Ġorġ Zammit u l-Poeżija Tiegħu Il-Lehma Nebbieha I x-xogħol poetiku ta' Ġ. Zammit irid ikun analizzat fl-isfond tal-linji li jadotta l-ħin kollu. It-teknika tiegħu, ;il-leħma tal-poeżija u l-motivi li jispirawh huma tradizzjonali u Zammit ma jitbiegħed qatt mill-poeti ta' żmienu. Il-poeżiji tal-poeti tradizzjonali jistgħu jinġabru f'taqsimiet — dawk li jittrattaw il-ħajja u n-natura, l-aspett storiku, folkloristiku u patrijottiku, il-motiv reliġjuż u l-motiv familjari. Il-poeżija ta' Zammit, għalhekk, hi aktar l-effett tal-fantasija, tas-sentimentaliżmu u tal-qalb tiegħu Maltija, milli ta' ħsibijiet u temi profondi jew intelletwali. Fil-poeżiji tiegħu tan-natura hemm dik in-nota awtobiografika li biha jesprimi dak li għadda minnu u ġarrab matul ħajtu, il-ferħ jew in- niket, is-sliem jew l-għawġ. ''Il-Ħobbejża'' u ''Lil Ritratt ta' Tfuliti'' huma eżempji ta' poeżiji li jixhdu tfulija ferrieħa. Huma kwadru ħelu ta' żgħożitu. Iżda mhux kollox hu ward u żahar għall-poeta. Fil- poeżija ''Lill-Wied tal-Lunzjata, Għawdex'' juri mumenti ta' swied il- qalb. fMinn meta rajtek l-aħħar, mewġa kiefra Għal ftit ma ħakmitnix, ja ħelu wiedi Inħsilt bid-dmugħ; b'għaraq il-hemm fuq ġbini Ma kienx fadalli.. ,, L-istess timbru ta' dwejjaq u swied il-qalb jurih meta jgħid ''Lill- Werżieq tal-Ħarrub'' UMinn fommi ma nafx noħroġ ħlief xi karba, Minn qalbi ma nafx nagħsar ħlief xi demgħa. '' Il-poeżiji ta' ferħ jintrabtu mat-tfulija u joħolqu kuntrast mal- poeżiji tan-niket, li jisimbolizzaw is-snin li ġew wara. Meta jkun mifni bid-dwejjaq u jikteb versi bħal dawn, mma jaħasra, is-snin, bil-madmd tagħhom Kemm kwiekeb Lfewli, u kemm ġarrfuli swarl Kemm twieqi fetħu fuq saltniet il-biki, Kemm ward ħaduli, kemm dewquni mrar, '' il-poeta sikwit ifittex li jistabar billi jiftakar fi żmenijiet aħjar. F'''Lil Ritratt tiegħi ta' Tfuliti'' iħammem u jgħid, VFtit ilu, ħriġt, u s-seħer Fittixt, ta' dak iż-żmien: Sthajjiltni tifel, nimraħ Ma' sħabi, fil-widien… 70 IL-MALTI Dan il-bilanċ juri xquq ta' tama, u għalhekk, il-poeta ma hu qatt pessimist, lanqas meta għajnejh ikunu mimlijin bid-dmugħ. Il-poeta jorbot it-tifkiriet ta' ħajtu ma' nħawi ta' Malta u Għawdex, u b'hekk joħloq okkażjoni wkoll biex jgħanni ġmiel in- natura. tJien l-għannej ta' l-għana Li jgelgel mal-widien U jħammar bl-isbaħ porpra Ħuġbejn il-ward tal-ġnien. '' Il-poeti Maltin tradizzjonali nqdew b'din it-teknika, u Zammit, bħalhom, juri kemm hu mnebbah mill-ambjent lokali. Il-poeżiji tiegħu juru li hu xorob sħiħ mis-sbuħija ta' din ''id-dinja ta' barra''. Ix-xemx issaħħan, il-ward imlewwen, il-ħxejjex, ir-raba' għammiel, il-baħar ikħal u s-sema mieles Malti, jagħtuh sodisfazzjon. Minkejja ċ-ċokon tagħha, Malta hi l-għajn ta' l-ispirazzjoni, u hi kollox għall-poeta. Hu stess jgħidilha, —Xejn ma jonqsok. Kull ma jżejjen L-artijiet ta' l-erba' rjieħ Fik jinsab — int minjatura: Fi ċkunitek kull sabifi. L-eku tal-poeżija tiegħu hu l-ambjent rurali lokali. Dan l-eku jidwi f'għadd kbir ta' poeżiji, bħal. ''Fil-Pwales', ''San Ġużep tat-Tatġa'' u ''Il-Għajn ta' Sant'Anna''. Meta jkun qrib in-natura, il-poeta jsib il-mistrieħ u jħossu aktar hieni. Fl-imkejjen imwarrbin tal-kampanja tagħna, qalbu timraħ u moħħu jimtela bl-immaġinazzjoni u l-fantasija. F'burdati bħal dawn, Zammit jinfexx fid-deskrizzjonijiet. Dawn il-pinzellati huma kkaratte- rizzati bir-rabta tiegħu mal-ambjent rurali u l-pajsaġġ tipiku Malti, mal-mod kif hu jingħaqad man-natura, isir ħaġa waħda magħha u jippersonifikaha. Lid-Dielja, per eżempju, jagħtiha l-kliem u s- sensittività, meta hi tgħid, —Għinni, ja bniedem. Tħallinix nitkaxkar Ma' l-art bħal lifgħa; la taħsibx li m'hemmx Xewqa wkoll fiia li 'l fuq nitla' nfittex Il-beraħ tas-smewwiet, il-bews tax-xemx. '' L-istil tal-poeta hu wieħed sempliċi. Jibni l-poeżija billi josserva biex jagħti dettalji deskrittivi — it-tiżwiq u t-tlellix tal-ward, it-tibdil fit-temp, il-leħen tan-nixxiegħa, il-ħeffa ta' l-agħsafar. Jidher, li aktar jedha bi ħwejjeġ żgħar u ċkejknin. Karatteristika oħra tal-poeta hi li mid-dinja fiżika, xi drabi jieqaf jirrifletti biex ikun jista' jintrabat mad-''dinja ta' ġewwa''. Wara li jagħti deskrizzjoni sabiħa lin-nixxiegħa fil-poeżija ''Għajn Riħana'', ĠORĠ ZAMMIT U L-POEŻIJA TIEGĦU 71 il-poeta jirrifletti. Jitlobha lin-nixxiegħa biex tagħtih għanja li tnissel fih ferħ u faraġ. Illum qed isaltan il-biki, Int toħlom li għada, bħall-bieraħ, Jixxejjer is-sbul. Il-poeta jemmen ukoll fil-qawwa tan-natura, u toħroġ weħidha t- tema li fl-aħħar in-natura dejjem tirbaħ. Din it-tema nsibuha f'poeti oħra, dawk li jistmerru l-kruha tal-qerda u l-gwerra. Fil-fantasija tagħhom, bħal Zammit, jgħixu midħla tan-natura u jemmnu li, minkejja l-inkwiet li fih igħix il-bniedem, in-natura fl-aħħar toħroġ fuqana. Il-poeta jsib il-faraġ fin-natura, u jfittex is-serħ ta' moħħu u ta' qalbu fiha. In-natura tiġbdu 'l bogħod mill-għagħa ta' l-ibliet u mill- gewġwiġija tal-folol. ''Saltnati wild il-beraħ, 'H b'għod mill-geġwiġija, Tal-kotra u ta' l-ibliet. ' Il-poeta jkompli t-tradizzjoni ta' sħabu l-poeti meta jara r-rabta u l-għaqda sħiħa li hemm bejn Alla u n-natura. Fis-sempliċità u s- sbuħija tas-sardinella, per eżempju, hu jilmaħ ukoll l-id tal-Ħallieq ta' univers sħiħ. tDawn sallnietek, dawk rebħietek: Ġieh is-setaħ f'dar raħlija, Sardinella ferreħija Jirrepeti dit-tema f' ''Lis-Siġra taż-Żebbuġ'. Ġ. Zammit bħal kull poeta ieħor, jemimen li ismu jibqa' miftakar imħabba l-poeżija li kiteb. Dan it-twemmin jurih fil-poeżija ''Il-Ħajja''. Beda, bħal Dun Karm, jikteb bit-Taljan u bl-Ingliż, iżda għaraf is-setgħat letterarji ta' l-Islien Malti u qaleb għall-Malti. Bl-ilsna barranin biss żgur li ma kienx jibqa' miftakar f'pajjiżu bħala poeta. Zammit, bħall-poeti tradizzjonali, interessa ruħu fl-Istorja ta' pajjiżna. Kiteb poeżiji mnebbhin minn inċidenti, persunaġġi u mkejjen storiċi, bħal ''Lis- Swar ta' Malta'', ''Lill-qanpiena ta' Sant'Anġlu'', ''Lil Dun Mikiel Xerri'' u ''Malta tiegħi. Dawn il-poeżiji huma xhieda ta' l-imħabba kbira li jħoss għal art twelidu, ta' patrijottiżmu li jixgħel f'qalbu, kif tixgħel lampa tad-dawl. Juri qima, l-ogħla mħabba għall-art li tagħtu l-ħajja. Il-poeżiji patrijottiċi, jekk ma jkunux tassew ħerġin mill-qalb, 72 IL-MALTI jistgħu faċilment ikunu mġebbdin. M'hix hekk il-poeżija ''Lil Malta'', għax hi mqanqla mill-imħabba u mis-sbuħija naturali tal- gżira. Ħafna mill-poeżiji tan-natura huma poeżiji patrijottiċi, għax l- għan tagħhom hu li jfaħħru lil Malta u lil Għawdex. Int marbuta m'egħruq qalbi, Malta tiegħi… u jibqa' jsemmi l-kwalitajiet sbieħ tagħha u jfaħħarha, tLiema baħar għandu l-ikħal 1 Illi jhenni x-xtajta tiegħek7 Ma' liema art, is-sema fetaħ Ġid idejh, kif fetaħ miegħek7' Il-poeżiji patrijottiċi juru sentimenti ta' lealtà, u mħabba sinċiera. tMalta tiegħi, Malta tiegħil Meta mmut żgur nieħdok miegħi. '' Poeżiji bħal ''Lil Malta'' jfakkru wkoll iż-żmien glorjuż ta' l- imgħoddi u x'għamlu missirijietna għal pajjiżhom. Il-qanpiena ta' Sant'Anġlu nħanqet meta ħabbret ir-rebħa tal-Maltin fuq it-Torok. t'Ħabbart li ġensna kien ħareġ rebbieħ U li s-Salib kien ħarbat in-Nofs Qamar. Iżda l-poeta jitnikket meta jara 'l-bniedem modern iwarrab il valuri tal-ħajja, li kienu valuri għal galb misserijietna. Ifakkar u jfaħħar l-imgħoddi glorjuż, iżda fl-istess waqt jistmerr il-materjaliżmu modern. Imħabba f'hekk il-poeta jċanfar, kif tinħass iċ-ċanfira fl- —Egħrien tal-Fatati'', kif tidwi f' 'Imsejkna Malta''. Imsejkna Malta, għax mhux biss kasbarha l-barrani, iżda ħaqruha wkoll uliedek. Il- poeżiji partijottiċi għandhom in-nostalġija ta' l-imgħoddi. Iżda, waqt li juri din l-istmerrija lejn l-imġiba tal-Maltin tal-lum, juri wkoll fl-istess waqt it-tama li għad jiġi żmien li kull Malti jagħraf l-identità vera tiegħu. ''Bdilnielek wiċċek, iżda ruħek blata Fejn għad igħannu mill-ġdid il-ward u x-xemx. '' Dan l-istess ħsieb itennih fl-''L-Għanja tas-Seba' Niċeċ,' Dan sehemna, sa tisbaħ dik il-għodwa i Li l-Malti jistenbah minn nagħsu U 'l Alla jrodd ħajr li hu Malti. F'kuntrast mal-Maltin tal-lum, Zammit ifaħħar u jfakkar uħud minn dawk il-qalbenin ta' l-imgħoddi illi taw ħajjithom għall-imħabba li kellhom għal art twelidhom. Fosthom, isemmi lil Dun Mikiel Xerri; ĠORĠZAMMIT U L-POEŻIJA TIEGĦU 73 f Malti u qassis, ridt tidħol għat-taqtigħa, Biex ġensek tat-tlettix ma jkunx irsir. ' Zammit hu poeta patrijottiku għax għandu wkoll ħażna ta' leġġendi, folklor, qwiel u għejdut Maltin. Fl-''Għanja tas-Seba' Niċeċ'' jagħti deskrizzjonijiet ta' nies jixtru u jgħannu f'Ħal Bajjada, ta' tfal jilagħbu ġeġwiġija. Jagħti deskrizzjoni aktar ta' immaginazzjoni, għax turi rokna ta' Malta ta' żmien ieħor. Fl-''Għanja tas-Seba' Għerien'' jiftakar fl-imgħoddi wkoll, u jifli dak li x-xjuħ tagħna bnew b'tant sagrifiċċju, dmugħ, xogħol u għaraq. Juri kemm kienu qalbenin, kif uħud minnhom sa xerrdu demmhom. Il-poeta jedha fil- leġġendi, fosthom ta' Ħasan li seraq tfajla Maltija u ħadha miegħu fil- għar, tal-Għoġol tad-Deheb, ta' Mġarr ix-Xini u tal-Għar tax-Xiħ, fejn ix-Xiħ kien jagħmel ġustizzja minn fuq ġebla li kienet isservih ta' tron. Zammit hu influwenzat mir-Reliġjon, u juri li għandu ħafna fidi, u li dil-fidi thennih u żżiegħel bih. Il-fidi tiegħu hi mimlija bl-imħabba lejn Alla. Fil-poeżija reliġjuża ta' Zammit hemm il-predominanza ta' Kristu. Il-poeta hu milqut sewwa mill-imħabba, il-kobor u l-maestà ta' Kristu. Minkejja kull ma għamilnielu, Hu bata għalina, u xorta waħda jibqa' b'idejh miftuħin jistenniena. Fil-poeżija ''Kliem il- Mislub'', Kristu hu muri bħala l-Bniedem-Alla ħaj, tad-demm u l- laħam li ġarrab l-għawġ u d-dwejjaq maħluqin mill-bniedem. Kristu mhux simbolu, iżda ħaġa konkreta u ħajja. Hu l-Imħabba bla tmiem, hu li jibqa' jistenna 'l-bniedem jerġa' lura fi ħdanu, għax hemm biss jista' jeħles mill-imrar tal-ħajja. sJiena l-ħabib: int q'għedtni ma' l-egħdewwa; Għad-deni tajtek ħlewwa. Erġa' dur lejn ħdani Biex ma tibqax miblugħ minn dlam id-dnewwa. '' Il-poeżija reliġjuża ta' G. Zammit hi sinċiera, għax ħerġa mill- qalb. Turi l-emozzjoni u r-riflessjoni, kif jixhed is-sunett ''U ftakart Fik.' Wara li l-poeta ċanfar lil bintu, jiftakar li hu wkoll hu ħati quddiem Alla. Xi drabi, il-poeżija reliġjuża tiegħu hija wkoll ta' twiddib. Iwiddeb li l-ħajja m'hix ħlief frugħa, li l-ħajja weħidha u maqtugħa minn Alla m'hi xejn. Alla jħallas lir-ruħ skond egħmilha u l-pjaġiri materjali tal-ħajja joqtlu s-saħħa tar-ruħ. Il-poeta jsostni li l- ħajja tqarraq, u l-bniedem m'hu xejn. €U int bniedem, m'inti xejn ħlief ramla Imtajra 'l-hawn u 'l hinn mar-riħ F'xagħra bla sabar u mistrieħ. '' (L-Għanja tas-Seba' Niċeċ). Il-poeta hu spiritwalment ottimist, kif juri fil-poeżija ''Alla Ħdejk'. Zammit iħobb ukoll lill-Madonna b'qalbu kollha, u dan jurih bl-isbaħ sentimenti li nisrani jista' jkollu. 74 IL-MALTI juri qawwa, marbuta bi spirtwalità qawwija. €U fl-aħħar rajtek, b'ħarstek lejn is-sema, Waħdek taħt is-salib, siekta, imbikkija; Rajtek imdawra kollha ward u xema' Għaddejja mat-triqat, Ommna Marija. L-argument ewlieni ta' ''Il-Għanja tas-Seba' Niċeċ'' hu mibni dwar il-Madonna. Il-poeta jiftaħ qalbu ma' Omm Alla. €Ftaħt bwieb qalbi — u staqsejtha X'għandi nagħmel ħalli l-ħalla Ta' dil-ħajja nista' nagħleb. '' Zammit iżomm lill-Madonna bħala l-protettriċi ta' pajjiżna. Zammit jara 'l Alla mhux biss fiċ-ċirku reliġjuż tal-knejjes u ta' l- altari, iżda jilmaħ il-kobor tiegħu fil-perfezzjoni tan-natura. Jorbot ukoll ir-reliġjon mal-patrijottiżmu, u xi drabi ż-żewġ motivi jingħaqdu f'poeżija waħda, bħal fil-poeżija ''Lil Malta''. Ġ. Zammit għanna l-għanja tal-familja bl-aktar mod naturali, għaliex huwa missier. Il-missier iħobb lil martu u lil uliedu; il-missier iwiddeb; il-missier ibati u jkollu wkoll in-niket; u l-ferħ tiegħu. Dawn il-burdati kollha joħorġu fil-poeżija tal-familja. Fil-poeżija ''Il-Fergħa tas-Sagħtar'' il-poeta jħares lura, jiftakar b'nostalġija meta hu u martu kienu Selmun. Ħin minnhom lemaħ is- sbuħija ta' għajnejn martu u hu qabbilha mas-sbuħija tan-natura. €() rajt fil-mera t'għajnejk kbar, suwed, Saltna ta' ħlewwa, saltna ta' dija; Rajt ġmiel ix-xefaq bix-xemx imdawwal Art, baħar, sema bil-ġmiel miksija. Fil-poeżija ''U ftakart fik'', il-poeta missier iċanfar lil bintu għal xi nuqqas li tkun għamlet. ''Kienet qagħdet imqarba, u jien ċanfartha; bgħattha fir-rokna, wiċċha lejn il-ħajt''. Iżda ta' missier ħanin li kien, ma setax ikompli x-xogħol tiegħu għax inkwieta meta sema' l-ilfiq ta' bintu. Ftakar dak il-ħin kemm hu wkoll naqas lil-Mulej. €U ftakart fik, Mulej. Għaliex kull darba Li l-qilla tiegħek fuqi tfur ħassejt, U nġbart waħdi fis-skiet, nixtarr ħtijieti. Dawn versi li jikxfu rokna sewwa tar-ruħ nisranija tal-poeta. Poeżija li turi mħabba lejn uliedu, li issa kibru u ħallewh biex huma wkoll ikollhom familja hi ''Lil Celine u Mariquita''. Għax hu missier iħoss in-nuqqas tagħhom. 'Id-dar li ratkom tikbru, Issa li ħriġtu t-tnejn, Sfat bħal benniena vojta. '' Jasal għalihom żmien ukoll bħal dan, għax huma wkoll għad xi Ġorġ Zammit f'ritratt meħud kmieni din is-sena, 1985. darba jisfaw weħidhom meta wliedhom jitilquhom. Iżda hu jqawwilhom qalbhom, jagħtihom il-parir biex ma jitnikktux. Il-poeta juri mħabba lejn ommu, li tant ħabbitu, nisslitu, għożżitu għomorha kollu. ''Lil Ommi'' hi poeżija sabiħa, il-poeta jistħajjel u jġib quddiem għajnejh il-fażijiet kollha li għaddiet minnhom dik il-mara — minn meta żżewġet u kellha t-tfal, sakemm kibret fiż- żmien u xjieħet. Jagħti bixra reliġjuża lil din il-poeżija meta jqabbel wiċċ ommu mimli qdusija ma' wiċċ Omm Alla. tJiddi bid-dawl tas-sema li jfakkarni F'dawl ieħor, fuq wiċċ l-Omm ta' l-Ommijiet, Li qalet 'l-Anġlu: 'Minni jkun skond kelmtek', U fetħet għall-bnedmin bieb is-smewwiet. '' It-temi li jittratta Ġ. Zammit, ħafna drabi, jidħlu waħda fl-oħra fl-istess poeżija. Jista' f'poeżija waħda jkollu l-aspett reliġjuż imħallat ma' dak patrijottiku, u interpretat fuq sfond tan-natura. Xi drabi, aktar milli jiddeskrivi, ikun irid jifhem, Għalhekk f'waqtiet jinterpreta n-natura f'sens morali, Għalhekk, għax hu reliġjuż, jidher li jibża' mix-xjenza, għax jaħseb li din tista' ddgħajjef il-fidi. 76 IL-MALTI Manuskritt tal-poeżija ''Ir-Ruħ u l-Ward'' ta' Ġorġ Zammit fejn wieħed jista' jara t- dil (sforz it-tiftix bla tmiem għall-aħjar, l-isbaħ, mod xieraq) li jagħmel il-poeta. Ta' min iqabbel din l-aħħar verżjoni li tana Zammit ma' kif tidher stampata l-istess poeżija. Fil- ĠORĠ ZAMMIT U L-POEŻIJA TIEGĦU 77 si t LAT , U mniġina ia i ke Żabu etgħa tA, bu rk ia nett, BA man qal Mmh, ta F'reision għ - mm ia' te khamki ha A tme- mkii wuħtn Sai ATA TmAżi U iħAħe, mkns Muttuz' kiebi, sw għ iċġirarti b Vann, fatt, wieħed jista' jinnota l-kelma ''titbissem'' (kif dehret stampata fit-tielet vers mill- aħħar) maqtugħa u minflokha Zammit kiteb ' tagħraf.