L-GHOĠOL TAD-DEHEB Int u sejjer lejn Ta' Pinu, Bejn il-Għarb u Ta' Għammar, — Meta tkun ħallejt ir-Rabat, U għaddejt sa l-aħħar djar — Max-xellug egħlieqi tħaddar, Jew maħduma u lesti għaż-żrigħ; Mal-lemin għoljiet miġmugħa Taż-Żebbuġ għal fuq ir-riħ — Ħarstek taqa' żgur fuq għolja Donnha ħobża mfella b'mus, L-ewwel fost l-għoljiet li taqbad: Din hi l-għolja Ta' Gelmus. L-aktar meta x-xemx tolqotha Bid-dawl tagħha, l-għolja ddub Qisha f'deh'b, timtela mrieżaq: Issir dehra thenni l-qlub. Mhux ta' b'xejn illi minn dejjem In-nies ħasbet li f'Gelmus Hemm moħbija qalb it-tafal Xi minjiera, deh'b bir-rfus. Imma ħlief bidwi Żebbuġi Deh'b hawn ħadd ma kixef qatt; U kif dak li nstab intilef Sal-lum għadu ma jaf ħadd, Dan il-bidwi kien qed jaħdem Għodwa waħda fuq Gelmus F'roqgħa. t'għalqa, ful miżrugħa, Waħdu jnaqqi l-budebbus, Forsi kien ukoll dal-bidwi Jaħseb fuq id-deh'b f'Gelmus7 Xejn tistagħġeb għax fuq l-għolja Taqbdek ir-regħba tal-flus, Hu x'inhu, l-imgħażqa tiegħu Laqtet l-iebes, u mhux blat, Sama' ħiereġ ħoss barrani: tDa' x'ikunf' għajjat skantat. Dlonk b'idejh farfar it-trab; Niżel għarkobbtejh mistagħġeb; Ħass metall kiesaħ taħt idu: Naddaf sew u ra x'kien sab. Għax fix-xemx minnu bdiet ħierġa Dija li għammxitlu għajnejh: Sab id-deh'bl Qabditu r-rogħda Jaħseb f'daqshekk ġid f'idejhl Qam malajr; ħares madwaru: 'L hemm igħarrex ma ra 'l ħadd; It-trab ġabar u xi wenaq, Battam l-art u l-ħofra sadd. Baqa' jħawtel f'ħaġa u oħra Biex fil-għajn wisq ma jagħtix; Fl-aħħar libes is-sidrija, U min'hemm telaq bla tferfix. iHassu mbikkem, u bħal xrar Minn għajnejh donnu ħass ħiereġ; Martu, x'ħin wasal id-dar, Għajnha għokritha. Meta, wara, F'nofs ta' lejl iħalli l-kenn Tad-dar ratu u joħroġ, ħasbet Li kien tah xi ferħ ta' ġenn, 'Fejn int sejjeri'' dlonk staqsietu. 'L-għalqa', qallha u ħa l-baqqun. 'L-għalqa x'sejjer tagħmelf' għajtet. 'Issa nara Vint miġnunf' Imma hu ħalqha saddilha Minnufih, u l-għalqa mar; Reġa' l-moħba tiegħu kixef, U ta daqqa t'għajn madwar. Kien id-dawl ta' qamar, kollox Qisu jgħum fis-sħarijiet: Siġar tal-ħarrub u bajtar U xi rziezet fuq l-għoljiet. R'hom bħal donnhom jiċċaqalqu, U 'l hemm jersqu fejn idejh Kienu mgħargħra f'nar bellusi, Li kien qed jgħammixlu għajnejh. F'daqqa waħda stħajlu jilmaħ Mill-quċċata ta' Merżuq Tielgħa d-dħaħen, u xamm riħa Qisha ta' kubrit maħruq Imma wisq ma damx jitħasseb, U tal-moħba biss ta każ; Beda jħaffer b'ħeffa u kixef Żewġt iqrun tad-deh'b u ras. Neħħa t-trab: żewġ għajnejn — tlietal Lemaħ jibbru lejh: Hajjini Bħal inqata'; imma ssokta, Għax ma riedx li jieħdu l-ħin, Fl-aħħar qalgħu: kien bħal għoġol, Imma kellu tliet għajnejn: Deh'b mastizz u tqil għall-aħħar, Mhux lakemm tqandlu bl-idejn. Kien xi alla falz tal-qedem, Ħaseb f'qalbu, meta d-dan Ġarru u ħbieh ġo rokna, qabel L-ewwel dawl ħabbar in-nhar. Bilkemm seta' jissapporti Għajnejn l-għoġol ħomor demm; Kien iħoss tferfir ma' ġismu, Meta jħares lejh bil-hemm. Baża' r-raġel, tilef sabru, Il-jum kollu jaħseb fih; Ilsien martu jaqta' dejjem: Ma setax isib mistrieħ. Għaldaqshekk l-imsejken bidwi L-għoġol li sab fuq Gelmus ' Fittex biegħu 'l wieħed Għawdxi Li kien jaf, u għal ftit flus, Imma wkoll x'ħin ħeles minnu, Iż-Żebbuġi ma sabx kwiet, Għax l-istorja f'Malta u Għawdex Fis minn fomm għal fomm għaddiet, Irid jaf kulħaddd fuq l-għoġol, lili hu sab fuq Gelmus: Sal-Grammastru Manoel tqanqal, U biex jiksbu rama jsus. Imma, b'għaġeb kbir, il-għoġol Għab bħal kwiekeb fiż-żerniq: Hadd ma seta' b'xejn isibu, Kif il-Prinċep Manoel xtieq. Iż-Żebbuġi jgħid li biegħu; Ix-xerrej jgħid ma jaf b'xejn: Xejn ma swew ħabs u torturi, U kulħadd jistaqsi, Fejn7 Sliema dak li sab il-għoġol Qatt ma seta' jsib imkien; Dak li xtrah — jekk xtrah — iġġennen, U fi sptar miet f'qasir żmien. Hekk it-tnejn li kellhom x'jaqsmu Ma' dan l-għoġol ta' Gelmus Tul il-bqija ta' ħajjithom Tiġrib kellhom, u bir-rfus. F'Gelmus deheb għad baqa' s'issa, Għax l-aktar f'inżul ix-xemx L-għolja tħeġġeġ b'nar safrani — Dehra isbaħ minnha m'hemmx. Iżda ma nħallux li f'qalbna Jinżel, ħija, l-għatx tal-flus; Għax is-sliem hu bil-wisq aqwa Mid-deheb kollu ta' Gelmus. Għall-bidu ta' Diċembru 1975, miet il-kittieb u traduttur magħ- ruf Frans X. Mangion, Hu kien għadda ħajtu fil- l-qasam tal-kitba u l-edukazzjoni ta' ulied il-poplu, l-ewwel bħala surmast fl-iskejjel tal-Gvern, u wara bħala spettur fid-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni. Hu għallem ukoll fil-Kulleġġ tat-Taħriġ ta' l-Għalliema, kif ukoll għen fl-iskola li s-Sinjura tiegħu għandha f'Tas-Sliema. Kiteb ħafna novelli, artikli u poeżiji, u ħa sehem f'taħdidiet kemm fuq ir Rediffusion, kif ukoll fuq Xandir Malta. L-ikbar xogħol tiegħu fl-istampa kien it-traduzzjoni tal-Paradise Lost ta' J. Milton taħt l-isem Il-Ġenna Mitlufa. ta' DR. Il-vjaġġ lejn Soroti kien interessanti u varjat, Xi ħadd minna waħħal bandiera Maltija mal-'bus' tagħna. Bdejna biex waqafna f'lukanda għall-kafe'. Hemmhekk rajt sinjura Ingliża, twila u ele- ganti, liebsa l-aħmar, b'tarbija marbuta ma' daharha, kif jużaw l-Afrikani, Kienet varjetà ħelwa għaliex, flok dawk l-għajnejn suwed tat-trabi ta' l-Uganda, rajna par għajnejn ċelesti ċari b'ras kollha nokkli sofor. U qbadna il-kampanja. Il-kampanja ta' l-Uganda, għad li ħadra u sabiħa, donnha vojta u selvaġġa. Rari li kont tara nies, Kultant tiltaqa' ma' xi gozz kapanni u siġar tal-banana. Fl-irħula kbar jew fil-bliet żgħar tara n-nisa jsajru u jaħdmu u l-irġiel ħafna. drabi bil- qiegħda jħarsu, lesti għall-battalja bejn tribt u oħra, li minn mindu l-Ingliżi daħlu l-Uganda ma għadhomx isiru ħlief f'xi ġlieda wisq rari. Id-drawwiet antiki jdumu ma jmutu, Imma wkoll tletin sena ilu bosta rġiel kienu bdew jiċċaqalqu u jmiddu jdejhom għax-xogħol, Tagħrifa: Din hi silta qasira mill-ewwel kapitlu tat-tielet ktieb Rajt Malta Tinbidel, 1975. Hi ħaġa sabiħa li Dr. Ganado qiegħed jikteb id-djarju tiegħu, li hu d-djarju ta' Malta u niesha fiċ-ċokon. Tkun ħaġa wisq f'lokha li Maltin oħra jitħajru u jiktbu d-djarju tagħhom għall-ġid ta' min jiġi warajna.