il-Koppla tal-Knisja ta' f'għeluq it-3800 sena m T. il-medda art li fuqha hu mifrux ir-raħal ta' Ħal Balzan, imdawwar minn Ħ'Attard, Ħal Lija, l-Iklin u Birkirkara, dari aktar mil-lum kienu jispikkaw il- kampnar u l-koppla tal-knisja parrokkjali. Fi tfuliti, fis- snin 50 u 60 tas-seklu li għadda, il-koppla tal-knisja, bħall-kampnar, kienet għadha tidher minn diversi nħawi tar-raħal mingħajr ma wieħed kien ikollu għalfejn jitla' fuq il-bejt biex jaraha. Illum l-istorja nbidlet: kull fejn titfa' ħarstek ma tarax ħlief bini tiela', xi drabi biex jieħu post bini ieħor li mank ilu tletin sena wieqaf, u għaldaqstant trid tasal sal-misraħ u l-erba' triqat ta' madwaru biex għajnejk jistrieħu fuq il-knisja parrokkjali, li tant hi għal qalb kull min jgħożż wirt Ħal Balzan. Din il-koppla, li bħal kuruna torbot u tgħaqqad flimkien in- navata prinċipali mal- kappelluni, billi l-knisja għandha l-għamla ta' salib Latin, din is-sena tagħlaq tliet mitt sena minn kemm ilha mibnija. Il-koppla tal-knisja parrokkjali, li din is-sena qegħdin infakkru għeluq it-300 sena mill-bini tagħha Il-bini tal-koppla Bħal ħafna knejjes ta' dik l-epoka, il-knisja ta' Ħal Balzan ħadet għadd ta' snin biex inbniet. Fit-tieni nofs tas-seklu 17 Ħal Balzan ma kienx ħlief raħal żgħir b'popolazzjoni ta' madwar 500 ruħ, u għaldaqstant ma kienx faċli għalihom li jtellgħu struttura ta' dak id-daqs mingħajr ħafna sagrifiċċji kbar. Il-knisja bdiet tinbena fl-1669 u tlestiet madwar tletin sena wara, fis- sena 1699. Dak iż-żmien kienet għadha mingħajr il- koppla u l-kampnar. Il-bini tal-koppla jaċċenna għalih l-ewwel darba l-Isqof David Cocco-Palmieri fil-viżta pastorali ta' l-20 ta' Settembru 1699 meta, fost ħwejjeġ oħra, jikteb li ''ser jibda l-bini tal-koppla.'' Meta l-istess Isqof reġa' żar il-knisja nhar l-20 ta' Mejju 1709, kważi għaxar snin wara, jgħid li l-koppla kienet għadha kemm tilestiet u li min-naħa ta' ġewwa kienet imżejna bi skultura li ddur mat-twieqi.'ż Mela nistgħu ngħidu li l-koppla nbniet bejn is-snin 1699 u 1709. F'dan il-kuntest jissemmew xi nies li għenu finanzjarjament biex il- koppla setgħet tinbena. Hekk, mill-kotba ta' l-introjti u l-eżiti tal-veneranda lampada nafu li l-prokuraturi tal- knisja Dun Salv Debono u Dun Ġużepp Frendo rċevew kontribuzzjonijiet għall-bini tal-koppla mingħand ' Arkivju Kurja Arċiveskovili, Viżta Pastorali David Cocco Palmieri, fol.251. Ikkwotat minn Mons. Dun Gwann Dimech, Ħal Balzan: Grajjietu sa l-1999 (Malta: Kunsill Lokali Balzan, 2004) p.81. Festa Marija Annunzjata 2007 Ħal Baizan mill-bini tagħha Cawnel Bezzina BL, M.Q., M.£d.Cauns (Buistol) Dun Gwann Dimech. jasal biex jikkonkludi li l-bini tal- koppla tlesta fil-bidu ta' Ġunju 1707. ''Dan nistgħu ngħiduh għaliex nafu li fil-5 ta' Gunju 1707, skond il-ktieb tal-kontijiet, inxtara l-ġir mingħand Gio Marija Muscat, u nġab b'xejn minn Mikiel Muscat, biex il-koppla tista' titkaħħal u titbajjad. L- għada nxtrat u nġiebet mill-Belt tavla tal-punent biex tintuża bħala pont għall-bajjada.'' Ix-xogħol tat-tikħil u t- tibjid tal-koppla tlesta fil-15 ta' Awissu ta' dik l-istess sena, u nhar it-28 ta' Awissu beda l-bini tal-lanterna. Kważi xahar wara, jiġifieri nhar it-22 ta' Settembru 1707, inġabet kwantità ta' deffun u ta' ġir biex jinksew u jitballtu l-iskutelli tas-soqfa kemm tal-koppla u kemm tal-lanterna, xogħol li jidher li sar f'qasir żmien. Dehra artistika tal-koppla, impinġija mhux 'to scale' (Ħajr lil Joseph Spiteri) Fl-istess żmien kien qed isir ix-xogħol tat-twieqi. Dawn inħadmu l-Belt minn mastrudaxxa jismu Giopatist. Inġabu Ħal Balzan nhar it-18 ta' Settembru 1707 minn Grezzju Muscat, it-tifel ta' Mikiel. Billi dak iż-żmien it- trasport ma kien xejn faċli, dawn it-twieqi ttieħdu fil- knisja għadhom mhux mgħaqqdin. Tlitt ijiem wara tħallset is-somma ta' tliet skudi u għaxar ħabbiet għal għaxar nofs-saratizzi ta' l-aħmar u għall-imsiemer tat-tmien tilari tat-twieqi l-kbar tal-koppla. It-twieqi tal- lanterna tqiegħdu f'posthom ġimgħa wara, fil-25 ta' Settembru. Jumejn wara tħallas il-kont ta' sebat artal fildiferru ta' Venezja li nxtraw mingħand Mastru Wenzu Grima bil-prezz ta' tliet tari kull ratal. 'Nhar id-29 ta' Settembru 1707, festa ta' San Mikiel Arkanġlu, tħallas il-kont tal-ħġieġ u l-istann taċ-ċomb u għat-tqegħid tagħhom, li laħħqu 48 biċċa kull tieqa, u wkoll għat- trasport tagħhom mill-Belt. Qamu disa' skudi, 16-il tari u 16-il ħabba. It-tilari tat-twieqi nżebgħu b'taħlita ta' bjankett, żejt u nugrufun.'5 Benefatturi li għenu f'dan ix-xogħol ma naqsux. Hekk, bejn it-8 ta' Settembru u l-21 ta' Diċembru 1707. il-prokuraturi tal-knisja rċevew kontribuzzjonijiet għat-twieqi tal- lanterna mingħand Dehra ta' l-iskutella $ tal-koppla minn barra. Jidhru tajjeb il-lanterna ta' balal bil-widnejn u l-piramidi fuqhom $ ta' fuq il-pilastri 4 Ibid. loc.cit. $ Arkivju Parrokkjali Parroċċa Ħal Balzan, Liber 8, p.35. Grezzju Psaila, Dun Ġużepp Frendo, il-kappillan Dun Marju Tonna, Gio Maria Zarb, Battista Hagius u n- nutar Gio Paolo Troisi.5 Jissemmew ukoll l-ornamenti tal-ġebel biex il-koppla tkompli tissebbaħ minn barra. Nhar it-28 ta' Settembru 1707 beda x-xogħol ta' l-inturnjar tat-tmien balal u l-piramidi ta' fuqhom għal fuq il-pilastri tal-koppla. Dawn tlestew u tqiegħdu f'posthom nhar it-23 ta' Ottubru, u biex jitqiegħdu ntużaw żewġ sigħan ġibs. Mill-kontijiet li ħallsu l-prokuraturi jidher li minbarra l- materjal u x-xogħol kienu jħallsu wkoll l-ikel u l-inbid għall-ħaddiema. Hekk, jikteb Dun Gwann Dimech, ''il- ġurnata ta' qabel it-tqegħid ta' l-ornamenti ta' fuq il- koppla nxtrat nofs kwarta nbid ta' Noto, fi Sqallija, li qamet ħames tari u ħames grani, u ħa għaxar ħabbiet min ġabha mingħand ta' l-inbid. Waqt li kien għaddej dan ix-xogħol kollu fuq il-koppla minn barra, inbdiet l-iskultura minn ġewwa. Nhar it-3 ta' Settembru 1707 kien hemm jaħdmu tliet skulturi. Ix-xogħol ta' l-iskultura beda bl-ornamenti ta' madwar it-twieqi u tkompla bit-tmien pilastri u l-karjatidi li jerfgħu l-kapitelli, kif se naraw. Dawn jirrendu 'l din il-koppla unika f'Malta, u għandu raġun Dun Ġwann Dimech jikkummenta li l-koppla 'tiġbdek bi ġmielha u hija għaxqa għal kull min iħares lejha. '$ Festa Marija Annunzjata 2007 Id-dijametru tal-koppla huwa 8.6 metri. Il-koppla ta' Ħal Balzan, flimkien mal-kampnar, toffri kuntrast mas-sempliċità tal-binja tal-knisja. Billi ċ-ċinta tal-knisja taqta' għad-dritt u m'għandhiex opramorta, il-koppla tidher ixxuxxata u titgawda kollha. It-tanbur ottagonali huwa mirfud minn tmien pilastri b'żewġ kantunieri ta' ordni Joniku, li fuqhom l- entablatura ma tibqax għaddejja dritta iżda tinkiser u toħroġ 'il barra fuq kull pilastru. It-twieqi, li fuq ġewwa huma rettangolari, minn barra jispiċċaw għat-tond b'arkitrav sempliċi mad-dawra ta' fuq. Kif diġà ssemma, fuq il- pilastri nsibu tmien balal tondi bi tliet widnejn u b'piramida kull waħda, li jservu ta' ornament delikat. L-iskutella tal-koppla tagħlaq b'lanterna ta' qisien proporzjonati ħafna, b'mensoli eleganti, u b'salib imqiegħed fuq ornament minqux b'ċertu dettall. Mhux ta' b'xejn li l- kritiku ta' l-arti l-Kav. li L- Dehra mill-qrib tal-koppla li turi l-karatteristiċi arkitettoniċi l-Professur Quentin Hughes, filwaqt li jirreferi għall-istess Aspetti arkitettoniċi tal-koppla Jidher li l-koppla tal-knisja ta' Ħal Balzan tirrappreżenta fażi transizzjonali fl-evoluzzjoni tal-koppla Maltija, bejn il-koppli baxxi li ġew qabilha, bħal ta' Ħ'Attard u n-Naxxar, xogħol Tumas Dingli, u dawk aktar dinamiċi ta' l-epoka barokka ddisinjati minn Lorenzo Gafà. Meta nqabblu l-istruttura tal-koppla ta' Ħal Balzan ma' dawk li nbnew qabilha, jispikka l-għoli tat-tanbur li allura jirrendiha ħafna aktar eleganti, kemm minn barra u aktar u aktar minn ġewwa, u wkoll il-kobor tat-twieqi. Id-dimensjonijiet tagħha À juru biċ-ċar dan li qed 1 ngħidu. Hekk, l-għoli tal- (l-V koppla minn ġewwa, mill- ħ gwarniċun ta' l-entablatura i 'l- fuq mil-lunetti sa l- għeluq tal-lanterna, huwa 13.3 metri. Dawn jinqasmu hekk: it-tanbur huwa għoli I i 5 metri, l-għoli ta' l-iskutella minie 04 huwa 4.3 metri, filwaqt li l-0 SSo710000h me Grossings lanterna hija għolja 4 metri. mill-pilastri maġġuri (fuq) u) pjanta tal-bażi ottagonali tal- (Ħajr lil Joseph Spiteri) 9- Nirringrazzja lis-Sur Joseph Spiteri talli għaddieli d-disinji u l-qisien tal-koppla, frott ir-riċerka tiegħu għad-Diploma fl-Arkitettura Barokka. Ara Joseph Spiteri, 'The Development of the Maltese Masonrv Dome towards the Baroque Age,' long essav ippreżentat fl-Istitut Internazzjonali għall-Istudji Barokki, L-Università ta' Malta, 2004. tagħha: il-pilastri bil-kapitelli ta' artiklu ta' Vincenzo Bonello, isejħilha 'the fine dome of Balzan church. Il-koppla minn ġewwa għandha diversi aspetti li jolqtu l-għajn. Kif għajnejk jimirħu 'l fuq mill-erba' lunetti li jistrieħu fuq il-pilastri maġġuri, tolqtok l- entablatura, bl-arkitrav, il-friż, u l-gwarniċun skolpiti kollha. Fuqha jistrieħ it-tanbur ċilindriku, maqsum bi tmien pilastri/kolonni ta' ordni Joniku li, flimkien mat- twieqi, jistrieħu ftuq bażi, donnha sekond'ordni, li titla' minn fuq il-gwarniċun. L-oriġinalità u l-ġmiel ta' din il-koppla ġejjin mill-fatt li l-kapitelli huma miżmumin minn tmien figuri, uħud maskili u oħrajn femminili, ta' etajiet differenti, skolpiti mill-qadd 'il fuq. Dawn għandhom pożizzjonijiet differenti, u qed jerfgħu fuq daharhom, min b'id waħda min biż-żewġ idejn, il-parti ta' fuq tal-kolonna li tispiċċa b'kapitell Joniku. Dawn il-figuri jissejħu karjatidi.'2 Fuq il-gwarniċa u madwar it-twieqi tal-koppla huwa ornamentat b'motivi barokki ta' arzell u friegħi tal-palm, puttini u anġli jżommu girlandi ta' weraq u ward. ''L-iskultura u l-karjatidi jirrendu l-koppla iżjed sinjorili u maestuża, barra milli hija wkoll artistikament perfetta u arkitettonikament eżatta. ''S L-entablatura tinkiser u toħroġ 'il barra mhux biss fuq il-pilastri imma saħansitra fuq kull 12 Il-'karjatidi' huma figuri femminili li kienu jservu ta' kolonni jew pilastri fit-tempji tal-Greċja tal-qedem. X'aktarx li l-aktar eżempju tipiku fejn naraw l-użu tal-karjatidi huwa l-Erechtheum ta' Ateni. Dan it-tempju fuq l-Akropoli huwa wieħed mill-kapolavuri ta' l-arkitettura Griega, u nbena bejn is-snin 421 u 405 Q.K. Għalkemm, biex inkunu eżatti, meta l-figuri jkunu maskili dawn jissejħu 'atlanti' jew 'telamoni', il-kelma 'karjatidi' maż-żmien bdiet tintuża b'mod ġenerali għall-figuri taż-żewġ sessi. 13 Dimech, op.cit., p.84. ġ ikompli f'paġna 8 ordni Joniku, l-entablatura, u l-arkitrav ta' fuq it-twieqi ikompli minn paġna 7 waħda mit-tmien twieqi, biex hekk tingħata ċerta eleganza ġeometrika lill-koppla. Minn fuq il-gwarniċ tat-tanbur jitilgħu tmien kustilji rqaq f'għamla ta' pilastri li jaqsmu l-iskutella tal-koppla fi tmien flieli. Dawn il-pilastri pjuttost lixxi jispiċċaw b'kapitell ta' ordni Kompost, u fuqhom jistrieħ iċ-ċirku tal-lanterna. Għalkemm Dun Ġwann Dimech donnu jissuġġerixxi li l-użu tal-karjatidi jista' jitfa' dawl fuq min seta' ddisinja din il-koppla, irid jingħad li l-arkitett tagħha għadu sal-lum mhux magħruf.' Il-pittura tal-koppla Żvilupp ieħor fl-istorja tal-koppla kien il-proġett tal- pittura. Dan sar fl-aħħar snin tas-seklu 19, u l-pittur li ntgħażel għal dan ix-xogħol ma kien ħadd għajr il- pittur magħruf Malti Giuseppe Cali (1846-1930). Cali kien diġà wera l-ħila tiegħu f'diversi knejjes oħra, u anke fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Balzan kien pitter il-kwadru sabiħ tal-Madonna tar-Rużarju fl-1892.5 Issa kellu quddiemu l-isfida tal-koppla, maqsuma kif inhi fi tmien flieli. Is-suġġett li kellu jittratta kien 'Id- Doni ta' l-Ispirtu s-Santu', suġġett marbut ħafna mat- titular tal-parroċċa. Is-sehem ta' l-Ispirtu s-Santu fil- misterju ta' l-Inkarnazzjoni joħroġ ċar minn kliem l- Anġlu Gabriel lil Marija kif insibuh fl-Evanġelju ta' San Luqa, u li jinsab minqux fuq il-friż tal-knisja: 'L-Ispirtu s-Santu jiġi fuqek, u l-qawwa tal-Għoli tixħet id-dell tagħha fuqek; u għalhekk dak li jitwieled minnek ikun qaddis u jkun jissejjaħ Bin Alla l-Għoli' (Luqa 1: 35). Dawn: il-kelmiet Mro Dr Paolo Nani immortalizzahom fin-noti melodjużi ta' l-antifona tiegħu Spiritus Sanctus li kkompona fl-1875 għall-festa tal- Lunzjata. '$ Dehra tal-koppla inn ġewwa li turi Doni ta' l-Ispiirtu Santu, xogħol Hawn Dun Ġwann Dimech jikkwota minn ittra li kien kiteb il-Kan. Dun Spir Sammut dwar il-koppla ta' Ħal Balzan. Dun Spir, bin is- sengħa ta' l-iskultura u skultur huwa nnifsu, jgħid li '… l-koppla tagħna hija iżjed 'sinjorili u maestuża għax hija artistikament perfetta u arkitettonikament eżatta. Artistikament perfetta għaliex ma hemm xejn kontra l-arti u ma fiha xejn li joffendi l-għajn għax il-forma tagħha tirrendiha żvelta u ħajja. Arkitettonikament eżatta għaliex fl-ordni arkitettoniku hija t-tielet waħda, jiġifieri ordni 'ionico antico'. Għidt eżatta għaliex l-ordni huwa komplit, fil-pilastri ottagonali tagħha skond il-modulu, jiġifieri ibda miz-zokklatura, vaża, fusto, kapitell, arkitrav, friż u gwarniċun li fuqha tikkonkludi l- ordni bil-gastri sbieħ li jkomplu jornaw u jagħtu iżjed ħajja artistika lill-koppla.' (Ħal Balzan Nru 26, Novembru/Diċembru 1975, p.3). 4 Dun Gwann Dimech (op.cit., p.81) jissuġġerixxi li l-arkitett seta' kien Giovanni Barbara billi huwa jimxi fuq Quentin Hughes, li kien attribwixxa s-Seminarju ta' l-Imdina, illum il-Mużew tal-Katidral, lil dan l-arkitett (Hughes, op.cit., p.181). billi l-karjatidi li naraw fil-koppla ta' Ħal Balzan jixbhu ħafna liż-żewġ atlanti (jew karjatidi) fil-faċċata ta' dan il-bini fuq kull naħa tal-bieb prinċipali qed iżommu l-gallarija. Festa Marija Annunzjata 2007 Cali żvolġa t-tema tad-Doni ta' l-Ispirtu s-Santu fit- tmien taqsimiet tal-koppla billi fil-felli tan-nofs, li jiġi fuq l-artal maġġur, huwa pitter l-Ispirtu s-Santu taħt forma ta' ħamiema bajda tittajjar, imdawwar b'ċirku ta' anġli żgħar u puttini, u taħtu urna li minnha ħiereġ id-dawl ta' l-imħabba. Din is-sħaba ta' dawl, imnissla min-nar ta' l-urna mistika, tibqa' tirradja u tinfirex fis- seba' taqsimiet l-oħra, biex hekk il-koppla tingħata ċerta unità minkejja t-tmien pilastri rqaq li jifirdu taqsima minn oħra. F'dawn is-seba' taqsimiet naraw impittra seba' serafini, li jirrappreżentaw id-doni ta' l- Ispirtu s-Santu, jiġifieri l-Għerf, il-Fehma, il-Kunsill, il-Qawwa, ix-Xjenza, il-Pjetà, u l- Biża' t'Alla, u madwarhom qtajja' ta' anġli żgħar jittajru fil-beraħ u joħolqu dehra ta' moviment ferrieħi. — 'Il- ġmiel ta' dawn il-figuri ta' l-Anġli, bil-ħlewwa ta' l-uċuħ, bil-poża u d drappijiet li għandhom fuqhom, jikteb Rafel Bonnici Call, 'jagħtuna dehra tassew sabiħa, aktarx l-isbaħ interpretazzjoni pittorika tad-Doni ta' l-Ispirtu s-Santu li tana Cali fil-knejjes tagħna.''8 Il-pittura tal-koppla tlestiet f'Marzu 1894 għall-festa titulari tal-Lunzjata. Mill-kummenti u l-apprezzamenti tal-kritiċi li dehru fl-istampa lokali ta' dik il-ħabta, jidher li l-pittura ntlaqgħet tajjeb ħafna. Huwa jissokta jgħid li dik is-sena l-festa tal-Lunzjata kellha ssir b'pompa mhux tas-soltu, ''e gli egregi Maestri Nani si coopereranno colle loro belle melodie a rendere Iżda din l-attribuzzjoni lil Giovanni Barbara llum hija miċħuda mill- istudjużi moderni. Jista' jkun li l-arkitett tas-Seminarju ta' l-Imdina lanqas biss ma kien Malti. L 18 (Kav.) Rafel Bonnici Cali, 'Ħal Balzan u l-Pittur Gużċ Cali', Ħal Balzan Nru 52, Lulju/Settembru 1980, pp.4-5. Ta' min isemmi li l-koppla ta' Ħal Balzan kienet waħda mill-koppli riprodotti fil-kalendarju tal-Bank of Valletta għas-sena 2002. Fl-aħħarnett, il-korrispondent jikkonkludi billi jifraħ lill-pittur bravu, lill-kappillan Dun Ġwann Sarreo għall-ħeġġa u t-tħabrik tiegħu biex tissebbaħ id-dar ta' Alla, u lill-konti Manduca għall-ġenerożità u l-interess bla heda li dejjem wera f'din il-knisja. Mal-medda tas-snin … Tul dawn it-tliet mitt sena li ilha wieqfa, għalkemm il- koppla ġarrbet ħsarat u sarulha tiswijiet, għall-grazzja t'Alla qatt ma kien hemm ħsarat serji jew tiġrif, u għaldaqstant nistgħu ngħidu li l-koppla li naraw illum għadha dik li ħallewlna missirijietna. Fost il-ħsarat li jissemmew, nafu li xahrejn biss wara t-tqegħid tat- twieqi, nhar is-27 ta' Novembru 1707, kellhom jerġgħu jiġu mill-Belt il-mastrudaxxa u tal-ħġieġ biex jaraw sewwa għaliex kienu nkisru erba' ħġiġiet minn tieqa tal-koppla. Dawn bidlu l-ħġieġ u qiegħdu ċomb ġdid fejn kien meħtieġ. Nafu wkoll li fl-10 ta' Jannar 1712, f'Marzu 1717, f'Diċembru 1718 u f'Awissu 1721 tħallsu kontijiet għax-xiri ta' ħġieġ għat-twieqi tal-koppla u tal- lanterna. Fl-1808 tempesta qalila kissret waħda mit-twieqi tal- koppla u farrket għal kollox tliet twieqi tal-lanterna. It-tieqa tal-koppla kellha ssir mill-ġdid, u bejn injam, ħġieġ u xogħol tħallset is-somma ta' 35 skud. It-tliet twieqi tal-lanterna kellhom jingħalqu bl-injam sakemm issewwew. Esposta kif inhi għall-elementi tan-natura, il-lanterna kellha ssirilha tiswija tajba f'Diċembru 1845. Maż-żmien is-salib ta' fuq il-lanterna. kellu jinbidel ukoll. Is-salib il-ġdid tal-ġebel qam 12-il xelin u qiegħdu mingħajr ħlas l-imgħallem Piju Ebejer nhar it-22 ta' April 1920. Fil-bidu tas-snin 50 tas-seklu l-ieħor, tul il- parrokat ta' Dun Gużepp Minuti (1950-1954), il-lanterna tal-koppla sarulha xi tiswijiet min-naħa ta' ġewwa. Dawn saru minn Speditu Cutajar, megħjun minn Valent Chetcuti, is-sagristan tal-knisja.2' Aktar qrib lejn żmienna ġie deċiż li l-lanterna tal-koppla tinbidel kważi għal kollox, l-aktar minħabba xi konsenturi li tfaċċaw. Ix-xogħol sar bejn is-17 ta' Settembru u l-1 ta' Novembru 1987 fi żmien il-kappillan Dun Tarċisju Delicata, illum monsinjur. Il-lavur u x-xogħol tal-ġebla nħadem kollu wara l-knisja, imbagħad kien jittella' fuq il-koppla kemm jitqiegħed f'postu. Ix-xogħol kollu, ta' preċiżjoni u ta' periklu fl-istess ħin, sar mill-imgħallem Ganni Camilleri li joqgħod Ħal Balzan, bniedem imħarreġ sewwa fis-sengħa tal-bini, megħjun minn oħrajn li taw sehemhom fil-ħin tal-mistrieħ tagħhom. F'dan ix- xogħol kien ikkonsultat il-perit Italo Raniolo. Minkejja li ħafna mix-xogħol sar b'xejn, intefqet is-somma ta' Lm 2203. Kien f'dan iż-żmien ukoll li sar ir-restawr tal- koppla minn ġewwa. Ġiet irrestawrata l-pittura ta' Cali, Festa Marija Annunzjata 2007 Il-lanterna tal-koppla, li l-parti ta' fuq tagħha kellha tinbidel u tinbena mill- ġdid għoxrin sena ilu, fl-1987 xogħol li sewa Lm 2400, u ntefqu wkoll Lm 200 f'żebgħa u folji tad-deheb għall-induratura.2 Illum, meta nħarsu lejn din il-koppla ħelwa, ma jistgħux ma jgħaddulniex xi ħsibijiet f'għeluq dan it-tielet ċentinarju tagħha. Il- Balzanin li bnewha mietu u ntesew, bħalma mietu wkoll uliedhom u wlied uliedhom. Iżda l-koppla għadha hemm, xhud ta' bosta ġrajjiet li' għaddew minnhom ir-raħal tagħna u gżiritna. Min jaf, li kellha l-koppla titkellem, kemm-il ġrajja għandha x'tirrakkuntalnal Min jaf kemm-il magħmudija ta' tarbija rat għad- dell tagħha, kemm-il koppja rat jiċċelebraw iż-żwieġ tagħhom, min jaf kemm għeżież rat jingħataw l-aħħar tislima qabel id-difna, min jaf kemm rat Balzanin jibku u jitfarrġu quddiem il-preżenza ħajja ta' Ġesu fit-tabernaklul. Il- preżenza siekta ta' din l-istruttura, maħduma mill-ġebla Maltija, li mal-medda tas-snin ħadet il-lewn li tawha l-elementi tan-natura u x-xemx sħuna tal-Mediterran, hija ta' wens għalina l-Balzanin kull meta nħarsu lejha, tgħasses fuq il-bjut u tindokra d-djar u l-ġonna ta' raħal twelidna. L-istess korrispondent, li ffirma 'S.', irriproduċa din l-istess kitba tiegħu, intitolata 'Pittura Sacra', fil-gazzetti Il Portafoglio Maltese tal- Ħamis, 29 ta' Marzu 1894, p.2, Il Risorgimento tas-Sibt, 31 ta' Marzu 1894, p.2, u L'Ordine tat-Tlieta, 3 ta' April 1894, p.3. Il-konti Manduca msemmi f'din il-kitba huwa l-konti Francesco Manduca Piscopo Macedonia (1851-1916), missier il-konti Bernardo (1891-1971) li ħafna minna għadna niftakruh. 79 Arkivju Parrokkjali Parroċċa Ħal Balzan, Liber 48, 26, 29. 2: Ħajr lil Valent Chetcuti ta' din l-informazzjoni li tani.