ARGUMENTI LIRIĊI FIL-POEŻIJA TA' RUŻAR BRIFFA Ta' ROMAN AZZOPARDI IL-POEZIJA ta' Rużar Briffa hija lirika mill-aqwa u, għalkemm hija ħaġa tqila tfisser il-kelma 'lirika', l-elementi tal-poeżija lirika fil-kitba ta' Rużar Briffa huma qawwija, L-ewwelnett mill-ittra li Briffa kiteb lil G. Cassar-Pullicino fl-1945 (miġjuba fl-Istudji Kritiċi tal-Professur Aqul- lina) nintebħu kemm tassew kien liriku Rużar Briffa għaliex il-poeżija tiegħu hija, kif stqarr hu stess, qasira, sinċiera, soġġettiva u sempliċi. Il-poeżija ta' Briffa hija minn xi drabi hekk soġġettiva li toqrob ħafna lejn l-awtobjografija u hija hekk sempliċi li għandna mnejn naħsbu li ftit fiha mużikalità ta' versi u ta' ritmu. Fil-fatt Rużar Briffa ħaddem tajjeb ħafna l-vers liberu li kien iħobb juża u f'ħafna poeżiji fassal ir-ritmu mat- tifsir ta' ħsiebu. L-isbaħ eżempju ta' dan għandna 'Nofs ta' Nhar Sajfi' u 'l-Anestesija' (Il-Kotra u Jien) li minnha se nieħdu l-istanza taż- żgħożija: Għannejt l-għanja taż-żgħożija: Lejl ta' qamar, qalb bla sabar, u l-imħabba mgħannqa miegħi, ħolm ifawwar bis-sbuħija; u Poeżija. 'Dan miġnun', in-nies bdiet tgħid, fu le jaf x'inhuwa jgħid'. Ninnotaw sewwa, fost ħwejjeġ oħra kif Rużar Briffa jagħtina 'ħasda' fit-tielet u r-raba' linji qabel l-aħħar hekk kif wara li nlissnu l-kelma 'poeżija' naħbru wiċċna ma' 'Dan miġnun'. Hekk hu li l-ħsieb ta' illużjoni fi żmien iż-żgħożija huwa mfassal tajjeb ferm mir-ritmu tal-poeżija. Fuq liema argumenti għanna l-iżjed u l-aqwa Rużar Briffa L-ewwel nett hemm bżonn nifhmu li Briffa bħala bosta poeti oħra liriċi, huwa idealist u l-wirt poetiku li ħallilna ġej kollu mill-fatt li Briffa xtaq jilħaq u jsib l-ideal f'kull ġrajja ta' ħajtu li tagħmlu bniedem, Malti patrijott, Nisrani, raġel tal-familja, tabib u ħwejjeġ oħra. Minħabba li hija iebsa li fid-dinja wieħed isib jew li dejjem igawdi l-ideal, Briffa għanna ħafna fuq id-diqa u fuq id-disullużjoni u nsibu kritiċi li kitbu li n-nota ewlenija tal-poeżija ta' Briffa hija dik tan-niket u tal-qrusa tal-ħajja. Il-Professur Aquilina, biex nagħtu eżempju, fil-Leħen il-Malti, 1963, Għadd 5, kiteb hekk: Imma n-nota li tinħass l-aktar fil-poeżija tiegħu bija dik ta' swied il- qalb, is-sens ta' solitudni u ta' għeja u ta' illużjoni… 2 Kollu minnu. U dan jixduh għadd mhux ħażin ta' poeżiji. Fi Tfajla, toħlomx, naqraw: u kemm hi fiergħa din il-ħolma tagħna li turi kollox mogħni b'ward u żahar, waqt illi x-xewka minn tad-diq u l-biki taħbi li tniggeż malli nsiru kbar. Fil-poeżija Għasfur Igħanni: Għasfur, għaliex qed tgħanni donnok bil-ferħ miġnun Skirt int bi nbid l-imħabba2 — Jinxfu malajr l-egħjuni F'Waħdi nsibu espressjoni qawwija ta' l-ideal u ninnotaw il-kelmiet astratti: Għan, Hena… Dejjem xtaqt li ma nkunx waħdi dejjem xtaqt imħabba u ħbieb, imma ħadd ma ried igħinni biex tal-Għan insib il-Bieb. Għad jien waħdi l-Bieb insibu, nidħol minnu lejn il-Għan, waħdi nħoss il-ġenn ta' l-Hena li ili nfittes bla serħan2 Poeżija oħra li juru n-niket u l-melankonija tal-poeta huma Lil Ommi (Omm inr le taf), Għajjiena le Xebgħana, Aestesija, Quo Vadis7, L-Għana taż-żogħżija, Lura u l-Bieraħ. (L-aħħar tliet poeżiji ippublikati fil-ħarġa speċjali ta' Leħen il-Malti, 1963) Minkejja dan kollu jien inħoss li l-argument ewlieni tal-poeżija ta' Briffa hija l-imħabba — l-imħabba fis-sens wisgħa tal-kelma. Il-Professur Aquilina, fi Studji Kritiċi jikteb hekk: 4… il-kelma mħabba … tfisser wisq iżjed mill-ġibda ta' bniedem għal baiedma. Il-kelma imħabba tiġbor fit-tifsira wiesgħa tagħha kull prinċipju ta' ġmiel u sewwa. Ma' dan jien nixtieq inżid li għal Briffa l-kelma mħabba tiġbor fiha wkoll is-sens reliġjuż tal-virti nisranija. Ma kienetx forsi l-ħasra tal-poeta quddiem il-miżerja tal-ħajja li ġegħlitu jikteb Il-Għanja ta' l-Imnikketf Inti l-imnikket ġewwa darek, 'Ma tbissimt minn fuq altarek, Kollok ħlewwa, kollok ħniena, Serraħt Int lill-qalb għajjiena, Inti bissl Il-poeta jara sentiment qawwi ta' mħabba fil-maħfra ta' Kristu lill- Madonna, kif naqraw f'Wieħed Biss: A Biss Wieħed sellmilha bi ħniena; li riedha għarkobbtejha, mesħilha 'l għajnejha u tenna dal-kliem: Daqs kemm int ħabbejt, daqshekk qalbek fdejt: terġax: mur bis-sliem. Fil-poeta tagħna Rużar Briffa, id-diqa u l-melankonija tal-ħajja flok ma wassluh, kif seta' ġara, lejn id-disperazzjoni u lejn il-mibgħeda, ġegħluh iħoss mogħdrija u maħfra ma' kulħadd. Rużar kien l-ewwel wieħed li twar-- tab mill-konvenzjonali u fil-poeżija L-Għid tal-Maħfra ftakar fil-ġrajja tat-8 ta' Settembru 1565 mhux bħala ġrajja 'ta' mibgħeda u rebħ' iżda 'ta' mħabba — u tal-għaqda s-sebħ'. Fit-tifkira tal-Milied, il-poeta tagħna ma jarax bħas-soltu dik in-nota ta' devozzjoni kważi infantili li tfakkrek fil- presepju, f'Ġest tarbija mdawwar bil-ħmara u bil-baqra u ħwejjeġ bħal dawn. Lċ, Rużar jilmaħ fil-Milied xi ħaġa iżjed qawwija, iżjed nisranija, jilmaħ l-imħabba. Fi s-sunett Il-Milied naqtaw kif Ġest ġie fid-dinja għall- fqar, għall-morda, għall-ilsiera, għall-ħabsin u għall-imsejknin kollha: U fl-aħħar ġie: il-kbir Missier tal-Ħlejjaq, U fl-aħħar ġie: ħa jgħakkes il-ħruxija, U fl-aħħar ġie: sabiex kull hemm ifejjaq. Xterdet mad-dinja l-leħħa ħabbarija, u t-tama ġarrab kull min kien imdejjaq, u saħnu l-qlub bl-imħabba nisranija. L-imħabba ta' Rużar Briffa ħaddnet mhux biss lir-reliġjon nisranija iżda wkoll lill-familja u lill-patrija, Fil-lirika Epitbalamion, Briffa jiċċe- lebra ż-żwieġ ta' oħtu Marija mingħajr ebda nota negattiva. Int bħalhom, għandek qalbek tfur bl-Imħabba li ma tafx sajf, ma tafx kesħat xitwija, Għalhekk tibżax. .. it-triq ofroq Marija. Fil-poeżiji Lilek, Lill-Maħbuba, Lil Annabella, indirizzati kollha lit- tieni mara tiegħu, Briffa, għalkemm ifakkar fis-swied il-qalb u 'saħta ħadra — malinkonija' li ġie li ħass f'ruħu, jispiċċa biex juri tama e twem- min sħaħ fil-valur ta' l-imħabba. U l-għana li għannejt tul iż-żgħożija Jien nibqa ngħannih miegħek Fix-xjuħija. Fil-poeżija Lil Ommi u Lil Binti waqt Àir-Raid u Lil Binti inħossuha sewwa l-imħabba tal-poeta lejn nies għeżież għalih, Aħjar hekk, omm, aħjar le taf li jiena tlift l-hena kollu; sfajt għajjien, imdejjaq xbajt minn did-dinja, dinja fejn l-għarwiena ħadd ma jlibbishom, ebda mard jitfejjaq. Aħjar hekk, omm, aħjar taf biss li qalbi terġa tithenna sħin inħares lejk, u ħaġa waħda biss issaħħaħ talbi ħarsa ta' mħabba minn ħlewwet għajnejk. X'espressjoni ta' mħabba ħelwa juruna l-versi l-oħra ta' Lil Ommi: Benninni, benninni, Fissidni bħal dari… Hekk…hekk…iva daħħal Subgħajk ġewwa xagħri, W għannili bil-ħlewwa, Il-għanja tas-sewwa. Sentimenti ta' l-imħabba lejn art twelidu nsibuhom f'xi poeżiji bħal m'huma Ġens il-Malti, Ir-Rebħa ta' Settembru fejn jibki li l-qalb ta' Malta m'għadhiex li kienet fl-imgħoddi iżda issa xegħlet wara l-flus, iż-żina u l-ħażen; fi Dwejjaq Missirijietna, f'Jum ir-Rebħa u f'Ħaġar Qim u f'Imdina u f'Sejħa u Tweġiba (lil Ġorġ Pisani). Fost il-fergħat ta' mħabba li kellu Rużar Briffa nsibu waħda li tinsab f'bosta poeti kbar u li hija l-ġibda lejn dak kollu li hu sabiħ u sewwa. Aħna ġa rajna kif Briffa ssaħħar wara l-imħabba li wera Kristu lejn il- midinbin u lejn l-imnikktin, kif inġibed lejn l-imħabba li taf tħoss id- Duluri, u kif tgħaxxaq bl-imħabba taż-żogħżija u tal-familja. Issa Briffa għandu poeżiji li juru wkoll ġibda speċjali fejn dawk il-prinċipji, x'ak- tarx iżjed astratti minn dawk li semmejna hawn fuq, ta' Gmiel u Sewwa. Issa l-għaliex, x'fittillek trid is-sewwa dwarek ixxandar, tħobb trid lil kulħadd Swat biss il-kotra, dmugħ taf tagħti, dnewwa. F'Lill-Farfett, il-poeta jistqarr: Ix-xeħta ferħana ta' min dejjem hieni u jisbaħ minn kmieni bil-qalb qiegħda tfur inħobbha, ja mxewwaq F'Il-Għanja ta' l-Imħabba naraw lill-poeta jissaħħaħ fil-fehma li l- Imħabba — l-imħabba tad-diem' — hija l-aqwa ħaġa għall-bniedem. Kull m'hawn f'din id-dinja jitbekka l-imħabba, L-Imħabba li messi fil-ħajja kull hemm, Li treġġa ftit hena fil-qalb imbikkija, U tbiegħed mill-bniedem kull deni, kull semm, U xi ngħidu għall-ħsieb tal-poeżija Lil F.S, Caruana li minnha se nġibu din l-istrofa: Mhux hekk, Saver, mhux hekk jien irrid ħajti; twelidt ħa ngħix, ħa mmut wara sbuħija, ħa ngħolli ħsiebi fuq il-ħsieb ta' sħabi twelidt ħa ngħanni dejjem sax-xjuħija. F'Xewqat itenni kważi l-istess ħsieb: 'Ma ġa la darba qalbi hi qalb taflija u bniedem jien li niksaħ bl-iċken riħ, jenħtieġ nibqa li jien, poeta mġennen għad-dwal tal-ħajja, noħlom is-sabiħ. Fil-poeżija Mill-Ġdid Poeta, Rużar Briffa, f'mument minnhom, ixebbaħ lilu nnifsu ma' għasfur imġennen għas-sbuħija, Tfakkarna fil-ħsieb tal- poeżija Lil Għasfur Igħanni fejn għalkemm il-poeta did-darba jixtieq li l-għasfur ferrieħi jitbiegħed minn ħdejh, ma jiċħadx li darba hu stess infexx fl-għana bħal m'għamel l-għasfur. Bħalek infexxejt fl-għana, u bħalek fetħ ta' ġenn L-imħabba nisslet fija Fl-imħabba ma sibtx kenn, Rużar Briffa ma jisħetx l-għana ta' l-għasfur iżda jordna biss li l-għas- fur imur jgħanni band'oħra. Jiġifieri li l-poeta ma jiċħadx u l-anqas ibax- xi l-prinċipju ta' l-imħabba u s-sbuħija fil-ħolqien. Rużar Briffa għandu fiduċja sħiħa fil-qawwa poetika, il-qawwa li ma tafx bi tħassir jew bi tmiem. Fil-poeżija Il-Holma Eterna naqraw: Fil-ħolma tal-poeta Qatt ma jiġġarraf xejn. Kull x'ħin timraħ il-ħarsa igħixu ġol-għajnejn il-bliet tal-lum, tal-bieraħ, il-bliet taż-żmien li ġej. Tiegħek, poeta, id-dinja: Int biss dejjem bennejl F'poeżija oħra Għad Nerġa, naqraw: 'Ma nibqa' dejjem sejjer Fit-triq twila ta' l-imkien, U nibqa' ngħanni dejjem L-għanjiet li m'għandhomx żmien, Fil-varjazzjoni tal-poeżija Waħdi (p. 10 1) il-poeta' jispiċċa hekk: 'Ma fil-ħarba ta' snin twal tbiddlu d-dwal….. Kollox jagħti fis-sewdieni…. aktarx tinsa l-lewn ewlieni…. Ma. s-Sbuħija għadha miegħi taqsam ferħ u dwejjaq tiegħi…. Għadni dejjem, dejjem jien, anki jekk kiebi u għajjien, il-poeta taż-Żogħżija…. il-poeta tas-Sbuħija. Hekk jerġa' jgħid Rużar Briffa fil-poeżija Sbuħija: Jiena nħobb kull mhu sabiħ,.. u fl-oħra Sbuħija Immortali: Imm'aħna ma mmutux Għax Immotrtali; Tibqa' warajna l-għanja Li tfittex l-Ideali — Fl-Għanja taż-Żgħożija miktuba biss sentejn qabel mewtu, Rużar Briffa jerġa' minn jaf għal kemm-il darba itenni l-imħabbietu u twemminu f'dik li hu sabiħ. Terġa' f'daqqa f'qalbi tixgħel Dik il-leħħa ta' sbuħija Illi ħsibt għad-diem intfiet. Kemm ħabb il-poeta Rużar Briffa narawh ukoll mit-tifkiriet li ħallewna ħbiebu, hekk kif jinsabu miġbura fl-edizzjoni speċjali ta' Leħen il-Malti, 1963, Dawn it-tifkiriet huma xhieda indiretta ta' dak li għidna qabel għax huma barra l-kontest tal-poeżija ta' Rużar Briffa; iżda nistgħu ngħidu li jsaħħu tajjeb l-fehma tiegħi li Rużar Briffa fil-lirika tiegħu argumenta l- iżjed fuq l-Imħabba. Wara kollox tista' tgħid li ħadd mill-ħbieb tal-poeta ma tkellem fuq xi disillużjoni jew disperazzjoni ta' Rużar Briffa, iżda kollha qalu xi ħaġa fuq l-imħabba u s-sinċerità tiegħu, — Waqt li x'uħud mill-ħbieb tàl-poeta semmew id-disillużjoni u s-swied il-qalb ta' Rużar Briffa, il-ħbieb kollha kienu tal-fehma li Rużar Briffa wera mħabba u sinċerità kbira. Emmanuel Agius kiteb hekk: 'Jiena rrid niftakar fil-ħlewwa tal-poeżiji tiegħu; irrid nibqa' niftakru daħqani kif spiss rajtu, u rrid infakkar illi l-poeti tajbin ma jmutu qatt.' Ġanni Bon- nici kiteb 'Kif wasalt id-dar qbadt naqraha (L-Għanja ta' l-Imnikket) Ħassejt id-dmugħ jaħraq ma' ħaddejja u għedt li l-poeta kien jaf iħoss għal dawk li jgħixu madwaru,' Imbagħad xi ngħidu għall-artiklu ta' patri Valentin Barbara O.P, li fih ma jagħti l-anqas l-iċken ħjiel ta' Rużar Briffa bħala poeta mgeżwer fil-waħx tad-dwejjaq jew ta' qtigħ il-qalb jew tal-pessimiżmu żejjed jew tal-mibgħeda. hekk: 'Biżżejjed ngħid illi meta kien jiġi mistieden biex jaqra poeżija tiegħu f'xi okkażjonijiet,… kien jifraħ qisu xi tfajjel safi meta jara li tkun għoġbot lis-semmiegħa …. F'Rużar kienu jidhru ħafna wkoll xejriet oħra sbieħ tassew bħall-ġabra tad-dar, it-tbegħid mill-frugħa u t-tlellix żejjed, il-ħarba mid-diskursati twal u bla siwi u, iżjed minn bekk, l-imħabba, Fis-siegħa tad-diqa Il-wirt ta' dil-ħliqa Bla tama utiqa Int biss merżuq dawl O Marija. Milja tal-ħniena Għajn ta' l-indiema Serħ il-għajjiena Kull tjieba ġo fik O Marija. 'Il qalbi xewqiena 'Il ruħi lubiena 'Il ħajti xebbiena Int biss tfarraġ taf O Marija. Iż-żmien il-mitluf, Tbewdin mhux magħruf Ħolm mejjet fil-ġuf Quddiemek ninsieb O Marija, Sibt taqriġ b'logħ'b ta' kliem Xejn m'għaddejt 'il quddiem Iss'int sabri biss O Marija. F'riġlejk hawn mixħut Mhux iktar fallut Fl-imħabba w misħut i 'Ma tiegħek u miegħek Marija.