ŻIEDA TA' KLIEM U TIFSIR Ta' V.MiFsup Bonnici (miġjub minn Ġ. CASSAR PULLICINO) (Jaqbad ma' Leħen il-Malti, Għadd 15,1971) VAGANT — Mit-taljan 'vacante', fieragħ. Kustilja tal-vagant, dewlgħa tal-fieragħ. Il-Lvant jimla l-vagant, jiġifieri ir-Riħ il-Lvant jimla bis-sħab il-fieragħ ta' l-ajru. VENT, VENTIJIET — Hbula mill-akbar ħoxnin u wetqin biex irieġu bihom fejn trid argnu biex tqandel xi ħaġa, bħal qanpiena għal fuq kampnar. Biex waqqgħu l-ħnejjiet tal-knisja l-qadima tal-Mosta ġibduhom bil- ventijiet. VILJA, IVILJA — Għemil nieqes, aktarx li jgħin għemil ieħor. Jibbasta, għandu mnejn, iwassal biex jista'. Qalb dak it-twegħir ma tviliex timxi, XAGRIN — Dawk is-singi singi sfieq max-xifer dawra tond tal-bċejjeċ tal-flus. Bl-Ingliż 'Milling'. Il-lima għandha x-xagrin mal-ġnub; Il-flus ħżiena jingħarfu mix-xaqrin. XAĦBA — Duda li tgerrem il-għeruq. Igħidulha wkoll id-debba tas-sultan, tkun ħadra ħaxix … tidher għal Frar, XAL, IXUL — Ġera, jiġri 'l hawn u 'l hinn bħal min m'għandux x'jagħmel, XAQFA — Vaż. XAQQ — Bard li jxoqq il-għadam, bard minn dak ir-rqiq nett li jidħol fil- għadam, XAQQA — Versa, XAQQAQ, IXAQQAQ — Bħal ġera, jiġri, qisu jxoqq l-arja. Bdejt inxaqqaq 'il fuq; xaqqaq 'il quddiem għax ġej ir-rassàs wrajja. XATBA — Xatba tat-tixtib tar-taba', xatba tal-mogħdija, xatba tal-karret- tun, i.e, il-biċċa fejn hemm is-salib. Ixħetba xatba x-xkora, XATRAMBATRA — Ċumnija tas-sodda. XAGHTAR — Imselħa tax-xagħtar, 'besom'. XBEJJU — Tkun ġol-madmad fejn twaħħal il-ħalliel. XEBB — Haxixa tar-rmied; ħaġra tal-baħar. Ġild il-muntun jinħasel b'ma nafx kemm tax-xebb il-ġbiel biex jibjad. XEFAQ — xifer il-baħar ma' xifer is-sema. XEHWA — Xewqa aktarx ħażina. Ir-ruħ imqaddsa t'Alla tgħina nagħilbu xebwiet li jeħduna għall-ħażin. XEHDA — Musmar tax-xrufija, għeliem ta' xjuħija qabel il-waqt, Is-sena ma għamlux l-għelejjel għax rabbew ix-xehda, i.e. xrafu, batew bil- għatx, ma kellhomx xita fil-ħin u xjieħu qabel il-waqt. XEĦTA — Ħabel tax-xeħta, dak li jixħtuh minn wara l-karettun għal qud- diem biex jorbtu t-tagħbija bih. XEKKIEKA — Pakketta ta' l-ixkubetta jew imsella tas-saqqijiet kbira, XEJN — Mbux ta' b'xejn i.e. hemm xi ħaġa fin-nofs, ma kenitx biċċa taċ- ċajt, Terħa jkebbuha n-nisa ma' rashom, XEMX — Ix-xemx ixxarrbet, jiġifieri għamlet ix-xita u x-xemx baqgħet tiddi, XENXEL — Ġera 'l hawn 'l hinn bħall-għeruq. Meta jimirdu l-għeruq tas- snien jibda jxenxillek l-uġigħ tagħbom. XEGĦEB — Tala' d-demm għal wiċċu, demmu xegħbu; storda, ma' l-ewwel daqqa xegħebba i.e. stordieha. XEGHĦTA — Meta jaħbat ma jagħmilx ilma fi żmien ix-xita jgħidu jagħmel xegħta jew xeħta, Meta żżomm ix-xegħta tajjeb jaħartu għax inkella jitrabba d-dud li jiekol l-uċuh, li għalhekk jissejjaħ dud tax-xegħta, Ix-xeħta jew xegħta ta' Jannar tajba biex jinħadem ir-raba' tal-qoton, biex ixeħħ, XFERT — Tinstama' fil-għajdut, RiŻ xfert: lil hemm jieħdok, lil bawn ma jġibekx, XIBKA — Qies, Żewġt ixbiek tiben. It-tiben minn ġol-qiegħa għal ġox- xbieki, u jqegħduh f'dawn għax kbaru hekk iferrgħuh malajr, XIDJA — Habel imdawwar qagħqa jew sensla li fiha jidħlu l-bsaten u l- katrun meta r-rfigħ ikun armat karwana, XIKK — Aktarx ġejja mill-Franċiż chic; ħabta, ħila ta' l-idejn fis-snajja'. M'hawnx kiful Xogħol xikkl 'capolavoro', 'masterpiece'. XIKLI — Li jimxi riġlejh jew xiklejh ma' xulxin, li jħabbat irkobbtejh meta Huwa u jdur iż-żiemel il-karrozzin ħa xilingata, XIRKA — Xirket il-bnedmin, 'consorzio umano'. XKETT — Safi, m'hu mħallat b'xejn e.g. laħam xkett. Xkett tal-kavalli: għażel b'ħajt wieħed, ltqija xketta, 'sostanza semplice, non com- posta'. XKATLU — Qxur tal-gattarell, XMIENAQ — Xi biċċa mill-ġisem, Inħossni xebgħan sa xmienqi, XMAL — Xelluq, Xmajjel, xellugi. Is-seba' sbuliet nexfin xorbu lill-mimlija. Għajjen, e.g. Ġieżu Marija xorbubal Ha, nixxef, e.g. XORRAFA — Nitfa ħajt imwaqqgħa jew selħa żgħira tal-ħitan, XURI — Nwar, fjuri, dik il-qxejra jew skorċa bajda li jrabbi fil-wiċċ l-in- bid Malti, tkun bidu ta' moffa u ssir tinwir,. XTIPPA — Hotba ċkejkna tal-blat qalb l-imniedaq; blata żgħira qalb ix- xagħri. Għaddieli l-fenek u staħbieli wara xtippa. Xtipp, bċejjeċ tal- blat tax-xagħri. XULLIEFA — (Megħmil) Ftit, daqsxejn. Tusigħ xi xulliefa t-triq. XULLIEL — Xi dulliegħa. Il-ġebel li jtellgħu l-ħajt tas-sejjiegħ bih. Xulliela iċken minn tirxa, imma maħduma, XGĦIR — Xgħir ta' l-imdaqq, jiġifieri tax-xgħir midquq; mhux tad-drisiżda tar-rbàt. XUXXATUR — Xewwiexi, wieħed li jqabbad it-tlewwim, il-ġlied. XWEJJEF — Xorta ta' għaġin, 'sturtini', ZINTLU — Donnha ġejja mit-taljan 'centro', nofs. Fejn tqiegħed il-ponta ta' kumpass biex bil-ponta tal-biċċa l-oħra tħożż dawra tond; hemm- bekk jaħbat iz-zinilu, Ż ŻABRIJA — Hwejta kaħlanija li meta tikber issir kaħlija. ŻAFŻAFA — Biċċa għodda tad-daqq maltija mill-eqdem, magħmula minn tabal li fil-kisja l-waħda mġebbda tiegħu tal-ġild ikollu toqba li fiha d-daqqàq dlonk iżeffed b'għuda mnejn joħroġ ħoss imżafżaf li jaqbel qatigħ ma' leħen it-rabraba (sic). ŻAJBADA — Xorta waħda. 'Mhux żajbadaf' ŻAQQ IN-NAGĦĠA — Xorta ta' għeneb iqarmeċ, ŻARRA', IŻARRA' — Xeħet, jixħet iż-żerriegħa. 'Ħaxixa li tinberuħidha, uħidha żżarra''. 'Il-ħaxixa Ingliża tbid u l-ġarġira żżarra''. ŻARRAD — Żarad sikwit fil-wisa' bħala xebħien. Taqta' addoċċ fuq l-isem tan-nies, Erħilha żżarradi' ŻAGHRUN — Dud żgħir ħafna u aħmar li jitrabba' f'qiegħ l-ilma. ŻAGHFRAN — Iż-żagħfran italla' l-warda lejn il-Buskett f'Marzu. ŻBANDUT — Brikkun li jtik ħjiel ta' xi ħadd imkeċċi jew maħrub, l-iktar jekk ġejja mill-kelma Taljana 'sbandito', wieħed li bagħtuh barra jew tarrfuh, ŻBORRA — Inzertatura, kif tiġik teħodha, milgħuba mhux kif tridha; kif iġġibha, bin jew bint ix-xorti; kif tiġi. 'Il-morra żborra'. Bl-Ingliż 'hit or miss'. ŻENGIR, IŻENGER — Idoqq aktarx ħażin u bla grazzja xi strument tal- kordi, bħal kuntrabaxx jew vjolin. ''Strimpellare'. lħanxar — 'to strum', ŻERŻER — tgħajjat bħal werżieq ta' bi nhar, ŻERŻUR — Biċċa tar-raddiena; biċċa ħadida rqiqa twila misluta bħal dussies li jkun fija l-qabar, ŻGONĊ — Skontru, ŻIKMA — Tiżdima. ŻIEMEL — Iż-żiemel l-abjad, il-wied għaddej. Meta dari jniedu l-qbejjel tal-Marsa, min iniedi kien igħajjat: 'L-aħwa, af li jiġi ż-żiemel abjadi' ŻIMARRA — Libsa tiltibes fuq kollox mill-fratelli fil-liti, kunfratija, ŻIREK — ta s-salt, żeġġ. 'Żirket għal-lampa u waqgħet'. (mill-Birgu.) ŻMALDA, JIŻMALDA — Għamel, jagħmel il-qbid. ŻMARRA, JIŻMARRA — Ta, in-naġġar, il-għamla li għandha tieħu l- ġebla; lestieha għall-inġir; naġar fuq fuq; ta l-ewwel tilqix lill- ħaġra. ŻMATTAT — Mit-taljan 'smontato', Mitluq, żdingat, Lok żmattài, dar żmattata, ŻMERĊ — Jara żmerċ, 'vede storto', 'he squints or looks obliquelv'; laqat żmerċ, 'scorse scarso'. ŻMEJMOĊĊ — Bħal ħaġa żgħira u ħajna. Igħiduha għal xi rwajġel im- żarġan u qajla jiswa, bi tmaqdir: biċċa ta' żmejmoċċ, 'Il botolo'. ŻINĊ — Biċċa tal-milja, il-ħadida ta' taħt l-istwiel li dan idur fuqha. ŻOQMA — Riħ f'imnifsejk u jċarċru l-ilma, ŻONGAR — Baqa' aħdar irqiq jew ma wasalx; għad mhux misjur, Igħiduha għall-frott (larinġ, patata, eċċ.). GĦ GĦABBA, IGĦABBI — Żid, iżid il-piżuni jew bċejjeċ ta' ġebel fuq il- ġebla tal-mitħna li tkun ittieklet biex traqqagħha. GĦABD — Qaddej. 'Għabd Alla', 'qaddej t'Alla'. Għadd biż-żejd, għbie- di, GĦABUR — Tieni għad mhux tajjeb għat-tgħammir. GĦABURA — Nagħġa żagħżugħa li qatt ma għammret; wara li tiled igħi- dulha għabura ta' l-ewwel sena, GĦADRI — Safi fil-fruġ tiegħu jew tagħha, tal-ġuf, bla mżanżan, verġni, safi. GĦAFJA — Għelm, sinjal. 'Inmis bil-għafjal', 'Il-ħorħara hi l-aħħar għafja tal-mewt'. Bħal ħlewwa ta' qalb minn xi ġuħ, għatx; fjakkez- za; debbulizza, 'X'għafja għandil' GĦAJBUR — Sħab ħafif, baxx (quddiem ix-xemx). Irxiex irqiq ma jbellx iżda kemm idabbar it-trab u jħallih hemm. Bħal ċpar f'għajnejk. GĦAJBOR — (Bl-aċċent fuq l-ewwel sillaba). Qisu mustaxija, bħal ċpar, 'Ra, jara għajbor, ma jarax irqiq. 'Ma narax għajr għajbor'. GĦAJN — Turija; 'esempio'. Rajt għajn ħażina Għal għajn id-dawl; għal għajn ir-riħ, jiġifieri wiċċek lejn mnejn hi ġejja l-qawwa tad- dawl, jew, minsub jew wiċċek għar-riħ. Ras il-għajn, mnejn tibda l-għajn, in-nixxiegħa: 'Biex tixrob safi mur f'ras il-għajn', Il-għajn tkun bl-ilma ġieri, u aktarx fejn ikun hemm sienja, jew tarmi l-ilma biż-żennuna għal fuq xi ħawt kbir mnejn jisqu l-bhejjem. Mnejn toħ- toġ ir-rimja: 'Fit-tliet xhur tax-xitwa l-qlub tas-siġar jidħlu f'egħjun ommhom', Qabda ċkejkna: 'L-ebda għajn sillal' 'Ġiblu għajn silla ż-żiemel. GHAKKIES — Ħatar; 'Timxi fuq l-għakkies'. Xkubetta jew azzarin; 'Kellu l-għakkies imdendel fir-rokna mal-ħajt', 'Biċ-ċurniena wil- għakkies'. Għodda tad-daqq tat-tajjar; dik il-għoqda tal-qasab li jirtabtu u għalhekk ikunu telgħin u neżlin mal-Żabel li jkun marbut f'tarfhom. Il-għakkies jaqdi ta' molla, Il-għakkies jagħmel is-saħħa w il-ħeffa meħtieġa biex, kif jgħidu d-daqqaqa, jixħtu lura fejn l-ebda driegħ ta' raġel ma jwassal, GHAKREK, IGHAKREK — Dam, idum għax bata, ibati biex imexxi u jwassal xi ħaġa. 'Ma tagħkrikniex ftit biex irfajnieh u tallajnieh it- taraġi'. Stenna, jistenna, imma aktarx b'diqa, bi tbatija: 'Qgħadt nagħkrek'. GĦALI — Imwaħħar. 'Ir-Randan ġie għali dis-sena'. GĦALJAN — Mgħolli. GHALGHARRIEDA — Li jsir jew jiġi fuqek bla tkun tistennieh jew taħ- seb fih; bla ħsieb ta' xejn; ħabta u sabta, GĦALLAT, IGĦALLAT — Qarraq, iqarraq b'dak li jkun f'xi ħaġa. 'Għal- latni mus'. GĦALWA — Biċċa ħabel (li tiswa għal qafla); lasta tal-karettun (li tkun qofol tiegħu/). Kull fejn torbot xi ħaġa. Ħabel mibrum, jiswa biex torbtu f'qarn ta' barri, GĦAMAR — Tisħiħ, saħħiħ, dak li jibqa' żgur, ikun ġewwa, bħalkieku l-ġabra tal-qamħ li ġa magħmula għamar (għamra għamra). 'Il-flieles tal-bajd imqiegħed f'Jannar ibidu fl-għamar' i.e. iż-żmien li fih isir dan (Mejju), GĦAMAR (jew GHMAR) — Il-wiċċ tar-raba' magħmul, il-kumplament tal- annata, is-sena tal-biedja mgħaqqda. l GĦAMEL — Jagħmel minn, żamm, iżomm taħt għajnejh u ħakem, jaħkem bil-jedd. 'L-ewwel nies li kienu jagħmlu minn Malta kienu l-Fenikin'. Għamel idu, għamel ismu. GĦAMM — Għammi, iz-ziju tiegħi (tan-naħa ta' missieri). G ħammti, iz-zija tiegħi, Wild għammi, 'mio primo cugino'. GĦAMRA — Qatta tiben jew żara' mhix marbuta, Qabda, 'għamra tiben, ' 'se jeħodlok għamra'. Meta s-silla tkun fl-art, maħsuda, għadha mhix marbuta, jgħidu 's-silla għadha għamàr' (ktir ta' għamra). GĦANDU ŻŻEJJED — Jidhirlu wisq. GĦANQUD — Minn għanqudu, minn nislu, 'Għawdxija minn għanqudha'. GĦANSAL (aħjar minn GHANSAR) — 'Għansal u kubrit duwa tal-ġarab'. 'Il-għansal italla' l-bont'. 'Il-għansal jagħmel f'senatu' (sic). GĦAQAD — (Għall-bajd tal-flieles) Żamm, ħa bidu. 'Tlitt ijiem idum ma jagħqad il-bajd tal-flieles, u tagħirfu jekk ikunx flieles jew udigħ għax jibda jagħmel il-ħjut. GĦAQQUX — Kuntrarju; tbixkil; x'jisormok. ''Iltqajna mal-għaqqux'. Xi tgħid biex turi li m'intix magħġub; .'objection'. 'Dejjem issib il- għaqqux biex ma tidħolx man-nies', GĦARAJJES — Bċejjeċ tar-raddiena, Żewġ għudiet weqfin li jkunu mwaħ- ħlin fuq il-Banżira; ġo kull waħda minnhom tidħol widna. 'Wara l-għarixa ngħidu ġejja xemx qawwija'. GĦARMA — L-għarma tal-qieg ħa (tat-tgħam). GĦARR — Ħażin minn moħħu, qalbu jew għewiedu. GĦARRAS, IGĦARRAS — Qala', jaqla' mill-ħammiela x-xtiel li jkun sfieq u jarġa' jħawwilhom bgħid mina xulxin, GĦASFUR — Dak il-għoli tat-trab li jħallu fi ġnubhom ix-xatba u l-moħriet, Tal-moħriet jgħidulu sewwa dahar il-ħadd jew għasfur il-ħadd. Għas-- fur tat-taħrik, 'a decov bird'. L-għasafar tal-bejt jitilqu għal Malta għal Jannar. Għal Frar kollha jkunu hawn, Jibdew isiefru meta jirtafa' l-andar u sa jispiċċa t-tin sal-Vitorja kollha jbewwġu'. GHASSARA — Għadira mutjana; jew fejn hemm it-tgħafliż, tajn u ċfales. GĦASRI — Taħt l-art. 'Meta l-għasri jkun imdaħħan ir-riħ ikun fi ħsiebu jkompli'. GĦATLA — Barraxa tal-ħarràta, GHATI (fil-ktir GHETIEN) — Dak. li jagħti (għori) jew dak li jgħatti (għata) ir-raba', il-wiċċ, l-uċuh, GĦAWED, JAGHWED — Raġa', jarġa' mill-ħsieb lura; għamel ħsiebu bdielu, 'Dejjem jagħwed'. Ma żammetx (xi bhima tat-tgħammir): 'Il-mogħża n-nejxa għawdet'. GĦAWRA — Bħal toqba, tagħwira. 'Il-fniek jagħmlu għawra biex iferrgħu fiha'. GĦAVVIEBA — Kantuniera, GĦAŻAŻA — Hal ta' min wasal ruħu fi snienu jew wasal ta' min qata' jiesu, rabja. 'Dak il-kelb qabditu l-għażaża', GĦAŻŻA, GHAŻEŻ — Rikkieba, plier żgħir, baxx f'tarf il-bankina, li llum inqatgħu; aktarx quddiem id-djar tas-sinjuri, 'B'rużżana għażeż mat-truf tal-bankina kollha jorbtuha qishom bokkli'. GĦAŻLA — Xeħta bini magħżula għaliha. 'Bejn il-għażla tan-Nigret u ż-Żurrieq'. GĦAŻŻEB, IGĦAŻŻEB — Dejjaq, idejjaq. 'Kif għażżibtni', jiġifieri SKif dejjaqtni', GĦAŻŻIEL, GHAŻŻIELA — Dak il-werżieq ta' bi nhar li joħroġ iserser f'Awissu, żmien is-sajran tal-għeneb; ikun minn lewn iz-zokk, malli jxomm il-bniedem jiskot mill-għajjat, GĦENA, JAGHNI — Għamel, jagħmel għani, jimla bil-għana, 'Alla ja- għnina sikwit bil-ħniena tiegħu', 'għanih b'kull ġid'. GĦENEB — ''Għeneb id-dib huwa semm għall-ħnieżer u s-sriedek'. GĦERQ — Ma' għerq, minn għerq, 'rasente', ma' ġenb, mill-qrib li għoddu jmiss. 'Għadda minn għerqi' ('ma' ġenbi sewwa'); 'Il-ġurdien għad- da m'għerq il-ħajt', GHERQ SINJUR — Bħal faqqiegħa jew għerq li tinbet fuq il-Ħaġra tal- Ġeneral biss f'Għawdex, (Illum nafu li tikber ukoll f'imkejjen oħra — G.CE.P.), GHEĠEJLA — Iċ-ċkejkuna ta' għoġla. GĦIRWA — Ingassa, 'Għirwa ta' marella', 'għirwa ta' ħabel tat-tagħbija'. GHOBRA — Għakka, li niżel sħiħ, li xjieħ għall-aħħar, 'Quddiesa tis- magħha, imqar tkun għobral' GHOLA — 'Għola n-ahar', id-dawl tax-xemx ta aktar, GHOLI — Wara fiż-żmien. 'Il-Karnival ħabat għoli dis-sena'. 'Iż-żiemel jogħrox meta juri li hu daqsxejn imwaġġa'; u jogħrox mill-kurduna, 'l fuq min-nagħla', GĦHOŻŻOT GĦALIK — Bu għaliki 'Fie upon theel Out upon theel', 'Għoż- żot għalik, Jannar, għax għalaqt lili u n-nagħġiet tiegħi ġewwa l-għar'. GĦWEJŻEB — (Dim. ta' għażeb) Tifel imxirtel sewwa, ngħidu aħna ta' ħmistax-il sena, GĦUDA — 'Għuda tat-tagħbija', aktarx ikunu tnejn li magħhom jorbtu bil-ħabel it-tagħbi kbar fuq il-karettun,