It-Tlett Ibliet fi Zmien il-Pesta Fl-antik, il-marda tal-pesta ħakmet lil Gżiritna kemm-il darba, speċjalment lit-Tlett Ibliet. Marda mistkerrħa li kienet twerwer lil kulħadd, għax warajha kienet tħalli ħerba sħiħa. Billi n-nies ta' din ix-xaqliba xtuthom kienu fil-qalba tal-kuntatti ma' barra, it-taħlit tal-abitanti mal-barranin kien jesponihom għal diversi forom ta' periklu, speċjalment mard li jittieħed. Ix-xwieni ġejjin u sejrin jgħabbu u jħottu tagħbijiet minn diversi portijiet fl-Ewropa, li xi drabi fihom kien ikun hemm xi mxija ta' pesta, mingħajr ma jkun għadu sar magħruf hawn, mhux l-ewwel darba li ġiebu magħhom din il-marda u xerrduha fost dawk li jiġu f'kuntatt magħhom. Sfortunatament, bosta drabi kienu n-nies ta' dix-xaqliba l-ewwel li jintlaqtu. Miżuri preventivi kienu jittieħdu u mhux l-ewwel darba li l-Muniċipju ordna li xi bastimenti li jsir magħruf li kienu ġejjin minn xi port imċappas, jew li fuqu jkun hemm xi suspett ta' pesta, jinħaraq minnufih, qabel jittrakka mal-moll. Iżda dan mhux dejjem kien biżżejjed biex in-nies ta' din ix-xaqliba jinħelsu minn xi mxija ta' din il-marda qerrieda. : Marda Mistkerrħa Magħrufa bħala l-mewt is-sewda, ftit kien hemm tama ta' fejqan għal min jintlaqat b'dinil-marda. Il-marid kien jibda b'deni qawwi, uġigħ ta' ras u sturdamenti. Jibdew jidhru nefħat jew glandoli mal-ġisem kollu u wara ftit jiem dawn jinbidlu fi ġrieħi mdemmija, li jġibu magħhom uġigħ kbir. Sinjal li l-mewt tkun qrib ikun meta l-agonizzant kien jinħakem minn għatx kbir, ħalqu jixxotta u Isienu jiswied. Dawk iż-żminijiet, ma kienx magħruf xi jwassal għal din il-marda. Mijiet ta' snin wara nstab li aktarx kien il-gdim tal-briegħed mill-kwantità kbira ta' ġrieden li kien hawn. Din il-marda kienet iġġib magħha tbatijiet kbar; kemm fuq min jittieħed u kemm fuq min ma jintlaqatx. Tal-ewwel mit-tbatija li kienet tikkawża l-marda u tat-tieni bin- nuqqas ta' bżonnijiet ta' kuljum, fosthom il-ħobż, b'riżultat li l-poplu kien jispiċċa bil- ġuħ. Dan għax kien jieqaf in-negozju kollu. Il-qamħ ma kienx jasal aktar Malta, għax ix-xwieni li kienu jġibu l-provvisti minn Sqallija jew bnadi oħra, meta jsiru jafu li hawn il-mard, ma kinux jersqu 'l hawn. L-ewwel epidemja li jsemmu xi storiċi hija kienet dik tal-1270 segwita minn oħrajn fl- 1348, fl-1427, 1431, 1439, 1453, 1501, 1519, 1523, 1592, 1675, 1813. F'xi wħud minnhom eħrex minn f'oħrajn. Inkiteb li f'dik tal-1519 kienu mietu ħafna nies u b'wiegħda kienu nbnew żewġ kappelli iddedikati lil San Bastjan, wieħed mill-qaddisin protetturi ta' din il-marda. Waħda kienet inbniet fir-Rabat u l-oħra fil-Birgu. Din tal- aħħar kienet inħattet tul iż-żmien biex tkabbret il-Knisja ta' San Lawrenz iżda nżammet tifkira fil-kwadru tal-Paladini li hemm fil-Kappella ta' Santa Katerina. Meta l-Birgu kien għadu l-villaġġ waħdieni abitat ta' din ix-xaqliba, wara li kien isir magħruf li fih kien hemm xi ħadd bil-pesta, din ix-xaqliba kienet tingħalaq fi kwarantina, imdawra bis-suldati, biex la ħadd jidħol u anqas joħroġ. Każ tipiku seħħ f'dik li bdiet f'nofs Ġunju tal-1523. Sa sena wara, il-Birgu kien għadu taħt kwarantina, b'għadd ta' suldati jdawru dawn in-naħat mill-ponta ta Ricasoli sal-għolja ta' Kordin. Din is-sitwazjoni wasslet lil xi wħud mill-abitanti jirvellaw u jiksru l-kwarantina. In-nies tal-kampanja, fuq quddiem dawk tal-Imdina, dan m'għoġobhomx u kienu niżlu armati għalihom, biex dak li ma rnexxielhomx jagħmlu s-suldati jagħmluh huma. Dan il-każ kien qanqal kjass ġmielu, sa ntalab l-intervent tal-Viċi-Re fi Sqallija. Epidemja li karkret sena sħiħa Wara l-wasla tal-Ordni fostna, ix-xaqliba t'isfel ta' Gżiritna kibret ġmielha. Il-Birgu kiber u miegħu żdiedu l-Belt Valletta, l-Isla u Bormla. B'popolazzjoni densa f'dawn l-ibliet, fejn in-nuqqas ta' iġjene kien rampanti, il-marda tal-pesta żarithom spiss; xi drabi eqqel minn irħula oħra. Imxija ħarxa laqtet Gżiritna fl-1592 u baqgħet tkarkar sa sena wara. Minn 27000 abitant li kien hawn dik il-ħabta f'Malta, kienu mietu 3000. Din l-epidemja wasslet biex l-Infermerija tal-Birgu, fejn illum hemm il-Monasteru Benedittin, wara snin magħluqa, reġgħet intużat bħala sptar mill-ġdid. Flimkien ma' Lazzarett, ħafna minn dawk li ntlaqtu mill-mard, inġiebu hawn ukoll. Dan għamluh biex jevitaw kemm jista jkun il- kuntatti tal-morda man-nies fit-toroq, billi dawn bdew iwassluhom il-Birgu bid-dgħajjes u jgħadduhom għall-infermerija mill-fetħa fis-sur magħrufa bħala t-Toqba. L-agħar waħda Waħda mill-agħar epidemiji li laqtet Gżiritna, speċjalment lit-Tlett Ibliet, kemm dam fostna l-Ordni ta' San Ġwann, kienet dik tal-1675. Bdiet f'Diċembru u baqgħet tkaxkar għal seba' xhur sħaħ. Kienu mietu 2096 tal-popolazzjoni. Il-Kunsill tal-Ordni għamel minn kollox biex jinstab tarf tal-marda. Billi t-tobba Maltin u dawk tal-Ordni ma' sabu ebda soluzzjoni, kienu nġiebu oħrajn minn barra. Iżda kien kollu għalxejn. L-uniku rimedju li nstab kien li jiżolaw lill-morda biex il-marda ma tkomplix tinfirex. Id-djar li fihom kien jitfaċċa l-mard kienu jiġu mbarrati, biex la ħadd jidħol u anqas joħroġ. Is-saċerdoti kienu jamministraw l-aħħar sagramenti minn bejn il-bibien u t-twieqi. L-istess is-smigħ tal-quddies. Kienu jintramaw artali taħt xi niċċa fit-toroq, biex dawk li jkunu mbarrati f'darhom jisimgħu l-quddiesa minn wara t-twieqi jew minn fuq il-bejt. Minkejja din il-prekawzjoni, ħafna mis-sacerdoti pattew b'ħajjithom. Tant kien hawn biża', li ħadd ma ried jidfen lill-mejtin. Kienu nħarġu jagħmlu dan il-ħabsin, bil-wegħda li jinħelsu. Lejn tmiem April ta' sena wara, meta l-epidemja kienet fl-eqqel tagħha, il-Birgu, Bormla u l-Isla ġew iżolati. Fil-port tqiegħdet l-għassa biex ħadd minn dawn l-ibliet ma jersaq lejn il-belt kapitali, jekk mhux b'permess speċjali. Iżda fil-Belt, għalkemm xi ftit inqas mit-Tlett Ibliet, il-pesta għamlet tagħha wkoll, b'dawk li mardu ttieħdu Lazzarett. Ċentru 19 ta' Novembru - Bormla Oħrajn fit-Tlett Ibliet u f'inħawi qrib, li ma kinux gravi, ittieħdu għall-kura f'wieħed mill-imħażen li hemm taħt il-Monasteru ta' Santa Skolastika. Anqas dawk f'Kastell Sant'Anġlu ma ħelsuha, għax minkejja li ħadd ma tħalla jidħol fih, uħud minn dawk li ngħalqu hemm ittieħdu xorta waħda. Dawk li mietu, hemm min jgħid li xeħtuhom fil-bir li hemm ħdejn il-mafkar ta' dawk li tilfu ħajjithom fl-Assedju. Fl-ibliet, id-dfin tal-mejtin ukoll kien ta' uġigħ ta' ras. Fil-bidu, dawn bdew jindifnu fil-knejjes bħas-soltu, iżda wara ftit, kemm minħabba n-nuqqas ta' spazju, kif ukoll minħabba l-biża' li dawk li jmorru fil-knejjes setgħu jittieħdu, id-dfin beda jsir f'inħawi 'lbogħod mill-abitat. Għall-vittmi Sengleani ġiet ikkonsagrata biċċa art taħt Kordin. Din ingħatat minn mara sinjura, bil-kundizzjoni li, wara mewtha, il-kleru tal-parroċċa jieħu ħsieb il-funeral tagħha flimkien ma' għadd ta' quddies b'suffraġju għal ruħha. F'Bormla, sar ċimiterju li għadu jidher sal-lum, 'il fuq mill-Knisja ta' San Pawl, fejn, dik il-ħabta, kien diżabitat għal kollox. Fil-Birgu ġiet ikkonsagrata biċċa art qrib il-Wied tal-Ħawli, li aktar tard sar iċ-ċimiterju ddedikat lil Santu Rokku. Illum, fejn kien dan iċ-ċimiterju imbniet l-iskola li ġġib l-istess isem. L-imxija baqgħet tkarkar għal seba' xhur sħaħ. Statistika tal-imwiet turi kemm kienet ħarxa din l-epidemja f'dawk ix-xhur u fl-istess ħin tagħti ħjiel tad-dedikazzjoni tal-kleru u tat-tobba, minkejja l-periklu li jittieħdu, kif fil-fatt ġara lil bosta minnhom. Fil-Belt Valletta, minn popolazzjoni ta' 12000 ruħ, mietu 4000. Fost dawn kien hemm 7 kappillani, 28 qassis u 21 patri. Fl-Isla mietu nofs l-4000 abitant, inkluż il-kappillan Azzopardi u 18-il qassis. F'Bormla, minn 2900 ruħ, mietu 1500, fosthom 7 qassisin u 4 patrijiet Tereżjani. Fil-Birgu, minn 3200 abitant mietu 1790. Fost il-mejtin, kien hemm Dun Pietru Axiaq, il-kappillan tal-parroċċa, li miet fit-18 ta' Mejju, xahrejn qabel intemmet l-epidemja. Miegħu kienu mietu 8 saċerdoti u magħhom 9 tobba li kienu jikkuraw lill-morda. Baqa' ħaj tabib wieħed biss — Nikola Caracutta. Fl-aħħar, fl-20 ta' Ottubru 1676 ġie ddikjarat uffiċjalment li l-imxija kienet intemmet għal kollox. Kien sar talb ta' ringrazzjament lil Sant' Anna, Santu Rokku u San Bastjan, iżda fuq kollox, lill-Kunċizzjoni. Riżultat ta' wegħda nazzjonali, li kienet saret meta l-imxija kienet fl-eqqel tagħha, fit-8 ta' Diċembru ta' xahrejn wara, tqiegħdet l-ewwel ġebla tal-Knisja ta' Sarria, fil-Furjana, iddedikata lill-Immakulata. Sa ftit ilu, nhar il- Kunċizzjoni, kienet issir purċissjoni mill-Kon-Katidral ta' San Ġwann għal din il-knisja, bħala radd il-ħajr lill-Madonna għall-interċessjoni tagħha f'dawk ix-xhur imwiegħra. L-Isla ħelsitha Imxija tal-pesta reġgħet tfaċċat fl-1813 u ħasdet 4549 ruħ. Din id-darba, l-Kottonera, meta tqabbilha ma' bnadi oħra, issib li ntlaqtet ħafna inqas. Iżda xorta waħda, bħal drabi oħra, il-Kottonera ngħalqet fi kwarantina. Kull komunikazzjoni bejn it-Tlett ibliet u l-bqija tal-Gżira ġiet projbita u tqiegħdet l-għassa madwarhom. Bħala prekawzjoni, għalkemm mhux fit-Tlett Ibliet biss, il-knejjes ingħalqu kollha. Kienet issir quddiesa waħda, bil-bibien magħluqa fid-9.00 ta' filgħodu u n-nies jingħaqdu mas-saċerdot minn djarhom, permezz tar-Rużarju u talb ieħor. Il-morda mill-Birgu u minn Bormla ġew rikoverati fil-Villa Bigi, il-Kalkara, dik il- ħabta fil-konfini tal-Birgu, taħt il-kura tat-tabib Luigi Pisani. Il-Birgu kien l-agħar li mar minn fost it-Tlett Ibliet. Kienu mietu 33 persuna, filwaqt li fl-Isla ma kien intlaqat ħadd, f'Bormla kienu mietu 12 biss. Bħala ringrazzjament talli ħadd minnhom ma kien intlaqat, in-nies tal-Isla, flimkien ma' twettiq ta' diversi wegħdi li kienu għamlu, twettqet ukoll dik li għadha tidher sal- lum. Kienet li titqiegħed statwa tal-Madonna f'nofs il-belt, fi Triq il-Vitorja, li baqgħet magħrufa bħala l-Madonna tan-Nofs. Dawk tal-Birgu, bħala ringrazzjament għall- waqfien tal-epidemja, fil-purċissjoni tal-festa, ma' San Lawrenz, għal għadd ta' snin wara, bdew joħorġu wkoll statwa ta' Santu Rokku, li aktar tard, din inbidlet ma' quddiesa solenni fl-Ottava tal-festa. Għall-grazzja t'Alla, ix-xjenza medika għamlet avvanzi kbar u fid-dinja ċivilizzata rari għadek tisma' b'xi epidemja simili. Ħasra li dawk ta' qabilna kellhom jgħaddu minn daqstant għawġ. Castagna P. P. Storia ta' Malta bil-Gżejjer Taħħa L-Isla fi Ġrajjiet il-Bażilika Santwarju ta' Marija Bambina, Vol. IL-FARFETT FLOWERS 158/160, Triq Santa Domenica, Żabbar Tel: 2180 0398: Mob: 9944 0127, 7980 0398 Email: ilfarfettilovers(żgmail.com Weekdavs onlv: 7 Ma' kull 2 pizza nagħtu Margerita b'xejn Ċentru 19 ta' Novembru - Bormla