biex ir-riħ itajjar il-qoxra u l-ħliefa u joħodhom miegħu. Trid tferra' aktar minn darba — sakemm it-tewn jindaf. il-kelma 'ilebleb' jien insibha interessanti mmens. Missirijietna kienu jużawha aktar minna, kif tixhed il-kitba l-qadima. il-kwiekeb ilebilbu fis-sema billejl, in-nar ilebleb meta jħeġġeġ bil-qawwi, il- bnadar ilebilbu fir-riħ. llum għadna nużaw il-kelma meta xi ħadd ikun, ngħidu aħna, imlebieb għal sigarett, u meta jirnexxielu jaqta' s-sigaretti xorta jibqa' bil-leblieba tagħhom, — għax il-ħuġġieġa tax-xewqa xorta tibqa' tiebleb fih. Min jaħdem in-nar isemmi 'l-istilla tat-tleblib' — għax id- dawl tagħha jaqa' 'l isfel f'ħafna biċċiet ilebilbu fl-ajru. Xi ġmiel ta' kliem. ifakkarni f'kelma oħra li kien jgħid missieri Toni Pace mill-Qrendi. Darba minnhom qalli: 'Kont TIEWI għal ikla bebbux' — jiġifieri kelli xewqa kbira, kienet se taqagħli żaqqi għal ikla bebbux. Id- dizzjunarji jagħtu l-kelma TIWI, u jfissruha bħala 'konkupixxenza'l Dnub li kliem bħal dan jintilef mar- riħ. Imma nkomplu fuq it-tewm. Għall- ħabta ta' Novembru, it-tewm li tkun ħżint ikun wasallu iż-żmien li jiċċaqlaq għax, skont in-natura, dak ikun iż-żmien li fih is-snien ikunu fil- ħamrija, lesti biex jinbtu, u mhux ġo xi kaxxa fil-kċina tiegħek, Allura is- snien jibdew jarmu n-NEBBIETA, daqs li kieku kienu fil-ħamrija, Meta jaraw it-tewm kollu jarmi n-nebbieta fil-kaxxa fejn ikun maħżun, il-bdiewa jgħidu li t-tewm XEGĦEL, għax peress li n-nebbieta għall-ewwel tkun bajda, tkun tidher qisha ħafna xemgħat żgħar. Imma mbagħad in- nebbieta tiħdar. Peress li s-snien tat-tewm ma jkunux jistgħu jerdgħu is-sustanzi mill-ħamrija, l-enerġija kollha li għandhom bżonn biex inebbtu joħduha kollha minn fuq ommhom, u allura s-sinna tiżvojta minn ġewwa u ma tkun tiswa għal xejn. Jekk tagħraf taħżen it-tewm sew, jista' jservik anke sa Jannar jew Frar, meta mbagħad tibda ssib tixtri xi tewma ħadra biex titfagħha fil-borma. Il-Purċellat SDjok bijh kint naħdim;' qalli Żaren Zammit mill-Qrendi li jgħodd mat-80 sena u ii għomru u żmienu jistad għall-ħut. ''Darba weħilne bil-lenze Filfie u kellna nitilqiw killix għax sor il-ħejn. U l- għade għedt lil-Wiwi (Karmnu Magro minn tal-Mumja mill- Qrendi wkoll) 'ejje mmorrow ħa nippruvaw neqilewh, għandi l- purċellot ukili mwaħħal miegħew.' fIl-Wiwi qelli li kien imċaqlaq wusq. U morna u bdejt niġbid u niġbid u fl- aħħar inqala'. U għidtlu: qed tura għallinqes salvajna l-purċellot. Mele bdejt niġbid u x'ħejn talajneh fil-wiċċ insejb ċerne ta' żewġ piedej imwaħħle u l-purċellot fuq rushħa.' U beda jidħak Żaren meta ftakar f'dik il-ġrajja, għax tassew kienet ġietu tajba. Il-Purċellat Żaren qalli li l-purċellat kien jagħmlu hu minn xi biċċa ċangatura tal- franka, ħoxna xi erba' pulzieri. L- ewwel jiżmarralha l-kantunieri ta' barra b'xi mterqa, mbagħad jibda jħaffer f'nofsha bix-xewka tal- baqqun sa ma jtaqqabha u jkompli jwessa' t-toqba għal xi tliet pulzieri jew erbgħa. Imbagħad wara jkompli bl-iskalpell u l-mazza jnaqqax biex jġibha għat-tond minn ġewwa u minn barra sakemm tiġi btall- għamla ta' kagħka. U fl-aħħar jirfinaha b'xi xafra jew bis- sandpaper. il-purċellat kienet biċċa għodda mportanti għas-sajjieda u kienu jużawh biex bih jippruvaw jaqilgħu xi lenza jew konz tal-qiegħ meta jeħlilhom taħt xi skoll. Il-lenza setgħet teħel jew minħabba l- kurrent, jew għax tinzerta taqbad xi sunnara mal-blat, jew inkella għax tiġri biha l-ħuta taħt xi blata. Żaren qalli li 'bex ma titiffiwx il-purċellot tirbtow b'lenze barranija. Allura ntej mite teħil taqta' l-lenze, iddaħħalhe minn ġal-purċellot, tarġa taqqgħed it- trowf u mbagħad tniżżlu, l-aħjor kuntra l-kurrent. Umbagħad mite jidhirlik li wasal deqs erbat iqjem 'l fowq mill-qegħ titiqiw. Dok bil-pejż tiegħew jaqla l-lenze 'l barra, jekk jirnexxilik. Bex taħdim sew, bilfurs trejd iżżumm il-lenze l-imwaħħle stiruta bex il-purċellot mite titlqu u jasal, jagħmil magħha. Jekk tkiwn mitruħe tkun qed taħdim għalxejn. Żaren qalli li mhux dejjem jirnexxi u li jista' jkun li titlef il-lenza u l- purċellat, imma hu qatt ma tilfu. Ġieli l-purċellat meta jasal mal-blat jieħu daqqa u jinqasam fi tnejn. Imma l-biċċa l-kbira anke meta s- sajjied jitlifu kien jibqa' sħiħ imwaħħal taħt xi blata. Il- bugħaddasa kultant għadhom isibu xi wieħed sal-lum għalkemm iktar ma jgħaddi ż-żmien iktar qed isiru rari. Meta bdejt ngħodos jien xi għoxrin sena ilu kont sibt wieħed minnhom u ħadtu d-dar biex nurih iil missieri peress li kien dilettant tal-baħar. Hu mill-ewwel qalli li dak jgħidulu purċellat u li kien jintuża mis- sajjieda. Mela darba, peress li jien dilettant tal-antikitajiet, kont għaddej minn ħdejn ħanut Birkirkara u dħalt nara x'għandu. B'għaġeb tiegħi nara wieħed minn dawk il-ġebel għall-bejgħ. Maġembu kien hemm ktieb miftuħ u f'dik il-paġna kien hemm tpinġija antika ta' mirkeb b'raġel mixħut minn tulu fuq il-poppa qed iniżżel purċellat fil-baħar bil- galbu kollu. Il-kitba taħt l-istampa kienet tgħid li din kienet forma ta' ankra li kienu jużaw fl-antik nett. Meta mort lura d-dar għidt lil missieri x'kont rajt u qrajt u bdejt immerih li hu kien żbaljat. Missieri, għalkemm ma kienx jaf jaqra u jikteb imma esperjenza kellu biex ibiegħ, reġa' nsista li dak kien apparat biex jaqilgħu l-ienez bih. kont għadni nemmen li kulma jkun miktub fil-kotba huwa verita' sagrosanta u bqajt inmerih li min kiteb dak il-ktieb kien studja l- affarijiet. Kien meta iktar 'l quddiem smajtha mis-sajjieda stess li ntbaħt li missieri kellu raġun u li tal-ktieb kienet baħnanatha kbiral Id-daqs u l-piż tal-purċellat ivarja ħafna minn wieħed żgħir ta' 15-il ċentimetru dijametru fuq barra u jiżen inqas minn kilo sa wieħed mill-kbar daqs 50 centimetru u ta' xi 15-il kilo piż jew iktar. Id-dijametru ta' ġewwa jikber ukoll skont id-daqs, minn 6 centimetri sa tnax-il ċentimetru bejn wieħed u ieħor. Joev Damato mill- Qrendi, it-tifel ta' Pawlu ta' Żuta li kien sajjied prim u bejjiegħ tal-ħut, qalli lil missieru kien iżomm wieħed miegħu mill-kbar, daqs rota ta' mutur żgħir biex jużah ħalli jaqla' l- għażel (il-parit) li sata' jeħillu. Qalli wkoll li missieru kien juża oġġett tal- landa bil-ġwienaħ li hu kien isejjaħlu 'l-ajruplan' biex bih igerrex il-ħut, ngħidu aħna xi ġliba kaħli, għal ġox- xibka. Imma fuq il-purċellat jiftakar sewwa li missieru kien jużah għall- għażel. Meta jeħillu l-għażel ma xi skoll missieru kien iniżżel il-purċellat mat-tarf tiegħu u l-għażel (ix-xibka tal-parit) jibda tiela mit-toqba tan- nofs u jingħasar u s-sajjied dejjem jerħilu l-purċellat biex bil-piż tiegħu jaqta' x-xibka minn fejn tkun imwahhla. Peress li s-sajjieda għalkemm kienu jibżgħu għalih kienu jafu li tista' titilfu għax ma ttellgħux, kienu jaħdmuh mill-ġebel tal-franka fil-biċċa l-kbira għalkemm Żaren l-Ispreneċ (jew il-Merlin kif kienu jgħajtu wkoll lil missieru Lippu) qalli ji seta' jkun hemm xi wieħed tal-qawwi biex ikun iktar sod u itqal. Skont il-Profs. 'purċellat' tfisser ġebla għamla ta' ċirku li tintuża mis-sajjieda biex jaqilgħu xi lenza, konz jew xibka li tkun weħlitilhom mal-qiegħ. Aquilina jqabbilha mal- (Dizzjunarju AKTAR GRIEBEĠ Qed inżid xi tagħrif fuq xi griebeġ oħra biex inkompli mal-kitba li ktibt fil-ħarġiet tal-Imnara Numru 32 u 33. IL-GORBOĠ TAL-MELLIEĦA Dal-gorboġ hu tat-tip 'imdaħħal ġol- ħajt' u qiegħed fil-bidu tan-niżla tal- Għadira. id-daħla tiegħu tħares lejn it-Tramuntana, u hi wiesgħa 24 pulzier u għolja 36 pulzier. Id-daħla qiegħda dritt mal-ħajt tax-xellug. Fuq ġewwa l-gorboġ għandu tul (minn ġenb sa ġenb) ta' tmien piedi u 10 pulzieri, u l-wisgħa wara l- ħxuna tal-faċċat hi 36 pulzier. It- tisqifa tiegħu hi magħmula minn ħames xorok ħoxnin (magħmula mill-qiegħan2) Dan il-gorboġ ġol-ħajt jinsab ftit 'l isfel mill-bidu tan-niżla lejn l- Għadira, 'l isfel mir-roundabout tal- Mellieħa. Hemm qisu trejqa bla asphalt fuq ix-xellug u l-gorboġ qiegħed ġo għalqa żgħira mal-ħajt ta' wara. Huwa nteressanti għax il- ħitan tiegħu minn ġewwa telgħin dritt u jingħalqu kemm kemm qabel is-saqaf. — It-tisqifa hi magħmula minn xorok ħoxnin jew kapitelli, Kif jintuża l-purċellat mhux bħal giren oħrat as-soltu — bil- qxur. Fuqu, fuq in-naħa ta' wara, hemm għalqa oħra, għax il-blat huwa mtarraġ ħafna u l-ħajt faċċata tad-daħla għandu xi żewġ piedi mqatta' fil-blat. Ma fihx tawwala, u jista' jesa' mas-sitt jew tmien persuni bil-qiegħda, jew wieħed mimdud komdu minn tulu. Tajjeb ukoll biex wieħed jerfa' xi ħaġa fih. L-art hija torba u blat. Jien lili dan laqatni, u fakkarni fil- gorboġ/gima li hemm lejn Selmun, il-Mellieħa wkoll — fejn il-kultura dominanti hija tal-giren. Naħseb li Fr. Fsadni kieku kien jgħoddu bħala girna fil-ħajt. Jista' jkun li kien ikollu raġun. Li nixtieq jien hu li niġbed l- attenzjoni li hemm xebħ kbir ħafna bejn dan il-gorboġ u griebeġ oħra tat-tip tan-naħa t'isfel ta' Malta. Li rrid ngħid hu li jidher li fejn il-bidwi kien isib il-materjal, kien jippreferi jagħmel tisqifa ċatta — min jaf, forsi għax eħfef7 Jidhirli li rari ħafna li ssib griebeġ ta' din l-għamla f'dawn l-inħaw ital-Mellieħa. (ara d-disinn f'paġna 142) —