DAWRA MAL-ART Ġunju fil-għodu morna nżiru: l-Museum. tal-Kajr, fejn; hemm miġbtira t-teżori kollha tal-Eġittu, u. meta ngħidu ''teżori'' ma nifhmux. biss. fdalijiet. ta' żmien il-qedem, imma, deheb, fidda, ġaw- har; ;avorju u xogħol. ta':: sengħa mill-ifjen; tista' taħseb: f'kull sala l-għases: huma. armiti, Kien: hemm żmien meta. wieħed kien isib: xi ħaġa, qadima, prezzjuża u: mhix fl-Eġittu, u. kien jagħmel biha li:jrid: , ibiegħha jew, iġorrha miegħu lejn pajjiżu. Issa mhux hekk. Minn mindu twaqqaf il-Museum. tal- Kajr, fil-bidu. ta' dan is-seklu; kull ma jinstab fl-Eġittu, huwa meqjus ħwejjeġ. il-pajjiż u ħadd. ma. jista' jagħmel bih li.jrid, . imma. għandu jitqiegħed. fil-Museum. tal-Kajr, biex kull ħadd jista' jara u jistudja l-fdali- jiet tal-qedem… U : hemm : tassew x'tàra l Hemm għadd bla tarf ta' mum- mji, iġsma mqaddin,. ta' nies. mejta eluf ta' snin qabel. L-Eġiz- zjani kellhom moħhom dejjem. iber- Ten kif sa jgħadduha. wara mewthom. Kienu, ħolqu l-Piràmdi;. u biex, jik- 'konservaw żgur lilhom infushom kienu jibbalzmaw il-katàvri, b'mod :li ħafna minnhom, għadhom jingħarfu sal- lum. Il-klima niexfa tal-Eġittu għe- 108 (Jorbot mal-għadd. ta' qabel) net. ħafna biex il-fdalijiet tal-imgħod- di żammew sħiħ; Insàbu. eluf. tal- eluf ta'. manuskritti, parċimina: jew papiri, jiġifieri dik il-karta li' kienu jagħmlu : billi jwaħħlu flimkien il qxiir tal-qasab li jikber fuq xtut in- Nil, omm. l-Eġittu. F'dan ' il-Museum ./issib — kollox. L-Eġittu: tal-qedem jinfetaħ .qud- diemek, bħalli kieku qiegħed tgħix fiż-żmenijiet imbegħda meta l-Far- għiin kien iwerwer. lil kulħadd b'qaw- wietu, -setgħetu, u. ġidu, Iżda b'inkejja ta' dal-ġid kollu, għalina, li moħħna u qalbna. qegħdin fil-Kelma t'Alla mikttiba,. kien: hemm teżori oħra: bil-wisq akbar u ogħna: minn dan kollu : rajna l-istela ta' Mernefta' il-Fargħin.. li. -rażżan. l-egħdewwa tiegħu: kollha, . fosthom .lill-Israċl. Fiha. nsibu, għall-ewwel darba. l-isem tal-poplu ta' Israċl imniżżel fuq mo- nument Eġizzjan; li jfakkar. ir-reb- ħiet tal-Fargħin fuq il-popli tal- Palestina. Hawn: ukoll jinsabu l-ittri ta' Tell-El-Amarna; dawn kienu ittri miktiiba, fuq it-twavel jew madim tat-tafal, .mibgħita. .mis-slàten iż- żgħar. tal-Palestina :lill--Fargħfin Ikhnaton . (1375-1358. qabel. Kristu), biex. jaqbeż għalihom: fil-ħafna : tix- wix: kontra; xulxin, inkella :- jitolbuh l-għajnfina kontra. poplu. li kien: sa jaħbat għalihom min-naħa, tal-Lvant, li kien: magħruf bl:isem.ta' Ħabiru, jew Ħapiru, : X'uħud. jaħsbu li. dan il-poplu kien Israċl stess, Jekk inhu hekk, għandna fihom dokument ta' siwi liema bħalu għall-istorja tal- poplu Lhiidi. Minn dawn l-ittri jista' wieħed jieħu ideja tal-qagħda pulitka soċjali u reliġjuża tal-Palestina, jew Kangħan, qabel ma daħlu fiha l-Lhud. , Fdal ieħor importanti fil-Museum tal-Kajr huma l-iskrizzjonijiet tas- Sinaj. Dawn huma kitbiet maqlugħa mill-ġnub tal-muntanji tas-Sinaj. In- kitbu jew aħjar, tnaqqxu fil-blàt min-nies Kangħanin li kienu jaħdmu fil-minieri ta' hemm, imqabbdin jew inkella lsiera tal-Fargħfini tal-Eġittu. Dawn huma mportanti, għaliex fejn, qabel ma nsabu, ma' dwar il-bidu tas- seklu li aħna fih, kienu jaħsbu li Mosċ ma satàx kiteb il-kotba tiegħu bl- alfabet, għaliex alfabet ma. kienx għad hawn;-dawn. l-iskrizzjonijiet li huma eqdem minn Mosċ stess, huma miktiiba bl-alfabet, kif''jidher mill- kelma BAGĦLAT, l-isem ta' waħda mill-allat nisa tal-Kangħanin. Erba' ġebliet, li anqas tħares lejhom, jekk tkun għaddej, swew biex qalbu l-kon- klużjonijiet ta' ħafna għorriefl Hekk għaddejna l-isbaħ nofs.ta' nhar indu- ru mat-teżori f'dan il-Museum; li: fih tħossok qiegħed; tgħix mal-Eġizzjani Imbagħad, irħejnielha lejn . il-Kulleġġ: tas-Sagra: Familja. L-għa: da għaddejna; nofs::ta':'mhàr, sħiħ mistrieħ u. għal xi l-5 ta' fil-għaxija; irħejnielha, ; lejn is-Suez; : biex: minn hemm l-għada ; fil-għodu : mas-sebħ nitilqu lejn is-Sinaj; Il-Kajr : kellna nerġgħu lura xi erbat (cijiem wara: Imma. biex issa nibqgħu fuq, l-Eġittu ngħidu… x'rajna wara, li. ġejna .mis- Sinaj, fil-għaxija, it-2 ta' Lulju. It-Tlieta fil-għodu morna nżuru l-Kajr il-qadima, fejn. hemm il-fortiz- za, Rumana,; Babulon ' Coptica; : kif kienu jsejħulha; l-Griegi. : Ma' dwàr din. il-fortizza nbnew, id-djar Insara u. tfasslu, 'jew.aħjar, ixxebilku u tħabblu trejqiet,u sqaqien bla għadd ujbla tarf; Għad hemm il-fdal tal-bieb Rumàin. Hawn il-knejjes Qoptin Insàra ssibhom: 'moħbija qalb il-bini, biex ma ' jagħtux fil-għajn. Dan' kienu jagħmluh (fi żmenijiet il-persekuz- zjonijiet 'tal-Misilmin: Għarab kontra l-Insara: Il-Knisja: Qopta —' dan l-isem' ġej mill-kelma Grieġa: Aiġip- tos, jiġifieri l-Eġittu — hija mono- fisita, jiġifieri temmen li hemm na- tura waħda biss fi Kristu, li hi ħierġa mill-għaqda jew taħlita flimkien tan- natura Divina u wmana ta' Ġesu, Il- Knisja ' Qoptà' 'ilha' 'mifrfidà ' mill- Knisja: Universali, 'Grieġa' u Latina, mis-sena 451: wi KU Minn' dak inħar 'dil-Knisja qabdet 'triq għaliha u' għadha 'fiha' sal-lim' il-mijiet tas- snin; dawn l-Insara ' batew Wisq, l-aktar taħt idejn il-Għarab Misilmin, biex żammew 'sħiħa' l-Fidi fi Kristu, U' nittamaw li t-tbatijiet ta' dawn ħutna 'li' jemmii' fi' Kristu, 'jiswewl- hom biex-jerġgħu jingħaqdu mal-vera Knisja tal-Imgħallem Divin, Skond ma hemm miktub fl-Evan: ġelji::Apokrifi; : is-Sagra' ' Familja; meta; waslet: l-Eġittu; 'waqfet ill Babulonia: Coptica;:u hawn: strieħet. Biex, titfakkar dil-ġrajja, kien hawn monument qadim; il-lum: ma baqax minnu għajr kripta taħt il-Knisja: ta' Abu-Sarga,jiġifieri,ta';;San Serġju; il-qassis, :-Qoptu,iniżżlek: hemm: biex taraha. Il-faqar u l-miżerja, maż dwar dil-knisja, żrid, tarahom biex temmin- hom. maħmuġa; tfàl ma tgħidx x'inhuma. Hawn huwa l-kwattier tal-Insàra, in-nisel tal-Insàra tal-imgħoddi, li għaddew mill-magħsar tal-eħrex moħ- qrija, taħt idejn il-Mislem. Minn hawn irħejnielha għal Museum Qopti imwaqqaf minn Mor- kos Simajka Bàxa, wieħed mill-mem- bri prominenti tal-Qoptin. Hawn wieħed jara l-fdalijiet storki ta' din il-komunità : Nisranija u l-istil tal- palazzi u d-djar Għarab tal-klassi għolja. Tkun ġej minn Malta ma tis- tax ma tħossx xi ħaġa komuni mal- arkitettura ta' dawn id-djar ma' dik antika fil-gżejjer tagħna: il-gallarijiet fuq il-faċċata il-bombli fit-twieqi għal frisk, u rqaqàt oħra, li jurfina l-istorja mħallta tagħna. Wara li qat- tajna nofs ta' nhàr sħiħ hawnhekk, irġajna lura lejn il-Kulleġġ tas-Sagra Familja. Wara nofs inhar morna nżuru post ieħor li għandu x'jaqsam mal-qagħda tas-Sagra Familja fl-Eġittu: Ma- tarija.. Il-Vanġelu tat-Tfulija ta' Ġest jgħidilna: ''Minn hemm marru ħdejn siġra tas-sikomoru (bil-Malti: ġummajż) il-lum imsejħa Matarija, u Ġest. ħareġ l-ilma minn Matarija, biex Sidtna Marija ħaslet il-ħwejjeġ. Il-balsmu li jsir f'dawn l-inħawi, ġej mill-għaraq tal-Mulej li xerred hemm- hekk'. il-bdiewa Eġizzjani, hawn juruk zokk oħxon tta' siġra, il-lum niexef, li skond dan il-għidut, kienet is-siġra li taħtha strieħet is-Sagra Familja. Ftit bgħid minn din is- is-siġra mejta, hemm għajn tal-ilma ħelu; fil-waqt li l-għejjun l-oħra ta' dawn l-oqsma huma. tal-ilma sal- mastru. Mixja ta' xi kwarta, tieħdok ħdejn obelisk, jiġifieri kolonna twila twila, misluta fix-xejn, li l-Fargħiini kienu jħobbu jwaqqfu f'ħafna postijiet fl- Eġittu, biex ifakkru ismijiethom lin- nies ta': warajhom. Din il-kolonna tfakkar fil-belt ta' On, imsejħa wara żmien Heliċpolis, bil-Grieg, jiġifieri Belt ix-Xemx, u On fil-kitba Eġiz- Matarija, il-Kajr — Siġra (xiħa u nofsha niexfa li jingħad li taħtha strieħet il-Madonna, mal-Bambin u San Ġużepp, fil- ħarba tagħhom lejn l-Eġittu. zjana u fil-Bibbja. Min iħobb jaqra l-Bibbja jiftakar li waħda min-nisa li kellu Ġużeppi bin Ġakobb, kienet bint il-qassis ta' On, li kien jismu Putifar. Hawn kien jinsab tempju kbir u sabiħ; minnu ma fadalx ħlief dan l-obelisk, li hu l-eqdem wieħed fl-Eġittu kollu, Kien hawn ukoll fil- qedem kolonja kbira tal-Lhud, im- semmija fil-Ktieb ta' Isaija (k. XXIX, v. 18). Il-Patrijiet Ġeżwiti f'Matarija bnew Kulleġġ sabiħ taħt l-Isem tas- Għandhom daqsxejn ta' ġnien kollu siġar kbar u sbieħ u menqa għall-għum, friska friska. Ħaġa tal-għaġeb, f'dawn l-inħawi, meta tilmaħ l-ilma donnok tħoss fik mewġa ta' ħajja ġdida. Dan ġej mis- sħàna li taħkem bla ħniena, u n-nixfa li hemm fejn ma hemmx nixxiegħat tal-ilma. Hawn ix-xita hi ħàġa tad- dinja l-oħra, bħal ma s-silġ hu għa- lina, li ma tilħaqx aktar minn xi pul- zier u nofs is-sena kollha. M'hux ta' b'xejn li fil-Bibbja l-ilma hu xbiha tal-grazzja t'Alla l Fl-4 ta' Lulju ssuktajna nżfru l-monumenti Eġizzjani, f'Saqqara u bnadi oħra. Hawn rajna l-mastaba, jiġifieri, ngħidu aħna, kappella fu- nerarja tan-nobbli Eġizzjani. Dawn għalina huma ta' siwi bla tarf, għax fil-ħitan tagħhom, in-naħa ta' ġew- wa, issib imnaqqxa, jew merfugħa bil-pasta bajda, daqs il-ġibs, jew impinġija b'lewnijiet igħajtu, il-ħajja ta' kull jum Eġizzjana. F'waħda minnhom, fejn kien hemm midfàn tabib, wieħed jista' jàra l-ħajja ta' dan. it-tabib u l-professjoni tiegħu, imnaqqxa' fuq il-ħajt, qisha film sħiħ; f'oħra naraw is-sengħa ta' wieħed perit; f'oħra nsibu l-ħajja ta' wieħed nobbli għani, li kellu taħt idejh għadd kbir ta' ħaddiema, fl- oqsma tiegħu u f'dàru. Dan kollu jgħin wisq biex jibqgħu ħajja qud- diemna ħafna mix-xeni li niltaqgħu magħhom fil-Ktieb tal-Ġenesi u l- Esodu u kotba oħra tal-Bibbja. Hawn ukoll rajna l-Piràmda mtar- rġa, mimlija minn ġewwa affreski li juru wkoll il-ħajja Eġizzjana. Rajna wkoll sotterran fejn hemm midfuna f'sarkofagi, jew oqbra tal-ħaġar, qis- hom twiebet, għadd kbir ta' baqar: għax l-Eġizzjani kienu jqisu bħala mqaddsa il-baqra u bhejjem oħra. Ma qabdux jagħtu qima lill-għoġol tad- deheb, il-Lhud, fid-deżert' Riedu jagħmlu bħall-Eġizzjani l Morna Memiis il-belt il-kbira li kienet ċentru kbir tal-ħajja Eġizzjana u għamlet żmien il-kapitali tal- Fejn kienet hi, il-lum, hemm Memfis, l-Eġittu — L-isfinġa qalb. is-siġar tal-palm, qrib mill-ista- twa minduda ta' Ram- ses II. oasi kbira ta' palm u siġar oħra. Fl- art hemm mixħuta statwa kbira tal- granit roża, tal-Fargħun Ramasses II. Ħdejh hemm sfinġa daqshiex, Dan is- sultan darba kien ibażża lil kulħadd; kelmtu kienet kelmet l-allat; sebħu kien sebħ l-Eġittu, Il-lum minnu ma fadal xejn ħlief il-mummja, u din l-istatwa kbira, imma bla ħajja. Bħalha hemm oħra fuq kolonna għolja fil-pjazza tal-ferrovija, fil- Kajr. Dan kien il-Fargħun li ħaqar il-poplu ta' Israċl u Alla kkastigah mbl- kin Kien hu.li tella' bini kemm ċlà ii bend 'bliet.ġodi ( ix jeħtieġ nies bi rfus;/u ġġ 'kiendt id-drawwa. dik 'il-ħabta jassar . 'kemm felaħ nies Darranin, fosthom il-Lhud; biex. jilħaq ħsiebu. Issa' nsibuh mixħut ' hemm f'nofs il-palm, wiċċu 71 fuq, monument tal- glorja li għaddietl U l-poplu t'Alla, li ħaqar, u li għakkes, għadu ħaj.u qawwi sħiħ, aktar minn qabell Memjis, l-Eġitàu — Statw ta''Ramżes lI rtal-granitzimizz si i ħutdi flsartii Kien ċwieħed pal Al fee Slaten MA e ILBgitti ħi jenġt biż: ikeġgijaf bass tal- Arkeoloġija: kill fejn triitir-mii'tarax fliet tdalijietital-Eġiżzjani tal-qedem, tal-Griegi lirħakmuha, tar-Rimani/u tal-Għarab. Kull imkieżi stalilifċit ha ġrajjiet tallqedemio JEMJd sdln Dik' inhar ukoll, 'Wara' nofs 'inkAr, Ġ , l-Moikijiet) ii huma ja Kollha kemm hi, 'fċjn 'Il-Moġkijiet 'tal-Għarab: huma sempliċi ħafna fit- taqsim tagħhom. Sala' kbira, 'tista tkun imġassma fi tliet navi, 7 jew aktar, jekk tkun xi.knisja . antika Nisranija li ħaduha ' taħt. idejhom il- Għarab. meta rebħu dawn l-artijiet. Jekk tkun mibnija apposta mill-Għa- ràb stess, 'ikollha aktarx il-għamla mdawra, jew tonda, bħal ma hi l-knisja tal-Mosta. Ikun fiha pulptu u. lampi kemm' trid, imdendla mis- saqaf, u l-art miksija bil-ħsajjar jew twapet tal-Persja, jekk tkun għanija. Minn dawn il-Kajr hemm ħafna, iżda erba' minnhom huma ta' fama kbira u tassew tixirqilhom. Hemm tinsab. il-Moskija Al Ażhar, l-Universita': msemmija mad-dinja; it-tieni Mekka tal-Islam. Sàla kbira b'saqaf imserraħ fuq għadd kbir ta' pilastriz-dsart miksija ħsajjar, u ġem- għat, 'l hemm u 'l hawn ta' Għarab kokka fil-art, jistudjaw il-Qoran. Fil- ġnub tas-sala ewlenija hemm bħal kmamar imdaqqsa, kull waħda mar- buta ma' xi tifkira tal-Islam, Barra minn din. il-Moskija jew Universita' tal-Islam, hemm Moski- ; jiet. oħra, l-isbaħ waħda hija dik ta' Muħammed. Għali, mibnija taħt il- — fortizza tal-Kajr, fuq. l-istess: għolja, Tistħajlek qiegħed il-Pincio, Ruma, minn fejn tara l-belt 'ċterna taħtek. Din' il-Moskija ' għandha l-għamla 'tonda;' koppla ' 'imsetrħa, fuq 'erba' 'arżelliet fondi; fin-nofs, xejn: Faċ- 'ċatàZ pulpti, għall qari u' t-tifsir tal- 'Qoràn, i fl-art, 'twipet, tal- Persja, mill-isbaħ, : għoljin' xi żewġ pulzi Siġġijiet jew bankijiet, xejn; il-Misi nin, 'fil-Moskijiet. tagħhom ħafja,' jew b kàiżetti biss, jew għa- mla'tà' papoċċ 'tasis magħmul għal hekk: u hekk aħ kellna nidħlu skull darba li.rfispa f'waħda minnhom. U, joqogħdu bil-qċgħda fl-art, jisim- għu d-kelma, ta' Muħammed. il-Profċta t'Alla .. il-Wieħed… Mis-saqaf, im- dendla.,mijiet ta' lampi tondi. . Meta l-għassies, xegħelhomlna, bqajna. mib- lugħa, l-koll bil-ġmiel. Minn barra. dil-Moskija ma. hix anqas sabiħa u mpressjonanti milli-hi minn… ġewwa. :. It-tond: tal-koppla magħluq. bejn erba'. minareti, minn mnejn: l-imwedden. isejjaħ, lil. Misilmin ħames darbiet kull jim għat-tislija, iew talb; fil-għodu kmieni, f'nofs inhàr, fil-għàsar, ma' nżil ix-xemx, U wara, huwa xbieha ħajja tal-ġmiel tal-arkitettura Misilma, fl-aħjar tagħ- ha. Ma' dwar dawn il-Moskijiet, tista' tgħid. li hemm miġbura. l-Kajr medje- toroq dojjoq, ħwienet bi rfus, kal. jgħajjtu, nisa bil-velu, oħrajn iebin. B ħall-Ewropej, Minn. 'jaġra l-gazzetti. tal-jfim, oħrajn 'jibħasħru fuq il-pulitkà. Aħna' ħbatna hemm ligħada Ptal-elezzjoni, tieta' Nàser' in- ħatar: bħala' President '' tal-Eġittu, għażla'likellha' ġġib' taġħibeikbir' fil- pulitka' tal-Lvant: Il-għada, fil-għodu; fit-8.830,' tlaqna lejn Lixandra, u wasalna hemm' fil- 11.80, ' Morna' naraw 'fuq-fuġ 'il- Museum 'u' l-kolonna twila-twila, 'u minn hemm għal fuq il-vapur Esperia, għal Bejriit. Hekk temmejna ż-żjara lill-Eġittu. ' Darba 'oħra' nitħaddtu fuq is-Sinaj, li kellha wsiq x'taqsam mal-ġrajja ' tal-poplu t'Alla. Għax hawn tnissel, u 'sàr ġens għalih, u sofra u rebah, '