L-eħrex jum tal-gwerra eta faqqgħet il-gwerra mal-Italja, nhar it-Tlieta 11 ta' Ġunju 1940, jien kelli tlettax-il sena. Xahar nieqes ġimgħa wara għalaqt erbatax. Dak li għaddejt minnu f'dan l-ewwel jum ħajjarni biex nibda nżomm djarju tal-attakki fuq Malta u ta' kif għaxna fihom. Jien fhimt li dak li se naraw u se nġarrbu żgur li qatt ma rajnieh qabel. Ġurnata b'ġurnata bdejt nimlieh b'noti tal-attakki mill-ajru li kont nara minn fuq il-bejt tagħna ta' Ħal Lija, u b'dak ta' kif aħna għexniehom. Id-djarju ġie jħaddan fih 51 xahar: mill-11 ta' Ġunju 1940 sal-31 ta' Awwissu 1944. Id-djarju kont bnejtu b'dettalji fil-qosor u bħalissa qiegħed nespandi fuqhom u norgomhom, sakemm Alla jibqa' jagħtini l-memorja li biha nkun nista' nagħmel dan, u wara nkun nista' nippubblikahom. Għandi l-ħsieb li nippubblika d-djarju tiegħi fi triloġija. L-ewwel ktieb ikopri mill-11 ta' Ġunju 1940 sal-31 ta' Diċembru 1941 li, jekk Allajrid, nittama li nippubblikah din is-sena (2014), jew ftit wara. It-tieni ktieb jinkludi fih is- sena 1942 li fiha saru bosta attakki fuq Malta mill-għadu. L-aħħar ktieb jiġbor fih mis-sena 1943 sal-aħħar ta' Awwissu 1944 b'suppliment qasir miegħu. Dawn it-tnejn tal-aħħar nippubblikahom ukoll meta nlestihom wara xulxin. Minn dak li għandi mniżżel u minn dak li ġarrabt, għażilt l-iktar jum li għalija huwa l-eħrex tal-gwerra — is-7 ta' April tas-sena 1942, u ta' din il-ġurnata se nagħti dak li għandi mniżżel fid-djarju tiegħi, mirqum kif lestejtu. Il-MALTI It-Tlieta, 7 ta' April 1942 Dal-lejl irqadna mill-inqas. Irnexxielna nisirqu siegħa rqad, iżda mhux tnejn. L-ewwel tnehida tas-sirena dal-jum smajnieha fis-1:35 ta' filgħodu; tista' tgħid kontinwazzjoni tal-aħħar allarm tal-bieraħ li spiċċa 22 minuta qabel. Kif daqq l-allarm tlajna niġru fuq il-bejt: Doris (ta' qabli), Marv (ta' warajja) u jien. Sibna lill-ħabib tagħna Maurice Catt ġa fuq il-bejt ta' fejnna, kif dejjem, bit-tromba f'idejhu bl-isteel helmet f'rasu. Kien il-ksieħ u ddiżappuntajna ruħna għax ma kien hemm xejn x'tara. Morna lura norqdu kif missierna, ommna u ħutna l-oħra ġew lura mix-xelter. Ippruvajna nisirqu nagħsa, iżda l-għadu reġa' magħna wara biss 46 minuta. Erġajna lbisna l-ġobba biex naraw x'kien qed jistenniena fuq il-bejt. Did-darba, milli jidher, kien vallapena tqum għaliex xi kwarta wara s-serċlajts xegħlu bi dritt Ilvant ikaxkru dwalhom mas-sema mixjin lejn il-Port il-Kbir ġo baraxx daqsxejn qawwi. Rajna bombi jisplodu fil-Port u fuq it-Tarzna. Mill-isplużjonijiet stajna nikkalkulaw, bl-għajnuna tat-tromba ta' Maurice, li kien hemm minn tnejn sa tliet ajruplani tal-għadu jattakkaw. L-ajru kien mudlam għax ma kienx hemm qamar qawwi, u s-serċlajts ma qabdu ebda ajruplan fid-dawl qawwi tagħhom. Lanqas biss ma kienet għaddiet nofs siegħa meta s-serċlajts erġajna rajniehom mexjin minn fuq il-baħar għal fuq il-Port il-Kbir li, milli jidher, kien se jerġa' jkun attakkat. Rajna bombi jisplodu fil-Port iżda iktar fuq it-Tarzna. Minn kif splodew il-bombi stajna ngħidu li kien hemm iktar minn ajruplan tal-għadu wieħed, wisq probabbli tlieta, involuti. Ir-Raiders passed daqq fil-4:44 ta' filgħodu. F'dan ir-rejd ma kien hemm xejn spettakolari x'tara, u aħna, għajjiena kif konna, dħalna fis-sodda qabel li l-oħrajn laħqu fetħu l-bieb u daħlu ġewwa mix-xelter. Is-sirena ngħat darb'oħra fis-6:24 ta' filgħodu. Dawn l-aħħar jumejn kellna tnax-il rejd f'kull waħda, u llum, milli jidher, m'aħniex se jkollna inqas. Dan ir-rejd perċ kien wieħed ta' ksir il-għajn li serva biss biex iqajjimna mis-sodda għaliex dam biss 29 minuta u xejn ma ġara fih. Doris issuġġeriet li ma nqumux jekk jerġa' jdoqq allarm ieħor, sakemm ma jibdewx jisparaw il-kanuni; u dak li għamilna meta 56 minuta wara daqq allarm ieħor. Missieri ma qabilx mad-deċiżjoni tagħna u ħeġġiġna biex inqumu u nkunu dejjem pronti ninżlu fix-xelter jekk naraw li riesaq il-periklu. Hu ta' spiss jipprova jipperswadina biex ninżlu fix-xelter mal-familja kollha. Barra minn hekk hu ma qabilx mal-idea li nitilgħu fuq il-bejt biex naraw l-attakki ġaladarba dawn ir-rejdijiet saru perikolużi minn mindu l-Ġermaniżi ħarġa LXXXVI 2014 ġew fuq Malta. Waqt ir-rejdijiet Taljani kien jitla' magħna narawhom, għaliex kien jikkonsidrahom bla sogru li wieħed jarahom. Jien iżda nħoss li meta tkun qed tara dawn l-attakki ma tkunx qed tistrieħ fuq l-immaġinazzjoni tiegħek għal dak li jkun għaddej, bħalma tkun qed tagħmel fix-xelter. Fuq il-bejt tarahom jinħmew quddiemek Iżda huwa veru wkoll li jien ma tantx kont konvinttli jkollna ħin biżżejjed biex ninżlu fix-xelter barra mid-dar meta naraw il-periklu riesaq. Kellna raġun nibqgħu fis-sodda għax il-kanuni qatt ma bdew jisparaw, u s-sirena daqqet li spiċċa kollox sittax-il minuta wara, fit-8:05 ta' filgħodu. Meta missieri ġie lura mix-xelter ma' ommi u ħuti Lina u Henriette ż-żgħira tal-familja, kollha mħaddla bin-ngħas, u meta ġie miegħi fis-sodda ta' bi tnejn, għidtlu li aħna ma konniex daqshekk boloh, wara kollox, li bqajna fis-soddal L-allarm ta' wara daqq fid-9:04 ta' filgħodu meta missieri kien ġa mar l-uffiċċju fit-tmienja. Meta daqq l-allarm aħna konna mqajmin, għax dak kien il-ħin li nqumu għall-kolazzjon ġaladarba l-iskejjel ta' ħuti u l-kulleġġ tiegħi kienu magħluqa. Ħuti Doris, Marv u jien tlajna fuq il-bejt biex naraw x'kien se jiġri. Maurice ġie fuq il-bejt ta' maġenbna ftit wara. Madwar l-għaxra nieqes kwart ta' filgħodu, erbatax-il Ju88 bdew resqin fil-għoli għal fuq Ħal Lija mit-Tramuntana ta' Malta. Meta waslu fuq rasna aħna stkennejna fil-kamra tal-bejt u bqajna nħarsu mill-bieb, waqt li bdejna nisimgħu x-xrapnels mill- baraxx fuqna neżlin ivenvnu madwar il-kamra. Tnejn mill-Ju88ijiet iddajvjaw għal fuq Birkirkara u tefgħu l-bombi tagħhom lejn il-batterija ta' Fleur-de-Lvs. L-ajruplani l-oħra daru lura u waqt li kienu qed jiddajvjaw lejn l-ajrudrom ta' Ta' Qali, erbgħa minnhom kif għaddew minn fuq Ħal Lija, kull wieħed minnhom, spara dak li kien jidher bħal bomba-murtal. Kif sparaw dawn il-bombi speċjali stajna naraw li kull waħda minnhom kellha warajha ġamra nar ħamra b'daħna bajda warajha. Kif dawn il-bombi bdew iżidu fl-inżul tagħhom, bdew jagħmlu ħoss qawwi ta' tinwiħ, waqt li l-ajruplani l-oħra baqgħu jiddajvjaw għal ġol-baraxx li sadattant inġema' fuq Ta' Qali. Dawk l-ajruplani li tefgħu dawk il-bombi speċjali, daru għal fuq in-Naxxar, u l-oħrajn lejn Ħad-Dingli f'għoli ta' madwar 600 pied fi triqthom lejn Sqallija. Waqt li kien għaddej dan kollu, għaddejna 'l fuq minn tmenin Ju88 li bdew jattakkaw il-Port il-Kbir minn direzzjonijiet differenti, jiddajvjaw minn għoli ta' madwar 15,000 pied, iżda ma niżlux aktar baxx minn 5,000 pied, għalkemm il-baraxx ma kienx qawwi daqskemm normalment ikun, x'aktarx minħabba li l-kanuni kontra l-ajruplani kienu qed jiddefendu ż-żewġ obbjettivi fl-istess ħin — tattika li ajruplani Ġermaniżi bdew jużaw dan l-aħħar. Dan l-allarm dam sejjer sal-10:37 ta' filgħodu. Il-Ġermaniżi ħallewna nieħdu l-ikel ta' nofsinhar bla ma ddisturbawna. Missieri u jien smajna l-Bullittin tal-Gwerra minn Ruma li fih irrappurtaw li numru ta' attivitajiet ta' bumbardamenti ġew magħmula lbieraħ fuq ajrudromi, bażijiet navali u batteriji ta' kanuni kontra l-ajruplani f'Malta segwiti b'azzjonijiet distruttivi. Qalu li f'taqbida fl-ajru l-Ingliżi tilfu Spitfire. Aħna ma rajna ebda Spitfire nieżel ħlief biex jillendjal Il-ħabib tagħna Francis ġie d-dar kmieni wara nofsinhar u kien fil-ħin biex jara magħna r-rejd li għalih l-allarm daqq fis-2:05 ta' waranofsinhar. Wara madwar nofs siegħa ta' kwiet fl-ajru, issorprendejna ruħna naraw seba' formazzjonijiet ta' Ju88 u waħda ta' Ju87 (Stukas) jattakkaw fl- istess ħin il-Port il-Kbir, l-ajrudrom ta' Ħal Luqa u dak li bilkemm rajna fl-inħawi tal-batterija ta' Fleur-de-Lvs, il-batteriji ta' Ħaż-Żebbuġ u ta' Tarġa Gap u dak li ssopponejna: il-kanuni ta' kontra l-ajruplani ta' Manoel Island (li ma tidhirx minn fuq il-bejt tagħna). Il-baraxxijiet kienu mifruxa f'ħafna postijiet fl-istess ħin bi skop biex kull baraxx ikun dgħajjef. Bis-saħħa ta' dan il-Ju88ijiet u l-iStukas ħadu l-kunfidenza li jiddajvjaw iktar baxx mis-soltu. Aħna qed nosservaw li l-iStukas qed jiġu użati mill-inqas fl-attakki reċenti. Aħna nifhmu li dan isir għaliex mhumiex ħfief daqs il-Ju88 u malajr jisfaw vittmi tal-iSpitfires u l-kanuni tagħna. L-ajru reġa' kkwieta u r-Raiders passed daqqet fit-3:20 ta' waranofsinhar. Dan skont il-kalkolu tagħna kien it-tieni l-ikbar attakk sa minn mindu l-Italja daħlet fil-gwerra. L-attakk l-ieħor ikbar minnu kien dak ta' nżul ix-xemx tal-20 ta' Marzu ta' din is-sena fuq Ta' Qali li fih ħadu sehem 'il fuq minn mitejn ajruplan tal-bombi. Waqt li konna qed nieħdu t-te ma' Francis, allarm ieħor daqq fil-ħamsa nieqes kwart ta' filgħaxija. Aħna blajna t-te u l-erbgħa li konna tlajna niġru biex naraw ir-rejd. Maurice Catt kien ġa qiegħed fuq il-bejt ta' fejnna jistenna l-Ġermaniżi ġejjin. Iżda l-Ġermaniżi naqsu li jiġu u s-sirena werżqet it-tmiem tal-allarm fil-4:55 ta' waranofsinhar. Maurice qabeż iċ-ċint baxx tal-bejtu niżel magħna nkomplu nieħdu t-te flimkien. Ommi reġgħet imliet it-tea-pot bit-te sħun, ġabitilna biskuttini t'abbord u l-butir irrazzjonat, iżda 14-il minuta wara daqq allarm ieħor. Għat-tieni darba abbandunajna t-te u tlajna biex naraw il- 'wirja',iżda dan l-allarm dam biss sbatax-il minuta u ma kien hemm xejn x'tara. Erġajna nżilna nkomplu nieħdu t-te. Waqt li fit-tea-pot it-te kien għadu sħun bl-għata li kellu, it-te fil-kikkri kien kesaħ. Iżda aħna xorta xrobnieh u dak ukoll li kien fit-tea-pot. Barra minn hekk kilna wkoll il-biskuttelli t'abbord li kien għad fadal. Wara 29 minuta li daqq l-aħħar allarm, daqq allarm ieħor ħarġa LXXXVI 2014 fis-5:55 ta' waranofsinhar, u aħna ma ċċansjajna xejn u tlaqna Ikoll għal fuq il-bejt waqt li missieri, ommi u ħuti l-oħra niżlu fix-xelter. Il-Ġermaniżi did-darba ħaduha bis-serjetà. Meta kien riesaq l-għabex, ftit qabel is-sebgħa ta' filgħaxija, ġliba dive bombers Ġermaniżi, l-iktar Ju88 u ftit Ju87,li aħna ma stajniex ngħoddu, iddajvjaw flimkien fuq il-Belt Valletta minn irezzjonijiet differenti jferrqu lil xulxin ġo baraxx folt bla ma wieħed jolqot lil ieħor. Kien ċar li dan l-attakk segwa pjan maħsub qabel b'ħafna reqqa biex ifarrku l-Belt qadima tagħna. Ringieli ta' bombi jisplodu f'daqqa u l-Belt kienet tidher imgeżwra ġo kutra tat-trab. Meta din imxiet minn fuq il-Belt bil-fewġa li kienet għaddejja, kienet tidher bħal sħaba mimlija xita. Dak il-ħin kien hemm jawl biżżejjed biex Maurice seta' jara bit-tromba tiegħu li l-bandiera l-ħamra ta' fuq Kastilja ma kinetx għadha f'postha. Kastilja bilfors intlaqtet kif intlaqtu bosta binjiet oħra tal-Belt. Il-kwiet li waqa' meta l-ajruplani tal-għadu daru lejn Sqallija fis-7:19 ta' qabel l-għabex, kien qisu l-ħemda ta' wara tempesta qalila tar-ragħad, kerha u mimlija biża'. Dawn it-tliet allarmi tant kienu viċini ta' xulxin li wieħed jista' jqishom allarm wieħed li beda mill-4:45 sas-7:19 ta' filgħaxija. Jien ċert li dawn it- tliet allarmi li daqqu wara xulxin saru waqt li l-ajruplani tal-bombi kienu qegħdin jinġemgħu madwar Malta lesti biex jaħbtu għall-Belt fl-istess ħin minn direzzjonijiet differenti. Għalkemm aħna ma stajniex ngħoddu l-ajruplani Ġermaniżi li ħadu sehem f'dan l-attakk, mhux biss minħabba n-numru tagħhom u l-attakk tagħhom flimkien, imma wkoll minħabba l-baraxx tant dens li kien hemm fuq il-Belt waqt l-attakk, bl-esperjenza li ksibna biex ngħoddu l-ajruplani waqt attakk nistgħu liberament ngħidu li madwar 100 jew aħjar 150 ajruplan tal-bombi ħadu sehem. Dan barra l-ajruplani tal-ġlied li kellhom bħala skorta magħhom aktar fil-għoli minnhom. Dan l-attakk fuq il-Belt għażiża tagħna juri kemm il-Ġermaniżi għandhom ħdura lejn il-Maltin. Ta' min jinnota li l-allarm ta' qabel l-aħħar tlieta, li jien qist bħala allarm wieħed, kien l-elfejn allarm mill-bidu tal-attakki fuq Malta. Francis mar id-dar wara l-aħħar rejd. Aħna lħaqna ċċenajna, u konna isfel nitkellmu fuq li rajna, meta smajna l-bieb iħabbat. Ġie Francis, l-iktar għalija, biex jgħidli l-aħbarijiet li ħa mingħand missieru, is-Sur Tur Zammit Cutajar, li kien il-Belt waqt l-attakk ta' ftit ilu. Kien fix-xelter taħt il-blat u qal li dan beda jitheżżeż bħal meta f'terremot. Hu qal li t-Teatru Rjal sefa' mġarraf kif ukoll it-torri ta' Kastilja, is-Suq tal-Belt, parti mill-Palazz tal-Gvernatur u l-Berġa ta' Franza. Din l-informazzjoni Francis tahieli, kif dejjem jagħmel, biex indaħħalha fid-djarju tiegħi tal-gwerra. Francis laħaq telaq meta daqq allarm ieħor fit-8:27 ta' billejl. Kemm hu ikrah it-tnehid tas-sirena billejl Titniehed il-ħruxija tal-gwerra. Meta se jieqfu dawn l-attakki7 Verament li meta jieqfu dawn l-errejdijiet tieqaf magħhom l-avventural Bħal dan l-allarm li dam 42 minuta u m'hawn xejn x'tirrapporta fuqu. Mornanorqdu u jien poġġejtil-ġobba fuq is-siġġu ta' fejn is-sodda għal-lest. Daqqallarm ieħor fl-10:29 ta' billejl. Doris u Marv baqgħu reqdin jistennew il-kanuni jisparaw. Jien għamilt bħalhom. Il-kanuni ma sparawx, daqqet is-sirena fil-ħdax u għaxra ta' billejl biex tgħidilna li l-ajruplani tal-għadu għaddew u bqajna reqdin. Għamilna l-istess meta daqq allarm ieħor fil-ħdax u nofs ta' billejl. Iżda did-darba sparaw il-kanuni u wara ftit konna fuq il-bejt. Fejn rajna filgħaxija Ilum, din il-wirja kienet fqira. Is-serċlajts bdew resqin minn fuq il- baħar bi dritt Tas-Sliema għal fuq il-Port il-Kbir b'baraxx miexi magħhom. Meta waslu fuq il-Port rajna jisplodu ringiela ta' erba' bombi mitfugħa minn ajruplan wieħed kif inkejlu aħna. Ma kien hemm xejn iktar x'tara u s-sirena daqqet it-tmiem tal-allarm f'nofsillejl u nofs u ħamsa. Għalkemm l-istorja tiegħi għal dil-ġurnata spiċċat hawn, ma naħsibx li se jkollna l-kumplament tal-lejl ħiemed. Illum kienet ġurnata rekord għaliex ġew fuq Malta madwar 400 ajruplan tal-bombi: l-ikbar numru s'issa. Nistgħu liberament ngħidu li din kienet l-eħrex ġurnata tal-gwerra s'issa. mis-1:35 am sas-2:09 am: xejn x'tirrapporta; mit-2:55 am sal-4:44 am: irrappurtat hawn fuq; mis-6:24 am sas-6:53 am: irrappurtat hawn fuq; mit-7:49 am sat-8:05 am: xejn x'tirrapporta; mid-9:04 am sal-10:37 am: irrappurtat hawn fuq; mis-2:05 pm sat-3:20 pm: irrappurtat hawn fuq; mill-4:45 pm sal-4:55 pm: xejn x'tirrapporta; mill-5:09 pm sal-5:26 pm: xejn x'tirrapporta; mis-5:55 pm sas-7:19 pm: irrappurtat hawn fuq; mit-8:27 pm sad-9:09 pm: xejn x'tirrapporta; mill-10:20 pm sal-11:10 pm: xejn x'tirrapporta; mill-11:36 pm san-12:35 am: irrappurtat hawn fuq; l-itwal allarm: siegħa u 49 minuta.