Sliem Għalik Marija Il-Madonna fl-arti, fil-mużika u fil-poeżija minn John Bisazza Marija hija kreatura privileġġjata li ilha meqjuma mill-insara sa mill-ewwel snin tal- kristjaneżmu. Fil-katakombi ta' Priscilla tat- tieni seklu ġewwa Ruma jinsabu imnaqqxa mal-ħitan graffiti tal-Madonna magħmula mill-ewwel insara li juru kemm kienu riedu jigglorifikaw il-kobor tagħha. Imxerrda mad-dinja nsibu bosta ikoni ewlenin, fosthom il-Madonna s-Sewda ġewwa l-Polonja u l-famuża Salus Populi Romani fil-bażilika maestuża ta' Santa Maria Maggiore ġewwa Ruma, mibnija mill-Papa Liberius, kif ukoll numru sewwa fit-Turkija. F'Malta wkoll insibu l-ikona tal-Madonna tal-Mellieħa li jingħad li ġiet impittra minn a San Luqa. Bejn il-ħames u s-sitt seklu, l-ikoni Marjani kienu xterdu mal-knejjes insara kollha. Kienu l-ewwel għamla ta' xbihat reliġjużi fl-ewwel erba' mitt sena wara l-mewt ta' Kristu; wara l-Konċilju ta' Efesu tas-sena 431, meta Marija ġiet proklamata Omm Alla —Theotokos, l-inċidenza tal-ikoni Marjani kibret sew l-iżjed fil-knejjes tal-Lvant. Ma jistgħux jiġu rreġistrati l-ismijiet ta' dawk kollha li kitbu, ikkomponew mużika, jew ħolqu opri ta' pittura u skultura f'ġieħ Dik li Alla għażel għat-tjubija, l-umiltà u s-safa Tagħha f'artikolu wieħed. L-iskop tiegħi huwa biss li nagħti ħarsa ħafifa lejn xi wħud li tant ħabirku biex ikabbru u jigglorifikaw lil Marija permezz tat-talenti tagħhom; biżżejjed wieħed isemmi lill-pitturi Botticelli, Giotto, Masaccio u Michelangelo, pittur u skultur — ġenju li mingħajr dubju, waħda mill-isbaħ opri tiegħu hija l-Pietà ġewwa l-bażilika ta' San Pietru. Mal-medda tas-snin fil-knejjes bdew jidhru pitturi u mużajċi ta' Marija li bdew jagħtu wiċċ ġdid lill-ikonografija reliġjuża fil-knejjes Kattoliċi, l-iktar dawk tal-Ewropa tal-punent. Il-miġja tal-perjodu rinaxximentali bejn is- sekli erbatax u sbatax wassal għall-introduzzjoni ta' perjodu artistiku u 4 Parroċċa Stella Maris liema kulturali li nfluwenza mhux ftit l-arti figurattiva, letterarja u mużikali; kien f'dawk is-snin meta daħlet l-arkitettura barokka u neo-klassika l-iżjed fl-Italja u Spanja, mimlija movimenti, kuluri u trijonfaliżmu u li bdiet tieħu post dik romaneska u gotika. Ma setax jonqos li madwar l-Ewropa nkluż pajjiżna, l-arkitettura u l-arti barokka affettwaw il-viżjoni ta' diversi kategoriji ta' pitturi li warrbu l-istil sobriju tal-ikoni u bdew juru lill-Madonna f'għamla iżjed ħajja u movimentata. Il-korrelazzjoni bejn l-arti, il-mużika u l-poeżija bdew isawru b'rata mgħaġġla immensità ta' ħsibijiet li permezz tagħhom żejnu u gglorifikaw l-eċċellenza ta' Marija. Ma naħsibx li nkun qed niżbalja jekk ngħid li l-ewwel evidenza ta' tifħir bil-fomm sar minn Marija stess mat-tħabbira tal-anġlu fil-Kantiku ta' Marija, Il Magnifikat — Innu li jissemma fil-Vanġelu ta' San Luqa (/:46-55) u li fil-Katekiżmu tal-Knisja Kattolika huwa deskritt bħala 'L-Innu ta' Omm Alla'. Fl-ewwel tmien mitt sena tal-era kristjana feġġew bosta kitbiet li żviluppaw f'innijiet; ta' min isemmi fosthom Stabat Mater fis-sena 930 minn Pietro di Compastella u Salve Regina tas-sena 1080, attribwita lil San Anselm minn Lucca. Żewġ innijiet antiki ħafna huma Ave Maris Stella tas-seklu tmienja, attribwit lil Pawlu d-Djaknu u li jinsab fil-kodiċi tal-monasteru ta' San Gallo tad-disa' seklu, u Alma Redemptoris Mater miktub fil-ħdax-il seklu minn Hermann ta' Reichenau. L-istrofi tal- aħħar tnejn jiġbru fihom it- tagħlim teoloġiku essenzjali dwar Marija. Sas-snin tan-nofs (bejn is-sekli erbatax u sbatax) id-devozzjoni lejn Marija tant kibret li ġiet ireġistrata żieda konsiderevoli ta' kompożizzjonijiet letterarji u ta' arti viżiva b'tema Marjana. Wieħed mill-isbaħ u l-aqwa xogħlijiet letterarji huwa l-kapolavur ta' Dante Alighieri La Divina Commedia li fiha niseġ l-isbaħ tifħir lill-Verġni Marija u li fl-1898 Giuseppe Verdi silet minnha l-lirika tat-tielet Canto u mmużikah taħt l-isem ta' Laudi alla Vergine Maria. Is-sekli dsatax u għoxrin ġew definiti d-dommi l-kbar ta' Marija Imnissla Mingħajr Tebgħa (Piju IX 8/12/1854 -Ineffabils Deus) u Marija Imtellgħa s-Sema bir-Ruħ u l-Ġisem (Piju XII (1111/1950 — Munificentissimus Deus) żewġ ġrajjiet li komplew jagħtu għarfien lill-kobor ta' Marija. Kienu s-sekli tal-apparizzjonijiet ta' Marija f'Lourdes (1858) u f'Fatima (1918). Matul is-sekli dsatax u għoxrin insibu bosta xogħlijiet ta' mużiċisti li kkonfermaw li l-venerazzjoni lejn il-Madonna kellha post prominenti fil-ħajja artistika tagħhom — żvilupp li influwenza numru ta' kompożituri Maltin, fosthom Antonio u Paolo Nani, Riccardo u Vincenzo Bugeja, Carlo Diacono, Giuseppe Caruana u Ferdinando Camilleri (1859-1942) il-kompożitur tal- antifona Stella Maris Es u ibnu Giuseppe (1903-1976) li l-kompożizzjonijiet tagħhom għandhom rabta speċjali mal-Knisja u l-parroċċa tagħna. Fl-1910 Ferdinando ikkompona l- Messa Solenne Stella Maris li għadha tiġi esegwita kull sena fil-festa titulari. Erba' snin qabel Ferdinando Camilleri ikkompona l-innu A Maria Vergine Stella del Mare fuq il-kliem tal-ewwel qassis li ħareġ mill-parroċċa, Dun Pawl Vella Mangion. Giuseppe wiret il-ġenju mużikali ta' missieru u ma naqasx li juża t-talenti tiegħu biex ifaħħar lil Marija permezz tal-mużika — fost l-oħrajn ikkompona l-innu Lil Marija Kewkba tal-Baħar fuq il-kliem tal-poeta Dun Pietru Pawl Grima. Kienu bosta l-kittieba u poeti Maltin li faħħru lil Marija bl-isbaħ kliem ispirati minn devozzjoni u qima, ewlenin fosthom Dun Karm Psaila, Rużar Briffa, Luigi Billion, Patri Anastasio Cuschieri magħruf bħala l-poeta tal-Madonna, Il-Ġiżwita Patri Ġużepp Delia, Dun Pietru Pawl Grima u Patri Marjanu Vella. L-ewwel poeżija bil-Malti ta' Dun Karm Psaila (1871-1961) u li kiteb fil-1 ta' Jannar tal-1912 kienet 'Quddiem Xbiha tal-Madonna' li kienet il-bidu ta' xeħta poetika b'ispirazzjoni Marjana li baqgħet kostanti tul ħajtu kollha; biżżejjed wieħed isemmi tlieta mill-isbaħ innijiet Marjani tiegħu 'ismagħha l-Għanja', 'Fil-Ħlewwa ta' Mejju' u 'O Kemm Nixtieq Naraha'. rroċċa Stella Maris — Slier Bejn nofs is-seklu tmintax u matul is-sekli dsatax u għoxrin, pitturi Maltin u barranin effettwaw xogħlijiet sagri tassew ta' livell għoli, fosthom Francesco Zahra, Lazzaro Pisani, Giuseppe Cali', Emvin Cremona u t-Taljani Virgilio Monti, Stefano Erardi, Alessio Erardi u Pietro Gagliardi li taw ġieh lil Marija permezz tat-talenti tagħhom. L-istess għamlu l-istatwarji Carlo Darmanin, Marjanu Gerada u Agostino Camilleri li mnebbha minn influwenza Ewropeja tal-punent ħadmu ħafna statwi tal-Madonna li jinsabu mxerrdin fil-knejjes tagħna. F'Malta nsibu tnejn u tletin parroċċa u sitta f'Għawdex, minbarra numru ta' kappelli, iddedikati lill-Madonna; fit-toroq tal-ibliet u l-irħula tagħna ma jonqsux numru ta' niċeċ iddedikati lill-Madonna. Dan juri li d-devozzjoni lejn Marija kellha u għad għandha għeruq sodi fil-gżejjer Maltin. F'għeluq il-mitt sena mid-Domma tal- Immakulata, il-poeta u drammaturgu Vincenzo Maria Pellegrini (1911-1997) kiteb l-Azzjoni Marjana bit-Taljan 'La Predestinata' li fiha sawwar l-avvenimenti l-iktar qaddisa fil-ħajja tal-Madonna u li. fi kliemu stess 'insiġt l-isbaħ innu li qatt ħareġ mill-pinna tiegħi'. Marija taħt it-titolu ta' Stella Maris ġiet riprodotta f'diversi opri tal-arti viżiva li xi wħud minnhom qed jidhru ma' dan l-artikolu. Fil-knisja tagħna nsibu tnax-il pittura li saru mit-Taljan Mario Caffaro Rore bejn is-snin 1956 u 1959 u li juru diversi episodji mill-ħajja ta' Marija. Ta' ċertu preġju artistiku huma l-kwadru titulari mpinġi fl-1853 u li oriġinarjament kien jinsab fil-Knisja ta' Porto Salvo fil-Belt Valletta u li jista' jkun li huwa ta' Filippo Paladini, il-pittura tal-abside fil-kor, xogħol ta' Giuseppe Cali' tal-1887 u mingħajr dubju, il-vara titulari maħduma fi Franza fl-1891 li timmortalizza d-devozzjoni u l-arti flimkien. Il-fidi mhix fatt razzjonali biss iżda teħtieġ anki espressjonijiet li jistimulaw. F'artiklu qasir huwa mpossibbli li wieħed isemmi l-opri kollha tal-arti, mużika u poeżija li nħolqu biex ifaħħru lil Marija; ħafna drabi l-kliem tal-poeti ġew addattati għall-mużika u ssawru f'innijiet; bħala eżempju ta' dan qiegħed nirriproduċi silta mill-innu ta' Dun Karm Psaila 'Ismagħha l-Għanja', u li tirrifletti r-rabta bejn Marija u pajjiżna - F'kull naħa mwarrba tal-gżira tagħna, hemm l-isem tiegħek fil-blat miktub, Tidħaq xbiehetek fil-Knisja kollha, fejn tqimek dejjem l-għanja tal-qlub Awwissu 2011 7Ż