IL-MALTI QARI Li TOĦROĠ L-AKKADEMJA TAL-MALTI Il-Ktieb għas-sena 1990 Is-66 sena Editorjal Ħarsa lura u oħra 'l quddiemi pea anniversarju mit-twaqqif ta' l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, magħrufa aktar illum bħala l-Akkademja tal-Malti, huwa żmien biex wieħed jieqaf jaħseb u jagħmel eżami tal-kuxjenza. Il-Maltin kollha, u magħhom ħuthom imseħbin f'din l-Għaqda, għandhom iħarsu lura b'sodisfazzjon lejn dawn is-snin li għaddew minn fugha għaliex hija ma naqsitx milli taqdi dmirha u ma twettaqx l-Għaqda, l-Akkademja, ma għandha għax tħoss l-ebda rimors għax dawn kienu 70 sena ta' ħidma fejjieda li ma qatgħet qatti Waqt li d-dinja kollha, matul din is-sena, taħt it-tmexxija ta' l- UNESCO, qiegħda tagħmel ħidmiet siewja li jsarrfu fil-prattika s-Sena tal-Kitba, nieħdu l-okkażjoni biex niftakru u nfakkru lil kulħadd illi l-Għaqda tagħna fl-ewwel snin tagħha tat lil pajjiżna għodda indispensabbli għall-kitba — l-alfabett, is-sistema ta' l-ortografija u r- regoli tal-grammatika, li ġustament f'ilsien il-poplu jissejħu ''il-Malti ta' l-Għaqda'' u hekk huma magħrufa minn kulħadd. Fi ħdan l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, bis-sitta u tletin kittieb fit- twelid tagħha, inkitbu u għadhom jissieħbu l-aħjar kittieba, studjużi u sostenituri tal-Malti: anzi xi wħud minnhom qatgħu figura tajba ferm f'lingwi oħra wkoll. Bis-saħħa ta' l-Għaqda li llum il-Kostituzzjoni ta' Malta tħaddan dawk il-prinċipji li fil-bidu tat-twaqqif tagħha l- Għaqda tant issieltet għalihom. Għalhekk illum il-Malti, mertu għall- Għaqda, hu l-Ilsien Nazzjonali ta' Malta (art. 5) li jintuża fil-Parlament, fl-amministrazzjoni u fil-qrati tagħha. Anzi, jekk l-Istat Malti ntrabat bil-Kostituzzjoni li għandu jissalvagwardja l-patrimonju tan-Nazzjon (art. 9), l-Ilsien Malti m'huwiex l-aqwa patrimonju li għandu n- Nazzjon7 Jagħmlu sewwa l-membri kollha tal-Parlament li jitħabtu u jistinkaw bil-fatti biex tissaħħaħ il-qagħda ta' l-ilsien Malti u l- identità nazzjonali Maltija. Is-sena 1920 ħabtet fi żmien ta' prova għal ilsienna. 2 IL-MALTI ftit wisq ħbieb u sostenituri. Ried iħabbat wiċċu ma' bosta avversarji u l-battalji ma naqsu qatt. Kien hemm ukoll għadd ta' problemi oħra, fosthom il-laissez faire fl-ortografija, il-kwistjoni tal-lingwa bil- komplikazzjonijiet politiċi u edukattivi li ġabet magħha, l-opinjonijiet differenti u n-nuqqas ta' qbil bejn il-puristi, l-arabisti u l-progressisti. Iżda, minkejja kollox, l-Għaqda ħarġet bl-unuri u kisbet rebħa wara l-oħra. Iżda issa, fis-sena 1990, jista' wieħed joqgħod kalm u trankwill u jibqa' ferħan bih innifsu u bir-rebħiet li nkisbu7 Baqa' xi jsir7 L-ilsien Malti għad baqagħlu egħdewwa7 Fid-dieher ma għadx għandu avversarji militanti jaħdmu kontrieh minn naħat influwenti. Madaħkollu l-Malti għandu kankri oħra li qegħdin jifnuh irqiq irqiq u jekk dawn jitħallew jinfirxu, il-mard se jkun wieħed terminali. Fl-1990 il-Malti għandu fuq naħa waħda l-bruda u t-traskuraġni. Dan jidher fil-kitba. Għad għandna wisq żbalji ta' l-ortografija. Ħafna mill-istudenti, mill-professjonisti u nies b'karigi importanti għadhom ma laħqux il-livell mixtieq li wieħed jistenna f'dan il-qasam. Għadna naraw ukoll wisq żbalji ta' l-ortografija fil-ġurnali, fil-lapidi u saħansitra fl-avviżi u fiċ-ċirkularijiet tal-Gvern. Possibbli li din hi problema li ma tistax tissolva7 Hawn ukoll ix-'xenomanija', wirt tradizzjonali ħtija ta' dik l- inferjorità li jġib miegħu l-kolonjaliżmu. Fl-imgħoddi kellna l-klassi li titkellem bit-Taljan, illum għandna dik li titkellem bl-Ingliż. Il-Malti jkollu jħabbat wiċċu mal-ksuħat artifiċjali fejn tidħol il-lingwa mitkellma. F'dan ir-rigward il-mezzi tax-xandir qegħdin jonqsu ferm minn dmirhom u b'hekk jagħmlu ħsarat enormi. Li kieku kellna napplikaw in-normi aċċettabbli ta' kif litterat għandu jitkejjel, ħafna mill-Maltin jistgħu jitqiesu semi-litterati, għax la jafu jiktbu u lanqas jesprimu ruħhom sewwa b'ilsienhoml L-Akkademja tal-Malti hija kommessa li tibqa' taħdem favur il- kawża ta' l-Ilsien Malti. Għad hemm ħafna problemi. Aħna naraw fit-tagħlim u fit-tixrid tal-Malti, mhux is-sentimentaliżmu esaġerat, iżda l-valur intrinsiku tiegħu. Hu l-ilsien li bih il-Malti jaħseb, jesprimi ruħu, jitlob u jiżviluppa l-personalità tiegħu. Aħna, kif ukoll dawk kollha li ġew qabilna u kellhom l-ideal li għaddewh lilna, qatt ma daħlilna f'moħħna li nbarru minn pajjiżna t-tagħlim ta' lingwi oħra. Aħna rridu biss li l-Malti jieħu l-post li jixraqlu f'daru, ikun irrispettat, imħares bil-liġi u jkun il-mezz biex kuil Malti jkun jista' jiżviluppa l-personalità tiegħu kompluta. Il-biża' li tinqered l-idjoma Maltija huwa serju u dan huwa abbinat ma' problemi oħra bħal, per Mid-Djarju ta' l-Akkademja 3 eżempju, il-post u l-importanza tal-Malti fil-kurrikulu, it-tagħlim tiegħu u l-kotba, l-aġġustament tat-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija, il- lingwaġġ legali Malti, eċċ. jeħtieġu azzjoni immedjata. Sebgħin sena wara t-twelid tagħha, tajna ħarsa lura lejn il-ħidma ewlenija ta' l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti. Radd il-ħajr kbir għal dan kollu jmur lil Ġużċ Muscat Azzopardi u l-kittieba fundaturi, lill- imseħbin li matul is-snin ġeddu l-ħajja ta' l-Għaqda u lil dawk kollha li ħadmu id f'id magħha biex l-ideal tagħha jitwettaq f'Malta Maltija. Issa bil-qlubija l-Għaqda tagħna tħares 'il quddiem: l-Akkademja tal- Malti taf sewwa li għad baqgħalha x'tagħmel ħafna, u dan tagħmlu bil-ħila taż-żgħożija dejjem tiġġedded tagħha li bid-demm ta' membri u sostenituri ġodda jissaħħu t-tamiet għall-ġejjieni. Is-sena 1990 hija waħda kruċjali għax fis-sebgħin anniversarju mit-twaqqif ta' l-Għaqda tagħna, il-Malti reġa' sab ruħu f'salib it-toroq. Iżda bħal dejjem fl- imgħoddi, ilsienna għad għandu l-Akkademja li tħarsu u b'ħilitha kollha taħdem favur tiegħu.