Giovanni Curmi, Poeta Studju Kritiku ta' Ġuże CHErCUr. ILL-FERH taż-żgħużija kif interpretat fl-ewwel liriċi li ki- teb, issa nidħiu fit-tieni fażi tal-karriera letterarja: ta' Gio- vanni Curmi. Mhux aktar dawk l-ideat li jittajru fis-sħab, mhux aktar dik l-immaġinazzjoni eterea ta' żagħżugħ mitluf wara l-pja- ċiri tad-dinja, imma konċetti maħduma. fuq. is-sentiment, ħsibl- jiet mibnija fuq ir-realtà, rifless ta' qalb kbira u sensibbli ta' poċ- ta-missier, ''TI Canzoniere della Bambina' (1940) jagħtina im- pressjonijiet u sentimenti ta' mħabba tal-familja li fib naraw Ji l-moħħ tal-poeta beda jaħdem fil-milja tal-maturità tiegħu, ''Delikat is-sentiment, fina u ħajja l-espressjoni, ħelu x-rit- IU…… '' (Guido Mazzoni). U…… Għoġobni ħalna 'II Canzoniere della Bambina' għat-tqanqil sinċier imfisser b'mod sempliċi u magħqud ' (Francesco Chiesa). ''Fil-'Canzoniere' hemm poeżiji delikati, b'mod speċjali dawk kollha miġbura taħt l-isem 'Il-Ni- do', u nara illi inti ma kienx jistħoqqlok dak it-tmaqdir meta għidt 'il-versi mill-iżjed koroh tal-papà'. Le, dawk il-versi huma sbieħ u ktibthom. kif ħassejthom'' (Sabatino Lopez). (…… hemin fihom umanità ġentili, ħlewwa ta' poeżija. moderna'' (Michele Saponaro). ''Qrajt il-'Canzoniere della Bambina' u nħoss illi hu mexxej, ċar, sempliċi, u xhieda ta' ħila kbira sew fit-teknika kemm fil-lingwa'' (Adriano Tilgher). ''Ktieb delikat, bħalma de- likata l-materja; imma ġagħalni ngħix mill-ġdid, b'effett kbir ħafna, dawk l-istess sigħat, l-istess emozzjonijiet li għaddejt min- nhom jien ukoll. Nifraħ miegħek, u iniegħek, jaħasra, intenni : Minn dawn il-kommenti wieħed jista' jara kemm il-poeżija ta' Giovanni Curmi hi milqugħa tajjeb fl-Italja. Giovanni Curmi hu l-poeta, tal-familja ''per eċċellenza'', il-poeta ta'. l-imħabba. Mhux dik l-imħabba mdardra tal-poeti dekadenti Franċiżi, imma mħabba. safja, biex ingħid hekk divina, lejn martu, lejn bintu u lejn dak kollu li jsawwar il-ħajja intima tiegħu, Fil-'Canzoniere' għandna l-ħin kollu quddiemna x-xbiha ta' bintu. B'intwizzjoni profonda, l-poeta jfittex l-ispirazzjoni tiegħu fi ħdan il-mara li sa ssir omm, fin-nieqa ċkejkna li tidher qisha ''oġġett ta' ħolm i GIOVANNI ĊURMI, PUETA poeżija'', u fit-twelid ta' tarbija li l-poeta f'ġenn ta' ferħ isejjalilu un miracolo d'amore ', miraklu ta' mħabba. Sentimenti delikati u immaġinazzjoni oriġinali u sabiħa nsibu f'dawn il-versi meħu- da mill-poeżija 'Il-Nido' : Din is-sinċerità fl-ispirazzjoni u tqanqil ta' mħabba safja nsl- buhom fil-poeżija ''Maternità' ta' Ada Negri: lo sento, dal profondo, un'esile voce chiamarmi : sei tu, non nato ancora, che viene nel sonno a destarmi 7 Il-poeżija, il-vera poeżija, hija dik iniktuba fuq is-sentiment, dik il-poeżija li tmiss l-aqwa korda tal-qalb: l-imħabba. Kull poeżija oħra, sabiħa kemm hi sabiħa, jekk ina tmissx il-qalb, mhi- jiex ħlief warda li tiftaħ fil-għodu biex tingħalaq u tmut fil-għa- xija. Il-poeżija ta' ħajja twila jkollha l-egħruq tagħha mqabbdin fil-qiegħ tal-qalb: passjoni u ħeġġa ta' mħabba, maturità u es- perjenza tal-ħajja, naturalezza u spontanejtà fl-espressjoni, ġmiel u qawwa fil-ħsieb oriġinali, dawn humu l-karatteristiċi li jsawru l-poeżija kbira. Fil-fehma. tiegħi l-poeżija ta' Giovanni Curmi fit- tieni U t-tielet fażi tiegħu letterarja tilħaq dan il-grad għoli, It-tqanqil tar-ruħ tiegħu sensittiva jiġbor f'sensiela waħdu l-ġrajjiet li jdommu l-ħajja tal-familja tiegħu, Kull deskrizzjoni, kull djalogu ma' bintu, kull argument huma mżewqa, bl-ilwien ta' immaġinazzjoni ħelwa, u minu poeżija għal oħra nsibu l-forza lirika soġġettiva magħquda, mal-forza liriku objettiva. 8 IL-MALTI (Il-Benniena) tiġbor f'żewġ kwartini ħsieb sempliċi imma mimli bin-nobiltà ta' l-ispirazzjoni, dik l-istess nobiltà li ispirat lil Dun Karm meta kitel il-poeżija 'Onun''. Hsibijiet u xbihat jad- dattaw irwieħhom għar ritmu tar ruħ meditativa ta' Curmi, u dawk il-ħsibijiet u xbihat jiġbru fihom ħafna drabi ħjut irqaq, ma jidhrux, li jgħaqqdu b' efiett kbir dak li hu reali ma' dak li hu fantastiku, il-fiżiku mal-metafiżiku, is-sens spiritwali mas-sens materjali. Kif nistgħu naraw ċerti poeżiji jiftħu b'viżjoni kważi materjali u jibqgħu jogħlew u jisseqqru 'l fuq sa ma jilħqu l-ogħla u l-isbaħ immaġinazzjoni, Nieħdu bħala eżempju l-poeżija ' Bat- testimo'': il-poeta jgegħdilna quddiemna dak in-nhar tal-magħ- midija lil bintu tarbija f'idejn nannuha u nannitha, rieqda tis- : tħajjilha Ġest: Bambin, u anki meta s-saċerdot teta' fuqha l-ilmi mbierek dik it-tarbija baqgħet rieqda. Sa bawn għandna l-kwad- ru materjali, imma, fuq dak il-kwadru, minn dik l-idea ta' l-irqad il-poeta jislet il-motiv spiritwali: ir-raqda tar-ruħ mid-dnub il- inejjet : Hekk ukoll fil-poeżija 'Il-Gimoco' għandna s-sens materjali mħallat b'sengħa artistika ma' l-ispiritwalità ta' l-imħabba u mal- filosofija tal-ħajja. It-tifla bħas-soltu trid tilgħab, tibni l-kastelli wieħed wara l-ieħor. Meta missierha jibnilha ka jerġa' jġarrafbulha, u hi tidħak, u hekk kasteli wara. l-ieħor jin- bnew u jiġġarrfu. L-istess bħal din il-logħba hija l-ħajja tiegħu, kif jaraha l-poeta stess : GĦOVANNI CURMI, Poeta Ma setax jonqos li r-realiżmu ma jagħmilx parti mill-poeżija ta' Giovanni Curmi. Realiżmu u fantasija jifformaw l-isfond in- tellettwali tal-poeżija tiegħu, Giovanni Curmi hu poeta, riflessiv ii jaf josserva kulma jara, u kulma jara jaf ipinġih f'erba' pinzel- lati ħfief u effettivi. Ta' min jinnota s-sens qawwi ta' realiżiun fil-versi li ġejjin meħuda, mill-poeżija ''Nastro Bianco'' : Dawn il-versi fihom dik il-qawwa dinamika u profondità ta' ħsieb u sentiment ti nsibu fil-poeżija ta' Ada Negri — il-poeżija TUMartha' : Fil-poeżija ''Tenui Cose' l-posta jibni kuntrast bejn iż-żmien taż-Żgħużija. meta d-demm ikun ibaqbaq fir-ruħ.li ma għandhiex kwiet, meta. għall-poeta fix-xewqa li jimxi 'l quddiem il-baħar kbir jidhirlu żgħir u d-dinja bla iwien u fiergħa, u ż-Żmien l-ie- ħor meta. fil-paċi tad-dar u l-kwiet tar-ruħ jara lil bintu ċkejkna tgħajjat u tidħak jekk tilmaħ dubbiena ttir, jew werqa titbandal fil-ġnien, inkella xi għasfur jittajjar jew farfett jistrieħ fuq il- ward. Ħwejjeġ żgħart Ħwejjeġ żgħar ii jferrħu tarbija imma li l-poeta f'żgħużitu kien nesa fit-taħbit u fil-ġenn ta' passjoni bla TAŻAM. L-immaġinazzjoni tal-poeta fl-imħabba għal bintu naraw- ha wkoll fil-poeżija bi strofa waħda ''Natale' (Il-Milied) : Binti, il-Milied : fis-sema, f'nofs il-lejl, 10 IL-MALTI: neżlin mimlija ferħ anġli qatigħ, iħabbru : twieled is-Sultan tas-slaten, u bħalek, binti, bħalek huma sbieħ, Ma' l-immaġinazzjoni, in- matura, l-imħabba u t-tiġrib tal- ħajja ibbażati fuq element. reliġj jagħmlu parti integrali miLl- poeżija ta' Ġurmi. Għall-poeta, Ala hu fuq kollox, il-bidu ta' kol- lox, għajn ta' l-akbar imħabba li qatra minnha hi biżżejjed biex issaffi l-kalċi ta' l-imrar. Fil-poeżija TGiola'', il-poeta jrodd ħajr lil Alla għall-ġid li xerred fost l-mnanità : 0 Tu, Dio hiono, quante buone cose hat dato all'uomo perchċ sia contento l Fil-poeżija Collogui' naraw kenm tenerezza ta' ħsieb tir- sab miġbura. fil-versi ħu u jitkellem ma' bintu fuq Alla : Imma dik it-tifla fuq ix-xwiek baqgħet tinsisti biex tkun taf . min-hu Alla, ''Alla,' weġibha missierha, 'hu Dak li ħalaq l-ari; il-bnedmin, ix-xtieji, l-arja, l-ibħra, il-ħut, l-agħsafar u d- ' dbejjeb selvaġġi'. U dik it-tifla fil-ħlewwa ta' l-innoċenza tagħ- Il-fjamma ta' l-imħabba meta tkun tixgħel f'qalb safja :ma tintefa qatt. Dun Karm igħidilna : Bħall-iima l-imħabħa tkun safja, jekk safja il-qalb fejn titrabba. Il-qalb tal-poeta tagħna tinfexx fl-imħabba tad-dar, Għal- xejn, barra, tiħrax u tiqliel it-tempesta, u l-beraq jofroq id-dal- ma tal-lejl. Il-poeta jwennes lil bintu u jgħidilha biex ma tibżax : U minn dan il-ħsieb ħelu ta' l-imħabba, il-moħħ tal-poeta jimraħ fir-realtà iebsa tal-ħajja, jiftakar fil-ħażen tad-dinja, fl- uġigħ u fil-ħqir, u jrid illi lil bintu jħarisha matul ħajjitha mhux mill-ħsejjes tax-xita u r-ragħad imma mill-għajb u l-qerq tal- ħnedmin. Alla ta lill-bniedem is-siġra, tat-tbatija, imsoqqija. bid-dmugħ u bl-imrar, u aktar ma jikber aktar dik is-siġra tikber miegħu, u aktar jitwalu u jitferrxu l-friegħi tagħha. Għalhekk il-poeta lil bintu jridha tibqa' tarbija biex, filwaqt. li taħrab id-dinja bil- għawġ kollu tagħha, tibqa' fl-istess ħin għal dejjem tiegħu : Irri- dek tkun tiegħi, igħidilha, kollok kemm int, b'dak ġismek ċkejken u qalbek, u ħsiebek. Għax meta tikber u jkollok, mhux aktar kif ingħidlek jien, imma kif tħosshom int, il-ħsibijiet, il- ħolm, ix-xewqat u l-poeżija tiegħek, allura, ja binti, int ma. tib- qax aktar tiegħi : L-aħħar poeżija tal-'Canzoniere della Bambina' li tagħlaq it-tieni fażi tal-ħajja. letterarja ta' Curmi tiġbor fiha ammissjoni 12 IL-MALTI Qatt f'ħajti kolha ma ħassejt il-għanja minn demni tfur hekk ħelwa u hekk qawwija, jien qatt il-poeżija ma ħassejtha hekk kbira, u hekk sabiħa u hekk bil-ġmiel mimlija, bħal din, ja binti, li tinmlik u tferrħek bid-dawl mill-isbaħ. ta' l-isbaħ żaffir, bħal din, ja binti, illi ddawrek kollok b'xewqat ta' ansietà, u ta' ferħ kbir. Niċħad il-poeżija li ktibt kollha meta kont għadi, fl-għatba taż-żgħużija, dak kollu ma kienx ħlief bluhat u frugħa, int biss għalija l-aqwa poeżija, F'din it-tieni taqsima ta' kritika fuq il-poeżija ta' Curmi raj- na l-poeta jikteb fuq l-egħżeż ħaġa ti għandu fid-dinia : il-familja. Lirika ta' mħabba għanja fis-sentiment daqs kemm hi sabiħa u meqjusa fil-għażla. tal-kelma u r-ritmu tal-versi, Għax l-imħabba, bħal warda delikata, tiftaħ għax-xemx tal-poeżija biss f'dik. il- qalb safja H hi l-qalb tal-poeta, '