L-IŻVILUPP U ĦAL BALZAN Wara l-aħħar Gwerra Dinjija Malta ħadet ġirja fejjieda lejn 'ħajja aħjar'. Il-bżonn li ntejbu l-qagħda ta' pajjiżna kien jidher f'kull xeħta tal-ħajja u f'kull rokna ta' Malta. Imm'issa dan it- 'titjib' ħa xejra negattiva, u qed itellifna d-drawwiet il-qodma u tajbin, inaqqsilna il-hena ġenwina, u jeqirdilna l-wirt nazzjonali. F'din il-kitba nixtieq nagħti idea tal-ħajja infantili ta' raħal twelidi - Ħal Balzan. Fil-Medju Evu, ħafna għonja u kbarat (eżempju wieħed hu l-Gran Mastru De Paule) kienu jfittxu l- kwiet u s-satra ta' dawk li għadhom jissejħu 'it-Tlett Irħula' — Ħ'Attard, Ħal Lija u Ħal Balzan. It-tlett irħula jinsabu madwar erba' mili bogħod mill-Belt, u madwar erba' mili mill- Imdina. Karatteristika tagħhom hi li f'kull wieħed minnhom issib djar kbar u antiki, kollha bi ġnien kbir bis-siġar tal-frott. Karatteristika oħra familjari ma' kulħadd hija l- ġnien ta' Sant'Anton li proprju qiegħed fin-nofs ta' dawn it-tliet irħula. Għalhekk ma: setax jintgħażel motto aħjar għar-raħal tagħna u isbaħ minn dan: li jfisser 'imdawwar bil-ġonna minn kullimkien. Hi ħasra kbira mela, li ħafna minn dawn il-ġonna nqerdu fisem l-iżvilupp u minħabba r- regħba tal-bniedem. Jekk l- iżvilupp se jibqa' jiekol l-aħħar ġonna li fadal, x'valur se jibqagħlu l-motto tar-raħal71 Isem ir-raħal tagħha hu Ħal Balzan. Hi ħasra kbira li anke fid- dokumenti uffiċjail l-isem qed jitniżżel 'Balzan' u l-kelma 'Ħal' qed tintrema. Il-Ħaf' hi parti essenzjali mill-isem tar-raħal. Hemm diversi verżjonijiet ta' minn fejn ġie l-isem 'Balzan'. Serracino Inglott jgħid: 'Jinsab bħala kunjom fl-Italja sewwasew. bħal fil-Malti, iżda naħseb li n-nisel hu, flimkien mal-kunjom, mill-Għarbi. Qabbel l-għerq B-L-S- bit- tanwina fil-kwadrilitteru B-L-S- N'. Ħal Balzan dejjem ħa l-ħajja minn żewġ widien. Fuq it- tramuntana hemm. il-wied li jofroq minn dak li jibda mill- inħawi tan-Naxxar u l-Iklin. Jgħaddi minn quddiem. iċ- ċimiterju tar-raħal, u jispiċċa fil- wied ta' Birkirkra. Fil-punent hemm. il-wied li jibda minn Ħ'Attard, jgħaddi minn quddiem Sant Anton, minn Triq Birbal, u jiltaqa' ma' dak li jkun ġej minn ħdejn iċ-ċimiterju. Għalkemm hu wieħed mill-isbaħ irħula, Ħal Balzan hu fost l-iżgħar ukoll. Minn tarf sa tarf jinfirex fuq medda ta' madwar 5,600 tomna art. Mill-Lvant, il-limiti: tar-raħal imissu ma' Birkirkara — bejn id- dawwara li tieħdok għall- bajpass u Triq il-Mitħna. Fin- naħa tax-Xlokk, it-Triq il-Kbira titaqa' ma' Triq Birbal, fejn hemm il-ħanut tal-laħam. L- isem qadim ta' din in-naħa hu: Tar-Ras. Fin-naħa tan-Nofs in- Nhar ir-raħal jasal sa l-Akwidott ta' Wignacourt. Mill-għoljiet tan- naħa tar-Rabat u l-Imdina sa Ħ'Attard, l-akwidott nbena taħt l- Imma kien appuntu hawnhekk, in-naħa ta' Ħal Balzan li l-inġiniera ta' l-ordni kellhom iħabbtu wiċċhom ma' kif se jkomplu jsewqu l-ilma sal- Belt. F'Ħal Balzan inbnew l- ewwel ħnejjiet li fuqhom kellu jiġri l-ilma, minn-naħa tat- tramuntana fejn Triq il-Kbira, ħdejn il-Kunsill, tiġi kantuniera ma' Triq il-Kbira ta' Ħal Lija. L- ismijiet ta' l-imgħallmin inkarigati mix-xogħol nafuhom: Mastro Andrea minn Trapani, Mastro Guiseppe minn Palermo, u l-Malti Ġanni Attard. Ħal Balzan ta' 50 sena ilu - Ħal Balzan ta' tfuliti — kien naqra differenti milli: hu llum. Il- popolazzjoni kienet ta' 2600 ruħ. In-nies ta' madwar il-kappella ta' Santa Marija kienu jqisu ruħhom li huma 'minn-naħa ta' fuq', filwaqt li dawk ta' madwar il-parroċċa l-qadima, qrib fejn hemm 'it-Tliet Knejjes' kien 'minn-naħa Għadek issib ħafna Balzanin li għadhom jużaw dawn il-frażijiet. Dawn in-naħat tar-raħal, li: għadna. kif semmejna, nistgħu ngħidu li għadhom iżommu l-oriġinalita' tagħhom. Għadhom igawdu minn dak il-kwiet u l-mistrieħ ta' ħamsin sena ilu. Il-biċċa l-kbira tat-tibdil sar madwar il-misraħ, u bil-ftuħ ta' Triq Robert Mifsud Bonnici. Sal-bidu tal- ħamsinijiet il-Misraħ kien ħafna iżgħar minn kif inhu llum. Malli toħroġ mit-Triq il-Kbira, ħdejn il-Każin tal-Banda Marija Annunzjata (il-Każin t'isfel), kont issib ruħek fil-misraħ, li ma kienx ħlief salib it- toroq imma ftit usa' mit-toroq infishom. Mal-ġenb tal-knisja, in-naħa tas- sakristija, kien hemm. il-ħanut. ta' Madlien, il-ħanut ta' Marikarm, Andre' l- parrukkier, u Gużepp tal-laħam. Il-bini li fih kien hemm dawn il-ħwienet kien jasal sa quddiem Triq it-Tliet Knejjes, u bejn dan il-bini u Casa Pace u l-Każin tan- Nazzjonalisti, it-triq kienet dejqa b'mod li bniedem u karozza tal-linja ħdejn xulxin ma kienux jgħaddu. Jien għadni niftakar sewwa karozza tal-linja timxi tlikki tlikki wara pram; u tgħidx kemm kont niġri meta kont ninzerta hemm waħdi u nara karozza tal-linja ġejja. Ix-xjuħ għadhom isemmulek kif darba raġel ħaxknitu mal- ħajt karozza tal-linja u dawritu dawra mejt, imma b'xorti tajba baqa' ħaj. Casa Pace, mal-ġenb tagħha, quddiem. il- Każin Marija Assunta, kellha parapet li kien jasal ftit 'il barra mill-bankina. Ħasra li kellu jitwaqqa' għax fi żmienu kien jagħti dehra ta' lussu lill-misraħ. Il- parapett ta' Casa Pace u l-bini kollu tan- naħa l-oħra tat-triq twaqqa' fil-bidu tal- ħamsinijiet. B'hekk spiċċat parti minn Triq il-Knisja, li l-usa' parti tagħha ma kinitx iktar minn tliet metri. il-misraħ beda jieħu l-għamla li għandu llum. Fl-1 ta' Lulju, 1978 infetħu uffiċjalment il- Bandli. L-unika parti li baqa' minn Triq il- Knisja hi l-parti fejn hemm ir-restorant Fra Giuseppe. infetħet Triq Ġuże' Bonnici, u l-bini fejn hemm l-Għassa u l- Każin Laburista iddaħħal ftit aktar 'il ġewwa u twessa' d-dħul għal Triq it-Tliet Knejjes. Mat-twaqqiegħ tal-bini ti għadni kemm semmejt għebu għal kollox xi karatteristiċi u tifkiriet Balzanin. Qed nirreferi għall-ħanut ta' Peppi ta' l-inbid, li kien imdeffes f'rokna fil-bidu tat-triq. Jien, oħti u missieri konna midħla sewwa ta' dan l-imkien. Kien ħanut bi stil tassew Malti. Kien hemm xi żewġ imwejjed ta' l-injam, bank mal-ħajt, u ftit siġġijiet ta' kull disinn. Biswit il- bieb ta' barra, li kien baxx u dejjaq kemm jgħaddi bniedem, kien hemm il-bank tal-flus, u warajh, l- ixkaffa tal-Madonna. L-unika ħaġa li dejjem saltnet f'dan il-ħanut kienet il-mistrieħ tal-moħħ. —ir- radjijiet u — t-televixin. kienu għadhom 'il bogħod minna. Ftit passi 'l isfel hemm il-forn tar- raħal. Fi tfuliti, l-furnar kien il- magħruf Ġammarin — bniedem dħuli u sempliċi 1i dejjem qeda lin- nies mill-aħjar li seta'. il-forn ilu jaqdi lill-Balzanin mill-inqas mitejn sena u kien sar qisu l-għelm tar- raħal, anke minħabba t-tjubija tal- ħobż li Gammarin, b'sengħa kbira, kien jaf jaħmi. Sal-bidu tas- sittinijiet, Ġammarin żamm. id- drawwa (filwaqt li ħafna furnara aħra kienu warrbuha) li jqassam il- ħobż f'dik il-kaxxa safra, għolja xi żewġ metri, u miġbuda miż-żiemel idur mat-toroq : tar-raħal. Għalkemm l-idejn, l-għodod, u t- teknika tal-forn inbidlu, ħaġa waħda ma mbidlitx — it-tjubija tal- ħobż. F'dan il-forn għadhom jinqdew bil-ħatab għan-nar, bl- istess mod kif kienu jaħdmu minn mindu twaqqaf. Roqgħa oħra fejn l-iżvilupp modern jistona, u donnu għamel f'moħħu li jkisser il-karattru ta' Ħal Balzan hi Triq Robert Mifsud Bonnici. Il- bokka ta' din it-triq ħawdet il-hena li dejjem tgħaxxaqna biha fir-raħal tagħna. Din it-triq tispiċċa fi Vjal it- Trasfigurazzjoni, Ħal Lija, u għalhekk saret id-dħul tat-traffiku għal ġo Ħal Balzan. Is-siwi ta' din it-triq hu li fiha nbniet l-iskola primarja li qed taqdi liż-żewġt irħula. Anke Triq Guże' Bonnici, li l-bokka tagħha qiegħda fil-misraħ, tellfet l-estetika tar-raħal. Mhux biss li l-bini bla bżonn xejjen is- semplicita' tal-ħajja tar-raħal, imma wkoll iċ-ċaqliq bla weqfien tal- karozzi tan-nar. Biex inkunu nistgħu ninqdew b'dan il-'bżonn moderr', li ħafna drabi m'hu bżonn xejn imma għażż kapriċċuż, it- toroq il-qodma ma kinux biżżejjed, u kellhom jinħolqu toroq ġodda. It-triq bejn il-misraħ u Sant'Anton jisimha Idmejda. Sa minn mindu kont tifel dan l-isem kien iqajjem il- kurżita' ta' ħafna nies fir-raħal. Skond mapep qodma, l-inħawi ta' bejn Birbal u Sant'Anton jissejħu 'Ta' Dmejda'. 'Ta' Dimeina' fil-kotba tal- Konfraternita' tar-Rużarju ta' Ħal Balzan. Il-Professur Ġuże' Aquilina jgħid li Idmejda hi korruzzjoni ta' 'Dimejna' u jżid li seta' kien isem ta' mara. Ġan Franġisk Agius De Soldanis isemmi l-kelma 'demen' fid-dizzjunarju manuskritt tiegħu Damma tal Kliem Kartaginis mscerred fel fomm tal Maltin u Ghaucin (4 vol., 1750). Skond Godfrev Wettinger 'demen' hija varjanti tal-kelma 'demel', u dmejna hija l-forma diminuttiva tagħha u li tfisser 'miżbla żgħira'. Qabel ma nfetħet 'Triq idmejda' kien hemm 'Sqaq idmejda' li kien fih tlett idjar u razzett kbir ta' l- annimali. Mela f'razzett hekk kbir, b'ħafna raba' magħruf bħala 'ta' Dimeina' ma kinetx tkun ħaġa stramba li kellu jkun hemm xi miżbla żgħira. Irziezet oħra li għadhom jissemmew huma Tad-Dingajru, taz-Zekuk, Ta' Sajru Nies, u Ta' Bruno. Dik il-ħnejja li għad hemm. ftarf Triq il-Papa Alessandru VII kienet id-daħla għar-razzett ta' Bruno — li baqa' msemmi għall-espressjoni: 'tixbaħ lix-xadina ta' Brunu' peress li r-razzett kellu xadina li n-nies kienu midħla tagħha ħafna. Xtaqt kieku nagħti xi dettalji dwar dawn. l-irziezet b'ismijiet u laqmijiet hekk qodma, imam l-ispazju ma jippermmettix. ir-raba' li kien hemm in-naħa ta' Triq l- Triq ' Imdina, Triq San Franġisk, u dawk l- inħawi, kien imsoqqi bl-ilma ġej dirett mill-Akwidott ta' Wignacourt. Kull bidwi kellu l-jum tiegħu meta jista' jiftaħ: il- kanali u jimla l-bir. In-nannu tiegħi kellu wieħed mill-irziezet tiegħu f'dan it-tarf tar- raħal. Ir-razzett għadda l-ewwel f'idejn iz-ziju Ġuż imbagħad fidejn iz-ziju Pawlu; u għalkemm dam ħafna wieqaf u kien imħolli li ma jitwaqqax, ir-razzett imbela' mill-izvilupp modern. Villa Caprice, fi Triq San Franġisk, kellha toħodlu postu. Dan kien razzett tipiku Malti. Malli tidħol minn bieb żgħir kont issib karma mdaqqsa għal xi għodod u għalf tal- bhejjem. Fuq ix-xellug tal-kamra kien hemm maqjel għall-barrin, b'erba' mwieżeb jagħtu għal ġol-bitħa. il-blata ta' fuq il-bieb tal-maqjel kienet eċċezzjonali: kien fiha sitt piedi b'erba' piedi. Fil-bitħa, fuq ix-xellug tal-maqjel kien hemm taraġ li jagħti għall-għorfa b'setaħ żgħir quddiemha. Kien hemm xoffa bħal tas-swar bejn l-għorfa u d- dwejra ta' taħtha, u ħdejha bieb li minnu toħroġ għall-ġardina mimlija siġar miżgħudin bil-larinġ, bil-lumi, u t-tuffieħ ta' belludja. Il-bir kien jimtela kull nhar t'Erbgħa mill-akwidott permezz tal-kanali tal-ġebel. Fuq il-bieb ta' barra kien hemm statwa ta' anġlu minquxa ġol-blata tal-bieb. il-qbiela kienet ta' tmien liri u tiġieġa, mħalisa għand qassis, Tas- Sliema. Dawn huma ftit mill-laqmijiet li miftakar f'Ħal Balzan minn tfuliti u li għadhom jissemmew: Tal-Lakku (l-laqam tal-familja tagħna), Valent tal-Ħalib (nannuwi), Tal-Pajsa, Ta' Gost, Tal-Gurdiena, Tal-Karozza, Taċ- Ċomb, Tal-Kik, Taz-Zipa, Ta' Manana, Taċ-Ċinella, Ta' Soks, Ta' Toni il-Ġdid, Tal-Kampjun, Ta' Gauci Borda, Tat- Taċċu, Ta' Ġesuna, Ta' l-Għaġin, Ta' Bramu, Tal-Pitrolju, Ta' Sajru Nies, Tal- Patrakka, ta' Piju, Tal-Qtates, Ta' Majru, Tas-Siċċa, Tad-Deheb, Ta' Mazza, Tas- Sagristan, Tad-Dinglija, Tal-Għawdxija, Ta' Ganga, Tal-Mastrudaxxa, Ta' Sajka, Tal-Mikluba, Tal-Quxlu, Tal-Baġluwa, Ta' Patutu, Tal-Perċjus, Ta' Paċali, Ta' Mudest, Tal-Lok, Tal-Faxx, Taċ-Ċe, Ta' Peċkiċka, Ta' Kwas, Ta' Fekika, Tal- Kamin, Tas-Sluta, Tal-Melħ. Sa ftit snin ilu, f'Ħal Balzan konna nitkellmu bl-aċċent distint tagħna, 1i kien jagħtina identita'. Imm'issa dan l- aċċent kważi għeb għal kollox. Il- kbira hi li hawn min anke bil-Malti jistħi jitkellem. Diżgrazzja ikbar hi li hawn tfal li ma jafux jitkellmu bil- Malti. Dawn. it-tfal qed jiġu mċaħħda milli jieħdu sehem fil-wirt kulturali tagħhom. Minkejja ċ-ċokon tiegħu, fi tfuliti f'Ħal Balzan kont issib in-nies tas- snajja' kollha. Minn jaf kemm qdejt lil-ommi għand. il-landier, biex isewwili xi toqba f'xi qiegħ ta' borma, jew bott tal-kafe. L- iskarpan kien isewwi, ifassal u jaħden żraben ta' kull daqs. Meta toqrob il-festa, il-ħajjat kien jimtela bix-xogħol, għax ħafna kien jżanżnu xi sidrija jew xi qalziet. Il- ħaddied kien ikun imħabbat bix- xogħol fuq l-għodod tar-raba'; u l- mastrudaxxa, il-bajjad, u l-bennej kienu jaħdmulek kollox bl-idejn, eżatt kif tridu int. Jien trabbejt madwar. it-Tliet Knejjes — in-Naħa t'isfel. espressjoni għadha f'ħalq ħafna nies. Kellna ħafna drawwiet li jixhdu il-ħajja sielma u ġwejda li konna ngħixu ħamsin sena ilu. Kull nhar ta' Ħadd, f'rokna ġo l- isqaq ta' quddiemna fi Triq il- Providenza, xi ħamsin mara ta' kull eta' kienu jinġabru biex jilagħbu t- tombla. Dik il-kantaliena ta' l- għajjat tan-numri, nofs Malti u nofs Taljan mgħawġin bl-aċċent Malti u raħli għadha tidwi f'widnejja. Iz- ziju Ġuż kien jaħdem bil-mutur tal- ħart. Meta jlesti kien isuqu lejn id- dar biex idaħħlu ġor-remissa li kellna. Kien isuqu fit-triq, u mhux jgħabbih fuq xi trakk, u f'dawk it- toroq ta' dari, nieqsa mill-istorbju tal-karozzi tan-nar, malli kien jasal f'tarf ir-raħal jien kont nisimgħu ġej u kont immur niġri nilqgħu. Kienet l-hena tiegħi nirkiblu fuq wara u jsuqni lejn id-dar. Attivita' oħra li kienet issir ta' sikwit f'dawn it- toroq, vojta mill-kaxxi tal-landi fuq rot ital-lasktu wieqfa u bia ħajja bejn is-sinjali bojod, kif ukoll meħlusin miċ-ċaqliq bla bżonn ta' dawn l-imriekeb, kienet is-sewqan u l-gwida bil-għaqal u b'sengħa kbira tal-merħla tal-mogħoż (i kienet tidħol fi Sqaq ta' Pinu. Fil- għaxijiet tar-Rebbiegħa u sajfin, jiena u oħtie rħilna ngħaddu ż- żmien nfittxu l-imsiebaħ taħt l- għetiebi. Kemm kien ikun sabiħ il-lewn ħadrani ta' Musbieħ il- Lejil L-imsejken insett f'daqqa waħda kien isib ruħu magħluq ġo kaxxa tas-sulfarini, jitkaxkar fuq xi werqa li konna npoġġulu biex twennsu. Waħda mill-istejjer li: dejjem smajt fi tfuliti u li x-xjuħ għadhom isemmuha sal-lum hi d-diżgrazzja tat-23 t'Ottubru 1903. Żewġ dilettanti tan-nar li kienu qed iħalltu l-polvri tal- kulur fil-Każin ta' Marija Anunnzjata, meta dan il-Każin kien għadu bieb ma' bieb mad- dar tal-Kappillan, ħallew il-polvri jmiss ma' xi fjamma ta' lampa. Bl-isplużżjoni ġġarraf mhux biss il-Każin, imma waqgħet ukoll id- dar tal-Kappillan u dar oħra. Il- feruti kienu 42, li: minnhom mietu sebgħa. Minn taħt it- terrapien inqalgħet l-ewwel bandalora tal-każin, li fuqha hemm l-arma ta' Ħal Balzan. L- arma, li minn dejjem kienet għal qalb il-Balzanin, hi mfassla hekk: Żewġ faxxi ħodor, faxxa ħamra fin-nofs, fuq sfond abjad. Il-ġirja għall-'Iżvilupp Modern' bdiet sa minn kmieni wara l- gwerra. Għall-ewwel kienet ġirja mrażżna, imma f'dawn l- aħħar snin intemm kull rażan u l-proċeduri qed jiġu mkażbra spiss. Għaliex il-ġonna li kienu ilhom stabbiliti mijiet ta' snin tħallew jinbidlu f'kull sura ta' taparsi progress bżonjuż u ħarriefil2: Għaliex flok il-vilel sbieħ li minn dejjem taw karattru lir-raħal issa nibet bini li aktar jixbaħ lil barumbara tal- ħamiem2 Għaliex kellha titwaqqa' Dar Birbal biex flokha inbena supermarket, bl-iskuża li se jkun ta' siwi għall-Balzanin, biex wara ftit snin dan is- supermarket għalaq2 Dar oħra qadima li qed titħalla tiżdinga hi fejn kien joqgħod il- Kavallier Giacomo Rodriguez, fi Triq il-Providenza. Id-dar għandha gallarija ta' sbuħija ewlenija u li tolqot il-għajn. Minħabba n-nuqqas ta' interess minn min suppost iħares il-wirt kulturali, din id-dar għad tiġi f'idejn nies li ' r-regħba għall-flus hi l-ideal waħdieni ta' ħajjithom. Mill-banda l-oħra ma nistax ma nsemmix lil dawk il-palazzi u d-djar antiki li qed jiġu mħarsa b'tant għaqal u irġulija, bħal Palazzo Oliver; id-dar tal-Kommendatur ta' l-Ordni ta' San Ġwann — Fra Gużeppi Zammit; Palazzo San Antonio; Palazzo Testaferrata; il-Palazz tal-Kommendatur ta' l-Ordni ta' San Ġwann — Fra Vincenzo Bosio; id-dar tar-Reġġent (l-aħħar Reġġent Kaptan tal-Virga ta' l-Universita' ta' l-Imdina); id-dar tar-rappreżentant ta' Ħal Balzan fi żmien l-imblokk tal-Franċiżi; La Casa del Giuco; Casa de Petri; Dar is-Serħ; il-villa tal-Konti Bernardu Manduca; Casa Chierico: Caetanus Muscat; Casa Tre Chiese; Villa Maria Concetta; Villa Cor Jesu; Villa Solitaire; Villa Wojtvla; Dar Antmar; u djar oħra antiki li jisthoqqilhom għożża. Ħal Balzan s'issa għadu jgawdi għallanqas ħjiel tal-ħajja ta' l-imgħoddi, imma r-regħba tal-bniedem modern qiegħda dejjem tagħfas u kull min għandu għal qalbu l-ħajja ta' raħal twelidu għandu jiddefendiha b'mod sod u organizzat. Dimech, Mons. Dun Ġwann: Ħal Balzan. Guillaumier, Alfie: Bliet u Irħula Maltin. Mappa minn għand il-Kunsill Lokali ta' Ħal Balzan. Esperjenzi u personali. komunikazzjonijiet