Soċjetà Filarmonika Santa Marija Mosta Annwal 2005 Meta pajjiżna kien iżgħar —————— Josephine Camilleri — Kunsilliera MM Jekk wieħed jgħid li Ilum Malta u Għawdex huma iżgħar milli kienu fl-imgħoddi, bir-raġun ngħidu li dan ma jagħmilx sens, imma fil-fatt hekk hu. It-toroq u l-mezzi tat-trasport kif kienu fl-imgħoddi, għamlu d-distanzi bejn naħa u oħra wisq aktar fil-bogħod milli huma daż-żmien. Pajjiżna sa żmien il-Kavallieri, tista' tgħid li baqa' maqtugħ għall-kollox mid-dinja. Għal żmien twil, l-uniku kuntatt ma' barra minn xtutna kien b'ġifen żgħir li kien iġib xi ikel minn Sqallija. Għalhekk l-ekonomija ta' pajjiżna kienet tiddependi għal kollox mill-bidja lokali. Pajjiż kollu għelieqi u kampanja ma kienx jeħtieġ toroq dritti u wisgħin, biżżejjed trejqa kemm jgħaddi karettun miġbud minn bhima. Hekk kien pajjiżna, mogħdijiet dojoq u mħarrbta, iserpu fil- kampanja. Meta Ilum biex tmur minn post għal ieħor tieħu kwarta, dak iż-żmien kont trid sagħtejn jew aktar. Biex tmur Għawdex kont donnok sejjer tagħmel avventura. Din il-qagħda tista' tgħid baqgħet hekk sa l-ewwel nofs tas-seklu dsatax. Meta l-flotta Ingliża fil-Mediterran għamlet il-bażi tagħha fil-Port il-Kbir matul il-Gwerra tal-Krimea (1854-56), ħafna bdiewa telqu r-raba' u sabu mpjiegi ġodda fl-inħawi ta' madwar il-port. L-attività ssuktat meta fl-1869 infetaħ il-Kanal tas-Swejz u pajjiżna sar stazzjon tal- faħam b'riżultat li aktar vapuri bdew jieqfu Malta. It-tunnellaġġ ta' vapuri li daħlu fil-port qabeż sewwa l-ħames miljuni. Waqt li fl-1850 il-popolazzjoni tal-Belt kienet ta' madwar ħmistax- il elf, f'perjodu ta' ħamsin sena telgħet għal erbgħa u ħamsin elf. B'riżultat ta' dik l-attività kummerċjali, inħasset il-ħtieġa ta' aktar mezzi tat-trasport, aħjar u aktar effiċjenti biex kull filgħodu jwasslu n-nies għax-xogħol. Jissemma' Ċensu Attard minn Ħal Lija li bi flusu ġab l-ewwel omnibus, magħruf man-nies bħala n-nemnebus. Kien speċi ta' karru b'erba' roti mgħotti b'ċelu ta' l-injam irqiq, bi tliet purtieri mdendlin kull naħa mal- ġnub. Kellu żewġ ringieli bankijiet għal tnax-il passiġġier (fil-festi kien jgħabbi aktar) li kienu jitilgħu minn taraġ bi tliet skaluni fuq wara. Il-kuċċier kien joqgħod bilqiegħda quddiem fuq is-saldatur bejn żewġ fanali. L-omnibus kienu jiġbduh żewġ żwiemel. Jekk it-triq tkun twila jew imħarrbta, jew ikollu tagħbija tqila, kien iżidlu żiemel ieħor. Fl-aħħar ta' Novembru, 1856, beda jaħdem minn Ħal Lija għall-Belt, jgħaddi minn Ħal Balzan, Birkirkara, Tas-Samra u l- Furjana. Jitlaq fis-sitta u nofs ta' filgħodu u jerġa' lura fit-tmienja. Kien isir vjaġġ ieħor fit-tlieta u nofs b'ritorn lejn Ħal Lija fl-erbgħa u kwart ta' wara nofs in-nhar. Kien ikkalkulat li Ċensu mar tajjeb; kien jaqla' mat-£360 fis-sena. Minn Ħal Lija għall-Belt in-nies kienu jħallsu ħames soldi, tliet soldi għal Birkirkara. Il-prezz kien għoli imma ferm orħos mill-kaless. Il-kaless kont tikrieh u stajt iżommu miegħek ġurnata sħiħa bi prezz ta' żewġ skudi jew nofs ta' nhar għal skud u nofs. Kienet karozzella ħafifa b'żewġ roti misjuqa minn żiemel. Kien hemm ukoll il-karozzin b'żiemel wieħed jew tnejn. Ma kienx irħis, erbatax-il sold; jekk b'żewgt iżwiemel, għoxrin sold. Ħafna ħaddiema raw il-prezzijiet għoljin u baqgħu jmorru għax-xogħol bil-mixi jew bil-karettun. Fit-12 ta' Jannar, 1857, inġabu żewġ karozzi minn Marsilja li kienu jesgħu erbgħa u għoxrin passiġġier. Baqgħu jaħdmu fuq l-istess linja, żdiedu: mbagħad l-Imsida, San Ġiljan u tas- Sliema. Twaqqfet għall-ewwel darba Kumpanija tal-Karozzi li ma damitx ma ġabet sitt karozzi oħra, żdiedu l-vjaġġi l-aktar fil-jiem tal-festi. Il-kumpanija bdiet ukoll iġġorr il-posta b'omnibus ta' żewġ żwiemel; għal dak is-servizz il-gvern kien iħallas mitt lira fis-sena (1859-1887). It-trasport baqa' jiżviluppa meta fl-aħħar snin tas-seklu dsatax bdew jitranġaw u jinfetħu toroq ġodda. Sa dak iż-żmien it-toroq li kellhom xi sura kienu dawk li jwasslu lejn'xi fortizza u stabbilimenti militari. Fl-1861 intefqu aktar minn ħmistax-il elf lira għal-dansil-għan. Bdiet tiġi mogħtija importanza lin-naħat tal-Kottonera. Bdew-ukoll jinxtegħlu xi-toroq bil-lejl bil- fanali tal-pitrolju, u aktar 'il quddiem bil-gass. Fl-1872 id-dawl wasal ukoll fir-Rabat t'Għawdex. Sal-1745 it-toroq matul il-lejl kienu jkunu fi dlam ċappa u għalhekk ħadd ma kien jissogra jixref barra, l-aktar minħabba l-biża' tal-pirati. Is-sinjuri kienu jqiegħdu wara biebhom bieqja tal-fuħħar mixgħula bix-xaħam (fjakkola). Fl-1745 il-Ġiżwiti bdew jixegħlu fanali quddiem il- bieb tal-knisja tagħhom fil-Belt u ma' l-erba' statwi fil-kantunieri qrib. Aktar niċeċ bdew jinxtegħlu fit-toroq għad-devozzjoni. Għall-ħabta tal-1856 bdew jinxtegħlu fanali mal-bibien tan-nies u fit-toroq. Fil-bidu biż-żejt li billi kien iħammeġ il-ħġieġ tal-fanal ftit li xejn kienu 10491 JHUĠDL i Soċjetà Filarmonika Santa Marija Mosta Ġer 4 jagħtu dawl - imbagħad bil-pitrolju, u wara bil-gass. Il-gass ma kienx popolari, in-nies beżgħu minnu iżda għall-ħabta tal-1860 ġie wżat fit-toroq u l-pjazez tal-Belt, fil-Kottonera, il-Marsa u qrib il-port. Fl-1882 daħlet il-luċeretka (hekk kienu jsejħulha n-nies). Jingħad l-ewwel darba li ntużat meta xegħelu biha l-linfa l-kbira tat-Teatru Rjal (21.1.1881). Fit-2 ta' Marzu 1882 inxtegħlet il-Pjazza San Ġorġ, u Strada Rjali bi prova bejn is-16 ta' Mejju u s-16 ta' Novembru 1882. Fil-jumejn ta' qabel u wara qamar kwinta, it-toroq ma kinux jinxtegħlu biex ma ssirx ħela. Fl-1897 daħal f'Tas-Sliema; fil-festa tal-Qala (1926) kien hemm dwal bil-mutur privat ta' Loretu Xuereb. Sa l-1896 it-toroq tal-Belt, il-Furjana u l-Kottonera kellhom id-dawl elettriku. Ir- Rotunda tal-Mosta nxtelgħet l-ewwel darba fl-1925, riklam ta' Filetti. Fl-1896 bdiet ukoll tintuża, l-aktar fil-ħwienet, l-aċitelena. Toroq ġodda għaqqdu l-belt mar-Rabat, mal-Blata l-Bajda u saru żviluppi oħra l-aktar fil- Marsa, in-Naxxar, Ħal Tarxien, Ħaż-Żebbuġ, il-Ħamrun u ż-Żejtun. Riżultat ta' dan kienet iż- żjieda fil-popolazzjoni f'ħafna nħawi. Ġie mogħti aktar importanza lit-trasport bejn il-Belt u tas-Sliema u l-Kottonera permezz tad-dgħajjes. F'xi żmien kien hemm tnejn u erbgħin dgħajsa tal-pass jaħdmu minn filgħodu kmieni sa l-għaxra u nofs ta' bil-lejl. Il-ħlas kien irħis, bejn wieħed u ieħor żewġ soldi. Fl-1883 bdew il-laneċ li kienu jesgħu ħamsa u erbgħin ruħ, in-noll kien sold, u sold u nofs fil-festi. Is- servizz fl-1885 twassal sa San Ġiljan. Dik is-sena beda wkoll servizz bejn Malta u Għawdex permezz tal-'Gleneagles' mill-port għal San Ġiljan, San Pawl il-Baħar u l-Imġarr. Riżultat ta' dan kien il-bidu ta' industriji żgħar f'Għawdex. L-inawgurazzjoni tas-servizz sar il-Ħamis wara nofsinhar fit-18 ta' Ġunju 1885, fil-preżenza tal-Gvernatur u s-Sinjura Simmons, l-isqof Mons. Pace u l-kanonċi tal-Katidral, il-mistednin għar-riċeviment mis-sid tal-vapur, il-Kavallier Gollcher. Iżda dan ħalla riżultat negattiv għax it-tramuntana ta' Malta ġiet iżolata meta l-omnibus beda issa jieqaf San Pawl il-Baħar u ma baqax dieħel sal-Mellieħa. Il-ferrovija (1883) kellha tnax-il stazzjon, fil-bidu b'seba' vjaġġi kuljum mill-Belt għall- Imdina u lura u tnejn oħra mill-Belt għall-Ħamrun u ieħor mill-Imdina. Il-vjaġġ kien storbjuż, mill-Belt għall-Imdina kien jieħu ħamsa u għoxrin minuta. Il-ferrovija kienet taħdem bil- faħam jew b'fili fil-għoli jmissu ma' linji ta' l-elettriku. Il-ħlas kien ta' sold kull mil, prima klassi. Mill-Belt għall-Imdina l-ħaddiema kienu jħallsu żewġ soldi. Kien ikkalkulat li f'sena l- ferrovija kienet iġġorr mas-700 elf passiġġier. Kienet ferm popolari, iżda meta bdiet tikkompeti mat-trammijiet u l-karozzi bdiet sejra lura. Kellha dejn kbir, tant li fil-31 ta' Marzu 1931 għalqet għal kollox. Il-ferrovija swiet għat-tkabbir tan-naħat bħall-Furjana, il-Ħamrun u Birkirkara; naħat li ma kinitx tilħaq damu ma żviluppaw. . Fl-1925 bdew jaħdmu l-karozzi tal-linja f'tas-Sliema, Bormla, Birkirkara u Ħaż-Żebbuġ u bil-mod il-mod f'inħawi oħra. Fl-1929, fejn ma kienx hemm bini l-karozzi kellhom jiġu misjuqin bil-ħmistax il-mil fis-siegħa; fl-ibliet u l-irħula bl-għaxra. Leone Grech, il-papà ta' Ġużeppi l-Paramount kien l-ewwel wieħed li daħħal fil-Mosta t- trakk biex iġorr il-ġwież, billi hu kien fin-negozju, kif ukoll l-ewwel karozza tal-linja. Il- Paramount Garages baqgħu bit-tradizzjoni, kabbru u llum għandhom l-akbar flotta tat-trasport bix-xarabanks. Nouqab CTa' Ġanni l-Għawdxi) 0491 JHUĠDL