Tifkiriet tat-Tieni Gwerta Dinjija Iż-żewġ kitbiet li deheru fil-programm tal-festa tas- sena 2010 mis-Soċjetà Mużikali Lourdes - Qrendi, tal- ewwel f'paġna 147 intitolat 'Messerschmitt Bf1097 miktub mis-Sur Paul Zammit u t-tieni f'paġna 148 bl- isem: ''Ser iwaddbulna fjuri u ċikkulata — Malta 19407 mis-Sur Kevin Cassar qangluli l-memorji ta' żminijiet koroh li għaddejna minnhom aħna li għexniehom matul it-tieni gwerra dinjija li seħħet bejn l-1939 u l-1945. Il-martirju ta' Malta beda fil-11 ta' Ġunju 1940 meta Benito Mussolini, il-Kap faxxista Taljan iddikkjara gwerra kontra l-Ingilterra u Franza fl-10 ta' Ġunju, 1940. Peress li aħna konna noqgħodu l-Isla, li kif jaf kulħadd, hija mdawwra bil-baħar, u mimlija bil- bċejjeċ tal-baħar tal-flotta Ingliża, kien ċar li l-akbar konċentrazzjoni ta' attakki kien ser ikun fuq it-tarzna u l-bastimenti navali, kif ukoll fuq stallazzjonijiet militari mxerrdin mal-gżira Malta. Kif intqal fil- kitbiet imsemmija, Malta ma kinitx ppreparata għall- gwerra. Ħallewha għerja sew għall-ħbit mill-ajru u fin-numru ta' fortizzi. Madanakollu il-flotta ngliza kienet mill-aktar qawwija. Ta' min jgħid li l-gvernijiet Ingliżi donnhom kienu f'konflitt bejniethom dwar is-sigurtà ta' ċerti kolonji u wieħed għandu għax jaħseb li nqabdu fuq sieq waħda u per konsegwenza ma kinux ippreparati għal ġwerra, speċjalment kontra l-Ġermanja li, minn naħa tagħha, kienet ilha tarma ġmielu, kemm f'dik li hi armata kif ukoll f'ajruplani tat-taqbid. Dan ġibed l-attenzjoni ta' ħafna pajjiżi, speċjalment tal-istess Ingilterra li bdiet bi programm mgħaġġel fil-produzzjoni ta' armamenti u li imma xorta waħda ma kienx ilaħħaq mal-qawwa tal-armata Ġermaniża. Min-naħa l-oħra kien hemm min ammira l-Ġermanja kif din preparat b'mod dixxipplinat it-truppi tagħha. Dan tant mela rasu b'li ra b'għajnejh illi meta mar lura lejn pajjiżu mill-Ġermanja, tħajjar jimita lil Adolf Hitler, il-Kanċillier tedesk. Id-differenza kienet li dawk kienu Ġermaniżi, li ħafna minnhom kellhom kapaċitajiet ta' organizzazzjoni u armata kbira bl-aqwa fost il-Ġenerali bħal ngħidu aħna Erwin Rommel, Guderian, Mastein u oħrajn, filwaqt li t-Taljani, għad li ma kinux neqsin minn nies kapaċi, aħna li nafuhom bħala persuni ta' ħila fil-kamp mużikali u artistiku, kellhom xi ħaġa nieqsa fejn tidħol ħila fil- kumbattiment. Min-naħa l-oħra l-Ingliżi sabu ruħhom mhux preparati u kellhom jużaw armamenti antiki, tant li xi wħud sqarrew li l-Ingilterra daħlet fi gwerra b'armi tal-ewwel gwerra, dik tal-1914 — 1918. Il-gvern Ingliż taħt il-prim ministru Nevil Chamberlain ipprova jsib xi mod sabiex lil Mussolini jħajjru ma jidħolx fi gwerra bħala alleat ta' Hitler. Hawn insibu manuvri minn taħt, liema manuvri aħna l-Maltin ma stajniex inkunu nafu bihom. Kienu 'Top Secretf' Intqal li dan Chamberlain, li kien bniedem li prova jikseb il-paċi sal-aħħar anki ma' Hitler, kien kiteb hekk fid-djarju tiegħu. Li kieku kellna noħorgu minn dan l-għawġ (il- konflitt mal-Italja) billi nċedu lil Malta u Ġibiltà u xi territorji Afrikani, aħna nkunu pronti naċċettaw ' Winstin Churchill kien xettiku dwar dan. Kien jaħseb li ftit seta' jsir b'dan il-ħsieb (li nċedu l-kolonji). Madankollu sostna li din kienet materja li dwarha kellu jieħu deċiżjoni biss il-Kabinett tal-Gwerra. Dan il-kabinett tal-Ministri, li kien għandu bit-togħma ħażina b'dak li kien ġra fi Munich, meta Hitler kien assigura lil Chamberlain li hu (Hitler) ma kellu l-ebda intenzjoni li jattakka pajjiżi oħa. Dakinhar Chamberlain mar lura l-Ingilterra jxejjer 'biċċa karta' (l-assigurazzjoni) mingħalih li kien kiseb fil-paċi fi żminijietna.' Dwar l-idea li jċedi lil Malta u l-Ġibiltà sab oppożizzjoni minn diversi personalitajiet, fosthom Sir Archibald Sinclair. S- C An Soċjetà Mużikali Lourdes Qrendi parlamentari fil-partit Laburista ngliż kien tkellem b'ton politiku meta tenna li l-akbar delitt li seta' jsir kien li $… jsiru jafu b'dan u ninqabdu. U jekk Mussolini jaċċetta l-offerta li aħna nċedu lil Mata u l-oħrajn, Hitler żgur li jsir jaf. Jekk isir magħruf li aħna qed ninegozjaw akkost li nċedu territorji ingliżi il-konsegwenzi jkunu terribbli Madanakollu, Mussolini kien diġà għarraf lill- ambaxxatur Amerikan f'Ruma, Willian Phillip, li dawn il-manuvri mill-ingliżi kienu waslu tard wisq u hu (Mussolini) tilef kull tama biex jaċċetta t-territorji msemmija fil-Mediterran. Issa niġu għalina li konna qed ngħixu f'Malta. Wara l-ewwel ħbit (11.6.1940), l-ewwel ma laqtuha kienu diversi lokalitajiet. Ta' min issemmi lil Sant'Iermu fejn inqatlu 6 suldati Maltin tal-first heavv regiment RMA — Joseph Galea, Michael Angelo Saliba, Richard Micallef, Carmel Cordina, Paul Debono u ż-żagħżugħ Philip Busuttil. Dawn kienu fost l-ewwel vittmi tal- gwerra f'Malta. Filgħaxija reġa' sar it-tielet ħbiet li kkawża ħafna ħsarat f'Ħaż-Żabbar, Ħal Tarxien, il- Verdala Barricks (Bormla) , il-Forti Rikażli, il-Port il-Kbir u ċ-ċimiterju tat-torok fil-Marsa. Il-familja tiegħi: Missieri (li kien suldat fil-K.OO.MR. fit- taqsima tal-infanterija), ommi, u ħamest itfal — kollha taħt l-erbatax-il sena, u n-nanna, mara invalida, konna diġà tlaqna mill-Isla u morna Ħal Tarxien. Hemm, waqt li darba kont sejjer għall-quddiesa tas-sebgħa ta' filgħodu daqqet is-sirena u dort lura lejn id-dar. Kelli disa' sninl Wara dawn l-attakki morna noqgħodu għal ftit żmien Ħaż-Żebbuġ. Fil-fatt erġajna nżilna l-Isla f'Diċembru 1940 għax kif kien jaħseb kulħadd : €… dawn it-Taljani mhux ta' min jibża' minnhom. ' Imma kemm għarralna l Il-Ġermaniżi Meta l-armata ta' Mussolini fl-Afrika ta' Fuq ġiet imħarbta mill-qawwiet Ingliżi, minkejja li din kienet tgħodd ferm inqas mill-qawwa Taljana, Hitler ma felaħx jara lil sieħbu jaqa' għaċ-ċajt u fornieh bl-aħjar truppi — L-Africa Corps — taħt il-kmand ta' wieħed mill-aħjar Ġenerali Erwin Rommel. Mill-banda l-oħra fi Sqallija niżlu l-Lufwafel Dawn wara r-rebħiet u l-ħerba li ħallew minn nazzjonijiet Ewropej bħall- Polonja, iċ-Ċekoslovakkja, il-Belġju, l-Olanda u Franza ħassewhom invinċibbli. Kienu raw ħafna taqbid u għaddew minn prova iebsa, speċjalment fil-battalja kontra l-Ingilterra, li kontra qalbhom kellhom jabbandunawha telliefa. Imma Malta — din il-biċċa art bi ftit fortizzi u difiża tal-ajru dgħajfa, x'seta' jżommhom li ma jagħmluhiex ħerba Intant fl-10 ta' Jannar 1941 daħlet fil-port il-kbir Soċjetà Mużikali Lourdes Qrendi A e ) dl l-HMS Illustrious, li kienet iġġorr fuqha l-ajruplani. Trakkat f'Parlatorio Wharf, fejn illum hemm il-baċir numru 6, magħruf aħjar bħala ir-Red China Dock. Fis- 16 ta' Jannar ġew ghaliha u ħalfu li minkejja li ma rnexxielhomx jagħrquha barra mill-ibħra territorjali ta' Malta issa kienu ċerti li din kienet se ssib qabarha fil-Port il-Kbir. Aħna fl-Isla l-HMS Illustrious kienet biss daqs 700 metru 'il bogħod minnha. Meta daqqet is-sirena baħri Ingliż ordnalna ninżlu fix-xelter u hekk għamilna. Minn dak 'il waqt 'il quddiem qamu x-xjaten kollhal Sparar tal-kanuni, kemm minn fuq l-art u ohrajn mill-flotta stazzjonata fil-port: Xita ta' bombi neżlin bla waqfien mill- ajruplani Ġermaniżi u aħna fix-xelter bdejna nogħlew ma' kull splużjoni. Fil-qiegħ tax-xelter kulħadd kien jitlob ir-rużarju. Fil-bokka ma tara xejn ħlief id-daħna tal-blast. Meta għadda l-attakk tlaqt niġri għal fuq is-sur ta l-Isla — L-illustrious kienet għadha hemm u bejni w bejn ruħi stagħġibt kif m'għerqitx. Minn ftit 'l isfel minn fejn kont smajt lil ommi tgħajjatli, inżilt u mort id-dar fejn sibthom ilkoll miġburin fil-kamra ta' ġewwa mwerwrin. Kantuniera 'l isfel kien hemm ħerba waħda. Missieri li dakinhar nzerta frank mar iġib ambulanza biex tieħu lin-nanna għax ma stajniex inġorruha magħna.Triq il-Vitorja kien hemm xena tal-waħx. Bini sħiħ imwaqqa', ilmijiet minn kanen mifquha, nies tal-A.R.P. jiġru bl-istretchers — kienet qisha xena meħudha minn film. Dakinhar mietu 19-il persuna fl-Isla fosthom is- saċerdot żagħżugħ Dun Ġwann Teuma Relf u ħutu: 28 persuna oħra tilfu ħajjithom il-Birgu u oħrajn madwar il-port. Il-knisja tal-Isla ntlaqtet ukoll mill- ħbit u kompliet tintlaqat fid-19 ta' Jannar. Aħna, f'xi l-Erbgħa ta' wara nofsinhar tlaqna b'sorra f'idejna lejn iż-Żejtun għand xi qraba t'ommi li fetħulna l-bieb beraħ fi Triq San Pietru. Lin-nanna ħaduha toqgħod San Vinċenz De Paule. Wara ż-Żejtun erġajna sibna ruħna Ħaż-Żebbuġ. Maż-żmien kollox indara iżda l-ġuħ li ġarrabna, minbarra l-bombi, lejl u nhar, kien terribbli. F'Lulju 1942 konnawasalna fl-aħħar biex inċedu. Dan minbarra l-biża' ta' invażjoni iminenti. Imma l-Madonna li kif jaf kulħadd konna nitolbuha b'fiducja kbira waslet fil- Port il-Kbir tagħna bastimenti b'ikel u munizzjon li reġa' għolla l-moral ta' kulħadd. Madankollu l-prezz kien qares għax mijiet ta' baħrin ingliżi sabu qabarhom fil-qiegħ tal-Mediterran. Intant ir-rebħiet li 88'' armv Ingliża mmexxija mill-Field Marshall Bernard L. Montgomerv bdiet tavvanza fuq il-qawwiet Ġermaniżi u dawk Taljani fl-Afrika ta' Fuq filwaqt li l-Amerikani żbarkaw fl- Alġerija fejn wara taqbid aħrax l-armata Ġermaniża ġiet daharha mal-ħajt fit-tuneżija u ċediet. Madankollu, il-Field Marshall Erwil Rommel kien diġa' telaq lejn il-Ġermanja. Issa l-alejati bdew iħejju għall- invażjoni tal-Ewropa u bdew minn Sqallija. Fosthom kellna dawk mill-Mawritanja u oħrajn minn Basutoland (illum il-Lesoto). Nies minn dawn in-naħat qatt ma konna rajna qabel. Fost in-nies mill-Mawritanja(eks kolonja Franċiża) kien hemm suldat li qabel il-gwerra kien għalliem. Għamilna ħbieb miegħu u beda jagħllimna xi ftit Franċiż. Kellu madwar 25 sena. Fl-Imnarja tal-1943 daħal bla mistenni ajruplan Ġermaniż — Messerschimitt —u l-kanuni tal-fortizza laqtuh. Il-bdot tiegħu qabeż bil-paraxut u niżel xi nofs kilometru minn fejn konna, f'Misraħ Muxi. Is-suldat — Roland Toofanv — u jien ġrejna lejn id-direzzjoni li kien waqa' fiha l-bdot. Peress li l-post fejn waqa' eżatt ma konniex nafuh staqsejt xi rġiel jgħidulna fejn niżel. Qalulna li kien fuq bejt u aktarx kien armat. Kelli 12-il sena dak iż-żmien. Jien għedt lil Roland u dan tela' jiġri fuq il-bejt u jien warajh. Sibna zagħżugħ ta tnejn u għoxrin sena, iserraħ mal-ħajt u jżomm wiċċu. Niżżilnieh isfel u f'kemm trodd salib waslu xi suldati ingliżi bi trakk u ħaduh flimkien ma' Roland xi mkien biex jipproteġuh. Wara l-gwerra dan il-bdot li ismu kien Hermann Harnish, ġie Malta biex iżur il-lokalità fejn kien waqa' imma ma sabx tarf. Ħalla nota fil-Mużew tal-Gwerra, il-belt, biex forsi jiġi kkuntattjat. Inzerta li ċertu John Galea minn Ħaż-Żebbuġ kien iżomm djarju u qalulu bih. Dan kitiblu u meta reġa' ġie Malta ħadu fuq il-post fejn niżel bil-paraxxut kif ukol fejn kien waqa' l-ajruplan li minħabba fih tfajla ta 17-il sena, Katarin Vella, Jien kont tlabt lil John Galea jagħtini l-indirizz tal-bdot li kien joqgħod f'Cologne, il- Ġermanja u ktibtlu. Dan irrispondieni lura fejn qalli li meta ġara l-każ kien beża' ħafna li jitlef ħajtu f'Malta. Dan aktarx kien l-aħħar ajruplan li waqa' fuq art Maltija. Kif jidher, għaddejna minn ħafna avventuri jum wara ieħor. Matulek ja gwerra rajna nies imutu bil- biża' fuq wiċċna, bit-tifrik madwarna, bil-ġuħ, bi ljieli u ġranet fix-xelter. L-agħar fl-istaġun tax-xitwa meta konna norqdu bil-ħwejjeġ b'kollox u fost kollox aħna tal-ibliet soffrejna wkoll minn nuqqas ta' privatezza għax fix-xelter kulħadd kien jgħaddi minn fuqek meta tipprova torqod fil-passaġġ. Saru wkoll atti ta' eroiżmu minn nies ħaddiema — dawk tal ARP — nies li kellhom jissugraw ħajjithom biex jaqilgħu nies mirdumin taħt tunellati ta' bini mġarraf. Dawk ta' tarznari li ssugraw ħafna biex isewwu il-bastimenti navali. Jissemma' l-każ tal- għaddas Joseph Gauci miż-Żurrieq li ġie mitlub jinżel taħt l-HMS Illustrious biex jagħmel pjanta tal-ħsara li ġarrbet, u dan sar waqt attakk fuqha. Illum qed ingawdu l-libertà u l-paċi. Tajjeb li wieħed jiftakar f'dawk kollha li biex akkwistajna dak li għandna batew u ġarrbu kull forma ta' tbatija u saħansitra l-mewt, fosthom nies tas-servizzi, Maltin u barranin. Niżżu ħajr 'l Alla u l-Madonna għall-kuraġġ li wrew missirijietna, biex l-għadu nażista u faxxista seta' jiġi megħlub u mirbuħ minkejja l-qawwa tiegħu. Mario tal-Ħaxix għal frott u haxix frisk Fil-pjazza tal-Qrendi Tat C A Soċjetà Mużikali Lourdes Qrendi