Grajjiet, Drawwiet, Tifkiriet — Kont ġa' ktibt artiklu fuq suġġett ieħor għal- lum, meta waqgħu taħt għajnejja l-isem u d-data . tal-mewt ta' bniedem politiku kbir Malti tas-seklu li għadda, u billi din il-mewt ġrat fit-13 ta' Marzu (1885), qtajtha li l-artiklu tal-lum, jumejn biss qabel dik id-data, kif jixraq, niktbu fuq dak il-persunaġġ. U ħassejt li dan għandi nagħmlu mhux biss għax hu Malti, iżda wkoll għax twieled l-Isla, art twelidi. Il-persunaġġ huwa Ġorġ :Mitrovitch, li twieled fis-27 ta' Awissu 1795 minn Sa- verju Mitrovitch u Adijoda- ta Bandones. Għalkemm, fil-bogħod, donnha r-razza tiegħu ma kenitx Maltija, b'danakollu Mitrovitch kien patrijott kbir, li tħabat bil- kitba u bl-għemil għall-in- teressi u l-jeddijiet tal-Mal- tin. Il-Maltin kienu ilhom jitolbu lill-Gvern Ingliż biex ikollhom vuċi fit-tmexxija ta' pajjiżhom. Fl-1802 hu- ma talbu li jsir il-'Consiglio Popolare'', bil-għażla ta' xi sittin persuna mill-Gżejjer Maltin, li jkollu l-jedd li jgħaddi liġijiet għal Malta. Iżda dan ma rhexxiex. Tie- :tin-sena wara, Ġorġ Mitro- Nitch u Kamillu Sciberras waqqfu l-Comitato Genera- le' Maltese u' fl-1832 'talbu jill-ingilterra— biex tirrifor-s ma s-sistema ta' amminist- razżjoni u tagħti lill-poplu l-jedd li jagħżel: Kunsill Nazzjonali ta'- xi 30' ruħ minn fost il-kapijiet tal-fa- milji, il-proprjetarji, il-mer- kanti, il-professjonisti u l- artiġjani. Huma talbu wkoll il-libertà ta' l-istampa, biex il-poplu jista' jwassal leħnu U x-xewqat leġittimi tiegħu lil min'hu fil-għoli .Għandu wieħed ikun jaf li sa l-1838 kien hawn f'Malta gazzetta waħda biss u din kienet il- 'Gazzetta tal-Gvern; dak kollu: li kien jinkiteb fiha kien. jgħaddi mill-għarbiel tas-Segretarju ewlieni tal- Gvernatur. B'danakollu minn barra kienu jistgħu jidħlu gazzet- ti u kitba oħra, Hadd f'Mal- ta ma seta' jżomm stampe- rija. Difiża minn Londra mar Londra biex jiddefendi l-kawża maltija. Hemmhekk għamel ħbieb ma' xi mem- bri tal-Parlament Ingliż, fosthom l-iżjed wieħed tal- qalb jidher li kien Mr. Wil- diam Ewart, rappreżentant tan-nies ta' Liverpool, li qanqal il-kuxjenza tal-Par- lementari Ingliżi dwar il- każ ta' Malta. Għax, kos, sewwa jgħidu :'Aħjar ħabib fis-suq milli elf skud fis-sen- .duq. Bis-saħħa ta' ktejjeb bl- Ingliż imsejjaħ 'The Claim of the Maltese founded upon the Principles of Justice' (Il-pretensjonijiet tal-Maltin imsejsin fuq il-Prinċipji tal- Haqq) ippubblikat f'Londra fis-sena 1835, Mitrovich ġieb quddiem il-Parlament Ingliż l-aspirazzjonijiet tal- poplu Malti. Mhux kuntent b'hekk huwa fetaħ: ukoll korrispondenza ma' Lord Glenelg ,is-Segretarju ta' l- Istat ta' dak iż-żmien, dwar l-ilmenti. tal-Poplu Malti u l-ħtieġa ta' stampa ħielsa. Dik il-korrispondenza wkoll ġiet maż-żmien ippubbli- kata. Minn Londra huwa ba- għat ittri miftuħa lill-Maltin biex iħeġġiġhom jissuktaw jitolbu l-jeddijiet tagħhom: waħda minn dawn l-ittri tis- sejjaħ: Indirizzo ai' Maltesi loro' dmico attualmente a: Londra Huwa feraħ b'iftra' oħra lill- Maltin, għaliex il-kawża tagħhom daħlet quddiem il- Parlament Ingliż. F'Ġunju ta' l-1836 huwa ippreżenta 4 petizzjonijiet fil- House of Commons u żamm fuqhom korrispondenza ma' Mr, Ewart. B'artiklu fuq il- United Services Journal id- defenda bil-qawwa l-karat- tru tal-Maltin. il-Kestituzzjoni tal-1835 Sadattant l-Ingilterra, fis- sena 1835, tat Kostituzzjoni lill-Maltin, li biha kellu jit- laqqa Kunsill tal-Gvern magħmul mill-Gvernatur: u seba' membri — 4 minnhom ex-officio u 3 rappreżentan- ti maħturin, Fil-fatt dak il- Kunsill, avolja kien hemm fih rappreżentanza Maltija, kien 'il bogħod minn dak li l-Maltin kienu talbu. Il-po- plu ma riedx biss li jsemma' leħnu fil-kunsill, iżda ried'li jkollu riħu f'idejh u jagħmel il-liġijiet tal-pajjiż hu. Dwar hekk Mitrovich qal li l-pro- klama li ħabbret dik il-Kos- tituzzjoni għaġġbitu bħala bxara mhix mistennija u sejjaħ dak il-Kunsill ''kun- trarju għax-xewqat u l-in- teressi tal-poplu.' Kummissjoni Rjali Għalkemm il-poplu seta' fil-Kunsill isemma leħnu permezz tal-Kunsilieri, spe- ċjalment Maltin, b'danakol- lu ħafna xtaqu jkunu jistgħu jesprimu ruħhom fuq il-gaz- zetti u għalhekk Mitrovich baqa' jitlob il-libertà ta' l- istampa. Maż-żmien is-Se- gretarju 'ta' l-Istat għarrfu li kellha tintbagħat Kum- missjoni Rjali, ħalli tagħmel tiftix fuq dan il-pont u fuq il-kawżi l-oħra li kienu qed iġibu inkwiet f'Malta. U qal- lu li dan kien qed jagħmlu mhux biss għall-ġieh ta' Malta ,iżda wkoll għal dak ta' l-Ingilterra. Il- Kummissjoni Rjali, magħmula minn John Aus- ten u George Cornwall Le- wis waslet Malta fl-20 ta' Ottubru 1836 ,bejn il-għażla u l-wasla f'Malta tal-Gver- natur il-ġdid, Sir Frederick Bouverie. L-ewwel kwistjo- ni li qabdu jeżaminaw il- Kummissarji kienet dik tal- libertà ta' l-istampa. Din kienet kwistjoni mxewka, għaliex kellha fatturi qaw- wija kontriha. infatti l-biża' li bi stampa ħielsa l-Gvern. tal-Majestà Tiegħu r-Re seta'- jiġi attak- €leħen is-sewwa' — is-sibt, 11 ta' marzu, 1972. Niftakru f'Patrijott Kbirl kat fil-beraħ; li setgħet tip- preġudika r-relazzjonijiet ta' ħbiberija bejn l-Ingilter- ra u Nazzjonijiet oħra; li setgħet tagħti lok għal tgħajjir ta' nies fil-ħajja tagħhom privata ;li setgħet tikxef xi siġrieti militari; u, fl-aħħarnett, li setgħet tkun ta' ħsara għar-Reliġjon Kat- tolika, minħabba xi attakki u insulti minn nies ta' reli- ġjonijiet oħra, Daħlu l-Istamperiji Il-Kummissarji stħarrġu sewwa l-opinjoni pubblika —dwar hekk .Fost l-oħrajn, ma għandniex xi ngħidu, semgħu lil Ġorġ Mitrovich, u ħassew li għandhom jir- rikkmandaw il-libertà ta' l- istampa bit-tneħħija taċ- ċensura mill-parti tal-Gvern. Iżda. fl-istess ħin huma rrik- kmandaw li titgħadda liġi kontra l-abbużi minħabba dik il-libertà. Qabel ma ħar- ġet il-Proklama, il-Gverna- tur ta l-permess biex jin- ġiebu u jintużaw stampe- riji fil-Gżira, basta jgħaddu miċ-ċensura tas-Segretarju Is-Sur: Lwiġi Tonna u s-Sur Filipp Izzo kienu l-ewwel stampaturi li ħarġu traduzzjoni bit-Taljan tar-Rapport u l-Korrispon- denza tal-Kummissjoni, u fit-23 ta' April 1838 ħareġ l-ewwel numru ta' l-ewwel gazzetta mensili Lo Spetta- tore Imparziale, bil-ħsieb u l-flus tal-Kanonku Fortunat Panzavecchia, stampat fl- istamperija ta' Tonna. Fl-14 ta' Marzu 1839 għaddiet il-Liġi ta' l-Istam- pa u l-għada ħarġet il-Pro- klama li neħħiet iċ-ċensura u għaddiet. liġijiet u pieni għal: dawk li jabbużaw minn dik il-libertà. Mitro- vich ħareġ kuntent u reb- bieħ fuq dan il-pont tal- ġlieda tiegħu. Iżda hu baga' jitħabat għall-ġid tal-poplu -Malti u ħa sehem fil-Kun- sill tal-Gvern, ħalli jista' jaqdi dmiru aħjar. Politiku Onest Mitrovich kien bniedem onest fil-politika tiegħu. Fil- waqt li kien jeħodha mal- (ikompli fil-paġna 11) 'deħen is-sewwa' — is-sibt, Il-ta' marzu, 1972. (ikompli fil-paġna 4) Ingliż u jmaqdar l- amministrazzjoni ħażina tal-Gvern f'Malta, huwa ma naqasx li jiftaħar bil-kon- nessjoni ta' Malta mal-Ingil- terra. Filwaqt li ma kienx cjaqbel: ma l-egħmil ' tal- Gvernatur Ponsonbv huwa kien iħares lejh bħala bnie- dem eċċellenti u: ta' dispo- c; Żizzjonijiet tajba, iżda li . f'ħafna okkażjotiijiet kien immexxi għall-ħażin minn dawk. ta' madwaru, Il-meto- di ta' Mitrovich kienu dawk ta' paċi u qatt ta' vjolenza: ried jakkwista ,tħabat biex jakkwista ;iżda dejjem ta- lab bis-sabar u l-perseve- ranza, qatt bil-vjolenza. Forsi għalhekk il-Kummis- sarju Rjali Cornwall Lewis sejjaħlu l-O'Connell ta' Mal- ta, għax bħal Daniel O'Con- nell il-mexxej politiku ta' l-Irlanda għad-difiża tal-jed- dijiet : tal-Kattoliċi, huwa uża mezzi ta' paċi, il-per- sważiva iżjed mill-vjolenza. Laferla jsemmi wkoll li Cornwall Lewis sejjaħlu bniedem. mill-aktar debboli li xtaq li jinbiegħ lill-Gvern b'ruħu u ġismu għal £200 fis-sena. Jinnota bil-ħaqq Laferla li, bid-debbolezza tiegħu, Mitrovich għix kwa- żi 90 sena u ma stagħniex fuq il-poplu, għaliex miet fqir. qegħdin: jippruvaw ifakkru fl-nies ta' Pajjiżna. b'monu- menti, rħamiet u triqat; għa: — liex ma-nitolbux li jitfakkar ukoll-dan: il-politiku: kbirż.—: Is-Sengleani ma għandhomx —- ikunu kuntenti. biss: bil-… pjazza. li ftit żmien ilu l-.. Gvern. kien semma għalih, kif tidħol mill-bieb ta' l-Isla. Il-Gvern għandu jgħin mill- aħjar dawn it-tifkiriet ta' nies kbar, għaliex dawn iħajru lilna u lil ta' warajna nixbhu lilhom.