FIL-BIRGU U —- R-RABAT Il-folklor hu l-istudju tal-forom intellettwali u tal- kultura tal-popolin, imfissra fit-tradizzjoni, fil-kant, fil- proverbjii, fil-1oghob u fl-uzanzi, Dawn l-oqsma mhumhiex indipendenti ghal kollox minn xulxin, anzi wiehed jorbot ma' l-iehor. Hekk meta naraw xi uzanza jew drawwa li gejja miil- qedem u li ma nafux il-bidu taghha, nghidu li hi tradizzjoni. Jien se nillimita ruhi biex innizzel xi tifkiriet ta' xi drawwiet li billi uhud minnhom m'għadhomx isiru, mhux izjed possibbli ghall-generazzjonijiet ta' llum li jghixuhom; ghal- hekk ma nhalluhomx jintilfu, ghall-anqas mill-memorja, Qed innizzilhom kif jigu f'mohhi, F'dawn ma hemmx originalita', jista' jkun li wiehed ga jaf dwarhom, madankollu ir-ripetizzjoni ma taghmilx hazin, anzi ssahhah dak li wiehed ga jaf ghax tif- friska l-memorja. Ukoll, ma jfissirx li dak li ser nghid kien isir biss fejn nafu jien; inhalli ghall-qarreja biex jaraw jekk jafux b'dawn l-uzanzi ukoll fir-rahal jew belt taghhom, L-aktar insemmi hu l-Birgu fejn trabbejt sa ma kelli gho- xrin sena; warajh jigi ir-Rabat ta' Malta fejn tlajna refus- jati fil-gwerra u ghext ghal seba' snin, Fil-purcissjonijiet l-irgiel li jilbsu ta' fratelli spiss kien ikollhom maghhom xi tifel, Biex dan ma jintilifx kien jimxi hu wkoll hdejn missieru fuq in-naha ta' barra, u jzomm il-kurdu li bih il-fratell ikun imhazzem, Fl-istess hin it-tifel kien ikun qed jigi mhajjar minn zghoritu biex jin- gibed lejn dawn id-drawwiet, u meta jikber hu wkoll jinkiteb fil-fratellanza, Peress li dari l-funzjoni ta' l-Ghid kienet issir is-Sibt filghodu, mad-daqq tal-Glorja, ghall xi l-ghaxra u nofs, xi tfal kienu jkunu lesti jaqbzu l-bahar fil-post jismu 't-toqba' li hu ticrita fis-sur mnejn wiehed jinzel ix-xatt, Wara l-funzjoni tal-knisja kienet tohrog l-istatwa ta' Kristu Rxoxt mill-knisja tal-Madonna tal-Karmnu akkumpanjata mill-bandatDuke of Edinbużgh', F'certi postijiet, l-istatwa jaghtuha firja. Il-lasti tal-bradella huma twal hafna biex ma' kull wahda jistghu joqghodu mill-anqas tliet guvintur felhana fuq quddiem, u tlieta ohra wara, Jekk niftakar sew- wa, jkunhemm erba' lasti fil-bradella, b'mod li l-istatwa jkunu qed jigru biha 24, zaghzugh, minbarra tnejn ohra fuq kull genb, li jerfghu l-istatwa mill-manilja li hemm mal-bradella, Mlahares jitfixkel biss wiehed ghax issir tragedja, Ma nafx kif bdiet din id-drawwa tal-girja, Hi zgur tah- lita tas-sagru u i-profan, Nazzafda nghid 1i ghandha konness joni biblika, infatti naqraw fil-vangelu tal S,Mattew(Kap 28) kif Kristu, wara li qam mill-mewt, kellu jkun fil-Galilea qabel l-appostli, Issa l-Galilea tinsab il-boghod sew minn Ġerusalemm, Jista' jkun, ghalhekk, li l-girja, simbolikament tfisser dan il-fatt li Kristu, filli kien jidher f'post, filli f'iehor, fi zmien ferm qasir aktar milli wiehed jiehu biex jasal bil-mixi, Il-girda hi wkoll espressjoni ta' ferh bla qies li jahkem lill-fidili meta mid-dlamm cappa li jkunhemm fil- knisja johrog dawl kbir, hekk kif mad-daqq tal-Gloriġa jaqghu il-purtieri minn ma l-inkwadri u t-twieqi tal-knisja um jfegg id-dawl, Hawn ir-Rahal Gdid fejn noqghod issa, bdiet drawwa helwa, li mad-daqq tal-Glorja johorgu l-istatwa ta' l-Irxoxt mis-sala hdejn is-sagristija,u jqeghduha fil-knisja bhallikiku wiehed qieghed verament jassisti ghall-prezenza ta' Kristu hekk kif qam mill-mewt. L-ghada l-Hadd, tohrog il-purcissjoni, u l- —ill- girja ssir ukoll, Imma r-reffiegha tar-Rahal Gdid ghadhom nċ- vizzi hdejn dawk tal-Birgu u Bormla ghal-din il-bicca xoghol, Immorru ghal dari; billejl bejn is-Sibt u l-Hadd, kien johrog it-tanbur u l-fifra li f'dik il-hemda tal-lejl kien jinstema sew, u kulhadd iqum ferhan se jtir u jkollu mitt sena biex jisbah halli jerga jassisti ghat-tieni harga ta' l- istatwa ta' l-Irxoxt, biex nitolbull iberkilna l-figolla, Waqt li nassistu minn fuq il-bankina, jew mill-gallarija, bil-fig- olla f'idejna, konna nkantaw hekk x'hin tghaddi l-istatwa: Tomm tirli tomm tirli tiera/Kristu Rxomta bil-bandiera/ Berikhieli il-figolla/ Ha nikolha kollha kollha, Kien daqsxejn ta' sagrificcju toqghod bil-figolla f'idejk, tis- tenna li tghaddi l-vara qabel ma dduq il-fhgolla, Nhar il-Hamis ta' Lapsi, nhar il-festa ta' meta Kristu tela' s-sema, kienhemm uzanza li jaghmlu l-bandli, bil-hbħla, mhadda bhala maqghad, mal-bieb tad-dar jew dak li jaghti ghall- bitha, Nhar il-Hadd ta' fuq Lapsi kienet tigi ccelebrata l-festa tal-Madonna tal-Karita', Il-ftatelli kien ikollhom bacil ta' l-injam armat bil-bbejziet, u fin-nofs tieghu xi figuri, gholiin xi pied, li jfakkru f'xi ght ta' karita' li jissemmew fl-iskrittura mqaddsa, Dawn il-bacili gholjin xi metru, b'dijametru ta' mofs metru kienu jitqeghdu ghall-wiri, ghall-pubbliku, fl-oratorju tal-fratellansa ta' $,Guzepp; qable il-purcissjoni kien isir marc bil-banda, u l-bacili kienu jingarru fuq ras ir-reffiegha li kienu jinkrew ghall-okkazjoni, Bejn il-fratelli kien ikunhemm speci ta' pika ghall-ahjar bacil, u n-nies erhilhom jikkummentaw dwar liema wiehed joghgobhom l-aktar, Fil-maghmudijiet kienet drawwa li mal-familjari jmorru partita tfal, mixjin bl-ordni, tnejn tnejn, wara xulxin, filqaqt li t-tnejn ta' quddiem igorru f'idejhom wiehed bacil u buqar zghir tal-fidda jew argentat, u l-iehor xugaman ta' l-ghazal illamtat u xemgha ta' nofstartal, Din kienet tinxtara, u l-ohrajn kienu jisselfuhom, Wara l-maghmudija, ix-xemgha tin- tefa' u tinghata lill-arcipriet, u l-missier tat-tarbija kien ukoll iroxx xi ftit lavanda tal-marka 'Pompeia' fuq idejn l- arcipriet u fuq irjus it-tfal li kienu jassista. ghall-mafhmu— dija. Dwar ix-xemgha darba kont smajt din l-istorja, Kien hemm wiehed(qaluli ismu izda ma nsemmihx hawn) li kien miggiel- ed ma' l-arciptiet, u biex fjaghmillu dispett, meta kellu tarbija u mar jghammidha, flok xemgha tal-piz ha xemgha tal-molla u fiha jogga xemgha zghira zewg pulzieri; meta spiccat ic-cerimonja hareg din il-bicca xemgha zghira u rregalha lill-arcipriet, Fit-tigijiet kienet uzanza li l-gharusa ma' missierha u s-segwitu taghha tmur il-knisja bil-mixi, Il-mant twil kien jerfaghhulha tifel, mhux tifla, Niftakar li meta keili 7 snin kienu jqabbduni nerfa' il-mant ta' l-gharusa ta' zijuhiz ma nif- takarx kontx aktar nerfa' milli nigbed, Nhar ta' Hamis filghaxija waqt id-daqq tal-mota wara t- tokki ta'lil-ervwietl jew ''Siegha Lejl'' jew ukoll 'iIt-Tieni Ave Marijat', fid-dar kien jinharaq f'tagen iz-zebbug imbierek nhar Hadd il-Palm, u n-nanna,(ghax dan xien xoghol in-nisa anzjani) kienet iddur id-dar kamra kamra, tbahhar u tghid l-orazzjoni biex id-dar tigi mharsa mill-ispirti hziena, Din kienet tahlita ta' sagru ma' profan; ghal min ghandu l-fidi, kollox hu sagru, Dejjem il-Birgu, kienu jolqtuni dawn il-kelmiet li kont nisma fi tfuliti; ''plancier'(minn Francis Plancher) flok palk tal-banda; ''antinjolat flok arblu li jintuza ghall-bandieri tal- festa fit-toroq, ('Tarblu'l kien ikun dak ta' fuq il-bejt); 'ikanolla' flok kolonna li jarmaw fuqha l-istatwa tal-festa; 'braga'l flok malja ta' l-ghawm, Ir-Rabat laqtuni tliet uzanzi, Il-funerali kienu jsiru bil-mixi mid-dar tal-mejjet ghall-kannirja taht il-knisja ta' S8,Pawl jew ta' Giezu, Filwaqt li f'mewt tal-kbar it-tebut kien jintrefa' fuq l-ispalla, tat-trabi, li kien abjad, simbolu ta' safa, kien jingarr minn l abbatini libsib l-ispellizza fuq is- suttana, billi minn taht it-tebut ghall-manilja jew maqbad, fuq kull naha tat-tebut kienet tghaddi faxxa bajda li tinzamm fl-idejn ta' l-abbatini. Ghax-xebbiet li jmutu, kienet ukoll drawwa li it-tebut ikun abjad, simbolu tal-verginita' taghhom, Din id-drawwa tista' tghid kienet tinsab fil-parrocci kollha, Drawwa ohra sabiha u devota kienet, li waqt li jkun ghad- dej il-vjatku. tara l-aktar in-nisa johorgu b'lampa tal-pitrolju. flidejhom fil-gallarija, biex jaghmlu d-dawl lis-sacerdot ghad- dej bis-Sagrament u fl-istess hin jinghaqdu mieghu fit-talb ghall-bzonnijiet tal-marid, aktarx moribond, Din id-drawwa kienet gejja minn zmien meta t-toroq ma kienux ikunu mdawwla u forsi ghandha xebh mal-parabbola tal-hames xebbiet ghaqlin lesti bl-imnara u z-zejt fil-kus, jistennew li meta jghaddi l-gharus ikunu mqajmin bl-mnajjar jixeghlu, It-tielet uzanza kienet dik tal-bandu tat-tigrija ta' l-Imnarja, Niftakar lil Censu Muscat ki ghadu haj, johrog idoqq il-fifra nhar Lapsi. Dan kien isir (is-sena l-ohra reg- ghu introducer l-uzu imma ma kienx Lapsi) bitifkira tal-banda fi zmien il-Gran Mastri li jhabbar it-tżgrijiet tal-bhejjem fil-festa ta' l-Imnarja,jew S.Pietru u 8,Pawl, fid-29tta' Gunju, Meta toqrob il-festa, mal-gallarija ta' l-iskola ta' l-Imdina, (fl-antik din kienet il-banka giuratale fejn jiltaqa' l-gverm) il-qatghat jew tulijiet tad-damask ta' lwien differenti, imtellghin ma' lasti twal(ghalhekk jissejħu palji) kienu kin- ghataw lill-gerrejja li jigu l-ewwel fit-tigrijiet, mill- gallarija miftuha li hemm fi tmiem it-triq tal-korsa, Hawn ghad hemm plakka bi skultura ta' kuruna tar-rand bil-kelmiet CUT LEĠITTIME SERTAVERIT (il-premju jinghata lill-min ikun tqabad bil-fier) Niftakar li fl-estimi tal-gvern wiehed kien jaqra, fil-vot tal-pulizija, l-ammont ta' flus mehtiega ghall-ispejjaz tat-tigrija, skond il-fondazzjoni tal-Gran Mastri, Ir-Rabat kont nisma kliem li ma kontx nafu l-Birgu: 'beqqi'' biex togghod bilqeghda; ''sjett''(mill-franciz assiette) flok platt; tuffiehatf li tfisser patata; ''tuffieha tadamall li tfisser tadam. 'tuffieh tal belludja'' li tfisser tuffieha; ''tittoffa'' li tfisser tinbotta, X'uhud minn dawn id-drawwiet inqatghu minhabba t-tibdil li jgib mieghu iz-zmien, imma katar it-tibdil bla mistenni li giebet maghha l-gwerra, Bhalma din ghamlet herba mill-bini, ghamlet herba wkoll tiinn xi drawwiet, Xieraq, ghalhekk, li bhala tifkira ta' dawn id-drawwiet li kienu, infakkru wkoll ghana qadima fuq fomm il-poplu malti, biex anki din ma tinteshiex: Kont imdawra bil-lelluxi) Ghadda z-zmien minn fuqek, Dahal fik jghammar il-behbbux,,… Kumitat tal-Ghaqda tal-Bolklor 1987 Pres,:G,LanfrancosVivi Prċs,:G,Buontempo;Segr,:A,Fenech; Ass.Seg,:A,Dougall;Tez,:M,Zammit Marmara;Membri:A,Galea, Maria Pisani,J,Porġella Flores, ' , : Pres,Onorarji:Dr,C,Cassar,Dr,V,M, Pellegrini ,Kav,Raf. Patrun:Hon,Dr.Ugo Misfsud Bonnici,Ministru ta'l-Edukazzjoni. ħali