MILL-BENNIENA TAL-LEĠĠENDI MALTIN i Żgur li l-leġġendi Maltin huma parti sħiħa mill- folklor u —lil-nies li interessawhom u wieħed minn dawn hu l-Kom- mill-kultura magħġuna ta' pajjiżna. Humiex stejjer li ġraw. mendatur Salvator Mousu, li Ilum għażilt li nintervistah fuq tabilħaqq, inkella ivvintati minn missirijietna, ma jaf ħadd. Li hu żgur hu li kienu u għadhom isaħħru lil numru ta' tfal u kultant anki lill-kbar. Dawn il-leġġendi offrew ukoll studju Salvator, għal xi kemm-il sena jmortu lura l-leġġendiP L-eqdem leġġendi, jiftaktu żmien il-Medjuevu, jiġifieri tnadwat 2,000 sena ilu, preċiżament fis-sena 60 wara Kris- tu, b'rabta mal-miġja tal-Appostlu tal-Ġnus (San-Pawl), li kien l-aktar-popolari fil-ħolqien tal-leġġendi. Hemm xi 10 leġġendi, li naf bihom jien, li huma marbutin ma' din l-epoka u kollha huma msenslin ma' xi lokalità bħar-Ra- bat (Malta), l-Imdina, Butmartad, il-Wardija, San Pawl il- Baħar (Għajn Rażul) u l-Ħġejjeġ, Birmiftuħ, iż-Żejtun, il-Mellieħa u saħansitra porn Tista' tirrakkontalna xi ħaġa' Mela nibdew bil-leġġendi ta' Birmiftuħ, tal-Mellieħa u Birżebbuġa. Kulħadd jaf li l-ogħla post f'Malta għall-pan- otama hu l-għolja tal-Mellieħa. Dal-post, minkejja li hu fil-għoli, fi żmien ir-Rumani kien magħruf għall-produzz- joni tal-melħ. Fil-blat, li fforma u ħareġ mill-baħar, iffur- maw ħafna għerien, u fejn jidħlu dawn, jinbtu l-leġġendi. Terġa' f'ħafna każi, fejn naraw l-għerien, spiss jekk mhux dejjem, kellna l-oriġini tal-knejjes, jew aħjar, tal-kappelli tagħna. Dan it-tbegħid fl-oskurità ta' żmien tant bogħod minna, nibbet u tawwem leġġendi saħansitra sa minn żmien il-mitoloġija. U la qed insemmu l-mitoloġija, bosta jsostnu u wħud għadhom sal-lum, li l-għar ta' Calvpso ma kienx f'Għaw- dex iżda f'Malta, u preċiżament f'wieħed mill-għerien imdaqqsa tal-Mellieħa. Issa, l-għar l-aktar ċelebri, storiku u leġġendarju hu dak tas-Santwarju tant magħruf tal-Madonna tal-Mellieħa. Leġġenda minnhom, jew l-eqdem, hi dik marbuta ma' San Pawl innifsu, fit-tliet xhur li qatta' Malta. Issemmi li hu mar f'dan l-għar u qaddsu bil-preżenza tiegħu. Iżda jekk San Pawl telax hemm fuq ma nistgħux ngħiduh. Fl-istess perjodu tal-miġja ta' San Pawl kien hawn l-Evanġelista San Luqa u tajjeb li ndaħħluh fil-leġġen- da li tgħid li l-affresk tal-Madonna tal-Għar tal-Mellieħa pinġieh hu stess, peress li hawn bosta li jsostnu li San Luqa kien pittur ukoll. Iżda din żgur li hi leġġenda għax San Luqa ma kienx pittur. Terġa' l-affresk jurina biċ-ċar, stil ta' pittura ta' madwar 1,000 sena wara l-epoka Ruma- na ta' żmien l-Appostlu tal-Ġnus. Dan ġie dikjarat minn diversi esperti u kritiċi tal-arti kif ukoll minn storiċi. Din li San Luqa kien pittur kienet idea li mxiet f'diver- si lokalitajiet oħra Ewropej u l-aktar fl-Italja, u aktarx: tnibbtet mill-fatt li fis-seklu 11 kien jgħix pittur ieħor jis- mu Patri Luqa, li kien jispeċjalizza f'pitturi tal-Madonna, li bl-istess isem, tħalltu flimkien. Tant hu hekk li fl-1478, San Luqa ġie dikjarat qaddis protettur tal-pitturi. Għalhekk, huma ferm interessanti r-rapport u l-konk- lużjoni tal-mibki Samuel Bugeja li fl-1972 irrestawra l-kwadru, u wara li flieh, kiteb: 'Hu innegabbli li l-im- maġini tal-Madonna kienet teżisti qabel il-miġja tan-Nor- manni. Kemm qabel, ma nistgħux ngħidu. Li hu żgur hu li hi l-eqdem ikona f'Malta. ' X'leġġenda hemm marbuta ma' din il-pittura7 Meta kien hawn l-Għarab bdew jeqitdu l-imqades kollha u ma ħasbuhiex darbtejn li jeqirdu din l-immaġini, jekk kienet diġà eżistenti fi żmienhom. Sa 600 sena wara l-ok- kupazzjoni ta' gżiritna, eżattament fl-1614, dawn attak- kaw il-Mellieħa u ħarbtu kulma ġie għal idejhom. Vittma wkoll kien dan is-Santwarju, li farrkuh: u dan fi żmien il-Kavallieril Mela. jingħad li t-Torok b'xi iniehdi tagħhom u karfa ta' kursari daħlu l-Għadira, attakkaw l-abitazzjonijiet u s-Santwarju. Wieħed miċ-ċorma, fl-orġja tat-tkissir, tela' fuq l-artal u b'ximitarta pprova jfajjar fuq l-immaġini, iżda mal-pront iċċungatlu idu. Jgħajjat bl-uġigħ, bewweġ ma' sħabu fuq ix-xini u sk- jav Nisrani ċanfru u qallu li dak kien kastig, u jekk ried li l-Madonna taħfirlu, kellu jsewwi l-iżball. It-Tork sema' minnu u ma' xi ħadd bagħat xemgħa kbira biex tinxtegħel quddiem dik ix-xbieha. Lanqas laħaq għamel hekk li idu ma reġgħetx ġiet f'tagħha. Nistgħu noħorġu xi realtà minn din il-leġġenda' Din hi twemmin popolari, kif spiss jiġri fil-leġġendi. Fil- ħsieb tan-nies twajba u devoti tal-Madonna, att sagrilegu bħal dan ma setax ma jiġix ikkastigat u alluta nibtet l-is- torja tal-ipparalizzar ta' id it-Tork. Id-donazzjoni tax-xemgħa — kbira wkoll — setgħet kienet verità, iżda aktar nemmen li kienet xi xemgħa kbira eks voto li qatt ma nstab min-bagħatha.. Hemm leġġendi oħra matbutin ma' dan is-Santwarju' Li fl-attakk tat-Torok dehret mara fuq żiemel ab- jad u madwarha armata bajdanija lesti biex jaffrontaw lit-Torok, u li kull min azzarda jgħolli l-arma tiegħu lejn il-mara, spiċċa ċċungat. Il-leġġenda ma tiqafx hemm. Jingħad l fl-għar kien jgħix xwejjaħ bilkemm jiflaħ jimxi, li meta lemaħ lil dik iċ-ċorma salvaġġa, talab lill-Madonna tipproteġih. Minkejja n-nuqqas ta' saħħa, qabad is-sikka tal-moħriet f'idejh u l-ewwel Tork li daħal, tajjarlu rasu bihal Naturalment, il-mara bajda taf kienet il-Madonna. Din tal-iċċungar tal-idejn minn dejjem ittieħdet bis-ser- jetà, tant li fuq il-lemin, int u dieħel fis-Santwarju, jinsab basso tiliev tal-alabasttu, juri x-xena ta' Tork qed jipprova jiċċippja l-figura tal-Madonna. Isimora ken il-Gudja; fejn hesniw il-leġpradi Be) Birmiftuħ. X'tirrakkontalna7 Tllum tista' tgħid li ħafna jsiefru bl-ajru. Fit-triqat lejn l-aj- ruport fuq ix-xellugu ftit 'il bogħod qabel induru, nilmħu tliet postijiet Maltin li joffru l-leġġendi tagħhom. kappella mdaqqsa, weħidha qalb l-għelieqi mhux bogħod minn triq ferm traffikuża li tieħdok għall-Gudja bħalma t-triq ta' biswitha tieħu preċiżament għall-ajruport. Għedt ''weħidha u qalb l-għelieqf' għal raġuni doppja, għax minkejja l-iżolament tagħha, din kienet parroċċa ferm importanti. Kienet il-parroċċa ta' Birmiftuħ, waħ- da mill-eqdem, anzi waħda minn dawk li ssemmew mill- magħruf Senatore de Mello, li diġà kienu parroċċi sa qa- bel is-sena 1436. Din il-knisja, għaż-żmien Medjevali li fih inbniet u ntużat għal sekli sħaħ, hi wkoll imsaħħra bil-leġġendi li nħolqu għaliha u madwarha. Bħal bosta lokalitajiet ta' dak iż-żmien, nibbtet il-leġġendi tagħha. Mela x'kienet il-leġġenda L-ewwel leġġenda torbot ukoll mal-miġja ta' San Pawl f'Malta. Tgħid li mar hemm jipprietka l-messaġġ il- ġdid tal-Bxara t-Tajba lin-nies tan-Nofsinhar ta' Malta. Il-leġġenda ma damitx ma saret tradizzjoni, u bosta sost- new li kien hemm, li San Pawl kien iqaddes u għammed lill-ewwel Insara. U minħabba f'hekk ma setgħux jonqsu li jibnu l-ewwel knisja Nisranija f'dak il-post li għaliha sar qaddis. Mal-1,000 sena. kellhom jgħaddu qabel ma l-Konti Ruġġieru niżel bħal sajjetta fuq gżiritna u teġa' saħħaħ il-ffamma li kienet għadha tnemnem, tal-Kristjaneżmu f'pajjiżna. Dan l-episodju tant tkabbar u ntefaħ minn missirijietna, li kien jingħad li dan il-Konti sa qiegħed l-ewwel ġebla ta' dan it-tempju u talab ukoll biex issir parroċċa. Il-leġġenda marbuta ma' dan il-post hi unika u oriġinali; mimlija bi fwejjaħ li jgħaxxqu. Lura ferm, eremiti kienu ġejjin u sejrin Malta fi triqthom lejn jew mill-Afrika tan-Nofsinhar. Uħud kienu jiddeċie- du li jgħammru f'pajjiżna, f'xi għar. Wieħed minnhom għażel dan il-post, fejn wata ttellgħet il-knisja. Hu ħaseb f'attività biex tgħinu jaqla' x'jiekol u l-esperjenza tiegħu fid-deżert swietlu ta' ġid u għenitu bil-kif Beda jesperimenta bil-fjuri salvaġġi li kienu jiksu dawk in-naħat u fl-aħħar irnexxielu jsawwar riċetta li biha żvi- luppa l-essenza tal-fwieħa. In-nies li xammew l-irwejjaħ bdew imorru għandu u bi tpartit, huma kisbu l-fwieħa u hu l-għajxien tiegħu. Meta t-talba żdiedet, żdiedet il-produzzjoni tal-fwieħa. Il-fama tant inxterdet li nħoloq l-isem tal-lokal u appuntu bdew isibuh bħala l-post ta' 'Bir ilma tfuħ'. Mhux wisq wara, dan it-titlu tqassar f'dak ta' 'Bir ma tfuħ', iżda maż-żmien meta l-itwejjeħ kienu ilhom li għebu u ntesew, l-isem sat Bit Miftuħ. Instabu xi dokumenti dwar dan il-post7 Iva, insibu xi dokumenti tas-sena 1436, bħal dak ta' Sen- atore de Mello. Qabel din id-data ma jistax ikun diskuss il-qedem ta' dak il-post. L-eżistenza ta' bjar fil-qrib, med- jevali, anki possibilment Rumani, jippruvaw li minkejja li s-sit kien u hu mbiegħed mill-abitanti, il-bniedem utiliz- zah għal mijiet u forsi wkoll eluf ta' snin. Hemm xi leġġenda li tirrakkonta fuq monastetu' Għal dak li għandu x'jaqsam mal-eremit jew eremiti, leġġenda oħra tirrakkonta li hemm kien hemm monas- teru ċkejken tal-Anakoreti, li bħall-eremiti kienu jgħixu ħajja solitarja. Dawn ġew Malta, art Nisranija, miżgħuda bl-għerien u qishom f'deżert. Għalhekk, il-possibbiltà ta' eremiti, jew anakoreti, li ġew u abitaw f'xi post bħal dan, f'għar jew f'kapanna primittiva qrib xi nixxiegħa tal-ilma hi ferm probabbli. Fil-każ tal-ħolqien tat-taħlita, bħal dik tal-fwejjaħ, wieħed irid jiftakar li l-eremiti kienu jridu jaraw x'jagħmlu biex jgħixu. Skont il-leġġenda wkoll, f'attakk fuq din il-knisja, li forsi l-agħat wieħed kien dak tal-Assedju tal-1563, it-Torok id- desagrawha u vvandalizzawha u sal-lum għadu jidher fuq il-bieb tal-ġenb, kurċifiss imkisser minnhom. Tradizzjoni oħra tirrakkonta li l-qniepen ta' din il-knis- ja ta' Birmiftuħ kienu ndifnu b'għaġla kbira fil-ħamrija meta t-Torok invadew lil Malta fl-1565, u llum għadhom midfunin jistennew lil min isibhom. Din ħadd ma jaf hix leġġenda oħra. Salvatot, forsi tgħidilna wkoll xi ħaġa fuq il-leġġenda ta' Għar Ħasan. Dan l-għar jinsab fit-trufijiet ta' Birżebbuġa. Jeżistu żewġ varjanti ta' din il-leġġenda. Waħda teħodna għall-Med- juevu, fi żmien it-tkeċċija tal-Għarab u l-oħra tirrakkon- ta l-istorja leġġendarja matul l-Assedju l-Kbir. Il-punti prinċipali huma simili ferm. Se nirrakkonta l-ewvel dik tal-Medjuevu għax inħoss k fiha sens aktar storiku u aktar drammatiku. Għarbi li baqa' Malta kien Ħasan, li ġġennen wara xbej- ba Maltija u riedha b'martu. Ħatafha u heddidha li jħanx- tilha għonqha jekk ma tmurx miegħu. L-uniku post ta' salvazzjoni għalih kien għar kbir inaċċessibbli għal dak iż- żmien, li llum hu magħruf bħala l-Għar ta' Ħasan. Biex niżel hemm max-xbejba kellhom jiddendlu permezz ta' ħabel. Hu ttama li jagħmel kuntatti ma' baħħara Misilmin, iżda peress li l-għassa fuq il-baħar kienet ferm attenta, ebda qoxra Torka ma resqet lejn ix-xatt. Ħasan tertaq qalbu. Saret tfittxija qalila għax-xbejba Maltija u għal Ħasan, sakemm fl-aħħar, xi raħħala skoprew il-ħabel imdendel u matbut mat-tarf tal-irdum. Huma għarrfu lil kulħadd. L-għassa kienet sfiqa u kontinwa. Issa Ħasan induna li ma kienx fadallu tama li mal-lejl jixxabbat mal-ħabel u jikseb xi forma ta' ikelu ilma għalih u għax-xbejba ta' qa- ibu. Hu seħet l-iżball li għamel meta xxabbat għall-għar, iżda ma setax jagħmel mod ieħor u meta ta li l-folla bdiet dejjem tiżdied u toqrob lejh, b'kuraġġ jew aħjar b'dispra- ment, qam u għajjat b'kemm kellu saħħa: Intom mingħalikom li se taqbduni u teħduli lill-maħbu- ba tiegħi, iżda dan qatt mhu se jirnexxilkomi' U filwaqt li ħataf lix-xbejba, qabadha b'għafsa qawwija mill-polz, ressagha lejn tarf l-għar u flimkien, id f'id, intefgħu minn dak il-preċipizzju għal isfel, fejn il-baħar profond be- lagħhom f'ħakka t'għajn biex qatt aktar ma reġgħu dehru jew instabu. Semmejt xi varjazzjonijiet oħra simili. 'Tagħtina xi dettaljiP L-aktar waħda magħtufa hi dik li x-xini tal-Berberi, li kienu midħla ta' Ħasan, resqaq taħt l-għar u hekk kif hu kien qed iniżżel lix-xbejba għal fuqu, il-Maltin ħasduh, telaq il-ħabel minn idejh u x-xbejba għerqet mill-eww- el. Meta ta li kollox mitluf, Ħasan qabeż għal warajha u għereq hu wkoll. Iastabet xi ħaġa dokumentata fuq dan l-għar, fejn qisna għandna Tork li ħalla ismu f'Birżebbuġa Nistgħu ngħidu li hekk bu, iżda jekk immorru għall-isem ċ Gin li San Luqa kien pittur kienet idea li mxiet f'diversi lokalitajiet oħra Ewropej u l-aktar fl-Italja, u aktarx tnibbtet mill-fatt li fis-seklu 11.' kien jgħix pittur ieħor jismu Patri Luqa, li kien jispeċjalizza f'pitturi tal-Madonna, u peress li bl-istess isem, tħalltu. flimkien. Tant hu hekk li fl-1478, San Luqa ġie dikjarat qaddis protettur tal-pitturi tal-post insibu li Għar Ħasan kien ġa magħruf bħala tali fil-Medjuevu u allura seta' xi ħadd b'dan l-isem għex jew utilizza b'xi mod dawn l-għerien. Is-sabiħa hi li Balbi da ' Correggio, fid-djarju tiegħu tal-Assedju l-Kbir, jirrakkon- ta inċident ta' meta xi Maltin li ma laħqux daħlu f'xi forti- fikazzjonijiet, marru jinħbew f'għar imwarrab: L-isfortuna tagħhom kienet li nqabdu u l-uffiċjal tat- Torok tefa' għajnejh fuq xbejba sabiħa u kaxkarha miegħu f'roqgħa mwartba tal-għerien. Iżda f'dak il-waqt l-isfor- tuna nbidlet f'fortuna meta kavallerija ta' Maltin ma' xi suldati tad-dejma ġew b'ġirja għal fuqhom u salvawhom. Meta l-uffiċjal Tork induna li ma seta' jagħmel xejn, qatel ' lix-xbejba u qabeż mill-irdum għal isfel. ——— Dan hu li jgħidilna Balbi u li sakemm ma jinstabux xi dokumenti li jirrifjutaw dawn l-inċidenti, nistgħu aqi- suh bħala fatt li ssuċċieda, għalkemm naturalment mhux fid-drammatiċità li jirrakkonta l-awtur. Salvator għamilli enfasi fuq id-differenza tal- eġġendi minn kill forma ta' storja/ħrafa oħra u din hi dik li biex tkun magħrufa bħala tali, leġġenda jeħtieġ tkun matbuta ima' lokalità.