ĦARĠA NUMRU IS- (e EA AT Il-a iN INIII pa diżaizji B Wi oibabizza; mteli 2 NISĠET ARTNA GĦEŻIEŻ QARREJJA, lasal Ġunju u miegħu ġab it-temp sħun tas-sajf. Dan l-istaġun huwa maħbub minn ħafna, speċjalment minn dawk li jħobbu jqattgħu l-ħin liberu fejn il-baħar u d-dilettanti tal-festi fl-ibliet u l-irħula. Għalkemm għal bosta jfisser iktar ħin ta' mistrieħ, għall-bdiewa u r-raħħala dan l-istaġun iġib miegħu iktar xogħol u tbatija fl-għelieqi. Lulju u Awwissu huma l-iktar kefrin, għaliex it-temperatura tilħaq anki l-35 grad. Huwa importanti li min jaħdem fuq barra jevita l-qilla tax-xemx bejn il-ħdax u t-tlieta ta' waranofsinhar u min ma jistax jagħmel mod ieħor, almenu juża xi tip ta' protezzjoni biex jieħu ħsieb saħħtu. Għalkemm pajjiżna huwa żgħir, dan l-istaġun ikun ippakkjat b'avvenimenti ta' tradizzjoni, kultura u storja, u wieħed ma jistax ma jsemmix l-Imnarja, li tiġbor dan kollu f'festa waħda. F'din il-festa jkollna l-opportunità li napprezzaw xogħol il-bidwi u r-taħħal, f'numru ta' esibizzjonijiet li jittellgħu l-buskett. Għal ħafna din hija wkoll opportunità sabiex jitgħallmu dwar l-agrikoltura f'pajjizna u anki jduqu ikel tradizzjonali u l-frott u ħxejjex tal- istaġun, F'din il-ħarġa għandna għalikom ħafna artikli li ninsab ċerta li se ssibuhom ta' interess, dejjem grazzi għall-kontributuri li ta' kull staġun jibagħtulna l-informazzjoni dwar dak li jkun għaddej madwarna. Nittama li bħas-soltu tintlaqa' tajjeb magħkom il-qarrejja u tinsewx tissieħbu magħna fuq il-paġna ta' Facebok Nisġet Artna sabiex tibqgħu dejjem infurmati dwar dak li jkun qed iseħħ fis-settur agrikolu. L-ISTUDENTI TAL-MCAST FI SQALLIJA 14. JIFTAĦ L-ISTAĠUN TAT-TONN 2019 06. IL-ĦAMES EDIZZJONI TAS- TAL-PRODOTTI TAN-NAĦAL GĦAS-SETTUR AGRIKOLU IS-SIĠAR TAT-TAMAL F'MALTA 10. ABITAZZJONIJIET U STRUTTURI AGRIKOLI FL-IMGĦODD IL-BE DWAR IL-VITIKULTURA 20. 12. suċ IL-KAPPELLA ARTIKLU GĦAT-TFA 23. serra NISĠET ARTNA Pubblikazzjoni maħruġa mis-Segretarjat tal-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Ċentru ta' Riċerka u Żvilupp L-Għammieri. Triq l-Ingiered, Il-Marsa, MRS 3303 seċiinatric IL-BIĊĊERIJA NSALVAW IN-NAĦAL eġa' wasal l-istaġun tant REL minn bosta familji u tfal, l-istaġun tas-sajf. Ħafna huma dawk li f'dan iż-żmien jaqtgħu mir-rutina u jagħżlu li jmorru xi vaganza, Iżda dan mhuwiex staġun faċli għal kulħadd, u hawnhekk ħsiebi jmur fil-bdiewa tagħna li jkollhom jissuktaw b'ħidmiethom fix-xemx qalila tas-sajf Malti F'din ir-rivista se tkunu tistgħu taqraw dwar ftit mill- ħidma li saret matul dawn l-aħħar tliet xhur, għaliex kienu ġimgħat impenjattivi ħafna. B'sodisfazzjon nista' ngħid li kien approvat il-proġett tal- Korporazzjoni għas-Servizz tal-Ilma, 'Towards a Net Zero Impact Utilitv/ b'investiment ta' aktar minn €130 miljun biex tittejjeb b'mod drastiku l-kwalità tal-ilma f'Malta u f'Għawdex, jitnaqasu l-emissjonijiet fl-arja, tikber l-effiċjenza u jiġi kkonservat l-ilma tal-pjan. Lill- bdiewa tagħna kontinwament nissalvagwardjawhom mhux biss f'pajjiżna imma wkoll barra minn xtutna fejn kemm-il darba insistejt fuq l-importanza li jkomplu jieħdu l-fondi relattivi bħala mod addizzjonali. Ħabbarna investiment ieħor fil-biċċerija tal-Marsa b'valur ta' €125,000. Dan l-investiment jinkludi restawr ta' struttura li kienet iżżomm l-ilma kif ukoll xogħol ta' tibdil ta' soqfa u toroq interni u beħsiebna nkomplu ninvestu. Kien ta' pjaċir għalija li rnexxielna norganizzaw il-Wine Appreciation Event b'suċċess fejn dawk li attendew setgħu jduqu u japprezzaw l-inbejjed distinti prodotti fil-Gżejjer Maltin. Il-mira li jmiss issa hija li jkollna l-ewwel rotta tal-inbid f'Malta u f'Għawdex Minn żmien għal żmien niltaqa' mas-sajjieda fejn fosthom niddiskuti l-aħjar toroq għas-settur. Għall-istaġun 2019 żidna l-kwoti għat-tonn b'34,00Okg biex b'hekk il-kwota nazzjonali issa hi dik ta 353,200Okg. Għall-ewwel darba nħarġet ukoll liċenzja speċjali għal 52 sajjied b'bastiment inqas minn 12-il metru fejn il-kwota allokata għal din il-kategorija qiegħda tlaħħaq l-40,500Okg. Il-ħarsien tal- annimali huwa prijorità għal dan il-Gvern u minn żmien għal żmien niltaqa' mal-NGOs u s-santwarji li jieħdu ħsieb l-annimali, sabiex ngħaddulhom għajnuna finanzjarja biex ikomplu jagħmlu x-xogħol tant siewi li qegħdin jagħmlu. Nittama li din ir-rivista ssibuha ta' interess u filwaqt li nawguralkom jiem ta' mistrieħ flimkien mal-familji tagħkom, inwegħedkom li bħalma għamilt f'dawn l-aħħar sentejn se nkompli naħdem biex insaħħaħ is-setturi li jien responsabbli minnhom Il-bdiewa, ir-raħħala, is-sajjieda kif ukoll il-ħarsien tal-annimali huma lkoll f'qalbna Inselli għalikom, t-tagħlim vokazzjonali għandu l-għan li jipprepara lill-istudenti għad-dinja tax-xogħol permezz ta' taħriġ tekniku, taħriġ prattiku u esperjenzi fl-industrija. Kien proprju minħabba l-għarfien tal- bżonn ta' esperjenza fl-industrija, li f'Marzu li għadda, iċ-Ċentru tal- Agrikoltura, Akkwakultura u Xjenzi tal-Annimali fi ħdan l-MCAST organizza mawra għall-istudenti fi Sqallija L-istudenti u l-għalliema tagħhom żaru fost oħrajn, razzett tal-maskli li jinsab f'Ganzirri, f'Messina. L-istudenti tgħallmu fuq il-proċess kollu tat-tkabbir tal-maskli minn meta jibda t-tkabbir sa meta l-prodott ikun lest għall-esportazzjoni, jitnaddaf, u jiġi ppakkjat. Żaru wkoll il-post fejn jitkabbru erba' tipi ta' arzell/ gandoffli (clams) u tgħallmu dwar dik l-imsejħa 'O km food policv' fejn l-arzell jinbiegħ u jittiekel fl- istess post fejn ikun tkabbar. L-istudenti kellhom esperjenza fir-reġjun ta' Fiumefreddo. Huma Itaqgħu ma' produttur u xjenzat li jaħdem fl-industrija tal-gambli tal-ilma ħelu (cravfish). Din il- kumpanija, li hija waħda minn Produzzjoni ta' gandoffli ġewwa Ganzirri Lake (Lago Grande) tal-ewwel li tkabbar dawn il-gambli fi Sqallija, tiffoka fuq it-tkabbir ta' din l-ispeċi, bil-għan li l-prodott jinbiegħ lill-ħwienet u lir-restoranti tal-viċin. L-istudenti żaru l-post fejn jitkabbru dawn l-ispeċi minn meta jkunu frieħ, sa ma jinbiegħu fis-suq. Waqt li kienu f'dan ir- reġjun, l-istudenti tgħallmu wkoll dwar il-produzzjoni tal-papiru (Papvrus), li hija tip ta' karta ħoxna li fl-antik kienet tintuża flok il-karta li nużaw illum il-ġurnata. Fl-aħħar nett, l-istudenti żaru nurserv tal- pjanti - intrapriża li tipproduċi mat- 300,000 pjanta tal-bougianvillea għall-esportazzjoni. Waqt li kienu Sqallija, l-istudenti żaru wkoll farm organiku fir-reġjun ta' Ispica. Dan il-farm li hu mifrux fuq 60 ettaru, jipproduċi mal-200 miljun kilo ta' karrotti organiċi, L-istudenti raw kif il-prodott jiġi ppreparat għall-esportazzjoni lejn l-Iżvezja, il-Finlandja, il-Ġermanja u l-Iżvizzera. F'dan l-istess post, tgħallmu wkoll dwar il-produzzjoni taż-żejt taż-żebbuġa u l-użu tiegħu fil-prodotti lokali L-istudenti żaru wkoll nurserv tal-pjanti ġewwa Vittoria li huwa l-produttur ewlieni tax-xitel Dan l-artiklu nkiteb minn Hawnhekk tgħallmu dwar il-produzzjoni tax- xitel u t-tilqim tal-pjanti. Żaru wkoll is-serer li jintużaw biex jitkabbar it-tadam u l-bżar aħdar. Permezz ta' din il-mawra edukattiva l-istudenti kellhom l-opportunità jaraw u jitgħallmu dwar prattiċi ġodda fis-setturi tal-agrikoltura u l-akkwakultura waqt li jżuru entitajiet li joffrulhom esperjenza ħajja tad-dinja tax- xogħol fis-settur tagħhom. Ritratt tal-istudenti ġewwa Artemisia s-Segretarju Parlamentari għall- Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali, Clint Camilleri, ħabbar li għall- istaġun 2019 se jkun hemm żieda fil-kwoti għat-tonn b'34,00Okg biex b'hekk il-kwota nazzjonali issa hi dik ta' 353,20Okg. Is-Segretarju Parlamentari stqarr li għall-ewwel darba nħarġet liċenzja speċjali għal 52 sajjied b'bastiment inqas minn 12-il metru fejn il-kwota allokata għal din il-kategorija se tkun qiegħda tlaħħaq l-40,500kg. Dawk is-sajjieda li huma awtorizzati li jaqbdu l-pixxispad ġew allokati 9.7 tunnellati ta' kwota bejniethom bil-proċeduri tal-bv- catch. Dgħajjes f'din il-kategorija li huma taħt it-12-il metru huma intitolati għal żewġt (2) irjus bis- sistema tal-bv-catch fl-istaġun, filwaqt li dawk aktar minn IZ-il metru huma intitolati għal erbat (4) irjus bis- sistema tal-bv-catch fl-istaġun Għal darb'oħra dan il-Gvern qiegħed joffri aktar opportunitajiet lis-sajjieda biex itejbu d-dħul dirett finanzjarju tagħhom fejn dan qed isir permezz ta' sistemi li jgawdi minnhom kulħadd, sostna Għaldaqstant il-kwota għall-istaġun 2019 se tkun imqassma hekk: unu intitolati għall- Sajd rikreattiv s-Segretarju Parlamentari Clint Camilleri fejn tenna li l-wegħda tal-Gvern hija li tispiċċa darba għal dejjem il-mentalità antika li l-Gvern jibgħat lis-sajjieda jkissru d-dgħajjes tagħhom. Din iż-żieda hija waħda bla preċedent u hija miżura li għandha l-għan li tinċentiva lil sajjieda żgħar jidħlu f'dan is-settur. Għal din is-sena l-istaġun, għal dawk is-sajjieda bil-kwota tradizzjonali, fetaħ mill- 20 t'April sal-31 ta' Diċembru 2019, filwaqt li għal dawk is-sajjieda li qed jikkwalifikaw għal-liċenzja l-ġdida temporanja, l-istaġun fetaħ mill-1 ta' Mejju sad-19 ta' Ġunju 2019. Għal dawk rikreazzjonali fetaħ mis-16 ta' Ġunju sal-14 ta' Ottubru Dak li tħabbar mhux biss huwa l-bidu ta' staġun imma l-bidu ta' aktar opportunitajiet lil dan is-settur. Il-Gvern lis-sajjieda jrid ikompli jixprunahom u jagħtihom il-kuraġġ li jinvestu u jtejbu l-qagħda tagħhom, sostna s-Segretarju Parlamentari Photo- DOL- 6 NISĠET ARTNA IL-ĦAMES EDIZZJONI TAS- SIMPOZJU INTERNAZZJONALI TAL-PRODOTTI TAN-NAĦAL l-5 edizzjoni tas-Simpożju Internazzjonali dwar Prodotti tan-Naħal, organizzata mill- Kummissjoni Internazzjonali tal-Għasel (IHC) flimkien mal- APIMONDIA saret f'Malta mis-6 sal-10 ta' Mejju 2019. Dan ġie organizzat mis-Segretarjat Parlamentari għall-Agrikoltura, Sajd, u Drittijiet tal-Annimali f'kollaborazzjoni mal-Malta Beekeepers Association (MBA). Dan is-simpożju huwa avveniment ta' referenza fil-qasam tal-analiżi u r-riċerka tal-prodott tan-naħal. F'dan l-avveniment ta' kull sentejn, ix-xjentisti ewlenin minn madwar id-dinja jippreżentaw l-istudji u s-sejbiet tagħhom. Il-Kungress ipprovda l-pjattaforma ideali għall-iżvilupp tal-għarfien u l-iskambju ta' ideat fil-qasam tal-apikultura. Matul is-simpożju ġiet organizzata kompetizzjoni ta' għasel lokali. Il-ġudikaturi, esperti barranin tal-għasel ippremjaw diversi naħħala Maltin għall-għasel hekk kif ġej: premju għall-għasel tar-rebbiegħa, premju għall-għasel tar-rebbiegħa, premju għall-għasel tar-rebbiegħa; Is-Sur Saviour Masini- l-ewwel premju għall-għasel tas-sajf u t-tieni premju għall-għasel tal- ħarifa Is-Sur Victor Busuttil- l-ewwel premju għall-għasel tal-ħarifa. Is-simpożju inkluda wkoll sessjonijiet prattiċi mmexxija minn esperti barranin u anki lokali ġewwa miġbħa privata fejn saħansitra għadu jitrabba n-naħal fil-qolla, jiġifieri struttura tradizzjonali tal-fuħħar. F'dawn is-sessjonijiet illi saru fl-ewwel tlett ijiem ġew ukoll spjegati prodotti oħra li tipproduċi n-naħla u li għandhom valuri nutrittivi anki għalina l-bniedmin, fosthom it- trab tad-dakra (pollen) u l-ħalib tan-naħla (roval jellv) bl-għan li Dan l-artiklu nkiteb minn Adrian Bugeja Douglas u Jorge Spiteri n-naħħal Malti jesplora iktar dawn il-prodotti li mhumiex daqshekk komuni fis-suq lokali. Intwerew ukoll metodi ta' kif wieħed jista' jeżamina n-naħal sabiex ikattar naħal lokali bl-aqwa karatteristiċi. Ġew żvelati wkoll xi riżultati minn studju promettenti fuq in- naħal Malti tas-sottospeċi Apis mellifera ruttneri li jikkonfermaw illi dan huwa l-aħjar naħal addattat għal Malta. Iktar fuq dan għandu jiġi ppubblikat uffiċjalment f'kitbiet xjentifiċi fi żmien qarib. Milqugħa b'entużjażmu kienet il-wegħda illi għamel is- Segretarju Parlamentari nnifsu l-Onorevoli Clint Camilleri, fejn fuq apprezzament tax-xogħol volontarju li qed isir mill-MBA u Breeds of Origin fuq in-naħla Maltija, il-Gvern ser jappoġġja bis- sħiħ lil dan is-settur biex jagħtih dimensjoni ġdida. Finalment id-delegati internazzjonali ttieħdu fil-miġbħa storika tax-Xemxija. Huma ngħataw spjegazzjoni mis-Sur Adrian Bugeja Douglas mill-Malta Beekeepers Association. NIGGARANTIXXU FUTUR TAJJEB GĦAS-SETTUR AGRIKOLU aqt li indirizza l-laqgħa MW ara tal-Ministri all-Agrikoltura u s-Sajd li tlaqqa' fil-15 t'April 2019 fil-Lus- semburgu, dwar ir-regolam- entazzjoni tal-pjan strateġiku tal-Politika Agrikola Komuni, is-Segretararju Parlamentari Clint Camilleri saħaa illi filwaqt li b'mod ġenerali nagħrfu u nifhmu li l-inizjattivi ambjentali għand- hom impatt dirett fuq is-settur agrikolu, l-iffinanzjar ta' dawn l-inizjattivi ambjentali għand- hom isiru b'tali mod li jikkum- plimentaw l-inizjattivi li jittieħdu b'mod dirett fil-qasam agrikolu Għaldaastant, tenna li huwa bżonjuż illi l-bdiewa jkomplu jieħdu l-fondi relattivi bħala mod addizzjonali u mhux bħala parti diretta mill-ir jkun qiegħed isir f'dawk li huma inizjattivi ta' investir Is-Segretarju Parlamentari Camilleri sostna wkoll li bdiewa żgħar u mikro, li fil-kuntest Malti huma l-bdiewa kollha, għandhom ikomplu jiġu eżentati mill-kontrolli futuri f'dak li huwa marbut mal- kondizzjonalità ambjentali, fejn l-opinjoni ta' Malta hija li l-miri ambjentali jistgħu jinkisbu xorta mingħajr ma jiżdiedu l-piżijiet amministrattivi u l-ispejjeż b'mod sostanzjali jekk dawn il-kontrolli ma jibagħux jiġu eżentati 'Ma rridux ninsew illi l-għan ewlieni tal-Politika Agrikola Komuni huwa li jiggarantixxi futur tajjeb għas-settur agrikolu u għalhekk l-għanijiet ambjentali m'għandhomx jikkompromettu l-miri ġenerali ta' din l-istess politika' temm id-diskors tie s-Segretarju Parlamentari għall- Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali s-siġra tat-tamal tagħmel parti mill-familja tal-palm (Arecaceae) Ħafna mit-tamal li nsibu f'pajjiżna huwa impurtat minn barra. Għal ħafna snin il-Maltin kienu jemmnu li l-kundizzjonijiet prevalenti f'pajjiżna, fosthom il-klima, ma jagħmluhiex possibbli li jitnissel frott minn dawn is-siġar. Fl- 2016 is-Sur David Debono beda jesperimenta bid-dakkir ta dawn is-siġar u minn dakinhar 'il quddiem irnexxielu jkabbar tamal tajjeb kull sena. Skont Debono, jekk isir investiment xieraq f'dawn is- siġar, mhux biss ikollna tamal għas- suq lokali iżda jeżisti l-potenzjal li jiġi esportat 'il barra minn xtutna Id-Direttorat għad- Diversifikazzjoni u l-Kompetittività huwa konxju ta' dan, għalhekk qed issir prova b'varjetajiet differenti ġewwa l-Għammieri sabiex inkunu nafu liema huma l-iktar adattati għall-klima ta' pajjiżna u liema l-iktar li jagħtu produzzjoni Din is-siġra tikber madwar 20-23 metru. Il-weraq tagħha twal bejn l-4 u s-6 metri u kull werqa jkun fiha madwar 150 werqa iżgħar ta' 30 ċentimetru. Il-ftuħ tas-siġra jkopri bejn 6 u 1O metri u minn siġra waħda taf tieħu bejn 300 u 400 kilo tamal fl-aqwa tagħha David qalilna li peress li hu spiss imur l-Eġittu, pajjiż bi produzzjoni kbira tat-tamal, interessah dan is-suġġett għaliex għandu għal qalbu l-agrikoltura. Dan l-interess ġabu pajjiżna u permezz ta' ħaddiema esperti f'dan il-qasam li għandu jaħdmu miegħu, beda jidentifika varjetajiet differenti li jinsabu diġà mħawlin f'pajjiżna Hu jemmen li s-siġar tat-tamal jistgħu jikkontribwixxu għad- diversifikazzjoni meħtieġa għall- bdiewa sabiex itejbu l-qligħ u l-għajxien tagħhom F'pajjiżna t-tamal jintuża għal bosta riċetti tradizzjonali bħall- imqaret u l-qagħaq tal-għasel llum il-ġurnata n-nies konxji ta' x'jieklu, u dan huwa tajjeb ħafna għaliex jissostitwixxi z-zokkor fid-dieta tagħna speċjalment meta jitħallat ma' xi ċereali jew jintuża fir-riċetti tal-ħelu Is-siġar tat-tamal huma jew raġel jew mara, Is-siġra raġel tipproduċi l-pollen u l-mara tipproduċi l-fjuri. Sfortunatament, in-naħla ma tiġix attratta minn dawn il-fjuri, allura jrid ikun il-bidwi li b'dedikazzjoni kbira jdakkar kull għanqud manwalment. It-tamal raġel joħrog pjuma tal-qasab li tkun magħluqa ġo but. Dan irid jinqata' meta jkun għadu magħlua u tinduna li sar iż-żmien tiegħu għaliex minn aħdar jaqleb għal kulur kannella. Jekk dan jinqata' qabel, ma jkunx tajjeb u jinħela Id-dakra trid issir manwali meta l-għenieqed fuq is-siġra mara ma jkunux għadhom fetħu l-fjuri Il-bidwi jrid jitla' mas-siġra, idaħħal id-dukkar fl-għanqud u jorbtu bil-weraq tal-palm stess. B'kollox l-għanqud idum jiddakkar madwar għaxart ijiem u l-proċess isir ftit ftit hekk kif jibdew jiftħu l-fjuri. Dawn jiddakkru hekk kif malli jiftħu jsibu l-pollen ħiereġ mill-għanqud li jkun ingata' mis-siġra maskili. Biex isir id-dakkir, is-siġra trid tkun ġiet imnaddfa. Iż-żbir irid jiffaċilita l-aċċess għall-bidwi li jkollu bżonn jitla' fil-quċċata tas- siġra biex iqiegħed l-għanqud maskili. Dan ix-xogħol ta' tindif taz-zokk irid isir b'xafra apposta u jieħu ħafna ħin speċjalment jekk is-siġra ma tkunx tnaddfet fis-snin ta' qabel. Ġaladarba titnaddaf, is- sena ta' wara is-siġra tkun teħtieġ biss żabra mill-weraq żejda li jkunu kibru matul l-aħħar staġun Bħal kull tip ta' palm ieħor, is- siġar tat-tamal huma suxxettibbli għall-bumunaar. Il-parir ta' David hu li jintrama drip fil-qalba tas- siġra u tissaqqa bl-insettiċida biex b'hekk ikollok trattament li jservi iktar minn xahar. Dan isir billi titniggeż f'nofs iz-zokk biex b'hekk il-bexx jidħol fil-qalba, jinżel 'l isfel u d-dud ma jkunx jista' jitla'. Huwa inutli li tbixx minn barra, għaliex dan it-tip ta' dudu jkun fuq ġewwa u ma tindunax bih qabel ma jkun tard wisq biex issalva l-palma. Il-ħajja ta' dawn is-siġar hi twila ħafna, iżda jekk tiġi attakkata mill- bumunqar kapaċi tinqered f'inqas minn xahar. It-tnissil tal-palm isir mill- 'bgħula' li ttella' s-siġra stess, fejn dawn jinqalgħu b'sengħa liema bħalha, jinżabru u jitħawlu b'sistema ta' drip sabiex jissaqqew sewwa. Ta' min jgħid li din is- siġra tħobb ħafna l-ilma u l-aħjar ambjent għaliha huwa żoni b'ħamrija ramlija. Dan għaliex l-ilma f'din it-tip ta' ħamrija ma jżommx mal-għeruq. Għalhekk huwa ideali li tintrama sistema ta' drip sabiex ikun jista' jiġi kkalkulat l-ilma li qed tieħu. Is-siġra tat- tamal tirreżisti ħafna l-klima sħuna iżda tirreżisti wkoll temperaturi kesħin. Dan l-artiklu nkiteb minn Bħala valur nutrizzjonali, din il-frotta hija rikka ħafna fil- fibra u l-potassa. Fiha wkoll ħafna antiossidanti li jnaqqsu l-infjammazzjoni fil-ġisem u jtejbu l-funzjoni tal-moħħ. It-tamal jgħin sabiex inaqġas il-probabbiltà ta' mard relatat mal-qalb kif ukoll isaħħaħ is-sistema diġestiva. Din il-frotta fiha wkoll ammont sostanzjali ta' zokkor naturali li jista' jissostitwixxi z-zokkor abjad. Minħabba dan il-livell ta' zokkor, bħal kull ħaġa oħra, wieħed għandu jara li jiekol minn din il- frotta b'moderazzjoni. NISĠET ARTNA ienu madwar 40 il-bdiewa li ttendew bi ħġarhom għall-kors dwar il-vitikultura li ġie organizzat mill-uffiċċju tal-Extension Services b'kollaborazzjoni mal-Università ta' Malta. Dan il-kors ġie offrut bejn Ottubru 2018 u Frar 2019 u kien maqsum fi tmien sessjonijiet. Is-sessjonijiet kienu indirizzati minn esperti f'dan il-qasam li ġejjin mid- Dipartiment tal-Iżvilupp Rurali u l-Università ta' Malta. Il-kors kopra suġġetti relatati mat-tkabbir tal-għeneb għall-inbid, fosthom il-mard u n-nutrizzjoni tad-dwieli, l-immaniġġjar tal- veġetazzjoni, żbir u rmundar, il-kwalità tal-għeneb u l-inbid, l-immaniġġjar tal-ħamrija u l-irrigazzjoni. Dawk kollha li attendew għall- maġġor parti tas-sessjonijiet ingħatalhom ċertifikat maħruġ mill- Dan l-artiklu nkiteb minn Dan iċ-ċertifikat ingħata lill-parteċipanti wara li saritilhom evalwazzjoni dwar dak li kopra l-kors. Id-domanda għal dan il-kors kienet iktar milli kien maħsub u għaldaqstant hemm il-ħsieb li jiġu organizzati korsijiet oħra simili. L-għoti taċ-ċertifikati fis-Sala tar-Razzett l-Antik, fl-Għammieri. KAMPANJA NAZZJONALI DWAR L-ADDOZZJONI TAL-KLIEB U L-QTATES TĦALLI RIŻULTATI POŻITTIVI d-Direttorat għall-Ħarsien tal- Annimali fl-aħħar snin intensifika l-ħidma tiegħu fuq kampanja ta' edukazzjoni u informazzjoni dwar l-addozzjoni tal-klieb u l-qtates. Din il-kampanja kienet u għadha mifruxa sew u hija indirizzata lejn diversi setturi. Settur partikolari kien dak tal-istudenti fejn il-preżenza ta' uffiċjali tad- Direttorat fl-iskejjel spikkat b'mod partikolari anke meta wieħed iqis l-entużjażmu li wrew it-tfal lejn dak kollu li kienu qed jiġu mgħallma dwar il-ħarsien tal- annimali. Uffiċjali mid-Direttorat kienu preżenti wkoll waqt attivitajiet popolari organizzati kemm minn numru ta' Kunsilli Attività mat-tfal rigward il-ħarsien tal-annimali Lokali, minn organizzazzjonijiet mhux governattivi kif ukoll dawk privati, u r-rispons minn dawk preżenti kien wieħed tajjeb. It-tabella t'hawn taħt tinkludi statistika ta' kemm ġew addottati klieb u qtates mill-pubbliku f'dawn l-aħħar snin. In-numri li jidhru fit-tabella huma xhieda taż-żieda sinifikanti li kien hemm fl-addozzjonijiet mill-pubbliku fl- aħħar snin f'pajjżna. Id-Direttorat jibqa' determinat li jkompli jżid l-impenn tiegħu sabiex inkomplu ntejbu r-riżultati miksuba sa issa. ĦIDMET ID-DIRETTORAT IMRESSQA DEJJEM AKTAR VIĊIN IN-NIES l-aħħar xhur id-Direttorat kompla jiddiversifika u jintensifika l-ħidma tiegħu biex joħroġ mill-uffiċċju u Uffiċjal jgħati informazzjoni lill-pubbliku Dan l-artiklu nkiteb minn jkun dejjem aktar viċin in- nies b'parteċipazzjoni diretta f'attivitajiet popolari. Dawn l-inizjattivi jvarjaw minn attivitajiet organizzati mill-Kunsilli Lokali, mill- iskejjel kif ukoll dawk imtellgħa minn entitajiet mhux governattivi u privati. Fost dawn, fl-aħħar xhur, spikkat il-parteċipazzjoni f'attivitajiet organizzati mill- iscouts ta' Ħal Tarxien, mis-Soċjetà Mużikali Peace tan-Naxxar, Open Dav mill-kumpanija Virtu Ferries, skejjel fir-Rabat, Ħal Safi, iż-Żejtun u l-Malta Visual and Performing Arts School (MVPA). Hawnhekk, l-uffiċjali tad-Direttorat jispjegaw lill-pubbliku preżenti l-ħidma li jwettaq id-Direttorat u jwasslu dak kollu relatat mad-diversi kampanji li jkun imbarka fuqhom id-Direttorat. Id-Direttorat, wara l-esperjenza pożittiva ferm fl-Iskola Sekondarja ta' Ħad-Dingli fi ħdan il-Kulleġġ San Nikola, kompla bil-proġett pilota fl-Iskola Medja ta' Ħal Kirkop tal-Kulleġġ San Benedittu, fejn kull nhar ta' Erbgħa nżommu l-appuntament billi nagħtu informazzjoni u edukazzjoni dwar speċi differenti ta' annimali u l-ħarsien tagħhom. Kull darba jattendu għal dawn il-laqgħat madwar 25 student flimkien ma' numru ta' għalliema. Fl-aħħar tas- sena skolastika dawn l-istudenti se jingħataw ċertifikat ta' attendenza u rikonoxximent li jagħmel parti miċ-ċertifikat ta' tmiem l-iskola sekondarja, l-SSC8P (Secondarv School Certificate and Profile). Inizjattivi bħal dawn, filwaqt li jkomplu jgħinu sabiex id- Direttorat jersaq dejjem aktar viċin in-nies, jgħinu wkoll sabiex tkompli tissaħħaħ il-viżibilità u l-għarfien dwar is-servizzi li l-istess Direttorat għall-Ħarsien tal-Annimali joffri permezz tal- ħidma tiegħu. KT Parlamentari għall- Agrikoltura, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Clint Camilleri fetaħ il-Wine Appreciation Event, fejr matulha dawk kollha preżenti setgħu japprezzaw il-livell għoli ta' nbejjed li joffru l-għassara fil- gżejjer tagħna. Fl-indirizz is-Segretarju Parlamentari qal li saret ħidma kbira biex din il- tiegħu, kampanja tingħata identità, xogħol li sar flimkien mal-produtturi tal-inbejjed DOK Malta, DOK Gozo u IGT Maltese Islands, u sostna li llum din il-kampanja kienet suċċess fl-għan tagħha li tinforma lill-konsumatur Malti fuq xi tfisser it-tikketta DOK u IGT fuq il-flixkun tal-inbid. Camilleri spjega kif 'dan sar għaliex il-kampanja inkludiet promozzjoni vasta u llum saħansitra wasalna biex intellgħu din l- Is-Segretarju Parlamentari Clint Camilleri qal li 'm Il-kampanja Wines of Distinction, proprju sena u nofs ilu, f'Ottubru tal kien li ninfurm 7, l-għan tagħna kemm jista' jkun lill-pubbliku dwar dawn l-inbejjed Dan għaliex studju li kien sar mid-Direttorat tal-Agrikoltura, ftit qabel l-2017, kien indika li filwaqt li ċ-ċertifikazzjoni DOK u IGT kienet ilha f'pajjiżna 10 snin, u minkejja li jidher li l-perċezzjoni dwar inbid lokali ta' kwalità kienet bdiet tieħu xejra pożittiva, kien ċar li kien għad fadal il-bżonn li jkun hemm aktar għarfien dwar l-inbejjed u l-kwalità tagħhom. L-Onor. Clint Camilleri spjega kif wara li mbagħad kienu saru diskussjonijiet mal-produtturi tal-inbid sabiex jinftiehmu aħjar il-bżonnijiet tagħhom, sar pjan sabiex ikompli jsir investiment fil-kampan ta' promozzjoni tal- inbid, bil-għan li tqajjem kuxje: il-karattru distinti L-iskop aħħari ta' din il-kampanja huwa li kemm il-popol oni lokali kif ukoll ir-residenti barranin li jgħixu f'Malta, jagħrfu d-dedika joni u x-xogħol kollu li jsir biex inbid ta' kwalità bħal DOK Malta, DOK Gozo U 1GT Maltese Islands jasal fuq il- mejda tal-konsumatur Il-kampanja se tintemm din is- sena meta tiġi wkoll imnedija rotta tal-inbejjed (wine trail) li tiġbor fiha l-għassara tal-inbejjed DOK u IGT f awg gżejjer. Is-Segretarju Parlamentari għall-Agrikoltura Clint Camilleri temm jgħid li l-isem Wines of Distinction, fih innifsu juri tassew xi jfissru dawn l-indikazzjonijiet ġeografiċi u esprima li jinsab kburi li Malta u Għawdex nipproduċu nbejjed ta' kwalità għolja u distinta li ġew rikonoxxuti mill-Unjoni Ewropea u fuq kollox protetti bl- istess mod li huma protetti nbejjed tal-ogħla kalibru wropa kollha Girgentina, Chardonnav, Ġellewża and Merlot. IL-PARK NAZZJONALI TA' TA' QALI U L-UZU TAL-MALTA FLORA g€ FAUNA APP l-Park Nazzjonali ta' Ta' Qali hu wieħed mit-tmien siti li jaqgħu taħt ir-responsabbiltà ta' Ambjent Malta. Dan is-sit kemm jista' jkun, jinżamm fi stat naturali u għalhekk il-manutenzjoni tal-post tħares numru ta' ċikli naturali. L-effett tan-nuqqas ta' xita nħass sew f'dawn l-aħħar snin. Għalhekk ġew applikati numru ta' miżuri biex inaqqsu l-effetti negattivi li bdew jiġu osservati fis-sit. Dawn il-miżuri jinkludu, l-għażla ta' speċi ta' siġar u arbuxelli li ġew imħawla fis-sit, l-immaniġġjar tal-ħamrija, użu mill-mulch li jiġi ġġenerat fis- sit stess kif ukoll billi jkun sar iktar kontroll ta' kif tintuża s-sistema tal-irrigazzjoni. Qabel isiru numru ta' interventi bħaż-żbir, it-tneħħija ta' speċi invasivi u r-restawr Masġar ġewwa Ta' Qali ta' postijiet varji fil-park, issir komunikazzjoni mal-Awtorità tal- Ambjent u r-Riżorsi (ERA) sabiex tiġi assigurata l-aħjar prattika f'dan ir-rigward. F'Jannar ta' din is-sena ġew installati numru ta' tabelli ta' informazzjoni fil-park, sabiex il-viżitaturi jkunu jistgħu jsegwu aktar mill-qrib numru ta' żoni ta' interess. It-tabelli ġew installati bil-ħsieb li jiġi ffaċilitat l-użu tal-mservices. L-mservices jikkonsistu minn 34 mobile app u 20 sit elettroniku kompatibbli mal-mobile. Il-proċess sabiex dak li jkun ikollu aċċess sħiħ għal din is-sistema hu li jidħol fl-app store tal-mobile, jikteb il-kelma Maltapps, u ssib l-apps u s-siti lesti biex jitniżżlu. Wieħed minn dawn is-servizzi pubbliċi jġib l-isem ta' Malta Flora £ Fauna: Tabella ta' informazzjoni ġewwa Ta' Qali Dan l-artiklu nkiteb minn Meta l-viżitaturi jżuru l-Park Nazzjonali ta' Ta' Qali jistgħu jagħmlu użu minn din il-mobile app billi jimxu lejn waħda mit- tabelli li jinstabu stazzjonati fil-ġnien u jiskenjaw il-QR code li jsibu fuq din it-tabella Wara li jsir dan kollu, is-sistema awtomatikament ħa turi lill-utent stampa tal-post ta' interess li jkun għażel hu stess mit-tabella, kif ukoll mappa b'sistema ta' navigazzjoni GPS u informazzjoni utli. Il-ħidma fuq dawn is-servizzi se tkompli għaddejja sabiex ikunu aktar informattivi fir-rigward ta' speci ta' flora u fawna li jinsabu fis-siti amministrati minn Ambjent Malta. Dan ukoll jgħin sabiex ikun hemm aktar għarfien u edukazzjoni dwar il-ħidma li għaddejja sabiex dawn is-siti jiġu protetti u mħarsa. li Parlamentari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal- Annimali Clint Camilleri ħabbar investiment ieħor fil-biċċerija tal-Marsa b'valur ta' €125,000. Dan l-investiment jinkludi restawr ta' struttura li kienet iżżomm l-ilma mibnija fl-1930 kif ukoll xogħol ta' tibdil ta' soqfa u toroq interni. Ix-xogħol ta' restawr fuq din l-istruttura qiegħed isir wara li ġie ffirmat Memorandum of Understanding mal-Università ta' Malta, fejn il-Professur Ruben Paul Borg ġie inkarigat bħala l-perit ta' dan il-proġett 'Huwa importanti li nkomplu ninvestu fil-biċċerija ta' pajjiżna biex b'hekk il-konsumatur ikun aktar assigurat mill-kwalità tal- prodott Malti,' tenna s-Segretarju Parlamentari Clint Camilleri filwaqt li saħaq li llum wara li sar l-investiment neċessarju, il- biċċerija laħqet l-ogħla livelli ta' standards Ewropej. Dan il- proġett huwa mistenni jitlesta sa wara s-sajf ĠET ARTNA Dan l-artiklu nkiteb minn il-wied magħruf bħala Wied Fin fil-lokalità tal-Mosta nsibu kappella magħrufa bhala San Pawl Eremita. Din il-kappella tinsab parti minnha mibnija ġewwa għar f'irdum tal-imsemmi wied. Din il-kappella hija konnessa ma' diversi leġġendi. San Pawl l-Eremita kien jingħad li kien joqgħod fl-għar li fih hemm il- kappella msemmija. Leġġenda tgħid li dan l-eremita ħarab minn dan il-post lejn Għawdex fejn qasam fuq il-mantell tiegħu. Dan għamel hekk minħabba l-persekuzzjoni u t-tnassis ta' xi abitanti li kien jikkritikahom u jipprietkalhom minħabba l-imġiba tal-ħajja tagħhom. Il-leġġenda tkompli tgħid li dawk in-nies wara li raw hekk, nidmu u bnew kappella ġol-għar. Il-kappella tissemma fil-vista pastorali li għamel il-Viżitatur Appostoliku Mons Pietru Dusina fl-1575 u hija mniżżla wkoll fl-ewwel ktieb tal-istorja ta' Malta li nkiteb fl-1647 minn Ġan Frangisk Abela. Minħabba l-istat ħażin tal- kappella, fl-1656, ċertu Ġan Pawl Mangion talab u ngħata l-permess mill-Isqof Balaguer Camarasa biex l-għar jibdlu f'kappella żgħira. Maż-żmien il-kappella reġgħet sfat fi stat ħażin u fl-aħħar nofs tas-seklu 20 din sfat vittma wkoll mill-ħallelin u l-vandali u għaddiet minn ħerba sħiħa. Wara ċertu żmien reġgħet ingħatat l-importanza li jistħoqailha u ġiet restawrata. Il-kappella għandha altar wieħed tal-irħam u pittura fuqu ta' San Pawl l-Ewwel Eremita ma' San Anton Abbati. Dan huwa kopja tal-oriġinali li jinsab fil-Knisja tar-Rotunda tal-Mosta. Fl-għar iktar 'il ġewwa jinsab altar ieħor żgħir li fuqu hemm il-kwadru tal- Madonna tal-Grazzja, bil-Bambin, l-Anġli u l-Erwieħ tal-Purgatorju. K;. approvat uffiċjalment il-proġett tal-Korporazzjoni għas-Servizzi tal-Ilma, 'Towards a Net Zero Impact Utilitv/' li se jkun qed jara investiment ta' aktar minn €130 miljun biex tittejjeb b'mod drastiku l-kwalità tal-ilma f'Malta u f'Għawdex, jitnaqqsu l-emissjonijiet fl-arja, tikber l-effiċjenza, u jiġi kkonservat l-ilma tal-pjan. Iċ-ċerimonja, li saret fejn qed jinbena reverse osmosis ġdid f'Għawdex bħala wieħed mill- proġetti ewlenin, kienet indirizzata fost l-oħrajn mis-Segretarju Parlamentari għall-Agrikoltura, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Clint Camilleri. Huwa qal li biex inkunu kapaċi nirrealizzaw l-aspirazzjoni tagħna li Għawdex isir destination of choice, għandna bżonn li jkollna infrastruttura tal-ogħla livell. 'L-element importanti ta' dan il-proġett huwa t-titjib fil- provvista tal-ilma u li Għawdex isir awtosuffiċjenti f'dan l-aspett. Is-Segretarju Parlamentari Clint Camilleri stqarr li huwa fiduċjuż li l-proġetti tal-Korporazzjoni se jkunu proġetti importanti għal pajjiżna. Il-Ministru għall-Enerġija u l-Immaniġġjar tal-Ilma Joe Mizzi qal li l-proġett mhux biss ġie approvat minn istituzzjonijiet Ewropej iżda ġie kkunsidrat ukoll minn Jaspers, li huma l-konsulenti tal-Kummissjoni Ewropea, bħala eżempu ta' prattiċi tajba. Huwa fakkar li dan il-proġett, b'mod ħolistiku, involva xogħol kbir ta' preparazzjoni u pjanijiet sas-sena 2050 u għaldaqstant irringrazzja lill-uffiċjali tal-Korporazzjoni li ħadmu bla heda biex jitlestew diversi studji importanti u estensivi. Min-naħa tiegħu l-Kummissarju Ewropew Karmenu Vella qal li l-UE se tkun qed tagħti madwar €73 miljun fondi għal dan il-proġett, li l-għan ewlieni tiegħu hu li jiżgura provvista kontinwa u kwalità aħjar tal-ilma tajjeb għax-xorb. Huwa semma kif fl-istess waqt dan il-proġett se jkun qed inaqqas l-impatt negattiv fuq l-ambjent li normalmemt jiġi kkawżat matul l-ipproċessar u d-distribuzzjoni tal- ilma. Il-Kummissarju Vella fakkar li l-ilma huwa riżorsa importanti mhux biss għall-eżistenza tagħna l-bnedmin, imma anke għall- ambjent u l-ekonomija tagħna, għalhekk jeħtieġ li nużawh b'mod aktar sostenibbli, biex b'hekk ikollna provvista sigura għal issa u għall-futur. 18 NISĠET ARTNA ABITAZZJONIJIET U STRUTTURI AGRIKOLI FL-IMGĦODDI F. żmien fejn il-mobilità kienet nieqsa ħafna, kien importanti ħafna fejn wieħed seta' joqgħod. Dan mhux sempliċiment post ta' kenn, imma anke fejn setgħu jsibu l-għajxien tagħhom, speċjalment fejn kien l-eħfef takkwista ilma frisk u ikel bnin. Dan ma kien faċli xejn għal missirijietna, għax il-Gżejjer Maltin huma żgħar; u peress li r-riżorsi naturali kienu u għadhom limitati ħafna, minn dejjem kienet diffiċli biex issib biċċa art vera fertili. Ftit kienu l-inħawi fejn kien hemm biżżejjed ħamrija mikxufa fejn wieħed seta' jiżra' l-ħxejjex tiegħu, u fejn jinżamm l-ilma s-sena kollha, minħabba s-sistemi tal-widien, fejn kien jinġarr l-ilma tax-xita, u fejn kienu jiffurmaw l-għejun. Minkejja dawn id-diffikultajiet, l-antenati tagħna mexxielhom jgħixu fejn setgħu Fil-qedem in-nies kienu primarjament jgħammru fl-għerien, qabel ma bdew jiffurmaw l-irħula. Minħabba li l-ġeoloġija tal-Gżejjer Maltin tvarja sew bejn it-Tramuntana, il-Majjistral u n-naħa t'isfel, kienet taffettwa ħafna fejn kienu jgħixu n-nies, jekk hux fl-għerien jew fl- irħula. Meta għadda ħafna żmien, kien hemm perjodu fejn ċerti nħawi kienu ddominati bl-irħula żgħar, u fl-istess ħin f'ċerti nħawi oħra kienu l-għerien fejn iddominaw il-komunitajiet. L-għerien li kienu okkupati jinstabu l-iktar mal-ġnub tal-widien fondi, speċjalment mas-sisien u mal-irdumijiet. daqs tal-għerien ivarja, bejn dawk li baqgħu naturali, u dawk li kienu mnaqqxin, kemm fil-wita kif ukoll fil-fond, biex jakkomodaw in-nies u l-bhejjem tagħhom. Saħansitra wħud mill-għerien ġew iktar mibdulin, għax hemm il-ħitan tas-sejjieħ mibnijin fihom fejn kienu jżommu l-bhejjem. Xi wħud mill-għerien ġew mibdula f'miġbħa għan-naħal, miksijin bil-knaten antiki u ħamrija, imtaqqbin għan-naħal biex jidħlu u joħorġu. L-ikbar komunitajiet estinti tal-għerien jinstabu l-Mellieħa, bħal tal-widien ta' San Niklaw u Ġnien Ingraw. Dan kien possibbli minħabba l-ġeoloġija u ġeomorfoloġija tal- inħawi, fejn huwa sew għoli mill-livell tal-baħar, u li huwa kollu Qawwi ta' Fuq. L-irdumijiet, fejn jinstabu iktar fl-inħawi ta' fuq ta' Malta u Għawdex, jipprovdu ħafna rkejjen tal-għelieqi u xquq fejn kienu jservu ta' kenn għall- agrikoltura lokalizzata. Fin-naħa t'isfel ta' Malta, it- topografija tal-gżira hija pjuttost ċatta kkumparata man-naħa ta' fuq. Minħabba f'hekk, l-għerien huma rari hawn, allura l-għerien ma kinux biżżejjed biex jiżviluppaw komunitajiet agrikoli, allura żviluppaw l-ewwel irħula. L-irħula primittivi kienu sempliċement erba' rziezet bil-merħliet u r-raħħala tagħhom. Fil-fatt, il-kelma 'raħal' ġejja minn raħħal. L-isem Imrieħel oriġina minn merħliet. L-irziezet u l-irħula nbidlu matul iż-żmien, fejn l-eqdem irziezet kienu mibnjin bil-ġebel tas-sejjieħ, bħalma nsibu fl-inħawi tal-Manikata, imbagħad żviluppaw iktar u ikbar bil-knaten fl-epoka tal- Kavallieri, xi uħud bl-arma tal-Gran Mastri ta' dak iż-żmien. Strutturi oħra li nbnew bil-ġebel tas-sejjieħ huma l-giren, girna hija waħda. Il-giren ukoll inbidlu maż- żminijiet bħala struttura. Ħafna mill-giren huma mibnija bil-ġebel tal- qawwi, ftit kienu bil-ġebel tal-franka. Il-giren antiki kienu mibnija fit-tond, bil-koppla, xi ftit mingħajr. Il-giren riċenti (għalkemm xorta mibnija xi żewġ sekli ilu) inbnew b'mod kwadru, xi ftit minnhom jixbhu d-Dammusi antiki ta' Lampedusa u Pantellerija. Bla dubju l-giren kienu iktar komuni fil-qedem, imma llum saru rari, fejn l-ikbar numru ta' giren jinstabu fl-inħawi tal-Mellieħa, rari ħafna f'Għawdex u f'Kemmuna. Giren moderni nbnew bi stil jixbhu lill-forom antiki, imma mhux bil-ġebel tas-sejjieħ. Giren kbar kienu jintużaw biex jgħixu n-nies u l-bhejjem fihom, filwaqt li ż-żgħar kellhom skop bħala għorfa għall-għodda. Kif semmejna qabel, l-ilma ġieri kien l-iskop fejn l-irħula żviluppaw. Dan ma jeskludix il-fatt li ħafna mill-irħula żgħar u mill-irziezet ma Girna li tixbah id-Dammusi kellhomx ilma ġieri s-sena kollha, u kienu jiddependu ħafna mill-ħażna tax-xita, billi kienu jibnu l-ġwiebi, u jħaffru biex jibnu bjar u ċisterni kbar taħt l-art. Ilma ġieri tas-sena kollha kien joriġna mill-għejun, għajn hija waħda. L-ilma tal-għejun jiġi mill-ħażniet ta' ilma ġieri (perched aquifers) fejn jimtlew malajr wara ħalbiet tax-xita. Dawn il-ħażniet tal- ilma ġieri għenu l-iżvilupp tal-ewwel belt ewlenija, l-Imdina. Permezz ta' mini tal-ilma mħaffra fil-blat, il-belt tal-Imdina kellha aċċess għall-ilma ġieri s-sena kollha: Apparti l-Imdina, dawn il-mini jinstabu wkoll f'bosta nħawi oħra fin-naħa ta' fuq ta' Malta, fosthom Ta' Lippija. Dawn kienu l-uniċi strutturi ta' ilma ġieri qabel ma nbnew l-akwadott u l-boreholes. Il-mini tal-ilma ġieli kienu jitqabbdu mal-kanali, ukoll magħrufin bħala swieqi (singular: sieqja) tal-għelieqi biex iwasslu l-ilma fil-ġwiebi u fl-għelieqi li kellhom jissaqqew. Hija meravilja kif l-antenati tagħna, b'teknoloġija pjuttost primittiva mqabbla ma' tal-lum, kellhom l-għarfien biex jibnu dawn l-istrutturi biex addattaw għaċ-ċirkostanzi ta' żminijiethom. Għalhekk huwa meħtieġ li nikkonservaw dan il-wirt agrikolu li jagħmilna vera Maltin. Għerien mas-sisien Dan l-artiklu nkiteb minn Għar Mibni NISĠET ARTNA IL-BDIEWA ORGANIĊI F'MALTA ill-aħħar statistika li ħarġet irriżulta li 0.296 tal-art agrikola qiegħda tintuża għall-biedja organika fil-Gżejjer Maltin. Il-biedja organika hija metodu ta' tkabbir tal-prodotti agrikoli viċin iċ-ċiklu naturali kemm jista' jkun. Dan jirrikjedi li jintużaw b'limitu strett ħafna fertilizzanti artifiċjali jew pestiċidi sabiex ikun hemm kontaminazzjoni mill-inqas. Tajjeb inkunu nafu wkoll illi l-użu ta' organiżmi ġenetikament modifikati huwa projbijt fi ħdan il-biedja organika. Il-bdiewa sabiex jiġu rikonoxxuti u ċċertifikati organiċi jridu l-ewwel jgħaddu minn stadju ta' konverżjoni li jieħu sentejn. Dawk il-prodotti li huma ċċertifikati organiċi jew f'konverżjoni nsibu fuqhom marka b'forma ta' werqa mdawra bi stilel (ara l-istampa tal-illustrazzjoni). Din tingħata wara li l-prodotti jiġu esposti għall-analiżi skont il-Liġi Organika. lllum il-ġurnata insibu 19-il produttur/produttriċi organiċi. Sfidi li jiltaqgħu magħhom Waqt laqgħa mal-bdiewa organiċi li waqqaf id-Direttorat għad- Diversifikazzjoni u l-Kompetittività fi ħdan id-Dipartiment tal-Iżvilupp Rurali ħarġu ħafna punti importanti. Perċ l-iktar ħaġa li kienet tispikka kienet id-devozzjoni u l-impenn ta' dawn il-bdiewa lejn il-konservazzjoni tal-ambjent naturali u l-benefiċċji kollha li ġġib magħha. In-natura nnifisha lkoll nafu li xi kultant tkun ta' xkiel għall-bdiewa għaliex kemm jekk hi nixfa, ħafna ilma jew riħ qawwi, ilkoll jagħmlu l-ħsara. Dan l-artiklu nkiteb minn Maria Micallef Ufficjal Agrikolu Anzjan (regolatur) ta' minimu €150 u massimu €540 skont kemm għandu raba'. Dan ikopri l-provi li jimla formoli li jirrikjedu ħafna ħin. Fost oħrajn f'dawn il-formoli nsibu informazzjoni rigward dak li ġie prodott, ir-rotazzjoni tal-prodotti, il-kimiċi li ngħataw u l-ammont ta' prodotti li nbiegħu. Sfida oħra li jiltaqgħu magħha hija li ċerti pestiċidi li jistgħu jintużaw ikunu iktar għaljin minn dawk għall-użu konvenzjonali. Minbarra dawn l-iskoraġġimenti kollha, il-bidwi organiku jsib ruħu wkoll b'inqas biegħa minn dak li hu konvenzjonali. Dan għaliex ikun hemm iktar ħsarat ladarba ma jintużax bexx eċċessiv. Dan iwassal għal inqas dħul għall-bidwi organiku, ħafna ħin li jekk ma jiġix ridott b'avvanzi fit-teknoloġija jew b'iktar bdiewa f'dan il-qasam tispiċċa tintilef Maltija. iż-żgħażagħ mhumiex lesti bħal missirijietna li ma jkollhomx ħajja soċjali minħabba x-xogħol intensiv li jirrikjedi x-xogħol tal-biedja. B'hekk riflessjonijiet serji fuq dan is-settur huma kruċjalil Id-Direttorat għad- Diversifikazzjoni u ittività fi ħdan id-Dipartiment tal-Iżvilupp Rurali flimkien ma' dipartimenti oħra qed jagħmlu serje ta' laqgħat sabiex jinvestigaw x'jista' jsir: Minbarra dan, studji oħra qegħdin jiġu investigati sabiex jittieħdu miżuri addattati. Il-biedja organika hija metodu ta' kif PESTIĊIDI BOTANIĊI MINN PJANTI LOKALI -Unjoni Ewropea għandha miri li sas-sena 2050, id-duwa għall-pjanti tkun minn pjanti u ħxejjex slavaġ sabiex l-użu tal- pestiċidi magħmula minn kimiċi sintetiċi jonqos. Il-mod naturali ta' kif il-bidwi u l-konsumatur jieħdu l-metaboliti sekondarji mill-pjanti biex jużawhom għall-ħarsien tal-pjanti minn mard u insetti għedewwa qiegħed jingħata għarfien qawwi f'ċerti pajjiżi li jagħmlu minn kollox biex ikunu fuq ta' quddiem f'dan is-settur tal-Agroekoloġija. Il-MOAM qed tagħti kontribut fit-tifrix tal- għarfien fuq l- Agroekoloġija sabiex il-Maltin u l-Għawdxin ikunu minn tal-ewwel li jħaddnu l-prinċipji tal-Agroekoloġija. F'Malta tnieda l-ewwel seminar tal-Agroekoloġija fejn ġie spjegat kif wieħed jista' jagħmel xi duwi b'mod naturali. Lista ta' pjanti li jintużaw fil-ħarsien tal- pjanti tqassmet lill-parteċipanti li attendew għas-seminar. L-NGO Maltija Favur il-Biedja Organika se tkompli tniedi seminars fuq l-Agroekoloġija fix-xhur li ġejjin f'diversi rħula. Min irid jattendi jista' wkoll jidħol membru mingħajr ħlas mal-MOAM, HAWN TAĦT IL-LISTA LI TFASSLET MINN MARIO SALERNO —- PRESIDENT TAL-MOAM U PROF. Ea l-K lAK U fta Ta krjċgħ Insalvaw in-Naħal esti għall-vaganzi tas-sajf tfal ilum se nitkellmu fuq in-naħal u l-importanza tagħhom għalina. Iktar lisfel għandkom ideat ta' xi krafts li tistgħu tagħmlu għas-sajf, kif ukoll attività oħra in-naħal huma kreaturi tassew interessanti u bżonjużi sabiex iżommu l-ekosistema għaddejja. Meta tisimgħu l-kelma naħal x'jiġikom f'moħħkomp Forsi tiftakru fl-għasel hux hekk7 Perċ n-naħal jagħmlu ħafna iktar għalina milli sempliċiment jipprovdulna l-għasel Fin-natura nsibu naħal li jgħixu f'komunità (in-naħal tal-għasel) u oħrajn solitarji. Dawn kollha jieklu l-pollen u n-nektar li jsibu fuq il-fjuri, il- frott u l-ħxejjex. Kawża t'hekk imexxu l-pollen minn fuq fjura għal oħra, mill-rnara għar-raġel. B'hekk ikun jista' jikber il-frott u l-ħaxix u jkollna x'nieklul in-naħal tal-għasel jgħixu f'komunità u nsibu tliet tipi ta' naħal ir-reġina, il-ħaddiema u d-droni (l-irġiel tar-reġina). Il-ħaddiema jgħixu bejn ħames u sitt ġimgħat biss u xogħolhom hu li jieħdu n-nektar lir-reġina sabiex titma' lit-tfal tagħha u jibnu u jipproteġu wkoll ix-xehda Dawn huma n-naħal li aħna nistgħu niltaqgħu magħhom. Meta jsibu xi fjuri b'nektar tajjeb javżaw lil xu Ixin billi jagħmlu żifna f'forma ta' numru tmienja U wara jagħmlu ċaaliqa b'ġisimhom sabiex juru liema naħa sabuh. Ħafna mill-fjuri li nsibu fis-selvaġġ iserħu fuq in-naħal u pollinatriċi oħra (bħall-friefet, dubbien u ħanfus) sabiex il-pjanti ġodda jkunu jistgħu jikbru. Il-fjuri u l-pjanti jservu bħala ikel għall-insetti, għall-annimali żgħar u għall-għasafar: B'hekk qegħdin naraw li n-naħal jagħmlu wkoll parti mis- sistema tal-katina tal-ikel Malta nsibu speċi endemika tan- naħla tal-għasel- Apis Mellifera. Endemika tfisser li tinsab fil-Gżejjer Maltin biss. Dan l-artiklu nkiteb minn aria Miċalle lllurn il-ġurnata ħafna naħal qed jonasu b'mod allarmanti. Il-kawża tan-nuqqas ta' naħal madwar id-dinja ġejja min-nuqqas ta' sorsi minn fejn jieklu u jdakkru, mill-pestiċidi, minn speċi oħra invażivi, mit-tibdil fil-klima, mit-telfien tal-ħabitat tagħhom u mit- tibdil fil-biedja X'nistgħu nagħmlu sabiex nuruhom li napprezzaw xogħolhom u ngħinuhom Nistgħu nħawlu pjanti fil-pots sabiex isibu x'jieklu u forsi anki billi nibnulhom dar. Filtratt- EMANUEL GAJGHI Xehda magħmula mill-bniedem Riċetti TA' ANTON B DOUGALL Kif Taħsel u Tipprepara l-Ħaxix L-agħar ħaġa li tista' tiġrilek int u tiekol insalata hi li tiltaqa' ma' xi ħaġa li ma jkollha x'taqsam xejn mal-ħaxix. Pereżempju xi ġebla żgħira, xi ħamrija għadha mwaħħla mal-weraq tal- ħaxix jew xi bebbuxu jew dudu żgħir. Dawn l-affarijiet żgur li jneħħulek l-aptit li jkollok u barra minn hekk jagħtu impressjoni ta' traskuraġni. Għalhekk huwa ESSENZJALI li qabel ma taħsel u tnaddaf Dan huwa metodu sabiħ u differenti kif tipprepara u sservi l-insalata mixwija. Jekk trid tista' sserviha wkoll bħala antipasto mħawra bi ftit żejt taż-żebbuġa u ħall balsamiko, tursin u tewm imqatta' rqiq. Il-ħaxix li trid tuża għal din l-insalata għandu jkun: qarabagħli mit-twil, brunġiel, bżar ikkulurit u nofsijiet tat-tadam. Il-ħaxix kollu jrid ikun imqatta f'biċċiet ftit jew wisq ħoxnin. L-ewwel li trid tagħmel hu li taħsel u tixxotta tajjeb il-ħaxix kollu u wara ixwi fuq il-barbeque jew grilja. Importanti li ma tħallihomx isiru ħafna. $ e, lata bil-Ħaxik il-ħaxix, trid taħsel u tlaħlaħ is-sink sewwa. Trid timla s-sink b'ħafna ilma u ġo fih tagħmel xi tip ta' diżinfettant apposta għall-ħaxix. lilumm hawn ħafna fis-suq. L-aħjar ħaġa li tagħmel hu li tistaqsi lill-ispiżjar u jgħinek hu. Il-ħass trid tiftħu werqa, werqa. Biex tkun żgur li jitnaddaf tajjeb trid tnaddaf il-weraq waħda, waħda. Trid tbiddel l-ilma kull meta tara li jkun hemm bżonn. L-istess trid tagħmel bil-ħaxix kollu. Wara li tkun żgura li l-ħaxix tnaddaf tajjeb, neħħi l-ilma u erġa' imla s-sink. Din id-darba ma tridx iżżid l-ebda diżinfettant. e għaġin qasir mgħolli e ħass, imqatta' f'biċċiet żgħar e tadam,imqatta flieli e tonntaż-żejt e. bżarikkulurit imqatta' e ħjarimqatta' e żejttaż-żebbuġa jekk jista' jkun extra virgin e bajdiebesimaatta' flieli Teżtata mhawl$ Trid tagħmel hekk għal aktar minn darba. Dan għaliex billi l-ħaxix jittiekel nej trid tkun żgura li barra tnaddaf sew: ma jridx ikollu xi togħma ta' diżinfettant. Importanti ħafna li l-ħaxix kollu speċjalment il-ħass ikun tqattar sew; għalhekk jew tuża vegetable spinner, jew inkella tpoġġi l-ħaxix fuq karti ħoxnin li tuża fil-kċina. Jekk il-ħaxix ikun għadu mgħobbi b'ħafna ilma allura l-ebda dressing ma jaqbad miegħu. Għalli l-għaġin, qattar u kessaħ. Poġġih ġo bieqja. Miegħu żid il-ħass, it-tadam, it-tonn taż-żejt, il-bżar, il-ħjar, il- kappar, il-bżar u l-melħ. Ħawwad tajjeb. Żidiż-żejt Erġa' ħawwad mingħajr ma tgħaffeġ. Żejjen bit-tursin u l-flieli tal-bajd iebes EA ILI a GĦALL-BIEDJA, SAJD U DRITTIJIET TAL-ANNIMALI