DWAR IL-— ĦOBŻ F' MALTA minn Guido Lanfranco Ma niddiskutux ix-xogħol tal-bidwi biex jipprovdi l-qamħ mill-għalqa u bid-dris, u lanqas ix-xogħol tat-taħħan u l-mitħna tiegħu, għax dawn iridu kitba fit-tul; hawn xtaqt nikteb biss xi ħsibijiet dwar il-ħobż f'Malta. In-nies kienu jixtru d-dqiq għall-ħobż u ikel ieħor. Kien- hemm min kellu l-qamħ tiegħu għax kellu l-għalqa, iżda mhux kulħadd kellu l-forn tiegħu fid-dar. Kienhemm djar kbar li kellhom il-forn tagħhom u kienu jaħmu l-ħobż huma, iżda l-biċċa l-kbira tan-nies kienu jmorru għand tal-forn bil-għaġina lesta. Meta kienu jieħdu l-għaġina għand tal-forn, kienu jieħdu ukoll il-ħatab magħhom. Dan kien aktarx ikun xewk u zkuk miġburin mill-kampanja, u kienu jiżawhom ukoll biex isajru fuq il-kenur jew fuq il-fuklar, għax injam u faħam kienu jiswew l-ispejjeż. Ħobż immarkat Qabel jagħmlu l-għaġina, kienhemm bosta li jippreferu li joqgħodu jnaqqu d-dqiq fuq il-bejt minn xi frak tal-ġebel li kien jista' jkollu miegħu, għax aħjar milli jiġi mal-ħobż. Meta jaħdmu l-għaġina d-dar u jaqtgħuha biċċiet biex jeħduha għand tal-forn, aktarx li kienu jwaħħlu xi biċċa għaġina kejkna fuq kull ħobża, b'xi forma li jagħrfuha huma, biex meta tal-furnar idaħħal il-ħobż ta' kulħadd fil-forn, wara' l-furnata ikunu jistgħu jagħrfu l-ħobż tagħhom. Kienu ilestu l-ħobż għal ġimgħa sħiħa. Il-ħobżiet ma kienux ikunu ċkejknin wisq għax inkella jinxfu kmieni. Jekk tibda taqta' l-ħobża mill-ġenb, il-bieba tibqa' ratba aktar fit-tul. Ukoll jekk il-ħobża kienet tinxef, xejn ma kien jintrema', għax kienet tista' ssir pudina tal-ħobż. kif għadha ssir sa 'ilum, u ukoli kienet tista' tixxarrab u tidħol għan-nar, u terġa' ssir qisha friska. Hekk kienet issir l-ekonomija fl-imgħoddi, u niftakar ukoll li ommi kienet iġġgħelni nitħan il-ħobż niexef bil-mitħna tal-kafe', biex il-frak tużaħ bħal smid. Jagħġnu bis-sagajn Xi fran kienu jagħmlu l-ħobż huma biex jixtruhom in-nies, jew biex il-ħobż jieħdu ħaddiehor bil-karrettun biex iqassam fid- djar u fit-toroq. Sakemm l-għaġina kienet issir għal ftit ħobż, kienet tintgħaġen bl-idejn; iżda meta kien isir ħobż għal għadd ġmielu ta' nies, kienu jgħaġnu l-għaġina b'saqajhom, bħalma kienu jgħasru i-għeneb għall-inbid. Sal-bidu tas-seklu tagħna, dan kien għadu jsir, kif kiteb 'E.L.V.' fil-ktejjeb 'Tagħlim għall-poplu' fl-1903; iżda dan jgħid ukoll li il-gvern kien ħareġ liġi li ħadd ma jista' jbiegħ ħobż maghġun b'dan il-mod. L- għaġina setgħet tinħadem biss bl-idejn jew bil-makni li kienu ġa bdew jintużaw dak iż-żmien. Kullimkien kien hawn fran jaħmu l-ħobż, fl-imgħoddi, iżda tistaqsu 'għaliex hemm l-aktar f'Ħal Qormij' Jingħad, li fi żmien meta fil-gżejjer tagħna kien hawn il-malarja, kienu jaħsbu li id-duħħan ikeċċi dak li kien qed iġib il-marda. Fil-fatt, dak iż-żmien ħadd ma kien jaf mnejn tiġi l-marda, iżda sejħulha 'malarja' minn 'mal' (-ħażin) u arja, li b'kollox kienet tfisser tarja ħażina'. Il-gran mastru ta' dawk iż-żminijiet kien ordna li l-furnara kellhom jikkonċentraw il-ħidmiet tagħhom madwar il- Marsa, ii kienet tidħol sa Ħal Qormi, biex bid-dħaħen tagħhom iżommu lura l-malarja. Il-karrettuni tal-ħobż Il-ħonż kien jitqassam fit-toroq jew fid-djar, minn nies li kellhom il-karrettun, li kienu jitħallsu miill-furnar, jew kienu niesu stess. Karrettuni miġbudin miil-bhejjem kienhemm għamliet diversi, l-aktar komuni fosthom kien ikollhom kaxxa ta' l-injam mgħottija bl-inċerata, iżda kienhemm oħrajn li kellhom żewġ bibien fuq il-kaxxa li jinfetħu il-fuq, wieħed fuq kull naħa. Biż-żmien, bdew isiru karrettuni mill-aktar sbieħ u komdi, biex il-ħobż, mill-ifran imbegħdin mill-irħula u i;-bliet, ikun jista' jitqassam aħjar. Dawn il-karrettuni kienu jkunu kaxxa kbira safra, tingibed minn-żiemel. Ġewwa kellha xkafef għall-ħobż, kaxxa għal-flus, post għall-użini minn wiżintejn sa' l-ugija, u miżien imdendel bil-kfief kbar. Skieken ta' daqsijiet differenti kienu jidħlu ma waħda mill-bibien ta' wara' li kienu jagħlqu l- kaxxa u jissakkru bi stanga. Fuqha kienhemm xifer mad-dawra kollha biex iservi ta' kaxxa mikxufa għal aktar ħobż, u jitgħatta bil-luna jew inċerata. Taħt il-kaxxa kien ikunhemm imdendla il- benniena li fiha kienu jintrefgħu bċejjeċ ta' ikel li minn ħin għall-ieħor kienu jingħataw 1;iż-żiemel, li kultant sidu kien idendillu xkora ma' rasu taħt ħalqu, biex jiekol il-ħaxix. Fejn ipoġġi s-sewwieq waqt il-vjaġġ, kien hemm bħal tinda kontra x-xemx ux-xita, u bħala kienhemm oħra wara'. l-ħobż kien kollu jintiżen, għalhekk tal-ħobż kien iżid biċċa ġonta, u id-dar kulħadd jiġġieled għaliha, qisha fiha l- indulġenzi. Għamliet ta' ħobż Sa żmien il-gwerra li għaddiet u ftit wara', kien hawn il- ħobż il-kbir il-komuni, li issa nsejħulu ħobż tal-Malti, iżda wkoll kien hawn il-ħobż 'tal-Franċiż' li kien ikun maħdum ftit aktar fin, 'tal-maħlut' li kien ikun taħlita ta' qamħ u xgħir, 'ttas-salib' li kien ikun ta' xi ratal b'qoxra safranija mhix daqshekk titqarqaċ, li qabel tidħol tinħema jaqtgħulha żewġ qasmiet salib fuqha, għalhekk tispiċċa b'salib fuqha, u kienhemm ukoll il-ħobż 'tal-kexxun', li kien ikun rettangolari, maħdum aktar fin, jixbaħ il-ħobż ippakkjat ta' żmienna. Ħinbarra dawn kien hemm il-ftira, bziezen, u għamliet oħrajn. Taħsbux li fl-imgħoddi kulħadd kien juża s-sikkina biex jaqta' il-ħobż. Fid-djar tas-sinjuri jew fejn jgħixu nies ta' ċerta edukazzjoni ii addottaw drawwiet minn nies bħalhom fl- Ewropa, kienu jieklu bil-furketta u jaqtgħu bis-sikkina, iżda n- nies tal-kampanja, il-foqra, u min ma kellux xi ftit ta' drawwiet edukati, kienu jieklu l-ikel b-idejhom, ukoll minn xi skutella kbira, bħal ''sjett ta' sirkuża', u wkoll ta' spiss jieklu bilqegħda fl-art. Il-ħobż kien jinqasam bl-idejn biex jittiekel u ta' sikwit jitfettet bċejjeċ fil-kafe', soppa u minestra. Il- ħaddiema li kienu joħorġu minn darhom kuljum biex imorru għax- xogħol, kienu jġorru magħhom is-sorra magħmula minn sarvetta mgħaqqda minn erbat itruf, u fiha kellhom biċċa ħobż jew ikel ieħor; iżda l-ħobż dejjem kienet importanti, u tista' tgħid li l- ħaddiema kollha, sa ftit żmien wara' gwerra, kienu jintasbu fl- art f'xi ħin ta' mistrieħ, u joħorġu nofs ħobża mħaffra mimlija tadam. kappar, żebbugf u x'naf jien, u bil-mus jaqtgħu u jieklu minnha. Din il-ħobż kienet tkun ukoll imħawra biżzejt u l-ħall. Wara' kollox, il-ħobż biż-żejt u t-tadam għadu ikel bnin u appe- tituż sa żmienna, u aktarx li jibqa' bħala ikel Malti, tant hu ħekk, li f'bosta ristoranti u lukandi joffruh bil-għali lit- turisti. Il-metlusa Minbarra il-ħobż biż-żejt, konna nieħdu kisra ħobż imħawra mod ieħor ukoll. Fost oħrajn konna nieħdu ħobż biz-zokkor bi ftit inbid fuqha; bis-sonża mħawra bir-randa bi ftit bżar fuqha; midluka bl-irkotta; midluka bil-ħalib ħelu, magħqud tal-bott; bil-kunserva (jiġifieri bil-ġamm) jew ''marmalade'. Kienhemm ukoll, l-aktar fil-kampanja u fejn kienu jsiru il-ġbejniet, ħobż midluka bil-baqta, jiġifieri ħalib li miegħu kien ikunhemm it-tam jew tames, l-enżima (rennin) meħuda mill-istonku tan-nagħġa, li jgħaqqad il-ħalib u jiġi bħal ġbejna ħafifa, jew irkotta, kif, wara' kollox huwa parti mill-proċess li bih dawn isiru. Ħobż bil- baqta kienu jgħidulha mellusa. Rispett lejn il-ħobż Missirijietna u ommijietna, fl-imgħoddi kienu jirrispettaw il-ħobż, mhux biss għax kien il-qofol ta' l-għixien, iżda wkoll għax kien magħruf bħala xbiha t'Alla. Ħeta konna ċkejknin, meta fit-toroq konna nsibu xi biċċa ħobż mormija minn xi tfal, għax fil-logħob ikunu skartaw il-qoxra, konna nmiġbruha, nmbusuha u nwarrbuha fuq xi ħoġor ta' tieqa jew xi rokna fejn ma tintrifisx. Niftakar l-ommi, u bdejt nagħmel bħala jien ukoll, meta tasal biex taqsam ħobża ġdida, kienet tbusa, tagħmel is-sinjal tas- salib fuqha bis-sikkina, u tibda taqta'. Dawn iċ-ċerimonji m'għadhomx isiru, iżda għadni niftakarhom b'ċerta mħabba. Meta fit-tieni gwerra dinjija ħakimna l-ghaks, il-ħobż kien beda jiġi razzjonat strettrament; mhux biss, fl-eqqei tal-ġuħ beda jsir mhux bid-dqiq, iżda taħlit u taħwid ta' kollox. Bażikament kien isir minn dqiq tal-Kanada li kien ġie mal-'con- vov', imħallat ma' patata mgħollija u qamħ ir-rum mitħun qisu nuħħala. Il-ħobż kien ikun tqil u ismar sewwa, kważi iswed; l- ingredjenti kienu normalment jingħataw lill-ħnieżer, iżda ngħid għalija ma kontx nistmerru, anzi konna niġġieldu għalih u ma narmux farka. Ħidma bis-soldi Bosta minn dawk li fil-gwerra kienu jaħdmu il-ħobż għadhom ħajjin u jafu kemm kienu jbatu biex jagaigħu ftit flus. Waħda li kienet tagħmel dan ix-xogħol. qalet li kienu jgħaġnu d-dqiq fil- lenbijiet, u meta l-għaġina titia' bil-ħmira, kienu jqegħduha fuq l-ixkaffa mgħottija bl-inċerata biex ma tinxifx, u wara jaqtugħa ħobż ħobż. Minn-lejliet kienu jżommu ftit għaġina tal-ħmira biex l-għada tidħol fil-għaġna. Minn qantar dqiq kienu joħorġu mitt ħobża, u kienu jaħdmu erba' qnatar kuljum; ta' kull qantar dqiq magħġun kienu jieħdu xelin u soid, għalhekk kienu jdaħħlu erba' xelini u erba' soldi kuljum, li jagħmlu xi tnejn u għoxrin ċenteżmu ta' żmienna; veru li l-valur tal-flus inbidel, iżda wkoll għal dak iż-żmien, il-ħlas kien miżeru. Jekk kien jibqagħlhom xi nitfa għagina din kienert issir ftajjar biz-zok- kor, kif konna wkoll nagħmlu d-dar bi ftit dqiq bl-ilma moqlijin. Fi Frar u Marzu tal-1977 kienhemm strajk tal-furnara u l- bejjiegħa tal-ħobż, minħabba li riedu xi marġini ta' qliegħ aħjar għal xogħolhom. Billi dan l-istrajk dam xi jiem sewwa, il-gvern irrekwiżizzjona xi fran u beda jqassam il-ħobż permezz tal-forzi /armati. iżda xorta waħda mhux kulħadd kien jilħaq il-ħobż, għalhekk xi nies tħajru jagħmu l-ħobż huma stess, u bdew joħorġu riċetti, ta' kif tagħmel il-ħobż, fuq il-gażżetti u fuq it- televiżjoni. Ġeneralment ir-riċetta kienet din: kuċċarina zok- kor, ratal dqiq, uqija ħmira, ftit melħ, pinta ilma; ħallat il— ilma fietel maz-zokkor u l-ilma fid-dqiq, ħallihom joqgħodu għal xi ħamsa u tietin minuta (mhux fil-kesħa); għaġinhom, ħallihom xi għoxrin minuta oħra joqgħodu, u wara' daħħal kollox f'mar qawwi (xi erba' mitt grad ċelsju) għal xi għoxrin jew tietin minuta. Ta' l-imgħoddi għadda, ħadd m'għadu jaqta' u jiżen, spiċċaw il-karrettuni tal-ħobż, għax fil-ħajja li saret aktar mgħaġġla, kellna nbiddlu l-pass għax inkella nibqgħu bil-ġuħi 1————————— o——0000o———————————————— Xi Attivitajiet tal-Għaqda tal-Folklor 234-3-1991 mu 30-3-1991 fuq Radju Malta 1 u 2, G.Lanfranco ip- parteċipa fil-programm ''Raw Malta Tinbidel' dwar drawwiet taż- żwieġ ta' l-imgħoddi. 3l-3-1991 Il-Posta użat it-timbru bil-kliem 'inħarsu l-Wirt Folkloristiku ta' Pajjiżna' fuq l-ittri, u fl-istess timbru deher ukoll il-logo jew l-emblema tal-Għaqda tal-Folklor, jiġifieri l- Imnara. id-7-1991 L-Għaqda tal-Folklor organiżżat żjara fil-Ħużew Marittimu tas-Sur Victor Wickman li jinsab ix-Xgħajra. Dawk ii attendew sabuh ta' nteress kbir, u fil-waqt li rringrazzjajna lis-Sur Wieckman għall-ospitalita' tieghu, ħalleja donazzjoni ċkejkna ta' apprezzament u inkoraġġiment. B-7T-1991 sa 6-il-1991 Is-Sur G.Lanfranco u s-Sur Angelo Dougali taw serje ta' għaxar taħditiet bl-ingliż dwar il-folklor lokali u fil-Mediterran, fuq ir-Radju Voice of the Mediterranean.