DUN KARM BĦALA PROŻATUR Ta' G. PORTELLI Dun Karm, il-poeta, huwa magħruf biżżejjed; imma Dun Karm ma kienx poeta biss. Kien saċerdot, surmast, lessikografu u kien ukoll prożatur. Fl-1925 l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti ħarġet l-ewwel għadd ta' qari tagħha, Il-Malti. Fih kitbu l-aħjar nies tal-Malti, u Dun Karm kien minn ta' l-ewwel. Dritt wara l-ewwel editorjal ta' Ġuże Muscat Azzopardi, insibu 'l Dun Karm mhux b'xi poeżija bħal ma wieħed kien jistenna, imma b'biċ- ċa proża msejħa Is-Sengħa tal-Kitba. Din kienet l-ewwel minn sensiela ta' kitbiet fuq l-istess suġġett f'Il-Malti sa Diċembru 1927. F'Awwissu ta' l-istess sena miet Ġuże Muscat Azzopardi, l-ewwel president tal- Għaqda u editur ta' Il-Malti, Floku daħal Dun Karm u baqa' sa l-1940, Għalhekk fi Il-Malti, barra xi poeżija li dejjem kienet iżżejjen il-ħarġa tal-Għaqda, konna nsibu l-editorjal li bħal poeżija huwa mera ċara ta' dak li kien jaħseb u jħoss Dun Karm. Fl-1934 Dun Karm qaleb għall-Malti mit-Taljan Inez u Emilja, rumanz ta' D.Caprile. Minn żmien għal żmien Dun Karm kien idaħħal ukoll f'Il-Malti xi artiklu barra l-editorjal. Hekk per eżempju fil-ħarġa ta' Ġunju 1933 tana wieħed fuq dizzjunarju tas- Sinonmi Maltin li hu kien wera l-ħtieġa tiegħu fl-editorjal tal-ħarġa ta' qabel. F'Settembtu tal-'35 insibu: 'Taħdita żgħira fuq is-Sunett'. Dana ix-xogħol Dun Karm kitbu kollu bħala kitba letterarja, u bħal ma kien jagħmel fil-poeżija, ma kienx iħalli biċċa xogħol toħroġ minn taħt idejh jekk ma jkunx reġa' qraha, flieha sewwa u forsi ikkoreġieha bosta drabi, Dun Karm kien jagħmel divrenzja kbira bejn dak li jikteb bħala kitba letterarja u dak li jservi biss biex jinqeda bih hu. Hekk, pereżempju, skond Ġużċ Cardona, l-ewwel bijografu ta' Dun Karm, ma nistgħux indaħ- ħlu bħala proża letterarja ta' Dun Karm l-ittri personali li kiteb bħal ma sar fil-każ ta' Cicerun jew ta' Elizabeth Barrett Browning. Is-96 ittra ta' Dun Karm li Carmena Micallef Buhagiar qed iżżomm b'għożża kbira fihom siwi kbir għat-tagħrif li jagħtu fuq Dun Karm, imma ftit li xejn għall-preġju letterarju, Taħt din il-kategorija taqa' wkoll il-kitba waħdanija li qatt dehret fuq isem Dun Karm f'Leħen il-Malti. Fil-ħarġa ta' Lulju-Settembru 1947 Dun Karm jirrakkonta kif sar l-Innu Malti; imma għalkemm, bħall- ittri, dil-kitba tagħti ħjiel ta' siwi storiku, l-impressjoni li jieħu l-qarrej hija li xi student żgħażugħ mar sab lil Dun Karm, li dak inhar kien dieħel fis-77 sena, għamillu intervista u niżżel dak li ħareġ minn fomm ix-xwej- jaħ. Inez u Emilja hu l-itwal biċċa xogħol ta' proża ta' Dun Karm. Dan hu traduzzjoni ta' rakkont Taljan — storja ħafifa ta' żewġ tfajliet li jiltaqgħu f'kulleġġ, jinħabbu bejniethom bħall-aħwa u bit-tjubija tagħhom jirbħu t-tiġrib kollu tal-ħajja; fl-aħħar irattbu l-qalb u jreġġgħu għall-paċi żewġ qraba li kienu ħalfu li jivvendikaw ruħhom minn xulxin. L-istil tal-Malti f'Inez u Emilja hu mexxej ħafna. Naraw kemm toħroġ naturali mill-pinna ta' Dun Karm din il-biċċa: 'Ix-xwejħa ħabiba tas-sinjura Ġannina ma kellhiex ħsieb ieħor fid-dinja għajr li żżomm ruħha qawwija u sħiħa; u, biex iżżomm f'saħħitha kienet toqgħod nofs is-sena fis-sodda u n-nofs l-ieħor tas-sena ma' ġenb is-sodda tixrob u tibla' issa duwa issa oħta skond ma kienet tidhrilha l-aħjar biex tbiegħed minnha l-ħafna mard li kien jista' jirkibha. Biex ngħidu kollox fil-qasir, din l-imbierka ta' Sinjura Ewlalja kienet tħobb iġġarrab il-għawġ id-dwejjaq u t-tfixkil kollu ta' marda bla tmiem biex iżżomm ruħha dejjem f'saħħitha'. (p. 46) Jidher ukoll li Dun Karm qagħad attent li juża l-kelma safja Maltija sa kemm dan ma jgħarraqx il-ħlewwa tar-rakkont jew inaqqas il-qawwa tal- messaġġ tal-kittieb. Dun Karm iddedika dan il-ktieb 'lix-xbejbiet Maltin biex mill-imġieba ta' Inez u Emilja, żewġ anġli ta' tjieba, jitgħallmu l-imħabba safja, il- kelma għaqlija, is-sedqa wis-sliem fi djarhom'. Għalhekk għal Dun Karm l-aktar ta' siwi kien il-messaġġ tal-ġrajja. Iżda billi Dun Karm ħaddem tajjeb ilsien pajjiżna, il-ktieb jiswa ħafna wkoll biex iħarreġ iż-żgħażagħ fil-kitba Maltija. ' Min jaqleb kitbet ħaddieħor ma jistax juri l-idejat oriġinali tiegħu, lanqas immaġinazzjoni u sensibbiltà. Jista' juri biss jekk għandux is- sengħa tal-kitba, jekk jafx iħaddem ir-regoli ta' dak l-ilsien fi proża li tfisser l-istess ħsebijiet ta' l-awtur u fl-istess ħin togħġob il-widna a tagħti gost lil min jaqra b'ilsien ieħor daqs lil min jaqra l-oriġinal, Kull min qara Inez u Emilja jaqbel li l-Malti ta' Dun Karm ma għamilx għajb lill-oriġinal ta' Caprile. Nieħdu xi ħjiel tal-qawwiet tal-Malti ta' Dun Karm minn din id-deskrizzjoni: 'Bosta drabi, fil-għaxija meta ninġabar f'kamarti u kollox jiskot ma' dwari u ma jasalx f'widnejja ħlief id-daqq ta' l-arloġġi fil-bogħod, donnu jiġi x'ikaxkarli ħsiebi lejn l-imgħoddi u nistħajjel nisma' darb'oħra l-ħamba tan-nies li kienu qamu xewwexija, id-damdim tat-tnabar li jsejħu għat-taqbida, il-ġiri taż-żwiemel u l-ħsejjes maħnuqa tal-karrijiet imgħob- bija bil-kanuni, l-ordnijiet maħtufa tal-fizzjali, imbagħad għajjat iżjed qawwi, twerżiq, ċekċik ta' xkubetti … u f'daqqa waħda sikta bħal ta' qabar'. (p. 17) Mia jifli bil-lenti l-proża ta' Inez u Emilja jsib xi żball ta' l-ortografija, xi kelma ma tantx użata, imma r-rakkont ta' D. Caprile miġjub fil-Malti baqa', kif kiteb Dun Karm fid-daħla, 'igħaxxaq, ibikki u jgħallem'. Niġu issa għal dak li kiteb Dun Karm fil-folju Il-Malti. Hawn wieħed jista' jagħti ġudizzju iktar bil-ħaqq fuq il-proża ta' Dun Karm. Hawn Dun Karm kellu l-libertà kollha, ma kienx marbut mal-ħsieb ta' ħaddieħor bħal f'Inez u Emilja; il-ħsieb, il-forma, t-tixbih u s-sengħa tal-kitba kienu kollha tiegħu. U bħala editur ta' Il-Malti ma kellu 'l ħadd li jqassarlu u jmisslu kitbietu, F'Dun Karm il-prożatur ta' Il-Malti nara tliet aspetti: l-ewwel Dun Karm il-President tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti li jiġġieled għad-drittijiet ta' lsien art twelidu; it-tieni Dun Karm, is-surmast li jgħallem lil ħutu Maltin jgħożżu u jkattru l-letteratura Maltija; it-tielet Dun Karm il-poeta li kultant donnu tant ikun iħoss dak li jkun jikteb li jidhirlu li dak il- ħsieb jixraqlu jitla' għall-livell ta' poeżija. F'kull kitba ta' proża ta' Dun Karm għandek tata t-tliet aspetti, imma mhux kollha jidhru ċari f'daq- qa. Hafna drabi jibda proża qisu qed ikellmek, jispjega u jargumenta u fl-aħħar ikun irid jiġbor dak li jkun kiteb u jagħti d-daqqa ta' martell tal- aħħar b'żewġ sentenzi li jixirqu lill-aħħar żewġ versi ta' sunett Shakes- perjan. : L-ewwel aspett jidher ċar ħafna f'editorjali bħal meta f'Marzu 1930 l-editur jiddefendi l-poeżija Maltija fl-iskejjel u jfiehem li hija aħjar minn kull waħda oħra u jitlob li tidħol iżjed fis-sistema tat-tagħlim. 'Il-Poeżija' kiteb Dua Karm 'hija l-isbaħ waħda fost l-arti jew snajja' tal-ġmiel'; u jkompli b'doża poetika 'Il-poeżija tirbaħ bil-ġmiel, trabbi bil-ħlewwa'. F'Settembru, bil-ħlewwa u s-sempliċità tas-soltu, jiddefendi u jgħallem: 'Habib, qatt ħarist bir-reqqa biex tara jekk dak id-w dak il-g dik iċ-ċ bit-tikka humiex tassew itqal mill-ittri l-oħra li tista' tqiegħed flokhom/ Qatt ħsibt u għarrixt b'qalbek f'idejk jekk iż-żmien li wietħied iqiegħed fit-tagħlim tal-Ilsien ta' pajjiżu hux tassew żmien mitluf2' S'issa proża pura, imma meta toħroġ l-argument jerġa' jinnamra kemm kemm mill-element poetiku: 'Naħseb li'le għaliex kieku inti għaraft xi ftit il-Isien li bih titkellem fit-tifsir u fil-bini tal-kliem fin-nisġa tal-għidud, fil-qawwa u fil-ħlewwa li għandu fir-radd tal-ħsieb u tal-qalb, qatt ma kont tgħajjar hekk iebes il- Isien li rdajt ma' ħalib ommok'. Il-ħsieb u r-ritmu tal-frażi jġibulek quddiem għajnejk il-poeżija tiegħu Għaliexi jew Il-Kelma Maltija ta' Cuschieri. Insibu wkoll żewġ editorjali wara xulxin: Inżobbu l-Ilsien Malti. Ta' l-ewwel iddedikah lil dawk li diġa' jħobbuh u tahom lezzjoni ta' surmast tajjeb li kien kif għandhom iħaddmuh, isaffuh, jagħnuh u jorqmuh. Hu jispjega kif isir dan u jasal biex juża l-ittri a, b, c, d biex jagħżel il- punti tiegħu. Hawn il-kittieb aktarx naqqas il-preġju letterarju biex ifiehem aħjar, L-editorjal ta' wara ddedikah 'lil dawk li ma jħobbuhx' u reġa' deher l-aspett tad-difensur tal-Malti. Jidher ukoll ċar f'Marzu tal-'35 meta kiteb: 'Santu Wistin Gans kien jaf il-Puniku li flimkien mal-Latin kien il-Isien ta' tfulitu; u kliem Puniku jinsab 'l hawn u 'l hinn imxerred fil-kitba tiegħu. U darba li xi ħadd qabad jiddieħek b'xi kliem u xi għidud tal-paj- Żani tiegħu, hu qam fuq qaddu jiddefendi l-ilsien ta' missirijietu u qalilli 'Wieħed Afrikan li jitkellem ma' Afrikani ma għandux jistħi mill-ilsien tiegħu bħal ma m'għandux jistħi mill-art li fiha twieled', L-aspett didattiku ta' Dun Karm jidher ċar fil-biċċa l-kbira ta' l-editor- jali u fl-artikli kollha. L-isem tagħhom juri biżżejjed x'kien il-ħsieb ta' l-awtur: Niktbu bir-Reqqa, Dizzjunarju tas-Sinonmi Maltin, Jonqos Ktieb leħor — fejn igħid kif għandek tikteb l-ittri u jittama li joħroġ ktieb fuq hekk — Poeżija Tagħna — studju kritiku letterarju ta' Katrin ta' L-Imdina— Is-Sunett, Iż-Żmien u s-Sabar fil-Kitba Maltija, X'Inhi Letteratura, Għal- Jejn Tiswa, Il-Ħsieb u l-Kelma u l-itwal biċċa xogħol, Is-Sengħa tal- Kitba, L-istil hu dejjem sempliċi, ċar u mexxej kif jidher f'dawn il-parag- rafi minn kitbiet diversi: 'Ara, jekk trid tqajjem fil-bniedem il-ħajra ta' ħaġa u tħeġġeġ fih il- qawwa tar-rieda biex jaqlagħha, ċaħħdu minn dik il-ħaġa. Dan minn awl id-dinja. Għid lit-tifel li ma għandux ħila jarfa' ġebla mill-art għaliex tqila, u tarah jintafa' b'saħħtu kollha u b'qalbu kollha biex jurik li jista' jerfagħha' (Is-Sunett, settembru 1935), 'Niftakru mela: mhux min jikteb l-aktar iżda min jikteb l-aħjar, u biex wieħed jikteb l-aħjar irid iż-żmien — żmien ta' ħsieb, ta' qies, ta' fili ta' kull ma jiġri madwarna — u s-sabar fit-tiswija, fir-rqim ta' dak li fil-ħeġġa tal-kitba jista' joħorġilna mill-pinna. Iż-żmien u s-sabar fil-kitba huma bħall-ilma u l-ħalib fis-siġar: huma biss iġibu l-ward sabiħ u l-frott bnin tal-letteratura'. Issa l-proża, bħal poeżija, għandha r-regoli tagħha. Għalhekk qabel ma wieħed jagħti ġudizzju fuq Dun Karm bħala prożatur jixraq li wieħed ikollu ċar quddiem għajnejh x'inhi proża tajba. Sir Maurice Bowra jikteb hekk fuq il-letteratura Griega li tinkludi l-proża ta' Demostene u Tusidide Cicerun, prożatur ċelebri, kien jammira fl-oħrajn il-qawwa tal-għażla u t-tqegħid tal-kliem u kien jirsisti għad-dekor fil-kitba. Kien isostni li proża tajba tingħaraf minn ritmu tajjeb, u aktar ma l-arti tar-titmu tkun moħbija akbar ikun l-effett. Imma Cicerun kiteb aktarx biex jinstema'. Ġulju Cesare li kiteb biex jinqara u baqa' wkoll magħruf għall-proża tiegħu, ingħażel mill-oħrajn billi kien jaf l-ilsien tajjeb, użab pur u żamm id-dekor fil-kitba. Ġuża Aquilina fil-Polz ta' Malta jikteb li proża toħroġ tajba minn għaqda ta' erba' elementi: immaġinazzjoni qawwija, sengħa tal-kelma, sensibbiltà u idejat u atwizzjonijiet mhux ordinarji. (Il-Kitba tal-Proża) Dun Karm ukoll jagħtina d-definizzjoni tiegħu tal-proża. Hekk jikteb fis-Sengħa tal-Kitba: tWieħed jinqeda bil-proża biex ifisser dak li għandu f'moħħu, bil- poeżija biex ihenni … fil-proża issib kollox wati; min jaqra l-proża qisu qiegħed jisma' lil min jitħadded, biżżejjed jisimgħu biex jifhmu … iżda le ma jista' jkun hemm proża li fiha ma tidħolx xi ftit poeżija'. Il-kitba għal Dun Karm għandha l-qalba u l-qoxra. Kitba b'qalbha tajba toħroġ minn wieħed li kellu tħejjija tajba tal-moħħ, tal-qalb u tal-fan- tasija, Il-qoxra sabiħa jew kerha tal-kitba tiġi mit-tagħrif tajjeb jew ħażin ta' l-ilsien li juża l-awtur u ta' l-awturi li wżawh qablu. Mina dan kollu nisiltu li proża tajba trid turi: (i) sensibbiltà, immaġin- azzjoni u idejat mhux komuni (ii) għarfa tal-Isien, kliem u grammatika u (iii) sengħa li tgħaqqad dawn it-tnejn fi stil u ritmu li jogħġob il-widna u ma jgħajjix il-moħħ biex jgħaddi l-messaġġ lill-qarrej. Issa naraw kemm Dun Karm għandu minn dawn l-elementi fil-proża tiegħu, Ma jistax jonqos li Dun Karm kellu sensibbiltà u immaġinazzjoni kbira. Dawn kienu meħtieġa biex laħaq il-livell li laħaq fil-poeżija u daħħalhom ukoll kull meta kiteb proża. Biżżejjed wieħed jaqra l-editorjal: 'Poeta titwieled, ma ssirx', biex jagħraf l-immaġinazzjoni tiegħu. Hawn iqabbel lil min ma twelidx poeta u jrid jikteb il-versi ma' tifel li tela' fuq il-bejt għax ħaseb li jista' jilħaq il-kwiekeb. Dun Karm jibni din il-kitba fuq dan ix-xebh u teżi aktarx diffiċli: joħrogha tant sempliċi u ħelwa. Eżempju tas-sensibilita ta' Dun Karm huwa l-editorjal: Lourdes u l-Għanja Maltija. L-għażla tat-tajjeb mill-ħażin, is-sabiħ mill-ikreh, ma kenitx tqila għal Dun Karm. Għal dawk li huma idejat oriġinali Dun Karm ma kienx mill- . Hu kien kittieb klassiku li mexa fuq il-passi ta' dawk li ġew qablu u l-idejat tiegħu huma aktarx imnissla fl-awturi Latini, Taljani u awturi ekleżjastiċi, Imma billi dawn ħafna drabi huma oriġinali fil-letteratura Maltija, in-nuqqas ta' oriġinalità fil-ħsieb ma tnatx jidher. U avolja meta dan jidher ħadd ma jasal biex igħid li l-idejat ta' Dun Karm kienu komuni, Dwar it-tieni punt, l-għarfa tal-Isien nistgħu ngħidu li Dun Karm kien jafu tajjeb l-ilsien li tagħtu ommu. Għażla ta' kliem fil-proża kellu daqs kemm kellu fil-poeżija. Meta niġu għall-grammatika wieħed isib xi ftit każi fejn Dun Karm ma jaqbilx f'kollox mar-regoli, Insibu raxxa ta' kliem bħal tl-ura', 'l-koll', 'dwejjak', 'il-fuq', 'iebsin', 'tjieba'' ukoll 'tqiq' flok 'dqiq' mhux miktuba skond l-ortografija. F'xi każi rari s-sintassi hija mdakkra mit-Taljan, Eżempju: Fi Il-Malti Diċembru 27 p. 112 — 'u ta' oħ- tajn kittieba tal-lum' flok fu ta' kittieba oħrajn tal-lum'. Ġie wkoll li uża xi espressjoni li ma tantx iddoqq fil-Malti — 'ma' tulek ja nhar' (Inez u Emilja p. 38) u 'inkelle' flok 'inkella' (Marzu 25 Sengħa tal-Kitba). Imma dawn huma ntietef li qajla jidhru fil-mixja tal-proża ta' Dun Karm. Għandna wkoll niftakru li Dun Karm kiteb 'l fuq minn kwart ta' seklu ilu meta l-Mal- ti kien għadu ma ffurmax ruħu kif nafuh illum. Meta niġu għat-tielet punt — kemm Dun Karm kellu ħila jħaddem ilsienna biex joħroġ x'kellu f'moħħu u f'qalbu — jkollna nammettu li Dun Karm irnexxa ferm. Il-ħsieb huwa dejjem ippreżentat ċar, ix-xebh, jew mirja kif isejjaħlu hu, dejjem f'loku u l-istil u r-ritmu jdoqqu ħelu fil-widna, Araw kif ippreżenta ħsieb — xebh ċar kliem magħżul ħafif u l-messaġġ jasal għand il-qarrej ċar u bla sforz ta' xejn. fit-talb bħall-użin. Qiegħed pis ġo keffa u itfa' għabra dqiq' ġo l-oħra. Il-miżien ma jitħarrekx u hekk aktarx għal bosta drabi. Iżda fl-aħħar jasal il-ħin illi d-dqiq jegħleb u l-miżien jaqleb. Hekk it-talb. Titlob darba u ma taqlax; titlob darb'oħra u tarġa' ma taqlax, u hekk għandu mnejn għal bosta drabi. Iżda fl-aħħar tiġi siegħa meta l-qawwa tat-talb tirbaħ u l-grazzja tinżel. (Il-Malti Diċembru 25) Għalhekk ma nistgħux ngħidu li Dun Karm fil-proża ma qagħadx għar- regoli tal-kitba letterarja. Jekk hemm nuqqasijiet, dawn ma humiex fun- damentali u x'aktarx li huma fejn ir-regola mhix stretta u għalhekk il-kritika fuq dawn tkun aktar suġġettiva milli oġġettiva, Għandi f'moħħi ż-żewġ każi fejn Dun Karm jista' jkun ikkritikat, kif ġie li kien, jiġifieri l-ewwel kemm Dun Karm qagħad għal grammatika Maltija u t-tieni jekk Dun Karm daħħalx poeżija fil-proża iktar milli messu daħħal. Fuq il-grammatka naħseb li Dun Karm kellu sens ta' proporzjon, kien 1L-ura — Diċembru 30, l-koll — Settembru 35, dwejjak u il-fuq — Marzu 25, iebsin — Sunett Settembru 35, tjieba — Settembru 35 (iżda tieba f'Inez u Emilja). jaf sa fejn tasal l-importanza tar-regola, kien jaf li l-għan ewlieni tal- kitba hu li bniedem iwassal lil bniedem ieħor messaġġ bla tbatija għall- wieħed u għall-ieħor. Naħseb li kien jifhem li waqt li għandna noqogħdu għar-regoli tal-grammatika għall-ġid ta' kulħadd ma għandniex insiru lsiera tar-regoli jew biex ma niksrux xi tikka minn xi regola ndallmu l-ħsieb jew innaqqsu mill-ħlewwa tal-proża. Per eżempju, il-ħafna sentenzi bla verb fil-kitba ta' Dun Karm jistgħu jagħtu fastidju lil xi wħud. Hekk ukoll il-bidu ta' ħafna sentenzi u para- grafi b'konġunzjoni l-iktar bl-'U'. L-editorjal ta' Ġunju tal-35 ifakkrek fil-Kotba Mqaddsa — seba' paragrafi minn tletin bdiehom bl-'u'. Imma l-qarrej ma jiddejjaqx u l-messaġġ jasal sħiħ u ċar. Il-verb fis-sentenza Maltija mhux meħtieġ daqs kemm hu f'ilsna oħra ta' nisel Latin, u meta ndaħħluh bla bżonn fil-Malti jdejjaq il-widna. 'Il-Poeżija aqwa mill-proża' iddoqq iżjed minn 'Il-poeżija hija aqwa mill-proża'. Dun Karm donnu jisma' dak li jkun qed jikteb u ma kien iħalli xejn idejqu fil-ħoss tal- kitba tiegħu. Għalhekk hu kiteb 'jekk dak id-w, dik il-q, dik iċ-ċ bit- tikka …7 (Sett 30). Kittieb tal-Malti safi kien jikteb: dik il-w, dik il-4, dik iċ-ċ biex ikun kitibhom kif nitgħallmuh fil-Malti flok il-ħoss Ingliż li uża Dun Karm. Imma b'daqshekk il-proża tal-Malti pur żgur ma kinitx tingħoġob daqs ta' Dun Karm. Jekk Dun Karm daħħalx iżjed poeżija fil-proża tiegħu milli kien jixraq mhix ħaġa li wieħed jaqtagħha malajr. L-ewwelnett l-għażla bejn poeżija u proża mhix għażla ċara bħal dik bejn l-abjad mill-iswed. Il-proża u l-poeżija fihom ħafna elementi komuni, fit-tnejn jidħlu l-idejat u l-immaġ- inazzjonijiet u f'kull kitba letterarja, proża u poeżija, irid ikun hemm titmu, ħlewwa u preċiżżjoni li jolqtu lill-qarrej. Issa l-poeżija tagħfas iżjed fuq il-qalb u tistieden lill-qarrej jissieħeb ma' l-awtur fl-immaġinazzjoni tiegħu, imma b'daqshekk ma jfissirx li fil- proża dan ma għandu jiġri qatt. Jekk is-suġġett li ħa l-kittieb jiflaħ għal doża qawwija ta' poeżija biex jasal iktar malajr għand il-qarrej dan ma jfissirx li l-proża saret poeżija jew proża ħażina. Ma nafx kif wieħed jista' jikteb fuq l-imħabba mingħajr ma jdaħħal xi elementi poetiċi bħal ma għamel Dun Karm fl-editorjal ta' Marzu 1936 — L-Imħabba, Dik Tboll u Torbot. Hekk ukoll għamel f'Diċembru ta' l-istess sena meta ried imiss il-qalb tal-membri tal-Għaqda b'kitba riflessiva f'egħluq sena oħra ta' xogħol għall-ilsien Malti. Fejn imbagħad il-poeżija ma kienx hemm lokha Dun Karm ma daħħalhiex. Il-kitba twila tiegħu Is-Sengħa tal-Kitba li dehret f'seba' puntati ma kenitx bl-iskop li tqajjem l-immaġinazzjoni u 2Ma naħsibx li Dun Karm kien qed jikkwota l-egħdewwa tal-Malti fil-ħoss, għax dawn x'aktarx kienu nies li jużaw pronunzja Taljana u mhux Ingli ża, l-entużjażmu. Għalhekk hawn Dun Karm ma daħħalx elementi ta' poeżija ħlief bħala eżempju biex ifisser lill-qarrej x'inhi poeżija, Kull tant insibu xi frażi jew sentenzi fil-proża ta' Dun Karm li dehret ukoll f'xi poeżija minn tiegħu. Nagħti eżempju wieħed, F'Settembru tas-37 Dun Karm kiteb fuq Dun Mikiel Xerri u staqsa: tIżda għaliex la hu u anqas poeta ieħor ma ħaseb iċanfar lill-pajżani tiegħu li ħallew minsi għal kollox bniedem li fi żmenijiet oħra kienu jit- kabbru bih Atene u Ruma/' Fuq l-istess nota Dun Karm spiċċa s-sunett tiegħu Dun Mikiel Xerri: 'Għax tajfitna b'għamilek sfat mirquma U għall-qawwa li wrejt quddiem l-egħdewwa Kienu jitkabbru bik Atene u Ruma'. Meta wieħed jaqra l-biċċa proża u jkun diġà qara s-sunett dlonk igħid: din biċċa poeżija mis-sunett, u forsi f'qalbu jċanfar lil Dun Karm talli daħħal dil-biċċa. Iżda jekk ma jkun qatt qara s-sunett. Dun Mikiel Xerri, dan żgur li ma jara xejn ħażin, U jekk nerġgħu naqraw il-biċċa prożau nifluha tajjeb ikollna naqblu li hi proża tajba, skond ir-regoli mingħajr element ta' poeżija. X'aktarx ukoll li nintebħu li l-ewwel ġudizzju ma kienx ħlief skerz tal-moħħ. Għax nafu lil Dun Karm bħala poeta naraw il- poeżija f'kull ma jikteb. Hekk malli nsemmu lir-Russi mill-ewwel tiġi f'moħħna l-ideja ta' Kommunisti, Jekk niltaqgħu ma' Skoċċiż li ma jtaj- jarx flusu iktar minn ħaddieħor dritt moħħna jagħmlu xħiħ, Imma l-fama ta' Dun Karm bħala prożatur fil-Malti ma sofrietx biss mill- imperfezzjoni ta' moħħ il-bniedem fil-kaz ta' l-element poetiku, Dun Karm kien l-ewwel u qabel kollox poeta. Għax laħaq l-ogħla liveli fil-poeżija, nħossu qalbna tinġibed jekk naraw li ma laħaqx dak l-għoli f'oqsma oħra, Id-difetti tiegħu fil-proża narawhom kbar għax għamilhom Dun Karm, il-merti narawhom żgħar għax ma jlaħħqux ma' dawk li kiseb fil-versi, Fl-essav Il-Kitba tal-Proża, Ġuże Aquilina kiteb: 'M'hemmx bżonn li kull prożatur u kull poeta jilħaq il-quċċata li jil- ħquha biss il-ġganti tal-ġenju. Biżżejjed li l-prożatur u l-poeta jinqata' mill-art bħal għasfur fis-sema ikħal u jisseqqer fuq l-irjus tan-nies medhija bil-kummerċ u t-traffiku tal-ħajja. Imma min bil-versi jew bil-proża ma jinqatax mill-kotra u la jixraqlu l-isem ta' poeta u lanqas ta' prożatur.' Jiena naħseb li Dun Karm inqata' mill-folla mhux biss fil-poeżija imma wkoll fil-proża. Bil-versi tiegħu laħaq l-ogħla quċċata fil-Malti, bil-proża ta' Inez u Emilja u b'dak li kiteb fil-ħarġiet ta' Il-Malti hu laħaq quċċata oħra moħbija bejn il-kbar imma fl-istess ħin 'il fuq, 'il fuq mill-wileġ tal- kotra.