ħarsa mill-qrib lejn il-ġrajjiet storiċi tas-''sette giugno' IR-RIVOLUZZJONI MALTIJA TAL-1919 HARSA MILL-QRIB LEJN IL-ĠRAJJIET STORIĊI Kelmet il-Professur ma Kelmtejn Qabel mill-Awtur … Rivoluzzjoni mhux Rewwixta Laburiżmu u: Nazzjonaliżmu .. Il- Qagħda Soċjali, Politika u Me Tu Il-Kawżi Immedjati Il-Ħobż Iswed u n-Neġuzjanti tal-Qamti ::.. Nhar is-Sebgħa ta' Ġunju Nhar it-Tmienja u d-Disgħa ta' Ġunju Is-Sehem tal-Mizzjani … Is-Sehem ta' l-Istudenti Universitarji Jibda t-Trejdjunjoniżmu Organizzat Minn ''La Camera Del Lavoro'' għal UPartit tal-Haddiema' ma Il-Kostituzzjoni l-Ġdida Biblijografija paġ. 1 — L-Inawgurazzjoni tal-Monument lill-Mejtin tas-VII ta' Ġunju … . 2 — Parti mir-Rendikont mogħti mill- Kumitat Nazzjonali ''Għall-Mejtin u l-Feruti tas- 7 u t-8 ta' Ġunju 19197. . 3 — L-Aħħar Kunsill tal-Gvern Qabel l-Għoti tal- Gvern Responsabbli 4 — Id-Dimostrazzjonijiet tal-Istudenti, ' Waħda mill-Kawżi Immedjati ta' l-Irvell 5 — Manwel Attard, Wieħed mill-Vittmi Żgħa- żagħ tar- Rivoluzzjoni 6 — Filippo Sceberras mar-Rappreżentanti tal- Poplu waqt il-Laqgħa ta' l-Assemblea 7 — Il-Folla ta' quddiem il-Palazz tal-Gvernatur fi Triq Irjali ma ma e 8 — L-Aħħar Tislima lill-Vittmi … - 9 — Kuruni, Fjuri u Bnadar f'Misraħ il-I Palazz. 10 — Il-'Professur' Emmanuel Dimech, Mexxej tad-Dimechjani 11 — L-Avukat Enrico Mizzi, Mexxej tan-Nazzjo- 12 — Wara l-Kawża Kontra l-Istudenti ee 13 — L-Istudenti Msakkrin mill-Pulizija … 14 — Matthew Giles ma' l-Ewwel Trejdjunjonisti Maltin 15 — Il-Fundaturi ta' ''La Camera Del Lavoro' . 16 — L-Ewwel Parlament Malti, fl-1921 … paġ. Kif il-21 ta' Settembru, 1964, huwa l-jum tal- ħelsien ta' Malta mill-ħakma kolonjali, hekk is-7 ta' Ġunju, 1919, huwa jum it-twelid tal-jeddijiet kostituzzjonali. Din il-ġrajja kienet għadma iebsa u kontra x-xewqa ta' l-Ingilterra għaliex din dej- jem riedet iżżomm lil Malta bħala fortizza. Mhux biss qatt ma riedet tħalli f'idejn il-Maltin ir-riedni tal-pajjiż, imma dejjem fittxet toħnoqilhom leħin- hom sabiex ikun il-Gvern Imperjali l-mexxej waħ- dieni ta' l-arċipelagu Malti. Misserijietna dejjem issieltu għad-drittijiet tagħhom u fis-7 ta' Ġunju 1919 waslu biex saħan- sitra jxerrdu d-demm. Fil-51 sena li għaddew minn din il-ġrajja, f'imħuħ il-Maltin din id-data baqgħet tħażżeż għożża, seher u misterju, Jin- ħtieġ li jkun Malti, li jħobb lil pajjiżu, li għandu għal qalbu kull ma hu Malti, li mhux marbut max- xniexel tas-serviliżmu pro-Ingliż jew pro-Taljan, u fuq kollox li jkun magħġun fit-tiftix ta' l-istorja politika Maltija kontemporaneja, biex jagħtina ħjiel ta' ġrajja unika bħal din tas-7 ta' Ġunju. U aħna xxurtjati li dan għamlu għalina s-Sur Henrv Frendo, li hu gradwat bl-unuri fl-Istorja mill- Università ta' Malta. F'dan il-ktejjeb il-qarrej jista' jsib xi affarijiet li għandhom mnejn jidhru paradossali u li forsi mhux kulħadd jaqbel magħhom. Dan ikun sinjal tajjeb. Din il-ġrajja ġiet studjata minn Frendo f'ċertu sens bħal dik ta' Michel fuq ir-Rivoluzzjoni Franċiża, jiġifieri bis-saħħa ta' riċerki minn doku- menti moħbija u stħarriġ ieħor bħal dan li jinsab kemm fl-arkivji lokali u fil-Public Records Office ta' Londra kif ukoll għand nies privati fil-kollez- zjonijiet personali tagħhom. Minħabba f'hekk dan ix-xogħol storiku għandu siwi speċjali u Malta tistenna li dan l-istudjuż ikompli jispeċjalizza fl- istudji soċjali-politiċi kontemporaneji. ANDREW P. VELLA, Professur ta' l-Istorja fl-Universita' Rjali ta' Malta M'INIEX qed. nippubblika din il-kitba fl-ilsien Malti għax naħseb li hekk se tinqara iżjed. Anzi nibża' li se tinqara inqas. Lanqas ma qed nuża l-Malti biex niffranka t-traduz- zjoni tas-sensiela ta' artikoli tuq dan is-suġġett li kienu dehru f''Il-Ħajja' f'Ġunju li għadda. Anzi dawn ridt nad- dattahom għall-pubblikazzjoni. Imma nikteb hekk għax nemmen Ni ġrajjiet artna hija xi ħaġa fuq kollox Maltija. U bħala Malti ddiżgustat għall-aħħar bl-apatija tal-Maltin lejn l-istorja tagħhom, inħoss li ż-żmien ma jistax jistenna iżjed qabel ma t-taqlib soċjali-politiku ta' dan is-seklu jin- xtarr, jinkiteb u jixxandar fl-ilsien li jifhmu l-poplu kollu. Ebda popu ma jista' jasal biex ikun jaf u jifhem lilu nnifsu mingħajr dik il-kuxjenza nazzjonalistika-patrijottika li tit- nissel mit-tagħlim storiku-soċjali. U l-poplu Malti ma jistax jasal f'dan l-istat ta' emanċipazzjoni intellettwali qabel ma jagħraf sewwa x'kien dak fi rawwem Nil nannietu, lil mis- serijietu u, fl-aħħar mill-aħħar, lilu stess. F'nazzjon indipen- denti bla storja tiegħu miktuba, fejn fl-ogħla istituzzjoni ta' tagħlim il-Malti lanqas mhu magħruf u fejn ir-riċerki kollha fuq l-istorja ta' Malta jkollhom jinkitbu artifiċjalment u għal klassi limitata ta' studjużi, f'neokolonjaliżmu ta' din ix- xorta n-nies bilfors jibqgħu ħallata-ballata — jgħixu fuq l- istess biċċa art, iva; jitkellmu l-istess lingwa, forsi; imma wkoll iħossuhom balbuljata ta' ''nazzjonalitajiet' differenti. U min iħoss ruħu hekk, għaliex ma jkunx kiel u xorob minn dak li hu tiegħu, jaħseb b'moħħ ħaddieħor iżjed milli b'moħħu. GĦAL raġunijiet tekniċi l-istorja Maltija kontemporaneja ma tistax tinkiteb ''ilsien barrani. L-għejjun storiċi l- iżjed reċenti huma, fil-qofol tagħhom, bil-Malti. bl-Ingliż trid l-ewwel toqgħod tagħmel ħafna traduzzjonijiet li jtellru l-ispontanjeta' lingwistika u l-ħlewwa naturali ta' l- espressjonijiet użati. Barra minn hekk, din il-kitba titlef dak li għandu jkun l-għan ewlieni tagħha — l-iskop edu- kattiv popolari — għaliex ftit li xejn tmiss ruħ il-poplu. Studjuż Malti, li jkun imrawwem fl-istudju xjentifiku tal- ġrajja, iżjed jista' jasal biex iħares lejn il-fatti u ċ-ċirkus- tanzi bl-istess għajnejn li jkunu rawhom ta' qablu, milli jista' jasal xi ħadd stranġier, Kellna wisq kotba. miktubin fuqna minn barranin li fettxew l-informazzjoni tagħhom f'ġurnali u rivisti bit-Taljan jew bl-Ingliż f'Malta, jew inkella fittxewha barta minn Malta biss, per eżempju fil-' Public Records Orfice' ta' Londra. B'dan il-mod mhux storja ta' Malta nkitbet, imma storjai ta' klassi litterata: f'Malta — storja ta' attitudnijiet uffiċjali jew preġudikati fuq l-istorja vera' — storja meqjusa: b'lentijiet superfiċjali u interpretata ħażin. Imma mhux din hija ġrajjet artna li, bħal qalb natu- rali, tħossha f'tagħha meta tkun f'darha ma' niesha. LMENU minn żmien Mikief Anton Vassalli 'l hawn, kull xorta ta' storja Maltija min-nies li lanqas jifhmu bil-Malti hija bilfors nieqsa mill-oġġettivita' storika serja. U dawk il- Maltin li, bi preġudizzju, jippreferuha minn kitba suret in- nies bil-Malti, dawk ikunu l-imzazen fix-xibka tal-medjok- rita' li nisġulhom il-ħakkiema barranin. Forsi kien minħab- ba dawn iċ-ċirkostanzi u attitudnijiet li għadha ma' nkitbet l-ebda storja xierqa. tar-Rivoluzzjoni Maltija. Ebda barrani ma, seta' jmiss ħaġa daqshekk niffieda. U forsi għalhekk ukoll il-ftit li: nkiteb s'issa tuq din il-ġrajja kien ispirat minn idejiet partiġjani. Ebda Malti ma ħares lejha bin-nuċ- ċali kiesaħ tal-istudjuż u għarbel ix-xejriet kuntrastanti u l-ilwien armonjużi li fiha. In-nazzjonalisti ħarsu lejha bħala l-qawmien ta' poplu magħqud kontra l-kolonjaliżmu Ingliż. Il-laburisti qisuha bħala l-bidu tat-taqbida bejn il-klassi tal- fqar u dik tal-għonja. DAN il-ktejjeb m'huwiex l-istudju twif u dettaljat li kien messu sar tal-1919. Din tal-1919 hija ġrajja unika li ssawwar is-sinsla ta' Malta tal-lum u ħaqha post kbir fi ġrajjet artna, post li s'issa ħadd ma ndenja ruħu jagħtiha. Din il-kitba, li hija mibnija l-iżjed fuq intervisti rekordjati ma' nies li kienu mdaħħlin fil-moviment politiku ta' dak iż-żmien, għandha bħala għan tagħha li titfa' xquq ta' dawl fuq l-1919 u tħajjar lil oħrajn jispeċjalizzaw u jipperfezzjo- naw fl-aspetti dirferenti li hawnhekk huma meqjusa fil- qosor. IL-ĠENERAZZJONI li tielgħa ftit li xejn taf dwar l-1919, u ftit ilu, fit-televiżjoni, fi kwiżż għat-tfal, kien hemm min qatt ma kien sema' bis-'Sette Giugno'. Dan il-ktejjeb għal- hekk, żilwaqt li jfakkar Ni dawk li l-1919 għexuha, irid jgħallem lif dawk ħi ma jafux biha. Il-ġrajja hija meqjusa hawnhekk b'mod analitiku iżjed milli dettaljat sabiex b'hekk joħorġu l-kawżi u l-effetti tar-Rivoluzzjoni, kir ukoll l-ele- Kull wieħed mill-kapitoli f'dan l-istudju żgħir jista' jinfetaħ. bħal murtal tal-festa, f'ħafna friegħi għammiela li forsi jkunu jistgħu jibdew jagħtu lil pajjiżna dak li s'issa m'għandux — inteliġenzja avantgardista li tomgħod u tikkummenta fuq il-polz dinamiku taż-żmien u tikkomunika mal-poplu biex tgħinu jitgħallem jaħseb tassew. Il-Furjana, 1.11.70. Rivoluzzjoni mhux Rewwixta Is-'Sette Giugno' — hekk kienet magħrufa din il- ġrajja min-nies tal-iskola ta' ħamsin sena ilu, u hekk hawn min. għadu jsejħilha llum. Ir-raġuni hi li, dak iż-żmien, it- Taljan kien mitkellem. iżjed mill-Ingliż u mill-Matli mill- klassi ta' nies litterati — l-avukati, il-qassisin, in-negozjanti u: xi oħrajn. It-Taljan kien jintuża sew għax kien hemm ħafna kuntatti. kulturali, u saħansitra żwiġijiet imħallta, ma' Taljani jew Sqallin, u: kemm ukoll bħala rijazzjoni kontra t-tħabrik tal-ħakkiema Ingliżi favur l-ilsien, il-letteratura u l-kultura tagħhom. Minn xi żmien 'l hawn, u l-aktar mindu l-Malti daħal bħala l-ilsien nazzjonali fil-kostituzzjoni ta' Malta indipen- denti, is-'Sette Giugno'' beda jissejjaħ is-Sebgħa ta' Ġunju. Iżda, sejjaħlu kif trid, is-Sebgħa ta' Ġunju mhux għajr ir- Rivoluzzjoni: Maltija. Tista' tgħid li f'kull pajjiż kien hemm taqlib mill-qiegħ f'dawn l-aħħar mitejn sena. F'Malta dan ġara wkoll. Iżda x'aktarx minħabba li Malta hi żgħira u konservattiva, il- kelma ''rivoluzzjoni' dejjem kienet hawnhekk iddisprezzata b'mod speċjali. L-iċken ħaġa ġdida kienet toħloq stagħġib u għagħa. Għalhekk, mhux biss li s-'Sette Giugno' dam żmien twil biex jibda jissejjaħ is-Sebgħa ta' Ġunju, imma talli s-Sebgħa ta' Ġunju ħadd ma ried jagħarfu bħala r- Rivoluzzjoni: Maltija u l-kelma ''rivoluzzjoni'' aktarx li għad- ha qatt ma ssemmiet bħala msieħba mas-7 ta' Ġunju. Jeħtieġ li wieħed jagħżel it-tifsira ta' 'rewwixta'' minn dik ta' ''rivoluzzjoni', għax hemm differenza l-aktar kbira bejniethom. Filwaqt li rewwixta mhix wisq aktar minn irvell, ħamba, tixwix li jitwaqqaf mill-awtorita' u x'aktarx malajr jintemm u jintesa', rivoluzzjoni tfisser ''bini mill- ġdid'', ċaqlieqa mis-sisien nett tal-gvern u tal-qagħda soċ- jali — sew politika kemm ukoll, forsi, reliġjuża. Bħad- dawran ta' rota mal-fus, rivoluzzjoni tqalleb ta' taħt fuq il- qagħda kollha — dak li jgħidulu status quo — u għandha effetti mhux biss immedjati, imma wkoll di jtulu. Biex wieħed jagħraf lis-'7 ta' Ġunju'' bħala rivoluz- zjoni, hu. jrid ikun jaf, qabel xejn, il-kawżi. u l-effetti ta' din il-ġrajja. Jekk 'ma jirnexxilux jagħraf il-kobor u: s-siwi ta' dawn iil-kawżi u l-effetti, ma jkun jista' qatt jifhem is-siwi tat-taqliba storika li tkun twettqet. U biex wieħed jagħraf dan, jeħtieġlu jistudja l-ġrajjiet tas-7 ta' Ġunju' fil-kuntest sħiħ tagħhom u anki jqabbillhom ma' ġrajjiet oħra fl-Ewropa. Fl-Ingilterra r-Rivoluzzjoni tal-1688 saret biex tingħata setgħa akbar lis-sistema parlamentari. Fl-Amerika, ir-Rivoluzzjoni tal-1776 twettqet biex tinkiseb l-indipenden- za mill-Ingilterra. Fi Franza, fl-1789, is-''Sansculottes' — dawk 1i ma kellhom xejn x'jitilfu u kollox x'jirbpħu — qamu kontra s-saltna despotika ta' Lwiġi XVI u Marie Antoinette. Fl-Italja u fil-Ġermanja l-ġlieda saret għall-uħudija tal-pajjiż waqt li: fir-Russja r-rivoluzzjoni bolxevika tal-1917 tajjret lill-Kżar min-nofs u' daħħlet il-kommuniżmu. Fil-Messiku. r- rivoluzzjoni seħħet, bejn wieħed u ieħor, fl-1919, fost anar- kija, faqar, u ġlied reliġjuż. Għall Malta kien is-'7 ta' Ġunju''. Kull waħda minn dawn ir-rivoluzzjonijiet għandha l- għeliemi tagħha li jitħażżu fl-immaġinazzjoni tal-poplu li jkun, u jnisslu fih bħal seher jew sakra ta' passjonijiet li jissoktaw ikebbsu n-nirien tat-taqlib. Hekk, ngħidu aħna, fl-Ingilterra, l-għelm kien qtugħ ir-ras tar-Re Karlu l: fl- Amerika kien il-''Boston Tea Partv', meta ħafna rivoluz- zjonarji Amerikani lebsin ta' Indjani, waddbu tunnellati ta' te' fil-baħar biex ma jħallsux it-taxxi fuqu lill-Kuruna Ingliża; fi Franza kien il-waqgħa: tal-Bastilja, u nibqgħu sejrin hekk F'Malta r-rivoluzzjoni aktarx hija minsuġa mal-għajta ta' ''Kulħadd għall-Belt', il-bajjunetti tas-suldati Ingliżi, in-ne- gozjanti: tal-qamħ, l-Assemblea Nazzjonali, u l-qtil ta' erba' Maltin, Il: tlieta minnhom kienu għadhom żgħażagħ. npiemg '(sso1D-1 ejem ejborm-jiq) efojjeg ojenbsed UOg PNSJIJAI OJSLueg 'uq 'OU0qaq OUEI -IWISSEJAJ UQ 'PISJIJAI obn '1q 'OneD euenjeg HKUOXjI 'EUPUV,Q JHON UNG NJUpIf UMJ-jeq6 BNJJSX-XIJA ALNJOSONOJIH Vitilvd VI — 6L6L ONDNID L 1AQ ILAGVO IV. Il-għażla bejn rewwixta u rivoluzzjoni mhix, għalhekk, kwistjonil ta' tfittix tax-xagħra fil-għaġina, iżda hi ta' impor- tanza kbira: jekk is-77 ta' Ġunju'' se jingħata l-post li ħaqqu fi ġrajjet artna. Laburiżmu u Nazzjonaliżmu Rivoluzzjoni ma. hix sempliċi rewwixta jekk l-effetti tagħha. jibqgħu jinħassu fit-tul. Iżda l-effetti jibqgħu jin- ħassu fit-tul biss meta, fit-taqliba, ikun hemm l-element tan-nazzjonalita', jiġifieri jkun hemm rappreżentati fiha bosta: xewqat għal bidla, bosta xejriet li jkunu qegħdin jin- ħassu minn setturi diversi tas-soċjeta'. X'aktarx li r-raġuni l-aktar importanti fis-'7 ta' Ġunju' kienet, għalhekk, sewwa sew din: illi kienet ġrajja nazzjo- nali, u mhux biss pressjoni ta' klassi, ta' grupp, jew ta' xi għaqda partikolari. L-1919 kien żmien meta l-għażla bejn klassi u oħra, bejn il-'ħamalli'' u l-'puliti' bejn il-fqar u l-għonja, bejn dawk ''tar-raħal' u dawk ''tal-iskola'' kienet mhux biss teżisti imma tinħass qawwija. Iżda dawn iż-żewġ klassijiet ta' nies kellhom it-tnejn l-ilmenti serji tagħhom. M'għand- niex xi ngħidu, mhux it-tnejn kienu milqużin bl-istess mod, imma t-tnejn kellhom għallfejn igemgmu. Dak lli kien jagħfas fuq il-'baxxi'' ma kienx jinħass mis-'sinjuri', imma. daqs- kekk ieħor ma kienx jinkwieta u jħabbel ras in-nies ''ta' bla skola'' dak li kien idejjaq lil dawk ''ta' l-iskola''. Filwaqt ii l-ħaddiem fqir kien jaħseb, qabel xejn u fuq kollox, fil-ħobża ta' kuljum, u forsi wkoll fil-festa u ' banda tar-raħal, in-nies ''tal-iskola'' — i kienu meqjusa, tista' tgħid awtomatikament, bħala l-mexxejja tal-pajjiż — kienu jħarsu l-aktar lejn il-problemi kulturali u kostituz- zjonali. Hekk, filwaqt li l-ħaddiema tat-tarzna kienu jgorru, ngħidu aħna, fuq l-imp:eg intermittenti — daqqa jibagħtu Parti mir-Rendikont mogħti mill-Kumitat Nazzjonali ''għall-Mejtin u Feruti tas-7 u 8 ta' Ġunju 1919'. frmw Imnidi va IŻOW 3 Mem detwzab-b hela, i(jtà A4lrin 3 MA fii b'eMlAq fl għalihom għax-xogħol u daqqa jagħtuhom is-sensja, xogħol mingħajr garanzija ta' impieg sod — l-avukati u l-qas- sisin narawhom jiddiskutu bla heda ċerti problemi — bħal dawk tal-lingwa, kostituzzjoni, nazzjonalita' u oħrajn bħal dawn — li għandhom aktar x'jaqsmu mal-progress ġenerali tall-pajjiż milli ma' dak tal-klassi tal-ħaddiema, Huma kel- ilhom aktar interess fil-ħajja politika milli fil-ħajja. soċjali; kienu jħabblu rashom iktar bil-kwistjoni ta' Malta bħalla inazzjoni mili bil-kwistjoni tal-Malltin bħala poplu u tal- ħaddiema bħalla kilassi tas-soċjeta'. Min-naħa l-oħra, dawn iż-żewġ xejriet, għad li jidhru hekk konttra: xulxin, kienu jwasslu. għalll-istess ħaġa. Jekk tinkiseb kostituzzjoni aħjar, din kienet imbagħad twassal għall amministrazzjoni iżjed rappreżentattiva tal-bżonnijiet ttall-popllu, filwaqt li titjib fil-għoli u d-livell. tal-ħajja kien iwassall għal. ġustizzja soċjali aktar kbira, ii kien qed jin- ħass bżonn Il-aktar urġenti tagħha. Iżda forsi mkien ma t'dher id-differenza bejn il-laburiż- mu u n-nazzjonaliżmu. Malti daqs kemm tidher fis-'7 ta' Ġunju'', għallinqas kif kienet teżisti din id-differenza ħamsin sena ilu. Fis-'7 ta' Ġunju'' dawn iż-żewġ forzi ngħaqdu. Fuq: naħa l-waħda insibu ll Filippo Sceberras u l-As- semblea Nazzjonali. Din l-Assemblea kienet iltaqgħet għall- ewwel: darba fi Frar tal-1919 u kienet magħmula: l-aktar minn membri tal-klassi tan-nofs; iżda kien fiha wkoll xi nobbli u għaddi mhux ħażin ta' ħaddiema tas-sengħa u ta' l-id. Fiha kienu rappreżentati l-istituzzjonijiet kollha — ċivili, reliġjużi u professjonali. Billi ġeneralment kienu l- president u s-segretarju ta' kull għaqda — il-biċċa l-kbira professjonisti — li kienu jattendu, l-element tal-ħaddiema fiha ftit kien jagħti fil-għajn. L-Assemblet kienet tiltaqa' fil- Giovine Malta ta' Enrico Mizzi, ill-Belt Valletta, u l-idejal ewlieni tagħha kien l-''Awtonomija: Politika''. b'pkai-il fadal il fitt D18ra Luajil— 1 Trldab Àghi, Fuq in-naħa l-oħra kien hemm l-element l-aktar im- ċaħħad u maħqur fil-qagħad ta' wara l-gwerra. Dan kien magħmul mill-klassi tal-ħaddiema, li ftit li xejn kellhom itmexxija' organizzata, imma li. kullma jmur kienu jingħaqdu dejjem aktar f'għaqdiet li jixbħu t-'trade unions' tal-lum. Dawn iż-żewġ naħat kienu t-tnejn kontra l-amminis- trazzjoni kolonjali Ingliża, iżda la kienu. jifhmuha l-istess u lanqas kienu jimxu bl-istess mod. L-inkwiet l-iżjed dram- matiku fis-7 ta' Ġunju beda fit-triqat waqt li l-Assemblea kienet qed tiltaqa' fil- Giovine Malta . Għad li b'mod dit- ferenti, dawn iż-żewġ forzi kienu qegħdin jiġbdu ħabel wieħed, li kellu jwassal għal taqliba sħiħa. Bħala qawmien ta' poplu sħiħ — u mhux biss ta' settur jew ta' klassi waħda — is-'7 ta' Ġunju'' għandu tifsir wisq akbar minn dak li qatt ingħatalu s'issa. Il-Qagħda Soċjali, Politika u Reliġjuża It-tfaqqigħa tas-7 ta' Ġunju seħħet minħabba għadd ta' kawżi. Xi waħdiet minn dawn il-kawżi kien ilhom jeżistu tul bosta snin, u kienu, biex ngħid hekk, l-isfond li fuqu mbagħad dehru l-kawżi l-ġodda. Waqt li l-kawżi l-qodma kien qishom is-silla li turik mnejn qed jonfoħ ir-riħ, il-kawżi l-ġodda kienu l-ġamra. li waqgħet fuq il-ħuxlief u li, fiċ- ċirkustanzi, ma setgħetx ma tqabbadx il-ħuġġieġa. Matul is-seklu dsatax, u l-aktar wara r-rapport ta' Keenan fl-1878, il-kwistjoni tal-lingwa tat daqqa ta' ħarta lill-edukazzjoni f'Malta. Iżda barra minn hekk, l-amminis- trazzjoni kolonjali kienet, minn awl id-dinja, tinteressa ruħha l-aktar minn Malta bħala fortizza. Hekk naraw (li, minkejja t-twaqqif ta' Dipartiment tal-Iskejjel Primarji fl-1840 (wara: r-rapport tal-Kummissjoni Rjali tal-1838), wieħed u ħamsin sena wara kien għad hawn 80 fil-mija tal-irġiel bejn il-45 u l-50 sena, u. 85 fil-mija tan-nisa tal-istess grupp, li ma kenux tgħallmu jaqraw. Tletin sena wara, jiġifieri fis- L-aħħar Kunsill tal-Gvern qabel ingħata s-''Self-Government' fl-1921. Fuq mix-xellug għal-lemin jidhru l-Onor. membri Nutar G. Gabarretta (Elett), Perit Ninu Cremona (Uffiċjali), Edward Mifsud (U.), P.P. Decesare (U.), Spiżjar Guże Vassallo (E.), Avv. Enrico Mizzi (E.). Bil-qiegħda Ninu Dalli (E.), Tabib Andrea Pullicino (E), Lt. Roberston (U), Sir Michelangelo Refalo, Prim Imħallef u V/Pres. tal-Kunsill (U.), Avv. Arturo Mercieca (wara Sir, magħruf bħala ''Cato') (U.), Lo- renzo Gatt (U.) u Edward Briffa (U.). sena 1921, tista' tgħid tliet kwarti mill-popolazzjoni ma kienu jafu jiktbu bl-ebda lingwa. Ħtija ta' l-apatija ta' l-amministrazzjoni: kolonjali, in- nuqqas ta' tmexxija għaqlija tal-poplu u, aktar u aktar, ħtija tal-fatt li, mill-1891 sal-1921, il-popolazzjoni kotrot minn 165,000 għal 213,000, il-qagħda: tad-djar kienet kerha mhux ftit. Dan in-nuqqas ta' djar xierqa kien. jinħass l-aktar fil- bliet u s-subborġi tagħhom. L-agħar post kien il-Furjana, fejn fis-sena 1891, kienu jgħixu 1,249 ruħ f'241 kamra biss, jiġifieri, ras għal ras, ftit aktar minn ħames persuni f'kull kamra. Fl-istess sena, fil-Belt Valletta kien hemm 4,571 ruħ jgħixu f'885 kamra, li. jfisser, li hemm ukoll kien hemm jgħixu ras għal ras f'kull kamra ħames persuni. Fl-1921, wieħed minn kull ħamsa min-nies tal-Belt u tal-Furjana kienu joqogħdu f'kerrejjiet. Din. il-qagħda hekk kiefra kellha effetti koroh fuq l- iġjene, is-saħħa, l-edukazzjoni u l-ħajja soċjali tal-poplu, kif jidher milll-għadd lli jbeżża' ta' trabi li kienu jmutu. Bejn wieħed: u ieħor, f'Malta uu Għawdex terz tat-trabi kienu jmutu mat-twelid, bħalma ġara matull l-għaxar snin ta' bejn l-1911 u l-1921. F'ċerit rħula l-imwiet kienu jlaħħqu mal- 40 jew 41 fil-mija. Qed insemmi l-edukazzjoni u d-djar mhux għax dawn kienu waħidhom il-problemi serji soċjali, iżda l-għaliex kie- nu x'aktarx l-iktar importanti u għalhekk għandhom jinte- ressawna mill-qrib. F'dak li għandu x'jaqsam ma' politika nsibu l-akbar interess. fost l-'intelligentia'', l kienu maqsumin, bejn wie- ħed u ieħor, fi tliet partiti. Kien hemm is-Savonjani, li kienu favur l-Ingliżi; kien hemm il-Mizzjani, li kienu favur l-Italja; u kien hemm dawk Ii kienu jissejħu ''tal-Gvern' — il- bażużli tal-amministrazzjoni. li kienu sew Ingliżi kemm Mal- tin, kultant anki membri tal-Kunsill tal-Gvern. Il-kuxjenza soċjali fost il-poplu bdiet tinħoloq l-iżjed fil-bidu tas-seklu għoxrin, minn nies bħal Wistinu Levanzin, Manwel Dimech u oħrajn. L-iżjed importanti fosthom, fis- sens politiku kien Dimech, li aktar tard ta ismu lid- ''Dimekkjani'. F'dak li għandu x'jaqsam ma' reliġjon, insibu imbagħad li l-Maltin kienu devoti ħafna lejn il-Knisja. Il-qassisin kienu fuq l-idejn, u meta raġel kien jilmaħ saċerdot kont tarah ilesti ruħu biex jaqla' l-berritta b'tislima minn kantuniera bogħod. Il-festi, in-nar, il-partiti, il-każini tal-banda, u, m'għandniex x'ingħidu, il-familja u x-xogħol, kienu l-qofol tal-ħajja tal-biċċa l-aktar kbira tal-poplu tagħna. L-għadd tal-kleru fl-1891 kienu 1,300, u baqa' hekk għal ħafna snin. Il-qass:sin kienu jieħdu sehem attiv fil-pulitika, u, skond ma jgħid l-istoriku Faure', kull laqgħa pulitika fil-pjazez tal- bliet uu l-irħula kienet tagħlaq bl-għajjat ta' ''Viva r-Reliġ- jonil', 'Viva l-Patrija', ''Abasso l-Mażonerija'. Faure, L-Istorja ta' Malta u Għawdex bil-Gżejjer tagħhom u l-ġrajjiet li saru fihom, (1916), sp. Il-Kawżi Immedjati Matul il-gwerra l-kbira tal-1914/18, il-ħajja la kienet ħarir u lanqas blanzun tal-ward. Kien hemm it-tama ta' rebħa Ingliża. (li seħħet), u kien hemm ukoll it-tama li din ir-rebħa mbagħad twassal għal kundizzjonijiet aħjar; imma din baqgħet avolja. l-gwerra ntemmet. Xi sena qabel ma bdiet l-gwerra kien żdied ix-xogħol minħabba il-bini tall-'breakwater' u ta' xi baċiri ġodda. Meta waqfu dawn ix-xogħlijiet, ingħataw ħafna sensji u bosta kienu: dawk li sfaw mingħajr xogħol. Meta imbagħad: bdiet il-gwerra, din reġgħet ġabet magħha. ċaqlieq ta' xogħol, l-iżjed ta' tiswija, imma wkoll negozji oħra ta' komunikazzjoni u dwana, biex ma nnsem- mux ukoll il-kuntrabandu u ''black market' di minnhom uħud għamlu l-flus sew. Iżda meta waqfet il-gwerra eluf kienu dawk, l-iżjed. impjegati tat-tarzna, li ġew mill-ġdid lampa stampa. Fl-1916 kienet twaqqfet l-'Imperial Government Workers Unions' u fl-1917 kien sar strajk mill-impjegati tat-tarzna għal pagi aħjar. Kienet saret ukoll dimostrazzjoni. Dak iż-żmien iż-żieda kienu ħaduha għaliex l-effiċjenza kien hemm bżonnha fit-Tarzna, iżda meta mbagħad ma kienx hemm bżonnhom iżjed, ebda strajk ma kien jiswa. Minħabba ż-żieda fil-qagħad. (li, fost affarijiet oħra, wasslet għal żieda fl-emigrazzjon') u l-għoli tal-ħajja (speċ- jalment tal-ħobż), il-Gvern kien għamel liġijiet kontra l- qliegħ żejjed. Dik il-ħabta l-kritika tal-gvern kienet illegali u minħabba l-gwerra l-gazzetti ma setgħux igħidu li jridu. Dan ma jfissirx li ma fetħux ħalqhom. Wara s-''7 ta' Ġunju' Nerik Mizzi kien akkużat mill-Kummissjoni bħala xewwiexi u sedizzjuż minħabba l-artikli anti-Ingliżi li kienu jidhru f'La Voce del Popolo u mkien ieħor. Barra minn dan, fl-1918 saru żewġ Ordinanzi impor- tanti, waħda taxxa fuq il-bolli u d-divertiment, u l-oħra fuq is-suċċessjoni. u d-donazzjoni. F'dawn iż-żewġ Ordinanz, li qajjmu plejtu sħiħ fost il-poplu kollu, għandna naraw il-klassijiet privileġġjati u dawk fqar kif kienu f'dan iż-żmien. Kienu liġijiet li jolqtu lis-sinjuri wisq iżjed milli lill-fqir. L-Ordinanza tas-Suċċes- sjoni u d-Donazzjoni kienet tinkludi ukoll l-għoti tal-bene- fiċċi u għalhekk kienet tolqot lill-Kleru. L-Assembea Sant Fournier, li kienet għaqda. tan-nobbli u s-sinjuri, opponiet dawn il-passi bl-aħrax. L-Assembiea kienet kontra t-taxxi diretti. Fil-25 ta' April 1919 l-Assemb/ea ppreżentat me- morandum lill-Gvern fejn ipproponietlu li jissellef il-flus li jkollu bżonn (probabbli li kieku kellu jagħmel hekk kien ikollu jissellef minn għandhom stess); li jikri l-art tal-gvern bl-offerti (naturalment biex l-ogħla offerti jkunu tagħhom); u (l-iżjed waħda vili) li jżid it-taxxi ndiretti. Ta' min jinnota wkolll 'li: l-presidenti onorarij ta' din il-Assemblea kienu l- Isqfijiet ta' Malta u Għawdex, filwaqt li: fost id-delegati kien hemm Sir Gerald. Kulħadd iħokk fejn jieklu. Lil din il-klassi ta' nies dak iż-żmien kien qed jiekolhom il-but. Lill-klassi tal-ħaddie- ma, bi: ftit eċċezzjonijiet, kien qed: jiekolhom id-dud. L-Avukat tal-Kuruna, Dott. Mikelanġ Refalo, iddefen- da l-Ordinanza u ġibed is-simpatija ta' dawk li kienu jħob- bu lill-ħaddiema fqar. Id-Dimostrazzjonijiet tal tudenti universitarji — waħda mill-kawżi mmedjati ta' l-irvell. Fl-1916-17 kien hemm l-inkwiet ta' l-istudenti univer- sitarji li kienu qamu kontra l-awtoritajiet ta' l-Universita' minħabba nuqqas ta' qbil fuq l-għoti tal-lawrji. F'Mejju 1919 il-protesti ta' l-istudenti kienu fl-aħjar tagħhom. Għal din il-ħabta wkoll bdew jiżdiedu f'Malta r-refuġ- jati Russi. M'għandniex xi ngħidu dawn kellhom friska f'moħhom il-ġrajja ta' l-1917 u setgħu jiddiskrivu l-qagħda tal-ħaddiema u l-bdiewa Russi taħt il-bolxevisti. (Fir-ru- manz storiku. Ivan u Prascovja, li kien beda jippubblika Manwel Dimech fl-1905, il-qagħda: soċjali u politika Russa kienet diġa' ġiet imfissra sewwa ħafna). Il-korp tal-Pulizija 'ma tantx kien organizzat tajjeb. Iżjed importanti, fl-1919 il-pulizija kienu qegħdin jokorbu għaż-żieda u: jikkontemplaw l-istrajk. Meta wieħed igħodd ma' dawn il-kawżi kollha l-As- semblea Nazionale ta' Filippo Sceberras, isib il-mejda lesta. Il-Ħobż Iswed u n-Negozjanti tal-Qamħ Il-ħobż minn dejjem. kien il-qofol ltad-d:eta Maltija. Minn żmien żemżem il-qamħ kien l-aktar ħaġa meħtieġa għall-ikel u konna nġibuh minn Sqallija u minn pajjiżi oħra, kultant saħansitra: skond trattati speċjali. Għall-Malti, l- qamħ huwa l-ħajja u fil-qwiel tiegħu m'hemm: xejn imsem- mi daqs il-ħobż — 'ħobż u ilma', 'fik il-ħobż', 'il-ħobżna: ta' kuljum', 'ħobż u ġobon', 'x'ħobż jiekol2', 'ħobż u sikkina', u ħafna oħrajn. Jekk jonqos il-ħobż, jagħfas il-ġuħ. Jekk jeħżien il- ħobż, ill-ġurnalir jimtlew bl-ilmenti u: l-kritika, Żaqq ill-Mal- ti trid il-ħobż Malti. L-importanza li dejjem kellu l-ħobż f'Malta tidher saħansitra min-numru ta' ħebbieża (għaġ- ġiena) u furnara li kien hawn, ngħidu aħna, fl-1851: iktar minn 700 għaġġien u. 'l fuq minn 600 furnar. Fl-1861 kien hawn 615 għaġġien u daqshekk ieħor furnara. Meta wie- ħed' iqis in-numru żgħir ta' rħula u bliet f'Malta ma jridx wisq biex jifhem: kemm kien hemm numru kbir ta' nies jaħdmu fil-ħobż, l-aktar f'Ħal Qormi. Wara l-gwerra. tal-1914/18 ġara. dak il ma setax iġib għajr għawġ. Il-ħobż ħżien; in-negozjanti u l-bej- jiegħa tal-ħobż stagħnew; iżda l-aktar li għamlu: l-flus kie- nu l-importaturi tal-qamħ. Dawn kellhom, tista' tgħid, monopolju ta' l-ikel l-aktar meħtieġ fil-ħajja tal-pajjiż. Iz- zokkor ukoll beda. jinbiegħ bil-''black market', iżda kien il-ħobż li kien qed jogħla l-iżjed. Fil-1918, Il-Onor. Fran- cesco (Ċikku) Azzopardi, P.L., ipprova jneħħi t-taxxa. fuq il-qamħ. Għal: dan il- għan huma ressaq mozzjoni quddiem il-Kunsill tal-Gvern. Dan iii ġej huwa traduzzjoni ta' biċċa mid-diskors bit- Taljan ta' Azzopardi: 'Aħna: Ikolli nafu li dan l-aħħar il-prezz tal-ħobż tela minn. 54 soldi jew 53 soldi għall 7 soldi r-tatall, filwaqt fi qabel il-gwerra ma kienx ' ħlief 24d ir-ratal; u qabell ma t'żdiad ih KAP Manwel Attard, parrukkier żagħ- I żdied il-prezz diġa kien żugħ ta' 26 sena minn Tas-Slie- għoli: wisq għall-fqar kollha. ma, maqtul mill-Ingliżi fi Triq l- Il-ħobż huwa l-ikell ewlieni ran, il-Belt, nhar is-7 ta' Ġunju tal-klassi tal-fqar fil-gżira, u i kap ta' familja li għandu paga ta' 2 xellini jew 3 xelini: kul- jum u bihom irid iżomm lil martu u tlieta, erbgħa jew ħa- mest itfal, bil-fors ikollu jbati l-ġuħ b'dan il-prezz hekk għoli di wieħed irid iiħallas għall-ħobż… Kif jista' jkun li dan l-imsejken fqir jieħu ħsieb il-bżonnijiet kollha tal-fa- milja tiegħu bil-biċċa salarju li jkollu2 Bil-fors ikollu jid- dispra.' Il-mozzjoni ta' Azzopardi ma ssekondaha' ħadd. Jekk inagħmlu kalkolu. żgħir insibu iii jekk familja ta' sitta kienet tiekol tlitt irtal ħobż (xelin u disa' soldi) u l- missier kellu biss paga ta' 2 xelini, jibqa' 3 soldi għall- bżonnijiet l-oħra kollha. Kienet qagħda li mhux għalkemm tneħħiha minn quddiem għajnejk jekk tabilħaqq ikollok kux- jenza soċjali u nisranija. Isimgħu t-tweġiba tal-Lieutenant Governnor għall-moz- zjoni ta' Azzopardi. 'Il-Gvern għamel kull ma seta' biex iniżżel il-prezz tal- qamħ u jagħmlu prezz raġonevoli, iżda m'ngħajr ma jneħħi t-taxxa fuq il-qamħ 1i minnha jġib biżżejjed flus, fi żmini- jiet normali, biex iżomm. l-istituzzjonijiet tal-karita'. Irridu nsaħħu r-rieda tagħna u nissaportu sakemm. ir-rebħa ġġibilna kundizzjonijiet aħjar. ' Nhar is-7 ta' Ġunju Il-ħwienet ewlenin tal-Belt Valletta kienu magħluqa. Kienu għalqu għal kollox minn rajhom; ftakru fil-25 ta' Frar ta' qabel, meta l-Assemblea ltaqgħet għall-ewwel darba. Dak iin-nhar in-negozju A La Ville De Londre (isem lii jfisser 'Fil-Belt ta' Londra') kien għalaq biss wara li d-demostranti faqgħulu l-armatura bid-daqqiet ta' s'eq u kissrulu l-ħġieġ bis-soldi. Mela ma kienx jaqbel li jibqgħu miftuħa. Il-poplu: kien qed jitmasħan u ried jirvilla. Iżda anke nhar is-7 ita' Ġunju l-proprjetarju ta' A la Ville de Londre te'lta' fuq ill-bejt 'ill-bandiera Maltija bill-Union Jack f'nofsha. Ħajjitha kienet qasira: d'k il-bandiera. Mhux hekk kien id-destin tal-bandiera l-oħra, bajda u ħamra biss, ii kienet qed tperper fuq il-bejt tal-Giovine Malte. Din kienet tfakkar fl-appell tar-rappreżentanti tal-poplu lill-Ingil- terra, u kienet tfakkar, ukolll, fil-orizzonti jkostituzzjonali 'BAJQWOSSV-J 21 Lubbej-ji JbeM Nnjdod-jel MUPJUSZJ:AAEB1- JEW SEJIQSIS ġodda: li dawn kienu jistennew li se: jkollhom il-ħila: jiftħu għal Malta u Għawdex. Kien għall-ħabta tal-erbgħa u: nofs ta' wara nofs in- nhar lil wasal it-tabib Filippo Sceberras fost iċ-ċapċip ta' folla wisq akbar minn dik tal-25 ta' Frar. Xejn ma kienet taqta' ma' din id-dehra l-bandiera: bil-Union Jack f'nofsha. Qatgħa ġmielha ta' nies inġabret quddiem il-ħanut A La Ville di Londra. Sgassawilu il-bieb. Telgħu fuq il-bejt. Qaċċtu: il-arbilu: bill-bandiera: b'kollox, u f'kemm illi: ngħid għamluhom trietaq. Il-folla: bdiet tiċċaqlaq. Fuq il-Biblijoteka kien hemm il-bandiera Ingliża; ma dametx wisq tmewweġ mar-riħ. Dlonk niżżluha, fost it-tfigħ ta' ġebell għalll-palazz tal-Gvernatur, u għall-uffiċjali tal- gvern. il-folol bdew jiġġerrew mat-toroq kollha tal-Belt, waqt lli r-rappreżentanti tal-poplu inġabru fil-Giovane Malta biex jibdew il-laqgħa. Fuq it-turretta tal-Universita' l-qadima kien hemm ukoll il-bandiera Ingliża, u magħha kien hemm għassa żewġ suldati. Għassa kienu u għassa baqgħu, għax waqt li tniż- żlet u ntefgħet għal isfel, fejn ingħatat in-nar max-xita ta' bankijiet, kotba u mapep, iż-żewġ suldati ma tniffsux. Il-bandiera Ingliża kienet tfisser l-amministrazzjoni ko- lonjali. Issa l-folla bdiet taħseb fil-bażużli ta' dik l-ammi- nistrazzjoni, f'dawk is-sangisugi li kienu qed itaqqlu bwiet- hom: u jħaxxnu. żaqqhom. mingħajr ma jimpurtahom xejn mill-fqir. Dawn il-persuni feġġew bħal beraq fl-immaġinaz- zjoni. tal-poplu. Minn Misraħ il-Palazz il-folla nqasmet fi kikek kbar. Kien hemm dawk li daħlu fl-istamperija tad- Dailv Malta Chronicle; kien hemm oħrajn li daru għall-post ta' Cassar Torreggiani, u oħrajn. li marru għall-prokuratur legali, Ċikku Azzopardi. Fi żmien l-istrajk tat-tarzna fl-1917, id-Dailv Malta Chronicle, gazzetta imperjalista, kienet ippubblikat artikolu li kien ta' xkiel għall-ħaddiema. Żammewh fil-komma dak l- Il-folla ta' quddiem il-Palazz fi Triq Irjali. Il-folla tidher: emozzjonata għaliex fost l-imbuttar hemm membri tal-Pulizija tal-Militar. Cassar Torreggiani, li kien joqgħod Triq l-lfran, kien wieħed: min-negozjanti l-kbar tal-qamħ, jekk mhux ukolil il-ikbar impotratur. Azzopardi. kien ħa Il-fama ta' bażużlu tal-Gvern. Hu kien ħareġ għall-elezzjoni għall- Kunsilll tal-Gvern għal: Għawdex kontra Mizzi, iżda għad li dan ġieb maġġoranza kbira ta' voti, ma. kienx tħalla jieħu post fil-Kunsill minħabba l-kundanna tal-qorti li kellu. Kienet tpattija qarsa u vendetta fis-sens veru tal- kelma. Fl-istamperija tad-Dailv Malta Chronicle intefgħu skorfini u viti kbar biex il-makkinarju jtir u jitfarrak. Ġuże' Bartolo u l-impjegati kellhom jaħarbu: mill-bieb tal-katina. Fid-djar ta' Cassar Torreggiani saret qerda bla ħniena — u pultruni u pjanijiet twaddbu minn fuq għal isfel. Cassar Torregg'ani u l-familja staħbew fis-sotterran ta' darhom stess, filwaqt li Ċikku Azzopardi ħarab lejn San Pawl il- Baħar. Il-pulizija li kien hemm, bħaż-żewġ. suldati tat-tur- retta tal-Universita', ma ndaħlu xejn. Uħud li tħajru jagħmlu xi ħaġa ma ħelsuhiex ħafif. U imbagħad indaħlu s-suldati. L-għajta tal-lejla ta' qabel: ''kulħadd għall-Belt', għajta ta' sfida u ta' qawwa ta' qalb, issa nbidlet f'għajta oħra, għajta ta' biża' u ta' stmerra: ''Ġejjin is-suldatil' Bil-bajjonetti maħruġa s-suldati bdew resqin lejn il- folla, li bdiet tross jew tiżferrex, tgħajjat, tgħajjar, tissotta. Fost dan il-għagħa u taħwid is-suldati fetħu n-nar fuq in- nies, li l-armi tagħhom, li kienu ħaduhomlhom fil-gwerra, kienu għadhom ma tawhomlhomx lura; nies li aktarx xorta waħda: kienu jitferrxu li kieku s-suldati sparaw fl-ajru jon- kella għamlu xi arresti. Manwel Attard, minn Tas-Sliema, intlaqat b'balla f'nofs ġbinu u nsabat fl-ant għall mejjet. Ġuże' Bajada, Għawdxi, ħa balla f'ġenbu u waqa' fuq il-bandiera; li kellu mgeżwra miegħu. X Wenzu: Dver, mill-Birgu, intlaqat ukoll, u fid-dagħdigħa tad-demm ġera għal quddiem id-Dailv Malta Chronicle u hemm. waqa' mejjet. Mill-Assemblea ħarġu d-delegati jgħajtu ''Vilta' '. X'jiswa li tixher quddiem bajjonetta2 Nhar it-8 u d-9 ta' Ġunju Matul il-lejl ta' bejn is-7 u t-8 ta' Ġunju fit-triqat tal- Beltt ma: kenux jinstemgħu ħlief il-passi tqal tal-għassiesa Ingliżi jidwu fil-ħemda. tal-baħħ. Sebaħ il-Ħadd, 8 ta' Ġunju. Bejn għax kien Ħadd il- Kniż u bejn għall-kurżita', MHAKLEL- Dubat 1i Kaħkll Ab hapteem bit Mafizza Bħer30, 8 KG jikklti-kel jA imma: fuq kollox għas-sodisfazzjon u bħala: protesta, in-nies reġgħet għall-Belt. Is-suldati suppost li ngħataw ordni biex ma jisparawx ġol-folla. Kien iċċara: l-lejl, iżda l-faxex suwed tal-luttu kienu mwaħħla ma' kull bieb, ma' kull stabbiliment u ma' kull arblu' bil-bandiera: maltija mezzasta, Kuruni tar-rand kienu mixħutin fl-art f'nofs Misraħ il-Palazz u Triq l-Ifran b'wirja ta' qima għall-mejżin tal-ġurnata ta' qabel. Inbdiet ġabra għall-familji tal-mejtin u tal-ħafna feruti. Kien jum ta' niket; iżda kien ukoll jum ta mibegħda. Mhux wieħed jew tnejn kienu l-baħrin u suldati ingliżi li matul il-lejl u dak in-nhar stess sabu ruħhom fil-frisk. Waħda minn dawn ill-ġlidiet saret fi Triq l-Iran dak in-nhar u qajmet kommozzjoni. Mill-Union Club, li kien imsemmi għat-tendenzi tiegħu favur l-Ingliżi, intefgħu. xi soldi fuq il- folla. Dan kien jonqosl Il-folla mill-ġdid daħlet fil-post tad- Dailv Malta Chronicle u kompliet tfarrak u titfa' għall banra kull ma sabet. Ħabat se jingħata n-nar lill-istabbiliment kollu. Hawnhekk beda busillis ieħor. Il-port kien fgat bil-baħrin u l-morini. Dak in-nhar kellu jasal il-Gvernatur il-ġdid, Field: Marshall Lord Plumer. Minkejja l-appelli ta' Sceberras u Mizzi biex il-poplu jżomm il-kalma, wara: nofs in-nhar sar ħbit fuq Palazzo Buttigieg tal-Kurunell Francia, u fuq id-dar u l-imħażen tal- qamħ ta' Farrugia fil-Ħamrun u l-Marsa; uħud minn dawn il-postijiet ingħataw in-nar. Reġgħu dehru s-suldati Ingliżi ħdejn il-palazz ta' Fran- cia, bil-bajunetti bħall-ġurnata ta' qabel, iżda bdew jisparaw fl-ajru. Din id-darba kien hemm ukoll ħafna suldati maltin, iżda dawn ftit kellhom il-qalb jindaħlu wara dak li kien ġara; fil-fatt qagħdu jħarsu lejn id-dimostranti, Karmenu: Abela, mill-Belt, kien ħdejn il-bieb tal-ġenb ta' Francia. Kien qed isejjaħ lil ibnu, li kien daħal ġewwa l-istabbiliment mar-rassa. Resqu. fuqu il-morini: bil-bajju- jjeuofzzer jesun)-jij UNFALl-jjif Ual6 NIUSef pab f 1efgos Issepj JIM UUMU UNMEJAI 221 JEQĦ JNIJ 'JUQHA-IJII EWMSIL JEUUV-1 netti mwaħħla mal-azzarini, u riedu jarrestawh. B'risposta għar-reżistenza: li għamel Abela, wieħed: mis-suldati nifidlu żaqqu' bil-bajjunetta. Skond l-artikolista Gerald Azzopardi f'L-Orizzont (5.6.70) Abela ttieħed l-Isptar Ċentrali, il- Furjana, fejn miet fis-16 ta' Ġunju. In-numru tal-mejtin kien issa sar erbgħa. Skond il- ktieb 'l Moti: dell 7-9 Giugno, 1919' ta' A. Scicluna Sor- ge, ippubblikat biss għaxar snin wara s-7 ta' Ġunju, il- mejtin kienu b'kollox sitta, għax tnejn oħra, Ċikku Darma- nin u Toni Caruana, mietu fil-isptar ftit wara. In-numru ta' feruti kien xi ħamsin, filwaqt li xi erbgħin kienu arrestati, li minnhom kien hemm min weħel sa 9 snin ħabs. Wara dan kollu ma setax jonqos li ma jkunx iddikjarat stat ta' emerġenza. Għal xi ġranet iċ-ċentri l- iżjed importanti tax-xogħol inżammu magħluqa. Ħadd ma seta' joqgħod jippassiġġa. fit-triq. Ittieħdu l-passi kollha biex tinżamm: l-ordni. Nhar it-Tnejn, 9 ta' Ġunju, l-Isqof Awżiljarju Portelli għamel sejħa għall-kalma filwaqt li wara nofs in-nhar elut ta' Maltin attendew għall-funerali tal-vittmi. Bħal ċana minn fuq mejda ta' mastrudaxxa nkinsu l- ħwejjeġ prezzjużi mid-djar privati li kienu maħbuta. Ftit Wara: s-7 u t-8 ta' Ġunju ħafna bdew jistaqsu x'kienu daħlu jagħmlu tabilħaqq id-dimostranti ġewwa d-djar ta' Cassar Torreggiani, Azzopardi, Farrugia, Bartolo uu: oħrajn. Kienu tassew daħlu biss biex juru t-tmaqdir tagħhom bis-saħħa tal-vendikazzjonijiet li għamlu, jew forsi kellhom ukoll xi għan ieħor iberren f'moħħhom2 Tassew li bosta ħwejjeġ, l-iżjed: dawk tal-għamara, intefgħu barra t-triq mit-twieqi, iżda ma' dawn kemm intef- għu fided u flus2 Allura dawn, kienu saru eroj u martri nazzjonali għax 'eqbnj epieq n' euweq epjepjnij-jiq n Wuwap-piq JoAq ,2l Enloq-ji WWwoq WOusjou,4 'UNNA —Ii UMep jeu6 SAJJ-1 Niqebur ,UMO S,PUDI,- N SHSJEA 81 ,€1 BAHJefzjung TEJEJJEJ ,,8P9/1U0JUQJI HEM Ajieq,,-PI ufoj Uuu uweq es dallos USDj If BJEM 1J9AQ 191 ufoj 1sod-ju 'fO19-J 221 JEJSUNJ-jI jaqeb JIN UIEJAJI Wajppnb Woqbnj URIEJA JEPEUQ-jIQ UNIJ-JE) JUNINIJJEW UHMEPLI NJUPIf SAlU ,€) PPEJx apboneanzznz nazz b'kumbinazzjoni uħud intlaqtu mill-balal jew mill-bajunetti, filwaqt li huma kienu japprofittaw ruħhom mis-sitwazzjoni2 Il-mejtin u l-feruti tas-'7 ta' Ġunju'' kienu martri, jon- kella briganti2 Wieħed ma jistax jiġġeneralizza. Kien hemm minn dak u kien hemm. mill-ieħor. Aktarx li l-erba' Maltin maqtula kienu fost l-iżjed ġenwini mid-dimostranti kollha u gralhom li ġralhom ftit jew wisq intortament. Abela mar isejjaħ lil ibnu: biex jiskansah 'minn xi gwaj, sab ruħu f'nofs il-folla, u' spiċċa b'daqqa ta' bajjonetta. Attard, il-parrukkier żagħ- żugħ Slimiż, qasam: Triq l-Ifran waqt ordni kuntrarja, u midduh b'tir. Bajjada, l-Għawdxi, kien jinsab Malta b'kum- binazzjoni; jgħidu li ġie hawnhekk biex jagħmel passaport ħalli jemigra. Dver kien dimostrant ġenwin u akkanit li, minbarra li kellu l-bandiera Maltija mdawra ma' għonqu, kellu saħanistra kukkarda ħamra u bajda f'nofs il-berritta — dik l-istess berritta, imdemma b'żewġt ilwien ta' ħmura, li kellha ssir is-simbolu tar-reżistenza tal-Maltin. f'nofs Misraħ il-Palazz. Iżda li sar is-serq jistqarru min kien preżenti, u Giuse' Orlando, fil-ktejjeb tiegħu 'VII Ġunju'' (1928), jgħid ċar u tond: ''Xi serq minn dawk di dejjem lesti biex jippro- fittaw muħhom sar' u TU…… xi serq żgħir' (p. 21). Orlando iżda jgħid lil s-serq li sar ''a proporzjon tar- rewwixta…… ta' min anqas biss isemmieh.' L-għala ma ssemmiehx jekk huwa kien wieħed mill-fatturi li jolqtu il-għajn f'din il-ġrajjaż Bosta u bosta. kie- nu l-ħwejjeġ ta' valur li ġew imwaddba fit-triqat min- għajr ma intmessew''. Kif tista' ġġor pjanu jew pultruna d-dar2 ''Saħansitra qudidem id-dar tal-P.L. Ċikku Azzopardi rajt jinġabru żewġ liri karta. Dan juri li min kien ġewwa beda jwaddab kollox għal barra mingħajr ma jara x'inhu- ma''. Jew juri li kienu waqgħu lil xi ħadd li kien ġabarhom minn ġewwa7 Hemm. prova oħra li tiċħad dawn l-għajdud: ġimgħa wara s-7 ta' Ġunju, il-mandraġġ ''kien imdawwar bil-morini id. f'id, fil-ħin li hemm ġewwa kienet qiegħda ssir tfittxija'. U kemm kien hemm: boloh il-Mandraġġ li ma kenux jafu jaħbu jew jeħilsu mill-oġġetti prezzjużi li kienu ħadu, l-iżjed jekk kellhom ġimgħa ċans2 B'danakollu huwa minnu li 'il-bidu ma kienx dan is- serq'. Barra minn hekk, sakkeġġ bħal dan isir f'kull rivo- luzzjoni u f'kulll gwerra. Min jaf kemm minn dawk li serqu ma ġralhom. xejn, la korrew, la mietu u lanqas inqabdu. Iżjed importanti minn dan, hu forsi l-fattur tal-ġuħ. L-iljun imġewwaħ jaħtaf l-ewwel biċċa laħam li jilmaħ u li tgħodd għal snienu. Hija teorija li jaqblu magħha s-soċjoloġi li bniedem' ji għandu xi ħaġa żgħira f'idu jixtieq li m'għandu xejn. Min jaf kif jista' jkun aħjar milli hu (għax xi: darba kien aħjar) iżjed ikun irid itejjeb il-qagħda tiegħu minn min ma jafx mod ieħor. Għalhekk ġeneralment hija l-klassi nofsana li tagħti l-ewwel: imbuttaturi għal rivoluzzjoni. Meta wieħed jistudja l-imġieba: tal-folla fil-ġrajja, isib li mbagħad ix-xeni l-iżjed vjolenti u drammatiċi jsiru f'qalb il-qawmien popolari. Iżda l-imħuħ li jkunu kebbsu n-nar, jibqgħu importanti l-istess. Iżjed hemm: ċans li ssir taqliba bħal din meta jkun sar xi titjib fil-livell tal-ħajja, u l-fqir ikun daq platt ieħor, ikun xtaq past ieħor filok il-bukkun ta' qabel. L-aptit jiġi ma' l-ikel. (Per eżempju, qabel ir- rivoluzzjoni tal-1789 fil Franza kien hemm ħafna inġustizzji, iżda Franza kienet tinsab aħjar mill-pajjiżi l-oħrajn fl- Ewropa, fejn kienet għadha ma saret il-ebda rivoluzzjoni). Dan ġara f'Malta wkoll. Il-gwerra tal-1914-8, bħal bini tal-'breakwater' u l-baċiri ta' qabel, kienet ġabet magħha ċaqliqa ta' xogħol u risq. Din il-qagħda ntemmet meta waqfet il-gwerra. Eluf ta' ħaddiema li kienu bdew iduqu kundizzjonijiet aħjar spiċċaw b'subgħajhom f'ħalqhom. Barra minn dan, kien hemm il-kawżi l-oħra, kemm. im- medjati kif ukoll fit-tul, li semmejna. Il-qilla ta' din ix-xorta ta' nies kienet mistura, mhux minsija, f'dik il-qagħda nwie- għra li faqqgħet nhar is-7 u t-8 ta' Ġunju. Għalhekk, kollox ma' kollox, il-vjolenza mhux ġustifi- kata tas-suldati Ingliżi, bir-riżultati li kellha, għamlet mill- mejtin eroj nazzjonali, martri li jibqgħu jissimbolizzaw it- tbatija u l-kolonjaliżmu ta' dak iż-żmien, l-ispirtu rivoluz- zjonarju tal-poplu. Malti kontra d-despotiżmu u l-ġuħ. Id-Dimechjani ħadu isimhom minn Manwel Dimech li, f'ċertu sens, hu l-ewwel soċjalist Malti. Fl-1914 kien eżiljat f'Lixandra, fejn miet fl-1921. Fis-sena 1898 hu kien beda joħroġ M1Bandiera tal- Maltin, iżda: waqqafha fl-1905 meta siefer u dam. ħames snin joqgħod Genova. Fl-1911, meta reġa' lura Malta, beda jippubblika mill- ġdid Il-Bandiera tal-Maltin u sawwar għaqda ġdida ii ssejħet Ix-Xirka tal-Imdawlin. Mis-sena 1878 sall-1897, b'intervalli żgħir ta' sena fl- 1890, Dimech kien il-ħabs, fejn tgħallem jaqra u jikteb b'sitt ilsna. Dimech ried il-emanċipazzjoni tal-klassi tal-fqar, u ssuġġerixxa ħafna riformi soċjali, li xi. waħdiet minnhom damu: snin kbar biex isiru, u oħrajn għadhom sal-lum ma seħħux. FIl-1914, meta Dimech intbagħat Lixandra, l-organiz- azzjoni tiegħu kienet attivista ħafna, u l-imseħbin kienu jingħaddu. bl-eluf, u' mhux bil-mijiet. Il-gwerra l-kbira waq- qfet għal: ftit snin, u tista' tgħid għal kollox, il-ħidma Di- mechjana. Iżda mbagħad, wara l-gwerra, Dimech reġa' beda jissemma' u jitfakkar anki direttament, l-iżjed b's-saħħa ta' xi: ġurnali. mmexxija minn Dimechjani. il-'Professur' Emmanuel Dimech (lemin) jidher qiegħed imelles ras il-mogħża tal-ħabib tiegħu l-bidwi. għandux ikun hemm distinzjonijiet bejn il-klassijiet soċjali Maltin. Huwa jidher liebes pulit, bil-kappell u bil-palju taħt spallejh, biex juri li anki l-ifqar ħaddiem kellu jżomm ruħu nadif u tajjeb kemm jista' jkun. Id-Dimechjani: kienu. xorbu ħafna mhux biss mill-filo- sofija politika u t-tagħlim soċjali ta' Dimech, iżda fuq kollox mill-ispirtu te' ħaqq soċjali, ta' sfida, ta' qlubija, ta' patri- jottiżmu li Dimech kien jgħalllem. Id-Dimechjani kienu issa individwi, u ma baqgħux organizzati, bħalma kienu qabel; iżda kien hemm ukolll fosthom uħud li baqgħu jżommu kuntatti ma' Dimech sa ma miet fl-1921. il-fortizza ta' Dimech kienet it-Tarzna. Bosta kienu l- ''fitters', 'burners', 'drillers' u ''Dockvard men' li kienu qarrejja regolari tal-Bandiera tal-Maltin u ta' xi ġurnali oħra li kien joħroġ Dimech. Jekk wieħed jeżamina kif kie- met fis-sena 1914 is-sħubija fix-Xirca Maltija (kif bdiet t'ssejjaħ Ix-Xirka tal-Imdawlin wara l-1912) għandu jsib li madwar 50 fil-mija tal-membri kienu min-naħa ta' l-Isla. Minn dawn in-naħat ukoll kienu bosta mill-ħaddiema tat- Tarzna. Fit-Tarzna beda d-disgwid fis-7 ta' Ġunju. U għad li mexxejja u organizazzjoni ftit li xejn kien hemm, f'dak li sar id-Dimechjani kienu jagħtu fil-għajn. It-tħażżiż jew pinġija tal-kliem. 'Kulħadd għall-Belti' fuq il-ħitan, fil-lat- rini u mal-ħitan tal-iskoa tal-apprentisti fit-Tarzna kienu xogħol id-Dimechjani, li mbagħad spikkaw ukoll bħala l- ''gang leaders', biex insejħulhom hekk, fil-vjolenza tas-7 u t-8 ta' Ġunju. Mhux biss, imma kienu wkoll nies li kellhom ħjiel ta' kuxjenza soċjali. Kellhom ċar f'moħħhom ix-xorti kiefra li: kienet mis- set lil Dimech għax kien xtaqilhom il-ġid. Imbagħad: kienu wkoll, f'ħafna każi, nies bla ħlas xie- raq, f'qagħda ta' tixwix, u għalhekk għamlu tagħhom. Hi ħaġa tqila għalija biex insemmi ismijiet — uħud għadhom ħajjin — iżda li d-Dimechjani kellhom sehem di- namiku fir-rivoluzzjoni hu fatt li ħadd ma jista' jiċħdu jekk hu jaf il-affarijiet tiegħu. Minn d'n il-klassi ta' nies Dimech ma kienx minsi fis-7 ta' Ġunju. Is-Sehem tal-Mizzjani FI-1919 il-Mizzjani kienu sħab Enrico Mizzi iktar milli kienu segwaċi ta' missieru Fortunato: Mizzi. Iżda billi Nerik (twieled fl-1885 u 'miet fl-1950) mexa ħafna fuq il-passi ta' 'missieru (li twieled fl-1845 u m'et fl-1905), nistgħu ngħidu li b' ''Mizzjaniżmu' nifhmu. filosofija politika waħda. Fi ftit kliem, il-Mizzjani k'enu pro-taljani akkaniti. Kienu favur l-ilsien u l-kultura taljana, u kontra l-ilsien u l-influ- wenza Ingliża. Nerik Mizzi temm l-edukazzjoni għolja tie- għu f'Ruma, u: ppubblika: ħafna kotba bit-Taljan, li fosthom insibu: Per f'ltaljanità di Malta (fl-1909), u Malta Italiana (fl-1912). Skond l-istoriku Albert V. Laferla, ii kien ħafna favur l-Ingliżi, kliem. Mizzi fuq twemminu kien dan: ''Jien dejjem sostnejt sentimenti Taljani bi kliem sod u b'mod enerġiku kemm jista' jkun, u dejjem. żammejt in- nazzjonalità Taljana ta' Gżinitna'' (ara ''British Malta'', vol. Dawn is-sentimenti pro- taljani, għalkemm eżaġerati, ma: kenux fiergħa daqskemm jidher mad-daqqa t'għajn. Bihom, ril-Mizzjani. niedu jfis- sru r-rabiet kulturali tatini li Mallta: kellha mall-Ewropa bħalla: wirt tagħha, u barra minn dan huma: kienu jridu jużaw din. il-pro-italjanita' bħala għodda biex biha jsa- wtu l-ħakkiema Ingliżi. Kie- L L net ir-rijazzjoni tagħhom imeiċojNA kontra. l-kolonjaliżmu li fih kienet tinsab Malta dak iż-żmien. Hekk kif fl-aħħar żmien tal-Ordni ta' San Ġwann f'Malta r-rejazzjoni kontra l-Kavallieri ħadet is-sura tar-re- pubblikaniżmu nec-franċiż, ir-rejazzjoni kontra l-Ingliżi fis- seklu dsatax ħadet ix-xejra ta' pro-italjanità. Kien hemm ukoll il-kwistjoni tal-lingwa u tal-edukaz- zjoni, li l-aktar wara li xxandar ir-rapport ta' Sir Patrick Keenan fl-1878 (favur influwenzi Ingliżi akbar), kienet ħadet in-nar sewwa. Il-Mizzjani u l-Ingliżi kienu sħana u bard: f'naħa l-waħ- da d-deni jaħraq ta' min iħoss li: għandu edukazzjoni u kultura u ħila, iżda hu mirfus u mwarrab; u fin-naħa l-oħra r-reżħa ta' minn. jibqa' jagħmel li jrid: bil-kalma kollha għax ir-riedni huma f'idejh. Fit-8 ta' Mejju 1917 Mizzi kien tarrestat, mgħoddi qorti marzjali: u kkundannat sena ħabs (sentenza li mba- għad: il-Gvernatur bidilha fi twiddiba ħarxa). Dan ġara mħabba l-attakki qawwija li Nerik kien għamel: f'gazzetti Taljani kontra l-Ingliżi. Fl-Assemblea Nazzjonali tal-1919 il-Mizzjani kienu ħol- ju dibattitu kbir fuq il-kwistjoni tal-lingwa u fuq il-mod kif din kellha tkun inkorporata fl-abbozz tal-kostituzzjoni li kel- lhom: ifasslu. Barra minn dan kollu, l-Assemblea — waħda mill-kaw- żi ewlenin tas-'7 ta' Ġunju' — kienet tiltaqa' fl-istess Giovine Malta, li kienet is-'Sede Centrale' tal-Mizzjani u li l-President tagħha kien Mizzi, mislufa lir-rappreżen- thnti tal-poplu għall-okkażjoni. Fis-'7 ta' Ġunju' Il-Mizzjani tant kienu mdaħħlin li sa- ħansitra s-Segretarju tal-Istat Taljan, il-Markiż Colucci, ki- teb lil Mizzi: biex jitolbu aħbarhom, billi huwa wkol: kien sema' bil-inkwiet Ji kien inqala' u tħasseb mhux ttit dwarhom. Daż-żmien, iil-fanatiżmu ta' dari sar jidher barra minn ioku, iżda kemm Fortunat (li mitt sena ilu: waqqaf il-Partit Nazzjonalista) kif ukoll Nerik (li fl-1940 kien saħansitra internat) kienu ġenwini ħafna fil-idejoloġija tagħhom, u t- tnejn spiċċaw biex mietu fill-għaks. Is-Sehem tal-Istudenti Universitarji L-istudenti ta' l-Universita' kellhom. sehem: importanti fir-rivoluzzjoni, imma dan kien x'aktarx sehem indirett. Fil- fatt, l-istudenti ma kenux qegħdin jiġġieldu direttament kontra l-gvern jew kontra l-ħobż ħażin. It-tilwima tagħhom kienet mal-awtoritajiet ta' l-Universita' stess, ħtija ta' tib- dila lil kienet saret fl-istatut ta' l-Universita'. Skond din l-emenda fl-istatut, flok dottorat fil-liġi u fil-mediċina kellu jibda j'ngħata biss baċellerat, jiġifieri LL.B. jew M.B., flok LL.D. jew M.D. Hekk ukoll kellu. jiġri fil-fakulta' tat-Tejoloġija, fejn id-dottorat (D.D.) kellu jsir baċellerat (B.D.). Sena wara din it-tibdila, fl-1916, il-Kunsill Rappreżen- tattiv tal-Istudenti, li dak iż-żmien kien magħruf bl-isem ta' Comitato: Permanente Universitario, kien ħareġ qatta bla ħabell favur il-proposta ta' Mizzi: fil-Kunsill tal-Gvern favur il-kawża tal-istudenti. Il-kwistjoni ħraxet mhux ftit; saru: laqgħat u taħditiet mal-Kunsill u mal-Gvernatur, iżda deher li ma kienx jista' jintlaħaq ftehim. Fl-10 ta' Mejju. 1919, wara li aktar minn mitt student kienu ltaqgħu 'mas-segretarju tal-Gvernatur, l-istudenti għamlu marċ ta' protesta fil-Belt. Skond ir-rapport li deher fil-ġurnal Il-Lupu tas-27 ta' Mejju, f'dan ill-marċ qam storbju sħiħ. Il-ġlieda ma baqgħetx iżjed ta' karattru akka- demiku, iżda ħadet xejra aktarx politika. L-istess gazzetta tagħti rapport fuq ''Il-Kawza ta' l-Istudenti' fit-3 u fl-10 ta' Mejju, u fis-27 ta' Mejju ħarġet b'appoġġ sħiħ għalihom b'artikolu taħt ir-ras ''Bravi l-Istudenti' Fit-23 ta' Mejju erba' studenti kienu ttellgħu l-qorti mixlija bi: ksur tal-paċi pubblika, Tnejn minn dawn l-istu- denti kienu fil-fakulta' tal-liġi, u t-tnejn l-oħra kienu jistud- jaw il-mediċina, Kienu Rosario Frendo Randon u Carmelo Mifsud: Bonnici, Paolo Borg Olivier u Eduardo Cretien. Fit- 30 tax-xahar telquhom għax sabuhom ''mhux ħatja'', u dan it-trijonf tagħhom: wassal għal briju l-aktar kbir fit-toroq. L-istudenti kienu kontra s-sistema l-ġdid, mhux biss għax kien jitlob żmien itwal. ta' studju biex wieħed jasal għad-dottorat, imma anki għaliex din tal-''baċellerat'' kienet tinsab fis-sistema Ingliż. Barra: minn hekk, darba minnhom. l-istudenti kienu qattgħu: il-bandiera Ingliża ta' fuq il-bejt ta' l-Universita' fi Triq San Pawll, il-Belt, u: kissru wkoll' xi ħwejjeġ bi protesta. Ġikiias jis L-istudenti msakkrin fl-Universita' mill-pulizija. Fl-10 ta' Mejju, waqt marċ minn tagħhom, huwa taw xeb- għa bajd ħażin lis-Sur Ċikku Azzopardi, li kien membru tal-Kunsill u kien meqjus bħala traditur tal-poplu għax hu kien aċċetta: post mal-Gvern u mbagħad għamel kawża lil Mizzi, rebaħhielu, u: ħadlu postu fil-Kunsill. F'dawn id-dimostrazzjonijiet ta' l-istudenti. kien hemm, għalhekk, mhux biss l-aspett għal kollox akkademiku, imma kien hemm ukoll xejra ta' protesta iżjed ġenerali kontra s-status quo. Dan kollu: kien qed jiġri biss ftit jien qabel ma faqq- għet is-siegħa ta' l-irvell, u kien qed. jitmexxa minn dawk in-nies li l-poplu kien jagħrafhom bħala. nies ta' l-iskola 1i jafu l-affarijiet tagħhom. Ma setax jonqos, għalhekk, li d- dimostrazzjonijiet ta' l-istudenti jinfluwenzaw ukoll l-opin- joni pubblika u jkomplu jħeġġu l-iskuntentizza fost il-poplu. Jibda t-Trejdjunjoniżmu Organizzat Qabel is-7 ta' Ġunju kien hawn għadd kbir ta' soċjeta- jiet ta' ''mutuo soccorso'', li l-għan tagħhom: kien li jgħinu lill-ħaddiema sew spiritwalment kemm materjalment. Iżda ftit jew wisq, in-natura essenzjali ta' dawn l-għaqdiet kie- net iżjed dik ta' ''soċjaliżmu nisrani'' jekk kienet tasal mo- derata sa hawn. Fis-sena 1900 kienet twaqqfet 'Għaqda ta' Ħaddie- ma'', Ii: wara ħadet il-isem ta' Għaqda ta' Ħaddiema Kat- toliċi, lil kellu x'jaqsam: magħha wkoll Manwel. Dimech, iżda ħajjitha kienet qasira. L-iżjed: li bdiet tinħass l-influwenza. trejdjunjonistika. f'Malta kien għall-ħabta tal-1916-19. Din l-influwenza im- bagħad ħadet spinta kbira bis-saħħa tar-Rivoluzzjoni u, fl- 1921, bil-Gvern Responsabbli u t-'Trade Union Council' (T.U.C.). Fill-fattt, meta wieħed iħares lura fil-ġrajja, għandu: jinte- baħ illi s-7 ta' Ġunju ġiebi bħala wieħed mill-effetti l-iżjed immedjati tiegħu, il-bidu tat-trejdjunjoniżmu organizzat. Kien f'Lulju tal-1916 li l-ħaddiema tat-Tarzna bdew għall-ewwel darba jaħsbu bis-serjeta' sabiex iwaqqfu għaq- da li tiddefendi l-interessi tagħhom. Fl-istess sena, Henrv Ear u oħrajn waqqfu il-Malta Government Workers Union, li imbagħad lissemmiet /mperiaf General Workers Union. Fis-7 ta' Mejju, 1917, sar l-ewwel strajk kbir fit-tarzna għaż- żieda ta' 10 fil-mija. Is-sena ta' wara ngħatat żieda sos- tanzjali. Forsi hi ħaġa tqila biex il-lum wieħed jifhem — meta hawn ġ:d hekk kbir fil-pajjiż — kemm kienu ħżiena l-kun- dizzjonijiet tax-xogħol ġo: Malta wara t-tieni gwerra dinjija, u kemm kien jagħfas il-bżonn ta' għaqdiet tal-ħaddiema biex jiksbu l-jeddijiet tal-membri tagħhom — jeddijiet li kellhom ikunu mħarsa bis-saħħa ta' liġijiet, kif inhuma. l- lum. B'danakollu: tista' tgħid li f'Malta l-moviment labu- rista beda jinħass kważi mitt sena wara li nħass fil-Ingil- terra. Fl-Ingilterra, x'aktarx il-pajjiż l-aktar avvanzat fl-Ew- ropa kollha fl-oqsma soċjali u politiċi, il-Moviment Cartist kien diġa' talab, fl-1832, bosta drittijiet għan-nies tax-xo- għol, u fis-sena 1847 il-Gvern ta' Lord Shaftesburv kien diġa' għadda l-ewwel liġijiet li jirregolaw il-ħinijiet tax-xo- għol. F'Malta t-trejdjunjoniżmu kien influwenzat mill- moviment ingliż. Fil-fatt, bejn l-1920 u Il-1921 ġie Malta darbtejn Mr. Matthew Giles, trade-unionista Ingliż, li għen mhux ftit biex jitwaqqfu l-Workers' Union Branch No. One għall-impjegati: tat-Tarzna, u l-Workers' Union Branch No. Two, għall-impjegati tas-Servizzi. Ġie wkoll Malta, għall- istess għan, ċertu Mr. Duncan, li kien is-segretarju ġene- ralli tall-Londom Workers Union. Ftit wara t-twaqqif taż- żewġ Unions li semmejna, twaqqfet ukoll il-Workers Union Branch No. Three, għall-impjegati. tal-partikular. L-istatuti Mr. Matthew Giles, it-trejdjunjonista Ingliż li tant għen għall-organiz- zazzjoni tal-Workers' Unions Branches 1, 2 u speċjalment it- 3, għall-ħaddiema tal-partikular. F'dan ir-ritratt jidher qiegħed mal- membri tal-Workers' Union Branch No. 3, wara li kien ġie Malta fuq l-inizjattiva ta' ''la Camera del Lavoro'. Mix-xellug għal-lemin, bil- qiegħda, jidhru l-Onor. Gianni Bencini, Segretarju ta' l-Union, is-Sur Salvu Zammit Hammit, President, is-Sur Giles, Dun Ġużepp Gatt, u l-P.L. Gino Tua; bil-wieqfa hemm Sinjuri Ġuże' Debono, Ninu Schembri (Kaxxier), Michelangelo ''Kikku' Borg, Robert Bencini u (€ Mini ) Agostino Matrenza. ta' dawn l-għaqdiet tal-ħaddiema tfasslu fuq l-istatut tal- British Workers Union. Influwenza oħra mportanti: din: il-ħabta kienet dik ta' Fr. Dominic Plater, Ġiżwita, li ħabrek mhux ftit biex ixer- red: it-tagħlim: soċjali tal-enċiklika Rerum Novarum. Fr. Plater, li: waqqaf il-Catholic Social Guild fil-Ingilterra, is- suġġerixxa: ili: f'Mallta titwaqqaf il-Unione Leonina imsem- mija għalil-Papa Ljun XIII tar-Rerum Novarum. Maż-żmien din. il-għaqda: saret ill-Malta Catholic Social Guild. Fr. Pla- ter miet f'Malta fil-21 ta' Jannar, 1921. Għad li nħasset ħafna l-influwenza tat-trejdjunjoniżmu Ingliż u d-Dockvard Union kienet affiljata ma' xi għaqdiet Ingliżi, il-mexxejja Maltin ta' dak iż-żmien kienu ħerqana li jibqgħu indipendenti, mingħajr ma jħallu x-xejriet soċjalisti Ingliżi jinfluwenzawhom. F'dan l-iżvilupp, it-tagħ- lim tar-Rerum Novarum. instab ta' fejda, u din l-enċiklika saret bħal manifest tal-ħaddiema. Laferla jgħid 1i l-aktar li saħħet l-importanza tar-Rerum Novarum kienet l-'Unione Cattolica San Ġużepp'', li, fi Frar tal-1921, sejħet lill-għaq- d'et kollha tal-ħaddiema, li mbagħad qablu bejniethom: biex iwaqqfu konfederazzjoni b'Kamra tax-Xogħol u jirsistu għalll-kostituzzjoni. Fl-1920 twaqqaf it-Trade Union Council, aktarx fuq suġġeriment ta' Mr. Amerv, u fil-1921 żewġ membri tat- T.U.C. intgħażlu biex ikunu membri tas-Senat, kif kien prov- dut fil-Kostituzzjoni l-ġdida. Minn ''La Camera Del Lavoro'' għal 'Partit tal-Ħaddiema' 'La Camera del Lavoro', li ħarġet bħala fergħa mill- 'MMorkers Union Branch No. 3'', twaqqfet formalment fis- 16 ta' Ottubru 1920 mis-sinjuri G. Bencini, A. Agius, A. Matrenza, R. Bencini, G. Arena, C. Bonello, M. Borg, A. Schembri, G. Tua L.P., M.A. Borg, u S. Zammit Hammit. Dr. Piero Giuseppe Frendo, ii kien avukat magħruf ta' sentimenti laburisti, laqa' l-istedina tal-fundaturi tal-''Ca- mera'' u nħatar President tal-Kumitat Eżekuttiv. Viċi- President sar il-Kurunell Willie Savona, LL.D., M.B.E. Bħa- la Segretarju: ntgħażel is-Sur Ġanni Bencini; it-Teżorier kien is-Sur Mikelanġ Borg, u l-Assistent Teżorier is-Sur A. Schembri. Għalll-ħabta ta' l-aħħar tas-sena 1920, ''La Camera del Lavoro'' bdiet tissejjaħ informalment, u aktar tard formal- ment, ''Il-Għaqda. tal-Ħaddiema'', biex il-poplu ikun jista' jifhem aħjar l-isem: tagħha. Il-Partit tal-Ħaddiema twaqqaf fil-15 ta' Mejju 1921 — fl-ufiċċju ewlieni tagħha. Għal din il-laqgħa tal-Kumitat Ġenerali, li għaliha kien Il-membri fundaturi ta' 'La Camera Del Lavoro' flimkien ma' (bilqiegħda mix-xellug għal-lemin) il-Kur. Willie Savona, LL.D., M.B.E. Viċi-Pre- sident; Sir Filippo Sceberras, M.D., Presiderit Onċtarju tal-Kamra tax- Xogħol u l-Professur: Pier Frendo, LL.D., President. Bencini Segretarju, filwaqt li bil-wieqfa, mix- xellug għal-lemin, jidhru s-Sinjuri Ninu Agius, Carmelo Bonello, Wil- lie Arena, Michele Borġ, Gaetano Bonello, Robert Benċini, Salv. hemm 90 delegat mill-għaqdiet ewlenin tal-Gżira, La Ca- mera def Lavoro kienet rappreżentata minn Dr. Frendo l- Prsident, il-Kur. Savona l-Viċi President, u s-Sur Bencini s-Segretarju. Il-Kumitat Eżekuttiv tal-Partit il-ġdid issawwar fis-6 ta' Settembru tal-1921. Kien 'magħmut minn: Kurunell W. Savona, LL.D., M.B.E., President; Pietru Bugelli, Viċi- President; Onor. Gianni Bencini, Segretarju; Arturo Mifsud, Ph.B., S.B.T., Viċi-Segretarju; Alfonso M Borg, Kaxxier; u s-Sinjuri Robert Bencini, Michael Borg, John Craig, Car- melo Cutajar, Pier Frendo LL.D., Dun Ġużepp Gatt J.C.D., Joseph Hamilton, Carmelo Longo, Lawrence Pearman u Ercole Valenzia P.L., inħatru membri. L-ewwel: laqgħa tal-Eżekuttiv tal-Partit tal-Ħadddiema saret fis-16 ta' Settembru. Il-Partit ikkontesta. l-elezzjonij:et li saru fl-istess sena. Fit-30 ta' Ottubru, 1921, bħala mem- bri: tal-Eżekuttiv laħqu s-Sur Antonio Schembri u s-Sur Edgar Vassallo, flok l-Avukat Frendo u Michel Borg, li kie- nu telgħu deputati fl-Assemblea Leġisattiva. Għakemm żewġ ħwejjeġ distinti u differenti minn xul- xin, fil-ispirtu tagħhom: Il-iskopijiet ewlenin tal-Partit il-ġdid baqgħu, tista' tgħid, l-istess bħalma kienu dawk ta' La Camera Del Lavoro u: ''Il-Għakda tal-Ħaddiema''. Iżda issa, minn. mindu: kien twaqqaf Partit, l-iskopijiet aktar infetħu, ur saru għadd. ta' tibdiliet. Kibret ukoll il-popolarita' tal- Partit. Il-fehma ewlenija tal-Partit kienet li jġib 'il quddiem l-istat ekonomiku ui soċjali ta' kollha kemm huma. n-nies tax-xogħol, u il-aktar dak li kien joqros fil-laħam il-ħaj lill- fqar. Meta twaqqfet La Camera del Lavoro, il-ħtieġa ta' partit bħall dan kienet tinħass mhux ftit. Kienu l- istess membri tal-bourgeoisie, il-klassi nofsana, li ngħaqdu bejniethom biex jiksbu qagħda iżjed xierqa għall-ħaddiema. L-istess Avukat tal-Kuruuna, Sir Michael Refalo, kien wera: fil-Kunsill it-twemmin tiegħu dwar il-ħtieġa ta' kux- jenza soċjali aħjar. Il-lum iż-żmenijiet tbiddlu; u mhux biss tbiddlu imma nqalbu kważi ta' taħt fuq, u forsi hi ħaġa tqila biex wieħed jifhem. il-progress li laħaq sar. Dak kien żmien ta' faqar li jagħsar, l-iżjed fiż-żmien ta' wara l-gwerra, meta l-ħaddiem ma kien imħares tista' tgħid minn ebda liġi soċ- jali (kif nifhmuhom il-lum), meta t-edukazzjoni kienet nieq- sa mhux ftit, u' lanqas il-prinċipju ta' 'bniedem wieħed, vot wieħed'' ma kien għadu aċċettat. Strickland, per eżempju, kellu 13-il vot. Fl-elezzjoni tal-1921, il-Partit tal-Ħaddiema rebaħ 7 si'ġ- ġijiet fil-Assemblea Leġislattiva. F'Diċembru tal-1923 Dr. Pier Frendo irriżenja mill-Par- lament u: postu, bħala mexxej parlamentari, ħadu l-Kurunell W. Dundon, filwaqt li postu bħala rappreżentant imtela' mis-Sur Giov. Fid-29 ta' Novembru 1928, Dundon irreżenja mill-Par- lament minħabba saħħtu. Bħala membru tal-Assemblea, post Dundon ittieħed mis-Sur Ġuże' Orlando Smith, u bħala mexxej panlamentani daħal it-tabib żagħżugħ Pawlu Boffa. Il-Kostituzzjoni l-ġdida Mela fis-sala' tal-Giovine Malta, fis-7 ta' Ġunju 1919, iddaħħal ferut Malti, xi ħadd bill il-maktur abjad tiegħu fid- demm ta' dak l-imsejken, u għajjat: 'Araw fejnhom: il-ku- luri nazzjonali tagħnal Din hi l-bandiera tagħnaf' Il-Gvern Responsabbli li ngħata lil Malta bis-saħħa tal- Kostituzzjoni tal-1921 kien il-konklużjoni immedjata għal d'k l-għajta patrijottika. Meta fl-għagħa li qam mad-dħul ta' dak il-ferut u r- rappreżentanti ħabtu telqin ħesrem 'il barra, fuq suġġeri- ment tal-Monsinjur Depiro, it-tabib Filippo: Sceberras ma- lajr għażel l-iżjed: waħda rappreżentattiva minn fost il-ħafna mozzjonij:et li kien hemm quddiem il-Kamra. Din kienet il- mozzjoni. tan-Nutar Salv Borg Olivier, li mbagħad għaddiet unanimament. Ir-rikkmandazzjonijiet ta' dik l-Assemblea Nazzjonali tal-1919 kienu qishom. il-magna carta ta' Malta, u wasslu għall-Kostituzzjoni tal-Gvern Responsabbli. Bis-saħħa. tal-Kostituzzjoni tal-1921, il-Gvern Malti ngħata setgħa fit-tmexxija: tal-affarijiet lokali. L-Ewwel Parlament Malti. Quddiem, kokka, jidhru mix-xellug għal-le- min l-onorevoli membri: J. Degiorgio (avukat), Salv. Bil-qiegħda mix-xellug għal-lemin jidhru l-Onor. Howard (Kap tal-Gvern Nazzjonalista) M.P. Ingliż li kien qiegħed Malta, Mgr. Bil-wieqfa, l-1 filliera, mix-xellug għal-lemin, Alf M. Galea, J.C. Ca- milleri, V. Busuttil, Mgr. Hili, il-Perit Borg, it-tabib R. Said, Kur. Sammut, F. Buhagiar (avukat, wara Kap tal-Gvern), Prof. Gustu Bar- tolo, Paola Borg Grech (avukat), Enrico Mizzi (avukat, Mexxej tan- Nazzjonalisti Demokratiċi), Kur. W. Savona (avukat, Mexxej tal-Labour Partv). Bil-wieqfa fuq nett jidhru fl-istess ordni Dun En. Borg Olivier, Edwin Vassallo (perit), Walter Salamone u s-sur Henrv tal-Kostituzzjonali Michele Borg, Rev. Prof. Mikiel Gonzi, Prof. Pier 'Frendo u Ċensu Farrugia, C.E. ponsabbli għall-Assemblea Leġislattiva, magħmula minn 32 membru: eetti, kif ukoll għas-Senat, li kien magħmul minn 17-il membru rapreżentattiv tal-Kleru, tal-Gradwati tal-Uni- versita', tan-Nobbilta', tal-Kummerċ u tat-Trade Union Council. Iżda mbagħad kien hemm ħafna ħwejjeġ li l-Gvern In- gliż baqa' jżomm f'idejh: fosthom kien hemm: id-difiża tal- Gżejjer, is-Servizzi militari, navali u oħrajn, il-kumnikazzjo- 'ni. bit-telegrafu u. b'mezzi oħra, kif ukoll ħafna. postijiet u bini ieħor li nżammu għal kollox mill-Gvern Ingiż biex jam- ministrahom hu. U għalkemm: il-Parlament Malti seta' jbiddel ċerti par- tijiet mill-Kostituzzjoni, il-Gvernatur kien jista' f'isem il- Gvern. Ingliż, jirtira l-Att tal-Kuruna, li kien jagħti d-dritti- jiet kostituzzjonali. Il-Kunsill tal-Gvern ma kellux għalfejn jiltaqa' iżjed. Din. kienet kostituzzjoni. lj setgħet tissejjaħ għamla. ta' Gvern Responsabbli, iżda naturalment kienet tiċħad lil Malta s-sovranita' ta' nazzjon indipendenti. Kienet il-konklużjoni immedjata għas-7 ta' Ġunju, u għall-qofol rivoluzzjonarju. li kienet timplika dik il-ġrajja, iżda ma kenitx it-temma tiegħu fit-tul. Kienet iil-bidu tat-triq twila u mħarbta li, wara nofs seklu, kellha twassal għall-ħelsien ta' Malta mill-ko- tonjaliżmu: nhar il-21 ta' Settembru, 1964. Intervisti Agius, Karmenu Formosa, Harrv B. Astarita, Salvu Frendo, Ġużeppina Aquilina, Ġużċ Galea Giuseppe Bencini, Ġianni Mamo, Ariel Cassar Pullicino, Ġużċ Muscat Azzopardi, Ġino Cremona, Ġużeppi Stivala, Francis Degiorg:o, Duminku Vella, Andrew P. Farrell, Frans Zammit, Karmenu Kitbiet Ippublikati Belli, Ġiużċ, Storja ta' Malta u Għawdex (Stamp. Faure', G., L-Istoria ta' Malta u Għawdex bil-Gżejjer Tagħhom u l-Ġrajjiet l ii saru f'hom (Malta, 1916, IV Vol.). S. Ġiużeppe, Malta, 1947). Mifsud Bonnici, R., Dizzjunarju Bijobiblijografiku Nazzjo- nali, Valletta, 1960). Orlando, Ġużċ, VII Ġunju (Chretien Co., Valletta, 1928, pp. 32, maħruġ mill-Partit tal- Ħaddiema). Segond, Giovanni, Storja ta' Malta u Għawdex (Stamp. Zammit, Temi, Il-Gżejjer ta Malta u l-Ġrajja Tagħhom Miċġ- jubin fil-Qasir għat-Tagħlim ta' Min Ma Jaqrax Ħlief bil-Malti (Empire Press, Malta. Ġurnali Ħabib, Il-, 1912-3, 1914-6, 1917-24. Ħajja, Il-, 1970 Ħmar, Il- 1917-28 Lupu, Il-, 1919 Malta, 1910-Ġunju 1919, 1920-Ġunju 1930 Maltin, Il-Bandiera tal-, 1898-1905, 1911-4 Oriżżont, L- 1970 Unjoni Maltija, L-, 1919. IŻ-ŻMIEN MA JISTAX JISTENNA IŻJED QA- BEL MA T-TAQLIB SOĊJALI-POLITIKU TA' DAN IS-SEKLU JINXTARR, JINKITEB U JIX- XANDAR FL-ILSIEN LI JIFHMU L-POPLU KOLLU .. Henrv Frendo (1948-) mill-Furjana, studja fil- Liċeo u fl-Università ta' Malta. Interessa ru- ħu attivament fi ħwej- jeġ soċjali u kulturali. Rebaħ għadd ta' escholarships' u ħa sehem f'laqgħat inter- nazzjonali. Mexxa l- kampanja ''Djar għall- Maltin' fl-1969, l-is- tess sena li fiha ġie l- ewwel: fil-kors tal- B.A. (Gen.) meta ggradwa ''cum laude' fl-Ingliż, il-Malti u l-Istorja. Ingħata permess speċjali biex f'sena waħda jagħmel il-kors ta' B.A. (Hons.) fl- Istorja mnejn iggradwa bl-unuri ''first class' fl- 1970. Iż-żewġ teżijiet ippreżentati s'issa minn Frendo huma fuq 'A Social Background to the Maltese Labour Movement', 1835-1928 (1969) u The Political Ideologv of Dimechianism', 1860- 1921 (1970). 'JISWA LI NQIEGHDU L-KURUNI U NAGĦTU ĠIEH LILL-VITTMI TAS-SEBGĦA TA' ĠUNJU 1919. IMMA JISWA IŻJED LI NISTUDJAW IL- ĠRAJJIET SOĊJALI TA' DAWK IŻ-ŻMINIJIET. U BIL-KALMA KOLLHA NITGĦALLMU MILL- ISTORJA REĊENTI TA' ART TWELIDNA.' Editorjal 'Il-Ħajja'', 8 ta' Ġunju, 1970.