Kommentarju ċkejken fuq it-traduzzjoni ta' Il-Vjatku' ta' DUN KARM Ghal żewġ għanijiet partikulari ridt nagħżel bħala suġġett tad-diskors qasir tiegħi tal-lejla waħda mill-isbaħ poeżiji tal-kbir poeta nazzjonali tagħna, il-Monsinjur Professur Carmelo Psaila, jew ahjar, kif nafuh ilkoll, 'Dun Karm'. Il-poeżija li fuqha 22 nitkeilem illum hija dik imsejħa Il-Vjatku, Imma ġa qiegħed nistħajjilni nismagħkom tistaqsuni għal liema raġuni mort nagħżel kompeżizjoni ta' kittieb malti meta il-laqgħat tagħna hawnhekk għandhom qabel kollox bħala għan it-tixrid tal-kultura ispanika. U għaldaqstant naħseb li intom tgħiduli: Għaliex ma thallix li dan is-suġġett jiġi ttrattat minn persuni oħrajn u f'ċir- kostanzi differentid jew forsi wkoll, x'ghandha x'taqsam il- poeżija ta' Dun Karm ma' dak li ċ-ċirkolu Malti ta' Kultura ispanika jippretendi li jagħti lill-imseħbin tiegħu Għalhekk mela biex nevita li jsiruli xi mistoqsijiet cħra bħal dawn, irrid inħaffef ngħidilkom liema huma r-raġunijiet għall-għażla tiegħi Tal-pozżija 'Il-Vjatku' kienst saret xi snin ilu traduzjoni eċċellent: ghall-ispanjol, u traduttur tagħha kien xejn inqas mill-posta Patri Ġużeppi Dslia 8.J. u li huwa llum Provinċjal tal- Ġiżwiti f'Malta. U minħabba li kemm l-awtur ta' 'Il-Vjatku' kif ukoll it-traduttur tagħha huma $ maltin mill-aħjar u ispa- i t-tnejn, jiena ħassejtni mhux biss ġustifikat, imma saħan- sitta wkoll, u ħafna hekk, imkabbar li nġib għall-għarfien tagħ- kem u, b'xi mod li nokkomenta opra ta' żewġ posti konnazjonali Mhuiex il-ħsieb tiegħi li nitkellem hawnhekk fuq Il-Vjatku fil-għamla oriġinali tagħha, jew aħjar hekk kif hija ħarġet mill- pinna mirquma ta' DunKarm għax dik kienet tkun żgur ħaġa barra minn postha f'laqgħa ta' ispanisti—iżda dak li f'dan il-waqt għandu jokkupana b'mod partikulari hija t-traduzjoni spanjola li ħallielna l-Patri Delia, għalkemm aħna ma nongsux li nagħmlu wkoll xi referenzi għat-test malti skond ma jkun meħtieġ, Jekk inqabblu t-traduzjoni ta' 'Il-Vjatku' ma' l-oriġinal wie- ħed ma jdumx wisq ma jintebah li l-melodija tal-versi tibqa' eżattament xorta waħda, kif ukoll il-forma metrika tagħha. In- fatti din hija oda saffika ta' ħmistax-il strofa, jiġifieri, żewġ strofi iżjed milli fl-oriġinal, Kull strofa hija magħmula minn tliet versi tal-ħdax (endekasillabi) b'waqfa (ċesura) wara l-ħames sillaba, iżda bl-aċċent fuq ir-raba', u minn kwinarju (adonio) issa bl-aċċent fuq l-ewwel u r-raba', issa fuq it-tieni u r-raba'. traduzjoni tiegħtl l-Patri Delia idaħħal xi tiġdid (innovazjonijiet) li huwa jippreżenta lill-qarrejja tiegħu bħala propri u oriġinali; u dan ifisser li Patri Delia ma qabadx it-test malti u qalbu kelma b'kelma, għax jidhirli jien, li t-traduzjoni letterali hija ħaġa as- surda u għaldaqstant ma nemminx li tista' qatt tintlaħaq (tirre- alizza ruħa). Iżda kif għamel Patri Delia, avolja biddel, naqqas u żied, hu ma ssagrifikax l-angas naqra waħda biss il-ħsieb ġene- rali ta' l-awtur. Dawn huma biss tibdiliet artifiċjali magħmulin b'ħafna għaqal u b'sengħa kbira. Għalhekk mela nistgħu ngħidu mingħajr ebda biża' li t-traduzjoni ta' 'Il-Vjatku' hi tajba. Għaliex7: Għax hija taqdi lill-ispirtu u lill-intenzjoni waqt l tfittex wkoll ji tilħaq fil-forma, effetti li jixxiebħu. U aħna li nafu tajjeb it-test oriġinali nistgħu naraw li hemm eżattezza — eżat- tezza fondamentali li permezz tagħha dak li huwa sabiħ bil-malt: jibqa' wkoll sabiħ bl-ispanjol, u kważi ngħid, bl-istess ġenzru ta' sbuħija. U dan juri, allura, li t-traduttur huwa mogħni b'sens letterarju iktar milli b'sempliċi tagħrif filoloġiku. Xi daqqiet it-traduttur tagħna iwarrab għal kollox xi.frażi sħiħa u jdaħħal minn flokha kelma waħda biss, u dan kollu huwa jagħmlu b'effikaċja kbira u b'effetti li jgħaġġbu. Biex naraw dan kollu li għidna nagħtikom hawn taħt xi strofi bil-malti u bl-ispan jol li jistgħu jservuna wkoll ta' paragun: Kemm tmedd il-ħarsa ħadd ma jidher barra; Xi waqt jinstamw mixi mgħaġġel, tgħaddi Xbieha sewda fit-triq u tgħib: xi roti Fil-bogħod igergru u bl-Ispanjol: 'De muerte reina soledad u calma…. Forsi, kif tistgħu tosservaw ukoll intom, il-vers: ''De muerte reina soledad v calma ….7', jesprimi qawwa ta' ħsieb akbar minn dak fl-oriġinal, għaliex jien jidhirli li l-kelma ''muerte' (mewt) tiġbor, fil-milja kollha tagħha, l-essenza tax-xejn, ta' dak il-baħħ jinħass li, skond l-awtur, kien jimla t-triq. Ukoll, l-aġġettiv av- verbjali 'ligera' ifisser tajjeb ħafna dak li Dun Karm qalilna bil- verb ''tgħib', jiġifieri, li b'tant ħeffa dan id-dell (sombra) kien jaqsam it-triq li fil-waqt stess li kont tarfa' għajnejk ħalli tarah, huwa jkun ġa għàb għal kollox…. F'din l-istess strofa wkoll iħalli barra Patri Delia il-ħoss magħmul mir-roti ta' xi nġenji jgergru fil-bogħod, bla ma b'daqshekk tisfa nieqsa t-traduzjoni. Strofa oħra wisq simpatika u li togħġob ħafna hi ċertament dik li tgħid: Għax b'dawn il-kelmiet it-traduttur għaraf joħloq xena wisq oriġinali, mimlija kollha ħlewwa u tenerezza li ma kienitx qabel fl-oriġinal; araw id-differenza: 4: jidhru It-tfal fit-twieqi, wara l-ħġieġ, u f'nofshom Nies għarkobbtejhom.' Minn jaf jekk ftakars Patri Delia, waqt li qaleb għall-ispanjol din il-frażi, fil-jiem qatt minsija ta' tfulitu meta kien għadu ma jistax jakkompanja l-vjatku flimkien mat-tfal l-oħra tar-raħal tiegħu. ji kienu jġorru f'idejhcm ċkejknin fanali mixgħula, u minn wara l-ħġieġ tat-tieqa kien joqgħod jara għaddej lil Ġest, u għarrkob- btejh, kien jitiob ma ommu, u miblugħ kien joħlom ħafna ħwej jeġ sbieħ, ħwejjeġ tas-sema. Kemm fl-oriġinal kemm ukoll fit-traduzjoni spanjola, l-istrofa l-aktar sabiħa u l-iktar poetika hija bla dubju din li ġejja: €Oh Tagħlim il-Feddejl Oh Emma Mqaddsal Kemm intom sbieħi Kemm fikom għerf tas-Semal Oh Tjieba ta' bla tarf, int biss stajt tagħmel Dal-ġenn ta' mħabbal U l-Patri Dslia għaraf tant tajjeb jinterpreta din l-apostrofi li kienst tkun ħaġa tqila tgħid, li ma kienx għax ġa nafuha, liema hija loriġinal u liema t-traduzjoni. Dak li nara biss diffsrenti fihom hu li- Dun Karm, mixgħul b'im- ħabba mill-aqwa lejn Ġesu Ostja u bħal maħruġ barra, mis-sensi, mar igħanni bl-ikbar ħeġġa ta' qalbu din l-istrofa u qassamha fi frażijiet qosra, bħal kieku ried li kull waħda ssir innu ta' radd il-ħajri Mill-banda l-oħra, il-Patri Delia, xejn inqas imħeġġeġ bl-imħabba t'ANa fl-Ewkaristija dosnu ntilef f'estasi twila u f'nifs wieħed għanna l-għanja ħelwa li għadna kif smajna. Fi kliem ieħor, Dun Karm mar joffri lil ċesti ġemgħa ta' bukketti żgħar, waqt li Patri Delia nisiġlu kuruna bl-isbaħ ward, li t-tnejn flimkien huma qatgħu fil-ġnien sabiħ tal-Poeżija. It-tliet strofi li baqa' jżommu huma wkoll it-tifsira u s-sens oriġinali tagħhom, u bħal ta' qabilhom, jistgħu jingħadu huma wkoll oriġinali. Fit-traduzjoni tiegħu ta' 'Il-Vjatku' jiena jidhirli li Patri Delia laħaq għal kollox l-iskop tiegħu, għax jekk aħna nqabbluha mat-test bil-malti, aħna nsibu malajr li hu ma għamilx ħaġa oħra ħlief libbisha b'għamla kollha kemm hi spanjola, waqt ii ħalliha essenzjalment maltija, minbarra li nissel fiha wkoli nota tanġibbli ta' oriġinalità fl-istess ħin, Igħidu li jridu l-kri- tiċi, imma jiena nemmen b'ruħi kollha, li ebda persuna oħra barra minn Patri Delia setgħet tkun aktar xierqa (idonea) biex taqleb fl-ispanjol poeżija bħalma hija 'Il-Vjatku'. Għaliex fih jinsabu miġbura l-kwalitajiet kollha meħtieġa sabiex jifhem aħjar il-poeżija u saħansitra r-ruħ stess ta' Dun Karm. Kien ikun meħtieġ li t-traduttur ikun xi ħaġa iżjed minn sempliċi ammiratur ta' l-ilsna malti u spanjol. Kien ikun meħ- tieġ, ngħid, li t-traduttur ta' 'Il-Vjatku' ikun, bħal Dun Karm qassis kattoliku, poeta, malti, u mhux inqas, wieħed li jaf tajjeb il-isien u l-gosti letterarji tal-poplu spanjol. Aħna għandna nħossuna midjunin lejn Patri Delia qabel xejn bħala maltin; għaliex bit-traduzjoni spiendida tiegħu hu sata' jwassal għall-għarfien ta' miljuni u miljuni ta' spanjoli u ta' kemm jitkellmu bl-ispanjol waħda mill-aħjar poeżiji reliġjużi ta' l-immortali poeta nazzjonali tagħna. Bħala ispanisti għandna nkunulu obbligati wkoll, għaliex meta huwa għamlilna din it- traduzjoni hu tana l-ewwel tagħlima ta' kif għandna naħdmu bħala mseħbin ta' dan iċ-Ċirklu Malti ta' Kultura Ispanika Fl-aħħarnett, hemm bżonn li ma jintesiex malajr l-eżempju taj- jeb tal-Patri Delia, iżda li ħafna minna jidħlu għal xogħlijiet bħal tiegħu. Ikun ċertament laħaq il-għan tiegħu iċ-ċirklu Malti ta Kultura Ispanika kieku kellu jitbiddel fi ġnien, biex ngħidu hekk. fejn jinbtu u jitrabbew imħuħ li jingħataw b'ħerqa għall-bdil (interkambju) ta' l-aħjar xogħlijiet ta' arti ta' maltin ma' dawk ta' spanjoli. Hekk, u hekk biss, nistgħu naraw imġeddin u msaħħin ir- rabtiet ta' ħbiberija u ta' mħabba t'aħwa li sa minn żminijiet l-iżjed imbiegħda kien hemm dejjem bla ma qatt inkisru bejn il- poplu malti u spanjol.