Meta konna tfal konna niġru u nifirħu, nilagħbu, inpartu u nagħtu l-affarijiet tal-logħob lii xulxin, U kultant, għax it-tfal dejjem tfal xi ħadd minna kien jerġa' jibdielu wara ftit u jibda jnewwaħ għax irid lura l-ħwejjeġ li jkun ta jew partat. M'għandniex xi ngħidu, l-ieħor ma jkunx irid jagħti lura l- oġġett li jkun ħa għax ''min jagħti ma jerġax jieħu', Biex ma jinqalax dat-tilwim, malli jsir il-partit ġieli konna nagħmlu beżqa u xagħra: jiġifieri wieħed jiġbed xagħra minn ras l-ieħor u dan, waqt li tkun fl-art, jobżoq fuq ix-xagħra, B'hekk kul- ħadd kien ikun jaf li l-ftehim ma jinħallx. U biex tieħu lura l-oġġett li tkun tajt — hekk konna ngħidu — trid terġa twaħħal ix-xagħra f'postha u tibla' r-Tiq mill-art. Jekk nieqfu naħsbu ftit naraw li d-drawwa tat-tfal li ser mejna tiġbor fiha l-fdalijiet ta' kuntratt primittiv tribni mhux fuq il-kitba imma fuq il-kelma mogħtija lil xulxin u mwettqa biċ-ċerimonja sempliċi ta' beżqa u xagħra. Fil-moħħ primittiv, bħala biċċa mill-ġisem, dawn kienu jfissru ż-żewġ bnedmin U kellhom bħal setgħa msaħħra (maġika) fuq dak ji jkun jekk jerġa' lura minn kelmtu. M'hemmx agħar milli tikser il-kelma li tkun tajt; il-Malti jgħidilna: 'Il-barri jintrabat minn qrunu u l-bniedem jintrabat minn keimtu'. Imma dil-'kelma' titlob bħal ċerimonja żgħira. Għalhekk fost in-nies primittivi, sew tal-imgħoddi kemm tal-lum, insibu drawwiet bħal dawn, fost- hom dik li jħalltu jew jixorbu demm xulxin (biood covenant). U bħad-demm hekk ukoll il-bżieq, Frazer igħidilna li fost il- Wachagen tal-Afrika tal-Lvant, meta tnejn minn ties jaghmlu ftehim solenni li ma jinħallx, ġieli jobżqu f'ħalq xulxin, u n- Nandi tal-British East Africa biex iwettqu ftehim, ngħidu aħna żwieġ jew bejgħ ta' frat jew tagħam, jobżqu bħala turija li l- ftehim sar (1). Fl-Iskozja qrajt li hemm blata fsjn il-ħalfa kienet issir billi jobżqu fuqha. Aħna wkoll f'pajjiżna darba kel- ina l-Imħallef tal-Beżqa, u sallum meta rridu niġbdu s-saħta fuq xi ħadd, nobżqu waqt li ngħidu kelmiet bħal 'Ħajż', 'Iżżi għalik Pu għal wiċċek'. Twemmin u drawwiet li għandhom x'jaqsmu max-xagħar għandna ħafna Malta. Nafu li bniedem muswaf ngħidu li hu b'saħħtu — ħaġa li tfakkarna fil-ġrajja ta' Sansun fil-Bibbja u li nsibuha wkoll fost in-nies ta' Ambovna fl-East Indies (3). Fir- rħula tagħna għadhom sallum jemmnu li meta xsbba jew mara taqta' xagħarha aħjar tiġbor ix-xagħar u terfgħu xi mkien, għax jekk xi ħadd isibu jista jagħmillek magħmul. Sal-1676 u wara, naqraw li meta kien imut. xi ħadd kienu jidħlu n-newwielħia fil-kamra, tal-mejjet u jibdew jixehru u jibku, jagħtu fuq sidir- hom u jqattgħu xagħarhom u jitfgħuh fit-tsbut, u saħansitra kienu jaqtgħu x-xagħar ta' denb iż-żiemel tal-mejjet. L-irġiel nies il-mejjet kienu joħorġu mid-dar wara tmint ijiem, imma bil- leħja twila. Uħud jemmnu wkoll li meta jaqagħlek xagħrek kmieni għax tkun taħseb jew għaref ħafna u għalhekk igħidu: tiL-ebda ħmar m'hawn. fartas'. Issa dan kollu jurina li x-xagħar kien jitqies bħala ħaġa l- iktar importanti fil-bniedem u għalhekk ma mistagħġbux kif daħal fid-drawwa jew ''kuntratt' li semmejna fil-bidu. Qabel ma bdew isiru l-kuntratti bil-miktub skond il-liġi, il-bdil, tpar- tit jew għoti ta' artijiet, oqsma, bini, eċċ. kien isir quddiem ġirien u xhieda oħra. Imbagħad, taħt is-sistema fewdali, il- kitba kienet twettaq il-bejgħ li jkun ġa sar qabel permezz ta' ċerimonja żgħira. Kienu jmorru fuq il-post, il-bejjiegħ u x- xerrej, u jieħdu magħhom ix-xhieda u l-ġirien li jkollhom in- teress fit-trufijiet tal-art li sa tinbiegħ. U s-sid jew bejjiegħ kien jaqta' żarġuna jew jerfa' ponn ħamrija eċċ. u jagħtih lill-ieħor quddiem kulħadd bħala sinjal tal-pussess tal-art u l-bini ta' fuqha (4). Iktar wara kienu jużaw ħwejjeġ oħra biex jagħtu l-pussess. Daqqiet kien jingħata per unum ramum arboris (b'fergħa ta' siġra), oħra per fustem et per baculum (biz-zokk u bilbaklu) jew per ħaspam vel annulum (bil-molla jew ċurkett), per cultellum (bis-sikkina), per crucem (bis-salib), u bi Bwej- jeġ oħra. U ma' dawn insibu wkoll li waħda mid-drawwiet, kie- net li jaqtgħu troffa xagħar quddiem l-altar; hekk għamel William Earl of Warwiek meta ta xi artijiet lill-knisja ta' St. Pancras ta' Lewes (per edpillos capitis Suis……… quos abseidit de capitibus suis cum cultella ante altare (5). Jiġifieri nafu fiż- żgur illi l-qtugħ u l-għoti ta' ftit xagħriet fiż-żmenijet tan-nofs kien jintuża bħala rahan li jwettaq il-bejgħ jew trasferiment ta' artijiet minn bniedem għal iċħor, Qvddiem xhieda bħal din, dik il-logħba li konna nilagħbu meta konna tfal, tieħu importanza li qatt ma konna nobsru fiha. Beżqa u xagħral Fdalijiet ta' drawwa qadima li tagħha għad ma nstabux dokumenti miktuba f'Malta. Hekk ħafna : drabi, taħt il-wiċċ tal-logħob tat-tfal jirnexxilna nsibu t-tif- kira ta' ħwejjeġ u drawwiet li darba waħda kienu tal-ikbar im- portanza u serjetà fil-ħajja ta' kuljum. - Ġ.