Riċerka Ħal Tarxien fi żmien il-Franċiżi (1798 - 1800) Joseph Farrugia —-—————7——81—8—8—sezzji Ġa Fl-aħħar snin tas-seklu tmintax ħafna f: Maltin kienu xebgħu mill-ħakma tal-Kavallieri u xtaqu li jneħħuhom. (- Meta fid-9 ta' Gunju tal-1798 dehru: fuq ix-xefaq ta' madwar Malta 45 bastiment tal-gwerra Franċiż bil- ġeneral Napuljun Bonaparte fuq wieħed minnhom, dawk il-Maltin indunaw li kien wasal iż-żmien tat-tmiem tal-ħakma tal-Kavallieri. L-għada l-Franċiżi bdew iniżżlu NI f'divetsi portijiet Impressjoni artistika tal-battaljun tal-Bor. 400 suldat tniżżlu f'Marsaxlokk. Dawn għaddew miż-Żejtun, wara minn Ħal Tarxien u baqgħu sejrin lejn Bormla. It-Tarxiniżi baqgħu mistagħġba b'dawk is-suldati armati sa snienhom li għaddew b'arroganza kbira mir-raħal tagħhom. Qatt ma basru li l-Franċiżi se jitrattawhom hekk. Ħafna minnhom kienu jemmnu f'dik l-għajta ta' libertà, ċgalitċ, fraternitċ. F'dak il-jum kien beda perjodu mqalleb fl-istorja ta' Malta u sintendi ta' Ħal Tarxien ukoll. Waħda mil-liġijiet li għaddew fl-ewwel ġranet tal-ħakma tagħhom il-Franċiżi, kienet li qasmu lil Malta f'diversi munċipalitajiet jew distretti. Hal Tarxien kien imqiegħed mad-distrett taż-Żejtun u bħala rappreżentant tiegħu ntgħażel Ġużeppi Montebello, benestant Tarxiniż, li kien fizzjal fid- Dejma ta' żmien il-kavallieri u membru eżekutur tal-Fondazzjoni Dun Gwann Barbara. Kuljum it-Tarxiniżi kienu jisimgħu li kien qed isir serq mis-suldati Franċiżi minn xi djar u minn xi knejjes. Il-kappillan ta' Ħal Tarxien ta' dak iż-żmien, Dun Gwann Psaila, flimkien mas-sagristan ħeba l-fided u d-damask, li kien għadu kif inxtara, f'żewġ oqbra milli kien hemm fil-knisja parrokkjali. Huma bajdu lill-oqbra kollha u wara ħammġuhom bil-ħamrija biex ma jkunx jidher f'liema oqbra kienu ħbew il-fided. Meta wara l-qawmien tal-Maltin tat-2 ta' Settembru tal-1798, il-Franċiżi iritiraw wara s-swar tal-Belt Valletta u tal-Kottonera, huma ħasbu li setgħu jserrħu rashom u jistennew sakemm tasal l-għajnuna minn Franza bil-baħar. Iżda l-imblokk tal-Maltin fuq l-art kien effettiv daqs dak fuq il-baħar mill-bastimenti Britanniċi. Wara, fil-5 ta' Settembru tal-1798 xi Maltin, fosthom Żrieraq, Zwieten u xi Tarxiniżi, marru jassaltaw is-swar tal-Kottonera, iżda l-uniku rebħa li għamlu kienet li mill-porvlista ta' Bormla ħadu tmintax-il patalott tal-porvli. Dawn ġabuhom u ħażnuhom fil-knisja ta' San Bert biex jużawhom aktar tard għal kontra l-Franċiżi. F'dak iż-żmien xi Tarxiniżi daħlu fid-dar ta' Dun Gużepp Calleja u ħadu l-manuskritti li kellu biex jużawhom bħala skrataċ għal kontra l-Franċiżi. Kien hemm xi Tarxiniżi oħrajn li ħadu xi kotba mill-arkivju parrokkjali biex ukoll jużawhom bħala skrataċ. F'Ħal Tarxien inbnew żewġ batteriji biex jattakkaw kemm lill-Belt kif ukoll lill-Kottonera. Il-perit Mikiel Cachia taż-Żejtun bena batterija fuq l-Għolja ta' Kordin (fejn illum hemm il-grawnd tal-Hibernians) u oħra fuq ta' 'Tal-Borġ' (fejn illum hemm il-grawnd ta' Pace Grasso). Il-batterija ta' Kordin bdiet tispara mill-ewwel fuq il-belt u l-Kottonera u kienet għalhekk xewka kbira kontra il-Franċiżi. Il-batterija tal-Borġ kienet mibnija wara ħajt tas-sejjieħ, ma bdietx tispara mill-ewwel u ma kienetx tidher la mill-Belt u lanqas mill-Kottonera. Fil-21 ta' Novembru tal-1798, iżjed minn 700 suldat Franċiż ħarġu mill-Kottonera bil-għan li jeqirdu darba għal dejjem il-batterija ta' Kordin. F'dak il-ħin fil-batterija ta' Kordin kien hemm biss tletin suldat u dawn meta raw dak 114 Ghaqda Mużikali Marija Annunzjata Ħal Tarxien A.D. 1862 in-numru kbir ta' suldati Franċiżi ġejjin biex jattakkawhom talbu għall-għajnuna. Għalhekk is-suldati Maltin, fosthom xi Tarxiniżi li kien hemm fil-batterija Tal-Borġ, neħħew il-ħajt tas-sejjieħ u l fl-aħħar ċedew f'Settembru tal-1800. Il-battaljun ta' Ħal Tarxien kien magħmul minn tmenin L suldat li kienu stazzjonati fil-batterija tal-Borġ. Erbgħin minnhom FTA) kellhom jirrapportaw għall-għassa kuljum. Huma kienu taħt il- kmand ta' Gużeppi Montebello li kien ukoll jikkmanda s-suldati l-oħra minn tliet irħula oħra li kien hemm f'dik il-batterija. Fil- I batterija ta' Kordin kien hemm 230 suldat għassa kuljum u f'tal- l Borġ kien hemm 180. Dawk is-suldati li ma kinux ikunu għassa KAMIN kienu jmorru jistrieħu fil-Villa Le Fevrċ għax din kienet vojta. Id-dar ta' Giuseppe Montebello Ġużeppi Montebello kien joħroġ il-flus minn butu biex iħallas lis-suldati kollha fil-batterija tal-Borġ. F'dak iż-żmien waqa' fost il-Maltin ġuħ kbir barra l-mard li kien qed joqtol ħafna nies. L-agħar sena kienet l-1799 fejn f'April ta' dik is-sena mietu 28 persuna minn Ħal Tarxien biss. Il-popolazzjoni ta' Ħal Tarxien fl-1797 kienet 930 persuna waqt li fl-1801 niżlet għal 675 persuna. Il-membri tal-Fondazzjoni Barbara taw 249 skud u silfu 342 skud biex jinġieb qamħ minn Sqallija biex jitimgħu lis-suldati kollha. Nies għonja oħra Tarxiniżi, flimkien ma' Gużeppi Montebello, u l-Fondazzjoni Dun Bert Mangion ħarġu flus jew ipotekaw l-artijiet tagħhom biex iġibu l-qamħ minn Sqallija. Dun Gużepp Grech, il-viċi-parrokku ta' Ħal Tarxien kien ta' spiss imur Palermo fi Sqallija biex minn hemm iġib il-qamħ. L-inkwadru tal-Madonna tal- Providenza li kien impitter minn Pietro Novelli inġieb f'Ħal Tarxien minn dan il-vigarju minn Palermo f'dak iż-żmien jiġifieri fl-1799. Il-qawwa tal-kanuni Maltin, kemm dawk fil-batterija ta' Kordin kif ukoll f'dik tal-Borġ kienet hekk kbira li Bosredon de Ransijat (il-Franċiż li żamm djarju tal-Imblokk) kien sikwit jirrapporta l-ħsarat li kienu qed jagħmlu dawn iż-żewġ batteriji fuq il-Belt u l-Kottonera. wkoll li f'jum minnhom xi bombi sparati minn Tal-Borġ waqgħu fuq il-knisja ta' San Filep fl-Isla, barra li f'xi jiem oħra waqgħu bombi f'xi triq jew fuq xi djar t'hemmhekk. fuq is-swar tal-Kottonera. Fir-reġistru Liber defunctorum (tal-mejtin) tal-arkivju parrokkjali ta' Ħal Tarxien, ħdejn għaxart irġiel li mietu fis-sena 1799, il-kappillan kiteb li dawn mietu minħabba azzjoni mill-għadu. Dawn kienu tmint irġiel Maltin, wieħed minnhom, ċertu Bertu Saliba, kien minn Ħal Tarxien, l-oħrajn kienu minn irħula oħra u tnejn kienu suldati Portugiżi li kienu għassa f'Kordin. Jum storiku għal dawn iż-żewġ batteriji kien fl-10 ta' Jannar tal-1799 meta ttellgħet, għall- ewwel darba, il-bandiera Ingliża fuq dawn iż-żewġ għoljiet strateġiċi. L-iktar personaġġ Tarxiniż li kellu konnessjonijiet ma' dan il-perjodu fl-istorja ta' Ħal Tarxien hu bla dubju ta' xejn Gużeppi Montebello. Fl-aħħar żminijiet tal-ħakma tal-Kavallieri hu kien fizzjal fid-Dejma. Hu kien magħżul bħala delegat ta' Ħal Tarxien fil-muniċipalita (distrett) il-kmandant tal-battaljun tagħhom. Bħala membru eżekutur tal-Fondazzjoni Barbara hu għen bil-flus biex il-battaljun ta' Ħal Tarxien seta' jkompli bil-ħidma tiegħu fil-batterija ta' 'Tal-Borġ'. Montebello wkoll talab kumpens għal dawk it-tbatijiet li hu sofra u għall-ħidma tiegħu f'dawk is-snin tal-imblokk. Bil-flus li tawh xtara dar fi Triq Sqajjaq, waqqagħha u bena oħra kif ried hu u li għadha tissejjaħ id-Dar tal-Kmand sal-lum. Hu kien ingħata diploma u medalja tal-fidda għax- xogħol li kien għamel f'dawk is-sentejn. Meta wara xi snin il-gvern Britanniku beda jagħmel logotenenti għal ċertu rħula, Gużeppi Montebello kien imlaħħaq Logotenent (rwol ta' Sindku) għal Ħal Tarxien. Hu miet fl-1833. lu Marija Santissima Annunzjata — Festa Titulari 2018 115