18. il-Hamis 20 ta' Aprit2017 FEATURE L-ORIZZONT mi L-ILSIERA FI ZMIEN ost il-beżgħat kbar li IE tiffaċċja l- umanità fiż-żmienna huma l-inċertezza dwar il- futur tagħha u l-qtigħ il-qalb li jikkawżaw ċerti konflitti militari u d-diżastri naturali li jseħħu f'daqqa waħda bla ħadd ikun qiegħed jistennie- hom, li jħassbu bis-sħiħ lill- bniedem. l Fil-fatt, l-umanità qiegħ- da tħossha kontinwament mhedda mit-terroriżmu tal- ISIS — l-Istat Iżlamiku li qiegħed jespandi b'mod al- larmanti fil-pajjiżi tal-Lvant Imbiegħed (lraq/Sirja) kif . ukoll f'dawk tal-Afrika ta' Fuq (Libja), il-biża' ta' xi gwerra nukleari minħabba l-involviment. tal-pajjiżi l- kbar f'dawn il-konflitti mili- tari u l-katastrofi li ġġib magħha, mid-diżastri natu- rali bħal terremoti kbar jew xi tsunami ieħor fuq skala akbar minn dak li sar ftit tas- snin ilu, mill-mard fatali, bħalma hi l-AIDS, li qed jeqred miljuni ta' persuni madwar id-dinja l-aktar fl- Afrika u fl-Asja u l-ġuħ u l- faqar kbir li qed jidher u jinħass f'bosta pajjiżi l-aktar fl-Afrika, u minn bosta di- żastri ambjentali li jistgħu jeqirdu l-ħajja tal-bniedem. Dawn il-biżgħat qegħdin inisslu fil-bniedem tensjoni kbira u jagħmlulu ħajtu in- fernl B'danakollu għalkemm dawn il-flaġelli kollha, biex insejħulhom hekk, minn ' dejjem kienu magħna u dej- jem ħolqu kaos kbir fost il- popli milqutin, gwerra nuk- leari hi deskritta mix-xjen- zjati bħala l-akbar katastrofi li tolqot direttament lill- bniedem għax mhux biss teqred terz mill-umanità dinjija iżda ġġib magħha katastrofi ambjentali kbir li tieħu mijiet ta' snin biex id- dinja tirkupra minnha. B'danakollu, waqt li l- mexxejja ta' żmienna huma konxji ħafna dwar kull de- ċiżjoni li jieħdu, u kull de- ċiżjoni jippruvaw isolvu t- tilwim serju bi djalogu mad- war mejda, sfortunatament għadna ngħixu f'dinja fejn il-gwerer u konflitti militari għadhom isiru madwar id- dinja kollha. Biżżejjed li nif- takru fl-invażjoni tal-Iraq, il-Libja u fiż-żmienna s-Sir- ja, biex ma nsemmux kon- flitti fuq skala iżgħar f'pajjiżi oħra, kif ukoll il-konflitt im- demmi bejn l-Iżraeliti u l- Palestinjani li ilu sejjer għal dawn l-aħħar 70 sena. Jekk wieħed iqalleb l-is- torja tad-dinja għandu jsib li taqtigħat imdemmijin bejn razez differenti ilhom isiru eluf ta' snin, u meta dawn ir- razez maż-żmien għarfu li l-għeruq u wild tal-istess razza ngħaqdu flimkien u bdew jeħduha kontra tribu- jiet oħrajn aktar dgħajfin minnhom u saru sidien tagħhom u hawnhekk twie- led l-iskjavità. Ħafna jsostnu li fuq dan il-mudell, tul iż-żmien, ġew iffurmati ġnus differenti, in- ħolqu mijiet ta' saltniet u be- da jinħoloq id-diżgwid. Minħabba hekk beda jin- qala' l-ġlied bejniethom u dawk l-aktar qawwija ħak- mu lid-dgħajfin, kabbru t- territorju tagħhom u lil paj- jiżhom għamluh setgħani u ċentru ta' ċiviltà ġdida. Sin- tendi, kemm fl-imgħoddi u fi żmienna, kull gwerra għandha żewġ uċuħ, ferħ għar-rebbieħ u miżerja u ġuħ għat-tellief, iżda fl-im- għoddi mhux imbiegħed ħafna, it-tellief kien ibati Wkoll mill-jasar. Iżda ejjew ninsew il-biża' tal-gwerer qerrieda ta' żmienna u ngħaddu għas- suġġett tagħna billi nidħlu fl-istorja (medjuevu) meta kull tilwima li kienet tinqa-. la' bejn is-slaten kienet tiġi solvuta f'taqtigħat. qliel u ħorox fuq l-art, u dawk il- potenzi li kellhom il-flotot tagħhom. iġġieldu . battalji kbar fuq il-baħar, l-aktar fil- baħar Mediterran. — Dan seħħ ukoll bejn l-In- sara Ewropej u dawk Mi- silmin tal-Afrika ta' Fuq li kienu alleati tal-Imperu Tork; li mal-medda. taż- żmien tnisslet rivalità kbira bejniethom u f'qalbhom is- sawret mibegħda kbira. u nibtet il-ħalfa li jeqirdu lil xulxin. U din ir-rivalità eterna taħt il-kappa ta' twemmin : sfrenat żvolġiet ruħha. f'battalji, assedji u taqtigħat imdem- mijin fuq l-art u l-baħar, fejn għal sekli sħaħ, ir-rebbieħ bla skupli ta' xejn kien jeq- red dak kollu li jsib qud- diemu u jkaxkar miegħu fil- jasar lil dawk kollha li kienu jaqgħu taħt idejh (l-aktar żgħażagħ u rġiel) biex ibigħ- hom bħala lsiera f'pajjiżu u fil-pajjiżi alleati tiegħu. Hekk kienet il-ħajja f'dawk iż-żminijieti Familji sħaħ, kbar u żgħar kienu jaqgħu lsiera ta' ħakkiema kefrin li kienu jħaddmuhom fl-oqs- ma tagħhom għall-ħinijiet twal taħt id-daqqiet tal- frosta. U allaħares xi lsir jip- prova jaħrab għax kien iħallas b'ħajtul B'danakollu, għalkemm ilsir kien magħ- dud aktar bħala animal milli bħala bniedem, insibu, li f'ċerti pajjiżi, l-ilsir mhux biss kellu kondizzjonijiet aħjar iżda sa ċertu punt imħares ukoll mil-liġi. Iżda f'bosta pajjiżi oħrajn fejn il-liġijiet ma kinux jeżistu, ħajjet l-ilsir kienet tiddepen- di fuq il-burdati tal-ħakkie- ma li kienu jiggvernaw, u l- karattru ta' sidhom. U f'dan il-kwadru ta' jasar kiefer mimli tbatijiet u sof- ferenzi kbar li kienu jġarrbu dawn l-imsejkna lsiera, 'il bogħod minn' pajjiżhom u mifrudin u mċaħħdin mill- għeżież tagħhom, jien se nipprova ngħaddilkom xi tagħrif interessanti dwar l- iskjavitt f'pajjiżna fiż-żmien il-ħakma tal-Ordni ta' San Ġwann fuqna bejn l-1530 u l-1798. Nibda biex ngħid li din il- kitba sensiltha fuq ix-xogħol interessanti tal-kittieb Jos- eph Muscat, li kif tafu tana bosta xogħlijiet sbieħ ma' dakkollu li għandu x'jaqsam mal-baħar fiż-żmien l-Ordni f'Malta. Fil-fatt kienet pro- prju sensiela ta' 13-il prog- ramm dwar dan is-suġġett li jien u Joseph Muscat irre- kordjana għar-Radju Kotto- ner snin ilu (2005), li lili ħajritni li nislet xi tagħrif minnha u ndommu flimkien f'kitba biex wara ngħaddiha lill-qarrejja tagħna li fil-kot- ratagħhom għandhom għal qalbhom ħafna l-istorja kul- turali u soċjali ta' pajjiżna. Sintendi hawnhekk ma nixtiegx ninsa lill-mibki Pro- fessur Wettinger — il-Profes- sur tal-Istorja fl-Università ta' Malta, u hawnhekk nix- tieq nieħu l-okkażjoni li nu- ri ' l-apprezzament tiegħi kemm għall-pubblikazzjoni tax-xogħol: monumentali tiegħu 'Slaverv in Malta' — xogħol mill-isbaħ u għejjun ta' tagħrif dokumentat dwar il-ħajja tal-ilsiera f'Malta, kif ukoll għas-sensiela dwar l- istess suġġett li hu xandar flimkien mal-ħabib tiegħi Charles Abela Mizzi (illum mejjet ukoll) fuq il-PBS snin ilu. Din kienet sensiela inter- essanti ħafna, fejn għall- ewwel darba fuq ir-radju smajt daqshekk tagħrif kon- kret u profond dwar l-ilsiera tul il-ħakma tal-Ordni fuq il- gżejjer Maltin. Sa fejn naf jien, u hawn dejjem suġġett għall-kor- rezzjoni, id-differenza bejn iż-żewġ xogħlijiet li jittrat- taw l-istess suġġett (l-ilsiera fiż-żmien l-Ordni) hi, li waqt li l-istudju tal-Professur Wettinger jittratta dwar il- ħajja soċjali tal-ilsiera f'paj- jiżna, ir-riċerka ta' Joseph Muscat hi dwar l-ilsiera fuq il-Galeri tal-Ordni. L-istorja tgħallimna li l- iskjavitti ilu jeżisti fostna taħt diversi forom mindu nħoloq il-bniedem. Ħafna jsostnu li kull fejn kien hemm il-faqar daħal l-iskja- vitti taħt xi forma, u sintendi fejn kien hemm dan it-tip ta' jasar kien hemm it-telf ta' dinjità, it-tbatija u l-miżerja — Issib min jirraġuna, li dan it-tip ta' skjavità, għalkemm kien ibaxxi d- dinjità tal-bniedem għax ' kien iċaħħdu mid-drittijiet tiegħu u jġiegħluh kontra l- volontà tiegħu jbaxxi rasu għar-rieda u l-amar ta' bnie- dem ieħor. B'danakollu, din il-forma ta' jasar wieħed ma jistax ji- pparagunaha ma' forom oħ- ra aktar kefrin, fejn, mijiet ta' żgħażagħ u rġiel kienu jitfugħhom fuq il-moqdief għall-għomorhom. Dawn l- ilsiera, għall-familjari tagħ- hom kienu mgħoddijin bħa- la mejtinl U għal mijiet ta' snin ta' gwerer imdemmija bejn l-Insara u l-Misilmin, il- jasar sar theddida tal-biża' għal ħajjet kull persuna li sfortunatament kienet tin- qabad priġuniera minnhom, u ta' biża' akbar għal min ikun qed jivvjaġġa fuq im- riekeb minn port għall-ie- ħor. U f'dan ix-xenarju ta' gwerer u taqbid imdemmi kkawżati mill-fanatiżmu qa- wwi reliġjuż bejn l-imperu Tork li l-ħakma Misilma tie- għu kienet testendi sal-paj- jiżi kollha tal-Afrika ta' Fuq, u l-pajjiżi Nsara mifruxin madwar l-Ewropa kollha, partikolarment dawk li l- kosta tagħhom tinħasel bl- ilmijiet tal-baħar Mediterran fosthom Malta, jien se nip- prova ndaħħalkom fl-istor- ja, u finalment mhux biss wasslet biex f'Malta jinġiebu eluf ta' lsiera, iżda naraw il- qagħda ħażina tagħhom fi żmien l-Ordni f'Malta. F'dan. il-baħar magħluq bejn iż-żewġ kontinenti li storikament iħaddnu twem- min differenti minn xulxin, u li għal sekli sħaħ fl-istorja tagħhom qatt ma eżistiet tolleranza reliġjuża bejniet- hom, seħħew. battalji kbar fuq l-art u l-baħar, u l-pri- ġunieri li kienu jinqabdu fi- hom kienu jittieħdu lsiera. Għalhekk waqt li nsibu, li fiż-żmien l-Ordni f'Malta, f'bosta pajjiżi Ewropej fos- thom fl-Italja, Franza, Span- ja u f'Malta kienu jgħixu eluf ta' lsiera Misilmin, min- naħa l-oħra, fit-Turkija u fil- pajjiżi tal-Afrika ta' Fuq, magħrufa bħala tal-Barberi- ja kienu jgħixu eluf kbar oħ- ra ta' lsiera Nsara. Tkompli f'ħarġa oħra