€ il gharusa tal Mosta' u Drammi Manuskritti Oħrajn ta Qabel l-1845 fil-Fondo Panzavecchia L-interess ta' Panzavecchia fix-xena teatrali Il-Kanonku Fortunato Panzavecchia (1797-1850) twieled u għex l-Isla,u huwa magħruf l-aktar għall-ħidma li wettaq fil-qasam ta' l-edukazzjoni popolari u fil-qasam ta' Isienna.l Fl-aħħar artiklu li ġibna f'Il-Malti konna tkellimna fuq rakkont miktub minnu, u konna qisnieh bħala wieħed fost l-eqdem rakkonti miktubin bi Ilsienna. Għalkemm sadanittant sibna xi rakkonti oħrajn tiegħu, u se nitkellmu fuqhom iktar 'il quddiem, illum se nitfgħu ħarsitna fuq drammi qodma bil-Malti li jinsabu fil-Fondo Panzavecchia, iddepożitat fl-Arkivju tal-Katidral ta' l-Imdina. Id-drammi huma Ikoll manuskritti u nistgħu naqsmuhom f'erbgħa, jiġifieri (i) manuskritti ta' żewġ drammi bit-Taljan,mhux miktubin minn Panzavecchia, (ii) manuskritti ta' biċċiet minn żewġ drammi bit-Taljan, miktubin minn Panzavecchia, (iii) biċċa minn dramm bil-Malti, miktub minn Panzavecchia, u (iv) abbozz ta' dramm poetiku bil-Malti, miktub minn Panzavecchia. Dawnil-ftit manuskritti jixhdu l-interess ta' Panzavecchia fil-qasam teatrali. Minn kitbiet oħrajn tiegħu nafu li hu kien mar ta' l-inqas darba fit-teatru tal- Belt u dakinhar huwa u missieru kienu qagħdu ''al palchetto di Decaro' jaraw l-opra La Vedova del Malabar' Meta siefer, Panzavecchia kien żar teatri f'Ġenova, f'Turin u f'Ġinevra. Nibdew billi nagħtu ħarsa lejn żewġ drammi manuskritti li għalkemm jinsabu fil-Fondo Panzavecchia mhumiex miktubin minn Panzavecchia. Din mhix l-ewwel darba li nsibu materjal ta' ħaddieħor qalb il-manuskritti ta' Panzavecchia u wisq probabbli dawn kien ipoġġihom huwa stess biex jużahom waqt l-istudji tiegħu L-ewwel dramm manuskritt jismu Intermezzo u għalkemm ma jinsabx l-isem ta' min kitbu nafu li l-awtur kien il-Monsinjur Palermitan Domenico Boccadifuoco.5 Dan id-dramm huwa miktub bl-Isqalli iżda fih xi kliem u frażijiet bil-Malti wkoll. Dawn huma: ''ghesuira', 'ara min', 'mirhbabich', 'musbiech' (f. 192), 'iaħasra' (f. 194), 'marric musc tabilħac', 'iena n'itħacħ' (f. 195), 'Tggri' (f. 1957), 'gioia calbi imsci mur' (f. 196), 'iggri tir pħal ħasfur' (£.1967). Studji fuq l-istess dramm diġà għamluhom Arnold Cassola u Joseph M. Brincat. Huma studjaw il-kopja li tinsab fil-Biblijoteka Nazzjonali fl-iStromati ta' Injazju Saverju Mifsud. $ Cassola kiteb li fil-kopja li ra hu, Mifsud kien żied bil-pinna 'imur' fil-vers 'Iggiri imur, tir pħal hasfur'' Mill-frażijiet bil-Malti, din il-frażi hija l-unika waħda li hija differenti mill-kopja li nsibu fil-Fondo Panzavecchia, jiġifieri 'iggri tir pħal ħasfur'. Mill-bqija, kollox jidher li huwa l-istess. Dramm ieħor, miktub bit-Taljan u mill-istess id li ttraskriviet id-dramm ta' qabel, jismu Piccolo Dramma — Dedicata al IIf'' Sig. Comm'' della Comend' di S. Gio: Batta dell Abbondantissima Città di Ragusa Fr D' Carlo M' Olgiati in occasione dell attentato che pretendeasi fare dal Basà Gov' di Rodi, e suoi seguaci $ Għalkemm dan id-dramm ma fihx kliem jew frażijiet bil-Malti, il- ġrajja li naqraw fih seħħet f'pajjiżna tassew u tittratta l-attentat ta' rewwixta mill-iskjavi fl-1749 Dan id-dramm ma fihx minn kitbu iżda jista' jkun li l-awtur tiegħu kien Vittorio Gristi (c. 1714-1787). Il-kitbiet tiegħu kważi lkoll jittrattaw temi patrijottiċi, u ħafna minnhom huma mitlufin. Fuq ir-rewwixta ta' l-iskjavi Gristi kien mgħarraf sewwa għaliex, barra li għexha, kiteb studju dettaljat fuqha bl-isem Relazione Istorica delle Ribellioni.ll B'kollox sibna erba' drammi miktubin minn Panzavecchia, u wieħed minn dawn huwa silta ta' ftit folji, bit-Taljan.iż Huwa diffiċli nsiru nafu fuqxiex jittratta imma, wisq probabbli, minħabba li l-personaġġi huma l-maskri tal- Commedia dell' Arte, kien satiriku. Lanqas ma nafu jekk dan id-dramm kienx maħsub biex jittella' fuq il-palk jew inkella kienx se jidher ippubblikat f'xi ġurnal. Fil-ġurnali tal-perjodu niltaqgħu bosta drabi ma' karattri tal-Commedia dell' Arte biex jgħaddu kummenti kritiċi fuq is-soċjetà ta' żmienhom. Dramm ieħor bit-Taljan, miktub minn Panzavecchia wkoll, għandu xeħta patrijottika.5 Dan jinsab f'manuskritt differenti u huwa abbozz ta' dramm poetiku li jittratta l-konġura ta' Dun Mikiel Xerri (1737—1799)u sħabu fi żmien il-Franċiżi f'Malta. Barra l-kor, jieħdu sehem fost l-oħrajn D. Michele Xerri, Guglielmo Lorenzi, u Michele (wisq probabbli Vella),' li kienu xkubettjati mill-Franċiżi. Ladawn iż-żewġ drammi bit-Taljan u lanqas id-drammi l-oħra bil-Malti ma għandhom miktub fuqhom min kitibhom u meta nkitbu. Fl-istess ħin nistgħu nkunu kważi ċerti li kitibhom Panzavecchia għax il-kaligrafija tagħhom tixbah lil dik li nsibu fil-bqija tal-manuskritti tiegħu. Barra minn hekk, nifhmu li d-drammi bil-Malti aktarx inkitbu qabel l-1842 għaliex f'dak iż-żmien fil- manuskritti tiegħu Panzavecchia kien diġà jikteb bl-alfabett tiegħu li nsibuh fil-Grammatica della Lingua Maltese (1845). L-ewwel dramm bil-Malti huwa biss abbozz u jidher li Panzavecchia kellu l-ħsieb li jkomplih. 5 Id-dramm m' għandux isem u huwa magħmul minn erba' xenetti li jittrattaw ġurnata f'dar Maltija waqt il-karnival, b'kummenti u battuti tad-daħq tipiċi tal-fares popolari Maltin li ttellgħu fis-seklu dsatax. Fid-dramm insibu lill-missier li qed jipprova jikteb xi kontijiet filwaqt li wliedu ċkejknin ma jħalluhx jikkonċentra għaliex ommhom tibgħathom jilagħbu u jdoqqu għandu. Ma jonqosx il-qaddej 'intelliġenti', Xmun, li għandu f'rasu kif joħroġ minn dan l-inkwiet lis-sinjur tiegħu. Wisq probabbli l-ħsieb ta' dan id-dramm kien li jittella' fi żmien il-karnival ladarba jittratta dan iż-żmien tas-sena. Il-MALTI II Gharusa tal Mosta' L-itwal dramm miktub minn Panzavecchia huwa l-iktar wieħed li fixkilna. In-numru ta' xeni neqsin, il-verżjonijiet differenti ta' l-istess xeni, ix-xeni inkompleti, il-qtugħ ta' kliem u versi ,u l-ismijiet tal-personaġġi li mhux dejjem jaqblu mal-personaġġi li jkun semma qabel jindikaw li dan id-dramm huwa oriġinali iżda kien għadu abbozz. Fid-dramm naqraw il-ġrajja tat-tfajla Masa li riedet tiżżewweġ lil Gianni. Iżda dan Gianni kien jinsab il-Barberija (jiġifieri l-Afrika ta' Fuq) wara li kien tkeċċa minn Malta minn żagħżugħ ieħor li lil Masa ried jiżżewwiġha hu. Minkejja li lil Masa jħarrfulha li dan Gianni issa kien miżżewweġ u li kien qaleb Tork, hi baqgħet trid lilu u jkun hu li, flimkien ma' ċorma rġiel oħra, f'jum it-tieġ ta' Masa maż-żagħżugħ l-ieħor, jiġu mill-Barberija, jinżlu bil-moħbi f'Wied il-Għasel, u jaħtfu mit-tieġ lil Masa u lill-ġenituri tagħha biex jeħduhom il-Barberija. Il-ġrajja tfakkarna fil-leġġenda ta' L-Għarusa tal-Mosta, u lejn l-aħħar tal-manuskritt, f'waħda mill-erba' verżjonijiet ta' l-ewwel xena, Panzavecchia kkonferma dan billi kiteb fuqnett tal-folja 'Il Gharusa tal-Mosta'. '' Jidher li dan id-dramm huwa l-eqdem forma letterarja tal-leġġenda li għandna. L-ewwel tagħrif fuq il-ġrajja ta' L-Għarusa tal-Mosta jagħtuh fis-seklu tmintax G.A. Ciantar f'Malta Illustrata, u manuskritt li jinsab fil-Biblijoteka Nazzjonali. 5 Fl-1862 Nicola Zammit tana l-ewwel pubblikazzjoni tal-leġġenda bħalarumanz storiku, miktub bit-Taljan,u maqlub bil-Malti minn Ġużċ Muscat Azzopardi u ppubblikat għall-ewwel darba fl-1878. Jidherli l-leġġendakienet ippubblikata l-ewwel darba bħala għanja minn Luigi Bonelli fl-1895, li kien ħa l-kliem tagħha minn kif kien semgħu Annibale Preca. L-għanja nsibuha wkoll fil-ktieb Malta Cananea (1901) ta' Annibale Preca. Kif fissirna qabel, dan id-dramm wisq probabbli nkiteb qabel l-1845. Dan il-fatt jagħtih importanza storika fil-letteratura tagħna minħabba li huwa miktub f'forma poetika wkoll. Fis-seklu dsatax nafu bi dramm poetiku ieħor biss, Katarina, li kien kitbu Luigi Rosato u li kien tellgħu l-ewwel darba fl- 1839 fit-Teatru Manoel. Iżda minħabba li Panzavecchia ma niżżilx dati fuq il-manuskritt ma nistgħux inkunu nafu jekk id-dramm tiegħu nkitibx qabel ta' Rosato. Lanqas ma sibna jekk dan id-dramm qattx ittella' fit-teatru jew fil-pubbliku. NOVEMBRU 2007 Xi konklużjonijiet fuq id-drammi bil-Malti ta' Panzavecchia Id-drammi bil-Malti ta' Panzavecchia jitfgħu dawl ġdid fuq ix-xena tat-teatru lokali bil-Malti ta' nofs is-seklu dsatax. Fl-istess waqt nistgħu ngħidu li Panzavecchia, barra li kien awtur ta' rakkonti fi proża u poeżiji, kiteb ukoll drammi, u dawn ikomplu jikkonfermaw kemm Panzavecchia kien jixtieq li jgħallem ġrajjiet pajjiżna lill-Maltin kollha. Dan l-ideal emmen fih sa minn żgħożitu u wettqu l-aktar meta ppubblika kotba bil-Malti għat-tfal ta' l-iskola fiż-żmien li kien direttur ta' l-iskejjel primarji, jiġifieri mill-1844 sa l-1848. il-kontribut li Panzavecchia ta fil-kitba tad-drammi bil-Malti jixhed li f'nofs is-seklu dsatax l-attività teatrali bil-Malti kienet aktar ħajja milli konna naħsbu $' u fost iċ-ċirku ta' intellettwali Maltin li kienu jiktbu bi lsienna għat- teatru lokali għandna nżidu lill-Kanonku Fortunato Panzavecchia. Nirringrazzja lil Olvin Vella, lil Dr William Zammit u lil Dr Marco Galea talli għarrfuni b'tagħrif essenzjali għal dan l-artiklu. Grazzi wkoll lil Edward Camilleri, librar. fil-Melitensia ta' l-Università ta' Malta, u lil Mario Gauci, assistent arkivista tal-Katidral ta' l-Imdina talli, bħal dejjem, għenuni kemm setgħu minn qalbhom. Il-MALTI Fil-Karnival i-A-ħofAbżiil jahbat habba-bhabt A hà, lesti ahna, il-kont jahbat habba b'habba. Dari ma kiense kenic tghaddi sigha li ma inckalasc sci riefnu, illum lanckas nisma hiss ta nies u donni f'dar il fatata …. ckabel ma tisimghir-set-titisikata ibdghu il musikata Carolina't Pa pà habba strina (e batte forte) Ah ha, ghandna wahda, jetid-riż-ghie dana ghitusc li ma ndumusc Ara haw illum (7) il-Karnival Hadd il-Karnival (7) bl-istrina. imhatra-ommoe Kos PPommom patt) (7) tidghi: Kos ommom tackilghilna dal fettuckiet (Si mette a scrivere la ragazza riviene gridando Pa pa, habba strina, ghasc jek ma tatinisc indahhlek fil cantina U mur minn hau, mur Usc habba trit, ibni, hudha imma ara targia tigi. Giannuzzo il-MALTI Giannoz'' —— (al ragazzo) (7) hawn ibni, tric habba u ma tmur tatih ommok eh7 Ma iservi scein u la jek insauuathom, u la ek nibghathom skejel telghin phazziu tal figel. Ghalhekk ghajjattlech, biesc issicchithom ghasc dauruli rasi, Signur ghitilha lissignura li ma (7) bdal hsejes ghasc cont naf li inti cont tichtep: izda hi tismia-thatlihe tisma (f. 1827) min dik in-nassa ta Minuzza isseftura; u hi marret ckalghitilhom dawn listurmenti Gianp Iva mur u ara kif issicchithom Gianp (21 Issa dan kien jonckos biese ghal pekia tal-erba rbghaja. Pa inti tna le taf'7 (2) Jena ghidtlek smaic ommi, u ohti andhom (1 mascarati ma Chicchu lispiziar, u ma Gianninu ittabip u huma fil-dejerrbitlett iddobba (7) gen u gabu Ibiesi bih bih u mascri. Ser (7) bil-Paulina issa. Jena (f. 1827) inhoss demmi tala gio rasi u min jatini (7) neklilha ckalbha. Izda ma nockoghdusc fuck kliem ittfal, nivverificau laffari u nistudiauha tajep jena u Scmun. Tafsc li għanna ithlunna il ġrieden fiddar u manafusc bihom. Inti taf lit-tfal ikscfu il ghuar: mela dalgħodtrissa ekalti ckieghed ighidli Scandru li du Ciccu lispiziar ta-bistritna li jockghod lisfel u dak il trascketta ta Gianninu ittabip ghandhom ilbsu mascarati illeila, massignura marti u massignura binti. 84 Isma jena nemmen kollosc .. ghasc dik Minuzza li dik martek tant thobba ghandha hila iddahhalleck f'dareck torck isuet … Izda signur ghandicsc hila naghmlu hagia7 Naghmlulhom dahca li tinchitep. Il-MALTI Il-Għarusa tal-Mosta' Biex imbagħad tieħu il-bejgħa Ħallas qbejla, itma' Padre Iżra' u ħawwel saqqi u agħżaq, (7) qbiela itma' (7) Xita u xemx ħudhom fuq dahrek, egħreq u ixraq aħdem u bati Biex fis-suq tieħu dil-bejgħa, u ma ġġibx kemm tixtri rbati Zio Jieklu kollox il-putkali, nies bla ruħ, rwieħ indannati2 Madre Ara ħsiebu fejnu dejjem, fuq il-qligħ u fuq il-flejjes Bu bu x'raġel messni nieħu, kemm hu rgħib u x'kilba għandu Ma jaħsibx xi ftit fit-tifla li bis-swied ta' qalb ser tmutlu Puh għal wiċċha l-ħalja regħba, aħraq ruħha l-ħalja xeħħa Mela mmur naħraq lil binti biex neħdilha raġel għani7 Ħalli jegħreq il-ġid u l-għana l-interess ma jagħmilx bija Jekk jien (2) li mmur nitlob, ma rridx nara 'l binti hekka La hi trid bilfors lil Gianni, jien lil Gianni rrid nagħtiha. Padre Isma' 'l oħtok bedgħet tredden, il-ġurnata donnha mgħajba Ara llum x'ġurnata ġejja, Alla Ilum ibgħatha tajba Zio Jien kunjatu ingħid is-sew, għandha Isien ta' waħda għajba Ħalli naħdem, nagla' l-kisra, għax inkella nibda nidgħi U tafx kemm indum insalli sa kemm toħroġ ruħi minn ġismi Mela-iskot Iskot mela, lsienek rażżnu: u ħallini kwiet ġurnata Madre Jien maniex' nitkellem miegħek Padre Ma' min mela int titkellem Madre Jien nitkellem mal-luqqata Zio Oħti qalbi oħti ruħi kemm is-sabra int stinata Ħatni ismagħni u ħallik minnha. Ejja Ilestu l-bejgħa tagħna Għax jekk inkella żġur tiftluha, tagħmlu dirgla u n-nies tismagħna Ara hawn nistax nitkelleml Għandux ħila jsoddli ħalqi Dina (7) kienet tonqos. Ma kontx naf li sirna rsiera. Huwa jgħid li jrid u jogħġbu, lilna jridna nibqgħu siekta Alla tani lsieni f'ħalqi biex nitkellem kemm jogħġobni Jekk xi ħadd ma jridx jismagħni jiehu ħaġra jiġi jidrobni Ara x'mara tad-demonju Mal-ġurnata trid toqtolni, filgħaxija tgħid li tħobbni Ħej tridx tħalli nagħmel lili, jien dalqwat għandi nsikkitha Ingħidilha kelma sewwa minn xitan nagħmilha nagħġa Għal kull ħaġa trid il-għaqal, 'ma man-nisa trid il-ħjiena Le le ħej taħdem fil-batal ma ssibx le rkaptu tal-piena Inti mur daqsxejn sa ġewwa. U ħallini nagħmel jiena Aħjar nidħol ftit sa ġewwa, inħossni mimli bħal qordiena Hu skappali u daħal ġewwa7 … Taħseb forsi li nerħilu2 Ma jafx kemm għad irraddinlu u kemm għad nekollu qalbu Aħraq ruħu dak ilsienek, issa trid (2) (212 Intom nisa d'dana Isienkom lilkom stess tagħmluh id-deni Tufx' li Ilum bit-traddin tiegħek iddisprajtu lill-kunjatu Kellu ħsieb jaqtgħilkom libsa; issa forsi biddel ħsiebu fssa Għidli x'ħadt bit-tgemgim tiegħek7 Ma tarax kemm inti belha Biż-żegħil u bil-karizzi, minn du'' żewġek tieħu kollox Inti tifhem li bi kliemek lil da'' żewġek tista' ddawru U Int bi kliemek titlef kollox u di pin taqtagħli jiesi Min kien jifhem min kien jobsor li kien ser jaqtgħalna Ibiesna Li kont għamiżtni u xħittli kelma kieku kont naf kif nitkellem Iżda int ħija xejn ma tfittex tgħinni b'kelma u b'xi ħaġ'oħra 20 Il-MALTI 'Ma jien naf kif indewwiha, u kif narġa' paċi miegħu B'żewġ karizzi li nagħmillu jiena (71 (2) 2) Donnhom ħarġu donnhom marru …. Poi Dina marti għat-tfal tagħha għandha ħila titlef ruħha L-interess xejn ma jgħabbiha, biss tixtieq (7) iMabil-mod 'Ma bil-mod, kieku ngħidilha, għax iż-żejjed kollu mbidded Inti tħobbhom bis-saħħa u l-hena, iżda fittex il-ġid tagħhom. Agħmel kont li nżewġu t-tifla, lil dak Peppu li trid hija Xi jsir minnha llum o għada/7 Jiena nafu b'tifel tajjeb Jiena naf li hu hieni u bieżel. Iżda xejm—ma dak li għandu tiegħu Hija dik biss il-biċċa kisra li jaqlagħha b'ħidmet riġlu $ Li għall-inqas kellu dwejra, biċċa raba' o xi ħaġa oħra li għallinqas kellu merħla, o żewġ baqar biex jaħdimhom kont ingħid ħalli tiżżewweġ, għaliex għandha fiex tippoġġa Iżda b'xejn'' it-tifla tbati, l-iktar meta jiġu ż-żrameġ Ħalli mela marti tqaqi'' ħalli t-tifla ssewwed qalbha Jiena ma rridx nagħti naħraq 'il binti, lis-sinjur irrid nagħtiha Tabilħaqq li nisma' jgħidu L-ikel għoġba u ż-żwieġ namuri Iżda tajjeb kieku jżidu Li daż-żwieġ hu tas-sinjuri iż żuriaġgħoli Għal għaċ tid Għax iż-żwieġ għalina foqra Li intgħamel bin-namuri Kif nisimgħu jgħid il-Malti Dejjem żbriga bid-duluri Dawl il-qamar beda xejn ma juri7 Ħallik minnu (2) dawl il-qamar, għax din oħtok qalbet rasha. Min Mini Kif) Comu3ċ Oħti Masa7 Iva, Masa, tilfet moħħha, u ġennitli 'l binti bħalha. Int ma tafx li moħħ in-nisa mimli kollu bin-nuħħala7 Ma nistax nitħaddet miegħek; kliemek kollu ċajt u frugħa. Għax il-kelmaf li trid tgħidli' fi naf li hi kelma tal-bluha'' Ar ja ħatni kif titkellem Jiena ma nafx ingħid ħaġ'oħra, jien b'kappelli naf insellem. Li ma kontx tiġi missieri, kont dal-waqt nekollok wiċċek Xejn la tarfa' idek fuqi għax fil-qorti għada nfittxek Mela f'dari tidħak bija Jien nitħalaq, ruħi qalbi, nitolbok teħux għalija Masa, Masa, fisa, fisa, ejja keċċi 'l du' l-imbierek Isma' binti dak li ngħidlek: inti taf li jiena nħobbok Mhtx U ma rridx ħlief il-ġid tiegħek: isma', immela, u kliemi SOTTU. Għad li jiena inżomm miegħek, għad li nċanfar lil missierek Għad li rrid narak kuntenta, għad li rridek tgħammar hienja (71 la li tant jogħġobni dak iż-żwieġ li kont ridt tagħmel Ma' dak Gianni li sefirlek, u li Ilum jaf Alla fejnu. Jien ma ngħidx li l-qlub ta' l-għarajjes ma għandhomx jintaqgħu'$ flimkien Jien ma ngħidx li għandek tieħu li ma' min ma jaqbilx demm Iżda dina l-fehma tiegħek li bilfors tieħu lil Gianni Xejn ma taqbel ma' fehemti, lanqas jien naraha sewwa Agħmel kont li l-għarus l-ieħor li qalagħlek ġa missierek Ma tridux int b'għarus tiegħek, u li lanqas tista' ġġergħu Mhux għalhekk fil-pajjiż tagħna, ma (7) xi ġuvni ieħor nsa mela lil dak Gianni, u ħallini naħseb jiena fiet-mfittxiek Infittxlek ġuvni sbejjaħ, u nsibhulek tifel tajjeb U fuq kollox naqglagħhulek li ma jkunx wisq wisq tawwali Jekk tiżżewweġ għal fehemti Alla stess jagħtik ir-risq Għid int ħija. Iva, sewwa, titħadditha. U jien dejjem nisma' jgħidu Alla wieħed irġiel wisq. Le le, jomm, ma rridikx taħseb, li l-għarus li sab missieri Għandu demmu jirbuttani: o li hu raġel fuq qalbi, Jekk ma kienx il-maħbub Gianni, dana t-tieni kien jogħġobni: Inti tifhem li jien belha u li ma nħobbx is-sinjutija k U kemm naf li Gianni hu fqajjar, u li dana hu sinjur kbajjari U kemm naf li ma' da ngawdi, u ma' Gianni jkolli nqanċaċ Iżda dana xejn ma jservi: jiena nħoss katina f'qalbi Li marbuta ma' qalb Gianni, u li ma tista' qatt tinqata' Jiena nħobbu u nħobbu bosta, u ħabbejtu mindu trabba Qalbi ruħi il-ġid fittex, għax ma tiswiex flus l-imħabba 1: Le ja ħija tgħidhiex dil-ħaġa għax fiż-żwieġ tinħtieġ l-imħabba Iżda jiena ingħid ħaġ'oħra. Agħmel kont li trid 'il Gianni Agħmel kont li nżewġuhulha. Iżda fejnu da l-imbierek Ingħid li żżewweġ in-nanna Għula. Dejjem. toħroġ b'xi. skartata' donnok trabbejt mal-ħmir u l-bgħula Jekk immela trid nitħaddtu jaħtieġ tħalli ċ-ċajt apparti Għidli is-sewwa ingħidx tajjeb: nitħadditx ta' omm li jiena Iva, j'oħt, titkellem tajjeb. Iżda lsienek ta' raddiena. Mela xrik li jaħdem miegħi, kellu jogħġob aktar minnil Xi jservuni l-ġid u l-għana, jekk ħaddiem jiskapriċċani2 Għamilt ta' raġel, ħdimt ta' għaref; u servewni darba flusi Jien bi flusi ġa tajjartu. Jiġi issa jieħu 'l Masa Ħalli jbati, ħalli jbakkar. Ħalli jara kemm hu minnu Li jagħmel ħażin bosta: Min jeħodha ma' min akbar minnu Smajt xejn jabni l-aħbar ġdida, li ġibuha ż-żewġ mifdija Daka Gianni li ridt toqrod, sar sinjur ġo Barbarija Jien għidtulek bosta drabi, li daż-żwieġ ma għandikx tfittxu Jien għidtulek bosta drabi li tħallih jeħodha 'l Masa Ma tarax li Alla mis-sema biċ-ċar juri li ma hemmx fuqu X'servew issa l-flus li nfaqna biex begħednieh minn pajjiżna Jiena raġel la rajt bosta, u naf kulma d-dinja tagħti Kun af li min-iwebbes rasu o ġurnata o l-oħra jbati Ja missier temminx, iż-żejjed, għax din għandha tkun xi hrafa U minn fejn dis-sinjurija jekk il-bieraħ għadu jsiefer U tkun ħaġa bosta kbira jekk ġa wasal Barbatija sa Sqallija Ibni qalbi għadek ċkejken, u ma tafx lid-dinja (2) x'tagħti Jekk niftakar qabel siefer jiena kont kollox ninnota Sinjur, qallek, agħmel kulma tiflaħ, iżda afli d-dinja rota' Ma kontx nemmen li raġel bħalek jagħti kont ta' kliem ċaċċari Għax għalkemm iddur dir-rota dad-dawran ma jservix lilu Nagħmlu kont li hu jistagħna u jarġa' jiġi jieħu 'l Masa Tifhem b' għaqli ma nafx fisa Niżżewwiġha u niħodhielu. Intom xjuħ kontu nies tajba, ma tafux iddawru l-17) Ara llum kif nagħmel nassa, u kif għadha Massa tridni Iżda qabel ma nagħmilha għandi bżonn nara l-mifdija Dawk li ġiebu l-aħbar tiegħu, u li rawh ġo Barbarijafadre Jekkinttrid titkellem magħhom nibgħathomlok dik is-siegħa Iżda aħsibha tajjeb tajjeb, għax xi mard ma jridx tidwija Fien Inhoss qalbi trid tinqasam, inħoss demmi jdur ma' qalbi Ah kemm kien aħjar għalija li b'sikkina żbrigajt minnu (1 1i kont stajt nagħti, sassa'$ kieku ġa kont qridtu U midfun f'xi għalqa bogħod, isma' qatt ma kien issemma Ma' missieri ibażżagħni: għax igħidli ibża' għar-ruħek' Ara issa x'waħda ġrali b'da l-iskrupli tan-nuħħala Xejn ma trid biex tisma' Masa li ġa stagħna Gianni tagħha U dak żwieġi dlonk jitħassar: għax hi żgur lilu tistenna Jekk imbagħad dana Gianni, jiġi għani f'dan raħalna U narah miżżewweġ lilha jixtri il-12) u jagħmel (71(f. 1607) Kif insofri l-ħalja għira, jekk ġa nħossni mejjet mn'issa7 Mela nfittex niżżewwiġha qabel xejn ma tisma' b'Gianni U jekk hu xi darba jiġi, jibqa' sajjem jibqa' jgħanni. Jien f'dattant ġa ħsibt kif nagħmel. Ħalli jiġu l-mifdija: Dina l-borża tagħmel tajjeb: u ngħallimhom kif jitkellmu Ara moħħi kemm jgħinni, ara għaqli kemm jiswieli Jekk bil-ġid ma stajtx nistadha, nara x'tista' tagħmel l-għira U jekk tħobbu kienet Masa, nara kif inbegħidhulha Merħba bikom idħlu u għaddu. Nifirħilkom, ħudu s-siġġu Meta smajt bil-miġja tagħkom, fraħt bħal kieku kontu ħuti Bgħatt għalikom biex narakom, għax jien nifraħ b'ġid il-proxxmu Agħmlu f'raskom xejn la tistħu, agħmlu kont li intom f'darkom. Mgħallem inti tobbligana, għax narawk tifraħ wisq bina Jekk nistgħu nservuk f'xi ħaġa, nitolbuk li tikkmandana U jekk trid tgħinna b'xi kelma lil missierek rikkmandana Għal (2) għal nagħmel jiena: 'ma għiduli u stqarru s-sewwa Tabilħaqq li ċertu Gianni li kien xrik fir-raba' tagħna Wasal waħdu Barbarija, u jkun qiegħed jistagħna Iva, mgħallem, għamel xorti: u ftit huma ogħna minnu Għandu flus kemm tasa' Malta u ma hawnx min'8 aqwa minnu Iddew mela fis għiduli kif dal-bniedem stagħna f'daqqa Għax minn hawn siefer bla ħabba. Mar għarwien b'żarbun imraqqa' $ Inti taf x'inhuma t-Torok, kemm-il ġenju jagħmel bihom Għandek taf immela, mgħallem, li bla flus ġie f'Tuneż Gianni Iżda donnha x-xorti tiegħu lilu kienet trid tistenna Kien hemm f'Tuneż mirkant għani mingħajr tfal u mingħajr mara Malli rah ried jieħdu b'ibnu, ġidu kollu ried jiktiblu Illum Gianni sar ġa rajjes, u ġa ħadlu bosta prejjeż U jekk Alla jibqa' jgħinnu, ma jkunx jaf x'jagħmel bil-flejjes Qiegħed nifraħ u nithenna: b'dana kollu li għidtuli Iżda ħaġa nitlob minkom, dal-pjaċir irrid tagħmluli Għandkom tgħidu li dak Gianni, ġa sar Tork u biddel dinu Għandkom tgħidu li ġa żżewweġ u li ħa tliet nisa Torok Dina l-vuċi rridha toħroġ għax irrid 71 071 'Ma fdattant la ġejtu foqra rrid ingħinkom b'xi (7) Ħudu immela dina l-borża, u jien naħseb inħaddimkom Biex nobduk li trid ingħidu Il secondo.— Anzi wisq aktar inżidu L Isid. Ġa ftehemna tistgħu tmorru, nitlobkom tikkumpatuni II primo Mgħallem qalbi tridx ħaġ' oħra, għax għalik jien nagħmel kollox II secondo da parte (f. 1671 : Scena. lI padre ed i suddetti Pad Binti kemm inti xxurtjata: Alla ġie refgħek minn xuxtek Issa 'l Gianni xċjn ma tfittxu, għaliex Gianni għalik mejjet Issa mur ibki u tniehed, u għalih itlef partit tajjeb Gianni żżewweġ Barbarija, għandu tlieta minflok waħda Madr. Irġiel kollha xorta waħda: : : Zio… U x'kien jagħmel b'mara waħda: Oh min mn kien. minfloku7 Figlia .. U min ġiebha dina l-bxara (confusa e fuor di se/) Għaliex xejn jien ma nemminha al U kif tista' tkun dil-ħaġa Fuq mitt darba hu ħalifli Li qalbu taha lili,u li ma għandux iħobb mar'oħra U kemm ħwejjeġ in-nies jgħidu, u qatt ma jkunu sewwa Li dak Gianni ma hux kiefer, biex jagħmel di dina l-ħaġa Madr. Binti qalbi ma jkunx l-ewwel Zio Mhux għalxejn il-qasba ġġelgel Padr. Kif ja binti, ma tridx temmen/ Jiena nġiblek min ġie lbieraħ B U min rah qoddiemu jaqleb,isir Tork, u hemm jiżżewweġ: Figlia. (Irritata) Jekk tinsab dil-ħaġa vera,isem Gianni ma (7) Jien dalwaqt inġibhom hawna, għax: ; Żio. Jien dal-waqt tajthom. bil-wegħda Pl Għall-qoddiesa hawn jisimgħu Jiena nħossha rasi faret: la naf x'naħseb la x'nitkellem Jekk niftakar x'qalli Gianni ftit mumenti qabel siefer Ma nistax indaħħal f'rasi li fi żmien qasir insieni Jiena għadni narah jaħlef li ma jħobbx ħlief lili waħdi Jien nistħajlu għadu jgħidli li qatt f'ħajtu ma jinsieni Kif immela issa jgħiduli li dal-bniedem ġa bidilni7 U bidlini hawn pajjiżi, li ħa xi oħra isbaħ minni :- Jista' jkun li kont naħfirlu, u kont ninsa li wegħedni Iżda jieħu mara Torka, u għal waħda jieħu tlieta Dina l-ħaġa mn'awl id-dinja qatt ma nstemgħet qatt ma saret Mela jien għalih inbati, mela jien għalih niċċanfar Mela jien għalih nirrofta żwieġ li bosta oħrajn jixtiequ U hu minsi b'kulma qalli, malli jsiefer ibbandunanil 'Ma tibżax xejn ma jimporta, jiena naf nagħtih risposta Lil Sidoru nieħu b'żewġi, ħalli ismu, u jaqsam qalbu U jekk nista' għad ġurnata, immur b'żewġi Barbarija : Biex nurih kemm naġħti kontu, u kif ħadt lill-għadu tiegħu Madankollu kliem imbattal, għaliex Gianni għadu għaref :/7 Din l-aħbar għandha tkun ċajta, li qalgħuha n-nies battala 53. : Binti Masa għadek taħseb' Del-ħin Ġanni fost tliet nisa Qiegħed forsi jieħu l-kaħwa, u xejn żgur ma għandu ħsiebek : Inti hawn qiegħda titbekka, huwa sejjer forsi l-Mekka Għidli x'rajtlu Masa qalbi li ġġennint urajh tant bliht i Manemminx li mbagħad ġmielu hu xi ħaġa tant ta' l-għaġeb. Jekk ma ridtx toqgħod fuq kliemi, hawn dan-nies isma' xi jgħidu Dawna kielu u xorbu miegħu; ma nemminx li jqarrqu bina Binti qalbi staqsi lilhom; ara Gianni kemm iħobbok Jiena nħossni kollni mgħaġġeb, għax da kollu ma kontx nemmnu Jien kont nagħmlu tifel (7), kelli ħila għalih$ naħlef Min kien jemmen min kien jobsor li dak Gianni kellu jaqleb m Meta wasal Barbarija, tat-Forek-beda ma' tliet Torok mar intriga Meta ż-żwieġ ikun ġej mn'Alla, waħdu jseħħ waħdu (71 Aħna konna bil-kliem ilna, iżda issa il-forn saħan' Għax dik Masa li ilha mħajra li titħallat mad-dar tagħkom Issa donnha taha f'moħħha, ma ssemmix ħlief lil Sidoru Jiena naf l'intom Sinjuri, u li ftit nista' nagħtiha Lanqas kien ikolli ħila li lilkom nagħmel dil-ħotba Jekk ma kontx naf li Sidoru ma' din binti għandu l-grazzja Mela nħallu ċ-ċirimonji, u nitkellmu kelma sewwa Jekk għad għandkom l-ħbieb ta' l-ewwel bejn ftit ġranet nistgħu norbtu Jien nagħtiha dak li wigħedtha, żewġ għalqiet flimkien magħquda Jiena kont neħodha 'l Masa iżda ma' ieħor hi miġbuda Le xejn tieħu qalb ta' mara, li 'l ħaddieħor tkun megħuda Jiena fhimtkom sa mill-ewwel għax narakom b'ċerta bruda Jekk imbagħad tiżgurani li qalb Masa m'hix miġbuda Jien ġa għidtlek drabiet oħra li lil Masa jien neħodha Jekk 'il Masa ibni (2) jiena ma nafx 071 0) Jekk l-affari hi kif tgħidu, nistgħu ntejġu bikri għada f) Jiena MIf2)waħda, intom tafu d-dota tagħha Biċċa raba' f'tarf ir-raħal, u l-lok żgħir ta' ħdejn il-Knsija Nagħtihomlha minn żmien ħajti: Ċeppun ommha u żewġ għenienel U erba' mija flus jaħirqu, indoqqomlha kif itejġu. Padre Aħna 'l-Masa biss irridu: ma nfittxux il-flus u l-ħwejjeġ Figlio Padre Mela ser immur inħejji biex filgħodu għada ntejġu Għax jien nisma' n-nies jgħidu li l-affari agħmilha s'hawn Ser nistieden lill-ħaddara, biex jagħmlu dil-lejla magħna U jekk tridu tistgħu llejla tiġu Ikoll issebbħu magħna Biex filgħodu kmieni kmieni niżbriġawha darba u ntejġu Padre Ħsibtu tajjeb mur illesti, aħna wkoll immorru nħejju Figlio Figlio (solo) Għidlu issa jiġi Gianni bħala hmar u jieħu Masa. Għadni mmidd riġli f'pajjiżi U ġa nsejt dak li batejna Sewwa jgħidu li jibqa' jiġbed Il-pajjiż li fih trabbejna 'Ma min jaf x'ser nara issa Min jaf x'hemm (2) lest għalija Iżda mill-mewt ma hemmx għaqqalha Nara '1 (71 u nxerred dmija. Tagħmlux ħsejjes, huti u isktu, għaliex nara dawl fil-bogħod U nifs wieħed li jisimgħu, taraw dinja ġejja fuqna: Jekk f'dad-dlam jien nara sewwa, dan fejn aħna hu Wied il-Għasel U minn hawn għal tarf il-Mosta, ma hawnx bgħid ġirja ta' żiemel Mela (7) erbgħa jżommu d-dgħajsa bl-imqadef f'idhom jistennewna U aħna l-bqija qajla qajla nimxu dritt fejn il-wied jeħodna Fittxu niżżlu (21 (71 biex ħdejja jiena nsibkom … Dawk ix-xwabel tridna nġibuhom2 Uno di loro$$ Ġibhom, iva, t-EŻHi mingħajr ħsejjes, u kull wieħed jieħu tiegħu (va e ritorna poi colle sciabole) La xejn tibżgħu ja (7) tiegħi għax illum xortina ġejja Uno Fisa ħuti kollha staħmu, nisma' ġejja il-għannejja Uno Ejja mmorru, il-ħin ġa daħal. Fejn immorru Lejn ir-raħal. Jien ġa fhimtek, ħija qalbi, trid naraw it-tieġ ta' Masa. Iżda tafx li qalbi tgħidli, li sal-lejla iż-żwieġ jitħassar2 Għaliex smajtha tgħid mitt darba Li ma l-imsiefer trid tiżżewweġ allavolja tmur titjassar 'Ma (2) missieri għadu iebes, u bil-fors ser iżewwiġha Għalkemm ommi tgħid u tħambaq, għalkemm oħti (71 u tibki Iżda dal-għarus li għandha, xejn ma daħal fil-qalb ta' Masa Mela żgur li ma tiżżewġu, għax dik oħtok hi (7)0P) Għax din hija tifla tajba, għad li hi tifla tal-knejjes. Iskot, ħej, għax nisma' l-ħsejjes. Dana hu jaħtieġlu jibża' min iżomm fi bwietu l-flejjes (scherzando) Le le ħej, xejn la nitwaħħxu, għandu jkun ir-riħ mal-ħxejjex. Jien dal-ħiss xejn ma jwaħħaxni għax dal-ħiss ili li drajtu Xejn la tibżgħu u xejn la tgħajtu. Ragazzo M' għaraftnix7 Jien dak l-imsiefer'' li tistenna oħtok Masa Xejn tinqata' għax dawn nies tiegħi Ħalli 'l sieħbek hawn ma' sħabi, xejn la tibża' ejja miegħi Inti mbagħad (dirigendosi all'altro) oqgħod hawna Ħu dil-borża u għad inżidek. Inti tafni jiena Gianni Sa ma aħna mmorru u niġu agħmel tabirruħek tgħanni Jien jaħtieġli nobdi kelmtu għax inkella ttis-tafx malannu 32 il-MALTI Meta tridni nibdlu u nbigħu Jien missieri ngħid is-sewwa, miegħu demmi xejn ma jaqbel Għandu ħaġa li tkeċċini, u narah tant demmu biered Li jekk kelli ingħix miegħu qatt ma kont inkun kuntenta Dejjem Din hi ħaġa mn'awl id-dinja Dejjem smajt in-nies jgħidu Li kull qalb tintrabat m'oħra, u ma nħobbux lil min irridu fżda-meta Iżda dak li tbiegħed minni, ma nafx x'kont naralu f'wiċċu Jekk kien biss jgħidli kelma kont inħoss qalbi tithenna 'Makonttħossok donnok f' ġenna (Scherzando inatto di partire scherzando) Xejn tħallini,7 stenna stenna Dawn mhux ħwejjeġ ta' bi ħlieqa ħaġa ż-żwieġ ma huwiex vojt Għamilthieli x'inti kuntenta Tħallashieli għad ġurnata Bil-kliem tiegħek binti ttajret: inti ġibtli l-għali f'dari Inti kont iġġerri d-dgħajsa, qabel siefer dak l-imbierek Ara kif titlef xortiha bil-ġenn tagħha u bil-kliem tiegħek Iżda dejjem hekk jiġrilu min idaħħal in-nies f'daru Ara kemm (7) saru Fid-dar tiegħek minn żmien ilu, tagħhom lili tagħti l-ħtija Iżda jekk trid tgħid is-sewwa, inti kont il-ħtija tagħhom Jien ma ngħidx li ma żidtx ħatab, li ma għintx xi ftit id-dgħajsa Jien għidtilha bosta drabi li kien sbejjaħ dak ħaninha Għad li snieni kollha waqgħu Dik l-imħabba ta' żgħużiti Iżtra'-it-ħawwel (1 Iżra' u saqqt ħawwel, saqqi, u agħżaq Ħallas qbiela u itma' bhejjem Xita u xemx ilqa' fuq dahrek; Egħreq u israq, u mur bati Biex fis-suq tieħu dil-bejgħa U ma ġġibx b'kemm tixtri irbati continua a (7) Hi tafx-mitr-reklilia kollox) il-putkali-fPijeki il-MALTI Ni —wieb-taż-avukati Si jamdl jeħtal-avukati Tafx trin-ġiebu imnejn ġiena dana kollu Malta-ħanina Ser inħallik Malta ħanina U ġa nħoss qalbi tingħasar Fik igawdi il-barrani Int għal min ulidt pajjiż il-jasar Se nħallik, Malta ħanina U ġa nħoss qalbi tingħasar l-Għarusa tal-Mosta Xejn ma jservi l-ġid u l-għana meta l-qalb ma tkunx kuntenta Iżda kif neħilsu minnu jekk ġa għidtlu l'inti tħobbu Jekk bi mħabbtek ġa hu mġennen, jekk biss lilek huwa jsemmi Inti taf kemm għandu għana, taf li r-raħal kollu tiegħu Mindir-siefer Taf li jien u ħutek kollha, lilu naħdmu u (71 miegħu Mindu siefer maħbtib-qalbt dawl għajnejja ma nafx dalma waqgħet fuqi Qalbi-nkosska-imbilekij Għandl-ħasa-tferfer-qalbi Dawn għajnejja jridu jdemmgħu Mindu siefer maħbub qalbi ma nafx dalma waqgħet fuqi IM kin ttini asuitiiiċminitinn animati Dawn għajnejja jridu jibku, qalbi sewda trid tinqasam Xejn ma jservi nitlob 'l Alla li jbegħduli minn għajnejja$ Għax narah qoddiem għajnejja u nistħajjel narah dejjem U kif tridni, Missier qalbi ruħi nagħti qalbi 'l raġel ieħor Jekk minn mindu konna trabi qalbna ngħaqdet u saret waħda Le, le le ma ttinix qatbt ruħi li did- (7) qalb li hi ġa $) Lanqas jixraq nieħu raġel (7) li ma' ieħor jien miġbuda Padre Mela qalbek hi magħquda7 Li kont naf ja binti qalbi, li di qalbek tħobb qalb oħra Ma kontx nagħti kelma 'l sidna li ġurnata nżewġek lilu La scena figurerà Wied il-Għasel. Il-lejl daħal, daħal bosta: u għal ftit ma narahx sebaħ Sħabna donnhom marru ndifnu. Jiena qalbi nħossha ttaqtaq Ma nagħmlux li n-nies ħassewhom, ma nagħmlux li nibqgħu rsiera L-isbaħ ħaġa Ilestu l-qala' u nfilaw daqs għoxrin qama Inqiegħdu t-tmun nħejju l-imqadef u nżommu t-tagħan f'idejna Biex jekk qatt (7) mill-bogħod xi nies jiġru u jiġu fuqna Naqtgħu ċ-ċima fisa, fisa, u neħilsu mill-burraxka Għax biex tafu t-temp inkesa u ġa nara l-ajru mgħajjeb. L'altro Biex ingħidlek kif inħossha; sewwa tgħid taħsibha tajjeb L-aħwa mela (dirigendo ai compagni) lestu kollox Isaw fisa dik l-72) Jiena nħossni ġa nitkexkex jien ma nżommx fuq (7) Eddew għidli, inti tara; ma humiex nies dawka li ġejja U jidhirli li huma għalina jekk jaraw sewwa għajnejja Xejn la tgħajjat ja kelb, kiefer, għax dal-mus tarah fi grieżmek Għadda ż-żmien li kont tagħfisni, issa ħajtek hi f'idejja Tiftakarx meta kont tgħidli: Xortik Gianni għadha ġejja Iva aħfirli, ħija Gianni jekk għamiltlek bosta nkejja Inti mindu konna trabi, dejjem bgħadtni u għirt għalija Inti dejjem kellek miegħi: mindu kont għadek tarbija Jiena kont inħobb lil Masa, inti għirt minni u ridtha lilek Inti begħedtni minn pajjiżi u mid-dinja ridt toqrodni Fl-aħħarnett ġejt taħt idejja, għarus fqajjar mingħajr dota Sewwasew kif darba għidtlek li did-dinja hija rota Isma' immela u ftakarha, din kulħadd imissu jafha Dak li jisraq qalb ta' mara u li żwieġ fuq qalb iħassar O jmissu jmur (2) o imur għalhekk imjassar Le, ħallini ġo dar ommi, tifridnix, Gianni minn niesi Inti taf kif jien ħabbejtek, hekk, immela trid tħallasni TFrid-tbegħidni Ġejt teħodni minn ġo raħli7 Trid tbegħedni minn dil-gżira Dan baqgħali għalik nara, nitlef 'l ommi u niġi rsira Ruħi Masa xejn la tibża' la teħodha xejn bi kbira M'intix ġejja le biex tbati, 'ma biex tgawdi l-għana miegħi Nġibu 'lommok u 'l missierek biex igawdu wkoll magħna Jien bil-flus insewwi kollox, u għad niġu f'dina l-gżira Għad jgħidu r-raħal tagħna: ġiet sinjura Masa rsira Entra Isidoro Fisa erħuni u itilquni, għax ma rridx magħkom insiefer Ara x'għors kien dan ta' Masa għal dal-mard ma hemmx tidwija 7) saqqi għal ikla tajba ser (7) Barbarija Kontx ingħidlek żewweġulha, Ara—ssa—-sa-£id-P1 fejn (21 miegħek Tarax fejn fl-aħħar ġebitek il-ħalja ħneżrija tiegħek Ah żbaljatha iva żbaljajtha, 'ma jien għamiltu għall-ġid tagħha Issa ikoll sejrin inbatu, għandna l-ħajja għandna s-saħħa Fisa ġejja mur ismagħha ĦU ħw David Agius Muscat, 'Il-Kanonku Fortunato Panzavecchia (1797-1850) — Il- Lingwista u l-Edukatur,' teżi tal-M.A., U. ta' Malta, 2005. Ara wkoll Joseph M. Brincat, Il-Malti Elf Sena ta' Storja (Malta: PIN, 2000) 105-6 . Ħajr lil Dr William Zammit ta' din it-tagħrifa. Għal tagħrif fuq ir-rewwixta ara Godfrev Wettinger, Slaverv in Malta (Malta: PEG, 2002) 145-51. Din il-kitba mhijiex miktuba minn Panzavecchia. Panzavecchia semma lil Dun Mikiel Xerri fil-manuskritti li jittrattaw l-istorja ta' pajjiżna. Forsi mhux b'kumbinazzjoni li l-ewwel teatrini ta' pajjiżna, fil-Beltu fil-Kottonera, infetħu fil-karnival ta' l-1847. Panzavecchia kien Senglean u jista' jkun li, jekk kemm-il darba d-dramm inkiteb qabel l-1845, kien hawn attività teatrali bil-Malti qabel l-1847. Marco Galea, ''It-Teatru bil-Malti — Mill-Bidu sat-Tieni Gwerra Dinjija,' teżi ta' l-M.AA., U. ta' Malta, 1996, 37-38. It-titlu ma jinsabx fl-oriġinal. Id-dramm huwa traskritt bl-ortografija oriġinali biex nuru s-sistema ortografika ta' Panzavecchia qabel ma ppubblika Grammatica della Lingua Maltese (1845). Meta ttraskrivejt dan id-dramm sibt diffikultà biex naqra t-test u xi kliem li ma stajtx nagħraf kelli naqbżu u minfloku nagħmel il- punt interrogattiv bejn il-parenteżi kwadri. Qata' l-isem Giannoz u kiteb Carolina. Qata' l-isem Giannoz u kiteb Carolina, Wisq probabbli hawnhekk ried jikteb Gianpaulo. Jiġifieri 'offi'. It-titlu ma jinsabx fl-oriġinal. Xi kliemli ma stajtx nagħraf kelli naqbżu u minfloku nagħmel il-punt interrogattiv bejn il-parenteżi kwadri. Id-dramm inkiteb bl-istess sistema ortografika tad-dramm ta' qablu iżda, għal aktar prattiċità, ġie traskritt bl-ortografija tal-lum. Jiġifieri 'miniex'. Jiġifieri 'tafx'. Jiġifieri 'dan'. Jiġifieri dan. Panzvecchia kien qed jikkonsidra jiktibx 'għabura' flok 'riġlu'. Panzavecchia kien qed jikkunsidra jekk 'b'xejn' jiktbhiex qabel 'iżda'. Panzavecchia kien qed jikkunsidra jiktibx 'tinħoq' flok ''tqaqi'. Jiġifieri kif, bl-Isqalli. Panzavecchia kien qed jikkunsidra jiktibx 'id-diskors' flok 'il-kelma'. Panzavecchia kien qed jikkunsidra jiktibx 'tagħmilli' flok 'tgħdi'. Panzavecchia kien qed jikkunsidra jiktibx 'hu diskors (2777 flok 'hi kelma tal-bluha'. Jiġifieri 'dan'. Jiġifieri ''jiltaqgħu'. Panzavecchia kien qed jikkonsidra jiktibx 'l-amur ma jiswiex ħabba' flok 'ma tiswiex flus l-imħabba'. Panzavecchia kien qed jikkunsidra jiktibx 'tagħmilx bosta u ftakar li' flok 'agħmel kulma tiflaħ, iżda afli'. Jiġifieri 'sa issa'. Panzavecchia kien qed jikkunsidra jiktibx 'mn'Alla' flok 'għar-ruħek'. Wisq probabbli kellu jżid 'hu'. Panzavecchia kien qed jiOkkunsidra jiktibx 'mqatta'' flok 'imraqqa''. Panzavecchia kien qed jikkonsidra jiktibx 'minnu' flok ''għalih'. Panzvecchia kien qed jikkunsidra jiktibx ''ġa beda jisħon' flok 'saħan'. Panzvecchia kien qed jikkunsidra jiktibx 'waħda' flok 'sewwa'. Panzvecchia kien qed jikkunsidra jiktibx 'un canto' flok ''persone'. Jiġifieri 'suonatore'', daqqaq. Dan huwa ħu Masa. Jiġifieri 'Gianni'. Panzavecchia kien qed jikkonsidra jiktibx 'tiċċajta' flok 'tħallini'. Panzavecchia kien qed jikkunsidra jiktibx 'ibegħidli l-ħsieb tiegħu' flok tjbegħeduli minn għajnejja'. Panzavecchia kien qed jikkonsidra jiktibx 'due' flok 'un'. Jiġifieri 'Gianni'.