tal-krab -żrar li tefeħis-mimn dejn ; im il- A far eta i B'dan-il-qiegħ—tal-wied-sħom—d-61- i i i 7 - z i-wied. li ki Ħ el f JR d żiriie A. 9 3 H . - te Ejjew agħidu ftit il-Qabar—tal-Ma ġenna. def-1ibu Mela LIŻABETTA (2 ta' Lulju) Fl-aħħar għadd ta' dan il-qari fis- sirna kif inhu r-raħal ta' Għajn Ka- fem, fejn twieled San Ġwann il- Għammiedi, u ġibna wkoll ix-xbieha tiegħu meħuda minn bgħid. U għed- na li xi elfejn sena ilu kien joqgħod fih il-qassis Lhudi Zaħarija, missier San Ġwann. Għalhekk din id-darba li sa nerġgħu nsemmu knisja oħra li qiegħda wkoll fih, fejn kienet dar oħ- ta ta' Zaħarija (għax dan. — ġewwa Għajn Katem kellu żewġt idjar, jew aħjar, dat u razzett), ma hux meħ- tieġ li netġgħu nfissru kif inhu dak ġe ir-raħal, għax. il-dattejja jafu sew. Għalhekk nibqgħu sejrin biż-żjara li bdejna dik inhar. Minn ħdejn il-għajn ta' l-ilma li semmejna dik id-darba, nibqgħu deħ- lin 'il ġewwa mat-triq; lejn ix-xellug ikollna ħajt, ftit għoli, mibni tajjeb u mkaħħal, u warajh, fil-għoli, djat, bejn is-siġar, u l-iġbla aktar 'il fuq; u lejn il-lemin, il-bqija tal-ħofra bis- siġat, li konna semmejna wkoll. Im- bagħad it-triq tinferaq fi tnejn: il-fer- għa ta' quddiem, triq ħażina, kollha ħofor u blat, tieħu għax-xori; u l-fer- Iż-żewġ knejjes, waħda fuq l-oħra, fejn kienet id-dar ta' Żaħarija. għa l-oħra, tax-xellug, telgħa mħarb- ta, kollha. żrar u trab. Nitilgħu din, u nħarsu lejn il-lemin, fejn jidher ir- taħal kollu, bid-djar baxxi, bħad-djar il-qodma. tar-tħula ta' Malta, u bid- Dejt il-kbir tal-Franġiskani li semmej- ma. dik id-darba, u żewġ djar oħra kbar: l-iskola tal-Franġiskani u d-Dejr tar-Raħbiet. ta'. Pċre. Alphonse Marie Ratisbonne. (li kien Lhudi u qaleb Hemm ukoll kappella żgħi- ra ta' l-Insara Griegi Ortodossi, b'na- qra ta' kanpnar b'qanpiena. waħda. Imbagħad għelieqi, bil-ħitan tas-sej- jieħ, bħal ta' Malta xorta waħda, u aktar 'l hinn, 'l isfel, wied wiesa' bis- siġar, u wara l-wied, iġbla, kollha xċ- ti u blat, Nibqgħu telgħin sakemm it-telgħa tagħlaq. Fl-aħħar tagħha, in-naħa l- leminija, hemm dar kbira ti n-naħa l-oħra xatba iew kanċell tal-ħadid, li 'l ġewwa minnu tidher' bitħa. Indoq- qu l-qanpiena u jiġi jiftħilna Raħeb Franġiskan, fuq xufftejh tbissima tal- merħba, u nidħlu ġewwa. Fil-bitħa, fuq ix-xellug, naraw bieb li jagħti għal maqbar. Quddiem il- bieb xi siġar tal-palm, u wara l-ħajt, imxerrfa minn fuqu, siġar taż-żnuber u taċ-ċipress. Fuq il-lemin, ħitan għol- ja u. qawwija, mibnija mis-Salibijin (jew Crociati), bi twieqi dojoq fihom, biex, fil-ġlied, itajru l-vleġeġ minnhom. U quddiemna loġoġ, ġodda u sbieħ, u fuq il-loġoġ knisja. Ir-Raħeb jeħodna taħt il-loġoġ, jurina knisja oħra taħt, għax għad li ta' taħt ma tidherx, il- knejjes huma tnejn: knisja fuq oħra. Din ta' taħt, tinsieh knisja għaliex fiha żewġ artali, imma l-bini tagħha ma hux bini ta' knisja. Kamra mdaq- qsa, b'artal tar-rħam mal-ħajt ta' bi- swit il-bieb, u fir-rokna tal-lemin, bħal għar imħaffer fil-blat, li jibqa' dieħel 'il ġewwa għal tul ta' xi tmintax-il xiber. Ġewwa nett, f'dal-għar, hemm artal ieħor, u ma' ġenb l-artal, għajn ta' l-ilma, ċar u ħelu, li jinġabar f'bir żgħir, u min irid jixrob minnu; jim- la ftit ilma b'satal li hemm għal daqs hekk. Ma' ġenb dal-għar, għoli m'- ogħla xi żewġt irġiel, hemm biċċa bla- ta, xi daqs lenbija, imwaħħla fil-ħajt, li donnha kienet xi darba ratba bħal għaġina u xi ħadd għaffeġ xi ħaġa fi- ha. It-tagħfiġa li hemm f'nofsha jgħi- du li saret billi Santa Liżabetta ħbiet lil San Ġwann meta kien għadu tar- bija, biex ma teħodulhiex nies Erodi, meta ħarġu jiġbru s-subien għall-qtil. Il-knisja ta' fuq inbniet fis-sena 1939 fuq is-sisien ta' knisja qadima. U kif kienu fix-xogħol, il-Franġiskani, ġeddu wkoll il-knisja ta' taħt. Qabel: ma bdew ix-xogħol, ħaffru ħalli jaraw fil- bidu dik il-kamra x'kienet. Sabu li kien hemm ħawt kbir-li kien jinġabar fih l-ilma tal-għain li hemm fil-għar, u ma' ġenb il-hawt, xi bini. Donnu li hemm kienet xi dar tar-raba': il- kamra t'isfel fein tintrafa' l-għodda u jinżammu l-bhejjem, il-ħawt fejn jin- ġama' l-ilma biex isaqqu l-ħxejjex, u l-kamra ta' fuq, akbar minn ta' taħt, fejn jgħammru n-nies. Billi nafu li l- Lhud kienu kollha mamurin li jaħdmu xi xogħol (San Pawl ħalla miktub li kien jinseġ, għad li kien tat-tajjeb, għax kien Cives Romanus), jagħtik x'taħseb li Zaħarija meta kien imur id-dar wara l-ġimgħa ta' qadi fil-Ha- kel, ma kienx joqgħod qagħad, imma jaħdem fil-ġonna li kellu hawnhekk. Il-Franġiskani meta reġgħu bnew il- knisja ta' taħt, fis-saqaf u l-ħitan, għamlu xbiehat sbieħ affresco, jiġifieri msawra biż-żebgħa fuq it-tajn artab, qabel ma nixef. Fis-saqaf hemm xbie- ha ta' dielja tal-għeneb bil għenieqed imdendla. Dan għandu x'jaqsam ma' l-isem tar-raħal, għax ''Karem'' tfisser għalqa dwieli. U mal-ħitan. hemm tliet xbiehat: waħda l-Qassis Zaħari- ja, ibaħħar l-artal; oħra Santa Liża- betta mħaddna mal-Madonna; u t-tie- let Santa Liżabetta wkoll, taħrab lejn ix-xori b'San Ġwann tarbija, biex nies Erodi ma teħodulhiex. L-art tal-knis- ja tal-ħaġar, imma f'nofsha hemm roq- għa tal-mużajk, għamia ta' ħasira. L- art tal-għar fejn hemm il-bir, mużajk ukoll, għamla ta' mewġ bil-ħut jj fih. fil-knisia ta' fuq. għa fil-blat; tan, tal-blat ukoll, ja miksija bil-mużajk, bi xbiehat ta' Noħorġu mill-knisja ta' taħt u ndu- ru lejn il-lemin u nitilgħu ma' taraġ wiesa', imdawwar garigor imdellel bis-. siġar, u nidħlu minn xatba ta' l-inħàs.. L-apside ta' dil-knisja, jiġifieri — ns nofs qawra ta' wara l-artal, maqtu- u l-art u sehem mill-ħi-— L-art ta' dil-knis-:. kull xorta ta' ward u bhejjem, tajr u ħut. Fuq l-artal u warajh (għaliex l-artal ma jmissx mal-ħajt) hemm xbie- ha tal-Madonna qiegħda ssamma' l- għanja tagħha tal-Magnificat, imdaw- ra bl-Anġli. Fil-ħajt tax-xellug, jidh- 'ru l-Anġli jdoqqu u jgħannu għana tas-sema, u fil-lemin, quddiem ħames twieqi, xbiehat tal-ħames ismijiet tal- Madonna: 1, Omm Alla; 2. mingħajr tebgħa; 3, Qassàma tal-Ħnie- niet; 4, Għajnuna ta' l-Insara; 5, Maħ- Il-pilastri bejn ix- rab tal-Midinbin. xbiehat, fihom versi mill-Magxificaż. Barra, fil-faċċata, hemm mużajk li ju- ri l-wasla tal-Madonna, minn Ed ret għal Għajn Karem. Hekk, wara li nkunu sellimna ll Madonna billi nfaħħruha b'xi tislija u nitolbuha taqgħelilna xi ħniena, no- ħorġu minn hemm ġewwa. Ninżlu fil- bitħa, fejn għas-safa ta' l-arja, il-heda, il-fwieħa tal-ward, il-ħdura tas-siġar, it-tpespis tal-għasafar, ma jkollniex qalb noħorġu minn hemm.