Movella ta' PAUL P. BORG Lilu niftakru xiħ, x'aktarx mirżugħ bil-bard u jien kont għadni żgħira, żgħira ħafna. Dak il-Milied jibqa' miċappas quddiem għajnejja sal-ġurnata mqaddsa tal-lum, u ngħid għaliex. L-ewwelnett, in-nannu kien briedem t'għalih waħdu, kien jara ftit, b'nuċċali oħxon u dejjem idur b'biċċa mħadda biex joqgħod — fugha fejn hemm ftit xemx. Kien iħoss ħafna kesħa, miskin, u idejh x'aktarx kienu jkunu ħomor u qishom bil-qoxra; ma' widnejh dejjem b'xi biċċa merqtuxa, għar-riħa. In-nanna dejjem tħambaq: 'Pawl, inġiblek ftit tċ27' jew T7Insaħ- ħanlek ftit ħalib27 Miskin, l-hena tiegħu kienet li jitla' għall-quddies jew għar: rużarju xi siegħa sħiħa qabel. Ixiddiek qorq bil-qfiel miftuħa, sidrija ta' missieru u jerħilha għal għona it-triq. Biex imur il-kappella kien igħaddi minn mogħdijiet qalb l-għelieqi biex żgur ma jiltaqax ma' nies, u jilħaq kollox. Ġieli kont naqbad id in-nanna u nitilgħu flirn- kien, kemm kemm niċċaqalqu, naraw min tiela' u min mhux, x'libset dik, x'velu għandha l-oħra u xi kultant in-nanna kienet tgedwed xi talba ċkejkna… L-aktar li konna nitilgħu ferħana kien għall-ħabta. tal-Milied. Ġgajta tfal lebsin tal-Ħadd, min taparsi jsuq mutur u min jistħajlu xi żiemel jagħti biż-żewġ. Iżda aħna l-bniet konna nkunu miġburin qaqoċċa flimkien, bil-velu milbus mid-dar u x'aktarx ngħannu xi ħaġa tal-Milied. Warajna kien ikun hemm in-nisa, ommi, ta' ħdejna, ta' warajna, ta' quddiemna u kulħadd igħid u jgħid. Milied tiela' u ieħor nieżel, min iżżewweġ u min miet… Fil-bogħod, qalb l-għelieqi mdawla bid-dawl li kien jasal bla saħħa mill-mixgħela 'Il-Milied it-Tajjeb' f'nofs il-misraħ tal-kap- pella, iħaffef ġmielu għal żmienu, iżda għalih waħdu mitluf fi ħsibijietu u f'tifkiriet ta' ħajja twila u ta' 'l fuq minn tmenin Milied, kien ikun hemm in-nannu b'idejh mistrieħa wara dahru, waħda fl- oħra. La niġu lura mill-knisja kien jinxteħet mistrieħ fuq l-għatba tal- bitħa u meta jfettillu jirrakkonta xi storia. 'Darba tafx, konna Sqallija, kien il-Milied u ġie. wieħed u ħadna ħdejn ix-xmara u riedna mmorru nieklu għandu. Kien hemm qisu dundjan kbir kollu ħaxix. Dak ikel u tiżjin u mitt elf inbid… U n-nannu kien jibda u ma jiqafx, ixejjer idejh daqs par ġwienaħ t'għasfur tal-bejt, Ħuti kienu jitilqu minn ħdejh u hu mank kien jinduna. Ma nafx għaliex, dik id-darba ħuti kienu qagħdu ftit aktar mis-soltu, iżda ħarira wara dabbru rashom. Jien intasabt inħares lejh, nimraħ fuq ix-xagħar t'għajnejh u ta' fuq imnieħru, nintilef fuq kemm għandu xagħar f'widnejh jew kemm hi maħmuġa l-beritta jew kemm hi ħoxna l-ħġieġa tan-nuċċali u x'iridha dik il-biċċa bajda mehmuża mat-terħa ta' ħżiemu. Insomma, lejlet il-Milied, kif kont mitlufa nifli lin-nannu, daħlet in-nanna u, ' Pawl, dis-sena mmorru għand oħtok Rożi għall-Milied. Immorru Għawdex. Hu lanqas biss tħarrek. ''Ehimtni jew ittarraxt27 Jien minn hawn ma nitħarrikx…' 'Imma kemm int fehmi. Rasek taż-żonqor. TU iwa, u iwa, inti mur u lili ħallini bi kwieti… ''Issa billi toqgħod imsakkar hawn, mirżugħ, għassa ma' żewġ qtates, x'sa tieħu2 Isma' minni, Pawl, u… Imma n-nannu kien ġa tilef l-interess, qal li kellu jgħid, ċar u tond, bla tlaqliq, ġabar il-lastiku minn taħtu u rħielha għal fejn emm Mhux biss xemx, iżda xi ftit aktar sabar u sliem. Dak il-ħin stess, bħas-soltu, tlajt warajh. Mgħawweġ tnejn u jserraħ ma' xullimkien, bewweġ matul l-isqaq bħalma jbewweġ u jbeżlaq 'l ġewwa f'qoxortu bebbuxu mikdud jekk jiltaqa' ma' xi saram fi triqtu. Qagħad b'seba' għajnejn li ma jmurx jiżloq fuq il-ħaxix li kien iħaddar il-blat ta' l-art. Wasal f'tarf isqaq, xiref ħarstu b'tikmixa 'l fuq biex jara fejnha x-xemx u qatagħha li joqgħod fuq bank wara l-għarix li kien hemm. Jien qgħadt ħdejh. Warajna kien hemm ħajt tas-sejjieħ li kien id-dahar tal-għarix ejn żmien qabel kien iraqqad il-karettun, fuq il-lemin kien hemm gallinar kbir imma bla ħajja għajr ġrieden u brimb, u kull fejn timrah ħarstek pal tal-bajtar tax-xewk mitluq iserraħ 'l isfel donnu jibki ż-żmien li għadda u l-ġrajjiet li ra. Ix-xiħ għorok idejh, ittewweb u ffissa ħarstu fil-pal tal-bajtar iemed u niedi, u lemaħ daqsxejn ta' ħaruf żgħir, abjad, sabiħ, ħaj u b'ħuxliefa għadha mdendla ma' żaqqu u bil-kemm nixfet. KAĊJJ) l ommu tgħajjat u tħambaq u tixher għal binha ti welldet jiem biss qabel. U hu, bniedem bla qalb u xieref daqs l-eħxen ħarruba, jaħtfu bejn riġlejh, igħollilu geddumu artab u jħosslu għonqu ilma. Imba- għad iċarratlu gerżumtu minn naħa għall-oħra. U jisma' sal-lum l-għajta u l-ħanxra tal-mewt ta' dak l-imsejken li għadha tidwi qalb l-istess pal u ttaqqallu qalbu, u għajnejh jaraw ċar id-demm igelgel u jtir ferħan u mqit u jtaoba' l-ħamrija u jġiegħel il-ħanex moħbi fil-ħamrija jitmasħan fis-sakra tad-dagħdigħa tad-demm… U l-klieb u l-qtates imġewħa b'ilsienhom barra jistennewh jonfoħ il-mostru u jiftħu minn nofsu ħa jtihom imsarnu… Jara l-istess żagħżugħ felħan, fejn ħerża ta' bir, jifli nofs tużżana qtates ċkejknin daqs nitfa għadhom imxarrbin biż-żlieġa tat-twelid, imdawrin m'ommhom. kburija bl-ulied li welldet. U hu jagħżel l-isbaħ u l-ikbar tnejn u jġenribhom. Jaqbad l-oħrajn wieħed wieħed, jagħfsilhom għonqhom bejn subgħajh sakemm ma jitħar- rkux aktar u jitfagħhom fil-bir… U ommhom tingħi u tnewwaħ b'qalbha maqsuma… U fuq il-bank wara l-għarix għadu jara tiġieġa mġenna bil-biża' u l-ħarsa tat-twerwir li jxidd kull annimal maħtuf titliegħeb fuq għajnejha. U ż-żagħżugħ jaqbdilha rasha, imelisilha għongha u jġebbed f'daqqa waħda u tgħajjat maħnuqa u ġġebbed u tferfer u twerżaq muġugħa u ma tgħix aktar u tmut bl-għotien ċari mniżżlin fuq għajnejha… taħrika għajjiena ta' ġwenħajha… U jilmaħ mill-ġdid l-ibjed u l-ikbar fenek, tari, sabiħ, għajnejh ħosbiena jarmu n-nar. Idendlu minn saqajh ta' wara, jillixxalu l-pil t'għonqu u dahru, iġebbidlu widnejh 'l isfel u… u jilmħu stirat fl-art, iferfer denbu b'ħanqa tal-għaġeb li tagħmel ħoss tal-biża' hi u għaddejja minn gerżumtu… U jara l-annimali kollha jdura u jħufu quddiemu qalb il-pal iffissati f'għajnejh, u jgħajtu b'leħen ħiemed u qawwi u qalil li hu biss jisma' u jħoss aktar ma jaħseb bħalma għaddàs iħoss l-għafsa miġnuna ta' l-ilma aktar ma jinżel… In-nannu, għajjien u bla nifs, iqum u jmur 'il fuq. Hekk kif ratu n-nanna reġgħet qabdet fuq Għawdex, u dak in-nhar ma nafx kemm-il skoss tat biex twaqqa' l-kliem fuq li tqatta' l- Milied Għawdex. Daqqa għax għand Rożi ilha ma tmur, dadqa għax saħansitra dan hu l-aħħar Milied ta' ħajjitha, daqqa għax tieħu gost fuq il-vapur, daqqa għax hawn Malta m'hawnx kwiet lanqas fir-raħal, jew għax Malta tagħmel ħafna kesħa u Għawdex t'hemm il-barka t'Alla'. Kieku kienet taf li jeżistu l-kelmiet 'white Christmas' żgur li kienet issemmihomlu. Issa ħaġa u mbagħad oħra, u l-imsejken ta' nannu jiskarta daqqa fis-setaħ ta' wara, daqqa fil- bitħa jew f'xi stalla vojta u jara kif jiskansa dak il-ħbit qalil. Bit-tiela' u bin-nieżel, in-nanna tassew waħħlitha f'rasha li tmur Għawdex. U l-għada marret, U n-nannu baqa'. Mhux għax ried iwebbes rasu, niftiehmu, imma forsi kien hemm xi ħaġa li dak iż- żmien, billi kont għadni żgħira, ma stajix nifhem. Jien kont għidt, mima kemm hu qalbu ħażina n-nannu, ma jridx joħodha Għawdex lin-nanna. L-għada, niftakar, ornmi kiene: bagħtitlu torta tal-piżelli, għax kien jagħmel għalihom ħafna. Jien kelli nibqa' miegħu u nagħmel ix-xogħol tad-dar. Mhux għax ken ikun hemm x'tagħmel, tafx, għax in-nanna kienet xummiema Alla jaħfrilha, u jien għajr żewġ platti ma kienx ikoll x'naħsel. Hu lanqas kien tant jagħti kas, u b'hekk xogħli kien ikun li noqgħod miegħu. Kont noqgħod daqqa naħa, daqqa kokka, daqqa imbġ, u hu ħarstu dejjem serja u soda mwaħħla quddiemu, bħallikieku jittanta jiftakar x'għad fadallu jagħmel, jew fejn ħalla l-imgħażqa ħija l-kbir, jew x'kien isir minn Anġlu tiegħu li kieku ma mietx żgħir… Wara nofs in-nhar kien qaxxar il-leħja. Kont nieħu gost narah, nistħajjel ix-xafra xi minġel qerriedi għaddej bla ħniena qalb ħuxlief kbir u xieref. Malli Imaħtu qed jerfa' kollox, ġieni ħsieb u staqsejtu jafx fejn refgħet il-qamħ in-nanna, Meta fl-aħħar wasal id-dar, jied ġrejt għal fuqu biex nara jafx iejnu moħbi l-qamħ. 'Le' wieġeb. Fittex minn hawn u fittex minn hemm sibtu taħt komodina baxxa, tant li miskin kull zokk kiber mgħawweġ tnejn u fit-tarf reġa' ra,a' 'l fuq bħal granċ. Il-Bambin sibtu wkoll, u għall-ewwel darba f'għomri kelli x-xorti noqgħod nirranġa l-Bambin jien. L-ewwel għamilt terħa bajda fuq il-mejda, ġibt ftit tiben nadif mill-istalla u għamiltu f'nofsha, poġġejt il-Bambin fuqu, dawwart il-qamħ miegħu u poġġejt il-ġulbiena mal-qamħ, dawwart il-bozoz, kissirt id il-Bambin, ġibt il-kolla, sewwejtha, xgħelt il-bozoz — u m'għoġobni xejn. Neħħejt kollox. L-ewwel siegħa. Imbagħad ġietni mewġa ta' ħseoijiet, imma ħżiena. U kelli idea oħra, imma s-sellum id-dar qiegħed. Imbagħad ħsibt oħra. Iva hekk. ''Nannu, waħħalli musmar mal-ħajt ħalli ndendel it-terħa miegħu għal fuq il-mejda u nagħmel il-Bambin… ' TImma l-Bambin mhux hemm qiegħed2' 'Iva nann, imma sa nneħħibk min-nofs għax inkissruh… TU min tridu jkissru 27 7 Vimma nann, ħalli ngħidlek. Dak norbot it-terħa mal-…7 ''Mur ġib musmar u martell Kien għajjien wisq biex ikompli jħaqqaqha, u qatagħha fil-qasir. Sakemm ġibtlu l-għodda hu kien ġa tela' fuq siġġu tal-qasab, iżomm sewwa mal-ħajt li kien kaħħal bil-ħamrija hu stess xi sittin xitwa qabel. Newwiltiu l-martell u l-musrnar. Qabad il-musmar u kelli niġborhulu mill-art. Niftakarni mnixxfa bil-biċċa xogħol li ħa n-nannu biex irnexxielu jdaħħal daqsxejn ta' musmar ta' l-azzar ġol-ħajt. Ġbarthulu elf darba , nitmiegħek ma' l-art biex inġibu minn taħt xi sodda. Il-martell inqala' wkoll u kelli nressaq il- Bambin għax stħajjiltu nieżel fuqu u l-ħajt triegħed bit-tisbit. tal- martell ħdejn il-musmar. Kien hemm. sinjal ta' miljun toqba u tibrix, ġir imwaqqa' u ruxxmata qxur imlewna ta' ġid qadim ħam- mġu l-art. Iżda fl-aħħar tpaxxet b'musmar mgħawweġ ma' ħajt u lin-nannu għidtlu: 'Nann, kieku hawn in-nanna min jaf x'għaġeb kienet tagħmel biex twaħħlu, kienet teħel xi xelin għal Fredu ta' Ġola…' Hu lanqas biss ħares mill-bogħod biex jara kif ġie… imma telaq 'il barra mkebbeb fi ħsibijietu. Meta kont lestejt il-Bambin, ġiet ommi biex tgħid lin-nannu jmur jiekol għandna, iżda wara ftit ħin jaħsibha, qalilha: 'Leqq, ma rridx. X'tagħmel, kilna hu u jien flimkien. Wara l-ikel warrabt il-platti u ntasabt kokka ħdejn in-nannu. Domna qatigħ hekk, hu min jaf x'jaħseb u x'ihewden u jien mitlufa niflih u nħares lejn il-Bambin, le n il-qamħ imgħaqqad u lejn xagħar in-nannu abjad, b'saħħtu u mħadbel daqs magħlef tiben. Ħbatt sa niddejjaq, iżda mill-ewwel staqsejtu x'kien jagħmel fil-Milied meta kien żgħir. Għall-ewwel ma weġibx iżda mbagħad tani ħarsa li qatt ma kont ilmaħtlu qabel. Ħares 'l isfel bil-mod il-mod u ħa nifs li nefaħ 'il barra minn. imnifsejh sufin. ''Is-soltu2 E, binti s-soltu hu dejjern għalija… meta kont daqsek darba missieri ħadni Għawdex ukoll. Kont inkun ferħan dejjem fuq spalltu, u hu dejjem jiġri bija jixtri l-qagħaq u l-buskotti. għad ħadni fuq skuna oħra, kaħla, kienet tmur Sqallija wkoll, u bdew igħannu u jkantu, u bdew icuru u jiżfnu u lili bdew igħolluni m'ogħla hawn. Meta morna l-art, xulħadd kien imlaħlaħ u missieri qafilni ġol-gabina tiegħu, u qalli, ''Orqod sabiħ ', u jien bdejt nibki. Imbagħad semgħuni u fetħuli u ħaduni fid-dar tal-kaptan, kien Sqalli wkoll. Kien hemm mara liebsa l-aħmar, kienu kollha nies kbar, qishom ġganti, u l-mara refgħetni u komplew ikantaw u ssokta ż-żfin u l-għana u reġgħu xorbu aktar. Lili bdew jerfgħuni u jgħolluni sas-sema u jien bdejt nibża' u ridt 'l ommi, u bdejt nixher u ngħajjat u nħambaq għax ridt 'l ommi. Irnbagħad qegħduni f'nofs il mejda u bdew iduru miegħi u jkantaw u jgħajtu u jien kont qed nibki…77 U hawn indunajt li n-nannu kien qiegħed jibki, kien qed jiftakar kollu tqanqil xi Milied li kien rnexxielu jinsa. TJ komplew jgħannu u jien kont beżgħan u ferħan u mħawwad, ma niftakarx sewwa b'li kien qed isir; kont mimdud qalb dak l- istorbju u għajat, xorb, inbid u daqq. U missieri jkanti bil-kitarra u leħnu miksur u jgħajjat u kien għajjien u l-oħrajn — '' Waqaf. Waqaf ħesrem. Għajnejh iċaċssati fil-vojt, aħmar nar. 'Nannu, iva kompli, kompli trid… Imbagħad x'ġara eżatt sewwasew ma tantx nista' niftakar sewwa; naf li dak in-nhar kien hemm ommi tqatta' xagħarha, in-nanna mix- ħuta fuq sodda. Niftakarhom igħajtu miegħi għax kont inkwetajtu, għax għajjat miegħi, għax għidtlu jwaħħalli l-musmar mal-ħajt u ħa xi kedda. It-tabib kien dam qstigħ jifli l-musmar mal-ħajt… ''Dawn it-tfal kollha xorta… m'hemmx x'tagħżel… kollha xjaten, barra x-xbieha t'Alla…' kien qal xi ħadd minn taħt l-ilsien. Imma ħaġa tal-għaġeb, Għawdex ħadd ma semmieh, lanqas in- nanna stess…