l-Oċean Attantiku tat-Tramuntana F'din il-ħarġa jitkompla l-proġett li fuqu qed jaħdem bla heda Antoine Cassar, jiġifieri l- r kw MA mappa tad-dinja bil-Malti. F'edizzjonijiet. — (522. preċedenti Cassar diġà għamel il-mappa tal- 4 i Afrika u tal-Amerka t'Isfel u issa qed jissokta .. $: b'dik tal-gżejjer tal-Karibew. Hawnhekk qed ngħaddulkom l-ewwel parti ta' artiklu li se tosen jkompli fil-ħarġa li jmiss. je Se taqraw ukoll artiklu ieħor tar-riċerkatriċi Leanne Ellul, li bħalma għamlet fil-ħarġa 12, titkellem dwar in-nomi verbali, din id-darba dawk bil-forma 1v23àan. Kliem bħal serħan u telfien, kif inhu differenti minn serħ u telf2 L-ewwel taqsima tinkludi wkoll artikolett dwar l-istat kostrutt u ieħor dwar espressjonijiet li jinkludu l-partijiet tal-ġisem. Minbarra l-artiklu dwar it-toponomija, fit-tieni taqsima nsibu artiklu legali b'titlu ftit kurjuż: 'Id-Dritt qatt ma jista' jkun mgħawweġ'. Fih Dr Alan Xuereb jistħarreġ id-distinzjoni bejn dak li nifhmu bi ''dritt' u b''liġi'. Imbagħad Juan Debono jikteb dwar it-terminoloġija tal-anatomija u l-produzzjoni tat-tjur. It-tielet taqsima tagħti omaġġ lil Agius de Soldanis li dan l-aħħar kien fl-aħbarijiet kulturali minħabba l- pubblikazzjoni tax-xogħol monumentali tiegħu, id-Damma. Ivan Said ipoġġi lenti fuq il-merti ta' de Soldanis anki bħala traduttur. Paul Zahra jagħtina artiklu interessanti dwar il-kliem Ingliż li qed jidħol anke fil-Franċiż. U f'dan l-isforz tagħna li nfakkru li l-Malti jevolvi bħalma jevolvu l-ilsna l-oħra, qed nippreżentaw artiklu ieħor dwar l-aġġornament ortografiku fil-lingwi. Din id-darba Chervl Caruana tistħarreġ l-implikazzjonijiet tal-aġġornament tal-ortografija Portugiża. Is-suppliment terminoloġiku din id-darba hu dwar l-aqwa tekniki disponibbli. Ħajr lit-terminologi tad- Dipartiment tad-DĠT tal-kontribut fiss tagħhom. Nittama li ssibu din l-edizzjoni interessanti. Ibagħtulna l-kummenti u s-suġġerimenti tagħkom. Alan Delia f'isem Il-Bord Editorjali IL-WERREJ BIR-REQQA Il-lingwa miktuba u mitħaddta Mill-waqfien għad-dawrien: Ħarsa lejn in-nomi verbali bil-forma Iv23an Meta l-Istat Kostrutt jinħall u l-kliem jagħqad… Wieħed jimpenja ruħu. U ħafna x'jagħmlu2 Niktbu 'Ħa gost jara l-veduta'' jew ''Ħa gost jara 'l-veduta''8 It-terminoloġija Lejn mappa tad-dinja bil-Malti 4 — Il-gżejjer tal- Karibew (l-1el parti) Id-Dritt qatt ma jista' jkun mgħawweġ — Liġi U konswetudni, drawwa U UŻU L-anatomija u l-produzzjoni tat-tjur MILL-GĦATBA 'L BARRA Aspetti oħra L-aġġornament ortografiku fil-lingwi: kapriċċż Analoġija bejn kliem Franċiż u kliem Malti missellef mill-Ingliż Il-Kanonku Ġann Piet Franġisk Agius de Soldanis, lessikografu u traduttur Ma' din l-edizzjoni — Suppliment terminoloġiku: Produzzjoni sostenibbli permezz tal-aqwa tekniki disponibbli Mappo fiżika: Il-Karibew It-tim ta' l-aċċent Distribuzzjoni: Marvann Agius Impaġnar u disinn: Alan Delia Impaġnar (suppliment terminoloġiku): Marvann Agius Segretarju Eżekuttiv: Ivan Said Relazzjonijiet Pubbliċi: David Schembri ġ X'Jal e.) Dizzjunarju' tal-Malti Il-lingwa miktuba u mitħaddta Mill-waqfien għad-dawrien: Ħarsa lejn in-nomi verbali il-ħarġa numru 12 ta' din l-istess ri- vista' ktibt dwar in-nomi verbali (NV) b'mod ġenerali. Din id-darba, nindi- rizza n-NV bil-forma 1v23in (bħal serħan). In- NV. għandhom rabtiet mal-verb, mhux biss minħabba għerq komuni, iżda wkoll minħabba tifsiriet simili, ngħidu aħna seraq — serq, nad- daf — tindif, ħarbat — tħarbit, ipparkja — park- ing. Dawk li għandhom il-forma 1v23in jippreżentawlna tifsiriet simili għal NV bl- istess għerq u li xi drabi joħolqulna diffikultà dwar liema forma l-aħjar nużaw, ngħidu aħna telf u telfien. Ħarsa lejn dawn in-NV mill-qrib tgħinna nagħrfu aħjar it-tipi differenti tagħhom u kif jingħarfu min-NV b'forom oħrajn. Bidjien: nibdew b'dak li jgħidulna l- grammatiċi Mhumiex wisq il-grammatiċi li jikkummentaw b'mod speċifiku fuq dawn in-NV. Cremona jagħmel referenza għall-element ta' tifsir astratt li jġorru magħhom in-NV meta jirreferi għal dawk bis-suffissi -an jew -ien wara l-aħħar konsonanti (Tagħlim, 142). jgħid li għandhom tifsir partikolari, fosthom ta' ċaqliq u ħeffa fil-mixi. Hawn tajjeb ninnutaw li Cremona jagħti varjetà ta' tifsiriet u eżempji li ma juru ebda omoġenjità. Fost l-eżempji jagħti ħarsien, waqfien, dewmien. Cachia wkoll jirreferi għal numru żgħir ta' nomi astratti li jitnisslu biż-żieda tas- suffissi -an/-ien (Grammatika, 66). Dawn in- NV, u dawk li jispiċċaw -ija, isejħilhom inqas komuni. Jgħid li dawn huma ftit wisq u m'hemmx xebh bejniethom. Għalhekk isemmi biss l-ewlenin, bħal tiġrija u dewmien. Firdien: nifirdu bejn forma u suffiss Qabelxejn, Cremona u Cachia jużaw il-kelma 'suffiss' biex jirreferu għal NV li jispiċċaw an jew ien. Hawn tajjeb nagħmlu distinzjoni bejn NV li joqogħdu għal forma partikolari u NV li jieħdu suffiss. Fil-każ ta' NV bħal dawrien, sajran, U għajxien, għandna forma u mhux suf- fiss, anke jekk, bħall-Għarbi (Watson, 157), fil -Malti nsibu kliem ieħor li jieħu s- suffiss -an/-ien. Fost dan il-kliem li jintemm b'-àn/-ien u li jaqa' taħt partijiet oħra tad-diskors insibu: plurali qisien, sqaqien, sidien fiddien dagħbien aġġettivi nomi oħrajn Għaldaqstant, kelma li tispiċċa -an/-ien mhux bilfors hija NV, u biex nagħrfu jekk hix NV jew le jeħtieġ li nħarsu lejn it-tifsir u l- pożizzjoni sintattika fil-kuntest ta' kliem ieħor. Dawn is-sentenzi huma meħuda mill-Korpus MLRS. Il-wiċċ fiddien u leqqien mhux se jkompli … n aġġ. aġġ. Fi żmien meta l-letteratura Maltija għaddejja minn qawmien ġdid … nv aġġ. Biex ikollna indikazzjoni ta' x'parti tad- diskors hi l-kelma kkonċernata, inkunu tridu (i) naħsbu kif inhi ffurmata l-kelma u (ii) naraw jekk il-kelma hix nom (fost l-oħrajn għax tieħu artiklu, iżda mhux biss), minn fejn ġejja u jekk għandhiex rabtiet mal-verb. Ngħidu aħna sqaqien hi magħmula mis- singular sqaq u miż-żieda tas-suffiss li jifforma l-plural -ien. Il-kelma fejqan, min-naħa l-oħra, tinbena fuq għerq li hu komuni għal dak tal- verb fieq. Sajdien: nistadu għal dawn in-nomi verbali F'din it-tabella nippreżenta lista tan-NV bil- forma 1v233n (u l-varjanti morfoloġiċi tagħha) li jieħdu għeruq moħfija u sħaħ regolari. lista tan-NV. b'forom ewlenija oħra u l-okkorrenzi tan-NV skont il- Korpus MLRS. Nippreżenta wkoll Dan huwa l-korp tal-kliem li jinteressana għall- analiżi tagħna. Varjanti Għadd ta' Tip ta' għer In-NV bil-forma f morfoloġiċi ta' Forom mill- okkorrenzi fil- / Mhux fil-Korpus p'a għerq 1v23an 1v23an mogħtija istess għerq Korpus tal-MLRS minn Aquilina tal-MLRS u . fawran (226) dgħajjef moħfi fawran/fawrien fawrien (6) dgħajjef moħfi ġejbien ġejbien għejbien (42) u PIN għajb/għejb/ għajbien (69) dgħajjef moħfi għejbien għawb għajb (1368) għawb għejb (2) għajxien (3122) u MIR ĦIN għaxien/ għejxien (205) dgħajjef moħfi għajxien/għejxien għixien għixien (2866) għaxien (4) dgħajjef moħfi mawrien/mawran mawrien/mawran dgħajjef moħfi qejsien/qajsien qajs pppen qajsien qajmien dgħajjef moħfi qawmien/qajmien fqajm/qawm qawmien (1208) qajm qawm 2 Dan l-artiklu huwa msejjes fuq parti mit-teżi tiegħi 'In-Nomi Verbali bil-Malti'. L-eżempji inklużi hawnhekk ġew imfittxija qabel ma ħarġet il-v3.0 tal-Korpus MLRS u għalhekk nippreżenta eżempji mill-Korpus MLRS v2.0 Beta. mm Għadd Tip ta' għer In-NV bil-forma o 1v23an Forom mill-istess / okkorrenzi fil- ) Mhux fil-Korpus pa għerq 1v23an Fa-A għerq Korpus tal- tal-MLRS mogħtija minn ja MLRS Aquilina dgħajjef moħfi rewmien rewmien dgħajjef moħfi sajdien sajd sajd (11,153) sajdien ĦA : Għ Jui sejħan (1) l dgħajjef moħfi sejħan sejħ/sjieħ sejħ (2) sjieħ dgħajjef moħfi sajran sajran (96) si : i: : sawmien dgħajjef moħfi sawmien sawm/sjiem/sjem sawm (174) sjiem/sjem dgħajjef moħfi sewqan/sawqan sewqan (3332) sawqan dgħajjef moħfi sawran sawran dgħajjef moħfi tajran tajran (6) dgħajjef moħfi xewlien xili xili (3) xewlien dgħajjef moħfi żejdien żejdien dgħajjef moħfi żawran/żajran żawran/żajran . telfien (867) sħiħ telfien telf telf (7784) : : tluq/talq/telq/tliq/ telqien (2) ; sħiħ telqien tluq tluq (1752) talq/telq/tliq sħiħ firdien frid frid (4) firdien sħiħ ferqien/ferqan friq forgien/ferqan riq għadrien/għodrien għadir/ għadar L tagħdir/ u: għadir (41 — bħala sħiħ għadrien/għodrien għadar mogħdrija/ mogħdrija (37) parti minn toponi- għodrija mu)/tagħdir għodrija : : għalbien sħiħ għalbien għalb għalb : għarfien (4,928) sħiħ għarfien għerf għerf (1,740) ; ARLI vażi żeġġien sħiħ trux żeġġien żeġġ żeġġ sħiħ trux ġeżżien ġeżż ġozzjon ġeżż sħiħ trux feġġien feġġien ANN Las : La: bidu (29,446) bidjien dgħajjef nieqes bidjien bidu/bedu/bidi bedu (1) bidi Varjanti Għadd ta' Tip ta' għer In-NV bil-forma f morfoloġiċi ta' J Forom mill-istess j okkorrenzi fil- J Mhux fil-Korpus pa għerq 1v23an 1v23an mogħtija għerq Korpus tal- tal-MLRS minn Aquilina MLRS sħiħ għarqien għeriq għarqien (2) għeriq sħiħ tagħbien tagħbien sħiħ ħelsien ħelsien (3,892) ħlis ħaqrien/ħoqrien sħiħ ħaqrien/ħoqrien ħqir/ħaqar ħqir/ħaqar (bħala verb) ħarsien (7,606) sħiħ ħarsien ħars (129) tħaris (873) : . kefrien sħiħ kefrien kfir qorbien : : : qorob (bħala sħiħ qorbien qorob/qrib verb)/qrib (bħala partiċella) sħiħ rifsien rifs rifsien rifs ; ILL: : : rikbien sħiħ rikbien rkib/rkub rkib (7) rkub ; : A resqien sħiħ resqien rsiq/rsieq rsiq/rsieq sħiħ sebħien sebħ sebħ (373) sebħien : AIR ia sirġien sħiħ sirġien sriġ sriġ serħan (1,656) sħiħ serħan serħ (52 — l-aktar fit-toponimu) sħiħ turfien/tarfien tarf (3,312) turfien/tarfien tarxien (5,359 — sħiħ tarxien/turxien truxija truxija (6) bħala toponimu) turxien sħiħ xirfien xirfien xrif sħiħ xerqien xorqien : silbies/sulbien/ silbies/sulbien/ sħiħ ; ; dgħajjef : : : : waqfien uqif/wqif waqfien (2,370) uqif/wqif Mawrien: inżuru n-nomi verbali mill-ġdid Il-lat formali Għall-kuntrarju ta' numru kbir ta' forom ver- bali, il-forma verbali 1v23an m'għandhiex i fl- aħħar sillaba iżda à jew ie. Din li l-a twila /a/u l-ie /ie/ jintużaw flok xulxin tiġri ta' spiss fil- Malti, ngħidu aħna fil-plural tuffiħat/tuffiħiet. Madankollu, fil-maġġoranza tal-każi ta' NV bil-forma 1v23an m'hemmx varjazzjoni ħielsa, iżda distribuzzjoni kumplimentarja, għax jekk NV ikollu l-vokali à (serħan) ma jiħux ie ('serħien), u bil-kontra (ħarsien, 'tħarsan). Dan għajr għal xi ftit eżempji (fejqien (Korpus MLRS, 1)/fejqan (Korpus MLRS, 1194)) fejn forma minnhom xorta tkun predominanti. Il-forma 1v23an takko- moda primarjament NV. regolari sħaħ u dgħajfin moħfija, ħlief għal wieħed assimilat- bedu u bidi bl-istess forma, u anke minn bid- jien. Għaldaqstant, ma jidhirx li hemm regola li tagħżel forma minn oħra; jekk insibux l- aktar okkorrenzi ta' NV tal-istess għerq bil- forma 1v23a3n jew bil-forom varjanti tidher li hi xi ħaġa arbitrarja. Il-fatt li jkollna NV b'forma waħda mhux bil- fors ifisser li jkun jintuża, ngħidu aħna rawmien. Xi drabi dan jiġri wkoll meta jkollna NV bħal xrif u xirfien. Il-fatt li dawn in-NV ma nsibux okkorrenzi tagħhom ma jiddependix mill-forma, daqskemm mill-użu jew mit-tifsir. Alexander Borg jikkummenta li NV. bħal fejqan jokkorru ma' għeruq dgħajfa għalkemm Dizzjunarju' tiv, wieħed nieqes, u $ tlieta sħaħ torox. Msielet l-oħrajn, varjanti tagħha li jakkomodaw ki bias isa dawn l-għeruq huma 123 (rkib), 1v2V3 (għeriq), 12V3 (qrib), u 1v2v (xili). F'ċerti każi, in-NV bil- forma 1v23an ikun aktar frekwenti mill- varjanti tiegħu, ngħidu aħna għajxien, iżda nsibu każi fejn NV bħal bidu hu ferm Ka UNEVBRSIFT 68 MALTA L-Kubeo ta' Ba Pre ebla tar i I-kunell Nazzjonali emezjat Be Mal Mi NV bħal te/qien juru li dan il-mudell mhux esklużiv għad-dgħajfa (254; ara wkoll Tagħrif, 67). Fil-fatt, din il-forma takkomoda għadd ta' NV sħaħ regolari u sħaħ torox ukoll. Mill-evidenza li għandna jidher li fejn hemm NV varjanti, forma waħda tkun tintuża aktar mill-oħrajn, kif jixhed ukoll il-Korpus MLRS. Dan jiġri kemm fil-każ tad-dgħajfin (ngħidu aħna dewmien tintuża ferm aktar mill-varjant fonoloġiku dawmien u mill-varjant morfolo- ġiku dewm) u anke fil-każ tas-sħaħ regolari: sebħ tintuża ferm iżjed minn sebħien. Fil-każ tad-dgħajfin insibu wkoll għadd ta' NV li ma jintużaw fl-ebda forma tagħhom bħal rawmien, ħaqrien/ħoqrien/ħqir/ħaqar, u qejsien/qajsien/ qajs. Biex joħroġ aħjar dan it-tifsir, nikkompara n- NV bil-forma 1v23an (serħan) man-NV bil- forma 1V23 (serħ) jew 12V3 (sriħ). In-NV. bil-forom 1V23 jew 1203: ma joħolqulniex diffikultà meta jkunu varjanti morfoloġiċi ta' 1v23in bħal dewmien/ dawmien/dewm. Il-kompetizzjoni bejn il-forom tinħoloq meta n-NV bil-forom 1v23 jew 12V3 ikunu forom oħrajn bl-istess għerq tal-forma. Dawn in-NV jidher li ma jgħixux f'varjazzjoni ħielsa ma' xulxin għaliex għandhom differenzi semantiċi sottili. Billi nikkompara l-forom flimkien toħroġ aħjar it-tifsira tagħhom. Dawn li ġejjin huma xi ftit minn dawn il-pari li diffikultà b'definizzjoni mid-Dizzjunarju Malti-Ingliż ta' joħolqu fl-interpretazzjoni Aquilina u l-kollokazzjonijiet mill-Korpus MLRS. ħarsien Mid-Dizzjunarju: protection, preservation Mill-Korpus MLRS: ambjent, soċjali, drittijiet ħars Mid-Dizzjunarju: looking, watching Mill-Korpus MLRS: ikrah, tiġbed, lejn serħan Mid-Dizzjunarju: repose, rest Mill-Korpus MLRS: moħħ, ras, libertà serħ Mid-Dizzjunarju: rest Mill-Korpus MLRS: bla, —-,— sriħ Mid-Dizzjunarju: resting Mill-Korpus MLRS:— għarfien Mid-Dizzjunarju: recognition, acknowledge- ment Mill-Korpus MLRS: nuqqas, uffiċjali, trejdun- jonistiku għerf Mid-Dizzjunarju: wisdom, knowledge Mill-Korpus MLRS: għaqal, mimli, Alla Mid-Dizzjunarju: moral loss Mill-Korpus MLRS: impjiegi/impjieg, ħajjiet, sensi Mid-Dizzjunarju: loss, losing Mill-Korpus MLRS: qligħ, impjiegi, finanzjarju Kif jidher minn din l-analiżi ċkejkna, in-NV li jieħdu l-forma 1v23an u n-NV b'forom oħra bl-istess għerq, għandhom tifsiriet differenti. Għalhekk, nikkonkludi li: e kull forma hi riżervata għal tifsir partikolari kif indikat fid-Dizzjunarju e ħafna drabi kull forma tintuża bit-tifsira speċifika tagħha kif indikat mill- kollokazzjonijiet e bejn NV marbuta mal-ewwel forma u NV marbuta mat-tieni forma hemm bidla fit- tifsira; ngħidu aħna dewbien jew sajran jirreferu għal dak li jġarrab is-suġġett, fil- waqt li tidwib jew tisjir jirreferu għall- azzjoni li s-suġġett jagħmel lill-oġġett in-NV bil-forma 1v23an tan-NV ivarjaw min-NV l- oħrajn; mhumiex sinonimi għax jippre- żentaw NV ieħor b'tifsir aktar speċifiku u speċjalizzat/tekniku. żrigħ ż-r-għ tiżrigħ Mid-dizzjunarju tal-MLRS: maltesedictionarv.org.mt Tarfien: kummenti tal-aħħar Minkejja li n-NV bil-forma 1v23an mhumiex wisq, joffrulna sfida sabiex nidentifikawhom u nanalizzawhom mil-lat semantiku. Fl-istess waqt iservu ta' kampjun; permezz tagħhom nifhmu aħjar ċerti kumplessitajiet tan-NV u l- varjetà wiesgħa ta' tifsir li għandhom. Juruna wkoll kemm il-Malti, bħal kull lingwa oħra, għandu kliem li jġorr piż differenti, u li kelma minn oħra tagħmel differenza. Mhux lakemm nużaw tisjir flok sajran. Kull forma, kull kel- ma, iġġorr magħha tifsiriet sottili diversi li jap- pellaw għas-sensittività tagħna bħala kelliema, filwaqt li jagħnu l-lingwa. Ellul hija riċerkatriċi tal-lingwistika fl- Università ta' Malta Grammatika Ġdida tal-Malti. Tagħlim fuq il-Kitba Maltija LI. Malta: Pubblikatur mhux magħruf, 1944. Teżi tal-MA, l-Università ta' Malta, 2016. 'L-Istitut tal-Lingwistika, u d- Dipartiment tas-Sistemi tal-Kompjuter Intelli- ġenti,' it-12 ta' Frar 2013. Ħajr lil Louise Vella u Mark A. Vella li nebbħuni dwar dawn. in-nomi verbali, tawni diversi eżempji u ddiskutewhom miegħi, u lil Dr Michael Spagnol u Prof. Manwel Mifsud li kienu superviżuri tat-teżi. Iż-żewġ spjegi li ġejjin qed jiġu ppubblikati hawnhekk wara kollaborazzjoni mal-Għaqda tal-Qarrejja tal-Provi tal-Malti. Il-membri ta' din l-Għaqda huma individwi li jaħdmu f'oqsma differenti — edukaturi, ġurnalisti, edituri, nutara, kittieba, studenti, uffiċjali pubbliċi, u l-bqija — u kollha attendew il-kors kitbiet minn tiegħu . GHAPMIEŻ GĦAQDA QARREJJA TAL-PROVI TAL-MALTI tal-qari tal-provi bil-Malti li jingħata l-Università. Ħajr lis-Sur Karl Scicluna, il-President tal- GĦQPM tal-għajnuna li tana u lill-Prof. Manwel Mifsud li reġa' tana permess nippubblikaw Meta l-Istat Kostrutt jinħall u l-kliem jagħqad… il-binja sintattika li nsejħulha l-Istat awtomatikament definit, u allura ma jiħux l-artiklu definit: tmiem il-ġimgħa fi tmiem il-ġimgħa ras il-kelb ma' ras il-kelb id Luċija minn id Luċija Imma dan jibqa' jgħodd sakemm il-kelmtejn involuti nibqgħu nifhmuhom bħala binja sintattika. Fil-fatt hemm każi li fihom il- kelmtejn tant intrabtu ma' xulxin li f'moħħ il- kelliem għoddhom jitqiesu bħala nom wieħed, nom indefinit, u allura jerġgħu jidħlu fil- kategorija tan-nomi normali. F'xi każi qodma tant intilfet l-idea ta' Stat Kostrutt li l-kelmtejn saru kelma morfoloġika waħda u jieħdu plural wieħed flimkien, barra li ortografikament ġieli jinkitbu kelma waħda wkoll. . bniedem (€ 'bin Adam), pl. bnedmin (mhux ulied Adam); il-bniedem Mela, biex ngħidu hekk, il-qawsalla (bl- artiklu) diġà hija 'ksur' tar-regola tal-Istat Kostrutt. Hemm każi oħra li għadhom ma waslux sa hemm, għaliex. għadhom jinkitbu separati, imma xorta jieħdu plural flimkien u jitqiesu unità waħda indefinita, u allura jieħdu l-artiklu. . ħmar il-lejl 'nightmare', pl. ħmar il- lejlijiet jew ħmarillejlijiet2 (mhux ħmir il-lejl); il-ħmar il-lejl Terġa', hemm każi oħra li fl-integrazzjoni għadhom pass wara dawn, għax jinkitbu separati, jieħdu plural separatament, imma xorta jieħdu l-artiklu. . kelb il-baħar ''shark', pl. klieb il- baħar; il-kelb il-baħar Mela nistgħu ngħidu li għandna kontinwu bejn Stat Kostrutt kanoniku minn naħa u eks-Stat Kostrutt li sar għalkollox nom wieħed min- naħa l-oħra. Bejn dawn iż-żewġ poli hemm bosta gradi differenti ta' integrazzjoni, li minnhom jien hawn indikajt tnejn biss. Tajjeb ukoll li niftakru li anke l-Istat Kostrutt li għadu sħiħ ġieli jiġi 'mġiegħel' jaċċetta l- artiklu meta jkun involut f'binja sintattika ikbar li normalment titlob nom definit, speċi ta' forza maġġuri. Hekk jiġri, ngħidu aħna, fejn tidħol frażi aġġettivali li timplika distinzjoni. Każi bħal dawn forsi jinħarbu mill-kittieba konxji ħafna mill-istruttura lingwistika, imma Wieħed jimpenja ruħu. U ħafna x'jagħmlu is-sintassi tal-Malti, kull meta jkollok għadd ta' persuni li jagħmlu l-istess azzjoni b'xi parti tal-ġisem li minnha għandna waħda, jintuża s-singular. Hekk, ngħidu aħna: Serrħu raskom (mhux rjuskom) u morru bis-sliema. Bdejna nsoddu mneħirna minħabba l- intiena. U daqstant ieħor: ħaddmu moħħ- kom (imħuħkom), agħlqu ħalqkom (ħluqkom), iftħu qalbkom (qlubkom), semmgħu leħenkom u missu daharkom. Jekk toqgħod tanalizzaha 'loġikament' (ħaġa li m'għandek tagħmilha qatt fis-sintassi ta' lingwa), din il-binja tista' tidher illoġika u bla sens. Mela huma flimkien għandhom ras waħda2 Mela aħna lkoll għandna mnieħer wieħed bejnietna2 jintużaw regolarment mill-biċċa l-kbira ta' min jitkellem u jikteb bil-Malti. Eżempju: ras il-kelb ir-ras il-kelb li pinġejna lbieraħ (tintuża wkoll: ir-ras ta' kelb…) tmiem il-ġimgħa it-tmiem il-ġimgħa li konna ilna nistennew bieb il-belt il-bieb il-belt li għadna kif għaddejna minnu M' għandniex xi ngħidu, semmiegħ li jaf bil- Malti ma jkollux din ir-reazzjoni. Jifhem mill- ewwel li fosthom ilkoll, kull wieħed/waħda baxxa/iet rasu/ha, u li minna kull wieħed/ waħda sadd/et imnieħru/imneħirha. Din tidher li hi r-raġuni għaliex xi nomi (bħal imnieħer, dahar) fil-Malti m'għand- homx plural kurrenti: dan qatt ma kellna bżonnu, għax mal-plural xorta waħda nużaw is-singular. U dan jidher aħjar mill-fatt li anke n-nomi li għandhom kemm is-singular u kemm il-plural (bħal ras/rjus, ħalq/ħluq) xorta waħda jużaw is-singular meta jkunu involuti ħafna persuni. Bħal kull ħaġa madwarna, din ir-regola sintattika Maltija mhix: meħlusa mill- influwenzi u mill-bidla. Xi lingwi li qegħdin magħna l-ħin kollu, bħall-Ingliż, ma jagħmlux bħalna: f'każi bħal dawn jużaw il-plural: thev raised their: heads. U l-Maltin jiddakkru malajr, u r-regola riġida ma tibqax daqstant riġida, tirtab u tibda ċċedi. Għalhekk illum ġieli tisma' refgħu rjushom, fetħu qlubhom. U mhux l-ewwel darba li jgħidulek li l-Malti fqir għax m'għandux il-plural ta' mnieħer bħall-Ingliż. M' għandniex xi ngħidu, jekk ikollna sitwazzjoni rari fejn irridu bilfors nirreferu għal ħafna, il-lingwa soluzzjoni ssib, billi toħloq plural b'elementi magħrufa, ngħidu aħna bil-plural predominanti -ijiet: tmneħrijiet. Żewġ kelmiet ta' użu komuni li aktarx ġarrbu din l-influwenza huma nifs (bil-plural nfus) u ruħ (bil- plural rwieħ). Nistħajjel li xi darba konna ngħidu: minnhom innifishom u jimpenjaw ruħhom. Imma llum il-forom bil-plural qed jinstemgħu ħafna wkoll: minnhom infushom u jimpenjaw irwieħhom. Issa forsi hemm min, bħali, għadha ddoqqlu aħjar tas-singular. Imma jiena u int m'aħniex il-poplu Malti, u (min jaf) jista' jkun li hemm barra hemm iktar nies li qed jgħidu impenjaw irwieħhom milli impenjaw ruħhom. U, għidli int, l-arloġġ min qatt dawru lura2 Ir-rapport dwar il-kitba tal-kliem mill-Ingliż maħtur apposta mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti biex MILL-INGLIŻ jistudja l-kitba tal-kliem mill-Ingliż fil-Malti, issa ttella' fis- i Vi sit tal-Kunsill. L-għan ewlieni tar-rapport hu li joffri linji kal lBN gwida fuq kif għandu jinkiteb il-kliem li l-Malti jissellef mill- Ingliż. Ir-regola attwali dwar il-kitba ta' dan il-kliem tmur lura għall-1984 u għalhekk ilu jinħass il-bżonn li tkun aġġornata. Ir-rapport Lejn id-'Deċiżjonijiet 2', li tlesta mill-kumitat f IL-KITBA TAL-KLIEM Ir-rapport tħejja wara żewġ seminars pubbliċi ta' konsultazzjoni b'attendenzi numerużi, u numru kbir ta' laqgħat li organizza l-Kunsill tal-Malti u li matulhom, fl-aħħar snin, il-kumitat imsemmi ltaqa' u ddiskuta ma' individwi interessati minn oqsma differenti ewlenin, bħall-edukazzjoni, it-traduzzjoni u l-qari tal-provi, il-publikazzjoni, u l-ġurnaliżmu u x- xandir. Tagħrif ieħor dwar dan issibu minn din il-kronoloġija: http://kunsilltalmalti.gov.mt/file.aspx2f-282. Fl-aħħar laqgħat tiegħu, il-kumitat għarbel il-fehmiet kollha diskussi fit-tieni seminar pubbliku organizzat mill-Kunsill fit-18 ta' Ġunju 2016 u kkunsidra wkoll ir-reazzjonijiet kollha li ntbagħtu mill-pubbliku matul il-perjodu ta' konsultazzjoni li nfetaħ wara t-tieni seminar. Ir-rapport issa hu aċċessibbli għall-pubbliku għax il-Kunsill tal-Malti jixtieq jagħti opportunità oħra lil kull min hu interessat, jew forsi ma setax jattendi għall-aħħar seminar, biex jekk għandu xi punt dwaru jgħaddihulu fl-indirizz kunsilltalmalti(ġgov.mt qabel ma r-rapport jgħaddi mill-aħħar passi formali biex isir uffiċjali. Sadattant, il-Kunsill qed jippjana numru ta' laqgħat ma' setturi speċjalizzati interessati biex jippreżentalhom u jispjegalhom il-ħsieb wara l-proposti li saru fir-rapport. Il-Prof. Rav Fabri Thomas Pace Il-President tal-KNLM Id-Direttur Eżekuttiv tal-KNLM Niktbu ' Ħa gost jara l-veduta' jew ''Ħa gost jara 'l-veduta'2 Malti tal-Kummissjoni Ewropea. Qed naqsmuha mal-qarrejja ta' l-aċċent f'każ li tista' tkun ta' fi li ġejja hija meħuda mil-Linji Gwida Interni mfassla għat-tradutturi tad-Dipartiment tal- għajnuna għalihom ukoll. Il-Linji Gwida Interni ssibhom hawn: https://ec.europa.eu/info/files/maltese-resources-guidelines-translating-maltese en L-artiklu mal-ismijiet ta' Pubblikazzjonijiet, ta' Fondi, ta' Strateġiji u l-bqija L-isem sħiħ jew fil-qosor2 B'mod ġenerali, skont il-Prof. Rav Fabri, 'l-artiklu jingħaqad mal-prepożizzjoni u la jinkiteb kbir u lanqas bil- korsiv.' Dan fuq il-mudell tal-ismijiet tal-bliet u l-irħula Maltin, meta ħafna drabi l-artiklu jitwaħħad mal- prepożizzjoni ('Mort sal-Ħamrun' u mhux ''Mort sa l-Ħamrun''). Iżda, meta isem pubblikazzjoni jkun se jiġi kkwotat fil-forma sħiħa tiegħu, b'konsistenza mat-Taqsima 2.3 tad- Deċiżjonijiet, l-artiklu la jitqassar u lanqas jitneħħa. Meta l-isem ta' pubblikazzjoni niktbuh sħiħ, niktbuh bil-korsiv, pereż. Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea. Madankollu, meta l-isem jitqassar (il-Ġurnal Uffiċjali) ma niktbuhx bil-korsiv. Niktbu: Tista' tirreferi għall-Ġurnal Uffiċjali. Ara l-paġna 2 ta' dawn il-Linji Gwida. Dan l-artiklu meħud mit-Times of Malta; l-ieħor minn The Economist. Insiblek verżjoni PDF ta' Il-Linji Gwida Interni2 Irreferi għall-ħarġa rilevanti ta' l-aċċent. Meta isem pubblikazzjoni jkun qasir minnu, ma nqassruh qatt biex nevitaw il-konfużjoni. Niktbu dejjem: Il-mappa ta' Antoine Cassar ippubblikawha ma' l-aċċent. (mhux mal-aċċent) Din l-aħbar niftakarni naqraha f'/l-Ġens. (mhux fil-Ġens) Il-possibbiltà ta' riżenja kien semmieha The Economist. (mhux l-Economist) Bl-artiklu jew mingħajru2 Bħalma isem il-Ġurnal Uffiċjali bilfors jieħu l-artiklu, daqstant ieħor iridu jieħdu l-artiklu ċerti ismijiet bħal, ngħidu aħna, l-ismijiet tal-Fondi u tal-Istrateġiji. Għalkemm il-IATE jagħti l-isem sħiħ tal-Ġurnal Uffiċjali bl- artiklu: Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea, l-ismijiet tal-Fondi u tal-Istrateġiji ħafna drabi jagħtihom mingħajr l-artiklu. Għat-termini fil-IATE, it-terminologi huma marbutin isegwu l-linji gwida tal-IATE Hand- book. jintużaw artikli u lanqas ittri kapitali ħlief meta l-lingwa tkun titlob mod ieħor: ''Do not use articles or capital letters, unless language rules dictate that vou should. Għaldaqstant meta niktbu bil-Malti, l-ismijiet tal-Fondi, tal-Istrateġiji, u l-bqija jridu jinkitbu bl-artiklu u kull prepożizzjoni tingħaqad miegħu. Eżempju: Waqt il-konferenza, Karmenu Vella nieda l-Istrateġija tal-UE għar-Reġjun Adrijatiku u Joniku. Il-finanzjament tal-UE jasal mill-Fond ta' Solidarjetà tal-Unjoni Ewropea. Meta (inqas frekwenti) l-oriġinal ipoġġi isem l-istrateġija fil-virgoletti, l-artiklu jrid jidħol ukoll bejn il- virgoletti għax hu parti mill-isem, u l-virgoletti jridu jkunu doppji. Jiġifieri: Waqt il-konferenza, Karmenu Vella nieda ''L-Istrateġija tal-UE għar-Reġjun Adrijatiku u Joniku'. Xi eżempji oħrajn misluta mit-traduzzjonijiet: Further, the 'European Fund for Strategic Investments (ESED)' is planned to… niktbu: Barra minn hekk, hu ppjanat li 'Il-Fond Ewropew għall-Investimenti Strateġiċi (FEIS)'… The Commission has launched the European innovation partnership (EIP) on water. niktbu: Il-Kummissjoni nediet Is-Sħubija Ewropea għall-Innovazzjoni (l-EIP) dwar l-ilma. Nevitaw li nikkwotaw mill-IATE mingħajr ma nipproċessaw l-informazzjoni li nsibu fih. Il-frażi nominali li tinkludi l-għadd Filwaqt li fil-frażi nominali nnifisha bosta numri Maltin jieħdu s-singular, fil-bqija tas-sentenza n-numru jiġi trattat bħala plural. Minflok: Is-sena li għaddiet inbiegħet 500 karozza. niktbu: Is-sena li għaddiet inbiegħu 500 karozza. Bħalma jispjegaw il-Prof. Manwel Mifsud u l-Prof. Albert Borg, f'din il-kwistjoni tal-aġġettiv man-nom enumerat, li ma tantx ġiet mistħarrġa fi lsienna, is-singular mitlub min-numri jgħodd ukoll għall-bqija tal- elementi fil-frażi nominali. Niktbu: 51 raġel twil għax twil hi parti mill-istess frażi nominali, iżda mbagħad niktbu: 51 raġel twil daħlu fil-kamra tagħhom għax daħlu ma tinsabx fl-frażi nominali u tagħhom mhix parti mill-istess frażi nominali; u niktbu: Tnax-il xahar ieħor huma twal wisq għalija. Il-Prof. Borg jispjegalna li l-frażi (il-133 post temporanju) hija entità sħiħa u l-aġġettiv għandu jkun temporanju, fis-singular, biex jaqbel man-nom fis-singular fl-istess frażi nominali. Għalkemm fil-frażi nominali tas-suġġett (post temporanju) jitħaddem is-singular, il-bqija tas-sentenza jeħtieġ tkun fil-plural (ġew awtorizzati…) biex taqbel mal-għadd tal-frażi nominali tas-suġġett kollha kemm hi. Mela niktbu: Il-133 post temporanju ġew awtorizzati fil-pjan ta' stabbilment. It-terminoloġija Lejn mappa tad-dinja bil- Malti 4 — Il-gżejjer tal- Karibew (l-14 parti) if rajna fl-aħħar artiklu ta' din is- sensiela (l-aċċent il-ħarġa 13), it- Tapp tad-Dariċn, li jifred l-Istmu tal- Panama mill-Majjistral tal-Kolombja (u tal- Amerka t'Isfel), tant huwa folt jew appuntu 'misdud' bil-veġetazzjoni li l-famuża awtostrada Panamericana ma. tazzardax tgħaddi minnu. Mill-belt ta' Ushuaia, Tierra del Fuego sal-Bajja ta' Prudhoe, l-Alaska (jew bil-maqlub), il-Panamericana tibqa' għaddejja minn kull tip ta' pajsaġġ, terren u klima, iżda f'din l-istrixxa ta' 87 kilometru, mhux talli t- triq tisparixxi fil-ġungla, talli lanqas qatt ġiet imwittija. Biex ngħaddu mill-Amerka t'Isfel għal dik imsejħa Ċentrali (u meqjusa, anki jekk b'riżervi minn ċerti esperti tal-ġeoloġija, bħala l-parti meridjonali tal-kontinent tal- Amerka ta' Fuq), ikollna bilfors ngħaddu minn fuq il-baħar. U għandna għażla: jew naqdfu ftit fil-Paċifiku, bit-tama li ma naħbtux ma' xi ħalla li tkun ilha tinġema' f'nofs oċean (skont il-latitudni, l-Oċean Paċifiku iktar ismu mhux miegħu milli iva); jew inkella nsalpaw fuq il- Karibew, baħar iktar milqugħ anki jekk spiss milqut mill-uragani, imħares sa ċertu punt minn ħnejja twila ta' gżejjer — anzi tnejn — magħrufa bħala l-Antilli l-Kbar u l-Antilli ż- Żgħar. Jaqblilna nagħżlu t-tieni itinerarju, ċjoċ, naqsmu l-ilmijiet iktar kalmi tal-Golf tad-Dariċn, fil- kantuniera tal-Grigal tal-Baħar Karibew. Anzi, la qegħdin diġà fuq il-baħar u mgħaġġlin m'aħniex, nistgħu nieħdu rotta oħra. L-ewwel lejn il-Lvant, tul ix-xatt tal-Kolombja u l-Veneżwela, fejn ngħaddu minn ħdejn l-hekk imsejħa Gżejjer ABC (Aruba, Curacao u Bonaire, kollha territorji Olandiżi), sa ma nilħqu Trinidad u seħbitha Tobago. Imbagħad nibdew 'telgħin' minn gżira għal gżira, tarġa tarġa u xi ftit żigużajg, mal-Antilli ż-Żgħar. Dawn, min-naħa tagħhom, huma maqsumin bejn il-Gżejjer ta' Fuq ir-Riħ (Windward Islands), minn Grenada sa Dominika, u l-Gżejjer ta' Taħt ir-Riħ (Leeward Islands), mill-ħames gżejjer li jiffurmaw Guadeloupe sal-Gżejjer Verġni. L- Irjieħ Aliżej, li f'dawn. il-latitudnijiet ġeneralment jonfħu mill-Grigal sal-Lbiċ, kienu jwasslu l-qlugħ tal-bastimenti Ewropej (ġejjin mill-Iberja, jew mill-Majjistral tal-Afrika bl- ilsiera) sal-Gżejjer ta' Taħt ir-Riħ, 'taħf proprju għax it-tbaħħir kien isir fl-istess direzzjoni tar-riħ; minn hemm, biex il-bastimenti salpaw lejn il- Gżejjer ta' Fuq ir-Riħ, kellhom ibaħħru kontra d- direzzjoni ġenerali tar-riħ, u f'dak is-sens 'fuqu'.' Minħabba rotot marittimi u interessi ftit differenti skont il-pajjż tal-oriġini tan-navigaturi u kolonizzaturi, l- Ingliż, l-Ispanjol u l-Franċiż ma jaqblux għalkollox fuq fejn tinġibed il-linja bejn il-Gżejjer ta' Taħt u dawk ta' Fuq ir-Riħ. Iddeċidejt li nimxi fuq id-distinzjoni tal- Ingliż, kemm bħala l-lingwa pont ewlenija, u kemm għax it-Taljan jagħmel kategorizzazzjoni differenti: il- Gżejjer ABC u l-gżejriet tal-Veneżwela jissejħu Isole Sottovento, filwaqt li l-Piccole Antille huma kollha Isole Sopravento, nofshom Settentrionali u nofshom Meridionali. Biex wasalt għat-termini bil-Malti, għenni iktar il-Ġermaniż: Inseln unter / iiber dem Winde. F'tarf il-ħnejja tal-Gżejjer ta' Taħt ir-Riħ, immewġu tul l-Antilli l-Kbar, iżda l-ewwel nistgħu nduru wkoll mat-Turks u l-Caicos, kif ukoll mal-Baħamas, dejjem jekk noqogħdu attenti li ma nintilfux fit-Trijanglu ta' Bermuda u ma neħlux fil-Baħar tas-Sargassi. Imbagħad nistgħu nsegwu l- kurvatura tal-Gżejriet tal-Florida, ngħaddu tul is-subgħajn ta' Kuba (la għandha forma ta' driegħ) sa nilħqu l-Kap San Antonio, u fl-aħħar naqsmu l-Fliegu tal-Vucatàn, biex nittrakkaw fl-art kontinentali tal-Amerka Ċentrali qrib il-Kap Catoche, mhux 'il bogħod minn Cancin, fil-Lvant tal- Messiku. Cautio mr 0 km 500 me B Cario-GIS ANU (0-141 ġlu (MO ddea iġiie bidini NGunima Atlantic Ocean 1 1 Mappa tal-gżejjer Karibej bl-ilsien Taino, mitkellem fl-Antilli l-Kbar u fil-Baħamas qabel il-wasla tal-Ewropej. Uħud mill-ismijiet baqgħu ħajjin sal-lum fil-lingwi kolonjali li ħadu post it-Taino u ilsna antiki oħra tar-reġjun. Lingwi li jidħlu f'lingwi Dawn il-ftit ismijiet kollettivi u speċifiċi jiġbru, fil-qosor ħafna, is-7,000 gżira u fuqhom li hemm fil-Baħar Karibew. Bħas-soltu f'dan il-proġett, fost it-toponimi msemmija hemm uħud tradotti trażlitterati (tip ieħor ta' traduzzjoni), oħrajn li baqgħu kif — jinkitbu kombinazzjonijiet tat-tliet għażliet. Madankollu, filwaqt li fil-kapitli ta' qabel stajt niffoka fuq it-toponomija fiżika tal-Afrika u tal-Amerka t'Isfel mingħajr ma dħalt wisq kunċettwalment, oħrajn f'dik politika, fejn jidħlu l-ismijiet tal-gżejjer, it-toponomija fiżika u dik politika jiltaqgħu bilfors — bi ftit eċċezzjonijiet li se naraw iktar 'il quddiem — għas-sempliċi raġuni illi l-isem ta' gżira jaqbel mal-isem tat-territorju, mogħti ta' sikwit (jew fil-Karibew, tista' tgħid kważi dejjem) minn lingwi li kienu jew għadhom kolonjali. Il-koinċidenza bejn iż-żewġ tipi ta' toponomija taf tidher barka li tissemplifika x-xogħol toponomastiku, iżda fil-fatt tikkomplikah, u mhux ftit. L-ewwel nett, l-Ingliż mhux dejjem ikun il-lingwa pont — dawk il-gżejjer li ilhom ċertu żmien bl-istatus ta' stat nazzjon diġà għandhom ismijiet bil-Malti, li jistgħu jkunu xi ftit jew wisq standardizzati, ġeneralment abbażi tat-Taljan. Hemm mumenti fejn il- forom bit-Taljan u bl-Ingliż jikkompetu, proprju fejn jiltaqgħu d-dinja Latina u dik Anglosassona — eżempju minnhom, li ħaqqu diskussjoni fit-tul iktar 'il quddiem, huwa isem il-gżira Puerto Rico, territorju tal-Istati Uniti iżda parti integrali mid-dinja Ispanika, magħruf bit-Taljan bħala Porto Rico (iżda mhux 'Porto Ricco). kazzjonijiet ġeopolitiċi, lingwi li jidħlu f'lingwi, li flimkien jinsġu għoqda frustranti, iżda daqstant ieħor stimulanti. Ta' iżolan (jew 'gżejri'2) li jien, inkun nixtieq nimxi bl-ikbar rispett lejn il-popolazzjonijiet ta' kull gżira. Ovvjament, mhux billi nipprova mmur lura jew nersaq kemm nista' lejn it- toponimi indiġeni (f'kull każ, uħud minnhom ġew adottati mil-lingwi kolonizzaturi), iżda billi nkun konxju ta' ċerti realtajiet politiċi u lingwistiċi meta niġi biex niddeċiedi favur traduzzjoni kunċettwali, trażlitterazzjoni, jew tħollija f'lingwa pont jew oħra. Fl-istess ħin, m'hemmx xi ngħidu, inħoss id-dmir li ma nfixkilx lin-navigatur Malti tal-mappa iktar milli ngħinu — il-mappa għandha tkun trasparenti, fis-sens illi tinftiehem u tinħass (jew faċilment issir tinħass) naturali għall- għajnejn tal-qarrej. Jien u ngħarrex il-gżejjer fuq mappa kbira tan- National Geographic, mhux biss fil-Karibew iżda wkoll f'ibħra oħra, stabbilejt seba' kategoriji ta' ismijiet tal-gżejjer bl-Ingliż. Għal kull kategorija, meta niġu biex infittxu isem Malti, hemm tendenza lejn traduzzjoni, trażlitterazzjoni jew żamma tal-forma Ingliża, iżda b'eċċezzjonijiet. Qabel ma naraw dawk is-seba' kategoriji, hemm imqar erba' kunsiderazzjonijiet li għandhom jiġu diskussi biex inkunu nistgħu nbaħħru mingħajr wisq taqlib. — Fid-dawl minħabba t-tqabbil u l-kuntrast meħtieġa biex jitfissru, il-vjaġġ imsemmi mal-ħnejjiet tal- gżejjer tal-Karibew mhux se jkun lineari. Biex ma nitwerrċux, u biex inżommu l-perspettiva proprjament ġeografika, tajjeb li nirreferu għall-poster bil-mappa tar-reġjun. Erba' kunsiderazzjonijiet fit-traduzzjoni (jew le) tal-ismijiet tal-gżejjer (i) Trikkib kważi totali bejn it-toponomija fiżika u dik politika F'dan il-proġett, kif spjegajt mill-bidu nett, iddeċidejt li niffoka fuq it-toponomija fiżika iktar milli dik politika, mhux tant biex nevita l-polemiki fejn jidħlu l-ismijiet legali u popolari tal-istati nazzjon, iżda l-iktar għax l-ismijiet politiċi jiddependu minn dawk fiżiċi: l-art tiġi qabel l-entità li tinħoloq fuqha, u ħafna pajjiżi huma msemmija, imqar parzjalment, għal kontinenti, reġjuni, xmajjar, u elementi naturali oħra. Madankollu, fejn jidħlu l-ismijiet tal-gżejjer, it-toponomija fiżika bilfors tintrikeb minn dik politika, għax il-post ġeografiku u l-ispazju politiku (mingħajr ma ngħoddu l-hekk imsejħa 'ilmijiet territorjali') ikollhom l-istess fruntieri. L-ewwel mistoqsija li rridu nwieġbu meta navviċinaw l-isem ta' gżira jew arċipelagu hija jekk l-art inkwistjoni tikkostitwix stat nazzjon għalih; jekk iva, diġà hemm isem Malti eżistenti, li wieħed jista' jivverifika fil-lista tad-dizzjunarju ta' Aquilina — li ssegwi t-tradizzjoni Taljaneġġjanti — u/jew fl- Anness A5 tal-Gwida tal-Istil Interistituzzjonali tal-UE. Jew biex inkunu preċiżi, ħafna drabi, diġà jkun hemm ismijiet Maltin eżistenti, fil-plural, minħabba varjanti fost il-verżjonijiet ta' Aquilina, tal- Anness AS ta' qabel u ta' wara Jannar 2015, u l-użi spiss inkonsistenti, jekk mhux ukoll żbaljati, fl- istampa u fil-leġiżlazzjoni Maltija, faċilment misjuba permezz ta' tiftix fl-MLRS. Bħala toponimi proprjament politiċi, għall-ismijiet tal-pajjiżi, inkun nixtieq insegwi reliġjużament il- verżjoni aġġornata tal-Anness À5 imsemmi, xogħol il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti f'isem l- Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-KE. Madankollu, fil-fehma tiegħi, il-lista ppubblikata f'Jannar 2015 tixhed prudenza u apprensjoni żejda min-naħa tal-Kunsill, mhux tant għax ibbaża iktar fuq l- Ingliż bħala lingwa pont (deċiżjoni li Ilum għandha l-loġika tagħha), iżda għax beża' mill-possibbiltà tat-traduzzjoni jew tat-trażlitterazzjoni fejn dawn diġà kienu qegħdin isiru, u mhux biss fid-dokumenti tradotti fi ħdan l-UE. Pereżempju, biex nibqgħu fil-Karibew, jekk inqabblu l-Anness A5 pre-2015 ma' dak post-2015, naraw li l-ismijiet Maltin tal-istati nazzjon il-Baħamas, Dominika, Santa Luċija saru il-Bahamas, Dominica, Saint Lucia. F'każijiet bħal dawn nippreferi mmur 'lura' għall-forma Maltija eżistenti, li kienet diġà laqgħet il-gżira inkwistjoni fil-kuxjenza ġeografika tal-Malti, u għaldaqstant hija iktar — mhux inqas — rispettuża lejn l-isem tal-gżira, u fl-istess nifs ukoll lejn il- popolazzjoni tagħha. gżejjer maqsumin, amministrattivament, f'żewġ stati nazzjon jew f'żewġ territorji ta' stati mbiegħda differenti: 2 Ara pereżempju l-lista tal-pajjiżi fi tmiem ir-Regolamenti tad-Dwana (Leġiżlazzjoni Sussidjarja 37.05, is-Sitt Skeda, p. 92 'il quddiem, l-aħħar aġġornament fl-2000): għalkemm hija interessanti l-proposta €Pwerto Riko, il-lista turi għadd ta' żvisti u inkonsistenzi, fost l-oħrajn l-India bla J, il-Macaw bis-C iżda bil-W, il-Ginea iżda l-Gineja-Bissaw. Ta Baracoa Port- 1 M Z O IzAGAD £ de-Paiż L oflatà 4 4 namo. £ Hispaniola, li fuqha nsibu l-istati nazzjon tal-Ħaiti u tar-Repubblika Dominikana. Din il-gżira għandha l-istess isem miktub bl-Ingliż u bit-Taljan, li baqgħu jirrispettaw il-forma Latina minkejja l-aġġornament Spanjol tagħha f'La Espaħola. L-isem tal-pajjiż il-Ħaiti, għalkemm qasir, huwa sproporzjonatament problematiku, għal tliet raġunijiet. Kif tixhed sempliċi tiftixa fil- korpus tal-MLRS, m'hemmx qbil, lanqas fost id-dokumenti tradotti għall-UE, fuq jekk l-isem għandux jieħu l-artiklu, jew jekk l-H għandhiex tkun maqtugħa. Fl-ewwel każ, jista' jkun li min jikteb eż. 'f'Haiti' jew 'f'Ħaiti' jassumi li l-pajjiż jokkupa l-gżira sħiħa (flok terz minnha), u allura jsegwi b'analoġija, anki subkonxja, it-tendenza li l-ismijiet tal-gżejjer jkunu mingħajr artiklu. Bħala isem ta' stat, nemmen li l-artiklu hemm bżonnu, kif fil-fatt jingħata fil-lista tal-Anness AS tal-Gwida tal- Istil Interistituzzjonali tal-UE, kif aġġornata f'Jannar 2015. It-tieni nett, għalkemm l-MLRS juri preferenza għall-forma bl-H mhix maqtugħa (Ħaiti 116 vs Haiti 436), mill-ġdid, bħala isem ta' stat, nemmen li fejn possibbli u fattibbli, jixraq li nittrażlitteraw għall-faċilità tar-referenza. It-tielet diffikultà tinstab fil- vokali tan-nofs: jinstemgħu fuq fomm il- Maltin it-tlissina la Ingliża /'herti/ (ħej-ti), b'dittong, kif ukoll dik la Taljana /a 'iti/ iżda bl-h imleħħna (ħa-i-ti), bi djereżi. Billi t- tradizzjoni, mhux mid-dizzjunarju ta' Aquilina 'l hawn iżda minn qabel, hija li l-ismijiet tal- pajjiżi jimxu l-iktar fuq il-forom bit-Taljan, jaqbel li nippreferu l-forma bid-djereżi; u ladarba l-forma miktuba tinfluwenza wkoll it- tlissin (speċjalment għal toponimi politiċi mbiegħda fil-kuxjenza ġeografika Maltija), l-H tista' tgħid awtomatikament. tinqata' fil-griżmejn San Martin, mappa żgħira. Il-gżejra ta' San Martin, isem li nqisu tra- duċibbli mill-Ingliż Saint Martin, bħal topono- mi oħra li huma 'ħaġjonomi', jiġifieri msem- mija għal qaddisin, kif nispjega iktar 'l isfel fil- kunsiderazzjoni (ii). Dan huwa l-isem fiżiku tal-gżejra, li tinsab kważi fuq nett tal-Antilli ż- Żgħar, 300 km fil-Lvant ta' Puerto Rico. Fuqha jeżistu żewġ territorji ta' stati li l- metropoli tagħhom tinsab imbiegħda: fix- xaqliba tat-Tramuntana (madwar 6000), Saint- Martin, li sal-2007 kien politikament parti mid-departement Franċiż ta' Guadeloupe u mbagħad sar collectivitċ d'outre-mer għaliha; u fix-xaqliba tan-Nofsinhar (madwar 4090), Sint Maarten, 'pajjiż kostitwenti' tar-Renju tal-Olanda. Dawn huma ismijiet politiċi, mhux tradotti bl-Ingliż u lanqas bil-Malti; l-isem tal- gżejra, toponimu fiżiku, inqisu traduċibbli mhux sempliċement għax ħaġjonimu, iżda għax huwa ħaġjonimu li fl-Ingliż u f'lingwi oħra (es: San Martin) huma r-riżultat ta' traduzzjoni. Kif għidt, it-trikkib bejn it- toponomija fiżika u dik politika mhux dejjem jiffrankalna x- xogħol toponomastiku; anzi, ġieli jikkomplika l-ħolqien u r- rispett tal-kriterji għat- traduzzjoni, fost l-oħrajn għaliex l-arbitrarjetà tat-tismija politika-legali tista' timponi ruħha fuq toponimu fiżiku fejn dan forsi seta' kien differenti. Dan huwa l-każ ta' Puerto Rico, imsemmi fil-qosor qabel. Tista' tidher stramberija, jew inkonsistenza infeliċi, li fuq l-istess mappa tal-Karibew, insi- bu l-isem politiku il-Kosta Rika, trażlitterat, iżda mhux, ngħidu aħna, il-forma 'Pwerto Ri- ko. Appatti l-iskumdità grafika (soġġettiva de- jjem) tal-W flok l-U, bħala parti mid-dinja La- tina, bil-Malti din il-gżira setgħet tissejjaħ XPorto Riko abbażi tat-Taljan Porto Rico. Iżda lil hinn mill-fatt li l-gżira hija territorju tal- Istati Uniti, mhux stat nazzjon indipendenti (għaldaqstant jirbaħ l-isem Ingliż, li min-naħa tiegħu jirrispetta l-forma bl-Ispanjol, lingwa kouffiċjali tat-territorju) hemm kumplessità lingwistika storika. L-isem Taljan/Ingliż Costa Rica ma nqisux kunċettwalment traduċibbli, għax ma ġiex tra- dott mill-Ispanjol f'dawk il-lingwi. Tista' tkun Sempliċi kurżità, minn atlas tad-dinja bl-Għarbi: 'Porto Riko', abbażi tal-isem uffiċjali tal-gżira qabel l-1931. Meta ta- għmel trażlitterazzjoni fi skritt differenti, m'hawnx għalfejn tħabbel rasek fuq fejn tista' jew ma tistax tibdel is-C f'K, l-U f'W, eċċ., għax tittraskrivi sempliċement il-ħoss. Fejn ikun hemm fonemi li ma jeżistux fl-Għarbi proprju, l-alfabet joffri ċerti soluzzjonijiet: f'dan l-eżempju, taħt il-baa' nsibu tliet tikek flok tnejn, biex l-ittra tiġi titlissen /p/. trażlitterabbli, bħal Ħong Kong — daqslikieku ż-żewġ nofsiet tal-isem huma kelma waħda, għax l-ispazju ma jaffettwax it-tlissin (iżda ji- bqa' indikat għall-għarfien grafiku). Fil-forma possibbli il-Kosta Rika, l-ewwel kelma tidher traduzzjoni, iżda din hija biss kumbinazzjoni; tali forma hija r-riżultat ta' sempliċi trażlit- terazzjoni. Jista' jkun li din il-kumbinazzjoni tgħin biex it-trażlitterazzjoni nilqgħuha aħjar, iżda l-bidla tas-C f'K xorta waħda ma toħloqx reżistenza grafika fil-Malti. Jew tal-anqas, mhuwiex adattament problematiku, jew oġġez- zjonabbli, daqs l-U P W. Il-każ ta' Puerto Rico huwa iktar kumpless. L- ewwel nett għax it-Taljan jaqleb l-ewwel nofs f'Porto u ma jmissx it-tieni nofs, daqslikieku l-gżira kienet imsemmija għal port bl-isem Ri- co pjuttost milli għal port sinjur, u allura, 'il- Port Rico jew Riko kieku tkun falsifikazzjoni. It-tieni raġuni hija politika — avolja din il-gżira titqies parti mid-dinja Latina (b'94.49, tal- popolazzjoni jitkellmu bl-Ispanjol bħala l- ilsien omm tagħhom), hija territorju tal-Istati Uniti. F'każ bħal dan, ikun diffiċli ħafna, anzi kontroproduċenti, li nisseparaw it-toponomija fiżika minn dik politika: għal gżira li mhijiex maqsuma bejn żewġ stati jew iktar, ma tantx jagħmel sens li l-isem tal-gżira jieħu forma dif- ferenti mill-isem tat-territorju. Billi Puerto Ri- co mhuwiex strettament pajjiż, ma nistgħux nibbażaw fuq il-forma Taljana, kif nagħmlu s- soltu għall-ismijiet tal-istati nazzjon. Dan ifis- ser li rridu nimportaw mill-forma Ingliża; l- isem Malti jibqa' kif jinkiteb bl-Ingliż, bħal toponimi oħra tal-Istati Uniti li jirrispettaw il- grafika oriġinali Spanjola, fosthom San Fran- cisco, El Paso, eċċ. Jew Los Angeles, proprja- ment trażlitterazzjoni, għax l-Ingliż waqqa' l- aċċent fuq l-A ta' 4ngeles. Hawnhekk jidħlu l-kumplessitajiet storiċi. Mal-iffirmar tat-Trattat ta' Pariġi fl-1898, l- Istati Uniti kienu biddlu l-isem tal-gżira għal Porto Rico, iżda marru lura għal Puerto Rico b'riżoluzzjoni tal-1931. Jista' jkun li l-isem Taljan ġej minn dak uffiċjali ta' qabel l-1931, u baqa' hekk għax jinħass naturali, l-istess bħalma Kosta tinżlilna sew fit-trażlitterazzjoni għal il-Kosta Rika. Li kieku stajna navviċinaw l-isem Puerto Rico bħala toponimu fiżiku indi- pendentement mis-sitwazzjoni politika, kienet tqum il-mistoqsija rigward it-trażlitterazzjoni għal 'Pwerto Riko, iżda mhuwiex il-każ. Xorta waħda, iktar 'il quddiem, se niġu f'punt fejn ikollna nindagaw iktar fuq il-limiti even- twali tat-trażlitterazzjoni. Hemm trażlitteraz- zjonijiet li jgħinu, li jħaffu l-qari, li jimportaw kelma mingħajr sforz żejjed jew tqanżiħ. Iżda hemm ukoll trażlitterazzjonijiet li jfixklu, li jistonaw wisq grafikament biex jintlaqgħu u jinħassu naturali. L-U li ssir W mhijiex proble- ma f'forom stabbiliti bħan-Nikaragwa, jew imqar, ma tantx toħloq reżistenza lejn it-tmiem ta' kelma, bħal fil-każ tal-gżira Antigwa, parti mill-istat Antigwa u Barbuda f'nofs il- Gżejjer ta' Taħt ir-Riħ. Iżda 'Pwerto, xi ftit forsi bħal 'mowbajl anki jekk din ġejja mit- tlissin Ingliż, tinħass stramba x'aktarx għax il- W donnha tagħti wisq piż grafiku lill-kelma f'dik il-pożizzjoni. (ii) Il-ħaġjonomi Id-devozzjoni tal-kolonizzaturi Kattoliċi lejn folla ta' evanġelizzazzjoni li segwew ir-rima tal-vjaġġi qaddisin, u l-missjonijiet ta' tagħhom, taw lok għat-tismija frekwenti tal- postijiet 'skoperti' għall-qaddis ta' preferenza ta' min inzerta kien qed 'jgħammed' l-art. Fil- Karibew insibu konċentrazzjoni partikolarment għolja ta' dawn il-ħaġjonomi. Kif rajna fl- artiklu dwar l-Amerka t'Isfel (l-aċċent ħarġa 13, p. 30), it-toponimi msemmija għal qaddisin ġeneralment nistgħu naqilbuhom, pereżempju Kap Santu Rokku. Spiss, madankollu, il-lingwa pont tħalli tali ismijiet fl-ilsien tal-post, kif kien il-każ tal-Golfi San Matias u San Jorge. Fost il-gżejjer Karibej li jġorru ħaġjonimu, l- iktar imsemmija, fis-sens li l-iktar familjari lil hinn mill-baħar u r-reġjun tagħhom jew tal- inqas l-iktar viżibbli fuq il-mapep, huma dawk li jinzertaw ukoll stati nazzjon (flimkien mal- gżejriet satelliti tagħhom): hemm il-gżejjer ta' Santa Luċija, San Vinċenz (u l-Grenadini), u San Kristofru (u Nevis), kollha traduċibbli u tradotti. Fil-każ tal-aħħar, bl-Ingliż jikkoeżis- tu l-ismijiet Saint Christopher u Saint Kitts (and Nevis), bil-kelma Kitts ġejja mit-taqsiriet Kit jew Kitt (biż-żieda tal-S ġenittiva), li kienu komuni fis-seklu 17; għaldaqstant, jaqbel li bil- Malti naċċettaw ukoll il-varjant San Kitts u Nevis. Anzi, dan il-varjant għandu jieħu l- preferenza, kif jiġri bl-Ingliż stess, għax Kitts hija iktar speċifika u tifforma parti importanti mill-identità tal-gżira. 3 Jew biex kieku nkunu preċiżi, ħaġjotoponimi, iżda fil- qasam tal-onomastika, il-forma l-qasira titqies biżżejjed biex tirreferi għall-ismijiet tal-postijiet. Ma jinqalbux, madankollu, dawk il-ħaġjonomi li l-Ingliż iħalli fil-lingwa uffiċjali tal-post, x'aktarx proprju għax huma ismijiet li jinħassu 'lokali' wisq biex jiġu adattati u adottati fi Isien ieħor: il-gżira Sint Eustatius, ngħidu aħna, meqjusa legalment bħala muniċipalità esterna tar-Renju tal-Olanda, iżżomm l-istess forma bl-Ingliż u bil-Malti. i Saint-Barthċlemv nd Fond Sint Maarten (NL) Saint-Barthċliċmv (FR) Dettall minn mappa politika, bl-Ingliż, ta' wħud mill- Antilli ż-Żgħar, fosthom gżejjer b'ħaġjonimu. Każ xi ftit kumpless, li b'ċertu mod huwa eċċezzjoni li tikkonferma r-regola, huwa dak li diġà rajna fil-kunsiderazzjoni (i) hawn fuq, il- gżira San Martin. Dan l-isem huwa tradott mill-Ingliż Saint Martin, anki jekk l-Ingliż mhuwiex lingwa uffiċjali tal-post. Ftit fix- Xlokk minn San Martin, hemm gżejra oħra Nhar il-21 ta' Ottubru 2016 fil-Mużew Marittimu tal-Birgu, bħala parti mill-konferenza Dimensjonijiet Ġodda fit-Traduzzjoni f'Malta mtellgħa mill-Inizjamed f'isem id-Dipartiment tal-Malti tal-Kummissjoni Ewropea, tajt taħdita bl-isem 'Minn mappa għal mappa: it-traduzzjoni tkabbar il-gżejjer'. Hemm vidjo disponibbli fuq http://www.voutube.com/watch2v-rmAS5dNtRDR4 (21:00-37:15). msemmija għal qaddis, Saint-Barthċlemv (fil- fatt, Kristofru Kolombu għammed il-gżira bl- isem ta' ħuh Bartolomeo, permezz ta' isem qaddisu). Din il-gżira għandha isem Ingliż ukoll, St Barts jew St Barths, għalkemm dawn huma tikketti familjari kkalkati fuq it-taqsira Franċiża lokali Saint-Barth. L-isem proprju tal- gżira bl-Ingliż, u bil-Malti, jibqa' Saint- Barthċlemv. Din ir-regola ġenerali ta' ħaġjonomi li jinqalbu bil-Malti jekk diġà ġew tradotti fil-lingwa pont, jew li jibqgħu fil-lingwa pont fejn din tkun qed tirreproduċi l-kitba tal-isem fil-lingwa (lokali u/jew kolonjali) tal-post, tgħodd ukoll għal elementi ġeografiċi oħra lil hinn mill- gżejjer. Pereżempju, fit-tarf nett tal-Punent ta' Kuba, insibu l-Kap San Antonio. Dan l-artiklu ta' Antoine Cassar ikompli fil- ħarġa li jmiss Id-Dritt qatt ma jista' jkun mgħawweġ — Liġi u konswetudni, drawwa u użu Dr Alan Xuereb ID-DRITT U L-LIĠI awn id-distinzjonijiet huma favoriti ferm tal-avukati u anki ta' dawk li jqisu ruħhom bħala ġuristi jew bħala filosfi tad-dritt. Minkejja li fil-ħajja ta' kuljum dawn: it-termini huma użati b'mod interkambjabbli, fil-ħajja legali, filosofika jew politika għandhom tifsiriet distinti. Naf li f'din il-pubblikazzjoni mhux l-ewwel darba li ġie ttrattat dan is-suġġett b'riferiment partikolari għall-użu tat-terminu (Djritt kif distint mil-Liġi. Ma nagħmlux ħażin jekk infakkru ftit id-definizzjonijiet sabiex minn hemm imbagħad inkunu nistgħu niddiskutu d- distinzjonijiet. Il-kunċett ta' 'Liġi'' x'aktarx ġej mit-terminu Ligo. jew lex bil-Latin Skont l-imħallef Emeritus il-Professur Ġ. Mifsud Bonniċi d-Dritt jista' jiġi ddefinit bħala ''dik il-propożizzjoni, li hija miktuba jew li tista' tinkiteb, li tippreskrivi komportament ġust'. 2 Li għandu dejjem jinkiteb skont l-istess professur bid- €D' majjuskola. B'mod iktar utilitarju u sempliċi nirreferu għad-dritt kummerċjali, id-dritt ċivili, id-dritt kriminali, id-dritt kostituzzjonali, eċċ… dan ifisser li nkunu qegħdin nirreferu għal 'l- assjem tal-għarfien fuq suġġett'Ż kif deskritt f'ħarġa preċedenti ta' din il-pubblikazzjoni. Id- dritt, għalhekk, isir punt ta' riferiment ġuridiku fil-qasam partikolari li jirregola. Pereżempju, f'pajjiżna għandna d-dritt ċivili, li jinkludi l- leġiżlazzjoni,' id-dottrina u l-ġurisprudenza kollha li tirregola l-qasam ċivili bħal, ngħidu aħna, l-istitut tal-adozzjoni, id-divorzju, il- wirt, il-bejgħ u x-xiri, il-kiri, eċċ. F'dan l-eżempju qed nifhmu d-Dritt bħala 'Law' u mhux bħala 'Trights' jew inkella jeddijiet. B'mod sempliċi qed ngħidu li d-dritt huwa sett ta' regoli preskrittivi, xi wħud leġiżlattivi, xi wħud oħra ''maħluqa' jew fiċċarati' mill-ġurisprudenza u/jew mid- dottrina. L-idea ewlenija hija li dak li huwa edritt' ma jistax ikun 'mgħawweġ' u għaldaqstant, b'mod iktar filosofiku, għandu jkun ġust. Leġiżlazzjoni ta' pajjiż li tikkristallizza ruħha f'Att jew regolament hija eżempju ta' liġi pożittivaf ta' biċċa mid-dritt f'dak il-qasam. Jekk dik il-leġiżlazzjoni tikser xi wieħed mill-kanoni ġenerali tad-dritt f'dak il-qasam li tirregola, jew inkella ta' xi regola iktar fundamentali, bħal ngħidu aħna l- Kostituzzjoni' ta' dik is-sistema legali, din il- $ Ara Sammut, Dr Mark A. — l-awtur jissuġġerixxi validament li għandna nużaw dritt meta fil-lingwa li nkunu qed nittraduċu minnha jkollna 'Diritto, Droit, Derecho…' jew Recht fil-Ġermaniż. 4Il-liġi, ir-regolamenti, eċċ. $ Lectures tal-Filosofija tad-Dritt, Ottubru 1989. 6 Intiża bħala 'regola pożitata', miktuba u promulgata. 7 Ara Xuereb, Dr Alan, teżi tal-M.Phil. The relationship between unjust laws and unconstitutional Acts, l- Università ta' Malta, 2004. leġiżlazzjoni tista' tiġi kkontestata l-validità tagħha u anki annullata mill-qorti kompetenti. Dan iseħħ peress li, minkejja li dik ir-regola jkollha saħħa ta' liġi, għaliex tkun għaddiet mill-fażijiet ta' promulgazzjoni kollha stabbiliti u imposti minn dik is-sistema, il-kontenut jew l-effetti tagħha jmorru kontra r-regoli l-oħra tad-dritt nazzjonali ta' dak l-Istat. Jista' jiġri wkoll li jkun hemm sitwazzjoni fejn il-liġi kkontestata ma tmur kontra ebda regola tad-dritt intern nazzjonali, iżda tkun tikser xi trattat jew konvenzjoni internazzjonali li dak l- Istat ikun impenja ruħu li josserva. Hawnhekk, l-istrumenti għall-kontestazzjoni jistgħu jkunu simili perċ differenti mill-mekkaniżmi legali li semmejt fil-każ ta' meta tinkiser regola tad- dritt intern. Huwa importanti li dan il-punt jinftiehem sew sabiex kull traduzzjoni ssir f'dan l-isfond legali u mhux biss 'mekkanikament' kif kultant jista' jiġri lil kulħadd. L-argument jikkomplika ruħu iktar meta ma' dawn id-distinzjonijiet ta' natura legali tiżdied oħra iktar filosofika: il-moralità. Jeżisti dibattitu fid-dinja legali, wieħed kontinwu, bejn dawk li jissejħu pożittivisti u l-oħrajn li huma ġustnaturalisti .. Il-ġuristi pożittivisti, bħal Kelsen, Hart u Raz, jaraw lill-ġuristi ġustnaturalisti, bħal San Tumas (fil-Medjuevu) u Finnis (kontemporanju), bħala xi ftit inġenwi 5 Hemm żewġ skejjel prinċipali fil-qasam tal-filosofija tad-dritt. B'mod issemplifikat immens hemm dik l- iskola Pożittivista li temmen li kull preskrizzjoni leġiżlattiva hija liġi indipendentement mill-kontenut tagħha u dik Ġustnaturalista li temmen li l-kontenut jista' jċaħħad preskrizzjoni leġiżlattiva milli tikseb l- istatus ta' liġi. jew x'aktarx li ma jagħmlux distinzjoni bejn ir- realtà legali u dik morali. U meta nitħaddtu dwar distinzjonijiet bejn pożittiviżmu u naturaliżmu l-eżempju li jiġini f'moħħi huwa dak tal-liġijiet antisemiti ppromulgati mill- Partit Nazzjonali Soċjalista Ġermaniż fl- 193317 Dan huwa eżempju tajjeb biex nispjegaw kif xi liġijiet jistgħu jkunu perfettament validi mill-forma u l-proċedura segwita u fl-istess ħin ma jkunux jistgħu jissejħu ''Dritt'. Din it-taqbida bejn liġijiet 'mgħawġa' u d- Dritt mhijiex ġdida. Pereżempju, San Tumas ta' Akwinu kien tal-fehma li ''Lex inivsta non est lex''7 jiġifieri liġi li mhijiex ġusta mhijiex liġi. Għal dawk il-ġustnaturalisti puristi din il- frażi hija kważi emblematika ta' kif għandha timxi soċjetà. Fil-fehma tiegħi ħafna mill- kunċetti sostantivi kostituzzjonali li jeżistu llum, bħalma huma ċerti garanziji għar-rispett tad-drittijiet tal-bniedem u oħrajn, huma evoluzzjoni ta' dan il-prinċipju. Madankollu, din il-frażi, għalkemm romantikament sabiħa, Wiederherstellung des Berufsbeamtentums, Il-Liġi għar-Restawr tas-Servizz Pubbliku Professjonali, 7 ta' April 1933. Eżempji oħrajn huma l-Jim Crow Laws li jippreċedu l-leġiżlazzjoni Nazzjonal Soċjalisti, vide: — http://www.ferris.edu/ jimcrow/what.htm. Sun, 1935: anki jekk mhux dritt, liġi inġusta għandha effetti fuq min hu suġġett għaliha x'aktarx għandha nuqqas inerenti fiha. Jiġifieri li liġi, anki jekk mhix dritt, anki jekk tiġi annullata qisha qatt ma eżistiet, għall-perjodu li tkun fis-seħħ, ikollha s-saħħa ta' liġi daqs kwalunkwe liġi li tkun kompatibbli mal- ordinament ġuridiku intern. Fi kliem ieħor tkun liġi vinkolanti. Jiġifieri San Tumas f'din il- frażi jidher li qisu ma kienx qed jieħu inkunsiderazzjoni d-dimensjoni temporali ta' liġi. Jew forsi ma kienx qed jenfasizzaha. Għaldaqstant, tqum il-kwistjoni ta' jekk fil- perjodu li din il-liġi inġusta tkun fis-seħħ għandhiex natura ta' liġi jew le. Għal San Tumas m'għandhiex. Għan-Nażisti u l-vittmi tagħhom il-validità tal-liġijiet kienet reali ferm. Għaldaqstant, forsi l-espressjoni iktar storikament korretta ta' din il-frażi tista' tkun 'Lex inivsta non est Ivs'l Madankollu, ninsab ċert li San Tumas kellu proprju dan il-kunċett f'moħħu u ried jenfasizza kemm hija abbominevoli liġi li hija inġusta. L-UŻU, L-UŻANZI U L-KONSWETUDNI Jeżistu, imbagħad, ftit distinzjonijiet fini bejn użanzi, użijiet u użi li bl-Ingliż jikkorrispondu f'dik l-ordni bħala ''customs', ''usages' u Ċuses', Użu — use Nibda bl-ewwel kunċett li huwa l-iktar wieħed użat (sic) jiġifieri dak ta' 'użi' (uses). Dan sempliċiment ifisser il-modi preżumibbilment diversi ta' kif jiġi mħaddem oġġett jew kunċett partikolari. Fi kliem ieħor, x'tista' tagħmel bih dan l-oġġett jew dan il-kunċett. Fil-fatt fl- Għarbi t-terminu ''użu' jista' jiġi tradott bħala Jexiul (istagħmael). Użanzil'— usages Dan huwa mod ta' kif isiru l-affarijiet li jkunu saru drawwa jew prassi (1)eVI — Al-Agħraaf) pero ma jkunx għadu akkwista (neċessarjament) is-saħħa ta' konswetudni u allura jkun għadu ma sarx legalment rilevanti. Konswetudni — custom Il-konswetudni espressa fil-lingwa Ingliża bħala custom hija aspett ferm importanti tal- univers legali, partikolarment fil-qasam kummerċjali. Interessanti ferm huwa li t- terminu użat fl-Għarbi għall-kunċett ta' konswetudni huwa 'urf' (221) li jfisser ukoll għerf (knowledge) ta' dik is-soċjetà Il-konswetudni tirreferi għal regola li tkun ilha teżisti għal ħafna snin, tant li tkun kisbet is- saħħa ta' liġi. Konswetudni ġeneralment ikollha l-karatteristiċi li ġejjin: . tkun liġi mhux miktuba, jiġifieri mhux regolata permezz ta' leġiżlazzjoni; . tkun ċerta billi tiddefinixxi b'mod ċar il- prinċipju jew regola tal-konswetudni; . tkun żgura fl-applikazzjoni tagħha f'kull każ partikolari sabiex tindika b'ċertezza d-drittijiet mogħtija mill-konswetudni; u . tkun ilha teżisti mingħajr interruzzjoni għal numru ta' snin. Konswetudni li jkollha dawn il-karatteristiċi tista' tkun rikonoxxuta u infurzata mill-Qrati Maltin jekk il-kwistjoni titressaq quddiemhom. Il-Liġi Kummerċjali hija qasam tal-liġi fejn il- konswetudni tista' tiġi applikata. Fil-fatt, fl-ordinament ġuridiku Malti huma l- ewwel u. l-iktar fil-Kodiċi Kummerċjali u cioċ l-Kapitolu 13 tal-Liġijiet ta' Malta fejn fl-Artikolu 3 insibu: —F'affarijiet ta' kummerċ, tgħodd il-liġi tal- kummerċ: Iżda, fejn din il-liġi ma tiddisponix, jgħodd l-użu tal-kummerċ, u, fin-nuqqas ta' dan l-użu, tgħodd il-liġi ċivili. Fil-verżjoni Ingliża ta' dan il-Kodiċi, l- espressjoni użata hija 'usages': Fl-interpretazzjoni ta'dawn: il-kunċetti f'perspettiva usa' minn dik. tal-kodiċi kummerċjali, it-terminu użat f'dan il-kuntest Ea żan użu qed jirreferi 'konswetudni', u mhux ta' użu jew użanzi. għall-kunċett ta Fil-fatt, skont din l-interpretazzjoni, l-użu (sic) tat-terminu 'użu' mhux feliċi biex tiddeskrivi 'usages' f'din id-dispożizzjoni. Riferiment ieħor jinsab fil-Kapitolu 434, l-Att Dwar Kodiċi ta' Kondotta Għal Sistema ta' Riservazzjoni Komputerizzata. $ app-lomdċitemid-89004l-2 Jekk wieħed jagħti daqqa t'għajn ħafifa lejn il- Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali u s- sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea mill-ewwel nintebħu li ''customarv law''' tiġi ħafna drabi tradotta: dawn ir-regoli huma l-espressjoni tad-dritt internazzjonali ġenerali ta' konswetudni.''$ Naturalment, hemm ħafna iktar eżempji li wieħed jista' jsib dwar dan is-suġġett. Fost l- oħrajn, fid-dritt Brittaniku, fejn hemm diversi pubbliku internazzjonali, fejn kellek ċerti prattiki li kienu saru regoli stabbiliti. Ovvjament, f'dan l-artiklu ma nistgħux nesploraw fid-dettall kull aspett ta' dawn id- distinzjonijiet. Madankollu, nittama li għall- inqas tfajt ftit dawl fuq għaliex dawn id- distinzjonijiet huma importanti. Dr Alan Xuereb huwa ġurista lingwista mal-Qorti tal- Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea u membru tal-Oxford Philosophical Societv. 1 Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali — Jżżiskinen — 4 ta' Settembru 2014. Sophia Marie Nicole Sanders vs David Verhaegen (C- 400/13) u Barbara Huber vs Manfred Huber (C-408/13). '$ Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (it-Tielet Awla) tas-6 ta' Frar 2014. L-anatomija u l-produzzjoni tat-tjur inn mindu t-traduzzjoni għall- Malti ħadet spinta 'l quddiem bid- dħul ta' Malta fl-Unjoni Ewropea, inħasset aktar il-ħtieġa li jkollna f'idejna glossarji tekniċi u komprensivi bil-Malti f'ħafna oqsma diversi, fost dawn fil-qasam tal- agrikoltura. Glossarju ta' termini agrikoli jista' jkun ta' ħtieġa għal ħafna persuni, mhux biss għal dawk li jaħdmu fit-traduzzjoni imma anke għal dawk in-nies li jiktbu fuq is-settur agrikolu, li jaħdmu fih u anke għal dawk li jiktbu letteratura li għandha x'taqsam mal- agrikoltura. L-agrikoltura dejjem kienet settur li jinteressa- ni. Minn mindu kont tfajjel kont inqatta' ħafna ġranet għand in-nanniet, niġri fl-għelieqi li llum sfortunatament ma għadhomx aktar. L- interess f'dan is-settur kompla żdied meta sibt ruħi naħdem fil-Kulleġġ tal-Agrikoltura. Hawn ġejt aktar f'kuntatt mill-qrib ma' nies li jaħdmu f'dan is-settur. Affaxxinajt ruħi meta smajthom jużaw termini agrikoli bil-Malti. F'ċerti setturi, fosthom fl-agrikoltura, il-lingwa Maltija hija għanja fit-terminoloġija teknika imma sfortu- natament din tkun magħrufa kważi esklużiva- ment min-nies midħla ta' dan is-settur. Hu im- portanti li nies li jiktbu jew jittraduċu materjal relatat mal-agrikoltura li jużaw it-terminoloġija Maltija li ilha magħna għal ħafna snin ma jħos- sux il-bżonn li jissellfu termini minn lingwi oħrajn. Dan mhux biss jgħin biex jużaw termi- noloġija Maltija imma jgħin ukoll biex din it- terminoloġija ma tibqax tintuża biss min-nies li jaħdmu fis-settur agrikolu bir-riskju li tintilef darba għal dejjem. Dan kien l-għan prinċipali li wassalni naħdem fuq glossarju tekniku dwar is-settur agrikolu bħala parti mix-xogħol li ridt nippreżenta għall-grad ta' MA fit-Traduzzjoni. Il-glossarju tekniku Ix-xogħol li ppreżentajt jien kien jiffoka fuq l- anatomija u l-produzzjoni tat-tjur. L-għażla waqgħet fuq dan is-settur wara li ġie f'idi do- kument ċkejken b'termini li jintużaw fl- anatomija tat-tjur tradotti b'diversi lingwi Ew- ropej. Irraġunajt li hi ħasra li l-Malti mhux inkluż meta jeżistu termini Maltin għall-istess kliem. Għalhekk mill-ewwel għamilt il-ħsieb li bħala teżi għall- grad ta' MA fit-Traduzzjoni nibda naħdem fuq glossarju tekniku li jiġbor fih termini Maltin użati mhux biss fl-anatomija tat-tjur imma an- ke kliem tekniku Malti użat fil-produzzjoni tat- tjur. Meta bdejt ix-xogħol fuq dan il-glossarju, kien hemm oqsma li mexxejt sew fuqhom imma kien hemm oħrajn li ħabbtuni ftit mhux ħażin. L-inqas oqsma li ħabbtuni kienu dawk fejn tidħol l-anatomija. Dan għax ħafna mit-termini użati huma l-istess bħal fl-anatomija tal- bnedmin u allura faċli ssib ekwivalenza Malti- ja għat-termini użati. Ma jfissirx li kollox kien ward u żahar għax xorta waħda kien hemm termini li ħabbtuni biex ħriġt l-ekwivalenza Maltija għalihom. Pereżempju kien hemm il- każ ta' ''saddle' li jiena ttraduċejtha bħala 'rasblu', 'oviduct' li jien ittraduċejt bħala 'kanal slovarju' u oħrajn. L-aktar qasam li ħab- batni kien meta ġejt biex nittraduċi termini li jintużaw fl-għalf tat-tjur. Naħseb li fil-lingwa Maltija ftit tajna attenzjoni lil dan il-qasam tant li ħafna kliem li jintuża hu kliem li ħallejnieh jidħol mill-Ingliż. Dan anke għax l-għalf li llum il-ġurnata jingħata lit-tjur hu għalf ip- proċessat u mhux kif kienu jużaw missirijietna meta kienu jrabbu t-tjur fuq l-ikel tal-mejda li kien jibqgħalhom. B'hekk, it-terminoloġija f'dan il-qasam hi pjuttost riċenti u allura għad ma kellniex ekwivalenza Maltija għaliha. Ma- danakollu ppruvajt noħloq ekwivalenza għal termini użati fl-għalf tat-tjur billi mhux biss rajt x'jingħad min-nies li jaħdmu f'dan il- qasam imma anke billi użajt kliem diġà eżi- stenti minflok irrikorrejt għat-terminu Ingliż. Hekk pereżempju għall-kelma Ingliża 'pellets' użajt 'żibeġ'. Wasalt għal din id-deċiżjoni wara li rajt l-għamla u kif jiġi deskritt dan it-tip ta' għalf. L-għalf tat-tjur Ir-riżorsi li ħdimt bihom Għal dan il-glossarju użajt diversi riżorsi sa- biex nittraduċi t-termini li għażilt mill-Ingliż għall-Malti. L-akbar riżorsa li sibt kienet in- nies li jaħdmu f'dan il-qasam. Huma l-esperti f'dan is-settur u mhux l-ewwel darba li tawni termini li huma jużaw ta' spiss bejniethom u li ma sibthom fl-ebda dizzjunarju, ktieb, artiklu jew sit fuq l-internet. Niżżi ħajr lis-Sur John L. Bonnici, li tani għajnuna siewja fejn tidħol in- formazzjoni speċjalizzata f'dan il-qasam. Użajt ħafna drabi d-dizzjunarji, partikolarment tal-Prof. Joseph Aquilina kif ukoll id- dizzjunarju u teżawru ta' Mario Serracino- Inglott. F'ħafna każi adottajt u użajt it-terminu li jagħtu huma għalkemm mhux dejjem qbilt magħhom. Użajt kotba u artikli li jittrattaw speċifikament it-tjur sabiex minnhom nieħu t- terminoloġija użata tradizzjonalment fil-Malti. Fost dawn ta' min insemmi l-ktieb 'Qiegħda fil-Ponta ta' Lsieni' ta' Ġużi Gatt u artikli mik- tuba fir-rivista 'Biedja u Sajd' li kienet toħroġ mill-Ministeru għall-Affarijiet Rurali u l- Ambjent. Użajt ukoll dizzjunarji tat-Taljan u l-Franċiż. Dawn kienu utli meta ma sibtx kelma Maltija għal terminoloġija barranija u allura ridt nis- suġġerixxi ekwivalenza Maltija. Permezz ta' dawn id-dizzjunarji studjajt l-etimoloġija tal- kelma barranija u rajt kif stajt noħloq kelma Maltija minnha. Dan ovvjament għamiltu bl- għajnuna kbira li tani t-tutur tiegħi, Dr Antho- nv Aquilina, speċjalment fejn tidħol il-lingwa Franċiża. Matul dan ix-xogħol, waħda mill-ewwel diffi- kultajiet li ltqajt magħha kienet kif se nittraduċi l-kelma 'poultrv'. Bl-Ingliż din il-kelma tirre- feri għat-tjur li jitrabbew fl-irziezet jew fid-djar għall-produzzjoni tal-bajd u/jew għal-laħam. L-għażla li kelli kienet bejn il-kelma 'tjur' u l- kelma 'pollam'. Iddeċidejt li nagħżel l-ewwel kelma, jiġifieri 'tjur), għax in-nies midħla f'dan il-qasam jużaw din il-kelma u ħadd minnhom ma juża l-kelma 'pollam'. Barra minn hekk ma qgħadtx kull darba nikteb 'tjur li jitrabbew fl-irziezet' meta ġejt biex nittraduċi 'poultrv' għaliex ħassejt li fil-kuntest ta' dan il- glossarju li jiġbor fih termini relatati mal- anatomija u l-produzzjoni tat-tjur kienet ovvja li l-kelma 'tjur' qed tirreferi għat-tjur imrobbija fl-irziezet. F'dan il-glossarju ppruvajt nuża kemm jista' jkun kliem Semitiku minflok dak Rumanz fit- traduzzjoni tat-termini. faċli. Din hija kwistjoni ta' preferenza li jien għandi għall-kliem ta' nisel Semitiku u anke għax inħoss li dan il-kliem kien ilu li sar parti mil-lingwa Maltija. Madanakollu, għalkemm ippreferejt il-kliem Semitiku, ma għamiltx dan b'detriment għas-sens tal-kelma u fejn kien hemm bżonn użajt kliem li mhux ta' nisel Se- mitiku. Diffikultà li ltqajt magħha f'dan ir- rigward kienet meta ġejt biex nagħti t- traduzzjoni tal-kelma 'animals'. Bħala traduzz- joni stajt użajt il-kelma Semitika 'bhejjem', perċ għażilt li f'dan il-każ nuża l-kelma Maltija ta' nisel. Din il- konklużjoni wasalt għaliha meta rajt li ħafna nies fis-settur tal-agrikoltura jużaw il-kelma 'bhima' għal annimal pjuttost kbir u b'erba' saqajn. Billi fil-każ tiegħi l-kelma Ingliża 'animals' kienet qed tirreferi għat-tjur, użajt il- kelma 'annimali'. Ma setax jonqos ukoll li, bħal kull traduttur ieħor, niltaqa' ma' kliem li ma għandniex ter- minoloġija għalih bil-Malti. Hekk pereżempju ġrali meta ġejt biex nittraduċi l-kelma 'snood'. Ekwivalenza bil-Malti għaliha ma sibtx. L- għażla kienet jekk noħloqx terminu bil-Malti għaliha bbażat fuq l-etimoloġija ta' kelma bar- ranija jew nużax il-kelma Ingliża miktuba fo- netikament bil-Malti. Rajt li jekk nuża l-kelma Ingliża kien ikun hemm ftit diffikultà minħab- ba li l-kelma ma kienx ikollha plural li jsegwi r-regoli ta' kliem Malti. Wara li rajt it-tifsira ta' 'snood' b'lingwi differenti, iddeċidejt li niġġenera terminu bil-Malti ('reżilju') fuq dak Franċiż 'rċsilk' għax rajt li għall-kelma li kont se nissuġġerixxi ma kienx ħa jkun hemm diffi- kultà meta jkun hemm il-bżonn li jissawwar il- plural tagħha. Dan għaliex il-kelma li qed nis- suġġerixxi ssegwi faċilment ir-regoli kif jis- sawwar il-plural ta' kliem Malti. Inħoss li meta terminu ma jkunx jeżisti bil-Malti, it-tradutturi ma għandhomx jibżgħu joħolqu termini ġodda Maltin ibbażati fuq l-etimoloġija ta' kelma ta' lingwa barranija sakemm dan it-terminu jkun isegwi faċilment ir-regoli ta' kliem Malti. Għalkemm dan il-kliem jieħu ż-żmien biex jiġi aċċettat, fil-fehma tiegħi jkun aħjar milli nis- piċċaw bi kliem Ingliż miktub bil-Malti li ma jsegwux regoli stabbiliti fil-grammatika Malti- ja tant li jkollna noħolqu eċċezzjonijiet għali- hom. Konklużjoni Nittama li dan ix-xogħol ikun utli mhux biss għat-tradutturi fix-xogħol tagħhom speċjalment meta jiġu biex jittraduċu materjal li għandu x'jaqsam mas-settur tal-produzzjoni u t- trobbija tat-tjur, imma wkoll għal dawk kollha li għandhom għal qalbhom il-lingwa Maltija. Xtaqt nuri b'mod konkret li l-lingwa Maltija hija għanja f'terminoloġija teknika u allura m'hemmx il-ħtieġa li nużaw kliem bl-Ingliż. Fejn it-terminoloġija kienet teżisti diġà ġbartha minn sorsi differenti u fejn ma kinitx teżisti tajt is-suġġerimenti tiegħi. Dan il-glossarju għadu mhux ippubblikat imma kien ippreżentat biss lill-Università ta' Malta bħala parti mill-kors tiegħi għall-grad ta' MA fit-Traduzzjoni. Nix- tieq li jiġi ppubblikat għax jista' jkun ta' għaj- nuna għal ħafna. Ix-xewqa tiegħi hi li nkompli naħdem fuq xogħol simili imma f'settur diffe- renti mill-qasam tal-agrikoltura. Diġà hemm ħsieb iberren f'moħħi li sa issa għad ma kellix iċ-ċans li nibda naħdem fuqu. Jalla jirnexxili nwettaq dan il-ħsieb ħalli terminoloġija oħra f'settur differenti tal-agrikoltura tinġabar flim- kien, tintuża u allura tinfirex aktar. N.B. Il-fehmiet espressi f'dan l-artiklu huma esklussi- vament tal-awtur u bl-ebda mod ma huma riflessjoni tad-Dipartiment tal-Malti tad-Direttorat tat- Traduzzjoni tal-Kummissjoni Ewropea. L-artiklu hu intiż għal skop ta' diskussjoni u informazzjoni. Juan Debono huwa lettur mal-MCAST fiċ-Ċentru tal- Agrikoltura, l-Akwatika u x-Xjenza tal-Annimali li jagħmel parti mill-Istitut tax-Xjenza Applikata. MILL-GĦATBA 'L BARRA Aspetti oħra L-aġġornament ortografiku fil-lingwi: kapriċċ Chervl Caruana uma bosta dawk il-lingwi li minn żmien għal żmien: isirilhom aġġornament. Fil-ħarġa li għaddiet ta' l-aċċent' Stephanie Bugeja spjegat fuq fuq l-aħħar żviluppi fil-lingwa ta' Moliċre u spjegatilna kif kwalunkwe reżistenza li wieħed jista' jkollu fil-konfront ta' bidliet fil-lingwa miktuba tisfuma fix-xejn meta dak li jkun jesponi ruħu għal dak li jiġri f'lingwi differenti'. Kollu minnu, u kif tkompli tikteb l-awtriċi, ta' sikwit 'id-diffikultajiet li niltaqgħu magħhom f'lingwa partikulari ma jkunux jitbiegħdu ħafna minn dawk preżenti f'lingwi oħrajn'. Meta nsiru nafu x'inhu għaddej fil-lingwi tal- ġirien, nifhmu aktar dak li qiegħed jiġri fil- lingwa li nħaddnu f'darna, u forsi naslu biex naċċettawh b'aktar faċilità. Ma mmorrux wisq 'il bogħod. Dan spiss jiġri lilna t-tradutturi meta jkollna xi dokument diffiċli x'nittraduċu: jekk sħabna t-tradutturi barranin jgħidulna li d- dokument li qed ikidd lilna hu għadma iebsa għalihom ukoll, bħal donnu nserrħu rasna li m'aħniex weħidna. Meta xi snin ilu kont interpretu, ġieli kien ikollna ninterpretaw diskorsi li kien ikun fihom x'tomgħod. ' Il-ħarġa nru 15: http://ec.europa.eu/translation/maltese/ magazine/documents/laccent 15 mt.pdf, p. 35. ta' solidarjetà bejnietna, minn kabina għall- oħra, kienet tkun biżżejjed biex inqawwu qalb xulxin meta ffaċċjati bl-iebes. Il-Malti mhuwiex waħdu Lil hinn mill-ambjent tax-xogħol, aħna u nirkbu l-mewġ tal-ħajja ta' kuljum, ilkoll jagħtina wens li nkunu nafu li m'aħniex weħidna, li bħalna hemm oħrajn li jinsabu f'dgħajsa bħal tagħna, jaqdfu fl-istess baħar magħna. Il-lingwi ħajjin għandhom mid- dgħajjes li jbaħħru fl-istess ilmijiet, dawk taż- żminijiet moderni tal-lum. Biex inkun aktar preċiża, il-lingwi qishom bħas-sottomarin Nawtilus frott l-immaġinazzjoni ta' Jules Verne fi '20,000 Leagues Under the Sea'. Il- motto tan-Nawtilus kien ''Mobilis in Mobilf' li tradott mil-Latin ifisser jiċċaqlaq f'dak li jiċċaqlaq', appuntu għaliex il-bastiment ta' taħt il-baħar kien maħluq biex jiċċaqlaq mal- kurrent tal-element mobbli li huwa l-baħar. Bħan-Nawtilus, kull lingwa ħajja hija ddeterminata u kkundizzjonata mill-element li fih taġixxi, appuntu dak taż-żmiem li fih tkun qiegħda tintuża. Qed ngħixu f'dinja li kulma jmur qiegħda dejjem tinbidel, bi kliem mill- Ingliż fuq l-għatba tal-bieb li kultant iħabbat tnejn il-ħabbata u jistenna bl-akbar sabar li dak il-bieb jinfetaħlu beraħ. Jekk min-naħa tagħna nibqgħu nwebbsu rasna u dik iċ-ċavetta fis- sokra ma ndawruhiex, il-kliem mill-Ingliż mhux se jaħsibha darbtejn biex juża l-forza biex jidħol, imqar mit-tieqa. Kull lingwa ħajja, bis-sewwa jew bid-dnewwa, jeħtiġilha tgħaddi minn proċess ta' aġġornament maż-żminijiet tal-lum. Bl-istess. mod, bastiment bħan- Nawtilus, minn żmien għal żmien, jeħtieġ li jsirulu xi 'aġġustamenti'. Jekk għal xi raġuni ma jsirulux fiż-żmien opportun, jeżisti s-sogru kbir li l-mezz li jrid jaqdina ma jibqax jiffunzjona kif suppost u jegħreq. Sabiex ma tistaġnax u tadatta għaż-żminijiet, kull lingwa ħajja teħtieġ il-'Kaptan Nemo' tagħha li jiggwidaha fi proċess ta aġġornament strutturat, spjegat sew U mqassam tul perjodu ta' żmien stipulat. Ħidma ta' din ix- xorta qiegħda ssir bħalissa f'pajjiżna bid- Deċiżjonijiet 2 li qegħdin jissawru mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti. Il-każ tal-Portugiż Bħalma spjegajt aktar 'il fuq, ma nixtieqx nillimita ruħi għall-erba' ħitan ta' pajjiżna. Se nimraħ daqsxejn aktar 'il bogħod, sewwa sew lejn il-Portugall, imma wkoll lejn il-Brażil. Biex nasal jeħtieġli l-ewwel ngħaddi minn bejn l-istrett ta' Ġibiltà u l-famużi kolonni ta' Erkole li, bl-iskrizzjoni mnaqqxa fuqhom ''non plus ultra' (timraħx aktar lil hinn), jaf jerġa' jibdieli u naqa' fin-nassa tar-reżistenza, tal- istaġnar, tal-biża' mill-bidla… Iżda le, bħal baħri mhux biss tal-bnazzi, se nisma' minflok mit-tqanqila ta' Ulisse lill-baħħara li kienu jinsabu miegħu bejn sema u ilma f'dak l-istrett bejn Sevilla u Ceuta, dejjem skont dak li jgħidilna Dante Alighieri fil-Canto XXVI tad- Divina Commedia: Qisu daqsxejn in-nisel tagħkom sewwa: le, ma sirtux biex tgħixu bħala bhejjem, iżda biex timxu wara l-għerf u s-sewwa. (il-versi 118-120 mit-traduzzjoni ta' Erin Serracino Inglott). Fil-paragrafi li ġejjin, se nagħti ħarsa lejn il- proċess li għaddiet minnu l-lingwa ta' Camċes tul dawn l-aħħar snin. Nixtieq nagħti r- raġunijiet għaliex sar dan il-proċess, kif ukoll xi eżempji tat-tibdiliet ewlenin li ddaħħlu fil- Portugiż permezz tal-Ftehim il-ġdid dwar l- ortografija tal-1990. Skont stimi reċenti, il-lingwa Portugiża hija mitkellma minn aktar minn 240 miljun ruħ. Hija t-tielet lingwa Ewropea l-aktar mitkellma fid-dinja, wara l-Ingliż u l- Ispanjol, u hija s-sitt lingwa fost il-lingwi l- aktar mitkellma globalment. L-għan ewlieni wara l-Ftehim il-ġdid dwar l- ortografija tal-Lingwa Portugiża kien li jippromwovi l-unifikazzjoni tal-ortografija tal- Portugiż bejn it-tmien pajjiżi li għandhom il- Portugiż bħala l-ilsien uffiċjali tagħhom, jiġifieri l-Portugall, il-Brażil, l-Angola, Cape Verde, il-Guinea-Bissau, il-Mozambique, Sào Tomċ u Principe u Timor-Leste. L-ebda riforma tal-ortografija ma tkun waħda faċli anki meta tkun tinvolvi biss pajjiż wieħed, aħseb u ara meta jkun hemm tmien pajjiżi li jridu jaqblu dwar ortografija waħda komuni. Għaldaqstant, m'għandniex xi ngħidu, ir- riforma tal-ortografija tal-Portugiż ma seħħitx mil-lum għal għada. Minkejja li l-għadd ta' kliem li ġarrab tibdil radikali fl-ortografija tiegħu kien jammonta biss għal madwar 290 tal-vokabularju kollu tal- Portugiż, il-konsegwenzi u l-implikazzjonijiet li dan il-proġett kellu fuq il-ħajja ta' kuljum tan-nies kienu ferm akbar minn hekk. Ir- reżistenza fost dawk kollha li jitkellmu l- Portugiż kienet tassew kbira. Dan minħabba l- impatt li din ir-riforma kellha fuq il- komunikazzjoni globali, id-dokumenti legali u l-prattiki ġuridiċi, kif ukoll fuq in-negozju. Anki jekk din ir-riforma kellha l-għan nobbli li fuq medda twila ta' żmien tiffaċilita l- komunikazzjoni bejn il-pajjiżi li għandhom il- Portugiż bħala l-lingwa uffiċjali tagħhom, fuq medda iqsar ta' żmien il-loġistika kkumplikata ta' aġġornament ta' lingwa uffiċjali kienet tirrikjedi perjodu ta' tranżizzjoni għall- implimentazzjoni. Fil-fatt, il-Portugall u l- Brażil kellhom perjodu ta' tranżizzjoni ta' sitt snin biex jadottaw it-tibdil kollu li sar fil- Ftehim. Sal-2015 setgħu jintużaw iż-żewġ ortografiji, jiġifieri dik biex ngħidulha hekk ta' qabel ir-riforma ortografika' u dik ''skont ir-riforma ortografika'. Matul dan il-perjodu, mhux kollox kien ward u żahar. Feġġew diversi polemiki u diskrepanzi li affettwaw fost l-oħrajn lis-settur tal- edukazzjoni, fosthom l-għalliema u t-tfal tal- iskola, kif ukoll lit-tradutturi. Mill-bidu tal- 2011, it-tfal tal-iskola bdew jiġu mgħallma l- ortografija l-ġdida tal-Portugiż iżda l-kotba u l- gazzetti kien għadhom qed jiġu ppubblikati bl- ortografija l-qadima. Din ir-riforma kellha impatt dirett fuq aktar minn 320 miljun ktieb bil-Portugiż. Barra minn hekk, bejn l-2009 u l- 2012, it-tradutturi Portugiżi, pereżempju, kellhom l-għażla li jagħmlu l-eżamijiet tagħhom bl-ortografija l-ġdida jew dik qadima. Wara l-2012, fl-eżamijiet kollha bdiet tintuża l- ortografija l-ġdida biss. Il-perjodu ta' tranżizzjoni ta' sitt snin ġie fi tmiemu fl-2015 u minn dakinhar 'il quddiem il-Ftehim sar obbligatorju. Qabel ma ngħaddi biex nagħti xi eżempji tat- tibdil li ġabet magħha l-ortografija l-ġdida tal- Portugiż, ta' min wieħed jispeċifika li r- riforma tal-ortografija ma bidlitx il-lingwa Portugiża bl-istess mod fil-pajjiżi kollha li semmejt aktar 'il fuq. Fil-Brażil, pereżempju, intlaqat minn tibdil daqs 0.500 tal-kliem, li jammonta għal madwar 2,000 kelma. Min- naħa l-oħra, fil-Portugall l-impatt kien ferm akbar għaliex inbidlu madwar 10,000 lessema, jiġifieri daqs 1.576 tal-kliem kollu fil-Portugiż. Fil-fatt kienu bosta dawk li laqqmu din ir- riforma bħala waħda li qarrbet aktar il-Portugiż Ewropew lejn il-Portugiż tal-Brażil jew fi tir-rebħa Brażiljani', li tant huma popolari fil-Portugall. kliem ieħor tat-teledrammi Dan għaliex bosta mill-modifiki introdotti fil- Portugiż permezz tal-Ftehim il-ġdid dwar l- ortografija huma msejsa fuq il-kriterju fonetiku, jiġifieri li jinkiteb biss skont kif jitlissen, u li dak li ma jitlissinx ma jinkitibx. Regola ortografika ta' din ix-xorta ilha sew stabbilita fil-Portugiż tal-Brażil. Il-konsonanti li ma jitlissnux, ma jinkitbux Madankollu, meta l-ittra titleħħen bħala konsonanti separata, din tibqa' tinkiteb anki jekk tkun tippreċedi waħda mill-ittri c, c jew t: il-kelma pacto tibqa' tinkiteb hekk u mhux żpato għaliex l-ittra c titleħħen meta titlissen. L-istess jgħodd għal kliem bħal ficcdo, rapto, nupcias, bactċria, eċċ. Fi qbil ma' din ir-regola ortografika, il-Ftehim il-ġdid introduċa wkoll il-possibbiltà ta varjanti: Skont ir-Riforma Ortografika Qabel ir-Riforma Skont ir-Riforma Kif tixhed it-tabella ta' hawn fuq, meta l-ittri c u p ikunu jinsabu qabel l-ittri c, c jew t, dawn jinkitbu skont kif jitlissnu. Jekk dawn il- konsonanti ma jitleħħnux fl-ebda pronunzja li teżisti tal-kelma, dawn ma jinkitbux. Iż-żewġ varjanti fl-eżempji indikati hawn fuq huma aċċettati t-tnejn li huma. Wieħed jista' jagħżel li jikteb jew li ma jiktibx il-konsonanti c. Din l-għażla għandha tirrifletti l-aktar pronunzja dominanti tal-kelma fil-pajjiż jew fiż-żona ġeografika, ngħidu aħna fil-Brażil detectar titlissen bil-konsonanti c imleħħna u b'hekk din tinkiteb, filwaqt li fil-Portugall jintuża l-varjant detetar. Peress li, kif spjegajt aktar 'il fuq, il-Ftehim il- ġdid dwar l-ortografija jagħti prijorità lill- kriterju fonetiku fuq dak etimoloġiku, meta jfeġġ dubju dwar il-pronunzja korretta ta' kelma partikolari, wieħed għandu dejjem jimxi mar-regola ġenerali li tgħid li l-pronunzja l- korretta hija dik tat-traskrizzjoni fonetika li tkun tinsab biswit il-kelma fid-dizzjunarji tal- lingwa Portugiża. Jitwessa' l-alfabett Portugiż Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika ortografija tal-lingwa oriġinali tagħhom kif ukoll bl-ortografija tal-Portugiż. Ġie deċiż li jintuża dejjem il-varjant tradizzjonali Portugiż f'toponimi fejn dan diġà jeżisti. Fil-każijiet li fihom dan ma jeżistix, tinżamm l-ortografija Permezz tal-Ftehim il-ġdid, l-ittri k, w u v saru uffiċjalment parti mill-alfabett Portugiż. B'hekk l-alfabett Portugiż żdied minn 23 għal 26 ittra. L-ittri k, w u v diġà kienu jintużaw fil- Portugiż qabel id-dħul fis-seħħ tal-Ftehim il- ġdid, ngħidu aħna fl-abbrevjazzjonijiet u akronimi (KLM, WWW, eċċ.) jew fis-simboli ta' kejl (km, kg, eċċ.) kif ukoll f'aġġettivi jew nomi mnissla minn ismijiet proprji jew kliem pereżempju barrani bħal kantiano u Bis-saħħa tal-Ftehim il-ġdid inqatgħet darba għal dejjem ukoll il-kwistjoni tat-toponimi, b'mod partikolari l-ismijiet tal-ibliet. Qabel il-Ftehim, b'mod: partikolari fil-Brażil, l- ismijiet tal-ibliet kienu jinkitbu kemm bl- oriġinali, pereżempju Washington, Buenos Aires, eċċ. Isem wieħed, ortografija waħda' L-ittra l-kbira tittiekel mill-ittra ż-żgħira Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika It-tabella ta' hawn fuq tixħet dawl fuq kif il- kliem li qabel kien jinkiteb b'ittra kapitali issa sar jinkiteb b'ittra żgħira. Dan il-kliem jinqasam fi tliet gruppi ewlenin: l-ismijiet tax- xhur tas-sena, tal-istaġuni u tad-direzzjonijiet tal-warda tar-rjieħ. L-aċċent — għajn ma tara, qalb ma tuġa'2 Skont ir-Riforma Ortografika Qabel ir-Riforma Ortografika para (prepożizzjoni) Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika Eles, elas Iċem Eles, elas leem Eles, elas crċem Eles, elas creem pelar) verb pelar) — pelo (prepożizzjoni artikolata porto) VĠO VOO pċla (mill-verb pelar) pela (mill-verb pelar)- pela (prepożizzjoni artiko- Eċċezzjoni għar-regola Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika L-implimentazzjoni tal-Ftehim il-ġdid fil- Portugiż fissret l-għibien għalkollox tal-aċċent differenzjali, bir-riżultat li issa fil-Portugiż ma hemm. l-ebda differenza grafika bejn pereżempju pelo (in-nom) u pelo (il- prepożizzjoni artikolata) fi frażijiet bħal '£ preciso escovar o pelo pelo menos uma vez por dia. Din il-modifika niżlet għasel ma', ngħidu aħna, l-istudenti tal-lingwa Portugiża li issa m'għandhomx għalfejn jibqgħu iħabblu rashom li jiftakru fejn iqiegħdu l-aċċent, iżda fl-istess waqt kienet sors ta' kontroversja kbira fost dawk li kienu mdorrijin jiddistingwu bejn dan il-kliem omografu billi jużaw l-aċċent grafiku. M'għadx hemm lanqas differenza bejn l-ortografija ta' polo fil-frażi 'Ele foi ao polo norte' u ''Ele gosta de jogar polo'. Għosfor ukoll l-aċċent ċirkumfless (acento circunflexo) mill-verbi li fl-infinittiv jispiċċaw b'-er bħal ler, crer u ver/prever fl-imperfett, ikkonjugati fit-tielet persuna plural, kif ukoll min-nom maskil voo. Eles, elas tċm (it-3€' pers. plural tal-verb ter fil- Preżent) Eles, elas tċm Eles, elas vċm (it-3€' pers. plural tal-verb vir fil- Preżent) Fl-ewwel eżempju ta' hawn fuq jinżamm l- aċċent ċirkumfless biex jiddistingwi bejn pr (il-verb fl-indikattiv) u por (il-prepożizzjoni). Fit-tieni eżempju, pode, it-tielet persuna singular tal-verb poder fil-perfett tibqa' tinkiteb bl-aċċent ċirkumfless biex fil-grafija tinżamm id-differenza bejn pċde u pode (it- tielet persuna singular tal-verb poder fl- imperfett). L-aħħar żewġ eżempji jirreferu għat-tielet persuna plural tal-verbi ter u vir fl- imperfett. Dawn jibqgħu jinkitbu bl-aċċent ċirkumfless li jindika d-differenza fl- ortografija tat-tielet persuna plural fl-imperfett — eles/elas tċm u eles/elas vċm u dik tat-tielet persuna singular fl-imperfett e/e/ela tem u ele/ ela vem. Skont ir-regoli l-ġodda, sparixxa wkoll l-aċċent grafiku mill-kliem b'aċċent li jaqa' fuq is- sillaba ta' qabel tal-aħħar bid-dittong oi f'pożizzjoni tonika. Dawn huma xi eżempji: Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika jibċia asterċide asteroide oħra, jekk ikunu jispiċċaw u jibdew b'ittri differenti, is-sing jaqa' u dawn l-elementi jitwaħħdu. Madankollu, jekk it-tieni element ikun jibda bl-/, is-sing jinżamm dejjem anki jekk il-prefiss ikun jispiċċa b'ittra differenti. Qabel ir-Riforma Skont ir-Riforma jċia joia paranċico paranoico herċico heroico Fil-Brażil, din ir-regola tapplika wkoll għall- kliem b'dittong ei f'pożizzjoni tonika li fil- Brażil kien jinkiteb bl-aċċent u issa beda jinkiteb mingħajru bħal fil-bqija tal-pajjiżi l- oħra li għandhom il-Portugiż bħala l-ilsien uffiċjali tagħhom. Qabel ir-Riforma Skont ir-Riforma Ortografika Ortografika assemblċia (Br.) assembleia idċia (Br.) ideia nuclċico (Br.) Sing ġej u ieħor sejjer — prefissl-kelma Fir-riforma ortografika tal-Portugiż iddaħħlet id-distinzjoni fl-użu tas-sing bejn kliem magħmul minn prefisslkelma. Iż-żewġ elementi jinfirdu permezz tas-sing jekk iż- żewġ elementi jkunu t-tnejn jispiċċaw u jibdew Min-naħa l- Meta l-prefiss ikun jispiċċa b'vokali u l- element segwenti jkun jibda bil-konsonanti r jew s, iż-żewġ elementi jitwaħħdu u l- konsonanti tirdoppja. Qabel ir-Riforma Skont ir-Riforma Iżda jibqa' jinżamm is-sing meta l-prefiss ikun sub jew sob, u l-kelma segwenti tkun tibda bil-konsonanti r, pereżempju: Qabel ir-Riforma Skont ir-Riforma Ortografika Ortografika sub-regiżo sub-regiżo sob-rota sob-rota e CPLP KAN Ppr tal-pċnz Sing ġej u ieħor sejjer — kliem kompost F'espressjonijiet. magħmula minn: kliem kompost li bejnu teżisti rabta, is-sing m'għadux jinkiteb aktar. Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika pċ-de-atleta pċ de atleta Xi eċċezzjonijiet: Skont ir-Riforma Ortografika Qabel ir-Riforma Ortografika Is-sing huwa fost wieħed mill-aktar elementi ortografiċi fil-Portugiż li ntlaqat minn tibdiliet f'din ir-riforma ortografika, liema tibdiliet qajmu għagħa kbir. Ir-regoli u t-tibdil kollu indikati hawn fuq, naturalment mhumiex eżawrjenti. Għal aktar eżempji u biex wieħed jidħol aktar fil-kif ta' din ir-riforma ortografika, is-sors ewlieni għandu jkun il- Ftehim dwar: l-Ortografija tal-Lingwa Portugiża tal-1990 disponibbli fil-portal onlajn Portugiża. Vokabularju Ortografiku Komuni tal-Lingwa Portugiża' wieħed isib aktar tagħrif dwar l- effetti tal-implimentazzjoni tal-Ftehim fuq l- tal-lingwa Fil-websajt tal- ortografija ta' kull wieħed mill-pajjiżi tal- Comunidade dos Paises de Lingua Portuguesa (CPLP). Il-Malti (u sħabu) fil-mera L-iskop ta' dan l-artiklu kien li jagħti ħarsa ġenerali ssimplifikata lejn il-modifiki ewlenin Ortografika tal- Portugiż. Jien tal-fehma li bħalma din il-lingwa introdotti mir-Riforma u tant oħrajn kellhom jaġġornaw ruħhom, il- Malti m'għandu xejn inqas. Ippruvajt niddeskrivi l-għamla l-aktar reċenti tal-lingwa Portugiża mal-ewwel daqqa t'għajn meta nħarsu lejn ix-xbieha mibdula tagħha fil-mera taż-żminijiet. Il-Prof. Manwel Mifsud fil- Forum tal-Qarrejja tal-Provi (grupp magħluq fil-Google Groups) ixebbah dizzjunarju jew grammatika ma' ritratt. Ir-ritratt huwa stampa tiegħek, imma stampa li ma tinbidilx. Il-mera, imma, differenti: tħobbha jew tobgħodha, ma tidħakx bik. Turik dik ix-xagħra bajda li tkun ħarġitlek u ma tostorx it-tikmixa li qabel ma kinitx hemm. l-aċċent Awwissu 2017 Sabiħa wisq din il-metafora ta' Mifsud: min jibqa' mqabbad mar-ritratt ta' tfulitu, imqar jekk mal- isbaħ wieħed, ikun qed iqarraq bih innifsu. L-istess jgħodd għal-lingwi. Riforma jew aġġornament ta' lingwa, bħal ngħidu aħna d-Deċiżjonijiet 1 u 2 tal-Malti jew il-Ftehim ortografiku l-ġdid tal-Portugiż, jirriflettu l-aktar xbieha reċenti tal-lingwa fil-mera taż-żminijiet. Għaldaqstant bħalma wieħed, irid jew ma jridx, ikollu jaċċetta l-immaġni mibdula tiegħu fil-mera, l-istess jeħtieġ li jaċċetta u jimplimenta dawk ir-regoli ortografiċi ġodda li jfeġġu tul iż-żminijiet u li jżidu xi sing ġdid fil-lingwi mimlija ħajja tagħna, jew għaliex le, ineħħulhom xi aċċent qadim li żmienu jkun għamlu. Lil min ma jaċċettax din il-bidla, x'aktarx għax laħaq rabat wisq qalbu ma' dak ir-ritratt qadim ta' tfulitu (anki jekk maħkum mit-trab), ngħidlu li mhuwiex waħdu. Il-kittieb Portugiż Josċ Saramago, f'mument forsi daqsxejn nostalġiku ta' saudade a la Portugiża, f'intervista dwar ir-riforma ortografika li dehret fil-gazzetta Publico' ftit taż-żmien qabel mewtu, stqarr dan li ġej: 'Jiena se nkompli nikteb bħalma dejjem ktibt, imbagħad inħalli f'idejn il-qarrejja tal-provi biex jieħdu ħsieb il-problema. ' Chervl Caruana hi traduttriċi mal-Kummissjoni Ewropea. Analoġija bejn kliem Franċiż u kliem Malti missellef mill- Ingliż -Ingliż fil-Malti theddida ontoloġika Ingliż li dieħel fil-Malti għandu jibqa' jitqies bħala kliem Ingliż jew bħala Malti2 Kif se jinkiteb7 Għandna nwarrbuh2 Għandna nħalluh7: Kemm huma fundamentali l- konsistenza u l-koerenza fl-adozzjoni tal-kliem missellef2 Meta se niddeċiedu u kif se tkun id- deċiżjoni7 Mistoqsijiet kemm trid; tweġibiet ukoll. Ninsabu f'dinja globalizzata u dawn il- mistoqsijiet. m'aħniex. qed: nagħmluhom weħidna. Lingwi oħrajn għaddejjin mill-istess proċess u fosthom insibu wkoll il-Franċiż li, sa ftit taż-żmien ilu, fil-livell internazzjonali — tal- anqas dak diplomatiku — kien jokkupa pożizzjoni simili għal dik li llum jinsab fiha l- Ingliż. Mela x'qed jiġri eżattament f'dan ir- rigward fil-lingwa ta' Moliċre2 F'Paris Match Belgigue,' artiklu ppubblikat f'Awwissu 2016 li ma fihx aktar minn 500 kelma u li jittratta prodott tal-make-up miktub mill-ġurnalista Belen Ucros, osservajt u analizzajt dan il-kliem missellef ta' nisel Ingliż: 2 Il-korsiv u l-grass użati minni. Le make up: Artiklu f'rivista Franċiża miżgħuda bi kliem ta' nisel Ingliż. Jekk inħarsu lejn Tabella 1 ninnotaw li minn madwar 500 kelma sibt biss Il-il kelma u frażi nominali waħda missellfa mill-Ingliż jew mill- Amerikan. Dan in-numru ma naħsibx li hu ta' theddida. Mill-11-il kelma li jidhru f'Tabella 1, 8 huma nomi, 2 huma verbi, u waħda hi aġġettiv. Il-frażi nominali tikkonsisti f'nom b'użu aġġettivali u f'nom. Dan ir-riżultat sintendi juri li l-aktar predominanti huma n- nomi. Frażijiet Aġġettivi Ta' min josserva li hawnhekk ma għandniex quddiemna test tradott iżda test miktub bil- Franċiż innifsu, bi stil ġurnalistiku, li l-iskop tiegħu hu li jagħti pubbliċità lill-eveliner li qed titħaddet dwaru Ucros. U billi l-artiklu hu wieħed pubbliċitarju kien ikun irrazzjonali min-naħa tagħha li tuża lessiku li ma jifhmu ħadd. Mela, a priori, wieħed jifhem li Ucros taf li l-lessiku missellef mill-Ingliż hu wieħed li jintuża frekwentement mill-qarrejja u ma jxekkilx il-komunikazzjoni miktuba meħtieġa għar-riklamar tal-prodott għall-bejgħ. F'Tabella 2 fil-paġna li jmiss qed nuri dettalji li sibt (i) fil-Petit Robert l (l-edizzjoni tal- 1977) u. (ii) http://dictionarv.reverso.net/french-spnonvms fil-websajt eżistenti li qed inqisu attwali. Bejnu u bejn l-edizzjoni tal-Petit Robert 1 hemm differenza ta' 40 sena. Fil-Petit Robert 1 insibu d-data reġistrata li fiha jkun daħal il-kliem — dettall importanti għax jagħtina idea bejn wieħed u ieħor meta dawn in-neoloġiżmi bdew jidhru fil-kitba. Interessanti ninnotaw pereżempju li n-nom maskil 'bluff' daħal fil-Franċiż fl-1840 u li dan kiseb xift funzjonali fl-1884 meta skont il-Petit Robert lI beda jintuża b'mod verbali. Jekk nimxu fuq dan l-eżempju nindunaw li n-nom 'booster' li daħal fl-1962 qed isegwi l-istess proċess ta' 'bluff' billi Ucros qed tużah bħala verb fl-2016 filwaqt li d-dizzjunarji, kemm stampati kif ukoll elettroniċi, ma jagħtuhx din il-funzjoni. In-nomi jinkitbu l-istess bħall- Ingliż, il-verbi jżommu l-għerq u jużaw l- inflezzjonijiet Franċiżi, l-aġġettiv. 'new- Vorkaises' u n-nom 'jetsetteuse' (it-tnejn li huma ibridi) jużaw rispettivament il-morfemi Franċiżi /aises/ u /euses/ man-nomi Anglo- Sassoni 'New Xork' u 'jet-setter' filwaqt li ż- żewġ nomi tal-frażi nominali huma miktubin bħall-Ingliż. Tabella 2' Lessema Traskrizzjoni Ġens Oriġini Data Sinonimi Fonetika' Reġistrata http://dictionarv.reverso.net/ french-svnonvms bluffer 9 bluffe ((blafe) mhux mill-Amerikan 1884 ċpater, intimider, frimer, esbroufer, booster /bustaen) mhux mill-Amerikan 1962 — applikabbli epeliner Tajlajnan) maskil mill-Ingliż 1962 khal fan (fan) maskil mill-Ingliż 1958 — interview (etenvju) femminil mill-Ingliż 1883 reportage, entretien, entrevue, tċte d tċte jetsetteuses (setsetazz) — — make-up artist ((mejkapartist) maskil — (fard, maquillage, barbouillage (b'referenza għall-make-up biss) femminil people' Ipipil) - - - - show-biz lfobiz) mill-Ingliż 1955 spectacle, panorama, variċtċ, Amerikan divertissement, cinċmatographe, Dawn il-ftit neoloġiżmi mill-Ingliż, użati minn Ucros, mas-snin ħolqu (jew qed joħolqu) aktar sinonimi ma' dawk li jidhru fl-aħħar kolonna ta' Tabella 2. Għalhekk ir-riflessjoni li wieħed jasal għaliha hi li l-pubbliku Franċiż assorba dan il-lessiku Ingliż u Ilum jikkunsidrah bħala parti integrali mid-diskors ta' kuljum. Dan li qed naraw f'Tabella 2 imur kontra l-perċezzjoni żbaljata ta' bosta ' Tagħrif misjub fl-edizzjoni tal-1977 tal-Petit Robert 1. $ Fil-każ tal-kliem Franċiż missellef mill-Ingliż li jinsab f'dawn is-sentenzi qed nipprovdi t-traskrizzjoni fonetika biex wieħed jieħu idea ta' kif dawn bejn wieħed u ieħor jinkitbu kieku kellha tiġi segwita n-nozzjoni li l-kliem għandu jinkiteb fonetikament. Għal raġunijiet ta' spazju f'dan l-artiklu ma nistax nelabora dwar l-ortografija. 6 Il-kelma people għandha użu limitat ħafna u tirriferi għal persuni ċelebri. Għalhekk, mil-lat pedagoġiku, jitgħallem il-Franċiż mhux biex barrani biss jeħtieġlu jimmemorizza l-lessiku — tradizzjonalment meqjus bħala Franċiż iżda wkoll li jkun jaf liema hu l- korpus ta' kliem missellef mill-Ingliż użat mill- Franċiżi. Jekk jien li naf il- Franċiż inkun Franza iżda ma nafx li 'eveliner' hi kelma li daħlet fil-Franċiż, jekk inkun irrid nixtri dan il- prodott kif se naqbad infisser lil tal-ħanut Biex nikkommunika jeħtieġli nkun naf li fil- Franċiż il-kelma saret tagħmel parti mil- lingwaġġ ta' kuljum, saret — bħalma jgħid Chomskv — parti mill-compċtence tal-Franċiżi nattivi li jeħtiġilha ssir parti mill-performance tal-kelliema barranin. B'analoġija ta' dan, fil- Malti jekk bħala traduttur jien u nittraduċi test mill-Ingliż inħalli 'roundabout' kif inhi dan ma jfissirx li ma traduċejthiex. Ifisser biss li jien għax kelliem nattiv tal-Malti naf li 'roundabout' daħlet fil-Malti u li din jifhimha kulħadd. U li 'roundabout' għaldaqstant hi wkoll kelma Maltija. Ironikament, it-theddida tinsab meta kliem missellef mill-Ingliż jitwarrab u floku nippruvaw noħolqu kliem li ma jifhmu ħadd jew li jispiċċa jitlef it-tifsira speċifika tiegħu u jingħata waħda ġenerali. Eż. 'homework' P terminu speċifiku fil-kuntest skolastiku, għal tip ta' xogħol partikulari distint mix-xogħol li jsir fil-klassi, jispiċċa biex isir wieħed ġenerali jekk jiġi tradott bħala xogħol tad-dar billi dan jista' jfisser kwalunkwe xogħol li jsir id-dar — a ġera SUL MES faċendi, manutenzjoni, eċċ.' Jew aktar gravi, jidhirli jien, meta kelma minn sors bl-Ingliż bħal 'interface' tiġi tradotta interfaċċa. Ma jistax jiġi aċċettat li, f'kuntest bilingwi Malti- Ingliż, jitwarrab kliem mill-Ingliż użat minn kulħadd biex jiddaħħal kliem mit-Taljan, lingwa li llum il-ġurnata m'għadx għandha koeżistenza attiva mal-Malti. Meta jsir dan tkun qed issir traduzzjoni tat-traduzzjoni billi 'interface' tkun qed tiġi tradotta mit-Taljan, meta t-Taljan mhux il-lingwa sors. Sfortunatament, meta niċħdu dan il-lessiku Malti missellef mill-Ingliż u nirrikorru lejn it- Taljan jew lejn tidwir bi kliem Semitiku ma nkunux għajr qed nimminaw l-eżistenza tal- Malti bħala lingwa mħallta. Bħala tradutturi għandna nagħmlu użu b'mod naturali minn dan il-kliem Ingliż li daħal jew dieħel fil-Malti. M'għandniex nirreżistuh.. 7 Aquilina fl-English-Maltese Dictionarv jagħti nota li tgħid: 'TIl-kelma homework fis-sens skolastiku daħlet fl- użu fil-Malti).7, p. 1370. mill-Ingliż jarrikkixxi l-lingwa billi jdaħħal sinonimi ġodda ma' dawk li diġà jeżistu. Assolutament mhux vera li kliem Franċiż kif ukoll Malti missellef mill-Ingliż jaqla' kliem diġà stabbilit fiż-żewġ lingwi. Neoloġiżmi mill-Ingliż jagħtuhom aktar flessibbiltà. Hi l- mentalità retrograda li nqisu dan il-kliem bħala intrużiv li jeħtiġilha titwarrab. L-aħħar osservazzjoni tiegħi hi li għalkemm il-Franċiż u l-Malti ilhom jissellfu kliem mill- Ingliż, mhumiex neċessarjament qed jissellfu l- istess kliem. Dan ifisser li fil-Malti l-kliem kollu missellef mill-Ingliż mhux bilfors jikkorrispondi mal-kliem kollu li jissellef il- Franċiż u, viċi versa, mhux il-kliem kollu li l- Malti. Studju interessanti jkun li wieħed janalizza liema mill-korpus ta' kliem missellef mill-Ingliż hu komuni bejn dawn iż-żewġ lingwi partikulari, eż. hawnhekk nistgħu ngħidu li 'eveliner' u 'bluff', fost oħrajn, huma komuni kemm għall-Malti kif ukoll għall- Franċiż filwaqt li 'people' s'issa għadha mhix' Il-messaġġ tiegħi hu li nħarsu lejn dak li qed jiġri f'lingwi oħrajn u nevitaw li nittraduċu kliem Ingliż li diġà infilsa jew li jista' jinfilsa ruħu fil-Malti. Meta nagħmlu dan inkunu qed neqirdu l-idjoma Maltija. Jekk dan l-appell jiġi osservat tibqa' biss il-problema ortografika. L- 9 Ftit kliem Franċiż ieħor missellef mill-Ingliż misjub f'Paris Match Belgique (764): best-seller, casting, blockbuster, hollvwoodien, parking, film, comics, box- office, clan, punchv, british, show, rock star, spoilers, club, clip, stand, overdose, managing director, private banker, dandv, tweets, leader, cocktail, hold-up, outsider, lobbies, lockdown, tunnel, made in China, bunker, pvjama, non-stop… essenzjali hu li, bħalma naraw fl-artiklu ta' Ucros, il-komunikazzjoni miktuba tkun tirrifletti b'mod awtentiku d-diskors mitkellem. Kliem ġdid meħtieġ f'kuntesti ġodda ta' kitba, jiġi minn fejn jiġi, jarrikkixxi l-lingwa billi joħloq sinonimi li jkabbru l-għażla lessikali u ma jwarrabx kliem diġà stabbilit. Għalhekk (bħalma jsir fil-Franċiż) kemm il-korsiv kif ukoll il-virgoletti m'għandhomx jintużaw, billi dawn jibagħtu l-messaġġ li l-kliem missellef ikun għadu ma ġiex integrat għalkollox. U dan ikun qed jinforza l-mentalità li jeħtiġilha tinbidel rigward l-assimilazzjoni ta' kliem missellef minn lingwi oħrajn. Le, kliem missellef mill-Ingliż mhux theddida ontoloġika għall-Malti: hu biss progress pragmatiku li jippreserva l-eżistenza tiegħu. Paul Zahra huwa. traduttur. mal-Unità Web. tal- Kummissjoni Ewropea. Il-Kanonku Ġann Piet Franġisk Agius de Soldanis, lessikografu u traduttur an l-aħħar reġa' kien hemm interess qawwi f'Ġann Piet Franġisk Agius de Soldanis wara li f'Novembru li għadda ġie ppubblikat għall-ewwel Ai ju darba d-dizzjunarju tiegħu, id- Damma'Ż Din hija t-tras- aħdem b'risq l-ilsie nazzjonali tagħna krizzjoni tal-ewwel: volum minn sett ta' erba' (Libr. Ms 143/i) li huwa Malti-Taljan- Latin, u li fih 1,036 paġna. It- tieni u t-tielet volumi huma Taljan-Latin-Malti filwaqt li r- raba' volum huwa Latin- Rosabelle Carabott tippreżenta kopja tad-Damma lill-President tar-Repubblika l- Taljan-Malti E.T. Marie Louise Coleiro Preca. C Dipartiment tal-Informazzjoni Din il-pubblikazzjoni hija frott ta' żewġ teżijiet tal-BA (Unuri) ta' żewġ studenti tal-Malti tal- Università ta' Malta — Joanne Trevisan u Rosabelle Carabott — li għamlu t-traskrizzjoni tad-Damma. Carabott imbagħad irrevediet u editjat il-verżjoni ppubblikata. Qabel din il-pubblikazzjoni, fl-2010 rajna l-ħarġa speċjali tal-Journal of Maltese Studies — Essavs on de Soldanis. Fl-2012 imbagħad ħarġet il-ġabra ta' papers 'De Soldanis — An eighteenth centurv intellectual' fl-okkażjoni tal-wirja intitolata ''Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis — an eighteenth centurv Gozitan, ecclesiastic and scholar' li saret biex tikkommemora t-300 sena minn twelidu. Gatt jgħidilna li għall-ewwel kien jikteb Agius biss iżda li mbagħad xtaqt jillatinizza kunjomu ''biex ikun bħan-nies kbar ta' dak iż- żmien'. Uża kunjom ommu (Sultana) minħabba li kunjomu ma setax jillatinizzah. Skont Ciappara, madankollu, kien jippreferi jiffirma bħala ''Francesco Agius' (2010: 35). 2 It-titlu proprja hu Damma tal-Kliem Kartaginis mscerred fel fom tal Maltin u Ghaucin, magħmula mel Kanoniku Gianfrangisku Agius Sultana, Ghauci. $ Din il-pubblikazzjoni tiġbor ħames kontribuzzjonijiet li erbgħa minnhom inqraw fil-Konferenza dwar Agius de Soldanis organizzata mid-Dipartiment tal-Malti tal-Università ta' Malta f'Mejju 2007 u biblijografija estensiva ħafna tax-xogħlijiet marbuta ma' isem de Soldanis. De Soldanis kien promotur ħabrieki tal-ilsien Malti. Kien konvint li l-Malti ġej direttament mill-ilsien Puniku u li seta' jgħin fl-istudju tal- lingwa Etruska. Kienet tagħtih ġewwa li l-Maltin ma tantx japprezzaw ilsienhom, iżda kiteb li l-grammatika li ħadem fuqha kienet se tressaq lin-nies lejn il-Malti u jibdew iħaddmuh aktar (Cassar Pullicino, 2010: 25- 26). Barra d-Damma, li l-ewwel volum tagħha ġie ppubblikat is-sena l-oħra, hu tana l-ewwel grammatika tal-Malti flimkien mal-alfabett Malti bil-karattri Latini bit-titlu Nuova Scuola di Grammatica per agevolmente apprendere la lingua Punica-Maltese li nsibuha fil-paġni 65- 117 tal-ktieb li ppubblika f'Ruma fl-1750 — magħruf l-aktar bħala Della Lingua Punica.' Ftit tas-snin wara, de Soldanis rreveda din il- grammatika u ħejja t-tieni edizzjoni tagħha li qatt ma ġiet ippubblikata. Fiha nsibu 44 lezzjoni tal-grammatika tal-Malti, it-tmien djalogi folkloristiċi tiegħu, li Ġużċ Cassar Pullicino ppubblika fl-1947, u xi talb maqlub għall-Malti. Id-Damma hija l-aqwa rabta ta' de Soldanis mat-traduzzjoni peress li hija għodda li taqdi perfettament it-tifsira ta' traduzzjoni espressa minn Umberto Eco: ''Translation is alwavs a shift, not between two languages, but between Dan għaliex f'din id-Damma de Soldanis mhux biss jagħti t-tifsira ta' ħafna mill-kliem użat fis-safef soċjali u l-oqsma ta' ħidma kollha ta' Malta tas-seklu 18, kif ġeneralment jagħmel dizzjunarju, imma jagħti wkoll ħafna informazzjoni storika u soċjali ta' żmienu li mhix strettament marbuta mat-tifsira tal-kliem. Dan jagħmlu permezz ta' entrati xi kultant twal mhux ħażin bħal fil-każ ta' Karrakka (p. 441) b'entrata itwal minn paġna jew bħal fil-każ ta' Mnaria (p. 607) b'entrata ta' paġna. Biagio Vella jgħid li d-Damma mhix sempliċi vokabularju jew damma ta' kliem imma jsejħilha 'encvclopaedic lexicon' (2012: 113). Għaldaqstant, fid-Damma naqraw mhux biss l- etimoloġija ta' ismijiet ta' ċerti bliet (casali), irħula u postijiet li għebu jew saħansitra għadhom magħna, imma nsibu wkoll ħjiel storiku dwarhom. Pereżempju, fil-każ ta' Birkarkara (p. 79), barra li jgħidilna minn fejn ġej l-isem, jgħidilna wkoll li dan il-casale m'għadux kbir bħal qabel peress li minnu nibtu casali oħrajn. Fil-każ ta' Bormla (p. 87), barra li jagħtina diversi tifsiriet tal-isem, jgħidilna wkoll li kien il-Gran Mastru Zondadari li taha l-isem Cospicua Città, belt popolatissima, speċjalment b'nies li għandhom negozju marittimu. Jgħidilna wkoll li jekk taqbad id- dgħajsa minn Bormla, fi kwarta tasal il-Belt. Interessanti wkoll l-entrata ta' Fe/fla (p. 235) fejn fost affarijiet oħrajn naqraw li kien hemm żmien meta fuqha kien hemm kappella u kien imur saċerdot iqaddes quddiesa fiha f'kull festa tal-preċett. Hemm ħafna iżjed entrati dwar bliet, irħula u lokalitajiet Maltin bħal Mdina (p. 551), Melliehha (p. 562), Mgar (p. 581), Msida (p. 632), Nascar (p. 646), Rabat (p. 680), ta Samra (p. 717), Scaghra tal-Ghażżenin (p. 724), Sakkaja (p. 715), Sannat (p. 718), Tok (p. 823) u ħafna oħrajn. L-istess jagħmel meta jiġi biex jagħti t-tifsiriet ta' kliem li jevoka drawwiet, użanzi, snajja' u ċelebrazzjonijiet. Fost dawn, jitkellem dwar il- Kokkagna (p. 479), l-arblu li fil-ponta tiegħu kien ikun hemm ċirku b'xi premjijiet imdendlin, bħal tiġieġ, ħajjin jew mejtin, vitelli, ngħaġ, ħrief, imtaten jew perżut, u n- nies (popolaccio) kienet tagħti s-salt biex tilħaqhom. Dan l-arblu kien jintrama nhar it- Tnejn tal-Karnival fil-pjazza quddiem il-bieb tal-Palazz Maġisterjali, il-Belt, bejn it-Teżor u l-Konservatorju. Bħala żieda li de Soldanis aktarx għamel żmien wara, jgħidilna li aktar tard din id-drawwa nqatgħet. Kuntrarjament għal dak li għamel Vassalli fil- Lexicon, fid-Damma de Soldanis ma daħħalx biss kliem ta' nisel semitiku iżda daħħal ukoll kliem ta' nisel Taljan. Bid-Damma u bil- grammatika — u allura bl-alfabett Malti b'karattri Latini — de Soldanis kien jemmen li ta soluzzjoni għall-problema li kien hemm fi żmienu għall-mod kif kienu jiġu mgħallma l- Latin u t-Taljan, fejn studenti li ma kinux midħla ta' dawn l-ilsna barranin kellhom jitgħallmuhom bil-Malti mingħajr ma kienu jifhmu eżatt x'qed jitgħallmu u għaldaqstant il- livell tat-tagħlim tat-Taljan u l-Latin kien jibqa' baxx. Iżda bis-saħħa tad-Damma, il- Kanonku Għawdxi kien jemmen li qed jgħin lill-istudenti tat-Taljan u l-Latin jifhmu aħjar il-kliem ġdid li kienu jiltaqgħu miegħu (Cassar Pullicino 2010: 30-31). Bis-saħħa ta' ittra li de Soldanis bagħat lil ħabibu Ignazio Saverio Mifsud fil-25 ta' Frar 1755, nafu li de Soldanis kien qed iħejji d- Damma u edizzjoni ġdida tal-grammatika li kien ħareġ fl-1750 magħrufa l-aktar bħala Nuova Scuola dell'antica lingua punica scoperta nel moderno parlare Maltese e Gozitano' (il-Manuskritt nru 144 tal-Bibljoteka Nazzjonali) (Cassar Pullicino 1947: 99-100). F'dan ix-xogħol, li minkejja jidher li tlesta għall-istampa qatt ma ġie ppubblikat, insibu t- traduzzjoni mil-Latin għall-Malti tal-Miserere (is-Salm 50) u tal-Litanija tal-Madonna. Insibu Wkoll il-qlib mit-Taljan għall-Malti tal- Missierna u talb ieħor (Cassar Pullicino 1980: 3). It-traduzzjoni tal-Miserere mil-Latin għall- Malti nsibuha fil-paġni 315-316 u tidher fuq żewġ kolonni: fuq ix-xellug naraw il-verżjoni bil-Latin u fuq il-lemin naraw dik bil-Malti ta' de Soldanis. Cassar Pullicino jgħidilna li 'Għad li t-traduzzjoni ma fihiex mertu letterarju kbir, de Soldanis fejn seta' pprova jinqeda bir-rima biex jikseb l-effetti li xtaq, għalkemm minnhom: infishom is-Salmi joqogħdu aktar fuq l-effett ritmiku milli fuq ir- rima'. Cassar Pullicino jkompli jgħidilna li 'xi drabi t-test Malti huwa paraffrażi, u f'xi versi l- awtur jitbiegħed sewwa mil-Latin tal- oriġinal' (1980: 3-4). Minkejja dan, Cassar Pullicino jqis din it-traduzzjoni ta' 'importanza storika' (1980: 5). Il-versi 3 u 4 mis-Salm 50 mqabbla ma' traduzzjonijiet oħra' It-traduttur It-traduzzjoni Is-sors u s-sena Ikollok ħniena minni, o Alla, fi tjubitek; Il-versi 3-4 mis-Salm 51: Bil-Malti tal- lum Aħsilni kollni mill-ħtija tiegħi; fil-kobor tal-ħniena tiegħek ħassar ħtijieti. meħuda minn www.laikos.org naddafni mid-dnub tiegħi. Ħenn menni, Muleja U bel-ħniena kbira tiegħak ħares lejja, L-ewwel versi tas-Salm 50$ kif traskritti minn Bel-ħniena kbira tiegħak, Cassar Pullicino (1980: 6) nem miserationum tuarum tenni :0). De Soldani dele iniquitatem meam. fija biex teċkien el-kufrija De Soldanis aktarx qaleb e Soldanis ij dos (U bħail-kburija tal-ħniena il-Miserere fl-1755. Tal- ostiogħpk parenteżi hija traduzzjoni qabbeżli l-ħżunija tiegħi). 1 l li , . Żid bel-ħniena' u aħselni alternattiva tal-istess versi quitate mea, et a peccato u med-dnub ent naddafni. mogħtija minn de Soldanis. me0 munda me. (Aħselni eżjed, u naddafni mel tina u med-dnub tiegħi): SALM. Ħinjna mvmni jkollok, ja Alla, bħal ma kbira hi vi finjna tinak. l U bfial bosta ma huma Iv amejjel tal finġna tinak barra neħħi xl btia tini, ' Ansvnni ukol aktar mvl btia tini, u naddafni mvd-dnub tini. Malġu nanraf jfna vi btia, u vd-dnub tini qġhed dejjem qoddkmi. L-ewwel versi tas-Salm 50' kif miġjuba fi Kib pl Cleardo Naudiji qari fuq bosta huejjeg mahtura mvn kotba ' F'ċerti edizzjonijiet dan is-salm jidher bħala s-Salm 50 u f'edizzjonijiet oħra jidher bħala s-Salm 51. Dan għaliex f'xi edizzjonijiet is-salmi jingħaddu skont il-Bibbja Lhudija, li mis-Salm 10 sas-Salm 147 hi dejjem wieħed 'il quddiem mill- verżjoni Griega u mill-Vulgata. Ir-raġuni hi li s-Salm 9 tal-Bibbja Griega, fil-Bibbja Lhudija jinqasam fis-Salmi 9 u 10. Min-naħa l-oħra, is-Salmi 146 u 147 tal-Bibbja Griega jingħaqdu f'Salm wieħed, is-Salm 147 tal-Bibbja Lhudija. ' Cassar Pullicino (1980: 3) jgħid li dawn is-salmi f'dan il-ktieb inqalbu minn Naudi iżda Cassar jgħidilna: L-awtur ta' dan ix-xogħol (il-ktieb) għadu mhux magħruf; probabbilment kien Dr Cleardo Naudi, iżda hawn min jgħid li hu ta' Vassalli. ('L-Istorja tal-Ilsien Malti': il-websajt uffiċjali tal-Akkademja tal-Malti). Bis-saħħa ta' sorsi differenti Vella jagħti tliet possibilitajiet: jista' jkun li dan il-ktieb hu ta' Naudi, jista' jkun ta' Vassalli u jista' jkun ukoll li la hu ta' wieħed u lanqas tal-ieħor (2005: 22). ' In-numri tal-versi li qed jidhru hawn ma jikkorrispondu ma' ebda kodifikazzjoni Biblika regolari. L- L-ewwel versi tas-Salm Tavlor Zibehi Id-dnub Ii għamel ma Belhsabes, u 1) katla ta Uris, ma jitlobx maħfra bid- 50: kif miġjuba fi Ctieb ġebħat, izda b'ruħ michsura, u kalb imghafgia. is-Salmi tas-Sultan 1. Li għamilt kalb visk hzunia i U minn dnubi ucoll naddafni lili imreechen ghadu (ia. U id-dnub tighi nilmhu dejjem Kighed haun koddiem ghainejja. 5OXkif miġjuba fi Kifeb JENN dalia, Va Alla, kif n-hi ħnientek: kif n-hi il-kotra. f 100 10 dalenia, u tal- ta' możdrietek neħħi il-ħtiviet tidi. RI LL n- Chirimoml 2 Aħselni taveb tafeb minn ħzuniti: u naddafni minn tar-RUN U Ghirimonx dnubi, tal-Knisva, fuq id-Drawa 3 Àaliesh vena nistqarr ħtivieti: uid dnub tiżi dejem tal-Knisja Mwabhda ta hu qoddiemi. l Ingilterra u ta' 1 4 Àalik waħdek vena dnibt, u deni ġamelt qoddiemek : ka fi Na Na sabiesh mseddaq tkun fil kliem tiġek, u safi tkun f' żamil UTC EW Is-Salmi da ħaqqek. Falzoni' SALM 51 50X kif. miġjuba. f'I/ David jistkarr dnubu u jitlob V Alla ti jaħfirlu u li ibiddillu kalbu. iil Jemmnu ma jidhirx fil-ktieb imma nafu fiċ-ċert li Mikiel Anġ Camilleri hu t-traduttur ta' dan il-kiteb u kulma fih: ara l- aċċent Nru 15 p. 32. iv eDjan il-ktieb, stampat Londra, ma fih imkien l-isem tat-traduttur, iżda mill-korrispondenza ta' dik is-Soċjetà (British and Foreign Bible Societv) nafu li t-traduttur kien Giovanni Falzon, Malti li dik il-ħabta kien joqgħod Tuneż.' Ara l- aċċent Nru 15 p. 32. Nixtieq nirringrazzja lis-Sa Marv Samut Tagliaferro tal-Melitensia tal-Librerija tal-Università ta' Malta talli għinitni nsib dan il-ktieb. ' In-numri tal-versi li qed jidhru hawn ma jikkorrispondu ma' ebda kodifikazzjoni Biblika regolari. Il-Missierna u talb ieħor maqlub għall-Malti Fost it-talb li hemm maqlub għall-Malti nsibu l- Missierna, maqluba mit-Taljan. Fi studju ta' tqabbil tat-traduzzjonijiet varji ta' din it-talba tant importanti għall-Insara, Cassar jgħidilna li: 'Agius de Soldanis jidher li kien l-ewwel wieħed li nqeda bil-formula 'la ddaħħalniex' (bix-x tan-negattiv, anki jekk jagħtiha sc a la Taljana). Cassar isemmi Wkoll l-influwenza Taljana li tidher ukoll fi-użu tal-gl (flok -Ij-) fil-kelma koglum (għal 'kuljum') (2013: 73). Maqlubin mit-Taljan għall-Malti nsibu wkoll l-Ave Maria, il-Kredu, is-Salve Regina u l-Att tal-Fidi, l- Att ta' Speranza u l-Att ta' Karità. Il-Litanija tal- Madonna nsibuha maqluba mil-Latin. Il-Missierna kif tin ħad ' la £ -Missi a ie ġej : Il-Missierna bit-Taljan tw iss 8, ħttps;/it-wikipedia.ore) PILKATAL-LLB $ Messierna li ent fe Smeuiet, Missierna li inti fis-smewwiet, sia santificato il tuo nome jetkaddes esmek, jitqaddes ismek, tiġi saltnatek, venga il tuo reano , tigi e Saltnatek, u Saltna Tighak.— (ikun li trid int, kif fis-sema hekkda fl-1… g TOBNO, ikun li tri tent, kif fe Sema hekda flart. art. sia fatta la tua volontà, come in cielo Chobzna ta koġfum, alihulna e lum, Ħobżna ta' kuljum, agħtina llum, Dacci o: lil a uotidiano u achfrelna dnubietna, kif ahhna n-ach- aħfrilna dnubietna, e ta ttianoii Tu Mi debiti , Fru lel min chata ghalina bħalma naħfru lil min hu ħati għalina, Iqi ; ; i Aakikaei L L - Tela si - come noi li rimettiamo ai nostri debitori, U le dachalniesc fe tagrif la ddaħħalniex fit-tiġrib, iżda eħlisna € non ci indurre in tentazione Eżda achlesna me deni. Traskrizzjoni tal-Litanija Om Gesukristu, Om tal-gkrazia t-Alla, Om tal endafa, Om ta scbubia, Om kat memsusa, Om kat mtabgħa Om tal mhhabba, Om tal ghageb, Om ta' min ħlakna, Om ta' min hlesna/salvana, Scebba kollok ghakal, Scebba ta min jati elkima, Scebba ta min ifahhrek, Scebba Kauua, Scebba hhanina, Xebba ta' min tafdak, Mera tal-hhak, Maghkad tal-għerf, Bedu tal-ferhh taghna, Parti mil-Litanija tal-Madonna Il-Litanija kif tingħad illum Omm ta' Kristu, (Omm il-Knisja,) Omm tal-grazzja t'Alla, Omm l-iżjed safja, Omm l-iżjed nadifa, Omm u xebba, Omm bla tebgħa, Omm li tistħoqq l-imħabba, Omm tal-għageb, (Omm tal-parir it-tajjeb,) Omm ta' min ħalaqna, Omm ta' min salvana, Xebba kollok għaqal, Xebba li tistħoqq kull qima, Xebba li tistħoqq kull foħrija, Xebba kollok setgħa, Xebba kollok ħniena, Xebba dejjem marbuta ma' Alla, Mera tal-qdusija, Tron tal-għerf, Bidu tal-ferħ tagħna, Il-Litanija bil-Latin Traskrizzjoni engħaitu, ahhna, turufnati ulied Eva. Verżjoni Slema ħelic Soltana hom el ħinena. ħeija gen kd fa i tas-Salve Regina ħleuua, u tama taħna slema ħelic. li nstabet enħaitu elli ħanna ulet Eua micuccijn died (i pu b Ħelilek netnehdu, u jq ml aj L- ki tas-sekli 17-18 nepcu fi edana alhut men tal becha. ei l tal-Karmelitani taħma-fetħ 6 ħanina 6 ħelua Virgini Sliem għalik, Sultana, omm tal-ħniena, ħajja, ħlewwa u tama tagħna. Sliem għalik, lilek Is-Salve Regina ingħajtu, aħna, turufnati, ulied Eva. Lilek nitniehdu, aħna li nibku u nolfqu f'dan il-wied tad- kif tingħad illum j dmugħ. (laikos.org) Ejja mela, avukata tagħna; dawwar lejna dawk l-għajnejn tiegħek tal-ħniena. Urina, wara dan it-turufnament, lil Ġesu frott imbierek tal-ġuf tiegħek, o ħanina, o pija, o ħelwa, Verġni Marija. l-aċċent Id-djalogi maqlubin mill-Malti għat-Taljan Fl-istess edizzjoni mhux ippubblikata tal- grammatika nsibu wkoll il-famużi djalogi folkloristiċi miktubin bil-Malti minn de Soldanis innifsu, bi traduzzjoni bit-Taljan ħdejhom. Traskrizzjoni sħiħa ta' dawn id- djalogi tagħtiha Rosabelle Carabott f''De Soldanis — An eighteenth centurv intellectual. Dawn id-djalogi jagħtuna ħjiel tal-ħajja soċjali tal-Maltin tat-tieni nofs tas-seklu 18. F'Della Lingua Punica li de Soldanis ippubblika fl- 1750 kien ħareġ tnejn oħrajn bħalhom imma iqsar. Cassar Pullicino, dak li kixifhom fl- 1947, jgħidilna li s-siwi ta' dawn id-djalogi qiegħed fil-fatt li: '(a) huma miktubin b'Malti idjomatiku għall-aħħar li nistgħu nqisuh bħala mera ta' kif kienu jitkellmu n-nies tal-poplu f'nofs is-seklu tmintax; (b) jixħtu dawl kbir fuq il-ħajja, ix-xogħol, is-snajja' u d-drawwiet Maltin ta' dak iż-żmien, u (ċ) juruna għidut u kliem li llum jew mietu jonkella nbidlu u nafuhom xott'oħra' (1947: 100). Fl-1971 dawn id-djalogi nqalbu għall-Ingliż u ġew ippubblikati minn David R. Marshall, li jqishom ta' importanza kbira anki minħabba raġunijiet lingwistiċi u soċjokulturali (1971: 1). Fl-1746 de Soldanis kien kiteb li l-Malti kien ġej mill-Għarbi — minn Għarbi maħlul u mħallat. Iżda ftit wara li kiteb dan, il-Kanonku Għawdxi biddel il-pożizzjoni tiegħu u beda jgħid li l-Malti ġej mill-Puniku. Biex isostni din il-fehma fl-1757 ħareġ l-'Annone Cartaginese'$ (Ciappara, 2010: 44). 6 t-titlu proprja hu Annone Cartaginese cioċ vera Iż-Żjara, il-pittura ta' Antoine Favrav. fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti. 'Id-Djalogi ta' De Soldanis' u l- pitturi ta' Favrav għandhom similaritajiet kbar. Dan kien ktieb ta' 132 paġna u skont Cachia 'ktieb fjask mill-akbar li qatt dehru' (1994: 96). Fih de Soldanis qaleb għall-Malti ta' żmienu xi sentenzi li Hanno jlissen bil-Puniku fil-ħames att tal-kummiedja 'Poenulus' ('Il- Kartaġiniż iż-Żgħir jew 'Il-Puniku ż-Żgħir). Il-kummiedja hija tad-drammaturgu Ruman Titus Maccius Plautus (madwar 254-184 QK). Cachia jsejjaħ din it-traduzzjoni 'taparsi' u jsostni li 'hija hekk imġebbda li bil-Malti stess bil-kemm tiftiehem, u trid tħares lejn dak li (de Soldanis) kiteb bit-Taljan biex tifhem x'qed jgħid. Imbagħad ma: hemm ebda korrispondenza bejn il-Malti ta' de Soldanis u l-Puniku ta' Hanno' (1994: 97). Li de Soldanis ma tax traduzzjoni tajba nafuh kemm mit-traduzzjonijiet li saru tul iż-żmien (għall-Ingliż u ilsna oħra) kif ukoll mit-traduzzjoni libera ta' xi wħud minn dan il-kliem Puniku minn Plautus stess fil-bidu tal- ewwel att. Cachia jgħid li 'De Soldanis ma riedx jammetti li Plautus ħallielna traduzzjoni tal-ewwel għaxar versi Puniċi u għalhekk ma tax kasha. Barra minn hekk, de Soldanis ma ndunax li ż-żewġ verżjonijiet tal- kliem Puniku jfissru bejn wieħed u ieħor l-istess, u għalhekk ħaseb li t-tieni verżjoni hija kontinwazzjoni tad-diskors ta' Hanno, u flok għaxar versi, poġġa f'ħalq Hanno 16-il vers' (1994: 97). Xi tagħrif dwar de Soldanis Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis twieled ir-Rabat, Għawdex, fil-31 ta' Ottubru 1712. Studja l-Latin u lingwi oħra f'Malta u ta' 17-il sena laħaq Kanonku tal-Knisja Kolleġjata ta' Għawdex meta kien għadu ma ġiex ordnat saċerdot. Studja l- filosofija u t-teoloġija fil-Kulleġġ tal-Ġiżwiti, il- 7 Belt Iggradwa fil-liġi mill-Università ta' Padova, l- 4 Italja. Kien membru ta' mill-anqas erba' akkademji Taljani li minnhom kien igawdi stima kbira u kien iżomm korrispondenza kontinwa ma' wħud mill- membri tagħhom. Fl-1763 inħatar l-ewwel librar tal-Bibljoteka Nazzjonali. Miet fit-30 ta' Jannar 1770 (Cassar Pullicino, 2010: 1). Fost il-ħafna xogħlijiet li kiteb insibu '/1 Gozo antico-moderno e sacro-profano', maqlub għall-Malti minn Dun Ġużepp Farrugia u ppubblikat bħala 'Għawdex bil-Ġrajja Tiegħu' mill-Istamperija tal-Gvern f'żewġ volumi: l-ewwel volum fl-1936 u t-tieni volum fl-1953. Edizzjoni facsimile taż-żewġ volumi ġiet ippubblikata f'volum wieħed fl-1999. Fl-istess sena Dun Anton Mercieca ħareġ traduzzjoni bl-Ingliż tal-verżjoni Maltija bħala 'Gozo: Ancient and Modern' (Cassar Pullicino, 2010: 150). L-istoriku eminenti, il-Prof. Frans Ciappara, jiddeskrivi lil de Soldanis bħala 'a walking encvclopaedia'. Jirrimarka li f'kitbietu de Soldanis kien ta' spiss jorbot ħsibijietu mal-argumenti tal- kittieba l-oħra li kien jistudja. Isejjaħlu wkoll 'bookworm' u jirrimarka kemm kien iħobb jikteb. Il- librerija kien jiftaħha għall-oħrajn ukoll, u kienet imkien fejn kienu jiltaqgħu l-istruwiti. Il-kobor tiegħu kien impressjona lin-nies ta' żmienu u jimpressjona lilna, illum (2010: 36). (Pubblikazzjoni tad- Dipartiment tal-Malti tal-Università ta' Malta bi sħab ma' Heritage Malta, l-Akkademja tal-Malti, il-Kunsill tal-Malti, BPC International, RIDT, il- Bibljoteka Nazzjonali u l-Ministeru ta' Għawdex.) L-Ilsien Malti — Il-Bieraħ u l-lum. Malta: Sensiela Kotba Soċjalisti, Maħruġ mid- Dipartiment tat-Tagħrif tal-Partit tal-Ħaddiema, 1994. Camilleri, Charlġ. L-Arkivju 7 (2016): 3-10. Cassar Pullicino, Ġużċ. Cassar Pullicino, Ġużċ. Cassar Pullicino, Ġużċ. 'Id-Djalogi ta' De Soldanis.' Cassar Pullicino, Ġużċ. 'Traduzzjoni tal-'Miserere' minn De Soldanis.' Il-Malti 56 (Settembru-Diċembru 1980): 3-8. Cassar, Mario. ''ill-Pater Noster bl-Ilsien Malti: Storja lingwistika.' Gatt, Ġużċ. F'Il-Malti — Rivista tal-Akkademja tal-Malti — Xogħlijiet magħżula ta' Ġużċ Gatt — Ħarġa Speċjali LXXXI 2010, editjat minn Toni Cortis, Reno Fenech, Olvin Vella, u William Zammit, 88-100. Malta: Akkademja tal-Malti flimkien mal-Klabb Kotba Maltin, 2010. Kiteb it-Talb ta' Aalenia, u tal-Aoti tas-Sagramenti u tar- Riti u Chirimonvl tal-Knisva, fuq id-Drawa tal- Knisva Mwahhda ta' l' Ingilterra u ta' U Irlanda: flimkien mas-Saltervii ew is-Salmi ta' David. Malta: Fli stamperia ta' M. Weiss, 1845. Ctieb is-Salmi tas-Sultan David u il Cantici. 'L-Ilsien Malti u l-Metodisti fl-ewwel nofs tas-Seklu Dsatax — Il-Kotba tal-iskola tal- Metodisti.' Il-Ġens Illum (it-2 ta' Lulju 2005): 22. Ivan Said hu traduttur mal-Kummissjoni Ewropea. Jekk tixtieq tikkontribwixxi f'dan il-bulettin: Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe. persuna li taġixxi f'isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista' jsir mit-tagħrif inkluż f'din il-pubblikazzjoni. Dan. il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni u lanqas is-servizzi tagħha ma huma marbutin b'xi mod jew ieħor mill- kontenut tiegħu.