Apprezzament Sunett f'ġieħ Dun Mario Agius minn Nazzareno M. Caruana Dr. Simon Mercieca Fi Frar ta' din is-sena, Raħal Ġdid ħa qatgħa kbira hekk kif ġriet l-aħbar li miet Dun Mario Agius. F'din il-ħarġa, nixtieq nikkommemora lil Dun Mario Agius b'poeżija li ġiet miktuba f'ismu. Jekk kien hemm xi ħaġa li Dun Mario Agius kien jobgħod kien it-tifħir żejjed. Dak li kien jgħid kien jipprattikah f'ħajtu. Qatt ma ftaħar b'għemielu. Agħmel numru ta' opri li żammhom mistura u qatt ma qal lil ħadd li hu għamilhom, l-anqas lill-istess ħutu jew ħbieb intimi. Huwa nnifsu ħallas għal numru ta' oġġetti tal-fidda għall-knisja parrokkjali ta' Kristu Re ta' Raħal Ġdid u meta wrejtu li kont naf li hu għamilhom, ma tantx ħa pjaċir. Hawn qed nirreferi għall-irjus tal-fidda li saru għas-salib tal-vara l-kbira u l-ostensorju tal-Vero Legno bil-pedestal tiegħu,kollha xogħol fil-fidda. Ktibt dwar dawn l-opri li Dun Mario għamel, fil-ħarġa tas-Saltna ta' din is-sena. Kien bniedem ta' qalb kbira, u għamel unur lill-parroċċa tagħna. Biss kont sorpriż li meta miet, persuna ġiet fuqi u tatni sunett li kien miktub f'ġieħu. Dan is-sunett kien anki ġie stampat l-Imsida. Dan is-sunett kien inkiteb fl-okkażjoni ta' meta Dun Mario sar qassis fl-1959, eżattament biex jikkommemora l-ewwel quddiesa solenni tiegħu. Dun Mario kien iħobb jirrakkuntali li missieru, l-ispiżjar Ġużeppi Agius kien iħobb jgħidlu li f'Raħal Ġdid kien hemm tradizzjoni li dawk li kienu litterati kienu jħobbu jiktbu xi poeżija twila, bħal ma kienet dik epika jew xi sunett. Sunett huwa tip ta' poeżija li ssegwi metrika partikolari. Imbagħad kienu jistampawhom u jqassmuhom il-ħbieb tagħhom. Dun Mario għamlu wkoll dan il-ġest. B'mod sinifikattiv, kien ippubblika l-prietka li kien għamel fil-mewt ta' missieru, bit-titlu Lura lejn il-Missier. Kien anki tani kopja tagħha. B'hekk Dun Mario fittex b'egħmillu li jżomm ħajja din it-tradizzjoni li kienet marbuta ma' Raħal Ġdid u n-nies li ġew jgħixu fih fl-aħħar tas-seklu dsatax u bidu tas-seklu għoxrin. Fuq kollox, dan is-sunett juri li din it-tradizzjoni kienet għadha qawwija meta Dun Mario Agius sar qassis. Issa kien imiss lil Dun Mario Agius ikun fiċ-ċentru ta' din it-tradizzjoni, bid-differenza li dan is-sunett ma nkitibx minn persuna minn Raħal Ġdid, iżda li kellu konnessjoni ma' dan ir-Raħal u fuq kollox ma' Dun Mario Agius. Dan is-sunett inkiteb minn Nazzareno Maria Caruana. Dan kien Żejtuni. Biss kulħadd kien jafu bħala Reno. Reno Caruana ħaddan il-karriera ta' għalliem. Sħabu u kollegi għalliema tiegħu, li għadhom ħajjin, baqghu ftit sorpriżi meta għidtilhom b'din il-poeżija. Qaluli li ma kinux jafu li Reno kien jikteb il-poeżija. Biss ħu Dun Mario, John, ikkonfermali li meta kien għadu żgħir, kien jikteb il-poeżiji bil-Malti. Fuq kollox, Reno u Mario kellhom ħbiberija twila u li kienet tmur lura għaż-żmien meta huma t-tnejn kienu l-Liċeo fejn kienu wkoll fl-istess klassi. Reno kien ukoll imsieħeb fiż-Żgħażagħ Ħaddiema Insara taż-Żejtun. OQ Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola Din id-dimensjoni ta' Caruana kienet moħbija forsi għaliex ma baqax jikteb il-poeżiji. Fuq kollox qatt ma fittex li jippubblika x-xogħlijiet letterarji tiegħu. B'hekk sħabu l-għalliema, speċjalment dawk iżgħar minnu fl-età, l-aktar li baqgħu jiftakruh bħala mużiċista tajjeb ħafna, speċjalment fid-daqq tal-vjolin u l-kitarra klassika. Id-direttur tal-edukazzjoni ta' dak iż-żmien, J-P Vassallo kien bagħat għalih biex jagħmlu jdoqq il-kitarra. Hija ħasra li isem dan l-individwu ftit li xejn jissemma' f'dik li hija kitba ta' poeżija bil-Malti, anki jekk, kif juri tant tajjeb dan is-sunett, f'ġieħ Dun Mario, Caruana kellu ħakma sew tal-ilsien Malti u l-metrika tal-poeżija klassika. Reno Caruana kellu konnessjoni sew ma' Raħal Ġdid u dan jista' jispjega għala din il- ħbiberija kompliet meta Dun Mario u huwa spiċċaw il-Liceo. Ħut Dun Mario s-subien kienu membri tagħha. Kienu jiltaqgħu għand ir-Red Lion Bar li kien jinsab fi Triq Ħaż-Żabbar, Raħal Ġdid. Mill-flus tal-menswalità kienu jixtru l-magazines dwar science fiction u l-astroloġija. Imbagħad il-membri kienu jisselfuhom bejniethom. F'ċertu ljieli fis-sajf kienu jagħmlu mixjiet biex joqgħodu josservaw is-smewwiet. Reno kien anki membru tal-għaqda għall-promozzjoni tal-Esperanto. Reno Caruana kellu zitu li kienet ukoll għalliema. Kien jisimha Miss Veneranda Baldacchino. Kienet minn Ħal Tarxien u kienet magħrufa bħala Miss Randa. Din Miss Baldacchino kienet ħabiba kbira ma' omm Dun Mario. Infatti, omm Dun Mario kienet għalliema wkoll. Hija kienet saret għalliema ma' tnejn oħra minn Raħal Ġdid. Dawn kienu leħqu flimkien bħala għalliema u mbagħad omm Dun Mario kompliet fil-karriera ta' għalliema u marret barra tistudja. Dan il- kulleġġ kien immexxi mis-sorijiet tal-Ħniena. Kif kienet id-drawwa f'dik il-ħabta, dawk li kienu jmorru jistudjaw barra, meta jiġu lura, kienu jilħqu kap tal-iskola. Omm Dun Mario kienet inħatret kap tal-iskola ta' Ħal Luqa jew sinjora kif konna ngħidulha fil-passat. It-tnejn l-oħra kienu, waħda kunjomha Coleman, iżda kienet magħrufa aktar bħala Quennv. Din kienet tgħallem l-Ingliż. It-tieni persuna kien in-nanna tiegħi, Giovanna Zammit li żżewġet Mercieca. Hi kienet tgħallem it-Taljan. Omm Dun Mario Agius, Margherita Dalli, kienet tgħallem il-ġeografija. Lejn l-aħħar tal- karriera tagħha, Miss Randa kienet tgħallem fl-iskola li llum hija d-dar ta' Alex Sciberras Trigona f'Ħal Tarxien. Wieħed minn ħut Dun Mario, Freddie, kien jattendi fil-klassijiet ta' Miss Randa meta kienet tgħallem f'din l-iskola. Freddie jiftakar il-metodu tagħha kif kienet tgħallem it-tables tal-multiplikazzjoni. Kienet tgħallimhom bil-kantaliena u żżomm ir-ritmu bit-tħabbit tar-riga ma' l-iskrivanija u ttektik tat-takkuna mal-platform tagħha saqajha. Bħalma kienet titlob is-sistema f'dik il-ħabta, dawk in-nisa li riedu jibqgħu għalliema kienu jibqgħu xebbiet. U bħalma kien jiġri wkoll f'dik il-ħabta, mhux l-ewwel darba li x-xebbiet kienu jispiċċaw irabbu xi waħda minn neputijiet. Miss Randa kienet rabbiet neputija, bl-isem ta' Ġulja. Din Ġulja kienet iżżewġet lil Edwin jew Eddie Agius minn Raħal Ġdid. Fost ħutu insibu lil ħuh Victor. L-istorja ta' Victor Agius titfa' ftit dawl fuq is-sistema tat-transport pubbliku. Il-liċenzja tal-karozza tal-linja kienet oriġinarjament ta' ħatnu, jiġifieri ħu martu, li kien magħruf bħala Ħadidu. Hu kellu wkoll ħuh pulizija, magħruf f'Raħal Ġdid bħala Speditu l-pulizija. Dan Ħadidu kien emigra lejn il-Kanada. B'hekk Victor Agius baqa' bil-liċenzja tal-karozza tal- linja. Victor Agius kien romol kmieni u allura, wieħed jista' jaħseb minn xix għaddiet il- familja meta anki l-missier miet fil-gwerra. Hu kien miet meta fl-1942, intlaqtgħet id-dar Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola O I fejn kien jgħix. Din kienet fejn illum hemm il-Każin tal-Lejber li hemm fil-pjazza. Speditu l-puliżja rabba waħda minn uliedu. Kellu ħuh ieħor, jismu Johnnv. Xi tfal minn ta' Johnnv kienu fis-Soċjetà tal-Mużew. Skont ħu Dun Mario, John, din Miss Randa kienet propjetarja ta' liċenzja ta' karozza tal-linja. Wisq probabli, kienet Miss Randa li għenet lil Victor jew lil ħuh Edwin jixtru l-karrozza tal-linja, bil-liċenzja b'kollox. Din il-karozza tal-linja kellha l-liċenzja tagħha marbuta mar-rotta ta' Birżebbuga. F'dan il-perjodu, il-karozzi tal-linja kienu marbuta ma' rotot speċifiċi. Kellha in-numru 1212. Peress li l-permess kien marbut mar-rotta ta' Birżebbuġa, Edwin kien mar joqgħod Birżebbuga, eżattament fi Triq San Mikiel. Johnnv mar ukoll Birżebbuġa u baqa' f'din il- lokalità sakemm miet. Magħhom kien niżel anki missierhom, li kien miet b'mewta naturali waqt li kien fil-knisja ta' Birżebbuġa. Ħuhom Edwin kien isemmi l-karozza tal-linja skont it-tifel jew tifla li kien ikollu. Fost it-tfal semma' wieħed għal ħuh Victor li kien miet fil-gwerra. Victor u oħtu kienu ta' spiss imorru jaraw lil Miss Randa f'Ħal Tarxien. Kienet drawwa komuni li fuq il-bonnet tal- karozzi tal-linja, kien jinżebagħ l-isem ta' xi pajjiż, jew jinkiteb l-isem ta' xi familjari jew addirittura l-laqam tas-sidien. Meta Edwin kien ikollu xi tarbija, ix-xarabank tiegħu kien jinbidliha isimha u jikteb l-ahhar tarbija li kien ikollu fuq il-bonnet. B'hekk ix-xarabank 1212 kienet spiċċat jisimha Tereżin, Edwin, Hector u Evelina. Eventalment, Edwin neħħa l-karozza tal-Linja, u bħal ħuħ, Johnnv, daħal jaħdem mal-Air Ministrv — jiġifieri mal- Ingliżi, bħala xufier. Miss Randa kienet tħobb issajjar, l-aktar xi pulpettun. Hekk baqa' jiftakarha wieħed mill- ġirien tagħha meta staqsejthom dwarhal Eventwalment kienet marret toqgħod Ħal Balzan. Wisq probabbli, din Miss Randa kienet oriġinarjament l-għalliema ta' omm Dun Mario u anki tan-nanna tiegħi. Min-naħa l-oħra, ħafna mit-tfal ta' Victor, baqgħu joqgħodu f'Raħal Ġdid u kienu ħbieb ta' Dun Mario Agius. Is-Sur Reno Caruana kien iżżewweġ għand il-familja Tagliaferro, jiġiferi lil oħt Fr Hilarv, Tereża. Forsi il-fatt li Reno Caruana kien miet żgħir jispjega għala l-isem tiegħu llum ma hux assoċjat mal-poeżija Maltija. Biss l-eżistenza ta' dan is-sunett għandu jitfa' dawl fuq il-kapaċitajiet letterarji tiegħu u forsi anki dan l-artiklu jwassal biex dan il-poeta jkun aktar studjat u magħruf fil-qasam tal-letteratura ta' lsienna. Fuq kollox, skont ħu Dun Mario, John, din ma kinetx l-uniku poeżija li kien kiteb. Kiteb aktar, speċjalment f'żgħoritu u żogħżitu. Min jaf jekk għadhomx jeżistu Dan ikkonfermatuli ukoll oħt Teresa, Maria Buckle. Qatli li dan Reno kien iħobb ħafna jikteb limerikki bil-Malti. Fil-festi li kien hemm l-użanża li poeziji jew sunetti jiġu miktuba f'ġieħ il-patrun jew patruna u jiġu pprintjati fuq imkatar tal-karti. Reno ġieli kien jikteb dawn it-tip ta' poeżiji biex jiġu mitbugħa fuq dawn l-imkatar tal-karti. Qed ngħid dan għaliex meta kont nistudja l-Malti, kemm fuq livell post-sekondarju u anki wara fl-università, dejjem kien hemm diffikultà biex wieħed isib eżempji ta' dak li jissejħu sunetti Shakespearjani. Dan ifisser li wieħed kien jikteb sunett fuq mudell tas- sunetti li kien kiteb il-poeta Ingliż William Shakespeare. Is-sunetti l-aktar popolari fil-Malti kienu dawk imsejħa Petrarkjani, jiġifieri miktuba fuq l-istil ta' sunett li kien jikteb il-poeta Taljan Petrarka. Dan jinftiehem fl-isfond storiku Malti, għaliex meta bdiet tinkiteb il-poeżija Maltija, il-poeti Maltin kienu aktar imħarrġa fil-letteratura Taljana u Latina milli f'dik Ingliża. o Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola Għalhekk kienu jimitaw fil-Malti il-metrika użata l-aktar mill-poeti Taljani. Ġara iżda li fis-snin tletin, erbgħin u ħamsin, it-Taljan beda jħalli post għall-Ingliż. Mill-1933, it-Taljan ma baqax aktar il-lingwa uffiċjali ta' Malta. Il-letteratura Ingliża, bħalma kienet ukoll l-istorja tal-Ingilterra saru parti mill-kurrikulum edukattiv f'Malta u bdew jingħataw aktar importanza mit-Taljan. Kemm Dun Mario Agius u Reno Caruana kienu tfal li bdew telgħin f'din il-ġenerazzjoni. B'hekk it-tfal ta' dik il-ħabta bdew ikunu esposti aktar għal-letteratura Ingliża milli għal dik Taljana. Reno Caruana kien student li ġie espost għal din it-tip ta' kitba. Kien wieħed minn tal-ewwel li esperimenta f'din il-metrika fil-poeżija tiegħu. B'hekk din il-poeżija jew sunett f'gieħ Dun Mario Agius għandha importanza aktar minn sempliċi sunett li qed jikkommemora ġrajja fil-ħajja ta' dan il-qassis minn Raħal Ġdid. Dan is-sunett tappartjeni għall-istorja letterarja ta' pajjiżna. Kull min jistudja l-letteratura jaf, li sunett huwa poeżija ta' erbatax-il vers. Biss is-sunett Shakespearrajn jiddistingwi ruħu minn dak Petrarkjan fit-tqassim ta' l-istrofi u l-binja tiegħu. Is-sunett Shakespearrajn jitlob metrika ta' tliet kwartini, jiġifieri l-ewwel tliet strofi jkunu ta' erba' versi kull waħda. L-aħħar storfa tkun magħmula minn żewġ versi. Dawn l-istrofi jkollhom rima interna, jiġifieri l-aħħar sillaba tal-vers tkun tirrima mal-aħħar sillaba ta' vers ieħor fl-istess strofa. Dan ikun spjegat fil-letteratura bl-użu tal-ittri tal-alfabet u kull ittra tirrappreżenta kif jispiċċa il-vers ta' kull strofa. Ir-repetizzjoni tal-ittra tal-alfabet turi dawk il-versi fl-istrofa li jirrimaw. Mela r-rima tas-sunett Shakespearjan hija magħmula bl-ewwel tliet strofi ABAB u l-aħħar strofa hija AA. Dan is-sunett isegwi din il-metrika fit-tieni u r-raba' strofa. Jiġifieri hu magħmul minn ABCB, ABAB, ABCB, AA. Biss huwa ċar li t-tielet vers tal-ewwel strofa seta' anki segwa l-metrika ta' ABAB. Forsi kien sar żball, meta s-sunett ġie mqiegħed għand it-tipografu u dan qaleb aħħar żewġ ittri tat-tielet strofa. Dak iż-żmien, kienu jintużaw l-ittri taċ-ċomb. Dan kien xogħol metikoluż u suġġett għal ħafna żballji. B'hekk minflok spiċċa l-vers, bejn 'is-Sema u artna', biex b'hekk 'artna' taqbel mal-kelma 'Katina', li hija l-aħħar kelma ta' l-ewwel vers, spiċċa it-tielet vers bil-kelma 'Sema'. Għalhekk dan it-tielet vers mhux qed jaqbel mal-ewwel vers tal-istess strofa. Seta' wkoll Caruana għamilha apposta għaliex it- tielet strofa wkoll hija ABCB, jiġifieri l-ewwel vers u t-tielet vers ma jirrimawx. Fuq kollox dan is-sunett tesprimi sens pastorali li l-poeta qed jistenna minn qassis. Dan is-sens pastorali jfakkrek fit-teoloġija mużewmina. Fattur li forsi hu ftit li xejn magħruf dwar Dun Mario li hu kellu minħabba speċjali lejn Dun Ġorġ Preca. Hu kien iqis il-vokazzjoni tiegħu lejn l-attendenza tiegħu fil-Mużew ta' Raħal Ġdid. Dan is-sunett jesprimi dan is-sens pastorali li kien sinonimu mal-ispirtu mużewmin ta' kif kien espress f'dik il-ħabta. Dan is-sunett kien ġie mitbugħ tal-Pietà. L-istamperija kien jisimha Sant' Antin u kienet tinsab f'22 Triq il-Marina, Sqaq numru 3. Kif kienet id-drawwa dik il-ħabta, peress li din l-poeżija kienet dwar qassis u kienet ukoll qed tesprimi kunċett teoloġiċi riedet tgħaddi miċ- ċensura ekkleżjastika. B'hekk Caruana kellu jlestiha qabel, mhux biss biex setgħet tmur għand l-istampatur iżda wkoll, jista' jaraha ċ-ċensur ekkleżjastiku. Iċ-ċensur f'dik il-ħabta kien patri Kapuċċin, Alfons Maria Camilleri. Hu approvaha fl-4 ta' April ta' 1959. Għax kellha l-approvazzjoni tal-Knisja, din il-poeżija setgħet titqassam waqt il-quddiesa tal- prima messa ta' Dun Mario, li kienet saret fil-Ħadd 3 ta' Mejju, kif ukoll tinqara fil-knisja ta' Raħal Ġdid waqt din l-istess okkażjoni. Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola o I