L-IMNARA ĦARĠA 16 L-IMNARA Vol.d4A Nru 3 Ħarġa Nru 16 Maħruġa 1994 għas-sena 1992 John Wood 62 Xi Talb Folkloristiku minn Għawdex. Anthonv Ħario Saliba 66 L-Ilbies fil-Viżtu. Maria Pisani 69 Ġabra ta' Taqbil Popolari (Lewwel Parti). Guido Lanfranco 71 Il-Banjijiet ta' L-Għawm. L-Ewwel Memorji ta' Skejjel fil-Belt Valletta. Xiħ u Xiħa Ġuże' Chetcuti 80 Il-Ħajja fl-Imgħoddi. Marv Ghio 82 Madwar San Filippu L-Isla. Ġużi Buontempo 84 Tislima lil Emanuel Farrugia (1934-1991). Bulletin tal-Għaqda tal-Folklor, joħroġ darba fis-sena. L-opinjonijiet li jidhru hawn m'humiex neċessarjament dawk tal- Għaqda tal-Folklor jew ta' l-Editur, jekk ma jkunx hekk speċif- ikat. Indirizz ta' l-Editur huwa 78, Triq San Trofimu, Tas-Sliema, SLĦ O2 L-Imnara No. 16 L-Imnara No. 16 L-Imnara No. 16 L-Imnara No. 16 PIPA TAL-QASBA — 63- L-Imnara No. 16 Provenance: Xaghra mill. Provenance: Xaghra mill. L-Imnara No. 16 Bezzina J. 1985. Ħalta. Din il-Ħarġa ta' L-Imnara Minħabba diversi diffikultajiet, dan in-numru 16ta' L-Imnara li kien għas-sena 1993, kellna noħorġuh tard, issa, fl-1994. F'qasir żmien, din is sena ukoll se noħorġu in-numri 17 u 18, wieħed biex jaqbel mal-1993, u l-ieħor għad din is-sena. L- Imnara tintbgħat lil- min ikun ħallas is-sħubija tas-snin speċifikati, Il-ħruġ ta' L-Imnara jirrikjedi bosta spejjeż (minbarra xogħol), u nħeġġu lill-membri iħallsu regolari is-sħubija tagħhom ta' Lira fis-sena. - 6b- L-Imnara No. 16 XI TALB FOLKLORISTIKU ĦINN GħAWDEX Anthonv Mario Saliba Wieħed mill-aspetti ewlenin tal-folklor Għawdxi hu proprju t-talb li kienu jgħidu missirijiertna fl-imgġoddi. Bħala poplu reliġjuż għall-aħħar, kien hawn bosta talbiet (nistgħu insejħulhom ukoll versi popolari reliġjużi) li ntirtu bil-fomm minn missier għall-iben, u saru biċċa mit-tradizzjoni tal- Għawdxin. Iilum, dan it-talb qed jintilef u jintnesa. Jalla dan ma jsirx, għax allura nkunu tlifna parti oħra mill-wirt folklo- ristiku ta' gżiritna. Kurunelli Forsi l-aktar talb komuni fl-imgħoddi, u li fortuna— tament għadu magħna, huwa proprju l-kurunelli. Kull parroċċa kellha l-kurunella ta' ġieħ ad unur il-qaddis patrun tagħha. Dawn huma aktarx poeżiji b'versi ottonarji (li fihom tmien silla- bi, normalment aċċentati fuq it-tielet u s-seba sillaba) u bi tmien versi f'kull strofa. Ġeneralment, kurunella jkollha disa' strofi u wara kull waħda jingħadu l-Missierna, is-Sliema u l- Glorja. Forsi l-aqwa kittieb tal-kurunelli li qatt kellna f'Malta u Għawdex kien il-Bormliż Dun Ludoviku Mifsud Tommasi (1796-1879). Fl-1835 kien ippubblika ktejjeb bl-isem ta' ''Tifħir u Talb'. F'fdan il-ktejjeb insibu għadd ta' kurunelli li kiteb, fosthom dik ta' Santa Marija li tingħad fil-katidral t'Għawdex tul il- jiem tal-festa. Fl-1900, il-Kan. Lettur tal-Katidral ta' Għawdex, Dun Alfons Marija Hili, ippubblika ktejjeb ta' kurunelli għan-noveni tal- festi prinċipali tal-Madonna. Mad-disa' waħda nsibu kurunella ta' San Ġużepp, l-għareus purissmu ta' Marija Verġni. Dan il- ktejjeb kien ġie stampġat fl-istamperija tas-Sur Salvu Grech, Strada Carita No. 41, Kittieb Għawdxi tal-kurunelli kien ukoll il-magħruf Patri Krispin Vella, il-Lettur tal-Kapuċċini f'Għawdex, li fost il-kurunelli tiegġu insibu wkoll dik ta' San Pawl Missierna, biex tingħad fil-knisja dedikata lilu f'Marsal- forn. Il-Brajbu u l-Kredu Il-Brajbu (kultant magħruf ukoll bħala trajbu) kienet orazzjoni popolari ħafna f'Għawdex, l-aktar fl- irħula tal-Punent, l-Għarb u San Lawrenz. Il-brajbu hu varjazz- joni ta' orazzjoni oħra popolari ħafna fi Sqallija u fl-Italja, magħrufa aktar bħala ''il Verbo'. Ta' min iġib ftit versi ta' din it-talba tal-versjoni li ġbart minn fomm mara xwejħa mill- Għarb: Brajbu nafu u Brajbu ngħidu: Min ma jafux jitgħallmu, U jgħidu tlitt darbiet kuljum, Pieni tan-nirien ma jara qatt, U l-ġenna dritt imur. Versjoni oħra miġbura mis-Sur Anton F. Attard, publikata fil-ktieb tiegħu ''Mill-Ħajja tal-Imgħoddi' (1991), tvarja xi ftit minn dik ta' fuq. F'din it-talba nsibu referenzi għall- L-Imnara No. 16 episodji mill-Passjoni ta'Ġesu', tal-Ġudizzju Universeli u l- wegħda li jekk wieħed jgħid din it-talba tlitt darbiet kuljum imur dritt il-ġenna. Talba oħra ferm popolari f'Għawdex kienet ''Il-Kredu', talba publikata mis-sur A.F.Attard fil-ktieb imsemmi. Dan il-Kredu, miġbur mir-Rabat, jikkonsisti f'poeżija folkloristika ta' tnax il-vers li minnhom ser inġibu l-aħħar ħames versi mill-verżjoni tal-ktieb imsemmi: Vieni….. fejn sejjerż Sejjer it-Triq tal-Ġenna, Warda Romana, Talb Folkloristiku Ieħor Mir-Raħal ta' l-Għarb, ġbart din il- verżjoni tat-talba ta' filgħodu, li skond min qalhieli kienet anki tingħad fil-knisja parrokkjali tal-Viżitazzjoni ta' l-istess raħal sa sebgħin sena ilu: Niżżik ħajr Li Int sebbaħtni ħajja; Agħti d-dawl lili, Lill-proxxmu kollu tiegħi, Ġurnata tini tajba, Tħallini qatt noffendik, U skond qalbek jien ngħix ħajti. Verżjoni oħra ta' din it-talba, bi ftit differenza, tinsab fil-ktieb tan-notamenti ta' Manwel Magri S.J., publikat fl-1991 mis-Sur Ġuże' Cassar Pulliċino. Talba oħra folkloristika hi dik li kienet tingħad kull nhar ta' Gimgħa fit-tiieta ta' wara nof- sinhar. Din ġbartha mir-Rabat t'Għawdex, imma tinsab imxerrda ma' Għawdex u Malta kollha: (ċesu' Msallab ikellem lil ruħ il-bniedem) O ruh, x'għamiltlek jiena, Bil-lanzetti ftahtli qalbi, Inti titbiegħed minni, Jien irridek tiġi għandi. Fl-istess ktieb tan-notamenti ta' Magri, nsibu talba oħra Għawdxija ta' qabel it-Tqarbin, li huwa ġabar min-Nadur. Ħilli jidher din hija talba qadima bil-bosta, għax f'dan ir-raħal ma sibt lil ħadd jafha. Tikkonsisti fi tnax il-vers; Inġibu minnha l-ewwel ftit versi: Riesaq fuq il-mejda tiegħek (i.e. l-altar) Nitqarben bik u nagħmel paċi miegħek, X'jien fid-dinja, koċċ dud ta' l-arti Se nirċievi s-Sultan tas-Sema u l-Arti L-Imnara No. 16 Nispiċċaw b'talba tassew ħelwa li ġbart minn fomm sajjied tax-Xlendi, li aktarx hija magħrufa wkoll f'Malta. Il-Madonna qed tħajjar lil Ġesu' jorqod, imma dan ma jistax għax qed jifta- kar fl-imsiemer li għad isammruħ mas-salib u fid-duluri li trid issofri Ommu Marija. Biex nghattik b'dax-xugaman, Ser ngħattik b'dal-maktur, J'Omm, ma nistax norqod J'Omm ma nistax norqod Għax niftakar fil-musmar. Għax niftakar fid-dulur. L-GħAQDA TAL-FOLKLOR L-Għaqda tal-Folklor twaqqfet kif inhi issa fl-1964 bil-għan li tinkuraġġixxi l-istudju u l-interess fil-folklor ta' Malta u Għawdex. Tul iż-żmienijiet organiżżat diversi wirjiet u attivi- tajiet oħra, inklużi essav competitions, ħarġiet, taħditiet u l- ħarġiet ta' L-Imnara. Il-Kumitat għas-sena 1993 u 1994 huwa ffuramat hekk: President: Guido Lanfranco; Viċi President: Ġużi Buontempo; Teżorier: J. Porsella Flores; Assistent Teżorier: Maria Pisani; Il-ħas tas-sħubija fil-Għadqa huwa ta' Lira Maltija fis-sena, u dan jinkludi l-ħarġa ta' L-Imnara ta' dik is-sena mħallsa. L- indirizz tas-Segretarju huwa: Alfred Fenech, ''Grezz' Triq id-Dirsa, Attard. L-Imnara No. 16 L- ILBIES FIL- VIŻTU Maria Pisani Dwar id-drawwiet ta' l-antenati tagħna meta kien imutilhom xi ħadd, ta' min jgħid xi ħaġa fuq l-ilbies matul il-perjodu tal- viżtu, Fil-każ meta kien imut il-kap tal-familja, għall-ewwel sitt xhur, in-nisa ta' klassi għolja, kienu jużaw kappell aktarx bia faldi, forma ta' towk (toque) li minnu, fuq wara, kien jinżel velu tal-ġorġett iswed imberfel bil-krip (crepe) fin li kien jasal sa quddiem. Fl-ilbiesi kien ikollhom tberfil tal-krip ukoll, u ir-romol, minbarra dan il-velu, kien ikollhom tberfila tal-krip abjad fuq quddiem tal-kappell. It-toilette tal-viżtu ma kienx ikun komplit jekk ma jintlibisx par ingwanti suwed tal- ġild, anzi preferibbilment tas-swejd (suede), għax aktar ikunmu matti. Il-materjal għall-ilbiesi kien jintgħażel matt ukoll. Kien hemm żmien meta, fil-luttu strett, anke l-irġiel kienu jagħmlu l-krep mal-kappall, infatti anke Victor Hugo isemmi din id-drawwa fil-famuż rumanz tiegħu ''Les Miserabies'. Dari ħadd ma kien joħroġ mingħajr kappell, la n-nisa u lanqas l-irġiel. L-irġiel kienu jilbsu libsa sewda ukoll. Dan minbarra li kellhom l-inkravata sewda u mustaxija fuq il-komma tax-xellug tal-ġiekk. Dawk li ma tantx kienu jistgħu, kienu jilbsu xi libsa griża jew blu skur. Il-foqra nett kienu jilbsu qalziet u sidrija suwed, bil-mustaxija fuq il-komma tal-qmis, u berritta sewda. Il-erepe, jew kif kienu jsejħulu bil-Malti, il-krip, kif semmejt aktar qabel, kien materjal aktarx trasparenti u kkrepat, ismu miegħu, u daqsxejn iggummat biex l-ikkrepar tiegħu iżomm. Meta kien ikun ta' kwalita' fina, kien ikun għoli ħafna, u ma kontx issibu fil-ħwienet kollha. Jgħidu li kien famuż għalih Camilleri ta' fuq San Ġwann, jew 'A La Ville de Lvons', kif kien jismu dan il-ħanut fil-Belt, magħruf għad-drappijiet fini tiegħu, u li kien jinsab fejn illum hemm is-Securities Centre tal-Bank of Valletta. Kien hawn ukoll krip ta' kwalita' inferjuri li kien jintuża minn dawk li ma tantx kienu jistgħu iħallsu, minn tal- ħwienet li kienu jdendlu l-strixxi suwed mal-vetrina jew ħanut tagħhom meta kien imutilhom xi ħadd tal-familja, xi persuna mportanti, jew ġirien. Kienu jużawh ukoll il-bekkamorti biex bih idawru t-tomna li kienu jilbsu waqt il-funerai. Dan il-krip kien jintuża ukoll biex isir xi ċoff mal-kuruni tal-fjuri, u biex jiksu l-istandard ta' xi banda jekk din tkun takkumpanja f'xi funeral jew f'xi proċessjoni tal-Ġimgħa l-Kbira. Iż-żwiemel li kienu jiġbdu l-karru tal-mejtin, kienu jlibbsuhom faldrappi suwed, tal-bellus, pjumi kbar suwed f'rashom, u jagħmlulhom xi ornamenti b'dan il-krip. Dan kollu kien isir meta l-familja tal- mejjet kienet tkun tista' tħallas. Il-krip abjad kienu jużawh biss ir-romol; kien aktar għoli, u aktar diffiċli ssibu. Waqt il-viżtu ma kienx jintlibes deheb, iżda l-għonja kienu jilbsu ornamenti, bħal imsielet, labar, ġirakoli u pendenti, jew L-Imnara No. 16 tal-ġet (jade) iswed jew tal-groli iswed, fil-waqt li dawk foqra kienu jiksu l-imsielet tad-deheb b'xi biċċa ċarruta sewda matul il-viżtu. Drawwa oħra li kien hawn kienet, li meta l-għonja jmutilhom xi ħadd, kienu jaqtgħu drapp iswed biex jinħetu l-ilbiesi tas- sefturi, għax kien meqjus nuqqas ta' rispett lejn il-mejjet, jekk il-qaddeja jidhru f'daru libsin il-kulur. Il-perjodu ta' viżtu strett kien ta' sentejn, u warajh jibda l-meżżu viżtu li kien idum xi sitt xhur, meta allura kien jibda jitħallat ma' l-iswed xi kulur serju bħal abjad, vjola, lila' jew griż, u kienu jistgħu jibdew jintlibsu xi ornamenti tal-ġawhar. Matul l-ewwel sentejn, dawk li jkunu tilfu lil -xi ħadd, la kienu jmorru festi u lanqas tejatru, riċevimenti u pranzijiet; lanqas ma kien isir daqq ta' pjanu, gramophone, radju u strumenti oħrajn ġewwa d-dar. Jekk xi ħadd tal-familja kien ikollu bil- fors idoqq għax kien ikun qed jistudja xi strument, kienu jagħlqu t-twieqi biex minn barra t-triq ma jinstemgħax daqq. Għalkemm ħafna minn dawn id-drawwiet kienu fl-aqwa tagħhom fis-seklu l-ieħor, baqgħhu jeżistu sas-snin tletin ta' dan is- seklu għoxrin, sakemm it-tieni gwerra dinjija ġabet taqliba kbira f'kull qasam tal-ħajja, inkluż il-viżtu, li ftit ftit, għoddu qed jispiċċa għal kollox. Kitbiet Għall-Imnara L-Editur jaċċetta kitbiet għall-Imnara, IŻDA JRIDU JKUNU ORIġINALI U MHUX PUBBLIKATI QABEL BAND' OħRA. Iridu jkunu esperjenzi peronali ta' l-imgħoddi, jew riżultat ta' riċerka personali, jew ta' intervisti jew kuntatti personali ma' anzjani. Jistgħu ikunu bil;-Malti jew isien ieħor, iżda tingħata preferen- za lis-suċċetti li jittrattaw dwar interess folkloristiku għal Malta u Għawdex. Il-kitbiet jistgħu jintbagħtu lill-Editur, 78, Triq San Trofimu, Tas-Sliema, SLM 02 L-Imnara No. ġABRA TA' (L-EWWEL PARTI) Għal xi żmien ili niġbor noti tagħna, minn għand l-anzjani. kuntatti personali, programmi folkloristiċi fuq bdejt nagħżel informazzjoni, u programmi wieħed jistenna, suġġetti bosta jiġifieri dawk li kont ġa nafhom sew, maw dak li naf, u oħrajn li kienu ġodda għal kollox. tliet kategoriji: i. Ħafna min-noti tiegħi iżda oħrajn ġbarthom billi ir-radju, li dwarhom kont inkun irrid mis-semmiegħa u jagħtu l-informazzjoni din l-informazzjoni kienet ta' Dawn il-ġabriet ta' komunikazzjonijiet dwar aspetti varji tal-folklor ġew minn bdejt nagħmel l-aktar fuq l-RTK, fejn insib aktar iċemplu waqt il- Dejjem, bħalma żewġ kategoriji, iżda servew biex jikkonfer- varjanti ta' dak li nafu, jew informezzjoni huma ta' bdew tagħhom. jinkludu intervisti jew informazzjoni spontanja jew bħala tweġiba għal xi mistoqsijiet tiegħi. ii. rekordings li għamilt mill-programmi tiegħi fuq ir-radju. Korrespondenza minn semmiegħa tal-programmi noti u transkrizzjonijiet ta' iii. tiegġi fuq ir-radju li ppreferew jiktbu milli jċemplu waqt il-programmi. Din id-darba se nieħu għażla ta' ment kitbuli xi persuni, u nġibhom Taqbila antika żarbun ta' l-anġli xeddejt Wasalt sal-bieb tal-ġenna Sibt il-għadu qed jistenna Għedtlu 'lil min qed tistennafj' Qalli ''Qed nistenna lilek' Għedtlu ''lili m'għandekx xi tridni Għax ruħi miktuba l-Alla' sebgħin taqbila li ġentil- ħawn għall-interess tagħhom. Sodda, salib, imħadda, kuruna, Kull min iħobb l-Alla Ventura tal-venturi Dik ommok Santa Klara Missierek Santu Wistin, Tlettax il-grazzja kellu Brajbu naf u brajbu ngħid, Salib maqbru għal mawrien, ċesu' ħabbu, Fuqu ssallab, ċesu' fuqu miet. Min ma jafx dan il-brajbu Ifittex jitgħallmu, U jgħidu tliet darbiet kuljum, Piena tan-nar le ma jara, Ġewwa l-ġenna dritt imur. Għanjiet lil-Ħanini Ħanini raqad fuq l-ilma U filgħodu sebaħ bil-għatx, Jew il-qannata nkisritlu, Jew il-ħabel ma laħaqx. Dak ħanini liebes l-iswed Dik sinjal is-sinjorija Qalbi u qalb ħanini waħda B'żigarella marbutin, Il-mewt trid tkun għalina Biex tifridna minn xulxin.(4) Kemm huma sbejħa l-għajnejn suwed Għad li n-nies ifaħħru ż-żoroq Għandu flus biex jixtri l-Malta X'par għajnejn għandu ħanini, U jdawwarha bil-merkanzija.(5) Jien safar ma rridx insiefer Jisirqu x-xebbiet mit-toroq.(6) Ħanini għajjur għalija L-Imnara No. 16 Għax ma rridx naqsam kanali Irrid noqgħod fil-port ta' Malta Fejn narak u fejn tarani.(7) Ħanini jdoqq il-kitarra Jien niżfinlu l-ispanjola Kemm ili ninnamra miegħu Ġo Kont għadni tfajla mmur l-iskola(9) X'par għajnejn għandu ħanini Kif nagħmel u noħodhomlu Nilgħabhomlu belladonna U waħda waħda nirbaħhomlu.(11) Kemm inħobbu lil-ħanini Għax gustuż, ħelu w speċjali Jiena l-ommu neħodulha Jekk naf ħajti tispiċċali.(13) Ħanini jdoqq ma' tal-Baqri Kemm tixraqlu l-uniformi Lilu rrid u lilu nieħu avolja ma tridnix ommi.(15) Dak ħanini mil meżżani Għandu dsatax il-sena Jalgħaqhom nhar Sant'Antnin.(17) Żewwiġni, mama' żewwiġni Żewwiġni lil-ġgant tal-Belt Sajf u xitwa jorqod barra Xejn ma jibża' mill-maltemp.(20) Nara l-wiċċek ninsa d-dinja Nisma' kliemek ma mmut qatt Jiena nneħħi ruħi b'idejja Jekk narak f'idejn xi ħadd.(22) La twila u l'anqas qasira Qegħda kif irridek jien Donnok qanpiena tal-fidda Magħmula għand l-arġentier.(24) R-ritratt tiegħek qiegħed għandi Ġewwa qalbi hu stampat Imdawwar bid-deheb u l-fidda Bid-djamanti indurat (26) Ġo qalbi għandi bixkilla Mimlija bil-farkizzan Ngħidilkom min hu ħanini Jien ukoll għajjura għalih Lili jħobbni u jurini Jien inħobbu w ma nurihx.(8) Minn din it-triq għaddejt u ngħaddi fiha għandi qasrija Jien ma nħobbx il-fjuri li tagħmel, Iżda x-xebba li ssaqgiha(i0) Kemm għandi grazzja ma' dawka Li jkollhom għajnejhom sbieħ Dak ħanini wieħed minnhom, Kemm jiena ferħana bihl (12) Kemm inħobbu lil-dak ħanini Fil-periklu li jiġġennen Mhux għax għandi ġmiel ġo wiċċi Iżda jiggustani nitkellem.(14) Li kont taf kemm jien inħobbok Li kont taf x'nagħmel għalik, Li kieku l-qlub jinqalgħu Qalbi naqla' u nagħtik.(16) Kemm inħobbu dak ħanini Fejn imur jeħodni miegħu Billi jiena iżgħar minnu Jaħsbuni t-tifla tiegħu.(18) Dawk għajnejk is-suwed tuta Xebbaħthom xebba lhudija Imħabbtek kollha qassamtha Ma ħallejtx daqsxejn għalija(21) Spiċċa ż-żmien tan-namur tagħna Għal flimkien iżjed maħniex Talli ħabbejtni ħabbejtek U obbligata lejk mhinix. Dak ħanini liebes l-iswed Donnu mietlu xi ħabib Mititlu l-għażiża ommu Li rabbietu fuq il-ħalib.(25) Ġuvni sbejjaħ qalbi ħabbet Dana kien minn Ħal Balzan Meta marru jgħidu l-ommi Qaltli insib wieħed aħjar(27) Minn dit-triq għaddejt u ngħaddi Ġo fiha riedu jżewġuni, Xebba sbejħa w bint nies sewwa Ġuvni sbejjaħ minn Ħal Balzan(28) Iżda dota ftit riedu jtuni.(29) L-Imnara No. 16 Ħalli l-ommok u ejja miegħi Ħa tara min hu l-aħjar Ommok traqqdek fuq it-tiben Fi Strada ta' Santu Rokku Hemmek fetaħ ħanut ġdid Iż-żiġija taqli l-milsa U jiena nraqqdek fuq it-tajjar.(30) Uż-żiġi jaqli il-mazzit.(31) Meta nara s-sabiħ wiċċek Ikun jixraqlek rigal fin Jien nagħtik par brazzuletti U maktur kbir tal-ħarir.(32) Ħanini sejjer isiefer Bejn it-Tnejn u t-Tlieta jmur It-tikira li ħallieli Biex ma nkeilimx ġuvintur.(34) Kemm inħobbu il-ħut moqli Speċjalment ikun biz-zalza L-imħabba li tħobbni inti Hija kollha mħabba falza.(36) Kemm inħobbu lil-ħanini Allavolja ma jtini xejn Meta jkolli inlestilu Meta le, nagħmillu d-dejn.(38) Ngħidilkom x'juża ħanini Libsa griża kappell tat-tiben Niesu kollha daru għalija Għax ħabbejtu daqsxejn ta' Li kienet l-imħabba teqred Kieku ġismi ilu mejjet Ħaqqni min jimmeritani Għax lilek ħabbejtek iżżejjed(42) Meta rajt ir-ritratt tiegħek Grazzja miegħek le ma ħadx Meta rajtek naturali Ġo qalbi lilek daħħalt. Ix-xemx għebet u ġa niżlet Qamar tal-lejla ma telgħax' Għax ħanini għadu rieqed Minn-nagħas għadu ma xebgħax(46) Minn għajnejk ħerġin ir-raġġi Ħassejthom deħlin ġo fija Ħalli l-ommok u ejja miegħi Ħalli tara d-dinja x'fiha.(48) Libbsuni libsa roża U kien jixraqli iċ-ċelest U għajruni li jien kergħa U l-għarus tiegħi diġa lest(33) X'inti faċċata tiegħi Irrid inkelmek u ma nistgħax In-nies kollha kontra tiegħi U isbaħ minnek ma narax.(35) Wiċċek wiċċ l-anġli tas-sema Dawk għajnejk kemm huma sbieħ X'wiċċ għandek kemm hu ħelu Ma nistgħax nissaportih.(37) Ħanini musmar tal-qronfol Ajma qalbi kemm ifuħ Allavolja daqsxejn samrani Ix-xebbiet kemm iħobbuh. Ngħidilkom min hu ħanini Ħin hawn jgħaddi ta' kuljum Libsa griża u bajdanija Se ngħanni għanja lis-somor Min hu ismar jiskużani Għax ħanini abjad u aħmar Minn ħaddieħor x'jimpurtani(43) Kont fis-sakra u tajt il-kelma Lill-għarusa ma rajthiex Fittxu morru għidu l-ommha Reġa' bdieli u ma rridhiex. Il-lejla se norqod waħdi B'istanga nsakkar il-bieb Nagħmel rasi fuq l-imħadda Nisma għana minn tal-ħbieb. Ħanini beċċun bajdani Fejn imur iżoqguhuli Dak ħanżir jagħmel għal żaqqu Għad xi darba joqtluhuli. L-Imnara No. 16 Ħin kellu jgħid lill-ommok Minn ġirien se nsiru qraba Qabel kont ngħajtilha isimha Issa ngħajtilha kunjata. Dak ħanini ġġieled miegħi Miġġieled ma nafx għaliex Jew qaltlu xi ħaġa ommu Jew qalulha xi ħaġa n-nies.(52) Ħanini għażiż għand ommu Daqs id-deheb għand l-arġentier Daqs il-fosos tad-djamanati Għażiżha jiena għand missieri(54) Kemm ilek tistennieni Issa jiena fl-aħħar ġejtek X'bi ħsiebek int tlestili Ta' l-imħabba li ħabbejtek. Kulurek mhux naturali Rajtek jien tagħmlu b'idejk Iftaħ widnejk u ismagħni sewwa Għax jien lilek qegħda ngħid.(58) Iżżewwiġt u żewġi siefer Nista' ngħid li m'nhix miżżewġa Għandi x'niekol u għandi x'nixrob Iżda qalbi dejjem sewda. Inħobbok għax naf li tħobbni Ngħir għalik għax tgħir għalija Ara meta issemmini Int ma tgħidx id-deni fija.(62) Ara x'qalet il-Qrendija Ħin jiżżewweġ jaqa' lsir Iżżewwiġt ma sirtx ilsira Ħsiebi fik ma nistgħax norqod Inħoss xi jtajjarli nagħsi Fittex tini r-ritratt tiegħek Ħalli nqegħdu ma' ġenb rasi.(66) Wiċċ ix-xemx ta' l-Ingilterra U l-qamar ta' l-istaġun Ħanini kemm inti sbejjaħ Bil-wardiet torqod u tqum. Jekk niltaqa' Il-libsa tas-seta kruda L-għonnella tan-nobbilta' Aqta jiesek minn ħaninek Jekk għandek xi volonta'.(51) Li kieku l-qlub jinqalgħu Naqla' qalbi u nagħtijhielek F'karta strazza nkebbibhielek Ġo valiġġa nibgħathielek.(53) żewwiġni, mama' żewwiġni Żewwiġni fizzjal Ingliż Għax il-Malti jrid id-dota U dota jien mgħandix.(55) Il-kunjata ġġieldet miegħi Għamiltli gost U pjaċir Ħasbitni li jien mgħolija Jien ferħana sejra ntir.(57) Għażiltek minn nofs tużżana Qegħdtek f'kannestru ward Kelli twal u kelli qosra Mal-meżżana innamrajt. Li kienet l-imħabba toqtol Kieku kemm hawn nies mejtin Imutu n-nies tad-dinja kollha Jien u int nibqgħu ħajjin. Kont imsiefer smajt bi ġmielek Jien il-kiefer ma riedx nemmen Issa ġejt u rajt b'għajnejja Kif inħossni se niġġennen.(63) Ħanini sejjer isiefer Fl-ewwel art jiftakar fija Jiftakar li waħdi ħallieni U li miegħu kont imdorrija.(65) Jien ma rridx insewwed qalbi Li ma kienx għad jista' jkun Ma jkunx dak ikun ħaddieħor Ma spiċċawx il-ġuvintur.(67) Li kien il-misjur mormi Kieku int ilek mormija Il-ħsara li għandek inti Ebda mgħallem ma jsewwiha. ma' ħanini Ma nkellmux sigurament il-ħalfa magħmula u iesta Ma nikstrux il-ġurament. L-Imnara No. 16 Ġabra ta' Korrespondenza dwar Folklor Malti Minn Għand Semmiegħa tal-Programmi Ta' Guido Lanfranco fuq l-RTK Radio. Mibgħuta minn Marv Galea, Żejtun, li kienet tismagħha minn għand iz-zija taghħa, issa mejta. Mibgħuta minn Miriam Agius, Żabbar, li kienet qali- tielha ommha, li ukoll kienet semgħatha minn għand il- bużnanna tagħha. 3 u 4 Mibgħuta minn għand Victoria Schembri, Siġġiewi, li semgħathom minn għand ommha. 5 sa 9 Mibgħutin minn Marjp Puli, Sliema, li ġabrithom minn għand zitha Bernardina Cassar minn Birkirkara (li issa tinsab l-Awstralja). 10 sa 70 Mibgħutin minn Melita Cutajar, Birkirkara, li ġabrithom minn għand Vvonne Abela, Mosta, li kienet tiktibhom waqt li nannitha Eva Azzopardi minn Birkir- kara (191l-1987) kienet toqgħod magħha. Hawn nerġa' niżżiħajr lil-dawk li kitbuli informazzjoni, wara li ġa rringrazzjajthom individwalment. It-tieni parti ta' taqbil folkloristiku jidher f'ħarġa oħra. L-Imnara No. 16 IL-BANJIJIET TA' L-GħAWĦ Arthur Grima Il-baħar ta' madwar il-gżira tagħna huwa sfog għal ħafna mill-Maltin, kemm għal min iħobb jistad minn fuq l-art jew il- fregatina, kif ukoll għal dawk kollha li fix-xhur sħan tas-sajf imorru biex jgħumu. Minħabba li l-baħar huwa daqshekk frekwen- tat u qrib tagħna, bilfors jidhol fil-folklor u drawwiet tagħna. Jekk inħarsu lura xi sittin sena ilu, nistgħu inġibu quddiem għajnejna lil dawk in-nies li kienu jmorru jiffriskaw xi ftit ma' xatt il-baħar jew biex jgħumu. Dak iż-żmien ma kontx tara malji mqaċċtin bħal ta' issa. Meta kont tara xi mara fil-baħar, kważi kont taħseb ii waqgħet il-baħar, għax kienet tkun bil-ħwejjeġ b'kollox. Dari in-nies kienu aktar skruplużi. Barra minn hekk, kien hemm oħrajn, li jew għax jistħu, jew għax ma kienux jafu jgħumu, kienu jużaw il-banjijiet ta' ħdejn il-baħar. Dawn il-banjijiet kienu speċi ta' ħwat kbar maqtugħin fil- blat ma' xatt il-baħar. Wieħed jista' jara minnhom, per eżempju, f'Birżebbuġa int u sejjer lejkn il-Qajjenza. Dawn il-banjijiet kienu jħaffruhom bil-baqqun proprju max-xifer tal-baħar. Minn wieħed għall-ieħor tisata' tgħid li kienu jkunu l-istess qisien, ta' xi tmienja jew għaxar piedi kwadrati, u b'fond ta' xi tliet piedi. Biex wieħed ikun jista' jinżel fil-banju, kienu jin- qatgħu xi żewġ tarġiet fil-blat ġo waħda mir-rokon. Fil-erba kantunieri tal-banju, kienu jħaffru toqba biex fiha jidħol sara- tizz. u b'hekk il-banju jkun jista' jiddawwar bil-ħsajjar jew lożor. Dawn il-ħsajjar jew lożor kienu jservu żewġ skopijiet; jew biex min ma jridx jidher jista' jinħeba warajhom, jew biex jilqgħu il-qilla tax-xemx. Mill-banju għall baħar, kienet titħaffer trinka dejqa jew tnejn biex l-ilma jista' jidħol u joħroġ u jiċċirkola, u b'hekk tal-banju qatt ma jkun qiegħed. Għalkemm dawk li jgħumu fil- banju mgħotti kienu mistura, xorta kienu jilbsu malji daqsiex. Ħafna minn dawn li kienu jużaw dawn il-banjijiet kienu jkunu sinjuri, u x'aktarx li kienu jħaffru dawn il-banjijiet qrib fejn kien ikollhom id-dar tas-sajf jew tal-villeġġatura, kif huma dawk ta' Birżebbuġa. F''Rajt Malta Tinbidel' Herbert Ganado, isemmi li Marsamxett kienhemm banjijiet li jsejħulhom 'Tas-Sur Tankred'. Dawn kienu jikruhom biex dawk li ma kienx ikollhom il-banju tagħħom, kienu jkunu jistagħu jużawhom għal xi siegħa jew tnejn. Ħasra li minħabba l-iskuża tal-progress sofrew dawn il- banjijiet, bħal ta' Prettv Bav f'Birżebbuġa. Għalkemm illum ma tarax min ifittix il-banjijiet, ta' min jagħmel mezz iħarishom bħala parti mill-wirt folkloristiku u storiku tagħna. Bejn paBna 76 u 77, ritratti ta' banjijiet:- L-Imnara No, 16 Banjijiet, Fond Għadir, Tas-Sliema (Ritratti G, Lanfranco) bejn pagna 76 u pagna 77 —ID- L-Imnara No. 16 L-EWWEL ĦEMORJI TA' SKEJJEL FIL-BELT VALLETTA Paul Portelli Waqt li hi ħaġa naturali li l-bniedem jaħseb fuq il-preżent ta' madwaru u fuq il-futur li jrid jippjana, jiġu mumenti ta' mistrieħ u kwiet, u l-passat iħares lejh b'ċerta nostalġija, fuq dak iż-żmien aktar ħelu ta' anqas ħsiebijiet u risponsabbilta— jiet; ukoll min għadda minn xi esperjenzi qarsa jew disturbanti jipprova jinsiha. Infatti tisma' min jgħid….'Eħi ..dak kien żmieni Fid-dinja mgħaġġla ta' llum, użanzi ta' għoxroin jew tletin sena ilu ġa saru parti mill-folklor ta' l-imgħoddi, aħseb u ara dawk ta' ħamsin jew sittin sena ilu. Inbidlu l-użanzi, l-ilbies, ir-rispett, il-ħajja soċjali. l-imġieba, u bosta ħwejjeġ oħra. Nixtieq hawn nirrakkonta xi ftit mill-esperjenzi u drawwiet li għanbdhom x'jaqsmu ma l-iskejjel fl-imgħoddi, iżda l-ispazju ma jippermettix li nidħol aktar f'dettalji. L-ewwel skola li attendejt kienet Saint Marv's, ta' l- infants. Din kienet dar kbira b'ħafna kmamar fi Triq l-Isqof, il-Belt, (issa Triq l-Arċisqof), f'dik il-parti ta' bejn Triq San Pawl u Sant' Orsla, nieżel fuq ix-xellug; naħseb li kienu jibgħatuni aktar biex jeħilsu minni, għax min jiftakarni żgħir jgħid li kont imqareb….. aktarex enerġiku u mfissed… Hemm kienu jgħallmuni ngħid in-numri mill-1 sal-10, l-Ave Marija, u wara nofsinhar, l-aktar mument mistenni kien meta nispiċċaw billi jgħidulna storja. In-numri konna nħażżuhom fuq il-lavanja bi frame ta' l-injam, b'lapes apposta, rqiq, twil, griż u jinkiser malajr, ħxuna ta' labra tan-knitting. Dak li jinkiteb kien jitħassar malajr b'ċarruta. tinbiegħ sold, u bil-lapes b'kollox sold u nofs. Il-pitazzi kienu jeżistu, iżda billi ż-żgħar iħobbu jħażżu, il-lavanja kienet aħjar. Meta tfarfart xi ftit, daħħluni fl-iskola ta' Saint Joseph, fi Triq il-Merkanti (Merchants Street), dak iż-żmien quddiem il- ministeru tas-saħħa, fejn illum hemm Vassallo Antiques. Mit- tieqa tal-klassi kont nara l-bjut tad-djar fil-qrib. Ħaġa kurjuża li kont nosserva, kienu xi ġebliet weqfin, kwadri jew tondi, miżbugħin bojod; probabbilment kienu ventilaturi jew ċmieni baxxi, bojod biex jintlemħu bil-iejl..għadni kurjuż dwar- hom sa ilum, Wara xi żmien, Saint Joseph marru f'post ieħor fi Strada Zacharia (Saint Zacharv Street), quddiem fejn sa llum għad hemm ħanut ibiegħ il-ħaxix. Minbarra suġġetti ta' skola, kellna attivitajiet oħrajn, bħal sports, phvsical training biex ma nibbisux bilqegħda fil-kesħa, reċti għat-tejatru, u affarijiet oħrajn. Billi it-Teatru Rjal kien fil-qrib, hemm konna nagħmlu xi shows għall-ġenituri u mistednin speċjali. Fi plav minnhom, kienu għażluni biex nagħmel parti ta' spettur. Kelli bżonn il- mustaċċi u waħħluhomii bis-Seccotin, li għalkemm kien tajjeb ma kienx jinxef malajr, u l-mustaċċi kienu bdew jaqgħuli ma' kull L-Imnara No. 16 muviment li nagħmel. F'din l-iskola tgħallimt nikteb fuq il- pitazzi għall-ewwel darba. Fit-tarf ta' fuq tal-folja, it- teacher kienet tiktbilna in-numri 1 sa 9 ħdejn xulxin, u aħna nikkupjawhom taħthom vers vers. In-numru 3 għalija kien diffiċli, u ma kontx nista' nisseparaħh minn vers għall-ieħor, għalhekk kien jiġini qisu molla minn fuq għal isfel, li swietli bosta daqqiet ta' riga fuq idi. L-iskejjel kien ikollhom uniformi li tiddistingwihom, waħda għax-xitwa u l-oħra għas-sajf. Kienet obbligatorja għall-bniet jew ghas-subien żgħar u ftit imfarfrin, li nilbsu speċi ta' fardal. Fis-sajf kienet issir l-Empire Dav fl-Istadium tal- Gżira, li konna nistennewha bil-ħerqa; hawn l-iskejjel kollha ta' Malta kienu jikkompetu f'kull xorta ta' sports. Għalkemm kont inħobb l-iskola, darba minnhom ma kontx irrid immur, probabbli li ma kontx lestejt il-homework. Għalxejn qagħdu jwegħduni dak kollu li kont inħobb. Fl-aħħar, meta ommi, iz-zija u l-lavranta qatgħu qalbhom, bagħtu għal missieri, u dan tagħni xeba' u kaxkarni sa l-iskola. Is-soltu kienet tiġi Rita, waħda mis-salesgiris impjegata magħna, li kont inħobb għax kellha ħafna paċenzja u taf timmaniġġani, għalkemm kienet ftit imferfxa. Billi kelli xagħri folt, għax kienet moda li lis-subien iħallu- hulhom twil jew bin-nokkli, kienet tweġġgħani meta tippettinhuli… Jien kont ngħidilha: 'Bil-modl'' u hi kienet twieġeb: ''Jew bit-tomnaf' Dan għaliex modd u tomna kienu is- mijiet ta' kejl. Billi Saint Joseph kienet prinċipalment skola tal-bniet, meta kbirt ftit ma zammewnix iżjed, għalhekk daħħluni fi skola oħra, probabbilment Preparatorv School. Din kienet skola priva- ta, bil-miżata, għas-subien u l-bniet, preparatorja għall-Liċeo u s-Sekondarja tal-gvern. Il-bieb prinċipali tagħha kien fi Triq Kristofru (St. Christopher Street), u konna noħorġu minnn bieb ieħor fuq Strada San Paolo. Din m'għadhiex teżisti, għax waqgħet fil-gwerra, u minn flokha telgħhu appartamenti magħrufin bħala Cotoner Flats. Kienet bejn Triq Merkanti u Triq San Pawl. Il- Headteacher kienet mara ngliża, robusta, dejjem b'lasta f'idha biex issib xi vittma u tfarfarhielu. Konna tassew nibżgħu minn- ha. Kien jisimha Miss Wotton. Niftakar li kien hawn skejjel oħrajn għall-Belt, bħal Tal- Pilar, Saint Paul's, u Flores College li attendejt aktar kbir waqt il-gwerra. Dawn kollha kienu jinsabu mhux bogħod mill-Au- berge D'Aragon, u sintendi skejjel primarji u sekondarji tal- gvern li kienu ta' standard tajjeb aktar minn ta' llum. Ta' nteress folkloristiku, ta' min isemmi ukoll l-iskola Tan-Nuna. Kienet tikkonsisti f'kamra waħda imdawra mal-ħajt bil-bankijiet twal ta' l-injam, fejn it-tfal żgħar ħafna kienu jpoġġu, idejhom marbuta, waqt li n-Nuna b'riga f'idha ddur fin-nofs tidderiġi bħal surmast tal-banda. Din in-Nuna kienet mara twila, rqiqa, kemxejn inklinata, b'nuċċali mżerżaq ful il- mnieħerha, liebsa dublett twil sa l-għarqub u għonq għoli ssikkat jispiċċa b'xi pontina jew frill bħala gost. Kienet tgħallem - DO - L-Imnara No. 16 lit-tfal l-orazzjoni u xi nurserv rhvmes. Sa fejn naf kienet xebba; meta rtirat mit-tagħlim kienet iżżomm ħafna qtates u titma straps tat-triq. Kienet tħobb ħafna l-annimali, u kienu jiġu jiġru malli jisimgħuha ssejħilhom. Illum, ħdejn il-kamra li kellha, hemm ħanut ta' skarpan. Meta kont għadni żgħir, wieħed xwejjaħ (li kieku għadu ħaj issa għandu mal-111 senal) kien jirrakkontali li skola dam imur biss erba' snin; sentejn jitgħallem li n-naħla tagħmel l-għasel, u sentejn oħra li l-brimba tagħmel l-għanqbutal Wieħed ma jistgħax jinsa jew iħalli barra lill-għalliema u lis-surmastrijiet, meta jkun għadda parti sewwa magħhom minn żogħżitu. Issir tirrispetthom u jsiru qishom membri tal-familja. Tajtx kemm nifraħ meta niltaqa' ma xi ħadd minnhom. Niftakar fil-laqmijiet li konna nsibuhom bihom, f'xi somma tal-homework li ma jirnexxilniex insolvu u nikkupjawha kmieni minn għand xi ħabib qabel l-iskola…. Niftakar ukoll għall-ħabta tal-1938, meta ftit qabel il- gwerra kien sar Kungress fuq il-fosos tal-Furjana. Inġabru tfal mill-iskejjel ta' Malta kollha, privati u tal-gvern. Intremat tribuna kbira sabiħa fuq il-fosos, għolja u titla' bit-taraġ, tidher minn kullimkien. It-tfal kienu mqassmin fi kwadranti skond l-iskejjel rispettivi. Waqt it-tqarbin, numru kbir ta' saċerdoti tferxu ma' kullimkien, iqarbnu dak in-numru kbir ta' teachers u tfal. Niftakar li wara' kienu tawna borża ħelu u bott ħalib frisk, li dak iż-żmien kien jikkonsisti minn carton tax- xemgħa, u bandiera bajda u safra tal-papa. Fil-klassijiet kienu jintgħażlu tfal biex jiġbru u jqassmu l-pitazzi, oħrajn biex iċemplu l-qanpiena li kienet tar-ram b'manku twil, għar-rikrejazzjoni jew għax sir il-ħin. Dawn l- istudenti magħżulin kien iħosshom privileġġjati. Ma nistgħax nagħlaq din il-kitba mingħajr ma nirringrazzja lill-ġenituri tagħna għal ħafna sagrifiċċi u privazzjonijiet li wettqu magħna u għalina….. L-Imnara No. 16 Ġuże' Fid-dawl ta' iampa ċkejkna li qed tnemnem ftit ftit, hemm Xiħ li qiegħed jaqra u Xiħa qiegħda tħit. Il-qniepen ta' fl-għaxija mill-knejjes imxerrdin l-aħħar aħbar qed jagħtu tal-jum li qed inin. U fid-dalma ta' barra ir-riħ qed jonfoħ sħiħ, il-mewġ max-xatt jitniehed, fl-arja biki u tinwiħ. Il-ħajja kollha mqallba wix-xita qed iżżid, imma fil-kamra ħiemda ix-Xiħa għadha tħit. U ix-Xiħ li qed jiftakar fiż-żmien li għadda w mar, bid-daħka jtenni l-ġrajja ta' meta kienu żgħar. Għidli, Mari', tiftakar, tiftakar, għid, Mari', meta lill-Kurat għedtlu, mistħija, 'Sinjor si'l — U fuq ħaddejn ix-Xiħa telgħet fawra demm, u minn taħt in-nuċċali lix-Xiħ tbissmet kemm kemm. — U fost id-daqq ta' l-orgni ħriġna mill-knisja id f'id, ħaddara w ħbieb warajna, ferħ, barka, riżq u ġid. XIħA U ftakru: sena wara, it-tnejn, kif kien meħtieġ, marru l-Buskett fl-Imnarja skond il-kuntratt taż-żwieġ. Festa ta' għors u hena, ilwien, ilwien, ilwien, bhejjem mimlija ġlieġel ġejjin minn kullimkien. Baħar ta' nies jitbandal mir-Rabat sa Ħ'Attard min jgħanni, min jissakar, min jiekol, mitfugħ fl-art. U għadda wkoll minn moħhom il-ġenn tal-karnival, xalar, tbahrid, tgawdija ta' rġiel, nisa u tfal. U buma wkoll mal-folla, lebsin ta' maskarati, jiżżagħblu, jidħku u jiżfnu, kulħadd min jiflaħ jagħti. U f'Ħadd in-Nies jitilqu mal-kotra Ħaż-żabbar, l-isbaħ ilbies ixiddu ħa jidhru mill-aħjar. U wara t-talb fil-knisja iduru mat-triqat, u n-nies tixtri w tindafar bil-kagħak u l-qassatat. Id-dar l-orkestra taghti, ferħ, daħk, agħjat użfin, kulħadd jixxala u jixrob ir-rum u r-rożolin. L-Imnara No. 16 Imbagħad f'ħajjithom niżlet dija ta' ġmiel il-ferħ bħal-kewkba illi tixgħel sagħtejn qabel is-sebħ. Kienet l-ewwel tarbija, kemm ferħu u kemm bkew, l-aħbar xterdet bħal berqa, u l-ħbieb għal darhom ġrew. Tal-'banda' wara biebhom iħanxru bil-vjolini, u tqassmu ħbub bil-qabda, xorb, ħelu w biskuttini. X x X X A Barra, fid-dlam, ix-xita qed tfaqqa' mal-ħitan, tkarwit ta' ragħad fis-sema, theżhiż ta' bini w djar. Hawnhekk ix-Xiħa ftakret meta, mara fuq tagħha, kienet tarfa' lil binha, tbusu u tħaddnu magħha, Tgħannilu b'leħen kiebi, leħen minn taħt l-ilsien, dik il-għanja tal-ġenna li ġiet minn żmien għal żmien: 'Orqod, ibni, orqod, fil-benniena tal-ħarir, ommok il-Madonna, missierek Ġesu' Bambini' Imma fid-dawl ta' lampa li qed tnemnem ftit ftit, hemm għadu x-Xiħ qed jaqra, u x-Xiħa qiegħda tħit. L-Imnara No. 16 IL-ĦAJJA FL-— IMGĦODDI Marv Ghio Il-ħajja fl-imgħoddi ma kienetx komda. Il-mara tad-dar kienet tqum fl-erbgħa ta' filgħodu, u wara li tisma l-quddiesa ta' l-ewwel, tmur fuq il-banju taħsel xi ħasla ħwejjeġ. Ħasla ħwejjeġ kien fiha kedda, għax kien ikollha taħsel, tgħalli tlaħlaħ u tonxor, u wara tixxotta l-kwantita' ta ilma li tkun xerdet ma' l-art. Ix-xirja kien ikollha ssir kuljum, għax fridge ma kienx hawn. Il-bir u l-bomblu kienu jridu jagħmlu tajjeb biex fis-sajf ikunhemm xarba friska; il-kaxxa tas-silġ ġiet aktar il-quddiem. Din il-kaxxa kient ta' l-injam miksija biż-żingu; jitfgħu fiha blokka silġ imgeżwra ġo biċċa flanella jew ġo biċċa karta ħażina, u fiha jpoġġu l-frott u xi fliexken ta' l-inbid jew ta' l-ilma. Meta l-mara tiġi bix-xirja tibda tikkorda l-borma. Tagħmel borma ħaxix, titfagħiha xi biċċa żaqq, xi widna, żewġ saqajn immellħa u xi denb tal-ħanżir, u jien ngħid kif kienu jgħidu dak iż-żmien… ''tagħmel daqsxejn kawlata tagħqad fuq id-difrejn'l. Il-mara Maltija dejjem kienet tħobb issajjar. Ħaxix bil-kirxa, stuffat tal-majjal jew tal-muntun. L-Erbgħa u l-Ġimgħa bigilla, sfineġ tal-bakkaljaw, aringi, inċova, ma' ftit fażola, żebbuġ u marinat kien l-ikel favorit tal-ħaddiem Malti. Imqarrun, ross fil-forn, torti, tiġieġa jew fenek, kienu l-aktar li jissajru fil-Ħdud u l-festi. Għand tal-forn kienu jieħdu id-dixx bl-ikel mgħotti b'sar- vetta. Il-furnar kien ikollu biċċiet taż-żingu mqattgħin xi sitt ċentimetri kwadri, b'ganġ f'toqba fit-tarf. Dawn kienu jkunu tnejn tnejn bl-istess numru, biex wieħed jiddendel mad-dixx, u l- ieħor jinżamm minn sidu biex meta jiġi lura għalih isibu jaqbel u ma jinbidillux. Waqt il-faċendi, l-mara maltija kienet tħobb tgħanni. Dawn huma xi ftit mill-għanjiet li kienu jgħannu waqt il-ħasil tal- ħwejjeġ: Ajma qalbi kemm tuġagħni, Qed tuġagħni, għandha biex… Qabel kellha min iħobbha, U miskina 'ssa mgħandhiex. Ħanini beċċun bajdani, Fejn imur iżoqquhuli; Ħanini jagħmel għa żaqqu, Għad xi darba joħduhuli. Fejn hu dak iż-żmien ta' dari Meta xebba taqbad tħobb7 Ġranet tagħmel xejn ma tiekol, Ljieli tagħmel ma torqodxi In-nisa kienu jgħannu anki waqt li kienu jfettħu l-ħaxixa jew is-suf tan-nagħaġ biex jimlew is-saqqu jew il-mitraħ. Imtieraħ kien hemm tat-tiben, tas-suf jew tal-ħaxixa. Is-suf, l-ewwel kienu jaħsluh il-baħar jew fl-ilma bil-melħ biex ma L-Imnara No, 16 jdewwidx, u wara li jinxef sewwa ifettħuh. Il-ħaxixa kienet tiġi bil-baila; din ukoll kienu jfettħuha, u wara jimlew is-saqqu u jittrapuntawh b'labra twila u ħoxna jgħidulha msella. L-ewwel kienu jaqtgħu biċċiet tad-drapp tondi daqs sold jew daqs ħames ċenteżmi, u mbagħad ipoġġu biċċa taħt l-oħra fuq il-mitraħ, idaħħl l-imsella bi spaga twila minn taħita għal fuq, u terġa' minn fuq għal taħt, tinġibed, tingħafas u tintrabat tajjeb, u tinqata' bl-imqass; kienu jibqgħu sejrin hekk, jagħmiuhom xi żewġt ixbar minn xulxin, sakemm jimleww tul il-mitraħ kollu. Wara ġurnata taħbit biex iddur bil-familja, il-mara kienet tistrieħ billi kienet toħroġ siġġu ħdejn il-bieb ta' barra u toqgħod traqqa' xi qalziet, peduni jew libsa. L-ewwel iddaħħal qisha bajda ta' l-injam fil-peduna, u mbagħad kienet toqgħod traqqa' bil-paċenzja kollha, waqt li tgħid xi kelma mal-ġara dwar xi problema tal-familja. Ħafna mill-irġiel, wara x-xogħol kienu jmorru l-każin tal- banda jew ġo xi ħanut ta' l-inbid, jintasbu madwar xi mejda jixorbu xi pinta. Min idaħħan bil-pipa u min jobrom xi sigar- rett, u jirrakkontaw xi jkun ġara matui il-ġurnata fuq ix-xogħol, u jekk fosthom jinzerta jkun hemm xi wieħed li jbaħħar kien joqgħod jirrakkonta kemm il-għarqa ra ma' wiċċu, u kemm nies iltaqa' magħhom bi Isien u drawwiet differenti…iżejjen l-istor- ja b'dawk ta' madwaru attenti u mistagħġba b'dak kollu li jisimgħu. L-istess kien jiġri fil-ħwienet ta' l-ikel fejn l-istejjer ma jonqsux. Ix-xatt tal-Belt kien hemm il-ħwienet ta' l-ikel għal dawk li jaħdmu ta' burdnara, qaddiefa tad-dgħajes u ħaddiema oħra li kellhom mistier fuq il-baħar; platt kirxa jew għaġin kien jiswa sold biss….erba milleżmi ta' llum. Fl-antik veru li kien hawn il-faqar u kulħadd jixtri bis- soldi u l-ħbub, pero' l-ikel kien ġenwin u tajjeb; jien ukoll niftakar it-togħma ta' l-ikel xort' oħra, aktar bnina. L-Imnara No. 16 XI TIFKIRIET TA' TFULITI MADWAR SAN FILIPPU TA' L-ISLA Ġużi Buontempo Aħna konna noqgħodu L-Isla viċin il-kunvent tal-knisja ta' San Filippu, u kont midħla sew ta' dan il-kunvent. mTa' seba snin għamilt l-ewwel tqarbina mgħallem minn Dun Angelo Raggio (Dun Anġ Raġġi) li kien il-prepostu li kien jgħallimna d-duttrina fl- oratorju ta' l-istess knisja. Wara bqajt immur id-duttrina u kont wieħed mill-magħżulin (mill-bravil) Dun Anġ kien iqaddes tal-ħamsa ta' filgħodu u kien idum ħafna, kważi siegħa. Dak iż- żmien il-quddies kien bil-Latin; meta jispiċċa il-qassis kien jinżel it-tliet tarġiet ta' l-altar u jgħid tliet Avemarijiet u Salve Reġina. Fil-Ħdud kien jiġbor lilna t-tfal fil-kunvent tal-knisja quddiem iċ-ċella tiegħu, jagħmlilna t-tombla u ġie li kien joħroġna xi dawra ukoll, bħal meta darba morna passiġġata u dħalna l-kunvent tal-patrijiet tal-Marsa fejn kellu xi patri ħabib tiegħu li ried imur iżur. Meta darba ħadt riħ kont inħnaqt, u bqajt hekk għal xi żmien ukoll meta għaddieli. Iżda meta rġajt lura ma sħabi, Dun Anġ riedni bilfors inkanta 'O Santa Vergine prega per noi…' ukoll jekk għedtlu li ma stajtx…tistgħu taħsbu b'dak il-leħen ta' żiemel fgat x'ħareġ, u minbarra sħabi, Dun Anġ daħaq aktar milli qatt niftakru jidħaq… iċ-ċella ta' Dun Anġ kellha sodda, kredenza b'erba' kxaxen li f'wieħed minnhom kien iżomm il-libsa li kien juża meta jakkumpan- ja fil-proċessjoni ta' Korpus li kienet toħroġ mill-parroċċa ta' Marija Bambina. Kellu wkoll kwadru tal-Madonna tal-Qalb ta' Ġesu'. Darba kont qed nisma' l-quddies f'San Filippu u tqarbint; u wiħed tifel ġie qalli li jekk irrid nitqarben darbtejn immur fis- sagristija, nixrob ftit ilma, u nerġa' nitqarben…Din il-ħaġa għamiitha xi darbtejn oħra, sakemm xi raġel induna u qlajt ċamata. Dejjem induru fil-knisja u l-kunvent ta' San Filippu. Fil-knisja għadni niftakar li kemm il-darba kienet tiġi tpoġġi quddiemi xi mara bi-għonnella qisha qiuħ, u ma nkun nista' nara xejn. Dun Anġ kien jagħmel minn kollox; kien jgħallem id-duttrina, iqarben u jqarar ħafna. Kont inqisu bħas San Filippu, dejjem idur bit-tfal. Aħna konna nippretenduha ta' Filippini, u kemm il- darba xtaqna li nkunu parroċċa għalina (ta' tfal li konna) biex nippikaw ma tal-Bambinal Dawk iż-żminijiet ta' tfuliti, bħal bosta tfal oħra, kelli knisja tal-logħob fid-dar, aktar qisha niċċa, armata b'kollox, bil-fjuretti, terħa ħamra, appostli u gandlieri kbar għal festa u żgħar għal kuljum; dan minbarra ventaltari għal kull festa u damask aħmar, u tapit għal quddiem l-altar maġġur…Kif ġie għandi dan it-tapit7 Kont mort il-knisja sibt lil Ġużeppi s- sagristan, u għedtlu li kelli bżonn nagħmel tapit għal quddiem l- altar tiegħi. Hu qalli li jaqtagħli biċċa minn tapit li kellu di jitrembel, iżda riedni l-ewwel niġborlu s-siġġijiet tan-naħa tar- Redentur, u qalli biex malli nara lil xi ħadd iqum nieħu s-siġġu. — B5- L-Imnara No. 16 Hekk bdejt nagħmel u kollox mar ħarir, sakemm mara li kienet qamet, u ħaddtilha s-siġġu, iddeċidiet terġa toqgħod u ġiet fl- art' Il-biċċa tapit xorta tahieli s-sagristan… F'Ħadd Lażżru kont ngħatti il-kwadri tal-knisja tiegħi b'biċċa velu. Il-knisja niċċa tiegħi la kellha koppla u lanqas kampnar, iżda jiena kelli qanpiena waħda, u fugha kont indoqq il-moti kollha skond il-qawwa tad-daqqiet li kont nagħti, u kien ikolli festa sħiħa. Meta bdejt nikber kelli l-vari tal-Ġimgħa l-Kbira bħal ta' L-Isla, li kienu l-Ort, Marbut, Porpra, Veronika, Vara l-kbira, Monument u d-Duluri. Viċin tagħna kien joqgħod wieħed sinjur li kellu tifel ta' mpari li kellu sett sbieħ u kbar. Dan it- tifel, fir-randan, kien jagħmel proċessjoni bil-vari kollha barra fit-triq; dak iż-żmien it-triq kienet tkun vojta, għax karrozza waħda kienet tidħol fiha, dik ta' missieru stess. Kien jiġbor tfal oħrajn biex iqabbadhom imexxu l-vari, iżda meta kont immur jien ma kienx iridni…lili dejjem Le; aktar kemm kont inħobb il- vari aktar kien iħossni miksur. Iżda jien kelli l-vari tiegħi (għalkemm mhux sbieħ daqs ta' Ġużeppi Bonanno). Jien anki kelli l-Ort bis-siġra, u tiegħu le…Jien ukoll kont nagħmel proċessjo- ni d-dar, …kif72 Il-vari tiegħi kienu fuq, għalhekk kont inniżżel il-vari t-taraġ waħda waħda, kultant kien jgħini ħija (Alla jaħfirlu), u kultant kien ikissirli xi waħda ukoll, u wara li nirrabja kien ikolli nixtri oħra…jekk ikolli flusi Meta darba kont żgħir kont fis-sodda għax kelli xi 103 deni, bdejt nibki u nolfoq għax ridthom jixtruli Redentur li kont rajt f'ħanut Strada Due Porte; xtrawhuli…(bejnietna- kien vera magħmul ikrahl) c iżda wara li xtrawhuli bdejt infieq. Dun Anġ miet wara li kien ilu prepostu ta' San Filippu għal 46 sena, u sponewh. fil- kunvent biex jistgħu jinvist- awh in-nies. Billi kellu fama ta' qaddis u f'ħajtu kien għ- għamel ħafna ġid. spiritwali, kienhemm xi nies li ppruvaw jeħdulu xi biċċa mill-libsa tiegħu bħala rikordju…. Kellu funeral kif kien jixraqlu. L-Imnara No. 16 TISLIMA LIL EMANUEL FARRUGIA (1934 — 1991) Angelo Dougall Emanuel Farrugia miet f'qasir il-għomor fit-23 ta' Ġunju, 1991, wara marda qasira. Dan l-artist nistgħu inqisuh ukoll bħala artist li kellu x'jaqsam mal-folklor maritti i. Manwel twieled fil-Kalkar a fl-1934, u trabba fl-ambjent marittimu tad-daħla ċkejkna u pittoreska, u x-xatt ta' dak is- subborg. bi storja twila marbuta mal-baħar. Kien għalliem fl-ornament tal-ġebla fl-iskola teknika ta' Tarġa Gap fil-Mosta Baqa' għaseb u dedikat b'imħabba kbira għall-ornament u skultura fil-ġebla Maltija. Kien ukoll magħruf bħala artist ta' xogħolijiet ta' collage u ta' l-akkwarell. Wara mewtu sa- ret f'ġieħu, wirja ta' xogħolij- iet tiegħu fil-mużew ta' l-arti. Mil-lat tal-folklor Malti, Manwel kien inaqqax u jiddisinnja lavur u tpinġijiet ornamentali folkloristiċi, u tberfil fuq qxur tal-baħar. Kien jinkoraġġixxi ħafna li jsir tberfil folklo- ristiku fuq opri tal-baħar, bħal fuq bardnelli, ċappi, geriti, emblemi tal-pruwa, għajnejn, numri fuq plakki u skultura folklor- istika oħra li normalment isiru fuq dgħajes. Kienet l-hena tiegħu jitħaddet fuq l-ornamenti li jinsabu fuq luzzijiet, ka- jikki, dgħajes tal-pass, frejgatini u qxur oħra tal-baħar. Kien jagħmel dawn l-ornamenti bla ħlas, basta jkun jaf li dawn id- drawwiet ma jmutux. Kien jilmenta li din l-arti marittima qegħda tinqata' u tmut bil-mod il-mod, u tkun tassew ħasra jekk ma jinqalgħux żagħżagħ dilettanti li jidħlu għal dan it-tip ta' xogħol fuq l-opri tagħna tal-baħar. Fil-passat, fil-Kalkara kien hemm nies magħrufin għas-sena ta' tberfil u ornamenti marittimi u folkloristiċi. Manwel Farru- gia ta il-kontribut siewi tiegħu f'dan il-qasam ta' folklor marittimu. Waqt li nsellmulu u nitolbu għal ruħu, nittamaw li kif kienet ix-xewqa tiegħu, dawn id-drawwiet ma jispiċċawx, u li żagħżagħ jieħdu nteress f'din is-sengħa u arti ta' folklor marit- timu. Nota: Ir-ritratt meħud minn leaflet 'Tribute to Emanuel Farrugia' maħruġ f'Ġunju 1992 mill Fine Arts Museum, Valletta.