Soċjetà Filarmonika Santa Marija Mosta Annwal 2005 Il-Knisja ta' Santa Marija fl-inħawi ta' Ħal Tmin Kan. L-Għarbi Temim Assant IM Kuntrarju għal dak li ġieli ntqal, l-isem 'Ħal Tmin' mhux ġej mill-fatt li dan ir-raħal ċkejken kien jinsab fi tmiem jew tarf il-parroċċa taż-Żejtun, iżda minn 'Temim Assant', l-isem Għarbi ta' wieħed li kien joqgħod f'dawn l-inħawi fi żminijiet Medjevali Tardivi.' Fid-dokumenti tas- seklu XV u XVI jissejjaħ 'raħal timin' (1498), 'raħal timil' (1534), 'raħal Chimin' (1538), 'racal timin' (1538) u 'ta ħal timin' (1593). Fil-wawt li 'Temin' hu isem personali Għarbi komuni ħafna, minn 'Assant' għadu jeżisti f'Malta il-kunjom 'Sant'2 Mela l-isem 'Ħal Tmin' jaf il-bidu tiegħu lill-qasam bil-bini fuqu ta' bniedem b'isem Għarbi. Diversi ismijiet f'Ħal Tmin MM iżda barra Ħal Tmin, fl-imgħoddi dawn l- inħawi, jew partijiet minnhom, kienu jissejħu b'diversi ismijiet. Hekk. biexi insemmi ftit: Andar il-Barrani, jiġifieri l-qiegħa għad-dris fuq in- naħa ta' barra; Andar il-Ġewwieni, jew il-qiegħa fuq in-naħa ta' ġewwa; id-Dukkiena ta' Ingraw, l-għalqa ta' Angarao bil-bank tal-ġebel; id-Dkieken, għelieqi bil-bankijiet tal-ġebel (dkieken — plural ta' dukkiena); ta' Girajda, għelieqi taċ-ċkejkna Ġeralda; il-Għadir, l-għadira bl-ilma qiegħed, Ħal Għadir, il-qasam ħdejn l-ilma jew għadira; tas-Sebħa, ta' l-għadira; misraħ Stajnu (illum Misraħ Strejnu), il-misraħ ta' Tristaino, isem eroj taż-Żminijiet Medjevali, imfejjaq minn Isolda, bint is-sultan ta' l-Irlanda (Tristaino kien isem komuni fis-seklu XV); ħirib ta' Raħal Tmin, il-fdalijiet (rovini) ta' Ħal Tmin; Għar Mejmun, l-għar ta' Mejmun (isem Għarbi komuni fil-punent tal-Mediterran); tal-Għażi, isem Musulman ta' bniedem militari; ta' Selim; l- għalqa ta' Selim, isem ieħor Għarbi komuni ħafna, xi ħadd qalbu tajba lijħobb ħafna s-sliem u l-paċi. Barra dawn hemm diversi ismijiet oħra li bihom l-għelieqi ta' dawn l-inħawi kienu magħrufa. Kollha juru l-bżulijia tal-bdiewa Maltin li kienu jeqilgħu l-għixien tagħhom mix- xogħol fl-għelieqi. Irġiel minn Ħal Tmin fis-seklu XV IM Barra minn hekk għandna l-lista ta' l-irġiel li kienu jservu fid-dejma fis-sena 1419 u wara. Dawn l-ismijiet ta' Casali Temin Assant huma miġbura għalihom, separati minn dawk ta' Casali Pascualinu u Casali Johanni u Busubudi, il-partijiet l-oħra taż-Żejtun. Naraw li barra ismijiet jew kunjomijiet Insara, f'Ħal Tmin kienu joqogħdu rġiel b'kunjomijiet Għarab: Jakinu de la Barba, Giliu Staferagi, Andrea Staferagi, Pinu Caruana, Antoni Muhumudi, Antoni de Burdinu, Thumei Azupardu, Johanni Caruana, Jakobu Spitali u Micheli Muhumudi. Żgur li Caurana u Muhumudi huma kunjomijiet imnissla minn ismijiet jew laqmijeit Għarab, u l- preżenza tagħhom, imħalltin ma' ismijiet Insara, fejn jispikkaw l-ismijiet ta' l-Appostli f'Ħal Tmin fis-seklu XV, tindika li dak iż-żmien, għalkemm il-Maltin reġgħu saru Nsara wara l- miġja f'Malta tan-Normanni fis-seklu XII, madankollu xi fdalijiet ta' żmien l-Għarab kien għad baqa' f'dawn l-inħawi. Id-difiża ta' Ħal Tmin , MM Iżda aktar ma għadda ż-żmien, aktar Ħal Tmin kien qiegħed jiġi espost għall-attakki tal- furbani Misilmin, li kienu jinżlu faċilment fid-daħliet ta' San Tumas u Wied il- -Għajn, u minn hemm malajr jitilgħu lejn Ħal Tmin fejn, wara li jagħmlu ħerba, kienu jieħdu fil-jasar kull raġel Malti li kienu jaqbdu. Għalhekk in-nies ta' Ħal Tmin bdew jibnu torrijiet biex jiddefendu rwieħom jew għall-inqas biex ikollhom fejn jistkennu sakemm tiġihom l-għajnuna miż-Żejtun u minn bnadi oħra. Hekk naraw lil Klement Tabone, minn Casali Paqualino (Bisqallin) bena fl-1603 it-Torri ta' Ingraw fil-qalba ta' Ħal Tmin. It-Torri tal-Mozz inbena fis-sena 1628, kif jider minn kitba minquxa fuq il-bieb tiegħu. Fl-1657, il-Familja Mamo bniet it-torri li jġib l- istess isem fit-triq li mid-Daħla ta' San Tumas tieħu għal Ħal Tmin. Fuq ix-xaqliba li tħares lejn Wied il-Għajn, viċin il-knisja ta' Sant'Antnin, kien hemm torri ieħor li ġġarraf bil-bombi fit- Tieni Gwerra Dinjija. Il-preżenza ta' dawn it-torrijiet, barra ta' oħrajn li ma semmejniex, għal Soċjetà Filarmonika Santa Marija Mosta Annwal 2005 dab'oħra turi kemm iż-Żwieten kellhom għal qalbhom dawn l-inħawi tant li kienu jaraw kif jagħmlu biex jiddefenduhom kontra l-għadu. Ħ Iżda l-abitanti ta' Ħal Tmin mhux irziezet, għelieqi u torrijiet biss kellhom. Kull kommunità mdaqqsa kien ikollha knisja ċkejkna jew kappella fejn in-nies kienu jaqdu d-dmirijiet tagħhom reliġjużi mill-aħjar li jistgħu. Fis-sekli XVI u XVII kienet teżisti f'Biqallin, ir-Raħal t'Isfel tal- lum, il-familja għanja u rinomata Tabone. Diġà semmejna t-torri mibni minn Klement Tabone fil-bidu tas-seklu XVII. Dan it-torri li sfortunatament ġie mġarraf biex bil-ġebel tiegħu jibnu xi kmamar fl-għelieqi, kellu kitba fuqu li tgħid 'Clementis clementia non par dicto gigantum — Tabong stirpis glorise honrve domus'' Dan Klement Tabone, li baqa' jissemma' għall-qlubija li wera meta l-Misilmin attakkaw liż-Żejtun fl-1614 u mbagħad bena l-knisja ta' San Klement bħala ringrazzjament lil dan il-qaddis talli ħelsu mill-mewt f'idejn l-għadu, kien membru prominenti tal-Familja Tabone. U Tabone ukoll kien kunjom ix-xbejba Pawlina li fl-1602 iżżewġet fiż-Żejtun lin-nobbli Gaspare Testaferrata mill-Birgu, in-nannu min-naħa ta' ommu ta' Dun Ugolin Bonnici, il-kappillan li bena l-knisja parrokkjali preżenti taż-Żejtun. Il-knisja mibnija minn Leonardo Tabone B Membru ieħor wisq importanti tal-Familja Tabone u marbut mill-viċin ma' Ħal Tmin kien Leonardo Tabone, li fl-1597 bena f'Ħal Tmin il-knisja ddedikata lit-Tlugħ fis-Sema tal-Verġni Marija. Is-sena 1597 tidher imnaqqxa fid-dawra tas-salib tal-Kavallieri bi tmien ponot li hemm fil-faċċata ta' l-istess knisja. Żgur li fl-1575 din il-knisja kienet għada mhix mibnija, għaliex Mons Pietru Dusina, il-Viżitatur Appostoliku, ma semmihiex fir-rapport taż-żjara tiegħu. Ukoll, l-art fejn inbniet din il-knisja kienet ta' Leonardu Tabone, li magħha ħallielha biċċa art oħra u tliet quddisiet.Ċ Din hi kappella tipika tal-kampanja Maltija b'forma rettangolari baxxa u PRECAST LTD St. Marv Str, Magħtab, Malta Tel: 21 434682 Mobile: 9949 0882 Fax: 21 437418 gmfprecastOmaltanet,net Soċjetà Filarmonika Santa Marija Mosta Antwal 2005 b'kampnar żgħir quddiem. Għandha l-imwieżeb għall-ilma tax-xita, zuntier żgħir quddiem u fil-faċċata żewġt itwieqi fil-ġnub, magħluqa bil-ħadid, biex minnhom wieħed ikun jista' jitlob lill-Madonna. Il-festa ta' Santa Marija kienet tiġi ċċelebrata bl-Għasar u l-Quddiesa, kif kien isir ukoll nhar Santa Katerina u nhar San Leonardu. Kien hemm ukoll obbligu li ssir quddiesa f'kull festa tal-Madonna — il-Purifikazzjoni, il-Lunzjata, it-Tlugħ fis-Sema, il-Milied, il-Viżitazzjoni, il-Preżentazzjoni, u l-Kunċizzjoni. Mill-Viżta Pastorali ta' l-Isqof Balaguer fl-1659, jirriżulta li ukoll kien tħalla legat għall-tliet quddisiet letti nhar il-festa ta' Santa Marija. Il-legat taż-żwieġ IM Iżda l-aħħar legat importanti li Leonardo Tabone ħalla marbut ma' din il-knisja kien dak tal- 20 ta' Awissu 1625.7 F'dan il-legat hu ħalla diversi artijiet, f'Tal-Ħaida u Latmet Ireż biex id-dħul agħhom, li b'kollox kien ilaħħaq aktar minn 54 skud, somma żgur mhux żgħira fl-1625, jagħmel ajjeb għaż-żwieġ ta' xebba fqira u twajba kull sena, bil- kundizzjoni li f'sena tintgħażel tfajla miż- Żejtun u s-sena ta' wara tfajla mill-Birgu. Fis-snin fart kienet tintgħażel iż-Żejtunija, u fis-snin biż- żewġ kienet tintgħażel oħra mill-Birgu. Irridu niftakru li mart Leonardo kienet mill-Birgu u kien jisimha Katerina. Mela skond it-testment ta' Leonardo, ix-xebba mill-Birgu kellha tiġi magħżula mill-membri tal-Fratellanza tar-Rużarju fil- knisja tal-Lunzjata tal-Patrijiet Dumnikani, u kellha tiżżewweġ fl-artal tal-Madonna tar-Rużarju fl- istess knisja, filwaqt li x-xebba Żejtunija kellha tintgħażel mill-prokuraturi tal-knisja parrokkjali aż-Żejtun u tiżżewweġ nhar il-15 ta' Awissu, festa ta' l-Assunta, fil-knisja ta' Ħal Tmin. Barra minn hekk, Tabone rabat lill-għarusa li għal tnax-il ġurnata qabel iż-żwieġ hi ssum u titlob għal ruħu. Parti ċkejkna mid-dħul tal-legat — 4 skudi u 7 tari — kellhom imorru għall-ispejjeż tal- knisja parrokkjali taż-Żejtun. Peress li matul is-snin id-dħul finanzjarju mill-artijiet mħollija minn Tabone żdied — 'essendo aumentato il rendate' — bil-permess ta' l-awtoritajiet ekklesjastiċi, bdew jiġu bbenefikati żewġ xbejbiet flok waħda kull sena. ' Restawr tal-knisja BI Din il-knisja ta' Ħal Tmin damet is-snin twal tintuża min- nies ta' dan ir-raħal ċkejken. Kienet issir quddiesa kull nhar ta' Ħadd u quddiesa kuljum fix-xahar ta' Ottubru, ix-xahar tal- Madonna tar-Rużarju. Kienu wkoll isiru l-eżerċizzi fi żmien ir-Randan, it-tagħlim tal-Katekiżmu lit-tfal matul is-sena, kif ukoll kultant xi konferenza minn membru tal-MUSEUM. Ġeneralment kien jinżel iqaddes xi saċerdot miż-Żejtun, għalkemm dan l-aħħar mhux l-ewwel darba li l- quddiesa saret minn xi patri Tereżjan mill-kunvent ta' Tas-Silġ. Peress li n-nies naqsu minn Ħal Tmin, u s-saċerdoti m'għadhomx numerużi bħal qabel, ħafna minn dawn l-attivitajiet spiċċaw għal kollox. Minn wara t-Tieni Gwerra Dinjija 'l hawn saru diversi restawri f'din il- knisja. Sfortunatament il-parti ta' wara tagħha kienet offriet xi ħsara fl-istess gwerra u meta ġiet irranġata, flok ma komplew l-istil tal-knisja bis-saqaf tax-xorok fuq il-ħnejjiet, saqqfu l- parti l-ġdida bil-konkrit. Kien il-prokuratur Dun Ġużepp Desira li fis-snin ħamsin kabbar ftit il-knisja fuq in-naħa ta' l-altar, u warajh l-Arċipriet Dun Karm Farrugia rranġa l-għalqa fuq in- naħa ta' wara tal-knisja biex ikunu jistgħu isiru xi laqgħat, speċjalment fil-għaxijiet tas-sajf. 4 Zahra, W., Sorja taż-Żejtun (Malta: 1978), 110. 8 Arkivju Parrokkjali Żejtun, MS 58, f. 116v. 0421 JHUĠOL