IL hawn u 'l hinn fuq il-Grammatika Maltija. Fost dawk li għoġobhom jaqraw u jgħarblu l-Gram- matika Maltija li ħriġt dan l-aħħar għall-Klassijiet il-Għolja tal-Liċeo u għal xi Klassijiet oħra fejn hemm studenti li jixtiequ jitgħallmu iżjed fil-wisa' r-reguli tal-Morfoloġija Maltija kien hemm min hu tas-sengħa sewwa li għoġbu wkoll jaqraha u jgħaddiha mill-għarbiel ta' dehnu u fiha iktarx kel- lu jsib xi jnaqqi, u ta' dan jien u min miegħi kellu sehem fid-damma u tifsil tar-reguli tal-grammatika ma kellniex għalfejn nistagħġbu iu lanqas nitfanstu, iżda iktarx li nifir- ħu u nroddu mitt ħajr lil dan il-qarrej ħabib tagħna. Illi wieħed jaqra bla ma jiżen dak li jaqra u minn fuq ifaħħar addoċċ mhix ħaġa ta' ġieh u ħaqq, la għal min ikun qara u lanqas għal min ikun kiteb. Jien nitgħaxxaq b'min jaqrani u jiflini għax dan hu biżżejjed għalija biex jagħtini x'nit- hem illi x-xogħol tiegħi xi ħadd għoġbu jistmah u jiżen il- mertu tiegħu. Dana, mill-banda l-oħra, ma jfissirx illi l-kittieb għandu jaqhel f'kollox mar-reqqa tal-kritika li ssirlu mill-qarrej: xejn minn dan kollu, u lanqas li l-kittieb m'għandux jaqbel mal-fehma xierqa u ta' ħaqq li b'riħitha jistgħu jissewwew xi għiltijiet li wieħed sata' dlonk jieħin f'xogħol iebes u mwie- għer bħalma hu dak ta' Grammatika Maltija għal idejn l-is- tudenti tal-lum. U għalhekk jien deherli li ma nagħmel xejn ħażin (iżda jkun ta' fejda) kieku fuq xi osservazzjoni żgħira li saret 'l- hawn u 'l hinn fuq il-Grammatika Maltija li ħriġt dan l-aħħar jien infisser xi ħaġa biex infiehom u nit- tiehem aħjar. Ingħad, fost ħwejjeġ oħra, illi t-Tempijiet Sekondarji jew Komposti, kif ukoll il-Mod Soġġuntiv u Kondizzjonal, li hemm imdaħħlin fil-Morfoloġija, lill-Grammatika jagħtu- hom xejra latina, ingliża u taljana. Tassew li skond il- Grammatika Semitika (biex ma nsemmix il-Għarbija li fuq- ha jaqbel nimxu) fil-Malti ma hemmx filief il-Perfett u imperfett u l-Mod Imperativ (fil-waqt li l-Infinitiv u l-Partiċi- pju, li ma fihom ebda Tempijiet, jitqiesu bħala nomi verbali) iżda l-grammatiċi għarbin stess sabiex ifissru x-xbihat kollha tal-ħsieb skond il-Grammatiki Ewropej maż-żmien ħteġilhom iqassmu f'tempijiet u modi olira l-verb tagħhom u ħolqu għal- daqshekk xi sinjali fuq il-finitiv tal-verb li għandhom saħħa jżidu l-modi u t-tempijiet tal-verb Għarbi, Fil-Għarbi Vol- gari jinqdew għalhekk tajjeb u alijar,bil-verb Awżiljarju kien, ikun, u b'xi partiċelli bħalna, għal dawk li huma Soġġuntiv, Kondizzjonal u Ottativ. Patri Gabiriele Maria D'Aleppo,li kiteb xi żewġ Gramma- tiki tal-Għarbi għat-Taljani, iqabbel it-Tempijiet Sekondarji jew Komposti fil-Għarbi ma' dawk tat-Taljan u jfisser fuqhom fil-wisa' (Grammatika della Lingua Araba, ete. 1902 pp. 145- 150) u F. Panzavecchia fil-Grammatika tiegħu (Grammatiea della Lingua Maltese, 1845), sabiex imur mal-ħtieġa tal-moħħ ta' l-istudent Malti, imexxi l-konjugazzjoni tal-verb malti fuq dak li jroddu l-ilsna Ewropej, għalkemm kifsgħidna, dawn it- Tempijiet u Modi, il-Grammatika Għarbija titkellem fuqhom ukoll. Kif fissirt fil-Prefizzjoni tal-Grammatika tiegħi, fit-taq- sim u tifsil ta' regoli, u l-iktar ta' dawu it-Tempijiet u Modi, (li kienet biċċa għadma iebsa,) biex tqabbilhom ma' dawk li hemm fl-Ingliż u fit-Taljan, jien kelli l-għajnuna u d-dawl ta' bniedem imħarreġ fit-tagħlim iktar milli jien, li hu s-Surmast G. A. Gilia ta' l-Imġarr li, b'riħet id-dehen u sens prattiku tiegħu, ir-reguli u l-eżempji tfasslu skond ma jitlob il-moħfi ta l-istudenti li qatt ma tgħallmu la l-Għarbi u lanqas il- It-taqsim ta' l-Aġġettiv skond ma nafuh fil-grammatika Ingliża u Taljana ta' x'igħid xi ftit ukoll. Iżda taqsim bħal dan dlonk insibuh fi grammatiki prattiki tal-lsien Għarbi miktubin minn Arabisti u Grammatiċi. Gabriele M. D'Aleppo ma jistmellx l-ewwelnett li jitbiegħed mhux ftit, bħalina jist- qarr hu stess, (Ara, fil-Gram. hawn fuq imsemmija, pp. 25-26) mill-metodi tal-Grammatika Għarbija għal dak li hu taqsim tal-Bċejjeċ tad-Diskors li fil-Għarbi huma tlieta biss, jiġifieri: il-Verb, in-Nom u l-Partiċelli, fejn man-Nom hemm im- daħħal il-Pronom u l-Aġġettiv, u fil-Partiċelli l-bċejjeċ indeklinabbli, bħalma huma : preposizzjoni, avverbju, kon- ġunzjoni u interjezzjoni li dlonk issibhom imfissrin għalihom fil-grammatiki skolastiċi tal-Għarbi. Hekk ukoll insibu, f'xi Grammatiki prattiċi, imqassam l-Aġġettiv, fuq il-fasla tal- Grammatiki Ewropej. G.M. D'Aleppo (Gram. hawn fuq- imsemmija, pp: 75-106) dlonk iqassam l-Aġġettivi, tista' tgħid bħalna, fi kwalifikativi, determinativi, dimostrativi, indefi- niti, eċċ., u fosthom, bħal tinfna oħra, igħodd ukoll l-aġġettivi, il-pronomi possessivi u nomi numerali. Għalhekk, għalkemm kelmiet bħalma huma: ħafna, naqra, ftit, eċċ., għandhom is-sura ta' nomi mnisslin mill-verbi: Żafen, na qar, u fetet, fettet, jistgħu, skond il-qagħda tagħhom fid-diskors u t-tifsir tagħhom, jitqiesu, bħal fi grammatiki ta' ilsna oħra, bħala aġġettivi, kif ukoll xi mindaqqiet bħala avverbji: kiel ħaf- nr hobż; xrobt naqra nbid; ftit meraq; fejn liafna, naqra, ftit jistgħu jitqiesu bħiala aġġettivi fil-waqt illi jekk ngħidu : Dak jogħġobni ħafna; jaf jikteb xi naqra, naf xi ftit, bil-ftit il- ftit; ħafna naqra u ftit, jistgħu jitqiesu bliala avverbji. Hekk ukoll il-klejma kull (koll), li f'xi grammatiki nsl- buha fost l-aġġettivi: kull bniedem, eċċ., u li magħquda mas- suffissi pronominali: kollni, kollok, kollu, kollha eċċ, tiġi li toqgħod ukoll bħala aġġettiv: it-tjur kollha nxtraw bir- rħis, eċċ., fil-waqt li f'kull ħin, f'kull bniedem, f'kulladd, kull hija pronom,u f'kullimkien, f'kulfejn, kull magħquda ma' nom jew partiċella oħra hija avverbju. Lill-istudenti tal-Liċeo, u studenti oħra li ma għandhom ebda ħijiel ta' dak li tista' ssarraf il- morfoloġija, semitika, jatitieġ li wieħed ifehemhom bid-dawl tal-prinċipji u teknika tal- grammatika latina, taljana jew inġliża biex ikunu jis- tgħu jixtarru sewwa dak kollu li sostanzjalment trodd il- grammatika maltija. Jiġi mis-surmat li mbagħad jagħżel bejn forom u applikazzjoni ta' aġġettiv u jfissirhom lill-istu- denti. Il-veri forom ta' l-aġġettivi jidhirli li huma mogiti- jin biżżejjed fil-wisa' fil-grammatika skond ma hu mitlub mir- reguli tal-morfoloġija. Fost ħwejjeġ oħra staqsew ukoll kif kien il-w sejjaħtilha dgħajfa fil-waqt li ma turi ebda dgħufija bħalma, fil-verbi lewa, sewwa. Barra minni, il-w, flimkien ma' seħbitha ju Elif, bosta grammatiċi għoġobhom isejħulha dgħajfa (Ara Wright.A Grammar of the Arabic Language. I. puġ. 125-7 u Vaccari: L'Arubo Seritto eċċ. paġ. 8, uoħrajn). Jekk il-w ma tibqax siekta jew ma titbiddilx ma' sħabha jew ma tivvokalizzax ruħha fil-verbi dgħajfin tal- għamla lewa, sewa (involutivi congiunti), ir-raġuni, naħseb, jien, hija fonetika, billi f'dawn il-verbi l-w, bħal j f'għeja (j) flok konsonanti sħiħa bħal fil-verbi moħfijin (deawar-dar), għandha warajha konsonanti oħra dgħajfa. Fuq li l-verbi honoq u għokos mhumiex passivi naf- seb li hija ħaġa wisq ta' sreqqa kbira biex tagħżel mill- forma tal-vokalizzazzjoni passiva o-0 (l-Għarbija u-i) il-verbi li huma iktarx neutri milli neutri passivi, jew li aktarx dawn milli dawk; bħal fil-verbi għokos, għolob, li f'sens ġenerali hu- ma neutri, fil-waqt li Żoloq (neutru—to be ereated, erearsi) xi dizzjunarji jagħtuh bħala forma mżewqa ta' halaq (trans- attiv). Paġ. 208) jagħti l-forma honoq (passiva, affogarsi, rendersi affogato) fuq dik tal-Għarbija, minn ħanaq, (attiva, Billi fil-Malti, bħalma madankollu nsibu wkoll fil-Għarbi Volgari, il-forma passiva iktarx titfisser bil-forom tal-verbi mnisslin u bl-awżiljarji kien u ġie, u mhux bil-pro- ċess vokaliku, il-vokalizzazzjoni 0-0 f'verbi neutri jew intran- sitivi qajla tingħażel fit-taħdit, u, għalhekk ukoll, fil-kitba. Fit-tieni edizzjoni bi ħisiebni, għalhekk, innaqqas minn dawk l-eżempji li fuqhom jista' jkun hemm dubju jekk il-vokaliz- zazzjoni bi iktarx talisir ta' pronunzja jew tidkir ta' kon- sonanti gutturali milli fdal ta' forma passiva, li fil-Malti, tidher li għoddha ntilfet għal kollox.