IL-KELMA 'HAL' Minngħajr ebda ħsieb li mmaqdar il-fehmiet ta' kull min qal tiegħu fuq in-nisel u t-tifsir tal-kelma HĦa/ (jew iktarx ĦAŻ) fi qwiel bħal dawn: Ħa/ Tarxien, Ħal Millieri u ħafna oħra minn dawn l-ismijiet ta' rħula,—deherli li bħal wieħed li għandi sehem fit-tmexxija tal-'Malti': — (minngħajr ma naqtagħha għal kollox għal min il-quddiem igħidilna xi ħaġa aħjar) nista' nifli u niżen dawn il-fehmiet u nżid xi ħaġa minn tiegħi wkoll. 1) L-ewwel ma qanqal fuq in-nisel ta' // kien G.V. fil- UMalti'' ta' Settembru li ħareġ. Dan fi ftit kliem ried jurina li Ħ4/ hi biċċa mill-kelma sħiħa m/4/ (post, lok) ħierġa minn ĦAl (stàt) li bi l-istess Àd/ ta' 634/ (-bi ħal) fil-malti u ta' xħdlek (xid-ħàl4ek) fil-għarbi. Ma jaħsebx bħal ma s'issa basru ħafna (fosthom Vassalli u Falzun) li /a/ hija s-sura mqassra ta' vdħal. Rd/ial għandha l-aċċent fuq l-ewwel taqsima ra u ma jiġrix ħafif ħafif li teħles minnha u ssir 24/.. Dan hu kull ma ħaseb u qalilna G. V. i Issa, jekk tassew Żda/ hi biċċa minn mm/4/, dil-kelma h ħierġa minn għerq ta' verb (radice verbale) /4/ li jati n-nom (mimmato di luogo, di strumento etc). v2/4/, (fil-għarbi: maħdi, Cfr: Maqdm, mandm) jew m/idla fejn l-à ta' 4/1 qiegħda flok w. Cir: Ħal- ħawel. Mita l-4 tal-verb qiegħda flàk j. Cfr: sade sajad, l-isem jieħu s-sura ta' 4/sid, msida. (Cfr: fil-għarbi, Mastr, mafid.) Għalhekk l-isem miumiaż ta' Ħi/ għandna nobsru li hu 22/47 jew mħd/a. Il-verb ewlieni Ż4/ bin-nom s2/4/ jew mħala ma jidhirx fil-malti. Naħseb li Żawwel, kif wera l-avukàt Micallef, hija t-tieni sura (forma) imnissla minnu. Fil-għarbi jinsab il-verb Żd/ bis-sura mnissla Żawwal. Dan il-verb ifisser fost ħwejjeġ oħra: diddel, għadda minn stat. għal ieħor, ġarr (buiedem), biddel ħaġa f'oħra, ġarr ħaġa u qegħidha f'post ieħor (Ara u qabbel Belot u Hava). In-nomi li jagħmlu minnu huma: 4Aħd/a (tibdil) Ħ4/ (stat) Ħawd/ (self, tibdil); imma l-ebda isem li jfisser /0/4 bis-sura ta' m254/, mħd/a ma jidher għal l-inqas fil-għarbi. Verb ieħor fil-għarbi jatina xaqq ta' dawl wisq iżjed qawwi u sħiħ fuq dak lijrid igħid G. V. u warajh l-avukat Micallef— u dana jaqbel ma' dak li fl-aħħar itarrfilna r-Rev: Dessoulavv. Dan hu l-verb trux $à// li kif wera r-Rev: Dessoulavv minn Frevtag u, kif sibt jien minn Belot u Hava, ifisser niżel f'ġost Minn dan il-verb joħorġu l-kelmiet l-oħra ta': /7i//a(t) (quartier, sċjour, peuplade— tribu nomade) Maħàll (endroit, lieu, place (Svrie) rċunion, assembliċe) Il-kelma vzaħċ// (u mhux maħdl kif jaħseb G.V.) setgħet baqgħet fil-malti fil-kelma mqassra ta' Hal ( Ħàllj sew biex tfisser il-84 kemm in-x/es jew il-ġenzgħa ta' l-ewwel nies li waqfu u għammru l-lok. Cfr: fit-tripolin 4//42/ (post) u l-maħalidi imsemmija minn kittieba taljani fuq Tripli, eż: ''APeħadla di Seri' Setgħet il-kelma va/a/ tqassret u saret Ża/$: G.V. qalilna iktarx le. Tassew li kif qal hu qajla fil-malti taqa' sillaba mgħobbija bl-aċċent fil-kelma li tiqsar. Fil-malti nistgħu nsibu 'l hawn u 'l hinn kliem imqassar b'ittri u aċċenti tagħhom imwaqqgħin u mwarrbin fuq is-sillabi ta' wara li drabi jieħdu wkoll il-ħoss ta' aċcent imkarkar. Cfr: mill-għarbi: dża/, dħad (verb) dirax, il-kliem: Malti: 2ie/, À4(d), brżiw. Cir. fil-għarbi ta' Mogħreb fejn il-passat tal-verb tilef l-aċċent tal-għarbi /eżierarju, Cfr: minn qdsam, qsċm, minn vdfa', 7/a' fejn il-kelmiet inxorbu f'sillaba waħda. Setgħetx il-kelma ra/ża/ qsaret f'sillaba waħda ta' 7/4/ li nbagħad saret Àd/ bħal ma ġara fi kliem ieħor f'ilsna oħra ta' ġebbieda waħda, l-iktar m2i/a f'kelma iż-żewġ sillabi ta' wara xulxin għandhom sew fil-bidu kemm fit-tarf żewġ konsonanti li jixxiebhu 7: (Ellipse de svllable par haplologie. Xi ħadd ħaseb li l-kelma raża/ imqassra f'Ża/ ma għandhiex it-tifsir ta' 12/d4// (halte, endroit, lieu, place. Jekk mhux sew sew tifsir wieħed xi ħaġa li jersaq lejh ħafna. Cfr: fil-għarbi tas-Surija: R4//, plur. HAVA) Naħseb għalhekk li ladarba l-kelma tal-Lvant iktarx jitfisser bil-kelma 4/Żd// ftit jew xejn ma hemm fejn wieħed jintilef. L-iktar ħaġa li tħasbek hi din: setgħet il- kelma Raħa/ issir Ħal $ Vassalli u Falzun qatgħuha li Ħa/ hija sura mqassra ta' Raħal u Stumme, minngħajr ma qagħad jaħsibha darbtejn, qa- tagħha l-istess. STUMME paġ: 124 C. —ħal-rdħal—Arab: Raħl) 2) T. Z. fil-'Malti' ta' Diċembru li għadda miera lil G. V. u fi ftit kliem qal li Raħal ġejja mill-għarbija 4/2 (bil-għar- bi AŻel) u li sew raħal kemm Hal tnisslu ''minn kelma qadima aħal, ġabra ta' qraba, ġirien'. Wara dak li fissirt, ftit għandi xi nżid. T. Z. il-kelma ta' vdħal iġibha li ssawret b'xebh mal-kelma vażħa/ (ragħaj) u b'tibdil fil-leħen ta' l-istess żewġ konsonanti Zigużdi (U 2112-1) f'kons: oħra Żiguida (7)j—(per dissimilazione di cons: affini)— mill-dħal— mir-raħal. Dan sata' jkun, imma ngħid jien, mhux li kien u sar. Fl-istess ħin donnu ried jurina li. vdħa/, raħħal, raħli, merħla fit-tifsir: tagħhom tal-għerq 7d/ie/ fil-qawl vŻie/ha ma għandhom x'jaqsmu xejn mat-tifsir ta' dŻa/ (ahel)—vdħa/ jew Ħalli qegħ- din flok f'għaqda ta' nies ġebbieda waħda' .—Nistgħu ngħidu l-ewwel nett jekk dħe/ (ahel) hix l-istess għerq il-kelma ta' Ħa/ 1— L-istess għerq il-kelma ta' vaħa/, jekk nimxu fuq it-tifsir taż- żewġ kelmiet le żgur. Ta' 4/74/ ma jistàx ikun għax kif urejt jien ma tinsabx la fil-malti u lanqas fil-għarbi bit-tifsir. ta' familja li jati T. Z, lill-kelma dħel (ahel). Ta' //3alZ lanqas. M/ħdl ta' A/e/ għandha l-egħruq tagħha magħmulin minn tliet kons: li huma A (Alef hamża), 4 dgħajfa jew ħafifa u /, waqt li ta' Mħa/l (ta' ħall) xi minndaqqiet minn alef ħamża (Aħall) imma. b'tifsir ieħor, minn Ż qawwija (enfatica) u minn / imtennija. Il-kelma dAe/ għandna għalhecc inqisuha bħal kelma għali- ha u jekk bħal ma jaħseb T. Z. saret raħa/ '(villaggio) li quddiem l-ismijiet ta' rħula tqassret f'//2/, hija kelma għaliha li xejn ma għandna nħalltuha bħala biċċa mill-kliem l-ieħor, sew ta' vaħa/, kemm ta' sx/a// fil-għarbi. L-avukat Micallef, is-sur G. V. u xiftit ukoll ir-Rev: Des- soulavv, fuq dak li fissrinna T. Z. flok dak kollu li merewlu, jidhirli li kellhom jiflu u kien ikun biż-żejjed: — (i) Jekk hux tassew li l-kelma għarbija 4/el (ġemgħa) hija l-kelma mqassra Ħal quddiem xi ismijiet ta' rħula. (ii) Jekk d/e/ setgħetx issir raħal a minn 7aħa/, ħal. (iii) Jekk À ta' Mal taqbelx ma' l-istess kons: fil-kelma Ahet: jekk ma taqbelx setgħetx fil-malti tidbiddel (titqawwa fil- leħen). : (iv) Jekk quddiem xi ismijiet ta' rħula jew għaqdiet ta' djar, mis-Surija sal-Marokk tinsabx il-kelma 4/e/. 3) L-avukat G. Micallef għandu raġun igħid li l-isem li ifisser post, għodda etc. hu mnissel minn verb, għalkemm jiġi wkoll li jkun ġej minn isem ieħor. Cir: masġaz. Jidhirli li l-avukat Micallef ma fliex da li ried igħid T. Z. u dana jidher minn dak li għidt qabel. Il-kelma Ħaż ta' T.Z. mhix il-Ħa/ li l-avukat Micallef mar igħarbel. Waħda minn d/el u l-oħra minn Żd/, Żawwel. Waħda bl-4 dgħajfa ta' /e/em, hemża, u l-oħra bl-Ż. (enfatica) ta' Żabaq. Waħda tfisser ħaġa u l-oħra ħaġa oħra. Waħda minn verb mehmuż (hemżato) 4/e/, dhil, u l-oħra (kif sab hu) minn verb moħfi (concavo). L-avuk: Micallef naħseb ukoll li: qabad tarf b'ieħor mita qal li ŻaZ ġejja minn Ża/, Żawwel. Issa għall-kelma raħa/ :— Għandna raħal, jirjial (verb —andare, partire) u raħal (nom— fil-malti: casa/e, villageio. Lex: paġ. Fil-għarbi, Raħ/ għandu. tifsir wisq fil-qrib u biex ingħid wieħed. Vassalli barra minn dak ta' casale villaggio, jatih ukoll it-tifsir ta' sżazione, /ermata. Il-verb malti vaħa/, jirħal jaqbel ukoll ma' dak tal- għarbi. Belot igibu fit-tieni u t-tielet sura tiegħu: Kaħżaż (faire partir etc.) £a/i/ (aidir qn, 4 partir). Raħħal (travelling much. Dan il-verb għandu wkoll 47ħa/- ''hejja l-ġemel għall- għonq il- triq. Saq. '' minn fejn fil-malti tnissel it-tifsir ta' va//4/ (raġel li jsuq il-bhejjem) u sxerf/a (gregge). Tarġa merjila fil- għarbi għandha t-tifsir ta' ''ġurnata vjaġġ bil-mixi 2 ''mawra minu post għal ieħor', kollu tifsir li joqrob lejn dak li jati l-verb Ħall. Issa jekk il qawl malti vŻżelha għal' hux ġej minn vaħal kif donnu jrid ifehimna T.Z. jew kif irid igħid is-sur Micallef minn reħa, jaħtieġ li wieħed jifli aħjar. Falżon taħt zaħa/ (verb) iġib il-qawl: Ażelha dejn il-belt. Sata' tgħallet. Hemm ħaġa li ma turix li ġejja minn reża u li 2 hija ta' għerq il-kelma u mhux partiċella u dana fi qwiel ieħor bħal: Ħadha għal-vasu, ġibidha eħall-għonq it-triq fejn Ż particella ma tidħolx fil-verbi Żadjha) u ġiċid(ha): mhux ħadilha u lanqas ġibdi/ha, bħal r/iżelha li kieku minn reża. Ħaġa oħra nbagħad li donnha turi li ġejja minn reża, verb nieqes, u mhux minn raħal, huwa t-tiswir li jieħdu ż-żewġ verbi taż-żewġ għamliet. Kabbel mexżelha (minn mexa) ma' rħielha (minn reħa), mxie(ha) ma' rhielha). Tarġa gabadha ma' xħielha (minn 7aħa/) li fuq it-tiswir ta' gażed għandha tagħmel va/a/(ha) bħal gażad(ha) u mħux 7/iżel(ha). Ġo tivi) li jixbhu 'l verbi s/a/ (sani), fost l-oħrajn semma l-verb ażan (għarbi) li sew fil-għarbi kemm fil-malti fis-sura ewlenija jagħmel wiżan, wiżen. Hekk ukoll walad (għarbi) u cwi/ed (malti). Ma nafx li hemm 4/ed jew d/ad (passat) li nbagħad jit- biddel f'walad. Nafu tajjeb li l-ittri dgħajfin 2, j u w jitbiddlu f'xulxin fi kliem minn djalett għal ieħor u f'tiswir il-verb fl-is- tess djalett, imma ma nafx li verb bħal ma hu d/i/ jew Uħil (l-avuk: Micallef qal li hu l-għerq a//) ibiddel il-għerq tiegħu f'w-B-2 u jsir weħel, waħal. Bħalma għidna l-A ta' del, d/il, dhal li jatu l-isem a/ġ/, mhix l-Ż ta' weħel u waħażl fil-malti, mita nafu li l-istess għerq w-/ż-/ jinsab fil-Għarbi. MWeħel—cascar nel fango, onde attaccarsi. VASSALLI) u għalhekk il-kelma weħel mhix ġejja mill-għerq q-À-/. 4) Is-sur G. V. biex isaħħaħ il-fehma tiegħu fuq in-nisel ta, Ħal minn mħhal ġieb li mħal, ħal-u aħaż għandhom b'għerq tagħom fż-w-/. Minn dak li wrejt dana qajla nsibuh, l-iktar fil- kelmiet a/el, mall. Doanu sewwa qalli n-nom imnissel ta' Żd/ imissu Żawl. SAPETO) għalkemm għand- na il-kelma 47 ta' b'żġ/i, b'ħdlek, kif jidher, imnissla mill-verb ħàl, ħawel (Ava dak li għidt qabel taħt (1).) Imma tarġa l-kelma ħàl ma għandhiex it-tifsir ta' /ok 2i fih igħammru m-nies, imma iva ta' s/di, kondizzjon; mhux dak l-isfaf li ried jifhem bih G.V. u nbagħad l-avukat Micallef bit-tifsir ta' colonża, plantalion; għax kif il-lum raġa' kitibli ir-Rev. Ma naħsebx li għax dħad jagħmel fil-malti (kif ukoll fit- tripolin) Ħadd, hekk ukoll il-kelma a/el għandha tagħmel Ħall u mhux Ż4/ fÀ4/). Tagħmel Ħall mita mqassra minn Mall, 5) Ma jidhirlix li wara dan kollu li għidt għandi nifli dak kollu li kiteb ir-Rev: Dessoulavv li bi ħlewwa liema bħalha għoġbu jwieġeb għax-xewqa tiegħi li jibgħatli l-fehmiet tiegħu mita kitibli li ma jagbelx mal-fehma ta' T. Z. fuq in-nisel ta' Ħaż minn 4Że/. Ir-Rev: Dessoulavv, għalkemm il-malti mhux ilsienu, deher li jaf jifli u jikseb in-nisel tal-kliem malti (kif tani xhieda f'bosta mill-kliem malti li jiena qatt ma bsart bin-nisel tiegħu). Għalkemm ma laqatx f'kollox it-tifsir ta' T.Z. (l-iktar meta ħaseb li T.Z. nissel il-kelma Kagħaj minn raħħal, raħli) nistgħu ngħidu li għalaq l-ittra tiegħu minn l-aħjar u tàna xaqq ta' dawl qawwi fuq in-nisel ta' Ħa/ minn MĦa/fla), Mħallla) jew (kif sata' jkun) mill-għerq a-4-4 (mahil ex mahdi2) — Ħaġa oħra li kif naħseb ir- Rev. Dessoulavv ma satàx jifli sewwa ħija dik li fil-malti għandna kliem qadim, il-lum minsi, imma iktarx jinsab f'xi qwiel fidio- tismij u l-iktar fl-ismijiet ta' postijiet tal-Gżira fŻoponimici) u għalhekk ma jseħħx dak li stqarr hu li l-kelma a// tal-għarbi ma setgħetx issir /4/, għax ma hemmx sura oħra minnha jew sura ta' nisel wieħed fil-Isien malti, Kif kont fissirt ruħi mar-Rev: Dessoulavv, narġa' ntenni l-fehma tiegħi. n-nisel tal-kelma MĦMa/ għad trid tfittxija ta' reqqa kbira u fuqha hemm fiex wieħed imieri wieħed lil ieħor. Minn dan kollu li s'issa ntqal, il-kelma MĦa/ setgħet, kif naħseb jien, ġiet imnissla minn dawn it-tlieta: jew minn vaħa/, jew minn a/eż (bil-ħoss ta' a/e/) jew minn ŻaZ//, bis-sura mqassra ta' fŻa// min-nom suħal/. Minn liema sewwa minnhom għad irridu naraw.