IL-FLORA U L-VEĠETAZZJONI TA' ĦAL KIRKOP Evwin LANFRANCOĊ Daħla Fil-gżejjer Maltin jikbru madwar elf u mitt speċi ta' pjanti slavaġ li fuq tmien mija minnhom huma indiġeni, jiġifieri, li kienu jeżistu sa minn qabel il-miġja tal-bniedem, filwaqt li l-kumplament huma speċi naturaliżżati, jiġifieri, speċi ta' nisel barrani li stabilixxew ruħhom f'dawn il-gżejjer. Kif wieħed jistenna, l-flora u l-veġetazzjoni huma tipiċi tar-reġjun tal-Mediterran, partikolarment ta' mkejjen b' altitudni baxxa qrib ix-xtut. Il-klima tal-Mediterran hi bistaġunali, jiġifieri, li hemm żewġ staġuni: wieħed frisk u bix-xita, u l-ieħor sħun u mingħajr xita. It-temperaturi m'humiex eċċessivi, tant li t-temperatura tal-arja rari tinżel taħt iż-żero (f' Malta qatt), filwaqt li togħla'l fuq minn erbgħin grad għal xi ftit jiem biss. Għaldaqstant, it-temperatura ma tillimitax l-iżvilupp tal-pjanti; il-fattur ewlieni li jillimita dan l-iżvilupp hu n-nuqqas ta' ilma għal parti sustanzjali mis-sena. Fil-każ ta' Malta, fattur limitanti ieħor hu l-alkalinità tal-ħamrija li hu dovut għall-fatt li din hi derivata minn blat kalkarju. L-aktar tip ta' veġetazzjoni tipika tal-Mediterran hi dik magħrufa bhala 'sklerofilla', jiġifieri, li hi karatteriżżata minn siġar u arbuxxelli bil-weraq iebsin li jħaddru s-sena kollha, Il-weraq huma iebsin minħabba li għandhom qoxra ħoxna, u din hi protezzjoni kontra t-telf eċċessiv tal-ilma. Il-veġetazzjoni sklerofilla tikkonsisti f'serje ta' erba' komunitajiet ewlenin: il-bosk, il-makkja, ix-xagħri u l-isteppa. Il-bosk hu dominat minn siġar imdaqqsin, partikolarment tal-Ballufu ż-Żnuber. Fil-gżejjer Maltin, din il-komunità ġiet meqruda, u issa għandna biss fdalijiet ta' xi Ballut (Quercus ilex) ta' età kbira, filwaqt li ż-Żnuber (Pinus halepensis) ġie introdott mill-ġdid u issa qed jirreġenera. Il-makkja hi karatteriżżata minn varjetà ta' siġar żgħar u arbuxxelli kbar li taħthom jikbru għadd ta' speċi xablieka u ħxejjex kbar. Ħafna mill-makkja hi fil-fatt sekondarja, jiġifieri, li tinkludi speċi li, minħabba l-utilità tagħhom għall- bniedem, ġew introdotti fi żmien il-qedem u mas-sekli integraw ruħhom fil- komunità naturali, Speċi ta' dan it-tip jissejħu 'arkeofiti', u jinkludu speċi bħall-Ħarrub (Ceratonia siliqua), iż-Żebbuġ (Olea europaea), it-Tin (Ficus caricaju l-Lewz (Amvgdalus communis). Meta l-makkja tkun dominata minn speċi li jinżgħu il-weraq, bħat-Tin u l-Lewż, din tissejjaħ 'pseudomakkja'. Ix-xagħri insibuh l-iżjed fejn hemm blat korallin (qawwi) mikxuf, u hu iddominat minn arbuxxelli baxxi; fis-sajf ikollu aspett aridu għall-aħħar, iżda fl-istaġun niedi, jimtela b' għadd kbir ta' speċi erbaċji li jsebbħu l-kampanja bil-ġmiel tal-ward tagħhom. Fost l-arbuxxelli tax-xagħri nsibu s-Sagħtar (Thvmbra capitata), il-Ħatba s-Sewda (Anthvilis hermanniae), l-Erika (Erica multiflora), iż-Żebbuġija (Teucrium fruticans) u t-Tengħud tax-Xagħri (Euphorbia melitensis), li hi speċi endemika tal-gżejjer Maltin. L-isteppa hi kkaratteriżżata b'nuqqas ta' arbuxelli u siġar, u għaldaqstant, insibu speċi erbaċji biss. Dawn l-erba' komunitajiet jiffurmaw serje dinamika għaliex, skond dak li jkun qed iseħħ fl-ambjent, jistgħu jnisslu 'l xulxin. Per eżempju, l-makkja tista' ssir xagħri jew steppa jekk ikun hemm eċċess ta' nirien jew ragħa, filwaqt li jekk jonqos ir-ragħa (jew l-agrikoltura), l-isteppa tista' tiżviluppa f'makkja. Insibu wkoll għadd ta' ambjenti oħra, bħal dik tas-sisien u l-irdumijiet, għadajjar u widien bl-ilma, ambjenti tax-xtajta u ambjenti mimsusa. Minħabba l-qagħda tal-Gżejjer Maltin fiċ-ċentru, il-flora u l-veġetazzjoni ta' dawn il-gżejjer għandhom affinitajiet ma' dawk tax-xtajtiet kollha tal- Mediterran; biss, kif wieħed jistenna, l-akbar xebħ hu max-xlokk ta' Sqallija. Il-lokal ta' Ħal Kirkop hu wieħed agrikolu kif ukoll industrijali; jispikkaw ukoll il-barrieri. Għaldaqstant, wieħed ma' jistenniex veġetazzjoni naturali. Madanakollu, hemm ukoll dak li hu ta' interess. Fit-toroq tar-raħal, insibu għadd ta' siġar ikkultivati sabiex isebbħu. Fost dawn insibu l-Bżar Falz (Schinus terebinthifolia), iċ-Ċipress (Cupressus sempervirens), is-Siġra ta' Ġuda (Cercis siliquastrum), l-Akaċja (Acacia saligna) u l-Ewkaliptus (Eucalvptus gomphocephala). Ta' min jgħid li għalkemm is-Siġra ta' Ġuda ma tikbirx salvaġġa fil-gżejjer Maltin, instabu fdalijiet ta' njam maħruq tagħha mill-perjodu Neolitiku bikri (Fażi Għar Dalam'') mill-Iskorba (Metcalfe, 1966) u, għaldaqstant, jidher li kienet siġra naturali Maltija, fil-qedem. Is-siġra tal-Bżar Falz, indiġena tal-Amerika ta' Isfel, hi siġra li tintuża ħafna bħala ornamentali fit-toroq Maltin; huwa interessanti li f'dawn l-aħħar għoxrin sena bdiet taħrab u tikber weħidha fis- salvaġġ. — L-għelieqi huma kkultivati b'diversi uċuħ, fostkom Qamħ (Triticum durum), Xgħir (Hordeum vulgare), Ful (Vicia faba), Basal (Allium cepa) u Kaboċċi (Brassica oleracea cv. capitata). Xi għelieqi jintużaw ukoll għat-tkabbir tad- Jakkompanjaw l-uċuħ, insibu ħxejjex infestanti tipiċi tal-għelieqi, bħalma huma l-Pepprin (Papaver rhoeas) (ara ritratt, p. 149)u r- Ravanell Salvaġġ (Raphanus raphanistrum), filwaqt li mal-ġnub tal-għelieqi hemm pjanti oħra, bħal-Lellux (Chrvsanthemum coronarium), Ġarġir Abjad (Diplotaxis erucoides), Qrempuċ tal-Mogħoz (Lotus ornithopodioides), Ħafur (Avena barbata, Avena sterilis), Sikrana (Lolium rigidum), Xewk Abjad (Galactites tomentosa) u Xgħir Salvaġġ jew Nixxief (Hordeum leporinum). Mal-ħitan tas-sejjieħ u l-irzizet, jikbru wkoll xi siġar tal-Ħarrub (Ceratonia siliqua), Tin (Ficus carica) u Bajtar tax-Xewk (Opuntia ficus-indica). Fil-ġonna tal-frott jiġu kultivati diversi siġar, bħal-Lewż (Ampgdalus communis), Ħawħ (Persica vulgaris), Siġar taċ-Ċitru (Citrus spp.), Rummien (Punica granatum) u Żinżel (Ziziphus zizvphus). Din tal-aħħar hi ta' ċertu interess, għaliex il-kultivazzjoni tagħha naqset ħafna. Minbarra s-siġar, f'dawn il-ġonna jikbru wkoll għadd ta' ħxejjex slavaġ, partikolarment speċi li jħobbu l-kenn, ħamrija b'ħafna sustanzi u xi ftit tad-dell. Fosthom insibu l-Karfus il-Ħmir (Smprnium olusatrum) li aktarx ġiet introdotta fi żmien il-qedem għaliex kienet apprezzata ħafna bħala pjanta tittiekel (Corbetta, 1991), Ħurrieq (Urtica dubia, Urtica pilulifera), Fidloqqom (Borago officinalis) u Ħarxaja (Galium aparine). Taħt il-ħitan u mat-toroq jikbru għadd ġmielu ta' ħxejjex slavaġ. Insemmi biss xi ftit minn dawn: Ħaxixa Ingliża (Oxalis pes-caprae), indiġena tal-Afrika ta' isfel, li hi l-iżjed pjanta komuni fil-Gżejjer tagħna minkejja li daħlet biss fil- bidu tas-seklu dsatax; Ingliża tal-Ġonna (Oxalis corniculata); Biżbula Komuni (Plantago lagopus); Papoċċi Bojod (Antirrhinum siculum) li oriġinalment kienet endemika ta' Sqallija u Malta, iżda issa xterdet fl-Italja u n-nofsinhar ta' Franza; il-Qanċlita (Reichardia picroides);, in-Nixxiefa (Bromus diandrus, Bromus matritensis); il-Ħortan (Bromus hordaceus), il-Kamumella (Matricaria recutita) li f'xi mkejjen hi kultivata għax-xarba li ġġib isimha; it-Tfief (Sonchus asper, Sonchus oleraceus, Sonchus tenerrimus, Urospermum picrojdes); l-Ilsien l- Għasfur (Silene colorata, Silene nocturna); in-Niġem (Cpnodon dactvlon) li ġieli jinfesta wkoll l-għelieqi; il-Kaboċċa Salvaġġa (Brassica oleracea) li hi l-pjanta li minnha huma mnissla pjanti bħal kaboċċi, pastard u ġdur; ix-Xeħt ir-Riħ (Parietaria judaica), Polvcarpon tetraphvllum; Busbies Salvaġġ (Foeniculum vulgare), Denb il-Ħaruf (Reseda alba), Xewk tal-Madonna (Silvbum marianum); Crepis bursifolia, speċi li oriġinalment kienet endemika ta' Sqallija u Kalabrija, u li xterdet f' għadd ta' mkejjen fil-punent tal-Mediterran, u nstabet Malta għall-ewwel darba fl-1983 minn Michael Briffa (Briffa, 1984), għalkemm minn dak iż-żmien tfaċċat f'bosta nħawi oħra f' Malta; Settembrina Salvaġġa (4ster squamatus), indiġena tal-Amerika u pjanta invadenti għall- aħħar, u li ġiet introdotta Malta fis-snin tletin; Ħarira Kaħla u Hamra (4nagallis arvensis), li għalkemm hemm ward ta' żewġtiilwien, huma fil-fatt speċi waħda; u bosta oħra. Fejn hemm terrapien u fdalijiet tal-bini tikber ukoll is-siġra tat- tabakk (Nicotiana glauca) (ara ritratt, p. 149), indiġena tal-Amerika ta' Isfelli ġiet introdotta fis-seklu dsatax. Ambjent interessanti ħafna nħoloq xi nofs seklu ilu (milli stajt naqbad meta tħaddidt man-nies tal-lokal) meta barriera kbira (ara ritratt, p. 148) imtliet kollha ilma li skula għal ġo fiha mill-kampanji ta' madwar. Għaldaqstant, f'din il- barriera nħolqot għadira kbira permanenti li qed tintuża wkoll bħala reservoir uli fiha żviluppat flora interessanti ħafna tal-ilma. Fost il-pjanti li jispikkaw, insibu il-Persikarja Muswafa (Persicaria lanigera) (ara ritratt, p.148), indiġena tal-Eġittu u l-Ilvant Qarib, li dehret l-ewwel darba fil-Gżejjer Maltin fis-snin disgħin (instabet l-ewwel darba f' Għawdex minn Mario Gauci u J. Timothv Tabone (komunikazzjonijiet personali) u, eventwalment, minn Malta wkoll. Kien is-sur J. Timothv Tabone li ġibidli l-attenzjoni tal-preżenza ta' din il- pjanta minn Hal Kirkop. Aktarx li din il-pjanta ġiet introdotta b'mod naturali minn għasafar tal-ilma li jieqfu hawn waqt il-passa. F'din l-għadira jikbru wkoll, fost l-oħrajn, l-Għadz tal-Ilma (Lemna minor), li hi speċi rari, għalkemm x'aktarx mhux indiġena il-Buda jew Bordi (Tvpha domingensis), speċi li sa xi għoxrin sena ilu, kienet rari, iżda li issa qed tiżdied ġmielha (Lanfranco, 1989); u żewġ speċi ta' Qarsajja (Rumex conglomeratus, Rumex obtusifolius) Wied Babu u Mkejjen Qribu Il-kampanja qrib l-irħula ta' Ħal Kirkop, iż-Żurrieq, Ħal Safi, il-Qrendi u l-Imqabba hi fost l-isbaħ u l-iżjed interessanti ta' dawn il-gżejjer. F'dan ix-xogħol, se nikkonċentra fuq Wied Babu u mkejjen fil-qrib. Wied Babu dejjem ġibed l-attenzjoni ta' kull min studja l-flora Maltija, u jinstab imsemmi fix-xogħlijiet kollha dwar il-flora Maltija, sa minn Stefano Zerafa (Zerapha, 1827) u ta' warajh. Il-flora u l-veġetazzjoni ta' dan il-wied ġew studjata dettaljatament u b' mod xjentifiku minn Shirlev-Ann Micallef (1991). Dan hu wied fond bi ġnub b'pendil qawwi li jkomplu mas-sisien ta' fuq il-baħar. Fil-qiegħ tal-wied hemm veġetazzjoni folta dominata mill-Għollieq (Rubus ulmifolius) li, fil-fatt, żdied iżżejjed u ħonoq ħafna affarijiet oħra. Fejn m'hemmx l-għollieq, jikbru diversi siġar, bħall-Ħarrub (Ceratonia siligua), iż-Żgħarun (Crataegus monogvna), l-Anżalor Salvaġġ (Crataegus ruscinonensis) u, taħthom, ħafna Ħannewija (4canthus mollis), li hi l-pjanta li l-weraq tagħha ispiraw il-kapitelli Korinzi u, f'xi mkejjen, is-Sogħda tal-Makkja (Carex halleriana), li hi speċi rari; Ilsien il-Kelb (Cvnoglossum ereticum) u bosta speċi oħra. Partijiet mill-ġnub, kif ukoll fuq il-wied, hemm ambjent ta' xagħari b'ħafna speċi interessanti, inklużi dawk ħafna rari, li fosthom ta' min isemmi il-Klin (Rosmarinus officinalis) u l-Erika (Erica multiflora) fost l-arbuxxelli, filwaqt li fost l-erbaċji insibu għadd ta' orkidi, bħalma huma l-Orkida Piramidali ta' Malta (4nacamptis urvilleana) li hi endemika, u l-Ħajja u Mejta tal-Werqa Fdewxa (Orchis italica) li hi speċi rari ħafna. F'fergħa tal-Wied tikber ukoll il-felċa rari Asplenium ceterach. Mal-ġnub weqfin, hekk kif il-wied jibda jixref għal fuq il-baħar, insibu l-iżjed elementi interessanti tal-flora, partikolarment il-popolazzjoni ta' Widnet il-Baħar (Palaeocvanus crassifolius), li hi l-'Pjanta Nazzjonali' ta' Malta. Din ġiet deskritta għall-ewwel darba minn Stefano Zerafa (Zerapha, 1827), propju minn Wied Babu, taħt l-isem Centaurea spathulata. Eventwalment, l-isem kellu jinbidel, sar Centaurea crassifolia minħabba li l-isem li ħoloq Zerafa kien ġa jeżisti għal speċi oħra. Fl-1975, il-botaniku Cek Josef Dostàl neħħa din l-ispeċi mill-ġeneru kbir Centaurea u ħoloq ieħor biex jakkomodaha fil- ġeneru Palaeocvanus. Ta' min isemmi wkoll it-Tengħud tax-Xagħri, speċi oħra endemika; il-Fexfiex tal-Irdum (Hppericum aegvpticum), Siġra tal-Ħarir (Periploca angustifolia) u popolazzjoni kbira ta' Koronilla (Coronilla valentina). Iktar kemm tibda tinħass l-arja tal-baħar, jibdew jiżdiedu dawk l-ispeċi li jittolleraw il-melħ, bħalma huma ix-Xebb (Darniella melitensis), arbuxxel imdaqqas endemiku; il-Kruċanella (Crucianella rupestris) u il-Limonju ta' Malta (Limonium melitense), speċi oħra endemika. Għalkemm dan il-wied hu ta' ġmiel u interess kbir, meta wieħed jara x'kien jikber fil-passat, jinduna kemm intilfu speċi, mhux biss minn dan il-wied, iżda mill-gżejjer Maltin. Fost dawn wieħed isemmi l-felċa Asplenium trichomanes, l-orkida Orchis longicornu, it-tengħuda Euphorbia biumbellata u tip ta' Kaħwiela, l-Anemone hortensis. Ta' min isemmi wkoll li jingħad li kienet teżiżti is-Sempreviva ta' Għawdex (Helichrvsum melitense), endemika li issa fadal biss f'Għawdex, u l-orkida Naħla Kbira (Oparvs tenthredinifera) li hi rari ħafna. Jien stess għadni niftakar, lejn tmiem is-snin sittin, l-Orkida tal- Ilsien Kbira (Serapias vomeracea), speċi rari ħafna, u li sparixxiet ftit wara. Qrib ta' Wied Babu hemm Wied iż-Żurrieq u Wied Ħoxt, li jmissu ma' xulxin. Fost ħafna speċi, ta' min isemmi l-popolazzjoni kbira ta' Orkida Piramidali ta' Malta (Anacamptis urvilleana) u l-Għansal Ikħal (Scilla sicula), speċi endemika ta' Malta, Sqallija u Kalabrija. Hemm ukoll popolazzjoni ġmielha tal- Aristolokja (4rstolochia clusii), speċi tal-Italja tan-nofsinhar u Sqallija, barra Malta, u li f'dawn il-gżejjer bi rari ħafna. jingħad li kien jeżisti wkoll il-Garni Qoxret is-Serp (Dracuculus vulgaris), pjanta kbira erbaċja li spiċċat għal kollox mis-salvaġġ, għalkemm, kultant, għada titkabbar fi ftit ġonna. Is-Sur Edwin Lanfranco huwa lecturer fid-Dipartiment tal-Biologia, Jl-Università ta' Malta F'Trump, D.H., Appendiċi 5. (1991), Wied Babu A vegetation survev (Dissertazzjoni mhux pubblikata tal-B.Sc.), Dipartiment tal-Bioloġija, Università ta' Malta. SCHEMBRI, P. J. u SULTANA, J.C. (edi.) (1989), Red Data Book for the Maltese Is- lands, Malta, Dipartiment ta' l-Informazzjoni. Noti: 'Il-flora tikkonsisti fl-ispeċi ta' pjanti li jikbru f'post jew ambjent determinat. 'Il-veġetazzjoni tikkonsisti f'kif l-ispeċi ta' pjanti jassoċċjaw ruħhom flimkien. Pjanti erbaċji huma dawk li ma jifformawx injam kompatt. 'Speċi endemika hi waħda li tikber biss f'lokal determinat, fil-każ ta' dan ix-xogħol, il-gżejjer Maltin. Reservoir, Ħal Kirkop (Ritratt minn E. Lanfranco) Persikarja Muswafa (Reservoir, Ħal Kirkop) (Ritratt minn E. Lanfranco) sia Pepprina (Ritratt minn E. Lanfranco) Is-Siġra tat-Tabakk (Ritratt minn E. Lanfranco)