IL-LSIEN MALTI Fuq dak li kien kiteb Patri Serafin M. Zarb fl-aħħar ħarġa tal-'Malti' ma nalisebx li bniedem bħal Brockelmann (1) li wara li qara l-Vassalli u nhagħad il-ktieb ta' Stumme u wara kollox dawk il-kotba l-oħra (li miktubin ħażin kemm huma ħażin, għal dik li hiortografija, juru dejjem xinhi l-morfoloġija tal-malti mkellem) ma satàx jagħżel il-malti mid-djaletti u ilsna semin l-oħra, l-iktar mil-lhudi u l-puniku, għalkemm fuq il-puniku mkellem ħadd ma jaf xejn. Ma nafux jekk Stumme hux tal-qawwa ta' Brockelmann—afu iva li dan ta' l-aħħar mita ġie biex jifli d-djaletti semin u jxebahhom, għal dak li hu malti, l-iktar li qagħad fuq il- Gram: della lingua Maltese (1827) ta' M. A. Vassalli u fuq il- Maltesische Studien (1904) ta' H. Stumme. Stumme, Professur tal-Għarbi fl-Università ta' Lipsja, u li qabel ma ġie hawn Malta kien dar it-Tripolitanja u t-Tuniżija u fela u kiteb fuq il-lsien għarbi mkellem f'dawk l-artijiet, ma jidhirlix li kellu għalfejn idum is-snin hiex jara u jxebbah id-djalett malti ma' l-oħrajn tal-eħarbi. Mix-xogħol li għamel jidher li f ftit xhur ħa minn fomm il-Maltin iżjed minn oħrajn ta' qablu, fosthom tagħna, Carnana u Preca, li għalkemm Maltin u flew kemm flew ma kellhomx il-ħmira li kellu Stumme. Stumme ma kitibx dawk il-ħrejjef u għanjiet li hu qagħad jisma' bis-sabar ta' djalettologu minn fomr in-nies tar-raħal iex jiġbor xi Folk-lore, bħalma għamel Patri Magri, imma biex ikollu dokument fuq kull kelma mismugħa, jifliha fl-e- timoloġija, fil-ħoss ta' l-aċċent, tal-vokali u jqabbilha ma' oħrajn fi djaletti olira tal-għarbi, tat-taljan u ta' l-isqalli. t-traskrizzjoni tiegħu hija għalhekk iktarx fonetika milli hi grammatikali. Dak li għamel hu għadu ma għamlu ebda barrani ħlief fil-bogħod u qablu Bonelli ta' l-Iskola Orjentali ta' Napli. Ma ngħidx, li Stumme. fl-etimoloġija ta' xi kliem ma ħax xi granċ. Li kien Malti u jaf il-għarbi daqsu, u xi ftit iżjed minnu, it-taljan u l-isqalli, iktarx ma kienx jieħdu. Fuq Gesenius għandna nalisbu bħalma ħasbu għorrief li jafuħ iżjed minna: li għaż-żmien li għax fih (1800) kien l-aqwa ras. Gesenius kien wera li fehem xi ħaġa mill-feniċ u mill- puniku u kien minn ta' l-ewwel li tàna t-tifsir ta' l-ept- grafija feniċja jew punika. 1809) u jekk fil-Versuch idiber die Maltesische sprache (1810) miera lil dan ta' l-aħħar u qallu li l-malti li kiteb fuqu mhu xejn feniċ, imma jaqbel iva mal-għarbi, nafiseb li Gesenius, jekk qatt tgħallet mhux għax ma kienx jaf il- malti bħal ma nafuh aħna, imma għax il-qwiel maltin li kien qara u ġieb Bellermann ma kienux miktubin sewwa. Il- lum għorrief bħal Stumme biex ma jitgħalltux jiġu huma stess jieħdu l-kliem minn fomm in-nies tal-pajjiż u b'sisien ta' tagħlim sħiħ ta' ilsna oħra semin fi ftit xhur jaslu biex jifhmu l-malti iktar minn Bochart, minn Loscher, Pa- ruta, Miinter, P. D'Onofrii, Majo, Agius Sultana, Mons: Bres, Bellerman, Tvehsen, Rev: Swinton u saħansitra iktar minn Gesenius u minn l-istess Sehlienz li dam is-snin hawn Malta, Sewwa qal P. Zarb li l-ikbar ħtija li għandu A. E. Caruana hija li ta l-ġenb lill-għarbi u din hija fitija li biha ix-xogħol ta' Caruana safa' fix- xejn. fli jsir Dizzjunarju etimoloġiku hija xewqa u Ħsieb tal-Għaqda tagħna. Alla jatih il-ġenna, Napuljun Tagliaferro minn dejjem. kien igħid u rasu dejjem ħabbilha biex jibda xi ħaġa. Kemm ili nistudja l-malti dan kien dejjem l-ewwel ħsieb tiegħi, imma wisq nibża' li jkollu jkun ta' l-aħħar jekk il-Bambin iħallini ħaj biż-żejjed. Dizzjunarju etimoloġiku hija kelma ħafifa, imma tiżen daqs kemm jiżen l-istudju ta' l-ilsna semin tal-lum, fosthom il-għarbi bid-djaletti tiegħu mis-Surija sal- Marokk, barra minn xi djaletti neo-latini, l-iktar ta' l-isqalli. Issa wara kollox, jekk il-malti għandu l-kliem tiegħu semi jaqbel kollu kemm hu mal-għarbi, ma għandna għalfejn nistagħġbu xejn jekk fil-kliem Malti nsibu xi xebh ma' l-asstir, mas-sirjàk, ma' l-etjopiku ma' l-aramajk u saħansitra mal-lhudi u għalhekk mal-feniċ ukoll. P. Zarb jixtieq, għax jara l-bżonn, li ssir Grammatka, mhux biss li tgħarrafna niktbu l-kelma bil-malti, bħal dik li ħarġet il- Għaqda tagħna, imma, kif qal hu, oħra li turina Ta kif għandna nfissru bil- kliem il -ħsibijiet 'tagħna'. Dan, li qal hu, nafiseb li hu ktieb għat-Tagħirif tal-kompo- sizzjoni maltija. Għal dil-ħaġa naħiseb iri jgħodd dak li qiegħed iġib fil-MAnri il-Prof. Ma' din jinħtieġ ukoll li ssir ġabra ta' l-aħjar proża u poeżija li għandna. Għall-ħsieb ta' dak li jrid juri fl-artiklu tiegħu, naħseb li iktar tkun ta' fejda li kieku, flimkien mad-dizzjunarju li semma' issir Grammatka Komparativa li fiha jitqabblu l-lihna, (Alfabet fonetiku) l-aċċent, il-vokalizzazzjoni, ix- xebh tal-kons: u vokali etc. il-morfoloġija u s-sintassi tal- malti ma' dawk ta' ilsna oħra sew semin kemm neolatini,. Wara dan kollu li wrejna naħseb li jekk wieħed jiġi biex jifli u jgħarbel il-kliem semi fil-malti l-iktar li jista' jxebbhu mal-għarbi u mhux le mal-feniċ u lanqas mal- puniku. Dak li qalilna P. Zarb li: ''Jekk aħna naslu sa biex nuru sewwa x'bahar hemm bejn il-għarbi u l-malti inkunu wrejna biż-żejjed li l-malti għarbi MA JISTAX IKUN NIKU' nafiseb li qajla u l-ifdàl tal-oqbra u ta' xi mhux gharbi u jekk ma huwiex ĦLIEF FENIĊJU JEW PU- jista' jseħħ. Il-Ġrajja ta' Malta skrizzjonijiet puniċi ma humiex biż-żejjed biex fuqhom nistgħu niġbdu u nirfdu dan il- lisieb. Tinħtieġ xhieda iżjed sħiħa u qawwija li jaħasra ma tinsabx fl-ifdalijiet tal-feniċ u tal-puniku. Qabel ma nagħlaq xtaqt intarraf ħaġa oħra : ħaġa, mill- bqija, il-lum qadima ħafna u li kull min jinxeħet biex ixebbah ilsien ma' ieħor iktarx iżommha f'rasu. Ix-xebh u t-taqgbil ma għandux isir minn ilsien klassiku jew letterarju għal-lsien imkellem, imma minn ilsien imkellem għal ieħor imkellem. U għalhekk mita nqabblu l-malti mal-għarbi, l-iktar li għandna ngħarblu d-djaletti tiegħu. Wara, il-ġrajja tal-kelma. L-Ilsien Malti. 'Il-Malti' Ġunju 1926, paġ. 44 (14), imma iktar ma' fellus: għarbi ta' Tripli u Alġerija (Cfr. Hekk ukoll il-kelma maltija qattiis hija l-kelma għarbija ta' Tripli gattiis (Cfr. Griffini) Qatt hija tal-għarbi sew letterarju kemm ukoll volgari. Mil-liema stajna ħadna dawn iż-żewġ kelmiet jekk hux mil-latin pullus u catus (basso latino) jew mill- għarbi fellus u qattus, tidħol biċċa tfittxija oħra: il-ġrajja ta' l-annimal u tal-kelma li biba hu msejjaħ. P. Zarb jagħi- laq biex igħidilna li l-malti jista' jkun żewġ ħwejjeġ: Jew fergħa tal-lsien ieħor (naħseb semi bħalu) jew ilsien għalih u sar b'tixbih ta' ilsna li kellhom x'jaqsmu miegħu fuq ilsien jew djalett ewlieni. Hu xinhu, il-malti tal-lum, imnissel minn fejn hu mnissel, magħġun kifinhu magfi- ġun, jiena naħseb illi l-malti l-lum nistgħu ngħodduh ilsien għalih bħal ilsna jew djaletti oħra ta' pajjiżi oħra, Bħalhom għandu nisel, ġrajja u grammatka tiegħu, bħalhom ixxehbah ma' ilsna ta' nies li kellhom x'jaqsmu miegħu, bħal- hom bil-mod inkiteb, għalkemm ma ġiex daqshom il-qud- diem, u bħalhom maż-żmien jista' jkollu l-letteratura tiegħu.