106 : Kollox bla ħsieb Ħelwa, għaqlija, ħawtiela, qawwija, Nina Buħaġar kienet tabilħaqq ta' min jeħodha b'martu. ''Donnha erħa', ''donnha għoġla'; ''fihiex għaxqa 77 ''idejha tad-deheb, kull ma jaraw jagħmlu', kienu jgħidu l-ibdiewa meta tgħaddi mit-triq għall- knisja jew għax-xirja. B'dan kollu ma kellha l-ebda tama li tiżżewweġ billi kienet xellfet it-tletin. Mhux għax ħadd qatt ma riedhal Minn l-għoxrin sas-sebgħaa u għoxrin sena kellha kemm-il talba għaż-żwieġ —minn wieħed it-tarżna, minn għal- liem fl-iskejjel tal-Gvern, minn skrivan ma' dar il- Belt, minn oħrajn. Minn dawn ħadd ma għoġobha; ix-xbejba riedet xi tabib jew spiżjar, ġie li ġietha x-xewqa għal xi ħadd akbar ukoll. Imma minn dawn qatt ħadd ma deher u hi kienet għadha f'dar iz-ziju u mhux f'darha, xebba u mhux mara u omm kif kienet xewqetha. Għedna mogbejl l-ibdiewa għax hi kienet fir- raħal ta'…… f'Għawdex ma' zijuha, il-kappillan ta' dak ir- raħal. Hi kienet iġġibu lil dan u ma riedet qatt tinġabar f'Malta fejn twieldet u fejn kienu niesha, ommha u missierha u ofitha, akbar minnha. Aktar u aktar ma ridetx tħallih waħdu meta wara li kellu d-deni biered, qabdu ramattiżmu li ma ried jerħih b'xejn. F'dan iż-żmien li zijuha kien igħolli għajta fl-art u ofira fis-sema bl-uġigħ, ommha mardet, imma hi, għalkemm marret ratha aktar minn darba, dejjem reġgħet l-ura għal Għawdex, mhux għax lil ommha ma kinetx tħobbha, imma għaliex kellha f'rasha li zijuha kien jinħtieġha, u ommha kellha 'loħtha u 'l missierha. Għodwa waħda fiż-żmien ta' dan: il-għawġ f'darha, Nina qamet bil-buli sewwa. Mal-lejl ftit kienet raqdet, hewdnet bosta u ħolmot bil-laħam, bil-ħelu, bil-għeneb, ħolm ii, kif jaħsbu bosta u kif għaddet hi, kien 'jeħber hemm, dwejjaq u dmugħ. Mill-ewwel moħha tar f'ommha u nfexxet tibki bħal tarbija, 'Ommi ġralha xi ħaġa, ommi mietet u ħallewni fil-għama. Qalbi sewda sbalit, se jiġrili xi ħaġa l-lum, qatt ma ħilomt ikreh daqs dal-lejl Jekk ma ħadux xi ittra minn għand ħija u qallhom li jinsab marid jew midrub. Jekk ma tawhomx il-bxara li ħija qatluh fil-ħarb.' Issuktat tħammem fuq dak li jista' jiġri lilha u lil niesha. Taħseb fuq il-hemm li ġa waqa' fuqhom u li kellu, kif ħasbet hi; jaqa' fuqhom, ftakret fin-niket ta' bosta djar li baqgħu bla missier, ta' bosta ommijiet li tilfu 'l uliedhom, ta' xebbiet li sfaw bla għarus, ta' aħwa li tilfu 'l ħuhom, ta' nies li ġarrfulhom djarhom, ta' nies li ħallewhom bla ħabba, Iż-żmien li kienet fih Nina kien żmien il-Gwerra l-Kbira. Anqas laħqet xorbot belgħa tà li ma ħabbatx il-bieb. '' Hawn aħna,' qalet kif rat pulizija meta fetħiet. ''X'inqala/7' staqsietu, 'Jiena ħbatt tal-għassa', beda dak nofsu jtemtem. Barra li kien għadu ġdid fix-xogħol, ftit kien għamilha ma' nies. Ma kienx jaf kif iżerżqilha l-bxara. 'Għidli, għidli malajr. u taħbi xejn' qabżet qaltlu dik b'għoqla tielgħa fi griżmejha. emplu minn Malta. Bagħtu jgħidulek biex tmur Malta malajr. Oħitok ċemplet. ' UGħħedt jien, ma lilomtx bl-egħneb u bil-ħelu għalxejn L-egħneb dmugħ u d-dmugħ wasal. Ruħi ommi, ruħi ommi kif ħallejtna'. Għamletha mejta bla ma l-ieħor qalilha hekk. Griet tixher għand zijuha, Xejn ma sewha li dan qalilha li ma kell- hiex għalfejn tiddejjaq hekk, li dak li qaltlu fuq l-egħneb kienu kollha ħmerijiet, u li kien muġugħ dak in-nhar aktar mill- oħrajn, li talabha tibqa' miegħu. Riedet tmur, ma ħallietu jdawwarha b'xejn, ħasbitu li ried iqarraq biha u jżommha sa ma jieħdu 'l ommha. 'Nibqa' sejra issa, ma nitlefx ħin.' Niżlet l-Imġarr u sabet dgħajsa b'sajjied fiha. Isbaħ dinl' B'għajn waħda, b'ħalq daqsiex, bla snien iswed tuta, imkemmex kollu, is-sajjied kien ikrah tagħmel seba slaleb. Kien għada l-ħin meta telqu: is-sitta u nofs ta' fil-għodu anqas kienu għadhom ma daqqu. Bejn għax weħedha miegħu, bejn imħabba l-lewn ikħal dagħmieni sewwa ta' l-ilma, bejn imħabba kruhitu u mgibtu bdiet titwaħħxu. ''Ma jogħġobni xejn dal-ħars kollu tiegħu lejja, kielni bil-ħars,' qalet f'qalbha. Sew sew f'dak il-waqt, is- sajjied waqaf mill-qdif, dar lejha u, bi tbissima li aktar kerrhitu u b'għemża tal-għajn mifqugħa li aktar waħiħxitha, qalilha : (ed tibża' minni hux 7' Imsarenha niżlu f'saqajha x-xhejba b'dak kliemu. Ma weġbitu xejn. 'Ikolli ngħid se jqum ir-riħ. ' ''Għaġġel ftit, ommi'qed tmut', qaltlu kif qabżu Kem- muna. Aħjar, tiretha jekk għandha u teħles minnha jekk ma għandhiex,' weġibba kif ċarrat ħalq daqsiex biex tbissmilha. Tkexkxitu aktar u aktar u ma qabdetx tixher u tgħajjat għall- għajnuna għax beżgħet li jwaddahha l-baħar u jgħarraqha malli tiftaħ fommha. Kif qal is-sajjied, iż-żiffa żdiedet u nbidlet f'riħ. Mar-riħ qamet iċ-ċafcifa u d-dgħajsa minnflok qorbot lejn l-art, aktar tbiegħdet, ukoll meta s-sajjied qadef b'akbar qawwa u b'aktar ħeffa, ukoll meta qadef b'moqdief wieħed kontra r-riħ. Dam is- sajjied jitħabat biex jersqu lejn l-art, ma kollu kien għalxejn, il-bogħod ta' bejniethom aktar kiber. ''Jaqbel li ngħajtu biex jeħilsuna' qalilha. Nina ħasbetu li dak kien qed jagħmel kollox bil-għan, u għalhekk werżqet għajnuna aktar biex teħles minnu milli għax emmnitu li ma seta' jagħmel xejn. L-għajjat tagħha ma sewa għal xejn għajr biex ikattrilha għommitha. Ir-riħ baqa' jonfoħ u huma baqgħu jitbiegħdu mill-art sakemm din bdiet bħal titgħatta bi star irqiq li dejjem baqa' jeħxien sakemm ksieha għal kollox, sakemm ma dehretx aktar. : Il-baħar beda jaħsilhom u xi mewġa bdiet tħalli ftit ta' l-ilma minn tagħha ġo d-dgħajsa wkoll. It-tbandil tagħha żdied. Nina xehret bil-biża', u bix-xhir theddlet. Intelqet fuq il-maqgħad u tebqet għajnejha, Lewnha sar lewn ix-xema'. ĊGħejejt, jeħodna r-riħ għand il-friegħen', qal b'leħen ta' wieħed qalbu maqtugħa kif qagħad ħdejha bil-qiegħda. Mess magħha sewwa. — Dik indehxet kif ħassitu magħha u bla ma gfiarfet x'inhi tagħmel imbuttatu minn ħdejha b'herra. 'Mela ma taħmilnix eh, wara li se nitlef ħajti mħabba fik 2' staqsieha jew heddidha kif reġa' resaq ħidejha. 4Zul, żul, warrab minn ħdejja', werżqet dik. ĊWerżaq, werżaq, anqas gawwi ma hawn biex jisimgħek u jgħinek. Int ma taħmilnix, int tistmellni wara li jiena nħobbok, ja qalb ta' qalbi 7' L Qiegħed idejh iebsa, kollha kallijiet fuq għonqha bajdani, u ħabat imellisha. - UNeħħi idejk minn fuqi, warrab minn ħdejja l' xehret l-imsejkna. i Hekk inħobbhom jien ix-xebbiet,' qalilha kif ġibidha lejh u biesha. Nina ħasset ruħha se tiġġennen b'dik l-imġieba sfiqa tiegħu; berrqet għajnejha aktar minn ta' baqra, lagħbitlu daqqa ta' ħarta li faqqgħet ukoll qalb ħsejjes mewġ il-baħar u waqfet b'għajnejn ileħħu u jibbru quddiemu, theddida wafida. Dak ħass wiċċu jaħraq, xtaq igħajjibha fuq li għamlitlu jew iwaddabha l-baħar, iżda ma għamlilha xejn, beża': kien imiss lilu li jibża; qara minn għajnejn ix-xebba li demmha xehba u li saret bħal tigra se taqbeż biex tiggranfa u ċċarrat u toqtol. Nina ħarbet minn ħdejh, telgħet ħada r-rota. ''Ma tafx tiċċajta', qallha biex iraqqdilha demmha u jbiġġel imġibtu, 'mur missek, ma għamiltlek xejn wara kollox, ħabbejtek'. Ra biċċa tal-ħarb riesqa b'ħeffa tal-għaġeb u għaraf li dik setgħet tixħtu f'qiegħ ta' ħabs fuq kliemu jekk tixlih. UNgħallmek jien, ja pastaż'. UNiżżu ħajr 'l Alla li ħlisna mill-għarqa, ara lemħuna u ġejjin lejna. UĦfelisni minn fejnek, inħallsek jien', hedditu dik. 'Kif bi ħsiebek twassalni f' staqsieha. ''Jekk taqta' F' Bilkemm setgħet iżżomm wieqfa ħada r-rota bil-tbandil tad-dgħajsa. Is-sajjied ra dan, fehem minn leħenha li kellha rasha' iebsa, ried jeħles minnha, waqaf u miel f'daqqa lejn naħa, hekk kif il-baħar bandal id-dgħajsa lejn dik in-naħa. Id- dgħajsa tbandlet l-hinn u beżqet lix-xebba fl-ilma. UGħereq ja kelba' nebaħi warajha. 'Għini, tellagħni, ma nixlikx'. 'Ixlini kemm trid, anqas jekk trid ma tista' ' daħak dak biha. Ir-riħ kien ġa begħidhom minn xulxin biċċa sewwa. UMa nafx ngħum, ma nafx ngħum', qaltlu biex iħenn għaliha, ''se ninġazza bil-ksiħ, se negħreq'. Qaltlu hekk biex jerfagħha mill-ilma mhux għax ma kinetx taf tgħum. — Alla jħarisni jekk ma tegħrekx', nebaħ dak warajha. Rajjes il-ġifen kien raha nieżla l-baħar u dawwar il-ġifen tal-ħarb lejha. Ma għaddiex ħin wisq qabel ma kienet barra mill-ilma u ħada n-nar biex tisħon. Ferħet meta sabet ruħha fuq ġifen taljan iżda l-ferħ tagħha rqaq u għab għal kollox meta r-rajjes għarrafha li ma setax idawwar lejn Malta billi kien għassa għal submarine u kellu amar ma jidħolx qabel erbat ijiem. Is-sajjied kien fil-ħabs tal-ġifen fuq li xlietu Nina. Weħedha reġgħet ftakret f'ommha u f'ħutha u ħammret għajnejha bil- biki. Ma setgħet titfarraġ b'xejn. Giebet quddiem għajnejha l-imħabba lejha ta' ommha meta hi kienet għadha daqsxejn ta' tfajla, l-ilbies li kienet tlibbisha, il-flus li ħallsetilha fl-iskejjel; semgħet mill-ġdid il-kliem ħilejju tagħha, kollu faraġ, kollu tama, kollu mħabba; ftakret f'imġibtha kollha ħlewwa, kollha mogħdrija ; ftakret fl-aħħar żjara għandha kif hi kienet bla tgċmgim għalkemm muġugħa; kollha tbissim u hena mistqarra fuq wiċċha għalkemm qalbha sewda bil-mard; rat 'il ħuha liebes ta' suldat, qalb it-tajn, kollu dmija, bla lewn, mejjet. Wasal il-lejl u stenniet li l-Ġermaniżi jaħbtu għalihom b'qawwa akbar minn tagħhom. Xejn ma sewa l-kliem tar-rajjes li ma kellhiex x'tibża', li l-miġfna taljana kienet qawwija fuq li qawwija u li din qatt ma kienet bgħid wisq minnhom.., ''Tnt taf aktar minni kemm il-Ġermaniżi għandhom ħila a qlubija.' UNaf aktar minnek dan li l-isem tat-Taljani hu biżżejjed walidu biex iregħidhom.'' , 'Iriegħed lill-Ġermaniżi P''— Kellha qalb tidħak bil-ftaħir tiegħu ''iregħidhom.' Anqas laħaq temm il-kelma li ma semgħux ħoss kbir, tre- għida. mal-ġifen kollu, tfaqqigħ ta' ħgieġ, krib ta' midruba, agħjat għal għajnuna, agħjat- li kienu qegħdin jegħerqu. Ir- rajjes tela' jiġri 'l fuq u Nina ġriet warajh imwerwra, ittem- tem. Kif laħqet fuq sabet li ġa kienu qed ihejju biex iħallu l-ġifen li kien qiegħed jegħreq sewwa—torpedo mill-kbar nett, mitluq mis-submarine li l-ġifen kien qed ifittex, laqtu f'nofsu u għamillu toqba daqshiex u waqqaflu l-magni. Ftit ħin wara li telgħu fuq, torpedo ieħor laqat il-ġifen u fetaħ toqba otira beraħ. Il-ġifen beda jinqaleb lejn dik in-naħa. F'kemm trodd salib tniżżlu d-dgħajjes u fihom niżel min laħaq, barra l-midruba u Nina li r-rajjes niżżel l-ewwel qabel kulħadd. Il-ġifen ma damx nieżel wisq u miegħu għerqu bosta nies fosthom ir-rajjes li seta' jħalli iżda ma riedx, u s-sajjied li ħallewh imsakkar fejn kien. Kif għab il-ġifen taħt l-ilma deher ġej is-submarine li għar- rqu.. Min kien jaf igħum qabeż mid-dgfħiajjes, kulħadd stenna li l-Ġermaniżi jiftħu n-nar fuqħom kif għamlu drabi oħira meta huma ħarġu rebbieħa. Ix-xbejba baqgħet fejn kienet. Nina kienet tassew iġġiblek ħasra. Imbeżża', imriegħda ' bil-għarqa tal-ġifen, bil-mewt tar-rajjes, bil-krib tal-midruba, bil-qbiż tal-baħrin għall-baħar, bi kliemhom fuq il-ħruxija u l-kefrija tal-Ġermaniżi, stenniet li tolqotha balla u teqtolha. l Resaq is-submarine u minnflok għamel in-nar fuq in-nies tella' fuqu lil dawk li baqgħu f'żewġ dgħajjes fosthom Nina. tAjma jommi, x'xorti miegħi, issa nsib ruħi f'ħabs ġer- maniż, f'dik it-tbatija u l-ġuli li jsemmu. Kien imessu r-rajjes ikun wieħed minn dawk li jkasbru n-nisa u jithennew bil- moħqrija ta' għajrhom.' Tellgħuha b'ħass ħażin fuqha. Meta stejqret sabet ħdejha ġermaniż il-ġmiel tiegħu. Kellemha bil-franċiż. Weġbitu bla temtim ta' xejn. Il-franċiż kien l-ilsien li hi kienet tħobb fuq l-ilsna l-oħra kollha li għallmuha u kienet qrat kotba b'dan l-ilsien mhux ftit. Il-Germaniż li kien ilu ma jisma' leħen mara aktar minn tliet xhur thenna biha ħafna jismagħha tkel- lmu bl-ilsien ta' ommu. Meta dratu ftit staqsietu x'sar minnhom il-midruba. 'Ħallejthom fejn kienu, ma jistax ikun li nżomm midruba miegħi, ixekkluni, ma hawnx wisa'. Ħlist sitta minn nies, aħjar ftit milli xejn'. 'Imma dawk midruba, jinfitieġu min igħinhom' qaltlu dik. 'Tsibuhom l-iġfna ingliżi, jalla jmissni xorti bħal tagħhom'. Għala 2 €Għax aktarx li niġi imgħarraq fuq dan is-submarine', 'Le, le, Alla jħarsek'. UBosta ġa messhom din ix-xorti, il-miġfna ingliża hi aqwa — minn tagħna: kif sibt ruħek qalb it-taljani 7' Bilkemm ried jemminha meta sema' li ġralha, U X'taħseb li se nagtimlu bik afina l-Ġermaniżi f' WTixħtuni l-ħabs jew tgħarrquni.' Dak tbissem u weġibha, ''Il-lejl li ġej neħilsu minnek. , Raqqet ruħha sa dalam imħabba kliemu. Meta daħal il-lejl sewwa l-Ġermaniż reġa' mar ħdejha. ''X'se nagħmlu bik 7' 'Se tgħarrquni'. 'Le, nniżżluk Malta,' 'Tidħakx bija, tidħakx bija l' UMiniexi Qiegħda f'Marsaxlokk, fid-daħla tal-marsa, fil- bejta tad-dorbies.' ''Jekk tinqabdu 77 . jTgħarrquna. Ma ninqabdux, l-Ingħiżi ma jagħmlu xejn magħna.' Sejjaħ żewġ baħrin u qallhom biex iwassluha l-art. Niżlu t-tlieta fl-ilma u 'qadfu lejn l-art. Kif ħarġet mill-ilma u dawk sellmulha biex jitilqu l-ura, raw merżuq dawl qawwi għal fuq is-submarine li Imat fid-dawl u li bdiet nieżla. Is-submarine ma leħqetx għodsot li ma dehretx bħal leħħa ta' berqa u oħra u oħra u tkarwit bħal tar-ragħad u ħisejjes kbar min-naħa tas- submarine. Il-balal tal-kanuni ta' frejgata ingliża għamlu tagħ- hom—is-submarine kien nieżel, nieżel għall-aħħar darba fil- qiegħ. Bosta min-nies tagħha nqatlu jew indarbu u għerqu. Min baqa' sħiħ qabeż il-baħar minn fejn refgħuhom u ħaduhom l-Ingliżi fis-swar tal-Kottonera. ''Miet jaħasra dak il-karub ta' Ġermaniż,' tnegħdet. Telqet minn hemm għajnejha homor u qalbha maqsuma bil-għali fuq li ġara lil dak ir-raġel u lil sħabu. Meta waslet f'dar ommha sabet lil din tajba u daħikana. It- telefon kienet għamlitbulha oħtha għax kien wasal ħuha ħin bla waqt minn Salonka qawwi u sħiħ. Ma qaltilhiex il-għala biex issibu d-dar bla ħsieb. Kemm għannqitu bil-qalb lil ħuha kif ratu 1 Marret miegħu u mħabba fih ħallewha tara lil dawk li ħieisu mill-għarqa meta niżel is-submarine. Taret bil-ferħ u qabżet donnha miġnuna u xerrdet dmugħ sħun meta rat fost l-erbgħa li kienu lir-rajjes li kien laqagħha hekk tajjeb, li ħelisha u niżżilha f'artha minnflok f'artu u f'ħabs. Ma ridetx taf b'Għaw- dex wara dan, kellha tmur oħtha ma' zijuha. Reġgħet marret tara l-Ġermaniż drabi oħra. Mill-ħars u mit-tbissim, mill-kliem u l-ħbiberija kibret dik li kienet ġa nżergħet mill-bidu nett, mill-ewwel laqgħa—l-imħabba ta' bejniethom. Tliet xhur wara l-għarqa tas-subwarine waqfet il-Gwerra l-Kbira. Tliet xhur wara Nina żżewġet lir-rajjes Ġermaniż bin imħallef u tat-tajjeb. Min kellu jgħidilha li kellha tiżżewweġ Ġermaniż Kollox bla ħsieb. K. GĦAĠUŻ. Jeħtieġ niftiehmu Fil-ħarġa ta' Settembru-Ottubru ta' ''Leħen il-Malti'', is- Sur Ivo Muscat Azzopardi għamel ħames mistoqsijiet dwar kelmiet li għadhom ma jinkitbux xorta sal-lum, saħansitra minn kittieba magħrufin, bit-tama li dan it-tibjin żgħir iżda li jfixkel, jintemm darba għal dejjem għall-ġid tal-Letteratura Maltija. It-tnebbiħiiet tas-Sur Ivo Muscat-Azzopardi kienu ilhom ħafna f'moħħi, iżda dejjem Ħassejt il-pinna titqal f'idejja għax dejjem bżajt li l-ftehim li jridna naslu fih is-Sur Muscat Azzo- pardi—u kull min iħobb il-Malti—ma jista' jasal qatt. U dan għal żewġ għalixijiet: waħda l-bruda li ssaltan fuq uħud li jistgħu jgħinu ħalli dan it-tfixkil jitnaqqas, u l-oħra mintiabba l-kburija ta' oħrajn li jriduha tgħaddi tagħhom. Barra n-nuqqas żgħir ta' ftehim li għad hemm bejn il-kit- tieba tal-Malti f'dik li hi ortografija, hemm marda oħra li, fil- fehma tiegħi, hija aktar qalila u aktar ta' fisara minn dik li semma s-Sur Muscat-Azzopardi. Din hija l-ħolqien ta' kliem malti ġdid minn kittieba li m'humiex imħarrġin biżżejjed fl-eti- moloġija, jiġifieri dik it-taqsima tal-filoloġija li titkellem fuq nisel u tiswir il-kliem. Bla ma noqgħod nistaħba wara sebgħi, irrid nistqarr li wieħed minn dawn il-ħatjin huwa aktarx jien. Xewqanin li jagħnu 'l-Malti bi kliem ġdid u mimlijin ħrara li jwarrbu l-kliem barrani, bosta kittieba żgħar u kbar tarahom isawru