IL-PROFESSUR SAXDON U L-KITBA TIEGHU (Taħdita tar-Rev. Dun Ġwakkin Schembri, B.A.,; Lic.D.,; Lic. $. Script.,; fil- laqgħa ta' ġieb lill-Professur Savdon fil-Knisja taż Żurrieq nhar il-Festa ta' Santa Katarina, il-25 ta' Novembru, 1960): IL-PROFESSUR Savdon ma stenna qatt mingħand ħadd tlellix it-tifħir. Dej- jem ħadem b'kemm Alla silfu dehen u ħin u ħila, u fuq kull xogħol mit- mum kotrana bħall-manna niżlet il-barka mis-Sema, Il-bniedem biss iħallas xott'oħra: xi drabi jroxx is-saħta fejn Alla xerred il-barkal Lill-Professur Savdon kien hawn min ma fehmux, għax moħħu ma jagħtihx; kien hawn min ma fehmux tajjeb, għax ried jifhmu ħażin, Mhux hekk ġralhom l-aqwa fost in-nies kbar li naqraw fuqhomż Hu magħhom jingħadd. Bħalhom ukoll — bħal Kristu, l-ewlieni fosthom — elf darba sab ruħu għarib fost niesu, profeta mhux milqugħ għajr barra minn pajjiżu. jimbagħad, fuq kollox, ta' min jiftakar illi Nażaret kien jibqa' raħal mistur u minsi, li kieku Kristu ma għexx qatt fih: hemm għadd sabiħ ta' għorrief barra minn Malta li jafu b'Malta u biż-Żurrieq għax jafu lil Savdon. Fl-istorja tal-Knisja ġo Gżirit- na, il-parroċċa tagħkom tissemma fost l-eqdem u għalhekk għażiża; imma żeŻurrieq, minnu nnifsu kbir, b'Savdon wisq akbar, ; Dan kollu f'waqtu qed ingħiduh. Li kien kliem Ai tI iil-Prore seal - hu l-ewwel wieħed — kien jitlef kull sabar jismagħni. Fl-aħħar mill-aħħar, : ħa jkun hu li jiċċaħħad (kif dejjem għamel) mit-tifħir ll jistħoqqlu, imma la jistħoqqlu ma nkunux aħna li nċaħħduh minnu. Ħasibha tajjeb min ħa- sibha' hekk — l-Arċipriet, u l-kleru tagħkom. : 'Mela, :m m'hijiex barra minn waqtha din il-laqgħa ta' ġieh lil dan il-bniedem kbir, iżjed u iżjed għax qed issitlu ġo taħal twelidu u fl-egħżeż j jum tas-sena. iB' hekk nistħajjil- kom tridu tmorru kontra l-kurrent ta' l-istorja u taraw, imqar għal darba, profeta milqugħ u mweġġah f'pajjiżu hekk għal qalbu. Paġna bħal din tal- lum fhistorja taż-Żurrieq mhux intom biss u uliedkom sa tibqgħu tiftaktu- ha; hemm Katarina fil-Ġenna u f'dan il-25 ta' Novembru qed tieħu ħsieb tniżżilhielkom hi fi Ktieb il-Hajja bħala 'att ta' ġustizzja' li intom qed twettqu ma' min ta lil Malta l-Bibbja bil-Malti, : Għaddew erbgħin sena minn meta, ff 1919, Dun Pietru Pawl tagħkom sar saċerdot. Tliet snin minnhom għamilhom Ruma fl-Università tal-Ġiż- witi, fejn xorob l-ewwel benna ta' għerf fil-qasam ta' l-istudju dwar il- Kotba Mqaddsa. Il-bqija tas-snin xorta waħda għaddiehom mehdi jistudja minn tlugħ ix-xemx sa nżulha, jlnġib quddiem għajnejja t-tfal. għaddejjin għall-iskola tar-raħal, u xħin jaslu quddiem fejn joqgħod hu hawn quddiem il-knisja arahom jistaqsu lil xulxin: 'Hawn taf min joqgħodi' jaqbeż wie- ħed minnhom: 'Jien naf. Il-Professur — bħal kieku jrid ifisser bla ma jat 'Dan Żurrieqi bħalna, u b'moħħu miftuħ għalkemm magħluq f'kamartu. ': Nistħajjilha tħabbatha ma' ta' l-aqwa Università fl-Ewropa u fl-Amerka l- atmosfera ta' studju li għandu d-dar. Wieħed studjuż bħalu, patri benedit- tin Tedesk, li għadda jarah meta kien Malta sentejn ilu, qal lil xi ħadd: 'Mort nara lill-Monsinjur Savdon u erġajt ftakart fil-Kardinal Mercati. ' Ħaddiem mhux biss-min jerfa' t-toqol tal-mazza jew tal-baqqun: xejn anqas iebsa l-ħajja ta' min iwieżen bejn subgħajh daqsxejn ta' pinna li titħarrek mar-ritmu mgħaġġel ta' moħħ li jaħseb. Mill-pinna ta' Monsinjur Savdon ħarġet ħlewwa ta' kitba ta' lewn lokali li tfakkarna fin-novelli ta' Temi Zammit; u meta qrajtu dwar Ġmajru u l-Karrozzi u smajtu bi Fra Lu- ċenz, jew meta flejtu bħal kieku żewġ kwadri ta' Caruana Dingli Tieġ f'Raħal u Fuq il-Monti, naħseb illi bħali intom xtaqtu lil Dun Pietru Pawl iħallilna mqar novella waħda għal kull filgħaxija ta' kemm-il xitwa tiġi. Xħiħ magħkom ma kienx, :għax xewqa ikbar qatagħhielkom, Takom id-Dramm ta' Santa Katarina biex. jirnexxi fuq il-palk minn sena għal oħra bħalma rnexxa fil-ħsieb daqskemm fil-kelma. Lill-Professur ta' pajjiżkom hekk sirtu tafuh aħjar u iżjed tħabbibtu miegħu. ; jiżda tinsewx kif Dun Karm Sant sa jfissrilkom sewwa l-lejla, l-aqwa xogħol li ħallielna, mitqlu deheb, hi l-ġabra sħiħa tal-Kotba Mqaddsa maqlubin fil-Malti mill-ilsna li bihom inkitbu l-ewwel darba eluf ta' snin ilu. Il-Professur Savdon dam tletin sena fuq dan ix-xogħol: wieħed inqas tas-sengħa kien jieħu snin wisq itwal, Bħal dak l-istudjuż li darba qaleb fil-Grieg Ktieb l-Ekkleżjas- tiku miktub bil-Lhudi minn nannuh Ben Sira, Savdon, li qaleb fi lsienna mhux ktieb wieħed ta' l-Iskrittura imma tetlieta u sebgħin kollha kemm huma, jista' hu wkoll jistqarr quddiem kulħadd: 'Ma' tul dak iż-żmien ħlejt ħafna sahriet u għetf biex inwassal sat-tmiem dan il-ktieb u noħorġu għall-ġid tagħkom ilkoll.''Nies ta' dan il-ġawhra ta' raħal, ġieh kbir għali- kom u għal ulied uliedkom illi l-Bibbja bil-Malti twieldet iż-Żurrieq. Ftaħ- ru kemm tridu, għax-għandkom jedd tiftaħru, b'Savdon u l-Bibbja tiegħu. ' Ara taħsbu li ma' tul it-tletin sena li għaddew il-pinna tal-Prof. Sav- don xi darba rat ftit tal-mistrieħ. Hemm xort'oħra ta' kitba tiegħu, li ħat- na Maltin anqas biss qatt semgħu biha, għax għalkemm twieldet hawn dlonk sabet ruħha 'l bogħod minn Artna. Ġieh kbir għalina l-Maltin meta ħutna l-emigranti jagħmlu isem tajjeb għal Malta f'art bat- ranija, jHekk swiet ta' l-ogħla ġieh għal dia 'l-Omm li tatna isimha' il- kitba tiegħu ta' studju mill-aqwa li. dehret f'uħud miretivisti li iżejjnu l- kultura ta' l-Ewropa u ta' l-Amerka. 'P.P. Savdon' hi firma li l-qarrej Malti aktarx jafha biss taħt xi ittra li tidher xi kultant fil-'Leħen' jew fit-'Times', ingħidu aħna, issa biex l-imberkin ta' tfal ma jibqgħux iħażżu mal-ħitan, issa biex il-bejjiegħ tal-ħalib tal-Gvern jaqdi dmiru u jaqdi n-nies — il- menti f'waqthom ta' bniedem għaref li m'hux maqtugħ mid-dinja meta magħ- luq fl-istudju. : Stagħnew bil-kitba tiegħu ż-żewġ rivisti li joħorġu għall-kleru Malċi Be ġid Melita Tbeologica u Lucerna; fl-imgħoddi ismu kien jidher ukoll f'Il-Malti, f'Leħen il-Malti, fis-Sundial, u fix-Scientia, Hekk ilħaqna rajna kemm tas- sew kien minn dejjem għal qalbu kull tagħlim għoli fil-pajjiż; l-iżjed fi ħdan il-Knisja u l-Università. Xtaq dejjem elf ġid lill-Malti bħala lsien miktub u mitkellem. Lill-istudenti kollha — iżjed u iżjed, lill-qassisin ta' għada — mhux biss ħeġġiġhom jinxteħtu għal xogħol ta' tiftix, imma qabad u ħażżilhom hu t-triqat mnejn għandhom igħaddu biex xogħol bħal dan jieħu xejra ta' studju xjentifiku għoli. Sa hawn il-ħidma tiegħu li jaf biha, : tista' tgħid, kulħadd. Iżda, bħalma għedna, ħafna studjużi għorrief ta' barra ilhom żmien jaqraw artikoli ta' studju miktubin minn dan il-Professur Malti, u aħna l-Maltin — taqta' xi erbgħa bil-għadd — anqas biss nafu bi- homi Ingħid għalija, għaxqa tiegħi niftaħ rivista u nilmaħ ismu mniżżel ma' ta' nies kbar oħrajn li bħala kittieba llum jaf bihom ukoll min bil- kemm jagħraf A minn B fl-istudju ta' l-Iskrittura. Hekk, dan l-aħħar, f'ħar- ġa waħda ta' waħda mir-rivisti, dehru flimkien artikoli ta' Bea, Alfrink, Vaccari u Savdon — erbgħat iħbieb tal-qalb. Savdon tafu min hu; Vaccari, : ġiżwita xwejjaħ li darba għallem lilu; Alfrink u Bea, iż-żewġt iħbieb li X'ħerqa miegħu, daqsxejn ta' tifel, jistaqsi dwar zijuh li ma rahqatt, għax ilu żmien l-Awstraljal Hekk, naħseb jien, tixtiequ tisimgħu iżjed dwar l-artikoli ta' studju li l-Prof. Savdon għandu msifrin (biex ingħid hekk) u għadhom qatt ma ġew 'lura lejn pajjiżna. Kemm huma barra' X'siwi kbir. għandhom Tgħid, għad ikollna x-xorti narawhom jaslu fostna7 M' għedtilkomx ħażin, il-moħħ u l-pinna li għandu l-Professur Savdon ħadmu dejjem id f'id u ma jafux b'mistrieħ. Ma nsemmilkomx kemm laħaq kiteb u għallem, dwar it-tifsir ta' passi mill-Kotba Mqaddsa, fix-Scientia qabel il-gwerra u f'kull ħarġa tal-Melita Tbeologica minn tmiem il-gwerra 'l hawn, Insemmilkom biss — għax fuqhom qed nitkellmu — dawk l-istudji li dehrulu f'madwar għaxar rivisti li joħorġu barra minn Malta — l-Inghil- terra, l-Amerka, l-Italja, il-Belġju, u l-Olanda — rivisti li għandek issib- hom imxerżdin kullimkien, f'kull rokna tad-dinja.fejn hemm l-iċken ħjiel ta' studju għoli, fuq l-iskrivanija tal-biblisti u ta' l-Orjentalisti, sew Kat: toliċi, kemm Protestanti, kemm Lhud. Mill-1946 'il hawn, Monsinjur Sav: don kiteb bejn wieħed u ieħor żewġ studji fis-sena għal waħda jew oħra minn dawn il-għaxar rivisti ta' barra, Jarahom ftit min ma kiteb qatt jew min jikteb bla.ma jqis fuqiex u kif u fejn. : Għandi naħseb, qabel ma jibda jikteb, il-Professur Savdon kull darba jġib quddiem għajnejh f'idejn min sa tiġi l-kitba tiegħu, Niftakru f'hekk aħna wkoll bħal issa, u waħedna nintebħu bil-livell għoli ta' kulma jik- teb. Uħud minn dawk l-artikoli jkun qrahom hu stess fil-kungressi inter- nazzjonali li jmur għalihom fix-xhur tas-sajf, F'dawn il-laqgħat ma jaq- rax kull min irid: jinqraw biss l-istudji ta' min ikollu stedina sewwa sew għal hekk; ġieh kbir għal Savdon li mhux darba u tnejn waslitlu stedina bħal din, ġieh kbir għal Malta li Savdon laqa' dejjem l-istedina bla ma kellu għax jibża' jidher quddiem 300 ruħ ħabibhom l-għerf. iTgħidux li nħobb nilħaq salib in-nies, imma sirt naf li siefer xi tnax-il darba għal dawn il-kungressi ta' studju. Is-sena l-oħra ħa lili miegħu, u rajt b'għaj- nejja min huma ħbiebu: qabel kont naħseb li ħbiebu l-kotba biss, imma is- sa ntbaħt li jaf lil min kitibhom daqskemm jaf x'kitbu. Jaf sewwa lil Bea u. Albright, Driver u Cazelles, De Vaux u Rowlev, bħal kieku lkoll iż- Żurrieq joqogħdu u jiltaqa' magħhom kuljum. Nies bħal dawn jafu jinħabbu bejniethom; u bħalma juri ħerqa Monsinjur Savdon biex jaqra l-aħħar xogħ- lijiet.ta' sħabu, hekk jilqgħu huma wkoll kull artikolu ta' studju li jid- her b'ismu. ; Fuqhiex jitħaddet fil-kitba tiegħu, il-Professur Savdon7 Biblista ifisser wieħed mixħut b'ruħu u b'ġismu għall-istudju tal-problemi kollha li jqumu fit-tifsir ta' l-Iskrittura Mqaddsa; .u b'orjentalista nifhmu wieħed li jis- tudja fil-fond id-drawwiet qodma ta' l-artijiet tal-Lvant — ewlenija fosthom il-Palestina — flimkien ma' l-ilsna semin li dawk in-nies ta' żmenijiet imbiegħda kienu dari jħaddmu fil-kitba li waslet sa għandna illum. Il- Professur Savdon hu orjentalista daqskemm hu biblista, u nistgħu ngħidu li fiż-żewġ oqsma ta' studju għamel isem. Li ma kienx hekk, l-artikoli li kiteb ma kenux jissemmew — u jissemmew fil-ġid — fil-kitba ta' biblisti u orjentalisti kbar oħrajn, Xtaqt semmejthomkom wieħed wieħed, dawk l-ar- tikoli, u kontu ssiru tafu x'fihom u x'siwi għandhom. Issa mhux waqt, u l- iżjed għax ħafna nies jonqsilhom l-interess minflok jiżdied meta tidħlil- hom fl-irqaqat ta' ħwejjeġ li ma jmissux mill-qrib il-ħajja ta' kuljum. In- semmi biss li Savdon hu filologu metikoluż, u dan ifisser li l-hena tiegħu jgħarbel ġo moħħu xi kelma bil-Lhudi jew bil-Għarbi sa ma jirnexxilu ja- sal għat-tifsira li darba kellha imma ntilfet u li issa aktarx ikun hu li sabhielna mill-ġdid. L-irqaqat tal-grammatikaLhudija u (Griega mhux biss jaf bihom jew jafhom kollha; kiteb artikoli fuqhom, fejn xeħet kemmeil. xaqq dawl fuq irqaqat ta' verbi u fuq 'modi ta' espressjoni' fl-ilsien Lhudi, : Fil-qasam ta' l-istudji bibliċi, tassew spikkaw mhux ftit. x'uħud mill-arti- koli tiegħu, ingħidu aħna, dak li deher l-Amerka fl-1946 dwar in-natura u l-mottiv ta' xi sagrifiċċji .milli jissemmew fi Ktieb il-Levitku — qabel miegħu min dan l-aħħar stħarreġ għal rasu l-kwistjoni kollha f'teżi tal- lawrja ġo l-Istitut Bibliku. : Il-Kotba Mqaddsa tagħlim bla ebda żball insibu fihom, għax huma l-Kel- ma ta' Alla; imma (biex infisser ruħi f'epigramma) bħal kotba oħrajn li. għadda.ż-żmien minn fuqhom, ma waslux għandna mingħajr it-ttab ta' fuq- hom. B'dan nifhmu ngħidu li l-Bibbja għandha l-problemi tagħha, sew fil- għażla ta' din jew ta' dik il-kelma bħala tetest ġenwin, sew fil-mod ta' kif u meta nkiteb kull wieħed mill-Kotba Mqaddsa. Stħajjluha kobba mħabbla; imma tagħmlux bħal x'uħud u twaħħlu fl-istudjużi: waħħlu fiż-żmien, : jekk tħabblet;, l-istudjużi sehemhom hu li jaqbdu issa tarf issa ieħor bit- tama li sa fl-aħħar tinħall kollha. Dan l-aħħar, il-Professur Savdon sab tarf għalih, tarf ġdid. ;It-teorija tiegħu tibqa' magħrufa bħala li Sċroli Tbeorv. ;Aktarx li l-Kotba Mqaddsa, :iktar u iktar l-itwal fosthom, — in- għidu aħna, Isaija u Ġeremija — kull wieħed minnhom ma nkitebx f'nifs wieħed u lanqas fuq skroll wieħed, hekk kif jaħtieġli ħafna pitazzi biex Il-profeta jew kittieb ieħor imnebbah:minn Alla kien aktarx iżid hu stess ma' dak li jkun niżżel drabi oħrajn u ġie li kien ibid- del xi ħaġa wkoll, skond ma jitolbu ċeċirkostanzi, għax iż-żmien jitbiddel u d-drawwiet ukoll u l-predikazzjoni mhux dejjem għall-istess nies kienet. issir: ħaġa li nifhmuha lkoll, il-predikaturi tal-Missjoni l-Kbira li għand- kom fostkom bħal issa ma jgħidux l-istess ħaġa bl-istess mod ġol-Mellie- ħa, sfiż-Żurrieq, u ġo tas-Sliema. L-aqwa problemi li jinħallu bit-Teorija tal-Professur Savdon huma dawk ta' fejn, f'uħud mill-Kotba Mqaddsa, jid: her li mhux kollox baqa' ħaġa war'oħra kif tniżżel meta nkiteb. X'seta' ġara'7 Meta, ħafna snin wara, l-iskrollijiet inġabru flimkien biex issir kop- ja tagħhom fi ktieb wieħed, aktarx li min ġabarhom ma rnexxilux isib il- fil u, bla ma jaf, ma ikkupjax skroll wara.ieħor bl-ordni ta' kif inkitbu. : Isem Savdon jibqa' marbut għal dejjem ma' din it-Teorija tar-Rombli fil- qasam ta' studju li nsejħulu l-kritika letterarja tal-Kotba Mqaddsa, ; Dwar is-sehem li kellu hu fil-Kommentarju tal-Bibbja maħruġ mill-Kat- toliċi ta' l-Ingilterra fl-1953, insemmilkom biss li, għax ix-xogħol tiegħu ingħoġob, minflok Ktieb wieħed tawh sitta biex ifissirhomlhom, u m'humiex fost l-eħfef, jBarra minn hekk, taħsbux li xogħol ħafif tikteb kommentarju ta' ktieb ta' l-Iskrittura f'25,000 kelma biss, meta tħoss x'igħidlek ġo fik: 'Kif sa niġbor kollox f'inqas minn daqshekk datb'oħra/' Ħabat tajjeb li l- Professur Savdon nieqes minn ħaġa waħda — id-don tat-tpaċpiċ — u għal- hekk fil-kitba ma rnexxiex bil-ftit. ; f Hafna mill-Maltin ta' barra ma rawhiex darb'oħra l-Gżira tagħna. Ta' min tkun il-ħtija jekk dawk li sejjaħnielhom l-artikoli msefrin tal-Prof. ; Savdon ma jiġu qatt jarawna/ Il-Bibbja tiegħu, qabel xejn, għandha tinġa- bar fi ktieb wieħed; imma jixirqilhom hekk ukoll dawk l-artikoli ta' studju li semmejna. :Ġabra bħal din tkun l-isbaħ 'inċens u deheb' għal min, is- sena d-dieħla, jagħlaq tletin sena Professur ta' l-Iskrittur fl-Università ta' Malta. ; Għażiż Professur, kull meta naqraw il-Bibbja bil-Malti insiġ tiegħek u binenoti li tajtna fiha, jew meta niftħu l-Kommentarju ingliż fejn ktibtu int, jew xħin nixtarru l-aħħar artikolu li jkun deher b'ismek, dejjem xorta waħda toħroġ waħedha minn fommna l-istqartija li darba nstemgħet qrib Għemmaws: 'Ma kenitx qalbna mixgħula fina, hu u jkellimna fit-triq u jfiss- tilna l-Kotba (Mqaddsa)7' Naf tajjebli 'mhux bis-snin biss tinqies il-ħajja tagħna', imma 'l Alla nitolbu jisilfek iżjed, biex tibqa' taqla' mija fil-mija fil-qasam li l-Mulej tak taqdi magħna, Għal min hu bħalek biss u daqsek igħodd kliem ix-xwejjeħ Ben Sira: 'Kemm idum ħajj, ismu mweġġah aktar minn elf, - u wara li jistrieħ aktar jissemma. ': Savdon imut, imm' ismu jibqa', u tibqa' l-kitba tiegħu. : Fi lwien ta' l-għaġeb kienet tgħum is-sema Imdendla ġewwa l-baħħ; Herqana x-xemx satritba b'mitt elf demgħa Bi truf subgħajba twal. ; Il-jum, xurban b'inbid il-bena u l-għana, Beda triqtu mitluf f'żifna ġiżana, ; U għadda jtir fuq tal-ħolqien il-qtajja' — Nifs il-Qawwa li trodd, B'ħilitba ġġedded kull minfuħ bil-ħajja; U f'dil-firxa bla qies, Welied, f'dak l-għoli, fewġa kollha fwieħa U bagħatba tirgħa fuq l-art xierfa u xiħa ; U l-art ħaddnitba bħalma tross fuq qalbba Nabla għasel il-ward ; Għanniet il-fewġa sakemm ġiet imsallba Fuq l-għuda ta' l-għixien. ; Baqgħet tfaħħar, bħal siġra, 'l min żeragħba Li, għax riedha tixbbu, bagħat xbibietu magħha. ; 3.viii,56.: ġ 'KARMENU MALLIA