Teatri/ni u Atturi Misidjani (I) Astratt: F'Malta u Għawdex, min-nofs is-seklu dsatax 'il quddiem bdew jinbtu xi każini soċjali, u oħrajn, tal-banda. F'xi bliet u rħula, li sa dak iż-żmien kienu għadhom biss subborgi, fosthom l-Imsida, Gżira, Tas-Sliema u San Ġiljan, bdew jilqgħu għexieren ta' nies għonja u oħrajn bil-familji tagħhom li bdew iħallu l-ilbliet iffullati u maħnuqa warajhom u jmorru jqattgħu x-xhur sħan tas-sajf għall-kwiet u l-frisk tal-baħar. Dan wassal biex f'dal-inħawi bdew jitwaqqfu għadd ta' teatri/ni, ħafna minnhom privati, bl- għan li jirrikrejaw u jxerrdu l-kultura fost ir-residenti u l-villeġġanti. It-Teatrino La Pace u Teatro della Misida kienu biss tnejn minn dat-teatri/ni li twaqqfu fl-Imsida minn ċertu Ignazio Padovani Ginies, li hu mifhum li twieled f'dar-raħal marittmu. Hu kien fost l-ewlenin li bil-ħidma u kitbietu mexxa l-attività drammatika popolari 'l quddiem f'raħlu. Fl-imgħoddi, Sqaq ix-Xewki (D'Argens Junction) ukoll kellu sehem importanti fit-trawwim kulturali bit-twaqqif tat-Teatro Conte Ruggiero li fih kienu jittellgħu rappreżentazzjoni teatrali minn atturi Misidjani u kumpaniji oħrajn ġejjin minn barra r-raħal. Fl-artiklu ta' dis-sena ser niffoka l-aktar fuq il-ħidma teatrali u mużikali bikrija fl-Imsida. Kliem muftieħ: Imsida, Teatru, Teatrin, Dun Joe Calleja, Ignazio Padovani Ginies, Giuseppe Bergomi (organista), Mro Giuseppe Zerafa, Universitv of Malta 'Ġ.F. Abela' Junior College, Għaqda Każini tal- Banda, Għaqda Melita Banda San Ġużepp (Msida) Il-persunaġġi li se nitkellem dwarhom, li jiena ġbart l-aktar mid-'Dizzjunarju tal-Misidjani'' u ż- żewġ volumi tal-'Imsida: il-Bieraħ u Llum'Ż ta' Dun Joe Calleja, riċerkatur ta' suġġetti storiċi u kittieb, u mill-ktieb 'Oh Żmien Ħelu'' tal-attriċi veterana Josephine Mahonev, qegħdin jidhru f'ordni kronoloġika skont meta twieldu bl-għan li tinbena stampa aktar ċara ta' kif setgħet twieldet u żviluppat l-attività drammatika popolari fl-Imsida. Iżda qabel ma mmorru biex niskopru dan kollu, xtaqt naqsam magħkom tagħrifa ċkejkna u siewja, li jiena ġbart mill-ktieb 'Tas-Sliema fis-Seklu Dehra panoramika mill-isbaħ tal-Imsida (Impressjoni artistika meħuda XIX ta' Winston L. Zammit. Fih insibu li mill- minn kalendarju tal-1961: A.B.C. Librarv, photographic dept.) 1865'il quddiem, f'Tas-Sliema kienu bdew ifaqqsu diversi teatri, fosthom wieħed li fetaħ il-bibien tiegħu f'Lulju tal-1882 'bil-filodrammatiċi mmexxija minn Carmelo Camilleri' (1821-15.ii.1903), u bl- orkestra tad-dilettanti mill-Imsida u B'Kara.$ Dan juri li f'dak iż-żmien diġà kien jeżisti element adekwat ta' mużiċisti (u forsi wkoll t'atturi) Misidjani. Tant hu hekk, li fil-funeral solenni li kien sar fl-14 ta' Marzu 1878 fil-knisja tal-Kunċizzjoni (il-parroċċa l-qadima tal-Imsida) — b'tifkira tal-mewt tal-Papa Piju IX li ġrat fis-7 ta' Frar tal-istess sena — kienu ħadu sehem kantanti dilettanti tal-istess raħal li kantaw mal- l Pubblikazzjoni Kunsill Lokali Msida (2000). 2 Veritas Press (1989 u 1990). $ Kien wieħed mil-pijunieri tal-kummiedja bikrija bil-Malti, u assoċjat mill-qrib maċ-Circolo Indipendente tal-Belt Valletta, stabbilit fl-1864, aktarx bħala direttur tat-teatrin. Waqqaf il-kumpanija L '/ndipendenza fi Strada San Nicola nru 54D (taħt San Duminku) fil-Belt Valletta fl-1885. Sa dak iż-żmien, hu kien ġa msemmi bħala l-aħjar buffu Malti li qatt kien hawn, u kien ġa magħruf u maħbub minn kulħadd. Ta ħajja lit-Teatru Malti mhux biss billi kien jirreċta u joħloq it-tip ta' seftur belgħani, iżda wkoll bil-kummiedji, farsi u poeżiji li kiteb u li ġew stampati. Ħafna mid-dwetti sbieħ tiegħu ġew immużikati mis-surmastrijiet Malfiggiani u Amore u saru bosta drabi fit-Teatru Rjal kantati minn primi donni flimkien miegħu. Dad-dwettijiet u poeżiji oħra kienu ġew ippublikati f'erba' volumi taħt l-isem ta' Arie e Canzoni. (Ara ktieb ta' Mikelanġ Borg, p 62). Dun Calleja ikompli jgħidilna, li wara l-kant tad-Dies Irae kien tqassam sunett tal-poeta Misidjan, is-Sur Ignazio Padovani Ginies.. Fl-1883 ukoll, insibu li kienet ġiet iċċelebrata l-festa tal- Kunċizzjoni fl-Imsida, u li għaliha s-Sinjuri Paolo Cutruffo u V. Lupi stinkaw qatigħ biex din tirnexxi. Jidher li l-mużika għal dil-festa kienet tkun mill-aħjar, fejn għadd ta' żgħażagħ tal-post, fosthom il- Misidjan Mro Saver Pizzuto, kienu jieħdu sehem. Skont Dun Calleja, dan Pizzuto kien 'imexxi l-mużika b'ħila kbira u kien imfaħħar minn kulħadd' $ Fil-kotba tal-istess awtur jissemma, li fl-Imsida tal-imgħoddi kienu twaqqfu tal-anqas tliet ċirkli fi żmenijiet differenti bil-banda tagħhom, li madankollu kollha kellhom ħajja qasira: (a) Is-soċjetà bandistika 'Prinċipessa Melita', li ġiet inawgurata f'Diċembru tal-1885, u ffurmata minn 'bosta żgħażagħ Misidjani intelliġenti'.' Skont l-awtur, jidher li dil-banda qatt ma ħarġet iddoqq, lanqas fl-okkażjoni tat- tqegħid tal-ewwel ġebla tal-parroċċa fl-4 ta' April tal-1886. Jista' jkun imma, li l-każin baqa' jopera xorta waħda għal xi snin wara bħala wieħed soċjali biss; (b) Iċ-'Circolo San Giuseppe della Misida', b'banda ffurmata mill-istess soċi tal-każin. Għad li ma nafux meta twaqqaf, daċ-ċirklu kien diġà jeżisti fl-1892, u biddel kemm-il darba s-sede tiegħu. Nafu fi żgur li, għall-festa titulari tal-24 t'April tal-1896, dil-banda 'daqqet programm ħdejn il-knisja lejlet il-festa u marċi f'nhar il-festa f'nofs inhar''0; (ċ) Iċ-'Circolo Vittoria', imwaqqaf fl-1898, li mhux bilfors li kellu banda tal-post fi ħdanu peress li dar-raħal marittmu ma kienx jiflaħ għal ġix baned fl-istess żmien. Mandankollu, Calleja ma jeskludix il-fatt li daċ-ċirklu seta' kellu xi banda żgħira jew xi orkestrina 'biex iddoqq fl-attivitajiet tagħhom u f'xi kantuniera fil-festa'.ll Jidher li daċ-ċirklu dam miftuħ sal-1916 wara ħajja ta' 18-il sena. Fl-1898 ukoll, l-organista Taljan Giuseppe Bergomi (1836-2.x.1899) kien ħadem l-orgni għall-knisja parrokkjali tal-Imsida f'isem id-ditta Milaniża, Giovanni Felter, propju sena qabel ma miet. Skont Dun Calleja, l-orgni indaqq għall-ewwel darba għall-festi tal-Milied tal-1899 minn ċertu dilettant, is-sur Ġorġ CaruanaŻ', li ismu tħalla mnaqqax mal-bieba tal-istess orgni minn xi ħadd. Dan minkejja li, sa Mejju tal- 1900 kien għadu mhux lest għalkollox. L-inawgurazzjoni proprja tiegħu tidher li saret nhar id-29 ta' Lulju 1900 fil-funeral solenni tal-Kappillan Dun Andrea Debono (1850-1900). L-orgni ġdid żgur li reġa' ntuża bl-akbar pompa xahar wara l-mewt ta' dat-tieni kappillan, fejn, fil-quddiesa li saret għal ruħu, ndaqqet mużika ta' Dr Paolo u ibnu Antonio Nani minn orkestra ta' sittin ruħ magħmula mill-aqwa mużiċisti.'$ Fost surmastrijiet magħrufin oħrajn li mexxew l-orkestra tagħhom għall-akkumpanjament tal- orgni ġdid fil-festi tal-knisja nsibu lil Raffaele Ricci u l-Misidjan Rafel Mifsud. Dan tal-aħħar żgur li mexxa l-orkestra tiegħu l-Ħadd, 27 t'April 1913 waqt il-Quddiesa Solenni kkonċelebrata minn Mons. Paolo Tei, l-Isqof Kapuċċin ta' Pesaro fl-Italja, f'għeluq il-festi l-kbar għall-okkażjoni tal-24 Kungress Ewkaristiku Internazzjonali li sar f'Malta… Ta' min iżid jgħid, li l-organista Taljan Bergomi kien ħadem ukoll żewġt orgnijiet oħra u għamel ir-restawr fuq ieħor. Miet l-Imsida, fejn għex għal xi snin. L-istorja ta' xi forma t'orkestra b'żgħażagħ Misidjani tissokta bit-twaqqif ta' ċirklu ġdid, mgħammed bl- isem ta' Circolo Mechiorre Gafà. Dil-orkestra kienet tat xi kunċerti orkestrali dakinhar tal- inawgurazzjoni tiegħu ta' nhar it-Tlieta, 29 ta' Jannar 1907. Iżda, bħal fil-każ t'uħud miċ-ċirkli l-oħrajn, dan ukoll jidher li ma damx ħaj aktar minn sentejn. Fl-istess żmien ukoll, insibu banda oħra Misidjana, is- Società Filarmonica Salvini, li daqqet programm taħt il-bakketta ta' Mro S. Magro, il-Ħadd, 17 t'Ottubru 1909. L-istess surmast Misidjan, Rafel Mifsud, ukoll kien kiteb Marcia ''Salvini'' għal dil-banda ġdida diretta mill-istess Magro. Iżda, tneħħi dal-kunċert, dil-banda ma tissemma mkien ieħor, u ma jidhirx li qatt ħadet sehem fil-festa titulari. Tajjeb ngħidu hawnhekk ukoll, li mal-għeluq taż-żewġ baned Misidjani 7 1.-Imsida — Il-Bieraħ u Llum' (vol. 2 Jidher li fuq dil-persuna Dun Calleja ma sab xejn għax ismu mhux imniżżel fid-'Dizzjunarju tal-Misidjani'. 15 Hu kien joqgħod f'Nru 8, Sda. l-oħra li semmejna, San Giuseppe u Vittoria fl-1916, Pawlu t-tapezzar iddeċieda li jiftaħ iċ-Circolo Misida (Misida Club) sena wara għal skopijiet teatrali. Fid-'Dizzjunarju tal-Misidjani' jissemma wkoll ċertu Joseph Galea (3.xi.1892-26.V.1953), li għalkemm xogħlu kien ta' accountant, kien ukoll maestro. di cappella, fosthom. tal-knisja parrokkjali tal-Imsida, fejn kien imexxi l-mużika sagra waqt iċ-ċelebrazzjonijiet liturġiċi. Mhux l- ewwel darba li dderieġa xi orkestra mdaqqsa. Xogħlijietu kienu jinkludu quddies u għosrien fost l-oħrajn. Xieraq li ma' daż-żewġ organisti nsemmu wkoll lil mużiċista l-ieħor Karmenu L-orgni fil- erja tal-knisja parrokkjali tal-Msida. Il-pittura fl-aj sidi tal- Zammit (16.1v.1907-9 l-2004), li. mal-wasla orgni huwa xogħol ta' Emvin (Ġemons, (Teżori fil-knejjes Maltin) n tiegħu fl-Imsida fl-1957, beda jagħti sehem importanti fil-kant liturġiku tal-knisja parrokkjali fil-festi kollha wara l-mewt taż-żewġ kappillani Dun Innoċenz Zammit (3.xi.1889-10.1iv.1957) u Dun Amadeo Ebejer (10.v.1914-11.vi.1955), li t-tnejn kienu jdoqqu l-orgni. Eventwalment, Zammit kien inħatar maestro di cappella wara l-mewt ta' Mro Giuseppe Camilleri; liema kariga baqa' jżomm għal kważi ħajtu kollha. Mexxa wkoll l-orkestra fi knejjes mużika li kiteb għall-parroċċa tal-Imsida nsibu l-antifona l-ġdida u l-innu ta' San Ġużepp bil-Malti li kitibhom fuq talba tal-Kummissjoni Amministrattiva, u li kien irregalhom lill-knisja. Barra mużika sagra ktieb ukoll ħafna kanzunetti li kisbulu suċċessi u unuri f'Malta u barra. Hawn ta' min isemmi wkoll lil ċertu Giuseppe Zerafa (1903-1950), mużiċist Misidjan, li 'kien jgħallem l- istrumenti tal-korda u kellu klassijiet ta' vjolinisti u vjolinċelli'.B' Għal xi żmien qasir, kien ukoll Surmast tal- Banda Melita qabel ma ħalla 'l-art twelidu biex jieħu kors mużikali f'Londra fl-1936. Kiteb u mexxa l-orkestra f'diversi knejjes u għal diversi okkażjonijiet, iżda sfortunatament xogħlijietu kienu sfaw kollha meqrudin. L- uniku biċċtejn xogħol li baqgħu jeżistu tiegħu huma l- ewwel innu tal-Banda Melita u l-ewwel innu ddedikat lil - San Ġużepp, qaddis patrun tal-Misidjani. Ma' Mro Zerafa dun Mr Zea linka ink ml nistgħu nżidu wkoll lit-Tenur Jack Aloisio (25.ix.1917- 17.1.1986) mill-Imsida wkoll, li kien ikanta tajjeb fil-knejjes ta' Malta taħt Mro Giuseppe Camilleri u oħrajn. Dal-artiklu qed jitwassal lill-qarrejja Misidjani fl-okkażjoni tal-festa titulari ta' San Ġużepp li qed tiġi solennement iċċelebrata ġewwa l-Imsida. Aktar artikli mill-istess awtur jinsabu fuq OAR (OUoM (https://www.um.edu.mt/librarv/oar/) 16 Id-dati fil-ktieb ta' Mahonev ma jaqblux meta tgħid li twieled fis-16 t'April 1909 u miet fl-2005. 'Dizzjunarju tal-Misidjani' p. 165.