LEHEN IL-MALTI GGSSSSSAS5SSSSASJAVJAJS5SAWWWITVVJWWIA A APRIL-ĠUNJU IS-SBATAX-IL SENA Għadd 193-195 IL-FALLIMENT TA' MALTA (Editorjal tal-Prof. IR-RUSSJA ta' żmien il-Kżar kienu jissejħu l-intelligentsiva dawk in-nies li għax ma kenux jaħmlu l-madmad ta' moħħ imjassar, kienu jridu jaħsbu b'rashom u jaqtgħu b'rajhom. U biex jaħsbu b'rashom kien ikollhom jistudjaw u jżommu ruħhom imgħarrfin dwar dak kollu importanti li kien jiġri fid-dinja ta' żmienhom, Għalkemm mhux l-intelligentsiva Russa kollha kie- net tasal għal fehmiet tajba, kienet għall-inqas ħaġa tassew sabi- ħa li qatgħa nies riedu jingħażlu minn miljuni oħrajn imjassra ma jafux jaħsbu b'rashom. Din il-kelma li xterdet fl-ilsna ta' l- Ewropa, it-Russi ħaduha mill-kelma. Taljana intelligenzia, kel- ma li aħna wkoll daħħalna fil-Malti. Intelligentsia tissejjaħ. dik il-qatgħa ta' nies moħħa miftuħ li tingħażel mill-kotra għax taħseb b'rasha; u f'sens usa' tfisser dik il-qatgħa ta' nies studjużi li jifhmu mhux biss f'wi fergħat tal-għerf imma jafu japprezzaw ukoll ir-rabtiet ta' bejniethom. F'sens ġenerali, mela, jistgħu jissejħu intelligentsia il-korp ta' nies studjużi li Ikoll flimkien jirrappreżentaw l-għerf, l-istu- dji tal-pajjiż. : Minn dan għandu jidher kemm hu tassew minnu li pajjiż mingħajr intelligentsia hu pajjiż mejjet; u jixraqlu għalhekk ak- tar l-isem ta' art l-ilsiera milli l-art ta' nies ħielsa, Għax fejn hemm l-intelligentsia għandek dejjem ibaqbqu friski n-nizti- għat tal-ħsieb ħaj; għandek: dejjem jaħraq il-maġmar ta' l-idej- jiet; għandek dejjem jaħkem qawwi l-karattru li jiġi mir-rażan tal-fehmiet miżuna, Bil-maqlub fejn ma hemmx intelligentsia l-art tal-ħsieb ma tistax tkun għammiela għax nierfa bħal raba' mqarqar; in-nar ta' l-idejjiet hu mitfi—kollox griż, lewn l-ir- mied; fejn m'hemmx intelligentsia ma hemmx karattru u fejn ma hemmie karattru ma. hemmmw patrijotti, ma hemmx nies li jħobbu lil-art tivelidhom; ma hemma nies li jħobbu art misseri- jiethom mhux biex isoffuha bħalma n-naħal isoff il-ward, imma biex jarawha tgħaddi dejjem il-quddiem u tieħu dak il-post għoli fid-dinja U jiżirqilha fil-għaqda tal-ġnus ċivilizzati. Il-patrijotti huma mela nies li ma jqisux il-kobor tal-pajjiż u ta' dak kollu li jagħmel sehem mill-pajjiż, bil-kejl tal-flus. Fi ftit kliem huma in-nies li ma jurawr oġġett ta' kummerċ fil-ħidmiet u fl-istudji ta' art twelidhom. Huma mela n-nies il-qalbiena, waqt li l-oħrajn. huma l-ġwejjef, in-nies bla ruħ li jinnegozjaw il-ġieħ ta' art tie- lidhom bħalma jinnegozjaw kull merċa oħra. Għalhekk mhux ta' min jistagħġeb li Hitler fil-Mein Kampf (It-Taqbida Tiegħi) kiteb li għall-ħsebijiet tiegħu kien aktar jagħżel li jkollu mies tad-dgħif (brawn) milli nies tal-moħħ (brain). Tabilħaqq, in-nies tad-dgħif, tal-musklu tixħethom fin- nar tat-taqbida. kif trid u meta trid, bħalma l-Ispanjoli jieħtu l- barri fis-serrigħat tal-ġlied. Lanqas għalhekk ta' min jistagħġeb li kull Gvern tirann l-ewivel ma. jagħmel biex iserraħ rasu jeq- red. l-intelligentsia tal-pajjiż fejn. jidħol, kif rama jsir fi żmien- na. Lanqas ta' min jistagħġeb għaliex Gvern despotiku, jonkel- la bla ruħ, dejjem. idawwar ruħu b'qaddejja servili bħalma kien jagħmel il-Gvern Awstrijak. fl-Italja, ti kien. tħallas tajjeb lil qi Taljani qaddejja biex bihom irażżan it-Taljani l-qalbiena li kie- nu jixtiequ l-għaqda ta' pajjiżhom bħalma kienu, fost oħrajn, Maroneelli u Silvio Pellico li sabu ruħhom. il-ħabs għal għarrieda mħabba: akkużi ta' tirwir għalkemm ix-xewqa ta' dawn ma kinite ħaġa oħra ħlief dik qaddisa li jeħelsu l-art sabiħa tar- remmr u l-għana mill-ħrurija ta' ħakma barranija. L-intelligentsia l minnha: joħorġu l-patrijotti qalbiena tria tkun magħmula minn nies moħhom u qalbhom miftuħa biżżej- jed. biex jifhmu li kull ma hu ta' art twelidhom ħaqqu qima għa- lih. imnifsu biss u mhux le, bħall-merċa, għall-flus li tista' ddaħ- ħal minnu: Ma jistax jitqies bħala moħħu miftuħ u qalbu f'lok- ha dak ir-raġel li jħares lejn il-valuri storiċi ta' art twelidu, jiġi- fieri Reliġion, Ilsien, drawtiet, koltura ġenerali, bħalma. nego- zjant rgħib iħares lejn metall biex jara x'jiswa fis-suq u kemm jista' jaqla' minnu. Issa hawn Malta, imħabba l-ġrajja twila ta' ħakma barra- nija meta wkoll mhux ta' jasar daqqa taħt ġens u daqqa taħt ieħor, ġara hi ħafna dejjem ħarsu lejn Malta, art twelidhom, mhux bil-għajnejn. ta' wlied ferħana bis-sehem li Alla tahom fil- ħolqien, imma bil-għajnejn ta' l-ispekulaturi rgħiba li jridu jogħ- ġbu l-barrani biss biex jieħdu impieg għoli, mingħajr qatt ma jimportahom minn xejn iżjed. Meta Vassalli mal-mija u ħamsin. sena ilu qam. għall-Ordni u talab it-tagħlim ta' Isien il-poplu u l- ftuħ ta' skejjel għal kulħadd hu tkellem bil-qlubija kollha ta' bniedem li kien iħoss ruħu mdawwal minn fehmiet kbar wisq għal dawk iż-żmenijiet fewdatarji. Ma kellux x'jaqla'; kellu t'jitlef u tilef. Tilef il-mistrieħ, iz-xogħol, ġidu, u saħħtu, u l- imħabba ta' l-istess Maltin li ma għarfuhe. Imma flokhom ki- seb isem kbir fl-istorja għax isem dan iż-Żebbuġi l-lum hu wisq aktar fil-ħalq minn kull dinjitarju ta' żmienu, tibda mill-Gran Mastru u tispiċċa fl-Isqof, li ma għad baqagħlhom l-ebda saħħa fuq il-ħajja Maltija tal-lum. Kieku l-istorja ma kinitw tikseb mewxejja tal-ħsieb bħal. Vassalli għal Malta, Mazzini għall-Ita- lja, Jeanne: d'Are għal Franza, kieku l-poplu kien jibqa' jit- miegħek taħt is-saqajn bla tama. Tabilħaqq li l-poplu mħolli fil- għama, bħall-iblah li meta taqlagħlu għajnu jifrah, ħafna drabi jsallab lil-min irid jaqbeż għalih, imma n-nies qalbiena jqisu lill- kotra bħal ħafna tfal żgħar li jitbellhu għax ma jafux x'inhuma jagħmlu. Li ma kienx hekk kieku l-poplu l-barx kien jitħalla msawwat bis-sawt tiegħu nnifsu, jagħti bin-nerf fuq daharu u minn fuq jaħseb li qed isawwtu ħaddieħor l Kemm hi kbira f'għajnejn l-istorja l-persuna tal-patrijott, li għal art twelidu jagħti bil-qalb żmienu u flusu u ma jsejħilhomxr ħalal Kemm daqshekk ieħor hu tal-għajb dak il-bniedem li għan- du ħila fil-pubbiku, quddiem barranin, quddiem nies mhux ta' demm Malti bħalu, iqum fuq riġlejh u jipprova jbawxi l-art li tagħtu l-isem ta' Malti u miegħu l-Ilsien Malti li, bħall-bandiera, jagħżlu minn ġnus oħra. Dawn in-nies bla mistħija l-lum qegħ- din jonqsu sewwa imma l-egħdewwa ta' lsien art twelidhom għadhom iferfru fostna, u wieħed minnhom ftit ilu semma' leħ- Mu fil-pubbliku u baxxa bi kliemu l-ġieh ta' Isien il-poplu, l-il- sien li jagħżel lilu, bħalma jagħżel lilna, mill-Ingliżi u mit-Tal- jani. U dan għamlu quddiem nies ta' demm ieħor, li forsi mħab- ba fih qiesu baxxi u qaddejja n-nies ta' dil-Gżira, Għax jekk il-bniedem miżmum b'għaref jitħaddet bħal ibleh kemm mela jitħaddet iżjed bħal ibleh il-baxx l-O Art tal-mistħija u tal-għajb l Imma għalkemm l-argument jidher iwassal għal din il-kon- klużżjoni, madankollu l-poplu ż-żgħir, li jittieħed inqas malajr mit-taħsir tas-soċjetà għolja, hu iżjed patrijott, iżjed ġenwin. Għalhekk il-qawmien. Malti hu fuq kollox qawmien tal-poplu u għall-poplu. Minn dan li għedna, jiġifieri li bniedem miżmum b'għaref jasal biex jagħmel għajb lilu nnifsu u lil nislu, naraw weħidna li mhux il-grad. li għandek fis-soċjetà, u lanqas il-post li tokkupa jew l-ittri li ġġib wara ismek ma jdaħħluk fil-qatgħa ta' l-intelligentsia. imma l-qalb u l-moħħ miftuħin mill-istudji li jgħallmuk tħares lejn il-ħajja bħala zokk wieħed u l-ħidmiet tal- moħħ bħala l-friegħi ħerġin minnu — jiġifieri jgħallmuk tara l- istudji kollha nisġa waħda bħalma nisġa waħda huma r-raġġi ta' dawl wieħed. Issa kif is-sewwa nħobbuh mhux għar naqilgħu l-flus minnu imma għax ta' min iħobbu fih innifsu, hekk ukoll l-imħabba ta' art twelidna ma għandha qatt tkun maħsuba għall- qligħ li wieħed jista' jieħu minnha. Li kieku kien hekk kieku kulħadd jiċħad 'l-ommu għax fqira, flok. Insara Maltin -konna nsiru poplu mill-agħar, bla raj u bla ruħ u bla moħħ ukoll. Biex il-livell ta' l-intelligentsia Maltija jinżamm fil-għoli jeħtieġ li dawk li jistgħu, jagħtu ruħhom għall-studji — għall- iżvilupp ta' l-idejiet li, bħalma l-imsiebaħ idawlu l-katakombi, idawwlu d-dlam ta' l-injoranza jew tal-preġudizzji tal-ħajja. Ħobb l-istudji; ħarishom mill-għajb. La xxeħħx magħhom. Bie- għed: minn art twelidek il-fehma mqarrqa li l-istudji għoljin huma lussu, li huma ħela ta' flus il-poplu. F'pajjiż ċivilizzat għandu jkun hemm. post għal kollox. Dan mhux kliem fil-fieragħ. Għalina l-Maltin dit-tagħlima tiswa mitqilha deheb; kull kelma fiha w'tiżen. Igħodd għal dak. il-qaġsis, għal dak it-tabib, avukat jew perit u għal kull bniedem ieħor li darba waħda studja biex igħaddi mill-eżami u meta għad- da qal lill-kotba tiegħu ''Saħħa; sa fl-aħħar ħlisna minn xukrin. ' U hekk igħaddu s-snin, u dak il-bniedem li jkun qal saħħa. lill- kotba. jitlef, jekk qatt kellu, l-imħabba. għat-tagħlim. U kieku sa ħawn il-ħsara mhix kbira ħafna għalkemm. hi kbira biżżejjed L-agħar hu li dawn in-nies jintefħu bl-injuranza tagħhom, isejħu lilhom infushom ''nies- prattiċi' u qatt ma jaslu bier isejħu ''in- joranza' n-nuqqus ta' koltura billi flok hekk isejħu lill-koltura telf ta' żmien, ħidma li ma ddaħħalx flus minnha, u jmaq- ru u jfieklu t-tagħlim u jagħmlu l-bsaten fir-roti lin-nies stud- jużi. Ħares lejn Malta u ara kemm igħodd għalina kliem. Ara kemm tabilħaqq fostna wkoll huma dawk li jgħajtu l-aktar u jafu l-inqas, in-nies imgħawġin iktar minn nies dritti, in-nies preżuntużi aktar min-nies tal-moħħ li jaħkmu l-ogħla postijiet tal-Gżira f'idejhom. U mħabba f'hekk, kif igħid il-qawl, il-ħuta tinten minn rasha u din l-intiena minn fuq tinżel għal isfel sa ma, l-ġisem ta' Malta għoddu sar kadavru mherri u mdewwed. Dan hu kliem iebes imma jekk hu s-sewwa t'Alla, la titweġġgħar minnu, iżda bħat-tabib għaqli, li jeżamina l-marid, eżamina inti wkoll art twelidek u meta ssib il-marda li qed tifniha agħ- mel ħiltek biex teqridha, Jiena ngħidlek li Malta tagħna. hija marida u ilha. Fil-ġnien ta' artna jikber biss il-għollieq u r-xewk u meta xi sritla tonqob 'l-hawn u 'l-hinn minn żerriegħa tajba, dawn iduru magħha sa ma joħonquha. Il-Maltin il-kbar kisbu isem u ġieħ mhux Malta inrmu barra minn Malta. Malta għan- nies tagħha studjużi m'għandhiex ħlief tfixkil, tgħajjir u ingra- titudini. Tmħabba f'hekk Malta baqgħet wisq lura bħala pajjiż ċivilizzat. In-nies għolja tagħha għandhom iżjed presunzjoni milli ħila; ħafna minnhom huma servili li biegħu ġieħhom u l- indipendenza tal-persuna tagħhom. għal imrpieg jew popolarità. Jekk dan li qed ingħid mhux sewwa, urini fejn. tqarraqt;' imħua. iekk dan li qed ingħid hu s-sewwa, il-għalier tmaqdarni' La jiena għamilt l-akkuża jiena wkoll inressaq il-provi qud- diem il-Qorti ta' l-opinjoni pubblika. U l-provi niġbidhom fuq il- qawl li jgħid li s-siġra tingħaraf mill-frott tagħha, qawl li ten- nieh l-Imgħallem tagħna f'waħda mill-paraboli tiegħu, Jiena nħares lejn: l-attivitajiet intellettwali tal-bniedem, lejn madwar elfejn sena ta' ħajja Nisranija u madwari ma narax. ineħħi xi dawl ta' moħħ qawwi jixgħel 'l hawn u 'l-hinn, ħlief għera u dlam. Is-siġra ta' art twelidna ma tagħtix frott kbir, mela Malta ma hix art kbira kif igħidulha. Il-verità, iebsa kemm hi iebsa, aħjar minn gidba. Dawn huma, fost oħrajn, l-attivitajiet intellettwali tal-bniedem li għandi f'moħħi bħalissa: (1) antro- poloġija, (2) arkeoloġija, (8) arkitettura, (4) astronomija, (6) sto- rja naturali, (6) kimika, (7) paleografija, (8) l-anti, (9) ġeografija, (10) ġeoloġija, (11) storja, (12), letteratura, (13) matematika, (14) filosofija, (18) fiżika, (16) oratorja, (17) storja soċjali. F'xi wħud minn dawn is-suġġetti l-ebda Malti ma għamel isem, xi drabi mhux biss imħabba n-nuqqas ta' studju tal-ma- terja imma wkoll imħabba n-nuqqas ta' mezzi, F'xi suġġetti oħra nsibu lil xi Maltin li ħadmu, min ftit, min wisq, u żiedu 't-tagħlim tas-suġġett fostna. Imma n-numru tagħhom meta tqis iż-żmien kemm ilna ċivilizzati u kemm ilna ngawdu Università hu. żgħir wisq, ukoll għal poplu ta' kwart ta' miljun. Fost il-ftit nies li għamlu isem mhux biss fost il-Maltin imma fost il-għor- rief barranin ukoll, insemmu dawn li ġejjin: Ġużċ Despott u A. Caruana Gatto fl-Istorja Naturali; Temi Zammit, Patri Magri, A. A. Caruana, Napuljun Tagliaferro u Pawlu Bellanti fl-Arkeo- loġija; Nikol Zammit, Grognet de Vasse u Girolamo Cassar fl- Arkitettura; Temi Zammut fil-Batterjoloġija; il-Prof. Ġanni Borg fil-Botanika; F. Azzopardi, Nicolo Isouard, Paolino Vas- sallo u Karlu Diacono fil-Mużika; Giuseppe Cali u Chev. Cesareo u Dr. C. Mifsud Bonnici fil-kitba bit-Taljan; M. A. Vassalli, Ġużċ Muscat. Dun Karm Psaila u Patri M. Magri fil-ħidma għall-Malti; il-Perit Rizzo fil-Ġeoloġija; G. F. Abela u l-Konti Ciantar, Agius de Soldanis, Prof. G. A. Vassallo, A. Ferris, Mons. A. Mifsud, A. V. Laferla u Chev. H. P. Scicluna. fl-Istorja; Prof. Mons. P. P. Sajdon u Prof. Seraphim Zarb fl- istudji Bibliċi; l-Isqof Camilleri t'Għawdex għall-omeliji; u l- Bibljotekarju l-ġdid, Dom Mauru Inguanez, fl-istudju tal-Paleo- grafija. Għalkemm din mhijiex lista kompluta jista' wieħed jibqa' żgur li, ukoll biż-żidiet ta' ismijiet li jistgħu jsiru, jibqa' minnu li Malta ma tatx nies kbar fl-istorja tagħha daqs kemm setgħet tat kieku l-Maltin jew min jaħkimhom. kienu jħobbu l-istudji mhux biss bħala għodda ta' professjoni li wieħed jaqla' x'jiekol biha, imma għax studji bħal dawn jagħmlu ġieh lill-bniedem u lin-nazzjon. Issa jibqa' l-mistoqsija: ''X'imhi l-ħtija ta' din il-marda li nizxjet il-moħħ u l-qalb tal-Maltin'2' Jewwilla l-Maltin rashom ħażina 1 Jewwilla huma bħal dawk il-bhejjem inqas stmati għax inqas sbieħ u f'saħħithom minn oħrajn' Li kien hekk tassew, kien ikollna għalfejn niregħxu quddiem nies oħra u ngemgmu min-Natura. li talna doni tal-qalb u tal-moħħ inqas minn popli oħra. Imma mhux in-Natura ħaqritna daqshekk; kon- na aħna, il-Maltin bejnietna, li bi gwerra qalila kontra l-aħjar nies tagħna, tfejna d-dawl ta' l-intellett u dawwarna l-gżejjer tagħna bid-dlamij'et ta' l-injoranza u l-prusunzjoni tal-għaġeb li din iġġib magħha. Il-ħtija, kif naraha jiena, ħi l-ewwelnett ta' l-Università ta' Malta li bħala l-ogħla ċentru ta' tagħlim messha ilha minn żmien tħeġġeġ ix-xogħol ta' tiftix research work), pubblikazzjonijiet ta' kitba xjentifika u lettera- rja, u rabtiet intellettwali ma' l-Universitajiet ta' barra, Imma jlok ma l-Università tagħna għamlet dan, sa issa m'għamletx ħaġ'oħra ħlief toħroġ għadd ta' professjonisti kors wara l-ieħor li jqisu l-istudji bħalma kull ħaddiem ieħor iqis is-sengħa tiegħu, jiġifieri, bħala għodda għall-għaxien biss. Il-kelma ''research work'' lanqas il-lum ma għadha milqugħa u mifhuma kif imiss fl-Università taghna li, qabel ma taqbad triq oħra, tibqa' qisha skola sekondarja jew Liċeo ftit ogħla mill-oħrajn. Issa billi mill- Università joħorġu l-mesexejja tal-pajjiżi, sakemm ma ssirz din it-tibdila minn sistema ta' skola sekondarja għall-iżvilupp ta' Università kif għallimna li għandha tkun il-Kardmal Newman u kif ingħad fir-rapport tal-Kummissjoni Asquith għat-twaqqif ta' Universitajiet fil-Kolonji, Malta tibqa' mingħajr dak il-korp ta' meexejja intellettwali li jixirqilhom l-isem. ta' intelligentsia. U għadd kbir ta' professjonisti mingħajr għall-inqas numru ċkejken ta' intelligentsia, ma jasalx biex igħatti t-tebgħa fuq l-isem sa- ' biħ. tal-gżejjer tagħna. — Imbarra milli ta' l-Università. għalkemm aktarx bħala kon- segwenza ta' dan kollu li għedna, il-ħtija hija xejn inqas ta' xi wħud min-nies li fl-imgħoddi ħadu sehem fil-pulitika u qatt ma kellhom ħila, għalkemm setghu bir-riedu t-tajba, jagħżlu bejn interess ta' partit u interessi nazzjonali. Il-partiti fil-ġlieda tagħ- hom għamja ħawdu l-imħuħ, baxxew il-livell tas-sentimenti ċi- vili u nassu l-Maltin bejniethom. Fis-saħna tal-pulitka għebet l- irġulija, għeb il-patrijottiżmu, għebet il-għaqda tal-Maltin u baq- għu jsaltnu fostna l-mibegħda u s-suspetti. Għar-rebħa tal-parti- ti kollox kien igħodd fl-imgħoddi, taħwid u tnassis, u sa l-istess Reliġjon imqaddsa, li aħna l-Maltin minn għalina għamlitna Insara iktar mill-Insara ta' artijiet oħra, saret qisha football, kul- ħadd jagħtiha bis-sieq biex jiskorja goal biha u ħadd ma jqis il- ħsara li saret u qiegħda ssir. U hi xhieda tan-nuqqas ta' intelli- gentsia Maltija li ftit huma dawk li għandhom ħila jisfidaw il- partiti kollha tal-Gżira u jqiegħdu d-drittijiet t'Alla u tal-bnie- dem qabel l-interessi tal-partiti. Mingħajr nies onesti biżżejjed li jmexzuha, mingħajr soċjetà ta' intelligentsia l tiflaħ titħabat għall-prinċipji u tirbaħ, Malta l-lum qiegħda. f'salib it-toroq, magħfusa minn ġewwa u minn barra. Jidher il-beraq tat-tien' ġlieda reliġjuża mħabba t-tnassis tal-partiti u l-istorja tal-Katto- liċiżmu f'Malta qiegħda kull ma jmur tiċkien u tiqsar, bħalma. ċkienet, qsaret, biet ma ngħidux inqerdet f'pajjiżi oħra li kienu Insara daqs Malta u aktar. Dan hu d-destin ta' gżira li ma għandhidx klassi ta' intelli- gentsia tagħha, ta' gżira li minn flok klassi qawwija ta' intelligen- tsia għandha nies li dejjem taw post mill-iżgħar fl-iskejjel; fil- kulleġġi u fl-Università lill-Istorja ta' Malta (1) u sa ftit-snin ilu, l-ebda post lill-ilsien tal-poplu; nies li għalihom ir-Reliġjon Kat- tolika qisha tiċpisa, żebgħa fuq fuq, biex biha jingħażlu mill- Protestanti u setet oħra. Gżira, fuq kollox, li l-kotra tal-profes- sjonisti tagħha aktar jinteressaw rwieħhom fix-xiri ta' għamara qadima minn xi rkant milli fix-xiri ta' kotba tal-qart tajba filo- sofici, storiċi u kulturali. Min imaqdar l-istudji jaħdem għas-saltna ta' l-injoranza. Min jaħdem għas-salina ta' l-injoranza jaħdem kontra. l-valuri storiċi u morali tal-pajjiż. Min jaħdem kontra l-valuri storiċi u morali tal-pajjiż iħassar il- qalb KI l-moħħ li fil-galantom huma Issa qabel nagħlaq irrid nilqa' ruħi mill-akkuża li. tista' sstrii li jiena kxift għajb il-poplu Malti fil-beraħ u bla ħniena. Id- difiża tiegħi hija din: dan jiena għamiltu u nibqa' nagħmlu biex fostna tqum rieda qawwija ta' 'mħabba u qima għall-istudji, għal dawk il-ħidmiet kollha ntellettwali li mingħajrhom l-ebda pajjiż ma jista' jiġbed il-qima tal-barranin, u jien inħoss li dan juri mħabba akbar lejn Malta mill-frugħa u qerq ta' tifħir qiddieb li (1) Ftit ġranet ilu f'taħdita li kelli ma' ''professjonist'' dan saq- sieni bis-serjetà kollha, jekk l-Għarab ġewx Malta qabel S. Pawl jew wara l jdaħħak il- barranin biria. Pinġejna l-kwadru ta' Malta kif inhu biex niftħu l-għajnejn —nies għall-wirja, għall-pompa u għad-dekorazzjonijieti Kollox ileqq minn barra imma kollox imtappan minn ġewwa F'kelma waħda dan hu l-kwadru tal-'falliment''. civili-reliġjuż tal-poplu Malti. Lil ħabibi Anatole Borg. Meta mmut u tkunu f'festa, Fit-tbahrid ilkoll mitlufa, — Tiqfux taħsbu kif minn fostkom Ruħ ta' sieħbkom sfat maħtufa; Imma iżfnu, idħku u ċapċpu Għannu, għajtu w ixvalaw: Mill-inbid, nessej tad-dwejjaq, Tibqgħux lura, — ħudul — isawl Meta l-għeja taħkem lilkom, U fid-dwejra lkoll tinġabru; Tħossuw l-għira għal min waħdu Qiegħed hieni ġewwa qabru. Għalkemm: ġebla mħadda għandu, Bħala mitraħ daqsxejn trab; Hofra żgħira hi kamartu; Imma w'serħ ġo fih jinsab f… Meta l-oqbra tiġu żżuru U zi fjur tqegħdu lill-ħbieb… Tqegħdux lili ward tal-ġonna, Iżda biss ward minn tal-ħsieb. Jekk fuq qabri xi ħadd jersaq, V Nitlob lilu jżomm is-skiet; Ma tridx kliem ta' ħasra u ħniena… Ħallu 'l-mejjet jgħir fil-kwiet