Letteratura B GĦAQDA KAŻIN BANDA SAN FILEP AD 1851 e Riċerka ta' Ħamsa u Tletin sena minn Oliver Friggieri L-esperjenza tiegħi fil-ġbir tal-poeżiji bit-Taljan ta' Dun Karm Il-poeżiji li Dun Karm kiteb bit-Taljan ġew miġburin għall-ewwel darba u jinsabu fil-volum Dun Karm - Le poesie italiane, maħruġ mill-Malta Univesitv Press fl-1947. Il- Professur Oliver Friggieri f'dan l-ariklu jitkellem fuq l-esperjenza tiegħu fil-ġbir ta' din l-ewwel edizzjoni sħiħa, xogħol li hu bdieh ħamsa u tletin sena ilu. Il-Poeta Wild Ħaż-Żebbuġ Fl-ambjent ta' l-iskola governattiva ta' Ħaż-Żebbuġ, fejn Dun Karm Psaila (1871-1961) beda jieħu l-edukazzjoni tiegħu fl-1878, is-sistema kollha tat-tagħlim kienet iddur madwar il-lingwa Taljana. Skond rapport dwar aspetti tal-ħajja Maltija, ippubblikat fl-1879: minn żewġ kummissjonarji Ingliżi (P.G. Julvan u P. J. Keenan) li ġew Malta apposta, it-Taljan kien magħruf tajjeb. Psaila kompla l-istuidji tiegħu fis-Seminarju Minuri fejn iż-żewġ oqsma ewlenin ta' l-istudju kienu l-Latin u t-Taljan, u hekk baqgħu għal ħafna għexieren ta' snin wara. Fis-Seminarju Maġġuri, fejn huwa segwa l-kors biex isir qassis, it-tradizzjoni kulturali Taljana, kemm għal dik li hi lingwa u kemm għal kulma huwa inkluż fil-qasam kulturali u ekkjeżjastiku, kienet fl-aqwa tagħha. Il-kors letterarju ewlieni ma setax ma jkun mibni fuq l-għarfien ta' l-Istorja tal-Letteratura Taljana, minn Dante u Petrarca sa għallinqas ir-romantiċi ewlenin, bħal Foscolou Manzoni. Dawn u oħrajn Taljani huma bħallikieku l-persunaġġli li jimew ittradizzjoni letterarja Maltija stess, u fl-ambjent tematiku-formali tagħhom setħet titrawwem il-kitba ġdida bil- lingwa lokali, imrawma hi wkoll, minn wara ż-żmien Għarbi 'l hawn, f'kuntest neo-Latin. Żmien twil wara, fl-1945, meta kien ilu madwa tlieta u tletin sena li beda jikteb bil-Malti, Dun Karm stqarr li t-Taljan kien l-ewwel ilsien li ġie mgħallem lilu u kien jogħġbu ħafna. Fil-fatt, il-kitba tiegħu tiegħu bit-Taljan, anki dik li tmur lura sas-snin ta' żgħożitu bikrija, hi eżempju ta' lingwa mħaddma tajjeb ħafna, kemm fis-sintassi, fl-għażla lessikali, fil-frażjoloġija u fil-binja ta' l-argument. Aktar ma kompla jikteb il-poeżija, aktar jidher li beda jitbiegħed mill-mudelli rettoriċi tal-letteratura klassika u neo-klassika. Minn stil klassikeġġjanti, elaborat anki bi skop ta' eleganza fiha nnifisha, għadda għal espressjoni romantika, wisq eqreb lejn il- forom tat-taħdit ta' tmiem is-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin. Mill-1912, meta huwa beda jikteb bil-Malti, huwa kompla jesprimi ruħu skond il-lezzjonijeit il-kbar tat-tradizzjoni għanja li trabba fiha, u l-Malti tiegħu huwa eżempju ta' poeta mhux biss sensibbli imma wkoll kolt ħafna. Hemm wirt kulturali sħiħ li jispjega l-identità artistika, kreattiva tiegħu. Fl-introduzzjoni 'L'identità culturale di Dun Karm', li qiegħed nippreżenta fil-bidu tal-volum ġdid Le poesie italiane, għandha tidher sewwa l-firxa kulturali li torbtu b'mod naturali, storikamemt leali, mad-dinja letterarja Taljana, il-ħamrija li fiha setgħet tinbet il-letteratura Maltija bil-Malti. Qabel dik il-fażi, li Dun Karm jirrappreżentaha bl-opra tiegħu, Letteratura B GĦAQDA KAŻIN BANDA SAN FILEP AD 1851 e hemm il-letteratrura Maltija bit-Taljan. Dan kollu tispjegah il-kritika komparata, u jinstab imlaqqa' fil-personalità kumplessa ta' dan il-poeta, li qisu jinsab f'salib-it-toroq ta' żewġ esperjenzi, Maltija u Taljana, li issa kellhom jingħaqdu f'waħda. Is-sena 1912 hi indikazzjoni ta' din is-sintesi. Dun Karm kompla jikteb bit-Taljan anki wara li ħa d-deċiżjoni li jibda jikteb bil-Malti, kif turi l-kronoloġija tal-kitbiet tiegħu. Madankollu, minkejja r-regolarità fil-programm tal-kitba tiegħu, huwa ma tantx kien ifittex li jippubblika jew għallinqas jiġbor il-poeżiji. Huwa jidħol f'dik il-kategorija ta' poeti li joffru eżempju tal-kitba bħala espressjoni li hi kompleta jekk tkun inkitbet. Il-pubblikazzjoni hi realtà differenti ħafna. Kemm fil-każ tal-poeżiji tiegħu bil- Malti, u kemm fil-każ tal-poeżiji bit-Taljan, jien u nfittex ixOxogħlijiet imxerrdin tiegħu sibt li kienu diversi dawk ix-xogħlijiet li issa kienu se jkunu ppubblikati għall-ewwel darba, f'dawn il-ġabriet kompleti. Il-poeta huwa bniedem li jipproduci korp ta' kitbiet li jissejħu poeżiji. Il-kelma 'poeżija' tintuża wkoll biex tindika l-plural, il-poeżiji kollha. Isem ta' poeta, anki jekk hu magħruf, hu biss isem jekk ix-xogħol tiegħu ma jkunx identifkat miegħu. Dan hu kollu elementari, imma sikwit jintesa. Għalkemm l-att tal-poeżija jkun mitmum, u sħiħ, malli ssir il-kitba, hemm ukoll il-pubblikazzjoni li, anki jekk ma hix neċessarja, hi ħaġa mistennija. Poeta jista' jiġbor hu stess il-poeżiji tiegħu matul ħajtu, jew inkella jkollha tkun il-kritika li tagħmel dan għalih, aktarx wara mewtu. Dan hu l-każ ta'' Dun Karm, każ ta' xi ħadd li relattivament kiteb ħafna, u li sa mewtu hu stess baqa' ma ġabarx ix-xogħlijiet tiegħu (bil-Malti, bit-Taljan, u anki l-ftit versi li kiteb b' gost partikolari bl-Ingliż, u bl-Esperanto). B'dawn il-ftit ħsibijiet nista' nirrakkonta fil-qosor il-proċess twil li segwejt biex ġbart il-poeżiji li Dun Karm kiteb bit-Taljan bejn l-1889 u l-1946 (skond poeżiji bid-data ta' kitba, jew pubblikazzjoni) u forsi wara wkoll (bħala ipotesi, skond poeżiji li ma sibt ebda data tagħhom, u li ma ġewx ippublikati qabel). Dwar ix-xogħol li jikkonċerna l-ġbir tal-poeżiji tiegħu bil-Malti wieħed jista' jara l-artiklu tiegħi 'L-esperjenza tiegħi fl- istudju ta' Dun Karm u fil-ġbir tal-poeżija tiegħu', ippubblikat fil-ktieb Dun Karm Psaila — Ħsibijiet u Tifkiriet (ed., Emmanul Cutajar, Pubblikazzjoni Kunsill Lokali - Żebbuġ, 2001, pp. 21-35). Il-bżonn ta' ġabra sħiħa tal-poeżiji Sa ma miet fl-1961 Dun Karm kien għad kellu l-poeżiji tiegħu, bit-Taljan u bil-Malti, imxerrdin sa fil-postijiet l-inqas mistennija. Kien hemm il-ħtieġa li jinġabru, u dan kien proġett diffiċli ħafna li jiena dħalt għalih fil-bidu tas-snin sebgħin, madwar ħamsa u tletin sena ilu. Fil-bidu tas-snin sebgħin kont qiegħed naħdem fuq it-teżi tiegħi għall-grad ta' M.A. bl-isem 'La cultura italiana in Dun Karm' (1975), li ftit snin wara fl-1978 kienet ġiet ippubblikata bħala volum minn Leo S.Olschki ta' Firenze fil-Kullana 'Biblioteca dell' Archivum Romaniicum',u bl-isem La cultura italiana a Malta - Storia e influenza letteraria e stilistica attraverso lL'opera di Dun Karm. Letteratura ħ , GĦAQDA KAŻIN BANDA SAN FILEP AD 1851 e Spes, Milazzo, 1986), li huwa l-edizzjoni pubblikata fl-Italja tat-teżi tiegħi għall-Ph.D., bl- isem ''La cultura italiana del romanticismo e la poesia maltese' (1978), dan il-bżonn kiber ħafna. Il-poeżiji ta' Dun Karm kellhom ikunu issa wkoll parti mit-terren ewlieni, anki jekk mhux l-uniku, għar-riċerka tiegħi fil-kritika komparata Taljan-Malti. Għalhekk il-proċess tar- riċerka tiegħi kellu jibda billi anki niġbor il-poeżiji tiegħu. Ir-riċerka laqqgħetni fl-istess ħin mal-kitbiet tiegħu kollha fil-proża, Taljan u Malti, imma dik hi kwistjoni oħra. Bi proġett separat għal kollox mir-riċerka msemmija, kienet ħaġa xierqa li tkun definità qabel xejn l-opra poetika tiegħu kollha bil-lingwa Maltija. Dan kien ifisser il-ħruġ tal-volum tal-poeżiji tiegħu bil-Malti fl-1980 bl-isem Dun Karm Il-Poeżiji Miġbura (Klabb Kotba Maltin - Karmen Mikallef Buħaġar). Fih, minbarra daħla twila dwar il-poeta, inkludejt ukoll lista kronoloġika tal-poeżiji kollha. Ftit żmien wara, fi ktieb ieħor, ippubblikajt aktar poeżiji tiegħu misjuba aktar tard f'manuskritt li ma kienx magħruf għalija qabel ('Pro Memoria — Ħsibijiet Żgħar', manuskritt li Dun Karm stess kien ta lil Dun Ġużepp Mangion). Aktar poeżiji mhux ippubblikati bil-Malti, imbagħad, sibthom f'manuskritt ieħor (Kollezzjoni Peter Vassallo) u ppreżentajthom għall-pubblikazzjoni u se jidhru dalwaqt. Dan kien biss parti mix-xogħol fil- kostruzzjoni, għalija, għar-riċerka tiegħi, tal-figura vera ta' poeta, li ma tista' tinstab imkien aktar ħlief f'dak kollu li kiteb. Kien jonqos li jsir fl-istess ħin ix-xogħol tal-ġbir tal-poeżiji tiegħu bit-Taljan. Waqt li l-qofol tax-xogħol kien lest, il-proċess kellu jitkompla anki billi jitfittxu fontijiet oħrajn, kemm manuskritti u kemm xogħlijiet stampati. Kelli nfittex kullimkien, f'kull tip ta' pubblikazzjoni konvenzjonali, tipika tas-sekli dsatax u għoxrin. minn folji volanti sa libretti, u fost l-oħrajn il- ġabriet ta' pubblikazzjonijiet tassew varji, illegati f'sett ta' volumi li kienu kklassifikati bħala t'Miscellanea', miżmumin fit-Taqsima Melitensia tal-Bibljoteka ta' l-Università ta' Malta. Każ li nibqa' niftakar hu s-sejba ta' dik li nqis li hi l-ewwel poeżija ppubblikata tiegħu, 'La dignità episcopale', imxandra bħala ktejjeb fl-1889, u li kont ippubblikajtha fl-1974 ( Il-Polz', 26, 1974, pp. 4-7). Kienet miġbura fil-volum ''Miscellanea', vol. Konklużjoni bħal din tista' tinkiseb wara li jkunu ġew imfittxa r-rivisti kollha ta' l-epoka. Hi importanti l-Kollezzjoni Melitensia tal-Bibljoteka Ta' l-Università ta' Malta, fejn hemm ġabra ta' manuskritti u kopji ttajpjati ta' xogħlijiet tal-poeta. Il-Kollezzjoni Peter Vassallo hi wkoll importanti għal numru ta' poeżiji bil-Malti u bit-Taljan, apparti versi minuri oħrajn. Dan kollu għandu jkun ikkunsidrat fil-kuntest tal-ħażna mdaqqsa ta' manuskritti u ta' kopji ttajpjati ta' Dun Karm. Hu, kittieb perfezzjonista u paċenzjuż u aktarx kajman, kien iħobb jagħmel dik li hi magħrufa bħala 'bella copia', pulita, bla ebda tibdil jew qtugħ, b'idu, b'kalligrafija ċara, kbira, jew bit-tajprajter. Fil-każ ta' edizzjoni fondamentali, ewlenija, il- bieb tat-tiftix jibqa' dejjem miftuħ, kif għadu sa llum fl-Ewropa fejn hemm lista sħiħa ta' awturi li l-opra: — Minn hemm fuq tridha7 tagħhom inġabret f'edizzjoni kritika żmien twil wara Diversi awturi Ewropej antiki għadhom Ħalli f idejja Primll Letteratura B GĦAQDA KAŻIN BANDA SAN FILEP AD 1851 fil-fażi li: jkollhom l-opra tagħhom kompletata kritikament. Għalhekk id-distanza ta' żmienna mis-sena 1961, is-sena tal- mewt ta' Dun Karm, turi li hu kellu attenzjoni kritika immedjata wara mewtu. Fl-istess ħin, wara dawn is-snin kollu, inqis xorta waħda li dan hu qasam minnu nnifsu miftuħ. Metodoloġiji u kriterji akkademiċi differenti jeżiġu dan. EITEITI LE POESIE ITALIANE Ħafna poeżiji mxerrdin f'ħafna bnadi Il-proġett tal-ġbir tal-poeżiji kollha bit-Taljan ta' Dun Karm ma kienx xogħol faċli għalija. Kollox hu marbut mal-fatt li huwa, poeta veru u riflessiv, ma kellux ħeġġa kbira li jippubblika, imqar f'perjodiċi, u wisq inqas kellu mezzi, kemm istituzzjonali u kemm personali. Dan jgħodd għaż-żewġ ilsna ewlenin li ħaddem, u l-aktar għat-Taljan. Hu kien spiss kuntent li jikkopja pulit, f'għamla finali,numru ta' poeżiji tiegħu, u jżommhom għandu. Ippruvajt niġbor u nispjega fil-qosor dan kollu fil-Prefazzjoni għall-ktieb tal-poeżiji eda . enupumd— Klemnwalt. au du ailumtit Te SATA L Ap j— b daq sninu distn ila meqjn Jon andu al Wacco ddta RAT ) M' viqamm 16 nel. jenaħu IM Ma aż żzzil 9)1)ob. Kaligrafija ta' Dun Karm — sunett miktub fl-1906 Letteratura B GĦAQDA KAŻIN BANDA SAN FILEP AD 1851 e miġbura tiegħu bit-Taljan Dun Karm - Le poesie, italiane, pubblikazzjoni tal-Malta Universitv Press (2007). Din hi traduzzjoni tal-prefazzjoni mit-Taljan: 'Fil-proċess twil tar-ricerka tiegħi fuq ir-relazzjoni bejn il-kultura romantika Taljana u l-poeżija Maltija kien id-dmir tiegħi li nagħti l-akbar importanza lill-figura li f'Malta kienet l-aktar importanti fl-ewwel nofs tas-seklu għoxrin fil-qasam tal-poeżija bil-lingwa Maltija, Carmelo Psaila (1871-1961), magħruf fost il-poplu bħala Dun Karm (dan hu l-isem waħdani li hu magħruf bih bħala poeta). Sa mill-bidu ta' żgħożitu huwa ddedika ruħu għal kollox għall-kitba bit-Taljan, u mbagħad fl-1912 skopra wkoll il-possibbiltà li jesprimi ruħu bl-ilsien nativ tiegħu, il-Malti, ilsien mill- isbaħ ta' nisel Semitiku imma mwarrab għal kollox għal ħafna sekli, kemm mill-kultura u kemm mill-amministrazzjoni. Id-deċiżjoni li ħa Dun Karm, ta' madwar erbgħin sena, li jiddedika ruħu, anki jekk mhux għal kollox, għall-kitba bil-Malti aktarx wasslet biex hu jkun rikonoxxut fi żmien qasir bħala poeta nazzjonali ta' Malta, titlu mogħti lilu minn Laurent Ropa fl-1935. Imsaħħaħ minn din l-esperjenza twila tiegħu, u mill-għarfien vast li kellu tat-tradizzjoni letterarja Taljana kollha, Dun Karm setà, b'ħeffa u b'naturalezza, jinserixxi ruħu fil-kuntest tal-lingwa 'ġdida' bla ma jitlef xejn minn dawk il-karatteristiċi, tematiċi u stilistiċi, li kienu diġà sawrulu l-identità minn żmien twil qabel. Jien u nistudja mill-qrib lil Dun Karm minn aspetti varji, sibt ruħi quddiem il-problema tal-kitbiet tiegħu, tal-poeżiji li huwa kiteb kemm bit-Taljan u kemm bil-Malti. Dan il-bżonn ġegħelni nfittex il-ħafna postijiet fejn il-patrimonju poetiku vast tiegħu kien tħalla mxerred, minsi għal kollox: manuskritti, kopji ttajpjati, kotba, libretti, rivisti, ġurnali, karti volanti, kollezzjonijiet pubbliċi u privati, u fuljetti ta' l-okkażjoni. Hekk ġbart il-poeżiji tiegħu 'kollha' bil-Malti, li mbagħad ġew ippubblikati għall-ewwel darba fl-1980 fil-volum Dun Karm - Il- Poeżiji Miġbura, edizzjoni ta' Klabb Kotba Maltin u Karmen Mikallef Buħaġar. Ftit wara, bħala appendiċi għal edizzjoni ġdida tal-bijografija tiegħi tal-poeta (Dun Karm - Il-Bniedem fil-Poeta, Klabb Kotba Maltin, 1980), żidt ukoll il-pubblikazzjoni ta' poeżiji oħrajn misjuba ftit qabel. Bl-istess mod ġbart ukoll il-poeżiji tiegħu miktubin bit-Taljan, li ħafna minnhom baqgħu sa issa mhux ippubblikati, jew imxerrdin f'pubblikazzjonijiet varji, u li huma ppubbliakti hawn f'volum uniku għall-ewwel darba. Waqt li tlaqt mill-ġabriet żgħar tal-poeta, Foglie d'alloro (1896), Versi (1903) u Liriche (1954, ikkurata minn Giovanni Curmi), stajt nibda l-proġett ta' l-iskoperta twila, diffiċli u kumplessa ta' ħafna opri oħrajn ippubblikati f'postijiet varji, jew ikkonservati f'għamla ta' manuskritti jew kopji ttajpjati. Sadanittant fittixt ukoll li nibni lista kronoloġika tal-kitba u tal-pubblikazzjoni tal-poeżiji. Din il-lista tinsab fl-aħħar paġni ta' dan il-ktieb. Ir-riċerka ta' dan it-tip hi qasam dejjem miftuħ, u x-xogħol ikompli. Iżda bil-pubblikazzjoni ta' din l-opra issa nqis li hu komplet ix-xogħol kritiku tiegħi, li dam diversi għexieren ta' snin, bl-iskop li niġbor il-poeżiji 'kollha' ta' Dun Karm, kemm bil- Aħna xbajna… issa ser Malti u kemm bit-Taljan. ' . tezi noqogħdu nilagħbu ż-żibeġ. etteratura B GĦAQDA KAŻIN BANDA SAN FILEP AD 1851 e Lista kronoloġika tal-poeżiji bit-Taljan Fil-lista kronoloġika, mibnija skond metodu magħżul u skond data ta' kitba u pubblikazzjoni skond il-każ, tidher il-konsistenza li Dun Karm wera fil-kitba bit-Taljan. L-eqdem poeżija li hi magħrufa għalija tmur lura sa l-1889, u mbagħad hemm diversi oħrajn miktubin fl-aħħar snin tas-seklu dsatax. Fost l-eqdem poeżiji li ma kinux ippubblikati qabel hemm ''Carnevale' (1899), u ''Alla mia stella' (1900). Dun Karm baqa' jikteb bit-Taljan, minbarra qabelxejn bil-Malti, għallinqas sa madwar nofs l-erbgħinijiet tas-seklu għoxrin, waqt li hemm poeżiji li d-data tagħhom għalija ma hix magħrufa. Poeżiji oħrajn, bla data, fihom indikazzjoni taż- żmien minħabba s-suġġett tagħhom (eżempju, it-tieni gwerra dinjija). Il-ġabra tal-poeżiji ta' Dun Karm bit-Taljan hi okkażjoni. biex għall-ewwel darba wieħed ikollu l-firxa kollha tal-kitba tiegħu bejn tmiem is-seklu dsatax u nofs is-seklu għoxrin. Safejn hu possibbli, il-ktieb jinkludi l-post u d-data tal-kitba u l-pubblikazzjoni tal-poeżija li tkun. Is- suġġetti jvarjaw, il-lingwa Taljana f'idejn l-awtur hi soda u eleganti ħafna, tipika tat-tradizzjoni u tar-rettorika illuministika-romantika, waqt li s-suġġetti huma varji, minn fidi sa storja, minn tifkira sa fantasija. Lista ta' Kotba u artikli ta' Oliver Friggieri fuq Dun Karm Kotba I. Edizzjonijiet kritiċi tal-kitbiet tal-poeta 1. Dun Karm- Il-Poeżiji Miġbura, Malta, Klabb Kotba Maltin - Karmen Mikallef Buħaġar 1980. L-Ittri ta' Dun Karm lil Karmen Mikallef Buħaġar, Malta, PEG Ltd. Bijografija tal-poeta 4. Ħajja u Karattru, Malta, Sagħtar 1972. Dun Karm- Il-Bniedem fil-Poeta, Malta, Klabb Kotba Maltin 1980. Saġġistika kritika 6. Il-Kultura Taljana f'Dun Karm, Malta, Klabb Kotba Maltin 1976. Mekkaniżmi Metaforiċi f'Dun Karm, Malta, Università ta' Malta 1988. Dun Karm- Il-Jien u Lilhinn Minnu (edizzjoni annotata, b'daħla u b'noti), Malta, Edizzjoni Toni Cortis 1988. Dun Karm, Malta, Edizzjoni Toni Cortis 1989. Saġġistika kritika - artikli f'rivisti internazzjonali Letteratura B GĦAQDA KAŻIN BANDA SAN FILEP AD 1851 e Dan kien li qagħad jiċċajta 29. Letteratura B GĦAQDA KAŻIN BANDA SAN FILEP AD 1851 e V. Artikli ppubblikati f'Malta 'Dun Karm: xi aspetti tal-personalità, f'O.Friggieri, Ir-ruħ fil-kelma, Malta, Klabb Kotba Maltin 1973, pp. 23-35. 'L-ewwel poeżiija ta' Dun Karm', Il-Polz, 26, 1974, pp. 4-7. 'Dun Karm', f' O. Friggieri, Fl-Għarbiel, Malta, 1976, pp. 10-11. 'Ir-romantiċiżmu ta' Dun Karm', f'O. Friggieri, Storja tal-Letteratura Maltija, IL, Malta, Klabb Kotba Maltin 1979, pp. 183-273. 'Dun Karm u l-kultura Maltija', Pastor, XIV, 133, 1980, pp. 27-29. 'Dun Karm jirrakkonta dwar ħajtu, Sagħtar, XI, 76, 1981, pp. 5,20, 27; Sagħtar, XI, 77,1981, pp.5,11,25. 'Dun Karm, poeta tal-poplu, qassis li interpreta nazzjon', Problemi ta' llum, XXI, 2, 1981, pp. 38-43. 'Il-poeta tal-Kristjanità Maltija', Problemi ta' llum, XXV ,6, 1985, pp. 128-133. 'Erba' poeżiji mhux magħrufa ta' Dun Karm', Il-Malti, IIl-IV,61, 1985, pp. 65-67. 'Pro memoria -— Ħsebijiet Żgħar — Manuskritt ta' Dun Karm', Il-Malti, IIl-IV, 62, 1986, pp. 103-115. 'L-esperjenza tiegħi fl-istudju ta' Dun Karm u fil-ġbir tal-poeżiji tiegħu', f' E. Cutajar (ed.), Dun Karm Psaila ħsibijiet u tifkiriet, Malta, Kunsill Lokali Żebbuġ, 2001, pp. 21-35. M'hemmx bżonn toqorsu Dan kif kulħadd sparixxa biex ikanta/ għax ġejt nixrob… konfoffa…