leħen is-sewwa'' — is-sibt, 27 ta' jannar, 1973, GRAJJIET, DRAWWIET TIFKIRIET Fis-seklu li qegħdin fih kien hawn f'Malta u Għawdex qawmien fl-Ordnijiet Reliġjużi, kemm ta' Rġiel, kif ukoll tan- Nisa. lilum nissuktaw b'dawk ta' Rġief u ngħidu kif nibtu jew kibru u żdiedu matul is-sekli XIX U XX. Nibda biex ngħid li mat-8- Ordnijiet li kien hawn fl-aħ- ħa rtas-sekju XVjil — Dum- nikani, Frati Minuri, Agostin- jani, Karmelitani, Konvent- wali, Tereżjani, Kappuċċini u Oratorjani — żdiedu ħamsa oħra. Dawn: kienu dawk tal- Benedittini u tal-Ġiżwiti, (i, kif għedt il-ewwel artkiu tie- igħi, kienu hawn ġa' qabel u spiċċaw; u dawk il-ġodda tas- Sależjani, tal-Freres u tas- Soċjeta ta' San Pawl. Fi-1851 kien hawn f'Malta u Għawdex 279 patri mqas- smin fi 22 dar, fuq popolaz- zjoni ta' 123,496 ruħ. (patri għal kuli 443 ruħ). Sittin se- na wara, fl-1911, kien hawn b'29 dar li kellhom fihom 213 -il patri Malti, 67 studenp u 145 ajk, b'korlox 425 reliġjuż fuq popolazzjoni ta' 211,564 (reliġjuż kull 498 persuna). llum hawn ħdax-il Ordni jew Kongregazzjoni tar-Reliġjużi Rġiel, b'61 dar f'Malta u Għawdex u fihom jgħammru 499: patri, 232 profess. u ftit novizzi b'kollox 731 profess (1 kull 440 ruħ). Halli ngħidu xi ħaġa dwar kull Ordni. Nibdew b'dawk li spiċċaw. Dak ta' l-Oratorja- mi, kif għedtilkom fl-ewwel artiklu, beda inin bil-mod il- mod. L-ewwel spiċċaw l-Ora- torjani ta' San Filippu tal- Birgu, imbagħad dawk ta' San Filippu ta' l-Isla. Akille Ferris iwassal il- Kongregazzjoni sal-1825. Minn testment ta' l-Oratorjan F. Sav. Mugliett, magħmul fis-sena 1820, jidher li f'dak is-sena fl-Oratorju ta' l-Isla kien hemm 4 Filippini. Fiċ- ċensiment tal-1842 insibu mniżżlin 2 idjar ta' l-Orator- Miet fit-28 ta' Settembru jani b'Filippin wieħed biss, aktarx fl-Is;a. Meta spiċċaw l-Oratorjani, il-knejies tagħ- hom baqgħu mmexxjin minn Qassisin magħżulin mill-Isqof, imsejħin huma wkolt Propos- ti. Fl-Isla niftakar Prepostu liil-qaddis Dun Anġ Raggi. ISMIJIET U NUMRI Nagħtu hawn siatistika ta' l-Ordnijiet il-Qodma l-oħra i għadhom jeżistu kif inhi llum, L-ewwel numru juri l-għadd ta' djar; it-tieni, l-għadd ta' patrijiet saċerdoti; it-tielet, l- ma jqaddsux; ir-raba', it-to- tal- tar-reliġjużi f'Malta u Għawdex: 1928 u sarlu l-funeral fid-29 ta' Settembru. Wara li fil-parroċċa nstemgħu il-qniepen idoqqu monotoni għall-mewt tiegħu, indaqqe: mota ferrieħa għalija, għax 'kelli nqaddes l-ewwel quddie. Sa solenni tiegħi. Qassis spi- ċċa u ieħor bedal Hekik sej- ra l-ħajjal IL-BENEDITTINI: Fl-1883, għal darb'oħra fet- ħet dar f'Malta tal-Beneditti- ni. Kien hemm fiha Ħdax-il patri u ajk, taħt it-treġiia ta' l-Abbati Dom Placidju Con- tesso. Dun Loret Zammit taż- Zurrieq, . fil-ktejjeb Santitiegħu bl-ingliż. dwar il- Palazz Togores fir-raħal tie- għu jgħidilna li fost dawk il- patrijiet kien hemm tnejn maltin — Dom Attilju mill- familja nobbij Debono Cas- sia u Dom Ambroġ Agius li fl-1904 laħaq Delegat Appos- toliku fil-Filippini. l il-ħaija tal-Benedittini f'Malta kienet bil-wisq qasira — ta' sentejn biss; għaliex fl-1885 ġew imsejħin biex imorru f'Genova, fejn kienu jinħtieġu Aktar. ill-Maltin, speċjalment iż-Zrieraq bkew it-telfa tagħhom. Tletin sena Wara, kellu jkollna bħala Is- qof patri Benedittin — Dom Mawro Caruana, li kien as- sistent ta' Dom Ambroġ fil- missjoni tal-Filippini. — 122. Frati Minuri:— 6: 83 4 14 Franġisk. Kappuċċini:— 7: 116 4- 28 — 144, Giżwitic— 6: 96 4 80 — 176. U DAWK (GODDA issa ngħaddu gregazzjonijiet : ġodda. Im- keċċijin Minn Franza fl- 1908, uħud:-mill-aħwa :ta'. l-Is- kkeijel Insara, hi aħna aktarx nafu bl-isem ta' FRERES, ġew u fetħu dar Bormla. Nif- takar bl-iskola li fetħu hemm u fil-ħafna tfal mill-Isla li kienu jiffrekwentawha. Koljha kienu joħorġu minn hemm b'kalligrafija l-aktar sabiħa, mhux bħal tiegħi ji kienet do- nha granċi. Fl-1905, il-Freres fetħu dar oħra f'Tas-Sliema bl-isem ta' STELLA MARIS COLLEGE. F'dik id-dar bil- kolonni, fejn illum hemm l- Azzjoni Kattolika. Minn: hemm fl-1938 ġiet trasferita għall-Gżira u magħha inbniet skola mill-isbaħ li għandna f'Majta. Sena wara, id-dar ta' Borm'a ġiet mibdula mad- dar il-ġdida u spazjuża fil- għall-Kon- Kottonera, fejn fetħu wkoll id-De La Salie College. Fl- 1947, il-Freres bnew is-St. Michaef's College f'Ta Gorni, li, bil-ftehim mal-Gvern, kellu jservi ta' Kulleġġ għat-tħejii- ja ta' l-għalliema fl-iskejjel talGvern. Mill-Freres joħroġ ta' kull sena il- famuż Wear Book, ktieb mimji tagħrif l- aktar meħtieġ u ta' fejda. Din is-sena għadu ma ħariġx. Qegħdin nistennewh bil-ħer- qa. Ftit żmien jlu, is-Sależjani għamlu tifkira. tal-beatifikaz- zjoni ta' Dun Mikiel Rua, is- Superjur Generali tal-Kon- gregazzjoni tagħhom wara '- mewt — tal-fundatur San (ikompli f'paġ. tjeħen is-sewwa' — is-sibt, 27 ta' jannar, 1973, (jaqbad minn paġ 8) Gwann Bosco, Il-Papa iddik- jara lii Dun Rua beatu fid-29 ta' Ottubru 1972. Kien dmir ta' dawk ta' Mal- ta lj jagħmiu hawn ukojj xi ċelebrazzjonijiet, għax barra milji kien dak ii għedna, hu- wa ġie hawn Maijta. Fl-1903 huwa bagħat lil Fa- iher Pairick O'Gradv ma' xi membri oħra Sależjani u fet- ħu dar fuq biċċa. art f'Tas- Siema, mogħtija lilhom b'xejn mill-bniedem l-aktar ġeneruż, il-Kommendatur Al- fons Marija Galea, magħruf fostna bis-'Sur Fonz': din ma keniix l-għotia waħdanija tiegħu. Mad-dar bnew skola teknika u knisja. Kemm żgħa- żagħ tgħalimu s-snajja minn hemm u Saru rġiel Kemm ġabret nies, speċjalment In- gliżi, ċik il-Knisjal (Fl-1908, is-Sależjani fetħu wkoll Oratorju festiv. għad- dutirina u għar-rikreazzjoni tat-tial u taż-żgħażagħ. Fl- 1947 bnew Oratorju ieħor bħalu fir-Rabat ta' Għawdex. Dan l-aħħar, l-Oratoriu għad- da f'idejn il-kieru sekulari. Seba' snin ilu bnew dar a skola f'Had-Dingjii għas-su- bien speċjamment għal dawk imsejħin għas-saċerdozju; għall-ħajja reliġjuża — jew għall-missjoni. —Is-Sależjani, li qabel kienu marbutin mal- Provinċja Tajjana, ġew maq- tugħin minnha fi żmien it-Tie- ni Gwerra Dinjija. MALTIN GĦALL-MALTIN L-aħħar Għeqda Reliġjuża li iwaqqiet hawn Malta hija s-Soċjeta' Missjunaria ta' San Pawl. Wadqafha l-qassis nebbli u qaddis Mons. Gu- żeppi De Piro, Dekan. tal- Katidral, fis-sena 1920. L- għani tagħha hu dak li tib- għat missjunarji jaħdmu bar- ra Minn Malta, speċjalment fost l-emigranti maltin. Il- casamadre tas-Soċjeta' qe- għda f'Sant'Agata, ir-Rabat. Fl-1921, ġiet eretta kanonika. ment u fl-1948 bdiet tibgħat l-ewwel missjunarji tagħha. kum is-Soċjeta' għandha dar reliġjuża u kulleġġ mis- sjunarju U tmexxi skola tek- nika f'San Gużepp u Orator- ju f'Birkirkara. L-istatistika tat-tliet-ordni- jiet.-ġodda li semmejna, f'Malta, din is-sena, hija din li ġejja: Sależiani:— — 49. Seċjeta' ta' 8. Il-Patrijiet jiżvolġu ħafna ħidmiet, fosthom ewlenin fll- ma dik reliġiuża u pastorali, dik missjunarja u dik soċjali u dik Edukattiva. Il-ħidmiet reliġjużi jsiru fil- Bl knisia u kunvent j għan- dhom imxerrdin fostna: 56 f'Malta u 5 f'Għawdex, Il-pażriiiet li jservu 'Qrdnijier Reliġjużi huma 473 f'Malta u 26 f'Għa- wdex. Huma jippriedkaw u jam- ministraw is-Sagramenti u jaqdu dmirijiet oħra. Il-Patri- jiet kium għandhom il-1 par- roċċa mid-59 fid-djoċesi 'a' Wisjta u jmexxu knejjes oħra ta' mportanza. , Huma wkol jagħmlu ħidma fil-missjoni, sija fl-artijiet pa- gani, kif uxoa fost: l-insara neqsin. mill-kleru. Għandine, imxerrdin mad-dinja 34 dar, li fihom iservu fuq il-200. pat- rijiet, gassisin maltin, mgħej- junin minn xi 60 profess, u għandhom taħt idejhom mis- sjonijiet importanti. SPTARIJIET U SKEJJEL Għandna Patrijiet li jaħdmu fil-qasam ta' benefiċenza jew karita'. Apparti l-Kappuċċini, li għandhom f'idejhom il-kura spiritwali tal-morda il-Isptari- jiet tal-Gvern u fi Sptarijiet oħra, is-Sależjani jagħtu sko- la ieknika lil 250 tifel u l- Pawrini jil 85 tifel ieħor fl-is- tituzi li semmejna band'oħra. F'dik ti hi edukazzjoni ċivi- li il-Patrijiet għandhom ukoli sehem kbir. Biżżejjed insem- mu s-St. Albert College tad- Dummikani, il-Garmelite Col- iege tal-Karmelitani, il-Kul- ġġ 8. Wistin ta' l-Agostin- i dħeġġ San Lwiġi tal- Giżwiti, l-iskola ta' Sant'Agta tal-Pawlini, l-iskejjel tal-Fre- res. Huma jgħalimu b'kollox 'Mażt-3,700 tifel, mingħajr 'ma ngħoddu l-edukazzjoni għol- ja li jagħtu l-Freres fis-St. Inżidu ma' dawn il-kulleġġi għar-reliġju- i: għad-Dumnikani u għall- Minuri u HNSERM għall-Or- dinijiet l-oħra imkien. U 'DINJITA' Ma rridx inħalli għal kollox barra tant u tant reliġiuża li ddew għa' qdusija tagħhom u kienu ta' eżempju l-aktar kbir għan-nies ta' madwarhom d lill-patrijiet oħra magħrufin għall-għerf tagħhom fil-predi- kazzjoni, fil-kitba U fit-tagħ- lim tagħhom fl-Universitajiet u l-kulleġġi ta' Malta u ta' barra. Ma nsemmihomix b'isimhom għax huma ħafna. insemmi biss l-Isqfijiet-i l- taw. lill- Knisja: it-tliet isafiijet agos- tinjani Mons. Pawju Micallef, isgof ta' Citta' di Castello u wara Arċisqof ta' Pisa, Mons. Gejtanu Pace Forno, Isqof ta' Malta, Mons. Gwanni Ca- mijleri, Isqof ta' Għawdex; iż-żewġ Isqfijiet Kappuċċini; Mons. Antonju Buhagiar, Is- got Tit. ta' Ruspe u Amminis- iratur Appostoliku f'Malta u Mons. Franġisku Saverju Fenech, Isqof ta' Jhansi; id- Dumrikan Mons. Anġilu Por- teki, isqof Tit. ta' Selinonte U Armministratur Appostoliku u Awżiljari f'Malta; il-Karmell- ta'nMons. Redent Gauci, Is- qof Tit, ta' Ida fil-Mawretan- ja u l-Benedittin Dom Anġlu Mifsud, bid-dinijia kważi ves- Neħħi minn fostna. il-61 dar' reliġjuża bil-500 patri fi- hom, bi 12-il parroċċa f'idej- ho mu 12-il skola b'4,000 stu- dent u ż-żewġt idjar teknl- ċi bi 300 tifel jitgħallmu sS- sengħa u Training School b' 120 żagħżugħ iħejju ruħhom għat-tagħlim ta' l-oħrajn, 4 tara kif f'daqqa waħda jaqa' Hivelt reliġiuż u kulturali fostnal