MAKKARUNI, TWERRIQ U TQASQIS FIX-XOGĦOL TAS-SIGARRE Mill-bidu tas-seklu għoxrin sa qabel it-Tieni Gwerra Dinjija f'Malta kien hawn diversi fabriki barranin u Maltin tas-sigarretti. Waħda mill-aktar magħrufin fost dawk Maltin kienet dik tad-Ditta Scerri tal-Ħamrun. Fuq il-mezzi tax-xandir kemm-il darba kelli l-okkażjoni nagħmel programmi dwar drawwiet u tradizzjonijiet Maltin u, fost oħrajn, fis-snin disgħin kelli parti mill-programm Bejnietna fuq ir-radju RTK li kienet tmexxi Susan Mulvanev. Fil-parti li kienet tmiss lili kont dejjem inħajjar lis-semmiegħa jitkellmu dwar esperjenzi diretti tagħhom billi jċemplu bil-phone-ins. Fost suġġetti varji għamilt żmien nistħarreġ dwar xogħlijiet u snajja' li, għalkemm il-bżonn tagħhom għadu jeżisti, il-metodi, mezzi u l-materjal inbidlu. Wieħed mis-suġġetti kien dwar is-sigarretti u t-tabakk. B'xorti tajba sibt nies li kienu midħla ta' dak ix-xogħol u membri u dixxendenti tal-familja Scerri li kellhom il-fabbrika tad-Ditta Scerri kienu minn ta' quddiem. Dawn taw informazzjoni mill-aktar interessanti u mhux biss isservew bil- phone-ins fuq ir-radju, imma wkoll uħud minnhom kitbuli u pprovdewli xi ritratti. Ta' dan kollu nirrigrazzjahom u mhux biss iddeċidejt li nifforma din il-kitba biex l-informazzjoni li tawni ma tintilifx, imma wkoll ħassejt li jkun aħjar li nġib fi kliemhom stess dak li qaluli u kitbuli biex il-qarrej jidħol aktar dirett fil-ħajja tax-xogħol kif kienet fl-ewwel nofs tas-seklu għoxrin, li minnu kelli sehem jien u nies oħra ta' mpari. Mill-fabbrika ta' Scerri Vvonne Scerri, 18-10-1995 'Ir-raġel tiegħi mill-Ħamrun, u għadhom jafuna sal-lum (bħala) 'Tas-sigarretti'. . . 'Ta' Scerri għax in-nanna tiegħu kellhom il-fabbrika tas- Sigarretti ta' Scerri. in-nanna tiegħu kienu jġibu t-tabakk minn barra. Kellhom ħanut quddiem il-knisja u, aktar 'l fuq fejn kienet toqgħod in-nanna, kienet il-factorv. Scerri huma biss kien hemm il-Ħamrun. Kienu n-nanna u tliet aħwa subien, wieħed minnhom missier ir-raġel tiegħi. Il-balla tat-tabakk kienet tkun il-weraq sħiħ. Il-balla kienet tkun kbira għax, meta kien tifel, kien jitla' fuq il-balal tat-tabakk, idaħħal biċċa njama taparsi karrozza. Id-dar tagħom kienet tkun kamra minnhom mimlija bit- tabakk, . . . fi żmien il-gwerra. U anke għand iz-zijiet kien ikun hemm għax (meta kienet) tiġi skuna tabakk kienu jqassmuha għand it-tliet familji biex toqgħod; … . qabel il- gwerra issa spiċċat. Kellhom magni li jwerrqu, li jqattgħu, il-Ħamrun quddiem il- knisja, fil-kantina. Mbagħad kienu jwerrquh mill-balla kif ikun staġnat. Iwerrquh werqa Werqa, jifirxuh ma' l-art, ixarrbuh bl-ilma u fil-ġwielaq, bil-karrettun, itellgħuh il- kantuniera l-oħra ftit 'l fuq, quddiem l-appostlu ngħidulu aħna, fejn jinħadem. Hemm iqattgħuh bil-magni. Biex jimlewhom bl-idejn kien ikollhom il-makkarun, ħaġa mwaħħla mal-mejda, jitfgħu it- tabakk, igerrbuha, jimbuttawh bil-qasba u jkun hemm in-nies jaqtgħu. it-truf, Is-sigarrett meta jinħadem jibqa' ċatt, mhux tond. kif nafuh illum. Wara li jipproċessawh jippakkjawh; jibqa' ċatt. … ipejpuh ċatt;. . . .. ma kellux filter. Kienu jqassmuh lill- ħwienet ukoll. ir-raġel tiegħi kien imur anke Bormla bil- karrettun, . . . . bil-kaxxa tal- mija. Kellhom competition li min ipejjep is-sigarett kollu u ma waqqax … . jibqa' rmied waħdu u jimxi bih sal-ħanut, ituh kaxxa tal-mija. Dak li jkun kien ikun irid ipejpu quddiem. il-bieb tal-ħanut. Ġieli xi ħadd jarah dieħel il- ħanut, jagħtih daqqa b'minkbu u jwaqqagħulu, imma z-ziju Ġann xorta kien jagħtihielu. It-tabakk kien jiġi mit-Turkija. Darba minnhom għerqilhom il- bastiment bit-tabakk b'kollox. Sa żmien. il-gwerra kienu għadhom jaħdmuhom.' Minn hawn kompla jitkellem ir-raġel tagħha, ta' 60 sena 'It-tabakk kienu jtellgħuh fil- ġwielaq minn quddiem il-knisja sa quddiem l-appostlu, ħdejn Santu Nuzzu. Hemm kienet il-fabrika. Kien hemm nisa u rġiel jaħdmu. Fuq il-mejda kellhom kartuna mwaħħla bil- kolla minn naħa waħda fuq il- mejda biex ma. tiċċaqlaqx. Mbagħad tkebbeb it-tabakk ġo fiha u timbuttah bil-qasba. Mbagħad kien ikun hemm min iqasqsu, ngħidulu; . … kien ikun imqass apposta. In-nanna kienet …. tibgħatni 'l barra meta jwerrqu t-tabakk: 'tlaq 'l barral Itlaq 'l barral' għax dik ir-riħa tat-tabakk kienet ħażina ħafna. Kienu jifirxuh ġo kamra kbira, ma' l- art, mbagħad ixarrbuh. Missieri, li kien l-iżgħar wieħed u miet ta' disgħin sena, kien iniżżlu l-ħanut ħdejn il-knisja, iqattgħuh b'sikkina kbira fiha xi disa' pulzieri, waħda tinsann u l-oħra taqta'. iwaddab. it-tabakk u l-ieħor jiġbed bil-lasta, mhux b'idejh, minn taħt il-giljottina. Missieri mbagħad kien jerġa jtellgħu bil-karrettun. (Hemm) kienu jaħdmuh; kellhom. il-lavranti, min iqasqas,….' Marv Scerri, Ħamrun ittra 23- 10-1995 'Jien waħda mill-familja ta' Scerri u l-fabrika niftakarha sew. Il-bini għadu hemm f'numru 625 High Street u għadhom joqogħdu xi familjari ftit 'l fuq mill-knisja ta' Porto Salvo jew, kif isibuha, Santu Nuzzo. Din il-fabrika kienet timpjega ħafna rġiel, nisa u anke tfal biex iqasqsu. Fil- fabbrika kienu jwerrqu t-tabakk mbagħad. iniżżluh fil-kantina tal-ħanut quddiem il-knisja ta' San Gejtanu biex iqattgħuh u jerġgħu iteligħux fil-fabrika biex jinħadem sigarretti. Fil- kantina kien hemm tliet magni mwaħħlin ma' l-art u bil-muturi mas-saqaf. jinħadmu dawn. is- Galata, Senator, Soccer, Be-Be u oħrajn li m'għadnix niftakar. Kienu jagħtu kupuni li jinbidlu ma' tovs jew fajjenza u kellhom stampi ta' l-artisti ta' dak iż- żmien. Il-ħanut kien jiftaħ fil- Wieħed . ħamsa ta' filgħodu sal-ħdax ta' billejl. Kellhom ukoll sigarretti ta' Wills u ta' Sclivaniotis, pipi ta' kull xorta b'ħafna wċuh differenti ta' l-injam u tal-ġibs. …. Għad hawn ħafna nies li kienu jaħdmu f'din il-fabbrika jew kellhom lil xi ħadd li jiftakar għax jien niltaqa' ma' ħafna u jgħiduli: 'Jien kont naħdem magħkom. 'Jien waħda mill-ulied ta' John Scerri, fundatur tad-ditta Scerri, Kienu jirreklamaw is-sigaretti permezz. tal-kupuni. hemm mezz ieħor kif il-papa kien jirreklama s-sigaretti. Kien kiteb kanzunetta li kienet titkanta fuq mużika li kienet popolari dak iż-żmien. Eżatt x'kien jisimha l-kanzunetta bl- Ingliż ma niftakarx; ma nafx kinetx Dancing cheek to cheek iżda xi versi kienu Heaven, f'm in heaven. Il-kliem tal- kanzunetta bil-Malti kienu dawn: Tabakk pur Tork mhux imħallat Jaħdmuhom sħabna l-Maltin, Jinħadmu fil-fabbrika Scerri, Sigarretti fem tajbin. Jinħadmu fi Strada Rjali, U għidu dan x'tabakk ikun. Pejpu, dejjem pejpu, Sigarretti aħjar minnhom ma ssibux…eċċ. L-aħħar żewġ versi: ma niftakarhomx. Din: il- kanzunetta kienet tiġi stampata fuq fuljetti li kienu jitqassmu minn ħuti u l-kuġini subien wara l-quddies fuq iz- zuntier tal-knisja ta' San Gejtanu. Il-ħanut ta' quddiem il-knisja ta' San Gejtanu kien qisu citv council għaliex fih kienu jiltaqgħu diversi nies, fosthom is-surmast ta' l-iskola tal-gvern, professjonisti, politiċi, ħaddiema, eċċ. Il-papa' kien jinteressa ruħu f'kollox, fil-fatt, flimkien ma' ieħor, kien ħareġ il-gazzetta Id-ditta ta' Scerri, il-Ħamrun, ritratt ta' l-1954 umoristika il-ġannett li tagħha kien l-editur. Kif għedt qabel kienu jiltaqgħu biex ipejpu s- sigarrett u fl-istess ħin jiddiskutu l-avvenimenti tal- ġurnata. Niftakar li fi żmien il- gwerra il-papa' kien waħħal mappa kbira ta' l-Ewropa u fuqha kien jimmarka, permezz ta' bandieri żgħar l-avvanz jew l-irtitrar ta' l-alleati. Din kienet ħolqot interess u, malli xi ħadd jisma' mill-aħbarijiet xi moviment fil-kamp tal-battalja, erħilhom jiġu għand Scerri biex imexxu l-bnadar fuq il- mappa. Fi żmien il-gwerra, bħal kull ħaġa oħra is-sigaretti kienu skarsi wkoll. tliet darbiet fil-ġimgħa kien ikun hemm kjuwijiet twal, ġieli xi tliet kantunieri. Kien hemm ġranet oħra li kien isir bejgħ għar-runners. biss. Biex jevita l-kjuwijiet u ma jħallix min jieħu ħafna il-papa' kien ħareġ ration cards u b'hekk kulħadd kellu dritt għal sehemu. Fi żmien il-gwerra kien hemm liġi li ma tistax iżżomm aktar minn għaxar liri (sterlini) muniti tal-fidda, . .. mingħalija. Jekk kienx suppost jew le ma nafx, iżda kellna -tfittxija fil-ħanut mill- pulizija u sintendi sabu aktar milli suppost; ma jistax jonqos wara ġurnata xogħoll Il- papa' ttella' l-qorti, li kien jiltaqa' fil-każin ta' San Gejtanu. il-maġistrat, il-papa', mingħajr l-għajnuna ta' l-avukat, iddefenda lilu nnifsu. Il- maġistrat ħarġu liberat għax l- ammont ta' fidda wara ġurnata xogħol ma setax ikun inqas. Wieħed li kien jiffrekwenta l- ħanut kien wejter fil-palazz ta' Sant' Anton. Meta Sir Winston Churchill ġie Malta f'Novembru tal-1943 u mar jiekol Sant' Anton ħalla biċċa sigarru fuq il-mejda. Dan il- wejter ġab is-sigarru lill-papa' li għamlu f'inkwadru, kiteb taħtu li hu biċċa mis-sigarru ta' Biċċa sigarru li ħalla warajh Winston Churchill meta kien Malta fl-1943 - miżmum b'rokordju għand id-ditta ta' Scerri Churchill u d-data tad-19 ta' Novembru 1943. Dan l- inkwardu għadu għandna. Il- papa' kien għamlu fil-vetrina tal-ħanut u serva ta' attrazzjoni għal ħafna żmien. Meta jien kont żgħira kont inkun spiss fil- ħanut u kont ninnota Iir- runners li kienu jiġu jixtru bl- ingrossa. Wieħed minnhom kien Indri, xwejjaħ sabiħ bil- mustaċċi kbar, bojod, bil-ponot 'l fuq. Kellu bicvcle b'kaxxa kbira, sabiħa mdendla wara biex fiha jgħabbi s-sigaretti. Kien bniedem ċajtier iżda waqt il-kontijiet kien jisserja fil-pront u l-espressjoni ta' wiċċu kienet tindika li daqshekk ċajt. Kien jiġi wkoll Salvu minn Ħal Qormi biż-żiemel u l-karrettun. Fil-kantina ta' l-istess ħanut, kif ġa ntqal mill-kuġini, kien hemm magna tas-sigaretti li kienet tqatta' t-tabakk. Madwar tliet snin ilu dan il- ħanut krejnih vojt iżda l-magna xtaqna nikkonservawha. Għalhekk mawviċinajna lill- awtoritajiet tal-mużew u dawn bagħtu n-nies biex iżarmawha. S'issa għadha ma ġietx armata għax qiegħda ssir xi espansjoni fil-mużew. Qed nibgħatlek l-informazzjoni li tajna lill-mużew u. ritratti li għandhom x'jaqsmu mad-Ditta Scerri. Nixtieq ninfurmak li s- sigaretti Black Spot kienu jinbiegħu Għawdex biss waqt li r-Red Spot kienu għal Malta.' Aktar esperjenzi fix-xogħol Raġel, Bormla ex Ħamrun, 18.10-1995 'L-imqass tagħhom kien qisu mtaqqab. Immaġina żewġ pjanċi b'toqba fin-nofs….u t-toqba taqta' kienet. Kont naħdem mal-kuġin tiegħi jien. Il-pagament ta' min jaqta' s- sigarretti kien jagħtihulu min jobromhom, mhux l-imgħallem, fil-każ tiegħi…. Strada Rjali kien,…. il-Ħamrun. Il- makkarun li kienu jagħmlu għas-sigarretti ċatti kien ikun mod u għas-sigarretti tondi ieħor. Kien hawn sigarretti ċatti; Boqxa kienu jgħidulhom; …Kienu jsiru f'Malta. Kien ikollhom imbuttatur qisu biċċa bakketta magħmul mill- bambu' u jimbotta bih ġo dik tal-kartun li jkollha parti qisha ponta (ta') pinna; jidħol il- makkarun ġo fiha, u n-naħa l- oħra tonda, fejn timbotta. Kien hawn min itella' ħafna (xogħol); skond kemm ittella' aktar iħallsek l-imgħallem. Konna noqogħdu bieb ma' bieb ma' ta' Scerri tal-Ħamrun, quddiem il-knisja, sa qabel il- gwerra. Kien hawn żewġ tipi ta' sigarretti: wieħed bit-tabakk Virginia li kienu s-sigarretti t- tondi, u kien hawn kwalita ta' tabakk ieħor Eġizzjan, li kienu magħmulin ċatti. Issa mhux il-karta kienet iżżommhom ċatti (imma) il-kartuna. Il- kartuna kienet tkun magħmula b'mod li wieħed iżomm tabakk idur dawra tond; u dawk iċ- ċatti l-kartuna ma kinetx tkun imwaħħla mal-bank imma tkun extra. Kien hemm il-biċċa li tkun imwaħħla mal-bank u kien ikollhom oħra barranija, jagħmluha fuqha, u jrembluhom flimkien. Pero' hu kien (jerġa') jaqbad dik il- kartuna li tobrom is-sigaretti, jaqlagħha, jżommha. b'idejh barra minn mal bank,… Ma kinetx tkun imwaħħla, fiha jwaħħal il-makkarun u jimbuttah. Iċ-ċatti kienu Il-Marsa jgħidulhom Boqxa. . fuqha, jien A Apparat tal-brim tat-tabakk qabel ma jidħol kien hawn fabbrika ta' Colombos; dawk kienu jagħmlu sigretti Eġizzjani.' John Mizzi, il-Marsa ex Ħamrun, 65 sena 18-10-1995 'Meta kont tifel kont immur inqasqas. is-sigarretti. e Naqtgħalhom it-truf. Għax huma kienu jagħmlu ċertu foolscap imwaħħla mal-bank. Kienet tkun speċi ta' kartuna flessibbli, — jinkullaw — biċċa minnha mal-bank u jilwuha b'ċertu mod li jkollha speċi ta' lembut fit-tarf, u n-naħa l-oħra ċatta. Kienu jifirxu t-tabakk jitnuha, iremblu t- tabakk u jkebbuha u kien kollhom qasba twila jgħidulha imbuttatur, idaħħlu. il-librett, skond jekk il-bniedem hux fuq ix-xellug jew fuq il-lemin. librett kienet il-karta tas- sigarrett imma kienet tkun lesta forma ta' pajp. Idaħħluha fil-ġenb, jimbuttaw it-tabakk minn fuq dik għal ġo din il-karta u kienu joħorġulu ftit xniexel minn kull ġenb. Jien kont immur biex naqla' xi ħaġa għand dan ir-raġel li kien jagħmel dax-xogħol, Strada fil-makkaruna permezz ta' l-imbuttatur. i f'werqa oħra, Rjali l-Ħamrun; ċertu Anġlu, illum, Alla jaħfirlu, mejjet, minn Ħaż-Żebbuġ. Kellna mqass u kellu kurvatura tonda fin-nofs biex tittrimmja t- truf tas-sigarrett. Dak iż- żmien: il-karti tas-sigarretti kienu ċilindriċi lesti u jiġu ttimbrati bl-isem. It-tabakk kien ikun mazz iebes u kien irid proċess qabel: ma jinħadem. Ikun imqatta' rqiq fin imma mazz. L-imgħallem ma kienx jurina kif kienu jħalltu t-tabakk. Kien anki jxarrbu b'xi xorb biex ikollu ċerta riħa. L-imgħallem kien jagħmel kaxxi tal-mija u jpoġġihom ġo fihom. Niftakar sigaretti ta' barra bħal Kensitas, Four Squares f'idejn in-navv; u kellna mpjegati man-navv. Mal-kaxxa kien ikun hemm pakkett ieħor extra li kien ikun fih erba' sigaretti u fuqu kien ikun hemm miktub: And four for vour friends. Missieri kien fin-navv u meta kien isiefer kien jerfagħhomlna dawn il- kaxxi żgħar; . . . mal-pakkett ta' l-għoxrin. Kien hemm ukoll il-Graven A. Kien hemm ukoll l-iSportsman, il-Boqxa, it-Tom Mix… Kienu tal-mija, ' Kien hawn min jixtri karti għas- sigarretti u apparat sempliċi li jintrefa' f'ċarruta mibruma biex jista' jobrom is-sigarretti hu stess. Kienu jinxtraw sigarretti sfużi minn bosta ħwienet. Oħrajn, minflok ixtru t-tabakk, kienu jużaw kull tip ta' weraq niexef. Jien stess niftakar bosta minnhom u, fostoħrajn, kien hawn min inixxef il-weraq tad-dielja u tat- n. Dawn kienu jobormuhom sigarretti f'biċċiet tal-karti jew għamla ta' sigarru mgerrbin imma bosta pipa minn ienu jagħmlu biċċiet tal-qasab. 'Meta kont żgħira kont immur nixtri s-sigaretti mingħand il- B'ġiex soldi kien jagħtina ponn… . xi għoxrin kien jagħtina: Boqxa, Sclivaniotis. Aktar riċenti kien hawn ukoll il- Papastratos. Fi żmien il- gwerra kien hawn il-F/ag,, il- Plavers u l-Graven A aħmar, tal-qattus. ' Lawrence Camilleri, 77 sena, mix-Xewkija, 21-12-1994 'In-naħa tax-Xewkija kien jgħix wieħed xiħ…… Kien ipejjep . Apparat li kien jintuża biex jinħadem il-filter tas-sigarrett, u jidher ukoll l-imbuttatur Mara, il-Qala, 66 sena, 23-8- 1995 'Il-Qala kienu jaqtgħu il-weraq tat-tilliera biex ipejpuh. Kienu jaqtgħu il-weraq u kienu jxemxuh u mbagħad ifarrkuh u kienu jimlew il-pipa bih. Għall- pipa kienu jaqtgħu biċċa qasba. ġieli jsibu biċċa qasba ftit. wiesa' minn isfel u mbagħad. il-pipa jaqtugħha minn fuq u biċċa mid-dejqa.' Frans Farrugia, Ħal Għaxaq 23-8-1995 'Dwar it-tipjip, anki l-weraq tal- qara' twil kienu jagħmlu u jagħmlulu miegħu xi weraq tar- rand u xi ftit rum u jobormuh qisu kazzott, mbagħad kienu jqattugħ bil-giljottina jiġi qisu tabakk normali. U ġieli anke jżidu xi ftit tbakk ieħor għall- pipa. Bħala sigarri u sigaretti kienu jużaw iz-zkuk ta l- għeruq tal-qara' twil. Meta jinxef dak kien isir kollu toqob, qisu filtru; għerq huma z-zkuk tas-siġra kollha. Tal-qara' u tal-bettieħ jgħidulu għerq. Kienu jaqtgħuhom. xi. sitt pulzieri lejn l-għekiesi u jpejpuh bħala sigarru; kien idum xxi għaxar: minuti', IR-RITRATTI LI JUKKUMPANJAW DAN L-ARTIKLU ' KIENU ĠENTILMENT IPPROVDUTI MINN LVDIA THERESE SCERRI