Il-Fabbrika Franċiża Galard f'Malta u l-Vara ta' San Ġużepp ta' Ħal Kirkop Kitba ta' Victor Caruana B.A. (Hons), M.A. Storja tal-Arti Mhux xi sigriet li l-għeżeż teżor li għandhom f'qalbhom il-Ġużeppini Koppin, hija indubbjament l-Istatwa Artistika u sabiħa tal-Patrijarka u Patrun San Ġużepp. Din l-istatwa ferm għażiża u devota minn bosta, hija l-punt ta' riferiment għal kull min hu midħla jew parti mill-Komunità Ġużeppina Koppija. Din l-istatwa toffri l-kuntrast li tferraħ, issabbar u tqabbeż id-dmugħ bl-emozzjoni. L-artiklu ta' Victor Caruana jeħodna fiż- Żminijiet meta din l-Istatwa ġiet ordnata, u jurina x'kienu l-ħsibijiet tal-Poplu Malti dwar l-istatwi li kienu ged isiru b'mod frekwenti kemm minn artisti Maltin, kif ukoll, bħal fil-każ tagħna b'ordnijiet minn barra. Għandu jingħad ukoll li s-sentiment li kien jirrenja dak iż-żmien fost in-nies intellettwali, kien li opri sagri maħduma minn artisti barranin, kienu superjuri għal dawk imsawra lokalment. Jista' jkun li huwa dak li ħass ukoll il- Kappillan Barbara meta ordna din ix-xbieha minn Marsilja u magħha ġab ukoll l-erba' statwi taċ-ċaqquf li kienu jintramaw barra. Dan l-artiklu għandu l-iskop li jagħti ħarsa lejn is-sitwazzjoni tal-arti tal-iskultura sagra f'pajjiżna fit-tieni nofs tas-seklu dsatax u kif il-vari tad-ditta Galard infiltraw f'dan ix-xenarju. Tingħata wkoll ħarsa lejn l-istili artistiċi popolari f'dak iż-żmien u kif il-vara ta' San Ġużepp f'Ħal Kirkop tidħol f'dan il-kuntest. Meta fl-1849 iżżanżnet il-vara ta' San Duminku. fil-knisja tal- Annunzjata fil-Birgul — xogħol ta' Giuseppe Vella (1802-1860) — inkitbet paġna ġdida u importanti ferm fl-istorja tal-arti tal- iskultura sagra f'pajjiżna. Dan għax- ix-xbieha msemmija kienet l-ewwel vara titulari li nħadmet fil-kartapesta.Ż Hija vara li uriet li dan il-materjal, meta jkun maħdum sew minn nies kompetenti, kapaċi jwassal: għal riżultati li ma jagħmlux għajb għall-vari tal-injam li tnaqqxu minn skulturi Maltin u barranin b'mod partikolari bejn is-sekli sbatax, tmintax, u nofs is- seklu dsatax. Għalkemm hemm differenza fil- piż tal-vara u l-ispejjeż L-Istatwa Artistika tal-Maħbub Patrun San Ġużepp f'dak li aktarx hawn l-ewwel ritratt li tteħdilha mal-wasla tagħha f'Ħal Kirkop minn Marsilja fl-1884. involuti sabiex issir, id-dehra estetika tagħha mhija xejn differenti mir-rappreżentazzjonijiet tal-injam, li kien materjal aktar rispettat u meqjus bħala aktar prestiġjuż. Dan kien biżżejjed sabiex min-nofs is- seklu dsatax 'il quddiem, kien hawn mewġa kbira ta' kummissjonijiet ta' vari tal-kartapesta li pprovdew mhux: ftit għat-tiżjin tal-knejjes, it-tkabbir u l-organizzazzjoni ta' purċissjonijiet u festi fil- parroċċi u anke għall-użu ta' rappreżentazzjonijiet li jintużaw fit-tiżjin ta' toroq u pjazez fl-irħula u l-ibliet Maltin fil-ġranet tal-festa. Dawn il- kummissjonijiet wasslu sabiex numru ta' statwarji jibdew il-karriera artistika fil-ħidma ta' dawn. ix- xbihat. Statwarji bħal Carlo Darmanin (1825- 1909), Giovanni Darmanin (1817-1908), Gerolamo Darmanin (1834-1879), Vincenzo Maria Cremona (1851-1912) u Carmelo Mallia (1880-1930) kienu fost l-artisti ewlenin li taw kontribut sabiex din in- niċċa ta' skultura sagra ssir aktar għanja permezz tax-xogħlijiet. tagħhom. FESTA SAN ĠUŻEPP HAL KIRKOP 2013 Minkejja l-kapaċitajiet artistiċi tagħhom, ħarsa lejn il-kummissjonijiet li saru min-nofs is-seklu dsatax 'il quddiem turi kif l-ammirazzjoni tal-poplu lejn il- kartapesta ma kinitx riservata biss għal dak li kien qed jipprovdi s-suq lokali, iżda wkoll għal dak li kien qed jinħadem lil hinn minn xtutna — xenarju parallel ma' dak li kien jiġri wkoll fil-pittura sagra. Fost l-aktar vari 'barranin' li kienu jgawdu popolarità konsiderevoli fil-gżejjer Maltin insibu dawk li kienu jiġu prodotti mill-fabbrika Franċiża Galard ta' Marsilja. Sfond għax-xogħol tad-ditta Galard: L-Arti fi Franza u Marsilja tas-Seklu Dsatax L-arti Nisranija fl-Ewropa tas-seklu dsatax bdiet tesperjenza qawmien ġdid fl-istil Gotiku. Dan wara li l-Klassiċiżmu li tant kien popolari fis-sekli ta' qabel, beda jiġi assoċjat mill-knejjes Insara u Protestanti mar-Rivoluzzjoni Franċiża u s-sekulariżmu illuminista. Allura, l-forom Gotiċi fl-arkitettura, l-pittura u l-iskultura reġgħu saru moda grazzi għall-appoġġ li ngħataw minn esponenti rinomati bħal Augustus Pugin fl-Ingilterra u Eugene Viollet-le-Duc fi Franza. B'hekk kien hawn mewġa sħiħa ta' bini ta' knejjes u kattidrali Gotiċi li mbuttat il-ħsieb li dan l-istil imur id f'id mat-tagħlim pur Nisrani u għalhekk kien l-aktar wieħed ideali. Dan il-ħsieb daħal ukoll fl-iskultura u l-pittura permezz tal-moviment tan- Nazzareni fil-Ġermanja u l-hekk imsejħa Pri-Raffaeliti fl-Ingilterra. L-istil Purista u Romantiku mħaddan minn dawn il-kurrenti artistiċi kien jenfasizza fuq figuri b'pożi kalmi u eleganti li jqanqlu devozzjoni kif ukoll kuluri nodfa u fattizzi ta' uċuh safja u ristretti mmens fl-espressjonijiet tagħhom.' Dawn it-tip ta' rappreżentazzjonijiet kienu saru popolari immens grazzi għall-fatt li s-seklu dsatax ġab miegħu wkoll mezzi rħas li permezz tagħhom l-arti popolari sagra u kummerċjali setgħet tinħadem f'numru akbar. Il-litografiji bil-kulur għamluha possibbli sabiex riproduzzjonijiet ta' xbihat ikunu jistgħu jiġu stampati b'mod aktar faċli u dan saħħaħ il-popolarità tas-santi, li fuqhom kellhom xbihat essenzjalment Barokki imma li kienu jiġu 'mrattba' fl-istil devozzjonali ġdid. Fl-istess waqt, bdew isiru dejjem aktar popolari d-devozzjonijiet lejn il-Qalb Imqaddsa ta' Marija, il-Madonna ta' Fatima u l-Madonna ta' Lourdes kif ukoll qaddisin ġodda li Ikoll ipprovdew suġġetti artistiċi li kienu kontemporanji għal dak iż-żmien. B'kuntrast ma' dan u 'l bogħod mill-ambjent sagru, fit-tieni nofs tas-seklu msemmi, Franza kienet ser tibda tesperjenza l-bidu tal-era moderna fl-arti fejn artisti bdew jazzardaw jippruvaw affarijiet ġodda bħad-daqqiet b'saħħithom u viżibbli tal-pinzell fuq it-tila, in-nudità goffa tal-figura umana u t-tila li ma tkunx imċappsa kollha biż-żebgħa, fost oħrajn. L-istil FESTA SAN ĠUŻEPP HAL KIRKOP 2013 impressjonista li twieled minn dan kollu jwarrab l-isfumar delikat tal-kuluri u jiffavorixxi t-tqegħid ta' kuluri ħdejn xulxin b'importanza fuq l-effett tad-dawl u l-mod kif dan jinbidel hekk kif esperjenzat mill- attività pittorika fl-apert minflok fil-ħanut tax-xogħol tal-pittur partikolari. B'hekk naraw dan il-kuntrast bejn l-arti profana li bdiet tiżviluppa u timraħ f'esperjenzi tekniċi ġodda u l-arti sagra li reġgħet bdiet tfittex l-ideal tagħha fil-mentalità konservattiva u mimlija b'fervur reliġjuż. Huwa b'dan l-istil sagru li bdiet taħdem id-ditta Galard meta din twaqqfet f'Marsilja fl-1830. Matul is- seklu dsatax, Marsilja kienet is-sit ta' innovazzjonijiet industrijali u espansjoni fil-manifattura. Il-kummerċ marittimu u l-prosperità tal-belt ħadu spinta kbira 'l quddiem hekk kif beda jikber l-Imperu Franċiż u bil-kisbiet Franċiżi t'artijiet imbegħda (speċjalment l-Alġerija) mill-1830 'il quddiem. Meta mbagħad infetaħ il-kanal ta' Suez fl-1869, l-opportunitajiet marittimi komplew jikbru. Dan l-isfond storiku juri li l-avvenimenti li kienu għaddejjin fi Franza u f'Marsilja kellhom impatt konsiderevoli fuq it-twaqqif u l-iżvilupp ta' din il-fabbrika ta' statwi speċjalment sabiex tesporta x-xogħol tagħha lil hinn mill-ixtut ta' Franza, fosthom appuntu Malta, grazzi għall- preżenza ta' negozjanti u baħħara li ġew f'kuntatt max-xogħlijiet tad-ditta Galard f'din il-belt Franċiża. Il-Jetterhead ta' din il-kumpanija kienet iġġib dan il- kliem: Apparti d-data tat-twaqqif tagħha, din il-kitba turi li kellha l-indirizz f'numru 27, Rue de la Fare li kienet xi kilometru u nofs 'il bogħod mill-port tal-belt. Tgħid ukoll li kien ħanut tax-xogħol li jispeċjalizza fi statwi reliġjużi. Il-kelma 'ateliers' tfisser li l-ħidma kienet issir f'ambjent ta' studjo, fejn numru ta' nies — assistenti, studenti u apprendisti — kienu jaħdmu flimkien u jipproduċu xogħol li kien joħroġ komplut taħt l-isem tal-imgħallem. Kif intqal aktar 'il fuq, il-vari li kienu jsiru f'din il-kumpanija kienu fl-istil reliġjuż Romantiku tipiku tas-seklu dsatax. Il-figuri tal-qaddisin għandhom fuqhom awra ta' devozzjoni u kalma u jispikkaw għall-irfinar li għandhom. Il-ġesti huma ristretti u l-ftit movimenti tal-idejn u s-swaba huma ġentili u jesprimu sens qawwi ta' delikatezza. Ġeneralment, l-uċuh għandhom xeħta Romantika għall-aħħar, b'ħaddejn xi ftit ruxxana, għajnejn ċari, ħalq żgħir u mbexxaq kif ukoll xagħar immudellat pulit u ġeneralment imġiegħed. L-ilbies ukoll huwa nieqes mill-moviment, bi pjiegi magħmula b'mod sistematiku, ordinat u naturali li jagħtu dehra nadifa lill-vari u li tkompli tenfasizza l-aspett devozzjonali tagħhom. Fi ftit kliem, nistgħu ngħidu li dawn il-vari kienu verżjoni statwarja tal-immaġni li kienu jinsabu fis-santi. L-ewwel vari ta' ċertu importanza tad-Ditta Galard fil-gżejjer Maltin waslu fis-sitt deċennju tas- seklu dsatax. Fil-fatt, fl-1863 waslet f'Għawdex ix- xbiha ta' Santa Marija għall-parroċċa taż-Żebbuġ. Ta' min jgħid li x-xogħol ta' din il-kumpanija sab klijentela b'saħħitha fil-gżira Għawdxija tant li seba' mill-ħmistax-il parroċċa li hemm, għandhom il-vara titulari tagħhom li nħadmet mid-Ditta Gallard.5 F'dak il-perjodu, il-kartapesta f'Malta kienet għadha ma ħaditx il-popolarità li kellha tgawdi ftit tas-snin wara. Nistgħu ngħidu li x-xena artistika tal-iskultura sagra kienet għaddejja mit-transizzjoni ta' bejn tmiem il-perjodu tal-aqwa skulturi fl-injam (Pietro Paolo Azzopardi, Alessandro Farrugia u Salvatore Psaila) u l-bidu tal-karriera artistika ta' statwarji kbar fil- kartapesta bħal Carlo Darmanin u l-artisti l-oħra li ssemmew aktar 'il fuq. Stilistikament, f'Malta wkoll kien beda jiddomina l-Puriżmu u r-Romantiċiżmu, b'Giuseppe Hvzler u Giuseppe Calleja jkunu l-aqwa esponenti tiegħu fi gżiritna f'dik li hi pittura.. Madanakollu, il-preżenza tal-Ingliżi kienet determinanti wkoll sabiex in- Neo-Klassiċiżmu u l-importanza fuq il-perfezzjoni anatomika tal-bniedem tinfluwenza wkoll anke l-arti sagra Maltija — arti li xi ftit jew wisq fiha wkoll l-influwenza dejjiema tal-Barokk. F'dan il-kuntest, ma kienx diffiċli li l-vari tad-Ditta Galard jinfiltraw fil-gosti tal-Maltin. Dawn ix-xbihat Franċiżi bdew deħlin Malta eżattament meta l-aqwa esponent tal-kartapesta Maltija, Carlo Darmanin, kien għadu fil-bidu tal-karriera tiegħu u ma kienx għadu ħa l-fama li kellu jgawdi ftit tas-snin wara. Jista' jagħti l-każ li l-kummissjonijiet lejn id-Ditta Galard bdew minħabba n-nuqqas ta' statwarji stabbiliti fil- kartapesta. Dan minkejja l-preżenza ta' Giuseppe Vella u Antonio Mifsud li anke jekk ix-xbihat li kienu jipproduċu kienu ta' livell sodisfaċenti ferm, xorta ma jitqisux bħala fost ir-rinomati f'dan il-qasam artistiku. L-irfinezza tax-xogħol li kellhom dawn. l-istatwi barranin ħalliet impatt fuq l-ewwel xogħlijiet kbar ta' Carlo Darmanin. Dan nistgħu narawh, per eżempju, f'rappreżentazzjonijiet bħat-Trasfigurazzjoni fil- parroċċa ta' Ħal Lija (1864), il-Madonna tad-Duttrina fil-parroċċa l-antika taż-Żejtun (1865), l-anġli ta' mal- Monument fil-knisja ta' Santa Marija ta' Ġesu fil-Belt (1868) u l-bust tal-Ecce Homo (1868) fil-knisja ta' Stella Maris f'Tas-Sliema, fost aktar xbihat ta' dak il-perjodu. It-tentattiv u s-suċċess ta' Darmanin li jimita l-istil artistiku tal-vari maħduma minn artisti barranin biex jiġbed il-klijentela lejh — element li huwa preżenti wkoll u saħansitra b'mod aktar qawwi fix-xogħlijiet ta' Gerolamo Darmanin' — ħalliet l-effett meħtieġ għax il-kummissjonijiet tiegħu baqgħu dejjem jiżdiedu aktar ma għadda ż-żmien, għalkemm wara li ħa l-fama, huwa warrab l-element ta' rfinar u beda jaħdem bi stil aktar goff u dirett, nieqes xi ftit mid-dettall. Dan peress li dawk il-Maltin li forsi kienu għadhom xi ftit xettiċi fuq l-abiltajiet tal-artist Malti u l-livell artistiku ta' xogħlu, raw li fl-aħħar mill-aħħar seta' jkollhom vari simili għal dawk ta' barra imma b'anqas skariġġ, anqas spejjeż u bil-possibilità li jkunu jistgħu jmorru jaraw ix-xbiha ssir fil-ħanut tax-xogħol tal-istatwarju nnifsu. F'Għawdex, Darmanin ma gawdiex l-istess suċċess kbir li kiseb f'Malta. Forsi dan kien dovut għall- kummissjoni sfortunata tal-1863 fejn huwa kien imqabbad sabiex joħloq xbiha ta' Santa Margerita għar-raħal ta' Sannat — xbiha li kellha tkun it-tieni waħda maħduma fil-kartapesta Maltija f'Għawdex L-Istatwa tal-Madonna ura meqjuma fil-Parroċċa tal-Gudja, miġjuba minn Marsilja aktarx fl-1892 u magħrufa bħala l-Pupa ta' Marsilja għal sbuħitha. FESTA SAN ĠUŻEPP HAL KIRKOP 2013 wara dik tal-Għarb u li sfortunatament llum hija mitlufa. Jingħad li sabiex isawwar ix-xbiha ta' din il- qaddisa, huwa għamel referenza għall-pittura li tinsab fl-istess knisja u li fiha Santa Margerita tidher waqt il- martirju tagħha.5 Il-mod ta' kif kienet imlibbsa l-figura tat-tfajla qaddisa jidher li kienet ir-raġuni prinċipali għall-oġġezzjoni minn xi wħud waqt il-Viżta Pastorali tal-Isqof Camilleri fl-1890. Dan wassal sabiex seba' u għoxrin sena wara, il-vara ta' Darmanin inbidlet ma' oħra tad-ditta Galard, li kienet is-sitt waħda tagħhom f'Għawdex. Għalkemm l-gosti tal-influwenzi Nazzareni - li kienu jqisu l-ilbies ipotetiku tal-figura femminili bħala wieħed mhux xieraq fl-ambitu sagru - setgħu verament kienu l-instigaturi prinċipali għat-tneħħija tal-vara ta' Darmanin, huwa possibbli wkoll li r-raġuni vera kienet li n-nies ta' Sannat riedu vara bl-istess sens ta' dekor u livell artistiku daqs ta' dawk il-parroċċi l-oħra Għawdxin li sa dak iż-żmien diġa' kellhom il-vara titulari tagħhom. Għalkemm sena wara li ħadem ix-xbiha ta' Santa Margerita, Carlo Darmanin ħareġ bil-kapolavur tiegħu tat-Trasfigurazzjoni għar- raħal ta' Ħal Lija, il-vari li kien ħadem qabel kellhom ċertu difetti fl-anatomija, l-proporzjon u l-qagħda ġenerali tagħhom kif naraw fil-Madonna tar-Rużarju fil-parroċċa ta' San Ġorġ f'Ħal Qormi (1860), San Ġużepp ta' Ħal Għargħur (1862) u l-ewwel verżjoni tal-Addolorata għal Ħal Għaxaq (18517) li fl-aħħar tal- karriera tiegħu l-istatwarju stess ħass li kellu jbiddel u jimmodifika. Santa Margerita ta' Sannat seta' wkoll kellha dawn in-nuqqasijiet u għalhekk is-Sannatin ħassew il-ħtieġa li jduru għal xbiha tal-patruna li tkun aktar artistika. F'Malta, l-istorja ħadet żvolta differenti hekk kif il-popolarità tad-ditta Galard baqgħet xi ftit ristretta għal xi vari ta' festi sekondarji u vari devozzjonali oħrajn fil-parroċċi. Dan huwa dovut għall-preżenza ta' numru ta' statwarji lokali li kienu jaqdu lil min xtaq jordna rappreżentazzjoni sagra. Mhux talli l-Maltin ġeneralment ippreferew l-artisti lokali, talli huma kienu jfaħħru xogħolhom fil-gazzetti u l-ġurnali lokali kif ukoll imaqdru u jitfgħu l-botti għal min kien jimporta x-xogħol minn barra. Fil-Malta Tagħna tat- 12 t'Awwissu tal-1893, per eżempju, filwaqt li nsibu deskrizzjoni tal-vara ta' San Ġiljan li Carlo Darmanin kien għadu kemm ħadem għall-parroċċa li ġġib l-isem tal-qaddis, il-kittieb qal ukoll: Taf x'għidna ġo qalbna meta fil-ħanut ' tas-Sur Darmanin rajnilu lesta dil-vara tiegħu: Għidna: Sakemm f'pajjiżna iddum id-drawwa misħuta illi n-nies tagħna ntuhom il-ġenb u niġġennu lejn il-frustieri, Malta ma jixirqiliex ikollha ulied li jagħmlulha unur bħas-Sur Carlozz Darmanin. FESTA SAN ĠUŻEPP HAL KIRKOP 2013 Botta oħra diretta kontra l-artisti barranin u min jappoġġjahom permezz tal-kummissionijiet li jtihom insibuha miktuba minn ċertu 'Patrijott' li fil-Malta Tagħna tas-17 ta' Novembru 1906, kiteb: imissu kien xi Taljan is-sur Darmanin, ħalli kienu jaraw kif jitħallsu opri hekk. Malti dejjem tkasbar minn ħuh Malti, U għalhekk sirna sbieħ// 11 Kumment ieħor li jiġbor fih is-sentiment ta' bosta Maltin reġa' nkiteb minn 'Patrijott' fil-Malta Tagħna tad-19 t'Ottubru tal-1907, fejn qal: 1 U dawn il-vari jiftaħru u jissemmew minn kull min jarahom, għad-devozzjoni u għax-xogħol tal-arti li tidher fihom, għad li x'uħud, daż-żmien, bdew. itellfu x-xogħol lill-Maltin u qegħdin iġibu l-istatwi u l-vari minn barral Aħna l-Maltin dejjem konna klieb ta' xulxini U għarukażalf' 1 Din il-kritika ma kinitx issir biss mid-dilettanti tal-arti sagra Maltija. F' L'Ordine numru 640 tal-4 t'Ottubru tal-1861, il-pittur Giuseppe Calleja (1828- 1915), li kif għidna qabel kien wieħed mill-akbar promoturi tal-arti Purista f'Malta, jikteb kontra l-poplu tal-Furjana wara li kienet iżżanżnet il-vara tal- Madonna tar-Rużarju li kienet inġiebet minn Franza ftit taż-żmien qabel u li stilistikament jidher li hija vara maħduma mid-ditta Galard.5 Huwa jirrimarka fuq id-difetti li fiha din il-vara u jagħlaq billi jqabbel ix- xogħol Malti, speċjalment dak ta' Carlo Darmanin (li kien għadu fil-bidu tal-karriera artistika tiegħu) ma' dak barrani. Huwa jtemm il-kritika tiegħu billi jgħid, Ix-xbieha ta' Marija Bambina meqjuma fil-Bażilika tagħha fix-Xagħra Għawdex. Il-Vara ta' San Ġużepp ta' Ħal Kirkop Kien dan il-kuntest li kien qed jiddomina x-xena tal-iskultura sagra lokali meta ġiet imżanżna l-Vara ta' San Ġużepp ta' Ħal Kirkop fl-1884. Carlo Darmanin kien laħaq stabilizza ruħu bħala l-iprem statwarju Malti tal-perjodu filwaqt li Gerolamo u Giovanni Darmanin wkoll kien qabdu r-ritmu fil-kummissjonijiet li bdew jirċievu. Kien ukoll iż-żmien fejn beda jikber l-armar fit-toroq tal-parroċċi għal waqt il-festi esterni tant li kienu bdew isiru mill-istatwarji msemmija rappreżentazzjonijiet ta' allegoriji, qaddisin, Papiet u figuri oħrajn relatati mal-ħajja tal-qaddis partikolari li kienu jintramaw fit-toroq u l-pjazez Maltin. Il-Vara ta' San Ġużepp kienet probabbilment l-aktar opra tal-arti mistennija mill-fratelli u minn dawk devoti tal-Qaddis sa minn meta twaqqfet il- Fratellanza tiegħu fil-Parroċċa Koppija. F'dak iż-żmien, wieħed ma setax jgħid li kellu kollox jekk ma jkollux ix-xbiha tal-patrun tal-parroċċa jew tal-fratellanza, u dan jidher li kien jafu sew il-Fundatur tal-Fratellanza msemmija, il-Kappillan Dun Giuseppe Barbara. Jidher li fil-parroċċa diġà kien hemm vara oħra ta' San Ġużepp — xbiha li tidher li hija xogħol bikri ta' Carlo Darmanin — u li jingħad li kienet proprjetà personali tal-Kappillan li iżda taha lill-Parroċċa ta' Ħal Kirkop sabiex tintuża sakemm tiġi kkummissjonata l-vara l-ġdida.15 Interessanti li wieħed jinnota, li sena wara li Dun Giuseppe Barbara ħa l-pussess bħala Kappillan ta' Ħal Kirkop fl-1876, ġiet inawgurata l-vara titulari ta' San Leonardu — xogħol ieħor ta' Carlo Darmanin. Wieħed jista' jaħseb li fil-parroċċa diġà kien hemm devozzjoni qawwija lejn San Ġużepp, tant li wara ftit li laħaq Kappillan, Dun Giuseppe kien ġie avviċinat sabiex titwaqqaf Fratellanza ad unur dan il-Qaddis. Fir-rikors li għamel lill-awtoritajiet Ekkleżjastiċi, huwa fil-fatt jenfasizza din ix-xewqa tal-parruċċani tiegħu u għalhekk il-permess sabiex titwaqqaf l-imsemmija Fratellanza ħareġ nhar l-10 ta' Ġunju 1878.16 Bil-preżenza tal-vara titulari fil-knisja, il-ħeġġa tal- Fratelli Ġużeppini sabiex anke huma jkollhom il-vara tagħhom, kibret u ħadet spinta kbira 'l quddiem. Il- proċess probabbilment tħaffef aktar grazzi għall- preżenza fir-raħal tan-negozjant Furjaniż Giuseppe Agius, li kien miżżewweġ lil ċertu Vincenza li kienet minn Ħal Kirkop stess. Jingħad li Agius kien qala' xi grazzja bl-interċessjoni tal-Patrijarka Qaddis, u għalkemm il-Furjana diġà kellha xbiha proċessjonali ta' San Ġużepp, huwa xorta xtaq jirregala statwa lill- knisja parrokkjali ta' pajjiżu.1' Forsi peress li ma tantx kien jagħmel sens li tingħata lill-knisja vara ta' Qaddis li diġà kellu xbieha. statwarja fiha, kien aktar faċli għal mart Giuseppe Agius sàbiex tikkonvinċih jagħti d-donazzjoni tiegħu lill-Fratellanza ta' San Ġużepp ta' raħalha — Fratellanza li kienet għadha qed tbaqbaq bl-entużjażmu u torganizza lilha nnifisha. Il-fatt li Giuseppe Agius kien negozjant seta' kien determinanti sabiex tinġieb vara minn barra xtutna. Dan permezz ta' xi kuntatti li forsi kellu f'artijiet barranin u li setgħu għamluha possibli biex tinġieb ix-xbieha minn Marsilja. Il-vara ta' San Leonardu ta' Carlo Darmanin possibilment ukoll kienet raġuni oħra dwar għala l-kummissjoni ma ngħatatx lil xi statwarju Malti. Carlo Darmanin kien meqjus bħala l-aqwa artist fil-kartapesta u għalhekk ir-raġunament seta' kien li jekk mhux hu, ma kien hemm ħadd li seta' jagħmel rappreżentazzjoni li tilħaq l-aspettattivi tal-fratelli. Peress li huwa kien ħadem il-vara titulari, il-Fratelli Ġużeppini setgħu ħassew li pass alternattiv minn dak li jikkummissjonaw il-vara tagħhom lill- istess statwarju li ħadem il-vara titulari, kien dak li jordnaw il-vara tagħhom barra minn xtutna. Din kienet garanzija li jkollhom xogħol artistiku kif mixtieq u ta' awtur differenti mill-vara l-oħra importanti fil- Knisja. FESTA SAN ĠUŻEPP HaL KIRKOP 2013 Il-Vara li waslet f'Ħal Kirkop minn Marsilja sitt snin wara t-twaqqif tal-Fratellanza, ġiet tiswa 25 lira sterlina u għandha kompożizzjoni li turi lil San Ġużepp wieqaf b'poża kwieta u devota u li tipproġetta l-irwol tal-Patrijarka bħala Protettur Qaddis tas-Salvatur tad- Dinja. San Ġużepp qed iħares 'l isfel lejn l-ispettatur, filwaqt li idu x-xellugija tinsab mgħollija xi ftit peress li biha qed iżomm bastun twil li jispiċċa b'numru ta' ġilji bojod, simboli ta' purezza. F'idu l-oħra qed iħaddan miegħu il-figura rieqda ta' Ġesu Bambin liebes libsa bajdanija bħala sinjal ta' safa'. Huwa għandu rasu inklinata lejn ix-xellug tiegħu u li sserraħ ma' sider il- Missier Putattiv tiegħu hekk kif idejh jinsabu mitluqa maġenbu. Din hija poża li diġà kienet użata fil-vara ta' San Ġużepp li d-ditta Galard ħadmet għall-parroċċa tax-Xagħra Għawdex fl-1879 u tenfasizza l-qagħda rilassata tal-figura kollha. Parti sostanzjali mill- figura ta' San Ġużepp tinsab mgħottija mill-mant ta' lewn kannella li jgħatti l-libsa vjola ċara li huwa liebes u li jdur mal-personaġġ prinċipali. L-istess bħall-libsa, huwa jintelaq minn fuqu f'numru ta' pjiegi vertikali li jenfasizzaw it-tul tal-figura. Din ix-xbieha hija eżempju tipiku tal-arti Purista li ssemmiet u ġiet deskritta aktar 'il fuq. In-nuqqas ta' moviment fil-figura, il-qagħda, il-panneġġi statiċi u l-fattizzi tal-uċuh bl-għajnejn koħol, il-ħaddejn ruxxana u l-ħarsa kiebja u safja ta' San Ġużepp huma kollha karatteristiċi komuni f'vari simili u li fihom id- ditta Galard kienet tispeċjalizza. Min-naħa l-oħra, il-poża ħelwa tal-Bambin rieqed f'idejn il-Protettur tiegħu tagħti doża ta' naturalezza u Romantiċiżmu lill-Vara, intiża sabiex trattab aktar il-qalb tad-devot u żżid id-devozzjoni. Ta' min jgħid li din l-ikonografija mhijiex oriġinali. Fil-fatt huwa tajjeb li jiġi innotat li vara simili ħafna għal din ta' Ħal Kirkop kienet saret fl-1869 proprju għall-parroċċa tal-Furjana. — il-parroċċa li fiha twieled il-benefattur tal-vara Koppija Giuseppe Agius, u li lilha oriġinarjament ried jirregala vara ġdida ta' San Ġużepp. Il-vara tal-Furjana, li tista' titqies bħala l-prototip ta' dik ta' Ħal Kirkop, kienet saret minn Gerolamo Darmanin, u fiha wieħed jista' jara kważi l-istess qagħda tal-qaddis bil-Bambin rieqed fuqu u l-istess mod ta' kif il-mant idur ma' San Ġużepp. Fuq kollox, hija wkoll vara Purista mħallta ma' ftit Romantiċiżmu. Jista' jagħti l-każ li l-ispirazzjoni għall-vara ta' Gerolamo Darmanin ġiet minn xi santa li kienet popolari f'dawk iż-żminijiet iżda jidher li dan l-istatwarju Malti baqa' sinonimu ma' din l-ikonografija popolari ta' San Ġużepp għax fis-snin 1870 u 1873 huwa ħadem żewġ vari oħra simili ħafna għal din tal-Furjana għall-parroċċi ta' Ħaż Żebbuġ u l-Ħamrun rispettivament. F'dan ix-xenarju, allura, wieħed forsi ma jkunx qed jiżbalja jekk jissoponi li FESTA SAN ĠUŻEPP HAL KIRKOP 2013 meta ġiet ordnata l-vara ta' Ħal Kirkop għand id-Ditta Galard, kien ġie mitlub li din tiġi tixbaħ lil dik tal- Furjana, x'aktarx fuq xewqa tal-benefattur.20 Ħarsa lejn vari oħrajn ta' San Ġużepp li d-ditta Galard ħadmet, juru li l-kompożizzjoni kienet prattikament dejjem l-istess, b'intimità kbira bejn il-Qaddis u l-Bambin li jġorr fi ħdanu. Insibu varjazzjonijiet żgħar fil-qagħda tal-Bambin u l-mod ta' kif qiegħed jinżamm minn San Ġużepp. Mill-bqija, it-tqassim tal-ilbies u l-mudellatura tal-panneġġi, l-espressjonijiet u l-forom tal-uċuh u l-aura Purista u Romantika baqgħu uniformi għal kull verżjoni tal- Qaddis. Dan nistgħu narawh kemm minn xbihat li saru għal Malta u anke minn oħrajn li saru għal Franza stess, kif turi l-istatwa ta' San Ġużepp li tinsab fi knisja ġo Propriano, komun fid-dipartiment Corse-du-Sud ta' Franza fuq il-gżira ta' Korsika. Fi gżiritna, din id- ditta minn Marsilja ħadmet vara ta' San Ġużepp għall- parroċċa tal-Mosta — li hija kopja ta' dik ta' Ħal Kirkop - (1889), oħra għall-knisja ta' Santa Marija ta' Ġesu' fir-Rabat Malta u t-titular tal-Qala Għawdex li saru t-tnejn fl-1890, San Ġużepp ieħor għall-knisja ta' San Franġisk ta' Putirjal fil-Belt, għall-parroċċa tal-Għarb, taż-Żebbuġ, t'Għajnsielem (1910), tax-Xagħra (1879) u għall-knisja ta' San Franġisk tal-belt Victoria (1896). Konklużjoni Il-vari tad-Ditta Galard kienu jiġu importati lejn Malta u Għawdex fl-istess żmien li l-kartapesta lokali FARMS ħmi , L-Istatwa titulari ta' San Ġużepp meqjuma fis-Santwarju tal-Qala. bdiet tikber u tiżviluppa. Għalkemm f'Malta ma ħallietx wisq impatt fuq ir-rendiment artistiku tal- istatwarji lokali, ma nistgħux ngħidu l-istess għall-gżira Għawdxija fejn din il-fabbrika sabet klijentela tajba ħafna u l-uniku xogħol li l-istatwarji Maltin-setgħu jiġu kkummissjonati minn Għawdex kien dak marbut mal- istatwi għat-tiżjin fit-toroq matul il-festi —tip ta' xogħol li f'Għawdex kien ukoll għadu limitat ħafna. L-istil devot li kienet tħaddan din l-ateliers Franċiża, kien wieħed li kien jiġi mħeġġeġ anke f'pajjiżna u - apparti l-mentalità rrimarkata u kkritikata fil-kwotazzjonijiet miktuba hawn fuq li għax ix-xogħol huwa barrani allura kien meqjus bħala garanzija ta' xogħol artistiku għoli - għen sabiex dawn il-vari jidħlu aktar faċilment fiċ- ċiklu ta' kummissjonijiet li kien għaddej fl-ambitu ta' vari proċessjonali. Id-Ditta Galard baqgħet timporta x-xogħol tagħha lejn pajjiżna anke fil-bidu tas-seklu għoxrin sakemm imbagħad it-theddida għax-xogħol tal-istatwarji Maltin bdiet tiġi aktar mill-belt Taljana ta' Lecce. Nistgħu ngħidu li d-Ditta Galard tat sehem tajjeb ħafna fl-istorja tal-arti tal-vari tal-kartapesta f'Malta. Hija mhux biss offriet varjetà fix-xogħol statwarju li nsibu lokalment iżda wkoll kienet influwenti u determinanti fuq il-karriera artistika tal-istatwarji lokali li dejjem raw kif iżommu livell għoli fix-xogħol tagħhom, konxji mit-theddida li kienu joffru dawn il- vari Franċiżi. 1 Din il-vara ntilfet matul iż-żminijiet: P.P. Castagna, L-Istorja ta' Malta bil-Gżejjer Tagħha, Malta 1985 edizzjoni facsimile, p.211. Eventwalment, l-ewwel vara titulari f'parroċċa saret ukoll minn Giuseppe Vella u din kienet ix-xbiha tal-Viżitazzjoni tal-Madonna. lil Sant'Eliżabetta għar-raħal tal-Għarb Għawdex, li saret fl-1853. Ma nafux eżatt meta t-teknika tal-kartapesta bdiet tinħadem f'Malta. Din it-teknika x'aktarx laħqet gżiritna minn Sqallija u fis-sekli sbatax u tmintax kienet tintuża l-aktar sabiex isiru l-irjus, l-idejn u s-saqajn ta' vari manikini li kienu jintużaw l-aktar għall-purċissjonijiet tal-Ġimgħa Mqaddsa. Sa dak iż-żmien, it-teknika probabbilment ma kinitx għadha perfezzjonata. Dan nafuh mill-fatt li xi dokumenti fl-arkivji tal- knisja ta' Santa Marija ta' Ġesu tal-Belt Valletta spiss isemmu t-tibdil ta' dawn il-partijiet anatomiċi tal-vari. Fis-seklu tmintax sar żvilupp sinjifikanti ieħor meta bdew jinħadmu wkoll vari tal-kartapesta kompluti, li l-awtur tagħhom għadu mhux magħruf. Fost dawn insibu Kristu fl-Ort fil-parroċċa ta' Marija Bambina fl-Isla u Kristu Rxoxt fil-parroċċa ta' San Ġorġ f'Ħal Qormi. Wara li tfaċċa l-istatwarju Saverio Laferla fix-xena, li huwa l-ewwel Malti rikonoxxut għax-xogħol tiegħu komplut fil-kartapesta, l-istorja ta' din it-teknika f'Malta baqgħet tikber u tiżviluppa b'mod kontinwu u kostanti sal-lum-il ġurnata. Għal aktar informazzjoni fuq il-kartapesta f'Malta u l-karriera artistika tal-istatwarji li ħadmu fiha ara, Victor Caruana, The Art of Papier-mache' in Malta between the 19th and earlv 20th centuries — Technical and Art Historical Considerations, teżi tal-MA mhux ippubblikata u ppreżentata lid-Dipartiment tal-Istorja tal-Arti, Fakultà tal-Arti fl-Università ta' Malta, 2005. 3 Hawnhekk ta' min isemmi bħala eżempju ċar il-pika kontinwa bejn Giuseppe Cali u l-pittur Taljan Attilio Palombi. 4 Dan kien differenti ferm mill-istil Barokk, li kien rinomat għall- ġesti drammatiċi, mqanqlin u movimentati tal-figuri li flimkien mal-mudellatura tad-drapp tqil u mtajjar ta' Ibieshom, kienu jirriflettu l-istat enerġetiku u attiv ta' ruħ il-personaġġ partikolari. Jingħad li dan kien dovut għall-preżenza ta' komunita' żgħira ta' Għawdxin li kienu jgħixu f'Marsilja. Il-parroċċi li għandhom il-vari titulari tagħhom li kienu nħadmu fil-fabbrika Galard huwa ż-Żebbuġ, Għajnsielem, Kerċem, in-Nadur, il-Qala, is- Sannat u x-Xagħra. F'Kerċem, anke l-vara ta' San Girgor li huwa l-ko-titular mal-Madonna tas-Sokkors saret minn din il- kumpanija Franċiża. Dawn iż-żewġ pitturi kienu anke jagħmlu disinji għal vari li mbagħad kienu jinħadmu fl-injam jew fil-kartapesta. Dan l-istatwarju, li ser jissemma wkoll aktar 'il quddiem, baqa' jżomm ħafna mal-istil tal-vari barranin u ma kienx eċċessiv fid-dożi Romantiċi jew forsi f'xi ġesti aktar movimentati kif xi drabi kien jagħmel zijuh Carlo Darmanin. B'mod partikolari, il- vari ta' Gerolamo Darmanin għandhom l-istess kompożizzjoni u arja devozzjonali tal-vari tad-Ditta Galard. Anton Mizzi, 'Sannat — Santa Margerita', Il-Knejjes Parrokkjali ta' Malta u l-Festi Tagħhom, Vol. A.Mizzi, 1994, p.201. Ta' min isemmi wkoll li kieku r-raġuni għat-tibdil tal-vara kien biss għall-mod ta' kif il-qaddisa kienet imlibbsa, dan seta' ġie rrimarkat lil Darmanin possibilment waqt il-fażi tal-preparazzjoni tal-abbozz jew waqt li l-vara kienet qed tinħadem. Is-suġġett tal-ittra li parti minnha qed tiġi kkwotata hija l-vara tal-Madonna tal-Erwieħ fil-Bażilika ta' Santa Liena, Birkirkara li kienet għadha kemm ġiet imżanżna. Ir-referenza fil-kwotazzjoni tal-ittra msemmija hija għal numru ta' vari tal-Madonna tar-Rużarju li Carlo Darmanin ħadem għal xi parroċċi Maltin. Vara simili għal dik tal-Madonna tar-Rużarju fil-Furjana u li tindika sew li din saret mill-fabbrika msemmija tinsab fil- knisja Parrokkjali ta' Santu Wistin f'Olivese, Korsika. In-nies intelliġenti tal-Furjana jippreferu id barranija u jmorru jsibu minn Franza dak li aħjar u irħas jistgħu jsibu minn Malta — tista sempliċiment tqabbel il-pedestall bl-istatwa u mbagħad għid jekk l-induraturi artisti tagħna jistħoqqilhomx jiġu mwarrba a favur ta' oħrajn anqas minn medjokri, u li għandhom biss il-vantaġġ li minflok f'Malta joqogħdu Pariġi 55 Preżentament, din ix-xbieha tinsab fil-knisja tal-Madonna ta' Loreto fil-Gudja. U http://www.sanguzeppkirkop.org/statwa.html Il-vara ta' San Ġużepp fil-parroċċa tal-Furjana nħadmet minn Gerolamo Darmanin fl-1869: L'Ordine, 25 ta' Novembru 1869. 15 Il-fatt li din il-poża kienet użata kemm minn artisti barranin u anke lokali turi li kienet parti minn ikonografija popolari fis- seklu dsatax, x'aktarx anke grazzi ghas-santi li kienu jiċċirkolaw f'dawk iż-żminijiet. 19 f'Ordine, 25 ta' Novembru 1869. 20 Jidher li d-ditta Galard kienet disposta ferm li toħloq il-vari skont ix-xewqa tal-klijent. Fil-fatt, meta fl-1910 hija ħadmet il-vara ta' San Ġużepp tal-parroċċa t'Għajnsielem f'Għawdex, il-Kappillan Dun Franġisk Mizzi kien ġabar bosta ritratti ta' xbihat differenti tal-qaddis sabiex minnhom jagħżel kif kellha tiġi l-vara li kien ikkummissjona f'isem il-parruċċani tiegħu: http://www.ghajnsielem.com/stjoseph/pages/ magazines/20079020bandw20magazine. pdf FESTA SAN ĠUŻEPP HAL KIRKOP 2013