L-Ewwel Stamperija f'Malta Ta' Ġuże' GATT G ĦALKEMM il-Gran Mastru ra tgħosfor u tgħib minn qud- 7 diem għajnejh kull tama li kellu—li jasal fi ftehim ta' ġieh għalih ma' Ruma. biex idaħħal l-Istampa f'Malta—ma qatax jeesu għal kollox. Laskri baqa' dejjem b'moħħu jhewden u jtek- tek fuq dil-biċċa, ħalli jara kif jagħmel. jew mil-liema trieq kellu jberren, biex ikun jista' jgħaddi u jasal għal dak il-jum mixtieq minnu bi ħrara kb'ra. Il-aħħar, wara ħafna taħbil ir-ras, tneb- bah b'ħaġa. fejn biha deherlu, li, kemm-il-darba jwettaqha, għan- du l-ħila mnejn jasal fil-ħsieb tiegħu, u. b'hekk, flok ma jkun da- ħal mill-bieb, jirnexxilu jdeffes rasu mit-tieqa. Iżda, billi minn dak kollu li ġarrab hu, f'dik il-ħedma ta' qabel li kien għamel ma' Ruma. Laskri basar ukoll x'seta' jkun aktarx ħruġ għażilha. Fuq hekk. ma riedx li jindaħal għaliha hu, biex, kemm-il darba din ma tgħaddix 'il quddiem u sseħħ b'wiċċ il-ġid, ma jkunx deher hu li għamel dik is-sura kerba—ħaġa li kienet tagħti ħafna f'għajnejn in-nies. bħala Sultan ta' Malta. Biex jagħmilha ta' Ċirinew f'din il-b'ċċa, inqala' wieħed bar- rani, iżda sudditu ta' l-Ordni, jismu Pompew de Fiore. Dan, billi kien jaf bix-xewqa kbira li kellu Laskri, ġie 'l quddiem u talab li jindaħal hu biex, bi flusu. jikseb Stamperija u jġib wieħed (Stampatur) jaħdem fiha hawn Malta. Il-Gran Mastru tah, u Pompew irnexxielu jħassel l-għodod ta' l-Istampa, fejn bihom waqqaf l-ewwel Stamperija fi Gżiritna. Pompew għammar l-Istamperija minn kollox, u hejjieha li tista' tibda taħdem. Iżda., qabel xejn ma jagħti bidu għax-xogħol fiha, deherlu li kellu jaħseb għal rasu, billi jsejjes qagħdietu fis- sħiħ, biex 'il quddiem, ħadd ma jkun jista' jfixklu fis-Sengħa li semmejna—ħaġa li ħadd ma jista' jlumu għaliha. Għedna li Pompew ried idabbar rasu. Bagħat talba għalhekk lill-Gran Mastru, fejn qallu li jkun ħanin, billi jogħġbu jagħtih li jista' jibda x-xogħol fiha. Iżda xtaq, li dawk in-nies li sa jkollu miegħu, biex jaħdmu fl-Istamperija tiegħu, ikunu meħlusa minn kull dmir ta' għases (1). Talab ukoll is-setgħa li, barra minnu u minn niesu, ħadd ma jista' jkollu Stamperija oħra f'dawn il-gżej- jer. Dis-setgħa kienet tistħoqq li tiġi mogħtija lilu u FI niesu, billi hu kien l-ewwel wieħed li daħħal is-Sengħa ta' l-Istampa f'Malta. U dan irnexxielu jagħmlu wara ħafna taħbit, tiġbid u nfiq ta' flus. Terġa', jekk jagħtih kif talab. dan ikun ta' bosta fejda, tibġil u għajnuna għalih, Mhux biss, imm3 b'hekk jagħ- mel ukoll il-qalb u l-ħila lill-oħrajn, biex jitħajru jiġu 'l quddiem u jidħlu għal ħwejieġ oħra li jkabbru u jagħnu dawn il-Gżejjer f'kollox. kemm fil-għajn u kemm fil-ġid. Għat-talba li Pompew għamel. il-Gran Mastru tah is setgħa li, għal 20 sena, li jibdew mis-17 ta' Ġuniu. 1642. jista' jħaddem l-Istamperija tiegħu f'dawn il-Gżejjer ta' Malta u Għawdex. Dis- setgħa tiswa mhux biss għalih. imma, għal niesu wkoll li jiġu wa- rajh jew għal dawk. li jkollhom is-setgħa minn għandhom biex iħaddmu Stamperija huwn. Dan kellu jissokta jsir u jitwettaq, sa kemm biss dawn jibqgħu jżommu l-Istamperija tagħhom imhej- jija dejiem li taqdi għax-xogħol li jista' jinqala'. Tah ukoll li, ma' tul iż-żmien imsemmi, dawk l-erba' min-nies li jitħaddmu fis- Sengħa ta' l-Istampa, ikunu meħlusa minn kull dmir ta' għa- ses (2). Imma biex jistampaw xi ħaġa. imqar żgħira kemm tkun żgħira. qabel trid tincala' s-setgħa mingħand il-Gran Mastru. jew mingħand dak li jkun maħtur minnu għalhekk. Dis-setoħa, barra milli trid tkun mogħtija bil-miktub, trid tinġieb ukoll fil- ktieb li jinħareġ. Iżda. jekk jistampaw xi ħaġa. iew imqar jaħhtu (b. Fi żmien l-Ordni, kull min igħammar f'Malta u jkun jiflaħ, kien tid jagħmilha ta' sullat fil-M'lizzia. Iż-żmien kien minn 16 sal-65 sena. M'nu dawn kienu jagħżlu dawk li ke'lhom 18-il sena u mhux aktar minn 60, biex kull meta jmisshem, kienu jagħmlu l-għases bil-lejl ma' tul il- plaija kollha ta' Malta, ħalli jgħassu għat-To:ok. li dawn ma jiġux għall- għarrieda u iaħbtu għal Gżiriinu. Billi dawn fileħodu jisbħu għajjiena, minħabba l-lejl għassa li jagħmħu, Pompew staq li, dawk li miegħu, jiġu meħlusa mill-biċċa xogħol iebsa li semmetħra. biex, mal-fum, ikunu jistgħu jifilħu jaħdmu fl-Istamperija tiegħu; u b'bekk ma jintilefx xogħol, iżda jlaħħaq mal-ħedma li ċingala'. Gauci, fil-kitba li ġieb fil-fMalta'' tal-10 ta' April, 1987, dwar l-Istampa f'Malta, fisser ħażin dan id-Degriet, jew Bolla, tal-Gran Mastru, Ganci qal: 'gli diede quattro suardie per visilare la nuova stamperia,' li jfi: : fil-Gran Mast:u tah erbgħa min-nies biex igħassu l-istamperija l-ġd —egħajdun li. kif urejna, ma jaqħel xejn li xejn mà' dak li tgħid l-imsemmija Bolla. L-EwweL STAMPERIJA F'MALTA 21 biex jistampawha, mingħajr l-imsemmija setgħu jeħel minnufih il-piena ta' 500 skud tad-deheb, li kellhom jitħallsu lill-Fiskal tal- Qorti (3). Minn dan id-degriet nieħdu, li milli talab Pompew de Fiore, tista' tgħid, qala' kollox mingħand il-Gran Mastru. Ħaġa waħda ma kisebx : il-għanja tal-privattiva ta' kif xtaqha u rieda hu. ; billi, flok għal dejjem, Laskri tahielu għal 20 sena biss, għax hekk tiġi tfisser, fi kliem ieħor, il-grazzja li tah. Mit- theddida li saritlu. wieħed għandu malajr jintebah, jaqbad u jit- hem li, dik li tah, ma kenitx ħaġ'oħra, għajr privattiva, ladarba għamillu ftehim li din tibqa' għandu, sakemm biss iżomm l-Is- tamperija f'qagħda li tista' tlaħħaq max-xogħol. Inkella din tis- iċċa, billi l-Gvern jibda jħoss ruħu li hu maħlul li jista' jagħti s-setgħa lil xi ħadd ieħor li jdaħħal Stamperija hawn huwa wkoll. Tabilħaqq dak li Pompew talab, ma kienx jidher li hu xi ħaġa. kbira, iżda hu minnu wkoll li, b'dak li xtaq jikseb, ried jor- bor lill-Ordni rabta sewwa u għal dejjem—ħaġa li l-ebda Gvern: nia jitħajjar, anqas għal ħin wieħed biss, li jidħol għaliha. B'da- nakollu. għalkemm l-Ordni ma qagħadx ghax-xewqa ta' Pom- pew, bli qala' dan mingħand il-Gran Mastru, kiseb żmien biżżej- jed biex jistgħall, sewwa mill-ġid l setgħet troddlu u tagħtih l- Istamperija li kellu. bi ħlas tat-taħbit li tħabat u l-flus li nefaq Meta, Pompew tħajjar jindaħal biex jixtri l-għodod ta' l-Is- tampa. ħa ħsieb iħassel ħaġa sewwa mill-ewwel, għax, milli jid- her, l-Istamperija tiegħu ma kenitx żgħira, iżda mdaqqsa sewwa, adarba setgħu jitħaddmu erba' min-nies fiha, sa mill-bidu tat- twaqqif tagħha. Terġa' u tgħid. dan jidher ukoll mill-għarnla tal- privattiva li qala'. billi l-Gran Mastru din tahielu taħt ftehim, li -Istamperija jibqa' jżommha mhejjija dejjem għax-xogħol li jista' jinqala', inkella j'tlef kull setgħa dwarha. Li kieku l-għod- da li Pornpew kellu, kienet żgħira, dan ma kienx jista' jaqdi biha u jlaħħaq ma' kull għamla ta' ħedma li jitolbu minnu n-nies ta' dawn il-Gżejjer, u, fuq hekk, il-Gran Mastru ma kienx jagħtih ukoll setgħa ta' dik il-qargħa, billi jintrabat għat-tul taż-żmien (B) Ark. ta' l-Ord., vol. 470, paġ. Il-Fiskal tal-Qorti ta' dari, kien l-Attorner General tal-lInmi. 22 : IL-Manri Mela, l-ewwel Stamperija li nibtet ti ħdan l-għażiża Ommna Malta, ma kienet xejn ta' għajb għall-biċċa l-kbira ta' l-Istampe- riji li l-lum għandna, Għalkemm Ponmpew de Fiore kien l-ewwel wieħed li daħħal u għana lil-Giżiritna bis-sengħa ta' l-Istampa. huwa nnifsu ma kien Stamputur xejn. Pompew kien, biss is-sid tagħha, bla ma kien jaf jaħdem xejn fiha. Ix-xogħol ta' Pompew f'Malta kien bħala. skrivan fil-Fran ta' l-Ordni—f'dawk il-fran li dari kien bemm f''Old Bukerv Street' (Strada Forni), quddiem il-Knisja ta' Santu Wistin, il-Belt. Iżda, terġa' dan kien għall-bidu tal- ħedma tiegħu hawn. Maż-żmien ħa f'idejh it-tmexxija u t-treġi- ja ta' l-imsemmija Fran, flimkien ukoll ma' dawk iż-żewġ imtie- ħen li dari kien hemm fuq Putirjal. biex jieħu ħsieb it-tħin li jsir fihom. Billi l-Ordni kien jaħseb 'il quddiem wisq, ra li aktar jaqbel li l-biċċa l-kbira tal-ħwejjeġ ifarfarhom minn fuq dahru u jagħti- hoim bl-appalt, milli jwaqqaf Dipartimenti għalihom u jitgħabba b'nies imħallsin minnu, biex jeħdulu ħsieb tagħhom huma. Għal- hekk insibuh jagħti bl-appalt ukoll fejn kienu jindaħlu ġbir ta' tax- xi. U fost l-oħrajn, l-Ifran, il-Boll ta' fuq il-ħobż. il-Biċċerija, il- logħob fl-ibliet (4) u fil-Mall (5). Sax-xwieni ġie li xi drabi kien jagħti bl-appalt. għal dak li hu dwar il-ħsieb u t-tgħammir meħ- tieġ tagħhom. għall-ikel u ħlas tan-nies ta' fuqhom u għall-ilbies (4) Fi żmien l-O7dui, kien jista' jsir il-logħoh tal-karti tl-iblet b'ss, jiġifieri fl-irħula le. shu aktarx li kien maqtugħ li jsir hekk, billi l-Gvern ma k'enx jist omm għajnejh fuq il-lagħaba l-i: ħula, bħalma il- ibliet, fuq li, f'dak mien, ftit li xejn ma kien hemm nies tal-Ħaqq fi- hom. Min jieħu l-appalt tal- Jogħob, kien iqassam il-karti f'dawk il-ħwien x hiss li jiftiehem magħhom dwar kemm kellhom jiġb:u u jagħtuh minn kull logħba li ssir. L-akbar qatgħa fil-logħob kienet tista' tkun sa 8 rbgħajja biss. U dan kien isir fi żmien meta. n-nies bi rhiegħi kienet tgħaddi l-jum mhux ħażin. (5) Ghulkemm il-Mall sar mill-Gran Mastru Laskri għal xi logħob ial-Kavalieri, maż-żmien dawn żelquh. Beda jingħata bl-appalt, u fih kien jidħol kulħadd għal-logħob tal-balla. Iżda, billi nkixef li kien qed isir logħob oħxon, ħareġ Bandu, fejn ġie mwissi li ħadd ma seta' jilgħab Waktar minn 12 l-irhi egħi (skud), f'kull 1ogħha li ssir, L-EwweiL STAMPERIJA F'MALTA 23 tal-qaddieta : banavolji, ilsiera u ħabsin, (6). L-ewwel darba li Pompew ħa l-Ifran ta' l-Ordni f'idejh. kien fl-20 ta' Settembru, 1637 17). U taħt il-ħsieb tiegħu damu għal bosta snin, kif jidher mill-kotba ta' l-Ordni li hemm il-Bibljoteka. Għalhekk. meta. dan ġieb l-Istamperija tiegħu hawn, fl-1642, qegħ'dha fihom, ħalli tkun taħt għajnejh sewwa, billi hemm ukoll kienet daru. Naħsbu li din kienet f'xi dar milli dari kien hemm fis-Trieq id-Dejqa, qabel ina sar il-'Vincenti Buildings Billi, bħalma għedna iżjed lura, Pompew ma kienx Stam- patur, kellu jara minn fejn jikseb xi wieħed, biex ikun jista' jagħ- ti bidu għax-xogħol fiha. Iżda bit-tħabrik kollu li għamel. ma rnexxielu jsib lil ħadd. Fl-aħħar, għal din il-biċċa xogħol, tqan- qal il-Gran Mastru, billi ndaħal jikteb barra, lin-nies tiegħu. fejn talabhom biex isibulu Stampatur. u jħajruh jiġi lejn Malta. Għar-rieda tal-Gran Mastru wieġeb malajr ir-Riċevitur ta' l-Ordni li kien hemm f'Messina, jismu Fra Federik Gotho. Dan irnexxielu jsib wieħed, u bagħtu fis lein Malta. Miegħu bagħat ittra lill-Gran Mastru, li ġġib il-jum 80 ta' Ottubru, 1642, L-ittra wassalha hawn l-Istampatur innifsu. Gotho bagħat igħarraf lil Laskri li. dak li sa jagħtih l-ittra, jistu Marju Villari. Dan jinqala' ħafna bħala Stampatur. Hu minn Messina, iżda bagħat għalih u ġiebu mill-Kalabrja, fejn. (6) Fi żmien Laskri, l-Ordni kellu 6 xwieni għat-tbaħħir. Waħda minnhom imsejħa l-Kaptana, billi fuqha jkun hemm il-Ġeneral tax-Xwie- nii—dak ji l-lum ngħidulu l-Armirall. Għaż-żamma tagħhom, kienu jintef- qu mal-160,000 skud fis-sena. F'Seitembru tal-1637, indaħal għalihom il- Balliju Valdina. L-appalt ħadu għal erba' snin, Kull i b'20,000 skud fis-sena, iżda, l-Kaptana bi 23,000. B'hekk il-Gvern irnexxielu jeħles minu nefqa ta' aktar minn 36,000 skud fis-sena li kellu fihom, meta kien jieħu ħsiebhom hu. Il-Kaptana kellha 190 ruħ ta' l-ekwipaġġ. Bħala qaddieta ke'lha 284 hejn ilsiera u ħabsin, flimkien raa' 90 ruħ oħra banavolji. Kull waħda. mill ħames xwieni l-oħ:a, kienet i b 163 ruħ ta' l-ekwipaġġ, 210 lsiera u ħab- sin u 70 bonavalji, Bi ħlas, il- baħr'n kellhom 10 ħabbiet kull jum, u kienu jgħidulhom ''gente di capo'. Il-qaddiefa, ħabba kulljum, bħala kumpa- naġġ, u msejħa 'gente di ciu:ma', , meta l-bonavelji jidħlu ma' l- Ordni, jieħdu għadd ta' flus u jintrabtu għal xi żmien. Iżda dawn kienu jistgħu jinħallu kull meta jridu, basta jroddu lura l-flus li ħadu, wara li jinqatgħalhom minnhom taż-żmien li k'enu għamlu bħala ħ'as ta' qaddiefa minn rajhom. Ħabta tal-1760, bdew idaħħlu wkoll baħrin bħala qaddiefa fuq ix-xwieni, Lil dawn tawhom l-isem ta' ''Passavolanti', Fiż-żmien li q d insemmu, il-ħabba k'enet tissarraf f'6 dwiener. (7) Ark. ta' l-Otdni, vol, 787 pag. A 2 IL-MArr minn xi spin l-bawn, kien qed jaħdem hemm fis-sengħa tiegħu tajjeb ħafna. bla ma nstama' ebda tgergir dwaru. Dan għamlu bil-ħsieb Ir jibagħtu lejn Malta, biex jidħol għax-xogħol u l-ħedma fit-twaqqif ta' l-Istamperija hemm, bħalma hekk huma l-għoġba u l-amar tal-Gran Mastru. Meta Villari wasal Messinu, sewsulb ħafna biex jibqa' f'artu u mma jiċċaqlaqx minn hemm. Iżda kien kollu ta' xejn, għax ma darx għal dak li qalulu. billi ried iġarrab xortih f'Malta. Għal- hekk Villari telaq bil-qalb kollha, mixtieq u mlebleb, biex juri ileħwitu li jaqdi tajjeb u bi bżulija sewwa. fis-sengħa tiegħu, bħal- mi hekk huwa. (Gotho) jittama li jsir. Gotho Mu għamel ebda ftehim miegħu, dwar kemm ħlas għandu jkollu ta' ħedmitu, billi Villari ried li fuq dil-biċċa, jiftie- hem meta jkun Malta. U dan wiegħed li kellu jagħmlu bla ikab- bir ta' xejn. Biss għaddielu 40 uqija flus bħala għajnuna, barra milli tab ukoll xi ħaġ'oħra biex tagħmillu tajjeb għalih innifsu. il-flus li ħa, kellhom jinqatgħu mill-ħlas li jkun imissu ta' kull jum, kemm-il darba jsaddad fix-xogħol tiegħu. Iżda, jekk jibqa' u ua jiżtihenmx dwar seregħtu, kien fid-dmir li jrodd il-flus li tah, barra dawk biss li jkun ħtieġ biex ġie f'Malta u jerġa' lura lejn artu Fl-aħħar ta' l-ittra, Gotho reġa' tenna, lill-Gran Mastru, li dwar Villari kellu tagħrif li bu jinqala' tajjeb fis-sengħa tiegħu. Għalhekk. it-tama ta' Gotho kienet li dil-biċċa tirnexxi tajjeb f'kollox (8). U hekk kien, għax għaddiet il quddiem sewwa, billi Pompew beda jħaddem lil VilJari u xi nies oħra fl-Istamperija tiegħu. Meta l-Gran Mastru Laskri ra sseħħ u titwettaq x-xewqa li kellu bis-saħħa ta' Pompew de Fiore, ried li jissokta jgħin lil dan, ħalli jagħmillu aktar il-qalb tix-xogħol tiegħu. U biex jasal f'dan l-ħsieb, fil-25 ta' Mejju. 1644. ħareġ Prammatka (Liġi). Din kienet tgħid li. billi t-twaqqif ta' l-Istampa fl-ibliet tista' tkun ta' bosta fejda u ta' ġid għal kulħadd. is-Slaten dejjem taw pri- vileġġi u prerogat vi lil min idaħħalha. Għalhekk, billi Pompew de Fiore kien li li daħħalha hawn, ġie maqtugħ li, tul għaxar snin, ħadd ma jista' jdaħħal u jbiegħ f'Malta, għall-ebda ħaġa, il-kotba tas-Santu Kruċ, l-A.B.Ċ., Psalterji. Malta, 1888, paġ. L-iwwEL STAMPERIJA F'MALTA 25 vi, Pronostki, Indulġenzi li jinqdew bihom f'Malta, l-Evanġelju ta'San Ġwann u l-Virtà tal-ġebla ta' San Pawl. Terġa', kulmin għandu minn dawn il-kotba, fi żmien tmint ijem. kellu jeħod- hom fl-Istamperija li kien hemm fil-Fran ta' l-Ordni. Min jikser dan l-amar, barra milli jeħel li jħallas 10 skudi lill-Fiskal, kien jit- lef ukoll il-kotba li jkollu, bill: jeħduhomlu (9). $ Għalkemm il-privattiva li ġiet mogħtija lil De Fiore, titkel- lem dwar kotba żgħar biss, m'għandhiex t'ttieħed Ji b'hekk tfis- ser li. l-Istamperija li kellu kienet dgħajfa mis-saħħa u Hi ma tit- laħx tistampa kotba wkoll kbar. Huwa kien jaqbel li f'Malta toħ- roġ xi Liġ' biex ma jiġi ebda ktieb hawn 2 Naħsbu li anqas qatt ma seta' jsir dan. ukoll li kieku l-Istamperija ta' de Fiore kienet l-akbar waħda li kien hawn fid-dinja f'dak iż-żmien. jMela, il-ħsieb tal-Gran Mastru ma kenx ħaġ'oħra, metu ħareġ il-Prammatka li semmejna, għajr li dawk il-kotba żgħar li drabijiet oħra kienu jiġu minn bara, għall-qadi ta' dawn il-Gżċj- jer, jdraw jissampawhom hawn jħalli b'hekk igħin, biex ma jon- qosx, kemm jista' jkun, ix-xogħol lill-ewwel Stamperija li twaq- qfet f'Malta u l-waħdanija li kien hawn—dik biss ta' Pornpew de Fiore.