John Sciberras (1934-2004) u l-Palk f'Birkirkara ta' tfulitu Kitba ta' Tonv Sciberras imsejsa fuq it-tifkiriet ta' ħuh John Qalb il-ħafna kitbiet li ħalla warajh mhumiex ippubblikati ħija l-kbir, John, jien sibt għadd ta' tifkiriet ta' tfulitu. Dawn iltqajt magħhom fil-kompjuter tiegħu wara mewtu u, billi qalb il-ħafna karti tiegħu ma sibthom qatt bħala manuskritti, naħseb li John kien għaddiehom minn moħħu dritt għal ġol- kompjuter fl-aħħar snin ta' ħajtu. Jien ġbart dawn it-tifkiriet f'dokument għalihom u sejjaħtilhom Tifkiriet Bikrija. Fost dawn it-tifkiriet sibt siltiet li jirreferu għall-palk f'Birkirkara fl-ewwel nofs tas-seklu għoxrin u l- interess li kien jieħu fih missierna, Carmelo (komunement magħruf bħala Karmenu) li, xi ftit jew wisq laħaq għaddieh lil ħuti l-kbar qabel ma miet fl-età żgħira ta' ħamsa u erbgħin sena fl-1953, meta jiena kelli biss seba' snin. 'Missieri/ jirrakkonta John Sciberras, 'kien dilettant tal-palk u, darba, ħa sehem fl-Amleto fil-parti ta' Orazio. Meta konna tfal kien għad għandna l-karta volanti li kienet titqassam minn ġranet qabel biex issir propaganda għad-dramm li jkun se jsir, imma issa għosfrot' Fuq il-parti ta' missieri fl-Amileto sibt karta li turi l-personaġġi u l-atturi, u l-isem C. Sciberras qiegħed bi dritt Bernardo, vers 'lisfel minn Orazio. Issa jista' jkun li l-istampatur qaleb l-ismijiet bi żball u jista' jkun ukoll li l-memorja ta' ħija qarrqet xi ftit bih. Imma din ħaġa żgħira. Minn din il-karta u xi tnejn oħra jixbħuha sirt naf'li fis-snin għoxrin f'Birkirkara kellna Teatro Birchircara fl-indirizz numru 5, Strada Imrieħel. Dan il-post naħseb li hu l-istess teatru li min hu tal-età tiegħi jafu bħala il-Prince, fejn konna naraw iċ-ċinema, għalkemm għalina, id-dħul kien ikun minn Triq il-Wied u l-ħruġ minn Triq l-Imrieħel. Dejjem skont din il-karta, ir-rappreżentazzjoni tal-Amleto, it-traġedja ta Shakespeare maqluba għall-Malti minn C. Grima, kienet inħadmet nhar is-Sibt 16 ta' Ottubru, 1926 fit-8.30 p.m. Missieri kellu xi tmintax-il sena u kien għadu ġuvni. Dnub li ma jissemmiex l-isem tal-kumpanija li kienet ħadmitha. Imma karta oħra turi li s-sena ta'wara, il-Kumpanija Filodrammatika TAmicizia ta C Curmi kienet ħadmet id-dramm Ġenoveffa fl-istess teatru, nhar is-Sibt, 3 ta' Settembru, 1927. Ta' min iżid li f'din l-okkażjoni, it-tieni parti tal-programm ma kinetx farsa, imma kunċert kanzonettis- tiku Jidher ukoll minn karta oħra li tirreklama bil-quddiem erba shows oħra f'Teatro Birchircara li l- biljetti tad-dħul kienu jvarjaw minn żewġ soldi u nofs sa erba soldi. Fuq missieri, John ikompli hekk: 'Kellu wkoll salt drammi miktubin bl-idejn. Xi nofs tużżana minnhom għadhom għandi, imma naf li kien hemm oħrajn ukoll li ma sibtx ma' dawk li Iħaqt salvajt. Wieħed minnhom kien jismu Satana. Kollha dramrni ta' żmien it-teatrin. Kellu kaxxa sewda tqila taħt is-sodda li kien iżommha magħluqa b'ċavetta, imma, b'xi mod jew ieħor, konna sibna mezz biex niftħuhielu u naraw x'kien fiha. Minbarra xi mwies tal-leħja u żewġ arloġġi tal-but li ma kienx għadu juża, kien hemm il-ktieb ta' Lamb, Tales from Shakespeare, u dawn id-drammi miktubin bl-idejn f'pi- tazzi ordinarji u mbagħad mgħaqqdin flimkien. Fosthom Mattew Callus, Giovanna d'Arco, Ġenoveffa, uxioħrajn. Huwa probabbli li bejn il-kumpaniji tat-teatrin kien ikun hemm xi daqsxejn tal-pika jew għira tal- mestier, u mhux la kemm, min kien ikollu xi skript tajjeb kien jieħu gost jgħaddih lil xi membru ta kumpanija rivali. Imma din hija biss interpretazzjoni tiegħi għal din il-parti li ġejja. Altrimenti, x'seta żamm lil missieri milli jislef l-Otello lil xi ħadd u jħallih jikkopjah7 Skont John, dil-biċċa kienet hekk: 'Darba, ċertu Rużar li, minn żmien għal żmien kien joħroġ jiġbor għall-Madonna ta' ma nafx liema titlu, aktarx tar-Rużarju, billi kien jaf lil missieri, talbu jisilfu d-dramm Amleto għal persuna oħra dilet- tanta tal-palk. Missieri qallu ċar u tond; Nislifhulu bil-patt li ma jikkupjahxi' Rużar, xiħ u ta' ftit skola, imma taġel fuq l-irġiel, minnufih wieġbu: Mela aħjar ma tagħtihulux għaliex jikkupjahulek żgur: Dan smajtu jien għaliex kont ħdejhom' Ziti Saverja, oħt missieri, aktar magħrufa man-nies bħala Żera, kienet ukoll dilettanta tat-teatrin. Jien niftakarha sew għax laħqet għexet ħafna aktar minn missieri. Kienet karattru li tbati bil-burdati. Ilum tidħak u tkanta u mbagħad tiġi l-għada u tgħidlek li kienet mititilha qalbhal Tikkonferma dan is-silta li ġejja mit-tifkiriet ta' John, li jkompli r-rakkont tieghu hekk: 'Fost dawn id-drammi kien hemm farsa qasira, jisimha Il-Pupa, li kienet parodija ta' La Traviata, b'partijiet minnha jitkantaw fuq l-arji l-aktar popolari tal-opra. Il-manuskritt kienet ikkupjatu z-zija b'idejha. Kienet tafli qiegħed għandna mal-oħra- jnu, xi snin wara l-mewt ta' missieri, bdiet titlobhuli. Jien ġibtilha daqqa skuża u daqqa oħra u bqajt ma tajthulhiex, iżda hi insistiet li nfittxulha sewwa għaliex dak kien tagħha u riditu. Fl-aħħar dejqitni u tajthulha. Lanqas għadda xejn żmien meta, darba, ġiet id-dar bħas-soltu u qaltli: 'Taf x'għamilt illum' Dak il-pitazz ta' Il-Pupa qattajtu u rmejtul' Ma ħallejthilhiex għaddejja lixxa. Għalkemm ma niftakarx x'għedtilha, żgur li wrejtha li kont irrabjat għaliha għal dak li għamlet tant li qaltli 'Dik nafha bl- amment, issa nerġa' niktibhielek.' Imma qatt ma kitbet xejn. Nissopponi f'Malta kollha m'għadx fadal kopja waħda tagħhaf' Għalkemm missieri kien iħobb it-teatrin, lil ħija qatt ma ħajru jibda jieħu sehem fih, probabbli għax kien jibża li dan seta' jisfrattah minn l-istudju. 'Darba' ikompli jgħidilna John, 'meta qabadni nikkop- jal-farsa Iż-Żewġ Ħotbin urieni biċ-ċar li ma kienx qiegħed jieħu gost. Dik il-ħabta kont għadni kemm dħalt il-Liċeo. Din il-farsa kellha ssir mill-membri tax-Xirka tal-Malti għat-Tfal tas-sezzjoni ta' Birkirkara u lili riduni nieħu sehem fiha. Riduni nieħu sehem ukoll fi dramm serju tas-Sur Fons Maria Galea, dramm li jirrakkonta t-taqbida bejn it-tajjeb u l-ħażin, rappreżentati minn anġlu u xitan. Imma d-dramm insejt x'kien jismu. Kien wieħed mis-sensiela Kotba għall-mogħdija taż-żmien. La d-dramm u lanqas il-farsa ma nħadmu u jiena ħadt daqsxejn ir-ruħ meta qaluli li kollox tar mar-riħ għaliex kelli ħafna x'nistudja fihom u, barra minn hekk, bżajt li ma kontx ninqala' biżżejjed għar-reċtar fuq il-palk' Infatti, aktar tard f'dawn it-tifkiriet John jgħidilna li l-palk kien iħobbu, mhux biex jieħu sehem fid- drammi u l-fares li kienu jsiru, imma biex jieħu gost jarahom. Ir-Roxr, tefgħa ta' ġebla minn fejn noqgħod jien, illum fi stat tal-biki, niftakru bħala teatru tat-talkies, Ma kontx naf li fih qabel twelidt jien kienu jsiru wkoll ir-reċti. F'dak iż-żmien, il-ġenituri tiegħi u s- sitt ħuti li kienu twieldu qabli kienu għadhom joqogħdu fi Triq Mannarino, fejn ommi kellha wkoll ħanut tal-merċa, ftit passi 'l bogħod mill-ħanut tal-Kuċċnara li se tissemma dalwaqt. Fl-1945, is-sena li fiha kien għamel l-eżami tal-Liċeo, John kien ra operetta li kienet għoġbitu ħafna. Inħalli lilu jgħidil- na dwar dak in-nofs ta nhar eċitanti: 'Niftakar li, dakinhar tal-eżami, omri, xi ħadd minn ħuti u jien kellna mmorru r-Roxv biex naraw l-operetta Santarellina. Għadu quddiem għajnejja dak in-nofstanhar minn wara l-ikel sas-7 p.m. meta kellha tibda l-operetta. Il-ħin ma bbasta jgħaddi qatt. Inħares lejn l- arloġġ u nsib li għadhom l-4 p.m u m'hemmx li l-minutieri jħaffu ħalli għall-inqas juru l-ħamsal F'ħin minnhom ħriġt ftit mid-dar u mort sa ħdejn il-Kuċċnara biex ma noqgħodx inħares lhemm u lhawn. Il-Kuċċnara kellha ħanut tal-inbid fil-kantuniera bejn Triq Mannarino u Triq il-Qalb ta' Ġest. U tta- majt li b'din il-mixja ta' minuta kienet se tgħaddi xi siegħa bla ma nindunal Tant kont fuq ix-xwiekl Imma, fl-aħħar, il-ħin qorob u dħalna fit-teatru. L-operetta kienet mimlija b'ilbies imlewwen, dwal, xenarju ammirabbli, u kant tal-widna. Għall-inqas ma stennejtx għalxejn għaliex kont għaddejt serata għal qalbi' 'Darba, missieri' iżid jgħidilna John, 'ħa lili u lil ħija Joe biex, fir-Roxv wkoll, naraw id-dramm Il-Konti ta' Monte Cristo. Ftit kienu marru jarawh. mhux bħal Santarellina, li kellha teatru mimli. Ix-xenarji kienu mlewna ġmielhom u d-dramm, lili li ma kont nifhem xejn, għoġobni. Iżda f'ħin minnhom, waqt xena ta' dwell, kien hemm wieħed warajna li, b'leħen għoli li setgħu jisimgħuh l-atturi wkoll, ikkum- menta Dawk xinhuma jagħmlu hemm, iċekċku x-xwabel X'aktarx li missieri kien imħajjar immor- ru naraw dan id-dramm minn Ġużeppi Azzopardi li jaħdem fih bħala wieħed mill-gwardjani tal-ħabs. Wara d-dramm, bħas-soltu, farsa li taqsam lil kulħadd bid-daħk, saħansitra ġieli lill-atturi wkoll. Dakinhar kienet waħda dwar wieħed li l-ħin kollu jtaqtaq. Infatti, jidhirli li kien jisimha Ilsien ta' Kalandra. Żgur li l-attur prinċipali. kien tgħallem bl-amment il-parti tiegħu għaliex is-suġġeritur ma kienx jista' jgħinu biex jirreċta b'dik il-ħeffa kollha. Ġużeppi Azzopardi kien jaħdem f'maħżen fejn, qabel il-gwerra, kienu joqogħdu jittrenjaw xi dilettanti tal-boxing. Probabbli x-xogħol tiegħu kien ma' xi sezzjoni tal-militar. Kien xi ftit imsemi wkoll bħala attur. Kien jitkellem miegħi dwar it-teatru u l-palk għaliex kien jarani attent għal li kien jgħidli. Kien kuntent ħafna meta ħa sehem ewlieni f'Iż-Żewġ Surġenti u mar tajjeb wisq. Darb'oħra wrieni l-manuskritt ta' parodija tal-opra Tosca li hu kien ħoloq. Ma nafx jekk qattx inħadmet xi mkien Post ieħor fejn it-tfajjel John Sciberras kien jara t-teatrin kien il-każin tal-Banda Duke of Connaught, ujsemmi diversi reċti li hu attenda għalihom fil-bitħa ta' dan il-lokal. Ir-rakkont ta' John ikompli hekk: Il-kumpanija li magħha kien jaħdem Azzopardi darba ħadmet dramm fil-bitħa tal-Każin Duke of Connaught. Qalli nistaqsi lil missieri jekk iridx iħallini mmur miegħu għal dan id-dramm u jdaħħalni b'xejn. Probabbli li hu wkoll kien kellem lil missieri dwar dan. U ħallieni mmur. Ma kellix siġġu mal- udjenza, imma Ġużeppi qalli noqgħod bilwieqfa fil-wines tal-palk. Meta nfetaħ is-siparju u d-dramm beda, l-atturi kienu ħerġin u deħlin minn ħdejja. Kollox kien sejjer tajjeb, imma, f'ħin minnhom, daħal wieħed mill-atturi prinċipali kollu rrabjat talli s-suġġeritur ma kienx qiegħed imexxih sewwa. Billi żerżaq ukoll xi kliem ħażin, malli spiċċa l-ewwel att, Ġużeppi ġie għalija u ħadni n-naħa l-oħra biex inkun waħdi u ma nisma' xejn. Waqt il-farsa ta' wara d-dramm tgħidx kemm daħku n-nies u magħhom Ġużeppi li kien qiegħed jieħu sehem fiha. Tliet drammi oħra li niftakar li rajt fil-bitħa tal-każin kienu Is-Sigriet tal-Qrar, Iż-Żewġ Bojja u Tosca. Għal dawn ħallast il-biljett u stajt narahom bil-kumdità mill-platea. Fl-ewwel wieħed kien ħadem John Farrugia, it-tifel ta' Ċikka, armla li, flimkien ma' ħuha, kienet taħdem il-pasturi tat-tafal u tbigħhom lil tal-ħwienet biex jinxtraw mit-tfal. Billi konna nafuhom għaliex kienu jixtru mill-ħanut tal-merċa. tagħ- na donni wrejt interess aktar fih. U ħassejt li ħadem tajjeb il-parti tiegħu. Kien membru tal-Azzjoni Kattolka u, naħseb, kien dara jirreċta sa minn ċkunitu, Għaliex kienu jirreċtaw ukoll fl-Azzjoni Kattolika. Darba, Frans Scalpello, it-tifel tal-Ispettur, li kien joqgħod bieb ma' bieb magħna, ħadni miegħu sad-dar tal-fergħa ta' din il-għaqda. Kienet fit-triq tal-Għassa tal-Pulizija, quddiem Orslika. Ma niftakarx jekk saritx xi lezzjoni tal-katekiżmu. Li niftakar hu li kien hemm reċta fil-bitħa u ħadt gost biha għaliex l-atturi kienu lebsin l-ilbies imlewwen tal-epoka. F'ħin minnhom kien hemm taqbid bix-xwabel u, sa fl-aħħar, wieħed min dawk fit-taqbida jintlaqat u jinxteħet mejjet f'rokna tal-bitħa u r-reċta baqgħet għaddejja għal ftit minuti oħra. Meta spiċċat, dawk li ħadu sehem fiha daħlu ġewwa, imma b'mejjet' baqa' fl-art fejn kien. Kellhom imorru jqajmuh għaliex kien laħaq raqadf' Ta' tifel li kien, John kien għadu ma żviluppa l-ebda sens ta' kritika u aktarx li kien jieħu gost b'kollox, kif turi s-silta li jmiss: 'Dik il-ħabta, minkejja li kont inħobb it-teatru, ma kontx nifhem fir-reċtar u nqabbel attur ma' ieħor. Kollox kien jgħodd u pjaċevoli għalija. Imma fil-gazzetta Il-Ġannett, lil dawk li ħadu sehem fit-Tosca kienu kkritikawhom ħafna u, niftakar, spiċċaw l-erba' kelmiet tar-rapport bil-frażi u komplew jintoskaw kollox ' Għalkemm ma jiftakarx l-irqaqat kollha ta' dawn ir-reċti, ċerti xeni u ċerti dettalji baqgħu stampati f'moħħu, kif juru dawn l-eżempji li jġib: 'Dwar Iż-Żewġ Bojja niftakar tliet ħwejjeġ. L-ewwel nett l- ilbies rikk tal-atturi. It-tieni, l-għeluq ta' att minnhom fejn wieħed mill-personaġġi jkun f'nofs il-palk u, lil tnejn oħra, jgħidilhom b'leħen sod 'Għal Londra, arrestati: U, waqt li qiegħed jgħidilhom hekk, driegħu x-xellugi ppuntat parallelament mal-lemini biex it-tnejn juru d-direzzjoni lejn Londra. It-tielet, naf li d-dramm kien ġrajja dwar familji nobbli, għalkemm il-plot insejtu kompletament. Imma kien hemm waqt meta wieħed mill-atturi, għarkupptejh fuq waħda, kellu jagħmel appell twil u mqanqal lil tfajla mkabbra wieqfa dritt quddiemu. Żgur li tgħallmu bl-amment biex ma jkollux bżonn tas-suġġer- itur għaliex għadda maħrub bih u, meta spiċċa, qala' applaws xieraq mill-udjenza. L-attur kien kun- jomu Scicluna u x-xogħol tiegħu kien ta' pustier għaliex, xi żmien wara, mill-karozza tal-linja jien u ġej lejn id-dar mill-Belt, kont tajtu fi Strada Rjali tal-Ħamrun iqassam l-ittri' Il-palk, naturalment, ma jiddependix biss mill-kittieba u l-atturi, imma jitlob ukoll ix-xenarju, u John Sciberras f'dawn il-memorji jfakkar ukoll lil wieħed minn dawk li kienu jpittru x-xeni. Jgħidilna 'Darba, kif kont għaddej mill-Wied, fettilli nidħol fil-Każin u bqajt sejjer sal-bitħa: Nara għadd ta' rġiel qegħdin jgħaqqdu bil-kolla ħafna karti tas-siment biex jagħmlu bħal liżar kbit: Fl-istess waqt, Renzo Bezzina, bil-pniezel u l-kuluri f'idejh, kien qiegħed ipinġi xena għal dramm li kien imiss li jinħadem Minbarra d-daħk, l-istagħġib, il-mumenti ta sikta u ċ-ċapċip tal-udjenza, John jirrekordja wkoll 'l hawn u 'l hemm xi reazzjoni spontanja ta xi individwi, bħalma semmejna dik ta' dak li kkummenta b'leħen għoli dwar iċ-ċekċik tax-xwabel u bħal ta' din il-mara emozzjonata fit-teatru tal-Oratorju, imsemmija fis-silta li jmiss: 'Qabel dawn ir-rappreżentazzjonijiet fil-Każin Duke of Connaught u fir- Roxv niftakar li kont rajt dramm u farsa fit-teatru tal-Oratorju, ta' Triq San Ġiljan, li kien mimli. Jidhirli li, flok siġġijiet, kien hemm bankijiet. Ma niftakarx x'kien jismu d-dramm, imma xena minnhom ta' ftit qabel it-tmiem għadha ħajja quddiem għajnejja. Ċimiterju f'lejla xitwija bil-beraq u r-ragħad. Jidħol żagħżugħ u jinżel jitlob għarkupptejh quddiem qabar. Minn wara siġra joħroġ it-tirann, inkiss inkiss, bsejf f'idu biex idaħħlu ġo dahar iż-żagħżugħ. Fost l-udjenza sikta perfetta sakemm waħda mara ma Jelħitx aktar u, qabel ma s-sejf niżel biex joqtol, għajtet b'mod li nstemgħet minn kulħadd: 'U le, jaħas- ra' U ħadet ir-ruħ meta, f'dak il-ħin sewwa, tfaqqa' sajjetta u tolqot lit-tirann li jaqa' mejjet għal waranijiet. Din il-parti tat-tirann, kif konna nsejħu lil dak il-persunaġġ ħażin u malinn tad-drammi, kien ħadimha Joe(2) Busuttil Dejjem skont id-drawwa taż-żmien, dik is-serata kompliet bil-farsa li kien jisimha Neruni. 'Fiha, fost bosta oħrajn ħadu sehem Joe Busuttil mill-ġdid u Victor Mercieca. Fħin minnhom Mercieca, li kellu parti tixbah lil ta' Ursus, infatti jalla jekk ma bdewx isejħulu Sansun, qabad lil Busuttil qisu xkora, qalbu rasu lisfelu ħallieh jiżżerżaq miegħu biex jaqa' fl-art. U jien impressjonajt ruħi tgħidx kemm b'dan' Imma kultant, bejn l-atturi kienet tinqala xi fettuqa li kienet iddardar xi ftit l-ilma, u dwar din il-farsa John iżid biċċa oħra li sar jaf biha bosta snin wara. Aktar minn ħamsa u ħamsin sena wara ikompli jgħidilna 'meta jien kont diġà bil-pensjoni, fakkart din il-farsa lil Mercieca u kemm kienet impressjonati dik ir-refgħa. Hu, imbagħad żiedli storja marbuta magħha. Dakinhar Busuttil kien żanżan qmis li kien għadu kemm xtara u kienet fuqu waqt il-farsa. Meta qam mill-art jinduna li, misterjożament, il-qmis tant għal qalbu u ġdida fjamanta kellha tiċrita minn fuq sisfel. F'dak il-ħin kompla sejjer bil-farsa, imma, meta spiċċa kollox, mar fuq Mercieca u waħħal fih għad-diżastru tal-qmis. Imma Mercieca ħass li ma kellu ebda tort f'li kien ġara. Din tpattiha; wiegħdu Busuttil, tpattiha żgur U kelmtu żammha. Xi żmien wara ħadu sehem it-tnejn fidramm ieħor u nzerta li, f'ċertu ħin, il-persunaġġ ta' Busuttil kellu jfajjar daqqa ta' ħarta lill-persunaġġ ta' Mercieca. Flokgħamel bħas-soltu u fajjarlu waħda ħafifa tah daqqa hekk qawwija li l-udjenza impressjonat ruħha biha, u bħallikieku riedet turi li ma kienx hemm għalfejn juża daqshekk saħħa. Mur għidilha li dik id-daqqa ta' ħarta kienet ilha tberren f'moħħu u tissawwar ġo fih, bħad-daqqa ta' żewġli l-bagħal tal-Papa fajjar fuq Ved ċne' Dan it-tixbih mal-bagħal tal-Papa huwa referenza għall-istorja fittizja The Popes Mule mill-ktieb Letters from mv Windmill ta' Alphonse Daudet, u li ħija kien qaleb għall-Malti ma ħafna stejjer oħra. John Sciberras jagħlaq it-taqsima dwar din is-serata fl-Oratorju billi jgħidilna li 'rnatul is-serata koll- ha, is-sala kienet tkun sorveljata mill-ħarsa ta' Dun Wistin li kien jara li ma jsirux abbużi u li kulħadd iġib ruħu sewwa, u li ma jinqala' ebda tilwim fost l-udjenza. Din il-kumpanija li ħadmet tant drammi u fares kienet tissejjaħ ta' San Ġinesju, għall-patrun tal-atturi. Fl-1982, John Sciberras, fil-poeżija tiegħu Teatrin, jibdel din l-esperjenza ta rappreżentazzjonijiet teatrali ta' tfulitu f'metafora li turina kif fuq il- palk tal-ħajja aktarx li jiġri kollox bil-maqlub, għax l-ewwel tiġi l-farsa imbagħad id-dramm.