—Ara x-Xadina, ara x-Xadina… Ix-Xadina waqaf u dar l-ura. Erba' jew ħamest itfal, im- qatta' u maħmuġa, waqfu mit-tgħajir tagħhom u telqu jiġru beżgħana. Wara li tbiedgħu ftit, il-bogħod qawwielhom qalb- hom u mill-ġdid bdew jgħajtu b'kemm kellhom saħħa : —Ara x-Xadina, ara x-Xadina… Ix-Xadina raha li magħhom ma sata' jagħmel xejn, ċaqlaq rasu, heżheż snienu, heddidhom bil-bastun (biċċa zokk ta' siġra) u, izappap, telaq għal xogħlu. Kieku qabadhom x'kien se' jagħmlilhom Xejnl għax ix-Xadina kien iħobbhom it- tfal, kien iħobbhom daqs dawl għajnejh, kien iħobbhom l-aktar għax kien jaf li tfal minn tiegħu żgur qatt ma jkollu. Għax Għall-ewwel li kien deher f'dak ir-raħal, mitluf qalb il-blat għeri u taħlit dik il-qilla fax-xemx, it-tfal telqu jiġru mlikkma, in-nisa għamlu salib fuq żakkhom biex Alla jeħlishom minn xi għaġeb bħal dak, l-irġiel bil-kemm riedu jemmnu għajnejhom. Iżda mita raw li, fl-aħħar minn l-aħħar, hu kien bniedem bħal ħaddieħor, jiekol u jitkellem bħalhom, bdew iduru ma' dwaru biex jaqtgħu ftit il-kursità li kellhom fuqu. —Qesu Marija, qalet waħida, dak x'ikun 7 —Dak mnejn ġiċ 7 U billi x-Xadina għall-mistoqsijiet li kienu jagħmlulu qatt ma' kien iwieġeb u la qatt qalilhom minn fejn ġie u l-anqas x'jismu, bdew jaraw u jiftiehmu bejniethom kif jaqbdu jsej- fiulu. B'isem ta' bniedem l1ċ, għax (kif qalulhom l-iżjed xjuħ. għaqlija tar-raħal) issa li għandhom bżonn ta' l-ilma biex jiżirgħu l-patata, ma' jmurx xi Kaddis jieħu għa- : lih, jiftiehem ma' San Bartilmew u jżommilhom ix-xita. Ma jiftakrux, seħa' snin ilu, mita Peppu ta' Kejla kien ġibed waħida ħoxna, l-anqas qatra xita biss ma kienet għamlet u'l- patata u l-miżirgħia l-ofira kienet kollha nixfet 7: U ħmistax il- sena ilu7 U sitta u erbgħin sena ilu…7 U 18, 1à, mal-Kaddisin m'hemmx logħob, dawk jistgħu kollox. Allura x'jaqbdu jsej- ħulu7 Ħmar7 Kelb7 Bagħal7 Imma dawk ma kenux koroh daqsu u mbagħad dawk l-annimali x'tort kellhom jekk dan inzerta ikrah biex issejjaħlu b'isimhom7 Ħadd ma' saqsa x'tort kellu x-Xadina li nzerta hekk Fl-aħħar, wieħed li kien għadu kemm ġie minn l-Amerki, qallhom li hu kien ra annimal ikrah bħalu: ix-Xadina Kif tkun7 Imnieħer im- fattar, fialq kbir, għajnejn żgħar, ras kbira,.. Mela bħal dak li ġiċl għajjat kullhadd u minn dak in-nhar il-quddiem għammduh mill-ġdid u sejħulu 'ix-Xadina'. Ix-Xadina kien jafli tfal minn tiegħu ma' jistax ikollu għax min kienet dik il-mara li f'żgħożitu kienet sejra tieħdu b'dik il-kruha kollha. U issa kien xiħ, tfal żgur qatt ma jkollu' X'ħin kien jaħseb hekk, kien iħoss qalbu tingħafas, kien iħoss ġismu jitriegħed, għajnejh idemmgħu u kien imur jistaħba x'imkien u jibda jibki bħal tarbija. Imbagħad kien iħoss qalbu timtela bil-mibegħda, mibegħda lejn ommu u missieru li ma' kienx jaf, mibegħda lejn in-nies kollha li kienu jiddieħku bih, mibegħda lejn kull minn kien jara' qud- diemu. Hu kien jaf li kien ikrah, b'dik. is-sieq iqsar mill- oħra, b'dak il-ġisem qsajjar u niexef, b'dik ir-ras kbira kbira u tonda biex tpatti għaċ-ċokon ta' ġismu: u hu kien irid jaf il-għaliex kien magħmul, il-għaliex ma kienx bħall-bnedmin l-oħra. Għax ix-Xadina ġo dik il-kruha ta' ras, kellu moħħ tajjeb, moliħi li jaf jifli u jagħżel bejn jaġa' u oħira, moħħi li jaf igħarbel kull ma' jaqra u kull ma' jisma u jżomm dak biss li kien jogħġbu. Għal kull ħaġa li kien jisma, għal kull ħaġa li kien jaqra, kien idaħħal il-għaliex tiegħu u kemm il-darba, din ma' kenitx iżżomm tagħha, quddiem ir-raġuna- ment tiegħu kien imaqdarha u jibgħatha tilħaq lil tant ħwej- jeġ oħira li kienet messithom l-istess xorti. Il-gost tax-Xadina kien dak li jirraġuna, jirraġuna, jirraġuna, tajjeb jew ħażin, fuq kullħadd u fuq kollox, iġib fix-xejn bi kliemu dak li kullħadd kien iżomm bħala ħaġa, tajba u minnha, joħloq ma' dwaru l-aktar ħwejjeġ ċari u żguri bħal dinja ta' ċpar u jwaq- qagħhom mill-għoli li kienu fihom. Għax ix-Xadina, għal- kemm ma' damx l-iskola aktar minn sebgħa snin, kien ta ruħu u ġisinu għall-filosofija. L-elementi tagħha tgħallimhom bħala xejn, stħajjilhom logħob ta' tfal bil-maggiore u bil-minore tiela' u nieżel u ħafna kliem ieħor li ħlief l-isem ma' kellhomx tqil u kien għoddu beda jitlef l-istima u l-imħabba li kienet ġietu għall-filosofija bla ma huwa stess ma kien jaf kif u għaliex; imma meta beda jaqra kotba sħaħ bla ma jifhem kelma, mita kien joqgħod jaqleb folja wara folja biex jistad xi kelma ftit anqas ġdida u tqila għalih mill-oħra, mita kien joqgħod igħajjat l-ismijiet tal-filosfi kbar biex jismagħhom jidwu ġo widintu, Kant, Hoegel, Spencer, Nietzehe eċċ. kien iħoss ġo ruħu ċertu gost li qatt ma kien ħassu, ċerta ħlewwa ta' qalb li kienet tfarraġlu d-dwejjaq li kien ikollu. Imma aqra u ġib min jaqra, agħfas il-lum u agħfas għada, fl-aħħar heda jifhem xi ftit dak li riedu jgħidu dawk in-nies kbar, beda jara ċ-ċpar li kellu quddiem għajnejh jiċċara bil-mod il- mod u jitbiegħed, beda jħoss li issa hu xi haġa akbar minn qabel. Mhux hekk biss, imma issa wkoll beda jieħu xi ftit tal-kunfidenza magħhom, issa jażi raġun lill-Hoegel, issa jgħid li ma jaqbilx f'kollox ma' Kant, issa ħaġa u issa oħra. Ma' tul ħajtu kollha, sittin sena tbatija u dwejjaq, ma kienx iltaqa' ma' bniedem wieħed biss li kien farraġlu qalbu tant anqas li ried ikun ħabibu; riedu jkunu dawn, Kant, Haegel, Spencer eċċ. biex qabel ma' jmut ikun sab xi ħadd li messlu qalbu bil-lilewwa ta' kliemu. U x-Xadina, daqxejn ta' xwejjaħ irqiq irqiq, b'dik ir-ras kollha fuq għonqu u jfekren l-hawn u l-hemm bil-bastun quddiemu, tistennieh minn mument għal ieħor jinħall taħt dik ix-xemx ta' nofs inhar, baqa' sejjer għal triqtu, daqxejn ta' triq qalb l-egħlieqi, kollu tiosbien u miġbur tih in-nifsu. Tassew l imkien ma kien sab ħalib li qatt farraġlu qalbu f'dak in-niket ta' ħajja bla fejda, imkien. Dawn riedu jkunu biex bħal xaqq ta' dawl ifeġġ fuqu, biex irabbi ftit tal-ħila u jgħaddi l-erbgħat ijiem li fadallu fiieni. Dnub li qatt ma kien rahom, li ma kienx jafhom. Kemm kieku kien jagħfsilhom idejhom, kemm kien jiżżiħajr lilhom talli kienu tawh tant sigħat ta' hena, kemm kien ixarrbilhom… iva, ixarrbilhom idejhom bid-dmugħ ta' ferħ li kien jinżillu minn għajnejh u b'liema ħrara kien iressaghomlhom bejn xofftejh u jbushom- lhom… U x-Xadina, bla ma' jinduna, kien iressaq ras il- bastun lejn xofftejh u jbusha bl-istess ħrara li biha, kieku seta', kien ibus idejn wieħied minn dawk il-filosfi. X'ħin kien jinduna bl-iżball, kien jitbissem, iċaqlaq rasu u jagħder lilu in-nifsu… u min jaf kif kienu7 Aristotele, Platone, Hoegel, Kant, eċċ.2 Tgħid xjuħ bħalu 7 Là, 18, kif seta' jkun, nies bħal dawk l Għalih, biex tkun filosfu kbir, trid tkun għaref, u jkol- lok ġisem sabiti tkun maħbub minn kullħadd u ħafna ħwej- jeġ oħra li hu ma' kellux. Imma mita qara Diogene, x'kien u x'ma' kienx, ħass xi ħaġa ġdida ġo fih, xi ħaġa li anqas hu stess ma. sata' jgħid x'inhija, bħal ferħ kbir, bħal ħbiberija kbira lejn dak l-imsejken ta' Diogene li bħalu kien ikrah, bħalu kien imdawwar bil-mibegtħida, Ħass imħabba kbira lejħ għax urieh li wkoll jekk tkun bħal ma' kien hu kont tista' issir filosfu. U ferħan b'dan li kien sab, li hu wkoll seta' jsir filosfu, beda jaħseb u jirraġuna fuq kullħadd u fuq kollox, jid- deffes kullimkien u jikser bir-raġunamenti tiegħu ras in-nies. L-akbar ferti tax-Xadina kien li joqgħod iġib quddiem għaj- nejh dak ix-xwejjaħ ta' Diogene, milwi tnejn, oħxon oħxon, b'wiċċ maħruq mix-xemx, b'għajnejh. . iva b'għajnu x-xellu- gija awtonoma, tħares il-fejn trid bla ma qatt tobdi lilu. Hu ma kienx jaf jekk Diogene kienx tas-sew hekk, dik kienet ħaġa żgħira għalih; dak li kien igħodd kien li kuddiem għajnejh Diogene kien dejjem jidher hekk, milwi tnejn, oħxon oħixon, b'wiċċ mafiruq mix-xemx, b'għajnu x-xellugija werċa jew biex Diogene ma' jeħux għalih kien isejħilha awtonoma. ment, dik l-awtonomija ta' għajn Diogene kienet ta' importan- za kbira għalih għax mill-fattizzi tiegħu kollha dik l-aktar li kienet. għamlet impressjoni fuqu, kulltant kien jaħseb minn jaf x'kien sar ġo ras Diogene biex dik il-għajn ħadet l-awtono- mija, isir tant qtil issoltu biex jiefiduhal… U, kollu ferħan, ix-Xadina kompla miexi, jagħder biċ-ċaqlig ta' rasu u b'daqs- xejn ta' tbissima, dawk id-difetti li kien jara Diogene im- żejjen bihom l… —Ma, ma, erfagħni, ġej ix-Xadina l Ix-Xadina stenbaħ mill-ħsibijiet li kien fihom, refa' rasu, ħares kuddiemu u ra ġejja lejh mara mikula mix-xogħol u b'żaqq daqs qolla, b'qażta ħaxix fuq rasha u b'daqsxejn ta' tifla radendla, f'idha. Xħin raha dik id-daqsxejn ta' tifla tibża' minnu u titrekken m'ommha u lemaħ lil din tagħimel salib fuq żaqqha, fuq dik iż-żaqq xhieda ta' tant kruha u tbatija, ħass għafsa ta' qalb kbira u xtàq isaqsihom x'qatt għamlilhom hu biex iġagħluh isofri dak kollu. Hu kien iħoss wisq xħin kien jara dawk it-tfal li tant iħobb jaħarbuh u jibżgħu minnu hekk, hu, li għalihom kien lest biex jati ħajtul Quddiem it-tfal, Kant, Hoegel, Nietzehe eċċ. ukoll Diogene, b'dik il-għajn awtonoma, kienu kollha jtiru mar-riħl Iżda issa l-aktar li ħass għaliex dik it-tifla kienet ġibditu iżjed mill- oħrajn kollha, kienet qanglitlu l-imħabba ta' missier li'xtaq isir, kienet ġagħlitu, kemm-il-darba, jaqla' tgħajir minn għand in-nies, dejjem lesti biex jaħsbu ħażin, talli kien iħobb wisq jersaq lejha. Għax-Xadina, li għal kull ħaġa kien isaqsi għaliex, kienet umiljazzjoni kbira li ma jistax iwieġeh għaliex din it-tifla, imgerrxa mgerrxa u forsi agħar minn ħaddieħor, kienet qanqlet fih dak kollu. Għalxejn kien igħid li, fl-aħħar, dik it-tifla ma kenitx ħlief biċċa laħam u għadam, li la tikber ftit ieħor tkun l-ewwel walida li tmur tiġri warajh tissuttah il- ġebel u tgħajru kemm tiflaħ, għalxejn. L-imħabba ta' missier li kien iħoss fih għal dik it-tifla kienet xi ħaġa li qatt ma kien ħass f'ħajtu, kienet il-ġamra tan-nar li kien għada, ssafi- ħan dak id-demm kiesaħ miż-żmien u mit-tbatija. B'ħafna .raġunamenti kien wasal biex igħid li t-tfal għandhom ikunu ta' min iħobbhom, li l-imħabba tati l-jedd li wieħied jieħu dak li jħobb, li t-tfal għandhom ikunu ta' kullħadd ukoll ta' dawk li qatt ma kellhom. Ma kienx jidher ċar li dik l-omm ma' kenitx tħobb lil bintha biex teħodha tiġġerra qalb l-egħlieqi f'dik ix-xemx ta' nofs in-nhar7: Kieku taqbadha xemxata u tmur id-dinja l-oħra f'radda ta' salib, x'kien jagħmel hu7 U jekk dik l-omm ma' kien jinpurtaha xejn minn bintha għax kien jista' jkollha oħra, ma' kellux hu jeħodha taħt idejh u jindukraha hu minflok ommha 7 U fl-aħħar, it-tentazzjoni kienet qawwija wisq biex hu seta' jirresisti. Kien sejjer lejn id-dar, daqsxejn ta' għorfa mwarrba mir-raħal, għall-ħabta ta' nżul ix-xemx, u ltaqa' ma dik it-tifla tibki. —ĠOkejkna, x'għandna7… Tibkil… Xi ġralnaf Mitlufażl… Ahl Tibżax, tibżax binti, jien dejjem għedt li dik ma ħaqqiex tkun ommok, in-nisa maltin it-tfal jafu biss igibuhom fid- Tibżax, binti, tridx tmur man-nannu, trid, ruħif Lejl Għaliex 7 In-nannu itik iċ-ċejċa, ikun iħobbok ħafna aktar mill-mamma… Trid 7 ivaf imxil… 7 U xħin dik id-daqsxejn ta' tifla mbeżża' mid-dlam rebħet il-biża' li kellha minnu u qaltu li trid tmur miegħu, ix-Xa- dina ħass ruħu jrid itir bil-ferħ, ħass lil qalbu tħabbat iżjed imgħaġġla mis-soltu, ħass li issa ħajtu għandu għalfejn jgħixha u l-mibegfida li kellu għall-oħrajn sfat fix-xejn u taret mar-riħ. Wasal id-dar, taha tiekol għamlilha daqsxejn ta' friex f'rokna, meddha torqod u hu qagħad bil-qiegħda ħdejn rasha imelsilha xuxitha u jgħannilha minn taħt l-ilsien biex għajnha tmur biha, qigħad imellsilha u jgħannilha bħal ma tant kien jixtieq li jagħmel lil uliedu li qatt ma kellu. /U fisiebu, waqt li hu kien hemm hekk, beda jdur ma' kullim- kien kollu ferħan, kollu ħieni, għax issa x-xewqa ta' ħajtu kien laħaqha. Beda jara ruħu, 15-il-sena oħra, jixjieħ ferm milli kien, b'dik ir-ras dejjem kbira, tonda, iżewweġ lil dik it-tifla, li tkun xebba l-ġmiel tagħha, ma' l-isbaħ. żgħażugħ tar-raħal. Ħames snin oħra u hu jkun bil-qiegħda fi ġnien fuq pultruna, ma' jkunx għadu jista' jimxi iżjed, it-tmenin sena li jkollu jkunu għamlu bih sewwa. Ikun q'ed jieħu nagħsa u jħoss min jiġbidlu mnieħru u jisma' bħal daħka miżmuma. Jiftaħ għajnejh u jilmaħ quddiemu daqsxejn ta' tifel il-ġmiel tiegħu,, li jinfexx jidħak u jixtefiet f'ħoġru jgħajjat nannu… Nannu 21: Ohbl x'ferħ tisma' min igħajjatlek hekk… Inbagħad jara ġej ieħor, u iefior, u ieħor… Santa l Diġa' erbgħa ' Kemm għandu flus dak ir-raġel żagħżugħ u qawwi li hu kien taha lit-tifia li rabbal Imbagħad iħoss min imisslu rasu, jerfa' għajnejh u jara Pwiċċ daħkani tagħha: Missier, trid inġiblek ftit brodul… Missieri U tisma' dan l-isem minn xebba hekk ħielwal… Ohi Dak ta' fuq m'hux kattiv bħal ma kien jaħsbu qabel biex jerfagħu għal xjufiitu dik il-hena kollha… Inbagħad beda jara tfal ġejjin minn kullimkien, tfal, tfal, tfal… Il-ġnien imtela', id-dar imtliet, ir-raħal imtela u kollha jgħajtu nannu… Nannul nannu ' nannu l… F'daqqa stenbaħ. HErba' tafibitiet qawwija lill-bieb qaj- muh mill-ħolma li kien jagħmel; it-tifla kien għadha rieqda. Mesaħ għajnejh b'dahar idu, reġa' sama' t-taħbit u mar iħares mit-tieqa. Kien għadu q'ed jisbaħ. Taħtu, lemaħ qatta rġiel u nisa, min b'ħaġar u min b'imgħażqa f'idu, tħares lejh u biċ-ċiera u thedded u tgħajjat. —Nannu, nannu, nannu, imissek int n tagħmel dan 7 —Ja, wiċċ ta' moqżież l —Tini l-binti. —Ja wiċċ ta' hekk l Ja wiċċ ta' dant Ja wiċċ ta' dak l— u kullħadd beda jżid mill-aħjar li seta'. Ix-Xadina mill-ewwel fehem kollox. Daħal il-ġewwa, qabad it-tifla u wrihilhom mit-tieqa. — Hawn arawha, għadha rieqda l Malli lemħuha, l-agħjat, it-tisfir, it-tgħajir, it-theddid kiber. It-tifla stenbħiet u bdiet tgħajjat u twerżaq kollha mibeżża'. Ix-Xadina sfar u triegħed : lemaħ ġejjin tliet puli- zija mgħaġġla. —Jien xiħ l —litaħl Hawn il-ġustizja l Ix-Xadina ċaqlaq rashu: kienet ħaġa naturali li huma jafisbu fih hekk, huma l… Mesaħ żewġ demgħat b'dahar idu, xeħet il-kappel qadim u maħmuġ kif ġie ġie f'rasu, f'idu il-wafida qabad il-bastun u fl-oħra, id it-tifla u niżel jiftaħ. Malli fetafi il-bieb u tfaċċa fil-berati, bħal ragħda ta' agħj- at dagħa, tisfir, tehdid qamet minn dik il-ġemgħa miġbura quddiemu. L-omm ħatfitlu t-tifla minn idejh u bdiet tbusha u tgħannaqgha magħha, il-missier ried bil-fors jaħbat għalih. Ix-Xadina kien għoddu xjieħ għoxrin sena. f'daqqa, baqa' jħares ċass bla ma jifhem dak li kien jisma' u bla ma jitniffes għal dawk l-insulti li bdew jagħmlulu, biss kulltant kien jidher iċaqlaq rasu u jgerger waħdu: Bħal Sokratel… Bħal Sokrate l… Il-pulizija poġġewh bejniethom biex ħadd ma jmissu u telqu bih, imdawra bin-nies li kull ma tmur bdiet iżjed tinġa- ma'. U aktar ma n-nies bdiet tinġama', aktar it-tgħajir u t-tehdid beda jiżdied u issa xi mbuttatura u xi daqqa fuq rasu bdew inewlulu wkoll. ix-Xadina ma kienx ikellim- hom, min-nies bħal dawk ma kontx tistenna ħaġ'oħra, min- nies magħġuna fit-tajn ma satax joħroġ ħlief tajn ieħor. L-anqas kien għadu jogħbodhom iżjed, biex ħasbu dak fih u kienu qegħdin jagħmlulu hekk, lilu'l bil-fors kienu l-koll imġienen. — Bħal Sokrate l… Bħal Sokrate 1… Ġużċ Bonnici.