L-istorja hija l-istudju ta' dak kollu li għadda minnu l-bniedem mill-bidu nett sa żminijietna. Għalhekk, l-Istorja mhix biss mibnija fuq dati u ismijiet. Għax l-Istorja hija wara kollox ħajjet il- bniedem. Dak il-kalendarju mżewwaq bi tlugħ u nżul, li jkun imfassal għad-destin tiegħu minn xħin jitwieled sakemm imut. U hawn, jidħol fix- xena l-Istoriku, biex b'ċertu importanza janalizza dak kollu li jkun ġara u meta seħħ dan. Il-fatti li jkun irnexxielu jsib b'tant perseveranza u ħsieb isenslu bosta mistoqsijiet. It-tweġibiet iridu jaslu għal punt li wieħed jara x'konsegwenzi kien hemm fuq is-soċjetà. Biex jasal għal dan il-għan, l-Istoriku jagħmel użu minn żewġ tipi ta' sorsi jew evidenza. Dawk li nkitbu jew saru fiż-żmien li fib seħħet l-Istorja u għalhekk jissejħu Primarji. U dawk Sekondarji, li nkitbu jew seħħu wara li kienet seħħet l-Istorja. Wiċċ imb'wiċċ Iż-żjajjar pastorali numerużi tal-isqfijiet matul il-ħakma tal-Kavallieri ta' San Ġwann jindikaw b'liema għożża missirijietna kienu jħaddnu t-twemmin tagħhom. Għalkemm joħroġ ċar ukoll li mhux kulħadd kien jimxi mal-merħla tal-Mulej. Il-proċessi tal-Inkwiżituri jikxfu l-ħtijiet ta' niesna, u min ikun misjub ħati ried iħallas prezz għoli. Meta wieħed jifli mill-qrib id-dokumenti tal-Visti Pastorali, jiġi wiċċ imb'wiċċ mal-mod ta' kif kienu jgħixu l-antenati tagħna tant sekli ilu. Fil-biċċa l-kbira tal-fatti, toħroġ ċara l-imħabba li ta' qabilna kellhom lejn dak li kien sagru, u kifukoll l-iżvilupp fl-istil ta' ħajja li bdew jgħixu n-nies ta' din il-gżira. Stampa ċara Minn dawn id-dokumenti joħroġ ukoll tagħrif utli ieħor ta' natura politika, soċjali u ekonomika u ruxxmata ismijiet ta' għelieqi, xaqlibiet u mkejjen Baqa' biss isimhom jew l-inħawi tagħhom… Kappelli Mostin li ntilfu fiċ-ċpar taż-żminijiet Kitba u ritratti ta' Louis Vassallo Mons. Pietro Dusina żar pajjiżna għaxar snin wara l-Assedju l-Kbir tal-1565, u Malta kienet għadha qed tirkupra minnu. (re-enactment tal-Kavallieri fil-Forti Sant'Anġlu) oħrajn u saħansitra laqmijiet ta' xi persuni. Dan għall-fatt, li fil-maġġoranza tagħhom il-kappelli kienu jibnuhom imperċin 'l hawn u 'l hinn fil- pjanuri u l-mogħdijiet tal-kampanja. U kull meta missirijietna kienu jfaddlu xi ħaġa żejda, kienu jintlew bil-ħeġġa biex dawn id-djar t'Alla jarmawhom u jsebbħuhom kif jixraq b'dawn l-opri artistiċi. Iżda bħal ma jiġri tul ħajjitna, ikun hemm waqtiet meta l-interess fiż-żamma u l-għożża jibda jnaqqas mir- ritmu u b'hekk tinbet l-apatija. Mhux ta' b'xejn li f'dawn id-dokumenti, niltaqgħu b'mod regolari ma' rakkomandazzjonijiet mill-Isqfijiet biex isir tibdil u titjib. Iżda fejn kienu jaraw element qawwi ta' telqa, ma' kinux jaħsbuha darbtejn biex jipprofanaw xi kappella. Fuq inizzjattiva ġdida, issib minnhom li reġgħu nbnew mill-ġdid waqtli oħrajnintilfufiċ-ċpar taż-żminijiet. X'aktarx li jibqgħu attwali l-ismijiet u x-xaqlibiet tal-inħawi għax baqgħu marbutin mal- istorja tagħhom. Id-dokumentazzjoni ta' dawn iż- żjarat huma sors primarju ta' informazzjoni utli għar- riċerkatur sabiex jistħarreġ minn dak li jkun wasal għandu dakli seħħ fis-soċjetà ta' sekli ilu. B'hekk, hu jirnexxilu jibni stampa ċara ta' dak li jidher li jkun intesa, darba għal dejjem. it-28 Edizzjoni Dan l-isem tat-triq għadu jfakkarna fl-għeruq tal-inħawi fejn kien hemm il-knisja ta' Wied Żiri Għaxar snin wara l-Assedju Hu propju dan, li għandna mħejji għalikom għal din is-sensiela u li issa wasalna verament fi tmiemha. Permezz tar-riċerkaturi Michael A.Sant, Alexander Bonnici, Lorenzo Zahra, Stanlev Fiorini, George Cassar u oħrajn, flimkien mat-traduttur Stanlev Mangion se nippruvaw ninkwadraw dawk il- knejjes żgħar li kellha l-Mosta u li ġġarfu darba għal dejjem. L-ewwel katalgu sħiħ li għandna tal- imqades fil-Mosta ma jmurx lura aktar mill-vista appostolika li kien għamel Mons. Pietro Dusina fl-1575. Imma dawn il-knejjes ma nbnewx mil-lum għall-għada meta ġew irreġistrati, iżda kienu ilhom wieqfa s-snin. Ħafna mill-knejjes li żar Dusina sabhom fi stat ħażin ħafna. Ma għandniex għax nistagħġbu b'dan, meta nġibu quddiem għajnejna li dan l-Inkwiżitur kien hawn għaxar snin biss wara l-Assedju l-Kbir tal-1565 li matulu t-Torok għamlu ħerba minn kull ma sabu. Fost il-knejjes ċkejknin li sab fil-Mosta, kien hemm waħda partikulari li apparti li kienet l-aktar waħda mdaqqsa fosthom, kienet tidher li kellha ċerta importanza fir-raħal tal-Mosta. Tant hu hekk li Mons. Dusina lil din il-knisja sejħilha 'parrokkjali'. F'dawn iż-żminijiet il-Mosta kienet tagħmel mal-parroċċa tan- Naxxar. Għalkemm storikament kien żbaljat, din l-impressjoni turi l-impatt li kellha din il-knisja tal- Assunta fuq Dusina. Il-qagħda superjuri ta' din il-knisja tal-Assunzjoni kienet ilha ż-żmien. Sa mill-1496 kienet diġà l-għira tal-irħula qribil-Mosta. Tanthu hekk, limetal-pittur Malti Fra Ġwann Antonju Pulċella, Karmlitan, ġie avviċinat biex ipitter l-abside tal-knisja ta' Ħ'Attard, insistew miegħu li l-mudell kellu jkun bħal dak tal- knisja ta' Santa Marija ta' Wied Żiri. Dan l-isem irid it-28 Edizzjoni jintrabat ma' Raħal Sir, li jissemma kmieni fis-seklu XVI bħala 'Chens ta' Raħal Sir'. Raħal Sir flimkien ma' rħula żgħar oħra, maż-żmien saru parti ntegrali mill-Musta' L-isem Triq Wied is-Sir tal-lum, għalkemm ma jikkostitwixxi ebda prova soda, ċertament jissuġġerixxi din l-identifikazzjoni. Wied is-Sir, b'xi mod, għadu jakkomoda qribu din l-istess knisja jew aħjar id-dixxendenta tagħha — ir-Rotunda. Dan l-isem jissemma l-ewwel darba fl-1496 fl-atti notarili tan-Nutar Ġakbu Sabbara. Sbatax-il sena wara, dan il-wied jerġa' jissemma, imma mhux hekk biss, għax saħansitra tiġi ndikata l-istess knisja fl-atti notarili ta' nutar ieħor, Grezzju Vassallo. Aktar tard, fl-1537, din il-knisja terġa' tissemma għat-tielet darba minn Nutar Brandanu De Caxario. Wiesgħa u xierqa Il-knisja tal-Assunta li żar Dusina kienet deskritta bħala waħda wiesgħa u xierqa biżżejjed, fejn innota li kellha altar, paviment u bibien tal-injam li kienu jissakkru sew. Għalkemm ma kelliex rettur propju tagħha, jidher li l-Mostin kienu jieħdu ħsiebha sew. Barra l-artal ewlieni, kellha wkoll artali oħra żgħar. Imma l-quddies kien jitqaddes fuq l-artal maġġur biss u ebda quddiesa ma kienet issir fuq l-artali l-oħra. Hawn tajjeb li nsemmu li kien il-Viżitatur Appostoliku nnifsu li nhar it-12 ta' Marzu 1575 ta bidu għall-Fratellanza tas-Sagrament f'din il- knisja ta' Wied Żiri. Nafu wkoll li ma kienx hemm qligħ ieħor ħlief l-offerti li kellhom jgħaddu lill- kappillan tal-paroċċa tan-Naxxar li miegħu kienet magħquda. Waqt li r-rettur tan-Naxxar kien jgħid li ma kellux obligi oħra għajr li jqaddes f'nhar il-15 t'Awwissu, jum il-festa ta' Santa Marija. Għadda ż-żmien u waslet viżta pastorali oħra f'Mejju 1608, mill-Isqof Tumas Gargallo. Meta żar dinil-Knisja, iddeskriviha bħala 'Ecclesia Maiorum appellata la Madonna'. Minn din il-viżta joħorġ ċar, li fiha, il-viċi parrokku tan-Naxxar kien iqaddes il- quddies fil-Ħdud u l-festi kmandati għall-Mostin u għal dawk li kienu jgħixu fil-madwar. Fl-opinjoni tiegħi ħassejt, li din il-knisja ta' Wied Żiri kelli ninkludiha ma' dawk il-kappelli li kellha xi darba l-Mosta tal-imgħoddi. U dan għar-raġuni li donnu kienet ta' ispirazzjoni għall-Mostin, biex l-Isqof ta' dak iż-żmien jikkonsidra li dan ir-raħal jibda jfendi għar-rasu, u b'hekk jinfatam mill-matriċi tan-Naxxar. Tant hu hekk, li meta l-Mosta saret parroċċa, din il-knisja ġiet dikjarata bħala l-ewwel Kien fl-10 ta' Novembru 16101i l-Isqof Gargallo ħatar lil Dun Ġwann Bezzina biex ikun l-ewwel kappillan tal-paroċċa tal-Mosta. Kien f'din il-knisja li l-kappillan żewweġ lil Antonio Fenech ma' Duminka Aquilina fid-29 ta' Lulju 1611 fl-ewwel żwieġ fil-parroċċa tal-Mosta. Kien Dun Ġwann innifsu li għammed lill-ewwel wild tal-parroċċa l-ġdida, Domenico Cardona, nhar it-3 ta' Novembru 1611. Waqt li l-ewwel parruċċan li sarlu l-funeral fil-knisja parrokkjali kien Baskal Galea, nhar it-3 ta' Mejju 1612. San Nikola u San Mikiel L-għan ewlieni ta' dan l-artiklu hu li nsemmu dawk il-knejjes żgħar li nistgħu nsejħulhom ukoll kappelli tal-kampanja li għal diversi raġunijiet, sfortunatament, ma għadhomx magħna. Imma isimhom għadna nsibuhom fid-dokumenti li diġà għamilna referenza għalihom. Fiż-żjara ta' Dusina fir-raħal tal-Mosta f'Jannar 1575, isemmi l-kappella ta' San Nikola li tant sabha fi stat ħażin, fejn ma kellux għażla oħra, għajr li jipprofanaha. Ma nafux b'ċertezza jekk din il-kappella hix l-istess waħda li jsemmi Francesco Mangion, meta jgħid li fi tfulitu l-bidwi Ġużeppi Sant kien urieh il-pedament tal- kappella ta' San Nikola f'Ħal Dragu, dik li Ilum nafuha bħala l-Bidnija. Dusina kien iltaqa' ma' Fi żmien l-Ordni, il-Mostin kienu magħrufin ukoll bħala bennejja primi. Apparti l-knejjes li tellgħu, ħasbu wkoll għall- għamajjar tagħhom (pittura ta' Francis Galea) Leone Xerri li kien jieħu ħsieb il-kappella ta' San Mikiel, fejn osserva li kienet nieqsa minn kollox. Kien jidħol fiha l-ilma tax-xita għax is-saqaf kien joqtor u lanqas ma kellha bieb. Minħabba l-istat ħażin tagħha, kellu jissospendi proviżorjament il- quddies fiha. Tnejn ta' San Ġakbu u tal-Lunzjata Il-viżitatur appostoliku żar żewġ knejjes f'ġieħ l-Assunta. Waħda minnhom hi dik ta' Wied Żiri li tkellimna fuqha b'ċertu dettall, waqt li l-oħra tista' tkun dik ta' Żejfi, imma xejn mhu ċert dwar dan. Insibu wkoll li f'dawk iż-żminijiet, il-Mosta kellha żewġ kappelli oħra ddedikati għall-istess qaddis. Dawn kienu ta' San Ġakbu, fejn waħda minnhom kien jieħu ħsiebha Ġakob Cumbo, waqt li l-oħra kienet f'idejn J. Buhagiar. It-tnejn kienu miżmumin tajjeb u fihom kienu isiru l-festi bil- vespri u l-quddies. L-istess J. Buhagiar kellu f'idejh ukoll il-kappella tal-Lunzjata u li Dusina osserva li kienet imħarsa fi stat tajjeb, u li fiha kienet tiġi ffesteġġata l-festa tagħha nhar il-25 ta' Marzu bil- vespri u bil-quddies. Santa Katerina u San Żakkarija Knisja oħra żgħia kienet dik ta' Santa Katarina. Din ukoll kienet nieqsa minn kollox. Ma kellhiex la l-bieb ta' barra u lanqas paviment. Imma Franġisk Bartolo kien fid-dmir li jaħseb li nhar il-festa l-quddiesa. F'dokument ieħor tal-1624 jiddeskrivi l-kappella ta' Santa Katarina taħt il-fortizza tal- Mosta, bħala 'in contrada ta Hal Pissa sive Wiet il Għasel Għalkemm din il-kappella għadha wieqfa sal-lum, maż-żmien saret tagħmel parti mill-knejjes filjali tal-parroċċa tan-Naxxar. B'hekk fi żminijietna din il-kappella ma nsibuhiex fil-lista tal-kappelli Mostin. Il-qasam tad-djar f'taż-Żokrija jinsab max-xellug tat-triq tal-Bisbisija lejn id-direzzjoni tal-Imdina. F'dokument tas-seklu XVI insibuh assoċjat mal- knisja ta' San Żakkarija. Din il-kappella kienet inbniet ferm qabel, tant li fl-1399 kienet diġà tissemma fl-atti notarili. Sas-seklu XVII dan l-isem tbiddel u sar magħruf bħala ż-Żokrija, kif jidher minn dokument tal-1629. Fejn jinsab Ta' Qali illum, kien hemm kappella ddedikata lil San Lawrenz Levita u Martri. Għal it-28 Edizzjoni żmien twil, din il-kappella kienet tagħmel: mal-Katidral — tal-Imdina. Nhar l-10 t'Awwissu, fil-festa ta' San Lawrenz kienet issir quddiesa speċjali akkumpanjata wkoll bil-primi vespri. Kien jieħu ħsiebha Pietru Pawl Falzon, u ta' kull nhar ta' Sibt kien jixgħel il- lampier biex jibqa' mixgħul matul il- Ħadd ukoll. Dan il-ġest juri l-qima antika lejn dan il-qaddis. Imma żmien wara din il-kappella sfat mitluqa, tant li fiż-żjara pastorali ta' nhar it-30 U t'Awwissu 1659, l-Isqof Balaguere kien H ordna li tingħalaq u jittieħed kollox il-Katidral. Meta ġġarfet, fl-artijiet magħrufa bħala 'Ta' Vneżja', l-inħawi baqgħu jissejħu bl-isem tal-qaddis. Tant hu hekk, li fis-seklu dsatax kienet tinsab fil-Mosta biċċa art imsejħa 'Il-Palm ta' San Lawrenz'. Fil-qrib ukoll kien hemm qasam ieħor fl-istess żmien li kien imsejjaħ 'Tar-Robba ta' San Lawrenz'. Wieħed jifhem li din il-kappella Lawrenzjana kienet fl-oqsma tal-Mosta għaliex fil- kawża dwar it-territorji parrokkjali l-kappillan tal- Mosta kien ippreżenta l-każ bl-ismijiet tal-lokal li kien jieħu ħsieb il-kura tagħhom. Il-kappillan kien jara li jirreġistra żwiġijiet, twelid u mwiet fl-oqsma sa mill-bidu tas-seklu sittax. Għar-Knisja F'din is-sensiela diġà għamilna referenza għal tradizzjoni qadima li torbot il-kappella ta' Wejda ma' knisja oħra li kienet troglodita, jiġifieri mħaffra ġol-blat. Biex niftehmu aħjar, nistgħu nsejħulha għar-Knisja. Jgħidu li fil-qedem, seba' isqfijiet li kienu fi triqthom lejn l-Afrika jew fi triqithom lura mill-Konċilju ta' Milevi, qrib Kartaġni, fis- sena 416, kienu ħelsu min-nawtfraġju qrib gżiritna. Fil-viżta ta' Mons. Dusina tissemma li taħt it- titlu tal-Viżitazzjoni tal-Beata Marija, il-viżitatur appostoliku ra knisja mħaffra fil-blat, żgħira u ta' għamla tonda uli tinsab fir-raħal tal-Mosta. Jingħad illi din il-għar-Knisja ġiet ikkonsagrata minn dawn l-isqfijiet li kkonsagraw il-knisja troglodita fejn hemm meqjuma l-Madonna tal-Mellieħa. Mhix ħaġa ta' stagħġib li l-knisja ta' San Żakkarija, li ma kinitx baqgħet tissemma fi żmien Dusina, setgħet kienet sewwasew din il-knisja troglodita li ntilfet fiċ-ċpar taż-żminijiet. Tajjeb li nsemmu li l-pittura ewlenija li hemm fuq l-artal tal-kappella ta' Wejda tirrappreżenta x-xena familjari tal-Viżitazzjoni it-28 Edizzjoni Ix-xemx li tiżreġ minn jum għall-ieħor tittantana biex niftakru f'dawk il- kappelli li ntilfu fiċ-ċpar taż-żminijiet. (ċeramika ta' Godfrev Xuereb) fejn flimkien ma' martu Eliżabetta, jidher bi prominenza l-qaddis Żakkarija. Eżerċizzji ta' Awditjar Il-konċilju ta' Trentu (1545-1563) kien obbliga li l-isqfijiet kellhom jagħmlu żjara pastorali fid- djoċesi tagħhom darba fis-sena, jew almenu mhux inqas minn darba kull sentejn. Għall-pajjiżna dan ma kienx possibbli li jsir, għax sa dak iż-żmien lanqas isqof residenti ma kien hawn. Għalhekk iż-żjara ta' Mons. Dusina fl-1575, tibqa' titqies mill-istoriċi bħala inizjattiva mill-aktar utli u ta' interess. Fil-mawra tiegħu f'Artna, kien żar il- knejjes u l-kappelli kollha li kien hawn Malta li kienu jlaħħqu aktar minn erba' mija. Din il- viżta u bosta oħrajn li ġew wara, kienu fuq kollox attivitajiet pastorali. Imma dawn il-viżti kienu aktar donnhom eżerċizzji massiċi ta' awditjar fejn is-saċerdoti, il-kuraturi tal-kappelli u l-bqija tal- ħidma parrokkjali kienu jkunu skrutinjati bl-akbar reqqa biex ikun żgurat li kollox qiegħed isir skont il-preċetti u t-tradizzjonijiet ekkleżjastiċi. Kollox kien jaqa' taħt l-għajnejn għarriexa tal-isqof li ma kien jagħmel l-ebda kompromessi, imqar mal- iċken dettall mhux f'postu, u li ħadna ħjiel ta' dan, anki matul dan l-artiklu. Bir-raġun kollu Minbarra x-xogħol tal-biedja, il-Mostin kienu magħrufin għal xogħol ieħor, bħal dak tal-bini. Fi żmien il-ħakma tal-Ordni ta' San Ġwann f'Malta, pajjiżna ra żieda kbira f'dan ix-xogħol. l-ibliet ta' madwar il-port il-Kbir, waqt li tkabbru l-ibliet u l-irħula l-oħra biex ikennu fihom lill- popolazzjoni li kienet dejjem toktor minn sena għal oħra. Fit-toroq u l-imsieraħ inbnew djar sbieħ, palazzi u knejjes ta' kull xorta. Fil-Mosta, jekk nieħdu biss in-nofs seklu ta' bejn l-1610 u l-1660, jiġifieri matul l-ewwel ħamsin sena tal-paroċċa Mostija, kienu nbnew mill-ġdid ħames kappelli filjali u l-knisja l-Qadima ta' Tumas Dingli. Mhux ċar kemm damet tinbena din it-tieni knisja parrokkjali. Hemm min jgħid li tlestiet fl-1614, u hemm min isostni li ħadet sal-1619 biex tlestiet mill-bini. Kienu l-Mostin ħawtiela li bl-għaraq ta' xbinhom bnew mill-ġdid xi wħud mill-kappelli li kienu abbandunati u mġarrfa. Dawn kienu Ta' Wejda (1610), ta' Sant'Anton Abbati (1657), ta' San Silvestru (1657), tal-Kunċizzjoni magħrufa ta' 'Andar il-Blat' (1658) u ta' San Anard (1659). Allura bir-raġun kollu nikkonkludu, li kieku missirijietna u ommijietna Mostin ma irsistewx biex iwaqqfuhom mill-ġdid, kieku kien ikollhom l-istess destin bħal kumplament ta' sħabhom, li semmejna f'din il-kitba. Minn dan kollu joħroġ ċar x'responsabilità kbira għandna biex dawn il-kappelli mifruxin man-naħat kollha tal-Mosta nibqgħu nħarsuhom b'kull mod possibbli, u b'hekk ngħadduhom b'imħabba lit-tfal tat-tfal tagħna. Imma jekk allaħares qatt inwarrbu dan id-dmir minn fuq spallejna, allura, isimhom jibqa' biss imniżżel fil-kotba tal-Istorja. U din tkun storja ta' umiljazzjoni għalina Ikoll. Jalla, li dan jibqa' biss ħsieb ħażin li jiġi u jmur bis-sliem. B'ħeġġa u b'imħabba U hawn naslu għall-għeluq ta' din is-sensiela dwar il-kappelli Mostin bl-istorja u l-istejjer tagħhom. Sensiela li fuq medda ta' ħmistax-il sena dorna dawra flimkien magħhom fejn xtarrejna l-preġju tal-istorja u l-kult li hemm marbuta magħhom. Jien konvint li din il-ġabra ta' artikli, għalkemm miktubin b'ħeġġa u b'imħabbalejn il-Mosta tagħna, ma humiex ippreżentati b'mod xjentifiku, kif titlob il-materja speċjalizzata. Hi biss kitba popolari li tappella għall-massimu tal-abitanti Mostin. Fil- fatt, din il-kitba kienet intenzjonata u ndirizzata mhux għal dawk li għandhom xi livell ta' studju għoli jew avvanzat. Żgur li ħaddieħor li għandu esperjenza vasta fil-qasam tar-riċerka xjentifika kien joħroġ b'kontenut ferm aħjar, kemm fis- sustanza u kif ukoll fil-preżentazzjoni. Xtaqt biss li dawn il-kitbiet jinqraw u jiftehmu minn kulħadd. Imma ħadt ħsieb li fi tmiem ta' kull artiklu nagħti ħjiel biblijografiku b'lista ta' kotba u artikli li ġew f'idejja biex stajt insensel kitbieti. Waqt li raddejt ħajr lil dawk l-individwi li għoġobhom jgħarfuni b'xi tagħrif interessanti, u li mhux dejjem issibu mniżżel fil-kotba. Nagħlaq billi minn qalbi nirringrazzja lill-edituri u l-bordijiet editorjali ta' dawn il-ħmistax-il Annwali, bi produzzjoni tas-Soċjetà Filarmonika Santa Marija, tal-appoġġ u l-ispazju li dejjem offrewli bla ebda kundizzjoni. Fl-aħħar iżda żgur mhux l-inqas niżżi ħajr lilkom il-qarrejja talli ta' kull sena żammejtu l-appuntament tagħkom mal-kappelli Mostin. Jalla dan ma jkunx l-ewwel u l-aħħar qari tagħkom dwar il-kappelli Mostin. Referenzi: Stanlev Fiorini Il-Mosta u l-inħawi ta' madwar fiż-Żminijiet tan-Nofs, George Cassar (Ed.) Michael A. Sant, Il-Mosta Fiż-Żmien il-Ħakma tal-Kavallieri ta' San Ġwann (Malta, 1996) Vella u Oħrajn, Storja tal-Mosta (Malta 1972/1986) Franġisku Mangion, 'Il-Bidnija', E.B. Vella u Oħrajn, Storja tal-Mosta (Malta 1972/1986) George Cassar u Louis Vassallo, Minn Tiġrib il-Qedem il- Mosta Tfassal Ġrajjietha (Malta, 2008) Lorenzo Zahra 'il-Vista Pastorali ta' Mons. Dusina' Annwal 2001, Socjetà Filarmonika Nicolo Isouard Lorenzo Zahra , 'Qima Qadima lejn San Lawrenz fil-Mosta', Annwal 2004, Socjetà Filarmonika Nicolo Isouard Stanlev Mangion, Il-Vista Pastorali tal-Isqof De Bussan fil- Parroċċa tal-Mosta (Malta, 2009), ' Daħla' ta' Mario Thomas Vassallo Carmen Galea, 'Ta' Wejda, il-benniena ta' tfuliti: Tifkiriet', Arnnwal 2014, Socjetà Filarmonika Nicolo Isouard it-28 Edizzjoni