Madwar 500 jarda 'l bogħod fil- Majjistral tal-fdal ta' Borġin-Nadur, insibu l-fdalijiet ta'-dar kbira tal-kampanja jew kif inhi magħrufa aħjar 'il-Willa Rumana'. Mill-Għaqda Storja u Kultura il-Villa Puniko-Rumana Introduzzjoni L-inħawi ta' Wied Dalam u Wied Saptan huma miżgħuda bi fdalijiet storiċi marbuta mal-istorja ta' pajjiżna. Biżżejjed insemmu Għar Dalam, li bla dubju hu l-eqdem post storiku fil-gżejjer Maltin, u ftit 'l isfel minnu t-tempju megalitiku fuq l-għolja ta' Borġ in-Nadur, li hu f'dal żgħir mil-villaġġ ta' żmien il-bronż li xi darba kien mifrux ma' medda ferm ikbar ta' art. Irridu nsemmu wkoll it-tempju ta' Melqart u l-misteru ta' fejn kien jinsab. Faċċata ta' Għar Dalam, fuq ix-xaqliba l-oħra tal-wied, madwar 500 jarda 'l bogħod fil-Majjistral tal-fdal ta' Borġ in-Nadur, insibu l-fdalijiet ta' dar kbira tal- kampanja jew kif inhi magħrufa aħjar il-'Villa Rumana.' Il-post fejn tinsab dir id-dar hu magħruf bħala 'Ta' Kaċċatura', pero f'dokumenti qodma nsibu referenza għal dan il-post bħala 'Ta' Medewiet.' X'kienet din id-Dar tal-Kampanja Meta nitkellmu dwar dan it-tip ta' bini, irridu nżommu f'moħħna l-ambjent tipiku Mediterranju li minnu huma komposti l-gżejjer Maltin. F'dan il- kuntest, żgur li dawn id-djar tal-kampanja, kellhom post ewlieni. Pero x'kienu dawn id-djar Il-ħakma Feniċja f'Malta rat il-bidu taghħa madwar is-sena 800 Q.K. fejn dan il-ġens għamel lil Malta kolonja. Kien f'dan il-perjodu li dawn it-tip ta' djar oriġinaw. Mill-iskavi li saru fl-inħawi ta' San Pawl Milqi, jidher ċar li dawri id-djar pjuttost kbar, x'aktarx li kellhom iktar minn użu wieħed. Kienu jkunu djar mibnija mis-sinjuri qalb il-kampanja, 'il bogħod mill-villaġi ta' dak iż-żmien. Uħud minnhom kellhom inkorporati fihom sistemi kompluti għall-għasir taż-żejt taż-żebbuġa, li f'dak iż-żmien kienet waħda mill-industriji l-aktar importanti f'dawn il-gżejjer. Barra minn hekk, dawn id-djar kienu jinkludu diversi kmamar għat-trobbija tal-annimali kif ukoll kmamar oħra għal-ħajja ta' kuljum tas-sidien. Ħafna minn dawn id-djar — kellhom pjan wieħed, pero oħrajn kellhom iktar minn pjan wieħed, fosthom 7 dik li se nitkellmu dwarha f'dan l-artiklu. Fil-gżejjer Maltin instabu l-fdalijiet ta' tnejn u għoxrin minn dawn l-istrutturi, dsatax f'Malta u tlieta f'Għawdex. Jidher ċar li-wara tmiem il-ħakma tal-Feniċi (Punika) f'Malta, u iktar tard tal-Kartaġiniżi, dawn id-djar kbar komplew jintużaw għal ħafna żmien wara. Fi kliem sempliċi nista' nispjega l-fatt li għalkemm fis-sena 218 Q.K. Malta għaddiet taħt il-ħakma Rumana, jew kif inhu magħruf aħjar il-perjodu 7 Klassiku, pero kulturalment dawn il-gżejjer baqgħu taħt l-influwenza tad- dinja Punika għal madwar tliet sekli oħra. Jidher ċar għalhekk li wħud minn dawn id-djar tal-kampanja, tul is-sekli tal-ħakma Rumana ġew influwenzati minn dan il-perjodu Klassiku, u għalhekk bdew jissejħu wkoll vilel Rumani. 77 Fost l-aktar vilel importanti li nsibu huma tar-Rabat (iktar magħrufa bħala domus) ta' San Pawl Milqi, ta' Kaċċatura, u tar-Ramla l-Ħamra f'Għawdex. Ta' Kaċċatura Il-villa li nsibu f'Birżebbuġa toħodna lura għal żmien il-Feniċi, u iktar tixbah lil dik li nsibu f'San Pawl Milqi jew tar-Ramla l-Ħamra bħala djar tal- kampanja, milli d-domus tar-Rabat li hi dar tal-perjodu Ruman li kienet tinsab Soċjetà Filarmonika San Pietru Banda Birżebbuġa A.D. 1990 fiċ-ċentru tal-belt Rumana. Tajjeb li nsemmu li ftit passi 'l bogħod, fil-Majjistral tal-fdal ta' din id-dar, hemm qabar imqatta' fil-blat li skont Temi Zammit jappartieni lill-ewwel tipi ta' oqbra li kien ikollhom kanali sabiex jilqgħu fihom it-taħsir tal-ġisem. Barra minn hekk, iktar 'il fuq fil-Majjistral ta' dan il-qabar hemm fdalijiet ta' barrieri żgħar li ntużaw għall-kostruzzjoni ta' strutturi Mhux magħruf — h eżatt meta saru l-ewwel skavazzjonijiet u kemm-il darba saru, imma nafu li — fl-1881 Dr Filippo Vassallo: mgħejjun minn A. A. Caruana, kien għamel abozz 1: ta' pjanta ta' parti mid-dar skont l-iskavi li kien għamel f'partijiet fin- naħa tal-Grigal tad-dar fejn kien inkixef parti mil- peristilju. Jidher perċ li tul is-seklu 19 kienu saru diversi skavazzjonijiet żgħar fuq bażi privata minn diversi bdiewa tal-viċinanzi, u ħafna mill-fdalijiet li nġabru spiċċaw fid-djar privati f'Birżebbuġa stess. Min jaf jekk dawn il-fdalijiet għaddewx minn ġenerazzjoni għal oħra jew inkella ntilfux tul is-snin2 L-iktar skavazzjonijiet importanti (u forsi l-iktar intensivi) ġew fi tmiemhom f'Mejju tal-1915 taħt is-superviżjoni ta' p. Sir Thomas Ashbv, (1874- 1931) arkeoloġista ta' fama Ingliż, li kien assistit minn Sir Temi Zammit 7 u l-kollegi tiegħu. Hawn kienet instabet munita ta' żmien il-Granmastru Pinto (17Al-1773) li tefgħet dawl fuq xi skavazzjonijiet / bikrijja li saru f'dan il- / perjodu. Ashbv. jistqarr li Dr Salvatore Cachia Zammit, li kien il-propjetarju ta' parti sostanzjali mill- wied,u li kellu r-residenza tiegħu fil-Bajja ta' San Ġorġ, maġenb il-kappella tal-Madonna Għajnuna tal-Insara, kien għaddielu diversi oġġetti li kienu ġew elevati waqt skavazzjonijiet bikrija li saru. Dawn l-iskavazzjonijiet kienu ġew iffinanzjati mill- ambaxxatur Ingliż f'Ruma Sir Rennell Rodd flimkien ma' Mrs A. W. Van Buren u Miss E. M. Douglas (studenta tal-British School of Archaeologv ta' Ruma) li kkatalogat il-fuħħar kollu li nstab. Ashbv kien tal- fehma li minbarra li l-bini kellu influwenzi Feniċi u Rumani, pero l-eżistenza ta' ħaġar kbir mibni bi stil li mdorrijin narawh fit-tempji neolitiċi tagħna, seta' jitfa' dawl fuq il-fatt li fuq dan is-sit, sekli qabel kien hemm xi forma ta' bini ieħor. Jista' jkun li t-tempju mitluf ta' Melqart (Erkole) li skont diversi awturi fosthom Cesare Vassallo, Gatt Rutter u A. A. Caruana, kien f'dawn l-inħawi, kien mibni flok jew viċin dan is-sit71 Il-bini ta' din id-dar kien iħares lejn il-Grigal għal fuq il-wied, sabiex il-veduta sabiħa li joffri l-ambjent ta' dan il-wied tkun gawduta. L-entratura prinċipali kienet fix-Xlokk, faċċata tal-bajja ta' San Ġorġ, fejn il- pedamenti ta' portiku kienu misjuba u skavati. Minn din l-entratura kien hemm kuritur li kien jibqa' sejjer għall- parti ta' fuq tad-dar u l-peristilju ċentrali (bil-Latin Peristvlium). Dan il-peristilju kien komuni f'dawn it- tip ta' djar, u kien bħal bitħa miftuħa u mdawra bi 12-il kolonna fuq stil Doriku. Mad-dawra ta' dan il-peristilju kien hemm diversi kmamar għal użu ieħor filwaqt li taħt kien hemm ġiebja kwadra mqattgħa fil-blat li fuqha se nitkellmu iktar 'il quddiem. Fil-Lbiċ tal-peristilju kien hemm taraġ wiesa' 5 piedi li jwassal għall-kmamar Oħra f'livell ogħla, minħabba d-diżlivell tal-blat tal- Kien hemm bir ieħor forma ta' qanpiena li kien jilqa' fih l-ilma żejjed mill-ġiebja li diġà semmejna, u dawn iż-żewġt ibjar kienu jingħaqdu ma' ġiebja kbira li tinsab madwar 40 pied 'il bogħod permezz ta' żewg kanali maqtugħa fil-blat. Ashbv jaċċenna li kien hemm diversi kmamar oħra madwar il-bini li diġà semmejna li sfortunatament tul il-medda taż-żmien, ġew maħtuta sabiex saru u nbenw il-ħitan tal-għelieqi u l-isqaqien li għadna naraw sal- lum. Parti mill-peristilju wkoll ġiet maħtuta għall-bini ieħor, perd Ashbv jirrimarka li waqt l-iskavi tiegħu, uħud mill-bażijiet tal-kolonni kienu għadhom fil-post. Dawn kienu bejn 10 pulzieri, u pied u 8 pulzieri għoljin skont l-għoli tal-blat. Il-kolonni kienu madwar 10 piedi u 6 pulzieri għoljin, b'dijametru ta' madwar pied u 6 pulzieri. Minn 3 piedi minn isfel għall-fuq, dawn il- kolonni kienu bi żgoxx, stil tipikament Doriku. L-ebda fdal tal-kapitelli tagħhom ma nstab bil-konsegwenza li m'għandna l-ebda ħjiel ta' kif kienu. Is-Sistema tal-Ilma u l-Ġwiebi Taħt il-peristilju hemm fdal ta' ġiebja kwadra li diġà semmejna. Din il-ġiebja kienet wiesa' 12-il pied bi Il- il pied u 9 pulzieri, filwaqt li l-fond tagħha jvarja minn 5 piedi u 4 pulzieri għal 6 piedi u 6 pulzieri. Is-saqaf tagħha kien magħmul minn ġebel kbir min-naħa għal- GĦesta 2012 l Paġna 127 oħra (bħal xorok ħoxnin) li parti minnu għadha fil-post. Jinfed ma' din il-ġiebja permezz ta' kanal kwadru, hemm bir forma ta' qanpiena fond 8 piedi u 6 pulzieri. Waqt l-iskavi ta' dan il-bir kienu nstabu diversi għadam ta' annimali domestiċi u anke fuħħar fosthom anfora Rumana fi stat kważi perfett. Il-parti t'isfel tiegħu għadha sal-lum tidher imbajda b'tip ta' siment kulur griż. Ashbv kien tal-opinjoni li dar il-bir forma ta' qanpiena, kien ta' perjodu eqdem mid-dar innifisha, u jidher li fil-parti t'isfel tiegħu kien ġie mwessa' meta ġie inkorporat mall-ġiebja. Dan il-bir kellu kanal li kien jibqa' sejjer għal-ġiebja ferm ikbar li tinsab madwar 40 pied 'il bogħod. Fuq wara, in-naħa tal-Lbiċ, taħt dik li xi darba kienet bitħa kbira, hemm ġiebja kbira maqtugħa fil-blat li l-fond tagħha jvarja minn 12-il pied u 10 pulzieri għal 13-il pied u 9 pulzieri, filwaqt li l-wiesa' tagħha jvarja minn 33 pied u 6 pulzieri għal 33 pied u 8 pulzieri. Il-probabilità hi li din il-ġiebja serviet bħala barriera li minnha nqata' l-ħaġar kbir u ġebel ieħor li minnu kienet mibnija din id-dar, jew l-istruttura li kien hemm qabilhal Perċ Cesare Vassallo kien tal-fehma li din il- ġiebja kienet punika, eqdem mid-dar innifisha. Is-saqaf tagħha u magħmul minn xorok kbar tal-ġebel li minn taħt huma ftit imqammrin għas-saħħa. Il-fatt li parti kbira minn dan is-saqaf għadu fil-post sal-lum, wara iktar minn elfejn sena hu prova tas-saħħa tagħhom. Dawn ix-xorok jistrieħu fuq travi kbar tal-ġebel li jserrħu fuq 12-il pilastru tal-ġebel magħmulin minn 3 blokki kull wieħed u l-ħxuna tagħhom tvarja minn 2 piedi u 8 pulzieri kwadri, għal 2 piedi u 5 pulzieri kwadri. Barra minn hekk, iktar 'il ġewwa hemm bħal estensjoni ta' din il-ġiebja li hi 3 piedi u 3 pulzieri aktar fonda u l-ħitan tagħha jkejlu 9 piedi, bi 8 piedi u 6 pulzieri. L-ilma kollu kien jaqa' f'din il-parti meta l-ġiebja kienet tiżvojta fix-xhur xotti. Is-saqaf ta' din il-parti kien diġà sfrundat meta Ashbv għamel l-iskavazzjonijiet tiegħu. Minn ġewwa din il-ġiebja kienet imbajda b'tip ta' siment abjad li għadu viżibbli sal-lum. Ashbv jirrakonta li meta ġiet skavata din il- ġiebja, parti minnha kienet mirduma b'materjal li waqa' fiha tul iż-żmien. L-inżul f'din il-ġiebja hu permezz ta' Paġna 128 l GAsta 2012 taraġ komdu ta' 16-il skaluna maqtugħ fil-blat. Il-qiegħ tal-ġiebja hu mżerżaq mill-Majjistral għax-Xlokk, u fil-kantuniera fil-Lvant tagħha, fil-parti fejn hemm l-estensjoni li għadna kemm semmejna, hemm kanal li minnu kienet tircievi l-ilma żejjed li jaqa' fil-bir forma ta' qanpiena. Ashbv jagħti ħjiel li fl-inħawi tal-Brolli, fit-triq li minn Birżebbuġa tagħti għal Ħal Għaxaq hemm ġiebja oħra simili ħafna tagħha twila 23 pied u 4 pulzieri u wiesa' 15-il pied. (Sal-lum għadni ma nafx fejn tinsab din il-ġiebja u għalhekk nieħu gost jekk xi ħadd li jaf biha jgħarrafni.) Fl-iskavi ta' Asbhv instab diversi ħaġar maħdum u maqtugħ b'sengħa kbira, li perd ma setax jiġi stabilit l-użu tiegħu. Aktarx li dan il-ħaġar kien jifforma parti minn magħsar taż-żejt taż-żebbuġa. L-istat ta' dan il- ħaġar għadu ferm tajjeb wara iktar minn 2000 sena. Hawn irrid nirrimarka li dawn l-inħawi minn dejjem kienu magħrufa għall-industrija taż-żejt taż-żebbuġa u l-ismijiet tal-irħula ta' Birżebbuġa (art taż-żebbuġ) u ż-Żejtun (żejt iż-żebbuġ) huma xhieda ċara ta' dan. In- naħa tal-Punent qabel il-ġiebja l-kbira, hemm xi ħwat ta' diversi daqsijiet maqtugħin fil-blat li kienu jservu sabiex fihom jinħażen iż-żejt ipproċessat. Fuq in-naħa tax-Xlokk tad-dar hemm fdal ta' ġiebja (jew fossa) żgħira li perd ma tinfed ma mkien u x'aktarx li kienet tintuża sabiex fiha tilqa' d-drenaġġ. F'dan is-sit instabu għadd kbir ta' fuħħar, fdalijiet ta' anfori, platti u oġġetti oħra tal-fuħħar li kienu jintużaw domestikament kuljum, kollox tal-perjodu Puniku u Klassiku. Instabu wkoll tliet muniti Puniċi u oħra li ma setgħetx tiġi dentifikata, flimkien ma' munita ta' żmien il-Granmastru Pinto li diġà semmejna. Soċjetà Filarmonika San Pietru Banda Birżebbuġa A.D. 1990 għadd kbir ta' fdalijiet ta' mużajċi (diamond-tiles) li xi darba kienu jżejnu partijiet minn din id-dar. F'Settembru tal-1893 kien inbena ħajt mad-dawra tal-ġiebja l-kbira sabiex' jipproteġiha, li pero parti minnu, fuq in-naħa tan-Nofsinhar iġġarfet tul is- dan il-post ta' valur hekk kbir intlaqat b'direct-hit minn ajruplan tal-għadu. Diversi ħitan qodma tad- dar iġġarfu, sfrundat l-art ta' waħda mill-kmamar, u l-peristilju sar ħerba fejn anke l-fdalijiet tal-koloni li kienu jdawruh iġġarfu. Saret ukoll xi ħsara fil-ġiebja ta' taħt il-peristilju. Minkejja li wara l-gwerra dawn il- ħsarat ġew irranġati bil-aħjar mod possibli, pero żgur li dan is-sit ma kienx baqa' l-istess kif ħallieh Ashbv. Konklużjoni Dan il-post ta' importanza hekk kbira fl-istorja ta' pajjiżna minn dejjem interessani, u niftakar li kont je 94, Triq San Ġwann, ĦEW ed żortu għall-ewwel darba f'Jannar tal-1996, meta f'dak iż-żmien kont għandi student il-Liċeo. L-aċċess għall-pubbliku ma tantx hu faċli minħabba li t-trejqa li twassal għalih, tul is-snin tħarbtet u sa kibru siġar f'nofsha li għalquha, u anke minħabba l-fatt li sabiex wieħed jasal sa ħdejn dan is-sit irid jgħaddi minn fuq propjetà privata. Forsi dawn il-fatturi ħallew dan il- post mhux daqstant magħruf fost in-nies tar-raħal, pero mill-banda l-oħra n-nuqqas ta' aċċessibilità ħalla l-frott imprezzabbli għax għall-grazzja t'Alla dan il-post ma tantx ġie vandalizzat. Pero l-aħħar li żort dan il-post, fis-Sajf tal-2010, waqt jien u kollega tiegħi konna qed naħdmu fuq filmat televiżiv, innutajt li s-saqaf tal-ġiebja l-kbira kompla ddeterjora kawża tal-effetti naturali. Sfortunatement peress li dan is-sit qatt ma ngħata kura, il-ħaxix ħażin u anke s-siġar tat-tin selvaġġ li b'mod naturali jikbru qed jagħmlu ħsara kbira bl-għeruq tagħhom kemm il-fdalijiet tad-dar, kif ukoll lis-saqaf tal-ġiebja. Minn hawn nixtieq nagħmel appell lill- awtoritajiet konċernati sabiex jitfgħu ftit l-attenzjoni tagħhom fuq dan is-sit sabiex ma jibqax fl-istat ta' telqa u abbandun li jinsab fih. Nittama li permezz ta' dan l-artiklu qanqalt ftit interess sabiex il-parruċċani jkunu iktar kburin bil-patrimonju imprezzabbli li hu preżenti f'raħalna, li hu xhieda tal-kultura ċivika ferm qadima, l-eqdem li nsibu fi gżiritnal George A. Said Zammit, Il-Wirt Arkitettoniku tal-Gżejjer Maltin, Seminarju Minuri Malta 2004. Triq San Ġwann, Birżebbuġa chossevemaltanet.net Tel: 21653934 2012 l -Paġna 129