LEĦEN IL-MALTI A APRIL-ĠUNJ U: 1948. ' IT-TMINTAX-IL SENA Għadd 208-208. Għana w Taqbil it-Tfal (Studju Folkloristiku ta' Ġ. ARA li ġbarna l-ewwel kelmiet u l-ewwel għidut li flimkien jagħ- mlu l-vokabolarju tat-tfal Maltin (1) imiss ingħidu fuq il-għanjiet ħfief u t-taqbiliet li l-ommijiet igħalimu 'l uliedhom biex iżommuhom kwieti meta jkimu żgħar ħafna. jonkella li l-ulied igħidu huma nfishom waqt il-logħob ta' bejniethom. Għedna li biċċiet minnhom igħiduhorm l-oramijiet lill-ulied. U għedna sewwa, għax sakemm it-tarbija titlaq il- sienħa u tibda titkellem bħa'l-kbar, jiġifieri sakemm tibda biex tgħid laħam flok zizu, żiemel Ħok tuttu jonkella kelb flok tetu, irid ikun xi ħadd bħall-omm biex idaħħalha fid-dinja l-ġdida taż-żgħurija u tat-tfu- lija. Tmsibu f'dawn l-ewwel taqbiliet ideat, sempliċi kemm tridhom. inu i jiswew biex iwessgħu l-moħħ ċkejken, iħallu l-ispirtu tal-bnie- dem jinfexx fit-tlissin la' keliniet imqabbla b'kadenza monotona li min- għalrha t-tfal ta' kull pajjiż donnhom ma jirnexxilhom jitgħallmu Semmejna d-ditiju ġdida taż-żgħurija. Issa din mhix dinja ta' ħse- bijiet, ta' dwejjaq u ta' tfixkil, imma dinja tal-hena, ta' logħob u għanu li flimkien jagħmlu l-ħajja tat-tfal ta' kullimkien. Arah dak it-tfajjel mqareb joħroġ barra, jiġġiera u jitliegħeb ma' sħabu. Xita u xemx għa- lih xorta. Jekk tagħmel ix-xita jċaflas b'saqajh fl-għadajjar u jtellaq is- sulfarini jod-dgħajjes tal-karta ma' l-ilma għaddej jiġii minn taħt il-ban- kina: jonkella, meta x-xita tisħa, tarah sejjer bil-landa f'idu biex jiġbor il-bebbux. Tgħaddi l-maltemp, u t-tifel joħroġ idawwar iċ-ċirku bl-istik- ka, jew jaqbad il-friefet biex imbagħad jibbalzmahom bejn il-paġni tal- ktieb, jonkella jagħmel vieġġa, bil-lastiku u bil-balal tal-fildiferru, biex jispara għall-gremxul u għall-għasafar. U jekk jirnexxilu jaqbad xi xaħmet l-art arah tielaq jiġri, se jtir bil-ferħ, jagħtih lill-ispiżjar biex minnu dan jagħmel id-duwa. Barra minn dawn hemm il-qbid taż-żrinġi- jiet minn qiegħ il-widien. it-tħaffir taħt is-sejjieħ għall-ħanxul u t-titjir ——— i. Ara l-istudju tiegħi Kliem u Għidut it-Tfal f'Leħen il-Malti, Għadd 173- 175, 176-178, 179-181, 182-184, 185-187, 19l-193, 194-196. tal-ħamiema (2) fis-sajf. Jusal Gunju u l-qiegħa tinkesa bit-tiben, u t-tfal- jel tagħna ma jixba' qatt jaqlibha u jagħmel il-kutrumbajsi fuq it-tiben. Żmien il-bħajra missieru jgħawwarlu dolliegħa, iqiegħed fiha xemgħa tix- għel u t tifel igħaddi biha mat-triqat, b'ruxxmata tfal warajh. Wara s-Sajf il-Ħarifa u għal San Martin kulħadd bil-borża mirnlija bil-lewż, ġellewż. ġewż, laring u qastan. Fl-aħħar jasal il-Milied, bil- kagħkiet tal-qasta- nija, u sa mill-Kunċizzjoni jibda' jaħsiblek biex jiżra' l-qamħ u x-xgħir u l-ġilbiena għal fejn il-Bambin, jonikella jiġbor il-gagazza minn fejn il- ħanut tal-ħaddieda jew tal-forn biex jagħmilhom fil-Presepju tal-Milied. Imbagħad hemm ukoll il-ħġejjeġ ta' lejlet San Ġwann, il-bandla ta' Lap- si, il-logħob taż-żibeġ u tal-boċċi u tal-lewż. it-tidwir taż-żugraga u tal- mizzikajju u ħafna ħwejjeg oħra li kull wieħed minna jehda bihom fi tfu- litu. Dan huwa żmien il-hena u t-tgawdija, żmien li jgħaddi malajr wisq. U meta nikbru nħarsu lura lejh b'segħba kbira ġewwa qaibna, u xi ħadd minna jagħraf kemm pinġieh tajjeb G. À. Vassallo daż-żmien ħelu taż-żgħarija meta kiteb : UQ żmien ħeln, kif għaddejtii. Żmien ta' meta kont bla ħtija l It-tifkira biss ħal'e;tli Biex il-għira nħoss għalik : Int ma tarġa' iżjed għalija ġ l U sal-mewt indum nibkib' linma aħna hawnhekk għandna x'naqsmu mat-taqbil ta' waqt il- logħob li t-tfal jisimgħu minn għand xulxin, taqbil li jkun wasal għand- hom minn għand misserijiethom jonke'la li jissawwar l-ewwel darba minn wieħed minnhom, jisimgħuh u jitgħallmuh sħabu u hekk biż-żmien igħaddi għand ta' warajhom kif il-logħob u l-għanjiet ta' qabel żmien- hom kien għadda għal għandhom. Qegħdin ingħidu. fost oħrajn, għal dak it-tagħil li l-Ingliżi jsejħu mirserij Times. Huwa mera ta' l-imma- ġinazzjoni għammiela tat-tfal ċkejknin ii joħolqu ambjent ta' seħer fejn kollox jista' jiġri, u mqar ħaġa ta' taħt fuq tinbidel f'ħaġa sewwa kif għandha tkun u kelma bla sens issir mimlija tifsir li t-tfal jifhmuh waqt ii aħna l-kbar ma nagħarfuhx. Hekk igħidulha, f'ħafna postijiet ta' Malta u Għawdex. S'oħrajn il- ħamiema hija tajra, iż-Żejtun manoċċa u B'kara fjamma, Maġa l ftit Maltin jaħsbu fila hija li-dan it-taqbil huwa l-ewwel idea ta' letteratura, li nitgħallmu f'ħajjitna. Minn meta jibdew mħajruna iiċapċpu jdejna u ngħidu 'hanni bannoz u meta nitfarfru u nibdew ieldu bejnietna t-tfal u nagħmlu ''paċi kulaċi'', sew jekk meta na- qiegħu l-ewwel sinna nfittxu niżirgħuha ġol-qasrija u nqabblu ''sinna basinna' kemm ukoll jekk ingħannn l-ġrajja tat-tfajjel Ferdinandu, 'li l-qassis ma riedx igħanman' qegħdin il-ħm kollu, bla ma nafu, nogħ- ġbu l-widna ċkejknu tagħna bir-rima. jew għallinqas bil-ħoss tal-vokali jisxieħħu—bl-assonanza. Għax dan l-istint tat-taqbil qiegħed fil-bnie- dem, ukoll fl-iktar stat primitiv. tal c U bħal inħossu li ħaġa ma ikunx fisstet sewwa dak li għandha tfisser jekk kemm-il darba ma tkunx f'versi jaqb'u li nistgħu nitgħallmuhom ħl-amment u ngħiduhom bla taħbit ta' xejn (83). Imbagħad, meta nikbru, nitgħallmu naqraw u biex mgħid hekk ninsew dawn l-ewwel taqbiliet, l-ewwel ħbieb tagħna li res- squna l-ewwel darba wiċċ imbwiċċ ma' waħda miż-żewġt ifriegħi tal-let- ieratura ta' ku'l pajjiż—mal-poeżija. Mela l-ewwel letteratura li. fis-sens wiesgha tal-kelma. inguwdu fi tfulitna huwa t-taqbil. il-versi, U tassew l Kienet il-poeżija li tatna għall- ewwel darba dak is-sens ta' avventura li jibqa' jikber magħna fil-ħajja. Qabel ma t-tfal In; ngħidu aħna. jaslu biex jaqraw u jifhmu l-Comies b'dawk l-istampi ti' ħafna lwien. u qabel ma jaqhda f'idejhom kotba għat-tfal bħal Waler Babies ta' Kingslev. jonkella Alice in--Wonderland. li wieħed lecturer tal-Matematika f'Oxford, Gharles Dodgson. magħruf bħala Tewis Carroll, ħarref fuq ix-xmara għal waħda tifla darba waħda fis-sajf. ikunu i'hom di tgħallmu bl-amment id-doggerels ta' Humptv Dumpix li-waqa' u tfarrak minn fuq il-ħajt, ta 'Tittle Jaek Horner Hi qagħad jiekol il-Għfistinas pudding f'rokna għaliħ, ta' King Cole, li għal- kemm xiħ, kien baqa' ferrieħi, tal-baqra belha li qabżet mill-qamar, ta' s Muffet li beżgħet mill-brimħa u oħrajn li huma hekk ħafna li ma jingħaddux. Ta' l-istess għamla, bejn wieħed u ieħor, huma n-Nonsense Rhumes ta' Edward Tiear, pittur li kien l-iżgħar wieħed fost 21 aħwa u ii sewwa sew mitt-sena ilu fettillu joħroġ dak it-taqbil ħafif tiegħu li l- um. kif kien hemm min qal. sar biċċa meħtieġa mill-edukazzjoni tat-tfal Ara l-istudju ta' Robert Lvud fil-ġabra An Antħologu of Modern Vers (London, 1925, Introduction pp. ix-xiii). Ingliżi (4). Fost kotba oħra għat-tfal insemmu wkoll wieħed bit-Taljan fuq Pinocchieo, ta' Collodi, li bħall- -poeti l-oħra tat-tfulija, irnexxielu jżomm fil- jitba tiegħu dik is-sempliċità u dak is-seħer tan-niirserġ, niżel għall-livell ta' moħħ it-tfal u ħares lejn id-dinja bin-nuċċali tagħhom. Bħat-tfal Ing'iżi. l-ewwel avventuri tagħna ngħiduhom fil-versi. Tif- akar, ta' tfal li konna, kemm imraħna bl-immaġinazzjoni tagħna, nir- għu l-mogħoż wara x-xita ''ħiex il-mogħża ttina l-ħalib'; kemm fiaħna aħna u sejrin għal San Girgor ''bit-tuttuwa ta' Sidor'; kif stagħġibna b'dak l-Anġlu Bellu li kellu ''saqajh tal-fildiferru'' jew bin-nanna li rajna ttilgħab il-boċċi'' waqt li tkun ''ix-xita u x-xemx. Tddendilna bil-ħsieb mal- kannizzata. flimkien mat-tifel imqareb (i kiel l-għeneb mhux mis- jur', u ke'lna seba' mitt sena mmorru t-tieġ alli nieklu (frawli biz-zok- kor u pastizzi tat- tiġieġ. U x'biża' m noħna meta smajna ''Baqrambu l X'kilt il-lum 77. Jonkelja kemm ġrejna wara s-Sultan li ħabat mat-tigan, li jrid il-bajd m'għand it-tiġieġa. li trid in-nuħħasa m'għand il-furnara, li trid il-fus m'għand l-istampier, biex su fl-aħħar morna. ntellgħu l-qan- nara mill-bir u nqatagħ'na l-ħabel ta' l-istoppa… u ħalliena qalbna sew- da, imbikkmin…1-Dawn trid tkun tifel biex tifhimhom—meta tikber ma tibqax taf x'jiġifieri; imma fid-din'a tfal hemm daqs kemm hemm irġiel u sakemm jibqa' jkun hemm tfal dan il-logħob u dan it-taqb'l jistgħu jin- bidlu imma le jinqerdu. Tmma taħsbux li dawn ko'lhu ħwejjeġ taċ-ċajt. jew xogħol ta' min m'għandux x'jagħmel biss. Għal ħafna nies li jfittxu l-mera tal-ħajja ta' l-imgħoddi mhux biss fl-istampi u fil-karti u fil-palazzi qodma, dawn kollha huma dokumenti jitkelmu ta' żmien l-imgħoddi li l-Istorja ma niżżietx, ta' ħajja li għaddiet bla ħadd ta każ tagħha, medhijin kif aħna fit-taħbit tal-ġrajja nfittxu naqilgħu l-ħobża ta' kuljum (5. Fi kliem ieħor l-istudjuż jilmaħ fil-għana u fil-kliem sempliċi ta' waqt il-logħob tat-tfal il-fdalijiet tal-forma tradizzjonali tal-ħajja tagħhom, li darba kienet tagħna, u f'dawn il-forom jara wkoll minn daqqiet dravrwiet u iwemmin, għanjiet u żifniet li darba waħda kienu tal-kbar imma mba- għad, mal-mixja tas-snin, mal-bdil tal-ħajja u tal-koltura fil-pajjiż, għad- dew minn fuq għal isfel—mill-kbar għal għand iż-żgħar—u hekk il-lum Ara l-artikolu Apostle of Absurditj ta' James Dowdall fl-Evergbodi/s tat- 98 ta' Frar, 1948, p. 14. uu nsibuhomx ħlief fost it-sfal iż-żgħar. Il-ħajja tat-tfulija hija kollha kemm ħi proċess ta' imitazzjoni, u sew fil-kliem, kemm fil-logħob u fit-taqbil tat-tfal insibu tixbih qawwi mal-ħajja tal-kbar. Jekk iż-żgħar jieħdu gost meta nrikkbuhom fuq dam nu f'qużżużejt'. fil-logħob tagħhom ''tal-mamà', jew tal-knisja ' jonkelu bid-dgħajjes żgħar ima jkunux ħlief jagħmlu, fiċ-ċokon, dak li jaraw isir mill-kbar fid-dar, fil-knisja jew fuq il-baħar. Biex aletar nuru x'irridu ngħidu, nieħdu l-oleġġa u l-iżbandolu. Fl-ewwel żmenijiet, qa- qabel a l-bniedem ivvinta l-ixkubettu u l-kanuni, kien jiġġieled bil-vleġeġ mixħutin mill-qaws u bl-iżbandola. Fil-Kotba Mqaddsa naqraw li Da- vid qatel il-Ġgant Gulija b'ġebla mwaddba bl-iżbandola, u sas-seklu XV il-qaws u l-vleġġa kienu għadhom jiġġieldu bihom l-eżerċiti kollha ta' l- Ewropa. X'sar minnhom il-lum 9: L-iżbandola narawha biss f'idejn xi tifel ragħaj biex ikeċċi l-bbejjem biba, u l-vleġġa, magħmula tal-fildifer- ru, bil-lastiku u bil-balal tal-fildiferru wkoll, jisparaw biha, bħala għodda tal-icgħob, it-tfal għall-għasafar, għall-gremxul u għax-xaħmet l-art. Jiġifieri żewġ għodod tal-qirda ta' żmien il-qedem il-lum saru ħwejjeġ ta' logħob f'idejn it-tfal. U bħal fil-logħob. hekk ukoll insibu fil-formuli u fit-taqbil li huma s-suġġett ta' dan l-istudju (8). Ara l-artikolu ta' Lewis Spence Nurserv Rhumes, fil-Everjbodi/s tat-8 ta' Frar, 1947, p. 14 Fuq dan l-argument ara iktar fit-tul G, Pitrà: Giuochi Fanciullesehi Sici- limni, Torino-Palermo, 1883, pp. xxiil-xxxv, Naqqas biċċa sewwa minn ħajtek. u ilmaħ lilek innifsek tfajjel im- qareb. tinbex ix-xemx għaddejji, tixxengel fl-art ma' sħabek u tgħid bil- kuntaliena tas-soltu l-versi qosta li jibdew € Dgħajsa galjotta'. Il-kliem mat-tbandil itik x'tilhem li qiegħed tabilħaqq fuq il-baħar, u ta' tifel li int aktarx li-dan biss taħseb mera tkarkar dawk i-erba' versi. Imma issa Hi kbirt erġa' għid f'qalbek dawk l-istess kelmiet u ieqaf aħseb ftit fuq kull vers, X'dehra ta' ġrajja Maltija jġibuiek quddiemek l Ix-xnie- hek u x-xwieni u l-galjotti 'i kienu jaħbtu għal xulxin kull fejn ''l-Insara wddisin jiltaqgħu mat-' Torok kanajja'' fuq il-baħar, jerġgħu jħammru bid-demm tal-taghida, u jekk tibqa taħseb ftit ieħor għandek mnejn tit- akar f'dawk l-imsejkna nies li waqgħu lsiera, intrabtu mal-bank tal-qad- diefa lis-sawt ta' l-urgużin iċaqċaq juq l-għera ta' daharhom misuħ, Dawn huma d-dehriet ta' ħajja nofsha minsija li misserijietna għaddew minaha u H l-lum ipsejnicha, ħlief f'dawn l-erba versi li t-tfal tagħna jgħidu, fejn tinsab miġbura l-qalba tal-ġrajjiet qalila li kienu jgħixu mis- serijietna l-qodma. ż Fin-Nri. XXI, XLID u XEVI (OI insibu l-versi (D) u n-nannu daħal qos-siegħ u (2) igdimha u busha, Mit-test tat-taqbila Nru, XXI nieħdu il n-nannu daħal ġos-siegħ biex ma jħossx il-bard. Li dari kien jagħmel ksieħ iktar nafuh mill-qaw' ' Marzu Marzellu, jahraq il-moxt u r-rixtel- i, Le, kien jagħmel hekk ksieħ f'Marzu li misserijietna, li ma kienx jifdliihom aktar xi jqabbdu, kienu saħansitra jkebbsu għas-sħana żewġ biċċiet min-newl li kien il-għajx'en tagħhom. Imma H kienu jidħ'u ġos- jidhrilna Ji mia jistax ikun għax is-siegħ żgħir wisq biex jesa' bnie- l-idea li jidħlu f'xi ħaġa żgħira għall-kenn ma tidhirx imbiegħ- da wisq minn dik il-leġġenda li jgħidu hawn Malta fuq Kristu, meta lta- qa' ma' mara li kienet hekk fqira li 1 uliedha kienet iżżommhom ilkoll taħt il-lenbija għas-sħana (09), U ftit ilu wieħed tabib qalli li f'raħal im- Inġib din il-leġġenda kif smajtha mill-Munxar, Għawdex:— Darba Kristu kien għaddej mit-triq u kien hemm mara kellha ħafna tfal. U dat-tfal kienet iżżommhom taħt il-lenhija għax kienet fqira wisq u ma kellhiex xi tlibbishom. Meta kien għaddej Krisiu harġithom minn taħt il-lenbija u ressqithom qud- diem l-Imgħallem. U Dana tahom it-talenti, 'il min tah sengħa 1 'l min tah oħra biex jaqla' x'jiekol biha. Imbagħad kien għad baqagħlha erbat itfal li, billi kienu maħmuġin u mqat- tgħin iktar mill-oħrajn, ħalliethom taħt il-lenbija. Qaltlu: ''Sinjur, jien għad ba- qagħli tfal taħt il-lenbija'. U l-Imgħallem qalilha: ''Dak tħabbatx rasek, Dawk igħixu ma' l-oħrajn, kiegħed f'dawn il-gżejjer darba sab wieħed ibati bir-rewmatiżmu qiegħed għas-sħana ta' miżbial Dwar il-vers igdimhu u busha xejn ma għandna naħsbu li din bija kontradizzjoni. Min jisma' sewwa x'igħid il-Malti jif- hem li fit-twemmin qadim tagħna l-Maltin ''min jigdmek iħobbok'. Jiġifieri, dik l-omm li donnba tkun tidher tigdem lit-tarbija tkun, fis-sew- wa, qed tħobbha. Għalina min joqros jobgħod', u bhal m'hemm fil- vers li semmejna, gidma, u bewsa t-tnejn ifissru mħabba. Eżempju ieħor qabel ngħaddu għal ħaġa oħra. Ftit huma dawk li qatt ma raw jew semgħu t-tfal tagħna ji'agħbu fit-triqat il-logħba tal-ka- valier ''in ġiro in ġiro nġella'. Sigħat sħaħ jehdew it-tfal f'din il-logħ- ba, imina għalina, barra ii-hi logħba, għandha tifsira wisq aktar ta' siwi. Jekk tixtarr sewwa l-kliem 'i jgħidu t-tfal f'din il-logħba ssib li qabel il- kavalier kien ħareġ idur il-paxratore. Min bu dal-paxxatore7: Huwa l- ambaxxatur (It. ambasciatore) li, bħall-ħuttab fiż-żweġijiet Maltin, telaq quddiem ifaħħar lil-kavalier mat-tfajla sabiħa li l-kavalier kien xtaq b'għarusa tiegħu. La tifhem dan mhix ħaġa tqila tagħraf f'din il-logħba l-fdal tal-ħajja u d-drawwiet kuvaliereski ta' dari. Issa din il-logħba hija mxerrda ħafna fl-Ewropa u jaħsbu li mnissta minn drawwa Ċeltika. L-istess kittieb igħidilna li, għalkemm il- logħba ma qabdetx għeruq fi Sqallija, f'Palermo kienet popolari ħafna fl-iskejjel privati. Ma nistgħux ingħidu jekk il-logħba tagħna taqbelx jew ie fl-irqaqat barra milli tl-idea, biss bir-riħ tagħha nistgħu ngħidu li f'Malta għandna wkoll fit-tradizzjoni tagħna tifkira ta' dik il-ħajja kaval- Poema del Cid fi Spanja, il-leġġendi ta' King Arthur fl-Ingilterra, iċ-Ghanson de Roland ti Franza u, wara ħafna, l-Orlando Furioso fl-Ita- Ija. Tassew li hemm qabża kbira bejn dawn ix-xogħlijiet kbar u l-logħba, li jilagħbu t-tfal Maltin, u barra hekk anqas nistgħu ngħidu li hawn Mal- ta fadlilna t-tifkira fost il-pop:u ta' dawn il-qalbiena li semmejna, bħal- ma għadha sħiħa fi Sqallija fit-tijatrini tal-poplu; biss jibqa' minnu li sew id-djalogi tal-logħba Maltija u kemm ukoll il-poemi l-kbar huma mib- vija fuq is-sens immaġinattiv u romantiku tal-bniedem ii nfirex ma' l- Ewropa kollha, u, kif ma setax jonqos, wasal ukoll hawn Malta, Xi itit mit-taqbiliet li sa nġibu huma formuli li bihom isir il-għadd qabel ima jibda l-logħob. Fuq min tiġi l-aħħar sillaba jibda hu jonkella 'joqgħod qattus ' skond il-logħba xi tkun (Ara Niu. F'dawn kif ukoll f'taqbiliet oħra, insibu xi kelmiet li ma niltaqgħu magħhom im- kien ieħor fil-Malti. Diġa semmejna darb'oħra l-kelma vituta (II), li hija d-diminuttiv ta' xita, forma grammatikali li għoddha spiċċat fil-Malti tneħħi kelmiet bħal żaqquqa, ċkejkuna u garnuna. Hemm ukoll kliem li, sa fejn nistgħu ngħidu, ma jfisser xejn u qiegħed hemm għar-rima, biss. Hekk il-kelma koċċi (Nru. XIX), bla sens. taqbel ma' boċċi; u l-istess ientnu (Nru. XUVIL (15) ma' mentna li huwa isem ta' ċimiterju n-naħa ta' l-Imqabba: tura (Nru. XLVI) ma' għabura, nagħġa ta' sena, li l-plu- ral tagħha għebejjer niltaqgħu miegħu bħa'a kunjom Malti. Barra minn hekk tolqotna fihom ir-rima interna fl-ewwel vers ta' xi taqbiliet, donnu biex iktar jiġbdu lil-min ikun jisma' Hekk għandna strofi li jibdew b'dawn il-versi : paċi kulaċi (Nru, IV), sinna basinna (Nru. V); solluzzu buzzu (Nru. VITI); ċallus ballas (Nru. XENT), una peduna (Nru. XUVIJ (Iż: Calleja ħobża nejja (Nru. XV) u oħrajn. Issa biċċa minn dan il- kliem mhux la kemm tifhmu. Ngħidu aħna kulaċi x'għandha x'taqsam ma' paċi) Kull ma. nafu li Għawdex, il-Munxar, hemm Triq Kulaċi, u għalhekk aktarx 'i kien xi kunjoni il-lum mejjet. Basinna, bħal Businna, sinajnieh bħala laqam; ċallas ballas hu għidut, ifisser ta' kafkaf, imma solliżżu ma nafx għax għandu jkun biżżu jekk mħux biex jaqbel biss. — Taqbil ieħor għandu l-ewwel vers inagħmul minn żewġ kelmiet qis- hom l-istess waħda, imma mibdula xi tiż- jew miżjuda. Hekk għandna banni bannozzi (Nru, TID, Tat-Tilu Tula (Nru. XXIII), Dura, Durella (Nru. XXXIII), Tanga Tunguna (Nru. XLID, Kola Kola (Nru. XLIII). Joħmmie. Ġonta (Nru. XUVIT (0), u oħrajn. .Xi studjużi jaraw f'dawn. il-kelmiet jixxiebhu l-paralleliżmu ta' l-ideat li nsibu fil-poeżija orjentali (12). Ma ninsewx insemmu l r-rima f'dan il-għana: tat-tfulija ħija aktarx Ara Leħen il-Malti, 1945, p. 72. imbewwsa, għalkemm hemm, ukoll ir-rima alternata, Il-versi, imbagħad, huma ta' kull daqs. Fit-taqbiliet twal issib bħal xejra biex l-aħħar kelma tal-vers tkun ukoll l-ewwel kelma tal-vers ii jmiss. Hekk għandna versi bħal dawn : L. Il-qattns ġirifli denbi, Denbi ravjnla…… INru. Ar'min hu għaddej, Għaddej Ġest: Bambin… (Nru, XXXIX Il-Kuppillan ma riedx igħammdu, ts Igħammdu bil-fors…… vi iNru, XXXD b Mar jixtrili kwart trumbuni. kf Trumbuni jittrumbunjaw…… L (Nru, XXXVII) Tnuna l-aktar li-narawlhi dan fil-ġrajja tas-Sultan li ħabat mat-tigan (Nru. XXXIV), fejn l-ewwel kehma ta' kull vers hi l-aħħar kelma. tal- ja vers ta' qabel, Din il-ħaġa nsibnha wkoll fit-talb tal-poplu u, iktar bid- ig dieher. fil-għana ta' fuq il-kitarra, fejn waqt it-taqbil il-għannejja jaqbdu — €23, knll min-imissu l-aħħar vers li jkun spiċċa sieħbu. u fuqu jsawru għanja. f oħra li jqabblu huma dak il-ħin stess. fu Niltaqgħu wkoll ma' xi taqbila li għandha minn Kliem ir-Riqi. Nieħ Eż ilu n-Nru. VILI, li l-onunijiet igħidu meta t-trabi jaqbadhom is-sulluzzu, — ps Fiha nfisha din mhijiex ħlief ġabra ta' kliem biex bihom tiskonġra u F twaqqaf is-sulluzzu li jkun qed ikidd it-tarbija, L-istess bħal meta, biex ineħħu l-ħżieża, igħidu : Ffiżieża, ħżieża, Mur għand ommok Il-moqżieża. iew, bħal meta. għall-uġigħ l-għajnejn. igħidu aħna, il-qarnita, tisma : Santa Margerita Neħħi l-għabra u l-qarnita. Taqbil tat-tfal bi fdalijiet ta' skunġrar u riqi nstabu kullimkien. Pitrċ jsemmi li Bug. Rolland, fil-ktieb tiegħu Rimes et Jeue de V Enfance (Paris, 1883), semma kanzunetta tat-tfal minn Sologna li sal-bidu tas- Seklu Dsatax kienet formula ta' skunġrar, u li l-istess Rolland fuq hekk Min dan ii għedna s'issa jista' jkun hawn min jaħseb li l-għanjiet u t-taqbiliet li ġbarna huma kollha qodina. ħufna, Jmima mhux hekk. Hemm minnhom l nistgħu ngħidu li-huma ta' żmienna. Xejn m'għan- dua għax nistagħġbu li l-lum għadu qed jinħoloq il-folkiore, il-għaliex din jinbidel biss jista', imma jmut le. Jiġifieri għalkemm il-qadim jintesa, sakenun it-tfal u l-kbar jibqagħlhom l-immaġinazzjoni u jibqgħu muħku- min mill-biża' u jermmmu fin-niket u l-ferħ taż-ħajja, daqshekk ieħor jib- qgħu joħolqu u jsawru għanjiet u taqbiliet ġodda. twemmin u superstiz- zjonijiet ġodda. Mela kull ħaġa ġdida tista' toħleq il-folklore tagħha. Ta' din il-għamla. huma t-taqbiliet tat-tfal fuq in-numri, u l-ittri ta' l-alfa- bett. Qabel ma t-tfal bdew imorru n jitgħallmu l-iskola ma setgħux iqab- blu fuq l-a, b. ċ, jew fuq is-sitrmastru bil-barjola u s-sinjora pulċinella (Nru, Xi. L-istess jiġri l-lun. It-tfal tagħna jafu jaqraw u jiktbu bl- Ingliż u għalhekk idaħħiu kliem jew versi bl-Ingliż li magħhom. iqabblu kliem u versi Maltin. lżempju ta' dan insemmu dik it-taghila li tibda Ant għe sireet' (Nru. XINTI (2. Mit-tixbih li nagħtu taħt it-taqbiliet Maltin naraw kif l-istess ideat nisslu għanjiet tat-tfal li jixbħu jil-tagħna f'pe oħra. Għalkemm dan it-tixbih kien ikun aktar mimli l kiekn ġew f'idejja xogħlijiet iktar bħal idak ta' Pitrċ. Siciliani QSSB, mil-Ħtit varjanti barranin li nġibu naraw li għall-istadju komparat tal-folklore Malti rridu qabel xejn infittxu t-tixbih l hemm bejn dan u dak tax-xtajta mis-Sirj: sa l-Eġittu, mill-Eġittu sal-Marokk u Spanja. u fil-gżira ta' Sqallija. B l-għadd tax-xebh li naraw mi ta' Sqa'lija huwa ikbar mħux b'daqshekk jfisser li minn dejjem kien hekk. ft-taqbil li ġbarna f'dan l-istudju ħi- wi kulma wasal għandna l-lum; imma billi dax-xogħol ħadd ma daħal għalih qabel kulma nistgħu nagħmlu huwa li nqisu din il-ġabra bħa'a l- aħħar saff li żdied mat-tradizzjoni Malti'a. Qabel dan kien hemm għan- jiet oħra li t-tfal tagħna kienu jgħidu u li biż-żmien intesew. U billi l- kurrenti ta' l-istorja tagħna tnisslu mill-Lvant, fejn l-ewwel il-Feniċi u l-Kartaġiniżi u mbagħad l-Għarab tferrxu lejn il-Punent, biex tfittex il- fdalijiet tat-twemmin li ġarrew magħhom kull fejn marru trid timxi'fuq ir-rotta li ħadu huma bħalma mbagħad, fi żmien eqreb lejna, irridu nersqu Pitrà: Ibid, p. xxvii. lejn Sqallija, li ininu żmien il-Għarab għal bosta sekli ġarrbet l-istess taq- lib, bejn wieħed u ieħor, li-ġarrabna aħna. biex fiha nsibu analoġiji mat- tradizzjonijiet tagħna. L-ikbar rabta mal-canti fanciullesehi ta' Sqallija narawha fir-ritmu u l-merrn tat-tagbil. Imma mhagħud dan l-istess inetru nsibuh fin-nuf- setqj rhajmes Tngliżi, kit ukoll fil-ftit varjanti Franċiżi u ta' pajjiżi oħra li mexxielna nsibu, Jiġifieri f'din il-ħaġa aktarx issib li l-kant tat-tfal huwa kollu xorta kullimkien, Ħaġa li tolqtok hija kif il-kliem ta' xi taqbil jidher qlib, kelma b'kel- ma, ta' oħrajn Sqallin. L-iktar li jidher dan fin-Nru VIII. Biex infis- sru dan bija ħuġa tqila. Għax jew ikollna ngħidu li min ġiebhom Malta kien jaf biżżejjed Maiti biex qalibhom sewwa, bla taħsir ta' kliem Sqal- i jonkella li qalhom il-xi ħadd Malti li jaf bl-Isqalli li mbagħad qagħad jaqlibhom bil-Malti. Tinma ħ'hekk ma nħollux il-għoqda. Il-lum qed naraw li t-taqbiliet Ingliżi. tat-talkies u mhumiex, li daħlu fostna bil- Malti ma nqalbux mill-Ingliż innna saru bi kliem u ħsebijiet li mhux dej- jew jaqblu ma' l-oriġmal. biss dejjem kif titlob il-widna Maltija. Ħemm imbagħud taghiiiet oħra li ssibhom Malta (Nru XLT u XEVTID li l-kliem tagħhom għandu mill-Isqalli u ma jidbrux fil-ġabriet Sqallin li ġew f'idej- ma. Tekk ma ssibhomx Sqallija, jista' wieħed iqishom bħala formazzjoni okali fuq widna barranija. Mhix ħaġa ħafifa tgħid kif daħlu Malta t-taqbiliet tat-tfal Sqallin. Mill-ħafna teqriji l-aktar li tista' titwemmen hija dik li ġiebuhom magħ- m il-qaddejja nisa Sqallin li kienu jidħlu mal-għonja Maltin. Nafu li dawn. fi żmien l-Ordni. imħabha l-ħmerijiet ta' moħħ il-Kavalieri li ma redux jgħarfu it-nobbli Maltin. kienn jmorru Sqallija meta tkun sa. tit- wieled tarbija n jerġgħu lura Malta wara żmien, Mhux għaġeb li kienu jġibu magħhom il-qaddejja Sqallija. U din, billi tad-demm u l-laħam, kienet wara żmien titħallat hawn Ma'ta. fejn tkim tgħallmet xi ftit bil-Malti wkoll. u għallmet imbagħad '1 nliedha t-taqbil li kienet tgħid hi meta kienet żgħira, biss ħ'libsa ftit jew wisq Maltija, Ma' dan in- żidu li billi ż-żgħir dejjem jixtieq jagħmel bħall-kbir, seta' ġara li n-nisa tal-poplu ż-żgħir kienu jagħmlu ħilithom kollha biex uiiedhom jitgħal- imu l-istess għana li kienu jisimgħu l-qaddejja Sqallija tgħid lil ulied il- għonja. Ħi kif inhi, daħlu hawn Malta, xterdu fost il-poplu ż-żgħir u iktar ma jmur iktar bdew jitgħawġu n jiżdiedu sa ma l-lum waslu għand- na b'libsa iktar Maltija milli Sqallija u trid tkun tassew qrajthom u stu- idjajthom sewwa biex issib it-tixbih di beħsiebna nuru f'dan l-istudju. Għandna nifhmu ii sikemm daħlu u qabdu l-egħruq sewwa hawn Malta nessew u qerdu għal ko'lox taqbil ieħor iktar qadim li t-tfal Maltin kienu jgħidu qabel, Għax xort'oħra ma tistax tifhem kif Malta kien hawn żmien inetu t-tfal ma kenux jilagħbu u ma kemx ikantaw waqt il-logħoh tagħ- hom. Biex ikun hekk, it-tfal iridu ina jkunux tfal; iridu jkunu jew mor- du iew xjuħ qabel iż-żmien. Fi żmienna qegħdin naraw logħob u taqbil Ingliż dieħel Malta lost uliedna, u bil-ftit il-ftit inessi u jeqred dak ta' .. qablu—dak li aħna ġbarna hawnhekk, għalkemm għad fadal ħafna x'jin- ġabar. Kif ġbarihom. dawn it-taqbiliet ma. jingħarfux fi Sqallija, għax bħall-kliem barrani li jkollu joqgħod għall-widna u l-għamla Martija meta jidħol Malta, hekk ukoll dawn kellhom joqogħdu għat-tibdil kollu li l-immaġinazzjoni tat-tfal tagħna xtaqet tagħmel sakemm tat- hom lewn Malti bi kliem li jafu u jifhmu kulħadd, Hemm taqbiliet oħra li jidhru ċar Hi mhumiex ta' nisel barrani. Meta naqrawhom sewwa naraw li ma setgħux twieidu post ieħor barra minn Malta, Nagħarfuhom li huma Maltin il) jew għax il-qofol tat-taqbila ikun xi isem ta' post f'Malta jonkella isem jew kunjom Malti (Ara Nri. XVI, XXXVIIT); (2) meta t-taqbiliet ikunu qosra, b'żewġ versi biss, u s-sens kollu jkun marbut ma' kelma Maltija fl-ewwel vers (Ara Nru. IX (i-xxi); (3) meta t-taqbilu tkun mibnija fuq xi inċi- ' dent li ġara. Malta biss (ara Nru. XXVTIE fuq l-ilbies fil-knejjes). Imba- għad hemm oħrajn li jidhru li saru biss biex it-tfal jieħdu gost bit-taqbil ta' kelma ma' oħra—qisu biex iħarrġu l-widnejn għall-ħsejjes tal-kliem Majtin. U daven ukoll nistgħu nqisuhom bħala ta' nisel Malti. Ngħid xi ħaġa fuq kif inġabar il-materjal ta' dan l-istudju. L-ewwel- nett kien hemm xi ftit taqbiliet tat-tfal miġbura minn Ħ, Stumme li dehru fil-ktieb Maltesisehe Studien (Leipzig, 1904), u xi waħdiet 'il hawn u 'l-hinn fix-xogħlijiet ta' L. Bonelli MM. A. Preca (15), Patri Magri (16) u A. Cremona (17). Imma dawn kienu ftit wisq. Ħassejt li hawn wisq aktar x'jinġabar kieku wieħed jidħol sewwa għal dax-xogħol. 16 Patri M. Magri: X'Jgħid il-Malti (1928), : I-ewwel bdeji biex ftakart u niżżiit dawk il-għanjiet u t-taqbiliet li jienu, flimkien ma' sħabi tfal, kont ingħid waqt il-iogħob fiż-żewġt irħula ta' Hal Tarxien u Hai Luqa. Imbagħad, fl-1942, bdejt inżid malli kelli billi nniżżel il-kliem tat-taqbit waqt ii t-tfal ikunu jgħiduhom fil-logħob. Mal- hidma. tiegħi żdiedet dik ta' ħafna ħbieb tiegħi li kitbuli jew qaluli dak li baqgħu jiftakru minn tfulithom. Fost dawn nixtieq insemmi s-sinjo- rini aħwa C. u M. Vella f'Malta u M. Micallef u M. Vella f'Għawdex, il-Prof. P. P. Sardon, Dr. Ġ. Cachia Zammit, is-Sur G. Borg u s-Sur P. Borg. Lil dawn kollha niżżi- hom ħajr tal-għajnuna 'i tawni, L-isem tal-post li jidher taħt kull taqbila juri fejn smajtha, jonkella fejn joqgħod jew kien jismagħhom igħiduha min kitibhieli. Jekk tiġbor- horn flimkien dawn il-postijiet jagħmiu biċċa sewwa minn Malta u Għaw- dex: i.e. il-Belt, B'kara, Ħal Tarxien, Hal Luqa, iż-Żejtun, iż-Żur- rieq, il-Birgu, Hal Qormi, Bormla, Hal Lija u Tas-Sliema f'Malta, u r- Rabat u l-Munxar f'Għawdex. L-ikbar għadd, imma, ġie minn Ħal Tar- xien, Ħal Luga, B'kara u l-Belt. Il-għana u t-taqbil ta' dil-ġabra huma meħudin minn tfal ta' kull i soċjali: għonja u foqra, tal-bliet u tar-rħula. Nistgħu ngħidu li huma l-wirt tal-poplu ż-żgħir, għaliex ukoll meta smajthom minn tfal puliti, sibt li kienu tgħallmuhom jew m'għand tfal oħra jew m'għand setturi. eċċ. Ħallejt barra dawk li jidhirli li huma xogħol ta' nies ta' l-iskola, eż. it-taqbila li tibda ''Jisbaħ Toninu jibki kuljum'', li kienet darba fi ktieb ta' l-iskola. Ħallejt barra wkoll xi oħrajn li rna jgħoddux għall-istampa. Qagħadt attent kemm stajt biex ma ndaħħalx taqbil li ma jkunx magħ- rut mal-gżira f'iktar minn post wieħed. Fil-klassifikazzjoni mxejt fuq il-motivi li l-aktar jidhru li influwen- zaw fit-tiswir tal-għanjiet. Ngħidu aħna, dawk kollha li jitkellmu fuq it- taqlib ta' l-ajru, fuq ix-xita u x-xemx, jew ix-xita u r-ragħad, ġibthom wara xulxin; ressaqt ukoll fejn xulxin dawk li fihom jidħol xi djalogu; dawk fuq munri u kunjomijiet, dawk li jgħiduhom: biex ''min jiġi jibda'', oħrajn li jidhru bia sens, eċċ. Fejn jeħtieġ nagħti tifsir fuq xi kliem jew twemmin nofsu. minsi, jonkella, fejn sibi xi ħaġa tixxiebah f'pajjiż ieħor, inġib il-varjanti kif ġabarhom ħaddieħor barra minn Mata. Fl-aħħarnett, għalkemm dan il-għana u taqbil jagħmel sebera mill-wirt ta' logħob it-tfal Maltin, de- herti li jkun aħjar li nistudjawhori u nġibuhom għalihom u nħallu l-logħ- biet, bid-deskrizzjon: tal-għodod tal-logħob. għal studju ieħor fuq hekk: biss It-tama tiegħi hija li-xi ħudd mill-qurrejja jitħajjar jiġbor huwa wkall taqbil bħal dun mill-ibliet u rħula tagħma, u hekk iżid ma' dak li ġbart jien qubel ma jilħaq jintesa u jmut għa' kollox fost it-taħwid u l- ju tal-ħajja tal-lum. Ħaġa oħra li hi tassew meħtieġa hija li l-mu- a dawn it-taqbiliet tinkiteb biex hekk i jista jinħeda. wkoll l-istudju u l-ġbir tal-mużika popolari Maltija U b'din is-sejħa ngħaddu issu għull-ġabru nfisha, b turina aħjar id- dinja ta' tamiet u ħajjiet qodma li hija d-dinja tat-tfal Maltin, id-dinja il dwbu waħda kienet tagħna wkoll bħalma l-lum hi ta' wliedna u bħal ima għad ikun ta' wlied uliedna sakemm it-tfal jibqgħu tfal. l Meta s-tarbija tibki, ixengluha fuq l- idejn u jgħidulha biex tiskot: Indi, indd'l Digl digli ndo' Libsu bajda bil-pantor. Naħsilhielek, ngħaddibielek, Nibagħthielek ma' Vitor. Din li ġejja hija varjanti: Ton ċiklintoni Libsa bajda bil-pantor, Naħsilhielek, ngħaddilrielek, Għall-festa ta' San Girgor. (Żejtun), TIXBIH Qb. għall-ewwal żewġ versi u ghar-ritmu din li ġeija, li jien smajt Malta imma tid. her rhirie Ingliża: (Valletta', meta jqiegħdu lit-tfal Maltin fuq irkob- btejhom u jqammsuhom, il-misserijiet u l-ommijie; igħidulhom : Ħarra, ħarra, Bit-tuttuwa ta' Sidor, Harra ħejl Ħarra ħej' TIXBIH L-istess drawwa li jqammsu t-trabi biex bħal kieku qegħdin fuq iż-żiemel tinsab fi Sqallija, fl-Italja kollha u f'ħafna paj- jiżi oħra wkoll. It-tagbila li jgħidu Sqallija tibda bil-kelmiet Mmċ, mmà, immit u fis-sens ma taqbelx ma' tagħna, imma l-varjanti Taljani li jagħti Pitre fil-Giuochi Fancivlleschi Siciliani (Torino- Palermo, 1883, pp. 5l-55) għandhom mit- taqbila Maltija mhux biss it -tixbih f'xi kdlma imma fil-ħsieb, Hekk f'Biceglie: f'Napli jgħidu hekk: lil BANNI BANNOZZI Meta lit-tarbija jeħdulha jdejha u jħab- ħinhomlha ma' xulxin qisha qiegħda ċċap- ċap igħidulha ''Agħmel bannozzi' u jżi- du dit-taqbila: Banni bannozzi, Ġej it-tàta ġej, Bil-pastizzi u bil-ħabhtej', Kollox għal …… (isem it-tarbija) U għal… (isem ieħor) xej'. Mill-Belt smajtha xort'oħra: Banni bannozzi Ġejja ġejja Nozzi, Nozzi ta' ħdejna Pappa ħil-ġbejna. (Mandraġġi, F'il-kopja tal-ktieb tal-Pitrà li semmej- na, li tinsab fil-Mużew, fejn il-kliem Sqal- li tal-Manu Manuzzi hemm bil-lapes mik- tubin dawn il-versi, kitba ta' Prof, Temi Zammii, li huma varjanti ħil-Malti tat- tuejn ti ġibna fuq: Bani bannuzzi Ġej il-papà, Iġib il-biskuttini Jagħmilhomlu fil-fardal, TIXBIH Qh. ma' dawn il-kelmiet Sqallin tal- dManu Januzzi li jagħti Pitrċ (p. 48), 1.6.1 Manu manuzzi Pani e fienzzi Veni lu tata Porta la 'mprua 'Nta la cannaża, E Tatċ (jew isem ieħor) si mbriaca Olel Varjanti oħra Sqallija tkompli hekk wara t-tieni vers: Veni lu tata Porta 'i cusuzzi Nuàtri nn' 'i manciamu, Ea Toto 'un cci nni damu, Qh, ukoll għall-ħsebijiet dawn it-taq- biliet Ingliżi (Leon Kellner: Nurseru Rhumes, Leipzig, 1917, pp. 39, 45). i. Babxv shall have an apple, Babx shall have a plum. Clap ħandsl daddv comes. iv PAĠI KULAĊI Għal kull ħaġa ta' xejn it-tfal jitlew- mu u jerġgħu jagħmlu ħħ'eb bejniethom. Meta jkunu miġġeldin ikunu biċ-ċiera. l 1 biex jintrabtu u jżommu l-kelma lok jaħilfu jagħmlu b-żqa u xagħra, i.e., wieħed minnhom jaqta' xagħra u fuqha jixħet ftit riq minn ħalqu u dan jiswa biex dak li ikun ma jerġax lura' minn kelmtu għax inkella jrid jerġa' jwaħħal 33 xagħra. fejn kienet u jilgħaq i ir-riq, kit igħidu t-tfal, Biex jerġgħu jsiru ħbieb. i.6., jagħmlu. paċi, idawwru s-seba' ż-żgħir ta' l-id il-leminija ma' ta' xulsin u jgħidu: Paċi kulaċi Il-Madonna fuq rasi Kristu jaħbini Ma' dawn hemm min iżid żewġ versi oħra; i.e.: Kristu fuq l-altar ' Qed iħierek it-tfal żgħar. Il-Belt (Valletta) smajtha hekk: Paċi kulaċi il-Madonna fuq rasi, Ġest fuq l-oħrajn Qed ihierek dawk it-tfal. Stumme (Maltesische Studien, 1904, p. 65) jagħti dil-varjanti: Paċi ma' paċi Madonna fuq rasi: Madonna taħbini U Kristu jgħattini, v SINNA BASINNA Kulhadd jiftakar kemm kienu jibżgħu għalina niesna fi tfulitna biex snienna ma jaqgħux, Kienu jgħidulna biex ma neklux ħelu għax inkella snienna jaqgħu, iew kif konna ngħidu, jikilhomlna l-ġur- den. U iekk imbagħod taqgħalna, jew aħjar, naqilgħu xi sinna, konna noqogħdu b'seba 'għajnejn fejn inħallu s-sinna maq- lugħa għax dik meta tmut trid issibha, U kienu jgħidulna biex niżirgħuha f'qasrija ħalli tinbet u terġa' titlalna oħra, Ara dan kollu kif inhu miġbur f'dawn l-erba' versi: Bajda ħalib; Oqgħod fejn sa nqiegħdek Meta mmut niġi għaliki TIXBIH Ma rnexxilix insib taqbil ta' xi pàjjiż ieħor li jagħel ma' tagħna, Biss fi studju sabiħ ta' J.D. Rolleston, M.D., F.R.G.P.. LXXVIII, No. 8 (1945, p. 225) qrajt li fid-distrett ta' Brandenburg wara li ja- qilgħu' sinna jagħmluha taħt ġebla waqt li jgħidu kelmiet li jfissru hekk bil-Mal- ti: fĠturdien, ja ġurdien, Agħtini s-sinna tal-ħadid, U jien intik tiegħi tal-għa-3; dam'. l Fi Franza ssib ukoll ħafna twemmin u drawwieżi li għandhom x'jaqsmu mas- snien, Van Gennep igħidilna (op. cit. p. 52; li l-aqwa drawwa hi li l-ewwel sinna li taqla' m'għandekx tarmiha għax inkel- la. s-sinma l-ġdida titla' ħażina jew im- għan: Għalhekk jieħdu ħsieb jerfgħu— ha f'kaxxa li tista' tinħeba, jew, aħjar, jaħarquha, Fl-Alvernja jqogħduha fil- fonti ta' l-ilma mbierek fil-knisja biex ikunu jistgħu jsihu s-snien kollha fil-Qaw- ma ta' l-imwiet, Fil-Gaskonja l-ewwel sin- niet jiswew biex ikeċċu l-ġrieden bihom, waqt ti jgħidu xi taghil, fil-Marokk meta t-tfal jaqilgħu l-ew- wel sinna jkebbuha f'biċċa għażel flim- kien ma' ftit melħ, u ta' min tkun is-sin- na jixħetha ġo bir u jgħid: $$ ż (qisu ħares, spirtu) ta' dan il-bir, nienti 'ta' ħmar, Tini lura sinna ta' għażżiela, U jekk issaqsi lil xi tifel x'għamel bl-ewwel sinna li jkun tella', iw ;ieġhek UDal el firan'', i.e. ħaduha Tel VI ĠAQLEMBUTA Caqlembuta hija dik it-tavla twila li s- tfal iqiegħdu mwieżna fin-nofs fuq xi ħa- ġa għolja u mbagħad jitilgħu fuq it-truf tagħha u jieħdu gost joqogħdu telgħin u neżlin, waqt li jgħidu: Ċaqlembuta Pietru ħuta, TIXBIH Dil-loghba hija. mxerrda. tis a tghid ' kullimkien, Piirċ (op. cit. p, 8 jagħti — sejjaħ. l-imgħallem, fuq l-erbgħin isem ta' din il- jogħha li jin- għadn fl-Italja, Fi Sqallija tissejjaħ A Fe- runzita, li tfisser ukoll il-bandla H aħ ħhal fi- Sqallija, nagħmlu nhar Lapsi, Ni- sel din il-logħba aktarx kien fil-Greċj fejn ta' kull sena kienu jagħmlu festa f'Atene, dies festus oseillationis, b'ġieħ lil krigone, fl-ħandla l-Griegi kienu jagħ- mluħa bħala, i.e, wieħed kien jitla' jit- handal u ieħor kien joqgħod fl-art lest hiex jinbotta u jżid ibandal lil sieħbu, L- istess logħba fl-Ingilterra tissejjaħ seestr, Vli ĊAMA ĠAMA Logħbu tas-sajf, Sikaqgħu ħafna tfal n wieħed minnhom, li f'logħhiet oħra jis- ighid, ngħidu aħna. rasi, L-oħrajn iwieġbu f€'uma ċrma u jaghżu warajh għal rashom Jerġgħu jitilgħu l-art u jerġa' jgħidil- hom, did-darba Curma ċama għal sieqi, u kulħadd jaqbeż għal siequ warajh, U jib- agħu sejrin hekk ħafna, sa kemm at jispiċċuwħla, Flok hekk jista' l-imgħal- lem isejjaħ isem: wieħed minn sħabu biss u dan ikollu jagheż warajh. Biss qabel jagheż jista' jċama lil-xi hadd ieħor hu. u hekk sakemm kulħadd ikollu jaqheż il- ar, Ġie Ji wkoll tisma' t-tagħila li f'eta ċanai aħert Cama, ċana Pietru l-agħma, VITI SULLUZZU BUZZU Kulħadd jaf x'inhu s-sulluzzu u kif hiex jieqaf kienu jgħidulna ħiex nixorbu fiit-ihma ħalli jaqta', fonkella ituk qatgħa n jaħsduk biex jiqaflek, fuma lit-trahi meta jtihom: trid tagħmel xi ħaġa i à mini hekki Trid tgħid kelmiet qegħdin għalhekk, qisek tirqi għas-suffejra, U l- kliem huma dawn: Sulluzzu buzzu' Mur għand min-jnhogħdni, 'K m'għandix min jobogħdni Erġejja għandi, iLuqa u B'karaj. Hal Luqa smujt ukoll din l-oħra: Sulinzzu, mur minn fejn ġejt. Mur ftuq min jħobbok: Min ina jħobhokx bija ħa nħobbok TIXBIH (Qh. dal-Klirm. ir-Nigi (scongiuro) Sqal- l; illi Pitre jġib fil-ktieb Mediebni Popv- imre Sieiliama (896, p. 124): Va viri s'idda t'ama, Si t'ama, stutti dd Si b'ann, vent e IX TWEĠIB U GĦIDUT IMQABBEL Dawn li sikwit; ġejjin tismagħhom ta' Bl-għaġeh u t-teftit iip f'li kieku ' Waqa' u kiser itta u sitta tna oamin hu agħma ma j nolqot ma ndewwi Għax missieri mhux tabih' s'hawn wasalna u xbajna fastidju 'l-ħadd ma tajna ', vii) TAppal' — TIl-ħahel skappa'. vi taxxa Toni (il ofx in-nhar jIt-tiġieża fuq in-nar' Prietka minu tal-lejla CLa ġuġu n lanqus nejna wara boij'l linn tas-Sliema għas-Saror'' xii) jImbagħad f —- xita u r-ragħad. xii) jAħfar għalikf' — VU l-qara' żomimu għalik'. xiv) jFejn kontr — ċiFuq il-Pont'. t'Allura iU għmel jiss om oerġu' lura''. xvi) UX'jiġifierif — 'Bil-lasti u bil-bandieri', xriip Għandek ġuħ , uħ, 7 li) ndek għatx — TMur il-Mandraġ; (Tarxien). fMajnu, majna, fejn twelidt 97 — Qalb il-furrajna'', xxi t'Karamelli tal-ħarrub Min jekolhom jagħmel dnuh', xxi) fiL-ixkubeżta fiha l-grillu', — UU kulħadd jagħmel li jaqbillu 7. Billi ħażna minn dawn il-qawwa tagh- hom qiegħda fir-rima ma' kelma Maltija il-ewwil vers u mhux fl-ideat, ma ss influwenzi barranin hawn, In-numru (xii mfu meta et; meta l-karrozzi tal- B.M.C, ġew Malta u bdew jaħdmu fuq il- Hinja ta' Tas-Sliema għas-Savor. Għal tix- bih fil-bogħod ħafna man-numru (ix) qb. din ta' Sqallija, meħnda mill-ktieb L'Iss- la del Solr (Milano, p. 378) maħruġ minu ħuigi Sorrento: Menzijornu Għall-ħsieb ta' xi haġa qed issir gh. din li Pitrċ jagħti fil-Canti Pupolari anti (Xol, 2, Ediz. X A, BE, ĠE Din it-taqbila importanti il-għaliex (1) turi l-inflnwenza, ta' l-iskola; (2) tfakkar- na fiż-żmien meta l-kafċ kien jittieħed fl- iskuiella, fil-kikkri u fil-plażtini ,i.ċe, mhix qadima wisq, 1 (3) nuraw minnha li kie- net ħaġu mhux tas-soltu li wieħed kien jiekol b.l-furketta, Konna ngħiduha fi tin- liti lejlet xi ġurnata vakanza, Il-versi huma dawn: A, Be Ce. utella hil-kafe'; Il-kikkra u l-plattina, U s-surmast ma jridx jagħtina; Għada m'għandniex skola, Is-surmastru bil-barjola. Is-sinjora purċinella Kemm tat tiekol bil-furketta jew taf taħdem il-kalzetta. (Il-Belt u Tarxien). TIXBIH Għall-ewwel żewġ versi qb, din, mogħ- minn L. Sorrento (op, cit, p. 365) tai ir-ras Gabbi o Motti Dialugati. A bihbhe) efecċ) Ċieenlata c' 'u cafċ. XI 1 -AM, TĦOU ART Mill-konjugazzjoni tal-verbi Ingliżi tnis- slet din it-tagħila li konna ngħidu fi tfu- litna: Dam, thou art figolla IIr is-kilbieli kollha; Fomm, dawwart is-se: Tala' l-ottu ma ħads (Tar: TIXBIH Ir-sfal Ingliżi wkoll, milli jidher, weħlu fil-konjuzazzjoni tal-verbi barranin għall- hom, Fil-każ tagħhom sħel il-Franċiż. Ara din it-taqghila. miġjuba fil-ktieb 7 Narr Fistrir ta' Tona u Peter Opic (London, ġku għallmu B'dawn il-formuli t-tfal donnhom ji għallmu iktar malajr in-numri billi jas- soċjuwhom ma' ideat u tixbihat li jolqtu l-immaġinazzjoni tagħhom. Bħal ta' qabel, dawn juru l-effett tat- tagħlim, u mhux fir-rima daqskemm fil- kelmiet bl-Ingliż u bit-Taljan li t-tfal jit- barra l-Malti. Xi drabi r-rima nġenjuża ħafna. i) Tnejn, Insnannu bla widnejn; Tlieta, Ommok itieta; Erba', Ommok kelba, (Tarxien u Bormla). ii Uno, due, tre, iż-żokra ta' Musċ; One, two, tħaee, four, Iż-żokra ta' Vitor, ih One ta' Ġwann; Tien — tal-Gvernatur; 'Phrer — ta' Mari; Funr — ża' Vitor; Fire — ta if Sir — tas-Sur ċiki ru — ta' Buleben: kight — tas-sur Gejt: Nine-— ta' Wied il-Għajn: Ten — ta' l-Infern Nagħtik daqqa u nixħtek 'l hemm. ii Wieħed: In-nannu rieqed, fn-nanni ġel. Ommok fuq ftieta Issir Luret Cutajar ġabarli din Hi ġeija minu Ħaż-Żebbuġ: v)- Żewġ imwejsiet, Fuq il-ponta ta' serien, Boha' Vanġeliet, Wamsa ħames pjagi, Sitża quddisiet, Sebgħa sagramenti, Tmienja erwieħ, Disgħa disgħa kori, Għaxar kmandamenti, ġenediktu (benediktu f). il-kelma minn fomm Alla nnifsu. Ta' l-istess xorta hija t-taqbila Franċiża li jagħti Van Gennep (p, 168): Dien le Pere… Quatre, kwangelistes… Dix, XJIL ARA FEJNU DARMANIN Din mhix taqgħila Hi smajnieha aħna. imma mitejn sena ilu, kif igħidilna Igna- zio Saverio Mifsud fid-djarju tiegħu ms.. it-tfal kienu jkantawha mat-triqat, Dan kirhu fit-18 ta' Frar, 1755 u żied igħid li hadd ma kien jaf għaliex qabblu dal-ver- si fuq Darmanin (R.M.L. Ms, XI, p. 508. Ara fejnu Darmanin, Bil-pipa u hil-bokkin; F'idejh il-ħukkett tal-ġiżimin U l-ħirritta tal-qassisin, XIV ĠIESRU ĠIESRU Bħal ta' qabilha din kienu qabbluħa t- tfal--Maltin u xegħlet għal ftit żmien mal-Gżira, imma l-lum intesiet bħalma ntesew il-ħulna espressjonijiet bħal Skej- zja Rumevt Għamilha Bond' u taqbil ie- hor fuq il-logħob tal-ballun jew il-pulitka li jsir fi żmienna u jmut wara fit, L-is- ress kittieb Xlifsud igħidilna li dit-tagbi- la. nstemgħet fix-xahar ta' Diċembru, 1761, i.e Ċiesru, Ġiesru, Tagħtik puntura Mifsud igħarrafna li t-taqbila tnisslet hekk, Fil-bieb ta' l-Isptar ta' l-Ordni, il- ma a, kien hemm għassa wieħed xih Ina Ċiesri li fil-ħin ta' l-ikel, fis-siegħa tall menije, kien ikeċċi 'l kulħadd 'il bar- ra hiex ma jintmessux il-fided ta' l-Isptar. Meta mbagħad, ra. l-ikel, kien jingħa- ta l-ordni biex jitħallew in-nies jidħlu, dan Ċiesri kien iwieġeb f'Alla bomora', u kien jiftaħ il-bieb. Issa dan Ċiesri bejn ghax xiħ u bejn għax minnu kien bnie- dem inkwiet, ma kienx iħalli t-tfal morda joħorġu barra l-bieb u għalhekk dawn ma kenux jaħmluh, U wieħed minnhom kel- lu x'ighid ma' Ċiesri, qabbillu dal-versi u qalhombi ż hiex iwaqqgħu għaċ- ċajt talli jgħid għal kull ħaġa ta' xejn ila hom ora, Ċiesri ha għalih ħafna, im- ma għalxejn, u iktar ma ġera u fittew ir- in ma' ta' fuqu, iktar il-għanja bdiet tinstema' mat-triqat hekk li ma setax joħroġ barra l-Isptar. U għamel tant f'qalbu H marad sewwa u kien sa jmut. Xv GALLEJA Bhat-tfal Maltin ta' mitejn sena ilu, it-tfal tal-lum ukoll iqabblu issa fuq xi kunjom u issa fuq xi laqam, Waħda mill- iżjed magħrufa ħija din li ġejja: Calleja ħobża nejja Ġib is-siġġu u oqgħod ħdejja Ġih il-pinna u l-klamar Ħa npinġilek ras-ta' ħmar. Flok kunjom, din li ġejja tfakkar la- qun, Tismagħha ħafna f'hosta rħula u fil- bħieġ: Id-Dude rama ħanut; Siġġu barra, idejh fil-but, jbigħ xi kobba u xi rukkell Qalgħuhielu ż-Żambarell, (Tarxien) XVJI ANĠLU BELLU Dit-taqbila konna ngħiduha fi tfuliti Ħal-Tarxien: Anġlu bellu, Saqajh tal-fildiferru, Saqqu tar-rix Meta jaqa' ma jħatix. XVIII AGĦMEL, XITA, AGĦMEL Hawn Malta x-xita nifirħu biha għax mingħajrba sena ħażina jkollna fil-l biedja. Jifirħu biha mhux biss l-ibdiewa, imma saħansitia t-tfal, li jagħmlu għors iċafal- sui fl-ilma, itellqu z-zkuk tal-sulfarini taħt il-bunkini, id-dgħajjes tal-karta, eċċ. Biex tara kemm jifirħu biha aqra dit-taq- hila tat-tfal: Agħmel, xita, ugħmel, Ħalli jinħet il- ħaxix, Il-ħaxix intnh 'il mogħża U l-mogħża ttina l-ħalib; Għandi nagħġa mmur nirgħajha Bis-sul tagħha nagħmel qmis, (Luqa). Bil-maqlub ta' Malta, it-taqbila tat-tfal Ingliżi turi kemm jugħmel ilma fl-Ingil- i —hekk li flok jilqgħu x-xita bil-ferħ equ jbiegħduha u tinżel darba oħra. Lewis Spence fil-ktieb J/ubi. and Bitual in Dance, Game and Bhupme (London, IQA7, p. ISĦ jagħti ż-tagħila Ingliża hekk: Fi Sqallija fejn in-nuqqas ta' l-ilmiu iġib is-swied il-qalb f'xi nħawi tal-gżira. ' niltaqgħu ma' taqbila mmissla wkoll mi ħsieb li x-xita ġġib magħha l-fertil: Sorrento (op. cit, p. 378) jagħtiha hekk: Chiovi, chiovi, ehiovi, B la gatta fa Povi, B lu surci si marita Cu la edppula di sita, eċċ, (Termini). Fil-varjanti tad-drawwa A QDircuri f'ħiora, Pitrċ (Ginochi Faneżulesehi, p. 378) iġib din tal-Lombardija, fejn it-tfal jitolbu għas-silġ, li hi meħuda mill-Vora- bolario Ailanese-Ttaliano ta' F. Cherubi- ni (Vol, FI, 1840, p, 187):— Pioeuv pivenv La gaijnna la fa Poeuv Fiocea fiocca La gaijnna la fa Voceca' XIX IX-XITA U X-XEMX Wieħed mill-fenomeni tal-ħolqien H l- iktar jolqot it-tfal huwa meta tagħmel ix- xita u tibqa' tiddi x-xemx. Meta tagħmel fix-xita u x-xemx' it-tfal igħidu ''Twie- led Torki. Tqabblu wkoll hekk: Ix-xita 1 x-xemx In-nanna u San Lawrenz, In-nannu jilgħab il-boċċi U n-nanna tilgħah il-lewż, delf Isola di Malta, (1895, p. 9) jagħtiha Ix-xita u x-xemx In-nanna taħt Lawrenz, Koċċi, koċċi, koċċi, Tn-nanna tilgħab il-boċċi, Il-boċċi tal-kulur, Qiegħda tilgħab Tirq is-sur, Wieħed mill-Munxar, Għawdex, qalhie- li het a u x-xituta, In-nanna taħt it ctuta, Ix-xita U x-xemx U l-għasfur heqqi l-qemħ . Birkirkara smajt din: Ix-xita tu x-xitrita, In-nanna ti it-tuta; Tlabtha l ħuta Tatni daqqa ta' lembuba; Ix-xita U x-xelix In-nanna taħt it-temp. A. Cremona fl-istudju tiegħu Weather imd Ħusbandru Love in-the Isles af Malta (1922, p, 13) jagħti din: Ti nanna Lawrenz; Tlabtha biċċa butu Tatni daqqa ta' lembuba, Dawn. il-varjanti kollha juru kemm hi magħrufa f'dawn il-ażejjer dit-taqbija. TIXBIH Cremona (ibil.) iġih dawn il-versi Sqal- lin di fitu lemħa lil-dawk H ġibna taħt XVI: il-versi igħid Cremona, għandhom mill- U tess kittieh jurina kemm huwa mxerred dan it-twemmin li meta tagħmel ix-xita n x-xemx ix-xjuh jitbellhu billi jagħti dan il-qawl Taljan: It-tfal tagħna meta jaqbdu jgħidu dal- versi bil-kantaliena ftit u xejn ikunu ja- fu x'inhuma jgħidu. Imma l-ħsieb dak huwa, Jidhrilna li meta ssib xebli dan. fl-idejat tal-qwiel ta' tliet pajjiżi mbiegħda bħal ma huma Malta, l-Italja u l-Mmgilterra — ħsebijiet mibnijin fuq l- osservazzjoni li tista' ssir kullimkien xor- ia waħda—għandna uqisu ż-taqbila bħala ħolqien lokali u mhux bilfors bħala taħlita tat-tagbħila Sqallija. XX IX-XITA U R-RAGĦAD Ir-ragħad għandu wkoll il-post tiegħu fit-twemmin Malti, u kulħadd jaf it-talba ta' waqt ir-ragħad u l-beraq: ''Santa Bar- bara, la deni u lanqas ħsara'. Imma bar- ra hekk it-tfal xi drabi igħidu dawn il- versi meta jisimgħu r-ragħad ikarwat waqt li x-xita tkun nieżla. Il-kliem mhu- miex magħrufin ħafna u ma smajthom imkien barra l-Belt. Ix-xita u r-ragħad. In-nannu mar jistad: Qabad ħafna hut U deffishom ġewwa l-but. In-nannu jidħol f'din bħal fl-oħra tax- xita u x-xem mma Mma nsibx fil-versi ħsieb ieħor ħlief dak li jaqħlu fl-aħħar. Dwar in-nannu nfakkru li meta jriegħed ix-xjuħ igħidu liż-żgħar Hi n-nannu qed inerger jew iqedwed, bħal XXI IL-BARD Fuq il-bard smajt din l ġejja: Aħl Aħ' kemm hu bard' Kollu ħtija ta' Lukard: Lukard iddoqq il-labar Minn ġos-sodda għal ġal-qabar, (B'kara). Minnu raħal ieħor smajtha hekk: Aħl Aħl kemm hu bard' Għall-inkejja ta' Smerald: Ajma kemm hn ksieħ, T n-nannu daħal fis-siegħ. XXII poqg, BETBUT, DOQO Vassalli jfisser betbut bħala strument sempliċi li jsir miz-zokk tal-ħafur jew tal- qasab, Bit-Taljan jissejjaħ szampognetta. ft-tial tagħna jħobbu ħafna joufħu u jdoqqu l-betbuż, u biex bħalkieku jdoqq iktar, tismagħhom igħidu hekk: Doqq, doqq, betbut. doqq, Ħa nixtrilsk ħabba tin, Naqtaghlek rasek ba Inġibħielek birerompil. Minn Ħal Qormi smajtha xort'oħra, bi tliet versi hi Ħa nixtrilek ċappa tin. Minn għand Censu s-Serkin. Miż-Żejtun qaluhieli bekk: Ħa nixtrilek ħabb tin. Minn għand Ċikku Minu għand Cikku Ta' Wistin. Il-Prof, Temi Zammit, fil-kopja tal- ktieb ta' Pitre li semmejna (ara Nru, TIM. kiteh bil-lapes din li ġejja: Ħa nixtrilek ħabba tin Minn għand Wenzu il-Fakkin. TIXBIH Pi Sqallija l-betbut jissejjaħ Sampugna, imma Pitrà jgħidilna. li sempugna. tfisser ukoll dik li f'Messina tissejjaħ żàmmara (M. żummaàra), Bħal Malta, qabal idoqquli il-ħetħut idawrub hejn idejhom u jgħidu dal-kelmiet ħiex idoqq: fa) Sona sona, zammariedda, f'hi ti fazzu 'a eammiciedda (Milazzoj. (ħ) Sampugnedda. sona sona, Ca dumani ti fazzu ħona. Jagħti wkoll varjanti oħra minn Paler- mo, u oħra bid-djalett Naplitan li tgħid hekk (p. 412): XXI TAT-TILA TULA 'Tat-tila tula, X'kilt il-lejla f —Ħobhż u ġbejna. Minn fuqż —Terz iln Għandek xi kelb jinbaħ ż —gGħandi: Wul Wul (B'kara). Il-Prof, Temi Zammit fil-paġna 241 tal- ktiek ta' Pitiċ li semmejna, jikteb din: Tat-tila. tila. Kemm irid ta: dil-ħanżira Ż iżieġa U serduq — Għaddi kul. TIXBIH (Qh, it-tagħila tal-logħba Sqallija A Tilu Tila Tili li jagħti Pitre (ibid): Tia tila tilal —Menza-canna di tila: —A tri tari e menzu. —Nut vi la pozzu dari, Chi vuliti sunatu: inr vinlinn c la grancascia Sa fejn naf jien. hawn Malta t-tfal ighidu l-kliem b'ss tt ma jidherx li waqt li igħiduhom jilagħhu l-logħha di hemm Sqallija. Din għandha minu ta' kenm iktar magħrufa: Baqrambi Bil-kalzettu u biż-żarbun l X'kilb illum $ Kejla ful, Xi xrobt fuqha $ —Bajda friska Mela idħol ġewwa U itla' fuq Ar' tkissirli l-friskatur Għax mhux tiegħi—tas-sinjur, (Tarxien u Birgu). qabilha. għal- TIXBIH Ma' din u ma' ta' qabilha gb., barra dik li jagħti Pitrċ, din ir-rengaine popu- laire li jġib Feghali fil-ktieb Suntare des Parlivs Arabes actuels du TLibun (p. 467): W'ain kent el-bàrha 'end. jelite salha 'ns ti mtak Gebnċ malha. XXv ĠAMBAMBA' Nistqarru li la l-logħba u lanqas il- kliem tagħha ma kont na' bihom qabel iltqajt magħhom fil-ktieb Malta Cananea ta' A, Preca (1904. p, 287), Preca jagħti tagħrif fuq il-logħba li kieneż ġa hdiet tintesa fi żmienu, Igħid li t-tfal kienu jin- Ż qasmnu fi-tnejn, tlieta kull naħa, u kienu joqogħdu kokka b'idejhom moħbija f'ħo- ġorhom, Bejn l-imgħallma ti kull naħa kien isir dar id-djuloġu. Tlanini Tejmiż, —Ruma, X'mar jagħmel) iġib il-palma m l-kuruna, U lili —ll-qdusija. Hawnhekk. kulħadd j'hil hemlert f'ambambil u ż-żewġ naħiet jiċ- ċaqalan lein xulxin, qaħża qabża fuq il- ponot :a' saqajhom, fost id-daħk u l-frat- tarij għhom sakranm jiltaqgħu wiċċ imbwiċċ, XXWT GĦANDEK NAR9 Wieħed mit-tfal li jkunu jilagħbu jgħaq- qad il-ponn ta' kull id-u jagħmilhom it- tnejn fuq xulxin. Tmhagħad jibdew jift- ħulu s-swaba' wieħed wieħed, u ma' kull wieħed li jiftħu jingħad: Għandek nar/ U l-ieħor: Le. Malugħaxar darha jwieġeb djalogu jsir hekk: Għandek narż —fva. Għandi ħuta tixwihieli P iva' u d- X'ħin niġi għalihaf —F'nois in-nhar, Bommti Bomm' Nofs in-nharl Ġejt għall-ħuta' —Kilithieli l-qattusa Minn fuq l-għatu, Mill-Belt ukoll qaluhieli xort'oħra: L-ewwel biċċa. tintlagħab l-istess, hagħad: Ġejt għall-ħuta. —Qiegħdtha fuq l-ixkaffa —Kixxi Kixxi Kixxl Jonkella, wara Ġej Min kisser il-ħ Mela naqħdu nagħtu: Kixxi Kixxi —Qa' 82 Quando arriva alfulti- mo pugno e s'ċ finito il-dislogo, ala do- mnda: Iaviti Tu eriscinteddru £ l'ultro rispond La gatta s' fu manciau, c tutti rompendo la colonna si bistieciano con le mani fingendo di voler cacciare il ġatto: Chissil ehissit chissil Din kif issir f'Marsala, imma f'Paler- mo fid-djalogu tidħol il-ħuta ħħal f'tagħ- mi Wara li jkim qallu: irvatimi sta pani e pisci, Stati aec si s' ju manela 'a 'atta'' x'hin jerġa' jmur għall-ħuta jgħidulu: —A 'atta s' 'u mmaneld, ul bħal qabel jibdew i Chissil chi F'Biceglie, skond Pitrà (p. 66). djalogu wkoll tissemma l-ħuta: U jerġgħu jkeċċu l-qattusa. XXVII DIRI DIRI DENBI Konna ngħiduha ħafna fi tfuliti u għa- dek tismagħha f'ħafna hnadi, Konna ngħiduha hekk: Diri diri dephil Tl-qattus girifli denbi. 'Denbi rarjula: Saħħa, sinjural Għada jkollna t-tieġ Bil-pastizzi u bit-tiġieġ, Parrokka bajda bajda Kollha qamel u subien. (Tarxien u Luqa). Mill-Belt, wara f'Saħħa, Sinjura'', smajtha hekk: Għada mmorru t-tieġ Bil-laħam u t-tiġieġ. Frawli biz-zokkor, Pastizzi bis-summien. XXVIHI IL-FRENZA U L-KULE' Din qaluhieli mill-Gudja u hi importan- ti ghax turi kif kienu laqgħu l-moda ġdi- da ta' l-ilbies tan-nisa u tal-coiffure li sa- hansitru t-tfal kienu jwaqagħuhom għaċ- ċujt meta jarawhom fit-triq: Neħħi l-frenża u l-kule: Il-kulċ tneħħih bil-fors Għax ġol-knisja ma tidħolx. Stunme fil-Maltesisehe Studien (Leip- zig 1904, p. 65) iġib din it-tagħila tat- ifal: Pezzulutu miet Fuq e:ba' ravjuliet: U missieru jżiegħel bili, Il-baħar imżejjen b'ħutu Il-kumpunja mżejna bil-ħdura, Il-mura mżejna bir-raġel U x-xebħa għall-konġuntura, Qalb ta' qalbi, ġożomina, Jiena nkun il-ġennien tiegħek, Halli nbati biex insaqġi Basta ngawdi l-fjuri tiegħek, Irridu ngħidu li ħlief l-ewwel erba' ver- si l-bqija jidhru uktar taqbil tal-kbar (ta' l-imħabba) għal fuq il-kitarra, milli għa- la tat-tfal, Jista' jkun li Stumme. niżżilha kif qaluhielu mingħajr ma. għarbilha SEWWA, ; Minn Birkirkara qaluli din: Kuzzu miet Fuq erba' ravjuliet; Qramu tibkih Missieru jżiegħel bih; Tawh bl-istanga, Patri M. Magri SJ. (X'Igħid il-Malti. 1925, p. 157) jagħti din mill-Belt; Grillu Ġandofflu miet Fuq erba' kavatiet: Ommu tibki u tixher Missieru jintef baffiħ, din xorta ta' Agius jagħti dal-qawl: Għawdxi żokrati Il-gremxul ħasbu kavati, Minn Birkirkara smajtha hekk: Darba kien ma kien, a wiżna kittien; Għa ieha rqiqa rqiqa Bħalu gumni ta' l-iġfien: Ġiet oħtu: Klora Ġibitlu ġobħa barjola; Ġiet oħtu Ventura, Ġibitlu ġobba ferfura, Stumtiv (ibid. p. 67) jagħtiha bid-dja- lett ta' l-Imdina: L Xtrajna wiżna kitżien Għażilnieha rqiqa rqiqu Bħala gumni ta' l-iġfien: HMarġet in-nanna t Ġappset siegha bi ħjora Telgħet fuq il-bejt Tghajjat 'il taż-żejt Niżle: fil-kantina Tċt xebgħa 'l-ħanżira Marret il-Belt Xirċi kelb Tċtu biċċa ħobż biż-żejt Qolot: ''Biex ġibtha kemm batejt'. Marreż il-ġardin 'Tgħajjat 'il Katarin 'Tiftaħ il-barmil tat-tin Mal-Peppu u l-Ġummarin, TIXBIH Xi xebh fil-bogħod ħafna nsibu fil-Can- to 769 ta' Pitrċ (Ġanti Popolari Siċiliani, X.2. p.ll); sacciu Ha Canzuji Di peri e di capuna, Capuna a quatżro peri Chiamutimi a Micheli; — Micheli ċ piceiriddu — Għiamatimi a Turiddu. — Turiddu ċ malatu. — Ghiamatimi ċsordatu. FERDINANDU XXXI Din it-taqbila. hija waħda mill-iktar magħrufa, Hemm iktar minn versjoni waħda tagħha, kif jidher minn dawn li sa nġibu hawn: (l) Darba kien hawn tifel Kien jismu Ferdinandu Il-qassis ma riedx igħammdu Għammdu t-tabib B'inkejja tal-qassis; Tela' fuq il-bejt, Beda jgħajjat 'il taż-żejt: Niżel fil-kantina Beda igħajjat daqs xadina, (Luqa u Tarxien) e ATA In-nanna għandha babjl Semmietu Fidi Ferma Il-kappillau ma riedx igħammdu Igħammdu bil-fors Għax fil-knisja. ma jidholx; Tellgħetu fil-gallarija, Beda jgħajjat daqs tarbija, 'Tellgħeżu fuq il-bejt Bada jgħajjat 'il taż-żejt; Waqa' minn hemm fuq: Ajma, sa mmut, Ġibuli t-tebut, surdieu (jew qażquż) moqli Flixkun inbid Kemm irrid. Stumme (ibid. p. 65) jagħtiha hekk: (3) Żenżen it-tibhenl Mara xiħa kellha tifel: Wil-kappillan ma riedx igħammdu. Temgħetu l-ħobż tas- smid- ja Biex jitgħallem ta' tabiħ; 'Temgħetu l-ħobż tal-granza Biex jitgħallem il-kirjanza, Varjanti kuriuża ħafna smajtha r-Ra- ħal Ġdid, fejn Charlie Chaplin jieħu post Ferdinandu u naraw bħal f'mera kif jin- bidlu l-persunaġġi f'dawn it-tagbiliet : (b One daq Charlie Chaplin kien għaddej; Kien għadddj minn Strada Rjali Beda jkisser il-fanali; 'Tellgħuh fuq il-bejt Beda jgħajjat 'il Tellgħuh fil-gallarij Beda jgħajiat daqs tarbija; Haduh fil-katalett Beda jaqbeż daqs mulett, XXXII DGĦAJSA VAPUR Żewġt itfal joqogħdu fl-art, wieħed iqiegħed saqajh miftuħa fuq ta' l-ieħor u waqt li jbandlu 'l xulxin igħidu: Dgħajsa vapur. Jerġa' jiġi u jerġa' jmur; Dgħajsa bittija. Bil-ġuġu ta' Sqallija, Suppl, 1907, p. 9) jagħtiha Bonelli (7l Glott, Tt.. hekk: Dgħajsa galjotta, Dgħajsa xanbekkin; It-Torok kanalju L-Insaru qaddisin. Mill-Belt smajtha mod ieħor; u kif sa nugħtiha issa għandha itit mill-Banni Bunnnoz ru. Ilh: Dgħajsu bittija, Ġuġu ta' Sqallija. Morna San Ġiljan. Iltqajna mal-Papà, Għamilniehom fil-fardal; Il-fardal kien. maħmuġ, Għamilnidhom ġewwa l-but: Il-but kien nmntaqqab Għamilnihom ġol-kexxun; Fil-kexxun kien hemm ġurdien TQabdithulna Madalien Kollox għal (isem) Għal (isem ieħor) xejn' It-tbamdlil inxebbhuh mal-qdif fuq ix- xwieni ta' dari—jista' jkun ifakkar il- ġrajja ta' meta kienu jkumu jaħarbu mit- Torok. Qb, għal dan il-ħsieb din li jagħti Pitrċ tuħt l-isem 4 ln. Iarinaru (Ginochi Fimciulleschi, p. 320; fejn il-kliem li jgħi- du huma: Ajntamuni. ehi remu li Turchi' (Mazzara). Jiltaqgħu qabda tfal, aktarx bniet (għalkemm tara subien ukoll), jieħdu id b'id, jagħmlu qagħqa u waqt H jduru tond igħidu: Hija l-Abbatija Bil-maktur tal-mustaxija Ma' l-erza t-tfal kollha jinżlu fl-art kokka u mbagħad jerġgħu jqumu, Ir-raba' vers ġie li tisimgħu: ''Bil-mus- taċċi u bis-sidrija''. Aktarx li dawra fil- qedem kienet dura, u għalhekk l-ewwel vers kien Dur idurellu, Barra minn din li ġibna, ġie li tisma wkoll dawn il-versi waqt il-logħba li sem- mejna: Anġolin. Anġolinl vapuri —Minn fejn ġejż —Mill-Ħamrun £ Meta jasal taħt il-mina Jagħmel: Xiqql Paqql Pumm' (B'kara). Frasjaf Frasjal Ara ġejja mogħża Bit-tombarelli f'rosha Is-siġġu ma' saqajha it-tfal jiġru warajha. L-Ingilterru l-logħha ssir bħal hawn Malta. L. Spence (op. cit. p. 89), jagl- ti l-kliem li jgħidu, li hu hekk: Mal-kelmu. a-tisha, bħal ma jagħmlu t- tfal Maltin ma' l-ażxa tat-taqbila li tal- na, igħollu idejhom u jinżlu baxxi, Fil-logħba Sqallija Bota Rutedda, il- kliem ti jagħti Pitrà (Givochi Fane. Sic.. p. 59) huma dawn: Qlà: Mill-kliem din. ma tixxiebahx ma' tagħna. i XXXIV Din bija waħda mill-iktar taqbiliet magħrufa. Tgħid hekk: Darba kien hawn sultan U ħabat mat-tigan; It-tigan irid il-bajd, Il-bajd għand it-tiġieġa, It-tiġieġa trid in-nuħħala in-nuħhala għand it-taħħan (furnar; It-taħħan irid il-flus. il-flus għand l-istampier. L-istampier irid il-ward, il-ward ġewwa l-qasrija. Il-qasrija trid l-ilma, L-ilma ġewwa l-bir, Il-bir irid il-qannata, Il-qannata trid il-ħabel. Il-ħabel ta' l-istoppa, Appal il-ħabel skappal (Luqa, il-Belt). Kif waslet għandna, din il-għanja tat- tfal tinsab imħawwda ħafna. 'Tagħtina x'nifhmu li fiha versi miżjudin u mdeffsin kif ġie ġie. Biss mill-erba' varjanti li sa nagħtu, nm mill-versjoni Sqallija li nġibu wara. nistgħu naraw liema huma l-ele- menti oriġinali għax jidħlu f'kull varjan- ti li nagħtu hawnhekk: il) Pizz; pizzi kanna. Dolores ta' Sant'Anna; Sant'Anna tal-murina Habba l-biċċa l-pellegrina; Biċċa ħut ħut, Kwantu dirci di kavutż Biċċu ħalla ħalla Kwantu dirci di kavalla: Il-beritta ħamra ħamra. Bil-bukkett tal-ġiżim'n; (sejja mara minn Ħaż-Żabbur Bil-geżwira u bil-fardal: Appajpijal Appajpi. Ħobb il-mara, ħobb it-tfal. Ħobb 'il Ċikku l-iskarpan; Appajpijal Appajpol Bella kaxxa ġiġġifà; Mgħaref tal-fidda, Bandiera tal-ħarir, Ixtrilu biċċa gubbajd, Itmagħhielu, bellagħhielu, Habbutlu rasu mal-ħajt. Eppejpija eppejpe Bella kaxxa ġiġċifo; Pizzi pizzi kanna, Dolores ta' Sant'Anna, Sant'Anna, tal-Morina, Ħabba l-biċċa l-pellegrina, Mgħaref tal-fidda, Bandiera tal-ħarir, Noli kannoli Insara qaddisin, Pizzi pizzi kamello, 'Tmur il-Lubjana Taqta' pezza Indjana (libsa) 'Tmur il-Buskett Hija beda jibki, Tajtu tazza rum, Xeħetha fil-vażun, Tajtu tazza, b'andv Taha liz-zija Randi, Temi Zammit jikteb din bil-lapes mal ġar tal-ktieb ta' Pitrċ li semmejna (p. 37): (4) Pizzi pizzi kanna Duluri ta' Sant'Anna Sant'Anna tal-murina Ħabba l-biċċa, l-pellegrina Dgħajsa tal-fidda Bandiera tal-ħarir Ommok il-Madonna. E va' gnarda li funtani. XXXVI IL-GĦANĠ LI TELA' R-RAMLA Domt intella' u nniżżel ħafna jekk għandix inġib din it-taqbila, il-għaliex għalija għandha iktar mill-istil tal-ħrej- jef imqaħbla ta' Preca u ta' G.A. Vassallo milli mit-taqb'l tal-poplu. Għandha mnejn kienet f'xi ktiel; ta' l-iskejjel xi darba u hekk tgħallmuha u baqgħet nieżla fit- tradizzjoni. Tmina billi ma rnexxilix in- sibha stampata sa nagħtiha flimkien ma' varjanti li tidher imnissla mill-ewwel waħ- da li sa nġibu: Darba l-granċ kien tela' r-ramla Kien qed jirgħa għal xi duda; Il-kelb lemħu, qal: Sa nieklu, Għax għandi żaqqi niexfa għuda''. Meta ħass in-nejba tqarmeċ Qal: ''Jien ħaqqni mmut dal-waqi Għaliex jien mulluq għall-baħar Ma kellix x'irridha l-art' (Munxar u Valletta). Mi ġiewi smajtha hekk: Meta 1 nċ tela' r-ramla Biex isib xi duda x'jiekol Jilmaħ il-kelb niexef għuda U l-qarmuċa jqarmeċ Qal: Aħjar ninżel minn dir-ramin Għax sa mmut b'din il-marda. Din iż-taghila akta:x ġejja mit-Tlitt Ib- liet għalkemm jien ma smajthiex hemm. Fuq Santa Martrerita huwa Bormla, Bel- Iurasu ssibu bħala laqam, Rajtu xejn 'il-tiegħi Fuq Sunta Marġerita 7 Bil-borża milgħuba fil-ħdura magħluqa ż Kemm huwa skunċ mzjat Mar u ħallieni waħdi Ħallieli sebat itfal Tona ta' Lippu Għandha 'l-Paċikku: Bellurasu Qata' rasu; Wieħed faqqas, l-iehor tari Wieħed mar fuq it-Turretta L-ieħor mar fuq il-kampnar. Kavetta lk-imqaxxar Tmqassam u spiċċat, XXXVIII BAQRA, BAQRA TAS-SULTAN Minu Għawdex smajt dan id-djalogu: Baqra, haqra tas-sultani Il min nieħuf — Tieħu 'l dan. — U dan ma rridux; frrid 'il-dan. Naħseb li dawn l-erba versi huma l-fdal ta' xi logħba tat-tfal li fiha kien jidħol dan id-djalogu, Fi tfuliti f'Ħal Tarxien konna nilagħbu logħba li l-idea tagħha kienet tixbah lil din fa' hawn fuq. Kon- na nagħtu isem ta' lewn lil-kull tifel u mbagħad jiġi wieħed taparsi biex jixtri u l-imgħallem igħidlu : Che colore Cosa vaż (vuci riedet tkun) X'kulur trid f U l-ieħor kien igħidlu, ngħidu aħna, L-ikħall u dak it-tifel li jkollu dak l- isem imur miegħu. U jibqgħu sejrin hekk sakemm ma jibqax tfal iktar, Qb. il-logħba Sqallija 4 ti Culttra mogħ- tija minn Pitrċ (Giuochi ete. p. 261). Id- djalogu f'din il-logħba, kif igħidilna Pi- trà, isir bejn l-Anġlu u l-imgħallem : XXXIX 0 MARIJA ĠULJA Din it-taqbila tidher imħallta sewwa, It-tieni nofs tagħha meħud kollu mit-talb ta' qabel ir-rgad li n-nisa tar-rħula għad- hom igħidu. L-ewwel biċċa tidher miż- juda. O Marija Ġulja Oqgħod għarkubbtejki Ħares lejn is-Sema Ar' min hu għaddej; Għaddej Ġest: Bambin Qalb il-ward u l-ġiżimin; Sodda salib Tmħadda kuruna. Min iħobb il-Bambin ċkejken Hawn bħal ħanfusa li t-tfal isejħu VSanta Katarina'. Tkun sewda, u me- ta tieqaf għandha ħabta tgħolli l-biċċa ta' wara. Meta konna narawha hekk, konna ngħidulha: ''Katarina, għolli: denbek'. Din it-taqbila, li ġbart mill-Belt, għand- ha x'taqsam ma' l-istess ħsieb. Tgħid hekk: X'int tagħmel għarkubbtejk Epo, epo. elà' — Qiegħda nadura 'l-Alla Għax int ma taduraħhx, fpo. epo —fibuli s-sikkini, Ġibuli x-xablott' Epo. epo. elà' Fipd. epd. elà' XLI MIN JIĠI JIBDA Qahel jibdew jilagħbu, it-tfal jaqtgħu t-tokk. Kulħadd jiftaħ is-swaba' ta' id waħda kemm jidhirlu, min ikun qal ''għa- lija min jiġi jibda'' igħodd ta' kulħadd u mbagħad jibda. jgħodd minnu nnifsu sa kemm jasal in-numru li ikun ġie b'kollox. Fuq min jaqa' dan in-numru jibda huwa. Jonketla, skond il-lagħha xi tkun, joqgħod qattus hu. Issa barra l-għadd hemm ukoll mod ieħor biex jihdew il-logħob. Igħidu sillaba sillaba xi taqbiliet, u fuq min ta- qa' l-aħħar sillaba jibda jew joqgħod qat- tus hu, Minn dawn igħidu aktar minn waħda, Bil-varjanti rnexxieli niġbor ħam- sa minn irħula differenti, Huma dawn: ID Kemm trid hombi biex tispara Tl-kanun ta' Birkirkara 2 — Ix-xadina fuq il-mejda Qiegħda tiekol platt kawlata. iġ- (2 Ammi Ammi Amin Pinitin pinitenza; Cosa fa' Pinitin pinitenza ; Uno seventeen, Ħa:ġet ix-xiħa Bl-imħakka u bil-brinġiela: Ħareġ ix-xiħ Biex iqaxxar mustaċċieh, Pililin. pililenza; Kutulti: kutulenza l Pililin pamm pomm ' Tl-libsa kollha linka Tilinn tann bomm l Ħarġet ix-xiħa Tnaqgar il-brinġiela Ħareġ ix-xili fnaqqar mustaċċieh, (Il-Belt). b. mm 'pomm pomm Piri piri lanza In for mi, Wa so la si: Imm pomm poram Piri piri lanza; Kemm trid P U fuq min taqa' l-kelma trid igħid, ngħidu aħna: Għaxral Igħoddu għaxra u min jiġi l-għaxar wieħed jibda, (Żejtun). G) Amm amm amml Piri linn, piri lenza; Tu ga fai Kara mi, kara Wenza: Ala ala mi, Tu sei fuggi; Amm amm amml Piri linn pamm pommi Kemm trid 9 U isir l-istess bħal ta' qabilha, (Sliema). TIXBIH Barra l-ewwel waħda, jidhru li fihom influwenza barranija, Biss għalkemm il- kliem jidher li hu harrami, aktarx Sqalli, ħaġa kurjuża kif ma ssibhomx fil-kitba ta' Pitrb L-iktar li tersaq hija din minn Aci:eale li Pitrċ jġib taħt ir-ras Canzo- nette e Filastrocche per Contarsi (Giuochi XLII TANGA TANGUNA Minu Għawdex smajt din it-taqbila: Tanga tanguna, Sabella Sabellika Igdem idek u erġa' busha; Taħt it-toppu tal-għarusa Tgdimħa u busha, Sabbatha ma' l-art Ħalli jiġi ħanżir l-art. Minn Malta. l-varjanti tagħha tgħid hek Twieqi twieqi bla purtelli, Qasba qasba zagarelli; 'Toppu għarusa Igdimha u busha; Waqqagħha fl-art Sakemm jiġi ħanżir l-art, (B'kara). Nabellika huwa l-isem ta' l-insett li al- ma hawn Malta ngħidu kola jew Nanna Kola, Ix-Xewkija, Għawdex, jgħidulu hila fuq il-Kola. ara wara, Fiż-żjidiet mss. ta' Ċensu Bonnici taħt Sabbella naqraw: duda żgħira saħiħa, tleqq u mżew- jtiru… Iż- Żwieten igħidulha Dużulliegm, din ta' Mifsud kola, XLIII KOLA KOLA L-inseti li aħna nsejħu kola huwa dak li fil-Ingliż jissejjaħ Tadgbird u bit-Taljan eoeeinella, Meta tiġi xi kola. fuq xi siġra tisma' t-tfal igħidu :- Kola Mur l-iskola; Aqbad siġġu Ibda ogħla. Din it-taqbila kif smajtha l-Belt, imma aktarx li tisma' biss l-ewwel żewġ versi. TIXBIH Inġib din in-nota filoloġika interessanti ħa'na tal-Professur Ġ, Aquilina, li dehret f'Leħen il-Malti (Ott.-Diċ. 1945, p. 125): —Dessoulavx jaħseb H l-kelma Maltijn għandha x'taqsam mal-kelma Għarbija katla 'whieh is-rather a hedgehog'. Bar- hera jaħseb li hi mqassra mit-Taljan cocel- nella. Fis-sew, imma, l-kelma Maltija hi taqsira ta' Nicola. XLIV ĠANBOMBLU Ġanbomblu tat-tursin, Tajtu n-nar ma jridx isir: Ganbomblu tan-nuħħala. Tajtu n-nar ma jridx jispara. Tinn f Tinni ija 'l-hawni Tinni Tini Mur minn hawn' Għandi kelb jismu Babaw; Għandi mogħża bil-qanpiena U l-ħalib nixorbu jiena Knll filgħodu sddoqqli t-tmienja. XLVI TAJ-W ITRI TAS faj hija kelma tat-tfal li jgħidu meta wieħed jaħbi wiċċu u jerġa jikxfu, Tmur ma' tula, Il-kelmiet tira u tura fit-tielet vers jidhru qegħdin hemm għar-rima biss, Taj w itri taj, Mara xiħa tmut malaj': Tira w itri tura Żewġ nagħġiet jagħmlu għabura, (B'kara). Varjanti tagħha hija din: Ċallas hallas, Min għandu l-flus iħallas: Tira w itri tura Żewġ nagħġiet jagħmlu għabura. XLVI TAQBILIET OĦRA Taht din ir-ras se uġih dawk it-taqbi- liet qosra Ji nġabru minni jew minu ħaddiehor u li ma deherlix li għandi nti- hom mimru għal kul waħda . Minnhom tisma' ħafna oħrajn li għad iridu jin- ġabru: 1, Àjma żaqqi kemm tuġagħni Għax kilt l-għeneb mhux misjur: Tddendilt mal-kannizzata Qisni kelb tal-kaċċatur. Ain't she sweeti Tan-namna u ta' Gerit; 'Tan-nanna ħelu manna Ta' Gerit ħelu penit' (Tarxiem. Meta. torqod ghid Rużarju Għax jiġi ta' denbu twil: Jitlagħlek fuq is-sodda Jihda jtik bil-qara' twil. (Valletta-M'draġġ). ġe Johuuv ġonta, F'imnieħru għandu ponta; Ponta mhux musmar Nagqarhielu id-dundjan. Ġ Ċettina marret Wembler Marret tixtri it-tddam, a Għamlitu balbuljata Tlitt ijiem tal-Karnival, Libsa tal-bellus efa itqum il-flus; ko Tuba fuq tuħa L-għarusa misluba, (B'kara). : Glorja Vitorja L-Anġli kolha jkantu Glorja; Ni Siġġu fin-nofs Ħames soldi ratal ħobż. Pssl Pssl B'sitta nbegħlek; Pssl Pssl B'sold ukoll; Pssl Pssi B'sikkina noqtlok Pssl Pssl B'sejf ukoll, Ġili ġili ġà Kasusella kasusi; 'Toppu għarusa Igdimha u busha. . ejja mara b'libsa sewda Cemplet il-qanpiena, Għolliet il-lukkett, Daħlet ġewwa Neħħiet il-kappell, Ara ġeija l-mewt għalikom Biex tixwikom u taqlikom; Ara ġeijjat Ara wasletl —Ħalli tmurl Baqqa baqglijat —Toqtolni f'lejl Ma nagħmel mija, Tbni, ibni, mur il-bur, Trgħa n-nagħġa u l-muntun; U la taqta' l-ebda tina Anqas domna tal-ħarrub. (Siġġiewi). Stumme (ibid. p. 65) iġib dawn: Kalzetta u żarbuna; Mentna ċentna, Minnek ħareġ il-puff, Kemm ċekċek il-ġurat, Fil-kexxun ta' Liberatl Kemm ċekċek il-ġurdien Fil-kexxun ta' Madalieni 17. Kien hemm tifel u marid, Qallha: Ma, ġibli t-tabib . It-tabib tal-furmarija, Qażquża 'mixwija Serrenznataz f'wiċċ it-tabib. Morna San Girgor 'Tgħattejna bil-liżr; Ħallejna ż-żokra barra Nagqarhielna XLVI TAQBILIET BLA SENS Dawn aktarx issibhom b'xi kliem li mhux Malti, u bħal dawk li semmejna taħt XLII, għalkemm il-kliem aktarx ikun Sqalli, ma ssibx bħalhom Sqallija, Taġi- bu dat-tnejn: 1. XLIX SIAMO SETTE Logħba aktarx tal-bniet. Joqogħdu tnejn b'idejhom mgħollija qisha mina u minu. taħtha jgħaddu t-tfal l-oħra, Waqt li jkunu għaddejjin dawk it-tnejn igħidu: Ma' l-aħħar ve' iniżżlu jdejhom u jaq- bdu waħda mit-tfal li jkunu għaddejjin minn taħthom. Isaqsuha, ngħidu aħna: €Xi trid 7 Salib tal-fidda jew ġiżirana tad- deheb f'' Issa dawk it-tnejn ikunu ġa fteh- mu li min igħid mod imur wara waħda, u min igħid mod ieħor wara l-oħra. Skond kif twieġeb dik it-tifla tmur wara waħda minn dawk it-tnejn u terġa' tibda t-taq- bila. Jibqgħu sejrin hekk sakemm miu jibqax tfal iktar iduru. Mill-kliem tidher li mhix logħba Mal- tija, imma ma stajtx insib xi waħda tix- bahha fil-kotba li qallibt s'issa, L IL-PAXXATORE Joqogħdu żewġ ringieli tfal biswit xul- xinu, imma ftit imbegħdin. Ringiela min- nhom, id f'id, jibdew jersqu 'l quddiem u lura u jgħidu strofa. Imbagħad jibdew tat-tieni ringiela u jwieġbu huma. Id- djalogu, bejn wieħed u ieħor, huwa dan: el ringiela: Bubupp bubupp il-biebi In ġiro n ġiro nġella; Bubupp bubupp il-biebl In ġiro l-Kavalier. Iel ringiela: Min ġief Min ġief Min ġie In ġiro in ġiro nġella; Min ġief Min ġief Min ġief In ġiro l-Kavalier, ni ringiela: Ġie il-Paxxatore In ġiro in ġiro nġella; Ġie il-Paxxatore In ġiro l-Kavalier. Iel ringiela: Xi jrid il-Paxxitore In ġiro in ġiro uġellaf Xi jrid il-Paxxatore In ġiro l-Kavalier' Bni Ħiħigiela: did tifla sabiħal In ġiro in ġiro nġella; ' Trid tifla sabiħa, In ġiro l-Kavalier, Tel vinġiela; Min hija din it-tifla f In ġiro in ġiro nġella Min hija din it-tifla 7 ln ġiro l-Kavalier. ringiela: Din hija Ġużeppina (jew isem ieħor) In ġiro in ġiro nġella$ Din hija Ġużeppina, In,ġiro l-Kavalier. Iel ringiela: X'sa jtiha l-Paxxatoref In ġiro in ġiro nġella; X'sa jtiha l-Paxxatore' In ġiro l-Kavalier, 2ni ringiela: Sa jtiha ġurdien moqli (jew ħaġ oħra) In ġiro in ġiro nġella; Sa jtiha ġurdien moqli In ġiro l-Kavalier. Iel ringiela: U dana mhux biżżejjed: ln ġiro in ġiro nġella; U dana mhux biżżejjed: In ġiro l-Kavalier. Bni ringiela: Intuha libsa sabiħa In ġiro in ġiro nġella; Intuha libsa sabiħa In ġiro l-Kavalier. el ringiela: Nixtrulha żarbun sabiħ Nixtrulha żarbun sabiħ Fl-aħħar it-tifla l-magħżula tmur toq- għod bil-qiegħda għaliha u l-oħrajn jer- ġgħu jibdew mill-ġdid sakemm waħda waħda jispiċċaw it-tfal kollha.