AKTAR TAGĦRIF FUQ: LAURENT ROPA Ta' ANTON AGIUS MUSCAT F'LEĦEN il-Malti (nru, 12; 1967) ir-Rev. Patri Piju Rapa, O,P., kiteb fuq Dak li stajt niftakar dwar ħija Laurent Ropa'. It-tagħrif li għoġbu jikteb sa jagħti ħjiel dwar irqaqat li jekk ma tkunx minn ta' ġewwa u tgħodd iż-żmien li għandu r-Rev, Patri Piju Rapa, qajla tkun tista' tiġbru kif ġieb u laħaq. Għamel sewwa ħafna Patri Piju Rapa li medd idu għal kitba fuq ħuh, u naħseb jien li jekk jiftakar aktar tagħrif siewi u jħallih miktub għal dawk ta' warajna, inkunu nistgħu nifhmu aħjar lil Laurent Ropa, wild Għawdex u kittieb li x-xogħol letrerarju tiegħu aktarx ma nafuhx kif imis- sna hawn Malta, Jiena u naqra l-kitba ta' Patri Piju Rapa, żewġ ħsibijiet ewlenin għad- dew minn moħħi, u huma: l-ewwel, għandna nkunu nafuhulu lil Patri Piju għat-tagħrif tiegħu; it-tieni, jixraq inżid xi tagħrif biex inlaħħam fejn nista'. Patri Piju Rapa qal: '… hawn Malta nkiteb fuq ħija Laurent fit-Tieni Ktieb 1937 ta' Il-Malti ta' l-Għaqda (illum Akkademjd kif ukoll fin-numru 12/58, Marzu 1958, tas-sensiela 'Tajjeb li tkun taf', artiklu li sewwa sew. ħdax-il ġurnata qabel il-mewt ta' Ropa, inġieb tista' tgħid kelma b'kelma fin-numm 421, 18 ta' Marzu, 1967 ta' Ir-Review, Dawn it-tnejn ta' l-aħħar huma maħruġin mid-Dipartiment ta' l-Informazzjoni'. Dak li deher fl-1967 fi Ir-Review huma tennija tal-istess kitba li dehret qabel fi Ir- Review wkoll. Dak il-wieħed li kiteb dan it-tagħrif kollu dwar Laurent Ropa hu: Ivo MUSCAT AZZOPARDI, L.P., O.S.J. Il-bijografija ta' Laurent Ropa mhux biss kitibha Ivo Muscat Azzopardi u dehret fi Ir-Review għal darba, tnejn, (ukoll wara l-mewt ta' Ivo Muscat Azzopardi); f'Tajjeb li 7 Tkun Taf; u f'Nies Kbar Maltin, is-serjes'Il-Fanal', nr, 6, ktejjeb stam- par fl-1963; iżda wkoll Ivo Muscat Azzopardi qraha f'waħda mis-sensiela ta''xandiriet 'Nies Kbar Maltin' fuq ir-Rediffusion. Fix-xandira dwar Laurent Ropa, Ivo Muscat Azzopardi nstama' jitkellem mar-Rev, Patri Piju Rapa, O,P., dwar ħuh Laurent, Minn dik ix-xandira nista' nfakkar hawn li Patri Piju stqarr li sa fejn jaf hu kien il-Prof, Ġuże Aquilina li qaleb għall-Malti xi biċċa xogħol ta' ħuh Laurent, u dax-xogħol hu r- rumanz Le Chant de la Noria, Il-Għanja tas-Sienja, li deher fi Il-Berqa s ftit ftit mill-31/12/1952 sal-4/2/1953. Għalhekk: għalkemm huwa minnu li d-Dipartiment tal-Informazzjoni tal- Gvern Malti ta l-għajnuna tiegħu, u j'Alla jissokta jagħti kif imissu u kif jixraq għajnuna siewja sabiex kemm il-Maltin infushom u kemm ix- xogħol'sabiħ tagħhom jagħrfuh aħjar, kien b'riħet ir-rieda tajba, il-ħerqa biex isemma' xogħol il-Maltin wil-kitba ta' Ivo Muscat Azzopardi li lil Laurent Ropa nafuh ftit aħjar hawn Malta, Kulħadd dak li ħaqqul Dan li qed ingħid b'riħet Ivo Muscat Azzopardi jitqawwa meta naqraw x'kitiblu Laurent Ropa nnifsu f'ittra li bgħatlu lil Ivo: L-ittra titkellem għaliha nfisha, Ta' min iżid li għalkemm l-ittra hi ffir- mata minn L. Ropa u trodd ħsiebu, iżda l-kitba ta' ħaddieħor, naħseb ta' martu, Għalhekk ukoll tilmaħ għażla bejn l-id li ħażżet il-firma u dik li kitbet: TA Joseph Qquilina, mon cher compatriote, au savant philologue, au guide de notre Jeunesse: Piace, le 24,10.647, fuq ir-ritratt ta' L. Ropa li deher f'Leħen il-Malti, 1067, għadd 12, biswit paġna 3. Ivo Muscat Azzopardi f'safra tiegħu fis-sajf fi Franza kellu xewqa jiltaqa' ma' Laurent Ropa, iżda dan minħabba saħħtu ma satax jitla' Pariġi. B'danakollu, Laurent bagħat lil ibnu Denis, Denis, il-wild il-kbir ta' Laurent, kif instama' jgħid Patri Piju hu u jitkellem ma' Ivo Muscat Azzopardi fix-xandira li semmejt, kien dak iż-żmien tax-xandira imexxi istitut ta' Kultura Franċiża kif ukoll professur tal-Lsien Franċiż fir- Republika ta' San Domingo. Tifkira ta' dik il-laqgħa f'Pariġi bejn Ivo Muscat Azzopardi u Denis Ropa huwa r-ritratt meħud minn Vera Muscat Azzopardi, L.P., bint Ivo, li kienet ma' missierha waqt dik is-safra; Ir- ritratt ta' Denis Ropa dak in-nhar ta' min iqabblu ma' dak tal-missier Laurent meħud fi Frar fl-1937. Fil-bijografija tiegħu dwar Laurent Ropa, Ivo Muscat Azzopardi jsemmi: ae: Ropa ħareġ tliet kotba żgħar tal-poeżiji, L-ewwel wieħed deher fl- 1945 bl-isem 'Notre-Dame-De-La-Vie' li huwa ddedikah lil martu, Fih juri mrispett u l-qima kbira li għandu lejha'. Naħseb ta' min inġib hawn kif tintemm dil-poema maħsuba għal martu biex ikollna ħjiel tal-kitba tiegħu: (p. 15): 'J'ai fait un beau vovage avec ma Bien-Aimċe, Dax-xogħol poetiku fejn fih jistqar li: 'f'ai fait un saint vovage avec ma Bien-Aimċel' (p.6) u jbierek il-ħajja li tidhirlu twarrad, ħareġ fi żmien meta bintu Edith ħalliet dar missierha biex tibni l-bejta tagħha, għax fi tmiem il-ktejjeb, p. 16, insibu: Il-kliem li Laurent Ropa kiteb (u din id-darba l-kitba kollha tiegħu) fuq il-qxura tal-kopja ta' dil-poema li bagħat lil Ivo Muscat Azzopardi, juri kemm il-poema u ż-żwieġ ta' bintu bħallikieku waħda marbuta mal-oħra: SA Ivo Muscat Azzopardi, à l''Ami et au Poċte, en souvenir du mariage de ma fille, 17,146. Fit-taħdit tiegħu ma' Ivo Muscat Azzopardi waqt ix-xandira li semmejt, Patri Piju qal li sa fejn jaf hu, il-poema 'Notre- Dame-De-La-Vie' kienet l-aktar għal qalb ħija', Dal-kliem qed nagħtih għax dik it-taħdita, sa fejn nista' naqbad, mhix imniżżla mkien, Min jix- tieq jaqra 'Notre-Dame-De-La-Vie' u tagħrif qasir ħafna dwar Laurent Ropa, għandu jfittex il-'Malta Cultural Institute Bulletin', nru, 138, Dat-tagħrif ħadt sabar niġbru u niktbu għax jidhirli aħjar jitniżżel qabel ma ż-żmien inessih u jaħtfu fil-baħħ ta' ħdanu. Nittama aktar tagħrif siewi dwar Laurent Ropa għad jidher: mhux dwaru biss, iżda wkoll dwar Maltin u Għawdxin oħra, imweldin jew mhumiex f'Malta jew f'Għawdex, u li taw $. ħidmau għaqal ta' moħħhom b'risq 'Din l-Art Helwa', FUQ IL-QABAR TA' JOHN KEATS Ja Mewt tidħakx; jidħak it-trab bawn taħtl Jekk inti kiefra, kiefra ma' min le ħademl Dat-trab dejjiem, aħrab, 'l baunbekk tersaqxi U miegħu jgħaxxex lis-Sabiħ u t-Tajjeb, il-Ġmiel kullfejn jinsab — u inti kerba, ibki l-kruba tiegħek li f'dat-trab le tgħixl Tersaq imhejma t-Tfajla Mingħajr Hajr biex tagħti ħajr lil min il-ħajja taha; u minn wara dawk is-siġar imbikkija jersqu Isabella, Madelina, Lamja, Lorenzo, Porfiro, Anġla x-xwejħa w l-oħrajn kollba — W għad li l-Ħaġra tgħid li ismu ħażżeż fil-wiċċ tal-ilma, ħares fis-sema l'isbaħ minnu m'hawnx, tarah fil-kwiekeb jilmal