Tassew tqila biex tikteb meta tkun maqbud f'morsa, fuq naħa d-dieqa li tlift ħabib u fuq l-oħra d-dmir naturali li ssib kull mezz biex issellimlu. Afli kiefra li tkun immutat bil-ħasda u fl-istess waqt trid tiftaħ ħalqek biex turi l-kobor tal-ħabib għażiż li mar għall-ħajja ta' dejjem. Hekk ġrali malli smajt li ħalliena J.J. Camilleri kmieni nhar il-Ħamis 4 ta' Lulju li għadda. Kultant nibda ngħid li tant ġentlomi li sibt f'ħajti qed jitnaqqew ħelu ħelu. Xi ħabtiet nitnikket kif, mal-mogħdija tas-snin, ħbieb bħall-'J' li kienu saru persuni kostanti f'ħajti, ħin bla waqt jitilqu, iħalluna, nitlifhom, insibhom biss fit- tifkiriet… F'waħda mill-aħħar drabi i konna flimkien fil-pjazza tal-Mosta, għidtlu kif dejjem isib xi don sabiħ jew xi ħlieqa dwar xi ħadd i jkun ħalliena. Kien jiġri lura fis-snin u jintilef jirrakkonta meta kien mat- tali l-Oratorju jew meta l-ieħor kien iniegħel iż- żwiemel jew l-ieħor iġonġi -ħnejja… Kienu ġrajjiet qosra li minhom il-JJ kellu 7 ħabta jpinġi l-karattru ta' 7 min ikun ħalliena. Mhux 7 ta' b'xejn dawk ir-rumanzi ħelwin li kiteb, bosta minnhom mibnijin fuq nies u ġrajjiet ta' veru. 'Imma Ġuż/ għidtlu, 'taf titkellem hekk tajjeb fuq tant nies u episodji, meta mmutu aħna min se jirrakkonta fuqna2' staqsejtu b'nofs tbissima. 'Eh imbagħad jaraw huma pront weġibni, 'naħseb xi ħaġa tajba jsibu x'jgħidu. Fil-każ ejja nieħdu birra oħra ħalli żgur isibu x'jgħidul' Kien dejjem lest b'xi battuta. Darb'oħra qalli li konvint li meta jħallina se jgħidu xi ħaġa dwaru. Qalli li ladarba tul tmenin sena kulħadd kien jgħidlu 'JV' (ġej, ġej), 'meta l-Mulej isejjaħli, kulħadd jibda jgħid… ara dejjem ġej, ġej, u issa wasal u telaql' Hekk kienet sempliċi imma ġenwina l-filosofija tal-ħabib ta' mijiet ta' Mostin u Maltin oħra, Joseph J. Camilleri. Il-JI' Camilleri: u pittur — Mosti ta' veru Sirt nafu l-ewwel darba fis-snin sebgħin meta konna flimkien fil-Kunsill Nazzjonali tal-Edukazzjoni. Dik il-ħabta kien kollu ħrara biex jara tiffunzjona l-Fakultà tal-Edukazzjoni fl- Università tagħna. Hu stess kien ġej minn botom ta' għalliema mħarrġin fis-St Michaels Training College f'Ta' Ġorni, imma li ssokta l-istudji tiegħu sa ma ggradwa minn Malta u mill- Università ta' Londra. Għalliem tal-għalliema Il-JJ kien wieħed minn ġenerazzjoni ta' għalliema li, minkejja li ma kellhomx il-ħafna teoriji teoretiċi u skemi skematiċi moderni tal-lum, kellhom il-karattru li jgħallmu b'metodi inqas kumplikati imma aktarx iktar dixxiplinati. Kien jirrakkonta bi kburija l-ħafna każi fejn kien irnexxielu jrattab ras xi tfajjel li ma jridx jaf bi skola u għajnejn JJ jixegħlu meta jiltaqa' miegħu wara ħafna u jarah b'xi sengħa jew negozju għaddej tajjeb. Is- 'Sir', kif jafuh ħafna Mostin oħra, kien jemmen fil-ħsieb ta' Albert Einstein 'l-edukazzjoni hi dak li nibqgħu niftakru wara li ninsew kulma tgħallimna l-iskola' Komplejt niskopri d-doni sbieħ ta' dan ir-raġel permezz tal-bosta rumanzi li kiteb, primi fosthom 'Aħna Sinjuri' u l-Għar tax-Xitan' li kienu wkoll kotba li eluf ta' studenti qraw u tgħallmu u minnhom tħabbew mal-ilsien Malti. nammira f'kitbietu l-ħeġġa li jesponi l-ġrieħi soċjali fost il- poplu. Kitbietu kienet dejjem tixhed fejn tħabbat qalbu — dejjem lest jisma, jifhem u jagħder, u l-aktar lil dawk inqas ixxurtjati fil-ħajja. Jorbot ma' dan, dak li kien jgħidli kemm kien jifraħ meta jibagħtuh jgħallem f'xi skola bi tfal minn familji bi problemi, fejn għalliema oħrajn kienu jevitaw li jersqul Laqatni kumment ta' Dr Alfred Sant dwar il-JJ u s-sehem tiegħu fil-letteratura Maltija: il-kitba tiegħu dehret bħala forma ta' protesta soċjali. Tassew, il-JJ ma kienx jaħmel l-inġustizzja u wisq inqas id-diskriminazzjoni. Anki fil-ħajja ta' kuljum, fit- tjubija tipika tiegħu, il-JJ kien jinkedd jara lil min ibgħati bla ħtija. Kien jinfena minn ġewwa meta jinqala' tilwim, u aktarx iva milli le, kien isib mezz kif ifendi xi kelma biex iberred, imqar jekk jiċċajta biex il-korla tinbidel fi tbissima. Kbar kemm kienu kbar il-persuni quddiemu, leħen il-J) kien aktarx jibqa' dejjem bħal meta qed jgħallem tifel fl-ewwel snin tal-primarja, u hekk baqa' sakemm baqa' jiflaħ. Aktarx kienet tattika kif trattab il-pika bil-leħen ta' min donnu m'għandux ħażen, allura jħoll il-pretensjoni sal-innoċenza. Għall-JJ il-ħajja ta' għalliem kienet vokazzjoni, fil-klassi, fid- dar, fit-triq u kullimkien. Kienx rumanz, kinitx ittra, kienx artiklu fi ktieb, kienx rakkont ta' xi praspura, kinitx tpaċpiċa bejn ftit ħbieb f'ħanut jew fuq bank il-pjazza… kliemu dejjem maħsub li jgħallem xi ħaġa. L-għaxqa tiegħu jitkellem fuq episodji storiċi. Ħafna għadhom jiftakruh għal snin twal mal- Kav. Ġużċ Galea fil-programmi dwar l-Istorja ta' Malta fuq Radju Malta, u iktar tard dwar tagħrif mill-arkivji ma' Peter Paul Ciantar. Fuq mikrofonu jew wiċċ imb'wiċċ ħdejn tazza birra, il-J) kien spontanju, dejjem lest b'xi battuta jew episodju mill-arkivji ta' moħħu. L-istess ħerqa meta kien ikun mistieden jagħmel xi diskors… għad li ma kienx jissapporti jwarrab għajnejh minn fuq il-karta, ineħħi n-nuċċali u jispiċċa jitkellem bit-ton li bih soltu jitkellem mal-ħbieb biex joqtol id-distakk bejn il-leġiju u l-udjenzal Tul is-snin kien ħawtiel f'oqsma differenti, qisu ma kellux kwiet f'ġismu jew ma jafx jgħid le. Kien ma' Patri Dijonisju Mintoff, Mannv Scicluna, il-Prof. Abram Galea, Joe Sammut u oħrajn fil-Laboratorju tal-Paċi. Serva wkoll fl-Awtorità tax- Xandir kif ukoll eżaminatur f'diversi bordijiet, fosthom fil- konkorsi għal impjiegi għoljin maċ-Ċivil. Fuq kull kumitat li serva fih, il-J) kellu dejjem xi episodju x'jirrakkonta Dan kollu minbarra l-ħidma letterarja kotrana li wasslitu jservi wkoll bħala segretarju tal-Akkademja tal-Malti. Il-ħidma letterarja tiegħu wasslet biex student tal-Malti, Alan Fenech, ibbaża t-teżi tiegħu fuq il-kitbiet tal-JJ Camilleri u silet tajjeb il-kuxjenza soċjali ta' dan il-kittieb Mosti. Meta mbagħad mort ngħix il-Mosta skoprejt iktar kemm il- JJ kien maħbub minn kulħadd. Maħbub u stmat. Skoprejt li minbarra għalliem ta' ħafna rġiel Mostin, il-JJ kien għadu popolari mis-snin ta' glorja dejjiema li kien — ħasra li ma baqgħaxl — l-Oratorju għaż-żgħażagħ Mostin. Ħafna kienu għadhom jiftakruh jilgħab il-futbol, tant li kienu laqqmuh 'il- Piola'. Silvio Piola kien plejer famuż Taljan li kien fit-tim li rebaħ it-Tazza tad-Dinja fl-1938. Milli smajt il-J kien jilgħab tajjeb u malajr id-dilettanti laqqmuh b'isem dak il-plejer leġġendarju. Tiskanta kif personalità bħal dik ta' Joseph J. Camilleri, f'komunità li dejjem tikber u tinbidel bħal dik Mostija, tingħata laqmijiet ħfief u ħelwin minn ġenerazzjonijiet differenti — għal ta' żmienu 'il-Piola', għal ta' warajh 'is-Sir' u għall-bqija, kulmin kien jafu madwar il-pajjiż kollu, 'il-Jf'. Iżda Ikoll laqmijiet jew pet names li jirriflettu l-popolaritàtiegħu f'xi qasam jew ieħor tal-ħajja. Min ifittxu għall-ħila u l-iskola, min għall-esperjenza, min għall-karattru kwiet imma ferrieħi tiegħu. Is-sieħba ta' ħajtu kienet Josephine li kien jogħxa jirrakkonta kif iltaqa' magħha meta kien jistudja biex isir għalliem. Id-destin laqqgħu magħha wara li nqabad fix-xita ma' sieħbu Michael Sant wara laqgħa filgħaxija li għaliha l-JJ ma riedx jattendi. Jirrakkontali, dejjem b'nofs daħqa, kemm kienu ħadu gost jiskennu flimkien fuq l-għatba ta' ħanut fi Strada Rjali taħt l-unika umbrella li kellha hi… Josephine kienet għalliema wkoll, Għawdxija mill-familja kbira tan-Niksu, mara edukata ħafna u tal-ġabra. Flimkien kellhom tliet subien, Franklin, Dennis u Roderick — bankier, spiżjar u għalliem. Id-dedikazzjoni tagħha għas-servizz lill- kommunità wassalha tkompli wkoll meta ġiet biex tirtira bl- età, tant li kienet eletta darbtejn wara xulxin bħala kunsilliera fil-Mosta. Kien f'dak iż-żmien li bdiet tmexxi programmi fuq radju Super One kull nhar ta' Erbgħa, sa ma ħallietna. Hawn kienet tispikka l-umiltà bnina tal-J), l-awtur u skular magħruf, l-edukatur li spiċċa assistent direttur tal-edukazzjoni, li jakkumpanja lil martu għall-programmi u kulfejn kienet teħtieġ u jibqa' jistenna fil-karozza sa ma tlesti hi. Darba nzerajtu meta stednitni għall-programm u staqsejtha għala l-JJ ma jidħolx. 'Ma tafx, ruħi, dak twajjeb wisq, iħallili l-ispazju kollu u hu jieħu gost jibqa' fid-delll' X'tifsira sabiħa… Ir-rabta tiegħu ma' Josephine baqgħet tinħass fiż-żjarat spissi li kien jagħmel lil qrabatha f'Għawdex. Ma ngħoddx id-drabi li konna nitilgħu flimkien biex inżuru lil ħutha Ġorġa jew Maria f'Marsalforn li dlonk kienu jifirħu bina u jdewquna biċċa fenek tajba. L-għożża għal martu kienet tali li għall- JJ, Għawdex u wisq iktar Marsalforn, kienu saru t-tieni dar tiegħu. Kont nilmaħ f'għajnejh il-ħarsa fil-bogħod ta' tifkiriet għeżież… Iż-Żurrieq u l-Mellieħa Wara li ħallietna martu Josephine, il-JJ u jien konna spiċċajna qisna d-di u d-do. Niftakar l-aqwa Arċipriet li kellha l-Mosta, Monsinjur Bartilmew Bezzina dejjem jgħidilna 'Ubi Joseph, ecce Philippusl' (fejn hemm Joe, hemm Philip). Konna nattendu laqgħat, seminars, wirjiet, ħarġiet… dejjem flimkien. Kien jifraħ anki bl-iktar affarijiet sempliċi fil-ħajja. meta ħadtu miegħi għall-festa tal-Karmnu ż-Żurrieq fl-2005. Għalih kienet ħarġa speċjali għax għaddejna mill-mina u ġbidna lejn dik in-naħa ta' Malta. Kien jisħaq li qatt ma kien mar'l hemm. Baqa' jgħid li għalih kien qisu siefer… u sa mill- għada beda jgħidli 'meta se nerġgħu naqtgħu biljett L-istess meta stedinni n-neputi Kevin Debono fl-2007 biex nippreżenta programmi għall-Vitorja fil-Mellieħa, fuq l-istazzjon tal-kommunità tal-Għaqda Piroteknika Marija Bambina. Kont ħadt lill-JJ miegħi u intervistajtu fuq l-istorja bikrija tal-inħawi u fuq id-devozzjoni Marjana. Sena wara sena konna nkunu mistednin tal-Banda Imperial għall-festa. Fit- tjubija tiegħu kien juri l-ferħ tiegħu billi jistqarr ma' kulħadd 'fixjuħiti sirt ukoll ċittadin onorarju tal-Mellieħal' Ir-Razzett tal-Markiż L-għożża tal-JJ għal kulma huwa Malti u wisq iktar Mosti, u għal kulma għandu valur storiku jew kulturali, spikkat lejn tmiem is-snin disgħin. Kien ħabib ferm ma' Joe Bartolo 'ta' Spir', president u mutlir ewlieni tal-Għaqda Filantropika Talent Mosti sa mill-1983. Kien jaf kemm Joe kien ilu li tefa' għajnejh fuq ir-Razzett tal-Markiż Mallia Tabone. Kienet binja qadima biswit l-Iskola Ġilju tal-Widien u restawrata mill-Ministri Ugo Mifsud Bonnici u Louis Galea, wara li l-Ministru Danjel Micallef fl-1987 kien ordna li ma titwaqqax, minkejja li kien meħtieġ li titkabbar l-iskola. Flimkien ma' Joe Bartolo u ma' Victor Agius, iben Kalċidon u kunsillier fin-Naxxar, il-JJ mar ikellem lill-Ministru Evarist Bartolo. Wara laqgħat u diskussjonijiet, fl-1998 sar il-ftehim biex l-Għaqda Talent Mosti tingħata t-tmexxija u l-użu tar- Razzett għal għanijiet kulturalil Għal kulħadd kien ftehim ta' siwi enormi, iżda għall-JJ innifsu kienet ferħa kbira li jara ġawhra mill-imgħoddi tinbidel f'ċentru ta' kultura nazzjonali, kif fil-fatt sar ifisser dan il-post sal-lum għall-eluf ta' Maltin u barranin li jżuruh tul is-sena kollhal Konna niltaqgħu sikwit ir-Razzett u mhux biss għall-ftuħ ta' wirjiet, waħda wara l-oħra. Siegħat sħaħ nitkellmu u niddibattu ma' Joe Bartolo, dejjem jhewden kif se jirranġa u x'se jorganizza ġdid. Lir-Razzett baqa' jqisu tarbija tiegħu, irid jgħożżu dejjem u erħilu jirrakkonta kemm kien sabiħ meta madwaru kien hemm ir-raba' safi u ġmiel Wied il-Għasel, rigal tal-Mulej, qabel assedjawh bil-konkos madwaru… F'kull laqgħa fejn jara l-miġemgħa fir-Razzett, kont nistħajjel lill-JJ ilissen f'qalbu 'Tva, hekk ridt infisser jien meta għint lil Joe ta' Spir jieħu t-tmexxija tar-Razzett f'idejn l-Għaqda.. Iż- żmien tahom raġuni L-għaxqa tiegħu imbagħad meta Louis Vassallo kien jorganizza bl-iktar mod metikoluż is-serati letterarjil Darba qalli 'fiż-żmien kien hemm programm ta' Peter Caruana jismu 'Mill-Ġnejna Maltija' issa hawn Louis u Joe u għandna ġnejna Mostijal' Meta nqis kollox, nibqa' ntenni mal-JJ li r-Razzett tal-Markiż immexxi mill-Għaqda Filantropika Talent Mosti, huwa l-aqwa storja ta' suċċess — wisq iktar meta hu kollu frott ix- xogħol volontarjul Il-Banda Santa Marija Id-drawwiet, it-twemmin, il-leġġendi, il-biżgħat u l-festi tal- Mostin kienu ġnejna sabiħa għall-JJ. Kellu ħila kbira kifiniżżel il-mit għall-għarfien ħafif ta' kulħadd. Kien f'bosta kumitati, fosthom tal-każin tal-Banda Santa Marija fejn serva għal xi żmien bħala segretarju u kien jieħu ħsieb l-annwal tal-festa. Lill-Banda Santa Marija ħallielha b'wirt speċjali l-lirika tal- innu l-kbir lil Marija Assunta. Kien jitkellem bl-ikbar stima għall-presidenti li ħadem magħhom, Alex Vella u Armand Galea. Meta kien jara lill-president attwali, il-Perit Chris Grech, waqt xi programm kien jgħidli 'ara min ikun żagħżugħ kemm ikun jiflaħ jaħdemi' U nifs kbir ta' għoġba meta jara tant żgħażagħ iħabirku madwar Chris. Barra dan, il-famuż 'Piola' tas-snin tletin ma setax jonqos li jservi wkoll fil-kumitat tal-Mosta F.C. Meta kont ninkih ftit wara xi riżultat ħażin, kien pront jiċċajta 'eh dak għax għadhom ma sabux Piola ieħorl' Kif għidt, għall-J) Camilleri, il-Mosta u kulma hu Mosti kien l-għaxqa tiegħul Żgur li ħajtu wara li rtira mix-xogħol ma kinitx għażż, anzi dejjem iħawtel biex iressaq kulma kellu valur storiku jew kulturali lejn il-poplul Sa sena ilu konna fis-sotto-kumitat Riġenerazzjoni Kulturali tal-Kunsill Mosti. Ħdimt miegħu u mal-ġar bravu tiegħu Mark Debono u tant Mostin dedikati oħra f'dan il-Kumitat, bħal Norma Cristina, Dr George Cassar, Prof Anton Buhagiar, Dr Philip Caruana, Tonv Muscat, Hilarv Vella, Joe Quattromani u oħrajn. Kien bniedem manswet u twajjeb imma daqstant ieħor determinat fis-sehem li kien jagħti. Kien ukoll fil-kumitat li jmexxi l-librerija lokali fejn martu Josephine kienet tant attiva sa ma ħallietna. Fit-tjubija kollha tiegħu, id-determinazzjoni kultant kienet twassal biex l-oħrajn jaħsbu li, kif ngħidu, għandu Alla għalih Dment li jemmen f'xi ħaġa, ma kinitx ħafifa ġġiegħlu jaħseb mod ieħor… Kienx Arċipriet, kienx Sindku jew kienx Ministru, il-f kien jgħidlek x'jaħseb bla wisq tidwir mal-lewżal Kien raġel ġenwin. Twajjeb kemm trid, imma sod fi ħsiebu. Pittur ukoll… Talent ieħor li kellu l-J), u li mhux ħafna kienu jafu bih, kien dak tal-pittura. Kien jogħxa jiddisinja u jpitter, l-iktar wara nofsinhar meta nies tamparu kieku jfittxu xix siesta. Madwar erba' snin ilu ried li jiġbor il-poeżiji fi ktieb u flimkien għażilna wkoll xi ritratti u tġinġijiet tiegħu biex tkun pubblikazzjoni mżewqa sewwa. Ried li jkun ktieb li jsellem lit-tifkira ta' martu Josephine. Konna tkellimna wkoll ma' xi stampaturi jew pubblikaturi, imma il-Mulej riedu iktar kmieni ħdejn l-għażiża martu… Sablu short cut…l. Afli t-triqat tagħna m'humiex bħat- triqat tal-Mulejl Dan kien il-JT' li kont naf jien, li kelli x-xorti ngħodd fost l-ikbar ħbieb u li mingħandu tgħallimt wisq iktar milli jistgħu qatt jgħallmuk il-kotba — għad li hu wkoll bħali, ħajtu qattagħha qalb il-kotba u l-manuskritti. Illum iktar minn qatt qabel se nindafar naqra l-kitba mexxejja tiegħu u ma' kull vers noħlom it-tbissima tal-awtur-għalliem-ħabib Joseph John Camilleril L-għalliem li nhar il-Ġimgħa 6 ta' Lulju raddejnih lill-art, iżda li għerfu u tjubitu jibqgħu magħna dejjeml Strieħ Ġużl Issa għandek mergħat isbaħ xi tpitterl Kif qallek l-Arċipriet, it-talenti sbieħ li silfek Alla ħaddimthom tajjeb u kattarthom għall-ġid tal-proxxmu. Mhux se jmutu miegħek… - (Pieeċ