Il-Bizzilla - Sosteniment fi Zmien il-Gwerra l-Kbira Dun Ġużepp Cassar kien Arċipriet tal-parroċċa ta' Sannat mill-1926 sal-1950. Twieled ir-Rabat, Għawdex, nhar is-27 ta' Awwissu 1885, bin Ċikku Cassar u Tereża Aquilina. Mindu żgħir kien abbati ħabrieki fil-knisja Katidrali u kompla l-istudji tiegħu fis-Seminarju t'Għawdex sa ma ordna saċerdot nhar it-23 ta' Diċembru 1911. Qabel ġie ta' Sannat wettaq ħidma pastorali fil-parroċċa ta' San Ġorġ u għal ħames snin kien arċipriet il-Qala. Is-snin tal-amministrazzjoni tiegħu bħala l-ħdax-il kappillan kienu żminijiet imqallba, għax fl-Ewropa kien hawn instabilità politika kbira u d-dipressjoni ekonomika faqqret lil ħafna pajjiżi biex spiċċaw bi Gwerra Dinjija. Madankollu f'Malta faqqgħet l-ewwel ġlieda bejn il-gvern u l-knisja; il-Kostituzzjoni tal-1921 kienet irtirata u mbagħad sospiża. Fl-aħħar bdiet il-gwerra, li ġiebet magħha ġuħ, tbatija u spostament ta' nies bejn il-gżejjer. Tiskanta kif minkejja t-tbatija jew ix-xkiel li jħabbat wiċċu magħhom, il-bniedem dejjem isib mezz kif jgħawweġ minn hemm għal hawn biex jirnexxilu jkampa. Fiż-żmien li qed nitkellmu, il-ħaddiema tal-id Għawdxin ma kellhom xejn għarfien ta' teknoloġija, ftit li xejn skola u kienu jafdaw biss fuq moħħhom u ħiliet idejhom, snajja' kif wirtuhom mingħand missirijiethom. Fuq kollox kellhom twemmin sħiħ f'Alla, tama qawwija fil-Madonna u mħabba lejn il-qaddisin protetturi tal-parroċċi tagħhom. Minn għandhom kienu jistennewha l-ħniena speċjalment fi żmien l-għaks. L-ewwel frott u l-aqwa xogħol dejjem imur għall- Bambin, għax kienu lesti jibqgħu neqsin huma biex jgħinu l-knisja. Snajja' tal-irġiel Sannatin Kultant, anki fi żmien ta' gwerra kienet tiġi epoka tajba. Per eżempju Malta ma kinitx imdaħħla direttament fil-ġlied qalil tal-Ewwel Gwerra Dinjija tas-snin 1914-18 imma gawdiet proprju għax serviet ta' bażi militari. Insibu li f'dan iż-żmien kien hemm 30,000 elf Malti jaħdem d-dockvard jew impjegat mas-servizzi Ingliżi fl- armata jew fil-flotta. Ħafna oħrajn kienu jaqdu lill-familji tal-uffiċjali tas-servizzi li kienu joqogħdu Malta. Minn dawn kien hemm numru ta' Għawdxin, irġiel jaħdmu fl-ibliet madwar il-port bħala naġġara, bennejja, ħaddieda, mastrudaxxi, jinsġu l-qoton għall-qlugħ u oħrajn bħala bejjiegħa, negozjanti, kuċċiera tal- karozzini, saħansitra koki fuq il-vapuri jew iservu l-kafċ lis-suldati u l-baħrin fil-port. Għadd ġmielu minn ta' Sannat li kienu nies imħarrġa l-iżjed fl-industrija tal-ġebel kienu jsibu kemm iridu xogħol f'Malta u minnu kienu jaqilgħu l-flus. Hekk kif għaddiet il-gwerra, malli sar it-trattat tal-paċi ġo Versailles, 10,000 raġel mill-ewwel ħadu s-sensja mid-dockvard u madwar 20,000 sfaw bla xogħol. Kien hemm min siefer, oħrajn reġgħu lura lejn Għawdex għax-xogħol tar-raba' jew fil-barriera, għalkemm xogħol iebes billi dak iż-żmien il-qtugħ tal-ġebel kien isir bl-idejn. Xogħol tan-nisa Sadattant, għadd imdaqqas ta' tfajliet Għawdxin sabu ruħhom impjegati f'Malta bħala sefturi mas-sinjuri Maltin u Ingliżi. Ma kinux ġejjin u sejrin lejn Għawdex kull ġimgħa għax kienu jiġu d-dar xi darbtejn f'sena, imma għamlu l-flus u edukaw ruħhom. Kienu jgħidu: 'Min imur Malta jsir nies.' Uħud kienu jiżżewġu u jibqgħu hemm, oħrajn kienu jiġu lura meta jispiċċalhom ix-xogħol. Mill-bqija n-nisa kienu jibqgħu d-dar irabbu l-familja u jieħdu ħsieb l-anzjani tagħhom, ta' qrabathom u anki tal-ġirien li kienu jinġabru magħhom meta ma kellhomx min jieħu ħsiebhom. In-nisa kienu jgħixu mill-bitħa bit-tiġieġ u l-ħamiem u dik in-naqra mandra għall-ħxejjex tal-borma u fejn jarmu l-ilma. Kulħadd kien iżomm xi mogħża għall-ħalib u xi ftit nagħaġ għas-suf u għall-ġbejniet, kuljum jibagħtu t-tfal jirgħuhom fuq l-irdumijiet. Tgħidx kemm kien hawn kampanja nadifa għax dawn il-bhejjem kienu jlaqqtu kollox. Ix-xewk kienu jaqtgħuh għall-forn iħallsu lill-furnar talli jaħmilhom il-ħobż. Gorg Borg Olivier Street, Victoria — Gozo tA ħ ST REME Tal-No. SOĊJETÀ MUŻIKALI SANTA MARGERITA V.M. - FESTA 2018 48 żminijiet oħra, x'ilhom li nqatgħu minn pajjiżna72 - 'tal-Forn' baqa' biss ismijiet ta' nħawi jew laqmijiet ta' xi familji. Tkellmu mal-ftit nisa anzjani li baqa' u taraw li kollha kelma waħda: Naħdmu l-għalqa u l-bizzilla, kulħadd hekkkien dari.' U s-sengħa kif tgħallimtha2 'Nara'lommi' Kellhom użanzi differenti ħafna minn tagħna imma kellhom valuri tal-ħajja ferm aktar sodi minn dak li qed naraw illum. Ma kinux joqogħdu jħarsu xħin ilestu mill-faċendi tad-dar u hekk darrew lill-bniet tagħhom minn età żgħira. Fil-ġabra tad-dar bilqiegħda maġenb nieshom, nanniet u ġirien kulħadd jistinka jaħdem jaqla' xi sold fuq il-paga li jġib ir-raġel. Dik sagrosanta, nibżgħu għaliha, fejn nistgħu ma mmissuhiex. Ngħixu b'li naqilgħu mill-bizzilla, għax kienu jbiddluha ma' kollox: għaġin, zokkor, kafċ, żejt u sapun, xi biċċa drapp biex iħituha għall-festa, xi gradenza jew erba' siġġijiet, arloġġ tal-bozza jew ħajta deheb biex fil-festa ma jkunux agħar min-nies. Bil-bizzilla kienu jfejqu kollox anke xi xkora ġwież għall-bhejjem. Fil- veru sens tal-kelma kienu jħallsu kollox bil-bizzilla. Mela kemm kienu jaħdmu2 U żguri Minn wara l-quddiesa kmieni filgħodu l-ġurnata kollha sa ma jidlam - minn dlam sa dlam. U xi drabi flgħaxija jerġgħu jinġabru għas-sahra, imdawrin mal-lampa tal-pitrolju. Lanqas il-Ħadd ma kienu jfallu li jaħdmu dawk is-sagħtejn għall-knisja, biex meta jiġi l-kappillan fit-tberik jiġbrulu m'ogħla hekk bizzilla li jkunu lestew matul is-sena. Din tas-sagħtejn fiha x'tifhem, għax in-nisa li ma kienx ikollhom x'jagħmlu nhar ta' Ħadd, ma kinux joqogħdu jħarsu lejn l-arloġġ, imma jintefgħu jaħdmu jaraw ix-xogħol tiela', jgħidu r-Rużarju u lanqas jintebħu li s-sagħtejn għaddew; wara kollox mhux għall- Bambin2 Tista' taħdem kemm trid basta ma jkunx għall-bejgħl Negozjanti tal-bizzilla Il-bizzilla kienet tinħadem kullimkien f'Għawdex u mara li ma kinetx tmidd idha għaliha kienet meqjusa b'għażżiena. U fejn kienet tispiċċa l-bizzilla tal-mara Għawdxija2 Dawk l-istess negozjanti li kienu jduru bil- karrettun jiġbru l-bajd, il-ġbejniet, it-tiġieġ u l-fniek u fl-istess waqt iqassmu l-ġwież, kienu jiġbru wkoll il- bizzilla. Kien hemm negozjanti oħra li mad-dar kellhom ukoll ħanut u n-nies xħin tmur il-knisja tgħaddi tixtri l-ħtiġijiet għad-dar, naturalment dejjem bi tpartit. In-nisa kienu jmorru l-knisja kuljum, imma kienu jgħaddu l- ħanut darba fill meta jonqoshom xi ħaġa għax kellhom kollox id-dar mhux ġo xi friġġ imma fil-bitħa. Barra l- ħanut tal-merċa, xi negozjanti mqabbdin sew kellhom id-drappijiet jew oġġetti tad-dar u anki fajjenza. Kienu jqassmu lin-nisa klijenti tagħhom il-ħajt u d-disinni meħtieġa filwaqt li jħeġġuhom jistinkaw jaħdmu ħa jlaħħqu sa meta n-negozjant ikun se jmur bil-bizzilla Malta. B'din is-sistema n-negozjant kien imur tajjeb għax kien jaqla' darbtejn, darba minn fuq il-bizzilla u darba minn fuq l-oġġetti l-oħra. Imma n-nisa mhux dejjem kellhom bżonn il-ħwejjeġ jew riedu jixtru xi fajjenza u kienu jippreferu li jkollhom xi sold f'idejhom imqar kemm jitfgħu l-offerta l-knisja. X'għamlu2 Dabbru rashom, bdew jaħdmu lil kemm-il negozjant, xi wħud barra mir-raħal, li ma jmurx xi wieħed ifalli u lanqas riedu juru kemm kienu qed jaħdmu bizzilla. Ġieli kienu mqabbdin ma' tnejn jew tliet negozjanti f'daqqa. Is- sabiħ kulħadd jaf jarah u kien hemm min kien ipittru x-xogħol daqs kemm kien jaħdem fin u preċiż. Naturalment xogħol bħal dan kien ikun imfittex u jġib iktar flus. Bdiet tinbet il-kompetizzjoni bejn negozjant u ieħor għalkemm ħadd ma jgħid li kien hemm xi għira. L-Arċipriet Dun Ġużepp Cassar (1926-1950) Din kienet is-sitwazzjoni f'ta' Sannat meta ġie hawn l-Arċipriet Cassar. Issa dan kellu oħtu Reġina, miżżewġa lil Toni Xuereb, negozjant tal-bizzilla prim, bin wieħed min-negozjanti l-kbar tar-Rabat. Kellha żewġ ulied bniet u erba' subien - Georgina li baqgħet xebba u li għadditilna din l-informazzjoni u Tereżina li żżewġet lil Marċell Mercieca tal-Gerdill negozjant tal-ġwież u wara wkoll tal-bizzilla fix-Xewkija. Fost is- subien kien hemm Kikku li żżewweġ lil Sunta tal-Patrun u kienu bil-ħanut fi Triq Dun Xand u Carmelo li wara laħaq Monsinjur Karm Xuereb. Reġina nġabret bil-familja mal-Arċipriet hawn ta' Sannat, filwaqt li Toni baqa' jmexxi n-negozju tal-bizzilla mill-ħanut ta' missieru. Kienu jixtru xogħol mhux mir-Rabat biss imma minn Għawdex kollu, għax kien idur l-irħula biż-żiemel. Georgina ma kinitx taħdem bizzilla imma kienet dejjem iddawwar il-bizzilla bid-drapp, tirrakkma Malta £ Gozo fuq l-imkatar u tippakkja l-bizzilla tużżana tużżana, torbothom bil-ħajta u timmarkahom, tlesti għas-safar. Min jaf kemm qattgħet iljieli tgħaddi d-dvalji u s-srievet biex missierha jippakkjahom ġol-bagalja għax ikun se jitlaq l-għada. Kien jippreferi jsiefer milli jbigħ il-bizzilel fil-ħwienet Malta għax kien iġib iżjed flus, jieħu ordnijiet ġodda direttament minn barra u minn hemm jixtri l-ħajt tal- għażel jew tal-ħarir skont l-ordnijiet. Kien imur fi stabbilimenti f'Ġibiltà, fi Franza u l-Ingilterra, minkejja l- ħafna baħar li kien jiltaqa' miegħu fil-vjaġġ. Wieħed jista' jimmaġina x'opportunità sabiħa ġiethom lin-nisa f'ta' Sannat u l-Munxar meta laħaq l-Arċipriet Cassarl Hawnhekk kien hawn min jaf jaħdem tajjeb għax dejjem kienu minn ta' quddiem fin-negozju tal- bizzilla. Ma ninsewx li erba' passi 'l fuq mill-knisja kien hemm Ġużeppa Debrincat tax-Xelina li fl-istess żmien ukoll kienet negozjanta mqabbda ma' Għawdex kollu. Jingħad li dawn in-negozjanti Għawdxin kienu jgħinu lil xulxin, jixtru l-bizzilla mingħand xulxin meta jieħdu xi ordni kbira, magħhom kien jiekol kulħadd. Saħansitra kienu jżewġu lil uliedhom għand xulxin. Hekk in-negozju kien jgħaddi għand l-ulied u l- ġid tal-familja dejjem joktor u mhux jitħarbat. Min-naħa tagħha Ġużeppa tax-Xelina kienet tinnegozja l-bizzilla ma' Carmela Cassar fil-Belt Valletta. Carmela, xebba Xerri, kienet Għawdxija mnissla minn missier mir-Rabat u omm mill-Għarb. Sa meta kellha 15-il sena kienet għadha taħdem il-bizzilla man-negozjanta Ġannaross Cauchi fl-Għarb, għax is- sengħa kienet ħaditha mingħand nannitha. L-istess nistgħu ngħidu għan-namra tan-negozju li xxettiet f'Carmela għax din in-negozjanta fuq tagħha mill-Għarb kienet tmur Malta, Alla jaf kif, biex tinnegozja l- bizzilla. Meta missier Carmela laħaq pulizija mar Malta bil-familja b'kollox. Hemmhekk Carmela żżewġet lil Cassar steward fin-navv. Xtraw dar f'East Street ħdejn Victoria Gate, Valletta, minn fejn kienu jitilgħu mill-port mhux biss il-baħrin Ingliżi meta tidħol xi frejgata tan-navv imma wkoll in-negozjanti tal-bizzilla li kienu jaslu minn Għawdex filgħodu kmieni fuq id-dgħajsa bid-dawra minn xatt sa xatt. Sadattant Carmela kienet fetħet l-intrata tad-dar bħala Casa Bottega fejn kienet tesponi l-bizzilel li tixtri mingħand l-Għawdxin u hi stess kienet toqgħod fil-bieb taħdem il-bizzilla. Ma damitx ma saret popolari mal-baħrin u mat-turisti; kulħadd kien jieqaf iħares lejha jaraha taħdem b'dik il-ħeffa u kienu jixtru jew jordnaw xi biċċa bizzilla li hi dlonk kienet tikkunsinna lejn Għawdex. Tant kiber il-kummerċ li fl-1917 mexxiet il-ħanut lejn Strada Rjali / Kingswav. Meta tax-Xelina kienet tmur Malta bil-bizzilla ġie li qagħdet għandha xi tlett ijiem u l-istess kienet tagħmel Carmela meta kienet tiġi Għawdex, kienet toqgħod ta' Sannat għand tax-Xelina. Hekk ukoll kienet tagħmel Ġannaross tal-Għarb. Mhux l-ewwel darba li Carmela tellgħethom magħhom fuq xi frejgata biex ibigħu l- bizzilla, għax Carmela kienet l-unika mara Maltija li kellha permess titla' bil-bizzilla fuq il-bastimenti Ingliżi. Fil-fatt Carmela kienet taf personalment lir-Re Ġorġ V u lil Prince Albert li mbagħad laħaq ir-Re Ġorġ VI. Hemmhekk kienu jispiċċaw il-bizzilel li kienu jinħadmu Għawdexi Żmien il-Gwerra Mela fl-1 ta' Settembru 1939 faqqgħet it-Il Gwerra Dinjija. Din id-darba Malta ma ħelsithiex; il-Gżejjer Maltin ftit kienu armati għall-gwerra. L-ibliet ta' madwar il-port ġew evakwati u n-nies tferrxu lejn l-irħula fil-bogħod ta' Malta u ħafna waslu Għawdex li kien iddikjarat bħala żona ħielsa mill-gwerra. Mal-ewwel attakk f'Malta mill-ajru fil-11 ta' Ġunju 1940 ġie ordnat curfew fejn ħadd ma seta' joħroġ mid-dar mit-8.30pm sal-5.00am tal-għada filgħodu. Il-b'ackout kien jipprojbixxi strettament li minn inżul sa tlugħ ix-xemx ħadd ma seta' jixgħel xejn li seta' jidher mill-ajru jew mill-baħar. Lanqas sigarett ma seta' jitħalla mixgħul waqt attakk mill- ajru. Beda t-tħaffir tax-xelters fil-blat biex in-nies ikunu jistgħu jistkennu fihom waqt l-attakki mill-ajru. F'ta' Sannat tħaffru 6 xelters u 4 fil-Munxar li setgħu jilqgħu fihom il-popolazzjoni kollha 1,564: 1,180 ta' Sannat u 384 il-Munxar. Ma' dawn inżidu n-numru kbir ta' refuġjati li ġew minn Malta, għax ma kienx baqa' kamra li ma tteħditx biex joqogħdu fiha n-nies. Wieħed jista' jaħseb kif meta dawn in-nies ġodda sabu ruħhom hawn, riedu jagħmlu xi ħaġa biex jgħixu u x'għamlu7 Ħafna minnhom tgħallmu jaħdmu l-bizzilla mingħand l-Għawdxin. Georgina Xuereb tiftakar li fil-Palazz tas-Sinjura f'ta' Ċenċ kienu ġew is-sorijiet aktarx kienu ta' St Joseph tal-Konservatorju ta' Bormla u ġiebu magħhom t-tfal tal-Istitut. Georgina tiftakar li kienet titla' hemm titgħallem il-ħjata għax dawn is-sorijiet kienu jgħallmu xogħol tal-idejn imma mhux bizzilla. Il-ftit anzjani minn ta' Sannat li kienu tfal fi żmien il-gwerra jgħidu li ma jiftakrux li qatt rawhom dawn is-sorijiet, imma kienu jafu lil ċertu Marianna Muscat taċ-Ċoqq, xebba twajba li kienet dejjem liebsa l-iswed bl-għonnella u meta dawn it-tfal kienu jmorru jimxu lejn l-inħawi tal-Palazz kienet iddaħħalhom ġewwa, ma jagħmlu ebda ħossu kienet twissihom biex ikunu tajbin, forsi tħajjar lil xi waħda tidħol soru magħhom. Ħaġa tal-għaġeb fil-gwerra Carmela Cassar ma ġietx lejn Għawdex għand tal-familja jew ħbieb negozjanti, bagħtet biss lit-tfal. Filwaqt li fil-gwerra kulħadd ħareġ 'l barra mill-Belt, hi tibqa' mfaħħra għall-kuraġġ li wriet meta baqgħet tiftaħ il-ħanut f'Kingswav biex tbigħ il-bizzilla. Xejn inqas ta' ħila kienu n-negozjanti Għawdxin li xorta baqgħu jaqsmu lejn Malta bil-bizzilel, forsi mhux spiss daqs qabel imma regolarment; biss minflok jidħlu l-Port il-Kbir kienu jinżlu l-Marfa u minn hemm jitilgħu bil-karrozzin. B'hekk irnexxielhom iżommu ħajja l-klijentela tagħhom u baqgħu jsostnu l-għajxien tan-nies li kien hemm Għawdex. Anton Falzon min-Nadur jiftakar meta kien għadu tifel imur Malta ma' missieru li kien negozjant tal-bizzilla, jirrakkonta kif fil-gwerra kienu jitilqu bid-dgħajsa fid-dlam kmieni filgħodu biex sas-sebħ ikunu laħqu qabdu l-art fil-Marfa. Darba lemaħhom ajruplan tal-għadu u niżel għalihom immaxingjawhom hekk kif kienu neżlin l-art. Kemm talbu lill-Madonna ta' Pinu bil-qalb u dakinhar irnexxielhom isalvaw kollha kemm humal Kulħadd kien jitlob, waqt l-air-raid fix-xelters jgħidu r-rużarju - addiju s-sahra fil-gwerra. Filgħaxija kienu jaħsbu jagħlfu l-bhejjem kmieni fid-dawl biex ma jkollhomx għalfejn jixegħlu l-lampa. Imma iktar ma jgħaddi ż-żmien l-għaks iktar beda jagħfas, allaħares ma kinux jaħdmu l-bizzillal Fil-bidu tas-sajf 1942, il-ħażna tal-ikel f'Malta kienet għoddha waslet fl-aħħar. L-Isqof Gonzi, wara talba minn Viscount Gort Gvernatur ta' Malta beda jikkonvinċi l-bdiewa Għawdxin biex jagħtu xi ftit mill-qamħ li kellhom moħbi. il-konvoj ta' Santa Marija li rnexxielu jidħol Malta fl-14 ta' Awwissu 1942. Il-Maltin taħt it- tmexxija għaqlija tal-awtoritajiet Ingliżi flimkien mal-mexxejja tal-Knisja u magħqudin fit-talb lejl u nhar lil Alla u lill-Madonna, felħu jirreżistu anki l-ġuħ. L-eħrex bombardament fuq Għawdex seħħ f'ta' Sannat nhar l-10 ta' Ottubru 1942, fejn ħalla 16-il ruħ mejta, oħrajn feruti u ħafna tiġrif ta' djar. Xahar u nofs wara, it- Times of Malta tal-21 ta' Novembru 1942 xandret li l-aħħar bomba li nxteħtet fuq Kingswav ġarrfet il-ħanut ta' Carmela Cassar, il-vetrini tal-ħġieġ saru frak u fis-saqaf infetaħ xaqq jidher is-sema minnu. Għan-nisa li kien hawn jaħdmu l-bizzilla din kienet bomba oħra. Għal xi jiem il-ħanut baqa' battal. Malli ċediet il-Gwerra, Carmela reġgħet fetħet bin-negozju tal-bizzilla. F'daqqa x-xogħol żdied għax il-ħafna nisa Maltin refuġjati li kienu tgħallmu l-bizzilla baqgħu jaħdmu anki meta marru lura Malta. Dawn baqgħu f'kuntatt mal-Għawdxin u xi wħud baqgħu jiġu Għawdex villeġġjatura. Hekk 9590 tal-bizzilel li Carmela kienet tixtri wara l-gwerra kienu tal-Għawdxin, waqt li 596 kienu tal-Maltin refuġjati, għax fil-gwerra kellhom żmien biżżejjed biex jitħarrġu fis-sengħa. U tal-Gerdill- Marċell Mercieca tax-Xewkija mhux bagalja kien jieħu Malta bil-bizzilelimma xkoral Skont Georgina n-negozju tal-bizzilla kiber wara l-gwerra: 'Laħaq kellna kamra mimlija nies, jiġu bix- xogħlijiet'' Missieri qal 'Jaħasra kemm kien hawn ġid bihoml U kulħadd miġburf' Jaqbel preċiż ma' dak li qaltli xi snin ilu Tessie Rizzo minn Raħal Ġdid; kienet refuġjata f'Għawdex u issa kellha xi 80 sena, xtaqet tgħaddili d-disinni li kienet ħadet magħha minn Għawdex. 'Domna mmorru Għawdex wara l-Gwerra. Kemm konna nieħdu pjaċir għax l-Għawdxin kienu jilqgħuna. Dawn id-disinni pittruhomli hemm għax bil-bizzilla konna ngħixu… kemm konna naħdmul Kienu l-isbaħ snin ta' ħajti avolja nibżgħu mill-gwerra. Tgħid għandna x'nitgħallmu minn dawn niesna Għawdxin u Maltin li f'tant għaks għexu familji magħqudin fit-talb u l-ġabra tad-dar7 Aħjar il-familji tagħna llum minkejja l-progress2 Bar Ġ Pizzeria.