Il-Ktieb tan-Nagħaġ Kitba ta' Jonathan Muscat In-nies li kienu jgħixu fil-Mellieħa matul is-snin dejjem ħadmu biex jgħixu huma u l-familja tagħhom. Fil-Medjuevu kont diġa' issib diversi nies joqogħdu fl-għerien fl-inħawi tal-Mellieħa. Dawn in-nies kienu fil-parti l-kbira tagħhom jkabbru l-ħxejjex li kellhom bżonn u kienu jrabbu xi ftit annimali bħal nagħaġ, mogħoż u baqra jew tnejn. Nies barra mill-Mellieħa kienu jġibu l-merħliet tagħhom sabiex jirgħuhom. Insibu li fl-1458 Messer Antoniu Desguanes ikkapparra artijiet u passaġġi komuni fil-Miżieb. Minħabba f'hekk nies li riedu jiġu l-Mellieħa sabiex jiġbru x-xewk għan-nar u jirgħu l-merħliet tagħhom f'dawn l-inħawi ma setgħux jagħmlu aktar dan'. Aktar tard, fis-seklu 17 fi żmien l-Ordni, inbnew numru ta' torrijiet mal-kosta tat- Tramuntana ta' Malta u dawn għenu sabiex aktar raħħala u rgħajja jiġu l-Mellieħa u jibnu 'capanne' fejn iżommu l-merħliet tagħhom, speċjalment fl-inħawi tat-Torri l-Aħmar'. Fl-Arkivji tal-Parroċċa tal-Mellieħa nsibu manuskritti li jgħidulna li s-Santwarju tal- Madonna tal-Mellieħa kellu.numru ta' nagħaġ u mogħoż li kienu jingħataw bħala ''affitto' jew kera. Id-dokumentazzjoni hi nieqsa ħafna u għalhekk ma tistax toħroġ stampa sħiħa dwar in-nagħaġ u l-mogħoż tas-Santwarju. Iżda hemm informazzjoni biżżejjed dwar min kien jikri dawn l-annimali, kemm kienu jinkrew irjus, għal kemm żmien u kemm kienet il-kirja jew ''gabella' għal kull nagħġa u mogħża. Fis-sekli 18 u 19 is-Santwarju kien jikri ''pecore e capre'' lil nies li ma kinux biss mill-Mellieħa iżda wkoll minn irħula jew ''Casali' oħra l- eqreb tal-Mellieħa bħal 'Casal Naxaro', 'Cqsal Musta', ''Gargur', 'Casal Lia' u anke Għawdex. Dawk li kienu jikru n-nagħaġ kienu jkunu rġiel iżda meta r-raġel kien jiġi nieqes kienet tidħol responsabbli l-mara tiegħu. Eżempju ta' dan naraw li fl-1821: Kont issib ukoll min jikri nagħaġ f'isem ħaddieħor. Każ interessanti kien fl-1774 meta Giovanni Zahara mill-Mosta ħa l-kirja ta' 22 nagħġa tal-ħalib u ħamest iħrief oħra mingħand Giovanni u Gianpaulo Fenech min- Naxxar li wkoll kienu jikru n-nagħaġ mis- Santwarju. Zahara għamel dan f'isem Giovanni Mifsud mill-Mellieħa li għal sentejn kera n-nagħaġ sabiex Salvu minn Għajn Żejtuna jagħmel użu mill-frott tagħhom. Il- prezz kien ta' 8 tari' kull waħda'. Il-ħlas kien isir għal kull ras li kienet tinkera. Meta kienu jinkrew minn madwar 13 sa 22 nagħġa lill-istess persuna l-prezz kien ikun ftit irħas, madwar tari' inqas. Jista' jkun li kien ikun hemm xi differenza fil-prezz skond in- nagħġa jew mogħża jekk kinitx tagħti ħalib jew skond l-eta' tagħha. Se nagħtu xi dettalji meħudin minn diversi sorsi mill-Arkivju Parrokkjali dwar ħlas ta' kull nagħġa jew mogħża u meta kellu jsir il-ħlas: L-Ewwel nofs fl-Għid u n-nofs l-ieħor fid-29 ta' Ġunju. Fl-Imnarja 29 ta' Ġunju 1827 Minn 10 tari sa 1 skud. Fl-Imnarja 29 ta' Ġunju Insibu li meta kien jinkera grupp ta' nagħaġ lil xi individwu u kien ikun hemm xi ħrief, dawn ġieli ma kinitx titħallas ''gabella' fuqhom għall-ewwel sena bħalma naraw meta Biex isir dan il-kiri tan-nagħaġ ġieli kien isir kuntratt għand nutar. Dan aktarx kien isir biex kemm il-Knisja tal-Mellieħa kif ukoll min kien jikri kien ikun protett bil-liġi jew għall-inqas ikollu jżomm mal-ftehim. Kif nistgħu naraw mit-tabella ta' fuq, il-ħlas kien isir fil-festi tal- Knisja bħal fl-Għid, fl-Imnarja u f'Santa Marija. Kien jiġri pero' li l-'gabella'' mhux dejjem kienet titħallas fiż-żmien miftiehem u għalhekk insibu nies li kellhom jagħtu ta' sentejn jew tlieta b'lura. Mill-introjtu tal-'gabelle' tan-nagħaġ il-Knisja tal-Mellieħa kienet tkopri xi ftit mill-ispejjeż li kienu jsiru matul is-sena. Ma jidhirx li kienet tagħmel xi profitti kbar minn dawn l-annimali għax diffiċli toħroġ ammonti sħaħ għal grupp ta' snin. Żgur li dawn l-annimali kienu ferm bżonnjużi għall-ħajja ta' kuljum u għaldaqstant familji li ma setgħux jixtru nagħġa jew mogħża setgħu jikru waħda jew aktar mis-Santwarju tal-Mellieħa. Fil-bidu tas- seklu 20 ħafna familji Melliħin kellhom minn waħda sa sitt nagħġiet u dan nafuh għax bejn l-1918 u l-1920 il-Pulizija kienet tirreġistra u tagħmel spezzjoni fejn kienu jinżammu n- nagħaġ u l-mogħoż privati. Kien fl-1905 li Sir Temi Żammit skopra li d-deni rqiq ġej mill- ħalib tal-mogħoż marid bil-mikrobu Brucella melitensis iżda kien fl-1922 u fl-1938 li ttieħdu passi serji sabiex inaqqsu d-deni rqiq. Fid-dokumenti tal-Parroċċa ma nsibux x'kienu r-raġunijiet jew x'kien ikun il-ftehim eżatt tal- kirja ta' dawn l-annimali għax aktar jittrattaw dwar l-introjtu tas-Santwarju tal-Mellieħa. Il- Prokuraturi li kienu jżommu l-kotba jsemmu l- isem u l-prezz bi ftit jew xejn informazzjoni oħra. Żgur li, 'jekk issir aktar riċerka fid- dokumenti tan-nutara għand min kienu jsiru l-kuntratti, jintefa' aktar dawl fuq in-nagħaġ tas-Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa u għalhekk tinbena ħolqa oħra fl-istorja soċjali tar-raħal tagħna. Ta' min ifakkar hawn li kienu jgħixu nies flimkien mal-merħla tagħhom fl-għerien li jinsabu fil-widien madwar u fil-Mellieħa bħalma jgħidilna l-istess Wettinger f' 'L-Inħawi tal-Mellieħa fiż-Żmien Nofsani'. Il-Mellieħa mal-Milja taż-Żmien. 'The Northern Defence, 1530- 1798', Unpublished B.A. Dissertation, Università ta' Malta. pp.37-38. Ta' min isemmi hawn li 20 gran kienu jsarrfu 1 tari u 12-il tari kienu jagħmlu skud. It-tari kien magħruf ukoll bħala rbiegħi.