MIZ . ji L-Ittri ta' Dun Edgar Salomone. Micuba fuq il-fruntiera fl-Ewwel Gwerra Dinjija (I Fil-Mosta hemm triq imsemmija għall-Mons Edgar Salomone (1882-1969), iben familja Mostija. Wara li fl-1905 qaddes, għamel xogħol parrokkjali fil-Mosta. Ħa ħsieb it-tmexxija ta' l- Oratorju Qalb ta' Ġesu. Kien il-fundatur tal-Bov Scouts fil-Mosta. Dun Edgar serva bħala kappillan mal-militar bħala voluntier matul l-Ewwel Gwerra Dinjija bejn l-1917 u l-1919. Kellu il-grad ta' kaptan, it-tliet stilel ta' l-uniformi ħallihom lill-iskola ta' l-Imġarr li mbagħad għaddiethom lill-Mużew tal-Gwerra. Tul l-impenn tiegħu żamm kuntatt bl-ittri mal-familjari u l-ħbieb tiegħu. Lili dawn l-ittri laqtuni ħafna, u minnhom ħadt xi siltiet. Tlieta u tletin ittra li kiteb jagħtu dettalji interessanti dwar esperjenzi u avventuri li għadda minnhom. 1 ta' Jannar, 1918, minn Lixandra: 'Meta wasalna ħdejn l-art laqtuna … mine jew torpedo. Ma nistgħux ngħidu liema, laqtet il-vapur taħt il-kamra ta' l-ikel u l-vapur beda jegħreq malajr : Waqt li kienu jniżżlu d-dgħajjes ħallejt il-life jacket tiegħi biex joħodha ħaddieħor, imbagħad liebes kif kont qbiżt il-baħar … għomt għal kważi sagħtejn … wasalt maġenb destrover Ġappuniża u tellgħuni b'ħabel . . Qaddist dalgħodu quddiem presepju sabiħ, ġimgħa biss ilu qaddist fl- għodwa tal-Milied fil- Mosta .. 10 ta' Frar, 1918, mill- Palestina: 'Ħadt aktar minn ġimgħa biex wasalt hawn … għaddejt minn ħdejn għelieqi ta' battalji li għaddew, ċimiterji, trenches mhux użati, kampijiet diżabitati .: meta l-vjaġġ wasal biex jintemm kont drajt norqod fuq sodda iebsa jew fuq qiegħ ta' trakk … ħamest ijiem tiegħi taħt l-inċirata, temp ikrah li jbeżża' … waqt li kont niġi misjuq lejn il-billet tiegħi fuq karettun tar-ramel miġbud minn erba' bgħula, kellna naqsmu ħafna widien li l-ilma maħmuġ tagħhom tela' sal-fus tar-roti u ħasel it-truf tal-mitraħ ta' taħti, u darba minnhom kważi ġarrna miegħu b'kollox.' 11 ta'Frar, 1918: 'L-ajruplani ta' l-għadu għamlulna ħafna viżti … kienu eżatt is-sitta u nofs u jien kien għadni kif bdejt niċċelebra il-quddiesa …. Hawnhekk m'għandniex xelter … u hekk komplejt il-quddiesa. ' 5 ta' Marzu, 1918: 'Il-bieraħ kellna ġlieda fl-ajru … ajruplan ta' l-għadu ntlaqat u niżel bejn il-linji tagħna. Tistaghġeb meta nżid ngħid li bdejna nċappċpu MRA lil xulxin bħallikieku skurjajna xi goal.' 17 ta' April, 1918: 'Il-knisja tiegħi tikkonsisti minn tinda kamra .: żewġ lożor jiffurmaw għata tajba għall-artal u fl-istess ħin joffru akkomodazzjoni għall-qrar … minn l-aħħar konvoj tal-feruti li ġabu, hemm wieħed li qiegħed fil-periklu tal-mewt … kien ferut gravi f'koxxtu … it- Torok kienu fuqu u kienu diġà bdew jisirqulu l-affarijiet mill-haversack, saħansitra joħorġulu ż-żarbun … in-nies tagħna keċċew it-Torok … mort fil-knisja żgħira biex nitlaq il-każ 'bla tama' f'idejn il-Madonna ta' Lourdes … illum it-tabib tad-Diviżjoni wera s-sorpriża tiegħu għat-titjib tiegħu … ktibt ittra lil ommu li ftit ġranet qabel kienet irċeviet telegramma bl-aħbar ħażina li l- uniku tifel tagħha kien ferut serjament … biex niżguraha li jinsab tajjeb.' 17 ta' Mejju, 1918, Salonika: 'Wara tmint ijiem u tmien iljieli li ma jispiċċaw qatt fuq il-baħar ninsab fuq it-terra ferma mill-ġdid … ninsab ferħan u kuntent … dejjem inżomm f'moħħi lil Alla Omnibpotenti li jmexxini dejjem u jurini minn fejn għandi ngħaddi.' 20 ta' Mejju, 1918: 'Ix-xogħol ġdid tiegħi jinkludi tmien Units imxerrdin 'il bogħod minn xulxin fuq biċċa art kbira iżjed minn nofs Malta. Għandi żiemel li qed nitgħallem nirkbu għax hu indispensabbli fir-rondi mbegħdin tiegħi. ' 26 ta' Mejju, 1918: 'Sirt nirkeb iż-żiemel mhux ħażin … l-artal inġorru f'pakkett fuq dari u nitlaq lejn il-muntanji. X'rikbiet ta' l-għaġeb f'xeni mill- isbaħ.' 1 u 5.ta' Ġunju, 1918: Dun Edgar jiddeskrivi il-veduti sbieħ tal-post u jgħid li kien kuntent ħafna aktar u aktar għax tawh batman ħabrieki li joħodlu ħsieb il-bagħla sabiħa li kellu.. 15 ta' Ġunju, 1918: 'Tista' timmaġina l-kwantità ta' xogħol ta' reqqa' li għandi nagħmel minħabba li l-Maltin sħabi ma jistgħu jagħmlu xejn. Għalihom ikolli nagħmilha ta' interpretu, ċensur ta' l-ittri u spiss ukoll ta' kittieb … għamilt kuraġġ u bdejt nitkellem fuq Malta … kien hemm numru ta' uffiċjali u nursesli dehru ferħana u kienu qed japprezzaw id-diskors tiegħi …. Għal paġna 97 Minn paġna 95 L-iScouts tal-Mosta ħasbu fija meta bagħtuli r-rakkont tad-displav tal-Fire Es- cape fl-Empire Dav fil-Pjazza tal-Palazz. Ir-ritratt ta' Gauci qed jaqbeż mill-gallarija tal-Gvernatur huwa verament stampa elokwenti tat-tifħir li jistħoqqlu. Ninsab kburi ħafna meta niftakar li l-iScouts tiegħi ħadmu tant tajjeb f'dik il-ġurnata.' 4 ta' Lulju, 1918: '' Unit oħra ġiet miżjuda mal-lista twila li għandi … distanza kbira l bogħod fil-kampanja … il-bieraħ minħabba s-sieq imweġġgħa tal-bagħla, ħadli aktar żmien milli ħsibt, għax kelli nimxi l-ġurnata kollha lura … Il-bieraħ kelli żewġ sejħiet urġenti mingħand il-morda bogħod minn dan il-post, mill-aħħar wieħed wasalt fil-ħdax u kwart ta' bil-lejl fi dlam ċappa. 21 ta'Lulju, 1918: 'Il-bieraħ irċevejt fil-Knisja l-ewwel konvertit tiegħi … dil-ġimgħa ltaqt ma' każ li jdejqek ta' xokk tal-balal. Kellu bżonn gravi li jintbagħat id-dar jew bogħod minn dak il- post għal kollox. Wara li ppruvajt inkellem lit-tobba fuqu, huma skoraġġewni, waqt li tawni x'nifhem li m'hemmx tama għalih … billi kont naf il-każ sewwa irrakkomandajtlu jibda jgħid in- novena ta' Lourdes … Father, jekk qatt ma ġara miraklu, dan ġara lili … infurmani li kien se jiġi evakwat … aktar tard fil-għodu ċempluli biex immur nara raġel li kien qed imut fl-isptar … skantajt meta sibt li dan kien l-istess raġel tajjeb mgħaffeġ għall-mewt waqt li kien qed jirkeb it- trakk li kien se jieħdu d-dar… bdejt serje ta' pelegrinaġġi lejn iċ-ċimiterji … ġiet ambulanza għalija, inżilt bl-istola, missal u ilma mbierek fil-but … il-mejtin ikebbuhom f'kutri meħjutin u jgħattuhom bis-soltu bandiera Ingliża. Is-sewwieq poġġa faxxa sewda madwar il-beritta tiegħu, l-uniku sinjal li fl-ambulanza hemm ġisem mejjet … fiċ-ċimiterju sibna kumpanija ta' l-isparar u wieħed idoqq il-bugle … mexxejt il-mejjet li kienu qegħdin iġorruh tnejn minn sħabu lejn il- qabar, fejn mingħajr tebut jew għata ieħor, niżżluh f'qabar xi erba' piedi mħaffer. 9 ta' Awissu, 1918: 'Waħda mis-sorijiet kienet tant twajba li qaltli li wieħed mill-uffiċjali kien qal li jien kont l-iżjed uffiċjal popolari fil-kamp … dalgħodu waqt li Jock kien qed jeskortani fuq l-għoljiet, il-bagħal tiegħu tnaffar u rmieh b'qawwa kbira u ġarru f'biċċa barbed wireli għamlitlu ħafna ħsara … il-malarja qed iżżid malajr il-lista tal-morda, is-sħana toħonqok u fis-siegħat nofsana tal-jum huwa impossibbli li taħdem.' 1 ta' Ottubru, 1918: 'Konvenzjoni militari li tinvolvi l-waqa' assoluta tal-Bulgarija kienet ifirmata f'Salonika l-lejl li għadda …. Hi vittorja mingħajr kompromess, vittorja bl-armi, rebħa b'ċieda assoluta … vera tixirqilhom lit-truppi tagħna għas-sagrifiċċji uniċi li għamlu … fil-perjodu qasir tal-ministeru tiegħi (4 xhur) rajt mhux anqas minn 200 imutu minħabba dan il-fatt (il- malarja). Mill-5 sat-30 ta' Settembru attendejt mhux inqas minn 45 ħdejn is-sodda tal-mewt u għamilt 34 servizz tal-mejtin … il-kesħa ma tissapportihiex ….7 13 ta' Novembru, 1918: 'Illum għalaqt senali ili li ngaġġajt … il-każi ta' morda u feruti jidhru li bl-ebda mod ma huma se jonqsu … wieħed jidra dawn il-perjodi twal ta' xogħol bla heda li bilkemm jirrealizza li ninsabu f'epidemija fatali. 11 ta'Frar, 1919: 'Attwalment qegħdin insofru minn maltemp ikrah … ħafna drabi matul il- lejl it-tinda waqgħetli u mbagħad kont inkun mikxuf għar-riħ kiesaħ li jxoqq l-għadam … l-ilma fil-friskatur ta' l-inċirata jiffriża hekk kif inferrgħu …. Nhar il-Ħadd bkejt litterarment għax ma stajtx impoġġi subgħajja flimkien biex inqaddes jew naqbad il-kalċi.' 12 ta' Frar, 1919: 'Bħalissa it-temp iwerwrek … bgħatna gruppi ta' nies biex ifittxu l-ħatab .. tinsabu ħafna mili bogħod minn xi post abitat jew stazzjon tal-ferrovija … ħafna minnhom (l- Għassiesa ta' l-Imperu) ilhom iżjed minn tliet snin neqsin mid-dar … m'aħniex qalbna maqtugħa, iżda dejjem kburin li nkunu Veri Membri ta' l-Imperu'.' 16 ta' Marzu, 1919: 'Ivvjaġġajna bit-tren sa Salonika … id-djar tagħna huma tined maħmuġin .: l-art barra żellieqa … l-iskrivanija tiegħi hija biċċa għuda poġġuta fuq saqajja … illum għexna bit-tċ, patata, ġamm u ftit ħobż .. ; nittamaw li għada ma jinsewniex għal kollox … ħadulna bi żball ir-razzjon tagħna ta' jumejn. ' 21 ta' Marzu, 1919, Dardanelli: 'Qiegħed fuq il-gverta, wiċċi lejn Għanak fuq H.M.T. Katoomba. Tlaqna f'inżul ix-xemx f'temp perfettament kwiet … inħossni tassew kuntent li nivvjaġġa abbord bid-dwal mixgħulin … fi żmien il-paċi mill-ġdid .: ħlisna darba għal dejjem mid-doveri fi stazzjonijiet fuq l-għoljiet. 22 ta' Marzu, 1919, Gallipoli, Dardanelli: 'Bilkemm nista' nemmen li qiegħed f'nofs kanal 'li ma jintrebaħ qatt'. Gallipoli mhixxi belt sabiħa… kemm napprezza s-sħana tax-xemx wara d- dulluvju tal-ġranet li għaddew. ' 23 ta' Marzu, 1919, Pera, Kostantinopli: 'Kostantinopli-hija verament belt sabiħa … iżjed tixbaħ lil xi belt maġika mill-'Elf Lejl u Wieħed'. L-ittra hi deskrizzjoni sħiħa ta' dik il-belt meraviljuża…. 1 ta' April, 1919, Batum, Caucasus: 'Ninsab attakkat ma' sptar żgħir barra l-belt … il-parti tal-belt l-eqreb lejn ix-xatt hija magħrufa għall-kwantitajiet ta' tankijiet taż-żejt u pitrolju miġjuba Għal paġna 98 97 Minn paġna 97 minn Baku u Tiflis permezz ta' kanen tal-ħadid wesgħin. 22 ta' April 1919: 'Impressjonajt ruħi bi swied il-qalb meta smajt bit-telfa ta' tant ħajjiet żgħażagħ fuq in-naħa tagħna, ftit minnhom ħbieb tal-qalb tiegħi … kemm nixtieq li tista' taqsam miegħi s-sbuħija ta' dan il-post … qed nikteb fuq il-bdiewa ġenwinu u kwieti jew in-nies tal- kampanja ta' dan il-post … li s'issa għadu mhux minsus la mill-Kżar lanqas mill-Bolxevisti.' 3 ta' Mejju, 1919, Batum: 'L-isptar żgħir tagħna qiegħed ġo bosk żgħir u nadif. Fih ħafna għerejjex ta' l-injam bis-soqfa mżerżqin taż-żingu … irbaħnieh mingħand it-Torok il-Milied li għadda … il-knisja tiegħi hija taħt l-inċirata did-darba, u l-merħla tiegħi fiha sitt Ungerijiżi priġunieri tal-gwerra.' 17 ta' Mejju, 1919, Batum: 'Hawnhekk tagħmel ix-xita għal biċċa l-kbira tas-sena … hawnhekk it-triqat miksijin biċ-ċagħaq u bir-ramel … nieżla ħafna xita, iżda qiegħed bil-qiegħda nikteb fuq is-sodda … saqaf sod fuqi b'naħa waħda tal-ħajt tifforma tieqa kbira tal-ħġieġli tħares fuq veduta li ssaħħar.' 22 ta' Mejju, 1919: 'Mort sal-knisja parrokkjali tal-belt … il-kurat ftit ilu ġie attakkat minn xi ħallelin hekk kif dalam u ħallewh mitluf minn sensih fit-triq … qassis Ingliż u jien qed nissupplimentaw mill-aħjar li nistgħu kull nhar ta' Ħadd. Il-qassis l-ieħor jagħmel il-funzjonijiet waqt li jien qgħadt inqarar .. . għammidt tifel żgħir ta' ġenituri Taljani, għamilt servizz ta' funeral fuq priġunier tal- gwerra Ungeriż. 12 ta' Ġunju, 1919: 'Armla ta' 49 sena qalbet mill-Knisja Ortodossa Russa għal ħdan Ommna il-Knisja Mqaddsa … waqt li f'Salonika nirċievi rġiel mill-Protestantiżmu u minn setet oħra, hawnhekk kont imbierek'li nirċievi żewġ nisa Ortodossi mingħajr qatt ma kont rajthom qabel. ' 17 ta' Ġunju, 1919: 'Ċertament li niftakar bi pjaċir għal żmien twil is-sbuħija ta' post(Batum) u l-ġenjalità tal-kongregazzjonijiet Russi u Pollakki … stednitni mara Russa kkonvertita għall- Kattoliċiżmu biex nitla' nqatta' ġurnata d-dar tagħha fil-muntanji fejn għandha l-għelieqi tat-tċ u ġonna sbieħ tal- fjuri .. . ħadt pjaċir bil-kumplimenti li għamlitli.' 26 ta' Ġunju, 1919: 'Irċevejt ordni biex inħalli dan il-post u mmur Kostantinopli-ma naħsibx li nara is-sbuħija ta' din l-art x'imkien ieħor. ' 29 ta' Ġunju, 1919, fuq il-baħar, H.M.S. Spiraea: 'Qegħdin biss sitt passiġġieri … wara li Għal paġna 99 Wesgħat Marco Montebello, Mosta — Tel: 2143 3652 Issibu kull ma għandkom bżonn għall-ġonna u raba' bħal bexx, sustanzi għall-ħamrija, kull tip ta' żerriegħa, qsari, pjanti u ikel għall-għasafar u klieb PRODOTTI TA' L-AQWA KWALITÀ U PREZZIJIET MODERATI ANNWAL 2002 Minn paġna 98 nieqfu f'Novorossivsk nibqgħu sejrin Kostantinopli …. Il-Ġermaniżi jiffirmaw il-paċi smajna fuq ir-radju … spezzjonajna l-vapur … l- aktar li għoġbitni kienet il-kamra tar- radju .. . verament progress li hu ta' benefiċċju għall-komunità….' Ittra twila li tiddeskrivi l- vjaġġ, u ċ-ċelebrazzjonijiet tal-Paċi mal- Ġermaniżi. Fit-80 ta' Ġunju telaq minn Novorossivsk fil-ħdax ta' fil-għodu u wasal fil-Bosforu fis-sebgħa ta' filgħodu fit-2 ta' Lulju, 1919… 3 ta' Lulju, 1919, Osmanieh, Kostantinopli: 'Mill-ġdid f'dan il- post, imsemmi wkoll eżatt bħall-vapur li tar b'torpedo ħdejn Lixandra fejn bdejt dan il-vjaġġ twil … Iċ-Chaplain il-kbir tagħna poġġieni f'din l-isolazzjoni u sptar tal-V.D. għax kif qalli l-ebda chaplain ieħor ma aċċetta li joqgħod fiha … bħala wieħed mill-istaff ta' dan l-isptar mittieħed qed nieħu l-prekawzjonijiet kollha meħtieġa … iltqajt ma' uffiċjal ta' dan l-isptar … qalli bil-ferħa ser niżżewweġ u anki ser ningħaqad mal-Knisja tagħkom.' 22 ta' Diċembru, 1919: 'Imbarkajt għal Malta fuq l-H.M.T. Orotava. Wasalt fil-Port il-Kbir fil-ħamsa ta' wara nofsinhar lejlet il-Milied … bagħtuni Lazzarett għall-fumigazzjoni. Fit-tmienja ġejt skortat lejn dari b'tużżana bov scouts ta' l-Oratorju tal-Mosta fuq ir-roti madwar il-karozzin tiegħi. Laqgħuni d-dar fid-disgħa ta' bil- lejl. Attendejt il-funzjoni ta' nofs il-lejl fil-knisja tal-Mosta - bl- uniformi sħiħa tax-xitwa, tajt lil Ġesu Bambin il-brazzuletta tal- fidda 'tal-mewt tiegħi' bl-identità u d-diska poġġuti fuq idejhl LAUS ET GRATIAS DEO OPTIMO AGO.' Mons. Salomone mal-bust tiegħu — xogħol Ġanni Bonnici 6.1.1958 Matul il-qadi ta' dmirijietu rċieva minn għadd ta' uffiċjali għoljin ittri ta' apprezzament għax- xogħol iebes li wettaq u għal mod li bih qeda dmiru - deskritt bħala enerġetiku, bieżel u ta' tattika kbira. Fil-25 ta' Marzu 1920, inħatar Kappillan Onorarju tal-Forzi Armati bi dritt li jilbes l- uniformi f'ċerimonji u festi ta' natura militari. Dan sar bħala rikonoxximent tas-servizz li ta ma'