Wara Sidu sal-Mewt (Ta' À. FADD ma kien baqgħalhom ħabib ħlief il-Fox, il-kelb li kell- Ehom mir-razza tal-klieb ta' Terranova, għoli, bil-pil twil, lewn kannella ċar, widnejn twal, għajnejn suwed. Kienu rab- bewh ċkejken b'għożża kbira, billi kienu sabuh taħt ħajt ta' għalqa, jingħi, imterter bil-bard, meta Golinu kien darba ma' missieru ħareġ jiġbor l-egħkierex, wara ħalba xita fil-bidu tax- xitwa. Ġolinu kien ġabru u għamlu f'ħobbu biex jisħon u baqa' jisqih il-ħalib u jitimgħu sa ma tfarfar u sar daqsxejn ta' ġeru ġmielu. Kull fejn imur erħilu l-kelb jiġri għal warajh. Ġolinu minn tifel ta' erba' snin kien kiber u laħaq id-disa' snin. Fox kien kiber ukoll u iġġissem ġmielu għax l-ewwel ma jiekol hu, imba- għad Ġolinu. Ġolinu xejn ma. kien jinżillu mingħajr qabel ma idewwagha lil Fox. Missier Ġolinu, li għamel ħabta jaħdem bit-trakk fl-inħawi tal-kwartieri tas-suldati ta' ……… dlonk kont tarah ġej lejn id-dar b'qartas oħxon ta' fdalijiet ta' laħam u patata għal Fox ta' Ġolinu, u Fox erħilu jibla' u jeħġem daqs nagħma u jferfer denbu 1 jifraħ b'sidu ċ-ċkejken. Kienet faqqgħet il-gwerra li magħha ġiebet għaks kbir, Fid- dar naqas il-ħobż u mal-ħobż ħiwvejjeġ oħra, ta' l-ikel, mil-laħam sas-sardin : in-nies ma kinetx issib x'tiekol ħlief fażola ' mgħollija u ħwejjeġ ippreservati : bull beef tiela' u aringi biz-zalza nieżla u minnu kien jeħtieġlu jiekol il-kelb. Il-għaks dlonk beda jidher fih ; il-kelb beda jogħlob bis-sigħat u Ġolinu, kollu ħosbien, iħares lejn il-ħabib tiegħu u kultant taqbiżlu xi demgħa meta jara lill-kelb iħares lejh bil-ħniena fil-waqt li jkun qed ilaqqat mill-platt il-frak tal-laħam jew ta' aringi ippreservati, u, wara li jitfagħlu xi loqnia ħobż imċappsa bil-grass ta' dak il-laħam jarah jixxabbat ma' sa- qàjh sakemm, qalbu maqtugħa, jinxteħet fejn riġlejh u jogħnos. Ġolinu kien tassew iħobbu lill-kelb u l-kelb kien tassew iħobb liċ-ċkejken sidu, iktar u iktar, mindu sidu kien tilef lil missieru u ma kienx baqagħlu fid-dinja ħlief 'l ommu. Missier Ġolimu, malli faqqgħet il-gwerra, ma kienx baqa' bil- bhima u bil-karrettun jagħmilha ta' burdnar, Ix-xogħol tal-ġarr bil-bhima kien naqas mindu għat-tagħbijiet tal-merkanzija kienu daħlu t-trakkijiet. Il-ġwież kien naqas u għola u minnufih biegħ Waxa SIDU SAL-MEWT 77 il-bhima, Tgħallem isuq it-trakk u beda jaħdem ma' kuntrattur tas-Servizz ta' l-Ajru, li kellu f'idejh xi xogħlijiet ta' bini, ħatt u taħfir ta' xeltrijiet f'Hall Far. Darbu waħda fil-bidu ta' l-attak- ki mill-ajruplani tal-Ġermaniżi, fil-waqt ta' attakk qawwi tal-għa- du fuq l-ajrudromi ta' Ħal Luqa u Hal Far, l-imsejken tu' missier safa' mejjet bir-riħ ta' bomba mitfugħa ftit 'il bogħod mill-Bok- ka ta' xelter fil-waqt li kien tielaq jiġri biex jistkenn, Ġolinu kien joqgħod m'ommu tl-inħawi tal-Marsa; l-iskola fejn kien imur jitgħallem kienet għalqet u ommu daħħlitu jit- għallem is-sengħa ma' wieħed li kellu maħżen tat-tiswijiet ta' karrozzi u smotor cars, f'qiegħ il-Marsa. Ommu, Mananni, ta' dwar erbgħin sena, kienet tmur taħsel fid-djar u hekk, b'dik ix-xi ħaġa ċkejkna li ħarġilha l-Uffiċċju tal-Gwerra fuq it-telfa ta' żewġha waqt ix-xogħol u b'dak li kienet taqla' bil-ħasil kienet iġġannat biex tgħix ħażin ħażin hija u binha f'dawk iż-żmenijiet ta' għaks u għoli ta' ħajja. Iżda binha Ġolinu ftit kien iħab- bel moħħu meta kien ikollu jnaqqas minn żaqqu biex jitma' nl ħabibu tal-qalb, lil Fox. Fox, mill-banda l-oħra kont tarah madwar sidu dejjem, ħlief meta dan kien ikun il-maħżen, Kull filgħodu, malli Ġolinu jitlob il-barka t'ommu u jitlaq għax-xogħol, Fox jibda jferfer denbu, jimxi għal warajh, iżda jibqa' jħares lejh sakemm Ġolinu jagħtih f'ħalqu s-sorra li fiha ominu tkun għamtitlu l-ħobż u xi ħaġa oħra biex iġewweż biha. Malli jaslu quddiem il-bieb tal-maħżen, Fox jieqaf u jibqa' jħares lejn sidu sakemm dan joħodlu s-sorra minn ħalqu. Hekk kif sidu jidħol ġol-maħżen, Fox jarġa' jitlaq jiġri lejn id-dar. Fox fil-waqt li jkun qed iġorr dik is-sorra ta' sidu ma kontx turih biċċa laħam jew xi biċċa għadma u jitlaqha fl-art biex jaħtaf il-biċċa laħam jew għadma li tagħtih. Dik il-biċċa xogħol kien wisq għajjur għaliha u miskin int tmur tinbxu jew tfixklu fiha. Darba waħda li tifel biex jiċċajta mar ħatatlu għalgħar- rieda dik is-sorra minn ħalġu, ħebb għalih, u, li kieku t-tifel ma telaqx fl-art is-sorra minnufih u Ġolinu m4 marx jaqbad lill- kelb mill-kullar, il-kelb kien iċarratlu ħwejġu u idejh. Il-gwerra, ta' l-ajru kienet fl-aqwa tagħha fl-inħawi tax-xtut tal-Mediterran, bejn Sqallija, Malta u t-Tripolitanja. Ma kenitx tgħaddi ġurnata li l-ajruplani Ġermaniżi ma kinux jagħmlu l-at- takki tagħhom fuq l-ajrudromi ta' Hall Par u Ħall Tuqa u fuq 78 IL-Manri il-Port meta jilmħu bastiment dieħel Malta. Kienetii Malta kienet qiegħda tistenna minn waqt ghal ielior x menti bil-provi iżjonijiet li dlonk kienu skarsaw x'ħin fil-bogħod dehru ġejjin qajla qajla ifeġġu minn. ġewwa sħaba; ta'; dħaħeri tliet bastimenti mdawrin b'żewġ bċejjeċ. tal-gwerra għassa magħ- hom. F'daqqa waħda, bħal isqra, dehru neżlin għal fuqhom iliet ajruplani tal-għadu. Fis-smewwiet ma kontx tara ħlief mewġ ta' sħab iswed u abjad minfud minn sriep ta' nirien u ma kontx tisma ħlief it-tfaqqigħ ta' balal tal-kanuni. Minnu- fih bħal maħrubin minn ġewwa dak l-infern ta' nirien daħlu fil- Port għal ġewwa l-Marsa: t-tliet bastimenti. L-ajruplani tal- għadu nħbew għalkollox ; iżda ma damux ma reġgħu dehru fuq id-daħliet tal-Marsa bekk kif l-ajru ssafta, u bdew jixtħu xita ta' balal fuq bastiknenti, braken u mħażen. Dak in-nhar l-attakki baqg għu sejrin $ għal. sigħat sħaħ sa wasa. nofs in-nhar, ke k $ 7 Mananni, Ġmii 'Ġolinu, dak in-nhar kienet għodu għodu telqet lejn ir-Rabat biex ' taħsel għand nies li fi żmien il-gwerra kienu telgħu jistkennu hemmhekk mill-attakki tal-għadu u li qabel il-gwerra kienu joqogħdu Bormla fejn Mananni kienet ġlilbom. Mija u nieżla għal fil- għaxija fuq il-ka- nġabar lejn darha kienet semgħet lil xi nies isemmu l-ħsarat li ġiri dak in-nhar bil-bombi tal-għadu fuq il-Port u fl-inħawi tal-Marsa fejti il-vapuri ii waslu mgħobbija bil-proviż- j et kieni' daħlu biex iħottu. Hija kienet sajma minn kollox għax dawk l-attakki hekk ħorox qajla nħassu lejn ix-xaqliba tal- punent tal-Gżira, l-iktar fl-inħawi ta' l-Imdina, fejn hija kienet qiegħda: taħdem: Għaddielha mitt ħsieb minn rasha, qabadha bħal taqtiq ta' qalb u keilha mitt sena biex tfittex tasal f'darlia. fil Ġolinii kienet ħa'lietu fis-sodda 'qabel ma telqet kmieni lejn ir-Rabat ji jewt il-lejl kienet; ħallietlu' s-sorra bl-ikel… Ġolinu mijrini filgħaxija kien qafel il-kelb fil-bitħa ġewwa l-kamra ta' tijam' lan filgħodi ma jmwx ufajh, eb' li. Ġolinu' telaq kmieni minn fuq ix- xogħol im- hubba l-kelb, li min jaf kemm iddejjaq waħdu, miskin'', qabdet taħseb… Iżda dlonk għaddiet minn moħha bħal sħaba sewda li tefgħetkia f'baħar ta' swied il-qalb. — ''Min jaf tarġa' Ġolinu, x'għamel, fejn mar jistkenn f'dawk l-attakki — Min jaf laħaqx ħareġ — min jaf il-balal tal-għadu laqtux il-maħżenf' Waqa. SIDU SAL-MEWT 79 B'dail it-taqlib ta' ħsibijiet koroh, waslet mingħajr nifs lejn it-trieq ta' darha u malli kienet għoddha laħqet biebha Jaħquha xi'nies ġirien tagħha biex jistaqsuha fuq binha li kien għadu ma bġabarx. i Mananni nħasdet; demmha kesaħ u lsienha ma setgħetx tħarrku bit-tkexlixa Ii ħasset ma' ġisimha kollu. Riedet twie- ġeb u tistaqsi, iżda ma felħetx tiftaħ fommha ; fl-aħħar telqithom bla kliem u resqet lejn il-bieb ta' darha mitlufa minn sessiha. Bir-rogħda f'idejhu daħħlet il-muftieħ fit-toqba tas-serratura u fetħet. Kien għadu ma dalamx ;: kullimkien magħluq : it-tieqa, il-bieb tal-bitħa. Binha ma kienx jidher li daħal. . Mal-passi tagħha, semgħet it-tħarbix ta' saqajn il-kelb li wara ftit sem- għatu jingħi wkoll. Dlonk fetħitlu u hu kollu ferħan beda jfer- fer denbu u jitla' magħha u: jdur mal-kmamar biex ifittex lil sidu. . Żewġ.nisa. mill-ġirien, l-iktar ta' ġewwa, daħlu : warajha. tX'waħda dint Għadu ma ġiex'', infexxet tgħid b'nifisha maq- tugħ u ħarset lejhom biex donnha tisirqilhom minn għajnejhom xi ħaġa li huma: ma; xtaqux igħidulha, — ''Imma tgħid ġralu xi ħaġa). —. staqsiet kollha. miblugħa. Iż-żewġ nisa ħarsu lejn xulxin bla ma fetħu fommhom. : Mananni nxteħtet fuq is-siġġu ta' fejn is-sodda u nfexxet tibki. Ħbiebha daru magħha u, mill- aħjar. li setgħu, bdew ifehmuha li m'għandhiex għalfejn timla rasha u. li. forsi. binha għadu l-maħżen jew mar igħin lil xi nies lisġ iġratilhom. xi ħsara. fil- bini, :Il-kelb; wara li qagħad ifittex l-irkejjen kollha tad-dar u jxammam l hawn u 'lhinn, ħareġ mill- bieb u telaq b' ġirja waħda lejn il-Marsa. 'Fox. wasal, jew għalih kien wasal, quddiem il-maħżen fejn kien jaħdem: sidu. Iżda, flok maħżen, sab ħerba ta' ġebel im- waqqa':: Ix-xemx kienet waslet biex tgħib u d-dija fietla: tagħha kienet għadha tnemnem fuq l-inħawi ta' dak il-bini mwaqġa' mill-balal tal-għadu: Fox waqaf bħal imħasseb, imbagħad beda jdur madwar dak il-ġebel u jingħi bħal donnu jrid jitkixxef kif kien dak- il-maħżen fejn kien jaħdem sidu m'għadux wieqaf ; imbagħad waqaf iħares lejn il-kotra tan-nies imxammra b'sidirha miftuħ li kienet qiegħda tqalleb u tqanqal il-ġebel u tnaddaf id- dċbris bil-pala, bil-qfief u tħarrek u tarfa' l-ġebel b'għodod ta' l-idejn, bi gruwiet, b'wenċijiet u b'makni oħra ta' l-irfigħ. 80 iL-Manzi dawn il-haddiema kien, hermm xi nies ta' l-A.R.P., kif ukoll nies ohru, fosthom infermieri, li waslu bl-ambulanzi tagħhom, Fox donnu ntebaħ u fehem għaliex dak ix-xogħol kien qed isir u. dlonk indehes fosthom ixammem 'l-huwn u 'l hinn fil- fetħa ta' kull ġebla li kienet qiegħda titqanqal minn dawk in- nies. Kox mu kellux subar: beda jiġri 'l-hawn u 'l hinn idef- fes geddumu f'kull xaqq, sakemm waqaf quddiem borġ ġebel li f'ġenb wieħed kellu bħal fetħa. ta' wisa' li fiha Fox sata' jdal- hal geddumu sewwu. Waqaf, daħħul geddumu u ttanta jdaħħal rasu wkoll, iżda ma satax ; infexx iħarbex b'saqajh biex iwassa' t-toqbu minn taħt, iżda wara li tajjar kemm trab sab mad- dawru, dlonk feġġet ġebla kbira. Meta ra li ma rnexxilux jdaħ- hal rasu, rafa' għajnejh, ħares bil-ħniena lejn in-nies li kienu qegħdin jaqilghu, iħarrku u jnaddfu u Beda jinbaħ kemm jiflaħ u jingħi. .Kull min kien għaddej waqaf iħares lejh, u l-ħad- diema meta rawh ii baqa' jinbah b'għajta u tinwiħa li kienet donnha qed issejħilhom għall-għajnuna, intebħu li dak il-kelb xamm xi ħaġa taħt il-ġebel fejn kien qiegħed jinbah. Xi ħadd li kien minn dawk l-inħawi dionk għarfu u qal lill-ħaddiema b dak kien il-kelb ta' tifel li soltu kien jaħdem f'dak il-maħżen l- jimwaqqa'. Ma damux wisq biex jifhmu li kien jeħtieġ iqanglu dak il-borġ ġebel għux taħtu kien hemm xi ħadd mardum li ntebah bih il-kelb. F'kemm trodd salib l-idejn ta' dik iċ-ċorma nies bdew iqanqlu u jnaddfu ġebel u terrapien sakemm feġġet fetħa hekk kbira li minnha seta' jgħaddi raġel. Ma damx ma nstema bħal krib u qabel ma daħal ħadd minn din it-toqba, il-kelb qabeż qabża għal ġewwa. fiha u ina deherx iżjed. Erbgħa inin-nies, wieħed wara l-ieħor, niżlu ġewwa fiha bil-fanali f'idel- hom, fil-waqt li oħrujn komplew iwarrbu l-fetħa. Wara xi ftit tnejn minn dawk in-nies ħarġu mgħobbijin b'tifel imċappas kollu dmija. Wiċċu bil-kemm kien jingħaraf għax id-demm li kien ħiereġ minn rasu kien għattihulu. Għajnejh Kienu mbexxqin. Il- kelb kien miexi wrajh, ilerfer denbu u moħħu biex jagħti s-salt u jaqbeż fuqu, iżda dawk iż-żewġt irġiel dlonk refgħuh malli resqet l-ambuanza u ż-żewġt irġiel loħra, tlimkien man-nies ta' l-ewwel għajnuna, meddewh fuq katalett u daħħluh fl-am- bulanza, Dak it-tifel kien Ġolinu li ma kienx laħaq ħareġ mill-maħ- żen meta għalgħarrieda kien sar attakk mill-għadu u nxteħtu l-bombi fuq il-bini. Wana SIDU sAL-MEWT 81 Malli l-biebu ta' l-umbulanzu ngħalqet u nstemghet l-għajta tal-fhorm' u r-roti bdew jitħarrku, il-kelb beda jinbaħ u telaq bħal berqa għal wara l-ambulanza li b'ġirju waħda ħadet ir-rotta ta' l-isptar. Hekk kif l-ambulanza waqfet quddiem il-bieb ta' l-isptar u l-irġiel ħarġu l-katalett bil-korrut u dabħluh fl-isptar, il-kelb: ħabat isuq għal wara sidu, iżda dlonk sab ruħu minn barra. il-kelb qagħad iħares lejn dak il-bieb hekk kbir li minnu ma ħallewhx igħaddi, jitlob bil-ħniena f'għajnejh li jista' jidħol, iżda dawk l-uċuh imgita li dehru fuq il-bieb għassa tiegħu qat- għulu qalbu; u meta beda jidlum u ra li sidu ma-raġax tfaċċa, qata' jesu u kiebi kiebi qabad it-trieq għal dar sidu. Fox wasal id-dar ta' sidu, omm Ġolinu kienet diġà ħadet l-aħbar li binha sabuh mirdum qalb il-ġebel. imwaqqa' tal-maħżen tax-xogħol u li ġarrewh lejn l-isptar. Qalulha wkoll kif sabuh b'riħet Fox li xamm Ji sidu kien murdum taħt il-ġebel tal-maħżen u kien iktarx jibqa' mejjet hemmhekk li Kieku ma kienx il-kelb. Malli lemħitu qabżulhu d-dmugħ, ħusset li l-ġibda li kellhu Jejh iżjed kibret u tbiddlet f'daqqa fl-akbar għożża. Qalbha fid- dinja ma kenitx marbuta ħlief ma' binha u mal-kelb. Jekk titlef il-wieħed u l-ieħor mi jkun fadlilha lil-ħadd li għalih tibqa' tgħix fid-dinja. Hi kienet għadha ma taf-xejn fuq il-ħsara li ġralu t-tifel tagħha, biss li kienu qalgħuħ u ġabruh b'xi qasma f'rasu u li hu kien għadu ħaj. Għalhekk kienet fuq ix-xwiek biex jisbaħ l-għada u tmur tarah l-isptar mal-ġara li dik il-lejla baqgħet magħha biex tfar- ragħa. , ie Il-kelb b'rasu mgħaddsa, malli daħal id-dar, dar dawra mal- kmamar, resaq lejn il-bieqja ta' l-ikel, iżda dlonk wera li ma kellux aptit, twarrab minnha u baġa' sejjer fil-kamra ta' sidu; inxteħet f'rokna, ikebħeb, daħħal rasu bejn saqajh u fittex li jagħlaq għajnejh u jorqod ; iżda għajnejh baqgħu mbexxqin, u, maa' lanqas ħoss Ji kien jismma' wara l-bieb ta' nies għaddejja bil-lejl, kien iqajjem rasu, jarġa' jgħaddasha u jibqa' b'għajnejh imbexxqa. L-għada Mananni, flimkien mal-ġara tagħha, sebħet l-isptar ma' ħoġor is-sodda ta' binha li kellu rasu u għonqu infaxxati U SŻ 'iL-Manri juinn wiċċu ma kellu jidher xejn ħlief għajnejh, mmiohru, ħad- dejh u ħalqu, 'Għajnejh kienu mibexxqin, ċiżda kultant jiftabhom 4 il jaqlib- hom bil-ħniena fuq ommu; xufftejh koħol u qajla jitħarrku. Fejn ras is-sodda kien lieniii komodina, bil-wiċċ miksi. b'biċċa għażel abjad, salib u żewġ gandlieri bix-xemgħa tixgħel. Ma' ġenb omun: u l-ġaru kien hemm is-soru wieqfa. b'idejha marbuta ssab- hbu: Mil-omm li nfexxet tibki meta rat lil binha bekk magħdur li Itit-kien hemm tama li jgħix. Hi flaħħar ma felħetx tarah jaq- leb għajnejh u jħares lejha. donnu jrid ikellimha u ma jistax. Kessqet w viċċha ma' wiċċu, bisitu u mal-bewsa t'ommu xufftejh tħarrku: Ma… qa; b'leħen mitfi,.. 'Fox… fejn hu… Fox' u iżjed xejn mu-qal, 'Dak in-nhar ommu reġg ħet iharret iżżur lil binha mal-ġara ; ; iżda Grolinu din id-darba. ma fetaħx għajnejh u lanqas-ħarrek xifitejh. . Il-qassis kien ġej u sejjer jittawwallu.- Meta reġgħet lejn darha kien għoddu dalam u dionk inxeħtet fuq is-sodda bil- hwejjeġ fugha..: 'Il-ġara saħħnitilha ftit .tċ biex għallinqas mi torqodx b'xejn, għax xejn.ma riedet idduq u qagħdet bilqiegħda mu ġenb rasha: tsedwed jrsrużarju u titlob. għal Ġolinu, 2 Fox kien mixħut fuq is-sodda u kien ilu ima jduq minn dik il-lejla i. ħadu lil. sidu l-isptar. Kultant kien iqum, jinżel mis- sodda, idur mal-kamra u jibda jingħi; isib rokna, jimtedd, iżda wara ftit, iqajjem rasu, iħares lejn is-sodda ta' sidu, jitla' fuqha, jitrekken. u jittanta jagħlaq għajnejh. Kien għoddhom saru s-sagħtejn ta' bil-lejl, x'ħin f'dik il- ħemda ta' dik id-dar ta' dwejjaq u qtigħ il-qalb li ma ħallew lii ħadd jagħlaq għajn f'għajn instama' d-daqq qawwi ta' l-arloġġ tal-knisja, li fejn:dari kien iwennes, bil-leħen. tiegħu, dik il-lejla sien donnu ried jikser in-nagħsa ta'. min, qalbu ttaqtaq; kien għadu jogħnos, u jheddu b'xi aħbar ħażina. Wars Ftit. bħal kieku biex jissieħeb ma' dak il-leħen li baqa' jidwi fis-skiet ta' l-ajru instama' l-krib. imbagħad bħal għajta. twila twila: tal-kelb mixħut fuq is-sodda. ta' Ġolinu ma' ġenb l-imħadda. Mananni fetħet għajnejha. Rożi, il-ġara, li kienet mimdu- da fuq mitraħ fl-art f'riġlejn is-sodda ta' Mananni wkoll qajmet rasha. 'Il-kelb''; qalet, ''qed joħlom f' ' — - : Mhux joħlom, Roż, mhux joħlom'' wieġbet Mananni. Waxna Sipu SAL-MEWT 88 T'Dak qed jibki lil-Golinu. . Mip jaf dal-ħin…M u nfexxet tibki. TOrqod Mananni… ħallik mil-biki…. Su fil-għodu, għandu umejn issibu aħjar, issuktat tgħidilha Rożi. Iżda. l-kelb raġa' beda jokrob u wara ftit għajjat għajta twila twila, li-kellha minn bikja ta' qalb maqsuma. Imbagħad waqa' bħal- skiet miksur biss mill-iMfiq ta' l-onim. Id-dalma ta' dik id-dar tan-niket kienet miksura minn dawl inemnem b'tàzza: biż-żejt quddiem ix-xbieha qadima ta' Madon- na tad-Duluri fuq kredenza qadima fil-kamra tar-rqad ta' Ma- nanni. U dak id-dawl kien beda jteptep u juri li su jintefa. x'ħin instemgħet taħbita ċkejkna fil-bieb ta' barra. Kien qed ibexbex. ''Min ġie dal-ħin77 — ħasbet Rożi. Din kienet rieqda.: Fl-aħħar l-għaja tal-ġisem u tal- moħħ ġagħlitha torqod. :.— Rożi xeħtet dublett fuqhu u xalla madwar rasha… daħlet fil-kamra, l-oħra. Il-kelb ukoll. kien jidher rieqed fuq is-sodda ta' Ġolinu. .Resqet lejn il-bieb. Min hemmi' 1— staqsiet b'leħen ħiemed. Jien, il-kuntistabbli Ġamri'', wieġeb b'leħen ukoll ħiemed. ir-raġel li ħabbat: - Bexxqer kemm. kemm il-bieb. Il-kuntistabbli staqsa: għal Mananmi. ''Rieqda ' — qaltlu dik. — ''Mela għalissa tqaj- jimhie Meta tqum, ara kif ittarfillia bil- mod li binha miet'.— —Mieġf'— t'Iva.-fis- sagħtejn. Il- nofs ta' dal-għollu. Ma kienx għal magħna. Mar ma' l-oħrajn… il- Bambin isabbarha. L-ewwel żewġha mbagħad binha.' — vJalla l-Bambin iżomm idejh fuqna, ''Saħħa, KRoż..: Dak mar jitlob għalina. ' — ''Imsejknu, omm. Saħħa'';-- k E ek Rożi, minn x'ħin waslitilha l-aħbar tal-miewt ta' Ġolitu, mu kellhiex. sabar tarġa' timtedd, . qagħdet. bil-qi iegħda mgeddsa fuq siġġir ħdejn ras is-sodda ta' Mananiii tqassut 'bil- kurnna tar-ru- żarju' f'idejha tgħid l-avemarijiet u r-requiem aetermam; kollha ħosbiena, ittalla' u tniżżel kif sa tibda tagħti l-aħbar kerha lil Mananni tal-mewt ta' binha. ''It-tifel, flaħħarnett, ma kienx għal-magħna… u dan ommu kienet tistennieh .— qalet bejnha u bejn ruħha. Malli rat li qed iħexbex, qamet. minu fuq is- siġġu, daħlet — wieġbet Rożi. 84 IL-Martri fil-kċina, kebbset il-kuċiniera u qiegħdet l-istunjata. tal-kafċ fuq in-nar, — ''Il-Bammbin ġubru… Kien wisq tifel tajjeb biex jibqa' igħix qalb il-ħażen tal-lum.. . Imsejknin uħna ii bqajna, fid-dinja biex inġarrbu l-gwaj kollu ta' dawn iż-żminijiet hekk koroh…… Imsejkna omm li baqgħet tgħix biex tixrob l-imrar tat-telfa ta' żewġha u binħa…… ' B'dawn il-ħsibijiet imewġu f'moħha, Rożi kixfet il-għatu ta' l-istanjata. li kienet qiegħda tagħli, tefgħet il-kafċ, ħawdet bl-imgħarfa, u niżżlet l-istanjata minn fuq in-nar u ħallietha toqgħod. UX'ħin hu staqsiet Mananni malli fethet għajnejha u lem- het xaqq dawl mill-kontraporti mbexxqin tat-twejqa tal-kamra, u semgħet it-tkaxkir tal-passi ta' Rożi dieħla u ħierġa mill-kamra tar-rqad għall-kċina minn fejn kienet ħierġa r-riħa ta' kafċ jagħli, — ''Għadha. kif daqqet il-quddiesa tas-sitta', wieġbet lil Mananni, — CX'waħda din; x'ħolmu kerha….. dak il-kelb… ma ħal- linix nagħlaq għajn f'għajn, qabel ma siket għal kollox'', qalet Mananni hija u nieżla mis-sodda, — ''Stħajjiltu qed jibki lil Ġolinu… X'waħda dinl… Għadhom quddiem għajnejha : Ġolinu u l-kelb. Ġolinu qed iħares lejn il-kelb b'għajnejh miksurin… u l-kelb jibki ħdejh. Imbagħad Ġolinu beda jipprova jkellmu, iżda l-kelma mititu fuq xufftejh… imbagħad għalaq għajnejh għalkollox… imbagħad taħbita fil-bieb. Hsibt li qed noħlom…. sejjaħtlek… deherli ii smajt leħnek, Roż, titkellem ma' xi ħadd… imbagħad xejn iżjed… u għajni reġgħet marret bija…… Tgħid għadu ħajf… Kemm kien wagħdur.. . hux tassew, Koż… fejn int Roż9…U Qamet u bdiet tħarrek il-passi biex tara fejn hi Rożi… daħ- let fil-kamra tat-tifel… tl-aħħar lemħitha f'rokna b' wiċċha mid- fun ġewwa l-fardal, iżżomm il-biki, f ġaraġ i' staqsietha Mananni bir-rogħda fuqha, UXejn,' wieġbet l-oħra, bla ma tista' żżomm il-biki, U Melu tassew dak li ħlomt… mela tassew dak li ħsibt… mela tassew li ġew iħabbtu… tassew li ġew jagħtuk l-aħbar li Ġolinu…… ' u bla ma felħet toħroġ kelma oħra minn femmha, inxteħtet fuq ħoġor is-sodda: u nfexxet f'bikja qawwija bħal meta, wara li jkun ilu jinġama' l-isħab iswed u jgħatti s-smewwiet minn tarf sa tarf, f'daqqa waħda tibda nieżla x-xita. bil-qliel, 'Tektika ċkejkna fil-bieb ġagħlet lil Mananni tehda mill-biki WanaA SIDU SAL-MEWT $5 u tarfa' rasha u tixxotta d-dmugħ. — t'Roż, Rożl' instema' jsejjaħ xi ħadd b'leħen ħiemed. Kienet Lela, ġara oħra, ħtint Rożi. fX'aħbar għandkom7'' — staqsiet lil Rożi li qamet u mar- ret tħexxaq il-bieb. Rożi, bla ma fetħet fommha għamlitilha b'idejħa s-sinjal tas-salib u reġgħet għalqet. Mananni refgħet rasha, ixxuttat id-dmugħ, issemmgħet, iżda ma semgħet xejn ħlief il-bieb jingħalaq. Għajnejha dlonk marru fuq il-kelb mixħut fuq is-sodda ma' ġenb l-imħaded li fuqhom binha kien imidd rasu… Ratu ma ċċaqlaq xejn. Kien kiesaħ, — ''Mejjet ukoll f' għajtet, ''mejjet ukolll Issa tassew ma fadalli 'l ħadd fid-dinja.' U nfexxet f'bikja wisq iżjed kbira minn ta' qabel. Rożi resqet lejha ; sejħitilha ; iżda din haqgħet mixħuta tol- foq u tolfoq fuq il-kelb li kien mejjet,