk semmejna. Għalkemm f'dina d-daħla ġol-Birgu tal-Gran Mastri kienet issir festa l-ġmiel tagħha sa mill-bidu li nħadet dina id-drawwa; iżda mad-daħla tal-Gran Mastru Perellos, bdiet issir bil-kbir u bil-bosta iżjed milli kienet issir qabel. Tarġa', fid-dħul tal-Gran Mastri l-oħra ta' wara Perellos issuk- tat tikber u tiżdied, li waslet biex, tista' tgħid, tħabbatha mad-dafiliet l-oħra li l-Gran Mastri ta' Malta kienu jagħmlu ġewwa l-Imdina. Biex il-Gran Mastru ta' Malta. jagħmel id-dafila tiegħu ġewwa l-Birgu, kien jitlaq mix-xatt tal-Belt għal Bormla fuq gondla mżejna ħafna. Meta kienet tkun ix-xitwa, il-Gran Mastru kien jitlaq għal ħabta tat-tlieta ta' wara nofsin-nhar; iżda meta dina id-dafħila kienet taħbat f'jum tas-sajf, it-tluq mill-Belt kien isir għal ħabta ta' l-erbgħa u nofs. Dan it-tluq kien isir wara li l-Gran Mastru jkun sama' l-għasar fil-Knisja ta' San Ġwann. Fil-gondla, mal-Gran Mastru, kienu wkoll jirkbu d-disa Gran Kruċi ta' l-Ordni. Wara l-gondla kienu jitilqu wkoll għadd kbir ta' dgħajjes mimlija bil-Kavalieri. Fit-tluq mill-Belt għal Bormla tal-Gran Mastru Zondadari fil-gondla tiegħu, li kienet imżejna b'damask krema u b'gal- luni u bizzilla tad-deheb, daħħal fiha lil Prijur tal-Knisja ta' San Ġwann u lil l-aqwa nies tal-Kunsill ta' l-Ordni (Gran Kruċi). . Il-Prijur ta' San Ġwann beda jieħu sehem tid-dafila ġewwa l-Birgu tal-Gran Mastri minn żmien Zondadari. Barra minn dan, quddiem il-gondla ta' Zondadari, imxiet, għall-ewwel darba, gondla oħra mimlija bil-Fizzjali Palatini. Wara l-Gran Mastru mxew dgħajjes oħira bil-bqija tan-nies tal-Kunsill ta' l-Ordni u b'ħafna Kavalieri. F'bosta minn dawn id-dgħajjes kien hemm ħafna daqq ta' sfafar, trombi, tnabar u strumenti oħra. Waqt li l-Gran Mastru jkun jofroq il-baħar, biex mill- Belt imur għal Bormla, kienu isellmulu, bl-isparar tal-kanuni u tal-azzarini, minn fuq ix-Xwieni u bastimenti oħra li jkunu fil-Port. Dawn kollha kienu jiżżejnu bil-fjammiu bil- bandieri. Mal-Gran Mastru Perellos, mar iwasslu wkoll sa Bormla il-Birgantin tal-Għassa tal-Port. Iżda fid-daħla ta' Zondadari inzerta li fil-Port il-Kbir kien hemm imħejjija żewġ xwieni ta' l-Ordni biex għal fil-għaxija jsiefru minn Malta. Dawn iż-żewġ Xwieni, li kienu s-San Viċenz Ferreri u l-Magistrale, barra milli meta għadda l-Gran Mastru Zondadari minn quddiemhom sellmulu bl-isparar tal-Kanuni u ta' l-azzarini, marru ukoll jwassluh sa Bormla fil-ħin li ssuktaw jisparaw bla ma qatgħu xejn. 7 Ix-xini San Vicenz, ħadet sehem ukoll, flimkien max-xini Kaptana, tid-daħila tal-Gran Mastru Vilhena. Dawn iż-żewġ xwieni kienu waslu hawn Malta, ftit żmien qabel ma l-Gran Mastru Vilhena għamel id-daħla tiegħu. Meta dana l-Gran Mastru niżel ix-xatt biex jitlaq għal Bormla, is-San Viċenz u l-Kaptana resqu qrib fejn kellu jirqeb il-Gran Mastru, u meta l-Gran Mastru Vilhena għadda minn quddiemhom, barra milli sellmulu bl-isparar tal-Kanuni u ta' l-azzarini, marru ukoll iwassluh sa Bormla. Waqt li l-Gran Mastru jkun għaddej bejn Sant'Anġlu u l-Isla, jiġi salutat, mill-art, bl-isparar tal-Kanuni u ta' l-azzarini. Fil-bidu ta' din id-drawwa, tad-dħul ġol-Birgu, sibna 'imsemmija l-Isla biss li sellmet lill-Gran Mastru waqt li dan kien għaddej, iżda ma' xi dafiliet ta' Gran Mastri oħra beda jissemma' li sellmulhom ukoll, bl-istess sparar, mill- Fortizza ta' Sant'Anġlu u mill-Belt tal-Birgu. Meta l-Gran Mastru Perellos għamel id-dafila tiegħu ġo l-Birgu, insibu msemmi li r-Riġment tal-Milizzja (id-Dejma) ta' l-Isla kien imqassam u mifrux max-xatt kollu ta' dina il-Belt li jħares lejn il-Birgu, taħt il-kmand tal-Gvernatur ta' l-Isla; is-Suldati tal-gwarniġjon ta' Sant'Anġlu mifruxa mas-swar ta' din il-Fortizza, taħt il-kmand tal-Gvernatur ta' Sant'Anġlu; xi uħud mis-Suldati tar-Riġment tal-Milizzja tal-Birgu fix-xatt ta' San Lawrenz; u tliet Kumpanniji mir- Riġment taż-Żejtun kienu mifruxa fix-xatt ta' Bormla, tafit il-kmand tal-Kaptani ta' l-istess Riġment. Iżda meta Bormla kibret u tgħammret hekk sewwa bin-nies li setgħet tgħaqqad ir-Rigment tad-Dejma tagħha wkoll, flok ir-Rigment taż-Żej- tun, mad-daħla ta' Zondadari, beda jieħu sehem ir-Riġment ta' Bormla. Il-Gran Mastru kien jinżel l-art fix-xatt ta' Bormla, quddiem il-Kunvent ta' Santa Teresa. Hemm kien ikollu mhejji Pont imżejjen kollu damask u b'ħafna tapiti fl-art. Fid-daħla tal-Gran Mastru Zondadari sibna msemmi, li f'tarf dan il-Pont ġie imħejji Ark Trjonfali, fuqu kellu kitba li tistieden lill-Gran Mastru biex igħaddi minn taħt dan l-Ark. Iżda fid-daħila tal-Gran Mastru Vilhena dan l-Ark ma sibniehx imsemmi li kien hemm. Biss sibna msemmi li quddiem il-Pont, ġiet imqiegħda Xbieha tal-Gran Mastru tafit Tron b'Baldakkin lewn il-krema. F'ras it-triq, f'naħa waħda, kien hemm l-armi tal-Familja tal-Gran Mastru Vilhena, b'kitba fuqhom li tistieden u theġġeġ lil-Maltin biex iħarsu u jagħmlu dina l-festa. Fil-banda l-oħra ta' l-istess triq, kien hemm għajn tarmi l-inbid. Din il-għajn kienet taħt Ark, li fit-tarf tiegħu ġew imqiegħda l-armi tas-Saltna tal- Portugall, u fil-ġnub l-armi ta' l-Ordni u tal-Gran Mastru Vilhena. Ġużċ Gatt.