'ŻMIEN L-ISPANJOLI' Ta' ĠUŻE' GALEA Studju ta' Patri D. Fenech, B.A. (Gen.), B.A. (Hons.), M.A., O.S.A. Ġuże' Galea beda jikteb bil-Malti meta kien għadu student. fl-Uni- versità fl-1926 bil-kitba tan-novella tiegħu ''Hena u Ġid'' meta kien għad għandu 25 sena, B'din il-kitba rebaħ l-ewwel premju f'konkors im- niedi mill-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti. Hekk hu beda ħajja ta' kitba ta' proża u poeżija, imma l-iżjed li kiseb isem kien fil-qasam tal-kitba tar- TUMANZ. L-ewwel rumanz li kiteb Galea kien Żmien l-Ispanjoli. B'din il-kitba wkoll daħal għal konkors ieħor. Kien il-konkors imniedi mill-Gvern biex iħajjar liż-żgħażagħ Maltin jagħtuha għall-kitba ta' din il-għamla u jgħi- nu fil-bini tal-letteratura Maltija li kienet għadha fi tfulitha. Galea ħa t-tieni premju, waqt li Ġuże' Aquilina ħa l-ewwel b'Taħż Tliet Saltniet. Ir-rumanz Żmien l-Ispanjoli fih erba' taqsimiet. Fl-ewwel waħda naraw lil Malta meta kienet għadha kemm ingħatat bħala fewdu lil Mon- roi. Il-Maltin kienu mxewxin bl-ikrah kontra. tiegħu talli f'dawn il-gżej- jer ma kien qed jara xejn jekk mhux kif itemm ir-regħba kbira li kellu għall-flus. Riedhom iħallsu t-taxxi fuq il-qamħ li kien ġieb minn Sqalli- ja. Imbagħad ġrat biċċa oħra. Il-furbani resqu lejn Malta b'xambekk in- naħa ta' Fomm ir-Riħ, niżlu l-art u ħabtu għall-kaless li fuqu kienu Marċjan Falka, martu u bintu ż-żgħira. Monroj ried jipprofitta ruħu wkoll minn dil-ġrajja ta' niket. U ordna li r-raba' u l-irziezet kollha ji Falka kellu lejn l-Imġarr jaqgħu immedjatament taħt il-ħarsien tiegħu u l-bdiewa kellhom iħallsu lilu. Barra minn dan ried li l-palazz li Falka kellu fl-Imdina jkun ukoll taħt is-setgħa tiegħu. Verna, it-tifla l-kbira ta' Falka li nzertat l-Imdina meta l-furbani ħabtu għall-kaless ta' missierha, kellha wkoll tgħaddi taħt il-ħarsien tiegħu sakemm ikollha ħamsa u għoxrin sena jew sakemm missierha jeħles mill-jasar. Dawn l-ordnijiet ħasdu lil kulħadd u l-kbarat Maltin faru bil-qilla. Il-Kunsill Popolari għamel laqgħa malajr u sar ħafna tħaqqiq. L-iżjed li ħadha bi kbira kien il-Ġurat Franġisk Gatt, silf Marċjan Falka li kien ġabar miegħu bħala zijuha lil Verna. Xi kbarat Maltin kellmu lil Monroi u l-Univer- sità stess kitbitlu biex tiftaħlu għajnejh. Imma. kien kollu ta' xejn. Anzi żied jordna lis-suldati tiegħu ħalli jmiddu idejhom fuq il-palazz ta' Falka fl-Imdina u biex jiġbru l-qbejjel u jdaħħlu l-ħaraġ li kien ħaqqu bħala sid mill-oqsma kollha li kellu Falka.Hekk naraw ġlieda kbira fl-Imġarr 24 IL-MALTI u oħra aqwa fuq is-Saqqajja. Il-Maltin taw u qalgħu. Imma ma qatgħux qalbhom. Anzi meta raw id-demm ma bdew iqisu xejn aktar, Fuq is- Saqqajja xi Maltin mietu wkoll. Għalhekk ir-Rabtin ġiebu xi tilari tal- ħobż mingħand furnar li kien ħdejn il-kunvent ta' Santu Wistin, mid- dew il-mejtin fuqhom u bdew iduru mar-Rabat. Wara li daru mar-Rabat kollu, u qajmu riefnu minn kull fejn għaddew, ħafna minnhom ġibdu lejn l-irħula: min ġibed lejn il-Mosta, min lejn Ħ'Attard u min lejn is-Siġ- ġiewi. Hekk Malta qabdet ħuġġieġa waħda kontra Monroi. Sa fl-aħħar il-Maltin marru jaħbtu għall-Kastell ta' Monroi fil-Birgu. U għalkemm il-pont tal-Kastell kien imtella', il-Maltin malajr sabu ruħ- hom fih bis-saħħa ta' travi u ħwejjeġ oħra, Saret ħerba ma' kullimkien u Monroi dabbar rasu fuq ġifen u telaq lejn Sqallija. Imma warajh ħalla lil martu u lil bintu. Donna Kostanza, martu, u Ena, bintu, kienu f'kam- ra mwarrba ma' ġenb is-setaħ li jagħti għal fuq il-baħar. Bħala għaj- nuna tagħhom sabu lil Gorġ Farruġ li malajr aljina l-Maltin billi ħeġ- ġiġhom imorru jaħbtu għall-ixpruni mgħobbijin bil-qamħ. Hekk kif ob- dewh ħarrab lil dawn iż-żewġ nisa fuq dgħajsa. L-ewwel ma ħadhom Bendu Gatt, iben il-Ġurat Gatt, li nsibuh dejjem jiġri ma' Ġorġ Farruġ, ħareġ b'waħda minn tiegħu li għoġbot ħafna lill-Kurat: ''Naħseb li l- Kuntissa u bintha aktar ikunu mħarsin tajjeb… jekk jintelqu f'idejn il- Kbarat ta' l-Università.'' Kaless ġie malajr għalihom, u wara ftit naraw lil Kostanza, Ena, Ġorġ Farruġ u Bendu Gatt deħlin fil-palazz tal-Ġurat, is-Sur Franġisk Gatt. Imbagħad, b'xewqa tal-Kunsill, Kostanza u Ena marru joqogħdu ma' waħda xwejħa Spanjola ji kienet toqgħod l-Imdina, Id-Dejma bdew jagħmlu għassa lejl u nhar ma' dik id-dar biex ħadd ma, jissogra jirfes lejha. Sa dan it-tant, Monroi laħaq mar għand il-Viċi-Re ta' Sqallija u tah il-versjoni tiegħu. Min-naħa l-oħra, il-Kunsill Popolari ħatar żewġ Kanonki tal-Katidral, Dun Katald Cusburella u Dun Girgor Bunell, biex imorru bħala ambaxxaturi ta' l-Università għand ir-re Alfonsu u jres- squlu quddiemu memorjal. Hekk tintemm l-ewwel taqsima tar-rumanz. Għalkemm Żmien l-Ispanjoli jittratta ħafna elementi storiċi, ma ndu- mux ma ninnotaw li l-ktieb mhux ktieb ta' l-istorja. Il-fond tar-rumanz biss hu storiku. U għalkemm għandna deskrizzjonijiet ta' ġlied, ta' kaċ- ċa, ta' sarar (fil-Marsa) u ta' ħwejjeġ oħra, ninnutaw ukoll intreċċi tal- imħabba. Galea, meta kiteb ir-rumanz kellu fi ħsiebu li juri li anki bil- Malti nistgħu nittrattaw suġġetti li fihom tidher l-imħabba kortiġjana (courtiv love; amour courtois). Hekk, per eżempju, sa mill-ewwel taq- sima ninnutaw l-imħabba ta' Ġorġ Farruġ lejn bint Monroi, Ena. L-imħabba Kortiġjana kienet il-qofol fil-għana, tat-trovaturi. U nist- għu ngħidu li hi mħabba fost in-nies aristokratiċi. ŻMIEN L-ISPANJOLI 25 kienet fil-palazzi rjali fewdali tan-nofs-in-nhar ta' Franza fl-ewwel nofs tas-seklu tnax. Fl-intreċċi ta' l-imħabba kortiġjana ġie li nsibu tfajla nobbli li tħobb jew li tkun maħbuba. minn żagħżugħ ta' klassi iktar baxxa minn tagħha. Ir-relazzjoni li tgħaddi. bejn in-namrat mhux nobbli u n-namrata nobbli tkun parralella mar-relazzjoni li tgħaddi bejn il- qaddej u s-sid fis-soċjetà fewdali. Minħabba li n-namrat ikun ta' livell aktar baxx, hu jħoss li jkollu jpatti għal dan in-nuqqas billi jinqala' x'jinqala' jibqa' fidil lejha, u dejjem jara kif jagħmel biex jogħġob lilha. Min-naħa l-oħra, ix-xbejba nobbli jkollha l-milja tal-virtujiet kollha. soċjali tal-ħajja fewdali. Fit-tieni nofs tas-seklu tnax, l-imħabba kortiġjana għaddiet. għat- tramuntana ta' Franza, u żviluppat ruħha f'għamla ta' ħajja iktar serja ta' moralità soċjali. Kittieb li għamel isem b'din il-għamla ta' kitba kien Chrċtien de Troves. Il-ġrajja ta' Zmien l-Ispanjoli teħodna fl-ewwel: nofs tas-seklu ħmis- tax, għall-ħabta ta' l-1429. It-tieni taqsima ta' dan ir-rumanz tittratta direttament fuq l-imħabba. Is-Sur Franġisk Gatt kellu żewġ ġuvintur: Martin u Bendu. Issa ġara li t-tnejn tefgħu għajnejhom fuq il-qariba tagħhom Verna Falka. Martin kien tifel tassew bil-għaqal. Imma Bendu kien imtajjar u mferfex għall-aħħar. Is-Sur Franġisk ma damx ma nduna bl-imħabba ta' wlie- du lejn Verna. U malajr indaħal biex jevita l-inkwiet li seta' jinqala' fuq hekk iktar 'il quddiem. Hu deherlu li Martin kien iżjed jixraq lil Verna. Għalhekk ra kif kellem lil Bendu bil-kelma t-tajba u fetaħlu għajnejh. biex lejn Verna ma jħarisx aktar. Bendu ma għoġbux l-indħil ta' mis- sieru u beda jaħseb x'kellu. jagħmel. Verna, min-naħa l-oħra, iżjed laq- tuha l-ġabra u l-għaqal ta' Martin, milli t-titjir ta' Bendu. Fl-istess żmien kienet tnisslet imħabba oħra: imħabba bejn fna Monroi, tifla nobbli, u Ġorġ Farruġ, żagħżugħ Qormi nieqes min-nob- biltà. Donna Kostanza, omm: Ena, minħabba ż-żjajjar ta' spiss ta' Ġorġ Farruġ, ma damitx ma: għarfet l-imħabba li kienet tnisslet bejn bintħa u Farruġ. Hi ma sabet xejn xi tgħid fuq dak il-Qormi. Imma billi ma kienx: nobbli, kien jonqsu l-aqwa ħaġa biex ikun jista' jieħu lil-bint Grande ta' Spanja. Fuq hekk tkellmet ma' l-Ispanjola x-Xiħa li kienet qed iddur biha. Is-Sinjura Spanjola, meta nsiru nafuha fil-ġrajja tagħna, tkun mara bil-għaqal: u twajba kemm tridha. Imma għandu mnejn iż-żmien għa- milha hekk. F'żgħożitha hemm min igħid li kienet għaddiet ħajja: wisq differenti minn dik li kienet qed tgħaddi issa. Anzi kien hemm min qal li fi xbubitha kienet taf mill-qrib il-Kavalieri kollha ta' Kalatrava wie- ħed wieħed. Imma issa żmienha kienet tgħaddih titlob u terġa' titlob fil- Katidral ta' l-Imdina, u fil-Grotta ta' San Pawl-Barra. Min-naħa l-oħra 26 IL-MALTI ienet tagħmel ħafna karità u tgħin lix-xebbiet li jkunu f'xi fettuqa. Fl- għoxrin sena li kien ilha hawn Malta, bagħtet saħansitra xi erba' xbej- biet Maltin fi Spanja biex isiru sorijiet hemm. Fil-każ ta' Ena, l-Ispan- jola dehrilha li aħjar taqta' ż-żarda mill-ewwel u tbiegħed liż-żewġ żgħa- żagħ minn xulxin. Għalhekk ħeġġet lill-Kuntissa biex iddaħħal lil bint- ha mas-sorijiet ta' San Benedettu ħalli fil-kwiet tal-Kunvent taħseb sew- wa x'kellha tagħmel. Hekk Ena tinġabar fil-hemda u l-ġabra tas-Sori- jiet Benedittini. U Ġorġ Farruġ jibqa' diżappuntant għall-aħħar. Iż-żewġ sfortunati, Bendu Gatt u Ġorġ Farruġ, iltaqgħu u tkellmu fuq ix-xorti ħażina tagħhom. Ġorġ ħa l-inizjativa f'idejh biex isib soluz- zjoni għal din ħajjithom imdallma. U itiehmu li jitilqu flimkien ma' xini Grieg li kien marbut fix-xatt tal-Birgu. Hekk, wara ftit, insibu liż- żewġt iħbieb f'Tunes, jaħdmu bħala furbani. Huma kienu wkoll preżen- i f'dar fil-Marsa, fit-Tuneżija, meta erba' furbani oħra kienu qegħdin jiftiehmu biex jaħbtu għal Malta. It-tieni taqsima tispiċċa bil-ftehim li s-sitt furbani jiġu hawn Malta, l-erba' Misilmin biex jaħtfu u jisirqu, u ż-żewġ Maltin biex jibqgħu hawn. It-tielet taqsima tibda tgħidilna li l-Qajd ta' Tunes webbes rasu li jaħbat għal Malta. Min-naħa l-oħra l-furbani żammew kelmthom. Hekk falta sabet ruħha assedjata mill-għedewwa. Il-Maltin inġabru malajr il-Birgu u l-iżjed fl-Imdina, u d-Dejma qagħdu għal-lest. Il-Misilmin ma damux ma waslu taħt l-Imdina fejn waqqfu l-kamp għal-lejl. Il-Ġe- nerali tal-Qajd ftiehmu biex iressqu n-nies tagħhom taħt is-swar tal-Im- dina lejn il-lvant biex il-Maltin jiġru għal dik in-naħa u jintilfu hemm, il-waqt li l-kotra l-kbira tal-Misilmin iddur kisknijiet mal-bur tal-Maħ- ruq, tgħaddi minn Ġnien Ħira u tfeġġ minn Wied il-Għażżenin u hekk taħbat għal għarrieda għas-swar tal-punent. Ġorġ u Bendu ma kellhomx sabar f'dak il-lejl. Għalkemm kienu saru furbani, huma baqgħu Maltin. U issa s-sens nazzjonali kellu jirbaħ. Hekk kif ġiethom ix-xoqqa f'moxtha, warrbu mill-kamp baxx baxx, u marru taħt is-Sur tal-Banka tal-Ġurati. Hemm Ġorġ rabat nitfa ta' parċ- mina ma' denb ta' vleġġa u fajjarha għal fuq is-sur. Hekk il-Maltin ta' ġewwa l-Belt saru jafu bil-qerq tal-eżerċtu li kien qed jattakkahom. Hekk meta dawn marru kisknijiet biex jattakkaw is-swar tal-punent, il- Maltin taħt it-tmexxija ta' Martin Gatt qabżu fuqhom u ħaduhom għal għarrieda u ħarbtuhom. Meta f'Malta reġgħet waqgħet il-kalma, naraw lill-Ġurat Gatt flim- kien ma' ibnu l-kbir Martin imur għall-kaċċa fuq ix-xaqliba ta' l-Ista- bar. Meta Martin kien sejjer lura biex jara lil Verna għax kienet ħadet ħsiebu, daqs tnax-il ruħ qabżu fuqu meta hu u l-qaddej kienu fit-trejqa tal-filas. Martin intlaqat minn ħaġra ta' żbandola u waqa' fl-art mitluf barra minn sensih. Wieħed mit-tnax li semmejna kien Bendu, Kien dan ŻMIEN L-ISPANJOLI 27 ukoll li ta l-ordni lil sħabu biex jieħdu ħsieb Martin. Imbagħad mar ma- lajr għand missieru, u ħarriflu kemm felaħ biex igħidlu xi ġralu. Is-Sur Franġisk għela ħafna għat-telfa ta' ibnu l-kbir u qatagħha li jmur joq- għod fid-dar ta' Ħal Farruġ biex iderri. Verna, li kienet leħqet ħadet parir mingħand l-Ispanjola u tatha l-kelma li tidħol mas-Sorijiet ta' San Benedettu sa ma jerġa' lura Martin, fettlilha tilbes ta' pellegrin u ħarbet mid-dar ta' zijuha bil-lejl. Meta kie- net fi triqtha qabżu fuqha tmienja min-nies, u ħadd ma kien jaf x'sar minnha. Imma dawk li serquha, kien mingħalihom serqu żagħżugħ għax kienet liebsa kabozza ta' pellegrin. Għalhekk il-ħallelin sakkruha ma' l-irġiel fil-moħba tagħhom, fil-Palazz il-Ġdid. Fl-istess lejl, il-galantomi tal-palażz il-ġdid għamlu serqa oħra, Serqu lil Marċjan Falka u 'l binthom iż-żgħira Żina li kienu għadhom kemm waslu Malta. Dak il-ħin kienu qed jaqsmu fuq il-pont ta' Wied il- Kbir. Dawn it-tliet priġunieri ġodda sabu ruħhom ukoll maqfulin fil- Palazz il-Ġdid. Lil Marċjan tefgħuh ma' l-irġiel, u lil martu u 'l bintu Żina, man-nisa. Kif stenbah fil-għodu, fit-taqsima ta' l-irġiel kien hemm għaġeb kbir. Għaliex hekk kif daħal l-ewwel dawl tal-jum, il-priġunieri għarfu 'l xulxin. Kienu: Verna, Marċjan u Martin. Is-Sur Marċjan igħid kif kienu misruqin minn Fomm ir-Riħ u kif sabu ruħhom fil-Barberija. Bastjan il-Burdnar kien qaleb Mislem. Huma kienu nidew bis-saħħa tar-Re Alfonsu wara t-tħabrik tal-Kanonku Bunell. Imma malajr insiru nafu li wieħed mill-galantomi kien Bastjan il- Burdnar tas-Sur Marċjan. Dan sar magħruf wara li hu ħa l-ilma lill-pri- ġunieri rġiel, Malli dalam u daqqet ta' l-Imwiet, Bastjan ried ipatti għal ħtijietu l-imgħoddija u ra kif għamel u ħarrab baxx baxx lil Martin, u lil Marċjan b'martu u b'uliedu. Iżda mħabba x-xita li kienet nieżla daħ- lu f'għar, u hemm sabuhom is-suldati tad-Dejma taħt it-tmexxija tal- Alfier Kali. Wara ftit indunaw bihom .il-galantomi tal-palazz u saret taqtigħa ġdida. Marċjan u qrabatu ħelsuha għal ftit. Imma n-nies tal- Palazz il-Ġdid baqgħu jħaqquha l kien għad għandhom dritt fuq il- priġunieri tagħhom. Għalhekk waslu għal patt li l-kwistjoni tinqata' bil-ħaqq ta' l-Armi. Hekk nidħlu fir-raba' taqsima u nsiru nafu mill- ewwel li wasal Malta r-Re Alfonsu. Il-Ħaqq ta' l-Armi bejn ta' Gatt u dak tal-Palazz il-Ġdid kellu jinqa- ta' l-Ħadd fil-għodu fil-Marsa. In-nies inġabret minn Malta kollha biex tara dik il-galanterija. Marru wkoll is-suldati tad-Dejma, il-fizzjali Mal- tin, il-Lanez Spanjoli, ħafna Kavalieri, ir-Re, il-Kbarat tal-Gvern, erba' Ġurati ta' l-Università, il-Ħakem u nies oħra. Il-kumbattenti kienu Mar- tin Gatt u l-Kampjun l-Iswed. Mill-ewwel laqgħa tagħhom, kulħadd 28 IL-MALTI għaraf li l-Kavalier l-Iswed kien jinqala' aktar minn Martin, għalkemm dan ma baqax lura biex joħroġ ta' raġel. Imma Martin, wara li laqa' daqqa fuq it-tarka, irnexxielu jxejjer daqqa bil-lanza b'saħħtu kollha u nifed l-armatura tal-Kavalier l-Iswed li xxejjer u waqa' fl-art għal mej- jet. Dun Nurat mar malajr b'salib f'idu u għolla l-vizjiera tal-ferut. U kulħadd baqa' mistagħġeb: il-Kavalier l-Iswed kien Bendu Gatt. Is-Sur Franġisk, hekk kif rah, sar isfar u jirtogħod. Il-paġġi ta' Bendu ħarbu għall-Palazz il-Ġdid. u l-paġġi ta' Martin poġġew lil Bendu fuq biċċa tavla u għattewh b'biċċa bellus li ddubbatlu Żina u telqu bih għall-pa- lazz tal-Ġurat Gatt f'Ħal Farruġ. Ir-Re Alfonsu ma stagħġibx ftit meta sar jaf min kien il-midrub. Għalhekk sejjaħ lill-Ġurat Gatt, ħadlu b'idu u għamillu l-qalb mill-aħjar li seta'. Lil Martin feraħlu wkoll għar-rebħa tiegħu. Imbagħad. ġabar lill-kbarat ta' madwaru u telaq għall-Imdina. Xi wħud mill-kbarat Maltin marru wkoll mar-re, imma oħrajn marru jwasslu s-Sur Gatt f'Ħal Farruġ. Hekk spiċċa l-Ħaqq ta' l-Armi. Bendu ma damx wisq ma beda jiġi 'l quddiem f'saħħtu. Kemm dam marid Dun Nurat kien spiss ma' ġenbu biex iqanqal fih l-indiema. Sa- ħansitra kien jieħu miegħu wkoll lil Ġorġ Farruġ ħalli jagħmillu l-qalb. Sa fl-aħħar Bendu rranġa ma' ħuh Martin, ħadlu b'idejh u xtaqlu r-riżq il-imħabba tiegħu ma' Verna. Ġorġ nidem ukoll minn li kien għamel, imma lil Ena ma setax ineħħiha minn quddiem għajnejh. Ir-Re Alfonsu sema' bl-imħabba ta' Ġorġ u Ena, u ried jindaħal biex din l-imħabba sseħħ u hekk jiġbed lejh l-imħabba tal-Maltin. Hu għamel żjara lill- Monasteru ta' San Benedettu u kellem fit-tul lil Ena Monroi. Dik il-lejla stess telaq kutrier lejn Sqallija. b'ittra tar-Re lill-Konti Monroi u wara tlitt ijiem ġie lura u ġieb miegħu lill-Kuntissa Kostanza. Sa dan it-tant ir-Re Alfonsu kellem lil Dun Nurat u lil Ġorġ Farruġ. Imbagħad xterdet xniegħa li Ena Monroi u Ġorġ Farruġ tgħarrsu. Bħala dota ngħad li l- Konti Monroi ħafer l-għaxart elef fjorin li kien għad baqgħalhom jagħ- tuh. Ir-Re min-naħa l-oħra għoġbu jaħtar Kavalier ta' l-Ordni ta' San Ġorġ t'Alfama lil Ġorġ Farruġ u lil Bendu Gatt tas-sehem li kienu taw lil Malta meta s-Saraċini ħabtu għal Malta. Il-ġrajja tispiċċa billi Ġorġ jiżżewweġ lil Ena, Bendu lil Zina, u Mar- tin lil Verna. Fil-waqt li Martin u Verna marru joqogħdu Ħal Farruġ, Bendu u Zina marru fil-Palazz il-Ġdid.