DAWL ĠDID FUQ IĊ-ĊEDIMENT TAL-ORDNI Permezz ta' dokumenti storiċi miktuba minn Franċiżi li għexu f'Malta matul iż-żmien li kellna fostna lill-Kavallieri, qed nibdew naraw il-perjodu Franċiż taħt lenti differenti minn dak li missirijietna tgħallmu fl-iskola. Wieħed minn dawn il-kotba ġie miktub minn Pierre-Jean Doublet u ġie tradott mill-Franċiż għall-Ingliż minn Joe Sciduna, li jgħix fi Franza iżda twieled u trabba f'Santa Luċija. F'dawn il-memorji, Doublet ħallielna ren- dikont storiku imprezzabbli. jiddeskrivi d-degradazzjoni tal-Ordni li finalment wasslet għat-tmiem tagħha. Iwasslilna r-rivalitajiet li kienu jeżistu bejn kavallieri ta' lingwi dif- ferenti u d- istinzjonijiet ġerarki bejn l-Ordni, in-nobbiltà Maltija u r-raħħala. ralment, f'dettall affaxxinanti, jagħtina l-wasla tal-flotta ta' Napuljun fil-Port il-Kbir u kif ingħaqad mad-delegazzjoni li telgħet abbord l-Orient, biex tinnegozja l-armistizju. Fid-9 ta' Ġunju, 1798, qrib ix-xtajtiet Maltin intler mħer il-Aotta ta' Napuljun bi 30,001 ruħ. Il-Ġeneral. IF'ranċiż talb il-permessi jidħol fil-port għall-prov- vista tal-ilma. Iżda l-Gran Mastru Hompesh kien attent: kien jaf x'kienet l-intenzjoni ta' Napuljun. U dan hu l-mod kif is-segretarju tiegħu, Pierrejean Doublet, jiddeskrivi l-wasla ta' Napuljun f'pajjiżna. Il-Maltin kienu qed isegwu kollox minn fuq il- bjut tagħhom, hekk kif minn taħt Sant'Iermu deh- et foresta ta' arbli li litteralment ksew l-orizzont. Din ix-xena kessħet lill-Kavallieri kollha. It-truppi abbord in-numru qawwi ta' bastimenti ma wrew ebda sinjal ostili, avolja setgħu josservaw il-batteriji tagħna u l-kanunieri jistennew lill-uffiċjali tagħhom jagħtuhom l-ordni biex jiftħu n-nar. Bonaparte qa- għad kwiet, josserva madwaru. Malli l-frejgata tiegħu resqet lejn il-port, ordna li timiżżel dgħajsa żgħira biex titwassal ittra Il-M. tagħna tar-Repubblika Franċiża. s-Saħħa, fid-daħla tal- port, l-uffiċjal inkarigat mit-tqassim tal-ittra Itaqa' mal-kaptan tal-port fid-dgħajsa tiegħu, li staqsieh l-intenzjorijiet tiegħu. Dan spjega li kien ikkum- missjonat Avassal itra lill-konslu tagħhom u li xtaq iwassalhielu personalment. Hekk sar. Caruson qara l-ittra fid-dar tiegħu, waqtli l-kaptan tal-port ħejja rapport għall-Gran Mastru. L-ittra ta' Caruson kienet konċiża. Inkitbet mill-Ġeneral Berthier, il-maġġur ġenerali tal-arma- ta. Ħeġġeġ lil Carusonljitolb 'lill-Fċċellenza Tiegħu l-Gran Mastru, f'isem il-Kmandant Ġenerali Bona- parte, jikkonċedilhom il-permess biex il-fotta koll- ha tidħol fil-port għall-provvisti meħtieġa wara 22. jum fuq il-baħar. Caruson mar dritt għand il-Gran Mastru bl-ittra u stenna t-tweġiba. Wiċċ il-Prinċep ħmar kif qraha u beda jtemtem li ma setax jipper- metti d-dħul tal-flotta kollha. Caruson reġa' enfa- sizza l-ħtieġa u talab lill-Gran Mastru jirrikunsidra u. jikkomunika l-itra lill-Kunsill. Hekk sar. Il-Kmandant Rorer, qal lill-Gran Mastru li għalkemm kienu lesti jiddefendu ruħhom staq li jevitaw konsegwenzi mhux mixtieqa għall-Ordni u għall-poplu. Il-Gran Mastru qabel ma' dan, iżda qal lil-Rov- er: 'Taħseb li jien jew il-Kunsill nistgħu nwarrbu l-politika tan-newtralitàż Idejna sasbura. Ma nist- għux nipperemettu d-dħul ta' armata hekk kbira tidhol fostna mingħajr ebda garanzija ta intenzjoni: jiet ta' ħbiberija ' Il-Franċiżi f'Malta Napuljun Bonaparte ma damx ma żbarka lit-truppi tiegħu fil-gżira Maltija bl-inqas oppożizzjoni, biex jaħaf lill-Belt Valletta. Sadanittant il-Gran Mas- tru Hompesch, Aimkien mal-Kunsill tal-Gwerra tal-Ordni kienu qed jiddibattu x'għandu jsir, meta grupp ta' dinjitarji qalbiena Maltin, fosthom Testa. ferrata, Torregiani, Bonanno u Guido qatgħuha li jinterrompu s-sessjoni biex jagħtu fehemthom. xallier Franċiż jirrakkonta d-dħul tagħhom blaavżat fuq Doublet, li kien is-Segretarju tal-Gran Mastru. mxew sa nofs il-kamra. Inkinaw kemm-il darba quddiem il-Gran Mastru u l-membri tal-Kunsill u mbagħad Guido resaq aktar 'il quddiem u b'vuċi għolja qara l-istqarrija li ħejjew bit-Taljan: Maestà Tiegħek, bħala deputati ta' dan in-nazzjon Malti u in vista tal-qagħda kritika kurrenti, bl-ikbar rispett qed nippreżentaw lill-Kunsill, din il-petizz- joni li għandi f'idejja. F'dan il-waqt, il-Gran Mastru għamel sinjal il-Viċi Kanċillier li rrcaġixxa immedjatament. Hlu talab lil Guido jaqra l-petizzjoni u jitlaq minnufih. Il-kliem magħżul kien misqum u b'manjiera rispettuża. Elenka li l-Mattin kienu ssagrifikaw il-ġid tagħhom, il-libertà u wkoll ħajjithom fis-servizz tal-Ordni, biex jiġġieldu għadu komuni; is-segwaċi ta' Mo- hammed. Iżda din id-darba, l-għadu kien potenza Kristjana, b'qawwa l milli jidher l-Ordni ma setax jiqfilha. Il-kampanja kienet taħt kontroll ta' num- tu enormi ta' truppi, li setgħu jattakkaw, jisirqu u jwettqu vjolenza fuq il-Maltin. fil-ħamba tal-lejl. Konsegwentement, l-abitanti Maltin, permezz tad-deputati tagħhom, talbu lill-Maestà u lill-Kun- sill biex jevitaw il-ġezjiet inevitabbli, billi jastu għal armistizju ma' Napuljun. Talbu wkoll l jieqfu l-os- tilitajiet u jippermettu lill-Franċiżi jagħtu r-raġuni għall-aggressjoni tagħhom, ladarba huma dejjem kienu ħbieb tal-Ordni u tal-Maltin'' Hu magħruf li bl-insulti li sarulu, hekk kif kien jaqra l-petizzjoni, Guido twaqgaf kemm-il darba u Doublet ma jsemmix b'isimhom lil dawk li nsul- tawh. Iżda faċilment wieħed jasal għal ismijiethom. GMadankollu, Guido ma kienx intimidat; hu sempliċement għolla leħnu aktar minn ta' dawk li għaddewlu l-kummenti u riduh jieqaf Kull darba li jinterrompuh, hu kien jerġa jibda s-sentenza. Meta temm il-petizzjoni li kellu, il-Viċi Kanċellier, Ball li Caravaglio, qam u indirizza lid-Deputati Maltin bit-Taljan. SIntom ħaqkom it-tgħalliq;' qalilhom 'għall- ti tal-biża' li dħaltu għalihom. Kieku kont il- Gran Mastru, kont nibgħatkom immedjatament għall-forka'' 'Il-forka hi għall-assassini u l-ħallelin, Monsieuc le Baillef' wieġbu Guido. ''Aħra qed nindirizzaw lid-deputati li m'għandhom sejn x'jitbħu, anzi l-probabbiltà ki li jitilfu kulma għandhom. tagħna huma ġustifikati u normali, u kienu indiriz- zati lilkom b'kull rispett. Monsinjue/' qal hekk kif ħares lejn il-Gran Mastru, 'nidlob li ssir ġustizzja mit-tjubija tiegħek ta' missier u nitolbok b'idejja magħqudin biex tagħti kss tal-ilmenti tagħna u turi kompassjoni għall-futur li din il-gżira miskina se jkollha tħabbat wiċċha niegħu, u li dejjem talbet għall-prosperità tal-Emirenza tiegħek u tal-Ordni/' Il-Gran Mastru assigur: lid-delegazzjoni li kien se jagħti kas tal-petizzjoni l-wasslulu. Imbagħad tal- abhom jagħtuha lil-Awctur Bruno u jitilqu, biex jippermettulhom jiliberav b'mod aktar ħieles Gui- do ħabbar li se jkunu barra, jistennew id-deċiżjoni, biex iwassluha lill-assemilea li qed tistenniehom. Kif jista' xi ħadd jiddeskrivi l-istorbju u l-kom- mozzjoni li rrenjat. fil-Kunsill għal aktar minn siegħa u nofsż Uħud ridu li dawk il-Maltin jiġu arrestati fuq tradiment kkritikaw lill-Gran Mas- tru talli qagħad jismagħiom. Oħrajn issuspettaw li l-Maltin kienu miftiehna mal-għedewwa u riċ- du jeħdulhom setgħethon. Ieħor sa ssuġġerixxa li l-Maltin kienu diġà nfurraw lill-għadu bin-nuqqa- sijiet li kien hemm fil-Bel u dan biex jinkoraġġixxu l-vjolenza. Madankollu, kunsilier ieħor, imbe; għas-sigurtà tal-Gran Mastru u tal-Kunsil irrakko- manda li jieħdu refuġju f'wieħed mill-kavalliri qab Patirjl, l jiddomia lil-kelt kollha u mneja ikunu kapaċi jieqfu lir-ribelli. Uhud sa ssuġġerew l jieħdu magħhom il-fided kollhau l-oġġetti prezzjużi mit- teżori tal-Knisja ta' San Ġwann. Ipparalizzat bil-biża' Ikolli nieħu jum sħiħ kiku kelli nireakkuntalkom L-ideat tad-daħq li kell nisva'. Iżda biżżejjed nistqa- ilkom li l-Gran Mastru kien ipparalizzat bil-biża' u baqa' jirlobni noħroġ fil-gallarija u naċċerta ki ma jkun hemm ebda rvdl għaddej fil-Pjazza. Im- bagħad beda jitlobni mmur sal-bieb, nara jekk ir-ri elli kinux għadhom miġburin fl-indana tat-taraġ. Assigurajtu li sa dak il-ħn kollox kien kwiet, iżda xejn ma naqqas mill-isfiduċja li kien qed iħoss fih: innifs Fl-aħħar, il-Maltin iddejqu jistennew Tnejn minn diwk meqjusa bħala deputati, telqu. Iżda Guido u Bonanno baqgħu u talbi li jerġgħu jiddaħħlu qud- diem il-Kunsill biex ikuru jafu x'ħareġ mid-delib- erazzjonijiet. Sadanittant, il-Gran Mastru rċieva rapporti li żewġ kavallieri żgħażagħ inqatlu fil-Kottonera minn xi residenti Bormliżi. Dan ġara wara li l-kavallieri in- sultaw lill-Maltin l kienu taħt il-kmand tagħhom. Il-Gran Mastru beża' li jekk rra jordnax l-armistizju. immedjatament, il-kavallieri kollha kienu se jħabbtu wiċċhom mal-istess destin. Il-paniku li ħakmu nfirex ukoll fost il-ftit membri preżenti li kellu fil-Kunsill (għax ħafna minnhom irritornaw fi djarhom biex jistrieħu). Għalhekk bla. stennija ta' xejn, iddeċieda li jkun hemm sospens- joni tal-armi b'mod immedjat u kiteb ittra fuq hekk fil-Boraparte' It-teħid ta' Għawdex: bl-ordni ta' Napuljun il-Ġeneral Revnier irċieva l-ordni biex jokkupa l-gżira Għawdxija waqt li ġenerali oħrajn ingħataw struzzjonijiet jinżlu Malta. Hekk kif lesta l-missjoni tiegħu Rexnier bagħat dan ir-rapport lil Napuljun: L ill-Ġeneral Bonaparte Malta, 13 ta' Ġunju, 1798 Ir-Rabat tal-gżira Għawdxija Fuq l-ordnpjet tiegħek, ħadt il-pussess tal-gżira ta' Għawdex. Il-gżira kienet difiża minn korpi tal-miliż- ja u abitanti lokali. Sibt 800 muskettier, reġiment ta' mal-kosta b'1,200 raġel u kumpanija ta' 300 raġel. ieħor, li 30 minnhom kienu fuq iż-żwiemel. B'kol- lox, sibna 2,300. raġel jiddefendu l-fortizzi u l-bat- eeiji tul il-Kosta tan-naħa ta' fuq tal-gżira. Qtajtha li-rra ninżilx qrib il-fortizzi jew il-batteriji biex nevita li jinbdew l-ostilitajiet u biex nipproteġi l-bastimenti tagħna mill-batteriji kostali. Għalhekk fittixt parti l-ma kinitx imħarsa u mort f'Redum. Kibir, bejn it-torri l-ġdid u l-ewwel batterija fil-Bajja tar-Ramla. I-abitanti assumew l l-inżul tagħna ma setax ikun possibbli, għax hemm, il-kosta hi ħarxa. żżejjed. Tada aħna mexxielra nitilgħu l-għoljiet minn passaġġ li fforma min-nixxigħat. Għamilt jum sħiħ ngħaqqad il-konvoj, nibgħat sin- jali u nersqu lejn il-kosta. Il-bdil fl-irjieħ u t-temp kalm tawlulna konsiderevolment il-ħin tagħna. Fis- siegħa ta' waranofsinhar kont mal-konvoj fuq il-fre- jgata IAlceste, f'distanza ta' madwar 2,000 merru mill-kosta. It-temp kalmli sibna u ma ħalliniex nav- vanzaw. Biex ma nitilfux żmien u ninżlu l-art qabel mma jinduna bina l-għadu u jattakkana, tajt l-ostni suldati jaqdfu bid-dgħajjes. Meta l-għadu lemaħna, tferrex biex jiddefendi l-għoljiet. Qdifna b'saħħitna kollha u kif qrobna lejn ix-xatt stajna naraw lir-raħħala miġburin. Ġew sparati xi tii ta' xkubetti Iċ-ċittadin Bertrand, is-sunġent maġġur tal-grena- dieri, inqatcl fid-dgħajsa tiegħi. Il-battexiji tar-Rarn- la u 'Terre-Neuve fetħu n-nar fuqna. Jien kont fuq illanding boat tal-Aleeste mal-Ġenerai Fugiċre, l-aide-de-c1mp tiegħek u l-kaptani u inġiniera Ġeol- (eg. u Sabatier. 200 raġel telgħu sal-quċċata tal-blata li tiddomina l-kosta, fejn kellna d-dgħajjes tagħna. rnexxielna nitilgħu l-blata wieqfa fl-inqas ħin pos- sibbli, bla ma sparajna l-ebda tir, u evitajna n-nar tal-għadu u l-ġebel li xeħtulna Mistagħġbin bil-per- severanza tal-grenadieti tagħna, fl-aħħar l-għadu ħarab, malli ra lill-ewwel irġiel resqin lejn il-quċċata. L-għedewwa u l-batteriji tagħhom qalgħu bum- bandament b'saħħtu mill-Ftolle u mill-Pluvier. Jien ġbartlit-truppi fuq Redum-Kebir u mmarċjajt mal- 85 demi-brigade (ejn il-belt ta' Chambrax, mir-raħal Nadur, bil-ħsieb E nieħu l-forti ta' Port Migjaro biex naqi' l-kuntatt bejn Malta u Għawdex. Fl-istess waqt tajt l-ordni lill-irġiel tiegħi tad- taqsima biex jimmarċjaw lejn il-Kastell ta' Għawde- mir-raħal Sciara. Grupp iehor immarċja lejn il-forti ta' Mazzal-Formio. Il-Forti Chambrav kien ippak- kjat bl-abitanti, li flimkien mal-annimali tagħhom sabu refuġju hemm. Għamilt proklama biex ikunu jafu l-intenzjonijiet tagħna u b'hekk nevitaw xi rital- jazzjoni li taf twassal għal konsegwenzi terribbli. emm ħalkjt diet kumpaniji jgħassu l-foeti u mort lejn il-kastell. Hekk kif l-abitanti ta' Rabato raw lit-truppi Franċiżi resqin lejhom, ċedew immedjatament u tawna ċ-ċwievet tal-kastell. Il-Gvernatur u l-Kaval- lieri ta' Malta kienu ħarbu u sa filgħaxija t-truppi Franċiżi kienu fil-kastell t'Għawdex. Il-proklamazzjoni li: għamilt. fil-Forti: Chambrav kellha riżultat pożittiv u l-pont ittella. L-abitanti, għenu lit-truppi tagħna jidħlu fil-forti, u wara rri- tornaw fi djarhom bl-annimali li kellhom. X'sabu fuq il-gżira Fuq il-gżira sibna 140 kanun. fil-Kastell t'Għawdex, 22 fil-Forti Chambrai u l-kumplament f'fortizzi u batteriji kostali oħra. Sib- na wkoll numru qawwi ta' xkubetti u tliet imħażen tal-qamħ, sabitanti armati li ħarbu ma kienu liebsa ebda ħwejjeġ li jiddisingwuhom u għalhekk ma ħadt lil ħadd priġunier. Ħassejt li jkun aħfar jekk nittratta hom b'mexl ġentili biex niżgura ruħi l jerorru lura fi djarhom u jkomplu b'xogħolhom. Tlieta mill-feruti tagħhom jinsabu fl-isptar. Il-Gvernatur u l-Kavallieri l-oħra ta' Malta kienu mistoħbijin. Uħud minnhom taw ruħhom F'idejna waqt li oħrajn inqabdu. Tajthom il-libertà sakemm inkunu nafu x'destin imiss lil-Kavallierita' Malta. Komplejt inżomm l-amministrazzjoni ċivili u ġudizzjarja tal-gżira biex inkun kapaċi nikseb dak li hu meħtieġ għat-truppi. Kull villaġġ għandu sin- dakar li jiddependi minn amministrazzjoni ċentrali bbażata. fir-Rabat. Il-Gvernatur tal-gżira kien il- ħames membru u president. Jien bdiltu ma' ieħor; membru li għażiltu minn lista li ngħatali mill-maġ- istrati l-oħra. Il-popolazzjoni ta' Għawdex tvarja għal bejn 13 u 14-il elf ruħ. Il-kultivazzjoni hi mħaddma sew, iżdall-aktar li jipproduċi hu l-qoton, l joffri ftitwisq f'termini ta' proviżjon għat-truppi. Nispera li hawn annimali bizzejjed biex is-sukdati jkollhom lħam fisk tul il-qagħda tagħhom. Milli jidher m'hawnx biżżejjed nagħaġ: il-gżira ġa tinsab nieqsa mill-in- bid. Jista' jkun l-hawn biżżejjed qamħ għall-ħobż u l-ġallettini għas-suldati u l-abitanti. Madankollu, hawn nuqqas kbir ta' injam għat-tisjir. Neħtiġuk tibgħatilna minn Malta. Jekk se nibqgħu għal tul ta' żmien, hemm bżonn niksbu l-injam minn Sqa- lija jew Lampedusa. U qajla għandna tiben u xgħir biżżejjed għaż-żwiemel li għandna fuq il-bastimenti. Issa, Labitanti qed jibdew jifhmu kemm jistgħu jgawdu mill-invażjoni li wettaqra. Uħud minn- hom konvinti l lesti nagħtuhom artijiet l qabel kienu f'idejn l-Ordni, u diġà bdew jagħmlu t-talbiet. tagħhom għall-aqwa art. Għamilthielhom ċara li l-irziezet u l-art tal-Ord- ni issa huma proprjetà nazzjonali. Nistenma mingħandek ordnijiet ġodda fuq kif għandha ikun amministrata l-gżira qabel it-tluq tiegħi, hekk kif jaslulna l-provvisti għall-konvoj'' Regnier.