Irkejjen storiċi F'dawn il-laqgħat tagħna tkellimna diversi: drabi dwar uħud mill-fdalijiet preistoriċi l-aktar impor- tanti li niltaqgħu magħ- hom fil-gżejjer tagħna l- Maltin. Iżda hemm oħrajn li huma ferm aktar interes- santi minn oħrajn. Importanti minħabba l-fatt li għal ħafna nies dawn għadhom sal-ġurnata. ta' llum, misteru. X'inhuma dawn il- L-ewwelnett tajjeb: nip- pruvaw naraw x'inhuma dawn il-fdalijiet li qegħdin ngħidu li huma importan- ti. Niltaqgħu mal-biċċa l- kbira tagħhom fuq wesgħat fejn hemm blat biss. - Naturalment fejn maż- żmien ittieħdet il-ħamrija fil-post, allura dawn l-ist- ess fdalijiet spiċċaw mir- dumin u mit-lufa wkoll. Dawn dejjem ikunu magħ- mulin pari. Fil-verità qegħdin nitkel- Imu dwar żewġ gandotti, mhux fondi ħafna, li jimxu f'direzzjoni partikulari; biss meta jkun hemm il-bżonn li jduru, tarahom li ġew imdawrin b'ċertu kapaċità, ħalli tkun tista' titkompla t- triq. Il-forma tagħhom hi dik ta' V. il-vettura Jekk aħna qegħdin insejħulha vettura dan minħabba li kulħadd jaħseb u jaqbel li dawn ir- raddi kienu wżati bħala mezz ta' trasport. Il-vettura kienet bħal karrettun, iżda mingħajr r-roti. Ma jidhirx li dawn in-nies li kienu jagħmlu użu minn dawn ir-raddi kienu jafu bl-użu tar-rota. Barra minhekk, anki jekk kienu jafu, roti żgur li ma kinux jistgħu jimxu f'dawn ir-raddi, jew kandotti. Għalhekk xorta waħda tibqa' l-mistoqsija, x'tip ta' vettura kellhom Hu maħsub li dawn kel- lhom bħal karrettun ti jkun qiegħed jinġibed minn xi annimal, jew inkella anki minn xi bniedem, u fit-truf fejn suppost hemm ir-roti, dik il-parti kienet tibqa' nieżla ma' l-art. Fil-parti t'isfel seta' kien hemm l- injam magħmul b'tali mod u manjiera li jkun bħal fur- ketta, ħalli fin-nofs titpoġġa ġebla li marbuta ma' l-injam tal- karrettun. Din il-ġebla tkun tista' sservi minflok ir-rota, u b'hekk il-karrettun ikollu l-ġebla li qiegħda tħokk mal-ġnub tal-gandott, u sservi biex il-karrettun ikun jista' jimxi. Fejn insibuhom dawn ir-raddi7 Diġà semmejna li dawn niltaqgħu l-aktar magħ- hom fejn hemm blat mik- xuf. Jidhru ferm aktar ukoll jekk wieħed ikun qiegħed iħares minn ċertu għoli, u forsi din hi xi ħaġa li issa tlifna l-opportunità :biex nitgħallmu ħafna aktar dwarhom. Dan minħabba li jekk madwar erbgħin sena ilu kien isir proġett li jittieħdu r-ritratti mill-ajru, allura llum il- ġurnata kieku nafu ferm aktar dwar dawn il-fdali- jiet. Kieku minn dawn ir- ritratti nistgħu nkunu nafu t-tqassim kollu tagħhom, għax sa dak iż-żmien il- bini ma kienx għadu tiela' bl-istess rata bħal ta' ilum. Iżda din hi opportunità mitlufa, u' minn dak li għandna nippruvaw na- raw x'nistgħu nieħdu. It-tqassim tagħhom illum il-ġurnata jinstabu f'ċertu postijiet partikulari, u tajjeb li nagħtu ħarsa lejn uħud minnhom. Fost il- postijiet kollha li nsibu kwantità kbira ta' raddi hemm dak li hu magħruf bl-isem ta' Clapham Junction, li jinsab fil-limiti tal-Buskett. F'dan il-post tant insibu minnhom, u tant insibuhom qegħdin jaqsmu f'xulxin, li l-Ingliżi malajr taw isem partikulari għalihom — Clapham Junction. Għalihom dan kien qisu l-istazzjon tal-fer- rovija li hemm f'Londra. Iżda interessanti f'dan il- post hu li hawnhekk nistgħu naraw ċar u tond li s-sistema kollha kemm hi ferm kumplikata. Din il- kumplikazzjoni iżda hi għal dawk Hi: ma jkunux qegħdin jaraw. il-pjanta tagħhom. Fl-istess ħin nin- dunaw ukoll kemm dawn in-nies, bil-primittività tagħhom kienu għamlu sistema daqshekk kum- plikata iżda funzjonabbli. ': Post ieħor li niltaqgħu ma' dawn. ir-raddi hu f'Għawdex. Iżda post par- are Fuq: dehra ta' x 'annimal armat ; b'karrettun -preistoriku u fil-ġenb tidher il-ġebla flok rota tikulari. hu d-Dwejra. Hemmhekk wieħed jista' jibda miexi ma' l-ewwel raddi li naraw viċin il-kap- pella ta' Sant'Anna. Dawn ir-raddi jibdew minn wa- rajha, u jibqgħu telgħin 'il fuq bid-dawra, u mhux dritti lejn il-quċċata. Ir- raġuni li jkunu telgħin bid- dawra hi minħabba li jekk il-merkanzija tkun tqila, u t-telgħa nafu li hi wieqfa, allura tkun kważi impos- sibbli li din it-tagħbija tit- wassal malajr, u mingħajr wisq diffikultà sal-quċċata. Ma' dawn ir-raddi nil- taqgħu wkoll f'postijiet fejn lanqas biss nistennew li-sejrin narawhom. Per eżempju narawhom fil- bajja ta' San Ġorġ, Birżebbuġa. Dawn ir-raddi jibdew minn taħt it-triq li hemm quddiem il-kappel- la dedikata lil San Ġorġ, u minn hemm. jibqgħu għaddejjin f'qiegħ il-baħar u nerġgħu narawhom fuq in-naħa l-oħra tal-bajja. Żgur li hawnhekk għand- na indikazzjoni li fiż-żmien meta dawn kienu saru, l- ilma baħar ma kienx jibqa' dieħel daqshekk 'il ġewwa, bħalma narawh illum. Niltaqgħu wkoll ma' eżempji oħra fejn naraw raddi li jibdew u jispiċċaw fit-truf ta' rdumijiet. Eżempju bħal dan nis- tgħu narawh fl-inħawi ta' Ġebel Ciantar. Min għamilhom2 Imbagħad. hemm. l- aħħar problema dwar jdawn ir-raddi..Min kien li għamilhom2 Ħafna mit- teoriji u mill-arkeoloġisti li jitkellmu. dwar: dawn il- fdalijiet igħidu u jaqblu li dawn huma ta' Żmien il- Bronż. Dan il-perijodu hu l- aħħar wieħed minn tliet . perijodi li fihom tinqasam Jingħad li dawn in-nies li kienu jgħixu fil-gżejjer tagħna kienu rrealizzaw li kellhom bżonn jiddefendu lilhom infushom. Minħabba f'hekk kienu bnew iċ-ċittadelli tagħhom fuq għoljiet li jkunu jistgħu joffru difiża ferm aħjar milli kieku jkunu fil- witgħa. Ħafna minn dawn in-nies, nies li tawna fdali- jiet oħra enigmatiċi bħal menħir u dolmen, hi, skond uħud, ikkonfermata. Hemm min jgħid iżda li dawn huma ferm aktar viċin tagħna milli naħsbu aħna. Jingħad li dawn kienu ta' żmien ir-Rumani, u l-biċċa l-kbira tagħhom sbarriera ta' jinsabu dejjem viċin bar- riera. . Din it-teorija jista' jkollha t-tajjeb tagħha minħabba li niltaqgħu ma' diversi postijiet fejn hemm ir- raddi kif ukoll konċentraz- ' zjoni ta' xogħol fil-barrieri. Il-barrieri li naraw huma wkoll ikkonfermati li kienu ġew użati fi żmien l- Imperu Ruman, u għal- hekk. it-teorija tagħmel ħafna sens. Bħala eżempju nistgħu - ngħidu li l-post li diġà semmejna, jiġifieri C/ap- ħam Junction, jinsab'viċin żmien. ir- Rumani. Iżda mbagħad niltaqgħu wkoll ma' diversi postijiet oħra fejn ma tidher l-ebda barriera fl-inħawi. Barra minhekk niltaqgħu wkoll ma' oqbra li hu maħsub li kienu saru qabel. ir- Rumani, u dawn l-istess oqbra qegħdin imħaffrin eżattament fin-nofs ta' dawn ir-raddi. Jiġifieri jekk wieħed ikun sejjer iqatta' l- blat ħalli jagħmel dawn ir- raddi, il-probabbiltà hi li dan .jaġħżel post fejn mhux sejjer ikun hemm ostakoli, bħalma jkun qabar.