Sensiela Ġdida b'Tagħrif dwar BENEFATTURI LI TAW SEHEMHOM FIL-BINI TAL-KNISJA PARROKKJALI Il-Familja Falzon ta' Borom (1) Waħda mill-familji li għenet ħafna fil-bini tal-knisja ta' Raħal Ġdid, kienet il-familja Falzon, magħrufa bil-laqam Ta' Borom. Familja minn Bormla, min-naħa fejn kien hemm l-istatwa tal-Madonna tal-Karmnu, li kienet fi pjazza bejn Strada Santa Margerita u Strada San Giorgio. Fost il-membri tagħha li ġew joqogħdu Raħal Ġdid kien hemm Ċensu u ħuh Wenzu. Ċensu kellu sengħa kbira ta' inġinerija. Kien magħruf bħala Ċensu ta' Leonilda, li kien l-isem ta' martu. Kienu jinnegozzjawfil-metalli, l-aktar fir-ramm u l-bronż li jixtru mill-irkantijiet tat-tarzna tal-Ammiral u anki jġibu l-ħadid minn barra. Imbagħad Ċensu kien jifridhom u jqegħdhom fi bramel. Kellhom il-maħżen f'Ras Ħanżir u ieħor fejn kienu jgħidulu Ta' Santa Rita, it-triq magħrufa bħala t-Telgħa ta' Raħal Ġdid. Kienu inġiniera tajba u jsewwu l-vapuri. Tant kemm kienu famużi, li meta biegħu l-maħżen, dawk li ħaduh, Ta' Pace, in-nies baqgħu jirreferu għal post bil-laqam ta' Falzon. Kif kienet is-sistema dak iż-żmien wieħed mill-aħwa kien ikun mal-fizzjali Ingliżi u l-ieħor imexxi l-ħanut. Meta l-Perit Ġużċ Damato ried jibni din il-knisja kbira mar għall-konkos minħabba l-volum kbir tagħha. Kien żmien meta r-ramel għall-konkos kien jinġib mill-bajjiet, waqt li s-siment għall-bini ta' din il-knisja kien qed jinġieb minn Brussell. Damato kien mar Sqallija biex jara jsibx xi bajja tajba minn fejn seta' jġib ir-ramel. Ried ramel tajjeb għax mhux kull ramel kien mitqies tajjeb għal dak li ried jagħmel. Kien irnexxilu jidentifika bajja. Imbagħad kien talab lin-nies tal-post jekk jistax jieħu r-ramel minnha. Meta qallhom għal fejn iridu dak ir-ramel, jiġifieri biex jużawh għall-bini ta' knisja kbira f'Malta, ddedikata lill-Qalb ta' Ġest Re, mhux talli qalulu iva, talli saħanistra bdew jinżlu fil-bajja kull meta kien jiġi l-vapur u jgħinu fil-mili u l-ġarr tiegħu. U hawn fejn tidħol il-familja Falzon Ta' Borom. Dawn kienu għamlu l-arranġamenti, meħtieġa mal-kaptani tal-vapuri u l-iskuni biex dan ir-ramel jinġarr b'xejn minn Sqallija għal Malta. Huma kienu jesportaw l-ħadid u metalli li jkunu xtraw mid-Dockvard lejn Sqallija. Lura kienu jġibu l-ilma. Minflok l-ilma beda jinġieb ir-ramel bħala ''ballast' jew kif konna ngħidulu bil-Malti, saborra. Kienu anki joffru l-ħadid u l-injam għall-iscaffolding tal-knisja u bramel sħaħ ta' imsiemer biex jitwaħħal l-injam tal-iscaffoldings. Ta' Borom kienu xtraw ħafna mill-ħadid tar-rails tal-ferrovija u xi wħud minnhom kienu intużaw fil-bini tal-knisja. Jien niftakar biċċiet fuq il-kampnar. Ċensu ma' kellhux tfal. L-ex-kappillan Dun Adolf Agius kien jirrispetthom ħafna. B'ringrazzjament, meta mietu Ċensu u martu u anki Wenzu, l-knisja kienet rrinunzjat għad-drittijiet tagħha f'dak li huma ħlasijiet tal-funeral b'turija ta' apprezzament lejn din il-memorja storika ta' din il-familja għall-ħidma tagħha favur il-bini tal-akbar proġett arkitettoniku ċivili li sar fis-seklu għoxrin. BENEFATTURI LI TAW SEHEMHOM FIL-BINI TAL-KNISJA PARROKKJALI (2) Ftit nafu fuq dan il-karattru li tant ħadem b'xejn għall-bini tal-knisja ta' Raħal Ġdid. Jien kont nisma l-ixjuħ jitkellmu dwaru. Kulħadd kien jafu b'ismu u l-laqam tiegħu, 'Tal-Lablaba', iżda qatt ma tkellmu dwaru b'riferenza għall-kunjomu. Dan il-laqam kien sinonomu ma' ommu. Kienu jgħidu li ommu kienet tlablab ħafna. Kien joqgħod ma' ommu lejn in-naħa t'isfel ta' Raħal Ġdid, wisq probabbli, lejn in-naħa ta' Strada Fosso. Dak li hu żgur hu li Mikiel kien bniedem b'saħħtu ħafna. Bħal ħafna min-nies: marbuta mal-bini tal-knisja ta' Raħal Ġdid, kien devot kbir tas-Sagrament. Kien jaħdem ix-xatt. Kienu jgħidu li ma kienx jista' għalih id-dagħa. Alla ħares xi ħadd kien jidgħi quddiemu għaliex żgur kien imur iwaqqfu. Ħadd ma kien jissogra imerih għaliex min ma kienx jisma' bis-sewwa, ibqa' żgur li kien ikollu jisma' bid-dnewwa. Ħadd ma kien jissogra jisfidah jew iħaqqaqha miegħu. Kien anki wieħed minn tal-ewwel li ssieħeb fil-fergħa tax-Xirka ta' l-Isem Imqaddes ta' Alla ta' Raħal Ġdid wara li din fetħet fergħa tagħha f'din il-lokalita'. Din kienet xirka jew għaqda li taħdem kontra t-tixrid tad-dagħa. Biss f'Raħal Ġdid baqa' magħruf għas-saħħa kbira li kellu. Hawn fejn tidħol l-għajnuna tiegħu fil-bini tal-knisja. Il-Perit Ġużċ Damato kien ħareġ bl-idea ġenjali għal dak iż-żmien li juża l-konkos fil-bini ta' din il-knisja. Dan kien materjal ġdid fil-qasam tal-bini ċivili. Lanqas kien hawn materjal biex taħdmu. Illum hu fatt magħruf li dan jitlob xibka tal-ħadid. Meta Damato ġie biex juża l-konkos, lanqas xbieki tal-ħadid ma kien hawn għalih. Dawn riedu jsiru fuq il-post. Damato kellu jgħallem lin-nies kif jagħmlu t-taħlita jew l-għaġna tal-konkos u anki kif jibnu x-xibka tal-ħadid biex isservi ta' qafas għall-istess konkos. Din ix-xibka tal-ħadid bdiet tissejjaħ min-nies ta' Raħal Ġdid bħala l-gaġġa minħabba l-forma tagħha. Kienet saret blokka kbira tal-konkos. Fiha twaħħlet anella tal-ħadid li t-toqba tagħha kienet tad-daqs tal-vireg li kienu ser jiddawru biex jagħmlu ċ-ċirkonferenza tal-kolonna. Il-virga kienet tiddaħħal fit-tarf ta' din l-anella u Mikiel kien idawwarha għat-tond bil-qawwa ta' driegħu. Imbagħad dawn kienu jitwaħħlu jew aħjar jintrabtu bil-wajer mal-pilastri weqfin tal-ħadid. Din il-ħidma ta' Mikiel tal-Lablaba kienet timpressjona n-nies tant li meta bdiet tkun organizzata t-tombla, inkluż dik tal-mitt lira, għall-ġbir tal-bini tal-knisja, Mikiel kien jiġi f'din it-tombla u jagħti ''show', idawwar il-ħadid għall-qafas tal-kolonni tal-knisja. Daqshekk kbira kienet din is-saħħa u l-ħidma tiegħul Saħansitra kienu għamlu palk żgħir magħmul minn kaxxa jew tnejn tal-injam biex in-nies setgħu jaraw l-ispettaklu aħjar. Forsi din tidher ftit ta' esaġerazzjoni. Għalhekk staqsejt lill-missieri li llum għandu fuq id-disgħin biex jikkonfermali din l-istorja li kont nisma' ta' tifel mingħand ix-xjuħ ta' Raħal Ġdid. Hu qalli li ta' tifel jiftakru lil dan Mikiel. Jiġifieri dan mhux xi karattru maħluq minn xi ħlieqa ta' xi ħadd. Kien karattru li vera eżista u verament kien bniedem b'saħħtu ħafna. Kulħadd kien jiftakru għas-saħħa tiegħu. Bħal ħafna mill-ħaddiema tax-xatt, anki jekk kienu nies b'saħħithom, ix-xogħol iebes kien wassal biex ħafna minnhom imutu f'qasir il-għomor. Mikiel miet żgħir u anki kunjomu ntesa. Kull ma baqa' hija l-memorja storika tiegħu u dawn il-kolonni kbar ta' dan it-tempju majestuż li jibqgħu jfakkru ħidmietu. BENEFATTURI LI TAW SEHEMHOM FIL-BINI TAL-KNISJA PARROKKJALI (). - ZAMMIT TAL-MEHDIJA Familja oħra li kienet benefattriċi fil-bini ta' din il-knisja kienet dik ta' Alfredo Zammit u Virginia neċ Cachia. Il-familja Cachia kienet tiġi mill-arkitett famuż Duminku Cachia li kien kapu mastru u agrimensore miż-Żejtun. F'Raħal Ġdid, Alfredo Zammit kien magħruf bħala s-Sur Fred. Din il-familja kienet toqgħod fi Triq Ħal Tarxien. Fejn illum tinsab id-dar tagħhom jagħmel ma' Ħal Tarxien, iżda meta ġew joqgħodu hawn mit-Tuneżija din kienet parti minn Paola. Fit-Tuneżija, l-familja Cachia kienet ħabiba ħafna tal-familja tas-Sur Ġużċ Damato. Kien Damato li għamilha ta' ħuttab u kif ngħidu Ilum bil-Malti, qabbad is-Sur Fred ma' martu Virginia. Bħal ma kien jiġri f'dik il-ħabta fost l-emigranti, dawn kienu jfittxu jiġu Malta biex jiżżewġu. Is-Sur Fred u martu kienu żżewġu f'Santa Ubaldeska nhar 18 ta' Awwissu 1914. Is-Sur Ġużċ Damato kien qagħad ix-xhud fit-tieġ tagħhom. Meta s-Sur Fred staqsa lil Damato x'ser isemmi d-dar li kien xtara f'Raħal Ġdid, Damato qallu biex isemmiha bħala Prima-Vera u hekk għada jisimha sal-lum. B'hekk Damato lagħab bil-kliem għaliex b'din il-kelma ried ifisser l-ewwel vera dar tas-Sur Fred u martu f'Malta u wkoll rebbiegħa. Is-Sur Fred kien oriġinarjament min-Naxxar. Kellu żewġ ħutu monsinjuri n-Naxxar u kienu ħadmu ħafna favur il-missjonijiet. Matul is-seklu dsatax, membri ta' din il-familja, bħal ħafna Maltin oħra, emigraw lejn l-Afrika ta' Fuq. Din il-familja kienet marret it-Tuneżija u marret toqgħod f'post jismu Mahdija u minn hawn ħareġ il-laqam tal-familja, tal-Mehdija. Fi kliem ieħor, l-isem ta' dan il-qasam art sar il-laqam ta' din il-familja. Il-familja kienu jixtru artijiet mhux tajbin għar-raba' fil-Mahdija u jiżviluppawhom f'art għammiela u tajba għall-agrikultura. Dawn ta' Zammit kien -jispeċċjalizzaw fil-kultivazzjoni tas-siġar taż-żebbuġ u l-produzzjoni taż-żejt. Fit-Tuneżija, din il-familja kienet midħla tal-familja Damato u allura ma setax jonqos li meta l-Perit Damato beda jfittex familji biex jgħinuh finanzjarjament fil-bini tal-knisja, s-Sur Fred joffrilu li jħallas l-ispejjeż ta' waħda mill-kolonni tal-knisja. Fuq kollox, din il-familja ta' Zammit kienet devota ħafna tas-Sagrament u s-Sur Fred kien ħa sehem attiv fil-Kungress Ewkaristiku ta' 1913 li l-knisja ta' Raħal Ġdid hija tifkira tiegħu. Kien jaf il-Ġermaniż u kiteb indirizz b'dan l-ilsien għall-isqfijiet Ġermaniżi li ġew għal dan. il-Kungress. Il-fatt li kien jaf il-Ġefmaniż u r-rabta tiegħu favur il-kultura Taljana, għaliex dak iż-żmien it-Taljan kellu influwenza qawwija fil-Libja u t-Tuneżija, wassal biex is-Sur Fred tqies bħala għadu mill-Ingliżi matul it-Tieni Gwerra Dinija. Kien wieħed minn dawk immarkati biex ikunu nternati. Dan il-fatt tah ġewwa ħafna u spiċċa marad u miet f'qasir il-għomor fl-età ta' 57 sena, fit-2 ta' Mejju 1944. Hu kellu tifla waħda Pauline li fl-1948 żżewġet lil ex-Ministru Nazzjonalista, l-avukat Carmelo Caruana u l-familja baqgħet tgħix fl-istess dar tas-Sur Fred. L-ikbar ħabib ta' l-avukat Caruana kien wieħed minn ulied Ġużċ Damato, Joev, li kien prokuratur legali. Il-familja Zammit u Cachia tilfet l-artijiet kollha li kellha fit-Tuneżija matul ir-revoluzzjoni Tuneżina u ħarbu min dak il-pajjiż u ħafna mill-membri tagħhom spiċċaw jsibu rifuġju fi Franza. ġ BENEFATTURI LI TAW SEHEMHOM FIL-BINI: TAL-KNISJA PARROKKJALI (4) — GIO BATTA CESARE IS-SENGLEAN Dr Simon Mercieca Gio Batta Cesare kien ġuvni mill-Isla. Ġie joqgħod Raħal Ġdid fil-parti li llum tagħmel ma' Ħal Tarxien, ftit lil hinn mid-dar magħrufa bħala ta' Aspinall. Din iż-żona kienet sa l-1910 parti mit-territorju ta' Raħal Ġdid. Min kien joqgħod hemm kien magħruf fuq l-atti ċivili bħala li qed joqgħod f'Raħal Ġdid u kien iqies lilu nnifsu Pawlist. Kien persuna li għex ħafna u miet meta kellu madwar mitt sena. Bħal ħafna tal-Kottonera rabat qalbu ma' Raħal Ġdid. Kien wieħed minn dawk il-persuni li l-perit Ġużċ Damato staqsa għall-għajnuna u Cesare ma ddejjaqx li jagħtijielu. Ix-xewqa tal-perit Damato kienet li fuq l-artali tal-ġenb ma jkunx hemm kwadri iżda statwi. Għamel niċeċ f'kull kappella tal-knisja. F'dawn il-kappelli jew niċeċ ried statwi tal-irħam. Il-perit Damato kien għamel kuntatti fl-Italja biex jibda jġib dawn l-istatwi tal-irħam u l-artali minn hemm. Riedhom tal-irħam ta' Carrara u ried jibda bl-istatwi. Damato beda jfittex nies li lesti jħallsu għal dawn l-istatwi. Cesare aċċetta li jħallas dik ta' Kristu Re u kien anki ta somma ta' flus għaliha. Għada teżisti l-korrispondenza fil-kurja dwar il-flus li Cesare kien ta biex issir din l-istatwa. Il-perit Damato kien beda bi Kristu Re, kemm imħabba li Cesare kien ġa ddepożita l-flus il-Kurja u anki biex l-ewwel statwa tal-irħam tkun dik tat-titular. Din l-istatwa saret l-Italja f'1932. Kif jingħad, din l-istatwa tal-irħam ġiet minn Ruma u waslet wara din id-data, iżda ftit li xejn għandna nformazzjoni dwarha. Ma nafux min għamilha. Fuq il-bażi ta' din l-istatwa ta' l-irħam hemm din il-kitba bil-Latin — G.B. Cesare Sengleanus Donavit MCMXXXII jiġifieri Is-Senglean Gio Batta Cesare rregala fl-1932. Dan Cesare ried ukoll jagħmel l-artal tal-kor għal taħt din l-istatwa. Kien ħalla xi flus għalih li mbagħad kienu ntużaw biex sar l-artal tal-irħam għat-tabernaklu. Cesare kien ukoll ħallas għall-mensa tal-artal ta' l-Isla, meta l-knisja ta' pajjiżu kienet saret bażilika fl-1921. Minħabba dan it-titlu, l-Isla kellha tibdel l-artal u tagħmel wieħed forma ta' mejda. 'Cesare kien ġab u ħallas għall-irħama biex sservi għall-wiċċ ta' dan l-artal iżda din kienet tkissret. B'hekk ma setgħetx tintuża għaliex il-mensa tal-artal trid tkun waħda sħiħa. Cesare kien ħadha d-dar u kien iżommha f'kaxxa tal-injam li wisq probabli kienet ġiet fiha. Kien ta din il-kaxxa bl-irħama b'kollox lill-knisja ta' Raħal Ġdid. Kienet tinżamm fis-sagristija l-antika. Din l-irħama kienet intużat biex minnha ħareġ is-salib tal-irħam li hemm fuq il-koppla u l-għatba tal-bieb maġġur tal-knisja. Hija ħasra li din l-għatba tkissret u kellha ssir oħra ġdida. Cesare kellu wkoll sens ċiviku. Kien għamel il-brieret tal-bandisti għall-baned ta' Ħal Tarxien u Raħal Ġdid. Il-brieret kienu ''status svmbol' f'dik il-ħabta. Kien għamillhom patt li meta jmut jeħduh dawn iż-żewġ baned. U hekk ġara. Meta miet, ħaduh il-baned ta' ĦalTarxien u ta' Raħal Ġdid. Daqqew marċi funebri flimkien. Il-korteo kien wara nofsinhar. Kienu niżlu bih mit-triq Ħal Tarxien saċ-ċimiterju ta' l-Addolorata u l-baned għaddew minn Strada Palma. Kienu ħarġu jarawh ħafna residenti Pawlisti fl-aħħar vjaġġ tiegħu fuq din l-artl Ġ BENEFATTURI LI TAW SEHEMHOM FIL-BINI TAL-KNISJA PARROKKJALI - (5) Ix-Xwejħa u l-istatwa ta' Santa Ubaldeska li qatt ma ġiet. Ftit għandna tagħrif dwar nisa li taw kontribuzzjoni lejn il-knisja ta' Raħal Ġdid. Skont il-mibki Dun Mario Agius, Dun Adolf Agius kien jirrakkonta li kien hemm mara xiħa u din kienet devota ħafna ta' Santa Ubaldeska. Din kienet toqgħod in-naħa ta' isfel jew fit-triq ta' Wara Santa Ubaldeska. Kienet magħrufa bħala Strada Dietro Santa Ubaldesca. Wara, din it-triq kien inbidlilha isimha u saret Ninu Cremona minħabba li Cremona kien joqgħod fiha. Din il-mara kienet ġa anzjana u riedet tagħmel l-istatwa u artal tal-irħam għall-qaddisa. Dun Mario kien qalli li wisq probabli, kien anki jisimha Ubaldeska u riedet tagħmel statwa għall-qaddisa tagħha. Iżda fir-reġistri tal-imwiet, tas-snin tletin u l-bidu tas-snin erbgħin, ma teżisti l-ebda mara li qed tmut u jisimha Ubaldeska. Din ma kinetx l-uniku statwa tal-irħam u artal li kien ġej fil-knisja. F'dik il-ħabta kienet qed tikber f'Malta d-devozzjoni lejn Santa Tereża tal-Bambin Ġesu. Kienet ser issir statwa u artal tal-irħam iddedikat lilha. Kien sar anki abbozz tal-istatwa tal-irħam ta' Carrara. Pierre Damato, it-tifel iż-żgħir ta' Damato, kellu dan l-abbozz u kien iżommu fl-intrata tad-dar tiegħu. Kien madwar metru għoli. L-ikonografija tagħha kienet dik li aħna mdorrijin naraw ta' din il-qaddisa, bis-salib u l-ward f'idejha. Wieħed irid jiftakar li Santa Tereża, minbarra li kienet waħda mill-qaddisin ġodda tal-knisja, kienet ukoll qaddisa Franċiża. In fatti, din il-Karmelitana Skalza kienet magħrufa wkoll bħala Santa Tereża ta' Lisieux, il-post fejn kien il-kunvent li kienet tgħix il-ħajja sempliċi u qaddisa fih. F'Raħal Ġdid, kif qed naraw f'din is-sensiela, kien hemm komunità qawwija ta' Maltin li kienu ġew mill-Afrika ta' Fuq, specjalment mit-Tuneżija. Ġuże Damato kien wieħed minnhom. Zammit tal-Maħdija kienu familja ta' emigranti f'dan il-pajjiż. Dawn kienu esposti għall-kultura Franċiża u l-qaddisin li kienu f'dik il-ħabta maħbuba f'din il-komunità. Ġara iżda li dawn il-ħsibijiet tal-perit Damato kellhom itiru mar-riħ. Kif waslet l-istatwa tal-irħam ta' Kristu Re infetħu l-bibien tal-infern. Jingħad li kien hemm artist, Spiteri Sacco, li kien għadu ġej mill-Italja, li pprotesta mal-Gvernatur. Mhux sew, seħaq, li xogħol li setgħu jaħdmuh il-Maltin kien qed jingħata lill-barranin. B'hekk sar indħil politiku u Damato twaqqaf milli jkompli jġib l-istatwi mill-Italja. F'dik il-ħabta kienet risponsabilta' ta' Damato li jsib il-benefatturi għal dawn l-istatwi u l-artali għalihom. Dik ta' Kristu Re kienet l-ewwel u l-aħħar biċċa xogħol tal-irħam li ġiet mill-Italja qabel il-gwerra. Dan wassal biex kull kummissjoni oħra ta' statwi tal-irħam li Damato kien ser iġib mill-Italja kellha tmut fuq ommha. Raħal Ġdid baqa' mingħajr artal u statwa tal-irħam ta' Santa Ubaldeska u dik ta' Santa Tereża tal-Bambin Ġesu u forsi anki kien hemm oħrajn ukoll. BENEFATTURI LI TAW SEHEMHOM FIL-BINI TAL-KNISJA PARROKKJALI -(6) Cutajar tal-Inbid Il-familja Cutajar magħrufa f'Raħal Ġdid bil-laqam tal-inbid hija l-aktar imfakkra f'Raħal Ġdid minħabba l-konnessjoni tagħha mat-twaqqif tal-Mużew tal-bniet. Kienet familja minn Bormla. Il-missier, Angelo, kien negozjant tal-inbid. Kien Dun Ġorġ Preca nnifsu li daħħal lit-tifla tiegħu Ġiannina fil-Mużew. Huha Karmenu kien ġa membru tal-mużew f'Raħal Ġdid. Karmenu kien ġie minn Bormla u fetaħ il-qasam ta' Raħal Ġdid. Dun Ġorġ kien imur jara lil Karmenu u Ġiannina kienet tiġi tagħtih il-kafċ. Giannina għenet lil Dun Ġorġ iwaqqaf l-ewwel qasam femminili għall-mużew f'Malta. Infetaħ fid-dar li kellu missierha f'Raħal Ġdid. Iżda ftit jafu li Angelo Cutajar għandu wkoll konnessjoni mal-bini tal-knisja ta' Raħal Ġdid. Ġużċ Damato ried knisja kollha mibnija fuq il-kolonni mingħajr pilastri. Il-kolonni kienu idjaq. Biss ma setgħux isiru tal-ġebel minħabba li dan ma kienx b'saħħtu biżżejjed biex jiflaħ il-volum tas-saqaf u l-koppla. B'hekk il-perit Damato mar għall-konkos. Kif rajna Damato beda jfittex nies biex iħallsu għal dawn il-kolonni. Skont tagħrif li xi ħadd bagħat lill-Kurja, dan Angelo Cutajar kien offra li jħallas l-erba' kolonni maġġuri li fuqhom kellha sserraħ il-koppla tal-knisja. Biss bħala ringrazzjament kien talab li jingħata kopja tal-pjanta tagħhom. Dawn l-erba' kolonni kienu sors ta' inkwiet kbir għal Damato u parti mill-kawża talli waqaf il-bini tal-knisja fl-1926. Damato kellu jasal għall-kompromess biex jitħalla jkompli dan il-progett. Fost dawn il-kompromessi kien hemm li minflok jagħmel kolonni, bħal ma kien qed jagħmel fil-knisja kollha, jqiegħed pilastri u l-koppla sserraħ fuq dawn il-pilastri maġġuri. Fuq il-parti ta' fuq tal-pilastri qiegħed ċintorin tond tal-konkos. Imbagħad fuqu bena l-koppla. B'hekk il-koppla qed isserraħ fuq il-pilastri indipendentament mill-istrutturi l-oħra tal-knisja. Cutajar kien ukoll xtara l-istatwa tal-Qalb ta' Ġesu. Hi xogħol fil-kartapesta ta' Ġużeppi Cilia. Din kien xtraha għall-Mużew tal-Bniet iżda peress li l-knisja kienet għada bla titular, kienet tqegħdet fuq wara fejn illum hemm l-istatwa sabiħa ta' Kristu Re. Baqgħet hemm sakemm ġiet l-istatwa tal-irħam. Meta kienet ġiet din l-istatwa, dik tal-Qalb ta' Ġesti marret lura fil-Mużew tal-Bniet u saret niċċa għaliha fejn il-bieb. Illum, din l-istatwa tinsab fil-Knisja Parrokkjali. Meta kien għalaq l-oratorju San Alwiġi Gonzaga li kien waqqaf Dun Ġwann Mamo, kien sar irkant ta' kull ma kien hemm fil-bini u Cutajar kien xtara wkoll l-istatwa tal-Kunċizzjoni u anki dik ta' Santa Rita li kien hemm fil-kappella ta' dan l-oratorju. Kien tahom lill-mużew tal-bniet. L-interess fil-Kunċizzjoni jinftiehem fil-kuntest għaliex hu kien minn Bormla. Illum din l-istatwa tal-Kunċizzjoni tinsab fis-sagristija tal-Knisja Parrokkjali. BENEFATTURI LI TAW SEHEMHOM FIL-BINI TAL-KNISJA PARROKKJALI -(7) XOGĦOL IT-TFAL FIL-BINI TAL-KNISJA Il-Perit Ġużċ Damato kien ħareġ bl-idea ġenjali għal dak iż-żmien li juża il-konkos fil-bini ta' din il-knisja. Dan kien materjal ġdid fil-qasam tal-bini ċivili. Damato ried juża dan il-materjal biex jibni l-kolonni ta' din il-knisja. Dan kien l-uniku materjal li seta' jiflaħ għall-piż tas-saqaf. Issa jekk hawn konkos b'saħħtu f'Malta huwa dak ta' dawn il-kolonni. Kif rajna, għal bidu Damato kien beda jġib ir-ramel minn bajja fi Sqallija. Sal-lum għadha mhux identifikata. Ir-ramel ried jitħallat mas-siment. Is-siment kien jinġieb mingħand A. Bernard ta' Bruxelles u La Cement Marketing Cov Ltd. Il-familja Bernard kellha propjeta f'Raħal Gdid. L-aġent kien Luigi Vincenzo Galea li kien twaqqaf mill-Kappillan Salv Chircop meta nqala' l-inkwiet fl-1926. Biss ftit kienu jafu kif jinħadem dan il-materjal u lanqas kien hawn materjal biex taħdmu. Illum hu fatt magħruf li dan jitlob xibka tal-ħadid. Damato ma kellux biss jen kif tagħmel it-taħlita, iżda wkoll ix-xibka jew il-gaġġa tal-ħadid bħala qafas pa dan il-konkos. Minn deskrizzjoni li jpeara, qabel ma Damato beda jgħallem l-użu ta' dan il-materjal il-qasam ċivili, il-ħaddiema kienu jħalltu KaJeK bl-idejn. L-anqas kienu jafu li riedu jużaw il- -pali biex jagħmlu l-konkoslll Peress li bħala ramel kien qed juża dak tal-baħar, qabel ma kienet issir it-taħlita, ir-ramel tal-baħar kien jintefa' fpacea) 'li kienet saret apposta biex jitlaħlaħ. Meta kont tifel, niftakar sanzjani jirrakkuntawli li fuq in-naħa tax-xellug tal-knisja, fuq in-naħa ta' Church Avenue, eżattament fit-tielet nava, kienet saret vaska kbira bl-ilma ħelu. Ir-ramel kien jintefa' fiha ħalli jitlaħlaħ mill-melħ. L-ilma kien jinbidel minn żmien għal żmien. Wara beda jintuża ramel minn bajjiet lokali. It-tfal kienu joqgħodu jilagħbu fih. Kien l-għors tagħhom. Damato kien iħallihom għaliex aktar ma kienu jqallbu r-ramel, aktar kien jitlaħlaħ mill-melħ. Il-fatt li s-siment kien qed jigi minn Brussel hu ta' sinifikat. L-Ingliżi kienu jfittxu li jġibu s-siment minn Portland. Kien magħruf bħala Portland Cement. Naħseb li l-Perit Damato dejjaq lill- ag meta l-anqas siment tal- Ingliżi ma ried juża f'din il-knisja. Minflok kien qed juża wieħed 'Franċiż', jiġifieri ġel mill-parti Franċiża tal-Belġjum. Kien messaġġ politiku ċar. Il-bini ta' din i Ka kien qed jibghat messaġġ lill-kolonnizzatur In ib li l-Maltin setgħu jibnu bini kbir mingħajr anki ma jużaw prodotti Ingliżilll B'hekk il-knisja ta' Raħal Ġdid kienet pijuniera fid-diffużjoni ta' dan il-materjal ta' kostruzzjoni. Illum ħadd ma tiġieh f'moħħu, li jibni mingħajr ma juża l-konkos. Iżda dak li hu ovvju għalina llum, ma kienx ovvju għal missirijietna. Kien dan il-proġett ta' knisja ġdida ġewwa Raħal Ġdid li serva ta' skola fejn mhux biss ġew megħluba l-biżat ma' l-użu ta' dan il-materjal, ' iżda wkoll, il-voluntiera, inkluż it-tfal, tgħallmu kif jagħmluh u ħafna snin wara, meta saru adulti bdew jużawh u llum huwa parti mill-materjal ta' kostruzzjoni ġewwa Malta. BENEFATTURI LI TAW SEHEMHOM $ FIL-BINI TAL-KNISJA PARROKKJALI - (8) Il-Familja tal-Baruni Testaferrata Dr. Simon Mercieca Familja marbuta mal-parroċċa u l-knisja ta' Raħal Ġdid kienet dik tal-Baruni Testaferrata Moroni Viani. Din hija familja nobbli li ġiet toqgħod f'Raħal Ġdid fl-aħħar tas-seklu dsatax. F'Raħal Ġdid mill-ewwel saret magħrufa bħala l-familja tal-baruni minħabba t-titlu nobbiljari tagħhom. Fuq kollox saret sinonimu mal-knisja ta' Santa Ubaldeska. Dwar ir-relazzjoni tal-familja Testaferrata Moroni Viani ma' Santa Ubaldeska nispera li nikteb f'xi ħarġa oħra. Jien niftakar żmien, meta fit-tberik tal-Għid, din il-familja kienet titbierek għaliha waħida. Kienet prassi qadima ħafna, li kienet tmur għall-bidu tal-parroċċa, fejn il-familja Testaferrata kienet tiftaħ it-tberik tal-Għid. Din il-prassi baqgħet fis-seħħ sakemm Dun Adolf Agius kien kappillan f'Raħal Ġdid. Meta spiċċa minn kappillan, is-suċċessur tiegħu, Dun Anton Gouder, beda jbierek lil din il-familja mal-kumplament tal-familji tat-triq. Konxju minn din il-konnessjoni storika ma' Raħal Ġdid, Dun Mario Agius, baqa' jmur iqaddsilhom fil-kappella privata li għandhom f'dan il-palazz. Forsi ħafna kienu jaħsbu li dan it-tberik kien ġej mill-fatt, li din hija familja nobbli. Allura n-nobbli kienu jitbierku għalihom u apparti minn nies komuni. Ir-raġuni vera kienet għax din il-familja kienet benefattriċi kbira tal-knisja f'Raħal Ġdid. Jien niftakar storja ħelwa li kienet tingħad mis-sagristan Ċensu Zahra, li kien joħroġ fit-tberik mal-kappillan. Darba, l-abbati li kien mar mal-kappillan Adolf Agius ibierek għand il-baruni ngħata gidil Peress li kienet familja nobbli, kienet tirċievi dawk li kienu jissejħu carnaggi, jiġifieri annimali u prodotti tar-raba' mill-bdiewa li kienu jaħdmu l-artijiet tagħhom. Il-carnaggi waqqfu jingħataw fis-snin tmenin tas-seklu l-ieħor. Niftakar ukoll ta' abbati, lill-Baruni Salvinu, bniedem ta' qalb kbira, jisma' l-quddies mal-irġiel l-oħra, fuq wara fejn kien hemm qabel l-artal ta' San Pawl. Fl-antik, id-dawra ta' madwar il-presbiterju kienet iż-żona fejn ipoġġu l-irġiel biex jisimgħu l-quddies. Ma jistax jonqos li Ġużċ Damato resaq fuq din il-familja biex tħallas xi waħda mill-kolonni. Forsi aktar minn waħda wkoll. It-tifel ta' Salvinu, Martin, ikkonfermali, li kemm missieru u anki nannuh kienu għamlu matul iż-żminijiet diversi pagamenti b'risq il-knisja parrokkjali ta' Raħal Ġdid. Biss Martin ma setax jgħidli jekk kienux speċifikament għal xi kolonna jew kolonni jew le. Il-ħlasijiet li saru fi żmien nannuh, jiġifieri l-Baruni Pietro Paolo Testaferrata, ma setgħux ikunu ħlief favur xi waħda, jekk mhux aktar, mill-kolonni tal-knisja. Min kien iħallas għal xi kolonna jew aktar minn waħda kien ikollu ismu miktub fuq plakka tal-injam li kienet titwaħħal mal-bażi tal-kolonna. Fuq kollox, il-benefattur kien jingħata d-dritt li jsemmi l-kolonna li jkun ħallas għaliha għal xi ħadd. Normalment, l-isem magħżul kien ikun ta' xi ħadd minn tal-familja. Hija ħasra li l-lapidi li kienu tal-injam intilfu u ma nżammx 'record' tagħhom. Biss fir-ritratti qodma tal-knisja, speċjalment dawk li juru l-kostruzzjoni ta' dawn il-kolonni, dawn il-lapidi tal-injam bil-kitba fuqhom jidhru sewwa. BENEFATTURI LI TAW SEHEMHOM FIL-BINI TAL-KNISJA PARROKKJALI - (9) Ġużeppi Cordina: Il-Mutu Dr. Simon Mercieca Wieħed mill-proġetti li sar dan l-aħħar fil-knisja kien dak tar-restawr tal-bieba tat-tabernaklu. Biss ftit jafu, li wara dan it-tabernaklu hemm xogħol ta' persuna li ma kinetx titkellem u tisma' sa mit-twelid. Kien twieled trux u mutu, għax ommu kienet ħadet degħxa ftit qabel ma welditu. Il-komunikazzjoni kien jagħmilha kollha bis-sinjali. Biss dan it-trux u mutu kien bniedem ta' sengħa kbira, allavolja qatt ma mar skola. Qed nirreferi għal Ġużeppi Cordina li ħafna għadhom jiftakruh sal-lum. Kulħadd kien jafu bħala 'Il-Mutu'. Kien jiġi prim kuġin mal-isqof Galea. Ommu u omm l-isqof Galea kienu aħwa. Oriġinarjament il-familja kienet mill-Isla. Għal xi żmien, il-Mutu kien joqgħod il-pjazza, fejn illum hemm l-ispiżerija ta' Damato. Kellu l-ħanut tax-xogħol tiegħu eżattament quddiem il-knisja. Bħala professjoni kien 'vulcanizer' jiġifieri kien jaħdem fil-gomma. Fi kliem sempliċi kien isewwi t-tvres tal-karozzi. Jekk kien ikollok xi qasma fit-tvre ta' barra mqatta', kien isewwieh u jraqqu bl-ispag. Kien ukoll jagħmel l-irqajja tal-bladder, jew tat-tvre ta' ġewwa. Kien anki għamel pompa tal-arja, għamilha mill-bidu sa l-aħħar b'idejh, biex jonfoħ it-tvres. Naħseb li kienet l-ewwel pompa tat-tvres taħdem bid-dawl f'Malta. Dak iż-żmien, it-tvres kienu jintefħu b'pompi jaħdmu bis-saqajn. Kien anki għamel l-għodda biex jaqla' u jibdel it-tvres. Kien jagħmel ukoll xogħol fin-nickel. Kien żmien meta l-karozzi kien ikollhom ħafna nickel. Kien anki għamel il-magni biex jaħdem bin-nickel, inkluż il-pressa li kien juża għal dan ix-xogħol. Kien anki għamel grand father clock bil-magna b'kollox u anki mudell t'ajruplan li kien jaħdem u bil-pjan li jtir mingħajr waqfien permezz ta' ekwipaġġ ta' inġiniera kapaci li jagħmlu tiswijiet fl-ajru. Ġużeppi ried jagħti dan l-ajruplan bħala rigal lir-reġina. Kien persuna li jobgħod id-dagħa. Anki jekk ma kienx jisma', kien jinduna li persuna qed titkellem ħażin. Dak iż-żmien, b'mod speċjali s-sewwieqa tat-trakkijiet u dawk tal-linja, kienu kemmxejn goffi. Dawn kienu jmorru għandu minħabba xi tvre jew biex jagħmlu n-nickel. Jekk jinduna li kienu qed jidgħu, ma kienx jaħdmilhom. jibgħathom il-barra mill-ħanut. Allavolja ma kienx jisma', bis-saħħa tiegħu l-knisja ta' Raħal Ġdid kienet waħda minn tal-ewwel, jekk mhux l-ewwel knisja, li kellha sistema ta' amplifier, speakers u microphones. Kien jirnexxilu anki jirranġa l-amplifier, microphones u l-ispeakers, meta kien jiġrilhom il-ħsara billi jħoss il-vibrazzjoni tagħhom. Il-Mutu kien bniedem devot ħafna tas-sagrament. Meta sar it-tabernaklu għall-artal maġġur, Il-Mutu ried b'saħħa kbira jagħmel il-kaxxa tiegħu ta' ġewwa. Kien ħa ħafna pjaċir meta l-kappillan Dun Adolf Agius talbu biex jagħmilha. Hu kien ħadimha 'to scale' mill-istainless-steel. Dan kien għadu materjal ġdid u rari f'pajjiżna. Ftit li xejn kien hawn min jaħdmu barra mit-tarzna. Hadimha b'xejn u bi preċiżjoni kbira. Hadem din il-kaxxa f'biċċa waħda, jiġifieri b'sengħa kbira ħareġ minn pjanċa waħda, kaxxa, eżatta daqs it-tabernaklu minn ġewwa mingħajr ma qataha jew irrivitjaha. Hija ħasra li interventi li saru fuq it-tabernaklu matul iż-żminijiet kellhom effett negattiv fuq din il-biċċa xogħol unika ta' inġinerija marbuta mat-tabernaklu ta' Raħal Ġdid. Ġużeppi Cordina miet fl-1981 fl-eta' 75 sena. BENEFATTURI LI TAW SEHEMHOM FIL-BINI TAL-KNISJA PARROKKJALI - (10) Aronne Cassar kien ħaddiem tat-tarzna. Kien raġel ta' saħħa fenomenali. Għall-inqas, kulħadd hekk iddiskrivihuli meta staqsejt dwaru. Kulħadd kien jafu bħala Ronni. Kien oriġinarjament mill-Isla u bħal ħafna tal-Kottonera tela' joqgħod Raħal Ġdid. Ommu u missieru wkoll telqu mill-Kottonera u kienu marru joqgħodu Old Temple Street — li f'dak iż-żmien kienet magħrufa bħala parti mit-Triq ta' Santa Marija ġewwa Ħal Tarxien. Ronni kellu ħuh li mar l-Amerika u kien ġie lura ftit qabel il-gwerra. Fost l-aħwa, Ronni baqa' Raħal Ġdid. Meta żżewweġ, mar joqgħod in-naħa ta' fuq tal-pjazza fejn Karmenu Mercieca, il-barbier. Id-dar tiegħu llum hija ħanut. Omm il-mara tiegħu, fi xbubitha Scotto, kienet kuġina tal-Isqof Galea. Kellu żewġt itfal bniet, Carmen u Jessie. Jessie iżżewġet lil Anthonv (Nonie) Hersev, in-neputi ta' Dun Alfred Cachia. Ronni kien ħadem ħafna fil-knisja ta' Raħal Ġdid u qatt ma ħa sold. Kien wieħed mill-voluntiera li bil-ħidma tiegħu ssebbaħ dan it-tempju daqshekk kbir u sabiħ. Kien bniedem inġenjuż. Kien għamel kaxxa mill-fdalijiet tal-kaxxi li kien ġie fihom l-irħam tal-artali tal-ġnub. Kien ikkrea railing mal-gwarniċun tal-knisja. B'sistema ta' tarjoli u bl-użu ta' parank, seta' itella' u jniżżel din il-kaxxa u jmexxieha mill-lemin għax-xellug. Kien jidħol fiha u jagħmel dawn il-manuvri waħdu. B'hekk naddaf il-korsija u llixxa l-kolonni tal-konkos. Minħabba li fil-gwerra kienu miftuħa għall-elementi għall-ħafna snin, kienu kwazi ħdaru. Dan-ma kienx l-uniku xogħol li għamċt f'konnessjoni mal-konsagrazzjoni tal-knisja. Meta saru s-slaleb tal-bronż għall-konsagrazzjoni kien hemm problema peress li kien diffiċli ħafna biex jittaqqbu dawn il-kolonni. F'dak iż-żmien ma kienx hemm għodod biex ittaqqab konkos b'saħħtu ħafna. Ħadd ma kien kapaċi jtaqqabhom. Ronni kien irnexxilu jtaqqab dawn il-kolonni. Kien ġab trapani apposta biex ikun jista' jtaqqab il-konkos tal-kolonni tal-knisja. Kien għenu Joev Caruana. Caruana kien għadu : żgħażugħ f'dik il-ħabta. B'paċenzja kbira kienu taqbuhom iżda batew ħafna. Fuq kollox, kien hu li ħadem palk tal-injam fuq ir-roti għall-użu fil-konsagrazzjoni. Kont titla' għalih minn taraġ. Dan għamlu biex :' l-Arċisqof seta' jitla' fuqu u jibqa' fuqu meta jikkonsagra l-kolonni tal-knisja. B'hekk seta' jitmexxa bih fuqu. Is-slaleb kienu ftit fil-għoli. B'hekk l-Arċisqof ma kellux bżonn juża sellun u l-anqas joqgħod jitla' u jinżel minn fuq dan il-palk biex jidlek il-kolonni biż-żejt tal-griżma. Tela' miegħu Dun Mario Agius, iżommlu ż-żejt tal-griżma kkonsagrat. Meta l-Arcisqof Gonzi ra l-palk, kien staqsa lill-kappillan Dun Adolf Agius, jekk kienx b'saħħtu biżżejjed. Dun Adolf b'dik in-nofs ċajta tiegħu qallu ''ma tarax li mhux ser nagħmel palk biex ma jifilħekx. La felaħ lili jiflaħ lilek żgurl' Il-brazzi tax-xemgħa saru mill-landa u kienu nħadmu t-tarzna. Ronni kien anki għen fil-festi ta' barra. Meta saret il-kolonna ta' Kristu Re u l-istatwa ta' barra fl-1946, kien għamel imradd biex itellghu l-Kristu Re bih fuq il-kolonna tal-pjazza. Mbagħad wara bdew jtellgħuh permezz tal-crane. B'hekk dik il-maġija u l-istennija tagħna t-tfal biex il-Ġimgħa filgħaxija naraw lil Kristu Re tiela' fuq il-kolonna kien ħoloqha dan ir-raġel ta' inġenjita' kbira. (e BENEFATTURI LI TAW SEHEMHOM FIL-BINI TAL-KNISJA PARROKKJALI (ID) In-Nisa, Santa Ubaldeska u l-ġbir għall-Knisja Gdida Il-kappillan Manwel Vella kien raġel twajjeb imma riservat ħafna. Kien hemm ħafna nies jiġbru għall-bini tal-knisja, biss fi żmienu, il-ġbir kien isir mill-irġiel. B'mod partikolari fi żmien Vella, l-involviment tan-nisa ma kienx bil-miftuħ. Kien iżomm ħafna d-distanza bejn is-sessi. Vella kien ħa l-formazzjoni tiegħu fi żmien meta n-nisa kienu mwarrba mill-istrutturi tal-knisja. Jidher li fl-ibliet u f'postijiet bħal Casal Paula, in-nisa bdew isiru ħafna attivi fil-ħidma tagħhom ġewwa l-knisja. F'Santa Ubaldeska kien hemm nukliju ta' nisa li jaħdmu u jgħinu. Fil-bidu tas-seklu għoxrin f'Raħal Ġdid, in-nisa bdew jinvolvu ruħhom anki fit-tiżjin ta' din il-knisja, speċjalment għal waqt xi tieġ. Din il-ħidma f'Raħal Ġdid kienet wasslet għal reazzjoni qawwija mill-Kurja, fejn saħansitra kienet ħarġet ordni biex in-nisa ma jibqgħux ikunu aktar involuti fit-tiżjin u l-ħidma fil-knisja. B'hekk meta bdiet tinbena l-knisja l-kbira, il-ġbir kien isir l-aktar mill-irġiel. Kien hemm nies li kienu jiġbru l-flus kull nhar ta' Sibt. Kien hemm dawk li kienu jwegħdu li jagħtu l-flus. Din kienet magħrufa bħala tad-deċima. Dan minħabba li kull nhar ta' Sibt kienu jwegħdu u jinkitbu biex jagħtu għaxar soldi, għalhekk deċima, li kienet kelma bil-Latin li tfisser għaxra. Dawk involuti kienu jmorru jħabbtu il-bieb tad-djar ta' dawn in-nies li jkunu nkitbu biex jagħtu dawn l-għaxar soldi għall-knisja. Imbagħad kien hemm il-famuża tombla ta' kull nhar ta' Sibt. Hawn ukoll, dawk involuti kienu rġiel. Din kienet issir fuq iz-zuntier. Fi żmien Vella kien jieħu ħsiebha l-Perit Damato innifsu. Kienet iddum sad-disgħa ta' bil-lejl. Dak iż-żmien kien mitqies ħin tard ħafna. Kien jinstab xi abbati biex itella' l-pedini. Ġużi Baluci qalli li mhux l-ewwel darba li bħala abbati kien intalab biex itellagħhom. Patri Mark Cauchi kellu zitu toqgħod Raħal Ġdid ħdejn Santa Ubaldeska. B'hekk meta kien żgħir, fis-snin tletin, kien jiġi : Raħal Ġdid minn Bormla għand zitu. Mat-tombla, jiftakar il-fieri li kienu jsiru għall-bini tal-knisja. Kienet anki ssir pubbliċita' għalihom. Kien jintrama karrettun bil-ħmar u kien ikollu fuqu żewġ tabelli kbar bir-reklam għat-tombla u raġel bil-qanpiena f'idu biex jiġbed l-attenzjoni. Kienet ukoll saret ġebla' kbira b'toqba fiha u mħaffra minn ġewwa. Kienet bħal karus, biex min ikun għaddej jitfa' xi ħaġa għall-knisja. Imbagħad wara li kienet tintela' kienu jgħolluha u joħorġu l-flus li kienu jkunu intefgħu fiha. B'hekk l-involviment tan-nisa kien wieħed indirett. Kien hemm numru ta' nisa li kienu jiġbru iżda dan qatt ma kien b'mod uffiċċjali. Kważi kważi, l-attivita' tagħhom kienet tkun waħda bil-moħbi. Din is-sitwazzjoni tinbidel meta jiġi Franġisk Xuereb bħala kappillan f'Raħal Ġdid. Xuereb induna mill-ewwel li l-bini ta' knisja ta' dan il-kobor ma setax jitkompla mingħajr l-għajnuna tan-nisa. B'hekk kif tispiċċa t-Tieni Gwerra, Xuereb jintefa' b'saħħa kbira biex ilesti din il-knisja. U n-nisa sar ikollhom rowl kbir f'din il-ħidma. BENEFATTURI LI TAW SEHEMHOM FIL-BINI TAL-KNISJA PARROKKJALI -(12) Raħal Ġdid kienet waħda mill-ewwel parroċċi fejn in-nisa bdew jingħataw rowl importanti. Dan beda jseħħ matul il-parrokat ta' Franġisku Xuereb. Meta kien kappillan, Xuereb induna mill-ewwel li l-bini ta' knisja kbira bħal dik ta' Kristu Re ma setgħax jiddependi biss mill-ġbir li sa dik il-ħabta kien isir mill-irġiel biss. Bil-mod tiegħu, Xuereb warrab divjeti passati fuq l-involviment tan-nisa fil-knisja. Kien jaf li bini bħal knisja ta' Raħal Ġdid kien irid lil kulħadd. Ġa biex iżżomm knisja bħal din ma tistax tiddependi biss mis-sagristan kif kien jiġri f'ħafna mill-knejjes f'dik il-ħabta. It-tindif kien l-iskuża tajba biex Xuereb seta' jdaħħal il-volontarjat femminili fil-knisja. Meta l-art tal-knisja kienet għada tal-konkos, biex titnaddaf, kienet tiġi miksija bis-serratura jew tiben imxarrab bil-pitrolju. Kienu iferrxuh wara li kienet tispiċċa l-aħħar quddiesa ta' filgħodu. Imbagħad wara nofs inhar kienu jmorru n-nisa biex jikinsuh. Kien jerġa jinġabar fil-karretta u wara jintrefa' fit-tankijiet biex jerġa jintuża. Jien niftakar dejjem satal fis-sagristija mimli bis-serratura. Dan il-metodu ta' tindif tal-art tkompla meta l-art kienet ġiet irħamata u twaqqaf meta fi żmien il-Kappillan Anton Gouder saret riorganizzazzjoni tat-tindif tal-knisja. Biss ix-xogħol tan-nisa ma waqafx ma' l-indafa. Xuereb beda jitlob lin-nisa, li kienu jkunu magħżula minnu, inkluż it-tfal bniet biex imiddu jdejhom fuq il-bini tal-knisja. Dawn kienu jgħinu fil-produzzjoni tal-balavostri tal-konkos. Monsinjur Xuereb ħareġ bl-idea li l-balavostri jsiru tal-konkos u mhux tal-ġebel biex jiġi frankat il-flus. Niftakar il-koppla kollha minnhom. Kienu jinħadmu fuq forma tal-ħadid. It-tfal u n-nisa kienu jaħdmu fuqhom. Meta ma kinetx tinfetaħ xi forma, kienu jagħmlu xi kuruna tar-rużarju, jgħidu xi talba u balleċċ, il-forma kienet tinfetaħll Fuq kollox in-nisa bdew ikunu involuti fil-fundraising. Kien żmien fejn ħafna ma kellhomx karozzi. B'hekk bdew jiġu organizzati l-privates kemm għall-Għawdex u anki għall-festi popolari bħal ma kienet dik ta' San Martin. In-nisa bdew jagħtu sehemhom fl-organizzazzjoni tal-fieri u l-bazaar b'risq il-bini tal-knisja. In-nisa bdew ikunu attivi f'dik li llum insejħulha l-ħidma pastorali. L-Azzjoni Kattolika f'Raħal Ġdid fetħet fergħa femminili. Hawn bdiet issir ħidma sfiqa għal dawk fil-bżonn. Kien hemm sezzjoni fl-Azzjoni Kattolika magħrufa bħala ta' l-assistenza soċjali. Din kienet tagħti għajnuna materjali. Din is-sezzjoni kienet tagħti kutri, xi spiritiera jew affarijiet materjali oħra. Kien hemm f'din is-sezzjoni nies bħal Nikol Flamini u Biagio Galea. Imbagħad, meta beda jaħdem fuq il-bini tal-knisja ta' Lourdes, Xuereb kien anki talab lil xi nisa, li kienu qrib tiegħu fil-ħidma fil-knisja ta' Raħal Ġdid, bħal ma kienet Liza Schembri, biex jinżlu hemm isfel ħalli jgħinuh jillostra l-art ta' din il-knisja. BENEFATTURI LI TAW SEHEMHOM FIL-BINI TAL-KNISJA PARROKKJALI (13) Liża Schembri Dr. Simon Mercieca Waħda mill-ewwel nisa li Monsinjur Franġisku Xuereb talab l-għajnuna tagħha kienet Liża Schembri, nee' Mercieca. Liża ma kinetx oriġinarjament minn Raħal Ġdid. B'din Liża kien qalli biha Dun Mario Agius. Niftakar qiesu l-bieraħ. Qalli Liża Schembri tiġi minnek, għax dik xebba Mercieca. Kont għidt lil missieri u qalli iwa. Missierha kien prim kuġin man-nannu tiegħi. In-nannu tagħha, Bertu, kien jiġi ħu n-nannu ta' missieri, Lonzu Mercieca. Bertu kien miżżewweġ lil Elizabetta minn Ħal Tarxien. Liża kienet ġiet imsemmija għal nannitha. Kienet iż-żgħira fost ħafna aħwa. Fil-fatt, Liża hu Eliżabetta fil-qasir. In-nanna tagħha, kienet magħrufa f'Ħal Tarxien bħala Betta tal-Forn, minħabba l-forn li kien hemm fi Triq Betta. Dan Bertu kellu wieħed mit-tfal tiegħu, jismu Wiġi. Kien għamel anki ħafna armar għall-festa ta' Ħal Tarxien. Fi Triq Betta Ħal Tarxien kien għad hemm xi xogħol ta' Wiġi, li allura jiġi missier Liża. Kien magħruf bħal Wiġi Ta' Kazizu. Fil-verita' l-laqam Ta' Kazizu kien dak tal-mara tiegħu, li kienet Borg u kienet oriġinarjament minn Ħal Qormi. Interessanti l-fatt, li dan l-armar qiegħed fi Triq Betta. Meta l-familja Mercieca ġiet minn Għawdex, madwar l-1840, marret toqgħod f'din it-triq. Omm Bertu u Lonzu kienet magħrufa bħala Grazzja l-Għawdxija. Kienet tiġi oħt il-famuża Karmni Grima. Wiġi kellu ħuh Leli li kien tal-Mużew. Dan Leli kien jaħdem bil-bexxiexa, li kienet tinġarr fuq karrettun miġbud miż-żiemel li kellu. Kien ibexxex it-toroq ta' Raħal Gdid u Ħal Tarxien biex ma jtajrux trab. Kien biż-żwieġ ma' George Schembri, li Liża ġiet toqgħod f'Raħal Ġdid. Marret toqgħod fi Triq Lampuka, eżattament quddiem id-dar tal-kappillan. Mill-ewwel daħlet b'ruħha u ġisimha tgħin fil-knisja u anki fl-għaqdiet tal-parroċċa tagħna. Bħal ma jiġri f'sitwazzjonijiet simili, l-involviment beda bil-mod. L-ewwel ma beda, billi bdiet tiġi nvolvuta fit-tindif tal-knisja. Mit-tindif għaddiet għall-attivitajiet ta' fundraising, inkluż l-organizzazzjoni ta' ħarġiet bil-private, fieri u tombli. Kienet ukoll tagħmel xogħol materjali b'risq il-knisja. Kienet tagħmel is-slaleb ta' Ħadd il-Palm bil-weraq taż-żebbuġ. Qaltli li l-intrata kienet tispiċċa kollha weraq, għaliex kienu jġibulha siġra biex tlestihom. Liża Schembri kienet ukoll involuta fil-ġbir tal-envelops tal-missjoni u kienet attiva fis-Segretarjat tal-Azzjoni Kattolika. Darba Liża irrakkontatli li rat lill-kappillan Adolf Agius, dieħel għandha d-dar kollu ppanikjat. Kien lejliet il-Milied. Malta kienet għadha kolonja. L-Ingliżi kienu bagħtulu truck mimli tiġieġ maqtula biex jitqassmu lill-foqra. Kien żmien fejn ftit kellhom fridge id-dar u dik il-kwantita' ma stajtx tqiegħdha fi fridge. Liża u numru ta' voluntiera kien irnexxilhom iqassmuh mingħajr ma' kien intilef xejn. Mons. Xuereb ta kull sold li kellu għall-bini ta' din il-knisja. Anki minn television kien iċċaħħad. Qaltli Liża, '' Monsinjur Xuereb ma kellux television id-dar. Kien jiġi kull filgħaxija għandna biex jara t-televisionf'