IL-KOPERNIKU (jorbot ma' '' Leħen il-Malti Nru. 185-187) IR-RABA' XENA. Koperniku u ż-Xema K. lċċellenza. : X. Aħfirli, Koperniku, jekk ma ntikx fuqhiex toqgħod bilqiegħda: hawn ma għandniex drawwa ta' siġġijiet. Iżda dak li għandna nagħmlu nagħmluh malajr. Inti ġa smajt x'irridek minn għand il-qaddejja tiegħi. Jiena min-naħa tiegħi, minn dak li t-tfajla tarrfitli fuqek, insib li inti tajjeb wisq biex nirnexxu f'dak li qed infittxu. K. Sinjur, f'dan ix-xogħol nara twegħir kbir. X. It-twegħir ma għandux ibeżża' bniedem tax-xorta tie- għek. Aktarx, kif jingħad, iżid il-qalb lill-qalbieni. Iżda x'inhu, fl-aħħar minn l-aħħar, dan it-twegħir7 K. L-ewwelnett, kbira kemm bija kbira s-setgħa tal-filoso- fija, ma nistax ngħid li hija hekk qawwija li tħajjar lill-Art tiġri minflok ma titgħażżen fil-għana, u tibda titħabat minflok ma tagħmel xejn ; aktar u aktar f'dawn iż-żmenijiet, li mhumiex iż-żmienijiet ta' l-eroj. X. Jekk ma jirnexxilekx tħajjarha, ikollok iġġiegħlha. K. Kont nagħmlu, Eċċellenza, bil-qalb kieku kont xi Erkoli jew għall-anqas xi Orlandu : u mhux Kanonku ta' Varmia. X. Dan x'għandu x'jaqsam Ma jsemmux matematku taż- . żmien l-imgħoddi, li kien igħid li, kieku seta' jkun li jiġi mogħti lilu mkien fejn joqgħod barra mid-dinja, kellu tama qawwija li jerfa' s-sema u l-art Inti m'intix sejjer tħarrek is-sema u tinsab 'l-hemm mill-Art. Għalhekk, ġaladarba m'intix anqas minn dak ir-raġel tal-qedem, ma jistax jonqos li ma għandekx ħila ċċaqlaq l-Art, trid din jew ma tridx, K. Għażiż sidi, dan jista' jsir: tkun iżda meħtieġa qal- liegħa hekk twila li mhux biss jiena imma wkoll l-Eċċellenza tiegħek, bl-għana tiegħek kollu, ma għandhiex biżżejjed x'jagħ- mel tajjeb għan-nefqa tal-materjal meħtieġ u għax-xogħol tagħ- ha. Toqol agwa huwa dan li sejjer issa nfissirlek: aktarx hija għoqda ta' twegħir. Sal-lum l-Art żammet dejjem l-ewwel siġġu tad-dinja, jiġifieri n-nofs; u, kif taf, billi hija baqgħet bla tiċċaqlaq u bla ebda xogħol ieħor ħlief li tħares madwarha, il- globi l-oħra kollha ta' l-univers, l-akbar xejn anqas miż-żgħar, dejjem intelqu jitgerbu madwarha minn fuq u minn isfel u mill- ġenb il-ħin kollu b'għaġġla, b'għaġeb u b'ġenn ta' bluha liema bħalha. U hekk il-ħolqien kollu kien juri li ħidmitu kienet biss li jaqdiha u donnu li d-dinja kollha kemm hi kienet tixbah lid- Dar is-Sultan, fejn l-Art tidher bħal fuq tron u l-globi l-oħra madwarha bħal wenniesa, bħal għassiesa u bħal qaddejja, iħabir- ku min f'xi xogħol u min f'ieħor. Għalhekk l-Art dejjem għod- dot ruħha b'li hija s-sultana tad-dinja; u tabilħaqq, jekk huwa hekk kif kien dejjem fl-imgħoddi, ma jistax jingħad li kienet taħseb ħażim; jiena aktarx ma niċħadx li dak il-ħass tagħha kien fuq sisien tajba. X'ingħid imbagħad dwar il-bnedmin/ Li, fil-ħin li konna ngħoddu ruħna (kif ngħoddu ruħna għal dejjem) minn ta' l-ewwel u aktar minn ta' l-ewwel fost il-ħol- qien ta' l-art, kull wieħed minna, ukoll jekk imlibbes b'ilbies fqajjar u ma għandux l-anqas loqma ħobż iebes x'igerrem, kien iħoss ruħu għalenija li huwa sultan, mhux le ta' Kostantinopli jew tal-Ġermanja jew ta' nofs l-art, bħal ma kienu s-slaten, iżda sultan ta' l-univers; sultan tax-xemx, tal-pjaneti; tal-kwiekeb kollha li jidhru u li ma jidhrux ; u bidu u tmiem tal-kwiekeb, tal- pjaneti, ta' l-Eċċellenza tiegħek u ta' kollu kemm hu l-ħolqien. Jekk aħna issa rridu li l-Art titħarrek u titlaq min-nofs fejn tinsab, jekk jirnexxilna li hija tiġina, titmiegħek, tilheġ bla heda, li tagħmel dak. biss, xejn anqas u xejn aktar, li sal-lum għamlu l-globi l-oħra ; f'kelma waħda, li hija tkun tingħadd mal-pjaneti, dan iġib miegħu li l-majestà ta' l-Art, u l-majjestajiet l-oħra, il-bnedmin, ikollhom ibattlu t-tron, u jħallu s-saltna, filwaqt li madankollu jibqgħu bil-faqar tagħhom u bin-niket tagħhom, li mhumiex ftit. X. Fejn irid jasal b'dan il-kliem kollu l-għażiż Don Nikola tiegħi Tiġihx xi reqqa jekk dan l-għamil huwa xi ħtija kbira b'deni tas-Sultan2 K. Le, Eċċellenza; għaliex lu l-kodiċi, la d-digest, u l-anqas il-kotba tal-ħaqq tal-bniedem u dak tas-saltniet, u l-an- qas dak tal-ġnus u tan-natura ma jsemmu din il-ħtija, sa fejn niftakar jiena. Biss irrid infisser li l-għamil ma jkunx hekk ħafif u materjali, kif jidher li jkun ma' l-ewwel daqqa ta' għajn ; u dak li jiġri wara ma jolqotx biss lill-fiżika; u billi jaqleb it- tarġiet tal-ħwejjeġ iġib ukoll taqbida mill-aktar kbira fil-metafi- żika, kif ukoll f'dak kollu li jmiss il-qasma spekulativa tal-għerf. Minn dan jisfa' li l-bnedmin, jekk ikunu jafu jew iridu jitħaddtu bid-dehen, isibu ruħhom ma jaqb lum, jew li stħajlu Jilħom infushor Ibni, dawn il-ħwejjeġ xej għandi qima lejn il-metafiżika, għ il-hegromanzija. U l-bnedmin ikol dak li huwa, u jekk dan ma jog maqlub u jitbaqbqu b'inkejja d-d jagħmlu bl-akbar ħellu; u b'hekk i jridu, jew barunijiet. jew duki u xejn ma' dak li kienu sal- u li huma, n ma jbeżżgħuni ; daqs kemm andi lejn il-fiżika, l-alkimja. u hom jagħmlu wiċċ tajjeb għal iġobhomx, jibdew jaħsbu bil- ehen tal- fiwejjeġ, kif jistgħu jibqgħu jżommu ruħhom b'dak ew slaten jew xi ħaġa akbar kif jixtiequ : huma jissallbu, u lili b'dawn il-fehmiet tagħhom ma jagħtunix l-iċken għali. Hallina, Eċċellenza, mi 'moħħok dak li jkollu jsir mill-pj raw l-Art tagħmel kull ma qegħ waħda, minnhom, Mi jkunux iri żina, bekk mitluqa u mnikkta, kif dejjem kienu sal-lum, waqt li Art weħidha tkun imżejna ; 'ikunu iżda jridu huma wkoll ix- xmajjar, l-ibħra, l-għoljiet u s-siġar u, fost ħwejjeġ oħra, l-anni- mali u. n-nies, billi ma jagħirfux il-għaliex għandhom. ikunu f'xi ħaġa anqas mill-Art. Din tkun, tassew taqliba oħra wisq kbira . fid-dinja, u kotra blu għadd ta' familji u ġnus ġodda, dlonk jitfaċċaw minn Kull naħa qishom faqqiegħ. -X.- U inti ħallihom jiġu, u jiġu kemm ikunu jridu : id-dawl u s- s-sħana tiegħi jkunu biżżejjed għalihom kollha, mingħajr ma nżid fin-uetqa, u d-dinja jkollha biex titmagħhom, tlibbishom, agħtihom kenn, timxi magħhom bil-wisa', bla ma, tiddejjen,:. ' K. Jekk iżda l-Eċċellenza tiegħek taħseb ftit-aktar 'il ġewwa, tara tinħoloq taħwida oħra. Il-kwiekeb, fil-ħin li jaraw ilek mistrieħa, mhux le fuq maqgħad, iżda fuq tron, u li tinsab imdawwar b'din is-sabiħa qorti u b'dawn il-gzuz ta' pjaneti, imhux' biss ikunu jridu buma wkoll jieqfu u jistrieħu, iżda wkoll isaltnu; u min isaltan, irid ikollu fuq min jsaltan. Kull waħda minnhom tkun, trid il-pjaneti tagħha, kull waħda tagħha għaliha biss; kif għandek int… U jkun meħtieġ li-dawn: il- -pjanċti ġodda. jkunu mgħammra u mżejna bħall-Art. M'iniex sejjer inkellmek kif l-imsejken ġens tal-bnedmin, li qabel il-lum safa' ftit aktar ininn xejn quddiem id-dinja weħidha. f'liema qagħda jara ruħu meta jitwieldu eluf tà' dinjiet oħra hekk li ma jkunx hemm l-an- qaġ. l-iżgħar kewkba ' fit-triq, tas-sema li ma jkollhiex id-dinja tagħha… Ma jekk niżen biss il-ġid tiegħek, ngħid li s'issa inti kont, jekk mhux l-ewwel, tabilħaqq it- tieni, jiġifieri wara l-Art, l-bnedimin u mill-Art. Iżen aneti l-oħra. Dawn meta ja- din jagħmlu huma u li. saret u jibqgħu hekk nieqsa u bla u ma kellek lil ħadd daqshekk billi l-kwiekeb ma kellhomx. il- ' wiċċ'jiddaqqsu miegħek. Fil-qagħda ġdida ta' l-univers ikun hemim' bosta; tlaqsek, u l-għadd tagħhomi ikunu kemm ikunu l- kwiekeb bid-dinjiet tagħhom. Dan juri li- l-bidla li biħsiebna nagħmlu tkun tabilħaqq ta'' ħsara lil ġiehek, Ma għandikx tifkira ta' dak li qal Ċesri tagħkom waqt li kien jaqsam l-Alpi u bla ħsieb għadda qrib ir-raħal ta' xi Barbari msejkna: li kien jogħġbu iżjed li jkun l-ewwel qalb dawk ir-raħħala milli t-tieni ġewwa Ruma2 U jiena nagħżel uktar inkun l-ewwel f'din id-dinja tagħna milli t-tieni fl-univers. M'hijiex le l-kburija li ġġigħelni nixtieq nibdel il-qagħda tal- lum tal-ħwejjeġ : biss ix-xewqa tas-serħan, jew biex ingħid aħjar, l-għażż. Tabilħaqq li jkun hemm min buwa daqsi jew le u li nkun fl-ewwel jew fl-aħħar imkien lili ma jistmerrx wisq; għaliex, bil-maqlub ta' Ċiċerun, għandi qima akbar lejn is-ser- ħan milli lejn il-ġieh, K. Dan is- serħan, Eċċellenza, jiena min-naħa tiegħi nħab- rek biex niksibhulek. Iżda nibża', ukoll jekk jirnexxi l-ħsieb, l ma jdumx għal żmien twil. L-ewwelnett, aktarx li ma jgħad- dux bosta snin meta tkun imġiegħel tmur iddur 'l hawn u 'l hinn bħal taljola tal-bir jew bħal ħaġra tal-mitħna, mingħajr ma tibdel qagħdtek. Aktar, għandi xi ħsieb li fl-aħħar ukoll fit-tmiem ta' żmieni ftit jew wisq twil, ikun jaqbillek ukoll terġa' tibda tiġri, ma ngħidx madwar l-Art. Dan kollu, iżda, fejn jiswielek7 Jista' jkun li dak it-tidwir li jkollok tagħmel tinqeda bili biex mill-ġdid .terġa' timxi. Għidt biżżejjed, isir dak li jrid: b'inkejja ta' kull diqa u xkiel ieħor, jekk inti żżomm iebes fil-fehma tiegħek, jiena nara kif naqdik; biex jekk din il-ħaġa ina tirnexxilix, ma taħsibx li ma stajtx n- ma tgħidx li jiena bniedem ta' ftit ħila; X. Kollox sewwa, għażiż Koperniku: ara kif tagħmel, K. Baqagħli nsemmi ħaġ' oħra biss, K. Li jiena ma nixtieqx, għal dan l-għamil, niġi maħruq ħaj, bħall-Peniċi: għax jekk jaħbatli dan, ma nerġax għall- ħajja mill-ġranet 'ta' ġismi kif jagħmel dak l-għasfur u ma narax aktar minn dik is-siegħa 'l- quddiem wiċċ l-Eċċellenza tiegħek, X. Ismagħni, Koperniku: inti taf li fiż-żmien li intom il- , Silosofi kontu għadkom ma twelidtux, fiż-żmien li l-poeżija kie- . net qabel kollox, jjiena kont profeta. Irrid għalhekk li tħallini issa nħabbar għall-aħħar darba u, b'tifkira ta' dik il-qadima 'TIĠ- setgħa tiegħi, inti tagħtini widen. Ngħidlek mela li jista' jkun li lil xi wħud ta' warajk, li jħaddmu dak li inti tkun għamilt, tmiss xi samta, jew xi ħaġa oħra bħal din. Iżda inti, imħabba din il-biċċa xogħol iebsa, sa fejn nista' nkun naf jiena, ma tbati xejn. Jekk trid aktar isserraħ moħħok, ħu l-parir tiegħi: il- ktieb li tikteb dwar din il-ħidma iddedikah lill-Papa. B'hekk, inwegħdek li l-anqas biss titlef il-Kanonikat, l Ġ. 'Il b'għod fuq ix-xtajta tal-baħar, Fejn il-mewġa li tħaxwex sabiħ F'dawl il-qamar li jilma fiddieni, Fil-ħdun artab tar-reżħa w ir-riħ; Bid-daħka li tfaqqa' qawwija, Taħt il-ħarsa ta' l-isbaħ għajnejn, Imkebbin, żoroq, żoroq, fil-ħlewwa, Qishom kwiekeb li jfeġġu tnejn, tnejn; Bis-saħħa mibruma nia' l-isdra, Xuxa safra mitluqa biex tfur Ma' kull żiffa ta' ġwienaħ l-agħsafar, Ma' kull fewġa bi fwieħet il-fjur; Iż-żgħażagħ mimlija bil-ħajja, Fuq ix-xtajta jilagħbu qegħdin; Taħt il-bewsa tal-qamar, u… l-fjuri, Għors il-ħajja fis-sakra għaddejjin… M'hawnx il-hemm li fil-qalb jaf jissuwwar, Jew it-telqa tal-ħsieb li titrabba, M'hawna niket, m'hawnx għali u dwejjaq, Għax interrqu qegħdin ma' l-'imħabba'' l L-imħabba sabiħa bħall-anġli Qisha l-fwieħa tal-ġilju u l-plejju, Meta. jiftaħ. lubien b'ħarsa għajjiena, Fl-iljieli imkewkba ta' Mejju.