IL-MUMENT — Il-Ħadd, 4 ta' Lulju, 1999 Irkejjen Storiċi il-Katakombi tas-Salini Fil-gżejjer Maltin niltaqgħu ma' numru ta' postijiet arkeoloġiċi li sfortunatament ma tantx huma magħrufa. Dan minħabba l-fatt li jkunu meqjusa bħala xi ħaġa sekondarja. Iżda mhux dejjem ikun il-każ. Wieħed mill-postijiet li nsibu kemmxejn minsi u abbandunat hu l- Katakombi. tas-Salini. Dan il-kumpless ta' oqbra ta' l-ewwel Insara f'Malta hu interessan- ti għal diversi affarijiet. jinsab viċin il-Kappella tal-Lunzjata li hemm fuq in-naħa l-oħra tat-triq mis-salini li taw l-isem lill- bajja. Il-kappella hi domi- nanti fuq l-inħawi, u għaldaqstant wieħed ma tantx jista' ma jarahiex. Il- passaġġ li jwassal sa qud- diem il-kappella hu minn fejn wieħed għandu jibda ħalli jfittex dawn. il- katakombi. Fuq in-naħa l- oħra tat-triq hemm numru ta' djar privati u mal-ġenb tagħhom hemm passaġġ fl- għelieqi. Wieħed jgħaddi mal-passaġġ, mingħajr ma jidħol fl-għelieqi u mill-ewwel jibda jinduna li matul il-ħajt hemm numru ta' daħliet. L-inħawi huma magħ- rufa bħala Ta' Latnija. Hu interessanti li din il-kelma tfisser jew bir, inkella bar- riera. Minn din l-ispjega nindunaw li probabbil- ment l-isem ingħata wara li l-inħawi kienu ħadu l- forma kif narawhom illum il-ġurnata. Dan minħabba li hemm kemm postijiet li qishom bjar, iżda aktar minn hekk hemm pattijiet minn fejn jinsabu dawn l- istess katakombi li jagħtu l-impressjoni li huma l- fdalijiet ta' barriera. Dawn id-daħliet huma partijiet. mill-kumpless kollu. Wieħed hawnhekk m'huwiex se jara daħla waħda u mbagħad fuq ġewwa hemm xi kump- less sħiħ. Anzi hawn numru ta' daħliet li jew juru kamra mortwarja żgħira, inkella numru ta' oqbra. Il-katakombi hu mħaffer f'pett ta' blat li jħares għal fuq l-għalqa li wieħed ikun fiha. Sfortunatament dawn l- istess katakombi m'hu- miex f'kundizzjoni tajba, u jidher ukoll li anki l- awtoritajiet. ma tantx jagħtu kashom. Forsi wasal iż-żmien li xi ħadd jidħol responsabbli għali- hom. itkellmu l-ewwel N dwar dik iz-zona li għandha bħal bar- riera u mbagħad hemm numru ta' daħliet għal katakombi diversi. Skond interpretazzjoni partiku- lari hu maħsub li hawn- hekk kien hemm bħal bitħa magħmula apposta għall-aċċess għall-kma— mar diversi. Fil-fatt mad- war din il-parti hemm dħul għal erba' katakom- bi. Dak li ngħata n-numru 1 jidher li hu l-akbar li nsibu f'din il-parti. Id-dħul tiegħu hu minn daħla baxxa, li fiż-żmien kellu bieb tal-ġebel jagħ- laq id-dħul għall-kata- kombi. Fuq ix-xellug ta' kif wieħed jidħol naraw mejda agape. B'kollox f'dan il-katakombi hemm tmien oqbra doppji, u wieħed, għalkemm dop- pju għandu bħal biċċa ħajt diviżorju fin-nofs. Meta qegħdin ngħidu li dawn huma doppji tridu nfiehmu li f'kull qabar kien hemm post għal żewġ persuni. Apparti l- ispazju li wieħed jara, naraw ukoll l-imħadda li huma. karatteristiċi fil- katakombi Maltin. Dejjem naraw żewġ imħaded, u għalhekk hu ċar li dawn kienu magħmula għal żewġ persuni. Minħabba l-abbandun ta' dawn. il-katakombi hemm ħafna ħsara. It-tliet daħliet għall-katakombi l- oħra juruna biss postijiet ferm iżgħar minn dan li għadna kif semmejna, u barra minn hekk m'għandhomx. il-mejda agape li naraw f'dan l- ewwel katakombi. Fil-fatt tajjeb ngħidu li f'katakom- bi ieħor biss insibu din il- mejda. L-aktar katakombi inte- ressanti li nstab f'dan il- kumpless hu dak li ngħata n-numru 5. Dan jinsab fit- tramuntana ta' din l- ewwel zona li għadna kemm semmejna. Jinsab imħaffer fil-pett tal-blat, u tasal quddiem. il-bieb tiegħu billi tinżel numru ta' taraġ. Wieħed jipprova jimmaġina kif kienu l- inħawi meta ma kienx hemm għelieqi u lanqas ħaxix ħażin jgħatti kollox. Hekk kif tidħol fil- katakombi fuq xellug issib il-mejda agape. Din il- mejda għandha ċerti det- talji li huma differenti minn dik ili nsibu fil- katakombi ta' qabel. Mad- dawra tagħha, fuq wara, hemm żewġ fetħiet għal żewġ oqbra tieqa. Il- passaġġ m'huwiex twil ħafna, u għalhekk ma tantx jidher li kien hemm spazju biex jitpoġġew oqbra elaborati. Iżda dawk li tpoġġew f'dan il- post għandhom ċertu tin- qix li jinsab f'dawn il- katakombi biss. It-tip ta' l-oqbra li nstabu hawn juruna li l- ewwel Insara kienu jagħmlu użu minn kull rokna, speċjalment meta ma jidhirx li jkollhom spazju fejn jimirħu. Qabar wieħed biss jinsab maq- tugħ kompletament minn kullimkien, u wieħed jista' jdur dawra mejt miegħu. L-oqbra li hawn f'dan il- katakombi partikulari huma magħrufa bħala oqbra bil-baldakkin u l- parti ta' fuq, jew l-għatu, hu simili għal sargofagu. Madwar l-għalqa hemm numru ta' daħliet oħra li juru biss li kien hemm komunità nisranija tgħix fl-inħawi u li kellha l- oqbra tagħha miġbura fl- istess parti. Id-dekorazzjonijiet arti importanti minn Ps il-katakombi hu l-fatt li hemm diversi rkejjen li huma dekorati sew. Id-dekorazzjonijiet jieħdu forom differenti ħafna. Hemm dawk li qegħdin juru kolonni kemmxejn dekorati, fil- waqt li hemm irkejjen oħra fejn nistgħu naraw tiżjin ieħor kif ukoll anni- mali. Dan kollu jagħmel il- katakombi bħala fost l- aktar dekorati li nsibu fil- gżejjer Maltin. Fl-ewwel katakombi nsibu kolonnar sempliċi ħafna maħduma fl-istess blat li hemm maqtugħ biex jifforma l-qabar. Xellug: Pjanta ta' fejn jinsabu l-katakoinbi tas-Salini u taħt: Pjanta tal-katakombi numru ħamsa. Wieħed irid dejjem jif- takar li meta nkunu qegħdin nitkellmu dwar katakombi, dawn prattika- ment ma kienx ikollhom għamara. Iżda l-oqbra kollha kienu jinqatgħu mill-istess blat. Anki d- dekorazzjonijiet jieħdu dan l-aspett. F'dan il- katakombi hemm ukoll bħal nofs salib imnaqqax fuq waħda mill-faċċati. Il-katakombi l-ieħor li diġà semmejna, humru 5, hu wieħed: mill-aktar dekorati li nsibu f'Malta. Naraw li d-daħla għandha kolonnar maqtugħ fil-blat, u dawn il-kolonni huma mżejna wkoll. Uħud mill- oqbra li nsibu f'dan il- katakombi huma dekorati fil-ġnub tad-daħla, kif ukoll l-istess kolonnar għandhom aktar dekoraz- zjonijiet mis-soltu. Naraw uħud li għandhom bħal disinn li jdur dawra mejt mal-faċċata, u jispiċċa fi Hemm kolonni li għandhom bħal kaptelli. Għalkemm kien hemm min issuġġerixxa li hemm aktar dekorazzjoni- jiet f'dawn il-katakombi, uħud minnhom huma ferm diffiċli li jkunu identi- fikati, kemm minħabba l- qdumija tal-post, kif ukoll minħabba l-ambjent um- duż li jinsabu fihom. Għalkemm. illum. il- ġurnata hu diffiċli li wieħed jipprova jagħti data eżatta ta' dawn il- fdalijiet ta' l-ewwel insara f'Malta, hu maħsub li setgħu intużaw bejn ir- raba' seklu sas-seba' seklu Wara Kristu. Minn wara dak iż-żmien. il- katakombi ma baqgħux jintużaw bħala postijiet tad-dfin. Biss, il-fdalijiet għadhom hemm, xhieda ċara taż-żminijiet differen- ti kif ukoll ta' l-ewwel Maltin li emmnu fir- reliġjon Nisranija.