82 L-URIEŻAQ Sebafi il-Ħadd fix-xahar ta' Lulju. Mill-ħamsa ta' fil-għodu l-qanpiena ċ-ċkejkna tal-knisja l-qadima ta' San Ġorġ ta' Bir- żebbuġa bdiet iddoqq l-ewwel tokki biex tgħarraf lin-nies ta' dawk l-inħawi li kien fadal nofs siegħa għall-ewwel quddiesa. Ix-xemx sajfija kienet ġa feġġet minn wara l-kastell ta' San Luċjan u xi tġiel li jħobbu s-sajd kienu qegħdin iħollu l-frejgatini tagħhom minn max-xtut u jgħabbu ġwielaq u nases tal-ħut biex joħorġu sal-bagi li hemm f'nofs il-port u hemm joqogħdu jistadu sa kemm is-sħana tax-xemx tkun tinħass sewwa. Il-baħar kien qisu żġieġ għax l-ebda żiffa ma kienet tinħass kif xehdet il-werrejja tar-riħi minn fuq il-kastell, u l-arja bnina tas-sebħ imtiallta mar-riħa tal-baħar kienet tagħtik saħiitek. Xi nisa u rġiel kienu ġa telgħin l-għaqba tal-knisja u jien kont magħhom. Dħalt mill-bieb tal-ġnien u bħal drabi ofira ntfajt bil-qiegħda fuq siġġu tafit is-siġra taż-żebbuġ li hemm f'nofs il-ġnien, nistenna li jsir il-ħin għall-quddiesa. Kif kont qiegħed hemm fis-skiet naqra l-kitba dgħajfa li hemm imnaqqxa fuq il-bieb ewlieni tal-knisja, bdejt nisma' ż-żarżira ta' xi wrieżaq minn fuq is-siġar li hemm madwar il-għar tal- Madonna ta' Lourdes, f'ras il-wied ta' Għar Dalam u f'daqqa waħida minn rasi beda ħiereġ iż-żarżir irqiq ta' wieħed li kien qiegħed fuq iż-żebbuġa, li bħall-ħilejjaq kollha ried biż- żarżira tiegħu jiżżi ħajr lill-Ħallieq talli qiegħed jagħtih l-għixien. U Werżieq ma' ġenb knisjat. Din mhix ħaġa ġdida,' għidt bejni u bejn ruħi u f'leħħa ta' berqa l-lħisieb tiegħi ttajjar lejn Assisi, il-belt imqaddsa tal-kbir qaddis San Franġisk, fejn l-iwrieżaq moħbija qalb il-weraq dejjem aħdar taż-żebbuġ iżarżru minn xħin titla' x-xemx sa ma tgħib. Sitt isjuf sewwa għaddew minn dak in-nhar li għamilt żjara lill-belt ta' Assisi. Kien ukoll ix-xahar ta' Lulju, sewwa sew bħal dil-ħabta. Qisu l-bieraħ. Tant liabbejt lil din il-belt illi ma tistax tmur minn quddiem għajnejja. Assisi mhix ħaġa otira ħilief belt mimlija tifkiriet ta' San Franġisk u ta' sħabu; tinsab fl-Umbrija, fl-Italja fuq ix-xaqliba ta' nofs-in- nhar tal-muntanja Salusjo. Hija belt qadima fiafna kif tixhed il-kitba mnaqqxa fuq il-ħaġar li hemm fi knejjes u f'postijiet ofira. Illum Assisi mhix imsemmija għal ġrajijetha fil-qedem bħal ma huma ħafna mill-ibliet ta' madwarha, daqs kemm hi għat-tifkiriet tas-Serafiku. Din il-belt għadha sa lum imħaddna b'ħitan ta' ġebel kbir, b'bibien sbieħ taż-żmien tan-nofs u min-jidħol il-ġewwa minnhom iħossu maqtugħ mill-frugħat ta' did-dinja u daħal f'oħra kollha ħemda, qdusija, hena u paċi. Kif tidħol mill-bieb imsemmi għall-qaddis tal-belt, it-trieq tax-xellug tiefidok għall-Basilka ta' San Franġisk — —kunvent tal- għaġeb għall-kobor, għall-arkitettura gotika u għall-ġmiel tie- għu. Din il- basilka hija mqassma f'żewġ knejjes, il-knisja t'isfel u l-knisja ta' fuq. Fil-knisja t'isfel, li hi daqsxejn mu-: dlama hemm artal imqiegħed fuq il-qabar ta' San Frangisk imdawwar b'lampieri ta' kull daqs u għamla (il-għadam tal- qaddis kien misjub wara Ħafna tfittxija f'Jannar ta' l-1818). Mal-ħiitan tagħha hemm affreski qodma ħafna, fosthom ''Il- Madonna bil-Bambin f'idha mdawra bl-anġli u fuq ix-xellug hemm San Franġisk' ta' l-imsemmi Ċimabue; ''Kristu fi fidan ommu wara li ġie mniżżel minn fuq is-salib', u San Franġisk jieħu l-Istimmata mqaddsa ' tal-Pittur Lorenzetti. Fis-saqaf hemm affreski ta' Gjotto, l-isbati fosthom ''Iż-żwieġ ta' San Frangisk mal-Faqar'. Il-knisja ta' fuq għandha għamla ta' Salib latin; il-ħitan tagħha huma miksija bi tmienja u għoxrin affresk ta' Gjotto li jsawru l-ħajja tal-kbir qaddis, fosthom ''San Frangisk jagħti fiwejġu lil wieħed fqajjar', ''San Frangisk imur quddiem is- sultan biex jikkonvertib', ''San Frangisk jitkellem mal-ħamiem'' u ofirajn. Knisja oħra tal-għaġeb li tinsab f'din il-belt hija USanta Marija ta' l-Anġli', li qiegħda fejn l-istazzion tal-Fetrovja:. F'nofs dil-knisja hemm dik li jgħidulha '' Porzjunkla '; di hix ħaġa oħra filief knisja ċkejkna ħafna qisha girbeġ, għandha minn żmien San Frangisk. Afina llum il-ġurnata għandna l-knisja ta' Pinu li tinsab fil-gżira oħtna, Għawdex, li tixbahha, Fuq dil- kappella hemm il-koppla tal-Vignola msemmija minn poeti kbar. Mis-Sagristija wieħed jista' jidħol ġo ġnien im- semmi iii Ġnien tal-Ward'; fih San Frangisk inxtefiet għar- wien fuq ix-xewk biex igħakkes lil ġismu. Illum flok xewk jikber ward il-ġmiel tiegħu u f'nofsu hemm statwa tal-qaddis mal-lupu. F'din il-knisja hemm ukoll kappella li flokha kien hemm. iċ-ċella fejn miet dan il-qaddis għall-qiegħa ta' l-art im- dawwar minn sħabu kollha mbikkija, kif tixhed il-pittura li hemm fuq wieħed mill-ħitan ta' barra tal-Porzunkla. Barra minn dawn il-knejjes li semmejt hemm ofirajn ta' kull daqs, żmien u ġmiel, imma l-iktar waħda li ġibdilni u li fiha l-iktar li ħassejtni qrib lejn Alla hija l-knisja ċ-ċkejkna u qadima ta' San Damjan. Din tinsab sewwa sew xi kwarta mixi il-barra mill-belt, ġo wied mimli siġar taż-żebbuġ, u dak in-nhar taż-żjara tiegħi dawn is-siġar kienu kollha ħajja għax eluf ta' wrieżaq kienu qegħdin isemmgħu leħenhom b'żar- żira l-iktar irqiqa, li wieħed kellu jgħolli leħnu biex isemma' kliemu lil ħadd ieħor. Kienu t-tlieta ta' wara nofs-in-nhar, Lulju, xemx tisreġ, sħana, trab kemm trid: Hekk kif dħalt ġol- knisja sibt ruħi xorta ofira; żiffa friska kienet tinħass ġejja minn twejqa; mill-kor fqajjar u mdallam kien ħiereġ il-leħen ħelu ta' dawk l-irħieb twajbin li kienu qegħdin jagħmlu l-għasar. Irsaqt iktar il-gewwa u mal-lemin rajt ''it-tieqa tal- flus' fejn San Frangisk kien ħeba l-flus li kien daħfal mill- bejgħ tad-drapp li kien missu minn għand missieru, biex isewwi din il-knisja. Iktar il-ġewwa hemm ' il-kappella tal- Kruċifiss '' li fiha hemm Kruċifiss magħmul mir-ratieb Fran- ġiskan Innoċenż minn Palermu (Sek XVI). Dan għandu tliet dehriet, mix-xellug jidher mod, mill-lemin ieħor u minn qud- diem xorta ofira. L-artal ewlieni imfassal fuq dak li kien hemm fi żmien San Franġisk u fuqu hemm Kruċifiss magli- mul fuq dak li kien kellem lill-qaddis u li dlum jinsab fil- knisja ta' Santa Kjara f'din il-belt. Din il-knisja għadha tinsab kif kienet fil-qedem. Fiha s-Serafiku kien isib il-paċi, il-mistrieħ u fiha niseġ l-imsemmija għanja ''L-għanja lix-xemx'', Meta Santa Kjara waqqfet l-għaqda tagħha fuq dik ta' San Frangisk, dan il-qaddis taha dil-knisja fl-1212 li wisq għoż- żiet u li minnha ma riedet toħroġ qatt; meta s-Seraċini dafilu Assisi biex jisirqu u jħarbtu kollox, il-qaddisa kienet mitluba — biex tħalli l-kunvent, iżda hija ħarġet fuq l-għatba tal-knisja bis-Sagrament f'idejha u hekk kif dawn rawh baxxew rashom u ħarbu. Fl-1253 is-sorijiet ħallew dal-kunvent għax kien sar żgħir għalihom u rħieb ta' l-istess ordni bdew igħammru fih. Wara li dort il-knisja, dħalt fil-kunvent, rajt il-kor qadim u l-kamra ta' l-ikel ta' żmien Santa Kjara, u ħiriġt fgtq il-bejt li fuqu l-qaddisa marida kienet toħroġ għall-arja. Mal-ħitan ta' dal-bejt rajt għadd kbir ta' bejtiet tal-ħuttaf fil-baxx. Min- nhom irjus żgħar kienu jittawlu u jpespsu, jistennew 'l om- mhom ġejja bid-dudu f'Ħalqha biex tagħtihom l-għixien. Dawk l-agħsafar li s-Serafiku wisq ħabb u magħhom tkellem għad- hom sa llum jinħabbu ma' l-irħieb; hemm għadhom jgħixu għas-skiet imwennsa mill-kelma tas-Sid. Urieżaq, agħisafar u bnedmin ilkoll bi Ħsieb wieħed b'leħen wieħed jiżżu ħajr lil Sidhom. Xi jrid iżied il-bniedem biex jifhem il-kobor tal-Ħallieq, mexxej tal-ħolqien kollul Il-werżieq ta' fuq rasi waqaf miż-żarżira maċ-ċenpila tal- qanqiena, il-quddiesa bdiet u l-belt ta' Assisi marret minn qud- diem għajnejja, ;