ġ , ż à : z a A Il-Musbieħ tal-Muzew Lejn tmiem is-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20, fit-toroq taż-Żejtun kien qiegħed isir xogħol infrastrutturali li qatt ma kien għadu sar bħalu. Kien matul dawn is-snin li bdiet tinbena infrastruttura tad- dranaġġ permezz ta' sistema ta' katusi u mini, u b'hekk bdew jiġu eliminati ftit ftit il-fosos minn wara l-bibien tad-djar u d- dranaġġ beda jinġabar f'sistema komuni u aktar iġenika. (Ritratt l-Pjanta taż-Żejtun tal-1897 fejn jidhru l-linji tal-mini u l-meded bil-katusi tad-dranaġġ). Din'kienet sistema sanitarja li bdiet tiddaħħal wara li l-marda tal-kolera faqqgħet erba' darbiet fl- 1837, fl-1856, fl-1865 u fl-1887, matul is-seklu 19. Sabiex setgħet issir din is-sistema tad-dranaġġ, il-katusi u l-mini ried ikollhom qlib minn tarf għall-ieħor għaliex l-ilma maħmuġ li jgħaddi minn ġo fihom ried jiġi trasportat minn naħa għall-oħra permezz tal-gravita'. B'hekk f'diversi toroq fl-inħawi residenzjali taż-Żejtun bdew jitħaffru kanali fondi u fihom jitqegħdu l-katusi. Dak iż-żmien irridu niftakkru li la kien hawn kumpressuri u wisq anqas l-inġenji kbar li mdorrijin bihom illum; għalhekk ix-xogħol kien isir kollu bl-idejn mill-baqquniera. It-terrapin minn ġol- kanali kien ukoll jittella' kollu bl-idejn ġo qfief kbar tal-qasab. Kien waqt dan it-tħaffir li l-baqquniera ta' sikwiet kienu jiltaqgħu ma' fissuri jew xi għerien żgħar fil-blat. Iżda l-iktar li kien iqum interess, kien meta jiltaqgħu ma' xi fdalijiet arkeoloġiċi. Irridu ngħidu li minkejja li sa minn mijiet ta' snin qabel kien hawn diversi siti arkeoloġiċi mikxufa f'Malta, l-istudju u l-immaniġjar tal-arkeoloġija ra l-bidu tiegħu lejn tmiem is-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20 permezz tal-pijunieri f'dan il-qasam Antonio Annetto Caruana (1830-1905) u Temi Zammit (1864-1935). Kien għalhekk li meta kienet issir xi sejba, ix-xogħol kien jitwaqqaf sabiex mhux biss jinġabru l-oġġetti li kienu jinstabu iżda wkoll kienu jsiru pjanti ta' dawn is-sejbiet li bosta minnhom kienu jkunu oqbra taħt l-art li jmorru lura għal żmien Puniku, Ruman jew il-bidu tal- Kristjaniżmu. Huwa ddokumentat li waqt dawn ix-xogħlijiet fiż-Żejtun instabu numru ta' oqbra f'diversi toroq, fothom fi Triq Santa Katarina, Triq San Klement, Triq San Ġużepp, Triq San Piju X, Triq San Porfirju u Triq Luqa Briffa li dak iż-żmien kienet magħrufa bħala Dak iż-żmien irridu niftakkru li la kien hawn kumpressuri u wisq anqas l- inġenji kbar li mdorrijin bihom illum Għaqda Mużikali Beland e Żejtun 7 It-32 Pubblikazzjoni €2015: 63 kejl Nazzjonali (6) lment ntar ness — mabi op mertar Pjanta taż-Żejtun tal-1897 (1) TA a ter l- ; A I Disinn dettaljat 12. f Kira beneju dkimml' ba 3f dieibi minncu jartiza 8'Tħażi elofelj uwitEz, tla ĦALELżmlol ti Karina b ja' ef stdiki Spċenċt im-1hs KO lm, L- tani Bba Tomifnm Gun (fl-11 AD) eitEwaat'hons to tha kilna, -rrkonimurfiċel. wan Mrtibt, jitrforntidi Dinostofitzua jlwir lumjus skonswibbrġjn sħurkuli merti Tnsnj, 47 Thin ikuċiban — aħiżad putana Tali Kai tawna: kiked in-Tħż) ħepkimiżitis null lili ervtr af liqeraiie 6: wtllantħentiċalià Xi. fidantzza i-FALB, MtRs: keċren ba' in ħu filkwinn Elirerrmba; (set Seaglez 'Matżzrins Tal. 169. pp.9901 Tas f'rien) W/inanq efktom Shuw Aiżma af burner jab iħż mozabi dd tirasr- dikeorerad. ab Deiliva (SE fii BatŻżniz Xinukażj 1qi2 GNDimal 8 kampi with Tu fiżk tqmbot.on Thu dunifab sia… ġ Pana kon i kżllua f unit a eċvolu $ kensitjanathiv qultiżuririz u ia idi fesrilii' milbia series 9fAnaxti, sjuazzi a ajienizfeż ċiseles mem. L-Pezaew ii ia MEZTFIFsk sp'mbel tut qwċi od, Tarl, XEZ. sum fr fin Areitnit erba) di L GASS (NAMAĦR Karina Għtizzzmajii tq ikaltent mit mhi femmis dem 'bemk 4) Ġuikaginiznieniġjiċ saw B kf ħuIL etniizzz (rtirat b t$ x.130) Takkartimi alla wislż eshan dal-Fezmnela Tntento (Bull. Stma STAnnekt Àew1327 inpi212) REF mia ietamazzk il: ma fnk mm Dokumriċtazzjoni' ' dwar il-musbieli Tmizmum fl- arkivji tal-Muzew Nazzjonali tal-— ħa Il-Mużbieħ li: — nstab fiż-Żejtun f'Mejju tal-1912 (3) Triq Luqa Briffa fiz- Zejtun (2) Filfatt kien hemm konċentrazzjoni ta' dawn l-oqbra fl- inħawi ta' wara l-knisja u saħansitra komplew jinstabu oħrajn ukoll waqt li kienet qed tinbena l-iskola sekondarja fis-snin sittin, meta wkoll kienet instabet il-villa Rumana. Fl-2013, grazzi għall-għaqda Wirt iż-Żejtun, kellna x-xorti naraw esebiti diversi oġġetti tal-fuħħar li kienu nstabu f'dawn l-oqbra waqt wirja li kienet saret fil-fergħa tal-bank HSBC. F'Mejju tal-1912 fi Strada Giardino Botanico (Triq Luqa Briffa bejn Triq Santa Monika u Triq Xejba: Ritratt 2) instab qabar li fost oġġetti oħra, fih kien hemm musbieħ partikolari. Dan il-musbieħ kellu disinn ta' ħuta imbuzzat fiċ-ċentru tiegħu u ringiela ta' ħut iżgħar madwar it-tarf tiegħu (Ritratt 3). Jidher ukoll li l- musbieħ kien użat għaliex iż-żennuna tiegħu kienet imġemmda. Din is-sejba hija f'Malta, miżmum fl-arkivji tal-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija (Ritratt 4). Dan il-manuskrit huwa miktub minn B.F Bellanti u fih ukoll disinn dettaljat ta' dan il- musbieħ (Ritratt 5). Bellanti jagħmel referenza għall-fatt li l-figura tal-ħuta huwa simbolu li kien jintuża mill-ewwel Insara fir-4 Seklu Wara Kristu. B'hekk jidher ċar li f'dan il-qabar kien hemm midfuna wħud mill-ewwel Insara li għexu fl-inħawi taż-Żejtun. L-istorja ta' dan il-musbieħ tal-fuħħar ma waqfitx hawnl Uħud mill-oġġetti arkaeoloġiċi li jinstabu, jiġu esebiti fil-mużewijiet. Dawn l- oġġetti huma parti mill-wirt nazzjonali u għalhekk jinżammu bħala parti mill- kollezzjoni nazzjonali li llum tieħu ħsiebha Heritage Malta. Ftit żmien wara li nstab, dan il-musbieħ spiċċa ġo vetrina fil-mużew tar-Rabat, li dak iż-żmien kien fil-Villa Rumana, illum id-Domus Rumana li hemm barra mis-swar tal-Imdina. Jingħad li dan il-musbieħ ġibed l-attenzjoni tal-Poeta Nazzjonali Dun Karm Psaila (Ritratt 6), meta fl-1920 kiteb waħda mill-aqwa poeżiji tiegħu 'Il-Musbieħ tal- Mużew'. Din il-poeżija hija fost l-itwal li kiteb Dun Karm u fiha 72 strofa, b'erba' versi kull waħda. Il-poeta jitkellem mal-musbieħ u jirrakonta dak li jaħseb minn x'hiex għadda. Ir-rakkont jeħodna f'mixja matul l-istorja ta' Malta b'referenza ndiretta għall-ħakmiet li għaddiet minnhom. Fl-aħħar, il-poeżija tispiċċa fuq tema reliġjuża u Dun Karm ixebbaħ id-dawl li kien joħroġ mill-musbieħ mad-dija li toħroġ mill- Kelma Mqaddsa. Irridu ngħidu li dan il-musbieħ meta nstab ma kienx sħiħ għaliex instab mingħajr qiegħ. Illum dan il-musbieħ m'għadux esebit fil-vetrini tal-Mużew tad-Domus Romana u lanqas fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija li hemm il-Belt. Madankollu, l-istess musbieħ għadu ikkurat b'mod tajjeb fil-kollezzjoni nazzjonali. Huwa l-pjan tal-għaqda Wirt iż-Żejtun li dan il-musbieħ daqstant importanti li nstab fiż-Żejtun, jiġi esebit għal żmien qasir fostna u waqt l-istess wirja l-pubbliku jkun mistieden mhux biss li japprezza dan l-oġġett storiku iżda flimkien miegħu jkun hemm apprezzament ta' kitbet il-Poeta Nazzjonali Dun Karm Psaila. Ħajr lil Sharon Sultana - Kuratriċi, Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija, Heritage Malta. ii Dan il-musbieħ kellu disinn ta' ħuta imbuzzat fiċ-ċentru tiegħu u ringiela ta' ħut iżgħar madwar it-tarf tiegħu Għaqda Mużikali Beland : Żejtun : It-32 Pubblikazzjoni 92015: 67