ĦARSA LEJN L-GHAMLA TA' L-ANGLIĊIŻMI FIL-MALTI Il-kelmiet Ingliżi li lum daħlu fl-Ilsien Malti qegħdin, kif naraw u nisimgħu kuljum, jaqdu biċċa sewwa mill-ħtiġiet tagħna f'diversi okkażjonijiet. Kemm jekk hi ittra li trid tinkiteb, kemm jekk hu artiklu li jkun se jiġi ppubblikat, kemm jekk hi taħdita mal-ħbieb u kemm jekk hu rapport sportiv, hemm probabilità li se nużaw xi kelma Ingliża. Aħna li ngħożżu l-ilsien Malti, ma għandniex xi ngħidu, nippruvaw nagħtu xejra Maltija lil ħafna minn dawn l-angli- ċiżmi. Xi kliem missellfa mill-Ingliż ħadu libsa Maltija kemm f'dik li hi forma miktuba, kemm f'dik li hi forma mitkellma. Nieħdu dawn iż-żewġ sentenzi bil-kliem Ingliżi 'checking' u 'cake': L-iċċekkjar tal-karti dam sejjer ġurnata. Il-kejkijiet se jdumu ma jsiru. Kliem ieħor li ġej mill-Ingliż ħa xejra, fil-ħoss u fil-ħażż, nofs ta' Malti u nofs ta' Ingliż. Nieħdu dan l-eżempju bil-kelma 'Trade Unions': It-trejd unions jaqdu missjoni fil-pajjiż. Mod ieħor ta' kif addottajna kliem Ingliż hu meta ngħaqqdu l-artiklu Malti mal-kelma barranija. Eżempji: ix-Shop Stewards; iċ- Chairman tal-Bank; il-Manager tal-fabbrika; it-tape recorders. Il-ħolqien ta' varjanti huwa metodu ieħor li nużaw. Ngħidu aħna, insibu kliem bħal 'strikes' jew 'strajks' jew 'strajkijiet' jonkella cranes' jew krejns' jew 'krejnijiet'. Dan kollu jurina, fost l-oħrajn, li l-Maltin, bħan-nies ta' artijiet oħra, kull meta jaslu biex idaħħlu kliem missellef minn lingwi oħra, għandhom il-ħila jimmanipulaw dawn il-kliem missellef kif jaqbel, kemm fil-kitba, kemm fid-diskors. U dan iġagħalna naħsbu f'me- todu ieħor fejn il-Malti mhux biss idawwar u isawwar il-kelma Ingliża f'għamla Maltija, iżda jagħżel ukoll li fil-kelmiet missellfa jħalli xi kliem barra. Nieħdu b'eżempju l-kelma 'private buses' li l-Malti biddel fi 'privates', Fis-sentenza 'Ġab it-tape hu u kellu jġorru waħdu', trid tiftiehem 'Ġab it-tape-recorder'. Issa, element grammatikali li jmiss mill-qrib lil dawn l-angliċiżmi huwa ejn jidhol il-plural. Il-formazzjoni tal-plural Malti tieħu żewġ għamliet: (i) żieda ta' suffissi; (ii) plural miksur. Imma fl-angliċiżmi dawn iż-żewġ metodi applikabbli għan-nomi u l-aġġettivi mhux dejjem possibbli, u għalhekk wasalna biex naċċettaw il-plural biż- żieda ta' l-ittra 's' fl-aħħar tal-kelma fis-singular. Dan fil-fatt huwa plural Malti daqs l-oħrajn għax (a) inżamm mill-poplu stess fit- tħaddim. tal-lingwa tiegħu; u (b) ma nistgħux nevitawh jew inwarrbuh. Hawnhekk ta' min igħid li l-plural Ingliż biż-żieda ta' 'es' fl- aħħar tal-kelma ma jsibx postu fil-Malti. Għalhekk, filwaqt li aċċet- tajna l-plural 'films', ma aċċettajn'ex il-plural 'dishes', imma għa- milnieh 'dishijiet' jew 'dixxijiet'. Hekk ukoll, b'eżempju, għandna l-plural 'stretchers', imma ma għandniex. il-plural 'misses' fis- sens ta' sentenza: 'Il-missijiet li kien hemm l-uffiċċju tbiddlu'. Milli wieħed jista' jifhem minn dawn l-eżempji li semmejna, nis- tgħu ngħidu li meta l-plural fl-Ingliż tal-kelma missellfa jżomm l-istess numru ta' sillabi bħas-singular fl-Ingliż, allura l-Malti jieħu l-plural barrani bl-ebda tbatija ta' xejn. Eżempji: 'il-pets', 'il-cranes', 'l-appointments', 'it-taxis', 'is-seats'. Iżda meta l-plural fl-Ingliż iżid xi sillaba mas-singular fl-Ingliż, il-Malti f'dal-każ jipprovdi l- formazzjonijiet 'normali', l-aktar biż-żieda tas-suffiss '-ijiet'. Jista' jkun li mhux dejjem hekk għax, ngħidu aħna, fil-kelma Ingliża 'gig' il-plural huwa 'gigs' iżda fil-Malti l-plural jidher li dejjem kien 'giggijiet' minkejja li 'gigs' u 'gig' 'ihom it-tnejn sillaba waħda. Meta nafu li llum ftit li xejn nistgħu ngħaddu mingħajr għadd ta' kliem li ġej mill-Ingliż — bħal ngħidu aħna 'l-istudios', 'id- detectives', 'in-notice boards', 'it-tvres', 'il-patrol boats', 'is-seats', 'l-istretchers', 'il-matinċes' — ikollna nammettu li dawn il-kelmiet barranin m'humiex ħlief żidiet sbieħ u bżonnjużi fl-estenzjoni tal- vokabularju tagħna. U għalhekk ma għandniex inħarsu lejhom bħala xi element ta' korruzzjoni ta' lsienna. Ilsienna, kif niktbuh u nitkellmuh illum, huwa Malti daqs dak ta' mija jew mitejn sena ilu. Il-kontinwità tal-lingwa hemm għadha minkejja l-varjazzjonijiet u t-taħlit li qed isir fi żmienna bħalma sar f'epoki oħrajn fl-istoria tal-lingwa Maltija.