L-ILMA LI NIXORBU Ftit huma dawk li jaħsbu x'ilma jixorbu, mnejn jiġi, jekk hux tqil jew ħafif, jekk hux safi jew imniġġes. Sa kemm il- barmil jogħdos. fil-bir u sa kemm mita wieħed idawwar il-vit l-ilma jiġi, ftit huma li jaħsbu fl-ilma. Mita jonqos igemgmu u mita hemm jaħlu. Mela, kelmtejn fuq l-ilma naħseb li ma jkunux mitlufa, L-ilma kollu ta' Malta u Għawdex ġej mix-xita. Mita l-Bambin jibgħat ix-xita, ir-rabu' jixrob u mita jixba', l-ilma inixxi fuq il-blat u l-kotra taqbad it-triq tal-widien u tgerbeb lejn il-baħar. Minn wieċ tart u mina fuq il-bjut l-ilma jimxi mas-swieqi u jimla l-ibjar u l-ġwiebi u mita x-xita tehda u jidħol is-sajf, min ġabar ġabar għax ilna qabel Ottubru ma narawx. Li ma kienx hemm ħsieb uktar minn dan, in-nies qajla kien ikollha x'tixrob. fis-sajf, Mita l-ħamrija tixba' mill-ilma, dan qajla qajla jibda nieżel fil-blat li bħal sponża dejjem jixrob. U hekk il-blat, mita tkun sena milwiema, jaħżen l-ilma li bil-ftit il-ftit jasal sa wiċċ il-baħar. Naraw issa kif l-ilma miġbur. fil-blat samm jista' jarġa' fil-wiċċ. biex jinxorob jew jissaqqa. Billi għidna blat, m'hux biż-żejjed, għax bemm blat'i blat. F'Malta, il-blat għoli fuq ir-riħ. tar-Rabat m'hu xejn bħall-blat li hemm. l-isfel. Il-għolja tan-naħħa tal-punent hi magħmula minn ħaġar taż- żonqor. Żonqor ta' fuq, ingħidulu, x'aktar tas-sekonda li għad li jidher samm jixrob ħafna ilma. Taħt is-saff taż-żonqor jaħ- bat saff tat-tafal li ilma ftit jew xejn jixrob. Mita fi i jagħmel triq fuq it- tafal- uj l-blut. Jekk għajn jew imgħarar bl-ilma x'aktar jistagħdar. bejn it-tafal u j tal-blat, l-ilma jfiġġ bħal egħa u jarġa' jaqbad. it-triq lejn il-widien. Dak li ngħidulu ilma ġieri buwa lilma li jimxi fuq it- tafal wara li jitlaq iż-żonqor H fħ inġahar. Dak li għidna għal Malta jista' jintgħad għal Għawdex. B'hekk għandna f'Malta Għajn il-Kbira, Għajn Kiieh, Għajn Kajjed, Għajn Bierda u hħumsin nixxiegħa oħra ii-jsaqqu l-ġenna ta' ma' dwar il-għoljiet tal-punent, u Għawdex għandna Għajn Barrani, Għajn Sielem, Għajn Rajjes u oħrajn li niżlin lejn l-Imġarr. Il-kelma Mġarr ġejja minn i/xa ġieri; )/oġra jekk tkun waħda, A//ġarr jekk huma aktar minn waħda. Hekk l-egħejun ma jistgħux isiru jekk ma hemmx. tafal u mir-Rabat lejn il-vant ilma ġieri ma hemmx, għax it-tafal li darba kien hemm fuq il-blat ħaditu l-ħamla u nterim. Jekk l-ilma fuq it-tafal ma jsibx xquq mnejn joħroġ jibqa' mistagħdar bejn it-tafal u ż-żonqor ta' fuqu u jinġabar f'ħofor u dgħaben Ji bil-qajla jsiru. Fejn hemm it-tafal hemm ukoll is-swieni. Is-sienja m'hix ħlief toqba (spiera) maqtugħa minu wiċċ l-art, l-isfel, sa. ma tiltaqa' mas-saff tat-tafal. Jekk issir ħofra fit-tafal, jew ħażżiena fejn l-ilma jista' jżomm, l-ilma, tista' tgħid, ma jaqta' qatt, għax qisek għandek għajn bħal ma għidna l-ew- wel, Swieni u bjar ta' ilms ġieri ma jistgħux isiru ħlief fejn hemm it-tafal u għalhekk mhux l-inħawi kolihu jinsabu. Dak li jissejjaħ, Malta, l-ilma ta' Winjakur m'hux ħlief l-ilma ġieri tar-Rabat u ta' Ħad-Dingli li nġabar ti żmien is- sultan Wignacourt u tressaq dejn il-belt fil-qana tal-ħaġar uli naraw minn Ħat-tard sal-Ħamrun għaddej fuq l-arkati. Sal-1887, barra mill-ilma tal-bjar, f'Malta ma kellniex ħlief l-ilma ta' dawn l-egħjun, li qabel jasal Ħat-tard jinġabar fil- ġwiebi kbar tal-Qàli jew tal-Qani. Nistħajjel min igħid: huwa wara l-1887 sar xi għaġeb Mela, kif kotor l-ilma 7 Ma sar l-ebda għaġeb iżda sar ftit tal-ħsieb u għad li b'mitt sena ħsieb ma traqqax geżwira, kif igħidu n-nies, il-ħsieb jiswa għal kullħadd. Għidna li l-ilma jinxorab. fil-blat kollu, barra minn fit-tafal. Fiż-żonqor ta' fuq jinġabar sa ma jżommu t-tafal u fil-blat l-ieħor ma hemm xejn xi jżommu u għalhekk jibqa' nieżel sal-baħar. Min jaf jaħseb qal: Jekk issir mina fil-blat ma' wiċċ il- baħar, dil-mina għandha terħi l-ilma miġbur fil-blat u jekk dil- mina tkun imżerżqa u tferraħ ġewwa ġiebja, l-ilma jista' jinġa- r. jekk fuq il- ġiebja titwaqqaf pompa qawwija, l-ilma jista' jarġa jintreħa fill-wiċċ. Dan intqal u ġġarrab dak li nħaseb u llum f'Malta għandna maż-żewġ miljuni galluni ilma kull jum, Mina kbira saret li mill-Marsa tieħu lejn is-Siġġiewi u f'Wied ir, f'Wied is-Sewda u issa fil-Ħara tal-Ħlas hemm pompi li jtellgħu ħodon ilma ġmielu, Għawdex hemm ukoll pompi Għajnsielem, l-Imġarr, Ix- xini u bil-għajnuna tagħhom in-nies tixrob, għad li minn żmien Winjakur żdidna bla qies u sirna naħlu aktar ilma sew fil-ħasil ta' ġisimna u ta' ħwejjiġna, Ma hemmx għalfejn ingħid kemm Ħus nefaq il-Gvern biex iżid l-ilma f'Malta u Għawdex u kemm ħsieb sar waqt ix-xogħol u kemm. taqtigħ ta' qalb mill-periti, minn l-imgħallmin u mill- ħaddiema. Konna ntegħmu aktar ħelu l-ilma, kieku mita niftħu l-vit u nimlew it-tazza, naħsbu ftit kemm sewa xogħol biex l-ilma tax-xita issibu x'hin trid. fil-kamra, Qrajna dak li s-Sur A. B. għoġbu jgħid fuq it-Zagħrif' tagħna til-2/e/ifa ta' Frar, u ħadna gost. Xtaqna ħafna li flok l-inizjali biss niżżel ismu kollu. Ma konniex sejrin inċanfruh, minn fuq konna nsellmulu bil-qalb u niżżuh-ħajr wiċċ-imb'wiċċ. Milli jidher A. B. hu wieħed minn dawk li t-Tagħrif qrah u studjah sewwa u ma għamilx bħal xi wħud li tefgħuħ għat- trab fuq l-ixkaffa u minn fuq qalu li t-Ze/if hu ħmerija, ; U xpaf jien. Nafu xi ħadd li wara li qal kemm felaħ a tieghu, sibna li l-anqas biss kien qraħ fuq fuq l A. B. flieh bil-għaqal kollu,.—kif għandu jagħmel kritiku tal-ħaqq—u qal minnu dak li deherlu li kellu jgħid u għader il- ftit żbalji li ma setgħux ma joħorġux fi ktieb bħal dak. Ħaġ'oħra għoġbitna f'A.B.: ma faħħrux bi kliem sabiħ, vojt, kollu fjuri, iżda— fit-tgħarbila li għarblu—bi kliem ħiemed, u kollu sugu. Aħna niżżuh-ħajr minn qalbna.