Purċissjonijiet, Festi u Statwi Kitba ta' Salvu Mifsud Illum ngħidu għandhom il-festa iżda ftit naħsbu li l-festa dari kienu primarjament il-purċissjoni biss. Bażikament hemm tliet tipi ta' purċissjoni: Il-purċissjoni votiva, dik rogozzjonali u d- devozzjonali. Il-purċissjoni votiva kienet ringrazzjament għal xi wegħda jew grazzja maqlugħa mingħand Alla. Hekk insibu l-purċissjoni ta' San Girgor li kienet titlaq mill-Imdina għaż-Żejtun. Fil- purċissjoni rogozzjonali kien isir it-talb lil Alla biex jaqlgħalhom xi grazzja ngħidu aħna jbiegħed xi marda, għax-xita u l-bqija. Fl-aħħar insibu l-purċissjonijiet devozzjonali li kif juri isimhom huma purċissjonijiet ta' devozzjoni lejn xi qaddis. Il-purċissjonijiet li jitolbu xi grazzja billi min-natura tagħhom huma li jitolbu ġieli kienu joħorġu diversi drabi matul is-sena iżda l-purċissjonijiet devozzjonali kien l-aktar popolari. Kienu jsiru b'qima kbira lejn Alla jew lejn il-Madonna. Interessanti li barra minn ta' Korpus l-akbar purċissjonijiet devozzjonali kienu jsiru ad unur il-Madonna tar-Rużarju u d-Duluri. Fil-fatt dawn il-purċissjonijiet kienu bdew qabel dawk titulari. Għalkemm qatt ma kienu t-titulari ta' xi parroċċa barra d-Duluri ta' San Pawl il-Baħar, li kienet saret hekk ħabta tal-bidu tas-seklu XX. F'xi parroċċa qadima bħal tagħna, il-Gudja, 'Tar-Rużarju' għalkemm għadha meqjusa bħala festa devozzjonali għall-aħħar żviluppat f'waħda ta' sollennità esterna qawwija wkoll grazzi għall- fratellanza, il-każin u l-partit qawwi tagħha. Mela l-festi esterni kif nafuhom illum damu ħafna ma qabdu f'Malta għalkemm ir-rabta mal- qaddis ġejja mill-qedem. Ma rridux ninsew li l-poplu tagħna fil-biċċa l-kbira tiegħu kien poplu fqir u l-ftit li kien ikollu kien jara kif se jġebbdu biex b'għaqal kbbir jgħajjex lill-familja. U n- nuqqas ta' briju fil-festi dak li juri — stat ta' faqar. U hekk f'qagħdiet soċjali ta' tbatija l-festi bilfors kollhom jibqgħu biss devozzjonali. Kien żmien meta lanqas id-dawl elettriku ma kien għadu wasal Malta u meta wasal dam biex tqassam fuq is-sistemi li għandna llum. Għall-mixegħla kienu jintramaw tazzi biż-żejt li kienu jiddendlu mal-faċċata tal-knisja. Fil-fatt mal-faċċata tal-knisja qaluli li għadhom jidhru xi wħud minn dawn l-imsiemer qodma. Maż-żmien il-qagħda soċjali bdiet tmur għall-aħjar u l-bidu tal-każini u l-baned beda joħloq u jkabbar il-festi esterni. Illum dawn il-festi esterni qed ikunu imfittxa aktar minn dawk interni ta' ġewwa l-knisja. Ir- raġunijiet huma ħafna u varji. Fost il-ħafna jissemmew in-nuqqas ta' fidi, il-firxa ta' riti ta' oriġini pagana u l-bqija. Il-fatt hu li l-festi esterni huma l-mutur tal-kummerċ bla qies li jsir fil- jiem tal-festa. In-nar, il-baned, l-ikel, it-trasport — dawn huma kollha interdipendenti mill-festi esterni. Il-Gvern hu konxju minn dan il-fatt u ma tmurx festa li ma tarax ċorom sħaħ ta' turisti mexjin wara xulxin b'ubbidjenza rigoruża mxennqa għal dak li se toffrilhom il-festa Maltija. Id-dnub għax dak li hu reliġjuż aktar sejjer għan-niżla. Il-fratelli jilbsu għax bilfors fil-purċissjoni tal- festa — standard, salib u żewġ lanterni u xi żewġt itfal li ma nafx minn fejn sabulhom biċċa konfratija safra biż-żmien u tefgħuhielhom fuqhom u t-triq kollha sejrin jilagħbu b'xi biċċa xemgħa maqsuma f'xi tliet biċċiet. Mur ara l-purċissjoni ta' Santa Katarina jew tal-Karmnu fiż-Żurrieq. Hekk għandhom isiru l-affarijiet u għal dak kif għandhom imorru l-affarijiet ftit iħabbtuha magħhom. Il-popolarità tal-festi esterni kellha tbiddel il-metodu nnifsu ta' dawn il-festi. Hekk per eżempju l-festi tax-xitwa dawruhom għas-sajf biex jirnexxu aktar. Hekk ukoll biddlu l-għan tagħhom il- ova Festa Madonna tar-Rużarju 2001 85 festi devozzjonali. X'baqa' minn San Girgor ħlief xi ċorma nies m'għandha x'tagħmel xejn ħlief li tqatta' jum titbaskat f'Marsaxlokkl Fil-festi beda jidher fenomenu ieħor — il-festi hekk imsejħa ''Sekondarji'. Din il-kelma ma tfixxirx li dawn huma festi żgħar. Xejn minn dan. Tfisser biss li huma ta' importanza sekondarja meta mqabbla mat-Titular. Ma nistagħġbux li kienet il-knisja stess li kienet tat is-saħħa lil dawn il-festi. Maż-żmien il-Gvern Ċivili kompla żidilhom saħħithom. Illum jidher li l-knisja qed tipprova tmewwithom. Iż-żmien jagħti parirl Hawn irħula fejn il-qaddis patrun ġie f'rivalità mal-Festa Sekondarja. Dan narawh per eżempju f'Ħal Għaxaq, iż-Żurrieq, il-Qrendi, l-Imqabba, Ħal Kirkop, Ħaż-Żebbuġ eċċ. B'xorti tajba fir-raħal tagħna grazzi għal għaqal missirijietna dam ma ġarax. Santa Marija nżammet il-patruna tar-raħal kollu tal-Gudja — festa bla partit u bla każin minkejja xi attentati li saru u li huma ddestinati għall-falliment. Tkellimna fuq il-festi u l-purċissjonijiet u jonqos biss ngħidu xi ħaġa fuq iċ-ċentru ta' l- attenzjoni ta' kull festa — l-istatwa. Statwi titulari kif nafuhom illum ftit li xejn kien hawn u għalhekk kienu jinqdew b'xi kwadru devot. Fl-irħula qodma fetaħ it-triq San Nikola fis-Siġġiewi meta fl-1736 Pietru Feliċi naqqax din l-istatwa fl-injam u wara fl-1741 l-istess skultur lesta 'l San Ġorġ għal Ħal Qormi. Santa Marija tal-Gudja, xogħol Vincenzo Dimech, ġabet l-għira lill- irħula tal-madwar meta fl-1807 rawha lesta. Sena biss wara tagħna, Mariano Gerada lesta Santa Marija ta' Ħal Għaxaq. Dawn kienu skulturi ta' ħila kbira. Inżidu lil Xandru Farrugia li fl-1829 naqax l-Annunzjata fl-injam għal Hal Tarxien u fl-1840 ħareġ b'dak il-ġmiel ta' San Pawl għal Ħal Safi. F'Għawdex iż-żmien mexa aktar bil-mod u damu ma tħajru jagħmlu xi statwa titulari. L-istatwi kienu kollha jinħadmu fl-injam għax ix-xogħol fil-kartapesta kien għadu ma daħalx. Iż-Żebbuġin kisru t-tradizzjoni meta fl-1863 it-Taljan Luigi Fontana ħadmilhom statwa tal-fidda mastizz. Hekk kif dejjem jagħmel il-Malti beda jdawwar ħarstu lejn xogħol barrani l-aktar lejn dak Spanjol, Franċiż u Taljan. Bdew ukoll jinduraw l-istatwi b'induratura l-aktar rikka biex aktar isebbħuhom. Imbagħad daħal żmien il-kartapesta. Vantaġġi kien hemm. Statwa eħfef u sabiħa fid-daqqa ta' għajn orħos ukoll. Hawn daħal fix-xena Karlu Darmanin u x-xogħol imsemmi tas-Salvatur ta' Ħal Lija u ta' San Ġiljan għall-parroċċa ta' San Ġiljan li nħadem fl-1893. Fil-Gudja l-iskultur Gudjan Angelo Dalli ħadem il-Madonna tar-Rużarju fl-1922 li għadna ngawdu sal-lum. Referenza: Preżentazzjoni ta' P. Alexander Bonnici OFM Conv. għall-ktieb ''Vari ta' Malta u Għawdex'' ta' Joseph Grech. Wieħed mill-erba' anġli li se jintramaw din is-sena madwar il-Madonna. Dan is-sett anġli sar mill-benefatturi u se jkun ) ippreżentat waqt il-programm ta' fuq il-planċier nhar il-Ġimgħa. Festa Madonna tar-Rużarju 2001 81