M. C.L. DESSOULAVV PH.D.,F.Z.S., lil-ħidma tiegħu għall-Malti kullħadd jafha, kiteb artiklu sabiħ. ħafna fuq it-twavel qodma li nstabu f'Ras Xarmra mill- 19290 'il hawn, L-artiklu deher taħt ir-ras ''The Proto-Phoe- nician Tablets of Ras Shamra'' — Il-kittieb jurina fiex il- kitba ta' dawn it-twavel taqbel mal-Malti :— Ras Xamra, jew afijar Ras ex-Xamra, hu l-isem mogħti lil biċċa art fix-xtajta tas-Sirja tat-tramuntana. B'dan l-isem li ġej mill-Għarbi, insibu dik ix-xitla li f'Malta hi magħrufa bl-isem busbies. Bħalma f'Malta nsibu li Ras il-Għallis ħadet isimha minħabba li hi mgħottija bil-għallis, hekk ukoll dir-ras ta' art ħadet isimha mill-busbies li jikber fuqha. Billi, sa snin ilu, ħadd qatt ma basar bis-siwi arkeoloġiku tagħha, Ras Xamra għad ma — bdietx tidher fil-mappi. Madankollm ma tridx wisq biex issibha f'xi mappa daqsxejn kbira, għax dan il-post jiġi qrib il-grigal ta' Ċipru. F'dan il-post, li jaħbat tlittax-il kilometru lejn it- tramuntana ta' Latakja, il-qadima Laodiċea, instab li kieriet il- Belt ta' Ugarit, belt li tissemma darbtejn fl-iskrizzjonijiet ta- Tell Amarna. Sa ftit ilu kienu jaħisbu li Ugarit kienet wisq iktar lejn nofs in-nhar fin-naħa ta' Tiru. Malajr nifhmu għaliex kien hawn din il-belt: għandha post sabiħ u qrib ħafna ta' Ċipru, mnejn kienet tiġi l-biċċa l-kbira tar-ram, li kien ta' ħtieġa kbira fi Żmien il-Bronż. il-kelma Ingliża copper ġejja mill-kelma Ċipru. Kien hemm xogħol kbir tal-ġarr bejn Ċipru u l-Meso- potamja li mħabba fiha Ras Xamra kibret fiafna billi l-iġfna kienu jinħattu kemm u t-tagħbijiet jinġarru għal fuq il-karwani. Il-kixfiet tal-għaġeb li għamel: il-Gvern Franċiż juruna illi Ras Xamra kien l-imkien fejn kienu jiltaqgħu ħafna ġnus. Donnha ilha mgħammra minn żmien it-tnax-il Dinastija Eġizzjana. Aħna m'għandniex x'naqsmu max-xogħlijiet kbar ta' l-Arti li nstabu hemm, imma mas-sensiela twavel li nkixfu hemm bla fisieb. Xi itit-minn dawn it-twavel, li huma kollha b'kitba musmarija, huma miktuba bl-Akkadi, u s-Someri, ofirajn b'ilsien Semi li bl-għaġla kollha sejħulu Feniċ. Aktarx li dawn it-twavel ilhom minn żmien is-saltna ta'Amenhotep IV, magħruf ukoll bl-isem ta' Akhnaten. Din il-kitba jgħidulha musmarija għaliex hi magħmula minn ifilsa żgħar jew tinqibiet għamla ta' musmar fuq it-tafal niedi li wara kienu jnixxfuh. Dawn is-sinjali fuq it-twavel ''Feniċi,' barra mix-xebh fuq fuq li għandhom imħabbali kienu magħmu- lin mill-ifilsa, m'għandhom x'jaqsmu xejn mal-kitba musmarija magħrufa Sumero-Akkadja. Minn dawn is-sinjali jew ittri f'Ras Xamra tnejn u tletin biss, l-eqdem kitba alfabċtka, It-twavel instabu kollha mill-1929 'l hawn u milli jidher kien hemm maqdes u kulleġġ fejn kienu jitħarrġu l-qassisin żgħażagħ. Ħafna minnhom huma żgħar u ta' għamla mhux bħall-oħra u kollha ftit jew wisq imgħarrqa bil-firuq li qered Ugarit għall- ħabta tat-tmiem tas-seklu tnax Q.K. It-twavel naddfuhom f'Pa- riġi u Verolleaud ittraskriva xi wħud minnhom u ppublikahom fil-qari ''Svria.' B'din it-traskrizzjoni quddiemhom, P. Dhorne O.P. ta' Ġerusalem, Hans Baner ta' Halle u Verolleaud innifsu fi ftit xhur irnexxielhom ifissru l-ittri kollha. Minn dak in-nhar 'l hawn it-test tagħhom kien studjat minn Gaster, Friedrich u ofirajn. L-ittri kollha li huma magħmula minn daqqiet dritti, tiaġa tal-għaġeb, għadhom kif kienu imma meta nsibu xi ittra b'żewġ daqqiet imsallba hi aktarx imċajpra. Naqxa dritta u wieqfa tfisser G; żewġ daqqiet bħal dawn weqfin fidejn xulxin tfisser Su tlieta L. Waħida mimduda toqgħod għat-Taw, tnejn mim- duda waħida fuq l-ofira turi P (jew F) u tlieta fuq xulxin H. Żewġ naqxiet weqfin imdaħħla ġo xulxin ifissru Z. Tlieta mwaq- qfa ġo xulxin Kha. Din l-ittra tal-aħħar imtennija tfisser l. Jekk l-ittra Z tkun mimduda tfisser A, waqt li l-ittra Kna mim- duda tfisser N. Aktarx li l-għamla ta' l-ittra Samech, hi ħaġa walida bħal dik ta' Kha, biss din hija wieqfa waqt li l-oħra mimduda. R tixbah lill-K b'żewġ daqqiet otira fil-bidu, L-U mhix Ħaġa olira għajr l-ittra K b'żieda ta' daqqa otira fit-tarf. M'għandniex inħalltu l-ittra Teth (li m'għandha x'taqsam xejn ma Taw) ma' Ħa, li tidher bħalha għalkemm għandha daqqa olira. ' il-għamla ta' l-'għajn' hi daqqa mmejla. L-ittri Su X'ma humiex bħal xulxin, imma ma nistgħux ngħarfuhom. Jien ngħid illi l-għamla ta' X hi ta' żewġ daqqiet immejla u msallba bħal X Maltija. L-h-, ħ, kha jingħażlu minn xulxin hekk kif nagħżluhom fl-Għarbi u fid-dizzjunarju ta' Falzon. Xi wħud mill-ittri għandhom suriet ofira, bħial ma ngħidu aħina is-Samech (li nsibuha kull fejn jużawha l-Lhud). L-ittra Alef tista' tinkiteb f'seba' għamliet, għal kull waħda mill-vokali li tista' tfisser. Hemm kelma li ssibha Ħafna, li fil-Malti tfisser daħak li għandha l-aħħar ittra Q, fil-waqt li fl-ilsna semin insibu K. Din insibuha Xi minndaqqiet niltaqgħu ma' xi għelt- ijiet li malajr tintebaħ bihom. Dawn huma aktarx ħtija ta' min ikkupjalom b'moħli imxerred u nesa jqiegħed l-għadd kollu ta' daqqiet, u b'hekk biddel ittra f'oħra. Kienu jiktbu mix-xellug għal-lemin bħall-Assiri u l-Etjopi u bħalna imma mhux bħall-Feniċi, il-Lhud u s-Sirjak. F'xi wħud mit-twavel kelma hi mifruda minn ofira b'naqxiet dritti, u rqaq u iżgħar minn dawk tal-ittri. F'żewġ twavel insibu l-colofon bla mittiefsa xejn u nafu li l-kittieb ta' dawn it-twavel kien ELMLK.. Dana l-isem jaqbel ma' isem missier żewġ Ruth, tal- Bibbja, Elimelek. Dan il-kittieb kien skular ta' qassis li kellu isem Masri, Hemm twavel li huma miktuba b'reqqa iktar minn oħrajn. Jista' jkun li din kienet kitba ta' tfal ta' l-iskola, li, bla ma riedu, inżammet sħiħa għal ta' warajhom. Dawn it-testi kienu msejħa ''Feniċi'' il-għaliex Ras Xamra tafibat fit-tramuntana tal-Feniċja; għax il-plurali jispiċċaw b'M u qatt b'N bħal fil-Malti u għax il-kitba hi nieqsa billi tħalli barra l-Mafres lectionis eċċ. Is-sewwa hu illi dan l-ilsien ma jaqbelx f'kollox ma l-ebda Isien li nafu bih, iżda għandu tixbih qawwi mal-Akkadju, mal-Lhudi, mal-Għarbi u mas-Semitku ta' Nofs in-nhar. Forsi l-afijar insejħulu ''Proto-Feniċ' jew UFeniċ Ewlieni'. Billi ili nafidem ħafna f'dizzjunarju Semi-komparativ, ħas- sejt id-dmir illi għandi ndaħħal fih il-kliem ġdid ta' Ras Xamra. . :Billi kont naf illi l-Maltin jinteressaw irwieħhom f'dak kollu li għandu x'jaqsam mal-Feniċi, ħsibt illi jifirħu jekk nurihom x'hemm jaqbel bejn l-ilsien ta' Ras Xamra u l-Malti. Nista' ngħid illi f'Ras. Xamta l-artiklu ma jafux bih. Il- verb enerġiku N issibu ħiafna kif ukoll fis-Semi ta' Nofs in-nhar u fl-Għarbi Klassiku. Ta' sikwit insibu l-1 mqiegħda quddiem il-verb biex ittih tifsira ta' kmand. Il-verbi li jfissru l-egħmejjel tal-allat huma mfissra fil-maskil u biex nifhmuh irridu nafisbu li hu ġens raġel tal-''ġieħ'. Hemm ukoll xi verbi prepożizzjonali; SMGĦħ (sama') jieħu l-£ warajh. Hemm xi eżempji ta' plurali miksura. Fil-Malti għandhom plural interessanti: dnedmin li ġejja minn ibn-adam. F'Ras Xamra hemm ukoll ħafna kliem im- tenni li jibda b'ibn jew ben, li jagħmlu l-plural. billi jiżidu għelm il-plural mat-tieni kelma minflok ma' l-ewwel waħda. Qabel ma ngħaddu biex niflu l-kliem, ma nagħmlux Ħażin jekk nagħtu daqqa t'għajn lill-mitoloġija ta' Ras Xamra, għax dan huwa s-suġġett ta' ħafna mit-twavel. (1) Waqt li l-kotra tal-Maltin tgħid ''daħak', tal-Belt jgħidu 'daħaq'. F'Ras Xamra l-alla ewlieni kien EL, li xi mindaqqiet jis- sejjaħi alla gendus; iżda hu mbiegħed ħafna u ftit jidher. Im- bagħlad kien hemm BGĦL u ALEJN BOGĦL, li xi drabi jidher li kien l-istess: wieħed, għalkemm f'xi bnadi oħra, Alejn jissejjah iben Bagħal. Wara dan kien hemm MT (jew Mot, bil-Malti Mewt) lijiġi iben EL u AXERA tal-Bafiar, il-kbira alla-omm. Billi EL, il-missier, kien gendus l-iben jaħbat alla-għoġol. B'dan kollu dawn l-allat, nisa u rġiel kollha jitħaddtu u jaħdmu bħal kieku kienu bnedmin. , Imbarra minn AXERA, l-alla mara ewlenija kienet il-Verġni ANAT (BTLTGĦNT). Fil-Bibbja tagħina, li għandha bħala sies tagħha l-Bibbja Lhudija Massoretika, dan l-isem kull fejn jidher jinkiteb Anath. Issa sirna nafu li din il-kelma ma tinkitebx hekk. L-afifiar ittra trid tkun Ta mhux Th, għax kieku f'Ras Xamra din kienet tkun Xin. Il-Verġni Anat hi oħt Alejn Bagħal: minn kienu l-wellieda tagħhom ma nafux. Għalkemm dejjem insibuha msejtia l-Verġni, iżda f'test wieħed hi ssemmi 'l binha, u f'ieħor insibu wkoll li kienet tredda'. F'is- krizzjoni bil-Feniċ u bil-Grieg tar-raba' seklu Q.K. mitbugħa fil- uĠjabra ta' Iskrizzjonijiet Semin'' (I, 95) insibu l-Anat imqabbla ma' l-alla mara Griega Ateni. Hekk ukoll f'iskrizzjoni ta' xriek funerarju li qiegħed fil-Briżisk Museum u li għadu minn żmien id-Dinastija dsatax, jiġifieri minn żmien it-Twavel tagħna, Anat hi mpinġija b'libsa Masrija, iżda b'għeliem li jfakkruna f'ta' l-alla mara Ateni ta' żmenijiet aktar lura. Hekk wieħed jistagħġeb jekk Ateni l-Griega daħletx fil-Greċja mis-Sorija. Bagħal hu ''rikkieb is-stiab'. Hu l-alla tal-beraq, tar-riti u x-xita. Leħnu hu r-ragħad. Mela Bagħal huwa fuq kollox alla ta' żmien ix-xita, tax-xitwa u tar-rebbiegħa bikrija. Kienu jitolbuh jinżel fl-art. Hu kien jinżel f'għamla ta' xita; jindifen fil-ħamrija u jerġa' jofiroġ bħall-fwawar. Mot, min-naħa l-oħra hu alla tas-sajf u tan-nixfa. Narawh qiegħed joqtol lil Alejn Bagħal meta x-xita tax-xitwa tieqaf. Imbagħad naraw il-Mot in-nifsu maqtul minn Anat, mafħirut, imfarrak, imderri, imnix- xef u midfun fi dqiq jew imxerred fl-art biex jittiekel bħallikieku kien ''Laħam Mot'; il-kelma hija x'er bħal-Lhudi: Il-mewt ritwali ta' Bagħal u Mot billi taħbat mal-fenomeni ta' bdil l-ista- ġuni bil-fors li kienet issir kull sena; iżda darba kull seba' snin Mot kien jistrieħ u ma kienx jisfa maqtul. Din hi l-ewwel darba li nisimgħu bid-drawwa Qangħanija tas-sena sibtija meta l-uċuh ma kenux jinħasdu u l-art imħollija tistrieħ. M'hemmx għalfejn ngħidu dawn it-testi huma ta' tagħlim kbir imħabba t-tagħrif ġdid li jagħtuna fuq il-mitoloġija tal- qedem. M'għandniex naħsbu li l-mitoloġija hi bla tibdil. L-istejjer ta' l-allat issibhom kullimkien hekk imħawda u mħallta illi mhux la kemm torbothom f'sensiela walida. Issa niġu għal-lista magħżula ta' kliem Xamri. Billi f'Malta ma ssibx ittri b'ponot dijakritki, dan il-kliem ktibtu b'ittri Maltin. Inqdejt b'Ħ għal Kha ukoll. L-għajn għamiltha Għ, u wrejt bl-S it-tliet ittri ta'-Ras Xamra. KELMIET IL-GĦERQ LI JIBDEW B'KONSONANTI DGĦA/FA. R.X. M.(D) R.X. M. R.X. M. AĦI ħija AĦR aħħar IM jum AĦK ħuk TEKL tiekol IDH idu IEĦD jieħu AN jien TLDN(A) twieled TEĦD tieħud) IEHB(3) iħobb LIMN lemin 7 EPDK(Ż) — EMI) (2) Il- kelma EPDK hi ta' interess kbir imħabba li nsibuha fil- Għaj imma t-testi ta' R. X. ma jixħitu l-ebda dawl ġdid fuqha (3) Fil-kelma IEHB insibu l-H bħal fis-Samaritan. (4) L-aħħar N tal-kelma TLDN hi l-N tas-safifia. (5) L-ewwel ittra tal-kelma EMI għandha ħoss ta' E f'xi kliem, imma billi hi l-ewwel kelma ta' l-isem tal-Belt Ugarit, aktarx xi drabi kienet tinstama' U, BD b'idu BN bejn BDK . b'idek BNIDM2) bejn l-idejn BĦRT (1) bħur BN iben TBKINH (N tas-saħħa) tibki IBN jibni (l) Ħafna plurali f'R.X. huma magħmula billi żżid Tli taqbel mal-Malti -iet. (2) F'R.X. din il-kelma tfiisser sider, fejn wieħed jieħu d- daqqa tal-lanza. Bejn ma nsibuha fl-ebda kitba Feniċja, stam- pata fil-'Ġabra' (3) F'dil-kelma l-aħħar ittra hi mtennija għax tidħol vokali, il-bqija ma nsibu l-ebda konsonanti mtennija, D R.X. M. R.X. M. DBĦ (1) debalħi DQN (3) daqna DKRMŻ) — DR dar DM demm DR EL dar Alla DMGĦT demgħat R.X. M. DRGf (4) żerriegħa TDRI dderri (tderri) DRKTH (5) trieqatu. (1) Hawnhekk l-ewwel ittra hi D bħal fl-Aramajk, fl-Għarbi u fil-Malti u mhux bħal fl-ilsna semin l-oħra hi Z. F'wieħed mit-testi din il-kelma hi miktuba ħażin billi l-aħħar kelma hi H. Dan juri illi n-nies tal-qedem kienu jagħmlu l-istess għelt li nagħmlu aħna. (2) Hawnhekk nerġgħu nsibu D bħal ma nsibu fl-Aramajk, fl-Għarbi u fil-Malti u mhux bħal l-ilsna l-oħra. Il-Malti tilef dan it-tifsir ewlieni ta' din il-kelma imma jżommha fl-ismijiet tal-biedja bħal ma huma dakkar, tidkir. L-isem qadim ta' l-imkien f'Malta Dokkar kien ifisser is-siġra tat-tin raġel. (3) Hawnhekk nerġgħu nsibu wkoll l-istess D bħal ma sibna fil-kelmiet DKRM, DBĦ. (4) F'din il-kelma nsibu D (F'R.X.) fejn il-ilsna semin l-oħra għandhom Z. .(5) Il-kelma Għarbija tariq, bil-Malti trieq, kienet kelma meħuda b'tifsir reliġjuż, mill-kelma Lhudija derek, bl-ewwel u l-aħħar ittri mħassra. Din il-bidla tixbah ħafna lill-kelma Maltija tarġa minn daraġa. M. PĦL faħal PĠELK (2) fagħlek PRT fort PĦM faħam PĦR(3) faħar IPTĦ jiftaħ. TPL(I) — IPRQ (4) jifroq. (1) Trid tieħu: fit-tul wisq biex tispiega kif ma' tul iż- żmien din il-kelma bidlet it-tifsir tagħha sakemm f'Falzon in- sibu li fell bdiet tfisser xorti. (2) Fid-dizzjunarju ta' Caruana nsibu dan il-qawl: ''Agħmel fagħlek' Fejn l-aħħar kelma taqbel ħafna mal-kelma ta' R.X. (3) Din il-kelma ħadet it-tifsir li jagħtuha l-Maltin illum mill-ftaħir li kien ikun hemm f'dawn il-laqgħat. Din il-kelma tfisser laqa' (4) Fil-għamla din il-kelma taqbel mal-kelma Maltija jifroq iżda f'R.X. tfisser aktarx dejjem taqsam bid-daħk. Jista' jkun li x-xebh Malti hu aktarx ma' jifraħ li nsibuha fl-Għarbi u fil- Malti biss. M. ġnien GD gidi GMSM gemus(l) (1) Plural ta' xi ġemus, bhima. Għ GħGL għoġol GħSR (1) għasfur TGĦN (2) tgħanni GħLN għalina GħN għajn GħLI għoli GħNBM għenbiet NGħL- nogħlew, IGĦN(2) għanna. (1) Fl-ilsna semin kollha minn barra xi kelma 'l hawn u 'l hemm din il-kelma iddaħħal F barranija bħal fil-Malti għasfur. (2) Din il-kelma hi ta' interess kbir. Fil-Malti tgħanni tfisser hż tkanta; minn hekk naraw illi kelma li fl-imgħoddi . kienet tfisser twieġeh biż-żmien ħadet tifsir mużikali. Fl-In- gliż meta ngħidu response aktarx nifhmu it-tifsir mużikali. Fl-ilsna kollha, kliem li jfisser tkellem biddel it-tifsira tiegħu. Ngħidu aħna fil-Malti igħid fil-bidu ma kinetx tfisser bħal-lum imma jtenni. Araw l-osservazzjonijiet li għamilt iktar 'il qud- diem fuq IQRA. u ISĦ. l H R.X. M. R.X. M. HU hu, huwa HM huma Ħ (Ka) ĦBS ħabs ĦBT ħabat ĦIT (1) ħajja(t) HMS fiames ĦKM(2) għaref (ħakem) JĦRT jatirot ĦRB(3). — ħarb ĦKMT ħkimt TĦRR ħarrra ĦLB (4) ħalib BĦLM b'ħolma ĦPR ħafar ĦMRM CM tal-plural) ħmir ĦSR (5) Ħħasira HLS ħallas ĦNZRK (6) finieżrek, (1) Fil-Malti hemm it-t marbuta (ħajjietek). (2) Billi l-imħallfin aktarx kienu jkunu għorrief fil-Malti hemm ħafna kliem bħal dan: inħakem, ħkimt. (3) Dari din il-għodda kienu jinqdew biha għal żewġ ħwej- jeġ. Biha Anat qatel 'il Mot. (4) It-twavel jgħidulna li l-għoġol hu msajjar fil-ħalib ĦLB). (5) Mill-qagħda, fil-kitba li għandha din il-kelma, nietidu li tfisser xi ħaġa fil-bieb tal-maqdes. Nistgħu nqabbluha mal- kelma Maltija kastra. Is-siwi ta' l-aħħar ittra m'aħniex żguri minnu, (6) Bagtial, alla l-kbir tat-taqlib fl-ajru kien imsieħeb minn seba' ħnieżer. F'din il-kelma għandna eżempju tal-plural mik- BUT. M. KBKB kewkba KLBNT bniet kollha KN(1) kien KBKBM kwiekeb KLB kelb KLAT(2) kejjel KBKBT kewkbiet KS kus IKS jiksi (1) Din il-kelma xi mindaqqiet. titqiegħed quddiem il- preżent ta' xi verb, u nafħiseb li taqbel ħafna mal-Malti kien. Hemm ukoll in-nom KNT, li jfisser verità, sewwa, iġifieri dak li jkun. (2) Din il-kelma tfisser aktarx xi kejl u milli jidher l-għamla tagħha hi bħal dik ta' qabel, mill-kelma Semija KAL, bil-Malti kejjel. L- L li LBS lbies LQT laqqat LK lek LHM (2) laħam (ikel) LSNI lsieni , T'ELHOM I'kollhom LĦM (3) leħjiet. (1) Fil-Malti u fil-Għarbi, din il-kelma Semija qadima ġiet imġennba u f'lokha dafilet qalb. Madankollu għad fadal xi ħaġa minn din il-kelma bit-tifsir qadim tal-kelma lebleb— (ħabtet il-qalb). (2) Insibu wkoll f'R.X. verb miktub hekk li jfisser tama'. Fil-Malti, wkoll laħħam. tfisser issemmen. (3) Din hi kelma oħra li għalkemm tinkiteb bħal ta' qabilha hi l-plural tal-kelma leħja (fil-Malti). Ix-xebba Anat taptpet ħaddejn (LĦT) ħinwa l-mejjet. M. R.X. M. MĦ moħ MNN minna MR met NBT(2) inbit NPS nifs DM UNPS demm u nifs NPI noffa BNPSH b'nifsu NR nar (1) Tregħid tal-idejn. Din il-kelma tfakkarna fil-kelma Maltija mejt, għalkemm tingħad għall-id imriegħda u mhux għar-ras. L-aħħar ittra ta' l-ewwel kelma hi teżh u mhux taw u l-kelma m'għandha x'taqsam xejn ma' mewt. (2) Din tfisser xi meraq, li milli jidher kienu jużawh fil- maqdes. Ta' siwi inqas minn ta' l-inbid. Qabbel il-kelma Maltija nbid. M. Tiġijn (1) qabar TQL taqli IQRA (3) jaqra QDS ma LM, aa IQBR joqrob QLH wl QMĦ QRNM (4) qarn QLH QDS Gawl ul- TQTNSN ġ abbel QS qiss qaddis ''Qanigħa' (1) TBKINH UTQBRNH — (ix- xebba Anat) bkiet (Alejn Bagħal' u difnitu. Iż-żewġ verbi għandhom l-N tas-saħħa. Il-Malti tilef din il-kelma imma żamm in-nom qabar. (2) Dal-verb huwa tat-tmien sura Għarbija tal-għerq. qanas, Fl-Afrika tat-tramuntana prelma Maltija qanżħa tfisser (kif jgħid Helot) iż-żaqq il-ġuf. (3) IQRA BNSPH — hu qara (qal) b'nifsu. Fis-semitiku qadim JORA kienet tfisser tkellem igħajjat jew sejjaħ. F'R.X. tfisser biss qal. QRNM—qarnejn—L-M ta' l-aħħar hi l-għelm tal-plural. Il-qrun huma dawk ta' Bagħal, li skond it-twavel ta' R.X. jilbes elmu mżejjen b'qarnejn, M. RES ras RBGt- ha BBK rikkieb RESHM rashom ARBGH ) TADA-— IRTQS(I) jonqos RBGħ ir-raba' RHK ruħek jum (1) Dan il-verb hu tat-tmien sura Għarbija. L-aħħar ittra taqbel ma' l-Għarbi u l-Malti imma mhux mal-Lhudi. : ISTRN jistor SGħRT xagħriet SiGH kma(għ) ESBGĦTH swaba' SGĦħRM (5) xgħir SMN simna tiegħu , SBĦ sbiħi ISĦN jisħon SQI jisqi ASD(3) sajjied SBGĦANT seba sena(tiTSTĦWI tistħi ISĦ ssieħ tsieħ ISLMLK issellemlek SUS sus GħSRH għaxra SMK ismek XN itnejn ESMALI(4) xmieli SMT ismijiet : XLIX tlieta ISBGħ jixba' SBIN (6) — XR tawr (1) Is-Sin u x-Xin fil-Lhudi għandhom għamla waħda għal- kemm il-lum jagħżluhom walida minn oħra billi jqiegħdu tikka 'il fuq in-naħa tax-xellug biex jagħirfu is-Sin u tikka 'l fuq in- naħa tal- lemin għax-Xin. F'R.X. dawn iż-żewġ ittri m'għand- hom x'jaqsmu xejn bejniethom. 'Imma ħadd għadu ma jaqbe. ma' l-iehor liema hi s-Sin u x-Xin. Kif jaf kulħadd l-S fil- Malti u fl-Għarbi taqbel max-Xin Lhudija u bil-maqlub. Issa R.X. daqqa taqbel mal-Lhudi u daqqa mal-Għarbi u l-Malti. R.X. taqbel mal-Lbudi fi kliem, ngħidu aħna BSRTX, bil-Malti baxxartek. (2) Il-Malti, bħall-ilsna Semin,tilef din il-kelma qadima biex ifisser żiemel; imma baqa' xi fdal ta' din il-kelma fil-verb sies li jfisser mexxa ż-żiemel bil-għaġla. (3) Jien nistad—bl-istess għeruq għandna l-kelma sajjied. (4) ESMAL— xellug jew tramuntana—Ix-xellug u t-tramun- tana kienu xorta waħda għax in-nies tal-qedem meta kienu jduru lejn il-lvant biex jitolbu kien ikollhom it-tramuntana n- naħa tax-xellug. (5) Hawn bħal-Lhudi m'għandniex ittra għal-leħen artab ta' th u tqiegħed xin minflokha. (6) Jien jassart, Falzon jgħid siba jfisser jassar. F'dan il-kliem insibu Ħafna it-T. marbuta. M, R.X. M. R.X. M. TĦTK taħtek TBĦ tebaħi (sajjar) ETGħNK(2) tagħa TSGĦM disgħin TTĦNN titħan TB tajjeb TTLB(I) titlob U z UHM u huma (wuhuma) IZBR (3) jiżbor UTGĦN u tgħanni ZT żejt. UTSĦ u ssieħ (wissieħi) ' MZMR ZMR nżammar iż- żuminara, (1) Din il-kelma nsibuha biss fl-Għarbi, fil-Malti u f'R.X- (2) F'xi dizzjunarji Maltin insibu li tagħn tfisser l-uġigħ fil-ġenb wara daqqa b'xi tgħan. Il-konġunzjoni U sf'R. X. in- sibuha magħquda mal-kelma ta' warajha u ħafna drabi ma nsibuhiex. (3) F'din il-kelma l-B ma nsibuha fl-ebda lsien semi, blief f'R.X,, fil-Malti, u fil-Lhudi. Il-Lhudi jqiegħed M. minflokha. It-tifsir ta' dan il-kliem li semmejna hu ċar mill-kontest li qegħdin fih. Minbarra dawn kliem ieħor li milli jidher jaqbel ma' kliem Malti: berraq, fqir, ħut, leħen, tin, imma t-Twavel li jinstabu fuqhom miksura wisq biex jingħarfu xi jfissru mill-kontest. Maqlub fil-Malti minn KARMENU SANT. (Student tal-Letteratura.)