It-Twelid u t-Tkabbir ta' Tas-Sliema sal-Aħħar tas-Seklu Dsatax Minn John Bisazza Il-Ponta ta' Dragut Waqt l-Assedju l-Kbir it- Torok kienu waqqfu batterija fit-tarf ta' dik il-biċċa art viċin il-bokka tal-port u li kienet tħares lejn il-Forti Sant'lermu u li kienet taħt il-kmand ta' Turget Reis Dragut, wieħed mill-aqwa mexxejja tal-forzi Oriġini tal-Isem m i Il-Kappella ta' Tigne' Waqt taqbida — (dettall) mappa antika tas-seklu tmintax ħarxa nhar is-17 ta' Gunju 1565, Dragut tilef ħajtu u l-post baqa' jissemma sal-lum Il-Ponta ta' Dragut. (fit-tarf ta' Qui-si-Sana tal-lum) L-isem Sliema jaf l-oriġini tiegħu lil knisja żgħira li kienet tinsab fi spazju miftuħ viċin il-post fuq imsemmi, fuq il-ponta tal-blat li kienet titfaċċa fuq il-port ta' Marsamxett. Oriġinarjament dik il-lokalità kienet magħrufa bħala Qortin (nei limiti di B'Kara) li jfisser art li tħares fuq il-baħar. Jinsab dokumentat li fl- 1616 il-kappella kienet magħrufa bħala Santa Maria tal-Kortin iżda fl-1659 kienet ġiet ipprofanata. Wara li nbniet mill- ġdid bdiet tkun magħrufa taħt it-titlu tat-Twelid tal-Verġni Marija sakemm fil-viżta pastorali tal-Isqof Labini fl-1784 bdiet tissejjaħ Ecclasiae Salutis ta' Sliema. Ispirati minn dak it-titlu l-baħħara kienu jsellmu lill-Madonna huma u ħerġin mill- port. F'dawk l-inħawi kienu stazzjonati s-suldati Franċiżi fil-Fortizza ta' Tigne' fi żmien l-invażjoni tal-1798-1800; waqt ħbit qawwi l-Knisja kienet iġġarfet għal kollox; iżda l-isem tas-Sliema kien stabbilixxa ruħu għal kollox. It-Triq Ewlenija It-triq ewlenija kienet tibda mill-Imsida u tibqa' tiela' sa bieb tal-ġebel li għadu jeżisti sal-lum u li kien magħruf bħala Bieb il-Gżira. Il-Bieb li kien mibni mill-Baruni Testaferrata kien jagħti għal mogħdija li kienet twassal sa dik li Ilum hija Triq il-Kbira u tibqa' nieżla sa Xatt il-Baħar (Għar id-Dud) Mal-wasla tal-Ingliżi fl-1800 tas-Sliema kienet imħarsa mit-Torri li għadu wieqaf sal-lum fir-ras tad-daħla ta' San Ġiljan, wieħed mill-erbatax li kien bena l-Granmastru de Redin fl-1658, u l-Forti Tigne' l-aħħar fortizza mibnija mill- Ordni ta' San Ġwann mill-Granmastru Hompesch taħt id-direzzjoni tal-Bali' Tigne' u li ġiet inawgurata fl-1795. Wara li l-Maltin qamu kontra l-Franċiżi, dik li kellha tissawwar bħala tas-Sliema rat battalja ħarxa sakemm l-invażuri ċedew u ħarġu mill-forti f'Settembru 1800. Il-ftit abitanti ħasbu biex jibnu Knisja oħra iżjed 'il fuq mix-xtajta f'dik li llum hija Triq il-Kbira li tlestiet fl-1803 taħt it-titolu 'Portus Salutis' u li maż-żmien bdiet tissejjaħ 'Tal-Grazzja'. F'nofs il-Knisja jinsabu midfuna l-fdalijiet ta' żewġ saċerdoti u lajk li kienu nstabu fl-1856 fis-sisien tal-knisja mġarrfa ta' Tigne' waqt li kien qiegħed isir xi żvilupp f'dawk l-inħawi. Sal-1840 il-popolazzjoni kienet tlaħħaq mal-460 ruħ li sal-1881 telgħet għal 3,595; il-biedja, is-salini u fabbrika tas-sapun kienu l-uniċi attivitajiet ekonomiċi sa nofs is-seklu. Fl-ewwel ħamsin sena tas-seklu ma kienx hemm ħlief xi ftit djar għall-villeġġjatura bejn Għar id-Dud u Ħabel it-Twil (is-Sliema Front tal-lum). Ma' dawn wieħed irid iżid il-Palazz Capua li żgur kien diġà jeżisti qabel l-1840 u Palazzo Sliema mibni mill-Kaptan Hughes Hallett fl-1850. In-nuqqas ta' servizzi essenzjali wassal biex fl-1881 kien twassal l-ilma sa tas-Sliema. Biex tiġi mfakkra — dik il-ġrajja kienet twaqqfet EŻSSZS7 —-sieaioja LS dia funtana fi Pjazza Sant'Anna, li Dehra tat-torri ta' Tas-Sliema fl-ewwel deċenni tas-seklu XIX minn akwarell ta' F. Gardner Diċembru 2011 LI wara xi żmien kienet ġiet trasferita għall-pjazza tal-Balluta. Fl-1868 it-toroq bdew jinxtegħlu bil-fanali tal-pitrolju. Żvilupp importanti fil-popolarità u l-iżvilupp soċjali ta' Tas-Sliema kien il-bidu tas-servizz tal-laneċ bejn il-Belt Valletta u x-Xatt ta' Tas-Sliema fl-1882. Fl-1891 insibu li l-popolazzjoni kienet tlaħħaq 3,685. Tas-Sliema tinfired mill-Konfini Parrokkjali ta' Birkirkara Il-popolazzjoni fl-1851 kienet : telgħet għal 585 ruħ u kien beda jinħass il-bżonn li titkabbar il- Knisja tal-Madonna tal-Grazzja; kien sar ir-rikors meħtieġ iżda kien Ġ inqala' xi xkiel mal-proprjetarju ġ HEVEP. DH tal-art. Peress li kien hemm VITTORIOSA biċċa art quddiem l-istess Knisja li kienet proprjetà tal-Katidral, L ir-rikorrenc talbu lill-Isqof biex e mma tinbena Knisja ġdida fuq porzjon l-artijiet tal-Katidral u tad-Dumnikani tal-Birgu tal-imsemmija art. Wara bosta f'dawk l-inħawi trattattivi li fihom kienet involuta wkoll is-Santa Sede t-talba ntlaqgħet u fit-28 ta' April 1853 sar it-tqegħid tal-ewwel ġebla mill-Kanonku Vinċenz Chappelle. Kien ġie deċiż li l-Knisja tiġi ddedikata lil Marija Kewkba tal-Baħar biex b'hekk ġie ppreservat il-kunċett ta' Marija li twassal il-baħħara fil-port bis-sliem fil-11 ta' Awwissu 1855 il-Knisja l-ġdida ġiet imbierka u miftuħa għall-qima tal-fidili. Il-Knisja ġiet imkabbra fl-1876 meta d-Dumnikani tal-Birgu kienu taw biċċa art u l-Kavallier Lorenzo Farrugia ħareġ is-somma ta' elf skud biex tinxtara l-biċċa li kien baqa'. Iż-żieda fil-popolazzjoni wasslet biex fl-1877 bdiet tinbena l-Knisja tas-Sacro Cuor. Fl-1878 tas-Sliema kienet ġiet mifruda mill-parroċċa ta' Birkirkara u Stella Maris saret l-ewwel Parroċċa ta' Tas-Sliema. Skont iċ-ċensiment li sar fl- 1861 insibu li f'Tas-Sliema kienu nfetħu sitt toroq u li f'dak ta' seba' snin wara kienu żdiedu b'erbatax Mappa tal-1895 li turi l-ftit bini li kien jinsab lejn il-Knisja ta' Stella Maris oħra. Għalkemm mhux imsemmijin fiċ- ċensimenti kienu jeżistu żewġ toroq oħra li milli jidher ħadd ma kien jgħammar fihom. L-ewwel waħda kienet it-Triq tal- Bandieri li kienet tibda min-naħa magħrufa bħala tat-Tliet Siġriet u tibqa' nieżla sa xatt il-baħar — l-isem ġej mill-fatt li nhar Santa Marija n-nies tal-inħawi kienu jżejnu t-triq bil-bandieri; biż-żmien it-triq ġiet żviluppata u llum hija magħrufa bħala Triq Natalie Poutiatine. It-triq l-oħra kienet it-Triq tas-Sapun li kienet tinsab fejn maż- żmien żviluppat fi Triq Ġorġ Borg Olivier L L ) T L eu Żewġ xeni tax-Xatt fl-aħħar u li fiha kien hemm maħżen fejn kien jiġi tas-seklu dsatax manifatturat is-sapun. Żvilupp Qawwi fit-tieni nofs tas-Seklu Dsatax L-art f'tas-Sliema kienet maqsuma bejn il-Katidral, il-Patrijiet Dumnikani tal-Birgu, il-Patrijiet Franġiskani Konventwali u tal-Gvern. Fis-26 ta' Awwissu 1876 kienet twaħħlet lapida tal-irħam fi Triq San Pawl u li għadha teżisti sal- lum li tiddeskrivi kif kienu mqassma l-artijiet tal-Katidral u tad-Dumnikani tal-Birgu. Maż-żmien bdew jinfetħu toroq ġodda, jinbnew vilel kbar, ħwienet, tijatri, banda u każini li għenu mhux ftit biex il-ħajja soċjali u kulturali li kienet ikkonċentrata l-iżjed lejn ix-Xatt u Għar id-Dud setgħet tkompli titkattar. Sal-1895 il-bini kien ikkonċentrat l-iżjed fil-viċinanzi tal-Knisja ta' Stella Maris. Inbniet ukoll Skola tal-Gvern (fejn illum hemm l-Għassa tal-Pulizija). Il-motto ta' Tas-Sliema 'Celer ad Oras Surgo' li jfisser Bil-Ħeffa nitla mix-Xtajtiet. Kien ġie ssimbolizzat fil-poeżija ta' Dun Pietru Pawl Grima 'Għanja lil Tas-Sliema' fejn fost l-oħrajn jgħid: …U kbirt dlonk mix-xtajta bil-ħeffa tal-għaġeb, u djarek kif kotru, kif żdiedu t-triqat… — deskrizzjoni perfetta tal-bidla minn post b'ambjent rurali għal dik li fis-seklu għoxrin kellha ssir waħda mill-iżjed lokalitajiet popolati f'Malta. Viżti Pastorali — Mons. Cagliares 1615 - 1816, Mons. Rull 1758 - 1760, Mons. Labini 1781 u 1784 Temi Zammit —Tas-Sliema u San Ġiljan 1930