MAL-ART IMQADDSA €Fejn tiġbed il-qalb, jimxu r-riġ lejn'', jgħid il-qawl Malti; u hekk hu, Kont ili nistenna l-waqt li nkun nista' naqta' xewqti u nżiir:: dawk l-artijiet imqaddsa li fuqhom kont naqra u nħabbel ràsi għal snin sħaħ. Kemm iddim taqra, u tarġa taqra fuq dik il-belt, dak ir-raħal, dak ix- xagħri, u dawk in-nies': Fl-aħħar tibda tinbet u titrawwem fik ix-xew- qa li taràhom, titgħaxxaq bihom u tħoss l-arja tagħhom; tixtieq tara lil nieshom, id-drawwiet tagħhom, issir ħàġa waħda magħhom l Fl-aħħar wasal il-waqt, fl-1956. Direttàr. tal-Istitħt Bibliku Pontifiċ- ju ta' Ġerusalem — li hu fergħa ta' dàk ta' Ruma — kull sena jaħseb biex idawwar ġemgħa mdaqqsa ta' studenti mal-Artijiet Imqaddsa ew- lenija. In-nefqa ftit għolja, imma m'hux ta' min jitlifha. Jista' jkun li oħrajn isibu irħas jew aktar kum- dità, ngħidu aħna xi Pellegrinaġġ, imma dawn ma jkunfix jgħoddu għal min jixtieq jitgħallem xi ħàġa sewwa ta' Arkeoloġija, Storja, drawwiet u ħwejjeġ oħra ta' din ix-xorta, bħal ma xtaqt jien. Għal hekk qtajtha li nitlaq, jiġri x'jiġri. Jekk inħalli għal xi darba oħra, għandu mnejn ma nkunx nista' niċċaqlaq. Ktibt lid-Direttur tal-Istitàt, u wara ftit tal-jiem waslitli tweġiba li kollox sewwa; bdejt inħejji ruħi, xahrejn sħaħ ġiri bla serħàn ta' xejn. Tilqim kontra tilqim; viżi u passa- porti; bagalji u ħwejjeġ apposta, fosthom suttàna bajda, u x'naf jien. Is-safra kienet kbira ġmielha; kell- na mmorru l-Eġittu, is-Sinaj, il-Le- banċn, is-Sirja, il-Ġurdanja, Israel, u l-Greċja. Kont taħbat taqta' qalbek taqra l-programm; imma billi kollox kien imqassam tajjeb u mmexxi minn nies li jafu l-postijiet fuq ponot sub- għajhom, ma tħabbelx rasek. Kellna nitilqu minn Napli fl-24 ta' Ġunju; 1956, fis-sagħtejn ta' wara nofs inhar, mal-vapur Enotria, għal Lixandra. U aħna u ġejjin lura, mbagħad il-vapur Messapia, fil-11 t'Awissu kellu jniżżilna Bari. F'dan iż-żmien rajna ħafna hwejjeġ sbieħ li jgħinfina wisq biex nifhmu u nħossu l-qawwa tal-Kelma t'Alla miktuba. L-Eġittu — Wara xi tlett ijiem baħar bla taħbit ta' xejn, nhar l-Er- bgħa, is-27 ta' Ġunju, fil-għodu, sbaħna quddiem il-Port ta' Lixan- dra. Kienu għal ħabta tat-8 ta' fil- għodu meta sibna ruħna fuq ix-xatt ta' din il-belt, kbira għanja, ħajja. Belt imwaqqfa minn dak l-għaġeb ta' bniedem li kien: Alessandru l-Kbir. Hawn għexu Tolomew, Ċesri, Kleopàtra, Antonius. Għalina Lixan- dra hija l-belt fejn għall-ewwel darba l-Bibbja kienet maqlfiba fi lsien bar- ràni; il-Grieg. Din it-traduzjoni ba- qgħet magħrufa bħala t-traduzjoni tas-Sebgħin, għaliex skond il-għidfit Lhfidi, kienet magħmula minn 72 għaref tal-Lhud'li għal kemm ma kellhomx x'jaqsmu ma' xulxin waqt ix-xogħol, fl-aħħar sabu li nqdew bl-istess kliem u stil. Hawn Lixan- dra, kien hawn ħafna Lhud fil-qe- dem; dawn tilfu l-ilsien tagħhom, il- Lhiidi, u ħtieġu Bibbja bil-Grieg, biex jistgħu jaqrawha. Kienet Prov- videnza, għaliex snin wara, meta l-Appostli ħarġu jippredkaw, inqdew b'din it-traduzjoni Griega, fost il- Lhiid imxerrda mal-Imperu Rumàn u l-Pagżni li kien sàru Nsara. Hawn kien hawn ukoll jgħix il-Filosfu Lhudi Filon, li pprova jgħaqqad il- għerf tal-Griegi mal-għerf Lhiidi. Il- Fidi ta' Kristu daħlet bikri f'din il- belt tal-kummerċ u tal-għerf. San Mark kien l-ewwel Isqof tagħha. Hawn kien hawn ukoll Librerija kbira u għanja, tat-Tolomej. M'hux ta' b'xejn li f'Lixandra trawwmet l-iskola katekċtka Nisranija, li tagħt- na lil San Klement ta' Lixandra u lil: Oriġċne, il-ġenju kbir li ħalla m'hux anqas minn 800: volum bil- kitba tiegħu. Inżilna l-art u morna nżfru l-Mu- seum u l-fdalijiet militàri Rumani, F'dan il-Museum tidher tinfetah qud- diemek l-istorja ta' din il-belt, li dik il-ħabta kienet is-Sultàna tal-kum- merċ fil-baħar Mediterran. Malta hija marbuta ma' Lixandra mħabba l-linji tal-iġfina 'Rumàni fil-qedem. San Pawl tfarrak fuq Malta fuq ġifen Li- xandrin; u fuq ġifen Lixandrin ieħor li kien hawn Malta għax-xitwa, telaq minn hawn lejn Rima; u l-lum hemm, jew kien hemm ħafna Maltin. Fil-Kattidràl ta' santa Katarina ta' Lixandra, hemm kunfissunarju mik- tub fuqu li l-Maltin jistgħu jqerru fih bil-Malti. F'nofs inhàr ħallejna Lixandra, il- belt tal-ġnus tal-kummerċ, tal-għerf u tal-faqar… u tlaqna lejn il-Kajr, fil-qalba tal-Eġittu. Il-Kajr — Wasalna l-Kajr f'xi l-4.80 'ta' wara nofs inhar. X'tàra fuq il-ferrovijiet Eġizzjani ma ngħi- duħx. Taħlit ta' nies, fqàr u għonja, morda u qawwijin, kbàr u żgħar, kull ħadd ħallata-ballàta. Għaj- jàt bil-Koka-Kola, fi-żquq kollha dubbien. Kull ħadd jgħid tiegħu, u m'hux darba u tnejn jiġu, jew ikunu sa jiġu fl-idejn. TIħallulek impressjoni ta' għażż u traskuraġni, ta' nies bla kont. Ħdejn dawn imbagħad tara s-sinjuri, li għandhom ir-riedni f'idej- hom. Warà li morna nistrieħu ftit fil- Kulleġġ tal-Ġeżwiti tas-Sagra Famil- ja, fejn kellna noqogħdu sa kemm in- dumu l-Kajr, tlaqna bil-karozzi għal Piràmda l-kbira, fejn hemm l-Isfin- ġa, l-istatwa misterjuża li ħawwdet l-imħuħ tan-nies il-kbàr tal-qedem, minn Ċesri sa Napuljin; l-istudjużi tal-lum, għadhom ma jistgħux jgħi- du sewwa x'inhi, għal kemm l-ideja .li kienet xi ħàġa reliġjiża aktar ma jmtir tissaħħah. Kif wasalna, il-Għa- rab resqu lejna bl-iġmla, biex jagħ- tuna rikba. Ma kienx ta' min jitlifha, BE IASFN FQAT għiġi jat L-Eġittu — Il-Piramda l-Kbira, u ħdejha l-Isfinġa, li żarhom Dun Karm Sant, kif fisser f'dil-kitba. imma ma kienx hemm żmien wisq, u l-kobor tal-Piràmda, il-misteru tal- Isfinġa, u l-ewwel dehra ta' xfàr id- deżert li jibqa' sejjer lejn is-Sahara, ma jħallulekx wisq żmien taħseb fl-iġmla. Min ma ràx id-deżert, ma jistàx jifhem xi jfisser. 'l-baħar bla tarf, ftit u xejn imċaqlaq, iriegħi ħafif-ħafif, sax-xefaq' Hekk id-deżert; mewġa wara mewġa ta' ramel, jagħti fir-roża; il-bogħod-il- bogħod xi roqgħa siġar tal-palm, 'l hawn u 'l hemm. Bla mogħdijiet; bla ilma; bla dell. Xemx, xemx, u xemx. Il-Għarab ma jaqtgħux qalb- hom; igħaddu jiem u jiem sħaħ jimxu fuq dan ir-ramel jikwi, im- geżwra fi Ibies abjad biex jilqagħlhom ix-xemx u r-ramel, u jsaħħanhom fil- ksieħ ixoqq il-għadam ta' bil-lejl. Dħalna fil-Piràmda l-Kbira li fiha żewġ miljuni (2,000,000) blokki tal- ġebel granit, x'uħud minnhom jiżnu tunnellati sħaħ. Fil-qalba ta' din il- Piràmda hemm kamra, jew aħjar, żewġ kmàmar fuq xulxin fejn kien hemm midfuna, jew imqegħda, il-. mummji tal-Fargħin u s-Sultàna tiegħu. Tidħol għalihom dawn il-kmià- mar minn passaġġ moħbi u ssib ru- ħek f'kamra mudlàma, ħitanha koll- ha mibnija minn blokki kbàr tal-gra- nit, maqtugħa apposta. Dlàm taq- tgħu b'sikkina. Hawn kienu mqegħ- da l-katàvri bbalsmàti skond id- drawwa tal-Eġizzjani. Magħhom kie- nu jqċgħdu kull ma kien jeħtieġ il- Fargħiin fid-dinja l-oħra, fejn kellu jgħaddi ħajja tixbaħ ħafna lil din ta' hawn; tronijiet, imwejjed, tazez, platti, xettri, u għamajjar oħra bla għadd. Kollox tad-deheb u tal-fidda, u ħaġar prezzjuż, Il-lum: ma tara xejn minn dan, għax il-ħallelin tal-qedem, bi nkejja tal-mogħdijiet moħbija u maqffila, xorta waħda sabu t-triq, u daħlu u serqu kull ma sàbu. Min sa jħalli dawk it-teżori kollha moħbija u mirdfima taħt dawk it-tunnellati bla qjies tal-Piràmda, li ma kenitx ħàġa oħra għajr il-qabar tal-Far- għin' X'jiswa billi l-Fargħin ħela ħajtu, ġidu u żmienu; li għasar lil min jaf kemm eluf ta' ħaddiema, jew aħjar ilsiera, biex italla' l-post fejn kellu jgħaddi żmienu wara l-mewt' Jekk qatt kien hawn poplu li ħajtu kienet kollha kemm hi taħt id-dell tal-mewt, kienu l-Eġizzjani. U kienu jagħmlu minn kollox biex ixej- nu l-qawwa tal-mewt. M'hux biss il- Fargħiin, iżda wkoll: in-nobbli, il- bqija, kollha kemm kienu, kbàr u żgħar, għonja u foqra, kienu jaraw x'jivventaw biex jisguraw ruħhom li wara mewthom xi ħàġa jibqa' minnhom. Saħansitra kienu jidfnu mal-mummja l-Ktieb tal-Imwiet, li kien daqsxejn ta' Gwida għad-dinja l-oħra. Iżda kollu għal xejn; il-mewt baqgħet, għadha, u tibqa'. Il-Fidi tagħna biss tagħtina tifsira tmima tal- mewt: twelid ġdid, għal ħajja ġdida aktar sħiħa. Kif ħriġna minn ġewwa l-Piràmda, morna nżiru l-Isfinġa. L-Isfinġa hija animàl, maqtugħ minn blàta ħajja, tielgħa mill-art, ġewwa r-ramel, b'ġi- sem ta' ljun u ràs ta' bniedem. Kbira ħafna, iżda tintilef f'dak il-wisa' kollu, taħt l-għoli tal-Pirimda. Ma' dwarha hemm xi sotterini li dawwru- homina l-Għarab li kien hemm. Ir- ramel minn żmien għall-ieħor, jiġi mar-rih min-naħa tas-Sahara, u m'hux ħlief jordom ma' dwar l-Is- finġa u jridu joqogħdu miegħu biex ma jordomx kollox għal dejjem. Kien hemm Għarbi li ħajjar lil uħfid minna biex itellagħna fuq il- quċċata tal-Piràmda. Kien fiha biċċa xogħol jiebsa l Ħarisna 'l fuq. Kemm il-saff ta' ġebel kien hemm' Min jista' jgħidl Trid tliet kwarti qaw- wija biex tasal fil-quċċata l Kull saff ġebel fih xi żewġ piedi jew aktar għoli. Trid ikollok riġlejn twàl, nifs qawwi, dgħif sħiħ u ràs jiebsa. Il- Għarbi ġiebha żewġ. Inġbarna xi għaxra u rħejnielha għal warajh. Ridna nilħqu miegħu, imma x'tilħaq l Minn saff għal saff jaqbeż donnu għafrid, b'għajnejħ magħlàqa. Kull tlieta jew erba' saffi araħ jinżel kok- ka fl-art, jistenniena. Wara xi tliet kwarti irnexxielna naslu fuq il-quċ- ċàta fejn hemm daqsxejn ta' wesgħa ċatta. Il-koll bqajna miblugħin bid- dehra li nfirxet quddiemna. In-naħa tal-Punent, ix-xagħri bla tarf: mewġ fuq mewġ, ta' ramel jagħti fl-aħmar; fix-xefaq tat-Tramuntàna, il-baħar Mediterran; lejn Nofs-inhàr, xi siġar, ' L-Eġittu—Dehra tal-Kajr, l-akbar belt ta' l-Eġittu. fil-bogħod il-bogħod, ma tl in-Nil, ix-xmara li taħji lill-Eġittu b'ilmi- jietha bla tarf. Fuq il-Lvant il-firxa bla qjies tal-Kajr, belt sabiħa, kbira, ħajja, fejn hemm. il-fqir u l-għani ħdejn xulxin; il-wieħed isofri, u l-ie- ħor jistàgħna minn fuqu. Ogħla mill- palazzi u d-djar, kienu jsaltnu l-kop- pli kbàr u wesgħin tal-Moskijjiet, jew knejjes, tal-Misilmin, u l-mina- rċti tagħhom, minn fejn l-imwedden isejħilhom tliet darbiet biex isellu l-Allaħ. Inżàl ix-xemx minn hemm fuq kien xi ħaġa tal-għaġeb. Aħmar dagħmi, mħallat bir-ramel. tax- xàgħri. Fl-aħħar inżilna minn hemm u sibna lil sħabna jistennewna. Minn hemm fuq konna qegħdin narawhom donnhom ħafna nemel jiġri fuq ir- ramell Newwilna l-baqxix f'idejn il- Għarbi u rħejnielha lejn il-Kajr, biex ngħaddu l-lejl fil-Kulleġġ tal-Ġiżwiti, li laqgħuna bil-qalb kollha. Dun KARM SANT (Jorbot 'mal-ħarġa li ġejja). B'sogħba u ħasra nħabbru l-mewt tas-Sur MANWEL SANT, fil- għomor ta' 74 sena, li ġrat l-Kbira. fil-jum għażiż tal-Ġimgħa Għad li hemm wisq x'wieħed jittama li r-ruħ tiegħu qegħda minn issa fis-sema tithenna bid-dehra tal-Mulej, billi kien raġel mill-aħjar, u tagħa 'l Alla żewġ ħaddiema beżlin fil-qasam tiegħu, jiġifieri ż-żewġ uliedu qas- sisin, Dun Karm, (li l-kitba tiegħu żejjnet kemm il-darba dana l-Qari), u Dun Ġwann, b'danakollu nixtiequ li l-qarreja tagħna jibqgħu jitolbu għal' mistrieh ta' ruħu. Nagħtu s-sabar u l-għomor lill-armla tiegħu, is-sinjura Madalen, u lit-tliet uliedu, iż-żewġ qassisin li semmejna u lis-sur Ġużeppi u lil martu s-sinjura Marija u lit-tliet. uliedhom, neputijiet tas-sur Manwel,