DWAR L-ARTI Essav ta' ALBERT M. CASSOLA Il-Malti iddefinixxa l-mi toqsija. bħala oħt il-għerf. Ma nafx jekk lit-tweġiba satax isibilha xi parentela ma' ħu l-mistoqsija. i Ħaġa sab'ħa li meta ma tkunx taf x: ħaġa, issaq iha; iżda t-tweġ.ba l jagħtuk tkun dejjem ta'ba2 Għax jiena ma nafx kemm-il darba saq- sejt x'inhi l-Arti u kemm-il tweġiba differenti tawni, Agħar minn hekk bu li l-ebda tweġiba ma setgħet tissodisfar' għax min tahieli stess, imqar jekk huwa nnifsu artist, ma ħa'su xejn żgur minn dak li qalli. Donnu ħadd m'għandu l-ħila jistqarr li wkoll meta. din l-Arti tkun fih, ma jfissirx li għandu bil-fors ikun jaf sew x'inhija. Bħalma jiġri xi drabi, biex inġib paragun ftit li xejn sabiħ, meta wieħed ikollu wġigħ kbir u ma jkunx jaf ifisser x'inhu. Imur għand it-tabib. L-istess tabib iribha bi tqila jistqarr li lanqas hu ma jkun qabad x'inhu dak l-uġigħ, u jagħti tweġiba li huwa stess ma jkunx jaħlef għaliha, Issa jiena wkoll, fil-kas ta' l-Arti, fittixt l-ispeċjalisti, jiġifieri l-kotba l-kbar miktubin mill-kbar. Tweġiba ħadt, u mhux biss waħda; xi tweġiba kultant sibtha toqrob lejn is-sewwa, li hu minnu minnu, iżda ma kinitx biż-żejjed, ma kinitx preċiża, Mela t-tweġiba eżatta liem'hi7 X'inhija l-Arti tabilħaqq Fis-sens ġenerali tagħha laqtitni definizzjoni twila: ħidma li l-bniedem b'ħiltu kollha, skond regoli li jiġu mit-tiġrib u mill espe- rjenza, flimkien ma' l-studju, jagħmilha f'isem il-progress. Fi kliem ieħor, l-Arti titqies bħala r-riżultat tal-fantasija meta din tkun imrewħa mis-sentiment. Fatt hu li mill-ibgħad żminijiet, ix-xewqat tal-bniedem ma setgħux jinqatgħu bil-ħwejjeġ mater'ali biss, bħalma bil-ħwejjeġ ma'erjali bis: il-bniedem ma satax jissoddisfa għajr il-ħtiġiet fisiċi. Ladarba l-bnie- dem ħaseb għall-bżonnijiet ewlenija tal-ġisem, minnufih ried idur fuq affarijiet oħra u beda jfittex li 'sir jaf dejjem aktar, li jqabbel oġġett ma' ieħor, li jaral biex jikxef x'inhi l-verità billi jwarrab minn quddiem għajnejh kull għamad sa ma (asal biex jifhem il-misteri naturali, Meta wasal għall-verità, għall-ġmiel, għat-tjubija, il-bniedem ħass li jrid iħobb dawk il-virtujiet u jfassal ħajtu fuqhom. Hekk ġara li l-ħti- ġiet tal-bniedem kotru u huwa. ħassu ;ogħla dejjem aktar 'il fuq. Waqt li l-bniedem ma jkunx jista' jfisser ir-raġuni ta' kollox, isib ruħu magħfus bejn passjonijiet kuntrarji u, bejn it-t'ubija u l-ħażen, 54 IL-MALTI jitmaħħaħ iżjed minn qabel, isinn il-ħsibijiet u jixgħel il-fantasija, sa- kemm jiraexxilu joħloq ħwejjeġ ġodda u sen azzjoni'iet ta' pjaċir u ta' dwejjaq li ma jispiċċaw qatt. Fit-tifsir estetiku tagħha, tabilħaqq, l-Arti nsib li hija l-frott tal- fantasja, mixgħula bit-sentiment, jew aħjar, ir-riżultat tal-fantasija li b'ha lartisti joħolqu l-opri ta' l-Arti. Hekk, mela, tweġiba oħra, forsi indiretta, għall-mistoqsija 'x'inhi l-Artif' Ma norbot biha 'l ħadd. Jekk jiena ma lqajtx għalkollox id- definizzjonijiet tal-għorrief, ma nistax nistenna li ħaddieħo: għandu jilqa' dik tiegħi. ifaġa waħda żgura: dik li ma' tul iż-żminijiet it-tendenza qawwija tal-bnedmin kienet dejjem l-imitazzjoni. Fil-bidu l-bniedem beda jimita mill-aħjar li i ta', xi drabi kif ġie ġie, bħalma jagħmlu t-tfal ċkejknin. Imbagħad beda jersaq iktar lejn is-sewwa magħruf. Ilum il-ġurnata, skond ma jaħsbu xi filosfi moderni, l-Arti għandha titqies bħala intu- wizzjoni, jew bħala emozzjoni, Riżultat tal-ħsieb għal xi wħud, tal-qalb għal oħrajn. Bil-maqlub, il-filosfi tal-qedem kienu 'azaw fl-Arti xejn iżjed ħlief l-im'tazzjonii tan-natura. Platonei u Aristotli, Seneka u Kwintiljanu ma kinux jagħmlu distinzjoni bejn in-natura idealizzata mill-moħħ ta' l-ar- tisti u dik li hi n-natura kif tabilħaqq hi. Toħroġ waħedha mi.toqsija oħra: fuq liema regoli timxi l-Arti2 Dik tallum donnha ma trid taf bl-ebda rbit ta'' xejn u għalhekk il-pittura, il-letteratura, il-mużika, biex insemmi xiħaġa, naraha: (mhux jien waħdi) qiegħda tiddennes bil-kruha. L-Arti tas-sekli li għaddew keliha r-regoli tagħha ċari u tondi u kont tista' sse ħila tabilħaqq — b'isimha, miktuba b'ittra kbira kif jixirqilha, u kif ħaszejt għalhekk li għandi niktibha jien hawnhekk kull darba li nsemmiha. Għalkemm wie- ħed iqabbel 'il Giotto, 'l fan Ver Meer, 'il Daubignv, ma' Picasso, De Chirco, Matisse; 'il Dante, Milton, Goċthe, ma' Saba, Montale, Un- ġuretti; 'il Verdi, Bizet u Ravel, ma' Preslev, Sinatra u Modugno. Għa'kemm wieħed jipparaguna l-kapolavuri arkitettoniċi ta' l-antik ma' l-arkitettura tallum. Qarelxejn f'kull opra ta' l-Arti, dari kont tfittex il-ħsieb, l-idea, il-konċett, imbagħad wara l-effett, l-armonija, l-eskuzz'oni, Il-koncett kien jeħtieġiu jkun ċar biż-żejjed biex jinftiehem bla taħbil żejed tal- moħħ, mill-qarrej, jekk ikun xogħol ta' kitba, minn min iħares, jekk xogħol ta' pittura 'ekk skultura, minn min jara, fir-rappreżentazzjoni- jiet, mis-semmiegħ fil-kas tal-mużika u l-kant. B'hekk l-artisti ta' dari kienu bix-xogħlijiet tagħhom iħallu impressjoni sħiħa u qawwija. Il- lum f'ħafna xogħlijiet wieħed isib kollox barra l-Arti. Għax l-Arti Dwar L-ARTI i 55 saret paradoss, Ma nsemmux il-Bijennali ta' Venezja, imċaħħda sa mill- barka tal-knisja, ma nsemmux ċerti premijiet letterarji, ukoll hawn Malta, mogħtija bla kriterji serji, ma nsemmux il-popolarità ta' kan- zunetti mwerżqin minn urieżaq stunati jew minn oħrajn maħnuqin li biss il-metall tal-mikrofnu jwasslilhom il-ħsejjes ta' fommhom f'wid- nejn dawk li jieħdu pjaċir bihom għax l-Arti ma jafux fejn toqgħod. L-Arti kienet Arti għax kienet tingħoġob, u kienet tingħoġob għax kienet tersaq kemm jista' jkun lejn is-Sewwa u timxi tista' tgħid dej- jem mal-Verità.. L-Arti ġenwina tnisslet mill-verità. Tnisslet mill-kon- templazzjoni tas-sbuħija tan-natura, għaliex kienet espressjoni tal-ve- rità, L-Arti ma timxix b'għajnejha magħluqin iżda tterraq id f'id mal- progress u tipperfezzjona ruħha billi tgħolli dejjem aktar 'il fuq lejn is-sbuħija. l-intelliġenza tal-bniedem. L-Arti mhix imitazzjoni għamja iżda, forza li toħloq. L-artisti li jfittxu li jimxu fuq ir-realtà tad-dinja li qegħdin igħixu fiha, bil-ġenju tagħhom jagħrfu joħolqu dawk is-senti- menti u emozzjonijiet li joħorġu minn ruħhom, indipendentement minn dak li jaraw fin-natura u fil-ħajja. Kieku, la semmejt il-pittura, din ma kinitx ħaġ'oħra ħlief imitaz- zjoni, kopja ta' l-oġġetti, allura l-pittura ma kinitx tkun Arti iżda ħaġa mekkanika. Il-pittur li jaf iħallat il-kuluri, iżewwaq id-dawl u d-delli- jiet biex joħroġ b'hekk l-effetti li jidhirlu hu, imqar jekk jagħraf jagħti stampa sabiħa, b'danakollu jkun għadu ma ħariġx il-vera opra ta' l-Arti imma jkun wera biss li għandu l-ħila jivvinta effetti tekniċi iżda mhux artistiċi. L-inventur m'huwiex artist. Hekk dak li fil-mużika, bla ma jkun qatt studjaha, jagħraf idomm ton ma' ieħor, ma jistax joħroġ bil-kapolavur, għax għal dak il-qab- biel jasal il-waqt meta ma jsibx iżjed kumbinazzjonijiet xi jlaqqa' bis- seba' noti, L-Arti kontemporanja f'Malta, għax fuq dan itrid naqa' wara kol- ox, ma nistax niġġudikaha jien. M'għandi l-ebda awtorità biex niġ- ġudika u ħadd mhu sa jaċċetta l-konklużjonijiet li nasaj fihom jien bħala vanġelu. Iżda la darba għandi l-jedd għall-opinjoni personali, il- fehma tiegħi nfissirha, tiswa, bla mibegħda ta' xejn, u b'qalbi f'idejja. Ma nistenniex ċapċip, nistenna forsi li nagħmel il-għedewwa jew inżid ma' li jista' ġa għandi. Jikbirli l-unur, il-ħaġa waħdanija li ħadd ma jista' jtabbagħli. Kittieb indipendenti (ukoll meta pajjiżi kien għad m'għandux ix- xorti tiegħi), jiena ma ninħebiex wara subgħajja, ma naħraqx l-inċensi fuq l-a'tari tas-serviliżmu. Ħadd mhu sidi li nikkritika mill-aħjar li naf, imqar jekk il-kritika tiegħu tgħaddi bħala ħaġa li ma tiswa xejn, jew li tiġbed il-qilla ta' kittieba oħrajn, ta' artisti jew psewdo-artisti li jaħsbu li laħqu l-quċċata, fil-kamp ta' l-Arti. 56 IL-MALTI Qabelxejn nistqarr li wkoll fiż-żminijiet tallum l-artisti li jistħoq- qilhom dana l-isem, ġo Malta u Għawdex, m'humiex neqsin. Hekk in- ħoss, hekk jidhirli u hekk infisser ruħi mill-ewwel, bla tlaqliq ta' xejn. Iżda jiena mhux fuq dawn irrid nitkellem, Dawn, anzi, isofru min- ħabba dawk l-oħrajn li m'humiex ħlief imitaturi, plaġjaturi, skoprituri u inventuri kif fissirt ftit qabel. Bil-kundanna, tiegħi rrid nolqot 'il dawk li ma' l-ewwel ittra li jippubb'ikawlhom fil-ġurnal jimlew rashom u jsaħ- ħnu moħhom; li malli, bi flushom (imsieken) joħorġu librett bi ftit versi jew tużżana ħrejjef, jistħajluhom saru awturi mill-aqwa u kemm kemm ma jitħajrux iwasslu l-kandidatura tagħhom fl-Isvezja għall- Premju Nobs'. Tarġa' dawk il-versi, li l-awtur tagħhom ise ħilhom t'poeżija' bla ma jkun jaf il-poeżija fejn toqgħod, jew ikunu kopja skorretta ta' versi barranin, il-biċċa l-kbira Ingliżi ew Taljani, jew veisi maħluqin, iva, minn żniedu, iżda li mhux dej;em ikunu jiswew tebqet fwiedu. (Ir-rima hawnhekk tixraq). Il-poeżija jrid ikollha l-element tax-xbihat komplessi u s-sentimeat ' li jagħtihom il-ħajja. Issa veru li bbris ew libris, li l-idert ifaqasu, li ħaġa li qalha ħaddieħor qabel, inti tista' tgħidha wkoll; imma trid tgħidha aħjar minnu, mhux agħar. Biex tfissirha sewwa :ew bħalu jew agħar minnu, tista' ma tgħidha xejn. Ħadd ma jkun qiegħed jis- tenna lilek. X'jiġriż Jiġri li tista' tidħak b'wieħed tne'n għal ċertu żmien; tsta', f'każi estremi, tballagħha mqar lil ġenerazzjoni sħiħa. Imma darba jew oħra tinqabad u jiġrilek bħal tal-lupu, li wkoll dak li jkun veru tiegħek, imqar jekk ta' valur ċkejken, jaħ'buk li tkun sraqtu. Tarġa' lil-letterstura ma tkun tajtha l-ebda kontribut, la darba ma tkunx għaraft tkun int innifsek. Kemm nafu b'każi meta wieħed, bla ma għarraf xejn, ifittex li jgħaddi poeżija, novella, dramm bħala tegħu meta fil-fatt dawn ikunu ikkupjati kelma b'kelma. X'jiena ngħid kelma b'kelma' Xi kelma nieqsa ssibha, għaliex mhux dejjem il-plaġjatur isib l-ekwivalenti Maltija. Niftiehmu tajjeb: m'iniex ingħid li wieħed iħaddem l-istess tema, li joħroġ dramm minn novella, le. Għamlu Shakespeare qabel. Għamluh il-Pet- rarca, Pirandello, D'Annunzio, li mxew fuq il-mudelli tal-klassiċi Latini u ta' oħrann. Id-dnub gravi hu meta tuża kollox, sal-kliem waħda wara l-oħra, kif kienu fil-forma originali. Hemm jaħti l-pla- ġjarista. Jiena nagħlaq għajnejja għad-dnubiet venjali, imma għad- dnub il-mejjet ma narax li hemm assoluzzjoni fl-Arti. Naħfer bis; 'l min jieħu idea, spunt, frażi tnejn, xena, episodju, naturalment bit- tibdiliet meħtieġa, imma daqshekk.