FRIGGIERI: WIRT ĠENSNAI: Jekk hawn bniedem Malti'li jgħix f'pàjjiż' barrani, li tabilħaqq ħabb, irrispetta u. baqa' jagħti ġieħ lill-Professur OLIVER FRIGGIERI; dan bla dubju hu' Riġu Bovingdon. f'korrispondenza li li kelli miegħu permezz tal-internet, wara li Dr. Charles Xuereb tkellem miegħu fuq il-paġni tiegħi fil-KullĦadd, Rigu wera x-xewqa li f'dawn il-paġni tiegħi juri r-rispett li minn dejjem kellu lejn dan il-Malti, Oliver Friggieri, li l-kburija ma kinitx tagħmel bih u li ħajtu ddedikaha biex tabilħaqq jgħallem il-lingwa Maltija lil kull min xtaq ikun jafha sew. Din hi l-intervista li slitt mingħand Rigu, mill-Awstralja. Iżda min hu Roderick Bovingdon, jew aħjar Rigu2 Fl-1942 emigrajt. mal-familja. tiegħi. Il-Malti bqajt nistudjah, tant li sirt, awtur ta' numru ta' kotba bil-Malti. Ikkompone- jt kanzunetti Maltin u fl-Aw- stralja ħriġt l-ewwel kanzu- netta, li għalkemm b'mużika tal-għana. tradizzjonali, in- tużaw il-kitarri elettroniċi. Allura, x'tifkiriet għandek tal-Professur Oliver Friggieri2 Niftakar li kienet is-sena 1994, sewwasew ix-xahar ta' Ottubru. Attendejt. għall-ew- wel lezzjoni tal-kors ta' erba' snin għall-B.A bl-Unuri. fil- Malti, dritt. mill-Awstralja. Ħabbatt fuq il-bieb tal-klassi mballata bl-istudenti li minn- hom ma kont naf lil ħadd. 'Għaddi Rigu' qalli l-Profs. Oliver Friggieri bl-akbar fr- ara, 'Ersqulu ftit ħa jpoġġi magħkom. Tafu min hu dan, ir-raġel) Capċpulu għax jix- raqlu merħba ta' Malti uni- ku li jgħix barra. Daqshekk niftakar milli kien qal il-profs dakinhar. Ħakmitni. taħwi- da ta' mistħija mħallta ma' għadd ta' ħbiberiji ġodda fost dik it-tajfa studenti. — Laqgħa li qatt ma stennejthal Jiġifieri kellu stima kbira lejk2 Iva, għaraft li kellu jkun ħabib kbir tiegħi u dejjem hekk st- mani l-mibki Oliver Friggieri. Qisni qed narah issa, ifur bil- ferħ mal-iċken. aħbar tajba; fl-istess ħin kien jimxi rett u sod fejn jilmaħ il-ħtieġa ja li dan il-għaref ħassieb; poeta par'excellence, kriti- ku letterarju u soċjali u fuq kollox. mexxej tan-nazzjon Malti, fetaħli tieqa għall-qalb ġeneruża tiegħu, fejn baqa' jżommni b'għożża kbira sal- aħħar, Mhux lili biss, iżda lill-pop- lu kollu Malti, tant li fl-għanja tiegħu Lil Art Twelidna hekk għanna l-poeta Oliver: Agħtu- na Malta ġdida/ li ma tixjieħx mas-snin, Agħtuna ż-żmien ħa nibnu/ lil Malta tal-Maltin. Dan ir-ritornell fis-sempliċità apparenti tiegħu jixhed ċara- ment id-dedika ad vitam, li l-poeta baqa' jgħanni bi ħrara u b'passjoni għall-maħbuba Malta tiegħu. F'waqt ieħor aktar ħiemed u ta' riflessjoni fil-poeżija famuża tiegħu Jekk, huwa jsaqsi mitt ħaġa u jistieden li jiġbidlek ir-riedni bla ma j jweġġa', bla ma joffendi iżda dejjem b'sens ta' rispett. Kif tħares lejn Oliver Friggieri bħala studjużi Kien l-akbar privileġġ għali- lilek, twieġeb: jekk taf. kif kien il- l-bidu/ u kif se jem i it- tmiem/ jekk. taf kull fuq, kull isfel/ kull wara, kull quddi- em… waqgħulek minn idejk,/ dan l-univers itektek/. inqasam : hemm f'riġlejk… Fil-versi għarfa ta' dan il-bniedem. Malti li warajh ġibed il-ġens tagħna kollu, għal min jirrifletti fil-kwiet fuq il-qofol mislut fi kliemu, ma jdumx ma jinduna bil-qa- wwa li tinsab fil-kelma Malt- ija' f'idejn mgħallem tal-vuċi tal-poplu. X'nisslet fik it- telfa ta' dan il-professur Malti tant maħbub2 Ħassejt it-telfa ta' iben għażiż, tabilħaqq Malti. B'mewtu, il- ġens kollu Malti sar il-werriet u il-petali tal-warda/. għani ta' għerf u għaqal, ta' tjubija u umiltà liema bħal- hom. Ngħid għalija appena waslitli l-aħbar ta' diqa li dan il-kbir ħabib tal-Maltin kien ħalliena, għalkemm misten- nija, ħassejtni li nqtajt minn ma' ruħi. Indunajt minnufih illi l-blata, it-tarka, il-ħeġġa u kulma jfisser fil-fehma tiegħi li tkun Malti — uniku fost il- ġnus — kien miġbur fix-xbie- ha tal-wisq. maħbub Oliver Friggieri. Inħoss ġewwa l-kurituri ta' moħħi u fit-tbaqbiq ta' qalbili. l-ebda aġġettiv ta' foħrija għal dan l-individwu Malti uniku mhu. sejjer ikopri r-rikkez- za u l-qofol tal-kobor tiegħu. ; Lill-għażiż Oliver, li weġġaħni bl-ikbar unur meta daħħalni, f'qalbu b'ħabibu fejn żammni sal-aħħar nifs ta' ħajtu, inqi- su b'ħabib ġenwin u sinċier. Sa fejn kienet twassal il-ħbiberija tagħkom Ngħidlek din u nsemmiha biss nagħli. Għax darba, meta jiena. ssottomettejtlu ismu lill-Kumitat tal-Premju Nobel għal-Letteratura (Svenska Akademiens Nobelkommitte) fi Stokkolma f'Marzu tas-sena 2004, ma rnexxilix inrebbħu din id-distinzjoni mondjalil Iżda xorta ngħożż is-sodis- fazzjon personali li Oliver in- nifsu kien tassew ferħan u mweġġaħ b'dan it-tentattiv biex inpoġġih fl-ogħla oqsma fost l-għorrief tal-umanità. Kemm xtaqt li kont Malta sabiex f'dak il-mument hekk kommoventi, kont- inkun mal-folol kbar ta' segwaċi tiegħu sabiex inrodd l-ogħla ġieħ mistħoqq lilu minn din il-qalb sogħbiena u fl-istess ħin grata ta'-dik it-tjubija kollha li writt mingħand dan — il-maħbub ħabib tal-Maltin li kien u dejjem jibqa' Oliver. ; Bqajtu żżommu kuntatt minkejja 'l bogħod tal-ibħra 7 t-tajjeb); Oliver Friggieri fin-nofs ma' Rigu Bovitigdon (bil-kappell) u ħabib. ieħor tagħhom Konna nikkomunikaw mhux ) ħażin. Fil-fatt, bqajt inżomm kopja tal-aħħar ittra li ktibtlu u li ġġib id-data tad-19 ta' Ot- tubru 2019. Taqra hekk: 0 Wisq Għażiż Oliver, Kemm ħabbtet fi żmienha dik il-qalb tenera tiegħekl Tenera għal għajrek il-Malti (il-Malti għall-Malti. l-kolt (dak l-individwu fin li jaf jap- prezza; li jaf iħobb, jagħder, jgħożż u li jifhem il-qalb vera Maltija). Int li għarrixt u fan- nadt f'qiegħ ġuf niesek; in-ni-, sel Maltil Iben dik l-art ċkejk- na; dik l-art kbiral Għalkemm inti li tinsab magħtub taħt salibek, b'dik il-marda tant kiefra li ħaf- nitek fi fjur ħajtek, xorta waħ- da, asaħħ minni, għandek il- faraġ li taf li qalbek, ġismek, ruħek għad ilkoll jitgħannqu għal dejjem ġewwa dik l-art għażiża fis-sikta u l-kalma tat-thanatos fejn jinsabu l-għeżież missierek u om- mok. (il-bikja ta' Pascoli u tabilħaqq ta' Laurent Ropà ukoll li baqa' ħajtu kollha jixher għall-għażiża ommu li kellha tindifen f'art għariba fl-Alġerija). Jien u kull min infatam minn dik l-omm-pajjiż u li jħoss bħali — il-firda, l-eżil- ju, it-trawma, is-sentenza (il-cada tal-Kantilena) — jaf — li xi darba jrid jissikket taħt għatu frustier ġo ħofra ta' art għariba; minn ħadd magħruf; minn kulħadd minsil 0 kemm hi: qarsa d-dewqa ta' dak il-mument ewlieni li naf li għad irrid inġarrab; imbiegħed minn kulma qatt ħabbejt u għożżejt u għann- aqt bl-ikbar għaxqa ġenwina u sinċieral (Ara l-versi tiegħi Irrid Ħ'Attard Nindifen li jins- abu fid-damma Aporija Mill- Ġdid). Ħaddi Ħaddl Ħaddi ma jif- hem jew jaf jew jagħraf il- weġgħal Jien'li ħabbejt lil Malta dejj- em u f'kollox ġejt imgħajjar minn xi għorrief tal-Malti — faċċol u ipokrital Dan kollu għax esprimejt. il-valutazz- joni tiegħi tal-kapaċità dgħa- jfa, jew aħjar tal-inkapaċità ta' dawk. l-individwi. Ma kienx ħaqq: fieragħ: tiegħil Kienet. espressjoni: ġenwina ta' infiskar, ta' frustrazzjoni li fl-aħħar. ġegħlitni nisfoga l-għajta muġugħa tiegħi. Għax wara li. ssagrifikajt erba' snin minn ħajti, mifrud mill-għażiża familja tiegħi; marti. u ż-żewġ uliedi. fl-Aw- stralja u jien waħdi f'Malta għal dak il-perjodu twil - fi tmiem il-kors fil-Lingwistika Maltija (mhux le fil-Lettera- tura taħt it-tmexxija għaqli- ja tiegħek Oliver), bqajt ma ħriġtx sodisfatt bin-nuqqas ta' speċjalizzazzjoni akkade- mika fil-linja tagħhom, li jie- na stennejt minn għerfhom u minn tagħrifhom. Dan baqa' ma safalixi Dawn huma l-kolonni l-ġodda tan-nazzjon Malti2 Saħħa għal dejjem jiena ngħajjat lil dan l-għeżeż ide- al Malti tiegħil L-ideal li jiena kont rawwimt fija nnifsi wara snin twal ta' turufnament u ħlimi Saħħa li talli stmajtekja ideal u emmint fik, ikkultiva- jtek u xandartek, kelli nġar- rab din. il-kundanna hekk kiefra, hekk selvaġġa, hekk ħarxa u mhux mistħoqqa. Il- viltà fl-egoiżmu sfrenat ta' min tkabbar bih innifsul Bi ktiebek Dun Karm Le Poesie Italiane f'idejja għażiż Oliver, waqt li ngħar- rex fil-versi ħelwin tal-poeta ċelebri tal-Maltin, tlanġas demgħa kiebja ma' ħaddejja fl-għaxqa ta' versih, versi li ironikament tefgħuni f'din Rigu jitiier jippreżeżtà l-Kantilena lil Frank Delia il-belliegħa' ta' niket il-qalb, għax waqt li l-Poeta ħabb u gawda. sal-aħħar, nagħraf li jiena qatt mhu se jkolli s-so- disfazzjon ingawdi bħalma eventwalment. se tgawdi int u kull min bħalek ma nfa- tamx mill-mamma. tiegħu, Malta. Dan il-punt naħseb li ftit huma dawk f'Malta lijap- . prezzawh aħseb u ara kemm jirriflettu fuqu. Nota Bene — Din l-ittra, sa fejn irnexxieli nikkalku- la jien, hi l-aħħar korris- pondenza li bgħatt bl-email lill-wisq għażiż ħabibi Oliver Friggieri. Fiha, għal min jin- teressah, hemm riflessjoni tiegħi, stimulata mill-qagħda prekarja f'saħħet Oliver, li hu almenu għandu l-fortuna li m'għandix jien u qatt mhu se jkolli (jekk ma ninzertax im- mut xi darba waqt li nkun f'xi żjara tiegħi f'Malta, pajjiżi), li hu sejjer eventwalment meta jasal il-waqt tiegħu, jindifen fil-ġuf tal-pajjiż li tant ħabbu rrispettal Mhux kull min siefer b'im- migrazzjoni bħali jgħaddi minn din l-esperjenza qarsa u tant ħarxa. Lanqas dawk li jħossuha ma jġarrbuha lkoll bl-istess intensità. Mela dan il-messaġġ lil Oliver mingħandi kien in- tenzjonat li jservih b'sens ta' mogħdrija mħallta ma' ċertu faraġ li jien; imbiegħed minn pajjiż trobbiti se nibqa'. sal- aħħar nifs ta' ħajti mikrum biex nispiċċa għomri mgħan- naq. fi ħdan, fil-camposanto li kiteb-tant tajjeb dwarha Carducci f'Il Giorno Dei Mor- til Hekk ukoll ħass Laurent Ropà. għall-għażiża: ommu li mietet qasir il-għomor fl-Alġerija fejn tinsab midfu- na; pajjiż mhux biss barrani u mbiegħed minn art twelidha iżda saħansitra pajjiż mhux Nisranil Din hija x-xorti qar- sa: taċ-ċittadin devot, lea- li, patrijott, kburi sal-aħħar nett bl-identità unika Maltija tiegħul Rigu, apparti t-telfa ta' Oliver Friggieri, fl-Awstralja kellek telfa oħra… dik tar-radju, hux hekk2 Tassew, 'għax is-sena 2020, għall-Maltin ' tal-Awstralja, l-aktar dawk ta' Svdnev fin- naħat 'il barra: miċ-ċentru tal-belt, sofrew daqqa ta' ħar- ta bl-għeluq tar-radju Malti SvdnevoOne Radio. Id-direttur u preżentatur tal-program- mi, is-Sur Frank Delia ħass li wara 20 sena servizz volo- ntarju lill-komunità Maltija kellu jirtira minn din il-kari- ga għal raġunijiet ta' saħħa. Hu. ta' min isemmi li dan ir-radju li kien jasal għand bosta familji Maltin f'Svd- nev, iżda wkoll fi bnadi diver- si fl-Awstralja u barra l-pajjiż ukoll permezz tal-internet, kien jaqdi servizz l-aktar utli b'mod speċjali lil-dawk il-Maltin ta' età avvanzata. Dawn in-nies. ħafna minn- hom ma jużawx. il-mezzi moderni diġitali tal-internet, Ħafna minnhom ukoll huma romol u b'hekk aktarx jgħixu weħedhom fid-dar mingħajr il-kumpanija ta' ħadd iktar għajr is-solliev li kien iwas- slilhom ir-radju tas-Svd- nevone. Kif tista' tgħid li l-Maltin tal-Awstralja ntlaqtu bl-għeluq tal-istazzjon B'dan l-għeluq ta' stazzjon tax-xandir Malti, dik is-sez- zjoni kbira tal-poplu milqut, sfat aktar iżolata milli qatt kienet qabel; għaliex Frank Delia, id-Direttur; kien iwas- slilhom ukoll diversi pro- grammi f'kollegamenti ma' Radju Malta tal-PBS u ma' diversi stazzjonijiet Maltin oħrajn. Issa f'salt wieħed dan kol- lu spiċċalhom u ġew lam- pa stampa fix-xandir Malti. Is-Sur Delia għamel l-almu tiegħu kollu biex jipprova Kien l-akbar privileġġ għalija li dan il-għaref ħassieb, poeta par excellence, kritiku letterarju u soċjali u fuq kollox mexxej tan-nazzjon Malti, fetaħli tieqa għall-qalb ġeneruża tiegħu, fejn baqa' jżommni b'għożża kbira sal-aħħar jħajjar lil ħaddieħor jieħu r-radju f'idejh iżda ħadd ma nqala' għal din il-biċċa intrigu ta' impenn u ta' re- sponsabbiltà kbiral Is-soltu storjal Daqshekk jasal l-im- penn patrijottiku ta' ġensnal / Dment li hemm il-pekunja (flus) jew. xi ċans għall-av- vanz egoistiku tal-individwu, kulħadd patrijott. Mank. l-istess kantanti Maltin Awstraljani rinom- ati m'għadhom jinstemgħu la hawnhekk fl-Awstralja u lanqas f'Malta. Il-gazzetta popolari The Maltese Herald ilha li għabet mix-xena wkoll u naqra naqra anke r-rad- ju nazzjonali SBS tal-Gvern qiegħed inin bil-mod il-mod. Għal din l-okkażjoni ta' swied il-qalb, ta' sogħba naz- zjonali, b'turija ta' apprezza- ment għas-servizz twil u leali lejn is-Sur Frank Delia, ħsibt li mnippreżentalu gwarniċ b'kopja faksimile tal-Kantile- na ta' Pietru Caxaru; l-aktar dokument letterarju Malti antik li jippossjedi n-nazzjon Maltil Din id-drawwa bdejtha xi snin ilu sabiex waqt li b'hekk inrodd ir-rispett xieraq lil dak li jkun, fl-istess ħin, din l-għotja tkun isservi ta' pub- bliċità xierqa u denja ta' din il-ikona nazzjonali. Jiġifieri ilek tqassam kopji tal-Kantilena7 Riċevituri ta' dan ir-rigal ta' preġju għoli li qassamt s'issa, jinkludu lill-Konsolat Malti ta' Svdnev, lill-Editur ta' The Maltese Herald, lill-klabb soċjali Malti ta' Svdnev La Vallette u numru ta' individ- wi oħrajn li taw xi kontribut lill-kultura Maltija fl-Awstral- ja. Tkun drawwa wisq sabiħa li kieku xi organizzazzjoni f'Malta stess tieħu l-impron- ta minn din l-użanza kom- mendabbli tiegħi u tibda hija wkoll ixxerred din il-Kantile- na fost il-poplu tagħna; xejn xejn tkun qiegħda tgħallmu japprezza dejjem aktar il-pat- rimonju tagħna l-Maltin. Mhux ta' b'xejn mela li f'din l-art kbira fejn mijiet ta' nazzjonijiet ġew jgħam- mru flimkien, aħna l-Maltin dejjem niġu mirfusal Bħalma dejjem għedt jiena fl-imgħod- di u nibqa' nsostniha: il-mar- da minn pajjiżna stess ġejjal Għax jekk aħna: l-Maltin aħna tant bravi, kif jista' jkun li l-barranin jirrispet- tawna meta aħna stess (jew kwantità kbira fostna) ma nirrispettawx lid-drawwiet u lill-ilsien għani, antik u sabiħ tagħna7 Imissna nafu wisq aħjar minn hekk, għax l-istess filo- sofija Maltija tgħidilna fil-qa- wl antik tagħna 'Ħadd ma jgħidlek taħsel wiċċek biex tkun aħjar minnu'l