LEHEN IL-MALTI MAĦRUĠ MILL-€GĦAQDA TAL-MALTI' (UNIVERSITÀ) LULJU-AWWISSU 19891 ID-DISA' SENA (Għadd 101-102 IL-MALTI U L-ISTORJA L-istorja hi r-rieda tal-poplu. Il-ġrajja li bihom tis- sawwar l-istorja; il-grajja li ħajjithom itwal minn ftit jiem; il-ġrajja li jidħlu fil-bini ta' kull pajjiż u jagħtuh bixra li xejn ħlief ġrajja oħra aqwa minnhom ma jista' jħas- sarha, huma ġrajja li jinħadmu minn poplu li għandu moħħ li jaħseb, rieda li tiħtar, ru li tħoss. Bniedem waħdu qatt ma bena storja, jekk miegħu ma kellux ir- rieda tal-poplu. Il-kotra hi aqwa minn wieħed u aqwa minn ftit; u r-rieda ta' poplu hi aqwa mir-rieda ta' wieħed u aqwa mill-qawwa tat-theddid ta' min jiflaħ bl-armi. Ir-rieda ta' poplu tellgħet slaten fuq it-tron u niżżlithom; qanqlet gwerer u sewwiet twegħir bejn ġnus; ħarbtet artijiet bil-ġlied jew fawwrithom bil-ġid. Malta wkoll għandha l-istorja tagħha, storja maħt- duma minn poplu żgħir, imma li għandu moħħ li jaħseb, rieda li tiħtar, ruħ li tħoss. U għax il-poplu Malti, bħal popli oħra, mhux statwa mejta magħluqa f'Mużew imma għandu ruħ li tifhem, trid u tħoss; għandu ruħ li tgħix f'nofs popli ħajjin u f'ħajja li kull jum iġġib magħha ħteġiet ġodda u kull jum toqtol u tidfen drawwiet qodma, l-istorja tal-poplu Malti għandha wkoll tikber u titbiddel mal-mixi u mat-tibdil taż-żmenijiet, mad-dħul ta' draw- wiet ġodda u ta' ħteġiet ġodda. It-tibdil taż-żmenijiet qajjem il-lsien Malti u tah ħajja ġdida. Kien hemm min ħaseb li dan kien kollu thewdin ta' moħħ marid. Ħadd mill- ewwel ħaddiema tal-Malti ma ħolom li jgħabbi fehimtu fuq il-poplu. Ħsiebna kien biss li ngħożżu dak li hu tagħna. Għaddew ftit snin u ħsiebna sar il-ħsieb tal- kotra; u xewqitna saret ir-rieda tal-poplu. Aħna ridna ngħożżu lsienna, nirgmuh, ma nħalluhx jitħassar u jin- tilef. U dik l-ewwel. ċaqliqa tagħna bil-ftit il-ftit neħħiet il-loppju li kien iżomm 'il niesna reqdin raqda tal-mewt, stenbħu, raw id-dawl u fid-dawl raw kruhithom u minn ġo qiegħ qalbhom ħarġet għajta: '' Aħna Maltin, u l-Malti jkun ilsienna l'' U hekk il-qawma tal-Isien Malti daħlet fl-istorja, u daħlet bil-jedd tar-rieda tal-poplu li waħdu jibni u jħott l-istorja. U jekk il-Malti daħal fl-istorja, min jiflaħ joħorġu' Jekk il-qawma tal-Malti hi r-rieda tal-poplu, min jiflaħ għaliha7: Għalxejn it-tagħjir, għalxejn it-tehdid, għalxejn it-tmaqdir, għalxejn il-kisi tal-mibegħda bil-libsa tat-tju- bija. Il-Malti u la bu l-Professur Savdon u l-anqas il- Professur Aquilina; u la Dun Karm u l-anqas Temi Zammit; u la /l-Mażti u l-anqas LZeħex il-Malti, u la l-Għaqda tal-Kittieba u l-anqas Ix-Xirka għat-Tixrid tal- Lsien Malti. Il-Malti hu r-rieda tal-poplu. Imutu l-kit- tieba u jintemmu l-Għaqdiet u x-Xirkiet, imma l-Malti jibqa' u jibqa' sakemm iddum ir-rieda ta' poplu ħieles, Is-sawt tal-għedewwa jista' jolqot lil dan jew dak il-kit- tieb, imma ma jolqotx il-Malti. Il-Malti jibqa' miexi reb- bieħ, igħaffeġ u jisħaq taħt id-dras misnuna tar-rota ta' l-istorja r-rjus tal-għedewwa. Imma mhux tassew li l-Malti daħal fl-istorja, igħidu x'uħud; il-Malti għadu, bħalma kien, ħolma ta' rjus morda. : Tajjeb, inweġibhom bħalma wieġeb wieħed għaref dsatax- il-mitt sena ilu. Jekk dil-qawma tal-Malti hija ħolma ta' bniedem .waħdu, jew ta' ftit, tħabbtux raskom għax weħidha tmut; imma jekk inhi ġejja mir-rieda tal-poplu, tagħmlu x'tagħmlu ma tirbħux.