Raħal il-Letteratura ir-Rabat DIĊEMBRU 2020 J ĦARĠA01 L-GQAZZETTA LETTERARJA X'inhu Raħal il-Letteratura'7 mmaġinak, darba fost l-oħrajn, tħares 'l isfel u taħtek tara l-kliem. Immaġinak iddur kantuniera u ssib kotba fuq kotba jew taqra storja mimlija fantasija lit-tfal. Immaġinak fis-salott tiegħek mimli kittieba u qarrejja jaqsmu xogħolhom flimkien. Immaġinak miexja fit-toroq li ddur fihom kuljum, imma kull ftit passi, tieqaf u tisma' poeżija. Dan hu Raħal il-Letteratura — ir-raħal li jiċċelebra l-letteratura f'kull sura. Raħal il-Letteratura huwa proġett pilota fuq tliet snin maħsub biex iqajjem kuxjenza fuq il-kotba f'forom differenti mar-Rabtin … u anke dawk li mhumiexl Fuq kollox, dan mhuwiex ir-raħal tal-letteratura biss, imma r-raħal tal-istorja, ir-raħal tal-kultura, ir-raħal tal-mużika, ir-raħal tal-kbar u tat-tfal. Il-letteratura tgħaqqadna flimkien. m Ħsejjes ta' belt ġdida TIT TAX-XHUR ILU ĦABIBA TIEGĦI ĠIET TGĦIX IR-RABAT. KIENET ILHA TGĦIX F'VILLAĠĠ ĊKEJKEN ĦDEJN IL-BAĦAR GĦAL DAWN L-AĦĦAR SITT SNIN. KONT NAF LI DAN KIEN SE JKUN PASS DIFFIĊLI GĦALIHA GĦAX MHUX LAKEMM TITBIEGĦED MIR-RIĦA QADIMA TAL-BAĦAR. IMMA DAN L-AĦĦAR KITBITLI U QALTLI LI QED TIBDA TIDRA L-IRWEJJAĦ U L-ĦSEJJES TA' DIN IL-BELT ĠDIDA: 'GĦADNI NIMMISSJAH IL-WENS TAL- BAĦAR IMMA HAWN QED INSIB WENS FL-ISTEJJER IMREKKNA BEJN ĦAJT DOBLU U IEĦOR, BEJT TRIQ DEJQA U U OĦRA… Kulħadd għandu bżonn il-wens. Mela kulħadd għandu bżonn l-istejjer. Speċjalment fi żminijiet bħal dawn meta ma tistax taqbad u tinżel sal-każin u toqgħod tisma' x'qed jgħidu dik u dak u l-ieħor, jew tibqa' titlajja fuq iz-zuntier jew għand tal-ħaxix. Din l-imxija li ħakmitna, se ġġibna ostili (jekk mhux ġa ġabitna) lejn xulxin, imbeżżgħa minn kollox u minn kulħadd. Iżda, mhux minn storja, mhux minn poeżija, mhux minn ktieb. Dawn qatt m'aħna se nibżgħu minnhom. Huma tiegħi, daqskemm huma tiegħek, tagħkom. Ħadd mhu se joħodhomlna. U din il-gazzetta letterarja, l-ewwel waħda f'sensiela, titlaq minn storja ħelwa, waħda minn dawk li jibdew bil-mela darba waħda, kien hemm grupp ta' kittieba li ħolmu ħolma, ħolmu li f'pajjiżhom ikun hemm belt, imqar waħda, mimlija kotba. Kotba fit-toroq, kotba fuq il- ħġajjar tat-twieqi, kotba fil-ħwienet tal- kafċ u tat-te, kotba fir-ristoranti, kotba fil-ġonna, taħt is-siġar, fuq il-bankijiet, fil-mużewijiet u fis-swali ta' stennija għand tabib, jew dentist, kotba fuq tal- linja, kotba jimxu, kotba jiġru, kotba jtiru … allura darba, qatgħuha li jiltaqgħu fi studju ta' żewġ artisti fir-Rabat biex ifasslu pjan mimli kotba. Iddeċidew li r-Rabat jibdluh f'raħal il-letteratura. Din il-gazzetta hija l-ewwel proġett minn inizjattiva ħafna ikbar. Fiha stejjer ta' kittieba li twieldu u telqu mir-Rabat, kittieba li twieldu u baqgħu, kittieba li ġew mill-bogħod u saru Rabtin, oħrajn li jiġu biss għal xi mixja; fiha stejjer dwar vampiri, u karattri bħas-Sur Bażżalanġli L-EDITORJAL (hemm mnejn tiftakrul) u s-Sur Għonuq (forsi anke dan tafu minn min jiġi). Din il-gazzetta af tkun ħarba qalb toroq li 'jinbidlu skont is-siegħa, djar isofru mill-burdati, imsieraħ għandhom alla għalihom.' Imbagħad hemm malju fuq xtajta, sirena mgħarrqa, u ħafna u ħafna Għax is-skiet, bħall-kittieba, jaf jirrakkonta. m IL-GAZZETTA LETTERARJA PAĠNA 2 m. mmm Xiħ Webbes Rasu Laqmijiet sr mnn m m FUQ IL-GĦAJN SILTA MIN-NOVELLA F'META … TA' PAWLU XUEREB u U n ifo FM J TA' SAN BASTJAN isma' lil min jgħid: 'Arah … N wi hu… iżjed ma hu magħkus, iżjed jgħaddi minn nofs it-triq. Jien naħseb Hekk irridl X'jimpurtani. Żmieni għamiltu. It- tmenin għalaqthom. In-nies igergru u jien nibqa' għaddej minn nofs it-triq tabirruħi ma smajt xejn, imma f'qalbi nogħxa bid-daħq. Ħafna nies jaħsbuni ma tantx nieħu. Ħallihom, ħalli dak li jkollhom jgħidu, jgħiduh. Jien fejn jaqbel nisma', fejn ma jaqbilx ma nismax. F'daqqa waħda raġel b'vuċi għolja f'widnejja. għoddu tarraxni: 'Żul min-nofs nann, qisek tanbarli Kien xtrajt it-triq. ' Bla ma ridt waqaft u ħarist lejh. Kien raġel ta' xi erbgħin sena, ħamrani, qisu Ġermaniż. Għidtlu: 'Kellimtni27 'Kollha l-istess, qalli. 'Kieku nista' ma nħallikomx toħorġu minn tax-xjuħ. Qegħdin fid-dinja għalxejn. ' Ma qabilx: nisma', għalhekk għamiltha tabirruħi li ma smajtx u bqajt sejjer. F'qalbi jien għidt: 'Ma tista' tagħmel xejn bin-nies. Lanqas minn nofs it- triq ma tista' tgħaddi. Mur imxi fuq il-bankina. Issa jeħilli l-bastun ma' sprall, issa dilka sapun il-bankina u tiġi tiżloq daqsiex, issa persjana miftuħa 'l barra u jien b'rasi mgħaddsa 'l isfel ma narahiex.' Minn warajja nisma' leħen ta' ħorn. Jien ma nagħtix kas u nibqa' sejjer. Il-ħorn jerġa' jdoqq u jżarżarli. Ma ħsibtx li żoltlu2 Ma żoltx. Jien daqs ħaddieħor għandi dritt. It-triq mhi ta' ħadd. Minħabba hekk, ma jaqbillux itajjarni. Tiġih iz-zalza ogħla mill-ħuta. Tal-karozza jerġa' jdoqq. Jistenna jekk irid. Jien m'iniex mgħaġġel għax kull fejn sejjer nitlaq siegħa qabel. In-nisa jgħajtu: ''Ar'hemm, nann, għax jitfilek ix-xemgħa,' u jidħqu u jiddaqqu u jien għaddej frisk bħal ħassa. Meta għaddejt, tal-karozza għajjat: 'Twarrabx taf, ħalli: nċemplek darb'oħra. ' 'X'dinja din ħsibt. 'Kulħadd irid itajjar lil kulħadd … kulħadd irid iċemplek … f'kelma qasira, ħaj u xiħ ma jaħmlukx.' Imma jagħmlu x'jagħmlu, jien ma nċedix. Iżjed nagħmlilhom. Hekk iddeċidejt. Tal-aħħar u nfajrilha ż-żejt. Dak li ma għamiltx f'ħajti kollha, għax kont beżgħan; issa għax nitlef il-post, issa għax immur il-ħabs, issa għax in- nies jgħidu hekk u hekk; se nagħmlu issa. Post x'nitlef m'għandix. Jekk ikeċċuni minn tax-xjuħ jagħmluli pjaċir, għax naqbad dik is-somma fil-ġimgħa u mmur għal rasi. Il-ħabs ma jaqblilhomx jitfgħuni għax jagħmlu skandlu. Barra minn hekk, jien m'iniex se noqtol u lanqas se nisraq. Inkewni f'ħajti u sa ninkihom jien issa. Ġlieda ma' kulħadd nagħmel, u jgħidu li jridu n-niesl m 4. tkompli fil-ħarġa li jmiss awn ir-Rabat kull familja għandha l-laqam tagħha, isem miżjud li jagħżel lil dik il-familja mill-oħrajn kollha ta' Maltau Għawdex. Hekk, meta ssaqsi għal 'tal-Moqli' kulħadd jifhmek li trid lil xi ħadd mill-familja tan-nannu Mikiel. Lis-Sinjuri ma nsejħulhomx bil- laqam, għax jieħdu għalihom. Dawk kollha Sur Karm, Sur Piet, Sinjorina Meri. Imma bejnietna lil kollha kemm huma npasprulhom laqam. Hawn wieħed, jgħidu li għandu qalbu tajba, u kliemu taz-zokkor. Imma għax wiċċu iswed u ikrah għal mewt zoptu, insibuh bħala s-Sur Bażżalanġli. Ieħor twil u magħlub u dejjem liebes pulit ħafna, għax jilbes l-għonq għoli tliet swaba', ngħidulu s-Sur Għonuq. L-iskola jriduna bħas-sur Għonuq. Għax l-uniformi tagħna s-subien hija ġakketta tal-kaki, ċoff wiesa' tal-ħarir aħmar, u għonq abjad għoli u iebes. Dawn kulħadd irid jilbishom, imma 'l isfel mill-ġakketta kulħadd jilbes li jrid: qliezet twal jew qosra, tal-kaki, tal-għażel jew tas-sarġ; kalzetti jew le, u żarbun jew qorq xorta waħda. Hemm żewġt aħwa foqra għandhom par żarbun wieħed bejniethom, wieħed jilbes il-leminija u l-ieħor ix- xellugija. U biex il-Miss ma ssaqsix iż-żarbuna n-nieqsa fejn hi, jinfaxxaw riġlhom, wieħed tax-xellug u l-ieħor tal-lemin, u jgħidu li qatgħu sieghom bi ħġieġa. L-għonq idejjaqni għax iebes, u sakemm taqflu jtik li twerżaq. U meta tiġri ġirja qasira tħossu se jifgak. Ifakkarni fil-libsa tal-ħadid tal- Konti Ruġġieru. L-uniformi tal-bniet aħjar, għax mhix ħlief ċoff aħmar f'rashom u bluża bajda tinfetaħ. Meta jiġru l-bluża tinfetaħ bħal par ġwienaħ iperpru warajhom. Ilbieraħ lil Ċetta u Kelina taz-zija Ġuża rajthom anġli neżlin jittajru għal fuq wieħed ikbar minni li kien qed jaħqarni. Niżlu fuqu bħal isqra, ġebbduh tnejn, waħda minn kull naħa u neħħewlu l-arja kollha. €Ura tmissu t-tifel taz-zijel' Maqluba għall-Malti minn Clare Azzopardi iegħek ir-riħa tal-ewwel għodwa l-arja qadima ta' Settembru, l-istonku battal, ħallejna warajna kamra bajda mqallba. Irħejnielha riħ fuq nixxiegħa madum ħamrani balavostri mittiekla l-arja salmastra. Xejjirna 'l kull qattus li rajna fit-triq, ħloqna mill-ġdid is-sema mużajk, fl-ilma mdardar Kien hemm malju aħmar fuq ġebla mera, malju folt, twil, miżgħud għoqiedi, goff, għajjien. Malju ħabel ta' sirena mgħarrqa. im PAĠNA 3 IL-GAZZETTA LETTERARJA Varjazzjonijiet tas-Skiet — is-skiet jaqta', ta' ħarstek xagħri, fej' għadni nishar u nistenna jinbet is-sagħtar. Jinżel quddiemi liżar abjad, ftit imkemmex — ftit imraqqa'. U nagħrafni nterter, f'dil-gabuba muta ta' tfuliti, f'dal-blokk għajjien bih innifsu. U nagħraf lilek, togħrok fija koll'i ragħwa f'friskatur tal-plastik b'widna waħda, u l-borma tbaqbaq fuq l-ispiritiera t-twila ċ-ċilesta, tal-bieba sewda — mnej' nittawlu mill-bogħod lin-nar jiżfen. Is-skiet niftakar, u waqtiet nitmeżmeż miż-żmien għaddej u għadmek ifaqqa', għax hekk naħseb, is-skiet jibqa'— m Blues tal-Iżolament ull lej', tismagħha ħierġa ruħi tfittxek Kol, imbiegħda: toħlom bik2 Tirfes iċ-ċangaturi nġazzati ċassi ħafja — tinqata' ħafifa 'l fuq, 'il fuq fis-sħab titbandal minn stilla għal oħra togħla mdendla b'qafla ma tidhirx. Arani, ilħaqtu l-qamar jiddi2 U ddendel ġarikor perla perla jkanġu fis-sirda tiddi. Ma trid b'xej': tħallini kwieta— m David Cardona jirrakkomanda l-ktieb … MALTA KADIMA TA' P.F. BELLANTI ost il-ħafna kotba li għaddew minn taħt idejja, l-aktar wieħed li ngħożż huwa l-ktejjeb żgħir bl- isem ta' Malta Kadima, ippubblikat minn P.F. Bellanti fl-1913. Apparti l-fatt li jittratta suġġett li lili jinteressani ferm, dan ix-xogħol jaffaxxinani għall-mod kif inhu miktub. Fil-fatt, Bellanti juża lingwaġġ sempliċi u komuni, probabbilment anke bid-djalett, bl- intenzjoni li dan ma jkunx ktieb immirat għall- ispeċjalisti, imma għall-poplu kollu. Huwa b'hekk ktieb uniku għall-perjodu li nkiteb fih u jista' jitqies bħala l-ewwel ktieb arkeoloġiku, miktub bil-Malti u maħsub għall-poplu Malti, mhux għal ftit nies li jifhmu fis-suġġett. Biex nagħlaq nixtieq ukoll nirreferi għal sentenza minn dal-ktieb li dejjem tibqa' ttimbrata f'moħħi: 'Id-dujemes (b'referenza għall-oqbra Puniċi u Rumani) igħallmuna id-draujet u il ġrajja taż-żmjen kadim. Kjeshom chtjeb — jecc ngħagħarfu nakrau fiħ nitgħallmu bosta.' David Cardona huwa Kuratur Anzjan għas-siti Feniċi, Rumani u Medjevali FL-ISEM TAL-MISSIER (U TAL-IBEN) TA' IMMANUEL MIFSUD ebbieħ ta' diversi premjijiet letterarji fosthom il-premju letterarju tal-Unjoni Ewropea 2011, dan il-ktieb huwa ispirat mis-sejba ta' djarju ta' missier l-awtur meta kellu 19- il sena, proprju lejlet l-Ewwel Gwerra Dinjija. Din in-narrazzjoni mqanqla tittratta mill-qrib ir-relazzjoni bejn l-awtur u missieru u iktar tard bejn l-awtur u ibnu. L-aspett soċjali, storiku, politiku u saħansira l-maskulinità u t-taħlita ta' tekniki letterarji huma riflessi mill-awtur b'emozzjonijiet kbar. Margaret Zammit hija Deputat Librar tal-Libreriji Pubbliċi (Malta Libraries) IL-GAZZETTA LETTERARJA PAĠNA 4 Irvin Vella Investigatur Virtwali - Il-Każ Manduca inn xħin ħriġt mill-uffiċċju sa xħin inżilt Mu tar-Rabat kienu għaddew għoxrin minuta. Għaxra minnhom naf li qattajthom nistenna l-karozza tal-linja fuq stejġ ultra modern fejn l-uniku Malti kont jien. Il-bqija żgur kont għaddejthom f'tal-linja għalkemm tant intlift fil- ħsibijiet li ma tantx għandi amment tal-vjaġġ. Bqajt nhewden, pereżempju, fuq l-istorja li kelli nivvinta dwar min jien — is-Sinjura Eleonora saħqet ħafna li lill-ħaddiema tal-villa fejn jgħixu l-Barunessi ma kellix ngħidilhom li jien investigatur. Qaltli ngħid li jien neputi tagħha u li qed nagħmel xi tip ta' riċerka fuq l-aristokrazija Maltija. Naħseb li din kienet prekawzjoni, biex ma nallarmawx lill-ħaddiema. Ħaġa oħra li baqgħet tittikani kienet l-ittra li sabu l-aħwa Manduca, b'dik id-data tal-ultimatum. Ma kontx għadni naf biżżejjed dwar dawn in-nies iżda stajt nassumi li din id-data kellha xi xorta ta' tifsira għalihom. Dawn kienu l-ħsibijiet li fnewni triq sħiħa. Ftakart tard wisq li lanqas kont sellimt lix- xufier li dejjem kien wera ruħu kuxjenzjuż miegħi. Għollejt l-għonq tal-ġlekk għal kontra r-riħ kiesaħ, daħħalt idi fil-but u bdejt miexi nfittex l-indirizz li Ma kienx hemm fiex titfixkel. Id-dar tal-Baruni Manduca kienet tispikka fost id-djar 'normali' ta' Triq Ġorġ Borg Olivier. Anzi, mhux talli tispikka, iżda nista' ngħid, kienet donnha tifkira ta' żmien ieħor, b'arkitettura t'epoka minsija. Ix-xatba wiesgħa tal-ħadid, bil-kliem 'Villa Manduca' fil-għoli, kienet magħluqa. Minn bejn il-ħadid stajt nara l-binja rtirata 'l ġewwa, b'fetħa mżejna bi fjuri u pjanti fuq quddiem. Żewġ turġien nofs tond kienu jiltaqgħu quddiem il-bieb prinċipali tal-villa. Kien hemm żewġ bibien oħra, xellug u lemin tal-bieb prinċipali, iżda mid-dehra tagħhom tawni x'nifhem li ma tantx kienu jinfetħu spiss. Fit-tieni sular, ħames twieqi enormi kienu jħarsu bl-ikrah għal fuq il-fetħa. Tnejn minn dawn it-twieqi kellhom il-purtelli miftuħin. L-oħrajn kienu magħluqin. Kien hemm intercom imwaħħal ma' kolonna ta' ġebel tal-franka mikul biż-żmien u bir-riħ. Naħseb kien twaħħal hemm dan l-aħħar. Għafast il-buttuna u stennejt. Smajt textixa żgħira, u textixa akbar, li assumejt kien leħen xi ħadd jistaqsi min hemm. Għamilt ħalqi mal-ispeaker. 'Trvin Vella,' għidt. SA ĠILJAN MARSALFORN ġab RAS ĦANŻIR bIŻ-ŻEBBUĠ fID-DWEJRA tiegħu RABAT iż-żiemel ma' BALLUTA XEMXIJA u sejjaħ lil BINĠEMMA għall-ikel. Imma dan fil-platt sab XAGĦRA u BAĦRIJA u tgħidx x'għaġeb għamel. L-ikla spiċċat fl-art MAQLUBA SAN ĠILJAN qal li darba oħra jsajjar RAS IL-FENEK u jistieden għall-ikel lil SAN BLASS jew lil TA' LIPPIJA. Dawk jieklu anki GĦAJN TUFFIEHA għax jieħdu kollox mill-idejn TAL-PROVIDENZA. It-tifel TA' PINU ħa għalih bl-ikrah għax ma kienx mistieden għall-ikel. GĦARUKAŻAT m Is-sottomissjonijiet għandhom jintbagħtu fuq contact(Żmaltalit.com sal-31 ta' Diċembru 2020. Flimkien mas-sottomissjoni għandhom jintbagħtu isem il-parteċipanti, l-età tal-parteċipanti, l-isem ta' GĦANDEK BEJN IL-5 U S-7 SNIN2 GĦANDEK BEJN IT-8 U 11-IL SENA2 gwardjan jew ta' ġenitur, in-numru tal-mowbajl. Ir-rebbieħ/a tal-kompetizzjoni tat-tpinġija jieħu/tieħu ktieb mingħand Heritage Malta. Ir-rebbieħ/a tal-kompetizzjoni tal-kitba Pinġi dak li tara mit-tieqa tiegħek jew dak li tixtieq li tara mit-tieqa tiegħek. Ikteb poeżija bil-Malti ta' mhux iktar minn 20 vers dwar post favorit tiegħek fir-Rabat. jieħu/tieħu żewġ kotba mingħand Merlin Publishers. IL-KUNSILL MALTI HELA Gie Din l-inizjattiva qed tittella' minn HELA (Hub for Excellence in the Literarv Arts) bis-saħħa tal-fondi mogħtija mill-Premju tal-President għall-Kreattività mill-Uffiċċju tal-President u l-Kunsill Malti għall-Arti. Raħal il-Letteratura qed jittella' bi sħab ma' Studio Solipsis, Inizjamed, Malta Libraries, Merlin Publishers, L-Aġenzija Nazzjonali tal-Litteriżmu, Heritage Malta, L-Arkivji Nazzjonali ta' Malta u l-Kunsill Lokali tar-Rabat. L-imsieħba tal-proġett Il-gazzetta appoġġjata minn L-ARKIVJI malta iż Ċ STUDIO Se GI Heritage Malta B — ME LIBRARIES aw) SOLIPSIS ' e J WT A mer, lin Ġ Kordinatriċi tal-proġett: Leanne Ellul ( Editriċi tal-gazzetta: Clare Azzopardi JI Membri tal-bord konsultattiv: Clare Azzopardi, Leanne Ellul, Claudia Gauci, Jesmond Sharples Qarrejja tal-provi: Claire Zerafa ( Fotografija: Virginia Monteforte / Disinn tal-logo u tal-gazzetta: Naomi Gatt J Stampar: Poultons Ltd. Ħajr: Joseph Mizzi, Chris Gruppetta, Kirstv Azzopardi, Claudine Borg, Sephora Francalanza, Karsten Xuereb, Albert Gatt, Glen Calleja, Maria Bezzina Xuereb, Jeanine Rizzo O Il-kontributuri l Il-jeddijiet ta' din il-gazzetta miżmuma minn HELA. Id-drittijiet tax-xogħlijiet li jidhru fil-gazzetta huma tal-awturi, tat-tradutturi jew tal-artisti nfushom. Din il-gazzetta qed titqassam bla ħlas bil-kundizzjoni li ma tinbiegħx u ma tiġix iffotokopjata, la kif inhi u f'ebda għamla jew legatura oħra. Ma jista' jsir ebda tibdil fiha. ma tista' tkun ippubblikata mill-ġdid jew maħruġa f'mod fotostatiku, elettroniku, mekkaniku jew irrekordjat jew b'xi mod ieħor mingħajr il-permess tal-pubblikaturi, l-awturi, it-tradutturi u l-artisti. Kuntatt ta' HELA: contact(Qmaltalit.com l Is-sit ta' HELA: www.maltalit.com l G www facebook.com/HELAMAalta I (6) www.instagram.com/helamalta