L-aktar żewġ dokumenti importanti li nsibu fil- Kurja ta' Malta bla dubju ta' xejn huma dawk li ħallewlna Mons. Senatore de Mello fl-1436, u Mons. Pietro Dusina fl-1575. De Mello kien Isqof ta' Malta li, bħal-ta' qablu, kien jgħix Palermo. Kien ġie Malta fl-1436 biex isib tarf tal-inkwiet li kien inqala' bejn il-kleru Malti u dak Għawdxi. dwar taxxa li kellha titħallas mill-ġbir ta' benefiċċji. Fl-istess waqt huwa kien ra l-qagħda tal-knisja f'Malta u ġabarha għalhekk f'għaxar parroċċi, flimkien ma' dik tal-Imdina l-Birgu. Mons. Dusina kien Inkwiżitur Appostoliku mibgħut mill-Papa Gregorio XIII biex hu wkoll isib tarf tal- inkwiet li kien inqala' bejn l-Isqof Martino Rovas (1572-1577) u l-Gran Mastru: La Cassiere (1572- 1581). La Cassiere deherlu li l-Isqof kellu jħallas it- taxxa. L-isqof Rovas irrifjuta u appella Ruma. Barra dan, La Cassiere kellu inkwiet intern ma'ħafna mill- kavallieri żgħażagħ li: kienu jħobbu ħafna l- libertinaġġ. L-awsterità li kien imexxi biha kienet anke mistkerrha mill-Maltin. Tant kien mibgħud mill-Kavallieri li kienu warrbuh u anke ħelsu minnu billi tefgħuh il-ħabs, u floku kienu għamlu. lil L-Ewwel Anniversarju Ġemellaġġ Festa S.Salvatur f'Militello Għalhekk il-Papa, fit-3 ta' Lulju 1574, ħatar lil Mons. Dusina inkwiżitur u delegat Appostoliku rappreżentant uffiċjali tas-Santa Sede, b'setgħa sħiħa, libera u wiesgħa. Barra li jsib soluzzjoni tal-inkwiet, huwa kellu wkoll jara li d-digrieti tal-Konċilju ta' Trentu jitwettqu. Mons. Pietro Dusina twieled. fi Brescia, fil-Lombardija, l-Italja ta' fuq. Hu kien magħruf sew għall-għerf li kien: jipposjedi. Kien illawrjat' fit- Teoloġija, fil-liġi ċivili u ekkleżjastika. Kif sab ruħu Inkwiżitur hawn Malta2 L-istorja tibda meta fl-1572 Dusina kien vigarju tal-isqof ta' Napli; il- Kardinal Carafa. Naqraw li fil-battalja ta' Lepanto, Don Juan tal-Awstrija kien għadu kif ġie lura, skonfitt. Għajjien kif kien, għamel waqfa Napli biex jistrieħ. Hemm, huwa. ltaqa' ma' Diana Falangola, li minnha kellu tarbija. Biex jostru dan il- att sesswali ta' Donna Giovanna tal-Awstrija, il-Viċi Re. ta' Napli, il-Kardinal Granvella, għamel arranġamenti biex tidħol fil-kunvent tas-sorijiet ta' Santa Patrizja. Is-sorijiet oġġestjonaw. kellu l-barka tal-Isqof, qabel mas-sorijiet. Hawn il- każ għadda għand in-Nunzju tal-Papa Gregorju XIII, fejn ordna. li Donna Diana tidħol:ma' dawn is- sorijiet. Għalkemm l-Isqof ipprova jikkonvinċi s- sorijiet li kien hemm ordni mill-Papa, Dusinali kien maħtur minn Ruma u għalhekk indipendenti mill- Isqof, kompla joġġezzjona. Iżda fl-aħħar is-sorijiet kellhom jaċċettawha. Barra dan l-episodju; Dusina kellu każ ieħor fejn wasslu biex jiġi mkeċċi u għadda sena u nofs Ruma. Dan kien każ fejn ħalliel inqabad jisraq mill-Knisja ta' San' Lorenzo u ntefa' l-ħabs. tal-Isqof. L- awtoritajiet ċivili riedu jipproċessawh huma u Dusina ma ħalliehomx joħduh. L-awtoritajiet ċivili sfrondaw il-bieb tal-ħabs u ħaduh. Dusina meta'ra hekk, bagħat l-iskomunika fuq dawk kollha li kellhom x'jaqsmu mal-ħtif tal-ħalliel. Bi tpattija ta' dan, il-Viċi Reta' Napli ordna li l-ħalliel jiġi mgħallaq fi Pjazza ta' San Lorenzo u Dusina ordnat iħalli Napli fi żmien 24 siegħa u li f'ġimgħa kellu jparpar 'il barra. Dan spiċċa Ruma. Dan kien fit-13 ta'Lulju 19/8: Dan kollu juri kemm Dusina kien ta' kelmtu u serju f'ħidmietu. Ma kienx imur lura mid-deċiżjonijiet li jieħu. Intant wara li qatta' xi xhur Ruma, il- Papa Gregorju XIII fit-3 ta' Lulju 1574 fi breveli ta lil Mons. Pietru Dusina, ħatru Viżitatur Appostoliku u Inkwiżitur tal- Gżejjer Maltin bil-poter li: seta' jiġġudika anke l-Kavallieri. Dusina wasal Malta fl-1 ta' Awwissu 1575. Hekk kif wasal, talab fejn hu u s- servitu tiegħu. kienu' se joqogħdu. Ingħata. l-kastellanja fil-Birgu, fejn qabel kien il-qorti tal-Kavallieri meta waslu Malta. U hekk is-sede. tal- Inkwiżitur kienet dejjem il-Birgu; Iżda għamel xi żmien fil-kastell Sant'Iermu, u żmien. ieħor. fil-kunvent tad- Dumnikani l-Birgu, fejn kien jagħmel użu mill-knisja tal-Lunzjata. Meta mbagħad inbniet il-knisja fil-palazz, li llum nafuh bħala Il-Palazz tal- Inkwiżitur, Dusina beda jaħdem minn hemm. Wieħed irid jgħid ukoll li Dusina ġie milqugħ mill-Gran Mastru La Cassiere. F'ittra tal-14 ta' Jannar, La Cassiere wissa biex kull fejn imur Dusina għandu jiġi milqugħ bid-dinjità kollha. Fil-21 ta' Jannar 1575; Dusina beda. l-vista Appostolika tiegħu. Ħatar biex jgħinuh lill-Vigarju Ġenerali Don Antonio. Bartolo, Kappillan: taż- Żurrieq, u l-Patri Dumnikan Damiano Taliana. Waħda mir-raġunijiet kienet biex jikkomunika ma' dawk li ma kinux jafu jitkellmu bit-Taljan. L-ewwel vista kienet lill-Katidral tal-Imdina fejn l-ewwel kien jitlob, iqaddes u jipprietka, kif dejjem għamel f'kull knisja li żar. U raħal wara raħal Dusina dar ma'Malta u Għawdex fix-xahrejn ta' wara. Fil-vista tiegħu Dużina żar mal-430 knisja u kappella. Fejn deherlu li ma kinux adatti għall-kult, talab li jew isiru t-tiswijiet meħtieġa — ġeneralment Soċjetà Mużikali San Pio X- A.D. 1905 Festa tas-Salvatur 2017 — Ħal Lija ai a aka fi żmien xahar taħt piena ta' multa ta' 10 unce — jew li jingħalqu u dawn jiġu iddekonsagrati. Ħafna minn dawn kienu mingħajr bibien u għalhekk ordna biex isiru f'qasir-żmien. Minn dawn Dusina iddekonsagra 59: knisja, 13: minnhom f'Għawdex. Fejn kien hemm. knejjes imġarrfa ordna li jitla' salib fil-post. Issa wieħed irid jifhem li dan id- diżastru kollu mhux fil-knejjes biss kien, iżda ma' Malta kollha. Ftit qabel kellna l- famuż Assedju l-Kbir, fejn it-Torok kull fejn daħlu, farrku u serqu kulma sabu. U ma naqsux jaqilgħu l-bibien għall- ħġejjeġ biex jissaħħnu. U l-knejjes tagħna ma kinux eċċezzjoni, anzi naħseb li dan għamluh aktar bil-qalb. Barra dawn il- visti; Dusina kien jisma' l-kawżi, ħafna minnhom ta' ereżiji, u ta' dawk li kien jingħad li kienu jagħmlu s-seħer. Irridu niftakru li fil-breve li: ngħata Dusina, kien ukoll marbut jara, li d-digrieti tal-Konċilju ta'Trentu jiġu attwati. Dan beda biex ordna li l-magħmudija ma tibqax issir b'rit Biżantin, fejn it-tarbija kienet. tiġi mniżżla fl-ilma, li ħafna drabi ma. kien jinbidel: qatt. llum nafu. kif issir il- magħmudija. Ordna wkoll biex ikun hemm rispett lejn il-mejjet u għalhekk ordna biex jitħaffru oqbra fil- knejjes jew barra l-knejjes. Ordna wkoll biex il-post fejn jinżamm is-sagrament u ż-żjut tas-sagramenti jkun f'post adattat. B'riħet dan kollu ordna wkoll biex jinżammu reġistri fejn: jinżamm rekord. tal- Magħmudijiet, Imwiet, Tqarbin u Griżma tal-Isqof. Dusina waqqaf il-fratellanza tas-S.S. Sagrament biex il-morda jitwasslilhom: it-tqarbin, minħabba li l- kappillan mhux dejjem kien ikun aċċessibbli. U hawn niġu għal-laqgħa li kellu mal-kleru. Dusina.ma ltaqax mal-kleru biss, iżda ried jisma' x'kellu jgħid il-poplu; għaliex kull fejn mar, barra li kien milqugħ, ħafna riedu jkellmuh. Is-sitwazzjoni ma kinetx feliċi, kemm fl-amministrazzjoni tad- djoċesi, kif ukoll dik ċivili. L-ewwel ma Itaqa' kien mal-qassisin. Ħafna kienu dawk li lmentaw u qalu li avolja kellhom l-approvazzjoni tal-Papa Piju IV biex isir it-testment, l-Isqof xorta ma obdiex għaliex allega li kellu l- L-Ewwel Anniversarju Ġemellaġġ Festa S.Salvatur f'Militello Papa Gregorju XIII konferma tar-Re Filippu ta' Spanja. L-Isqof ried li jiret kollox mingħand dawk li kienu qed imutu, u anke hedded li ma jindifnux jekk ma jobdux. Dan xehdu l-Kanonku:Fava. Dwar il-kappillani hemm ħafna x'wieħed jgħid. Dawn ma kinux ilaħħqu mal-parroċċi kollha fdati f'idejhom. Kien hemm fejn meta l-mejtin indifnu mingħajr ma laħqu l-aħħar sagramenti. Barra minn hekk kienu jitolbu flus għas-servizzi li kien obbligat iwettaq; u min ma setax, kien:jara x'ser joħodlu mid-dar. Kellhom għal ħmistax-il ġurnata jservu fl- Katidral tal-Imdina u min ma' setax minħabba 'l bogħod kienu jħallu lil min joqgħod flokhom. Kien hemm ukoll kappillani li kienu jgħixu konkubinaċċ. Dusina ordna li-l-kappillani kellhom iservu fil- parroċċi rispettivi tagħhom. Imbagħad xi ngħidu għas-simonija li kienet għaddejja. Biex wieħed jiġi ordnat ried iħallas. L. disniħawi Ħafna minn dawn il-każi kollha kienu jitwettqu fi: Sqallija mill-Isqof Mons. Nicola de Valle, Franġiskan, u l-ħlas kellu jkun bil-quddiem. U kien hemm minn kellu jbiegħ'xi affarijiet għal qalbu għax jekk le l-ordinazzjoni ma kinetx issir. Skola l-maġġoranza tal-qassisin ma kinux jafu, u Dusina kellu jissospendi xi wħud minnhom għaliex bilkemm kienu jafu jaqraw u jiktbu u lanqas jittraduċu dak li jaqraw. Iżda l-kappillani u uffiċjali tal-knisja kienu ta' skola u kien hemm minnhom barra l-Latin kien jaf xi lingwi oħra. U dan kien jirrifletti mhux biss fuq il-kleru iżda wkoll fuq il-poplu inġenerali, meta wieħed iħares lejn il-faqar li kien hawn u l-iskejjel kienu biss għas-sinjuri. Dusina mhux: f'dawn. biss. kellu interess. Huwa dar l-irħula, u ltaqa' man- nies. Sema x'kellhom jgħidu u nnota kif kienu jgħixu billli tana elenku ta' kemm djar hemm fihom, il-popolazzjoni ta' kull raħal u s-sitwazzjoni ġenerali. Dar ukoll il-kunventi u anke ż-żewġ sptarijiet li kien hawn. Il-Birgu kien, fejn illum hemm Santa Skolastika u r-Rabat ta' Santu Spirtu, fejn illum hemm l-Arkivji tal- Gvern. Għawdex, is-sitwazzjoni kienet differenti għaliex sab li l-isptar kien jintuża bħala ħabs, u ordna biex il-post ma: kellux jintuża ħlief bħala sptar. Dusina ma kienx sodisfatt kif kien qed jiġi amministrat il-gvern ċivili wkoll. U hawn għandna l-ewwel: ħjiel ta' regolamenti: kif għandhom jitmexxew, fejn ta xi tmien regoli kif għandhom jiġu amministrati l-liġijiet tal-knisja u dawk ċivili. Qabel telaq ħa ħsieb, skont il-Konċilju ta'Trento, li għandu jitwaqqaf Seminarju, biex min ikun ser isir qassis ikollu edukazzjoni kif jixraq ta' saċerdot. Għalkemm is-seminarju dam ma twettaq, kienu l- Ġiżwiti li fetħu kulleġġ fejn bdew jgħallmu t- Teoloġija u l-Filosofija. Barra dan kollu hu kien inkwiżitur, u kellu għalhekk jattendi għall-kawżi li ħafna drabi kienu dwar is-seħer li hawn Malta, fejn dawk iż-żminijiet kien refa' rasu. Kif ukoll għall-maġija u s- superstizzjonijiet. Fin-Naxxar sab li xi nisa kienu jaħarqu l-weraq taż-żebbuġ u jbaħħru bih fuq l- L-Ewwel Anniversarju Ġemellaġġ Festa S.Salvatur f'Militello annimali morda waqt li kienu jagħmlu xi talb għall- fejqan. Dawn humaffit mill-episodji tal-mawra ta' Mons. Pietru Dusina. Ir-rapport li ħa miegħu Ruma huwa estensiv u impossibbli tgħid kollox. Hawnhekk aħna dewwaqna ftit minn dak li sab, ipprova jsewwi dak li ma kienx xieraq fil-knisja kif ukoll fl- amministrazzjoni ċivili, u biex jara li jitwettqu id- digrieti tal-Konċilju ta' Trentu. Jekk wieħed irid tagħrifa aktar ġenerali taż-żjara ta' Mons. Pietro Dusina, isib aktar informazzjoni fit- taħdita li kien ta Joseph Cassar Pullicino lis-Soċjetà Storika Maltija fit-22 ta' Frar 1953. Ir-rapport li ta huwa estensiv ħafna. Visit', Pullicino dar dawra sewwa mal-ħajja: Maltija fi żmien din iż-żjara, filwaqt li wriena x'sar waqt iż-żjara Appostolika ta' Dusina u anke qabel.