Il-Forma Ortografika u t-Tifsira Semantika fl-Għażla tal-Lessiku Malti fl-Oqsma tat- Traduzzjoni u tat-lerminoloġija Astratt: Din l-analiżi turi kif is-Semitiku, ir-Rumanz u l-Ingliż li minnhom magħmul il-Malti jippermettu dinamiżmu u flessibilità kbira fil-qasam tat-traduzzjoni kemm letterarja kif ukoll nonletterarja. Il-forma ortografika u t-tifsira semantika tal-kliem Malti-Rumanz huma ħafna drabi l-istess bħal dawk tal-kliem Malti-Ingliż u dan għax kemm l-Ingliż kif ukoll it-Taljan għandhom fil-lessiku għadd ta' għeruq komuni li etimoloġikament imorru lura għal-Latin Medjevali. Ir-rwol tat-traduzzjoni hu li jwassal it-test sors b'mod awtentiku lill- qarrej tat-test mira u mhux li jippreserva l-element Semitiku fil-Malti. Għalhekk għandha ssir distinzjoni bejn lingwa u traduzzjoni sabiex jiġi osservat id-determiniżmu lingwisitku stabbilit mill-awtur tal-lingwa sors fl-għażla tal-lessiku li twassal għar-replika vera tat-test oriġinali fil-lingwa mira tat-traduttur. Kliem muftieħ: forma ortografika, tifsira semantika, lessiku, terminoloġija, traduzzjoni letterarja, traduzzjoni nonletterarja, etimoloġija, sinonimi, determiniżmu lingwistiku, Anglo-Normann, Anglo-Sassonu, Ingliż, Rumanz, Semitiku, Latin, koeżistenza lingwistika lingwa mħallta, flessibbli u dinamika. Dawn it-tliet karatteristiċi huma ta' vantaġġ kbir fil-qasam tat-traduzzjoni u bis-saħħa tagħhom — dejjem jekk jitħaddmu kif suppost — kemm it-traduzzjoni nonletterarja kif ukoll dik letterarja jirriżultaw f'replika ġenwina tat- test sors u konsegwentement fi traduzzjoni li wieħed jista' joqgħod fuqha. Madankollu, meta jiġu analizzati testi tradotti bil-Malti f'dawn iż-żewġ oqsma ewlenin tat-traduzzjoni wieħed isib li mhux qed jittieħed vantaġġ sħiħ minn din ir-realtà lessikali li hu jgawdi minnha. L-għarfien u t-tħaddim korrett f'dan ir-rigward għandhom ikunu ferm utli biex jinkisbu l-konsistenza u l-koerenza b'mod speċjali fit-testi nonletterarji. Dan jgħodd l-aktar meta x-xogħol tradott ikun qed isir minn bosta tradutturi li jkunu qed jaħdmu f'ambjenti differenti u 'l bogħod minn xulxin. Meta l-konsistenza u l-koerenza jiġu osservati x-xogħol aħħari jirriżulta fi kwalità globali aħjar. Vantaġġi oħrajn għat-traduzzjoni nonletterarja huma ż-żieda fil-produzzjoni kemm fejn tidħol ir-reviżjoni kif ukoll fit-testi tradotti dan minħabba l-ħin mirbuħ iffrankat mit-tiftix żejjed f'sorsi terminoloġiċi. Mill-banda l-oħra fil- kamp tat-traduzzjoni letterarja l-għarfien u t-tħaddim korrett ta' lessiku mħallat, flessibbli u dinamiku jwassal biex tintlaħaq b'mod aktar faċli l-ekwivalenza letterarja b'konsistenza u b'koerenza interna. Sfortunatament ħafna meta jiġu biex jittraduċu kemm testi letterarji kif ukoll testi nonletterarji għadhom jaħsbu li l-Malti 'korrett' hu dak Semitiku u jekk teżisti għażla l-preferenza għandha tingħata: e l-ewwellill-kliem Semitiku u mhux Rumanz; e it-tieni lill-kliem Semitiku u mhux Ingliż; e it-tieletlill-kliem Rumanz u mhux Ingliż. IE tas-Semitiku, ir-Rumanz u l-Ingliż' tagħmel il-Malti Dan ir-raġunar żbaljat iwassal biex lingwa ħajja u mħallta bħall-Malti tiġi ffossilizzata f'element lingwistiku retrogradu kif ukoll biex jintilef sostanzjalment l-aspett formali tat-traduzzjoni. Kemm l-insistenza żejda fuq is-Semitiku b'detriment tar-Rumanz u l-Ingliż, kif ukoll l-insistenza żejda fuq ir-Rumanz b'detriment tal-Ingliż joħolqu bosta problemi fil- IL-FORMA ORTOGRAFIKA U T-TIFSIRA SEMANTIKA kwalità tat-traduzzjoni u t-terminoloġija li se nittrattawhom aktar tard. La s-Semitiku, la r-Rumanz u lanqas l-Ingliż ma għandhom jitwarrbu mill-użu jekk l-użu jeħtieġhom. L-għażla tat-termini fi kwalunkwe traduzzjoni jeħtiġilha tkun skont il-kuntest lingwistiku li fih inħoloq it-test sors u biex dan finalment jiġi rifless fit-test mira u mhux fuq kunċetti lingwistiċi puristi u retrogradi. Għalhekk fit-traduzzjoni għall- Malti hu l-kuntest lingwistiku li għandu jiddetermina jekk l-għażla lessikali għandhiex tkun mis-Semitiku, mir-Rumanz jew mill-Ingliż. Fejn tidħol it-terminoloġija din jeħtiġilha sa fejn hu possibbli tantiċipa eżattament il-kuntest li fih se jintużaw it-termini biex tinħoloq relazzjoni simbjotika bejn it-termini u t-test b'użu speċifiku. Dan jirriżulta biex termini speċjalizzati jintużaw b'mod korrett f'kuntest partikulari bi preċiżjoni li twassal għal konsistenza u koerenza sħiħa. Wara li jiġi stabbilit il-kuntest it-tieni pass ikun, kif se nispjega hawn isfel, li jitħaddem il-prinċipju tal-forma ortografika u tat-tifsira semantika. Dan il-prinċipju jwassal biex jitħaddmu l-kunċetti lingwistiċi misjuba fis- simjotika strutturalista ta' Ferdinand de Saussure' f'testi tradotti kemm letterarji kif ukoll f'dawk nonletterarji. Il-prinċipju strutturalista tal-forma ortografika u tat-tifsira semantika Saussure f'Cours de Linguistique gċnċrale joħroġ bil-kunċett tas-sinjal lingwistiku u jiddiskuti l-aspetti strutturali tal-lingwa u fost affarijiet oħrajn jenfasizza l-forma akustika (konkretizzata fil-lingwa miktuba bi grafemi ortografiċi li jirriflettu l-fonetika) u t-tifsira semantika tal-kliem: Il-punti ewlenin tal-Cours ta' de Saussure huma dawn: (a) is-sinjal lingwistiku hu entità psikoloġika li tiġbor fiha kemm il-kunċett (jew l-idea), u kemm ix-xbieha akustika, jiġifieri l-ħsejjes konvenzjonali li nagħmlu biex infissru kunċett; (b) il-kunċett jissejjaħ signifiċ, fil-waqt li x-xbieha akustika tissejjaħ signifiant; is-signifiċ hu, pereżempju, żiemel kif jitnissel fil-moħħ qabel ma norbtuh ma' Isien determinat, filwaqt li s-signifiant hu 'żiemel' meta torbtu mal-Malti, jew 'cheval' meta torbtu mal-Franċiż, jew 'horse' meta torbtu mal-Ingliż; … (it-tipa skura misjuba fit-test oriġinalif' 3 Eżempju ta' dan hu l-użu korrett ta' Nazzjonijiet Uniti flok Ġnus Magħquda. 5 Dwardu Fenech, OSA, Studji Lingwistiċi tas-Seklu XX: Lingwistika Ġenerali (Malta, 1980), Kif jgħid Dwardu Fenech, Saussure jispjega li kemm il-forma akustika riflessa fil-forma ortografika kif ukoll it-tifsira semantika li din tingħata huma arbitrarji u li m'hemm ebda rabta loġika bejnhom it-tnejn. Din ir-rabta arbitrarja bejn is-signifiant u s-signifiċ twassal għall-ħolqien ta' lingwi differenti. Meta wieħed jifhem sew dawn iż- żewġ aspetti tas-sinjal lingwistiku kif spjegati f'Saussure jinduna li kull kelma, kemm fil-lingwa sors kif ukoll fil-lingwa mira, hi arbitrarja magħmula strutturalment minn dak li jien qed insejħilhom għal finijiet tat-traduzzjoni: il-prinċipju tal-forma ortografika u t-tifsira semantika. Għalhekk meta t-traduttur jew it-terminoloġist jagħmel analiżi tal- kliem fit-test sors, jew fid-dejtabejż tat-termini li qed jaħdem fuqhom għandu jħaddem metodoloġija mibnija fuq dan il-prinċipju bażiku. U hu u jagħmel dan għandu jimxi mal-istess linji etimoloġiċi u semantiċi interlingwistiċi bejn it-termini tat-test sors u dawk tat-test mira.$ Dan kollu li spjegajt hawn fuq jgħodd b'mod partikulari fil-bini tat-terminoloġija. Dan għax fl-aħħar mill-aħħar it-terminoloġija hi meħtieġa f'kull qasam tat-traduzzjoni.' B'hekk it-terminoloġija għandu jkollha żewġ għanijiet ewlenin: e il-ħolqien ċar u konsistenti ta' kliem li jintuża f'kuntesti speċjalizzati; u e it-tħaffif tal-proċess tat-traduzzjoni. Terminoloġija li ma tirriżultax fit-tħaffif tal-proċess tat-traduzzjoni toħloq aktar problemi milli rimedji. Toħloq inċertezzi, ċpar lingwistiku u ħela ta' riżorsi li jistgħu jkunu aktar produttivi f'każ fejn ix-xogħol tat-traduzzjoni jsir taħt pressjoni ta' ħin. Terminoloġija korretta għandha tara l-kwadru sħiħ li fih se titħaddem u għandha tevita għalkollox l-inkonsistenzi u n-nuqqas ta' armonizzazzjoni lessikali. L-analiżi lingwistika abbażi tal-prinċipju strutturalista spjegat hawn fuq twassal għal dawn it-tliet possibbiltajiet li għandhom jitqiesu mit-tradutturi u 6 Hawnhekk jeħtieġ li jiġi enfasizzat li l-prinċipju tal-forma ortografika u t-tifsira semantika ma jistax jiġi applikat b'mod riġidu u kontinwu fil-proċess ta' kull traduzzjoni. Li kieku dan kien possibbli kieku naslu għall-punt li fih it-traduzzjoni mill-bniedem tispiċċa u teħdilha postha għalkollox it-traduzzjoni mekkanika. 7 Hawn l-idea żbaljata li l-letteratura ma jeħtiġilhiex terminoloġija speċjalizzata. Biex wieħed jinduna kemm din hi ħlieqa infondata nistieden lill-qarrej jaqra r-rumanz Salammbd ta' Gustave Flaubert tradott għall-Malti mill-awtur preżenti fl-2014. Fir-rumanz jinsabu fost oħrajn glossarji tal-ġebel u l-metalli prezzjużi u tal-kejl kif kien jintuża f'Kartaġni tal- qedem. IL-FORMA ORTOGRAFIKA U T-TIFSIRA SEMANTIKA mit-terminoloġisti meta jagħżlu l-lessiku jew jiffurmaw il-glossarji tagħhom: b) Lingwa Sors: Forma—ortografika 4 Tifsira semantika Lingwa Mira: Forma Lingwa Mira: Forma Lingwa Mira: Forma 1.1 a) Eżempji fejn il-forma ortografika u t-tifsira semantika tal-lingwa sors huma ekwivalenti għal dawk tal-lingwa mira: F'din il-possibbiltà r-Rumanz u l-Ingliż għandhom jingħataw preferenza fuq is-Semitiku u l-Ingliż fuq ir-Rumanz, kemm minħabba r-rabta etimoloġika tal-forma ortografika kif ukoll tat-tifsira semantika bejn it- terminu sors u dak mira. Tabella 1 Ingliż/lingwa sors Għażla korretta Għażla żbaljata barcode barcode/barkowd kodiċi tal-iżbarri capacitv kapaċità ħila card kard karta claim klejm talba event avveniment ġrajja heading heading intestatura information informazzjoni tagħrif link link ħolqa preparation preparazzjoni tħejjija protection protezzjoni ħarsien request rikjesta talba section sezzjoni taqsima SUrvev servej stħarriġ video vidjow filmat ward word sala Skont dan il-prinċipju information (ara Tabella 1 hawn fuq) jeħtiġilha tiġi tradotta bil-Malti bħala informazzjoni u mhux tagħrif. Billi information tfisser bil-Malti kemm tagħrif kif ukoll informazzjoni l-għażla tat- traduttur għandha taqa' fuq informazzjoni u mhux fuq tagħrif dan għax it-terminu fit-test sors għandu sinonimu fil-Malti li jixbhu kemm fil- forma ortografika kif ukoll fit-tifsira semantika tiegħu. Il-kelma tagħrif għandha biss rabta fil-livell semantiku iżda mhux f'dak formali u etimoloġiku; għalhekk għandha titwarrab f'dan il-kuntest partikulari. $ L-istess. prinċipju għandu japplika għal kliem li evolva lingwistikament. Pereżempju, jekk card fir-realtà mhix karta u fid- diskors kulħadd juża kard it-traduttur ma għandux dritt li juża karta minflok kard fil-kalk lingwisitiku karta ta' kreditu għas-sempliċi raġuni li jħoss li għandu jimxi fuq il-mudell tat-terminu karta tal-identità — li fil-verità fil-passat verament kienet tingħata fuq biċċa karta/parċmina — jew għax sempliċement iħoss li kard mhix Maltija minkejja li din diġà ddaħħlet fid-dizzjunarji Maltin u fid-diskors ta' kuljuml Eżempji xejn tekniċi u ħfief li fihom titħaddem il-mentalità żbaljata li tagħti preferenza lis-Semitiku u twarrab ir-Rumanz/l-Ingliż huma kliem tradott mill- Ingliż bħal section, capacitv, protection, preparation, u survep, li jiġi tradott bis-Semitiku b'taqsima, ħila, ħarsien, tħejjija, u stħarriġ minflok ma jiġi tradott b'sinonimi Rumanzi/Ingliżi bl-istess forom ekwivalenti bħalu, jiġifieri sezzjoni, kapaċità, protezzjoni, preparazzjoni u servej. L-istess jista' jingħad għas-Semitiku u l-Ingliż meta wieħed jippreferi juża p.e. ħolqa, niżżel, u tella' flok link, iddawnlowdja, u applowdja biex jittraduċi link, to download, to upload. U b'mod simili għal dak li jsir bl-Ingliż vis-d-vis ir-Rumanz; dan għax hawn min juża kliem Taljan għas-sempliċi raġuni li jħoss li l-kliem missellef mill-Ingliż għandu jitwarrab. Pereżempju tender, code, u card qed jiġu tradotti bħala offerta, kodiċi (usercode P kodiċi tal-utent), karta (credit card P karta tal-kreditu) minflok tender, kowd (jużerkowd/usercode), kard (kredit kard) kif jintużaw fit-taħdit ta' kuljum. Din il-mentalità timmina l-iskop 8 Dan it-twarrib tas-Semitiku għandu jsir BISS fil-kuntest tat-traduzzjoni l-aktar dik nonletterarja u mhux f'kuntest ta' kitba li t-traduzzjoni ma għandhiex x'taqsam magħha, p.e. il-ġurnaliżmu u l-kitba tar-rumanzi bil-Malti. IL-FORMA ORTOGRAFIKA U T-TIFSIRA SEMANTIKA komunikattiv tat-traduzzjoni billi xxekkel il-komunikazzjoni bil-kitba għax tbegħedha mill-komunikazzjoni mitkellma. Din is-sitwazzjoni hi aktar gravi meta l-qarrej Malti jkollu jagħmel sforz aktar qawwi biex jifhem kliem bħal sidebar u interface mill-Ingliż fil- qasam tal-IT li qed jiġi tradott żbarra u interfaċċja, termini li ħadd ma jużahom fid-diskors ta' kuljum u li huma artifiċjali għall-aħħar. Għalhekk, in-nozzjoni ta' traduzzjoni bbażata fuq il-forma ortografika u t-tifsira semantika bla dubju ta' xejn tagħmel l-aħjar użu possibbli mit-taħlit, il-flessibilità u d-dinamiżmu tal-lessiku Malti. Dan li ġej hu eżempju ieħor li juri kif din in-nozzjoni tista' sservi biex tintlaħaq konsistenza u koerenza sħiħa f'test tradott. Bħala mudell se nieħu t-tliet termini bl-Ingliż capacitv, abilitv u skill. Skont in- nozzjoni tal-prinċipju tal-forma ortografika u t-tifsira semantika dawn jeħtiġilhom jiġu tradotti rispettivament bil-Malti bħala kapaċità, abbiltà, u ħila fejn l-uniku terminu li jimxi biss mat-tifsira semantika hu ħila billi ma teżistix il-forma ortografika meħtieġa li tikkorrispondi ma' Skill la fl-istrata tar-Rumanz u lanqas f'dik tal-Ingliż. Etimoloġikament skill hi ġejja mill-Ingliż Anglo-Sassonu u mhux mil-Latin Anglo- Normann bħalma jiġri fil-każ ta' capacitv u abilitv. Dan kollu jfisser li meta traduttur jiltaqa' mal-kelma skill jista' korrettament jittraduċiha bħala kapaċitd billi fil-fatt skill tfisser kapaċità, iżda hu għandu jevita li jagħmel dan, u minflok juża ħila biex kull sinonimu fil-lingwa sors kemm jista' jkun jikkorrispondi ma' dak tal-lingwa mira abbażi tal- forma ortografika u tat-tifsira semantika tiegħu. Fejn dan mhux possibbli għandha tinżamm il-forma Semitika għall-finijiet tat-tifsira semantika biss. Għalhekk b'mod ġenerali s-Semitiku-Malti għandu jiġi rifless meta fl-Ingliż jintuża l-Anglo-Sassonu. Barra minn hekk jekk l-awtur ta' test jippreferi li fl-Ingliż juża capacitv meta hu faċilment seta' uża skill mela t-traduttur fejn il-Malti jippermettilu jeħtieġ joqgħod għall- għażla li tkun saret fil-lingwa tat-test oriġinali. Meta wieħed jimxi ma' dan il-prinċipju jkun qed jevita l-possibbiltà li jsib ruħu f'morsa. Pereżempju, jekk approach tiġi tradotta bħala strateġija, il-frażi a strategic approach ikollha tiġi tradotta strateġija strateġikal Mentri jekk approach tiġi tradotta skont il-prinċipju tal- forma u tat-tifsira semantika t-traduzzjoni tkun approwċ strateġiku, u b'hekk tkun ġiet evitata l-assurdità li għadni kif semmejt. L-istess jiġri meta practice minflok ma tiġi tradotta prattika tiġi tradotta prassi. L-inkonsistenza tista' tinħoloq ukoll fi glossarju terminoloġiku meta terminu jiġi dikuntestwalizzat mill-kumplament tal-paradigma stabbilita għal termini simili. L-eżempju li ġej meħud minn Terminoloġija Maltija Suppliment ma' L-Aċċenti' F'Tabella 2 qed naraw traduzzjoni korretta kelma b'kelma tal- ewwel erba' frażijiet li jinkludu l-aġġettiv thermal. Iżda dan mhux il-każ ta' thermal siphon. M'hemm ebda ġustifikazzjoni loġika għala l-frażi thermal siphon għandha tiġi tradotta bħala termosifun meta l-kumplament tal-frażijiet jagħmlu xift strutturali li permezz tiegħu jitfgħu l-aġġettiv wara n-nom biex jinħolqu l-frażijiet ekwivalenti. Fil- każ ta' termosifun flok dan ix-xift strutturali nsibu traskrizzjoni fonetika biex b'hekk it-terminu jiddikuntestwalizza ruħu mill-bqija tal-grupp lessikali li suppost qed jagħmel parti minnu u joħloq anomalija kemm fil- livell tal-ġbir tat-terminoloġija kif ukoll fil-metodu tal-istrutturazzjoni tal-frażi bil-Malti. Każ ieħor ta' din ix-xorta ta' terminoloġija li ma timxix għalkollox mal-prinċipju tal-forma ortografika u t-tifsira semantika jinsab fil-folju Terminoloġija Maltija Suppliment ma' L-Aċċent Nru 11.72 Hawnhekk naraw li n-nom nutrient li f'dawn il-frażijiet għandu funzjoni aġġettivali u l-aġġettiv nutritional mhumiex qed jiġu użati b'mod loġiku u konsistenti fil-paradigma li jidhru fiha: 11-— L-Aċċent, Nru 12, Novembru 2014. IL-FORMA ORTOGRAFIKA U T-TIFSIRA SEMANTIKA Tabella 3 Termini bl-Ingliż L-Aċċent Suġġerimenti nutrient composition kompożizzjoni nutrizzjonali kompożizzjoni nutritional composition kompożizzjoni nutrizzjonali nutrient profile kompożizzjoni nutrizzjonali profil tan-nutrijent' nutrient eveling ċiklaġġ tan-nutrijenti nutritional value valur nutrizzjonali anti-nutrient antinutrijent macronutrient makronutrijent micronutrient mikronutrijent X Permezz tal-partiċella ta' u tal-pożizzjoni li fiha normalment jitqiegħed l-aġġettiv in-nom nutrijent iżomm fil-Malti l-funżjoni aġġettivali li għandu fl-Ingliż. Għall-kuntrarju Tabella 4 turi eżempju ta' użu korrett tal-prinċipju tal- forma ortografika u t-tifsira semantika. Dawn l-eżempji huma meħudin ukoll minn Terminoloġija Maltija Suppliment ma' L-Aċċent, Nru 11:5 Tabella 4 Termini bl-Ingliż L-Aċċent genetic selection selezzjoni ġenetika sanitarv selection selezzjoni sanitarja varietal selection selezzjoni varjetali artificial selection selezzjoni artifiċjali Hawnhekk naraw li l-lessemi użati kollha jimxu mal-prinċipju tal- forma ortografika u t-tifsira semantika u jistgħu jitqiesu validi billi ma jirrappreżentaw ebda xkiel kemm għal min jittraduċi kif ukoll għal min jaqrahom. 1.2 b) Fejn il-forma ortografika tal-lingwa sors u dik tal-lingwa mira ma jaqblux bejniethom iżda tinsab ekwivalenza fit-tifsira semantika: F'din il-possibbiltà s-Semitiku għandu jingħata preferenza billi m'hemmx aktar rabta formali bejn it-terminu sors u dak mira. Tabella 5 Ingliż Malti close qrib need ħtieġa show wirja skill ħila wind riħ Meta l-possibbiltà (b) mogħtija hawn fuq ma tiġix osservata tinħoloq inkonsistenza terminoloġika. Dawn l-eżempji hawn taħt ta' dan it-tip ta' inkonsistenza fit-terminoloġija qed jittieħdu wkoll f'dan il-każ minn Terminoloġija Maltija Suppliment ma' L-Aċċenti'' atlas tal-irjieħ loġġer tad-data tal-irjieħ qbid tal-enerġija eolika penetrazzjoni tal-enerġija eolika buffura ta' riħ forza tal-pressjoni tar-riħ densità tal-potenza tar-riħ teorja tal-potenza mill-profili tal-irjieħ valutazzjoni tar-riżorsa eolika turbolenza tar-riħ pinnur tar-riħ veloċità tar-riħ Fl-eżempji mogħtija f'Tabella 6 qed nindunaw kif it-terminu wind fl- Ingliz qed jiġi tradott fil-Malti daqqa bħala riħ/irjieħ u daqqa bħala eoliku/a. Jekk wieħed janalizza l-kuntest ta' din il-lista ta' termini wieħed faċilment jinduna li l-kelma eoliku tista' bla problemi ta' xejn L-Aċċent, Nru 12, Novembru 2014. IL-FORMA ORTOGRAFIKA U T-TIFSIRA SEMANTIKA titneħħa u minflokha tiħdilha dejjem postha riħ/irjieħ. Il-vantaġġi ta' dan huma: 1. it-traduttur li jkun qed juża dawn it-termini jsibha ferm aktar faċli li jiftakar terminoloġija li tkun konsistenti milli waħda li mingħajr ebda raġuni valida qed toħloq inkonsistenza; 2. jinħela anqas ħin meta wieħed iżomm f'moħħu li wind hi ekwivalenti għal riħ; 3. tiġievitata l-inkonsistenza interna fil-lista terminoloġika. It-terminu eoliku għandu jintuża biss meta s-sors jagħmel użu mill- aġġettiv eolic.5 F'dan il-każ tapplika l-possibbiltà (a) spejgata hawn fuq. B'hekk jekk il-metodu tal-forma ortografika u t-tifsira semantika jitħaddem sew tiġi evitata l-inkonsistenza interna ta' din it-terminoloġija. Kif qed naraw il-kelma riħ fil-Malti ma għandha ebda rabta fil-forma ortografika ma' wind fl-Ingliż. L-unika rabta bejniethom hi waħda semantika. Lanqas eoliku ma għandha rabta formali mal-kelma wind u għalhekk mhix eliġibbli li tintuża flokha. Apparti dan kollu billi riħ hi l-kelma użata li tinftiehem minn kulħadd din loġikament għandha tingħata prijorità fuq eoliku, iżda għall-kuntrarju f'Tabella 6 eoliku f'ċerti entrati qed tieħu post riħ. Mill-banda l-oħra li kieku t-terminu eolic ġie mogħti bl-Ingliz irrispettivament jekk jinftehemx aħjar bil- Malti, kien ikun għaqli li jintuża eoliku billi dan ikun qed jirrifletti l-forma ortografika u t-tifsira semantika tat-terminu kif determinat fil- lingwa sors. $ 1.3 ċ) Fejn il-kontentut semantiku tal-lingwa sors ma jikkorrispondix ma' dak tal-lingwa mira iżda fl-istess waqt jeżisti xebh fil-forom ortografiċi taż-żewġ lingwi. Jeżistu madankollu dawk li jissejħu ħbieb foloz li l-forma ortografika u t-tifsira semantika tagħhom użati fil-lingwa sors ma jippermettulniex 15: Wisqnibża' li l-ħolqien tat-terminoloġija qed iħawwad f'borma waħda l-Ingliż, il-Franċiż, it-Taljan, eċċ. li finalment qed jispiċċa biex iwassal frekwentement għal dan it-tip ta' inkonsistenza. Il-punt tat-tluq fit-terminoloġija għandu jkun l-Ingliż (meta dan ikun il- lingwa sors) u għandhom jintużaw biss forom lingwistiċi adattati minn lingwi oħrajn meta jkun stabbilit li l-Ingliż ma jistax joffrihom. It-traduzzjoni ma ssirx biex tirrendi t-test mira eħfef milli hu fit-test sors. li nużaw għalkollox dan il-prinċipju f'ċerti mumenti fil-proċess tat- traduzzjoni. Eżempju ta' dan bejn l-Ingliż u l-Malti hu l-kliem li ġej: Tabella 7 Terminu bl-Ingliż Traduzzjoni żbaljata accident inċident actuallv attwalment agonv agunijal' busv bieżel complement kompliment concerned ikkonċernat confidence kunfidenza incident aċċident insurance assigurazzjoni novel novella rent renta shed xedd Hawnhekk, sintendi, it-traduttur jeħtieġ juri wkoll dawk li Chomskv' jirreferi għalihom bħala l-kompetenza fil-lingwa materna u t-twettig' tal-kapaċitajiet tiegħu fil-lingwi barranin li minnhom ikun qed jittraduċi. Meta traduttur jaħkem dawn iż-żewġ aspetti jkun jista' faċilment jevita l-problema tal-ħbieb foloz. U ma jżommx aktar mal-prinċipju tal- forma ortografika u jfittex it-terminu li semantikament iwassal it-tifsira meħtieġa. L-etimoloġija u l-użu tas-sinonimi L-etimoloġija għandha rwol ewlieni f'dan l-avviċinament li qed nipproponi u għandha rabta viċin ħafna ma' dak li ntqal hawn fuq. L-għażla tal-kelma li tirrifletti x-xebh fil-forma ortografika u t-tifsira semantika tiddependi għalhekk mill-eżistenza parallela ta' sinonomi IL-FORMA ORTOGRAFIKA U T-TIFSIRA SEMANTIKA interlingwistiċi li etimoloġikament ġejjin minn sors lingwistiku komuni. Għalhekk, waqt il-proċess tat-traduzzjoni t-traduttur jeħtieġlu jagħraf din ir-rabta etimoloġika. Kif jgħid Charles Briffa fit-traduzzjoni għall-Malti: Ħaġa oħra li rridu naraw hija jekk il-kliem ewlieni huwiex Semitiku jew non-Semitiku (jiġifieri, Romanz jew Ingliż). Din l-għażla jkollha x'taqsam ma' kultura jew tendenza personali tal-awtur. Imma fl-analiżi tagħna jeħtieġ niflu l-kliem ewlieni biex naraw minn fejn huwa ġej.2' It-traduttur għandu għalhekk ikun konxju li fil-Malti, madankollu, jeżisti xebh importanti bejn ir-Rumanz u l-Ingliż. L-invażjoni Normanna li wasslet għat-tħaddim tal-Franċiż bħala l-lingwa tat-tmexxija fl-Ingilterra u konsegwentement tal-klassi nobbli ħolqot dak li jissejjaħ l-Anglo- Normann b'etimoloġija li tmur ukoll lura lejn il-Latin. 2 Għal din ir-raġuni kliem Ingliż li ġej min-Normann tal-Anglo-Normann, u allura mill- Franċiż, $ faċilment jista' jiġi użat bil-Malti billi diġà jeżisti fis-superstrat Rumanz (essenzjalment Taljan) li laħaq daħal fih qabel l-influwenza Ingliża. Dan ifisser li fit-traduzzjoni mill-Ingliż għall-Malti kliem bħal information, attitude, mobilitv, confusion eċċ., li fl-Ingliż ġej mill-Anglo- Normann jista' faċilment jiġi tradott għall-Malti billi jappartjeni għall- istess sors lingwistiku tas-superstrat Rumanz u b'hekk jista' jitqies bħala sett ta' lessemi ekwivalenti b'xebh fil-forma ortografika u bl-istess tifsira semantika fir-relazzjoni tiegħu mal-lessiku tal-lingwa sors. L-avviċinament tal-forma ortografika u tat-tifsira semantika sibtu utli pereżempju fit-traduzzjoni tiegħi ta' Mix-Xaqliba ta' Dar Swann — L-Ewwel Parti: Combrav.35 F'silta partikulari Proust jilgħab bl- 20: Evidentement dawn il-prinċipji diffiċli jitħaddmu fil-livell tal-forma ortografika meta ma jeżistix xebh interlingwistiku bejn il-lingwa sors u l-lingwa mira. F'każijiet meta ż-żewġ lingwi ma jkunux jappartjenu għall-istess familja dan diffiċli jitħaddem p.e. jekk il-lingwa sors hi l-Ingliż u dik mira hi ċ-Ċiniż. 21: Charles Briffa, Aspetti tal-Istruttura tal-Paragrafu fil-Malti (Malta, 2007), 30. Marcel Proust, Għat-Tfittxija taż-Żmien Mitluf — Mix-Xaqliba ta' D/ar Swann: L-Ewwel assoċjazzjoni aċċidentali formali li tinsab bejn douceur u douleur. Bil-Malti wieħed jista' jittraduċi douleur bħala dulur iżda douceur ma tistax tiġi riflessa b'xebh fil-forma ortografika u bl-istess tifsira semantika tagħha jekk tintuża l-kelma ħ/ewwa. Biex din ir-rabta akustika bejn iż-żewġ kelmiet Franċiżi ma tintilifx fit-traduzzjoni bil- Malti ħtieġli noħloq il-kelma dolċezza (p.e. id-dolċezza tal-ħajja). Din mhix sempliċement liċenzja poetika. Il-kliem dolċier u dolċerija diġà jinsab fil-lessiku Malti b'hekk kulma hu meħtieġ hu li jinħolqu l-forom grammatikali kollha neqsin jew li għadhom ma ġewx reġistrati mil- essikografi. Barra minn hekk l-użu ta' lessemi li etimoloġikament wieħed jista' jsejħilhom aħwa jew kuġini jobbligana nżommu mal-kategorizzazzjoni grammatikali tagħhom; jiġifieri, fejn hu possibbli fit-traduzzjoni nom jiġi sostitwit b'nom, aġġettiv b'aġġettiv, avverbju b'avverbju eċċ. Fejn jeżisti nuqqas fil-forom tal-kategoriji lessikali tista' ssir espansjoni kemm fil-livell formali kif ukoll semantiku. Għalhekk biex tinżamm il-kategorizzazzjoni grammatikali fl-għażla tas-sinonimi meħtieġ li jinħolqu l-forom neqsin. Hawnhekk naraw kemm hi impottanti l-analiżi tad-dizzjunarji monolongwi, bilingwi u tat-teżawri mit-tradutturi li jixtiequ jattwaw b'suċċess dan il-metodu li jwassal għar-replika vera tat- traduzzjoni sew letterarja kif ukoll nonletterarja. Dan mhux biss għax id- dizzjunjarji jgħinu lit-traduttur isib il-kelma li jkun qed ifittex iżda huma jġibuh konxju tan-nuqqas lessikali u tal-kontribuzzjoni li jista' jagħti lil- ingwa li għadha ma żviluppatx il-potenzjal lingwistiku kollu. Għalhekk, it-traduttur jeħtieġlu jifhem l-importanza tal-etimoloġija taż-żewġ lingwi li jkun qed jaħdem bihom u dejjem imur għal dik il- kelma li għandha xebh mal-forma ortografika u l-istess tifsira semantika tal-kelma fit-test tal-lingwa sors. Dan l-avviċinament għandu jgħinu jwarrab mill-Malti l-preġudizzji kontra l-Ingliż favur is-Semitiku jew ir-Rumanz. Termini li daħlu fil-Malti mill-Ingliż — aktar u aktar jekk huma dokumentati fid-dizzjunarji — bħalma jgħid Serracino-Inglott diġà ħallsu d-dazju tagħhom'' u ġew diġestiti'' u għalhekk bla dubju ta' xejn għandhom jitqiesu bħala sinonomi tal-kliem ekwivalenti tagħhom b'oriġini Semitika jew Rumanza. B'dal-mod ix-xebh fil- forma ortografika u t-tifsira semantika kif spjegajt aktar 'il fuq għandu Paul Zahra, manuskritt għall-pubblikazzjoni. IL-FORMA ORTOGRAFIKA U T-TIFSIRA SEMANTIKA jkun l-ewwel għażla li magħha għandha timxi t-traduzzjoni fejn jidħol il-lessiku u b'hekk tingħażel il-kelma Ingliża jew Rumanza l-aktar pertinenti u mhux waħda Semitika għas-sempliċi raġuni għax hi li hi. It-tieni għażla meta l-ewwel għażla ma tasalx għandha tkun it-tifsira semantika, jiġifieri f'dan il-każ tingħażel il-kelma li etimoloġikament ġejja mis-Semitiku. Pereżempju l-kelma se/ection għandha tiġi tradotta bħala selezzjoni u mhux għażla, mentri choice għandha tinqaleb għażla; l-istess għandu jiġri fi kliem ieħor, p.e. praver 7: talba; request rikjesta; demand P domanda. Meta l-għażla tkun bejn kliem Rumanz u ieħor Ingliż li ma għandux irbit etimoloġiku bejnietu jingħata preferenza wkoll ix-xebh fil-forma ortografika u t-tifsira semantika speċjalment f'testi nonletterarji fejn jeħtiġilha tinżamm konsistenza fuq medda wiesgħa u fit-tul. Għalhekk kliem Rumanz stabbilit ma għandux jingħata preċedenza fuq kliem missellef mill-Ingliż fejn il-kuntest ikun jeħtieġ lil dan tal-aħħar jitħalla fih. Pereżempju train għandha tiġi tradotta bħala trejn u mhux ferrovija jew tren u l-istess jgħodd għall- kelma hotel li għandha tiġi tradotta ħotell u tingħata preferenza fuq lukanda fejn il-kuntest jitlob li jsir dan. It-terminu cancer bl-Ingliż jista' jiġi tradott kanċer/kanċrijiet, kankru/kankrijiet jew kanser/kansers. Madankollu l-aktar varjant li josserva x-xebh fil-forma u bl-istess tifsira semantika hu dak ta' kanser. B'hekk fil-fehma tiegħi għandha tinżamm din l-unità lessikali. Il-forma kanċer, bħall-forma kanser, tintuża fid- diskors korrenti iżda dik tal-plural kanċrijiet, għalkemm teżisti, ftit li xejn tingħad fid-diskors. Biex tiġi evitata l-anomalija fit-traduzzjoni li fis-singular tintuża kanċer, imbagħad jingħata l-plural kansers, jeħtieġ li l-analiżi terminoloġika tqis ukoll il-frekwenza tal-użu ta' din il-kelma fil-forma tal-plural. Hawnhekk wieħed jista' jargumenta li għandna nippruvaw indaħħlu aktar l-użu tal-plural kanċrijiet. Iżda dan ikun qed idawwar l-arloġġ lura; fid-dizzjunarju Ingliż/Malti ta' Aquilina nsibu li l-forma kanser tingħata prijorità fuq iż-żewġ varjanti l-oħrajn minkejja li fid-dizzjunarju Malti/Ingliż li nkiteb aktar qabel tingħata prijorità lill-kelma kanċer. Dan ix-xift lessikali jista' jitqies mal-ewwel daqqa t'għajn bħala inkonsistenza iżda wara riflessjoni wieħed jasal għall- konklużjoni li hu pjuttost l-iżvilupp soċjolingwistiku li wassal aktar tard lil Aquilina għal dan it-tip ta' ristrutturar lessikali. L-użu ta' termini bħal subparagrafu, subnazzjonali, subdiviżjoni, subkodiċi, flok sottoparagrafu, sottonazzjonali, sottodiviżjoni, sottokodiċi, kif inhuma korrettament użati f'IATE7' juri l-ħtieġa anki jekk subkonxja li jinżamm ix-xebh fil-forma ortografika u fit-tifsira semantika tal-lingwa sors. B'hekk din il-bidla fil-konkatinazzjoni tal- prefissi ma għandhiex titqies bħala rigressiva jew negattiva għax ma għadhiex iżżomm mat-Taljan iżda bħala waħda meħtieġa fil-kuntest tat-traduzzjoni biex jiġu stabbiliti b'mod effiċjenti termini li faċilment iżommu l-konsistenza f'firxa ta' dokumenti. Min-naħa tat-traduttur din l-għażla tal-lessiku għandha tkun deċiżjoni konxja u deliberata u ħadd ma għandu jakkużah li mhux kapaċi jħaddem il-lingwaġġ tiegħu b'sinonimi mill-element Rumanz flok dak Ingliż. Mill-banda l-oħra l-prinċipju tax-xebh fil-forma ortografika u t-tifsira semantika ma jistax jitħaddem bejn sinonimi intralingwistiċi. Għalhekk hu ferm aktar diffiċli li tinżamm il-koerenza lessikali meta l-lessiku meħtieġ għat-traduzzjoni ta' test bl-Ingliż ikun jiddependi għall-aħħar bejn sinonimi intralingwistiċi Semitiċi jew Rumanzi: eż: agreement: ftehim jew qbil, knowledge: għerf, tagħrif, jew għarfien; currencv: valuta jew munita; trader: negozjant jew kummerċjant, charm: seħer jew għaxqa; ship: vapur jew bastiment, eċċ. Hawnhekk jidher fid-deher kemm hu vantaġġ għall-qasam tat-traduzzjoni li l-Malti hu lingwa mħallta billi kif jidher mill-eżempji li għadni kif tajt kieku l-Malti kellu jkun kollu Semitiku kieku tkun aktar diffiċli li jkollna konsistenza u koerenza lessikali intralingwistika kif qed nissuġġerixxi li għandu jsir f'din il-kitba. Dan jibqa' jgħodd ukoll li kieku l-Malti kellu jżomm fih biss is-Semitiku u r-Rumanz u jwarrab għalkollox il- kliem missellef mill-Ingliż. Jekk fil-lingwa sors l-awtur ta' test letterarju jew ta' test nonletterarju jagħmel għażla deliberata fost il-paradigmi sinonimi fil-lingwa mira t-traduttur jeħtieġlu li josserva din l-għażla biex ikun jista' jirriflettiha fit-traduzzjoni tiegħu. Traduttur li jibdel termini jew kliem li jinsab fit-test oriġinali meta l-lingwa mira tippermettilu termini jew kliem ekwivalenti kemm fil-livell tax-xebh fil-forma ortografika u fit-tifsira semantika jkun qed jiżvija bla bżonn mill-ekwivalenza li jeħtiġilha twassal ir-replika tat-test tradott. Jekk inħarsu lejn dan l-eżempju li ġej f'titlu ta' rumanz partikulari nindunaw kemm isir żball meta traduttur jieħu riskju li ma jimxix mal-prinċipju spjegat f'din il-kitba. It-titli ta' xogħlijiet letterarji bosta drabi juru dan in-nuqqas. Eżempju klassiku IL-FORMA ORTOGRAFIKA U T-TIFSIRA SEMANTIKA hu l-każ tat-traduzzjoni għall-Ingliż tal-isem tar-rumanz 4 /a Recherche du temps perdu ta' Marcel Proust li Charles Kenneth Scott Moncrieff jittraduċih bħala Remembrance of Things Past, frażi li Scott Moncrietf joħodha minn Shakespeare u li assolutament ma tirriflettix dak li Proust kellu f'moħħu fl-isem tar-rumanz tiegħul Meta l-verżjoni ta' edizzjoni Ingliża tax-xogħol letterarju minn D. J. Enright fl-1992 l-isem kif oriġinarjament tradott minn Scott Moncrieff inbidel u sar /n Search of Lost Time li hu kelma b'kelma tal-isem bil-Franċiż u li sintendi fl-aħħar kien qed jirrifletti preċiżament dak li Proust kellu f'moħħu. Ta' min jinnota li n-nomi recherche u search kif ukoll temps u time etimoloġikament ġejjin mil-Latin. Għalhekk it-traduttur hu suġġett għall-għażla magħmula mill-awtur tax-xogħol li jkun qed jittraduċi u b'hekk isib lilu nnifsu quddiem dak li jista' jissejjaħ determiniżmu lingwistiku li ma jħallilux għażla oħra ħlief li jagħmel użu mis-sinonimi interlingwistiċi tal-lingwa sors u tal- lingwa mira disponibbli. Meta jitħaddem dan il-metodu t-traduzzjoni tkun qed tqarreb lejn replika vera tat-test oriġinali. L-għarfien tal-koeżistenza attiva mal-Ingliż u tal-koeżistenza passiva mat-Taljan/Rumanz Fl-artiklu 'Terminologw of Italian origin used in EU Maltese', Sandro Caruana jagħti l-impressjoni li mal-ewwel daqqa t'għajn tidher rilevanti li t-terminoloġija misjuba fid-dokumenti tal-UE qed tittieħed mit-Taljan. Fl-analiżi tiegħu Caruana ma jagħmilx distinzjoni kruċjali, jiġifieri jekk il-lessiku Taljan utilizzat fid-dokumenti tal-UE hux ukoll l-istess lessiku li l-Ingliż akkwistah mil-Latin permezz tal-Anglo-Normann.$. Billi fil-fatt dan hu l-każ tal-maġġuranza tal- 28. 29: Aranoti f'qiegħ il-paġna 26 u 27. kliem li qed jintuża fit-traduzzjoni meħtieġa għall-finijiet ta' dokumenti tal-UE, dan it-tip ta' lessiku ma jistax jiġi attribwit strettament lit-Taljan billi hu mħaddem fl-Ingliż ukoll. Jista' jiġi attribwit mill-banda l-oħra lessiku Taljan bħall-verb fil-frażi jintavola l-abbozz fil-Parlament / presents the emendment in Parliament jew in-nom żbaljat trattur — li ma jinsab f'ebda dizzjunarju bil-Malti — flok l-użu tal-kelma missellfa trakter, misjuba kemm fid-dizzjunarji ta' Aquilina u fit-teżawru ta' Serracino-Inglott u użata fid-diskors imħaddem. Dan it-tip ta' kliem maħluq mit-Taljan jitfa' lura l-arloġġ tal-koeżistenza attwali tal-Malti mal-Ingliż u jispiċċa biex ikompli jżid il-varjanti bla bżonn speċjalment fil-qasam tat-traduzzjoni. Dan l-użu ta' kliem Taljan bla bżonn, kif jgħid tajjeb Caruana, qed jiddaħħal fil-Malti minħabba li ħafna drabi l-għażla tal-kliem mit-Taljan issir abbażi ta' 'the idiolect of individual translators, journalists'. Se nuża l-eżempji mogħtija minn Caruana biex nuri li l-kliem użat fid-dokumenti tal-UE fil-Malti qed jagħmel dan għax it-traduzzjoni qed issir mill-Ingliż billi dan il-lessiku kif għidt hawn fuq għandu għeruq komuni fil-Latin. Caruana juża tliet eżempji biex joħroġ il-preżenza tas-Semitiku, tat-Taljan u tal-Ingliż fid-dokumenti tal-UE. Se nagħmel referenza għall-eżempji (2) u (3) li fihom Caruana jirreferi għar- Rumanz u għall-Ingliż u mhux se nirreferi għall-eżempju (1) billi dan jikkonċerna s-Semitiku. Eżempju (2) mogħti minn Caruana hu: Il-punt kollu tal-politika reġjonali hija /sic/ biex ittejjeb il-koeżjoni soċjali u ekonomika bejn ir-reġjuni Ewropej./The whole point of the regional policv is to improve social and economic cohesion between European regions.' Iżda l-użu ta' nomi u aġġettivi mis-superstrat Taljan hu mistenni billi m'hemmx ekwivalenza lessikali fis-Semitiku għal: punt, politika, IL-FORMA ORTOGRAFIKA U T-TIFSIRA SEMANTIKA reġjonali, koeżjoni, soċjali, ekonomika, reġjuni, Ewropej. Effettivament dawn huma l-uniċi termini li joffri l-Malti. Fil-fatt dan il-kliem daħal fil- Malti ferm qabel ma Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea u mhux għajr ir- riżultat tal-koeżistenza li l-Malti kellu dari mat-Taljan. Madankollu, it- tmien kelmiet inkwistjoni kollha jinsabu fl-Anglo-Normann u għalhekk it-Taljan mhux neċessarjament qed jinstiga l-użu tagħhom. Kieku dan mhux minnu kieku t-traduzzjoni ta' application form mill-Ingliż għall-Malti bħala formola ta' applikazzjoni tiġi mibnija fuq modulo di domanda u tispiċċa ssir modulu ta' domanda li assolutament mhix aċċettabbli. Dan l-eżempju juri b'mod ċar daqs il-kristall li l-hekk imsejjaħ kliem mit-Taljan fil-fatt qed jiddaħħal fil-proċess tat-traduzzjoni billi l-Ingliż bħala t-test sors għandu rabta komuni mat-Taljan li ilu stabbilit fil-Malti. Madankollu, dan l-irbit komuni bejn it-Taljan u l-Ingliż qed joħloq varjanti li jfixklu l-aktar il-konsistenza tat-traduzzjoni nonletterarja. Eżempju ta' dawn il- varjanti ortografiċi hu l-kliem li jispiċċa bis-suffiss etimoloġiku Rumanz l-logu/ u dak etimoloġiku Ingliż /-ist/: terminologu jew terminoloġist, arkeologu jew arkeoloġist, u kliem ieħor bħal paradimma jew paradigma, artikolu jew artiklu, eċċ. Rav Fabri jsejjaħ pari ta' forom ta' din ix-xorta confficting forms u jagħti dawn l-eżempji: Dan il-fenomenu ovvjament qed jidħol fil-Malti minħabba li l-Ingliż aktar ma jgħaddi ż-żmien aktar qed isaħħaħ il-koeżistenza tiegħu mal- Malti biex b'hekk qed jinħolqu dawn it-tipi ta' varjanti ortografiċi li jistgħu jitqiesu wkoll sinonimi intralingwistiċi. Ta' min jagħmilha ċara li f'każijiet bħal dawk indikati minn Fabri l-għażla tat-termini li għandhom jintużaw waqt il-proċess tat-traduzzjoni l-aħjar tittieħed abbażi tal-lingwa sors li minnha tkun qed issir it-traduzzjoni, jiġifieri viżwali, modernizzazzjoni, u xjentist għandhom jingħataw prijorità meta t-test sors ikun l-Ingliż. Rigward il-verbi missellfin Caruana korrettament jammetti permezz ta' din l-osservazzjoni li: Joseph Aquilina, li hu s-sors etimoloġiku li Caruana jirreferi għalih,' diġà jitkellem dwar din it-tendenza li kienet qed taqbad il- mumentu tagħha minn wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Fl-introduzzjoni tad-Dizzjunarju tiegħu (1987-1990) Aquilina jispejga b'mod ċar il- preżenza tal-Ingliż fil-lessiku Malti. (Artiklu ddawnlowdjat minn Academia.com) IL-FORMA ORTOGRAFIKA U T-TIFSIRA SEMANTIKA fl-oriġinal). Mid-data tal-pubblikazzjoni tad-dizzjunarju ta' Aquilina għaddew diġà kważi 30 sena u d-dizzjunarju tiegħu għadu qatt ma ġie aġġornat għall-użu tal-Malti kontemporanju. U sadattant il-Malti baqa' jixrob mill-Ingliż. Għalhekk iċ-ċaħda fil-qasam tat-traduzzjoni tal-importanza tal-lingwa Ingliża bħala l-lingwa franka fil-livell dinji u tal-koeżistenza attwali tal-Malti u l-Ingliż u l-fehma li għad hawn koeżistenza attiva mat-Taljan fil-livell lokali huma żbalji kbar. Din l-għażla turi nuqqas ta' għarfien bejn il-livelli dijakroniċi u sinkroniċi tal-lessiku Malti. Hi twassal ukoll biex toħloq ostakli fil-komunikazzjoni tat-testi tradotti billi toħloq artifiċjalità superfluwa. Din l-attitudni tidher meta termini bl-Ingliż bħal dawn mogħtija f'Tabella 8 hawn taħt jiġu tradotti minn kliem ta' nisel Rumanz b'akkumpanjament ta' kliem Semitiku flok ma jitħallew billi daħlu fid-diskors ta' kuljum bl-Ingliż jew inkella jiġu traskritti fonetikament minnu: Tabella 8 Kliem Malti Ingliż Taljanizzazzjoni użat fid-diskors anakronistika caption didaskalija ceiling limitu massimu clusters raggruppamenti ekolejbil ekotikketta e-mail posta elettronika erja żona feedback opinjoni fire-extinguisher apparat għat-tifi tan-nar fish farm razzett indikejter indikatur tal-karozza know-how kompetenza motorwav awtostrada multi-annual pluriennali pleġġ garanzija scoreboard tabella ta' valutazzjoni sidebar sbarra staff persunal The Hague L-Aja trailer karru watermark marka tal-ilma webpage paġna web websajt sit web wheelchair siġġu bir-roti workshop sessjoni ta' ħidma Eżempju bl-enfażi fuq kelma waħda jista' jittieħed bil-kelma benchmark kif tidher użata f'kuntesti differenti mogħtija f'LATE f'Tabella 9 hawn taħt: IL-FORMA ORTOGRAFIKA U T-TIFSIRA SEMANTIKA Tabella 9 Qasam stabbilit Ingliż Traduzzjoni Misjuba skont IATE fil-IATE Statistika benchmark il-punt ta' riferiment Impjiegi benchmark il-parametru referenzjarju Liġi amministrattiva benchmark il-valur referanzjarju Kimika benchmark dose id-doża ta' riferiment Żamma tal-kotba benchmark treatment it-trattament normattiv Żamma tal-kotba benchmark interest rate ir-rata ta' mgħax normattiva Ambjent steam cracking il-parametru referenzjarju benchmark tal-ikkrekkjar bil-fwar Ambjent fuel benchmark is-subinstallazzjoni ta' sub-installation parametru referezjarju tal-fjuwil Ambjent product benchmark is-subinstallazzjoni ta' sub-installation parametru referezjarju ta' prodott F'Tabella 9 wieħed jinnota li għas-sitt oqsma li fl-Ingliż tidher il- kelma benchmark fil-Malti t-traduzzjoni qed tvarja b'tali mod li wieħed jieħu l-impressjoni li teżisti ossessjoni li fejn fit-traduzzjoni kelma Ingliża tista' tintuża bħala kelma missellfa jsir minn kollox biex dan ma jseħħx. Wieħed josserva li minflok il-kelma titħalla bil-Malti-Ingliż issir kutrumbajsa lingwistika li tirriżulta fi traduzzjoni li tkun biss ġustifikata li kieku wieħed ikun qed jittraduċi mit-Taljan f'kuntest soċjokulturali li fih l-Ingliż ma jeżistix. Meta wieħed jibni terminoloġija b'dan il- mod ma jkunx għajr qed itaqqal il-proċess tat-traduzzjoni li minħabba f'hekk it-traduttur bilfors ikollu joqgħod jieqaf u jmur ifittex, f'dan il- każ, f'IATE bil-konsegwenza li jintilef ħafna ħin bla bżonn. Eżempju konkret ieħor ta' kemm it-traduzzjoni lejn il-Malti toħloq ambigwità meta tiġi miċħuda l-possibbiltà li jintuża kliem Ingliż li daħal fil-Malti jidher fl-eżempju li ġej bil-kliem charter u card: e student charter P karta tal-istudent minflok ċarter jew charter e studentcard P karta tal-istudent minflok kard tal-istudent Għalhekk, meta European Xouth Card tiġi tradotta bħala Karta Ewropea għaż-Żgħażagħ din tkun qed tingħata żewġ tifsiriet għalkollox differenti minn xulxin. Meta fil-fatt hi għandu jkollha tifsira unika. L-ambigwità tinħoloq għax wieħed ma jistax jinduna bit-tifsira korretta, speċjalment jekk lanqas il-kuntest ma jkun ta' għajnuna. Il-kelmiet charteru card għandhom jibqgħu etimoloġikament jirreferu għall-Ingliż. Mill-banda l-oħra t-twessigħ semantiku tal-kelma karta ma jirriżultax għajr f'ambigwita fit-tifsira. Apparti dan kollu, f'każ ta' traduzzjoni lura (back translation) ikun ferm diffiċli li wieħed jiddetermina speċjalment f'sentenza jew anki f'paragrafu barra l-kuntest jekk karta tal-istudent għandhiex tiġi tradotta bħala student charter jew student card jew letteralment il-karta tal-istudent b'referenza għal p.e. il-karta ta' xi eżami partikulari li l-istudent ikun qagħad għalih. Hawnhekk ta' min isemmi li għalkemm it-traduzzjoni lura ħafna drabi ma ssirx bil-kitba din spiss issir mentalment u għalhekk hi kruċjali għall-komunikazzjoni, speċjalment f'kuntest bilingwi. L-għażla loġika biex tiġi evitata din ix-xorta ta' ambigwità għandha tkun dik li jintużaw it-termini ċarter u kard billi dawn joffru ekwivalenza formali u semantika sħiħa bejn iż-żewġ lingwi involuti. Eżempju simili hu dak ta' b/ue card meta tiġi tradotta karta blu. Karta blu tista' tinftiehem mhux biss bħala b/ue card iżda wkoll bħala biċċa karta blu mentri kard blu ma tħallix lok għal din l-interpretazzjoni. Kif naraw fit-tabelli u fl-eżempji ta' hawn fuq iċ-ċaħda tal-Ingliż qed issir minkejja l-fatt li aktar ma jgħaddi ż-żmien l-iżviluppi teknoloġiċi u xjentifiċi aktar qed jinħassu b'mod mgħaġġel u jitolbu li l-Malti mhux talli ma jiffossilizzax ruħu, iżda li jinħall minn kull forma ta' xkiel li jista' jwaqqaflu l-progress li għaddejjin minnu f'dawn l-oqsma lingwi oħrajn. L-arloġġ lingwisitiku ma jistax għalhekk jitmexxa lura. Min jagħmel dan ikun qed joħloq anakroniżmi lingwistiċi u jxekkel iċ- ċarezza tal-kitba li jeħtiġilha tirrifletti l-lingwaġġ kontemporanju. Għalhekk irid jew ma jridx, wieħed għandu jammetti li llum il- ġurnata l-Malti aktar minn qatt qabel jinsab f'koeżistenza attiva mal- Ingliż u li l-koeżistenza mat-Taljan saret passiva għall-aħħar. Kif jgħid tajjeb Mifsud: IL-FORMA ORTOGRAFIKA U T-TIFSIRA SEMANTIKA Bis-saħħa tas-self mill-Ingliż il-Malti, bħala lingwa mħallta, flessibbli, u dinamika, jagħmilha possibbli li nimxu mal-progress intellettwali, xjentifiku, u teknoloġiku. F'intervista li saritlu minn Therese Bonniċi, Charles Briffa jikkorrobora ma' dak li qed jingħad hawn fuq minn Mifsud: Is-saħħa ta' din il-koeżistenza tidher ukoll ċara f' Maltese and other Languages: A Linguistic Historv of Malta ta' Joseph M. Brincat. Fl- analiżi soċjolingwistika tiegħu, Brincat jikxef din il-koeżistenza attiva bejn il-Malti u l-Ingliż u juri espliċitament li Ilum il-ġurnata l-koeżistenza mat-Taljan hi waħda passiva. Fost eżempji oħrajn Brincat juri dan b'mod konkret meta jirriferi għall-għażla tal-lingwa li l-Maltin jippreferu jaqraw biha: Bla dubju ta' xejn kif juri tajjeb Brincat il-koeżistenza attiva li l-Malti kellu fil-passat mat-Taljan spiċċat jew qed tmajna għalkollox. Illum din kompliet tieħu daqqa ta' ħarta wkoll minħabba li t-Taljan, bl- introduzzjoni tal-kejbil televixin u tal-internet, ma għadux fil-Gżejjer Maltin l-ewwel sors awdjoviżwali u postu ħadulu l-Ingliż li attwalment jinsab fuq quddiem nett tal-mezzi ewlenin tal-komunikazzjoni. Il- koeżistenza attiva anki intensiva li għandu l-Ingliż illum mhux biss f'pajjiżna iżda wkoll f'pajjiżi oħrajn ħadd ma jista' jaħrabha. Kif jgħidu Rotem Kowner u Judith Rosenhouse b'referenza għall-użu tal-Ingliż fuq livell dinji: Fis-siltiet li ġejjin meħudin kif ġie ġie minn edizzjonijiet tal-verżjoni Belġjana tal-magażin Paris Match nindunaw kemm l-influwenza tal- Ingliż kif isostnu Kowner u Rosenhouse kontinwament tħalli l-impatt tagħha fuq lingwa bħall-Franċiż li għandha mezzi biex tirreżistiha aktar mill-Malti: L-istess influwenza li l-Ingliż qed iħalli fuq lingwa bħall-Franċiż qed tinħass ukoll fost il-kittieba Maltin. Dawn li ġejjin huma tliet eżempji minn tliet kotba ppubblikati dawn l-aħħar għoxrin sena li juru l-koeżistenza attiva bejn il-Malti u l-Ingliż korrettament imħaddma mill-awturi Maltin ikkwotati: e: Fejn hu l-guts7 Fejn hu l-guts7 Imissek tmur fuqhom kollha u taqlibhom wieħed wieħed. Ara ma terġax tibki għax int m'intix babv. 48: Immanuel Mifud, Fl-Isem tal-Missieri (u tal-Iben) (Malta, 2010), 44. IL-FORMA ORTOGRAFIKA U T-TIFSIRA SEMANTIKA e L-indirizzi li kelli m'għadhomx tajba… anke l-e-mail li kien tani l-aħħar li ltqajna, mid-dehra nbidel. $ e: Kullimkien karozzi. Kullimkien dħaħen. Kullimkien ħornijiet. Bħal taqbad għasfur jew kelb u titilqu f'ambjent li ma jafux u ma jagħrfux $ Għalhekk fil-proċess tat-traduzzjoni meħtieġ li jkun rikonuxxut il-fatt li kliem missellef mill-Ingliż hu daqsinsew Malti bħalma hu l-kliem Rumanz li ġej mit-Taljan jew mill-Isqalli meta dawn kien għad kellhom koeżistenza lingwistika attiva. Dan ma jfissirx li minn estrem immorru għal ieħor u nwarrbu l-element Rumanz biex imbagħad indaħħlu kliem mhux meħtieġ mill-Ingliż. Fit-traduzzjoni tiegħi ta' Salammbġ,'' nista' ngħid li ħlief fejn jidħlu l-ismijiet Klassiċi derivati mil-Latin jew mill- Grieg ma użajtx kliem missellef mill-Ingliż. Dan għas-sempliċi raġuni li t-test Franċiż ippermettieli nuża lessiku Semitiku u Rumanz b'xebh mal- forma ortografika u mat-tifsira semantika. Apparti dan kollu l-kuntest ma kienx jitlob li jsir użu minn lessiku missellef mill-Ingliż. Din l-għażla ma stajtx nagħmilha fit-traduzzjoni ta' Combrav' fejn f'ċerti mumenti l-element Ingliż jinħass fit-test ta' Proust u għalhekk kelli nħallih fil-Malti. Iżda kif semmejt aktar 'il fuq l-element Rumanz fil-Malti għandu jiġi ppreservat u żviluppat għall-ħtiġijiet tat-traduzzjoni l-aktar fejn jinsabu nuqqasijiet fil-klassifikazzjoni grammatikali ta' termini li ilhom stabbiliti fil-Malti qabel il-koeżistenza attwali tal-Malti mal- Ingliż. Eżempju ta' dan hu l-ħolqien ta' forom ġodda aġġettivali minn nomi estratti mit-Taljan bħal strada, stat, ferrovija, foresta, u prezz biex b'hekk ikollna l-aġġettivi korrespondenti stradali, statali, ferrovjali, forestali, u prezzabbli, li s'issa ma jidhrux fid-dizzjunarji iżda li qed jintużaw korrettament f'kuntesti ta' traduzzjonijiet legali, fi glossarji miġburin minn studenti tat-traduzzjoni fl-Università u f'dejtabejżis bħal IATE. Dan it-twessigħ ma għandux jitqies bħala importazzjoni ta' kliem missellef sinkronikament bħal dak li qed isir mill-Ingliż, iżda għandu jitqies bħala estensjoni fil-klassifikazzjoni ta' kliem Rumanz li dijakronikament ma akkwistax il-kategoriji grammatikali kollha fil-Malti u li llum jeħtieġlu li jakkwistahom. U dan l-akkwist paradossalment l-element Malti-Rumanz qed jagħmlu permezz tat- 49: Alfred Sant, Bħal f'Dizzjunarju, (Malta, 39). Borg, Snajja'u Xogħol il-Maltin, It-Tieni Volum (Malta, 2001), 206. traduzzjonijiet mill-Ingliż, fejn dan jagħmel użu minn dawn il-forom li l-influwenza mit-Taljan ma laħqitx iffurmathom. Konklużjoni Dan l-artiklu joħroġ fil-beraħ l-aspett kontinwu tal-iżvilupp tal-lingwa, żvilupp li f'każ ta' lingwa minuri dejjem ikun ikkundizzjunat mil- lingwi dominanti li jaqa' taħt l-isfera tal-influwenza tagħhom. Juri wkoll kif il-Malti kontemporanju qed jesperjenza taqlib siżmiku fit- tliet strati li fuqhom hu mibni. Is-superstrat Rumanz qiegħed ftit ftit joħodlu postu jew jagħmel il-wisa' għall-abstrat Ingliż. Mill-banda l-oħra l-istrat Semitiku għalkemm għadu b'saħħtu xotra waħda qed jitheżżeż fost oħrajn bl-użu aktar frekwenti ta' suffissi konkatinati (p.e. rieżaminazzjoni flok eżaminazzjoni mill-ġdid) u l-aċċettazzjoni tal-/s/ bħala suffiss morfoloġiku b'funzjoni grammatikali minn lingwa Indo- Ewropea għal waħda Semitika. Intqal ukoll li l-iskop tat-traduzzjoni mhux li tippreserva xi element partikulari tal-lingwa. L-iskop tagħha hu li twassal it-test sors billi toħloq kemm jista' jkun replika preċiża fil-lingwa mira. Id-diskors jinvolvi essenzjalment erba' aspetti: il-prattiki soċjali, l-investigazzjoni, it-taħdit, u l-kitba. It-traduzzjoni tagħmel parti minn dawn l-aspetti u għalhekk hi għandha funzjoni essenzjali speċjalment fejn jidħlu l-lingwi minuri bħalma hi l-lingwa Maltija. Iżda tkun qed issir ħsara kbira lill-Malti mill-qasam tat-traduzzjoni minħabba l-idea żbaljata li għandha tingħata prijorità lill-element Semitiku fuq iż-żewġ elementi l-oħrajn. L-istess ħsara tkun qed isseħħ meta tingħata prijorità lit-Taljan fuq l-Ingliż. Effettivament, meta jsir dan it-traduzzjoni tispiċċa mimlija prezzjożiżmi lingwistiċi bl-użu tal-perifrażijiet iperboliċi, ta' metafori artifiċjali u ta' neoloġiżmi ridikoli. Mill-banda l-oħra l-kitba li fiha l-Malti hu s-sors oriġinali ma għandhiex tkun imxekkla mill-prinċipju strutturali applikat fil-qasam tat-traduzzjoni. Il-ġurnalisti, l-awturi, u l-poeti Maltin, billi mhumiex marbutin mad- determiniżmu lingwistiku li semmejt hawn fuq stabbilit minn awtur barrani, għandhom jimirħu bil-libertà li jippermettulhom kitbiethom biex b'hekk ikomplu jippreservaw aspetti essenzjali oħrajn tal-lingwa Maltija. IL-FORMA ORTOGRAFIKA U T-TIFSIRA SEMANTIKA Il-konklużjoni li tista' tinġibed minn dak li ntqal f'din il-kitba hi li bażikament l-eżerċizzju tat-traduzzjoni ta' testi nonletterarji jeħtieġ li jimxi mal-prinċipju strutturali tax-xebh tal-forma ortografika u t-tifsira semantika biex tingħata dik li, b'referenza għal J. Ch. Margot, Laurent Sevchell isejħilha 'traduzzjoni bla tradiment'.Ż Dan iwassal biex jinkisbu l-konsistenza u l-koerenza neċessarji b'mod globali u ġenerali. Fir-rigward ta' testi letterarji t-traduzzjoni xorta waħda jeħtiġilha, fejn hu possibbli, timxi mal-istess prinċipju biex ma tipperikolax l-ekwivalenza li twassal għar-replika awtentika tat-testwalità tat-test tradott. Il-prinċipju strutturalista għandu jiġi osservat mit-tradutturi billi hu t-tieni pass wara dak tal-għarfien tal-kuntest li jeħtieġlu jsegwi fil-proċess tat-traduzzjoni. Meta dan il-prinċipju assolutament ma jkunx jista' jitħaddem speċjalment fejn tidħol p.e. it-traduzzjoni tal- idjoma, tal-metafori, l-onomatopej jew tal-malapropiżmi jeżistu passi u proċeduri oħrajn biex dawn l-ostakli jiġu mwittija. Għalhekk it- traduzzjoni għandha tkun sa fejn hu possibbli r-riflessjoni tal-oriġinal u ladarba kif rajna l-lessiku Malti hu flessibbli u dinamiku biżżejjed minħabba n-natura mħallta tiegħu biex iwassalha hu għandu jitħalla jagħmel dan bla ma jixxekkel minn idjosinkraziji żbaljati li jwasslu li jagħtu importanza sproporzjonata lil wieħed mit-tliet elementi li jiffurmawh. Finalment, ma nistgħux nibqgħu ngħoddsu rasna fir-ramel għall- preżenza tal-lingwa Ingliża fil-livell internazzjonali, fl-iżvilupp xjentifiku u teknoloġiku u fl-oqsma bankarji u finanzjarji flimkien ma' kuntesti lingwistiċi oħrajn mingħajr ma nkunu qed nagħmlu ħsara irreparabbli lill-Malti. Il-problema mhix li l-Ingliż se jiddomina lil ilsienna iżda li qed nitilfu l-kompetenza nattiva ta' kif dan inħalluh jintuża b'mod naturali bħala kliem missellef. Paradossalment meta nippruvaw inwarrbu kliem missellef mill-Ingliż qed nirriskjaw li flok ma nippreservaw is-Semitiku u r-Rumanz inkunu qed neqirdulhom l-użu naturali u idjomatiku tagħhom. 53: Laurent Sevchell, It-Traduzzjoni Speċjalizzata: L-Eżempju tat-Tlissina fil-Lingwistika Franċiża — L-Ewwel Ktieb (Malta, 2011), 17. Ċaħda L-awtur ta' dan l-artiklu jiddikkjara li l-kontenut tiegħu bl-ebda mod ma jirrifletti l-opinjoni tal-Kummissjoni Ewropea jew tas-servizzi tagħha u għalhekk dawn mhumiex b'xi mod jew ieħor marbutin mal-kontenut tiegħu. Il-kontenut jesprimi biss l-opinjoni personali tal-awtur.