IL-MAT TIT QARI LL TOĦROĠ IL-GĦAQDA) SETTEMBRU, TAL-KITTIEBA TAL-MALTI $ 1956. e L-Arti Drammatika f'Malta ARTI. drammatika f'Malta jidher li ħadet. soitupp. kbir u carjal f'dawn is-snin. ta' l-aħħar mita mrebbahħha ma' dik. ta' mitt sena ihi ari ftit snin fuqhom. i Alina ma nafta seviea mela tirieldu fostna r-rappreżentaz- zjonijiet teatrali. bil-Malti. Fil-bidu la' l-amministrazzjoni Ingli- żu f'Malta (1800) insibu illi fit-Teatru. Manoel, barra mill-opri tal-mużika bit-Taljan f'lienu jsiru kummiedji bil-Malti. Qabel, meta l-Belt. kiehet għadha imblokkata, wara li l-atturi. Taljani li kienu jagħtu ri roppreżent ijiet fil-Pealru Manoel, kienu harġur mill-Belt imħabba l-għoli tal-kiija, id-di i Maltin ngħaqdu f'kumpannija filodrammatika u komplew jipprovdu din ir-xorta ta' mogħdija t tien. għall-popola il uu l-iktar għall-grrarniġġj Iżda ma najmr jekk dawn ir-rappreżentaz- j ib kinnr isirn bit-Taljan jew bil-Malti. M'għandna ebda żjon tifkira li -tiehed c'kienn, sewwa dan il-produzzjonijiet teatrali ta' dal, mien. L- rivel xogħlijiet tal-Paliv li dehru stampati kienu ta' Ro- salo li, milli jidher, kien attur ukoll u midħla sewwa ta' l-opra lirika bħala. kompr ji Dan kien mitt-sena ilu; minn dak iż- żmien 'il-hawen ir-repertorju tal-proża Maltija kiber ġmielu u l- Palk: Malli għadda minn fażi għal ohra: mill-farsa burleska għall- kummiedja komika, mill-kummiedja semit-serja għad-dramm. ro- mantiku u storiku, u għal dak traġiku li fihom hemm dejjem isaltan l-argument melodrammatiku maħdum fuq inċidenti kon- venzjonali u artifiċjali, sakemm. fl-aħħar nibtel. il-kummiedja so- ċjali li ħadet il-post tad-dramm. sentimentali u traġiku fuq it-teo- rija u t-teknika tar-realiżmu psikoloġiku li fil-produzzjonijiet ori- ġinali Maltin tal-lum beda jidher xi ħjiel tagħha 'l-hawn u 'l hinn. . Fost il-kommedjoġrafi ta' l-iskola komika tas-seklu dsatax. wara. Rosato, insemmu, HI Huber, Fleri, Karmenu Comilleri u Ardoino, imbagħad. wara, lil Nazju Padovani Ginies, Kalċidon Camilleri, Ġużċ Muscat Azzopardi, u fl-aħħar lil Kalanġ Borg u Kalċidon Borg b'ħummiedji furseski oriġinali few tradotti, b'xi 66 L IL-MAnrt dramm. u l-iktar bi traduzzjonijiet ta' sxogħlijiet drammatiċi mit- Taljan u pochades tat-Teatru Franċiż—li għalkemm ġiebu taqli- ba fir-repertorju komiku ta' dari, ħallew il-Pall: Malti nieqes mill-oriġinalitk teknika u mis-silirazzjonijiet tal-kummiedja so- ċjali tal-hum. Moliċre u Ġoldoni, kif ukoll Sheridan, mad-daħla tas-sekli għoxrin, dehru li ilhom li-għamlu żmienhom u flokhom irtenet daħlet. fir-repertorji: tat-teatru kontinentali b'kummiedji soċjali l-proża drammatika ta' Roberta Braċco u. Girolamo Rovetta fl- Italja, ta' Oscar Wilde fl-ligilterra, ta' Sardon fi Franza B wa- ra, imbagħad, bdew ftit ftit jinrorħu minn skola oħra ta' rogħli- jiet drammatiċi li fihom l-argument kien kollu filosofija psskolo- ġika u realistika tal-ħajja li fihem. għandhom si ljiel il-produz- zjonijiet ta' Proga u Verga, mn dan l-aħħar ta' Pirandello, Niceo- demi, Chiarelli. DBenelli u Lopez. u ma' ġenbhom jistgħu joqogit- du Ibsen, Shaw u Chekov. Hawn Malta aħna nvejna. b'pass ta' neimla wara l-mija l-quddiem tal-Pall: stronġier. Iżda flok li liloqna. fuq l-ispirazzjoni tar-repertorji ġodda kontinentali qlibna bil-Malti (l-iktar mit-Taljan) dak li l-iktar ken. jolqot il-qostijiet popolari tal-Pall; Malti, Fost dawn isemmu l-Għajjura ta' Bis- son, eraħda minn. dawk il-kummiedji soċjali li kienu jagħmlu mir-rogħlijiet. romantiċi. tal-teatru ħafif li fis-seklu li għadda kien twieled f'Parizi mn li-tkompla mbagħad ininn. Ħenneġmin, Weber, Gandiloti mn Fagdean, l-Pngħallmin il-kbar tal-pochades, ir li bihom wiaq ir-repertorju Melti flonkien mal-kummiedji qodma tat-tip tas-Santarellina. Minn mindu l-proża drammatika Malfija bdiet titħaddem minn nies ta' ċerta kultura letterarja mħarrġin fit-teknika tal- Palk. ir-repertorju tat-teatru Malli tbiddel fl-argumenti, fil-kos- tum, fl-istil, fil-lingraġġ reniku u fuq kollor fis-sitwazzjoni artistika ta' l-azzjoni. a. l-arti drammatika Maltija, H baqgħet. marbuta ima' l-azzjonijiet romantiċi, kienet għadha ma srasleta biex tista' tagħżel, ngħidu aħna, bejn it-teatru ta' Sardon u dak ta' Pirandello fejn fil-wieħed iktarx jidher l-effett milli l-istudju fin tal-karattru, l-intrigi u l-kolp tax-xena milli s-setgħa draim- inatika las-sitwazzjonijiet. Kien. f'dawn l-aħħar snin li bdejna: naraw fuq il-Palk Malti xi xogħlijiet drammatiċi oriġinali mneb- bhin mill-iskola l-ġdida tat-teatru psikoloġiku ta' Tbsen, Tolstor, IMoser, Praga'n Giacosa. Dan. l-iktar li deher f'xi attijiet uniċi L-ARTI DRAMMATIKA F'MALTA 67 u. fil-bogħod f'xi kummiedja soċjali; għalhekk ma nistgħux in- għidu li l-ĠGenju tal-Palk. Malti laħaq tala' wisq tarġiet ta' dan it-teatru ġdid, iżda hemm it-tama li 'l quddiem, bil-koltivazzjo- ni tat-teatru. ġdid u tal-psikoloġija u teknika tiegħu jkollna ri xogħlijiet mill-pinna tal-kominedjeagrafi tal-Pall: Malti li jkunu jistgħu joqogħdu ma' ġent oħrujn tat-teatru modern. S'issa l- biċċa l-kbira tax-xogħlijiet drammatiċi Maltin għadhom jinħad- mi fuq trami, ħsieb u svolġinant melodrammatiku, Minn fost il-kommedjografi. tagħna, dawk di wagħarhom beda. jibjad n għandhom iżjed esperjenza tal-hajja, setgħu forsi jaslu iżjed kmieni biex jagħtuna eżeminju sabiħ ta' produzzjonijiet ta' xeħ- ta moderna milli l-kommedjografi żgħażagħ li jiġu li jibnu s-xogħ- lijiet tagħhom mill-qari ta' kotba teatrali fuq sies ta' teżi b'sit- irazzjonijiet inverosimili, fejn id-djalogu hu nieqes mill-ħajja u inin-naturalezza u. l-karatterizzazzjoni nieqsa. mill-psrkoloġija persunali tal-persunaġġi, Fuq hekk, sakemm naslu għal-teknika tal-palk ġdid, u sa- kemm. il-mentalità ta' l-uditorju mħallat tkun tista' tapprezza l-arti fina drammatilva tal-lum, jaqbel li nitrawmu sewwa. qabel ma nirfsu fuq art hekk imwiegħra ta' l-arti drammatika moder- na u nibqghu nedliew għal xi ftit ta' żmien ieħor bil-kitba ta' xogħlijiet ta' l-iskola ta' Goldoni, Moliċre, Sardon u Bisson li fihom. għadna. nhossu xi ħaġa iżjed ġenjali ma' l-ambjent ta' djar- na 1 li l-pubbliku tal-platea jew dak li żissamma' mir-radjo jista' iġerrgħu iżjed. b'qost intellettirali. mix-xogħlijiet ta' l-iskola drammatika astrusa tal-lum. Wara kollox: aħna għadna nsibu, bħal nies oħra ta' pajjiżi kontinentali b'mentalità iżjed sviluppa- ta minn dik tal-kotra tagħna, illi x-xogħlijiet. teatrali qodma, ta' ċertu valur klassiku u romantiku, għadhom ma tilfur la l-ġmiel u lanqas il-benna tagħhom, u t-togħma tagħhom għadha bnina bħal dik ta' ċerti nbejjed qodma, u l-ġenjalità tagħhom għadha bħal dik ta' ċerti nisa xjuħ li fi ebubithom kienu jsaħħru l-għaj- nejn. Iżda, b'danakollu, ma rridux inkunu hekk konservativi li niċħdu l-valur tekniku tas-sengħa drammatika ġdida (u għalhekk ukoll il-post fil-letteratura drammatika Maltija ta' xogħlijiet mib- nijin. fuq it-teoriji u kriterji estetiċi ta' dik is-sengħa) f'ambjenti kulturali fejn l-apprezzament tagħhom jista' l-kem isib iżjed wisa' 1 'l quddiem. irabbi l-għeruq fil-gostijiet tal-ġenerazzjoni li tiel- għa kif ukoll fost il-pubbliku,