Il-Kappella Storika ta' Santa Marija tal-Virtà fir-Rabat (Malta) Il-kulta ta' Santa Marija hu manifestat b'numru kbir ta' knejjes parrokkjali, katidral, kappelli, artali u statwi u niċeċ fit-toroq u fl-imsieraħ Maltin u Għawdxin. Kważi kull parroċċa qadima għandha kappella ddedikata lil Santa Marija. F'Ħal Tarxien hemm kappella b'dan it-titlu li għat-Tarxiniżi hija magħrufa bħala Santa Marija tar-Rokna. F'Ħal Qormi hemm kappella oħra ta' Santa Marija li għall-Qriema hija magħrufa bħala Santa Marija tal-Ħlas. Fir-Rabat (Malta) hemm kappella ddedikata lil Santa Marija. Din hija magħrufa fost ir-Rabtin bħala Santa Marija tal-Virtà sempliċi għaliex tinsab f'żona Rabtija magħrufa bhala tal-Virtà. Iż-Zona Il-kappella hija mibnija fuq art li kienet ċimiterju. Dan iċ-ċimiterju kien jintuża fiż-żminijiet imbiegħda. Kien jintuża fi żmien il-Feniċi, Grieg u Rumani. Għamel żmien ukoll bħala katakombi. Tant hu post storiku li żewġ kittieba Maltin kitbu fuq din iż-żona. Wieħed minnhom hu missier l-istorja Maltija. Dan hu Ġian Franġisk Abela. L-ieħor hu A.A. Caruana. Skond l-aħħar kittieb, dawn il-katakombi, kienu imblukkati iżda aktar tard infetħu għaliex il-kittieb seta' jidħol fihom. Skond Caruana dawn il-katakombi ġew ikkonventiti fi kripta fi żmien in-nofs. Il-kittieb isemmi wkoll, bieb li kellu stil jixbaħ il-gotiku. Dan il-bieb kellu wkoll disinn ta' weraq ta' l-acanthus. Il-kappella nbniet fis-sena 1436. F'dik is-sena ċertu wieħed Antonio Bighera ħalla somma flus kull sena li kien idaħħal bħala qbiela ta' raba' li kellu. Din il-qbiela ġiet imdaħla fl-atti tan-Nutar Luigi Sillato. Skond ir- rapport ta' Monsinjur Pietro Dusina, din il-kappella kellha tliet artali. Maż-żmien l-artal prinċipali ġie mogħti pittura titulari. Iżda din il-pittura ma turix it-Tlugħ tas-Santissima fis-Sema. Din turi l-Madonna bil-Bambin. Din il-pittura hija xogħol Vincenzo Baiata u saret fis-sena 1611. Illum din il-pittura tinsab fil-kollezzjoni tal- Mużew Wignacourt, il-mużew parrokkjali tal-parroċċa ta' San Pawl tar-Rabat. Il-bini tal-kappella tal-lum sar minn Petruzzo Debono. Dan sar bejn is-snin l-1717 u l-1723. L-iskultura ta' l-artal saret minn Benedetto Saliba. Dan Saliba kellu l-għajnuna ta' Antonio Fabri. Billi maż-żmien twieldet devozzjoni lejn il-Madonna tal-Virtii l-ħitan bdew jimtlew bi kwadri tal-wegħdi jew ex-voto. Id-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Virtà kompli tiżdied u għalhekk il-folklor tidħol b'qawwa kbira. Għalhekk insibu li l-arċipriet tal-katidral kien niżel purċissjonalment mill-knisja ewlenija Maltija kull tieni Ħadd fuq l- Għid. Dan kien jasal hemm biex ibierek l-erbat irjiħat. Kienet drawwa fil-ħajja bidwija li l-kappillan jew arċipriet li darba fis-sena jħalli l-knisja permezz ta' purċissjoni biex ibierek ir-riħ, għaliex kienu jgħidu li t- tberik iġib sena tajba għall-biedja. Inħolqot drawwa li kull meta jkun hemm nixfa jew xi diżastru naturali l-poplu kien jinġabar f'pellegrinaġġ jew pellegrinaġġi lejn il-kappella tal-Madonna tal-Virtà. L-istess ħaġa kien jiġri f'din l-istess lokalità bl-istatwa ta' San Ġużepp ix-Xiħ. Din il-vara kienet tiġi merfugħa b'kozzoza biex jekk waqt il-purċissjni tagħmel ix-xita tkun tista tiħi mgħottija. Għalhekk nara li bejn dawn iż-żewġ devozzjonijiet hemm parallela kbira. Tant dinkienet tiġri minħabba li ż-żewġ devozzjonijiet kienu joperaw fl-istess komunità agrarja — dik tar-Rabat. Redentur fuq il-Kappella Il-Papa Ljun XII kien iddikjara li s-seklu għoxrin kien iddedikat lir-Redentur. Kull djoċesi bdiet tibni momument kristoloġiku. Fid-djoċesi Maltija, li kienet immexxija mill-Isqof Monsinjur P. Pace, ġie maħtur kumitat biex issir statwa tal-bronż tar-Redentur. Dan il-kumitat ried li din l-istatwa turi lil Kristu jżomm salib u b'idu l-leminija merfugħa qiegħed ibierek il-folla. Din l-istatwa tpoġġiet fuq il-koppla tal-kappella ta' Santa Marija tal-Virtà, Ta' min jgħid li kull familja Maltija kienet tat sold jew aħjar 1c7 għal din l-istatwa. Fit-22 ta' Settembru, 1901 din l-istatwa ġiet eskortata minn stakkament ta' suldati. Ir-reġiment kien ir-Roval Malta Artillerv. Fl-okkażjoni sar diskors mill-Prim Imħallef P. Debono u nqraw xi poeżiji. Waħda minnhom kienet ta' qassis minn Ħaż-Żebbuġ — Dun Karm Psaila. Aktar tard dan il-qassis ġie ddikjarat bħala l-Poeta Nazzjonali ta' Malta. F'Settembru tas-sena 1923 faqqa' terremot f'Malta. Dan ghamel ħsarat kbar. Fost dawn kien hemm ħsara fuq il-kappella tal-Madonna tal-Virtti. Tant li fil-kappella kien hemm konsenturi kbar fil-koppla. Il-kappella kienet fil-periklu serju u ġiet magħluqa għall-pubbliku. Ħafna snin wara, jiġifieri fis-sena 1935, l-istatwa tniżżlet minn fuq il-koppla. Din tpoġġiet fuq pedestall quddiem id-daħla tal-knisja. In-natura qisha kellha għaliha din l-istatwa. F'maltempata qawwija s-salib ta' l- istatwa intilef. Fis-sena 1986, l-istatwa ġiet irrestawrata u meħuda fuq pedestall fis-Seminarju Arċiveskovili. B'hekk minn statwa nazzjonali saret ħaġa privata. Il-kappella sabet ruħha abbandunata. Minn post ta' devozzjoni saret post il-vandaliżmu. Iżda fis-sena 1988 id-Dipartiment ta' l-Ambjent għamel ħafna xogħol ta' tindif u restawr. - Leġġendi Din il-kappella għandha wirt folkloristiku — dak tal-leġġendi. Skond leġġenda, wieħed qassis bl-isem ta' Dun Bernard, magħrufa għall-ħajja twajba tiegħu, kien iqaddes f'din il-kappella. Dan il-qassis miet. Jum wieħed, wieħed bidwi kien għaddej minn dik iż-żona biex jisma' l-quddiesa ta' l-erbgħa ta' filgħodu fil-knisja parrokkjali ta' San Pawl tar-Rabat. Waqt li kien għaddej iltaqa' ma' dan il-qassis viċin il-kappella tal-Madonna tal-Virtà. Dan il-qassis stiednu biex jgħinu fil-quddiesa. Il-bidwi aċċetta. Wara l-quddiesa l-qassis irringrazzjah u qallu li dakinhar stess kien sejjer il-ġenna fejn kien se jitlob għalih. Referenza: Tommpv Agius, Santwarju Marjani — It-Tielet Parti — Il-Kappella ta' Santa Marija tal-Virtiż, Soċjetà Santa Marija u Banda Re Ġorġ V Mqabba, Programm Festa Santa Marija, 1996 PĠMAVOFA si