Gerolamo Darmanin u l-qraba tiegħu Carlo u Giovanni Darmanin Matul is-seklu 19, il-familja ta' Giuseppe Darmanin — negozjant mill-Isla - kienet magħrufa sew fost il-poplu Malti. Dan kien minħabba l-popolarità tan-negozju tagħhom li, imwaqqaf fl-1708, kien marbut mal- importazzjoni u max-xogħol maħdum fl-irħam, granit u kull tip ta' ġebla. Isem il-kumpanija Giuseppe Darmanin e Figli kien bħal donnu l-għażla naturali għal min xtaq disinji u eżekuzzjoni ta' oġġetti bħal pavimenti, monumenti, statwi, oqbra, kolonni, balavostri u plakek kommemorattivi, fost: oħrajn. Ma kinitx sorpriża li kemm il-gvern Ingliż u anke l-knisja kienu l-akbar patruni tagħhom — xhieda li kienu kapaċi jaddattaw l-istil tax-xogħol skont il-każ. Il-fatt li Giuseppe Darmanin kellu ħanut tax-xogħol u anke uffiċini f'żewġ binjiet separati fil-Belt Valletta juri l-organizzazzjoni, il- kobor u l-popolarità tal-kumpanija tiegħu.2 L-eċċellenza fil-livell ta' xogħol prodott kien jiġi rifless ukoll fil-kummenti pożittivi u tifħir li kienu jaqalgħu waqt xi esebizzjonijiet internazzjonali li kienu jipparteċipaw fihom, bħall-Paris Exhibition tal-1854, 1862 u l-1867 kif ukoll il-Colonial and Indian Exhibition li saret f'Londra fl-1886. Kif juri l-isem uffiċjali tal-kumpanija — Giuseppe Darmanin e Figli — sid in-negozju kellu wkoll l-għajnuna ta' wliedu fosthom Carlo u Giovanni, li llum huma l-aktar magħrufa għall- vari u statwi fil-kartapesta li ħadmu matul it- tieni nofs tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20. Flimkien magħhom, hemm ukoll Gerolamo Darmanin, iben ħuhom Salvatore, li wkoll ta sehmu fil-ħidma tal-arti sagra figurattiva f'pajjiżna. Gerolamo Darmanin u l-Ħidma tat-teknika tal-Kartapesta Gerolamo Darmanin twieled l-Isla fit-12 ta' Ġunju tal-1834. Fi sfond bħal dak imsemmi Ġeloramo Darmanin hawn fuq, kienet ħaġa mistennija li sa minn età żgħira huwa jikber imdawwar bit-trab u l-għodda meħtieġa biex isiru oġġetti fl-irħam u allura wieħed jista' jobsor l-inklinazzjoni tiegħu fejn kienet. Meta kiber xi ftit, huwa fetaħ ħanut tax-xogħol għal rasu f'numru 12, Triq id-Dejqa, il-Furjana. Dan x'aktarx seħħ wara ż-żwieġ tiegħu ma' Gasparina Demajo fl-1856.8 Il-karriera ta' Gerolamo Darmanin bħala statwarju tal-kartapesta x'aktarx li taf il-bidu tagħha għas-suċċess li z-zijiet tiegħu kien qed ikollhom f'dan il-qasam permezz tal-kummissjonijiet li kienu qed jirċievu. In-nuqqas ta' skulturi fl-injam u l-popolarità tal- kartapesta bħala mezz ħafif u tħis li bih setgħu jinħadmu vari u statwi artistiċi probabilment kienu r-raġunijiet għala żewġ ulied ta' Giuseppe Darmanin ' daru wkoll għal din in-niċċa artistika apparti l-ħidma fl-irħam. ) Tajjeb ngħidu wkoll li t-twaħħid ta' dawn iż- żewġ friegħi artistiċi seta' kien dovut ukoll 'għall-fatt li l-kumpanija G.Darmanin e Figli kienet tesebixxi wkoll numru ta' statwi fil- wirjiet li kienet tipparteċipa fihom barra minn xtutna u li Gerolamo Darmanin kellu sehem f'uħud minnhom flimkien maz-zijiet tiegħu Carlo u Giovanni, li forsi kienu tnejn minn ulied Giuseppe Darmanin li f'idejhom kien fdat ix-xogħol meta kien hemm bżonn ta' arti figurattiva. Interessanti wkoll li xi statwi esebiti kienu jkunu magħmula mix-xemgħa, teknika oħra li Gerolamo Darmanin kien jaħdem fiha. Seta' ġata' li t-tentattiv minn xi membru tal- familja Darmanin bħal Carlo u Giovanni li ħadmu vara jew statwa għal skop sagru kellu s-suċċess mixtieq u minn hemm qatt mà ħarsu lura. Meta Gerolamo Darmanin ħadem l-ewwel vara datata li nafu biha — San Ġużepp għall- parroċċa tan-Naxxar fl-1868 — Carlo Darmanin kien qiegħed jistabilixxi ruħu bħala wieħed mill-aqwa statwarji tal-kartapesta. Fil-fatt, It-Trasfigurazzjoni ta' Ħal Lija (1864), l-Ort u l-Marbut tal-Mosta (1866) kif ukoll l-erba' anġli mal-monument tal-knisja ta' Ġieżu tal- Belt Valletta (1868) kienu fost ix-xogħlijiet li kien diġà ħadem ftit tas-snin qabel u li għinuh mhux ftit sabiex jibni r-reputazzjoni tajba f'dan il-qasam artistiku. Dan il-fatt żgur kien ta' vantaġġ għal Gerolamo għax bil-popolarità kbira li diġà kienu jgawdu bħala marmisti, l-aħbar li membru ieħor tal-familja Darmanin kien qed jipproduċi l-vari tal-kartapesta ta' dik il-kwalità seta' jiggarantilu klijentela aktar faċilment. Huwa diffiċli ħafna li wieħed jistabilixxi jekk kienx Carlo jew Giovanni li għallmu jew iggwidaw lil Gerolamo fil-ħidma tal-kartapesta jew jekk tgħallimx u beda jimxi waħdu fil- ħidma tal-vari, indipendentement mill-qraba tiegħu. Bil-kontra għal xi tfittxija ta' xi data ta' vara jew tal-benefattur ta' xi opra artistika, dawn l-affarijiet ma jistgħux jinstabu miktubin bl-iswed fuq l-abjad f'xi dokument ġo xi arkivju notarili jew parrokkjali. Li wieħed jista' jagħmel. hu li janalizza l-istil tal-vari u t-teknika li ntużat fihom. Għalkemm dan ma jiddetermina xejn, jista' jagħti xi ħjiel jew idea ta' x'seta' ġara f'dak iż-żmien tat-tieni nofs tas-seklu dsatax. r-Relazzjoni Artistika ma' Carlo u Giovanni Darmanin Teknikament, il-vari ta' Gerolamo Darmanin huma magħmula. fit-teknika tradizzjonali tal-kartapesta Maltija, fejn wara li tkun immudellata fit-tafal, tittieħed il-forma tal- partijiet separati li jsawru l-figura u wara titpoġġa l-kartapesta fil-forom tal-ġibs. Wara li tinxef, il-partijiet separati tal-vari jitwaħħlu flimkien skont il-qagħda mixtieqa u titlibbes l-ilbies permezz ta' xkejjer u/jew xoqqa li jkunu ngħataw passata kolla tal-fenek u ġibs. Wara, jibda l-proċess t'applikazzjoni ta' ġibs, xkatlar, irfinar u polikromija. L-element li jiddistingwi t-teknika ta' Gerolamo Darmanin huwa dak fejn dan l-istatwarju kien jgħaqqad in-nofsijiet tal-partijiet differenti tal- ġisem tal-kartapesta mhux biss permezz ta' strixxi ta' xoqqa jew tila nkullati max-xquq iżda kien iżid ukoll il-ġibs fuq dawn l-istess strixxi. Din it-teknika tixbaħ ħafna lil dik użata minn Carlo Darmanin, li kien iwaħħal. il-partijiet differenti permezz ta' tila jew xoqqa biss mingħajr iż-żieda ta' ġibs żejjed biex jgħaqqad il-biċċiet b'mod aktar sod. Giovanni Darmanin ma kien jagħmel xejn minn dan, ghax kien juża biss il-kolla sabiex jgħaqqad il-figura.5 Jekk teknikament ix-xogħol ta' Gerolamo jixbaħ aktar lil dak ta' Carlo Darmanin, l-istil tal-vari li ħadem huwa anqas indikattiv għal xi influwenza partikolari min-naħa ta' xi wieħed miz-zijiet tiegħu. Dan għax ix-xbihat prodotti minn Gerolamo Darmanin jindikaw traċċi kemm mill-istil u l-karatteristiċi ta' Carlo Darmanin, u anke minn ta' Giovanni. Fil-vara ta' San Ġużepp għall-parroċċa tan-Naxxar (1868), per eżempju, naraw ikonografija simili ħafna għal dik użata minn Carlo Darmanin għall-vara tal-istess suġġett fir-raħal qrib tal-Għargħur li nħadmet fl-1862.5 Iż-żewġ vari juru lil San Ġużepp bil- bastun bil-ġilji f'idejh wieqaf wara l-figura tat- tfajjel Ġesu li, liebes ilbies ħamrani, qiegħed ibierek lill-ispettatur filwaqt li jżomm globu żgħir inkurunat b'salib f'idejh ix-xellugija. Il-qagħda riġida tal-figura prinċipali, madanakollu, tfakkar ħafna fir-rappreżentazzjonijiet tipiċi ta' Giovanni Darmanin bħalma huma il-figuri tal- Madonna, San Ġwann u l-Madalena fil-vara tal- Kruċifissjoni taż-Żejtun kif ukoll fil-Madonna tal-Karità u Santu Rokku fil-Kolleġġjata tal- Birgu. In-nuqqas ta' abilità fil-ħolqien ta' figuri naturali u artistiċi fil-qagħda tagħhom min- naħa ta' Gerolamo Darmanin jidher mill-fatt li fit-tentattiv li ma jagħmilx vara statika u wieqfa żżejjed, huwa mejjel lejn il-lemin il-figura ta' San Ġużepp biex forsi jagħti ħjiel ta' contrapposto. L-istess riġidità fil-figuri tidher ukoll fil-vara tal- Ort għall-parroċċa ta' Ħal Għargħur li Gerolamo ħadem fl-1868. Il-ġesti u n-nuqqas. ta' artikolazzjoni fis-swaba u fil-pożizzjoni tal-idejn tal-anġlu u ta' Kristu flimkien mal-mudellatura ċatta tal-pali tal-idejn huma eku tax-xogħlijiet ta' Giovanni Darmanin. Min-naħa l-oħra, il- panneġġi u t-tqegħid tal-ħwejjeġ huma aktar naturali minn dawk li kien Giovanni għalkemm xorta m'għandhomx it-telqa komda u sabiħa li nsibu fil-vari ta' Carlo. F'dan l-istadju, wieħed ma jistax jipotizza li Gerolamo seta' beda jaħdem l-ewwel vari tiegħu bl-użu tal-forom u taħt l-osservazzjoni ta' Giovanni Darmanin iżda mbagħad il-produzzjoni aħħarija tal-vara kienet f'idejn Gerolamo nnifsu. Fi ftit żmien, l-istil ta' Gerolamo Darmanin beda jitjieb u jirriżulta f'vari aktar sodisfaċenti fl-eżekuzzjoni tagħhom. Estetikament, il-vari tipiċi ta' dan l-istatwarju bdew jieħdu l-qagħda (Fuq) Il-mudellatura ċatta tal-idejn fil-figura tal-Anġlu ta' Kristu fl-Ort tal-Għargħur, xogħol Ġerolamo Darmanin u (taħtu) fil-figura ta' San Ġwann fil-vara l-kbira taż-Żejtun, xogħol ta' Giovanni Darmanin u s-sens ta' rfinezza assoċċjata mal-iskulturi tal-ewwel nofs tas-seklu dsatax, jiġifieri Pietro Paolo Azzopardi, Alessandro Farrugia u . Tliet vari ta' Gerolamo li huma tipiċi ta' dan l-istil huma l-vara tal-Madonna taċ-Ċintura fil-parroċċa tal-Għarb (1869) u ż-żewġ xbihat ta' San Ġużepp li Gerolamo ħadem għall-parroċċi ta' Ħaż Żebbuġ (1870) u l-Ħamrun (1873). Meta mqabbel max- xogħol ta' Giovanni Darmanin — u hawnhekk nistgħu nieħdu l-vara tal-Madonna tal-Karità fil-Kolleġġjata ta' San Lawrenz tal-Birgu bħala eżempju ta' dan il-panneġġi u l-istil tal-ilbies huma simili ħafna. Madanakollu, fil-vari ta' Gerolamo dawn bħal donnhom huma aktar Mitluqin u naturali fuq il-figuri. Filwaqt li fix- xbihat ta' Giovanni l-ilbies ikompli jagħti dehra aktar tqila lill-figura, Gerolamo jirnexxilu jrattab dak l-effett u joħloq rappreżentazzjoni aktar Klassika bi ftit Barokk ristrett fejn għalkemm il-pjiegi xorta huma kbar u tqal, ma jtellfux mid-dehra sabiħa tal-vara. Fl-istess waqt, il- figuri ta' Gerolamo ma baqgħux stirati u riġidi iżda sab il-bilanċ tajjeb bejn qagħda dinjituża iżda naturali fl-istess ħin. Dan jidher sew fix- xenġil tar-ras ta' San Ġużepp imsemmija aktar 'l fuq u kif, speċjalment f'dak tal-Ħamrun, din ġiet ibbalanċjata fil-ġest tal-id ix-xellugija tal- qaddis li titbiegħed ftit minn ġismu sabiex iżomm il-bastun. Nistgħu ngħidu li Gerolamo beda jersaq lejn l-istil ta' Carlo Darmanin iżda mingħajr l-element Romantiku li jiddistingwi lil dan l-istatwarju magħruf. Minn hawn 'ilquddiem, l-istilta' Gerolamo baqa' pjuttost inkonsistenti, forsi anke minħabba l-influwenzi li, direttament jew indirettament, iż-żewġ zijiet kien qed ikollhom fuqu u fuq l-arti tiegħu. Dan qed jingħad minħabba lli fil-vara tal-Madonna tad-Duttrina li ħadem 2 għall-parroċċa ta' Ħal Tarxien fl-1877, jergħu jidhru t-traċċi mill-istil ta' Giovanni Darmanin, speċjalment fid-dahar dritt tal-Madonna u n-nuqqas ta' flessibilità fil-pali tal-idejn ċatti vid tagħha.' Fl-istess waqt, il-panneġġi u l-qagħda ' tat-tlett itfal għarkopptejhom quddiema huma pjuttost sodisfaċenti u naturali. Fil-vara ta' San Ġużepp li ħadem sena wara għall-Bażilika ta' l-Isla, imbagħad, jergħu jidhru l-karatteristiċi , Neo-Klassiċi u Barokk ristrett li nsibuhom fil- verżjonijiet preċedenti ta' San Ġużepp. Wieħed jista' jimmaġina li Gerolamo Darmanin xtaq jew ried isib stil distint għalih inniffsu, sabiex ikun differenti minn Carlo u Giovanni. L-inkonsistenza fl-istil tiegħu seta' kien dovut għal dan u jidher li din ir-rieda tiegħu kienet ġustifikata. Biżżejjed ngħidu li fil-każ tal-aħħar varaliħadem, jiġifieri l-Madonna tas-Sacro Cuor f'Tas-Sliema (1879), ix-xbieha li ħoloq kienet ġiet attribwita lil Carlo Darmanin minn ħadd aktar mill-istess persuna li kien responsabbli mit-twaqqif tal-knisja l-ġdida f'Tas-Sliema iddedikata lill-Madonna taħt l-istess titlu — Dun Paolo Vella. Dan l-iżball seħħ f'kitba li dan il-qassis kiteb fil-ġurnal Fede ed Azione tal-25 ta' Ġunju 1881. Fortunatament, dan l-iżball ġie rranġat mill-istess Dun Paolo Vella fil-ħarġa ta' wara tal-istess gazzetta.5 Apparti dan, kien hemm każijiet oħra fejn intqal li din il-vara tal- Madonna ġiet minn barra u hija xogħol t'artist mhux magħruf. Għalkemm dan jista' jitqies bħala kumpliment għax-xogħol ta' Gerolamo Darmanin, min-naħa l-oħra każ hekk jista' juri kemm il-popolarità ta' Gerolamo Darmanin batiet anke forsi minħabba li miet t'età pjuttost żgħira u l-preżenza ta' qarib rinomat u popolari bħalma kien Carlo Darmanin. Għalkemm wieħed ma tantx jista' jiġġudika l-merti ta' Gerolamo Darmanin mill-vara tal-Madonna tas-Sacro Cuor minħabba li huwa kellu jsegwi x-xbieha approvata mill-Papa Piju IX fis-26 t'April tal-1875,7 xorta jista' jiġi ddeterminat kemm l-istatwarju ħareġ b'verżjoni mill-aqwa u konvinċenti ta' din it-tema, b'pożizzjonijiet naturali u modellatura fl-ilbies li huwa naturali u li jkompli jagħti lill-vara ċertu dinjità. Konklużjoni Għal Gerolamo Darmanin, il-fatt li kien ġej minn familja rinomata f'oqsma differenti bħalma huma l-ħidma fl-irħam u l-istatwi tal-kartapesta seta' kien t'għajnuna u vantaġġ daqskemm seta' kien t'ostaklu. Bla dubju, l-kunjom ġarr miegħu ċertu aspettattiva u seta' għin sabiex Gerolamo jiġbed lejh ċerta klijentela. Min- naħa l-oħra, peress li Carlo Darmanin kien aktar rinomat u Giovanni Darmanin kellu aktar esperjeza, kienet sfida għalih sabiex joħloq profil artistiku għalih innifsu, mingħajr ma jkuh assoċċjat jew saħansitra mfixkel mal-qraba tiegħu statwarji u marmisti. Ix-xogħol li laħaq lesta qabel il-mewt prematura tiegħu fl-età ta' erbgħa u ħamsin sena juri li Gerolamo kien qed jipprova jsib l-identità artistika tiegħu. Il-ftit vari li komparattivament laħaq ħadem kienu ġeneralment vari sekondarji u oħra titulari u allura kienu kummissjonijiet ta' ċertu importanza u sinjal li l-abilitajiet tiegħu kienu qed jiġu rikonoxxuti u apprezzati. Minkejja kollox, Gerolamo Darmanin xorta jista' jitqies bħala kontributur importanti fil-qasam tal- istorja tal-arti figurattiva sagra f'Malta. 1 Din id-data kienet tkun murija fuq kull ittra uffiċċjali tal-kumpanija. Il-ħanut tax-xogħol tagħhom kien jinsab f'numru 45, Strada Levante, il-Belt Valletta u aktar tard f'numru 532, Strada San Giuseppe, il-Ħamrun. 4 Fl-Exhibition of the Works of Industrv of All Nations (i saret fl-1851 fil-Crvstal Palace ta' Londra, kienu ġew esebiti statwi tax-xemgħa li kienu juru lill-Gran Masru La Vallette, lill-Gran Mastru Zondadari, kif ukoll Maestro u Kavallier tal-Ordni bil-kostumi rispettivi tagħhom. Dawn kienu ġew imdaħħla fl-esebizzjoni taħt l-isem tal-kumpanija Darmanin fit-taqsima tal- mudelli etnografiċi: M.ElIlul, 1998, p.59. $ Komunikazzjoni personali mas-Sur Renzo Gauci. 6 Arkivji Arċiveskovili Furjana, Suppliche Vol.6O, f.438. 7 Ta' min isemmi li l-kompożizzjoni oriġinali ta' din il- vara kienet inbidlet min Angelo Dalli fl-1924. Għal aktar tagħrif fuq dan l-intervent, ara Karmenu Massa, 'Ir-Restawr tal-Vara tal-Madonna tad-Duttrina', Ktieb tal-Festa tal-Madonna tad-Duttrina 2001, p.6. 8 Marjanu Vella, 'Il-Vara tal-Madonna tas-Sacro Cuor', f'Is-Sultana Tagħna — Leħen il-Parroċċa Madonna tas-Sacro Cuor, Sliema, Vol.ll, nru.7, Lulju 1976, pp.10,11. Dan l-artiklu kien reġa' ġie riprodott f'In- Nazzjon Tagħna tal-1 ta' Lulju 1992, p.17. 9 Gużepp Vella, Parroċċa Madonna tas-Sacro Cuor, tas- Sliema, Malta 1993, p.42.