Il-Kultura tas-Salvatur ġewwa pajjiżna din id-darba se teħodna ġewwa l-eqdem belt tagħna. Fi żmien ir- Rumani u l-Biżantini kienet tissejjaħ Melita, 'il quddiem, fi żmien l-Għarab saret tissejjaħ Medina, u mal-medda taż-żmien il-kelma Medina saret Mdina. Fis-seklu ħmistax, ir-Re Fonzu ta t-titlu ta' Citta Nobile lil din il-belt. Fis- seklu sbatax, meta nbniet u tlestiet il-Belt Valletta, bdew isejħulha Citta Vecchia (il-Belt il-Qadima). Għalina sa dan iż-żmien nafuha bħala Mdina. Waħda mill-eqdem knejjes ġewwa l-Imdina u waħda min ta' l-ewwel ġewwa Malta u Għawdex hija l-knisja tas-Salvatur. Id-data ta' meta nbiet ma hemmx dokumentat, imma x'aktarx tmur lura għas-seklu tlettax. Hemm leġġenda li tgħid li din il-knisja waqqafha San Pawl. Tradizzjoni oħra tgħid li ġiet gżiritna. mwaqqfa meta l-Għarab tkeċċew minn Malta. Arkitettura li għad fadal aktarx tindika li l-knisja tmur lura għas- seklu erbatax jew ħmistax. Hemm informazzjoni ta' min kien jieħu ħsiebha, imma mhix konsekuttiva, għalhekk ma tistax tgħaqqad l-istorja biċċa waħda. Dokumentazzjoni turi li fis-seklu sbatax sarulha xi tiswijiet, saħansitra l-orjentazzjoni tbiddlet. Il- kwadru tat-titular ġie mibdul ukoll. Il-pittura. tat-Trasfigurazzjoni ġiet ikkummissjonata fis-sena 1678 mill- Kanonku Don Antonio Testaferrata ————— - —— li qabbad lil pittur Giuseppe d'Arena Il-vleġġa turi fejn kienet tinsab il-knisja tas- . - j Salvatur fl-Imdina wieħed jinnota l-ftit binilisa li kien magħruf bħala 'il Romano', ARkiZZONRAN ARA biex ipitter it-titular fejn kellu jagħmel l-arma ta' l-Isqof Girolamo Molina u tad-donatur stess. Il-knisja kellha aktar minn artal wieħed u kull artal kellu apside. Nafu li kellha wkoll affreski mal- ħitan bħal dawk li jeżistu fil-knisja ta' Sant' Agata fil-katakombi tar-Rabat. Fis-sena 1693 kien sar terremot kbir u laqat l-Imdina sew. Minħabba f'hekk il-knisja kienet ġarrbet ħafna ħsara. Wara dawn il-ħsarat għamlet żmien abbandunata probabbli għax ma kienx hemm fondi biżżejjed biex tiġi rranġata. Biex wieħed kemm jista' jkun joqrob lejn is-sewwa, ta' min isemmi li kienet ukoll ta' periklu għall-pubbliku. Ġewwa l-Imdina minn dejjem kienu joqogħdu nies ta' ċertu nobiltà; fost dawn kien hemm 1774.82 Don P. Paul Vassallo) fiZZJAl Ingliż li kellu d-dar c. 1660. Don Geronimo Mallia 1783-84 Don Onorato Vella ħdejn din il-knisja, u kienet 1672-96 Don Giuseppe Mizzi 1785-86. 1108-14 Don Giuseppe Muscat 1787-89 Don Felice Zerafa tgħattilu l-veduta li minn hemm 1714-18 Don Giacomo Muscat: 1789-97 Don P. Paul Vassallo ) fuq kważi tara nofs Malta. 1801-05 Don Giuseppe Xerri il fizzjal kien talab lill Isqof 1750-61 Don Pietro Vassallo. 9-1822: Don Gaetano Gambin J- Caruana biex ineħħihielu min- Ssireeżi nofs. Trid tgħid ukoll li kienet 12. l biex ma jiksirhiex ma' dan Festa tas-Salvatur 2008 il-fizzjal hekk għamel u ta l-permess biex titwaqqa'. : Hemm innotat li, skond il-Konti Kan. Teżorier fis-sena 1856 Giovanni Antonio Ciantar, fis- - li jitwaqqaf dan il-mafkar fil-post fejn darba kien hemm i TAI knisja dedikata lis-Salvatur. Fil-post illum imġarrfa, sena 1772 kien hemm knisja fejn il-Maltin kienu keċċw lis-Saraċini u dari biex jibqa' ddedikata lis-Salvatur, u jgħidu xhieda ta' missirijietna. li hija l-ewwel waħda. Aktarx li waqqafha San Pawl wara li l-Providenza riedet li jinkalja bil-ġifen li kien fuqu. Dan seħħ fis-sena 60 A.D. Din il-leġġenda hija mfakkra b'lapida li tinsab imwaħħla fuq il-faċċata tad-dar li ħadet post il-knisja. Din id-dar hija tas- seklu dsatax. Il-Kanonku Giuseppe Galea jistqarr li fil-bidu tas-seklu tnax din il-knisja nbniet wara t-tluq tal- Misilmin minn pajjiżna. tnejn mill-benefatturi kienu (9 TRIQ IS- SALVATUR Mattheus Zammit u Benefico Ġ 0UR $ ADR ST BIKEL Ea €78.23 ji S. Salvaturi u jista' jkun ukoll li dawn kellhom x'jaqsmu ma' knisja oħra. Fis-sena 1490 Don Giulio Delia, surmast ta' l-iskola ta' l-Mdina, kera dar mingħand xi Lhud, li kienet fejn is-sur fi Triq San Salvatore tal-Fasel, fejn dan irranġa u stabbilixxa ruħu fiha sa ma miet fit-22 ta' Jannar 1493. it-tabella bl-isem tat-triq, kif wieħed jista' jara lum Aktar informazzjoni fuq din il-knisja hija dokumentata fit-testment ta' Ambrosius Fauczuni u rreġistrat għand in-Nutar Antonio Rapa fis-7 ta' Lulju 1524 u tgħid li din il-knisja kienet waħda mill-knejjes stabbiliti ta' l-Mdina. Kellha erba' artali u kienet allokata mal-proprjetà ta' Falzon. Dan l-istess persuna kien benefattur kbir ta' din il-knisja u ħallas biex isir il-Quddies fiha kuljum. Xtara ikona għall-artal maġġur, bajjad il-ħitan, għamel xi damask għal erba' artali u pjaneta għas-saċerdot biex iqaddes biha. Fis-sena 1575, il-knisja żaruha kemm l-Isqof Martin Rovas u kemm id-Delegat Apostoliku Mons. Piero Dusina. L-informazzjoni li ħallewlna hija ftit, iżda qalu li l-bini tagħha fih ftit ornamenti u lanqas rettur ma kellha. Dusina kiteb li l-knisja jonqosha ħafna xogħol xi jsir, u qal li qed tiġi utilizzata bħala skola. Fil- - — kurja ta' l-arċipriet ta' l-Imdina Ka pam saru /aitto— hemm dokumentat i ċerta soru min igħid il-Kredu quddiem din ix-xbieha qaddis - 7 ta' Mattea, jew kif kienu jsibuha Mejju 1855. i . $ 'la monaca della chiesa di Salvatore', kienet qed tużaha biex tagħmel kor għall-kant. Fis-sena 1680 matul iż-żjara ta' l-Isqof Molina l-knisja sarulha xi tibdiliet minn ġewwa, u anke l-bibien tad-dħul u ħruġ sarulhom xi alterazzjonijiet. Sa dak iż-żmien l-inkwatru li jirrappreżenta it- Trasfigurazzjoni tal-Mulej kien għadu mwaħħal: fis- sagristija. Dan il-kwadri tant j7 sabiħ ġie trasferit fil-knisja f ta' San Pawl fir-Rabat wara li kienet twaqqgħet il-knisja. Dan il-kwadru biex joqgħod fil-post fejn għadu hemm sa llum, kellhom ikebbulu l-ġnub. D'Arena għalkemm mhux wieħed mill-kbar, xorta kellu Triq is-Salvatur - Wara jidher il-kampnar tal-Kunvent tal- ċerti ħlewwa. kif jagħżel il- Karmnu - ritratt meħud minn fejn il-Fontanella. kuluri, u kellu xebh fil-figuri tat-tliet appostli ta' Mattia Preti li huma ta' stil Barokk. L-artist Malti Ġużeppi Hvzler (1739-1859) jagħmel referenza speċjali għal din il-knisja u għall-affreski li kien fiha. Huwa jsejħilhom ''assai belli' (tassew sbieħ). Qabbilhom ukoll ma' l-affreski li hemm fl-oratorju ta' Bir Miftuħ li juru t-twelid ta' Ġesu, in-natività. Dan l-artist kien jiffrekwenta Festa tas-Salvatur 2008 dawn in-naħat, anke lejn iż- Żurrieq fejn għamel xi xogħol fil-kappelli li kienu mxerdin 'l hawn u 'l hinn. Aktar informazzjoni li sibt tindika kif kien l-istil tal-bini ta' dawn in-naħat. Il-knisja kienet tmiss mal-palazz tant sabiħ li għadu kif reġa' fetaħ il-bibien tiegħu wara restawr estensiv. Dan huwa Palazzo Falzon jew kif inhu magħruf ukoll in- 'Norman House'. Hemm min Kanonku Teżorier tal-Knisja Kattidrali Mons. Marianu Axiaq minn flusu reġa' bena mill-ġdid din id-dar u reġa' taha d-dinjità lil kellha qabel għal dejjem fis-sena 1695 (Ħajr lil Mons. Giuseppe Fenech) jgħid li l-kappella kienet parti mill-bini ta' Palazzo Falzon li kien proprjetà ta' Matteo Falzone. Din il-knisja kellha qanpiena wkoll. Informazzjoni oħra tgħid li fl-Imdina kien hemm aktar kappelli minn dawk li nafu Ilum. L-aktar tnejn importanti kienu fin-naħa tal-katidral, waħda ddedikata lil Santa Maria; kienet Santa Ckndi u saret Santu Rokku. Kien hemm ukoll knisja Wieħed mill-bibien prinċipali tal-knisja fi Triq is-Salvatur ġewwa l-Imdina. Il-lum għadha tidher il-forma tiegħu mal-ħajt fuq dar privata. ddedikata lis-Salvatur, fejn il-fasil, għax dawk in-naħat hekk kienu magħrufin. Jingħad li l-unika skola li kien hawn Malta kienet fl-Mdina. Għalkemm wara s-sena 1530 dehru aktar skejjel lejn il- Birgu. Is-surmast kien barrani u mħallas mill-Università jew mill-Katidral. Din l-informazzjoni tmur lura għas-sena 1461 u l-ewwel klassijiet kienu fil-knisja li jsejħulha ta' San Salvaturi. Il-knisja kienet ġo fetħa wara s-sur, u aktarx kien hemm passaġġ, li bl-Għarbi jissejjaħ sikifaħ, li kien iservi għall-knisja u għal Palazzo Falzon. Din il-knisja kellha wkoll biċċiet ta' l-arti ġewwa fiha kemm tad-deheb u aktar tal- fidda peress li l-fidda kienet nsemmi ftit mill- -imgħallmin li għarnla g jinsab fil-knisja ta' Ġieżu fir-Rabat. Ta' min jinnota li l-artist għadu mhux magħruf, iżda qegħdin isiru riċerki biex jiġi stabbilit minn pittru. L-istatwa tas-Salvatur kif għadha tidher illum fil-kantuniera ta' Triq is-Salvatur. Wara l-istatwa jidher il-bini li ħa post il-knisja. Giuseppe D'Arena - It-titular li kien jinsab fil-knisja tas-Salvatur - illum jinsab fil-knisja ta' San Pawl fir-Rabat. xogħol fuq xi pateni, platti tal-fidda, kalċijiet, fuq it-tabernaklu u fidda oħra li kellha l-knisja. Ta' l-aħħar kienu surmastrijiet fix-xogħol tal-fidda. Mela fis-sena 1743 kien għamel it- tieni terremot. Il-ħsara li saret malajr tranġat u hemm miktub li ntuża siment u ramel. Intuża wkoll id-deffun. Fis- sena 1604 l-Isqof Tommaso Gargallo ordna li jissewwa s-saqaf tal-knisja, fejn tbiddlu xi twavell. L-ispejjeż kien ħallashom il-Katidral. Din il-knisja kellha żewġ entraturi, waħda tħares lejn nofsinhar u l-oħra lejn il-lvant. Biex tidħol ġewwa kont trid titla' żewġ tarġiet. Ġewwa kellha bankijiet tal-ġebel. Wieħed. jinnota li l-injam kien jiswa ħafna flus u għalhekk il-bankijiet kienu jagħmluhom tal-ġebel. Meta l-knisja kellha bħala Ritratt meħud minn fuq il-bejt ta' Palazzo Falzon - Wara Bl dan il-ħajt bil-qanpiena kien hemm il-knisja tas-Salvatur. (Permess tal-Kuratriċi) Alligretto, kienet tinżamm Certu qassis Don Salvo Xerri kien iżewweġ xi tfajla li kienet tkun fqira nhar is-6 ta' Awissu, jum is-Salvatur Fuq din il-knisja nkiteb ħafna aktar imma ma tistax tniżżel kollox. Nixtieq nispiċċa dan l-artiklu b'jum is-6 ta' Awissu, jum it-Trasfigurazzjoni tas- sena 1684. L-ispejjeż tal-festa ħallsithom kollha Maria Falzon. Dawn kienu jinkludi Quddies, k tiżjin tal-knisja minn ġewwa, Ritratt meħud minn fuq il ejt ta' Palazzo Falzon - id-dar xemgħat, kor u qassisin għal u l-ġnien fejn kienet il-knisja - illum dar privata. Wieħed , ka jinnota l-ħitan u l-veduta li kellha u fejn kienet din il- quddies kollu, fjuri u weraq knisja. li jfuħ biex jiġi mitfugħ fl-art, inċens, siġġijiet li nkrew mill-Birgu, mużiċisti u xorb għal kulħadd. Fadal ħaġa importanti, li din tmur għal sħabi ta' l-Għaqda tan-Nar San Mikiel. Il-festa spiċċat bl-isparar tal-maskli li dak iż-żmien kien l-uniku forma ta' murtal. Dawn inkrew mill-Belt. Ara kemm ilek tisma' murtali għażiż Salvatur. Min żmien ilu kienu parti mill-festa tant popolari ta' Ġesti Salvatur. Ma kienx ikun possibbli għalija li nikteb din l-informazzjoni kollha kieku ma rċevejtx l-għajnuna ta' Francesca Balzan, kuratriċi ta' Palazzo Falzon, ta' Joe Debono li anki għamilli disinn ta' kif aktarx kienet il-knisja, u ta' Simon Sultana li tagħni ħafna informazzjoni siewja.