Il-Ħuttafa B. l izi Birdi u il-magażin ta' Klabb Huttaf li) Barra l-għasafar komuni tas-soltu li jgħixu magħna jew li naraw fil-pases, kull sena jitfaċċaw ukoll xi speċi skarsi jew rari, kultant rarissmi wkoll. U min ikun b'xortih li jarahom ikollu tassew b'xiex jifraħ. Biex niftiehmu, il-berdwoċer ta' veru huwa dak jew dik li jitpaxxew b'KULL għasfur li josservaw, anke sempliċi għasfur tal-bejt li narawh madwarna kullimkien. Wara kollox, dak li huwa komuni llum mhux bilfors ħa jibqa' komuni dejjem. Nafu b'ħafna stejjer ta' għasafar li darba kienu komuni imma li mbagħad skarsaw u anke spiċċaw. Per eżempju fi żmien il-Kavallieri ċ-ċawla tant kienet komuni f'Malta li l-gvern kien jagħti flus għal kull waħda li tinqatell Għadda ż-żmien u ċ-ċawl ma baqax komuni, imma l-kaċċaturi baqgħu joqtluhom bl-addoċċ. U x'ġara2 Ħeqq, qatluhom kollha huxi Illum diffiċli biex titfaċċa ċawla Malta, għax iċ-ċawl mhux għasfur tal-passa. Għasafar oħrajn li darba kienu komuni f'Malta u li llum naqsu huma d-durrajsa, il-bufula ħamra u l-bilbla. Dawn ma naqsux minħabba l-kaċċa imma minħabba problemi oħrajn, fosthom il- bexx fir-raba', l-iżvilupp fil-kampanja, il-bdil fil-klima, u l-firien. Kif taqraw f'paġna 3, xi berdwoċers ħbieb tagħna dan l-aħħar raw żewġ għasafar rari mill-Afrika ta' Fuq. S'intendi meta jiġri hekk jibdew għaddejjin essemmessijiet bl-addoċċ, u fil-post malajr jinġabru berdwoċers oħrajn, ilkoll L-aħħar ċawla fil-Gżejjer Maltin inqatlet f'Għawdex fl-1956. X'ħasra. L akkaniti biex jilmħu huma l wkoll l-għasfur r-rari. Min jaf xi darba għadx -— a N jibdew għaddejjin — il- KI. messaġġi anke meta Għasfur tal-Bejili berdwoċerjilmaħxi għasfur L-Għals tad Oeine tal-bejtl Nisperaw li le, Raġel imbiddel. Tal-ġenniti għax ma rridux l-għasafar tal-bejt isiru rari wkoll. Gawdu n-natura kollha, ħbieb, anke l-iktar komuni. Ħattet qabel jitlaqi Għid lill-oħrajn, Cu. Ir-rundun żaqqu bajda (alpine swift) huwa wieħed mill- għasafar tal-passa li jgħaddu minn Malta fir-rebbiegħa u fil-Ħarifa. Jidher kull sena imma huwa ħafna inqas komuni minn kuġinuh ir-rundun komuni. Jingħaraf mill-ewwel minn dik iż-żaqq bajda tlellexi Ritratt ta' Aron Tanti Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid2 Avviżi Intervista ma' fjura Kulħadd bil-Bejta Arti Paġna Falko Iċ-Ċittadella Ċentrali Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Sħubija fi MALTA Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. il-Kuntatt indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl infoObirdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org OBirdLife Malta, April 2013 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Il-Ħuttafa 115 : April 2013 : pg L t I-Fkwl (i Wiiq il-Kxies Konna grupp sabiħ ta' 178 ruħ - numru rekord fil-fatt. Inġbarna r-Rabat fit-8.30am u nofs siegħa wara tlaqna nimxu. Waqfa d-Dwejra, oħra San Martin, u wasalna x-Xemxija ftit wara 12.30pm, għajjenin imma kuntenti. Fil-wasla ħadna xi rigali, imbagħad wieħed mir-ringers tal-BirdLife spjegalna dwar ir-ringing. Imbagħad ippruvajna nirringjaw lil Ħuttafu il-maskot tal-Klabb, fl-aħħar sibnielu ċurkett jiġihl :) 7) Kif tafu b'dawn il-mixjiet niġbru xi flus għall-proġetti tal-BirdLife - dis-sena l-flus ħa jintużaw biex nixtru apparat fotovoltajku għaċ-ċentru żgħir tar-ringing li l-BirdLife għandha fuq Kemmuna. Mill-Mixja ta' dakinhar inġabar total sabiħ ta' aż (f ĠA Grazzi wkoll lil Richard u l-membri kbar li dakinhar ukoll organizzaw mixja, minn Ħad-Dingli għal Għar Lapsi. U ġabru €450 oħral £1076 u inġabar bis-saħħa tat-tfal kollha li hawn $ Ciantar : Kristian Cini : Miriana Cini : Alexin Clinch : Zvelton Cortis - f'dil-lista. L-iktar li ġabret kienet Giulia Debattista Montalto (€100). Grazzi Giulia u t-tfal l-oħrajn kollha, u anke ġenituri u għalliema li ġew magħhom. Ħadu sehem ukoll sitt skejjel primarji. Grazzi wkoll lil-Leaders Christopher, Desirċe, Felix, Janet, Nicholas, Nicolette, Sivie, Timothv u Victor, kif ukoll lir-ringer Justin, u lil Steve, Helen u Michela mill- uffiċċju tal-BirdLife li attendew. Barra li iżgħar IŻ-Żeħiru, co - Fis-16 Marzu 2013 il-ħbieb tagħna Martin Austad u Nick Galea kienu r-riserva tal-Għadira u qalb folla runduni jagħqdu fuq rashom lemħu wieħed differenti. Kien rundun żgħir, għasfur rari sew għal pajjiżna. Ir-rundun żgħir jgħix f'xi nħawi tal-Afrika ta' Fuq, fosthom it-Tuneżija. Imma għalkemm mhux bogħod minna xorta rari narawh hawn Malta, għax ir-rundun żgħir tal-Afrika ta' Fuq ma tantx ipassi. oo U l-Istorbjużi Għasfur ieħor rari (mhux rari daqs ir-rundun żgħir perġ) li deher f'Marzu huwa t-trumbettier. Deher mill-inqas darbtejn - forsi kien l-istess għasfur, forsi tnejn differenti. Fit-23 tax- xahar, seħibna berdwoċer Adin Vella ra wieħed f'Ta' Cenċ f'Għawdex u ħadlu anke xi ritratti. It-trumbettier huwa wkoll għasfur mill-Afrika ta' Fuq, u wkoll mhux soltu jpassi. minn rundun komuni, tagħrfu wkoll minn dan U murl Kull sena narah fil-bandal xl Dawn l-aħbarijiet u anke ta' paġna 4 tajbin biex tużawhom l-iskola fl-Attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel minn BirdLife Malta u Bank of Valletta, bl-għajnuna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni. għan: INSKBISTE) Il-President Obama tal-Istati Uniti EA għadu kemm iddikjara ħames National Monuments ġodda. Dawn spiss jkunu xi bini storiku imma jafu jkunu wkoll xi biċċa art ġmielha b'veduti sbieħ. Fost dawn il-ħamsa fil- fatt hemm tnejn naturali. Waħda minnhom medda ġmielha tax-xmara Rio Grande, kollha natura u xenarju sabiħ, inkluż anke xi 'vulkani mejtin. It- tienu huma San Juan Islands, grupp ta' 450 gżira b'pajsaġġ tal-ġenn ta' muntanji, foresti, widien u xmajjar, baħar u bajjiet, fejn jgħixu ajkli, balieni u annimali oħrajn. National Monuments ma jkunux protetti daqs parks nazzjonali imma xorta ma jistax imur xi ħadd jibda jkisser, iniġġes u jibni fihom bl-addoċċ. Prosit ta' din Obamal Irridu iktar… Ir-raħal żgħir ta' Feldheim sar l-ewwel pa u l-uniku raħal fil-Ġermanja li rnexxielu jiġġenera l-eletriku kollu li għandu bżonn minn 'sorsi rinovabbli, fosthom ir-riħ u impjanti ta' biogas. Huwa raħal ta' xi 125 resident biss, imma huma Ikoll nies li kellhom biżżejjed kuraġġ biex jinqatgħu għal kollox mill-grid nazzjonali li jipprovdi d-dawl. Kull sena n-nies joqtlu mal-100 miljun kelb il-baħarl Minħabba dal-massakru l-klieb il-baħar naqsu sew. Minn 360 speċi ta' xark, daqs terz qegħdin fil-periklu li jispiċċaw minn wiċċ id-dinja. Minħabba l-fama ħażina li għandhom, il-klieb il-baħar ftit huma protetti għax ma tantx huma maħbubin. U tafu għalfejn injqatlu dawn ix- xarks kollha2 Biex joħdulhom il-fins… għall-brodul Vulkan li jkun instadd għal kollox u m'għadux jiżbroffa. Sorsi ta' enerġija li ma jinħlewx, per eżempju x-xemx, ir-riħ, l-ilma tax-xmajjar u l-mewġ. Spet eżotiku. Pet li ma jkunx tas-soltu, spiss ikun minn pajjiż tropikali, per eżempju pappagalli, sriep goffi, igwani, brimb kbir, gerriema (rodents), xadini, tigri, eċċ. Fix-xjenza l-kelma eżotiku tfisser ALJEN, speċi li tinġab minn art/ reġjun/baħar ieħor (il-maqlub ta' INDIĠENU). Dan l-aħħar, raġel Tajlandiż twaqqaf mill-pulizija tad- mi dwana fl-ajruport ta' Bangkok fit-Tajlandja, fittxewlu fil-bagalji u sabulu 54 fekruna żgħira. Ħaduhomlu u arrestaw lilu u mara oħra. Meta ċċekkjaw liem speċi ta' fkieren kienu sabu li kienu PLOUGHSHARE TORTOISE Astrochelvs vniphora, razza rari immens li tgħix fil-Madagaskar. Jaħsbu li minn din il-fekruna fid-dinja baqa' biss xi 400, jiġifieri dak il-ħalliel fil-bagalja kellu 1390 tal-popolazzjoni tad-dinjal Dawn kien bi ħsiebu jbigħhom u min jaf x'kemxa flus kien idaħħal minnhom. Imma b'xorti tajba nqabad u l-fkieren kellhom jirranġaw biex jibagħtuhom lura l-Madagaskar biex jinħelsu. Skont ir-Red Data Book tal-IUCN, din il-fekruna Jiġifieri f'periklu kbir li tinqered mid-dinja. In-negozju f'annimali li jinqabdu mis-selvaġġ huwa t-tielet l-ikbar negozju illegali fid-dinja (wara d-droga u l-armi). Dawn l-annimali jinbigħu jew lil ċirkli, żuwijiet u petshops jew inkella biex jinqatlu ħalli joħdulhom il-ġilda, l-għadam, il-qrun, eċċ. għal tiżjin jew taparsi mediċina. Fi kliem ieħor, dil-moħqrija u qtil ta' miljuni ta' annimali jsir kollu għall-hmerijiet li jivvinta l-bniedem, u mhux għal xi bżonn veru. Tal-mistħijal Iktar ma nies irabbu 'pets eżotiċi iktar ħa jkomplu t- jisparixxu annimali mid-dinja. waħda please ħalli mmorru Skont ir-Red Data Book dan ukoll huwa Kulħadd jaf x'inhu Kokatl għax huwa j- pappagall popolari. Fis-selvaġġ dan l-għasfur jgħix fl-Awstralja u n-New Guinea, u f'xi nħawi huwa komuni sew. Mhux hekk kuġinuh pero… Il-VELLOW-CRESTED COCKATOO (Cacatua sulphurea) jixbaħ ħafna lill-kokatl l-komuni imma huwa iżgħar u jgħix f'xi ġżejjer tal-Indoneżja. Dan l-għasfur ukoll jinżamm bħala pett imma ħafna drabi jinqabad mis- selvaġġ. Tant jinqabdu minnhom li din l-ispeċi issa kważi nqerdet mid-dinja. Fl-aħħar servej li għamlu biex jippruvaw jgħoddu kemm baqa', sabu total ta'… 107 għasfur. Jiġifieri f'perik— Il-Ħuttafa 115 : April 2013 : pS X'nista' nara tgħid7 jikteb Jason Aloisio Bħal daż-żmien fir-riserva naturali tal-Għadira, u ġieli anke fis-Simar, jitfaċċa xi girwiel. Għalkemm aħna narawh f'waħdiet jew f'numri żgħar, f'pajjiżi oħra jidher fi qtajjiet li ġieli jkun fihom eluf. Bħal ħafna għasafar tax-xtut, lewnu pjuttost mitfi, jagħti fil-kannella u l-griż. Dnub li f'Malta l-irġiel ma jidhrux bir-rix tas-sajf, iffullat madwar għonqhom (bħal tar-ritratt), għax barra li tagħrafhom minn seba' mili bogħod, ikun fihom tassew x'tara. Dan it-tiżjin jużawh biex jiġbdu n-nisa lejhom, u biex jagħmlu hekk, l-irġiel jinġabru flimkien u joqogħdu… jiftaħru b'rixhoml Il-girwiel jiekol l-aktar dud, ħniex u insetti. Fl-Ewropa jbejjet l-aktar fil-pajjiżi tat-tramuntana, u jbejjet ukoll fl-Asja. Ix-xitwa jqattagħha fl-Afrika, 'l isfel mid-deżert tas- Saħara, max-xatt tal-Indja u anke Poriei Ta f'parti żgħira mill-Awstralja. madwarna Ħaffu jekk tridu kopj għax kważi It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa Naħseb smiek spiċċalna. i EEM €5Uu tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. il-blow-drji : L mimiijà d ebsajt mimli ) l-frieħ. Ghal tti tan-natura l Jekk fil- ritra' hudin rr Maltija u M6. l gnien tagħkom qe jiha Malta, żuru la, te ba tant: ix jekk l-għasafar jaraw Baqgħalna Tistgħu tixtruh mill- ndħil min-nies trid xejn L mm 2: uffiċċju tal-BirdLife f'Ta' jta U l Toda ki lill-gazzetta, Mal l-aħħar koċċ Xbiex jew mir-riservi jmorru jibnu oħra x'imkien ieħor. r t I talli kull ġi ta u biex je Rieda : , , Agħti Pokna 7: IMgħa, L LL / Jew bil-posta billi tibagħtu U tkun ħasra jekk ikunu diġà biedu iex inkom. a Mill-BiraLifg ifittxu jitilqu ċekk ta' €1.80 (pagabbli lil u faqqsu xi f'rieħl fuq i ip. U ngħajim lej BirdLife Malta) fl-indirizz B ejna 3 se Mela attenti, owkejf jist TabUra Trrokna pl ħi hom ME Notebooj; Na Prezz l tal-ġenni Fl-aħħar ħarġa, ħarbilna, żball. F'paġna 11 flok ritratt ta' xebb ġibna ritratt ta' arbuxxell tax- xorbett. Skużawnal Dakinhar inqassmu l-istiker l 9 Klabb Ħuttaf numru 9. Ħuttaf j( Meta tagħmel ix-xita jiffurmaw ħafna għadajjar. fil-widien taf pajjiżna; imma kollha' jinxfujwara fitit ġimgħat jew xhur; Imma fin-risenvainaturali tal-Għadira hemm għadira permanenti), jiġifieri dinitkun bl-ilma s-sena kollha. Dan huwa ambjentirari fiMalta' u għalhekk in-natura' li tgħix hemm ma'tantx; issibha; fijpostiljiet oħrajn. Għalhekk in- naturalisti jħobbuh dal-post. U' kif inkunu hemm immorru wkoll passiġġata, mad-dawra: tar-riserva fejn hemm roqgħa xagħri sabiħa: Nispiċċaw xi 11am Mġa Ienl Il-Ħuttafa 115 : April 2013 : p6 Għandek hawn fuq, ma tafx taqra2 Sorrv, imma rrabjata u qalbi maqsuma. Għax għadha kemm ġiet familja bnedmin u serqet ħafna minn ħutil Ħeqq rawna sbieħ u qatgħu bukkett biex imorru jżejnu d-dar tagħhoml Mhux sew hux… Jiena fjura ma ssib bħali mkien iktar fid-dinja. Imma xi nies ikaxkru kull ma jogħġobhom. Mela xhiexi Għalhekk f'ismi hemm 'ta' Malta', hux. Jiena fjura tax-'xagħri imma ma nikbirx f'kull xagħra. Jiena diġà mħarsa kieku, imma n-nies jew ma jafux jew ma jimpurtahomx. Ħallini ara… Ċaw, u skużani jekk ħtaftek. Pjanta jew annimal li jinsabu f'post jew pajjiż wieħed, u mkien iktar fid-dinja. xagħri. Art bil-blat fil-wiċċ u bi ftit ħamrija fi xquq u rkejjen. Il-Ħuttafa 115 April 2013: p7 Kulhadd bil-bejta… Ir-rebbiegħa hija l-iktar żmien bieżel għal ħafna għasafar. Dan għaliex bħalissa ħafna minnhom jibnu l-bejta, I ibidu l-bajd u jrabbu familja. Il-bejtiet ivarjaw minn speċi għal oħra, u kif taraw minn dawn ir-ritratti, anke l-bajd ivarja ħafna fil-kulur. Dawn ir-ritratti ttieħdu b'attenzjoni kbira. Jekk issibu bejta tbegħdu minnha biex ma tisfrattawx il-familjal Spanish Għan Dan il- bajd id żambull (V A tuliw Qabblu n-numri . eD) biex taraw ta' min huma l-bejtiet. ji hi Il-bajd li nbidu Ħadd minnkom — aħna qisu ma jibni bejta I Jien inbid Iss, il-bejta perlini , l Għidu li tridu, Ħadd minnkom $ il-bajd li nbid g i Ti ' mżejna daqs l-ikbar bajd tiegħi għandha ma jbid bajd jien l-isbaħ iegħi. fostkoml k ill-à l daqs kemm tiegħi. ha bieb mill-ġenb. inbidu aħna. $ G Għawdex Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan- natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dil-paġna. Basta jkunu veru tagħkoml Tistgħu tibagħtuhom bil-posta jew imejl. Ta' Xbiex XBX 1120 Mhux faċli tarah dan l-annimal għax għandu kamuflaxx tajba ħafna. Kif taraw qisu zokkl Meta tkunu fil-kampanja Maltija tistennewx se taraw annimali kbar. Imxu bil-mod u imejl ħarsu sew lejn il-pjanti. Hemm il- £ . iimieigrettarmratia il-huttafaObirdlifemalta.org 23 X Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura. Ġurat ta' Rasu Twila Francesco Tanti'(5) Kartun ieħor ta' Askva Pizzuto Ef (17) Ġ 7 ta Tal Mal VA i Membri tal-Falko C jistgħu jattendu QX Ta ħarġiet taż-żgħar2 e j Wara xitwa twila reġgħet magħna r-rebbiegħa, u l-għasafar Falko hija t-taqsima għaż-żgħażagħ ta' Klabb Ħuttaf. Il-membri li għandhom 13-il sena jew iktar awtomatikament isiru membri fil-Falko. Għalihom il-Falko torganizza attivitajiet apposta, li jitħabbru f'din il-paġna. ħi żdiedu sew. Ħuttaf jittajjar baxx fuq l-għelieqi, xi daqquqa tat- toppu fuq ħajt tas-sejjieħ, xi passa kuċċard. Insomma toħroġ naqra berdwoċing għandek ittella' lista sura, u anke ssebbaħha bi speċi mhux tant komuni, bħal xi daqquqa kaħla jew farruġ. Kif taqraw mir-rapport tal-aħħar attività, jista' jinqala' xi għasfur verament rari wkolll Bħalissa l-għasafar ikunu qegħdin ipassu mill-Afrika għall-Ewropa, u ħafna minnhom jgħaddu minn fuq Malta biex jistrieħu ftit u jkomplu l-vjaġġ tagħhom. Imma xi speċi jibqgħu hawn u jbejtu, bħall-bufula tal- qasab, li tbejjet Is-Simar jew Is-Salina. Ir-rundun sar midħla sew ta' postijiet mibnijin bħall-Imdina u Tas- Sliema, fejn ibejjet fil-ventilaturi. Bħalissa s-Simar hemm par tiġieġ tal-baħar fuq il-bejta u daqt ikunu qed iduru bil-frieħ warajhom. Messaġġ żgħir tal-aħħar. Ħafna jaħsbu li l-berdwoċing huwa passatemp għas- subien bissl Imma mhuwiex, għax il-berdwoċing huwa għal kull min iħobb u jieħu gost bin-natura u l-għasafar. Inkluż Fis-16 ta' Marzu kellna, Falko u magħha, sorpriża Waqt il-mixja fil-Qammie fuadikuiċ r-riserva tal-Għadira, ma' berdwoċers oħra meta Imaħna għasfur li mad-daqqa t'għajn m'għarafnihx. Meta reġa' għadda, ndunajna li kien rundun żghiri Dan hu ghasfur rari hafna, f'Malta, fil-fatt din kienet biss il-ħdax-il darba li deher. Ftit wara ġew il-bqija tal-Falkuni li wkoll irnexxielhom jaraw din ir-raritàl Billi kienet nieżla ftit xita sew bqajna fir-riserva u malli fetaħ (u kifl għax imbagħad ħarġet ġurnata mill-isbaħ) bdejna l-mixja. stajna ngawdu pajsaġġ mill-isbaħ u ftit li xejn mittiefes mill- psiepes, fjammi suwed u irnexxielna, naraw ukoll żewġ bufuliet homor. Insomma ħadna hafna gost u nisperaw li narawkom Kemmuna Qabel l-attività Nicholas u jien konna, — Minn Foresta, 2000 għaddejna għall-Qammieħ. Apparti l-għasafar Il-merilli jghannu minn fuq l-irdum ma naqsux, kif ukoll Il-bilbla (short-toed lark) tbejjet f'kampanja miftuħa. Minħabba żvilupp fil-kampanja u tfixkil mill-bniedem, dan l-għasfur naqas sew minn pajjiżna. F'Mejju l-passa tal-għasafar tkun bdiet tbatti imma l-għasafar li jbejtu jkunu fl-iktar żmien attivl Il- kampanja tkun mimlija bliebel, buful aħmar u xi durrajs jgħannu u jitimgħu l-frieħ fil-bejtiet. Dawn l-ispeċi naqsu minn Malta imma Għawdex għadhom pjuttost kommuni. Għalhekk ħa nitilgħu nimxu u nduru fl-inħawi ta' Ta' Ċenċ. Forsi anke nilmħu xi ċief iħuf fuq il-baħar. t-tieni attività, tal- xejn mistennijal Il-Ħadd 19 Mejju 2013 7.15am Iċ-Ċirkewwa (naqbdu l-vapur tas-7.30am). Iċ-Ċirkewwa tard wara nofs inhar. Ikel, xorb, żarbun tal- mixi, tromba (jekk għandkom) Is-Sibt 20 April 2013 Niltaqgħu ċ-Ċirkewwa fil-7.15am Naqbdu l-lanċa (biljett xi €10) għal Kemmuna. Jekk tkunu ġejjin ħarġiet tal-Falko dejjem ibagħtu email lil falkoblm00gmail.com jew ċemplu 99214143 / 99809190. Meta nitkellmu fuq siti ta' importanza naturali, x'aktarx li naħsbu l-ewwel fil-kampanja, f'xi post imwarrab u bogħod mit-tfixkil tal-bniedem. Perċ nsibu wkoll siti ta' importanza naturali f'postijiet li mhumiex imbegħdin mill-ambjent urban. Eżempju tajjeb ta' dan hija ċ-Ċittadella t'Għawdex. Post speċjali Iċ-Ċittadella hija magħrufa mal-Maltin u mat-turisti bħala belt storika importanti, fortifikata bis-swar, u peress li qiegħda fl-għoli toffri veduta sabiħa fuq medda kbira ta' Għawdex. Imma minħabba l-mod kif inhi mibnija, u minħabba l-pożizzjoni tagħha f'nofs Għawdex, iċ-Ċittadella hija wkoll sit importanti għall-ekoloġija. Is-swar li mdawra bihom jiffurmaw speċi ta' sies (cliff) bħal dawk li għandna ħafna minnhom jagħtu fuq il-baħar. Imma flok ambjent li sar b'mod naturali, dan huwa ambjent maħluq mill-bniedem. Per eżempju, flok xquq fil-blat insibu xquq fis- swar. Minħabba li mibnija fuq għolja u mikxufa għall-irjieħ, iċ-Ċittadella, bħall-irdumijiet u s-sisien naturali, jaffettwaha l-baħar. U bħas-sisien ukoll, is-swar taċ-Ċittadella ma tantx jistgħu jintleħqu mill-bniedem, u għalhekk joffru kenn għal diversi speċi. Insibu varjetà interessanti ta' pjanti fiċ-Ċittadella. Is-siġra tal-irmied (jew xebb) hija 'endemika għal Malta u kapaċi tkampa f'ambjenti neqsin mill- ħamrija u l-ilma, u fejn tkun esposta għar-riħ u għar-raxx tal-baħar. Insibu wkoll il-papoċċi ta' Malta, li tinstab biss f'Malta u fuq 'Linosa, u li wkoll kapaċi tghix f'dawn il-kundizzjonijiet Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. Hemm iktar minn 26,000 sit Natura 2000, u bejniethom jiksu kważi 2096 tal-Ewropa. U f'Malta kemm għandna, Profs (sisse39) L-aħħar darba għedtli 35… Ftit ilu żiedu erbgħa oħral diffiċli. Pjanta oħra li nsibu f'dan is-sit hija l-kamumilla t'Għawdex. Mhix endemika għal Malta imma xorta hi ta' interess xjentifiku fil-Mediterran; l-uniku post fejn din il-pjanta tinsab fil-Gżejjer Maltin huwa proprju fiċ-Ċittadellal Iċ-Ċittadella hija wkoll ħabitat ta' valur kbir għall-fawna. Fil- ħitan tas-swar tagħha hemm diversi mini u kuriduri li bena l-bniedem żmien ilu. Illum-il ġurnata dawn jipprovdu ambjent tajjeb għall-friefet il-lejl. Tajjeb ngħidu li l-ispeci kollha ta' friefet il-lejl ta' Malta huma mhedda, minħabba tfixkil mill- bniedem, u minħabba li ftit baqgħalhom ambjenti tajbin fejn Il-Ħuttafa 115 April 2013 - pl jistgħu jgħixu. Iċ-Ċittadella hija waħda minn ftit postijiet li jipprovdulhom kenn. Tnejn mill-ispeċi ta' friefet il-lejl li nsibu hawn huma meqjusin mill-Unjoni Ewropea bħala speċi li l-ħarsien tagħhom huwa importanti ħafna. Dawn huma l-vespertin tal-Magreb u n-Nagħli. Barra friefet il-lejl insibu wkoll iż-żugraga t'Għawdex, bebbuxu endemiku għal Malta, kif ukoll ħanfusa rari Onthophilus globulosus, li l-unika popolazzjoni tagħha f'pajjiżna qiegħda biss hawnhekk. Mhux natura biss Mela kif rajna, iċ-Ċittadella hija sit ta' importanza partikolari għall-ħarsien tan-natura f'Malta. Imma hija wkoll sit ta' valur arkeoloġiku u ta' ċimportanza pajsaġġa. Il-UNESCO (United Nations Educational, Scientific —5 and Cultural Organisation) hija għaqda fil-Ġnus j k $ I j Magħquda li tieħu ħsieb il-wirt importanti tal-umanità. Wieħed mix-xogħlijiet tal-UNESCO hu li tfittex u taħtar World Heritage Sites. Dan huma postijiet uniċi fid-dinja - bħall-Piramidi ta' Giża fl-Eġittu - li jingħatalhom dat- titlu ħalli jiġu mħarsin għat-tgawdija tan-nies tad-dinja kollha. F'Malta għandna diversi minn dawn, fosthom il-Belt Valletta u t-Tempji tal- Qedem. Il-UNESCO qed tikkunsidra li taħtar iċ-Ċittadella bħala World Heritage Site. Pjanta jew annimal li jgħixu f'post jew pajjiż partikolari u mkien iktar. Gżira żgħira Taljana (xi daqs Kemmuna) xi 130km fil-punent ta' Malta. Simportanza pajsaġġa. Post li jitqies importanti għax ikollu dehra (naturali jew mibnija mill-bniedem) li tpaxxi l-għajn (bl-Ingliż /andscape value). Grazzi lil Edwin Lanfranco u lil Alex Casha għall- għajnuna tagħhom f'xi dettalji ta' dan l-artiklu. MALTA a INTERNATIONAL MOVINQ people. ħħ