IL-ĦAMRIJA- u l-flora u l-fawna li jgħixu fiha Sonva Vella Il-ħamrija hija magħmula minn frak tal-blat: tipi ta' blat differenti jiffurmaw tipi ta' ħamrija differenti. Għalhekk, il-ħamrija flimkien ma' l-ilma u l-arja, huma parti minn nisġa li twieżen in-numru kbir ta' ħlejjaq ta' flora u fawna li jaqsmu magħna din id-dinja. Bħalma eluf ta' ħut u kreaturi oħra jgħixu fil- baħar, l-istess, fil-ħamrija hemm ambjent ħaj li jiġbor fih eluf u eluf ta' ħlejjaq differenti. Fil-fatt, fl- ekosistema tal-ħamrija jgħixu numru kbir ta' ħlejjaq li permezz tal-ħidma tagħhom jikkontrollaw il- proċessi li jagħmlu possibli l-ħajja fid-dinja. Ma' l-ewwel daqqa t'għajn lejn l-ambjent tal-ħamrija, wieħed jaħseb fuq il-ħlejjaq li jidhru — il- pjanti, is-siġar, il-fjuri u l-annimali kbar li jgħixu fuq dawn il-ħxejjex jew li jħaffru fil-ħamrija. Iżda dawn huma biss parti mill-biodiversità li l-ħamrija, direttament jew b'mod indirett, tħaddan fiha. Jeżisti numru akbar ta' ħlejjaq li jqattgħu parti, jew il-ħajja kollha tagħhom fil- Ix-Xini tal-Ħamrija ħamrija, iżda li minħabba ċ-ċokon tagħhom, u l-fatt li jgħixu misturin fil-fond tal-ħamrija, ma jiġbdux daqshekk attenzjoni lejhom. F'ponn ħamrija nistgħu nsibu numru kbir ta' ħlejjaq, kemm pjanti (flora) kif ukoll annimali (fawna) li huma ferm differenti, kemm fid- daqs kif ukoll fil-għamla. Wieħed mill-akbar annimali li nistgħu niltaqgħu miegħu fil-ħamrija huwa t-talpa, għalkemm dan ma jinstabx fil-gżejjer Maltin, filwaqt li oħrajn li nsibu fi kwantità aktar numeruża huma d-dud u l-ħniex. Fost dawn insibu x-xini tal-ħamrija, li huwa ċentupied ta' madwar 15-il ċm, li jħaffer fil-ħamrija u jgħix fuq ix- xagħat ta' l-insetti, u dud ieħor. Il- flora tal-ħamrija tinkludi l-għeruq tal-pjanti, l-algi u kreaturi żgħar magħmula minn żewġ ċelluli biss. Fuq il-ħamrija u fl-ambjent li tħaddan nistgħu nsibu jgħixu speċi differenti ta' mammiferi bħall- ġurdien tar-raba' u l-fenek salvaġġ, xi nofs tużżana speċi ta' ħniex, bejn għoxrin sa tletin speċi ta' dud irqiq, aktar minn mitt speċi differenti ta' insetti, ngħidu aħna, ħanfus u nemel, mijiet ta' fungi u x'aktarx eluf ta' speċi ta' mikrobi. Id-diversità kbira ta' ħlejjaq li tiġbor fiha l-ħamrija hija possibbli minħabba l-varjetà kbira ta' ikel u kundizzjonijiet oħra li jkollha, bħal ngħidu aħna, id-daqs tal-pori, il-livell ta' l-ossiġnu, l-ammont ta' sustanzi, l-aċidità, it-temperatura u l-umdità huma kollha fatturi li jiddeterminaw liema speċi ta' flora u fawna jgħixu f'tip ta' ħamrija u mhux f'oħra. Ħamrija b'saħħitha għandha ċertu stabilità u reżistenza, jiġifieri kapaċi li tirreżisti l-bidla u tkompli żżomm ħajja n-nisġa ta' ħlejjaq anke meta jinbidlu l-kundizzjonijiet ambjentali. Fost il-bosta ħlejjaq li jgħixu fil- ħamrija, hemm dawk li jikkontrollaw kull bidla li sseħħ fil-ħamrija. Dawn l-ispeċi li nistgħu nqisuhom bħala l- pedament tas-sistema li nsibu fil- ħamrija, jistħoqqilhom attenzjoni speċjali għax huma importanti aktar minn oħrajn. Bosta xjentisti jemmnu li hemm ftumru akbar ta' speċi li jgħixu minn wiċċ il-ħamrija 'l isfel Il-ġurdien tar-raba' u l-fenek salvaġġ - mammiferi li għandhom ħajjithom marbuta mal-ħamrija milli fuq wiċċ l-art. Ma rridux ninsew li invenzjonijiet kbar bħall-birra, il- jogurt u l-antibiotiċi huma msejsa fuq il-mikrobi li jgħixu fil-ħamrija. Bla dubju ta' xejn il-ħanex tal- ħamrija huwa fost dawn l-ispeċi ta' importanza ewlenija propju għax għandu sehem prinċipali fl- attivitajiet li jseħħu fi ħdan il- ħamrija. Dan mhux biss għax huwa annimal ta' benefiċċju kbir, imma wkoll għax jidher, u għalhekk, bi ftit imaġinazzjoni, wieħed faċli jifhem x'funzjonijiet jaqdi. Minn madwar 3000 speċi ta' ħniex tal-ħamrija li jeżistu mferrxa madwar id-dinja, l-aktar tnejn komuni fl-Ewropa huma l-ħanex tal-ħamrija ta' kulur ħamrani li jħaffer fil-fond, u l-ħanex tal- ħamrija ċ-ċar li jgħix rasu 'l isfel. Minn dawn iż-żewġ speċi, fil- gżejjer Maltin, insibu l-ħanex tal- ħamrija ċ-ċar, li jgħix ġo fond ta' madwar 20ċm u li huwa wkoll komuni. Il-ħniex tal-ħamrija, fil-veru sens tal-kelma, jieklu l-ħamrija waqt li huma jkunu għaddejjin minn ġo fiha, u b'dan il-mod jibilgħu ammonti ta' ħamrija sa tletin darba aktar milli jkunu jiżnu huma stess. B'hekk huma joħolqu sistema sħiħa ta' passaġġi fil-ħamrija li jservu kemm bħala kanali għall- ilma, kif ukoll bħala sistema ta' ventilazzjoni li tgħin biex l-għeruq tal-pjanti jistgħu jitwalu u jinfirxu aktar fil-fond fil-ħamrija. xogħol tiegħu, il-ħanex tal-ħamrija jservi ta' fertilizzant ħaj, għaliex jgħin biex il-pjanti jkunu jistgħu jużaw aħjar is-sustanzi u l-minerali tal-ħamrija, speċjalment dawk is- sustanzi li jinsabu sa fond ta' madwar tletin ċentimetru mill-wiċċ tal-ħamrija. Meta l-ħanex jiekol il- ħamrija u l-materjal organiku li din ikun fiha, bħal ngħidu aħna weraq niexef u xi fdalijiet ta' xi ħlejjaq oħra żgħar mejta, ikun qed ikisser is-sustanzi l-istess bħalma jagħmel l-istonku tagħna, bid-differenza li l-ħanex jerġa' jarmi lura ħafna minn dak il-materjal fin mimli sustanzi, li l-għeruq tal-pjanti jerdgħu mill-ħamrija. Il-ħanex tal- ħamrija jiġbor f'ġismu sustanzi bħalma huma n-nitroġenu, l-fosfru u l-kubrit f'ammonti akbar minn normal u dawn l-istess sustanzi jservu bħala fertilizzanti meta l- ħanex imut u jitmermer fil-ħamrija. Hemm ħafna aktar x'wieħed jgħid dwar dan il-ħanex tal-ħamrija tassew interessanti. Huwa wkoll daqsxejn Il-Ħanex tal-ħamrija ċ-ċar, li jgħix ġo fond ta' madwar 20ċm sensittiv — ngħidu aħna, għandu bżonn l-umdità u għalhekk ma ssibux f'ħamrija ramlija li ma żżommx ilma ġo fiha. Barra minn hekk, il-ħanex iħobb is-sustanzi organiċi, u għalhekk jgħoxa meta jsib id-demel tal-bhejjem u l-faxxina wara l-ħsad. Hu jippreferi kundiz- zjonijiet alkalini, jiġifieri ma jittollerax l-aċidità, għalhekk il- ħamrija tal-gżejjer Maltin, li hija alkalina minħabba l-ammont ta' ġir li fiha, hija tip ta' ħamrija tajba għall- ħanex tal-ħamrija. Illum il-bniedem qed isir dejjem aktar konxju ta' l-effett tal-kimiċi, kemm minħabba. saħħet. il- bniedem, kif ukoll minħabba l- impatt fuq in-natura u l-ambjent. Għalhekk huwa importanti li nsemmu wkoll li l-ħanex tal- ħamrija jista' jakkumula ġewwa fih kemm ċerta kimika li tintuża fil- bexx ta' l-uċuħ tar-raba', kif ukoll xi kimika oħra velenuża (metalli tossiċi). Dan huwa ta' periklu minħabba l-fatt li l-ħniex tal-ħamrija huma l-ikel favorit ta' xi annimali, bħal xi għasafar. B'dan il-mod is- sustanzi velenużi jkunu qed jiżdiedu meta annimal jittiekel minn ieħor u jinġabru fi kwantità akbar ġol-predatur. Jista' jagħti l-każ ukoll li dawn il-kimiċi velenużi jidħlu wkoll fl-ikel tal-bniedem. Minn studji li saru bil-għajnuna tal-ħniex, sar magħruf li r-ram li jintuża bħala bexx kontra l-moffa jagħmel ħsara lill-ħniex meta jilħaq livelli għolja Uħud mill-ħanfus għandhom ħajjithom marbuta mal-ħamrija. żżejjed. Ħafna mill-insetti li l-ħajja tagħhom hija marbuta mal-ħamrija jfittxu l-fdalijiet tal-weraq li jaqa' mis-siġar u jinsabu l-iktar qalb it- terriċju u l-ġebel tal-wiċċ. Ftit huma l-insetti li jqattgħu l-ħajja kollha tagħhom fil-ħamrija. Madankollu, minn studji li saru fil-gżejjer Maltin, in-numru ta' speċi ta' insetti li għandhom parti mill-ħajja tagħhom marbuta mal-ħamrija, huwa ferm aktar milli wieħed kien jaħseb. Il- leqqien tat-trab ta' spiss jinstab iħaffer fis-saff tal-wiċċ tal-ħamrija. Il-ħanfus huwa l-grupp ta' insetti li l-aktar li ġie studjat s'issa. Dawk il- ħanfus li jqattgħu ħajjithom kollha fil-ħamrija tilfu l-kulur, u xi wħud tilfu anke għajnejhom. Ħafna minn dawn l-insetti huma żgħar ħafna, mhux akbar minn żewġ millimetri, u jgħixu fix-xquq tal-ħamrija li jħaffru huma stess. Uħud mill- ħanfus li jqattgħu ħajjithom kollha fil-ħamrija huma endemiċi, jiġifieri jinstabu fil-gżejjer Maltin biss u mkien ieħor fid-dinja. Fost dawn insibu tip ta' bumunqar żgħir li nstab għall-ewwel darba fl-1998 u li ssemma Alaocvba melitensis. Dan nistgħu nsejħulu l-Bumungar tal-ħamrija ta' Malta. Tip ta' ħanfus tal-ħamrija ieħor, li wkoll huwa rari ġie misjub u deskritt ftit tas-snin ilu minn Professuri Taljani li għamlu studju fuqu. Dan ġie msejjaħ Araurops mifsudi. Tip ta' insett ieħor li jgħix fil- ħamrija huwa n-nemel abjad. In- nemla l-bajda li fil-fatt ma hi nemla xejn iżda tip ta' insett li, bl-Ingliż insejħulu termite, hija komuni fil- gżejjer Maltin, u tgħix f'sistema ta' ħofor u bejtiet minsuġa qishom labirint fil-ħamrija, tant li l-ħofor u l-passaġġi fejn tgħix huma magħrufa bħala l-ibliet tan-nemel. In-nemel l-abjad iħaffer 'l isfel fil- ħamrija. L-istess bħall-ħanex, dawn ikunu qed iħawdu u jħalltu mal- ħamrija fdalijiet ta' njam li huma stess jieklu. Ta' min wieħed jgħid ukoll, li l-mikrobi li jgħixu fl- istonku tan-nemel abjad jipproduċu l-methane, wieħed mill-gassijiet li huwa magħruf li jgħin fl-effett ċserra'. (L-effett serra huwa meta gassijiet jitilgħu mill-art u jagħmlu għatja fl-atmosfera ta' madwar id- dinja; b'hekk ir-raġġi tax-xemx li jiġu riflessi mill-art jinqabdu taħt din l-għatja u b'effett ta' dan kollu t-temperatura tad-dinja tisħon). Hawnhekk, wieħed ma jridx jinsa jsemmi n-nemel veru, speċjalment iz-zokkrin li huwa magħruf għall- kolonji kbar u estensivi li jifforma fil- ħamrija, b'mod partikolari fil-ġonna. Insett ieħor komuni fil-ħamrija huwa ż-żunżan ballat, li għandu l- karatteristika li jbejjet f'ħamrija ramlija u jballat l-istess ħamrija jew ċagħaq ċkejken biex jagħlaq il-bejta. Il-buħarrat huwa tip ta' grillu li jħaffer fil-ħamrija bis-saqajn ta' quddiem, li jixbħu żewġ paliet. Huwa jgħix f'postijiet bħall-Għadira u s-Simar, u jagħmel ħsara għax iġerrem l-għeruq tal-patata u uċuħ oħra. Fil-pori tal-ħamrija u madwar l- istess frak u ġebel irqiq li jkollha fiha, insibu ambjent umdu min- ħabba l-preżenza ta' l-ilma. Għalhekk, xejn mhu ta' sorpriża li f'dan it-tip ta' ambjent insibu jgħixu ħlejjaq li jixbħu ħafna lil dawk li jgħixu fix-xmajjar u fil- widien. Fost dawn il-ħlejjaq mikroskopiċi, l-aktar żewġ tipi ta' importanza fil-ħamrija huma n- nematodi (tip ta' ħniex) u l-protożoa. In-nematodi huma tassew irqaq, u għalhekk, wieħed diffiċli jarahom b'għajnejh. F'ħamrija umda jew imxarrba, jista' jkun hemm popolazzjoni kbira minn dawn in- nematodi, għax huma għandhom bżonn l-ilma biex jiċċaqalqu u biex jimxu minn post għal ieħor. Meta l-ħamrija tinxef u l-ambjent ma jkunx adattat għalihom, in- nematodi huma kapaċi li jsiru kobba u jgħaddu ħafna żmien f'dan l-istat ta' mistrieħ, fejn lanqas biss jidhru li jkunu qed jieħdu n-nifsl Fil-biċċa l-kbira tagħhom, in- nematodi huma predaturi, u jieklu billi jattakkaw ħlejjaq oħrajn bħalma huma l-mofof, il-mikrobi, il-protożoa u saħansitra nematodi oħrajn. Dan il- fatt jiswa ferm ta' ġid f'dak li huwa kontroll bioloġiku tal-mard tal-pjanti. Dan għaliex wassal biex l-istess nematodi bdew jinbiegħu bħala 'bexx naturali', tip ta' bexx li jikkontrolla l-mard tal-ħamrija u ta' l-għeruq tal-pjanti mingħajr il-bżonn ta' kimiċi velenużi. Sfortunatament, xi nematodi, speċjalment dawk ta' l-ispeċi Meloidogvne u Globodera huma uġigħ ta' ras kbira għall-bidwi. Dan għaliex ta' spiss ikunu l-kaġun ta' mard ta' l-uċuħ tar-raba'. Il- Meloidogvne huwa l-iktar speċi importanti ta' nematod li jattakka l- pjanti, u f'Malta jinstab igħix fl- għeruq tat-tadam, bżar aħdar, dulliegħ, u brunġiel. In-nematodi kapaċi jtaqqbu l-għeruq tal-pjanti bil- parti ta' ħalqhom, u minn dawn il- feriti jidħlu mikrobi oħrajn li jwasslu għall-mard. In-nematodi jiffurmaw ukoll forom ta' għoqiedi fl-għeruq li jnaqqsu l-kapaċità ta' l-għeruq biex itellgħu l-ilma u s-sustanzi mill- ħamrija. Fir-raba', wieħed ma jdumx ma jinduna li l-prodott qisu msammar u ma jridx javvanza, imma fil-każ ta' siġar tal-frott li huma akbar u jifilħu aktar, wieħed ma jindunax bl- infestazzjoni tan-nematodi sa ma din tkun laħqet żviluppat sew. Li jiġri huwa, li s-siġra tibda tagħmel anqas frott minn sena għall-oħra. Minn studji li saru Malta, instab li l-ispeċi tal-Globodera li tattakka l-patata mhux daqshekk komuni, u rari tagħmel ħafna ħsara, imma wieħed irid joqgħod attent li ma jmexxix ħamrija infettata minn għalqa għal oħra. Il-protożoa huma grupp ta' kreaturi magħmula minn ċellula waħda biss, u għalkemm żgħar ħafna, huma kemm kemm akbar mill-mikrobi, u kapaċi jiċċaqalqu u jaħtfu l-ikel tagħhom stess. Hawn min jikklassifika lill-protożoa mal-grupp ta' l-annimali, iżda jekk wieħed jistudjahom mill-qrib, isib li dawn il- ħlejjaq huma miġbura fi klassi għalihom, dik imsejħa Protista. L- aktar eżempju komuni ta' protożoa hija l-amoeba. Din timxi billi tibdel il-forma tagħha u hi u miexja tifforma par swabà fuq in-naħa ta' quddiem. Numru ta' protożoa oħrajn jimxu permezz ta' flaġella — speċi ta' frosta li tiċċaqlaq u li tkun imwaħħla fuq quddiem. Hemm imbagħad, numru ta' protozoa oħra li għandhom ħafna pil irqiq fuq il-wiċċ taċ-ċellula nnifisha, li jużawh biex jimxu fuqu. L-effett tal-protożoa fil-ħamrija huwa wieħed kemmxejn indirett. Huma jikkontrollaw in-numru tal-mikrobi l- oħrajn billi jiekluhom u b'hekk ikunu qegħdin jaffettwaw ir-rata ta' attivitajiet li jseħħu fil-ħamrija. Meta nitkellmu dwar il-flora u l-fawna tal- ħamrija, ftit li xejn niftakru fl-għeruq tal-pjanti nfushom, iżda billi l-għeruq jikbru u jmutu fil-ħamrija, huma Il-kladonja tax-xagħri meqjusa bħala parti mill-kumpless ta' ħlejjaq li jgħixu fil-ħamrija. L-għeruq jikkompetu għall-ossiġnu, imma, min-naħa l-oħra, jipprovdu ħafna mill-enerġija li għandhom bżonn il- ħlejjaq l-oħra. L-għeruq, huma u jikbru, jimbuttaw 'l isfel fil-ħamrija, u permezz tax-xquq ġodda li jiftħu, kapaċi jbiddlu l-ambjent fiżiku tal- ħamrija. Barra minn hekk, hemm varjetà ta' sustanzi organiċi li joħorġu mill-għeruq u li fuqhom jgħixu kreaturi mikroskopiċi oħra. Meta l- għeruq imutu u jitmermru, huma jservu bħala għajn ta' materja organika li tgħin biex tagħmel il- ħamrija aktar għammiela. Ħlejjaq oħra li jagħmlu parti mill- flora tal-ħamrija huma l-algi. Dawn huma magħmula minn ċelloli li għandhom il-kapaċità li jużaw id- dawl tax-xemx biex jagħmlu l-ikel tagħhom stess. Bħala daqs, l-algi huma kreaturi tassew żgħar, tant, li wieħed ma jistax jarahom mingħajr il-mikroskopju, iżda ħafna minnhom jistgħu jiċċaqalqu u jgħumu fl-ilma li jkun hemm bejn il-pori tal-ħamrija. F'ambjenti tad-deżert, jew fejn il- ħamrija mhix ikkultivata, l-algi jiffurmaw qoxra jew skorċa fil-wiċċ, u din trażżan il-ħamrija milli tinġarr, u anki tgħin biex tnaqqas mill- evaporazzjoni ta' l-ilma. Speċi ta' ħlejjaq oħra, l-likeni, huma r-riżultat ta' rabta intima bejn l-algi u l-fungi, u x'uħud, bħall-Kladonja tax-Xagħri tikber fl-irqajja' tal-ħamrija f'ambjenti xagħrin u tal-isteppa. Il-fungi huma wieħed mill-gruppi li jiġbor fih diversità kbira; biżżejjed wieħed isemmi li fil-ħamrija jinstabu għexieren ta' eluf ta' speċi ta' fungi. Xi xjentisti jsostnu li hemm mill- anqas madwar miljun speċi ta' fungi li l-biċċa l-kbira minnhom għadhom qegħdin jistennew li jiġu misjuba mill-bniedem. Il-fungi jiddependu fuq ħlejjaq oħrajn biex jiksbu l-ikel tagħhom, u għalkemm ħafna minn- hom huma tant żgħar li jistgħu jissejħu mikroskopi, x'uħud, bħall- faqqiegħ, jiffirmaw irqajja' kbar li jidhru faċilment. Wieħed jista' jaqsam il-fungi fi tliet gruppi prinċipali: il-ħmejjer, il- mofof, u l-faqqiegħ. Il-ħmejjer huma magħmula minn ċellola waħda biss, u ġeneralment insibuhom jgħixu f'kundizzjonijiet fejn m'hemmx arja, bħall-ħamrija mifqugħa bl-ilma. Kemm il-mofof kif ukoll il-faqqiegħ jiffurmaw ħjut twal li jissejħu ħajfi, u dawn jiffurmaw qishom ħbula marbutin flimkien f'kobba. Il-mofof, b'mod partikolari, kapaċi jikbru f'ħamrija aċiduża, alkalina jew newtrali, iżda f'ħamrija aċiduża, fejn ftit isibu kompetizzjoni, huma jiddominaw il-flora, u għalhekk għandhom sehem importanti ħafna fil-ħamrija aċiduża tal-foresti. Waħda mill-aktar familji komuni ta' mofof li jinsabu fil-ħamrija hija dik tal-Penż- cillium, li minnha ġie żviluppat wieħed mill-antibiotiċi l-aktar effettiv fl-istorja tal-mediċina moderna — il- peniċillina. Hemm numru ta' fungi li jqattgħu ħajjithom kollha fil-ħamrija, u fost dawn insibu l-grupp li jinkludi lill- Fusarium, il-Verticillium u r- Rhizoctonia. Dawn il-fungi jgħixu fuq numru ta' pjanti, ħajjin jew mejtin, u jekk ma jsibux ikel, jipproduċu strutturi speċjali (spori) li jistennew fil-ħamrija sakemm jitjiebu l- kundizzjonijijet. Uħud mill-fungi jinstabu fil-ħamrija biss meta ikun qed jitkabbar il-prodott li huma jattakkaw; eżempju ta' dawn nistgħu nsemmu l-Phvtophthora, jiġifieri r- razza tal-ġlata. Meta naħsbu fil-faqqiegħ, il-ħsieb tagħna malajr imur fuq dawk l-ispeċi li naraw jikbru fl-għerien, mini, jew postijiet mudlama, li mbagħad jinġabru biex jintużaw għall-ikel. Iżda minbarra dawn il-ftit tipi ta' faqqiegħ li jiġu kkultivati u jittieklu, hemm ħafna speċi ta' faqqiegħ selvaġġ li huma velenużi ħafna. Fl- ambjent naturali, il-faqqiegħ għandhom sehem importanti ħafna, għax kapaċi jkissru u jagħmlu użu mill-izkuk ta' pjanti u siġar. huma magħrufin għall-kapaċità kważi, unika tagħhom li jkissru u jużaw firxa kbira ta' sustanzi fil- ħamrija li jirreżistu għall-attakk ta' ħlejjaq oħra. Nistgħu ngħidu li, f'dak li għandu x'jaqsam mal-ħatt ta' materjal organiku, m'hemm xejn li jgħaddi lill-fungi. Meta wieħed iqabbel il-fungi mal-mikrobi, jista' jgħid li ta' l-ewwel huma bil-bosta aktar effiċjenti, u għandhom kontribut akbar x'jagħtu lill-fertilità tal-ħamrija. B'hekk niġu għal dawk il-ħlejjaq li wieħed diffiċli jikklassifika bħala flora jew fawna, għax fil-fatt jiffurmaw kategorija għalihom — il- mikrobi. Fil-ħamrija, l-aktar tip ta' mikrobi li jiddominaw huma dawk b'forma tawwalija, u ħafna minnhom għandhom il-flaġella, li bl-għajnuna tagħha jgħumu fil-ħamrija umda. In- numru ta' mikrobi f'kull gramma ħamrija jista' jkun ta' biljuni kbar. Il- preżenza tal-mikrobi fi kwantitajiet daqshekk kbar, huwa minħabba l-fatt li huma jitnisslu fi żmien qasir — fi ftit sigħat, u huma kapaċi jaddattaw ruħhom kemm għal kundizzjonijiet ħorox, kif ukoll għal bidla fl-ambjent. Il-mikrobi għandhom sehem fil- proċessi naturali kollha li jseħħu f'ħamrija b'saħħitha, u huma kapaċi jkissru sustanzi ta' tniġġiż, bħall- kimika li tintuża fil-pestiċidi u ż-żjut organiċi. Illum il-ġurnata, ix-xjentisti qegħdin jippruvaw biex kemm jista' jkun jużaw l-abbiltà ta' dawn il- mikrobi biex titnaddaf u tiġi reklamata ħamrija mniġġsa. minn hekk, il-mikrobi għandhom monopolju f'dawk il-proċessi kimiċi li jseħħu fil-ħamrija u li mingħajrhom il-pjanti ma jkollhomx għajn ta' sustanzi li jistgħu jużaw. Hawnhekk, biżżejjed wieħed isemmi li l-ħxejjex kapaċi jużaw ċerti sustanzi, bħall- kubrit u l-ħadid, biss, jekk dawn ikunu fil-forma adattata għalihom. Huma propju l-mikrobi li jikkon- trollaw dawn it-tip ta' attivitajiet. Iżda bla dubju l-aktar ċiklu importanti, dak tan-nitroġenu, huwa fil-parti l-kbira tiegħu fdat f'idejn il-mikrobi tal- ħamrija, għaliex huma biss dawn il- mikrobi li jistgħu jagħmlu użu mit- tmenin fil-mija nitroġenu li jinsab fl-arja. Il-lista ta' ħlejjaq li jgħixu, jieklu, u joktru fl-ambjent tal-ħamrija, kif wieħed jista' jara, hija twila u wiesgħa mhux ħażin, iżda, l-ebda wieħed minn dawn il-ħlejjaq ma jista' jitħalla barra. Kollha għandhom sehem bżonnjuż f'din in-nisġa ekoloġika. Iktar ma jgħaddi ż-żmien, il-bniedem qiegħed dejjem isir iktar konxju ta' din-nisġa ta' ħlejjaq moħbija mill- ħarsa tal-għajnejn, u aktar qiegħed isir jaf kemm huma kkumplikati r- relazzjonijiet li jeżistu bejn il-ħlejjaq differenti, mhux biss fil-qasam tal- katini tal-ikel, iżda wkoll fil-bilanċ ta' l-enerġija li jeżisti bejn l-ispeċi. Għalhekk, il-bniedem għandu joqgħod attent biex l-attivitajiet tiegħu, fosthom l-iżvilupp u l-użu ta' l-art ma jkollhomx impatt ħażin fuq din l-ekosistema li hija riżors naturali li fuqu ftit li xejn għadna nafu. Alka, l- Bergħud ta' l-Akla, il- Bumunqar tal-Ħamrija ta' Malta, il- Buħarrat, il- Buzżżu, il- Dudu tal-Alka, id- Fenek salvaġġ, il- Ġurdien tar-raba', il- Kladonja tax-Xagħri, il- Leqqien tat-trab, il- Ħanex tal-Ħamrija ċ-Ċar, il- Ħanex tal-Ħamrija l-Aħmar, il- Rizza, ir- Rizzun, ir- Tina tal-baħar, it- Żiemal tal-baħar ħalqu twil, iż- Żiemal tal-Baħar Halqu Qasir, iż- Żokkrin, iż- Żunżan ballat, iż- Xilpa, ix- Xini tal-ħamrija, ix- il-faqqiegħ