Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 33 RESTAWR TA' KWADRI FL-GĦASRI Matul din l-aħħar sena, il-bravu restawratur Godwin Cutajar (Fontana) għamel xogħol estensiv ta' konservazzjoni u restawr fuq tliet kwadri artistiċi milli hemm esposti fil-Knisja Parrokkjali tagħna: a) Il-Madonna tal-Patroċinju; b) L- Assunzjoni (flimkien ma' San Pawl) u ċ) It-Transtu (transitu) (stat ta' mewt; mogħdija mill-ħajja għall-mewt) ta' San Ġużepp. Mitlub jirrapporta fuq ix-xogħol imwettaq b'tant ħila, il-ħabib tagħna Godwin, ġentilment għoġbu jibgħatilna dan ir-rapport tekniku u dettaljat: IKOGHOLITANKONSERVAZZJONI UIRESTANRETAMPIMTURA KIĊKNISTANPARROKKJALIKTAMEJGĦASRI a) Il-Madonna tal-Patroeinju: 'Il-Madonna tal-Patroċinju' hu kwadru ta' l-artist Malti Ramiro Cali. Isfel, fuq in-naħa tal-lemin, il-kwadru huwa ffirmat u datat — 1926. Il-kwadru huwa miġbud fuq tilar espandibbli ta' l-injan, u mpitter fuq tila fina. It-tila hi biċċa sħiħa, bi ħjata kemmxejn miftuħa u tat-tip industrijali. Il-kwadru jidher li ġie skeċċjat b'żebgħa kannella, u dan id-disinn jidher fuq in-naħa ta' wara tal-kwadru. Il-kwadru hu maħdum ġeneralment b'velaturi. Fejn l-aktar jaqa' dawl, iż-żebgħa hi aktar ħoxna. Maż-żebgħa fuq il-kwadru jidher, 'l hawn u 'l hemm xi xagħar ta' ċentimetru tul u wkoll ta' 1.8 ċm; xagħar li nqala' mill-pinzell u baqa' maż-żebgħa waqt li l-artist kien qed jaħdem fuq il-kwadru. Dwar interventi ta' konservazzjoni preċedenti, jidher illi maż-żmien, il-kwadru ngħata xi strat protettiv ħafif ħafna, li ċarċar. Meta wasal fil-laboratorju għax-xogħol, il-kwadru kien fi stat ta' konservazzjoni ġeneralment tajjeb. Il-problemi ppeżentati kienu:- i) il-kwadru kien ġie xi darba milqut u mifqugħ, isfel fuq in-naħa tal-lemin. Din id-daqqa nzertat ġiet eżatt fuq il-firma ta' l-artist. Dan kien soltu jiffirma 'R.R. Cali', iżda attwalment, fuq il-kwadru fadal biss frazzjoni żgħira: 'R. … li', flimkien mal-parti fuqqanija tat-tieni 'R' u taċ-'C'; ii) il-kwadru kien intelaq xi ftit u fil-kantunieri ta' isfel kienu ffurmaw xi piegi; iii) kien fih ħafna trab, kemm fuq wara kif ukoll fuq quddiem. Interventi ta' konservazzjoni u restawr: Il-kwadru reġa' ġie stirat, biex hekk tneħħewlu d-deformazzjonijiet li kellu. Wara, dan ġie mnaddaf b'mezzi kimiċi kif ukoll mekkaniċi. Fl-aħħarnett, ingħalqet it-toqba li kellu u ġiet irtukkjata. IL-KORPUS 17(1998) Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 35 b) b-tissunzjoni: Dan il-kwadru hu ffirmat 'R.R. Cali 1926' fuq it-tarġa tal-qabar lejn in-naħa ta' isfel tal-lemin tiegħu. Għandu l-istess teknika pittorika bħal ta' dak imsemmi preċedentament. Il-problemi li ppreżenta dan il-kwadru kienu: 1) xi toqob u tiċritiet żgħar; ii) trab, kemm fuq il-pittura kif ukoll fuq wara. Interventi ta' konservazzjoni u restawr: Il-kwadru ġie mnaddaf b'mezzi kimiċi u mekkaniċi. It-toqob u t-tiċritiet żgħar ġew magħluqa u msaħħa b'adesiv kompatibbli. Fuq dawn l-irqajja', imbagħad, sar l- irtokk meħtieġ. ċ) It-Transtu ta' San Guzepp: Dan hu kwadru ta' l-artist Malti Lazzru Pisani. Iffirmat fuq in-naħa ta' isfel, fuq il-lemin tal-kwadru u datat 1919. Ġie mħallas minn Dun Ġfużepp) Vella, kif hu dokumentat fuq in-naħa ta' isfel, fuq ix-xellug tal-kwadru. Il-kwadru — it-titular ta' wieħed mill-artali laterali — huwa wieħed imdaqqas u hu maħdum fuq tila sħiħa. Fit-teknika pittorika ta' din l-opra, Pisani, hemm fejn uża żebgħa ħoxna ħafna, u hemm fejn saħansitra ħalla l-preparazzjoni bajda tat-tila tidher. Fl-estru kreattiv tiegħu, barra l-pniezel normali, l-artist uża xi strument bil- ponta biex fannad ukoll xi linji fiż-żebgħa ħoxna meta din kienet għadha friska. Il-problemi konservattivi tal-kwadru bdew għal nofs dan is-seklu. Fil-fatt kien daħal xi ilma minn wara, ixxarrbu xi rqajja' minnu bir-riżultat li waqgħet xi żebgħa. Jingħad, li dak iż-żmien, il-ħsara kienet ġiet restawrata mill-artist Taljan, Gianbattista Conti, li kien Għawdex ipitter fil-Knisja Parrokkjali u Bażilika ta' San Ġorġ Martri fir-Rabat, Għawdex. Mal-mogħdija taż-żmien, il-kwadru reġa' tilef xi rqajja' ta' żebgħa oħra. Barra minn hekk, is-susa kienet dgħajjfet sew it-tilar li fuqu kien stirat il-kwadru. Interventi ta' konservazzjoni u restawr: Il-kwadru ġie mnaddaf mit-trab, minn quddiem u minn wara. L-istrati pittoriċi tiegħu ġew ankrati tajjeb flimkien. Billi t-tila hi rqieqa għad-daqs tal-kwadru, ġiet imwaħħla xkora robusta fuq in-naħa ta' wara biex issaħħaħ dik oriġinali. Il-kwadru ġie stirat fuq tilar ġdid ta' l-injam ta' l-aħmar. L-irtokki l-qodma, mir-restawr ta' qabel, billi saru mill-artist Conti, kellhom valur storiku. Kienu għadhom jidhru mhux ħażin fil-kuntest tagħhom, u għalhekk tħallew. Ġew irtukkati biss fil- perimetru tagħhom, u dan biex jaqbdu aħjar ma' l-oriġinal. Iż-żebgħa nieqsa u xi toqob fil-kwadru ġew irtukkati. Il-kwadru kellu gwarniċ ta' l-injam indurat imwaħħal miegħu b'imsiemer imsammrin direttament ġol-pittura. Il-gwarniċ ġie maqlugħ u l-istruttura tiegħu msaħħa. Wara dan, il-gwarniċ reġa' tqiegħed f'postu, iżda mingħajr ma reġgħet ġiet imtaqqba l-pittura. Ix-xogħol inbeda u tlesta bit-tħabrik tal-Wisq Rev.du. Kappillan, Dun Ġużepp Cini, li għandu tant għal qalbu l-konservazzjoni tat-teżori artistiċi li jżejnu t-tempju monumentali tal-Ġisem Imqaddes tas-Sinjur Tagħna Ġesii Kristu, fl-Għasri. EJ) Ir-resta wratur, G. Cutajar, jistudja l-kwadru qabel jibda x-xogħol proprija tar-restawr.