Ilsien mitħaddet ilsien ħaj. U lsien ħaj jiżviluppa skond il-ħtiġijiet kollha taż-żmien tal-poplu li jużah. U f'dan l-iżvilupp l-ilsien iġarrab telfien u tinsija ta' lessiku, idjomi, qwiel u l-bqija, tibdil fonetiku, fonemiku, morfoloġiku, semantiku u sintattiku. Jibda jieħu u jagħmel tiegħu, kultant ukoll b'xi tibdil, vokabularju, espressjonijiet u modi ta' taħdit minn lingwi li b'xi mod ikunu fil-qrib tiegħu. Dan jista' jidher, meta hu possibli, fi studju komparattiv ta' eżempji ta' kitbiet minn żminijiet differenti, għad li dawn jistgħu jkunu aktar ta' bixra letterarja milli mera ta' taħdit rekordjat. Il-Malti huwa Isien ħaj. Għax huwa lsien mitħaddet, avolja minn ftit aktar minn kwart ta' miljun ruħ fuq il-gżejjer Maltin (u komunitajiet oħra ta' Maltin imsiefra u llum issetiljati f'Tuneż, l-Awstralja, l-Amerika, il-Kanada u l-Ingilterra). Li kieku Malta kienet magħquda ma' l-art ta' Sqallija jew ma' l-Afrika ta' Fuq l-ilsien mitħaddet fuqha x'aktarx li kien ikun djalett Taljan ( bħalma hu l-Isqalli) jew Libjan jew Tuneżin, skond ma' liema lingwa omm kien ikun marbut. Imma l-fatt li l-gżejjer huma maqtugħin għalihom u 'l bogħod sew miż-żewġ artijiet l-aktar qrib tagħna, għen biex il- Malti seta' jżomm ċerta distanza u jiżviluppa għalih waħdu u jinħema u jsir dak li hu llum, ilsien għalih, fil-forġa taż-żmien, fin- nar ta' l-istorja li ġarrbu n-nies li jitkellmuħ u jgħixu fuqhom. Hu u jikteb dwar in-nawfraġju ta' San Pawl (ca.60w.K.) fl-Atti ta' l-Appostli, San Luqa jsejjaħ lin-nies tal-gżira barbaroi.2 Għalkemm il-gżejjer kien ilhom abitati, mgħammra, għal aktar minn 5,000 sena, x'ilsien kienu jitħaddtu n-nies sa qabel l-1,000 q.K. ma Għal studju dwar razza u Isien (f'Mdlta) vide Ġ. ''Kelma li tfisser li l-Maltin la kienu Griegi u anqas Rumani, '' P. P. Savdon, It- Testment il-Ġdid (Malta, 1977), Ati ta' l-Appostli, 28, n. 2, p. 357. nistgħux ngħidu. Setgħu kienu jitkellmu xi forma ta' proto-Ħamitiku jew proto-Semitiku.s Fi żmien San Pawl il-gżejjer kien ilhom taħt il-ħakma ta' l-imperu Ruman għal aktar minn 250 sena.5 B'danakollu, skond l-aġġettiv barboroi, in-nies li laqgħu lin-nawfragi la kienu Griegi u anqas Rumani. Wieħed jista' jikkonkludi li kienu ta' nisel il-Feniċi jew il- Kartaġiniżi li kienu kkolonizzaw il-gżejjer fis-sekli IX u VI q.K. rispettivament.6 U jekk San Luga għaraf li n-nies ma kienu u la Griegi u anqas Rumani, jista' jkuri li wasal għal din il-konklużjoni aktar mill-ilsien li kienu jitkellmu milli mil-lewn tal-ġilda jew mill- istatura tagħhom; sakemm il-kelma barbaroi ma kenitx tfisser li n-nies kienu ta' provenjenza Afrikana, ġejjin mill-Afrika ta' Fuq, u allura jitkellmu l-Puniku. Fl-istorja tad-Dinja li kiteb bejn is-60 u t-30 q.K., Diodorus Siculus igħid li Għawdex kien kolonja Punika. Milli jidher dak l-ilsien mitħaddet madwar elfejn sena ilu baġa' jintuża, jaqdi lill-Maltin fil-ħajja tagħhom ta' kuljum, iġarrab u fl- istess ħin jissawwar fil-Malti li hu llum. U għax hu Isien ħaj ikollna naċċettaw li mal-ġirja taż-żmien, inbidel, għadu u jibqa' jinbidel,9 imma dejjem jaqdi lill-poplu li kuljum irid jikkomunika bih fil- bżonnijiet tiegħu fil-biċċa l-kbira ta' l-oqsma tal-ħajja. It-tiftix għal eżempji ta' Malti ta' l-imgħoddi miktub li jista' jurina kif kien minn żmien għal żmien ġie li pprovdielna bħal musbieħ f'passat ta' dlam kbir. . Minbarra l-qrubija u l-kuntatt tal-Maltin ma' kultura Latina/Tal- jana li jista' jkun li minn żmien il-ħakma Rumana ftit li xejn qatgħet,10 u l-limitazzjonijiet ta' poplu żgħir fi gżira żgħira, il-Maltin Ġ. ''Eżerċtu Ruman ħabat għal Malta, u għamel ħerba mill-gżejjer'' fis-sena 257 q. K. ''Imma kien fis-sena 218 q. K. li l-Konslu Ruman Titu Sempronju Longu ħataf lil Malta li kienet taħt il-Kartaġiniżi,' vide A. P. Vella, Storja ta' Malta, Vol. ''Malta fi'Żmien il-Qedem (Feniċi u Kartaġiniżi) f'ibid., pp. 29 — 36. Vide kwotazzjoni minn Ktieb V, 12 ta' Diodorus Siculus kif mogħtija f'Ġ. B'ħarsa lejn il-gazzetti ta' kuljum wieħed malajr jintebah bil-vokabularju li qiegħed kontinwament iħabbat fuq il-bieb Malti u jinħass dieħel ġmielu u jsib post mal-Malti stabbilit żmien ilu, Vide aktar dwar dan l-argument f'O. Friggieri, Storja tal-Letteratura Maltija, Vol. l (Malta, 1979), pp. 85 — 87. li kienu jridu jistudjaw kellhom jagħmlu dan permezz tat-Taljan. Barra minn hekk ir-rabta ma' Taljani u Sqallin jekk qatgħet kien biss għal żmien taħt id-dominazzjoni Għarbija (870 — 1090 w.K.).ll U allura bħal trabbiet ċerta mentalità (u ma setax ikun mod ieħor) li nebbtet egħruq sodi, laħqet il-qofol tagħha lejn l-aħħar tas- seklu l-ieħor u kaxkret sa nofs is-seklu tagħna, li t-Taljan (u t-Taljan biss) seta' jaqdina bħala l-lingwa tal-kultura, bħala l-lingwa li tista' tesprimi l-ħsieb Malti miktub. Qabel xejn għax il-vernakular, l-ilsien ta' bejn il-bdiewa tal-gżira, kien mitluq, ittraskurat, u l-Latin/Taljan, l-ilsien ta' bejn l-abitanti u l-ħakkiema-dominaturi, kien il-lingwa 'uffiċjali'. Ukoll għax min trawwem f'kultura Taljana ma setax jaħseb mod ieħor, ma kienx jaf b'mod ieħor. Għaldaqstant il-biċċa l-kbira tal-kitba tal-Maltin ta' qabilna, ip- pubblikata jew imħollija f'manuskritti, hi bit-Taljan. U kitba bil- Malti li teħodna qabel is-seklu XVIII hemm ftit wisq. Il-Malti kien użat minn uħud u mhux dejjem. U meta ntuża minn xi Malti li kien jaf l-iskola u għal xi raġuni jew oħra ħass li għandu jikteb bl-ilsien li tatu ommu. l L-għatx għal xi fdal li jista' jitfa' mqar xaqq dawl dwar il-Malti li kienu jitkellmu missirijietna u l-antenati tagħhom u s-sens ta' seħer fit-tiftix ta' dan l-imgħoddi mudlam qabad lil għadd ġmielu ta' stud- jużi Maltin u stranġieri. Imma għad li nstabu xi kitbiet interessanti, għad irridu nixħtu dawl ġdid fuq bosta punti, xogħlijiet u kittieba Maltin li s'issa għad ma nafuhomx kif imissna.''3- Hekk kiteb G. Cassar Pullicino fl-1962 u dan wara ''sigħat ta' tiftix inqalleb il-karti qodma tal-manuskritti tal-Bibljoteka Rjali ta' Malta (bil-) ħsieb ewlieni … li nżid, imqar farka waħda, ma' dak li ħaddieħor sab u kiteb qabli; li nwessa' l-għalqa tat-tiftix dwar il-bidu w l-ewwel żvilupp tal-letteratura.tagħna bil-Malti, 714 Sa meta kien qiegħed jikteb Cassar Pullicino l-eqdem xogħol bil- ''Nafu żgur li.fis-sena 869, il-flotla afrikana ta' l-Aglabiti … ħatfet lil Malta. (Imma) ftit wara l-Biżantini rnexxielhom'' jirbħu 'l Malta minn taħt idejn il- misilmin biex aktar wara, f'Awissu tas-sena 870, l-'Għarab reġgħu ħatfu l-gżira.'' Għalkemm il-Konti Ruġġieru niżel Malta fl-1090 il-''Qa'id u l-Għarab baqgħu jaħkmu f'Malta,' A. Vella, op. cit., pp. 75 u 76. Ruġġieru II tabilħaqq ħa 'l Malta fl-1127, ibid., p. 76. Iżda xi Għarab baqgħu hawn Malta. Tant hu hekk li l-ħaġra ta' Mejmuna, ġebla fuq qabar ta' tfajla Għarbija, teħodna għas- sena tal-mewt tagħha, l-1173; ibid., pp. 80 u 87. ''It-Taljan issokta jinkiteb mil-letterati Maltin għal sekli sħaħ … (u) … ingħata bidu għal tradizzjoni letterarja u storjografika li ħadet sehem kostantement u mill-qrib fl-ispiritwalità barranija …77 O. Friggieri, op. cit., p. 86. Ġ. Malti li konna nafu bih kien il-poeżija ta' G. F. Bonamico,'$ bħal fIeħen ta' berqa waħedha fi żmien id-dlam, '''6 taqbila lill-Granmastru N. Cotoner għall-festa ta' l-Arblu ta' Mejju. 17 Fl-1968 faqqgħet sajjet- ta (biex inkomplu bil-metafora ta' Ġ. Aquilina), meta bil- pubblikazzjoni ta' Peter Caxaro's Cantilena sirna nafu b'Cantilena't li nkitbet fuq faċċata ta' reġistru nutarili minn id il-qassis-nutar Bran- dan de Caxario (imwieled Malta u għex l-Imdina) x'aktarx bejn l-1533 u l-1536.19 Min-naħa tiegħu l-awtur ''stqarr li l-Kantilena, kif sejħilha hu, kien kitibha qaribu Pietru Caxaru żmien twil qabel. ''20 Jista' jkun li nkitbet qabel l-1485 meta l-imsemmi Pietru Caxaru kien diġà mej- jet.żi Il-Malti ta' din il-kantilena huwa arkajku, Malti ''qadim għall- aħħar … (li joqrob) jekk mhux wisq lejn l-Għarbi Klassiku, ta' l-anqas lejn l-Għarbi mitkellem f'artijiet bħat-Tuneżija.''22 Għalkemm żgħira, hija ħolqa li tqarribna lejn xi kwalità ta' Malti kien mitkellem ftit wara t-tluq ta' l-Għarab minn Malta. Wieħed jista' jaħseb li l-influwenza tar-Rumanz (naturalment Latin/Latin Baxx) fil-Malti mitħaddet setgħet kienet tinħass sewwa.2 Biss fil-poeżija ta' għoxrin vers ir- Għal tagħrif dwar G. F. Bonamico (1639 — 1680) vide G. Wettinger u M. Fsad- ni, L-Għanja ta' Pietru Cuxaru (Poeżija bil-Malti Medjevali) (Malta, 1983), n. 4, p. 12, u R. Mifsud Bonnici, Dizzjunarju Bio-Bibljografiku Nazzjonali (Malta, 1960), p. 35. Ġ. Aquilina, Il-Muża Maltija (Malta, 1948), p. iii. 144, p. 108 hi miġjuba minn G. Wettinger u M, Fsadni, Pefer Caxaro's Cantilena (Malta, 1968), p. 34. Fl-Edizzjoni bl-ingliż l-awturi, G. Wettinger u M. Fsadni dejjem irreferew għall- poeżija bil-kelma cantilena kif taha Bradano de Caxario stess, vide ibid., fit-titlu tal-klieb u fit-test. Fl-edizzjoni bil-Malti (vide n. 15 supra) il-cantilena hija tradotta bil-kelma għanja forsi għaliex fuq il-Taljan ''Cantilena — canzone, canto,' vide N. Zingarelli, Vocabolario della Lingua Italiana, (ed. Vide Reġistru R. 175 1, Arkivju tan-Nutara, Valletta — tan-nutar Brandano de Caxario, b'atti li saru bejn l-4 ta' Diċembru 1533 u s-26 ta' Mejju 1536. 23. f'il-cantilena ta' Caxaro li hi s'issa l-eqdem dokument bil-Malti, tissuġġerixxi minn kmieni l-linja ġenerali li l-poeżija mbiegħda taż-żminijiet ta' wara kellha ssegwi … tiftaħ diġà l-mogħdija għall-forma poetika Ewropeja, jew aħjar Tal- jana, tal-moviment modern bil-Malti.'' regolari ta' Caxaro hemm biss kelma waħda Rumanza ''vintura'' (v. 17), imfissra 'riżg'35 mill-awturi, u l-klejma Latina ef (v. 19) għall- Malti 'u' li ''aktarx lill-kittieb jew lill-poeta nnifsu ħarbitlu bil-Latin minflok bil-Malti bi żball. —Kjen ilni s-snin bil-ħsieb li ngħaqqad antoloġija ta' proża Maltija ::. biex nuri l-iżvilupp tal-proża fil-Malti mill-bidu tagħha mindu bdiet tinkiteb suret in-nies sa żminjietna. B'dan il-għan f'moħħu, Gużċ Aquilina ppreżenta antoloġija ta' proża li tibda bid-djalogi ta' De Soldanis (1712 — 1770) u li jinsabu fil- manuskritt 144, fil-Librerija Nazzjonali ta' Malta, bl-isem Nuova scuola dell'antica Lingua Punica scoperta nel moderno parlare Maltese Gozitano. Minn dan l-isem, Cassar Pullicino jiddeduċiżs li x-xogħol kellu jkun it-tieni edizzjoni riveduta u miżjuda tal- grammatka ta' l-istudjuż Għawdxi, stampata f'Ruma fl-1750. U allura d-djalogi nkitbu wara din id-data. Imma Cassar Pullicino, fiż- żmien li Aquilina qed jagħmel il-ġabra tal-proża, kien diġà kixef proża bil-Malti oħra aktar bikrija u li minnha ppubblika siltiet bi studju dwarhom. Kienet proża voluminuża ta' priedki u paniġierki. Fihom wieħed ma jistax ma jinnotax ''l-istil oratorju, l-italjaniżmi, kliem u għamliet ta' għejdut bil-Malti li llum mitlufa jew ngħiduhom mod ieħor, avverbji mibdula'' u ''l-istil ħaj u merfugħ''3 tal-predikatur. Tgħid Aquilina ħalla din il-proża barra għax forsi ħaseb ''illi l-priedki m'għandhomx jitqiesu bħala kitba letterarja''7:0 Jew forsi għax s'issa għad qatt ma ġiet ippubblikata priedka sħiħa jew silta sewwa minnhom951 ''L-armonija monosillabika ma toħroġx ċara għal kollox,' f'ibid. Qbi. ukoll ma' kif mogħtija l-cantilena fiż-żewġ pubblikazzjonijiet ta' G. Wettinger u M. Fsadni, op. cif,, (edizzjonijiet bl-Ingliż u bil-Malti), it-test mogħti minn K. Vassallo, Vaturi Consortium (Malta, 1968), pp. 585 — 586 u dik ta' D. Fenech 0.8.8., Wirt il-Muża (Malta, 1977), pp. 13 — Hu 16. Ġ. Aquilina, Antoloġija ta' Proża, (2ed., Malta, 1982), p. iii. (Ġ. L-awtur preżenti kien ħadem teżina fuq żewġ priedki sħaħ — Sri/ ta' Priedki ta' Ignazio Saverio Mifsud, meta kien fil-kors għall-għalliema fis-St. Michael's Teachers' Training College (1962 — 1964). imma dan ix-xogħol qatt ma ġie ppubblikat. Ġ. Cassar Pullicino, op. cif., pp. 27 — 34 ippubblika siltiet minn sebgħa minn dawn il-priedki. Hi liema hi r-raġuni u hi x'inhi, il-priedki nqabżu u, għax miktuba bejn 1739 u l-1746, f'ordni kronoloġika jiġu qabel id-djalogi ta' De Soldanis. U jekk mhux għall-valur letterarju tagħhom messhom għall- anqas issemmew minħabba li huma l-ewwel forma ta' proża Maltija miktuba li sirna nafu biha wara s-sejba tagħha minn Cassar Pullicino. il-priedki huma xogħol ta' Ignazio Saverio Mifsud (1722— 2 jali minn meta kien għadu chierico ta' sbatax-il sena fl-1739 beda jip- priedka fuq il-pulpti ta' diversi knejjes f'Malta.3 Tidher ftit ta' l-iskantament. Imma l-istess Mifsud kien beda jemmen li waqt li jingħad li l-poeta jitwieled, l-oratur isir; hu ġarrab il-kuntrarju.34 Mifsud kien jikteb il-priedka (jew paniġierku) li kien ikun mitlub jew ikkummisjonat jagħmel u wara jitlob lil ħuh Gaetano jgħinu fl- intonazzjoni.35 imbagħad ġabar il-priedki u għaqqadhom f'volum bl- iskop li ''consegnarle alla memoria dei posteri tali quali furono dalla penna uscite e in quel linguaggio col quale fur rappresentate, ''36 De Soldanis u Mifsud, kienu kontemporanji u fil-fatt kienu jafu lil xulxin. Kienu ħbieb u kitbu lil xulxin. U allura jista' jkun li De Soldanis kien jaf bil-priedki miktuba minn Mifsud u, bilfors, b'xi priedki oħra meta kiteb ''conosco molti eccelenti Predicatori Maltesi, i quali volendo predicare il Vangelo di Cristo, formano e scrivono le prediche in nostra favella, ma dopo la lor morte per disgrazia degli (sic) posteri, ogni fatica non sarebbe possibile il leggerle, se non da chi le scrisse,'37 Mifsud qiegħed iħalli l-priedki għal ta' warajh u De Soldanis qed igħid li dawn, jew priedki bħalhom, huwa impossibli li jinqraw ħlief minn min kitibhom, u għalhekk qiegħed jikteb il- grammatka u l-abecedario.33: Għax ma kinux jeżistu regoli fissi ta' kif Nistgħu naslu għad-data tat-twelid ta' L.S.M. minn ittra li l-istess Mifsud kiteb fl-1756 lil zijuh fejn qallu li għandu 34 sena, L.N.M., Misc. 250, p. l. Ma nafux is-sena tal-mewt ta' Mifsud, Imma fl-1764 kien għadu qed jikteb il- Biblioteca Maltese. Għal tagħrif dwar I.S.M. vide. Ġ. Fil-L.N.M., Libr. 48 hemm 35 priedka/paniġierku, uħud minnhom b'tagħrif ta' meta u f'liema knisja saru, Silta mid-dedika li Mifsud kiteb lil ħuh, Gaetano. /bid., p.i. De Soldanis jista' qiegħed jirreferi għal-lista ta' kliem mogħtija fl-aħħar għandu jinkiteb il-Malti. U allura, nies bħal Mifsud, huma u jispellu u jiktbu l-vernakular għamlu użu mill-alfabett Taljan u kitbu bl-aktar mod fonetiku raġunat. U la bla regoli, ukoll l-ortografija ta' l-istess kelma kultant hija inkonsistenti. B'danakollu kważi tinqara kull kelma. Id-diffikultà tqum biss jew fejn il-kelma hija mqassra (u l-kitba ma tkunx ċara biżżejjed) jew fejn il-kitba hija daqsxejn ħoxna u kultant ittra ma tingħarafx biżżejjed, — il-linka ta' dawn iż-żminijiet kienet aċituża u saħansitra ħafna drabi 'ħarqet' il-karta. Il-Malti tal-priedka riprodotta hawn taħt huwa l-Malti ta' madwar 250 sena ilu. Huwa aktar qarib tal-Malti tal-priedki ta', ngħidu aħna, għoxrin sena ilu milli lejn dak tal-priedki ta' Ilum. Huwa Malti ħafna eqreb lejn dak ta' żmienna milli lejn il-Malti tal-Canfilena. Din il-priedka hija t-tieni waħda fil-Manuskritt (Librerija) nru. 48, waħda mill-35 (12 minnhom bit-Taljan) u li tinsab fuq il-paġni 17 — 32. Għażilt din it-tieni waħda u mhux l-ewwel waħda' li tidher in- komplita u għalkemm qiegħda quddiem u jista' jkun li Mifsud riedha hemm għax miktuba qabel, ma ġġib ebda data, la ta' meta saret, jekk saret, u anqas ta' meta nkitbet. Filwaqt li l-priedka li qiegħed nir- riproduċi hawn taħt saret fil-knisja ta' l-Imsida, ''A di 8. Il-Kontenut tal-Priedka Mifsud qiegħed jippriedka dwar id-domma tal-Madonna mwielda mingħajr ebda tebgħa — l-Immakulata Kunċizzjoni — it-twelid tal- Madonna mingħajr it-tebgħa tad-dnub oriġinali, aktar minn mitt sena qabel l-istqarrija tad-domma proprja fl-1854 u d-dehra tal-Madonna lil Bernardette f'Lourdes fl-1858. U għalkemm Mifsud għadu kjierku ta' sbatax-il sena nistgħu ngħidu li l-argumenti li jġib, il-mod kif jiżviluppa l-ħsieb ewlieni u l-eżempji u l-kwotazzjonijiet li jsemmi biex isaħħaħ l-argument ma jixhdux daqshekk ċokon. Il-priedka hija mqassma fi speċi ta' 20 paragrafu, l-ewwel u t-tieni dedikati għad-daħla, mit-tielet sat-tlettax għall-ewwel parti u mill- paġni ta' l-istess grammatka jew għad-Damma tal-Kliem Kartaginis mscerred fel fomm tal-Maltin u Ghaucin, L.N.M., Libr. 143 (erba' volumi), dizzjunarju li baqa' mhux ippubblikat. Tispiċċa bil-frażi €1mmela iec innies .., /p. 10/ … ta' digna colla …''/p. 11/. Dan juri li l-priedka m'hix kompleta. Fil-fatt il-paġni 12 — 16 ta' bejn din u l-priedka ta' wara, jiġifieri dik li se nirriproduċi hawn taħt, huma vojta. erbatax sa l-aħħar għat-tieni parti. Fid-daħla l-predikatur jibda bi kwotazzjoni bil-latin mill-Għanja ta' Salamun, 4, v. 7, ''Tota pulchra es, amica mea, et macula non estin te'' — teknika tar-retorika medjevali. Imbagħad, b'ċerta umiltà, igħid li hu ''kumpas'' ta' ftit ħila quddiem il-kobor ta' dan il-misteru, biex jittratta l-argument tal-priedka … ''il-purità'' li ''wara Alla ma tistax tinħaseb''. Jagħlaq id-daħla jistieden lill-fidili li qegħdin jisimgħuh biex jiffavuruh bis-silenzju tagħhom u b'attenzjoni u … jibda. Fl-ewwel parti Mifsud bħal juri, b'ċertu skantament, kif Ġesu fil- vanġelu (fil-priedka ta' Mifsud ''l-inġir'') ma jfaħħar qatt lil Marija. Hawnhekk jagħmel użu minn għadd ta' mistoqsijiet retoriċi, tajba ħafna bħala parti minn stilistika ta' predikazzjoni wkoll ta' ftit snin ilu, aħseb u ara ta' żewġ sekli ilu. Mill-priedka miktuba kif waslet għandna jidher li l-loġika setgħet kienet effettiva ħafna fuq kongregazzjoni ta' ftit li xejn skola. Il- kwotazzjonijiet bil-Latin, kultant mingħajr Malti għalihom, jixhdu li Mifsud fittex sew għal provi li bihom saħħaħ l-argument li kien qiegħed jesponi. Wieħed jista' jaħseb li, għalkemm fil-manuskritt ma jingħatax Malti ħdejn il-Latin, waqt il-priedka Mifsud seta' fissru hu u jippriedka. Jidher li, għalkemm ta' sbatax-il sena, kien diġà qara ħafna, tgħallem ħafna, kien ippreparat. U dan jixhdu wkoll il-fatt li minn età żgħira kien imfittex biex jagħmel dawn il-priedki jew paniġierki. B'dan il-Latin Mifsud qiegħed juri li għalkemm ta' età żgħira huwa superjuri għall-kongregazzjoni u jistabbilixxi ruħu bħala espert fil-materja, fl-argument. Fi stil li jipprova jikkonvinċi dan kien meħtieġ. F'paragrafu għaxra Mifsud jistqarr li jemmen li bil-loġika tiegħu wassal li ħadd mill-fidili ma jiddubita ''jekk Marija kinitx kunċetta mingħajr dnub oriġinali.'' Anki x-xitan, igħid, li darba mistoqsi x'jaħseb fuq Marija, ''kostritt illi jgħid is-sewwa … irrisponda għal tliet darbiet; sine macula, sine macula, sine macula.'' Imbagħad, fil-paragrafu ta' wara, il-kjierku jgħaddi biex jagħti lista ta' xhieda li stqarru twemmin f'dan il-misteru u jitlob lil predikaturi bħalu biex iħeġġu din id-devozzjoni lejn Maria Kunċetta mingħajr ħti- ja — għax hekk kien jistħoqqilha la darba kellha tkun omm Alla. Qabel ma jibda t-tieni parti, Mifsud saħansitra jitlob li jingħata ftit żmien biex jistrieħ — ħaġa li fi tfuliti niftakar li kien għadha ssir imma llum ilha li nqatgħet. It-tieni parti, b'paragrafu 14, tibda b'Mifsud jappella għas- sentiment tal-kongregazzjoni biex jingħata l-aġar, għajnuna ta' flus għall-knisja, il-knisja ta' l-Imsida dedikata lill-Immakulata Kunċizz- joni. ''Ma jkunx iħobb verament lil Marija min ma jonorax il-festa tal-Kunċizzjoni b'xi aġar u b'xi devozzjoni,' għax Marija ''wisqa tieħu gost meta aħna nagħtu xi aġar.'' Mifsud iżid iħeġġeġ: ''Iftħu ide- jkom billi turu rwieħkom b'xi aġar (għax) għall-bżonn kbir ta' din il- knisja jikkorrispondi ruħu l-wisq ta' l-aġar minn tagħkom, '' Ir-repetizzjoni, il-binja ta' sentenzi b'inverżjonijiet għall-enfasi, l-appell għas-sentiment, f'din il-parti huma elementi qawwija. Stilistikament dawn kienu konformi mas-sitwazzjoni. F'paragrafu 17, Mifsud isemmi lil San Bonaventura bħala l-qaddis li xerred id-devozzjoni lejn Marija mwielda mingħajr dnub. Juri devozzjoni anki min igħid sempliċement Ave għax 'A' tfisser 'mingħajr'u 've' 'dnub' u allura 'Ave' tfisser 'mingħajr dnub'. Hekk irraġuna Mifsud. Staqsejt lil min seta' jagħtini tagħrif dwar din it-tifsira. Kien hemm min tani tifsir ieħor għall-kelma 'Ave' imma ħadd ma tani dan ta' Mifsud. Safejn nafu aħna 'Ave' hija interjezzjoni, kelma bil-Latin, għall-Malti 'is-sliem għalik'. Fil-fatt l-użu ta' din it-tifsira huwa marbut mad-devozzjoni ta' min igħid l-Ave Marija kuljum. U Mifsud jissokta billi jagħti eżempju, isaħħaħ il-frott tad-devozzjoni bi storja; — l-istorja tal-Baruni Xellerat. Fir-retorika medjevali l-''exampla'' kienu fattur meħtieġ għad- digressjoni. L-użu ta' storja (jew stejjer) huwa parti importanti mill- priedka — ''jekk il-kelma tqanqal, l-eżempju jkaxkar,'' igħid il-Malti. U allura l-importanza ta' storja fi priedka. Hekk kif jispiċċa l-istorja, Mifsud jerġa' jdur għal lista oħra ta' nies li faħħru dan il-misteru f'Marija, li faħħru l-konċepiment bla tebgħa f'Marija, kif ''appuntu sellmilha … kif ġà għedtilkom: fota pulchra es Maria; et Macula non est in te. L-Alfabett ta' Mifsud Il-Vokali a, e, i, 0, u l-awtur jużahom bl-istess ħoss li għandhom fit- Taljan, u bl-istess ħoss li għandhom illum fil-Malti. : In- teressanti li magħhom tidher il-vokali ie kif nużawha llum, vide iena imbierech (v. 1) (fil-priedka). Il-Konsonanti b, d, f, g, l, m, 1, p, r, $, t, v, u Z ukoll huma wżati bl- istess ħoss li għandhom fit-Taljan. La bla regola ta' ortografi- ja etimoloġika wieħed ma jiskantax meta jsib il-kitba ta' kon- sonanti ratba fejn suppost hemm konsonanti ħarxa, jew viċiversa; qbl. ca/p (v. 1) għal 'qalb', pcerta (v. 119) 'b'ċerta', seuc (v. 42) 'żewġ' u dnup (v. 53) 'dnub'. Ċ/ċ Mifsud uża l-vokali 'e' jew 'i' wara 'c' biex ileħħen iċ-'ċ' Maltija ta' Ilum, bħal fit-Taljan. Imma xi kultant l-ittra 'c' (bla tikka) użaha għal dan l-istess ħoss mingħajr l-għajnuna tal-vokali msemmija, qbl. cheichna (v. 4) 'ċkejkna' u inficcu (v. 51) 'infittxu'/infiċċu/. H/h. Mifsud din l-ittra jużaha bħala grafema b'valuri fonemiċi diversi. h (bis-sieq tal-lemin imtawla 'l isfel mil-linja immaġinarja tal-kitba) użaha għall-ħoss ta' Ħ/ħ, qbil. tahtu (v. 11) 'taħtu', hasabiesc (v. 23) 'ħasabiex' u ruhi (v. 29) 'ruħi'. Aktar lura fl-istess MS. Mifsud jikteb il-'ħ' (h b'rasha maqtugħa) bħalma jiktibha De Soldanis, (vide facsimile ). h wżaha, bħal fit-Taljan, biex tħarrax il-ħoss ta' 'c' qud- diem il-vokali 'e' u 'i', f'digraff, qbl. chien (v. 17) 'kien' u chelmiet (v. 17) 'kelmiet'. Imma qbl. ukoll chburia (v. 5) 'kburija' u fiach (v. 6) 'tiegħek', fejn l-h' qiegħda biss biex ma tħallix il-possibilità li ċ-'c' tinqara 'ċ'. F'din il-priedka ma jinsab ebda eżempju fejn l-'h' tintuża bejn il-'g' u waħda mill-vokali 'e/i' biex ma tħallix lill- istess 'g' titleħħen 'ġ'. h għas-suffiss pronominali tat-tielet persuna maskil u fem- minil. Fil-każ tal-maskil il-konsonanti titleħħen 'ħ' u tinkiteb bħal hawn fuq. Għall-każ tal-femminil qbl. ionoraha (v. 157) 'jonoraha' u irrecitaha (v. 308) 'jirreċitaha'. h bħala 'għ', qbil. tebha (v. 81) 'tebgħa', hammar (v. 54) 'għammar' u ihit (v. 9) 'igħid'. h bħala 'h', bħala għerq ta' kelma, qbl. idhirlec (v. 209) 'jidhirlek', ideher (v. 230) 'jidher'. Għal dan il-ħoss Mifsud juża biss il-vokali 'i', qbl. iena (v. 1) 'jiena', misteriu (v. 30) 'misterju' u lein (v. 59) 'lejn'. Għal dan il-ħoss, Mifsud juża 'c', qbl. scont (v. 13) 'skond' u collu (v. 14) 'kollu'; 'ch', qbl. chif (v. 3) 'kif' u iedich (v. 1) 'hedik'; u saħansitra l-ittra 'q' (bil-ħoss kif fit-Taljan), qbl. inquatru (v. 194) 'inkwadru'. Dawn iż-żewġ għaqdiet konsonantali fit-Taljan jipproduċu l-ħsejjes 'Ij' u 'nj' rispettivament. U Mifsud jużahom ukoll fil-kitba tiegħu bil-Malti bl-istess skop. Qbli. cuglium (v. 156) 'kuljum', iddigna (v. 33) 'id-dinja' u Spagna (v. 185) 'Span- ja'. Għall-ħoss tal-'g' ta' llum, Mifsud juża l-ittri 'c/ch'. Qbl. tc' f'imcazza (v. 2) 'imqaddsa', incas (v. 58) 'inqas', honcu (v.287) 'għonqu' u joncos (v. 295) 'jonqos'; Imma qbl. ukoll l-użu ta' 'c/' għal dan l-istess ħoss f'ichis (v. 5) 'iqis', fehira (v. 42) 'fqira' u chuddiemi (v. 282) 'quddiemi'. Il-vokali 'u' għal ħafna snin intużat biex taqdi għall-ħoss ta' tw' (vide Xideu għal Xidew fil-Cantilena). Hekk ukoll għamel Mifsud. Qbl. uara (v. 3) 'wara' u uisa (v. 5) 'wisa'. Bħalma fit-Taljan ma teżistix din l-ittra, hekk ukoll fl- Ż/ż alfabett ta' Mifsud ma teżistix. Għall-ħoss tagħha l-awtur dej- jem dar fuq l-għaqda konsonantali 'sc', preċiżament bħal fit- Taljan, qbil. a/iesc (v. 12) 'għaliex' u biesc (v. 21) 'biex'. Qbl. il-fdal ta' din l-ortografija f'xi kunjom bħal Scerri/Xerri, Asciak/Axiak u Sciċluna/Xikluna. Għal dan il-ħoss Mifsud ġie li uża 's', qbl. smien (v. 34) 'żmien', itesori (v. 240) 'it-teżori', isir (v. 105) 'iżid' u ineshu (v. 273) 'ineżżgħu'. Għalkemm din l-ittra ġie li Mifsud użaha bil-ħoss regolari tagħha fit-Taljan qbl. imeazza (v. 2) 'imqaddsa', ġie li uża wkoll l-għaqda tal-ħsejjes 'tio', ukoll bħal fit-Taljan għall- ħoss tagħha, qbl. iddispositioni (v. 1) 'id-dispożizzjoni', lat- tentioni (v. 28) 'l-attenzjoni' u Cuncettioni (v. 194) 'Kunċezz- joni'. Il-knisja tal-Kunċizzjoni li lum tagħmel mal-Parroċċa ta' l-Imsida IL-PRIEDKA Dwar il-preżentazzjoni Fil-priedki jinsab għadd ġmielu ta' kwotazzjonijiet bil-Latin ħafna minnu miktub imqassar. Uħud minn dawn jinsabu b'sinjal taħthom fil-Ms. B'danakollu, hawnhekk qiegħed nippreżenta l-Latin kollu bil-korsiv. biex jingħaraf sew mill-kitba ''stramba'' tal-Malti. Biex stajt naqra l-Latin għenni ħafna l-Kan. D., Lic.S.Script., lecturer tal-Latin u l-Filosofija fin-New Lvceum, l-Imsida. Radd ta' ħajr lis-sinjuri Marv Borg, Charles Briffa B.A., M.A., Alfred Ellul Galea B.A. u George Doublesin B.A., M.A., li għenuni ħafna fit-twettiq ta' dan l-istudju. Fil-MS. hemm xi kliem maqtugħ minn Mifsud stess. Dan jista' jixħet dawl dwar li l-awtur i) seta' bidel fehemtu hu u jikteb, ii) ħa żball jew iii) ingħata parir li jaqta' biex forsi anqas jirrepeti. Għal riproduzzjoni ta' xi kliem maqtugħ fil- priedka u maqtugħ ukoll hawnhekk, vide vv. 58, 284, 289 u 293. L-użu ta' ittri kapitali u l-punteġġjatura huma irregolari ħafna. Jiena rriproduċejt fedelment dak li qrajt. Minbarra fuq il-vokali ta' l-aħħar, bħal fi kliem bħal università, pero, cioċ, già u purità, Mifsud juża l-aċċent ħafna drabi (għalkemm ukoll b'mod inkonsistenti) fuq il-konġunzjoni 'u' u l-klejma 'ma' meta din tintroduċi n-negattiv. Dan l-aċċent, imma, wieħed jista' jarah ukoll fuq il-'ma' li Ilum niktbu bl-apostrofu. Fil-waqt li l-apostrofu, Mifsud jużah biss bħal fit-Taljan għall-eliżjoni. Il-Malti tal-priedka huwa ppreżentat b'versi numerati ħamsa ħamsa, min- numru I-san-numru 332. Kull referenza li m'hix indikata mod ieħor hija għall- versi ta' din il-preżentazzjoni. Mifsud għandu d-dedika, id-daħla lill-qarrej u tnax mill-35 priedka/paniġierku miktuba bit-Tal(jan). Din l-informazzjoni, li bħalha jagħti qabel kull priedka, hija wkoll bit-Tal. Din hija l-knisja tal-Kunċizzjoni li llum tagħmel mal-Parroċċa ta' l-Imsida; — knisja żgħira li tissemma fil-viżta ta' Duzina fl-1575. Kienet tagħmel mal- Parroċċa ta' B'Kara imma saret l-ewwel knisja parrokkjali ta' l-Imsida fl-1867. Aktar tagħrif fil-ktejjeb Msida 1867 — 1967 (Malta, 1967). chieric ħal kjierku; wieħed li qiegħed jistudja għal qassis. E. Serracino In- glou, f'op. cit., sub voce, iżid ''Kulmin m'hux ordnat saċerdot iżda jilbes ta' ab- bati u jieħu xi sehem fil-funzjonijiet tal-knisja u fil-purċissjonijiet. '' bil: Il-prepożizzjoni 'bi' hawnhekk hija magħquda ma' l-artiklu li, mbagħad, m'hux magħqud mal-kelma. B'danakollu innota wkoll id- dispositioni, fejn l-artiklu 'P hu assimilat mal-konsonanti xemxija 'd' u, saħansitra, magħqud mil-kelma. Din, u inkonsistenzi oħra, wieħed jista' jinnotahom bħal. fil- każi li ġejjin: bil f'isem 4v. 11), Jilgiuf (v. 55), fil-giuf (v. 66), fidigna (v. 108), bli (v. 173), a/ deep (v. 275) fil-kitba kollha ta' Mifsud. iena imbierech: għal jiena nbier f'dawn iż-żewġ kelmiet u ħaf- ni oħrajn fil-priedka juri li fi żmien l-awtur tinħass sewwa, M'hux hekk il-każ fil- Cantilena (ca, 1460) ta' Cax- aro lejn l-awturi Wettinger u Fsadni ma jaqrawx 'ie' anqas fil-kelma 'żmien' tal-vv. 7 u ta; id., op. cit., p. 4. L-unika kelma a l-istess awturi jaqraw 'ie' hija isem ta' post, vgariexem (24 ta' Nov., 1544)', f'ibid., p. 60. Ta' min jinnota wkoll il-taħwida ta' l-n' preformattiva ma' jm' f'imbierech. Mo)/iedaun £V. 181)/iedanna (v. 186), im- bagħad iedach (v. 25)(mask.), iedieli ksupra)/iedicha (v.128) (fem.j)u l-pl. iedawe (v. 7I). għal 'dan/din/dawn' u 'dak/dik/dawk'. Qbil. ma' thiedawn' (Kant 1, v. 153) u 'dam' (Kant lI, -v. L-Għanja ta' Salamun, 4, 7. (fit-Testment il-Qadim). ', L-użu tal-vokali 'ie'- tdawna' (Kant 1, v. 58) f'Il- Ġifen Tork, imsejħa protesi meta hemm. iż-żieda ta' sillaba fil-bidu u paragoge nieta ż-żieda ta' sillaba hi fil- tarf tal-kelma. ċumpas: 'kumpas'. Fit-teżina li kont għamilt (vide n. 31 supra) kont għedt li l-kelma ma tingħarafx aħjar minn ciż (f'tarf ta' vers) u pas (fil-bidu ta' ieħor), allura cunrpas u ma tajt, għax ma kont sibt, ebda. spjegazzjoni .għall- kelma li fil-fatt ma jagħtiha ebda dizzjunarju Malti. Il- kelma ġejja mid-djalett Tuneżin fejn 'ikambas' tfisser ''ifittex biex isib ħila'' u l-'kumbàs' huwa ''min ifakkar ħafna, iħammem, isib soluzzjoni li ma jaraha ħadd. '' Għal dan it-tifsir naf ħajx lis-sur Shadli Bouzaida, Tuneżin, li bħalissa qiegħed igħallem l-Għarbi fil-Liċeo tal-Bniet, il-Blata-l-Bajda. interessanti l-bidla tal-'b' oriġinali f''p' li fil-Malti daħlet mill-Isq(alli) u t-Tal. u ġiet li fi: kliem Rumanz Għarabizzat tinbidel f''b'; qbl. 'bandla' u 'ballun' minn 'pendolo' u 'pallone'. Fil-każ tagħna ġara l-kontra, kelma Semitika ġiet Rumanżizzata fil-każ tal-'b' li saret 'p'. anmu: mit-Tal. 'animo' għal 'almu' ta' llum. Għadha ma saritx il-bidla bejn iż-żewġ konsonanti likwidi 'n' u 'P, chburia: 'kburija'. toqgħod aħjar. il-kelma 'kobor'. fiġuzprsizzzzaneiszzznaata w.6 icconfondini: 'jikkonfondini, ''regħextek (S) u offendejtek iħawwadni'. Wieħed mill- (R)' u f'ħallas id-dieċmi (R) , ħafna. verbi. Tal, mogħtija jew l-egħxur (SV. i bixra Maltija u li niltaqgħu i magħhom fil-kitba ta' Mif- v. 20 verament uisca à propositu: i sud. ltaljaniżmu għal 'tassew taj- ba'. v.ll iservini: 'jaqdini'. uisca: 'wisqa' flok 'wisq'; mill-Għarbi ''tagħbija'. Fl- v.12 irrachiudi: 'jinkludi fih', mil- Għarbi, is-suffiss '-an' jibdel , Tal, ''racchiudere — serrare kelma fi stat akkużattiv u i dentro''. ħafna nomi jsiru avverbji billi h jitqiegħdu fl-akkużattiv. Qbl. u qualsisia: —'kwalsisija, għalhekk mal-Malti 'għatx 4 , kwalunkwe, kull xorta ta'…; an — għatxan', 'xorb 4-an ġ qbl. ma' vv, 139 u 143. z xurban'. Ħafna drabi, im- 9 ma, l-'n' finali taqa' fid- : v.13 ulinhasep: 'u tinħaseb' mill- djaletti u hekk ġara fil-każ ta' , verb 'NĦaSeB' Forma VII, 'wisqan' li saret 'wisqa' sa fi rari fil-Malti ta' llum imma żmien Mifsud u llum 'wisq'. mogħti minn M. A. Vassalli, Kivb xi Kivm Malti (Ruma, wv,22—21 at discors min tihi: 'għad- 1796), sub voce. diskors (minn) tiegħi'. Ta' ni min jinnota l-klejma min v.16 ma perċ: tewtoloġija; ma (Rumanza). għal 'iżda' jew timma' (mqassra f''ma') (Semitika) u pero (Rumanza) li wkoll tfisser 'iżda'. Qbi. dan il-taħlit ta' kelma Rumanza wżata ħdejn kelma Semitika bl-istess tifsira f'dawn l-eżempji: ''Kredu (R) jiena nemmen (S)'; ''emmin- ni (S) u. kkredini (R)'; 7 eminn' li sa llum għadha ta' spiss tintuża aktar biex kul- tant ''timla'' milli biex tisp- jega aħjar, Jidher il-fdal tal- prepożizzjoni 'lil' imħaxkna bejn il-verb 'nuri' u l-pronom mehmuż 'kom' — 'nuri H 1 x kom'. Fedana il Bidu tant sabih iena nicconfondi ruhi, mita nif- hasabiesc: 'ħasabiex'; kelma mibnija minn 'ħatta', 'bi' u 'xi', Aktarx li s-sens Malti b'din il-kelma kif użata minn Mifsud huwa differenti minn dak fid-djalett Tuneżin fejn għadha tintuża bħal fl- eżempju: ''m'għandux flus ħattabiex jiekol'' - 'm'għandux flus anqas biex jiekof'. Fil-priedka s-sens huwa ugwali għal dak ta' 'sabiex' ta' llum. Tgħid hemm it-tewtoloġija ta' ħa/sa, it-tnejn partiċelli awżiljari li jistgħu jgħinu fil- formazzjoni tal-futur fil- Malti2 (vide ''The Future Tense in the Maltese Language'' f'Hvphen, Vol. Qbl. ukoll ma' 'għal 4 biex' użata wkoll fil- Malti ta' llum; f'dan il-każ qbi. 'ħabiex' — 'sabiex' — 'għalbiex'. Idiota: Raimondo Giordano, Franċiż, kanonku fl-Ordni Agostinjan. Meserabili Cursu Vitae Praesentis f'ħames partijiet u kontemplazzjonijiet oħra taħt in-nome-de-plume Idiota. Aktar tagħrif dwaru fl-Enciclopedia Cattolica (Vatikan, 1953), Vol. Mifsud jagħmel referenza għalih ta' spiss imma dejjem bl-isem ldiota, isem li, bit-tifsira tiegħu fil-Malti, jistona mhux ftit speċjalment meta jissem- favuruni: mit-Tal. 'favorire' għal 'iffavuruni'. Kif jista' jidher f'każi bħal dan, bl- ewwel konsonanti għadha m'hix irduppjata meta l-verb huwa kkonjugat, il-verb għadu qiegħed jitħaddem kważi bħal fit-Tal. nicconfondi ruhi: fnitħawwad', Qbi. ma' nid- discorria (v. 62), niddiscorri (v. 76), iddiscorri (v. 83) u niddiscorrua (v. 138), għall- Malti 'nirraġuna fit-tul dwar chibir: 'kbir' li magħha qbl. chibira (vv. 44 u 46), għal 'kbira'. Il-vokali 'i' ta' bejn il-ħsejjes 'ch' u 'b' illum ma tinkitibx u anqas titleħħen. Hija xhieda ta' aktar qrubija lejn l-oriġinal Għarbi fejn ma ssirx l-għaqda fonoloġika taż- żewġ konsonanti tal-bidu 'k' u 'b' bħal fil-Malti ta' lum. Qbil. ''bilata (għal 'blata') ta xicora (għal 'xkora'j' u ċmidaura (għal 'mdawra'j' u ''idar il kibire, domus: 9. iii. limitat itchellem FIngir min tallum; billi ihit; Jacob autem genuit Ioseph, virum Maria, de qua natus est Iesus; qui vocatur Christus; Imma ibsugnani inhit isseua, illi Alla fil bidu ta iedin iddigna mà permettiesc illi icun maruf iedac; illi issa uara tant smien inaraf; biesci ihalli maggiorment l'ommu imcazza, illi al gloria min tahha 35 phal Iben uisca mahbub deiem chien iffittesc hunuri godda; perċ iena nemmen illi culumchien giarà, illi min Maria, uisca ftit insap mictup fli scrittura; ti Listes Illiben tahha chat mà inheic illodaha; imma tchellem fuca ma nies: U forsi chienu ioncsulu lodi illi biom chien ista ifahhara7 Scinu li mà calsc min Giuvanni iedac il gran 40 precursur min tihu7 mà marsc iamel ta l'avvucat biesc iservih mal farisei 7 Fahhar uahda fchira armla biesc offriet seuc bicciet tal munita lil chnisia u halla uiehet miserabili publican all'att li hamel Inġir: jInġir', mill-Għarbi (inġil); illu anġelu' ħadet postha. Ta' min jinnoru l-bidla bejn iż-żewġ kon- sonanti likwidi 'F- oriġinali fr, bidla li seħħet f'numru ta' kliem Malti kemm Semitiku kif ukoll Rumanz; qbil, 'artaf minn 'altar' (R), tamal minn 'tamar' (S), 'buli' minn 'buri' (R) u txlokk' minn 'xerk' (S). In- teressanti: wkoll. il-fatt. kif Mifsud qatt ma jagħmel użu mill-kelma Rumanza 'vanġelu' li Hum lilha biss nużaw, M. A. Vassalli, op. cit. jinġil' biss jagħti. Il- kelma 'vanġelu' tidher għall- ewwel darba f'S. Mamo, English-Maltese. (Kemm hemm affinità bejn iż-żewġ kelmiet, dik Ruman- za u dik Semitika … fejn il- konsonanti m-ġ-— huma komuni ..: qbl. iNĠIL ma' vaNĠelLuŻ) ibsugnani: 'jeħtieġli, għandi bżonn', biescl: ma tistax tinqara aħjar. Aqra 'biex iħalli/biex igħolli' culumchien: Qabel xejn ta' min jinnota l-kitba fonetika preċiża għall-'kullumkien' fit-taħdit ta' llum. Għal Ta' interess hija l-għaqda taż-żewġ kelmiet kull u 'mkien', għaqda li Mifsud jirrepeti fi kliem simili bħal cuglium (v. 156) għal 'kuljum', cu/ma (v. 228) fkulma', kulhat (v. 301) 'kulħadd' u culleila (v. 276) 'kullejla' li sa Hum, aktarx għax il-kelma 'lejla' hija disillabika u l-għaqda ssir bejn 'kull' u kelma oħra im- ma monosillaba, ħadd qatt ma għaqqadha. illodaha: flok 'faħħarha'; mit-Tal. 'lodare'; qbl. ma' loda (v. 45), lodi (v. 39) u ma' fahharha (v. 40) u fahharha (v. 167). miserabili: 'miżerabili' għal 'miżerabili'; aktar qrib l-Isq. 'miserabili' li mit-Tal. 'miserabile'; kelma sdruċċ- jola u li fil-Malti, skond ġib- da naturali, trid l-aċċent fuq is-sillaba ta' l-aħħar jew fuq dik ta' qabilha, (vide G. The Stucture of Maltese, Malta, 1959, pp. 68-73 u 135— 136), twaqqa' l-vokali tan-nofs u ssir 'miżerabbli'; qbil. ma' Spiritu (vv. 10 u 330) illum 'Spirtu', virgini (v. 170) illum 'verġni', blittiri (v. 173) illum 'bl-ittri', sniraculu (vv. 265 u 267) illum Ruh mishuta; i-gisem suggett lein idnup uà (Scont mà ifem l'Angelicu Duttur) qualsisia Biniedem illi handu idnup 60 bis venial U ecda icun indign illi iati l'amara lil Gesu liebes bedina wkoll għax b'raġuni (forsi etimoloġika) milli kienet titleħħen tassew. 'miraklu', nobili (v. 271) il- lum 'nobbli', ordini (v. 297) illum 'ordni', pulpiti (v. 325) illum 'pulpti' u capifulu (v. 329) illum 'kapitlu'. vv.52-53 chienet cuncetta: 'kienet Ma' dawn qbil. il-kelma priet- konċepita', ta' l-aħħar mit- chi (v. 324) 'priedki' fejn għal Tal, 'concepire'. Mifsud diġà waqgħet il- vokali li dwarha qegħdin V- 61 u ecda icun: 'u hekda jkun' nitkellmu. għal 'u hekk ikun'. ecda: 'hekda'; kelma li v,51 igalinna: 'iġegħelna' jew m'għandhiex tintuża llum u 'iġiegħel lilna'. Fil-Malti la fit-taħdit u anqas fil-kitba, mitkellem ta' llum 'lilna' ħaf- biss fit-talba ''Il-Missierna'', na drabi nleħħnuha /linna/. fejn ''… ikun li trid Int kif fis- sema hekda fl-art'' fejn it- inficcu, u niespeculau : 'in- tifsir hu għal 'kif fis-sema fittxu u nispekulaw', ta' hekk ukoll fl-art'. Fl-1963, l-aħħar mit-Tal. 'speculare' is-sur Joe Zammit Mangion Uguardare per esplorare''; kien tani din tewtoloġija f''infittxu' (S) u l-informazzjoni: ''Fid-djalett 'nispekulaw' (R). ta' Benghażi jgħidu kadakka. L Fil-Malti saret hadka li v 65 cbira: 'kbira'; l-awtur kiteb b'metatesi saret hekda''. 'b' fuq 'h' jew viċeversa, flok ehbira jew chibira — qbl. ma' vv. 30, 44 u 46. Bl- iżball f'din il-kelma Mifsud jista' qiegħed jagħtina ħjiel li l-kelma kienet diġà titleħħen bħalma titleħħen illum, i.e. 'kbira' u li l-vokali 'i' msem- mija fin-nota fuq v. 30 supra kienet tinkiteb aktar Eżempji oħra ta' metatesi nsibuhom fi kliem bħal 'nofs' minn 'nosf' u (fil- taħdit) /nikpi/ minn 'nibki' u /niħtlu/ minn 'nidħlu'. Il- kelma ecda hija wżata ta' spiss minn Mifsud, qbl. ma' VV. 74, 80, 92, 233, 250, 262, 286 u 329 fejn wieħed jista' jaqra tifsir. differenti illipsa ta Biniedem tant fruhu, chem fi gismu, Issa lena nidiscorria ech; ua altru la tabilhac illi idnup original iamel irruh mishuta; billi iamila hadu t'Alla. kultant. iż-żjieda tagħhom fl-Alfabett ta' l-Għaqda (tal-Kittieba tal- E. Serracino Inglott, f'op. Mifsud ma juża ebda cit., sub hekda jgħid li waħda minn dawn il- l-kelma hija ''għamla en- konsonanti. f(atika) ta' 'hekk'; mill- Għarbi ,.:.7' u jikkwota lil v, 73 imchar: għal 'imqar, ukoll, Beaussier. M., Dictionnaire anki', Stramba l-preżenza ta' Pratique Arabe-Francais l-ittra 'h'; iċ-'c' quddiem il- (Alger, 1887), li jnissel il- vokali 'a' ma kellhiex bżon- kelma minn 'he' 4 'keda'. nha biex titleħħen 'k'. 'Im- qar' hija kelma oħra li v. 63 ua altru la tabilhac: 'huwa għadha tintuża min-nies tan- altru la tassew'. Il-kelma Nadur, Għawdex, b'dan 'tabilħaqa' għadha tintuża l-istess sens ta' 'ukoll, anki'. b'dan l-istess sens fin-Nadur, Għawdex. Qbi. ma' mausc — v,77 emma: għal 'hemma'; immela tabilhac (v. 200). paragoge, 'hemm' 4 'a'. Qbi, man-nota fuq iedich f'v. 1. v. 65 iesciudi: 'jeskludi' għal ċiħalli barra', mit-Tal. —v.79 cumpagnata: 'kumpanjata' 'escludere'. għal 'akkumpanjata'. Dan hu verb ieħor fejn jidher ċar li v.7 imsemmin: għal 'imsemmi- għadu fi stat aktar qrib jin'. Hawnhekk għandna każ l-oriġinal 'compagnato' fejn tidher bl-aktar mod ċar (minn 'compagnare'). Qbil. il-ħtieġa tal-grafemi 'j' u 'w' ma' favuruni (v. 28). Qbl. b'ġustifikazzjoni fonetika ukoll ma' vv. għal dak 1i kien intqal dwar 135. ihit; illi iedan uihet bis chien il fini; Ad hoc solum effecta; ut U billi scont il fehma ta l'Idiota iedan uihet bis chien il v. 85 ispiedu: 'jispiedu' għal mausc: għal 'ma hux'. 'jispiċċaw'. Qbl. ma' spedut Xhieda li ż-żewġ kelmiet (v. 332). Minn 'spieda' kienu jinqraw magħżula mogħti minn Agius De minn xulxin. Qbl, ma' maisc Soldanis imma mbagħad (v. 128) għal 'ma hix'. illum imħolli barra minn ħafna iż-żewġ każi aktarx jinqraw lessikografi. Mogħti minn E. b'eliżjoni i.e. 'm'hux' u Serracino Inglott f'op. cit, 'm'hix', Qbl. ma' v. 16. sub voce fejn imfisser eletta: għal 'magħżula'. 'spiċċa' u mqabbel ma' L UTombi tombi u spidiet … v. 93 talmenti che: għal 'hekk li', frażi li jgħid f'egħluq ta' stor- ltaljaniżmu. ja, min ikun jirrakkuntaha it-tfal; (… 'Il-ħrafa waqgħet v,. 106 :uihet … il-fini: ta' min jin- u spiċċat'. Rari għadha nota li l-kelma 'fini' hija kelma li tinstema' llum. meħuda fil-maskil. Hekk ukoll fil-vv, 110, 157 u 212, vv.90-93:— Sabiħa t-tixbiha fl-argument 'Alla ħalaq ix--— v.108 alies; ma tistax tkun ħlief xemx biex tagħti d-dija, għal 'għaliex', jiġifieri bl-ittra hekk ukoll ħalaq lil Marija 'c' mħollija barra bi żball, biex tkun Omm Alla.' qbil. ma' aliesc (v. 11). tu mot lil Liben min tihu; illi Vistess Illiben tihu icun bin Alla, i bin Maria, t illi iedich, illi V'istess Illiben t'Alla chien hada all Om min tihu chien iscrac, illi tcun pura pcerta purità tant chbira; illi uara Al- /p. 24/ la acbar minna mà tistacs tinhasep. Purità illi acbar minna uara Alla mà tistasc tinhasep 125 tisrachila lil Maria scont il chelmiet tal Caddis Sant' Anselmu. v. 110 tuelida: 'twelidha'; illum qilhiex'. Qbil. ma' vv. 134 u aktar it-twelid tagħha'. l-taljaniżmu ma' gwalsisia —— v,142:— ehruhia: 'kruhija', t'mogħti Inglese, Malta, 1882) biss 148, 155, 183, 261 u 266. wara Af(gius) de S(oldanis) (Damma …) iżda għadu v. 130 purificata: għal 'imsoffija'. jingħad ukoll bħala altern(at- Verb ieħor aktar qrib it-Tal. tiv) ta' 'kruha',' f'E. Ser- 'purificare'. racino Inglott, op. cit. sub kruhija. — Qbl. ma' chburia v, 132 tiscrachiliese: illum 'tixir- (v. 5). conna nishu (sic) inhel- /p. 25/ du illi tista f'Maria tidher qualsisia perfettioni7 Immela ictbu fil clup min tacom blittiri, imma illi icunu ta v, 143 mishu: żgur għal nisthu; qbl. għal 'illi hija'. ma' nistuhu (v. 68), għal L L tnistgħu'. v, 151 preservata: illum aktarx 'ip- preservata', mil-Tal. 'preser- v. 146 Allia: ma tinqarax aħjar; vare'. fAlla'. v. 162 t'eligi: 'teliġi, tagħżel; mil- Tal. 'eleggere'. Qbi. ma' efet- v, 148 cuncessa: 'kunċessa', mit- ta (v. 93). Tal. 'concedere'; għal anchella: għal 'inkelta', mill- 'mogħtija'. L Għarbi ; Vide E. Serracino hlief bis: tewtoloġija; Inglott, op. cif. sub inkella; iż-żewġ kelmiet 'ħlief' u qbl. ma' v. 264. 'biss' ifissru l-istess. L v, 169 costrit: 'kostrett', mit-Tal. v. 149 ianimani: għal 'inebbahni, 'costretto' minn 'cosir- jilluminani'; mit-Tal. ingere'; għal 'imġiegħel'; qbl. tanimare'. ma' v. 290. v. 150 illia ia: ma jinqarax aħjar; v. 173 ta deep: 'tad-deheb'. Sci theidu issa Ċ Insara, uara li smaitu iedaun il chelmiet mahrugin min iedac il-fom tant helu ta Maria' sci tistenneu li ma tunurausc iedan il-pont immaculat min t'Ahha; Chif ben taiep amlu f'università tà Parigi; tà Colonia; tà Magonza, tà Viennia, tà Valenza, tà Evora, tà Coimbra; u iedich tà Spagna; ul Chneies Catedrali tà Siviglia u Barcelona; U mà serveusc iedauna, imma ucol i Regni tà Polonia; tà Napoli, tà Sardignia; ti iedauc tà Por- tugal; iedauna colla hadu al Protettrici min t' Ahhom lil Maria San: tissima'billi ionorau, u iddifendu l'Immaculata Cuncettioni t'Ahha: Immela intom Ċ Predicaturi haggigu fil clup tà Divoti ta Maria iedan il misteriu imcaddes tal Cuncettioni t'Ahha. v. 178 revelat: għal 'irrevelat', bl-għerq Ħ-ĠĠ-Ġ, imma meta aktar qrib it-Tal, 'rivelato' kkonjugat mhux dejjem minn 'rivelare', iżomm l-erba' radikali, i.e. meta l-tliet konsonanti ĠĠĠ v, 182 sci tistenneu: illuni jiġu jmissu ma' xulxin. fx'tistennew'; qbil, ma' sel Jidher li fi żmien Mifsud 209) għal kienet għadha titleħħen x'jidhirlek ta' Hum. vokali bejn iż-żewġ radikali v. 186 ma' serveusc iedauna: għal 'dawn ma kinux biżżejjed'. tan-nofs u l-aħħar waħda u allura aktar qrib ta' l-Għarbi. v. 190 haggigu: għal 'ħeġġu' ta' v. 193 taħalusc: ma tinqarax aħjar, llum (u mhux 'ħaġġu' minn tista' tinqara 'taħlux' imma 'ħaġġeġ' li E. Serracino In- aħjar 'tħallux', qbil. 'la glott, op. cit., sub ħaġġeġ, tħallux illi d-djar minn jagħżel. sewwa minn tagħkom ma jkunux im- ħeġġeġ). Verb tat-II Forma għammrin …7 sizzzzz Atuni issa ftit smien biesc nistrih. v, 215 Atuni issa ftit smien biesc 'sejjaħ') u sehilhom (v. 283) nistrih: 'Agħtuni issa flit (għal 'sejħilhom') — iż-żewġ żmien biex nistriħ', sentenza għamliet huma fl-impetattiv, li tikxef saħansitra l-mod tat- Imma mbagħad, fil-passat, taqsim tal-priedka. Fil-fatt qbi. seiahlu (v. 287) sewwa din tiġi preċiżament qabel sew għal 'sejjaħlu' kif tibda t-tieni parti. Niftakar tingħad ukoll illum. Qbl, ma' sewwa din id-drawwa Qed nisma' nagħġa ssieħ 'l kienet għadha ħajja madwar uliedha'' fis-sunett ''Marsax- 25. sena ilu. Il-predikatur lokk'' ta' Ġużċ Muscat Az- kien, wara l-introduzzjoni, zopardi. jieqaf u saħansitra joqgħod bilqiegħda għal ftit tal-ħin. v..225 lagar: Qabel xejn ta' min iqbl. ma' lagar (f'vv. v, 217 imissuh: għal 'imissu lilu' 236, 241 u 244) u lagiar (v. għas-sens 'tiegħu bi dri'. Din ta' l-aħħar turina li v. 218 issehuli: għal 'issejħuli'. Mif- qara 'laġar' u mhux 'lagar'; sud m'hux qiegħed jikteb għal 'l-aġar'. Fil-fatt il-kelma, isseħuli (mingħajr il-vokali fit-test tal-priedka tidher dej- ti' preċiżament wara l-'e' jem magħquda ma' l-artiklu għad-dittong 'ej' ta' lum) bi ukoll meta m'hemmx bżonn, żball. Hawnhekk għandna bħal fil-vv. 225, 234, 236, l-konjugazzjoni tal-verb SieĦ 241 u 243. Għalhekk qbl, (Forma 1), illum rari jintuża ma' kliem ieħor li fil-Malti fil-Malti għax floku nużaw il- ta' llum jinsab bl-P' ta' Qbil. ma' l-artiklu bħala parti integrali l-eżempji sih (v. 281) (għal minnu, bl-artiklu agglutinat ba illi igibila; Aliesc scont ma ihit li Spiritu Santu: illi min Ihop iech mal-kelma; qbi. ma' wkoll ħaġ'oħra) lill-knisja L-IE-B-R-— labra (S), tal-Kunċizzjoni. '' Il-verb użat L-HIE-Ż-R — liżar (S); qabel /agar huwa (afu għal L-IE—F—-GĦ s lifgħa (S), ttagħtu', qbil. ma' tamlufla L-JaTIM — ltim (S), L 4 scij lagar (v. 241) u turu JaSiR — lsir (S), L 4-isca (Sq.) (ruiehcom bsci) lagiar (v. 2 lixka (R)u L -d-inga (Sq.) - 243). linka (R); kliem li allura meta Jieħdu l-artiklu jsiru … il- iedin il-Chnisia: il-knisja tal- labra, il-liżar, il-lifgħa, Kunċizzjoni — vide n. 42 l-iltim, l-ilsir, il-linka u l-lixka supra, rispettivament, Ta' min iqbl. mal-każ arinġa/larinġa (fil- v. 228 fl'istessu: għal 'fl-istess'; Malti ta' Hum) fejn donnha aktar qrib l-Isq. 'stessu' mil- t-tendenza hi li l-kelma Tal. 'stesso'. 'arancia' se tiġbed l-1 ta' l-artiklu magħha wkoll. Il- v, 230 cultna: għal 'kulma'; qbl. ma' kelma, li De Soldanis igħati v. 228 u ma' n. fuq culur- fid-Damma … bħala 'aġar' chien (v. 37). tfisser: ''ħlas mogħti lil ħad- , diem bl-imqietgħa ta' ġur- V. 239 handa: għal 'għandna'; ma nata xogħol; jew, flus jew tinqarax aħjar. ħaġ'oħra mogħtija b'karità jew ħniena lil min m'għan- v. 241 mina: għal 'mita' (żball tal- dux,' vide E. Serracino In- pinna2); ma tinqarax aħjar glott, op. cil., sub aġar. Fit- fis-sentenza ''Imma Marija test, imma, għandha tfisser tieħu wisq gost /mefa aħna t'għajnuna ta' flus (jew forsi nagħtu xi aġar …' ti, U puieni; immà ucol mil hiden ta Scitan hadu tant chbir musc Ettilcom iena illi min irrecita iedich iddivotioni tant 265 chbira ta l'ave Maria icun liberat ucol mil liden ta Scitan; chif ben taiep tarau issa f'miraculu, illi hamlet Maria Santissima lil uihet Chien Baruni f'certu Belt certu Cavalier illi tant mà chien 270 nobili actar chien scelerat U midnep; U chien iamel attioni ta Ragel lactar vili ta digna; mentri iedana il Baruni musc bis chien ihalli; imma ucol, chien irit, illi issefturi tihu isirchu ti ineschu cul min chien ihaddi min iedich il Belt; haga taiba perċ chellu iedan il v. 249 iech chiechuna: għal 'jekk Milied u la bard u la ġwieħ''. kieku'. F'dan il-każ għandna i) forma arkajka ta' 'kieku'u — v. 261 sci pas, u sci test: 'xi pass u xi ktar qrib il-forma ''mibnija test'; qbi. ma' vv. 264 u 265. 'KIEn-IKUA', '' minn fejn. v2651— min irrecita … icun: 'min inissel il-kelma E. Serracino. 266 jirreċta … jkun'; ta' min jin- Inglott, op. cit., sub kieku; ii) nota l-preżenza tal-vokali 'i' tewtoloġija bil-iech (għal bejn l-ittri 'e' u 'b' li llum tit- jekk ). u l-chiechuna (għal waqqa' fil-Malti (vide n. fuq jeku. miserabili (v. 43). V. 255 liberat: għal 'illiberat'; aktar: v. 277 Raep: għal 'raheb', Jidher li qrib it-Tal. 'liberato' minn fi żmien Mifsud kien diġà 'liberare'. għeb il-ħoss ta' l-'h' mleħħna fin-nofs; qbl. ma' /wied ir- ra:p/ għal 'Wied ir-Raheb', v. 256 guieh: 'ġwieħ'; nom plural ta' isem ta' wied f'Għawdex; 'ġuħ'; qbi. mal-qawl ''Sal- kelma arkajka għal 'patri'. Allura Irraep precettah illi iohroc min iedich iddar, b: mà icollusc isiiet Vardir, illi ierssac ti ittanta li Divoti tà Maria; Uara li Demoniu 300 v. 280 Sieh jew Siah: ma tinqarax Jaħasraf'', tifsir li m'għandu aħjar; l-ittri 's', 'i' u 'ħ' x'jaqsam xejn ma' dak tal- jingħarfu sewwa. id-dubju kelma ta' Mifsud; qbil. ''Id- qiegħed bejn l-'e' u l-ta'. deuh chuddiem il-Baruni. Żgur li m'hix 'sinjur' kif qara Ġ. Ma hemm ebda sinjali: vv.286 — ceda diement seiahlu: għal juri li l-kelma hija mqassra. 287 thekk minnufih sejjaħlu. Tgħid hija xi nom minn SieĦ, il-verb ta' v. 2181 F'dan il-każ. ,, 289 emandah: 'ikkmandah'; qbl. toqgħod sew għat-tifsir ta' ma' precettah (v. 299). 'sid' u, naturalment, ta' 'sin- jur', u żgur li xi ħaġa hekk. v,292:— tittrattieni ruhec: għal 'toq- trid tfisser; qbl. ma' ''Issef- għod, tgħix'; qbl. ma' v. turi… l'imseichen Raep 294. talbilom … iohduh chuddiem il Si(2)h tahhom. vv.295— biesc nara iech b''astutii tihi 296 conc nista ingelu: fejn il- v. 280 Iddeuh: għal 'iddewh', illum kelma astutii qiegħda għall- aktar 'għaddewh'; minn Malti 'astuzji'; aktar qrib it- għaddewh min id għal id', Il- Tal. 'astuzii' — pl. ta' kelma 'iddew' kif miġjuba 'astuzia' t'ħażen, ħżunija''. minn E. Serracino Inglott Interessanti l-preżenza taż- f'op. cit. sub voce, hija żewġ vokali 'ii' għad-dittong mfissra bħala interjezzjoni 'ji'; qbl. ma' isiiet (v. 299) u invarjabbli ''Immelal Dehi oratorii (v. 326). illi permez ta Maria cunceda tant gratii li Divoti t'Ahha; U iedac il Cavalier actar min qualsivoglia ihor bacà stoordut i cunfus b'tant gratii illi chien ircievi min Maria Santissima bid- del il haia tihu mi dnubiet immhoddin; U sar actar Divot ta Maria305 Santissima Eccu immela già raitu f'chem divotioni chbira ia P'Ave Maria illi min irrecitaha all'unur tal Cuncettioni t'Ahha icun liberat min f'Idein tà Scitan hadu chbir tà f'Insara. v.301 al cuptejh: 'għal kuptejh' il- tejħ./ lum 'għarkubbtejh'. In- teressanti kif Mifsud jifred sew fil-ħoss kif ukoll fil-kitba bejn 'għal' u 'rkuppie- jn/rkubbtejn'. Fil-fatt il- kelma ta' llum 'għarkubb- tejh' hija komposta minn dawn iż-żewġ kelmiet (għal 4 rkubbiejn) magħquda mal- pronom '—h'. E. Serracino Ingloti f'op. cit., jagħti 'BB' sub għarkubbrejn u 'PP' sub rkoppa' fejn nissel mill-Isq. 'richippa' li D'Aleppo jnissel mill-Għarbi 'rikba' jew v. 302 cunceda: għal 'ikkonċeda', mit-Tal. 'concedere'; għal 'ħalla, ippermetta, ta permess'. v, 305 midnubiet immhoddin: għal 'mid-dnubiet imgħoddija'. Qb. ma' insemmin (v. 71). v. 323 cotop: 'kotob' u allura għal 'kotba'. Il-kelma li uża Mif- sud jagħtiha De Soldanis fid- Damma … u E. Serracino In- glott f'op. cit., sub voce, fejn 4 ' o Ta' in ji sa. ħadhiex kelma tingħad Ta' min jinnota ma £ , wkoll li l-konsonanti 'r' Mif- kk għandha sura ta' pl. tal- sud anqas iħossha. Sirt naf int Ħ i ħi dan l-aħħar li xi nies illum inħatau ji stampi: għal 'ġew għadhom ileħħnu l-kelma stampati i preċiżament kif aktarx kien : L u : ileħħinha. Mifsud /alkup- — V-324.— inealu: għal 'intqalu'. v, 328 iccomponu: illum aktar 'ik- komponew'. Qbi. ma' RaDD — raddu/raddew eċċ. fil- taħdit, i amaki madijenm Atatr: ħa għ, għa, send EA Mk bla sie fa $ £3 billi ik x jan erċii Ja iz da, Fenħuj ask Duriiz. woe TAS jew ma WA rveretilia/a illi tmin fi lata fonti SPRLATL GnAr l 'ċiadatt f e, VAL- ried ż VI TA has sbtien filli ii ve IL mariċsrusu ilbe hg ar i ak LE ear. min Aċaza ski imeat cala Pin Bliemmi —e' A - PL rimi ft TILA FIRE k'avament Giere ise qat A At MAR di EŻ dies mm. balhon G gal xu f'liżar all ċatt ki kamel. fi A A A til B ekirdiira H ini IL MAG: Taf. U TIS mi pepe A kulinns. tabeb mid kem. ib-emrirċ fa basti TAlitiva rea Muzew a joħlom nfkem A bir Zfel- Mon. sesaw 64 KM sma A sURĊI e mewti iktar snin f'OŻaex ebkemi ifoftal 4 iaten tal$ sa. smezrinsjinx Librerija Nazzjonali ta' Malta, Libr, MS. Fuq: Parti minn p. 20 (vv. 35 — 45; pp. 194 — 195 infra), fejn Mifsud juża l-grafema / għall-ħoss tal-'ħ' ta' llum. 1s/e/: Parti minn p. 340 ta' l-istess MS. fejn Mifsud juża l-grafema /: għall-'ħ' ta' llum,