IL-KITBA FL-ALBANIJA Ta' G. CASSAR PULLICINO ULL. poplu jintagħżel minn popli oħra minn drawwietu, minn twemminu, mil-lewn tal-ġilda, mill-għamla tal-wiċċ jew tar-ras, u minn ħafna ħwejjeġ oħra. Imma fuq kollox jin- tagħżel mill-ilsien li jitkellem kuljum biex ifisser il-bżonnijiet tiegħu, biex wieħed igħallem lill-ieħor, biex ifakkar il-ġrajja, it- tqanqil u l-aspirazzjonijiet tiegħu, kif ukoll it-tinqix tal-karattru u l-ħoss tal-qalb u tal-moħħ f'waqtiet tal-ħajja taħt għamliet diversi tal-letteratura, Meta poplu jilħaq jistabilixxi letteratura bl-ilsien tiegħu, ikun laħaq grad ogħla ta' ċiviltà minn oħrajn li għandhom ilsien tagħhom mitkellem imma mhux miktub. Issa mhux il-letteraturi tal-popli kollha nħolqu u kibru xorta waħda fl-istess żmien; u d-daqs ta' l-artijet mhux dejjem jew bilfors għandu x'jaqsam mal-kobor tal-letteratura, Fil-każ ta' pajjiżi żgħar, bejn wieħed u ieħor issib li ħafna kitba nħolqot bħala riżultat ta' xi moviment nazzjonali Hawnhekk ser nitħaddet fuq il-letteratura ta' l-Albaniżi — poplu żgħir li għal mijiet ta' snin kien mirfus taħt riġlejn it- Torok. Għandi quddiemi ktieb żgħir jismu Albanian. Literature, li deher fl-1955, miktub minn Sturat E. Mann, li fost ħwejjeġ oħra ħareġ ukoll dizzjunarju Ingliż-Albaniż. Min jaqra dan il- ktieb ta' 122 paġna jsir jaf ix-xorti li messet 'l ilsien il-poplu Albaniż tul il-mixja tas-snin sa ma ġie magħruf bħala t-tifsira nazzionali, tal-ħsieb u l-moħħ ta' dan il-poplu, għax kif kiteb wieħed mill-poeti tagħhom ''Tlsien il-poplu stħajlu ragħaj li jieħu ħsieb il-merħla'. U dan minkejja l-fatt li l-popolazzjoni ta' ' l-Albanija hija magħmula minn nies ta' razez diversi u ta' twem- min imħallat, kif ukoll imħallat huwa l-ilsien li jitkellmu. Minn popolazzjoni ta' madwar miljun u nofs ruħ, wieħed minn kull sebgħa huma Kattoliċi, bħalna, u l-bqija Ortodossi. Il-Mawmettani jgħammru fin-nofs ta' l-Albainja, il-Kattoliċi fin-naħa ta' fuq, u l-Ortodossi n-naħa t'isfel. L-ilsien Albaniż huwa latinizzat ħafna; nieqes minn: bosta kliem tal-biedja u kliem. tekniku ieħor, kif ukoll minn kliem li jfisser nisel u ġeb- bieda jew parentela. Aktarx ta' nisel Latin huwa l-kliem u l- għajdut li għandhom x'jaqsmu mal-ħajja ta' l-ibliet, jew bini ta' IL-KITBA FL-ALBANIJA 109 toroq, żrigħ u tixtil.u ġonna liġi u reliġjon; waqt li mill- Islavoniku ħadu l-kliem tal-biedja u tal-għodod, u mill-Grieg ġejjin il-kliem taċ-ċerimonjal Ortodoss. Mit-Tork issellfu l-ismi- jiet ta' l-ilbies, ta' l-ikel u tat-taqsimiet tad-djar, waqt-li mit- Taliam ġew l-ismijiet ġodda tekniċi tal-liġi u tax-xjenza. Għad- hom qegħdin jitħabtu biex iwaqqfu sewwa u darba għal dejjem sistermm ta' kitba u ta' grammatika, Intma b'danakollu meta l-poplu sab ruħu dahru mal-ħajt kemm-il darba fil-ġrajja ta' l-Albanija n-nies fittxew jingħaqdu kontra l-ħakkiema u jilħqu 'l xulxin b'mezz ta' l-ilsien tagħhom. 'Tul is-seklu XV l-Albaniżi qalgħu taptipa wara l-oħra mingħand it-Torok, u ma' kull telfa ħafna kellhom jitturufnaw irwieħhom u jmorru l-Greċja, l-Italja jew Sqallija, fejn għad hemm nies imnisslin minnhom li jitkellmu għamla ta' Albaniż miftiehem minnhom. Sas-seklu XVIII ftit kien hemm kittieba, tneħħi xi wħud fi Sqallija li nxteħtu għall-ġbir tal-għana qadim u tal- ħrejjef u l-leġġendi, li kienu ġiebu magħhom meta ħallew art twelidhom tliet mitt sena qabel. Ġo l-Albanija la hemm skerjel u lanqas stamperiji, u l-ħakkiema Torok lanqas ma xtaqu jġibu 'l quddiem il-kitba f'ilsien il-poplu għax beżgħu minn xi tixwix. : Tant huwa hekk li għal mitt sena sħaħ, tista' tgħid tul is-seklu XIX kollu, bil-kemm deher ktieb wieħed ġo l-Albanija, waqt li barra minn pajjiżhom l-Albaniżi ipproduċew ħafna kitba fl-Italja fl-Eġittu, fir-Rumanija, fil-Greċja u fil-Bulgarija — artijiet fejn kien hemm kolonji sħaħ ta' nies eżiljati, Dik il-ħabta t-Torok: kienu żammew il-poplu lura ħafna u bla tagħlim ta' xejn billi ipprojbew għal kollox il-ftuħ ta' l-iskejjel. Kullimkien f'dawn il-pajjiżi li semmejna l-kittieba kienu jfittxu li jiġbru l-folklore — il-għana u l-ħrejjef — u għalhekk il-biċċa l-kbira tal-lettera- tura Albaniża mhijiex ħaġ'oħra ħlief ġabriet ta' folklore magħ. mulin bil-ħsieb li jinżamm ħaj l-ideal nazzjonali li għandu jwassal għall-għaqda mill-ġdid ta' dawk l-eluf itturufnati minn pajjiżhom. F'dan il-ktieb li semmejna, naqraw li ħafna kittieba kellhom kariga għolja fil-ħaija pubblika u b'danakollu mexxew 'il qud- diem ilsien il-poplu. Wieħed minnhom kien Zef Schirà (1865- : 1927), Sqalli-Albaniż, poeta, folklorista u patrijott li laħaq Pro- fessur ta' l-ilsien Albaniż fl-Istitut Orjentali ta' Napli. Imħa- għad kien hemm Mid'hat Frasheri (1880-1949), prożatur tajjeb, kittieb ta' novelli, imrobbi f'Istanbul, imlaħħaq sewwa fis-Ser- vizz Ċivil tat-Torok, li kellu jħalli fl-1910 biex jinxteħet għall- ħajja pubblika sakemm 1912 pajjiżu ħa l-indipendenza u Fra- sheri laħaq l-ewwel Ministru tax-Xogħlijiet Pubbliċi. Fl-ewwel Gwerra Kbira kienu nternawh imma wara reġa' kien Ministru għal ħafna drabi, u darba wkoll għażluh Ambaxxatur f'Atene. Fit-tieni Gwerra Kbira, għalkemm xiħ, iġġieled kontra t-Te- deski sakemm fl-1945 kellu jħalli pajjiżu minħabba r-rebħa tal- Komunisti fil-Gvern. Sa l-1948 kien irnexxielu, minn Pariġi fein kien, igħaqqad l-Albaniżi ta' bosta artijiet, u sena wara mar Londra u l-Amerika, u kien sejjer l-Eġittu biex iżur l-Albaniżi ta' hemm meta laħqitu l-mewt f'Ottubru ta' l-1949. Luiġi Gurakugi (1839-1925), poeta, l-istess bħal Prasheri, inxteħet għall-politika u meta l-Albanija saret indipendenti laħaq l-ewwel Ministru ta' l-Edukazzjoni. Fil-Gwerra l-Kbira żamm ma' l-Awstrijaċi u ħeġġeġ il-Ġvern biex joħroġ kotba ta' l-iskola bl-Albaniż, barra li fetaħ ukoll 200 skola elementari. Fl-1924 kien Ministru tal-Finanzi u sena wara, kif kien: sejjer l-Italja, iltaqa' miegħu wieħed għadu politiku u qatlu, Insemmu kittieb ieħor u biżżejjed. Ernest Koliqi (1903-) studja fi Brescia u mrawwem tajjeb fil-Letteratura Taljana, huwa mxaqleb ħafna lejn l-Italja. Qaleb f'ilsienu l-poeżija ta' Carducci u ta' Pascoli u fuq l-istil tal-klassiċi Taljani kiteb poeżija merfugħa u filosofika bl-ilsien tiegħu. Fl-1985 qaleb ukoll I Sepoleri ta' Ugo Fosocolo — ħaġa li tolqotna lilna l-Maltin għax kien sewwa sew.dik il-ħabta li Dun Karm, il-poeta naz- zjonali tagħna; qaleb għall-Malti u ħareġ l-istess poema l- Oqbra, li bih żied ikabbar u jsebbaħ l-Kitba Maltija. Dan Koligi nbaram 'fit-taqlib politiku li ġara f'pajjiżu qabel il-gwerra u meta, f'April ta' l-1939, it-Taljani ħadu l-Albanija taħt idejhom, aċċetta li jsir Ministru ta' l-Edukazzjoni, waqt li fl-1943 sar President tal-Kunsill Faxxist ta' Tirana, il-belt kapita- li. Meta l-Komunisti telgħu fil-Gvern fl-1945, Koliqi ħarab u ba- qa' igħix Ruma. Ma nistax noqgħod insemmi wieħed. wieħed il-kittieba magħ- rufa li jissemmew: f'dan il-ktieb ta': Stuart E. Mann. Ikolli ngħaddi għal ħaġ'oħra — il-motivi li l-aktar ispiraw il-kitba tagħ- IL-KITBA FL-ALBANIJA ill Bħalma diġà rajna, ħafna mill-poeżija li dehret mhijiex ħlief ġbir ta' għana u leġġendi tradizzjonali, Fem il-poeta bidel jew ħoloq xi ħaġa minn tiegħu aktarx li hemm nota ta swied il- qalb, ta' nostalġija. Nieħdu Schirċ li semmejna, Fl-1900 dan ħareġ poema twil jismu F'Art Barranija. Huwa, l-epoka tar-rifu- ġjati Albaniżi tas-seklu XV li wara li rifsu Napli marru joqogħdu fi Sqaliija. Fil-bidu l-poeta. fisser kemm kellu jara pajjiżu taħt it-Torok, imbagħad f'daqqa x-xena taqleb u jeħodna Palermo, ġurnata waħda lejlet il-Milied fejn, imdawwrin madwar il-mejda ta' l-ikel, kull wieħed mill-qraba ta' Schirċ jgħid storia fuq il- kolonji Albaniżi, u tispiċċa fuq nota ta' ferħ għax l-Albaniżi ta' Sqallija jinsabu ħielsa u għad hemm tama li xi darba l-Albanija wkoll għad teħles mill-madihad tal-barrani. Hekk nkoll l-aħjar versi liriċi ta' Filip Shiraka (1895-1985) huma wkoll nostalġiċi. Waħda mill-isbaħ, li naqraw miġjuba bl- Inġliż f'dan il-ktieb, jisimha Lil Warda Midbiela. Fiha l-poeta jistaqsi min kien dak li qata' l-warda biex hekk firidha minn sħabha u issa tinsab midbiela 1 mgħaffġa. Dan il-ħsieb ifakkar il-poeta fil-ħajja tiegħu nnifsu. Huwa wkoll mifrud minn niesu u minn sħabu, 'il bogħod minu artu, u jħossu midbiel u mgħaffeġ arra minn pajjiżu. —T Xogħlijiet għall-palk m'ilhomx wisq li bdew jinkitbu. U l-istess, il-kitba dramatika aktarx għandha motivi patrijottiċi. L-aħjar kittieb ta' traġedji u kummiedji huwa Kristo Floqi (1878) avukat li kien l-ewwel wieħed li abbozza, dokumenti legali 'ilsien il-poplu. Tktar mill-kitba għall-palk, dam ma kiber ir- rumanz fl-Albanija. In-novelli u l-essaws l-aktar li jidhru f'rivisti u għadhom ma ġewx miġbura sewwa. i X'inhija x-xejra moderna tal-kitba2 Fl-aħħar kapitlu tal- ktieb tiegħu, Stuart Mann igħidilna li mill-gwerra 'l hawn qegħ- din jidhru xi motivi ta' propaganda Russa fil-letteratura Albaniża, ngħidu aħna ġustizzja soċjali, mibegħda tal-ħakkiema ta' dari, suġġetti industrijali u ekonomiċi. Il-palk ġej 'il qudiem taħt it- imexxija ta' Kol Jakova, li qaleb ħafna drammi Russi. X'għad isir 'il quddiem ma nafux b'dawn il-ħafna, kurrenti, wieħed kon- ira. l-ieħor. Sal-lum il-kittieba kienu ftit, u aktarx dawk li stud- jaw fl-Italja, fi Franza, ir-Rumanija, l-Awstrija, l-Amerika jew ir- Russja. Imma t-tagħlim tal-poplu l-lum kiber, u meta' jikber it- agħlim jikber il-għadd ta' nies li jafu jaqraw, u tinħoloq. ġene- razzjoni ġdida u iktar għammiela ta' kittieba f'ilsien il-poplu,