O bieb il-Kappelli Maltin Kumitat 2020 President Adrian Schinas Viċi-President Valent Xuereb Segretarju Nardu Agius Asst. Segretarju u PRO Norbert Gingell Teżorier Godfrev Mangion Assistent Teżorier GĦAQDA ĦBIEB IL- KAPPELLI MALTIN pelli Maltin Aprd 2021 Ħarġa Nru 12 Għeżież Membri u Ħbieb, Nisperaw li tinsabu tajbin f'dawn iż-żmienijiet hekk mhux normali. F'dan ix-xahar t'April se nerġgħu nfakkru b'mod differenti minn dak li tradizzjonalment nagħmlu l-Ġimgħa Mqaddsa u l-Għid il-Kbir. Iċ-ċirkustanzi hekk jiddettaw. U b'dan f' moħħna, f'din il-ħarġa tal-fuljett se ntukom tagħrif dwar żewġ kappelli li konna żorna u li nistgħu ngħidu huma relatati mall-Ġimgħa Mqaddsa - dik tad-Duluri f'Tal-Pietà, u l-oħra tan-Nazzarenu — li hi privata — tinsab f'Raħal il-Ġdid. Qed ninkludi wkoll artiklu nteressanti ferm, miktub minn Martin Morana, dwar il-bidu tal- Kappelli. Minħabba it-tul tiegħu, se nxandruh f'darbtejn. F'din il-ħarġa se tidher l-ewwel parti. Nerġgħu ntennulkom sabiex iżommu ruħkom attenti minn kull periklu u nimxu dejjem skont l-avviżi maħruġa mill-Awtoriajiet tas-Saħħa. Madankollu xorta waħda f'ismi, u għan nom tal-Kumitat, nixtiequ LILKOM U LILL- FAMILJI TAGĦKOM GĦID IT-TAJJEB. KAPPELLA TAD-DULURI, TAL-PIETÀ BMW Ftit'lisfel miċ-ċimiterju ta' Braxia, hekk kif MI tidħol fit-triq li tieħu għal Gwardamanġa, l hemm. il-knisja antika ddedikata lill- Madonna tad-Duluri (Pietà) — li saħansitra tagħti l-isem lill-lokalità fejn tinsab. Għal Kumitat l Meta fl-1592 f'Malta reġgħet inħakmet mill-marda tal-pesta, l-awtoritajiet iddeċidew li d-dfin tal-mejtin bil-pesta jibda jsir barra mis-swar tal-Belt. Fl- inħawi ta' fejn kien sar dan iċ-ċimiterju nbniet kappella ddedikata lil Santu Rokku, protettur kontra l-marda. tal- pesta. Fl-1617. il-patrijiet Agostinjani bnew kunvent u bdew jieħdu ħsieb din il- knisja. Il-kult ta' Santu Rokku, assoċjat ma' mard. infettiv fosthom. il-pesta, huwa wkoll marbut mill-qrib mad-devozzjoni lejn id-Duluri, jew, kif inhi magħrufa bit- Taljan, il-Pietà. Billi l-baħar kienqribħafnatal-knisja,ħafna iktarmilli hu llum, din il-knisja bdiet tissejjaħ 'Santa Maria a Mare'. L-inħawi wkoll imbagħad ħadu. l-isem ta'din il-knisja u għadna nafuhom sal-lum bħala 'tal-Pietà'. — L-Agostinjani baqgħu hemm sal-1652. Paġna 2. Peress li l-abitanti ta' dawk l-inħawi kienu qed jiżdiedu sew, u kienu qed isibu diffikultà li jmorru fil-parroċċa tagħhom, dik ta' San Pawl Nawfragu tal-Belt, għall- ħtiġijiet spiritwali tagħhom, l-Isqof Gaspare Gore Mancini għamel lil din il-knisja viċi-parroċċa fl-1723. Baqgħet isservi hekk sa ma fl-1740 inbniet il-knisja tal-Furjana. Maż-żmien din il-knisja ġiet traskurata u saħansitra kienet fil-periklu li taqa'. Fl-1757 l-Isqof Paolo Alferan De Bussan laqa' t-talba li għamel l-Kjeriku Ġużeppi Spiteri sabiex jibni l-knisja mill- ġdid, u biex ikun imfakkar dan, fil-faċċata tal-knisja hemm l-arma ta' dan l-Isqof. Benefattur kbir ta' din il-knisja kien il-Kavallier Wolfgang Filippu von Guttenberg. Dan kompla wegħda li kien għamel fi żmien il-pesta billi għamel bħal tarka kbira tal- għuda f'basso reliev li turi lil San Ġwann il-Battista wieqaf b'taħtu l-kliem 'Praetium veritatis' li jfissru 'il- prezz tas- sewwa'. Skultur famużli kien inaqqax dawn it -tip ta' basso riliev kien Alessandro Algardi iżda ma nafux jekk dik li hemm fid-Duluri f'tal-Pietà hix xogħol tiegħu. Hemm ukoll l-arma tal-familja ta' von Guttemberg u lapida b'iskrizzjoni kbira Fil-Konfoffa tal-Qassisin kontra l-Ordni ta' San Ġwann, Dun Gejtanu Mannarinu li kien mexxa l-konfoffa, kien jiltaqa' ma' sħabu fis-sagristija ta' din il-knisja. Din il- konfoffa li kienet saret fl-1775, ma damitx ma falliet għax il-Maltin ma ħarġux jgħinu lill-qassisin. Il-faċċata ta' din il-knisja hi sempliċi, b'kampnar żgħir li fih żewġ iqniepen. Għandha bieb kwadru bi frontispizju li taħtu hemm cartouche b'kitba li tgħid 'Alla ħa gost bik u ma tissejjaħx aktar abbandunata'. Hemm ukoll oculus u fuqu hemm arma oħra. Aktar 'l fuq insibu statwa tal- Madonna bejn żewġ anġli mimdudin, wieħed fuq kull naħa. L-artal maġġur li hu ddedikat lill-Madonna tad-Duluri, bit- titular xogħol tal-artist Gioacchino Loretta (1637-1712 ), aljiev importanti ta' Mattia Preti. Din il- pittura turi x-xena drammatika ta' Kristu mejjjet fuq ħoġor ommu Marija, id- Duluri jew il-Pietà. Ix-xena, fi stil barokk, hi ddominata mill-figura tal-Madonna b'Ġesu fuqha taħt is-salib li qed tifforma simetrija eżatta fil- kwadru. Flimkien ma' San Ġwann u l-Maddalena. l-artist irnexxielu joħroġ is- sofferenza u fl-istess waqt, il-paċi fuq ħarsithom u ħarset Marija. Hawn tidher ċara l-ispiritwalità li kien iħaddan ta' dan l-artist. Fil-knisja hemm ukoll erba' kappelli laterali tagħha, tnejn fuq kull naħa. fil-ġnub hemm kwadru ddedikat. lill- Madonna ta' Loretu, b'San Ġwann il- Battista u l- Beatu Ġerardu, li kien il-fundatur tal-Ordni Ġerosolmitan. Forsi l-akbar skoperta waqt dan ir- restawr. kienet l-identifikazzjoni tal-awtur ta' dan il- kwadru. Dan il-kwadru hu l-eqdem wieħed li jinsab f'din il kappella u sa issa huwa wkoll l-eqdem kwadru ta' Bartolomeo Garagona (1584- 1641) impitter fis- sena 1613. Propju waqt. it-tindif tal-pittura f il-parti fejn hemmSan Ġwann, eżatt taħt saqajh, instabet il-firma u d- data: GARAGONA 1613. F'waħda. mill-kappelli Fil-kappella ddedikata lil Santu Rokku jinsab kwadru li jirrapreżenta lill-Madonna tal-Kunċizzjoni flimkien ma' San Ġużepp uSan Karlo Borromeo, imdawwrin bl-anġli Dan. il-kwadru, li: kienet ħallset għalih il-familja Testaferrata, huwa tal-bidu tas-seklu tmintax ta' awtur mhux magħruf. Paġna 3 Madonna ta' Loretu iżda dan kien arkitett, inġinier u poeta, mhux pittur u hu magħruf għar-restawr tal-bini. Michael: Ellul, fl-1986, attribwixxa dan il- kwadru lill-qassis Żebbuġi Dun Carlo Zimech. Madonna tal-Kunċizzjoni Paġna 4 Fil-kappella ddedikata lill-Madonna tal-Grazzji, hemm ħafna kwadri tal-wegħda (ex-voto) li juru d-devozzjoni li kienet tiġbed lejha din il-knisja. Il-kwadru. prinċipali li hemm fiha, u li wkoll ġie restawrat, jirrapreżenta lil Marija u binha Ġesu flimkien ma' San Ġwann il-Battista, San Nikola ta' Tolentino u San Franġisk. Din il-pittura hija wkoll tal-bidu tas-seklu 17. Il-kompożizzjoni tal-pittura hija magħmula mill-Madonna u l- Bambin fi sħaba li qed tiġi nkurunata mill-anġli fil-parti ta' fuq. Madonna tal-Grazzji Fl-aħħar kappella hemm kurċifiss ta' daqs naturali, li hu tassew sabiħ u jingħad li hu mirakuluż. San Ġorġ Preca, li meta waqqaf is-soċjeta tad-duttrina tal-MUSEUM kien jgħallem f'dinil-knisja, kellu devozzjoni speċjali lejn dan il- Kurċifiss. Fil-knisja hemm relikwija tal-Passjoni li jingħad li hu musmar li ntmess ma' musmar tal-Passjoni. Fuq din ir- relikwija hemm l-arma tal-isqof Alpheran de Bussan li preżubilment kien ġab din ir-relikwija f'Malta u taha lil din il- knisja. Mis-sagristija tal-knisja tgħaddi għal dar kbira li mis-sena 1974, s-Sorjiet Franġiskani tal-Qalb ta' Ġesu ħadu f'idejhom permezz tal-Arċisqof Mikiel Gonzi Meta s- sorijiet Franġiskani ma setgħux jibqgħu iżommu d-dar u telqu mill- Pietà, l-Arċisqof Mercieca fl-2005 ta d-dar u l- kappella lill-grupp tat-talb 'Vouth Ministrv' biex jieħdu ħsiebha u jagħmlu l-attivitajiet tagħhom fiha. Fis-snin sittin u sebgħin tas-seklu għoxrin fil-knisja saret ħidma kbira mir-retturi li kienu jieħdu ħsieb biex jirrestawraw din il-knisja. Sfortunatament din l-knisja minn dejjem kienet tbati minn problema kbira tal-għargħar u tax- xita, u dan kien jikkawza problemi ta' umdità kbira. Ta' min jgħid li mid-dehra din il-problema ta' għargħar kienet minn dejjem għax fi żmien l-Gran Mastru De Rohan fis-seklu tmintax, kien sar tħaffir ta' trinek biex jipprova jeħleslildin il- knisja mill-għargħar. Fil-bidu tas-snin 2000 ġie deċiż illi tiġi rrestawrata din il- knisja mis- sezzjoni tar-restawr tal-Ministeru tar-Riżorzi u Infrastruttura. Ix-xogħol seta' jinbeda warali f'April tal-2001 kien sar studju fuq perjodu ta' sena u nofs fuq l-ammont ta' umdità li jżommu l-ħitan ta' din il-knisja u kif dan l-ammont ta' umdità jvarja matul is-sena. Kontemporanjament ma' dawn l- istudji, bdew jitneħħew kisjiet ħoxnin ta' siment, qatran, ġablo u kif ukoll passati ta' tikħil li kienu saru matul iż-żmien bħala interventi sabiex iwaqqfu l-umdità fil-ġebla u tfarfir kontinwu bħala konsegwenza naturali ta' din l- istess umdità. Dawn l-interventi kienu għamlu ħafna aktar ħsara fuq il-ġebla peress li għalqu l-pori kollha tal-ġebla u għaldaqstant d-deterjorazzjoni infirxet u seħħet b'mod aktar mgħaġġla. Ix-xogħol kien jinkludi ukoll li biex jiġi evitat l-ammont ta' dħul ta' ilma mill-ħitan tal-kappella isir water proofing fuq il-bejt kollu tal-kappella u tad-dar u tħaffir ta' trinka fuq wara. tal-kappella sabiex l-ilma mill- ġnienli jinstab fuqi n-naħa ta' wara ma' jkunx jista' jmiss mal-ħajt. -2015, meta ġie nawgurat ir- restawr. fuq. il- pitturi li: jinsabu f'din fil-knisja. Dan ir- restawr sar fuq inizjattiva tal- Kunsill Lokali tal- f Pietà u sar mill- kumpannija Prevarti. Informazzjoni : Louis Fenech u kappellimaltin.com Paġna $ KAPPELLA ĠESU NAZZARENU —RAĦAL IL-ĠDID Il-knisja tan-Nazzarenu hi knisja privata u tinsab fi Triq Ħal Luqa, Raħal Ġdid. Sal-bidu tas-seklu għoxrin, kemm din il-knisja kif ukoll dik ta' Santa Ubaldeska, kienu jagħmlu mal-parroċċa ta' Ħal Tarxien, iżda meta Raħal Ġdid ġie ddikjarat parroċċa għalih dawn il-knejjes għaddew fil-konfini tal-parroċċa l-ġdida. Anġelo Psaila kien ħa l-art b'ċens fejn bena d-dar tiegħu.Hu kien għamel xi wegħda u sabiex jissodisfa din il-wegħda hu ried jibni kappella u għadda biex jibni din il-knisja li hu għażel li tiġi ddedikata lil Ġesu Nazzarenu. Il-bini ta' din il-knisja kien lest fl-1899. Wieħed jista' jinnota wkoll li l-bini ta' din il-knisja sar fi żmien meta l-popolazzjoni ta' Raħal Ġdid kienet bdiet tikber. Meta l-knisja kienet lesta, Anġelo Psaila talab lill- Awtoritajiet tal-Knisja sabiex ikun jista' jżommha bħala ġuspatronat tiegħu. Din it-talba ġiet milqugħa mill-Awtoritajiet tal-Knisja fil-21 ta' Ġunju 1899 u fl- istess jum ikkonfermaw dan billi ġiet imbierka mill- Vigarju Ġenerali Mons. Salvatore Grech. Il-faċċata tal-knisja hija sempliċi. Għandha bieb fin- nofs bejn żewġ pilastri stil Doriku. Fuq il-bieb hemm entablatura u fuqha hemm tieqa mdaqqsa b'fuq jispiċċa nofs tond.Fuq it-tieqa hemm l-istemma ta' kunjom Psaila u d-data 1899 ta' meta nbniet. Aktar 'l fuq hemm pediment trijangulari b'qanpiena u salib tal-ġebel. Il-knisja minn ġewwa hija rettangulari b'saqaf ċatt. Għandha. altar wieħed. tal-ġebel bit-titular tan- Ġesu Nazzasonu Pittur mhux magħruf Kappetta Ġesu Nazzarenu — Raħal Ġoief Nazzarenu minn pittur mhux magħruf, fi prospettiva mnaqqxa. bejn żewġ pilastri jżommu pediment trijangulari. F'din il-knisja hemm qima kbira lejn Wiċċ ta' Kristu. Għandha sagristija li tidħol għaliha minn żewġ bibien li jinsabu wieħed fuq kull naħa tal- altar. Fuq il-bieb ta' barra minn naħa ta' ġewwa hemm gallarija li titla' għaliha b'sellum. Il-knisja llum tintuża minn xi għaqdiet reliġjużi u għalkemm ma tintużax kuljum tinsab f'kundizzjoni tajba. Informazzjoni: L Fenech Ritratti: N Gingell April 2021 Paġna 6 KAPPELLA ĠESU NAZZARENU —RAĦAL IL-ĠDID L-altar ewlieni, bit-titular tan- Il-Kurċifiss Nazzarenu Wiċċ ta' Kristu Il-Qalb ta' Ġesu u l-Qalb ta' Marija Ritratti: N Gingell Aprd 2021 Paġna 7 IL-BIDU TAL-KAPPELLI F'MALTA Kitba ta' Martin Morana Meta wieħed jifli l-mijiet ta' kappelli li hawn imxerrda bnew djar u knejjes għalihom infushom. Dawn komplew f'Malta u Għawdex, hemm bżonn li dak li jkun jagħmel: jagħtu ħajja lill-fidi Nisranija u nisslu devozzjoni ikbar lejn il- distinzjoni bejn dawk il-kappelli żgħar mibnija qishom: qaddisin billi fetħu kappelli għalihom infushom u għall- kubu, li bosta minnhom inbew minn individwi bħala komunità ta' madwarhom. wegħda jew qima, għal użu personali tal-familja, u dawk. il-kappelli. mibnija. apposta: biex. iservu. lil- Żgur li wieħed mill-eqdem postijiet ta' devozzjoni barra l- komunità tal-madwar. Oriġinarjament, dawn kollha ma Katidral ; tal- ; FK ; ĦNA , Imdina, kienet kinux mibnija wisq differenti minn xulxin. A. ; NM lil-Grotta ta L-eqdem kappelli f'Malta, almenu dawk li nafu bihom S1lSan Pawl fir- llum, imorru lura sas-seklu tlettax / erbatax. Dawn A Rabat, għax bdew jinbew wara l-perijodu Għarbi (u miegħu da skont it- Musulman), meta bdew jaslu l-ħakkiema l-ġodda, bħan- twemmin Normanni (1127), l-Isvevi (1195), l-Anġevini (1266) u popolari, San warajhom. l-Aragoniżi (1282), li kollha ġew minn Pawl kien Sqallija. Dawn l-ewwel ma għamlu bnew il-kappelli qatta' t-tliet għalihom infushom, fil-, u barra l-Kastell Sant Anġlu, fil- xhur. f'Malta Birgu. Fl-istess waqt dawk li kienu jamministraw lill- miżmum Malta mill-Imdina, barranin ukoll, għamlu l-istess. Fis--— bħala ħabsi hemmhekk. Nafu li mhux biss il-Maltin kienu seklu tlettax, il-Katidral, li sa dak iż-żmien kien qisu jżuru dan l-għar, parroċċa, kien l-akbar f'Malta fl-istruttura u fl- imma anki importanza fost il-knejjes kollha. Minħabba li l-Imdina f ja ) bosta barranin, kienet il-Belt kapitali din saret il-knisja li kienet AT p ka mali minn żmien tirrappreżenta l-Isqof ta' Malta, li kien jamministra lill- l TA għall-ieħor Malta minn Sqallija bħala parti mid-djoċesi tiegħu. kienu jieqfu Malta waqt il- A vjaġġ tagħhom l fil-Mediterran. Hekk waqt li l- ħakkiema u - amministraturi ) Imbagħad. kien irabbu l-għeruq i 1 hemm. kappelli tagħhom: fil-gżejjer Ħtttl Oħra li bħal din Maltin, id-devozzjoni — il-grotta, kienu saru santwarji ta' devozzjoni u pellegrinaġġi. Nisranija bdiet tinfirex Fost dawn insemmu. s- u ssir aktar tanġibbli bit-twaqqif ta' postijiet tat-talb ma' kullimkien. Nistgħu ngħoddu daqs għaxar Santwarju tal-Madonna fil- Mellieħa. Naturalment, dawn il-kappelli felħu iż-żmien li għadda minn fuqhom l-aktar minħabba li kienu kappelli— Kappella taħt l-art, Santa kappelli tas-seklu għerien. jew kappelli Marija Madalena, In- erbatax li għadhom jeżistu, xi parzjalment imħaffrin. fil- Niedma, fir-Rabat, wħud imwaqqfa f'għerien, blat, u għalhekk, sa ċertu maġenb il-knisja ta' San: ħaġa li kienet normali. fir-rit punt, kienu protetti mid- Pawl Rit:NG Grieg. Fis-seklu erbatax u distruzzjoni tal-elementi ħmistax bdew ġejjin f'Malta naturali, bħar-riħ, ix-xemx u San Bażilju, Mqabba (Rit Joe Morana) April 2021 Paġna 8 Bil-kuntrarju, sfortunatament, ftit huma dawk il- il-kappella juru wkoll li l-qaddisin meqjuma kappelli qodma li kienu mibnija fuq l-art fl-istess J dak iż-żmien f'Malta kienu l-istess bħal żmien, li illum. għadhom jeżistu. Dan minħabba li l- binjiet ċkejknin, magħmula mill-ġebla tal-franka kienu aktar esposti għall-elementi u b'hekk. il-ġebla tmermret u x-xorok tas-saqaf inqasmu u waqgħu. Seta' anki ġara li dawn il-kappelli kienu abbandunati meta. s-sidien tagħhom fittxew post ieħor fejn joqgħodu, aktar qrib iċ-ċentru tar-raħal, u għalhekk dawn il-kappelli ntesew u inqerdu biż-żmien. Intant, waħda mill-eqdem kappelli mibnija fuq l-art, li rreżistit l-elementi, anki jekk din kienet mibnija qrib il- baħar, hi dik ta' Kemmuna, magħrufa bħala Ta' Santa Marija. Il-binja ta' din il-kappella turina li kienet influwenzata mill-istil tal-arikitettura u r-rit Biżantin (Bażiljan). Wieħed mill-karatteristiċi tal-knejjes Biżantini kien li l-apside tal-artal kien ikun miżmum separat u magħluq bi speċi ta' kanċell mill-qbija tal- appella. — L- II istess, il- appella ta' Ħal Millieri li ienet mibnija fis-seklu ħmistax għandha elementi arkitettoniċi al-istess stil u bil-bankijiet mal-ħajt fejn wieħed: seta' joqgħod bilqegħda. Apparti minn A hekk, it- pinġijiet — ta' mal-ħitan f'din (Rit Martin Morana) I dawk meqjuma fi Sqallija tal-Lvant fejn il- Kristjaneżmu kien ta' rit Biżantin. Fl-1436, l-Isqof ta' Malta ta' dak iż-żmien, ċensiment (rollo) biex tinġabar informazzjoni dwar it- taxxi li kienu dovuti mid-djoċesi ta' Malta. Dan iċ-ċensiment jindika li barra l-bliet tal- Birgu u tal-Mdina, f'Malta kien hawn għaxar aktar minn a għrajn, għax kienu jservu mhux biss bħala post ta' devozzjoni, iżda anki bħala ċentru ta' amministrazzjoni spiritwali. Dawn kien jieħdu ħsiebhom b'mod permanenti qassisin, (presbvter). F'dawn il-kappelli, il- qassis kien ukoll jieħu ħsieb il-ħtiġijiet spiritwali tal-abitanti tal- madwar. Il-qassis ġieli kien ikun magħżul u mibgħut f'kappelli bħal dawn mill-Kapitlu tal-Katidral, ġieli le. Dawn il-kappelli ma kienux jinsabu fil-qalba tar-raħal, iżda kienu jkunu maqtugħin għalihom, ekwidistanti mill-irħula tal-viċin. Ir-raġuni setgħet kienet li b'hekk dawn il-kapelli setgħu jintlaħqu mir-raħħala (qed nuża dan l-appellattiv fis-sens ta' abitanti tal-irħula) tal- madwar, aktar faċilment, biex jirċievu s-sagramenti, bħal magħmudija, żwieġ u r-riti tad-dfin. Ħafna drabi, id-dfin kien isir: jew fil-kappella jew inkella taħt iz-zuntier. Intant, interessanti li wieħed ikun jaf li l-kelma zuntier ġejja mill-Isqalli, zimitier, fi kliem ieħor, ċimiterju. Il-qassis kien jamministra s- sagramenti bi ħlas, aktar u aktar meta kien ikollu jmur iqaddes jew jamministra fl-irħula aktar 'il bogħod. Jekk mhux ħlas dan kien jgħix ukoll bid- donazzjonijiet. Affresk fil-Lunzjata ta' Ħal Millieri (Rit M Morana) San Mikiel is-Sanċir (Rit Profs Carmel It-tieni parti tkompli fil-ħarġa li jmiss ta' Mejju