Dun Ġużepp Zammit (Brighella) (1802—1890) D' Ġużepp Zammit twieled il-Belt minn familja tat-tajjeb f'Mejju, 1802. Minnu żgħuritu bnwa wera li kellu xeħta għall-poeżija. Kien immexxi mill-aħjar imgħallmu, fosthom il- Ġiżwi ita. Tmigi Maria Rigord, latinista msemmi, Aktarx li minn għand dan il-Ġiżwita, Dun Ġużepp tħarreġ fil-prosodija u fil-me- tri latini. Wara kors ta' filosofija u ta' liġi fl-Università tagħna, Zammit ħa l-lawrja ta' avukut. Iżda x- xejriet klassiċi ta' Ġiu- żeppi Zammit kienu aktarx inixħuta għas-snajja tat-tfajliet ta' Pimpla' milli għas-snajja' ta' 'ensi u għalhekk, għalkemm żagħżugħ, Zammit qata' ħesrem ix-xogħol tiegħu ta' avukat. Kien din il-ħabta li bedu jħossu msejjaħ biex isir qassis u għalhekk qata' li jibda l-istudju tal-Filosofija, Wara li sar qassis, Dun Ġużepp Zammit, jinnbiegħed mit-taħbit u mit-taħbil tal- qrati, seta' jsib ħin ta' mistrieħ biżżejjed sabiex jersaq u jifhem aktar mill-qrib lill-egħżeż ħbieb li kellu—il-Klassiċi l-Qodma, Minbarra l-għerf li kellu fl-ilsien latin. Dun Ġużepp kien ukoll imħarreġ tajjeb fl-ilsien grieg u fit-taljan, Qala' l-laqam ta' 7 Brighella mill-ġurnal ta' l-istess isem li huwa beda joħroġ fis-sena 1838 u ii-waqal wara sena biex jer- ġa' jibda jidher fis-sena 1852. Wara li waqqaf il-ħruġ tal-ġurnal, Dun Ġużepp, imqanqal mix-xewqa li jingħaqad mal-Ġiżwiti. mar Rumu fejn daħal fil- Monasterju ta' Monte Nevoso, Fis-sentejn li qatta' fil-Monaste- rju, Dun Ġużepp intebaħ li dik il-ħajja ma kenitx tgħodd għa- lih u għalhekk fis-sena 1841 huwa reġa' lura lejn Malta. Fis-Seminarju fejn intbagħat bħala professur tal-letteratura ma damx żmien twil imħabba x-xeħta satirika tiegħu. Wara l-mewt ta' ħuh il-Maġistrat ii miegħu kien igħix ġew- wa l-Belt, Dim Ġużepp mar joqgħod U Birkirkara, fejn kiteb l- aqwa xogħlijiet tiegħu li għalihom baqa jissemma. Fl-aħħar snin ta' ħajtu. Dun Ġużepp intgħata mill-Gvern pensjoni ta' mitt lira fis-sena. Miet ta' tmienja u tmenin sena fl- lt ta' Frar 1890 ġewwa Birkirkara, fejn jinsab midfum sa issa mingħajr VBħaġra li turi fejn hu l-qabar tiegħu '. Hawn inħoss li l-istess tnehida għandha toħroġ minn forn- mna li ħarġet minn forum Foscolo dwar il-Parini: ti kaeraeani U mingħajr qabar, qiegħed is-saċerdot tiegħek, Thalija, illi, hu u jgħannilek, f'daru ċ-ċkejkna, b'imħabba li ma tmita, vawwanlek randa u kien iqegħ'diek kliel…….. ' Brighella kellu bixra satirika iżda ferrieħa. Minkejja l-ħem- da tal-kmujra fejn qatta' l-biċċu l-kbira ta' hajtu u fejn raw id- dawl l-aqwa xogħlijiet tiegħu, il-versi kienu joħorġu minn idejh qabbieża u bla rażun. Meta ngħidu li Brighella kellu bixra satirika u niggieża ma rridux infissru li ma kienx raġel ta' rieda tajba u qawwija. Igħidu li darba resqu fuqu xi protestanti li talbuh jaqleb il- Kotbu Mqaddsa f'sens kritiku, Brighella ċaħad b'kemm kellu qawwa u għalkenmi tawh kelmthom li ħadd ma kien ikun jaf bil-biċċa, wieġeb : (Inkun naf jien innifsi u dak ikun biżżejjed Fost xogħlijiet ta' Brighella nsibu poeżiji kemm fuq ħwej- jeġ qaddisa kif ukoll fuq ħwejjeġ profani. Igħidilna l-poeta nnif- su fil-bidu ta' wieħed mill-kotba tiegħu li fost il-poeżiji li kiteb L-ewwel ktieb ta' poeżiji latini li deher taħt l-isem ta' ''Gar- mina', inkiteb meta l-poeta kien għadu żagħżugħ. Dawn l-ew- wel għanjiet fl-idjoma tal-'qawwa ta' bla tarf hi kienet Ruma'' l-poeta. ddedikalom til-ħutu Maltin. Fl-1846 ħarġu minn idejn il-poeta tagħna mitt sunett bit-taljan fejn Brighella sawwat bil- pinna. satirika tiegħu lil-wieħed xħiħ deffusi li hu ħeba taħt l- isem ta' Pasguino. Kien minn dejjem il-ħsieb ta' Brighella ii jgħajjar u jwaġġa' mhux lin-nies iżda lill-għadiet ħżiena. Il-biċċa. l-kbira ta' l-aħjar xogħlijiet bil-latin ta' Dun Ġu- żepp Zammit insibuhom fost l-Epigrammi ta' l-1889 u fost il- —Carminu et Inscriptiones' li dehru fl-186-4 u fl-1876. Il-versi latini ta' Brighella u l-uktar l-eżametru u l-penta- metru, jixhdu s-sengħa tal-kittieb billi huma miktuba kif titlob il-prosodija u l-metrika latina. Issa ngħaddu biex nagħtu titwila qasira f'xi ftit mill-poeżiji ta' Dun Ġużepp Zammit. Kellu ħabta Brighella i ħajr jew jifraħ lil ħbiebu billi jik- tbilhom xi poeżija u jibgħathielhom. lċi F'waħda minn dawn il-poeżiji Lejn bagħat ix-xewqat għal sena ġdida ta' saħħa u ta' ħidma il-''Honorabili Domino Josepho Mariae De Piro Baroni de Budack'', il-poeta jwissina biex na- ħarbu l-għażż u r-regħba u biex inrawwmu fina drawwiet tajba fgħax dawn biss jagħinluna ferħana u jwassluna fis-smewiet'. F'eleġija oħra mibgħuta lill-għaref Tommaso Vitrioli, Bri- ghella fisser fil-qosor ta' żewġ versi t-tagħlim tal-Knisja Katto- lika dwar il-persuna u n-natura ta' Sidna Ġest Kristu : Il-mewt ta' ħabib tal-qalb twassal jil Brighella fuq il-qabar tal-Professur Ġalanton Vassallo, fejn, sogħbien u mbikki, jisma' leħen mis-sema li jwissih biex ma jibkix iżjed lil-ħabibu għax Biex nagħtu ħjiel tal-poeżija deskrittiva ta' Brighella nsem- mu dawn il-ftit versi mill-ftuħ ferrieħi ta' l-eleġija miktuba biex tfakkar il-wasla f'Malta tal-Prinċep Alberta f'April tas-sena 1876: Aktar 'l isfel niltaqgħu ma' żewġ versi li donnhom isem- mgħuna mill-ġdid id-daqq tal-qniepen, it-tperpir tal-bnadar u t-tfaqqigħ tal-kanuni : Fl-aħħarnett, mixgħul bl-imħabba għal ħutu u għal art twelidu, il-poeta l, għalkemm kien ifisser ħsiebu f'ilsien barra- ni, qatt ma nesa li kien Malti, juri lill-Prinċep it-tmexxija ħażina ta' Malta u t-tbatija, il-ġuħ u l-ħtiġiet tal-fqar u l-ħaddiema u Fil-poeżija li tfakkar il-ħruq tat-Tijatru li ġara fil-25 ta' Mejju, 1873, Brighella f'telfa ta' qilla jistaqsi mgħaddab għaliex in-nar li ħaraq it-Tijatru ma ħaraqx ukoll lil Gaspard le Mar- cħand li kien bnieh n li dak iż-żmien bħala gvernatur tal-gżira, kien tal-ħsieb li l-foqra kellhom jinżammu fil-ħabs : Darb'oħra Brighella għadab sewwa għal xi Taljani li kienu qegħdin iħambqu li Malta kienet biċċa mill-Italja u għal wieħed Ingliż, William Bullock Webster, li, bil-ktieb tiegħu ''English Governors and the Foreign Grumblers'', kien ġieb għajb lill- isem tal-Maltin. Wara l-mewt ta' l-Isqof Pace Forno, Brighella kiteb ele- ġija fejn bħala Ministru t'Alla talab li Malta jkollha isqof ħili u qaddis. It-talba tal-poeta nstemgħet u fl-ewwel tas-sena 1875, meta sar isqof il-Mons. Karmenu Sciehima, Brighella sawwar poeżija oħra biex jiżżi ħajr 'l Alla. Fil-ftuħ ta' din il-poeżija nħossuna nisimgħu d-daqq fer- rieħi tal-qniepen iħabbru l-ħatra ta' l-isqof il-ġdid : Bħala poeta ferrieħi naraw lil Brighella jlissen versi ħfief u ferrieħa waqt pranzu fiż-Żejtun. U Felix tu cui dulce dedere rosarta nomen' Poeta coronabo floribus ipse tuis'; fil-waqt li jsejjaħ fieragħ lil ħabibu, il-Kan, Caruana : Tislima ferrieħa toħroġ minn fomm il-poeta għas-serduk li jinġieb misjur u lest fuq il-mejda u għall-inbid li, jgħid il-poeta, inissel fih għana tal-għaġeb : Fit-18 ta' Diċembru, 1850, Brighella kien mixli quddiem il- Qorti Kriminali ta' Malta għaliex kien kiteb li ż-żewġ qassisin Ġużeppi Scieħana ià Hranġisk Sonchet kienu qegħdin igħinu żewġ ġurnali taljani li kienu qegħdin inisslu ħsara fir-ruħ ta' Malta. Il-Qorti qatgħet li Brighella kien ħati. Il-poeta, iżda, 'i kien iħossu mingħajr ebda ħtija sibel u waħħal f'moħħu li jikteb UMitt Bpieramm Kontra Kalobjota'. I-isem Kalobjotu huwa msawwar miż-żewġ kelmiet griegi fkalos u fbios' li maqlu- bin fil-latin ifissru ''bona'' u ''vita''—żewġ kelmiet li magħqu- din flimkien isawru l-isem ta' Sir Ignazio Gavino Bonavita, l- imħallef li kien qata' li Brighella nstab ħati. Bosta minn dawn il-mitt epigramma huma miktuba mill-aħjar u x'uħud minnhom huma xi ftit iebsin ukoll. Fost il-poeżiji li Brigħella. kiteb fuq ħwejjeġ qaddisa niltaq- għu ma' ħafna imni f'ġieh il-qaddisin, miktuba f'metri u strofi klassiċi li fuqhom kienu dawru l-biċċa l-kbira ta' l-innijiet latini tal-Knisja fil-Medju Evu. Kiteb ukoll Brighella Karme f'versi eżametri biex ifakkar egħluq is-sitt mitt sena mill-mewt ta' San Bonaventura, Dan il-Karme nqara fost iċ-ċapċip f'laqgħa ta' poeti mwaqqfa mill- patrijiet Franġiskani f'jum il-festa ta' dan il-qaddis. Wara li rajna fil-qosor uħud mix-xogħlijiet ta' Dun Ġużepp Zammit, jixraq li nitkellmu dwar il-ġieh li stħoqq lil-dan il- Malti kbir li fi żmienu ken imsemmi ħafna kemm f'artna kif ukoll f'artijiet oħra ta' l-Ewropa. L-isem ta' Dun Ġużepp Zam- mit issemma b'tifħir f'ġurnali u rivisti Maltin u barranin. Kien hemm xi ħadd li sejjaħ lill-poeta tagħna 'TI Metastasio Maltese''. Vallauri u Vitrioli, żewġ latinisti magħrufa, tkellmu b'qima fuq Dm Ġużepp u kitbu 'dwar is-sengħa tiegħu bħala kittieb u poeta latin. Vitrioli niseġ epigramma ta' tifħir f'isem il-poeta tagħna. fejn qabbel u xebbah lil Brighella ma' Marziale, l-aqwa kittieb ta' epigrammi latini. Il-Papa Ljun XIII, kittieb hu nnifsu ta' bosta poeżiji bil- Latin, wara li qara x-xogħlijiet ta' Brighella, bagħat lil dan il- poeta midalja tad-deheb flimkien ma' ittra ta' tifħir u fil-Ġub- lew tad-Deheb tas-Saltna tar-Reġina Vittorja, Brighella rebaħ midalja. oħra għall-poeżija sabiħa li huwa bagħat għall-Wirja Kolonjali. Il-Professur Alberto Bartoli waqt taħdita dwar l-Umanisti tal-Qedem u l-Umanisti ta' żmenijietna, wara sensiela ta' tifħir minsuġa f'ġieħ il-poeta Dun Ġużepp Zammit, għalaq b'erba' kelmiet li għandhom joħorġu mill-qalb u mill-fomm ta' kull Mal- ti għall-isem ta' wieħed minn ulied dil-gżira. li ħadem biex igħol- li mhux biss ġiehu, iżda wkoll il-ġieh ta' ħutu u ta' art twelidu. tU'Maltesi,' temm il-Professur Bartoli, ''leviamoci in piedi; pas- sa Giuseppe Zammit. ' Student tal-Letteratura. Alla ta' San Pawl' Kun magħna Fil-jiem li ġejjin fuqna. Alla ta' San Pawl' Ismagħna. Tħallix li r-riħ isuqna. Lit-tmun tad-dgħajsa tagħna Dawwar fejn tirbaħ ruħna, Fejn tista' l-qalb tistagħna 7 U l-barka biss ittuqna.