Ir-Razzett tax-Xjaten Waħda mill-persuni li l-iżjed ħalliet effett fuqi għax influwenzatni fit-trobbija tiegħi kienet in-nanna Lela li kienet tgħix f'waħda minn dik il-filliera djar-għerien żgħar bejn l-għassa tal-pulizija u s-Santwarju. Għamilt snin ngħix magħha bħala tifel u l-għaxqa u l-biża' tiegħi kienet meta tibda tirrakkonta. Jien ċert li l-imħabba tiegħi għall-qari u l-letteratura ġejja wkoll grazzi għan-nanna Lela li kienet tħobb tgħidli l-istejjer, u dejjem kellha xi gazzetti u rumanzi antiki merfugħa taħt is-saqqu taghħa, fejn speċi kellha l-librerija tagħa. Għalhekk anki Ilum inħeġġeġ lin-nanniet u lill-ġenituri jsibu ftit ħin jirrakkuntaw stejjer lit-tfal tagħhom għax jagħmlulhom ħafna ġid għall-iżvilupp ta' l- intelliġenza tagħhom u l-ħila li jiktbu u jaqraw. Kelli taħlita ta' għaxqa u biża' meta kienet tibda tirrakkonta għax ħafna mill-istejjer tan-nanna Lela kienu jkunu mimlijin ħwejjeġ tal- biża': l-erwieħ, ix-xjaten, annimali strambi, il-mejtin… u kienet tirrakkontahom b'mod Konna nkunu miġbura fil-għaxija fis-Sajf quddiem id-dar tagħha, min fuq xi banketta, min fuq xi siġġu, min fuq il-bankina… u wara r-rużarju, li għal xi raġuni jew oħra kien iqabbadna n-ngħas, konna nqumu fuq tagħna, b'għajnejna mberrqin u b'widnejna miftuħin biex nisimgħu lin-nanna Lela tirrakkonta… Kienet f'xi lejla minn dawk tas-Sajf li l-ewwel li smajt bir- Razzett tax-Xjaten. In-nanna qaltilna kif… 'il bogħod…'il bogħod fit-tarf tar-raħal, fid-dlam ta' wara ċ-ċimiterju ta' wara l- knisja hemm bini misterjuż, bini kbir, mibni b'ġebel kbir… filli ma kien hemm xejn u filli l-għada kien lest. Bħal ħafna oħrajn in-nanna kienet temmen li bnewh ix- xjaten… għax min kien se jibni razzett kbir f'lejl wieħed b'ġebel kbir7…. U dak il-lejl tgħidx kemm tqallibt min-naħa għall-oħra tas- sodda mwerwer ma nistax norqod naħseb f'dak il-bini kbir li bnew ix-xjaten f'tarf ir-raħall Biex tagħqad fid-dar żgħira tan-nanna, il-kamra tas-sodda ma ieħem tagħrif minn Evarist Bartolo kellhiex ħajt jifridha mill-kċina fejn in-nanna kienet iżżomm spiritiera ta' bi tlieta bl-istanjata tal-kafċ ttektek fuqha lejl sħiħ biex ikun lest għal fil-għodu. L-ilsna tan-nar u d-dellijiet li bdiet titfa' dik l-ispiritiera aktar fakkruni fl- infern mnejn ħarġu x-xjaten li ġew jibnu razzett kbir f'tarf ir-raħal. Domt ħafna ma rajtu b'għajnejja r-Razzett tax-Xjaten u għalkemm għaddew is-snin mir- rakkont tan-nanna, għadu ma naqas xejn mill-misterju li għadni nħoss sal-lum kull meta nħares lejh għaddej bil-karozzi l-biċċa l- kbira fi triqti lejn Għawdex. U naħseb li anki meta forsi fl-aħħar jirnexxieli nsir naf tassew min bnieh, meta nbena… xorta mhux se jmut ġo fija r-rakkont tan- nanna. Xi snin ilu ħadt gost meta rajt li Leonard Mahonev fil-ktieb interessanti tiegħu 5000 vears of architecture in Malta jiddedika kważi tliet paġni ta' kitba u ritratti lir-Razzett tax-Xjaten. Ħadt gost li mhux in-nanna biss kienet tqis dan ir-razzett importanti. Fil-ktieb ta' Mahonev dwar Ħaġar Qim, il- Palazzi tal-Gran Mastri… insomma 5000 sena sħaħ ta' arkitettura f'pajjiżna jsib postu wkoll… ir-Razzett tax-Xjaten. Mahonex jistqarr li ma jafx sew x'inhu dan il-bini. Jgħid biss li l-bdiewa u n-nies tar-raħal ħallewh bi kwietu għax kienu jibżgħu minnu. Jgħid li m'hemm ebda razzett ieħor bħalu għax, flok kmamar madwar bitħa bħall-irziezet l- oħra, dan ir-razzett huwa magħmul minn żewġ kmamar kbar b'maxtura fil-għoli. Mahonev jgħid li xi Melleħin qalulu li l-maxtura fil-għoli turi li x-xjaten kienu jagħlfu baqar imxajtna enormi. Mahonev iżjed jaħseb li qegħdin fil-għoli għax kienu għaż-żwiemel. X'kien tassew dan il-bini2 Mahonev jgħid li seta' kien cavallerizza, speċi ta' skola biex titgħallem tirkeb iż-żwiemel, jew kienet xi post fejn il-kaċċaturi, kavallieri jew nobbli kienu jistrieħu, jew stazzjon għat-truppi li jkunu qed jgħassu n-naħa ta' fuq ta' Malta. Imma meta nbena7 Fi żmien il-kavallieri7 Fis-snin bikrin ta' l-Ingliżi jew inqas minn mitejn sena ilu Mingħand persuna oħra smajt li seta' kien bini ta' l-Ingliżi biex minn hemm jippjanaw kif se jifirxu u jżidu l-għelieqi wara l-Għadira. Insomma, kollox ma' kollox, ir-Razzett tax-Xjaten għadu mkebbeb fil-misteri u iżjed iqanqal mistoqsijiet milli tweġibiet. U forsi xi darba għad insewwuh, nirrestawrawh u naraw li ma ssirlux iktar ħsara. U forsi tkun idea tajba li ndawruh f'mużew ta' wirjiet dwar id- drawwiet u l-kultura tal-poplu tar- raħal u niġbru l-istejjer li kienu jgħidu, fhiex kienu jemmnu, kif kienu jgħixu… kif inbidlet il- Mellieħa u kif inbidlu l-inħawi ta' madwarha fejn ilhom jgħixu n- nies għal eluf ta' snin b'diffikultajiet kbar, u ġieli kellhom jaħarbu minn hawn għax ma kellhomx fejn jistkennu minn dawk li kienu jiġu jaħbtu għalihom minn fuq ix-xefaq biex jeħdulhom l-uċuh u l-bhejjem u jġorruhom ilsiera. Il-memorja għandna bżonnha… Kif tista' tkun taf fejn sejjer jekk ma tafx mnejn ġej7 Biex inkunu nafu min aħna tajjeb infittxu iżjed min kienu dawk li ġew qabilna… aħna li aħna qrib ir-raba' u l-baħar nafu kif mingħajr għeruq, tmut u mingħajr ankra tintilef u tinġarr ma' l-irjieħ, il-kurrenti u l-mewġ. L-għeruq u l-ankra rriduhom mhux biex nibqgħu mwaħħlin -fejn aħna jew fejn konna… iżda biex nimxu 'l quddiem f'sens ta' min aħna. Anki f'ħajjitna stess nafu kemm niesna tħabtu biex jgħixu f'dawn il-gżejjer, biex immexxu lilna nfusna għall-ġid tagħna, biex waqt li nibqgħu l-aqwa ħbieb mal-ġirien tagħna, inkunu kmandi f'darna. behħen l-Imperial