DUN KARM: IL-LEĦEN POETIKU TA' NAZZJON Oliver Friggieri Wieħed mill-persunaġġi Maltin li ħadu xejra, nazzjonali u li tum jiġbru fihom il-qofol l-aktar magħruf u tipiku tal-gżira huwa Dun Karm Psaila (1871-1961), il-poeta nazzjonali, magħruf bħala Dun Karm, isem li sa minn kmieni kien biżżejjed biex jagħżlu minn kulħadd bħala 'il-poeta Malti'. Maż-żmien il-lirika tiegħu bdiet tikseb dejjem aktar it-tifsira vera tagħha: dokument siewi ta' identità ta' pajjiż li minn ftit żmien qabel kien beda jiskopri x-xejriet tiegħu biex jasal għal definizzjoni etnika, kulturali u politika tiegħu nnifsu. Iż-żmien li għex fih il-poeta hu mżewwaq ġmielu bl-isforzi kbar li riedu jwasslu lill-kolonja għall-emanċipazzjoni kostituzzjonali tagħha. L- għarfien ta' l-identità kien il-prinċipju ewlieni tal-moviment romantiku Ewropew. Bis-saħħa tal-preżenza kontinwa tal-kultura Taljana bħala l- kultura mirquma tal-Maltin, l-intellettwali Maltin kienu f'qagħda mhux biss li jidentifikaw il-progress tal-kultura Taljana mal-progress possibbli ta' gżirithom ukoll, iżda wkoll li jieħdu minnha t-tagħlimiet meħtieġa f'qagħda politika li għal żmien twil dehret, ftit jew wisq, amaloga għal ta' l-Italja. Il-paralleliżmu bejn il-ġlieda tat-Taljani għall-ħelsien ta' paj- jiżhom u l-ħtieġa ta' ġlieda bħalha mill-Maltin għall-ħelsien ta' Malta beda jidher l-iżjed bis-saħħa tal-ħidma politika, letterarja u ġurnalistika ta' għadd kbir ta' eżiljati Taljani li taw sehemhom fil-programm risorġi- mentali billi sabu l-għajnuna li offritilhom Malta. Il-kuxjenza ribelli xter- det, ingħaqdet mas-sens eqdem ta' nuqqas ta' sodisfazzjon li kien beda jinħass minn żmien qabel, u qajl qajl tbiddlet fi programm politiku-kul- turali li jista' jinġabar fil-mistoqsija: aħna min aħna, bħala Maltin7 Hi l- qalba tal-kwistjoni tal-lingwa u taċ-ċagliqiet politiċi kollha Ji riedu jaslu għall-wetqa ta' individwalità Maltija fid-dawl tal-wirt tradizzjonali. Vassalli (1764-1829) kien tkellem diġà fl-1796 dwar il-ħtieġa soċ- jali u kulturali li l-'dingwa nazionale' tkun ikkultivata u mrawma bil- għaqal biex jinħoloq minnha mezz mirqum u fejjiedi għall-edukazzjoni tal-poplu u biex titrabba u tikber letteratura bil-Malti. Vassalli ħa l-edu- kazzjoni tiegħu f'Ruma fejn xandar uħud mill-kitbiet tiegħu,' u kellu N. Cremona, Mikiel Anton Vassalli u żminijietu, (2 ed., Malta, Klabb Kotba Maltin, 1975), pp. 3-4 u passim. It-tbexbix ta' qawmien nazzjonali, sa żmien Vassalli, kien għadu aktarx lingwistiku u kulturali. Ir-romantiċiżmu, wara kollox, hu movi- ment li ried iwaħħad l-impenn politiku ma' l-impenn kulturali, l-aktar letterarju, u fil-mixja lejn l-għarfien ta' identità — persunali u kollet- tiva — il-ħsieb romantiku ta fejda ċentrali lil-lingwa tal-post. Iżjed 'il quddiem dehret ukoll il-parti l-oħra, li kien jonqos, ta' dan il-programm doppju, il-parti politika. Il-kuntest li daħal fih Dun Karm kien mimli biż-żerriegħa tal- qawmien tal-Maltin li, wara ġrajja twila ta' ħakma kolonjali li spiċċat biex fl-istess ħin għakksithom u tathom l-identità kumplessa tagħhom, issa ntebħu bi triq ġdida ta' għarfien tar-ruħ lokali lil hinn minn dawn il-punti ta' riferiment. Ir-rabtiet baqgħu, u jibqgħu, iżda għallinqas il- kuxjenza kienet kburija u l-pjan imfassal ried jasal għas-sedqa tas-set- għat Maltin fuq il-livelli msemmija. Hi sewwa sew din il-kuxjenza stori- ka, miżrugħa fil-ħamrija ta' wirt qadim iżda ħerqana li tifhem il-preżent u tfantas ġejjieni differenti, li tagħti ruħ lill-aħjar waqtiet poetiċi ta' Dun Karm. IL-LEHMA NAZZJONALI Bħal kull romantiku ieħor, Dun Karm fehem il-poeżija fl-aspett storiku tagħha, fid-dawl tal-qagħda li tnissilha. L-awtobijografija hi mqassma fi tnejn: nazzjonali u persunali. Waqt li, fuq naħa, fil-poeta hemm il-bini ta' verżjoni fantastika tat-tiġrib privat tiegħu (li mid-do- kument igħaddi għax-xbiha, billi l-fatt isir metafora), hemm ukoll fih is- sublimazzjoni ta' sensiela ta' ġrajjiet tal-kotra kollha. Iż-żjara 'lejn' l-im- biegħed hi żjara wkoll fl-imgħoddi; m'hix ħarba iżda pellegrinaġġ devot DUN KARM: IL-LEĦEN POETIKU TA' NAZZJON 275 lejn żminijiet imgħoddija li fid-dinja maħluqa mill-awtur jitbiddlu f'xe- narju mlewwen iffullat minn eroj magħrufa u bla isem, aġenti ta' ġabra ta' egħmejjel kbar li jixirqilhom l-apprezzament tan-nies ta' żmien il- poeta. L-imgħoddi hu maħruġ 'il barra mis-santwarju tal-mewt u mogħ- ti n-nifs ta' ħajja ġdida — dokumentata u mistħajla — li tgħodd għall- qagħda storika tal-preżent. M'hux vjaġġ nostalġiku, iżda mixja fiż-żmien li mill-imġarrab jintuwixxi x'għandu jiġġarrab. Poetikament Dun Karm għamel din il-wirja panoramika billi pin- ġa bil-ħila ta' mgħallem persuni, qagħdiet, drawwiet, pajsaġġi, ambjenti, ġrajjiet u l-bqija, ilkoll elementi ii jsawru definizzjoni ta' Malta. Aktarx li ħadd aktar minnu ma rnexxielu jagħti d-dehra sħiħa ta' nazzjon skond ix-xejriet magħrufa li jsawru definizzjoni ta' pajjiż. Imrawwem kif kien fil-kultura ta' żmienu, li tħaddan ukoll il-filosofija tan-nazzjon, id-defi- nizzjoni ta' identità territorjali, Dun Karm wassal lix-xbiha ta' Malta fejn wassluha l-aqwa ilħna tar-romantiċiżmu patrijottiku Ewropew. IL-POEŻIJA TAL-KRIŻI Minbarra t-titwila 'l barra bis-saħħa ta' titwila lejn l-imgħoddi fid-dawl tal-qagħda preżenti, Dun Karm ta wkoll it-titwila tiegħu 'l ġewwa, lejn l-egħluq tal-kuxjenza privata. Hawn tidħol it-taħidita ħer- qana, hienja-mnikkta tiegħu, mal-poeta li ġiegħlu jirrifletti l-iżjed, Ugo Foscolo, l-awtur ta' I Sepolcri, il-persunalità mimlija kuntrasti li għall- poeta Malti fissret sfida kemm lingwistika-letterarja (jiġifieri l-qlib għall- Malti tal-poema, L-Oqbra), kif ukoll filosofika (jiġifieri l-kitba ta' Il-Jien u Lil Hinn Minnu bħala tweġiba). Kontra l-wetqa ta' l-immortalità stonika bħala l-ħajja waħdanija merfugħa għall-bniedem ħerqan li ma jmutx, Dun Karm ma setax ikun oriġinali billi jippreżenta l-verżjoni persunali tiegħu. Bħala Kattoliku, il-poeta kellu jirrikorri lejn l-għarfien teoloġiku u jilqgħu; bħala poeta kellu jfittex li jsarraf il-kontenut ta' twemmin f'damma ta' dehriet, jew aħjar xbihat poetiċi. Il-poema tiegħu, fil-fatt, tpinġi l-fidi, tagħti xeħta empirika lit-twemmin, tbiddel f'qagħda 'komuni' lid-destin dejjiem tal- bniedem. Il-poeżija tan-natura, it-teoloġija tal-ħolqien, il-filosofija bħa- la tfixkil u fl-istess ħin bħala għajnuna biex jintlaħaq l-aħħar stadju tal- mixja twila — is-skiet tal-moħħ: dawn u bosta elementi oħra ta' xeħta letterarja u kulturali (l-aktar biblika) jsawru nisġa għanja li turi lill- poeta f'wieħed mill-aqwa waqtiet tiegħu, u żgur fil-waqt l-iżjed diffiċli ta' l-isfida poetika bħala sfida letterarja, formali. Minbarra t-tematika tal-mewt u l-ħerqa tal-bniedem għall-immor- talità, il-lirika tal-kriżi tħaddan xejriet oħrajn, ilkoll mibnijin fuq it-tiġrib tal-poeta bħala ruħ solitarja u mogħtija għar-riflessjoni. Il-kumpless tat- tfulija, il-preżenza dejjiema ta' l-omm bħala mara u bħala setgħa, id- damma ta' tifkiriet imbiegħda li jsieħbu flimkien lill-ħajja familjari, lill- ħajja raħlija tal-ġemgħa ta' madwaru, u lill-ħajja ġenerali tal-gżira: dawn huma wħud mill-ispunti li minnhom titnissel il-poeżija tan-nostal- ġija, id-dokument tat-tbatija ''żgħira' mbiddla fi kwadru ta' umanità li qiegħda tbati. MIXJA KRONOLOĠIKA MAL-POEŻIJI BIL-MALTI L-ewwel versi magħrufa tal-poeta huma La Dignità Episcopele, innu li jiċċelebra b'ħila teknika lit-temi ewlenin tal-Knisja Kattolika ta' żmienu.t Hi poeżija tal-letteratura, aktar milli tal-lehma, u hi mibnija fuq il-bravura tal-kelma u mhux fuq il-ħerqa tat-tiġrib imbiddel fi kliem. Maż-żmien daħal il-kontenut uman, u l-poeta beda jsir tassew l-artist li jħaddem il-ħila formali biex jagħti sura lill-wirt ta' ħajtu. Harsa ġene- rali lejn l-iżvilupp kronoloġiku tal-kitba poetika tiegħu bil-Malti tista' tixħet dawl fuq kif immaturat il-lehma fih, liema huma t-temi li telgħu fil-wiċċ fi żmien u għebu f'ieħor, liema hu l-aħjar perijodu, u x'inhi x- xeħta l-iżjed tipika tiegħu li baqgħet, ftit jew wisq, isserrep matul iż- żminijiet kollha tal-ħajja poetika twila tiegħu. Flimkien mal-poeżija bil- Malti wieħed irid idaħħal ukoll il-kitba bit-Taljan li, minħabba li tiftaħ ħafna qabel l-1912 (meta beda jikteb bil-Malti) u tissokta ħafna wara, tista' tagħti kwadru sħiħ ta' persunalità waħda. Fl-ewwel perijodu tal-ħajja poetika Maltija ta' Dun Karm jitilgħu fil-wiċċ il-preokkupazzjonijiet tiegħu bħala bniedem solitarju, mogħti għar-riflessjoni aktar fuqu nnifsu milli fuq il-problema eżistenzjali fiha nnifisha. Min-naħa. l-oħra jinħass l-iżvolġiment tat-tematika nazzjonali- pajsaġġistika, bħallikieku mit-tħassib fuq is-suġġett il-poeta jgħaddi biex jiċċelebra l-oġġett, mifhum bħala ħaġa etnika. Din hi, ftit jew wisq. id- dinja bikrija ta' bejn l-1912 u l-aħħar snin ta' l-għoxrinijiet: Mingħajr Omm (1912), Id-Dar (1912), It-Tbaħħir (1912), Inti ma Tarġax (1912), Waħdi (1914), Lill-Kanarin Tiegħi (1915) u min-naħa l-oħra In-Nissieġa (1913), Lid-Dielja (1913), Il-Għodwa (1914), Ġunju (1914), It-Tifla tar- Raba' (1915), Il-Musbieħ tal-Mużew (1920), Lill-Mitħna tar-Riħ (1922), Għanja ta' Malti fl-Amerka (1923), Xenqet ir-Raba' (1926), Il-Għanja tar-Rebħa (1927). Is-snin tletin, l-aħjar perijodu tal-poeta meta l-problema tas-soli- tudni persunali waslet b'maturità biex titbiddel fi xbiha tal-qagħda uma- na kollha (xhieda li mill-istħarriġ tad-djarju l-poeta kien isseddaq biż- żejjed biex jasal qajl qajl għall-interpretazzjoni universali ta' l-istess kriżi), huma, żmien il-qofol tar-riflessjoni Foscoljana tiegħu mibdija snin Kopja rari ħafna tinsab fil-Bibljoteka ta' l-Università ta' Malta, Meli- tensia, ''Miscellamea opere italiane e latine', vol. Għal lista tal-poeżiji Taljani ta' Dun Karm cfr. O. Friggieri, Il-Kultura Taljana f'Dun Karm, (Malta, Klabb. DUN KARM: IL-LEĦEN POETIKU TA' NAZZJON 277 qabel u mwettqa it-traduzzjoni (1936). It-tematika ta' l-eroj immertali (il-fil nazzjonalistiku ta' I Sepolcri) setgħet titħallat mat-tematika tal- ħerqa tal-bniedem biex jegħleb il-kundanna tal-mewt (il-fil eżistenzjali tal-poema). Waqt li dawn il-motivi huma żviluppati skond ruħ nisra- nija f'Il-Jien u lil hinn Minnu (1938), waqtiet poetiċi oħrajn juru medi- tazzjoni waħda u twila fuq dik li issa tista' tissejjaħ l-ossessjoni ewlenija, maqsuma f'żewġ fergħat, ta' Dun Karm: fuq naħa, it-theddida tal-qerda umana u t-tiftixa ta' rebħa nisranija fuqha, u fuq in-naħa l-oħra, is- sejba ta' l-immortalità fl-istorja, fil-mit nazzjonali, fl-epika ta' poplu mifdi. Hawn jidħlu Fil-Katakombi — I (1927), Naf u Nemmen (1933), Żagħżugħ ta' Dejjem (1933), Wied Qirda (1933), Il-Ġerrejja u Jien (1933), Fil-Katakombi — II (1934), Lil Ġannina Pisani — I (1937), bħala dcku- menti ewlenin tax-xejra problematika tal-meditazzjoni. Ix-xejra l-oħra, il-ħerqa biex tinkiseb l-immortalità fil-ġrajja nazzjonali, hi l-qofol ta' Għal Dun Mikiel Xerri (1933), Lil Mikiel Anton Vassalli (1933), Dehra tat-VIII ta' Settembru 1565 (1935). Mill-poeżija, bejn imtima u bejn nazzjonali, tal-gwerra dinjija — hi wkoll imħaxkna bejn l-epika (E-Boats, 1914) u l-eleġija (Illum, 1941) — Dun Karm għadda għal-lirika tal-kalma, tal-mistrieħ kważi aljenat u mimli sabar wara l-ħidma mħassba ta' qabel. Hi l-poeżija aħħarija tar- rieda tajba, fejn tixref sikwit il-ħila tal-letterat u mhux is-setgħa ħal- lieqa ta' l-artist. Xi drabi bit-tkomplija tad-djalogu hieni-mnikket man- natura, u drabi oħra bir-ritorn lejn il-poeżija awgurali (ħjiel ta' nostal- ġija letterarja ggħan-neoklassiċiżmu formali tal-perijodu bikri tal-kitba bit-Taljan), dan iż-żmien aħħari mifrux bejn wara l-gwerra u nofs is-snin ħamsin hu l-egħluq ta' poeta li issa seta' jħares lejn is-snin għaxra, għax rin u tletin tas-seklu bħala l-mument tal-maturazzjoni tiegħu meta kemm is-solitudni (fiżika u psikoloġika) u kemm il-ħerqa nazzjonalistika u re- liġjuża sabu s-siegħa xierqa biex jitbiddlu f'figurazzjoni estetika. Mill-bqija, il-poeta li ried ikun demokratiku u fidil lejn ix-xejriet popolari hu dak li għandu jitfittex fil-ħażna ta' innijiet u għanjiet aw- esperjenza romantika Ewropea. Lil hinn minn dawn l-intervalli ta' im- portanza iżgħar, tibqa' l-figura tal-poeta li beda bid-djarju persunali mbiddel fi kriżi ta' l-individwu, għadda biex sieħeb il-kriżi individwali (issa mogħtija l-medda ta' problema universali) mar-rebħa nisranija u mal-mit nazzjonali, u waqt li ssokta t-taħdita ħerqana man-natura għa- laq l-avventura poetika kollha bil-versi tan-nuqqas ta' impenn, ta' l-għeja spiritwali u teknika. It-tliet iżmna ewlenin (mill-bidu fl-1912 sa madwar l-egħluq tas- snin għoxrin; is-snin tletin; is-snin erbgħin u l-ewwel ftit snin tal-ħam- sinijiet) iridu jitqiesu wkoll fid-dawl tal-kitba bit-Taljan, mibdija fl-1889 u ssoktata għal snin twal wara l-1912. Id-dehra sħiħa tibqa' ta' bniedem marbut mill-qrib mal-kelma poetika, magħluq fid-dinja tal-meditazzjoni. mistika-eżistenzjali u miftuħ beraħ biex iġarrab id-dinja oġġettiva bis- senswalità mixtieqa-mistmerra tagħha. Il-poeta tal-kriżi ta' l-għixien, tat- talba teoloġika, taċ-ċelebrazzjoni patrijottika hu wkoll l-artist raħli li fisser sa minn kmieni u bi kburija t-tifsira tad-demokratiżmu romantiku billi, fost ħwejjeġ oħra, għanna l-ħidma tal-ħaddiema. l-iżjed impor- tanti ta' Malta ta' żmienu. It-taħdita profonda tar-ruħ tiegħu tibqa', me- la, bejn is-suġġett privat (il-qassis, il-ħassieb) u s-suġġett pubbliku (il- profeta nazzjonali, is-soċjologu). Bħal fil-persunalità paradossali ta' kull artist, l-iżjed romantiku, is-sintesi (i.e. il-punt tar-rebħa fuq id-djalettika ġewwiena) aktarx li ma tinstabx. IX-XBIHA TA' L-OMM Minkejja ż-żewġ naħiet imbiegħda minn xulxin tal-persunalità tiegħu, hemm. punt ċentrali li jiltaqgħu fi ħdanu kemm il-poeta tat-tiġrib persunali u kemm il-poeta tat-tiġrib nazzjonali, Il-lirika tat-tbatija eżis- tenzjali u l-lirika tal-gżira mifhuma bħala nazzjon jissieħbu flimkien bis- saħħa ta' xbiha ewlenija li hi l-istess għat-tnejn: l-omm. Meta l-poeta jitkellem fuq il-jien (in-nebha suġġettiva) u meta jitkellem fuq l-aħna (in-nebha oġġettiva), jasal dejjem biex iqiegħed kollox madwar id-dehra matema. L-omm tal-ħajja privata (ommu, imbiddla mbagħad fi xbiha tar- rabta bejn iż-żmien u l-eternità, l-art u s-sema, id-dubju u ċ-ċertezza), u l-omm tal-ħajja komunitarja (Malta bħala l-omm taċ-ċittadini li jsawru nazzjon) għandhom bosta xejriet li jixxiebhu; huma mnisslin minn qagħ- da spiritwali waħda, jidhru bħala varjanti ta' mara waħda, anzi ta' l- istess idea tal-mara. Bħala eżempju ta' dan jistgħu jitqabblu ma' xulxin is-siltiet l-iżjed karatteristiċi li jiddeskrivu lill-waħda u lill-oħra biex jinstabu fihom l-elementi li fil-fatt isawru kwadru wieħed. L-istħarriġ ta' din il-figura m'huwiex importanti biss bħala orjen- tament ieħor fl-istudji dwaru. Hu meħtieġ skond kemm hi ta' fejda s- sejba ta' punt ċentrali fil-kitba kotrana ta' poeta. Fi ħdan l-ispazju li jif- red lill-poeżija ta' l-eżistenza mill-poeżija tan-nazzjon jixref l-influss ta' din il-mara storika-ideali li tressaq lejn xulxin liż-żewġ dimensjonijiet, it-tnejn espressjoni ta' poeta raġel f'relazzjoni ma' figura li daqskemm hi vera hi wkoll mistħajla, fantażma perfetta li l-poeta għex 'magħha' biex tnebbah minnha.