ħawrraad Al KUNGRESS ZI L-IDENTITÀ MALTIJA 8-9 ta' April, 1994 IL-LETTERATURA U L-POPLU DR ARNOLD CASSOLA (t. 1953) hu Senior Lecturer l-Università ta' Malta, fejn jgħallem il- Letteratura Maltija Komparata. Hu studja fl-Universitajiet ta' Malta, Pisa u Urbino u għallem fl-Universitajiet ta' Catania u Roma 'La Sapienza'. Kien ukoll guest lecturer fl-Università ta' Bologna u fl-Istituto Accademico Pontino per la Terza Età u ġie mistieden jagħti konferenzi u jitkellem f'bosta kungressi barra minn Malta, fosthom fl-Italja, il-Kroazja, il- Lussemburgu u l-Kanada. Dr Cassola hu awtur ta' aktar minn sittin pubblikazzjoni fil- letteraturi ta' Malta, l-Ingilterra u l-Italja u fl-ilsien Malti. Dawn il-pubblikazzjonijiet dehru f'rivisti speċjalizzati Maltin, Taljani, Franċiżi, Amerikani, Lussemburgiżi, Svizzeri u Ingliżi. Hu ppubblika l-volum The Biblioteca Vallicelliana 'Regole per la lingua maltese' (1992) u hu editur tal-ħarġa monografika tal-Journal of Mediterranean Studies fuq Mediterranean Island Literature (1994). Dr Cassola hu ko-fundatur ta' Alternattiva Demokratika, u Uffiċjali għall-Affarijiet Internazzjonali ta' l-istess formazzjoni politika. Huwa d- delegat ta' AD fil-Kunsill tal- Federation of European Greens, u ppreżenta bosta papers ta' ukoll barra minn Malta. Sa mill-1977, Dr. Cassola hu kontributur regolari f'bosta azzetti, kemm f'Malta kif ukoll arra minn Malta. ARNOLD CASSOLA 7(u L-SU 31 isfe/ bia Il-letteratura u l-poplu Il-żewġ poli li dwarhom hu ċċentrat dan l-intervent huma 'letteratura' u 'poplu'. Fid-deher, it-tifsira ta' dawn iż-żewġ termini hi ċara daqs il-kristall: kull wieħed minna jemmen li jaf sewwa x'kunċetti jridu jwasslulna t-termini 'letteratura' u 'poplu'. Fil-fatt, iżda, l-istorja għallmitna li t-tifsira ta' kull wieħed minn dawn it-termini la hi daqstant ċara u lanqas waħdanija. Nispjega ruħi aħjar. Definizzjoni komuni tal-letteratura hi: 'tħaddim ta' l-ilsien tal-komunikazzjoni biex jintlaħaq għan estetiku u biex jingħata pjaċir lil min qed jaqra'. Mela din id- definizzjoni suppost teskludi dawk it-testi kollha limankitbux bil-għan li jagħtu pjaċir permezz ta' l-'isbuħija' tagħhom. Allura, kif nistgħu nispjegaw li test bħal, p. eż, Il Principe ta' Niccolà Machiavelli, li nkiteb bħala saġġ ta' xjenza politika, jagħti pjaċir lill-qarrej u jiġi kkunsidrat bħala kapolavur tal- letteratura7 Sempliċement għax dak li normalment inqisuh miktub b'għan letterarju mhux dejjem għandu valurletterarju waqt li dak li normalment inqisuh bħala xogħol extra-letterarju jista', fil-fatt, jilħaq l-ogħla valuri letterarji. Fi ħdan il-kuntest tal-letteratura Maltija, il-problema tikkomplika ruħha aktar u aktar. X'nifhmu aħna b''Letteratura Maltija'7 Biex nibdew, il-kwalifikazzjoni ta' 'Maltija' m'għandha l-ebda rabta mal-ġeneru, kwalità jew livell tal-letteratura prodotta. L-aġġettiv 'Maltija', bħal 'Ingliża', 'Taljana', 'Fran- 32 IL-LETTERATURA U L-POPLU ċiża', eċċ, meta abbinat man-nom 'Letteratura', hu aġġettiv extra-letterarju meħud mill-isfera politiko-ġeografika u abbinat ma'nom meħud minn sfera għalkollox differenti, appuntu dik letterarja. Għalhekk, jekk jiena se naċċetta l-kwalifikazzjoni 'ġeografika' Maltija għal-letteratura tagħna, għalija t-tikketta 'Letteratura Maltija' effettivament se tfisser dak il-prodott letterarju li matul iż-żmenijiet inkiteb minn persuni Maltin mxerrda mad-dinja kollha, jew inkella dak li nkiteb lil hawn mill-fruntieri ġeografiċi u politiċi ta' pajjiżna, iżda mhux biss u eskusivament bl-ilsien Malti. Danifisser li meta jiena nitħaddet dwar 'Letteratura Maltija' għandi f'moħħi mhux biss il-letteratura bil-Malti li, prattikament, nbdiet tinkiteb mis-seklu tmintax 'il quddiem, iżda wkoll, fost l-oħrajn, lill-kittieba Maltin 'Abd Allah 'Ibn 'as Samanti 'al Maliti, 'Utman 'ibn 'Abd ar-Rahmiàn u 'Abàa 'al- Qasim 'ibn Ramadàn 'al Maàliti, li ħaddmu s-sengħa tal- versifikazzjoni bil-Għarbi fil-Qorti ta' Ruġġieru II f'Palermo (Cassola 1991: 57-59); lill-Malti Luca da Armenia li fl-1565 kiteb bil-Latin O Melita Infelix (Cassar 1981) biex jiddeskrivi l-qagħda tal-Maltin waqt l-Assedju l-Kbir; lill-Malti Marcello Attardo de Vagnoli li fis-seklu sbatax, fost tant poeżiji bit- Taljan, kiteb ukoll waħda bl-Isqalli (Cassola 1991: 62-65; Pace Asciak 1993); lill-mijiet ta' kittieba Maltin li, tul s-sekli, kitbu bit-Taljan; lill-Għawdxi Roger Scicluna (Cassola 1994: 103-110) u lill-Malti Francis Ebejer, li esprimew irwieħhom letterarjament permezz ta' l-ilsien Ingliż. It-terminu 'poplu' wkoll jinħtieġlu spejgazzjoni jew kjarifika. Fiż-żmien nofsani, il-poplu kien jeżisti7 Bla dubju ta' xejn it- tweġiba għandha tkun fl-affermattiv. Illum, il-poplu għadu jeżisti7 Bla l-ebda talqliq, ir-risposta għandha tkun ukoll fl- affermattiv. Iżda, is-signifiant 'poplu' fil-medjuevu u s- signifiant 'poplu' illum, jirriferu għall-istess tifsira Bla tlaqliq ta' xejn, it-tweġiba għandha tkun waħda negattiva. Dan għax minħabba l-evoluzzjoni storika u soċjali tal-bniedem, il-perċezzjoni li l-umanità għandha tal-klassijiet soċjali nbidlet matul il-mixja taż-żmenijiet. Din il-perċezzjoni tinbidel mhux biss fuq kejl temporali, jiġifieri tul iż-żmenijiet, iżda wkoll fuq medda spazjali. Fis- seklu ħmistax, kien jeżisti l-poplu f'Malta7 Naturalmenti Fl- istess seklu, kien jeżisti l-poplu fFirenze7 Daż-żguri Iżda l- poplu li kien jgħix f'Malta fewdali kellu l-istess drittijiet, dmirijiet, funzjonijiet u opportunitajiet li kellu dak li kien qed jgħix f'Firenze taħt is-Signoria tal-Familja De' Mediċi7 It- tweġiba hi 'le'l Bħal f'kull stat fewdali ieħor, il-poplu Malti ta' dak iż-żmien ma kienx ħieles li jeżerċita dawk li Ilum aħna nqisu bħala drittijiet bażiċi ta' kull bniedem u ta' kull poplu. Il-poplu Malti kien 'oġġett' kwalunkwe li, flimkien mal-gżejjer Maltin u l- mogħoż, in-nagħaġ, il-klieb u l-qtates li jgħixu fihom, kien jiġi mgħoddi minn sid għal ieħor u mwilli għal perjodu ta' żmien. Ma jidhirx li hemm ebda ħjiel ta' għaqdiet ta' nies tas-sengħa f'dak iż-żmien f'Malta. Mill-banda l-oħra, f'Firenze tal-Mediċi, ċerti kategoriji tal- poplu, bħall-għaqdiet ta' l-artiġjani, diġà kellhom ċertu sehem fit-treġija ta' belthom. Anki l-bdiewa fl-għelieqi kienu jgawdu minn ċerta awtonomija, permezz tal-kunċett tal-mezzadria. Vis a'vis. il-poplu Malti ta' l-istess seklu, il-poplu Fjorentin tas-seklu ħmistax diġà kien igawdi minn emanċipazzjoni parzjali. 'Letteratura u poplu' Għalhekk, meta nitkellmu dwar ir-relazzjoni bejn letteratura u poplu, tajjeb li jkollna ċar f'moħħna li l-ebda wieħed minn dawn iż-żewġ termini m'għandu tilsira fissa, stabbilita u kanonizzata. Investigazzjoni fuq l-interazzjoni bejn 'poplu' u 'letteratura' fil-fatt għandha tfisser riċerka fil-qasam ta' rapport ħaj u fluwidu bejn iż-żewġ poli, b'għarfien u konsapevolezza sħaħ li r-riżultati milħuqa huma konklużjonijiet dejjem relattivi u qatt assoluti. Wara, mela, li nkunu żammejna ċari quddiem għajnejna ż- żewġ poli, bit-tifsira relattiva tagħhom, naħseb li nistgħu 34 IL-LETTERATURA U L-POPLU nittantaw ninvestigaw fuq banda r-rwol tal-'poplu' fil- 'letteratura' Maltija u fuq l-oħra kif il-'letteratura' Maltija rriflettiet il-ħsibijiet tal-'poplu'. Dan l-eżerċizzju jiena se nillimitah għall-qasam tan-narrattiva Maltija. Ġeneralment, aħna nsostnu li l-poplu ddaħħal bħala pro- tagonist fil-letteratura, u mhux f'dik Maltija biss, mill-ħassieba u l-kittieba tal-Moviment Romantiku, wara li t-triq għal dan il-proċess kienet infetħet mill-illuministi Franċiżi. Hemm ħafna verità f'din l-asserzjoni. Ġeneralment, qabel ir-roman- tiċiżmu, l-eroj ta' kważi kull xogħol letterarju kienu jkunu rejiet u prinċipessi, gwerrieri u nies eċċezzjonali. Mela nies bħal Ulissi, Enea, Beowulf, Rolande, Orlando, Ġulju Ċesri, Re Lear, Satana, Mithridate, eċċ. Kellna nistennew, xi ftit jew wisq, is-seklu tmintax, bit-twelid tan-'novelt moderna fl- Ingilterra, permezz ta' Defoe, Fielding, Richardson, eċċ, u l- affermazzjoni tal-borgeżija fi Franza, biex il-protagonisti ta' xogħlijiet letterarji bdew joħorġu wkoll mill-klassi tal-burgiżi kif ukoll minn dawk baxxi. Il-poplu Malti u r-rumanz Malti fis-seklu sbatax Naturalment, il-letteratura Maltija bikrija, dik bit-Taljan biex niftiehmu, xorbot mill-għejun tal-gżira u tal-penisola qrib tagħna. Ma setax jonqos mela li ma timxix fuq il-gosti tal- letteratura Taljana. B'hekk, fis-seklu sbatax, nies bħal Carlo Michallef (7 1689), Marcello Attardo de Vagnoli (1605-1655), Enrico Maġi (1630-7)u Domenico Magri (1604-1671)ipproduċ ew rispettivament xogħlijiet ta' natura narrattiva (Ismeria), poetika (Poesie Sacro-Profane-Erotiche), pastorali (Dafne) u djaristika (Breve racconto del viaggio al Monte Libano,, li kellhom bħala protagonisti aristokratiċi, karattri mitoloġiċi u l-awturi nnifishom u kienu jirriflettu biss u esklusivament il- gosti u l-ħtiġiet tal-klassi dominanti Maltija. Madankollu, fin-narrattiva Maltija ta' dan is-seklu nsibu wkoll rumanz fejn il-protagonist hu Malti, wild il-poplu, 'mozzo' (jiġfieri żagħżugħ li jaqdi lill-uffiċjali u l-passiġġieri fuq vapur) mill-Isla li jġib l-isem ta' Gabriello Pulis. L-awtur ta' dan ir-rumanz, li jġib l-isem ta' Le disavventure marinaresche o sia Gabriello disavventurato, hu Fabrizio Cagliola (1604- 1665) li, minkejja li kien avukat prim fi żmienu, taha wkoll għall-istudju u għall-kitba u ħareġ b'dan ir-rumanz fis-sena 1650. Tabilħaqq nistgħu ngħidu li Cagliola kien prekursur għal żmienu billi mhux biss iċċentra l-plott tar-rumanz tiegħu madwar il-figura ta' rappreżentant tal-poplu fi żmien meta l- protagonisti fil-letteratura kienu għadhom jirriflettu l-gosti ta' l-aristokratiċi iżda qajjem ukoll problemili kienu effettivament problemi mġarrba mill-popolin. Fuq kollox, f'dan ir-rumanz għandna stampa ta' Malta fi żmien l-Ordni mhux mill-punt di vista uffiċjali tal-ħakkiema iżda mill-point de vue ta' membru tal-popolin. Gabriello kien beda jbaħħar fuq il-iġfna ta' l-Ordni fl-età ċkejkna ta' tmien snin. Biż-żmien, hu laħaq 'comito' (jiġifieri speċi ta' nawċierjew stromul ta' l-iġfna. Iżda, minkejja li fl-atti erojċi u ta' qlubija kien iħabbatha ma' kull Kavallier nobbli, kien xorta baqa' wild il-poplu fqir u għalhekk spiss kellu jara kif ilaħħaq mal-għawġ u l-peripeziji tal-ħajja. Mhux darba jew tnejn kellu jiddejjen biex jiffaċċja l-problemi li ġġib magħha l- ħajja; meta kien ikollu bżonn xi nies biex ibaħħru miegħu fil- Mediterran u biex jieħdu sehem f'atti ta' piraterija, xejn ma kien jiskrupla biex idaħħal nies ta' qattagħni jaħdmu għalih; u meta ried juri li kien bniedem li jasal għal kollox ma kienx jaħsibha darbtejn biex iqaċċat b'xabla dirgħajn min ma tantx kellu rieda li jniffed il-moqdief b'saħħa u enerġija ġol-baħart Insomma, Gabriello, ta' bniedem prattiku li kien, kien aktar iħaddan l-azzjoni tipika tal-poplu milli l-kontemplazzjoni tipika ta' l-aristokratiċi u l-professjonisti. Prattikament, Fabrizio Cagliola, li kien avukat ta' suċċess, 'juża' lill-bniedem sempliċi u prattiku Gabriello Pulis, biex jikkritika, b'ironija qarsa, id-difetti tas-soċjetà Maltija. Araw x'fehma kellu fuq is- sistema ġudizzjarja Maltija l-Cagliola fl-1650: 'Sono puniti i dilinguenti; al pill senza processo e subito commesso. il delitto'l Jew inkella nnutaw kif Gabriello, li ħaseb li se jsib ħaqq fil-qrati, jispiċċa jiġġera minn Tribunal għal ieħor sakemm jaqta' qalbu u jibqa' bla ġustizzja: 'E credendo Gabriello col dare le sue querele al magistrato di vendicarsi delle ingiurie, 36 IL-LETTERATURA U L-POPLU Jiena nistaqsi: humiex dawn problemilijrid iħabbat wiċċu magħhom il-popolin Malti sal-ġurnata mqaddsa tal-lum7 Il-poplu, in-nazzjonaliżmu u r-rumanż storiku fis-seklu dsatax Fis-seklu dsatax il-kunċett ta' 'poplu' jieħu tifsira ġdida grazzi wkoll għat-tagħlim innovattiv li ħareġ mil-lezzjoni tar- romantiċiżmu. Dan il-moviment ġdid ta' ħsibijiet u ideat twieled, kiber u evolva madwar ir-rivista Ġermaniża Ath- enaeum, li kienet tiġi ppubblikata ġewwa Berlin bejn l-1798 u l-1800 mill-aħwa Friedrich u August Wilhelm Schlegel. Il- fatt li l-Ġermanja f'dawk iż-żmenijiet ma kenitx pajjiż magħqud kellu effett kbir fuq il-ħassieba romantiċi Ġermaniżi li, fost ħwejjeġ oħra, bdew jeżiġu li l-poplu Tedesk jagħraf l-identità komuni u waħdanija tiegħu, identità li kellha tissarraf f'unità politika. Minn din l-idea bażilari tar-romantiċi tewtoniċi twieled il-kunċett modern ta' nazzjonaliżmu, li kellu jinfirex ma' l- Ewropa kollha. Jekk il-Ġermaniżi kienu l-ewwel nies li żviluppaw l-idea tan- 'nazzjon' bħala l-patrija komuni ta' ġens wieħed, l-Iskoċċiż Walter Scott kien dak li, permezz tal-ħolqien tal-ġeneru letterarju ġdid tar-rumanz storiku, ta kontribut kbir għall- għarfien tat-tradizzjonijiet popolari, li jiddistingwu poplu minn ieħor: il-'poplu' Franċiż, peż., jingħażel minn popli oħra għax iħaddan drawwiet u tradizzjonijiet multi-sekolari li jagħżluh mill-Ingliżi, mit-Taljani, mill-Ispanjoli, eċċ. Ir-rumanż storiku ta' Walter Scott, li kien jagħmel enfasi fuq dawk id-drawwiet popolari li kienu jagħżlu r-razza Skoċċiża minn ġnus oħra, ħa xejra għal kollox politika meta qasam il- baħar Atlantiku u l-Alpibiex daħall-Italja. Fis-sekluligħadda, l-Italja— bħall-Ġermanja u pajjiżi Ewropej oħra — kienet biss isem fuq il-karta. Fil-fatt, dik li llum nafu bħala r-Repubblika Taljana kienet maqsuma fi stati differenti, iddominati ġeneralment minn ħakkiema barranin: l-Awstrijaċi fil- Lombardija; il-Papa fil-Lazio u fil-Marche; il-Borboniċi f'Napli, eċċ. Għalhekk, ir-rumanz storiku sar mezz ewlieni biex il- politiċi-intellettwali Taljani ixerrdu l-'kredu' nazzjonalistiku tagħhom mal-poplu. M'hix koinċidenza li l-akbar rumanziera Taljani tas-seklu dsatax kienu wkoll intellettwali ewlenin u politiċi, fl-ogħla sens tal-kelma: minn Alessandro Manzoni għal Tommaso Grossi, Cesare Centu, Francesco Domenico Guerrazzi, sa Giuseppe Mazzini. Il-lezzjoni Taljana ma damitx ma niffdet għeruqha anki fMalta. L-eżiljati politiċi Taljani li sabu kenn f'pajjiżna, speċ jalment wara r-rewwixti fallimentari ta'l-1821 u l-1848, bdew ixerrdu t-twemmin u l-fehmiet tagħhom fost l-intelligentsia Maltija, l-aktar permezz tal-mijiet ta' gazzetti li kienu jiġu stampati fil-gżira tagħna fis-seklu li għadda (Bonello-Fiorentini- Schiavone 1982). Billi ħafna minn dawn l-eżiljati kienu wkoll kittieba u intellettwali, kienu jagħmlu użu mill-kitba letterarja biex inebbħu lill-poplu bl-ideali illuministiċi-romantiċi ta' libertà, ugwaljanza u individwaliżmu mazzjonali. Żewġ eżiljati Taljani li kellhom sehem kbir fl-inseminazzjoni ta' dawn l- ideali fost l-intellettwali Maltin kienu lfigenia Zauli Sajani (Friggieri 1986a: 43) u Michelangelo Bottari, li kitbu numru ta' rumanzi storiċi bit-Taljan iżda ambjentali f'Malta (Cassola 1992: 150). Iż-żerriegħa mixħuta minn Zauli Sajani u, aktar u aktar, minn Bottari sabet art fertili. Infatti, numru ta' żgħażagħ intellettwali Maltin bdew ixandru l-fehmiet politiċi-letterarii tagħhom f'Il Corriere Mercantile di Malta, gazzetta mwaqqfa fl- 1856 minn Bottari, flimkien ma' eżiljat ieħor Taljan, Guglielmo Finotti. Min kienu dawn iż-żgħażagħ Maltin7 Nies bħal Ramiro Barbaro di San Giorgio, li kellu mbagħad jiddistingwi ruħu kemm għar-rumanz tiegħu bit-Taljan Un Martire kif ukoll għall-ħsieb politiku tiegħu; nies bħal Zaccaria Roncali u Fortunato Mizzi, li kienu strumentali biex jinxtered fost l- poplu l-ideal patrijottiku-nazzjonalista; nies bħal Giuseppe Muscat Azzopardi, li kellhom jagħmlu mir-rumanz storiku bil-Malti (Ix-Xbejba tar-Rdum; Mattew Callus; L-Għarusa tal- Mosta; Nazju Elluħ) l-mezz letterarju l-aktar adattat biex 38 IL-LETTERATURA U L-POPLU jinxtered dan l-imsemmi ideal. Infatti, l-għan ewlieni ta' dawn ir-rumanzi kien il-fidwa tal-Maltin mill-ħakma tal-barrani. Bit-twelid tar-rumanz storiku bil-Malti, il-poplu Maltimhux biss kellu ċ-ċans li jibda jaqra dwar il-ħruxija ta' ħakma barranija, it-tjubija ta' dak kollu li kien Malti u l-ħtieġa li jemanċipa ruħu minn din il-ħakma biex jieħu rajh fiidejh b'dak l-istess ilsien li kien jitkellem, iżda wkoll għall-ewwel darba— neħħi l-eżempju narrattiv tal-Cagliola — sar protago- nist ewlieni tar-rumanz. Fuq l-eżempju tar-Renzo u l-Lucia Manzonjani, l-eroj tar-rumanz Malti bdew ikunu Maltin sem- pliċi bħal Ineż, Ġużeppi u Wenzu, Toni Bajjada, Mattew Callus, Nazju Ellul, Mikiel Anton Vassalli, eċċ. Prattikament, jekk fuq pjan politiku intellettwali bħal Zaccaria Roncali u Fortunato Mizzi kienu qegħdin iħejju programm ta' eman- ċipazzjoni għall-poplu Malti msejjes fuq iż-żewġ pilastri ta' religio et patria, fuq pjan letterarju kittieba bħal A.E. Caruana, S. Frendo de Mannarino, Ġ. Muscat Azzopardi u oħrajn kienu qed iwasslu l-istess messaġġ billi jirrappreżentawlna fir- rumanzi tagħhom reliġjużi twajba u Maltin sempliċi li kienu lesti jagħtu fehmithom, ħilithom u saħansitra ħajjithom għall-fejda ta' pajjiżhom u nieshom. Ir-rumanz tas-snin sittin-sebgħin: ċaħda tal-poplu; mera tal-'jien' L-istaġun il-ġdid tan-narrattiva Maltija, inawgurat mir- rumanz Aħna Sinjuri ta' J.J. Camilleri, ġab bidla ta' direzzjoni drastika f'dak li kellu x'jaqsam ma' l-ideat u l-ideali tal-kittieb Malti. Għal mitt sena jew aktar, il-kittieba Maltin nebbħu lill-poplu bl-ideali ta' religio et patria, li diġà semmejna. Li tirrappreżenta fuq il-karta eroj Maltin bħal Wenzu, Dun Ġwann, Nazju Ellul, Mikiel Anton Vassalli, Marku Falzun, eċċ, niesli baqgħu dejjem jissieltu għall-ħelsien mill-ħakkiema barranin jew minn min kien jirrappreżentahom f'pajjiżna, kien sinjal ċar lill-poplu biex iqum mill-apatija fatalistika u multi-sekolari tiegħu u jiġġieled għad-drittijiet bażilari tiegħu. Li tagħti prominenza fir-rumanz storiku lir-rappreżentanti qalbiena tal-knisja kattolika kien sinjal ċar ieħor ta' oppożizzjoni politiko-reliġjuża kontra l-ħakkiema tagħna. Bażikament, l- għajta nazzjonalistika għall-ħelsien u l-għożża tal-katto- liċiżmu kienu jfissru għall-kittieba u għall-poplu Malti att ċar ta' reżistenza kontra l-Ingliżi protestanti, li kienu qed iċaħduna mid-drittijiet elementari tagħna. Kif seħħet l-emanċipazzjoni politika tal-Maltin, permezz tal- kisba ta' l-Indipendenza fl-1964, ir-rumanz storiku tilef kull raison d'ċtre li qatt kellu. Issa li l-poplu Malti kien sid tad- destin politiku tiegħu, sar ukoll direttament responsabbli ta' l-għażliet tiegħu. Il-kittieb Malti ma setax ikompli jopponi l- Kattoliċiżmu u l-għajta għall-ħelsien kontra il-protestantiżmu tal-ħakkiema Ingliżi: Malta issa kienet fidejn il-Kattoliċi Maltin stess. Għalhekk, ma setax jonqos li l-motivi letterarji tradizzjonali jiġġeddu f'direzzjoni totalment inedita għall- kuntest Malti. Il-membri tal-Moviment Qawmien Letterarju kellhom sehem importanti f'dan il-proċess ta' tiġdid, li beda jseħħ prattikament mal-kisba ta' l-Indipndenza. L-entużjażmu, l- ottimiżmu, it-tama li ġabet magħha l-Indipendenza bdew bil- mod il-mod jissarrfu f'delużjoni u diżillużjoni għall-poplu Malti li, minn dejjem imdorri bil-'kumdità' li jkollu lil xi ħadd barrani jaħseb għall-ħtiġiet tiegħu, issa — għall-ewwel darba — sab ruħu jrid ifendi għal rasu. Dan iċ-'challenge' ġdid issarraf fi kriżi profonda tas-soċjetà Maltija, u l-kittieb sar l- interpretu ta' din il-kriżi. Il-protagonisti tar-rumanz Malti tas-snin sittin-sebgħin huma kollha nies normali, ulied il-poplu. Imma, għall- kuntrarju tal-protagonisti tar-rumanz storiku, huma mhux talli ma jaħdmux id fid mal-poplu għall-emanċipazzjoni tiegħu, iżda saħansitra jispiċċaw biex jikkumbattu kontra dan l-istess poplu li minnu jagħmlu parti. Il-protagonist tar- rumanz modern Malti jintebaħ li l-veru għadu tal-Maltin mhuwiex aktar il-ħakkiem barrani, iżda huma l-Maltin stess. Għalhekk, fin-narrattiva moderna niltaqgħu ma' attitudni differenti vis a'vis l-istituzzjonijiet tradizzjonali tal-komunità Maltija. F'L-ewwel weraq tal-bajtar ta' Alfred Sant, l-akbar 40 IL-LETTERATURA U L-POPLU ambizzjoni ta' Saver, missier Ravmond, kienet dik li jiġi elett fil-kumitat tal-Każin tal-football lokali; zijuh, Ugo, kien medhi biss fit-talb xi ftit bigott. Dawn kienu l-valuri tal-maġġoranza tal-Maltin, iżda għaż-żagħżugħ Ravmond dawn il-valuri ma kienu jfissru xejn. Id-dinja kienet inbidlet, iżda Malta baqgħet ma nbidlitx. Minflok jipprova jifdi lill-poplu Malti mill-imġiba anakronistika tiegħu, Ravmond jagħżelli 'jaħrab' minn din l- art billi jemigra. Jumi Harr, f'Il-Għar tax-xitan ta' J.J. Camilleri, kien għażel l-istess triq ta' Ravmond. Iżda, wara li għex għal numru ta' snin'lbogħod minn daru, ħass il-bżonn li jerġa' imur lura lejn raħaltu, San Rokku, ħalli jqiegħed dak li hu tgħallem għad- dispożizzjoni tan-nies tar-raħalu jemanċipahom mit-twemmin superstizzjuż tagħhom. Jumi ried jgħallem u jeduka lil niesu, iżda dawn rroftaw l-għajnuna tiegħu: baqgħu jħaddnu t- twemmin falz tagħhom mibni fuq it-tradizzjonijiet ipokriti ta' l-imgħoddi u spiċċaw biex gerrxu minn fosthom lil min ried ifettaħ l-orizzonti dojoq ta' l-imħuħ tagħhom. Jumi jkollu jaqta' qalbu mill-emanċipazzjoni li xtaq iwettaq u, din id- darba mal-'midinba-vittma' Petriga, jkollu jerġa' jitlaq minn San Rokku. L-'injoranza' tradizzjonali tal-poplu terġa' toħroġ rebbieħa. U biex Jumi u Petriga jerġgħu jiġu aċċettati mill- komunità ta' San Rokku, ikollhom jikkonformaw man-norma, billi jingħaqdu fi żwieġ skond it-twemmin tradizzjonali. Jekk fir-rumanz storiku, il-figura tar-reliġjuż kattoliku kienet dejjem identifikata ma' dak kollu li hu tajjeb, ġust u progressiv, tant li hu kien meqjus mill-poplu bħala l-mexxej naturali tiegħu, għall-kuntrarju fir-rumanz Malti tas-snin sittin- sebgħin il-kappillan jispiċċa jsir sinonimu mat-tradizzjoni bigotta, mal-qadim, mal-konservattiv, mas-superstizzjoni u mna' dak kollu li hu anti-progressiv. B'hekk, reliġjużi bħal Dun Iddew (il-Għar tax-xitan), il-kappillan (Il-Gaġġa), iż-żewġ kappillani (Il-Gidba), Dun Karm (Taħt il-weraq tal-palm), eċċ, għalkemm jibqgħu l-mexxejja tal-poplu, isiru fil-fatt għedewwa tiegħu għax joqtlu fih kull xenqa għall-progress u għall-emanċipazzjoni tiegħu mill-injoranza sekolari. Għalhekk, bħalma ġara lil Ravmond u lil Jumi, ir- rappreżentant imnebbaħ tal-poplu jkollu jinfatam minn niesu u jiċħad lil artu hekk kif jiġi flrustrat b'mod sistematiku fit- tentattivi tiegħu li jemanċipa lill-poplu mill-għeluq mentali tiegħu. F' Il-Gidba, ta' O. Friggieri, Natan jipprova jaħrab mir- raħal tiegħu billi jmur jgħix ma' Rebekka f'raħaltha. Iżda din il-migrazzjoni interna ma tiswa għal xejn. Fredu Gambin, f'Il Gaġġa ta' Frans Sammut, l-ewwel jaħrab minn raħaltu għal Tas-Sliema. Iżda għalxejn. Imbagħad, bħal Ravmond, jid- deċiedi li jemigra. Mhux qabel, iżda, ma jkun għadda minn moħħu l-ħsieb tas-suwiċidju, il-ħarba estrema mid-djuq ta' l- ambjent Malti. Dak li ma jasalx biex iwettaq Fredu f'Il-Gaġġa, jagħmluh Robbie u Samwel rispettivament f'Taħt il-weraq tal-palm (T. Zahra) u Samuraj (F. Sammut). Ta' l-ewwel, wara żgħożija inkanalata fid-direzzjoni tradizzjonali mill-qraba tiegħu, li jġiegħluh jistudja biex isir qassis, jispiċċa jirvella kontra din l-impożizzjoni. Hu l-ewwel jiżżewweġ, iżda mbagħad jipprova jissodisfa x-xenqa tiegħu għas-sess barra miż-żwieġ. Ir- ribelljoni kontra r-regoli tas-soċjetà Maltija titpatta bil-qares. Robbie jitlef il-ħbiberija tas-Sur Sapiano, il-boss tiegħu, u jispiċċa bla xogħol. Imbagħad, maqtugħ għal kollox mill- għeruq tiegħu, jispiċċa jiċħad lil niesu u artu billi joqtol ruħu b'idejh. L-istess konklużjoni jasal għaliha Samwel. Flimkien ma' Żabbett, kien ittanta jibni niċċa kennija ta' mħabba f'rokna maqtugħa tal-kampanja Maltija. Iżda t-tabib, il-kappillan u s- surġent tal-pulizija, ir-rappreżentanti tradizzjonali tal-poplu Malti, jagħmlu minn kollox sakemm ibegħdu lil Żabbett minn Samwel u jerġgħu jdaħħluha fi ħdan is-soċjetà 'ċivilizzata'. Anki hawn, ir-ribelljoni kontra n-normi tradizzjonali tal- poplu titpatta qares: Samwel jispiċċa jikkommetti suwiċidju, bl-aktar mod atroċi. Jekk it-tradizzjoni tal-poplu Malti tfisser reliġjon, patrija u familja, tabilħaqq nistgħu nistqarru li r-rumanz il-ġdid Malti jipprova jkisser il-mudell propost minn din it-tradizzjoni. Madankollu, it-tentattiv tal-protagonisti l-ġodda jfalli u, bħala tpattija għall-att ta' ribelljoni kontra l-valuri tradizzjonali, ma 42 IL-LETTERATURA U L-POPLU jibqax ħlief triq waħda: dik li l-eroj jiġi miċħud mill-pajjiżli hu stess kien ċaħad, jew billi jemigra jew inkella billi jtemm ħajtu b'mod vjolenti. Il-kriżi politika tas-snin tmenin Il-ħidma ħabrieka u prolifika tal-kittieba Maltin matul is-snin sebgħin inqatgħet ħesrem ftit wara l-bidu tas-snin tmenin. Ir- riżulat elettorali ta' Diċembru 1981 ġab kriżi kostituzzjonali enormi fil-pajjiż u l-politika fl-agħar aspett tagħha, dik partiġġjana, invadiet u bdiet tiddomina kull qasam tal-ħajja Maltija. Il-pajjiż kien inħakem minn trawma li, forsi, l-ebda kittieb Malti ma kien jobsor li qatt setgħet sseħħ: Malta, li wara eluf ta' snin kienet fdiet ruħu mill-ħakma tal-barrani, issa kienet qed tirriskja li tinqasam f'żewġ clans, tort ir-regħba u l-egoiżmu tal-Maltin stessi Ironikament, kien proprju f'dan il-mument politiku mwiegħer li l-parti l-kbira tal-poplu Malti qamet bi ħġarha, bil-forzi tagħha u bl-akbar konvinzjoni, forsi għall-ewwel darba fl- istorja ta' pajjiżna, biex tirribella kontra din l-qagħda inġusta imposta minn fuq u biex titlob li d-drittijiet demokratiċi tagħha ma jiġux imkasbra mill-effetti tal-perverżjoni elettorali, maħluqa mill-Maltin a skaptu tal-Maltin. Dan kien il-mument tad-deheb biex il-kittieb Malti jagħti leħen lill-karba ta' poplu għatxan għall-paċi u għall-ġustizzja. Iżda kontra establishment li kien ħadem bi ħġaru kollha biex iqiegħed lill-intellettwali fil-friża, ftit kien hemm reżistenza, U b'hekk, in-narraturi Maltin, li tant kienu deċiżivi fis-snin sittin-sebgħin biex jiskussjaw is-soċjetà u l-letteratura Maltija min-nagħsa li kienu waqgħu fiha, naqsu milli jsemmgħu leħinhom. Min għax parti integranti mill-klassi politika dominanti u min għax imbikken taħt il-piż tat-traġedja li kien għaddej minnha l-pajjiż, il-kittieb Malti spiċċa biex kważi waqa' għal kollox fil-muta. L-eċċezzjoni għal dan kollu, leħen solitarju f'dan id-deżert ta' skiet, kien Oliver Friggieri. Waqt li fil-qasam tal-poeżija, Victor Fenech ipprotesta b'qawwa u b'ironija kontra dak li kien għaddej minnu l-pajjiż fit-tiftix tiegħu għas-Sangraal u waqt li fl-1981 Trevor Zahra kien ikkritika bi tbissima sarkastika fuq fommu lil din in-nitfa ta' pajjiż li tippretendi li hi ċ-ċentru tad-dinja, Friggieri ħass il-bżonn li jipproduċi rumanz ta' kundanna għall-mod kif il-politika u l-politiċi okkupaw l-ispazji kollha f'dan il-pajjiż a skaptu taċ-ċittadin. Bil-mod kif Friggieri jitwaħħad maċ-ċittadin stuprat u jagħmilha ta' portavuċi tar-rieda tal-poplu, tabilħaqq nistgħu nistqarru li Fil-parlament ma jikbrux fjuri jagħti bidu għal fergħa ġdida fil-qasam tan-narrattiva Maltija, dik tar-rumanz b'impenn 'politiku'. Il-kriżi ta' mutiżmu li waqa' fiha il-kittieb Malti f'Diċembru ta' l-1981 bdiet tinħall ħames snin wara. Il-fidwa minn din il- kriżi, iżda, kellha titħallas bi prezz mill-aktar għoli, dak tad- demm u l-mewt. Infatti, kien biss il-qtil faħxi ta' Ravmond Caruana, u sussegwentemient it-tentattiv ta' frame-up fuq bniedem innoċenti — tentattiv moqżież u dilettantesk fl-istess ħin —, li skossja l-kuxjenzi mħawda tal-kittieba u ħariġhom b'sabta mit-trawma li kienu maħkuma minnha. Is-sagrifiċċju ħaj— u mhux dak fittizju f'xi rumanz — ta' mastrudaxxa mill- Gudja, wild il-poplu, mhux biss ħareġ lil Malta mill-impasse politiku-kostituzzjonali li kienet tinsab fih, iżda reġa' ta lill- kittieb Malti l-poter tal-kelma. Il-letteratura Ilum L-istaġun l-ġdid tan-narraturi klassiċi moderni jieħu tabilħaqq bixra 'politika'. Il-lezzjoni ta' Friggieri qabdet l-għeruqu, wara l-kitba innovattiva tas-snin. sittin-sebgħin u d-dubji u l- perplessità ta' l-ewwel snin tmenin, l-ex-żgħażagħ tas- 'six- ties' jidħlu b'impenn għal tematika attwali, li tolqot il-ħajja ta' kuljum u turi fejn tabilħaqq qiegħed iħabbat polz il-poplu. Paceville, ta' Frans Sammut, jagħfas fuq il-mottiv tal- materjaliżmu li qiegħed, b'mod mgħaġġel ħafna, jiddomina dejjem aktar l-istil ta' ħajja tal-Maltin: fejn il-protagonist tar- rumanz tas-snin sittin-sebgħin kien ifittex li jifdi lilu nnifsu u lill-poplu mill-injoranza, issa l-interess tal-protagonist fis- snin disgħin hu kważi biss u esklussivament dak li jagħmel il-flus. B'dan l-iskop f'moħħu, addio l-valuri tradizzjonali 44 IL-LETTERATURA U L-POPLU (dawk veri), u sess, droga korruzzjoni politika u qirda ambjentali, kollox isir leċitu: Bi Fil-gżira Taparsi jikbru l-fjuri, O. Friggieri kompla fejn kien ħalla bir-rumanz tiegħu ta' l-1986. Madankollu, billi l- karba tal-poplu issa kibret minn waħda strettament 'politika', kifkienet fis-snin tmenin, għal waħda aktar omnikomprensiva, f'dawn in-novelli, il-kundanna ta' l-awtur tinfirex aktar u tolqot aspetti aktar wesgħin tas-soċjetà Maltija. B'hekk, il- kundanna tal-kittieb tolqot b'mod ugwali u demokratiku mhux biss lill-politiċi korrotti u lill-ispekulaturi lilestijagħmlu ħerba mill-ambjent limitat ta' madwarna għall-ġid egoistiku tagħhom, iżda wkoll lir-rappreżentanti 'ħżiena' ta' istituzzjoni reliġjuża antikwata u anti-demokratika, bħalma jħoss li hi Friggieri l-Knisja Kattolika 'uffiċjali' Maltija. Il-problemi li jġibu magħhom il-materjaliżmu sfrenat u l- politika huma l-mottivi ewlenin f'Mal-ħmura tas-silla u stejjer oħra, ta' Lino Spiteri. 'Mal-ħmura tas-silla tgħarbel it-tħassir ta' niesna bil-flus, is-sess u d-droga. (…) Novelli bħal Jum il- Ministru, Xkupa ġdida, Omm l-Azzarin u Qabar għall- onorevoli, imbagħad, jinfdu l-irkejjen l-iżjed moħbija tal- ħajja politika u jikxfu l-uċuh ta' l-allat moderni, it-triq tkexkex tal-fanatiċi, kif tolqot din il-ħajja lildawk l-anqas b'saħħithom' (Spiteri 1993). Din il-ġabra ta' stejjer tinkludi wkoll novella, Il-Kandidat Prospettiv, miktuba lejliet il-kriżi politika li Malta kienet se tidħol fiha fl-1981. F'din in-novella, l-awtur jittratta b'mod kemmxejn ironiku l-kunflitt li jeżisti bejn il-'politiku-idealist' u l-'politiku-politikant', żewġ mikrokarattri li jikkoeżistu flimkien fil-makrokarattru tal-politiku. Id-dilemma fuq il- vera tifsira tal-politika, kifippreżentata minn Spiteri, tippreludi, kważi b'mod profetiku, għad-dilemma li kellha taħkem lill- pajjiż għal ħames snin sħaħ, mill-anqas. Għall-kuntrarju tat-tliet awturi ta' qablu, J.J. Camilleri, f'Ulied il-Qawsalla, aktar milli jpoġġi l-aċċent fuq il-bixra 'politika' tar-rumanz, ikompli fil-vina tar-rumanz soċjali, li kien beda bih fl-1965, b'Aħna Sinjuri. Fuq l-eżempju tal- filosofu tas-seklu sbatax, Gian Battista Vico, l-awtur iwasslilna viżjoni ċiklika tal-ħajja, fejn kull tant żmien l-istorja se terġa' tirrepeti ruħha, u l-iżbalji u d-difetti tal-bniedem se jerġgħu jiġu mtennija. Il-konklużjoni ta' Camilleri hija fatalistika għall-aħħar. Jekk kważi 150 sena qabel, Giovanni Antonio Vassallo, l-ewwel kittieb kbir bil-Malti, kien stqarr li 'jrid ibati kull min jimxi taħt ix-xemx', Camilleri, l-ewwel narratur ta' valur ta' l-era moderna, jispiċċa biex jikkonkludili 'il-bniedem jitwieled, igħix u jmut f'baħar ta' demm u dmugħ'. Kostatazzjoni fatalistika għall-aħħar, li twassal l-idea li l-poplu, almenu f'temp ta' 150 sena, ftit li xejn għamel progress fil-kwalità tal- ħsieb u ta' l-aġir tiegħu. Il-kittieba l-lum u fil-ġejjieni Il-kittieba moderni li jiena semmejt, u li spiss jissemmew fl- analiżi tal-ġrajja letterarja Maltija moderna u kontemporanja, huma msieħba ta' l-ex-Moviment Qawmien Letterarju. Dan ifisser li ma jeżistux kittieba żgħażagħ oħra li jistħoqqilhom jissemmew fil-panorama letterarja kontemporanja Ma nemminx li dan hu minnu. Illum, għall-kuntrarju ta' ħamsin- sittin sena ilu, għandnaċerta tradizzjoni ta' kitba apprezzabbli bil-Malti, kemm mil-lat stilistiku kif ukoll mil-lat kontenutistiku. Biex inħolqot din it-tradizzjoni narrattiva bil- Malti taw sehemhom kemm in-narraturi storiċi bħal Ġużċ Galea, Ġużċ Aquilina u oħrajn, kemm dawk soċjo-realistiċi bħal Mamo, Orlando, Ellul Mercer u Marks, kif ukoll in- narraturi l-ġodda tas-snin sittin u sebgħin. Permezz ta' din it-tradizzjoni qegħdin jiddakkru kittieba godda. Fost dawn, ta' min isemmi lil Bernard Micallef, li bil- ġabra ta' novelli tiegħu Il-ħajt ta' Malta u stejjer oħra, isus fuq id-difetti tipiċi tas-soċjetà Maltija, bl-iskala ta' valuri dejqa tagħha ('Stejjer tat-tfal'); jesplora l-preġudizzji stereotipati tas-soċjetà u l-effetti u l-kundizzjonament tagħhom fuq l- individwu ('Twil il-pigmi'), jixħet dawl fuq il-qagħda mifxula tal-'jien' maqsum u fi kriżi, li ma jafx jikkomunika miegħu nnifsu; iżda fuq kollox jesponi l-assurdità tal-ħajt ta' firda politika li nbena bejn il-Maltin ('Il-Hajt ta' Malta'). Hasra li Micallef għadu ma kompliex fejn ħalla fl-1988, b'Il-Hajt ta' 46 IL-LETTERATURA U L-POPLU Kittieb prolifiku ieħor li ma jagħmilx parti mill-ġenerazzjoni tal-Moviment Qawmien Letterarju hu P.P. Borg. Wara l-ewwel xogħlijiet tiegħu ta' l-1984 (Dal-Iejl ġie Alla u Bejn mara u qassis), fejn il-ġrajja ddur madwar il-motivi ftit jew wisq magħrufa tal-fatma bejn il-wieħed u l-bqija tas-soċjetà; tal- kriżi eżistenzjali; tal-qassis bħala ċ-ċentru tal-poter fir-raħal u taċ-ċaħda tat-tagħlim bħala mezz biex il-poter jibqa' ikkon- ċentrat dejjem f'idejn l-istess ftit nies, Borg jgħaddi għar- rappreżentazzjoni tax-xewqat, tal-beżgħat u tat-tiġrib tal- bniedem f Beżgħat (1986) u tal-għeluq tas-sistemi edukattivi u reliġjużi Maltin f'Egħluq (1991). Fil-fehma tiegħi, iżda, hu fir-rakkont tiegħu Minn fuq għal isfel (1991) li Borg jesprimi bl-aktar mod effettiv il-beżgħat attwali tal-Maltin tal-lum. F'dan ix-xogħol, l-awtur jimpenja ruħu b'mod dirett u miftuħ favur l-ambjent Malti u juri kif il- qerda u l-istraġi ambjentali li qegħdin iseħħu huma fil-fatt riżultat tal-qasma artifiċjali tal-Maltin f'żewġ gruppi politiċi distinti, dik tan-Nazzjonalisti u tal-Laburisti. F'Minn fuq għal isfel, l-ambjent u l-politika, żewġ fergħat tal-ħajja li huma tant qrib il-poplu, isiru protagonisti ewlenin ta' ġrajja letterarja. L-aħħar kittieb kontemporanju li xtaqt insemmi hu Immanuel Mifsud. Fiż-żewġ ġabriet ta' stejjer tiegħu, Stejjer ta'nies koroh u Il-ktieb tas-Sibt filgħaxija, Mifsud jagħfas fuq il-monotonija tal-ħajja ta' kuljum, biż-żmien dejjem għaddej iżda b'xejn kważi qatt ma jinbidel, ħlief għall-agħar. L-infedeltà konjugali, l-indifferenza u n-nuqqas ta' komunikazzjoni ta' bejn il-koppji tiġi definittivament sanċita u kważi istituzzjonalizzata ('Edith'; 'Bħas-soltu'); fuq sfond ta' storja ta' mħabbali sfaxxat, l-awtur jagħraf l-assurdità u l-fanatiżmu tal-ħajja politika ta' pajjiżna fejn f'isem ħamest ijiem suppost speċjali, l-festi nazzjonali, il-Maltin jispiċċaw jagħtu ma' xulxin, jobogħdu 'Ixulxin, jisparaw 'Ixulxin ('Russell Square'). Anki festa mqaddsa bħall-Milied titlef it-tifsir speċjali tagħha: għal kull lira li nagħtu bħala għajnuna lil ħaddieħor hemm mijiet ta' eluf oħra mormija fil-lussu u saħansitra l-politiku Malti jisfrutta l-ixbieha tal-Madonna u l-Bambinbiex, permezz ta' kartolina tleqq, 'jixtri' l-attenzjoni tal-kostitwenti tiegħu ('Min jirkeb tal-linja fil-Milied'). Insomma, Mifsud hu bniedem li jħossu skomdu f'dan il- pajjiż u f'din il-ħajja tal-lum, bniedem li, biex nuża kliemu stess, 'postu ma jista' isibu mkien'. Konklużjoni Bdejt dan l-intervent billi sħaqt fuq ir-relattività tat-tifsira tat- terminu 'poplu'. Tabilħaqq, f'Malta il-kelma 'poplu' llum tindika tifsira differenti minn dak li kienet tissuġġerixxi sa ftit żmien ilu. Waqt li viżjoni 'nazzjonalista' tal-ħajja kienet titlob li l-poplu Malti jfittex li jasserixxi dak kollu li hu tipikament Malti u li jagħżlu mill-popli l-oħra, il-viżjoni 'Ewropeistika' tal-lum titlob eżattament l-oppost: jekk qiegħed jaspira li jifforma parti minn Ewropa msejsa fuq l-ideali tal-libertà u tad-demokrazija, il-poplu Malli jrid jirrispetta dak kollu li jasserixxi l-identità Maltija iżda, kemm jista' jkun, għandu jinsisti u jixħet l-attenzjoni tiegħu fuq dawk l-elementi l-oħra li għandu in komuni mal-popli l-oħra Ewropej. Għalhekk, fil-fehma tiegħi wasal issa ż-żmien li, wara l- iskoss mogħti fis-snin sittin-sebgħin, il-kittieba Maltin tal- lum għandhom jerġgħu jkunu protagonisti billi jagħmlu qabża ta' kwalità permezz tal-produzzjoni letterarja tagħhom: jekk verament irridu li l-ħsus tal-poplu Malti tal-lum jiġu riflessi fil-letteratura tal-lum, hemm bżonn li tibda tinkiteb letteratura li hi Maltija fuq banda iżda b'nifs u dimensjoni Ewropej fuq l-oħra. Għalkemm ma teżisti l-ebda riċetta preskrittiva li tista' toħloq letteratura Maltija ta' rilevanza universali nemmen li, issa li għandna tradizzjoni letterarja stabbilita f'pajjiżna, il- kittieb Malti għandu jagħmel l-almu tiegħu biex ma jibqax iħares aktar lejn il-ħajja mil-lenti limitata ta' ċittadin Malti iżda minn dik aktar wiesa' ta' ċittadin tad-dinja. Il-mument li fin-narrattiva Maltija nibdew fuq banda nikkon- ċentraw fuq motivi u problematiċi ta' dimensjoni universali u fuq l-oħra nwarrbu minnha karattri u postijiet li huma as- soċjati b'mod ċar mas-soċjetà Maltija, bħall-kappillan, il- 48 IL-LETTERATURA U L-POPLU knisja, is-seksieka, il-każin tar-raħal, il-politikant korrott u ż- żgħażagħ f'konflitt bejn tradizzjoni u emanċipazzjoni, allura tabilħaqq inkunu nistgħu nistqarru li nfetħet epoka ġdida fl- istorja tan-narrattiva ta' pajjiżna: dik ta' letteratura msawra minn kittieba lokali għal konsum internazzjonali. 1984 Dal-lejl ġie Alla, Malta, Pubblikazzjoni Bugelli. 1984 Bejn mara u qassis, Malta, Valletta Publishing. 1986 Beżgħat, Malta, Pubblikazzjoni Bugelli. 1991 Minn fuq għal isfel, Malta, Żgħażagħ Ħbieb in-Natura, 1991 Egħluq, Malta, Sensiela Kotba Soċjalisti. 1965 Aħna sinjuri, Malta, Union Press. 1973 Il-Għar tax-xitan, Malta, Klabb Kotba Maltin. 1992 Ulied il-Qawsalla, Malta, Sensiela Kotba Soċjalisti. Fenech, V. 1987 Sangraal, Malta, Pubblikazzjoni Bugelli. 1979 Il-Gidba, Malta, Pubblikazzjoni P.E.G. 1986b Fil-Parlament ma jikbrux fjuri, Malta, Pubblikazzjoni Bugelli. 1991 Fil-Gżira taparsi jikbru l-fjuri, Malta, Grima Printing and Publishing Industries. Micallef, B. 1988 Il-Ħajt ta' Malta u stejjer oħra, Malta, Printwell Ltd. Mifsud, I. 1991 Stejjer ta' nies koroh, Malta, L-awtur. 19983 Il-ktieb tas-Sibt filgħaxija, Malta, L-awtur. 1971 Il-Gaġġa, Malta, Klabb Kotba Maltin. 1975 Samuraj, Malta, Klabb Kotba Maltin. Sant, A. 1968 L-ewwel weraq tal-bajtar, Malta, Union Press. Spiteri, L. 1993 Mal-ħmura tas-silla u stejjer oħra, Malta, P.E.G. Zahra, T. 1974 Taħt il-weraq tal-palm, Malta, Klabb Kotba Maltin. L-Akkademja għall- Iżvilupp ta' Ambjent Demokratiku, AŻAD, twaqqfet fl-1976 minn Dr Ċensu Tabone, li għal dawn l-aħħar ħames snin kien President ta' Malta. L- ewwel Ċentru AŻAD kien fTagliaferro Centre, Sliema u Fi Mo TE ot ert eto Mal te te 02 ia ata a e-l lat għal Casa Pereira, fi Triq ir-Repubblika, Valletta. L-AŻAD tħaddan il-prinċipji demokratiċi kristjani. Tirsisti biex iġġib 'l quddiem id-drittijiet. tal-bniedem f'pajjiżna u barra; tħarreġ Mallin fil-kultura tat-tħaddim tad-demokrazija; iemmen fl-inizjattiva personali; u taħdem biex tara f'pajjiżna jaħdem dak li hu magħruf bħala 'social market economv. L-AŻAD hi Ċentru ta' Studji Politiċi li jorganizza diversiatlivilajiel bħal taħditiet pubbliċi, diskussjonijiet, konferenzi u fora dwar suġġetti politiċi, ekonomiċi u so- ċjali li jkunu attwali fil-pajjiż: L-AŻAD torganizza wkoll Korsijiet ta' filgħaxija dwar l-istess suġġetti. Minħabba din il-ħidma l-AŻAD tista' titqies ukoll bħala Ċentru ta' Edukazzjoni għall-Adulli. Aspett ieħor tal-ħidma ta' l-AŻAD hu dak kulturali. Għal numru ta' snin l-AŻAD kienet torganizza l-Festi tal-Hbiberija li kienu popolari ħafna. Il-Kungress dwar l-Identità Maltija hu attività kulturali oħra ta' l-AŻAD. JA VA NO Ten il Bl B tol a ko Trd te te u għalhekk fl-1978 issieħbet bħala membru ma' l- International Federation of Europe Houses magħrufa bħala FIME. Il-FIME twaqqfet ii mill-Kunsill ta' l- Ewropa. PUBBLIKAZZJONIJIET INDIPENDENZA