San, Bearkedismpeni FILL- ALI Minn Julian Bezzin L-Għargħurin qatt ma ħallew xi jum speċjali jgħaddi u ma ċċelebrawhx bil-kbir. Hekk għamlu mitt sena ilu, propju fit-18 t'Awwissu,1912, meta l-induratur magħruf Francesco Coleiro lesta l-vara artistika ta' San Bartolomew. L-Għargħurin ta' dak iż-żmien ġabu din il-vara fuq l-ispallejn minn Triq San Kristofru, il-Belt Valletta sar-raħal tagħna fejn ġiet milqugħa mill-kappillan Dun Pietru Pawl Zammit u n-nies tar- raħal. Ħafna kienu dawk li marru biex jerfgħu il-vara tul din it-triq twila u oħrajn biex jakkumpanjawha. Meta wieħed jiftakar f'dan il-jum hekk kbir għar-raħal, iħoss nostalġija u xewqa li kien jgħix f'dak iż-żmien. e --X——— L-istorja ta' din il-ġawhra tal-arti bdiet mal-mewt ta' Dun Orazio Sant fil-31 t'Awwissu, 1767 li fit-testment tiegħu għand in-Nutar M'Angelo Darmanin tal-5 t'April, 1758 ħalla 35 skud biex issir vara proċessjonali ta' San I Bartolomew. Il-prokuratur Dun Gio Maria I Gafa' talab lill-Isqof Bartolomew Rull biex I jaċċetta dawn il-flus sa ma tinġabar somma sewwa biex issir il-vara. F Din inxtrat minn Ruma minn għand Vincenzo Ambrosini fit-23 t'April,1771 bil-prezz ta' 1123 skud u 17 il-karlin Maltin. L-irċevuta I awtentika li hemm fl-arkivju tal-parroċċa r turina li Dun Saverio Maria Anastasi irċieva 1 90 skud, parti minn din is-somma minn I għand il-prokuratur Dun Gio Maria Gafa' I biex tinxtara l-vara. I Din waslet fir-raħal f'Settembru, 1772 u f kienet għada njam u mhix miżbugħa, dan I nafuh għax il-prokuratur Dun Stiefnu Mifsud I talab lill-Isqof Pellerano biex ikun jista' jieħu 1 160 skud mill-fundazzjonijiet l-oħra tal- I parroċċa biex ikompli l-vara. Il-Professur I Stiefnu Zerafa, li twieled ir-raħal fl-1791, I f'diskors li għamel fl-1850 fuq l-istorja ta' I l-arti f'Malta, qal li l-vara ġiet kompluta minn I Francesco Zahra. Dan kien l-aqwa pittur Malti l tas-seklu 18 u għalhekk żgur li din kienet i waħda mill-aħħar xogħolijiet tiegħu, għax 7 miet fl-1773. Minn meta żebgħa l-vara Frangesco Zahra sa l-1912, ma nafu xejn aktar jekk sarx xi xogħol fuqha, l-anqas meta sar il-pedestall. Iżda qabel ma beda x-xogħol tal-induratura, Francesco Coleiro, jingħad li sar xi xogħol fuqha minn l-iskultur Għawdxi Wistin Camilleri billi dan irranġa jew bidel l-id li żżomm is-sikkina, għalkemm dan mhux ikkonfermat minn dokumenti. Jissemma wkoll Lazzaro Pisani, pittur u disinjatur mill-aqwa, li seta' għen bil-pariri tiegħu lill- kappillan u lil Francesco Coleiro. Ma ninsewx li Lazzaro Pisani kien Żebbuġi bħal Kappillan tar-raħal Dun Pietru Pawl Zammit. li fi żmienu saret din l-opra kbira. Barra dan, Lazzaro Pisani kien id-disinjatur tar-relikwarju ta' San Bartolomew tal-parroċċa tagħna. Ix-xogħol ta' Francesco Coleiro, jew kif kien magħruf, Mastru Ċikk, sar billi l-vara reġgħet ġiet miżbugħa bil-ġibs għal ħafna drabi, imbagħad l-induratur naqax l-isgraffiti fil-ġibs b'attenzjoni kbira biex id-disinn jaqbel mal-pjiegi tal-mantell. Wara, il-vara inżebgħet bil-kuluri. Fl-aħħar saret l-induratura bil-folji rqaq ħafna tad-deheb fin ta' bejn 22 u 24 karat u purezza ta' 'l fuq minn 9596. Dan id-deheb jiġi applikat fuq kolla speċjali magħmula apposta għal dan ix-xogħol, magħrufa bħala mordent. Dan ix-xogħol qam 43 liri sterlini. Francesco Coleiro twieled iż-Żurrieq fis-16 ta' Diċembru, 1862. Huwa wera l-ħila tiegħu fl- arti tad-disinn sa minn ċkunitu u għalhekk kompla jitgħallem taħt Mastru Pawlu Paris. Meta kiber mar l-Alġerija biex isib ix-xogħol iżda ma damx hemm u reġa' lura f'Malta. Hawnhekk l-ewwel li beda jaħdem f'ħanut fiż-Żurrieq fejn l-ewwel xogħol tiegħu kien l-induratura tal- vara ta' San Pawl ta' Ħal Safi. Hawnhekk wera l-kapaċita' tiegħu fl-induratura, id-disinn, il- kulur u l-iżgraffiti li għamel fuq din il-vara, xogħol li għadu apprezzat sal-llum. L-induratura tal-vara ta' San Bartolomew saret fil-ħanut li kien fetaħ fi Strada San Cristoforo, il-Belt Valletta. Barra din il-vara huwa indura lil Santa Elena ta' Birkirkara, Santa Katerina taż-Żurrieq u lill-Vitorja tal-Mellieħa, barra għadd kbir ta' ġirandoli, gandlieri u ventartali. Mastru Ċikk miet fil-21 t'April, 1940. Għalkemm ma nafu xejn fuq il-pedestall ta' San Bartolomew jien stagħġibt meta fuq l-internet rajt għall-bejgħ f'gallerija tal-arti f dan id-disinn qadim tiegħu li hu ftit differenti minn dak li naraw illum. Jidher li dan id-disinn seta' sar qabel sar il-pedestall li għandu llum. Min iddisinja l-pedestall li għandu llum, nieqes minn ħafna tiżjin barokk, għamel opra tassew I tixraq lil San Bartilmew għax b'hekk minn jara din il-vara japprezza iżjed ix-xogħol artistiku tal-figura ta' San Bartolomew u ma jiġix distratt f mit-tiżjin tal-pedestall; żball li naraw f'ħafna vari l titulari f'Malta. I L-aħħar xogħol li sar fuq il-vara ta' San I Bartolomew kien il-konservazzjoni tal-vara mid- ditta Sante Guido Restauro u tal-pedestall mid- Ditta Darmanin. Dan ix-xogħol kien eżegwit tajjeb ħafna u kien meħtieġ ħafna biex din l-opra tal-barokk klassiku li ħallewlna l-antenati tagħna ngħadduha lil ta' warajna fl-aħjar stat ta' konservazzjoni possibbli.