Din is-sena jaħbat għeluq il-ħamsin sena mill- mewt tal-Poeta Nazzjonali, anniversarju li qed jitfakkar minn bosta entitajiet, fosthom mill- Kor Laudate Pueri tal-Bażilika ta' San Ġorġ, ir- Rabat, Għawdex. Din il-kitba tagħti ħarsa ħafifa fuq wieħed mill-innijiet ta' Dun Karm, l-Innu ta' Ferħ, miġbur fost l-innijiet li ħareġ il-Kor fuq diska kompatta biex jikkommemora dan l-anniversarju għażiż. Dun Karm: Ħjiel Bijografiku Dun Karm Psaila twieled Ħaż-Żebbuġ fit-18 ta' Ottubru 1871 u tgħallem fl-Iskola tal-Gvern u s-Seminarju. Ġie ordnat qassis fit-18 ta' Mejju 1894 u beda jgħallem fis-Seminarju. Wara r-riformi ekkleżjastiċi tal-1910 Dun Karm mar jgħix għal żmien twil waħdu fi Triq l-Ifran, il-Belt, fejn għex sal-1936 u wara l-mewt t'ommu kien ispirat b'mod qawwi mis-solitudni li sab ruħu fiha. Fl-1912 Mons. Pawl Galea u Ġużċ Muscat Azzopardi ltaqgħu ma' Dun Karm fil-Palazz il-Belt u talbuh jiktbilhom poeżija bil-Malti għal rivista bl- isem Il-Ħabib. Kellha tkun din l-okkażjoni li wara snin twal ta' kitba bit-Taljan ħajritu jibda jikteb bil- Malti. Fi Frar tal-1912 l-ewwel poeżija ta' Dun Karm bil-Malti, Quddiem Xbieha tal-Madonna, miktuba fil-11 ta' Jannar 1912, dehret fl-ewwel ħarġa ta' Il- Ħabib fl-1 ta' Frar 1912. Minn dakinhar Dun Karm baqa' jikteb bil-Malti u poeżiji bħal L-Innu Malti, L-Għanja tar-Rebħa, Lil Malta, Għal Dun Mikiel Xerri, Lil Mikiel Anton Vassalli u Wied Qirda wassluh biex ikun magħruf bħala l-Poeta Nazzjonali — kif sejjaħlu Laurent Ropa b'dan l-isem f'Novembru 1935 fl-artiklu tiegħu Malta et sa littċrature' fir-rivista La Grande Revue stampata f'Tuneż: ''Mgr. Innu ta' Ferħ ta' Dun Karm il-Poeta Nazzjonali Bejn l-1914 u l-1936 Dun Karm ippubblika għadd ġmielu ta' poeżiji: L-Ewwel Ward (1914), Ward Ieħor (1920), Il-Musbieħ tal-Mużew (1920), Non Omnis Moriar (1927) u L-Oqbra (1936). Fl- 1921 kien wieħed mill-fundaturi tal-Għaqda Kittieba tal-Malti (illum magħrufa bħala L-Akkademja tal- Malti) u nħatar it-tieni President tal-Għaqda fl-1928 u kien l-editur ta' Il-Malti sal-1942. Fl-1921 Dun Karm sar Assistent Bibljotekarju fil-Bibljoteka tal- Belt u fl-1924 sar Direttur tal-Libreriji Ċirkulanti. Fl-1922 l-Arċisqof Caruana għamel lil Dun Karm Monsinjur Onorarju tal-Katidral $ L-innu T'Adoriam Ostia Divina (jibda tNadurawk, ja Ħobż tas-sema'') li huwa kiteb fl- 1913 xtered mad-dinja kollha bis-saħħa tal-Kungress Ewkaristiku Internazzjonali. L-Innu Malti miktub minnu tkanta għall-ewwel darba fl-1923 u aktar tard sar magħruf bħala l-Innu Nazzjonali u tniżżel fil- Kostituzzjoni tal-1964 u tal-1974. Fl-1936 Dun Karm irtira mix-xogħol fil- Bibljoteka, mar jgħix Tas-Sliema u beda jaħdem fuq id-Dizzjunarju Ingliż-Malti mniedi mill-Gvern. L-aqwa xogħol tiegħu, Il-Jien u Lil Hinn Minnu ppubblikab fl-1938. Sentejn wara t-tabib Ġużċ Bonnici ġabarlu l-poeżiji fi tliet volumi, Il-Għana ta' Dun Karm (1939-40). Fl-1945 l-Università tagħtu l-grad ta' D. Litt (Hon. Causa) u sena wara ħa l-Midalja tad-Deheb Ġużċ Muscat Azzopardi. L-aħhar poeżija li kiteb bil-Malti, bħall-ewwel waħda, iddedikaha lill-Verġni Marija: Lill-Madonna tal-Karmnu. Dun Karm miet fl-isptar tal-Blue Sisters fit-13 ta' Ottubru tal-1961, nofs seklu ilu, u jinsab midfun f'kappella fiċ-ċimiterju ta' Ħaż- Żebbuġ. Dwar il-mogħdija ta' Dun Karm mit-Taljan għall- Malti, Oliver Friggieri jinnota: 'Dun Karm beda jikteb bil-Malti fl-1912. Hija deċiżjoni importanti ħafna mhux biss għalih iżda għall-poeżija Maltija kollha ta' żmienu u sa ċertu punt ta' warajh ukoll. Bil-preżenza tiegħu bħallikieku bħala l-imħallef u l-kriterju ta' sħabu, daħlet dixxiplina teknika ġdida, imqar jekk dejjem fi ħdan l-ispazji fissi tal-mudelli romantiċi magħrufa'.5 Innijiet li jsaħħru Dun Karm innifsu jistqarr li kien Mons. Francesco Ferris, dak iż-żmien kappillan militari, li fl-1916 ħajru jibda jikteb l-innijiet u l-ewwel tnejn kienu l-Innu ta' Filgħodu u l-Innu ta' Filgħaxija. Il-ħsieb wara dawn l-innijiet kien li jitkantaw mit- tfal tal-iskola, 'u hekk titla' ġenerazzjoni li tkun taf tkanta dawk l-innijiet u bil-mod il-mod dawn jidħlu wkoll fil-knejjes.'$ Il-ħsieb seħħ ħafna snin wara meta fl-1927 Mons. Ferris inħatar Ministru tal- Edukazzjoni u talab lis-Surmast Giuseppe Caruana biex jikkomponi l-mużika għal dawn l-innijiet. Innijiet oħra magħrufa sew huma Fil-Ħlewwa ta' Mejju u l-innu Lill-Qalb ta' Ġesài. Dawn l-innijiet mużikati mis-Surmast Giuseppe Caruana b'melodiji tant ħelwin, jiġbru fihom bosta ħsibijiet profondi mfissra b'mod l-aktar sempliċi. 'Huma teżor li jistħoqqlu jibqa' magħruf u ma jitħalliex jintesa'.7 Ħasra tassew li llum ftit li xejn għadna nisimgħuhom jitkantaw fil-knejjes tagħna, bl-eċċezzjoni ta' Fil-Ħlewwa ta' Mejju, li għadu popolari. Prof. Joseph Vella jistqarr li 'fil-kamp tal- innu reliġjuż, isem Dun Karm huwa intrinsikament marbut ma' dak ta' Giuseppe Caruana. Dan il- festa Z-DI kompożitur, li forsi f'forom mużikali aktar miftuħa ma tantx ħalla impatt qawwi fuq ix-xena lokali, bla dubju ta' xejn jispikka fuq nett fl-espressjoni ta' din it-tip ta' minjatura. Minn dan l-aspett melodiku, personalment inqis lil Caruana bħala x-'Schubert' tal-mużika Maltija. Il-freskezza niedja primaverili ta' Fil-Ħlewwa ta' Mejju, l-espressjoni mqanqla ta' Tina l-Ħlewwa, is-sentiment reliġjuż ta' Nadurawk, ja Ħobż tas-Sema, it-tama mwiegħda ta' bidu ġdid fl-innu ta' Filgħodu, u s-sodisfazzjon għajjien tal- Innu ta' Filgħaxija, innijiet li Dun Karm għaraf jgħaddilna fi kliem tant mirqum u profond, huma kollha espressi b'mod insuperabbli fil-mużika ħelwa ta' Caruana' $ Fil-biċċa l-kbira tagħhom, l-innijiet jesprimu ft-twemmin u l-emozzjoni mqanqla mit-twemmin (jew minn xi argument ieħor, politiku, ideoloġiku). L-innu reliġjuż jislet il-kontenut Teoloġiku u jbiddlu f'taħdit poetiku msieħeb mas-sentiment popolari biex jinftehem u jinħass'.2 Wara l-Konċilju Vatikan II, ħafna innijiet mill-imgħoddi u oħrajn ġodda bil-Malti bdew jitkantaw fil-liturġija tal-Knisja, u għandna għadd ġmielu ta' pubblikazzjonijiet tagħhom. Imma ħafna aktar qabel, fid-daħla tiegħu għall-volum tal-innijiet tal-Knisja maqlubin mil- Latin u mfasslin f'forma poetika Maltija, Ludovik Mifsud Bonnici (1796-1879) diġà kien fisser din ix-xewqa li joffri l-innju reliġjuż bħala alternattiva għall-għana popolari meta jistqarr: 'Jiena ġibt dawn l-inni bil-Malti biex min ma jifhimx il-Latin jista' jifhem, itiegħem, jitgħallem, u jgħallem fuq kollox lil dawk li ma jafux ħlief jgħannu… Minkejja li bħala xogħlijiet letterarji l-innijiet jitqiesu bħala minuri ħdejn oħrajn bħal ngħidu aħna s-sunetti u l-poema Il-Jien u Lil Hinn Minnu, b'danakollu, f'dik li hi komunikazzjoni huma l-aħjar xhieda ta' kif il-poeta letterarju jersaq lejn il- poeta popolari, jew l-għannej, u jqiegħed fuq fomm il-komunità damma ta' motivi li huma tagħha stess, imlibbsin bid-dinjità tal-kelma mirquma u mbiddlin f'melodija'.1' Aktar minn hekk, ''Dun Karm ġabar l-innu popolari u tellgħu għal livell ogħla ħafna, billi tah dinjità letterarja, u xeħet fih tonalità solenni u elevata li fl-istess ħin ma titbiegħedx mil-livell kulturali medju tas-soċjetà. Din is-sintesi tispjega l-valur u s-suċċess tagħhom'.2 Friggieri jifred l-innijiet ta' Dun Karm fi tnejn: l-viżjoni Maltija tal-poeta, ftit li xejn jinfirdu minn xulxin billi ċ-ċiviltà u l-fidi 'jissieħbu flimkien biex isawru esperjenza sħiħa waħda. L-ispunti ċivili huma maħlula fi spunti reliġjużi, waqt li l-kontenut tal-fidi jitbiddel minnufih f'wirja taċ-ċiviltà tal- poplu'.1 Fost oħrajn, nistgħu ngħoddu mal-innijiet ċivili L-Innu tal-Ħaddiema, Lil Ħuti l-Maltin nhar l-Għoti tal-Kostituzzjoni, Innu għat-Tfal tal-Iskola Każin tal-Banda San Gabriel - Ħal Balzan A.b:1320 San Mikiel u l-Innu Malti $ Min-naħa l-oħra, Dun Karm kitebaktar innijietreliġjużi li fil-qofol tagħhom insibu l-qima, ir-radd tal-ħajr, it-talb għall-għajnuna fit-tbatija u l-istqarrija tal-fidi, ħafna drabi ispirata mill-persunaġġi u mill-festi li jimlew il-kalendarju liturġiku u parrokkjali. Friggieri jikkonkludi li 'fuq kollox, l-innijiet jorbtu t-teoloġija ma' żewġ aspetti ewlenin: it-tbatija tal-bniedem u s-seħer tal- pajsaġġ'. Il-Kor Laudate Pueri u d-diska kompatta Tina l-Ħlewwa Kienet għalhekk ħaġa xierqa tassew li l-Kor Laudate Pueri jfakkar lill-Poeta Nazzjonali tagħna bil- ħruġ tas- CD Tina l- Ħlewwa li tiġbor uħud mill- kompatta tinkludi L-Innu tal- Kungress Marjan, Innu lill-Qalb ta' Ġest, Innu lil Madonna, Għedtilna Kelma, L-Innu Ewkaristiku, Innu ta' Ferħ, Innu ta' Filgħodu, Innu lil Sidra Marija tal-Għar, Nirien ta' Mħabba, Innu ta' Filgħaxija u l-Innu Malti bit-tama li jerġgħu jinstemgħu jidwu fil- knejjes tagħna. Il-Kor. l-mużika għal din l-okkażjoni. Billi diġà kont ħdimt fil-qrib u kont naf bil-potenzjal u l-ħila tal-Kor Laudate Pueri tal-Bażilika ta' San Ġorġ, iddeċidejt li nagħmel xi ħaġa kompletament innovattiva billi nirranġa għal erba' vuċijiet femminili a cappella ħames innijiet ta' Dun Karm u Caruana, li kienu jinkludu wkoll l-innu Malti. It-tessitura u l-bravura ta' dan il-kor żguraw li din l-inizjattiva kienet se tkun suċċess notevoli.''$ Imma f'din id-diska kompatta nsibu wkoll kompożizzjoni ta' Prof. Vella stess, kif jikkonkludi hu nnifsu fin-nota editorjali li nsibu fil-ktejjeb mehmuż mas-CD: 'inħossni wkoll onorat li ġejt mistieden biex bħala kompożitur nikkontribwixxi għal dan il-proġett billi nimmużika innu ieħor ġdid fuq kliem ta' Dun Karm: Innu ta' Ferħ 7U L-Innu ta' Ferħ Dun Karm kiteb għadd sabiħ ta' poeżiji, fosthom sunetti, li fihom fisser seħer imħabbtu lejn il- Madonna hu u jpitter bi kliemu kwadri mill-ħajja ta' Marija Omm Alla. a. Ngħidu aħna, fis-sunett Bjuda, twaqqaf uffiċjalment fl-1976 minn Mons. Dr Ġużeppi Farrugia, illum Arċipriet Emeritu, fil-parroċċa bażilika ta' San: Ġorġ, ir-Rabat, Għawdex. L-għan ewlieni il- tal-kor kien minn dejjem il- kultivazzjoni u l-promozzjoni tal-mużika sagra fil-kuntest liturġiku, b'enfasi partikulari fuq il-melodija Gregorjana u l-polifonija sagra. Huwa l-ewwel kor Malti li kanta bħala kor b'ilħna femminili biss (SSAA). Kien mistieden ikanta fl-Italja, Franza, 1 l-Ingilterra u New Xork u il f'Ġunju 2007 ġie mistieden mid-direttur tal-Kor. Papali Cappella Sistina, Mons. Giuseppe Liberto, biex jieħu sehem fil-Quddiesa Papali tal- kononizzazzjoni ta' Dun Ġorġ Preca fi Pjazza San Pietru fil- Vatikan. Fi kliem il-Prof. Joseph Vella, li ħa ħsieb l-arranġamenti a quattro voci ta' xi innijiet, 'dan il-proġett jaf l-għeruq tiegħu lis-sena 1986, meta f'għeluq il-ħamsa u għoxrin sena mill-mewt ta' Dun Karm, kienet ġiet organizzata f'ġieħu serata kommemorattiva fil-Katidral tal-Imdina. Bħala l-uffiċjal inkarigat mill-mużika fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni, kont ġejt mistieden nipprovdi mingħajr: ma jsemmiha b'isimha, jagħrafha bħala 'Tfajla Lhudija/li kienet I xebba u kellha 'l binha f'idha' u filwaqt li jirreferi bl-aktar mod sottili iżda fl- istess ħin ħafif, għall-Misteru i tal-Inkarnazzjoni, jagħtina dehra bikrija ta' Marija bħala Omm Alla tħaddan lil binha Ġest, tarbija. Dun Karm innifsu jagħtina l-ħsieb tas- sunett: 'Omm Ġest… filwaqt li għandha l-ġieħ ta' omm, għandha l-ġieħ ta' xbubija bla tebgħa'.1$ Imma l-aktar żewġ poeżiji li jagħtuna deskrizzjoni dettaljata tat-tħabbira tal- Anġlu Ġabriel lill-Madonna huma s-sunett Petrarkjan bit- Taljan L'Annunziata u l-Innu ta' Ferħ, li fih ukoll ipitter il- I- mument kbir tal-Misteru tal- Inkarnazzjoni u li kif fissirna jinsab reġistrat fid-diska kompatta Tina l-Ħlewwa 3 Dun Karm kiteb l-Innu ta' Ferħ fis-6 ta' Jannar 1936 u xandru f'Il-Malti, ir-rivista tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, fit-tielet ktieb tal-1939.20 Ġużċ Cardona, fil-bijografija tiegħu ta' Dun Karm, jgħidilna li l-Innu nkiteb 'għall-Parroċċa ta' Ħal Tarxien… biex jitkanta fil-Proċessjoni ta' Nhar il-Lunzjata'. B'danakollu, is-sottotitlu, kif jidher f'Il-Malti jgħid biss ''biex jitkanta fil-Proċessjoni ta' Nhar il-Lunzjata'. Alfred Massa jikkonferma r-rabta li għandu dan l-Innu ma' Ħal Tarxien meta jindikalna li 'dan l-Innu, immużikat minn Mro Joseph Casapinta li għamel żmien relattivament twil bħala maestro di cappella tal-istess parroċċa, għadu jitkanta sal-lum fil-jien tan-Novena' 21 Innu ta' Ferħ huwa mfassal fuq disa' strofi kwartini bir-rima mqabbża a — b — ċ— b; wara kull par mibnijin fuq id-dekasillabu (il-vers tal-għaxra) insibu strofa bis-settenarju (il-vers tas-sebgħa). Ninnutaw li f'kull kwartina nsibu li t-tieni u r-raba' vers huma bit-tronk, bl-aħħar aċċent tal-vers fuq l-aħħar sillaba. Fil-qofol tiegħu, Innu ta' Ferħ jitkellem fuq il- fidwa tal-bniedem mill-jasar tad-dnub, u għalhekk hemm rabta kbira mal-annunzjazzjoni ta' Marija u l-Pjan tas-Salvazzjoni. Il-poeta japostrofizza lill- ġens 'imjassar fil-għera tad-dnub' u jagħmillu kuraġġ billi jsib faraġ fil-kelma ħanina minn Alla' li Marija tilqagħha fi ħdanha: ''titwettaq fija kelmtek / ħa jasal il-Feddej'. Il-poeta jinqeda b'allużjonijiet marbuta mal- fidwa tal-poplu Lhudi kif tidher fit-Testment il- Qadim ('ġens imjassar'; tiġġerra bla faraġ'; 'ktajjen tal-jasar'; 'ħelsien'; (għadu midrub') imma l-patt kif imfisser fit-Testment il-Ġdid jikxfilna minnufih li l-Messija ma ġiex biex isalva lil xi ġens partikulari imma inkarna ruħu biex jifdi lill- umanità kollha, kif insibu fil-vanġelu ta' San Mattew f'taqsima 8, Il u b'mod partikulari t- tmiem tal-erba' evanġelji, meta Ġest jagħti l-missjoni lill-appostli: l-indiema għall-maħfra tad-dnubiet tixxandar f'Ismu lill-ġnus kollha' (Luqa 24, 47) u Morru, mela, agħmlu dixxipli mill-ġnus kollha' (Mattew 28, 19). Din hi l-'Wegħda tas- smewwiet' (v. 12) li nsibu fil-poeżija u kif Marija taċċetta f'ġufha l-Iben t'Alla, l-aħbar ''bħal berqa tixtered mad-dinja' — għax is-salvazzjoni hi għal kulħadd. Matul il-poeżija għandna l-vuċi tal-persona lil qed tindirizza lil dan il-'ġens' li mhux ħlief il-poplu t'Alla fil-mument tal-ħelsien tiegħu 'mill-għera tad-dnub' (vers 2). Huwa l-mument tal-verità għall- umanità kollha 'li sa tbiddel ix-xejra taż-żmien' (vers 16) u waqt li jiddeskrivi l-miġja tal-' Anġlu, tal-Fidwa ħabbar' (vers 8) mingħajr ma jsemmi ismu, fl-Innu jinqeda darbtejn bil-kelma ''Ħabbar' b'riferenza ċara għall-Anġlu Gabriel (vers 6 u 17). Din il-metonimija Dun Karm jużaha wkoll għal Marija meta jirreferi għaliha bħala ''t-Tfajla sabiħa ta' Ġesse'' (vers 5 u vers 31) imma jsejħilha b'isimha darbtejn meta jerġa' jagħtina r-rakkont evanġeliku tat-tħabbira tat-twelid tal-Messija f'San Luqa (1, 28-35). It-tislima, jew aħjar is-'Sliema' nagħrfuha hekk kif il-vuċi tal-persona ddub f'dik tal-Arkanġlu festa PARITI Gabriel, speċjalment fit-tielet u d-disa' strofa, waqt li l-leħen ta' Marija jinstema' fis-sitt strofa. Dawn, bi ħsieb, għandhom metru differenti mill-bqija kif spjegajt qabel. Dun Karm jinqeda bl-iperbole, kif insibu ħafna drabi fil-poeżija romantika, bħal ngħidu aħna fi strofa sebgħa u fl-istess ħin jurina l-kobor tal-Misteru tal- Verbum Dei Caro Factum Est li fi kliemu hi ħaġa tal-'Għaġeb' (vers 28). Dan jibbilanċjah mal-figura safja, umli u ħelwa ta' Marija, imqar fil-kalma tal- ambjent li fih hi tinsab waqt il-laqgħa tagħha mal- Ħabbar ''fis-satra tad-dar' (vers 8). Is-safa ta' Marija jidher fl-aħħar strofa: ''li dnub ma tafx x'inhu' (vers 34) u hekk jorbotna mad-domma tal-fidi ''imnissla mingħajr tebgħa' filwaqt li l-umiltà tal-Madonna tidher fl-aqwa tagħha fil-vrus: 'Jekk bix-xejn tiegħi għoġbu / jitgħaxxaq il-Mulej, / titwettaq fija kelmtek, / ħa jasal il-Feddej.' (strofa 6). Qabbel mal-kantiku ta' Marija, ''hu xeħet għajnejh fuq iċ- ċokon tal-qaddejja tiegħu'' (Luqa 1, 48). Innu ta' Ferħ jidher sħiħ hawn taħt, kif kitbu Dun Karm u kif deher f'Il-Malti fl-1939. Huwa innu enkomjastiku, għax fih nilmħu l-glorja, il-ġieħ u l-qima lil Marija, it-tfajla ħelwa u umli ta' Nażaret, imfaħħra qabel xejn mill-Arkanġlu Gabriel waqt li jaċċertaha li mhix ħolma dil-fawra ta' mħabba'. Nittamaw li Mnu ta' Ferħ nibdew nisimgħuh jidwi fil-knejjes tagħna, u miegħu jinstemgħu bħal dari l-innijet l-oħra ta' Dun Karm. Innu ta' Ferħ Iftaħ qalbek għall-hena tas-Sema, ġens imjassar fil-għera tad-dnub; ilek tibki w tiġġerra bla faraġ, b'qalbek mejta, bi ħsiebek midrub: ara t-Tfajla sabiħa ta' Ġesse, ara l-Anġlu, tal-Fidwa ħabbar; isma' l-kelma ħanina minn Alla xi ddoqq ħelu fis-satra tad-dar: Is-sliem għalik, Marija, int xebba tax-xebbiet, tkun omm, u fik titwettaq il-Wegħda tas-smewwiet. Kisser, kisser il-ktajjen tal-jasar; ibda l-għanja tal-ferħ, tal-ħelsien: le, mhix ħolma dil-fawra ta' mħabba li sa tbiddel ix-xejra taż-żmien. Il-Ħabbar illi stenna t-tweġiba qed jitbissem, hemm dija f'għajnejh; ħarġet kelma mill-fomm ta' Marija, li qatt bħalha ma semgħu widnejh: iKażin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan Jekk bix-xejn tiegħi għoġbu jitgħaxxaq il-Mulej, titwettaq fija kelmtek, ħa jasal il-Feddej. Dalwaqt tasal fid-dija tas-Sema fuq il-ħeffa tal-ġwienaħ l-aħbar; dalwaqt tisma' fuq l-arpi tal-Ġenna idoqq l-innu tal-Għaġeb li sar; u bħal berqa tixtered mad-dinja it-tnedija tal-għadu midrub, u lit-Tfajla sabiħa ta' Ġesse toħroġ l-għajta ferrieħa mill-qlub: Is-sliem għalik, Sultana, int ftaħt il-bwieb tas-Sema, Omm ħelwa ta' Ġesi. ' Oliver Friggieri, Dun Karm (Malta: edizzjoni Toni Cortis, 1989) 8. L-ewwel poeżija bit-Taljan tiegħu kienet 'La dignità episcopale' mxandra fl-1889. Foglie d'alloro, kien l-ewwel ktieb ta' poeżiji bit-Taljan ta' Dun Karm li ħareġ fl-1896. Fl-1903 ħareġ Versi, ktieb bi ftit poeżiji bit-Taljan stampat f'Palermo. 2 Qliver Friggieri, Dun Karm — Il-Bniedem fil-Poeta (Malta: Klabb Kotba Maltin, 1980) 89. Ropa, wild Għawdxi, twieled ix-Xagħra (bil-kunjom Rapa) u ta' sentejn emigra mal-ġenituri tiegħu lejn Bona, l-Alġerija. Fis-snin tletin kien l-editur tar-rivista Me/ita li fiha kien jippubblika poeżiji Maltin maqlubin għall-Franċiż, flimkien ma' studji kritiċi tal-letteratura Maltija. Laurent Ropa qaleb il-poema ta' Dun Karm Il-Jien u Lil Hinn Minnu għall-Franċiż u ppubblikaha fir-rivista Melita tal-5 ta' Frar 1939, f'Susa, it-Tuneżija. i Minbarra l-bijografiji ta' Oliver Friggieri msemmija diġà, ara wkoll il-bijografija Dun Karm — Ħajtu u Ħidmietu ta' Ġużċ Cardona (Malta: Klabb Kotba Maltin, 1972). $ Il-poeżiji kollha ta' Dun Karm bil-Malti u bit-Taljan inġabru għall-ewwel darba mill-Prof. Oliver Friggieri: Dun Karm — Il-Poeżiji Miġbura (Malta: Klabb Kotba Maltin, 1980) u Dun Karm — Le Poesie Italiane (Malta Universitv Press, 2007). $ Oliver Friggieri (ed.), Il-Poeżiji Maltija (Malta: Malta Universitv Publishers, 1996) xxxvi. 6 Dun Karm, 'Kif saru l-innijiet — 'Ta' Filgħodu', 'Ta' Filgħaxija', STa' Mejju' u 'Ta' Ġunju jew Tal-Qalb ta' Ġest'', Leħen il-Malti, April-Ġunju 1944, għadd 158-160 (Malta: Għaqda tal-Malti — Università) 46-48. 7 Ġużċ Cardona, Dun Karm (1871-1961) — Poeta Nazzjonali — Tifkira f'għeluq il-25 sena minn mewtu (Malta: Ministeru tal-Edukazzjoni u l-Ambjent, 1986) 17. $ Joseph Vella, 'Nota Editorjali', Tina l-Ħlewwa — Dun Karm Psaila- Innijiet (ktejjeb mehmuż mad-diska kompatta) (Malta: Uffiċċju tal-Prim Ministru, 2011) 14. 9 Oliver Friggieri, Dizzjunarju ta' Termini Letterarji (Malta: PEG, 2000) 310. 00 Friggieri, Dizzjunarju ta' Termini Letterarji, 311. 4 Għal tagħrif dettaljat dwar l-oriġini tal-mużika u l-kitba tal-Innu Malti ara Analiżi tal-Versi tal-Innu Malti ta' Oliver Friggieri (Malta: Kunsill Lokali Ħaż-Żebbuġ, 2009). is Ġużġ Cassar Pullicino, Dun Karm — Tagħrif Ġdid u Noti Kritiċi (Malta: PEG, 1985) 56 1 1 Annunzjata' dehret għall-ewwel darba fil-ktieb Foglie d'alloro ta' Dun Karm, ippubblikat f'Malta minn Alessandro A. Farrugia, fl-1896, p. 13. Ara wkoll l-artiklu ta' Alfred Massa, 'Sunett bit-Taljan ta' Dun Karm Psaila dwar il- Lunzjata' (Malta: Każin tal-Banda San Gabriel, Ħal Balzan, 2010) 76-77. 2 Ġużċ Cardona ma jagħtix riferenza korretta meta jindika li Innu ta' Ferħ deher f'Il-Malti ta' Settembru 1938. Il-poeżija dehret fit-tielet ktieb tal-1939 f'paġni 73-74. 4 Massa, 'Sunett bit-Taljan ta' Dun Karm Psaila dwar il- Lunzjata', 77.