(Taħdita tal-Prof. Ġuże Galea fl-okkażjoni ta' l-Ewwel Sem'rar tad-Drama mniedi mir-Rediffusion f'Ottubru ta' l-1968). It-teatru hu għajn ta' tagħlim u ta' treġija fil-ħajja tal-bniedem; l-iskop jiegħu mhux biex idaħħak jew ibikki, mhux biex iqajiem xewqat żregolati jew inissel pjaċiri sesswali, imma biex jiftaħ il- moħħ, iqawwi l-qalb, iseddaq ir-ruħ, iħeġġeġ id-dehen u fuq kotlox biex igħarraf is-sewwa u jikxef il-ħażin. Jekk nikkonsidraw sewwa, insibu di t-teatru fih żewġ friegħi: waħda tittratta fuq l-avventuri tal-ħajja u l-oħra tesponi problemi tal-ħajja. L-ewwel waħda. tippreżenta. l-passjonijiet, il-konffitti, ' l-emozzjonijiet, l-ostakoli u s-sitwazzjonijiet li jnisslu ferħ jew niket — kollha, jew x'uħud minnhom, minsuġin fi ġrajja li jogħġbu lill- ispettaturi, iqanqlu interess jew tensjoni. Id-drama dwar il-problemi hi iżjed profonda u tal-ħsieb; hi mfas- sla l-aktar fuq ideat astratii, fuq prinċipji soċiali u fuq spekulaz- zjonijiet morali jew filosofiċi. Ħafna drabi s-suġġett hu misterjuż jew konfuż tant li jippreżenta enigma u jqajjem kontroversi. L-awtur f'din ix-xorta ta' drama jinqeda biex ifisser, biex ixandar jew biex jesponi ideat jew prinċipji ġodda, teoriji jew kriterji li jiddisturbaw l-ordni konvenzjonaji 'al-ħsieb jew tal-ħajja tas-soċjetà. Ħafna drabi din ix-xorta ta' drama hi rivoluzzjonarja fis-sens li twaqqa' u tħarbat is-sistema stabbilit jew is-sistema konservattiv ża' l-arti dramma- tika, għax f'din il-kwalità ta' drama nsibu mhux biss l-istil, l-iżvilupp u l-plot jieħdu sura ġdida, imma wkoll il-mezzi tekniċi huma diffe- renti minn dawk konvenzjonali. X'uħud kitbu fi d-dramm modern hu rivoluzzjonarju minħabba t-taqiiba li jġib fl-arti drammatika; oħrajn igħidu li d-dramm mo- dern hu esplożiv jew pijonier għax hu jiftaħ toroq jew oqsma ġodda fis-sengħa tal-palk u ħafna drabi d-dramm modern iservi ta' xempju biex fuqu jimxu jew ifasslu awturi ġodda. Difatti ħafna mill-karattri tat-teatru modern li llum saru komuni u aċċettati minn kulħadd huma mfasslin fuq 'pattern'' jew fuq innovazzjonijiet li daħlu fuq il-palk xi mitt sena ilu u fi meta dehru għall-ewwel darba qajmu reazzjoni u argumenti kbar billi f'dak iż-żmien kienu tant ġodda u ' Billi din il-kitba baqgħet ma dehritx stampata, jixraq li tidħol f'dan il-għadd kommemorattiv ta' Il-Malti bħala turija ta' l-interess ta' Ġużċ Galea fit-Teatru — Id-Direzzjoni. straordinarji li ħasbuhom thewdin tal-moħħ jew stramberiji ta' awturi eżaltati, It-teatru hu arti, iżda huwa wkoll għandu mix-xjenza. Għax bħalma l-mużika, il-pittura, 'l-iskoltura u arti oħrajn inisslu sodisfazzjon u gost fil-bniedem, hekk it-teatru jpaxxi l-udjenzi, ihennilhom qalb- hom, igħaxxaqhom, jagħtihom pjaċir, jeżaltahom u jserraħhom mill- hemm u min-niket tal-ħajja ta' kuljum. Min-naħa l-oħra fit-teatru l-aktar modern hemm element ta' xjenza għax bħalma din. tikkon- tribwixxi għall-progress tal-ħajja birli tiskopri u tintroduċi mezzi ġodda u sistemi perfezzjonażi, twettaqhom fuq il-palk u turihom fil-ġrniel u fis-siwi tagħhom u twissi l-ispettaturi kif jistgħu jinqdew bihom ħaili huma japprezzaw aktar il-vantaġġi tall-ħajja jew ir-riżorsi tan-natura, u hekk jirrendu l-eżistenza tal-bniedem aktar hienja u kuntenta, aktar fil-paċi u fis-sliem. Ċertament it-teairu modern bħax-xjenza jqajjem kontroversi u hekk jistimola l-moħħ. Meta kellu bidu t-teatru modern2 Hawn ħafna teoriji, x'uħud saħansitra jaħsbu li dak di aħna issa nafuh bħala teatru modern m'hux ħaġa oħra ħlief sura moderna, jew riġenerazzjoni, tat-teatru klassiku antik meta d-drama, aktarx traġika, kienet. tittratta dwar- prob'emi jew prinċipji soċjali jew filosofiċi. It-teatru Grieg li rajna dan l-aħħar reċitat fit-teatru ta' l-Università, fih konċejit profond li jħarrek mhux tant is-sentiment daqskemm jistimola l-intellett. Id-dramm 'Oedipus Rex fih problema psikika ta' l-aqwa serjetà, tant li minnha ħareġ dak il-konċett magħruf bħala 'Oedipus Complex '. iżda l-opinjoni ġenerali hi-illi t-teatru modern tfaċċa madwar l-1880, meta d-dramm realisiiku jew aħjar naturalistiku beda jkun imħaddem minn Ibsen, Chekhov u Shaw, li l-opri tagħhom qajmu bħal rivoluzzjoni fil-palk kontemporanju. Anzi xi wħud isostnu. li l-magħmudija tad-dramm naturalistiku saret f'Pariġi fil-lejla tal-10 ta' Diċembru 1896, meta mar in xena għall-ewwel darba l-'Ubu Roi', dak id-dramm diżordinat ta' Alfred Jarrv, li jiftaħ l-ewwel battuta bil-kelma moqżieża 'Merdre''. Ma' dik l-ewwel esklamaz- zjoni, id-dramm qajjem reazzjoni qawwija. Min faħħar u min maq- dar, min ċapċap u min saffar; u qajjem konflitt mhux biss fl- imħuħ iżda wkoll fl-imġieba ta' l-ispettaturi fil-platea hi qabdu f'xulxin u għaġġbu Mil-atturi ta' fuq il-palk bil-qilla surreatistika li biha ħebbu għal xulxinl Imma l-aqwa żvilupp tad-dramm modern kien fil-bidu tas-seklu H aħna fih, bejn l-1900 u l-1914, dak il-perijodu ta' tensjoni artis- tika ta' qabel l-Ewwel Gwerra Kbira. Donnu kien preżentiment li għal erba' snin kull ħajja u kull attività artistika kellha tkun sos- piża f'dawk l-erba' snin ta' qtil u ħerba, u għalhekk il-għorrief intellettwali donnhom għamlu sforz biex qabel ma jaqa' d-dlam tal-ħerba, jixegħlu ħuġġieġa li ssaħħan u tagħti dawl qawwi f'kull fergħa artistika. Bħala riżultat ta' dik l-attività intellettwabi ħarġu opri ta' ġenju subiiimi ii kienu qishom beraq i jieħħ qabel tfaqqa' t-tempesta. F'dax il-perijodu ta' qabel il-Gwerra wisħed jinnota tliet inno- vazzjonijiet li għandhom x'jaqsmu mal-palk: l-abbandun tax-xejriet qodma fil-għamla u fin-nisġa tal-kummiedja u tat-traġedja, id- dinamiżmu u l-moda ta' esperimenti ġodda f'dak li hu żvilupp drammatiku, u l-organizzazzjoni ta' kumpaniji mmexxijin minn ''producers'' professjonali f'teatri riservati għalihom biss. ll-kummiedja u t-traġedja ma baqgħux kull waħda minnhom magħluqa f'ċirku għaliha nnifisha, iżda resqu lejn xulxin, tħalltu u ngħaqdu t-tnejn flimkien biex inisslu dak id-dramm dinamiku modern li għandu mit-tnejn imma ma jpoġġi fuq l-ebda waħda minnhom. Hekk iiilum ma nistgħux nikkwalifikaw ċerti drammi ġodda f'kategoriji antiki; ma nistgħux ngħidu: għal liema klassi jappartienu, per eżempju, id-dramm ''Walting for Godot'' jew 'The Hostage'' jew 'A Taste of Honev''għax għalkemm fihom elementi komiċi u drammatiċi, l-essenza tagħhom hi karatteristika tagħhom biss. Fl-ewwel għaxar snin tas-seklu tagħna beda jagħmel isem mgħal- lem ġdid fl-arti drammatika— Anton Chekhov — li beda joħroġ dawk id-drammi li fasslu sura u saru ''pattern'' għal bosta u bosta oħrajn li wastu wara. Dik is-sura ġdida kienet minsuġa minn pro- blemi, teoriji, ideat, spekulazzjonijiet, 'stresses and strains'' tal- ħajja mgħaġġla u ħarkiena rtassseklu għoxrin, ħajja li tirrifletti t-tqanqil għal-libertajiet mhux biss politiċi u soċjali, imma wkoll intellettwali. Hekk iż-żewġ drammi The Three Sisters'' (1901) u 'The Cherrv Orchard'' (1904) huma mera ta' kif dik il-klassi ta' sidien għonja u benefalturi li kellhom sehem kbir fil-ħajja tal-kotra, keliha ċċedi quddiem il-forza ġdida tal-flus u tal-progress mekka- niku. Dik forsi kienet l-ewwel ċagliiqa ta' dik it-taqliba tremenda li skoppjat fir-Russja u li minn hemm stendiet u. nħasset fid-dinja koliha u ħallier l-effett tagħha fil-ħajja li qegħdin ngħixu Ilum. Chekhov ma baqax waħdu għax, bħal kull prekursur, sab oħrajn ii mxew warajh. Wieħed mis-segwaċi tiegħu hu Augustus Strind- berg; ngħid segwaċi fis-sens ti hu wkoll ħaddan ideat ġodda iżda ma fassalhomx fuq il-mudell ta' dawk ta' Chekhov. Strindberg għandu żewġ motivi li jispikkaw fid-drammi tiegħu: wieħed hu n-nażuraliżmu għeri, ossessjonat, kważi newrotiku kif jidher fid- drammi 'The Feather'', 'Miss Juliet, u ' Creditors'. Il-motiv l-ieħor hu mibni fuq is-simboliżmu, dak is-simboliżmu li jġib konfużjoni fil-moħħ bħalma jidher fi 'Dream Plaz', 'The Ghost Sonata'' u ''Danca of Death'. F'dawn id-drammi ta' Strindberg wieħed jinnota l-ġenju konfuż u xewqan 'ifittex u jistħarreġ dwar il-valuri tal-ħajja moderna u dwar l-intrapriżi, l-innovazzjonijiet u l-kriżi li qegħdin jiġru kuljum f'd-dinja tagħna. Dawk il-pijunieri tad-drama moderna Ibsen, Chekhov, u S'rind- berg kewhom segwaċi li kienu mnebbhin mill-ideal tagħhom u li ngħaqdu mal-moviment il-ġdid li tqanqal fost is-sostenituri tal- palk, u hekk naraw fuq il-palk jinħadmu l-opri ta' John Galsworthv, Hartlev. Haughton, Harold Brighouse u magħhom Gorkv u Apollinaire. : Ix-xogħlijiet ta' dawn kollha jseddqu u jirrinforzaw dik il-mewġa surrealistika li qamet fl-aħħar snin tas-seklu li għadda u invadiet it-teatru progressiv fil-bidu ta' dan is-seklu li aħna fih. Id-dramm ta' Haughton jittrat'a dwar il-konflitt tal-klassi fil-kamp tax-xogħol: min jaħdem u min iħaddem, u fi żmienu keltu influwenza fuq il- moviment laborist fl-Ingilterra. 'Hindis Wakes'' hu appuntu: l-mu- dell tal-kunċett primarju fid-drama ta' Haughton. i Dan l-aħħar osservajna tqanqila fl-interess għad-dramm —'Hob- son's Cholce'' ta' Brighouse, dramm i jesponi għall-kritika r-reaz- zjonijiet ordinarji ta' nies komuni Hi, għalkemm huma żgħar fl- iskala soċjali, għandhom problemi personali li għalihom huma ta' l-akbar importanza jew ta' l-aqwa serjetà. Hekk ukoll il-persunaġġi ti joħloq Granvilie-Barker f'The Vovsev Inheritance'' huma nies li ċ ċirkostanzi tal-ħajja jobormuhom f'inkwiet tremend. Sfortuntament Galsworthv għadu ma sabx ammiratur qawwi li bl-entużjażmu tiegħu jġiegħel lill-pubbliku juri dak l-apprezzament xieraq li jistħoqqlu dan l-awtur.. id-dramm tiegħu ''Justice', kieku keiku jidher ilum fuq il-palk internazzjonali jew fuq it-televiżjoni, kien żgur li jqajjem riefnu ta' kritika soċjali. It-teknika hi studjata u għalkemm mhux sentimentali iżda fih sentiment biżżejjed biex iqanqal ir-ruħ bia ma jgħaxxi l-qalb. Meta Winston Churchill ra dan id-dramm ta' Galsworthvf fl-1910, tant impressjona ruħu li bla telf ta' żmien ippropona fil-House of Commons riforma biex itejjeb il-qagħda tal-priġunieri fil-ħabs. Gorkv ta statura għolja tid-dramm tar-realiżmu fir-Russja. Ix- xogħliijiet tiegħu marru 'in xena fl-'Arts Theatre' ta' Moscow, taħt it-treġija ta' Stanislavskv u kellhom suċċess meraviljuż. Huma, biex ngħid hekk, poġġew fuq pedestall il-idea surrealistika ta' Chekhov. Id-dramm ta' Gorkv 'The Lower Depths'', li nħadem l-ewwel darba fl-1903, kellu infuwenza kbira fuq il-moviment ġdid ta' realiżmu filt-teairu internazzjonali. Għedna li lewwel skoss li qanqal it-teatru modern inħass f'Pariġi fl-ewwel reċta tal-'Ubu Roi'. F'dik il-belt baqgħet ġejja 'l- quddiem it-tqangiia għall-modernità fil-kunċett tad-drama. Apotlinaire kien wieħed mill-kittieba l-aktar entużjasti tad-drama l-ġdida. Fl-1903 hu ipproduċa għall-ewwel darba d-dramm tiegħu 'The Breasts of Tiresias', opra li tiinqata' mill għamla antika U tradizzjonali: u minflok tieħu sura ġdida għal kollox fl-imġieba tal- karattri, fid-djalogu, fis-sitwazzjoni, fiċ-ċirkustanzi u saħansitra fl- effetti tekniċi. Apollinaire jiddeskrivi dik l-opra bħala 7un drame surrea'iste'', l-ewwel darba li ssemmiet dik il-kelma bħala kwalità jew karatteristika tad-drama l-ġdida. Imma wieħed mill-appostli l-kbar tat-teatru modern hu George Bernard Shaw, G.B.S., li jogħila fis-seklu 'li għadda u f'dan 'li aħna fih bħal Kolossus b'sieq waħda fis-seklu XIX u bl-oħra fis-seklu XX. GBS hu forsi dak l-awtur ii ta sura perfetta u skop konkret lid-drama moderna. Id-drammi tiegħu jistgħu jitqiesu bħala eżer- ċizzi ta' spekulazzjoni dwar 'is-soċjetà moderna, u daqsu ħadd ma rnexxielu janalizza il-qoxra 'tlellex ta' barra u l-intern mherri tas- soċjetà. Hu jesponi l-verità moħbija fil-ġewwieni tal-persunaġġi u tal-karaitri tad-dramm, imma jtaffi l-monotonija ta' dik il-verità bil-moviment sarkastiku u satiriku, u xi drabi wkoll bl-ironija li tniggeż. Ħaġa kurjuża ħi 'i GBS beda l-karriera tiegħu bħala dramatist tradizzjonali ta' żmien 'ir-Reġina Vittorja. 'The Devil's Disciple'' u 'Man of Destinv'' huma modellati fuq melodrama u attwalità, imma mbagħad fi żmien ħmistax-il sena (1900-1915), dak il-peri- jodu esplosiv tad-dramm modern, G.B.S. beda dik is-serje: ta' drammi realistiċi li għamlu eku mad-dinja kolllha u stabbilew stan- dard li fuqu bdiet titqies id-drama tar-realiżmu. ''Man and Super man' (1901-03), Major Barbara'' (1903), The Doctor's Dilemma'' (1906), ''Getting Married' (1908), ''Misalliance'' (1910), ''Androcles and the Lion'' (1913), ''Pvgmalion' (1913), ' Hsartbreak House'' (1914) — dawn jagħmlu sensiela ta' drammi li, jekk wieħed jaqraha mill-bidu sat-tmiem, ikun qisu qiegħed jistudja sistema ta' filosofija bi kriterji, loġika u etika maqtugħin għalihom biss. Fix-xogħlijiet tiegħu G.B.S. kien ifittex li jadatta l-konċett tad- dramm għalll-epoka ta' l-azzjoni. Hu kien isostni li dik ir-relazzjoni għandha importanza akbar mill-kwalità artistika ta' l-opra. Difatti . d-dramm tiegħu Man and Superman' hu mnissel mill-idea ta' 'Don Juan', iżda Shaw ma jippreżentax il-karattru tiegħu bħala paladin li jġennen in-nisa għall warajh, iżda bħala idealist u inno- vatur biex jipprova ti fl-epoka tagħna ''Man is no longer like Don Juan, Victor in the duel of sex'. X'uħud jagħmlu paragun bejn Shaw u Pirandello u jsostnu li dan hu xbieha Taljana ta' l-awtur Ingliż. it-tnejn huma kampjuni tat- teatru realistiku u t-tnejn jiktbu b'dik il-ħarira nebbiexa li tqajjem ċerta reazzjoni fl-udjenza, Fill-personallità tagħhom hemm. ukoll daqsxejn ta' taqliba, għax wieħed jinnota dak iin-natural konġenitu għaġġiebi, ferrieħi u fastidjuż li jeżisti fir-razza Irlandiża (ta' Shaw) u fl-oħra Taljana (ta' Pirandello), għalkemm dan tta' l-aħħar kellu wkoll demm Maltil Imma r-reazzjoni dwar l-attwalità ta' wieħed u ta' l-ieħor huma differenti: Shaw hu pożittiv u radikali filwaqt li Pirandello hu aktar fantastiku u 'flambuovant'. Id-dramm tiegħu 'Sei persohaġgi in cerca d'autore' hu eżempju ta' ġenju 'li joħloq sitwazzjonijiet fan- tastiċi, filwaqt li fid-dramm l-ieħor ' Trovarsi'' wieħed josserva l-en- fasi fuq l-oriġinalità u l-istramberiji tas-sitwazzjoni u taċ-ċirkostanzi. Kull moviment, wara ftit taż-żmien, iqanqal ir-reazzjoni, u: aktar ma jkun moviment qawwi aktar ir-reazzjoni tkun imħarrka. Hekk ġralu l-moviment realistiku tat-teatru modern; hu nissel ħerqa fost l-awturi-biex joħolqu xi stil jew xi moda li tagħmel kjass fil-kamp tar-realiżmu, u minn din ix-xewqa. tnisslet ir-reazzjoni anti-realistika bi skop li turi u tipprova li għalkemm ir-realiżmu kien pass 'il qud- diem; iżda ma kienx progressiv biżżejjed u radikali kif kellu jkun biex jis:imola l-imħuħ u jisfida l-burokrazija intellettwali. Dan il-moviment twieled Pariġi f'dik l-epoka dinamika ta' atti- vità kulturali u ta' impriżi artistiċi esplorattivi li skonvolġew ħafna friegħi ta' l-arti u tax-xjenza wkoll, li taw bidu għall-pittura stil Kubist, għall-mużika ta' Erik Satie, għan-novella ta' Andrċ Gide, għat-teoriji ta' Einstein u għalil-idea ta' Freud. Il-motiv prinċipali kien li jiżbarazzaw kull forma, kull stil, kull sistema aċċettati u stabbiliti,'u flokhom idaħħlu għamliet ribelli u ġoddà għal kollox. Huma kienu jkkundannaw 'is-sistsma tar- realiżmu xejn anqas mis-sistema tradizzjonali u melodrammatika għax iit-tnejn kienu rabbew l-egħruq u ġew aċċettati fit-teatru. il-ħsieb ta' l-innovaturi kien di jiddistruġġu, jew aħjar jibdlu dak li ħa għamla u forma biex idaħħilu floku xi ħaġa ġdida ta' għamla u forma straordinarja u għalhekk aktar impressjonanti. Dan il-motiv ta bidu lill-istil anti-reatistiku jew, kif sejħulu x'uħud, assurd fit- ieatru modern. lonesco u Becket poġġew is-sisien ta' din l-aħħar għamla tad- drama ta' żmienna. L-istil tagħhom iqajjem eċċitament fil-moħħ ta' l-udjenza u huma jinqdew b'ċerti mottetti u 'manjeriżmi, ngħidu aħna ripetizzjonijiet, biex jirrinforzaw ħsibijiet jew ideat impor- tanti fil-kontest tad-dramm The Bald Primadonna ', ta' lonesco. Għalkemm dan it-teatru anti-realist twieled f'Pariġi, is-sostenl- tur tiegħu l-aktar ħabrieki hu Ingliż, Gordon Craig. F'dan il-ktieb Craig isostni li fit-teatru modern mhux id-dramm biss, mhux l-awtur waħdu, mhux id-'decor'' xelt, mhux 'il-'producer'' espert huma individwalment responsabbli għas-suċċess ta' l-opri, imma s-sehem tagħhom: kollha f'daqqa hekk li wieħed jista' jxebbahhom bħal strumenti diversi li jdoqqu sinfonija f'kunċert. Jekk dawk l 'istru- menti jkunu ko-ordinati, is-sinfonija tingħoġob, imma jekk ikunu skordati s-sinfonija titlef l-apprezzament ta' l-udjenza. Dan il-'pattern' ta' kooperazzjoni Hum ħa postu fl-aqwa ċentri teatrali tad-dinja; eżempju mill-aħjar tiegħu kienet il-produzzjoni ta' l-opra '' Parade'', l-iskript tagħha kitbu Cocteau, il-mużika ikkom- ponieha Erik Satie, il-koreografija irranġaha Leonide Massine u d-'decor' pinġieh Picasso — veru eżempju ta' kooperazzjoni fost maestri rinomati u magħrufin minn kulħadd. Din ix-xejra għall-unjoniżmu fit-teatru se twassal, skond il-kri- tiku Jean-Louis Barrault, lejn it-teatru totali, dak it-teatru li fl- essenzjali tiegħu hu kuntrarju għall-esklużività ta' ideat jew prinċipji kif kien beda d-dramm realistiku tat-teatru modern. Dawn li għedtilkom huma ftit kliem dwar it-teatru modern. Rajna li wara l-għamla tradizzjonali, dik tas-sentimentaliżmu, dehru fuq il-pa'k il-għamiiet oriġinali ta' emozzjonaliiżmu, riflessjoni u astratti; dik l-oriġinalità mbagħad iġġebbdet f'għamliet aktar komplikati, żviluppat ruħha fir-realiżmu, fin-naturaliżmu u dan l-aħħar fl-anti- naturaliżmu. Dawn 'it-taqlibiet u għamliet ġodda kienu konsegwenza ta' ħeġġa bla mistrieħ ta' l-intellett tal-bniedem di dejjem sejjer bla ma qatt jaqta' biex jimxi 'l quddiem, jipperfezzjona, jagħmel progress u jiskopri xi ħaġa ġdida. Dawn l-iskoperti jistgħu jkunu ta' 'interess kontemporanju biss, bħalma huma l-modi li joħorġu kull staġun, imma xi drabi l-isko- perti jkunu tant kbar u jkollhom tant fejda fil-ħajja soċjali jew in- tellettwali li jibqgħu jwettqu għaxqa u hena minn ġenerazzjoni għal oħra. It-teatru tradizzjonali mseddaq bl-opri ta' Shakespeare, Schiller, Moliere u Goldoni għadu sal-lum shenni il-qalb u jpaxxi r-ruħ: It-teatru modern imsejjes fuq l-opri ta' Ibsen, Chekhov, Gorkv, Shaw, Apollinaire, Pirandello, lonesco se jrabbi l-egħruq u jibqa' jsaltan fir-renju fantastiku tad-drama' Ir-risposta jagħtuha dawk ti jkunu jgħixu mitt sena oħra, u jekk tkun pożittiva aktarx li dawn l-opri, barra fid-dinja tagħna, jipproduċuhom ukolll fil-Qamarl