Il-Wirt Arkeoloġiku fl-Inħawi tal-Gudja Jllum ħsibna li tkun ħaġa wisq tajba li nġibu għall-attenzjoni tal- qarrejja ta' dan il-programm rapport informattiv ħafna li l- Professur Anthonv Bonanno B.A. (Hons.), D. Litt, Ph. D., kien għamel xi snin ilu waqt ċerimonja biex jiġi mfakkar Jum il-Gudja, attività li kienet imtellgħa mill- Kunsill Lokali. F'isem dawk li ma kellhomx l-okkażjoni li jisimgħu dak li kellu xi jgħid il-Professur, aħna nirringrazzjawh talli tana l- permess li nxandru dan l-istudju tiegħu. Il-Professur Bonanno beda biex ta spjega fil-qosor ta' x'nifhmu bil- kelma arkeoloġija. Huwa qal li l- arkeoloġija hija t-tiftix u l-istudju ta' fdalijiet materjali tal-passat antik, waqt li min-naħa l-oħra x- xogħol ta' l-arkeologu huwa dak li jfittex u jistudja l-wirt arkeoloġiku. Il-maġġoranza tal-fdalijiet megalitiċi ta' l-istorja ta' Malta, it- tempji tal-ħaġar tal- qedem bħal Ħaġar Qim, u l-Ġgantija, qatt ma kienu mgħottija jew mirduma bil-ħamrija, u l- ftit ħamrija li kellhom tneħħiet mingħajr wisq tbatija fis-seklu dsatax. Għaldaqstant nistgħu nsejħu lil dawn is-sejbiet bħala l-fdalijiet ta' 'l fuq mill-art. B'hekk, l- arkeologu sabhom lesti għall-attenzjoni tiegħu. Xogħol ieħor ta' l- arkeologu huwa li jfittex ukoll taħt l-art biex jiskopri. Huwa ma jaqbadx u jħaffer bl- addoċċ; ħafna drabi jkun irid jagħmel studju profond, jgħaqqad ħaġa m'oħra, jistudja minn fuq - kotba jew tradizzjonijiet kif ukoll minn x'jingħad mill-poplu ta' x'jeżisti fl-inħawi. Il-Professur Bonanno kompla jispjega kif it- teknika ta' żmien il-gwerra tista' tiġi wżata għal: tiftix arkeoloġiku, bħal, per eżempju, strument li ġie żviluppat mit- teknika tal-gwerra. Ir- reconnaisance mill-ajru, permezz ta' ritratti mill-ajru, 4 jista' jagħtina ħjiel ta' x'jeżisti taħt l-art. Ħafna drabi l-fdalijiet taħt l-art jagħmlu differenza fl- intensità tal-kulur tal-ħaxix li jikber fuqhom. Il-Professur Bonanno għamel referenza għal dawk il- ġebliet imdaqqsin li naraw f'Dawret il-Gudja hekk kif wieħed ikun ġej min ħdejn ir- round about ta' l-Airport tal- Gudja, qabel jaqbad it-triq għaċ- ċimiterju ta' Ħal Luqa. Ħafna jirreferu għal dak il-ġebel kbir bħala l-Menħir, iżda dan m'hu Menħir xejn, għaliex, skond il-Professur, Menħir huwa ġeneralment ġebla wieqfa iżolata u mhux imdawra b'ġebel kbir ieħor; għaldaqstant dawk it-tliet ġebliet li baqa' f'Dawret il-Gudja aktarx li kienu parti minn tempju li ma baqax jeżisti. Perd, sostna l-professur, biex wieħed jaċċerta ruħu dwar jekk hux veru hemm tempju jew le, irid isir it-tħaffir arkeoloġiku. Torrijiet Rumani Fl-inħawi ta' bejn il-Gudja u Birżebbuġa hemm ukol fdalijiet ta' żewġ monumenti arkeoloġiċi ta' importanza kbira li nsibuhom bħala t-Torrijiet Rumani. Matul iż- żminijiet Punici u Rumani, Malta kellha importanza strateġika kbira Għaqda Mużikali Marija Assunta, Gudja — Festa 2002 ħafna fi żminijiet meta kien hemm gwerer bejn żewġ potenzi, l-ewwel bejn il-Feniċi u l-Griegi, u wara Kien għalhekk li nħass il-bżonn ta' torrijiet bħal dawn, imma meta Malta saret parti mill-Imperu Ruman u magħha saret ukoll Sqallija u l-gżejjer kollha fil- Mediterran, Malta tilfet l- importanza strateġika tagħha u ma baqgħetx daqstant importanti u ma kienx hemm bżonn aktar dawn it- torrijiet difensivi. Uħud minnhom, bħal dak Ta' Ġawhar, ingħataw għall-abitazzjoni. Fit-taħdita tiegħu l-Prof. Bonanno ħadna fiż-żminijiet waħħarin ta' l-Imperu Ruman, jew żmien l-ewwel insara. Fl-inħawi tal-Gudja nsibu wkoll fdalijiet ta' dawk iż-żminijiet, bħall-katakombi ta' Ħal Resqun. Dawn il- katakombi huma ta' importanza kbira u huma magħrufa saħansitra min-nies esperti barranin. Sfortunatament dawn il-katakombi m'humiex viżibbli. — F'dawn il-katakombi wieħed isib dik il-mejda magħrufa bħala l- Mensa jew triclinium, li kienet tintuża biex issir ikla f'ġieħ il- mejtin. Din id-drawwa m' għadhiex teżisti fostna iżda għadha teżisti fi drawwiet ta' popli oħra. Kien biss fl-ewwel żminijiet tal- kristjaneżmu f'Malta li kienu Għaqda Mużikali Marija Assunta, jipprattikaw din l-użanza. L-iktar ħaġa importanti f'dawn il-katakombi hija l-iskultura mnaqqxa fihom. Fi stil pjuttost primittiv, ix-xena turi l-ħolqien tal- bniedem u ta' l-annimali. Fil-Gudja hawn ukoll il-knisja li kienet il-parroċċa antika tal- Gudja u tal-madwar, magħrufa bħala ta' San Marija ta' Bir Miftuħ. L-arkeoloġija. f'dan il-post m'hemmx għalfejn tfittixha għax qiegħda fil-wiċċ. l Jekk wieħed imur idur dawra mal-knisja jsib li fuq in-naħa ta' wara:u mal-ġenb il-knisja kienet ħafna ikbar. Din kienet testendi — mill-inqas xi ħnejja jew tnejn oħra u hemm traċċi ta' bieb li: huwa maqtugħ min-nofs mix-xewka tan- naħa ta' wara tal-knisja. Fil-fatt jekk wieħed iħares lejn l-art isib li għad hemm sisien ta' knisja akbar. Dwar il-knisja ta' Loretu l- Professur Bonanno stqarr li s'issa għadna ma nafux x'tostor din il- knisja iżda jaħseb li madwarha u taħtha jista' jkun hemm ħafna patrimonju arkeoloġiku potenzjali. Skond il-Professur Bonanno, dan għadu mistur taħt l-artu jrid jgħaddi ż-żmien biex niskopruh. Il-Professur spiċċa t-taħdita tiegħu billi appella biex nieħdu ħsieb il-patrimonju arkeoloġiku għaliex jekk negirduh uliedna jisħtuna.