L-INKWIŻITURI F'MALTA U T-TIFKIRIET TAGĦHOM Meta nitkellmu fuq l-Inkwiżizzjoni, irridu nagħmlu distinzjoni bejn il-kunċett ta' Inkwiżizzjoni ta' qabel il-Konċilju ta' Trentu ta' bejn l-1540 u l-1560 u l-Inkwiżizzjoni ta' wara. L-agħar Inkwiżizzjoni kienet dik Spanjola, li ma kellniex f'Malta. Aħna kellna l-Inkwiżizzjoni Rumana u appena ġie l-ewwel Inkwiżitur beda jberraq bejnu u l-Isqof u l-Gran Mastru. Kulħadd ried li jikkmanda hu. Iżda biex insiru nafu fuq dan il-perjodu mqalleb, li ħallielna bosta informazzjoni fuq il- ħajja antika ta' niesna, intervistajt lil Gabriel Farrugia, Assistent Riċerkatur fl-Arkivji tal-Katidral fl-Imdina. Mela kif għedt, kien hawn Inkwiżizzjoni qabel il-Konċ ta' Trentu u warajh. It-tnejn jolqtuna' Ira, għax f'Malta kellna mit-tnejn. Proprju qabel il-Konċilju ta' Trentu, jew hekk kif bdew jigu zviluppati u implimentati l-ideat ta' dan il-Konċilju, naraw kif l-Inkwiżizzjoni Medjevali, taqa' taħt il-ġurisdizzjoni tal-Isqof. Jiġifieri l-Is- qfiiet, fid-doċesijiet tagħhom għandhom responsabbiltajiet u dinijiet biex isaħħu u jiddefendu l-fidi. Allura riedu jkunu Inkwiżitur tal-ħajja ta' kuljum. tal-fidili, biex jaraw li qegħdin isegwu t-twemmin tagħhom b'dixxiplina u bla injoranza spisitwali. Iżda ssib min jirraġuna li l-poplu baqa' fl-injoranza għax il-Knisja żammitu hekk, Le, dan hu kunċett li beda jintqal fiż-żminijiet tar-Rivoluzzjoni Franċiża, fejn kienet attakkata li żammet lill-poplu injorant, mentri nsibu li kien hemm ordni jiet, Bħall-Ordni tal-Ġiżwiti, l sehemhom proprju kien bħala missjunarji biex jgħallmu. Kienu dawn in-nies li fethu l-iskejjel. Insibu wkoll lid-Dumnikani, l kienu l-ewwel nies li ferħu universitajiet fl-ibliet Medjevali tal-Ewropa. Ieridu nifhmu li meta poplu jkollu l-injoranza spiritwali, jirrenja d-dnub u minħabba f'hekk, il-poplu ried jitgħallem u jeduka ruħu, għax b'dak il-mod biss jista' jikkontrolla l-vizzji, jemmen fis-sħiħ u jifhem il-Kelma P'All. Issa, qabel l-1574 kellna l-Inkwiżizzjoni jew ir-rwol ta' Inkwiżitur f'idejn l-Is- qof ta' Malta. Hawn qed nitkellmu fuq l-Isqfijiet Cubelles u Rovas, li servew Bħala Isqfijiet u lnkwiżituri bl-awtorità li tahom il-Papa. Fl-1570 meta bdew ikunu implimentati r-regoli tal-Konċilju ta' Trentu, meta l-Knisja riedet tiġġieled lill-Peotestantiżmu li beda jinxtered mal-Ewropa kollha, u beda jinħass l-effett tal-Luteriżmu anki f'Malta fl-istess perjodu, il-Papa ddeċieda li jibgħat Inkwiżi- tur magħżul minnu, li jieħu dawn ir-responsabbiltajiet mill-Isqof. U allura bdiet l-ewwel pika. Iva, nistgħu ngħidu hekk. Pika bejn l-Isqfijiet ta' Malta u l-Inkwiżituri, li nt- bagħtu direttament minn Ruma, li kienu Isqfijiet ukoll, rneqjusin bħala Nunzji Apposeoliċi. Kemm-il sena kopriet l-Inkwiżizzjoni f'Maltaż B'mod uffiċjali kellna lil Dusina, li ġie fl-1574 u l-aħħar wieħed Carpegna, li telaq mal-Ordni, li kien hawn fl-1798. X'hemm l-aktar interessanti fl-Inkwiżizzjoniż Bla dubju, il-Qorti. Iżda l-Inkwiżitur ma kellux biss ir-rwol ta' ġudizzju, iżda wkoll ta' diplomatiku, l jirrappreżenta lil-istat tal-Vatikan kull fejn ikun. Kien jagħmel xi ħaġa oħra b'risq l-uffiċċju tiegħuf Kien jara li kollox jitmexxa sew kemm mill-Isqof kif ukoll mill-Gran Mastru. Apparti dan, kien jiġbor il-fondi għas-reverenda fabrica, li bdiet bħala taxxa li kull Nisrani fid-dinja Kattolika, kien fid-dmir li jħalli parti mill-wiet tiegħu għar-reverenda fabrica, u l-Aus imorru għall-bini tal-Vatikan. Kienu jkunu parti mill-flus i jinġabru mill-knejjes u minn dawk in-nies li jħal- 1u parti mill-wirt tagħhom lill-Knisja, bla ebda obbligazzjoni, u l-flus imorru direttament Rurra. Għall-bidu, fis-seklu 17 il-us kienu għall-bini tal-Vatikan, iżda wara ngħataw għall-bini ta' kulleġġi. Fl-Arkirju tal-Katidral fl-Imdina, għandna kopji tal-kon- tijiet kollha miġbura, b'mod rett, tal-Aus li nġabru u ntbagħtu Ruma. L-istess flus ġieli ntużaw f'okkażjonijiet ta' tbatija f'Malta, b'mod l l-Knisja jew l-lak- wiżitur juru dover Nisrani lejn il-poplu. Tant, l ħafna mill-flus ħarġu minn dan il-fond matul il-pesta tal-1636, biex b'hekk reġgħu ġew investiti fil-ħtiġiet tal-poplu Malti. Dik kienet l-iktar ħaġa importanti tal-Inkwiżitur. Hemm kien hemm ġerarki- ja: Viċi Inkwiżitur, l-iskribi, il-gwardjani tal-Qorti u l-patentati, li kienu n-nies tal-Inkwiżitur. Kienu jingħataw ċertifikat li juri li l-ewwel ma kienu jaqgħu kien taħt l-Inkwiżitur, fejn anki jekk jagħmlu delitt ċivili, l kien hawn ħafna minnhom, kienu jaqgħu taħt il-Qorti tal-Inkwiżitur. Uħud minn dawn kienu sa jmorru jfesfsulu dik li jisimgħu. Għar-rigward tal-Qorti tajeb ngħidu li f'Malta kellna l-Inkwiżizzjoni Rumana u mhux Spanjola, l tagħmel differenza kbira fil-proċedimenti ta' deċiżjonijiet fil-Qorti. Hu fatt storiku li l-Inkwiżizzjoni Spanjola li kienetteżisti fi Sqallija, kellha l-fama li kienet iżjed iebsa minn dik Rumana. Insibu li l-atteġġjament tal-Inkwiżituri Rumani kien ta' difenvuri tal-fidi u biex ireġġgħu lura u jaħdmu għall-konverzjoni ta' dak li jkun. Tantma kinux ibsin li mill-Arkivji jidher li l-persuni stess, fosthom id-dagħja, kienu morru jakkużaw lilhom infushom mal-Inkwiżitur, biex jagħtihom penitenza litkun tfisser iktar qawwa minn tal-konfessuri fil-knejjes. Hemm min ma tax kis u kiel il-laħam. nhar ta' Ġimgħa. Fil-fatt, hemm każ kurjuż ta' persuna li stgqarret li l-Ġimgħa kielet pastizz tal- laħam tal-fenek, iżda nstab li kellha l-parir tat-tabib biex tagħnel dan. Iżda dawn huma każi li jitqiesu bħala żgħar wisq, għax nafu li kien hemm ukoll it-tortura. Iva, iżda t-tortura kienet tintuża meta persuna li titressaq aklużata, ma tkunx trid tammetti u x-xhieda kollha kienu jkunu kontriha. Għilhekk ix-xogħol tal-Inkwiżitur kien ukollli jiġbor ħafna sbieda. Minn dak li kin jintqal, u jinsab miktub, ix-xhieda kienu jidhlu f'dettalji ċari tal-karattru tal-irdividwu akkużat u l-farma pubblika tiegħu. Qatt ingħatat sentenza ta' mewt2 Kien hemm sitta min-nies li ġew kundannati għall-mewt, iżda ebgħa minnhom ħarbu u tnejn inqatlu. Ma nqatlux direttament mill-Inkwiżitur iżda mill-Qorti tal-Ordni. Il-qtil sar -1575 u fl-1698. Għall-esbgħa li ħarbu xorta ngħatat il- mewt in absentia, jiġifieri fin-nuqqas tagħhom. Dan sar billi l-wtoritajiet kienu għamlu forom ta' pupazzi, kitbu isimhom fuqhom u tawhom in-nar quddiem leispettaturi li nġabru. U kien ikollhom ċans ta' appellż Iva, quddiem l-Inkwiżitur stess. L-Inkwiżitur kellu saħħa aktr mill-Isqof, tant li nsibu li l-Isqof Cagliares kien akkużat mill-Inkwiżitur u kdllu jidher quddi- emu għax waslitlu l-kelma li l-Isqof kien qed ixewwex kontrih. L-Isqof spiċċa Priġunier fil-palazz tiegħu sies Mela nistgħu ngħidu li l-Inkwiżitur kien il-kap ta' pajjiżnaż Tant li meta beda l-istampar, kemm l-Eqof kif ukoll il- Gran Mastru riedu li kull pubblikazzjoni taqa' taħthom. Imbagħad daħal l-Ink. wiżitur li sid li l-permess għall-pubblikazzjonijiet u l-kotba l jidħlu f'pajjiżna jsiru minnu. U għaddiet tiegħu, jiġifieri l-Inkwiżitur kellu aworità superjuri u seta' jiċċensura. Fl-1609, fil-Pjazza tal-Birgu naraw il-ħruq ta' 54 ktieb li sterdu fl-Ewropa. u aġibru għax kienu pprojbiti skont il-listi tal-Vatikan. Davn instabu Malta għand nies Kattoliċi u fosthom kien hemm Bibbji u kotba Potestanti. Allura x'nistgħu ngħidu li seħħ biex twieldet l-Inkwiżizzjoniż 'Twieldet mir-riżultat tat-tagbida li l-Knisja Kattolika għamlet kontra t-twem- min falz, li kien il-Protestantiżmu, jew aħjar l-informazzjoni żbaljata mxerrda minn persuni meqjusa barra mill-Knisja. U kif seta' beda dichel il-Protestantiżmuż Kien hawn Peotestantiżmu f'ċerti Kavallieri, permezz ta' meranti u twemmin Musulman li daħal mal-iskjavi. Dawn kienu elementi ta' twenmin falz li beda jixxerred mal-poplu. Kien hawn ukoll Maltin, imocru għand kjavi Musulmani biex jagħmlulhom magħmul fuq xi ħadd; għax fl-injoranza agħhom, fejn it- talb ma kienx jasal, kienu jaqtgħuha li jmorru għand skjav li jf reliġjon oħra. Fil-fatt xhieda ta' dan, għandna karta twila ta' talb mill-iskrittura tal-Quran, dekorata b'mod impressjorunti, li ngħatat minn skjav lil ċertu Valti, l mbagħad induna li kien għamel hażin u mar għand l-Inkwiżitur hu stess jammetti kollox. U dawn l-oġġetti kollha nżammu mill-Inkwiżitur u għadhom instabu fl-Arkiv- ju. Fosthom hemm ukoll biċċiet tax-xagħar li ngħataw għal xorti tajba; kappell magħmul mill-karta li sar minn saħħar lil Malti biex jużah F'twal biex iġiblu xi risq. Insibu xi ħaġa relatata mas-sħaħarż Hemm każ interessanti li dam għaddej mill-1625 u l-1628, fejn 40 saħħara kell- hom jersqu quddiem l-Inkwiżitur, minħabba ritwali u taħlit (potions) u poeżiji bil-Malti. Fihom naraw l-ewwel kitbiet ta' Malti mitkellem mil-aktar nies baxxi Mill-istudju ta' dawn il-każi jkollna elementi lima nkunux qed nistennewhom, mhux mil-lat tal-kawża iżda xi partikularitajiet. Pereżempju stabbilejna d-data ta' meta Carav mi Malta, permezz ta' każ fl-Inkwiżizzjoni. IFl-1607 kien xhud f'każ partikulari. Jġifiesi meta wiehed ikun jistudja, mhux il-każ l-aktar li jolqtu, iżda li kien hemm dan il-persunaġġ u d-data għenitna nestabbilixxu meta fil-verità kien hawn… u mexxejnicha flit lura, għax qabel ippruvajna nestabbilixxu d-data mill-pittura tiegħu, iżda issa sibna d-dati reali. X'naraw bħala tibdil li sar maż-żmien fl-Inkwiżizzjoni' Naraw li l-każi nbidlu max-xejea u l-kuntest storiku. Fil-bidu, l-akbar ġlieda kienet kontra l-Protestantiżmu u t-tagħlim Musulman, iżda mbagħad naraw li fis-Seklu 18 kellna każi relatati mal-Mażunerija, li bdiet tinxtered ma' bosta. Kavallieri ta' San Ġwann. Fl-Arkirju nsibu d-deskrizzjoni tas-swali fejn kienu jiltaqgħu l-mażuni, tal-bibi- enli kien ikollhom, it-tapezzerija, tal-oġġetti l kienu jintużaw f'ċerti riti Ħafna deabi l-membri kienu jkunu Kavallieri Il-Maltin kienu jkunu mseħbin minħab- ball kienu ta' xi klassi soċjali, bħal nobbli, kaptani u nies b'responsabbiltajiet kbar u rwoli fil-Gvern. Wieħed minnhom kien l-Avukat Giovanni Nicolo Mus- cat, li kien l-Avukat Ġenerali tal-Gran Mastri de Rohan u Hompesch. Hu kien. spiċċa attakkat ferm mill-Inkwiżitur. U fil-kopji tal-korrispondenza li għandna, għax l-Inkwiżitur kien jibgħat l-oriġinal lill-Papa u jżomm kopja għalih, insibu li l-Avukat Ġenerali qal b'mod pubbliku, lejn it-tmiem tal-1700, li r-renju tal-Knisja Kattolika spiċċa. Li m'għadx hemm post għar-Reliġjon Nisranija f'dan il-kuntest. U meta jidhru quddiem l-Inkwiżitur, il-Maltin kienu l-aktar fin-numruż Iva, minħabba t-tipi ta' każi, fosthom id-dagħa u l-infedeltà. Iżda l-każi tl- fedeltà kienu jintbagħtu fil-Qorti tal-Isqof, għax hemm m'hemmx il-ksur tal- ementi tal-fidi. Minn dawn kien hemm ħafna u ħafna Maltin tal-baħar, fosthom kaptani, li Kienu jkunu akkużati mill-ekwipaġġ. Għandna lill-kursar popolari Zelalieh, li kien devot ta' San Nikola, iżda kull dasba li tiġrilu xi ħaġa ħażina fuq il-baħar, mhux biss kien jidgħi bih, iżda kellu santa Fuqu, li kien jitfagħha mal-art u jsabbat fuqha. Kien ukoll iżomm ikona ta' San Nikola u meta jirrabja kien isawwatha b'bastun. B'mod reċenti, fl-Arkivju Notarili; u dan hu s-sabiħ li tqabbel dak li ssib f'Askivju ma' ieħor, għandna l-każ ta' baħħar partikulari, Pietro. Stellini, li fl-Askivju Notarili nstabet l-avventura ta' dan il-baħħar, li jgħid li meta kien qed jegħreq fl-1794, ra viżjoni tal-Madonna tal-Karmnu u mbagħad spiċċa sk- jav. Insibu wkoll ħafna korrispondenza biex jippruvaw iġibuh lura, għax kiteb żewġ ittri; waħda lil-ommu jgħidilha li kollox sew, u l-ittra l-oħra lil-martu, jgħidilha li dejjem xtaqet teħles minnu, li kienet tobogħdu u issa ħelset minnu u jakkuża lilha u lil ħutha u jtenni li rm'hemmx agħar minnhom u li s-saħta ġaħuhielu huma. Fl-aħħar itemm jikteb: ''selluli għat-tfal Imma allura kif spiċċaw fl-Arkivju Notariliż Minħabba li dan il-każ kien involva ħafna nutara minħabba l-wirt. Il-wiet ta' dan il-bniedem, li l-mara mill-ewwel qed tgħid li hi trid tieħu sehemha; l-omm, li ma tridx tagħtiha sehemha u x-xhieda li hu għadu ħaj. Imbagħad fl-Arkivju tal-Inkwiżizzjoni naraw it-tieni nofs tal-istorja, fejn, prattikament dan il-bniedem mhux talli ġie lura iżda fl-1797 spiċċa quddiem l-Inkwiżitur minħabba d-dagħa. U kieku ma kienx għal dan il-każ, ħadd ma kien ikun jaf li ġie lura Malta. Hawn Maltin li jinteressaw ruħhom u jfittxu f'dan l-Arkivju Dażgur u nist' nsemmi ftit minnhom, li ħarġu bosta kotba. Dan l-arkivju għenhom fil-pubb- likazzjoni ta' bosta kotba, li huma riferiment għal kull min jixtieq jistudja dan il-perjodu. Kemm kien idum f'Malta kull Inkwiżitur7 Dawn kienu jdumu bejn tlieta u esba' snin. Ġieli kien imur lura l-Vatikan, ġieli jintbagħat f'xi post ieħor u kellna żewġ Inkwiżituri li saru Papiet. Dawn kienu. l-Inkwiżituri Fabio Chigi (1634 -1639) li sar Papa Alessandru VII u Antonio Pignatelli (1646-1649) li sar Tnnoċenzu XII. li ken tal-Qorti tajjeb ngħidu li f'Malta kellna l-Inkwiżizzjoni Rumana u mhux Spanjola, li tagħmel differenza kbira fil-proċedimenti ta' deċiżjonijiet fil-Qorti. Hu fatt storiku li l-Inkwiżizzjoni Spanjola li kienet teżisti fi Sqallija, kellha l-fama kienet iżjed iebsa minn dik Rumana