Oh għaġeb kbir fil-ħemda tan-Natura l Kif kont miġbur mal-ward fit-talba siekta, instama' l-għana ħelu tal-għasafar minn fuq is-siġar; u minn hemm ittajjar, bħal innijiet imqaddsa, mat-talb u l-fwieħa mħeġġa. U f'dak il-ħin għażiż ta' skiet qaddis jien għidt: ''Oh tempju mbierek fejn kull fl-għaxija imħeġġeġ u sabiħ, isir it-talb lil Alla f' i kul kk Kif xegħlet ruħi, man-Natura msaħħra, jiena wkoll fil-ġnejna qgħadt għarkobbtejja; u mal-ward imfewwaħ, b'vasi 'l isfel bħalhom, tlabt lill-Mulej bil-qalb u bl-akbar qima. Il-Milied fil-Qawl u fil-Folklore BIT mill-qwiel huma marbutin ma' xi festa tal-Knisja jew tal-pajjiż. Għaliex il-festi kienu jfakkru d-data tal-kalenda- rju u ngħataw bħala ismijiet lix-xhur mill-bidwi, min-nassab, mis-sajjied u x'naf jien. U l-Milied ġmielu bħal ħafna festi oħra ħalla ismu f'bosta mill-qwiel tagħna. Għedt bosta għax il-Milied hi festa kbira għal kulħadd, kbar u żgħar. L-ewwelnett il-Milied hu sinjal tat-tempijiet. U fejn it-tagħ- lim tal-meteoroloġija għadu ma qalax barra l-għerf ta' misseri- jietna fossilizzat fil-qwiel, għadek tisma' lil Kanġu ta' Stwiel igħid fuq iz-zuntier: ''Sal-Milied la bard u lanqas ksieħ''. Iżda daż-żmien in-nies saret temmen wisq fl-almanakki u pronostki, u jaħasra bosta qwiel ta' din ix-xorta qed jintesew. M'nn Alla, għandek tgħid, kien hawn min ħarqitu qalbu u beda jiġborhom. Għandna qwiel oħrajn ta' dix-xorta : ''Meta l-Milied taħt il-bejt, il-Għid fuq il-bejt'', u sieħbu ''Meta l-Milied fuq il-bejt, il-Għid taħt il-bejt'. Fuq il-bejt u taħtu jiġifieri temp tajjeb jew ħażin, bnazzi jew maltemp. Il-kaċċażur għandu wkoll il-qawl tiegħu. Tistagħġeb tarah inaddaflek is-senter, igħattih b'biċċa ċarruta, jew idaħħlu fil- qarnuna, u jwarrbu, Jekk tistaqsih għaliex, it-tweġiba fuq fom- mu: ''La jiġi l-Milied, arfa' xkubettietek fuq il-farxa tal-bieb''. Il-farxa hi l-ixkaffa. Dari l-bibien kienu jinbnew hekk: kwadri minn barra, u ħnejja fuq ġewwa. Għadni niftakar in-nanna kell- ha wieħed bħal dawn, flok fejn il-lum għandha l-persjana. Il- kaċċatur għandu raġun, għax la joqrob il-Milied l-għasafar ma tpassix aktar, Il-bidwi wkoll ifajjarlek tiegħu: ''Bejn il-Qala u l-Milied, arfa' l-moħriet minn ħalq il-wied.' Jarfagħlek il-moħriet għax l-art tkun kollha tajn u l-miżergħa jmissha ilha. miżrugħa minn Sant'Indrija (80 ta' Novembru) (1), anzi ''Meta jasal San Xmun, iżra' niexef jew mibluf' (28 ta' Ottubru), u ''PF'San Anard, iżra f'kull art' (Novembru 7). Iżda aħjar ingħidu xi ħaġa li għandha x'taqsam aktar mal- festa tal-Milied. Il-Milied hu wieħed mill-aqwa għidien tal-Kni- sja. Thejjina għalih mill-bogħod u mill-qrib, L-Avvent fih erbat iħdud, tifkira ta' l-4000 sena. li d-dinja baqgħet tistenna l-Messl- ja. Dan iż-żmien ta' thejjija hu żmien ta' penitenza, u bejn l-aħ- ħar żewġt iħdud jiġu tlitt ijiem sawm ta' l-Erbat Iżmna. Thej- jija aktar qrib: lejlet il-Milied, Dak in-nhar ukoll hemm is- sawm. Kulħadd isum għax hekk tgħallem fid-dutrina. U kienu jisimgħu l-barba jgħid: ''Min ma jsumx lejlet il-Milied, imut bħall-klieb'. (Għal niesna, nies li kellhom il-Fidi magħġuna f'imġibthom u f'għemilhom, dan kien għajb kbir. U jissokta l- barba: ''Bħall-klieb miet Grezzju ta' Budellek, Il-ħali waqa' l-baħar u għereq waqt li kien tiela' fuq skuna ta' l-inbid qrib il- Menqa, tal-Marsa '. 'Il-Milied taż-żina, il-Għid fil-kċina'. Issa jmissna naraw kif niesna dari kienu jgħaddu l-Milied. Il-karatteristika tal-Mi- lied, kif jidher mill-qawl, hi t-tiżjin. Il-Milied hu l-festa taż- żina. Iċ-ċentru tad-dar huwa l-presepju, kbir, imdaqqas jew żgħir. Iżda min ma jistax jarmah, jew m'għandux tfal li jiddi- lettaw bih, minfloku jqiegħed xi bambin fuq blata, minn dawk li jtellgħu bix-xorti ma' tul in-novena. Naħseb li minn hawn ġiet l-idjoma ''mill-Milied sa San Stiefnu' (sa l-għada tal-Milied), għax fid-djar fejn kienet tinġama' t-tfal il-bambin ma kienx ikollu ħajja twila. Għadni niftakar, qisu l-bieraħ, il-bambin li kellu Toni l-Brimbi, Alla jagħtih il-ġenna, Kien bambin li għal iżi bosta snin ra l-ħàra kollha tiġi tittawwallu. Il-presepju u l-bam- bin kulħadd iżejjinhom mill-aħjar, bil-qamħ, bil-ġulbiena, bl- iskalora… Jixilgħu wkoll ġo fihom lampi taż-żejt ħomor, sofor, ħodor, koħol… L-għaġeb tan-nies jikber meta xi ħadd jirnexxilu jarma bil-pasturi jitħarrku. Għal-lejl tal-Milied, il-qraba u l-ħbieb kienu jiltaqgħu flimkien u jgħaddu l-ħin sal-quddiesa ta' nofs il- lejl imqajmin. Jinġabru kmieni wara l-ikel. Min għandu xi stru- ment tad-daqq iġibu, u hekk jinġabru aktar nies madwar taż- żaqq, tal-kastanjoli, tal-kitarra, u t-tfal bil-ġlieġel tal-bhejjem : u min jaf, igħanni. Jibdew bil-għanja li jaf kulħadd u li hi għal qalb kulħadd : U Ninni la tibkix iżjed, Ninni Ġest: Bambin, Ħallih għalina l-biki Għax aħna midinbin. M'hemmx għalfejn jaslu U Lam… O għana tas-sema; Lam… O' Ġest ħanin; Lam… O Ġest Bambin. ' għax it-trabi jkunu ġa raqdu. U jibqgħu sejrin hekk, jerġgħu dawk li l-aktar jingħoġbu, u x'ħin il-qiegħa tkun saħnet sewwa u ma jkunx hemm ġdid aktar x'tgħanni jagħżlu oħrajn ta' festi oħra. Bejn dan il-għana u l-kliem li jintiseġ bejn waħda u oħra, il-ħin kien jidħol ġmielu, Imbagħad x'ħin joqrob il-ħin tal-Qud- diesa ta' nofs il-lejl jitleffu sewwa f'xi ġlekk jew xi kapott, u jer- ħulha għall-Knisja. Mill-Knisja ħadd ma kien jonqos. L-interess kien jikber ħafna bil-priedka tat-tifel, Il-Milied fuq kollox hu festa, taż-żina. Iżda għalkemm il- Għid hu msemmi għall-kċina, madankollu ż-żaqquqa ma tonqosx li ssib raġunijiet biex tiekol tajjeb. Lejlet il-Milied ma jkun hemm l-ebda tisjir speċjali : għax in-nies sajma u trid titqarben. Titlesta biss xi stanjata kafċ jew kokotina għall-għatx u għall- bard. L-għada l-mara toqtollok xi ħasi ta' l-imwaħħar u ssajjar- hulek b'mitt gost. Timlieh u tagħmlu brodu, tixwih fil-forn, tgħallih u tixwih fuq il-kenur, tagħmlu stuffat jew torti u qassa- tat. Issajjarlek xi biċċa mill-barri li biegħu, jew xi fenek li jin- żillek għasel moqli b'tewma għal xi d-disgħa, Il-mejda tgħabbi- ha b'kull xorta ta' frott, tin imqadded u mdaħħal fil-qasab jew fi ħnienaq, ċapep maħżun, għeneb imqadded, rummien aħmar 122 aħmar, inbejjed ġodda. Iżda l-festu hija msemmija l-aktar għall-. kagħak tal-qastanija, Nhar il-Milied ir-rġiel u l-ġuvintur li bdew idaħħlu xi sold fil-but kienu jduru mat-toroq tar-raħal jew jinġabru f'xi ħanut tal-misraħ. U hekk kienu jgħaddu l-aħjar tal-jum igħannu u jix- xalaw. It-tfal ma kinux jersqu lejhom għajr biex jixorbu xi ħa- ġa minn fuqhom jew jitkesksu għal xi erba' sittiet. Kienu jin- ġabru fis-sqaq ta' wara l-Knisja, jilagħbu, jaqbżu, igħajtu u jin- bxu lix-xemx għaddejja. Iżda malli jidher fosthom it-tifel ta' Kola tan-Nagħal, bil-barnuża ta' missieru f'rasu, idoqq iż-żum- mara : UNinu, ninu tal-Milied, Ommi għamlet il-kagħkiet, Għamlithom tal-qastanija, Santu Kokku tat-tiġrija; Għaddew il-festi kollha Tlabtu waħda tagħni mija,' sħabu jkomplu miegħu, waqt li Mattew, it-tifel ta' Indrija l-Vopa jitħajjar u jiġri lejn id-dar, qisu għafrit, barra; minn fuqu u s-siegħa ta' dal-ħin, Fis tarah ġej, nifsu maqtugħ, bil-flawt skartat ta' missieru. Għajta ta' ferħ iżżarżar mas-sema u jerġgħu mill-ġdid : UNinu, minu tal-Milied..' Xtaqt nagħlaq b'xi strofi meħudin. minn poeżija, jew aħjar, taqbila devozzjonali. Smajtha tingħad minn mara xwejħa fil- knisja ċkejkna tal-Wardija matul in-novena tal-Milied. Qaltli li ilha tgħidha sa minn żgħira u tiftakar ix-xjuħ tagħha jgħiduha wkoll. Għalxejn fittixt biex nara hix xi kurunella, bħal ħafna li għandna, frott ta' xi moħħ li jaf ftit ta' l-skola. Għoġbitni ħaf- na u ktibtha, kif għoġbot ukoll lil kull min urejtha. U ser inġib xi siltiet minnha għax naf li hi għal qaib il-poplu : ''Kemm kont imhennija, O Marija, Meta lejlet il-Milied, Għax twieled Bambin ċkejken Fuq erba' tibniet, Kemm ksirt qalbek, O Marija, Rajt lil Ibnek mejjet bil-bard, Int ħabbejtu, ridt iġġibu Veru sultan tas-sema u l-art. kud k kul , Il-bwieb tas-sema iniftuħa, L-anġli telgħin u neżlin, San Ġużepp ġo bieb l-għawajjar, (2) Jadura lil Ġest: Bambin. Kemm stagħġbu dawk ir-ragħajja, Meta waslu f'bieb l-għawajjar, Marru jadurawh ta' Sultan U jsibuh liebes ta' fqajjar. ' 1948, Ġ. Reċensjonijiet LAWTR ta' dal-kċieb qabel daħal Ġiżwita kien surmast tal-Malti l- Liċeo. Bħala surmast kien jaf x'inhuma l-ħteġiet ta' l-istudenti għall- eżamijiet, L-ewwel kiteb Taħriġ fl-Ilsien Malti (1945) u issa tana Idjomi Maltin l-ewwel xogħol ta' din in-natura, F'dan il-ktieb hemm miġbura għadd ta' għidut Malti li jiswew mhux biss biex igħallmu 'l istudenti imma lill-kittieba tal-Ilsien Malti li bħal kull ilsien ieħor għandu l-idjomi tiegħu. Dawn l-idjomi jsebbħu l-kitba ta' l-ilsen, L-idjomi Maltin huma mibnija fuq sistema alfabetiku taħt il-kelma ewlenija fl-għidut. Hekk taħt il-kelma laħam insibu Qata' fil-laħam. il-ħaj; Ħallas il-laħam. ta' kollox; Laħam qiegħed; La kiel il-laħam jiekol l-għadam; eċċ. L-awtur fejn seta' ta sil- tiet mill-aħjar. kittieba biex barra li jfiehem l-idjomi jurihom fil-kontest tagħhom. Ktieb jiswa mitqlu deheb għall-istudenti. Ħadd daqs dan l-aw- tur ma għaraf jagħtihom ktieb hekk meħtieġ għall-eżamijiet. Għalkemm l-awtur għamel ħiltu kollha biex jagħti idjomi kemm jista' xi ftit baqgħu- lu barra. Hekk taħt il-kelma ħarir hu jagħti biss l-idjoma: Ħaġa miexja ħarir: sejra tajjeb u bla taħbit, Wieħed seta' jżid: Għal ħarira ma: Għal daqszejn ma. Lanqas ma nsibu dawn l-idjomi li ġejjin: Qagħad għaliha; Kien qed igħodd is-sebgħa fil-mija; Issa nqiegħdekt; Issa nagħmillek; X'jaqa' u jqum; żmien il-brodu; għajnejk f'għajni; jeħodha daqs nagħla; ċallas ballas; oqgħod baxx. Madankollu dak li tħalla barra hu wisq ħaġa żgħira fejn dak li nġabar. Ktieb ta' min jiksbu. Ġ. (i) ''Sant'Indrija nofs il-muna mitmugħa u l-miżergħa miżrugħa. Nom diminuttiv ta' ''għar'.