it-Toponomastika t'Għawdex: Id-Dwejra u l-inħawi ta' madwarha Wara li fl-aħħar żewġ ħarġiet ta' 'L- Imnara' tajna titwila l-ewwel lejn il- gżira ta' Kemmuna u mbagħad lejn it-tarf ta' Malta (sewwasew L-Aħrax tal-Mellieħa), issa jmiss lil Għawdex. Se nkunu qed nitħaddtu dwar id-Dwejra. Din il-biċċa mill- kosta Għawdxija ssaħħar kemm lill- Maltin kif ukoll lit-turisti, u tabilħaqq ġiet ukoll proposta uffiċċjalment bħala wirt dinji (teknikament imsejħa 'Candidate. UNESCO World Heritage Site') minħabba s- sbuħija naturali u l-importanza ġeoloġika u ambjentali tagħha. F'dan l-artiklu se nitfgħu ħarsitna lejn xtut mill-isbaħ minfudin minn għerien kbar, lejn sisien għoljin li jdawruhom kemm mit-tramuntana kif ukoll min-nofsinhar, lejn il-widien fondi li jferrgħu għal ġo l-inħawi, u lejn forom ta' l-art tassew partikolari. Bħalma se naraw, Id- Dwejra hija wkoll waħda mill-ogħna rkejjen fejn tidħol it-toponomastika. Ma jonqsux lanqas xi kelmtejn antiki li tista' tgħid għadhom ħajjin biss fl- ismijiet qodma tal-post, u hemm saħansitra xi żewġ leġġendi ċkejknin ukoll. It-Tieqa u ż-Żirka Tista' tgħid li kull min iżur id-Dwejra jibda l-mawra tiegħu mill-parkeġġ tal-karozzi li hemm taħt il-kappella pjuttost ġdida ta' Sant'Anna. Minn hawn minnufih tintlemaħ waħda mill-aktar veduti famużi t'Għawdex: It-Tieqa, imsejħa wkoll It-Tieqa tad-Dwejra biex tingħaraf minn oħra bħalha (lt-Tieqa ta' Wied il- Mielaħ) li tinsab fil-limiti ta' l-Għarb. Dawn iż-żewġ 'twieqi' (għoljin xi tmien sulari l-waħda) huma l-akbar arkati naturali f'Għawdex, u fil-bqija tal-Gżejjer Maltin tiżboqhom biss Il- Ħnejja li hemm ħdejn Wied iż- Żurrieq. Mhux ta' b'xejn li r-ritratti sbieħ tat-Tieqa tad-Dwejra spiss narawhom għall-bejgħ bħala kartolini, għalkemm ta' min igħid ukoll li t-Tieqa l-oħra ta' Wied il- Mielaħ illum isservi bħala bokka tad-dranaġġ, frott ta' proġett tas- sittinijiet li rnexxielu jħassar wieħed mill-isbaħ pajsaġġi ta' pajjiżnal Jekk tqabbel ir-ritratti li ttieħdu matul l- aħħar tletin sena tintebaħ li fis-snin sebgħin It-Tieqa tad-Dwejra tidher soda u tixbaħ lil bieb bil-blata ċatta, filwaqt li wara t-tmeninijiet ħadet għamla ta' ħnejja bis-saqaf għat- tond u bi ġnub irqaq. Dan minħabba li t-Tieqa tad-Dwejra qed tiġġarraf biċċa biċċa. Tassew ħasra, iżda huwa fatt magħruf li dawn l-iskulturi naturali għandhom għomor li xi darba jintemm ukoll, peress li l- mekkaniżmu naturali li joħloqhom fl- aħħar mill-aħħar jispiċċa biex jeqridhom hu stess. It-Tieqa rat il- bidu tagħha meta l-qilla tal-baħar miftuħ bdiet tgħawwar għar kbir ġol- biat żongri, u billi sabet ras irqiqa (L-Ixprun, spiss indikat ħażin fil- mapep bħala 'Dwejra Point') nifdet minn naħa għall-oħra. Il-mewġ kompla jiekol il-blat u b'hekk it- toqba li ffurmat baqgħet dejjem tikber sa ma saret kif nafuha llum. Iżda mbagħad maż-żmien is-saqaf beda jċedi wkoll, megħjun mhux ftit mill-mewġ qawwi. tal-majjistral li hawnhekk jaf ikun tal-waħx. Xi ritratti juru l-Ixprun nofsu mgħaddas taħt mewġ m'ogħla tliet sulari li jsawtu minn kull naħa…x'ma titheżżiżx it-Tieqal Aktarx li meta s- saqaf tat-Tieqa jaqa' għal kollox, it- tarf ta' l-Ixprun jisfa' maqtugħ bħala skoll irqiq u għoli mifrud mill-art. Ma jistax jonqos li t-Tieqa tislef ukoll isimha lill-inħawi ta' madwarha. Fuq il-blat għoli ta' warajha (Fuq it- Tieqa) tikber is-sempreviva (Helichivsum melitense), xitla salvaġġa li tinsab biss fil-punent t' Għawdex madwar id-Dwejra. Hawn ukoll jidhru xi kalati (cart ruts) antiki, kif ukoll Il-Borġ tas-Salvatur li huwa l-fdal ta' kappella medjevali li ilha sekli sħaħ imġarrfa. llum, għajr xi ħaġar kbir fil-post, għad baqa' biss l-isem, filwaqt li: l-inkwatru titulari tal-kappella jingħad ii qiegħed fil-knisja ta' l-Għarb. Minn Fuq it-Tieqa hemm veduta li ssaħħrek iżda li ma tgħoddx għal min jibża' mill-għoli, għax din l-art għolja b'sisien weqfin fuq iż-żewġ ġnub qisha xoffa dejqa li tifred il- ħofra fonda ta' Il-Qawra mill-baħar miftuħ lejn il-majjistral. Aktar ma nitbiegħdu mit-Tieqa, aktar ikomplu jogħiew is-sisien, u l-inħawi jibdlu isimhom għal Fuq il-Qawra. Minn hawn 'il quddiem inkunu ħriġna 'l barra mid-Dwejra u qrobna lejn Ta' Slima; din il-parti tal-kosta narawha aktar 'il quddiem u għaldaqstant nerġgħu mmorru lejn it-Tieqa. Insibu wkoll Taħt it-Tieqa, fejn il- blat għoli jinżel ħesrem għal fuq daħla żgħira ta' baħar fl-irdoss tat- Tieqa. Mhix xi daħla kennija wisq, iżda jidher li l-għamla tagħha kienet biżżejjed biex iddubbatilha laqamha: Il-Għejbija. Din il-kelma qatt ma nzertajtha band'oħra, iżda aktarx tfisser post fejn xi ħaġa miexja (ngħidu aħna, dgħajsa) qisha tinħeba wara ħarrieġa blat u għaldaqstant ma tibqax tidher minn kullimkien. Is-sajjied — xiħ li semmihieli fl-1999 kien qed iħoss l- ittra 'għ' (il-ċejbija), kif dari kienu jitkellmu fid-djalett ta' l-Għarb. Din kienet l-unika darba li smajt dan id- djalett, filwaqt li fi tfulitu missieri (li huwa mill-Għarb) jiftakar in-nies tar- raħal iħossuha sew l-'għ': Il-żarb, l- imċażqa, eċċ. Il-ġenb l-ieħor tad- daħla, sewwasew faċċata t-Tieqa, huwa magħmul minn għonq irqiq ta' blat baxx mal-baħar (ix-Xriek). Dan jinżel għal xejn għal xejn sa ma jgħib taħt wiċċ il-baħar, mnejn imbagħad titfaċċa sikka twila (L- Iskuljetti) ti tibqa' ħierġa 'l barra lejn il-punent bi dritt l-Ixprun. Biswit is-sikka, il-baħar jiffonda f'daqqa billi l-ġenb tas-sikka mhux għajr sies taħt wiċċ l-ilma, u l-baħar baxx u jlaħħaq ta' fuq is-sikka huwa l- quċċata tiegħu. Imkennija wara x-Xriek u l-Iskuljetti hemm bħal għadira ta' baħar tassew baxx, magħrufa bħala Iż- Żirka. Skond id-dizzjunarju, it-tifsira ta' dil-kelma għandha x'taqsam mas-seduzzjoni, iżda hawnhekk forsi tidher imġebbda wisq. Fil-fatt, l-aktar spjegazzjoni loġika li sibt hija li l-isem tal-post huwa forma djalettali. ta' —'żerqa', aktarx minħabba l-lewn ċar tal-baħar, u fid- dizzjunarju t'Aquilina l-isem tarah miktub bħala 'Iż-Żerqa'. Jekk dan huwa tabilħaqq korrett, allura ta' min ifakkar li f'Għawdex. il- pronunċja ta' l-ittra 'q' bħala 'ka' l- aktar li tiltaqa' magħha huwa fix- Xewkija u fix-xlokk tar-Rabat madwar Għajn Qatet (jiġifieri ferm 'il bogħod mid-Dwejra). Għaldaqstant f'dan it-toponimu hija ħaġa pjuttost kurjuża. L-'għ' li tinħass (ż) fl- Għarb, l-'h' li tinħass (4) fir-raħal tal-Mellieħa f'Malta, u l-'q' li tinħass bħala 'k' fi) fix-Xewkija jingħad li huma Ikoll fdal ta' l-istess ilsien Malti kif kien mitkellem fl-imgħoddi meta kien jixbaħ aktar lill-Għarbi. U allura, l-isem 'Iż-Żirka' aktarx ilu jintuża minn qabel ma l-ka' sparixxiet mill-Għarb u l-inħawi tiegħu. Hemm ukoll il-Wied taż- Żirka, li jidher bħala wied żgħir li jinżel mill-parkeġġ tal-karozzi saż- Żirka nnifisha; il-ġnub tiegħu maqtugħin minn taħt u l-kwantità ta' tirxien kbar li għoddhom isodduh jindikaw li sata' fforma bħala għar kbir fil-baħar li mbagħad sfrondalu s-saqaf. Jidher li t-titlu kummerċjali 'Azure Window', isem ivvintat li llum naraw fil-fuljetti turistiċi u fit- tabelli tat-toroq minflok l-isem propju 'it-Tieqa', beda bħala traduzzjoni ta' l-isem 'Iż-Żirka'. Fiż-Żirka, sewwasew biswit ix-Xriek, hemm ukoll toqba fonda (il-Ħofra tal-Bidwin), li hija fost l-aktar imkejjen imfittxija mill-bugħaddasa. Tinfed 'il barra lejn Il-Għejbija minn ġo ħnejja oħra mdaqqsa taħt il- baħar, tant li x-Xriek mhux għajr is- saqaf tal-ħnejja, filwaqt li fuq in- naħa ta' ġewwa tagħha għandha għar kemmxejn kbir u wiesa' li wkoll jinsab mgħaddas għal kollox. Fi tfuliti niftakar lil nannti tirrakkontali l- leġġenda ta' tliet bdiewa (jew 'bidwin') li, wieħed wara. l-ieħor, ittantaw jgħodsu bin-nifs għal ġol- ħofra u qatt ma dehru aktar; l-isem donnu tnissel minn dil-ġrajja. Minħabba nuqqas ta' għarfien u apprezzament tal-kultura lokali, l- isem propju tal-post bil-mod il-mod qed jintesa u minfloku qed jidħol dejjem aktar l-isem artifiċjali 'Blue Hole'— ħlieqa ta' żminijiet reċenti li suppost tagħti togħma eżotika lill- fuljetti turistiċi. Ħasral Fil-viċin, iżda max-xaqliba l- ġewwenija tal-parkeġġ, trejqa dejqa tniżżlek 'l isfel lejn Il-Qawra, ħofra kbira u tonda mdawra. b'sisien għoljin li mad-daqqa t'għajn tixbaħ lil xi kratċr. Fil-fatt, dan l-iskerz tan- natura tħaffer mill-ilma ħelu bħala għar daqsiex taħt l-art li mbagħad sfrundalu s-saqaf, għalhekk għandu għamla qisha borma kbira. Huwa, tista' tgħid, l-istess proċess bħal dak li naqax Il-Maqluba (qrib il- Qrendi f'Malta), iżda fil-Qawra il- ħofra hija saħansitra akbar, wisq eqdem, u qrib il-baħar. Maż-żmien, il-mewġ nifed minn ġos-sies li jkenninha mill-baħar miftuħ u għarraq l-aktar parti baxxa tagħha biex ifforma għadira ta' baħar kemmxejn baxx (reklamat għat- turisti bħala 'inland sea'). Din l- għadira hija magħquda mal- kumplament tal-Mediterran permezz ta' mina naturali li tissejjaħ L-Għar tal-Qawra, L-Għar tad- Dwejra, jew It-Toqba tal-Qawra. Dan l-iżbokk huwa kbir biżżejjed biex minnu jgħaddu dgħajjes żgħar, li jużaw Il-Qawra bħala kenn naturali. Anke meta x-xtut mikxufa tad-Dwejra jkunu milqutin mill- mewġ, fil-Qawra jkun hemm bnazzi żejt. Il-maltemp jaħkimha biss f'xi majjistralata tajba, meta l-ħalel jiġu eżatt faċċata ta' L-Għar tal-Qawra u għaldaqstant jibqgħu deħlin dritt għal ġo fiha. Kultant, dan ġieli jwassal biex jogħla mhux ftit il-livell ta' l-ilma, li jinqabad ġewwa għax ma jkunx jista' joħroġ kontra l-mewġ dejjem ġej. Il-kmamar qodma tas- sajjieda li hemm max-xatt ċagħqi tal-Qawra mhix l-ewwel darba li sfaw nofshom mgħarrqin taħt l-ilma. Fl-aħħar tletin. sena, mal-ftit kmamar qodma mibnijin bl-istess ġebla tal-post u fi stil tradizzjonali, żdied ħafna bini ikrah u partijiet miċ- ċagħqija nksew bil-konkos, u b'hekk bdiet titnaqqar is-sbuħija unika tal- Ftit passi 'l bogħod mill-għar li semmejna, ġo l-istess għadira tal- Qawra, hemm għar ieħor ċkejken (L-Għar tan-Nisa) li ma jinfidx mal- baħar miftuħ; ġieli jkun mimli b'gambli rqaq li: malajr tinduna bihom għax tgħidx kemm joqorsul ix-xtut tal-punent Jekk terġa' lura lejn iż-Żirka, iżda did-darba tkompli miexi max-xatt lejn in-nofsinhar, tiltaqa' ma' medda mdaqqsa ta' salini tal-melħ, magħrufa bħala Il-Mellieħa jew Ta' Ganan. Ftit 'il bogħod hemm ukoll xi barrieri baxxi, illum mitluqa, mnejn tqatta' l-blat samm biex inbnew il-kmamar qodma. tad- dgħajjes fid-Dwejra stess (fil-Qawra u fil-Port). il-ġebel: tagħhom jintgħaraf mill-ewwel: mid-dehra ramlija tiegħu u mill-fossili kbar ta' rizzi ċatti (Scutella subrotunda) li jżewquh. Fit-tarf tal-Mellieħa hemm Il-Blajta (ponta maħruġa 'l barra li tħares lejn l-Iskuljetti) u qribha jinsabu Il- Ħarxa (blata ċatta qisha mejda), Il- Ħalq tal-Blajta (xaqq żgħir fil-blat mal-baħar) u Maqgħad Raġel. (xkaffa ċatta ma' xifer il-baħar). Ix- xatt ta' madwar. il-Blajta huwa mfittex ferm mis-sajjieda tal-qasba. Moħbi f'rokna ftit aktar 'l hinn, hemm L-Għar ta' Ganan jew L- Għar ta' Maqgħad Raġel, fejn ir- raxx tal-baħar jogħla minn ġo toqba fis-saqaf meta jkun il-maltemp. U mbagħad imiss ħarrieġa oħra żgħira (Is-Sider) u, ftit 'il bogħod minnha, Il-Kamra tal-Melħ (kmajra qadima marbuta ma' l-użu tal-mellieħa li semmejna, li wkoll jidher li nbniet mill-istess ġebel tad-Dwejra). Bi dritt L-Għar ta' Ġanan u Is-Sider, jinsab skoll imdaqqas, għoli madwar sular minn wiċċ il-baħar. Għandu l-ġnub weqfin u maqtugħin minn taħt, hekk li l-parti l-għolja tisporġi 'l barra. Isibuh bħala Il- Ġebla tal-Melħ, inkella Il-Blata tal- Melħ, L-Iskoll tal-Melħ jew Il- Mejda. Minħabba li jintlaħaq sew mir-raxx tal-baħar, il-quċċata ċatta tiegħu għandha blat mill-eħrex, miżgħud b'ħofor żgħar (bejn ponot jaqtgħu qishom skieken) fejn jinġabar il-melħ wara li jinxfu l- agħdajjar ta' ilma baħar li jsibu ruħhom hemm fuq. M'hemmx dubju li dan wassal għall-ewwel. tliet ismijiet, filwaqt li l-isem 'il-Mejda' huwa dovut għall-għamla ta' l-iskoll. il-fliegu dejjaq li jifirdu mix-xatt huwa l-fdal ta' ħnejja naturali (bħat- Tieqa, imma iżgħar) li qabel ma ċediet kienet tgħaqqdu mas-Sider. Ftit metri 'l bogħod hemm skoll ieħor iċken u baxx mal-baħar; huwa t-tarf spuntat ta' sikka bi dritt Il- Kamra tal-Melħ u wkoll: għandu aktar minn laqam wieħed: Il-Ġebla ż-Żgħira, L-Iskoll iż-Żgħir jew Is- Siġġu. Jidher li l-aħħar isem ħadu mill-pożizzjoni tiegħu, prattikament taħt l-iskoll ta' maġenbu, u żgur mhux għax il-blat salvaġġ tiegħu tajjeb biex tpoġġi fuqul Il-Ħluq ta' San Mitri Il-Ħotba tal-Qasam tar tal-Bies/ Għar il-Bies Il-Qasar Ix-Xiffa l-Ħamra asa L-Għawdxija Ix-Xaqqufija L nma/ ir-Ras ta' Ċamma Il-Ħotba tal-Bies firxa/is-Sikka tal-Tirxa il-Wilġa Wied Xatt ir-Rokku. ir-Rahab Tat-Taraġ , Ħlejjaq tibet 'Tal-Borġ Għar Jaħra' Iċ-Ċint Il-Kullana il-Ponta tal-Ħawt/ Tal-Ħawt 7 Id-Dkieken : Ħalq Mannara Tal-Gruzzjal L-Għar ta' Mannara Ta' Feliċi Tal-Kaħla Ta' Tejtu Is-Sikka ta' Tejtu L-Għar ta' Tejtu 4 il-Wita Ta' Slima It-Tieqa il-Qasir —-, $ Wied il-Kbir — ir-Ras tad-Dwejra km TAL il-Ġebla tal-Ġeneral xi Il-Ponta ta' Ħarrux Ghar lima Ta' l-Artal/ Il-Ġebla ta' l-Artal il-Wied ta' Birrix Ta' Pawla Wied i AL ied ilma sw, — AN Il-Ġebel tax-Xurbebb Ta' Keirex. Ta' Sajagun pied il-Mans, Ta' Ħabel Lazz: I - Ix-Xurbebb — / A XV Ta' Wied il-Mans Ta' l-Imbert Tar Taħt il-Wied ta' Gutlu - Ż l-Għadira ii Tal-Ġonna Id-Dejjaq Tax-Xatba al-Gonn. L-Għadira/ it-Turretta L-Għadira ta' Sarrafiu Kap Bumbarda/ Ras il-Wardija/ Qasam Ben Ġorġ Il-Pinnur tal-Wardija/ Il-Kap Il-Wardija fTal-Knisja m.. ĠebelBenĠorġ 127 T pr Te Fa wie : i ) fi jie ig dr z it-Tieqa/ It-Tieqa tad-Dwejra Ta' Slima L-Għar tal-Barba L-Għar in-Niexef ; L'Għar tal-Qawra/ L-Għar tad-Dwejra/ Il-Toqba tal-Qawra Fuq il-Qawra Il-Wiċċ Għar ix-Xiħ Fuq it-Tieqa M' il-Borġ f tas-Salvatur L-Għar tan-Nisa L-Ixpruni Il-Qawra Il-Għejbija/ Taħt it-Tieqa' . Ix-Xriek xw L-Iskuljetti Il-Ħofra tal-Bidwin £ Iż-Żirkà — Il-Ħarxa il-Blajta il-Ħalq tal-Blajta' Maqgħad Raġel L-Għar ta' Maqgħad Raġel/ L-Għar ta' Ġanant Il-Ġebla tal-Melħ/ L-Iskoll tal-Melħ/ Il-Wied taż-Żirka Il-Mellieħa/ Ta' Ġanan il-Wilġa Ta' Mrasbiet Tal-Mejdiet , — Ta' Wied Merill Ta' l-Għansar Ta' Ħanwiji Wied Għorof Ta' Wied Safar Il-Blata tal-Mell/ il-Mejda Il-Kamra tal-Melħ i i - mid Sofar — - Il-Ġebla ż-Żgħira/ L-Iskoll iż-Żgħir/ is-Siġi L-Għawd) x il-Qattara jaf j -Għawejna j p Bejn il-Ġebliet Il-Barriera Il-Ħalq Iċ-Ċnus Ta' Karuzzini il-Ħofra żewtir Il-Qasir Ta' l-l ' L-Iskoll tad-Dwejra/ L-Iskoll il-Kbir/ ta' l-Iisna - L Il-Baqra/ Il-Kukkudrill/ L-Iskoll it-Torri tad-Dwejra/ it-Torri L-Irdum ' Ta' l-Għassa Id-Dejjaq tar-Ras ir-Ras tad-Dwejra/ Ras id-Dwejra/ Ir-Ras Il-Misjad ' L-Għar l-Iswed/ L-Għar tas-Salib Tal-Port -Ġ Ġ Il-Port/ il-Ġebla tal-Ġeneral Il-Qala tad-Dwejra p Għar il-Bumarini Il-Wied tal-Port - tna ms Il-Ħoġor W - il-Ponta ta' Ħarrux il-Menqa ta' Kurrat f 1 7 N k Il-Mejda ta' Ħarrux 8. Il-Mellieħa ta' Ħarrux l - , Mej jiu $ da il-Wied ta' Birrixi) $ - i il is-Sisien ħ ż Ta' l-Artal/ Il-Ġebla ta' l-Artal i i L-Għawejna Il-Ħotba ta' Birrix Ta' Ħarrux Il-Wied ta' Kerr. Ta' Pawla Ta' Bukkun , ; ) ' Tal-Misraħ f Minn hawn 'il quddiem, ix-xatt jieħu bixra ta' żurżieqa li mill-baħar togħla lejn Iċ-Cnus, fejn jispikka It-Torri tad-Dwejra (jew sempliċement It- Torri. Dan kien inbena. mill- Università fis-Seklu XVII, matul il- ħakma tal-Gran Mastru Lascaris, sabiex titjieb l-għassa kontra l- furbani. Matul din il-parti tal-plajja niltaqgħu ma' għadd ta' posti tas- sajjieda: L-Għawejna, Il-Barriera, Il-Ħalq, Il-Ħofra, Ta' l-Iisna u L- Irdum. il-kelma 'għawejna' hija d- diminuttiv ta' 'għajn', u tabilħaqq hawn naraw. il-blat sewdieni bil- ħażiż u dejjem imxarrab matul ix- xitwa bħal donnu hemm. xi nixxiegħa żgħira. il-posta l-oħra Ta' l-Iisna ħadet isimha mis-snien ta' klieb il-baħar li jinsabu bħala fossili ġol-blat u li n-nies issejħilhom 'ilsna ta' San Pawl'. Jekk inħarsu madwarna, naraw li l-plajja nnifisha ssegwi nofs ċirku li jibda mis-sikka tal-Ġebla ż-Żgħira (lejn it- tramuntana) u jintemm f'ponta tawwalija u dejqa lejn in-nofsinhar. Ir-Ras tad-Dwejra (jew Ir-Ras) hija din, u mhux it-tarf tat-Tieqa kif juru xi mapep; l-idjaq parti tagħha tissejjaħ Id-Dejjaq — tar-Ras. Warajha tispikka il-Ġebla tal- Ġeneral. Hemm ukoll L-Iskoll tad-Dwejra, imsejjaħ ukoll L-/skoll il-Kbir, Il- Baqra, L-Iskoll, jew (isem aktarx reċenti) Il-Kukkudrill. Din il-blata baxxa hija maqtugħa 'l barra ħafna mix-xatt u l-baħar miftuħ għal kollox madwarha huwa popolari fost il- bugħaddasa, għalkemm tista' tgħid jintlaħaq biss b'dgħajsa. Il-fetħa wiesgħa fil-baħar bejn l-Iskoll tad- Dwejra u l-Ġebla ż-Żgħira ukoll għandha isimha: Bejn il-Ġebliet. Jekk tħares mill-għoli, tintebaħ li l- Iskoll tad-Dwejra u l-Ġebla ż-Żgħira fil-fatt kienu jkomplu mal-plajja mdawra ta' taħt it-Torri u li flimkien kienu jiffurmaw ix-xifer ta' ċirku kbir bil-qiegħ tiegħu mgħaddas taħt l- ilma. iċ-ċirku m'hu xejn inqas minn ħofra oħra kbira li tixbaħ lill-Qawra kemm fit-tiswir tagħha kif ukoll fid- daqs, ħlief li tinsab taħt il-livell tal- baħar bejn l-Iskoll tad-Dwejra u l- art. il-baħar ta' ġo fih jissejjaħ Il- Qasir, għax il-qiegħ huwa inqas fond mill-ibħra ta' madwar, iżda xorta waħda bilkemm temmen li dan ix-xatt maħkum mill-mewġ kien is-saqaf sfrundat ta' għar li naqqxu l-ilma ġieril Il-Port u l-Ġebla tal-Ġeneral Malli taqbeż ir-Ras tad-Dwejra, titfaċċa waħda mill-isbaħ irkejjen tal-gżira Għawdxija: Il-Port, jew kif ġieli jissemma f'xi kitbiet qodma, Il- Qala tad-Dwejra. Din id-daħla kbira u tonda bi ġnub tabilħaqq għoljin ukoll għandha għamla ta' borma fonda, u bħalma tista' tobsor, l- istorja ġeoloġika tagħha tixbaħ ħafna lil tal-Qawra u 'l tal-Qasir. Bħala xenarju, hija saħansitra l- isbaħ minnhom: ilkoll, kemm minħabba li s-sisien jidhru ogħla mad-dawra kollha kif ukoll għax l- ambjent bilkemm huwa mittiefes mill-id qerrieda tal-bniedem. Hawnhekk ma tarax karozzi, u ssaltan il-ħemda. L-istess bħall- Qawra u l-Qasir, il-ħofra li dari kienet taħt l-art inzertat qrib il-baħar u maż-żmien il-baħar faqagħiha l- ġenb (f'dal-każ minn żewġ bnadi man-naħa tal-punent), u mlieha bl- ilma. Il-fetħiet kbar li minnhom nifed il-mewġ imbagħad waqagħlhom is- saqaf (l-istess bħalma qed jiġri lit- Tieqa bħalissa) u l-blat għoli li kien hemm bejniethom tħalla waħdu fin- nofs bħala skoll m'ogħla sittax-il sular, imdawwar bil-baħar. Dan nafuh bħala Il-Gebla tal-General, isem li fxi kitbiet jidher mibdul f'Ħaġret il-Ġeneral jew Ras il- Ġeneral. Jista' jkun li l-isem 'Ras il- Ġeneraf' fil-fatt jirreferi għall- quċċata ta' l-iskoll jew inkella għal xi waħda mit-tliet ponot li dan l-iskoll jagħti għal fuq il-baħar, aktar milli għall-iskoll sħiħ. Il-Ġebla tal-Ġeneral hija aktarx l- aktar parti famuża tad-Dwejra, tant li narawha tissemma f'ħafna kitbiet li uħud minnhom jeħduna lura lejn Żmien. il-Kavallieri. L-istorja tal- Gebla tal-Ġeneral hija marbuta ma' xitla rari, l-għerq sinjur jew għerq il- ġeneral (Cvnomorium coccineum), li tikber fuqha. Skond id-drawwiet ta' dawk iż-żmenijiet, dan l-'għerq' kienu jaħsbu li kellu valur mediċinali kważi maġiku, u kien preġjat l-aktar bħala duwa għal kull xorta ta' mard li kellu x'jaqsam mad-demm jew mal-fertilità. Illum nafu li dawn l- ideat ftit li xejn għandhom valur xjentifiku, u jekk toqgħod tqis, mhumiex għajr superstizzjonijiet ibbażati fuq tixbiħ imġebbed. Ngħidu aħna, ġaladarba joħroġ sugu ħamrani meta tagħsar ix-xitla, allura jfejjaq id-demm…..u l- immaġinazzjoni dwar: il-forma tawwalija tax-xitla ma naqsitx lanqas Imma dak iż-żmien, l- awtoritajiet tant kienu jqisuh bħala ħaġa ta' valur li l-post kien mgħasses sew u min kien jinqabad jaqta' minnu jew jixxabbat mal- Ġebla tal-Ġeneral kien jissogra piena ta' qdif forzat fuq ix-xwieni ta' l-Ordni. Aktarx li l-isem tal-post ifakkar ir-rabta mal-ġeneral tax- xwieni, u did-darba anke l-ismijiet li jidhru f'kitbiet barranin ('Fungus Rock', 'Scoglio del Fungo', eċċ) għandhom xi bażi storika għax tnisslu mit-twemmin żbaljat li din ix- xitla stramba hija tip ta' faqqiegħ. U, bħas-soltu, fil-mapep u t-tabelli Maltin aktar naraw l-isem barrani minn dak bil-Maltil Dettall ieħor interessanti marbut ma' l-istess ġrajja, li tant kien jolqot lill-pitturi ta' l-imgħoddi, kien pont tal-ħabel li dari kien jgħaqqad. it-tarf tat- tramuntana ta' l-iskoll mar-Ras tad- Dwejra. il-pont ilu li spiċċa, iżda kemm fuq Ir-Ras kif ukoll fuq il-blat għoli tal-Ġebla tal-Ġeneral għadhom jidhru l-ħofor maqtugħin fil-blat fejn kien imqabbad il-pont. Fil-għoli, fuq ix-xaqliba l-ġewwenija tal-Ġebla tal-Ġeneral għad hemm ukoll taraġ u għar żgħir li kien inqata' fil-blat bħala kamra għall- kenn mill-maltemp. Pariġġhom hemm għar ieħor ftit 'il bogħod mid- Dejjaq tar-Ras, li jgħidulu Ta' l- Għassa. Mal-ġenb tar-Ras tad-Dwejra hemm Il-Misjad, mejda ta' blat ċatt li tagħti għal fuq il-Port. Din il-kelma, li fid- dizzjunarju t'Aquilina tidher bħala 'masjad' hi n-nom mimmat li jfisser 'post mnejn tistad'. Aktar 'il ġewwa, fl-aktar rokna kennija tal-Port, hemm skal għad-dgħajjes b'għadd żgħir ta' kmamar qodma maqtugħin fil-blat biswitu; dawn jintlaħqu minn taraġ li jinżel mas-sies minn ħdejn it-torri. Il-ġebel imdaqqas ta' l-ilqugħ li jkennen l-iskal mill-punent u l-Ibiċ jidher li nqata' mid-Dwejra stess. Jekk inkomplu nduru mal-Port, naslu ħdejn iż-żewġ bokok ta' Għar il-Bumarini, għar kbir fil-baħar illi kieku kellna narawh fuq pjanta, qisu l-ittra 'H'. Dan l-għar joqtor l-ilma ħelu mis-saqaf tiegħu u jidher li huwa magħmul minn żewġ għerien tal-baħar minfudin minn għar dejjaq li tħaffer mill-ilma ġieri u li ġie qisu traversa bejniethom. L-isem ta' l- għar huwa kurjuż għax juri li hawn fl-imgħoddi kien igħix il-bumarin jew monka. Dan l-annimal rari li bl-Ingliż isibuh bħala 'Mediterranean monk seal' u bit-Taljan bħala 'bue marino' jew 'foca monaca' (mnejn ħa ż-żewġ ismijiet bil-Matti) illum tista' tgħid li minn pajjiżna nqered għal kollox. L-isem ta' dan l-għar naraw oħrajn bħalu ħdejn Ħondoq ir-Rummien f'Għawdex stess (Ta' Bumbarinj u f'bosta gżejjer Mediterranji oħra (ngħidu aħna, Grotta dei Bovi Marini f'Lampedusa, Cala del Bue Marino f'Pantelleria, Grotta del Bue Marino f'Favignana, Grotta del Bue Marino f'Filicudi, u Le Grotte del Bue Marino ħdejn Cala Gonone f'Sardegna). Jidher li llum għeb minn dawn l-imkejjen kollha. Bejn iż-żewġ bokok ta' Għar il- Bumarini hemm bħal kanal wieqaf misluħ fil-blat li jinżel mill-quċċata tas-sies sal-baħar. Hawnhekk fix- xitwa jinżel l-ilma tal-Wied tal-Port, kif spjegat aktar 'il quddiem. F'rokna fil-qrib, hemm il-Menqa ta' Kurrat, daħla ċkejkna fil-baħar b'għar żgħir fuq ġewwa; ma nafx jekk l-isem għandux x'jaqsam max-xitla tal- kurrat jew inkella ma' l-isem Kurrad (Corrado). Minn hawnhekk, il-blat jogħla saħansitra aktar u jsibuh bħala Is-Sisien. X'imkien fil-biat għoli ta' l-inħawi hemm ukoll L- Għawejna (mhix l-istess Għawejna ta' ħdejn it-torri), li sajjied xiħ kien indikahieli bħala għar żgħir bil- ħamiem. Fl-aħħarnett, hemm is- salini naturali li kienu jsejħulhom Il- Mellieħa ta' Ħarrux, fejn il-melħ kien jinġabar fil-ħofor naturali ta' wiċċ. il-blat. Dawn qegħdin fuq ħarrieġa baxxa u ċatta taħt is-sies (Il-Mejda ta' Ħarrux) li tintlaħaq biss mill-baħar. It-tarf ta' din il- ħarrieġa, jew aħjar Il-Ponta ta' Ħarrux, iħares lejn il-Ġebla tal- Ġeneral u jagħlaq il-Port min-naħa tal-Ibiċ. Minn hawn 'il- quddiem jerġa' jitfaċċa l-baħar miftuħ. L-isem Ta' Ħarrux narawh ukoll fl-artijiet fil- għoli sew li jiddominaw Il-Port min- naħa tan-nofsinhar u li minnhom saħansitra l-Ġebla tal-Ġeneral tidher ċkejkna taħtek. Is-sisien lejn in-nofsinhar tad- Dwejra… Wara l-Ponta ta' Ħarrux, jibda Il- Ġebel tax-Xurbebb, ħajt ta' blat tassew għoli li jaqta' dritt ċomb għal ġol-baħar: bħallikieku maqtugħ b'sikkina. Hawnhekk, il-kelma 'ġebel' hija fis-singular u tfisser muntanja jew art għolja. F'Għawdex tintuża l-aktar għal meded twal ta' sisien għoljin mal-baħar (ngħidu aħna, Ġebel ta' Ċenċ u Ġebel ta' Sannat), u anke f'Malta l-vjaġġ bil- baħar minn taħt Ħad-Dingli igħidulu 'Mal-Ġebef'. L-ewwel sies maħruġ 'il barra ftit 'l hinn mill-Ponta ta' Ħarrux. isibuh bħala Ta' l-Artal jew Il-Ġebla ta' l- Artal, u skond xi kittieba l-għerq sinjur jikber. hawnhekk ukoll. Imbagħad imiss lil Ta' Pawla, posta oħra tas-sajd, u b'kumbinazzjoni (jew ie7), ir-raba' ftit aktar 'il fuq igħidulu Ta' San Pawl. Wara din il- posta, għandna Ix-Xurbebb, fejn is- sies jidħol ftit lura u hemm għar fil- baħar; fuq din id-daħla hemm ukoll għar ieħor żgħir fil-għoli li tidħol għalih billi tinżel minn toqba fl-art. Fuq Ix-Xurbebb u Ta' Pawla, hemm ukoll għolja tawwalija li: xifirha jsegwi l-Gebel tax-Xurbebb bħal tarġa oħra li tifred tarf is-sies mill-art li tħares għal fuqu. Din igħidulha Il- Qortin, u tiġbor fiha l-artijiet Ta' Bukkun u dawk Ta' San Pawl li diġà semmejna. Fit-tarf tal-Qortin, titfaċċa ħotba żgħira saħansitra aktar fil-għoli (It-Turretta) li tisporġi 'l barra direttament għal fuq ix-xifer tal-Ġebel tax-Xurbebb. Din isimha magħha, għax dari aktarx li kien hawn xi torri qadim li llum jinsab imġarraf ħal kollox għajr għal xi erba' ġebliet tal-pedamenti u bir imsaqqaf bil-ħnejjiet li qabel kien taħt il-binja tat-torri. Bejn it-Turretta u s-sies ta' taħtha kulma hemm xkaffa blat (Id-Dejjaq) ta' madwar pied u nofs wisa' mnejn tista' timxi max-xifer, iżda Allaħares tieħu pass falz għax għandek garanzija ii tkejjel l-ogħla sies tal-Gżejjer Maltin, madwar ħamsin sular minn wiċċ il- baħarl Il-Ġebel tax-Xurbebb iwassal sa Kap Bumbarda, inkella Ras il- Wardija, Il-Pinnur tal-Wardija jew Il-Kap. Flimkien ma' Kap San Mitri, Ras in-Newwiela u Ras il-Qala, dan huwa wieħed mill-irjus (jew kapijiet) ewlenin t'Għawdex, u fuq mappa jidher qisu l-geddum tal-gżira. L- isem 'wardija' huwa taħsira tal- kelma Taljana 'guardia' u niltaqgħu miegħu f'ħafna postijiet oħra f'Malta u Għawdex (u: saħansitra f'Kemmuna) li ikoll qegħdin fil-għoli u għalhekk kienu jintużaw għall- għassa. U jsejħulu 'pinnur' kemm għall-forma tal-ponta dejqa tiegħu kif ukoll minħabba 1i espost hafna għall-irjieħ. Qrib it-tarf hemm ukoll il-fdalijiet ta' santwarju Puniku importanti, fosthom għar u żewġ ġwiebi mdaqqsin (ilkoll maqtugħin fil-blat) u xi ħitan mikulin. F'Kap Bumbarda, il-kosta tikser f'daqqa u jibda sies kbir ieħor, Gebel Ben Ġorġ, li jwassal sax-Xlendi. Minn hawn 'il quddiem, id-Dwejra ma tidhirx aktar. Id-Dwejra hija l-unika art baxxa fil- punent t'Għawdex, u s-sisien li jmissuha mit-tramuntana (jiġifieri minn wara t-Tieqa u l-Qawra) ma tantx jagħmlu għajb lill-oħrajn tan- nofsinhar li għadna kemm rajna. L- eqreb partijiet tagħhom huma popolari wisq għall-mawriet bid- dgħajsa. Malli tħalli t-Tieqa, l-ewwel ma tara huwa Għar ix-Xiħ, għar kbir iżda mhux fond wisq, imbagħad hemm ħarrieġa li jgħidulha Il-Wiċċ minħabba l-fattizzi li tnaqqxu fil-blat mill-elementi. Warajhom jiġu tliet għerien kbar: L-Għar tal-Qawra (li diġà għdna xi ħaġ dwaru), L-Għar in-Niexef u L-Għar tal-Barba. Ta' min igħid li L-Għar. in-Niexef m'huwa niexef xejn għax qiegħed fil-baħar, iżda ħa ismu minn xkaffa blat ġo fih li qegħda 'l fuq mill-ilma. U 'barba' xi jkun7: Dil-kelma lilum qajla għadek tismagħha, imma missieri jiftakarha tintuża sabiex 'ħu l-missier' minn: 'ħu l-omm': wieħed kien barba u l-ieħor ziju. Ħjiel ieħor ta' dak il-Malti qadim li qed igħib… Is-sies ikompli jdur u jogħla, u f'Ta' Slima jitfaċċa wkoll it-tieni stroff matul il-quċċata tas-sies ewlieni, bħal fil-każ tal-Qortin ħdejn Kap Bumbarda. L-art għolja ta' fuq l- istroff tissejjaħ Il-Wita, u magħha jkomplu wkoll l-artijiet Ta' Feliċi u Tal-Kaħla. Minn ħdejn Ta' Slima tispikka ħarrieġa b'mina naturali fil- baħar (L-Għar ta' Tejtu) li tinfidha minn naħa għall-oħra; madwarha hemm sikka żgħira (Is-Sikka ta' Tejtu) u anke s-sies innifsu isejħulu Ta' Tejtu. Minn hawn, il-kosta terġa' tilwi qisha qaws u hija magħrufa bħala Il-Ġebel ta' Rexieqa. F'dan il-ġebel insibu L-Għar ta' Mannara (għar ieħor imdaqqas fil-baħar) u Ħalq Mannara (xaqq kbir fil-faċċata tal-blat), it-tnejn li huma msemmijin għal kunjom qadim. Maġenbhom hemm Id-Dkieken (plural ta' 'dikkiena'), aktarx imsemmi hekk għal xi xkafef ta' blat fl-irdum, u fit- tarf nett Il-Ponta tal-Ħawt (jew Tal- Ħawt biss) fejn il-ġebel idur kartabun u jibdel ismu għal Ġebel it-Tirxija. Jekk mill-Ponta tal-Ħawt inħarsu lura lejn id-Dwejra, naraw li l-plajja donnha numru '3'— nofs tond mit-Tieqa sal-blat maħruġ 'il barra f'Ta' Tejtu, u nofs tond ieħor matul Il-Ġebel ta' Rexieqa— b'faċċati weqfin mad-dawra kollha. Xi esperti jsostnu li: hawnhekk għandna quddiemna l-fdal ta' żewġ ċrieki oħra ġganteski (wisq akbar u aktar fondi mill-Qawra, Il-Port u l- oħrajn bħalhom) magħqudin ma' xulxin, u li din il-ħofra b'għamla ta' numru '8' maż-żmien damdmuha l- forzi tan-natura sa ma ħallew biss nofsha. Jekk għall-bidu din it-teorija forsi tidher xi ftit imġebbda, malajr naraw li sewwasew fil-kisra tal- Ponta tal-Ħawt il-faċċata tas-sies tixbaħ lil ġenb ta' skutella u għandha s-saffi tal-blat mgħawġin; hawnhekk m'hemmx dubju li hija l- biċċa li baqa' minn għar sfrundat li safa mħanxar mill-proċessi ta' erożjoni matul eluf ta' snin. Dan id- dettall huwa spjegat fi ktieb interessanti fuq il-ġeoloġija ta' Malta li nħareġ ftit snin ilu. ssawret din il-ħofra ma kinitx mal- baħar, Alla biss jaf sa fejn kienet twassal l-art f'dawk iż-żmenijieti Tabilħaqq it-tiswir tad-Dwejra u l- inħawi tagħha huwa marbut minn rasu sa saqajh mal-qawwiet ta' l- għaġeb tan-natura, li tonqox, tkisser u tilgħab bil-blat żonqri bla ebda Malli ddur mal-Ponta tal-Ħawt, issib Il-Kullana u Iċ-Ċint (żewġ posti tas-sajd) imbagħad jispikka Għar Jaħra u l-blata kbira mal-bokka tiegħu, Mnejn tnissel l-isem stramb ta' dan l-għar ma nafx: min igħidu li għax kultant jaqa' l-ġebel mis-saqaf, min igħid li għax is-sajjieda u l- barklori jidħlu fih biex jaqdu l- ħtiġijiet tagħhom, u min igħid ii minħabba d-dehra tal-bokka ta' l- għar minn fuq: il-baħar…… insomma, kulħadd joħroġ verżjoni għalih u diffiċli tgħid min qed iħarref u min għandu raġun. Li hu żgur hu li wara l-bokka kemmxejn dejqa hawn jistaħba wieħed mill-akbar għerien tal-Gżejjer Maltin; għandu għoli (minn ġewwa) ta' ħafna sulari u huwa twil ġmielu, tant li skond leġġenda lokali huwa għar kważi bla tarf. Sakemm tasal sa ġewwa (bil-mixi, għax il-qiegħ tiegħu qiegħed ftit 'il fuq minn wiċċ l-ilma) tħossok tassew ċkejken ġo żaqq l- arti Fil-qrib tinsab It-Tirxa, jew Is-Sikka tat-Tirxa, fejn il-baħar huwa baxx minħabba blata li toħroġ minn taħt is-sies madwar sular u nofs taħt l- ilma; din tat ukoll isimha lis-sisien li jiddominaw l-inħawi (Ġebel. it- Tirxija). Din il-blata u t-tirxien li hemm. fil-qiegħ biswitha huma mfittxija mill-bugħaddasa u jingħad li l-baħar ta' madwarhom jagħmel ħafna lizz. Magħha hemm għar dejjaq mal-livell tal-baħar u ieħor imdaqqas taħt il-baħar, iżda bħala daqs lanqas biss jibdew ħdejn l- għar li għadna kemm semmejna. Meta taqbeż It-Tirxa, titfaċċa Ir-Ras ta' Ċamma u għar ieħor kbir, imlaqqam Għar il-Bies jew L-Għar tal-Bies. Bejn Għar Jaħra u dan l- għar, jissemmew għadd ta' posti mnejn isir is-sajd bil-purċellat, fosthom Tal-Borġ, Ħlejjaq Libet, Tat-Taraġ, Xatt ir-Rokku, Ta' ĊCamma, L-Għawdxija u Ix-Xoffa l- Ħamra. Wara posta oħra msejħa Il- Ħluq ta' San Mitri u l-artijiet għoljin ta' Il-Qasam u Il-Qortin, fl- aħħarnett tasal f'Kap San Mitri (jew Kap San Dimitri). Dan huwa t-tarf nett tal-Gżejjer Maltin lejn il- majjistral, u ssib quddiemek baħar miftuħ fid-direzzjonijiet kollha, tant li xi studji jindikawh bħala l-aktar xatt espost fil-gżejjer. Malli ddur ma' Kap San Mitri, is-sies jerġa' jikser lejn il-lvant u jerġa' jinfetaħ xenarju mill-isbaħ. Iżda x'imkien trid taqta' linja, u għaldaqstant għalissa nieqfu Għal ġol-Qawra jferrgħu wkoll tliet sistemi ta' widien. L-ewwel waħda tiġbor ilmijietha minn wara r-raħal ta' San Lawrenz, sewwasew minn Ta' Mrasbiet, Il-Wilġa, Tal-Mejdiet, Ta' l-Għansar u Ta' Wied Merell. Minn dawn l-artijiet, l-ilma jaqleb għal ġo wied baxx jismu Wied Merill (illum imtertaq bil-barrieri), li mbagħad jikser f'daqqa qisu minkeb, jifnàd, u jibdel ismu għal Wied Għorof. Sewwasew qrib siġra kbira tat-tin: magħrufa bħala L- Umbrella, it-tarf ta' Wied Għorof idur ma' għolja żgħira ħamranija (li fil-fatt hija borġ għoli ta' ħamrija iffossillizzata jew aħjar 'depożitu Kwaternarju') u jibqa' nieżel għal ġol-Qawra. It-tieni wied, Wied Sàfar, jintlemaħ malli taqbad in-niżla minn San Lawrenz lejn id-Dwejra. Huwa kemmxejn akbar minn Wied Għorof, u jsegwi linja dritta bla ma jserrep. Jirċievi l-ilma tax-xaba' mill-egħlieqi Ta' Ħanwija, Tad-Debba, Tal- Foqra, Tat-Tuta, Ta' Karuzzini u Ta' Wied S6far, li mill-ibiċ ta' San Lawrenz jaqbilqu għal ġo fih. Meta jasal max-xifer tal-Qawra, Wied Saċfar ma jinżilx sal-qiegħ iżda jbattal ilmijietu mill-għoli. Qrib dan il- wied hemm ukoll it-Taraġ tal-Bniet, li kien parti mill-mogħdija qadima li kienet tagħti lejn id-Dwejra qabel ma nfetħet it-triq ewlenija li naraw ilum, u li għandu leġġenda ta' swied il-qalb marbuta miegħu. Jingħad li tliet tfajliet żgħar, ulied ir- rgħajja, kienu jġibu l-merħla tirgħa hawnhekk, iżda darba żbarkaw il- furbani, ħatfuhom u ħaduhom fil- jasar. Il-blat ta' madwar igħidulu Fuq tal-Bniet. Ferm akbar hija s-sistema tal- Wied il-Kbir, li tibda mill-bogħod u għandha ħafna friegħi. Jekk narawhom fuq fuq, insibu li Wied il- Mans (li jibda minn wara l-irħajjel ta' Santa Luċija) u Il-Wied ta' Gullu (li jinżel mit-triq ta' l-Għadira ta' Sarraflu) jingħaqdu biex jiffurmaw Wied Ilma, wied twil li jibda baxx iżda bil-mod il-mod isir dejjem aktar fond. Għal ġo Wied lima jċarċar ukoll wied ċkejken u wieqaf misqi minn Għajn Għabdun (nixxiegħa li tibda minn taħt l-għolja ta' Il-Mixta). Aktar lejn it-tramuntana, nsibu li Il- Wied tal-Marġa (bejn l-għoljiet Ta' Dbieġi u Ta' Għar ilma) u Wied Ġuno (bejn Ta' Dbieġi u San Lawrenz, sewwasew taħt Il-Ħara tar-Rokon) jingħaqdu flimkien u jiffurmaw Wied Pisklu, li għandu pendil qawwi u malajr isib ruħu fond u bi ġnub weqfin. Taħt ħarrieġa ta' blat imlaqqma Tal-Ponta, Wied Ilma u Wied Pisklu jiltaqgħu u jiffurmaw il-Wied il- Kbir, li minn hawn ikompli bħala ħondoq fond u dejjaq li qajla jserrep. Fuq Tal- Ponta, fil-għoli tispikka l-għolja tal-Mixta b'sensiela ta' għerien baxxi (jew imxieti) fil-faċċata tagħha, li kienu abitati fil- preistorja. : Lejn tmiemu, il-Wied il-Kbir jgħaddi minn taħt żewġ pontijiet ħdejn it-Taraġ tal-Bniet; l-ewwel pont jerfa' t-triq ewlenija tad-Dwejra, filwaqt li t-tieni pont kien parti mill-mogħdija l-qadima. imbagħad, l-istess bħal Wied Sċfar, meta jasal sax-xifer wieqaf tal-Qawra jsawwab l-ilma mill-għoli bħala ċarċara, għal ġo għadira żgħira u ħelwa li tinsab taħtha. il-Qattara, kif isejħulha din l- għadira, iżżomm l-ilma matul is-sena kollha għax minbarra l-ilma tal-wied hemm ukoll nixxiegħa żgħira li tatha isimha. Għaldaqstant toffri: wkoll ambjent rari, fejn l-aktar li jolqtuk huma ċ-ċikkuġwiebi u l-mazzarelli (damselflies u dragonflies) ta' kull lewn u daqs, li jittajru fuq l-ilma. Meta tfur il-Qattara wara Xi xita tajba, l-ilma jkompli għaddej matul kanal baxx mimli siġar tal-virgi (Vitex agnus-castus) li jaqsam il-qiegħ tal-Qawra sa ma jsib il-baħar; ma' dan il-kanal tal-Wied il-Kbir jingħaqdu wkoll il-bokok ta' Wied Sàfar u Wied Għorof. Hija mdaqqsa wkoll is-sistema ta' widien li tferra' għal ġol-Port. Hawn naraw tliet widien— fil-Wied ta' l- Abbatija, Il-Wied ta' Kerrex u Il-Wied ta' Birrix— li jinżlu mill-art għolja ta' madwar L-Għadira ta' Sarraflu sa ma jingħaqdu mal-Wied tal-Port aktar 'l isfel. Dawn il-widien igħaddu qrib ħafna ta' xulxin, tant li huma mifrudin biss minn promontorji dojoq bħal Ta' Kerrex u Il-Ħotba ta' Birrix. il-barrieri li tħaffru fl-artijiet Ta' Birrix, Tal-Misraħ, Tal- Qattara (mhix l-istess Qattara li hemm mat-tarf tal-Qawra), Ta' Ħabel Lazz, Ta' l-Abbatija, Ta' l-Imbert, Ta' Xrieħa u Ta' Taħt l-Għadira ħolqu sfreġju sħiħ f'dawn l-inħawi, u f'xi bnadi s-sura tal- wied għadha tingħaraf biss mill-egħlieqi mtarrġin ta' madwar jew minn xi ringiela qasab li ssegwi l-miġra ta' l-ilma. Aktar 'il fuq hemm ukoll L-Għadira ta' Sarraflu, jew kif igħidulha l-Kerċmin, L- Għadira, isimha magħha. Din hija bħal oasi naturali oħra ta' ilma ħelu, akbar mill-Qattara, li tixref minn ħofra mdaqqsa fl-art u żżomm l-ilma minħabba l-qiegħ u l-ġnub taflin tagħha. Aktarx li hawnhekk għandna għar ieħor naturali sfrundat, għalkemm jingħad li sar ukoll xi tħaffir fl-imgħoddi biex l- għadira tfanndet. Hawn ukoll ipaxxuk il- mazzarell ikkulurit li jittajjar qalb ix-xtieli tawwalin tal-buda u s-siġar tal-bruk li jżewqu l-inħawi. Il-Wied tal-Port innifsu huwa kemmxejn stramb. Ir-ras tal-wied, bl-egħlieqi mtarrġin Ta' Spiteri, tinsab qrib ta' Wied Ilma tant li hemm biss xoffa dejqa ta' art għolja li tifridhom; din l-art igħidulha Ta' l-Ibraġ, aktarx minħabba żewġ ħotbiet ċkejknin fil-quċċata tagħha. Minn hawn, qiegħ il-wied jaqa' f'daqqa u jsir wiesa' donnu banju bi ġnub baxxi iżda weqfin dawramejt. Fil- fatt, il-baċir sħiħ tal-wied mhux għajr 'dolina' oħra enormi (hekk jissejħu l- ħofor ġeoloġiċi bħall-Qawra u l-Port), għalkemm aktar baxxa u xi naqra tawwalija u mfattra. Għal xi raġuni, madwar id-Dwejra nsibu mhux biss l- akbar dolini tal-Gżejjer Maltin (ferm akbar mill-Maqluba u l-oħrajn li semmejna fl-artikli ta' qabel) iżda wkoll numru ta' l-għaġeb minnhom ilkoll f'post wieħed u tista' tgħid imissu ma' xulxin. Hemm xi seba' b'kollox f'dawn l-inħawi. Fil-każ tal-Qawra u l-Wied tal-Port, naraw ukoll li dawn il-ħofriet kbar naturali ikkundizzjonaw mhux ftit il- formazzjoni tal-widien ta' madwar u għaldaqstant kellhom sehem importanti fit-tifsil tax-xaqliba tal-punent t'Għawdex. Fit-tarf tiegħu, Il-Wied tal- Port jieqaf ħesrem u jferra' ilmijietu mill- għoli għal ġol-baħar. Fix-xitwa, hawn ikun hawn ċarċara għolja u tassew sabiħa, li tinżel f'żewġ qabżiet, peress li hemm tarġa (il-Ħoġor) f'nofs is-sies li jifred Il-Port mill-wied ta' fuqu. Egħluq Bħalma rajna, fid-Dwejra nsibu toponomastika varjata, u ma satax jonqos li din tkun magħġuna ħaġa waħda ma' l-ambjent mill-isbaħ li n- natura ħolqot hija u tilgħab bil-blat. Il- karattru uniku li din it-taħlita mżewqa tagħti lill-inħawi għandna ngħożżuh u nħarsuh l-ewwelnett kontra t-taħsir ta' l- ambjent, għax anke fid-Dwejra nibtu xi ġrieħi serji, l-aktar minħabba l-bini, il- barrieri, u l-irfis bil-karozzi fuq il-blat 'il hinn mit-toroq. Daqstant ieħor huwa meħtieġ għarfien u apprezzament aħjar tal-wirt kulturali, inkluż dak lingwistiku; kultant tieħu l-impressjoni li t-turisti li jżuruna kappaċi japprezzaw. il-wirt kulturali tagħna ferm aktar minna. Għalxiex għadna sal-lum nagħmlu ħilitna biex noħonqu l-laqmijiet tal-post li ssawru matul sekli sħaħ u nibdiuhom ma' ismijiet artifiċjali, bħallikieku l- identità lokali hija xi ħaġa tal-mistħija72 Hija ħaġa raġunata u siewja li s-sbuħija tal-post ikollha wkoll valur ekonomiku, b'danakollu jekk neqirdu r-ruħ naturali u kulturali ta' dawn ix-xtut, anke l-kwalità tal-prodott turistiku ssir superfiċjali u ta' kafkaf. S'issa, is-seħer tad-Dwejra għadu hemm, u kull rokna għad għandha mhux biss il-bixra naturali iżda wkoll storja sħiħa x'tirrakkonta. Iżda minn lenti kulturali, id-Dwejra nkunu qed noqtluha meta nibdew insarrfuha fi 'blue hole', 'inland sea', 'crocodile rock', 'azure window' u imbarazz bħal dan li jwaqqagħha għal-livell ta' post kummerċjali bħal ħafna oħrajn. Nagħlaq billi nrodd ħajr lil-kull min għenni niġbor l-informazzjoni għal dan l- artiklu, b'mod partikolari lil qrabati ta' l- Għarb u lil Dr Anton Bugeja. U nerġa' nistieden ukoll lil min għandu xi tagħrif ieħor biex jaqsmu magħna. Verżjoni maqluba għall-Malti minn: Mons. Ġużepp Farrugia (1936): Għawdex bil- Ġrajja Tiegħu; Edizzjoni 'facsimile' maħruġa mill-Fondazzjoni Belt Vittorja (1999). Mill-Ħajja ta' l- imgħoddi: Tagħrif Folkloristiku minn Għawdex. Bezzina, John. : (1951). Ix-Xtajtiet f'Għawdex. Bezzina, Joseph. Publikazzjonijiet Bugelli. Bezzina, Joseph. Publikazzjonijiet Bugelli. A Historv of Għarb. Teżi tal-B.A. (Università ta' Malta). Komunikazzjonijiet personali: Michael Camilleri 'tal-ġambo' (missieri, mill-Għarb), snin '70-00 Salvu Camilleri 'tal-ġambo' (zijuwi, mill- Għarb), snin '80-00 Zolla Camilleri (nannti, mill-Għarb), snin Frans Farrugia (minn Ħal Għaxaq), snin Franco Mercieca (mill-Għasri), 1990 Custà 'tal-padi' (mill-Għarb; barklor id- sajjieda tal-lokal fl-2004. Barklori (anonimi) fil-Qawra, waqt żjarat bid-dgħajsa fl-1989, 1993, 1996 u 1999. : Sajjieda (anonimi) bil-qasba jew bin- nases fid-Dwejra (il-Blajta, Il-Mellieħa u Maqgħad Raġel) fis-snin 1993, 1996, 1999 u 2001. B P ;NPĦ B W n