Wirt storiku u artistiku li tlifna Is-Siġġiewi huwa wieħed mill-eqdem irħula ta' Malta. Nafu li fl-1436, fi żmien l-Isqof De Mello, is-Siġġiewi kien diġà parroċċa għalih. Mela ma jistax jonqos li matul dawn il-mijiet ta' snin kollha, ir-raħal tagħna kiseb għadd ġmielu ta' opri storiċi u artistiċi li jagħmlu ġieħ lil kull min ħadem u ta sehmu għalihom. Iżda meta wieħed joqgħod jaħseb ftit, jintebaħ li l-wirt storiku u artistiku tagħna tal-lum ma jmurx daqshekk lura. Fejn setgħu marru opri bħal dawn Kif ma baqgħalna, tista' tgħid, xejn li jfakkarna f'dawk is-snin imbiegħda Dawn huma l-ewwel mistoqsijiet li jiġuk f'moħħok meta tfittex fuq is-Siġġiewi ta' l-imgħoddi. Parti minn dan il-wirt tissemma' f'dokumenti qodma jew minn storiċi bħal A. Ferres jew G. F. Abela. Iżda meta wieħed jifli bir-reqqa jew jistaqsi x'sar minn dawn l-opri artistiċi, isib li xi wħud għebu għal kollox jew intemmu biż-żmien filwaqt li xi oħrajn illum jinsabu għand ħaddieħor. Għadd ġmielu ta' pitturi, oġġetti tal-ġebel jew ta' l-injam itteħdulna f'dawn l-aħħar ħamsin sena u ma nafx kemm ser jirnexxilna niksbuhom lural Minn dawn nistgħu nsemmu qabel xejn il-fdalijiet aktarx ta' villa Rumana li kienu jinsabu lejn il-Fawwara, mar-rampa li minn biswit it-triq tal-Bajjada sewwa sew wara r-razzett tal- Gvernatur Sir Morris Dorman twassal lejn Għar Tuta, fuq ir-riħ tal-Pinċatt. Insibu li dawn il- fdalijiet jissemmew ukoll minn Gian Franġisk Abela, iżda Ilum tlifniehom għal kollox: madwar tliet snin ilu wieħed mis-sidien ta' għalqa fil-qrib, bil-ħsieb li jwessa' d-daħla tal-għalqa tiegħu, kines bil-gaffa l-pedamenti ta' din il-villa kif ukoll iċ-ċangaturi għamla ta' maqrut żgħir. Kien dak iż-żmien meta l-kunsill kien medhi bil-ġlieda tas-simenterija; b'hekk meta l-awtoritajiet ġew mgħarrfin kien tard wisq. Wirt storiku ieħor li tlifna dawn l-aħħar snin hija l-barumbara ta' Żuta f'Ġebel Ciantar, fuq ix-xaqliba l-oħra tal-Fawwara. Fil-fehma tiegħi dan kien bini importanti mhux biss għax fl- 1892 hemm twettaq il-qtil ta' Toni Grima, iżda wkoll għax aktarx dik kienet l-unika barumbara mibnija b'ġebel żongri tas-sekonda fil-limiti tas-Siġġiewi. Jingħad li ttajret b'bomba tal-ġelatina minn xi spekulatur li xtaq jakkwista l- Kien x'kien il-każ, jibqa' l-fatt li, , keith TA minħabba r-rgħiba tan-nies, tlifna wieħed MA À Fwi mill-eqdem bini rurali li kellna. Tista' tgħid bl-istess mod għebu wkoll il-katakombi protokristjani qrib il- barrieri taż-żrar fil-Magħlaq. Għalkemm s'issa ma jidhirx li dawn intilfu darba għal dejjem, xorta waħda ma nistgħux SM) inżuruhom minħabba li xi sid ta' raba' li jmiss magħhom radam għal kollox id- daħla tagħhom biex għamel midħal aktar BarumbaratalŻutaà faċċata għal ġewwa, A EPA , IIA NIT AIM ki komdu għall-għelieqi tiegħu. (copvrigħt: Nieħ. Mk ħa Għa vi għalfejn ngħidu, dik il-biċċa art li sa ftit 87—————111111 Każin Banda San Nikola — Festa 2001 snin ilu kienet proprjetà pubblika issa, jidher, saret art privata. F'dawn il-katakombi ,msemmija minn A. E. Caruana, insibu xi oqbra b'disinni ta' l-okra li jeħduna lura madwar elfejn sena. L- awtoritajiet għandhom id-dmir jaraw li wirt storiku dinji hekk importanti jiddawwar b'ċint tal- ġebel u rixtellu tal-ħadid, ikun imħares kif inhu xieraq u jerġa' jingħata lill-poplu biex, bħalma wasal għandna wara daqs dawn snin, aħna ngħadduh bla mittiefes lil ta' warajna. Minn ftit snin 'il hawn il-wirt storiku tas-Siġġiewi (u ta' Malta kollha) kien suġġett għal serq bla rażan, hekk li llum fir-raba' ma baqax ħorża waħda; xi kappelli nsterqulhom saħansitra l- qniepen mill-kampnari (tal-Karmnu fil-Fawwara u ta' San Niklaw); ħafna niċeċ tneżżgħu mill- istatwi tagħhom. Ta' min isemmi wkoll is-salib minqux ftiq blata kbira, għolja madwar 90ċm, wiesgħa 60ċm u fonda xi metru. Din kienet tqiegħdet b'ordni ta' l-isqof f'ħajt t' għalqa wara d- Djar tal-Providenza biex jibqa' mgħarraf il-post fejn xi 350 sena ilu kienet tinsab il-kappella ta' Santa Marija tal-Knejjes. Xejn ma niskantaw b'dan meta nqisu li mill-knisja tal-Providenza nsterqu tista' tgħid l- inkwadri u l-ex voto kollha. Skond ma jingħad, l-inkwadri l-kbar illum jinsabu merfugħin (2) fil-Mużew tal-Katidral, l-Imdina; iżda l-ex voto min kien akkużat bis-serqa tagħhom xehed li ħaraqhom. Nista' ngħid li s-Siġġiwin kollha li tkellimt magħhom ħadd minnhom ma emmen li dawn inħarqu: kulħadd hu tal-fehma li jinsabu moħbijin ġo xi villa. B'dana kollu għalina huma kollha xorta waħda ''mitlufin', ukoll dawk li jinsabu fil-Mużew tal-Katidral. Jidhirli li nkun qiegħed nesprimi x-xewqa tagħna Siġġiwin kollha meta ntenni li l-inkwadri tal-knisja tal- Providenza —ta' lanqas dawk li nafu bihom — għandhom ikunu rrestawrati mill-eqreb fis possibbli u mogħtijin lura lis-Siġġiwin sabiex jinżammu f'post xieraq fejn inkunu nistgħu ngawduhom m ilkoll. Ma' dawn, ta' min isemmi wkoll is-suġġetta li sa madwar tliet snin ilu kienet tinsab fl- Oratorju. Dan il-wirt storiku tagħna (wirt uniku 7) peress li s-suġġetti llum huma rari ħafna), issa għosfor ukoll. Qatt ma konna nobsru li xi ħadd ser iċaħħadna minnha b'dan il-mod. Jingħad li waqt l-aħħar viżta pastorali, il-Vigarju ordna li din ukoll tittieħed il-Mużew tal-Katidral. Jeħtieġ li l-poplu Siġġiewi kollu jingħaqad, bħal 7 m'għamel fil-każ tas-simenterija, sabiex dak li tteħdilna jerġa' jingħatalna lura. U ladarba qiegħed insemmi dan l-argument, 4) jidhirli li jkun xieraq nfakkar ukoll l-inkwadru J l-qadim tal-Madonna tar-Rużarju mpitter minn Madwar ħamsin sena l ilu, waqt viżta pastorli l-Arċisqof Gonzi ordna li jitneħħa mis-sagristija tal-knisja parrokkjali fejn kien jinżamm biex issa jinsab għall-wiri fil-Mużew tal-Katidral. Kemm ser indumu b'din l-istorja2 Jiena inħoss li ftit hemm . differenza bejn is-serq ta' l-inkwadri minn tal- L-inkwadru tal-Madonna tar-Rużarju Providenza u l-għejbien ta' dawn l-opri mill- — Cath. Mdina knisja jew mill-Oratorju. Inżommu quddiem Każin Banda San Nikola — Festa 2001 ———a— 3 għajnejna li kienu missirijietna s-Siġġiwin li ħallsu għalihom: ħafna drabi għexu mċaħħdin biex ħarġu flushom għal dan il-għan. Jekk l-awtoritajiet tal-Kurja jixtiequ li opri bħal dawn ikunu restawrati u miżmuma bl-għożża li tixirqilhom, allura għandhom jagħtuna parir u jgħinuna biex nieħdu ħsiebhom kif suppost. Wasal iż-żmien li l-parroċċa tas-Siġġiewi wkoll ikollha l-mużew tagħha bħal ħafna parroċċi oħra. L-Oratorju jista' jkun il-post ideali biex jilqa' fih u jinżamm għall-wiri l-wirt storiku u artistiku li ħallewlna ta' qabilna; anzi naħseb jekk wieħed ikun irid jista' fil-parti ta' barra, fejn hemm il- gallarija ta' l-orgni, jwaqqaf ukoll ''dav centre'' għall-anzjani. B'hekk tkun instabet ukoll soluzzjoni ta' min ser jieħu ħsieb il-mużew, jekk ħolma bħal din qatt isseħħl Fil-parti l-għolja tan-navata ċentrali, jekk ikun meħtieġ, jista' jittella' bħal passaġġ magħmul minn scaffolding tal-metall biex il-viżitaturi jkunu jistgħu jgawdu aħjar opri bħal dawn mingħajr ma tintmess l- istruttura tal-ġebel ta' l-Oratorju. L-istatwi tal-Madonna tad-Dawl, tar-Rużarju u l-oħrajn jistgħu jitħallew għall-wiri fejn jinsabu iżda jinżammu f'kundizzjoni aktar deċenti. M'hemmx għalfejn ngħidu, bla flus ma jsir xejnl Imma jiena nemmen li, bit-tħabrik ta' l- Arċipriet tagħna, Dun Richard Borg, aħna s-Siġġiwin kapaċi niġbru l-fondi meħtieġa. B'hekk inkunu nistgħu, sa fl-aħħar, naraw miġmugħ taħt saqaf wieħed u mħares minn kull theddid il- wirt storiku tagħna. B'hekk, forsi, sa fl-aħħar nidraw inħarsu aħjar il-wirt storiku tar-Raħal; ibda mill-kappella ta' Santa Marija ta' Ċwerra u l-mijiet ta' djar qodma. Taqbdek diqa tħares biss lejn il-postijiet bħaċ-ċimiterju ta' San Dawdar (San Teodoru). Għajb għalina nħallu l- patrimonju tagħna jitmermerl Anzi xi drabi nkunu aħna stess li nonqxulu l-faċċata biex mingħalina jidher eqdemi Bħallikieku t-tmermir kien xi preġjul Ġita tal-Ħbieb ma' Dun Nikol Aquilina Prague (Kapitali tar-Repubblika Ċeka) Karlovv Varv u ħafna postijiet ta' xenarju mill-isbaħ, Dresden fil-Germanja, eċċ… Każin Banda San Nikola — Festa 2001