IL-MALTI U L-LSIEN GħARBI TA' XAHRUR Jekk wieħed jiftaħ fommu f'ġemgħa ħbieb u jfettillu isemmi l-Ilsien malti u x'jingħad fuq in-nisel tiegħu, erbgħa, ħamsa jaqbżu minnufih u jgħidu tagħhom bħalkieku ridt taf kemm jagħmlu erbgħia u erbgħa. Wieħed isemmilek ħamsin kelma għarbija li taqbel mal-Malti, u minn dan jiġbed li il-malti ġej mill-għarbi, ieħor jurik għoxrin kelma minn ktieb lhudi (Ebrajk) u jaħliflek li l-malti ġej mill-ebrajk; ieħor jurik ġabra ta' kliem feniċju u jaqta rasu li l-malti m'hux ħlief Feniċju: mita tiġbor kull ma ntqal, issib li taf anqas milli kont taf qabel. Għax jekk wieħed jalisibha sewwa jsib li l-kliem ma jagħmilx ilsien ta' ġemgħa nies. Kullhadd jaf li hemm mijiet ta' kliem franċiżi fl-ingliż, imma ħadd ma ħaseb igħid li l-in- gliż ġej mill-franċiż, għax il-lsien jingħaraf u jinħatar minn ieħor minn kif jindamm il-kliem, ġej mnejn ġej. Kif wieħed jaħseb, kif idawwar il-kelma, kif jorbotha mal-oħra, iġagħal ilsien jitbiegħed jew jersaq lejn ieħor. U mbagħad il-lsien ta' ġemgħa nies hu l-ġabra ta' għajdud, ta' ħsibijiet imtennija għal eluf ta' snin, ta' kliem magħġun, imtawwal u mnaqqas u mgħawweġ li maż-żmien sar lewn wieħed u dawk li jit- kellmuh jifmuh bla ma jaħsbu, bla ma jafu l-għala, bħal mita nieklu, u nimxu u nieħdu n-nifs. U b'dan kollu ssib min jaqta' li l-Ilsien ġej minn ieħor b'ħeffa li ma bħala bħallikieku ħaġa raha ssir quddiem għajnejh. Nieħdu l-għarbi li bosta nies jitkellmu fuqu. Mita għedt għarbi tkun għadek ma għedt xejn, għax il-għarbi li nafu mhux maħluq darba u seħħ bla qatt ma tbiddel. Hemm il- għarbi tas-Sirja, tal-Eġittu (Masr), ta' Tripli, ta' Tunes, tal- Arġiel, tal-Marokk, li għad li hu għarbi ma jaqbilx ma' ta' band'oħra, ħafna kliem jaqbel imma l-ħoss tal-kelma, is-sen- siela tagħha, il-għaqda tal-kliem midmum, jatu flimkien bixla lil-lsien li jbiegħdu għal-kollox minn sħabu. L-ilsna għarbin tal-lum imnissla minn dak il-għarbi qadim tal-Arabja, art niexfa u xagħirija li qabel id-dilluvju kienet tħaddar u mżegħida bin-nies u bil-bhejjem. Mita s-silġ li kien igħatti aktar min-nofs l-Ewropa, xi ħamsin elf sena ilu, beda' jonqos, ix-xita li kellha l-Arabja naqset ukoll u l-art nixfet u l-mergħa sfat fix-xejn u n-nies bdiet titlaq lejn l-aħidar biex tira' l- bhejjem u ma tmutx bil-ġuli, Laħqu l-bliet ta' Ur u ta' Eridu fil-Babilonja u mxew lejn Qanagiin u lejn is-Sirja u bħal Aramej u Sirjani xterdu fil-Masr (Eġittu) u fl-Affrika ta' fuq. Bil-għarbi qadim li kienu jitkellmu, nisslu kullimkien il-Isien Xami (Semitiku) li mal-mixi tan-nies tbiddel fis-sura mal-ħtieġa tal-ħajja, mal-ħakk mal-barranin. F'xi seba' mitt sena wara Kristu mit-truf ix-xagħri tal-Arabja saret l-aħħar ħarġa tal-Għarab li laħqu l-Masr, l-Affrika u fl-Ewropa, waslu sa Spanja, Franza, Sqallija u min-naħa l-oħra xterdu fil-Fars (Persja) u fl-Indja. Hekk xtered il-lsien Xami fil-mijiet ta' snin u nissel mitt djalett, friegħi kollha ta' omm wafida, rimi ta' zokk qawwi li kull fejn tħawwel nawwar u tammar bla qatt ma tħassar jew tilef il-ħkim ta' qabilu. Għalhekk, naħseb jien, jekk minn jaħseb li l-malti ġej mill-għarbi u f'moħħu jkollu l-għarbi ewlieni tal-Arabja ma jkunx jarra wisq; dnub li min isemmi l-għarbi aktarx ikollu f'għajnejh il-għarbi tas- Saraċini ta' elfejn sena ilu u hawn jibda t-tfixkil. Il-malti eqdem mil-Isien tas-Saraċini u jixbaħ l-aktar lil- ewwel friegħi li tnisslu fis-Sirja. Biss niftakru li aħna għexna dejjem f'art żgħira maqtugħa mid-dinja mita ħadd- ieħor meraħ f'artijiet kbar, qalb l-iġbla, ma' tul xmajjar u mabħra u rebħu ġnus u ġew mirbuħa, għax kollox idur fuq l-ilsien li kull jum jirbaħi kliem ġodda u jitlef oħrajn qodma. Xtaqt nuri kemm il-malti jixbaħ xi ilsna tas-Sirja u l-aktar ta' dik ir-roqgħa art tad-Drusi msejħa l-Libanu (Ġebel Libnan). Hemm igħixu mal-ħamsin elf ruħ bejn misilmin u nsara, li jitkellmu l-Għarbi bħal tas-Sirja. Fost dawn hemm vaħal imsejjaħ Xahrur (Wadi-Xahrur) jew Harat it-Tin fejn igħixu mal-erbàt elef ruħ kollha nsara li qajla jitħalltu mad-Drusi l-oħra u li jgħożżu d-drawwiet tagħhom u lsien missirijiethom. Ġiċ f'idejja ktieb miktub minn wieħed minnhom, Monsinjur Fegħali (Suntaxe des parlers Arabes actuels du Liban par Man. MioHeL F'EGHALI— Paris, Imprimerie Nationale 1928ju kitba oħra (Testes Arabes de Wadi Chahrur (Liban) par MIioHEL ET ABDOU FEGHALI— Extrait du Journal Asiatique (Jan-Mars 1927) meħuda minn fomm in-nies ta' hemm bla ebda tiżjin u żjieda, mhux kitba ta' minn jaf li-skola, kliem tal-bdiewa u nies tax-xogħol li ma jaħsbux kif jitkellmu iżda jitkellmu kif jaħsbu. Hekk laqtitni dil-kitba bħala tixxiebaħ lill-malti, li ħsibt inġibha hawn hiex jara kullħadd kemm jitkellmu bħalna dawk in-nies. Għamilt numri, biex wieħed jista' jimxi, biex ingħid hekk kelma b'kelma, hekk fil-għarbi tagħhom, kemm ukoll bil- malti u bil-franċiż, meħud mix-xogħol ta' Fegħali, għax minn tiegħi ma hemmx ħilief il-malti. IGħarbi ta' Xahrur. AĦBAR FUQ IL-ĦASIL 2. u ħattejnihom fis-saffut tal-fuħħar li għandu ħmistax il- 3. 4. saħnet il -mawai għal qxaqix u ex-xrarit menxur men mqass Q Nġibu lirmidiet mill marmad li ħadd il-forn widna xelna il mwait erraiqa leddest u seħħianna u xegħelnu Waqt illi letentf in-nar mnekdah bel kaddaha w essu- fana ma għadx fi kaxx nar W menhett is-sufana għal kembla illi tiexgħel qawan. . naqqejna trab el bid b-emhall el ewwel w hassalna . men bagħad ma ħaslu tvab el bid rġagħna ħessalna tvab . mnergħi al katgħa haike u mensur nemgħaka, ta tendaf, w men hattom bel għali ta-ifakfak. eddest u menxilon m-nagħserom m-ennaiveton u em- nenxeron. għal maras vamria għal wad et-tin. għelli għelu għaza baddu kawi m-nekwih. w-el-ħasil bikun tla marrat be-ġimgħa. (Bil-Franċiż. (Bil-Malti. AĦBAR FUQ IL-ĦASIL Nġibu l-irmied mill-marmad ħada l-forn u nitfgħuhom fil-konka tal-fuħħar li għandha ħmistax-il- widna. insaħħnu u nixegħlu wara li nsaffu l-ilma insaħħnu l-ilma bil-laqx u biċ-ċraret mxewlia 'l hawn u 'l hinn ma' dwar id-dar u nixegħluhom. . waqt li n-nar jintefa ninqdew bil-qeddala (lixka) jew bis-suffarini—li issa ma għandniex għan-nar. u nressaq issuffarina lejn il-qabda laqx (kembla) li tix- għel tajjeb. l-ewwel innaqqu l-liwejjeġ bojjod u naħsluhom , wara li naħislu tajjeb l-abjad naħslu l-kulur (xajt) . nirgħi l-bċejjeċ hekk, u nogħroghom sa jindafu, darbt- ejn-tlieta. nitfaħihom jagħlu u jbagbqu . niġborhom, nagħisarhom u natihom in-nil (blu) u non- xorhom . fuq il-ħabel jew fuq il-friegħi tat-tin. . mita jinxfu niġborhom u nitwihom u nqegħdhom fis- senduq. . dawk li għandhom jitgħaddew ingħadduhom . il-ħasil isir tliet darbiet fil-ġimgħa, 1. rmied—rmidijiet; marmad—fejn jintrafa l-irmied. 2. saffut—fejn jissaffa l-ilma tal-lissija; ħattejnihom— tfajnihom—tħott—titfa' l-isfel. 4. qxaqix-—laqx, tqaxxir tas-siġar; xrarit—ċraret, minn ċarrat, iċarrat; l-bait—id-dar, il-bejt. 5. is-sufana ma għandax— is-suffarini fi żmien il-gwerra ma kinux jidhru. 6. qembla—qabda laqx; tixgħel qawan—tixgħiel tajjeb, qawwi. 7. neqqaina—tnaqqi, tagħżel; l-abjad—il-ħwejjeġ bojjod. 8. ex-xit—ħwejjeġ tal-lewn, tal-kulur. 9. m-nergħi — nirgħi, nissapna; ħaike— hekk, turi kif togħiroq; zumain-etlata—darbtejn-tlieta. 10. ħottom bil-għali—n għallihom. 11. an-naiveton—niżbolihom, natihom in-nil (il-bluj 12, għal wad it-tin—fuq il-għowwied, il-friegħi tat-tin; maras—fħiahel. Kawi—nekwih, tikwi l-ħadida biex tgħaddi; nikwi- hom—ngħaddihom bil-ħadid mikwi. 15. marra—darba; tliet marrat, tliet darbiet. Mhux xogħol dan li jatik x'taħseb 7