Minn Ġrajjiet Beltna: 33 QAGĦDA SOĊJALI U NISRANIJA Għalkemm ktibt'storja dettaljata ta' l-Isla, dejjem ikun fadal x'wieħed iżid jew jiċċara. Il- ħsebijiet tigħi, f'din il-kitba, imorru lejn Zmien meta qarib imbiegħed tiegħi kien imexxi 'l din il-parroċċa. Għalkemm ma kienx senglean, Bonnici, fl- 1778, kien sar iħobb 'l-Isla meta nħatar kappillan, għaliex diġà kien ilu 16-il sena bħala koġitur. Hu l-kappillan. li ħadem għall- Kolleġġjata u sar għalhekk l-ewwel Arċipriet. Se nqisu hawn perjodu ta' sitt snin: 1783-1789. Fl-1786, saret il-Kolleġġjata. Ta' sikwit, Bonnici beda jipprepara bl- irqaqat kollha ġabra bl-ismijiet ta' min kien joqgħod fil-parroċċa tiegħu u kien jiddependi minnu. Huma l-ġabriet li jissejħu 'Status Animarum, għaliex fihom hu juri liema kienet il-qagħda spiritwali ta' wlied dik il-parroċċa. L-Arċipriet Dun Salv Bonnici Riforma li xtaqha tirnexxi iżjed Dun Salv Bonnici kien kappillan, u mbagħad arċipriet, mimli ħeġġa. Ir-riforma kienet tinħass meħtieġa ħafna wara l-parrokkat imqalleb ta' Dun Fortunat Vella. Dun Bert Ellul kien għadu qed igħinu bħala l-viċi. Imma, fl-1783, Bonnici ħassu nkwitat ħafna għaliex ma kenux ftit dawk li ma riedu jafu b'xejn. Fl-Isla, kien hemm popolazzjoni ta' 4649 ruħ. Kellhom 46 qassis għas-servizz pastorali tagħhom. Kien hemm ukoll disa' kjerċi ċelibi. It-tonsura klerikali, skond id-drawwa taż-żmien, ġiet mogħtija wkoll lil sitt irġiel miżżewġin għaliex dawn kellhom ħafna rabtiet mal-knisja. ' Minkejja dan, l-Isla, belt fuq il-baħar, b'ħafna kuntatti ma' dawk li jidħlu fil-port, kellha 93 persuna li ma redux jafu bi tqarbinu bi qrar għaż-żmien tal-Għid il-Kbir. Il-kappillan qishom bħala persuni ''kontumaci': ta' rashom iebsa. Għal raġunijiet li jifhimhom kulħadd, il-kappillan kien inkwitat wisq iżjed bin-nisa milli bl-irġiel. Dawk, fi żmien ta' faqar, riedu jgħixu, u ma kellhomx ħlief ħaġa waħda x'joffru. Imma, għal x'uħud, kien hemm raġunijiet oħrajn li żammewhom imbiegħda mis-sagramenti. Minn dawk it-93 persuna, 76 kienu nisa waqt li 17 kien rġiel. Il-Kappillan u l-Viċi marru għandhom ilkoll fetħulhom għajnejhom, u ġie li beżżgħuhom ukoll b'dak li sata' jiġrilhom. Sata' jiġrilhom li jmutu f'dak l-istat tagħhom, u l-Knisja tkun mġiegħla tiċħdilhom id-difna ekkjesjastika. Fil-fatt, tlieta minn dawk in-nisa resqu għas- sagramenti wara li għadda żmien il-Għid. Bonnici jagħti tliet raġunijiet għaliex fl-Isla kien hemm min baqa' mbiegħed mis- sagramenti: i a. kien hemm dawk li kienu qed igħixu ħajja immorali, u ma redux jinqalgħu minnha; b. oħrajn kienu waqgħu fl-injoranza, u ma kenux jafu x'tgħallem ir-Reliġjon Nisranija. 6. oħrajn kienu miżżewġin, imma nfirdu mis-sieħeb jew sieħba tagħhom; dawn kellhom (ikompli f'paġna 15) L-ISLA — Ħarġa Speċjali 13 (ikompli minn paġna 13) bżonn tal-liċenza ta' l-Isqof biex igħixu divorzjati; x'uħud minnhom ma talbux dik il-liċenza meħtieġa, waqt li oħrajn talbuha, imma ma redux joqogħdu għall-ordnijiet li ġew mogħtijin lilhom mill-Kurja ta' l-Isqof. It-Taqsim tal-Parroċċa L-Isla, f'dak iż-żmien, kienet maqsuma f'ħames kolonni. Kull kolonna kellha numru ta' kwartieri. 'Il ġewwa mill-ħitan, kien hemm il-kotra l-kbira tal-popolazzjoni. Ftit persuni, xi tliet familji, kienu 'l barra mill-ħitan. Kien hemm ukoll il-Forti San Mikiel, kemmxejn 'l isfel mill- knisja parrokkjali. Xi persuni, bħalma kienu l-Kavalieri, ma kenux jaqgħu taħt il-ġurisdizzjoni tal-kappillan. Imma kien hemm ukoll xi Maltin li kienu jgħixu fil-forti. Tlieta minnhom kienu tfal ta' seba' snin. F'dak iż-żmien li matulu l-knisja parrokkjali ġiet mgħollija għall-ġieh ta' kolleġġjata insinji, il-qagħda tal-parroċċa għaddiet għall-aħjar. F'kull Status Animarum, il-kappillan kien iniżżel l-ismijiet tal-persuni li ma kenux jersqu biex jirċievu s-sagramenti. Dak iż-żmien, kien hemm kontroll bil-bdil tal-bullettini. Nistgħu nkunu nafu anki l-indirizz tagħhom. Dawn,. b'faraġ għal Bonnici, naqsu ħafna fin-numru. Imma l-kotra tagħhom baqgħu dejjem nisa. Kultant, xi waħda minnhom kienet issejjah qassis jekk taħseb li tkun se tmut. Oħrajn ġie li resqu għas-sagramenti iżjed tard matul is-sena. Bonnici fakkar dawn il-konversjonijiet. Is-snin, fil- fatt, jixxiebħu. L-imbiegħda mill-Knisja naqsu b'iżjed min-nofs. Nagħtu statistika ta' informazzjonijiet dwar il-qagħda tal-parroċċa f'dawk is-snin. 1783 1784 1785 1786 1787 1788 1789 Popolazzjoni 4649 4728 4880 ATI 4938 4811 4721 ' Lajċi b'obbligu għall-Qrar u t-tqabin 3795 3790 3440 3904 4346 4000 3802 Lajċi obbligati għall-Qrar biss 293 215 847 657 271 710 461 Żgħar jew inabbli 400 A1 603 150 321 101 458 Irgiel 17 12 8 10 5 6 6 Nisa 76 21 33 34 18 23 6 Kontumaci 93 33 41 44 23 29 29 Dawn l-istatstiċi huma ta' min jorbot fuqhom dwar it-total tal-popolazzjoni nisranija. Imma, minn sena għal oħra, kien hemm xi kriterji differenti dwar dawk li jitqiesu obbligati għall- qrar biss. Ngħidu l-istess għall-persuni żgħar jew inabbli. Ma' dawn, kienu jitqiesu l- persuni kollha li kienu mentalment inkapaċitati. L-Isla ta' dak i iż-żmien kienet waħda mill- akbar parroċċi ta' Malta. ' ; Dan it-tagħrif hu mibni fuq: CEM, St. A., 17,n. 1 (1783); 37, n.2 (1784); 6, n.10 (1785); 7,.10 (1786); 20, n.12 (1787); 9, n.9 (1788); 10, n.10 (1789). TAT -…U0…0C0C0 L-ISLA — Ħarġa Speċjali 13