L-Istorja ta' Birkirkara: Tagħrif dwar l-akbar subbors f'Malta (ifford Galea Wieħed mill-akbar irħula li qatt kien hawn f'Malta kien, bla ma wieħed għandu għalfejn jistaqsi, Birkirkara. Il-limiti tiegħu, minbarra naturalment dawk tiegħu stess bħalma jinsab illum, kienu jinfirxu wkoll sa tliet irħula; Santa Venera, parti mill-Ħamrun, l- Imsida, tas-Sliema, San Ġiljan u l-Gżira. Kellu limiti kbar bħalma wieħed jista' jara, għaliex kien jaħkem fuq kważi kwart ta' Malta. Iżda meta l-popolazzjoni bdiet tikber u waħda wara l-oħra xi knisja bdiet tinbena 'l hawn u 'l hinn fl-inħawi li semmejna, inħasset il-ħtieġa li dawn iwaqq- fu parroċċa għalihom li ma jkollhiex x'taqsam iktar mal-matriċi tagħhom, ladarba kien hemm nies biżżejjed li setgħu jżommuhom. U hekk il-limiti ta' din il-parroċċa kbira naqsu bil-mod il- mod sa ma ġie f'dak li hu Ilum. Mat-tlugħ tal-Belt Valletta bdew ħerġin il-friegħi u naturalment il-friegħi jinqatgħu minn mas-siġra biex jixxettlu għalihom. Birkirkara Ilum tista' tgħid li nbniet kollha u madwarek ma tarax għajr bini, iżda fil-bidu tagħha meta dan is-subborg kien igawdi, bħalma ġa għidna, il-ġurisdizzjoni fuq għadd ta' ġmielu ta' rħula, in-naħa l-aktar popolata tagħha ma kinitx fejn hi llum. l Popolazzjoni Il-popolazzjoni ta' Birkirkara minn dejjem kienet kbira, għalkemm bħal bosta oħrajn, kellha l- waqtiet tan-nuqqas tagħha. Fl-1646 instab li kien hemm mal-428 dar u 2,500 ruħ. Kien għadd sabiħ għal dak iż-żmien meta tqiegħdu ħdejn dak ta' xi rħula oħra. Fl-1667 kien fih 2,500 ruħ u 428 dar. Fl-1760 il-poplu kiber għal 3,453 ruħ, imma għoxrin sena wara naqas b'200 ruħ. X'kien ġara wieħed ma jistax jgħid għaliex il-poplu jonqos u jikber skont il-każ u l-okkażjoni. Biżżejjed xi suspetti ta' pesta biex iġġiegħel in-nies titbiegħed, biex le jerġgħu lura. Inħarsu lejn il-gwerra li għaddiet. Ħafna nies li evakwaw irwieħhom minn max-xtajta, u marru jirdossu fl-ibgħad irħula fejn kien hemm anqas tiġrib, meta spiċċat il-gwerra baqgħu hemm, ma marrux lura. Birkirkara bħala subborg kbir qrib il-Belt baqgħet tikber dejjem sa ma llum insibuha tagħti popo- lazzjoni ta' 18, 032 u għad baqgħalha lok aktar fejn tikber. Imma l-glorja ta' Birkirkara mhix fil- limiti biss li taħkem fuqhom imma anke fit-treġija tas-sudditi tagħha. Kienu qalbiena ċ-ċittadini tagħha u swew mitqilhom deheb għall-ħelsien ta' artna u ġarrbu qatigħ meta nfirdu minn djarhom fl-1560, żmien il-pesta, biex jagħtuhom lis-suldati tad-Duka ta' Medina Celi, Vicire' ta' Sqallija, li kien lesta għal spedizzjoni kontra Tripli. Il-Karkariżi dejjem kienu minn ta' quddiem biex jaqbżu għal pajjiżna, saħansitra anke fl-Imblokk tal-Franċiżi meta Ċensu Borg Brared mexxa l-battaljun ta' Birkirkara. L-arma ta' Birkirkara hija salib aħmar b'kuruna imperjali f'kamp fidda; filwaqt li l-iskrizzjoni tgħid: IN HOC SIGNO VINCES- B'das-sinjal tirbaħl Ma' dan kollu hemm marbut il-fatt li Santa Liena sabet is-salib u flimkien ma' binha Kostantinu, rebħu u xejnu lil Ruma u l-paganiżmu. Minn din llum dan dejjem jiż Kif beda Birkirkarc bħalma : Birżebbuċ imqiegħd bir li jkarż f'postijiet magħluq Birkirkarc Kirkara li hija mdar Santa M Il-knisja € Mello fl-1 Bordi u M 4 f'Ħal Bi dawk l-irt Għargħar Kappillan 1635u m kellha kor viżita li g. qiegħa ċċ saru kap hemm kw Lunzjata ' tu u qane Minn kitt dejjem mi tiġi osserv waqqgħu. jistgħu jib Fis-sena 1 Minn din il-parroċċa l-aħħar post li ħareġ kien dak ta' l-Imsieraħ. L-Imsieraħ sar indipendenti u llum dan ir-raħal ġdid għandu l-limiti tiegħu, flimkien ma' għadd ġmielu ta' nies u bini sabiħ li dejjem jiżdied u jsebbaħ dan il-lokal ġdid. Birkirkara huwa wieħed minn sensiela ta' distretti li quddiem isimhom jieħu l-kelma Bir jew Bur bħalma x'uħud isostnu li hi. Naraw li f'Malta għandna bosta nħawi li jibdew hekk bħal Birżebbuġa, Bormla u Burmarrad. Kien hawn min qal li Birkirkara tfisser bir-kiesaħ; jew imqiegħda taħt sura oħra bħal Birkirkara li meta tinfired u tiġi bir-karkara tieħu tifsir ieħor bħal bir li jkarkar. Ġo Birkirkara jinżel ħafna ilma minn inħawi aktar għoljin u li mbagħad jispiċċa f'postijiet oħra bħal Imsida. In-nom bir nistgħu nagħtuh tifsira li seta' kien il-wied, għaliex wied magħluq bejn żewġ ħitan ta' blat għoli meta jkun fih l-ilma, jiġi qisu bir. Meta jitkellem fuq Birkirkara Annibale Preca jgħid li dan ir-raħal kien magħruf bħala Bellacara. Insibu wkoll Kirkara li hija ġħamla sabiħa ta' Kirkar, li tfisser Art watja mdawra bl-għoljiet. Infatti Birkirkara hija mdawra bl-għoljiet tal-Madliena, Imrieħel u oħrajn. Santa Marija- Il-Parroċċa l-Qadima. : Il-knisja ewlenija ta' B'Kara hija waħda mit-tmien parroċċi msemmija mir-rollo ta' l-Isqof De Mello fl-1436. Ma' din il-parroċċa żmien ilu kienu magħquda l-irħula ta' Attard, Lija, Balzan, Bordi u Mann. Dusina lill-parroċċa ta' Birkirkara sab li magħha kellha 46 knisja: 14 f'Birkirkara, 4 f' Ħal Balzan, 9 f' Ħal Lija, 4 f'Ħ'Attard, 4 f' Ħal Mann, 1 f'Ħal Bordi u 10 mxerdin fil-limiti ta' dawk l-irħula. Fil-bidu l-knisja parrokkjali ta' Santa Liena kienet il-lok imsejjaħ ta' l-Atar (jew Għargħar), u nbniet fl-1538, iżda wara nbniet oħra lil Santa Marija. Hija ttellgħet bi flus il- Kappillan Dun Filippu Borg u mill-poplu fuq id-disinn ta' Fra Vittorio Cassar (c. 1580 c. 1680) fl- 1635 u mitmuma minn Masu Dingli (1591-1666) fl-1617. Il-knisja li qiegħda fuq ordni korintu kellha koppla li saret fl-1656. Il-knisja ta' Santa Marija kellha 11-il artal b'kollox u sagristija. Fil- viżita li għamel Mons. Dusina nstab li fil-knisja kienu jidfnu għaliex l-art tagħha ma kellhiex qiegħa ċċangjata. Għalhekk amar li jsiru xi oqbra sewwa u ċimiterju fil-ġenb tagħha. Maż-żmien saru kappelli fiż-żewġt iġnub tagħha, ta' Sant'Agata u San Bastjan. Fuq l-artal maġġur kien hemm kwadru ta' l-injam li juri l-Madonna flimkien mal-qaddisin San Pawl, Sant'Elena, il- Lunzjata u l-Kurċifiss. Din il-knisja, li għandha għamla ta' salib Latin, kellha orgni tajjeb, pulp- tu u qanpiena kbira. Minn kitba Latina li hemm fuq il-bieb jidher li l-knisja twaqqfet fl-1617. Din il-knisja baqgħet dejjem miżmuma minn min jifhem bħala monument tal-arkitettura, għaliex fl-ebda knisja ma tiġi osservata r-regularita', l-eleganza u l-ornamenti sbieħ bħal tagħha. F'xi żmien din il-knisja waqqgħulha s-saqaf, u hawn min jgħid li l-Karkariżi għamlu dan għal t'apposta biex inkunu jistgħu jibnu l-parroċċa l-ġdida. Fis-sena 1950 il-Kapitlu wera x-xewqa tiegħu li jerġa' jirranġaha, u fil-ħin sab l-appoġġ ta' Mons. Arċisqof. Twaqqfet Kummissjoni u fosthom insibu lill-Periti Harold Borg u Michael Ellul sabiex Każin Santa liena: Banda Duke of Connaigħts Own Birkirkara AD 1865 jagħtu pariri tekniċi lill-Kummissjoni. Sar ix-xogħol ta' skavar fuq il-materjal ta' madwar din il- knisja, u nstabu fdalijiet fuq in-naħa ta' barra tal-knisja li jagħtu xi ideat ta' kif kienu l-koppla, is-saqafu xi partijiet oħra li hemm imwaqqa'. Din il-kummissjoni kienet għamlet appell lill-pub- bliku biex min għandu xi ritratti ta' kif kienet din il-knisja fl-antik jislifhomlhom — iżda kien bla riżultat. Il-Kapitlu ħa l-provedimenti neċessarji biex jinstabu l-mezzi finanzjarji biex dan ix- xogħol seta' jseħħ. Ix-xogħol inbeda f'Ottubru, 1969. Huwa ntemm f'April u f'Mejju 1972 infetħet uffiċjalment. Ix-xogħol sar mill-imgħallem Abraham Schembri. SANTA ELENA (Arċi-Matriċi Parrokkjali Insinji Kolleġġjata, Bażilika) Il-knisja ta' Santa Liena ġiet mibnija f'dak il-kobor ta' arkitettura fuq id-disinn ta' Dumink Cachia (1700-1790) (Castagna — Appendix 1890 p. 196. Wenzu Gafa' ddisinja l-parroċċa l-ġdida ta' B'Kara fl-1730. Duminku Cachia — Il-parroċċa l-ġdida ta' B'Kara 1740. Calleja p. 98, jaqbel li kien Gafa'). L-ewwel ġebla ġiet imqiegħda solennement mill-Isqof Gori Mancini fis-27 ta' April 1727 (Hughes — p. 89, 103, 122, 124 iħalli din id-data ta' l-1727, u f'p.203 jgħid li nbniet fl-1735), u spiċċat bit-tħabrik tal-Prepostu Dr. Dun Ġużepp Vassallo fl-1745. Fid-19 ta' April tal-istess sena ġiet solennement imbierka u fiha saru għall-ewwel darba l-Kanonċi. Din il- knisja l-ġdida ġiet iddedikata lil Santa Liena, u dan l-isem probabbli ġie meħud mill-ewwel knis- ja parrokkjali li kienet iġġib l-istess isem. Il-knisja ġiet konsagrata b'solennita' kbira mill-Isqof Labini fl-20 ta' Ottubru ta' l-1782. L-anniversarju tal-konsagrazzjoni kien isir fit-tielet Ħadd ta' Din il-knisja sabiħa hi magħmula minn kor. żewġ kappelluni, żewġ kappelli kursija, u żewġ sagristiji, u fiha 12-il artal. Hija twila 177 pied, 110 wisa' mill-kappelluni u 28 mill-kursija. Għandha koppla maestuża; fil-ġenb tagħha hemm żewġ kampnari u fihom sitt iqniepen, li saru bil-kbir. It-tnejn il-kbar ġew imbierka mill-Isqof Mattei u ġew imtella' fl-1814. Jorqmu d-dawra ta' fuq tal-knisja 14-il statwa li tnejn minnhom, San Pietru u San Pawl, inġiebu mill-knisja l-qadi- ma. L-iskultura ta' fuq il-frontispizju, kif ukoll l-ornamenti tal-bibien tal-ġenb saru fuq id-disinn ta' Gużeppi Hvzler. Din il-knisja ġiet imtella' Kolleġġjata fi żmien l-Isqof Cagliares, mill-Papa Urbanu VIII, bil-bolla Appostolika tal-5 ta' Diċembru 1630, bil-ħidma ta' Dr. Dun Filippu Borg, l-ewwel Prepostu tagħha. Iżda minħabba xi oppożizzjoni, il-Bolla ġiet esegwita wara ħames snin. Il-Kanonċi ħadu l-pussess solennement fl-10 ta' Mejju 1635 mir-Rev. Dun Giovanni Micallef, esekutur kummissarju u delegat tal-Kan. Fiż-żmien iż- żewġ dinjitajiet ta' Arċipriet u Prepostu kienu żewġ dinjitajiet separati, iżda meta sar Arċipriet Dun Karl Boffa fl-1734 ipprova jgħaqqad iż-żewġ renti, u wara tilwima twila, jiġifieri fl-1751, seħħ il-ħsieb tiegħu għalih u għal ta' warajh. Ġew mogħtija bosta privileġġi lil dan il-Kapitlu, fosthom dik li, meta titbattal il-Prepositura, taħseb għalih is-Sant Sede, u l-elezzjoni tal-Kanonċi jsir mill-Kapitlu tal-Kolleġġjata — li l-Prepostu jista' jsejjaħ lill-Kapitlu kull nhar ta' Ġimgħa, u lill- Kanonċi jsejħilhom kull nhar ta' Ħamis — li jiċċelebra fil-festa u jiġi megħjun minn żewġ Kanonċi Ministri, l-anzjan fosthom jagħmilha ta' Assistant Prisbiteru — li l-Prepostu jkollu s-sedia fil-kor separata minn dawk tal-Kanonċi l-oħra, merfugħa fuq tliet tarġiet, b'tarġa oħra quddiemhom — u li l-Prop matutin ji Djoċesan). Il-Kapitlu aħmar għ dekorazzjo din ma ġie torali mde: ta' Diċemb Dun Kalċic Isqof, maħ ja kien il-C 18 ta' Janr ta' Bażilikc Kostantinu solenneme Appostli li Ġwann fid lari, 'il Sar kwadru ċk Hemm ieħ Bonnici pli meħuda n Qbid tal-ħ: 1970 inkis Polomeni, kor u l-M għaġeb tal li nkixfu fi Ċensu Dim 'l Santa Lie waħda mil id-Duluri u jintrama f'j u li l-Propostu m'għandux id-dmir li waqt li jkun jagħmel l-abdomadario fl-aħħar qari tal- matutin jirċievi l-barka, imma li għandhom iweġbuh minnufih 'Amen' (privileġġ ta' Isqof Djoċesan). Il-Kapitlu ta' din il-Kolleġġjata jgawdi l-privileġġ li jġib il-kappamanja vjola miksija bil-fur aħmar għas-Sajf, u ħwejjeġ bojod għax-xitwa. Għalhekk il-Kanonċi, tgħid il-Bolla, jużaw id- dekorazzjoni tas-salib bi tmienja ta' l-Ordni Ġerosolmitan, iżda minħabba xi raġuni tagħhom din ma ġietx adotatta. Fl-aħħar iżda kisbu, b'rikmandazzjoni tal-Isqof Pace Forno, is-salib pet- torali mdendel mal-kappamanja b'kurdun tal-ħarir isfar. Id-dekorazzjoni ġiet minn Ruma fl-20 ta' Diċembru 1861 u fit-18 ta' Jannar ta' l-istess sena ħadu l-pussess minn idejn it-twajjeb Rev. Dr. Dun Kalċidon Agius. U bħala radd ta' ħajr poġġew fis-sagristija tal-knisja r-ritratt ta' l-imsemmi Isqof, maħdum minn Salvu Micallef (1810-1891). Wieħed mill-promuturi ewlenin ta' din il-knis- ja kien il-Gran Mastru Manoel de Vilhena li fl-1727 kien ikkontribwixxa xi somom ta' flus. Fit- 18 ta' Jannar 1950 bil-Bolla Appostolika tal-Papa Piju XII din il-Kolleġġjata ġiet imtella' fil-ġieħ ta' Bażilika fi żmien l-Arċisqof Gonzi. F'din il-knisja hemm merfugħa il-fdal imqaddes ta' San Kostantinu Martri li nġieb solennement f'Awissu ta' l-1807 u tal-Martri San Awrelju li kien inġieb solennement fil-15 ta' Awissu 1817. Il-kwadru titular 'Santa Liena' hu xogħol sabiħ ħafna ta' Franġisku Zahra u ġie mqiegħed hemm f'Awissu 1763. Mill-istess pittur saru dawn ix-xogħlijiet sbieħ — Iż-żewġ laterali ta' l-ist- ess kor li juru 'l Santa Liena qed tqajjem mejjet bis-Salib ta' Kristu u ż-żwieġ tagħha, il- Madonna tar-Rużarju, il-Preżentazzjoni fit-Tempju u ż-żwieġ tal-Madonna, iċ-Ċena ta' l- Appostli li qiegħed fil-kappella Sagramentali, il-Missier Etern, San Pawl fit-tielet sema u San Ġwann fid-Deżert. Rokku Buhagiar (1725-1805) pinġa 'l Santa Marija li qiegħed fuq it-titu- lari, 'il San Ġwann u 'il San Pawl. Huwa sabiħ ukoll il-kwadru ta' Sant' Andrija tal-Preti. Il- kwadru ċkejken ta' Santa Tereża maħdum minn Mikiel Bellanti (1807-1883) hu sabiħ ħafna. Hemm ieħor ta' San Franġisk Saverju maħdum minn Salvu Micallef (1810-1891).Ġużeppi Bonnici pinġa l-Qalb ta' Ġesu'. Insibu dak tal-Kunċizzjoni, San Gejtanu, Sta.Katarina (kopja meħuda minn fuq ta' Preti li hemm f'S. Katarina ta' l- Italja); il- Kurċifiss; il- Miraklu tal- Qbid tal-ħut, San Ġużepp u l-Lunzjata. Franġisku Zahra pinġa l- Aħħar Ċena. Fis-7 ta' Lulju 1970 inkixfet il- pittura ġdida li saret mill- pittur Virgilio Monti u kien preżenti l- Isqof Polomeni, Fost dawn insibu pittura sabiħa ta' Ġużeppi Cali (1846-1930) li pinġa l- abside tal- kor u l- Madonna ta' Pompei, il-Markiż Venuti, u l-Professur Ġużeppi Briffa. L-affreski tal- għaġeb tal-korsija, il-koppla u l-kappelluni, huma xogħol sublimit tal-pittur Virgilio Monti, li nkixfu fis-7 ta' Lulju, 1907. Ċensu Dimech (1768-1831) skoplixxa lil San Ġużepp fl-1826. Xogħlijiet ta' skultura sabiħa nsibu 'l Santa Liena, il-vara titulari ta' l-injam li nħadmet fl-1837 minn Salvu Psaila, u li bla dubju waħda mill-iżjed vari artistiċi li għandna. Hi saret bi spejjeż ta' Brared u rregalaha lill-parroċċa; id-Duluri u tad-Duttrina maħdumin minn Karlu Darmanin. Xogħol ieħor artistiku hu t-tużell li jintrama f'jum il-festa ta' Sant'Elena, li hu xogħol Mastru Ġużepp De Bono (1860-1940).