L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA FRAK MILL-FOLKLOR TAŻ-ŻEBBUĠ F'GĦAWDEX Fost l-irħula kollha tal-gżira tat-tliet għoljiet, iż- Żebbuġ ta' Għawdex huwa mingħajr dubju l-ogħla wieħed, u ċertament l-aktar wieħed li jgawdi veduti ta' ġmiel naturali uniku li jagħmel minnu wieħed mill- iżjed irħula mfittxija mill-Maltin u l-barranin fil-gżira ta' Calvpso. Mifrux fuq medda ta' art dejqa imma Fi tfuliti kont immur iż-Żebbuġ mal-ġenituri tiegħi biex inżur lil Marija u Toni Cassar (tas-Sillv) fid-dar tagħhom fil-pjazza tal-knisja minħabba li binhom iż-żgħir Louis iżżewweġ lil ziti, oħt missieri Rose. Dawn kienu l-ewwel tifkiriet tiegħi taż-Żebbuġ fit- tmeninijiet bikrija; fl-2008 ntbgħatt bħala Viċi Parroku fil-parroċċa u minn dakinhar ma waqaftx nosserva dak kollu li huwa Żebbuġi. M'hemmx dubju li r-raħal għandu l-folklor tiegħu li huwa magħġun ħaġa waħda mal-istorja tal-lokalità, ħafna minnha mhux dokumentata. Irrid imma qabelxejn insemmi ż-żewġ kotba tal-istorja tar-raħal li għandna f'idejna minbarra d-deskrizzjoni ta' De Soldanis fil-magħruf ktieb tiegħu Gozo Antico e Moderno, Sacro e Profano li l-Mons. Ġużeppi Farrugia Gioioso tal-Librerija Pubblika ta' Għawdex kien qaleb għall-Malti f'nofs is-seklu l-ieħor bl-inkuraġġiment tal-Gvernatur Sir Harrv Luke. Dawn iż-żewġ kotba huma l-ktieb mhux stampat imma miġbur biss f'faxxikli miktub minn Mons. Ġan Andrea IL-'KUNĊIZZJONI' TAŻ-ŻEBBUĠ Il-qima lejn il-Madonna f'Għawdex mhijiex xi ħaġa li twieldet ilbieraħ; Għawdex saħansitra ġie mlaqqam 'il- gżira tal-Madonna' forsi l-aktar minħabba l-preżenza tas-Santwarju ta' Pinu. Il-Katidral hu ddedikat lill- Assunta. Fil-Qala, is-Santwarju tal-Kunċizzjoni huwa magħruf biżżejjed. Ħames parroċċi fil-gżira għandhom dedikazzjoni Marjana. L-Isqof Cauchi ma nafx x'ma għamilx biex ikabbar il-kult Marjan bil-kelma miktuba u mxandra oralment. Imma fiż-Żebbuġ, iddedikat lill- Assunta u parroċċa sa mill-1688, it-titular ukoll huwa Santa Marija u l-Inkurunazzjoni tagħha fis-sema. Madankollu, f'waħda mill-kappelli laterali, għad hemm għall-qima tal-pubbliku kwadru mill-eqdem magħruf bħala 'Il-Kunċizzjoni'. tawwalija bil-knisja parrokkjali tifred minn xulxin iż-żona tat-Tramuntana magħrufa bħala 'ix-xagħra l-kbira' u l-lokalità tan-Nofsinhar imsejħa 'Il-Ponta', ir-raħal ta' Santa Marija, kif ġie msejjaħ mill-kittieba, joffri spettaklu naturali singulari kif ukoll ġrajja antika mxebilka ħaġa waħda ma' dik tal-gżira Għawdxija. Vella,' kanonku tal-Katidral ta' Għawdex (1899-1990) u l-ktieb ta' Dun Ġużepp C. Vella stampat fl-1988 bl-isem Iż-Żebbuġ il-Parroċċa ta' Santa Marija. Dawn iż-żewġ kotba, bit-tieni wieħed aktar xjentifiku, imlew vojt li kien ilu jinħass is-snin. Il-kwadru mirakoluż tal-Kunċizzjoni taż-Żebbuġ. Il-pittur u s-sena mhumiex magħrufa Patri Alexander Bonnici jikkummenta u jgħid li din mhijiex il-Kunċizzjoni imma Santa Marija f'qagħda differenti,S il-kwadru ta' awtur mhux magħruf juri lill-Verġni Marija b'idejha miġburin fuq sidirha imma bil-qamar taħt riġlejha. It-tema teoloġika tal-inkwatru tista' tkun kontroversjali imma l-kult żgur li mhuwiex TAL-VIRTUT Il-parroċċa fiż-Żebbuġ kienet magħrufa bħala Santa Marija tal-Virtut. Importanti li wieħed jisħaq li l-kelma hija 'virtut' u mhux 'virtu' anke jekk ix-xebh bejn iż-żewġ termini huwa kbir u t-tentazzjoni li wieħed ifixkilhom hija faċli. Erin Serracino-Inglott ma jsemmix il-frażi 'tal-virtut' imma jieqaf ma' 'tal-virtu' u jgħid li dan huwa l-isem ta' xagħra u katakombi qrib ir-Rabat ta' Malta fejn illum hemm is-seminarju djoċesan.' Il-Professur Aquilina jidħol aktar fid-dettall billi jsemmi l-knisja magħrufa bħala Santa Marija tal-Virtut fl-Għarb, Għawdex imbagħad jgħaddi biex isemmi l-knisja bl-istess isem fir-Rabat ta' Malta.5 Madankollu hu għandu f'moħħu hawnhekk il-knisja tal-Virtut fl-Għarb u mhux dik taż-Żebbuġ. Imma tradizzjoni qadima tirreferi għat-titular taż-Żebbuġ t'Għawdex bħala Santa Marija tal-Mirakli jew tal-Virtujiet..Imma ċertament li l-aktar studju awtorevoli dwar is-suġġett tal-folklor marbut mat-titlu u l-isem 'Tal-Virtut' sar mill-istudjuż Għawdxi Victor J. Galea. Galea jistqarr ċar u tond: Dan it-titlu kien ikollu bidu minħabba xi miraklu kbir li tkun għamlet il-Madonna fl-imgħoddi, li l-poplu jibqa' jsemmih minn nisel għal ieħor Mons. Anton Gauci jikteb dwar l-inkwatru hekk imlaqqam 'tal-Kunċizzjoni' fiż-Żebbuġ li minnu l-Madonna kienet tixħet il-ġebel lejn l-għedewwa: L-istoriku Rev. Dr Joseph Bezzina fl-ewwel volum tiegħu tal-leġġendi miġbura jirrakkonta l-leġġenda L-GĦAŻŻIELA Imma żgur li l-aktar tradizzjoni antika marbuta maż-Żebbuġ u li hija marbuta biss ma' dan ir-raħal partikulari hija dik tal-għażżiela. Min mhux midħla tal-leġġendi u l-folklor ta' Għawdex, meta jisma' din il-kelma aktarx li moħħu jmur fiċ-ċerva li dwarha jitkellem is-salm 42 'sicut cervus desiderat ad fontes aquarum', bil-Malti 'bħalma għażżiela tixxennaq 10 Nru 4, Ħarġa Nru 39 dubjuż għaliex kuljum bosta xama' jidher jixgħel quddiem ix-xbieha Marjana; minbarra dan, il-fdalijiet tal-ewwel kappillan Dun Franġisk Vella jinsabu midfuna f'urna fil-kappella u fuqu l-kwadru tal-Isqof Davide Cocco-Palmieri li fired il-parroċċa l-ġdida tal- Assunta fiż-Żebbuġ u għamilha awtonoma. Santa Marija, iż-Żebbuġ, Għawdex (Grech's Photo Studio) tal-Madonna li toħroġ mill-kwadru biex titfa' l-ġebel lejn il-furbani Torok Misilma meta dawn jaħbtu għar- raħal. Jingħad li meta l-Madonna tkun imnikkta, il-wiċċ tagħha fil-kwadru jisfar imqar qabel xi traġedja naturali jew inkella xi inċident ikrah. għan-nixxigħat tal-ilma' li ġiet immużikata minn Palestrina f'melodija llum magħrufa ma' kullimkien. Imma l-għażżiela taż-Żebbuġ mhi xejn għajr biċċa għaġina fil-forma tal-ittra 'M' li hija l-ewwel ittra ta' isem il-Madonna. Eluf minn dawn l-'għażżilat' isiru ta' kull sena matul ix-xahar ta' Lulju min-nisa Żebbuġin biex imbagħad jitqassmu fi tmiem il-quddiesa u L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA l-purċissjoni nhar it-tieni Ħadd folklor ta' Għawdex.'7 Matul is-snin: Wara li wieħed ikun studja dak ta' Settembru, l-eqreb Ħadd lejn issaħħaħ it-twemmin li l-preżenza kollu li jista' dwar l-għażżiela taż- it-12 tax-xahar, tifkira liturġika ta' din l-għażżiela magħmula Żebbuġ, jibqa' biss li nikkonkludu tal-Isem Qaddis tal-Verġni Marija. mid-dqiq u l-ilma fid-djar tbiegħed lifi Isienna, il-kelma għażżiela Sabiex wieħed isir jaf l-għeruq tal- il-perikli tas-sajjetti. Għalkemm jista' jkollha tliet tifsiriet; hija tip leġġenda u l-kult lejn l-għażżiela, mal-frażi 'Santa Barbara la deni ta' ċerva, hija l-għaġina devota li wieħed irid jaqra dak li kellu u lanqas ħsara', l-aħjar antidotu dwarha qed nitkellmu u hija wkoll x'jgħidilna Ġorġ Pisani, li minbarra: kontra l-maltemp għall-Għawdxin il-persuna li tagħżel it-tajjar. li kien poeta, kien ukoll ġabbar tal-: kienet l-għażżiela taż-Żebbuġin. KRISTINA TAL-GĦADAM Inħoss li kitba dwar il-folklor taż- tista' tgħid li ma fadalx. Permezz imma biss li sservi ta' għajnuna u Żebbuġ ma tkunx sħiħa mingħajr tal-interventi tagħha Kristina sostenn għal dawk kollha li kellhom tal-inqas riferenza għal Kristina ma kellhiex f'moħħha li tfixkel u għandhom għal qalbhom is- Galea, il-mara Zebbuġjija li tant ix-xogħol xjentifiku tat-tobba saħħa ta' ħuthom il-bnedmin. Għawdxin u Maltin kienu jirrikorru għandha wara li jkunu ġarrbu xi ksur fil-għadam. Kristina Galea kienet mara twila u mibnija li għandha kienu jmorru n-nies jitolbu l-għajnuna anke jekk ikunu fekku xi parti minn ġisimhom. '' Niftakar li fi ċkuniti diversi kienu dawk in-nies li kienu jistaqsu għaliha. Kristina Galea twieldet fl-1910 u mietet fl-1993. Nies bħal Kristina kienu fenomenu li ftit kien hawn bħalu f'Għawdex u li fiż-żminijiet moderni tal-lum L-INSIĠ, NEWL U ĦIDMA FIL-ĠEBEL Iż-Żebbuġ t'Għawdex jibqa' wkoll magħruf għall-bżulija ta' niesu. Fost is-snajja' l-aktar marbutin maż-Żebbuġ irrid insemmi l-ħidma tal-insiġ u n-newl, ħidma illi sabet postha fil-poeżija tal-poeta President Anton Buttigieg mill- Qala, liema poeżija se nikkwota L-għażżiela taż-Żebbuġ (Baskal Mallia) Kristina Galea (1910-93) fi tmiem din il-kitba. L-istatwi tal-Ġimgħa l-Kbira meqjuma fil-Knisja Parrokkjali għadhom imlibbsin sal- Ilum ilbies tan-newl minsuġ min-nies lokali. Fil-ktieb tiegħu dwar il-ġrajja tal-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira fil-parroċċa taż-Żebbuġ, Dun Ġużepp Vella jsemmi kif in-nies kienet tilbes ħwejjeġ tan-newl minsuġ mill-ħajt tal-qoton jew tas-suf tan-nagħaġ. Iż-Żebbuġin huma wkoll magħrufa għall-ħidma fil-ġebla Maltija. Hawnhekk irrid insemmi l-ktieb ta' Viktor Vella Muskat bl-isem Vitor Vella Ħajtu u Kull min iżur ir-raħal taż-Żebbuġ t'Għawdex għandu jibqa' msaħħar bid-dehriet pittoreski li wieħed għadu jista' jgawdi ta' diversi rkejjen tal-gżira Għawdxija, seħer li għanna l-poeta tan-natura Anton Buttigieg fil-poeżija tiegħu 'Iż-Żebbuġ t'Għawdex' kif tixhed din l-ewwel strofa tagħha li biha nixtieq intemm din il-kitba: 10 Nru 4, Ħarġa Nru 39 Ħidmietu.'5 F'dan il-ktieb dwar in-nannu tiegħu li jġib l-istess isem, Vella Muskat idomm il-bijografija dettaljata ta' dan il-bennej magħruf ta' Għawdex wild iż-Żebbuġ, u li jibqa' magħruf l-aktar għall-bini tal-Knisja Santwarju Ta' Pinu kif ukoll għall-koppla tal- Knisja taż-Żebbuġ raħal twelidu. Sal-ġurnata tal-lum għadek issib żgħażagħ Żebbuġin li jiddedikaw il-ħin liberu tagħhom għas-sengħa tal-ġebla; persentaġġ iżgħar jagħżlu dan ix-xogħol bħala karriera ewlenija tagħhom. Jien mort kull naħa t'Għawdex Imbarra miż-Żebbuġ: Naf biss l'hemm nies għaqlija Jitħabtu mal-maħluġ, L'hu raħal, l-ogħla f'Għawdex, Is-sħab imiss mad-djar, In-nies f'taqliba ħarxa Jitbiegħdu mill-kampnar. Skrutinju Spiritwali Ta' Ħajtu (maħruġ fis-sena 2000, fl-għaxar anniversarju minn mewtu), paġna 4 (mhux innumerat). 2: Alexander Bonnici, Il-Matriċi Kolleġġjata tal-Assunta u l-Ewwel Parroċċi ta' Għawdex (Għawdex,1975), 70 jew Karmenu Grech, Il-Knisja Arċi-Matriċi tal-Belt u tal-Gżira ta' Għawdex (Malta, 1996), 29. 3: Hekkukoll hu tal-fehma Victor J. Galea fil-ktieb tiegħu kkwotat f'din il-kitba, jgħid 'Qabel ma daħlet id-drawwa li l-Assunta tielgħa s-sema jpinġuha b'idejha miftuħin, kienu jagħmlulha jdejha magħluqin bħalma narawha hawn Għawdex, barra ż-Żebbuġ, fl-inkwatru tal-Madonna ta' Pinu u ta' Santa Marija tal-Qala' (cfr. Victor J. Galea, Qwiel u Qaddisin, 60). Id-Disa' Volum (Klabb Kotba Maltin, Malta, 1989), 12. DunĠorġ Vella, 'iż-Żebbuġ — Santa Marija' Kapitlu 15 fil-ktieb Il-Knejjes Parrokkjali ta' Għawdex u l-Festi Tagħhom, Volum IV (Pubblikazzjonijiet Indipendenza; Malta, 1994), 242. Victor J. Galea, Qwiel u Qaddisin. Folklor u Twemmin f'Għajdut il-Maltin u l-Għawdxin (Calvpso Island Publications; Għawdex, 1999), 58. Ġorġ Pisani, Mill-Gżira tal-Ħolm. It-Tieni Ġabra ta' Leġġendi Għawdxin (Pubblikazzjonijiet Indipendenza; Malta, 1995), 261-278. Pisani jgħid hekk fi tmiem kitbitu: '..minn dan jidher li l-plural tal-għażżiela devota taż-Żebbuġ, bl-isem tal-Madonna, għandu jkun għażżilat u mhux għażżiel li hu l-maskil ta' għażżiela, mara li tagħżel it-tajjar'. Min hi din il-mara'' f'L- Għolja taż-Żebbuġ, Numru 71, Il-45 Sena, 92. 12 Joseph C. Vella, Il-Ġimgħa l-Kbira ż-Żebbuġ Għawdex. Good Fridav Żebbuġ Gozo, (mhux datat imma stampat f'Għawdex fl-2014), paġna 20. Ħajtu u Ħidmietu. L-Imgħallem Bennej tas-Santwarju Ta' Pinu, Għawdex, 2009.