10 Nru. 3, Ħarġa Nru. 38 MILL-KALENDARJU TAL- BIDWI TAL-1849 Ġużi Gatt Xi żmien ilu, bis-saħħa tal-Assistent Segretarju tal-Għaqda, is-Sur Karmenu Pace, ġiet f'idejja pubblikazzjoni maħruġa mis-Società Economico-Agraria del Gruppo di Malta fl- 1849. X'aktarx li din ma kenitx l-ewwel darba li s-Società Economico-Agraria ħarget dan il-kalendarju, imma fl-1849, u fis-sena ta' wara, għall-ewwel darba l-kalendarju ħareġ b'żewġ lingwi: bit-Taljan u bil-Malti. L-isem bil-Malti kien: Calendariu tal Bidwi Mal Sena 1849 pubblicat mis-società Economico-Agraria tal-Ghizer (sic) ta Malta. L-alfabett użat isegwi, bejn wieħed u ieħor, ir-regoli tat-Taljan, imma l-ittra GĦ hi miktuba f, waqt illi l-Ħ għandha rasha maqtugħa. Il-Malti tiegħu huwa tajjeb ħafna, imma żgur li min kitbu ma kellux f'rasu li juża IL-KWATTRUTEMPRI Skont dan il-kalendarju, it- 28 ta' Frar tal-1849 kien il- Kwattrutempri tar-rebbiegħa. X'kienu dawn il-Kwattrutempri2 Fil-kalendarju liturġiku tal-knejjes Insara tal-pajjiżi tal-Punent, (il-knejjes 'tal-Lvant', dawk li għandhom liturġija ''Griega' ma jafux b'din id-drawwa) il- Kwattrutempri kienu erba' żminijiet ta' tlett ijem il-wieħed, bil-ġranet dejjem ikunu l-Erbgħa, il-Ġimgħa, u s-Sibt. L-erba' Kwattrutempri ta' matul is-sena kienu jkunu mbiegħda minn xulxin bejn wieħed u ieħor bl-istess tul ta' żmien, u kienu jaħbtu qrib ħafna tal-bidu ta' kull staġun — infatti baqgħu jissejħu 'tar-rebbiegħa', 'tas- sajf', 'tal-ħarifa', u 'tax-xitwa''. Isimhom bil-Latin quattuor anni tempora jfisser ukoll ''l-erba' staġuni tas-sena'', imma fil-liturġija tal-Knisja dawn il-ġranet kienu jiġu ffissati skont il-kalendarju liturġiku. L-aktar Kwattrutempri ħafif biex Hu Malti maħsub biex jinftiehem minn min kien interessat fis-suġġett; jiġifieri, fost l-oħrajn, il-bdiewa Maltin. Il-ħsieb tal-kalendarju kien li jfakkar lill-bidwi kif għandu jsir ix- xogħol, iż-żrigħ, it-taħwil, il-ħrit, it- tisqija, u l-ħsad tal-uċuħ tar-raba' matul is-sena, imma ma setax jonqos li l-ewwel paġni ma jkunx tfisser kif kien jiġi kkalkulat kien dak ''tal-ħarifa'. Waħda mill- festi magħrufa ta' dari, u li llum għoddhom intesew, kienet dik ta' Santu Kruċ. Illum din nafuha bħala 'tas-Salib Imqaddes'. Santu Kruċ jaħbat dejjem fl-14 ta' Settembru, u l-Kwattrutempri tal-ħarifa jkun dejjem fl-ewwel Erbgħa, il-Ġimgħa u s-Sibt ta' wara Santu Kruċ. Il-festa ta' Santu Kruċ kienet familjari ħafna mal-bdiewa ta' dari. Mhux wieħed u tnejn mill- bdiewa xjuħ li kellimt qaluli li meta jkun għadda s-sajf, imma dejjem ''wara Santu Kruċ' kont tiftaħ il-ħamrija billi taħratha bil-moħriet ħalli tkun lesta għall- ewwel xita. Fl-ewwel Erbgħa wara Santu Kruċ il-Knisja kienet tibda tiċċelebra l-Kwattrutempri tal- ħarifa. M'hemmx dubju li fin-nisel tagħhom il-Kwattrutempri kienu maħsuba biex, fil-bidu ta' kull staġun, il-bniedem ikollu ritwal maħsub biex jiżgura li kollox fihom listi li jagħtu, jum b'jum, il-festi tal-qaddisin, u r-ritwali u l-liturġija tal-Knisja Kattolika. Dawn ir-ritwali fi żmienna qegħdin isiru, jew diġà saru, folklor, u t-tagħrif li hemm fil-kalendarju spiss ikun irid jiġi mfisser lin-nies tal-lum għax inkella ma jifhmuhx sew. imur sewwa fil-qasam tal-biedja u l-produzzjoni tal-ikel. Fl-1849 l-erba' Kwattrutempri ġew hekk: e tar-rebbiegħa, kif diġà għidna, fit-28 ta' Frar u fit-2 u t-3 ta' Marzu, s tas-sajf fit-30 ta' Mejju u fl- ewwel u t-2 ta' Ġunju, e tal-ħarifa fid-19, il-21 u t-22 ta' Settembru, u e tax-xitwa fid-19, il-21 u t-22 ta' Diċembru. Biex ma nħalluhiex ħelwa għal melħa, minbarra dik tal-ħarifa se ngħidu wkoll kif kienu jiġu kkalkulati t-tlieta l-oħra. Il- Kwattrutempri tar-rebbiegħa kien jiġi bejn l-ewwel u t-tieni Ħadd tar- Randan; dak tas-sajf bejn Għid il- Ħamsin u l-festa tat-Trinità, u dak tax-xitwa bejn it-tielet u r-raba' Ħadd tal-Avvent. Fil-Kwattrutempri, il-Kattoliku kien obbligat li jsum. Dari, is-sawm fil- L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA Kwattrutempri kien imsemmi anke fil-'Preċetti tal-Knisja' li, nies tal- età tiegħi jafu, konna nitgħallmu bl-amment fil-lezzjonijiet tad- duttrina. It-tieni preċett (kien) jgħid: Sum ir-Randan, l-Erba' Żminijiet — tal-Kwattrutempri — u lejliet il-jiem l-iżjed imqaddsin tal-Knisja — fil-Vġejjel Kmandati — u la tikolx laħam meta ma jiswiex.' F'dak li għandu x'jaqsam mas- sawm, il-Kalendarju tal-Bidwi tal-1849 ukoll juża kelma li ħaqqha kumment. Skont il-kalendarju, ċerti ġranet, bħal ngħidu aħna s-Sibt Skont il-Kalendarju tal-Bidwi, il- festa ta' San Girgor Papa kienet taħbat fit-12 ta' Marzu. Fil-fatt hekk kien sal-1969, meta d-data ġiet riveduta, skont direttivi li ħarġu mill-Konċilju Vatikan it-Tieni, u bdiet issir fit-3 ta' Settembru. Il- kalendarju tal-1849 jafha ssir fit- 12 ta' Marzu, u ħdejn dik id-data niżżel hekk: S. Girgor p. u duttur tal-knisja — Purċissjoni tal-parroċċi u l-fratellanzi kollha ta' Malta għall-parroċċa l-qadima taż- Żejtun. F'Għawdex issir l-istess IL-ĦAMIEM IMQADDES Laqatni ħafna l-fatt li s-Sibt 6 ta' Jannar tal-1849, għall- Kalendarju tal-Bidwi kien il- Ħamiem Imqaddes. Bit-Taljan kien hemm miktub li f'dik id-data kienet taħbat l-Epifania di Nostro Signore. Is-7 tax-xahar kien l-ewwel Ħadd fuq il-Ħamiem, u mit-tmienja sat-tlettax tax-xahar kienet l-Ottava tal-Ħamiem. It- 28 ta' Jannar kien ir-raba' Ħadd fuq il-Ħamiem. Il-fatt li l-Maltin kienu jafu l-Epifanija bħala Għid il-Ħamiem hu ta' interess kbir. Ħafna snin ilu, il-Professur Pietru Pawl Savdon kien diġà induna 23 ta' Ġunju, jew l-Erbgħa 21 ta' Ottubru, kienu ''vġili bis-sawm u bla nġiesa''. X'jiġifieri2 Il-Liġi Kanonika ma tiddefinix eżatt x'jiġifieri 'ssum'.2 Imma tradizzjonalment ''issum' tfisser tiekol ikla waħda sħiħa, u sa żewġ ikliet żgħar jew ''kolazzjonijiet' f'ġurnata. Jekk tagħmel hekk tkun qed issum, imma jekk is-sawm ried ikun ''bla nġiesa'' kien ifisser li lanqas ma stajt tiekol laħam. Dawn huma żewġ affarijiet differenti. Dari spiss kont nisma' n-nies jgħidu (ommi l-ewwel waħda) ''bħal-lum jien ma nniġġisxi' Dak kien ikun ifisser li f'dak il-jum dak li jkun ma purċissjoni għall-knisja ta' dan il-qaddis, b'wegħda wisq antika. Il-purċissjoni ta' Malta f'dawn iż-żminijiet issir fl-ewwel Erbgħa wara l-Għid. U fil-fatt, għal nhar l-Erbgħa 11 ta' April 1849, li kien jaħbat l-ewwel Erbgħa ta' wara l-Għid, il- kalendarju niżżel hekk: S. Leone p. u duttur tal-Knisja — Purċissjoni tal-parroċċi kollha għall-parroċċa antika taż-Żejtun, trasferita mit-12 ta' Marzu. (Fiż- żewġ każi, l-enfasi hija tiegħi). b'dan u kiteb nota fuq dan il-fatt li xxandret fil-Melita Theologica.$ Savdon fakkar li fil-kalendarju tal-Knejjes 'tal-Lvant', dawk tar- Rit Grieg', is-6 ta' Jannar kienet il-festa tal-Magħmudija ta' Kristu. X'aktarx li l-isem it-tajjeb kellu jinkiteb Għid il-Ħammiem, jew il- Ħammiem Imqaddes. ''Ħammiem' b'm doppja tfisser ''banju', u l-kelma tirreferi għall-magħmudija ta' Kristu, meta niżel kollu kemm hu fl-ilma tax-Xmara Ġurdan. Dan hu ħjiel ieħor li qabel ma qabad l-art ir-rit Latin, f'Malta kien hawn ir-rit Grieg li, ftit ftit ġie eliminat jkunx jiekol laħam; ma kienx ifisser li b'daqshekk dak li jkun qed isum. Seta' jiekol il-ħut, jew il-ħaxix, jew l-għaġin, u jiekol kemm irid, imma jekk ma jikolx laħam ''ma jkunx qed iniġġes.' Imma ċerti ġranet tas-sena kienu (u għadhom) ikunu ''sawm bla nġiesa''. Illum, b'xorti ħażina, qed jingħad ''sawm u astinenza''. Il-jiem tal-Kwattrutempri kienu għall-Kattoliku jiem ta' sawm bla nġiesa, imma fis-17 ta' Frar 1966, il-Papa Pawlu VI, fid-digriet tiegħu Paenitemini neħħa dawn il-ġranet minn ġranet ta' sawm. Fil-ktieb tiegħu Drawwiet u Tradizzjonijiet Maltin, il-President Onorarju tal-Għaqda tagħna Guido Lanfranco jgħid li l-purċissjoni ta' San Girgor ma baqgħetx issir f'Marzu għax ''kienet tinzerta wisq spiss fir-Randan, għalhekk mexxewha lura fi żmien (l-Isqof) Labini'.3 L-Isqof Labini miet fl- 1807, imma l-kalendarju tal-1849 baqa' jiftakar li dari l-purċissjoni ta' San Girgor kienet issir nhar il- festa tal-qaddis. biex il-Knisja Maltija tkun konformi ma' dik ta' Ruma. Ftit ftit ġie eliminat ukoll ħafna kliem Semitiku li hu importanti li ma jintilifx, għax jitfa' ħafna dawl fuq l-istorja ta' Malta. Għid ieħor li jissemma fil- Kalendarju tal-Bidwi hu l-Għid tal- Imwiet li, fl-1849, ħabat il-Ġimgħa (2 ta' Novembru). Biex ma nħalluhiex barra, insemmu li l-Kalendarju tal-Bidwi jgħarrafna li fl-Ottava tal-Ħamiem, ''Jingħamel ringrazzjament lil Alla li ħelisna mill-flaġell tat-terremoti li kienu fil-ħdax ta' Jannar 1693, u fil-21 ta' Frar 1743.7 IR-ROGAZZJONIJIET Il-Kalendarju tal-Bidwi jkompli jgħidilna li f'ċerti ġranet kienet issir purċissjoni tar-rogazzjonijiet'. Hekk sar, ngħidu aħna, nhar it-Tnejn, it-Tlieta, u l-Erbgħa, 14, 15, u 16 ta' Mejju 1849. Il-15 ta' Mejju tkun il-festa ta' ''San Isodoru Bidwi, protettur tal- Bdiewa''. Xi jkunu dawn ir-rogazzjonijiet7 Fil-ġranet tar-rogazzjonijiet, minbarra l-purċissjoni kienet titkanta wkoll il-Litanija tal-Qaddisin. Minn tagħrif li sibna' l-kelma 'rogazzjoni' ġejja mill-verb Latin rogare li tfisser 'titlob' (jew 'tittallab'), u d-drawwa tmur Nhar il-Ġimgħa 3 ta' Awwissu 1849 kienet is-Sejba ta' San Stiefnu l-ewwel Martri. San Stiefnu kien meqjus bħala l-ewwel Martri tal-Knisja. L-Atti tal- Appostli, Kap. 8, vers 2 jgħidilna: ''Xi rġiel tajba difnu 'l Stiefnu u għamlu tinwiħ kbir għalih.' Fis-sena 415 Wara Kristu, qassis li kien jismu Luċjan qal li kien ħolom ħolma li fiha tnebbaħ fejn kien jinsab Il-25 ta' Marzu, li kien il-ħames Ħadd tar-Randan jissejjaħ fil-kalendarju bħala Ħadd Lazzru, filwaqt li l-ewwel Ħadd wara l-Għid jissejjaħ Ħadd il-Ġdid. Fis-17 ta' Jannar, festa ta' Sant'Antnin Abbati, kienu 'jitbierku ż-żwiemel fil-knisja tal-Vitorja tal-Belt'. Fil-5 ta' Frar, festa ta' Sant'Agata li, skont il- kalendarju kienet: ''waħda mit-tieni (sic) patruni tagħna; protettriċi tan-nissieġa. Il-Katidral tagħmel proċessjoni għall-knisja ta' din il-qaddisa, b'ringrazzjament 'l Alla li ħelisna mill-Assedju tat- Torok tal-1551.' Il-kalendarju ma jgħidx x'kien isir META JISTA' JSIR IŻ-ŻWIEĠ Il-Kalendarju tal-Bidwi tal-1849 jgħidilna wkoll meta jista' 'jsir iż-żwieġ'. Fl-1849 iż-żwieġ seta' jsir mis-7 ta' Jannar sal-20 ta' Frar; u mis-16 t'April sal-ewwel ta' Diċembru. Jidher għalhekk illi mill-ewwel Ħadd tal-Avvent, f'Diċembru, sal-Ħamiem Imqaddes fis-6 ta' Jannar, ma kienx isir żwieġ fil-knejjes; u l-istess jgħodd għal minn Ras ir-Randan sa Ħadd il-Għid. M. Xerri ħareġ ktieb jismu Lin- Nisrani: Il-Preċetti tal-Knisja u l-Peni. Fil-bidu nett tal- ktieb, qabel ma beda jispjegahom, Dun Ġużepp niżżel x'kienu dawn il-ħames ''Preċetti': 10 Nru. 3, Ħarġa Nru. 38 mad-drawwiet l-oħra kollha li fihom il-bniedem kien jittallab u jibki quddiem is-setgħa li tmexxi n-natura biex din ikollha ħniena mill-bniedem u tħarsu mill- ġuħ u mill-mard tal-uċuħ tar-raba'. Mhux għaġeb li kienet issir purċissjoni ta' dan it-tip fil-festa tal- Patrun tal-Bdiewa. Il-qassis, fil-quddiesa ta' wara jew qabel il-purċissjoni kien jilbes il-Vjola. Fl-1969, skont ix-xewqa tal-Konċilju Vatikan it-Tieni, saret riforma fil-kalendarju liturġiku, u l-purċissjonijiet tar- rogazzjonijiet naqsu ħafna minn kif kienu dari. l-għadam ta' San Stiefnu. M'għandniex xi ngħidu, l-awtoritajiet ħadu din il-ħolma bis-serjetà. ta' Awwissu ta' dik is-sena l-għadam instab, u dan qiegħed għall-qima tal-fidili fil-knisja ta' San Stiefnu f'Ġerusalemm. It-tifkira tas-''sejba' ta' San Stiefnu baqgħet issir sas-snin sittin. Ta' min jgħid ukoll li t-12 ta' Diċembru 1849 kienet titfakkar is-sejba tal-ġisem ta' San Franġisk t'Assisi. Għawdex. Kif nafu, fl-Assedju tal-1551 Malta kienet ħelsitha ħafif, imma Għawdex kien laqqatha sewwal Fis-16 ta' Awwissu, l-għada ta' Santa Marija, f'Malta kienu ''jġerru l-bhejjem fil-Pietà'. Fis-7 ta' Settembru kien ''anniversarju fil-parroċċi għal erwieħ missirijietna li waqgħu martri fl-Assedju tal-1565'. 1 (Isma' l-quddies fil-Ħdud u l-btajjel kollha. 2: Sum ir-Randan, l-Erba' Żminijiet — tal- Kwattrutempri — u Lejliet il-Jiem l-iżjed imqaddsin tal-Knisja — fil-Vġejjel Kmandati — u la tikolx laħam meta ma jiswiex. 3 Qerr għall-inqas darba fis-sena u tqarben għall- Għid il-Kbir. Latagħmilx żwieġ meta l-Knisja ma tridx. 5 Ħallas l-għexur li jmissu lill-Knisja.S Skont Dun Ġużepp Xerri b'dan il-Preċett il-Knisja riedet li l-Insara jħarsu sewwa ż-żewġ festi tal- Milied u tal-Għid, u l-jiem ta' tħejjija għalihom, u L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA għalhekk ma kellhomx isiru tiġien u ħwejjeġ oħra li ''jistgħu jkunu ta' tfixkil għall-ġabra f'dan iż-żmien magħżul għat-talb, għat-tgħakkis tal-ġisem, għall-indiema tad- dnubiet, u għas-sejħa t'Alla.'7 Dun Ġużepp ikompli jfisser li ż-żwiġijiet setgħu jsiru s-sena kollha, imma jekk iż-żwieġ isir fi żmien li l-Knisja ma tridx, ma tkunx tista' tingħata dik li Dun Ġużepp ifisser bħala 'l-Barka Solenni'. U x'kienet din il-barka solenni7 Fil-quddiesa msejħa ''pro Sponso et sponsa' wara l-'Pater Noster' il-qassis idur lejn l-għarajjes u jitlob biex: Alla jżomm idejh fuq l-għarusa ħalli tħobb lil żewġha bħal Rakeli; ikollha l-għerf ta' Rebekka, tgħix ħajja twila bħal Sara, u t-tnejn flimkien jirnexxilhom jaraw it-tfal, tat-tfal, tat- tfal tagħhom (jgħixu sat-tielet u r-raba ġenerazzjoni) u jaslu għal tant mixtieqa xjuħija. Fl-aħħar qabel ma jbierek lin-nies li jkunu jisimgħu l-quddiesa, il-qassis jerġa' jgħidilhom: ''Alla ta' Abram, ta' Iżakk, ta' Ġakobb ikun magħkom biex tassew taraw it-tfal tat-tfal, tat-tfal tagħkom, u wara jkollkom l-hena tal- ġenna, bl-għajnuna ta' Kristu li flimkien mal-Missier u mal-Ispirtu s-Santu qiegħed jgħix u jsaltan għal dejjem'. Hekk ikun. Wara jraxxax fuqhom ilma mbierek. Għandhom ifittxu l-għarajjes li ma jitilfux din il-barka hekk għażiża u għalhekk iqisu li ma jiżżewġux fiż-żmien li l-Knisja ma tridx.'8 Fi żmienna l-uniċi jumejn li fihom il-Knisja 'ma tridx' li jsir iż-żwieġ huma l-Ġimgħa l-Kbira u Sibt il-Għid. Il-barka solenni li jsemmi Dun Ġużepp qatt ma smajtha tingħad fil-quddies taż-żwieġ li attendejt għalihom f'għomri. LA TAGĦMILX ŻWIEĠ META L-KNISJA MA TRIDX i ĦATI IES r ji (i) jieia H (ia BT TAQRA l AN li pp H Ġ ġġ Ittra ta' San Pawl lin-nies ta' Efeso V, v. 32. ''Dan is-sagrament huwa kbir, imma jiena ngħid fi Kristu u l-Knisja. Għalhekk kull wieħed minkom (irġiel) ħobbu lil martkom, bħalkom infuskom: u l-mara tibża' (tfittex li taqdi dejjem u tisma')- minn żewġha, ' Waħda mil-lustrazzjonijiet li wieħed isib fil-ktieb ta' Dun Gius. Fil-ktieb ma jidhirx li jissemma isem l-artist li penġa dawn l-istampi. Il-firma donnha tgħid ''E. Zammit' imma fuq dan m'iniex ċert. FESTA TAL-QUDDIES U BTALA Il-kalendarju juri liema ġranet kienu festi pubbliċi. Jekk inħallu barra l-Ħdud kollha ta' matul is-sena nsibu dawn il-festi: L-1 ta' Jannar: ''Nhar l-Istrina' Is-6 ta' Jannar: ''Il-Ħamiem Imqaddes' Il-25 ta' Jannar: ''Il-konverżjoni ta' S. Pawl appostlu. Fil-katidral jitkanta Te Deum b'ringrazzjament 'l Alla li ħelisna mill-kolera tal-1837' Is-17 ta' Mejju: ''Lapsi' Is-7 ta' Ġunju: ' Festa tas-Sagrament' Id-29 ta' Ġunju: ''Festa ta' S. Pietru, u ta' S. Pawl appostli. Issir tiġrija fl-Imdina' Il-15 t'Awwissu: ''S. Marija. F'Għawdex issir tiġrija tal-bhejjem' L-1 ta' Novembru: ''Il-Qaddisin Kollha' Il-25 ta' Diċembru: ''Il-Milied Imqaddes' 10 Nru. 3, Ħarġa Nru. 38 Wieħed malajr jifhem li l-Ħamiem Imqaddes (it-Tre Re), il-Konverżjoni ta' San Pawl, Lapsi, il-festa tas- Sagrament (Corpus), u l-Qaddisin Kollha, fl-1849 kienu, imma fi żmienna m'għadhomx festi pubbliċi. Imma araw ftit x'kien hemm miktub għall-festa ta' San Pawl: L-10 ta' Frar: ''In-nawfraġju ta' San Pawl Appostlu, titular ta' waħda mill-parroċċi tal-Belt, festa tal- quddies u btala fil-Belt u l-Furjana. Dik il-ġurnata ma kinitx immarkata bis-sinjal li kienet 'Festa tal-Quddies u Btala'. U lanqas ma kienet immarkata b'sinjal ieħor li juri li kienet biss ''Festa tal-Quddies'. Il-kalendarju jagħtik x'tifhem li l-10 ta' Frar kienet biss ''festa tal-quddies u btala fil-Belt u l-Furjana'. Wieħed jista' jinnota wkoll li la San Ġużepp, la l-Vitorja, u lanqas il-Kunċizzjoni mhuma qegħdin fil- lista tal-btajjel. Dawn kienu biss ''festi tal-quddies'. ŻEWĠ NOTI ĦELWIN MILL-KTIEB TA' DUN ĠUŻEPP XERRI Xtaqt intemm din il-kitba billi nikkwota żewġ paragrafi mill-ktieb Lin-Nisrani: Il-Preċetti tal-Knisja u l-Peni, li diġà semmejna. Waqt li kien qed jgħallem fuq is-sawm, Dun Ġużepp kiteb hekk: M: Għaliex il-Knisja tridna nsumu fl-Erba' Żminijiet (fil- Kwattrutempri)7 T: Biex inqaddsu l-bidu tal-erba' żminijiet (staġuni) tas-sena ħalli Alla jkattar u jżomm sħaħ l-uċuħ tar- raba' fuq l-art; u biex inroddulu ħajr tal-ġid li jkun bagħtilna fiż-żmien (fl-istaġun) li jkun għadda. Il- Knisja tridna wkoll li nqaddsu dan iż-żmien bis-sawm biex Alla jibgħat qassisin tajba fil-qasam (spiritwali) tiegħu, u għalhekk fil-jum tas-Sibt ta' dawn iż-żminijiet l-Isqof aktarx jaħtar (jordna) il-qassisin ġodda. Meta daħal aktar fid-dettall ta' kif wieħed għandu jsum, Dun Ġużepp kiteb hekk: M: Kemm wieħed jinħtieġ li jiekol laħam biex jagħmel dnub mejjet7 T: Biex tikser il-liġi tal-Knisja biżżejjed nitfa laħam, iżda biex jagħmel dnub mejjet u jkun ħaqqu għal dejjem l-infern, jinħtieġ li jiekol, kif jaħsbu xi wħud, daqs uqitejn u nofs (62.5 gr.) laħam. Hmmm… Tajjeb li tkun taf. M. Xerri, Lin-Nisrani — il-Preċetti tal-Knisja u l-Peni (Empire Press: Malta, 1938), 1. 2 Ħafna mit-tagħrif imniżżel f'dan l-artiklu ħadtu mill-Catholic Encvclopedia (New Vork, Robert Appleton Companv), mill- Encvelopaedia Brittanica (1911), u mill-Wikipedia. Fittex taħt Ember Davs, Fasting, u Abstinance. 3: Guido Lanfranco, Drawwiet u Tradizzjonijiet Maltin (PIN: Malta, 2001), 225. Lanfranco, fir-referenzi jikkwota lil A. Ferris u lil A. Bonnici, ara nota 59 f'p. 229.