Rapport ta' A CHETCUTI L-ISTORJA ta' kull nazzjon insibu minquxa ġrajjiet, waħda akbar F mill-oħra, li fuqhom twaqqfu s-sisien tal-ħajja li fil-għajnejn tad-dinja kellha turi lil dik in-nazzjon kbira, b'saħħitha, qalb'ena, mogħnija b'kull ġieh u b'kull glorja. Dawi il-ġrajjiet bosta drabi ssawru bit tixrid tad-demm u bil-qlubija u bil-ħ'la mħeġġa ta' dak il-ġens. sew kbir kemm żgħir li, b'fehma tal-azzar, rafa' rasu 'l fuq biex jilqa' t-theddida tal-mewt. U dak il-ġens li ma qatax qalbu u sma l flaħħar ħareġ rebbieħ. Il-ġlieda kienet kbira—daqshekk ieħor k'enet kbira r-rebħa. Jien il-lum irrid inq's lill-'Għaqda'' tagħna— l-Għaqda tal-Kittieba— ma' dak il-ġens qalbieni li kiseb ir-rebħ għax għaraf jegħleb kull twegħir u jfarrak il qilla u l-ħruxija ta' l-egħdewwa. Fl-aqwa kriżi l qatt sabet ruħha fiha ċ-ċiviltà ta' l-Ewropa, quddiem l-eħrex qerda li rat kull ħaġa ta' siwi, intellettwali, spiritwali u morali, il-kiżtieba tagħna ssoktaw miexja fit-triq ta' dmirhom. Dik it-triq ma kenitx watja—u għadha s'issa mhij'ex watja għal kollox—imma huma għarfu jgħaddu minnha, jegħelbu kull tfixkil, sakemm fl-aħħar, fil-bogħod, iżda fiż-żgur, raw ifiġġ—jiddi bħal kewkba tas-sliem—jd dawl tar-rebħ. Il-qawwa tal-pinna għad teqred il-qawwa tax-xabla, u hekk, aħna l-kittieba, għad nerġgħu nsibu rwieħna ħielsa f'dinja meħlusa, f'ħajja ta' ħelsien, meta nkunu n'stgħu noħorġu u nxandru l-kotba tagħna li, mħabba n-nuqqasijiet ji ġ'ebet magħha l-gwerra, dan ma stajniex nagħmluh f'dawn l-aħħar tliet snin. Ma nin- sewx li Malta kienet gżira assedjata, imdawra minu kull mkien bl-egħdew- wa. Ma ninsewx li l-bastimenti, fl-eħrex sentejn ta' l-assedju, ħtiġilhom jħallsu l-aqwa prezz tal-ħajja biex setgħu jwa'slu Fl dil-gżira fortizza l-ħt'ġiet l-aktar essenzjali. Konna nafu fiex aħna. Konna nafu l-Gvern kemm ħabrek għalina. Imma, il-lum, li l-baħar li jdawwar lil Malta ssaffa u nfetaħ għal kollox: il-lum li. ftit ftit, kollox qed jerġa' jiġi kif kien, il-lum aħna għandna kull jedd nitolbu u nħeġġu lill-Gvern biex jagħt', kif inhu xieraq, l-attenzjoni kbira tiegħu fit-tiswir tal-karattru tat-tfal u ż-żgħażagħ tagħna. karattru li jinkiseb biss per- mezz tat-tagħlim. U biex dan it-tagħlm ikun jista' jitwettaq kif għandu jitwettaq, hu mill-iżjed meħtieġ li l-istudenti jkollhom f'idejhom kotba fuqiex jistudjaw. Mingħajr kotba m'hemmx edukazzjoni, Mingħajr edukazzjoni, nazzjon issib ruħha mij'et u mijiet ta' snin wara nazzjo- 'et oħra. Malta li fil-I linja tat- taqb' d tqiegħdet minn ta' quddiem nett, jistħoqqilha wkoll fiż-żmien li ġej tal-paċi timx' minn ta' quddiem man- nazzjonijiet l-oħra kbar ta' l-Ewropa. Imma ż-żmien tal-paċi jitlob edu- kazzjoni kbira, l-edukazzjoni li l-gwerra għamlet ħafna biex teqred. Għal- hekk fiż-żmien l ġej sehemna bħala kittieba ma jistax ma jkunx kbir. Imma min-naħa l-oħra aħna neħtieġu l-għajnuna kollha tal-Gvern. Minnu nistennew ħeġġa akbar u rieda aktar tajba. Dan ma jkunx qed jagħmlu għal wiċċna. Ikun qed jagħmlu għall-ġ'd ta' Malta u b'riżq dak il-poplu Malti li, taħt l-eħrex sagrifiċċji u tbatijiet, żamm għoli l-moral tiegħu biex setgħet toħroġ rebbieħa l-kawża tal-ħelsien u tal-ħaqq. Għalkemm, fis-snin tal-gwerra, għajnuna wisq ma rajniex u ftit sibna min iħeġġ'ġna. imma b'danakollu ma bqainiex m'għamilna xejn, u, l-aktar is-sena li għaddiet, il-ħidma tagħna kiemet mill-akbar. IL-ĦIDMA TAGĦNA FL-1943 19 Il-lum, mal-ftuħ ta' Sena Ġdida, inħossni ferħan li nista' ngħid f s-sena 1943 kienet waħda mill-aħjar biex ma ngħidx l-aħjar—fost il-20 sena tal-ħajja tal-''Għaqda'' tagħna. B'sabar, b'ħerqa u b'ħeġġa wet- taqna xogħol Ji jibqa' żgur jinħass fiż-żmien li ġej. Il-korrispondenza li kellna. l-aktar mal-Gvern u ma' għaqdiet Maltin f'artijiet barranin, kienet tabilħaqq interessanti u meħt'eġa. Il-laqgħat tal-Kunsill ma naq- sux, xi drabi saru mill-anqas tnejn f'xahar, u m'nbarradan dis-sena saru għall-ewwel darba fl-istorja tagħna, laqgħat straordinarji li fihom ġew mistiedna u ħadu sehem il-Professur Ġużċ Aquilina, B.A., LL.D., Ph.D. (Lond.) u rappreżentanti tal-għaqd'et u x-xirkiet tal-Malti b'l-ħsieb li jitwaqqaf Kunsill Centrali ħalli Ikoll flimkien, b'fehma u b'ħidma waħda, inkunu nistgħu nilqgħu kull ċaqliqa li qatt t'sta' tinqala' kontra l-Ilsien Malti. Ħd'mna lkoll minn qalbna, u jien żgur li b'dax-xogħol li għamilna, il-Kunsill il-ġdid ser isb ħafna mit-triq imwittija. Imma mhux ħsiebi li noqgħod niftaħar—irrid insemmi, b'fatti ċari, il-ħidma li wettaqna, Żgur li f'ebda sena oħra l-Kunsill ma ltaqa' daqs kemm iltaqa' din is-sena. GSejjaħna Id-il laqgħa, saru tnax minnhom, fit-tnejn l-oħra ma kien hemmx quorum. Laqgħat Ġenerali saru tnejn, waħda minnhom kienet ukoll Akkademika, Kienet minn dejjem ix-xewqa tagħna li, sa- biex l-imseħbin tal-''Għaqda'' js'ru jafu iżied lil xulxin, sabiex ikun hemm itehim, ġ'bda u għaqda isħaħ bejniethom, sabiex il-ħeġġa għall-kitba tikber aktar, u sabiex, ukoll, aktar jibdew jagħarfu s-siwi tal-kritika, k'en minn dejjem mixtieq li l-laqgħat Akkademiċi js'ru aktar ta' sikwit. Fis-snin li għaddew kulħadd jifhem illi dan mhux għalkemm sata' jsir imma, issa li s-sħab tal-gwerra tb'egħed minn fuq gżiritna, nittamaw li għall-anqas kull tliet xhur, anz' jekk jista' jkun aktar qabel ukoll, issir laqgħa Akkademika li fiha tinqara kitba ta' interess u siwi letterarju. Hawnhekk irridu n'ttamaw li dawn il-laqgħat ma jsirux biss għall-imseħ- bin tal-Għaqda tagħna 'mma għal kull min jinteressa ruħu fil-letteratura Maltija u għa' kull min iħoss il-lehma li jikteb xi ħaġa. B'hekk inkunu qed mqawwu l-qalb ta' dawk li mhumiex fi ħdan il-''Għaqda tal-Kittieba''. Nuru u nxerrdu l ġmiel tal-Lsien Malt' fost kulħadd, kittieba u mhumiex, Ma' tul is-sena se'jaħna wkoll żewġ laqgħat straordinarji għax inħas- set il-ħtieġa li l-għaqdiet u x-xirkiet kollha tal-Malti jsru ħaġa waħda, jinġabru f'Kunsill Ċentrali, sab'ex. magħquda flimkien, inkunu nistgħu nħarsu l-ġieh. u l-jeddijiet tal-Lsien Malti f'xi kustjonijiet straordinarji li jolqtu l-moviment kollu. Kif fisser il-President Dr. Ġużċ Galea, M.D., D.P.H., hawn xi wħud li l-lum iridu jnaqqsu mill-importanza li ħa l-Malti, u jkun dnub u għajb għal na li nħallu 'l-min 'naqqaslu mill-ġieh li kiseb. Il-P:ofessur Ġuże Aquilina, B.A., LL.D., Ph.D. (Lond), fisser li r-riħ li qed jonfoħ il-lum mhuwiex favur tagħna, u għalhekk wasal iż-żmien li ma nibqgħux ku ħadd jaħdem għal rasu, u ma jkunx hemm għaqda bejniet- na, Il-kawża għal kulħadd hi waħda, u għalhekk jeħtieġ li Ikoll nin- għaqdu biex insibu rwieħna mhejj'ja għal meta tinqala' xi kriżi, 7 Fis7 ta' Diċembru, 1943, f'laqgħa oħra straordinarja nħadem l-Ista- tut, u m'nu dan nistgħu naraw li l-Kunsi'l Ċentrali hu msawwar mill- għaqdiet u x-xirkiet kollha tal-Malti, ta' Malta u ta' barra minn Malta. : Il-President u s-Segretarju huma ex-officio l-President u s-Segretarju tal- —Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, u kull xirka u għaqda, u l-friegħi tagħ- 20 IL-MALTI hom, għandhom il-jedd jibagħtu żewġ rappreżentanti ku'l waħda. Meta dan il-Kunsill jibda x-xogħol tiegħu—u m'ttamaw ma idumx—xogħol li jitlob inizjattiva daqs kemm ukoll ftehim u ħidma id-Pid. j'en inħossni żgur li hu ser iwaqqaf il-fruntiera tad-difiża tagħna komu ntra l-qerq, il-ħażen u l-mibegħda ta' dawk li, għax ma jafux l-qawwa ta' lsienna, iridu bis sewwa jew bid-dnowwa j jistgħu, imma qatt jeqirduna, għax ir-ruħ tan-r ħaġa oħra ħlef it-twemmin nisrani u l-Ilsien Ma Il-Għaqda ħadet ukoll ħsieb titbogħ l-Istatut msawwar u approvat fis-sena ta' qabel, Dan, ininbar.a r-rivista (Tl-Malti' li, għa'kemmi l-ispejjeż kibru u l-karta naq- het toħroġ kull meta wasal żmienha. Imħabba li dir-rivista da, issa tiswielna d-dop- pju ta' li kienet tiswielna qabel, dis-sena wkoll ħtiġilna nitolbu suss.dju lill-Gvern. Bħas-sena ta' qabel, hu tana £10. Minbarra dan, b'ex għas- sena li ġejja nkunu nistgħu nkomplu noħorġ i li l-Gvern tlab- nieh ukoll jagħtina l-permess nixtru erb i jservura għal sena sħiħa, B'ista hu ma taniex permess riżma waħda. Fil-11 ta' Frar, 1943, bl-inizjattiva tal-'Għaqda'' saret guddiesa għal ruħ Dr, A. V. Laferla, C.B.E, LL.D., Direttur tat-Tagħlim, li kien Pre- sident Onorarju tagħna, Għalkemm, kif tafu, Dr. Laferla ma kienx kit- tieb tal-Malti, hu kiteb ħafna b'ilsna barranin, l-aklar fuq l-istorja ta' Malta, u għamlilna ġid li ma kienx żgħir. Hu qatt ma kiteb bil-Malti, imma l-Malti kien :ħobbu u ħadem għal'h biex jarah miexi 'l quddiem. Bil-mewt tiegħu, safa' battal il-post mill-iżjed meħtieġ ta' Directur tat- Tagħlim li, mhemmx għalfefn wieħed igħid, jo'qot fil-laħam il-ħaj it-tmex- xija tal-Ls.en Malti. Aħna ktibna lill-Gvern biex, fil-ħażra ta' Direttur ġdid tat-Tagħlim, tibqa' kif inhi u ma titbidċelx il-pul tka li s'issa l-Gvern mexa biha meta stabbilixxa l-Ilsien Ma'ti bħala ls.en ta' iagħlim, ammi- nistrazzjoni u proċedura legali, Aħna nittamaw illi d-Direttur il-ġdid tas-Tagħlim ikun jaqbel għal kollox mal-fehmiet li kellu Dr. Laferla dwar l-Hlsien Malti. Bħala membri akkademiċi ġodda l-''Għaqda' bdie: tgħodd magħha lil Dun Frans Camille:i u lil Dr. J, Cauchi, LL.D., li t-tnejn għandhom għal qalbhom l-Ilsien Malti u diġa ħab'rku ħafna biex jarawh jistagħna u jogħla, Bħala Membru Korrispondent ġie mdaħħal is-Sur Edward El ul, segretarju tal-'Malta League' ta' Londra, membru tal-London Centre of the International P.E.N. Club, u segrciarju onorarju ta' l-Istitute Francais. Minn itti li waslulna u m'nn taħditiet dwar il-letteratura maltija li xandar minn fuq il-B.B.C., jidher ċar kemm Edward E lul jħobb il-Malti. Hemm, fil-qalba ta' Londra, bniedem bħal dan, li hu magħruf u mfaħħar bħala kiltieb tajjeb ta' poeżija bl-Ingiż, ma jistax ħlief jagħ- mlilna ġid u ġieh mill-akbar. Fl-4 ta' Mejju, 1943, aħna konna ktibna iill-Information Officer biex jibda jibagħtilna l kotba tal-propaganda, sew iekk ikunu ta' interess lo- kali kemm jekk mhumiex, li jitqassmu mill-uffiċċju tiegħu u li ma jistgħux ħlief ikunu ta' l-akbar għajnuna fix-xogħl tagħna letterarji. It-twe- ġiba kienet li, sa fejn jista', hu mħejji bex jagħti l-għajnuna tiegħu. F'ittra oħra H bgħatna lil Mr. B. H. Alexande: tal-Coprright Dept, tal- B.B.C. aħna tajnieh, fuq talba tiegħu, l-awtorità meħtieġa għax-xandir IL-ĦIDMA TAGĦNA FL-1943 21 tax-xogħlijiet kollna ta' proża u poeżija li dehru fl-organu letterarju tagħna 'Il-Maltf'. Aħna għidnien wkoll li jista' jagħżel bħala rappre- żentant tagħna f'Lond:a jew lil Arthur Vassallo inkella El Edward Ellul, it-tnejn magħrufin għall-ħeġġa u għall-ħila tagħhom letterarja. F'dik l-it- tra konna ssuġġerejns wkoll biex mirn fuq is-sistema tal-B.B.C. issir; darba fil-ġ'mgħa, xsnd'ra letteraria u wegħadnieh l-għażnuna u l-parir tagħna fuq kus'jonijiet li joletu l-etteratura maltija, V. Agius, Trade Commisstoner għal Malta f'Londra, kien talabna nibogħtulu episodj: lokali tal-gwerra fi proża u f 'poeżija biex jiġu maqluħha fl-Psien Ingliż u miġbura fi ktieh. Aħna s'bna għadd ta' episo- dji li jpittru l-ħajja karatteristika tal-poplu Malti ma' tul l-aħħar żmi- nijiet imw.egħra ta' dil-gw: ; U ħgħatnihomlu, S'issa l-ktieb għadu ma deherx mitbugħ, imma milli jidher ix-xogħol miexi. Kif kulħadd jaf, ġa deher ktieh ''Malta Calling' li fih jiġbor bċejjeċ letrerarii bil-Malti. Dan il-ktieb, li ma tmexxiex minn nies li jafu fl-ir- qaqa' tagħha kollha l-letteratura maltija u li aktarx ma ġietx f'idejhom il-kitba li dehret f'dawn l-aħħar sn'n, ngħ'duha kif inhi, dan il-ktieb ma għoġobniex għal kollox. Mirn qabel ma ħareġ. konna ġejna mgħarrfa li l-kt eb ma kienx up to the standard'', u għalhekk b'a telf ta' żmien ktibna lil fMalta Leaguc' f'Londra biex tagħmel mill-aħjar li tista' ħa'li ddewwem il-ħruġ ta' dan il-ltieh u ssewwi fein hemm ħażin. Aħna f'dan ix sogħol wegħedniehom l-għejnuna tagħna kollha. Imma kien tard , bliżbalil u b'kollox, B'ex Ħaġa bħal din. jekk i, aħna ktihna Iil-Editur, Miron Grindea, u ogħol, l suppost li hu anto'ożija ta' kittieba Maltin, , qatt jasal b'ex jingħoġoħ, għax mhuwex rappreżentati iv u ma fih l-aħjar materjal l għandna fil-letteratura ma'tija. a xogħol oħra sabiħa daqsker um mportanti kien il-memorandum dwar it-terminoloġija /egali li bgħatna lill-Gvern. Dan: il-memorandum inħadem ħ'recqa u studju kbir minn Kummissjoni maħtura f'laqgħa tal- 8 ta' dan il-memorandum ins.bu: (AFM staina naraw, wara li fl t-traduzzj t li -sarn minn dak m'en li beda jseħħ l-użu tal-Ma'ti l bu li dawn it-żraduzzjonijiet bil-Malti, ta' emendi ta' jiet, jew ta' liġijiet ġodda, ma jweġbux għal kollox għal eh letterarju tal-Ls'en Malti u xi mindaqqiet ukoll, skond il-fehma tag għas-sens legali tal-kelma.' F'dan il-memorandum, li jistħoqa kull tifhir lil-Kummissjoni li sawritu, hemm kritika kostrutżiva u suġġe:imenti li kieku l-Gvern jagħraf jimxi fuqhom żgur li jkunu ta' ġid u ta' għalnuna għal kul min għandu x'jaqsam max-xogħol tat-tra- duzz'onijiet tal-liġijiet, Ma' ċul dis-sena, ħ's-saħħa u t-tħabrik ta' Brother Amed; Charles, twaqqfet, il-Gżira, Xirka tal-Malti għat-Tfal, u, xhur wara, ġiet im- waqqfa l-ewwel fergħa tagħha n- xar. Din ix-Xirka, kif insibu fl-Is- tatut tagħha, tr'd li taħdem id f'id dejjem u fuq kollox mal-'Għaqda tal-Kittieba tal-Malti'. L-Art 5 'i jfisser il-għan tax-Xirka, igħid li l- ħsieb hu li tissawwar f'qalb it-tfal imħabba ewlenija għall-llclen Malti, It-fal, li fuqhom irid jinbena ż-żmien H ġej ta' Malta, għandhom jieħdu l-ewwel post fl-imħuħ ta' dawk li f'idejhom għandhom ir-:iedni ta' -pajliż. Dis-sena sibnieha ħaġa flokha li nniedu konkors letterarju ta' poeżi- dak li iit'ob il 22 IL-Manzi ja, Dan il-konkors għalaq fil-81 ta' Awissu, 1943, u l-għadd ta' dawk li ħadu sehem ilaħħaq 39. L-eżaminaturi li ġew magħżula biex jieħdu f'idejhom dan il-konkors huma: Monsinjur Dun Karm Psajla, is-Sur Nin Cremona u s-Sur Godfrev Zarb Adami, it-tlieta mhemmx għalfejn wieħed jitkel'em wisq fuq il-ħila tagħhom għax huma magħrufa biżżejjed. Il-fehma tagħhom dwar. il-konkors hi mniżżla fir-rapport li tawna: it-tlieta qablu li 'il-poeżijiet ma jlaħħqux il-grad ta' teknika meħtieġa fir-reqqa tagħha għall-kitba ta' ballaża, sew għal dik li hi metrika u sew għal dak li hu ħsieb u espressjonijiet poetiċi.' Skond il-fehma ta' l-eża- minaturi t-tliet premjijiet kisibhom Karmenu Vassallo, iżda ma' dan il- kittieb ġejna fi f'ehim biex it-tieni u t-tielet premju nagħtuhom lit-tnejn li jmisshom warajh. Għalhekk Romeo L. Psarla ħa t-tieni premju, Patri Valentin Barbara, O.P., it-tielet. Lil dawn l-ewwel tliet Ballati ser jin- għataw Diplomi u x-xogħlijiet rebbieħa jidhru f'ħarġa ta' l-organu tagħna Il-Malti. Il-'Għaqda'' sabitha wkoll ħaġa xierqa li jkun hemm ir-rappreżen- tanti tagħha fl-Assemblea Nazzjonali li qed tissawwar bil-ħsieb li tagħti sura lill-Kostituzzioni l-ġdida ta' Malta. Żgur li ħadd aktar mill-''Għaq- da'' ma jista' jitkellem b'awtorità f'kustjonijiet li jistgħu jinqalgħu li jolqtu lil ilsienna. Bħala Għaqda magħrufa uffiċjalment mill-Gvern sten- nejna li f'ħaġa bħal din kellna niġu mistiedna u mhux noqogħdu nittallbu aħna, iżda, meta rajna li ma wasal xejn, qisna Hi, għall-ġid tal-Malti, jaq- bel li ma naħlux żmien noqogħdu nistennew u nittamaw — aktarx għal- xejn — u għalhekk qbadna u ktibna aħna, Fit-tweġiba li waslitilna, Lt. Roger Strickland żgurana illi, malli l-laqgħa ta' l-Assemblea Nazzjo- nali tkun imsejħa, aħna niġu mistiedna biex nibagħtu r-rappreżentanti tagħna. Issa niġu għal tliet għaqdiet barranin li magħhom kellna x'naqsmu għall-ewwel darba dis-sena: ''Il-Qawmien Malti' ta' Port Said, il- London Centre of the International P. E. N, Club'' u l-Malta League''. Irrid l-ewwelnett, fil-qosor kemm jista' ikun, infisser il-għan u l-attivita- jiet ta' dawn il-għaqdiet u sa fein kellhom x'jaqsmu magħna. Il-'Qaw- mien Malti'' li, kif ġiet magħrufa, hi l-għaqda tal-Maltin tad-dinja kollha, twaqqfet f'Port Said 'sabiex tkattar imħabba lejn Malta fost uliedha u sabiex ixxerred it-tagħ'im tal-Lsien Malti'. Fost kollox, ħsieb- ha hu li tgħarraf, ixxe:red u turi l-ġmiel ta' Malta u l-kobor ta' ġensha. Din il-għaqda, li tixbah ħafna, biex ma ngħidux f'kollox, lix-'Xirka Tix- rid Qari Malti Propaganda' ta' Lixandra, (xirka oħra magħrufa li bis- saħħa u l-ħidma tas-Sur Ivo Muscat-Azzopardi għamlitilna ġid. mhux żgħir barra minn Malta), din il-għaqda, imwielda fl-agħar żminijiet ta' l-istorja tagħna, qiegħda tiġbor lill-Maltin bħall-aħwa u tferrex kemm tista' s-setgħa tagħha f'art li mhix Maltija u fost nies li l-biċċa l-kbira minnhom mhumiex Maltin, Is-Sur Walter Zahra, is-Segretarju ħabrieki ta' din il-għaqda, bagħat dan l-aħħar igħarrafna li hu u s-Sur Toni Said, Editur ta' ''Il-Qari Malti', waqqfu stamperija u qalulna li lesti biex jistampaw xogħlijiet minn tagħna, Aħna tajniehom il-jedd joħorġu Għadd Kommemorattiv ta' ''il-Malti' li fih ser jidhru bċejjeċ ta' kitba minn tagħna, Sew din il-għaqda ta' Port Said kemm ukoll ix-xirka ta' Lixandra nistgħu nqisuhom it-tnejn aħwa, ulied il- IL-ĦIDMA TAGĦNA FL-1943 UGħaqda tal-Kittieba tal-Malti'. Lilhom aħna nagħtu b'kull mod l-għaj- nuna tagħna kollha sabiex ilkoll flimkien nimxu, sħaħ u qawwija, għal dak il-għan li għalih qed nitħabtu: Malta f'kollox u kullimkien, Il-€Malta League' ġiet imwaqqfa f'Londra biex tħabrek kemm tista' b'riżq il-poplu Malti u sahiex tqanqal interess għall-istorja, l-ilsien, il-let- żera:ura, il-kultura u l-ħajja nazzjona'i ta' Malta. L-ilsna uffiċjali fil-pro- ċedura kollha ta' din il-għaqda huma l-Ingliż u l-Malti. F'ittra mibgħu- ta m.s-Sur Edward B'lul, is-Segretarju Ono:arju, insibu li l-Kunsill tal- UMalta League' għandu l-ħsieb iwaqqaf f'Londra librerija ta' xogħlijiet bl-Ilsien Malti. Huma, minn Londra, qegħdin jaħdmu għall-interessi u għal-ġieħ tal-Maltin, u kienu huma li għarrfuna bl-antoloġija tal-kittie- ba Maltin meta kienet għadha anqas ħarġet u wrewna x-xewqa tagħhom sabiex id-drittiiiet tal-awturi Maltin jiġu mħarsa fl-Ingilterra xejn an- qas milli jiġu mħarsa d-d:itżijiet tal-awturi ta' pajjiżi oħra. Membri tal- UMalta League' għamlu taħditiet fil-Poets' Club u f'ċentri oħra ta' kul- tura f'Londra dwar l-Ilsien u l-poeżija Ma'tija, N. hi għaqda internazzjonali tal-''Poets and Plavwrights, Editors and Essavists, and Novelists', Twaqqfet biex tnissel u żżomm ħbiberija u ko-operazzjoni intellettwali bejn il-kittieba ta' kull art, fl-in- teressi tal-letteratura, u tfittex 'i jkun hawn ma' kullimk'en ħelsien fit- tifsir artistiku u r-rieda tajba inte:nazzjonali. Il-leiteratura li ma taf ebda fruntiera ta' taqbid, għandha tibqa' dejjem il-mezz ta' ftehim fost in-nazzjonijiet minkejja t-taqlb u l-ġlied politiku jew internazzjonali. Fiċsirkustanzi kollha, u b'mod partikulari fiż-żmien tal-gwerra, ix- xogħlijiet tal-arti, li huma l-wirt tal-bnedmin kollha, għandhom jibqgħu hla mimsusa mill-passjoni nazzjonali jew politika, Il-membri tal-P.E.N. ' fiż-żminijiet kollha jinqdew bl-influwenza tagħhom sabiex in-nazzjonijiet jagħarfu jifhmu u jirrispettaw aktar lil xulxin, Dan il-London Cent:e jiġbor fih k ttieba li għam'u isem kbir mad-dinja kollha bħalma huma H. G. Wells, J. B. Priestlev, Laurence Binvon, Walter de la Mare, Rebecca West, u. Storm Jamcson in-nifisha li hi l-Presidentessa ta' dan il-Club. Is-Segretarju Ġenerali huwa Hermon Ould, poeta u plavwright, imfaħħar ħafna għall-ħila tiegħu ta' kif iżomm magħquda f'rabta waħda l-f'iegħi kollha tal-P.E.N. imxerrda f'pajjiżi mbegħdin, sa fiċ-Ċina, fl-Arġentina, fl-Isvezja u oħrajn. Jekk nibqa' sejjer hekk, ma jidher li ser nispiċċa. qatt. Dan ku rapport tal-''Għaqda'' imma, minbarra x-xogħol li wettaq- na, ħassejt li tkun ħaġa flokha nqiegħed quddiemkom, bl-attivitajiet, il- persunaġġi u l-għaqdiet li kellna x'naqsmu magħhom biex nurikom illi fejn misscjna, missejna mat-tajjeb. Fil-31 ta' Marzu, 1943, f'Rembrandt Hotel, South Kensington, Lon- dra, il-P.E.N. Club ta Lunchcon b'ġieh il-kittieba Maltin. Arthur Vas- sallo, il-rappreżentant tagħna f'Londra, għamel f'isimna taħdita li tħeġ- ġeġ u li inissel ispirazzjoni u mħabba. ''F'leħinkom, il-leħen ta' kittieba Ingliżi, hu qal, il-lum ir-ruħ ta' l-Ingilterra tkellem lill-kittieba ta' Mal- ta li, fl-isien tagħhom, ifissru l-ħsieb u r-ruħ tal-poplu Malti', Bl-iniz- jattiva tal-għaqda in'ernazzjonali tal-P.E.N. il-kittieba Maltin inġiebu f'din l-okkażjoni f'kuntatt personali u dirett mal-kittieba tan-nazzjoni- jiet differenti li jirrappreżentaw il-qalba tal-ġnus ħielsa, F'dik il-laqgħa tassew interessanti tkellem ukoll u faħħar lil Malta l-Ġeneral Sir Charles 24 IL-MAnri Bonlam-Carter, G.C.B., CM.Ġ., D.S.O., president tal-''Malta League', li kien 'mistieden tal-ġieb'. Edward Ellul qara poeżija tiegħu bl-Ingliż, poeżija maħduma eb, satirika għall-aħħar, Mr, Richard Church, poeta magħrnf Fngl ien għal dak in-nhar il-President tal-P.E.N. Lon- don Centro u hu wko'l tkellem u faħħar il-qlubija u l-fehma sħiħa tal-kit- tieba ta' Malta. Ġieh tabilħaqq kbi: għalina bħala kittieba, u għal Malta kollha. Nazzjon li għadda għal snin sħaħ m'nn tiġrib tal- hi ża' u ġarrab b'sabar u b'erojiżmu li ma jitfissrux tbatijiet u sagrifiċċji mill-eħrex ma jistħoqqlux ħlief ir-rand ta:-rebħ u tal-ġ.eh. Imma dak ir-rebħ u dak il-ġieh jintilef, u dik il-paċi li ser inħasslu ssir ħolma ta' l-imgħoddi, jekk aħna ma nkunux imhejjija biex nilqgħu l-ħċiġiet taż-żm'en li ġej. Fit-tiġdid ta' Malta ta' wara l-gwerra, aħna jkun għad baqgħalna nwettqu s-sehem tagħna — sehem akbar minn qatt qabel — biex insaħħu dik ir-rabta qawwija bejn il-ħajja pubblika u l-let- teratura. Il-kittieba f'kull art dejjem kienu minn ta' quddiem nett fid- difiża tal-ħelsien nazzjonali, tad-demokraz'ja politika u tal-ħaqq soċjali. Il-President Benes taċ-Cekoslovakkja. f'messaġġ li ken bagħat lill-P.E.N, qal illi l-m ja u l-bennejja politiċi tan-nazzjon kienu ta' sikwit kittie- ba u poeti mhom huwa importanti fl-istorja pulitika 'daqs kemm hu fl-istorja tal-letteratura. Għa'hekk jidhe r illi l-letteratura u l-kultura jkollhom jieħdu sehem mill-akbar fit-tiġdid ta' Malta. Ma nistgħux noqogħdu bar:a u ma nerfgħux fuq spallejna r-responsabhilti tax-xogħol u tad-dmir qaddis li għandna nwettqu. Għall-ġid tal-lsien u tal-poplu Malti nkomp/u naħd- mu, inkomplu, jekk hemm bżonn, n'ġġ'eldu bil-kitba tagħna sċbiex Malta ta' għada tkim akbar u aħjar u tidher isbaħ milli hi quddiem il-ġnus tad- dinja. Fiż-żmenijiet l-aktar imwiegħra aħna żammejna tperper il-ban- diera tal-ħelsien, dik il-baħdiera li l-lum hija l-għelm li qed jgħaqqad in- nazzionijie; ħielsa, il-għelm tar-rebħa li hu s-sies tal-ħajja letterarja, Fiż- żmenijiet tal-paċi se; ikollna dmirijiet oħra quddiemna, u jekk ma nagħarfux inwettqu sa l-aħħar dawk id-dmirijiet, kull ma għamilna, kull ma ħdimna j'sfa' fix-xejn. Biex żgur noħorġu rebbieħa, il-motto tagħna għandu dejjem ikun: Għaqda sħiħa u ħidma hla ħedu. XIRKA GĦAT-TIXRID TA' L-ILSIEN MALTI—MADUR KUMITAT GĦAS-SENA 1945, Il-Wisq Rev. Prof. Patri Pawl Tabone, O.F.M., President. In-Nutar Ġ. Is-Sin/urina Ġiġa Portelli, Segretarja. Membri Is-Sur A. Buttiġieġ; is-Sur Ġ. Muscat; is-Sur Ġ. Sur Ġ. Debono; u s-Sur P. Portelli. .