il-kiuument — il-Ħadd, 5 ta' Diċembru, 1893 7ġ minn Pawlu MIZZI L saktar ħjiel bikrija ta' xi tip ta' urbanizzazzjoni fil- qalba t'Għawdex tfaċċaw fl-aħħar era preistorika, fil- fażi taċ-ċimiterju ta' Hal Tarxien. L-oqbra li nstabu lejn ta' Bieb il-Għajn, fit-Tiġrija, taħt il-kastell u madwar il- parti l-qadima tar-Rabat juru li l-bniedem kien diġà beda jgħammar dawn l-inħawi. Skond il-Professur Trump fit- tieni millenju q.K. dal-bniedem kien qed jagħmel xi użu tal-qċa- ċet ċatti tal-għoljiet, jew bħala peal ta' għassa jew wieħed ta' azna. M'hix ħaġa improbabbli, għalhekk, li f'dawn iż-żminijiet, jgħolja, fejn illum hemm il- kastell, kienet ukoll użata għal xi wieħed minn dawn l- iskopijiet. Fuq għadd ta' qċaċat oħra bħalha għadhom sa llum jidhru silos għal ċereali. Dawk, iżda, kienu żminijiet proto- urbanistiċi meta kull attività tal- bniedem f'dawn l-inħawi għolja kienet aktarx motivata minn biża' ta' nies oħra b'kulturi differenti. Trump jgħid li kull tip ta' użu ta' dawn l-għoljiet waqaf ħesrem ftit wara li beda. Tpartit ta' ideat u prodotti Xi antropoloġi, fosthom il- Professur Renfrew, huma tal- fehma li l-bniedem fil-gżejjer tagħna dak iż-żmien kien ġa għadda mill-perijodu ta' motivazzjoni mekkanika għal ieħor ta' waħda organika. Ma baqax marbut biss mal-ħtiġiet tal-familja iżolat f'inħawi mbiegħda, iżda, kien beda jfittex imkejjen, li setgħu, barra jaqduh fil-ħtiġiet immedjati tiegħu, ilaqqgħuh ma' nies oħra li magħhom sata' jaqsam ideat ġodda u jpartat il-prodotti żejda ma' oħrajn li sata' jiġi bżonn. Kienet din il-ġibda li ressqithom lejn abitat ġdid li fih Ii-familja sabet art komuni biex tintegra aktar b'armonija ma' l- istituzzjonijiet ġodda tat- twemmin u ta' ordini soċjali. L-osservazzjoni li AMS għamel fuq il-fatturi ġeofiżiċi fil-qalba tal-gżira huma, għalhekk, importanti biex jifhem għala l-bniedem ta' żmien il- Bronż għażel roqgħa art li setgħet taqdih fil-ħtiġiet kollha tiegħu. Dawk l-inħawi kienu, fil-fatt, tagħqida ta' għoljiet, kollha bi qċacet ċatti u waħda xi ftit ogħla mill-ohra. Kollha, iżda, b'wiċċ blat ta' rina li ma kienet isservih għal xejn. Il-widien ta' bejniethom, għall-kuntrarju, kienu mergħat ta' ħajja. Fihom, l-ilma u l-ħamrija kienu abbundanti. Kien hawn, f'waħda minn dawn il-mergħat, fuq ħotba ta' arttaflija, li l-bidwi 'produttur ta' l-ikel' waqqaf l-ewwel nuklei tal-ħidmiet ir e u kummerċjali. Post ideali f'dak iż-żmien ta' ċaqliq, meta t-tafal kien il-materja prima għall-bini ta' djaru u l-ħaxix fil-mergħat madwaru l-għalf għall-imrieħel tiegħu. Fdalijiet ta' dan il-postinstabu minn D.H. Trump fit-Tokk u juru li din l-attività ftit li xejn waqfet minn żmien il-Bronż sa żmien l-Għarab. Hemm, fl-istess inħawi nstabu fran għall-ħami tal-fuħħar u hemm ukoll kien hemm imfakar u rħamijiet bi ħżuż li bihom il-bniedem wera l-għożża għal dawk li sawrulu belt u tawh identità. Għal dawn l-ewwel żewġ millenji u nofs, dokumentazzjoni bil-miktub ta' kif żviluppa daċ-ċentru urban kważi ma teżistix. PAĠNA 27 Impressjoni artistika tar-Rabat, kmieni fis-seklu 18. Fl-isfond jidher il-kastell medjevali li kien modernizzat fl- ewwel snin tas-seklu 17 għandna bdiet titfaċċa fis-sekli XII u XIV, iżda, hi wkoll tant skarsa u mimlija b'tant ekwivo- ċi fit-terminoloġija, illi bla konoxxenza tal-post u bla għajnuna ta' l-arkeoloġija, l- istudjuż ta' l-istorja mhux dejjem jasal biex jinterpretaha sewwa. Xi kittieba, għalhekk, isemmu biss li Għawdex kellu oppidum, iżda, ma jħallu l-ebda indikazzjoni ċara fl-opri tagħhom fejn kienet din l- oppidum tagħna. Fdalijiet Puniċi u Rumani Ilum minn: stħarriġ arkeoloġiku nafu li din l- oppidum kienet tinfirex fuq roqgħa art żgħira, m'hix akbar minn 1,000 qasba kwadra, iddemarkata mill-fdalijiet ta' ċimiterji qodma, Fiha nstabu l- fdalijiet Puniċi u Rumani kollha li għandna: medalji u muniti, statwi, bċejjeċ tal-fuħħar, u rħamijiet bi hżuż fuqhom, Stelta tas-seklu III q.K. issemmilikien hemm tliet tempji jew forsi erbgħa. U oħra ta' l-ewwel seklu w.K. tirriferi għat-twaqqif ta' muniċipju. Siġill Biżantin jixhed li dan l-oppidum seta' kienukoll kastron jew stazzjon militari. F'nofs is-seklu IX fid-descriptio orbis romani il-kastron tnizzel bħala waħda mill-14-il belt jew castrum ta' Sqallija u fl-1143 Nilos Doxoprates isemmiha wkoll fl-Ordni tat-Troni Patrijarkali. Fl-1241 f'dal- castrum kienu joqogħdu 366 familja. Fl-1299 ma' dal- castrum jitfaċca castrum ieħor. U fl-1524 il-Kummissjoni ta' l- Ordni ta' San Gwann, li kienet ġiet tistudja l-gżejjer, sabet li dawn kienu borgo u castello. Fl-ewwel deskrizzjoni miktuba ta' dal-kumpless urbanistiku fil-qalba tal-gżira, l- istoriku ta' l-Ordni, Giacomo Bosio, jgħid li l-borgo kien chiamato da loro Rabbatu kellu ħdejn il-bieb tiegħu l-fdalijiet ta' rham ta' l-oppidum Ruman: u il-castello kien la sua fortezza unica e sola u molto piccola: kienet ta' forma rotonda u mibnija fuq un piccolo e eminente colle o scoglio di tufo, iżda, kienet impotente e inhabile apotere resistere ad ogni piccola armata u li ġo fiha kien hemm pochissima attigitarja - Mhux probabbli, għalhekk, kif jgħidu xi kittieba, li dan il- castello tant piccolo u maqtugħ għalih fuq cojle piccolo, seta' kien il-castrum imsemmi minn Giliberto Abbate fl-1241, libarra centimnulo, taverne, tube u bini ieħor kien hemm joqogħdu fih madwar 2,000 ruħ. Il-qalba tal- gżira, sa tarf is-seklu XIII, kienet għadha ma'żviluppatx fl-għamla litidherillura. Għawdex sar ferra semi-awtonora, imfassla fuq il- mudelli urbani medjoevali ta' borgo, castello e casali, wara l- 1270. Sa dak iż-zmien Sqallija, li magħha kienu jagħmlu wkoll il-gżejjer Maltin, kellha biss150 ierra u Għawdex ma kienx wieħed minnhom. L-ewwel custodiam castri nostri Gaudisti nħatar fid- 19 ta' Lulju 1276. Organizzazzjoni Din tista' tkun indikazzjoni li ta' l-anqas minn dik is-sena f'Għawdex kienet bdiet taħdem ċerta organizzazzjoni fewdali. Madanakollu, ħjiel ta' castri nostri, bħala palazz fortifikat tal- procuratores bonorum jew ta' min kellu f'idejh il-potere regio, jitfaċċa fl-1299. Id-dokumentazzjoni għanja tas-seklu XV, li hemm f'arkivji f'Malta u barra minn Malta, dwar Għawdex titfa' dawl sew fuq id- differenza tal-castrum ta' Gilibertus Abbate, li sa l-1455 kien ħa l-isem ta' Rabbato jew Rabat u l-castri nostri, fejn Guillielmus de Malta kien qed jinżamm fi kważi eżilju. L- ewwel castrum kien il-borgium li fih kienu jgħixu l-maġġoranza tal-Gaudisiani: fi dieti poviri su angariati a li guardii di la terra et ala maramma di li mura et multi altriandariiin serviciu di la regia majestati, bl-universitas tagħhom, bis-swiequ bil-knejjes tagħhom, Il-castrum l-ieħor kien il-castellum, maqtugħ għalih fu għolja, fejn il-Justitrariis, ve capitaneis, ac. Procuratoribus Insulae Gaudisii kellhom djarhom. Matul ix-xiżma l-kbira u waqt ir-ribelljoni tan-nobbli Sqallin kontra s-slaten t' Aragona aktarx li bidel is-sidien kemm-il darba. Fl-1392 kien id-demanju assolut tal-Vicario Manfredi Chiaramonte u fl-1411 il-bejta tar-ribelli Sqallin, kapeġġjati minn Bennar Ċabrera, u mħallsin mill-Curia Romana. Wara x- xiżma l-kbira sar ukoll sede tal- Vigarju Foranew. Barra l-palazz tal-capitaneo kien hemm ukoll il-curia tal-Provigarju bl- ecclesia maior tiegħu. Fl-1442 kien ħerba u xi bini fih kien waqa' f'idejn is-secrezia ta' Malta. il-curia tal-Provigarju , Fl-1530 l-Ordni ta' San Ġwann ħaditu f'idejha u fih poġġiet Kavallier bħala Gvernatur tal-gżira. Fl-1551 Dragut ħabat għalih u ħarbat lilu u lill-borgo ta' taħtu. Sa tletin sena wara aktarx li kienu saru xi tiswijiet, għax fl-1580 viżitatur iddiskriviehom bħala castellaccio u bellissimo borgo. Deskrizzjoni tagħhom aktar dettaljata minn hekk ma jidhirx li qatt tfaċċat. Fil-Insulae Melitae descriptio, Jean Quintin isemmi l-oppidum li fil-bieb ewlieni tiegħu fost irħamijiet antiki oħra kien hemm skrizzjoni li tgħid li dan l-oppidum kellha muniċipju. F'manuskritt fuq Għawdex tas- seklu XVIII, ċertu Gio Giuseppe Caxaro jgħid li meta n-nies naqsu fiżmien il-Kavallieri il castello fii restretto come al presente, u bħalu kważi jirripetu Agius de Sodanis u Padre Pelogi li għalihom 'imġarrfa din il-belt qadima u mwaqqgħin biż-zmien it-torrijiet u l-ħitan tagħha, is- swar tagħha ċkienu skond il- wisgħa li kienet tippermetti l- għolja li fuqu nbena, kif kien dejjem mibni, is-sur imsejjaħ il- kastell t'' Għawdex'. Debono fil- ktieb tiegħu Storia di Malta ħa ħafna minnhom u G.P.Badger fl-1858 jiddiskrivi r-Rabat bħala chief town of Gozo li fiha kien hemm il-parroċċa ta' San Ġorġ, tlietkunventi tal-patrijiet, użewġ sptarijiet, wieħed għall-irġiel u l-ieħor għan-nisa: il-kastell jiddiskrivih bħala citadel, b' ċirkumferenza ta' ftit aktar min- nofs mil, li fiha għajr il-qorti u l- knisja ta' l-Assunta ftit kien hemm xejn x'wieħed jara. Dwar l-antikità ta' din iċ- citadelkiteb f'aktar dettall Dr.A. Lutterell fl-1981 fir-rapport li kien issottometta lit-taqsima tal- patrimonju kulturali ta' l- UNESCO. B. Bluetukoll jirriferi fit-tul għaliha fil-ktejjeb tiegħu Gozo (Malta, 1965). Studji interessanti kienu wkoll pubblikati minn uħud mill-aħjar studjużi Maltin, fosthom il-Prof. Fl- istess waqt ma naqasx juri Ji hemm xi itit konfużjoni ukoll dwar is-sit, id-daqs u l-għamla ta' the area covered bv the Roman town. Konfużjoni fl-istorja Din il-konfużjoni ma ħakmitx lil De Lucca biss. Fl-imgħoddi t-taħwid inħoloq bit- tradizzjonijiet jew il-pie dicitur, li tħallew jitħalltu ma' l-istorja. It-taħwid kompla xtered ermezz ta' xi rumanzi storiċi u fil-kotba-gwidi. U dan l-aħħar permezz ta' kittieba li, biex jiksbu konorific antiquities għall-istituzzjonijiet tagħhom, lesti li jiggranfaw ma' kull xorta ta' stejjer. AMS, per eżempju, dontu jħares lejn stħarriġ arkeoloġiku mhux awtorizzat bħal dak tal-koppja Daniża, Veen u Van der Blom bħala vanġelu. Xi kittieba sa jaslu biex jimmanipulaw anki l- istorja u jġibuha tixbaħ lill- organett ta' l-idejn: tinfetaħ u tingħalaq skond t-ton li rridu jdoqqu. Eżempju klassiku ta' dan it- tip ta' storja organett hu l- 'mod kif xi wħud jirrakkun- taw mnejn bdiet u kif kibret il- belt t'Ghawdex. Jibdew l- istorja tagħhom fil-preistorja s għal paġna 28 e minn paġna 27 b'acropolis li kienet tinfirex minn fuq l-għolja tal-kastell sat- Tokk: fi żmien ir-Rumani, din l- acropolis kibret fuq in-naħa t'isfel u saret oppidum muni- ċipali: fi żmien l-Għarab, l- oppidum reġa' ngħalaq u sar Medina: id-daqs tal-għolja ftit iżgħar milli kienet l-acropolis fil-bidu: aktar tard, għall- medjuevu il-Medina reġgħet infetħet u saret castrum id-daqs li kien l-oppidum Ruman: u fi żmien il-Kavallieri il-casirum inqasam fi tnejn u sar Gran Castello u subborgium: u fl- aħħar, fi żmien l-Ingliżi, il-Gran Castello sar ċittadella u s- subborg, ciftà Victoria. Verżjonijiet diversi il-Mument — il-Ħadd, 5 ta' Diċembru, 1993 Tagħrif dwar ir-Rabat Għawdex U verżjoni oħra, aktarx aktar akkademika, tgħid li dan l- ambjent urban kien darba belt waħda magħmul minn żewġt ibliet, waħda fuq u l-oħra isfel, aktarx fuq il-mudell tal-belt ta' Lix, li kienet bħalna kolonja tal- Feniċi. Skond Sevlax Lix kienetukoll maqsuma f'żewġ partijiet magħżula minn xulxin: l- acropolis fuq għolja, in-naħa ta' fuq, u l-oppidum, aktar għall- witgħa, fuq in-naħa t'isfel. Hekk kien, skond din il-verżjoni, ir- Rabat fi żmien ir-Rumani: belt waħda kbira li twassal sa taħt ta' Putirjal (Main Gate Street): fi żmien l-Għarab, imbagħad ċkie- net bħar-Rabat ta' Malta u saret Medina. Żviluppat f'castrum medjoevali fi żmien in- Normanni: iżda, aktar tard mal- kummerċ, taħt dan il-castrum, trawwam subburgiun, li n-nies sejħu r-Rabat. Oppidum u Castrum Liema waħda minn dawn l- istejjer hi l-aktar kredibbli tista' tgħidu biss id-dokumentazzjoni li għandna: dik miġbura mill- arkeoloġija u dik mill-arkivji. Ta' l-ewwel tibda minn żmien il-Bronż u tibqa' sejra sa truf il- Medjuevo meta l-ħitan kienu jduru dawra mejt magħha. Sas- seklu XVII, fdalijiet tagħhom kienu għadhom jidhru. Kienu huma, fil-fatt, li servew ta' konfini bejn il-parroċċa ta' Santa Marija tal-kastell u l- parroċċa ta' San Gorġ tar-Rabat meta fl-1625 l-Isqof Cagliares esegwixxa d-digriet li bih l-Isqof Gargallo, permezz tas-sinodu djoċesan ta' l-1592, qatagħha li jgħaqqad il-ġuspatronati u d-de- ċmital sħampenja mal-prebenda tal-kappillan tal-Kastell. Tat-tieni tibda min-nofs is- seklu XIII. Dik il-ħabta, iżda, in-nutara Sqallin li tawna l- ewwel hjiel dwar din il-belt fil- medjuevo, fil-kitbiet tagħhom kienu ta' spiss iħawdu n- nomenklatura latina. L-oppidum kienu jniżżluh b'castrum u l- castello, daqqa oppidumu daqqa castrum. L-istrutturi arkitettoniċi li bihom il-kastell stess kien mibni, iżda, ma kienx iħalli ekwivoċi. U lanqas xi palazzi ta' ġo fih. Il-castello, skond l-ewwel deskrizzjoni tiegħu fil-Bosio, ma kienx la Normamn, li bħalhom kien iddiskriva Ibn Giobavr, u lanqas tat-tip ta' kastelli li bnew is-Swevi. A. Luttrell ixebbah il- bini fih ma' djar u palazzi fi Sqallija tas-seklu XIV, aktarx fl- istil tal-familja Chiaramonte, li John Ward-Perkins jgħid kien tferrex. kulfejn meddew riġlejhom dawn ta' Chiaramonte. Marki indelibbli ta' l-Aragoniżi Iżda, forsi, l-aktar marki indelibbli li ħallew l-Aragoniżi tagħhom stess kien il-kult tal- qaddis tagħhom San Lawrenz. Id-dedikazzjoni stess, ta' l- ewwel kappella fil-kastell lil dal- qaddis tista' tkun xhieda oħra taż-zmien li fih twaqqaf dan il- kastell. Illum, kemm ir-Rabatukemm iċ-ċittadella huma parti mnn kumpless urban wieħed, magħruf uffiċjalment bħala l- belt Victoria. It-tnejn, iżda, bil- karatterestiċi ġeografiċi u stori- ċi. tagħhom: ir-Rabat b'oriġini fil-preistorja magħġun fit-tafal ta' l-art li fuqha hu mibni, hu l- belt soċjali u kummerċjali: iċ- ċittadella hi l-belt medjo- evali,simbolu ta' regio potere għal kulmin, minn tarf is-seklu XINI sa tarfis-seklu XVIII, saltan fuq pajjiżna. Tant, li meta Christopher Keninmouth, kittieb Tagliż, sab ruħu f'dawk it-toroq dojoq tagħhom, milqugħ bit-tbissima dħulija ta' nies dejjem daħkana, ġl li ħass fo the barrow of mv ones- illi kien f'pajjiż Mediterran. Din l-identità la hi prodott biss tar-Rabat u lanqas taċ-Cittadella, Hi riżultat ta' proċess soċjali, u u ta' taħlit ta' kulturi u razez li ħakmu fuqna, li kif jinnota Fernand Braudel, sawru ċiviltà libiha aħna Ikoll għandna nkunu kburin,