FAġe Te jiġ sa Għeżież Ħuttaf… Ix-xahar li għadda rċivejt email mingħand wieħed berdwoċer ħabib tiegħi jismu Mark. Dan qalli li kien fl-inħawi taċ-Chadwick Lakes u mar jiċċekkja xi bejtiet tal-bagħal ta' l-imrewħa (zitting cisticola), u baqa' miblugħ meta sab ħdax-il bejta ta' dan l-għasfur, kollha mħarbtinl X'kien ġara7 Kaċċaturi2 Tfal imqarbin7 Offroaders7 Xejn minn dan, għal darba ma kienx tort tal-bniedem. Dan kien xogħol tas-serp iswedi Ħdax-il bejta, l-aħwal Ħarbathom kollha, addijo bajd u friehl Forsi tgħiduli: 'Iss, mela sewwa jgħidu li s-serp jagħmel il-ħsara. Sewwa jgħidu li s-sriep għandna noqtluhoml Sewwa jgħidu li s-sriep m'hawnx agħar minnhomi X'jiġifieri biex jimla żaqqu hu jrid joqtol dawk il-povri frieħl Sewwa jgħidu li s-sriep qalbhom ħadral' Qalbu ħadra xejn - is-serp iħarbat bejta għax ikollu l-ġuħ, u daqshekki Veru li ħasra, wara dak ix-xogħol u l-paċenzja kollha biex il-ġenituri jrabbu familja frieħt Imma m'għandkomx għax tiskantaw, għax in-natura kollha kemm hi hekk. Wieħed jiekol lill-ieħorl Anke n- nies: l-istess tkunu qed tagħmlu intom kull meta tieklu hemberger, zalzett, corned beef, perżut, luncheon meat, jew xi biċċa ċanga, majjal, ħaruf, tiġieġa, dundjan, fenek, qarnit, hut, gambli u x'naf jien. Kollha annimali dawn, u kollha jmutu biex tieklu intoml Kieku s-serp ħarbat il-bejta għax ma kellux x'jagħmel, jew biex juri kemm hu hero, jew biex ifaddal il-bajd fil-kollezzjoni, jew biex jibbalzma l-frieħ u jqiegħdhom ġo vetrina, kieku kont ngħidilkom veru li għandu qalbu ħadra. Imma dawn l-affarijiet in-nies jagħmluhom, mhux l-annimali. e Jiġifieri meta naraw serp jiekol għasfur, jew iljun jattakka żebra, jew ajkla taqbad ferħ ta' fenek, jew baliena taqbad foka eċċ eċċ, F'dil-ħarġa… ikollna nacċettaw li dak huwa bżonn tan-natura. Iva, anke jekk titħassarhom il-vittmi. Anke jien nitħassarhom. Editorjal 2 U nagħmlu ħażin ħafna jekk nippruvaw nindaħlu biex mingħalina Ahbarijiet 3 nirranġaw l-affarijiet u nsalvaw lil dan u l-ieħor. Mid-Dinja A4 Ma nistgħux nirranġaw xi ħaġa li hija diġà perfetta. Nittrumbjaw fuq: id-Durraisa 5 Komplu gawdu s-sajf u tantx toqogħdu fix-xemx. Ħalluhom erba' rizzil 6 K- zfe ġa — Gallerija 6 ssidfar Kompetizzjoni 39 7 gh Victor Falzon Avviżi 7 a L-Editur Il-Kawboj u x-Xadini 8 Attività 134- 9 Jason Aloisio, Audrev Chetcuti, Norman Chetcuti, Desiree Falzon, ' Il-Ħuttafa tas-Sena 2000. 9 Għali Ambjentali: L-Ilma 10 Seħibna Kamall 11 Daħħal Membru 11 Ta' Ċenċ 12 Indirizz: BirdLife Malta, 57/28 Triq Rigord, Ta' Xbiex MSD 12 Tel: 347646 Fax: 343239 email: bim000rbit.net.mt Website: www.waldoriet.net.mt/birdlife/ Materjal mill-Ħuttafa jista' jiġi kkupjat dment li mhux għal skop kummerċjali u dment li jissemma' isem il-magażin u li tintbagħat kopja tal-materjal lill-BirdLife. Pubblikazzjoni: Birdlife Malta Produzzjoni: Victor Falzon Faċċata ta' quddiem: Kamalejont (ritratt ta' Ravmond Galea) Faċċata ta' wara: L-irdum Ta' Ċenċ (ritratt ta' Joe Sultana) Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt is-sittax-il sena. Norganizzaw ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, lejliet kraft u anke nagħmlu xogħol ambjentali. Noħorġu l-magażinil-Ħuttafa kull xaharejn għall-membri, u nagħmlu ħendawts u logħob għal waqt l-attivitajiet. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija Lm2 fis-sena. Il-Ħuttafa 399 Lulju Awwissu 2000. għandha garaxx, u fuq il-bozza li tixgħel id-daħla ta' dal-garaxx ftit ġimgħat ilu ġrat ħaġa ta' l-għaġeb. Bejjet il-Ħawwiefl Aħna tal-Klabb morna nkellmu lis-sid tad-dar… -ħawwiefa (il-vleġġa turi fejn eżati). Id-dar fejn bejtet il 'Fl-1985 par ħawwief kien bena bejta, imma għat xi raġuni din ma rnexxietx — probabbli xi wieħed mill-par inqatell — AĦBARIJIET Reġa' bejjet il-Ħawwiefi Is-Sur Bonniċi, kburi kburi, qalilna kemm hu u'l- familja tiegħu huma kuntenti li minn tant postijiet f'Malta, dan il-par ħawwief għażlu proprju d-dar tiegħu biex jagħmlu l-bejta. Qalilna li ftit qabel, l- istess par ipprova jbejjet ma' dar oħra viċin, imma s-sidt mid-dehra ma ndunatx u kissret il-bejta, li kienet għadha qed tinbena. Ftit wara, it-tifla tas-Sur Bonniċi, Annabelle, rat dawn l-għasafar deħlin u ħerġin taħt il-ħnejja tal- garaxx tagħhom. indunat li xi ħaġa mhux tas-soltu kienet qed tiġril Kif il-familja Bonniċi saret taf bil-biċċa, kollha ħadu interess kbir, u bl-akbar għaxqa qagħdu jaraw il-ħawwief jibni u jkaħħal il-bejta ftit ftit. lva jkaħħal, għax il-ħawwiefa ma tibnix il-bejta minn ħuxlief, imma bit-tajnl Is-Sur Bonniċi qalilna li l- ħawwief kien jiġbor it-tajn mit-triq ta' quddiem id- dar stess. Is-Sinjura Bonniċi qaltilna li beżgħet ħafna li l-kaċċaturi jisparaw fuq xi waħda mill- ħawwief 'tagħhom', u għalhekk qalet lill-ġirien koliha biex ma jmurx ifettlilhom jisparaw fuq il- ħawwief.Tard f'Ġunju, il-ħawwiefa mara biedet tliet bajdiet, li faqqsu wara xi ġranet. L-aħħar ii morna niċċekkjaw il-bejta, rajna żewġt irjus suwed u bojod jittawlu mix-xaqq dejjaq tal-bejta, jistennew il-ġenituri jiġu jitimgħuhomi Kollox jidhet li miexi ħarir u sa ma taqraw din l- istorja, suppost li l-frieħ ikunu tajru u telgul Għaliex dan l-għaġeb kollu fuq par ħawwief'7 Fleqq, għax il-ħawwief ma jbejjitx spiss f'Malta. L-aħħar bejta li nafu biha nbniet fl-1982'. Ħaġa siramba b'din il-bejta kienet li flok żewġ ġenituri xien hemm tlieta jieħdu ħsieb il-bejtal It- tielet jaf tkun xi ferħ minn tas-sena l-oħra, li flok għamiet bejta għaliha, baqgħet mal-ġenituri tagħha biex tgħinhom irabbu familja oħral Affarijiet li fid-dinja ta' l-għasafar kultant jiġrul Lulju — Awwissu 2600 - Il-Ħuttafa 39 Waslilna rapport interessanti immens. Fis-7 Lulju, għal xi 8am, dehret tielgħa l-art fekruna tal-baħar fil-bajja ramlija ta' l-Għadiral ' M'aħniex ċerti liema speċi kienet, imma probabbli kienet il-fekruna komuni (/oggerhead turtle) - kienet ka 2,9 skura u twila xi metru. Qalulna li tant kellha ħerqa biex i A. 7, titla' illi mbuttat wiehed raġel li kien hemm iħaresl Imma Ċek wara ftit, dawret denbha u reġgħet lura l-baħar. Il-loggerhead kienet darba tbejjet f'xi ramliet ta' Malta u Għawdex, imma minħabba l-iżvilupp tax-xtut u l-ħafna nies li saru jmorru jgħumu, il-fekruna tgerrxet U na baqgħetx tuża r-ramliet Maltin biex tbid il-bajd tagħha. L- aktar li tbejjet illum huwa f'xi gżejjer Griegi u max-xtut tat-Turkija. L-aħħar li bejtet f'pajjiżna l-fekruna tal-baħar kien għall-bidu tas-Seklu Għoxrin, fir-Ramla l-Ħamra t'Għawdex. Min jaf x'fettlilha, huxl Ħadet triq b'oħra tgħid2 Ma tgħaddix sena li ma nisimgħux b'balieni u dniefel li jitilgħu l-art, kultant anke f'Malta (arall-Ħuttafa 30). Ħadd ma jaf għaliex jagħmlu hekk. Tgħid il-baħar imniġġes wisq7 Tgħid l-istorbju tal-vapuri qed iġenninhom2 Tgħid xi marda misterjuża li għadna ma nafux biha7 Id-dniefel u l-balieni huma annimali intelliġenti ħafna, imma sfortunatament ma jistgħux jispiegawlna x'inhi l-problema. Ħafna nies tiġihom ħasra minn dawn il- balieni li jitilgħu l-art, u spiss jagħmlu minn kollox biex b'xi mod jew ieħor jerġgħu jniżżluhom lura fil-baħar. Kultant dawn l-isforzi j jimexxu. imma kultant l-annimal… , jerġa' jitla' l-arti Gabdoll ma ħale) li tela' iscu Ħadd ma jaf għaliex… Is-sajf mhuwiex l-aqwa żmien għall-berdwoċing f'Malta. F'dis-sħana aktar ikollna aptit immorru ngħumu milli nduru bit-tromba. Barra minn hekk, ftit ikun hawn għasafar x'tara, ħlief xi tajr tal-plajja (waders) u l-ftit speċi li jbejtu fil-gżejjer Maltin. Wieħed minn dawn il-ftit li jbejtu hija d-durrajsa. Id-durrajsa tkun ftit ikbar minn għasfur tal-bejt, imma minkejja ii hija ikbar, nistgħu faċilment nitfixkluha ma' għasfur tal-bejt mara. Dan għaliex id-durrajsa tkun kafellatte bi strixxi kannella skuri. Imma, kif dejjem nghidu, fil- berdwoċing 'l-għajta nofs il- bejgħ'. It-tisfira tad-durrajsa hi tipika u tinstema' mill-bogħod. Durrajsa għandha żewġ tisfiriet. Waqt li ttir tagħmel tik tik qawwija; l-għanja, mill-banda l-oħra, qisha mazz ċviewet iċekċku (kif jgħidu ħafna gajdsl), jiġifieri qishom ħafna tisfiriet ġo xulxin. Din l-għanja spiss tismagħha fl- inħawi fejn tbejjet id-durrajsa u ħafna drabi tkun ġejja minn fuq xi arblu jew wajer tad-dawl, fejn tħobb titperreċ. Kif għedna, id-durrajsa tbejjet fil-gżejjer Maltin. Tibni l-bejta qalb il-ħaxix baxx, u tkun moħbija tajjeb — fil-fatt jien qatt ma rajt waħdal Il- bejtiet tad-durrajsa għandhom ħafna għedewwa: is-serp iswed u l-far, ii jieklu l-frieħ, in-nar li ħafna nies iħobbu jqabbdu fil- kampanja, anke xi keib jiġġerra fl- għelieqi. Id-durrajsa hija skarsa, u tbejjet l-aktar fl-inħawi ta' fuq ta' Malta - per eżempju xi pari jbejtu fuq ix- xagħri ta' wara r-riżerva ta' l- Għadira. Tħobb iżżomm fil- beraħ, bħal raba' (maħdum jew mhux) u xagħri. F'Għawdex hi kemm kemm anqas skarsa. Minn riċerka li għamlet il-BirdLife tul dawn l-aħħar tletin sena, jidher ċar li d-durrajsa qiegħda tonqos minn fostna. X'qed jiġri allura2 Hemm żewġ problemi li jolqtu lid-durrajsa u lil ħafna għasafar oħrajn. L-użu esaġerat tal-bexx (jew pestiċidi) fil-kampanja jeqred hafna mill-ikel li jieklu l-għasafar: l-insettiċidi jeqirdu l-insetti u l-erbiċidi joqtlu ħafna pjanti u żrieragħ, bir-riżultat li d-durrajsa ma ssibx x'tiekol u x' titma' lill-frieħ. Fil-fatt, id-durrajsa naqset fl-Ewropa kollha, l-aktar mill-pajjiżi fejn jintuża ħafna bexx, bħal fl-Ingilterra. Problema oħra hija s'intendi l- qerda tal-kampanja u l-ħabitat tad-durrajsa. illum ħafna nies li jħobbu n- natura (kif ukoll saħħithom) iridu lill-bdiewa jużaw bexx mill-inqas iew xejn - dan hu li nfissru meta ngħidu ikel organiku. Imma fuq hekk nitkellmu xi darba oħra. Ħalluni bi kwietil Lulju — Awwissu 2000 -: Il-Ħuttafa 39 Ħalluhom erba' rizz Hawn xi niex għajnejhom veru ikbar minn żaqqhomi Meta jmorru f'xatt il- fe) baħar, ma jkunux kuntenti bil-basket imburġat ikel li jieħdu magħhom. Iridu jaraw x'jistgħu jiddubbaw ukoll mill-baħar. arahom niżlin jaqbdu r-rizzi, itellgħuhom l-art, ikissruhom biex jieklu dik it-tikka oranġjo li jkun hemm fihomi Qisekx se tixba' b'ikla rizzil Veru li drawwa antika, imma allural Se nibqgħu hekk, qisna dejjem l-imġewħin7 Illum m'aħniex neqsin mill-ikell Mela allura erba' rizzi… ħalluhom jgħixu Pinġu fuq karta bajda mhux ikbar minn dil-paġna, b'linka sewda u tpinġux bil-kulur. Tinsewx isimkom, l-età tagħkom u isem l-annimal jew pjanta. Agħmlu hekk, u t-tpinġija tagħkom tidher fil- magażin. Kull tpinġija li nġibu tieħu 3 punti fil-Ħuttafa tas-Sena. il-Ħuttafa 39 : Lulju. Stivaw fit-tisliba l-ismijiet tal- pjanti ti għandkom fuq il-lemin (waħda minnhom lesta). Agħmlu kopja tat-tisliba mimlija u ibagħtuha, flimkien mad-dettalji tagħkom, lil BirdLife Malta (indirizz p2), mhux war81 Awwissu 2000, Ir- rebbieħ jingħata ktieb dwari in-natura. Ftakru: tqattgħux il-magażin. Ġ BUDA ERIKA FERLA WIDNA GARNI SEDUM RIĦAN: JANJA TFIEF NARĊIS PLEJJU ORKIDA ĊFOLLOQ VIDALJA QREMPUĊ ŻIGLAND LIFTIJA ĦANNEWIJA Ir-rebbieha ta' Kompetizzjoni 38 kienet Tiziana Gambin minn Birguma. Tiziana mitluba tmur iċ-Ċentru tal- BirdLife(Tnejn sal-Ġimgħa Qam-12) f'Ta' Xbiex, tieħu magħha l-membership card, biex tiġbor il-premju. l Grazzi lil dawn il-membri li daħħlulna membri ġodda fil- Klabb matul Mejju u Ġunju: Il-BirdLife għandha għall-bejgħ dawn iż-żewġ oġġetti, li saru apposta Antoine Borg Micallef 1 għall-BirdLife, kif qed Nadine Borg 1 turina Natassia fir-ritratti Andrċ Camenzuli 2 il-flokk huwa iswed bi Dawn Costa 1 stampa (u passil) ta' Denise Spiteri 1 monakella fuq quddier. Il- Roberto Faurċ 1 monakelia hija għasfur li jbejjet fir-riserva ta' l- Għadira. Il-beritta fiha l-logo ta' l-Għadira, bil-kulur, fuq quddiem. Għal aktar dettalji, ċemplu 347646. Dawn kollha żdidulhom 8 punti fil-Ħuttafa tas-Sena 2000 għal kull membru ġdid li daħħlu. Prosit, ħbieb. Intom il-Ħuttaf stess intom l-aqwa riklam li jista' jkollna għall- Klabb maħbub tagħna. ME ju L meta naraw denfil jaqbeż — għall-ħoss tas-suffara2 M id I a ffiak immur: Għażiż Editur, Ma' ta' l-iSkola Sajf ħa mmorru dolphin show. Jien m'inix ħa nattendi dil-ħarġa. Jien kont qed naqra li d- dniefel jgħixu xi 34 sena, imma f'dawn l-akwarjums jgħixu biss xi tliet snin. William Grech Msida Għażiż William, Tagħtix każ meta jgħidulek li postijiet bħal dawn huma edukattivi. Dik ħrafa li jivvintawha s-sidien ta' dawn il- postijiet biex iħajruna mmorru nonfqu l-flus. Dawn jippruvaw ibeligħuhielna li jekk tmur taralhom l-annimal ġol-gaġeġ (bħaż-żu), ġot-pixxina jew fiċ-ċirklu, jgħidulek li tkun qed titgħallem dwar l-annimalil Hekk kienu jaħsbu darba fl-antik, u dawn il-postijiet kienu darba popolari ħafna. Imma llum nafu li biex titgħallem dwar l-annimali, l-aħjar tarahom fl-ambjent naturali tagħhom. Wara kollox, biex aħna naraw kif jgħixu fl-nies ma mmorrux inżuru l-ħabs, hux hekki Fil-fatt, William, illum hawn ħafna żuwijiet, speċjalment fl-Ewropa, li qegħdin ifallu u jagħlqu. In-nies fl-aħħar gegħdin jitgħallmu li meta żżomm l-annimali magħluqin, din hija moħqrija kbira, għax dawn spiss jimirdu jew jagħmlu dwejjaq tant kbar li jmutu f'qasir żmien. U qed nieħu pjaċir li inti ndunajt diġà. Ħafna Maltin għadhom ma ndunawx. Mela f'idejk biex ixxerred il-veritàl Jalia jasal iż-żmien li anke f'Malta dawn il-posiijiet, bħad-dolphin shows, jagħlqu u jibqgħu biss memorja kerha. L-Editur Dan l-aħħar f'Ħal Qormi ħarab xadin minn dar ta' Kien xadin ftit kbir, ta' l-ispeċiorang utan. L-ambjent naturali ta' l-orang utan huma l-ġungli tal-Borneo, u Ħal Qormi mhux eżattament dat-tip ta' ambjenti Għalhekk il-povru xadin kien verament imwerwerl Minn dar fil-viċin ħareġ raġel bis-senter, tah tir u qatlul Malajr issolviet il-problema - à la kawboj Maltil U hekk spiċċat l-istorja traġika tax-xadin li ħarab..l Lulju — Awwissu 2000 : Il-Ħuttafa 39 kattive fija. Fl-istudji tiegħi smajt fuq qabda annimali li qatt ma smajt fuqhom, jew inkella għamlu ħafna esperimenti fuqhom. Jiena ma togħġobnix l-idea li anki joqtlu annimali biex jagħmlu esperimenti fuqhom jew jużawhom. Mhux fer li joqtlu annimali biex jinqdew huma. Mhux fer li l-annimali jbatu biex in-nies ikunu komdi. Inselli għalik Għażiża Alexandra, Fuq l-annimali jsiru esperimenti krudili ħafna, lanqas timmaġina x'kattiverija. Dawn l-esperimenti l-publiku ma jkunx jaf bihom, imma kultant xi ħadd jirnexxilu jiġbed xi ritratti f'dawn il-laboratorji, ritratti li jkexkxu. Din il-moħqrija kollha ssir biex jagħmlu xi xampu, xi lipstik, xi sapuna, toothpaste jew fwieħa. U mhux għalxejn jaħbuhum dawn il-mistħija ta' esperimenti. Kieku fir-riklami ta' dawn il-prodotti naraw xi ritratt ta' xadin b'għajnejh meħjutin miftuħin qed iqattrulu x-xampu f'għajnejh sakemm jagħma, naħseb li ftit nies jixtruh dak ix-xampul Għalhekk, Alexandra, huwa importanti li tkun taf x'inti tixtri eżattament. Qabel ma tixtri prodotti bħal dawn, fittex fuq il-flixkun jew kaxxa u pprova sib il-kliem Against Animal Testing jew Not tested on Animals. Jekk ma jkollhiex dik it-tikketta, tixtrix il-prodotti Kumpanija li tagħmel prodotti bla ma taħqar l-annimali hija per eżempju The Bodv Shop (li ma niddejqux nagħmluihom riklam b'xejn, għax veru ħaqqhomi). Veru li l-prodotti tagħhom huma tikka iktar għaljin, imma aħna lesti nħallsu ftit iktar biex niffrankaw il-moħqrija ta' tant annimali7 L-Editur JWRGBELIFNT wi ipħapheta a at takom miti Il-Kawboj u x-Xadinl xi ħadd. Mas-sajf jaslu l-attivitajiet l-aktar mistennija tas- sena: il-barġa tal-Lejl maċ-Ċief u l-Kamp ta' Settembru. Il-lejl maċ-ċief fil-fatt diġà gbamilnib. Barra ċ-ċief li bbal daż-żmien ma tistax ma tarahx, rajna wkoll xi gbasajar tal-plajja, l-aktar pispisell bħall-beggazzina tar-rokka (corirnon sanapiper). Gball-kamp diġà bdejna nippreparaw, u ghasafar żgur li mhux ser jonqsu. Naf illi tafu li badd minnkom m'għandu jitlef dan il-kamp uniku, u ghalhekk m'ghandi ebda dubju li l-postijiet ser jintlew kollba. Min irid jara u jitghallem dwar l- għasajar tal-priża li tant drabi vajniebom fuq it- televixin, m'ghandux jitlef din l-attività. U jekk ma tilbqux post, xorta tistghu titilgbu l-Buskett ghall- berdwoċing. Tiis Sħi H Justin Vassallo Ko-ordinatur 134 Reġa' wasal Settembru, U miegħu jasal ukoll it-tajr tal-priża li fil-ħarifa jibda jpassi mill-Ewropa ta' Fuq għall-Afrika biex jaħrab mill-kesħa kiefra tax-xitwa li tkun ġejja. Bejn dawn iż-żewġ kontinenti hemm il-baħar Mediterran, fejn l-għasafar ma jkunux jistgħu , jistrieħu. Għalhekk Malta, l-unika gżira li jaraw matul dan il-vjaġġ ta' sitt sigħat, hija importanti ħafna. Ejjew u żgur taraw tajr li qatt ma rajtu qabel. Min iċempel nibagħtulu aktar tagħrif dwar x'għandu jġib u x'ser nagħmlu. Issa li s-Sajf daħal ġmielu, m'għandi ebda dubju illi l- ġurnata tridu tqattgħuha ħdejn il-baħar tgħumu. Fil-fatt, wara x-xogħol ii għamilna d-darba l-oħra fir-riserva ta' l- Għadira, kulħadd ġirja waħda għall-baħar u ma tlajniex qabel is-sitta ta' filgħaxijal Għalhekk l-attività ta' din id-darba bil-lejl ġejja… Iva, mixja bil-lejl. Mill-għolja tar-Rabat ser nimxu sa Wied iż- Żurrieq. Nistrieħu ftit max-xatt sa ma jisbaħ, imbagħad inkunu l-ewwel nies biex ninżlu nitbaħbħu u niffriskaw. Mela ġibu ilma, xi ikel ħafif biex tikluh mat-triq, malja u Post: il-Buskett Il-postijiet vera limitati. Għalhekk iddumux biex: iċċemplu (347646) biex ma jiddispjaċikomxi il-Ħuttafa tas-Sena Dawn huma l-10 membri li bħalissa qegħdin fuq quddiem fil-Ħuttafa tas-Sena 2000. Età 13.4 Kenneth Cauchi 130 Data: Il-lejl bejn 18 u 19 Awwissu 2000 Alf Buhagiar, ba Niltaqgħu: 7.45pm Bieb il-Belt jew Aivin Borg 55 8.30pm il-venda tar-Rabat. Lura: La nixbgħu ngħumu, nitilgħu lura l-Belt. Darren Dalli 42 Arthur Briffa 39 Meta nitkellmu fuq riżorsi prezzjużi, x'aktarx li naħsbu f'affarijiet bħal djamanti, deheb jew żejt. Imma fil-fatt l-aktar riżors prezzjuż fid-dinja huwa l- ilma. Forsi l-ilma ma nagħtux wisq kasu għax irħis u komuni. Imma li ma kienx għall-ilma, ma kinitx tkun possibli ħajja fuq din il-pjanetal Fin-natura l-ilma jgħaddi minn ċiklu kontinwu. Tagħmel ix-xita u l-ilma jinżel fuq l-art. Imbagħad ftit mill-ilma jsir fwar billi jevapora u jifforma sħab li minnhom terġa' tiġi x-xita. Xi ftit mill-ilma jinżel fix- xmajjar u l-ibħra. Xi ftit mill-ilma xita ma jevaporax, imma jinżel fil- blat u jifforma xmajjar u għadajjar taħt l-art (groundwater). S'issa kollox sempliċi, imma malajr jinqalgħu l-problemi. Ejjew naħsbu ftit f'Malta. L- ewwelnett il-klima ta' Malta hija waħda Mediterranja, b'sajf sħun u ii il JG i (bl piu JU EN A GA KE IOUIEI kollha li tintuża fil-pajjiżi Lulju — Awwissu 2000 - Il-Ħuttafa 39 X'qegħdin jagħmlu dawn il-vapuri ankrati fid-deżert7 Jaqaw sikru l-kaptani7 Xejn minn dani Dan id-deżert ftit tas-snin ilu … kien baħarl Din hija xena tal-Baħar Aral fl-Użbekistan, baħar li minħabba l-injoranza tal-bniedem, illum kważi nixef niexef u xitwa bi ftit xita. issa aħsbu f'kemm għandna bżonn l- ilma. Minbarra l-użu li nagħmlu minnu aħna d-dar, hemm ukoll il- biedja, l-industriji, it-turiżmu - dawn kollha għandhom bżonn ammonti kbar ta' ilma. U meta fis-sajf ma tagħmilx xita, dawn ma jistgħux jaqbdu u jieqfu jużaw l-ilmal Biss biss l-aktar li jkollna turisti huwa proprju fis-sajfl Għalhekk nużaw l-ilma ta' taħt l-art- il-groundwater jew l-ilma tal- pjan. Imma dan l-ilma mhux infinit - l-ilma li nneħħu jdum is- snin biex jerġa' jimtela. Problema oħra bil-groundwater hija li qegħdin inniġġsuh bil- ħafna fertilizzanti fil-biedja. Forsi taħsbu li s-soluzzjoni hija l-impjanti tar-reverse osmosis, li jibdlu l-ilma baħar f'ilma ħelu. Għal Malta mm'alla kienu dawn, imma dawn ukoll għandhom problema kbira biex jaħdmu jużaw ħafna ħafna enerġila, u għaljin immens biex tmantnihom. Din il-problema mhijiex waħda ta' Malta biss, anzil Aħsbu ftit f'postijiet fejn xmara tghaddi minn iktar minn pajjiż wieħed, bħalma tagħmel ix-xmara Nil. Jekk pajjiż juża ħafna mill-ilma tax-xmara, se jifdal inqas għall-pajjiżi l-oħrajn. L- istess jekk pajjiż jibni diga (dam), dan se jwaqqaf pajjiż ieħor milli jieħu dak l-ilma. Tant hi serja l-problema ta' l- ilma li ħafna nies ibassru li fis- snin li ġejjin il-gwerer li għad jinqalgħu se jkunu proprju minħabba l-ilmal S'issa ħlief problemi ma semmejniexi imma hemm affarijiet pożittivi wkoll - aħna wkoll nistgħu nagħmlu differenzal Jekk noqogħdu attenti li ma naħlux ilma, il-problema tonqos. Per eżempju: e nagħlqu l-vitmeta m'għandniex bżonnu (eż. waqt li qed naħslu snienna) e nieħdu xawers flok banju ma nużawx il-flaxing għal xejn e. Ma nużawx pajp biex naħslu l- karozza, imma barmil bl-ilma e. nużaw jekk nistgħu ilma mill-bir għal ħasil jew tisqija. B'hekk inkunu qed nagħmlu l- parti tagħna wkoll. Ibgħat kollox lil BirdLife Malta 57/28 Triq Rigord Ta' Xbiex MSD 12 Il-Ħuttafa 39 7 Lulju. Seħibna Kamall Il-Kamalejont kulħadd jaf bih. Min jistkerrhu, min iħobbu. Kemm nafu dwaru dan l-annimal speċjali7 Mela ftit fatti… 0 Il-kelma hija KAMALEJONT mhux KALAMAJONTI e. Ma tantx ivarja ismu dan l-annimall Bl-Ingliż jgħidulu Mediterranean chameleon, u l-isem xjentifiku tiegħu huwa Chamaeleo chamaeleont e, € Il-kamalejont huwa rettilu, kuġin tal-gremxul u l-wiża'. Huwa l-uniku speċi (minn xi 80) ta' kamalejont li jinsab barra mill-Afrika. € ibiddel il-kuluri skond l-ambjent ta' madwaru, skond it- temperatura, u anke skond il-burdatal - meta jkun irrabjat, per eżempju, isir kważi iswed. e. Għajnejh ma jċaqlaghomx flimkien bħalna, imma wahda 'l hawn u l-oħra 'l hemmi 5 0 il-Kamalejont ibid xi 30 bajda, u jaħbihom taħt il-ħamrija. Għandu Isienu twil kważi daqs ġismu, u joħorġu bħal berqa u jaqbad l-insetti billi jagħtihom daqqa ta' 'ponn' b'ilsienul Mhuwiex indiġenu f'Malta, imma daħħluh xi nies li ġabuh magħhom bħala pet, li mbaghad ħarab…u bied…u tkattarl e Bhar-rettili kollha ta' Malta, il-kamalejont huwa mħares bil-liġi. Ma tistax toqtlu, taqbdu jew iżżommu għandek. MHUWIEX perikoluż, MHUWIEX moqżież u MA JĠORRX mardi e Għandu speċi ta' gidma… imsomma, daqs labra ta' l-inxirt € U l-favoritai MHUX veru li jekk tqiegħdu fuq l-ahmar jisplodilit HĦuttaf u inti tieħu. (ej Tliet pitazzi ta' l-għasafar (ej Stiker bil-kulur ta' għasfur (ej Tmien punti fil-Ħuttafa tas-Sena Ħajjar hbieb, aħwa u kuġini jidħlu fi Klabb Ħuttaf, agħtihom jimlew kopja ta' dil-formola, imla isfel id-dettalji tiegħek stess, $ u ibgħathomina, flimkien mal-Lm2 tal-membru l-ġdid. Dettalji tiegħek stess Tibgħatx flus bil-posta - ibgħat ċekk (pagabbli lil BirdLife Malta), postal order jew 34 bolla tas-6ċ Tqatiax il-magażin- ħu fotokopja Gball-Gbasajari