Sehem l- Isla fl-Assedju l-Kbir tal-1565 Diskors Kommemorattiv minn Charles Coleiro fil-Lejla li saret fil-Ġnien tal-Gardjola Il-Ġimgħa, 17 t'April 2015 Cult H. (Krakow) L-Istorja twila ta' Malta rat kemm il-barrani jifrex l-id ' tal-ħakma fuq dawn il-Gżejjer 4 iżda l-ġrajja mdemma tal-ħbit f mill-għedewwa li fl-1565 ħalfu — li. jkomplu jifirxu l-Imperu 4 Ottoman baqgħet tissemma' 4 bħala l-Ġrajja l-Kbira f'dak li baqa' magħruf bħala l-Assedju l-Kbir. L-ewwel bnadar bin-Nofs Qamar dehru fuq ix-xwieni ; qrib ix-xtajta mas-sebħ tat-18 ta' Mejju iżda d-difiża mill- forti Sant'Iermu fuq il-ponta tal-Għolja Sciberras kienet dgħajfa ħdejn il-qawwa tal-flotta ta' Mustafa Pasha u t-tmexxija ta' Rais Dragut. L-Istoriku Spanjol Fransisco Balbi da Correggio fid-djarju dwar l-Assedju ħalla miktub li waslu aktar minn 30,000 ġellieda fosthom l-Insara. Għax il-mira tal-għedewwa kienet biex il-baħar Mediterran ikun firxa sħiħa magħquda ma' Kostantinopli l-belt kapitali tal-Imperu Ottoman fit-Turkija u Malta kienet meqjusa bħala l-pont minn fejn il-Mislem seta' jibqa' tiela' lejn l-Ewropa. F'dak iż-żmien minbarra s-swar madwar il-belt kapitali, l-Imdina d-difiża ewlenija kienet fil-Port il-Kbir u l-kosta fuq in-naħa t'isfel, l-aktar lejn Marsaxlokk u l-inħawi tal-madwar kienu miftuħa u mingħajr l-iċken ħjiel ta' difiża jekk l-għadu jfettillu jaħbat għal Malta. Hekk li fl-1565 l-ewwel inħawi fejn niżlu l-għedewwa (madwar tlett elef ġellied) kienu dawk fil-port ta' Marsaxlokk. L-iskop kien li wara jumejn mill-wasla tagħhom f'Malta, nhar l-20 ta' Mejju telgħu lejn iż-Żejtun u fi triqthom daħlu fl-għelieqi u , l-irziezet, qabdu l-annimali li £ sabuul-biedjali ltaqgħu magħha biex ma jħallux lill-bdiewa u 4 r-raħħala jeqirdu jew irekknu l-prodott ħalli għedewwa ma ) jsibux x'jieklu. Baqgħu mexjin — lejn Ħaż-Żabbar bil-ftit djar li 1 kien hemm, bit-tama li jibdew H jattakkaw minn fuq l-għolja ta' Santa Margerita lejn il-Birgu u l-Fort San Mikiel fid-daħla H tal-Isla. Fuq in-naħa l-oħra tal- saeejes Port il-Kbir beda l-ġlied qalil minn qtajja' oħra ta' ġellieda mal-kavallieri u l-Maltin li kellhom il-ħarsien tal-Forti Sant'Iermu fuq quddiem tal- Port, u d-difiża u l-attakki min-naħa tal-Forti Sant' Anġlu u l-fliegu bejn il-Birgu u l-Forti San Mikiel quddiem xulxin. Qabel wieħed jifli bir-reqqa x'wassal biex l-għedewwa qatugħha li jiġu biex jieħdu lil Malta tajjeb naraw id-dgħjufija fid-difiża ta' dawn il-Gżejjer jekk u meta l-għadu jaqtagħha li jħebb għall-Maltin. L-għadu ġa kellu rebħa meta fl-1551 niżel Għawdex u kaxkar lejn il-Barbarija kemm sab irġiel, żagħżagħ u ħalla biss ftit xjuħ, nisa u tfal. Antonio Ferramolino li ntbagħat mill- Imperatur Karlu V li kien is-Sovran tal-Gżejjer Maltin qabel il-miġja tal-Kavallieri, dan il-konsulent wera lill-Gran Mastru D'Omedes snin qabel l-Assedju, fl- 1541, id-dgħjufija fis-sistema difensiva u ta parir biex il-Birgu jiġi evakwat mir-residenti u l-Kavallieri jmorru joqogħdu fuq l-Għolja Xiberras fejn wara kellha tinbena l-Belt il-ġdida. B'hekk f'każ ta' attakk mill-baħar il- Forti Sant'Iermu li kien beda jinbena seta' jarma difiża Il-Bażilika Kolleġġjata ta' Marija Bambina tal-Isla kif inhi Hum qawwija bil-kavallieri kollha jissieltu, li qabel kienu fil- Birgu. Jidher li dak il-parir ma seħħx. Madankollu D'Omedes kellu l-ħsieb li mal-Forti Sant Iermu u dak ta' Sant'Anġlu, quddiemu jibni Forti ieħor fuq in-naħa t'isfel tal-Port il-Kbir fuq pjanta tal- Inġinier Spanjol Pedro Pardo. Dan il-Forti, San Mikiel li nbena fit-tarf tal-peniżola Senglea (u li bi sfortuna nħatt mal-miġja tal-Ingliżi) ried iservi biex iħares il-flotta tax- xwieni tal-Ordni, fil-baħar taħtu u jgħin fl-attakk jekk u meta l-Forti Sant'Anġlu kien jeħtieġ rinforz fuq in-naħa l-oħra. Mal-aħħar ġimgħa ta' Lulju, l-għadu ħejja attakk, wieħed wara l-ieħor. Mill-Għolja ta' Kordin fuq naħa, għal fuq Forti Sant'Anġlu u l-Birgu u l-Forti San Mikiel u l-Isla bil-ħalfa li jeqred id-difiża tal-inħawi. Il- Kmandant tal-Isla, de Monte qabbad ċorma għawwiema, armati bix-xwabel u s-skieken biex jitqabdu mal-għadu, sider ma' sider fil-kanal li jifred l-Isla mill-Birgu bit- tama qawwija li l-għadu ma jidħolx l-Isla. Wieħed ma jistax jgħid fi ftit kliem u jfisser dak li ġara f'dawn il- battalji mill-art u l-baħar. Fix-xahar ta' Lulju l-attakk fuq l-Isla ħalla 250 mejta, bejn Kavallieri u Maltin iżda l-għadu tilef uħud mill-aqwa ġellieda, b'kollox tlett elef u hekk megħlub dawwar ħarstu lejn l-Imdina fejn sab il- Gvernatur Don Mesquita imħejji sew għall-battalja mal- għadu, ġa għajjien u mifluġ wara t-telfa tal-Isla. Id-demm li nxtered fil-ġlied qalil b'San Mikiel jgħasses u jħares lil dawn il-qalbiena, l-Isla jekk imbiċċra mis-setgħa tan-Nofs Qamar, baqgħet tissemma' bħala €Qatt Mirbuħa'. Ma nistgħux nagħtu djarju sħiħ tal-ġrajjiet kollha li seħħew f'dawk ix-xhur tal-1565 u dan tiegħi huwa biss ħjiel ta' dak li seħħ madwar il-Port il-Kbir. L-istudjuż tal-Istorja tal-Imperu Ottoman, J. Von Hammer kiteb li mit-tletin elf Tork li ħabtu għal Malta tilfu ħajjithom wieħed u għoxrin elf ruħ filwaqt li l-Kavallieri mal- Maltin u ġellieda barranin sfaw vittma tal-assedju sebat elef u l-Gran Mastru de Valette kien fadallu biss ftit aktar minn sitt mitt kavallieri b'saħħithom li setgħu jiġġieldu kontra l-għadu. Wara ftit anqas minn erba' xhur fejn is-swar u l-fortizzi ta' madwar il-Port il-Kbir inħaslu bid-dmija f'dik li kellha tkun il-magħmudija ta' Malta ħielsa, sebaħ il-jum storiku tat-8 ta' Settembru li jorbotna mat-tifkira tat-Twelid tal-Madonna. Fuq it-tempju li nbena wara bħala Monument Insinji tal-Vittorja tal- 1565 baqgħet minquxa din ir-Rebħa bl-għajta ta' ferħ li ġriet mal-Ewropa kollha. L-Istoriku Balbi kiteb li ċerba' xhur wara l-bidu tal-ġlieda l-kbira bl-armata ta' dak li sejjaħ lilu nnifsu s-Sultan li ma jista' jirbaħlu ħadd, Malta u l-Ordni ta' San Ġwann ta' Ġerusalemm, irnexxielhom jumiljawh.' L-istess Reġina tal-Ingilterra, Eliżabetta l-Ewwel, għalkemm kienet tħaddan ir-reliġjon Protestanta ordnat li jsir talb fil-knejjes għal sitt ġimgħat sħaħ matul l-assedju u sejħet lil Malta 'Il-Gżira tal-Eroj'. U kitbet li kieku t-Torok ħadu lil Malta kien hemm il- biża' li l-bqija tal-Kristjaneżmu kien jisfa fix-xejni Il-Pjanta tal-Belt Valletta L-aħbar li Malta ħelset mill-qilla tas-Sultan xterdet mal-Ewropa, kif għedna, li bħalna kienet tħaddan il- Kristjaneżmu. Inxtegħlu l-ħġejjeġ li wasslu l-aħbar minn belt għall-oħra. Il-knejjes minn Palermo għal Ruma u Pariġi daqqew mota ta' ferħ u f'Londra kif ġa ntqal l-Arċisqof ta' Canterburv, Matthew Parker mexa fuq l-ordni tar-Reġina Eliżabetta l-Ewwel u ngħaqad mal- bqija tal-Ewropa. Il-Papa Piju IV — Giovanni Angelo Medici kien qabel ħareġ editt li bih ikkonċeda li tingħata indulġenza plenarja lil kull min jidħol fil-battalji kontra l-għedewwa Misilmin u l-Papa Piju V li ġie warajh L-Inġinier Francesco Laparelli Dun Karm Psaila - Il-Poeta Nazzjonali mhux biss irregala l-beritta ta' kardinal lill-Gran Mastru de Valette (li b'umiltà ma kienx aċċetta) iżda għen ukoll bi flusu biex tinbena l-belt il-ġdida u bagħat lill-inġinier Francesco Laparelli biex bi pjanta mħejjija minnu jgħin tinbena l-belt li ssemmiet għall-Gran Mastru tal-Assedju, de Valette. Il-ġrajja tal-Assedju l-Kbir tal-1565 inkitbet ukoll u bi dritt fl-ewwel versi tal-poeżija Maltija u ma jistax jonqos li fi tmiem dan l-istudju qasir ma nislitx uħud mill-versi miktuba b'tant ħerqa bil-pinna tal-poeta nazzjonali Dun Karm fil-poeżija 'l-Għanja tar-Rebħa'. Jgħidilna Dun Karm: ''Malti kien id-demm li ċarċar jikwi fuq is-swar tiegħek, l-ogħna rahan ta' ġieħl Maltija l-qalb li żammet f'baħar niket sakemm żernaq tar-rebħa l-jum sabiħ. Għidli ja xemx fil-mixja ta' kull sena li tkejjel biha l-ġrajja tal-bnedmin' qatt rajt ħaġa isbaħ minn Sant'Iermu tagħna/7 Qatt rajt iljuni eħrex mill-Maltin7 Għax huma raw jitkissru waħda waħda, l-imrammi tal- iswar taħt in-nirien. Iżda ħilithom ma nkisritx, u l-għadu hemm sabhom jistennewh fuq is-sisien. U l-aħħar wieħed li ġo qalbu dieħla ħass ix-xafra qattiela, u sfar u miel, għajjat ismek, ja Malta, u lil min qatlu wrieh in-naħa l-oħra 'l San Mikiel Ngħidu grazzi mill-qalb lill-Poeta Nazzjonali li sa mill-bidu għaraf il-qlubija tal-Maltin ħutna u mal-Innu Malti qiegħed fuq il-pedestall li jixraqlu l-Jum tat-8 ta' Settembru bħala l-ewwel Jum u Festa Nazzjonali li daħal fil-kalendarju u li mingħajr il-qasma tal-partiti politiċi baqgħet il-festa nazzjonali li tgħaqqadna Ikoll flimkien. Fuq kollox bħala wlied ta' din il-belt u l-werrieta tal- ġieħ li ma ġietx megħluba, għandna nkunu kburin bis- sehem li l-Isla tat fil-ġlieda u r-rebħa ta' dak li ġara 450 sena ilu għax jekk midruba kif ġara fl-aħħar gwerra l-Isla tibqa' dak li kienet u dak li Ikoll nixtiequ li tibqa' 'Qatt Mirbuħa'