10 Nru. 3, Ħarġa Nru. 38 IL-ĠBID TA' DGĦAJSA TAL- LATINI L-ART GĦAT-TISWIJA U L-MANUTENZJONI Huwa fatt illi llum ħafna snajja' u attivitajiet marbuta ma' ċertu xogħol qed jispiċċaw mill- ħajja ta' kuljum minħabba l-iżviluppi li qed isiru f'kull qasam. Il-progress ma jista' jżommu ħadd. Attivitajiet li niftakruhom sa ftit tas-snin ilu Ilum spiċċaw għalkollox. Oħrajn ma ġewx minsija għalkollox u għadna nistgħu narawhom minħabba li ġew restawrati u esibiti f'xi mużew, għalkemm is-servizz li kienu jagħtu ma jistax jintradd lura. Fost dawn hemm il- mezzi tat-trasport, kemm tal-art kif ukoll dawk tal-baħar. Għalhekk ħafna ismijiet ta' għodod u termini ta' snajja' qed jintilfu. Meta kont għadni tfajjel u kont bdejt ninżel ix-xatt tal- Imġarr t'Għawdex, waħda mill-aktar attivitajiet li kont nieħu gost nara u nsegwi b'interess kienet meta kienu jiġbdu xi dgħajsa tal-latini l-art. Kull dgħajsa kienet tinġibed l-art għal ftit ġranet xi tlieta jew erba' darbiet matul is-sena biex jiffrittawha mill-ħażż li jkun trabba il-parti ta' taħt l-ilma, u għal manutenzjoni oħra bħal xogħol ta' żebgħa, eċċ. Xi drabi dgħajsa kienu jtellgħuha l-art għal aktar tul ta' żmien għax ikollha bżonn ta' xi tiswija u manutenzjoni. Għalhekk meta dgħajsa tkun se tinġibed l-art għat- iswija, mill-jiem ta' qabel kienu jniżżlu l-magna tad-dgħajsa l-art, u kienu jerfgħuha bil-krejn li hemm l-Imġarr, li n-nies tax-xatt isejħulu ''l-maċina' u li għadha fil-post oriġinali tagħha sal-lum biswit -entratura tat-terminal tal-Gozo Channel. Kienu jżarmaw l-arbli u l-lasti għax minkejja li ma kinux għadhom jużaw il-qlugħ, xorta baqgħu jġorruhom għal li jista' jkun. Kienu jneħħu l-parjol, il-falki u -makrunetti, is-settijiet u t-tamboċċi, biex id- dgħajsa teħfief. Qabel inbena l-breakwater li hemm illum, ix-xatt kien jidħol ħafna ramel u alka; għalhekk fil-jiem tal-ġibda xi wħud mill-ekwipaġġ kienu jibdew minn filgħodu jħammlu r-ramel u l-alka bil-pali, biex jiffurmaw għamla ta' skal faċċa furun. Oħrajn kienu intrigati jġorru dak kollu meħtieġ għall-ġibda. Min iġorr il- parati — kull parat jinġarr bejn tnejn għax kienu kbar u tqal; min il-maljetti, ċwejjem u ħbula; min il-posti, it-talji, il-fallakki, is-suletti, u l-kunjardi. Xi tnejn oħra jorbtu l-alzarun minn naħa għal oħra tad-dgħajsa fuq il-bardnelli biex minnu jżommu d-dgħajsa dritta hi u tielgħa. Kienu jsammru pal oħxon tal-ħadid fl-art u jarmaw l-argnu, u jorbtuh b'katina mal-istess pal. Jidilku l-parati bix-xaħam għax, bħalma jgħid il-Malti, 'bla xaħam ma tvarax', aħseb u ara kemm tiġbed. Jarmaw il-maljetti ġot-talji biex jagħmlu parank ta' b'erbgħa. Iressqu d-dgħajsa lejn l-iskal bil-poppa lejn l-art, għax dawn id-dgħajjes kienu jinġibdu mill- poppa. Fil-fatt in-nies tax-xatt kienu jgħidu ''poppa lejn ir-raħal, u pruwa lejn il-baħar'. Kellhom wajer oħxon apposta bi tlett itruf forma ta' V, b'żewġt itruf minnhom imqabbdin bl-ixkla mal-ħadid tal-ġbid li jkunu mwaħħla ma' żaqq id-dgħajsa lejn il-poppa, u t-tarf l-ieħor jitqabbad b'xikel mat-talja. It-tarf tal-maljetti tan-naħa tal-abbandu, jew tal- ġbid, jingħata tliet dawriet mar-romblu tal-argnu, u b'hekk ikun kollox lest biex jiġbdu. Wara kont tisma' lill-patrun jordna biex jagħtu l-ewwel parat ma' taħt iż-żarbuna, filwaqt li jordna lil dawk inkarigati mill- argnu biex jibdew ivaraw, u lil oħrajn attenti biex iżommu d-dgħajsa dritta. Xi tnejn mill-ekwipaġġ jagħtu l-parati wieħed wara l-ieħor; u hekk bis-saħħa tad-dirgħajn felħana mqabbda mal-aspri tal-argnu, ir-romblu jibda jdur, u dawra wara dawra u parat wara parat, id-dgħajsa tibda tielgħa ħelu ħelu bla ebda skossi. Hekk kif id-dgħajsa tiġi kollha fl-art ftit qjiem 'il fuq mill-baħar, u l-patrun jidhirlu li qiegħda kif jixtieq hu, kienu jippostjawha bil-posti, suletti u kunjardi. Minnufih jibdew iżarmaw dak l-apparat kollu li jkun intuża għall-ġibda u jittieħed lura lejn il-maħżen biex imbagħad jerġgħu joħorġuh dakinhar tat-tvarar. Din il-biċċa xogħol kienet tieħu n-nofstanhar ta' filgħodu kollu. Wara, dawk involuti f'dan ix-xogħol kienu jieqfu bex jitrejqu. Meta jkunu trejqu u straħu ftit kienu jibdew jiffrittaw id-dgħajsa mill-ħażż li jkun trabba kemm tkun ilha l-baħar, bir-raxketti u l-broxkijiet tal-lanżit, u fl-aħħar jogħrku bir-ramel fuq biċċa xkora mxarrba. Matul iż- L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA żmien li d-dgħajsa ddum miġbuda għat-tiswija kienu jdawruha bil-parviżati u t-tined minħabba x-Xemx. Minflok l-alzarun li jkunu rabtu waqt il-ġbid kienu jorbtu fallakka li minn naħa waħda kienet titħalla xi erba' piedi 'l barra biex magħha jserraħ is-sellum biex jitilgħu ġewwa, u b'hekk is-sellum ma jserraħx u jħakkek fuq il-bardnell. Tant kienu jieħdu ħsieb ta' kollox illi fuq il-fallakki fejn ikun iserraħ is-sellum kienu jorbtu xkora bħal tapit, u isfel ħdejn is-sellum iżommu barmil bl-ilma biex min ikun tiela' ġewwa jlaħlaħ riġlejh fih biex ma jtellax ramel ma' saqajh, u jixxuttahom fuq l-ixkora. Kienu wkoll jaħslu tajjeb id-dgħajsa minn ġewwa, jiġifieri ċ-ċan, il-murati, Ħadid tal-Ġbid u l-kurtuni, u jaħslu tajjeb il- boxxlatur ta' fuq il-prim u, fejn ikun hemm bżonn, jixkatlaw. L-imgħallem issa jibda jagħmel ix-xogħol tat-tiswija li jkun hemm ħtieġa li ssir, u kien idur ukoll dawra mal-buq għal xi tqalfit fejn meħtieġ. Il-patrun idur dawra s-sarsi u l-buzzelli u l-ganċijiet. Fejn ikun mibrux, u fejn ikun sar ix- xogħol ta' tiswija kien jiġi stokkjat u rtukkat bil-minju. li d-dgħajsa tinżebagħ. Kont tara laned tal-minju u tal-bjankett u bottijiet taż-żebgħa ta' kull lewn. Wara l-irtokk bil-bjankett kien jibda x-xogħol taż-żebgħa bil-kuluri. Iċ-ċan kien jinżebagħ bil-minju u jitħalla hekk. Il-murata tingħata kulur griż. Pastieri, bankijiet, ktajjen u bardnell jinżebgħu ħodor. Rota tal-Pruwa ġġ Fuq barra, it-tappiera aħdar Vjenniż, jew kannella lewn il- kawba. Iċ-ċinet aħdar bronżin jew b'żewġ kuluri; aħmar u abjad. Iż- żaqq ikħal skur u taħt l-ilma aħdar kannelli jew aħdar skur. Il-falki blu bil-gwarniċi ħodor, u l-bsaten sofor jew bojod. Il-mustaċċ ivarja minn dgħajsa għal oħra. Kien hemm l-abjad, l-isfar, iċ-ċelesti, u l-aħmar. Meta kien ikun hemm viżtu fil-familja ta' sid id-dgħajsa, il-mustaċċ kien jinżebagħ iswed b'sinjal ta' luttu. Hekk id-dgħajsa lesta biex terġa' tinvara fil-baħar u tkompli bix- xogħol tagħha bejn l-Imġarr t'Għawdex u l-Port il-Kbir f'Malta. Fis-sebgħinijiet id-dgħajjes tal- latini sparixxew mix-xena tal- Imġarr u magħhom spiċċa dak kollu konness magħhom. Illum biex jiġbdu qoxra l-art jużaw il-karru tal-ħadid u jvaraw bil-vinċ tal- elettriku. Dan hu l-progress. APPARAT MEĦTIEĠ GĦALL- ĠBID TAD-DGĦAJSA Parati, Maljetti, Ċwejjem (plural ta' ċima), Talji, Alzarun, Pal, Argnu, Aspri, Posti, Suletti, Kunjardi, Purviżati. PARTIJIET TAD-DGĦAJSA Parjol, Bardnell, Żarbuna tal- Bronż, Ċan, Murata, Kurtun, Prim, Buq, Pastieri, Katina, Bankijiet, Tappiera, Ċinet, Mustaċċ, Ħadid tal-Ġbid (tal-ħadid jew bronż), Buxlatur. Faċċa Furun — fejn il-baħar iħabbat jiltaqa' mar-ramel tax-xtajta. Skal — Post kemxejn imżerżaq ma' xatt il-baħar mnejn jiġbdu jew ivaraw id-dgħajjes. Patrun — It-tmunier u l-bniedem responsabbli mit-tmexxija tad- dgħajsa. Ġieli kien ikun is-sid stess.