LEĦEN IL-MALTI DAN IL-GĦADD FIH: Ġ. AQUILINA: Kif sa jibqgħu jiftakru f'Cuscbierif, L-għajta tal-qalb; Sitt sunetti; Dwar il-kelma 'Ġieb' — ĠCARDONA: Hodon nerċis lill-poeta Ġorġ Zammit — Ġ. CASSAR-PULLICINO: Żieda ta' kliem u tifsir — W.Ph.GULIA: Meta l-mejjet ġera iktar mill-ħaj — K.VASSALLO: Il-ħajja lI, Il- A.P.VELLA, O.P.: Xinbi l-istorja — Ġ.ZAMMIT: Il-Prof. KIF SA JIBQGĦU JIFTAKRU F'CUSCHIERI2 Ta' Ġ. AQUILINA IL-GĦAQDA tal-Malti (Università), li hija għaqda mibdija wieħed u tletin sena ilu minn żewġ studenti tal-mediċina, u miżmuma ħajja għal dawn is- snin kollha mill-istudenti ta' kull Fakoltà, kemm-il darba għamlet it- . tifkira ta' xi Maltin li ddistingwew ruħhom l-aktar fil-kitba u fil-letteratura L-aħħar Malti kbir li fakkarna kien il-Poeta Nazzjonali, Dun Karm, li għalih iddedikajna n-numru speċjali ta' Leħen il-Malti. Ilum iltqajna biex infakkru bniedem ieħor, il-Professur Anastasio Cuschieri, li l-ġenerazzjoni ta' gradwati l-aktar anzjani jiftakruh l-iżjed bħala professur mill-aħjar tal-filosofija, u għadd akbar ta' żgħażagħ, gradwati u m'humhiex bħala l-Poeta tal-Kelma Maltija u tal-Madonna, Mijiet ta' reliġjużi u sekulari mietu u għad imutu, u l-istudenti tal- Għaqda tal-Malti ma jsibu xejn fihom li jistħoqq li jkunu kommemorati, Nies tajbinl Imma min jista' joqgħod jikkomemora n-nies kollha tajbin li jmutul Imbagħad, min jaf min hu tajjeb tassew ħlief Alla; Sakemm il-bniedem idum ħaj, jekk il-pożizzjoni tiegħu tkun għolja, u dawk ta' taħtu jistennew għajnuna u favuri minn għandu, ħafna jaqilgħulu l-kappell, jidħkulu u jekk iħallihom, igħannquh ukoll magħhom, biex juruh kemm iħobbah, u jekk jogħġbu, meta jista', jiftakar fihoml L-ipokrisija hija biċċa mill-ħajja tal-baiedem fis-soċjetà, Imma l-mewt hija l-ewwel u l-aħħar prova tas-sinċerità jew l-ipokrisija, Fil-mewt, il-ħbieb foloz $ Dil-kitba nqrat fl-Akkademja li l-istudenti ta' l-Għaqda Tal-Malti (Università) għamlu f'ġieh in-Rev. Pto£ A. Cuschieti, O.C. fit-Teatru ta' l-Universita fid-19 ta' Diċembru, 1962, jaħirbu, u jibqgħu biss dawk sinċieri. Il-qabar jidfen kollox. Il-mewt it- tella' l-meriti speċjali fil-wiċċ. Li kieku Professur Cuschieri ma kienz għalina ħlief wieħed mill-patrijiet, ma konniex inħossu li kien hemm raġuni għal din iċ-ċelebrazzjoni, La kien ikun aħjar u lanqas agħar minn ħafna sekulari u reliġjużi bħalu. Imma, kif għidtilkom, il-mewt ittella' l-meriti speċjali fil-wiċċ u ħafna drabi, tpatti għan-nuqqasijiet tal-ħajja, li mhux dejjem tagħti lil dak li jkun li ħaqqu. Aħna li tgħallimna l-filosofija minn għand il-professur Cuschieri nafu x'kien isarraf. Għalkemm ma tistax tgħid li hu kien filosofu oriġinali jew kreattiv, għax sa fejn naf jien, ma ħalla l-ebda opra ta' filosofija, madankollu, bħala professur, kellu l-kelma Taljana ħafifa, u l-filosofija kien jafha u jħobbha hekk tajjeb, li kien jaf iħeġġeġ l-imħabba għaliha fost l-istudenti tiegħu. Imma b'daqshekk biss, isem il-professur Cuschieri ma kienx jibqa' ħaj, għax il-memorja ta' dawk li tgħallmu l-filosofja minn għandu tixjieħ u tintemm bħalu, magħhom. X'inhu, mela, li żamm u sa jibqa' jżomm ħaj, għal ħafna snin oħra, l-isem tal-professur Cuschierif Saqsi liż-żgħażagħ ta' Malta u Għawdex li saru jafu b'ismu fil-kotba tal-iskola, u jgħidulek huma kif se jibqgħu jiftakruh u jħobbuh dak il-Karmelitan; u ser jibqgħu jiftakruh mhux biss fil-memorja, li bħad-dija tal-musbieħ tintefa meta jispiċċa ż-żejt tal-ħajja, imma fil-miktub tal-opra tiegħu poetika, Fuq din l-opra poetika irrid ngħid- ilkom xi ħaġa fil-qosor. X Żewġ argumenti li l-professur Cuschieri ħaddem l-aktar fil-poeżija tiegħu huma Il-Madonna u l-Malti, Mis-sitt poeżiji li jiena daħħaltlu fil- ' Muża Maltija, tlieta huma ddedikati lill-Madonna; imma li kieku wieħed : kellu jara l-poeżiji kollha li kiteb, isib li l-akbar għadd ta' poeżiji huma i: ddedikati lill-Madonna. Sa hawn m'għandniex biex nistagħġbu għax, fl-aħħar mill-aħħar, għal Karmelitan liema devozzjoni tista' tkun akbar minn dik tal-Madonna/ Dak li jgħaġġeb lili hija l-ħeġġa li biha kiteb fuq l-Ilsien Malti. Lanqas l-istess Dun Karm Psaila ma kiteb b'dik il-ħeġġa li ninnotaw fil-poeżija Il-Kelma Maltija, li fiha xeħet qalbu kollha, bħal wieħed li qed jieħu gost jipprova l-verità ta' dak li qed igħid. Min qalli , l-Malti hu tqil biex tfisser ruħek bih7 Ara kemm għandi ħila nfisser ruħi tajjeb, jistqarr Cuschieri. U Cuschieri kien jaf x'inhu jgħid, il-għaliex i, bħal Dun Karm kien bniedem ta' ħila kbira fil-lingwa Taljana. Qed ngħid għal dik il-poeżija li Ilum jafha kulħadd u li ser naqralkom minnha l-ewwel ħames strofi: Din biss, ħabib ta' qalbi, għandi; din Alla tani; dil-kelma li bi ġmielba nitgħaxxaq ser tarani, Min qal li tqila u timxi bħas-sriep tkaxkar fuq żaqqba' : Ħares kemm bi ħafifa, kif titla' u togħla f'daqqa; togħla, u m'nofs is-sema, tinżel; ma tafx jekk bajda, bi li fix-xemx imħarrġa, jekk safra, jew jekk kaħla; isseqqer fl-isbaħ safa, tilmaħba biss titbiddel, tħares lejn l-art u tarġa' tiċkien, issir daqs naħla: u tidħol ġewwa l-ġonna, tgħaddi min qalb il-weraq, tiddeffes ġo kull warda, tixrob mill-ward il-meraq; Fuq il-ħidma letterarja ta' Cuschieri tisimgħu jkellmukom studjużi oħra. Poeżiji minn tiegħu li jitkellmu għalih wara mewtu ser tisimgħu jinqraw f'din l-akkademja tal-lejla. Jiena nagħlaq il-kelmtejn ta' ġieh lil professur Cuschieri billi naqralkom poeżija tiegħu, li għandha x'taqsam mal-Malti, imma miktuba bi stil ħafif kemm jista' jklin, u turi s-sense of bumout tal-poeta Karmelitan. Din il-poeżija ltqajt magħha l-bieraħ, jien u nqalleb fil-Habib tal-ħdax ta' Frar, 1913. fit-titlu: tagħha Ċajt u Ħlieqal iffirmata tliet asteriski, kif kien iħobb jagħmel. Isimgħuha: F'kemm hawn ilsna fid-dinja, niżlin minn fejn niżlin, l irrid ingħid mill-Lhudi, mill-Grieg jew mill-Latin, issib, jekk tfittex trid, kliem minsi u kliem ġdidl Id-Dizzjunarji kollha jistmerru l-antikwati u l-ismijiet iġerrgħu tal-aħħar ritrovati, għax l-ilsna hekk magħġunin, jisselfu minn xulxinl Imma trid tkun demm Ċanu biex 'l ommok tbigħ lil ġarek u tmut tittallab lilu minn dak li għandek f'darek: dan l-ilsna ma tridux u qalbna ma trodduxi Mela, bla ksuħa, ngħidu, kollox bil-qies u l-ħin: Prelat, kanonku, mitra, Indiema, Qrar, Tqarbin; għax dawn kienu mill-ewwel u dawk iż-żmien 'l hawn newwell Niftiehmu aħjar: biex issa nitkellmu bil-kirjanza, ix-xedd taż-żaqq ngħidulu: ventriera u sottd-panza: imma ħallejna sħiħa iż-żaqq, għax qatt m'hi xiħa' Daħħalna kliem kemm flaħna Taljan, Spanjol, Franċiż: u dieħel ukoll magħhom (mhux hekk jixraq7) l-Ingliż: imma l-akbar tagħbija ġibnieha minn Sqallijal Dan, kosl minn awl id-dinja: ma ridtuniex jewwilla inġibu t-termni ġodda miċ-Ċina u mill-Manila7 Nissellfu minn għand ġarna dak li m'għandniex ġo darnal Imma, għad li, ma' l-iżmna, 'kull kliem il-Malti stagħna, fl-insiġ, fil-ġidd, fix-xeħta, baqa', kif tnissel, magħha: u ma joħroġx tellief jekk jiġri mal-għorriefl Min ma jafux, jidhirlu li m'hux serju biżżejjed; iżda x'ħaddied hu dana, li qatt ma kiwa ħdejjedżi Jitgħallem jifli, jbati, qabel ma jaqta' u jagħtil Mill-Belġju, mill-Ġermanja, minn Franza, mill-Italja, Xirkiet, Għorrief, Ministri (kemm hemm nies ħmir u ħaljal) — jitolbu l-kotba tagħna: sbieħ aħna, min jismagħnal Ħalli din il-poeżija ċajtiera tkun l-aħħar tislima tiegħi llum lill-poeta li j sebbaħ il-letteratura Maltija bl-aqwa poeżiji li għandna fuq il-Madonna u j fuq ilsien il-poplu — il-lingwa ta' Malta u tal-Maltin. IL-ĦAJJA (I) Min qal li l-ħajja bolma kollha tlellix u lwien. Min qal li bi kummiedja biex niddieħku b'xulxin ma' tul iż-żmien. Min qal li l-ħrajja ħrafa imżewqa b'ferħ u hemm. Min qal li bi traġedja mitmuma ħesrem biċ-ċarċir tad-demm. Min qal li l-Bajja ħondoq li jaqta' nifs kulħadd. Min qal li l-ħajja baħar fejn titbaħbaħ fil-wisa' nies bla għadd Min qal li ħdan il-ħajja artab u mieles rix, Min sabu iebes ħatab, kollu għoqod u ngiegeż u tikmix, Min qal li l-ħajja Ġenna, Min qal li qisba Infern, Min sabba Purgatorju.