L-O Sa ftit għexieren ta' snin ilu, ix-Xagħra ta' Santa Duminka kienet medda t'art xagħri f'xifer it-territorju parrokkjali tal-Kalkara u ftit 'il bogħod miċ-Ċimiterju Militari tal- Kapuċċini. Illum din l-art ġiet inkluża u żviluppata f' housing estate, u hi ħasra kbira li grupp ta' oqbra żgħar, iżda ta' importanza kbira arkejoloġika ġew inklużi f'dan it-tkabbir. Il-fdalijiet ġew iddatati għall-ħames u s-sitt seklu wara Kristu. L-art in kwestjoni (GR 584 714) għandha għoli ta' 150 pied fuq il-livell tal-baħar u tinsab fuq formazzjoni ġeoloġika tat-tip tal-qawwi t'isfel li b'mod tekniku hi magħrufa aħjar bħala 'Il-Mara Member'. Kien f'Ġunju 1980 li s-Sur Angelo Dougall ġab għall- attenzjoni tal-Professur Mario Buhagiar l-eżistenza ta' dawn il-fdalijiet. Meta ġie spezzjonat is-sit, instab li kien hemm erbgħa jew ħames oqbra żgħar. Kważi kollha kienu mimlija b'għadd kbir ta' ġebel u ħamrija. Katakombi wieħed biss seta' jiġi nvestigat, ippjantat u studjat. Qabel ma tissemma' l-importanza ta' dawn il-fdalijiet u tingħata deskrizzjoni tagħhom, meħtieġ li tiġi ċċarata t- tifsira tal-kliem 'oqbra' u 'katakombi'. Għall-kuntrarju ta' dak li ħafna jaħsbu, oqbra u katakombi kienu biss spazji mħaffra fil-blat, fejn kienu jindifnu kemm Kristjani, Pagani u anke Lhud. Dawn qatt ma kienu jintużaw bħala post ta' refuġju fejn l-ewwel insara kienu jistkennu u jistaħb:vew waqt żmien ta' persekuzzjoni. F'Malta nsibu diversi kumplessi ta' katakombi. L-akbar konċentrazzjoni tinstab eżatt barra l-konfini tal-belt Rumana ta' Melite, li bejn wieħed u ieħor tkopri l-medda ta' art mill-Imdina sal-Knisja ta' San Pawl fir-Rabat. Il-Katakombi ta' San Pawl huma l-akbar kumpless ċimiterjali ta' dan it- tip fil-gżejjer Maltin, u huma mifruxa fuq medda ta' madwar 2166 metru kwadru. Dawn il-kumplessi ċimiterjali huma magħmula minn għadd ta' katakombi żgħar li ġew bra tax-Xagħra ta' Santa Duminka imniffdin ma' xulxin biex ħolqu spazju ferm akbar. Katakombi li jinsabu fil-parti rurali ta' Malta huma ferm iżgħar fid-daqs minn dawk tar-Rabat. It-terminu 'oqbra tal-familja' hija ferm aktar addattata biex tiddeskrivi dawn l-ispazji ta' dfin. Il-grupp ta' oqbra li jinsabu fix-Xagħra ta' Santa Duminka huma ta' dan it-tip. Il-preżenza ta' dawn il-fdalijiet turi li fiż-żmien Ruman tardiv x'aktarx kien hemm komunità żgħira ta' nies tgħix f'dawn l-inħawi. Wieħed ta' min iżomm ukoll f'moħħu li ħafna minn dawn l-oqbra kienu ġa ġew skoperti fil-passat remot. Hu minħabba f'hekk li ħafna drabi qabar li jinstab: b'mod aċċidentali jkun ġa mbattal mill-kontenut oriġinali tiegħu. L-uniku kumpless ċimiterjali li ġie nvestigat fix-Xagħra ta' Santa Duminka ġie stilistikament datat għaż-żmien Paleokristjan, jiġifieri l-ħames u s-sitt seklu wara Kristu. Ħoffra rettangolari 'a' fonda 84 ċentimetru twassal għall- kamra rettangolari 'b'. Din tagħti l-aċċess għal tliet window- tombs, l-2-3. Window-tombs huma tip ta' oqbra li x'aktarx jinstabu biss f'Malta. Ġew mogħtija dan l-isem għax id- daħla għall-qabar għandha forma rettangolari u hi identika għal tieqa: Din tagħti l-aċċess għal kamra ovali b'saqaf baxx ġo fejn kien jitpoġġa l-ġisem tal-mejjet. F'tarf wieħed ta' dan it-tip ta' qabar ħafna drabi kont issib bħal imħadda maqtugħa fil-blat. Imnaqqxa fl-imħadda kien ikun hemm head-rest - post fejn titpoġġa r-ras tal-mejjet. In-numru tal-head-rests kien jindika kemm il-persuna kienu jkunu midfunin f'qabar wieħed. Il-kamra mortwarja ma kenitx tkun dekorata u kien ikollha biss niċċa fejn jitpoġġa xi fuħħar. Kien ikun hemm ukoll post fejn jitpoġġa musbieħ taż-żejt biex idawwal dan l-ispazju waqt li qed issir id- difna. L-aċċess għal kull window-tomb kien ikun magħluq permezz ta' blata kbira li kienet tkun imkaħħla fil-post wara li ssir id-difna. Il-vleġġa turi l-post approssimattiv fejn kienu jinsabu l-oqbra tax- Xagħra ta' Santa Duminka. Jabar tal a fl-oqbra tax-Xagħra ta' San Qabar 'l'għandu żewġ head-rests, niċċa fejn jitqiegħed xi fuħħar u tinqix fil-ħajt ta' forma piramidali fejn jitpoġġa' musbieħ. L-istess jista' jingħad fuq qabar '2'. Il-post fejn jitpoġġa' l-musbieħ hu ta' forma semi-ċirkulari. L-entratura forma ta' tieqa li tagħti l-aċċess għal dan il-qabar ġiet imkabbra f'xi żmien aktar riċenti. Kolonna maqtugħa fil- blat fuq in-naħa tax-xellug tal-window-tomb hi 58 ċentimetru għolja u tikkonsisti f'pilastru dekorat b'linji fini u għandha bażi u kaptell. Ix-xogħol f'qabar '3' qatt ma ġie komplut. Il-pjanta ta' din il-qabar ġiet mibdula meta f'wieħed mill-ħitan tħaffer l-aċċess għal qabar '4'. Qabar '4' x'aktarx li jirrappreżenta l-aħħar fażi ta' żvilupp f'dan il-katakombi żgħir. Minn ġewwa l-qabar hu simili ħafna għal oqbra 'l'u '2'. L-entratura ta' qabar '3' hi ta' importanza kbira. Din kienet ġiet imkabbra b'mod sostanzjali f'xi żmien mhux magħruf, iżda l-kolonna tan-naħa tax-xellug tad-daħla tal-qabar ma ntmessitx. L-ispazju ta' bejn id-daħla tal-qabar u s-saqaf ta' 'b' hu dekorat b'arzella u fin-nofs tagħha hemm minquxa forma ta' figura umana bl-idejn mgħollija. L-arzella, jew kif inhi magħrufa aħjar bl-Ingliż, sca/lop-shell motif kienet ta' sikwit tintuża fid-dekorazzjoni ta' oqbra Palejokristjani. Madanakollu, dan hu l-uniku każ fejn imnaqqxa ġo fiha nsibu rappreżentazzjoni tal-figura umana. L- interpretazzjoni u t-tifsira ta' din ir-rappreżentazzjoni antropomorfika hi waħda diffiċli. Ġie ssuġġerit mill- Professur Mario Buhagiar li din tista' tissimbolizza orant figure għax tixbah persuna qed titlob. L-ikonografija ta' orant figure li tikkonsisti f'figura umana bl-idejn mgħollija, kienet pjuttost komuni f'kuntest funerarju fil-perjodu Kristjan bikri. L-orant figure hi maħsuba li tirrappreżenta r-ruħ fil-ġenna. Konklużjonijiet Il-katakombi tax-Xagħra ta' Santa Duminka huma, flimkien ma' xi ftit oħrajn, differenti għal kollox mill-bqija ta' l- oqbra Paleokristjani l-oħra li għandna f'Malta minħabba livell aktar għoli ta' lavur u dekorazzjoni artistika li tinsab fihom. Hi ħasra kbira li katakombi wieħed biss minn dan il-grupp ta' erbgħa jew ħamsa ġie studjat. Ħasra ħafna ikbar hu l-fatt li dawn il-katakombi u l-kuntest naturali u ġejogafiku li fih dawn kienu jinstabu ġew meqruda ftit wara s-sejba tagħhom. Hi t-tama ta' l-awtur li artikli ta' informazzjoni bħal dan, ikunu għodda li permezz tagħhom titqajjem aktar kuxjenza dwar il-wirt arkejoloġiku tal- gżejjer Maltin u l-importanza li dan jiġi mħares u ppreservat. Keith Buhagiar huwa student għad-dottorat fl-Arkeoloġija. Il- qasam ta' speċjalizzazzjoni tiegħu jinsab fil-postijiet tal-għajxien rurali medjevali, u is-sitema ta' tisqija relattiva. After M.Buhagiar 1980) Il-figura tal-'orant' fl-arzella, daħla għall-qabar 3.