KELMTEJN FUQ L-ISTORJA TAL-LETTERATURA MALTIJA (mis-Seklu Sbatax sas-Seklu Għoxrin) Ta' A.CREMONA NAHSEB li bosta nies fost il-Maltin huma tal-fehma illi l-Malti, bħala ilsien miktub, qatt ma kellu dik ix-xejra ta' lingwa b'kitba ta' alfabet fiss, kif ukoll reguli tal-grammatika u svilupp letterarju bħalma għandhom ling- wi oħra tal-Ewropa, biex ma ngħidx ta' pajjiżi oħra f'kontinenti oħra. Min kellu, jew għad għandu, din il-fehma jista' jkun li għandu xi ftit tar- raġun, għax għal dak li hu Malti li kien jinkiteb xi mitt sena ilu sal-bidu tas-Seklu Għoxrin, il-biċċa l-kbira tal-kittieba kienu jiktbu l-Malti tagħhom fuq il-widna b'alfabet u sistema kapriċċuża — iktarx fuq dik tal-Lsien Taljan — iżda, mbagħad, 'l hawn u 'l hinn ġie li xi studjużi l-Malti tagħhom kienu jiktbuh fuq sistema ta' ortografija grammatikali — sistema li qajla kienet daħlet fl-iskejjel, jew meta daħlet, ġiet biss użata għal xi żmien, għaliex, dlonk inbidlet jew tneħħiet għal kollox, kif naraw meta fl-1836 kienu ingħataw xi kotba tal-qari bil-Malti fl-Iskejjel Primarji, u dawn tneħħew wara xi żmien, għax xi ittri tal-alfabet u l-kliem safi Għarbi tas-sistema ma kinux ingħoġbu. Hekk ukoll ġara meta fl-1883 inħolqot is-sistema tal-kitba tax-Xirka Xemia, u wara xi ftit snin tneħħew il-kotba tagħha mill-Iskejjel tal-Gvern. Hekk dejjem ġata għal bosta snin, illum tinħoloq sistema ta' kitba Maltija u l-għada tinbet oħra li toqtol lil ta' qabilha. Hekk ġara sal-1900 meta nħolqot sistema Maltija mwaqqfa fuq prinċipji grammatikali b'ittri tal-alfabet, iktarx fuq dawk ta' alfabet Taljan li kienu iżjed popolari, u b'hekk il-kittieba Maltin, ingħidu għall-aħjar kittieba, żammew kitba daqs- xejn iżjed uniformi minn ta' qabel. Kienet, iżda, is-sena 1921 meta mat-twelid tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti nfetħet it-triq li minnha wara xi tlittax-il sena ta' ħidma u ħajja letterarja irnexxielna jkollna sistema ta' kitba uniformi għas-seħħ mill- kittieba kollha tal-Malti, tal-ġurnalisti, u ta' kull avviż sew soċjali, sew reliġjuż, kemm ukoll kommerċjali, sportiv, eċċ., meta jiġifieri din is- sistema, b'deċiżjoni tal-Gvern, daħlet ukoll fl-użu uffiċjali tal-Qrati, tal- iskejjel u fl-amministrazzjoni, u saħansitra fl-Università. Din fuq fuq hija il ġrajja tal-kitba Maltija minn xi mitt sena 'l hawn, Iżda biex wieħed ikollu xi tagħrif iżjed tar-reqqa fuq l-istorja tal-bidu u svilupp tal-Letteratura Maltija jinħtieġ li wieħed imur iżjed lura, u qabel ma ngħaddi biex nitkellem fuq l-epoka tal-koltivazzjoni tal-letteratura Maltija, nitkellem fuq il-Malti bħala studju akkademiku minn xi studjużi bħala lsien semitiku skond il-prinċipji tax-xjenza filoloġika jew tal- lingwistika, U . Qabel is-Seklu Dsatax ma jidher li hemm ebda xhieda li turina li l- Malti kien imgħallem fl-iskejjel. Kull kitba bil-Malti li kienet issir qabel dak iż-żmien kienet timxi fuq traskrizzjoni kapriċċuża b'ittri tal-alfabet Taljan. F'xi dokumenti, bħalma huma attijiet ta' nutari, il-postijiet tal- Gżira kienu, għalhekk, jiġu italjannizzati. Il-kitba ta' dawk il-qassisin li kienu jiktbu l-prietki tagħhom insibuha miktuba b'ortografija Taljana u miżgħuda bi kliem li ġej mit-Taljan jew mill-Isqalli, għalkemm ħafna mill-kliem Malti safi, illum minsi, kien għadu f'ħalq il-poplu. 'L hawn u 'l hinn fis-Seklu Sbatax insibu xi dokumenti bil-Latin ta' kittieba barranin li jagħtuna xi kliem bil-Malti, fosthom ta' min isemmi dak li kiteb ċertu Megiser li għandu lista ta' kliem bil-Malti fil-ktieb tiegħu bil-Latin Propugnaculum Europae (1611). Hekk ukoll dak li kiteb ċertu vjaġġatur Ingliż Philip Skippon li għandu lista ta' madwar 350 kelma Maltija fil-ktieb ippubblikat fl-1663-6 jismu 'Account of a Journev made through part of the low countries, Germanv, Italv, and France', Dan il- kliem kien ġabru matul iż-żmien li kien hawn Malta. Kliem ta' postijiet bil-Malti b'kitba kapriċċuża insibuh ukoll fid-Des- crittione di Malta (1647) ta' l-istorjografu Abela; hekk ukoll insibuh fil- Hierilexicon tal-aħwa qassisin Għawdxin Domenico u Carlo Magri — daqs- xejn ta' ktieb bl-ispiega ta' xi kliem tal-knisja, fosthom ukoll kliem Malti, Fil-manuskritti tal-Għawdxi Dun Ġan-Franġisk Agius Sultana, magħruf bħala kittieb storiku bl-isem ta' De Soldanis, insibu poeżija tan-natural- ista Gio-Francesco Bonamico miktuba b'ġieh il-Gran Mastru Cottoner dwar l-1663-80, u din, hija waħda mill-iktar poeżiji qodma li, s'issa nistgħu ngħidu, għandna fil-letteratura Maltija. Din il-poeżija għall-epoka bikrija li fiha nkitbet tista' titqies bħala waħda mill-ġawhriet ta' versi Maltin għall-istil u kliem tagħha. Barra minn din, insibu oħra ta' l-istess De Soldanis li ma għandhiex l-istess mertu letterarju bħal. dik ta' Bona- mico. (Ara Tagħrif fuq il-Kitba Maltija, Maħruġ mill-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti. paġ. Ta' De Soldanis għandna xi kitba bil-Malti li tittratta fuq id-drawwiet Maltin u Għawdxin ta' żmienu, magħmulin, biċċiet minn- hom, taħt għamla ta' djalogi. Fost ix-xogħlijiet tiegħu bil-Malti ta' min. isemmi il-Proverbi jew Qwiel Maltin. Dnub li din il-Ġabra hija nieqsa minn l-ittri A. u B., Dr. Giovanni Curmi kien stampahom fil-Malta Lette- rarja f'xi Numri tal-1928. Biċċa xogħol oħra sabiħa u ta' sabar huwa l- Vokabularju li ħalla manuskritt fil-Bibljoteka ta' Malta, Dan hu miġbur f'erba' volumi: (1) Malti, Taljan-Latin, (11) Taljan-Latin u Malti, (f'żewġ volumi); (111) Latin-Taljan-Malti. Ta' De Soldanis għandna ukoll żewġ Grammatiki tal-Malti: Della Lingwa Punica presentemente usata dai Maltesi bid-data tal-1750 stampata Ruma u oħra taħt l-isem ta' Nuova Scuola di Grammatica per agevolmente ap- prendere la Lingua Punica-Maltese, stampata Ruma fl-1750. Barra minn dawn għandu wkoll studju ieħor imsemmi Nuova Scuola dell' Antica lingua Punica scoperta nel moderno parlare Maltese e Gozitano, eċċ. Dan ix- xogħol baqa' manuskritt. Huwa differenti miż-żewġ grammatiki l-oħra, u hu mqassam lezzjonijiet, b'appendiċi ta' frażijiet differenti, djalogi u daqsxejn ta' katekiżmu u xi talb. Din, milli jidher, kellha tkun It-Tieni Edizzjoni tat-tieni grammatika: Nuova Scuola di grammatica per agevol- mente apprendere la Lingua Punica-Maltese, stampata fl-1750, imsemmija hawn qabel, Dik il-ħabta l-istudju tal-filoloġija Maltija kien għadu lura u ftit kienu dawk in-nies għorrief li kienu għamlu studju serju fuq in-nisel ta' certi djaletti semitiċi. L-istess Vassalli, meta kiteb l-ewwel grammatika, mexa fuq teoriji ħżiena u għalkemm il-grammatika tiegħu kienet imwaqqfa fuq il-morfoloġija Għarbija, il-Malti nisslu mill-Feniċ, kif fisser fil-prefazz- joni tal-ewwel grammatika Maltija bil-Latin. Mhux ħaġa tal-għaġeb, għalhekk, li De Soldanis il-Malti nisslu mill- Puniku, Dik il-ħabta kienu msabu bosta oqbra Feniċi jew Puniċi, li l- ħabib tiegħu, il Prinċep ta' Torremuzza, qallu li kienu Puniċi, u, għal- hekk, huwa kien bl-impressjoni illi l-Malti ta' żmienu kien imnissel minn dak l-ilsien u bena l-grammatika tiegħu fuq dak il-prinċipju. De Soldanis, għalkemm kien bniedem għaref, bħalma kien fisser Vassalli, ma kellux pedamenti tat-tagħlim tal-lingwi semitiċi, u, għalhekk, il-grammatika tiegħu ma għandha ebda valur xjentifiku. Il-mertu ta' De Soldanis, li kien l-ewwel bibljotekarju tal-bibjoteka fi żmien l-Ordni, huwa li kellu l-ħila jiġbor materjal kbir dwar l-ilsien Malti, storja, drawwiet, li kienu u li għadhom jiswew ħafna għall-istudjużi ta' warajh, saħansitra kienu ta' għajnuna lil Vassalli meta dan ġie biex jagħmel dizzjunarju bil-Malti u jagħmel ġabra ta' proverbi Maltin, Kif naraw, lil De Soldanis sab min ikkritikah fuq ix-xogħol tal-gramma- tika tiegħu, f'dik li kien ippubblika fl-1750 bl-isem ta' Della Lingua Pu- nica, eċċ. Il-f ournal Etranger ta' Pariġi (1754), osservalu li dwar disgħa f'kull għaxar kelmiet Maltin huma ta' nisel Għarbi, u li x-xebh li għandhom il-kelmiet Maltin mal-Puniku kien ġej min-nisel komuni li l-lingwi Semi- tiċi għandhom kollha kemm huma, fosthom il-Lhudi, is-Sirjak, il-Għarbi u il-Malti. Sentejn wara l-publikazzjoni tar-reċensjoni li kien hemm fil- Journal Etranger ta' Pariġi, Agius De Soldanis wieġeb għall-kritika li saritlu f'dan il-ġurnal, It-tweġiba tiegħu taħt it-titlu ta' 'Dissertation oti f'eprouve que la langue que les abitants originaire de l'Isle de Malte parlant aujourduit est l'ancienne langue Punigue', dehret fil-fournal pour matiers du Temps fl-1756, paġ. 22, Pariġi. Qabel ma nkompli ngħid fuq xi kommenti li saru f'xi rivisti jew min studjużi barranin oħra fuq ix-xogħlijiet grammatikali ta' Agius De Sol- danis, nitkellmu fuq xi xogħlijiet ta' kittieba oħra dwar l-ilsien Malti kif insibu msemmijin fl-istess grammatika ta' De Soldanis u fil-Biblioteca ta' Ignazio Saverio Mifsud (1764). Fost dawn il-kittieba hemm imsemmi il- Monsinjur Fra Domenico Sceberras, Isqof ta' Epifanja; dan kiteb gram- matika Punika-Maltija; Tournon, Kavalier tal-Ordni li kiteb oħra, iżda, ebda wieħed minn dawn ix-xogħlijiet ma nstab, saħansitra, fi żmien De Soldanis. Ignazio Saverio Mifsud, fil-Biblioteca tiegħu jsemmi xi xogħli- jiet interessanti li baqgħu manuskritti mina kittieba li għaxu bejn is- Seklu Sbatax u l-bidu tas-Seklu Tmintax: Dizzjunarju Malti-Taljan, l- awtur tiegħu bla ma hu magħruf, miktub, fis-Seklu Sbatax; Grammatika Maltija u Dizzjunarju (Taljan-Malti) miktub b'ittri Latini u b'għaxar ittri Għarbin; l-awtur ta' dan il-manuskritt huwa ċertu Kavalier Franċiż jismu Thezan, u Grammatika Maltija, b'dizzjunarju Malti-Taljan u Franċiż, l- awtur ta' dan il-manuskritt huwa l-Kommendatur Fra Franġisku Bardon, u, kif jistqarr l-istess Mifsud, dan il-manuskritt fi żmienu kien il-Bibljoteka, iżda ebda kopja tiegħu ma nsabet wara, Ngħaddu issa għal xi studji fuq il-Malti li saru minn studjużi barranin . tas-Seklu Tmintax. Dawn billi fil-materji xjentifiċi kienu jiktbu bil-Latin, li dik il-ħabta kienet il-lingwa li biha iktarx kienu jittrattaw dawn il- materji, isimhom jidher ukoll latinizzat. Wieħed minn ta' l-ewwel, ta' żmien De Soldanis, li nsibuh bl-isem ta' Josephus Maius, Professur ta' Giessen fil-Ġermanja, fl-1718 ippubblika studju taħt l-isem ta' Specimen Linguae Punicae, eċċ., li fih iġib it-talba tal-Pater Noster bil-Malti me- ħuda minn fuq dik li kien ippubblika David Wilkins u lista ta' kliem Malti miġbur minn Hieronvmus Megiserius (Descriptio Melitae, Lipsia, 1606), kif ukoll lista ċkejkna li kien tah il-Geżwita Malti Riber de Gattis, li kien jistudja f'Ingolstadt. Fl-ewwel studju tiegħu Maius xebbah il-isien Malti mal-Kaldajk u mal- Lhudi u, għalhekk, ukoll bħala konsegwenza mal-Puniku, Xi ħames snin wara (1723), Maius f'dissertazzjoni oħra bl-isem ta' Specimen Alterum Linguae Punicae xebbah xi ismijiet ta' postijiet f'Malta meħudin minn fuq l-istorja ta' Abela (Descrittione di Malta) mal-lsien Kaldajk, Lhudi u Puniku, waqt li ammetta in-nisel tagħhom mill-Għarbi skond il-fehma ta' Abela bħala lingwa qariba mal-Kaldajk u mal-Lhudi. . Bħalma għidna, il-kitba tal-proża Maltija bilkemm insibuha miktuba qabel is-Seklu Tmintax, għalkemm De Soldanis fil-Prefazzjoni tal-Gram- matika tiegħu isemmi xi manuskritti miktubin minn predikaturi qabel dak iż-żmien. Fil-Bibljoteka ta' Malta jinsab manuskritt bil-Malti, u l-iktar data qadima tagħhom ma tasalx lil 'l hinn mill-1739; l-awtur ta' dawn il- prietki (għaliex il-manuskritt jikkonsisti l-aktar minn prietki bil-Malti) huwa r-Reverendu Injazju Saverju Mifsud, Fuq il-grammatika ta' De Soldanis kien ikkommenta il-Professur D, Bellermann ta' Berlin fl-istudju tiegħu (Taħdita Inawgurali ta' Kors Uni- versitarju): Phoeniciae Linguae Vestigiorum Specimen (1809). Bellermann, fil-ġabra ta' kliem Malti msemmi minn De Soldanis, żied xi kliem Kaldajk, Lhudi u Għarbi li jaqbel mal-kliem Malti u dawn, billi ma kinux ingħataw minn De Soldanis u l-kliem Malti kien miktub b'ortografija Taljana ftit u xejn dubbjuża, dan in-nuqqas fil-fehma ta' Bellermann tellef xi ftit mill- importanza tax-xogħol ta' De Soldanis f'għajnejn l-istudjużi tal-lingwi orjentali, Gesenius, wieħed mill-aqwa orjentalisti ta' dak iż-żmien, għamel stujiju fuq dak li kien kiteb Bellermann fuq nisel il-Malti u fl-istudju tiegħu Versuch iiber die Maltesische Sprache (1810) wera li ma qabelx mat-teorija ta' Bellermana dwar in-nisel tal-Malti mill-Puniku, fil-waqt li fisser ix-xebh kbir li hemm bejn il Malti. u l-Għarbi. Sew sew madwar dan iż-żmien Mikiel Anton Vassalli, imwieled Ħaż- Żebbuġ, li wara li kien tagħallem is-Siminarju ta' l-Imdina, kien kompla l-istudji tiegħu Ruma, kien ħareġ il-kotba tiegħu fuq il-Malti. L-ewwel ktejjeb kien fuq l-Alfabet Malti imfassal minnu u li bih inqeda imbagħad fl-ewwel xogħlijiet tiegħu. Dan il-ktejjeb bl-isem ta' l-Alfabeto Maltese għandu d-data tal-1790; sena wara, ħareġ il-Grammatika tal-Malti miktuba bil-Latin. F'din il-grammatika huwa nqeda bl-alfabet tiegħu li fih kien hemm ittri ġodda maħluqin minflok xi ittri Latini li kif deherlu ma setgħux ifissru sewwa il-leħen Malti. L-alfabet kien magħmul fuq prinċipju ta' alfabet fometiku. Wara ħames snin, jiġifieri fl-1796, Vassalli ippubblika id-dizzjunarju Malti imsemmi Ktieb il-Kliem Malti. Dawn it-eliet kotba kienu stampati Ruma. Għalkemm, milli jidher, ix-xogħlijiet ta' Vassalli fuq il-grammatika u dizzjunarju ma setgħux jiġu milqugħin saħansitra mill-iktar nies ta' l- iskola ta' dak iż-żmien, nistgħu ngħidu illi sew il-grammatika kemm id- dizzjunarju tiegħu kienu fetħu it-triq għall-kitba bil-Malti fuq prinċipji u sistema ta' kitba grammatikali, ħaġa li wara żmien tat il-frott tagħha fost il-kittieba tal-Malti. L-Alfabet tiegħu ma setax, iżda, isir popolari u lanqas ma sata' jiġi adottat minn dawk li forsi, wara żmien, xtaqu jikkoltivaw il-Malti u jikt- buh grammatikalment, għax xi ittri ta' dak l-alfabet, bħalma semmejna qabel, ma kienu xejn jaqblu ma' l-ittri Romani li bih kien jinkiteb it- Taljan u l-Latin. Fil-waqt li kien jistampa id-dizzjunarju, Vassalli tħajjar jiftaħ skola tal-Malti, u, għalhekk għamel petizzjoni lill-Gran Mastru De Rohan biex jagħtih permess jiftaħ din l-iskola tal-Malti li kif fisser ruħu kienet wisq meħtieġa biex b'mezz tal-kitba Maltija l-Maltin ikunu jistgħu jitgħallmu lingwi oħra. Il-petizzjoni ġiet milqugħa, iżda ma nafux jekk Vassalli irnexxilux jiftaħ din l-iskola, u jekk biss irnexxielu, ma jidhirx li setgħet isseħħ iżjed minn sena u nofs, għax wara bilkemm sentejn Vassalli sab ruħu f'taħbila kbira mħabba li kellu sehem kbir f'konfoffa flimkien ma' Ċensu Barbara biex iwaqqgħu l-Gvern tal-Ordni. Infatti f'Ġunju tal-1797 Vassalli, flimkien ma sieħbu Ċensu Barbara, ġew issentenzjati, Barbara għat-turrufnament mill-Gżira u Vassalli għall-ħabs fil-Forti Rikażli, minn fejn, kif igħidu, irnexxielu jaħrab u jmur jiltaqa' ma sieħbu Barbara l- Italja u minn hemm lejn Franza (Marsilja). Vassalli kien irnexxielu jarġa' jidħol hawn Malta fi żmien il-Franċiżi, iżda billi kien magħdud bħala partiġian tal-Gvern Franċiż, hekk kif il- Franċiżi telqu minn Malta, huwa raġa' ġie itturrufnat mill-Gvern Provviżo- rju taħt il-kmand ta' Ball, u ma reġax lejn pajjiżu ħlief fl-1820, meta wara xi żmien sab il-għajnuna ta' l-għaref diplomatiku John Hookham Frere, fil-kariga tiegħu ta' President tal-Kunsill ta' l-Università. Dan kien jin- teressa ruħu fl-ilsna semitiċi, u kien irrikkmandah biex jagħti lezzjonijiet tal-Malti fl-Università, Dan kien fl-1825. Aħna ma nafux jekk l-iskola tal-Malti fl-Università kinetx seħħet, nafu biss li minn xi ittri tar-Rev. William Jowet liċ-Church Missionarv Societv ta' Londra, jidher illi l-Grammatika tal-Malti, li wara xi sentejn kienet dehret bl-isem ta' Grammatika della Lingua Maltese mill-pinna ta' Vas- salli, ma kenitx ħaġa oħra ħlief ġabra tal-lezzjonijiet li Vassalli kien jagħti fil-Klassi tal-Malti l-Università, Din il-grammatika wieħed jista' jsejħilha it-Tieni Edizzjoni tal-grammatika tal-Malti miktuba bil-Latin li kien ħareġ Vassalli fl-1791, kif jidher fil-frontispizju tal-ktieb fejn naqraw taħt it-titlu tal-ktieb il-kelmiet: Seconda Edizione — Scritta in Italiano, molto accresciuta, ed in miglior ordine ridotta dal medesimo. F'din il-grammatika Vassalli kien biddel xi ittri konvenzjonali u flok- hom daħħal oħrajn magħrufin fl-Alfabet Taljan. Fl-1826, Vassalli stampa Ġabra ta' Proverbi bil-Malti (Motti, Aforismi, e Proverbi Maltesi) li kien iddedika lil John Hookham Frere, benefattur tiegħu. Dawn il-proverbi jew qwiel huma imfissrin bit-Taljan. Vassalli, 'qabel ma miet, kien kiteb ukoll dizzjunarju Taljan-Malti li, milli jidher, baqa' manuskritt, Mis-sena 1823 sakemm għalaq għajnejh, Vassalli ħadem fuq it-traduzz- joni bil-Malti tal-Vanġelji u l-Atti tal-Appostli. B'riħet din it-traduzzjoni l-letteratura Maltija kienet għall-ewwel darba żejnet il-paġni tagħha bit- teżori tal-istil bibliku u b'hekk ma baqgħetx lura fl-isvilupp tagħha f'din ix-xorta ta' kitba reliġjuża u bdiet timxi fuq il-passi tal-letteratura ta' nazzjonijiet oħra. Wara l-mewt ta' Vassalli is-Societv for Promoting Christian Knowledge, li daħlet flok seħbitha ta' qabel The Church Missionarv Societv, ħarġet it-tieni edizzjoni tal-Vanġelji u tal-Atti tal-Appostli bil-Malti (1847) mit- Tipografija ta' Gabriel Vassalli, bin Mikiel Anton Vassalli. F'din l-ediz- zjoni din is-Soċjetà użat alfabet ieħor, iżjed sempliċi minn dak fl-ewwel edizzjoni, imżewwaq b'xi ittri tal-alfabet Ingliż. Xi snin qabel kienet dehret traduzzjoni bil-Malti miktuba minn Vassalli ta' l-istorja tas-Sultan Ġiru meħuda minn dik ta' Rollin bil-Franċiż. L-alfabet u l-ortografija tagħha huma l-istess bħal tal-grammatika ta' Vassalli (1827). l Qabel it-traduzzjoni bil-Malti tal-Vanġelji u tal-Atti tal-Appostli kienet dehret traduzzjoni bil-Malti tal-Vanġelu ta' San-Ġwann bit-Taljan u bil- Malti mill-pinna ta' ċertu Giuseppe Canolo. Milli jidher dan il-bniedem kien jaf l-iskola u l-iktar ukoll il-Għarbi li hu kien tgħallem meta kien f'Barberija, Din l-edizzjoni kienet stampata Londra fl-istamperija ta' Watts fl-1822, bl-ordni taċ-Church Missimnarv Societv. Skond ir-Reverendu Schlienz (Missjonarju tal-Knisja Protestanti f'Malta) Canolo kien ittraduċa ukoll it-Testment il-Qadim, l-Imitazzjoni ta' Kristu ta' Kempis u kiteb Grammatika tal-Malti b'karattri Għarbin. Dawn, milli jidher, baqgħu manu- skritti f'idejn is-Soċjetà Protestanti. Is-Societv for Promoting Christian Knowledge kienet ħarġet xi kotba bil-Malti. Fost dawn il-kotba insemmu: Is-Salmi tar-Re David (1846); Robinson Crusoe (1846); A Short Grammar of tbe Maltese Language (1845); Il-Bidu tal-Grammatika Ingliża (1846) u Ktieb fuq bosta Ħwejjeġ maħtura minn kotba Kattoliċi (1832), L-ortografija Maltija f'dawn il-kotba (barra mill-aħħar ktieb miktub bl-ortografija tal-grammatika ta' Vassalli) timxi fuq dik li nsibu fil-Għaqda l-Ġdida ta' Sidna Ġesu Kristu (it-Testment il- Ġdid. It-tieni edizzjoni tat-traduzzjoni minn Vassalli. Fuq ix-xogħlijiet ta' Vassalli, wara l-mewt tiegħu, kienu dehru xi kommenti kritiċi. Fost dawn il-kommenti ta' min isemmi dawk tal-arabista Svlvester De Sacv fil-fournal des Savans April, 1829, Dana jikkommenta fuq iż-żewġ grammatiki ta' Vassalli sew dik li hi miktuba bil-Latin kif ukoll dik li hi miktuba bit-Taljan. Huwa faħħar ix-xogħol ta' Vassalli, biss deherlu li Vassalli fil-Grammatika tiegħu kien messu nqeda b'karattri tal-alfabet Għarbi; barra minn dan, huwa ikkritika t-teorija ta' Vassalli, fejn fil-Prefazzjoni tal-Grammatika miktuba bil-Latin, kien nissel il- Malti mill-Feniċ. L-opinjoni ta' De Sacv hija li l-Malti huwa fergħa tad- djaletti Għarbin. Kommenti oħra fuq il-Vokabularju ta' Vassalli kienu dehru fil-Magazin Enciclopedique ta' Pariġi fl-1769. Sonnini, fizzjal tal- Marina Franċiża, li kien għax fi żmien Vassalli, jfaħħar ukoll ix-xogħlijiet ta' Vassalli fil-ktieb tiegħu Vovage. Ngħaddu issa biex nitkellmu fuq is-sistemi tal-kitba Maltija u fuq xogħlijiet oħra fuq il-Malti jew fuq xogħlijiet miktubin bil-Malti li dehru fil-bidu tas-Seklu Dsatax sa l-epoka moderna, Madwar l-1829 Giuseppe Bellanti kiteb studju fuq metodu imfassal minnu biex il-Malti jinkiteb b'ittri tal-alfabet Għarbi. Dan ix-xogħolli għandu t-titlu: Avvertimenti per la ristorazione della Lingua Maltese jinsab manuskritt fil-Bibljoteka ta' Malta, M'għandna x'ingħidu xejn, il- proġett ta' Bellanti ħadd ma wettqu. L-unika lingwa li kienet mgħallma fl-Iskejjel Primarji sas-sena 1830 fi żmien il-Gvern Ingliż kien it-Taljan u qajla setgħet tinħoloq, kif ġieb u laħaq, sistema ta' kitba Maltija li biha millinqas wieħed seta' jinqeda biex igħallem lingwi oħra bħalma kien għall-ewwel ippropona Vassalli. L-ewwel ktieb tal-qari għall-iskejjel li deher f'dak iż-żmien kien dak ta' Francis Vella u Giuseppe Montebello Pulis (għalkemm ma jġibx l- isem tal-awturi), Dan kien fl-1824, tliet snin qabel ma ħarġet it-tieni grammatika Maltija bit-Taljan ta' Vassalli. Il-ktieb kellu dan l-isem: Ktieb il-Qari jew Daħla għal ilsien Malti,u kien stampat Livornu. Sentejn wara, milli jidher miktub ukoll minn Francis Vella flimkien ma' sieħbu Montebello Pulis, ħareġ ktieb ieħor bl-isem ta' Trattat fuq l-Oblighi tal- Bniedem, eċċ., għall-użu tal-Colleġ ta' Għawdex. Dan ukoll kien stampat Livornu, F'dawn il-kotba il-ħ (ħe) u l-għajn (għ) huma stampati b'ittri tal-alfabet Għarbi. i Fil-Flora Melitensis Tbesaurus (1827-31) ta' Dr. Stefano Zerafa, li kien Professur tal-istorja Naturali, l-ismijiet ta' ħxejjex u pjanti Maltin jidhru miktubin b'alfabet fonetiku, l-istess wieħed li wara żmien (fl-1841) Zerafa kien ippropona biex jiġi użat mis-Societġ Medica, u, kif ukoll wara ġie użat fil-Flora Melitensis ta' Dr. G.C. Grech Delicata. Fl-1831 Francis Vella ħareġ Grammatika tal-Malti miktuba bl-Ingliż stampata Livornu, għall-użu tal-Ingliżi li jixtiequ jitgħallmu bil-Malti. Vella, fi ktejjeb li kien ħareġ, maqdar bi sħiħ l-alfabet b'xi ittri Għarbin li wara dehru użati fi ktieb tal-qari bil-Malti għall-Iskejjel tal-Gvern, kif ukoll, użati, fi ktieb ieħor stampat fl-Istamperija tal-Gvern bl-isem ta' Catalogue of Different Kinds of Fisb in Malta and Gozo, bid-data tal- 1838. Dan il-ktieb tal-qari ġie ippubblikat b'inizjativa ta' Mr. George Cornewall Lewis, wieħed mill-Kommissjonarji li kien maħtur biex issir staħriġa fl-istat tal-Istruzzjoni Pubblika (1836) f'Malta, L-awtur ta' dan il-ktieb, kif igħidu, kien ċertu Kanonku Annetto Casolani, surmast tal- Għarbi. Il-ktieb, barra milli kien fih ittri Għarbin, kien fih xi kliem ara- bizzat. Imħabba id-diffikultajiet kbar li nsabu fil-qari ta' dan il-ktieb, il-kliem tqil li kien fih, kliem iktarx Għarbi milli Malti u l-kritika li saret fuqu, dak il-ktieb bilkemm dam sentejn f'idejn it-tfal tal-iskola. Iżda l-awtoritajiet, minflok ma sabu il-mezz li toħloq sistema ta' kitba bil-Malti iżjed: popo- lari u mexxejja, bħala qari u mezz ta' tagħlim għat-Taljan u l-Ingliż, neħħew għalkollox dan il-ktieb mill-Iskejjel. Sadattant, wata xi żmien, kien hemm minn tħarrek u ippropona l-użu tal- Malti fl-iskejjel bħala mezz ta' tagħlim a viva-voce kif ukoll l-użu ta' kotba bil-Malti b'alfabet imfassal fuq dak tat-Taljan, li kien l-iżjed popo- lari. Fuq hekk qamu u saru ħafna protesti u kontra-protesti minn kittieba, u nies li interessaw ruħhom dwar it-tagħlim fl-Iskejjel, fost dawn insemmu lill-Abbċ Dr Salvatore Cumbo li fil-Piano di Pubblica Istruzione (1838) is- suġġerixxa traskrizzjoni b'alfabet Taljan; ir-Reverendu C.F. Schlienz li ħareġ ktieb: Views on the Improvement of the Maltese Languaġe and its Use for tbe Purpose of Education and Literature (1838) fejn wera ix-xewqa u l-fejda ta' l-użu tal-karattri Għarbin fil-kitba Maltija, ħaġa li ma qabilx li ssir, u ma saretx, meta hija ħaġa ċara illi għall-poplu b'ċivilta' ewropea u reliġjon ta' Knisja Kattolika antislamitika, il-letteratura tiegħu ma setgħetx tidher b'libsa oħra li tagħtiha ix-xeħta musulmana, għalkemm il- Isien Malti baqa' organikament semitiku. Barra minn dan l-awtur, li in- teressa ruħu fuq il-kitba Maltija, insemmu ukoll il George Percv Badger li kien kiteb ittra lill-Gvernatur: On the Eligibilitv of tbe Maltese Dialect as a Medium of Instruction, eċċ (1841) fejn ippropona fost ħwejjeġ oħra li, fil-kitba tal-Qari Malti, jintużaw ittri Romani flok dik it-taħlita ta' Ittri Romani u Għarbin. Għall-ittri gutturali u għal xi ittri oħra ippropona l-ittri: k, $, x, u flok il-għajn (għ), appostrofu maqlub ' fuq il-vokali mlissna bil-għajn. Ma' tul l-istess żmien il-Kanonku Fortunat Panzavecchia, li kien Di- rettur ta' l-Iskejjel, Primarji, ħareġ grammatika tal-Lsien Malti, u, warajha, kotba ċkejknin tal-Bibbja u ta' l-Istorja ta' Malta bil-Malti, iktarx għall- użu ta' l-Iskejjel u folju ċkejken jismu Iż-Żmien Mirbuħ. Il-grammatika tiegħu hija ibbażata fuq il-morfoloġija Għarbija, iżda il-metodu immexxi fuq traskrizzjoni ta' ittri tomani b'karattri konvenzjonali. Ġio-Batta Falzon, li xi wħud iridu jgħidu li kien neguzjant tad-drappi- jiet, u oħrajn ħajjat, bid-dar l-Isla, imma magħruf fl-att tal-mewt tiegħu bħala kittieb, kien ħareġ dizzjunarju f'żewġ edizzjonijiet, waħda tal-1845 u l-oħra tal-1882; fl-1850 ippubblika wkoll ktieb tal-Konversazzjoni (Gvida alla Conversazione) u fl-1884 ktieb ieħor bl-Ingliż sieħeb ta' qabel bl- isem ta' Collection of Colloquial Pbrases. L-alfabet użat f'dawn il- kotba huwa fonetiku fejn l-ittra g qiegħda għall — ġe u b bil-pont fuqha għall-eħħe (fil-kelma Żurħard), ġ (bil-pont fuqha) għall-ge u u, maqluba għall-għajn (għ). Id-dizzjunarju ta' Falzon tista' tgħid li huwa kopja tad- dizzjunarju ta' Vassalli, biss b'ittri ta' alfabet differenti. Il-kotba l-oħra li Falzon ippubblika mill-1850 sal-1861 huma miktubin bl-alfabet tal- Accademia Filologika li kien sar l-iktar alfabet popolari fost il-kittieba. Sakemm fl-1843 inħolqot is-Soċietà Fililogica, bis-sistemi tal-kitba Maltija li kienu mil-lum għal għada dlonk jinħolqu fost il-kittieba, l- istudju, l-iskejjel u l-progress tal-kitba Maltija ma setgħux imorru wisq il-quddiem. Is-sistema tas-Societa Filologica, li l-alfabet tagħha kien infassal fuq dak ta' Taljan, sabet art tajba fost il-kittieba tal-Malti li. dak iż-żmien bdew joktru minn ġurnata għall-oħra, sakemm imbagħad fl- 1850 ġiet stabbilita fil-kotba tal-iskejjel tal-Gvern, l-iktar bħala mezz ta' tagħlim tal-isien Taljan. Il-ħajra, iżda, illi, l-kitba Maltija tieħu xejra għaliha fis-sistema tal- kitba b'alfabet li jagħżilha bħala lsien ta' nisel semitiku minn dik ta' nisel neo-latin ħabtet sa iġġagħal lil xi kittieba tal-Malti li joħolqu xi alfabet u xi sistema iżjed razzjonali, biex ma ngħidx xjentifiku, fuq dak ta' Vassalli u Żerafa, Kontra din ix-xejra kien Dr. Gio Antonio Vassallo, Professur tal-Letteratura Taljana fl-Università, u awtur ta' versi u proża Maltija. Fost ix-xogħlijiet tiegħu nistgħu nsemmu Storja ta' Malta fil- qosor, il-Ħajja ta' San Pawl u Ġesu Kristu fid-Dinja, Ġabra ta' poeżiji liriċi unoristiċi, ħrejjef u stejjer li kienu miġburin fi ktieb wieħed fiim- kien ma' poeżiji oħra ta' Preca taħt l-isem ta' Ħrejjef, ovvero Saggio di Favole Morali in versi. Fost il-poeżiji tiegħu sbieħ u ta' valur letterarju insemmu it-Tifħira lil Malta u Il-Ġifen Tork. L-Accademia Filologica Maltese kienet ippubblikat ukoll rivista Il- Malti li fiha kien ikun hemm artikoli instruttivi bil-Malti u bit-Taljan. Kien ma' tul dan iż-żmien, għeluq is-Seklu Dsatax, li l-letteratura Maltija bdiet tiżgħed b'xogħlijiet ta' proża u versi; ngħoddu fost il-kittieba ta' dik l-epoka: Annibale Preca, Richard Tavlor, Dun Dovik Mifsud Tommasi, Dwardu Cachia, Pawlu Bellanti, Salvu Frendo De Mannarino, Akille Ferris, Napuljun Tagliaferro, Ġuże Muscat Azzopardi u xi oħrajn. Is-sistema tas-Società Filologica baqgħet isseħħ fl-iskejjel sal-1883, meta fl-Iskejjel tal-Gvern daħlu kotba tal-Qari bil-Malti bis-sistema tax- Xirka Xemia, jiġifieri b'alfabet hekk imsejjaħ 'Fonetiku' u b'reguli gram- matikali li fuqhom kellu jinkiteb il-Malti, Din is-sistema fl-iskejjel bdiet isseħħ f'Novembru tal-1882 b'Cirkulari maħruġa lis-surmastrijiet minn Sigismondo Savona, Direttur tal-Istruzzjoni Pubblika. Ix-Xirka Xemia biex ixxerred is-sistema tagħha fost il-kittieba tal-Malti ta' dak iż-żmien ħarġet rivista taħt l-isem ta' Is-Sebħ. Il-kotba ta' l-iskola b'din is-siste- ma inkitbu minn Preca, li, milli jidher, kien wieħed mill-aqwa sostenituri tas-sistema ġdida. Wara mbagħad bdew jidhru kotba oħra miktubin b'din is-sistema minn Akille Ferris, li kien Spettur tal-Iskejjel kif ukoll minn S.Mame, li fl-1885 ħareġ dizzjunarju Ingliż-Malti (Englisb-Maltese Dic- : tionarv li fih il-Malti hu miktub bl-ortografija tax-Xirka Xemia, Preca kien wieħed mill-aqwa kittieba ta' dak iż-żmien, jiġifieri ta' żmien iż-żewġ sistemi ta' kitba li semmejna, Fost il-kotba li kiteb nis- tgħu nsemmu dawn: Kalbiena għall-Baħar, Geografia, Storja tal-Cnisja, Dik Xortil u oħrajn, li l-biċċa l-kbira nkitbu bis-sistema tal-Accademia Filologica Maltese. Is-sistema tax-Xirka Xemia kellha ħajja qasira għaliex kien hemm oppo- sizzjoni qawwija għall-użu tagħha fl-iskejjel billi, kif riedu jgħidu, l- alfabet il-ġdid tagħha fl-iskejjel ma' kienx jaqbel ma' dak tal-Ingliż u tat-Taljan, u għalhekk, il-Kummissjoni li ntgħażlet biex tistħareġ dwar din il-kwistjoni fissret il-fehma tagħha li dak l-alfabet kien qed ifixkel it-tagħlim ta' dawk iż-żewġ lingwi li kienu ż-żewġ lingwi tal-edukazzjoni għall-Maltin. Fuq il-parir tas-Senat tal-Università, li qabel mas-suġġeri- menti tal-Kummissjoni, l-alfabet fonetiku tax-Xirka Xemia tneħħa għal- kollox fl-1888 u floku raġa' daħal l-alfabet tal-Accademia Filoloġica. Maż-żmien il-kitba Maltija kotrot sew għal dik li hi proża kemm għal dik li hi poeżija. Il-kittieba ta' dak iż-żmien kienu ħafna, biċċa tajbin u oħrajn dilettanti. Fost dawn ta' min isemmi Ġużċ Muscat Azzopardi li għal xi żmien kellu f'idejh il-Habbar, ġurnal politiku-letterarju, kittieb ta' proża u versi, Tiegħu għandna bosta poeżiji sbieħ li tista' tgħidilhom l- ewwel poeżijiet klassiċi li dehru sa dak iż-żmien u li żejnu l-ewwel paġni tal-letteratura Maltija. Mill-versi tiegħu nsemmu s-Sunett fuq San Pawl li jibda Kbir fik innifsek, kbir fil-ħsieb u l-ħrara u s-sunett fuq Marsaxlokk, tarġa' l-versi fuq San Pawl ta' Tarsu. Kiteb bosta rakkonti popolari u fl-istess ħin bi stil letterarju; fost dawn ta' min isemmi Susanna, Censu Barbara, Cejlu Tonna, Mattew Callus u oħrajn, imma l-aktar biċċa xogħol ta' proża li għaliha jibqa' msemmi hu r-rumanz storiku Nazju Ellul, Barra minn dawn, Muscat Azzopardi ħallielna wkoll xogħol sabiħ, miktub bi stil. bibliku li hija t-traduzzjoni tal-Vanġelji, il-Missal u r-rakkont bibliku il-Maħbub ta' Ġesġ, Fuq hekk Ġuże Muscat Azzopardi baqa' magħ- tfuf bħala l-Missier tal-Letteratura Maltija tal-Lum, Muscat Azzopardi, għall-merti tiegħu letterarji, u bħala kittieb veteran, fl-aħħar snin ta' ħajtu kien maħtur bħala Diretrur ta' Il-Ħabib, ġurnal maħruġ mis-Socjetà Operaja San Giuseppe, li fih bdew jiktbu l-aħjar kit- tieba, fosthom Dun Karm u Patri Atanasju Cuschieri, Fl-aħħarnett Ġuże Muscat Azzopardi kien maħtur President tal-Għaqda tal-Malti, li taħt it- tmexxija presidenzjali tiegħu bit-tħabrik u l-ħidma li sarufi ħdanha kienet inħolqot sistema ta' kitba li l-lum saret magħrufa akkademikament u uffiċ- jalment mill-Gvern u mill-kittieba kollha. Flimkien ma Ġużċ Muscat Azzopardi ta' min isemmi lil Akille Ferris, Patri Manwel Magri, S.J. l-awtur ta' Hrejjef Missirjietna li huma ġawhra ta' stil leġġendarju, lil Manwel Magro, M.D., li kien Retrur tal-Univet- sità u flaħħar Bibljotekarju, li kiteb dizzjunarju ċkejken Ingliż-Malti imwassal sal-ittra P, u li baqa' bla mitmum imħabba li għal xi żmien it- tagħlim tal-Malti fl-iskejjel kien waqaf mad-dħul tas-sistema tal-pari passu fit-tagħlim tal-Ingliż u Taljan. Ma' dawn inżidu ukoll lil Ċensu Busuttil, Spettur tal-Iskejjel, li kiteb xi kotba fuq Drawwiet il-Maltin, Storja ta' Malta fil-qosor, Gwida tal-Gżejjer ta' Malta, New Guide to Maltese Conversation u Dizzjunarju Ingliż-Malti u Malti-Ingliż, lil Fonzu Maria Galea, kittieb ta' rakkonti u traduzzjonijiet ta' kotba mill-Ingliż u mit-Taljan, u kittieb mill-aħjar ta' bċejjeċ mill-Kotba Imqaddsa, lil Ninu Muscat Fenech li kien l-ewwel Direttur ta' Il-Habbar u kittieb ta' :. rakkonti bil-Malti, lil Ċensu Mifsud Bonnici, li ħalla manuskritt ta' kliem tekniku Malti, frażijiet u għajdut popolari u xi versi bil-Malti. Barra minn dawn, li tista' tgħid kienu l-aħjar kittieba li bdew iżejnu l-letteratura Maltija tas-Seklu li għadda, nistgħu inżidu ukoll xi oħrajn li bil-kitba tagħhom ma jagħmlux għajb lill-kitba ta' dawk li semmejna. Fosthom in- semmu lil Salvu Frendo De Mannarino li, barra milli kien awtur ta' proża Taljana, narrativa, soċjali u drammatika, kien kittieb ta' proża u versi bil-Malti, fost dawn insemmu ir-rumanz tiegħu Il-Barunissa Maltija, Il- Qawma ta' Lazzru, Ħajjet Tobija, u l-Att tal-Fidi ta' Dante, L-aħħar kittieba tas-Seklu li għadda u li nafuhom ukoll fostna fil-bidu ta' dan is-Seklu insemmu flaħħarnett lil Ġanni Vassallo, li barra milli kien kittieb ta' proża Maltija (traduzzjonijiet ta' rakkonti storiċi mill- Franċiż u mill-Ingliż) kien awtur ta' kotba dwar ir-Reguli tal-Ortografija Maltija fuq is-sistema tal-alfabet tas-Società Filologica, b'xi tibdil ta' ittri, sistema li wara kienet użata mill-Gvern għall-kotba ta' l-Iskejjel, sakemm fl-1934 daħlet is-sistema tal-Għaqda; u ma' dan nagħlaq din il- lista b'dawn iż-żewġ kittieba li bil-kitba tagħhom żejnu l-aħħar paġni tal- letteratura Maltija għeluq is-Seklu Dsatax u l-bidu tas-Seklu Għoxrin. Dawn huma is-Sur Pawl Bellanti li kien jikteb fis-Sebħ, u dan l-aħħar f'Il-Habib bosta bċejjeċ ta' proża natrrativa u storika, bi stil idjomatiku u frażijiet safja Maltin. Kiteb il-ftit imma tajjeb. It-tieni wieħed, u, tista' tgħid l-aqwa għall-proża istruttiva, narrativa u popolari tiegħu, huwa Sir Temi Zammit, li bil-Ħrejjef u Stejjer tiegħu ħallielna teżor sabiħ li l-ġe- nerazzjoni tal-lum u ta' għada, għandhom igħożżuh bħala l-isbaħ tifkira fil-letteratura Maltija tal-lum. Huwa kiteb ktieb ta' fejda kbira li fih Tagħrif dwar id-Dinja, l-Ajru, il-Baħar u s-Smewwiet, ktieb bl-isem ta' Tagħlim fuq id-Dinja għat-Tfal ta' l-Iskola, u barra minn dan, Storja ċkejkna ta' Malta, u ktejjeb fuq tas-Sliema u San Ġiljan. Billi sal-bidu tas-Seklu Għoxrin fost il-kittieba u ġurnalisti ma kienx hemm uniformità fl-ortografija Maltija tagħhom, meta l-istampa ta' proża u poeżija Maltija kienet ġmielha qiegħda tiżdied kuljum, u l-ġumali, sew politiċi kemm letterarji kienu wkoll żdiedu bil-pastiti politici li nħolqu malli l-poplu Malti kiseb il-libertajiet kostituzzjonali u n-numru ta' qarrejja bil-Malti sebaq lil dawk li kienu jaqraw sew bl-Ingliż kemm bit-Taljan, dlonk inħass il-bżonn li jsir xi ftehim sewwa biex tinħoloq sistema ta' kitba bil-Malti li fuqha jimxi kull kittieb Malti fil-pubblikazz- jonijiet tiegħu. Wara sejħa li saret fil-ġurnali, inħolqot il-Għaqda tal- Kittieba tal-Malti bil-ħsieb li jitwettaq dan l-iskop. Il-Kummissjoni li inħatret għalhekk fost il-membri ta' din il-Għaqda, fix-xogħol tagħha, mxiet fuq ir-reguli ortografiċi tal-Muftieħ tal-Kitba Maltija ta' Ġanni Vassallo, biss fl-alfabet biddlet xi ittri biex, kemm. jista' jkun is-sistema, bir-reguli grammatikali, tkun taqbel iżjed mal-għamla morfoloġika tal-Ilsien Malti. Il-Għaqda, fuq is-sistema maħduma minn fergħa speċjali tal-Kum- missjoni, ħarġet it-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija bir-reguli ortografiċi u grammatikali li fuqhom kellhom jimxu l-kittieba tal-Malti. Fuq hekk il- Għaqda ħarġet l-organu tagħha jismu 'Il-Malti' biex tiftaħ it-triq għall- kitba bil-Malti skond l-ortografija tagħha u bi stil letterarju ta' proża u versi fost il-membri u mseħbin fl-organu tagħha, kif ukoll fost il-kittieba kollha. Is-sistema tal-Għaqda damet, madankollu, ma saret popolari fost il-kittieba tal-Malti, iżda ma' tul l-amministrazzjoni tal-Gvern mill-Kuruna Ingliża, fl-1934, qabel ma reġgħet ingħatat kostituzzjoni bl-ememdi dwar l-użu tal-lingwa Maltija bħala lingwa tal-Edukazzjoni, fl-Iskejjel kollha tal-Gvern, u fil-Qrati, kif ukoll fl-Atti leġislativi, is-sistema tal-Għaqda ġiet magħrufa mill-Gvern bħala dik li fuqha għandhom jinkitbu id-dokumen- ti tal-Gvern bil-Malti, tal-Qrati u Atti Notarili. Nistgħu ngħidu, għalhekk, li minn mindu inħolqot is-sistema tal-Għaqda, jiġifieri ma' tul il-perjodu tal-aħħar erbgħin sena, il-Malti daħal fl-aħjar epoka ta' l-isvilupp letterarju tiegħu. Minn mindu mbagħad kiseb id-dritti- jiet tiegħu bħala lingwa kulturali, uffiċjali u amministrativa tal-pajjiż, il- ħajja tiegħu twettqet u tqiegħdet fuq sisien hekk qawwija, illi, saħansitra dawk li qabel kienu jistmerruh, x'uħud minnhom saru jikkultivawh u jgħoż- żu l-letteratura tiegħu. Illum m'hemmx ktieb bil-Malti, profan jew reliġjuż, m'hemmx ġurnal soċjali, letterarju jew politiku li mhux miktub bl-ortogra- fija tal-Għaqda, L-Għaqda stess qatt ma stenniet, li l-kitba tagħha tibqa' tgħix it-tul ta' dan iż-żmien li għadda minn fuq ħajjitha, ħajja li għall- ewwel xejn ma kellha riżgha tajjeb. Bħala xirka letterarja, hija l-iktar waħda li kellha x-xorti tgħix din il-ħajja hekk twila, li tat l-aktar frott sabiħ tal-ħidma tagħha. Qatt, fl-istorja tal-letteratura, ma kellna għadd ta' kittieba bil-Malti u xogħlijiet letterarji bil-Malti daqs kemm kellna minn mindu nħolqot il-Għaqda, li magħha tista' tgħid inħolqot l-Età tad- Deheb tal-Malti bħala Isien miktub. Illum li l-Malti għandu katedra fl-Università għall-istudji letterarji u xjentifiċi tiegħu laħaq tqiegħed fuq livell akkademiku bħal dak ta' lingwi oħra fl-Università. Fl-Università ħa wkoll importanza akkademika barra- nija ta' riċerki u pubblikazzjonijiet tematiċi ta' studji filoloġiċi, kif jix- hed il-ġurnal Maltese Studies li joħroġ taħt il-patroċinju tal-Katedra tal-Malti u tal-Fakulta' tal-Arti fl-Università, barra mir-rivista Leħen il- Malti maħruġa mill-Għaqda tal-Malti (Università) li ilha mwaqqfa mill- 1931. Jien ma noqgħodx insemmi l-kittieba tal-lum bħalma semmejt lil dawk li kienu l-ewwel nies li fetħu t-triq għall-koltivazzjoni tal-Malti; dawk għand- hom il-mertu kbir li aħna ma kellniex, għax ħadmu meta bilkemm kellhom fuqiex jaħdmu, u t-tewgħir u x-xkiel li kellhom kien wisq akbar minn tagħna. Illum, u ngħid għal dawk il-kittieba iż-żgħażagħ, it-triq hija iżjed watja għalihom u t-tbatija hija wisq inqas; illum xejn ma jfixkilhom, la tagħlim, la mezzi u lanqas motivi politiċi, Illum l-Malti ma jrid xejn minn- hom ħlief il-frott tal-ġenju tagħhom, il-proża u versi tagħhom, li, kif naraw minn xi wħud minnhom, jistgħu joqogħdu fejn il-kitba ta' l-aħjar studjuzi li jimmaniġaw il-pinna tagħhom bl-Ingliż u lingwi oħra barranin, b'sengħa li tgħaġġbek. Jien ma noqgħodx, narġa' ngħid, insemmi il-lista twila ta' kittieba li żejnu l-paġni tal-letteratura tal-lum: dawn in-nies għadhom mimlijin bil-għomor, u isimhom ukoll jafu kullħadd, u kullħadd jaf x'jiżnu u xi swew għall-progress tal-Malti. Lil dawn neħdulhom b'idejhom u nixtiqulhom riżq fix-xogħol sabiħ tagħhom u f'għomorhom ħalli l-Malti jibqa' jgħix u jiżżejjen b'isimhom u b'xogħlhom.