Wara li qrajt bid-dehwa u bl-akbar għoġba kullma tih fil-Malti ta' Di- ċembru, 1945—inkluża saħansitra l-kitħa li hemm fuq in-naħa l-oħra tal- qoxta tiegħu roża—ħtieġli, kontra xewqti u kontra qalbi, nieqaf niżen u ngħarbel kemmxejn akzar fit-tul mill-bqija l-kont:o-kritika li À.J.V. għoż- hu jħażżeż dwar L -poeżija ta' Ninu Cremona. Qabel ma ngħaddi hiex infisser ħsiebi u fehmti dwar dak li laqatni l-iżjed. u darrasni xi ftit ukoll f'din il-kontro-kritika, nixtieq il-lum u hawnhekk nistqarr b'qawwa ta' ġurament illi jien qatt ma nadejt bil-ver; U f'sens dispreġjativ; imma, bil-maqluħ, ta' kull meta u kull fejn din il-kelma, jien dcjiem ħa tha bil-ħsieb, bil-għan, bil-twemmi:u u bil-konvinzjoni li kont qed nużaha fis-sens etimoloġiku tagħha l-aktar safi, tajjeb u nobbli. Kieku xi darba fhimt jew ridt tabilħaqq inżeblaħ jew immaqdar xi kitba jonkella xi kitżieh, f'dak il-każ jien dejjem stajt sibt u nqdejt bi kliem ieħor bħal 'ħarbex', fċaflas', tċallas', tgħaffeġ', ċ'għasset', u x'naf jien Iżda dan jien m'għamiltux. U kieku ħiss ħsilt għamiltu, wieħed imbagħad kien ikun jonqsu jara mhux xi tfisser din jew dik il-kelma weħidha u fiba nfisha, imma x'ridt ingħid u nuri biha jien kollox ma' kollox. Għax, wisq drabi, mhix din jew dik il-kelma per se li tixhed ġieh jew għajb, tifħir jew tmaqdir, żegħil jonkella swat; imma huwa t-ton u d-daqq li tieħu wara li wieħed ikun rabatha, nisiġha u dammha flimkien mal-hqija tal-kliem l-ieħor kollu kif imlissen jew miktub minn Ħabbu jew Obogħdu. Issa niġi għal dak li ridt ingħid fil-bidu, Iżda qabel ma nidħol fil-qalba ta' l-argumenz tiegħi, nixtieq li wieħed iħallini nagħmel qrara personali. Jien, biex tkunu tafuba, lil-min iħobb jistaħba wara subgħajh, jew jitfa' l-ġebla u jaħbi idu, ma naħmlux; kif ukoll lil min ma jistħix jipprova jid- robni f'dahri, jien ma nibżax nipprova ninfdu b'sejf f'sidru, Fi ftit kliem, l-ipokrisija ma nistax għaliha, Għax jien jidhirli u nifhem li min m' għan dux faħam miblul, m'għandux għalfejn jinħeba jew jibża'. Jinħeba jew jibża', fil-fehma tiegħi, min hu biss ġifa, raġel tat-tiben jonkella ħalliel. Jibżgħu mid-dawl ulied id-dlam; jaħarbu. s-sewwa u l-ħaqq ulied id-dnew- wa u l-faħx; jaqtgħu qalbhom u ma jidħlux b'wiċċhom mikxuf fit-taqbida jew dawk li huma ġwejjef minn qaddis ommhom, jew dawk li huma ta' ħila dgħajfa, jonkella dawk li jafu li m'għandhom xejn għajr x'jitilfu' Minn kullma tarraft s'issa b'mod astratt u ġeneriku, għandu mnejn xi ħadd intebaħ u nduna diġà hiex jien ġej u xinhu t-tir ta' rasi. It-taq- hida moħbija li tqanqle: mis-6 ta' Diċembru, 1945, 'l hawn dwar il-poe- ta' Ninu Cremona l Dan hu li jien il-lum u hawnhekk nixtieq u rrid nirrileva, bit-tama li fettuqiet bħal dawn ma jaqgħux aktar taħt għaj- ejna Mil-lum 'il quddiem. X'kien il-qofol ta' kullma ġara u nqala' dwar il-poeżija ta' Ninu Cre- mona kif tidher fl-aħħar ktieb tiegħu mgħammed 'Rand u Riħan' $ Il- qofol ta' kollox kienu tliet psewdonimi—tliet ismijiet li juru ħaġa b'oħra, ismijiet fittizji u wieħed minnhom misruq, u għalhekk ħwejjeġ li m'għand- hom għalija ebda siwi ta' verità u l-ebda valur legali l Il-biċċa, kollha kienet din: Kritku attakka lil-6.6.7 tallidan, bla ma ġieb għadd ta' provi biżżejjed jew għallinqas argument wieħed sod u kon- vinċenti, kien stqarr f''Il-Berqa' tas-6 ta' Diċembru illi ''il-poeżija ta' Ninu Cremona hi xi ħaġa wisq iżjed oriġinali milli s'issa qrajna, sew fil- forma kemm fil-ħsieb'; u A.J.T., f''Il-Malti' ta' D embru, qabeż għal (1.6. u attakka El-Kritku talli dan, minn għala 4./.1., hena l-fehma tiegħu fuq krit'rju li hu nieqes mis-sens tal-proporzjon, jekk mhux ukoll imqanqal minu sentimenzi ta' għira tat-tfal U Issa. min għandu raġun u miu għandu tort minnhomż Qabel xejn, madankollu, min jista' jaħlef hi 6.6/, u 4.7.1. mhumiex fula waħda maq- sumaf' Terġa' min) ' jiżgurana li l-fehma ta' 4./.1. mhix dik li Kritku, lok bniederi wieħed, isarraf tnejn 7 U jekk 6.6, Kritku u A.J.T. naqsu, f'ju u fiex naqsu' Ngħidilhom jien, Naqsu u għandhom ħtija: l-ewwelnett talli nsatru u siqdew b'ittri jew b'kelma li setgħu fissru għall- qa:rej bniedem, li ma kienx hu; it-tieninett talli, min inqas u min iżjed, eżaġeraw it-tajjeb u l-ħażin ta' xulxin, barra milli għamlu każ ġeneriku minn każ wieħed speċifiku; it-tielet u l-aħħarnett ċalli wieħed minnhom, qabel il-waqt u forsi bla ma kellu għalfejn, indaħal biex jiddefendi xogħlu u jilqa' u jħares lilu nnifsu bil-quddiem donnu bil-għan li jikseb supremi- zija fuq sħabu jonkella monopolju assolut f'dak li hu qasam letterarju Malti: fil-waqt li l-'eħor, biex ji;reaġixxi malajr u tajjeb, sata' va x'jaħ- seh jew x'jissuspetza lil-xi ta li hu kellu akta:x f'moħħu dak Hi fuqu xela lil-ta' qablu, Barra minn dan, kif nifbimba jieu, Kritkur u 4./.0. għamlu dnub ieħor: dak Hi, b'xi mod u sa ċertu pont, warrbu s-sewwa u l-ħaqq min- nofs bil-ħsieb ewlieni li jikxfu agħwar xulxin, Ta' l-ewwel xela lil-Ninu Genoa bħala plaġjarju—u ta' dan ġieb provi ċari U'iil-Berqa' tad-19 ' Diċembru, 1945. U ta' l-aħħar xela lil ta' l-ewwel bħala wieħed li jbati bil- għira tal-V: vi—kif naqraw f''Il-Malti' tu' Diċemb:u, p. 127. F'kelma waħda, kif iżommu lil-xulxin Kritku u 4.J.7. qalubulna huma nfushom. Dak li jonqosna nkunu nafu dwarhom hu minhu l-aktar vavu jew l-anqas raġel fosthom jonkella humiex irġiel u vavi ndaqs it-tnejn ' B'danakollu ma rridx niċħad li l-kustjoni li fuqha tlewmu hi ta' l-ak- bar importanza U si Għax fil-ħaqq u fis-sewwa m'hemm xejn egħżeż u aqwa mill-oriġinalità sew f'biċċa proża letterarja kemm f'biċċa xogħol poetika. Iżda jien, aktar milli fuq oriġinalità ta' rersi xtaqthom kieku tlewmu fuq dik li hi sinċerità ta' għemejjel—sinċerità li, milli jidher, ħadd minnhom ma għandu. B'daqshekk, il-punti li qajmu wieħed kontra l-ieħor ma jitilfu xejn mill-valid tagħhom. Kritku, biex juri kemm Ninu Cremona mhux oriġinali fi -vrusu, jagbadlu waħda mill-poeż jiet tie- għu u jqabbilhielu kważi vers b'vers, anzi kelma b'kelma, ma' dik ta' Fdl'ce Uda: La memma t malata; til-waqt li 4.J.T., biex 's ddaq l- ġinalità tal-versi ta' Cremona, iwiddeb lil Kritlu u ' jgħidlu li l-po uriġinali m'għandux ifittixha melodiju tal-versi biss'. Aktar tgħajj: u botti milli argumenti u raġunijiet loġiċil imma, nit i jien, jekk 6.6. kien jaf li l-poeżija Ommkom Ma:ida'' ta' Ninu Cremona mhix ħlief imitazzjoni totali jew parzjali tal-poeżija bit-Taljan La mamma 6 mals- EL 62 mu hix it-Tabib ti iż Galea —Diretuur. 28 IL-MALTI 4 ta' ta' Felice Uda, x'riedha u għalfejn semmieha s-sitper-ariġinalità sal- poeżija ta' Cremona f'l ekk Kritku, min-naħa l-oħra, kien jaf li Cre- mona, għajr din il-waħda, l-ebda poeżija oħra m'għandu li mhix tiegħu, x'ried joqgħod iċanfru fil-pubbliku bħala plaġjarju21 U lili, tl-aħħar mill- aħħar, x'kien li daħħalni bejn il-basla u qoxritha'7 Ngħidilkom, Lili daħħalni fil-ġlieda 4./.T, li, wara li tenna f''Il-Malti'' l-ismijiet tal-poe magħhom Kritku qabbel lil-Ninu Cremona f''Il-Be:qa'' tad-10 ta' Diċembru, 1945, 'smi ħallieh barra u njoraħ għal kollox. U dan lili, bħala poeta u hniedem politiku, ħassihni ħażin, Għax meta 4./.V., barra ismi u isem Ġuże Chetcuti, tenna l-ismijie, tal-b tal-poeti li Kvitku kien semma qahel, dan lili ġagħalni nifhem li 4./.1. bi Krifku fehem ifis- ser K. Vassallo u G. Chetcuti f'daqqa—- i rimbined operation i Fil-waqs li dan mhuwiex minnu, Hekk mhuwiex minnu, li jien-imhejji u lest biex nistqarr taħt ġurament illi 'Rand u Riħan' għadu sa ma ġiex f'idej- ia billi x-xorti għadhu sa dal-ħin ma ħasshitlix sit: xelini fuq ir-riħ biex inkun nista' nixtrih. U issa, waza li stqarrejt ċar u tond kullma kelli xi ngħid, nitlob lil (LG, tl Kritku, til A.J.0. u lil Ninu Cremona magħhom iħalluni ntemm u nagħlaq din il-kiżba bi twiddiba, li mhix ħlief verità mill-bidu sat- tmiem, Til- dawn nixtieq ngħarrafhom jekk għadhom ma jafux, illi 'Malta żgħira u n-nics magħrufa''; illi l-kittieba u l-poeti Maltin huma ftit, bekk ftit li jżommu u jagħirfu xogħlijie: xulxin daqskemm nemes ixomm u jagħraf fenek salvaġġ; u illi, fl-aħħarnet:, ''ħmar liebes ġild ta' ljun u la jirnexxilu jbażża' lpup u tigri billi jinħaq u lanqas jirnexxilu jagħlib- hom billi jipprova jaħbi dnubu ta' iblah li hut