Is-Saqaf (Ledjendu Skoċċiża ta' Ġ. IL-GWIDA li kien idawwarna l-Kastell ta' Edinburgo kien raġel Skoċċiż imdaħħal fiż-żmien iżda għadu fuq ruħu, wieqaf fuq qaddu, wiċċu aħmur, għajnejħ żoroq, xugħru mill- lewn il- fidda, ilsienu jaqta' u xufftejh dejjem imbexxqin jitbissmu; kien ċajtier. ferrieħi u dħuli, kien jaf x'igħid ħafna fuq il-kastell, inuna lili laqatni mhux għat-tagħrif li fissrilna dwar il-kastell iżda għall-ġibda H kellu lejn dak il-bini storiku. Mita jitkellem fuq il-kastell, il-gwida kien qisu qieghed isemmi fuq biċċa minnu nnifsu, għajnejh jibdew jilmaw bil-għaxqa ta' qalbu u leħnu jrabbi ħrara u heġġa li jinipressjonaw lil min ikun jisma'. Il-Kastell ta' Edinburgo', kien qiegħed igħid il-gwida. fUqisu l-qalba ta' din il-belt u bħalma Edinburgo hi. ċ-ċentru ta' pajjiżna hekk il-Kastell bu l-qofol ta' l-istorja tagħna. Il-bidu ta' dan il-kastell jintilef fid-dlamijiet taż-żmenijiet qodma, iżda nafu li fis-sena 1004, Malcolm II kellu l-kastell tiegħu fuq din il-quċċata. Il-kastell kien mimli ħajja fi żmien Macbeth, dak ir-ruħ ħażina li jidher f'waħda mit-traġedji ta' Shakespeare. Bruce, il-qulbieni, ħureġ minn dan il-kastell biex jiġbor in-nies tiegħu għall-ħelsien ta' Skozja. Wallace iltaqa' f'dan il-kastell mal-Lairds Sko u ħajjarhom isejħu l-Eluns tagħhom għal- taqbida mna' l-Ingliżi. Ir- Lejiet ta' Skozja kienu jliqqeħu l-Parlament tagħhom Santa Margerita ta' Skozja, ir-Reġina qaddisa, mie- dan. il-kastell fis-16 ta' Novembru 1098. Marija Stwarda, ir-Reġina xortiha ħażina, qattgħet biċċa sewwa minn. għomorha fil- kastell u fill ġarrbet l-isbaħ ferħ u l-ikreh għali. Darnelv Bethwell, Tiżzio, tliet ismijiet Hi x-xorti kielra laqqgħet ma' dal: r-Reġina Stwarda, għexu għal xi żmien fil-kastell u taħt is- tiegħu nġabru minn żmien għall-ieħor Knox, il-predika. iża'; Ċromiw ell, il-qerried tar-Re; Montrose, il-Kawvalier ta' ħila u rġulija; Bonnie Prince Charlie, il-Prinċep itturufnat ; Sir' Walter: Scott. il-kittieb liema bħia'u, u kull bniedeni jew bniedma li hallew isem. il- Istorja Skoċċiża, Il-kastell mibni fuq ħotba ta' blat ċavawi u jib taħtu. l-belt : tkun jn tkun fil-belt, jekk thares 'il fuq g għandek tarah. ta' ċpar jekk, thures lejh minn Princes Street tilmħu qisu 1 tas-sħarijiet imwieżen fuq is-sħab; jekk. tħares. 'il. fuq minn qiegh High Street tara l-kastell fil-quċċata tat-triq qisu ijiem r-ras fuq il-baklu ta' Isqof; imma l-isbaħ dehra tal-kastell, mita thures lejh mill-Grassimarket; minn hemm tarah fil-kburija u l-qawwa, tiegħu kollha, tara dak il-biat sewdieni mogħla s-sħab donnu miqtugħ b'interqa, jispiċċa fi swar qishom. kuruna. li jagħalqu tar , palazzi u kwartieri. Mill-Grassmarket ukoll tidher dik il- tieqa ċkejkna tal-kamra tar-Reġina Marija, fejn twieled ir-Re James li għaqqad iż-żewġ saltniet, ta' l-Iskozja u ta' l-lugilterra, flimkien. Malli twieled lil-James qegħduh f'qollu. dendhuh mit-tieqa u niżżluh minn dak il-għoli kollu ghat-triq ta' taħt: is-swar, biex jeħilsuh min-nases tar-Reġina lliżabetta, F'dan il-kastell hawn hafna bini sabiħ, storiku u qadim : hawn il-kappella ta' Santa Margerita mibnija. fis-seklu tlittax, u wahdu mill-aktar antiki fl-Iskozja; hawn il-Batterija Half Moon, mibnija flok it-torri li s-Sultan David kien waqqaf fis- sent: 1867; bawn il-Monument Nazzjonali għal dawk li-mietu lil-gwerra, wieħed mill-isbaħ monumenti fid-dinja; hawn l-ap- partamenti rjali bix-xettru u l-kuruna u d-dehbijiet u fided tar- Kejiet Skoċċiżi ta' ilu; hawn il-Palazz tal-Gvernatur, dar sabiħa mibnija fil-bidu tas-sektu tmintax, mma aħna nibdew mill- Armerija ; ejjew nidħlu fiha. Din sala kbira ġmie' ħal u bħalum Luraw fiha ġabra ta' armi, is-sala mħux dejjem kienet armerija; ' fl-untik nett kienet isservi bħala parlament fejn ir-Rejiet kienu jiġbru l-kbarat u l-mexxej- ja: tal-poplu; imbagħad bdew jinqdew biha bħala sala ta' l-ikel. Bħala: Bangueting Hall tal-kastell. din is-sula laqgħet taħt is-saqaf tagħha l-aqwa persunaġġi li għexu f'din il-belt jew ġew iżuruha. u rat jintasbu ma' dwar l-imwejjed tagħha Ġemgħat ta' nies l-aktar magħrufa, f'ċirkustanzi l-aktar storiċi tal-pajjiż. Ġibu quddiemi għajnejkom din is-sala kbira, b'mejda twila twila mgħobbija b'ikel u xorb, imgħammra bil-fided, imżejna bil-ward u mdawla b'mijiet ta' xama' f'kandelabri tal-fidda. Ir- Re. f'ras il-mejda u madwaru ministri, ġenerali, lirds u eaċerans Skoċċiżi bil-geżwira u tartan ta' bosta lwien. Kamrieri u sefturi deħlin u ħerġin inewwlu dixxijiet kbar' daqs rotu ta' karettun mimlijin bi ċriev, ċingjali jew faġani jdaħħnu bi fwieħa taqsam, filwaqt. li l-koppieri Lħin kollu jferrgħu l-inbejjed u jimlew lt:t il-mistednin ; l-orkestru ddoqq minn fuq il-palk Ji-hemm f'tarf is-sala u. kull mita tehda l-orkestra, iċ-ċirimelli joħorġu jduru ma' dwar il-mejda jdoqqu ċ-ċirimelli tagħhom. bħal dik tgħaxxaq lil kull bniedem li għandu sens romantiku, iżda min iħobb l-arti għandu jitlef għaqlu wara l-ġmiel tas- saqaf ta' din is-sala, Ħarsa lejh sewwa, taraw din is-saqaf tal-għuda jinfirex fuq ħafna rfied u hnejjiet gotiċi hil-kolonni tagħhom iadendlin fl-arja: dawn il-ħnejjiet jidhru qishom imdendlin mas-saqaf u mhux iwieżmu s-saqaf kif tassew huma, tarawhom minsuġin u inselslin flimkien hekk bil-għaqal qishom kannizzata jew qishom stalaktiti miżbugħin kannella u jekk tħarsu sewwa lejhom taraw li dawn il-pilastri u kolonni nm ħnejjiet u borduri huma kollha maħdumin bil-għaqal u mnaqqxin b'sengħa kbira. ' UX tagħmluh lis-saqaf hiex ma tiklux is-susa2' staqsejt jienu, Il-gwida dar bil-herra u ħares lejja bħal wieħed li donnu ried jaqrali f'moħħi x'ridt imfisser bil-mistoqsija tiegħi u wara li dan sieket għal ftit tal-ħm donnu kien italla' u jniżżel jekk iweġibx għall-mistoqsija tiegħi, qalli: Sinjur, dan is-saqaf qatt ma tmissu s-susa 7, UDan kif77 erġajt staqsejtu, Il-gwida deher mifxul u mħawwad u inita rawh hekk dawk li kienu miegħi, xammmew li kien hemm xi ħaġa straordinarja u għalhekk staqsewh: huma wkoll biex igħidilna x'kienet il-ħiċċa. jla susn, ta brimb u lanqas dwejjed oħra ina jmissu l-għow- wied ta' dan is-saqaf', VImma għaliex 7' riedu jafu xi tnejn għalenija, 7Jekk ngħidilkom ma temmnunix', qal il-gwida donnu biex jaqta' fil-qasir. VIssa. daħħaltni fil-kurżità u jkollok tgħidilna għaliex is- susa ma tmissux il-għowwied ta' dan is-saqaf, qabżet qalet waħda sinjura li kienet magħna. Il-gwida qaleb għajnejh il-fuq u ħa nifs qawwi l-ġewwu bħal bniedem li jkollu jindaħal għal biċċa xogħol fuq qalbn, im- hiugħul beda: TDarba kien hawn kmand ta' dan il-kastell bniedem aħrax u qalil wisq, kellu qalbu ħażina hla ħniena u bla. mogħdrija, Dak il-Kastellan ma kien jemmen b'xejn, għalih ma kienx hemm liġi, kien jagħmel li jaqbillu n miskin hu min imeriħ ; bil-qawwa ta' driegħu u bil-ħżunija ta' moħħu kien iwerwer lil kulħadd. In-nies ta' din il-belt kienu jitkexkxu minnu u dawk ta' dawn l-inħawi kienu jitolbu 'l Alla biex ma jersaqx lejhom ; ismu kien ibażża' lil-kulħadd; il-kbar kienn jisħtu l-isem tiegħu u ż-żgħar kienu jibżgħu jekk jisimgħu bih. Dak il-Kastellan: kien jagħmel kif idoqqlu moħħu bla ma joqg għod iqis xejn, kien ksir il-għonq mill- agħar, ġellied u qattiel; dionk kien jinxteħet bin-nies tiegħu fuq xi belt jew raħal qalb il-muntanji u jisraq u jħarbat kulma jsib; għalih ħajjet il-bniedem ma, kienet tiswa xejn. aktar kien igħożż il-klieb u ż-żwiemel tiegħu min-nies ta' madwaru. Mhux darba jew tnejn dak il- mingħul keskes. għalxejn b'xejn, il-klieb tiegħu għal xi bidwi jew raħħal u ' qagħad jieħu gost jarahom iqattgħuh, ' Fl-aħħar ħadd ma sata' jiflaħ aktar għal dak il-misħut Kastellan u r-Re ħtieġlu jitqanqal : neħħieh minn kmand tal- kastell u neżżgħu mis-setgħa kollha li kellu; floku ħatar bniedem ieħor, raġel tal-ħaqq u mfaħħar minn kulħadd. Il-Kastellan għadab meta. waslitlu l-aħbar u kif kien mitluf ħalef li jeħles minn dak li r-Re kien laħħaq floku; xtaq li malli s-suċċessur tiegħu jirfes fil-kastell jaħsadlu rasu u jwaħħalha f'lanza fuq il-bieb fejn jaraha kulħadd, imma kien jaf li jekk jagħmel hekk, jiksirha mar-Re u jiġi fil-għali. Il-makakk qa- għad jaħsibha u fl-aħħar ġieħ f'moħħu kif iwarrab il-Kastellan il-ġdid : jistiednu għal pranzu u jisqih il-velenu. Dak il-bniedem ta' qalb ħażina ħejja festa kbira biex jilqa' lill-Kastellan il-ġdid fl-ewwel daħla tiegħu fil-kastell. Kien hemm żfin. Skoċċiż, logħob. daqq u ġostri, imma l-qofol tal- festa kellu jkun il-pranzu f'din is-sala. il-Kastellan kien hejja kollox b'ħażen ta' mingħul: kiseb tosku mill-aktar qawwi u ħalltu ma' l-inbid f'tazza għaliha, imbagħad ftiehem ma' qaddej li sata' jorbot fuqu u baqgħu li malli l-Kmand jegħmeż lill-qaddej, dan iqiegħed it-tazza tal- velenu quddiem il-Kastellan il-ġdid, Tl-pranzu ma. setax jirnexxi aħjar: kien hemm ikel li jħajjar u nbid H jitla' fir-ras. Il-mistednin kielu u xorbu kemm felħu, knlħadd kien daħqan u ferrieħi, min jiċċajta u min iħarref xi ħlieqa. Fl-kamrieri kienu l-ħin kollu jġibu mill-kċina dixxijiet ta' tiejir ġdid, u s-sefturi, wieħed wieqaf wara. kull siġġu tal- mistednin. kienu bla heda jimlew it-tazzi malli s-sinjuri jbat- tinħem. Wara s-siġġu tal-Kastellan il-ġdid kien wieqaf il-qad- dej miftiehem li għandu jnewwel il-velenu. Fl-aħħar il-Kmand qam u għamel sinjal lil taċ-ċirimielli biex jieqfu, imbagħad qabad tazza f'idu u stieden lill-mistednin biex fixorbn bis- saħħa tal-Kastellan il-ġdid. 'Wara li-xorbu, il-Kmand reġa' qagħad bil-qiegħda u-kif kien bil-qaddis, ta' għemża ħafifa lill- sqaddoj: : dan b'ħetfa ta' berqa hareġ it-tazza minn taħt il- plaid i fejn kienet moħbija u qegħedha quddiem is-Kastellan il- ġdid li f'dak il-waqt kien qiegħed iqum bil-wieqfa hiex iwieġeb għall-kumpliment, Il-Kastelan il-ġdid qabad il-tazza minn quddiemu u wara li għolliha qal: —Fil-waqt li miżżiħajr lill-Kmand għal-laqgħa sabu l ghamilli. nitlobkom tissiehbu miegħi biex nixorbu bis- shiha tiegħu u nixiiequlu għorsor iwil u ġid u sabiħa ', u ressaq il-tazza tal-velenu lejn xufftejh biex jixrobha. Il-Kmand kellu għajnejħ jibru u xufftejh jirtogħdu bit-taq- liba li-kellu f'demmu. Il-qaddej deher miblugħ u mwerwer. F'nitfa ta' ħin, il-Kastellan il-ġdid kien se jibla' l-inbid li ji- ħagħtu d-dinja l-oħra, Il-Kastellan fetaħ ħalqu biex jixrob, imina f'dak il-waqt sewwa taq brinibu mis-saqaf u tiġi ġewwa t-tazza tiegħu. Il-Kastellan warrab bil-ħatfa t-tazza minn qnddiem ħalqn u te- tagħha ma' l-art. Il-mistednin li raw x'kien ġara, ħadu kollox biċ-ċajt: ħadd minnhom ma għaddielu minn rasu li dik il-brim- ba kienet ħelset il-Kastellan il-ġdid minn xifer il-mewt u l-biċċa għaddiet F'daħku. Tinma l-Kmand ħass l-infern ġewwa fih u għalkemm ħtieġlu jkompli b'wiċċu daħkuni sakennma spiċċa kol- lox, qalbu kienet tferfer bid-dagħdigħa u xhinu tkemmex donnu mċaqlaq mill-ħsebijiet koroh li kienu għaddejjin minn moħħn. Malli l-aħħur fost il-mistednin telaq u fis-sala mu kienx baqa' ief il-qaddejja. il-Kmand nefaħ nefħa qisu barri rrabjat, qabad siġġu, sahbtu mat l-art u għamlu laqx, imbagħad b'leħen li jriegħed. riedhom igħidulu min fost il-qaddejja kellu d-dmir l jnaddaf is-saln. Ressqulu daġsxejn ta' żagħżugħ imkittef u imdaħħal qoxortu bil-biża' li bilkemm felaħ jieqaf bir-rogħda. UDan kien imissu jara H s-saqaf nadifċ0 staqsa l-Kmani b'għajta ta' bniedem invażat, TA, wieġeb il-kap tal-qiddejja bit-tlaqgliq. Il-Kminl b'saħma tal-ħiż: qabad ix-xabla li kellu mdendin ma' qaddan u f'leħħa ta' berqa nifed lill-qaddej minn naħa għal oħra u naxru fl-art. Il-Kmand, qisu mhux hu. mesaħ ix-xabla fil-geżwira ta' wieħed li nzerta ma' ġenbu, raġa' daħħalha fil-għant u bla kliem u hla sliem telaq hiex joħroġ. Iżda s-saħta t'Alla ma dametx ma laħqitu : kif kien iriċaglaq bejn bix-xorh u bejn bid-dagħdigħa li kellu, malli rifes l-ewwel tarġa tal-bieb, tfixkel. stabat ma' l-art, ħabat nagħsu u baqa' tal-kolp……0. Minn dak in-nhar l-ebda. brimba jew susa jew nemusa ma resġet lejn dan is-saqaf. Ix-xjuħ tagħna jgħidu li mhux darba jew tnejn fis-sikta ta' bil-lejl raw ir-ruħ ħażina tal-Kmand tnaddaf u tfarfar qalb it-travi u l-għowwied tas-saqaf. Lilna li ngħixu f'dan il-Kastell ħadd ma jneħħilna minn rasuu li sukemm dan is-saqaf jibqa' wieqaf, ruħ dak il-kiefer kmand iddum bla mistrieħ tnaddaf u tfarfar biex tpatti għal ilubietha u biex ma jiġrix darba oħra dak il-fatt li jkexkex, Sinjuri, nistħajjilkom f'qalbkom qegħdin tidħku bija u jien ma nlumkomx. Intom tistgħu taħsbu u tifhmu li tridu, biss ftakru li fuq l-injam ta' dan is-saqaf qatt ma tmiss duda. Kull tant xhur wieħed mill-impjegati jitla' fuq sellum u jdur dawra mas-saqaf kollu, iżda qatt ma ra brimb jew susa u qatt ma sab għanqbut jew għabra. Intom tafu li bnadijiet oħra fejn hemm soqfa bħal dan, iridu joqogħdu warajhom ; f'Westminster Hali ta' Londra, li għandha s-saqaf tal-għowwied jixbaħ lil dan, hemm impjegati biex is-sena kollha jnaddfu u jforfru u jeqirdu x-slisa, għax jekk ma jagħinlux hekk dak is-saqaf jispiċċa biex jissewwes u jitherra: imma, bħal ina għedtilkom dan is-saqaf tagħna dejjem nadif u safi. MAL-MEWĠ (Maqluba mill-Ingliż ta' J. AQUIITNA) Nies aħna sejra mal-mewġ ngħarrxu għall-hena X'tinkien. Iżda l-bogħod kemm ngħarrru i infittxu ma jidher Imkien; L-Ħena fis-Sema ma' Alla ir il-Qodos u l-Anġli Lejl u nhar: Tinma għad li l fuq nitħabtu, ħafna jaqgħu Bogħod mid-dar; U iqumu u jaqgħu ir tqum mill-ġdid ftit biss Jilħqu hemm, Għaliex ħafna jitqerrbu 1 jitbenġlu sa. jieshom Jintemm, T jarmu kull ġlieda, ħarsithom imsammra fis-sħab Ħekk jiebhu lis-sħab bla rieda imġerri sal l-Mewt Tkun is-Sid. Ġmżi V. Ganna (Student, Kors tal-Liġi).