DON MIKIEL FRANĠISK BUTTIĠIEĠ L-EWWEL ISQOF TA' GĦAWDEX il-gżejjer ta' Malta u Għawdex, sa madwar 89 sena ilu,. kellhom Ragħaj wieħed biss H jieħu Ħsieb' ta' l-erwieħ iagħ- hom f'daqqa. Iżda, billi dawn il-ġżejjer huma mifrudin minn xulxin bil-baflar H jaf jagħmel tiegħu ma' tulek ja xitwa, u, billi fl-imgħoddi l-mawrien minn gżira għall-oħra ma kien xejn falif bħal-lum u ta' sogru, kien jiġri ta' sikwit li l-Għaw- dxin kienu jdumu s-snin twal bla ma jaraw qatt 'l-isqaż tagħhom. Għalhekk ukoll kien jiġri li ħafna nsara Għawdxin kienu jiżżewġu u saħansitra jmutu mingħajr ma jkunu ħadu qabel il-Griżma ta' l-Isqof. Ma dan żid ukoll illi dawk H kienu jridu jsiru qassisin kien jeħtiġilhom itnorru Malta —- l-iktar fil-qieraħ tax-xitwa—biex hemmekk jieħdu l-Quddiesa jew xi Ordni ieħor. Il-Vista Mqaddsa tal-parroċċi li, f'dawk iż-żminijiet, l-Isqof kien imġiegħet jagħmel darba kull sentejn, kienet titħalla għal żmien twil, hekk, li dirba, tħalliet għal ma' tal-23 sena. : : Sabiex titnelilia din il-ħsara li kienet qiegħda ssir fl-erwieħ tal-Għawdxin, il-Kleru ta' Għawdex flimkien mal-peplu qatagħha li jitlob lill-Qdusija Tiegħu, il-Papa, sabiex ikun hekk ħanin u twajjeb li jifred il-Knisja ta' Għawdex minn dik ta' Malta u jagħtiha Isqof għaliha. Il-Papa, l dik il-ħabta kien Piju IX, wara li fela bir-reqqa t-talba tal-Għawdxin, qatagħha inħux le li jifred minn xulxin il-knejjes taż-żewġ gżejjer b'Ragħaj għal kull waħida minnhom, iżda li jibgħat Isqof ta' Għajnuna fil-gżira ta' Għawdex sabiex ikun jista' jaqdi hu fejn rkun meħtieġ dak ta' Malta. Għalhekk bħala Isqof ta' Gliajnuna għal Ghawdex fis-16 ta' Marzu tal-1863 ġie mafitur Don Mikiel Franġisk Buttiġieġ, u fl-10 ta' Mejju ta' l-istess sena ġie ikkonsagrat Isqof f'Ruma bit-titlu ta' Isqof ta' Lita. Don Mikiel Franġisk Buttiġieġ kien għawdxi. Twieled il-parroċċa tan-Nadur u, sewwa sew fix-xaqliba li tmiss mar- raħal tal-Qala, fit-3 ta' Novembru 793. Iżda bil-kemm kien għad għandu 9 snin meta ommu u inissieru bagħtuh il-Belt Valetta biex jitgħallem għal qassis, Żagħżugħ bieżel u ta' ras tajba daħal fl-Università ta' Malta fejn ħa l-lawrja fit- Teoloġija u l-Quddiesa fl-1816, jiġifieri meta kellu 23 sena biss. Don Mikiel Franġisk meta Ħa l-Quddiesa ma ntagħtax għall-għażż jew għall-ġiri, iżda minnufih intafa' b'ruħu u b'ġi- smu għall-ħidma ta' l-erwieħ. Għalhekk, għalkemin żgħir fiż- żmien, insibuh iqarar ta' kuljum fil-knisja ta' San Pawl tal-belt; kien ukoll Kappillan tal-Kor ta' San Ġwann u wieħed minn dawk il-qassisin ta' San Ġakmu li jassistu mal-morda. tal- Belt. Għal 6 snin sħali Don Mikiel Franġisk wera ruħu ħad- diem bieżel, bla għejja u bla mistrieħ f'dan il-qasam tal- Mulej u l-Kelma ta' faraġ u l-imġiba qaddisa tiegħu ma' għajru ġibdu fuqu l-imħabba u l-qima ta' kull min sar jafu, U, ġaladarba hu xieraq li l-ħaddiem għaqli u bieżel jiġi mħallas ukoll f'din id-dinja, l-Isqof Mattei, fis-sena 1823, bagħtu u qiegħdu Ragħaj fil-parroċċa tax-Xagħra ta' Għawdex fejn dam 25 sena sfiaħi jieħu ħsieb u jaħdem biss għall-ġid ta' l-erwieħ. iżda l-ħeġġa, is-sabar, l-imħabba u l-għaqal li bihom għandu jkun imżejjen kull min jieħu f'idejh it-treġija ta' l-erwieħ, Don Mikiel urihom l-iktar fis-sena 1837 meta l-mard tal-pesta beda jaħsad mijiet ta' erwieħ u jixħet lil-ħafna djar fin-niket u l-Ifiq, Imma, għalkemm Don Mikiel F. kien ilu 25 sena Kappil- lan ix-Xagħra, il-mixja tiegħu kienet għadha mhux mitmuma, Alla kien għadu jrid ħwejjeġ akbar minnu. Fis-sena 1848 il- Kulleġġjata tal-belt ta' Għawdex sfat mingħajr ir-Ragħaj maħt- 'bub tagħha. L-Isqof Sant, bniedem ta' ħaqq liema bħalu, fost it-18-il qassis li kienu tħajru għal dik il-parroċċa ewlenija, għażel lil-Don Mikiel Franġisk u qiegħdu Ragħaj tal-Knisja Kulleġġjata u Matriċi ta' Għawdex. Iżda Don Mikiel, minflok li tkabbar f'dan il-post għoli tiegħu, baqa' dejjem dak li kien qabel, bi ħsieb wieħed biss quddiem għajnejh li jagħmel il- ġid lil għajru. Għalhekk hawn ukoll ħadem kemm felaħ, bla ma qatt għejja jew iddejjaq, u baqa' jaħdem għal-15-il sena ofira sakemm imbagħad il-Papa l-Kbir, Piju IX, ħatru Isqof ta' għajnuna lill-Isqof ta' Malta, għall gżira li tatu l-ħajja. Bniedem ta' fiila u ta' għerf mill-akbar, ħaddiem u mħarreġ sewwa. fit-treġija ta' l-erwieħ, mhux kburi u bla ma jixtieq jogħla, mogħġub u mafibub mill-Kleru u l-poplu, u, fuq kol- lox, ta' qalb tajba u li jaf jagħder, x'kien jonqos li ma jsirx hu Isqof ta' Għawdex meta l-Papa msemmi qatagħha li dil-gżira, issa, għandha jkollha r-Ragħaj tagħha 7 ' L-afibar sabilia tal-Ħatra ta' l-Isqof Buttiġieġ bħala l-Ew- wel Isqot ta' Għawdex waslet f'xidnejn il-Għawdxin il-għada sess tal-ħatra tiegħu li saret fit-22 ta' Settembru 1864, il-ferħ li ġarrab il-poplu Għawdxi għal dik il-bxara sabiħa, iktar tista' taħsbu milli tiktbu jew tfiehmu. Il-għada, jum il-Ħadd, Għaw- dex bi fiġaru nġabar ir-Rabat ħdejn id-dar ta' l-Isqof il-ġdid igħajjat b'kemm kellu ħila u saħħa għajjat ta' ferħ u ta' 'evviva' lill-Papa Piju IX, lir-Reġina u lill-Isqof Buttiġieġ. Wara nofs inhar, mat-tiri tal-kanun tal-Kastell, il-banda ħarġet thenni l-treqat tar-Rabat bid-daqq lielu u ferrieħi tagħha qalb iċ-ċipċip ta' l-idejn u l-għajjat tal-furrab'. F'dik itlejla, im- bagħad, saret mixegħla fil-belt m r-rħuta kollha ta' Għawdex, u, l-għada, il-Kleru kollu tal-gżira mar jifraħ u jagħti qima lir- Ragħaj ġdid u maħbub tiegħu. Fit-17 tax-xahar ta' Ottubru wasal Għawdex il-Mikg fu tal-Papu, jew id-Delegat Apostoliku, Mons. Don Lwiġ Fer- nandez, id-Dekan tal-Kattedral ta' Malta, biex jagħti l-pussess lill-Isqof il-ġdid. Dan id-Delegat ġie milqugħ minn ġemgħa kbira ta' Għawdxin ferħanin li marru jistennewh apposta x- xatt u fosthom il-Maġistrat Falzon li stieden u ħa lil-Fernan- dez fil-villa tiegħu, ix-xatt stess, fejn it-tifla ċkejkna tal-Maġis- trat resqitlu quddiemu bukkett ward imżewwaq u jfewwaħ b'xhieda ta' qima lejn Missier l-Insara, il-Papa Piju IX. Id daħla sollenni ġiet imħollija għat-23. ta' l-istess. xahar, jum hekk mistieq mill-Għawdxin kollha. Il-jum ta' qabel is- Sibt fil-għodu, id-detegat Fernandez telaq lejn il-Knisja Matri- ċi inżejna daqs għarusa f'jum it-tieġ tagħha 23 Kanonku u x- xhieda magħżulin fost l-aħijar nies tal-gżira, ħadu posthom fuq l-altar il-kbir waqt li Don Franġisk Teuma beda jaqra l- Bolla tal-Papa tal-firda tal-Kattedral il-ġdid. Wara nofs-inhar l-Isqof Buttiġieġ ħa l-pussess tal-Kattedral fil-persuna tal-Kan. Don Karlu Bondin. il-għada fil-għodu, il-purċissjoni bdiet ħierġa mill-Kattedral u ġibdet lejn Triq it-Tiġrija biex tiltaqa' mar-Ragħaj il-ġdid u tieħu sehem fid-daħla sollenni tiegħu. Dak il-ħin l-Isqof Buttiġieġ kien jinsab fil-Kunvent tal-Patrijiet Kappuċċini mnejn ġie meħud f'karrozza miġbuda bl-idejn sas- Salib tat tiġrija. Ċapċip. tal-ifejn u għajjat ta' ferħ beda jidwi minn tarf sa ieħor tat-triq miħnuqa bin-nies fil-waqt li l-Isqof rikeb id-debba bajda biex jagħmel id-daħla sollenni. Triq it-Tiġrija, kif ukoll it-triqat l-oħra tar-Rabat u tal-belt, kienu mżejnin b'antarjok u trotej b'kull għamla, daqs u lewn ta' bnadar iperpru ferħanin maż-żiffa Ħafifa tal-għodwa, u b'piraindi għoljin bi qsari bi friegħi tar-rand u tal-klin ifew- wali, bi fibula tal-liedna għaddejiin minn piramda għall-ofira, b'tazzi taż-żejt ta' kull lewa imdendlin magħhom, mas-siġar u mal-ħitan tal-bini tat-Tokk, l-iktar, lesti għall-mixegħla ta' fil- għaxija. F'tarf it-telgħa, jew atijar, fil-bidu tat-Tokk kienu jidhru fil-għoli żewġ anġli li isaħħru iżommu miż-żewġ naħiet tat- triq kuruna bellusija li, kif l-Isqof wasal taħtha, infetħet u xefitet xita ta' qrontol u margeriti fil-waqt ti l-karti mżewgqiu, bi kliem ta' tifħir u għana, bdew jittajru 'l-hawn u 'l-bina bħal friefet fuq l-irjus ta' poplu maħruġ barra minnu n-nifsu bil- ferħ. Kif l-Isqof qabad it-telgħa tal-belt waqaf, u, kif daħal taħt il-baldakkin imwieżen mis-Saċerdoti, il-kanun tal-Kastell beda jsemma' leħnu kburi, u wieħed abbati ċkejken ta' 2- il-sena,imqanqal sad dmugħ bil-ferħ, qara diskors li bih qasam qalb l-Isqof i: qalb kull min kien jisma' (1). Wara dan, il-purċissjoni kompliet miexja lejn il-Kattedral fejn hemmhekk l-Ewwel isqof ta' Għawdex għamel l-Ewwel Pontifikal megħjun mill-Kanonki tiegħu. Wara l-Quddiesa l-Isqof ferħan u hieni, ta l-Ewwel barka tiegħu lil uliedu maħbubin u miġburin madwaru kuruna mill-gżira kollha. Il-għada, imbagħad, jum it-Tnejn, wara nofs-inhar saret it-tiġrija tal-bhejjem u, fil-għaxija, wara li l-banda kienet ilha glial Hafna sigħat issemma' leħenha di jgħaxxaq f'nofs it-Tokk sewwa, sar ilġigġifogu li bħalu kien għadu mma sar qatt ġewwa Għawdex. Wara l-festi, l-ewwel ħsieb ta' l-Isqof Buttiġieġ kien li jtbda jlibbes u jżejjen kit jixraq lid-Djar t'Alla l-knejjes ta' Għawdex; għen bi ilusu t-tagħlim nisrani tat-tfal żgħar u l-iktar ta' San. Ġakmu; għammar il-palazz b'kull ma kien jett- tieġ u jixraq lill-qatgħa tiegħu; xtara l-isbali ħwejjeġ imqaddsa meħteġin għall-festi ta' ma' tul is-sena; waqqaf is-Seminarju u għolla 'l-fuq it-tagħlim ta' dawk iż-żgħażagħ li kienu jridu jsiru Saċerdoti. (1) Dan l-abbati, meta. kiber, sar Qassis, Dun Ġużepp Farrugia, li wara laħaq Professur tal-latin fil-Liċeo ta' Għaw- dex, Bibljotekarju u Kanonku tal-Kattedral. L-Isqof il-ġdid kien jilqa', kull xħin ikun, lill-Kappillani tar-rħula u lil-kull wieħed kien jagħtih il-parir għaqli tiegħu u jfarrġu fin-niket tal-ħajja. Ma kienx jitlef żmien meta jiġi msejrali biex jagħmel il-Griżma lit-tfal żgħar morda. Ħu n- nifsu beda jżur l-isptarijiet u djar oħra meta reġa' detier il- mard qerriedi u jfarraġ lil kull wieħed u jgħallmu jittama fil- liniena t'Alla. Il-kmand tiegħu, l-isqof Buttiġieġ, kien ħelu; fiċ-ċantir, meqjus u ħanin; qalbu f'idejh ma' kulħadd u jagħli jekk xi darba kien ikollu jiċħad xi talba. Għalkemm imdaħħal fiż- żmien fetaħi minnufih il-Vista Mqaddsa u, bħala radd il-ħajr 'l Alla, għamel pirċissjoni bil-kleru kollu tal-gżira mill-Kattidral għall-Kunvent tal-Kappuċċini, u minn hawn lura. Iżda, issa, jum il-ħlas kien riesaq għalih ukoll. Oħtna l- inewt xirfitlu kerha fl-ewwel jiem ta' Lulju tal-1866 u daħiet fuqu u ħasditu bil-minġel tagħha fit-12 ta' l-istess xahar wara hajja ta' madwar 73 sena. Miet l-Isqaf Buttiġieġ, iżda miet ta' qaddis bħalma għex f'ħajtu, imsaħħaħ u mfarraġ mill-għodda tad-din nisrani tagħl- na u mdawwar minn għadd kbir ta' Saċerdoti. Miet, mibki u mitħassar minn kulħadd. Miet, iżda għalkemm iż-żmien jeqred u jnissi, il-ġid li għamel lill-poplu għawdxi ma jintesa qatt, u ismu jibqa' mfaħħar u mbierek għal dejjem.