LEHEN IS-SEWWA, isSibt, 13 fta' Mejju, 1978. SIBZGHU GHALL-ILMA' Minn (żmien għall-ieħor, mnħabba n-nuq qas ta' muntanji, Malta qatt ma kellha x-xorti tgawdi minn abbundanza ta' ilma tax-xita, Anzi f'ħafna snin hija ħasset sewwa Il-nuqqas tal-ilma, l: ħu ltanż meħtieġ għat-tisqija ter-rabal, għax-xorb tan-nies u tal-bhejjem u għall-indafa ta' dawk li igħammru fiha. Ma' l-ewwel daqqa ta' gitajn, dan intugqas jidher fatali. Iżda kemm lhu aħjar li jkolok nuqqas ta' ilma tax-xita, li b'xi mod. tista' ipatti għalih, jew iġġibu b'xi mod ieħor,milli tbati mill-għargħar li ta' spiss nisimgħu li jsiru bnadi oħra, fejn popolazzjoni tisfa bla djaru bla għamara u b'għelieqi mgħarrqin. fl-ilma u żergħa, mifquħ. Il-ħwejjeġ aħjar inħarsu lejkom b'għajn ottimista milli b'għajn pessi- Ma rridx. ngħid b'hekk li għandna nibqgħu b'idejna fuq żaqqna u ma naħsbux biex nipprovdu mezzi ħalli kemm jista' jkun. l-ilma li neħtieġu ma jonqosniex. FI ZMIEN IL-KAVALLIERI Matul iż-żmenijiet, il- Mexxejja ta' Malta, ftit jew wisq, ħasbu biex itaffu dan innuqqas: Nafu, per eżem- pju, li, meta bdiet tinhena il-Belt Valletta, il-Kavallie- ri ordnaw li f'kull dar li tinbena kellu jitħaffer bir ħalli jilqa' l-ilma tax-xita, biex iservi għall-konsum tal-familja li: tgħammar fiha. Nafu wkojl li, £l-1621. il- Grammastru Alof de Wiġ- nacourt bi spiża kbira :ta' 70,000: skud (£1M5,833), li għal dak iż-żmien kienet somma Faktar kbira, għad- da l-akkwedott magħruf b'ismu, biex: mill-inħawi tal-Imdina jwassal l-ilma sal-Belt Valletta. Għal dik ibiċċa xogħol il-Gram- mastru ħareġ kważi nofs is-somma minn butu. Mhux ta' b'xejn mela jġib ismu. Dan l-akkwedott illum iser: Vi biex iwassal l-ilma għat- tisqija u sar oġġett ta' nte- ress storiku u turistiku. Im- ma fuq hekk ġa tħadditna f'artikolu ieħor. Ħlum in- kellimkom dwar il-provvis- ti ta' ilma li saru fi żmien lingiiżi, biex tittaffa xi ftit din il-waħda mill-kriżi- jiet kbar ta' Gżiritna, kri- Żi li għadha tinħass sal- lum. Għadha tinħass sallum għaliex barra milli għat-tis- qija ta' l-għelieqi, tinħass il-ħtieġa akbar tal-ilma min- ħabba l-użu iżjed frekwenti tiegħu għal-indafa tan-nies u tad-djar tagħna, li, nieħdu gost ngħidu, illum kibret ħafna, u minħabba l-konsum kbir li jsir fil-fabbriki u fil- lukandi. U wieħed għandu jifhim:- ha li, filwaqt li m'għandux ikun hawn ħala ta' ilma, m'għandniex anqas inħallu neqsin mill-ilma lill-fab- briki u l-lukandi tagħna. Għaliex bil-fabbriki tikber l-industrija Maltija u bil- kumditajiet fillukandi niġ- bdu litturisti. Ma tridx, biex tfaddal ċenteżmu, tit- lef għaxra. Kif kienu ġa ħassewha l- Kavallieri, hekk ukoll ħas- sewha l-Ingliżi din il-kriżi ta' l-ilma f'pajjiżna. Gie li f'xi snin ix-xita ma laħqetx l- 10 pulzieri (illum ngħidu 250 millimetri). F11843, Mr. Scamp, id- Direttur Deputat tax-Xogħ- lijiet tal-Ammiraljat, għa- mel rapport dwar in-nuqqas ta' ilma fil-Gżira, iżda ma ttieħdu l-ebda passi. Għad- dew issnin, u l-ilma baqa' nieqes. Kien : fl-1867, li: l- Gvernatur il-ġdid. Sir Pat- rick Grant li sab ma' wiċċu din il-problema, speċjal- ment meta, wara l-epidemja tal-kolera, innies bdiet tfit- .tex aktar l-indafa. Fil-bidu ta' Mr. Bateman, Inġinier dik is-sena, tal: jilma, intbagħat minn, Lon- dra b'istruzzjonijiet — mid- Duka ta' Buckingham biex jistudja l-kwestjoni —-ta' l- ilma u biex jissuġġerixxi xi mezzi ħalli jikbru l-prov- visti. F'April, Mr. Charles Andrews għamel xi Suġ- ġerimenti għal dan il-għan u l-kumpannija Ngliża Messrs Fawcett and Co. wkoll avviċinat lill-Gvern fuq hekk. Mr. Baleman. ippreżenta rTapport fil-11 ta' Mejju u f'h issuġġerixxa li jitħaffru bjar 'shafts' li jinżlu sal- livell talbaħar, għaliex hu kien tal-fehma li wieħed jista' jiġbed iżjed ilma mill-b'at fond milli miċ- ċistern: 'reservoirs' fil- wiċċ, għax il-blata malti'a, sostna hu hi poruża, u għalhekk l-ilma maħżun fiha kien jista' jintilef maż-żmien. Hu ssuġġerixxa għalhekk l jitħaffer bir kbir fin-naħa tal-majjistral ta' Hal-Qormi mil u nofs 'il bogħod. mill- baħar u mil u nofs 'il: bo- għod mill-akkwedott ta' Wignacourt f'H'Attard, u 'Pumping station' biex jiġ- bed l-ilma. Kollox kellu jqum (€14,000 għall-ese- kuzzjoni tax-xogħol u £1,200 fis-sena biex il-pro- ġett jitħaddem. Bdiet ukoll tfittxija għall- ilma fl-art: għolja lil 'l hemm mill-Imdina u fl-art baxxa fil-Punent tal-Marsa. Taġabu ''Vcondensers' jew desalinaturi mill-Ingilterra biex jiddistilaw u. jippuri: fikaw l-ilma tal-baħar. It- tankijiet qodma ta' żmien il-Kavallieri ssewwew u tnaddfu. F'sentejn tħaffru 110: ''shafts'. fondi 110 pied fil-Punent tal-Imdina l ġew ikkumnikati ma' Ċtunnels'. B'dan il-mod intrebħu mal-250,000: gallun ilma kuljum iżjed. milli kien hemm qabel. Mix-'shafts' tal-Marsa bdew jinġibdu kuljum 432,480: gallun ta' ilma ftit mielaħ, iżda taj- jeb għax-xorb. IL-GGERNATUR SIMMONS Il-Gvernatur Sir Lintorn Simmons reġa' ffronta l-problema ta' l-il- ma, flimkien ma' dik tad- drenaġġ u ta' l-istat iġjeni- ku tal-Gżira. Huwa laqqgħa kumitat tal-Kunsill biex jieħu ħsieb tal-provista ta' lilma. Fl- 14 ta' Jannar 1885, dawn irċevew skema fuq hekk ippreżentata minn Sir Os- Fiha dak l-Inġinier idrawlikq ssuż- ġerixxa t-tiswir ta' għadaj- jar artifiċjali ħdejn lIm- tanfa — għall-konservazzjoni ta' l-Ima taxxita li kien igħaddi fihom Minn Wied irKlin. Il-proġett ġie ap- provat. Il-livell tal-art im- semmija ġie aġġustat b'mod li eluf ta' galluni ta' ilma tax-xita jinġabru fihom flok l; jinħlew fil-baħar. Dawn huma l-magħrufin minna 'Chadwick Lakes'. L-istess Gvernatur, fit12 ta' Lulju 1886, ħareġ Ordi- nanza: dwar il-provvista u; l- użu ta' lilma. Fiha wera s-setgħa tiegħu dwar ,ż- żmien, il-mod, il-qjies u l- prezz kif jiġi: mqassam u kkumnikat l-ilma. Wera wkoll: is-setgħat mogħtijin lid-Dipartiment ta'-Ilma biex jieħu ħsieb li ma isirx ħela ta' ilma, u, flistesġ, ħin id-dmir li jir- rapportalu. l-abbużi. : Ordna wkollii jingħata b'xejn ll kull kap. tad-dar tantilma kemm jinħtieġ għall-użijiet — domestiċi (b'kalkolu ta'- 3: galluni kuljum kull ras), u bi prezz ta' 34 (1c3) għal kull 1,006 gallun iżjed. Lukandi, ka- żin, imtieħen, fran u fabbriki kellhom iħallsu rati miftehma H ma kienux jiskorru t-tmintax irbigħi (12c3) kull 1,000. gallun. Kull sid seta' jħaffer bir, jew jagħmel gandotti takilma, jew itejieb b'xi mod il-provvista tiegħu. L-Ordinanza fl-aħħartett heddedt ukoll pieni kont- ra dawk li bi. traskuraġni ma jirrappurtawx il-ħsarat u Tħtieġa ta' tiswijiet fis- sistema idrawlika u għal- hekk jinħela l-ilma, kontra dawk li jħammġu jew iniġ- ġsu l-ilma, jew jaħslu l- hhejjem b'erba' saqajn fl ilma tax-xorb u kontra dawk l illegalment jieħdu l-ilma mill-għejjun. illum, kif ġa għandna l-istess. problema ta' Filma. Din is-sena għad għandna biss. Għadna Għalhekk ġa bdejna nisim- għu: 'Tbżgħu ' għall-ilma'.