100 sena mill-mewt tal-Karlozzu… L-isem ta' Karlu Darmanin hu marbut ma' diversi xogħlijiet artistiċi mill-isbaħ. Dan l- istatwarju hekk popolari bix-xogħlijiet li wettaq jinsabu mxerrdin fil-gżejjer Maltin - b'mod speċjali ġewwa l-Knejjes kif ukoll fit- a j toroq Maltin meta jilbsu l-libsa tal-festa waqt ħ 1 iċ-ċelebrazzjonijiet tal-festi fl-ibliet u l-irħula. Ai i aw Huwa diffiċli li wieħed isemmi x-xogħlijiet £ artistiċi kollha li ħarġu mingħand dan il- prinċep tal-istatwarji Maltin, imma ser nagħtu i l; 74 ħarsa ħafifa dwar ħidmet Darmanin 'l hinn la l minn Birkirkara imma u s'intendi naraw x'patrimonju ħalla hawn ġewwa Birkirkara. 7 Bla dubju, Karlu Darmanin jibqa' mfakkar għal xogħol ta' statwi fil- kartapesta. Darmanin, magħruf bħala Karlozzu, jibqa' mfakkar bħala 'Il-Prinċep tal-Istatwarji Maltin'. L-istatwi li ħadem laħqu livell għoli ferm f'dik li hija arti, f'dik li hija anatomija u f'dak li hu panneġġjar. Id- dettalji ta' kull statwa li kienet toħroġ mill-bottega tiegħu kienu jkunu statwi ttrattati sal-iċken dettal. B'dan il-mod, Darmanin baqa' famuż fost il-Maltin permezz tal-kontribuzzjoni hekk rikka li ta lejn l-arti sagra f'pajjiżna. Karlu Darmanin twieled f'Citta' Invictae…l-Isla, fit-30 ta' Awwissu 7 1825, minn Guzeppi u Marija, xebba Cumbo: Tgħammed l-għada fl-istess Parroċċa Kolleġġjata ta' Marija Bambina. ħutu kien jisimhom: Filippu, Marija Karmela, Madalena, Salvatore (iben Salvatore, Ġlormu kien ħadem diversi xogħlijiet fil-kartapesta…San Ġuzepp fil-Parroċċa ta' San Gejtanu l-ħamrun stess, San Ġużepp f'Ħaż- lebbuġ u Sacra Cuor f'Tas-Sliema) u Giovanni (Giovanni kien statwarju tal-kartapesta wkoll tant li fost xogħlijiet oħra ħadem l-istatwa tal- Madonna tal-Gilju fl- Imqabba fl-1876 u tad-Duttrina f'Ħal Tarxien). 7 Ta' min jinnota li missieru kien marmista. L-edukazzjoni u l-ewwel 7 taħriġ tiegħu ħadhom ġewwa l-ħanut ta' missieru Guzeppi taħt l-isem ' Giuseppe Darmanin e Figli f'Triq ir-Rebħa ġewwa l-Isla. Kienu jaħdmu 17 l-irħam u lapidi. Kienu jgħinu wkoll lil Karlu fix-xogħol tal-kartapesta. ' Fil-fatt nafu wkoll li ħutu l-bniet, kienu jimmudellaw għall-figuri tal- persunaġġi nisa bibliċi u qaddisin. Aktar tard, Karlu kien jimmudella — L-istatwa tal-Fidi. Iż-żwieġ ia' 23 sena żżewweġ lil Annette (magħrufa bħala SEAE xebba Readv nhar is-27 ta' Frar 1848 ġewwa l-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Għaxaq. Sal-1884 baqa' joqgħod l- Isla u jaħdem hemm, sakemm imbagħad, Karlu u Annette marru joqogħdu f'dar Strada Reale, il- Ħamrun fejn hemm issa kellu l-ħanut tax-xogħol tiegħu. Karlu kien popolari ferm għax-xogħol artistiku tiegħu, u issa la darba waqqaf il-ħanut tax-xogħol tiegħu, ix-xogħol baqa' ġej, baqa' jagħmlu popolari u ma waqaf qatt jaħdem u jsebbah diversi Knejjes u toroq matul il-festi tradizzjonali tagħna. Karlu u Annette kellhom familja kbira tant li kellhom 10 subien u 6 ibniet. 1 L-Arti tal-Kartapesta jew Papermanche' Kif semmejna, Karlu Darmanin ibbrilla bħala statwarju artist G3 fil-qasam tal-kartapesta. Jingħad li din is-sengħa waslet Malta minn Sqallija lejn nofs is-seklu 16. Arti mill-aktar interessanti u bla dubju arti ta' paċenzja kbira. Hija sengħa rikka, li Darmanin ħareġ minnha bħala l-aqwa fost l-aħjar. Din il-ħila tal-artist Malti wriet it-talenti kollha permezz ta' Karlu Darmanin. Pero' 1 waqt it-tiftix tiegħi sibt xi kritika fuq l-istess Darmanin. Jingħad li Darmanin kien ġieli juża l-istess forma tal-wiċċ, allura nsibu diversi xebh fl-istatwi li ħarġu minn idejn Darmanin. Eżempju fil-każ fl-istatwa tat-Tradiment ta' Guda li nsibu f'Ħal Qormi li jingħad li wiċċ Kristu hu l-istess wiċċ ta' Kristu Salvatur li nsibu f'Ħal Lija. Anke wiċċ Ġuda kien ġa użah fil-vara titulari 11 ta' San Gejtanu. Nota milli nara jien hija li dawn l-uċuh użahom L-Istatwa li tirapreżenta lill-Ruma. snin ferm wara, biżżejjed insemmu li l-istatwa tas-Salvatur saret fl-1864 u l-istatwa tal-bewsa ta' G'uda saret daqs 40 sena wara. Minkejja kollox, jibqa' fatt li fl-istatwi ta' Darmanin tispikka s-sbuħija tal-uċuh. ..dan jagħmlu artist uniku u kbirl Karlozzu ġewwa Birkirkara Karlu Darmanin ħalla t-timbru tiegħu wkoll imnaqqax f'Birkirkara. Għall-Bażilika Elenjana, Darmanin ħadem l-istatwa kif inhi magħrufa tal-Madonna tal-Erwieħ, anke jekk oriġinaljament kienet magħmula bħala l-Madonna tal-Karmnu minħabba kawża li kienet saret mill-Komunita' Karmelitana Skalzi sabiex il-Fratellanza tal-Karmelu titrasferixxi ruħha b'privileġġ fil-Wied ta' Birkirkara għand l-istess Patrijiet. Aktar xogħlijiet fil-Bazilika Elenjana nsbu l-istatwa ta' San Frangisk li tinsab fis-sagristija u l-Madonna tad-Duttrina. Għall-armar ta' barra nsibu 2 statwi mill-isbaħ fuq iz-zuntier tal-Knisja Bażilikali u Sacro Sancta ta' Sant'Elena li jirrapreżentaw żewg allegoriji ta' avvenimenti importanti u mument storiku għall- Kristjaneżmu. Missirijietna ħasbu sew sabiex Darmanin joħloq dawn iż-żewġ statwi mill-fatt li fis-sena 300 W.K, kien perjodu diffiċli ħafna għall-Kristjaneżmu. Il-persekuzzjoni kienet kbira. L-Imperu Ruman kien għaddej minn firdiet u qsim serju. Saru battalji bl-aktar waħda klassika kienet fil-Pontemilvio fejn ħareġ għall-ewwel darba 'in hoc signo vinces'….' B'dan is-sinjal int tirbaħ' …illum il-motto ta' Birkirkara. Dan gej mix-xwejħa qaddisa Elena li Ilum hija l-mudell ta' kif waħedha rabbiet lil Kostantinu l-Kbir li kellu jkun is-Summo Pontifex. Hu neħħa l-ajkla u poġġa s-salib ta' Kristu. Il-fidi ta' Ruma saret il-fidi uffiċċjali tal-Kristjaneżmu. Kostantinu l-Kbir ta lura Ruma lill-Papa u għalhekk naraw rappreżentazzjoni ta' żewġ statwi li juru is-Salib Bażilikali u l-Fidi. Din hija storja interessanti għala dawn iż-żewġ statwi allegoriċi jinsabu fuq iz-zuntier tal- istess Bazilika. Insibu wkoll l-istatwa allegorika ta' Malta Rebbieħa fl-akwata tal-Għaqda Mużikali Sant'Elena, l-istatwa ta' Kostantinu l-Kbir li saret fl-1882 u li tinsab fil-bidu ta' Triq il-Kbira, flimkien ma' xi angli tal-istess triq. Insibu wkoll lil San Makarju li jintrama fi Triq Santu Rokku u l-Papa Urbanu VIII li jintrama fi Pjazza San Franġisk. 90 Sena mit-Twaqqif tal-Għaqda Mużikali Sant' Elena, Birkirkara A.D. 1919 Induru dawra ma' pajjiżna u naraw Karlu Darmanin ħadem diversi xogħlijiet għal diversi Parroċċi mxerrdin. Il-lista ma tieqaf qattl Imma hu d-dover tagħna f'din is-sena li taħbat il-100 sena mill-mewt tiegħu li nagħtu ħarsa lejn uħud mill-istatwi li ħallielna Darmanin. Ibda mill- Għargħur fejn naraw statwa fil-Knisja Parrokkjali ta' San Ġużepp, għall-Parroċċa tan-Naxxar ħadem erba' statwi zgħar imma ħelwin ta' San Tumas, Sant'Antnin ta' Padova, il- Madonna ta' Lourdes u Sant'Anna. L-istess jingħad għal ħal Balzan, Karlu ħadem statwa żgħira imma ħelwa ta' San ġużepp. U xi ngħidu għall-istatwa ta' San ġuzepp li tinsab ġewwa l- Knisja Arcipretali tas-Siġġiewi, l-istatwi tal-Kunċizzjoni li jinsabu fil-Parroċċi ta' San Gorġ f'Ħal Qormi u f'Ħal Tarxien rispettivament. Ma nistgħux ma nsemmux statwi tal-Madonna l tar-Rużarju li Darmanin ħoloq f'Ħad-Dingli, għall-Qrendi, K 1 . għall-Mellieħa, għan-Naxxar, għall-Ħal Qormi San Gorġ u BLANDUN Dettal tal-Anglu tal-Blandun li jinsab fil- għaż-Zurrieq. Għar-Rotunda tal-Mosta ħadem sett Appostli Knisja Matrici u Arcipretali ta' San Gorg li jintramaw fuq l-artal maġġur matul il-festa tal-Assunta i Do b'sengħa u finezza kbira. Dan ix-xogħol hu mfaħħar l-aktar ghall-qagħdiet differenti li holoq fl-Appostli. Statwa li mhix komuni iżda ssibha biss f'Ħal Qormi msejha l-Anġlu tal-Blandun. Din tintuża waqt il-funzjoni tal-Vġili tal-Għid is-Sibt filgħaxija. Ħaqqu kull tifħir Darmanin għall-wiċċ mill-isbaħ tal-Anġlul Jingħad li fi żmien Darmanin, biex jirreferu għal xi tifel jew tifla sabiħa u gustuża, missirijietna kienu jgħidu lit-tfal 'qisek anġlu ta' Darmanin. Daqshekk kienu sbieħ l-uċuh ta' Darmaninll U rridu nsemmu li Darmanin ħalla tlett statwi titulari, dejjem xogħol artistiku u mill-aqwa fil-kartapesta. Dawn huma l-istatwa tas-Salvatur li saret fl-1864 għall-Parroċċa ta' Ħal Lija, l-istatwa ta' San Gejtanu għall-Parroċċa tal-Ħamrun li saret fl-1885 u l- istatwa ta' San Giljan għall-Parroċċa li ġġib l-istess isem tal- Patrun li saret fl-1893. Jekk nieħdu spunt minn kull statwa naraw li f'dik tas-Salvatur, l-abbozz kellu 6 personaġġi pero' Darmanin ħalla lil Kristu b'idejh merfugħa b'Elija u Mose' ' f'kull ġenb rispettivament. Fl-abbozz kien hemm ukoll it-tliet Appostli — Pietru, Gakbu u Gwanni — pero' l-artist ħallihom barra, s'intendi minħabba l-wisq kobor tal-istess statwa. Fl- istatwa ta' San Ġiljan, li tħallset minn Salvatore Mattei, naraw lill-istess San Giljan f'konverżazzjoni maċ-ċerva. Fl-istatwa devota ta' San Gejtanu, Darmanin jippreżentalna x-xena tal- akbar xewqa li kellu dan il-qaddis minn Thiene fl-Italja ta' fuq. Naraw lill-Madonna tippreżenta 'l binha Gesu' lil San Gejtanu. Bla dubju huma tlett statwi kapolavuri ta' idejn Darmanin. Insibu wkoll żewġ statwi li kienu jintażaw bħala statwi titulari. Dawn huma ta' San Leonardu f'Ħal Kirkop kif ukoll ta' Santa Margerita ġewwa s-Sannat. L- istatwa ta' San Leonardu kienet saret fl-1877 u nbidlet fl-1949 ma' statwa oħra (tal-injam) li nġiebet minn Franza. L-istatwa tinsab ġewwa s-Sagristija tal-Knisja Parrokkjali. Dik ta' Santa Margerita kienet saret fl-1863 u ntużat sal-1890. Darmanin kien awtur ukoll ta' statwa ta' festa sekondarja. Din l-istatwa tal-Madonna ta' Lourdes tinsab meqjuma ġewwa l-Qrendi saret fl-1878. Għall-Festi ta' Barra Jekk naraw x'għamel Karlozzu għall-festi ta' barra, nitilgħu sar-Rabat u hemm insibu l-festa ta' San Guzepp. Darmanin ħoloq ħames statwi armati biswit il-Knisja ta' ġiezu u jsebbħu t- toroq Rabtin li huma ta' Abraham, Iżakk, Ġakobb, Ġużeppi u David. Fin-Naxxar naraw statwa ta' Ġuditta, ferm prominenti armata matul il-festa tal-Vitorja li ssir fl-istess lokalita'. M'hemmx dubju li Darmanin ħalla t-timbru tiegħu wkoll ġewwa l-Mosta wkoll għall-festa ta' barra f'ġieħ l-Assunta. L-istatwi li jintramaw taħt iz-zuntier tar-Rotunda ta' Sant' Anna, San Gwakkin (din l-istatwa jingħad li Darmanin mmudellha fuqu nnifsu stess), San Mikiel u San Rafel flimkien ma' erba' anġli li saru għall-kuruna l-kbira u llum jintramaw fil-Pjazza juru l-kapacita' ta' Darmanin fl-arti tal-kartapesta. Dawn l-anġli llum qegħdin iżommu brazzi filwaqt li f'idejhom għadhom simboli Marjani. ..stellarju, xettru, kuruna u ġilju. Statwa li togħġobni ferm, tintrama fi Triq l-Ifran Ħal Lija għall-festa tas- Salvatur. Din hija dik ta' Gesu' qed jitlob l-ilma lis-Sammaritana ħdejn il-bir. Barra minn hekk, fuq iz-zuntier u fi Pjazza Trasfigurazzjoni nsibu tlett statwi oħra ta' Karlu Darmanin li huma t-tlett Appostli li Gesu' ħa miegħu fuq il-Muntanja Tabor li kienu San Pietru, San Gwann u San Gakbu. Jingħad li dawn kellhom jiġu kollha fuq l-istatwa titulari tas-Salvatur imma dan ma seħħx. B'hekk Darmanin ħadimhom bħala statwi tat-toroq u għaldaqstant waqt il-ħruġ tal-istatwa tinħoloq l-istess xena tat-Trasfigurazzjoni. …eżattament għal ftit minuti ngħixu l-mument ta' dak li ġara fuq it-Tabor. F'Ħal Luqa u fl-Isla nsibu statwa li tirrapreżenta lil Malta Rebbieħa. L-istatwa ta' l-Anġlu tal- Marċ, li nsibu f'Ħal Tarxien u li tintrama biswit il-Knisja Parrokkjali ddedikata lill-Annunzjata, hija xogħol ta' l-istatwarju u mgħallem tal-kartapesta Karlu Darmanin. Dan l-Anġlu jirrappreżenta l-qerda ta' l-ereżija ta' Nestorju li ċaħad li l-Madonna hija Omm Alla. Diversi statwi tal-Ġimgħa l-Kbira Meta niġu għal dak li għamel Darmanin f'dak li għandu jirrigwarda l-Ġimgħa l-Kbira hu wieħed rikk, vast u anke ġieli innovattiv. Dan jingħad għal diversi vari…ibda bl-istatwa ta' Guda jbus lil Kristu li tinsab fil-Knisja Arċimatrici ta' San Gorġ Martri f'Ħal Qormi li għamilha fl-1903. Din it-tip ta' vara kienet xi ħaġa ġdida għall-purċissonijiet li kienu qed jirrankaw ġmielhom f'pajjiżna. Anke f'Bormla nsibu innovazzjoni fl-istatwa ta' l-Ort għax poġġa żewġ anġli minflok il-wieħed li mdorrijin naraw. Fl-istatwa tal-Veronika ġewwa l-Mosta, Karlozzu ħoloq xi ħaġa ġdida billi ħdejn l-istess Veronika poġġa tifla wkoll. Ta sehmu wkoll fi statwi ġewwa ż-Żejtun, fil-Mosta, f'Bormla, f'Ħal Qormi, fl-Isla, f'Għargħur, f'Ħal Luqa u f'Ta' Ġiezu fir-Rabat u l-Belt Valletta. Bla dubju minn idejn Karlu Darmanin ħarġu l-aktar statwi għall-Ġimgħa l-Kbira. L-ibliet tal-Mosta u l-Ħamrun flimkien ma' l-irħula tal- -Qrendi, Hal Kirkop u Ħal Lija żammew ħaj l-isem ta' Karlu Darmanin billi semmew triq għal dan il-ġenju artist Malti li sal-lum għadu jsebbaħ u jseddaq l-arti f'pajjiżna. Il-lista tkomplil Pero' nieqaf hawn. Minkejja dan ix-xogħol kollu mill-idejn bieżla ta' Darmanin, ix-xogħol xorta waħda dejjem ħareġ ta' kwalita'…ta' livell. Pero' l-ħallieq sejjaħ għal għandu lil Karlu 'Karlozzu' Darmanin fl-eta' sabiħa ta' 84 sena fis-26 ta' Novembru 1909. Jinsab midfun fiċ-ċimiterju Marija Addolorata fil-qabar tal-Fratellanza tat-Trinita'. Hija grazzja kbira li aħna werrieta ta' opri mill-aktar artistiċi ta' dan l-artist Malti…il-famuż Karlu Darmanin. Ivilupp tad-Devozzjoni jew Kult lejn il-Passjoni ta' Sidna Ġesu' Kristu fil-Parroċċa tal-Mosta. Awtur - Joseph GM Borg. pġ 92-93 Teżori fil-Knejjes Maltin Il-Mosta. Il-Vari tal-Ġimgħa l-Kbira ta' Malta u Għawdex. Maltin Bħalna (2006). Programm Radjofoniku. Karlu Darmanin u x-Xogħlijiet Tiegħu għar-Rotunda tal-Mosta. Ktieb tal-Festa Soċjeta' Piroteknika 15 ta' Awwissu — Mosta Festa 2006. Awtur - Joseph GM Borg. pġ 60 - 63. Carlo Darmanin (1825-1909) Il-Prinċep tal-Istatwarji Maltin. Fuljett maħruġ mill-Għaqda Armar Sant'Elena B'Kara waqt wirja f'għeluq l-ewwel mitt sena mill-mewt tiegħu. Awtur Victor Caruana B.A. (Hons), MA, Storja tal-Arti.