Il-Mara fir-Rumanz San Ġwann ir-rumanz-storiku San Ġwann għandna ppreżentat b'mod melodrammatiku l-ġlieda bejn it-tajjeb u l-ħażin, il-Malti tajjeb u aktarx passiv kontra l-barrani korrott u aktar attiv bl-intriċċi tiegħu. Il-ġrajja tar-rumanz hija msejsa fuq sfond storiku immaġinattiv mad- war il-persuna ta' tfajla, Mariroż, li hija l-karattru femminili prinċipali li mħabba f'li ġibdċt lejha żewġ żgħażagħ, tat il-possibiltà għall-iżvilupp tar-rumanz. Iżda ftit insiru nafu dwar Mariroż u ftit anqas dwar in-nisa l-oħra li jidhru fir-rumanz. Bħall-karattri oħra ftit li xejn joħroġ dwar id-dehra fiżika tal-persunaġġ u ferm anqas dwar il-kwalitajiet morali u psikoloġiċi. Il-ftit indikazzjonijiet li jagħti l-awtur iservu biss bħala riflessjoni, jew mera, tal-ħsieb tal-persunaġġ. Dan għaliex f'San Ġwann, li huwa rumanz relattivament qasir, il-karattri huma aktar sterjotipati minn ħaġa oħra. Għandhom parti definita fl-avventura romantika. Għalhekk irridu naħsbu dwarhom f'dan is-sens. F'San Ġwann il-karattri femminili huma ħamsa u, neħħi 'l Mariroż, l-eroina li trid tbati sakemm ir-rota ddur, u 'l Karla s-Sardiniża, il- mara mxierka mal-ħażen, ma nsibux li l-oħrajn għandhom xi parti li permezz ta' l-azzjoni tagħhom iwasslu biex jiġbdu simpatija par- tikulari lejhom jew juru li kapaċi jieħdu deċiżjonijiet kontra t-tip li huma nħalqu biex jirrapreżentaw. F'dan is-sens jidhru oħt Dun Naz Abela u bint Luqa Ciantar, li mhux biss m'humiex karattri żviluppati iżda-anqas jieħdu sehem. Mingħajr isem ukoll tibqa' l-ewwel mara li tissemma fir-rumanz: il- mara tan-naġġar Fantin Attard (li kienu joqogħdu f'Tas-Samra). Il- ħtieġa ta' tabib jew qassis għal din il-mara li kienet marida, wasslet għall-jasar ta' Fantin. (1, 6-7) Il-mewt tagħha fil-lejla tal-festa ta' l-elezzjoni ta' La Cassiere wasslet biex bintha ssib min iħenn għaliha u biex ikollha min jieħu ħsieb il-funeral ta' ommha. (1, 13-14) Iċ-ċokon tar-rumanz ma jippermettix li juri minn xiex kienet għaddiet dil-mara — jgħid biss li kienet għadha fl-aħjar tagħha meta mietet. Iżda f'dil- mara tar-raħal, fis-skiet tagħha, l-awtur diġà qed joħloq allegorija tal- poplu li bata u li fl-istorja soċjali tiegħu huwa l-karattru prinċipali, għalkemm mhux dominanti, li bata wisq u bosta drabi baqa' mwarrab u minsi. Iż-żewġ nisa l-oħra huma aktarx bħal krozzi li l-awtur jinqeda bihomrbiex jiżviluppa l-azzjoni romantika. It-tnejn huma marbutin ma' Mariroż li wara l-mewt ta' ommha donnha tinsa kompletament dwar x'seta' għadda mingħalih missierha. Bint Luqa Ciantar, tidher biss bħala l-ħabiba ta' Mariroż. Tissemma biex Mariroż tidher tiċċa- Din u riferenzi oħra bħalha huma għat-Taqsima u l-Kaplilu/i tar-rumanz, qlaq mid-dar ta' Dun Naz u kultant tmur sa għand il-ħabiba tagħha jew sal kattidral. (11,6) Hija għalhekk isservi biex turi tip ta' klassi soċ- jali Maltija rappreżentata wkoll mill-ex-ġurat Ciantar li kien mikdud imħabba li kien miksur mal-Gran Mastru. Isservi biex toħloq oppor- tunità għaż-żagħżugħ barrani, Toni Celli, ħalli jkun jista' jsir jaf aktar u jara lit-tfajla li sbuħitha kienet serqitlu qalbu. Oħt Dun Naz għandha parti aktar dinjituża fl-anonimità tagħha. Tirrappreżenta s-sens ta' karità tradizzjonali Maltija. Hija ħadet lil Mariroż iltima f'darha fl-Imdina. (1,14) Bħal tidħol flok l-omm meta Mariroż tiffaċċja l-avvanzi li jagħmel Celli biex jirbaħ imħabbitha u ssir martu. L-awtur jiżvolġi ftit aktar il-karattru tagħha meta juri r-reazzjoni tagħha għal Celli meta dan jagħmel l-ewwel żjara fid-dar ta' Abela: Oħt Dun Naz, malli rat lil Celli demmha sawwatha minnu u xta qet tibagħtu' mnejn kien ġie, iżda billi ma ridetx tikser qalb Mariroż, laqgħetu mill-aħjar li setgħet għax dik it-tfajla, il-lejl ta' qabel, kienet fetħet qalbha magħha u qaltilha li Celli seta' jeħles lil Cassar. ulil Bonell mit-tbatijiet u mill-ħabs. '' B'Celli ma kinetx tieħu gost, ma kinetx tissaporti l-ftaħir tiegħu u sikwit kienet taqbadha sfiċċa mħabba fih. Għalhekk ferħet meta Fan- tin, missier Mariroż, tela' l-Imdina wara li kien ħeles mill-jasar li kien waqa' fih. ''Il-mara twajba li kienet ta' reqqa kbira u tibża' wisq minn ilsien in-nies'', setgħet tafda f'Fantin. U aktar tard taret bil-ferħ meta wara li ħelsu minn Celli, Vittorju Cassar daħal bħala għarus tax- xbejba li kienet rabbiet. (IV, 17) Hija s-simbolu tal-mara twajba li tħenn u tagħder u li ma ġġerragħx il-ħażen. Id-dikotomija tat-Tajjeb u l-Ħażin, l-awtur joħroġha f'Mariroż u Karla s-Sardiniża. Għal ta' l-ewwel japplika l-għejdut ''31in tassew iħobb għandu jagħmel kull sagrifiċċju'' u għat-tieni l-kumment ġeneriku li ''nisa minn dawn għandhom qalbhom qisha tal-lastku ''. Huwa f'dan l-isfond li rridu naraw kif l-awtur jiżvolġi 'l dawn iż-żewġ karattri li wkoll huma tipi ta' nisa li jirrapreżentaw ideali romantiċi, emozzjonali u allegoriċi. Għaliex waqt li waħda bħal tidealizza 'l-mara Maltija mwaħħda man-nazzjon li fl-aħħar jirbaħ għax ifittex is- Sewwa, l-oħra timplika 'l-mara barranija, sabiħa kemm trid iżda b'morali laxki li m'humiex marbutin la ma' unur u anqas ma': lealtà. Is-Sardiniża hija t-tip allegoriku tan-nisa barranin li kienu qed jiġu im- purtati fi żmien La Cassiere u li dan b'sens ta' dmir lejn l-ideal reliġjuż ta' l-Ordni tiegħu kien ried iqalfat 'il barra mill-gżira Maltija. Għalhekk, fin-nisġa tar-rumanz, Karla s-Sardiniża titfaċċa qabel Mariroż u tintrabat ma' l-ambjent tal-Birgu li minnu ma toħroġx ħlief fl-aħħar, meta tkun pattiet għal dnubietha. Mingħajr ma jidħol f'det- talji fis-sentenzi-pinzellati li jagħti, l-awtur jgħidilna li kienet mara tad-dinja: '3nara sabiħa, fuq ruħha, ferriħija, taf tmur man-nies, dej- jem tiċċajta. ' (II, 9) Hi t-tip ta' mara li l-isfortuna soċjali tagħha 4 27 Il-MALTI Il-Mara f'San Ġwann 5 wasslitha biex kienet marret tfittex xortiha f'Ruma u hemm iltaqgħet mal-melliesi u qarrieqi Menzju Impellizeri. (1, 9) Din l-avventura qab- bditha t-triq il-ħażina. U dan l-awtur jiġġustifikah għax din rabbiet bla ma kellha min jieħu ħsiebha u qatt ma sabet min jiftħilha għajne- jha, u jmexxiha fit-triq it-tajba u jwissiha għall-ġid. ' Hekk sabet ruħha fil-Birgu bi tverna mill-isbaħ u li kellha klijentela mħallta mhux ħażin. (11,9) Hemm iltaqgħet mal-Kav. Correa li miegħu kulħadd kien jaraha ''tidħak, tiċċajta u tiżżagħbel. '' (II, 10) Iżda dan qatt ma kien weġġagħha bi kliem jew regħexha b'egħmilu. (IV, 13) Dan nissel l-għira f'qalb Impellizzeri li wara li kien telaqha f'Ruma, sabha l-Birgu. It-tverna tagħha hi importanti għall-iżvolġiment tal-ġrajja għax hemm imorru biex jisfugaw Romegas u Impellizzeri wara li jkun fallielhom il-pjan biex jisirqu l-pjanti tal-knisja mingħand Ġiermu Cassar. U din iġġiegħel lil Impellizzeri jinfiska meta jsibha mal- kavallier. (II, 23) Hawn ta' min jinnota żewġ affarijiet. Minkejja r-rabta bejn Karla u Correa, Karla qatt ma tidher ma' Correa barra l-Birgu. Barra minn hekk, waqt li l-awtur iħalli l-immaġinazzjoni tal- qarrej tixgħel u tixxennaq biex tkun taf aktar, lil Karla jdaħħalha biss fl-aħħar biex bħal donnu joħloq żewġ livelli ta' ħażen: il-ħażen imxaj- tan ta' l-impostur Impellizzeri li jeħtieġ jieħu l-kastig li ħaqqu mingħa- jr ħniena u l-ieħor ta' Karla li jista' jinfeda. Hawn Karla tidħol f'xena tassew melodrammatika. Impellizzeri jin- qabad li kien impostur u għalhekk ħarab u mar jistaħba għandha. (IV, 11) Hija ma riditx tkun il-bojja tiegħu, iżda kienet lesta li taħbih biex imbagħad tħarrbu. Meta ssir taf li kien qatel lill-maħbub tagħha, Cor- rea, u li kien ġiegħel lil nies bla ħtija, jiġifieri Vitor Cassar u Bonell, ibatu, irrealizzat li kienet daħħlet il-lifgħa f'kommitha. (IV, 14) U hu hawn li jifdiha mill-ħażen, jagħmel riflessjoni mibnija fuq attitudni tradizzjonali dwar il-mara: tiIl-mibegħda ta' mara hi eqqel mill-aqwa semm, il-għira titilfilha d-dehen ta' moħħha u f'dagħdiegħa ssir qisha dbiba u ma tqis xejn li tista' ġġib b'idejha. Mara taħt dawk it-tqanqiliet ta' qalb, Alla jeħilsek minnha għax tgħallik żgur, imqar kienet l-aktar waħda ġwejda u rżina; aħseb u ara jekk teħsel tkun mara tad-dinja, fuq ruħħa u ta' wiċċha sfiq bħal ma kienet Karla s-Sardiniża…'' La darba Karla tkun ħadet dal-pass, tkun infdiet u tkun tista' tifraħ u tara t-tajjeb. Għalhekk tidher qalb il-folla bħal xhieda tat-tieġ ta' Mariroż li qatt ma kienet mara tad-dinja, u li kuntrarjament għal dak li ġralha Karla, sabet lil min jieħu ħsiebha fin-niket tagħha. Il-karattri nisa kollha, inkluża Karla s-Sardiniża, qegħdin fir-rumanz biex jif- fokaw l-attenzjoni fuq dik li kienet tassew tħobb — Mariroż. Iżda għalkemm Mariroż hi l-karattru femminili ewlieni u li tista' tit- qies bħala l-eroina tar-rumanz, wieħed irid jara kemm l-awtur żvilup- 6 Il-MALTI pa dal-karattru, kemm għamilha marbuta mad-destin aktar passiva u riċettiva milli attiva u tieħu deċiżjonijiet hija stess. Id-dehra tagħha hi ppreżentata wara l-festa ta' l-elezzjoni tal-Gran Mastru La Cassiere, il-laqgħat tal-komplott ta' Romegas u wara l-għejbien ta' missierha Fantin. Tidher meta l-ġurat Bonell u l-Kan. Nazju Abela jkunu sejrin lejn l-Imdina f'xena emozzjonali u tassew ta' niket. Mix-xena traġika tat-tifla tibki ħdejn ommha mejta, jista' jingħad li jibda r-rumanz li jwieġeb għall-mistoqsija ta' Fantin, eX'isir mit-tifla jekk l-omm tiġi nieqsa77 (1, 10) In-'naqra ta' tfajla ma taf xejn'' kienet ta' ħmistax-il sena. Ix-xena li tagħmel biex tagħti l-aħbar li ommha mietet wieħed jistennieha: ''narret inxteħtet fuq il- kaless, tolfoq u titniegħed, tqatta' xagħarha u tagħti fuq wiċċha, mitlufa f'ħasra li taqsam il-qlub. ' (1, 13) Hi deskrizzjoni sentimentali li tqanqal il-ħniena u s-simpatija: Mariroż titlob lil Bonell u 'l Abela ma jħalluhiex waħedha, tesprimi n-niket tagħha ħdejn is-sodda ta' ommha, taċċetta ż-żegħil konsolanti u tispiċċa weħidha fid-dinja. Hawn id-deċiżjoni li tiddetermina l-avventura romantika tagħha jeħodha ħaddieħor — il-Kan. Abela u oħtu li ħennew għaliha u żammewha magħhom. Ta' min jinnota li minn hawn 'il quddiem l-ambjent li fih tiżvolġi ruħha l-imħabba ta' Mariroż hu wieħed, l-Imdina. Hu hawn, f'dan l-ambjent limitat, li l-awtur jibda jagħti ħjiel tas-seħer ta' sbuħitha li kien seraq kemm qalb Vittorju Cassar kif ukoll ta' Toni Celli. Mill- ewwel jidher li dis-''Sbejħa Maltija'' (Il, 13) kienet simbolu tas- sbuħija, tas-safa u tat-tjubija. Fiċ-ċirkostanzi ta' l-istorja se tiġbed is- simpatija f'kull sitwazzjoni patetika li tidħol fiha. Għalhekk hi dehra tal-ġmiel '' (Il, 4), b'wiċċ qisu xemx li juri l-mistħija — kienet tiħmar malajr, tħoss fawra tielgħa meta xi ħadd ikellimha. (II, 8) Dis- sbuħija u l-mistħija mħalltin flimkien joħorġu f'żewġ sentenzi deskrit- tivi marbutin mat-tentazzjoni ta' Celli. Meta fi Triq S. Sofija, l-Imdina, jinqala' l-inċident tax-xitla tal- ħabaq, li joħloq kwistjoni bejn Celli u Cassar, azzjoni rari movimen- tata tar-rumanz, l-awtur jagħti deskrizzjoni li tixgħel 'l-imaġinazzjoni tal-qarrej: 7EDjk it-tfajla kellha ġmiel li ma jistax jitfisser, ġmiel li jolqtok u jqanqlek, sbuħija li ssaħħrek u timlilek qalbek bil-hena, kellha għajnejha kbar u kisra li tiġbdek, bil-ħbub tagħhom jiddu bin-nar tal-ħajja, kellha ħuġbejha suwed sbieħ, ħaddejha ħomor mimlijin, u xufftejha għamara ta' l-imħabba. '' B'sentenzi oħra wara li nsiru nafu li sabet fortuna ma' ta' Abela, li serqet qalb Celli u li kienet diġà nġibdet wara Vittorju Cassar u miegħu tħabbet, l-awtur juri l-azzjoni tagħha meta tiġi wiċċ imb'wiċċ 'ma' Celli fit-Triq ta' Gatto Murina. Lil Celli ma ħallitux ibusilha idha u żgiċċat, iżda meta dan waqqafha esprimiet il-mistħija tagħha u r-reazzjoni mistennija lejn il-ħażen: ''wiċċha sar aħmar nar, għajnejha Il-Mara f'San Ġwann. — 7 ttappnu, qalbha bdiet tħabbat qawwi, riġlejha bdew jirtogħdu u bil- kemm kellha ħila ttemtem.'' Dan għaliex hi kienet ''b/a ħażen u ta' qalb safja minn kull qerq, taħseb li kulħadd tajjeb bħalha. '' (IMI, 16) Mill-bqija m'hemm xejn xeni ta' mħabba jew żvilupp psikoloġiku fil-ħsieb jew azzjoni tagħha, li juru kif ħadmet biex tirbaħ l-ostakoli tal-ħajja, kif iddefendiet l-unur, il-lealtà jew id-dmir tagħha. L-awtur, wara li jkompli jinseġ l-avventura tal-karattri l-oħra u bħal iwarrabha, jerġa' jdaħħalha biex jippreżentaha mill-ewwel bħala l-vittma tal-ħażen ta' Celli: biex issalva 'l-maħbub tagħha u 'l sieħbu jkollha taċċetta l-proposti ta' Celli għax '7nin tassew iħobb għandu jagħmel kull sagrifiċċju. '' Wara l-mewt tal-Kav. Correa, is-suspett kien waqa' fuq Vittorju Cassar u Bonell u għalhekk kienu ġew arrestati. Celli wera li seta' jsalvahom — Luqa Ciantar ikkonferma li dan kien jaqla' li jrid. (III, 16) In-nasba maħduma tajjeb ta' Celli tqegħidha għalhekk daharha mal-ħajt meta jgħidilha li Cassar ma kienx bla ħtija. U biex jeħilsu, Celli talab prezz għoli, is-sagrifiċċju ta' l-imħabba. Id-deskrizzjonijiet tal-konfront bejnha u bejn Celli huma patetiċi: meta Celli qabdilha idha u bishielha, hi nħasdet; meta qalilha li Cassar ma kienx bla ħtija ''ħasset bħal sejf jinfdilha qalbha'' bħalma bosta drabi jidher il-ħsieb popolari mibni fuq rappreżentazzjoni reliġjuża; meta laqqagħha mal-Balliju Romegas infixlet u tħawdet. Hawn il-ħin kollu s-safa u l-mistħija jiddominaw. Mariroż tieħu azzjoni biss meta ssir taf li Bonell u Cassar kienu qed ibatu t-torturi fil-ħabs. L-azzjoni tagħha, determinata mill-karattru tip tagħha, fiha implikazzjoni morali: marret titlob — ''Omm tal-Ħniena, tini d-dawl' (III, 17) — u wara marret għand il-ġurat Bonell biex timxi fuq il-parir tiegħu. (III, 21) Il-kelma ta' dan li lil min jeħlislu lil ibnu kien jistħajlu Anġlu tas- Sema u kien jagħtih kulma jitolbu, iġġegħelha tieħu l-pass deċiżiv tas- sagrifiċċju billi taċċetta li tkun mart Celli jekk dan jeħles lil Cassar u 'l sieħbu. Hekk Celli jibda jittama għall-egħrusija waqt li Mariroż tittama fil- ħelsien tal-maħbub tagħha. Għalhekk fir-rumanz terġa' tidher biss meta l-folja tinqaleb u t-tajjeb jirbaħ u jegħleb 'il-ħażin b'ritmu mgħaġġel: il-wasla lura ta' Fantin twennes lix-xebba, is-sagrifiċċju tagħha li tidħol fl-aqwa mrar jagħti l-frott tiegħu meta tiltaqa' ma' l-impostur Impellizzeri li meta jinkixef hu, il-Ħażen kollu jitfarrak. Permezz tal-qwiel 'iż-żejt jitla' f'wiċċ l-ilma' u 'r-rota fl-aħħar iddur', l-awtur igħidilna li l-intriċċi tal-Ħażen kienu tfarrku kollha. Għalhekk Mariroż tibqa' tip simboliku sa l-aħħar. Hi tirrapreżenta t-Tajjeb li jifraħ għax is-Sewwa rebaħ (IV, 17), tintrabat ma' Vittorju Cassar u fil-briju tat-tqegħid ta' l-ewwel ġebla tal-knisja ta' San Ġwann jit- bierek it-tieġ tagħhom. Hu tmiem melodrammatiku fejn kulħadd jagħraf li kulħadd ħa li ħaqqu. 8 B Il-MALTI Hekk f'San Gwann għandna trattament partikulari tal-mara mar- but ma' l-allegorija tradizzjonali tal-''Malta''. Mariroż hi t-tfajla Maltija li fi ġrajjietha tgħaddi minn għelt għall-ieħor sakemm is- Sewwa jirbaħ. Apparti li kemm hi, kif ukoll karattri femminili oħra, jidhru bħala sterjotipi u mingħajr ħafna żvilupp ta' dettalji dwar gosti u dehra ta' karattru, imġiba u relazzjoni mimlija djalogu li jipprofon- dixxu l-ħsieb u l-aspett psikoloġiku, il-ġlieda interna tal-kuxjenza ma tiżviluppa ruħha qatt. Huma marbutin mhux biss mat-Tajjeb u l-Ħażin skond il-parti determinata għalihom, iżda wkoll ma' l-ambjent ta' l-Imdina jekk tajbin, tal-Birgu jekk hemm il-ħażen. Mart Fantin biss hi l-mara li tidher f'ambjent ieħor, dak tal-faqar u t-tbatija u mill- mewt tagħha tiġi implikata l-avventura li fiha l-mara t-tajba tbati, tistabar u tittama sakemm fl-aħħar is-Sewwa jirbaħ. Il-figura tal-mara għalhekk tirriżulta tajba jew ħażina mingħajr ebda dellijiet. Eċċezz- joni hija r-riflessjoni li f'dar-rumanz, apparti li l-karattri femminili huma sterjotipati, il-mara, tajba jew ħażina, hija ddominata aktar mill-qalb milli mir-raġuni u għalhekk tispikka dikotomija oħra bażika għall-ħsieb tar-rumanz, li hija l-ġlieda bejn l-imħabba u l-mibegħda. Dwar ir-rumanz, San Ġwann, ara wkoll IV. L-Ambjent Topografiku tar-Rumanz dawn l-istudji ta' l-istess awtur f'Sagħtar— (Nru. 104, pp.8-11) 1: Ġużċ Galea (Nru. 99, pp. 26-27) V. L-Element Storiku fir-Rumanz (Nru. II. L-istorja fil-Qosor (Nru. 100, pp.12-13) 106, pp.22-25) ll. ir-Rumanz-Storiku (Nru. 101, pp.6-9)