7 META L-MARA TIBQA' TMIERI Ta' A. CREMONA PERSUNAĠĠI ĠAN FELIĊ, żewġ KAROLINA SOFIE, binthom ĠAMRI, ġennien fid-dar ta' Ġan Feliċ SAVER, neguzjant ĠOĠO, ibnu ĠERVAŻJU, nutar ALDO, żagħżugħ bin IL-BARUNI CIANTAR DOVINA, oħt Ġan Feliċ TESSIE, seftura fid-dar ta' Ġan Feliċ. F'MALTA, IL-LUM Salott fid-dar ta' Ġan Feliċ, tavolin tal-kawba fin-nofs b'xi kotba tal-moda fuqu. F'nofsu vażun iffjurat b'bukett fjuri ħiereġ. minn fommu. Sofà miksi lewn aħmar mal-ħajt faċċata u żewġ pultruni mik- sijin ukoll lewn aħmar, waħda f'kull ġenb. Tieqa fil-ħajt tal-faċċata bil-purtieri trasparenti li minnhom jidher il-beraħ li jagħti għal ġnien bis-siġar. Mal-lemin bieb bil-purtieri ħomor. SOFIE u DOVINA deħlin fis-salott mill-bieb tal-lemin. M'hix hawn il-mamà' Ħarġet, zi. Ilha , Ilha xi siegħa… Kellha tmur għand is-Sur Saver, il-pro- kuratur ta' sid il-Villa ta' Ħal Balzan. Għadu mħajjar il-papà li jixtrihaż Il-papà iva, l-iktar minħabba l-ġnien u s-siġar tal-larinġ u frott li fih; imma l-mamà, milli jidher, mhux ħlief tħas- sarlu… mhux ħlief jitlewmu fuq hekk minn fil-għodu sa IL-MALTI fil-għaxija… kieku. taf… l-iktar fuq il-mejda. Dik il-mamà mbagħad ma terħilux waħda… dejjem tmerih… jekk hu jgħid iswed, hi tgħidlu abjad. Dik il-villa nafha, ma fihiex xi tmaqdar; qiegħda f'tarf ir- raħal, mhux bogħod mid-dar tiegħi ta' Ħal Lija. Kemm huwa sewwa li fis-sajf inkunu qrib xulxin. Jien biex ingħidlek, zi, ma xtaqtx li nitbiegħdu mill-belt. Hawn il-belt dejjem tgħaddiha… ħbiebi kollha l-belt… wisq ftit li ssibhom imorru fil-kampanja fis-sajf, ħlief forsi f'xi post ta' xatt il-baħar. 'U issa kif baqgħu' Xejn, il-mamà qatgħetha li l-papà m'għandux jixtriha, u dal-għodu stess, wara tlewwima mal-papà aħna u nieħdu t-t, libset u ħarġet b'dagħdigħa kbira u marret għand il- prokuratur ta' sid il-villa biex tħassar il-ftehim kollu li l-papà kien għamel miegħu. U x'inhi r-raġuniż. Il-mamà. tistaqsihiex x'inhi 'f-raġuni. Dak li jdoqqilha f'rasha ma jneħħihulha ħadd… Hekk, hekk… m'hemmx raġuni. Imma xi raġuni jrid ikun hemm, L ir-raġuni sewwa ma tistax tkun tafha. Daqqa tgħid għax il-prezz tagħha għoli; daqqa għax Ħal Balzan huwa raħal monotonu, m'hemmx ħbieb li tafhom, u l-mamà trid tedha ma' familji ħbieb tagħna l-belt. Imma jiena naħseb'lt' hija mħajra ġġiegħel lill-papà jixtri xi dar San Pawl il-Baħar, qrib id-dar tas-Sur Saver, neguzjant ix-xatt. Is-Sur Saver, neguzjant ix-xattŻ ji Bil-maħżen ix-xatt, għandu. ibnu fin-negozju miegħu… darba ġie jkellem lill-papà fuq xi kummissjoni… ġie flim- kien ma' ibnu… jien kont id-dar u sejħitli l-mamà biex nagħmel konoxxenza tagħhom. San Pawl il-Baħar kieku aħjar, hux tassew Sof2… Xi tgħid) Jien għalija, zi, bħalissa ma jogħġobni mkien, imkien ma jogħġobni ħlief hawn il-belt… talkie… ħbieb… kunċerti… Kulħadd fejn jiġbdu, m'għandniex xi ngħidu… Il-papà jħobb il-ġonna… u għalhekk il-villa bil-ġnien jipprefe- riha… il-mamà togħġobha iżjed dar fejn il-baħar u, s-sin- jurina Sofie tħobb toqgħod il-Belt għax għandha wkoll x'jiġbidha. Qiegħda ngħid sewwa, Sof/ (Titbissem u tbaxxi rasha). META L-MARA TIBQA' TMIERI 93 Qiegħda ngħid sewwaŻż… Ilhom isef- sfuli f'widnejja li hemm xi kalamita fin-nofs. Zi, se ngħid lilek biss… imma lill-mamà tgħidilha xejn…. għax taf int… dik mhux bħall-papà… dejjem tmur kontra x-xewqa tal-papà u tiegħi. Ma nistax nuriha li nixtieq xi ħaġa li ma tkunx trid tħajjarni għal xi ħaġ'oħra. Xahar ilu, f'tieġ li sar l-Hotel Phoenicia, sirt naf lil ċertu żagħżugħ student ta' l-Università għal kors ta' spiżjar, joqgħod il- Belt, għalkemm kultant niesu jmorru f'dar tagħhom fil- kampanja. Bħalissa l-papà tiegħu msiefer u qiegħed jis- tennieh ġej mis-safar u qalli li għandu jtarraflu xi ħaġa u jkellem lill-papà tiegħi… Kieku taf kemm, jaħasra, iħobbni, u jien ukoll zi, kemm għandi grazzja miegħu. Ma tgħad- dix ġurnata li ma jiġix jistennieni fil-kantuniera tad-dar biex noħorġu flimkien. U l-papà ma jaf b'xejn Il-papà, milli jidher, sama' b'xi ħaġa… u mhux ħlief igħidli b'nofs daħka: ''Ehl Sofie, Sofie… Nixtieq naf għalfejn f'xi s-sitta ħadtha bi drawwa li toħroġ ta' kuljum''. jien inwieġbu: ''Fejn tridni mmur… is-soltu… niltaqa' mal- ħbieb tiegħi, il-Barrakka'. 'lva ehf' igħidli hu. 'Il-Bar- rakka. Qis li ma ddumx ma tiġi… u flok il-Barrakka tmur ma' xi ħbieb oħra'. U l-mamà2 X'waħda din, jekk tkun tafl Ġlieda miegħi u oħra wisq akbar mal-papàl Għax biex ingħidlek is-sinjura mamà għandha f'rasha lil xi ħaddieħor. Lil ħaddieħorż U lil-min2ż Lif bin is-Sur Saver, dak. in-neguzjant li semmejtlek. Għax ġimgħa ilu, meta l-papà u l-mamà, wara ċ-ċena daħlu fil-kamra tar-rqad, smajt lill-mamà titlewwem mal- papà għax ma qabilx mal-proposta li għamlitlu biex ilaq- qgħuni ma' bin is-Sur Saver u jgħarrsuni miegħu. jien smajthom minn wara l-bieb tal-kamra. Kienu l-ħdax ta' bil-lejl, U l-papà għandu pjaċir b'dan li' qiegħda tkellem' Naħseb li għandu. Aldo għandu jitlob lill-papà tiegħu biex jiġi jkellem lill-papà tiegħi… fpawsa). Qiegħda nisma' l-qanpiena ta' l-antiporta… Dieħla l-mamà… Zi, mur oqgħod fuq dik il-pultruna u jien fuq l-oħra u ndawru d-diskors. (Sofie taqbad il-'Ladies Pictoriaf' minn fuq it-tavolin, toqgħod fuq pultruna u tqalleb il-ktieb). IL-MALTI (Toħroġ ix-xogħol tas-suf mill-borża u taqbad taħdem bil-labar tal-għadam). Il-papà għadu fil-ġnien' Naħseb. Karolina tidħol u ddawwar wiċċha lejn Sofie, bla ma tin- tebah b'Dovina, li tibqa' b'rasha baxxa taħdem ix-xogħol tas-suf. Wiċċha mbergħen u nifisha maqtugħ. Il-papà mhux hawn' Ħallejtu fil-ġnien mal-ġennien. X'inhu jagħmel (Terfa' rasha min fuq il-ktieb). Ma, hawn iz-zija Dovin. Iz-zija Dovin2 (Iddawwar wiċċha). X'għandna Dovini Skużani, ma ndunajtx bik. Għax biex ingħidlek bħalissa, bis-saħna li għandi fuqi m'iniex qiegħda nara ħlief ċpar quddiemi. Xi ġralek, Karolin2 Il-kuntrarju kollu ma' wiċċi jiġi. Dak li ngħid jien hawn ġew ma jgħodd xejn; kulħadd jagħmel ta' rasu, ibda minn ħuk, żewġi, u spiċċa fl-anqas qaddej jew qaddejja ta' ġewwa did-dar. Kulħadd b'xi difett fid-dinja, Karolin. Aħna n-nisa, imba- għad, xi minndaqqiet nippretendu li r-raġel għandu dej- jem joqgħod għall-kapriċċi tagħna biss u xejn ma nqisu li nikkuntentawh f'xi kapriċċi jew gostijiet tiegħu. Biex inżommu l-paċi jeħtieġ wieħed jagħder u jissabbar b'xul- xin. Bħalek kont jien għall-ewwel meta kelli 'l żewġi ħaj, imma fl-aħħar kelli ndaħħalha f'rasi li għall-paċi tad-dar u għall-ġid ta' saħħitna t-tnejn, fejn nistgħu, nikkunten- taw lil xulxin. Żewġek kien qaddis. Ma kienx jagħmel ħaġa mingħajr il- pjaċir. tiegħek. Kemm sejra żball, Karolin; kemm kelli nieħu paċenzja b'xi kapriċċi li kellu… kapriċċi ta' żmien ġuvinturitu li ma riedx jaqtagħhom, fhimtni inti, u dam ma qatagħhom, u li kieku. ma kienx is-sabar u l-għaqal tiegħi kien jibqa' biex jirrovina ġidu u d-dar… Ehl Karolin, kemm kont nibqa' nieqsa minn xi kapriċċi tiegħi, ta' mara li kont, dak iż-żmien, tgħoddnix bħal-lum, kont għadni fl-aħjar tiegħi, iva… l-iktar f'ilbiesi, biex ma ntihx il-lala li jaħli flusu fil-logħob, u f'xi ħwejjeġ oħra, ma noqgħod insemmi xejn… Imbagħad ngħiduha kif inhi, ħija Ġan Feliċ, x'kap- riċċi għandu li bihom qiegħed jonqos: mir-rispett lejk jew — li bihom qiegħed igħarraq ġidu u ma jilħaqx mal-bżon- META L-MARA TIBQA' TMIERI 95 nijiet tad-darż… ħlief. li hu medhi wara s-siġar, il-fjuri u t-trobbija ta' l-annimali… Xejn, xejn… taħseb int… Għadni kif ġejja minn għand : il-prokuratur ta' sid il-villa f'Ħal Balzan li s-sur ħuk tħaj- ' jar jixtri għax fiha ġnien sabiħ u mimli bis-siġar tal-frott u bil-fjuri… Sa jberbaq kapital ta' 6,000 lira, danakollu għax iħobb il-ġnien, bħallikieku l-ġnien li għandna hawn- hekk ma kienx biżżejjed biex jedha bih. Anqas li konna sa narmaw xi ħanut għall-bejgħ tal-frott u tal-fjuri… imma dan kollu għall-ġenn ta' rasu… għax dan mhux ħlief ġenn, ġenn u ġenn. Ngħid jien aħjar kapriċċi bħal dawn inkella ħaġ'oħra. Dan hu d-delizzju tiegħu… kapriċċi oħra m'għandux. Igawdi l-villa hu u inti, u għada jew pitgħada t-tifla. M'humiex flus mormija. b Tgħid int. Kien hemm fejn kapital bħal dak jimpjegah f'xi ħaġa li tirrendi aħjar. Imma Dovin, din il-ħaġa lilek ma toqorsokx, imma lili toqrosni. Bħalissa ħadt tbaqbiqa mal- prokuratur tas-sid u oħra neħodha miegħu. Mort biex in- ħassar il-ftehim li għamel ħuk mal-prokuratur. Dan kon- tra l-ordni ta' żewġi ma jrid iħassar xejn. Insib li żewġi tah l-aħħar kelma, li sar diġà l-konvenju, għalkemm jif- firma l-kuntratt tax-xiri. Imma dan il-kuntratt ma jsirx u ma jsirx. Wara kollox din haġa tista' tissewwa bil-kelma t-tajba… (Tiġbor ix-xogħol tas-suf u titfgħu fil-borża. Tqum minn fuq il-pultruna u tieħu b'idejn Karolina). Bil-kelma t-tajba, ngħid jien, kollox jista' jissewwa… Intant, jiena sejra; ġejt biex inkellem lil ħija fuq dik il-prokura fi ħal- lejtlu ta' ħwejġi. Nispera li nerġa' narak… u jkun kollox sewwa. Sa mmur nara nsibx lil Ġan Karl fil-ġnien qabel ma tinqalagħlu xi żjara… Nerġa' narak… Jiena sejra maz-zija… ' int. jekk jogħġbok, oqgħod hawn għax irrid inkellmek. (Hija u ħierġa): Saħħa, Sof. (Naraw x'inqala'l) Saħħa, zi. Isma' 'l hawn, sinjurina. Hawn jien, ma. Ħalli dak il-ktieb tal-moda fuq il-mejda u ismagħni. (T poġġi l-ktieb fuq it-tavolin): Hawn jien, ma. Naf li int hawn, imma naħseb li moħħok huwa wisq 'il bogħod minn hawn. Erfa' rasek u ħares lejja. Jew daż- IL-MALTI żmien bil-kemm għandek il-ħila tħares lejja Tiskarta l-ħarsa tiegħi… Donnok tistħi tħares lejja. Mela ħalli nfiehmek jien aħjar. L-ewwel- nett x'inhi din tiegħek li ta' kuljum toħroġ għal xi l-ħamsa u ma tiġix qabel it-tmienja ta' filgħaxija bl-iskuża li sejra tiltaqa' ma' ħbiebek tal-kulleġġ Jien hawnhekk ma naf lil ħadd, ma, ħlief lil ħbiebi tal- kulleġġ, u, issa l aħna fil-vaganzi tas-sajf, id-daqsxejn ta' mogħdija taż-żmien tiegħi, wara l-istudju, hija li niltaqa' ma' sħabi u mmur sal-Barrakka ta' Fuq jew xi dawra… Dawra ma' ħbiebek… Għidli s-sewwa u la taħbili xejn… Jiena sirt naf sewwa min huma dawn il-ħbieb tiegħek li qiegħda tagħmel magħhom dik is-sabiħa dawra sal-Qaliet ta' San Ġiljanl… Xejn la tiħmar u taħbi wiċċek… (Sofie tiħmar u tbaxxi rasha). Għidli min hu dak il-ġuvni li qed tiltaqa' miegħu kuljum wara nofs in-nhar fil-kantuniera tat-triq u tibqa' sejra miegħu, u tiġi miegħu lura sal-bieb tad-dar malli jidlam. Għidli min huż Iva dak… dak il-ġuvni li qiegħed jiġi jistenniek fil-kantu- niera… dak il-ġuvni li qiegħed jisfrattak… Dak kien jiġi l-iskola ta' St. joseph meta konna tfal… oħtu ħabiba tiegħi… jiġi għalija biex jeħodni fejn oħtu li tkun tistennieni Għar id-Dud ma' sħabha… Toqgħod tas- Sliema. Xejn la tħarrifli biex taħbili dawn l-iskartati tiegħek… Ara x'jiena ngħidlek. Hu min hu dak il-ġuvni, ma rridekx tiltaqa' iżjed miegħu, u minn hawn ma toħroġx ħlief miegħi. (Iżżomm il-biki): Le, mamà, tkunx hekk qalbek iebsa miegħi. Dak ġuvni li ili nafu mindu kont ċkejkna… Kont ili ma narah. Hu stess ġie fuqi fit-tieġ tal-kuġina.. Marie: Louise… le, mamà, kieku taf kemm iħobbni… Għadek tifla ta' sbatax-il sena… M'iniex se nħallik tiġġerra mil-lum ma' ġuvni li jiena m'għandix pjaċir li jidħol ġewwa dari. Meta jasal il-waqt jiena naf ma' min għandek. tintrabat… ħadd m'hu se jidħol ġewwa dari ħlief dak li għandi pjaċir bih jien… (Tinfexx tibki): Imma jiena lilu nħobb… lilu rrid… lilu rrid. fIssabbat saqajha). META L-MARA. Ġamri: Karolina: Ġamri: Ġamri: Karolina: Ġamri: Karolina: Ġamri: Karolina: Ġamri: Ġamri: Karolina: Ġamri; La toqgħod issabbat saqajk xejn… la toqgħod tnewwaħli xejn. Għidtlek li ma rridekx tiltaqa' miegħu… u xejn iżjed. Il-papà… il-papà… (fost il-biki) il-papà… X'inhu l-papàż… Dak ukoll forsi għandu xi sehem f'din it-tabxa… Kellu l-ħila l-papà, bla ma jurini xejn (bħalli- kieku ma jiena xejn) jindaħal f'din il-konfoffa2 Le, imma hu… irrid ngħid, il-papà tiegħu, issa la jiġi mis- safar, għandu jkellem lill-papà. M'hix affari tal-papà. Dik affari tiegħi, u ta' ħadd iżjed. (Toħroġ tibki): Imma jien lilu nħobb… lilu nħobb… Mur, mur, u la tiġix quddiemi qabel ma trattab dik ir-ras iebsa li għandek. Jidħol Ġamri, il-ġardinar. Xi ġralha s-sinjurina, dal-biki kollu, miskina'l Dik minnha tibki fuq xejn. Ħadd ma jista' jagħmlilha os- servazzjoni… jiftħilha għajnejha… (Tibdel it-ton). X'in- qalagħlek mill-ġdid, ĠamriŻ Kont sejjer mawra sal-ġnien ta' Sant'Anton inġib xi xtieli tas-siġar tal-lumi lis-Sur Ġan Feliċ. Għalfejn dawn is-siġar kollha, mhux biżżejjed għandna siġar2… Il-ġnien għoddu fgah bis-siġar; ma ħalliex rokna fejn niżirgħu ftit fjuri. Fejn se jħawwilhom' F'dik il-qatgħata' wara l-vaska tal-ħut: Hemmhekk irridu għall-fjuri. Għall-fjuri, sinjura, se nħalli roqgħa oħra, iżjed xemxija. L-ewwelnett jien irridek tħawwilli dak il-basal ta' l-iris u tal-kukku… banda tiżra' wkoll it-temperożi u band'oħra l-vjoli, : Fil-ġenb ta' wara l-vaska u l-basal ma' l-inħawi tal-ġiebja. Il-fjuri kont se niżragħhom mal-mogħdija ma' tul is-siġar tal-larinġ fejn tilħaqhom ix-xemx u l-basal mal-mogħdija tal-ġenb l-ieħor. Imma jiena rridek tagħmel kif għidtlek, u lili toqgħodx tiddettali. U neħilsuha. Kollox tagħmlu l-maqlub ta' dak li rrid jien. Fejn tridni niżra' ma jgħoddx għall-fjuri. Maġenb il-ġiebja ma jarax wisq xemx. Mhux hekk qaluli. IL-MALTI Karolina: Ġamri: Karolina: Ġamri: Ġamri: Karolina: Ġamri: Karolina: Ġamri: Karolina: Ġamri: Karolina: Ġamri: Karolina: Ġamri: Ġan Feliċ Karolina: Ġamri: Min2 Min2 Min jifhem daqshekk. Mela, skużi, sinjura, għidlu lil dan li hu, jiġi jiżragħlek u jħawwillek hu. Jien wara kollox għandi nimxi fuq dak li jgħidli s-Sur Ġan Feliċ. U jiena ma jiena xejn. Hawn ġew ma ngħodd xejn… il- kelma tiegħi ma tiswa xejn2 Mhux ma tiswiex. Tiswa fuq li tiswa meta dak li tgħid u tordna huwa xieraq. Xi trid tgħid biha din l-espressjoni li ħriġtli biha: 'Meta dak li tgħid u tordna huwa xieraq'2 Ma nagħmlux li sa tibda turina snienek u tisserdkilna int ukoll2 Il-kelma tie- għi, jekk jogħġbok, tiswa daqs tas-Sur Ġan Feliċ. Mela l-aħjar ħaġa, sinjura, taqsmu l-ġnien fi tnejn; nofsu għalik u n-nofs l-ieħor għas-sinjur. Lilu niżragħlu u nħaw- willu b'mod li jixtieq hu, u lilek fil-biċċa tiegħek kif tix- tieq int, imqar jekk tridni nħawwillek ix-xtieli rashom 'l isfel. Jekk int jidhirlek li sa toqgħod tgħaddini biż-żmien aħjar titlaq u tmur issib fejn taħdem ta' ġennien band'oħra. Nies bħalek m'għandniex x'irriduhom. Aħjar għidtli int, sinjura, milli għidtlek jien; għax biex ingħidlek ili mxabba' minn din id-dar… u ma tlaqtx s'issa rispett tas-sinjur. U għandek il-ħila tgħidu' Iva, sinjura, iva… u ili nistennieh dan il-waqt. Li tibagħtuni… irrid ingħid li tgħidli ''itlaq minn hawn… Madankollu, wara kollox, is-sinjur irid jibgħatni, mhux int. Imma jien dan l-inkwiet m'għandix bżonnu. Wieħed irid hekk, l-oħra trid hekk; wieħed igħid abjad; l-oħra tgħid iswed. Sewwa sew fuqi għandi l-imfietaħ tal-bieb tal-ġnien… nista' nikkunsinnahom lilek. Kifi ::: Sejjer titlaq' Iva, sinjura… int stess għidtli: ''Aħjar titlaq u tmur issib taħdem band'oħra; nies bħalek m'għandniex x'irriduhom''. Imma jien ma rridekx titlaq… irridek… Imma jien sinjura ma jistax ikun nibqa' magħkom… (Jidħol. Igħid lil Ġamri): Kif, għadek hawn2 X'inqala'2 Ma nqala' xejn, ħlief li dar' irid jagħmel ta' rasu… irid jiżra' u jħawwel fejn irid hu. ' Sinjur, f'kelma waħda s-sinjura ma tridnix inħawwel ix- META L-MARA TIBQA' TMIERI 799 Ġan Feliċ: Ġamri: Ġan Feliċ: Ġamri: Ġan Feliċ: Ġamri: Ġan Feliċ: Ġamri: Ġan Feliċ: Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: Karolina: xtieli tas-siġar tal-frott li sa nġiblek fejn konna ftehemna, għax hemm tridu għall-fjuri… u tridni nħawwel il-basal tal-fjuri fi bnadi fejn ma jarawx xemx. Emminni, sinjur, jien ma nafx fejn nibda nagħti rasi. Inti tordnali mod u ħi tordnali ħaġ'oħra. Kollox bil-maqlub, u kollox bl-imgħaw- weġ. Hi stess qaltli biex nitlaq, u jiena sa nitlaq. Le, nitlaq, sinjur, nitlaq. Ara, Ġamr, isma' minni. Issa lis-sinjura nfehemha jien. Int mur fejn għidtlek. Le, nitlaq, sinjur. Ara, Ġamr… Naħseb li ma ftehmtux… Jien issa nfehemha kollox. Tinsiex tgħaddili l-villa biex tara jekk dawk is-siġar għandhomx bżonn ta' xi żabra. Ma nitlaqx rispett tiegħek… Jiena sejjer inġiblek ix-xtieli, imma lili tintriganix, la biex inħawwillek u lanqas biex niżragħlek. Issiblek ġennien is-sinjura… Jiena sejjer. Mur, mur, Ġamr. U tħabbilx rasek. Jiena issa lis-sinjura nfehemha jien, Imbagħad niftiehmu jiena u int. Ma nitlaqx għal wiċċek… (Joħroġ). (imbergħna): X'ridt tgħid biha ''lis-sinjura nfehemha jient' Inti xi ħsibtni, xi' ħmara li tlift il-boxxla ta' rasiŻ Li meta Ġamri tiegħek igħidli bl-ordnijiet sbieħ li tagħtih jiena ma nkunx fhimtu2 Karolin, agħmilli pjaċir, fil-ġnien indaħal mill-inqas li tista' għax jekk tifhem ħafna fi ħwejjeġ oħra tad-dar, fil-ġnien ma tifhimx, l-iktar fiż-żrigħ u fit-taħwil ta' xtieli.. Ma nifhimx… ma nifhimx… pretesti, skużi biex dejjem tagħmel ta' rasek. Ibda biex ina kellekx għalfejn tgħid lil Ġamri biex igħaddi fil-ġnien tal-villa għaż-żabra tas-siġar. Int taf li dik il-villa m'għandix pjaċir li tixtriha. Jien, biex tkun taf, mort għand il-prokuratur u għidtlu biex iħassar kollox. X'iħassar' Iħassar il-bejgħ. U x'qallek7 Qalli li ma jistax… li sar diġà ftehim bil-miktub. Xejn iżjedil Li wara kollox l-ordni tat-tħassir tal-bejgħ għandu jin- IL-MALTI Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: għata minn għandek… u sfaċċat li hu kellu l-wiċċ u l-ardir għidli li lili… lili… lili, xejn inqas lili… ma jafnix. Naħseb li ma jafekx… Kif tridu jafek2 Kif tridu jafni eh Ma jafx li jiena s-sinjura mara tiegħek. Agħmel li jaf li inti marti. B'hekk jidhirlek li għandu jħas- sar il-bejgħ Għaliex le Għax bħala marti l-liġi ma tagħtikx dan il-jedd… il-jedd li tmur tħassar dak li ftiehem bil-miktub ir-raġel tiegħek. Il-ftehim tax-xiri għamiltu jien, u jien biss għandi l-jedd li nħassru. Il-liġi, lilek, lanqas tagħtik li tixtri jew tbigħ ħwejġek bla kunsens tiegħi, aħseb u ara kemm tagħtik li tħassar il-ftehim tax-xiri ta' dar magħmul minn għandi. Allura, kif tgħid int, il-kelma tiegħi ma tgħodd xejn… Jiddispjaċini ngħidlek li xejn… Din il-ħaġa rrid naraha… għax hekk ma jistax ikun li nkomplu f'dil-ħajja jien u int… Ix-xiri tal-villa għandi jkolli pjaċir bih jien ukoll. Sa ċertu pont ma rridx nċaħħdek minn dan id-dritt. Mela la għandi d-dritt, il-villa ma tixtrihiex. Jien ma rridx ngħaddi sajf ġewwa Ħal Balzan. La ma jogħġbokx, tiġix… oqgħod waħdek; nieħu miegħi' lit-tifla. Dik ma tgħidx le. M'għandhiex għallinqas id- drawwiet u l-kapriċċi li għandek int. Lit-tifla eh2i Tieħu miegħek lit-tifla2… Fuq it-tifla għad irrid inkellmek; madankollu, diġà kellimtek xi ħaġa, u għad irrid nerġa' nkellmek… Wara kollox it-tifla tiġi miegħi. : Fejn neħodha jien. Jien diġà ftehimt mas-Sur Saver; il-lum naħa tax-Xemxija… waħda minn dawk id-djar il-ġodda ta' fuq il-blat tal-Mistra. l Inti dejjem lesta biex tmur kontra l-volontà tiegħi… Sewwa sew kif tagħmel int… Ma tridx tħallat dik id-dar mal-villa fi mort ħlomt biha, huxż Jien 'ma rrid inħallat xejn. Dik id-dar ta' fuq il-blat tal- Mistra ixtriha int, minn flusek… lili ddaħħalni f'xejn, u jien immur noqgħod Ħal Balzan, u hekk, forsi, inkun nista' ngħix bi kwieti… Madankollu, biex tixtriha, jekk jogħġbok, irrid ikollok il-kunsens tiegħi. Mingħajr il-kun- META L-MARA TIBQA' TMIERI 101 Ġan Feliċ: Ġan Feliċ: Ġan Feliċ: sens tar-raġel il-firma tiegħek ma tgħodd xejn… għax ir- raġel huwa l-kmand tad-dar, u ifhimha din. Bħalma għamilt int, nagħmel jien. Daqskemm tikkmanda int, nikkmanda jien ġewwa din id-dar. Il-lum għandu jiġi s-Sur Saver mat-tifel tiegħu… dak bniedem… , Jien mas-Sur Saver m'għandi x'naqsam xejn. Meta bagħat dik il-qoffa larinġ u dik l-ixkora patata lilek bagħatha… x'negozju għandek miegħu ma nafx. Naf li mindu ltqajna miegħu l-West End, San Pawl il-Baħar fil-għaxija bit-tifel tiegħu, dawwarlek, dawra rasek li lanqas bqajt tinteressa ruħek mill-affarijiet tagħna tad-dar… is-Sur Saver tiela' u s-Sur Saver nieżel… Ġoġ tiela' u Ġoġa nieżel. Ma nagħmlux mod li tħajjart tlaqqa' lil Ġoġċ ibnu ma Sofie'… llek treddinli fuqu. Jien tfal tan-neguzjanti tax-xatt ma rridx nitħallat magħhom. Tifel ta' neguzjant ix-xattl Bħallikieku mhux bin-negozju ta' missierek li għandek ir-renta u li biha qiegħed tgħix ta' sinjur. Missieri, jekk jogħġbok, kien aġent tal-vapuri, esportatur tal-patata u viċi-konslu tal-.. Aġent tal-vapuri u neguzjant ix-xatt għalija drapp wieħed. Il-qligħ igħodd. Il-lum is-Sur Saver proprjetarju ta' djar; għandu negozju li jħalli qligħ daqs ta' baruni. Għandu tifel uniku li għallmu l-iskola biex imexxi n-negozju… Xi trid iżjed Għal bintek mhux ġej xi markiż. Imbagħad din l-iskola kollha. Ajma kemm qegħdin jaqilgħu flus il-profes- sjonistit. L-iktar it-tobba; kollha tarahom. isifrulek… imorru qalb is-suwed. Ħu gost tara lil bintek sejra l-Ma- lajja. Lanqas taraha iżjed b'għajnejki Dan kollu ħolm tiegħek. It-tifla ħadd għadu ma talabha minn dawn ix-xorta ta' nies. Naqtgħuha. Jien San Pawl il-Baħar ma rridx nixtri djar. Lis-Sur Saver la ssemmihulix iżjed u xejn la toqgħod timlieli rasi b'ibnu: Meta jasal iż- żmien naf jien ma' min għandi nlaqqa' lil binti. Ma' min tlaqqagħhaż Ma' xi wieħed minn dawk iż- żinżilli li għandna jduru mas-saqajn… moħħ ir-riħ… kol- Ihom picnics, żfin u kunċerti u laqgħat ma' ħafna xebbiet sfrattati… ma' xi wieħed minn dawk iż-żgħażagħ li għal sold jonqoshom ftnejn… u li biex ipejpu sigarett jitolbu xi xelin lill-papà… bil-kotba kollha li jġorru taħt ab- thomż… Jien ili narak imongeI lejn il-kapriċċi ta' bintek. Imma tiġi fi kliemi… jekk inti tkompli mal-kapriċċi ' IL-MALTI , te Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: Ġan Feliċ: Tessie Ġan Feliċ: Ġervażju: Ġan Feliċ: tagħha, lil bintek għad taraha ma' wiċċek, u jkollok tbigħ il-villa biex tmantniha. Ara x'qiegħed ngħidlek Fuq Sofie aħjar ma nitkellmu xejn iżjed. Il-villa nixtriha u diġà ftehimt mal-prokuratur. Qiegħed nistenna lis-sid jiġi mis-safar. Mittama li ftit' tal-ġranet oħra nagħmlu l-kuntratt tax-xiri. Għalhekk m'għandek għalfejn tibqa' ssus warajja xejn biex nixtri d-dar fi biha webblek is-Sur Saver. Is-Sur Saver għandu jiġi jkellmek. Fuq hekk m'għandu għalfejn ikellimni xejn. Fuq hekk u fuq ħaġ'oħra. U x'inhi dil-ħaġ'oħra' L . Għidtlek fuqhiex… Lil Sofie ttellifilhiex xortiha Jaħasra, Karolin, tkunx rasek iebsa. Tiġinix b'dan il-fellus li deffist jew deffsulek f'rasek. Dejjem moħħok biex tmur kontra x-xewqat ta' żewġek u ta' bintek, jien għidtlek; jekk trid tixtri d-dar f'San Pawl il-Baħar, ixtriha, mur oqgħod fiha inti u lili tfittixnix iżjed, ħallini ngħix bi kwieti, Inħallik tgħix bi kwietek… tħalli lil bintek tagħmel kap- priċċiha… Inti u bintek ġewwa din id-dar… waħedkom… u jien, hemmhekk waħdi… qisni m'għandix raġel… Imma dan ma jkun qatt. Tiegħi tgħaddi. (Toħroġ b'saħna kbira): X'mara din u x'mara dint (Tidħol b'ittra f'idejha): Sinjur, hawn din l-ittra waslet issa. Hawn ukoll in-nutar, is-Sur Ġervażju. Jixtieq ikel- Imek. Għidlu jidħol. (Tessie toħroġ). (Ġan Feliċ, huwa u jaqra l-ittra): Ittra mill-prokuratur ta' sid id-dar. Wasal il- Baruni Ciantar. mis-safar. Ħabat tajjeb. (Jidħol) Ġejt nittawwallek għax kelli għalfejn: nagħmel kuntratt għand wieħed li wella l-ħanut hawn isfel f'tarf din it-triq. U hekk Sur Ġan Feliċ, xi tgħidli mill-ġdid2 Mill-ġdid m'għandi xi ngħidlek xejn, ħlief li waslitli ittra issa issa minn għand il-prokuratur ta' sid id-dar fejn qalli li l-Baruni Ciantar wasal minn vjaġġ li għamel. Smajt li mar mawra sa Katanja jkellem xi speċjalista—miskin ibati bil-qtigħ tan-nifs, kif kien qalli l-prokuratur tiegħu. Għarrafni li l-Baruni biħsiebu jasalli wasla d-dar u jit- tratta miegħi wkoll fuq xi ħaġ'oħra importanti, barra mix- xiri tad-dar. Ħa Manjifk. META L-MARA TIBQA' TMIERI 103 Ġervażju: Ġan Feliċ: 'Ġervażju: Ġan Feliċ: 'Ġervażju: 'Ġan Feliċ: 'Ġervażju: Ġan Feliċ: 'Ġervażju: Ġan Feliċ: 'Ġervażju: (Wara li jkun qara l-ittra). Milli jidher għandu premura: kbira li jarak. X'nagħmlu, Manjifk2 Ma jidhirlekx li jaqbel tkun hawn- hekk inti wkoll Naħseb li jaqbel. Biss dik l-imbierka ta' marti… dik… dik… dik is-salib 7 tiegħi… Marti li dejjem tmieri… li dejjem tridha tgħaddi tagħha. Jekk ngħid sa nagħmel hekk, għax jaqbel hekk, araha tmerini biex ma nagħmilx hekk, imma l-maqlub ta' dak li ngħid jien… Nibża' li tagħmilli xi waħda quddiem li l-Baruni Ciantar wasal minn vjaġġ li għamel. Smajt tad-dar ta' Hal Balzan, saret xitan… tgħidx x'ma ħolqitx: biex ma tħallinix. nixtriha… bilfors riedet lii tgħaddi tagħha… n X'inhi mela l-fehma tagħhaż Għaliex hija kontra dan ix- xiriŻ Għaliex, qalet, li s-somma tax-xiri hija għalja… u flok il- villa ta' Ħal Balzan tridni nixtri dar San Pawl il-Baħar. Hemm fin-nofs dak in-neguzjant tas-Sur Saver bil- maħżen ix-xatt u ibnu li milli jidher ħajruh għal binti. U inti, milli jidher, m'intix tal-parir li flok id-dar tal- Baruni Ciantar tixtri dik li tixtieq martek… u lanqas li tlaqqa' lil bintek ma' bin is-Sur Saver. Xejn li xejn. U, milli jidher, lanqas binti m'hi sejra tit- ħajjar tiżżewweġ lil bin is-Sur Saver. Binti l-lum, taf inti, ċdal għandha ideat li xejn ma jaqblu ma' dawk ta' bin negu- zjant imdorri x-xatt. Mix-xeħta, binti tefgħet għajnejha fuq xi żagħżugħ li qiegħed jistudja l-Università. Jekk martek, ibda biex, għandha t-temperament ta' dawk ' in-nisa li dejjem iħobbu jmorru kontra x-xewqat ta' żwieġhom, jiġifieri għandha 'd-drawwa ta' l-ispirtu tal-kon- tradizzjoni, l-aħjar mezz li turiha li reġa' bdielek fuq ix- xiri tal-villa tal-baruni. U mbagħad) jidhirlek, Manjifk, li sejra tbiddel hekk min- nufih il-fehma tagħha2 Naħseb, Manjifk, li ma tantx tib- dilha malajr, għax meta twaħħal ħaġa f'rasha qajla lill- mara tiegħi tneħħihielha. Ara x-xejra li tieħu u kif teħodha. Naħseb li n-natura tagħha, ta' mara li għandha d-drawwa tmur kontra x-xew- qa ta' ħaddieħor, iġġagħlha tmur kontra. l-ħsieb ġdid li tkun urejt li għamilt… u tinfexx biex iġġagħlek tixtri l-villa li inti wara kollox trid tassew tixtri. Hemmhekk IL-MALTI Ġan Feliċ: Ġervażju: Ġan Feliċ: Ġervażju: Ġan Feliċ: Ġervażju:… Ġan Feliċ: Ġervażju: Ġan Feliċ: Ġan Feliċ: Ġan Feliċ: Ġan Feliċ: aqbadha fil-kelma u hi ssib ruħha maqbuda f'nassa li minnha ma tistax toħroġ. Nittanta nimxi fuq il-parir tiegħek, u nara x'joħroġ. Jekk nara li ma rnexxejtx indawwar il-pruwa u mmexxi fuq ir-rotta ta' qabel. Naħseb li toħroġ minnha ħarir. Jalla r-riżq. Nerġa' narak. Erġa' għaddi, Manjifk. Naħseb li l-baruni jkun hawnhekk minn hawn u ftit ieħor. B Għandi daqsxejn ta' qadja sa għand l-avukat Bezzina u nerġa' niġi… Tantx tiddawwar, Manjifk, ħalli dak li għandna nirfnu inbigħuh. Saħħa. Saħħa. (Tidħol u tgħid bil-mod). Hawn ċertu sinjur ma' żagħżugħ. Qalli li hu s-Sur Saver… jixtieq ikellmek. Ġej. Daħħaltu fl-istudju, Is-sinjura fejn hiż Issa għadha kif ratni. Għidtilha bih, u niżlet tiġri biex milli jidher tmur tilqagħhom hi qabel ma tasal int. Tajjeb. (Joħroġ). (issejjaħ). Sofie…l (Wara ftit tidħol imgħaġġla). Hawn jien, Tess… Kont: qiegħda fil-kamra l-oħra nissamma' wara l-bieb. Għandi din l-ittra għalik. Stennieni hawn barra jiena u ħierġa għax-xiri u qalli nagħtihielek malajr. Qalli li l-lejla ma jarakx. Ferħan, ferħan, issokta jgħidli li l-pap8 tiegħu wasal mis-safar u li jispera li jarak mu- ment ieħor. X'qallek iżjedż Xejn… qalli: Inti tihielha l-ittra… fiha għidtilha kollox.