L-Onomaastika Letterarja Kit Azzopardi Introduzzjoni L-onomastika hija l-istudju tat-tismija u tista' sservi ta' għodda kritika sabiex jiġu analizzati r-relazzjonijiet ta'ħkim f'test letterarju, billi l-għoti ta'isem lil xi ħadd jaf jindika relazzjoni ta'ħakma fuq min qed jingħata l-isem. B'danankollu, minkejja s-siwi tal-onomastika għal-letteratura bħala għodda kritika, fuq livell popolari din il-fergħa ta' studju hija magħrufa l-aktar fl-oqsma tas-soċjoloġija u l-antropoloġija, l-istorja, u l-lingwistika. L-onomastika tinferaq f'għadd ta' friegħi oħra skont it-tip ta' ismijiet analizzati u l-għan li għalihom ikunu analizzati, ngħidu aħna, l-antroponimastika (l-istudju tal-ismijiettan-nies), it-toponomastika (l-istudju tal-ismijiet tal-postijiet), u l-markjonimastika (l-istudju tal-ismijiet tal-prodotti). Lokalment insibu għadd ta' studji fi wħud minn dawn l-oqsma, fosthom minn Joseph Brincat, Mario Cassar, u Godfrev Wettinger. Min-naħa l-oħra, il-volum ta' kitbiet lokali dwar l-onomastika letterarja jidher li huwa iżgħar, b'xi sezzjonijiet f'teżijiet tal-Malti ddedikati lil dan il-qasam. Ngħidu aħna, Emanuel Psaila jittratta l-aptronimi, il-laqmijiet, u l-ismijiet ta'xi postijiet f'teżi li tistħarreġ il-kitbiet ta' Ellul Mercer (50-87), filwaqt li Clifford Jo Żahra jagħti ħarsa lejn l-ismijiet fil-kitbiet ta' Juann Mamo (118). Imbagħad, fit-teżi tiegħi dwar il-poeżiji ta' Norbert Bugeja, li minnha ħarġet din il-kitba, għadd 35 LXXXV.— 107 hemm żewġ sezzjonijiet: waħda dwar l-onomastika (Azzopardi 280-303), u oħra dwar it-toponomastika (190-96). Imma l-aktar xogħol komprensiv dwar dan il-qasam probabbli huwa pubblikazzjoni ta' Bernard Micallef li tiffoka fuq l-ismijiet u l-laqmijiet f'Newbiet, ġabra ta' novelli ta' Frans Sammut. Dawn l-eżempji huma biss każijiet iżolati fil-kritika letterarja lokali, u ma jidhirx li sar studju fit-tul fuq l-onomastika letterarja (Cassar, laqgħa personali), wisq anqas li nistgħu nitkellmu dwar tradizzjoni kritika. Ankelil hinn minn xtutna, l-onomastika letterarja hija anqas mifruxa minn dik ġenerali. Dan ma jfissirx li ma nsibux għadd ta' ġurnali b'ħarġiet speċjali ddedikati lil dan il-qasam, anzi, insibu wkoll ġurnal akkademiku ffukat fuqu — The Journal of Literarv Onomastics (Jurasinski). Ifisser biss li dan il-qasam huwa anqas popolari, bit-tendenza aktar tkun favur case studies li jiffukaw fuq kitba, awtur, jew letteratura partikolari, aktar milli diskors dwar l-onomastika fiha nnifisha. Din il-kitba hija l-attentat tiegħi sabiex nippreżenta l-każ favur applikazzjoni usa' tal-onomastika letterarja. Fiha nibda billi nħares lejn xi punti li ġew diskussi s'issa fit-tradizzjoni kritika, u lejn kif din ħarset lejn l-isem bħala astrazzjoni. Wara ngħaddi għal xi osservazzjonijiet dwar l-analiżi ta' isem fil- letteratura, speċifikament dwar l-ismijiet tan-nies u tal-postijiet. Filwaqt li ħafna studjużi jinqdew bl-onomastika bħala għodda kritika, hemm oħrajn li jipproblemattizzawha meta jgħidu li l-ismijiet huma nieqsa minn tifsir partikolari. John Stuart Mill, ħassieb tal-ewwel nofs tas-seklu dsatax, ippreżenta dan l-argument: Filwaqtli dan jista' jkun minnu fir-realtà (imma anke din diskutibbli), kliem Mill ma jgħoddx wisq għal testi letterarji. Infatti, fil-letteratura spiss niltaqgħu ma' aptronimi, jiġifieri ismijietli jirriflettu l-karatteristiċi tas-sidien tagħhom (Cassar, Surnames 588). Kważi seklu wara u b'kuntrast ma' MIll, it-teologu u ħassieb 108 Leħen il-Malti Pavel Florenskv iddeskriva l-isem bħala 'a categorv of personal knowledge' b'bażi ontoloġika, u bħala prop metafiżiku (ikkwotatfi Fliedi, 157), u dan jidher li huwa l-fil tal-kritika li qed tinkiteb riċentament. Michel Grimaud josserva kif infittxu li'nimmarkaw' l-ismijiet minn kelmiet oħra proprju għax huma mgħobbija b'ħafna tifsir. Dan l-immarkar isir kemm viżwalment, bil-kapitalizzazzjoni, kif ukoll b'mezzi grammatikali (889). i. in-numru relattivament żgħir ta' ismijiet proprji f'test; ii. il-kumplessità tagħhom; u iii. l-impatt letterarju u soċjoekonomiku tagħhom. Din id-definizzjoni tidentifika 'l-onomastika bħala għodda utli ta' analiżi tar-riverberazzjoni ta' test letterarju, jiġifieri tad-diwi tat-tifsir ta'test. Permezz tal-onomastika titqiegħed fil-prattika l-idea, li ħafna drabi titħalla biss fuq livell ta' astrazzjoni, li kull dettall f'xogħol tal-arti huwa importanti (Grimaud 910). Dan ma jfissirx li l-onomastika hija għodda ħafifa sabiex tużaha; xi eki ta' isem jafu jkunu diffiċli tintraċċahom għax id-distanzi ġeografiċi u l-ostakli temporali jagħmlu test anqas aċċessibbli (Cholakian 216). Fil-miti kożmogoniċi, imbagħad, niltaqgħu mal-leitmotif tal-isem bħala għodda ta' ħkim (Fliedl 160), ngħidu aħna, meta Alla jagħti isem lil kull ħaġa eżistenti u meta Adam jagħti isem lill-annimali (Bibbja Savdon,Ġen.2.20).. Anke fil-kulturi tal-Babilonja u tal-Eġittu tal-Qedem, it-tismija tingħata importanza partikolari fil-kożmogonija (Cholakian 226). Cholakian josserva li min jagħti l-isem ikun qed jidħol f'relazzjoni ta' poter ma' min jingħata l-isem (225), filwaqt li Fliedl jgħid li f'xi soċjetajiet huwa l-jum li fih individwu jingħata isem li jiġi ċċelebrat, u mhux il-jum tat-twelid tiegħu (161-2). Is-sens ta' kult u ta' kontroll marbut ma' isem joħroġ ukoll f'xi kummenti tal-psikanalistsa Otto Fenichel, li jirreferi għat-twemmin maġiku tal-qedem li min jaħkem isem (is-signifiant) jaħkem l-oġġett (is-signifie):''one can master what one can name' (41). Fenichel jispjega kif ir-razzjonal ta' wara din id-dikjarazzjoni huwa 1 Fliedi jagħmel referenza għal din il-pubblikazzjoni: Ramsev, George W. F'din il-ktiba Ramsev jargumenta li l-att tat-tismija huwa att ta' dixxerniment aktar milli ta' dominanza. għadd 35 LXXXV.— 109 li permezz tal-ismijiet għall-affarijiet ta' madwaru, l-ego jkun armat aħjar sabiex jikkontrolla d-dinja ta' barra. Miti, simboliżmi, u ritwali bħal dawn ġew esplorati wkoll mis-soċjologi u l-antropologi, li jħarsu lejn l-ismijiet bħala punt ta' intersezzjoni bejn l-aspett soċjali u dak reliġjuż, u bħala mezz ta' identifikazzjoni: 'Names of persons, like hames of groups and places, are used in all known societies to define a groups identitv, while also demarking its otherness, i.e. the boundarv separating it from other groups' ('Names and naming'). Minħabba l-validità ta' dawn l-osservazzjonijiet, ħarsa kritika lejn l-onomasika letterarja tkun ħafna ifqar jekk mattislifx ukoll mill-għarfien soċjoloġiku u antropoloġiku, storiku, u lingwistiku. L-isem bħala astrazzjoni L-ismijiet iservu wkoll bħala astrazzjoni ta' affarijiet konkreti; infatti Fliedl josserva li l-ismijiet huma'abbreviations into which innumerable contexts arecondensed' (155). Michael Zammit josserva wkoll li l-att ta' ffirmar huwa sintomu tal-Jien, li mat-twelid tal-individwalità beda jitqiegħed l-ewwel u qabel kollox. Diskors dwar l-isem bħala astrazzjoni ta' dak li jirrappreżenta niltaqgħu miegħu fl-assoċjazzjoni tal-isem ma' qawwiet sopranaturali, diskors li b'danakollu ma jipprekludix il-qawwa li isem għandu fuq id-dinja fiżika (Peters Hastv 246). Għalhekk, l-isem jidħol f'relazzjoni metonimika li fiha s-sinjal (grafiku jew imlissen) joqgħod flok il-ħaġa nnifisha, filwaqt li jiddenota aspetti soċjali u kulturali (Fliedi 161). Din ir-relazzjoni tista' tiġi estiża għall-aspetti fiżiċi fil-persuna kif ukoll għat-temperamenti tagħha. B'hekk jinħolqu projezzjonijiet bejn l-isem (is-source domain) u r-referent tiegħu (it-target domain). Dawn jistgħu jkunu wkoll ambigwi, minħabba li l-isem bħala astrazzjoni faċilment jiġi assoċjat ma' multipliċità ta' konnotazzjonijiet, u mhux biss ma' dak li jiddenota. 2 Fliedl jagħmel referenza għal din il-pubblikazzjoni: Derrida, Jacques. Pariġi: dar tal-pubblikazzjoni mhix magħrufa, 1988. Paġni 46-7. 3 Dwar it-terminoloġija tal-metafora adottata hawnhekk, ara Lakoff 206. 110 Leħen il-Malti L-isem fil-letteratura Minn Ħarsa ġenerali lejn xi diskorsi dwar l-isem, nistgħu ngħaddu għal ħarsa lejn diskorsi dwar l-isem kif użat fil-letteratura. Marv Campbell-Sposito tosserva li fir-rumanz Le Chiendent isem il-karattru ewlieni, Etienne, ma jgħinx sabiex jiddistingwih mill-bqija tad-dinja tal-oġġetti, inklużi dawk fiżiċi. Din l-osservazzjoni twassalna għal puntieħor:la kulloġġett għandu isem (imqar jekk nom komuni), isem proprju f'test letterarju ma jiksibx sens ulterjuri minn nomioħra sakemm majsirx riinvestimentfih,ħaġalli tista' ssir b'kull kelma oħra B'rilnvestiment, isem f'test letterarju jista' jintuża wkoll bħala għodda ta' defamiljarizzazzjoni u karatterizzazzjoni. Id-devjazzjoni li tikkontribwixxi għal dawn tista' tkun sovversiva billi xi karattri: i. ikollhom aktar minn isem wieħed; ii. majkunux jafu l-isem ta' min diġà għandhom relazzjoni stabbilita miegħu; iii. ikunu ekwivoki, ngħidu aħna, raġel ikollu isem mara u viċi versa. F'dan is-sens l-isem, permezz tas-semantika, jista' joħloq sens ta' misteru minflok jagħti ċerta stabbiltà lill-karattri (Campbell-Sposito 727). Anke dan il-punt jista' jintrabat ma' diskors dwar qawwiet spiritwali: għadd 35 LXXXV.— 111 d-diżonomizzazzjoni' tkompli tikkonferma s-sinifikattal-isem innifsu, anke jekk dan isir bi proċess kuntrarju għall-għoti ta' isem. Tip ta' diżonomizzazzjoni li jidentifika Chokalian huwa t-testwalizzazzjoni, jiġifieri d-deumanizzazzjoni u t-tnaqqis tat-theddida mill-ieħor billi l-isem jiġi applikat b'mod litterali (219). Tip ieħor ta' diżonomizzazzjoni huwa l-kollettivizzazzjoni, fejn is-singulari huwa assorbit fil-kollettiv, b'subordinazzjoni ta' dak li huwa speċifiku għal dak i huwa ġenerali (217). Din tal-aħħar titħaddem ukoll f'każ ta' vittimizzazzjoni i ma ssirx fuq karattru individwali, imma fuq grupp ta' karattri. B'kuntrast mat-teknika tat-testwalizzazzjoni ta' isem, hemm kelmiet ta' kuljum li jieħdu fuqhom tifsiriet speċjali, ngħidu aħna, permezz tal- apitalizzazzjoni (l-antonomasja). F'dan il-kuntest Fliedl josserva kif l-imħabba tista' tkun forza ta' kreattività fit-tismija minħabba li tagħti rwol ta' nom proprju jew ta'laqam lil ħafna kliem komuni. Infatti, fil-Malti nsibu għadd ta' aqmijiet affettivi bħal 'qalbi/'qabbinu/u 'ħanini/u li ġieli nikkapitalizzawhom għax għalina jkunu qed jirreferu għal individwu. B'danakollu, Fliedl josserva li ħafna awturi joqogħdu lura milli jivvintaw ismijiet ġodda u li' (names in fiction are startingiv non-fictive' (159). L-implikazzjonijiet differenti ta' isem jidwu s-siwi li għandu isem għal kulti u kulturi differenti. Huwa dan il-potenzjal ta' rimotivazzjoni ta' isem f'test li fl- opinjoni tiegħi l-aktar li huwa poetikament fertili. Roland Barthesjirreferi għar-riinvestiment bħala 'hvpersemanticite' (ikkwotat f'Bold 282), filwaqt li Stephen Bold jispjegah bħala'a newand potentiallv infinite fullness' (282). L-idea ta' rimotivazzjoni (jew ta' riinvestiment, riverberazzjoni) 4. Traduzzjoni għal un-naming, fuq suġġeriment ta' Cassar f'laqgħa personali. 5 Trad. minn Grimaud stess. Il-kwotazzjoni oriġinali meħuda minn: Rigolot, Francois. Paġna 194. 112 Leħen il-Malti jinqdew biha kritiċi oħra huma u jitkellmu dwar it-tismija f'testi letterarji u dwar kif isem jista' jieħu ħajja oħra u 'jqajjem' fina tifsiriet ġodda. White tgħid li l-ismijiet għandhom il-kapaċità li jqajmu ('awaken') rispons mill-udjenzi tagħhom (ikkwotata f'Dufner 307), filwaqt li John Richard Watson jinqeda bl-istess kelma ('awaken') huwa u jitkellem dwar poeżija ta' John Betjeman. Minħabba r-rimotivazzjonijiet li isem jingħata f'test poetiku, diversi kritiċi jagħtu prijorità lill-isem bħala kelma aktar milli lill-isem bħala isem: 'Subordinating the name to poetic function gives precedence to the word over the name, in short, it un-names 'poeticallv'' (Cholakian 220). B'mod simili, fil- poetika ta' Tsvetaeva nsibu insistenza fuq il-preċedenza li l-kelma tieħu fuq dak li tkun qed tirreferi għalih: F'dan is-sens isem f'test poetiku ma jibqax isem, imma jassumi l-istess karatteristiċi bħal kull kelma oħra, b'mod li l-isem ikun fertilizzat poetikament. Campbell-Sposito tosserva kif l-użu tal-isem jista' jkun 'ridott' jew 'alternat' għas-sonorità, ir-ritmiċità, jew is-sens poetiku tiegħu (726). F'ċerti każijiet, isem jista' jittieħed ukoll bħala sommarju jew 'ikona' fonetika ta' dak li jkun qiegħed jirrappreżenta (David Sloane 473-88). Fiż-żewġ partijiet li jmiss inħares lejn l-ismijiet tan-nies u tal-postijiet fil-letteratura b'mod aktar speċifiku. L-ismijiet tan-nies L-antroponimi, bħala għodda u proprjetà umana, jikxfu l-ego tal-bniedem li jfittexli jagħti isem lid-dinja ta'madwatru bħallikieku biex jaħkimha —huwa diffiċli naħsbu fid-dinja ta' madwarna jekk mhux f'termini ta' ismijiet għal oġġetti. Mhix biss il-karatterizzazzjoni li tagħti l-karattru lill-post, jew l-ambjentazzjoni li tagħti karattru lill-karattri, imma anke l-ismijiet għandhom irwol importanti minn dan il-lat. Ngħidu aħna, it-tismija parzjali, bħal meta jingħata l-ewwel għadd 35 LXXXV— 113 isem minflok l-isem sħiħ, jiġġeneralizza l-attribwiti tal-karattri b'mod li jaqtgħu lill-individwi mill-istoriċità tagħhom u jingħataw ħajja għalihom minħabba li '(sJurnames or the use of the fathers name as the last name locates an individual in a genealogv and in a societv' (Ngonvani 131). Skont Ngonvani isem parzjali jqiegħed storja jew poeżija fl-isfera tal-istħajjil aktar milli fid-dinja soċjali (131). Permezz ta' isem parzjali l-awturi jkunu qed jgħinu lill-isem jinħeles mit- tifisiriet storiċi u r-rabtiet soċjali tiegħu, sabiex ikun rimotivat b'tifsiriet oħra. Minbarra li isem iqiegħed lill-karattru fuq il-mappa storika, isem jaf iqiegħed lill-karattru fuq il-mappa soċjali wkoll. Campbell-Sposito tosserva li hemm relazzjoni b'saħħitha bejn l-użu tal-isem u s-sesswalità. Infatti, l-użu ta' isem jew in-nuqqas tiegħu jistgħu jagħtu indikazzjonijiet tas-sesswalità ta' karattru, jew joħolqu ambigwità dwarha. Fil-Malti din l-isfida forsi tingħeleb minħabba li l-qbil grammatikali jitlob li l-kumplament jaqbel mas-suġġett, u għaldaqstant, fi lsienna isem b'ambigwità sesswali mhux neċessarjament jissarraf f'ambigwità sesswali fil-karattru. L-ambigwità tista' tintlaħaq ukoll bl-assenza totali tal-isem. Campbell- Sposito tosserva kif l-anonimità għandha inkomuni ma' li tkun orfni, u għalhekk, mingħajr storja (726). Xi drabi l-lakuni tal-anonimità jimtlew bit-tip (729), iżda hemm alternattivi oħra anqas ċatti u aktar sofistikati li jgħinu sabiex jimtlew dawn il-lakuni, fosthom l-anonimità bħala protezzjoni (Peters Hastv 253). L-anonimità tista' sseħħ ukoll permezz tal-ġeneralizzazzjoni tal-vittmi tas-sistema, teknika li Cholakian josserva li toffri konfort għax is-sens ta'miżerja jinqasam bejn aktar minn persuna waħda. Huwa josserva li l-ġeneralizzazzjoni tgħin sabiex jinħoloq distakk bejn il-vittmiu l-qarrejja li jempatizzaw magħhom fuq naħa, u l-uġigħ fuq oħra, billi l-uġigħ isir anqas personali u għalhekk anqas kiefer u anqas solitarju (291). L-ismijiet tal-postijiet Ir-relazzjoni tal-bniedem mal-artijiet li jabita tista' tiġi mistħarrġa b'ħarsa lejn it-toponimi. Ħafna toponimi jaffermaw kif f'għadd kbir ta' kulturi l-isem jikseb saħħa akbar minn dik tan-natura, u jista' saħansitra 'jaħkem' lil min jagħtih. Infatti, il-poetessa Ingeborg Backmann tgħid li diskors li jittratta l-ismijiet 114 Leħen il-Malti tal-postijiet huwa diskors kommoventi għall-kittieba għax jagħtu viżibbiltà lill-mappa 'straordinarja' li jkollhom f'moħħhom (ikkwotat fi Fliedi 168). L-istoriku Malti Godfrev Wettinger jidentifika tliet tipi ta'toponimi Maltin: Analiżi tat-toponomi tagħti wkoll indikazzjoni tal-popolazzjoni (Wettinger vii). Din l-asserzjoni tista' ssir ukoll fil-każ tal-letteratura. Ngħidu aħna, f'Leli ta' Ħaż-Żgħir ta' Ġuże Ellul Mercer, hemm rabta bejn l-ismijijet Ħaż-Żgħir u Ħal Kbir, u n-nies li jabitawhom (Psaila 61-2). Xi drabi, it-toponimi jistgħu jagħtu indikazzjoni wkoll tar-relazzjoni tan-nies mal-ambjent. Min-naħa l-oħra, ħarsa toponomastika tagħti wkoll ħjiel tal-ħakma li l-bniedem jipprova jżomm fuq l-ambjent ta' madwaru, billi jorganizzah skont l-ismijiet li jgħammdu bihom. Filwaqtli isem jikseb riverbetazzjonijiet ġodda permezz tal-kuntest poetiku, ikun qed jagħti wkoll karattru lill-post li jkun qed jiddeskrivi, irrispettivament mill-etimoloġija tiegħu. L-isem f'poeżija ta' ħadma b'reqqa jikkonnota ħafna aktar minn dak li jiddenota, tant li kważi kważi, min ikun familjari mal-post, jaf ikun imxekkel milli jilqa' s-suġġerimenti kollha li joffri ismu. Konklużjoni Minbarra l-elementi mistħarrġa hawn fuq, hemm elementi oħra marbuta ma' diskors dwar l-isem f'test, ngħidu aħna, diskorsontoloġikuli direttamentjirreferi għall-kelma 'isem' li ġeneralment tikseb is-sens ta' taliżman ta' sopravivenza (Azzopardi 305). Is-sens effimeru tal-isem bħala tlissina spiss infittxu li nikkonkretizzawh sabiex inwennsu lilna nfusna bl-idea ta' immortalizzazzjoni. L-oppost, ngħidu aħna, bħal meta l-eroj f'Les Miserables ma jkunx iridlli jitnaqqax ismu fuq il-qabar tiegħu, huma biss eċċezzjoni fil-kultura tagħna (Grimaud 893). Anke l-idjoma Maltija tikkonferma dan:'għamel isem'jew 'ħalla isem warajh' Isem huwa ħafna aktar minn isem u għalhekk nissuġġerixxi li l-onomastika tiġi mħaddma aktar bħala teknika ta' analiżi. Wieħed jista' jaħseb f'għadd għadd 35 LXXXV.— 115 ta' kitbiet bil-Malti fejn l-onomastika sservina sew; ngħidu aħna, f'Kulħadd Ħalla Isem Warajh ta' Clare Azzopardi, jew fin-novelli ta' xjenza fittizja ta' Alfred Sant, fejn l-awtur jivvinta għadd ta' ismijiet futuristiċi. Id-differenza bejn il-ġeneri li l-onomastika letterarja tista' tiġi applikata għalihom, hija xhieda tan-natura ewlenija li tista' sservi fil-kritika letterarja. Kit Azzopardi jixtieq jirringrazzja lil Dr Mario Cassar tal-għajnuna tiegħu fil-kitba prelimenari ta' dan l-artiklu. Kulħadd ħalla isem warajh. 'Rappreżentazzjonijiet kulturali u letterarji tal-Belt: B/iet ta' Norbert Bugeja' Teżi tal-M.A. U ta' Malta, 2015. Malta: Soċjetà tad-Duttrina Nisranija, 1977-90. 10 ta' Diċembru. 10 ta' Diċembru. Laqgħa personali. 18 ta' April 2015. 10 ta' Diċembru. 10 ta' Diċembru. Ellul Mercer, Ġużġ. Leli ta' Ħaż-Żgħir. Malta: Klabb Kotba Maltin, 2010. 25 ta' Marzu 2015. 10 ta' Diċembru. 10 ta' Diċembru. 25 ta' Marzu 2015. Mit-Tawr sa Sammut: X'hemm f'isem7 Malta: L-awtur, 1998. 116 Leħen il-Malti 19 ta' Jannar 2015. 10 ta' Diċembru 2014. 10 ta' Diċembru. 'Il-Letterarjetà tan-narrattiva ta' Ġuże Ellul Mercer'Teżi tal-M.A. U ta' Malta, 2012. Malta: Edizzjoni Toni Cortis, 1998. Ċpar. —-, Kwart ta' Mija. —-, Pupu fil-Baħar. 10 ta' Diċembru. 'Il-Lingwa ta' Juann Mamo: Bejn il-Qadim, il-Popolari u l-Ġdid Fjamant'' Teżi tal-B.A. U ta' Malta, 2013. Laqgħat personali. għadd 35 LXXXV— 117