Kitba ta' Salvu Sammut Ħames termini li b'xi mod jorbtu ma' xulxin huma soċjetà, għaqda, grupp, kongregazzjoni jew fratellanza. Is-suġġett ta' din il-kitba, fil-bidu tagħhom ma kellhomx konnessjoni mal-knisja. Kien l-isforz tan- nies li ġegħelhom jingħaqdu biex jgħinu lil xulxin sa- biex jaffrontaw bosta problemi flimkien. Jafu l-bidu tagħhom fil-Medjuevu. Twieldu u żviluppaw min-nies ta' kull xorta ta' ħajja fis-soċjetà. L-iskop ewlieni kien dak tas-solidarjetà. Nibtu minn bosta pajjiżi fl-Ewropa minħabba ċirkostanzi ta' mard u epidemiji bħal pesta jew il-kolera li mardet pajjiżi sħaħ. Reazzjoni għal dan it-tip ta' mard, anke f'Malta, inħolqu għaqdiet partikolari. Minn tal-ewwel kienet l- għaqda ta' Santu Rokku. Dak iż-żmien twieldu għaqdiet bħal tal-ikkundannati jew tal-miżerikordja. Inħolqot ukoll xirka biex jinfdew l-iskjavi. Minn tal-bidu, il-membri kienu ħaddiema tal-qorti, maġistrati, u ġurati. Wara tfaċċaw kaptani tax-xwieni, arġentiera, ħajjata, sellara, taħħana, barbiera, tal-qlafat, l-iskarpana, in-naġġara, u oħrajn. Ir-regoli għat-tmexxija tal-fratellanzi ħarġu mill-Papa fil-Konċilju ta' Trentu f'Diċembru tas-sena 1604. Il-Knisja f'Malta appoġġjat bis-sħiħ lil dawn il-fratellanzi. Dak li nħoloq bosta snin ilu fl-Ewropa għad għandu sinifikat kbir sal- lum. Il-fra- tellanza baqgħet iżżomm l-identità u għadha tiġi pprat- tikata sa dan iż-żmien. Fis-sena 1445, f'Malta kienet diġà teżisti fratellanza Soċjetà Mużikali San Pio X- A.D. 1905 Lija 425 sena Anniversarju minn meta saret Parroċċa tas-Salvatur (1594-2019) 325 sena Anniversarju mit-tpoġġija tal-ewwel ġebla tal-Knisja Parrokkjali (1694-2019) tal-Lunzjata. Din kienet twaqqfet fil-Knisja tad-Dum- nikani fil-Birgu. Wara xi żmien, f'Ħ' Attard twaqqfet il- fratellanza ta' Santa Marija. Wara ġiet dik ta' San Ġużepp li din twaqqfet f'bosta parroċċi mferxin mal-gżira. Id-delegat tal-Papa, Pietro Duzina għamel żjara f'Malta fis-sena 1575. Kien għaqqad il-fratellanza ta' San Ġużepp ma' dik ta' San Mark tal-Agostinjani. Meta f'Malta tfaċċaw il-Kavallieri ta' San Ġwann, u wara xi żmien inbniet il-Belt Valletta, fil-poplu bdiet tissaħħaħ l-għaqda soċjali. Bdew jinbtu bosta għaqdiet, li dawn għażlu wkoll l-istandard, u l-kulur ta' Ibieshom biex jimxu warajh. Il-Knisja appoġġjat bis-sħiħ din l- idea ġdida ta' għaqda fost il-poplu. Fil-knejjes bdew jit- waqqfu artali, bi prominenza lejn il-qaddis. Żgur li ma jonqosx l-imħabba lejn il-Madonna. Hawn daħlu bosta titli lejn il-Verġni Mbierka bit-titlu tar-Rużarju, tal-Kar- mnu, u taċ-Ċintura. Dawn l-istess fratelli għażlu l-istan- dardi u l-kulur partikolari tagħhom biex jingħarfu minn wieħed għal ieħor. Hawn ukoll wieħed ma jistax iħalli barra lid-devozzjoni lejn San Ġużepp. Bosta parroċċi, knejjes, kappelli, artali u fratelli josservaw il-qima lejn San Ġużepp. Il-fratelli tas-Sagrament issibhom f'kull parroċċa bi prominenza u bix-xieraq. Dawn jakkumpanjaw lis-Sa- grament f'kull okkażjoni. Kull darba li s-Sagrament joħroġ mill-bieb tal-knisja, is-Sagrament ikun akkumpanjat bi standard aħmar u fratelli lebsin l-istess kulur. Il-fratelli, minn kif twieldu, l-iskop ewlieni tagħhom kien ukoll biex iżejnu lill-knejjes u jarmawhom bir- rikkezzi. Sar xogħol fl-injam, fil-pittura, fl-iskultura u ma nafx kemm oġġetti ta' arti sagra. Illum aħna qed ingawdu ħidmiethom. Iktar tard, il-fratelli bdew ukoll iżejnu t-toroq kif nafuhom illum. Meta f'Malta sar il-Kungress Ewkaristiku, kienu ġew bosta fratelli minn kull naħa tal-Ewropa. L-għeluq ta' dan il-kungress kien wieħed kbir u spettakolari. Dan kien sar f'April tas-sena 1913. Kienu akkumpanjaw waqt il-purċissjoni mal-4,146 fratell. Imxew wara l- istandardi tagħhom bil-kuluri tradizzjonali tagħhom. Osservaturi kienu kitbu li kienet purċissjoni mimlija ; lwien. Purċissjoni oħra, li fl-antik kienet ferm popolari bi kwantità ta' fratelli u kienu jieħdu sehem bi ħġarhom, kienet dik penitenzjarja ta' San Girgor. Jieħdu sehem fratelli minn kull parroċċa. Jitilqu minn Ħal Tarxien sa San Girgor. Hawn bdew jinħolqu xi piki, irqaqat, u privileġġi, li ta' sikwit kienu jkunu banali. L-Isqof Maurus Caruana neħħa dan il-pellegrinaġġ, u kien ordna lill-parroċċi jagħmluh għal rashom. Hemm ħafna aktar xi tgħid u ssemmi dwar dawn il fratellanzi, imma se nispiċċa din il- kitba dwar il- fratellanzi li kellna hawn ir-raħal. Illum insibu tliet fratellanzi, apparti l-istandard tal-Vjatku, imsemmi bħala l-istandard iż-żgħir. Dawn huma tar-Rużarju, taċ- Ċintura u tas-Sagrament. Sal-lum għadhom jipparteċipaw fil-funzjonijiet kollha tal-Knisja speċjalment meta jkun hemm il-purċissjonijiet. Mal-mitejn sena ilu, Ħal Lija kienet imsemmija għall-festa kbira li ssir lill-Qalb ta' Ġest. Waqt din il- festa, jekk inħarsu ġewwa l-knisja minn' ġewwa, għandna biex inkunu kburin. Niesna żejnu dan it-tempju kif jixraq għall-glorja t'Alla. Fil-purċissjoni kienu jakkumpanjaw flimkien mal-kleru, il-fratelli, bosta nies 'benestanti fl-ogħla karigi tal-ħajja Maltija. il-fratelli kienu jixtiequ li jżommu din it-tradizzjoni. Għalhekk kienu jinkitbu biex it-tradizzjoni li kellhom fil-familja tibqa' tintiret. Iż-żmien qered ħafna minn dawn id-drawwiet. Kien żmien ieħor u naħseb li kienet dinja oħra. Nittamaw li l-fratellanzi jibqgħu ħajjin magħna sabiex jibqgħu jitgawdew mill-poplu Lijan għal aktar snin u sekli. f Festa tas-Salvatur 2019 (93