'Ieħen Is-Sewwa' — Is-Sibt, 26 ta' Settembru, 1975. il-FORTI RICASOLI U: F'artiklu tiegħi 'Straubenzee u Malta' għidtilkom li dak il-Gvernatur kien twieled hawn Malta fl-1812, sewwa sew fil-Forti Ricasoli, li, milli jidher, fi żmien l-Ingliżi beda jservi ta' sptar Illum, ġieni l-ħsieb li nikteb xi ħaġa dwar dan il-Forti. Tridu — tisimgħu7 Jekk le, tikkonfondux, aq- jlbu l-faċċata, u aqraw. jekk tridu l-faċċata tal-mejtin, u tinsewx tgħidu xi ''requiem aeternam' għal ruħhom. Mela, fl-1669, it-Torok irnexxilhom, wara 25 sena ta' ħbit, ikeċċu l-Venezjani minn Kreta u jeħdu dik il- Gżira taħt ideihom. Ir-rebħa Torka fuq dik il-Gżira, li kienet ta' ripar kontra l- attakki misilmin fin-naħa tal-Punent tal-Mediterran, ġiebet magħha biża kbir hawn Malta u l-Granmastru Nikola Cottoner beda jaħ- seb biex jiffortifika aħjar il-Gżira. Il-Belt Valletta kienet ġa b'saħħitha sewwa biex til- ġa Fħbit. Iżda l-inħawi tal- Birgu kienu ftit debboli. Għalhekk, hu ħaseb biex is- aħħaħ dik in-naħa tal-Port il-Kbir. Sejjaħ lil- Konti Valperga, l-inġinier tad-Du- ka ta' Savoja. Dan irriveda l-pjanti li kienu ġa saru qabel mill-inġinieri Flor- u, ifl- 1670; tqegħdet b'sollennita' kbira l-ewwel ġebla ta' linja ta' fortifikazzionijiet, li kel- la tissejjaħ għal dak il-Gran- mastru. - Is-swar kellhom jitwasslu mill-fossi'iet tallsla sa dawk tal-Birgu — estens- joni ta' 3 mili swar, bi 8 bastjuni kbar u 2 żgħar. : FORTIZZA FIL-BOKKA TAL-PORT Imma dawn isswar ma kienux għadhom biżżejied. Kienet tenħtieġ ukoll xi for- tizza fil-bokka tal-Port il- Kbir, quddiem dik ta' Sant' Iermu. , Is-swar li semmejna set- għu isiru bil-kontribuzzjoni. jiet ta' nies proprijetarżi, fosthom il-Knisja f'Malta, bis-saħħa ta' xi taxxi u bil- kwota li taw il-Kavallieri. ' Fost dawn, il-Balliju Fra Franġisku Ricasoli offra 30,009 skud u assenta 3,000 skud kull sena għal-bini ta' fortizza fuq il-'Punta dell Orse' fil-bokka tal-port, fejn fis-sena 1622, il-Kom- mendatur Orsi kien bena żorri taħt l-isem ta' San Pet- ronju. Il-Kunsill tal-Ordni deħ- erlu li, għal ġenerożita' ta' dak il-Kavallier, kien xieraq ti dik il-fortizza tissejjaħ UWForti Ricasoli'. tagħha spiċċa fis-sena 1698, u ġew stazzjonati fiha 2,009 suldat. : F'lapida li hemm f'San Gwann nagraw li Fra Gio- vanni Francesco Ricasoli kien Kommendatur ta' $. Il-bieb tal-Forti Ricasoli huwa sabiħ ġmielu — bieb li ma nistħajjelx li kien adattat wisq għal dak il- għan. Infatti, maż-żmien, l-In- gliżi ħassew li. jibnu sptar modern mal-baħar għan- Navv. Fl-1830, l-Amrsiraljat akkwista il-promontorju li hemm bejn il-Forti Ricasoli u l-Forti Sant'Anġlu, magħ- ruf minna b''Ta' Bighi', u Xi ħadd minnkom iistaq: sini:- Għaliex. għandna f'Malta daqshekk Palazzi ta' Kavallierif' Għandkom tkunu tafu li, meta Kavallier tal-Ordni kien jilħaq Kom- mendatur, kien jitlef kull :(stele) Eġizjani vodma, isptar, instabu kolonni li, minħabba il-prezzjosita' tagħhom, l-Ingliżi: malajr ġarrewhom fil-British Mus- eum. Niftakar. meta. fis-sajf konna mmorru ngħumu fir- ramla ta' Rinella, aħna u għaddejjin bid-dgħaisa, kont inħares lejn il-blokki tal-bi- mħad- kolonni fuq b'żewġ bombi. Fuq il-bieb hemm galleriia u tieqa bejn żewġ pilastri u speċi ta' kampnarett finnofs, fuq nett. Kif ġa wiesa' erba' mibrumin, li jagħalqu baxx u ftit dan bejn għidna fi żmien l-Ingliżi, dan il-Forti beda jservi wkoll ta' sptar, u, wara. l-battalja ta' Navari- no jew Neocastro fil-Greċja t'Isfel. laqa' fih għadd kbir ta' feruti Ngliżi li tqabdu f'dik il-battalja. IL-BATTALJA TA' NAVARINO Ha ngħidilkom xi ħaġa dwar din il-sattalja. Fis-se- na 1821, il-Griegi fethu ġlieda għal ħelsien ta' pajjiżhom minn taħt il-ħak- ma tat-Torok. F'din il-ġlie- da kellhom i-għainuna. ta' tliet Potenzj tal-Ewropa — l-Ingilterra, Franza u r-Rus- sja. Fl-1827, dawn l-alleati- talbu lit-Turkija biex ma tibgħatx aktar rinforzi mill- tari fil-Greċja. Iżda, fit-8 ta' Settembru, 'flotta Eġizjana b'ħafna sul- dati fuqha daħlet fil-port ta' Navarino u ssuktat il- ġlieda bejn il-Greċja u t- Turkija… Fl-20 ta' Ottubru il-flotta Anglo-Franko-Rus- sa daħlet fl-istess Port, fein il-flotta Eġizzjana kienet an- krata imgezza. Tqabbdet ġlieda tal-artillerija mill- viċin bejn iż-żewġ flotot. li spiċċat bl-għarqa u bles- plożjoni tal-biċċa l-kbira tal-flotta Eġizjana. Kif għidna, għadd kbir ta' feruti ta' dik il-battalja nġiebu Malta: u tqegħdu għal kura fil-Forti Ricasoli, Dak il-post insejħulu ''Ta' Bighi' għaliex fuqha kien hemm mibnijin Palazz u knisja tas-San Salvatur, proprjeta' tal-Kavallier Fra Francesco Giovanni . Pirjol ta' Capua, neputi tal- Papa Alessandru VIL- li kien Inkwiżitur f'Malta. fis- L ta' Gwann. hemm. il-lapida. ta' dan il-Kavallier, li-tgħid li hu aċċetta: il-piżijiet tal-kar- iki tiegħu, iżda ċaħad l-un- uri, u li miet ta' 58 sena fis- jedd li jgħix fil-berġa tal- Lingwa jew Nazzjon tiegħu, u kien ikollu jibni Palazz għalih fil-Belt Valletta jew barra minnha, Infatti għad- hom jeżistu sal-lum Palazzi tal-Kommendaturi tal-Ordni fil-Belt — Palazzo Carafa, Palazzo de la Salle, Palazzo Verdelin, Palazzo Parisio — .U. barra il-Belt Palazzo. — Palazz Bichi ta' l-post għall-Isptar. li beda ; jissej: jaħ 'Bighi Hospital.' jew Sptar ta' Bighi. Jingħad li, waqt li kienu jħaffru għall-pċdamenti ta' dan l- f'idejn il-Gvern-Malti li ni ta' l-Isptar. Bighi ta' stil klassiku, u kienu jgħoġbuni għax jiksru l-monotonija tas-swar. Dak iż-żmien Kont napprezza aktar il-bini; il- lum. napprezza aktar. is- SWAr. Wara li serva mal-140 se- na bħala Sptar Navali In- gliż, u min jaf kemm baħ- rin u. fizzjali tan-Navv. mor- da. iew feruti ġew ikkurati fih, speċjalment matul Iż- żewġ gwerer dinjin. tal-1914 u 1939, dak il-bini waqa' is- sa ser jibda bħala skola. jużah