asta ap Qojizzoni 230023 Aktar dwar Il-Kwar me Altari tal-Parroċċa San Ġejtanu kitba ta' iagħamw Saliba Kif għamilt is-sena l-ohra, ser inkompli nagħti tagħrif dwar il-pittura li żżejjen l-altari tal-Knisja Parrokjali ta' San Gejtanu. Nerġa' ngħid li bosta minnhom huma ta' livell artistiku gholi u juru li min ikkummissjonahom, kien ta' l- affari tieghu. Dan jidher ukoll meta wieħed jikkunsidra li diversi minnhom saru minn artisti barranin, ċertament biex jikbru fil-prestiġju, għalkemm fil- verita' kellna artisti lokali li kellhom talent kbir ukoll. Wieħed mill-kwadri sbieħ hu dak ta' Sant' Antnin. Dan il-qaddis minn dejjem kellu devozzjoni kbira 'pajjiżna tant li hu nvokat bħala 'tal- mirakli' u xhieda t'hekk huma bosta -persuni msemmija għalih. Il-qaddis jiddomina l-kompożizzjoni kollha u tispikka sew il-figura dritta tiegħu, speċjalment bit-tonka (libsa) ta' patri Franġiskan, għaliex din filwaqt li hi ta' kulur skur, tinqala mill- cumplament li hu maħdum b'kuluri ċari. Sant' Antnin qed iżomm fuq idejh lil Ġesu' tfajjel grazzjuż ferm, 'rasu baxxuta tmiss ma' ras Ġesu'. Sabiħa ferm hi t-terħa ta' kulur dehbi i fuqha qed jistrieħ it-tfajjel li anke tikkontrasta sew mal-libsa tal-patri. Madwar, hemm kor ta' anġli u putti elwin, uħud minnhom jitfgħu il-ward 1— 5 ia pour irementċ u wieħed iżomm il-ġiljuwa, li hi simbolu tas-safa. Putto partikulari jinsab fuq ras il-qaddis, donnu qed jofroq is-sħab. Dan ix-xogħol sar fl-1884 mit-Taljan Domenico Bruschi, li kien wieħed mill-aħjar artisti li ħadem f'pajjiżna fl-aħħar nofs tas-seklu 19, u kien attiv ferm f'Ruma. Xogħol importanti tiegħu li għandu f'Malta, hu l-kwadru tal- Lunzjata fil-Kattidral ta' l-Imdina, li ħadem fl-1886. Fl-istess sena li nħadem il-kwadru ta' Sant' Antnin, l-artist ħadem iehor ta' San Ġużepp għall-Knisja Parrokjali tal-Gudja. Fiż-żewġ kwadri hemm diversi affarijiet komuni bħal ma huma l-anġli u l-figura liebsa skur. Jispikka ferm is-sħab ċar li jisfuma fl- aħdar u l-isfar b'tonalita' partikolari għax-xogħol ta' Ricci u Tiepolo. Għandi għax naħseb li dan hu l-uniku altar dedikat biss għal din il-Qaddisa fil-knejjes Maltin. Sant' Appollonia hi l-protettriċi tad-dentisti u fil-Ħamrun, subborg li żviluppa malajr, anke f'żona residenzjali, kien hemm bżonn ta' aktar minn dentist wieħed Fil-fatt minn dawn nafu li kellna bosta u kien wieħed minnhom li ħallas għal dan il-kwadru. Hu xogħol tal- pittriċi minn Ruma, Anna Forti, li tlesta fl-1874. Anke dan il-kwadru hu dominat mill-figura tal- Qaddisa li tinsab b'idha miftuħa, tiela' s-sema, biex tieħu l-kuruna tal-glorja wara l-martirju. Dan hu rifless tajjeb fis-simboli li għandhom f'idhom it-tliet putti - il-ġilju (safa), il- palma (martirju) u l-kuruna tar-rand (il-glorja). Anke l- kuluri ta' l-ilbies tal- Qaddisa jfissru l-istess ħaġa (aħmar u abjad). Dan hu xogħol tajjeb, għalkemm mhux tal-livell tal-Gagliardi u tal-Bruschi, fl-idjoma kontemporanja tan-Neoklassiċiżmu. Dan ukoll mhux titular komuni fil-knejjes tagħna ħlief fejn hemm komunitajiet Monastiċi Benedittini, bħal fil- Birgu u l-Imdina. Stramba kif dan l-altar spiċċa fil-parroċċa ta' San Gejtanu, anke għaliex hi parroċċa relattivament moderna. Il-kwadru li nsibu fl- ewwel kappella tal-lemin iddedikat lil dawn iż- żewġ Qaddisin, huwa wisq probabbli l-aktar pittura ta' preġju artistiku li nsibu fil-knisja. Meta fl-1960, inġabret il- krema ta' l-arti li nsibu f'kollezzjonijiet lokali (pubbliċi u privati), biex saret wirja kbira għall- okkażjoni taċ-Ċentinarju Pawlin, din il-pittura ġiet magħżula ukoll. Vincenzo Bonello, direttur tal-Belle Arti u wieħed mill-kritiċi ewlenin ta' pajjiżna ta' kull żmien, qal għal dan il-kwadru — ''a good example of Sacred nineteenth centurv painting, planned with simplicitv and economv of means'' (Katalogu tal-Wirja, p.99). Juri lil San Benedittu bil-wieqfa fuq il-lemin u n-naħa l-oħra oħtu Santa Skolastika bil-qiegħda, it- tnejn f'mument ta' ġabra qishom qed jimmeditaw. L-ambjent sobriju u kalm inissel fl-ispettatur trankwillita' u paċi, elementi tipiċi tal-ħajja monastika. Fl- isfond, wara l-Qaddisa jidher l-altar bil-kurċifiss u mal-pilastru hemm xbieha tal-Madonna. L-istil hu dak realista', kemmxejn drammatiku, għalkemm limitat fl-għażla tal-kulur. Sabiħ ferm il-profil ta' ras il-Qaddis, raġel xwejjaħ, imma dinjituż. Kollox ma' kollox, dan hu verament teżor artistiku, li ħasra mhux studjat u apprezzat aktar. a f arji Altar b'dan it-titlu Marjan issibu fil-parroċ- ċi kollha li saru qabel din tal-Ħamrun u kien devot ferm. Marbut miegħu bosta drabi ssib ukoll fratellanza li dejjem tħabbrek biex ikollha altar f'post prominenti fil-knisja. Għalhekk f'din il-parroċċa insibuh eżatt ħdejn dak tal-maġġur, b'altar ta' l-irħam sabiħ. Il-kwadru hu xogħol Ġużeppi Bonnici u sar fl- 1881, is-sena meta l- knisja saret parroċċa. Il-Madonna. bil- qiegħda fuq is-sħab b'Ġesu' Bambin bil- wieqfa n-naħa tax-xellug tagħha, iserraħ idu l- leminija fuq ħoġorha. Marija qed tnewwel il-kuruna ti għarkobbtejh b'sens ta' sottomissjo San Vinċenz Ferreri, bil-wieqfa. Biex jibbilanċja l-kompożizzjoni puttin ħelu bil-qiegħda, jżomm girla Purista, fejn hi nieqsa mhux ftit is-sel ħlief għal puttin li semmejna. Dan il-kwadru nteressanti seta' : Isqof Gaetano Pace Forno, li għażelii tagħha. Dan il-prelat kien reliġjuż ; kienx ser jibqa' lura milli jdaħħal i Juri lil San Benedittu oħtu Santa Skolastika bil-qiegħda, it- mmeditaw. L-ambjent sobriju u kalm 'lementi tipiċi tal-ħajja monastika. Fl- kurċifiss u mal-pilastru hemm xbieha mxejn drammatiku, għalkemm limitat a' ras il-Qaddis, raġel xwejjaħ, imma sament teżor artistiku, li ħasra mhux Altar b'dan it-titlu Marjan issibu fil-parroċ- ċi kollha li saru qabel din tal-Ħamrun u kien devot ferm. Marbut miegħu bosta drabi ssib ukoll fratellanza li dejjem tħabbrek biex ikollha altar f'post prominenti fil-knisja. Ghalhekk f'din il-parroċċa insibuh eżatt ħdejn dak tal-maġġur, b'altar ta' l-irham sabiħ. Il-kwadru hu xogħol Ġużeppi Bonnici u sar fl- 1881, is-sena meta l- knisja saret parroċċa. Il-Madonna. bil- qiegħda fuq is-sħab b'Ġesu' Bambin bil- wieqfa n-naħa tax-xellug tagħha, iserraħ idu l- leminija fuq ħoġorha. Marija qed tnewwel il-kuruna tar-Rużarju lil San Duminku li jinsab għarkobbtejh b'sens ta' sottomissjoni. Warajh hemm qaddis ieħor Dumnikan, San Vinċenz Ferreri, bil-wieqfa. Biex jibbilanċja l-kompożizzjoni, fuq ix-xellug, in-naħa t'isfel, naraw ukoll puttin ħelu bil-qiegħda, jżomm girlanda tal-ward. Il-kuluri huma ċari, f'idjoma Purista, fejn hi nieqsa mhux ftit is-sensittivita' u hlewwa fit-trattament narrattiv, ħlief għal puttin li semmejna. Dan il-kwadru nteressanti seta' sab postu f'din il-knisja bl-insistenza ta' l- Isqof Gaetano Pace Forno, li għażel it-titular tal-knisja u kien benefattur ewlieni tagħha. Dan il-prelat kien reliġjuż Agostinjan, u għandna għax naħsbu li ma kienx ser jibqa' lura milli jdaħħal il-kult lejn din id-devozzjoni Marjana tant AlLO Sesodind ĠUISIHOAPV 10) SOJSUA ekk, d għal qalb l-Ordni Agostinjan. ż SRA F'pajjiżna nsibu bosta R parroċċi li għandhom altar taċ-Ċintura, iżda mhux wara din tal-Ħamrun, li tidher donnha barra minn żmienha. Dan, flimkien mal-pożizzjoni prominenti fil-kappellun tal- lemin (pariġġ il-Qaddis sekondarju San Ġużepp), juri li seta' verament tpoġġa mill- Isqof imsemmi jew b'rispett lejh. Teknikament, il-kwadru mhux ta' min imaqdru. Xogħol f'idjoma Barokka tas-seklu 18, probabilment lokali, simili għal dak ta' Enrico Regnaud (1692 - 1764). Dan hu għalhekk, l- eqdem kwadru li hemm fil- knisja u seta' kien band'oħra, fuq xi altar jew f'xi kunvent. Marija fiċ-ċentru bil- qiegħda b'Ġesu' tarbija f'idha tal-lemin u b'dik tax- xellug qed tnewwel iċ-ċintura (ċinturin) lil Santa Monika. Pariġġ, fuq il-lemin tal-Madonna hemm Santu Wistin bl-ilbies pontifikali u bil-qalb fuq sidru, li qed jirċievi ċ-ċintura mingħand Ġesu'. Fil-parti ta' taħt hemm grupp ta' puttini iżommu s-simboli Agostinjani. Żewġ figuri oħra, forsi Sant' Anna (lemin tal- Madonna) u San Ġwakkin (xellug), jippariġġaw lil Madonna. Fil-parti ta' fuq hemm fiċ-ċentru l-Ispirtu s-Santu u numru ta' putti. Il-kompożizzjoni hi kemmxejn iffullata, pero kull ħaġa tinsab f'postha bla ma ttellef xejn mid- didattika tal-kwadru. Kif wieħed jista' jara, f'din il-knisja jeżistu bosta pitturi ta' preġju fuq l- altari, li kollha jirrakontaw storja partikulari. Huma xiedha tad-devozzjonijiet ta' l-antenati tagħna li mqar għal din ir-raġuni għandna nfittxu li nsiru nafu dwarhom aktar. Darb'oħra nittama li nitkellmu dwar pitturi oħra li nsibu fil- knisja jew fis-sagristiji, li ukoll huma ta' interess storiku jew artistiku. INENTAL C NENTAL ĠA Email: infoBccl.mizzi,com.mt www.volkswagen.com.mt