OSSERVAZZJONIJIET U KOMMENTI GRAMMATIKALI K.V. deherlu li n-Noża fir-Raba' Edizzjoni tat-TAGĦLIM FUQ IL- KITBA MALTIJA (1950; biex tagħraf b'mod prattiku jekk verb jispiċċax bil-konsonanti għ jew bil-j (mixrubin fil-leħen żal-vokali a) (a) kien mess- ha ilha li dehret fl-edizzjonijiet ta' qabel u li (b) ir-reġuli ta' dik in-Nota ma jitwettqux bir-reqqa kollha u ma jħollux id-diffikultajiet kollha ta' l- issudent. 1. (a) Dak li jiżdied u jissewwa f'edizzjoni ġdida ta' ktieb huwa r- riżultat ta' esperjenzi mill-pubblikazzjoni jew pubblikazzjonijiet ta' cdiz- monijiet ta' qabel li l-awtur ma satax jintebah bihom mill-ewwel, F'ediz- zjoni ġdida ta' grammatika dil-ħaġa hi marbuta mal-metodu tat-tagħlim ji jingħata lill-istudent, metodu li juik li maż-żmien jinħtieġ li wieħed jagħti xi mezz prattiku. biex l-istudent jifhem iżjed ħafif dak li titgħallem bir-reguli teoretiċi tal-morfoloġija. Il-metodu prattiku, iżda, bħala priu- ċipju mhux ta' min iżomm miegħu dejjem għax bih il-moħħ ta' l-istudent jitgħażżen u ma jfittixx li jitħarreġ bir-reguli teoretiċi tal-grammatika. Fuq hekk ma kien lanqas ta' min idaħħal mill-ewwel edizzjoni din in- Nota, (b) Dwar ir-regula li ''jekk meta żżid is-suffissi proominali ha, jew hom ma' tarf il-verb jinħass il-leħen magħqud ta' ħħ (għah—-ħħ) dak il- verb jispiċċa bil-għerq għ'', l-osservazzjoni li saret, illi, jiġifieri għandu jingħad a priori li dan il-verb irid ikun attiv-transitiv, jidhrilna li bija ħaġa minn ewl id-dinja li student ta' miz-Raba' Klassi 'l- fuq għandu jkun jaf li l-verb irid ikun attiv-transitiv u li, jekk dan' il-verb ma jeħux l-akkużativ huwa għandu jdur fuq iż-żewġ reguli l-oħra ġenerali li huma (a) u (ċ) ta' dik l-istess Nota. Tcorikament l-awtur kien ikun iżjed irqi imma aktarx pedantiku, li kieku fir-regula daħħal din il-klaw Ir-regula li ''jekk il-vokali ta' l-ewwel sillaba tal- verb fis singular tat-tielet persuna tal-Perfett tibqa', dak il-verb għandu l-aħħar konsonanti tal-għerq għ, u li jekk dik il-vokali tgħib, ifisser li l-aħħar konsonanti tal-għerq ta' dak il-verb hija f', bija magħmula, kif teori- kament għandha tkun, fuq is-suppożizzjoni li l-eżami għandu j: fuq il- Mamma tal-forma ewlenija u mhux fuq forom imnisslin, jiġifierti, fuq dik il-forma li tirrappreżenta l-paradigma tal-verb per'/ett (ewlieni ta' żewġ sillabi) li fih m'hemmx ħlief it-tliet konsonanti radikali tal-kelma mib- nijin fuq il-liġi tat-trilitteriżmu; u dan għandu jifhmu kull student tal- klassijiet tal-matrikola. Din ir-regula ma tgħoddx għall-verbi ta' għamla oħra għax xjentii- kament dawk huma verbi ta' forma ibrida tal-verb Malti, bħalma huma t-Torox u l-Moħfijin fejn ma bemmx ħlief vokali waħda, u fejn, warg kol- Jox, l-aħħar konsonanti qajla ssibha għ jew i, Hekk ukoll nistgħu ngħidu għall-verbi kwadrilitteri li fihom qajla wkoll issib l-aħħar konsonanti ra- dikali għ. (siekta) jew il-j. Ara f'Il-Malti ta' Diċembru, 1950, taħt Reċensjonijiet, paġ. OSSERVAZZJONIJIET U KOMMENTI GRAMMATIKALI 61 (b) Kull regula għandha l-eċċezzjoni tagħha u, għalhekk, meta verb jibda bil-konsonanti għ, hija ħaġa magħrufa li fonetikament billi l-għajn fil-Malti ma. tiżlissinx bla vokali warajha, il-vokali ta' l-ewwel sillaba tibqa' bla mittiefsa f'eżempji bħalma huma għanew (flok għnew), għolew (lok għlew) li ma għandhomx jitħalltu mal-forom qraw, tfew u ħallew, menxew, billi ta' l-ewwel jimxu mal-forom regulari tal-verbi Neqsin u tat- tieni huma 7orom imnisslin li ma humiex milqutin mir-regula mwaqqfa fuq il-paradigma tal-forma verbali perfetta ewlenija, (ċ Mhux sengħa grammatikali li tibni regula fuq eċċezzjoni u tqab- hel il-forom tagħhom ma' verbi ta' struttura differenti fil-forma, Regula li tbarri kull ek joni u, li kif jaħseb K.V. tkun tista' tgħodd għall- verbi ta' kull għamla, sew perfetta kemm imperfetta, ukoll għall-imnis- slin, imwaqqfa fuq l-aċċent, tista', sa ċertu pont, tkun iżjed prattika, iżda le grammatikali, iżjed inġenjuża milli xjentifika, iżda dejjem difet- tuża, u lill-istudent fil-klassijiet tal-matrikola li għandu jagħżel u jap- prezza bejn għamla u oħra ta' verb tħallih jiddependi minn regula mibni- ja bla ebda kriterju fondamentali ta' morfoloġija Maltija. Eżempji bħal- ma huma: baqgħu, telgħu, tefgħu, imqabblin ma' tfew, ġrew, għanew, għolew, ma jillustrawx sewwa bil-għajnejn u b'mod prażtiku l-prinċipji tar-regula għax fi few u ġrew il-vokali aċċentata ma hix u ma baqgħetx il-vokali tat-tieni sillaba u ma jarmonizzaw u lanqas ma jistgħu jarmo- nizzaw ma' l-eżempji l-oħra: għanew, għolew u tarġa' ma' neħħew, mer- vew li mhumiex ta' l-istess forma, L-eżempji baqgħu, telgħu, tefgħu juruna illi billi l-vokali aċċentata ta' l-ewwel sillaba baqgħet, il-verb ma nxtorebx f'sillaba waħda u l-aċċent ħaqga' fejn kien, fil-waqt li l-eżempji tfew, ġrew juruna illi, billi l-ewwel vokali entata (f'ġċra, tċfa) għabet, il-kelma. nxorbot f'sillaba waħda u l-vokali tagħha, bħala vokali ta' kelma monosillaba hija dejjem aċċentata, a din il-vokali qatt ma tista' tgħid li hija t-tieni vokali tal-mamma ġera, tefa; l-eżempji għanew, għolew huma forom eċċezzjonali u l-vokali ta' wara l-għ hija meħtieġa mill-pronunzja jew mill-fonetika, iżda mhux mill-morfoloġija. Osservazzjoni oħra daqsxejn waħda inġenjuża wkoll, iżda daqs- hekk ieħor imwaqqfa fuq assjomi Zoloz hija dik li saret fuq ir-regula (Reg. 37 (iv)) li fl-likwidi Lm, mn, 7, ma jiżlissnux b'vokali tal-leħen meta qa- ħilhom ikollhom il-għ', Ħekk iktarx illissnu jagħrqu flok jagħarqu, jagħlbu flok jagħalbu, jogħrku flok jogħorhu; dan jiġri l-għaliex il-għ tilfet (b'therrija fonetika—phonetie decawm) il-qawwa tal-konsonanti gutturali sħabha q, ħ, g (Ara joqomsu, jaħarqu, jigirfu) u ta' konsonanti oħra bħal jitilfu, jisirqu, u għalhekk iktarx il-għ tinxtorob u tivvokalizza ruħha meta tmiss mal-likwida, Għalhekk, f'kas bħal dan, il-għ ma għandniex inxebbhuha ma' gutturali oħra bħal g, q, l, Ir-regula maħluqa minn K.V, flok dik li hemm imsemmija hawn fuq, illi fkull ittra lilmwida meta qabilha jkollha l-konsonanti għou warajha konsonanti oħra. likwida ma tiħux il-vokali tal-leħen ma tgħoddx sewwa sew biex turi fejn. il-likwida li jkollha l-għ quddiemha, bħala waħda miż-żewġ konsonanti li jmissu magħha, ma titlobx il-vokali tal-leħen. 62 IL-MALTI L-eżempju jagħmlu ma jwettaqx isx-regula li semmejna, iżda iva, re- gula oħra, fosthom dik illi l-għ f'jagħmlu, barra milli tista' xxebbahha fin-natura. gutturali dgħajfa tagħha. ma' l-għ ta' jagħlbu, tinsab fl-istess pożizzjoni fonetika. ta' dawk il-kliem fejn l-m. bħala likwida, bejn żewġ konsonanti jkollha ma' ġenbha xi waħda mill-konsonanti sħabha, bħal fil- kelmiet iġmla, bermċu, Karmnu, fejn ukoll tista' tidħol il-kelma jagħmlu, fejn l-m għandha tmiss magħha l-likwida l (Ara Reg. 37 (i)) barra mill- għ ta' quddiemha. Barra mill-eżempju jagħmlu li, kif għidna, jista' jaqa' taħt regula oħma iżjed ġenerali, ma jinsab ebda eżempju ieħor li jwettaq ir-reguli maħluqa minn K.V., u li għalhekk ma tistax fiha nfisha tissejjaħ regula, għalhekk, iktar u iktar ir-regula ta' l-eżempju jagħlbu, jagħrqu, jogħrku, fejn il-likwida ta' wara l-għ ma għandhiex likwida oħra warajha kif tit- loh ir-regula li tana K.V, a. e.