L-ORIZZONT FRAK MILL-ISTORJA: IL-PORT IL-KBIR Is-Sibta7 ta' Frarz018 23 DAWRA KULTURALI MAL-PORT IL-KBIR (9) l-Birgu barra li huwa l- eqdem belt tal-Port. il- Kbir huwa wkoll l-eq- dem parroċċa fost it-tlett ib- liet tal-Kottonera. L-istorja ta' din il-belt antika teħodna lura fiż-żmien, meta pajjiżna kien maħkum mir-Rumani, u fuq il-Ponta tagħha nbena Tempju Ruman f'ġieħ l-alla Ġunone — tempju li fi żmienu kien magħruf ħafna mal-ġnus tal-pajjiżi kollha li kien iħaddan il-baħar Medi- terran. Wara r-Rumani (218 Q.K. — 395 W.K.) ġew l-Għarab (870 —1090) li damu jaħkmu lil dawn il-gżejjer għal aktar minn mitejn sena. Kienu n- Normani (1090 — 1194 ) im- mexxijin mill-Konti Ruġġie- ru li keċċewhom minn Mal- ta. Xi storiċi jsostnu li l- Għarab: damu fostna aktar milli jaħsbu xi wħud, u li taħt il-ħakma tagħhom mis- sirijietna ma kinux mjassrin u mkasbrin kif ipinġuhom għadd ta' kittieba oħra li kitbu dwar din l-epoka kważi minsija għalkollox, u li aktarx kienu preġudikati ' i kontra tagħhom minħabba t-twemmin u l-ħruxijiet li kienu jagħmlu, u jħallu warajhom. il-furbani kull meta kienu jaħbtu għall- gżejjer tagħna. Fil-fatt kienu l-Għarab li bnew il-Kastell, illum magħ- ruf bħala l-Forti Sant'Anġlu f'ras ilsien art li joħroġ sa nofs il-port u jaqsam iż- żewġ daħliet tal-Kalkara u dik ta' Portix-Xwieni (Dock- vard Creek). Maż-żmien, dawn in-na- ħat bdew jimtlew bis-sajjie- da u bil-baħħara, u l-popo- lazzjoni ta' dan il-villaġġ ċkejken (il-Burgo) bdiet tiż- died ta' kuljum. Jingħad ukoll li djar li kienu mifru- xin 'il ġewwa minn dan il- Forti setgħani (fiż-żmien in- nobbli Aragoniżi) bdew jok- tru ta' kuljum. Għalkemm ma nafux eżatt l-oriġini tal- isem 'Birgu', Sir Temi Zam- mit isostni, li l-isem ġej mill- kelma Griega 'Pirgos', iżda aktarx li dan l-isem ħiereġ mill-kelma 'Borgo' li tfisser ftit djar bla ebda fortifikazz- joni madwarhom. Xi storiċi jsostnu, li l-Kas- tell mibni f'ras dan l-ilsien art minn dejjem kien jitqies bħala l-aqwa sigurtà għall- Maltin li kienu ta' spiss jinżlu lejn il-port. ifittxu xogħol fuq l-imriekeb: tal- baħar jew għas-sajd. Huma kienu jemmnu li f'każ ta' xi saram, dejjem setgħu jsibu kenn fil-Kastell peress li kien fil-qrib u kapaċi jżomm assedju fit-tul għal bosta jiem. Meta l-Ordni ta' San Ġwann ġiet fostna fl-1530, il-kavallieri sabu li f'dan il- villaġġ marittimu kienu di- ġà jabitaw ħafna nies. Peress li l-Ordni kienet qawwa na- vali kbira, allura mill-ewwel tefgħet ħarsitha fuq il-Kas- tell f'ras il-Burgo u d-daħla kennija bejn iż-żewġ peni- żoli li kienu jagħlquha. Il- kavallieri ddeċidew li jiħ- duh f'idejhom mingħand il- Kastellan De Nava u jagħm- luh is-sede tagħhom. Ovvja- ment id-dar tal-Kastellan saret ir-residenza uffiċjali tal-Gran Mastru l'Isle Adam. Mal-wasla tagħhom f'Malta, il-kavallieri mill- ewwel ħasbu biex issaħħu tajjeb id-difiża tal-Kastell, if- fortifikaw il-Birgu fuq ix- xaqliba tal-Kalkara u faċċata ta' Burmula (Bormla) bi swar b'saħħithom li kienu kapaċi jilqgħu kull ħbit tal- furbani li ta' spiss kienu jas- saltaw lil dawn il-gżejjer u jħallu ħerba kbira wara- jhom. Peress li' l-Ordni tal-Ka- vallieri ġiet imkeċċija: mill- gżira ta' Rodi u wara seba' snin ġiri minn post għall- ieħor sabu kenn f'Malta, missirijietna kienu mwer- wrin li t-Torok kienu se jaħbtu għall-gżira qawwa b'kbira u jeħduhom ilsiera. L-Ordni qasmet lill-Birgu f'żewġ partijiet, parti minn- hom kienet tissejjaħ il-Colla- chio u li żammewh għali- hom, fejn setgħu jidħlu fih biss il-kavallieri — fejn illum nistgħu naraw il-Bereġ tagħ- hom, u l-parti l-oħra għall- poplu tal-Birgu u għall- familji tar-Rodjani li ġew magħhom minn Rodi. D'Homedes (1536 — 1553) saħħaħ lill-Birgu bis-swar, huwa. sejjaħlu Citta Nuova (belt ġdida) peress li l-belt antika ta' Malta kienet l-Im- dina. Fl-ewwel snin tal-ħakma tal-kavallieri, il-Birgu sar il- belt kummerċjali u marit- timu, u l-Ordni kompiet tiż- viluppa x-xatt minn taħt il- forti sal-knisja ta' San Law- renz, li sal-1571 saret il-knis- ja konventwali tal-Ordni. Peress li l-Birgu hu mdaw- war bis-swar (barra x-xatt ta' San Lawrenz) insibu di-' versi bibien: il-Bieb Ewlieni — L-Advanced Ġate (1722 ); Couvre Porte — Cover Gate (1723) li minnha tgħaddi għall-Bieb il-Belt (1727); Ad- miraltv Gate (ċirca 1875) li tagħti għax-Xatt tal-Birgu, u l-mina tat-Toqba (1826) li minnha tinżel għax-xatt tal- Kalkara. Kif nafu, il-kavallieri ħal- lew patrimonju kbir wara- jhom, u li bosta minnu għadna nistgħu narawh u napprezzaw ix-xogħol sabiħ u artikettoniku tiegħu. Sfor- tunatament fil-Birgu għadd għandna diversi postijiet storiċi li jinsabu magħluqin minħabba l-ħsarat li akku- mulaw tul is-snin, waqt li oħrajn jinsabu f'idejn il- privat. Dawn. il-postijiet jagħmlu parti mill-istorja rikka ta' din il-belt antika, u passiġġata matul it-toroq dojoq u kwieti tagħha ka- paċi ddaħħlek f'epoki dif- ferenti tal-istorja ta' pajjiżna. Uħud mill-aktar postijiet storiċi li wieħed jista' jara f'din il-Belt Marittima hu- ma: — Il-Forti. Sant'Anġlu li llum huwa miftuħ għall- pubbliku. Fi żmien l-Ingliżi kien jinfetaħ darba fis-sena, fit-8 ta' Settembru nhar il- festa tal-Vitorja. L-Imħażen tal-Ordni (1531) u l-Palazzi tal-Kaptani tax-Xwieni li jin- sabu f'Xatt San Lawrenz — Il-Maritime Museum li sal-1840 kien il-Bakerv tas- Servizzi Ingliżi, u li dan il- bini ttella' fuq is-sit tal-Lo- ġoġ tat-tarzna tal-Ordni — Il-Knisja ta' San Law- renz li reġgħet ittellgħet mill-ġdid fl-1697/8 fuq pjanta ta' Lorenzo Gafà — L-Oratorju ta' San Ġu- żepp (1832) li llum qiegħed iservi bħala mużew. tal- Parroċċa u l-Oratorju. tal- Kurċifiss (11720) — Il-Knisja ta' San Du- minku (1960). Qabilha kien hemm oħra antika li nbniet fl-1528. Bejn l-1530 u l-1571 din il-knisja kienet isservi bħala l-parroċċa tal-Birgu — Il-Palazz tal-Inkwiżitur (1574 ) li Ilum hu mibdul fil- Mużew Nazzjonali tal-Etno- grafija u li l-pubbliku jista': jżuru matul il-ġimgħa — Il-Kavallier ta' San Ġwannili llum qiegħed iser- vi bħala ċentru tal-Bors Scouts Postijiet oħra li wieħed jista' jarahom minn barra minħabba li jinsabu f'idejn il-privat huma: Is-Sagra Infermerija (1533) illum monasteru ta' Santa Skolastika — In-Kmights Hall (l-Ar- merija) li wara l-Gwerra għamlet xi snin isservi bħala skola tal-gvern — Il-Palazz ta' Bettina (maġenb il-Knisja .ta' Sari Lawrenz). F'dan il-palazz twieled il-Kardinal Fabrizio Sciberras — Il-Palazz tal-Università (1538) Dan il-palazz illum qiegħed f'idejn il-privat — Il-Bereġ tal-Kavallieri: Tal-Ingilterra llum isservi bħala librerija pubblika u tal-Italja li tinsab f'tarf triq San Lawrenz. Din iġarrfet fil-gwerra u llum tinsab fi stat ta' abbandun, Tal-Ġer- manja ġġarrfet ukoll fil- gwerra, u meta reġgħet ġiet restawrata ntilef l-istil ori- ġinali tagħha, ta' Provenza, ta' Franza u ta' Aragona li jinsabu qrib xulxin fi. Dik ta' Fran- za li għal xi żmien intużat bħala skola governattiva, fil- bidu tas-Snin Tmenin servi- et ukoll bħala Mużew tal-Is- torja Politika — illum l- uffiċini tal-Kunsill Lokali tal-Birgu, waqt li dik ta' Kastilja tinsab fi triq Quar- ters Front. — Id-dar tal-Bojja, Couvre Porte, il-foss tal-Birgu, il- Mandraggio fejn il-kavall- ieri kienu jżommu x-xwieni tagħhom, is-swar tal-Birgu u sintendi diversi postijiet oħra ta' interess li niltaqgħu magħhom aħna u għaddejjin fit-toroq sektin u.storiċi ta' din il-belt mimlija ġrajjiet u stejjer storiċi tkompli f'ħarġa oħra