(Jorbot mal-Għadd ta' Ġunju paġ. F'dan il-ktejjeb Vassalli jagħti ħjiel ta' l-artijiet tat- Tripolitanja li fihom l-bidwi Malti jista' jgħammar u jaħidem ir-raba': il-ġid li fihom għal dak li hu ilma, minerali, klima, torbija ta' bliejjem, xtut, postijiet, sajd: ħwejjeġ illi għalihom żmien ir-Rumani dik l-art sthogqilha l-isem ta' 'matmura jew suq tal-Mediterran'. Sabiex din l-emigrazzjoni ta' Maltin fil-kosta ta' Barbe- rija tista' sseħħ, u b'hekk jinqata' l-faqar u l-għaks mill- gżejjer ta' Malta, huwa jagħfas fuq il-ħtieġa li hemm sabiex il-Gvern, f'dik l-istaġun, jibda jibgħat, kull sena, in-nies f'dawk l-artijiet u jislef il-flus bl-imgħax tas-sitta fil-mija, sabiex tista' titħaddera l-art taħt it-tmexxija ta' ''Diretturi' għaqlin, qalbiena, imħarrġa fl-arti u fis-snajja', u l-iktar fil- biedja li tgħodd għall-artijiet li għandhom jinħadmu, nies li jafu bil-lsien, bil-liġijiet u drawwiet tal-pajjiż. Dawn jielidu ħsieb iqassmu x-xogħol, igħallmu s-sengħa tal-biedja minn fuq l-aħjar kotba u jħallsu n-nies mill-flus li joħroġ il-Gvern. Il-lisieb tat-kittieb jiġi li fis-saħna ta' dan il-proġett ta' emigrazzjoni jittajjar fuq il-ġwienaħ tal-fantażija u xi drabi jibni fuq prinċipji ta' teorija weħidha. Fost hwejjeġ oħra jsemmi illi 'il-kelma Faqar ma tinsabx miktuba fil-paġni mqaddsa tal-kodiċi tan-natura, Iżda din il-massma M. A. Vassalli ma kienx igħidha kif ġieb u laħaq kieku għal mument ġieb quddiem għajnejh kemm b'inkejja ta' bżulitu kellu missieru ibati għaks, u jiġi msawwat mill-bnedmin sħabu u mhedded sa xifer il- qabar, saħansitra minn min kellu d-dmir quddiem Alla li jgħallem il-ħniena lejn il-proxxmu l Proposta oħra li iktarx għandha minn ħolma kienet dik ta' M. A. Vassalli illi l-art, il-ħaħiar jew post li jingħataw lill- Maltin u n-nies tal-pajjiż li jaħldmu ma' dawn il-Maltin, għandhom jittieħdu talit kondizzjonijiet li l-Kolonja Maltija ma jkollhiex x'taqsam mal-liġijiet, taxxi u rabtiet oħra tal- Gvern tal-pajjiż. L-istil Ingliż ta' M. A. Vassalli f'dan il-ktejjeb jixħed illi għalkemm l-ewwel tagħlim u torbija li kellu dan it-tifel tal-mejjet Vassalli kienet f'dar u skola Ingliża, maż-żmien, kif dlonk jiġri lil bosta Maltin li jsiefru għal żmien twil jew imorru jgħammru f'artijiet oħra barra minn Malta, huwa 87 kien jixteħet għat-tagħlim ta' ilsna oħira jew tħarreġ f'ilsna olira li bihom ma sata' qatt jissaħħaħ fi lsien wieħed. Dik il-ħabta, il-kittieb A. M. Vassalli kellu mal-50 sena. Wara l-artikoli ta' A. Bonello, tal-Markiż Testaferrata Viani u ta' M.A. Vassalli fil-'Malta Observer' favur l-emi- grazzjoni tal-Maltin fil-Kosta ta' Barberija, Antonio Schembri ħareġ bil-ktieb tiegħu taħt l-isem ta' 'Osservazjoni Critiche agli articoli sulla bE'migrazion dal Gruppo di Malta pubblicati nell'anno 1866 dal Malta Observer', fejn wara li fela l-argu- menti ta' Testaferrata Viani u merihom, dar fuq dawk ta' M. A. Vassalli u fittex lijuri illi l-proposti ta' dan il-kittieb favur l-emigrazzjoni fil-Barberija kienu fiergħa u jktarx imqanqlin minn finijiet oħra, biċċa politiċż u olirajn ta' interess privat. Barra minn dan hu wera illi l-argumenti ta' Vassalli kienu kontra xi prinċipji ekonomiċi, kommerċjali u kontra xi drittijiet internazzjonali tal-lum u li dak li kiteb b'Ingliż tajjeb jew hażin kien kollu ħolm u qerqu xibka minsuba biex taqdi iktarx l-interessi tal-kittieb milli dawk tal-pajżani sħabu Bejn il-prinċipju ta' Vassalli u dak ta' Schembri kien hemm biċċa kbira x'taqsam; iżda min minnhom kellu raġun l-iżjed, ħadd ma' sata' jurih ħlief iż-żmien tal-lum. Fil-ktejjeb li kiteb dwar l-emigrazzjoni ta' Maltin fil- Barberija, u sew sew fl-ewwel faċċata, Mikiel A. Vassalli, barra milli qalli hu mħarreġ fis-sengħa tal-biedja u lijaf ħamest ilsna, ftaħar li hu kien bin bniedem illi l-kbir Napu- ljun Bonaparti kien tah it-titlu ta' Le Fondatuer du Coton en. France uli dan it-titlu jinsab ukoll f'xi dokumenti ta' missieru, miktubin mill-awtoritajjiet Franċiżi u oħrajn mix- bin f'xi arkivji ta' Franza, Dwar dawn id-dokumenti ta' missieru jiena għadni ma stajt insib xejn u fuqhom xejn ma semma BSchlienz fost dawk kollha li kien sab fid-dar ta' Vassalli x-xiħ wara mewtu. Fil-waqt li qed nikteb fuq l-aħħar ġranet ta' Vassalli, minn waħda mill-ittri ta' Schlienz, tkixxift illi Vassalli, meta. kien żagħżugħ, kien tassew qiegħed jistudja għal qassis u laħaq ħa l-ewwel erba' ordnijiet sagri. Minn dokument ieħor tal-Qorti Kriminali jidher ukoll illi wara sentenza ta' turufnament minn Malta (23 Diċembru 1800) ''Mikiel Anton Vassalli, ta' 36 sena, kien itturafnat ġġ billi nbagħat fuq xanbekk jismu L'Anime del Purgatorio tal-Patrun Pietru Gameo, għal Tunes. Il-Polza tat-Tluq ngħatat lill-passiġġieri fil-81 ta' Diċembru. Dan il-Kaptan telaq għal-Sirakuża'. Fuq hekk nafu illi Vassalli telaq minn Malta b'turufna- ment fil-31 ta' Diċembru, 1800 u flok ma mar Tunes jew il- Barberija bħalma kien hemm imfisser f'dokumenti offra, niżel l-art ta' Sqallija minn fejn naħsbu li fl-aħħar sab it-trieq għal Franza. Qabel ma nagħlaq din il-bijografija, kif kont wegħidt, se narġa' nsemmi wieħed wara l-ieħor. u nitħaddet fuqhom iżjed fil-wisa, dawk ix-xogħilijiet ta' kitba Maltija li ħadem Vassalli x-xiħ ma' tul ħajtu. Iżda qabel ma nagħmel dana, jixraq li hawnhekk nġib, kemm jista' jkun fil-qosor, dak li fuqu kitbu xi nies li għaxu fi żmienu, nies li bħalu kienu kitbu fuq il-Malti grammatka u kotba tal-qari, wieħed minnhom dizzjunarju ċkejken, u għalhekk il-fehma tagħhom fuqu tiswa wisq iżjed minn ta' ħaddieħor. Il-Kanonku Fortunatu Panzavecchia, kif kont semmejt, kien għax fi żmien Vassalli u kien jafu meta dan raġa' lejn Malta wara l-1820 meta u għal ħabta tal-1825 kien imsejjaħ biex igħallem il-Malti fl-Università fil-waqt li Panzavecchia stess kien Segretarju hemmhekk. Semmejt ukoll illi dan sata' mela ħafna toqob tal-ħajja mqallba ta' Vassalli, l-iktar fil- ktieb li kien ħareġ fl-1885 'Ultimo Periodo della Storia di Malta sotto il Governo dello Ordine', iżda ma jidhirx illi dak iż-żmien Panzavecchia sata' jgħid kollox, bla ma jagħmel ħisara lil xi ħadd. B'dan kollu, sew sew ftit qabel ma laħaq għalaq għajnejh, Panzavecchia kien stampa il-prefazzjoni tad-'Dizionario Eti- mologico Maltese ed Italiano ece.' (1850) u fiha, meta ġie biex isemmi x-xogħilijiet li kienu saru mill-bidu nett biex titwaq- qaf il-kitba tal-Isien Malti u l-ġrajjiet li għaddew minn fuqha sa żmienu, huwa waqaf fuq Vassalli u fuqu tkellem ċar ħafna, Wara li jsemmi lill-Kanonku Agius de Soldanis u x- xogħilijiet tiegħu fuq il-Malti, li skond il-fehma ta' Panza- vecchia, ma setgħux ikunu ta' fejda biex fuqhom tinbena grammatka Maltija, hu jgħid : €Wisq iktar lest għal din il-biċċa xogħol, mexa iżjed il quddiem dak l-isventurat minn dejjem iżda qalbieni ta' Mikiel Anton Vassallo illi bil-ġibda u l-ħila biss li kellu għall-istudju tal-Ilsien pajjiżu, għalkemm kien nieqes mir- risorsi tal-fortuna, sab il-mezz li jippubblika f'Ruma Gram- matka, taħt l-isem ta' 'Michaelis Antonii Vassalli Mvlsen Phoe- nieo—Punicum, sive Grammatica Melitensis Roma MDCOXOI. Apud Antonium Fulgoni', u wara din joħroġ ġabra ta' kliem taħt l-isem ta' ''Ktieb il-kliem Malti mfisser bil-Latin u bit-Taljan, sive Liber Dictionum Melitensium, hoc est Michae- lis Antonii Vassalli Lexicon Melitense Latino Italium''. Wassallo kien il-bniedem illi għall-almu tiegħu qalbieni u għat-tagħlim li kellu ta' l-ilsna Orjentali kien sata' jmexxi fil-biċċa l-kbira x-xogħol li kien indaħal għalih, iżda mħabba, żball li kien għamel it-taħbit tiegħu safa' fix-xejn, U ara kif. Ferħan għax kien mexxa hekk il quddiem biċċa xogħol li ħadd ieħor ma kien irnexxielu jidħol għaliha, rasu saħinet u mimli bih in-nifsu, ħaġa li jħossuha fil-letteratura dawk kollha li jindaħlu għal xi biċċa xogtiol kbira bħal din, huwa ried jieħu l-qagħda ta' dittatur u bla ma jitlob il-parir ta' fiadd u jqis il-bżonn u ċ-ċirkustanzi ta' ħadd, fassal ix-xogfili- jiet tiegħu fuq kapriċċih u mhux fuq il-bżonn tal-pajjiż, billi ħoloq alfabet skond ma daqqlu f'rasu, qassam il-ġabra tiegħu tal-kliem skond fehmtu, u lil-Lsien Malti tah il-libsa tad- djalett ta' pajjiżu (Ħaż-Żebbuġ) illi fil-biċċa l-kbira tal-Gżira xi mindaqqiet bil-kemm jiftiehem. Dawn iż-żellumiet ħas- sru x-xogħlijiet tiegħu li għalihom madankollu jistħoqqlu li l-Maltin kollha jibqgħu jafuhulu, kif għall-għerf u ħila tiegħu qajjem b'għira kbira l-mibegħda fil-qalb ta' bniedem mir-raħal tiegħu stess li kien qassis bil-mitra (l) u dana għamel għalih u ħaqru. Aħna fuq daqshekk ma nistgħux ma nfaħħrux il- kliem sabiħ li jgħid fuqu fil-Prefazzjoni tal-Grammatka Maltija (bl-Ingliż) bniedem ieħor li ħadem għal-Isien tagħna u li hu Francesco Vella, seħibna fl-iskola u ħabib tagħna. Ix-xogħlijiet ta' Vassalli għal bosta żmien baqgħu bla ħadd ma ħabbel rasu fuqhom; is-sistema tat-tagħlim Latin li kienet taħkem dik il-ħabta ftit jew xejn ma kienet tiħtieġ dawn ix-xogilijiet ta' Vassalli, u billi hu daħħal fihom ittri ġodda, mhux biss ma ħtiġux iżda għalkemm ma ngħidux li ma swew għalxejn'. (1) Iktarx il-Kan: F. $. Caruana li wara sar Isqof. Hu jgħid :—''Bosta nies, imħeġġin mix-xewqa Ji jagħmlu l-ġid, studjaw u ħaddmu l-Isien pajjiżhom, u Vassalli huwa, wielied fosthom illi jistħoqqlu l-qima l-kbira tal-Maltin talli dana kien ta ruħu għall-istudju tal-Malti bil-fisieb li jagħtih is-sura tal-Ilsien. B'xorti ħażina, iżda, dan il-bniedem ma għamlulu ebda qalb fix-xogħol u taħipit tiegħu li għalih jist- ħoqqlu kull tifħir, u l-anqas ħadd ma laqa' dan ix-xogħol; Billi ħadd ma tah dik il-għajnuna li setgħet tiswielu,ix-xogħiol. u t-taħbit li tħabat safgħu fix-xejn għal dak l-iskop li hu kien xtaqt u kellu f'rasu; u n-nuqqas tal-ħirara f'dawk in-nies illi għal posizzjoni tagħhom jistgħu jagħtu ruħhom b'risq tajjeb għall-ġid tal-pajżani tagħhom, huwa, b'distin ħażin, l-aqwa kaġun li għalih il-Lsienna għadu sal-lum bla alfabet fiss. Wara erbgħin sena, il-ġenju ta' Vassalli raġa' stejqen, u mħeġġeġ minn xi nies li għamlulu l-qalb biex itemm ix- xogħol li kien beda, buwa fl-1827 ħareġ grammatka ġdida miktuba bit-Taljan, illi (ħlief xi tibdil fil-għamla tat-tipi u fit-taqsim ta' l-istess alfabet) tista' tissejjaħ traduzzjoni tal- grammatika tiegħu miktuba bil-Latin u li hu kien ħareġ fl-1791. Għalhekk din l-aħħar waħda kellha l-istess xorti ta' dik ta' qabel u b'hekk ilsienna għadu fl-istess ilma. Ix-xorti ħażina :i messet lil dawn iż-żewġ xogħlijiet kienu jkunu biżżejjed biex jaqtgħulna qalbna għal xi biċċa xogħol bħal din, li kieku l-ħirara kbira tagħna li nwettqu x-xewqat ta' Vassalli ma ġagħluniex nuru lil Maltin sħabna mhux biss irraġunijiet li għalihom ix-xogħolijiet tiegħu ma waslux fl-iskop li għalih kienu saru (għalkemm fi ħwejjeġ oħra kien ħaqqhom xorti aħjar) iżda wkoll li niflu kemm nistgħu mid- daqsxejn ta' ħila li għandna, il-mezzi biex inwiżtu u nħaffu t-trieq, li biha nistgħu nittamaw li jirnexxilna naslu f'dak l-iskop li nixtiequ. Bosta huma r-raġunijiet li għalihom it-tħabrik ta' Vassalli biex iwaqqaf il-kitba tal-lsien malti, safa' fix-xejn, u l-iktar walida kienet dik li fix-xogħlijiet tiegħu daħħal sistema nofsha Orjentali. Vassalli nittamaw li għandu jagħidirna jekk aħna morna mal-fehma tal-kotra tal-Maltin ħutna u tbegħed- na f'xi ħwejjeġ, mis-sistema tiegħu, sabiex nersqu iżjed lejn dik tal-lsien taljan. Bil-mod li mxejna bih aħna qatt ma kellna l-ħsieb li nċekknulu jew innaqqsulu mill-kobor tiegħu li jibqa' għal dejjem jixhed u jżid il-mertu tiegħu. Il-ħsieb tagħna huwa dak li nżidu biss xi materjal mal-bini li hu, bil- ħaqq kollu, jista' bi dritt igħid li fih kien qiegħed il-biċċa il-kbira tal-pedamenti. Aħna ngħoddu ruħna bħala nies tassew ixxurtjati kemm il-darba, bil-ħidma tagħna jirnexxilna nagħtu sehemna fix-xogħol il-kbir li bih, aħna nittamaw li naraw lil sħabna l-Maltin jiksbu l-ġid ta' letteratura li min- nha, sal-lum, baqgħu dejjem imċaħfidin. Dan hu kullma ħasbu u qalu fuq ix-xogħilijiet ta' Vassalli (l-iktar għal dawk li huma grammatki u Dizzjunarji) tnejn min-nies ta' l-iskola li għaxu fi żmienu. Iżda, il-fehma. ta' dawna mhix biżżejjed biex tagħti ħjiel sewwa tax-xogħlijiet ta' Vassalli, wieħed wieħed, u ta' dak li jiswew bil-ħaqq u għalhekk barra milli nifluhom u niżnuhom tajjeb ngħidu wkoll il-fehma ta' nies oħra, li għal għerfhom setgħu jifhmu, igħożżu u jistmaw il-wieħed jew l-ieħor mix-xogħlijiet ta' tiegħu. L-ewwel ktieb li kiteb u ħareġ Vassalli hu l-'Alfabet Malti mfvsser Bvl Malti u Bvt-Taljan' stampat Ruma fl-1790 għand Antonio Fulgoni. Vassalli dik il-ħabta kellu 26 sena. Dan l-Alfabet imfassal minnu huwa dak l-istess wieħed li sena wara deher fil-Grammatka Maltija tiegħu miktuba bil- Latin li fuqha nitkellmu wkoll. L-Alfabett igħodd 33 ittra u fosthom issibu xi ittri ġodda magħmulin b'tipi barranin u xort'oħra minn dawk. ta' l-ittri Rumani, u dawn huma l-ittri għal-leħen ta' ġ,ċ, ħ, k. (b'leħen eħxen), g, għ, għ (b'leħen eħxen), q, 2, W, U, 2,. It-tifsila barranija u kerha ta' dawn l-ittri kienet, nistgħu ngħidu, il-kaġun li għalih is-sistema tal-grammatka ta' Vas- salli ma sabx min jilqagħha tajjeh, saħansitra fost dawk il-ftit li ħabtu jitħajru jitgħallmu l-Malti. Il-ktejjeb fih 24 faċċata. Wara l-ittri u s-sillabar tagħhom mas-sitt vokali (il-leħen ta' i ifissru fi tnejn 9 Ud), jaghti xi Tagħrif fil-Malti fejn ifisser il-leħen ta' kull ittra b'eżempji magħha. Fihom ifisser ukoll il-leħen artab ta' b, d, g, k, għ, v, ż, f'tarf il-kelma u t-tixbih ta' l-ittri qawwija jew rotob mal-leħen ta' oħrajn rotob jew qaw- wija.