ta' Lino Psaila F'reħel kbir bħel mia hew ż-Żejtewn, tistenne li jkewn hemm iktar minn forn wieħed biex taqdi l-ħtiġijiet tal-pupulin u f'ħekke t'għajn ġew quddiem għajnejje dawn il-frun u sa nibde nsemmihom mix-xeqlibe tar-reħel ta' Fowq. Ftit il-fowq min nofs it-triq, il-Madunna tal-Ħniene kwużi quddiem fejn hemm it-Tico Tico Bar, kien hemm forn li kien iħeddmu ċertu Ġużeppi jgħadulu n-Nawxa, u qeblu kien iħeddmu ħeddiehor, imme ma rnixielix inkewn nuf min kien, ftit iżjed l-isfel kien hemm il-forn ta' Ċikku Delia ta' Sarafin, li warajħ kien rama Ġanni Bondin iż-Żjoga. U iżjed l-isfel, ftit il-fowq mill Labour Office kien hemm il-forn ta' Ċikku Mifsud Tunajja. Kif taqsam it-triq u tiġi f'ta' Tavlin, fi triq San Ġwann kien hemm il-forn ta' Frenċ Gatt il-Figullu li wara ġie f'idejn ibnu Karmnu li kulħedd kien jufu b' Katunni. Fi triq Santa Marija kien hemm il-frun ta' Karmnu Camilleri l-Labakk, tat-Tabibu, ta' Żerien Bonavia Żluten, u ta' Virġinje ta' Sarafin, dun il-forn li għodu jeħdem sal- lewm bidel ħefne jdejn fusthom Ġammari Farrugia, Toni Mercieca Pataw u Żerien Mifsud ta' Tunajja, u Ilewm hemm jeħdem fiħ ibnu Andv. Pataw, żmien wara kien rama forn fi triq Anġlu Grima fejn sal-lewm għod hemm uliedu jeħdmu fih. Il-Ħirbe nsibu li kien hemm il-forn li kienu jgħajdulu ta' Ġelliede, u fit-triq li tugħti għal Marsaxlokk kien hemm forn ieħor ta' ċertu Ġużepp u għall xi żmien kien iħeddmu Toni Abela l-Fenke Wara l-knisje fi triq Santa Monika hemm il-forn ta' Mettew Muntibellu li sa ftit xhowr ilu kien għod hemm jeħdmu fiħ uliedu Ġanni u Grezzju. Qebel dun il-forn Mettew kellu ieħor fi triq Santa Lucia u jingħod li kien l-ikbar forn li kien haw fir- reħel, tant kien kbir li kellu jċekknu biex ileħħeq jeħdmu kullu. Fi triq San Girgor għod hemm il-forn ta' Grezzju Zammit Berbette u għalkemm mgħodowx. jeħmi ħobż. tal-Multi għodu Frun tal-Ħobż Multi fiż-Żejtewn Rakkont bid-djalett Żejtuni Anġlu Delia Ta' Sarafin Ċikku Delia Ta' Sarafin 1 15-il Sena Sezzjoni Żgħażagħ bi fu BL AT BL attiv jeħmi prudutti oħra, faċċuta ta' dun il-forn kellu ieħor fil-kantuniere bejn triq Beland u triq Dillimura. Mele sa issa wasalna f'nofs ir-reħel u jekk naqbdu niżlin lejn ir-reħel t'isfel, minn triq il-Kbire eżatt faċċuta ma triq l-Isktla kien hemm il-forn ta' Ġużeppi Mangion ta' Barka u daqs għoxrin pass l-isfel, imme mal-faċċuta l-oħra dejjem fi triq il-Kbire, kien hemm il-forn ta' Karmnu Spiteri l-Figullu u tibqa nieżel iżjed 'l isfel fi triq Dun Mikiel Cassar, kien hemm il-forn ta' Ġanni Abela it-Tewmi, li twaqqa ftit xhowr ilu. F'misreħ il-Bjur kien hemm il-forn ta' Anġlu ta' Sarafin, jew aħjur kif kien magħrowf minn kulħedd bil-forn tal-Għasli, u dun il-forn ħellejtu l-aħħar appusta, għaliex lil dun il-forn nufu sewwe, mhewx għax qatt fiħ tgħallemt inkebbeb ħbejże jew neħbeż xi ħubża, imme dun il-forn iqabbadni nustalġije kbire, u jfakkarni f'busta ħwejjeġ sbieħ, li għalkemm għaddew busta snin min fuwqhom għodħom għeżież għalije. U lil hemm mill ħitun imġemmde tiegħaw, moħħi jiftakar, kif min dqiq, ilme, melħ u ħmire, jsiru ħobż, u neħseb li għandi idea tajba ta' kif jitħeddem dun il-pruċess. Dun il-forn kien ġie mibni iktar minn mett sene ilu u allura kien inbine bis- sistime l-antika dik imsejħe 'La Franċiża' jew 'Ta' Biebe Wahde' vuldieri kellu biebe waħde bess u ta' bilfors ried jisaħħan min ġewwe, dun kien isir billi foq il-qiegħa tiegħaw kien jintafa l-injum u affarijiet oħra li jistgħaw jinħerqu. Waqt li frun oħra li aktarx inbnew wara kienu bis-sistime tal- ''gullev' vuldieri minbarra l-biebe prinċipuli li minne kien isir il-ħbiż, kellhom ukoll biebe fill ġenb u l-ħuġġieġe kienet issir hemm u għalhekk l-qiegħa dejjem kienet tkewn ħielse mill fdulijiet li jħelli l-injum. Dun il-prucess tal-ħrewq li għodni kif insemmi maż-żmien uħewd mill frun bidlewħ u qelbu ghal-sustanzi oħra bħal ma hew d-dizil, u iktar tard għal eletriku, (U milli jidher sa jarġaw jeqilbu għas-sistime l-antika minħebbe l-ispejjes tad-diżil u elettriku) imme l-forn li qiegħad nitkellem dwuru sa l-aħħar żmienijiet tiegħaw baqa 'Għaqda Banda Żejtun jeħdem bis-sistime l-antika ,dik tal-ħuġġieġe f'nofs il-qiegħa. Qebel dawn il-frun , kien hemm oħrajn, li ma niftakarhomx jeħdmu bħal duk li kien hemm fi triq Sant' Untnin priċis fejn kellu l-ħenewt Tittu tal-Kerettewni u jingħod li kien jithaddem min wieħed jismu Pawlu jgħajdulu l-Matru, kien jiżisti forn ieħor ta' Mikiel Zammit Berbette li wara kien għadde f'idejn ibnu Toni u dun kien fi triq l-Isqof Emmanuel Galea eżatt fejn il-lewm joqgħod ibnu Ġananton li r-reħel kullu jufu b'Ġanton, u fi triq Vendome kien hemm forn ieħor u għal xi żmien kien hemm fiħ ċertu Cachia l-Padrown, imme ma kienx jeħmi ħobż, iżda jinkalja l-kafe' ,wara dun il-forn kien ġie f'idejn wieħed Qurmi u baqa jħeddmu sa miet, kien hemm ukoll il-forn ta' Sarafin Delia, li jiġi l-bużnannu tiegħaj. Il-prucess ta kif isir il-ħobż baqa l-istess ' imme żgowr li mgħodewx jitħeddem kif niftakru jien. Anzi ħa mmowr ftit il-bogħod iktar mite kont nisma lil ummi tirrakkunta li l-għaġne kienet issir ġa banju kbir tal-injum b'ħedide fin-nofs kumpluta b'ċinge li kienet tiġi mdawwra minn żiemel min barra l-forn, u tkumpli tirrakkunta li wara kienet leħqet l-għaġne kienet tintagħġen fiż-żnieġel u dun baqa jsir sa ma kien wasal l-elettriku u min hawn, niftakar sew jien ukoll. Ma l-intruduzzjini tal-elettriku, l-kamra tal-għaġne inbidlet kullha, iż-żnieġel subu rewħhom iservu bħele qsuri fil-bitħe tan- nanna Mari' u l-ewwel banju issa bide jservi ta' kuntinitowr għal-melħ. Minflok issa kien hemm mejille jew kif kienu jsejħule xi wħewd 'Il-Mugna' kbire li kienet tasa' iktar minn xkertejn dqiq, megħhe kien hemm imqabbda żewġ ċineg kbur li kienu mdaħħlin fir-ruta li kellu l-mutowr li dun min-neħe tiegħaw kien idowr b'għafsa ta' buttuwna. Wara li f'din il-mejille kien jintafa d-dqiq, l-ilme u l-melħ, tibde ddowr u l-għagne tibde tieħu s-sura ta' għaġine u hawn tiżdied megħħe l-ħmire li kienet tkewn għaġine tal- jiem ta'qebel. Wara li għaġne tkewn ħudet il-ħin tegħħe ddowr titħelle għal xi ħin toqgħod, umbagħad tibde titqatta bir-raspi, (dawn kienu magħmulin minn matirjul li ma jsaddadx bħel aluminju u stainless steel, dawn ir-raspi kienu ta' madwur ħames pulzieri kwudri b'tarf minnhom mibrowm għat-tond ħelli l-id tkewn kumda ma kull għafsa li tagħmel) Issa jekk il-furnuta kienet sa tkewn ta' Il-bużnannu Sarafin Delia Karmnu Spiteri Il-Figullu iAħ ħobż ta' ratlajn, allura l-għaġine kienet tintwiżen għall ratlajn u ftit. L-istess kien isir għall-ħobż tar-ratal, u nufs artal, u dun minħebbe s-sħuna tal-forn li ta' bilfors kienet tnaqqas mill-piż. Mite l-ħubza kienet toħroġ mill-forn kien ikewn fihe ratlajn, u jekk kumbinazzjuni s-sħuna kienet tkewn xi ftit iktar, allura l-ħubża kienet tkewn ftit inqas minn ratlajn. Imme x-xerrej ratlajn kien jieħu, għaliex kienet tinqtagħlu ġunta minn ħubża oħra, mhewx bħel lewm, suppost ħubża ta' ratal, imme mhewx żgowr tleħħeq it-tlitt kwarti tal-piż jekk mhewx inqas ukoll, u foq kullox kif taqsamha trid tikula għax f-inqas min siegħa tibbies, mhewx bħel ħobż li niftakar jien li kif taqsmu, l-qelbe tiegħaw jew il-biebe kif ngħajdilhe jien kienet tkewn kullha toqob qishe xibke, xhiede ta' ħmire tajba u tal-ħin mitlowb biex l-għaġine tistrieħ qebel tinħebeż, u din sa jumejn wara kienet tibqa friske qishe għoda ħierġe:mill forn. Wara li kienu jiżnu, kienu jaqbdu jkebbu u jpuġġuhom tnejn tnejn fit-twuvel li kien ikewnu lesti mgħabbrin. bid-dqiq biex l-għaġine ma teħelx. Hawn l-għaġine tkewn għoda qiegħde tistrieħ u tkumpli tikber, u tibde tieħu l-furma ta' kuppla. Fil-kuż tal-ħbejżiet, kienu jitpuġġew tliete tliete fit-twuvel (Il-lewm anki tkebbib tal- għaġine spiċċe għaliex minflok bl-idejn qiegħad isir bil-mugni) Sakemm. ilestu l-għaġine kullha, l-ħuġġieġe li tkewn qiegħde tkebbes il-forn tkewn waslet biex tispiċċe, jew spiċċut. Hawn tibde ssir biċċe xogħol oħra: il- ġamar u l-irmied li jkewn hemm foq il-qiegħa tal-forn jinġibed 'il barra bil- ġebbiede, li kienet ħedide twila madwur żewġ piedi għolja żewġ pulzieri u kellhe ħxune ta' tlett linji ta' pulżier, kienet tkewn foq il-kument tegħhe u mweħħle ma lasta twila li kienet tilħeq il-fond tal-forn, wara li jkewn inġibed kullox il-barra kienu jintafgħaw fil-qunja, li kienet rukna fill ġenb, biswit il-biebe tal-forn u ċ-ċumnija. Wara, l-forn kien jinkines mill-biċċiet tal-ġamar u xi msiemer li jkewn baqa bil- kenniesa, li kienet maghmule minn biċċiet tax-xibke, u xkejjer, marbutin ma' lasta twila li wkoll kienet tilħeq il-fond tal-forn. Dawn, qebel kienu jixxarbu fl-ilme, għaliex kieku jinħerqu mill-ewwel. Din il-kenniesa kienet tiknes kollox, iżda mhewx darba jew tnejn f'qiegħ il-ħubża kien ikewn hemm imweħħel xi musmur jew iżjed. Dun kien isir għar-raġuwni li mite l-forn jinkines, il-musmur, jew iktar, kienu jinżlu fil-fili taċ- ċangaturi tal-qiegħa, u jeħlu mal-qiegħ tal- għaġine, li issa fil-furma ta' kuppla tkewn għodha ratba, u mite tibde ssir, l-imsiemer jintrassu u jingastaw f'qieħ il-ħubza. (U la semmejt l-imsiemer, jingħod (ma sibt xejn dukumentutjli żmien ilu wieħed mill frun li kien hawn fir-reħel tagħne kien ħuloq fervewr mite xi nies kienu mardu u jgħajdu wkoll li xi ħedd kien miet ukoll b'evvelenement fil-ħobż u dun kien seħħ mite l-furnur partikuluri kien ġabar l-injum ta' skuna li kienet tkissret u ħerqu, ma l-injum kien hemm għad ta' imsiemer, li kienu tar- rum, u peress li dun il-materjul hew artab ħefne, bis-sħuna, nħellu u ivvilina l-ħobż.) Wara l-kinse, l-furnur kien ikisser ftit injum, u jagħmel ħuġġieġe żgħajra fejn il- biebe, ħelli jkewn jista' jura jeħbeż, imme xi whewd mill frun kellhom buzza ħdejn il-biebe u kienu jiffrankaw din il-ħuġġieġe : Wara dun, kien jaqbad ħubża wara l-oħra, u wara li jirranġuha għall-pużizzjuni foq il- pula, kien ixoqgha nofs qamar bis-sikkine. U jibde jeħbeż bl-ikbar ħile, umbaghad flok qiegħ tal-ġebel, kont tura qiegħa miksije għaġine qiegħde tikber u' tieħu l-furma ta' ħobż. Mite kien jeħbeż il-ħbejżiet, kien jibdel il- pula ma waħde bil-wejde itwal u kien jeħbeż tnejn tnejn, whewd minnhom ixoqqhom nofs qamar u oħrajn furma ta'salib, wara li jkewn leste mill ħbejżiet kien jibqa ġenb vojt u fiħ kien jeħbeż il-landi bl-għaġine fihom u mite dawn kienu jkewnu lesti kunna ngħajdulhom ħobż tal-kuxxown. Żmien wara bdiet tiġi l-ħmire ta' barra li konnha ngħajdulhe ''Sponge' u wara ftit taż-żmien ħudet post il-ħmire l-antika għalkemm f'xi drubi din baqgħat tintuża wkoll, din il-ħmire kienet ikkunċentruta u kienet tiġi f'pekketti qishom il-kartuna tal- ħelib tal-lewm. U dun il-pruċess kien jitwetteq jewm wara l-ieħor mit-Tnejn sas-Sibt fejn f'dun il-jewm il-ħidme kienet tkewn duppja għaliex ried ukoll li jinħedem il-ħobż għal jewm tal-Hedd u jekk fil-jiem l-oħra l-forn kien jistrieħ għal xi lufsinhur, fil-jewm tas- Sibt kien ikewn għodu jħeġġeġ sat-tliete u anki l-erbgħa ta' wara lufsinhur. Uħewd mil-frun kellhom klientiele mhewx ħeżin u waqt li dawk li kienu joqgħdu qrib il-frun ma kellhom ibde prublieme biex iġibu l-ħobż oħrajn kien jitwasslilhom mill furnur stess, fl'antik permezz taż-żiemel li fuq il-kerettewn kien ikullu kaxxa kbire nurmelment-miżbugħa safra bl-ittri Good Ġunju 2011 09 na Sezzjoni Żgħażagħ — MT JPN Mi aż ui Bread miżbugħajn ħumor fuq il-ġnieb tegħhe. Il-furnur li ma kienx jista jmowr hew kien iqabbad lil xi ħedd biex imowr ibagħlu l-ħobż jew bil-kaxxa tiegħaw jew b' ta' min iqabbad stess bħell ma kienu Spiru tal-Aħmar, Katerin ta' Moonev, Toni Pataw u oħrajn. Il-lewm il-ġurnuta kull furnur għandu ttrasport tiegħaw u hi ħefne iktar fuċli li jilħeq il-klienti tiegħaw joqgħodu fejn joqgħodu, anki fi rħule oħra. Dun riġward il-ħobż bess għaliex f'jewm il-Hedd il-forn kien ikewn attiv ukoll, mhewx bil-ħobż imme bix-xiwe. Dun għaliex sa ftit tas-snin ilu ħedd ma kellu forn id-dur, allura, aktarx kull nhur ta' Hedd, il-familji min b'xi turtiere patuta, min dexx imqarrown, oħrajn ross, u ma nafx kemm il-kwalitu ta' ikel ieħor, kienu jispiċċaw il-forn għas-sajrun. Haw. kienet tidħol l-ispirjenze tal- furnur, għaliex mhewx kull ma kienu jieħdu n-nies għax-xiwi kien ikewn irid l-istess sajrun, għax inkelle min jinħereq u min jibqa' nej. Barra min hekk, kien ikewn hemm xi waħde li l-imqarrown tkewn tridu mqarqaċ għax tħubbu jqermeċ, waqt li xi oħra tkewn trid li l-weċċ kemm kemm jieħu l-kulowr, u wara ftit li dun l-ikel kullu jkewn idaħħal fil-forn, ir-riħe ta' ikel li kien ikewn hemm il-misreħ qrib il-forn kienet iġġagħlek titewweb, trid u ma tridx. Minħebbe l-kwantitu ta' dixxijiet u turtieri li kien ikewn hemm, il-furnur foq kull waħde u wieħed minnhom kien jagħmel pjanca Żgħajra kienet tkun innumiruta, u oħra bħula kien ittiha lil min ikewn ġubha biex ikewn jista jiġburha lura, għaliex inkelle mur ura x'kunfużjuni kien ikullok. Mur ura eh, tiġi Wenze, biex tiehu lura t-turtiere tal-patuta, u minflok tagħtiha dexx imqarrown. Jew tiġi Mananni li tkewn ġubet ir-ross u ttiha l-patuta. Ġieli ġara hekk tafowx, imme tessew ikewn kus ruri. Dawn il-pjanċi kienu tal-landa żgħor daqs ta' pulzier u kwart kwudru, imme bil-kantunieri maqtugħa għat-tond, kienu jkewnu puri u nnumeruti, biex wieħed jitpuġġa fuq it-turtiere jew dixx u l-ieħor jingħota lil minn ikewn wasslu l-forn bħel ma ġu għadt. Wara li x-xogħol tal-Hedd kien ikewn lest min kullox,u dun kien ikewn qrib is- siegħa jew is-sagħtejn ta' wara lufsinħur, il- furnur kien jarġa jkebbes il-forn b-ħuġġieġe oħra imme iżghar biex iżomm il-forn sħown għal għade u kif jisbeħ kienet tarġa titkumpla r-rutina………….. Ilme, dqiq, melħ u ħmire, biex dawn isiru ħobż.