LEHEN IL-MALTI b MAĦRUĠ mill-'GĦAQDA TAL-MALTT' (UNIVERSITA'). LULJU-DIĊEMBRU 1943. IT-TLETTAX-IL SENA Għadd 149-154 W.-ILSIEN Malti għal fejn l-Ingliż li hu żviluppat ħafna aktar u għandu kittieba mill-aqwa, t'bda minn Chaucer u tasal sa T. S. Eliot, ma jistax jitqies bħala lsien ta' Imperu jonkella, kif ifakkruna, bosta drabi, bħala għodda tajba għall-kummerċ. Aħna n-ħuqqasijiet tal-Malti nafuhom kollha u kien għalhekk li, għal- kemm żammejna iehes biex ma jkun hemm ebda lsien ieħor magħruf bħala uffiċjali barra l-Malti u l-Ingliż, aħna f'dak li għandu x'jaqsam ma' l-edukazzjoni għolja, l-edukazzjoni, biex ngħid hekk, ta' l-aħiar nies tagħna, qatt ma ridna iew tlabna li jinqerdu minn fostna dawk l-ilsna barranin ta' popli oħra aktar żviluppati minna u li għalhekk aħna nistgħu nqisuhom bħala l-muftieħ ta' dinjiet oħra fejn igħixu n'es li għaddew il quddiem fix-xjenza u l-arti, Aħna wkoll ridna l-Malti jkun magħruf bħala ilsien uffiċjali iżda ma għandn'ex x'naqsmu ma' dawk in-nies moħhom magħluq u li jaħsbu qasir sa fein jilħaq il-qiegħ tal- kultura tagħhom li riedu jċekknu l-edukazzjoni tal-pajjiż u hekk riedu jbaxxuna quddiem il-barrani. Dan huwa l-ħsieb li ridt infisser fl-artiklu tiegħi ''Kittieba ta' Għada'' fit-tielet ktieb tal- Ward ta' Qari Malti. Imma għalkemm il-Malti ma jiswiex għall-kummerċ u lanqas hemm miljuni ta' nies j'tkellmuh, iżda għalina, igħidu x'igħidu dawk li jridu jagħilqu għajnejhom qud- diem il-fatti, hu b'ss u waħdu hu l-mezz nazz'onali biex infissru l-ħsebijiet tagħna bih, kif ukoll il-forma illi l-Maltin kollha, mill-bdiewa ta' Ħad-Dingli sal-membri tal-Każin Malti, iqiegħ- du u jfasslu l-ħsebijiet tagħhom fiha. — Ħafna minn dawk li jidhrilhom li qed jagħmlu figura bit-Tal- jan jew bl-Ingliż tagħhom ma jkunux jagħmlu ħaġ'oħra ħlief irod- du bil-Malti u jitħaddtu jew jiktbu Ingliż jew Taljan li idjomatika. ment u fonetikament, ma hu Ingliż jew Taljan xejn, Għaldaqs- hekk ix-xogħol tal-Malti fis-soċjetà Maltija jixbah lil tal-Franċiż fis-soċjetà Franċiża u ta' l-Ingliż fis-soċjetà Ingliża. Meta nħarsu lejn l-imgħoddi u naraw kemm kellu jara għawġ u tfixkil ilsien- na aħna, flok nitnikktu, inqawwu qalbna għax nitgħallmu li jekk għalli ġej jerġa' jinqala' xi moviment iblah kontra l-Malti dan jispiċċa biex joqtol mhux l-ilsien tal-Maltin, li hu ħaġa waħda mar-ruħ u l-istorja ta' ġensna, imma lilu nnifsu, u hekk iseħħ dak li jgħidilna l-Malti li min jixtieq l-għali 'l ġaru jsibu f'daru, Mela jekk hemm xi ħadd qiegħed jaħseb biex minn issa stess jew inkella wara li terġa' tintraddilna l-kostituzzjoni jċek- ken u jfixkel il-Malti dan jaqbillu jiftakar dejjem x'għadda minn għala Isien Talian f'Malta meta l-ħbieb tiegħu boloh inqdew bih mhux bħala għodda ta' kultura, imma, bħala forka kontra l-ilsien agħna li xi ħadd Malti bħalna riedu jitla' mhux fil-katedra ta' -Università imma ġo l-irmied tal-kċina. Il-Malti f'Malta qatt ma jista' jmut għax minn seklu għall- ieħor jibqa' jsib il-ħbieb tiegħu. Tabilħaqq, il-Malti għandu ħaġa i bu biss u waħdu jista' jgħoddha bħala tiegħu, ħaġa li u la lsien Taljan u lanqas l-Ingliż ma jistgħu bħalu jgħodduha tagħhom fl-istorja tal-Gżejjer tagħna. Dil-ħaġa huwa il-jedd tal-Ilsien Malti i jingħadd bħala lsien il-Maltin, il-Maltin il-qodma li fis-seklu sittax iġġieldu qalbiena għall-ħarsien ta' artna kontra t-Torok u tal-Maltin ħutna ta' żmenijietna li dawru l-kanuni tagħna kontra għadu mill-eqqel li l-gżejjer tagħna qatt ħabbtu wiċċhom miegħu. Iżda lilna l-Malti jiswielna mhux biss għax, kif ingħidu hu tagħna. imma wkoll għaliex la darba wliedna twieldu fih, bħal kieku f'wirt li tahulhom Alla. aħna għat-tagħlim fl-iskejjel elementari, irridu u ma rridux ma nistgħux ma ninqdewx bih u dan skond l-aħjar prinċipji pedagoġiċi li jgħallmuna li t-tfal jit- għallmu Isna u suġġetti oħra l-ewwelnett bi lsien art twelidhom, U minn daqshekk la l-Malti hu lsien il-Maltin l-ebda lsien ieħor, anqas l-Ingliż, ma jista' jasal biex jaqla' l-Malti 'l barra mill- iskejjel mingħajr ħsara kbira. għall-edukazzjoni tagħna. Għaldaqshekk ma kienx żball żgħir meta dari l-Malti kien jitħalla barra mill-iskejjel biex jagħmel wisa' lit-Taljan. L-Ingliż u t-Taljan li t-tfal tagħna dari kienu jitgħallmu ħallata ballata ma' suġġetti oħra, ma kienu jiswewlhom xejn għall-ħajja ta' wara, l-iskola billi kienu joħorġu żgħar u sa tnax jew erbatax-il sena ma jistax ikun li wieħed jitgħallem l-Ingliż u t-Taljan sewwa. L-aktar jekk ikollhom ħafna trufijiet imħawdin ġo ras- hom imma xejn magħqud. Għalhekk, meta tqis ħaġa ma' oħra, tara li d-divrenzja bejn dawk it-tfal li kienu jmorru l-iskola u dawk li qatt ma rifsu l-għatba tagħha ma kinetx hekk kbira, l-aktar billi fl-iskejjel ma tgħallmux is-snajja' biex ikunu jistgħu jaqbdu x-xogħol meta joħorġu mill-iskola, f'Malta, jekk jibqgħu hawn, barra, jekk isiefru, Dawn it-tfal li l-lum saru żgħażagħ, huma, biex ingħid hekk, il-pis u l-għajb ta' Malta, dik Malta li llum kulħadd qed isejħilha dar il-qalbiena imma li ma hi xejn inqas dar: l-injoranti; Il-Malti għallinqas jibqa' jgħin lit-tfal tagħna meta dawn ikunu nsew kull ilsien ieħor biex bil-għajnu- na ta' kotba u gazzetti tajba, huma jibqgħu jitgħallmu u jgħad- du iktar 'il quddiem. Ftit taż-żmien ilu konna għadna nħabbtu moħhna kif no- ħolqu kotba għall-iskejjel. Dan ix-xogħol illum seħħ, għalkemm mhux mingħajr tfixkil u taħbit fil-bidu. Is-sur E. B. Vella għa- mel il-kotba għall-iskejjel elementari, fil-waqt li jiena u l-profes- sur P. P. Savdon għaqqadna antoloġija ta' l-aħjar proża u poe- żija fi tliet kotba ta' ma' dwar eif paġna, Illum aħna għandna wkoll grammatki tajba tal-Malti kif ukoll materjal lessikali u filoloġiku u studji lingwistiċi. Hekk, sa fl-aħħar, imlejna l-bat- tal li kien hemm fil-Maiti għalkemm, ma għandniex xi ngħidu, għad baqgħalna ħafna xi nżidu biex l- istudju tiegħu jibqa' jgħad- di 'l quddiem. Issa qabel nitlaq dan il-punt ingħidilkom xi ħaġa fuq il- Malti fl-Università. Jiena nuħseb li hawn il-Malti ġie f'tiegħu iktar minn kullimkien ieħor u lili mess il-ġieħ li nilħaq l-ewwel professur tal-lsien Malti wara M. A. Vassalli. Ix-xogħol tagħna issa hu li nwettqu l-programm nazzjonali ta' dar-Raġel li kien iħobb l-istudju u jobgħod it-tirannija għall-mewt. Nista' ngħid li dawk l-istudenti inoħhom imħeġġeġ għat-tagħlim ħassew fihom is-saħħa ġdida ta' l-ispirtu nazzjonali. Fil-lsien tagħna huma sabu dak li qatt ma kienu sabu f'letteraturi oħra, jiġifieri r-ruħ ta' art twelidna. Biex niftiehmu, nieħdu l-poeti tagħna. Waqt li kulħadd jaqbel li l-Golden Treasurg jiġbor poeżija mill-aqwa u l-Pocins of To-daj miġburin mill-Għaqda Ingliża fihom poeżiji tajbin, madankollu, dawn ix-xogħlijiet li jirrappreżentaw il- ġmiel u l-kobor tal-poeżija Ingliża jonqoshom dak il-lewn u dik ir-ruħ Maltija li aħna nsibu fil-poeti tagħna. Ħaġa minn ewl id-dinja. Bħal fenomeni oħra soċjali, il- poeti huma wkoll ulied l-art fejn jitwieldu u jikbru u waqt li l-poeżija. kbira kollha toħroġ mil-lehma universali, madankollu wieħed ma jistax jifred din il- lehma u l-ħsieb li jintrabat magħha min-nazzjon tal-poeta. Shellev, bħal bilbla tiegħu fl-Ode of the Skilark, jifrex ġwenħajh mad-dinja kollha, iżda riġlejh jibqgħu xorta waħda fl-Ingilterra, Dante, Shakespeare u Goethe kitbu poeżija kbira li għax id-dinja kollha tħobbha u tifhimha ż-żmien ma jistax għaliha; iżda fil-poeżija ta' dawn ukoll hemm dik ix- xi ħaġa li minnha l-qarrej jista' jara n-nazzjon tal-poeta, Għax minn kull poeta toħroġ l-awra ta' pajjiżu bħalma mill-ward toħroġ il-fwieħa li tagħżel fjur minn ieħor. Il-poeta stħajlu bħal xitla li xxenxel għerugha ġo l-art u minn ħajjitha sa mewtha tingħaqad xorta waħda mal-ħamrija fejn titrabba, Għalhekk aħna ma nistgħux inqiegħdu l-Goethe fl-Italja, lil Dante fil- Ġermanja u l-Shakespeare fi Spanja. Għaliex, għalkemm il- ġenju li huwa universali, ma jistax jingħalaq bħal kieku f'ħabs bejn it-trufijiet tal-pajjiż, iżda b'danakollu ma jistax ma jeħux il-lewn u x-xeħta li jagħtuh it-temperament nazzjonali. Shakespeare u Dante huma t-tnejn żewġ kolonni tal-Lette- ' ratura, imma Dante huwa l-ġenju Latin u Shakespeare hu l-ġe- ' nju Nordiku, Għalhekk fil-kittieba tagħna hemm messaġġ li aħna: mus nistgħux insibuh f'kittiebà barranin ukoll jekk akbar u aqwa, Tagħna jkellmu lin-nazzjon m'nn ġewwa n-nazzjon u jhej- ju s-triq għall- kobor ta' għada meta nkunu dorna dawra ma' dwarna u ' qegħidna da:na sewwa kif immiss. Għalhekk il-Lette- ratura Malt'ja ma għandu ħadd ifixkel il-kobor tagħha biex hi tista' tal is-sekli tibqa' tiġbed bħal kieku f'mera x-xbiha tar- ruħ Maltija u tħaqqaq il-jedd tagħna li nibqgħu ningħażlu bħala nazzjon għalina bil-lsien u kultura tagħna. Dawk li jixtiequ l-girda tal-Malti jixtiequ wkoll jeqirdu l-individwalità tagħna nazzjonali, ineżżgħuna mid-drawwiet u l-eddijiet tagħna u jlib- bsura libset ħaddieħor li, għax ma toqogħdilniex twaqqagħna għaċ-ċa't u għad-daħk tal-barranin, ta' dawk il-barranin li jfit- txu l-irġiel f'Malta u minn flokhom isibu l-pupi, nies mingħajr sinsla mehdijin fl-interessi tagħhom ' Jidhirli li għedt biżżejjed fuq suġġett li għax huwa għal qalbi tkellimt fuqu bosta drabi, Biżżejjed ingħid li fil-programmi ta' l-edukazzjoni tagħna, tagħlim il-Malti u l-Ingliż għandu jibqa' jsir flimkien għaliex hekk jixraq u hekk jaqbel jekk irridu naraw l-Ingliżi u l-Maltin ħb'eb u jafdaw f'xulxin; għaldaqshekk ma għandua nħallu lil ħadd inaqqas it-tagħlim tal-Malti iew l-In- giż: neħtiġuhom it-tne'n, il-wieħed għax tagħna, u l-ieħor għax aħna sudditi Ingliżi. Inwiddeb bil-ħerqa liż-żewġ komunitajiet, Maltin n Ingliżi, biex joqogħdu attenti għall-fanatiku, l-oppor- tunist u l-in'urant. Il-fehma tagħna hi kultura Ingliża-Maltija tuibnija fuq iż-żewġt ilsna Malti u Ingliż. . , Ġ.