22. il-Ħadd 15 ta' April 2018 IL-KNEJJES U KAPPELLI MIBNIJIN FI ŻMIEN L-INGLIŻI (2) Taħriġ edukattiv għas-suldati a mill-ewwel snin tas- Gr dsatax, digà kien hawn l-għaqda l-British and Foreign Bible Societv li flimkien mas-Soċ- jetà Missjunarja kienu jmexxu it-tagħlim tal-Bibb- ja fost is-suldati u l-baħrin Ingliżi. Ir-Reverendu Wil- liam Jewett waqqaf is-soċ- jetà f'Malta fis-sena 1817. Beda jistampa l-Bibbja f'di- versi lingwi, bil-Grieg, bit-Taljan u l-Għarbi, u ak- tarx li kellu l-għajnuna ta' Mikiel Anton Vassalli meta ħareġ l-ewwel Bibbja ma- qluba fl-Ilsien Malti. Il-biża' li l-Ingilterra kell- ha, li Napuljun seta' jkun ta' theddida għall-Imperu tagħha, wasslet biex din riedet dejjem. li jkollha ar- mata qawwija biżżejjed biex ixxejjen il-forza ta' dan il-ġeneral. Ħafna mis-suldati li kie- nu jiġu ngaġġati kienu ta' kondotta ħażina, sakranaz- zi u tallaba, ġejjin mill-Is- kozja u l-Irlanda, il-biċċa l-kbira tagħhom bla skola, ma jafux jiktbu u jaqraw. Kien għall-ħabta tas-sena 1812 li allura il-kapijiet tal-armata bdew sistema ta' tagħlim għas-suldati u t- tfal tagħhom: Kellhom jgħaddu ftit ak- tar minn tletin sena meta fl- 1844, ir-Reverendu George Robert Gleig laħaq kappil- lan fil-militar. Għal-ewwel darba hu ħareġ bl-idea li s-suldati ikollom jattendu għal tagħlim edukattiv f'kappelli u fi knejjes tal-ar- mata. Madwar. it-tlett ibliet minn dejjem kien hemm preżenza ta' xi reġiment jew tnejn: stazzjonati hemmhekk. Minbarra dan, il-baħrin fuq il-vapuri na- vali kienu midħla sew tal-Kottonera. Il-familji tan-nies tas- servizzi kellhom il-bżonn ta' skola għat-tfal tagħhom u fl-istess ħin, post xieraq fejn jattendu għal servizz reliġjuż. Għalhekk il-militar kien tellgħa kappella bħal dik ta' ħdejn il-Barrakka ta' Fuq fil-post ta' Santa Mar- gherita f'Bormla, quddiem, fejn il-lum hemm l-istazz- jon tal-karrozzi tal-Linja. George Robert Gleig twieled fl 20 ta' April 1796 fil-belt ta' Sterling fl-Iskoz- ja. Kien rebaħ borża ta' studju fil-kulleġġ ta' Balliol fl-Università ta' Oxford. Ma damx meta telaq u ngaġġa fl-armata. Fl-1816 mar kompla' jistudja u' fl- 1820 irċieva l-Ordni Sagri. Meta ' ngħata. l-inkarigu biex ikun kappillan ġenera- li tal-armata beda jippub- lika sensiela ta' artikli u kotba għall-benefiċċju tas- suldati. Dawn kienu ta' gwida biex is-suldat mhux biss ikollu bażi ta' eduka- zzjoni, imma ikun ipprepa- rat meta jingaġġa fl-arma- ta, u jkollu futur meta jagħżel karriera fil-militar. Il-militar bena ukoll knej- jes kemm ma' ġenb u ġew- wa l-kwartieri tas-suldati. Waħda minn dawk hi l-kappella imsemmija għal San Luqa fil-post ta' Tigne. L-ewwel ġebla tqiegħdet fuq il-post fis-16 ta' Jannar 1910 mill-Gvernatur Leslie Rundle. Fizzjali u suldati ta' diversi reġimenti u anke nies Ingliżi kienu jagħmlu użu minnha għal matul 70 sena sakemm il-Forzi Ar- mati Ingliżi telqu minn Malta fl-1979. Bejn is-snin 1980 u 1990 fil-post kienu jiġu organizzati kunċerti, drama u żfin fil-karnival. Iċ-ċerimonja tat-tberik tal-kappella kienet imexxija mill-Isqof ta' Ġibiltà Wil- liam Edward Collins. Kien hemm post għal fejn jo- qogħdu mal-erba' mitt per- suna u l-ewwel kappillan kien ir-Reverendu Douglas Percv. Matul il-gwerra ġratilha l-ħsara, aktar tard ġiet restawrata, u llum tagħmel parti mill-proġett fil-kumpless. ta' Tigne f'Tas-Sliema. Tkellimna dwar diversi LOKALI ) IT-TORĊA JOE kesa knejjes u kappelli, imma forsi l-aktar tnejn li kienu u għadhom magħrufa huwa dawk tal-knisja bl-isem ta' Sant Andrija tal-Iskoċċiżi li tinsab fi Triq in-Nofsinhar kantuniera ma' Triq l-Ifran, u l-oħra, il-Kattidral Angli- kan ta'. It-tnejn jinsabu fil-Belt Valleta, għandhom storja, u l-qar- rejja tajjeb li jkunu jafu dwarhom. IL-KNISJA TA' SANT ANDRIJA TAL-ISKOZJA Qabel ma' din il-knisja ġiet mibnija fejn qiegħda llum, kienet f'post li kien jinsab fi Triq l-Ifran kantu- niera ma' Triq Britannia ( Triq Melita), u kienet użata minn kongregazzjoni Me- todista. Il-faċċata tal-binja kienet tidher dar komuni biex ma jinħolqx tgergir u forsi anke xi disprezz minn xi. Kienet: l-ewwel : knisja mhux tal-Kattoliċi li nbniet fil-gżira tagħna, u aktar tard il-post ġie mibjugħ mill-Metodisti lill-Knisja ta' Skozja għal disa' mitt lira fis-26 ta' Diċembru 1843. Matul iż-żmien kien jidher li l-post kien ċkejken, u meta Dr George Wiselv wasal Malta fl-1854 biex jjiżma. IT-TORĊA ( LOKALI imexxi u jkun responsabbli għal knisja, malajr talab permess mill-gvern Kolon- jali biex tinbena knisja ak- bar. Il-knisja l-ġdida kellha tkun f'kantuniera bejn Stra- da Mezzodi (Triq in-Nof- sinhar) u Strada Forni (Triq il-Fran). Sa sena wara kienet inġabret is-somma ta' elfejn lira, u l-ewwel ġe- bla tpoġġiet fis-27 ta' Ġunju 1856 minn John Grant, il-President tal-Kamra tal-Kummerċ. $ Giuseppe Il-Perit Bonavia ġie fdat bil-bini tal-knisja u sena wara Kif kien jixraq tawha l-isem ta' Sant An- drija l-qaddies: magħruf sew fost l-Iskoċċiżi. Biex ilaħħqu mal-ispejj- eż, ir-Reverendu Wiselv kellu jmur l-Iskozja u rnexxilu jiġbor aktar flus għall-bini tal-knisja. Kien il-moħħ biex set- għet tinbena l-knisja ta' Sant Andrija. Huwa baqa' joqgħod hawn Malta u ried li fl- għeluq il-ħamsin sena li kien ilu miżżewweġ jiċċele- bra dan l-avveniment f'paj- mietet il-mara tiegħu. tinsab kappella li qabel kie- : Epost'listinttiżżrbħala —-mal-1500 persuna: Il-Gvern u nistgħu ngħidu li trab- bew Malta. Ir-Reġina Vitto- ria kienet ħatret li Wiselv l-ewwel kappillan tal-Forzi Armati. Fl-età ta' sitta u tmenin sena huwa ħalla. Malta għall-Ingilterra, u tlett snin wara miet u ndifen fil-Kati- dral ta' Sant Machar f'Ab- erdeen fl-Iskozja. Peress li l-knisja kienet ġarrbet ħsarat fit-Tieni Gwerra, kienet għalqet għal xi snin. F'Ottubru tas-sena 1955 ix-xogħol ta' restawr u: tiswija kien kważi lest, u reġgħet ġiet miftuħa, u l-Knisja ta' Sant Andrija għadha toffri servizz reliġjuż sal-ġurnata tal-lum. IL-KATIDRAL ANGLIKAN TA' SAN PAWL FIL-BELT VALLETTA Il-Gvernatur ta' sikwit kien jikteb lis-Segretarju tal-Kolonji . biex tinbena knisja kbira biżżejjed biex tilqa' fiha l-Komunità Prot- estanta li kienet qiegħda tiżdied f'pajjiżna. Fil-Palazz il-Belt kienet kċina fi żmien il-Gran Mas- tri tal-Ordni ta' San Ġwann. Kienet tesa' madwar 350 persuna, imma mhux adat- tata biex tilqa' in-numru ta' nies li kienu jattendu għas- servizz reliġjuż. Li kien għall-Gvern Ingliż kien hemm il-ħsieb li. l-knisja tal-Ġiżwiti fi Triq Merkanti jew il-Kon-Katidral ta' San Ġwann jintużaw mill-Ko- munità Ingliża għal dan l-iskop. Il-Gvernatur: Maitland kien oppona għal din il- proposta u baqgħet tintuża il-Kappella fil-Palazz. Fl-1824 kien hemm żewġ proposti biex tinbena knis- ja, waħda li tkun tesgħa 340 persuna bi spiża ta' £4650 jew l-oħra li jkollha post għal 490: għas-somma ta' £6880. Sena wara kien inbeda x-xogħol bejn Triq Kristoforu u Triq l-Irland- iżi, fuq il-pjanti tal-Ku- runell George Whitmore tar-Roval Engineers. Iżda malajr waqaf kollox u ma ssemma xejn aktar. Għaxar snin wara fl-1834 reġgħet saret talba biex tit- la' knisja fil-kantuniera ta' Triq Irjali ma' Triq in-Nof- sinhar bi spiża ta' tmient elef lira u li tkun tesgħa Ingliż baqa' jittratieni. Kellhom jgħaddu ħames : snin oħra biex fl-20 ta' Mar- zu 1839 tqegħdet l-ewwel ġebla mir-Regina Adelaide fil-post fejn: qabel kien hemm il-Berġa: tal-Kaval- lieri Ġermaniżi tal-Ordni ta' San Ġwann. Illum il-post huwa magħ- ruf bħala Pjazza Indipendenza. Ġara li meta r-Reġina Adelaide ġiet Malta xtaqet li il-komunità Protestanta jkollha knisja, u għalhekk kienet hi stess li ħarġet il- flus għal bini tagħha. L-ARKITETT WILLIAM SCAMP — PERIT TA' BINI FIT-TARZNA TA' MALTA Xi sena wara li beda x-xo- għol, instab li kien hemm difetti fl-istruttura. Il-Perit Lankesheer laħaq miet u l- proġett ġie fdat f'idejn l- Arkitett tan-navi William Scamp. Scamp: kien: għamel żmien inkarigat mix-xog- ħol ta' kostruzzjoni meta beda jinbena mill-ġdid il- Kastell ta' Windsor. Kien ġie Malta flimkien mal-kaptan Brandreth, id- direttur li kien imexxi x- xogħlijiet : tal-Ammiraljat. Huwa ddeċieda li jibdel il- pjanti oriġinali u jwaqqa' Il-Ħadd 15 ta' April 2018 23 dak li kien hemm. Fassal il-pjanti ġodda fuq il-mudell: tal-knisja Ang- likana. 'St Martin: in-the- fields' ta' Londra, xogħol l- Arkitett James Gibbs. Wieħed jinnota wkoll: li t-torri li hemm mal-Kati- dral, jaqbel. ma' dak tal-knisja 'St Marv le-Bow. Fuq it-Torri Scamp. tella' kampnar stil Ingliż li bħalu hemm bosta mal-knejjes fl- Ingilterra. Minn ġewwa, imdawwal u arjuż, il-kontra ta' ħafna mill-knejjes. tal-Kattoliċi, mibnija fuq stil barrokk fi gżiritna. Il-fonti tal-ilma mbierek kien ġie rregalat minn John William Bowden, ħabib tal-Kardi- nal Newman. Fl-arkivji tal-Katidral, hemm imniżżel li t-tifla ta Scamp kienet l-ewwel tar- bija li tgħammdet f'dan il-fonti, u bix-xieraq tawha l-isem ta' Adelaide. Sa kemm tlesta, jingħad li kien hemm mal-mija u se- bgħin ħaddiem bejn ben- nejja, kaħħala, mastudaxxi kif ukoll xi skulturi. Il-Katidral Anglikan dde- dikat lil San Pawl, kien ġie jiswa £20,000, u. ġie kkon- sagrat fl-1 ta' Novembru 1844 mill-Isqof ta' Ġibiltà.