ir-riċerkatur li ddokumenta l-ġrajjiet ta' fuq il-baħar taż-Żwieten u oħrajn Kitba ta' Steve Borg, Dip. Lino Psaila (1943-2017) huwa magħruf l-aktar kemm bħala l-kittieb ta' bċejjeċ letterarji bid-djalett Żejtuni, kif ukoll minħabba li xerred kemm seta' t-tradizzjoni tat-tajra tal-idejn, il-manuċċa fost it-tfal Żwieten, biex dan il-passatemp jibqa' ħaj. Għamel is-snin twal jirriċerka biex kiteb l- opra letterarja Il-Baħar Rasu lebsa, li ntebagħ minn Klabb Kotba Maltin fl-1978. Huwa trabba r-raħal t'isfel fiż-Żejtun, sewwasew fi Triq San Luċjan u ħadem ta' ħaddied. Li kieku jkollok tneħħi l-kitba devozzjonali bil-Malti, li tagħha hawn bil-ħmiel, u tifrex fuq mejda l-kotba ta' natura etnografika, li fihom jagħtu stampa ċara u bla tlaqliq tal- ħajja soċjo-ekonomika tal-poplu tagħna, tinnota li ma hemmx wisq fejn timraħ. Min hu midħla sew tal-Melitensia malajr idurlek fuq Sireni u Serenati ta' Lina Brockdorff, dwar ir- refuġjati Maltin li marru Ħad-Dingli matul il-gwerra, Biagio Galea b' L-Imdina ta' Tfuliti, il-kitbiet dwar Għawdex ta' Frank Bezzina u ibnu Charles, u Umbrelel fuq Tas-Sliema ta' Charles B. Grech. Hemm oħrajn, perċ dawn huma fost dawk l-aktar li jissemmew. Magħhom, u bi prominenza, hemm Il- Baħar Rasu lebsa, ktieb li Psaila baqa' jirriċerka biex jikseb aktar tagħrif ġdid, anki fuq kapitli diġà miktubin. Fil-fatt il-ktieb reġa' ħareġ fl-1996 u anki fl-2003, b'reviżjoni u stejjer ġodda, xi ħaġa tassew rari fid-dinja tal-kotba Maltin. Lino Psaila kien jaf dwar l-isfida li kellu, biex isawwar ġrajjiet kważi minsijin mix-xejn, billi jiġbor id-dettalji minn fomm in-nies u jagħmel il-verifiċi tiegħu f'dokumenti tal-perjodu biex ikollu l- fatti preċiżi kemm jista' jkun, ġaladarba l-ġeneru tal-kitba huwa fattwali. Hu rnexxielu janimahom bid-djalett Żejtuni u bħal qisek tistħajjel li huwa kien fiċ-ċan magħhom fuq il-baħar b'lapes u karta meta seħħew. Dan minħabba li jikteb fl-ewwel persuna. Kważi r-rakkonti kollha huma dwar sajjieda li kellhom l-irmiġġ f'Marsaxlokk, u l-parti l-kbira kienu Żwieten jew ta' nisel Żejtuni. Bil-kitba tiegħu huwa ddokumenta bil-fatti li dawn kienu s-sinsla tas-sajd Malti. Perċ, ejja ma niġrux bil-ħsieb li kull sajjied Xlukkajr għandu demm Żejtuni. Kien hemm numru minnhom b'nisel Żurrieqi u dan għal żewġ raġunijiet. Wieħed għaliex iż-Żrieraq kienu kostretti jorbtu l-opri quddiem il-Magħluq tal-Ballut f'Marsaxlokk, minħabba li ma kellhomx wisgħa biżżejjed biex jirmiġġaw f'Wied iż-Żurrieq u t-tieni raġuni għaliex meta kienu jitilgħu l-pixkerija, ix-xebbiet Żrieraq kienu jiltaqgħu mat-tfajliet Xlukkajri jtellgħu l-ħut fil-kavetti. U minn hemm jitfgħu ħarsithom fuq xulxin, iqabbdu min joħtbilhom u jiżżewġuhom. ta ta' April 1890. Il-każ taż-Żwieten kien differenti. Psaila jirreferi għal kwadru ex-— fx-Voto dwar it-tragedja ta April 18 voto li hemm fil-knisja tal-Madonna tal-Ħniena, b'rabta ma' rakkont tal- 1891. Huwa jikteb: 'Dan il-kwadru jkompli jikkonfermali li l-maġġoranza Soċjetà Mużikali Beland : Żejtun : Il-35 Pubblikazzjoni : 2018 143 anja li daħħalha jtun kienet seħħet ta Kamillu Incorvaja, mal-baħrin tiegħu biex Sqallija. Tlett ijiem wara ba kbira fuq il-baħar li u ġabet lid-dgħajsa rmied. Ma' ajjithom Ġorġ Mangion Il-Balla Karmnu Agius Id-Djonis ta' 30 sena, bela Iċ-Ċirott, ta' 35 sena, Toni Fenech ta' 24 sena, Gejtu Debono Ta' Gerita ena, Martinu Psaila Ta' Fanali ta' 26 sena, żanni Carabott Il-Gardell ta' 32 sena, Grezzju Desira Ta' Grezz ta' 27 sena, Ġużeppi Aquilina Tal-Qasam ta' 25 sena, Anġlu Mifsud Tal-Ħaddied ta' 37 sena u Vitor Mifsud Tal-Inwiet ta' 23 sena. Salva biss Ċensu Spagnol Ta' Maltempu ta' 21 sena, li għam minkejja ferut sa Ras il-Miġnuna, fid-daħla tar-ramla ta' San Tumas. Min jaf x'luttu kbir kien hawn fiż-Żejtun u kif dan Ċensu ndiegħex għal bqija ta' ħajtul Psaila jsemmi wkoll lil Ġużeppi Carabott It-Trajde, li kien protagonist fi ġrajja tat-tkexkix. Dwar din il-ġrajja rriżulta li meta kitibha, kien hemm min kellu d-dubju kemm hija vera, tant li jgħidilna: 'Forsi se jkun hawn min jaħseb li hija esaġerata, iżda ngħidilkom li hija verità sagrosanta.' (op. cit. p. 31). Jeħodna lura għall-25 t'April tal-1890 meta Carabott kien fuq il-baħar ftit 'il barra minn Wied il-Għajn, u salva żewġ aħwa, Feliċ u Toni Delia li kienu fuq kajjik kważi mgħarraq minħabba ħuta kbira. Raw b'għajnejhom stess silfjun, razza ta' ila kiteb din il-ġrajja, ħareġ illi fil- Pntwarlu f'Ħaż-Żabbar hemm ex- l Reġistru tal-- Mejtin, miktub bil-Latin jan Leopoldu Farrugia, hemm it-tifsira krudili, li ġew miblugħin minn ħuta llaqqagħna wkoll ma' Mattew Psaila L-Akkari, ejtuni ieħor li fl-1910 mar jgħix Marsaxlokk u li 'huwa meqjus bħala l-oriġinatur tax-xibka tal- lampuki (Corvphaena hippurus) flimkien ma' ċertu Anġlu Gravina, imlaqqam Il-Laj' (op. cit. p. 84). Jekk dan huwa minnu mela allura l-kontribut Żejtuni għas-sajd tradizzjonali jiżdied tassew. Wieħed irid jindaga aktar peress li Potoschi et al (1999) mill-Università di Messina jgħidulna li l- mod kif jinqabdu f'xi nħawi fi Sqallija hu l-istess bħal f'Malta. Hu x'inhu l-każ huwa tajjeb li naraw min kien Mattew L-Akkari, kif ukoll il-personaġġi Żwieten li jirreferi għalihom Psaila. Min kienu Marija Farrugia Ta' Kasuba, il-familja Caruana Ta' Mastalfju, Salvu Bonnici Il-Mundulier, Saliba l- Werżieq u Rużar Galea Ta' Ċmajra2 Xieraq li ritratti u dokumenti eżistenti imma sparpaljati fi kxaxen mudlama mar-raħal, ikunu arkivjati u miġburin bħala l-legat storiku Żejtuni mas-sajd Malti li Lino Psaila ħabbrek tant biex jiġbor għall- memorja kollettiva tagħna. (Corvphaena hippurus) fisherv' f'Scientia Marina, — Ħajr: lis-Sur Michael Buhagiar, kuratur tal-Mużew 63, pġ. 439-445. tas-Santwarju tal-Parroċċa ta' Haż-Żabbar u lis- Sinjura Rita Psaila Kuhlmann, bint Lino Psaila. Psaila, Lino (2003) Il-baħar rasu iebsa: edizzjoni riveduta bi stejjer ġodda. Santa Venera: Klabb: Steve Borg huwa l-kittieb ta' għadd ta' kotba, Kotba Maltin. fosthom Il-Maltin: għemilhom, drawwiethom, ġrajjiethom: l-ewwel volum (2017), mitbugħ minn tiuwakien ukoll TA Ti pustier—— jnożitu għamel xi all - Ż o UAN pjaċir titkellem miegħu għaliex kien jaf l-On i bosta Solo i - Ma kienx joqgħod lura milli jagħmel Il-Kritika kostruttiva tiegħu fejn kien jara li l-affarjiet — wwa speċjalment dawk ġewwa ż-Żejtun. Kellu rispeti kbir lejn l-Għaqda tagħna — bosta drabi ta s-servizz tiegħu bla interessi. Bosta huma t-tifkiriet li ħallielna permezz tar- ritratti tiegħu Il se nibqgħu ngħożżu. Se nibqgħu niftakruh bħala Gużeppi l-Amerikan raġel fuq — Iġiel Gużeppi ħalla dan il-wied tad-dmugħ nhar 11 ta Jannar, 2016 fl-eta ta /9 sena. - Fo B ei ser tibqa: imfakkra għall-ħidma er tagħha. favur iż-Żejtun u ż-Żwieten. — Banda Beland filwaqt li żewġha Karmenu kien ukoll membru u bandist — tal-Beland sakemm twaqqiet il-Banda Żejtun. Infatti Karmenu kien wieħed mill-fundaturi tal-Għaqda Banda su u għal bosta snin kien Su tal-istess Għaqda. , Ġertament li s-Sinjura Grima ser tibqa' mfakkra għall- G volontarja tagħha mas-St. John Ambulance ta' liema ngħatat il-ġieħ bħala Dama tal- To) il ta' San Gwann f'Ġerusalemm mid- PiLG ta' Gloucester fl- Ingilterra fl-1997. Frances Grima għaddiet għall-ħajja ta' dejjem nharit-2 EKumiisb 2017 il-eta' venerabbli ta' 102 sena. Il-funeral tagħha kien akkumpanjat mill-Għaqda Banda Zejtun u delegazzjoni mis- Soċjeta Mużikali Beland ipparteċipat fil-korteo u l-funeral tagħha. Soċjetà Mużikali Beland : Żejtun - Il-35 Pubblikazzjoni : 2018 145