71 IL-WARDA TAR RUŻARJU Ta' N.. L-KAMRA l-kbiru kienet imdawla mi'll-isħaħ. kollha tagħha, xi ħamsin fanal tal-karta minn kull lewn, s'bozza ċkejkna tal-batterij kull wieħed minnhom, kienn jix- ħtu dawl artab fuq il-geġwi ta' karti msallbin mas-saqaf. fuq iż-żewġ imwejjed tawwalin minsuħa fi truf il-kamra, fuq l-uċuh ferħana ta' żgħażagħ u kbar li kienu miġburin madwarhom. Kont taħsbu l-Milied. Dak in-nħur ta' l-ewwel Ħadd ta' Ottubru lil-Kosie ħabtulhi liet festi f'daqqa : il-festa t'isimha għall-Madonna tar-Rużarju, dik ta' għeluq it-tmintax-il sena tagħha, u l-oħra, l-aqwa waħ- da għaliha, tal-għerusija tagħha ma' Lou. Onmuħa kienet ilha xi ġimgħa taħseb u thejji biex tagħmel festa kif imiss lil-bintba dbira. Il-jum ta' qabel, Lou u Bertu, ħu Rosie, kienu tħabtu ħiħ biex iżejnu l-kamra bid-dwal u l-karti, u meta filgħa- . għajjenin hit- tqandil tax-slieleni, xegħlu kullimkien hiex jaraw x'dehru kellhs tieħu l-kamra l-għada wara nofs in-nhar, tbissima hienju delmet fuq xotftejhom u marru jieħdu b'id xul- xin biex bħallikieku wieħed jifraħ lill-ieħor għax-xogħol li kien għamel, Kienet tassew festa li tixraq lil tfajla ta' qalbha tad-deheb jħalma kienet Rosie. Il-ferħ tagħha kien jidher f'għajnejha kbar u suwed, fit-tbissiina ta' xofftejha lewn il-qrolla, fil-kliem ħelu li kien joħroġ minn fommha hija u tilqa' lill-mistednin. Hadd minnhom ma kien naqasha, għax Rosie kienet tabilħaqq maħ- ba. B'l-qiegħda fir-ras waħda mill-imwejjed, mistura f'lib- sa bajda u twila su wiċċ riġlejha, imdawra hi sħabha li bi ftehim Lejniethom kienu ġew ilkoll 'libsin roża, kont taħsibha xi anġlu fuq sħaba fi nżul ix-xemx. Minflok ġiżirana tad-deheb kellha f'għongħu l-kuruna tar-Rużarju msensla bil-fidda, biż-żibeġ tal- madriperla u s-salib tad-deheb li kien taha Lou fil- għodu; u mebmuża mal-labra ta' fuq sidirha kellha waħda mill-ward li bierek fil-quddiesa l-kbira ta' dak in-nhar fil-knisja tad-Dun- nikani. Kienu ilkom aktar minn siegħa miġbura madwar l-iniwejjed tat-te: il-ħlewwiet li kien hemm tista' 'taħid kollha kienu għos- fru fost iċ-ċujt u d-daħk hirni tal-mistednin kollha. l-aktar iż- żgħażagħ. Min kien faħħar iċ-ċurkett tad-djamanti li Lou ta lil 1) IL-MALTI Rosie ftit-qubel fiċ-ċerinaonju tal-għerusija, MIN kien wera l- għodba tiegħu għall-kurma sabiħa li kellha f'għonqha l-għaru- sid, oħrajn 'kienn jgħidu xi ħrejjef jew xi ħaġa li għaddiet. ninni għalihom fil-ġrajja ta' mħabbithom hansitra Badie, il tfajjel ji qabel kienet tħares lejh Rosie u wieħed mill-ħbieb ta' hou, ma miqasx li-jsemma' jeħnu b'xi hlieqt minn tiegħu. F'daqqa waħ- da Lou, li-kien f'ras il-mejda muġenb Rosie. għemeż b'għajnu i-leminija lil-Bertu li kien in- naħa l-oħra ta' oħtu, u dan, fil- waqt ji-ċapċep weħda idejh u qam isikker lil kulħadd, qal: CMIII jidl er ser toqogħdu tintilfu fil-kliem u ċ-ċajt, u nsej- tu li għad-baqa' l-aqwa ċajta'' 'Il-kejk tal-birthdax F' qabżu jgħidu ħafna f'daqqa. UMin se jixgħelhom ix-xemgħat 77 T'Dawk għalija ' wieġeb Lou. fil-waqt li ħareġ il-lighter sigarretti u beda jixgħel it-tmintax-il xemgħa ta' ttuq il- kejk. VU jien ngħanmiad għajnejn il-għarusa l-ġdida, qal Eddie, li kien ġà qam minn postu biex ħadd ma jeħodlu dan il-ġieh. Il-kbar l-oħrajn, lil ma setgħux igħidu aktar li huma żgħa- żagħ u li kienu marru ntasbu madwar 'il- mejda l-oħra fit-tarf 'lie- hor tal-kamra, kienu laħqu qamu u daru mal- mejda, taż-żgħa- żagħ. Kulhadd qam bil-wi leqlu. ifacqa' xi daħka jew jagħmel il- qalb lill- għarusa biex titfi x-xemgħat kollha. Eddie kien ġà rabat għajnej ti 'Rosie, xħin Lou qagħad wieqaf u qal; 'Tista' titfi, Bert'. Bertu resuq u Mess Is-sw itc h, u f'dik il-kamra tna baqax dawl ieħor għ tajl dak tax-xama' u ta' erba' fanali tal-karta lewn iċ-ċirasa flserba' rkejjen tal-kanre. iet li waqa' ma kontx tistennieh f'laqgħa. hekk ferreħija. Rosie, b'għajnejha mgħottija ħil-maktur ubied ta' Bddie, b'idejhu miftuħa fuq il-mejda, kien fiha dehra sabihu. Xofitejba mbexxqin fi tbissima kienu juru s- snien indaqs u bojod tagħha, Id-djamanti tal-labra li kellha fuq sidirhu u taċ-ċurkett tal-għerusija f'idha x-xellugija kienu jil- maw f'dak id-dawl inerħi aktar min qtar tan-nijda fl-ewwel bew- sa tax-xemx ta' fil-ghodu. Is-sura kollha tagħha kienet turik ii kellha qalbha mqanqla għal dik il-wirja sabiħa ta' qima u mħab- ba tal-mistednin. Krlħadd kien qiegħed j jistemna lil Rosie tniżżel rasha u ton- toħ nils- qawwi fuq ix-xemgħat tal-kejk, Iżda qabel dun ix-xbej- ba riedet tgħid xi ħaġa. IL-WARDA TAR-RUŻARJU 78 UNixtieq niżżikom ħajrs' qabdet tgħid, ' għall-imħabba kbira. li kull wieħed minnkom urieni l-lejla, Nagħtikom kelma li nibqa' nafhulkom, U b'tifkira ta' din il-laqgħa hienja, ħalluni ngħidilkom storja qasira ħafna. Intom tafu li l-anġli wkoll igħi- duh ir-Rużarju7 Mhux għax jeħtieġu t-talb, għax huma ma hn- miex midinbin bħalna, iżda biex ipattu għan-nuqqasijiet tagħ- na meta aħna nkunu għidnieh ħażin, mingħajr ħsieb u bit-tixrid tal-moħħ. U tafu kif igħiduh7 Għal fil-għaxija, meta jkun qabad iroxx id-dlam, l-anġli bl-istrumenti tagħhom f'idejhom, itiru għal fuq il-kwiekeb u wara li jdoqqu xi tifħir lill-Madonna, jieq- fu ftit biex jitħassbu fuq il-misteru tal-posta li jkunu se jgħidu, imbagħad fuq il-vjolini, l-arpi u l-istrumenti l-oħra jibda jinsta- ma' d-daqq flimkien mal-għana ħlejju tas-Slimiet u l-Qaddisiet i l-anġli ikantaw b'qima u ġabra li ma bħalhom. Meta, jispiċċaw posta, kull anġlu jibdel postu u jmur fuq kewkba oħra, u xħin ikunu għaddejjin ħfief minn quddiem il-kwiekeb, igħattulna għal nitfa ħin dawk id-dwal għoljin tas-sema, hekk li minn hawn is- fel aħna nilmħu l-kwiekeb jintfew u jixegħlu bit-teptip ħelu tagħhom. Fil-għodu mbagħad maż-żerniq igħannu s-Sliem għa- lik Sultana, u billi ikun wasal dawl ieħor aqwa biex jiftaħ jum ieħor għall-ħolqien, kull anġlu jrewwaħ ġwenħajh fuq il-kewkba fejn ikun u jitfiha u jerġa' għall-ġenna. Jien m'għandix ġwen- ħajn biex nitfi dawn ix-xemgħat, imma nixtieq li n-nifs tiegħi jitfihom kollha, ħalli d-dawl ta' dawn l-ilsna ċkejknin tan-nar jħalli mkienu għad-dawl tal-jum li beda jżernaq għalija, dawl li nittama u nagħti kelma 1; jkun akbar u isbaħ, għal Alla, għal niesi, u għal…… L-aħħar kelma lissnuha l-mistednin kollha f'daqqa fost iċ- ċapċip ta' l-idejn, u Rosie fissritha billi b'idha l-leminija fittxet dik ta' Lon u għafsithielu bil-ħlewwa. Imbagħad intilwiet ftit, u b'nifs twil tfief ix-xemgħat kollha. F'daqqa waħda l-kamra reġgħet imtliet bid-dawl, Rosie kixfet għajnejha, qasmet u qas- smet il-kejk, u kulħadd xorob bis-saħħa tal-għarajjes. Wara li damu xi ftit ieħor jifirħu b'xulxin, il-mistednin bdew jaħsbu biex imorru. Ma hemmx għalfejn ingħidu, l-aħħar wieħed li ħareġ kien Lou. Ħaddan lill-maħbuba tiegħu bejn dir- għajh, u qabel telaq qalilha : l 'Rose, togħġobni din il-warda li għandek fuq sidrek; il- warda hija dejjem għelm ta' l-imħabba, hux tassew Mela nix- 74 IL-MALTI tieqek issaqqiha tajjeb biex tibqa' dejjem ħamra u ma tidbiel att''. , ''Din il-warda'', wieġbet Rosie, ''sa għada tidbiel żgur, im- ma dak li trid tfisser 'biha i int ma jidbiel qatt. U nagħtik kelma li, b'rahan ta' din il-ħaġa, b'tifkira tal-lum, nibqa' nżomm dej- jem il-weraq ta' dil-warda saħansitra meta jidbielu '. Meta fil-għaxija, għajjiena wara laqgħa. bħal dik, Rosie kie- net qed tneħħi l-libsa. ta' fuqha biex tidħol tistrieħ, 'hija ħasset xi ħaġa aktarx iebsa tħokk ma' għongha; issoktat 'tinża' u dik ix-xi ħaġa waqgħet fl-art: kienet biċċa karta mitnija. Refgħetha, fetħitha, u qrat : fNaħlef li nagħmel ħilti kollha biex ma tkun qatt ta' 'Louf' L-i imsejkna xbejba baqgħet tħares lejn il-karta, miblugħa. Min sata' xeħetiielha wara għonqha2 Bil-fors li xi ħadd mill- mistednin, għax wara li libset għall-festa ma kinetx ħarġet barra. Dawret bil-mod il- karta, u għajnejha marru fuq waħda mir-rkejjen tagħha. F'daqqa waħda ndunat; ġiebet qud- diem għajnejha kull ma kien għadda minn għaliha f'dik il-lejla, l-aktar xħin kienet se titfi x-xemgħat tal-kejk, u ħasset fawra ta' demm tielgħa. għal wiċċha. Mela għalhekk…l Reġgħet tw'et il-karta, tefgħetha taħt l-imħadda, imteddet u sahret il-lejl kol- lu bil-ħsieb ta' kull ma kellha tagħmel il-għada. Eddie ma setax jissokta jiċħad. Meta Rosie wrietu biċċa mill-address ta' l-uffiċċju ta' missieru f'waħda mir-rkejjen tal- karta li hu bil-fixla ma laħaqx qatta' tajjeb, meta, fissritlu kif hu biss seta' jkun il-ħati għax kien huwa. li ġie jorbtilba l-maktur wara għonqha. tLe'', qalilha mdagħdagħ, ''lil Lou ma teħdux, qattl Għal- kemm il-Madonna tar-Rużarju, kif tgħid int, ħelsitek mill-im- ħabba tiegħi li inti sejjaħtilha mhix xierqa, għalkemm għandi bosta tfajliet oħra li togħġobhom din l-imħabba li int ħrabt minnha, jiena qatt ma nista' nistabar li lilek narak ta' ħaddieħor. U nagħmel ħilti kollha biex infixkel. Imqar lejlet it-tieg tiegħek, jiena nagħmel mistoqsija lil Lou, li anqas int ma għandek ħila tagħti tweġiba għaliha. F'widnejn Lou nfesfes dan il-kliem : Taf int min huma mnissierha u ommha 97 Rosie ħarġet minn għand liddie mħawda għall-aħħar. Xi ħsieb kellu f'rasu meta għamlilha dik il- mistoqsija 7 Meta filgħa- xija s-sinjura Karm semgħetha tolfoq weħidha, fis-skiet stagħ- ġbet jekk lil bintha kinetx ġratilha xi ħaġa li f'daqqa waħda tell- fitilha l-h na. kollu tagħha, Il-qalb ta' l-omm donnha. teħber, u IL-WARDA: TAR-RUŻARJU 75 għalkemm bintha tennitilha li ma kellha xejn għajr uġigħ ta' ras qawwi, is-sinjura Karm ma qagħdetx bi kwietha qabel ma Rosie tniehdet tnehida u qaltilha : i —'Staqsewni. mà, jekk nafx min huma missieri u ommi'. Kieku dak il-ħin faqqgħet sajjetta fil-kamra, is-sinjura Karm ma kinetx tinħasad daqskemm inħasdet għal dawk il-kelmiet ta' bintha. EMhux tassew,' għajtet, ''kif jafuha l-istorja tiegħek7 Le, le, ina hemmx stejjer x'wieħed ikun jaf' Min qallek qala' kollox minn żniedu '. Rosie kienet taf li Eddie ma kien ħarrfilha ebda storja; u għalhekk il-kliem maqtugħ t'ommha aktar beda jħawwadha U jħassibha ħażin. Ix-xhejba kien jilħqilha wisq, u wara li damet ħafna ddur mal-lewża biex tieħu minn ras ommha, is-sinjura Karm spiċċat biex qaltilha kollox. Bi kliem maqtugħ u b'għaj- nejha mżellġin bid-dmugħ, qaltilha l darba żewġha kien ħadha għal fiera f'xatt il-baħar. F'it-telfa tal-logħob kienu ħallew għal xi ħunes minuti t-tifla li sew sew kellha tliet xhur, weħidha fil- pram; ma kinetx erba' passi 'l-bogħod minnhom, madankollu meta reġgħu lura la sabu t-tifla. u lanqas il-pram. Wara ħafna. tfiitxi'a I-pram kien instab il-baħar, imma. tat-tifla ma wasal eb- da aħbar. Kienet il-mimmi ta' għajnejn missierha, u dan wara li dam sena jnin b'qalbu maqsuma għat-telfa tagħha, mar ifit- tixha d-dinja l-oħra. Xahrejn wara twieled Bertu, li mill-ewwel wera. kemm kellu jkun tifel marradi; meta dan kellu ma' dwar sentejn u nofs, is-snjura Karm kienet ħaditu f'belt barra minn Malta, biex turih lil xi tabib imsemmi. Tum wieħed, hija u għad- dejja b'binha fuq dirgħajha, iltaqgħet ma' xi għoxrin tfajla mex- jin tnejn tnelm b'soru warajhom. Kienu libsin kollha bħal xal- xin. Is-sinjura Karm indunat li kienu tfal iltiema jew mitluqin li kienu qed jiġu mrobbija mis-sorijiet. Iżda l-aktar li laqtuha kienu l-ewwel tnejn : żewġ tfajliet ħelwin. waħda ta' xi ħames snin, l-oħra ma kellhiex aktar minn erbgħa. Iċ-ċkejkna hekk saħħritha bi ġmielha lis-sinjura Karm, li din baqgħet sejra wa- rdjhom. u meta dawn daħlu fid-dejr tagħhom, talbet lis-supe- rjura biex lit-tifla teħodha ħalli tkompli trabbiha hi. Talbet xi tagħrif fuqha, iżda s-superjura weġbitha li kienu tawha l-isem ta' Rena Artusi, u li kienet tifla b'saħħitha u moħha tajjeb, mill- bqija kien ġibhielhom wieħed qassis xwejjaħ meta kien għad għandha xi tliet xhur, li kien qalilhom li ma sata' jgħidilhom 76 IL-MALTI xejn fuqha. Wara li sar il-ftehim meħtieġ, is-sinjura Karm reġ- għet lejn Malta b'bintha l-ġdida. tatha l-isem ta' Rosie għal bintha l-oħra u kunjom żewġha Abela, u biex kollox jibqa' mos- tur fettxet li mill-aktar fis iġġorr minn tas-Sliema għar-Rabat. —Dik it-tifla kont int, Rose, suħi, u int tista' tixhed kif jien dejjem ħabbejtek bħall: kieku kont binżi tabi lħaqq. Dan kollu żammejtulek moħbi biex ma rregħxekx, imma issa xi għafrit… Is-sinjera Karm infexxet f'bikja nm teqet lejn kamritha. Rosie ma setgħetx temmen lilha nfisha : baqgħet tħares lejn is- saqaf qisha maħruġa barra minnha nfisha. Wara ftit ħadet f'idej- ha l-kuruna ta' Ton, niżlet għarkobbtejha. għaddset rasha fuq is-sodda, u bdiet :għ: 'a bil- mod, bil-mod, ir-Rużarju. Imbagħad qamet bħal waħda li qatgħet x'għandha tagħmel, ħasset ruħha aktar fis-sliem, imteddet, tfiet u raqdet, Imma l-għada sebħet qisha ras maqtugħa, u aktar ma beda joqroh il-ħin li fiħ is-soltu kien jiġi Tou. aktar kienet tħoss ruħ- ha mħawda, u dlonk kienet tħarrek xofftejha f'talba. Fil-ħarsa li tagħtu fil-għaxija malli ġie, Lou minmifih intebah l xi ħaġa kienet inqa'għet. Rosie ħaditu fil-kamra tal- gallarija, u b'wiċżha fawra nar bil- mistħija. tennietlu l-istorja kollha. Imbagħad qal- tlu: ''Tista' taħseb, għażiż, kemm jien imnikkta. Jiena, tfajla insejkna li qatt ma kellha missier uomm,u b'din it-tebgħa. fuq ismi ma jista' qatt ikun li jen insir martek. U kif kienet qed tgħidlu hekk, neħħiet minn subgħajha ċ-ċurkett tal-għerusija u bil-ħlewwa kollha qegħditħulu f'qiegħ idu. Lou tbikkem u ħass rasu ddur bib. Mingħalr ma kien jaf, xeħet iċ-ċurkett fil- but tal-ġlekk u qam bil- mod biex imur. Qabel ma niżel it-taraġ ġietu Lħila li jitlob Fl Rosie biex għallinqas tagħtih il-warda, issa midb'ela, li kellha. fuq s'dirha l-Ħadd ta' qabel, iżda dik il- warda, għal Rosie kienet qaddisa daqs imħabbitha, u ma tathilux. Għalhekk baqa' nieżel. Rosie marret fil-gallarija tħares għal barra, ratu taħtha ħiereġ mill-bieb, ratu qiegħed jaqsam it-triq bħal wieħed fis-sakra, imbagħad f'daqqa waħda għajtet għajta kbira u waqgħet għal daharha fl-art. Lou ma semagħhiex dik il-għajta, kif lanqas ma sema' l-kar- rozza ġejja għal fuqu, ittajru u tixħtu minn tulu taħt il-bankina; qatt ma sar jaf li ftit wara kien qiegħed fuq is-sodda ta' Bertu. bid-demm ħiereġ minn imnieħru u minn widnejh. Hu haqa' mit- luf, u meta l- għada wara nofs in-nhar ix-xofftein ta' Rosie ja- ħarqu bid-deni qiegħdu l-aħħar hewsa mriegħda fuq xofftejh IL-WaRDA TAR-RUŻARJU 77 koħol u kesħin, Doc kien jinsab fit-tebut, bil-kuruna. msensla bil- fidda, biż eġ tal-madriperla u bis-salib tad-deheb, imdawra ma' subgħajh. l tosie ma kienet qulet xejn minn dak kollu li kien għadda bejnha u ħejn Lou; saħansitra kienet reġgħet libset iċ-ċurkett ta' l-egħrusija li ħadet mill-but ta' Lou biex tibqa' tgħaddi bħa- la għarusu tiegħu. Sabithu bi tqilu wisq biex tagħmel dan, għax il-karattru qawwi tagħha ħassitu jġegħelha tkun sinċiera ma' Lou mejjet bħalma kienet ma' Lou ħaj. Għalhekk għamlet il- ħsieb li hekk jew hekk titkixxef fuq in-nisel tagħha. u għal- kemm is-sinjura Karm qaltilha li kollox għalxejn, hija kellha tama qawwija li l-Madonna tar-Rużarju taqtegħlha xewgqitha. lrba' xhur wara l-mewt ta' Lou, Rosie, flimkien mas-sin- jura Karm, kienet fil-belt ta' ċkunitha. Iżda qabel, huma niżlu Pompet u fil-ħemda ta' dak is-santwarju għażiż tar-Rużarju, taħt dik ix-xbieha tal-għaġeb imsemmija mad-dinja kollha, Rosie baqgħet għal żmien twil titlob. U qamet bil-wegħda ġo qalbha li jekk il-Madonna, tagħtiha l-grazzja mixtieqa tgħaddi ħajjitha f'għaqda ta' sorijiet li jieħdu ħsieb it-tfal mitluqa. Is-soru xwejħa li laqgħethom u daħħlithora bil-ħlewwa fl-uf- iiċċju tagħha. t'Jisgħobbija ħafna ', qaltilhom, li ma nistax nagħtikom it- tagħrif meħtieġ. Il-kotba li kelina ġew kollha meqruda bil-bom- bi. Imma stennew ftit; Rena Artusi għidtuli27 Mhux isem ġdid għalija. fva, issa qed niftakar, kienet l-aktar tfajla li ħabbejt f'għomri kollu għall-imġibs ħelwa tagħha. Ma kellix ingawdiha, għax is-superjuri kienu bagħtuni f'kunvent ieħor meta. t-tifla kienet qed tikber ġmielha u tifhem it-tagħlim li bdejt nagħtiha. Meta ftit xhur wara reġgħu bagħtuni f'dan il-kunvent, lit-tifla ma siħthiex : qaluli Hi kienet ħaditha sinjura barranija biex trab- biha hi. Iżda jiemu ina nsejtha qatt. għax qabel ina tlaqt minn hawn kont ħadtilha tifkira li għadni nġibha mdendla f'għonqi sal-lmar'ji U kif qużet hekk, daħħlet idejha taħt l-iskapular, u reġgħet ħarġitha b'domma ċkejkna tad-deheb bejn subgħajha. Is-sinjura Karm ħatfet minn id- is-soru dik id-domna, rat fuqha x-xbieha tal-Madonna tar-Rużarju, dawritha, qrat l-inizjali ta' isem u kunjom bintha R.A.: Rosie Abela, lemħet il-barxa taħt sieq ER li kien għamel żewġha meta għafas u żelaqlu t-tem- prin huwa u jonqox b'idejh stess l-inizjali ta' bintu fuq dik id-— IL-MALTI domne., u f'tebqa ċa' għajn intebhei b'kollox. F'telqa ta' mħab- ba qawwija, ġriet fuq Rosie, ħaddnitba ma' qalbha u għajtet : ''Binti, binti, sibtek fl-aħħar'. ' Rosie fehmet kollox, u mħaddna kif kienet m'ommha qalet kelma waħda biss : Il-għada li waslu Malta, Rosie kienet fuq il-qabar ta' Lou. Kienet tħoss qalbha ħafifa issa. Kif temmet it-talba tagħha, ħar- ġet minn ħobbha maktur, fetħitu, qiegħdet f'qiegħ idha dak li kien hemm fih, u ferrxitu fuq l-irħuna li kienet tgħatti l-fdal tal-maħbub tagħha, Kienu ftit werqat ta' warda midbiela,