L-EŻAMETRU VERĠILJAN FIL-MALTI Ta' A. MALLIA ZARB Ix-XOGHOL tat-traduzzjoni hu dejjem itqal minn kieku kellek tikteb xogħol oriġinali. Iżda kemm hu itqal dax-xogħol meta tiġi biex taqleb poeżija u tħalliha fil-forma ta' poeżija Għax waqt li fil-proża tista' żżid u tnaqqas u tbiddel skond is-sens, fil-poeżija trid taqdi kemm is-sens kif ukoll ir- ritmu wil-metru. jId-diffikultà terġa' tikber wisq iktar meta fit-traduzzjoni tħalli l-istess metru, l-istess vers, tal-oriġinali, l-aktar meta dan il-vers ma jkunx inkiteb fil-lingwa li qed taqleb fiha. Mhux kull ilsien jista' jkollu kull metru, għax dan jiddependi mill-forma tal-kliem separati w imqiegħda ma' xulxin. Għalhekk metru li jeħtieġ ħafna taqsimiet fil-vers (feet) li fihom kull waħda aċċent fuq itvtielet sillaba qabel l-aħħar ma joqgħodx għal ilsien li m'għandux kliem b'aċċent fuq it- tielet sillaba qabel l-aħħar (sdrucciolo). Iżda dix-xorta t'aċċent tista' ġġibu biss bitstagħqid ta' kliem ma' xulxin. Il-kliem Malti fih l-aċċent fuq l-aħħar jew it-tieni qabel l-aħħar sillaba, u għalhekk biex ma taqax fil- monotonija w il-kantaliena dgħajfa trid tbiddel vers jispiċċa b'aċċent ma' ieħor jispiċċa mingħajru. : Mbarta dan hemm sistemi differenti ta' ' versifikazzjoni, L-ingliż jibni l- vers minn biċċiet żgħar kollha l-istess daqqa (feet) u li għandhom il-forom tagħhom. jit-Taljan u l-Malti ma jaqsmux il-vers f'biċċiet iżda jagħmluh minn numru ta' sillabi li jieħdu aċċenti fuq xi postijiet. B'hekk il-vers hu iktar magħqud, mexxej, u ħafif. ' .Meta tiġi biex taqleb mill-Latin, jew il-Grieg, tidħol f' problema ieħor. ; F'dawn l-ilsna l-vers jissawwar minn bċejjeċ bħall-Ingliż iżda mhux bl- aċċent, il-poeżija jiktbuha skond it-tul, iż-żmien li tieħu biex taqra kull sillaba, Flok metrika aċċentwali kellhom.dik kwantitativa. Waqt li kell- hom taqsimiet bħal 'dactvls', 'spondees', 'iambics', ecc.,; flok aċċent kien ikun hemm sillaba twila tiswa nota u flok sillaba bla aċċent kien hemm sillaba qasira ta' nofs nota u li tieħu nofs iż-żmien tal-oħra biex taqraha. jFil-prattika l-poeżija Latina ma tinqarax fuq das-sistema iżda bl-aċċent li jitqiegħed fil-qari kull fejn skond ir-regoli hemm sillaba twila. j Dil-metrika Latina hi tqila għal iktar minn raġuni.waħda. L-ewwelnett it-tul tas-sillabi jiddependi mhux biss mill-kliem ta' madwar kelma iżda wkoll mill-ittri .ta' ġol-kelma stess, minn x'vokali hemm wil-post fejn qiegħda, mill-konsonanti, .ta' madwar il-vokali u liema u kemm huma. il- pożizzjoni ta' sillaba wkoll fil-poeżija moderna tbiddel l-aċċent iżda għa- lina dan hu ħaġa naturali, bħal ma kien naturali għall-Griegi. Għar-Rumani tiżda ma kienx hekk naturali. l-Latin taqqal il-metrika tiegħu għax mhux dejjem kienu jiktbu l-poeżija skond itrtul. Il-metrika kwantitativa daħħluha mill-Griegi..Mbarra hekk, l-aċċent tal-pożizzjoni fil-metrika mhux dejjem kien jaqbel mal-aċċent naturali li kull kelma jew għaqda ta' kliem għandha f'ilsien in-nies li jitkellmuha, għax it-tul, :u għalhekk l-aċċent li floku llum, jekk mhux ukoll dak iż-żmien, jinħass fil-qari tal-poezija Latina, kien isir skond regoli artifiċjali. Ġie li l-aċċent naturali jaqa' fuq sillaba li skond ir-regoli hi qasira w għalhekk ikollok tħalliha aċċent fil-qari waqt li jkollok tagħmel aċċent fuq sillaba twila wkoll jekk ma fihiex wieħed. ; Fit-traduzzjoni tal-Eneide żammejt l-istess metru, iżda l-aċċent li l- Latin iqiegħed flok sillaba tat-tul bdiltu fl-aċċent naturali li joħroġ mit- tqegħid tal-kliem ma' xulxin, bidla iktar fit-teorija milli fil-prattika għax la l-poeżija moderna w lanqas dik Latina ma naqrawha fuq is-sistema kwantitativ. j L-eżametru, jew il-vers tas-sitta, Latin mhux imsejjaħ hekk għax għandu sitt sillabi iżda għax għandu sitt biċċiet 'dactvls' jew 'spondees' li lkoll jagħmlu wisq iktar minn sitt sillabi. Waqt li l-ewwel erba' biċċiet jistgħu ikunu sew 'dactvls' kif ukoll 'spondees' il-ħames tkun bil-fors 'dactvl' u' l-aħħar tkun taqsima ta' żewġ sillabi, jiġifieri jew 'spondee' jew 'trochee'. ; Rari ħafna 'Virġilju kien iqiegħed 'spondee' (żewġ aċċenti wara xulxin li minnhom l-ewwel wieħed biss jinħass sewwa għax hu l-ewlieni). fil-ħa- mes taqsima u 'dactvl' (aċċent u warajh żewġ sillabi mingħajru) bil-fors fir-raba' mħabba f'dan. Vers kollu 'spondees' jew kollu 'dactvis' xi ftit jew wisq ikun monotonu. jVers b'iktar 'spondees' milli 'dactvls' taqrah bil-mod, hu vers solenni, meqjus, issibu f'xi xeni serji ta' swied ii i Vers bil-kuntrarju jkun mexxej, ħafif iktar. ; L-iktar ħaġa mpurtanti fil-vers tas-sitta Latin hi l-pawsa, ċ-'caesura', fit-tielet taqsima tal-vers, xi minn daqqiet, iżda rari ħafna, fir-raba'. L- aħjar meta ssibha wara l-aċċent mhux wara sillaba mingħajru. Ir-regola hi pawsa wata aċċent fit-tielet taqsima, Billi din ħaġa iebsa wisq, ħafna drabi ssib kwalitajiet oħrajn. 'Biex tagħmilha trid kull vers issib kelma tispiċċa preċiż b'aċċent u li l-aħħar sillaba tagħha tkun l-ewwel sillaba tat-tielet taqsima, għax iċ-'caesura' trid tkun wara tarf ta' kelma mhux fin-nofs tal-kelma, Għalhekk diċ-'caesura' l-iktar ħaġa iebsa li sibt..: Jekk toqgħod tanalizza sewwa r-ritmu mexxej tal-eżametru għandek is- sib li biċċa biċċa jista' jinbena minn xi versi tal-metrika Maltija b'xi sil- laba jew tnejn-bejniethom 'l hawn u 'l hemm. Meta hemm sillaba waħda bejn żewġ aċċenti fil-Malti, qisu għandek tliet aċċenti, u s-sillaba tan- nofs tieħu aċċent sekundazju w għalhekk b'valur tawwali.. Hekk fil-vers tal-erbgħa, 'dàrba wàħda', tħosshom l-erbgħa aċċentati u l-erbgħa twal għalkemm l-aċċent prinċipali w ewlieni jaqa' fil-bidu ta' kull kelma bħal ma fi 'spondee: tal-poeżija Latina l-aċċent ewlieni jaqa' fuq l-ewwel silla- ba, L-aċċent b'hekk jista' jtawwal is-sillaba tal-qrib, u b'hekk jista' jkoll- na 'spondees', jil-possibiltà ta' 'dactvls' issibha fil-versi tas-sitta, tal- għaxra, tal-ħamsa, tad-disgħa w tal-ħdax Malti, Hekk il-vers tas-sitta 'ben- ninni ha norqod' jieħu tul xorta fuq l-ewwel żewġ sillabi bl-aċċent ewlieni fuq itstieni sillaba, jieħu tul w aċċent fuq l-aħħar tnejn bl-aċċent ewlieni fuq is-sillaba qabel l-aħħar, u jieħu żewġ sillabi mingħajr aċċent fin-nofs li għalhekk bis-sillaba ta' qabilhom jagħmlu 'dactvl'. Kif-ġa għedna, fejn m'hemmx ħlief sillaba waħda bejn tnejn aċċentati dik tan-nofs tkun twila wkoll, u għalhekk meta l-aċċent jaqa' fuq it-tieni sillaba minn quddiem jew fuq is-sillaba qabel l-aħħar, l-ewwel u l-aħħar sillaba tkun twila w aċċentata wkoll. jFil-vers tal-għaxra, 'kont nistħajjel li nàħkem is-s ċma', għandek l-ewwel żewġ sillabi mingħajr aċċent li wara kelma oħra jistgħu jsawru 'dactvl', hemm imbagħad żewġ 'dactvls' fin-nofs, u ssib 'spondee' fl-aħħar. jFil-vers tal-ħamsa, 'għalja xemxija', għandek 'dactvl' u 'spon- dee'. JMeta tgħaqqad xi wħud minn dawn il-versi tista' ġġib il-vers eża- metru: 'ġlied ser jien ngħanni .u 'l dàk li l-ċwwel mix-xtàjta ta' Troja', fejn l-ewwel ħames sillabi qishom vers tal-ħamsa u l-bqija qishom vers tal-għaxra, ; Iżda hemm ħaġa li tibdel kompletament dat-tgħaqqid u tagħmel vers. ġdid, l-eżametru, — l-pawsa, ċ-'caesura', li jekk tifred xi mkien mill-vers tista' b'hekk iġġib aċċentioħra, Hekk meta tidħol fl-ewwel vers tal-Eneide, 'ġlied ser jien mgħanni u 'l dak / li. l-ewwel mix-xtajta ta' Troja' , l-ewwel sillaba tal-vers tal-għaxra, ''l dak', issir. twila għax tiġi fit-tarf tal-vers ta' qabel il-pawsa u tieħu t-tul tagħha wkoll minn għand il-pawsa stess, : waqt li s-sillaba ta' warajha ssir twila għax tibda vers w għandha aċċent ewlieni .warajha, jMingħajr. dil-pawsa l-vers. jitlef dawn l-aċċenti, ikun żewġ versi mqiegħda ħdejn xulxin u mhux eżametru, jkun vers tal-ħamsa u ieħor tal-għaxra li l-ewwel żewġ sillabi tiegħu jkunu bla aċċent,' 'l dak li'. It-toqol jinsab sewwa sew biex iddaħħal dil-pawsa u ssib kelma tis- piċċa b'aċċent, naturali jew imħabba l-post tagħha, bl-aħħar sillaba tagħha mqiegħda fil-bidu tat-tielet taqsima tal-vers, B'din il-pawsa l-vers sar fih: vers tal-ħamsa, 'ġlied ser jien ngħanni', sillaba. twila fin-nofs, 'dak', u vers tad-disgħa, 'li l-ewwel mix-xtajta ta' Troja',.li jaqbel sewwa mal- vers tadedisgħa ta' Ġ. Muscat Azzopardi, 'oħarġu mill-àqbra minsija'. il- pawsa b'hekk taqsam il-vers fi tnejn. ; Waqt li xi biċċiet mill-eżametru jistgħu jitqiesu bħala versi Malti, l- eżametru għandu ħafna ritmi li l-versi konvenzjonali fil-Malti m' għandhomx. j Isebda vers Malti ma fih il-ħeffa mexxejja w sabiħa tal-vers milb-Eneide, 'ħàrab fl-Itàlja b'destin', li fih.seba' sillabi w li magħqud ma' vers iix- bah tak tad-disgħa jtik il-vers mexxej, 'ħàrab fl-Itàlja b'destin/u b'hekk niżel fl-art ta' Lavinu.': Il-vers isit iktar mexxej .u sabiħ iktar ma jżid 'dactvis', 'ħàfna kien ġarrab fuq l-àrt/u fuq ibħra mitfiigħ b'qawwet Ġit- ni.'; Imbarra dan, it-tibdil ta' 'spondees' flok 'dactvls' iġib varjetà kbira fil-versi b'mod li l-ebda vers m'hu preċiż bħal ta' qablu. Il-pawsa stess tħaffef il-qari u bit-tibdil tagħha, daqqa wara aċċent u daqqa le, daqqa fit-tielet w oħra fir-raba' taqsima tal-vers, tvarja l-versi. Bħas-soltu, vokali qabel oħra ied il-kliem tinħataf — tolizjonij 2 'ġlied ser jien ngħanni u 'l dak.,;:'. Iżda ġie li l-vers ikollu bżonn iż-żewġ vokali w għalhekk iqiegħed 'diaeresis', żewġ tikek żgħar, fuq il-vokali li ma tintilifx. Din għandha ssir mill-inqas. ; Mbarra d-diffikultà tat-teknika fit-traduzzjoni sibt problema ieħor, pro blema ta' kull traduzzjoni, iżda l-iżjed meta taqleb xi awtur bħal Verġilju li kien jikteb b'ekonomija hekk kbira ta' kliem li sibtha tqila wisq biex għal kull vers Latin nikteb vers wieħed biss u mhux tnejn fil-Malti. Biex issib il-kelma preċiża li tfisser dak kollu li trid tgħid fil-Latin (għax fil- Latin ħafna drabi kelma tfisser ħafna kliem u ħsibijiet f'salt) u li fl-istess waqt ittik l-aċċent li trid u l-pawsa meħtieġa trid tħabbel rasek mhux ftit. : Mhux il-ħsieb tiegħi li nintroduċi 'l-Eneide. Kull ktieb tajjeb li jittratta fuqu jkollu introduzzjoni tajba biżżejjed. Ix-xogħol tiegħi hu biss li nuri kif jista' jissawwar il-vers eżametru fil-Malti. w għalhekk qed inġib dis- silta mit-traduzzjoni,; . IL-ĠRAJJA T'ENEAS GLIED ser jien ngħanni u 'l dak li l-ewwel mix-xtajta ta' Troja Ħarab fl-Italja b'destin u b'hekk niżel fl-art ta' Lavinu; Hafna kien ġarrab fuq art u fuq ibħra mitfugħ b'qawwet Ġuno; B'tabja l-kiefra alla ftakret fl-għażla ta' Venere flokha; 5 Mhux ftit ġarrab fil-gwerra l-qalbieni biex daħħal ġo Lazju 'l Vesta, biex waqqaf il-belt li minnha ħarġu l-Latini, Minnha niżlu l-Albani, nbnew il-ħitan kbar ta' Ruma. ; Għidli, O Lehma, l-għaliex, liema alla kien huwa qatt weġġa', X' ġarrbet ma'idejh omm l-allat biex slaleb bħal dawn kellu jbati, 10 Bniedem magħruf għal qlubitu, għad-dmir tant ħruxija, tant ġrajja Ġarrab. Kif tista' tinsab tant rabja hekk kiefra fis-sema7 Belt mill-eqdem kien hemm mibnija minn nies ġew minn Tirja, Bnewha 'l Kartaġni mill-bogħod thares dritt lejn it-Tevre fl-Italja, Tfur bil-ġid u qawwija dejjem tissielet u tirbaħ. ; i5 Lilha jgħidu li Ġuno ħabbet fost l-artijiet kollha, Telqet għaliha lil Samo, l-armi' u l-karru hawn ġabet. ; Xtaqet u ħadmet mill-ewwel biex tara dil-belt taħkem taħtha D-dinja, jekk dan seta' jseħħ b'xi destin għax semgħet li darba Nisel mid-demm minn ta' Troja jeqred kelli u ħerba 20 Jagħmel f'Kartaġni l-għażiża, li poplu kburi fil-gwerra L-Afrika jkisser u jaħkem, il-ġnus kollha jqiegħed taħt madmad, : mrajje Hekk kellu jkun mid-destin illi Ġuno mkidda bdiet tibża'. Ftakret fil-gwerra li darba qanqlet u-qajmet ma' Troja Ġlieda li ssiltet b'imħabba għal Argos, l-għadu ta' Iljum. Ftakret l-għaliex bil-mibegħda qalbha għadha tingħafas: Tara mill-ġdid qisu l-bieraħ l-għażla ta' Venere flokha, Tara lil Paris fis-silta sbuħitha jkasbar, u seħtet Ġensu wkoll għaliex Ġove ha 'l Ganimede flok bintha. B'hekk qalbha xegħlet u 'l dawk li mill-Griegi u l-kiefet Akille Harbu, fuq l-ibħra ġerriet u xeħtet il-bogħod hekk minn Lazju. Hafna snin twal iġġerrew u l-ibħra koll' huma kinsu, Mkarkra mill-kiefer destin, maħqurin wara l-waqgħa ta' Troja. Tant swiet għaraq il-waqfa ta' Ruma, tant ġrajja w tbatija. Kienu bil-kemm laħqu telqu b'ferħ mill-port ta' Sqallija, L-qlugħ kienu fetħu, l-baħar f'ragħwa bil-qdif kollu qanqlu. Ġuno li żammet ġo qalbha mibegħda bla tmiem hekk bdiet taħseb: 'Sejra jien nieqaf mirbuħa fil-qirda li bdejt, ma nkunx nista', Jiena, infixkel is-saltna li jridu t-Trojani fl-Italja Lili d-destin ma jħallix. Lil Pallas ħalla iżda taħraq T'Argos ix-xwieni u n-nies fil-baħar tgħarraqhom imħabba L-ħtija u l-ġenn kbir ta' Ajjax, dak li nsulta 'l Kassandra, B'idha stess is-sajjetti ta' Ġove qlielmis-sħab tefgħet, Kissret ix-xwieni w l-ibħra qallbet bl-irjieħ u lil Ajjax Qalbu nifditlu b'sajjetta, n-nar beda joħroġ minn fommu, Hatfet fi tromba w kaħħlitu mtertaq ġo blata niggieża; Jien ir-reġina tas-sema, oħt u l-mara ta' Ġove, Jien iżda ili nissielet għal snin hekk kbar ma' dir-razza. Min qatt għalhekk lili jqim jew tiegħi jadura l-qawwa, Min lili jitlob ha nħenn, fuq l-artal min iqegħedli xi debħa)' Dan f'moħha mberren bdiet tqalleb Ġuno kif marret f'Eolja, L-art fejn tingħamel ix-xita w l-irjieħ jimlew kollox b'qawwithom. Hawn f'għerien kbar b'qawwet driegħu jaħkem ir-Re kien Eolus, R-rjieħ kollha jsabbtu jrażżan, fgat l-għajjat tat-tempesti; Dan kien il-ħabs fejn bil-ktajjen hu kien iżomhom fil-madmad, Huma iżda b'ragħda qawwija jgemgmu w iriegħdu l-muntanja, Jsabbtu l-bibien. F'quċċata, fl-għoli, kien sidhom Eolus, F'idu x-xettru, bil-qiegħda jrażżan ir-rabja w il-qilla, Nkella l-ibħra w is-sema w l-artijiet kollha jobormu W jgħollu f'leħħa ta' berqa w iħalltu kollox mal-arja: Biex dan jisfa fix-xejn f'għerien mudlama qafilhom, Ġove li jista' kollox, taħt toqol ta' l-ogħla muntanji. Hakem qegħdilhom li amar biex biss meta huwa jgħid iva Jeħles l-irwiefen mill-għar ġewwa jgħakkishom taħt driegħu. ġe