175 Sena fostna t-Tarxiniżi Ġużeppi Cali (1846 - 1930)… Si7s ta' BI Ġużeppi Cali twieled fl-erbatax ta' Awissu fl-1846 u ġie mgħammed fil-knisja ta' Santa Marija ta' Porto Salvo, jew kif inhi magħrufa aħjar ta' San Duminku fejn ġie mogħti l-ismijiet ta' Ġiuseppe, Francesco Saverio, Antonio, Mariano u Domenico. Meta kien tifel, Ġużeppi kien imur l-iskola eliementari tal-Gvern, il-Belt stess. Minħabba li l-qagħda finanzjarja tal-familja Cali bi tmint itfal ma tantx kienet waħda tajba, ma setgħux jibagħtu lil binhom fi skola privata. Perċ, xorta waħda kellu ħakma tajba tal-lingwa Taljana, li dan kien mgħejjun minħabba l-fatt li dan kien l-ilsien mitkellem mill-ġenituri tiegħu. Omm Ġużeppi ħasbet biex tintroduċi lil binha fid-dinja mużikali billi bdiet ittih xi lezzjonijiet tal-pjanu. Fil-mużika, Ġużeppi ma tantx beda juri interess ħlief biex iżommha bħala passatemp milli aktar bħala karriera. Kien iktar juri interess fis-sengħa ta' missieru u taż-żewġ ħutu l-kbar- Federico jpitter, filwaqt li Lorenzo jindura u jpitter l-istatwi tal-ġibs. Minn hawnhekk bdiet l-imħabba bikrija lejn l-arti u f'qasir żmien Ġużeppi, kien beda juri kapaċità fl-użu tal-pinzell. Meta kien għadu żgħir ma kienx għajr tifel bħall-oħrajn, jilgħab fil-beraħ ta' Pjazza Celsi tal-Kattidral Anglikan li kien għadu kif inbena. Darba minnhom, meta kien qiegħed jistrieħ fuq tarġa bejn logħba u oħra ħdejn il-Batrakka ta fuq, waħda mill-ġirien tal-familja tiegħu qaltlu biex ipinġilha l-qattus tagħha. B'biċċa ġebla Ġużeppi, għamel tpinġija perfetta tal-qattus mal-ħajt biswit id-dar tagħha. Guglielmo Evnaud, raġel għani li dak il-ħin inzerta għaddej minn hemm baqa' impressjonat minn dik it-tpinġija u ried ikun jaf min kien l-awtur ta' dik il-biċċa xogħol. Kif sar jaf li kien it-tifel Ġużeppi, li pinġa dak il-qattus, Evnaud kellem lill-ġenituri tiegħu biex jibagħtu lil binhom jistudja barra minn xtutna. Minħabba l-qagħda finanzjarja tagħhom ma kienx possibbli li jidħlu għal dawn l-ispejjeż u b'hekk Evnaud offra li jħallas minn butu stess l-istudji ta' binhom, filwaqt li jissuġġerixxi Ruma bħala l-post fejn għandu jmur. L-offerta ġiet aċċettata mill- ġenituri ta' Ġużeppi, pero minħabba ċertu ċirkostanzi, spiċċa jistudja Napli. Wara li għamel l-istudji tiegħu fl-'Accademia di Belle Arti', taħt id-direzzjoni ta' Ġiuseppe Mancipelli, Cali wasal lura f'arttwelidu. Kif wasal Malta, Ġużeppi mill- ewwel ħa isem u beda jkollu kummissjonijiet għal djar privati, kif ukoll xi pittura għal xi uffiċċjal Ingliż. Kien beda jpinġi wkoll xi karikaturi fuq il-gazzetta 'Don Basilio' li kienet ippubblikata minn Ramiro Barbaro, li kien ħabib ta' l-istess artist. l Perċ wieħed jaqbel li Cali hu iktar marbut mad-dekorazzjonijiet li għamel fil- knejjes ta' bosta ibliet u rħula. L-ewwel biċċa xogħol tiegħu għal ġol-knejjes kien il-kwadru tal-Madonna tar-Rużarju għall-parroċċa tal-Mosta li lesta f'Marzu tal- 1870. Dan is-suġġett pittru għal diversi knejjes oħra bħal Tas-Sliema, għall- parroċċa tal-Qalb Imqaddsa ta' Ġesu, l-Imqabba, l-Imsida, Ħal Luqa, il-Mellieħa u ż-Żurrieq, fejn f'din ta' l-aħħar il- kwadru għal xi raġuni jew oħra baqa' biss Festi Anniversarji mill-wasla tal-Vara Titulari — Festa 2004 BAT bħala abbozz u minflok il-kwadru tpitter minn Ġanni Vella. Fost dawn il-ħafna parroċċi, bħal ma' għidna qabel, fil-knisja tar-raħal tagħna wieħed isib numru ' konsiderevoli ta' kwadri sbieħ li ħarġu minn taħt idejn dan l-artist li jitqies bħala 'id-demonju tal-pinzell, minħabba l-kapaċità li kellu fl-arti. Cali jpitter fil-knisja tagħna Fiż-żmien li Cali kien qiegħed ipitter fil-knisja tagħna, l-artist kera dar fil- kantuniera ta' Triq San Ġużepp. L-ewwel biċċa xogħol li għamel fil-knisja tagħna kienu l-erba' unetti ta' taħt il-koppla prinċipali, li juru l-erba' evanġelisti. Dawn huma simili ta' dawk li kien għadu kemm pitter għall-knisja ta' Ħal Balzan ftit qabel, fejn naraw lil San Ġwann l-evanġelista iħares 'il fuq, kif ukoll lil San Luqa jidher profil (jiġifieri mill-ġenb) u mhux mill-faċċata bħat-tlieta l-oħra. Taħt kull wieħed tidher l-arma tal-benefatturi li ħallsu biex saret din il-pittura. Il- benefatturi kienu, il-Kappillan ta' dak iż-żmien Dun Franġisk Feliċ Attard (li 'l quddiem ħa nerġgħu niltaqgħu miegħu, peress li kien benefattur ta' żewġ kwadri oħra), Salvatore Azzopardi, il-Markiż Ramiro Barbaro di San Giorgio (il- ħabib tal-pittur li semmejna qabel u li kien jippubblika l-gazzetta 'Don Basilio') u l-arkitett Mikiel Busuttil (li kien responsabbli mit-tneħħija ta' l-iskultura li kienet iddawwar l-altari). L-erba' evanġelisti nkixfu fi Frar ta' l-1895. Sa Diċembru ta' l-1895, Cali lesta x-xogħol fuq l-arzellat tal-kor suġġett insibu 'il- Wegħda tal-Feddej': Fil-parti ċentrali naraw lill-Missier Etern, il-Madonna fuq in- naħa tal-lemin u fuq in-naħa tax-xellug naraw lil San Mikiel. L-arkanġlu Gabrijel, li ovvjament għandu rabta sħiħa mal-parroċca tal-Madonna u b'hekk jidher min-naħa ta' wara u wiċu allura ma jidhirx. Cali għażel li jtih inqas prominenza u li dan jistà minħabba l-fatt li l-kwadru titulari, xogħol il-pittur Taljan Pietro Gagliardi (1809-1890) kien ġa jinsab hemmhekk u l-istess arkanġlu ovvjament ġa kien jidher fil-kwadru, ma kienx lok li l-istess Gabrijel jerġa' jingħata prominenza fl-arzella. Fl-isfond tan-naħa tax-xellug ta' l-arzella, insibu lil Adam u Eva jiġu mkeċċija mill-ġnien ta' l-Eden. Din l-arzella , minbarra d- dettalji sbieħ li fiha, speċjalment is-sengħa ta' kif inhu mpitter l-ilbies, isservi wkoll bħala kuruna fuq il-kwadru titulari tant sabiħ ta' l-artist Taljan, li kien ilu għal iktar minn ghoxrin sengħa l-unika pittura fil-kor tal-knisja. Fuq kull naħa tal-kwadru titulari nsibu żewġ kwadri oħra ta' Cali. Dawn juru lil San Pietru u lil San Pawl, li ġew imħallsa mill-istess kappillan li ħallas wieħed mill-evanġelisti linsibu taħt il-koppla prinċipali. Għal ta' l-ewwel, Cali uża lil ħuh Lorenzo bħala mudell, filwaqt li għal San Pawl, bħala mudell uża lil sid il-ħmara li kellu bżonn jissellef biex ipitter fi kwadru ieħor fl-istess kor. Cali, f'dawn iż-żewġ kwadri, uża l-istess tonalità ta' kuluri, kif ukoll irrispetta dawk li nsibu fil-kwadru tal- Gagliardi, biex b'hekk dawn jikkumplimentaw lill-istess kwadru. Kien imiss issa ż-żewġ kwadri laterali, li jirrapreżentaw il-Ħarba lejn l-Eġittu u l-Adorazzjoni tal- Maġi. F'dawn iż-żewġ kwadri, Cali wkoll żamm l-istess tonalità ta' kuluri bħal ma' għamel f'dawk li semmejna qabel. Fil-Ħarba lejn l-Eġittu naraw lill- Madonna (li probabilment hija waħda mit-tfal ta' l-artist) flimkien mat-tarbija tagħha fuq il-ħmara flimkien ma' San Ġużepp li jidhru ħerġin 'il barra mill-bini F'dan il-kwadru ta' min wieħed jinnota t-tonalità ta' kuluri mill-isbaħ li l-pittur uża fis-sema li tidher f'dan il-kwadru, li hija l-istess bħal ma' uża fil- BI ji. Għaqda ta' l-Armar Festa Marija Annunzjata 175 Sena fostna t-Tarxiniżi koppla tal-parroċċa ta' Ħal Lija. Ta' min wieħed jinnota wkoll dettalji sbieħ li jinsabu f'din l-istess pittura. Jingħad, li wieħed li kien jiġbor iċ-ċaqquf, talab il- ġarra li nsibu fin-naħa tax-xellug tal-kwadru għax ħasibha ġarra tassew u mhux waħda mpittra. Fil-kwadru tan-naħa tal-lemin, li għalhekk jiġi pariġġ dak li għadna kemm tkellimna dwaru, insibu dak ta' l-Adorazzjoni tal-Maġi. F'dan il- kwadru wkoll naraw il-kapaċità ta' l-artist u għas-sbuħija ma hu xejn inqas minn dak ta' pariġġu. Fuq in-naħa tax-xellug tal-kwadru naraw il-Familja Mqaddsa, filwaqt li fuq il-lemin insibu t-tliet slaten mill-Orjent joffru rigali tagħhom f'riġlejn it-tarbija. Fl-isfond tal-kwadru fuq il-lemin jidhru l-iġmla u l-qaddejja ta' l-istess slaten. (Jingħad li bħala mudell għal Wieħed mis-Slaten Maġi, Cali uża lil wieħed li kien jgħix mal-komunità ta' patrijiet li kien hawn f'Ħal Tarxien u li damet hawn sa l-aħħar tas-seklu dsatax). F'dan il-kwadru Cali reġa' żamm it- tonalitajiet ta' kulur li jaqblu ma' l-istil romantiku li fih il-kwadru ta' Gagliardi. Ta' min wieħed jgħid li mhux ta' b'xejn li Càli għamel minn kollox biex wera l-ħila tiegħu fil-pittura li nsibu fil-kor tal-knisja tagħna. Meta nġab Pietro Gagliardi mill-Italja, ovvjament Cali ma ħax pjaċir b'dan, minħabba l-fatt li b'hekk issa kellu l-kompetizzjoni u għalhekk Cali fil-kor tagħna ried juri li kellu ħila u kapaċità daqs l-artist li l-Monsinjur Paolo Pullicino għoġbu jġib mill- peniżola Taljana. Għallinqas Cali hekk ħass, li dan inġieb hawn Malta biex jikkompetilu. Cali tant ħadha bi. kbira li f'waħda mill-pitturi li għamel ta' San Ġirolamo, fuq ktieb miftuħ kiteb Il mio nemico Pullicino' kif ukoll kiteb l-isem ta' l-istess Monsinjur fuq denb ix-xitàn fil-kwadru ta' San Mikiel li nsibu fil- parroċċa ta' Ħal Luqa kif ukoll f'dak li nsibu fil-parroċċa tal-Fontana Ghawdex. Fin-naħa t'isfel tal-lemin taż-żewġ kwadri. nsibu l-arma tal-benefàttur li ħallas il- pittura. Hekk issa l-kor kien lest mill-pittura u mtela l-vojt li ħalliet warajha t-tneħhija ta' l-iskultura. Ta' min jgħid li dawn iż-żewġ kwadri ntużaw għal sett ta' bolli li ħarġu għall-Milied ta' l-1979. Ġużeppi Cali pitter ukoll żewġ kwadri oħra għall-knisja tagħna. Wieħed minnhom jinsab fuq it-tieni artal fuq in-naħa tal-lemin tal-knisja. Dan huwa l- kwadru tad-Duluri. (li qabel kien. l-artal ta' Santu Rokku), fejn naraw lill- Madonna għarlkobbtejha taħt is-salib; li bil-ħarsa li għandha l-Madonna fuq wiċċha, kif ukoll bit-tonalitajiet ta' kuluri wżati jnissel ċertu dieqa f'kull min jieqaf iħares. lejn:dan il- kwadru kif ovvjament jixraq mas-suġġett li qed jiġi rappreżentat. Dan il-kwadru jqanqallek ukoll ċertu devozzjoni. Kwadru ieħor huwa dak ta' San Franġisk ta' Paola li jinsab fuq it-tielet artal in-naħa tax-xellug tal-knisja (li qabel- dan kien ta' Sant'Andrija u San Nikola ta' Bari). Il-kwadru jurina lil San Franġisk għarlkobtejh fuq is-sħab, fil-waqt li jakkompanjah naraw lil San Mikiel fin-naħa ta' fuq tal-lemin tal-kwadru. L-aħħar kwadru li jingħad li Cali pitter għall-knejjes jinsab ukoll fil-parroċċa tagħna. Wara kważi sittin sena sħaħ ta' karriera fl-arti, Cali pitter dan il-kwadru ta' San Vincenz Ferreri li jinsab faċċata ta' l-artal ta' San Anard jigifieri ħdejn dak tad-Duluri. Dan sar fl-1925, fejn naraw il-Qaddis żagħżugħ iżomm kurċifiss f'idu l-leminija u ktieb f'idu l- oħra. L-isfond tal-kwadru mżejjen bi fjuri li jdawru lil dan il-Qaddis li fl-istess waqt jagħtu sens ta' ħlewwa lil dan il-kwadru. Jingħad li l-iżgħar pittura li Cali qatt għamel f'ħajtu tinsab fuq il-pedestall ta' Festi Anniversarji mill-wasla tal-Vara Titulari — Festa 2004 Er l-istatwa Titulari tagħna. Dawn juru l-erba' titoli mil-Litanija tal-Madonna li huma: l-Arka ta' l-Għaqda, Torri ta' David, Kewba tal-Baħar u Bieb tal-Ġenna. Dawn jinsabu fil-panewijiet il-kbar. Filwaqt li nsibu warda, ċipress, żebbuġa u palma fil-panewijiet iż-żgħar, li jissimbolizzaw l-Imħabba, il-Paċi, id-Dieqa u l-Martirju rispettivament. Ġużeppi Cali kellu sehem ukoll fl-intervent li sar lill- Vara tagħna. Ix-xogħol kollu sar taħt id-direzzjoni tiegħu. Wara li tlesta x- xogħol, Cali kien responsabbli wkoll mill-pittura tal-karnaġġjon tal-figuri. Ta' dan ix-xogħol huwa tħallas 48 skud. Minn kif rajna, nistgħu ngħidu li fil-Knisja tagħna nsibu mużew żgħir ta' dan l-artist, minħabba l-kwalità u n-numru sabiħ ta' pitturi li ħarġu minn taħt l-idejn ta' dan l-artist Malti. Xogħlijiet Oħra Fost ix-xogħlijiet tiegħu ma nistgħux ma nsemmux is-saqaf tal-Knisja konventwali ta' San Franġisk, fi Triq ir-Repubblika fil-Belt Valletta, kif ukoll il- mewt ta' Dragut li tinsab fil-mużew Nazzjonali tal-Arti l-Belt ukoll. Ma setax jonqos li Ġużeppi Cali jimxi wkoll fuq il-passi ta' missieru li kif diġà għidna Raffaele, missier l-artist, kien xenografu, jiġifieri jpitter ix-xeni tat-teatri. Fis-snin tas-sebgħinijiet, fis-seklu dsatax, Cali kien responsabbli mill-pittura tax- xeni għat-teatru Rjal. Uħud minfi dawn ix-xeni kienu. tpittru għall-opra 'La Vergine del Castello' ta' Mro: Giuseppe Privitera (1820 — 1887). Pero din l-opra ma saritx minħabba li fil-lejl tal-25 ta' Mejju 1873, dan it-teatru nħaraq, meta lampi tal-gass li tħallew mingħajr tubi, missew max-xeni ta' Cali b'konsegwenza li mhux biss ix-xeni nħarqu, imma saħansitra t-teatru wkoll. Ta' min jghid li Cali ħelisha ħafif mill-mewt, wara li kien maqbud f'nofs in-nirien li jista' jkun li dak il-ħin kien qiegħed jaħdem fuq l-istess xenarju. Cali ma ħalliex dan l-aċċident jgħaddi mingħajr tifkira u għalhekk pitter kwadru ta' dan it-tempju maħkun minn dawn in-nirien. Dan il-kwadru wara nxtara mill-Kurunell J. Francia li kien jgħix faċċata ta' l-istess teatru. Cali miet fid-dar tiegħu ġewwa l-Belt Valletta, nhar is-Sibt l-1 ta' Marzu 1930, fl-10.30 ta' fil-għaxija. Fil-ħin li Cali kien qiegħed jagħlaq għajnejh għall-aħħar darba, il-poplu Malti kien qed jiċċelebra l-karnival u peress li kienet drawwa li l-gazzetti ma jiġux ippubblikati, il-mewt iegħu tħabbret erbat ijietm wara. Il- Funeral sar it-Tnejn, 3 ta' Marzu u d-difna saret fiċ-ċimiterju ta' l-Addolorata f'Raħal Ġdid. Wara 74 sena mill-mewt tiegħu sal-lum għadna nistgħu ngawdu għadd sabiħ ta' xogħlijiet li jżejnu l-knejjes tagħna. Hija ħasra li matul iż-żminijiet xi xogħlijiet ta' dan l-artist inqerdu għal xi raġuni jew oħra. Bosta minnhom, inqerdu fl-aħħar gwerra, u oħrajn m'għadhomx eżistenti wara li sfaw meqruda biex b'hekk għamlu post għal pittura oħra ta' artisti barranin, li dak iż-żmien donnu kien hawn min beda jimpressjona ruħu bix-xogħol ta' dawk li nġabu barra minn xtutna. JAlla li x-xogħlijiet ta' dan l-artist jibqgħu jitgawdew minn ġenerazzjoni għall-oħra, mhux biss fil-parroċċi tagħna, imma kull fejn hemm xogħlijiet ta' dan l-artist Malti verament bravu, li bħala poplu għandna għalxiex inkunu kburin bih. BOE fit Għaqda ta' l-Armar Festa Marija Annunzjata