en f'Novembru tas-sena 2005 meta fl- Kisi tat-tberik tal-qniepen ġodda ippruvajt niftaħ għajnejn in-nies għall-istat li kien fih il-bini tal-knisja. Ftit aktar minn sitt xhur ilu dan l-appell beda jħalli l-frott għaliex inbeda xogħol ta' preparazzjoni fuq il-proġett għar-restawr tal-bini tal-knisja. Nistħajjel tistaqsu, 'Kemm se ndumu nisimgħu l-istess u ma narawx ix-xogħol)' Jekk trid risposta għal din il-mistoqsija, jew jinteressak li ssir taf aktar fuq dan il-proġett ambizzjuż iżda bżonnjuż, nistiednek tkompli taqra. West Elevatjon Xogħol preliminarju Qabel ma jinbeda kull xogħol ta' restawr hemm ammont ta' xogħol ta' preparazzjoni xi jrid isir sabiex il-proġett ta' restawr ikun wieħed professjonalment korrett u jħalli riżultati tajbin. Kien matul ix-xahar t'Ottubru tas-sena l-oħra li bdejna nistudjaw il-ħsarat li hemm fil-faċċati kollha tal- knisja. F'dan il-proċess jiġu nnutati l-ħsarat differenti u fl-istess waqt studjat il-kaġun ta' dawn il-ħsarat. Fuq kopji tal-pjanti — tal-faċċati tal-knisja — saru notamenti ta' dawn — il-ħsarat fi proċess li. jissejjaħ mapping (Ritratt — i). Separatament minn — dawnil-pjantisarrapport tekniku bi proposti dettaljati tax-xogħol u l-interventi li hemm bżonn. Dawn id- dokumenti huma fażi importanti ħafna f'kull proċess ta' restawr għaliex mingħajrhom kull xogħol ikun qed isir mingħajr pjan u mhux professjonalment korrett. Barra minn hekk dawn huma dokumenti li jintalbu mill- l MEPA sabiex jinħareġ il-permess għal dan ix- xogħol, permess li huwa meħtieġ minħabba li l-knisja tagħna hija skedata bil-liġi bħala monument bi Grad 1 ta' protezzjoni. Fil-fatt — din l-applikazzjoni saret lill-MEPA fit-23 ta' Novembru tas-sena l-oħra u sakemm ġejna għall-istampar ta' din il-kitba jiddispjaċina ngħidu li l-permess għadu ma nħariġx. Permezz tad-dokumentazzjoni li saret setgħu jinħarġu stimi għax-xogħol li hemm bżonn li jsir u l-proġett seta' f'fażijiet differenti. jinqasam Fl-aħħar tas-sena l-oħra ġie mniedi l- proġett u tnediet kampanja ta' ġbir ta' fondi. Saret ukoll preżentazzjoni teknika fejn ġiet spjegata l-ħsara li hemm fil-faċċati differenti tal-knisja kif ukoll l-interventi li qed jiġu proposti. X'tip ta' ħsara hemm fil-knisja' Il-ħsarat li sibna huma bosta, u dawn ivarjaw minn faċċata għal-oħra minħabba l-orjentazzjoni, iżda n-nuqqas ta' manu- tenzjoni matul il-mijiet ta' snin li ilha mibnija l-knisja hija l-kawża komuni ta' dawn il-ħsarat. Fost il-ħsarat li osservajna kien hemm tmermir tal-ġebla kkawżat mill-kisi tas- siment li kien sar bħala zokklatura mal- faċċati tal-knisja fis-snin ħamsin u li minħabba fih l-umdità qegħda dejjem titla' aktar 'l fuq (Ritratt 2). Hemm ukoll numru ta' tbajja' mal-ħitan li bosta minnhom huma kkawżati minn ċarċir ta' ilma u nida. Dawn ftit li xejn jikkawżaw ħsara għaliex huma magħmulin minn ħażiż iżda viżwalment jagħmlu dehra kerha. Mhux l-istess nistgħu ngħidu għal dawk it-tbajja, jew trab ħamrani li nġabar matul is-snin taħt il-gwarniċar, bejn livell u ieħor tal-faċċati. Dan it-trab ħamrani qiegħed jikkawża ħsarat kbar għaliex maż- żmien dan jiekol il-fili u l-ġebla li mhux biss titmermer iżda wkoll titfarrak u taqa' (Ritratt 3). Ħsara oħra li ġiet osservata hija t-titqib tal-ġebla, jew kif teknikament hija magħrufa bħala alveolar (Ritratt 4). Ħafna nies jgħidu jiġri hekk għax il-ġebla tkun marida, iżda r-raġuni ta' din il-ħsara hu l-effett ta' l- irjieħat li jħabbtu mal-faċċata u l-proċess ta' tixrib u nxif. Jekk dan il-proċess ma jitwaqqafx, il-ġebla tibqa' tittiekel sakemm tisparixxi. Hekk qed jiġri f'ħafna mill- ponot u kantunieri fejn hemm l-iskultura - — ul-lavur, iżda dan minħabba proċess ieħor ta' deterjorazzjoni fejn il-ġebla qed tittiekel. Dan il-proċess huwa magħruf bħala erosion (Ritratt 5). Huwa propju minħabba dan il- proċess li xi drabi nsibu bċejjeċ ta' ġebel fuq iz-zuntier u li jkunu waqgħu mill-faċċata tal-knisja. Dan il-proċess ta' tmermir matul dawn l-aħħar snin sar wieħed fost l-aktar mgħaġġla għaliex bosta fili li hemm fuq il- gwarniċuni nfetħu u minnhom qed jidħol ħafna ilma tax-xita. Fid-diversi faċċati tal- knisja, b'mod speċjali fil-gwarniċuni, hemm partijiet ta' lavur nieqsa minħabba li l-ġebel maż-żmien faqqa' u waqa' (Ritratt 6). Iżda l-aktar depożitu fuq il-ġebla li jikkawżalha ħsara huwa dak magħruf bħala black crust jew ġmied iswed. Dan il- ġmied normalment insibuh l-aktar taħt il- gwarniċar. Il-ġmied jifforma skorċa ħoxna u li maż-żmien tibda titqaxxar u twaqqa' l- ġebel magħha (Ritratt 7). Kifserinsewwu l-fisaraumikkonservaw il-bini7 Tajjeb li nibdew billi nispjegaw ftit il- prinċipji li ser inħaddnu matul dan il- proġett. L-idea ta' restawr illum marret il- bogħod minn dak li kien isir ftit snin ilu. Il- bdil ta' kwantità ta' ġebel qadim ma' ġebel ġdid m'għadhiex in-norma f'dan ix-xogħol għaliex illum fi proġetti bħal dawn wieħed jagħmel minn kollox biex iżomm dak kollu li huwa oriġinali. L-istess ser nagħmlu aħna. Il-bdil ta' ġebel ser ikun b'mod limitat u fejn huwa strutturalment meħtieġ biss. Wara li l-faċċata titnaddaf u tinħasel mit-trabijiet, ħamrija, ħażiż u nugrufun, jitnaddfu l-fili fejn dawn jirriżulta li huma dgħajfa. L-akbar ammont ta' ħsara qed tiġi kkawżata mill-ammont ta' fili miftuħin li hemm f'diversi partijiet tal-faċċata, l-aktar fuq u taħt il-gwarniċar. Fuq il-gwarniċar ser issir kisja b'taħlita ta' deffun bħal ma kien isir fl-antik. Il-fili miftuħin ser jimtlew b'taħlita magħmula minn ġir u ramel — xejn siment għaliex dan jeqred il-ġebla tagħna. Fix-xogħol ta' restawr u konservazzjoni li ser nagħmlu fuq il-bini tal-knisja ser €0 id-UfU i nippruvaw insewwu dak kollu li nistgħu mill-ġebel oriġinali b'teknika imsejħa plastic repair. Le, le mhux ser nużaw plastikl Dan il-proċess huwa l-bini ta' partijiet nieqsa mill-ġebla b'taħlita ta' tajn apposta li ma fihx siment — proċess li kien jintuża f'xogħol ta' restawr antik u li rega' beda jintuża f'xogħolijiet bħal dawn f'dawn l-aħħar snin. Il-proġett kollu ser jinqasam f'disa' fażijiet u huwa ppjanat li ser idum madwar bejn ħames u seba' snin, dejjem skond il-qagħda finanzjara wara kull fażi. Ġew identifikati l-partijiet li wieħed għandu jaġixxi fuqhom bi prijorità u tħejja programm ta' xogħlijiet u miri ta' fondi li hemm bżonn sabiex ix- xogħol ma jsirx bl-iskossi. Ġie deċiż li l-ewwel fażi tal-proġett tinkludi xogħol fuq l-aktar ħaġa li qed tikkawża ħsara fuq il-faċċati tal-knisja. Fis-snin sittin kien moda ħafna l-kisi bis-siment u bit-trab ta' l-irħam. Kien f'dan iż-żmien li z-zokklatura tal-knisja u tliet filati 'l fuq minnha inksiet bis-siment u bit-trab ta' l-irħam. Illum il- ħsara li għamel dan ix-xogħol jidher sew f'diversi partijiet tal-faċċata. L-umdità qie- għda titla' dejjem aktar il-fuq u warajha qed tħalli marki koroh fi tmermir tal-ġebel, speċjalment fil-partijiet fejn m'hemmx il- kannierja. Dan il-kisi ser jitneħħa kollu u wara jiġi studjat x'ser isir mill-ġebla ta' taħtu. Dejjem skond il-kundizzjoni li din il- ġebla tinstab fiha. Bħal bosta mill-bini antik li għandna f'Malta, l-aktar faċċata li jkollha ħsara hija dik li tħares lejn in-Nofsinhar, dan minħabba li din l-aktar li tara xemx u tgħaddi minn proċess ta' tixrib u inxif aktar spiss. Għalhekk l-ewwel tliet fażijiet ta' dan il-proġett ser nikkonċentraw fuq il- faċċata li tħares fuq Misraħ Girgor Bonici u ser nibdew mis-Sagristija tar-Rużarju. Il-faċċata tas-Sagristija tar-Rużarju hija l-aktar parti baxxa mill-faċċati kollha tal-knisja iżda fiha hemm ħafna ħsarat li huma komuni fil-faċċati kollha. Il-proċess jibda bl-armar ta' l-iscaffolding. Il-fili ser jitnaddfu u l-faċċata tibda tinħasel biex titneħħa l-ħamrija li hemm imwaħħla fil- partijiet li ma tolqotx ix-xita. Ser tingħata attenzjoni biex ma jsirx ħasil żejjed sabiex il-kulur ħamrani u sabiħ tal-knisja tagħna jinżamm. Il-fili jerġgħu jimtlew bil-ġir, ramel u trab tal-fuħħar. Ser isir kisi bid- deffun fuq il-partijiet li fuqhom jaqa' l- ilma tax-xita. Il-proġett kollu ser ikun maqsum kif ġej: L-ewwel sat-tielet fażi — Il-faċċata fuq Misraħ Girgor Bonici barra l-kampnar Ir-raba' fażi — Il-faċċata prinċipali u l-kampnari Il-ħames fażi — Il-faċċata fuq Misraħ ir-Repubblika barra l-kampnar Is-sitt fażi — Il-faċċata fuq Misraħ 13 ta' Diċembru - Is-seba' fażi — Il-faċċati tal-kappelluni fuq is-sagristiji It-tmien fażi — In-navi, il-kupletti u l-ħitan kollha ta' fuq il-bjut Id-disa' fażi — il-koppla Proġett ambizzjuż iżda bżonnjuż Naqbel magħkom li dan huwa proġett ambizzjuż ħafna għalina bħala parroċċa, iżda nemmen ukoll li jekk qatt m'aħna ser nibdew nieħdu ħsieb din il-ġawhra li ħallewlna missirijietna ser jiġi żmien meta ngħidu issa tard wisq. Minn dak li osservajt matul dawn l-aħħar għoxrin sena, emmnuni jekk tridu, il-bini tal-knisja mar lura ħafna. Bħal ma tafu ż-żmien itir u naħseb li bħali ma tixtiequx li jasal iż- żmien li ngħidu — Issa tard wisql Possibbli ma talisibx imqar darba f ġimgħa b'quddiesa u IQARBINA f'min qed itik in-nifs li tieħu f'kull sekonda