A. CREMONA, Ktajjen maqtugħa, Malta Veritas Press, 1968. IL-KITBA Maltija, f'dawn l-aħħar snin, żdiedet u kibret sewwa, inħallet, biex ngħidu hekk, mill-irbit li kien igħaqqadha mal-ġibdiet letterarji ta' l-imgħoddi, u ħadet xejra veristika, mibnija fuq il-ħajja li l-lum igħix il- bniedem, imqanqal u maħkum minn drawwiet ġodda u minn dak li jiġri madwaru. Dan jidher mhux biss fil-poeżija li qegħdin naqraw, l-aktar dik taż-żgħażagħ tagħna, imma wkoll fin-narrativa li kull mà tmur inħossuha tersaq lejn il-ħajja tal-lum mimlija taħbit, biża' u taqtigħ ta' qalb: ta' din il-ħajja narrativa Maltija li tagħti lill-qarrej xbieha qawwija ta' l-għawġli miegħu jiltaqa' tul għomru. Dan li qegħdin ngħidu ma setax jonqos f'Malta meta wieħed iġib qud- diem għajnejh ix-xejra li ħadet il-letteratura ewropea f'dawn is-snin. Mhux ta' min jinsa il-verismo jew realismo — sejjaħlu li trid — fl-artiu fil-kitba Taljana, u l-kittieba tagħna ma setgħux ma jintlaqtux minn din ix-xejra letterarja li ħassew huma wkoll, għamlu tagħhom, u fuqha mxew fil-kitba tagħhom, Kien sew sew dan il-ħsieb ta' A, Cremona fir-rakkont tiegħu Ktajjen Maqtugħa li deher dan l-aħħar. L-għan tiegħu kien dak li jqegħdilna qud- diemna ''mera ta' ħajja realistika f'waħda mill-irkejjen fil-bidu tas-seklu għoxrin'. Mhux il-waqt hawnhekk — u lanqas inħossu l-ħtieġa — li nitkellmu miż- sehem li kellu A, Cremona fil-qasam tal-kitba u ta' l-istorja Maltija f'aktar minn sittin sena ta' ħidma bla heda, Dan ir-rakkont li ġie f'idejna hu ħolqa f'sensiela twila ta' xogħlijiet li s-sur Nin qiegħed f'idejn ħutu l-Maltin: xogħol ta' fejda li barra minn mogħdija ħelwa ta' żmien jiswa biex jagħti tagħlima lill-bniedem li għal ħaġa jewoħra jsib ruħu fil-hemm u juri kemm jenħtieġ li wieħed iqisha mitt darba qabel jaqtagħha. Il-biki u l-indiema ma jiswew xejn wara li l-ħsara tkun saret, u mhux sejrin inħassru dak li jkun sar. Helwa d-daħla tar-rakkont, tfakkarna f'dak il-fin de siecle li minnu kienu jitkellmu n-nanniet tagħna. Ġorġ, qalb safja u mrobbija fl-għożża, iħobb lil Doris, tifla fqira, imma bla għaqal u fiergħa. Iħossu mnikket għal darba meta jinduna li hi qarrieqa, imma jirnexxilu jegħleb lilu nnifsu u jaħrabha biex kemm jista' jkun jinsieha, Isir tabib, isiefer, u għal ħafna snin ħadem barra minn pajjiżna, l-aktar fl-Ewwel Gwerra, meta messu jżur u jdewwi baħrin u suldati milqutin fit-taqtigħat ħorox fil-Lvant Nofsani. Meta jiġi lura f'Malta jiltaqa' bla ħsieb ma' Doris, li kemm dam imsiefer kienet iżżewġet. Imutilha r-raġel bil-marda ta' l-influwenza, u Ġorġ, li kemm dam imbiegħed minnha qatt ma kien insieha minkejja taż-żmien li kien għadda u l-imġieba tagħha, jeħodha b'martu wara ftit xhur. Imma l-għada li titrabba fiha l-kefen ineħħiha, Doris tibqa' belha kif kienet f'żgħożitha. Lil Ġorġ bin-nuqqas ta' għaqal tagħha titfgħu f'baħar ta' niket u ta' taħbit. Ħin bla waqt Ġorġ jaqtagħha li jitlaqha; u wara li jdaħħal lil bintha — li jgħożżha bħallikieku bintu — mas-sorijiet Ġużeppini, joħroġ u ma jerġax lura lejn id-dar, Ġorġ u Doris jerġgħu jiltaqgħu żmien wara f'Tunes, fejn il-bluha tagħha u x-xewqa tiegħu li jiltaqa' ma' bintha kienu wassluhom, Imma jaħasral Għall-aħħar darba, għax ħajjet Doris kellha tintemm qabel il-waqt mis-sejf tal-imqarraq ħabib tagħha, u Ġorġ sata' biss jibki l-imġieba tiegħu meta telaqha ħesrem bla qagħad iqis x'jista' jiġri wara, Minn Ġorġ u minn Doris ħafna għandhom x'jitgħallmu ż-żgħażagħ tagħ- na, ħafna x'jixtarru u jtiegħmu, U naħsbu li l-messaġġ moħbi li minnu jitkellem il-kittieb fil-kelmtejn tiegħu lill-qarrej hu sew sew dan: ta' min hi l-ħrija li l-ktajjen ta' mħabba ġew maqtugħa Ta' Doris li ma għarfetx tgħożż ġiehha u ddur b'żewġha' Ta' Gorġ li ħalla s-saħna tad-demm tagħ- mih7 X'aktarx la ta' waħda u anqas ta' l-ieħor, jew aħjar tat-tnjen, Bħal- ma jgħid il-Manzoni, fi ġlieda mhux la kemm tgħid ta' min hi l-ħtija: xieraq għalhekk li wieħed jistabar bil-hemm li jiġi fuqu, iqis sewwa ħtijietu qabel jara dawk ta' għajru, jagħder in-nuqqas ta' dawk li jonqsuh u jfittex li jiġbidhom lejh bil-ħlewwa u bil-kelma t-tajba, Fl-aħħar mill- aħħar mhux dan hu l-messaġġ tal-Vanġelu' Għoġobna l-istil ħafif u mexxej tar-rakkont għalkemm xi sitwazzjonijiet m'humiex ċari biżżejjed, Id-djalogu huwa ħaj u jiġbed l-attenzjoni tal- qarrej; lil Ġorġ u lil Doris nistħajluhom nies li nafuhom sewwa, għaliex narawhom imdawrin bi ġrajjiet li ftit jew wisq aħna wkoll ngħaddu minn- hom. Lil Victor ħassejnieh inqas realistiku, għaliex — ngħiduha kif inhi — ħbieb tal-qalb bħalu jintgħaddu bħad-dubbien l-abjad,. Helwa ħafna l-ix- bieha ta' Janie li bit-talb tagħha rnexxielha tlaqqa' lil Ġorġ u 'lommhau tisma' l-kelma 'maħfra' li biha jagħlaq ir-rakkont. Għoġobna l-ħsieb ta' A. Cremona li joffri dan ix-xogħol tiegħu lill- istudenti li magħhom ħadem mill-1928 sa l-1940, Dawk kollha li bħalna kellhom ix-xorti li jitgħallmu minnu f'dawk is-snin l-ilsien Malti u l-im- ħabba lejn ġrajjiet il-Gżira tagħna jiżżuħħajr ta' dan il-ħsieb sabiħ tiegħu u jixtequlu snin oħra ta' ħidma għall-ġid ta' art twelidu,