Min bena dan il-bini, ħadd ma jaf sewwa. Hemm min jgħid li bnieħ Herodos il-Kbir biex jinħabb mal- Lhud. Jista' jkun. Meta sħabna ħarġu mill-Haram, ġie magħhom żagħżugħ Għarbi mill- Masar u ħadna ndfiru dawra mal- belt. L-ewwel ma ħàdna naraw Bi- rekt is-sultàn, li hi menqa kbira mimlija bl-ilma. Kienu jgħumu fiha xi erba' subjien kbajrin, tnejn kienu sewwa fejn waqafna aħna. Il-wieħed liebes naqra ta' sirwal u l-ieħor liebes il-libsa ta' Adam qabel ma dineb. Dal-aħħar sies warajna biex nixħtu- lu girx fil-menqa biex narawh jogħ- dos iġibu. Wara morna naraw is-suq. Triq dejqa maħmuġa, imsaqqfa bil-biċċiet tax-xkejjer qodma biex jagħmlu d- dell. Il-bini mżakkar, mirfud b'xi għuda minn ħajt għall-ieħor li jewilla ma jaqix. U dawk ħwienetl Daħla żgħira mudlàma; ġewwa u barra mill- bieb għarma sniedaq u qfief mimlija bil-ħwejjeġ għal biegħ. Ġewwa u f'nofs dawna l-qfief u sniedaq, sid il- ħanut bil-qegħda jdaħħan in-nargila. Aktarx li kull ħanut fih ġens wie- ħed ta' ħwejjeġ għal biegħ. Tal-ħa- xix ikollu għal biegħ ħjar tadam, bittinġan, bamja, faqqfis (5), qara', basal, qaqoċċ, u dan. Tan-niexef ikollu: ful, hemmes, qanneb, lubja, odra, borgol, snàber (6), ross u hekk. Ieħor ibiegħ żmàmar, turbakkiet, xi xebbieba (7) u ħwejjeġ bħal dawn. U naħseb biż-żejjed, għax jekk ngħidu x'kellhom il-ħwienet tal-ħġieġ, tal- ħwejjeġ u tal-ikel, il-qali jiġina ogħla (Torbot mal-għadd ta' qabel) mill-ħut, għax ikollna nfissru kollox kelma b'kelma. Tlaqna mis-suq u għaddejna Hà- ret il-Qażżażin, jiġifieri l-Hàra ta' dawk li jagħmlu l-ħġieġ (8). Il-Masri li kien magħna mar isejjaħ lil wieħed tal-ħġieġ ħalli jurina l-ħanut tax- xogħol. Xortina kienet ħażina għax dik inhar ma kienux jaħdmu; daqs kemm kont nixtieq narahom jagħmlu l-ħġieġl Ġie mela wieħed u fetħilna l-bieb ta' fejn jaħdem u dħalna ġew- wa dar kbira kollha mdaħħna u f'nofsha kien hemm kenur kbir mib- ni bħal girna żgħira b'erba' toqob fil-qiegħ qisha xi gorboġ tal-fniek. Ġewwa din ikebbes in-nar u jdewweb ir-ramel biex jagħmlu ħġieġ. Fl-art kien hemm xi erba' msierek tal-ħadid li jonfħu bihom il-ħġieġ u gozz tasàawer'' (9) tal-ħġieġ u tfiefes oħra. F'rokna kien hemm xi erba' xkejjer mimlija bir-ramel u żràr, li jagħmlu minnu l-ħġieġ. Senduq kbir kien mimli bil-kwies imdaqqsin biż-żaqq ħoxna u bla qiegħ, bħal dawk li jbiegħu fihom l-ilma zahar il-Għarab hawn Malta. Sid il-ħanut qalilna li dawk kienu mħejjin għal: Għid li kien għoddu wasal biex ibiegħuhom lit-tfal u jimlewhom bl-ilma u ż-żok- kor u jixħtu fihom ''duda'' u l-ilma jsir aħmar jew aħdar jew ikħal jew isfar, kif tkun id-''duda'' (10). Fuq għuda mimduda fuq żewġ bramel kien hemm qatiegħ klieb. żgħar u żibeġ u għajjun u ħnienaq u ħwietem u ma nafx kemm ħwejjeġ oħra, kollha magħmula mill-ħġieġ. Rajna kemm ridna u ħriġna 'l barra. Morna Haret il-Għakkabin, jiġifieri l-ħàra ta' dawk li jagħmlu ż-żquq li jġorru fihom l-ilma. Dħalna f'dar fejn kien hemm kotra kbira ta' ġlud tal- mogħoż u l-Għarab kienu. jimlew dawn il-ġlud bil-qxur tal-ballut; im- bagħad jeħduhom inixxfuhom fuq bejt, fuq ħsajjar tat-tiben. Wasalna fejn kienu l-motors jis- tennewna. L-imgħallem ħallas lil Masri li kien ġie magħna u tlaqna. Wara mixja qasira ġejna fejn kien hemm ġnien b'siġar tal-ħarrub tal- balltt u tas-snuber, u billi l-bieb wiesa' dħalna bil-motors ġewwa. In- żilna u ħarisna ma dwarna. Hemm siġra kbira tal-balliit, niexfa, donnha mejta għal kollox, jekk mhix mejta tas-sew. Hija mdawra b'ħajt u fih imwaħħal il-ħadid biex ħadd ma jer- saq lejha. Imdendla magħha kien hemm xbieha ta' xi qaddisin. Taħt din il-balluta jingħad li sidtna Marija għaddiet l-ewwel lejl tal-ħarba tagħ- ha għal Masar. U tas-sew minn Bet- lehem sa hawn naħseb ma hawnx aktar minn xi nhar mixi. Imbagħad morna naraw. il-knisja Griega, li kienet tinsab hawn. Tlajna minn mogħdija dejqa, ilwejna lejn ix- xellug, u wasalna ħdejn bini kbir ab- jad. Ġiet tiftħilna mara xiħa. L-im- għallem mar ikellimha imma hi ma fehmitux u waqt li messet widintha qaltlu :' Ana tarxal f'Ma b'ismagħx F' .. Fetħet u dħalna. Kienet knisja kbira (Griega, imbajda bil-ġir daqs- xejn lewn kaħlani; bla ebda żina, Ma fiha għajr il-meħtieġ : l-artal u x'erba' xbiehat miżbugħin fuq il-għuda. Hemm manbar ħelu. Niftakar fih, għax hemm xbieha ta' Madonna bit- Tifel fuq driegħha b'idu merfugħa 'l fuq donnu qiegħed jgħajjat lil xi ħadd mill-bgħid. Il-mara li kienet hemm ġiegħlitna aktar nidħku milli nħarsu billi kienet kull ħaġa li tgħid tgħaj- jat kemm tiflaħ u xxejjer idejha. Mgħallimna, ftit trux ukoll; u. biex ikellimha kien jgħajat bħalha. It- tnejn jgħajjtu u l-knisja billi fiergħa, tidwi magħhom l Rajna l-knisja u nżilna. L-imgħal- lem qal lix-xiħa li kien bi ius'ebna noqogħdu nieklu hemm taħt is-siġar. Għalhekk hi bagħtet qaddei Għarbi b'żewġ hsajjar biex nifirxuhom fl- art, taħt iż-żnuber u noqogħdu fuq- hom; bagħtet ukoll satal ilma nadif. Frixna l-ħsajjar, ġibna s-sniedaq u l-bxiekel u ħejjejna kollox. Għedna ta' nofs inhar u mbagħad ħsibna ghal €anima vegetativa'' tagħna. Wara li kilna u qagħdna nitħaddin ftit, irkibna l-motors u ħriġna. Għaddejna minn toroq għariba u wasalna f'naħa fejn hemm għadd kbir ta' siġar xjuh għall-aħħar imħawia bis-sengħa, li minn kull fejn tħares lejhom tarahom sarbut-sarbut..Wara ftit wasalna Bejt-Ġibrin. Bejt-Ġibrin hija belt qadima b'qa- tiegħ ġrajja sbieh u koroh, minu qabel ma twieled Kristu sal-him. Fuqha ma ngħidu xejn ħlief in-naqra li rajna. Dil-belt, jew raħal, għax fiha ftit fuq l-elf ruħ, hi mibnija fuq ir-riħ ta' wied sabih, kollu siġar taż- żebbuġ imħawwel xi elf u ħames mitt sena ilu. Id-djar mibnija b'ħaġar imdaqqas, u fost il-ħaġar tidher 'l hawn u 'l hemm xi biċċa kolonna, Dal-ħaġar kollu meħud mit-tiġrif ta' djar oħra qodma. Għerien u taħfir fil-belt kull fejn iddawwar wiċċek. Wieħed Għarbi fetħilna dar biex jurina l-możajk li kienu sabu hemm ftit qabel. Sabiħ wisq. Hemm xbihat ta' tjur u għasafar u tal-erbat iżmna tas-sena: 'xhieha t'erba' nisa f'idej- hom. il-għeliema. tar-rebbiegħa, sajf, harifa u xitwa. Hemm wisq ħwejjeġ oħra x'tara Ġibrin, imma dik inhar ma mx għax kienu fil-bgħid u ma ridniċx indumu. Għalhekk irkibna u soqna għal Bejt Iġmal. Fit-triq aħna u sejrin intlifna. Dak tagħwiġ ta' toroql Ma nafx kemm il-darba kellna nerġgħu lura, Imma fl aħħar wasalna Bejt Iġmal. X'fiha bejt Iġmal Hemm dejr kbir u ma dwaru qatiegħ ġonna u raba. Jgħa- mlu minnu l-qassisin Salesjani Tal- jani: Għandhom hemm mal-erbgħin sabi jgħallmuhom jaqraw u jiktbu' xi ftit, bil-Għarbi u bit-Taljan u s-sen- għa tal-bjiedja. Għarbi, minn tagħna għall- aħħar, li ġebilna xi ikel u nbit qa- dim milli jagħmlu huma. Kellna nie- klu u nixorbu minnkejja fina. Im- bagħad tellagħna fuq il-bejt jurina l-ġonna tagħhom, u niżżilna naraw il-qabar li huma jgħidu li hu ta' san Stiefnu. (12) Wara dan, irridu u ma rridux, ħadna nixorbu l-kafċ. Iżżej- nieh ħajr u tlaqna, Għaddejna minn ħdejn Għajn Xemx; inżilna Wad is-Sarar; ġbidna għal Għar Tuf; infidna Bab il-Wad u qbadna 'tria' Ġerusalem. Wasalna wara xi siegħa triq, qawwijin sħaħ, ħenjin, infaħħru 'mgħallimna u x- Xalata ta' Hebron. (5) Bittinġdn huwa brunġiel, itwal u irqaq minn ta' Malta; bdmja tkun bħal imżiewed żgħar, jgħalluhom u jħawwru- hom biz-zaiza tat-tadim. Bit-Taljan jgħidulhom corni Greci. Ma hawnx bħal- hom: Malta. Faqqàs ikun donnu ħjar; irqaq mi.l-ħjàr ta' Malta, bis-suf, u twil ħafna; drabi mgħawweġ donnu sriep. (6) Hemmes:' ċiċri; lubja, Fażola. Odra, qaraboċċ; borgol, sndber prinjoli. (7) Turbakka. tkun bħal żir bla wid- nein u bla qiegħ; flok il-qiegħ ikollha ġilda niexfa mixduda; idoqquha b'sub- għajhom, fuq il-ġ'ida, bħal tanbur. Xeb- bieba, żummara b'żewġ qasab, waħda twila oħra qasira, idoqquha l-aktar fil- għorsien. Bi qażdi; qamħ imherreż; Palestini, ħġieġ, jgħidulu hemm ukoll xi ft't nies jgħidulu $ EWaħħalt il-ħġieġ fit-tieqa,' uha: ''Qażżiżt it-tàqa'. (9) Asdwer, jiġifiesi brazzuletti, tal- ħġieġ. Il-bniet u n-n'sa. tal-Palestina jħobbu jilbsuhom ħafna. U għandu ikun mill-antik nett, għax fil-ħireb tar-rħula l-qodma, fl-art, ma tarax ħlieff:ak u bċe'jeċ :tal-asàwar. Dadda, qaluli li ikun bħal trab. Qaluli biss, għax qatt ma seħħli nara bħalu. (11) Abfina Butros kien ħab'b tas-sur Fons Marija Galea ta' Tas-Sliema. Dik inhor uriena xi kotba bil-Malti li kien bagħthomlu s-sur Fons. (12) Dal-qaba;. rajtu xi tliet darb'et. Ma donnux qabar Lhudi, Imħaffer fil- qiegħa tal-blat, m'hux fil-wieqaf. Fuqu fl-antik kien hemm. xi bini, bil-qiegħa m'ksija bil-mużajk, li aktarx kienet knisja tas-seklu Ħamsa. Is-Salżejani jaħsbu li hemmhekk kien ir-raħal ta' Kafar-Gamàl, fejn s-sena 415 il-qassis Luċjanu sab il- aħbar ta' san St'efnu u sħabu, Is-Sależjani . bnew knisja ġdida fua is-sis'en tal-qadima. Kliem ta' Gaħan 'Wieħed raġel mar għand Ġaħan u qallu: ''Ġaħan, ħadt riħ f'għajni tal lemin u qegħda tuġagħni; tgħid x'nagħmel biex l-uġiegħ jgħaddili $ Qabeż Ġaħan u qallu: ''Il-ġimgħa l-oħra qabdet tuġagħni darsa u biex l-uġiegħ għaddili, qlajtha. Għax ma tagħmelx hekk int ukoll, taqla' għajnek, biex ma tibqax tuġgħek 7 54