L-EWWEL WIRJA TA' GĦERFI Sa fl-aħħar wara Ħafna tiġbid mil-lum għal għada, wara ħafna biża' u taqtiq ta' qalb, wara ħafna nfili fis-sħana ta' Lulju, sa fl-aħħar ħlist mill-eżamijiet, u Ħilist b'wiċċ il-ġid. Ħadt nifs twill- Min għadda minn dal-baħar biss jaf x'jiġifieri tgħaddi l- btajjel tas-sajf, liieles minu kull ħisieb ta' kotba, ta' tagħlim ta' eżamijiet, tiġri u titmieraħ mal-ħbieb minu fil-għodu sa bil-lejl. Fraħt u miegħi feraħ kullliadd id-dar, għax lili kienu jistennew biex nitilqu għal San Pawl il-Baħar, l U tlaqna dak in-nhar fil-għaxija mill-Belt moħmija mis-sħana ta' Lulju lejn ix-xtajta ta' S. Pawl il-Baħar. L-anqas ilħaqna wsalna li ma darux maglina kemm ġirien u ħbieb kellna hemm- hekk, jifirħu bina u jistaqsuna elf ħaġa. Minn dak il-ħin bdejt il-ħajja Hi kellha tnissini t-taħbit qalil ta' disa' xhur skola u xahar eżamijiet. Jumejn wara, xi siegħa qabel inżul ix-xemx, mort nagħmel żjara lil-Ġanni ta' Nardu, bidwi ħabib tagħna, li kellu r-raba' tagħina, li-kien jolidilna ħsieb id-dar fix-xitwa u jiġi jaqdfilna meta nofiorġu nistadu, kellu r-razzett taħt il-għolja tal-Wardija, Malli dħalt mix xatba l-ġewwa, narah ġej lejja, għajnejh jiddu bil-ferħ u ftom:nu jitbissem, u minnufih bdiet nieżla fuqi xita ta' tislim u mistoqsijiet: 'Ara s-sinjur l ivtela ġejtu Meta ġejtu 7 Kifint: Kifishu l-papàa7 Il-mamà tajbba7: Kullħadd tajjeb 7 Domtu ma ġejtu l Kemm ilni nixtieq marakom L' Wara ftit ġiet wkoll Żeża, mart Ġanni, u magħha xita olira aktar sfiqa ta' tislim u mistoqsijiet, li għa lihom weġibt fil-qasir: ''Kullħadd tajjeb Ġejna d-bieraħt l-ula. ' Xfiin birdet ftit dik l-ewwel ħeġġa. tal-liqgħa tagħna, Ġanni tellàni fuq, fis-setali. Żeża ġeħitli siġġu minn ġol-għorfa, qiegħu tal-għuda : hi qagħdet fuq xkora nofsha mimlija bil-ful jew bix- xgħir, ma nafx: Ġanni nxteħet il-art b'saqajh mimdudin qud- diemu, u tilla ta' xi seba' snin il-art fidejn riġlejn ommha. —U hekk, sur Dward l-beda jgħid Ganni, alina dejjem hawn nitħabtu biex nieklu loqma ħobż. Imma r-raba' das-snin qie- għed jagħtina fuq wiċċna wisq. . Kullħadd jitħabat fid-dinja, weġibtu jien, min f'ħaġa u min f'oħra. Inti titliabat fir-raba' u jien. nitħabat fl-iskola. —Hekk hut Issa kemm baqdlek biex tilħaq tabib, sinjur 7 Bħal daż-żmien sena, jekk Alla jrid, inkun tabib. Alla jbierekl U kif igħaddi ż-żmient Niftakrek daqs- xejn ta' tifel ta' xi sitt snin. jew sebgħa u 'l oħttok li- kellha xi tmien snin, tiġru u taqbżu donnkom żewġ friefet, tidħku u tin- bxu 'l xulxin, Darba kontu sa tgħalluni. Kontu hawn għandi t-tnejn, inti mort tixxabbat ma' dak. il-ħajt biex iġġib bejta għa- safar, sieqek tiżloq u inti taqa' għal isfel. Mn'Alla li fl-art kien hemm xi erba' qattiet tiben u b'liekk ma ġralek xejn, anqas biss barxa ma kellek. Imma li ma ġejtx. fuq dak it-tiben, ma kontx teħlisha ħafifl U ofitok l-ewwel werżqet twerżiqa bil- qatgħa li ħadet, imbagħad. xħin ratek fuq it-tiben, infexxet tid- fiak kemm tiflaħ. Ehħl it-tfal dejjem tfal. U hi x'aħibarha 2 Ilni ma naraha, —Tajbal Taf intiżi kienet iżżewwġetl Marret toqgħod tas- Sliema. Xahrejn ilu kellha l-ewwel tarbija. Is-sajf l-ieħor kienet tiġi hawn sikwit ma' żewġha, imma issa ma tkunx tista' tiġi ħlief xi siegħa wara nofs in-nhar. — Kemm nixtieq naraha 1 Kif konna nitkellmu, għajnejja marru fuq it-tifla ż-żgħira ta' Ġanni, li kienet mixħuta ħdejn riġlejn om nha tilgħab ina' kelb ċkejken, xagħru abjad muswaf, issa tqabbżu, issa taqbadlu sa- qajh ta' quddiem u twaqqfu fuq ta' wara u tmexxih jew iżżeffnu fuqhom biss, issa tħaddnu magħha u tkellmu u tridu jkellimha u tressaq wiċċha ma' wiċċu u xoftejha ma' xoftejh biex bħalli kieku jifhem afijar xinhi tgħidlu. Tgħaxxaqt inħares lejha, imma dak il-ħin liassejt għerfi jbaqbaq ġewwa. fija, u jrid ifur u jixxerred għall-ġid ta' għajri: Bil-ħlewwa għidt lit-tifla ta' Ġanni : —Ekl binti, tressaqx il-kelb ma' wiċċek glħax jagħmillek mimmi. — Ma jigdimxi weġbitni ftit mistħija. —imma jista' jagħtik il-mard. — Mhux marid il-kelb tagħnal Moħtfi ta' tifla ta' seba' snin ma setàx jifhem il-għaġeb ta' għerf li dak il-liin kont sa nsawwab fuq id-dinja miġbura, għalija, f'dak ir-razzett u f'dawk iż-żewġ bdiewa. Dort lejn Ganni u għidtlu : l —'Qann, għandek tat li ġistmna mhux bħall-ġisem tal-bhej- jem; dak li hu tajjeb għalina jista' jkun Ħażin għall-bhejjem; u dak li ma jagħmelx deni lill-bhejjem, lilna jista' jagħmlilna deni kbir. Issa ara, dak. il-kelb jista' jkollu xi dud irqiq, irqiq li bil-għajnejn ma jidherx u li lill-kelb ma jagħmillu ebda lisara, qisu ħaġa mejta, iżda malli jidħol fil-ġisem tal-bniedem, kull waħda minn dak id-dud issir mija u elf, u lill-bniedem jagħ- mlulu deni kbir, imarrduh. Ħa nfiehmek aħjar. Ara, għan- dek dik iż-żerriegħa tal-bettieħ fuq ix-xriek. Issa biex tinbet fejn trid tiżragħha 9 —Fil-għalqa l —Tajjeb. Issa jekk tiżragħha fit-trab tat-triq, jew ġox-xalix, tinbet 2 —U jekk tiżragħha ġor-ramel lidejn il-baħar 7 — Hekk hu d-dud tal-mard, fil-kelb jibqa' bħal ħaġa mejta u fil-bniedem inissel, joktor u jagħmel deni kbir. Ġanni u martu, Żeża, kienu qegħdin jisimgħuni bla ma jpet- ptu xfar għajnejhom. Għalhekk rabbejt il-ħila iżjed u żidt ingħidilhom : — Ħażin ukoll li l-klieb u qtates tagħtuhori jieklu mill- platti li tieklu fihom intom, jew tħalluhom jilagħqu platti, borom skutelli u x'naf jien, għax minn ilsienhom għandu mnejn jeħel mal-platt xi dud li jġib il-mard fil-bniedem. —Meta iniet Dun Nikol, ma nafx tiftakrux int, għax kont għadek żgħir meta miet, qabżet qalet Żeża, in-nies ħarġuha ii miet b'xi marda tal-fwied, u kullħadd kien igħid li rikeb il-mard, għax kien iħalli l-klieb, li kien. iħobbhom daqs dawr għiajnejb, jieklu mill-platti tiegħu u saħansitra jieklu miegħu fuq il-mejda. Ma nafx x'naqbad ingħid, imma din ma tinżillix malajr; àktar naħseb li Dun Nikol, jaħasra, kellu xi marda minn ġewwa; kien ilu sejjer lura, minn Habel ma kien iħobb il-klieb; rm terġa' kellu ħuh li miet bil-mard ta' ġewwa wkoll. Ħassejt l-art taħiti titħsrrek; qalbi febritni b'xi waqgħa, u l-waqgħa ma dametx ma ġiet ŻZammejt sħiħ, u b'leħen mejjet, għidtilhom: Mhix ħaġa kbirat Jista jkun li dak il-qassis ħia l-mard mill-klieb. Aħna t-tobba nagħarfu l-marda, imma mhux dejjem nagħarfu mnejn hi ġejja l-marda. Taf xinhu, il-mard ma jiġix waħdu. —Għax tkun miktuba hekk, qabeż igħid Ġanni, li wara l- kliem ta' martu ried hu wkoll jagħiti daqqa oħra lill-għert tiegħi. Intom timlewina rasna b'ħafna flieles, u jekk wieħed joqgħod jaliseb iżżejjed, jitlef moħħu. Ara. sentejn ilu maradli t-tifel il- kbir bid-deni; għall-ewwel ma kellimniex tabib; wara ġimgħa kellna ndaħfiluh u beda jsaqsina elf ħaġa: ''Jixrob ħalib7 Jiekol . ġbejniet 7 Il-ħalib tgħalluh7: Qis Hi ma tagħtuhx Ħalib li mhux imgħollif' Lit-tabib għidnielu iwa, għat-twissijiet kollha li tana, imma għamilna biss dak li dehrilna, Il-ħalib bqajna nagħitu- hulu sħun minn driegħ il-mogħiża, bla ma ngħalluh xejn; għax il- ħalib ma jistàx ikun li jġib il-mard; bil-lialib trabbejna, Taf biex ħallieh id-deni7: Bix-xewki konna ngħallulu x-xewk u nagħtuh jixrob l-ilma tiegħu. Mhux bil- ħatib' imgħolli 1 — Għamilt ħażin ma smajtx mit-tabib, u kieku ibnek miet jew baqa' marid, kien ikollok fitija quddiem Alla. Isma' din: kieku nagħtik frotta, frotta sabiħa, safra qisha tad-deheb li bħalha Malta ma hawnx, rieħa tfuħ u togħma tajba, u ngħidlek: Wieħed minn kull mija li jieklu minn dal-frott, jaqa' u jmut mal-ewwel daqqa ta' sinna li jagħtiha. X'tagħmel 7 Tekolha 7 Ġanni ma weġibx… Ħass ruħu mirbuli, u jiena qawwi bir- rebħa tiegħi żidt ingħidlu : — Mela jekk ħaġa tagħmel deni lil wieħed minn kull mija, afiseb li dan il-wielied tista' tkun int. —Imma taf xi ngħid jien, jekk ma tkunx waslet il-mewt ma tmutx, u jekk tkun waslet, tagħmel x'tagħmel ma żżommhiex. Ara, jien għandi ħamsa u ħamsin sena u qatt ma mradt aktar minn jumejn. Ħajti dejjem fir-raba' u mal-bhejjem. Ħalib qatt ma għallejtu, bħal ma tridu intom; dejjem ilma tal-bir nixrob, u jekk nirfes żġieġa u joħroġti d-de nm, immur fil-għorfa, insib biċċa għanqbuta kollha trab, inqegħidha' fuq il-ġerħa; id- demm jieqaf u wara ftit ma għandi xejn. It-tabib kieku jimlieli ras daqs qartalla l- Niżżiħajr MAlla nħossni f'saħiħiti sewwa. U missieri kellu sitta u tmen'n sena meta miet, u missieru għalaq id-disgħin. Ma kenux igħaddu ħajja afijar minna; xogħol u taħbit u għaks kienet il-ħajja tagħhom, u madankollu kellhom għomor twil, U ħu missieri, Toni, ta' sebgħin sena kien għiadu jiekol nofs artal għaġin u jgerrem il-ful ingaljat bi snienu. Li ma kienx għax għaddieh riħi ħażin, kieku għadu Ħaj; ma kellu l-ebda marda; miet b'laħmu u xaħimu. X'irrid ngħidlek Ta' kullħadd kif tkun miktuba l —Taf xinhu l-imma 7 għidtlu bi tbissima, li ħadd ma jaf kif inhi miktuba tiegħu. Għalhekk jaħtieġ li wieħed jisma' mit-tabib, għax it-tabib ma jitkellemx minn rasu, ma jaqlax minn żniedu, iżda jitkellem bid-dawl ta' dak il-għerf kbir li Alla xerred fil- ħolqien. Kien sar il-ħin u jien qomt biex immur. Ġanni u Żeża qamu wkoll biex iwassluni sal-bieb, Ittifla ż-żgħira kienet tongħoos b'rasha max-xkora. Wara ħafna: ''Selli għalihom, ej- jew ''oqogħidu, ejjew intom ukoll', qbadt il-mogfidija lejn id-dar, u t-triq kollha nhewden fuq din' l-ewwel wirja ta' għerfi.