Ta' RODRIG BIN-BOVINGDON Huwa fi ħsiebi, meta nikteb dawn iż-żewġ kelmiet li, niċċaraw f'im- ħuħ ħafna Maltin u Għawdxin, ħafna idejiet foloz dwar ilsienhom. Sa- biex wieħed jitħaddet dwar ilsien, ikun liema jkun, jeħtieġ li qabel xejn ikun studjah; f'ħafna każi jeħtieġ ukoll li jkun studja xi ilsna barranin biex jissaħħaħ fil-fehma u fl-argumenti tiegħu. Tisma' bosta min jgħidlek li l-Malti mhux ilsien għalih, iżda li huwa taħlita ta' qabda ilsna barranin li jagħmluh djalett ippastardjat. Lil dawn li jżommu din il-fehma ngħidulhom l-ewwelnett ma jkunux prużuntużi u t-tieni li jfittxu jitgħallmu xi ħaġa dwar il-Malti qabel jaqtgħu ż-żarda dwaru, sew ma' sħabhom Maltin kif ukoll u iktar mal-barranin. Mela nifhmu l-ewwel li, kull ilsien li hawn fid-dinja fih xi taħlit f'il- sna oħra. Biex infisser ruħi aħjar, fl-Ispanjol hemm influwenza qawwija Għarbija, fl-Ingliż hemm il-Latin, Grieg Klassiku u Franċiż, fit-Taljan hemm il-Latin u l-Grieg Klassiku u fil-Majti għandna l-Għarbi, Taljan u Sqalli u aktar reċenti l-Ingliż. Hemm influwenzi oħrajn ukoll f'dawn l-ilsna imma bħala ewlenin huma dawn li semmejt, Qabel ma ngħaddi għas-suġġett ta' ''Malti tajjeb'' minn din id-daħla qasira nixtieq nistaqsi lil dawk il-Maltin li ssaħħru wara t-Taljan b'tali mod li għadhom sa llum jissaltjaw idaħħluh flok il-Malti; jafu dawn it-talin ta' moħħ dejjaq kemm hemm influwenza qawwija Għarbija fit-Taljan Fhiex jikkonsisti Malti tajjebż F'kemm nafu nsaffu jew f'kemm jir- nexxielna ndaħħlu kliem u għidut Taljani u Ngliżiż Nibdew mill-ewwel tarġa. — Meta titkellem ma' bniedem fit-triq ma toqgħodx tfittex l-irqa- qat tal-grammatka; il-kelma tgħidha kif tħossha ħierġa u kif tkun imdor- ri titħaddet. Ukoll meta titkel.em bil-kitba ma' xi qarib jew ħabib f'ittra, tikteb bħal meta titkellem iżda b'attenzjoni lejn il-grammatka. Imma, meta tikteb xi qarja lil xi ras kbira jew xi ittra kummerċjali tuża kliem aktar fin u grammatka adattata skond ma titlob l-okkażjoni. Hekk jekk tfassal poeżija għandek ir-regoli fissi jorbtuk jekk timxi mat-tradizzjoni waqt li jekk tikteb xi tiġriba jew test letterarju, hemm tfittex li ssaffi u treqq, mhux kemm tiflaħ u taf, imma x'jitolbu s-sengħa tal-kitba, is- sens komun u x-xejra taż-żmien li fih jew għalih tkun tikteb. Niġu issa għall-punt importanti tagħna ''x'inhu Malti tajjeb''. Mal- ti tajjeb huwa, bħal f'kull ilsien ieħor, l-użu ta' kliem u grammatka skond ma titlob il-ħtieġa u i-okkażjoni mingħajr la sotfijja żejda u la niżu żejjed ta' kliem barrani meta tista' tinqeda bil-kelma ġewwenija, Hekk mela jekk jiena qiegħed noħloq xi biċċa xogħol ta' fejda kbi- ra letterarja, nagħmel tajjeb f'kull sens (u ħadd ma jista' jmaqdar dan) 108 IL-MALTI li nsaffi sakemm jagħtini s-sens komun u l-prudenza. Ġaladarba dan ix- xogħol se jkun ta' siwi kbir letterarjament, allura nafu li l-qarrej ser ikun ta' ntelliġenza għolja u jkun laħaq livell għoli f'tagħlim ilsienu. Minħabba f'hekk biss il-qarrej għandi jifhem il-kitba. Nagħti każ u nsemmi t-traduzzjoni għall-Malti tad-Divina Commedia minn Erin Serra- ċino Inglott. Jiena nnitsi smajt minn imikejjen li messhom kienu ta' aktar għaqal f'tifsir ħsebijiethom. li dan ix-xogħol fih ħafna safa żejda. Dan jiena niċħdu bil-qawwa u minn quddiem noħroġ fuq in-naħa tat-tradut- tur għal dawn ir-raġunijiet: (i) li fit-tifsiriet li jagħti l-awtur fuq l-isfel ta' kull paġna, juża kliem Malti ta' kull nisel li jista' jinqeda l-aħjar bih; (ii) dan ix-xogħol, minħabba li min jaqrah irid ikun ta' ntelet għoli, sew jekk jaqrah bil-Mari kif ukoll b'ilsna oħra, huwa xhieda ħajja ta' kemm hu aktar għani l-Marti u li jista' jitwessa' f'idejn mgħallem li jaf iħaddmu sew għal dik li jrid ifisser b'dehenu. Ta' l-istess kalibru huwa t-traduzzjoni jew il-qiib tal-Bibbja mill-għaref mibki Savdon. Kemm il-darba tisma' min juża kliem Taljan jew Ingliż bla ħtieġa ta' xejnż U meta tuża xi kelma Maltija tisma' xi njorant jidħaq bik għax hu qatt ma jkun semagħha; U afli dan ma jagħmelx hekk għal ra- ġuni oħra ħlief biex iċekknek għax huwa nnifsu jkun ħass ruħu mċekken imit-tagħlim tiegħekl U xi ngħidu għal xi wħud li jkunu jafu tajjeb il- Mati u ma jaċċettawx ċertu kliem Malti għaliex forsi ma jkunux f'ħalq il-popluż Mela l-kliem barrani u għarib għall-Malti mitkellem, min qiegħ- du. f'ħalq il-poplu/ Xi jgħidu dawn l-uħud għall-kelma barranija li tkun għadha kemm bdiet tintuża u li bilkemm tinftiehem mill-kotra, biex ma ngħidx ma tinftiehem xejn għall-ewwel u xorta tintuża waqt li kelma Maltija jew ta' nisej eqreb lejn il-Malti setgħat instabeti l- Biex niċċara ruħi, nieħu l-kelma 'beddej', għal 'wieħed li jagħti bidu 'l xi ħaġa', flok il-vers li tajt, għal oħrajn forsi kienu jagħżlu l-kel- ma oriġinatur mit-Taljan 'originatore'. X'aktarx li din l-aħħar kelma kienet tingħażel għar-raġuni li fil-Malti aħna diġa' mdorrijin nużaw il- kelma 'oriġinali' u għalhekk hija familjari għalina; iżda 'beddej', għand- ha wkoll tkun familjari għalina bħala kelma aktar ġewwenija u msaw- wra minn Malti li ilu żmien stabbilit fil-lingwa. L-għerq huwa b-d-(j), verb dgħajjef u l-forma li sawwart hija tat-tieni fit-trillitteriżmi. Jekk jiena nużaħa fi kliemi ta' kuljum tkun tajba, iżda forsi ma tinftiehemx malajr bħalma mu tinftiehemx malajr 'oriġinatur'. Dan għaliex il-bnie- dem ta' kuljum ma tantx ikollu vokabu'arju jew ħażna ta' kliem kbir u jikkuntenta b'li jaf għaliex jinqeda bi ħsebijiet ħfief, Iżda meta niġu għall-waħdani. li jħobb jaqra w dejjem jitgħallem m'hemm l-ebda raġu- ni għaliex m'għandux jifhem il-kelma 'beddej'. Din maż-żmien tibda aktar tintuża, tindara u b'hekk tkun daħlet kelma oħra fil-Malti mingħajr ma nkunu ssellifna mill-ilsna barranin. — Eżempju ieħor u naħseb li nkun fehemtkom ħsiebi ċar kemm inkun stajt. Għall-ewwel li ltqajt mal- kelma ktiv (tfisser plural) minn 'kattar', każ ieħor trilitteru, ma fhimtx mill-ewwel x'fissret, għalkemm minn tagħlimi kont naf li ta' nisel Malti u għa'hekk mhux missellfa. Wara li qrajtha darba darbtejn, fl-aħħar fhimtha mit-test stess u bl-użu. Mela bħalma fhima dawn il-kelmtejn li ġibt b'eżempju għandu jifhem ukoll kull min jaf tajjeb il-Malti, bla- dennis barrani fieragħ u żejjed. X'fiha ħażin u ta' dannu li tuża ngħid jiena kliem bħal l-'għodwa t-tajba' flok 'bonġu', 'ebusija' flok 'diffikulta', 'għalliem' flok 'teacher', 'tiġriba' flok 'essav', 'teleta- ra' flok 'televiżjoni' jew 'television', 'makna tal-ħasil flok 'washing ma- chine', 'għamara' flok 'mobbilja', 'kutra jew gverta ta' l-elettriku' flok 'electric blanket', 'saħħana' flok 'heater', 'għors' flok 'partv/, u ħafna u bosta kliem u għidut bħal dan li jintuża ta' kuljum minħabba l-għażż tal-moħħ u l-ksuħat jew l-injoranza 2 Jekk aħna veri Maltin, inkunu Maltin l-ewwelnett fl-ilsien li nitħad- dtu biex inkomplu nuru lid-dinja li għandna lsien għalina u b'hekk niġ- bdu l-għadra tal-ġnus. fuqna. Ma nibżgħux nużaw il-kelma Maltija anki jekk inkunu għadna kemm tgħallimniha; anzi nużawha aktar sabiex nuru li l-Malti għandu l-kelma tiegħu taqdih tajjeb u nuru wkoll li aħna ġens progressiv U ġens qarrej mhux ġens staġnat (bħalma għandna l- fama ġo l-Awstralja għaliex ftit wisq huma dawk il-Maltin li jisselfu kotba bil-Malti mi'l-libreriji tagħna). Dana jiena nafu tajjeb għaliex fi tfittxija li għamilt jiena nnifsi f'libreriji differenti ġo Svdnev fejn hemm il-qalba tal-Maltin, it-tweiġba uffiċċjali dejjem kienet li l-Maltin huma l-uniku nazzjon li qatt ma talbu kotba bil-Malti u għalhekk il-libreriji ma jixtruhomx, Jekk il-Malti tajjeb sejrin inħalluh għall-kitba. biss, jiġifieri jekk ser nużawh biss biex jinkiteb fil-letteratura u ma nagħmlux tajjeb minnu fi kliemna ta' kuljum, x'nambuh7 1 Dan x'wiċċ b'ieħor hu tagħna' Mela għax tuża kelma Maltija sewwa ma' xi ħadd u dan ma jifhemhiex ma tibqax Maltija għax ma fehemiex hu Niftħu għajnejna darba għal dejjem għal dan in-nuqqas u għajb tagħna. Tnħaddmuh il-Malti fit-taħdit tagħna flok ma naqbżu minnufih fl-Ingliż jew fit-Taljan malli jiġina ħsieb li ma nkunux nafu nfissruh mill-ewwel. U qabel xejn jeħtieġ li nieqfu naħsbu bit-Taljan u bl-Ingliż u naħsbu bil-Malti. Dan l-għelt tagħna jid- her ċar f'li f'ħafna każi m'għadniex naħsbu bil-Malti. Eżempju wieħed ta' dan, biex ma ntawwalx iżjed u ngħalaq. Minflok fil-beraħ, smajt mara illitterata tgħid 'arja aperta' 7. Lilha ma tajthiex tort ta' dan għa- liex bilfors li kienet semgħetha m'għand xi ħadd ta' skola u hija, milli jidher kienet tużaha biex tkun 'bħal ħaddieħor' bla ma taf sewwa il- kliem xi jfisser, għaliex staqsejtha 1 m'għarfetx tweġibni sewwa. 110 IL-MALTI d-dnub huwa fuq il-bniedem ta' skola li, għax jaf ftit, jippretendi 1; jaf kollox. Qajla jaħasra jinduna bl-għerf kollu tiegħu, kemm jaħasra ma jaf xejn, kemm huwa prużuntuż u fil-fatt x'injoranza jkun qiegħed jix- hedl Għalhekk il-Malti mhux miġjub u mistmum. kif jixraqlu, barra minn pajjiżul Għalhekk dejjem iħalltuna mat-Taljani: ħaġa fenomena li tant jobogħduha l-Maltin ta' l-Awstralja l Nifhmu li, jekk nużaw Malti tajjeb inkunu nuru ntelliġenza mhux injoranza, moħħ għani mhux moħħ fqir, għaqal u bżulija mhux għażż u bluha bħalma huwa l-każ ta' dawk li, mingħalihom jidħku bina. Inqu- mu issa, darba għal dejjem, fis-sebgħinijiet, u nsemmgħu leħinna; le- ħen Malti. Neqirdu minn ġo l-imramma is-susa qerredija li tant hija ħak- kiema fostna, fil-qalbna tagħna. B'sidirna minn quddiem, noħorġu fil-be- raħ, bl-abjad u l-aħmar iperpru mill-ġdid rebbeħin u ħakkiema fuq ġensna; il-Ġens Malti, mhux ħaddieħor dejjem ħakkiem fuqna. U b'dawn il-kelmtejn, lil dan il-Ġens Malti, hekk jiena nsellem; VIVA DIN L-ART ĦELWA U VIVA L-ILSIEN ĦELU TAGĦNAI 4 Nota: Jiena stess użajt idjoma taljanizzata. Stajt għedt ''ma ħtejtbiex flok ''ma tajthiex tort', u la kont inkun saffejt żejjed għaliex hija verb Malti, u lanqas ma kont inkun użajt kliem arkajku għaliex il-kelma tinsab f'fommna fil-'missierna' meta ngħ'du ''bħalma naħfru 'l min ħata għalina…' Għaldaqs- tant, iż-żewġ idjomi tiegħi huma t-tnejn tajbin u wżati iżda 'arja aperta' mhix. għax hija ġdida misselfa, ma nambuhiex, għariba u żejda.