Profil ta' l-Estetika Letterarja Maltija Sa ftit tas-snin ilu f'Malta, il-kitbiet ta' xejra estetika letterarja kienu mxerrdin f'rivisti letterarji diversi, f'daħliet ta' kotba, fil-ġurnali u ftit minnhom kienu għadhom manuskritti. Minħabba f'hekk qatt ma setgħu jkunu studjati u mistħarrġa u fuq kollox kien hawn nuqqas kbir ta' kuxjenza ta' l-istudju ta' din id-dixxiplina filosofika. Xogħlijiet ta' estetika letterarja bil-fors iridu jkunu marbuta intimament ma' l-istorja letterarja għax ir-riflessjonijiet estetiċi, bħala fergħa mill-kiritika letterarja, jirriflettu x-xejriet ta' kitba letterarja skond iż- żmien u skond il-post. Il-bidu tal-kitba letterarja Maltija jmur lura madwar elfejn sena meta kienu pubblikati l-ewwel xogħlijiet poetiċi bil-Malti kif ukoll bit-Taljan. Kitbiet ta' estetika letterarja bdew aktar tard, sewwa sew fit-tieni nofs tas-seklu dsatax. F'dan iż-żmien il-kittieba ewlenin Maltin, Nicola Zammit,l Salvatore Castaldi/2 Ġan Anton 'Vassallo$ u Zaccaria Roncali/ kollha kellhom edukazzjoni u kultura Taljana waqt li l-lingwa uffiċjali ta' Malta kienet it- Taljan. Għalhekk xogħlijiethom huma kollha pubblikati bit-Taljan. L-ideat espressi minnhom huma neo-klassiċi daqs kemm huma romantiċi u fihom tinħass sew l-influwenza ta' kittieba kbar Taljani bħal Manzoni, Tommaseo, Leopardi u Mazzini fost oħrajn. Dawn il-kittieba stħarrġu temi differenti. Fost dawn it-temi l-idea ta' l-arti kienet ewlenija. Huma taw funzjoni utilitarja lill-arti minħabba li rabtuha direttament mal-ħajja'$ Fiha kienu jfittxu elementi extra-letterarji u għalhekk kienu kontra l-kunċett ta' f'art pour art. 6 Il-kunċett Orazjan ta' l-utli u l-ħelu hu dominanti ħafna fid-dibattitu dwar il-funzjoni artistika Ma' dan il-kunċett klassiku sieħbu żewġ elementi romantiċi: is-sentiment u l-immaġinazzjoni £ Il-kittieba Maltin urew twemmin qawwi fl-arti bħala l-forza li tqanqal emozzjonijiet diversi mhux biss fl-artist innifsu iżda wkoll fil-poplu kollu Dan l-effett iwassal għas-sublimazzjoni artistika, Permezz ta' dawn iż-żewġ elementi romantiċi l-artist jasal biex jimita n-natura .10 Il-viżjoni tal-kittieba Maltin dwar il-letteratura hija demokratika. Il-kittieb kellu jgħix f'nofs is-soċjetà, iħoss u jġarrab magħha u fuq kollox jitnebbaħ minnha. Dak li jikteb ried jindirizzah lejn il-poplu kollu.ll B'hekk il- letteratura, bħala qasam artistiku, issib postha fil-ħajja. Il-funzjoni letterarja kienet morali u kull kitba letterarja li ma tgħallimx kellha titwarrab. Wieħed minn dawn il-ħassieba Maltin, Ġan Anton Vassallo, li kien ukoll poeta, ħaddan dan il-prinċipju fix-xogħlijiet poetiċi tiegħu u fid-daħla taż-żewġ kotba tiegħu jistqarr direttament li l-għan ewlieni tal-poeżiji tiegħu hu li jħalli xi tagħlima. Ż Letteratura ta' din ix-xejra għandha twassal lill-kittieb biex jieħu l-premju tiegħu wara mewtu. Bħal bosta kittieba romantiċi barranin, il-Maltin emmnu fil-fama li tinkiseb wara l-mewt u li kienet tagħti ħajja eterna. Permezz ta' xogħlijiethom, il-kittieba ma kienu jintesew qatt. It-twemmin fl-immortalità storika hu msemmi minn bosta kittieba romantiċi Ewropej fosthom Giacomo Leopardi.15 L-estetika Maltija tas-seklu dsatax stħarrġet ukoll il-kunċett tas-Sabiħ meta rabtitu maż-żewġ kunċetti l-oħra tal-Veru u tat-Tajjeblt u qisitu bħala manifestazzjoni ta' l-Infinit.5 L-idea ewlenija tas-Sabiħ skond il-Maltin, hija klassika. Is-Sabiħ, bħala kunċett awtonomu, jagħmel parti min-natura umana nnifisha u għal din ir-raġuni ma jistax ikun analizzat u definit iżda jeżisti biss fis-sensazzjoni.16 Minkejja li s-Sabiħ f'oġġetti konkreti jista' jinbidel, teżisti idea waħda tiegħu u hu distint mill-idea tal-perfezzjoni u mill-kunċett ta' l- utilità. Il-funzjoni tas-Sabiħ hija spiritwali għax tħalli effett fuq l-imġiba umana u tressaq lill-bniedem lejn kulma hu tajjeb moralment u intellettwalment.18 L-arti kollha hija espressjoni ta' dan il-kunċett li jipperswadi u għalhekk l-effett tiegħu fuq skala usa', hu soċjali wkoll. Fl- arti, is-Sabiħ hu l-mezz li bih l-artist jesprimi sensazzjonijiet diversi.20 Wieħed mill-kittieba Maltin tas-seklu dsatax Nicola Zammit wera l- importanza kbira ta' l-immaġinazzjoni u ta' l-emozzjoni fil-kitba tar-rumanz,l Filwaqt li jqabbel ir-rumanz ma' ''un teatro fantastico',22 isostni li l-qarrej jgħaddi minn esperjenza għall-oħra u huwa proprju dan it-tiġrib li jsawwar ir- rumanz. Isemmi wkoll il-ħila tar-rumanzier li joħloq stil għalih25 li fih tkun riflessa l-qawwa tal-kelma li kapaċi tqanqal $ Id-deskrizzjoni dettaljata tal- karattri flimkien mad-djalogu jgħinu biex jintlaħaq dan il-għan.235 Ma' dan il- għan jorbot ukoll il-funzjoni morali bħalma l-kittieba ta' żmienu għamlu fid-diskussjoni tagħhom dwar il-letteratura u l-arti. Ir-rumanz għandu jittratta l-virtujiet u mhux il-vizzji 26 Waqt li jsemmi r-rumanz storiku, jiddiskuti d- djalettika bejn l-istorja bħala verità u r-rumanz bħala gidba. Il-kittieb jeħtieġlu jħallat il-qawwa ta' l-immaġinazzjoni flimkien mal-fatti storiċi. Minħabba li fi tmiem is-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin f'Malta 48 IL-MALTI nqalgħet il-kwistjoni tal-lingwa, il-kittieba kienu fost l-ewlenin li ntlaqtu minnha u fissru fehmiethom. Fil-qosor il-kwistjoni tal-lingwa kienet tikkonsisti fit-tiftixa usa' ta' l-identità nazzjonali. Minkejja li l-Maltin kellhom il-lingwa tagħhom, din kienet mitkellma biss mill-kotra li ma kinitx kolta filwaqt li l- kolti kienu jiktbu u jitkellmu bit-Taljan.28 Fl-isfond ta' dan kollu flimkien mat- tmexxija politika li kienet f'idejn l-Ingliżi, il-kittieba Maltin ippruvaw jgħollu l-lingwa Maltija għal-livell letterarju u t-twemmin tagħhom li l-letteratura għandha tinkiteb f'ilsien il-poplu, jixhed li r-romantiċiżmu f'Malta kien għadu fl-aqwa tiegħu. 9: Ġan Anton Vassallo kien favur li l-ilsien Malti jitħallat b'elementi barranin għax jekk jibqa' safi ma.jikkomunikax mal-poplu kollu 50 Nicola Zammit tkellem aktar fuq linji ġenerali dwar il-lingwa letterarja u waqt li qiesha bħala lingwa devjanti, fiha fittex ir-rifless tal-qalb.S1 L-ewwel nofs tas-seklu għoxrin Ix-xejra tal-ħsieb estetiku letterarju Malti ta' l-ewwel nofs tas-seklu għoxrin — kompliet fuq l-istess linji tas-seklu ta' qabel għalkemm l-enfasi kien aktar fuq ir-romantiku. L-esponenti ewlenin Maltin ta' dan iż-żmien huma Anastasju . Cuschieri2 Dun Karm Psaila/$ Ġużċ Aquilina'$ u Karmenu Vassallo,5 u xogħlijiethom huma kemm bit-Taljan kif ukoll bil-Malti u bl-Ingliż u jinsabu f'rivisti letterarji u f'daħliet ta' kotba waqt li oħrajn għadhom manuskritti. Id-definizzjoni tal-figura tal-poeta li toħroġ minn kitbiethom hija romantika. Il-poeta hu bniedem li għandu ħila speċjali li tiddistingwih mill- oħrajn u jekk ma jitwelidx biha ma jista' jiksibha qatt. Il-qawl Latin ''poeta nascitur' hu mtenni f'divesi kitbiet estetiċi u poetiċi ta' wħud mill-kittieba msemmija.36 Il-poeta hu bniedem li jħoss aktar mill-oħrajn u li waqt il- mument ta' l-ispirazzjoni ma jkollux kontroll fuq dak li jikteb.7 Il-poeta għandu fih il-kwalità tal-ġenju li tgħinu biex iġedded u joħloq dinja ġdida, realtà oħra 8 M'huwiex poeta dak li m'huwiex emottiv u passjonali. Il- kunċett tal-poeta fil-viżjoni estetika' Maltija tal-bidu tas-seklu għoxrin hu mibni fuq kwalitajiet morali aktar milli fuq kwalitajiet letterarji. Aktar milli l-mod ta' kif jikteb, l-enfasi qiegħda fuq ir-rabta tal-poeta ma' Alla, miegħu nnifsu u mas-soċjetà..0 Dan il-mod ta' għejxien jiġġustifika n-nuqqas ta' ftehim mal-bqija u l-uniku sodisfazzjon ta' ħajtu hu l-wirt immortali li jħalli warajh. Dan il-wirt jagħtih ħajja dejjiemal Il-poeżija kellha tikseb bilanċ bejn ir-raġuni u s-sentiment'Ż u tagħti xejra ġdida lil dawn iż-żewġ aspetti biex toqrob aktar lejn il-poplu minħabba li l- kittieba Maltin iddefinew lill-poeżija bħala l-arti tal-poplu.'$ Din id- definizzjoni hi ripetuta bosta drabi speċjalment minn Dun Karm Psaila u minnha toħroġ id-distinzjoni ċara bejn kontenut u forma.4 Il-poeżija ma għandhiex tintikteb biss mill-poeta iżda l-qarrej għandu jġarrabha. B'hekk tinħoloq relazzjoni bejn kittieb u qarrej. 55 Għal dak li għandu x'jaqsam ma' kontenut, barra r-raġuni u s-sentiment, hemm il-fantasija wkoll 16 Mill-aspett ta' forma, il-kittieb jeħtieġlu għarfien sew ta' l-awturi ta' qablu flimkien ma' ħakma sew tal-lingwa tiegħu.f' Il-poeżija hi mxebbha ma' mera li tirrifletti l-ġewwieni tal-poeta'8 L-idea ewlenija dwar il-poeżija hija bbażata fuq l- espressjoni emottiva mfissra bi stil li jagħżel il-poeta nnifsu. Ir-rima u r-ritmu jiġu wara.S. Din l-idea tikseb sens idjaq fil-ħsieb ta' Karmenu Vassallo, hu nnifsu poeta, meta jsostni kemm-il darba li l-vera poeżija hi r-riżultat tat- tbatija.50 Il-proċess ta' l-ispirazzjoni mfisser mill-ħassieba Maltin hu kollu kemm hu romantiku u jixbah ħafna t-tifsira li tah il-poeta Ingliż William Wordsworth. L-ispirazzjoni hi marbuta ma' l-ispontanjetà bid-differenza li tista' tipproduċi xogħol letterarju dak il-ħin jew, bħal fil-każ ta' Wordsworth, tista' tipproduċih fil-waqtiet trankwilli ta' wara.S5l Mumenti bħal dawn huma uniċi u ladarba jgħaddu ma jistgħux jirrepetu ruħhom. Għalhekk xogħol artistiku jew letterarju hu uniku għax il-proċess tal-ħolqien hu differenti kull darba li jseħħ.5 Minħabba li fil-bidu tas-seklu għoxrin Malta kienet għadha tfittex definizzjoni ta' l-identità nazzjonali, il-kittieba inqdew b'xogħlijiethom biex fissru l-kunċett ta' nazzjonalità u l-letteratura ddefinewha bħala l- ċawtobijografija ta' nazzjon:'3Ż Minħabba li l-kittieba jitnebbħu mit-tiġrib tal-poplu skond żminijiet differenti, il-letteratura ssir rifless ta' l-istorja ta' nazzjon sħiħ. Il-kunċett tan-nazzjonaliżmu rifless fil-letteratura demokratika żviluppa sew fl-ewwel għoxrin sena ta' dan is-seklu bis-saħħa ta' kitbiet ' letterarji ta' awturi diversi. 5 Dan kien wieħed mill-għanijiet ewlenin — li l- letteratura żżomm ħajjin it-tradizzjonijiet nazzjonali waqt li tibqa' tfakkar il- ġrajjiet storiċi. Fl-istess ħin il-ħassieba Maltin kienu jemmnu fl-għan spiritwali tal-letteratura li kellu jressaq lill-bniedem lejn il-Veru u lejn it- Tajjeb.5$ Dan l-għan, li oriġina fi żmien il-klassiċi, żviluppa f'għan morali fir-romantiċiżmu. Bħalma għamlu l-ħassieba ta' qabilhom, il-kittieba f'dan iż-żmien ukoll ikkummentaw dwar l-arti u l-moralità. L-immoralità m'hemmx postha fl-arti li hi meqjusa bħala proċess spiritwali li tikkomunika permezz tas-sensi u tal- fantasija.56 Minħabba li l-arti tfisser il-burdati kollha tal-bniedem jista' jkun hemm partijiet immorali. Iżda xogħol artistiku jrid jittieħed bħala xogħol sħiħ.5' Din il-viżjoni nisranija wasslet lil Ġużċ Aquilina, kittieb ewlieni ta' l-ewwel nofs tas-seklu għoxrin, biex jistqarr li l-arti u l-fidi jimxu id f'id għax it-tnejn ifittxu l-Assolut; 58 saħansitra sostna li l-arti tiddependi mill-fidi għax iqisha bħala espressjoni tat-Tajjeb u tas-Sabiħ miġbura fil-figura ta' Alla nnifsu $ 50 IL-MALTI Il-polemika tas-snin sittin Bejn il-kittieba tas-seklu dsatax u l-kittieba tal-bidu tas-seklu ta' wara jidher li ma tantx kien hemm żviluppi kbar ħlief it-tisħiħ tal-prinċipji romantiċi, li minkejja li fil-kontinent kien għadda żmienhom, f'Malta kien għad għandhom għeruq tajba. Iżda fis-snin sittin seħħet bidla mhux biss politika meta Malta kisbet l-Indipendeza mill-kolonja Ingliża, iżda l-bidla kienet ukoll kulturali. Ir-romantiċiżmu storiku ma kienx għad fadal il-ħtieġa tiegħu.00 Il-kittieba l- ġodda li bdew fis-snin sittin u ssuktaw jiżviluppaw wara, kellhom kuntatti ma' pajjiżi barranin, u l-bidliet lingwistiċi li seħħu fid-dinja kienu applikati għall- kuntest Malti.6l Il-moviment ta' kittieba moderni li twieled wara l-Indipendenza ħaddem forom ġodda ta' espressjoni b'kontenut ġdid waqt li beda jesperimenta bil- lingwa. Dan kollu jixhed il-bidla mentali tal-kittieba moderni li mir- romantiċiżmu storiku għaddew għar-romantiċiżmu ''etern' 62 L-identità nazzjonali ma baqgħetx tfisser l-identità Maltija biss iżda saret identità sħiħa mediterranja u aktar tard identità kożmika.65 Dan kien il-punt ta' l-ispirazzjoni fis-snin sebgħin u tmenin. Bidla bħal din kienet il-kawża tat-twaqqif tal-Moviment Qawmien Letterarju. Dan il-moviment, imwaqqaf fl-1967, kien magħmul minn bosta kittieba żgħażagħ, moderni li kienu studenti universitarji u li kienu jħaddnu l-istess ideali St Riedu jġeddu l-letteratura Maltija u fost l-iskopijiet li għalihom twaqqaf dan il-moviment, kien hemm it-tixrid tal-letteratura fost il- poplu biex jitkabbar aktar l-interess fiha u biex il-letteratura Maltija ssib postha ma' letteraturi oħra barranin. $ Dawn l-iskopijiet juru s-superament ta' l- individwalità u ta' limiti oħra letterarji li kienu jeżistu qabel. Tmiem il- moviment inbidel f'għadd ta' kittieba individwali li bdew jippubblikaw għal rashom ladarba l-moviment kien laħaq l-għanijiet tiegħu $6 Fid-dawl ta' din il-polemika letterarja, jinftiehmu aħjar il-ħsibijiet estetiċi ta' kittieba moderni. Id-definizzjoni tal-poeżija moderna ħarġet mid-distinzjoni bejnha u bejn il-poeżija tradizzjonali. Il-poeżija moderna nqatgħet minn kull irbit tar-regoli tal-prosodija.67 Stilistikament saret aktar ħielsa u dan il-ħelsien għen biex tonqos ħafna d-distinzjoni li kienu jsegwu l-kittieba ta' qabilhom bejn forma u kontenut. Dak li ried jesprimi l-poeta sar jiddependi mill-mod kif ifissru. Skond il-kittieba moderni, kellu jinstab bilanċ bejn it-temi tal- passat u t-temi kumplessi espressi bl-użu tas-simboliżmu.8 Din ix-xejra poetika, li ma eskludietx għal kollox l-epoka ta' qabilha, tat lok għal għadd ta' interpretazzjonijiet minħabba li bil-lingwaġġ figurattiv tinħoloq l- ambigwità. 70 Dan juri li jeżisti 'continuum'' bejn il-poeżija tradizzjonali u l- poeżija moderna. Bħal ta' qabilhom, il-kittieba moderni saħqu fuq l-iskop tal-poeta bħala edukatur soċjali 71 Filwaqt li baqa' jżomm is-sensittività qawwija tiegħu, il-poeta modern kien mistħarreġ f'relazzjoni mal-qarrejja tiegħu. 72 Ma baqax jitnebbaħ mid-dinja ta' barra iżda sar introstpettiv u metafiżiku.75 Il-kultura u l-edukazzjoni li jkun irċieva jikkondizzjonawh fil-viżjoni tal-ħajja'$ Bħala ''l-iben priviliġġat tas- soċjetà ta' żmienu'75 sar osservatur attiv mhux biss ta' kulma hu madwaru iżda ta' kulma hemm ġewwa fih. Għalih m'hemm xejn li hu ċert u f'kuntrast mal-poeti tradizzjonali, l-inċertezza u d-dubji saru l-bażi ta' xogħlijietu. Dan ifisser stħarriġ aktar fil-fond ta' l-identità umana. Biex il-letteratura bħala qasam artistiku tiddistingwi ruħha mix-xjenza, għandha bżonn tas-sentiment li jinsab fil-qalba ta' l-ambjent soċjali. 77 B'hekk letteratura u ħajja jsibu ruħhom fuq l-istess livell għax it-tnejn jinbidlu f'esperjenzi..8 Il-varjetà fil-letteratura tiddependi mill-individwu u hi kkondizzjonata mill-post u miż-żmien.9 Għalhekk ir-rabta bejn ħajja u letteratura hi intima għax il-missjoni tal-kittieb modern inbidlet. Issa mill- ħolqien ta' dinja sabiħa u perfetta, saret ir-rifless ta' dinja reali mibnija fuq l-eżistenza biex tkun analizzata u kkontestata 80 Il-poeta u l-poplu saru ħaġa 'waħda biex il-poeżija saret sinonima mal-ħajja nnifisha. Minħabba f'hekk il- poeżija tinbidel skond il-ħtiġijiet taż-żmien. 81 Il-moderniżmu ta xejra aktar filosofika u psikoloġika lil-letteratura. Bosta kienu dawk il-kittieba li kkummentaw dwar il-proċess kreattiv. Barra l-osservazzjoni u l-introspezzjoni hemm l-immaġinazzjoni li tgħin lill-kittieb jorbot flimkien oġġetti li fir-realtà ma tidhirx rabta bejniethom.82 Fil-mument tal-ħolqien kreattiv, il-kittieb jitlaq mill-ġrajjiet soċjali biex imbagħad jibdilhom u jagħtihom sura ġdida. $$ Il-kittieba tas-snin sittin inkludew ukoll . il-kunċett ta' l-ispontanjetà fil-mument ta' l-ispirazzjoni, l-istess bħalma kienu għamlu r-romantiċi ta' qabilhom.44 Il-kitbiet estetiċi letterarji ħadu perspettivi diversi. Bdew jagħtu importanza kemm lill-awtur u xogħlijietu, kif ukoll lill- qarrej. Din il-bidla f'Malta seħħet fi żmien pjuttost qasir (1967-1973) u fis- snin sebgħin bdew jidhru l-ewwel kotba ppubblikati b'xogħlijiet letterarji moderni minħabba li l-biċċa l-kbira tal-kitbiet estetiċi waqt din il-polemika dehru f'ġurnali jew f'rivisti letterarji $$ Wara s-snin sittin Il-polemika tas-snin sittin u l-bidla letterarja li ġabet magħha seħħet bi sforz kollettiv ta' grupp ta' kittieba. Minn dak iż-żmien 'l hawn numru ta' kittieba minn dak il-grupp qabdu toroq individwali u l-fehmiet estetiċi li esprimew jixhdu l-aġġornament tagħhom mal-bqija tal-kontinent għalkemm ma nqatgħux totalment minn ta' qabilhom. L-ideat ġodda estetiċi li oriġinaw waqt il-polemika komplew jiżviluppaw fis-snin sebgħin u wara. Fost il-kittieba tat- 52 IL-MALTI tieni nofs tas-seklu għoxrin hemm Daniel Massa,$6 Peter Serracino-Inglott,87 Mario Azzopardiċċ u Oliver Friggieri) li pproduċa l-akbar għadd ta' kitbiet estetiċi bil-Malti, bl-Ingliż u bit-Taljan f'rivisti letterarji lokali u barranin. Dawn il-kittieba enfasizzaw is-simboliżmu biex ifissru esperjenzi astratti b'mod artistiku..0 Il-kittieb, impenjat soċjalment, jimxi fuq il-prinċipju tal- verità'l biex, bl-użu tal-lingwaġġ figurattiv, jissublima t-tiġrib uman mimli tensjoni għax kif isostni Daniel Massa, l-arti ma tistax tinħoloq jekk mhux bi tbatija min-naħa ta' l-artist.92 Il-prinċipju tal-verità jissemma wkoll minn Peter Serracino-Inglott li jaqbel mad-distinzjoni aristotelika tal-verità storika u l- verità poetika $$ Oliver Friggieri jqis il-letteratura u l-ħajja l-istess f L-għan ta' l-artist hu li jikkomunika billi jippreżenta l-problemi tal-ħajja $ Minkejja dan, il-poeżija mhix l-aħjar mezz ta' komunikazzjoni minħabba li titkellem bl- implikazzjoni u ġġorr l-ambigwità.936 Dan iwassal għal żewġ konklużjonijiet: l-ewwel waħda hi li l-artist ta' bla kriżi m'hu artist xejn' għax l-eżistenza hi problema fiha nnifisha; u t-tieni waħda hi ċ-ċaħda ta' l-għan morali li kienu jemmnu fih il-kittieba ta' qabel, għax it-tajjeb hu suġġettiv u teżisti aktar minn idea waħda tiegħu.97 Il-kittieba moderni kienu tal-fehma li d-distinzjoni bejn forma u kontenut għandha tispiċċa għal kollox biex it-tnejn li huma jieħdu l-istess tifsira.98 Dawn iż-żewġ dimensjonijiet tal-kelma huma l-unika għodda li għandu l- kittieb u li biha tifred il-lingwaġġ artistiku mil-lingwaġġ komuni 9: Xogħol letterarju ta' livell għoli hu utli għax ibiddel lill-qarrej, skond Oliver Friggieri.10 Mill-banda l-oħra, kittieb ieħor, Mario Azzopardi, jsostni li l- letteratura ma tridx tkun akkademika żżejjed iżda trid tolqot lill-klassijiet soċjali kollha,101 Fid-dawl tar-rivoluzzjoni letterarja li seħħet f'Malta ftit tas-snin qabel, id- definizzjoni tal-letteratura moderna fil-konfront mal-letteratura tradizzjonali kienet għadha qiegħda tfittex postha. Din id-distinzjoni, li eżistiet f'kull żmien, teżisti biss fil-moħħ biex tiddistingwi epoka minn oħra.102 Id-differenza ewlenija bejniethom hi li kittieb tradizzjonali jirrepeti b'mod konxju jew le dak li hu diġà eżawrit, filwaqt li l-modern, permezz ta' forom devjanti, jaf sew x'inhu jiġri madwaru u jipparteċipa fih.103 Iżda, minħabba li l-preżent hu l- effett tal-passat, dawn jistgħu jeżistu kontemporanjament biex tinħoloq kontinwità temporali 104 Mal-figura tal-poeta jintrabtu żewġ kwalitajiet: l-esperjenza tal-ħajja nnifisha u l-ħila li jibdel din l-isperjenza f'arti bis-saħħa tal-ġenju u t- teknika.105 Għalhekk il-kitba artistika hi rari u unika għax is-sublimazzjoni ta' esperjenzi umani ma sseħħx kuljum. L-istess jista' jingħad għall-kittieba veri.106 Il-kittieba moderni Maltin ikkummentaw dwar ġeneri letterarji speċifiċi bħalma hu r-rumanz. Ir-rumanzier jinqeda bi strutturi lingwistiċi varji, barra mis-simboli.107 Ir-rumanz hu mibni fuq ir-rakkuntar ta' storja (plot) u d- deskrizzjoni ta' karattri. Ma' dan, ir-rumanz modern żied elementi ta' psikoloġija umana.108 Hawn ir-rumanzier isir interpretu tal-ħajja għax f'konfront mar-rumanzier ta' qabel, sar aktar introspettiv.109 Bidla fil-kontenut tfisser ukoll bidla fil-forma u dan m'hu xejn ħlief ir-rifless tal-ħajja nnifisha li, barra li hi rakkont wieħed twil tinsab fi proċess kontinwu ta' bdil. Il-kittieba moderni Maltin issoktaw fejn ħallew ta' qabilhom biex imbagħad tbiegħdu minnhom. Irid jgħaddi aktar żmien biex jiffurmaw kurrent għalihom. Il-ħsibijiet, il-kunċetti jew il-prinċipji estetiċi letterarji tal-ħassieba Maltin għandhom il-valur storiku u temporali tagħhom. Fl-istorja, qasira kemm hi qasira, ta' l-estetika letterarja ta' gżira żgħira bħalma hi Malta, kollox jikseb il-valur tiegħu fl-isfond usa' ta' kontinent sħiħ, Twieled fl-1815 f'Malta u sar tabib u arkitett. Kien direttur tar-rivisti La Crociata, La Fenice u L'Arte. Sar professur tal-filosofija fl-Università. Kien jikteb bit-Taljan, bl-Ingliż u bil- Franċiż. Ippubblika xi xogħlijiet letterarji f'rivisti barranin. Miet fl-1899. Illawrja bħala duttur tal-liġi mill-Università ta' Malta. Fl-1895 innominawh bħala Professur tad-Dritt Kostituzzjonali, id-Dritt internazzjonali u d-Dritt Kanoniku. Kiteb xi xogħlijiet ta' proża u poeżija. Miet fl-1904 fil-Belt Valletta. Twieled fil-Belt Valletta fl-1817. Studja l-letteratura, it-Taljan, il-Franċiż u l-Għarbi. Jitqies bħala wieħed mill-poeti romantiċi tal-bidu. FL-1842 sar avukat iżda aktar tard inxteħet għall- kitba letterarja. Għamel madwar sena jgħix Lixandra, Meta rritorna sar professur tat-Taljan fl-Università. Miet il-Belt Valletta fl-1868. Kellu iben, Demetrio Bruto, li kien professur tal-patoloġija f'Ruma. Skond l-Arikivji ta' l-Università ta' Malta fl-1852 resaq għall-eżami tal-Grieg. Aktar tard ħa l-lawrja fil-ġurisprudenza, Fl-1863 mexxa kors fl-estetika u sena wara għamel id-diskors ta' merħba fl-okkażjoni tal-miġja ta' Garibaldi f'Malta. Fl-1865 sar Imħallef. Miet fil-Belt Valletta fl- 1918. A. Vassallo, Ħrejjef u ċajt bil-Malti, Malta, 1895, p. 9; S. Castaldi, Della letteratura educatrice, Malta, 1897, p. 10. 54 IL-MALTI Ġ. A. Vassallo, Ħrejjef u ċajt bil-Malti, cit., p. 7; S. Castaldi, ''Della letteratura educatrice,' loc. cit., p. 5. O. Frieggieri (ed.), Il-Poeżija Maltija, Malta Universitv Publishers, 1996, pp. XXVIII-XXX. Ġ. A. Vassallo, Ħrejjef u ċajt bil-Malti, cit., pp. 4-5. Twieled il-Belt Valletta fl-1876. Fl-1891 daħal novizz ma' l-Ordni Karmelitan u fl-1898 kien ordnat saċerdot. Studja f'Malta u fl-Università Gregorjana ta' Ruma fejn iggradwa fil- filosofija. FL-1906 nħatar Professur tal-Filosofija fl-Università ta' Malta barra li kellu diversi karigi oħra fl-Università. Kittieb ta' poeżija, proża u diversi bijografiji ta' qaddisin. Il-poeżiji tiegħu huma mxandra f'bosta rivisti. Miet fil- 25 ta' Lulju 1962. Twieled Ħaż-Żebbuġ fl-1871. Fl-1894 sar saċerdot u baqa' jgħallem fis-Seminarju l- letteratura Tajana, l-Istorja tal-Knisja u l-Arkeoloġija Nisranja fost suġġetti oħra sa l-1921. Fl-1921 inħatar assistent biblijotekarju. L-aqwa xogħol poetiku tiegħu hu Il-Jien u lil hinn Minnu, (1938) li hu tweġiba għal I Sepolcri ta' U. Foscolo. Miet fl-1961. Twieled Għawdex fl-1911. Studja fl-Universitajiet ta' Malta u ta' Londra minn fejn kiseb id-Dottorat fl- 1940, Professur tal- Malti u tal- l-lingwi Orjentali fl- Università ta' Malta ar Miet 1997. Studja fil-Kulleġġ San Alwiġi u wara ali għamel kors fil-letteratura Latina u Taljana, segwa kors ieħor tal-filosofija skolastika. ikkontribwixxa f'rivisti Maltin u barranin. Miet fl-1987. Dun Karm Psaila, ''Poeta titwieled, ma ssirx,' Il-Malti, Ġunju 1931, pp. 41-42; K. Vassallo, Poeta mit-twelidf' Leħen il-Malti, Jannar 1939, pp. 150-151. K. Vassallo, 'L-Imħabba tal-Poeta,' Alla taż-Żgħażagħ, Malta, 1939, pp. 22-23; Dun Karm Psaila, ''Ittra lil Ġużċ Aquilina,' Ms. 214/1 fl-Arkivji ta' l-Università ta' Malta, 10/9/1935. K. Vassallo, 'L-Imħabba tal-Poeta,' loc., cit., p. 22. O. Friggieri, Il-Kultura Taljana f'Dun Karm, K.K.M., 1976, p. 58. K. Vassallo, 'Ħajja qasir,' Il-Malti, Marzu 1938, p. 12. Ibid., p. 56; ''Il-Poeżija Tagħna,' Il-Malti, Ġunju 1934, p. 34. Dun Karm Psaila, ''Is-sengħa tal-kitba,' Il-Malti, Settembru 1926, p. 73. Dun Karm'Psaila, ''Il-poeżija Maltija fl-iskejjel aħjar minn kull waħda oħra,' Il-Malti, Marzu 1930, p. 3. Dun Karm Psaila, ''Is-Sengħa tal-kitba,' Il-Malti, Diċembru 1927, p. 109. Dun Karm Psaila, ''Is-Sengħa tal-Kitba,' Il-Malti, Settembru 1926, p. 73. Ġ. Aquilina, 'X'inhi l-poeżija,' Antoloġija ta' Proża, II, Malta, 1979, p. 12. K. Vassallo, 'Il-poeżija u aħna,' Il-Malti, Ġunju 1962, p. 40. Ġ. Dun Karm Psaila, 'X'inhi l-letteratur7 Għalfejn tiswa'' Il-Malti, Ġunju 1938, p.33; ' A talk on Maltese Poetrv,' (held at St. Edward's College on March 3, 1942 in a rock shelter during an air-raid), Ms. 215/4, Arkivji ta' l-Università ta' Malta; 'Taħdita fuq il-poeżija Maltija,' Leħen il-Malti, XXIX,i, 1960, p.2. K. Vassallo, 'Il-letteratura fiha nnifisha;' Ala taż-Żgħażagħ, cit., p. 14. Ġ. Aquilina, ''Arti, Hajja u Morali,' Leħen il-Malti, n. 196-198, Lulju — Settembru, 1947, pp. l-2. Ġ. Aquilina, ''Arti u Fidi, Il-Polz ta' Malta, Malta, 1948, p. 230. 'L-Editorjal,' Il-Polz, Settembru 1968, n. 7, p. 1; J. A. Grima, Il-Qawmien, 22/1/1967, p. 9. J. Attard, L-Estetika Maltija — Antoloġija Kritika, Mireva Publications, 1997, p. 167. Degabriele, Torċa (Magazine), 5/2/1967, p. VII. : Mahonev, il-Ħaddiem, 27/9/1966, p. 5; O. Friggieri, Il-Berqa, 21/7/1967, p. 9. Mizzi, L-Orizzont, 21/2/1967, pp. 6-7. Friggieri, il-Ħaddiem, 25/7/1967, p. 5. Mizzi, L-Orizzont, 11/4/1967, p. 5. Marshall, L-Orizzont, 20/9/1966,p.6; A. Degabriele, Torċa (Magazine), 5/2/1967, p. vili. . Friggieri, L-Orizzont, 24/1/1967, p. 6; M. Azzopardi, L-Orizzont, 27/12/1966, pp. 6-7; . Friggieri, Il-Berqa, 13/10/1967, p. 9; A. Marshall, L-Orizzont, 28/2/1967, p. 6. Marshall, L-Orizzont, 20/9/1966, p. 6. , Friggieri, Il-Ħaddiem, 11/7/1967, p. 5. Friggieri, Torċa (Magazine), 26/2/1967, p. vili. IL-MALTI ..O. Friggieri, Il-Polz, n. 6, Ġunju 1968, p. 12. R. Mahonev, L-Orizzont, 3/1/1967, pp. 6-7. O. Friggieri, il-Ħaddiem, 11/7/1967, p. 5; O. Friggieri, Leħen is-Sewwa, 21/9/1967, p. 3. Cfr., J. Attard, L-Estetika Maltija — Antoloġija Kritika, cit., pp. 163-192. Studja fl-Universitajiet ta' Malta u Edinburgh imnejn kiseb id-dottorat. Hu direttur tas-Centre of Distance learning, kien ko-ordinatur tal-Communication Programme u Kap tad-Dipartiment ta' l-Ingliż fl-Università ta' Malta. Minbarra li kiteb artikli f'ġurnali akkademiċi barranin, hu awtur u editur ta' diversi kotba. Twieled il-Belt Valletta fl-1936. Studja fl-Università ta' Malta u bħala Rhodes Scholar fl- Università ta' Oxford. Fl-1962 sar saċerdot u sena wara nħatar librar fl-Università ta' Malta. Fl-1966 sar professur u kap tad-dipartiment tal- filosofija. Għamel xi żmien bħala Rettur ta' l-Università ta' Malta. Huwa awtur ta' diversi pubblikazzjonijiet Maltin u barranin u ta' numru ta' poeżiji. Studja l-Liceo, l-iskola ta' l-Arti, il-Kulleġġ ta' l-Għalliema u l-Università ta' Malta. Kellu sehem ewlieni fit-twaqqif tal-Moviment Qawmien Letterarju u ta kontribut kbir għall-pubblikazzjoni tar-rivista Il-Polz, maħruġa mill-istess moviment. Uħud mill- poeżiji tiegħu inqalbu fl-Ingliż u kienu ppreżentati fl-Istati Uniti, fir-Renju Unit, fl-Indja, fl-Iżvizzera u fl-Iżvezja. Studja fl-Università ta' Malta u fl-Università Kattolika ta' Milan. Awtur ta' għadd kbir ta' kotba letterarji u kritiċi. Kien wieħed mill-membri tal-bidu tal-Moviment Qawmien Letterarju. Uħud mix-xogħlijiet letterarji tiegħu nqalbu f'diversi lingwi u xxandru f'bosta pajjiżi. L-istudji kritiċi tiegħu dehru f'rivisti akkademiċi lokali u barranin. Fl-1988 rebaħ il-Premio Mediterraneo. Membru ta' l-Association Internationale des Critiques Litteraires (Pariġi) u tal-Kumitat Eżekuttiv ta' l-Unjoni Ewropea tal-Kittieba u tax-Xjenzjati (Ruma). Ġ. Mifsud Chircop, '' Mal-fanal hemm ħarstek tixgħel — Jitkellem il-poeta,' Malta, 1994, pp. 85-86. O. Friggieri, ir-Ruħ fil-Kelma, Malta 1973, pp. 9-10. D. Massa, 'Qed tipprova tikteb'' Illum, Ġunju, 1975, p. 16. P. Serracino-Inglott, 'Verità Storika u Verità Poetika;' Malta, 1989, p. 10. O. Friggieri, 'L-istudju tal-letteratura u s-soċjetà,' Il-Mument, 14/4/1985, p. 19. O. Friggieri, Ir-Ruħ fil-kelma, cit., pp. 16-17. O. Friggieri, 'Il-kelma fil-poeżija,' Analiżi, Vol. 2,n.4, Marzu — April 1989, p. 21; L-Idea tal-Letteratura, cit., p. 35. M. Azzopardi, ''Soċjaliżmu u Arti,' Il-Mument, 13/2/1977, p. 7. O. Friggieri, ''Minħabba li l-komunikazzjoni bejn awtur u qarrej hi importanti, ma jfissirx li hi dejjem possibbli,' il-Ħaddiem, 16/2/1979, p. 4. O. Friggieri, 'It-Tradizzjoni u l-Moderniżmu,' In-Nazzjon Tagħna, 6/12/1971, p. 11. Friggieri, 'Min hu kittieb tassewT' In-Nazzjon Tagħna, 7/1/1974, p. 11; Ġ. O.Friggieri, 'Id-deskrizzjoni u l-Poeżija: fejn tibda l-waħda u l-oħra,' Il-Mument, 14/8/1977, p. 9. O. Friggieri, 'Il-kitba tar-rumanz modem,' In-Nazzjon Tagħna, 18/11/1974, p. 11. O. Friggieri, (Artiklu mingħajr isem), in-Nazzjon Tagħna, 11/11/1974, p. 11. O. Friggieri, 'Ir-rumanz bħala idea,' Il-Mument, 13/3/1977, p. 9. IL-MALTI