L-Arkeoloġija ż-Żejtun u l- inħawi tiegħu Iż-Żejtun u l-Inħawi Tiegħu fil-Qedem Kitba tal-Prof. Nixtieq magħkom nagħti titwila ħafifa fuq iż-Żejtun u l-inħawi tiegħu matul iż-żminijiet tal-qedem, minn meta rifsu fuq din il-gżira l-ewwel bnedmin, sa żmien il-Biżantini. Biex nagħmlu dan, nixtieq neħodkom miegħi fi vjaġġ żgħir ta' ftit minuti permezz ta' magna immaġinarja taż-żmien li teħodna 'lura fiż-żmien. Għalhekk irridu nużaw ħafna l- għajnejn ġewwinija tagħna, dawk ta' l-immaġinazzjoni, billi nneżżgħu l-art minn dak kollu li żied il-bniedem minn meta ġie hawn (l-għelieqi bil-ħitan tas-sejjieħ, il-bini, it-toroq) u narawhom jitilgħu ftit ftit hekk kif nibdew resqin lejn il-preżent. Nibdew billi mmorru 'lura għal iktar minn 7000 sena ilu, meta dawn il-gżejjer kienu għadhom fl-istat naturali tagħhom. Jekk inħarsu mill- ajru, naraw kampanja li tikkonsisti f'għoljiet imdawrin b'widien li kienu jwasslu lejn il-baħar dak il-ftit ilma tax-xita li ma jilħaqx jinxtorob mill-art. Malli l-ewwel bnedmin bdew jgħixu fi gżiritna fi żmien il-ħaġar Bikri (madwar 5000 sena q.K.), huma kienu jgħammru jew fl-għerien, bħal dak ta' Għar Dalam li jinsab mat-trig li tieħu miż-Żejtun għal Birżebbuġa, jew f'għerejjex mudesti mibnijin bil-qasab u t-tajn, imħaddnin flimkien f'irħula żgħar ta' ftit familji. S'issa f'dawn l- inħawi ma nstabu l-ebda fdalijiet ta' dan it-tip ta' raħal; f'Malta hemm biss wieħed fi Skorba, iż-Żebbiegħ. Iżda dan ma jfissirx li m'hemmx, jew qatt ma kien hemm fdalijiet bħal dawn. Dawn setgħu inqerdu bil- bini jew inkella għadhom mistura taħt il-ħamrija. Meta n-nies ta' żmien il-ħaġar Mwaħħar bdew jibnu l-ewwel bini tal- ġebel, it-tempji megalitiċi, bejn is-snin 3600 u 2500 q.K., huma kienu xterdu mal-gżira kollha ta' Malta. Fl-inħawi taż-Żejtun huma bnew mill-inqas tliet tempji minn dawn. L-ikbar kumpless Dehra mill-ajru taż-Żejtun. Itttempju ta' Xrobb il-Għaġin waqt li kien qed jinkixef fl-1914-15. Għaqda Mużikali Beland 2 Żejtun : Il-26 Pubblikazzjoni 9 2007 'Nixtieq neħodkom miegħi fi vjaġġ żgħir ta' ftit minuti permezz ta' magna immaġinarja taż-żmien .. Veduta tal-Idalijief tal- Tvilla Rumana fil-9ji a dncco tal-Briet It-tempju preistoriku ta' Ħal Ginwi waqt li kien qiegħed jinkixef fl-1917. ki Fortifikazzjoni tar-raħal ta' Żmien il- Bronż ta' Borġ in-Nadur. kien dak li bnew fuq l-għolja żgħira ta' Tas-Silġ. Dan kien jikkonsisti f'tempju wieħed, minn barra b-ħajt f'għamla ta' nagħla u b'faċċata mqammra, it-tnejn b'ġebel kbir wieqaf, u minn ġewwa pjanta simetrika ta' ħamest ikmamar kull waħda f'għamla nofs tond; kien jixbah lil wieħed mit-tempji ta' l-Imnajdra jew ta' Hal Tarxien. Iżda dan it- tempju ma kienx waħdu; maġenbu kien hemm strutturi oħrajn li tagħhom baqa' fdalijiet ta' ġebel kbir imxerrda fuq l-għolja; tant li naħsbu li kien hemm diġa' santwarju, iktar milli biss maqdes wieħed. Tempju ieħor ta' l-istess tip inbena f'Ħal Ginwi, daqs 500m 'l bogħod minn Tas-Silġ, lejn iż-Zejtun. Dan tħaffer minn Temi Zammit u rega' tgħatta. Ieħor illum jinsab fuq xifer l-irdum fuq il-promontorju ta' Xrobb il-Għaġin. Il-biċċa l-kbira tiegħu iġġarrfet u waqgħet fil-baħar. Il-biċċa li baqa' bil-kemm tidher għax mgħottija bit-terrapien. Il- qaghda tiegħu, f'xifer l-irdum, hija waħda stramba għall-aħħar u aktarx ma kinetx hekk mill-bidu. Aktarx li meta nbena, madwar 4000 sena ilu, kien 'il ġewwa sewwa u biż-żmien il-baħar għamel tiegħu u kiel il-blat artab bajdani ta' madwaru. Dan l-istess proċess naturali seħħ ukoll fuq il-ponta tal-Munxar fejn, f'għomor ta' bniedem, sparixxiet taħt l-ilma biċċa kbira minnu; aħseb u ara x'seta' ġara f'4000 sena. Wara l-bennejja tat-tempji ġew in-nies ta'żmien il-Bronż li kienu gwerriera, għax tagħhom nstabu sjuf u mnanar tar-ram fiċ-ċimiteru ta' żmien il-Bronż ta'Ħal Tarxien. Dawn okkupaw l-għolja ta' Tas- Silġ, iżda ma nafux għalxiex. Fit-taħfir arkeoloġiku nstabu biss xi biċċiet tal-fuħħar tagħhom. L-istess ngħidu għan-nies li ġew warajhom, dawk tal-fażi ta' Borg in-Nadur. Dawn kienu jfittxu gholjiet bil-ġnub weqfin biex ikunu mħarsin minn xi ħbit ta' xi furbani jew xi għadu. Fdalijiet ta' għerejjex tagħhom instabu fuq l-għolja ta' Borġ in-Nadur li kienet ukoll iffortifikata minn-naħa fejn kienet fl-istess livell mal- bqija tal-kampanja. Hemmhekk ukoll, dawn in-nies okkupaw tempju ieħor u xi familji għammru ġol-fdalijiet tiegħu. Bir żgħir li nstab fil- bitħa ta' l-iskola sekondarja tal-bniet taż-Żejtun aktarx li huwa ta' l- istess żmien għaliex jixbah bil-bosta bjar li nsibuhom ħafna f'irħula ta' dawn iż-żminijiet, bħall-Imtarfa, il-Qlejgħa tal-Baħrija, in-Nuffara f'Għawdex, u saħansitra ma' xifer il-baħar fil-Qajjenza, ftit 'il bogħod minn Borġ in-Nadur. Imbagħad ġew il-Feniċi. Dawn għażlu li jwaqqfu belt fin-nofs ta' Malta, fejn illum hemm l-Imdina u r-Rabat, u oħra fin-nofs ta' Għawdex, fejn illum hemm iċ-ċittadella u r-Rabat t'Għawdex. Iżda dawn kienu baħħara u negozjanti u għalhekk kellhom qxur tal-baħar li kienu jinħtieġu il-kenn tal-portijiet. Jidher li l-port favorit tagħhom kien dak ta' Marsaxlokk għaliex għażlu li jwaqqfu it-tempju ta' l-alla tagħhom Axtart fuq l-istess għolja ta' Tas-Silġ. Hawnhekk huma użaw dak li kien għadu wieqaf mit-tempju megalitiku u żiedu miegħu. Minn hemm dan il-maqdes beda jieħu fama ma' l-irjieħ kollha tad-dinja u kienu jqimuh anke l-pirati li kienu jistkennu f'Malta matul ix-xitwa, kif ukoll Massinissa, is-sultan barbaru tan-Numidja (illum l-Alġerija). Ta'żmien il-Feniċi u s-suċċessuri tagħhom, il-Puniċi, instabu bosta oqbra fl-inħawi taż-Żejtun, wieħed minnhom fi triq Santa Katarina. Jgħidu li nstab ieħor waqt it-taħfir tax-xelter tal-gwerra fi Triq San 'Ta'żmien il-Feniċi u s-suċċessuri tagħhom, il-Puniċi, instabu bosta oqbra fl-inħawi taż-Żejtun, wieħed minnhom fi triq Santa Katarina ' Għaqda Mużikali Beland 7 Żejtun : Il-26 Pubblikazzjoni 02007: 57 Piju X. Dak ta' Triq Santa Katarina kien trinka dejqa imħaffra fil- blat li mal-ġenb tagħha kienet tagħti għal kamra żgħira. Din kien fiha vażuni tal-fuħħar mimlija għadam maħruq tal-bnedmin. Il-preżenza ta' oqbra bħal dawn turi li fl-istess inħawi kien hemm xi dar (jew razzett) fejn kienet toqgħod xi familja — għaliex l-ebda qraba ta' xi ħadd li kien joqgħod fil-belt ma kienu ser jieħdu l-intrigu kollu biex jidfnu l-mejjet daqshekk 'il bogħod. Fi żmien ir-Rumani, filwaqt li l-belt baqgħet l-istess, u bdiet tissejjaħ Melite, fil-kampanja id-djar u rziezet żgħar bdew jikbru u jiż diedu u bdew jissejħu 'vilel'. Dawn ħafna drabi kien ikollhom part minnhom fejn tgħammar il-familja u l-ilsiera tagħha, u parti oħra fejn kien isir l-għasir taż-żejt. Dan kien jinħtieġ apparat goff tal-ġebel bi travi kbar ta' l-injam. Waħda minn dawn il-vilel kienet il-villa Rumana li nstabet fil-bitħa ta' l-iskola sekondarja tal-bniet taż-Żejtun. Waħda ikbar kienet fin-naħa msejħa ta' Kaċċatura, ħdejn Għar Dalam. Sadanittant is-santwarju ta' Tas-Silġ baqa' jiżdied fl-importanza tiegħu. Inbniet bitħa kbira quddiemu mdawra bil-kolonni. L-alla meqjuma hemm baqgħet Axtart, iżda ma' isem din l-alla l-iskrizzjonijiet minquxin fuq il-fuħħar bdew iġibu wkoll l-isem tagħha bil-Grieg, Cera. Kien f'dan iż-żmien li Kajus Verres, il-gvernatur Ruman ta' Sqallija, bagħat xi lsira biex jisirqu mit-tempju l-offerti prezzjużi li kellu, fosthom statwetti ta' l-avorju. F'dan iż-żmien komplew jitħaffru oqbra taħt l-art bħal dawk taż-żmien ta' qabel; uħud minnhom instabu waqt taħfir għall-bini jew għal xi trinka. Uħud minnhom instabu meta kien qiegħed jinbena l-istazzjon ta' l-MMU bejn iż-Żejtun u Tal-Barrani u ieħor fi Triq San Klement. Fis-sena 535 W.K. Malta waqgħet taħt l-imperu Ruman tal-Lvant, jiġifieri Biżanzju. Kien f'dan iż-żmien li l-bitħa l-kbira f'Tas-Silġ issaqgfet u saret knisja bi tliet navati sseparati minn żewġ ringieli ta' kolonni. Mis-seklu erbgħa .W.K. 'l hawn l-oqbra maqtugħin fil-blat taħt l-art bdew jieħdu xejra oħra. Bdew jitħaffru numru ta' kmamar tad-dfin (ħafna drabi għal tnejn min-nies kull waħda) fuq kull naħa ta' kuridur. Bdew jitnaqqxu mal-ħitan tal-blat xi simboli ta' l-ewwel nsara u uħud minn dawn l-ipoġej kellhom mejda tonda mdawra fuq żewġ terzi minnha b'art imżerżqa fejn kienu jimteddu fuq ġenbhom il-qraba tal-mejjet biex jieklu l-ikla tal-funeral jew tat-tifkira tal-mewt. Minn qabar li instab fi Triq Luqa Briffa kien ħareġ musbieħ b'simbolu ':— aq: : nisrani li ispira lill-poeta Dun Karm biex jikteb il-poeżija 'Il-Musbieħ Minn qabar li tal-Mużew'. nstab fi Triq Luqa Qabar sabiħ ta' dan it-tip instab b'kumbinazzjoni fit-Triq Tal-Barrani. Briffa kien ħareġ Tista għid li huwa kunika qabar ta' dan iż-żmien li nstab bla — musbieħ b'simbolu mittiefes, Għalhekk għandu importanza kbira u d-dinja tax-xjenza ; ili Tamina Ti qiegħda tistenna bil-ħerqa il-pubblikazzjoni tiegħu u l-wirja tal-oġġetti nisrani li ispira lill- li nstabu ġo fih … Mi poeta Dun Karm .. Għaqda Mużikali Beland : Żejtun Il-26 Pubblikazzjoni 2007: 59