(Mill-Manzoni, miġjub għall-Malti kelma b'kelma) Ta' Dun PAwL ZDAWK l-inħawi kienet daqshekk qalila l-im u l-intiena tal-iġsna tal-mejtin mikuqin hemm. U l-ftit li kienu baqgħu ħajjin kienu inġegħlin ibattlu minnhom : hekk, mas-swied il- a. li kienet iġġib lil-min kien igħaddi minn hemm dik id-dehra ' ħerba u ta' tiuq tan-nies, kien jiżdied il-walix u l-qżież ta' lata u tal-fdalijiet li ħallew warajhom in-nies U ftit ilu kienu lummru hemm. Wenzu ħaffef jimxi, jagħmel il-qalb Hlu in- nifsu bli jistħajjel li fejn kellu jasal m'għandux kien hekk fil-qrib u jittama, li qabel ma jasa' hemm, isib, għallanqas xi ftit, imbid- dla d-dehra; u tabilħaqq, Jmmn hemm mhux wisq, nifed x'inl- kien li kien għadu j sejjaħ belt tal-ħajjin; iżda liema belt jaħasra, liema ħajjint Imsakkrin, innħabba. fil-ħsieb ħażin u l-biża', il-bibien kollha li kienu jagħtu għal fuq it-trieq, barra minn dawk li kienu miftuħin beraħ, billi d-djar kieni mbattla minn nies, jew ħabtu għalihom : oħrajn imsammrin u maħtuma. billi fid-djar kienu mietu jew mardu x: nies bil-pesta: oħrujn maħżuża. b'sa;ib bil-faħam: b'għelm għall-monatti, li hemm ġewwa kienu jinsabu met għall-ġarr; kollox aktarx kif jiġi milli ieħor, skond li kien insab hawn aktar milli hemm xi kunl- missarju tas-Saħħa jew x'imxiegħel ieħor, li ried iwettaq l-amar li kellu, jew ried igħammes. Kullimkien bċeżjeċ taċ-ċraret, u aktar moqżieża minnhom, fsieqi mċappsa kollha widek. firxa mniġġen. lożor mixħuta mit-twieqi, minn daqqiet iġsma, jew ta' nies li kienu mietu ħabta u sabta fit-trieq. jew mitluq hemm sakemm igħaddi xi karru si 'ġorrhom., jew li waqgħu mill-karrijiet. jew li nxteħtu huma. wkoll mit-twieqi: daqshekk il-ħemm li kien baqa' jagħfas u jiqliel kien ħarrax il-qlub. u nessa kull twettiq tal-ħnie- na u tad-dmirijiet ta' wieħed lein l-ieħor, Wieqaf għal kollox kull teeġwiġ ġol-ħwienet. kull ħoss ta' karrozzi, kull għajat t bejjiegħa. kull tpaċpiċ ta' nies għaddejjm, qajla dik il-ħemda tal- mewt kienet tkun miksura minn ħaġa oħra għajr mill-ħoss tal- karrijet tal-ġarr tal-mejtin, minn tinwiħ ta' fqar minn krib ta' morda, minn twerżiq ta' nies mitlufin, minn għajat tal-monatti. WENZU JFITTEX LIL LUĊIJA RT Mas-seħħ. fnofs in-nhar, fil-għaxija qanqieni tal-katidral kienet twissi biex jingħad xi talb. li kien ħareġ l-arċisqol: għal dak it- talb kiemr mieġħu l-qiiepen tal-knejjes l-oħra; u hemm kont tisma Fwaqt wieħed talb u ifiq, li kien inissillek swied il-qalb imħallat ma' xi Taraġ, Bid sal-lum kienu mietu mil-tnem minn tlieta tan-nies tal- belt, marru barra jew newdu l-biċċa l-kbira tal-bqija. l-għadd tan- nies l kienet tinżel il-belt kien, tista' tgħid, wasal fix-xemn : mill- ftit tain-nies li-kienu ismu mit-toroq ma kontx b'xorti, wara dawra twila, tiltaqa' ma' wieħed biss li ma kontx tara fih xi ħaġa barra mid-drawwa, li kien mebbhek b'tibdila mill-aktar imgħar- Fej, tila jidhru l-ogħla nies bla kuppu u anqas mantar, l-aqwa biċċa dak żmien tal-ilbies tan-nies ta' l-ibliet: mingħajr sut- TANA l-assi SILU Xi patrijiet ukoll bil-ġiekk; f'kelma waħda mneħ- ħija minn fuqhom kull għamla ta' Ibies li kien jista' bit-truf tie- għu sejrin iperpru intiss ma' xi ħaġa, jew (dal li kienu ibżgħu niimu aktar minn kollox) li jagħti l-wesgħa lid-dellieka. U barra dal-ħsieb 2: joħorġu leħsin qasir, imqaċċat. bi ħwejjiġhom marsu- sin magħhom mill-aktar li jista' jkun, ebda ħsieb ma kellu ħadd ta' surtu u ma fittixhiex iżjed, ħallew il-leħja titwal dawk li kienu mderrijin iġibuha, tikber dawk Hi qabel kienu mdorrijin iqaxxril- Wi titwal u titqanfed xuxithom, mħux biss għal dak in-nuqqas ' ħsieb li jiġi minn qtigħ ti qalb H ilu ż-żmien jaħkem. imma Mħabba li l-parrukkiera kienu jaħsbu ħażin fihom m'ndu kienu qibdu a għanlu ħaqq minnu, bħala delliek imsemmi, lil wieħed minnhom, Ġanġakmu Don. isem li, għal żmien, baqa' jissemma fil-belt b'għajb kbir, u 1: jistħoqqlu wisq iżjed li ibaa' għal dejjem jissemma. b'ħasra. Il-biċċ ċa l-kbira kienu jżommu f'idhom il- ħda ħatar. x'uħnd tikoll pistola. bi twissija u theddida għal min ifettillu jersaq iżżejjed le'hom: u f'idhom l-oħra bċejjeċ ifuħu. mkella hoċoċ tal-metall jew ta' l-injam kollha toqob. b'ġo fihom spenoż inisappa b'ħall imsewwi b'xi duwa; n-kienu ta' dlonk ires- xgtihom ma' mnneħirhom, jew mu jaqilgħuhomx minn imnifsej- hom. X'uħud kienu iġibu mdendla ma' għonqhom qartaba b'ġo fiha ftit argentu vien, għax kellhom f'rashom li kellu s-saħħa tixroħ u iżomm ix-xwejjaħ li jitiżgħu mill-ħwejjeġ imniġġsin bil- mardaz u kienu jieħdu ħsieb b jġedduħ wara kull ftit jiem. nies tal-ġieħ. mhux biss kienu joħorġu mingħajr il-ġilwa ta' dari. imma. kont tarahom b'xi bixkilla ma' driegħhom. sejrin jixtru li kien jiħtiġilhom għall-ikel. Il-ħbieb, meta. mqar tnejn kienu jil- 88 IL-MAnri taqgħu, kienu jisselliim mill-ħogħod, b'għeniża. bis-skiet u b'għaġ- Ja, Kull wieħed, waqt li kien ikim miexi, kellu ħafna x'jagħmel. hiex iħares ruħu mill-Ixkilijiet moqżieża u tal-mewt Hi bihom l-art kienet mifruxa u, x'inikien, hekk li bilkenm kont tista' tgħaddi ' kull wieħed kien ifittex li jgħaddi minn nofs it-trieq, għall-biża' ta' ħmieġ ieħor, jew ta' xi ħaġa tqila, ta' deni bil-bosta akbar, li kienet ;ista' taqa' mit-twieqi għal isfel: għall-biża' ta' trab ln- semmem li kienu jgħidu li kien jintafa' ta' dlonk minn dawk fuq in-nies li jkunu għaddejjin: għall-biża' ta' ħitan, i setgħu jkunu mdellkin. Hekk l-injuranza, qalbiena u għaqli'a bil-maqlub. kie- net qiegħda issa żżid dwejjaq ma' dwejjaq m tnissel beżgħat fier- għa. għal dawk mid-dehen u ta' ħarsien għas-saħħa H kienet bar- rithom sa mill-bidu. Minn qalb dil-ħerba Wenzu kien għamel biċċa sewwa minn trieqtu, meta, għadu 1 bogħod kemm medda ta' riġel minn trieq li kellu jikser, sama' ġejjin minnha ħafna ħsejjes kbar. li fosthom kienet tisboq iċ-ċenċila waħxiża, li-krenet tħabbar il-mogħdija ta' karru bil-mejtin. Meta. wasal fil-kantuniera tat-trieq. li kienet waħda mill- aktar wesgħin, lemaħ weqfin fin-nofs erba' karrijiet; u, bħalma f'suq tal-qmuħ. jara nies ġeijin n ġejrin, min igħabbi 1 min iħott xkejjer, hekk kien it-tqanqil f'dawk l-imkejjen; monatti deħlin ħl- fid-d'ar. monatti ħerġin b'tagħhila fuq kiftejhom. li kienu jq: din fuq dan jew dak il-karru : x'uħud b'libsa ħamra fuqhom bi jingħarfu. oħrajn mingħarha. ħafna b'għelm ta' min aktar jis- tkerrhu, trofof tar-rix ta' kemm-il lewn f'rashom. li dawk il-mi: ħutin kienn jġibu b'turija ta' ferħ, qalb niket hekk kbir tan-nies kollha. Tssa minn tieqa. issa minn oħra, kien jinsama' ħiereġ leħen ta' qsim il-qalb: fhawn. monattit' U b'ħoss aktar tal- biża' minn dik il-geġwiġija ta' nies ħajjena kien joħroġ xi leħen- waħxi iwieġeb: tTdalwaqt, dalwaqt'. Jew inkella kienu nies li ġo d'arhom kienn qegħdin igergru u jgħaġġlu lill-monatti biex jeħilsuhom. mm diiwn kienu iwieġbu hid-dagħa. Wenzu tawwal il-inedda ta' riġlu. ħsiebu li ma jħarisx lejn dak l qed jimlieha. ħlief kemm kien iiħtieġlu biex iwarrab minnu; meta għajnejh iltaqaħn ma' ħaġa ta' ħasra; u hekk ħu waqaf, bilkemm mħux bla ma ried. Kienet nieżla mill-għatba ta' wieħed minn dawk il-bibien. u sejra lejn il-ġemgħa tal-karrijiet, mara, li wiċċha kien iħalli Wenzu JFITTEX LiL-LUĊIJA 89 tidher minu taħt xbubija mdaħħla, imma li għad ma nqabżetx, u kien jikxef ġinie, mistur u mgħammen, imma mhux imħassar, minn tiġrib aħrax tal-qalb u minn reħa tal-mewt: dak il-ġmiel sfiq u f'ħin wieħed kburi, li jilma. fid-demni ta' dawk li jgħam- mru fil-Lombardija, Kienet miexja bit-tbatija, imma mhux li tgħid ser taqa'; għajnejha ina kienux qed iroddu dmugħ, inuna kienu jidhru li xerrdu qatigħ; f'dak l-uġigħ il-qalb kien hemm x'naf jien mis-sibar u mill-qilla, ii-kien qed jixhed b'ruħ li taf bih u qiegħda ġġarrbu. Imma ma kenitx biss il-bixru tagħha. qalb daqshekk bemm, li kienet turiha bħala waħda li jisthoqqilha harsa barranija, u li tarġa' tqajjem għaliha l-ħniena li kienet għoddha għajjiet u nofs mietet fil-qlub. Kellha fuqha tfajla ta' xi disa' snin, imma kodlha mirquma, b'xuxitha mifruqa fuq ġbinha, b'libsa l-aktar bajda, daqs li kieku dawk l-idejn kienu żejnuha għal xi għors imwiegħed minn bosta żmien u mogħti lilha talli kienet qagħdet gwejda. Ma kenitx qed iżżommha mimduda. imma wieqfa, bil-qiegħda fuq driegħha, b'sider it-tfajtu niwieżen ma' sidirha bħallikieku kienet ajja; iżda min-naħa l-waħda kien hemm id ċkejkna, bajda bħax- Xalna', tiddendel b'toqla tal-mewt, u r-ras kienet mimduda fuq kift osumha, b'telqa aqwa min-nugħus: t'ommha, għaliex, jekk ukoll ix-xebli ta' l-uċuli ma kienx biżżejjed, kien igħidu ċar dak miż-żewġ uċuli li kien jixhed ukoll dak li fil-ħin kienet qiegħda tħoss il-qalb. Maħmuġ ta' monatt mur biex ineħħilha t-tfajla minn fuq dirgħajha, imma b'bixra ta' qima, barra mill-għada tiegħu, b'taq- tigħ ta' qalb bla ma jrid. Imma dik, tinġibed lura, iżda bla ma turi għadab lanqas tmaqdir, Vlet' qaltlu: ''la tmisshilix għal- iwa; jien trid imqiegħda fuq dak il-karru.' U tgħid hekk. fet- het idha, wriet horsa u telqitha taqa' f'dik li-newlilha l-monutt. Imbagħad baqgħet sejra tgħidu: ''wegħdni li ma tneħħilhiex ħajta biss minn ma' dwarha, u janqas ma għalli li-oħra:n jagħin- luh, u li tqiegħdu taħt l-art hekk kif inhi. Il-ironatt tafa' idu fuq sidru: u mbagħad siimli ħrara u heġġu 1 kemm ukoll mhux ħil-qima. aktar għalli kien-qed iħoss MIN Ġewwa u kien qed jaħkimlu ruħu, milli għall-ħ'as H mn kienx ema, ħabrek biex jaghmel ftit tal-wisa' fuq il-karru għaċ-ċkejkna mejta. Ommha, wara li tat-lil-din bewsa fuq ġbin- bu, medditha hemm bħallikiekr fuq sodda, qegħditha. sewwa. DI : iL-MALTI iirxitilha fuqha biċċa bajda. u qalet l-aħħar kelmiet : Sejra nħal- lik, Ċeċilja l strieħ bis-slienia l Il-lejla niġu aħnu wkoll, biex nib- qgħu għal dejem flimkien. Itlob sakemm indumu hawn għalina; għax jien ukoll nitob għalik u għall-oħrajn. '— Iinbagħad iddur mill-ġdid. fuq il-monalf: Tint.' qaltlu. Tmeta. tgħaddi minn hawn il-lejla, itla' ħu lili wkoll, u mbux ili waħdi. Kif quiet hekk, reġgħet daħlet id-dar, u. wara kenm ftit. xirfet mit-tieqa żżomm fuq dirgħajha tfajla oħra iżgħar, ħajja, tina. bil-mewt fuq wiċċha. Wauqfet thures dik id-dilnu hekk mhux xierqa. sakemm il-karru ma ċċeqlaqx. sakemm setgħet ril- liqu b'għajnejha; imbagħad għabet. X'setgħet għaniet ieħor. ħiief ti qiegħdet fuq is-sodda l-waħda ii-kien għad fadlilha u mted- det ma' ġenbha biex imutu flimkien bħall-warda, li faret fuq iz-zokk, taqa' flimkien mal-warda għira. Hi għadha ma bex- xqetx, għall-mogħdija. tal-ininġel ;i ġib f'wieħed il-ħxejjex kollha, tal-marġ '