i Bl knisja tal-Gudja fl-aħħar Gwerra L-istorja tat-Tieni Gwerra Dinjija fuq Malta tista' tinqasam f'erba' jew ħames fażijiet differenti, waħda aktar krudili mill-oħra ta' qabilha, sakemm wara l-15 ta' Awwissu 1942 bdejna l-aħħar u l-itwal fażi lejn ir-rebħa. Għal dawk li huma air raids u bombi fuqna, l-agħar fażi bdiet f'Diċembru tal-1941, meta l-ajruplani tal-Luftwaffe' Ġermaniża niżlu fi Sqallija determinati li jkissru l-forzi militari ta' Malta u l-moral tal-poplu, imma d-determinazzjoni Ġermaniża sabet hawn Malta determinazzjoni ugwali għar-reżistenza kontrihom. L-agħar tal-agħar kienu x-xhur ta' Marzu, April u Mejju 1942, meta l-air raids saru aktar spissi u bombi bdew jintefgħu apposta kontra nies fit-toroq u fl-għelieqi, u fuq bliet u rħula fejn ma kien hemm xejn militari. Immaxinganjaw anki tifel qiegħed jirgħa l-mogħoż fl-għelieqi ftit l isfel quddiem iċ-ċimiterju. Fost oħrajn, fl-ewwel ta' Marzu, il-Ġermaniżi bbumbardjaw il-knisja ta' Stella Maris f'Tas-Sliema u fl-ewwel ta' April ibbumbardjaw il-Knisja tas-Sacro Cuor. Fit-3 ta' April ġie bbumbardjat il-vapur ta' Għawdex. Fl-4 ta' April intlaqtet il-knisja ta' Santu Wistin tal-Belt u fis-7 ta' April waqa' t-Teatru Rjal u l-Knisja tal-Marsa. Il-knisja tal-Furjana ġiet distrutta fit-28 ta' April u s-Sibt filgħodu 2 ta' Mejju ntefgħet bomba għall-knisja taż-Żejtun li ġiet fil-pjazza u qatlet bosta nies. Fil-15 ta' April 1942, ir-Re George VI tal- Ingilterra ta lil Malta l-George Cross; 'to honour her brave people…' kienet xierqa u sewwa. Il-Ġermaniżi riedu jolqtu lill-poplu fejn iħoss il- knejjes tal-parroċċi tiegħu. Nhar il-Ħamis, 9 ta' April 1942, intefgħu bombi għall-knisja tal-Mosta u għall-knejjes ta' Ħal Luqa, tal-Imqabba u anki għall-knisja tal-Gudja. Fil-Mosta bomba waqgħet fuq iz-zuntier u ma splodietx. Bomba oħra daħlet ġol- knisja mis-saqaf u niżlet fost in-nies li kienu qegħdin jisimgħu l-quddiesa u wkoll ma splodietx. Ma weġga' ħadd u l-knisja ma ġralha xejn serju. F'Ħal-Luqa u fl-Imqabba l-knejjes intlaqtu u waqgħu. Fil-Gudja l-bomba ġiet lura lejn ix-xellug tal-knisja, ftit metri biss bogħod mill-kampnar il-qadim. Din ġiet fil-bitħa tad-dar tal-familja Calleja, faqgħet il-blat ta' fuq ix- xelter privat tagħhom u qatlet lin-nies kollha li kienu fih. (Flok din id-dar, f'għeluq is-sqaq tal-Kappillan, ma nbena xejn u l-art ġiet asfaltata u saret parti minn pjazza. Is-sqaq sar Triq il-Kappillan). Din kienet l-ewwel bomba għall-knisja tal-Gudja u, bħal fil-każ tal-Mosta, il-knisja tagħna ma ġralha xejn. Fuq il-Gudja, il-Ġermaniżi nsistew u ftit ġranet Programm Festa Santa Marija - 2009 id-19 ta' April 1942, fl-air raid tal-għaxra ta' filgħodu, tefgħu t-tieni bomba għall-knisja. Din ġiet fuq ħanut qadim u dar qadima b'sular wieħed, li kien hemm faċċata tal-bieb il-kbir; fejn illum hemm il-villa tal- familja Dalli. In-nies kienu fix-xelter tal-misraħ u ħadd ma korra. Għat-tieni darba, il-knisja għal naqra ma ntlaqtitx u reġa' ma ġralha xejn. Biex jibbumbardjaw Safi Strip jew l-ajruport, l-ajruplani Ġermaniżi kienu spiss jidħlu minn fuq M'Xlokk u jgħaddu minn fuq il-Gudja. Kien faċli għalihom li jaħlu bomba oħra biex jiddistruġġu l-knisja ta' tliet kampnari. Kien żgur jonfħilhom is-sens ta' superjorità li kull darba li jgħaddu jaraw taħthom il-knisja meqruda. Imma anki din it-tielet bomba reġgħet ma laqtitx il-knisja. Din ġiet lejn il- lemin tal-knisja. Trijangolu ta' tliet bombi u dejjem il-knisja tal-Gudja ma jiġrilha xejn. Aħna l-anzjani li għexna l-gwerra nafu b'dawn: ta' warajna jistgħu jgawdu l-effetti ta' wara l-bombi. It-tabib Louis Buttigieg, li kien refuġjat fid-dar tal-każin ġie joqgħod fid-dar tiegħi, fit-triq illum 'Ravmond Caruana'. Missieri kien miet bil-bombi tal-gwerra nhar il-Ħadd filgħodu, 19 ta' April 1942 u ħija kien għadu ferut fl-isptar. Jiena mort noqgħod maz-zijiet fi Triq Santa Marija. Tgħid kien hemm xi ħaġa oħra aktar minn sempliċi kumbinazzjonijiet biex tliet bombi wara xulxin jirriftjaw li jolqtu l-knisja ta' raħal żgħir bi ftit nies7 Għall-Ġermaniżi dan ma kienx sinjal biżżejjed u, b'rabja u vendetta tipika għalihom ibbumbardjaw ir-raħal kollu. Kien bil-lejl għall-bidu tax-xahar ta' Mejju 1942. L-ewwel tefgħu parachute flares u r-raħal inħasel bid-dawl li niżel sal-ewwel indana taraġ tax-xelters, imbagħad tefgħu l-bombi. Ix-xelters tregħdu u reġgħu tregħdu; il-bombi inħassu fuqna. Filgħodu rajna li għall-attakk li kien u l-bombi li ntefgħu ftit kienu d-djar li ntlaqtu u waqgħu. Fuq kollox, ħadd mill-Gudja ma weġġa'. It-talba ħerqana tan-nies fix-xelter waqt l-isparar u l-isplużjonijiet tal-kanuni u l-bombi, kienet tkun: 'Santa Marija, ifta' l-bombi fil-baħar jew fil-ħamrija', u hekk ġara. Il-bombi ġew fl-għelieqi ta' wara d-djar. Din id-darba perċ l-knisja ntlaqtet minn bomba tal-ħruq li daħlet mis-saqafu niżlet fil-korsija tan-nisa, quddiem l-artal tal-Karmnu u ndifnet fit-trab tal-qabar mingħajr ma splodiet. (Konna għadna nidfnu fil-knisja). In-nisa li marru għall-quddiesa li saret malajr wara r-Raiders Passed raw ix-xriek tal-qabar miksur fl-art u t-toqba fis-saqaf mnejn deher is-sema ċar qabel beda jisbaħ. Minħabba l-blackouts il-knisja kienet tinżamm fid- dlam u l-bibien magħluqa. Dawn huma inċidenti li jixraq jinkitbu u jkunu magħrufa. Sa ftit tas-snin ilu, il-marka fis-saqaf tal-knisja mnejn daħlet il- bomba kienet għadha hemm. Ebda knisja oħra hawn Malta ma ġiet ibbumbardjata tliet darbiet u baqgħet wieqfa. Qisu dan ma kienx biżżejjed, għax kien għad fadal inċident ieħor b'xorti tajba għall-knisja tagħna. Seħħ ukoll f'Mejju 1942, ftit jiem biss wara l-attakk fuq il-Gudja. Ajruplan tal-ġlied 'Messerschmitt' intlaqat waqt Dogfight ma' 'Spitfire' kif spiċċa l-Air Raid tal- 10.00. Kienu qegħdin fuq in-naħa tax-Xgħajra ta' Parroċċa Arċimatriċi u Arċipretali - Gudja Ħaż-Żabbar u l-ajruplan Ġermaniż beda nieżel bil-mod b'daqsxejn t'ilsien tan-nar iperper warajh. L-ewwel indirizza ruħu lejn il-Furjana u tal-Pietà, dar fuq il-Ħamrun u beda ġej lejn Ħal Luqa, dejjem jitbaxxa. In- niżla tiegħu kienet tidher ikkontrollata u għad-dritt. Baqa' ġej għal fuq l-għelieqi ta' Sqaq Dawra d-Dur (Illum Triq Rużar Formosa) u wasal quddiemi mhux għoli wisq aktar minn fejn jien kont moħbi, mimdud taħt il-balavostri fuq il-bejt tad-dar taz-zijiet fi Triq Santa Marija. Ftit setgħu raw dan l-inċident, imma jien segwejtu sew. Żammejt in-nifs xħin rajt l-ajruplan dieħel dritt għal ġol-kampnar il-qadim. F'dawk il-ġranet ta' prepotenza bla ħniena stennejt li nara l-att finali ta' bravura Ġermaniża. Kienet tkun xena bħal dik li ġrat dan l-aħħar tat-Twin Towers ta' New Xork. Skantajt xħin rajt l-ajruplan Ġermaniż ixaqleb biex jevita l-kampnar u għadda ftit 1 fuq mid-djar ta' Triq San Mark. Waqa' fl-għelieqi lejn il-knisja ta' Loretu. Għalija, kollox ġie spjegat meta sir naf'li l-pilota nzerta ma kien xejn Ġermaniż, imma kien minn xi pajjiż tal-Ewropa ta' fuq, okkupat mill-Ġermanja. Ġabuh bawn dirett minn fuq il-front tar-Russja. Kunjomu kien Bourgel F'Mejju 1942 l-invażjoni ta' Malta mis-suldati Taljani u Ġermaniżi kienet tidher ċerta u imminenti. Kieku saret l-invażjoni, kien ikun hawn massakru ta' nies miż-żewġ naħat. Fl-aħħar mumenti pero Hitler biddel fehemtu u minflok l-invażjoni għażel li jimblokka l-gżira mill-baħar u ma ħalla assolutament xejn jidħol. L-air raids ma baqgħux intensi bħalma kienu, imma għal dak li huwa mard u nies iddisprati bil-ġuħ, din kienet l-agħar fażi. Domna hekk sal-15 ta' Awwissu. F'Awwissu 1942 daħal il-konvoj ta' Santa Marija u Malta bdiet tirkupra, u anki l-battalja tal-Afrika ta' Fuq daret favur l-alleati. Ix-xatt Afrikan fuq il-Mediterran ma baqax perikoluż. Lill-Ġermanja bdew jonqsulha l-armamenti u l-piż tal-Amerka fil-gwerra kien qiegħed jinħass favur tagħna. Fl-10 ta' Lulju 1943 il-forzi militari ta' Malta ħadu sehem fl-invażjoni ta' Sqallija. Jien u ħija konna fuq il-bejt nistudjaw għall-eżamijiet xħin rajna qtajja' kbira ta' ajruplani għaddejja minn fuqna. Minn Malta beda l-ħelsien ta' Ewropa. F'Malta spiċċa żmien ix-xelters u żmien il-Victorv Kitchens. Għalkemm il-gwerra kompliet, hawn Malta rritornajna għall-ħajja normali, bil-baned, qniepen u bil-festi. Bdejna l-aħħar fażi lejn ir-rebħa. L-Italja Faxxista ta' Benito Mussolini ċediet fil-festa ta' Marija Bambina, fit-8 ta' Settembru 1943,u l-Ġermanja Nazzista ta' Adolf Hitler ċediet fis-7 ta' Mejju 1945. It-Tieni Gwerra Dinjija rbaħnieha meta ċeda l-Ġappun - aqta' metaŻ-- fl-15 ta' Awwissu 1945, bl-aħbar toħroġ l-għada. Programm Festa Santa Marija - 2009