Ai — il-Ħadd, 13 ta' Jannar, 1991 PAĠNA 19 Dan l-attakk kien il-bidu ta' era ġdida Din is-sena jaħbat il-50 sena anniversarju ta' l-attakk, fl-aħħar Gwerra Dinjija, mill-ajruplani tal-Luftwaffe Nażista, fuq l-aircraft carrier H.M.S. ILLUSTRIOUS. Din kienet sorġuta mal-Moll tal-Parlatorju, fejn il-lum hemm ir-Red China Dock, taħt Kordin, u sewwasew biswit l-Isla, Minħabba l-attakk aħrax magħmul minn mijiet ta' ajruplani tal-Luftwaffe, it-Tarzna ta' Malta u t-Tlett Ibliet sfaw milquta sewwa mill-bombi, l-aktar l-Isla, li saret ħerba bil-bini mwaqqa', u fejn ukoll sfaw maqtula ħafna nies vittmi, u ħafna oħrajn midruba. Kien hemm xeni ta' qsim il-qalb, għal Malta f'dik il-gwerra dinjija, u minn dakinhar il-gwerra fuq Malta ħadet 4 bixra ġdida ta' qirda bl-attakki li bdew jiħraxu u jiqlielu, u l-konsegwenzi tal-gwerra u l-ħruxija tagħha bdew jinħassu , sewwa fuqna. L-attakki fuq l-H.M.S. ILLUSTRIOUS kienu komplew ukoll matul il-Ħadd, 19 ta' Jannar, 1941. Din is-silta hi meħuda mit-tifkiriet ta' Angelo Dougall, li f'dak iż-żmien bħala tifel, kien joqgħod l-Isla u kien kiteb noti ta' dak li kien ra dakinhar f'Isla. ' Is-sinjal ta' l-AJI Clear kien għadu ma ngħatax, xħin spiċċa l-blitz f'4.15 p.m. U ħafna konna li ħriġna b'ġirja mill-kenn. Għax kellna fuqna ansjetà kbira ħalli naraw x'kien ġara sewwa madwarna. L-għajdut kienu ġa bdew jinxterdu waqt il-ħbit mill-ajru illi, ċhemm …waqa' 7; 'it-tali post intlaqat', ''id-dar tat-tali….spiċċat', 'il-bombi għamlu ħerba fi Triq…7', eċċetra, eċċetra, kantaliena ta' taqtigħ il-qalb, li kompliet żiedet il- biża' li ħakem fuqna waqt dak il-blitz infernali li konna qegħdin inġarrbu. L-ewwel mort nittawwal ħalli nara xi ħsarat kellha l-knisja, minħabbali ġrietix-xnigħa, fost l-oħrajn, li l-knisja ntlaqtet minn direct hit . Il-bieb maġġur kien jinsab f'nofs il-kursija, imwaddab ma' l-art bil-qawwa tal-blast. Iżda minn daqqa ta' għajn ħafif ħafif, ma kenitx tidher li l-knisja kienet milquta dirett. Imbagħad, mort nara l-eqreb tiġrif, dak ta' Triq l-Oratorju, ħajt ma'-ħajt mal-Kor tal-knisja, fejn ħafna djar saru tassew ħerba. Diġà-xi-nies-kienu-—miġbura jħarsu, u daħna ta' irab abjad kienet qiegħda tittejjar mill- ħerba. Fuq wiċċ dik il-miġemgħa ta' nies kont tilmah bħal ħarsa mbellha, kemm minħabba dak li kienu qegħdin — jaraw quddiemhom, kif ukoll minħabba l-effett tal-blitzaħrax li konna għadna kif għaddejna minnu b'dan l-ewwel attakk tal- Ġermaniżi, li għamel tiegħu fuqna ikoll. Waslu xi nisa min-naħa tax- xelter, igħaġġlu, nifishom maqtugħ u eċitat; Wiċċ imb'wiċċ mal-ħerba Mara (1): 'Hi…lara jaħasra, id-dar ta' Tonakif waqgħet…., Waqt li poġġiet idejha ma' wiċċha. Mara (2): SI tassew ..1', waqt li b'idejha t-tnejn tat fuq wiċċha bħal mifxula; 'U ma kenitx magħna fix-xelteri' Mara (3) Iżda jien ħabbattilha lil Tona xħin daqqet il-Balumba, u hi qaltli li Willie kien ta' bil-lejl u ma piagħememzinizzonz L- ttakk aħrax fuq l-HMS Illustrious xtaqitx tqajmu, u li se tibqa' ġewwa miegħu. Ġieżu ħniena, żgur li ntradmu'. Mara (1) ''Madonna ħenn għalina, mela mirdumint' U bdiet tixher u tagħti fuq wiċċha bl-eċċitament, u tgħid, ''Magħmula tagħhomi' Isaw jaħasra rġiel', qalet bil-kemm tiflaħ titkellem bil-biki, morru għal- ta'd-ARP: ħallijfittau--—— jiġu ħalli jaqilgħuhom, forsi jsibuhom ħajjin; morru rġiel, jaħasra fittxu morrul' U żdiedet il-kommossjoni għax laħqu waslu aktar ġirien minn ta' fuq il-Vitorja, u nies ta' Triq l-Oratorju, u min beda jibki u min jixher, u min jitniegħed, 'X'diżastru waqa' fuqna, u x'ħerba għamluina..7 Kienet xena ta' qsim il-qalb li mhux lakemm wieħed jinsieha. Id- dehra ta' dik l-istraġi ta' bini mwaqqa' quddiemna, il-foga tal- cordite tal-bombi' li kienet għadha tinxtamm. fl-arja, imħallta mat-trab li r-riħ kien qed itajjar mill-ħerba, kienu jżommuk. Ma damux wisq ma tfaċċaw xi pulizija flimkien ma' ta' l- A.R.P ġejjin bl-għodod tagħhom, xi għaxra b'kollox. Telgħu jixxabbtu fuq il-ħerba ħalli jibdew ineħħu t-tirdim, Wieħed pulizija ġie jwarrabna u jbegħidna, minħabba li seta' kien għad hemm xibomba m'hix sploduta u wkoll minħabba l- periklu li setgħu jċedu xi ħitan. Ta' l-AR.P., flimkien mal- pulizija u ma' mijiet ta' nies tas- Servizzi bl-inġenji u ambulanzi, bdew deħlin fl-Isla saħansitra waqt il-blitz, b'sogru kbir għal ħajjithom. Għax minn rapporti uffiċjali, kien diġà magħrufli fl- Isla kien waqa' ħafna bini, fl- ewwel kolp tal-blitz, u li kien hemm ħafna nies mejta u midruba. Ta' l-A.R.P.kienu nies ta' esperjenza kbira u mħarrġa sewwa li. jkunu jafu fejn għandhom ifittxu għall-vittmi mirdumin: Fuq it-tiġrif Wasal UKON fuq il-post l Arċipriet, Dun Manwel Brincat; twil f'persuntu, xempju tassew xieraq ta' mexxej, bis-suttana mimlija. trab li kienet tixhed ħidma waqt dak il-ħbit mill-ajru, Dun Manwel dar lejn in-nies miġbura u qalilhom: 'L-aħwa, inżommu l-kalma, inżommu l- kalma; u ejjew nitolbu f'din is- siegħa kerha li ġiet fuqna', Resaq lejn il-ħerba u xxabbat fuq iċ- Ċnagen u t-tiġrif u tela' ħdejn ta' l-A.R.P. Dawn ma damux aktar minn xi għaxar minuti b'kollox, ineħħu l-ħerba, jaqilgħu travi u jqandlu ċnagen. Ftit wara waqfu ħiemda jħarsu 'lisfel; wieħed minnhom għamel sinjal lil raġel ta' l- AR. li kien ħdejh sabiex jinġiebu tliet stretchers. Xi ħadd fostna qal: 'Mid-dehra sabuhom mejtin'. Ma' dawn il-kliem in- nisareġgħu bdew, min jibki, min jagħti fuq wiċċu u min jitniegħed: 'Jaħasra Tona; jaħasra Willie …. kif kellhom jinqerdul' Fostna l-irġiel li konna qegħdin inħarsu mbikkma, kien hemm Ġiljanu s-sagristan, likien wasal flimkien ma' l-Arċipriet. F'daqqa waħda Ġiljan telaq b'ġirja lejn il-knisja. Ftit wara rajnieh ġej bis-salib tal-mejtinu baqa' sejjer bih ħdejn l-Arċipriet fuq il-ħerba. Dun Manwel ħareġ stola vjola mill-but u libisha. Xi ftit minuti wara waslu xi rġiel ta' l-A.R.P. jġorru Stretchers. Qalgħu tliet vittmi minn taħt l-irdim. Malli qegħduhom fuq l-istrechers, l- Arcipriet tbaxxa ħdejhom, gal xi talb u fuq ħaddejhom radd b'subgħajh salib. U ta' l-A.R.P. għattew lill-vittmi b'kutra griża ħafifa. Qatt ma kont rajtlill- Arċipriet si kai EEA ar i jab Żi Dehra li fiħa tħalliet l-Isla wara l-biitzii sar fis- b'ħarsa daqshekk ta' niket u mbikkma fuq wiċċu daqs dak il- ħin, L-isla, il-Parroċċa għażiża tiegħu, saret ħerba, b'ħafna minn uliedha maqtula f'din l-istraġi kiefra. Ġiljan baqa' ħdejn l- Arċipriet, wieqaf u jħares iċ- ċassat. Dun Manwel aptaplu fuq spalltu u qallu: ''Ġiljan, imxi quddiem'. U Ġiljan bħal reġa' ġie f'tiegħu. U minn fuq dik il- ħerba beda funeral ta' qsim il- qalb, Ġiljan quddiem, jerfa' s- salib, Dun Manwel warajh, bil- brevjarmiftuħ f'idu,u warajhom ta' l-A.R.P. jibbilanċjaw kif jistgħu fuq iċ-ċnagan tal-ħerba u jerfgħu l-istretchers bl-iġsma ta' Tonina Farrell, Willie Farrell, u tal-ġara tagħhom li marret għall-wens fid-dartagħhom xħin ħasset il-qawwa tal-ħbit. L-Arċipriet imnikket, miexi b'ħarstu fissa lejn: il-vojt quddiemu, bla ma biss jitfa' l- iċken ħarsa lejn il-brevjar, beda jtenni b'leħen miksur: ''De profundis clamavi ad te Dominie, Domineexaudi vocem mneam…, u baqa' jkompli s- Salm matul it-Triq tal-Maċina sa Triq il-Vitorja, li fihom issa laħqu nġabru għadd ġmielu ta' nies, Dik il-ġemgħa bdiet twarrab ħalli jgħaddi dak il- funeral impromptu u kiebi; l- irġiel bdew jaqilgħu l-kappell bil-qima waqt li wħud jitniegħdu, 'jaħasra…. jaħasra…, fost l-ilfiq ta' nies j6ta' dannar, ,1943 ħbieb u ġirien ta' Tonina u Willie, Fil-kantuniera ma' Triq il- Vitorja kien hemm trakk tal- Militar wieqaf. Ta' l-ARP qiegħdu lit-tliet vittmi fuqu ħalli bih jittieħdu slejn il-kamra tal-mejtin ta' l- isptar Ċivili, fil-Furjana, l-Arċ ipriet reġa' qal xi talb u reġa' bierek lil dawk l-imsejkna, tlieta fost ħafna li sfaw vittmi fil- parroċċa tiegħu. Bil-kemm laħaq spiċċa, li ma wasalx raġel jiġri u b'nifsu maqtugħ; ''Sur Arċipriet, iriduk fi Strada Duluri; hemm ħafna feruti u mirduma; ejja, iriduk mill-aktar fis'. — B'ħarsa mbikkma u b'qalbu sewda Dun Manwel fetafi idejh. Ħanifsqawwi; f'din is-siegħa ta' tiġrib u ta' twegħir ħafna erwieħ kien jinħtiġilhom il- faraġ. U d-dmir kien qiegħed isejjaħlu. Tefa' ħarsa madwaru, u bla ma tniffes, b'ħeffa, telaq igħaġġel lejn dik in-naħa ta' l- Isla fejn kienet ġarrbet ħerba wisqakbar u fejn aktarnies sfaw feruti u mejtin, jew mirdumin taħt il-ħerba ta' djarhom jew inkella maqbudin fl-egħluq ta' xeltrijiet bil-bokok imblukkati bil-bini mwaqqa' fuqhom. Kulma ġara fi Triq l-Oratorju kien biss episodju ċkejken li rajt jien fi tfuliti. Traġedji ta' qsim il-qalb. Xeni ta' biki. Atti ta' qlubijau ħidma ta' eroiżmu. Dawn kollha ġraw fl-Isla, dakinhar tal-Ħamis, 16 ta' Jannar, 1941.