ID-DIGRIET TA' L-EREZZJONI TAL-PARROĊĊA TAL-MOSTA LI FL-1608 MA SETAX JIĠI ESEGWIT Fil-ħarġa tal-festa ta' din is-Soċjetà Filarmonika Nicolo Isouard ta' l-1993 kont ktibt dwar Il-Mosta fl-ewwel żmien tal-Parroċċa (1608-1668) (pp. 47- 53). Kien għadu ma ġiex f'idejja d-digriet innifsu ta' l-erezzjoni ta' l-1608. Dan id-digriet bil-Latin jidher li għadu qatt ma ġie ppubblikat. Għall-istorja dokumentata tal-Mosta jixraq li nkunu nafuh bil-kelmiet eżatti tiegħu. MANUSKRITT LI ĦAREĠ MINN POSTU Żmien ilu manuskritt tal-parroċċa arċipretali tan-Naxxar spiċċa fil-kollezzjoni ta' Joseph Galea fl-Imdina. Wara l-mewt ta' Galea l-Arċipriet tan-Naxxar Dun Salvin Micallef, fis-26 ta' Marzu, 1991, f'irkant pubbliku, akkwista bi spiża ta' Lm430.30 il-manuskritt imsemmi. B'hekk irritorna fl-arkivju naturali tiegħu, li hu dak tal-parroċċa tan-Naxxar. il-manuskritt hu memorja apoloġetika dwar il-ġurisdizzjoni parrokkjali li kellhom dritt igawdu l-Arċipriet tal-Katidral il-Kan. Dun Alessandru Thei u l-kappillan tan-Naxxar Dun Ġorġ Fiteni, Il-ġabra hi l-konsegwenza ta' tilwima dwar limiti li l-mexxejja ta' dawk iż-żewġ parroċċi kellhom fl-1783 mal-kappillan tal-Mosta Dun Salv Bonnici. Minn dawn id-dokumenti aħna nagħżlu wieħed biss li hu ta' importanza kbira għall-Mosta. Hu d-dokument ta' l-erezzjoni tal-parroċċa. Hu dokument li l-isqof ta' Malta Fra Thomas Gargallo ma setax jesegwih minħabba l- oppożizzojni qawwija li għamillu Dun Ġiljan Borg, kappillan tan-Naxxar. Imbagħad, għas-sena 1783 hu xieraq li niflu ftit tajjeb żewġ pjanti li nsibuhom f'dan il-manuskritt. F'waħda minnhom jidhru ħames parroċċi li nsibuhom imissu ma' xulxin: Mdina, Mosta, Naxxar, Għargħur u Mellieħa. Minn din il- pjanta nosservaw li l-iżgħar territorju kien dak tal-Mosta (Arkivju Parrokkjali Naxxar, Memoria Apologetica, 1783, ff. Pjanta oħra hi dik tal-Mosta weħidha. Fiha naraw lejn iċ-ċentru l-knisja parrokkjali. Insibu indikat il-ħames knejjes li kienu għadhom jiffunzjonaw, li huma: il-Kunċizzjoni, il- Viżitazzjoni tal-Verġni Mbierka, San Leonardu, San Anton Abbati u Santa Margerita. Insibu wkoll is-sitt knejjes li kienu ġew profanati, li huma: San Nikola, San Pawl, San Ġakbu, il-Lunzjata, San Rokku u San Mikiel. Soċ. Id-Digriet li l-Isqof Tumas Gargallo ħareġ biex fis-16 ta' Settembru, 1608, jaqta' l-Mosta bħala parroċċa għal rasha. (paġni 44 u 45) — do WA SPOBGZJGA iptemboi bit, ĠAR Am Di Babu $ LŻLGħb use: Ammen, : Berezztizmmi reċaztetAiilt,; ez jafni Ġà ti Tr p p ZA Ki tk l met għed dif irtiterezzai lktiższo AL: jiem l6iepeovitesi darna Si kt rei ati, ie). afakal: iżda anti in, ried, Alinantr ġesti għad dak 44 Soċ. reba pifiizji ken, biiznientu (qed) Ġireċf $ Pizeezj Drersarirenkaiża TA A apibażz i -ċnom ji ħa Teva Klaai ĠFĠDAĠA, e, boovibttiċ Lil fkuviazan Ġorf 36 Ir sia) jiżirattizz 21) ana Rai Irrid, aw jer Pier tezeabii— k f Hiear; rkiskmazzjonjajti sew Fażi tħ Ħenfiiva) ku Ataisduomtetuz Herrvetiizk ka bakzzim fi fej bie: Awej A ir Asnaz rseirijoremaradlini difiza) Dekan tajer ĠAAZ JE Privrġ Mamomilsot kalb bigħ Der Jiiezpassiiiatenita la k Ġitaizzkazjat ħa) tea ida Soċ, Fil. xi indikazzjonijiet oħrajn ukoll, bħalma huma x-xaqliba ta' Dar il-Blat, Dar il- Bajda, u Mitħna tar-Riħ (ff. ID-DIGRIET TAL-PARROĊĊA Il-kopja tad-digriet ta' l-erezzjoni tal-parroċċa kienet tisntab fil-Kurja ta' l- Isqof fl-Imdina. Se jiġi ppubblikat fl-ilsien oriġinali tiegħu. Imma se ssir traduzzjoni. Dawk li jifhmu l-Latin josservaw li ma hemmx ħlief sentenza waħda. Imma, fit-traduzzjoni bil-Malti, se jitqassam f'għadd ta' sentenzi. 16 ta' Settembru, 1608 Billi fil-parroċċa tan-Naxxar hemm joqogħdu 1,100 ruħ u minn dawn 800 jistgħu iqerru u jitqarbnu, il- Kappillan, minħabba l-bogħod, ma jistax ilaħħaq fl-amministrazzjoni tas-sagramenti. Bl-esperjenza twila li għandna, dan rajnieh sewwa waqt li konna qed nagħmlu l-viżta pasto- rali. Barra minn hekk, inħass il- bogħod li għandhom dawk tar-raħal tal-Mosta, fejn hemm 180 dar li fihom xi 900 ruħ. Fil-fatt il-Mosta hi 'l bogħod mill-knisja parrokkjali qrib tliet mili, u t-triq għan-Naxxar hi kollha ġebel u fi stat ħażin. Noqogħdu għall-kap. 4, sezzjoni 21, tal-Konċilju ta' Trentu, fejn insibu dwar. ir-Riforma, u l-Kap. Audientlam dwar il-bini tal-knejjes. (Imma l-ewwelnett nistennew li jkollna l-kunsens u l-approvazzjoni tal-Qdusija Tiegħu l-Papa Pawlu V u tas-Sante Sede Appostolika). Aħna naqtgħu u nisseparaw mill- knisja parrokkjali tan-Naxxar l- imsemmi raħal tal-Mosta, b'mod li dan ma jibqax obbligat lejn il- Soċ. parroċċa msemmija. Nagħżlu bħala knisja parrokkjali l-knisja prinċipali ta' Santa Marija Assunta ta' dak ir- raħal tal-Mosta. Hi tibda tgawdi d- drittijiet, unuri, piżijiet u dħul li soltu jaqgħu fuq dik li ssir parroċċa. Meta, għal xi żmien tkun vakanti, jingħataw l-ewwel prodotti u dawn biss, mingħajr ebda preġudizzju għall-Kappillan tan-Naxxar ta' llum u sakemm il-parroċċa tan-Naxxar tibqa' bil-jedd li teħodhom, u mhux iżjed fit-tul. Dan hu eżattament kif qtajna l-parroċċi ta' San Lawrenz tal-Birgu, ta' Birkirkara, ta' Birmiftuħ u kif għamilna wkoll fl-erezzjoni tal- parroċċi l-oħrajn li huma ta' H'Attard, Ħal Lija, Ħal Kirkop, l- Imqabba, Ħal Safi, Ħal Tarxien, Bormla u l-Isla. Mir-Reġistru tal-Viżti li saru mill- Isqfijiet ta' din id-djoċesi bejn l-1570 u l-1608 inġabret din il-kopja minni, in-Nutar Injazju Saverju Bonavita, li jien il-Kanċillier tal-Kurja l-Kbira ta' l-Isqof ta' Malta. EŻEKUZZJONI TAD-DIGRIET FL-1610 il-Mosta setgħet tibda taħdem bħala parroċċa fl-1610 wara li Dun Ġiljan Borg, Kappillan tan-Naxxar, miet fl-14 ta' Lulju, ta' dik is-sena. L-isqof Gargallo ma kellux min jissikkah biex ma jagħmilx dak li kien meħtieġ. Soċ. ħar k $ Aġius kmieni ħain Xi Ċantruda Buduek Soċ, Fil. Nicolċ Isouard - Mosta 1995 Uħissa tatidralz, BB. It-territorju ta' ħames parroċċi: TAĦT hu tal-Katidral, 'B' tal- Mosta, '4CĦ tan-Naxxar, TDĦ tal Ħal Għargħur, u 'EĦ tal-Mellieħa li kienet spiċċat minn parroċċa. Soċ, Fil. Cntradu Sikażtaw Soċ. It-territorju tal-Parroċċa tal-Mosta fl-1783, bil- knejjes kollha li kien hemm fih, . Soċ. Għalhekk hu ħareġ digreit ġdid. Kien propju qassis li kien ilu għal ħafna snin bħala Viċi-Parroku tan-Naxxar li ġie magħżul bħala l-ewwel Kappillan tal-Mosta. Dan kien Dun Ġwann Bezzina. Għalhekk, malli l-Isqof fl-1610 poġġa lil Bezzina bħala kappillan, digriet ġdid wera liema kienu d-drittijiet tal-kappillan. Id-dikjarazzjoni tal-kurja ta' l- isqof favur l-ewwel kappillan tal-Mosta ġġib id-data tas-16 ta' Lulju, 1610. Ma kenux għaddew ħlief jumejn mill-mewt ta' Dun Ġiljan Borg tan-Naxxar. Skond id-drawwa, il-kappillan tal-Mosta kellu jibda jirċievi l-ewwel prodotti ta' l-għelieqi. Dawn kellhom jingħataw lilu f'qoton, qamħ u xgħir. Il-kappillan kellu jingħata wkoll il-frott ta' tliet għelieqi żgħar. Waħda mill- għelieqi kienet fil-limiti tan-Naxxar, bi dħul ta' erba' skudi u erba' rbajja' fis- sena. Għalqa oħra kienet fil-qalba tal-Mosta, maġenb il-knisja parrokkjali, bi dħul ta' tminn irbajja' fis-sena. It-tielet għalqa kienet f'post imsejjaħ Ta' Karbuni: din kienet tirrendi ħmistax-il rbiegħi fis-sena (Ib., ff42r-44r). Din hi l-Mosta fil-bidunett tal-ħidma tagħha mill-knisja parrokkjali ta' Santa Marija Assunta. Nota Editorjali: Meta fl-1930 l-istoriku E.B. Vella kiteb Storja tal-Mosta bil-Knisja tagħha, huwa għamel referenza għad-dokumenti msemmija f'dan l-artiklu. Hu jgħid li dawn id-dokumenti jinsabu fl-arkivju parrokkjali tan-Naxxar (p. 105). Dan ifisser li l-manuskritt imsemmi tneħħa minn postu wara l-1930. Soċ.