artal tas-sagrament fil-knisja hekk imsejjħa ta' San Girgor huwa mżejjen bi kwadru li forsi ftit jolqot l- imm għajn sew minħabba l-post fejn qiegħed kif wkoll minħabba l-kundizzjoni li jinsab fih. Il-kwadru jirrapreżenta lil San Girgor Papa bil-qiegħda fuq tron liebes il-kappa magna u b'idu l-leminja mgħollija jbierek, filwaqt li l-Ispirtu s-Santu jidher dieħel qrib il-qaddis min-naħa tal-lemin. Fl-id l-oħra jidher jżomm baklu u ktieb filwaqt li żewġ putti jidhru fin-naħa ta' fuq tal-kwadru jerfgħu purtiera tqila li donnhom għadhom kemm għollew biex teatrali interessanti iżjed u iżjed meta wieħed jieħdu fil-kuntest tal-purċissjoni tradizzjonali ta' San Girgor. pellegrin li jkun għadu kemm wassal fil-knisja wara l-pellegrinaġġ mill-Imdina hekk kif jersaq lejn dan il-kwadru jsib ruħu wiċċ imb'wiċċ mad-dehra ta' San Girgor li tbierku b'sens ta' aprezzament tal-att li jkun għadu kemm wettaq u li jkun kemm temm billi jsejjaħ għall-ħniena 'misericordia' tlett darbiet wara xulxin(i). Skond dak li ' jgħidilna il-Commendatur Gian Frangisk Abela, il-kwadru sar fl-1615 u tħallas mill-kavallier Pedro Gonzales de Mendoza(ii). Madankollu ma nafux l-awtur ta' dan l-kwadru interessanti. Kurżitajiet Minkejja n-nuqqas ta' informazzjoni, m'hemmx dubju li l-ikonografija tal-inkwadru toħloq aspetti interessanti meta mqabbla mal-ġrajja li għadha sseħħ l-erbgħa ta' fuq l-Għid il-Kbir. Dan jista jfisser li l- artist ta' dan il-kwadru kien jaf bil-post fejn dan kien ġej u r-rwol li dan l-inkwadru kellu jservi(iii). Madankollu, meta wieħed jħares sewwa lejh niltaqgħu ma' xi elementi kurjużi li malajr jolqtu l-għajn meta wieħed jibda biex jistudjah. Wieħed minnhom jinsab fl-arma tal-kavallier Mendoza li tinsab fil-parti ta' isfel (lemin) tal-kwadru u li l-pożizzjoni tagħha taqbel b'mod simmetriku ma' oħra ta' Malta (jew aħjar tal-Ġurati tal-Imdina) li tinsab fuq in-naħa l-oħra tal- kwadru. L-arma korretta kif riproddotta f'dan l-artiklu tinkludi żigarella bil-kliem 'Buena Guia'. Għalkemm din setgħet ġiet eliminata f'interventi li seħħew matul iż-żminijet (iv) jibqa' xorta l-fatt li arma oħra tal-kavallier Mendoza mpinġija fuq tarf il-parti ta' isfel tal-gallun tal-kappa magna li liebes San Girgor taqbel b'mod identiku ma' dik li nsibu fil-parti ta' isfel tal-kwadru (v). Il-kuluri eraldiċi jkomplu jagħtuna ħjiel tal-mod kif dan il-kwadru bidel id-dehra tiegħu matul iż-żmien. Il-faxxi djagonali ta' kulur blu u aħmar fl-arma tal-Mendoza jidher li kienu oriġinarjament aħdar u aħmar; jidher li l-kontenut ta' aħdar jew il-varjanti tiegħu skuraw maż-żmien u saru blu. Dan kollu jiftaħ argument interessanti dwar kif kienet id-dehra oriġinali ta' dan l-inkwadru u kollox jindika li l-kwalitajiet kromatiċi kienu kemmxejn differenti. Fatt kurjuż ieħor huwa l-gwarniċa li tidher pjuttost inkompleta u nieqsa minn xi forma ta' induratura. Minħabba l- kwalita' ta' xogħol kif ukoll il-mod ta' kif din ġiet imsammra mat-tilar, huwa kemmxejn diffiċli biex wieħed jifhem kif nobbli Spanjol ta' dan il-perjodu jaċċetta dan it-tip ta' xogħol. Dan allura jqajjem dubji dwar kemm din il- gwarniċa kienet fil-fatt parti mid-donazzjoni oriġinali tal-kavallier Mendoza. Il-Kwadru ta' San Girgor. Hawnhekk tajjeb li nħarsu lejn is-sors li jagħtina d-data u informazzjoni oħra dwar meta u għaliex sar dan l-kwadru. Interessanti ħafna d- deskrizzjoni li jagħti Gian Frangisk Abela tal-kwadru u r-raġunijiet għaliex dan ġie kkummissjonat. Jidher li l-kavallier Mendoza ried jogħġob lill-Maltin billi jdaħħal fil-kwadru l-arma ta' l-Imdina (vi); meta wieħed jifhem dan il-ġest fil-kuntest taż-żmien li fih seħħ, dan jista jkollu konnotazzjonijiet politiċi interessanti. Jidher ukoll li din id- donazzjoni seħħet wara xogħlijiet strutturali li kienu għadhom kemm seħħew fil-knisja li issa kellha kappelluni ġodda (vii). L-artal ta' San Girgor għalhekk sab postu f'din l-estensjoni ġdida li kienet għadha kemm ġiet mibnija. Madankollu d-deskrizzjoni ta' Abela tixħet dawl interessanti mhux biss fuq l-kwadru rigal tal- Kavallier Mendoza iżda aktar minn hekk, tqajjem bosta mistoqsijiet dwar ir-relazzjoni ta' bejn dawn iż-żewġ persuni prominenti li kienu membri ta' l-istess lingwa fi ħdan l-Ordni ta' San Ġwann għalkemm fuq livelli differenti. Importanti għalhekk nifhmu sew min kien il-kavallier Mendoza fi ħdan l-ordni u l-importanza tiegħu bħala nobbli Spanjol. Stemma tal-Kavallier Mendoza fil- kwadru u l-istemma tal-familja Benefattur u politiku prominenti fi ħdan l-ordni — Mendoza. l u l-Markiż ta' Mondejar Inigo Lopez de Mendoza (1545-1623). i Mendoza l-missier kien bniedem prominenti tan-nobbilta' Spanjola li fost il-bosta karigi li żamm nistgħu nsemmu dik ta' ambaxxatur fil- qorti Papali ta' Piju V (bejn 1560-1562), viċi Re ta' Valencia (1572-1575) u Viċi re Napli I (1575-1579) (viii). Sena wara li Inigo ħa l-pussess tiegħu f'Napli, ibnu Don Pedro professa bħala kavallier fi ħdan l-ordni ta' San Gwann (ix). Ftit wara, fl-1578 Don Pedro jissemma bħala kmandant tal-infanterija f'Napli fil-kampanja kontra l-fuoricisti, gruppi ta' ħallelin u briganti li kienu ta' dannu għall-vjaġġaturi fit-territorji Naplitani (x). Ma nafux il-post fejn Don Pedro twieled iżda għandna xhieda li ommu flimkien ma' wlied ommu kienu jgħixu l-Belt Valletta lejn tmiem is-seklu sittax. Nafu li fl-1591 t-tifla ta' Isabella, Marietta Buschavna (mart Giacobbe Buschavna) ppruvat tidħol fi ftehim mal-patrijiet Dumnikani biex fi żmien għaxar snin jibnulha kappella dedikata lil San Gjacint fil-knisja taghhom tal- Porto Salvo u għal dan il-għan kellha tħalli wara mewtha 150 skud (xi). Biss minn dan kollu baqa' ma sar xejn u kellu jkun Don Pedro li jerga' jagħmet tentattiv biex tinbena din il- kappella fl-1599, liema tentattiv reġa għal darb' oħra ma ħalliex il-frott mixtieq. L-offerta ta' Don Pedro aktarx li ma ntlaqatx għaliex l-kundizzjonijiet li huwa offra ma ġewx aċċettati mill-patrijiet Dumnikani (xii). Mendoza kien diġa' membru ta' ċerta mportanza fi ħdan l-Ordni f'dan il-perjodu. Fl-istess sena, Don Pedro kellu jilħaq Ġeneral tal-Galeri tal-Ordni ta' San Ġwann u kien ilu Prijur ta' Castiglia u Leon (Ibernia) sa mill-1582, wara biss sitt snin fi ħdan l-Ordni (xiii). It- titlu ta' Prijur fi ħdan il-lingwa ta' Kastillja kien it-tieni wieħed f'dik li hija mportanza wara dak ta' Gran Kanċillier tal-Ordni li Don Pedro kellu jilħaq fl-1609 (xiv). Il-fatt li dan il-kavallier ndaħal biex jibni l-kappella ta' San Gjacint għandu konnotazzjonijiet familjari iżda ismu nsibuh involut ukoll f'opri oħra tal-arti xi ftit jew wisq b'konnotazzjonijiet Spanjoli. Fl-1612, tlett snin qabel d-donazzjoni tal-kwadru ta' San Girgor, Don Pedro bena minn butu il-kappella ta' San Ġakbu u żejjen il-kappella u l-parti l-kbira ta' din il-knisja b'bosta dekorazzjoni (xv). Hawnhekk għandna att ta' domazzjoni importanti tal-Gran kanċillier tal-Ordni lill-ħutu l-kavallieri il-Kavallier Mendoza fi Kwadru ta' A Te tkompli f'paġna 63 … Għaqda Mużikali Beland, Żejtun Festa 2002 — MINN paġna 59 Spanjoli għaliex din il-knisja kienet il-knisja tal-kavallieri Spanjoli ġewwa l-Belt Valletta. Madankollu wieħed ma jistax jiċħad il-fatt li l-membri tal-familja Mendoza kienu Ikoll kemm huma promoturi tal-arti u ma setax jonqos li dan il-wild jkollu l-istess xeħtiet. Nistgħu hawnhekk nsemmu lil Ohtu Catalina de Mendoza, bniedma nfluwenti ħafna fil-qorti Spanjola u li kienet tikkoltiva nteress partikolari fix-xjenza, fil-mużika u saħansitra fil-pittura. Mill- id tagħha għadhom jeżistu xi kwadri ta' interess partikolari. Jidher li l-mewt ta' Don Pedro seħħet qrib is-sena 1623 meta d-dar li huwa kellu fil-Birgu u li parti minnha kienet għaddiet f'idejh b'wirt, sfat vojta u kellha tittieħed deċiżjoni dwar x'għandu jsir b'din il-proprjeta' (xvi). Kollox jindika li Mendoza ħalla memorji sbieh tiegħu u tal-ġesti nobbli li huwa wettaq. Id-deskrizzjoni li jagħti Abela ta' dan il-kavallier hija xhieda ta' dan. Fl-aħħar mill-aħħar, it-tnejn kellhom rabta mill-qrib mal-parroċċa tal- Porto Salvo. Abela jidher li ħadem qrib ħafna tal-Kavallier Mendoza kemm bħala Avvocato del comun tesoro kif ukoll fuq missjonijiet diplomatici. Aktar tard Abela kellu jilħaq viċi-kanċillier fl-1626 (xvii). Għalhekk tezisti l- possibilita' li Gian Franġisk Abela meta tkellem fuq l-att ta' donazzjoni tal-kwadru ta' San Girgor ma kienx qiegħed jikkwota dak li qallu ħaddieħor iżda dak li forsi kien jiftakar hu ftit aktar mill-qrib. Dan kollu jikxef l-importanza ta' dan l-kwadru li mill-lat storiku għandu valur importanti sew għal pajjizna u wisq iżjed għaż-Żejtun. Studju artistiku ta' din l-opra tal-arti jista' jixħet aktar dawl fuq l-awtur ta' din l-opra li sofriet ftit mhux ħażin matul il-medda taż-żmien. L-familja Mendoza kienet ta' spiss tiġi konnessa mal-fatt li -EI Orgullio tambien se hereda- minħabba s-sens kbir ta' awtorita' u l-valur kbir li kienu jagħtu lir-relazzjonijiet familjari ta' bejniethom. 'il-Kburija tintiret ukoll' hija traduzzjoni xi ftit 'l bogħod mill-espressivita' ta' din il-frazi fil-lingwa oriġinali. Madankollu t-tifsira ta' din il-frażi ma tintilifx mat-traduzzjoni tagħha u nistgħu napplikawha għall-każ partikolari tagħna:- li ngħożżu u nkunu kburin b'dak li għandna f'din il-gżira ċkejkna tagħna u nistinkaw biex - inżommuh ħaj minn ġenerazzjoni għal oħra. (Nixtieq nirringrazzja lil Dun Gino Gauci tad-disponibilita' tiegħu u l-għajnuna prezzjuża li huwa tani waqt l-istudju tiegħi.) Buhagiar jressaq l-ipoteżi li dan l-inkwadru huwa possibilment xogħol il-pittur Cassarino, alliev tal- Caravaggio. Fl-istess knisja kien hemm il-kwadru tal-qtugħ ir-ras ta' Sant Katarina ta' l-istess awtur li llum jinsab fis-sagristija tal-knisja parrokkjali. Fuq dan l-inkwadru jidher li sar mill-anqas intervent wieħed mill-pittur toussait Busuttil. Ħajr lil Dun Gino Gauci tall ghogbu jghaddili gentilment din l- informazzjoni. v. interessanti wkoll il-fatt li ma teżisti ebda relazzjoni bejn l-istemmi tal-Universita tal-Mdina, dik tal- Mendoza, l-istilla li nsibu fin-nofs u l-isfond. It-tlieta jidhru bħal qishom maqtugħin mis-suġġett rappreżentat fil-kwadru. Il-Karigi u l-istorja ta' dan il-kavallier huma mehudin minn żewg kotba ta' A. Morel Fatio L'Espagne aux XVI et XVII siecles Ed. F. Braudel jagħti deskrizzjoni tal- konnessjoni tal-Mondejar mal-Moriscos fi Granada u l-bidla fil- kmana ta' din il-belt li seħħet fl-1569 meta missier Pedro Gonzales de Mendoza ġie mibdlu minn Don Giovanni d'Austria. N.A.V. Atti Francesco Imbroll datati 19 ta' April 1591. Dan it-titlu ingħata aktar tard lil Don Giovanni d'Austria, l-eroj ta' Lepanto fl-1646 u fis-seklu tmintax ġie riservat lill-ulied ir-re ta' Spanja. Dan id-dokument juri biċ-ċar li l- Mendoza kellhom membri oħra tal-familja li kienu kavallieri fi ħdan l-ordni. Don Pietro kien fil-fat akkwista l-parti oriġinali ta' din id-dar li kienet tinsab ħdejn il-knisja ta' Sant Antnin ġewwa l-birgu stess lejliet l-assedju l-kbir fl-1564. Fid- dokumenti ta' din il-perizja jissemma l-fatt li Don Pedro(Gonzales de Mendoza) 'era da poco morto' u li Don Pietro(deMendoza) kien ilu nieqes xi ħamsin sena. 63 Għaqda Mużikali Beland, Żejtun 2 Festa 2002