ta' Loretu fil-Gudja Id-devozzjoni lejn Sidtna Marija f'pajjiżna tiżboq lil devozzjonijiet lejn qaddisin oħra. Dan jixhduh kemm in-numru sabiħ ta' parroċċi ddedikati lil xi titlu Marjan, kif ukoll dediki ta' kappelli u knejjes żgħar li hawn mxerrdin ma' kull rokna ta' pajjiżna. l- Fdan l-artiklu sejrin nitkellmu fuq l knisja oħra Marjana, dik tal-Madonna ta' Loretu li tinsab fil-Gudja. Il-Kavallier Morines u l-knisja ta' Loretu Skont ma jingħad, l-ewwel knisja mibnija fil- Gudja saret b'wegħda mill-Kavallier tal-Ordni ta' San Ġwann u Prijur ta' Auvergne, Fra Imberto de Molines. Jidher li l-wegħda kienet saret għax dan il-kavallier distint kellu f'idejh il-kmand tal-Gudja, jew Bir Miftuħ kif kien magħruf dak iż-żmien, u f'dawn l-inħawi saret taqtigħa ħarxa kontra t-Torok, li kienu spiss iħebbu għall-gżejjer Maltin. Wara r-rebħa li kiseb Morines bena knisja votiva lil Sidtna Marija ta' Loretu, li llum isservi bħala sagristija għall-knisja attwali. Ħa ħsieb ukoll li jipprovdi dik l-knisja bl-armar kollu meħtieġ. Dan seħħ fl-1548, jiġifieri fi żmien bejn wieħed u ieħor bejn id-data tal-wasla tal-Kavallieri ta' San Ġwann f'Malta u l-Assedju l-Kbir. Jingħad ukoll li wara din il-knisja kien hemm żewġ ibraġġ kbar tal-ġebel li kienu jgħattu l-iġsma tat-Torok li mietu f'din il-battalja. Bħala. ringrazzjament lill-Madonna hu kkummissjona kwadru li ma nafux min pittru. Dan il-kwadru, b'forma t'arkata Normanna, hu xogħol maħdum fuq l-injam. F'dan il-kwadru naraw 'il Madonna bil-Bambin jistrieħu fuq is-Santwarju ta' Loretu u fuq rasha tidher kuruna miżmuma minn żewġ anġli. Fuq il-lemin tagħha jidher San Ġwann il-Battista li huwa wkoll il-qaddis patrun tal-Kavallieri ta' San Ġwann u l-Kavallier Fra Il-Knisja tal-Madonna Illum wieħed għadu jista' jammira dan il-kwadru ') fis-sagristija ta' din il-knisja. Jidher li minn meta nbniet din il- knisja ħelwa kibret il-qima lejha. Kienu bdew jiġu jżuruha ħafna nies, fosthom għadd kbir ta' kavallieri. Kienu jsiru ħafna pellegrinaġġi nhar - ta' Sibt wara nofsinhar. Biex dawn il-pellegrini jkollhom fejn jistkennu, il-prokuratur ta' din il-knisja Luqa Vella bena żewġ loġoġ li għadhom hemm sal-lum. Dan tikkonfermah lapida li hemm bl-isem ta' Luqa Vella u li ġġib id-data tat-2 ta' Lulju tal-1550. Instabet ukoll parċmina li ssemmi d-devozzjoni li kellhom il-kavallieri lejn din il-knisja. Il-pesta u t-tkabbir tal-knisja ta' Loretu Fl-1676, il-gżejjer Maltin għaddew mill-flaġell tal-pesta. Din il-passa tal-pesta, li għalkemm ma kinitx qerrieda daqs dik tal-1592, ġarret magħha 11,000 persuna. In-nies tal-Gudja għamlu wegħda mal-Madonna ta' Loretu li jekk ir-raħal ma jsotrix wisq minn din il-pesta, tiġi mkabbra din l-knisja. Wara li spiċċat il-pesta hekk sar bħala radd ta' ħajr, it-28 Edizzjoni u l-knisja tkabbret. Dan jixhed ukoll id-devozzjoni li kien hemm f'dawk iż-żminijiet lejn il-Madonna taħt it-titlu ta' Loretu. Il-bini ta' din il-knisja kien sar bit-tħabrik tal-kappillan tal-parroċċa tal-Gudja Dun Vinċenz Grixti u jidher li din kienet mibnija wara s-sena 1679. Il-Gran Mastri Nikola Cottoner, Gregorio Caraffa kif ukoll Katerina Calleja l-armla ta' Valerio Calleja, ħallsu l-parti l-kbira tal-ispejjeż involuti fil-bini tagħha. Deskrizzjoni tal-Knisja Din il-knisja għandha faċċata mill-isbaħ u eleganti ħafna. Fuq il-bieb prinċipali hemm tieqa li flimkien ma' oħrajn li hemm fil-ġnub jgħinu biex idawlu kemm jista' jkun il-knisja. Aktar 'il fuq mit-tieqa tal-faċċata nsibu kampnar b'salib fuqu u qanpiena żgħira. Fuq kull naħa tal-kampnar insibu żewġ fjammi tal-ġebel. Pjanta li ġġib id-data tal-1 ta' Dicembru tal-1923 turi li kien hemm il-ħsieb li l-kampnar magħruf ta' William Baker li nsibu mal- knisja parrokkjali, jinħatt u jinbena mill-ġdid fuq il-faċċata ta' din il-knisja. F'din il-knisja nsibu żewġ altari. L-altar maġġur hu mibni bl-irħam u hu ddedikat lill-Madonna ta' Loretu. L-ieħor huwa ddedikat lill-viżitazzjoni tal- Madonna lil Santa Eliżabetta. Il-kwadru titulari li naraw illum huwa sabiħ ħafna u huwa ddedikat lill- Madonna ta' Loretu. Dan juri 'l Madonna fuq is- sħab imdawra bl-anġli u fil-ġnub t'isfel jidhru San Ġwann il-Battista, Santa Katerina u qaddisa soru (x'aktarx Santa Rita jew Santa Monika). Ħwejjeġ ta' devozzjoni marbuta ma' din il-knisja Ta' min isemmi ħwejjeġ ta' devozzjoni bikrin li nstabu f'din il-knisja fosthom platt taċ-ċeramika antika tal-isqof Tommaso Gargallo, kifukoll statwa tal-Madonna bil-Bambin maħduma fl-alabastru. L-esperti jgħidu li din l-istatwa hi tas-seklu 16, meta nbniet din il-knisja, u x'aktarx kienet għotja tal-Kaptan Warsbergh, li f'idejh kellu il-milizja ta' Bir Miftuħ. Din l-istatwa li hija magħrufa bħala l-Madonna ta' Trapani u hija xogħol ta' mgħallem Sqalli. Skont ma huwa magħruf mit-tradizzjoni, din l-istatwa għamlet żmien mitlufa, iżda kienet instabet fil-bidu tas-seklu għoxrin f'bir viċin din il-knisja. Jintqal ukoll li din kienet miżmuma f'dan il-bir biex tinħeles mis-serq tal-ħallelin. Fil- pedistall, li jista' jkun li huwa magħmul minn irħam Għawdxi, tidher parti mill-kitba li tgħid 'E. H. Warsbergh…… Capitan di Birm' (għal Birmiftuħ), u 'Anno 35', x'aktarx għas-sena 1535. it-28 Edizzjoni Minħabba l-valur artistiku ta' din l-istatwa ġiet esebita fil-Wirja tal-Arti Marjana fl-okkażjoni tad-Disa' Kungress Marjoloġiku u s-Sittax-il Kungress Marjan Internazzjonali li nżamm f'Malta f'Settembru tal-1983. Il-knisja u t-tkabbir tal-mitjar ta' Malta Minkejja li din il-Knisja ħelsitha mill-mijjiet ta' bombi li ntefgħu mill-għadu fil-gwerra, il-knisja kienet ser titwaqqa' minna l-Maltin stess biex tagħmel spazju għat-tkabbir tal-ajruport. Kienet tkun ħasra kbira li kieku ġara hekk, iżda intervent f'waqtu u kollettiv mill-Arċisqof ta' Malta Mikiel Gonzi, l-Isqof Gerada u l-Kapillan tal-Gudja, il- Kanonku Dun Vincent Balzan, din il-ġawrha ta' knisja ġiet providenzjalment salvata biex ikomplu jgawduha wkoll dawk li ġejjin warajna. Ta' min isemmi li Monsinjur Mikiel Gonzi kien ta' spiss imur iżur din il-knisja. Fit-trejqa li twassal għal din il-knisja hemm niċċa tal-Madonna ta' Loretu li qabel kienet tinsab fuq in-naħa l-oħra qrib il-knisja. Ukoll minħabba l-proġett tal-ajruport, in-niċċa kienet inħattet ġebla ġebla biex imbagħad reġgħet inbniet mill-ġdid bl- istess ġebel antik fejn hija Ilum. Din in-niċċa ġġib id-data tal-1763. Ghal iktar informazzjoni fuq kappelli u knejjes żgħar żur is-sit www.kappellimaltin.com