Ta' P. P. SAXDON Minn ftit 'il hawn aktar minn kittieb wieħed beda jitħajjar jikteb epigrammi. Fl-aħħar għadd ta' IL-MALTI għandna l-epi- grammi ta' Anton Buttigieg (faċċ. Epigrammi oħra dehru fi IL-MALTI (1954, 58; 1958, 85-89; 1959, 28; 1961, 57; 1964, 115- 116). Ara wkoll il-ktejjeb ta' Patri D. Mintoff, O.F.M., L-Epigram- ma. fil-Malti. Ma' dawk li kont ktibt fis-sena 1988 irrid inżid hawn oħra u magħhom inżid ukoll xi tagħrif ieħor żgħir li ma jinstabx fil-ktieb ta' P. Mintoff, L-epigramma fil-forma tiegħu klassika bu ħsieb wieħed imfisser fi ftit kliem b'forma poetika. Aktarx li hu magħmul minn żewġ versi; xi drabi minm erbgħa, bħall-episramma Lil… . wieħed miġjub f'Leħen il-Malti Sett. 1982 bil-firma C. V., li P. Mintoff ħaseb li jfissru Karmenu Vassallo (taċċ. Imma l-epigramma hu tiegħi. C.V. hu psewdonimu, isem falz u xejn aktar. Il-ħsieb imfisser fl-epigramma fih dejjem xi tingiża ħafifa ta' xi nuqqas ta' nies magħrufa, għakemm mhux bil-fors nies kbar. B'daqshekk ma għandniex inqisu l-epigramma bħala tagħjira u ninqdew bih biex ingħajjru '1 għajrna, Xi drabi jiġri li wieħed daqskemm iħoss it- tingiża tal-epigramma jaħsbu miktub għalih, jieħu għalih, jiġġieled mal-kittieb jew jikteb kontra tiegħu u jgħajjru. Min jagħmel hekk juri li ma jafx xinhu epigramma jew jidhirlu ji hu waħdu fid-dinja ma għandu l-ebda nuqqas u ma ħaqqux ħlief tifħir. L-episramma għandu jkun ġej mill-ħajja, mhux mill-moħħ biss, bħala tinġiża rqiqa għal xi nuqqas dieher, ngħidu aħna xeħħa, regħba, kburija, ftaħir żejjed u nuqqasijiet oħra Hi ftit jew wisq jinsabu fuq il-kotra tan-nies. U mhux tingiża biss, imma wkoll daqsxejn ta' daħka, jiġi- fieri tniggeż 'il xi ħadd u fl-istess ħin twaqqgħu ftit għad-daħk. Xi drabi jiġri li l-epigramma ma jkun fiħ xejn minn dan kollu, u la tingiż u lanqas daħk, imma biss xi fatt li ma tantx ikun komuni. Nieħdu dal-kas: Alexander Pope kien kittieb kbir Ingliż; meta kien fil-bżonn ta ruħu għat-traduzzjonijiet, u ittraduċa fost ħwejjeġ oħra 'l Omeru. Tat-traduzzjoni tal-Iliade daħħal ħamsa jew sitt elef lira li bihom xtara dar u l-art ta' magħha fi Twiekenham fuq ix-xatt tat-Tamiġi xi tnax-il mil bogħod minn Londra, u hemra kien igħix bil-kumdità kollha. Wieħed Taljan kitiblu epigramma li bil-Malti jfisser hekk: Miet bil-ġuħ Omeru, u fuq dahru kien igħix bil-lussu t-traduttur Ingliż, L-ebda tingiża, l-ebda daħka, imma biss fatt minn dawk li-ma jiġrux kuljum, imfisser b'mod veru, li jogħġob. Għal- 48 L IL-MALTI hekk l-epigramma jitlob fuq kollox sengħa li tfisser fi ftit kliem, imma b'mod li jogħġob, fatt sabiħ jew mhux, jew żgħir, tajjeb jew ħażin, tal-ħajja ta' kuljum. l Dawn il-ftit epigrammi li ġejjin mhumiex imqassmin skond is- suġġett, imma miġburin hawn kif inkitbu, skond iċ-ċirkustanzi, 1 Id-dinja nqalbet: flok is-sewwa d-dnewwa; flok il-ħbieb l-għedewwa; Min jaf għadx naraw: ħmir bis-surtun u rġiel jiġbdu l-karettun 2 Tbissim u tislim tara sikwit, ħniena u mħabba fil-qalb tal-ftit. 8 Dwiefer ħomor u xufftejn sbieħ ħomor b'demm dawk li qtilt qasir il-għomor. 4 Wiċċ imfaqqa', dahar wiesa', żaqq imdawra, dal-ħlas ta' xogħlok, għalik l-isbaħ ġawbra. 5 Kull fejn inħares taħwid biss u ħsara, qridnieh is-sewwa, ħażen biss tara, L 6 Ġieh, flus u setgħa kemm irridu għandna, jaħasra għalina jekk nitilfu s-saltna l 7 Qaddis tas-Sema trid inti titqies, xitan tal-qiegħ inti miżmum min-nies. 8 Kemm. qantar il-ħanżir iqis biss sidu, kemm ħalla l-mejjet igħodd min jiret ġidu. 9 Minn kliemek tobogħdu l-mammon, ħabib; imma juri għamilek kemm inti rgħib. 10 Ma tridx min iħobbu l-mammon, ħabib, biex tħobbu int waħdek daqs l-egħżeż qarib. li Merħla ħnieżer smien u bla ruħ sar il-poplu u dawk li jmexxuh, 12 Evviva mammon, alla kbir tagħna, minn xejn ma nibżgħu kemm idum hu magħna. 18 Ma jogħġbokx, ħabib, ngħix maqtugħ min-nies; miskin l li terġa' terda' issa aqta' l-jies. 14 Igħidu li l-bniedem imnissel mill-bhejjem; mhux tassew; għax kieku jħobb 'il għajru dejjem. 15 Tħobbu l-għalf tajjeb, għalhekk imti smin, imma daqs tal-ħanżir laħmek mhux bnin. 16 Togħġbok il-fwieħa tal-bħur ta' tifhir fieragħ għax taħbi r-rieħa tad-dnub li dnibt il-bieraħ. 17 Kont fil-bżonn: jien għintek biex le ma tbati; insejt' issa biż-żewġ kemm. tiflaħ tagħiti. 18 Kont għadek mohor, fil-bidu tal-ħajja, insejt ħarriġtek timxi u titla' t-tlajja'. 19 Weżintek, rawwamtek, raġel għamiltek, insejt' b'ħilti kibret u tqawwiet ħiltek.