Żgur li kulħadd sema' b'Ras il-Wardija u bosta aktarx li, xi darba jew oħra, żaru wkoll dan il- post. Iżda x'kien eżattament dan il-post7 X'kien hemm fih2 U għalxiex kien jintuża2 Dawn huma mistoqsijiet li, ġeneralment, jagħmlu dawk kolla li jżuruh. Iżda dawn il-mistoqsijiet lanqas ma tfaċċaw issa. Iffaċċjati bl-istess mistoqsijiet, lura fis-snin sittin tas-seklu għoxrin, arkeoloġisti Taljani li kienu jiffurmaw parti mill-Missione Archeologica Italiana a Malta fi ħdan l-Istituto di Studi del Vicino Oriente ta' l-Universita' La Sapienza ta' Ruma għamlu skavi arkeoloġiċi mifruxa fuq perjodu ta' erba' snin, mill-1964 sal-1967. L-iskavi arkeoloġiċi li wettqu ġew ippubblikati f'serje ta' rapporti preliminari li kienu jkopru wkoll skavi arkeoloġiċi oħra li saru fl-istess żmien mill-istess Missione Archeologica Italiana a Malta f'żewġ siti f'Malta, jiġifieri dawk ta' Tas-Silġ fil-limiti ta' Marsaxlokk u ta' San Pawl Milqi f'Burmarrad. Ir-rapporti: preliminari li: jkopru l-iskavi arkeoloġiċi li saru f'Ras il-Wardija servew ta' bażi għal studju li għadu kemm ġie ppubblikat reċentement. Dan l-istudju jipprova jidħol iktar fil-fond — forsi aktar minn pubblikazzjonijiet oħrajn — dwar in-natura, l-iskop, u l-użu ta' dan il-post f'kuntest usa, kemm dak reġjonali kif ukoll dak Mediterranju. Fil-fatt, dan l-istudju jagħmel analiżi ta' l-evidenza miġbura fir- rapporti preliminari ppubblikati mill-Missione Archeologica Italiana a Malta fid-dawl ta' dak li nafu minn siti simili oħra, partikolarment fil-Mediterran biex, filwaqt li jikkonferma bosta mill-konklużjonijiet li: hemm. fir- rapporti preliminari msemmijin, joħroġ ukoll b'konklużjonijiet u nterpretazzjonijiet ġodda dwar in-natura tal-post, is-sinjifikat tiegħu, u l-attivita' li kienet issir hemm. Il-post jinsab fuq promontorju, sewwasew fil-ponta ta' Ras il-Wardija, mnejn igawdi veduti wiesgħa fuq il-baħar u l-kosta tal-madwar. Pero' anke l-post inniffsu kien jidher mill-baħar meta wieħed kien ikun qiegħed ibaħħar fil-viċinanzi. Għall-baħħara li, sa minn mijiet ta' snin qabel il-wasla tal-Kristjaneżmu, kienu jfittxu l-protezzjoni ta' l-allat waqt il-vjaġġi tagħhom fuq il-baħar, il-ponta ta' Ras il-Wardija kienet toffri post ideali għal santwarju li jidher mill-baħar u fejn, allura, l-baħħara setgħu jindirizzaw it-talb u l-wegħdi tagħhom lill-allat protetturi tagħhom. Mhux eskluż ukoll li l-istess baħħara setgħu jżuru s-santwarju qabel u wara l-vjaġġi tagħhom biex jitolbu u jirringrazzjaw lill-allat. Is-santwarju — jew kumpless ta' spazji sagri — fil- ponta ta' Ras il-Wardija kien jintuża minn madwar it-tielet seklu Q.K. sa madwar it-tieni (jekk mhux ukoll ir-raba') seklu W.K.: allura, mill-perjodu Puniku tardiv sal-perjodu Ruman. / Leħen il- BANDA SAN GIRGOR Huwa mifrux fuq terran li jiżżerżaq 'l isfel lejn tarf l-irdum fejn jidher li kien hemm tempju żgħir imdawwar. b'ċint. Minbarra dan it-tempju żgħir, element ieħor importanti f'dan is-santwarju jidher li kien għar imħaffer apposta fil-blat iktar 'l fuq. Mhux eskluż ukoll li dan l-għar kellu struttura mibnija quddiemu ħaġa waħda miegħu. Jista' jkun li f'dan l-għar u fl-istruttura li possibilment kellu quddiemu u magħquda miegħu kienu jsiru ritwali li kienu jikkonsistu f'ikliet komunitarji u xi riti ta' inizjazzjoni wara riti ta' purifikazzjoni li possibilment kienu jkunu saru f'banju mħaffer fil-blat fil-viċin. Minħabba li r-riti ta' purifikazzjoni kienu jsiru fil-bidu — hekk kif wieħed jidħol fis-santwarju — mhux eskluż li, ħdejn dan il-banju, kien hemm id-daħla ewlenija tas- santwarju. Diffiċli wieħed jgħid min kienu l-allat meqjuma f'dan is-santwarju. Kif diġa' rajna, s-santwarju kien relatat mal-baħar iżda, minħabba l-post rurali fejn jinsab, seta' kien relatat ukoll ma' l-agrikoltura. Minħabba f'hekk, l-allat meqjuma fih setgħu kienu assoċjati jew mal-baħar jew ma' l-agrikoltura, jew inkella sew mal-baħar u sew ma' l-agrikoltura. Dijonisjus (jew Bacchus) seta' kien wieħed minn dawk li f'ġieħu kienu jsiru r-ritwali fl-għar u fl-istruttura possibilment mibnija quddiemu ħaġa waħda miegħu. Tanit setgħet kienet fost dawk meqjuma fit-tempju ż-żgħir. Iżda, kienu min kienu l-allat PG f TA STI : Ganutell supplies - A et A 10 L-I A a ċiTB TA ip Teje I- meqjuma f'dan is-santwarju, jidher li dawn ma kinux meqjuma fil-forma ta' xbihat figurattivi bħal statwi. Fil-fatt, ma jirriżultax li nstabu statwi jew statwetti (mqar fi frammenti) waqt l-iskavi arkeoloġiċi. Mill- banda l-oħra, jidher li l-allat meqjuma fis-santwarju ta' Ras il-Wardija kienu pjuttost meqjuma fil-forma ta' immaġni non-figurattivi bħal plieri li minnhom, fil-fatt, ġew misjuba waqt l-iskavi arkeoloġiċi fis- santwarju. Mhux eskluż li s-santwarju seta' baqa' jiġi wżat għal xi żmien minn xi grupp jew gruppi t'ewlenin insara fi żmien ta' tranżizzjoni mill-paganeżmu għall-Kristjaneżmu. Dawn l-ewlenin insara setgħu kienu jassimilaw lil Kristu ma' l-allat (jew ma' xi wieħed mill-allat) li kienu meqjuma hemmhekk qabel. Lanqas m'huwa eskluż li, fil-Medju Evu, l-għar seta' ntuża minn xi eremiti fi żmien meta dawn kienu jfittxu postijiet bħal dawn fl-imwarrab. Għal min jinteressah jew jixtieq ikun jaf aktar dwar is-santwarju ta' Ras il-Wardija, dan l-istudju huwa ppubblikat bħala monografija minn Archaeopress Publishing Ltd ta' Oxford (www.archaeopress.com). L-istudju jismu RAS IL-WARDIJA SANCTUARV REVISITED. Ġie miktub minn George Azzopardi u ppubblikat fl-2017. Triq l-Arċisqof Pietru Pace ) Victoria l Gozo tel (2755 5247 mob (9922/9097 email fabrixgozoogmail.com