Kummiedji bil-Malti mija u Hekk kif Malta u l-gżejjer li jagħmlu magħha waqghu taħt il-protezzjoni tal-Bandiera Inglża wara l l-Ffanċiżi kellhom jikkapitulaw u jitilqu minn Malta, hawnhekk baqgħu, għal bosta żmien wara, l-istess drawwiet ta' mogħdijiet taż-żmien għall-pubbliku bħalma kien hawn fl-aħħar żminijiet ta' l-Ordni tal-Kavalierj u s-sentejn li damu jaħkmu l-Franċiżi, fost dawn il-Karnival, il-Ballijiet u t-Teatru, It-Teatru li kien hawn Malta kien dak li l-lum nafuh bl-isem tat-Teatru Manoel li kien inbena mill-Gran Mastru Manoel u nfetaħ fid-9 ta' Jannar, 1732. F'dan it-Teatru, għall-ewwel, kienu jsiru xi rappreżentazzjonijiet ta' melodrammi bit-Taljan, U, żmien il-Franċiżi, bil-Franċiż ukoll. Insibu li fl-ewwel snin ta' l-Ingliżi hawn Malta l-Opera Lirika kienet waħda mill-aqwa rappreżentazzjonijiet f'dan it- teatru u l-Gvern stess, li dik il-ħabta kien taħt it-tmexxija tal- Kummissjonarju Rjali, Sir Alexander J. Ball, kien saħansitra ħa l-akbar interess f'dan ix-xorta ta' divertiment pubbliku. Ball stess, infatti, kien ħabrek sabiex id-Diretturi tat-Teatru ta' dak iż-żmien jiksbu l-kantanti biex jiffurmaw kumpannija ta' l-opri li kellhom isiru f'dak it-Teatru, Għalhekk. kien bagħat lil dawn b'ittra għand w'eħed ħabib tiegħu f'Messina (l-Eċċellenza Tiegħu, is-Sur Nicholas Espluga, Kap-Kmandant tal-Kosta tal- Maestà Tiegħu Siċiljana) fejn talbu jgħinhom is'bu dawn. il- kantanti għall-istaġun ta' l-opra tas-sena ta' wara. Dan kien fi Frar, 1801. (i) Barra mill-opra u mill-melodrammi bit-Taljan li kienu jsiru mit-Taljani fi żmien l-Ordni u fi żmien il-Franċiżi, 'l- hawn u 'l hinn kienu jsiru wkoll xi kummiedji jew farsi mill-Maltin ukoll. Aħna ma nafux sewwa jekk il-kummiedji li kienu jsiru minn atturi dilettanti Maltin fi żmien il-Franċiżi, l-iktar fi żmien l-im- blokk, kinux isiru bil-Malti jew bit-Taljan minn dawk il-ftit nies ta' l-iskola li kien hemm fost l-imblokkati ta' ġewwa l-Belt; iżda, għandna xhieda oħra iżjed ċara minn dik li nsibu mfakkra minn Bosredon Ransijat fil-Ġurnal tiegħu (2) ta' żmien il-Blokk, li għal bidu ta' l-amministrazzjoni Ingliża taħt Ball, barra mill- opera, kienu jsiru kumm'edji bil-Malti minn kumpannija Maltija, Hija ħaġa minn ewl id-dinja illi r-reċti bil-Malti kienu xi ħwej- jeġ tad-daħk, għax il-Malti kien għadu ma ħax ix-xejra tat- teatru seriu u t-tekniċità li tinħtieġ għall-arti drammatika minn ilsien ikkultivat, Fil-Ġurnai Tiegħu, Bosredon 'l hawn u 'l hinn jagħtina xi dawl ċkejken fuq ix-xorta ta' rappreżentazzjonijiet li kienu jsiru fit-teatru ma' tul l-aħħar xhur tal-Franċiżi f'Malta. L-ewwel in- formazzjoni jagħtihielna dwar ir-rappreżentazzjonj li kienet saret lejliet it-taqtigħa mill-Maltin li kellha ssir wara l-konfoffa ta' bejn il-Maltin tal-Kampanja u dawk ta' ġewwa l-Belt (11 ta' Jannar, 17799) u li b'riħitha, tista' tgħid, inkixfet miż-żewġ fizzjali, Boudard, Kmandant tal-Forti Manoel u Roussel, fizzjal tal- gwarniġjon ta' dak il-Forti huma, u ġejjin lura minn dik ir-rap- preżentazzjoni lejn il-Forti meta, qabel ma qasmu l-port ta' Mar- samxett lemħu xi nies fid-dlam madwar is-Sur fil-qrib ta' l-im- ħażen tal-kwarantina. Dik il-lejla kienet il-Ġimgħa u t-teatru dak il-jum kien jinżamm magħluq bħal fi żmien l-Ordni, Bosre- don igħid illi billi ewl-il-lejl ma' bastiment kienu waslu bxariet tajba u importanti favur l-armata Franċiża, il-Ġeneral Vaubois deherlu li għandu jikser id-drawwa li jżomm it-teatru magħluq il-lejl ta' nhar ta'-Ġimgħa u ordna lid-Direttur tat-teatru li jir- rappreżenta l-kummiedja bħas-soltu. Il-kummiedja, kif għandna naħsbu, dik il-lejla kienet jew bit-Taljan jew bil-Franċiż billi f'dik ir-rappreżentazzjoni kienet marret in-nies ta' l-armata Franċiża. Informazzjoni oħra jagħtihielna Bosredon dwar it-teatru fl- istess Ġurnal fejn igħid (4) li għal ħabta ta' Marzu, 1799, it-teatru ġie magħluq wara li l-atturi wrew ix-xewqa tagħhom li jitilqu mill-Belt billi ma setgħux ikomplu jgħixu hemmhekk minħabba l-għoli tal-ħajja (5). Il-Ġeneral lj dejjem xtaq iżommhom. billi l-gwarniġjon ma kellha ebda mogħdija ta' żmien oħra biex tedha, ħalliehom jitilqu billi, dik id-darba ma setax ikompli jgħin- hom bħas-soltu mill-ikel. Dawn il-kummidjanti kienu kollha Taljani; iżda, wara xi xahar, il-Ġeneral Vaubois, meta ra illi l-volontarj (suldati) iddispjaċiehom illi r-rappreżentazzjonijiet waqfu, deherlu li kellu jżomm mill-ġdid lill-kummidjanti u, wara li tahom xi għajnuna ta' ikel, raġa' fetaħ it-teatru. Fl-istess Ġurnal insibu fl-aħħar illi għal bidu ta' Ġunju, 1799, (6) wara li l-kummidjanti Taljani kienu ħarġu mill-Belt, id-dilettanti Maltin ngħaqdu f'kumpannija filo-drammatika u dawn ingħoġbu minn kulħadd. Dawn kienu jaħdmu xi kummiedja wara xj opra bil- mużika. Lin-nies tal-gwarniġjon il-kummiedja kienet togħġob- hom ħafna, u din ma' l-opra, kienu, tista' tgħid, l-unika mogħ- dija taż-żmien minn mindu kien beda l-imblokk, tneħħi dawk il-ballijiet ii kienu jsiru fil-Karnival, Wara l-kapitolazzjoni tal-Franċiżi, il-Belt waqgħet taħt il- protezzjoni tal-Gran Brittanja u t-Teatru baqa' miftuħ u fih komplew isiru xi rappreżentazzjonijiet, April, 1800, etċ.' (7) isemmi t-Teatru Manoel u. wara li jxebbhu mat-'Theatre Rova/l' fil-Hav Market ta' Londra għall-kobor li fih minn ġewwa, igħarrafna illi fih fl-istaġun tas-Sajf kienu jsiru l-opri tal-mużika bit-Taljan erba' darbiet fil-ġimgħa u fil-ġranet Loħra kienu jsiru kummiedji bil-Malti'7 L-atturj Maltin, kif għandu wieħed jaħseb, kienu nies tal-pajjiż; iżda l-kan- tanti Taijanj kienu nies minn Paliermu u Napli, u xi wħud fosthom, 1; kienu msemmija bħala artisti tajba, tħajru jiġu Malta fil-waqt, li l-Gżira kienet taħt l-Ingliżi. il-prezz tad-dħul għall-fizzjalj Ingliżi kien sittax-il sold fil-waqt li l-Maltin kienu jħallsu 5 soldi u 4 ħabbiet inqas, jiġifieri 10 soldi u tmien ħab- biet; u, meta ħaġa tista' tkun, kienu jħallu jidħlu b'xejn ċertu numru ta' nies fqar, skond id-drawwa li kienet ilha taħkem fil- gvernij'et ta' qabel'' Anderson li f'Londra, kif ukoll f'xi bliet oħra tal-provinċji ta' l-Inġilterra kien imdorri jara varjetà kbira ta' xenarji, baqa' mistagħġeb kif fi gżira li kienet qrib pajjiż hekk imsemmi għall-arti, fuq il-palkuxeniku kien jintuża biss sett wieħed ta' xeni għal kull rappreżentazzjoni. B'dana kollu, huma ma iddispjaċiehx bir-rappreżentazzjonijiet drammat'ċi ta' Malta; dawn servewh ta' biċċa mogħdija ta' żmien li ħallietlu togħma tajba. Dnub li ebda kopja ta' manuskritt ta' produzzjonijiet bil- Malti ta' dawk iż-żminijiet ma, ġiet f'idejna u l-ewwel tifkiriet ta' din ix-xoti ta' kitba ma kellhiex tasal f'idejna ħlief wara xi ħam- sin sana bil-produzzjonijiet bikrija ta' Rosato. Ara Ms. Nru, 118, paġ. Rjali ta' Malta. Opus. cit. paġ. (B. Ojmus. cit, paġ.