Tal-Griegi Ortodossi Mibni Fuq Ġebel Sinaj Mill-Imperatur Ġustinjanu adu Fis-sena 555 A.D. It-Tmien Sena OTTUBRU - DIĊEMBRU, 1962 Għadd 4 L-ART IMQADDSA QARI LI JOĦROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Mitbugħ għand ''Giov. LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAĦRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Għadd 4 It-Tmien Sena OTTUBRU - DIĊEMBRU, 1962 X'FIH DAN IL-GĦADD Ara li Dawlek ma Jkunx Dlam' (id-Direzzjoni) 97 Kustodju Ġdid tal-Art Imqaddsa (Id-Direzzjoni) 98 Dawra mal-Art Imqaddsa (Dun Karm Sant) … 99 Disa' Xhur fis-Salt u l-Insara tat-Transġordanja (Elsie) … :L0S Il-Ġisem . . . fil-Qawma tal-Imwiet (Ben Jehuża) . 109 Il-Qabar tal-Patrijarki f'Hebron (P. Ġaċintu Faccio O.F.M.) SAVI Min Kien Faħar id-Din (P. Gawdenzju Governanti O.F.M.) . 116 It-Twelid ta' Ġesu (P. Anton Olivan O.F.M.) 120 San Ġwann l-Evanġelista (Fra Vangelist O.F.M.) 123 Aħbarijiet ta' l-Art Imqaddsa 127 Bequiescant In Pace 128 Direzzjoni: W. R. P. Nikola Mag'o, O.F.M.. Kummissarju tat-Terra Santa. Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, il Bert. Kemm hu sabiħ id-daqq tal-orgni, fil-knejjes, f'wi festa kbiral Kemm jissieħbu tajjeb ma' xulain l-ilħna ta' dawk is-sfàfar, immexxija bil-qjies u bil-għaqal minn swiba ta' idejn imħarrġa l Ilħna rqaq; ilħna mdaqqsa; ilħna ħoxnin. Jitilgħu u jinżlu. Jitwieġbu, u jitliegħbu flimkien; u dej- jem iduru ma' leħen sħiħ, leħen ħakkiem, jiġifieri man-Nota Dominanti. Tistħajjlek li qiegħed tisma' il-għana ta' tifħir tal-għammdra. tas-sema: tal-kori tal-Anġli, imwierka mmal-ġlejjeb tal-qaddisin: tfàl żgħar u safja; żgħażagħ Martri; u ajiħ: Irħieb Appostli, Profeti u Patrijarki. U-li tara f'nofshom, qalb is-sħab ilellex tal-Ġenna, fuq Tron is-Sebħ, it-Tletija Mqad- dsa, tilqa' l-ġiħ li jixirqilha mill-maħluqin tagħha l Bħal ma hu l-orgni tal-knisja, bis-sfàfar u l-ilhna tiegħu, hekk ukoll huwa l-moħħ ta' bin Adam, bil-ħsebijiet u l-fehmiet tiegħu. Ħsebijiet u fehmiet li jnisslu fih ġibdiet u mħabba lejn dak li jemmen li hu ġid, u sker- rih u mibgħeda lem dak li jemmen li hu deni. U fuq kollox issaltan il- Fehma l-kbira, li, bħan-Nota Dominanti, tiġbed warajha l-fehmiet l-oħra, u tmexxi kull egħmil fil-ħajja. Għal hekk il-qofol tal-ħajja hija dik il- Fehma, li titnissel f'moħħ bin Adam bil-ftit il-ftit, minn bokor ċkunitu, bla ma hu n-nifsu jintebah jew jaf kif u għala, u titbiġġel bil-qajl il-qajl, mat-tiġrib ta' ma' til ħajtu. Dik il-Fehma l-Kbira hia l-musbieħ, li bid- dawl tiegħu bin Adam jagħżel it-triq li hu jemmen li jaqbillu jimxi fiha, li twasslu jew għal ħajja jew għat-telfien ta' dejjem. Għal hekk, jekk trid tkiin Nisràni tajjeb, oqgħod dejjem għajnejk miftàħa juq dik il-Fehma l-Kbira. Ara lima tkinx jewilla tqarraq bik: Ara jekk il-għan moħbi tal- egħmil it-tajjeb tiegħek huw tas-sew il-qadi t'Alla, inkella l-ksib tal-ġid u ġiħ ta' din id-dinja. Iftakar dejjem dik it-twissija ta' Ġest: u aħseb fuqha, u qis ruħek biha: ''ARA LI DAWLEK MA JKUNX. DLAMP' (Luqa XI, 85). Jekk int miġjub min-nies u mjaħħar minnhom, għandek tas-sew għal fejn tibża', għax Ġest l-Haj, Ġest tal-Evanġelju kien dejjem f'ħa'tu, immaqdar u mfixkel mill-kburin u mill-hemmija. Hu n-nifsu stqarr li: ''M'hemmaw arik aqwa minn imgħallmu, jew qaddej aqwa minn sidu' (Matt. M'hux min jithenna f'Isem Ġest f'din id-dinja jid- ħol f'Sebħu fid-dinja l-oħra. Kliem Ġest fuq hekk hu tal-biża: ''Wisq nies jgħiddli f'dak il-żsum: 'Aħna kilna u arobna miegħekl (Luqa XIII, 25) u ħabbarna f'Ismek u f'Ismek għamilna l-egħġubijiet '- Imma jien nistqarr u ngħidilhom: 'Jien qatt ma kont nafkoml… Warrbu minn hawn, ja nies li tagħmlu d-dnewwa V $' (Matt. Iż-żmien itir, u l-ħajja malajr tgħaddi. Bin Adam, filli tfal; filli raġel; u filli xiħ, u l-mewt dejjem miexja miegħu. Il-ħajja qisha għebdra, li minnha jagħbar bin Adam mill-Eeternità tal-Qatt għall-Eternitd tad- Dejjem. Aħseb mela għan-naħa l-oħra, fejn għandek tasal bla nuqqdasi : Kejjel il-għan tiegħek bil-kejl tal-Mulej, u iżen egħmilek f'miżienu. li ma titqarraqz, għax fid-dinja bin Adam jiġi darba u jekk did-darba jit- lef, ma jistaw jirbah darb'oħra. Qatt tħalli bi toħroġ minn moħħok it-twis- sija tal-Imgħallem: 'ARA LI DAWLEK MA JKUNX DLAM'' għax €Min jimxi fid-dldm ma jkunx jaf fejn hu sejjerf' (Ġwann, XII, 35). KUSTODJU GDID TAL-ART IMQADDSA Bħal ma konna ħabbarna f'dan il- Qari, fil-ħarġa 4 tas-sena l-oħra, il- Patri Kustċdju tal-Art Imqaddsa, P. Alfredu Polidori O.F.M., kellu jitbiddel fis-sajf ta' dis-sena. Għal hekk fid-29 ta' Mejju li għadda, id- Definitċrju Franġiskan ta' Ruma mal- Patri Ġeneràl tal-Ordni, ħatru b'Kus- todju ġdid lir-Rev. Ir-Rev.mu P. Lino Cappiello, O.F.M. Kustodju ġdid tal-Art Imqaddsa. Il-Kustàdju l-ġdid wasal Ġerusalċm mill-Kajr fil-15 ta' Ġunju li għadda u kien milqugħ f'Bàb il-Halil mir- rjiis il-kbàr reliġjużi, ċivili u militari tal-Belt Imqaddsa, u mir-Rħieb tad- Diskretàrju jew Kunsill Franġiskan. Kien hemm ukoll it-tfàl tal-Iskejjel Insàra u għadd kbir ta' nies. Wara li l-Kustċdju ha' b'idejn il-Kbaràt, imsieħeb minn kull ħadd, mexa lejn il-knisja tad-Dejr il-Kbir tal-Fran- ġiskàni, san Salvatir, bil-kant. tal- Benedictus, waqt li n-nies li kienu mqassma maż-żewġt iġnieb tat-toroq, imżejna bil-bandieri, bdew iċapċpu jdejhom ferħàna. Meta wasal il-knisja ta' san Salvattir, il-Patri Rajmondu Corona O.F.M. segretarju tal-Visi- tattr Ġenerali, qara l-Bolla Canonica, li xxandar lil P. Cappiello b'Kus- todju tal-Art Imqaddsa f'isem il- knisja Kattolka u l-Ordni -Franġis- kàn, Imbagħad qara wkoll id-degriet tal-Kunsill il-ġdid tal-Franġiskàni tal- Art Imqaddsa. Is-Sibt, 16 ta' Ġunju, il-Kustàdju l-ġdid għamel ; id-daħla tiegħu bil-kbir fil-Bażilka tal-Qabar ta' Kristu, u l-għada, il-Ħadd, għamel id- Daħla l-oħra fil-Bażilka tat-twelid tal- Bambin f'Betlehem. Il-Kustàdju l-ġdid twieled f'Meta di Sorrento, ħdejn Nàpli, l-Italja, fl- ewwel ta' Jannar tas-sena 1919, hekk li għandu biss 48 sena. Ta' tifel, màr il-Palestina fejn għamel l-istudji ġin- nasjali u wara libes iċ-ċoqqa Fran- ġiskàna u temm l-istudji tal-Filosofija u Teoloġija u qaddes hemmekk, għal hekk huwa iben. tal-Art Imqaddsa. Wara mar Washington, l-Amerka, fejn ha d-Dottoràt tad-Dritto Can- onic9, u raġa' lejn l-Art Imqaddsa. Meta waslitlu l-aħbàr tal-ħatra tiegħu ta' Kustċdju kien kappillan f'Meadi, ħada l-Kajr, l-Eġittu, fejn-kien ilu ħafna snin. Huwa lingwista tajjeb, u barra t-Taljan, il-lsien ta' pajjiżu, jaf il-Latin u l-Grieg antik, u jaf ukoll il-Franċiż, l-Ingliż u l-Għarbi. F MmeSs Ma ħi ixt'equ li l-qarrejja tagħna jitolbu għal: Kustodju l-ġdid, biex Alla jagħtih il-għajntina wisq meħtieġa, l-aktar f'dawn iż-żmenijiet imwegħra, ħalli jaħdem sewwa x-xogħol tqil u ta' reqqa, li l-knisja Kattolka ia f'idejh biex iwettaq. DAWRA MAL-ART IMQADDSA (Jorbot mal-Għadd 38) Tlaqna minn Elim u qbadna t-triq ma' tul il-wied, li tieħu lejn il-baħar. F'xi l-ħdax u nofs nilmħu fuq ix-xefaq strixxa ikħal qawwi u oħra taħtha safranija, lewn id-deheb. Kien il-Baħar l-Aħmar, f'Golf is-Swejz. Il-karozzi mxew 'il quddiem, u fl- aħħar sibna ruħna f'ramla. bla qjies, sa fejn iwasslu l-għajnejn. Hemm kien Abu-Zenima, daqsxejn ta' lukanda, għal mistrieħ ta' min jgħaddi lejn Sinaj: dwejra mibnija apposta mill- Gvern Eġizjan biex meta s-Sultan, sa kemm kien għadu hemm, kien jin- zel f'Sinaj, ikollu fejn jieqaf jistrieh mis-sħana u l-għejja tal-vjaġġ. Aħna waqafna hawn biex nieklu biċċa ħobż malajr-malajr u ngħumu għuma. fil- Baħar l-Aħmar. U kien ta' min l-Dak il-baħar, nadif u ċar daqs il-kristall; ikħal fix-xefaq, u dehbi fix-xtut, im- ħabba l-ħmura tar-ramel, kollu ħadid. U mbagħad, xi ngħidu għal kotra bla tanf ta' qroll u bebbux tal-baħar l Dejjem kelli namra tal-qroll, jew kif jgħidulu wkoll, frott tal-baħar, u xtaqt kieku ġarrejt xi erbgħa sbieħ milli kien hemm; iżda ma stajtx, għax wisa' ma kellix, u kien għad fad- lilna ħafna x'niġru. U kelli fuq il- qalb nibqa' bix-xewqa bla temma, għad li xi laqxa ġbart, Wara li kilna ikla tal-'eamping' — taħsbux li kellna xi pranzu — xrob- na xarba ilma sewwa, u streħajna sie- għa b'kollox, u erġajna sibna ruħna fil-karozzi biex nitilqu lejn Sinaj. Meta sa naslu' ''Għad fadal,'' qal- ulna x-xufiera. Fl-aħħar tlaqna u għaddejna minn ġo nofs ġemgħa għerejjex, jew djar tat-tajn għal ħaddiema Eġizzjani tal-minieri tal- manganiż, u x-xufiera dawru l-karoz- zi għal ġol-wied, fil-qalba ta' Sinaj. S'issa dejjem konna miexja (u tista tgħid, għal kemm ma konniex narawh, f'linja waħda mal- Baħar l-Aħmar), il-Golf tas-Swejz. Minn issa 'l quddiem, sa nħallu l-Ba- ħar warajna u nidħlu fil-qalba tad- deżert ta' Sinaj. Għaddiet xi nofs siegħa u lwejna lejn ix-xellug u sibna ruħna fil-bidu ta' wied kollu ġebel, ħotob u għolliq niexef. Il-karozzi waqfu u nġabru fl-imkien, u x-xufier ta' fuqhom ta- hom l-aħħar. ordnijiet u s-sinjal ta' bejniethom, Minn hawn 'il quddiem ikollhom isuqu, tista tgħid, bl-am- ment għax la hemm toroq, la mogħ- dija, u la xejn ħlief xi erba' blatiet kbar, li minnhom is-sewwieqa jistgħu jaraw fejn qegħdin. Ix-xufiera m'hux l-ewwel darba li kienu għamlu dik it- triq, għal hekk kienu drawha u kienu jafuha. B'xorti tajba għalina, kien għad hemm xi sinjali mbajda fuq il- blat u l-ġebel, li kienu għamluhom it- tekniċi li ftit qabel kienu għadhom kemm ħadmu l-film: ''The Ten Com- mandments'', li żgur kull ħadd għadu jiftakar fih. Mela, għalinal Sħana u m'hux, sa nżul ix-xemx kellna nku- nu fil-Monasteru ta' santa Katerina. Il-wied li qbadna kien jismu Wadi Faran, li jiġbor fih l-ilma kollu li jin- żel mill-iġbla ta' Sarabat, f'nofs Sinaj. F'dal-wied daħlu wkoll Ulied Israel wara li telqu minn Elim: 'Ir- ħewlha mbagħad minn Elim u waslet il-ġemgħa kollha ta' Wlied Israel fix- xagħri ta' Sin, bejn Elim u bejn Sinaj, fil-jum ħmistax tat-tieni xahar wara ħruġhom minn art l-Eġittu'' (Esodu, XV, 1). Il-Lhud damu xahar u nofs sa ma waslu hawn, u aħna domna tmien siegħatl Ngħid is-sewwa, dal-post ħassejtu jbeżżagħni bil-waħx u l-kob- or u l-qilla tiegħu, Min qatt għadda mill-qiegħ ta' Wied il-Għasel, jew minn taħt l-irdumijiet ta' Wied Qirda, jew Binġemma, jista jsawwar xi ħjiel u jġib xi ħaġa f'moħħu ta' Wadi Far- an: bla siġar, bla ilma; iserrep bejn iġbla għolja ta' kull lewn; ilwien ta' kull xorta, mħabba l-ħadid u l-min- erali oħra li jinsabu f'dan il-blat; fejn hu kaħlani, fejn hu iswed faħam; naħiet oħra roża, jew isfar. Blat ħie- reġ mill-ġnub, tistħajjlu nieżel fuqek. Kulltant issib ruhek magħluq bejn dawn l-iġbla bla ma tara mogħdija għal barra. Nies ħadd. Kol- lox baħħl Kien hemm ġebla ftit u xejn ogħla mill-oħrajn u daqsxejn waħda maħru- ġa 'l barra. Din il-ġebla fakkritni fil- għakkux li nqalagħlu 'l Mose hawn- ekk. F'dawn in-naħiet Mose ħarġil- hom l-ilma mill-blat (Esodu, XVII, 7), niżżlilhom' il-manna mis-sema, u kellhom jitqabdu mal-Għamelekin (Esodu XVII, 8-16), Il-postijiet sew- wa ma nistgħux ngħiduhom, imma żgur li f'dawn l-inħawi. Kif waslu hawn bdew igergru għax ma sabux x'jieklu: ''U gemgmet il- ġemgħa ta' Wlied Israel għal Mose u għal Arun, fix-xagħri, u qalulhom Ulied Israel: 'M'hux li mitna b'id il-Mulej fl-art tal-Eġittu, meta konna qegħdin ħdejn il-borom tal-laħam, u nieklu ħobż bix-xaba' '' (Esodu, XVI, 2-4). U Alla l-Imbierek, flok qeridhom kif kien jixirqilhom, bagħ- tilhom il-manna, u temagħhom er- bgħin sena sħaħ. Imxew 'il quddiem u ġew f'Rafidim fejn ma sabux ilma. Bdew igergru: ''U ħadha l-poplu ma' Mose, u qalu: 'Tina l-ilma x'nix- orbu . . . . Għala ħriġtna mill-Eġit- tu' Biex toqtolna, lilna u lill-uliedna, lill-imrieħel tagħna bil-għatxf' 77 (Esodu XVII, 4): U Alla raġa' ha sabar bihom u qabbad lil Mose jagħti b'ħatar fuq blata biex ħareġ l-ilma. Dan ma kienx biż-żċjjed, Mill- iġbla ta' Rafidim niżlu l-Għamelekin biex. jeħduha magħhom. talli daħlu f'artijiethom. Bil-għajnuna t'Alla l-Lhud kellhom rebħa, taħt it-tmex- xija ta' Ġożwe: ''Harrab Ġożwe lill- Għamalek u lil niesu b'xifer is-sejf. Alla qabbad lil Mose jikteb dawn il- ġrajja b'tifkira għal quddiem. Mose bena altar u qiem u iżża ħajr' 'l Alla għal dik ir-rebħa kbira. Dan kollu beda għaddej minn moħħi waqt li konna għaddejjin minn dan il-wied li jwaħħax, fejn mad-dwar ma jidhrux ħlief blat u għolliq, u gremxul u sriep. U bqajna għaddejjin 'il qud- diem; ix-xufiera kull tant jieqfu jber- rdu l-makni; jiftħu r-radju, u jerġgħu jitilqu, isuqu ġol-ġebel u l-blat. Tas- sew kienu karozzi tal-kedd l Fl-aħħar, wara xi siegħa u nofs sew- qan, bdew ifiġġu xi siġar tal-palm u xi qasab. Konna resqin lejn l-oasi ta' Faran, il-ġawhra ta' Sinaj, imħabba l-ħdura tagħha, Tfakkrek fl-Eden, mitluf fin-nixfa tad-deżert. F'daqqa waħda, kif ilwejna għal-lemin, nisim- għu għajjat ta': ''Halawanl Baq- xixl' Kienu ġemgħa ta' tfal Għarab li joqogħdu f'dak il-wied, lebsin im- ċerċra maħmuġa u mqanfda; wiċ- ċhom: jixdilhom il-faqar li jorqod u jqum magħhom. Qasi fid-desert — Dehra ta' siġar ħodor, li sserrah u taltji l-għajnejn u l-qalb. Imxejna aktar 'il quddiem, Il- ħdura żdiedet u feġġew quddiemna xi djar żgħar tan-nies ta' hemm, Waq- afna quddiem dar minnhom, u f'kemm ili ngħid, kemm kien hemm. tfal — m'hux ħafna taf, imma għadd sewwa daru magħna -kollha, inewwlu jdej- hom għal xi ''baqxix''. Dħalna f'naqra ta' ġnien fejn ' sibna familja ta' dawn ulied id-deż- Ġie wieħed xwejjaħ u miegħu Patri Grieg b'daqna daqsiex. Dan il- wadi dari kien ċentru kbir tal-Ere- miti, sa kemm is-Saraċini ħarbtuhom għal kollox, u dawk li kienu baqgħu ħajja, jew li ġew warajhom, marru joqogħdu fil-Monasteru ta' Ġebel Musa fil-muntanja Sinaj; hawn, f'din il-ġenna tal-art, xrobna xarba. ilma frisk, tawna ftit kafe, u għall-ewwel darba tħallatna man-nies ta' hawn. Jidhru ftit u xejn imgerrxa; it-tfal għajnejhom ileqqu, u jixhdu fihom qlubija u tkissir fix-xogħol u l-ħajja jiebsa tad-deżert. Il-bniet jidhru aktar imqita; bil-ħoloq f'riġlejhom u xagħarhom midfur sewwa; wiċċhom ismar bix-xemx imma hieni bi tbis- sima li tixhed is-sliem ta' qalbhom bi nkejja tat-tbatija li jinsabu fiha. In- nisa ma jidhrux fejn ikun hemm ġemgħa ta' rġiel; meta konna ġewwa, ir-raġel tal-post kien li newwlilna kol- lox. In-nisa ta' hemm joħorġu : bi star iswed jgħattilhom wiċċhom tista' tgħid- għal kollox, barra minn għaj- nejhom. Tistagħġeb kif joqogħdu b'dak l-iswed fuqhom f'dik is-sħana tixwi. Sinajl Wara li dorna dawra mal- inħawi mimlija dwieli u siġar ħodor u sbieħ taż-żebbuġ, palm u frott — issa x-xemx bdiet tinħeba wara l-iġ- bla u hekk is-sħana bdiet tonqos u l-makni birdu u x-xufiera pejpu sigar- rett — irkibna l-karozzi u tlaqna fost il-għajjat tat-tfal. Kien fadlilna l-aħ- ħar biċċa tat-triq lejn Sinaj. Xi ftit 'il bogħod irġajna waqafna biex naraw daqsxejn ta' siġra li tagħmel frott jix- baħ ħafna lil manna kif insibuha mfissra fl-Iskrittura. Mill-ġdid għal karozzi u tlaqna. Inżul ix-xemx kien q'egħed joqrob u l-iġbla u l-widjien bdew ibiddlu lwienhom minn waqt għall-ieħor, Is-sema ħa lewn ikħal skur, u l-blat aħmar dagħmi. L-irdum tal-widjien u l-għoli tal-iġbla, mitlufa fi skiet ta' dinja oħra, idaħħluk f'qox- ortok u jġibuk daqs naqra, Mogħdi- jiet xejn. Sewqan tista' tgħid bl-am- ment, li ma kienux is-sinjali 'l hemm u 'l hawn li ħallew warajhom it-tek- niċi ta' Hollvwood. Ix-xufiera, imma għandhom is-sens tad-deżert, u bdew isuqu daqs kieku kienu l-Kajr; la jħabblu rashom bil-molol, l-anqas bit- tvres tar-roti… Domna f'dil-biċċa tat-triq qisna xi siegħa, sa kemm sibna ruħna bejn żewġ qċaċet: għolja ta' iġbla, qishom kanpnari, fi truf il-wied, u l-ħruġ f'wesgħa kbira, mdawwra b'għoljiet kbar. Kif sibna ruħna fil-beraħ, feġ- ġet ix-xemx li kienet nieżla wara l-għoljiet sewdiena, fuq sfond aħmar dagħmi: F'nofs din il-wesgħa lmaħna ġemgħa għarajjex suwed tal-Bedwin, jiġbru l-għolliq, kollu xewk, biex jgħalluħ u jixorbu l-ilma tiegħu l Ix-xufiera kisru max-xellug, u qud- diemna dehru tliet Patrijiet Griegi Ortodossi, b'leħja daqsiex, warajhom deher il-Monasteru ta' Santa Katari- na. Kienu l-5 u nofs ta' wara nofs inhar; wara tnax-il siegħa sewqan fost ir-ramel, widjien u iġbla, fl-aħ- ħar sibna ruħna ħdejn il-Monasteru, wieqaf, qisu fortizza, f'ras il-wied, iħaddar qisu ġnien. Konna għam- ilna safra ta' 400 (erba' mitt) mil, Ngħid is-sewwa, kienet impres- sjoni li baqgħet imwaħħla f'moħħi ma' dwarhom merħla mogħoż, suwed ukoll, b'xi nagħaġ magħhom, u tlieta jew erbgħat iġmla. Titħassar- hom lil dawn in-nies, tarahom jiġ- ġerrew fid-deżert, minn hawn għal hemm, ifittxu xi jlaqatu, għaliehom infushom u għal imrieħel tagħhom, li huma l-għana kollu li għandhom f'din l-art. Fil-għodu trid tarahom Sinaj — L-ewwel dehra tad-Deir ta' san- ta Katarina, imgħasses minn Ġebel Musa warajh, U. — Mwennes mis- siġar sbieħ tal-' ġnien ta' ma ġenbu. Dik il-mixja, li ġemel jieħu tmint ijiem biex jagħmilha, aħna għamilnieha f'jum wieħed biss. Kif wasalna, laqgħuna l-Patrijiet, daħ- ħluna ġewwa, u wrewna fejn konna sa noqogħdu, u tallajna kollox fuq. Wara kull ħadd sab postu, min mar jieħu doċċa, min mar jistrieħ fuq is- setaħ sa kemm sar il-ħin għall-ikel, Il-kok li kellna magħna kien jaf isaj- jar tajjeb, u Ilestielna ikla tal-ħbieb. Wara l-ikel morna norqdu, għax fil- għodu kien hemm lesta għalina għa- dma jiebsa oħra: nbakkru u ner- ħulha biex nitilgħu Ġebel Musa, għoli 7,460 pied l DUN KARM SANT. (Baqa' għal ħarġa oħra.) DISA' XHUR FIS-SALT U L-INSARA TAT-TRANSGORDANJA Meta jiena kont it-Transġordànja, is-Salt kienet l-akbar belt ta' dik l-art. Kien fiha nies, kif kont nis- magħhom jgħidu, xi mitejn u għoxrin elf riħ, il-kotra tagħhom Misilmin; Insàra kien hemm: xi ħàġa fuq elf Griegi Ortodossi; xi tmen mija Latini, u Griegi Kattolki ma' dwar erba' mija. Kien hemm. ukoll xi Protestanti, imma ma jidhirx li kien hemm wisq. In-nies tas-Salt kienu kollha Għarab, barra minn qassis Taljan, Dun Giuseppe Longo (li ġie s-Salt ftit żmien jwarajja), u jien, minn Malta, li sa dak iż-żmien, naħ- seb, kont l-ewwel Malti li qatt rifes dik l-art. Is-Salt mibnija bejn tliet iġbla, fuq id-djil tagħhom u ġewwa ż-żewġ wid- jien ta' bejniethom. Il-ġebel, jew muntanja, li jiġi n-naħa: tax-Xmiel (nord) jgħidulu Ġebel il-Qalgħa, għax fuqu kien hemm mibnija qal- għa, jew belt żgħira tas-suldati, il-lim imġarrfa; dàk tan-naħa tax-Xerq (tlagħ ix-xemx) jgħidulu s-Salàlem ; u l-ieħor,, in-naħa tal-Qibla (nofs inhar) jgħidulu n-Nebi Ġaddr. In- naħa tal-Għarb hemm muntanja wkoll, jgħidulha Ġebel Għfixa, għolja tlett elef u sitt,mitt (8,600) xiber Ingliż, imma ftit bgħida, u qabel ma tilħaq telgħatha, trid tgħaddi wied minn tilu, jgħidulu Wàdi l-Qràd. Ix- xemx, sa fis-sajf, fil-għodu, tfiġġ minn wara s-Salàlem għal xi t-tmie- nja, u ftit wara l-erbgħa, tinżel wara Dehra ta' biċċa mis-Salt, in-naħa li jgħidulha n-Nebi ĠadĠr. Id-dar weħed- ha ta' fuq ras il-ġebel hija ta' raġel Nisrdni, kattolku, jismu Musa Nassdr. Ġebel Għfixa, 'il hemm minn Wàdi l-Qràd, Meta tagħmel ix-xita, l-ilma jċarċar mal-ġnib tal-iġbla, minn bejn id-djar għal ġewwa l-misraħ li jgħi- dulu s-Siq (għax ġewwa fih n-nies tas-Salt fil-għodu jarmaw ibiegħu) u mat-toroq il-kbàr tal-belt jiġri l-wied, Toroq, li jistgħu jissemmew toroq kien hemm tlieta: tnejn jib- dew mill-misraħ u jibqgħu sejrin jin- għaqdu mat-triq tal-karozzi li tieħu għal Għammin, u oħra li tibda minn ħdejn il-knisja tal-Griegi Kattolki u tmir tingħaqad mat-triq ta' Għam- màn ukoll. Il-bqija, qalb id-djar ta' mal-ġnub tal-iġbla, ma hemmx toroq, u anqas jista' jkun hemm, għax il- ġntib weqfin wisq. Hemm bħal trej- qiet għaddejjin minn bejn id-djar, bla isem, u bla numri fuq il-bibien. salċm; kien ġie ħadni l-kuràt tas- Salt, Abiina Ġubrajiel. Swejdàn, Għarbi, mill-Huson, fl-ewwel t'Ot- tubru tal-1927. F'Lulju ta' dik is- sena, fil-Palestina u t-Transġordànja kienet għamlet teħżiża qawwija, u fis-Salt kienu waqgħu ħafna djàr, u l-knisja tal-Latini wkoll kienet ħas- set sewwa. Kif wasalna hemm, fil- għaxija, il-kuràt, l-ewwel ħàġa li għamel tlewwem tilwima kbira b'ħat- na għajjat, mal-imgħallem tal-ben- nejja, li kien wieħed minn Għajn Kàrem (il-Palestina) kunjomu Rokk, li kellu miegħu l-ħaddiema biex isew- wu d-Dejr u jdawwru l-knisja bi ħżiem tal-ħadid miksi bis-siment, biex isaħħuha li ma taqàx. It-tilwima kie- net fuq id-Divin, għax il-ħitàn tiegħu kienu xxaqqu bit-tehżiża, u mgħal- lem Rokk kaħħal ix-xqiq u l-ħitàn kien sa jbajjadhom, Fuq il-ħajt tal- faċċàta tad-Divàn kien hemm żewġ tpinġijiet sbieħ, donnhom affreski, waħda Ġest qiegħed jikteb b'sebgħu fit-tràb, u l-oħra Ġest: wkoll, ikellem lil-mara Samaritàna, U kien hemm ukoll disinn ħelu ta' weraq u fjuri, mad-dawra tad-Divin kollu, ftit 'l isfel mis-saqaf, u Rokk kien sa jbajjad u jgħatti kollox. M'n Alla li l-Kuràt wasal fil-ħin 1 Jien kont mort hemm biex ngħal- lem ftit Ingliż fl-iskàla tal-Parroċċa. Għax il-Palestina u t-Transġordànja, dak iż-żmien, l-Insàra kienu jagħmlu skola għaliehom, biex uliedhom ma jmorrux l-iskċla tal-Gvern, fejn it- tfàl u s-surmastrijiet, kollha, jew qishom kollha, Misilmin. Tfàl subjien tal-Insara Latini dak iż-żmien fis- Salt kien hemm qisu xi erbgħin, u l-iskċla kienet għadha skdla tal- Dun Ġubrajil Swejddn, Għarbi, kattolku, mill-Hoson, kurċt tal-Paroċċa tas-Salt, meta mar hemm il-kittieb. qassis Sàla mudlama, b'ħafna banki-' jiet qodma fiha, bħal kattedra qadima, u siġġu għas-surmast. It- tfàl, kbàr u żgħar flimkien; min jaf xi ħaġa u min ma jaf xejn, Imqar- bin u ta' Fellaħin li huma, ħafna min- nhom aktarx: maħmuġin. Domt hekk, waħdi, nieħu ħsiebhom kif nista', qisni xahar; dejjem insaqsi l-oħra li kellhom jiġu, u dejjem jgħi- dli li ġejjin l-aħħar tal-ġimgħa, jew l-ewwel tal-ġimgħa d-dieħla. Meta kien wasal biex jagħlaq xahar, qtaj- tha li nitlaq, u lil kuràt tajtu l-ult'matum. Għedtlu: (Jekk sa nhar is-Sibt li ġej ma jkunx ġie mqar surmast ieħor, jien, nhar il-Ħadd fil- għodu narġa'- nitlaq lejn 'Geru- salċm.'' Il-kuràt baża', għax kieku tlaqt jien, kien ikollu jagħlaq l-is- kola; għal hekk ċempel lil Patri- jarka u qallu x'kont, għedtlu jien. U l-għada l-Patrijarka bagħat surmast ieħor minn Ramalla, jismu Għażiż Abu-Sàba, u ftit jiem wara bagħat ieħor ukoll 'mit-Tajbe, jismu Sagħid Xahin. U ġie wkoll qassis żagħżugħ Taljan, Dun Giuseppe Longo minn Torin. Hekk irmajna żewġ klassijiet oħra u qassamna 't-tfàl u x-xogħol mexa aħjar. Il-Patrijarka kien ak- tarx ġebbed xahar għal bil-għan, biex jiffranka xahar paga tas-surmast- rijiet l-oħrajn. Id-Dejr u l-knisja. tal-Latini, fis- Salt. mibnijin ġewwa ħofra. fit-tarf tal-m'sraħ li semmejt l-ewwel. Id- Dejr jgħammar fih il-Kuràt, u fih fiq u isfel. Fiq fih żewġ kurridtri, wie- ħed twil u ieħor qasir, magħmulin skorra; fit-twil hemm id-Divin u żewġ kmamar, u fil-qasir tliet kmamar kollox, tnejn għal Kuràt, u kamra għal-qassis il-viċi, meta jkun hemm. Fil-kurridiir il-gasir kien hemm bieb żgħir għal ġewwa l-kanpnàr u mill- kanpnàr għal knisja; u taraġ għal taħt. Billi d-Dejr u l-knisja mib- nijin ġewwa ħofra, il-kmamar ta' taħt kienu kollha ndewwa u saħansitra ħażiż; u ma jistgħux jgħammru fi- hom nies. Hemm kien hemm il-kċina u l-kamra tal-ikel, u kmàmar oħrajn battàla. Taħt il-knisja sew kien hemm sàla kbira, battàla wkoll, mud- làma, u kienu jgħidu li taħt l-art, ġew- wa fiha, kien hemm qassis midfiin, li kienu. qatliħ it-Torok. Taħt il-kmà- mar tal-qassisin kien hemm żewġ klas- sijiet, tiegħi u ta' Sagħid, faċċata tax- xemx, u quddiemhom. bitħa kbira, jew għalqa mballta, b'siġra tat-tàt. f'nofsha. Aħna s-surmastrijiet għall- ewwel konna norqdu f'kamra waħda, fiq, imma wara ż-żewġ Għarab mar- ru f'kamra oħra għaliehom, kif kien xieraq, u kif kont nixtieq jien. Il- knisja kienet kbajra, b'żewġ kan- pnari qosra, bi tliet qniepen. Il-qan- piena ż-żgħira tindaqq għal quddies u għall-iskola; il-fostanija għall- ''Angelus', u l-kbira tindaqq biss fil-għejjieda, Il-knisja għandha l-faċ- ċata tagħha għal ġwwa bitħa oħra tad-Dejr, m'hux għat-triq, u minn barra ma fiha ebda żina. Minn ġew- Wa, mibnija fuq is-sengħa Gotka, im- ma mingħajr nàvi. Ma nafx il-qjies tagħha imma nistħajjilha li hi xi daqs il-knisja tal-Erwieħ tal-belt. Fqira għall-aħħar, Fiha tliet artali, il- kbir tal-ħaġar, it-tnejn l-oħra tal- għewwied. Iż-żgħir qegħdin wieħed kull naħa fil-ġnub tal-knisja, ftit 'l isfel mill-Presbiterju. Il-kbir ma fihx inkwatru, imma warajh, fil- għoli, kien hemm tliet xbiehat im. sawwra fuq il-ħajt, donnhom af- jreski wkoll; tan-nofs jiri l-Kristu mislib, bid-Duluri, u l-Madalċna, u san Ġwann taħt is-Salib; tal-lemin it-twelid ta'Kristu, bir-rgħajja u s-Sahrin jagħtfih qima; u tax-xellug, Kristu mqajjem mill-mewt, jfiri n-nif- diet tal-imsiemer lil san Tumas. Il- knisja kien fiha l-bankijiet, bid- dahar, twal u wesgħin ħafna, Fil- għamla jixbhu lil kannapejiet, minn dawk li kien hemm daàri fid-djar tar- rħdla ta' Malta. Il-bankijiet wesgħin ħafna għal bil-għàn għax dawn in- nies m'hux talli hima mġissmin, minnhom, talli jilbsu wisq ħwejjeġ ukoll, billi s-Salt qiegħda fil-għġli, u fiha fix-xitwa jagħmel il-bard. Ir- rġiel, barra mis-sirwàl u l-qmis twila sal-għarqbejn, jilbsu wkoll iċ-ċiber, li jkun donnu suttàna, jinqafel b'but- tina waħda fil-għonq; u drabi ċib- rejn, fuq xulxin: sidrija, u ġakketta, u għabaj, li jkun donnu kapott. Minn bdiel il-għabaj, fix-xitwa, ħafna rġiel jilbsu l-farwa li hija bħal għabaj, miksija bil-ġild tal-ħrief bis-sif b'kol- lox, minn barra. Wieħed jista' jaħ- seb b'dawk il-ħwejjeġ kollha fuqhom kemm isiru ħoxnin. In-nisa wkoll jilbsu qatiegħ. ħwejjeġ u djul bil- kurkàr, u ġlekk bħal tar-rġiel, imma oħxon xi tliett iswàba', għax ikin infurrat bis-stif. Dehra ta' biċċa oħra mis-Salt, li tkompli ma' ta' qabel. Fuq il-ġebel tidher il-ħerba. tal- Qalgħa, u. fix-xellug tar-ritratt jidhru żewġ toroq u f'nofshom il- knisja Latina. Qassisin, is-Salt ikun hemm aktarx tnejn (meta kont hemm jien, barra mill-kuràt, kien hemm ukoll Dun Ġiuseppe Longo) u ġie li jkun hemm wieħed waħdu, li jġib'il-ħalla minn għand il-Patrijarka ta' Ġerusalċm li jqaddes żewġ quddisiet nhar ta' Ħadd, biex in-nies tal-Paroċċa jilħqu 'jisim- għu kollha. Hemm m'hux bħal Malta, li. l-kappillan ġie li jdum f'Parroċċa waħda, għoxrin jew tletin sena. Il- kurat, fit-Transġordànja, kull sena, jew sentejn, u drabi anqas minn sena, ikollu jitbiddel. Dan tiġri għax tin- qala'. xi tilwima bejnu u bein in-nies tat-tajfa (kif jgħidulha huma l-Par- roċċa) jew qasma minnha, u jiktbu lil Patrijarka u jhedduħ li jekk ma jbiddlux, jaqalbu Ortodossi iew Pro- testanti. Għal hekk, bil-qalb jew fuq il-qalb, ikollu jneħħih. Kull nhar ta' Ħadd, fil-knisja tas- Salt, ikun hemm qauddiesa kbira, fit- tmienja u nofs. fis-sebgħa u nofs idoqq l-ewwel u fit-tmienja jdoqq l-aħ- ħar. Ma'tàl dal-ħin ikun hemm qas- sis qiegħed fil-knisja jqàrar. Barra, ħada l-bieb tal-knisja jkun hemm rux- xmita tfàl jilgħabu u xi rġiel jitħad- dtu. Malli jdoqq l-aħħar, wieħed mis-surmastrijiet tal-iskola jċapċap idejħ u t-tfal jieqfu f'żewġ saffi u jdaħ- ħalhom il-knisja. Fil-knisja, iż-żgħar joqogħdu bil-qegħda fuq ħasira fl-art, u l-kbajrin warajhom, fuq il-bank- ijiet. Jidħlu l-knisja wkoll il-bniet, imseħbin mir-raħbiet Għarab. tal- f'Wardija'' (tar-Rużarju) u joqo- għdu bħas-subjien. Malli kull ħadd ikun fi mkienu, jibda l-Uffiċċju tal- Madonna. (huma jgħidulu. Fard il- Għadra). Jgħiduh kollu bil-Għarbi, u l-Innijiet jgħannuhom il-koll f'daq- qa. Jgħajjtu kemm għandhom. saħ- ħa, kull wieħed irid jisboq lil sieħbu bil-għajjàt. Fit-tmienja u nofs joħroġ il-kuràt bl-asperges u jroxx in-nies bl-ilma mbierek; u jkollu miegħu żewġ: sub- jien lebsin suttàna ħamra u rukkett Wara l-asperges jilbes il-pja- nċta u jibda l-quddiesa, waqt li wie- ħed mis-subjien jaqra t-tifsir tal-qud- diesa bil-Għarbi, kelma b'kelma bħal qassis, u kull ħadd iwieġeb bil-Għarbi wkoll. Il-Palestina kollha, u t-Trans- ġordànja wkoll hemm —id-drawwa sabiħa li waqt il-quddiesa, nhar ta' Ħadd, wieħed mis-subjien li jgħinu 'l qassis, jaqra l-Epistola bil-Għarbi. Qabel il-kredu, il-qassis jaqla' l-pja- neta u jqegħedha fuq l-artal; u jaq- bad il-Ktieb tal-Evanġelju u jinżel it- tarġiet u jdfir lejn in-nies. Trodd is- salib u jaqra l-Evanġelju ta' dak innar DLL-GHATDI. Wara jgħid erba kelmiet bħala tifsir ta' dak li jkun qara, u jarġa' jitla' fuq l-artal, u jilbes il-pjaneta u, jtemm il-qud- diesa. Wara l-quddiesa kull ħadd imur lejn id-dar. Wara nofs inhar, nhar ta' Ħadd ukoll, għal ħabta tas-sagħtejn, fil- knisja jkun hemm it-talb. L-ewwel ir-Rużarju (huma jgħidulu l-Mis- bħa), imbagħad ftit ta' tifħir 'l Alla, bil-Għarbi, u fl-aħħar tingħata l-Bar- ka. Wara l-Barka, ftit għana ieħor u barra. Nies għat-talb ta' wara nofs inhar, ftit ikun hemm, għajr it-tfàl tal-iskola u r-Raħbiet tal-''Wardija''. U anqas it-tfàl tal-iskola ma jiġu l-koll. ; F'dawn l-artijiet l-iskola tkun dej- jem ma' ġenb .id-Dejr. Fis-Salt l-iskola tal-bniet qegħda fid-Dejr tar- Raħbiet tal-'Wardija'', u huma jie- ħdu ħsieb ijgħallmuhom ukoll. Lis- subjien jgħallmuhom. is-surmastrijiet pajżana, kif semmejna fuq. Kull jim fis-sebgħa ta' fil-għodu t-tfàl ikol- lhom il-quddiesa, u fit-tmienja tibda l-iskola li tibqa' sejra sa nofs inhàr. Imbagħad tarġa', mis-sagħtejn sal- erbgħa. Fl-erbgħa jmorru. l-knisja, jgħidu: r-Rużarju u t-talb ta' fil- Nisa. qat-Trans- ġordanja, bil-ħwej- jeġ tagħhom ħox- nin, infurrati. bis- stij. Quddiem. il- Misilmin: jgħattu twkoll wiċċhom, im- ma quddiem. il- L fħuri' Nisrdni, 7 ma -hemma. għal 1 fejn. (ghaxja, u jmorru d-dar, Fl-iskejjel jitgħallmu l-aktar ilsien Għarbi; l-In- giiż jitgħallmuh tajjeb ukoll. Jit- għallmu: l-aritmetka, u l-kbar Al- ġebra u Ġeometrija wkoll; Storja u Ġeografija. u m'għandniex xi ngħidu, Tagħlim Nisrani qisu kull jum. Imma t-tfàl tal-Insara wkoll, meta jitfarfru aktarx li jmorru l-iskola tal-Gvern, għax hemm jitgħallmu aktar u aħjar, għal kemm aktarx jiħżienu, għax jagħmluha maż-żgħażagħ Misilmin, li aktarx dejjem ikunu ta' għadiet. imħassra. (Baqa' għal ħarġa oħra.) 107 ' letteratura reliġjuża nazzjonali, KUNGRESS INTERNAZZJONALI F'BONN GHALL-ISTUDJU TAT-TESTMENT IL-QADIM. Għadni kemm ġejt minn Bonn, il- kapitali tal-Ġermanja Federali, fejn mort biex nieħu parti f'Kungress tal- Għaqda Internazzjonali għall-istudju tat-Testment il-Qadim, li dam mis- 26 sal-81 ta' Awissu, (Din il-Għaqda twaqqfet f'Levden fis-sena 1950 u kellha l-ewwel laqgħa f'Kopenhagen fis-sena 1958, li fiha kont preżenti bħala membru. tal-Għaqda. It-tieni Kungress sar fi Strasburg fl-1956, it- tielet f'Oxford u r-raba f'Bonn. Kont preżenti fihom kollha. Kattoliċi u Protestanti jaħdmu flimkien id f'id f'għaqda ta' ħbiberija għall-ġid tal- istudji. Fetaħ il-kunferenzi l-Prof, W. Baumgartner ta' Basilea b'tifkira tal-Prof. H. Gunkel li dis-sena jagħlaq mitt sena m'nn twelidu. Il-Prof. Gunkel kien bniedem għaref ħafna, li kiteb ħafna u li l-ħedma tiegħu għadha. tinħass sal-lum: fl-istudi tat-Testment. il- Qadim. Imbagħad tkellem il-Prof: D. N. Freedman mill-Istati Uniti fuq il-ġemgħa tal-kotba tat-Testment il- Qadim. Tkellem l-aktar fuq il-kotba tal-Liġi u tal-Profeti. Qal li fi żmien l-eżilju kien hemm qawmien kbir ta' Dak iż-żmien kienu miġburin il-kotba tal- Liġi u l-biċċa l-kbira tal-Profeti. Il- bqija tal-Profeti kienu miġburin wara l-eżilju. Patri J. D. Barthelemv li qiegħed Friburg fl-Isvizzra tkellem fuq xi tibdiliet u tiswijiet żgħar fit- test tal-Bibbja magħmulin mill-għor- rief Lhud qabel Kristu. mgħalna l-eku ' tal-miraklu tal-Baħar l-Aħmar fil-letteratura tal-Lhud. Prof. H. Wildberger ta' Zurik fl- Isvizzra' wriena kif il-profeta Isaija fehem l-'Storja taż-żmenijiet qodma. D. D. Anderson ta' Edinburgh tkelem fuq il-kapitli 24-27 ta' Isaija li huma fost l-iktar imħab- blin fil-ktieb: kollu. Il-Prof-C. H. Gordon mill-Amerika semma xi skriz- zjonijiet Feniċi miktubin bil-Grieg u misjubin m'ilux fil-Greċja li juru t-tixrid tal-kultura Feniċja fi żmien il-bronż. G. E. Weil minn Strasburg tkellem fuq l-edizzjoni ġdida tal- Masora. Patri R. Tournav ta' Ġeru- salem qabbel is-Salm 45 u l-Għanja tal-Għanjiet biex juri li t-tnejn huma allegorija tal-Messija, Patri Roland Murphv minn Washington tkellem fuq is-Salmi li jgħidulhom ''is-Salmi tal- Għerf'' u qalilna kif jingħarfu u kif jitqassmu, A. S. v.. d. Woude, Olandiż, tkellem fuq manuskritt mis- jub fil-Għar XI ta' Qumran. M. Man- Soor, Amerikan, ipprova permezz tal- manuskritti ta', Qumran li t-test tal- Bibbja huwa sħiħ u bla taħsir. E. Auerbach minn Ħajfa tkellem fuq is-setgħa tal-qassisin fiż-żmien qadim ta' Israel meta kienu jiffurmaw klas- si aristokratika, Il-Prof, A. Caquot tkellem fuq il-profezija ta' Natan lil David li naqrawha fit-Tieni Ktieb ta' Samwel 7, 12-16 u l-eku tagħha fil- poeżija reliġjuża ta' wara. G. Rinal- di, Taljan, uriena l'ema kienu l-kon- dizjonijiet politiċi tas-saltna ta' Ġuda fi żmien is-sultan Għużżija. Menahem Haran, Lhudi minn Ġerusalem, fis- ser kif inhuma maħdumin il-kapitli 04-48 tal-ktieb ta' Isaiia. Fl-aħħar A. Jepsen wera l-importanza li jkol- Ina test tajjeb kemm jista' jkun biex nistgħu nifhmu tajjeb il-kotba mqad- dsa. konsiderazzjonijiet kif kienu jifhmu ż-żmien il-Ehud. U. anqas ma' rrid inħalli barra l-Prof Kurt Galling ta' Goettingen li għaddielna s'egħa li ma rajniehiex minuta b'kunferenza bis- slides fuq il-monumenti ta' żmien Minn din id-daqqa ta' għajn ħafifa jidher li s-suġġetti kienu kollha moderni, interrssanti u ħajjin. Nistgħu nqassmuhom fi tliet taqsimiet: Test u Qumran, Eseġesi jew tifsir, Storja, li huma. t-tliet friegħi ewlenin tal- istudju tat-Testment il-Qadim. Ma għandniex xi ngħidu, l-kunferenzi kienu kollha ta' standard għoli u kol- lha tefgħu xi dawl ġdid fuq xi punt moħbi jew mudlam ta' xi kwistjoni importanti. Minn dan naraw kemm tiswa l-għaqda ħabiba u' l-ħedma għalenija tal-għorrief, kien x'kien il- kulur tagħhom, Il-għaqda ġġib il- ftehim, il-firda: tnissel u tkabbar il- ġlied. IL-GISEM … FIL-QAWMA TAL-IMWIET Fl-Evanġelju ta' san Mattew, kap V versi 29 u 30, hemm miktub li Ġesti qal, li, lil dak li jkiin, jaqbillu ċjeqred'' kull sehem minn ġismu li jiġbdu għad-dnib; għax aħjar li sehem wieħed mill-ġisem ''jinqered'', inkella l-ġisem kollu jkin mitfigħ fl-infern. U dawn iż-żewġ versi jin- sàbu mill-ġdid f'dak l-Evanġelju nnifsu, kap XVIII, versi 8 u 9, bi żjieda ta' min isemmiha, Hemmhekk miktiib li Ġest qal dal-kliem: ''Jekk idek jew s'eqek tiġbdek għad-dntb, aqtagħha; u jekk għajnek tiġbdek għad-dntib, aqlagħha. Aħjar tidħol fil-ħajja b'id waħda jew b'sieq waħ- da, jew b'għajn waħda, inkella jkol- lok tnejn u tkiin mixħiit fin-nar tal- infern''. 'Tarġa', dan ukoll, bi kliem wieħed, jinsab miktiib fl-Evanġelju ta' san Mark, kap IX, versi 42, 44, u 46. Imma dawn il-versi huma mħollija barra għal kollox minn san Luqa (1). Il-kFem: ''Tidħol fil-ħajja'' (u san Mark fil-vers 46 għandu: ''Tidħol f'Melkàt Alla''), għandu jiftiehem tidħol fil-ħajja l-oħra, fil-ħajja ta' dejjem, jiġifieri fil-Ġenna. Għax f'dil- ħajja fejn ninsabu issa, ma tistàx tgħid ''tidħol', għax issa dħalna, u ninsabu fiha. Imma meta tifli ftit dal-kliem u taħseb fiqu, jiġik li ssaq- si lilek in-nifsek: ''Tgħid Ġest qal hekk ta' bilħaqq f Jew fehmuha hekk, u kitbuha hekk' xi kopisti bikrija, u baqa' mikttib hekk sal-liim f Għax kieku Ġest qàl hekk tassew ifisser li saħansitra l-Insàra t-tajba, dawk li jgħixu fiq it-tagħlim tiegħu, fil-Ġenna, wara l-Qawma mill-Imwiet, jibqgħu b'dawk in-nuqqasijiet tal- ġisem li kellhom f'din id-dinja; min ikfin agħma, j'bqa' agħma; min ikin triix, jibqa' triix; min ikun bla jdejn jew bla saqajn jibqa' mingħajrhom ukoll. Mela, Michael Sibole, tal- Amerka, u Marv-Rose Bartolo, ta' Malta (2), li qalgħulhom għajnejhom it-tobba, u min jàf kemm u kemm oħrajn mad-dinja, sa jibqgħu għall- Eternità mingħajr. għajnejn U Helen Keller, miskina dik l-Ameri- kàna, sa tibqa' agħmja, trixa u mita għall-Eternità wkoll Jekk inhu hekk, mela, il-Qawma tal-Imwiet m'a hix sa tkun sħiħa; għax m'hux ta' kull ħadd il-ġisem kollu jieħu l-ħajja mill-ġdid; ta' wħtid biċċa minnu biss: ir-ràs, is-sider ,u ż-żaqq, jiġifieri. dik il-biċċa li tkfin mietet l-aħħar. Ma j'dherx li għandu jkfin hekk. Imma l-lim mifhum tajieb min- nies il-għorrief: li fl-Evanġelju hemm kliem li m'hux miktfib kif qàlu Ġesti sewwa. Hemm kliem miżjud, kliem nieqes u kliem mibdil. Drabi min kiteb għamel dàn bla ma ried, għax fehem ħażin; u dràbi għamlu bil- għan, imma dejjem b'fehma tajba, biex, minn għalih isċbbaħ kliem Ġesu, jew jagħmlu jiftiehem aħjar, Imma kliem Ġest: ħadd ma jista'' jagħmlu aħjar minn kif qalu Huwa. Għal hekk, bil-fehma tajba tagħhom kol- lha, dawk il-kittieba, kienu jagħmlu wisq aħjar kieku kliem Ġest ħallewh U hekk donnu jidher li ġara hawnhekk. Fl-Evanġelju ta' san Mark kap IX, dal-kliem, qiegħed fi tliet versi. Fl- ewwel vers, 42, hemm miktib: ''Tid- ħol fil-ħajja''; fit-tieni, 44, hemm: €Tidħol fil-ħajja ta' dejjem; u fit- tielet, 46, ''Tidħol f'Melkàt Alla', Jidher hawn li min kiteb dak il- kliem, ried ifiehem, u wkoll iżejjen, għall hekk kiteb tliet kelmiet il-waħda m'hix bħall-oħra. U f'san Mattew, kap V, versi 29 u 80, u la tissemma ħajja anqas Melki, Billi fl-aħħar tal- kliem, it-tliet darbiet li: hu miktb (darbtejn f'san Mattew u darba f'san Mark), hu msemmi n-nàr tal-Infern, min k'teb deherlu, li kellu jsemmi, bħal antitesi, il-hena tal-Ġenna l Mela, kif aktarx qalha sewwa Ġesu P Ġest tkellem naturali kemm jista' jkin,. Min jinbex bint, li għandha 'l missierha u ħitha, jew mara miżżew- ġa li għandha r-raġel, għax nisa oħra, li ma għandhomx xi ràġel b'sidhom, kienu jistgħu jagħmlu rajhom (3) kien traku jidħol fit-tiġrib li r-rġiel qriba tagħhom, jaqbduh u joqtluh. U jekk jinqatel għax ikfin għamel egħmil ta' għajb, bħala ràġel. ħażin, kien iktin mixħiit fiż-żibel, ġewwa l- wied ta' Hinnom, wara s-sir il-Qibli, jew tas-sud, ta' Ġerusalem. Hemm, f'dàk il-w'ed, kienu jixħtu ż-żibel u jaħarquh, u ġisem dàk ir-ràġel kien jinħaraq fih. Iż-żibel kien dejjem jaqbad u jdaħħan, għal hekk kien qisu l-Infern, jew ''nar etern'' (4). Għal dàn Ġest qal: ''Aħjar għalik li jit- għakkes sehem wieħed minn ġismek, milli ġismek kollu jkun mitfigħ fin- nar'. U bi twettiq li tas-sew hekk qal Ġesu, meta niktbu dal-kliem hekk, bil-Palestini, tidher waħda mit-''Trade Marks'' tiegħu, kif sa naraw hawn- hekk. Imma x'inhi t-''Trade Mark'' ta' Ġesu, qabel xej' Bħal ma l-fuħħarin tal-antik, f'kull ġarra jew qannàta jew kuż tal-fuħħar li kienu jagħmlu, kienu fàq il-widna jagħfsu l-ħàtem bil-egħliem tagħ- hom, biex xogħolhom jingħaraf, hekk ukoll sidna Ġest: Kristu, li xejn ma kiteb, imma tkellem biss, biex kliemu jibqa' miftakar minn min jisimgħu, fost ħwejjeġ oħra, kien jinqeda bi kl'em imqabbel, li jekk tiftakar il- waħda tiftakar ukoll l-oħra, għax il- ħoss tagħhom ikun imsensel ma' ta' xulxin (5). Bħalli kieku, il-kelmiet Ggħabbed'' u ''għaddeb'', fil-kap VI vers 24 ta' san Mattew: ''Ħadd ma jista' jaqdi żewġt isjied; għax jekk jgħabbed lil- wieħed, jgħaddeb lill- ieħor'' etċ. ''Rakedtu'', u ''kared- tu'' (6), fil-kap XI, vers 17 ta' san Mattew: ('Żammarnielkom, u la rakedtu; bkejnielkom, u la karedtu. U fiġjrti ux 626 ri237i f'sghem 1 f 0sgS hem' (7), fil-kap XXIII ta' san Mat- tew, vers 25: ''Ħażin għalikom, ja Kittieba u. Faresin, għomjal. Li taħslu, minn barra, iż-żir u s-saħen, u minn ġewwa intom mimlijin biż- żdru s-saħem i U hekk ukoll, meta taqleb il-qawl ta' Ġesu. li għedin in- semmu, fil-isien l-ewlieni, jidhru żewġ kelmiet, ''qahar'' (8) u ''ħa- raq',, l għandhom l-ittri tagħhom xorta waħda, imma mqegħda bil- maqltib ta' xulxin, bħal dawk il- kelmiet li semmejna 'fuq. Ara: Jaqbillek li sehem minn ġismek jinqaħar (8), u la ġismek kollu jin- ħaraq fin-nàr ta' dejjem l Hekk, mela, jidher li hemm pro- babiltà kbira (biex ma ngħidx ċer- tezza) li Ġest: tkellem fuq ħwejjeġ (jiġifieri tgħakkis, u ħruq tan-nar) ta' din id-dinja, m'hux tad-dinja l-oħra. U dawk l-imsejkna (jew xor- L-a hu x'inhu, għandhom xkiel nieqes, fil-mixi fit- triq tal-ħelsa), li ġisimhom m'hux tihom tajba'f… Għax, sħiħ għal kollox f'did-dinja, ma għandhomx għal fejn jitbeżżgħu, għax fil-ħajja l-oħra, il-ħajja ta' dej- jem, ikollhom ġisimhom kollu qawwi sħiħ. U l-ħajja ta' did-dinja qasira, u tgħaddi bħal ħolma, imma d-dinja l-oħra hija bla tmiem. (1) Il-kliem ta' vers 6 tal-kap XVIII ta San Mattew jinsab miktàb ukoll fil- versi l-u 2 tal-kap XVII ta' San Luqa; imma l-kliem tal-versi 8 u 9 ta' dal-kap (XVII) ta' San Mattew, fein jissemma l-qtàgħ tal-id u s-sieq u l-qligħ tal-għajn, ma 'issemmiex f'San Luqa, u la hawn, anqas naħàt oħra. (2) F'Lulju t l-1956, it-tobba qalgħu għajn ix-xellugija ta' 'Mike Sibole, tifel t'erba' snin Amerikàn, minn Florida, wact li għajnu l-leminita kienu qalgħuhielu ftit żmien qabel, u hekk safa bla għajnejn. Ara l-gazzetti Ingliżi ta' dak iż-żmien li kollha tkellmu fit-tàl fhqu. Hekk ukoll ġara lil Marv-Rose Bartolo, tifla ta' tliet snin hawn Malta, f'Luliu tas-sena ta' wara 1957. Ara l-gazzetti ta' Malta ta' dik il- ħabta. (3) Ara l-midinba msemmija fl-Evan- ġelju ta' San Luqa, kap VII, versi 36-48, il għad li kienet magħrufa fil-pajjiż, ħadd ma waqqafha minn egħmilha. Meta mort jien il-Palestina, f'Marzu 1920, u sa xi tliet snin wara, kien għad baqa' ż-żikel jin- ħaraq dik in-naħa; m'hux ġewwa l-wied ta' Ġehenna sewwa, imma ftit 'il fàq min- qisu nofs triq bejn il-wied u Bàb il- Halil. Kien ssif u xitwa idaħħan. Issa ma għadux għax hemm tala' ħafna bini. (5) Hawn sa naraw kif inbfma fil- lsien tal-Palestina l-kelmiet li għandna x'naqsmu magħhom biss; il-bqiia miktiib kif nitkellmu bawn Malta. Assonmnce, end Paronomasia, u nħawi oħra f'dak il-ktieb. (W Dawn il-kelmiet tal-aħħar m'bu- miex miktfiha f'l-ktieh ta' Black. Sibt- hom għax naf m'hux ħażin il-lingwa tal-Pilestina. Ta' min isemmi hawnhekk li l-kliem tal-versi 25 u 26 li għedin in- semmu, jagħtu 'l min jifhem li l-Kittieba u l-F-resin kienu jaħslu t-tazza u l-platt minn barra biss u jħalluhom (it-tazza u l-platt) maħmifiġin minn ġewws, ħàġa li anqas tista' ssir, għax int u taħsilhom minn barra, trid u ma tridx, bl-istess ilma, jinħaslu wkoll minn ġewwa (u anqas. hemm għal fein jagħmlu hekk, għax- b'hekk. m'humiex: sa jnaqqsu x-xogħol). Imma Ġest ma aalx il-ġew- wieni tat-tazze u tal-vlatt, imma l-ġew- wieni tal-Kittieba u l-Faresin inffishom, jiġifieri l-aalb u l-kuxienza tagħhom. Dan il-qlib imgħallat mill-Aràmi għal Grieg sar fil-bikri. għax jinsab ukoll f'san Luqa. (8) Fejn hawn Malta ngħidu 'ħaaar', il-Palestina jgħidu 'qahar'. Tmma kieku Ġest qal 'ħaqar' bħal Malti, il-figura tal- kliem (jiġifieri l-istess ittri, imma maqlu- bin) tibqa' tajba xorta waħda. IL-QABAR TAL-PATRIJARKI F'HEBRON Hebrċn hi waħda mill-eqdem bliet tad-dinja. Għall-ewwel l-isem tagħ- ha kien Kirjet-Erbgħa (Ktieb: in- Nisel, XXII, 2) imma issa il-Għarab jgħidulha 'Il-Ħalib', jiġifieri: , 'Il- Ħabib (t'Alla)'. mogħti lil dik il-belt, għal ġih kbir li Dan l-isem kien għandha, għax ġewwa fiha jinsàb il- Qabar tal-Patrijarki, li fosthom, Ab- raham huwa l-aktar magħrif; u li kellu l-akbar ħbubija m'Alla. Lil dan, il-Maqdes ilha jingħabatiu qima minn mijiet kbàr ta' minn dawk kollha li jemmnu b'Alla Wieħed: Lhid, Insàra u Misilmin. Jidher li ħadd ma jista' jġib raġuni- jiet tajba li dan il-Maqdes m'hux minnu, għad li t-tagħrif faqu li wasal sa żmienna, mill-qedem, huwa ftit. Fi Ktieb in-Nisel (taqsima XXIII) hemm miktib li Abraham fil-mewt ta martu Sàra xtara minn għand Efron il-għalqa ta' Maqfla, li ġewwa fiha kien hemm għar b'żewġ taqsi- miet, u li ħallas fiha erba-mitt xekel tal-fidda, biex jidfen ġewwa fiha lil martu. Din ix-xirja hi msemmija fit-til fil-Ktieb Imqaddes, u b'kotra ta' rqaqàt, għax hi magħdiida bl-ew- wel temma tal-wegħda li Alla kien lil Abraham meta qallu: wiegħed €Din l-art li int tàra, għad nagħtiha lilek u lil. uliedek, għal (Nisel, XLIX, 31). Meta, wara, miet Abraham, kien midfiin ma' ġenb Sàra (Nisel, XXV, 9). Isħàk, meta waslet mewtu, tqie- għed fiha wkoll, isieħeb lil missieru (Nisel, XXXV, 29) u hemm ukoll kienu midffina Rebekka u Lija (XLIX, 31). Fl-aħħar Ġakobb ukoll kien midffin hemmekka. Ta' hemma kbira hija l-ġrajja, li dana, hu u jmàt amar għal uliedu li joħorġu ġismu mill-Eġittu u jidfnth fil-Qabar ta' misserijetu (Nisel, XLIX, 29). Minn dan jidher li l-ġih tal-għar ta' Maqfla kull ma jmur kien jiżdied. dejjem 7 Fi mkejjen oħra tal-Korvoa Mqad- dsa jinsabu xi tismijiet li aktarx għandhom x'jaqsmu mal-Għàr ta' Maqafia. Qabel ma sàret il-qasma tal-Art Imwegħda, Kaleb talab lil Ġożwċ, u qala' minn għandu, li jkin mogħti lilu r-raba ta' ma' dwar Hebron, kif kien wegħdu Mosċ (Ġożwċ, XIV, 6-13). Jiġik f'rasek mill-ewwel li għa- 'lih kienet hekk għażiża dik in-naħa, m'hux biss għax hi art għammiela, imma wkoll għàx fiha jinsab il- Għar ta' Maqfla. Għal dàn ukoll xejn m'hu ta' min jistagħġeb li lil ulied Aron tkiin mogħtija l-belt u r-rħiila — ta' qribha, bħala maħrab għalihom 1 Hebron — Dehra ta' 1 biċċa mill-belt, u f'nofsha jidher Haram il-Ħalil, li hu biss għadu qawwi sħiħ mill- wisq bini lE bena Erodi l-Kbir. (Ġożwċ, XXI, Il-18). Aktarx ukoll li David, meta ġieb taħt idejh l-art kollha ta' Israel daħ- ħal f'ràsu l-ħsieb il jagħżel lil Hebron bħala l-belt il-kbira ta' saltnatu, għax fiha kien hemm il-Għar bl-Oqbra tal- Patrijarki, li bis-saħħa tiegħu: sàret magħdfida b'Belt Imqaddsa. Din il- belt, Hebrċn, baqgħet magħdiida bħala Mqaddsa, ukoll wara li David għażel bħala belt tiegħu lil Ġerusa- lem, għax iż-żmenijiet hekk kienu jitolbu. Meta Absalom talab lil mis- sieru biex imur sa Hebron itemm il- wegħdiet li kien għamel lil Alla f'Ġessur tas-Surija, mill-ewwel qallu iwa (II Samwel, XV, 7-9), hekk li wieħed jista' jaħseb li m'hux darba u tnejn, għal xi. ħtieġa, kienu jsiru l-wegħdi li jmorru f'dak l-Imkien Imqaddes biex jagħtu 'l Alla ġih u qima. Lil Maqfia kellu f'moħħu l-Profċta Isajija meta qal lil dawk li jfittxu 1: Alla: 'La tinsewx il-blata li minnha kontu maqtugħa, u l-għar il-miftàħ li minnu ħriġtu. La tinsewx lil Abraham li nissilkom u lil Sàra li wilditkom (Isajija, LII, l-2). Mela, dawn il-Patrijarki ma kienux nies tal-ħrejjef fit-thewdin tal-moħħ im- ma mirja ħajjin ta' qdusija u twem- min f'Alla. Kienu nies li tas-sew għċxu fid-dinja, li l-fdàl tagħhom kien qiegħed jistrieħ ġewwa l-Għar ta': Hebron, għal hekk il-Profċta fakkar lil-Lhiid fihom. Fil-Kotba Mqaddsa ma jissemma mkien ji kien hemm xi bini mwaqqaf ; fiiq il-Għar ta' Maqfla. L-ewwel wie- ħed li jsemmi xi ħàġa tal-bini f'dak l-imkien hu Ġużeppi Flavju, li, fl-is- torja ta' x'għamel Xmiin il-Makkà- bi fl-Idumija, għamel din it-tismija: fJingħad ukoll li Hebron kienet il- belt fejn għammar Abraham, missier il-Lhtid, wara li siefer mill-Mesopo- tàmja. Jingħad ukoll li minn hemm uliedu niżlu l-Eġittus' F'dik il-belt żgħira għadhom jurik l-Oqbra tagħ- hom, magħmila minn irħàm mill- isbaħ u maħdumin b'sengħa kbira'' (Gwerer tal-Lhud, IV, IX, 7). B'dan il-kliem wieħed -ma għandix jifhem li kien hemm. biss xi mawsulew; għax għal Flavju kienet ħàġa ta' hemma aktar minn kollox li jgħarraf kemm kien qawwi u mitwemmen il- għiddt li jwettaq id-difna tal-Patri- — jarki f'Hebrċn. $ Il-kitba qadima tal-Lhid li tinsàb imniżżla fil-kotba Apokrifi, għenet m'hux ftit biex jibqa' mfakkar il- Maqdes tal-Patrijarki, u biex aktar dejjem jissemma. F'dawn il-kotba l-isem ABRAM- IUM hu moghti m'hux biss lill-Għar fejn hu midfiin il-Kbir Patrijarka u l-bini ta' fiqu, imma wkoll lill-im- kien ta' fejn kien jgħammar f'ħajtu, fejn jgħidulu Mambre, li min kiteb il-kotba Apokrifi, kien jaħsibhom ħàġa waħda. Ħtija ta' dil-kitba mħawda, inqalgħet ix-xnija li l-Pa- trijarki kienu midfiina f'Mambre l Fi żmien il-Biżantini, wieħed żaw- wàr minn Bordeaux, qrib is-sena 833, u waħda mara twajba jisimha Eġċrija bejn is-snin 390-95, kitbu li f'Hebron kien hemm bini b'erbgħat uċiàiħ, sa- biħ wisq (li hu, bla dgħul, il-Ħàrem li hemm il-lfim). Żawwar ieħor minn Pjaċenza, qrib is-sena 570, sab f'Ħebron Bażilka bil-loġoġ quddiem- ha u bitħa b'erbgħat iġnieb daqsin- sew, u bħal sala bla saqaf, maqsi- ma f'nofsha b'xatba. Min-naħa l-waħda tax-xatba kienu jidħlu l-Insara u minn-naħa l-oħra l-Lhiid (xoġħol ta' żmien Ewdoċja, 461, u Ġustinjanu, 565). Jgħid ukoll dan iż- żawwàr li fis-26 ta' Diċembru, għid Ġakobb u David, wisq. nies, l-aktar Lhiid, minn kull naħa tal-Palestina kienu jmorru. lejn l-Abramium, fejn kienu jagħmlu għors kbir u jagħtu qima. i Fl-ewwel Seklu tal-Ħeġra (jiġifieri l-ewwel sena kif jgħoddu l-Misilmin), bdew jissemmew iċ-ċenożafji, jew tifkiriet mibnija' fuq. l-Oqbra. tal- Patrijarki. Jingħad: li kienu magħ- mula minn ħaġar minġur u miksija bi rħam abjad; tan-nisa, Sàra, Re- bekka u Lija, ftit iżgħar minn tar- rġiel, u anqas imżejna. Aktarx li kienu jinsabu n-naħa ' tal-Qibla jew Nofsinhar tal-Ħarem (il-Għalqa ta' Maqfla, imdawra b'sar), fejn. kienet wieqfa l-Bażilka li l-Misilmin kienu biddluha f'Moskija. Hebron saret waħda mill-erbgħat ibliet imqaddsa tal-Misilmin. F'dawk iż-żmenijiet kienu jin- għadu ġrajjiet tal-biża' fuq il-Maqfla biex iż-żawwarin ma jfettlilhom imorru jidħlu fil-Għar tal-Patrijarki. Il-Misilmin għandhom biża' kbir minn dak il-Għàr; biża' li hu miżjud u mkabbar mill-għassiesa tal-Ħaram infushom, għal bil-għani. Fi żmien is-Salibijin ġrat ħaġa li baqgħet mikttiba u qajjmet wisq għidtit l-aktar fost il-Misilmin. Hebron — Dehra ta' Ħaram il-Ħalil minn barra. Iż-żewġ ''kan- pnari' li jidhru ma hum'ex qodma wisq, għaż bnewhom il-Misil- min meta ħadu l- Palestina minn idejn l-Insara fis-sena 1187. sena 1119, il-Kanonki tal-Prijuràt ta' Ħebron waslu sa fetħu l-Għar Imqaddes ta' Maqfla; u wieħed qas- sis jismu Arnulfus fela bir-reqqa r-rkejjen kollha tal-Għar, u fil-25 ta' Ġunju, wara għoxrin jum xogħol, seħħlu jsib il-għadam tat-tliet Patri- jarki. Dan il-għàidam imbagħad it- tieħed il-knisja u tqiegħed fejn jid- her sew, u ġew jarawh u jagħtuħ qima ġemgħat. kbar ta' nies min 'Ġerusalċm: u 'min'inħawi taż qribha (Ara: Tractatus de Inventione SS. Bis-saħħa tal-Qabar tal-Patrijarki fis-sena 1168, Ħebron kienet magħ- mula maqgħad ta' Isqof. $ TIĠ Meta Ħebron reġgħet waqgħet f'idejn il-Misilmin fis-sena 1192, il- Għar baqa' miżmum b'qima mill- akbar, imma kien mimnugħ li jidħlu nies fih jekk ma jkunux Misilmin. Fis-sena 1267 is-sultan Bibars żejjen il-knisja li l-Misilmin kienu għamlu- ha Moskija tagħhom, u għamel tiswijiet kbàr dwarha; u fis-sena 18332, Tankiz, viċi-re tas-Surija, kesa bir-rħàm l-erba' ħitàn ta' ġewwa. Meta l-Palestina ġiet f'idejn it- Torok. (li dàmet taħt idejhom mis- sena 1517 sas-sena 1917, meta ħelsu- ha l-Ingliżi), Ħaram il-Ħalil, jew Maqdes ta' Hebron, baqa' f'kollox bħal ma kien, jiġifieri, kif jgħiduha bil-Latin, inżamm fi ''Statu quo''. Il-Lhid, u dràbi l-Insàra wkoll, kienu jitolbu t-talb tagħhom quddiem toqba f'ħaġra kbira fil-ħajt, li jingħad li tinfed mal-Għàr Imqaddes, għax il- Misilmin ma kienux iħalluhom jidħlu fil-Haram. Imma fis-sena 1929, lil- Lhid, anqas hemm ma ħallewhom jitolbu aktar, ; La ta' Diċembru 1917, Hebron- waqa'.. f'idejn. l-Ingliżi, immexxija mill-Ġeneral Allenbv. Mis-26 ta' Jannar sat-2 ta'. Frar 1920,. b'ordni tal-Kwartier Ġeneràli : Ingliż, il-Kaptan Mackav :u Pċre Vincent O.P., flew il-Haram kollu għal dak li kellu x'jaqsam mal-Arki- tettura u Arkeoloġija, imma ma ke- nitx mogħtija lilhom il-ħalla li jinżlu fil-Għar. Tliet snin wara dawn iż-żewġ mgħallmin ħarġu ktieb fuq i-xogħol hl kienu għamlu. Il-ktieb hu bil- Franċiż, u jismu: Hċbron: Le Haram El-Khalil. Ħaram il-Ħalil: magħmàtl minn parallelosramma twil 65 metru u wiesa' 85; jgħaġġeb lil kull min jaràh bi qdumitu u bil-kobor tal-ħa- ġar li mibnijin bihom ħitanu. Kif inhi l-fehma ta' nies għorrief, fosthom il-wisq imsemmi Pàre Vincent, il-bini tal-Ħàram hu xogħol ta' Erodi l-Kbir. Fi żmien il-Misilmin inbnew fih erba' mwieden, jiġifieri bħal kan- pnàri, minn fejn ix-Xiħ tal-Misilmin jgħajjtilhom għat-tislija, midàn f'kull xewka tal-Ħàram, imma issa minn- hom baqa' biss tnejn. Il-Ħàram minn ġewwa fih knisja bil-loġoġ qud- diemha, li hi mibdila f'Moskija, u bitħa mikxiifa. Sitt imqades żgħar jinsabu 'l hawn u 'l hemm fil-Ħàram, li ġewwa kull wieħed minnhom jin- sàb bħal mawsulew jew ċenotafju, tat-tliet Patrijarki u tan-nisa tagħ- hom. Dawn huma mgħottijin b'għata mill-ifħar, tal-bellis u tal-ħarir; aħdar tar-rġiel, u aħmar tan-nisa, imtarrżin bid-deheb. Il-knisja, li kienet mibnija mill- Biżantini u mġedda mis-Salibijin, tinsàb in-naħa tal-Qibla jew Nofsin- har tal-Ħàram. Hi magħmula minn tliet navi daqs xulxin, mifrtida minn erba' qatet ta' kolonni; bir-rjus tagħ- hom, jew kaptelli, korintjani. Fost il-, egħmàra li hemm ġewwa l-knisja, magħmila mill-Għarab, il-isbaħ li hemm huwa l-Miħrab u l-Manbar, minn fejn ix-Xiħ ifisser il-Qorfin. Id-daħla tal-Għar issa hi mibnija u mkaħħla; biss minn rokna dejqa ta' ħerża ta' bir tista' tħares ftit għal ġewwa l-Għar. Il-Għar huwa mud- làm, imma l-qiegħa tal-art itegħu Hebron — Ħaram il- Ħalil minn ġewwa. Fix-xellug jidher il- Miħrab tar-rħdm im- naqqax, li jiri fejn hija l-Mekka. Fil-lemin jidher. l-għarix. tal- ħarir, li taħtu, fil-għar, jmsab il-qabar —ta' Abraham. tidher miksija bil-biċċiet żgħar tal- karti, Dawn il-karti jixtħuhom :il- Misilmin, u jkfin fihom miktiib x'jix- tiequ li jaqlagħlhom minn Alla l-Pat- rijarka Abraham. Dawk il-ftit nies li fl-imgħoddi kellhom. ix-xorti li jinżlu fil-Għar Imqaddes ta' Maqfla biex iħarsu ħarsa bil-għaġla, ma jaqblux bejniet- hom meta jfissru x'hemm ġewwa fih. L-Arkitett Ermete Pierotti li qagħad il-Palestina erba' snin (mis-sena 1861 sal-1864) u niżel fil-Għàr, jgħid li hemm sitt twiebet jew sarkofagi tal- ħaġar abjad, imqassmin taħt iċ-ċeno- tafji li hemm fuq. Imma l-Kurunell Ġermaniż R. Meinertzhagen, li niżel fih tis-sena 1917, jgħid li ma rax ħlief bħal priżma b'erbat ixfàr, li fiha qisha xi żewġ metri tul u xi metru wisa', u ftit anqas minn metru għoli. Kieku kellha tkun miflija sew il- Maqbra. tal-Patrijarki, ħàġa li l-ebu- sija ta' ràs il-Misilmin ma ħalliet qatt li ssir, anqas minn Rċnan u sħàbu li kellhom f'idejhom il-ħalla mis-Sul- tàn tat-Torok, tista' tagħti m'hux , biex ftit dawl fuq il-bini ta' Ħàram il-Ħa- lil u fuq iż-żmenijiet tal-ħajja tal-Pat- rijarki u l-Maqdes tagħhom. Imma mqar mingħajr sejbien ta' ħwejjeġ ġodda, il-Kbir Maqdes ta' Hebron għandu l-jeddijiet kollha meħtieġa jitwemmen l-isem tal-għaġeb tiegħu, li hu lQABAR TAL-PATRI- JARKI; isem li hu aqwa minn kull żina u ġmiel li tista' tàgħti kull xorta ta' sengħa. P. ĠAĊINTU FACCIO O.F.M. F'dan il-Qari. semmejna' aktar minn darba lil Faħar id-Din, wieħed ràs kbira Mislem, Emir tal-Galilija li kien iħobb wisq lill-Insàra, (1) u li bis-saħħa tiegħu l-Franġiskani tal- Art Imqaddsa kisbu l-Imqàdes tal- Lunzjàta f'Nazaret, u tas-Salvatur fuq it-Tàbor. Hawn sa ngħidu fil- qosor, dan l-Emir tajjeb, Faħar id- Din, min kien. Faħar id-Din twieled fis-sena 1584 (jiġifieri dsataxer sena wara l-Assedju l-Kbir ta' Malta), u kien mill-qabil, jew tribi ta' Beni-Magħan, li fis- sena 1119, il-Bàxa ta' Damask kien tahom biċċa art kbira jgħidulha Xaf, f'Libnin, Ben'-Magħan kienu mix- xirka tal-Misilmin li jgħidulhom Druż. Meta Faħar id-Din kien għad kellu sena, mietlu missieru, li kien Emir ta' Xiif, jismu Qarqamas. Din, qabel ma miet ħalla lill-ibnu u t-tmex- .,Xija ta' artijietu, u ħsieb ġidu, f'idejn ħuh, Sagħad id-Din, li kien raġel ta' moħhu. jilħaqlu. Din m'hux biss li ħà ħsieb sewwa tal-artijiet u ta' ġid ħuh, il-mejjet, imma wkoll żied- homlu, billi sar midħla tal-Bàxa ta' Damask, ħelsu minn qabda għakkiix, u b'riħet hekk kiseb oqsma ta' raba, tajbin għaż-żriegħ, f'Libnàn. Kien hemm min xlieħ lis-Sultàn li hà art- ijiet għajru, imma m'n xlieh ma għa- mel xej, għax Sagħad kien dejjem ġieb rtiħu ta' qaddej emin tas-Sultàn. Faħar id-Din tgħallem tajjeb l-is- kġla, u trabba sewwa, f'dar għammu Sagħad; u meta kiber u hà f'idejh ħwejjeġ missieru, l-ewwel ħsieb tiegħu kien li jżid ikabbar l-artijiet ta' Xàf, u jwassalhom sa xatt il-baħar, u jagħmel ħbieb mal-Benduqin, jew Venezjani, li kienu dàli jbaħħru dik in-naħa, għal kemm kienu għedew- wa tas-Sultàn. Għal biċċa xogħol bħal din kien meħtieġ għaqal kbir, u Faħar id-Din, għad li żagħżugħ ħadem bil-għaqal u b'biċċa għodda oħra — li min jista' jaħdem biha dejjem iġibha żewġ fid-dinja — dik il-għodda li jgħidulha DEHEB, Deheb, li lewnu jlellex fil-għajnejn u ħossu ħelu fil-widnejn l Hekk, mela, Faħar id-Din, billi jżiegħel bis-Sultàn Tork u jitqàbad u jġib taħt idejh il-kbaràt Għarab, ħakem, f'naħa waħda, lil Bejrit, Bagħalbek, Sajda, Sur Għakka, u Hajfa; u n-naħa l-oħra Għaġlin u' Safat. Dawn kollha saru artijiet tal- Emir ta' Xii, u mal-kotra żdiedet is- saħħa, u l-kbaràt ta' ma' dwar Libnàin qagħdu qagħdhom, għax kienu jibżgħu jiċċaqalqu; u fuq kull ħadd u kollox jaħkem Faħar id-Din. Il-Bàxa ta' Tripli tas-Surija u l-Bàxa ta' Damask, meta raw li Faħar id-Din jikber hekka, twerwru; u bagħtu nies jgħarrfu lis-Sultàn li jif- tah, għanejh sewwa, għax jekk iħalli li Faħar id-Din jibqa' jikber, sata fl-aħħar jaħbat saħansitra għat- Turkija wkoll, u jeħodlu s-saltna. Is- Suitàn ta' dak iż-żmien, Aħmed I (1603 — 1617), ra li dak li qalulu kien sewwa, 1 sama' minnhom. Għal hekk,, fis-sena 1618 amar għal Baxa ta' Damask li jaħbat għal Faħar id- Din bl-art bi tletin-elf (80,000) ruh, waqt li s-Sultàn jaħbat għalih bil- baħar, b'sittin (60) xini. Ħalli hekk, il-Emir id-Durżi, Faħar id-Din jarġa' jitlaq kull ma kien rebaħ, u jżomm biss l-artijiet ta' Xàf, li kienu mogħ- tija lil nannietu. Dawn il-qawwiet kienu kbar wisq, u Faħar id-Din ma kienx hekk iblah li jeħodha magħhom. Għal hekk ġabar in-nies tiegħu mill-artijiet li kien ha, u hu mar joqgħod f'qasar kbir, imdawwar bis-swar, bħal fortez- za, li kienu igħidulu Dejr il-Qamar. Imbagħad ħalla kollox f'idejn ħuh Jiines u ibnu Għàli, u wissiehom li jibqgħu jagħarfu bħala sidhom lis- Sultàn, u huwa mar qabad mirkeb mill-marsa ta'. Bejrit u telaq miegħu lejn l-Italja. Għadda Malta: u qagħad għal ftit hawn, Imbagħad mar Nġpli. Livorno u minn hemm ġibed lejn Firenze, għand il-ħbieb. tiegħu Dei Medici, u kien milqugħ b'ferħ kbir u għejjieda, mill-Gran Duka tat- Toskàna, Cosimo II, li żammu fil- palazz tiegħu, Il-għan tal-Emir meta telaq. minn rajh u tbiegħed minn artijietu kien li jberred il-qilla tas-Sultàn Tork, u ħin wieħed ikollu żm'en jiftiehem sewwa mal-Insàra, biex hu, u huma flimkien, ftit wara jaħbtu għat-Turkija, u jbat- tlu l-qawwiet tagħha mis-Surija u l-Palestina. Faħar id-Din dam Firenze ħames snin u xahrejn, u f'dan iż-żmien l-it- tri kienu ġejjin u sejrin bejnu u bejn ħuh u ibnu. Dawn fl-aħħar ħabbruh li s-Sultàn kien qiegħed iberred għàd- bu, u ftit wara biż-żgħil u t-tmellis, is-Sultàn stqarr li Faħar id-Din meta jrid kien jista' jarġa' lejn Libnàn, u jieħu f'idejh il-ħakma. t'artijietu. Il-Emir, wara li kien ftiehem fuq kollox mal-Gran Duka Cosimo, raġa' lejn Bejrut, fis-sena 1618 (2). Bis- saħħa ta' għotjiet kbar u sbieħ li beda jibgħat lis-Sultàn Tork, seħħlu m'hux biss li jerġgħu jingħatawlu l-artijiet kollha li kienu ttehddlu, imma li jġib ukoll taħt idejh il-belt ta' Antċkja, bl-art'jiet kollha li jmissu magħha. Ma'tul din. it-tieni ħakma, Faħar id-Din, ħadem u għàned biex jgħad- di għall-aħjar l-artijiet tiegħu, billi ħajjar lin-nies u għenhom kemm sata' biex iġibu 'l quddiem il-biedja u s-suq, ħalli jitkattar dejjem il-biegħ u x-xiri ma' ġnus barranija, Fetaħ il-marsa ta' Sajda għax-xwieni Ew- ropin, u fejn tmiss id-Djiena, għamel ħiltu kollha b'ex iħabbeb flimkien l-Insarà-Maronijin u l-Misilmin Druż, billi darriehom jaħsbu li buma l-koll kienu aħwa, ulied art waħda, u l-għadu tagħhom il-koll kien wieħed : is-Sultàn Tork. imma Faħar. id-Din, bil-għerf u l-għaqal tiegħu kollu, għarra wkoll, għax ħallieha tegħelbu l-frugħa. Billi għadda ħames snin l-Italja, fejn-ra bosta palazzi kbar u sbieħ, u għam- mar fihom, ried huwa wkoll jibni u irawwem bħalhom f'artijietu. Għal hekk, biex kolu fus x'ionfoq, b'taxxi kbar wisa lin-nies ta' tadtu; u dawn bdew jarawh ikrah, u arja ui at-tgemg'm: u dil-m bgħeda nqdew b'hom i-egsiewwa teghu: il-Bàxa ta' Damask, Terebit, u l-Għarab tal- qabii tal-Jamani, u għal hekk reġgħu bagħtu jixluh lis-Sultàn. Qalulu li Fanar id-Din kien bi ħsiebu jgħaqqad l-artijiet tiegħu kollha u jagħmel saltna għalieh waħdu; maqtugħa mis- setgħa tas-Sultin Tork; u li biex jasal f'dan il-għan, kien miftiehem mal-qawwiet. tal-Insàra tal-Ewropa, biex jgħinuh, u hu, meta jirbah, irod- dihom il-Palestina. Dak li aġlu lis- Sultàn, ma k'enx gideb, u jidhru li kienu mgħarrfin sewwa. Barra minn dan, ġara li dik il-ħab- ta, f'kemm il-naħa kien beda jidher tal ċaqjiq ta' blied li riedu jeħelsu mill-madmad tat-Turkija. Kien hemm ċagliga hekk fost il-Għarab tal-inhawi tal-Mekka, u wkoll ġewwa Damask, fejn in-n'es ma riedux iħallsu l-egħxfir li. wieħed i' tal-Bàxa. jiġ mu Jiisef, li kien Nàjeb eri Loktenent. tiegħu, fis-sena 1682, U hemm kienet sàret taqbida ġmielha bejn il-bdiewa u s-suldàti Torok, u mit-Torok m'etu xi ef-Fuħ. Għal hekk is-Sultàn ħaseb biex iġ- iegħel lil Faħar id-Din ineħħi l-arja li kellu, billi jibgħat tajfa kbira ta' pies teħodha miegħu u trażżnu. Bħala ras ta' din it-tajfa ngħażel Bàxa mill-Albanija, jismu Kuċuk Aħmed: (jiġifieri ż-żgħir: Aħmed; qalgħuhielu hekk għax kien qasir), li laqa' amar is-Sultàn, li jmur jeħodha ma Faħar id-Din, bix-xart, jew kondizz'oni li hu jkun rajjes waħdani u jagħmel li jrid u jamar għal kull ħadd, u li t-tliet Baxàt, ta' Libnan, tas-Surija, u tal-Palestina, joqogħdu għal kelma tisgħu għax dik li Faħar id-Din kien rebaħ u ġieb taħt idejh dawk l-artijiet kollha, kienet il-ħtija li kien hemm ħafna rajjsin. l'Ġunju tas-sena 1632 beda t-taq- bid bejn Faħar id-Din u Kuċuk Aħmed. Kuċuk kellu qawwa tal-art ħamsa u erbgħin-elf (45,000) ruħ, u flotta ta' ħamsin (50) xini, li kie- nu jitqàbdu max-xtut ta' Libnàn u s-Surija. F'Awissu l-flotta ħabtet għal bliet tax-xtut, u Bejrit, Sur, u Għakka ' (Akri) intelqu f'idejn it- Torok. Faħar id-Din, għall-ewwel ried iżomm jiebes f'Bejràt, imma meta ra li qawwet il-għadu kienet bil- wisq akbar minn qawwtu, telaq minn hemm u mar lejn Sajda. Meta dan, Kuċuk Aħmed, għamel ta' bir-ruħu li ried jagħti lil Faħar id- Din mitejn-elf (200,099) ġirx taż- żewġt ibiiet, Bejrfit u Sajda, imma l-Emir intebaħ li d'k kienet nasba, biex Kuċuk jaqbad lilu; għal hekk telaq minn Sa;da wkoll u rħiela lejn il- qalgħa ta' Dejr u l-Qamar, fejn kienu nġabru minn qablu n-nies tal-familja tiegħu. Għali, iben Faħar id-Din, ma kienx hemm għax dal-qalbieni żagħ- żugħ baqa' jitqàbad, in-naħa ta' Safat mat-Torok li kienu taħt amar Terebid il-għadu l-kbir ta' Beni-Magħan. U. f'żewġ taqbidiet, Għali ħareġ reb- bieħ, imma fit-tielet taqbida waqa' minn fuq iż-żiemel u safa maqtii. Dan k'en fil-15 t'Ottubru 1683. Fl-aħħar, iFaħar id-Din, maħkim min-niket għal mewt ta' ibnu l-kbir u. mitliq minn wisq suldati tiegħu, fetaħ bwieb il-qalgħa ta' Dejr il- Qamar u reħa lilu n-nifsu u lill- familja tiegħu f'idejn Kuċuk Aħmed. Dana b'l-qima kollha hà lil Faħar id- Din u lil niesu Damask u tahom fejn joqogħdu sehem mill-qasar fejn kien jgħammar il-Bàxa, Imbagħad, im- għassin tajjeb, bagħathom lejn Kostantinopli, fejn Faħar id-Din kien milqugħ bil-ġiħ mis-Sultàn Tork, Murad IV (1623 — 1640), li mar iwasslu sal-egħmàra tan-nefi, jew turrufnament tiegħu, fejn kellu jmur joqgħod mal-familja kollha. (Darba: waħda, kif is-Sultàn kien f'laqgħa mal-kbaràt tiegħu, bagħat iġib lil Faħar id-Din. Malli wasal is- Sultàn saqsieh: (Għaliex uqaftil- hom daqs hekk lin-nies li bagħatt jienaf'' U Faħar id-Din wieġbu: f€Għax ma stajtx. nagħmel, xorta oħra. Għax huwa dmir ta' kull bnie- dem li jħàres lil ħajtu u ħajjet il- familja tiegħu; u dmir ta' kull Emir li jħares, sa fejn jista', artijietu. U dan hu kull ma għam'lt jien f Dan il- kliem għoġob. lis-Sultàn u lill-kbaràt li kienu hemma, u minn dak inhar is- Sultàn bagħat lil Faħar id-Din joq- għod f'qasar kbir u sabih, hu u niesu, u tah flus kemm kien jeħtieġ biex jgħix fil-ġih u fis-serħàn. Imma daż-żmien it-tajjeb ma kienx għat-tul. Għax Milħem, wieħed , minn uled Jiines, ħu Faħar id-Din, ġabar miegħu qatiegħ Għarab li jgħi- dulhom Bedu, u ħabat għall-għar- rieda għas-suldàti Torok, u qatel min- nhom m'hux ftit. Għal dan, rajjes it-tajfa Torka, Kuċuk Aħmed resaq quddiem is-Sultàn u talbu li bħala ħlas, jaqta' ras Faħar id-Din u jagħ- tihielu. U dak li talab qalgħu, Faħar id-Din kiċn sar N'srani xi sentejn qabel; u ma qal lil. ħadd. Għal hekk meta qalflu li s-Sultàn amar li jaqtgħiilu ràsu, u widdbuh li jdur wiċċu lejn il-Mekka u jixhed ix- xhieda tal-Misilmin, jiġifieri jistqarr li hu jemmen bid-Din ta' Muham- għar-rkubtejh wiċċu lejn Xerq .u xehed ix-xhieda tal-Insàra: ''Axhed —-inni b'imut,.. fi imàn inn'Allah Wàhed, Ab u Iben u Ruh Qudos… AmienV' U kif qatgħulu rasu u waqa' jferfer fl-art, minn għonqu ħarġet sinsla tad-deheb b'salib żgħir imdendel fiha. 'Dan ġara fit-8 t'April tas-sena 1685, x x X Għal kemm din il-ġrajja tal-aħħar tista' tkun kollha jew ftit- minnha leġġenda, b'dana kollu hu ħaqq li l-Emir Faħar id-Din kellu qima kbira lejn l-Insara, u Latini u Ortodossi. Il-Franġiskàni tal-Art Imqaddsa then- new bil-wisq bil-għajnuna tiegħu. Kif għedna l-ewwel, kien hu li tàhom l-imkejjen Imqaddsa ta' Nazaret u tat-Tàbor u ta' Dabiirja, u ħalliehom jerġgħu jmorru jgħammru f'Għakka (san Ġwann t'Akri). Il-kliem li qal hu lir-rjus il-kbar tal- Beledija ta' Nazaret, meta marru jsibih Sajda biex ikellmth fuq it- tmexxija ta' pajjiżhom, għadu mik- tàb. sal-lum, u-juri l-qima-li. kellu għar-Rhieb tal-Art Imqaddsa. Dan huwa: 'Titħu għajnejkom li ħadd minnkom ma jagħmel ħsara lir-Rhieb ta' Nazaret l Tftakru li l-ġid li tagħmlu lilhom jien inqisu bħala ġid magħmiil lili n-nifsi. U talli tieħdu ħsiebhom, jiena nagħti Fl kull wieħed minnkom tliett iżwieġ baqar mill-għexir tiegħi ta' Nazaret, Jekk intom ma tagħ- mlix dan, u jekk issirilhom xi ħsàra, minn. għandkom inkfin nafhal Jekk inkiin naf li. għamiltulhom xi deni, inħallaskom bla ħniena f'' Din hi fil-qasir il-ġrajja ta' Faħar id-Din, ras kbira u Mislem tajjeb, li daqs kemm kien Mislem tajjeb, kel- lu ftit-ftit isir Nisrami l sw (1) Ara dan il-Qari, għadd 1, 1955, faċ- ċata 9, għadd 3, 1956, faċċata 67. (2) Wieħed Ingliż, George Jefferv, fi ktieb li kiteb fis-sena 1919 (4 Brief Des- cription of: th2 Holu. Svulchre, faċċata 35) isemmi li l-Gran Dika tat-Toskàna, Ferdinando I, fiż-żmien li Faħar id-Din dam l-Ttalia (1603-1608), ftiehem miegħu biex meta imur mill-ġdid pajjiżu, jgħinu jisraq il-Qabar ta' Kristu, u jeħdu u jwaqqfu f'nofs ta' knisia f'Firenze. Għal hekk Faħar id-Din, hu u sejier lejn is- Snrija. ħo. m'egħu l-flotta Venezjana, b'kaptan tagħha Inghirami, biex iġġor il-Qabar ta' Kristu lejn Firenze. Ix- xogħol kellu isir bil-moħbi, u Faħar: id- Din, mal-Veneziani, daħlu bil-lejl fil- Bażilka biex jaqalgħu l-Qabar. Imma waqt ix-xogħol intebħu bihom il-Griegi u kellhom jitilsu kollox u jaħarbu. Għal- hekk Faħar id-Din baqa' sejier lejn Bejrit u l-Gran Duka baqa' bil-knisja Jefferv, minn kliemu jidher li ħaseb li l-Venez/ani riedu jieħdu l-Qabar ta' Kristu kollu — kamra żgħira, sħiħa, tal-blat, bl-art u l-itan u s-saqaf, iaqal- għuħa sħħa u ieħduha fuq ġifeni Imma dan ma hux minnu, għax il-kamra fejn kien il-Qabar, kienet imkissra u meqruda b'amar tas-Sultan tal-Eġittu. Ħalif Ħaà- kem, fis-sena 1009. Dak li riedu jieħdu l-Venezjani kien blokk tal-ġebel, twil xi sitt piedi, għoli tlieta u wiesa' tlieta, li fiqu kien mimdfd il-Ġisem ta' Kristu mrjjet. Il-Venezjani nqabdu, għax dal- blokk qabel ma ieħduh kellhom. jaqtgħuh min mal-blàt, u huma u jaqtgħuh, għamlu l-ħsejjes bil-bqàqen. (3) Tl-kliem li igħidu l-Misilmin waqt il-mewt huwa dan: ''Axhed, inni amit, fi imàn,inn la Iha illa Allah, wa Mu- hammed: Rastil Allah''. In-noti t-tlieta tad-Direzzjoni. Kien wara nżal ix-xemx, fix-xitwa. Minn ġewwa. t-twieqi tad-djar .ta' Betlehem kien jistama' daħk, u ilħna ta' nies t'ċċajta. Il-kerrejja ta' Hamgħan kienet miżgħiida bin-nies: min miexi, min wieqaf, min jitlajja, u ġemgħa kbira minnhom bil-qegħda mal-ħajt, taħt il-ħnejja tal-bieb — ħafna m'nnhom ħafjin u lebsin ħwej- jeġ qodma — jxejjru jdejhom u jit- ħaddtu bejniethom. 7 Kellhom. fuq- hom riħa miżża. Jusef u Mirjam dak il- hia waslu Bet ehem.. Xirfu f'bieb il-kerrejja, ħarsu ftit u reġgħu telqu, Kienu mxew in-nhar kollu u kienu għajjenin u jixtiequ joqogħdu weħedhom, mal- imħabba safja u qaddisa ta' bejniet- hom, u mat-twemmin sħiħ tagħhom 'Alla ta' Israċi. Għal hekk, qabdu t-trejqa li tieħu 'barra mir-raħal, u baqgħu sejrin magħha. Hemm barra, oalb il- egħlieqi, ma' tal dik it-trejqa ħàlja min-nies, kien . hemm ħemda. kbira. Ir-riħ kiesaħ TA' GESU Ċ ġej minn fuq is-silġ tal-iġbla ta' Her- mon u Libnàn, kien ukoil heda, wara l: bl-infiħ tiegħu, fis-sema, xegħel il- qamar. Il-ftit borra li kienet niżlet, rattbet l-art jiebsa tal-egħlieqi ta' dik in-naħa, u tfiet il-lewn tal-ħamrija, li minn aħmar-samrini sàr qastni jagħ- ti fl-isfar. Fuq ġenb ta' għolja kien — jidher jixgħel nàr, f'nofs il-maħalla, — jew kamp tas-suldati tal-għassa Ru--—. mina. U jirtogħod u jitliegħeb, f'dik is-sikta, kien jistama' fil-bgħid, il- leħen ħelu ta' suqqàfa. : Jusef sab naqra ta' għar. u daħal fih, ma' Mir- jam, u xegħel l-imnara. Ftit wara, fis-sema leħħ bħal dawl, u stama' għana li jgħaxxaq: ''Sebħ 'l Alla. fis-smewwiet, u Sliema fl-art, lin-nies ta' r'eda tajbal'': U qatgħa Anġli bojod, ijżommu id f'id, dehru jdru, jitilgħu u jinżlu, f'dak id- dawl, bejn l-art u s-sema. Id-dinja ferħet, għax wara li kien ilha wisq imdejqa tistenna, fl-aħħar għarfet li kien twieled il-Ħellies tagħha l Din hija l-istorja tal-Milied, li bħal għanja ħelwa u ħafifa, minn żmien twil 'il hawn tingħad lit-tfàl, ta' kull sena. Taħlita, li togħġob u thenni, ta' stħajjil u ġrajja. Imma jekk nit- tħu l-Evanġelju u naqraw fih, l-istorja li nsibu, xotta-xotta, imma ċara u rżina, u bla ebda ħàġa żejda jew mik- tuba bla ħsieb, ukoll tgħaxxqilna 'l qalbna, għad li ma taqbilx f'kollox mal-oħra. Għax, biex ngħiduha kif inhi: għaliex għandna naħsbu li l- qaddis Jusef kien hekk bla ħsieb, li jieħu lil Mirjam mixja ta' dak it-tul kollu (qrib it-tmenin mil), min-Naza- ret sa Betlehem, f'toroq ħżiena, fix- xitwa, meta kien jàf tajjeb li kien wasal iż-żmien tal-ħlàs tagħha. In- kella, kif ma jħejjix post minn qabel, flok ma jmiir jiġġerra barra, bil-lejl, fid-dlam u l-kesħa, ifittex għar fejn toqgħod Mirjam, li waslet għal ħlàs, li Alla n-nifsu kien fdàlu f'idejh biex jieħu (ħsiebha: Ma għandhiex tid- daħħal bħala skuża li f'Betlehem f'dawk il-jiem kien hemm kotra kbira ta' nies, biex jinkitbu; għax Bet- lehem kien raħal żgħir, u ma hemmx raġiini biex jitwemmen li kienu għadd kbir in-nies, li bħal Jusef u Mirjam, kienu ġew min-naħa bgħida. Ma hu miktib fl-Evanġelju li n-nies kollha kellhom jinkitbu fi żmien qasir.- U mbagħad, min sa jemmen, li n-nisa ta' Betlehem kienu sa jħallu mara bħalhom, tiġġerra barra bil-lejl, ma tafx fejn sa tmiir toqgħod, l-aktar meta jarawha f'dik il-qagħda $ L-Evanġelju jagħti lil min jifhem li Jusef u Mirjam marru Betlehem għal bil-għan qabel iż-żmien, biex meta jasal jum il-ħlas ikunu qegħdin qagħ- dhom. Għal hekk mikttb: 'U ġara li kienu hemm, meta għalqu jiemha li teħles'', (1) kliem li jagħti 'l min jifhem li kienu waslu hemm minn xi żmien qabel. Kull ràġel bil-għaqal, f'ħaġa bħal dik, kien jaħseb qabel iż- żmien, u qisha ereżija li tgħid li Jusef ma ħasebx għal dàk li kien jaf ċert li kellu jiġri, kif kien dmir tiegħu li jagħmel. M'hux talli dàn, talli aktarx li Jusef għal daqs hekk ħa miegħu Betlehem lil Mirjam, u ma fdahiex fi ħsieb il-ġirien f'Nazaret, ħalli tkun taħt għajnejh u mħarsa minnu waqt it-temma tal-Misteru l-Kbir, li fih Dak li kien tnissel minn Riħ il-Qodos kellu jara d-dawl tad-dinja bħala Bin- Adam. San Luqa, fid-drawwa tiegħu li jikteb fil-qasir, u drabi saħansitra qisu nofs kliem, qal biss li Mirjam, malli ġiebet fid-dinja lil Binha, leffitu fil-ħrieqi u medditu ġewwa maxtura, 'għax ma kellhomx post fil-katà- iuma'. It-tieni qasma ta' dal-vers turi li san Luqa kitibha biex ifiehem lil min jaqra għaliex Mirjam meddet it-Tarbija ġewwa l-maxtura — ħaġa li ma hix egħmil ta' dàri, għax l-om- mijiet ma darix imiddu t-trabi tagħ- hom fl-imxàtar tal-bhejjem, imma ġewwa l-benniena. Mela dal-kliem tal-Evanġelista ma għandux x'jaqsam: mal-wasla ta' Jusef u Mirjam f'Betle- hem. U t-test tal-Evanġelju ma jgħid xejn li ġara xi ħàġa ta' min jiktibha fil-wasla tagħhom, jiġifieri: li marru jfittxu fejn joqogħdu u ma sabfix. Jgħid biss li: ''Mirjam ħelset meta tienu qegħdin hemm f' i Issa, li wasalna sa hawn, irridu nifhmu ħaġa waħda: irridu nifhmu xi ifisser sewwa l-kelma Griega li kiteb san Luqa: katàluma, li' bil- għaġla u l-ħeġġa żejda ta' ħafna nies tittieħed li tfisser lukanda, jew ker- tejja. Imma min jagħti dan it-tifsir Jil dil-kelma, biex ngħidu l-angas, ikun qiegħed m'hux jgħawwiġha biss; imma wkoll jgħaffiġha. Luqa ried ifisser lukanda, kien jin- qeda bil-kelma Griega li tfisser hekk, li hija pandochċion, (2) jew wieħed mis-sinċnmi tagħha. xenodochżion, u katagogħion. U kif sa naraw, l-Evan- ġelju n-nifsu iġiegħlna nifhmu xi tfis- ser il-kelma katdiuma, għax imex- xina fuq l-atar ta' tifsira t-tajba, tagħha. San Luqa u san Mark jinqdew bil- kelma katdluma biex ifissru post ġew- wa dàr (xi kamra, jew, għand il- foqra, imqar għar) fejn is-sid jilqa' l-barranin jew il-għorba li jiġu għan- du minn pajjiżi oħra. L-Appostli jmorru f'isem Ġest, ijsaqsu lil ħabib tiegħu fejn hu l-katdigma (il-post tal-qagħad tal-barranin) fejn jista' jiekol l-ikla tal-Għid mal-Ixirka tie- għu. (3) U naħa oħra wkoll san Luqa jinqeda bil-verb ''katàlvsai'' biex ifis- ser il-qagħda ta' Ġest f'dar Żakkaj, f'Ariha (4), Minn dan nifhmu xi ħàġa aħjar mill- għidtit ordinarju, Jusef u Mirjam waslu Betlehem ftit żmien sewwa qabel jum il-ħlas ta' Mirjam, u mar- ru joqogħdu ma' xi ħbieb jew qràba tagħhom; imma billi dawk kienu nies foqra, u ma kellhomx kamra taj- ba x'jagħtuhom, tawhom post, bħal għar qrib id-dar tagħhom, nofsu mibni u nofsu mħaffer fil-blat. Malli twie- led it-Tifel, Ommu medditu fil-max- tira, għax hemm ma kellhomx aħjar — jiġifieri ma kellhomx sodda ċkejk- na. anqas benniena. Min jaf il-Fel- laħin (jiġifieri n-nies tar-rħfila, tal- Palestina), ma jistenniex li f'darhom sa jsib egħmàra. Il-marqad tagħhom ikun xi ħasira mifruxa fl-art, jew xi qabda tiben jew ħuxlief f'xi rokna. Il-pluràl ''ma kellhomx'' għandu jittieħed li ma kellhomx post ieħor, huma, fejn imiddu lit-Tifel, fil- katdlajma. Li meddew it-Tifel f'maxtiira anqas ma għandha tittieħed bħala ħàġa għariba f'raħal tal-Palestina. dil-kelma nfisha għandha s-siwi tagħha. Għax it-tismija tal-maxtura tagħti s-saħħa lil l-għidfit jew tradizzjoni, li l-post fejn twieled Ġest kien egħmàra bħal għar. U djar ta' dil-għamla, naħa mibnija u naħa mħaffra fil-blat, għad hemm kotra ma' dwar Betlehem, ukoll issa. In- naħa l-imħaffra taqdi bħala maqjel għal bhejjem u maħżen għal ħuxlief u l-ħatab, u, jekk ikun jeħtieġ, jil- qgħu wkoll xi għarib li jkunu jafuh: qarib jew ħabib tagħhom. Meta jkun mifhfiim dan, ma jidher xejn għarib li san Luqa ma jsemmix fejn qagħdu Jusef u Mirjam fiż-żmien li kienu 'jinsàbu f'Betlehem: għax agħdu bħal ma joqogħdu l-għorba ollha li jmorru pajjiż ieħor: f'dar il-ħbieb jew qràba. U għal hekk san Mattew isemmi li s-Saħrin (jew Saħ- orin) meta marru jfittxu lil Ġesu. Tarbija sabth ''ġewwa dar', (5) għax il-għar fejn twieled kien sehem minn dàr, bħal ħafna djar ta' Bet- lehem, bil-għar magħhom. Li Ġesu twieled fil-għar li hu miri l-ltim, hu mixhtd minn xhieda sħiħa sa minn- nofs tat-tieni seklu, għax semmieh san Ġustinu, (6) bejn is-snin 155 u 160 A.D, Wara semmieh ukoll Oriġenes għal ħabta tal-248 A.D. (7). (f) Din il-kitba meħuda — jew ma- qluba, imma m'hux kelma b'kelma — mill-kap V tal-ktieb bit-Taljan ta' Patri Antonio: Olivan O.F.M., imsemmi: CMaria nella Sua Terra'', mitbugħ Milan, 1958. (1) Luqa, II, 6. (2) Luqa, X, 34. (3) Luqa, XXII, 11. (4) Luqa, XIX, 7. Bil-Malti: Imma t-Tifel twieled f'Betlehem, għax Jusef f'dir-raħal ma kellux fejn joqġħod. għal hekk daħal f'għar qrib ir-raħal. U kif kienu hemm, Mirjam wildet lil Kristu u qegħditu ġewwa maxtura, fejn kien mis- juh mis-Saħrin. Bil-Malti: Issa, jekk għal vi ħadd m'humiex biż- żejjed it-tħabbira ta' Mikeja, u l-ġrajja li hemm fl-Evanġelju, miktuba mill-Ivirka ta'. Ġesu', u jibqa' ifittex wi ħaġa oħra biex jemmen li Ġesu' twieled f'Bet- Lehem; dan: għandu iaħseb li f'Bet- Lehem għadu jitwera il-għar, u fil-għar il-maxtura, fejn kien milfuf fil-ħrieqi, li kollor iaqbel ma li hemm: miktub fl- Evanċeliu. fil-ġreija tat-twelid tiegħu. U dan f'dawk in-naħat hu mxerred sewwa, li wkoll fost il-għedewwa tal-Fidi magħ- ruf li f'dak il-sħor twieled Ġesu', dak li jqimuh u jweġġħuħ l-Insara. San Ġwann l-Evanġelista huwa qaddis, kbir ħafna u magħruf ftit. Dana ġara għax ix-xogħol li għamel f'ħajtu ftit hu magħruf billi aktar ħadem bil-moħbi inkella bid-deher. Ġwann kellu x-xorti kbira li jkfin wieħed mit-Tnaxr-Appostlu li għażel Ġest. U fost dawn it-Tnax kien ukoll wieħed mit-Tlieta ta' ġew- wa. U tarġa', kien l-aktar wieħed għażiż fost dawna t-Tlieta. Is-Sejħa u l-Ħidma, Ġesu, erbgħin jum wara li tgħammed, beda jgħal- lem. U l-ewwel ma sejjaħ għal warajh, kienu żewġt aħwa: Xmun u Indrija. Ftit wara għajjat żewġt aħwa oħra, żewġt itfàl: Ġakbu u Ġwanni (dàn, li sa niktbu fuqu) li kienu ġewwa d-dgħajsa. ta' missier- hom mal-ixirka, jgħaddu ż-żmien isewwu x-xbiek. Għajr dawn Ġesu għajjat miegħu nies oħra sa kemm għaqqad il-għadd ta' tnax. Fost dawna, ix-xogħol ta' (san Ġwann, billi kien żgħir, kien li jiġri bil-ġewlaq tal-ħobż wara l-Ap- postli (qabbel flimkien Gn, VI, 8-9, Mt. XIV, 17, Mk, VI, 88, u La IX, 13) u jmurilhom b'xi qadja 'l hawn u 'l hemm. Għal hekk Ġesu qal għa- lih li kien ''iżgħar minn kull ħadd u qaddej ta' kull ħadd'' (Mt. Din li jġib il-ħobż u l-ħàit immel- laħ minn għand ommu, kien ix- xogħol ta' san Ġwann fejn jidher, għax kellu xogħlijiet oħra li ma jid- hrux. Għax san Ġwann. kien jaqdi ta' turija lill-Appostli l-oħra. Ġesu lilu kien jtri b'mera meta kien irid jgħallem lill-oħrajn kif għandhom ikinu dawk li jimxu wrajh. Darba qal lill-Appostli: ''Jekk ma. titbid- dlux u ssiru bħal dat-tifel żgħir, ma tidħlux fil-Melkàt (jiġifieri renju) tas-Smewwiet' (Mk. Jgħożżu u Jafdah. San Ġwann kien aktarx wieħed minn dawk. it-tfàl li jgħidulhom prekoċi, jiġifieri, kellu għomor u sura ta' tifel, imma moħħ — it għaqal ta' raġel. Kif tibda tfissirha li meta Ġest kien maqbud u meħud min-nies tal-Qassis il-Kbir, huwa jid- ħol u joħroġ fid-dàr ta' dak il-Qassis, donnu tiegħu': U kif lil san Pietru malli rifes il-għatba ħatfuh, u lilu ħadd ma qallu xejn: Min kien ra lil san Pietru ma' Ġest ra wkoll lilu, għax flimkien kienu (Lq. Kemm dam Ġest jxandar l-Aħbar it-Tajba (aktarx sena, minn Għid il- Kbir sa Għid il-Kbir), san Ġwann kien, kif rajna, wieħed mit-Tlieta tal- qalba, magħżulin fost it-Tnàx. F'xi ġrajja li Ġest: ma kienx irid juriha lil kull ħadd, bħal qawmien ta' bint Ġajru, u t-Tiġlil ta' fuq it-Tabor, u d-dwejjaq tal-Ġetsċmni, Ġest. kien jieħu li san Gwann ma' ħuh, san san Ġakbu, u san Pietru. San Ġwann kien ċkejken imma bil-għaqal, għal hekk Ġesti kien jat- dah u jħobbu. Ara kemm kien jat- dah, li meta bagħat lil san Pietru jħejji. l-ikla tal-Għid, ħdejn id-dar tal-Qassis Kajàfa (biċċa xogħol ħem- mija u ta' tiġrib) lilu bagħat miegħu (Lq. U ara kemm kien iħobbu li fl-aħħar għàxa, qabel miet, żammu jekol f'ħoġru. Bil-Grieg miktub: En tĠ kolpo Jesou' li tfis- ser ċar: ''F'ħoġor Ġest'. Kieku kien quddiemu, bħal ma ried jgħid xi ħadd, l-Evanġelista kien jaf jik- tsb: ''Prosthen tou Jesou'', li tfisser : €Quddiem Ġest. Il-Bieqja u l-Kies. , Ħelwa dik ta' meta omm san Ġwann, Xaloma, ħadet lilu u lil ħih quddiem Ġest, kif kien tiela' Ġerusalemm, għax ħasbitu, sa jilħaq Melek jew Re, tal- Palestina. 'Talbitu biex lill-uliedha jżommhomlha wieħed kull naħa tat- tron tiegħu, bħala page bous, jew armour. bearers, kif kienu jagħmlu l-Imlik jew Rejjiet, dak iż-żmien. XX, 20-23; Mk, X, 35-40). .U did-drawwa sa ftit snin ilu kienet għadha sejra, jekk ma għadhiex issa wkoll. 'Saqsiehom Ġesu: ''Tistgħu tbillu fil-bell (tgħammsu bi l-egħmàs) li nbill fih jien, u tixorbu mix-xarba li nixrob jien 7'' Weġbuh ''Nistgħu F' Kliem kollu b'tifsir moħbi, sewwa ta' wlied XalĠma u sewwa ta' Ġesii, Kemm san Ġwann kien qalbieni u kemm kien iħobb lill-Imgħallem tie- għu, Ġesu, jidher milli, bħal ma sem- mejna, huwa baqa' miegħu meta qabduh il-Lhiid. Daħal fid-dar ta' Kajàfa (Gn. XVIII, 15-18) u saħan- sitra tala' fuq il-blàta tal-Golgol , ma' Omm Ġest, fejn dana kien mislfib (Gn. Tħallas tajjeb ta' dan, għax Ġesu tàh lil Madonna bħala Ommu (Gn. fejn qabel). Wara Mewt Ġest. Fejn fl-Evan- ġelju san Ġwann imsemmi r-raba' wieħed, wara ħuh. I, 19) fl-Atti (I, 13), imsemmi t-tieni w'eħed, wara san Pietru. U tarġa' wkoll san Ġwann fil-bidu tal-Atti jid- her dejjem jiġri ma' saqajn san Pietru kull fejn imur. Tgħid, x'aktarx kienet il-biċċa': Aktarx li l-'Moħħ'' tal-Knisja, li kien imexxiha f'kollox għal bidu tagħha, kienet il-Madonna. (Ara wkoll Atti, I, 14). U billi san Ġwann kien żgħir u magħdiid bħala binha, hu kien jgħidilha kollox x'inhu jsir, u Hi kienet tgħidlu jgħid lil san Pietru x'għandu jagħmel. Għax fix- Xerq (jiġifieri fil-Lvant), in-nisa jżommu ruħhom mifruda mir-rġiel, għad li jkinu taħt saqaf wieħed. Imma s-subjien żgħar imorru fejn iridu, dik in-naħa jew din, U dan donnu jidher ukoll għax meta san Pietru kien jagħmel xi ħaġa minn rajh barranija, bla san Ġwann, lill-kbaràt tal-Knisja ġie li ma kenitx togħġobhom. Meta mar għand Kor- nelju (Atti X) għajjtu miegħu l-Kba- ràt tal-Knisja ta' Ġerusalemm. U meta kien Antokja u ma riedx jiekol mal-Insàra li qabel kienu pagni, għajjat miegħu san Pawl. Il-Qorti tal-Appostli. San Ġwann dàm ħafna Ġerusalemm u kien magħ- did bħala wieħed mit-Tlieta l-Kbar. San Pawl jgħid dàn meta semma li rah sbataxer sena wara li kien qaleb Nisrani (Galatin II, 9). Dak iż-żmien san Ġwann kellu ma' dwar it-tletin sena. Fl-Atti ma hemm imkien li san Ġwann qal ebda kelma. ' Minn hekk jidher ukoll li kien iħobb jaħdem bis- skiet. Jitkellmu dejjem san Ġakbu u san Pietru; u san Ġwann ma jgħid qatt xejn. Id-dehra ta' san Pawl quddiem l-Appostli li semma huwa fl-Ittra tal- Galatin (II, 9) tissemma wkoll fl-Atti (XV, 4-31) imma san Ġwann fl-Atti ma hux imsemmi. Li ma kienx san Pawl ma konniex inkfinu nafu li dak iż-żmien kien Ġerusalemm. San Liqa fl-Atti ħalla barra ħafna ħwejjeġ, li l-lum 'kieku nixtiequ nafuhom. Anqas ma semma l-mawra ta' san Pietru f'Antokja, li semmieha san Pawl ukoll (Galatin II, 21). Sa hawn fil-Kotba Mqaddsa; għax wara, san Ġwann, fl-Atti u fl-Ittri ma jissemiex aktar. Kien. hemm min ħaseb, fuq xi kliem li ma jiftiehemx far ta' xi kittieba qodma, li san Ġwann kien maqtul bħal ħuh san Ġakbu. Imma dan ma jidherx min- nu, għax kieku nqatel, biċċa bħal din ma hix sejra fl-Atti ma tinkitebx bħal ma nkitbet ta' ħuh san Ġakbu (Atti, XII, 2). Għal-bqija jkollna ninqdew bil-kitba tal-Insàra l-qodma li m'hux dejjem taqbel ma' xulxin, u ma tistàx tàf min qal isssewwa. Hemm. ukoll kitba Apokrifa, bikrija ħafna, għax ta' qabel nofs it-Tieni Seklu. Imma għad li dàn, ma hix ta' min jorbot fuqha, daqs kemm fiha ġrajjiet don- nhom ħrejjef u għaġejjeb bla ħieġ. Għidut tas-Santi Patri. Imma don- ħu li san Ġwann xi żmien telaq minn Ġerusalemm u mar Efesu, fl-Asja ż-Żgħira (it-Turkija tal-lum), u dam hemm żmien twil. Hawn kien jieħu ħsieb l-Insàra, dejjem jiġri minn paj- jiż għall-ieħor, iwissi lilhom u lill- Isqfijiet tagħhom, u jara li kollox ikun miexi sew. Fis-sena 81 Wara Kristu, laħaq Imperatir ta' Ruma Domizjanu, iben Vespasjanu, u ħu Titu, li kien ġarraf lil Ġerusalemm fis-sena 70.. Dan Do- mizjinu kien ġiefi u ta' qalb ħażina. Kien iħobb jara lil min jinħaqar u lill-Insara sabhom għal snienu u għam- lilhom ħsàra m'hux bi ftit. Dina sama' b'san Ġwann u bagħat iġibu minn Efesu u billi kienu jgħidu li ma kellux imut (Gn. XXI, 23) sqieh is- semm '(u Tertulljanu jgħid li qabel. għallieh fiż-żejt), imma san Ġwann ma ġralu xejn. Ġarrbu l-fdal tas- semm u bih mietu għaxar ilsiera l Kif ra dàn, Domizjanu baża' u ma għamillu xejn aktar, imma bagħatu fi gżira żgħira isimha Patmos, minfi, jew ittorrufnàt. Hemm kiteb l-Apo- kalissi, l-aħħar wieħed fost il-Kotba Imqaddsa. l Domizjinu miet maqtiil fis-sena 96. Ġiegħelithom joqtlih martu, għax għarfet li kien bi ħsiebu joqtol lilha. Qalu li Għadu Ħajl. ., Wara Do- mizjinu laħaq Imperatur Nerva, raġel tajjeb għall-aħħar. Dàna ħassar kull ma kien għamel qablu Domizjanu u għal hekk san Ġwann raġa' għal Efesu fejn kien u raġa' qabad ix- xogħol li kellu li jieħu ħsieb il-ġem- għat jew knejjes tal-Insara, F'dan iż-żmien kiteb l-Evanġelju tiegħu. Kitbu għax ġiegħeluh jiktbu l-kbaràt tal-Insara ta' hemm biex jistqarr fehemtu fuq Ġest, Għax dak iż-żmien kien inqala' bniedem mgħoddi ta' għaref, ismu Kerintu u ġemgħa ta' Insàra Lhud igħidulhom Ebjonin, li qàlu li l-Bambin ma kienx minn dejjem, imma beda ħajtu meta twieled minn Marija. Għal hekk l- Evanġelju ta' san Ġwann mimli bil- kliem li jri li Ġest kien minn dej- jem m'Alla Missieru. San Ġwann in-nifsu kiteb li l-Insà- ra kienu ħarġuha li hu ma kellux imut (Gn, XXI. U sa ħafna snin wara mewtu kien hemm Insàra, għorrief u qaddisin, li iżommu li san Ġwann ma mietx (Ara Cornelju a Lapide, vol. Kien hemm min qàl li san Ġwann tala' s-sema. bir-riħ u l-ġisem, u oħrajn dehrilhom li għadu ħaj u moħbi fil- Ġenna tal-Art, ma' Enok u ma' Elija u li għandu jarġa' jiġi magħhom fl- aħħar tad-dinja jitqabad mal-Anti- krist. L-Aħħar Żmien. Papja, Isqof ta' Hieràpoli, isemmi żewġ Ġannijiet: wieħed l-Appostlu u ieħor ix-Xiħ (presbvter) tal-Insàra. . Sant Irenew isemmihom ukoll, imma jgħid li dawn ma kienux tnejn, imma wieħed: san Ġwann l-Evanġelista. Aktarx li dana għandu raġun għax kienu tas-sew wieħed, Billi, kif rajna, san Ġwann minn żogħritu kien jaf jaħdimha, biex ma joqtluhx malajr u hekk jibqa' jieħu ħsieb l-Insàra, ma kienx ixer- ridha li hu kien l-Appostlu, imma kien jħalli l-min jemmen li hu kien xi qas- sis (xiħ, presbvter) Nisrani, mill- ewlenin. Hemm ġrajja ħelwa fuq san Ġwann miktuba mill-antik li ma jistàx iktn li ma nsemmuhiex. San Ġwann kien xiħ għakka u ma jiflaħx jimxi, għal hekk ta' ma' dwaru, b'ex jara lill- Insara u jkellimhom naqra, kienu jeħduh il-knisja fuq l-idejn. Imma kull darba kien jgħidilhom kliem wie- ħed: ''Uliedi, għożżu wieħed lill- ieħor. Wara żmien iddejqu u darba qalulu: (wa, nannu, għax dejjem tgħidilna dinf'' Weġibhom san Ġwann: ''Għax dan hu amar Alla. Jekk tagħmlu hekk, biż-żejjed intom'. Il-Mewt u l-Egħluq. Fl-aħħar għandna nemmnu li san Ġwann miet. Miet xiħ ta' ma' dwar il-mitt sena. Mar- tvribus) jgħid lil san Ġwann qabbad lil tliet Insàra biex flok jeħdih il- iknisja, jeħdfih barra mill-belt. Hemm qabbaddhom iħaffriilu qabar u jniż- żluh fih. Naża' ħwejġu ta' fuq firix- hom fl-art u mtedd' fuqhom, Berik- hom u qalilhom: ''Uliedi, għożżu l-xulxin'', u għalaq għajnejh u miet (fl-Apokrifi miktub li marru jġibu liżàr u meta reġgħu lira, sabu ħwej- ġu imma ġismu ma kienx hemm), Sant Irenew, bejn is-snin 18l-191 kiteb li san Ġwann dam ħaj sa żmien l-Imperatur Trajanu (98-118 W.K.) Hekk jiġi li kieku meta miet il-Bam- bin, hu kellu għaxar snin, meta miet huwa (san Ġwann) kellu ftit taħt il- mitt sena, Dawk li qalu li ma mietx, qaluh aktarx għax ma kienux jàfu jekk Ġanni x-Xiħ k'enx l-Appostlu inkella xi qassis mill-ewlenin. Polverates Isqof ta' Efesu, qrib is- sena 196 kiteb li san Ġwann jinsab rieqed (jiġifieri mejjet) fil-belt tiegħu. U hekk kiteb ukoll sant Irenew. Issa dana kellu b'imgħallmu lill-san Poli- karpju, li laħaq ħaj u kien jaf sew- wa lil san Ġwann. Din hija ħarsa ħafifa fuq il-ħajja ta' san Ġwann l-Evanġelista, il-Wer- riet ta' Ġesu, il-qaddis ħelu tal- Għożża u tal-Imħabba. AHBARIJIET TA' L-ART IMQADDSA Qdumijiet f'Tabarija — Fil-belt ta' Tabarija (Israel) hemm għejjun tal- misħun ħerġin mill-blat, u qribhom hemm knisja tal-Lhud, qadima. Dal- aħħar sar xi taħfir ġewwa fiha, u nsa- bu kemm il-ħaġra bil-kitba fuqhom, bil-Lhudi u bil-Grieg. Insàbu wkoll fl-art irqajja' ta' mużajk, li fihom ukoll kitbiet bil-Lhudi u bil-Grieg, bħal ħaġar. Insab li kienet Sinagċga tar-IV seklu, jiġifieri ta' żmien Kos- tantinu bin santa Liena. Natanija — Fuq għolja, fil-wetgħa ta' Xaron, f'Israċl, insab ċimiterju Lhudi qadim li fih għadd ta' ħaġar tal-oqbra bil-kitba fuqu. Insabu wkoll oqbra mżejna b'ħaġar imnaqqax, li kienu ta' xi nies għonja, u oqbra oħra magħluqa b'ħaġar imdawwar, bħal ma kien il-Qabar ta' Kristu, Delegat Apostolku Gdid — L-Eċ- ċellenza Tiegħu Rev.ma Mons. Giu- seppe Sensi, li kien Delegat Ap- ostolku għal Palestina, issa nbagħat fin-Nunzjatura Apostolka ta' Dub- lin, fl-Irlanda, u warajh laħaq l-Eċċel- lenza Tiegħu Rev.ma Mons. Lino Zanini, li ha l-pussess f'Ġunju li għadda. Il-Qabar ta' Erodi — Inbeda x-xo- għol tat-taħfir fuq il-għolja msemmija Ġebel Furdejs (iew Hordejs) qrib minn Betlehem, li fl-antik kien jisimha Herodjum, għax fuqha Erodi l-Kbir kien bena belt u fortizza, u ġewwa l-fortizza kien għamel il-qabar tiegħu, fejn tas-sew indifen fis-sena 4 Q.K. Il-flus għan-nefqa tat-taħfir ħarġit- hom ir-Republika Taljana, u x-xo- għol qiegħed imexxih il-Franġiskan Patri Virgilio Corbo, u għandu jdum sejjer għal xi tlet xhur. Diplomati Taljani f'Gerusalem — Għadd ta' aktar minn tmenin ruħ, Diplomati u Sindkijiet Taljani marru jżuru l-Palestina, u żewġ Franġiskani ħadu ħsieb idawwruhom l-Imkejjen Imqaddsa. Il-Franġiskani huma P. Nazju Manciniu P. Gawdenzju Gover- nanti, li kemm il-darba dehret il- kitba tagħhom f'dan il-Qari. Wara li żaru n-naħa tal-Għarab, għaddew ukoll għan-naħa ta' Israċl, fejn iż- żewġ Franġiskani marru magħhom ukoll; idawwruhom hemm. Lakis — Ġewwa għar mudlam, qrib il-belt qadima ta' Lakis insàbet kitba fuq il-ħaġar li fiha l-isem ta' Uru- Xalim, jiġifieri: Ġerusalċm. Din hi l-aktar kitba qadima li fiha jinsab im- naqqax l-isem tal-Belt Imqaddsa, għax għandha minn dwar is-seklu VII qabel Kristu. L-eqdem kitba li kienet magħrufa s'issa fejn tissemma Ġeru- salċm, kienet ta' bejn il-ħames u r-ra- ba' seklu Q.K. Kullegg Gdid f'Betlehem — Il- Wisq Rev. P. Carlo Tallarico O.F.M., visitatur Ġenerali tal-Franġiskani tat- Terra Santa, fid-9 ta' Ġunju li għad- da qiegħed l-ewwel ħaġra għal bini ta' kulleġġ ġdid f'Bet'ehem, billi n-nies ta' dik il-belt għedin jiżdiedu f'għadd kbir minn sena għal sena. Dan il- kulleġġ, meta jinbena, jkollu. wisa' għal aktar minn elf ruħ, MALTA: Grazzi maqlugha — Is-sur Anton Buttiġieġ mill-Hamrun, kien jeħtieġ grazzja kbira minn għand Alla u talab lil Madonna tad-Duluri ta' fuq il-Kalvarju li tidħol għalih, u wiegħed li jekk jaqla' l-grazzja jibgħat ħames liri Ġerusalem għal ħteġiet:tal-artal-tagħha. Il-grazzja qalagħha u ' l-wegħda temmha. Kif xtaq hu, qegħdin inxandru l-grazzja, Karmena Tabone tiżżi ħajr 'l Alla għal grazzja li qalgħet bit-talb tal- Madonna tal-Kalvarju u tagħti nofs lira għal artal tagħha, u xxandar il- grazzja. Nintiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġej- jin, li telqu minn din id-dinja qabil- na, u li nieshom jietiequna niftakru fihom fit-talb tagħna. STELLA MARIS (Tas-Sliema): Ġużeppi ju Ġużeppa Vella. Bjaġju Carabez. Ġużeppi Galea. Lwiġi u Dwardu Bar- tolo. Emilja u Ġwanni Camilleri. Ġużeppi Calascione. Monsinjur Ciangura, Kelina. u Anġlu Cricop. Marija Konċetta u Rajmonli Mer- cieca. Roża Moscat. Ruġġieru u Eveli- na Falzon. Stella, Violetta u Ġorġ Sant. Neriku, Marjanna, Henrv u Karmena Mallia. Ġanni u Anakleta Bezzina. Rożina u Ġużeppi Camilleri. Ġużeppi u Marija Ellul. Karmenu Zammit, John, Lucv, Con- n'e, Frank, Vincent, Ġorġ, Marv Barbara. Ġużeppi Vidal, Manwel u Lilv Azzopardi. Ġorġ, Alfred, Girgor, Walter u Franġiska Gregorv. Ġulja Millard. Ġuża u Katarina Galea. Ġużeppi u Ġużeppa Vella. Ġużeppi u Parinia Ghirxi. Ġużeppi Parnis. Ġużeppi Camenżuli. Franġisk Attard. Ġanni Grech. Franġisk Dimech, Ġu- żeppi Borg. Konċetta u Wiġi Uugaro. Karolina (Cassar, Anġla u Mikiel Attard. IL-MARSA: Wiġi u Anġelku Cas- sar. Franġisk Grima. Mosċ u Ġużeppi Saliba. Karmenu, Ġanna, Ġużeppi u Toni Saliba. Karmenu u Manwel Martin. Stella u Ġużeppi Caruana. Ġużi, Marija-Kon- ċetta, Ġorġ u Katarina Mangion. Pawla, Katarina u Ġużeppi Agius. ĦAŻ-ŻABBAR: (Ġużeppi Balzan. Ġanni u Ġuża Magri. Grezzju, Katarina, Rożina u Dolor Vella. Karmenu u Toninu Calligari. Ġanna Pulis. Tona Micallef, Marija Psaila, Ġużi u Rożina Calleja, Cetta Saliba. IŻ-ŻURRIEQ: Ġużeppi u Tonina Gauci. Kata- rina, Vanġela u Karmenu Cachia. Marija u Ġanna Farrugia. SAN BASTJAN (Ħal-Qormi): Karmena u Wiġi Bonnici. Pawlu, Ġanna, Karmenu, Ġorġ, Salvu u Karmena Vella. Ġorġina Camenzuli. Tonina u Karmnu Ciappara. Tereż u Bastjan Debat- tista. Frank Fenech, Lużar u Reġina Vella. Ġu- żeppi, Wistin, Pawlu Camilleri, Bertu u Pawla Buhagiar. Peppi u Mari Vella. (Malta): Ġammari Azzopardi. Ġor- u Pawlu Farrugia. Saver Ġużeppi Vella. ġina, Ġużeppi Pawla Micallef. Ħ'ATTARD: Rożalja u Karmni Micallef. Censina, Ġużeppi, Lorena, Karmnu u Pinu Gatt. Anġlu u Mar- janna Cini. Ġnżeppi u Filomena Abela, Ġanna u Ġużeppi Tonna. Censa u Ġanni Tonna. ĦAŻ-ŻEBBUĠ: Marija Bugeja. Soru Mari Raż Agius. Dun Ġammari Cachia. SAN ĠILJAN: Pawlu, Lużarja u Toni Borg. Ġu- żeppi u Ġużeppa Scerri. Grezzja Borg. ĦAL-QORMI (San Ġorġ): Sunta u Ġanni Dingli. Ġużepp u Mari Zammit. IŻ-ŻEJTUN: Karmni Camilleri. Mosċ u Karmnu Zammit. Ġużepp u Vittorja Mercieca, Feliċ Baldacchino. TARXIEN : Salvu u Karmni Pace. L-IMSIDA: Rakel Bonello. GĦAINSIELEM (Għawdex): żeppi Xuereb. Ġu- TA' KERĊEM (Għawdex) — Ma- rija Buhagiar. Vinċenzu, Ġużeppi, Rosa, Ġorġ, Salvu, Toni, Mikelanġ u Karmena Buhagiar-Formosa. Grezz, Mikiel u Masu Azzopardi. Roża Gatt, Ġanna Mallia. Marijanna, Ġużeppi u Kola Grima. Vitorja u Ġużeppi Vella. Salvu, Kar- mena, Rożi u Wiġi Micallef. Marija, Salvu u Ġużeppi Annozzi. Ġanna Felice. Ġużeppa, Manwel, Pawlu, Modesta, Ġużeppi, Tona, Karmenu u Ġorġ Borg. Marija, Ġorġa, Karmenu, Ġużeppi u Tona Attard. Franġisku Debrincat. Grazja u Salvu Gatt. Mar- gerita u Ġużeppi Debrincat. Anna, Franġiska, Grezz, u Katarina Gatt. Pietru, Ġużeppi, Marija, Salvu, Mo- desta u Rożi Borġ. Ġużeppi u Kar- mena Gauċi. Nata, Franġisku u Mari- ja Sultana. Anġla, Kelina u Karme- na Debrincat. Ġużeppi, Franġisku, Ġorġ, Karmenu, Katarina, Marijan- na, Ġużeppi u Karmena Stellini. Ġu- żeppi u Marijanna Gatt. Mikielanġ u Grezzja Spiteri. Grezzja Sultana. Naz- zarenu u Rosanna Spiteri Mikelanġ Spiteri, Ġanna Ghaxaq, Ċensa Ca- mi'leri. Barbara Pace, Wenza Muscat, u Marija Bugeja. Min-naħa tagħna niżguraw qrabat- hom li l-erwieħ ta' dawn il-mejtin għeżież ikollhom dejjem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu.