Jekk tippassiġġa qalb il-mogħdijiet iserrpu tal-Wied ta' l-Isperanza, il-ħaxix tħossu jmellsek fix-xitwa u jniggżek, midbiel u niexef, fis-sajf, hemm isfel, mitluf bejn ħitan li ż-żmien naqqax flimkien ma' l-elementi. Tisma' jidwu l- ilħna ta' snin mgħoddija, minn żmien l-għasel imsemmi minn Ċiċerun sa żmien San Pawl Eremita u San Korradu, sa mill-furbani li telgħu siksnijiet u kaxkru l-għarusa tal-Mosta (1526) u kemm u xiex sabu f'sakkeġġ epiku. ilħna mgħoddija jsemmu l-ġrajja meta nsiela tal-pirati fallew li jaqbdu l-priża ta' tfajla oħra li kienet taf il-ħelsien tagħha u ħajjitha lill-Verġni Mqaddsa ta' Għar it-Tama. Storja twila ta' eluf ta' snin. Storja ta' ilħna oħra li jfakkru x- xogħol tal-bidwi fl-għelieqi mtarrġa jew ir-raħħal bin-ngħaġ u l-mogħoż, in-nobbli u l-għani li kien jaħrab mill-agħa ta' beltu u jiittex serħan il-moħħ fil-kwiet li sal-lum għadu jsaltan f'inħawi fejn id-dwiefer ta' l- azzar u ħluq il-gafef għadhom ma waslux. Storja ta' tpespis l-imħabba li nżergħet, nibtet u xxettlet bħall- pepprin ħamrani u għamlet il-frott fil-qlub ta' mijiet li tamithom qiegħdu f'Sidtna ta' l-Isperanza. ilħna oħra jidwu bi tnegħida u karba msieħba ma' xi demgħa ta' sabar jew ferħ għal xi grazzja mfittxa, mitluba u maqlugħa. Mhux. ta' b'xejn li l-Wied ta' l- Isperanza, iddominat mill-figura tal- Verġni Mqaddsa Marija meqjuma taħt it-titlu, kien u għadu l-għożża tal-Mosta u tal-Mostin, xempju ta' ——— ġmiel in-natura li mqar fl-għana Ix-xbieha tal-Madonna meqjuma fil- Malti u fil-poeżija sab post ta' ġieħ. Knisja ta' l-Isperanza — xogħol il-pittur Rokku Buhagiar (c. 1725 - 1805) Kont għadni tifel ċkejken ta' erba' snin meta bdejt ninnamra minn dan il- post. Missieri, Alla jagħtih il-ġenna, li kien il-Ktieb il-Kbir b'għemilu u bi tjubitu, kien iħobb jeħodna nduru madwar il-Mosta f'dawk il-passiġġati sbieħ ta' żmien il-ħarifa u r-rebbiegħa b'mod speċjali. Niftakar sal-lum, meta konna nkunu sejrin lejn l-Isperanza, kien jiġbed dejjem minn triq ġdida. Għax, għalkemm il-priża kienet l-istess, il-Kappella, l-Għar u l-Wied, l-istrateġija tal-konkwista kienet dejjem oriġinali. Qisu issa niftakar minfejn bdiet waħda minn dawk il-konkwisti. Wasalna minn Triq il-Kostituzzjoni, li kien għadha nofsha għelieqi mal-erbgħin sena ilu, fejn illum tibda Triq id-9 ta' April. Kollha trab fis-sajf u għaddajjar fix-xitwa u kull meta s- sema. kien jaħleb daqsxejn xita. Kull ġenb tagħha kien magħmul mill-ħitan tas-sejjieħ, li għalina kienu għoljin, għoljin biżżejjed biex jostrulna l-miżergħa li kien hemm fl-għelieqi warajhom. Imma s-siġar tal-ħarrub u taż-żebbuġ kellhom żmien biżżejjed biex jitilgħu 'l fuq u jifirxu kannizzata ta' dell għal min kien irid jaħrab mill-qilla tax-xemx jew xi raxxa xita li taqbdu f'nofs triq. Ġa kif ser naqsmu l-linja minn Triq il-Kostituzzjoni u nibdew triqtna lejn il-Knisja ta' l-Isperanza, qalbna tibda ttektek hekk kif nilmħu l- istatwa ta' l-Immakulata mqiegħda mal-faċċata ta' dar, li għadha teżisti sal-lum, li kienet f'nofs żewġ sqaqien, wieħed jiġbed 'l isfel lejn il-wied u l-ieħor jiġbed lejn ix-xellug biex iqabbdek il-mogħdija li twasslek Triq it-Tama lejn il-knisja. In-niċċa bl-istatwa ta' l-Immakulata tali ; i Kunċizzjoni li ki l-dar fi it-tislima mill-qalb ta' tfal li konna a iq A tar Sr kienet toħroġ waħedha. Missieri kien jurina l-lapida tar-rħam u flimkien konna ngħidu s-Salve Regina. iż-żarbun ikun ġa sar abjad karti bit-trab li n-nixfa sajfija tant taf timliena bih inkella ħamrija friska minn xi xebgħa xita. Liema suldat, madanakollu, iħares lura hu u sejjer jikkampanja biex jirbaħ il-priża tiegħu u joqgħod jilminta mill-inkonvenjenzi tal-vjaġġ/ L-iżjed meta dawk l-inkonvenjenzi jkollu jitwikka ħaddieħor bihom. Għax l-ommijiet, wara kollox, iridu jnaddfu l-ħwejjeġ li wliedhom iħammġu u jerġgħu jħammġu mingħajr ebda ħsieb ħażin. TAĦT GĦAJNEJNA Malli naslu f'tarf Triq it-Tama fejn l-aħħar djar tidher il-knisja tal-Madonna. Kien ikun mument ta' ferħ kbir. Imqar jekk aħna ma konniex nafu xi tfisser dik il-knisja bħala opra ta' l-arkitettura, għajnejna kienu f'posthom. iżjed minnhom kienet il-ħeġġa ta' qlubna, imbuttata minn dak il-fervur li jiġma' (Ritratt: Ruben Chetcuti) Dehra tal-Kappella ta' l-Isperanza mibnija fuq l-Għar fil-Wied ta' l-Isperanza. kull meta tismagħhom jirrakkuntawlek x'għamiet il-Madonna ma' naqra ta' tfajla kampanjola. Ta' tifel żgħir li tkun jistgħu jgħiduhielek elf darba dik l- istorja vera minsuġa b' xi elementi leġġendarji u allegoriċi għax kull darba inti tismagħha b'par widnejn aktar miftuħa ħalli tiftakar sa lanqas virgola li tkun insejt mid-darba ta' l-aħħar li tkun smajtha. Fiċ-ċkejken ir-rakkont iżjed ikebbes il-ġamar u kollox jibqa' ġdid u qatt ma tkun smajtu biżżejjed. Għadni sal-lum ġismi jqum xewk xewk meta jsemmuli, l-iżjed il-barranin, din il- ġrajja storika tant popolari fost il-Maltin. Il-knisja ta' l-Isperanza qiegħda fuq wied. Maġenbha hemm il-pont u taħtu u qribu s-siġar tat-tin u l-qasab. Kien żmien meta l-ilma kien inixxi mill- ewwel xita ta' Settembru, ġieli sa Ġunju. (Ritratt: Joe Spiteri) il-pont mibni fl-1905 li jaqsam il-wied ħdejn il-Knisja ta' l-Isperanza. L-assalt finali fuqha kien jasal għalija bil-mod imma xorta b'entużjażmu. Biex ninżel it-taraġ kont nagħmel kif jgħiduli, naqbad mal-ħadid u ninżel tarġa tarġa. Nittawlu ġewwa, insellmu lill-Madonna, inħarsu ftit lejn il-pittura u l-arkitettura f'dak id-dlam miksur b'xi merżuq dawl tax-xemx, u nixħtu sold fl-art kull wieħed mit-tieqa għax-xama'. Imbagħad it-taraġ l-ieħor għall-għar. Quddiem il-Madonna mdawwra bi ġnien ta' qsari u fjuri, l-istatwa ċkejkna tat-tfajla għarkubbtejha u ż-żewġ Evanġelisti, l-abbozzi ta' dawk li hemm fir- Rotunda, kont nimtela b'riverenza lejn dak il-post qaddis għax, minkejja li kont żgħir, kont inħoss xi tfisser il-ġrajja li ġrat hemmhekk 'il fuq minn mitejn u tletin sena qabel. Mhux l-ewwel darba li qabditna xi raxxa xita. Darba minnhom bdiet nieżla qawwija u s-sriep tas-sajjetti fil-qrib u t-tifqigħ li jkexkxek kienu qrib. Stkennejna l-ewwel maġenb kamra fl-għoli. Imbagħad qsamna fejn illum hemm il-pumping station għall-knisja. Attenti li ma nxarrbux iż-żarbun. Dakinhar l-ilma ġa kien ħa lewn il-ħamrija; irnma, meta kien ikun bnazzi u l-ilma jkun ġej ġieri mix-xaba' ta' l-art, niftakar ċar kristall, frisk, jiftaħlek sidrek bl-ossiġenu, hekk kif konna naqsmu minn fuq blajta għal oħra. (Ritratt: Anthonv Camilleri) Ritratt tal-Wied ta' l-Isperanza minn fuq il-pont qrib il-knisja meħud fit-12 ta' Novembru 1988 wara x-xita qalila li niżlet fil-jiem ta' qabel, Ftit wara s-sema, li kien sar kburit, iċċara f'salt u ħarġet ix-xemx. Tlajna minn Triq it-Tama u għaddejna ħdejn għajn ta' l-ilma, li minnhom kien għadek issib fis-Snin Ħamsin, peress li partijiet sostanzjali tal-Mosta ma kellhomx il-komunikazzjoni ta' l-ilma tal-vit. 'Ersqu lejja intom li tixtiquni, u mtlew bil-frott tiegħi. Għax it-tifkira tiegħi hi aktar ħelwa mill-għasel, u s-sehem tiegħi minn xehda għasel. Min jiekol minni jieħdu l-ġuħ għal aktar, u min jixrob minni jieħdu l-għatx għal aktar Ikkwotajt dawn il-versi għax bħalma l-Lhudi jogħxa u jifraħ b'beltu mqaddsa hekk nifraħ jien b'din ir-roqgħa art li nixtiegha għal dejjem Mostija. Żewġ raġunijiet ewlenin jimottivawni. L-ewwelnett wied bi storja li teħodna żgur sa żmien ir-Rumani, storja, għalhekk, bimillenarja. U iktar ukoll għax dan il-wied, l-ifnad f'Malta, ifforma ruħu minn xi xmara fi żminijiet pre-istoriċi, kif osserva Grognet fl-Atlantide. L-istorja tiegħu tant hi varjata għax hi msensla ma' ġrajjiet oħra tul is-sekli. Ma jistax jonqos li seraq u għadu jisraq il-qlub tal-Mostin u tal-Maltin. Hu wirt naturali u storiku u jiġbed l-attenzjoni tal-poplu Malti kollu u ta' l- ekoloġisti magħqudin f' rabta li jiddefendu, sakemm jistgħu, l-ambjent naturali, li hu. l-ispazju li fih jgħix il-bniedem u li fih iferragħ għommtu u tbatijietu. it-tieninett kulħadd jintrabat xi ftit jew wisq ma' fejn trabba' u aħna, li kien għalina, minn dan il-wied nagħmlu ġenna ta' l-art. Kieku ħa jħaddar matul is-sena kollha u ħa nqabbdu lil min iħarsu u lil-min jiġbed lejh dawk il- ħlejjaq li jpassu fi triqithom mill-Afrika għall-Ewropa u lura. Artna hi ċkejkna u l-Mosta mhix għajr distrett ċkejken, imma sinifikanti, fil- kontest Malti, bħalma l-EUR hu distrett ta' Ruma u Brookivn ta' New Vork. Anzi nistgħu ngħidu li l-Mosta hi iżgħar. Għalhekk kull ċentimetru ta' art Mostija, kull millimetru tal-Wied ta' l-Isperanza hu żmerald li jagħtina gost għax ħalliena marbutin man-natura u Sidha. Aħna dan għandna għalina, kien x'kien l-ġmiel fis-superlattivi kollha tiegħu tal-canvons Amerikani, il- prairies tal-Kanada, l-Amazon ta' l-Amerika Latina, in-Nil u n-Niagara. Hu l-mimmi ta' għajnejna. Meta nismagħhom isemmu d-dbieben, il-baqq u l-ħakk ta' żminijiet oħra, nagħtihom raġun. Imma ma nistagħġibx għax illum hawn min l-iskart jarmih fil-wied u mank jindenja jċempel lil tat-trakk tad-Dipartiment ta' l-Ambjent biex jeħilsuħ minnu. Dak li hu agħar hu li l-bini qiegħed joqrob wisq lejn il- wied u dan hu beraq li ġa jindika l-bidu tat-tmiem jekk ma jitteħdux passi f'waqthom. Flok id-dubbien għandna d-dħaħen tal-magni u flok il-baqq id-duda li tberren u therri sa ma ssewwes u ttaqqab u tirvina. Niftakar dawk in-nies, li bħalhom għadek tara xi waħdiet, li f'Mejju b'mod speċjali kienu jmorru Ta' l-Isperanza u fit-triq iżebbġu l-kuruna tar-Rużarju. Aħna konna niddandnu għax għalina kien ifisser li dak il-post hu post qaddis, oażi spiritwali. Konna ngħiduhielha l-Ave Maria jew is-Salve Regina meta ninżlu maġenbha fl-għar qabel inkomplu nfittxu l-avventura tal-logħob u l- ħarba ma' sħabna, meta, allura, konna tfarfarna u kapaċi niġġerrew mingħajr ħtieġa ta' sorveljanza. Ma ninsiex meta ħaduna l-klassi kollha, forsi fl-1956 mal-klassijiet kollha ta' l-iskola, jidhirli f'April jew f'Mejju, bħal f'pellegrinaġġ. Nofs ta' nhar hieni. Għedna r-Rużarju u kantajna l-innijiet. Is-Sur Muscat għallimni ħames snin sħaħ, bejn tliet snin Primarja u sentejn privat. Ma ninsa qatt id-dejn li għandi miegħu, kif għandi mas-Sur Joseph Sciberras ta' Standard SA. Għandi tifkiriet sbieħ tagħhom it-tnejn. L-isbaħ tas-Sur Muscat hi meta għallimna l-Memorare ta' San Bernard. Għal din biss biss ukoll għandi għax nafhulu, kif għandi għax nafhulhom lil dawk kollha li għaddejt minn taħt idejhom. Jien ukoll kelli x-xorti li nieħu tfal oħra min-naħa t'isfel fejn dak l-għar fil- 15 ta' Mejju, 1973 iżda la kelli x-xorti nurihom l-ilma jnixxi, safi safi, igelgel igelgel, u lanqas id-devoti li, sa daqs għoxrin sena qabel, kienu jaslu mid- dawra ta' Malta kollha biex jitolbu lil Sidtna tat-Tama. Staqsewni llupati dwar l-istorja tax-xebba u kinitx vera jew bica mill-folklor, Imma ma nafx kemm fehmu din ir-rokna tad-dinja maqtugħa fil-ħemda għaliha bħalma kont qiegħed nifhimha u nħossha jien mil-tifkiriet ta' tfuliti. X'jista' jiġri minn dan il-post imqiegħed fuq wied ii hu mhedded7 Kemm kien jokrob il-pittur Edward Caruana Dingli kieku kellu jkun hawn u jiġi biex jieħu grupp ieħor ta' alljievi biex ipittru dak li Wied il-Għasel u l- Knisja ta' l-Isperanza jnebbħuhomi X'kien jgħid il-poeta li kiteb: U l-ilma mbierek fir-rebbiegħa jkabbar fil-wileġ u l-witat ta' taħt il-Mosta firxiet ħodor bis-sbul u oħrajn li jaqbdu bin-nar tas-silla. ' Ritratt antik tal-Wied ta' l-Isperanza. Jidher l-ilma jgelgel fil-wied u l-koppla tal-knisja m'għandhiex lanterna. il-widien huma mħarsa minn konvenzjonijiet internazzjonali bħala wirt komuni ta' l-umanità u tal-posterità. Għalina li nafu s-seħer ta' Wied il-Għasel fil-milja inkantevoli ta' l-istat naturali tiegħu u li nittamaw, bħalma jfakkarna l-motto fuq l-arma tal-Mosta Spes Alit Ruricolam fis-setgħa mhux ta' Diana ta' l-Efesin jew ta' Elena ta' Troja imma tal-ħarsien matem ta' Omm Alla, jibqgħalna d-dmir li nsusu biex dan il-post ta' importanza nazzjonali ma jinqeridx. Dan hu dritt fundamentali tagħna u ta' dawk li għad iridu jiġu warajna. Il-Wied ta' l-Isperanza, Anton Buttigieg.