t'leħen is-sewwa' — 10 ta' Novembru, 1973 Grajjiet… Drawwiet… Tifkiret.., L-ARAGON U L-PILAR Mit-8 Lingwi li kienu jiffurmaw l-Ord si ta' San Gwann ta' Gerusalemm, illum aktar magħruf bl-isem 47 Ordni ta' Ma ta, tnejn kellhom bħala membri tagħhom Kavallieri Spanjoli, Dawn kienu L L ngwa ta' Aragoni ii kenet tħaddan 'il dawk ta' Aragona, Ka- talonja u Nava.va, u 1 Lingwa ta' Kasti ja, Illum qtajtha li nkellim- kom. fuq il-Bereż (Auberges), jew Palazzi, 'i dawn iż-żewġ Lingwi kellhom fil-Belt Val- letta, li nzertaw it tnejn ġew magħżula, fi żmenijiet differenti, biex ikunu l-Pa- lazzi uffiċjali tal-Prim. Mi. nistru, fejn jaħdem hu u s- segwitu. tiegħu. iżda ġara li dak li ktibt fuq il-Berġa ta' Aragona, li magħha, kif kien xieraq, żidt xi tagħrif dwar il-Knis- ja mgħaqqda magħha, magħ- rufa bħala l-Knisja tal-Pilar, ħlewli l-ispazju kollu u kel- li nħalli l-Berġa ta' Kastil. ja għal darb'oħra. SEMPLIĊI U MHUX SIMMETRIKU il-Palazz ta' Aragona, l- iżjed wieħed sempliċi fost il- Bereġ l-oħra kollha, qiegħed fi Pjazza Celsi, li fl-1964 ġiet imsejħa Pjazza Indi- pendenza. Għandu quddie- mn l-Knisja Anglikana, li għad nitkellmu fuqha iżjed 'il quddiem u m'nn ħdejh tinżel għal Marsamxett. Il- pjanta tiegħu ħażżiżha l- magħruf arxitett Malti Glor- mu Cassar. il Pa'azz inbena f1l1571 biex igħammru fih il-Kavallieri ta' Aragona, li l-Pilar, 'xew. Kap tagħhom kellu fl-Ordni l-kariga ta' Gran Konservatur u kien jissupplixxi lispar u t- Truppi b'dak kolu li kien jenħtiġilhom. Jekk wieħed jinnota sew- wa, il-bini ta' dak il-Palazz mh.x s.mme.r:ku għal kol- lox. Għaliex, għalkemm f'l- taċċata naraw tlet twieqi kull naħa tal-bieb ewlieni, dawna ma għandhomx 1 is- tess bogħod bejn waħda u oħra. Il bieb innifsu mhux qiegħed fin-nofs sewwa tal- bini. L-Arkitett fittex li jqiegħed tieqa fin nofs ta' kull kamra m'nn ġewwa. Billi Ibini, kif għidna, hu sempliċ: ħafna, maż-żmien żidulu portiku stil doriku. MINN ĠEWWA Meta wieħed iidħol min- tu isib intrata b'saqaf troll, li bis-saħħa ta' taraġ wiesa' u sabiħ twasslek għall- pjan nobbli u .ssib Tuħek milqugħ minn żewġ korazzi bla kava'lieri fihom. Madwar bitħa rettangola- ri mżejna bi statwa ta' rħam fin-nofs, iduru l-kuri- turi, li minnhom tidħol għas swali mogħnijin bi kwadri u għamara sabiħa. Is swali jagħtu għal barra m.nn tieqa u jinfdu waħda ma' loħra. Minn dak il-pjan tista' tinżel: għall-pjan ter- 14 kienet tħaddan 'il dawk ta' Kastilja, Leon u ran li għandu bibien oħra fi Triq il Punent. Jekk ħafna minna x-xjuħ ma konniex smajna bih dak il bini fi tfulitna, meta tfar- farna sirna nafu bih, meta f11921 ġiet il-Kostituzzjoni li tat lill-Maltin gvern aw- tonomu, u nħoloq il post ta' Prim Ministru, li kien jix- raq li jkollu wieħed mill- Palazzj sbieħ tal-Belt għall- Ministeru tiegħu. Il Palazz ta' Aragona imtagħżel għal dak il-għan. JINBIDLU L-KERREJJA Fl-1933 il-Kostituzzjoni msemmija ġiet meħuda lu- ra għal raġunijiet ta' finan- zi u ta' difiża u l-Palazz ta' Meta fl- 1939 l-Ingilterra ħasbet biex tagħmel kontra-korrent għall-Kultura : Taljana ' fi gżiritna, il-British Council fetaħ Istitut ta' Kultura In- gliża — il Brit.sh Institute s— u lilu ngħata bħaa sħa- mara dak il-Palazz vojt. Bis- saħħa ta' hekk ħafna Mal- tin u Ingliżi saru midħla ta' dak il-post. Għal min ma jafx, il-British Council hu- wa korp magħruf m.il-Ki- runa Ingliża li għandu bħa- la għan tiegħu li jinkoraġ- ġixxi r-relazzjonij:et kultu- rali bejn l-Ingilterra u l- pajjiżi l-oħra, billi jagħti bo- roż ta' studju (scholarships), jibgħat nies distinti fl-Ingil- terra u jistieden konferen- zieri u nies esperti, u b'hekk imexxi 'l quddiem il-għerf. Għalhekk f'dak l-Istitut Kulturali nfetħet biblijote- ka sabieħa u bdew jinġiebu mal-100 gazzetta u perjodi- ku, jsiru konferenzi kultu- rali u film-shows. Malta kisbet ġid kultura'i kbir minnu: Fl-1947 reġgħet ingħatat lura l-Kostituzzjoni, u 1 Bri- tish Institute mar fid-dar kbira — Casa Bolino — fi Triq il-Punent, mhux 'il bogħod minn hemm. Fis se. na 1971, tela' l-Gvern Labo- rista: il-Prim Ministru għoġ- bu jġorr il-Ministeru tiegħu fil-Berġa ta' Kastilja u f'dik ta' Aragona inġieb il-Minis. d-Dipartiment tal- Edukazzjoni. IL-KNISJA TAL-PILAR Mal Palazz ta': Aragona hemm imgħaqqda min-naħa ta' wara u tmiss magħha l- Knisja tal-Pilar, il-Knisja ta listess Lingwa, bil b eb .Triq il-Punent Ilbini tagħha nbeda fl-1670. Hija ġemma ta' arkitettura. Il Knisja tissejjaħ ''Tal- Pilar' għaliex fiha hemm niċċa li fiha replika tal-ko- lonna li fuqha jingħad li l- Madonna dehret lil San Gak- bu u li tinsab fi knisja span- jola.taħt l-istess isem. Kif tidħol fil knisja jolqtok ir- reredos (sfond) tal-artal skolpit bi statwi u għadd kbir ta' anġli jittajru. Fin- nofs hemm kwadru tal-Ma- donna bil Bambin t:dher lil San Gakbu f'raqda, aktarx impitter mill Erardi. Il-kop- pla, li minħabba d-djieq tat- triq ma tidherx minn barra, hija mibnija b'tambur għoli fuq bażi ottagona. Biċċa mis-saqaf tal-knisja sofriet, ħsara fl-aħħar gwerra dinji- ja. Mill-pittura oriġinali ma baqax jidher ħlief felli mħassar f'l-volta fuq il-pres- biterju—aktarx l-inkoronaz- zjoni. tal-Madonna u pittura b'xi kavallieri fil-ġnub tal- orgni. FI ewwel sezzjoni tal-knis- ja hemm 4 kwadri sbieħ tawwalin. li juru t-twelid tal Madonna, 1 Għerusija tagħha ma' S. Gużepp, l-An- nunzjazzjoni u l Viżitazzjo- Ii. Bambin ta' Praga ċkej- ken qiegħed fuq l-artal, fejn darba kien hemm il- kolonna li semmejna, li ilum qegħda f'niċċa fix-xel- lug, kif tidħol. Sab:eħ il-kan- ċell. ta' rħam intarsjat, li jaqta' Ipresbiterju għoli mill-bqija tal-knisja. Xi ħamsin jew sittin sena ilu żdiedu żewġ artali fin- naħa ta' fuq, li jidhirli jien, qegħdin ikerrħu lknisja u llum ma għandhom ebda funzjonalita' liturġika. Fis Sagristija naraw pit- tura tal-Madonna stil biżan- tin u Madonna oħra ċkejk- na u sabieħa skolp.ta f'in- jam skur. Ha ħsieb u ħallas il-bini tal-knisja l-Kommendatur Fe'iċ Inniguez de Averbe, li jinsab għalhekk midfun f'nofs il presbiterju. Zewġ benefatturi oħra kienu l. Gran Mastru Perellos, li sebbaħ il-knisja u l-Balliju ta' Majorka Rajmond de So- (Ikompli f'paġna 10) L-Aragon (Jagbad mill-paġna 7) Ir-ritratti ta' Inniguez u Perellos qegħdin imden- dla mal-ġnub tal-orgni. Ix- xemx stemma ta' Soler, tid- her fil-knisja, fis-sagristija u fuq il-bieb ta' barra, mżej- jen b'żewġ ħabbatiet tal- bronż ta' ġmiel kbir. TIŻJIN ISBAĦ Fl-1851 twaqqfet hemm Uigħen is-sewwa' — 10 ta' Novembru, 1973 is-Soċjeta' ta' San Vinċenz de' Paoli mill-Kanonku Paw- ' lu Pulliċino, qassis magħ- ruf għall-għerf u t-tieba tie- għu. Fl-1866, imbagħad, in- fetaħ hemm l-Istitut ta' Edu- kazzjoni Kattolika għall- bniet, taħt. it-titlu tal-''Ma- donna 'al-Provvidenza', li tagħha hemm kwadru mpit- ter mill-peruġin Domenico Bruschi. Il-fundatur kien il- kjerku. ħabrieki Dr. Fran- ġisku Spiteri Agius, li wie- ħed jilmaħ ir-ritratt pittura tiegħu fis-sagristija: Bħala kmsja taħt idejh, il Gvern jaħtar ir-Rettur tagħha. :Mons. Lwiġi Farrugia, li . żied iż-żewġ artali li sem- mejna u lill-Kan. Pen ten- zier Gorg Buttiġieġ, Rettur 7 U Direttur, mgħejjun mill- Gużeppi Azzopardi. Il- lum hemm Rettur u D'ret- Kemm tiajliet ħarġu minn dak l-Istitut matul dawn il-107 snin u ffurmaw familji tassew insaral Aktar mill-istatwi u l-anġli, mill- pitturi u l-irħamijiet, dawk it-tfajliet huma l-aqwa tiżjin ta' dik il-knisja' Tmenin sena ilu, intgħa- żlu biex jieħdu ħsieb ta' dik il-knisja s-Sorijiet Franġis- kani tal Qalb ta' Gesu', li jagħmlu mill-aħjar biex iżommuha fi stat tajjeb u nadifa; iżda ċerti ħwejjeġ għandu jagħmilhom il- Gvern. Nitolbuh għalhekk jaħseb għat tiswija tal-bjut biex ma jqattrux meta tagħ- mel ix-xita u għal tindifa sewwa tal-iskoltura fil-knis- ja: Nittamaw li l-Gvern ma jdumx ma jagħti rkaptu, biex dik il-knisja artistika u eleganti ma titlifx il-pre. ġju tagħhegU għan nom tas- Sorijiet u tal-poplu Malti niżżuh ħajr minn quddiem.