(1834-1879) u ħidmietu lil hinn mill-Istatwi tal-Kartapesta Victor Caruana N.A. (Hons.), M.A. Storja ta' l-Arti Mi istorja ta' l- arti sagra Msitij; nsibu diversi artisti li taw sehemhom biex f kabbru l-patrimonju artistiku ta' dawn il-gżejjer. Minn skulturi sa pitturi, disinjaturi u statwarji, matul iż-żmien saru sforzi biex il-ħidma ta' dawn l- individwi tkun magħrufa u mistħarrġa sew biex il-kontribut li dawn taw fl- isfond tas-sitwazzjonijiet soċjali u reliġjużi li dawn għexu fihom jiġi apprezzat aktar. Wieħed minn dawk l-istatwarji Maltin li tagħrif fuqu beda ħiereġ f pjuttost riċentament huwa Gerolamo Darmanin. Forsi għax kunjomu huwa marbut l-aktar ma' zijuh l-istatwarju Carlo Darmanin u/jew għax Gerolamo miet ta' eta' relattivament żgħira u għalhekk f ix-xogħlijiet popolari tiegħu huma limitati fin-numru, dan l-istatwarju Senglean baqa' relattivament mhux studjat. Meta mbagħad tfaċċat xi nformazzjoni fuqu, din prattikament kienet titratta xi aspetti bijografiċi tiegħu uxi tagħrif żgħir fuq l-istatwi li ħadem.' L-għan ta' dan l-artiklu, għalhekk, huwa li jagħti ftit ħjiel fuq aspett li ftit jassoċċjawh ma' dan l-istatwarju, jiġifieri l-ħidma ta' beriċizz Darmanin fid-ditta kummerċjali ta' l-irħam G.Darmanin e Figli u kif huwa kien jipparteċipa magħhom f'wirjiet internazzjonali f'qasam li dan l-istatwarju għadu mhux magħruf għalih. Dan għandu jgħin biex fil-futur issir aktar riċerka fuq dan l-aspett ta' Gerolamo Darmanin biex forsi joħroġ ukoll aktar tagħrif interessanti u ġdid fuqu. Xogħol fl-Irħam i iġ - Sakemm ġie sinonimu wkoll mal-produzzjoni ta' statwi fil-kariieta. il-kunjom Darmanin e ' seklu dsatax kien assoċċjat l-aktar max-xogħol fl-irħam. $ Id-ditta G.Darmanin e Figli— imsemmija għala Giuseppe Darmanin, in-nannu ta' Gerolamo - kienet tipproduċi xogħlijiet sagri bħal ma' kin. l- artali maġġur u l-bażi tal- fonti tal- magħmudija fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Luqa (1838-1841) kif ukoll l-art tat-Trinita' (1853) u l-lavabo (1881) fis-sagristija tal- Parroċċa ta' l- IslaffGħamlu wkoll xogħlijiet profani u pubbliċi li kienu jiġu kkummissjonati mill-gvern Inglizzaawn jinkludu l-qabar ta' l-Onor. John Hookbam Frere u l-paviment tat-tlett kurituri fil-piano nobiletal- alazz fil- Belt flimkien ma' numru kbir ta' p akkek kommemorattivi fl-istess Palazz. Minbarra dan, lejn it-tieni nofs tas-seklu dsatax din id-ditta kienet saħansitra tirċievi kummissjonijiet mill-Ingilterra.' l-aċidi Tidher xi ħaġa naturali allura, li minn ċkunitu, Gerolamo beda jsinfamiljari ma' din it-tip ta' produzzjoni u bħall-bqija tal-familjari tiegħu — speċjalment missieru lifkien jispeċjalizza fl-istatwetti ta' fuq l- tar jibda jagħti daqqa t'id f'dan ix-xogħol sakemm eventwalment jibda jas mel-xi xogħol huwa si Fil- fatt, meta qabad din il-karriera, u probabilment wara li fis-27 ta' 1856 iżżewweġ lil parina' dP Demajo, huwa fetaħ ħanut tax- xogħol f'numru 12, Triq id-Dejqa, fil-Furjafta. tifi, li kl fil-g ġurnal L'Ordine tad-9 ta' Lulju 1858 jgħid li Gerolamo kiefia e jgħix f'dan il- A nutar Antonio Micallef tal-11 t'Ottubru 1857, hemm miktub l ien joqgħod l-Isla. ħi artiklu ta' l-1858 intant, tissemma lapida għall-memorja tas-Sur Lorenzo Farrugi 1 Buġeja li jpoġġier fil- knisja ta' San f Nawfragu fil-Belt. Din kienet ġiet maħduma minn Gerolamojf u sinjat nnhu Il-ħidma tagħha kienet deskritta bħala eleganti u ta' l-a. ivell tant li kien ixbaħ xi MA i Huwa kellu jagħmel żewġ lapidi għal Lorenza Farrugia B waħda kommemorattiva u l-oħra funerarja. Dawn kellhom jitwaħħlu mal-ħajt tal-kappella tas- AMorament u l-oħra ħdejn l-artal ta' San Gejtanu. xogħol ta' ntarsjar, twaħħil u dak kollu li kien neċessarju sewa 440… Dan kollu jikkonferma li x-xogħol tiegħu ma kienx jagħmel għajb għall-popolarita' li d-ditta ta' familtu kienet kisbet matul is-snin. Parteċipazzjoni f'Esebizzjonijiet Barranin. Il-popolarita' tad-ditta kummerċjali G. Darmanin e Figli u l-involviment ta' Gerolamo Darmanin fiha jidhru wkoll mill- parteċipazzjoni tagħhom f'numru ta' esebizzjonijiet barranin. Din: il-wirja internazzjonali kienet itellgħet b'pompa kbira bejn l-1 ta' Mejju u l-15 t'Ottubru ta' l-1851 u kienet l- ewwel waħda fost serje ta' esebizzjonijiet li juru l-kultura u l-industrija ta' bosta pajjiżi fid-dinja u li kellhom ikunu aspett importanti u popolari matul is-seklu dsatax. L-aspettattivi għas-suċċess ta' din il-wirja tant kienu għoljin li dak li beda jissejjaħ il-Crvstal Palace kien inbena apposta għal dan l-avveniment. Dan il-bini tal-ħġieġ kellu tul ta' 1848 pied (c.563 metru) u wisa' ta' 454 pied (c.138 metru) u sa minn meta kien sar id-disinn għalih sa meta gie inawgurat kienu għaddew biss disa' xhur.$ Sitt miljun ruħ kienu żaru din l-esebizzjoni, li kienet għamlet qliegħ ta' £186,000 li bih twaqqfu il-Victoria and Albert Museum, is-Science Museum u n-Natural Historv Museum ta' Londra, li kienu nbnew f'arja fin-nofsinhar tal-post fejn kienet saret il-wirja. Illum il-ġurnata, din l- esebizzjoni ta' l-1851 titqies bħala simbolu tal-perjodu Vittorjan fejn il-katalogu rikk tagħha mimli bl- istampi ta' inċiżjonijiet fl-azzar huwa sors primarju ta' disinn Vittorjan. L-artal tat-Trinità li nsibu llum fil-Bażilika ta' l-Isla Minbarra l-kummissjonijiet numerużi li kienet tirċievi, il-parteċipazzjoni tad-ditta G. Darmanin e Figli f'wirja ta' dan il-kalibru turi kemm din kienet stmata u apprezzata matul is-seklu dsatax. Minbarra l-unur ta' parteċipazzjoni f'din l-esebizzjoni storika, id-ditta tal-familja Darmanin kienet rebħet midalja għal numru ta' uċuh ta' mwejjed magħmula minn irħam intarsjat li d-disinn, il-ħidma u t-teknika użata fih ġew imfaħħra mhux ftit… Gerolamo Darmanin ukoll kien ipparteċipa f'din il-wirja kbira f'isem id-ditta ta' familtu iżda bil-kontra ta' dak li wieħed jista' jobsor, il-parteċipazzjoni tiegħu fl-eta' żgħira ta' sbatax- il sena ma kelliex x'taqsam ma' xogħol fl-irħam. Ix-xogħol li ż-żagħżugħ Gerolamo ppreżenta għal din l-okkażjoni hekk kbira kienet tinvolvi qasam li dan l-istatwarju għadu mhux magħruf għaliha — il-ħidma ta' statwi tax-xemgħa. Fil-fatt, huwa kien ħadem erba' figuri li kienu jirrapreżentaw il-Gran Mastri La Vallette u Zondadari kif ukoll Mastru ta' l- Ordni ta' San Ġwann u Kavallier, Ikoll bil-kostum tagħhom. Fuq ix-xogħol ta' Gerolamo, il-ġurija kienet ikkummentat li għalkemm ma kienux jilħqu l-mertu ta' xi xogħol ieħor li kien hemm ippreżentat fil- wirja, huma xorta kienu jilħqu ċertu livell ta' eċċellenza.' Jidher li l-ħidma ta' Gerolamo fl-istatwi tax-xemgħa ma kienitx xi ħaġa ta' darba, iżda donnu kienet għal qalbu u kien qed ikompli jispeċċjalizza fiha. Tant hu hekk li fl-eta' ta' wieħed u għoxrin sena, huwa reġa' ħa sehem fi ħdan id-ditta ta' Darmanin fil-Paris International Exhibition li kienet ittellgħet bejn il-15 ta' Mejju ta' l-1855 u l-15 ta' Novembru ta' l-istess sena. Il-parteċipazzjoni ta' Malta f'din il-wirja kbira, li kienu żaruha erba' miljuni u nofs viżitatur, kienet tħabbret mill-Gvern fl-1853, fejn ditti lokali kienu mistiedna jipparteċipaw. Is-Soċjeta' Maltija ta' l-Arti, Manifattura u Kummerċ kienet mitluba teżamina u tagħżel l-affarijiet li kellhom jirrapreżentaw lil Malta Ġ Ġ b ; għax reġgħu itghazju biex bgħatu x- Naħa aħħenI Ix-xogħlijiet indusmjb u attistiċi li kienu ġew esebiti għal din l-okkażjoni kienu meqjusa bħala superjuri għal dawk murija f'wirjiet preċedenti. Probabilment, dan jgħodd ukoll għal dak li kienu tellgħu għall-wiri il-membri tal-familja Darmanin. Fil-fatt, huwa magħruf li kienu pproduċew xogħol ta' rħam intarsjat filwaqt li Gerolamo Darmanin reġa' ppreżenta sett ta' figuri tax-xemgħa, iżda ma jingħadx x'kienu jirrapreżentaw u x'kienu l-kummenti tal-ġurija fuqhom.'' Id-ditta G.Darmanin e Figli ipparteċipat f'esebizzjonijiet oħrajn, fosthom dawk li saru f'Pariġi fl-1862 u fl-1867 u l-Colonial and Indian Exhibition ta' l-1886. Minbarra f'din ta' l-aħħar — peress li kien diġa' miet - huwa probabli li Gerolamo Darmanin ħa sehem ukoll f'dawn il-wirjiet. Peress li fl-eżempji msemmija hawn fuq huwa dejjem esebixxa statwi figurattivi, jista' jagħti l-kaz li meta fil-wirja Pariċina ta' l-1867 il-familja Darmanin tellgħet, fost affarijiet oħra, żewġ statwi tal-kartapesta biex juru xogħol tal-bizzilla u tnejn oħra biex juru ħwejjeġ tipikament Maltin, dawn kienu wkoll xogħol ta' Gerolamo Darmanin. Konklużjoni Din l-informazzjoni tixħet aktar dawl fuq il-ħidma ta' Gerolamo Darmanin tul il-ħajja qasira tiegħu u turi wkoll li l-karriera bħala statwarju fil-kartapesta kienet biss biċċa mill-attivita' artistika tiegħu. Gerolamo Darmanin ħaqqu aktar rikonoxximent mhux biss għall-fatt li l-maġġoranza ta' l-istatwi tal-kartapesta li pproduċa juru li kien mudellatur mill-aqwa u għax kien proprju hu li meta fl-1870 għamel l-istatwa ta' Guditta għall-festa ta' l-Isla kien għadu kemm ħadem dik li kellha tkun l-ewwel statwa għat-toroq Maltin matul il-festi. Ħaqqu aktar apprezzament ukoll għall-ħidma li għamel fi ħdan waħda mill-aktar ditti Maltin rinomati u popolari matul is-seklu dsatax. Fid-ditta G.Darmanin e Figli huwa kien esponent mill-aqwa, kif juri t-tifħir li qala' meta għamel xi biċċa xogħol fl-irħam. Il-parteċipazzjoni tiegħu fil- wirjiet kbar barranin li din id-ditta ħadet sehem u rrapreżentat lil Malta fihom huma ċertifikat tal- kapaċitajiet tiegħu. Minbarra hekk, it-tip ta' xogħol li kien jippreżenta għal dawn l-esebizzjonijiet minkejja l-eta' żgħira li kellu, huma xhieda tal-ġibda u l-imħabba li kellu lejn l-iskultura tant li allura, jirriżulta li kien hu li probabilment beda x-xogħol fl-arti figurattiva fost il-membri tal-familja Darmanin. Għalkemm uża materjal differenti, meta fl-1851 huwa ħadem sett ta' statwi tax-xemgħa, huwa ppreċeda saħansitra lil Carlo Darmanin f'din it-tip ta' arti li aktar tard l-istess zijuh kellu jsir rinomat għaliha permezz tal- l-kartapesta. Naraw ukoll kif il-ħidma ta' statwi tax-xemgħa hija teknika li s'issa ma kienitx assoċjata ma' Gerolamo Darmanin. Tajjeb hawnhekk li wieħed isaqsi mingħand min jew fejn huwa tgħallem din is-sengħa u jekk ħadimx xi statwi tax-xemgħa għal xi użu f'Malta, bħal per eżempju Bambini tal-Milied. Bla dubju, dan il-persunaġġ fl-istorja ta' l-arti Maltija joffri possibilita' għal aktar studju fuqu u fuq, idmietu — ħażaii li wieħed jispera li ssir fil-futur qrib. ħ REFERENZI Mea ; si jwis A ' L-ewwel persuna li ppublikat riċerka fuq Gerolamo Darmanin kien Guido kie meta fl- 1986 kiteB'artiklu fuq dan l- istatwarju f' The Times ta' l-10 ta' Lulju. Dan kien segwit minn żewġ artikli oħra ed fil-programmi tal-festa tal- A a tas-Sacro Cuor, 'Leħen il-Banda Sliċma' (Lulju 1986) u ieħor fil-ħarġa ta' 'Il-Furjana', Jannar- Marzu 1987. nomi estensiva kienet ġiet ippublikata wkoll fil-Pronostku Malti, Mal p.135. 2 Għal informazzjoni dettaljata fuq il-ħidma u t-teknika t jarmani rarti tal- kartapesta, ara Victor jii The: Art of Papier-mache in'Malta between the 19- and eariv 20' Centuries: Technical and Art Historical Considerations,tezi ta' l-M.A. mhux ippublikata u ppreżentata lill-Programm ta' l-Istorja ta' l-Arti, Fall ta' l-Arti fl-Universita' ta' Malta, Of bit 2005. Din it-teżi kienet saret taħt is-superviżjoni ta' Dr. Keith Sciberras. 3 Id-ditta ta' l-irħam Darmanin kienet bdiet fl-Isla fis-sena 1708 u huwa magħruf mi baqgħet tipproduċi x-xogħol għal mill-a anqas żewġ sekli. Minnu nnifsu, dan jista jitqies bħala ċertifikat li juri 14 ikwalita'igħolj ja u s-suċċess li'din id-ditta' kisbet. Il- — familja Darmanin kellhom il-ħanut tax-xogħol tagħhom f' 45, Strada Levante l-Belt u aktar tard f'numru 532, Strada Via San Giuseppe, l-Ħamrun. 5 Guido Lanfranco, 'Gerolamo Darmanin: Skultur u Marmista li s'issa ħadd għadux ma mi TG, il-Proi MU Malti, Malta 1988, p.139. 7 Dawn il-membri organizzaturi kienu jinkludu lill-Prinċep Albert, Henrv Cole, Francis ae $ Aktar tard, dan il-bini kien iżżarma u reġa' twaqqaf f'verżjoni akbar f'Spdenham, finsni dakinhar 'l hawn kienet ġiet imsemmija Crvstal Palace.