taqt nibda l-kitbiet tiegħi dwar il-Knisja Ni lokali u l-Kappillani li servew f'dan ir-raħal b'ittra miktuba minn l-awtur E.B.Vella li għaddiet lit-tielet Kappillan tar-raħal ta' Marsa- xlokk, Dun Salvatore Gatt u t-tweġiba tagħha. Dan seħħ meta l-ktieb 'Storja taż-Żejtun u Marsaxlokk' ta' E.B.Vella kien ippubblikat l- ewwel darba fl-1927. Fl-1993 Carmelo P. Baldacchino. ittajpja mill- ġdid il-volum bl-istess isem. DUN SALV GATT Kappillan ta' Marsaxlokk Għażiż Sur Kappillan, Għadni kif qiegħed nispiċċa l-ittra li bgħatt lil Arċi- priet taż-Żejtun fejn wara li wrejtu li dan id- distrett għandu storja li tibda eluf ta' snin qabel Kristu, fraħt lin-nies taż-Żejtun mill-ġmiel ta' storja li għandu r-raħal tagħhom. Dana kollu nista' ngħidu wkoll lilek u lin-nies tal-Parroċċa tiegħek, il-għaliex Marsaxlokk kien, biex ingħid hekk, il-ħtija li ż-Żejtun għandu dik il-ġmiel ta' storja. Il-ġrajja ta' Marsaxlokk u dik taż-Żejtun huma magħqudin ma' xulxin sewwa sew bħal żewġ ħoloq ta' katina, u għalkemm fil-għadd huma tnejn, imbagħad għall-kwalitajiet l-oħra huma bħal ħaġa waħda. Dan huwa għaliex jiena ġbidt dawn iż-żewġt irħula fi storja waħda.Meta n-nies tal-merħla tiegħek jaraw dan ix-xogħol ċkejken tiegħi, jaraw kif dik ix-xemx li titla' faċċata tal-port, u dik il-veduta tal-port stess, iva, dik l-art ta' taħt saqajhom, iġibu għalihom ħsibijiet ġodda, barra mis-soltu ġmiel li bih titpaxxa l-għajn. Għal dan kollu nifraħ lilhom kemm ukoll lilek u nitlobkom li tilqgħu dan ix-xogħol żgħir tiegħi, li jiena għaqqadt bil-ħsieb li kemm nista ngħolli l-qima lejn l-Art ta' Twelidna. Bl-isbaħ xewqat tas-serv tiegħek, E.B. Vella. Zabbar Nhar il-Vittorja 1927. Tweġiba Marsaxlokk, 10 ta' Settembru 1927. Għażiż Surmast Vella, In-nies ta' Marsaxlokk ilhom ħafna jixtiequ li kieku xi ħadd jikteb l-istorja tal-port tagħhom, il-għaliex bosta drabi semgħu li dan għandu paġna l-iktar sabiħa fl-istorja ta' Malta. Għalhekk ibqa żgur li jiena kemm ukoll ix-Xlukkajri kollha aħbar min- Vo, L — Jetla 2006 sejrin nilqgħu bl-ikbar pjaċir dan ix-xogħol sabiħ tiegħek li sejjer jixħet ħafna dawl fuq l- imgħoddi ta' dan il-port u l-art ta' Marsaxlokk barra, dawk il-ġrajja taż-Żejtun. Jiena għalhekk, fl-isem tan-nies kollha tal- merħla tiegħi, niżżiħajr bil-qalb lilek ta' dan l-istudju sabiħ li naf li swielek żmien, taħbit u spejjeż u li naf ukoll li inti għamiltu mhux għal ħsieb ieħor ħlief biss biex tqanqal l- imħabba lejn l-Art għażiża tagħna. Fl-aħħar nett, nitlob l'Alla li jberiklek dan ix- xogħol tiegħek patrijottiku, u fl-istess ħin inwiegħdek illi nagħmel kemm nista' biex inxerridlek dan il-ktieb, u b'hekk nagħmillek kuraġġ biex hekda kif dan il-ktieb mhux l- ewwel wieħed li int ktibt fuq il-ġrajja ta' pajjiżna, lanqas ma jkun l-aħħar wieħed, u b'hekk barra milli inti tqanqal dik il-qima lejn is-sabiħ imgħoddi ta' Malta, tkompli tkattar dak l-unur li tassew jistħoqqlok. Bl-isbaħ ħsibijiet. Dun Salv Gatt Kappillan ta' Marsaxlokk Fis-sena 1887, grupp ta' Xlukkajri talab lill- Arċisqof biex jikkunsidra knisja parrokjali fir- raħal ta' Marsaxlokk, u huwa aċċetta t-talba tagħhom. Meta kienu waslu għall-proġett, il- familja nobbli ta' Zammit Gauci offrew l-art, u nbniet skond id-disinn tal-Kappillan Ġużeppi Diacono mix-Xagħra Għawdex. Il-qassis Giuseppe Diacono (1847-1924) twieled fir-Rabat, Għawdex f'dar fi Triq Casal Garbo (ilum magħrufa bħala Triq Santa Ursola) mill- ġenituri, Angelo u Maria fis-16 ta' Awissu 1847. Fl-4 ta' Marzu 1971 kien ordnat saċerdot fil- Katidral ta' l-istess gżira. Fl-1881 kien il-Kappillan tal-Qala sa l-1891 meta telaq bħala l-Kappillan tax-Xagħra (1891-1909). Huwa ddisinja l-pjanti għall-knisja ta' Maria Reġina tal-qalb ta' Ġest u d-dar maġenbha. Disinn ieħor għall-knisja ta' San Lawrenz u fl- istess perjodu pprepara l-pjanta għall-kostruzzjoni tal-knisja ddedikata lill. Iddisinja l-Koppla tal- knisja tax-Xagħra. Fl-1903 ddisinja il-knisja parrokjali ta' l-Għasri. Huwa miet fit-22 ta' Lulju 1924 u ndifen fil-Bażilka tax-Xagħra. Fl-istorja nsibu li sitt snin qabel twieled il-qassis Diacono jiġifieri fl-1841 twieled Giuseppe, iben Luigi Dei Marchesi u Rosalea Viani Testaferreta de Noto. Fl-1874 huwa żżewweġ lill-Prinċipessa Rosina Sebbatini, bint il-Prinċep Niccolċo u Francesca Palermo u għexu maġenb il-Kappella ta' San Pietru. (It-titlu tal-Marchese kien ingħatalu mill-Papa Leone XIII fl-1889). Din is-sinjura Rosalia Viani Testaferreta kienet fi vjaġġ fuq imbarkazzjoni bi qlugħ, lejn il-punent ta' l-Italja meta maltempata kważi għerrqet l- ekwippaġġ kollu. Hija qalet li salvaw bl-għajjut tal-Madonna tar-Rużarju ta' Pompei u waslu fil- port ta' Bastia fil-gżira ta' Korsika f'nofs il-jum tal-11 ta' Ottobru 1885. Jum li ma jintesa qattl Dakinhar, il-quddiesa fis-Santwarju tal-Madonna ta' Pompei kienet iċċelebrata supplikament. Għal din ir-raġuni s-sinjura Viani saret devotissima lejn il-Padruna u xtaqet li xi darba tkun tista' toħloq xi ħaġa biex tirringrazzjaha. Informazzjoni ddettaljata tal-Kappillan Teologu Antonio Psaila miż-Żejtun fl-1883 tispjega li fl- assenza ta' 'Status Animarum' fl-1890. Dan l- eżerċizzju jiddiskrivi l-ewwel familji li għexu fil- villaġġ tas-sajjieda. Huma kienu l-pijunieri li bl- insistenza tagħhom kellhom lill-Marsaxlokk bħala Parroċċa indipendenti. Huwa semma l-proġġett 'Il-Bajja ta' Marsaxlokk' bl-informazzjoni li taqsam f'toroq, f'numri, f'kun- jomijiet, f'ismijiet, f'laqmijiet, f'età, f'ġenituri, fi twettiq u f'rimarki. F'dawk iż-żminijiet, apparti Triq Marsaxlokk lejn iż-Żejtun, kien hemm sqaq Busbiesi u t-triq lejn l-għolja tas-Silġ. L-abitanti kienu biss madwar 185 f'41 familja. Fir-Rimarki, huwa ddikjara li waħda biss kienet separata minn żewġha u erbgħa minnhom ma kienux jeżerċitaw. il- Kristjaneżmu obbligatorju. Tnax mit-total kienu xjuħ u l-Kunjomijiet komuni kienu Buġeja (5 familji), Gafà (B familji), Bonnici (5 familji), Caruana (4 familji) u Gravina (3 familji). Uħud mix-Xlukkajri ddiskutew f'wieħed mill- imħażen sabiex jiddeċiedu Padrun titolari tagħhom. Kien hemm min ried lil Sant' Andrija (padrun is-sajjieda), oħrajn lill Madonna tal- Karmelu, imma grupp xtaqu li l-Padruna tkun il- Madonna ta' Pompei. Il-Markiża Rosalia Viani Testafetrata offriet nofs l-ispiża, jekk l-abitanti ta' dan il-villaġġ jiddeċiedu li jiddikjaraw il-knisja l- ġdida lis-Sinjura tar-Rużarju ta' Pompei. Sadanittant, fil-wied ta' Pompei ġewwa l-Italja, il-Beatu Bartolomeo Longo bena tempju ddedikat lill-Madonna ta' Pompei. Fl-1887 il-Kardinal Monaco la Vallette kkonsagra l-artal maġġur tas- Santwarju u kwadru mirakuluż tal-Madonna tar- Rużarju kien mqiegħed f'post prominenti. F'dak iż-żmien id-devozzjoni u l-pellegrinaġġi lejn is- Santwarju kienu popolari ħafna. Għaddew is-snin u l-lokal tas-sajjieda sar popolari ma' ħafna oħra, li bdew jiġu jgħixu fl-irziezet jew djar ġodda, u għalhekk fl-1896 ix-Xlukkajri pproċessaw petizzjoni, quddiem l-Arċisqof Pietru Pace sabiex jiddikjara l-villaġġ bħala parroċċa. IL-MONSINJUR PIETRU PACE (1889-1914) Il-Monsinjur Pietru Pace kien l-Arċisqof ta' Malta u bl-iskop ta' knejjes ġodda huwa ffonda Kummis- sjoni bil-presidenza tal-Kappillan Anton Psaila. Il-Kappillan taż-Żejtun kiteb dokument utli u ntitolah 'Ad Futuram Rei Memoriam'. Din l-infor- mazzjoni tiddeskrivili l-Ħadd 7 ta' Diċembru,1890 kien il-jum tat-tqegħid ta' l-ewwel ġebla tal-knisja iddedikata lill-Madonna tar-Rużarju. Il-Kappillan Anton Psaila akkumpanjat mill-Kleru taż-Żejtun u assistit miż-żewġ Kanonki tal-Katidral imxew f'purċissjoni biex titbierek l-ewwel ġebla. Fi żmien il-kostruzzjoni tal-knisja l-ġdida tar-raħal tagħna, il-210 persuni fil-ħamsin familja li kienu jgħixu hawn, kienu kuntenti. L-istess Dokument- azzjoni tgħid kif; 'Waqt li l-Eċċelenza tiegħu, il- kleru u d-diversi persunaġġi kienu fi triqithom lejn l-imsemmija knisja, il-Markiża Rosalia Viani Testaferrata stiednithom biex wara jmorru għal bibita fid-dar tagħha'. Il-Ħadd 25 ta' Settembru, 1892 kien hemm it- tberik tal-knisja ddokumentat mill-istess qassis, 'Ad Futuram Rei Memoriam'. Ritratt bil-permess tas-Sur J. Attard. Meta kienet mitmuma l-fabbrikazzjoni tal-knisja biż-żegħlu kontinwu ta' Monsinjur Arċisqof Pietru Pace u l-ħafna donazzjonijiet tal-Benefatturi, l- istess Arċisqof ipparteċipa fiċ-ċerimonja tat- tberik tal-knisja viċendarja. Fost il-konkorrenza tan-nies, sar it-tberik solenniment tal-knisja. Fiċ- ċerimonja sagra ddedika bid-diskors ta' l- okkażjoni lill-udjenza enormi li attendiet bi ħġarha. U fl-aħħar spiċċa ċ-ċerimonja fost il-ferħ ta' kulħadd. Ippranza għand il-Markiża u fl-aħħar ipparteċipa għar-reċita tar-Rużarju u sollenni- ment tkanta t-'Te Deum'. Biex takkompanja bħal dejjem… u tferraħ lill-pubbliku, kien hemm il-mużika tal-Banda Beland li ddivertiet lill-massa Referenzi għal kitba tiegħi: li ġiet minn kull rokna tal-gżira. Numru hekk kbir ta' nies li qatt ma ntlemaħ bħalu. Funzjoni li tibqa' għal dejjem f'moħħ kulħadd. 'Allura wieħed jista' jgħid li matul is-sena 1892 ma kienx allokat Kappillan fil-villaġġ tas-sajjieda għaliex is-saċerdot Anton Psaila taż-Żejtun kien il-Kappillan li kellu x'jaqsam ma' Marsaxlokk. Il- villaġġ kellu biss il-viċi-kappillan matul dak l-istess perjodu'. L-ewwel Viċi-kappillan Il-ġenituri tas-saċerdot Laurentius, Giuseppe Psaila u Rosa Camilleri kienu żżewġu fit-8 ta' Ġunju, 1822. Laurentius twieled fl-1 ta' April 1843 u skond il-Vista Pastorali ta' l-Arċisqof fil- parroċċa taż-Żejtun fis-sena 1862, Laurentius Psaila kien 'clericus, mentri fl-1866 kien 'subdiaconus'. Huwa kien ordnat saċerdot fl- 1867. Missieru miet fl-1881 u ommu mietet fl- 1884. Għal darba oħra, fil-manuskritt 'Ad Futuram Rei Memoriam' fit-22 ta' Novembru tal-1892, is-saċerdot Laurentius Psaila kien iddikjarat viċi- kappillan ta' Marsaxlokk, u bierek l-ewwel tarbija 'Rosaria'. Matul il-kariga tiegħu huwa amministra għaxar magħmudijiet bl-aħħar waħda fil-5 ta' Novembru 1893. Huwa miet fl-età ta' 51 sena fl-4 ta' April 1894 di skritt bħala 'Missionarium Apostolicus'. e Mill-volum 'Marsaxlokk Mitt Sena Parroċċa 1897-1997' u xogħlijiet oħra ta' Joseph Grech fl-istess perjodu. e Mill-volum 'Teżori fil-Knejjes Maltin' ta' Tonv Terribile (Hons.) e Mill-volum 'Storja taż-Żejtun u Marsaxlokk' ta' Carmelo P. Baldacchino 1993, (li kien ittajpja mill-ġdid il-volum bl-istess isem ta' E.B.Vella u li kien ippubblikat l-ewwel darba fl-1927), e Mill-volum 'Bliet u Rħula Maltin' ta' Alfie Gullaumier u l-Konsulent storiku Charles Galea Scannura. e Mill-Kurja ta' l-Arċisqof bl-informazzjoni dwar il-kappillani li servew fil-parroċċa ta' Marsaxlokk. e Referenzi oħra mingħand Cikku Gatt, Antonia Gravina u Napuljun Carabott. e Internet: Ritratti, Teżijiet u Artikli, ħsibijieti (notamenti), Gazzetti u Korrispondenza oħra. Grazzi kbira tmur għal dawn in-nies imsemmija u oħrajn li forsi nsejt insemmi. Mingħajrhom qatt ma kont nasal nagħmel dan ix-xogħol. ahbar miz-XhoLL — Mesta 2006.