GHALIEX NEMMEN FL-EHIERES Hemm ħafna fehmiet għaliex ma kontx nemmen fl-eħieres. Meta kont inkun bejn ħaltejn kont ngħid lili nnifsi, ' Jekk Alla setgħan u ħanin, żgur li mhux se jħalli l-eħieres jidhru lin-nies u jagħtuhom qatgħa''. Iżda ommi ma taħsibhiex hekk u llum erġajt sibt ruħi bejn ħaltejn għax ommi darba qaltli, 'Meta waqgħetilna d-dar fil- gwerra sibna dar oħra fejn noqogħdu għax kien hemm ħafna djar vojta. Din id-dar, li kienet ta' xi patrijiet, kienet in-numru ……, Il-Moll tal-Pietà. Aħna morna fiha fl-1943. Kienet dar kbira bi tliet sulari u sittax-il kamra u kantina kbira mimlija brimb ukoll. Meta morna noqogħdu hemm, malajr sirna ħbieb mal-ġirien, iżda kienu jgħidulna, ''X'ġejtu tagħmlu hawnhekk2 Dik id-dar kienet ilha magħluqa għal xi għaxar snin'. Qalulna wkoll li ħafna snin qabel raġel kien intlaqat minn sajjetta għax il-ħajt ta' waħda mill-kmamar tat-tieni sular kien għadu iswed. Barra minn dan raġel ieħor kien qatel ruħu b'idejh fit-tielet sular. Il-ġirien qalulna wkoll li dawk i kienu fid-dar qabilna kienu daħlu fqar u ħarġu sinjuril Għall-ewwel ma tajniex kas dan kollu, u iżjed konna nibżgħu mis-suldati suwed li kien hemm stazzjonati ħdejna, u mill-bombi. ien żmien ta' gwerra u konna qegħdin f'ħalq il-lupu hemmhekk. żda kollox mexa b'wiċċ il-ġid, il-gwerra ntemmet u bqajna ħajjin. Għall-ewwel konna qegħdin fil-hena tagħna, iżda wara l-ħelu jiġi -Morr u malajr inqala' l-għawġ. Il-ġnien tan-nies ta' maġenbna kien ikbar minn tagħna u kien jibqa' sejjer sa ħdejn l-isptar ta' San Luqa. Huma qatgħuha li jwaqqfu industrja ta' l-insiġ fil-ġnien. Malajr ġew xi ħaddiema biex jibnu kamra ta' l-insiġ u aħna ta' tfal li konna morna fit- terrazzin biex narawhom. L-ewwel ma għamlu l-ħaddiema kienet i jaqilgħu siġra kbira tat-tut li kien hemm f'tarf il-ġnien. F'daqqa waħda l-ħaddiema waqfu ħesrem mix-xogħol għax kienu sabu xi ħaġa midfuna taħt is-siġra tat-tut: kienu sabu l-iskeletru ta' bnie- demli Imbagħad ma ħabblux rashom u: tefgħu l-iskeletru fuq il- ħajt tal-ġnien tagħna. L-iskeletru kien ilu ma jara d-dawl u għal- hekk sar trab. Aħna, li rajna kollox, morna ngħidu 'l ommna, iżda billi konna għadna żgħar u dejjem nidħku, hi m'emmnitniex, u qalet, 'Din żgur xi waħda minn tagħkoml' Minn dak in-nhar bdejna nibżgħu noqogħdu hemm għax konna nħossu li ma konniex weħidna. Ġie li kont nixgħel id-dawl ta' xi kamra u wara ftit nisma' ''klikk', qisu xi ħadd reġa' mar biex jixgħel. Ġie li kont nitla' t-taraġ u nħoss qisu r-riħ ta' xi ħadd li jkun għadda minn ħdejja. Jista' jkun illi daħħalna xi fellus f'rasna, u minn dan kollu ma kien hemm xejn għax aħna konna ngħidu lil xulxin biex niċċajtaw, ''Ar'hemm ġej ir-raġel għalikl'' Iżda ftit wara ma bqajniex niċċajtaw iżjed. Oħti kienet brava ħafna, u għalhekk kienet tmur tagħti l-privat lit-tfal ta' maġenbna. Dawn kamrithom kienet tmiss mal-ġnien u darba waħda staqsew lil oħti, ' ntom qed taraw raġel miexi fil- ġnien Aħna kuljum naraw raġel miexi fil-ġnien tagħna'. Oħti ma qaltilhomx bl-iskeletru, għax na riditx tbeżżagħhom, iżda lilna qaltilna u iżjed bdejna nibżgħu. Wara ftit bdew jiġru affarijist mhux tas-soltu. Jien u oħti konna norqdu fl-istess kamra. Darba waħda, konna għadna kif dħalna fis-sodda, meta smajt qisu xi ħadd ibati biex jieħu n-nifs. Dort lejn oħti u għedtilha, 'Int li tibża' aktar minni, qed tipprova tbeżżagħni7'' Iżda hi qaltli, 'X'irti tgħid2 Naħliflek li mhux jien kont''. Ħaġa oħra hi li ftit wara oħti niżlet mit-tielet sular fejn kienet qed tistudja u qaltilna, ' Tas- sew hawn xi ħaġa f'din id-dar'. Staqsejnieha x'kienet rat, iżda hi ma riditx tgħidilna. Iżda l-agħar kien għadu ġej. Lejla waħda sajfija jien u ommi. konna qegħdin nieklu ħdejn il-bieb tal-ġnien. Billi d-dawl kien nqata' mill-Gvern minħabba l-gwerra, kellna lampa. tal-pitrolju ħdejna meta f'daqqa waħda wiċc ommi sar abjad daqs il-qarsa tax-xemgħa u qaltli, 'Isa, qum għalaq il-bieb tal-ġnien'. Jien qomt u għalaqt il-bieb. Jien u nagħlaq il-bieb rajt lil ommi tiġri 'l fuq u titla' t-taraġ tnejn tnejn. Jien stagħġibt, għax ommi kienet tbati b'qalbha u s-soltu kienet iddum biex titla' t-taraġ. Meta staqsej- nieha x'kien ġara, hi weġbitna, '' Ma ngħidilkomx illum, għax ma torqdux. Ħalluni waħdi. Ngħidilkom għada''. L-għada filgħodu qaltilna, ' Aħna u nieklu rajt raġel ġej mit-tarf tal-ġnien. Kien raġel twil, sabiħ u mibrum. Kien liebes qisu kien sejjer riċeviment. Saċ- ċoff kbir ma' għonqu, iżda flok ras ta' bniedem kellu ras ta' mewti'' Imbagħad daret lejja u calili, 'Ir-raġel daħal mill-ġnien, u għadda minn warajk. Imbagħad mar biex jixgħel id-dawl, iżda billi d-dawl kien maqtugħ, ma rnexxilux jixgħel. Ftit żmien wara ommi qalbet għall-agħar, u mietetl Mal-ewwel qtajnieha li nġorru u mmorru noqogħdu f'dar oħra, iżda s-saħta ta' din id-dar baqgħet magħna sa l-aħħar. Aħna u niżlin it-taraġ biex nitilqu, qisu xi ħadd qabad lin-neputija tiegħi ta' xi tliet snin u waqqagħha t-taraġ. Hi ħabtet rasha mal-ħajt u ntilfet minn sensiha. Aħna ħadnieha għand l-eqreb tabib, u qalilna, Għal xagħra ma baqgħetilkomx mejta. Kieku ħabtet rasha nofs pulzier 'il fuq kienet tmut minnufihi' Ilum din it-tifla tgħix l-Awstralja u għandha wieħed u tletin sena. Meta ġiet tgħaddi xi xahar magħna Malta ma. riditx tersaq lejn id-dar. Għadha tibża' sal-lum Aħna malajr sibna dar oħra u ftit wara qalulna li mara li kienet marret toqgħod fl-istess dar meta tlaqna aħna, kienet mietet ħabta u sabta. Ftit wara koppja miżżewġa marru joqogħdu hemm ukoll. Kollox mar ħarir sakemm il-mara rat raġel b'wiċċ ta' mewt fil- kamra tal-banju, hi u tinħasel. Hi ħarġet għarwiena fit-triq bil- qatgħa li ħadet. M'għandniex xi ngħidu, dik il-familja telqet ukoll mid-dar. Ftit wara nies oħra marru joqogħdu fiha u dejjem konna naraw id-dar mixgħula vampa. B'xorti tajba dawn in-nies għadhom joqogħdu hemm illum u jidhru li qegħdin tajjeb. Dawk kienu l-ġrajjiet li qaltli ommi. Jien naf li ommi ma kenitx giddieba u ma kenitx tipprova tgħaddini bid-dgħajsa. Għalhekk għadni ma nafx jekk għandix remmen fl-eħieres jew le. Meta nisma' din il-ġrajja dejjem naħseb bejni u bejn ruħi, ''Ma jistax ikun li kienet alluċinazzjoni li tan: nies raw raġel b'wiċċ ta' mewt. Kif, kollha kienu giddieba2'' Ma naħsibx li kulħadd jista' jaqla' storja bħal din minn nżiedu. Żgur li kien hemm xi ħaġa mhux fer- soltu f'dik id-dar. Imma min jista' jgħid fis-sew…7