Ix-xewqa. .li nara lil Ġerusalem nib- tet f'qalbi minn meta kont għadni żgħir ħafna. Imma kont nistħajjel li dix-xewqa .ma setgħetx tintemm. Kif jista'jkun li mmur Ġerusalem, jiena, tifel tar-raħal, minn dawn li dejjem ġor-raba'2 Imma mbagħad meta kbirt, u darba smajt li l-Ingiiżi ħadu l-Pa- lestina, għedt: .''Issa, ġiet newbti; Issa tassew li nara lil Ġerusalem l'' Għalhekk dħalt suldat, biex ikolli l- flus għas-safar (għax. bħal ma għedt qabel, : kont naħdem fir-raba' tagħna u flus tiegħi ma kellix) u. rġajt ħriġt Wara xi sena u nofs: Għamilt. il-pas- saportu tlaqt. ''Tudor Prince'', nhar it-Tnejn, 22 ta' Marzu 1920, fil-għaxija. Kien hemm tlieta oħra Maltin, sejrin Lixan- dra jinkitbu baħrin. Kif konna ħer- ġin minn bejn dirgħajn il-breakważer spara t-tir. Qagħadt fil-poppa nħares lejn Malta, ħalli nara x'iħoss bniedem li jħobb'lil pajjiżu meta jkun qiegħed jingħażel' minnu. għed: wstiswied; tiċkien, tiċkien, sa- kemmr'ina' baqax. jidher minnha. ħlief bħaf':sħaba sewda: f'wiċċ il-baħar, fix-: żahar; ;wġiexi :-Daqqu' s-sagħtejn, u ftit qabel xefaq, fuq: l-aħħar ħmura ta' . ward nżul' ix-Xemx. Il-vapur mexa qajl qajl, u. wasalna: fil-għodu ' Lixandrà, s-Sibt 'ta':-'wara, kmieni; Lixandra nżilt. l-art u l-għa- da kien Ħadd il-Palm::: Mort il-Knis- ja ta''Santa' Katerina; Għadni niftà- kar 'il-Għatab: ibiegħu; l-palm u ż-żeb- buġ 'qabel:-'il- pesbeawr u jgħajtu:: Nhar it-Tlieta 'ta' .wara fil-għaxija; tlaqt minn Lixandra għal Port Said, tma' vaput Taljan jismu ''Gastein''; Fil-għodu, il-għada, wasalna Port Said imma ma. ridtx ninżel l-art. Fil-għaxi: ja l-vapur telaq-minn Port Said. u fil- 62 Malta: bdiet titbie-: 4hom fejn kienet id-Dwana. Jna kienet' naqta ta':-għorfa. ĠERUSALEM għodu wasalna. Ġaffa. Hawn iltġajt ma' l-ewwel saram. Saram żgħir, im- ma għalija, tifel tar-raba' li qatt ma kont rajt dinja, deherli saram kbir. Issa, lii ħadd ma kien għarrafni li biex ninżel l-art-minn dak. il-vapur, kellhom jiffirmawli l-passaport. Rani wieħed baħri u qalli li għajtuli u ma weġibthomx. Qalli mmur: infittex il- fizzjal Ingliż biex. jiffrmali. Mort u qaluli li kien niżel l-art. In-nies neż- lin u jiena ma. nistax: ninżel. ' Fit-ta- raġ kien hemm suldat għassa, kull wie- ħed li jinżel, jaralu l-passaport. X'kel- li nagħmel, ma.kontx naf. Fuq luħ iswed kien hemm miktub bil-ġips : per Haifa alle ore 3 p.m.''. Qaluli li l-fizzjal kellu jerġa' jiġi. Imma'jekk għal xi ħaġa ma jiġix) Jekk il-vapur jitlaq bija lejn Hajfa' Hemmhekk fejn nibda. mmur Qagħadt fuq ġenb il-vapur, inħares lejn Ġaffa, imwerwer; Saru l-ħdax, Il-qniepen. tal-kanpnar tal-Franġiska- ni, hemm quddiemna, fl-ogħla. quċċa- ta, daqqu. għall-aħħar darba, huma u jniżżlu ;s-Sepolkru, għax dak in-nhar kien: Ħamis ix-Xirka. Daqq nofs in- iDaqdet. is-siegħa,:u l-fizzjal ma is-sagħtejn: u nofs, : mal-vapur. resqet dgħajsa tt-minniha niżel il-fizzjal, u. ta- ja' fuq il-vapur. ;: Ħadt :it-tuħ. .Il-biża' għaddieli. ħajr. u tlaqt. Inżilt it-taraġ u dħalt ' fid-dgħajsa li qadfet lejn l-att. ' Meta. wasalna, lil tad-dgħajsa tajt- hom tliet-xelini, kif talbuni, u staqsejt- Id-Dwa- b'żewġ bankijiet, Fiha kien: hemm żewġt ir- ġiel, pajżan:ui pulizija, .. Il-pajżan ħad: ji l-passaport u għarrafni li eta. minur Ġerusalem, kelli mmur għalih fejn jgħidulu Russian Colonv. Tkellem mie- gli bl-Ingliż ħażin ħażin, għax ma kienx jaf. Aktar kien jaqbel kieku dak il-ħin bqajt sejjer mill-ewwel Ġerusalem. Im- ma Fra Elija Grech (tal-Mellieħa), li lilu kont staqsejt kif kelli nagħmel, meta kien Malta ftit xhur qabel, kien qalli noqgħod jum Ġaffa u jien ridt nagħmel kollox kif qalli: hu. Qagħadt mela. Ġaffa dik: il-lejla sal- għada fil-għodu. Fil-għodu. tlaqt lejn l-'imħatta'', jiġifieri stazzjon. tal-va- jpur ta' l-art, u mort -naqta' biljett għal Ġerusalem. Tal-biħjetti qalli li sata' jagħtini biljett sa Lidda, imba- għad minn. Lidda naqta' ieħor għal Ġerusalem. Għax f'Lidda t-triq tal-va- pur tiftaħ tliet friegħi: waħda. ' għal : Hajfa, waħda għall-Eġittu: u. waħda: għal Ġerusalem: It-tielet klassi, fejn irkibt jien, is — vagurif kienu bħal kaxex: bir-roti, ftit ogħla mill-art; bil-bankijiet kull naħa, — U biċċa xoqqa fuq erba' waqqafiet, sa- — biex tagħmel id-dell. ħafna suldati jew pulizija x'kienu; Kel- lhom l-azzarini, kienu lebsin l-iswed u — tarbux iswed f'rashom; -kollu: nokkli: — tas-suf. Tgħaxxaqt nara-t-raba' tu 1: — — ġonna tal-larinġ ta' Ġaffa: ' ħaġa li għaġġbitni għax qatt ma: kont:- taġel jaħtat b'ġemel flok: naf li ssir: baqral Il-ġemel għoli daqsiex u: l- — moħriet żgħir; anqas jidher watajh l-7 — Wasalna Lidda u nżilna. Hemm kien hemm ''imħatta'' oħta, jew stazzjon, u kamta tal-għewwied fejn jaqtgħu l- biljetti. Jiena mort naqta' l-biljett ukoll, waħdi waħdi, qalb Ma tajt lil ħadd liebes bħan-nies: ta' l-Ewtopa. Kif kont hekk imgettex (u bil- ibadge' tal-Mużew, u 'xagħti maqtugħ qasif, u mingħajr ingravata), kien hemm piu. Imma l-ħmar ma kienx jaf:jaqra rHu qagħad għassa miegħi u: bagħat: 'taddhomli u qalli bil-herra :: il-Għatab;' lizija Għarbi li tajtu fil-għajn, Ġie fii u qalli bil-herra biex: niftaħlu l-bagal- ja. Ftaħtha u sabli fiha mal-ħwejjeġ, ' żewġ xugamani bil-kitba: 3452 R:M:A, ta' meta. kont suldat. Beda jgħajjat, għax ħasibni sraġt- hom. Jiena bil-Għarbi ma kontx naf : għajr xi għaxar kelmiet, u ma fhimtx. —- x'kien qiegħed igħidli.. Daru magħna n-nies. Imma l-Bambin kien tla u bagħatli: Anġlu malajr biex jben ' mit-tabxa. ju L-Anġlu kien tifel-żgħir Taljan. nafx minn fejn inqala'. Ġie maġeni i ġi u staqsieni jekk: nafx: nitkellem : bit- Taljan. Għedtlu li naf. ftit. Qalli di l-pulizija. ried jaf minn fejn ġibt-dawk ix-xugamani. Għedtlu jgħidlu li jiena 'kont. suldat u dawk ix-xugamani Kie- nu- tiegħi. Qallu bil-Għarbi.- Il-puli-.- zija għajjat kelma li għadni niftakar- ha. Qalli: ''Werrini l-weraq l'' Jiġi- fieri: ''Urini ċ-ċertifikati l'' Alla: jista' kollox, il-''weraq'' kienu i għandil: Ma kontx 'sa' neħodhom mies;i::;: għi minn' Malta. Anqas:naf. kemmill- s:5i darba qbadthom u tlaqthom qabel-ma': 4 ħriġt mid-dar. hom għand wieħed tal-ħanut li kien, jaf bl-Ingliż: Meta għataf. is-sewwa; sod lii Ruħ; ruħf'' (ħal Mur, murl): sms Nies ma. kienx. għad. hemm; Jiena; zi bqajt donni tal-ħaġar; wieqaf,: bil-qas::-ż tgħa, Għax passaport fuqi ma:'kellix, ti kieku mam kellix: iċ-ċettifikati;: jeħodni l-Għassa; ui jdewwimnmi: mit' jaf sa kemm. U billi dawk: Għarab, min jaf x'kienu jagħmluli, 'Imma' t-tifel. Taljan teġal ġie: jiġti, ''Non vuci an: date Getusalemme$'' staqsieni, ''Sif''.. oweġibtu: ''Presto, dunquel li Xreno :- pattet'' Hu' jiġri. u jien niġri. Hu ta- la' fuq il-vagun (kien qisu truck b'er- ba' roti), newwiltu l-bagalja u tlajt iien: ukojl. ; U: l-vapur ta' l-art telad. Fil-vagun' kien hemm. xi. għaxar Għarab, irġiel, qegħdin fl-art u aħna qagħdna bħalhom. Kien xi l-ħdax ta'' ul-għodu, nhar il-Ġimgħa l-Kbira. It- tifel' qagħad: jitħaddet miegħi… Qalli ii kien jistnu Pawlu, li kekllu 13-il se-; na.t.li kien sejjer, Ġerusalem jgħaddi l-Għid għand qrabatu. Imbagħad għej- ja jitħaddet u medd rasu tuq kitfi u raqad. Wasalna naħa, jgħidulha Artuf, 'fejn kien hemm imħatta oħra. ' Kien ġew- wa wied, biċ-ċagħak lejn. ix-xellug u siġar lejn il-lemin; u quddiem, .iġbla. Kulħadd niżel fl-art. Kien hemm bħal tank: ta' l-ilma. bil-vit u ħafna. mies kienu qegħdin' jixorbu. u jimlew. il- fliexken minfiu.. ukoll u kif' erġajt lejn: il- vagun. malli. kont. sà mmidd. riġli. biex nitla',.. nis- ma' ħoss donnu tfaqqiegħa. għad ħafna ħsejjes ta' ħadid iħabbat mi ċtzja, u tiksir ta'. ħġieġ. Il-mak- ċ l-vapur kienet reġgħet lura bis- saħħa i ħabbtet il-vaguni kollha ma'' xulxin) u' reġgħu lura. Issa fuq il-va- gun kont trid, titla' minn bejniethom. Kieku lħaqt iieddejt riġli biex nitla', aktarx li kont naqa' taħt ir-roti u nsir ftira, 7 Għajjat, biki, nisa jwerżqu u rġiel jiġru; min mixħut fl-art, min rasu kol- lha dmija. Ġiet karrozza ta'. l-isptar u refgħu xi nies bil-katalett.. Ġie qas- sis Grieg; f'karrozza żgħira. Taħwi- da liema bħalha. Fl-aħħar il-ħamba siktet, imma l-vapur ta' l-art kellu l- ħsara u ma satax jitlaq dàk il-ħin. Qagħdna hemmi-nistentew, Lil Pawlu ma rajtux għajr darba, jiġri qalb in- Jista' jkun: li sab, xi rikba' sa' Ġertsalem. mal-karrozza. ta' Ġerusalerti inar;, għax il-Ħadd ta' 'wa- ra rajtu ma' niesi, ġol-knisja. j Għal xi s-sitta, ta' fil-għaxija ġiet fer- tovija oħra. 'Kulħadd irtass fuqha u' Ġerusalem. Kien fiha ħaż-' na suldati Lhud. t mien bil-lejl, imma dawl ta' qamar. Il-vapur ta' l-art telaq, għaddej minn; tua xifer ta' wied. Wisa' biex noq- għod bil-qiegħda ma kienx: hemm. Waqaft imxerref f'tieqa. Nisma' l- ħsejjes. tal-makna, iidwu ma' l-iġbla, li minn nofshom konna. għaddejjin. Ras il-makna kienet ħamra, mikwija bin-nar. Il-qamar jixref u. jistaħba bejn il-qċaċet tal-għoljiet.. Il-wied: kien għemiq, b'ħafna, tiksir u blat abjad-. irmiedi fid-dawl ta' qamar, u siġar sfieq, u sewdiena fuq il-ġnub. mal għedt f'qalbi. ''Min jaf. taħt dawk is-siġar suwed x'hemm tal- waħ- xijiet 7 Fl-aħħar. wasalna l-imħatta ta' Ġern- salem, f'xit-tmienja u nofs ta' bil-lejl. Kien hemm ħafna nies li niżlu mill- vapur, kulħadd iross u jagħfas, biex. ifittex joħroġ. Smajt wieħed ta' l-is- tażzjon igħid ' lill-ieħor: .'Int imsik il- weraq u-ana nimsek jil-bagax': X'- waħdadinl Kienu sa jerġgħu jfittxul- nal' Jien żammejt il-bagalja quddie.. mi, newwilt il-biljett lil-dak li kien. qiegħed jeħodhom,:u'.ross :U TOSS; U, sibt ruħi barra bla ma kont naf. :— Barra l-imħatta, jew stazjon kien. hemm misraħ… Fil-lemin ħajt għoli, quddiem. għelieqi, u (fin-nofs forka. kbira, fejn jgħallqu n-nies, b'xi ħames: ħbula mdendlin fiha. Ġerusalem2. Imkien ma jidher bini. Issa bil- dejl, fejn ser immur; waħdi-' waħdiż n-nies jirkbu fil-karozzi taġħ- hom'u jien wieqaf jipħares l-hawn u 'l- hemm; 7 k Imimha l-Bambin kien miegħi tej-tei.' Raġa' bagħtli Anġlu ieħor malajr. Din id-darba m'hux' Ariġlu' Taljan. Anglia Għarbi, tàl- Misilmin. tażi qabel; iiinià m ei. q qawwi bħalu. Liebes bħal qmis twila sa għarqbejh Mil- Insara. 7 u f'rasu dotinha kallotta, tas-suf maħ- dum, igħidulha żdqija. Għidtlu: ''Qabar Sidna Ghisa'', għax bħal ma għedt qabel, bil- Għarbi ftit wisq kont naf. Reġa' staqsieni: ''Il-Qjàma7'' Għedtlu bħal qabel. ''Amma hu l-Qjamal'' qalli, u ħadli 'l-bagalja, xeħetha fuq kitfu, u qalli: SAMA, u bdejna mixjin. Inżilna niżla ' twila ' u fid-dawl ta' — qamat dehret Ġerusalem: swar, djar, i mejdniet tal-Misilmin u kanpnari ta' 'Tkun 'miftuħa l-knisja7' staqsejt lit-tifel. ''Bħal issa le'', we- 7 ġibni. Naraw x'reġa' ġejl'' għedt '' f'qalbi. U bdejt nistħajjel li kelli 7 ngħaddi' l-lejl barra, wara l-bieb tal- 7 Qabar ta' Kristu. . few isibuni l-puli- 7 zija u jaħsbuni xi, ħalliel u jeħduni l-għassa sa l-għada. Ħejjejt ruħi għal kull ma jista' jkun. mbagħad għaddejna. minn fuq ħajt wiesa' li jaqsam.wied, u qbadna tel- għin telgħa. ;Lit-tifel ħadtlu l-bagalja biex inserrħu ftit. Għall-ewwel ma riedx imma ġiegħeltu jagħtihieli. Tlaj- — na t-telgħa. Dħalna fil-belt. Reġa' ħadli 7 l-bagalja u qbadna neżlin niżla miksija 7 bil-mazkan. Triq bil-bini qadim u għoli, ' il-ħitan kollha xquq, u xkejjer imden- 7 dla minn ħajt, għal ħajt. Ilwejna lejn — ix-xellug, imxejna ftit u dħalna fi bħal 7 mina. Inżilna taraġ u ġejna fi bħal '— bitħa, b'sarbut biċċiet tal-kolonni — mwaħħla fl-art u' knisja qadima qud- — diemhom. ''Ħaħi l-Ojàma'', qalli. U neħħa t-tàqija minn rasu, qalli nneħħi minmn' rasi, u xejjer idu quddiem wiċċu, bħal: min irodd is-salib. Aktarx biex naħsbu Nisrani, jew b'qima lejn l-In- sara, billi fit-triq għentu jerfa l-bagalja xi darbtejn. Ara: kemm'tiswa t-turija tajba l Għedt qabel li l- Bambin kien miegħi, u kien miegħi tassew. ' Il-bieb tal- Bażilka tal-Qabar '-ta' '-Kristu : ma kienx magħluq għal kolloxl Kien għadu mbexxaq, u żewġt irġiel ħdejn il-bieb, barra, bis-sellum, biex. jagħl- quh. Issa meta dak il-bieb jingħalaq, ma jerġax jinfetaħ, għax il-muftieħ tiegħu jkun fid-dar ta' nies Misilmin, li joqgħodu fil-bgħid u biex tiftaħ trid tħallas kemm il-skud. Kieku domt ma wasalt żewġ minuti oħra, barra kien ikolli noqgħod, għax dak iż-żmien ma kont naf xejn fuq Ġerusalem, Ħallast lit-tifel. Tajtu biċtejn flus bojod, ma. nafx kemm huma. il-Rfisja l-Qadima… U l-bieb ii kien imbexxaq. kont ser nagħtih it-tielet, qalli: 'Bi keffel Bi keffel'' jiġifieri, biżżejjed. Jaħasra, ma. riedx iqarraq bija u je- ħodli aktar milli: jistħoqq. Bies il-flus, misshom ma'. xbinu:u telaq u mar. L-itwal fost iż-żewġt irġiel. li kienu hemm, dar lejja, qalli bil-herra: ''Xi tridi7.. (Fra Elijal' — weġibt . jien. —Dove: sta Fra Elija) ''Fra Elija,'' għajjat ir-raġel l-ieħor, 'Ejja ara dan x'irid.' Fra Elija ttaw- wal mill-bieb imbexxaq, għarafni fid- dawl ta' qamar, ''Int7'' qalli, ''Ġejt sa fl-aħħarż Ejja, idħoll'' U dħalt miegħu l-knisja, Urieni bħal kappella u qalli: ''Dan hu l-Qabar ta' Kristu. '' Dħalna ġewwa u qagħdna għar-rkub- tejna quddiem bħal bank ta' l-irħam li taħtu jingħad li hemm il-blata. Bist l-irħama kiesħa, stħajjiltni nbus riġlejn Ġesti mejjet, u żżejt ħajr 'l Alla, li wasalt bis-sliema u għedt Kredu. Ħriġna minn hemm, għaddejna minn sakrestija u dħalna f'kamra żgħira fejn kien hemm mejda. Fra Elija ġiebli ftit soppa tal-piżelli, ħobża tawwalija żgħira, aringa mixwija u flixkun żgħir inbit. Għal kemm dak in-nhar ma kontx kilt għajr jarinġa waħda u biċċa żgħira ġewż tal-Indi (tahieli Pawlu fuq it-trex), il-ġugħ bil-għejja ma kontx in- ħossu. Għal hekk kilt ftieta ħobż biss u xrobt belgħa waħda nbid. Ġie Fra Elija u saqsieni għax ma kiltx, Għedtlu li ġugħ ma kellix im- ma kont għajjien ħafna. Ra i-flixkun tal-inbid, qabdu f'idu u sabu għadu di għatxl'' qal u qiegħed għonq il-flix- kun f'ħalqu u niżżlu f'nifs sal-anqas qatra. Imbagħad Fra Elija tellagħni taraġ dejjaq, għaddieni minn bħal kuridur, fetaħ bieb ta' għorfa fejn kien hemm tliet sodod, mejda u żewġ siġġijiet. Urieni sodda minnhom u qalii norqod fiha, u ħareġ. Sibt ruħi waħdi u dħalt fil-friex, Dak il-ħin, kif stajt nidħol ftit fija n-nifsi, ħassejt ferħ kbir fija, li donnu kellu mill-ġenn. Mela, it-tbatija u t-tiġrib tas-safar li kont nibża' minnhom, kie- nu għaddewl Wasalt bis-sliema fejn kont nixtieq nasal, sa minn meta kont tarbiial: Bħal ma l-qaddisin fid-dinja kienu jixtiequ: jmorru l-ġenna, hekk jien kont nixtieq immur Ġerusalem, Ara, fl-aħħar, xewqti maqtugħal Dik il-għorfa li kont fiha kienet ftit passi bgħida mill-Kalvarju u mill-Qabar ta' Kristul Minn fejn kont jien kienet instemgħet l-aħħar. għajta ta'. Ġest, minn fuq is-salib, hi u ħierġa ruħu. — Le, ma kontx qiegħed noħlom. Talbti mismugħa u xew- qti maqtugħal Għediu li ma kontx imdorri. ''Għan- ELSIE. AĦBAR-IH14ET TA' BAR-RA GĦAT-TISWHA—TAL-QABAR żgżj—ħassel—sewwa,—i—i—ma—kenitx irfida bil-ħadid: iselet JIBATN Il-Ħalma—Ġordanija stiednet-iill ħerba,