Lefien il- BANDA SAN GIRGOR Iż-żmien jgħaddi, jeqred u jtemm. Ħafna ġrajjiet tal-imgħoddi huma litanija twila ta' avvenimenti li ġraw tul is-sekli. Ħafna stejjer tal-imgħoddi ntilfu mal-medda taż-żminijiet filwaqt li: oħrajn iddaħħlu f'kotba kbar biex jibqgħu tifkira. dejjiema. Bħal ħoloq f'katina tissawwar l-istorja u bħal ġebla fuq oħra jinbena l-ħajt tal- ġrajjiet imkaħħal bl-istejjer sbieħ jew koroh, ta' ferħ jew ta' diq li minnhom għaddew missirijietna. B'hekk jinkiteb il-ktieb ta' artna, ktieb li bħala maħżen ta' għarfien, jgħaddi l-fatti ta' lbieraħ b'ċerta elokwenza, biex min jaqra jkun jaf, jitgħallem u jsir jaf minn xiex għaddiet il-ġenerazzjoni ta' qabel. B'hekk xi ġrajjiet tal-imgħoddi baqgħu miftakra, imgħollija għall- ġieħ fuq l-altar tal-patrija tagħna u mżejna b'kuruna ta' rand li ma tinxef qatt. Imma Ilum ħsiebi se jmur lejn ġrajja waħda kiebja, ġrajja kbira ta' qirda u mewt, ta' hemm u ta' sagrifiċċju, ta' ġuħ u ta' tbatija. Hija ġrajja li seħħet mhux tant 'il bogħod u li għall-grazzja t'Alla għadha miftakra minn xi ftit anzjani. Dawn ilkoll għandhom xi esperjenza x'jirrakkuntaw dwar: il-gwerra, dwar il-kerfju, dwar il-blekawt, il- TA' KERĊEM jil- blekmarkit, dwar ir-razzjon u dwar l-għaks li ħakimhom. Illum ħsiebi jmur lura u nhewden kemm fiż- żmien ikrah tal-gwerra l-Għawdxin għarfu jissagrifikaw ruħhom biex pajjiżna jkun ħieles, u biex il- ġenerazzjoni tal-ġejjieni tkun libera mill-jasar tan-Nażismu u biex is-sisien tad-demokrazija ma jiġġarrfux taħt it-toqol tal-egoiżmu u d-dittatura. Kien jum San Pawl, 10 ta' Frar 1941, fl-eqqel tal-gwerra, meta Ta' Kerċem fetaħ idejh biex fl- iskola primarja fi Triq Sarġ, jilqa' għexieren ta' refuġjati Maltin li ġew hawn Għawdex ifittxu l-għajnuna, speranza u mogħdrija mingħand ħuthom l-Għawdxin. Kien proprju f'dar-raħal li f'Novembru tal-istess sena, għadd ieħor ġmielu ta' Maltin inġabu mal-oħrajn fl-iskola, tħalltu man-nies Kerċmin u taħt l-istess xorti għaddew il-jiem kiebja tal- gwerra. Kien minħabba dawn ir- refuġjati, li t-tfal kellhom jittieħdu jitgħallmu fl-Azzjoni Kattolika f'Ta' Kerċem, fis-sagristija tal-Knisja u saħansitra fl-Għassa tal-Pulizija. Fuq kollox min jaf kemm tfal minn Ta' Kerċem ittieħdu fix-xeltrijiet waqt. il-lezzjonijiet tal-iskola u kemm nies minn ta' Kerċem marru u raqdu fix-xeltrijiet kollha kesħa, umdità u dalma kull meta billejl jew binhar seħħ xi attakk mill-ajru. Insemmi fost kulħadd lill-qassis Malti Dun Ġużepp Schembri, latinista famuż, għalliem is- Seminarju, li ħalla l-marka tiegħu fost il-qassisin u n-nies anzjani ta' dan ir-raħal u qaleb għal-latin l-Innu l-kbir ta' San Ġorġ 'A San Giorgio Martire', minħabba li fil-gwerra ma setax jitkanta bit-Taljan. propju l-kappillan Dun Mikelanġ Grima (Ta' Guliermu), li billi l-pittur magħruf Malti Ġużepp. Briffa (1901-1987) minn Birkirkara, kien refuġjat fis-sagristija Ta' Kerċem, ħataf l-okkażjoni u qabdu jpittirlu s-saqaf tal-knisja għall-erba' xelini u tmien soldi kuljum … paga ta' ħaddiem normali u mhux ta' artist .:: meta kien jeħodhom. Min jafkemm nies Kerċmin talbu lill- Madonna tas-Sokkors biex tħenn għalihom u jitbiegħed il-madmad tal-gwerra. Min jaf kemm nies minn Ta' Kerċem tkexkxu kull meta f'dan ir-raħal karbet is-sirena … sirena li riedet ukoll tinstama' minn Santa Luċija, għax hemmhekk ma kienx hemm waħda. Min jaf kemm tfal u nies, minħabba l-gwerra, mardu bil-marda tal-Ħakk (Scabies) … fi żmien meta mediċini ma kienx hawn u kien nuqqas ta' ikel u nuqqas ta' kollox. Min jaf kemm ġenituri minn Ta' Kerċem iċċaħdu biex iġiegħlu lil uliedhom jieklu l-parti tagħhom. Min jaf kemm nies minn Ta' Kerċem marru bil- kazzola jew bil-borma fi Triq Xuxa biex jieħdu l-ikel fqir u miżeru tal-Victorv Kitchens li fetħet fis- Sajf 1942. Min jaf kemm nies ħakkew rashom biex b'mod jew ieħor jiddubbaw xi ftit ħobż, xi ftit qamħ jew refgħu l-qamħ tagħhom tar-raba' biex għand xi ħabib bil- moħbi u forsi billejl imorru jitħnuh biex ikollhom dik il-loqma ħobż ħa jitrejqu minn dak il-ġuħ kbir li kien ħakem lill-pajjiżna. Fuq kollox ir-raħal ta' Kerċem ma kienx nieqes mill-bombi tal-għadu. Għalkemm għall-grazzja t'Alla bombi fuq djar ma ġewx, madwar Ta' Kerċem u fi nħawi fil-qrib kienu twaddbu diversi bombi. Insemmi li fis-6 ta' Marzu 1942 fit-8.15 ta' filgħaxija, xi bombi ntefgħu wara l-Knisja ta' Kerċem u ġrat xi ħsara fil-ħġieġ tal-Knisja. Insemmi wkoll li fit-22 ta' Marzu 1942, Wenzu Grima (Taċ-Ċirimell) ta' 30 sena, kien biż-żiemel u l-karrettun fl- inħawi 'Tal-Wardija'. F'daqqa waħda tfaċċa ajruplan tal-għadu u tefa' żewġ bombi li qatlu ż-żiemel u Grima safa ferut. Insemmi wkoll meta xi bombi twaddbu wkoll wara l-iskola Ta' Kerċem. Lanqas irrid ninsa nsemmi meta fil-limiti ta' Kerċem, proprju fejn il-Loġoġ Ta' Pinu, kien iġġarraf ajruplan tal- għadu. Kien fl-24 ta' Ġunju 1942, fil-11.30 ta' billejl, meta Stuka (Junkers 87) waqa' fl-għelieqi ta' Karlu Mercieca mlaqqam 'Tal- Kitarra' minn Santa Luċija. Il-pilota Giannini Pietro safa mejjet filwaqt li sieħbu Fulvio Papalia salva meta qabeż bil-paraxut u ġie fl-għelieqi magħrufa 'Ta' Ċikku', fiż-Żebbuġ. F'dawn: it-tifkiriet — tal-gwerra, lanqas irrid ninsa l-kontribut li ta Ta' Kerċem fi żmien il-kampanja għall-ġabra tal-qamħ. Kien f'Lulju 1942, meta minħabba nuqqas ta' qamħ u meta Malta kienet se ċċedi bil-ġuħ, saret f'Għawdex din il-ġabra. Kien f'dan iż-żmien li n-nies Ta' Kerċem, bdiewa sa minn qaddishom, taw għall-ġid ta' Malta il-qamħ lill-Gvern Ingliż biex dan seta' jitħnu u jqassmu għall- ġid komuni … għall-ġid nazzjonali. Barra dan, Ta' Kerċem għandu l-vittmi tiegħu tal-gwerra. Insemmi lil Lawrenz Attard (Tal-Loqqu) ġuvni ta' 23 sena, bin Ġużepp u Anġela Grima, minn 12 Triq Għajn Għabdun. Huwa miet tard filgħodu fl-14 ta' Ġunju 1943, kawża ta' anti personnel bomb li splodiet waqt li kien bil-merħla tiegħu fil-Mixta ta' Santa Luċija. Insemmi wkoll lil Filomena Pace ta' 60 sena, bint il-mejtin Mikiel Camilleri u Antonia Gatt. Hija twieldet Ta' Kerċem, u fit-18 ta' Settembru 1919 iżżewwġet lill-armel Antonio Pace fil-parroċċa. Maż-żmien marru joqogħdu Malta u kienu residenti f'numru 13 Triq il-Kunċizzjoni, il- Marsa, fejn kien jaħdem ir-raġel. Filomena Pace mietet fis-26 ta' Ġunju 1940. Dakinhar, ħabta tal-5.30 ta' filgħaxija, xi ajruplani Taljani ttajru fuq il-Marsa u għamlu ħbit. Dak il-ħin xarabank b'madwar 40 persuna, fosthom Filomena, kienet sejra lejn il-Belt mill-Marsa. Ġara li x-xarabank inlaqtet b'bomba u ħadet in- nar. Ħafna minn dawk maħruqa, fosthom Filomena, ittieħdu l-Isptar ta' Bugeja fil-Ħamrun, fejn mietet. F'dan l-attakk mietu madwar 29 persuna. Insemmi lis-suldat Girgor Spiteri (Taċ-Ċavett) Lance/Cpl 15t Bn. KOMR 1275 ta' 37 sena, bin Ġużepp u Pawla Sacco, żewġ Marija Attard, minn Nru 1 Triq Pejpu. Huwa twieled f'Jannar 1905 u miet milqut minn splużjoni ta' bomba waqt il-qadi ta' dmirijietu fl-ajrudrom ta' Ħal Luqa fl-24 ta' fuq il-kanuni kien qed jiddefendi lill-pajjiżna mill-ajruplani tal-għadu. Fl-aħħarnett insemmi lil Ġużeppi Buhaġiar (ta' Pawlu ta' Pantu) ġuvni ta' 17-il sena, bin Pawlu u Grezzja Camilleri minn Triq Santa Luċija, (illum Triq Dr Anton Calleja) Ta' Kerċem. Huwa twieled ta' Kerċem fit-11 ta' Lulju 1924 u miet f'Sibt il-Għid fid-dar ta' oħtu Francesa Borg ta' 20 sena, mart Ġanni, f' Nru 118 Triq Ħal Qormi, il-Marsa, meta fl-4 ta' April 1942, huwa mar iżurha Malta. Dakinhar, waqt ħbit mill-ajru, bomba waqgħet fuq id-dar u qattgħetu biċċiet. Oħtu ntradmet miegħu. Dawn. il-ħames vittmi minn Ta' Kerċem huma. xhieda. ta' esperjenza qarsa … ta' ġrajja li tebbgħet lid-dinja u qatlet miljuni ta' innoċenti … għax dak iż-żmien kienu bosta ż-żgħażagħ minn ta' Kerċem li kellhom iħallu lil darhom u bilfors inġabru bil-lieva biex marru jaqdu dmirhom b'periklu ta' ħajjithom. Fl-aħħarnett irrid niġbed l-attenzjoni ta' min hu responsabbli, li fuq il-lapida tal- Vittmi tal-Gwerra mħwaħħla f'Ta' Kerċem mill-Kunsill, id-dati tal-mewt ta' Francesa Borg, Joseph Buhagiar u ta' Filomena Pace huma ħżiena. Dawn iridu jaqraw bħalma semmejt jien. Sfortunatament l-insistenza tiegħi mal-Kunsill ta' Kerċem, kemm bil- miktub u kemm verbalment għal kemm-il darba ma swiet għalxejn. Nittama li f'ġieħ il-verità tal-istorja din il-karba tiegħi tinstema'.