Fid-dinja, sa mill-aktar żmenijiet — bikrija, mal-bjiedja, insibu li kien hemm ir-ragħa. Miktub fil-Kotba Mqaddsa li Kajjin kien iressaq qud- diem Alla l-għelejjel tar-raba u Habiel, l-ewwel u l-aħjar tal-għanem u l-ifrat. (Ktieb in-Nisel, IV, 8). Il-Patrijarki Għebrin kienu jgħożżu u jieħdu ħsieb kbir tal-imrieħel tagħ- hom meta kienu fl-art ta' Kangħan, fejn in-nies kienet ħafifa u għalhekk huma. kellhom il-wisa' li jirgħu l-im- rieħel tagħhom fejn iridu. Abraham, ma' niesu u l-qaddejja, qasam dik l-art minn fuq għal isfel mingħajr ebda xkiel; u waqaf l-ewwel f'Sekem imbagħad f'Betel, minn fejn im- bagħad baqa' sejjer lejn in-Neġeb. Meta raġa' l-ura mill-Masar, fejn kien inġabar ħtija tal-qohta jew karestija, li kien hemm f'Kangħan, raġa' mar joqgħod f'Betel. Wara ftit l-imrieħel tiegħu u ta' qaribu Lot, daqs kemm kibru u żdiedu, ma setgħux isibu baqqiegħat bil-ħaxix fejn jirgħu flimkien. Għal dan inqala' l-lewm bejn ir-rgħajja tal-wieħed u tal-ieħor u kellhom jin- firdu dan minn dak. Abraham ħalla lil Lot jagħżel fejn irid jirgħa; u billi lil dan għoġbitu s-sehla jew pjanura ta' ma' dwar il-Ġurdan, li: qabel ma l-Mulej għarraq l-ibliet ta' Usdum u Ghamora, kienet kollha 'msoqqija donnha ġnien il-Mulej (Nisel, XIII, 19-11), Abraham telaq lejn Mambre, qrib Hebron. F'art imnixxfa bix-xemx bħal ma hi l-Palestina, l-ilma kien minn dej- jem ta' ħtieġa kbira. Għal hekk ir- rgħajja kienu jħaffru bjar fin-nħawi kollha minn fejn jgħaddu bl-imrieħel tagħhom, u dawn il-bjar ħafna drabi kienu l-ħtija ta' ġlied bejniethom. Rghajja u Mriekat BLBIbbja Meta Abi-Melek, is-sultan Filisti ta' Ġerara, għamel ftehim ma' Abraham, dana liemu fuq bir tal- ilma, li kien tiegħu u li r-rgħajja tas- sultan kienu ħaduhulu b'saħħa (Nisel, XXI, 25). Wara żmien ill- Filistin li kienu għajjurin għal għana li bih kien għani Ishak bin Abraham, biex iġiegħeluh jitlaq minn hemm, imlew bit-trab u l-ħaġar il-bjar kollha li Abraham kien ħaffer dik in-naħa (Nisel, XXVI, 13-15). Jagħqub, iben Ishak, li missieru fil-barka li kien bierku kien xtaqlu: kotra ta' nida mis-sema u semna mill-art (Nisel, XXVII, 28) kellu wkoll ħafna mrie- ħel li kien kisibhom l-aktar bil-għaqal. ta' moħħu meta kien f'Harram (Nisel, XXX, 75-48) għand ħalu, Laban. Dawn l-imrieħel żdiedu wkoll aktar meta kien fil-Masar. Jusef, bin Jagħqub, billi ried li l-Israelijin jgħammru fil-wetgħa ta' Ġessen, li m'hux biss kien fiha kotra ta' ħaxix għal mergħa, imma wkoll hemmhekk ħutu kienu mifruda mill- Masrijin, biex ma jitniġġsux bil-ħażen tagħhom, nebbaħhom x'għandhom jgħidu lil Fargħun, kemm il-darba jsaqsihom x'kienet sengħathom. Qal- ilhom jgħidulu: Aħna, il-qaddejja — tiegħek, mrgħajja, minn tfulitna sal- lum; sewwa aħna kemm ukoll: missi- rijietna. U żied: Għandkom tgħidulu hekk biex iħallikom fl-art ta' Ġessen, għaw il-Masrijin kollha jiskerrhu r-rgħajja tal-għanem (Nisel, XLVI, 33-84). Tassew li Herodotus jgħid li l-Masrijin kellhom skerrih kbir lejn ir-rgħajja tal-ħnieżer u tal-baqar biss, aktarx għal xi ħaġa li kellha x'taqsam mad-Djiena. għar-rgħajja tal-għenem, Il-mibgħeda bħal ma kienu l-Israelijin kienet aktarx ġejja milli dak iż-żmien il-Hiksos jew Slaten Rgħajja kienu jaħkmu l-Masar. Mill-mibgħeda tal-ħakkiem barrani, kienet ħaġa ħafifa għal Masrijin li jgħaddu għal mibgħeda tax-xogħol li dawn il-ħakkiema kienu jagħmlu, Hi kif inhi, jekk għand il-Masrijin ir- rgħajja kienu miskerrha, kienu meq- juma għand il-Ghebrin. U dawn meta daħlu fl-art imwegħda, baqgħu jirgħu ' l-bhejjem mingħajr mistħija. Mose nnifsu, meta deherlu Alla min-nofs il-għollieq u amru joħroġ il- ġens tiegħu mill-jasar tal-Masrijin, —— kien għiejed jirgħa n-ngħaġ ta' ħatnu Jetro, qassis ta' Madjan (Ktieb il- Hruġ, XXXI, 10). U David kien jirgħa n-nagħaġ meta Samwel: wasal Betlehem biex jidhnu bħala. re jew Melek ta' Israel (I Samwel, XVI, 11; XVII, 34). Ab-Xalom, bin David, ukoll kellu l-merħla tiegħu (II Sam. Dawk li .kienu joħorġu jirgħu l-bhejjem kienu jkunu l-aktar tad- drabi qaddejja jew mikrijin. Kienu jkunu ħafna u wieħed fosthom kien ikun maħtur rajjes fuq l-oħrajn. Kull ragħaj aktarx li kien ikun imgħam- mar b'ħatar u wadab (Levit. Fil-ktieb ta' Għejjub (Gob, XXX, 1) u fil-ktieb ta' Isajija (LVI, 10) jinsabu msemmija wkoll il-klieb tar- rgħajja li bl-inbieh tagħhom kienu jnebbħu lil sjiedhom li hemm il- dbejjeb ma' dwar il-merħla. Mill-bidu tar-rebbiegħa sal-ħarifa, jew għal ħabta tal-ewwel xita, l-im- rieħel kienu ( u għadhom daż-żmien ukoll) jinżammu fil-beraħ, f'wetgħat barra mir-rħula. Fil-għodu r-rgħajja Għarbi jirgħu l-mer- ħla tan-nagħaġ. kienu jieħdu l-imrieħel jirgħu; għal: nofs inhar jeħduhom f'xi naħa fejn ikun hemm id-dell, biex bix-xemx ħarra ma jimirdux u ħalibhom ma jeħżienx, Għal-lejl, imbagħad, kienu jdaħħluhom ġewwa bħal għalqa bil- ħajt tas-sellieħ. Il-bieb tal-għalqa kien ikun żgħir u dejjaq, biex huma u deħlin u ħerġin in-nagħaġ, ikunu jistgħu jgħodduhom sewwa, billi ma jistgħux jgħaddu minnu ħlief waħda- waħda, F'kull għalqa kienu jinżam- mu merħeltejn jew tlieta. Ħafna mill- egħlieqi kien ikun fihom borġ għoli, li minn fuqu r-rgħajja jaraw il-għalqa bil-għanem u 'l barra minnha, biex iħarsu l-għanem mit-tiġrib, sewwa tal-ħallelin kemm ukoll tad-dbejjeb. Fil- Betlehem — Rgħaj għodu, imbagħad, jiftħu l-bieb u kull rgħaj igħajjat il-għajta tiegħu, li l-bhejjem kienu jagħarfuha, u joħorġu jieqfu ma' dwaru. Imbagħad jeħod- hom jirgħu, kollox bħall-jum. ta' qabel (ara san Ġwann, X, l-6). Ir-rgħajja, billi kienu jkunu qishom dejjem fix-xori, maqtugħin mill- ħajja tan-nies tal-ibliet, ma kienux iħabblu rashom fuq x'tgħid il-Liġi, fuq x'kien ikel ħram u ikel ħorr, anqas fuq il-ħasil tal-idejn u t-tisfija. Għal dan kienu mibgħuda mistker- rha mill-Farisijin. Ma kenux jistgħu jidħlu ġewwa qorti, u x-xhieda tagħ- hom ma. kenitx tiswa,. għax kienu magħduda kollha b'giddieba u ħallelin (Tosefta, Sanhedrin, V, 5). Fil-Kotba Mqaddsa bosta drabi jinsabu tixbiehat tar-rgħaj u tal- merħla. Hekk Mose, li kien jirgħa l-għanem ta' Jetro, talab 'Alla li jqiegħed f'ras il-Għebrin: Raġel li jidħol u joħroġ quddiemhom, li jeħodhom u jġibhom, u li Ġens Alla ma jibqax bħala merħla bla ragħaj. (Ktieb il-Għadd, XXVII, 16-17). U David, imbikki, għal mard li kien ħakem lin-nies tiegħu, għajjat qud- diem Alla u qal: Mulejja, mhuw jien dnibt' Mhux jien amart li jingħaddu n-nies' Xi ħtija għandha din il- merħla' (I. Par. Fis-Salmi bosta drabi Alla n-Nifsu mxebbaħ lir-ragħaj (ara fost oħrajn: Ta' ġmiel barrani huwa l-kliem tas-Salm XXII: Il-Mulej huwa r-ragħaj: tiegħi, 7 mejn ma jonqosni. F'mergħa bil-ħaxin iqegħedni. Fuq i-ilmijiet bierda jwaqqafni. U jsaħħaħli ħajti Imearini f'toroq watja, għall- Isem Tiegħu. Il-Profeti, daqqa jeħduha mar- tiegħi, intom. ħarbattuhom… rgħajja l-ħżiena u daqqa jxebbhu lil' Jahwe (jiġifieri Alla tal-Lhud) u lill- Messija li kellu jiġi, ma' ragħaj tal- ġens Lhudi (Isajija, XL, II; Ger. Biżżejjed li wieħed isemmi lil Ġeremija, XXIII, l-4, illi qal: Ħażin għar-rgħajja li jjerrvu u jħar- rbu l-merħla tiegħi ,jgħid il-Mulej l… Intom aerridiu n-ngħaġ tal-merħla Jiena niġbor il-fdal tal-meħla tiegħi min- naħat kollha u nqiegħed fuqhom rgħajja li jirgħuhom. U din it-tixbiħa tar-ragħaj u tal- merħla, tinsab ukoll fil-Kotba tal- Għaqda l-Ġdida. Ġesti jistqarr li ma kienx mibgħut ħlief għan-nagħaġ mitlufa ta' dar Israel (Matt, IX, 86; XV, 24). Lil Pietru, bħal ragħaj; iqabbdu jirgħa n-nagħaġ tal-merħla tiegħu (Ġwann, XXI, 16-17). Barra minn dan, tliet darbiet oħra jxebbaħ ix-xbieha tar-ragħaj u l-merħla (Ġwann, X, l-16; Luqa XV, 8-7; Matt. fl-Ewwel Ittra tiegħu (II, 35), jikteb: Kontu bħala nagħaġ mitlufa, imma rġajtu għar-ragħaj u l-Isqof tar-ruħ tagħkom. Fil-Kotba Mqaddsa, fl-imkien man- nagħaġ, huma msemmija wkoll bosta drabi l-mogħoż u l-gidjien u l-kbiex. Dawna, għall-jebusija ta' rashom u s-sefqa ta' wiċċhom, jixxebbħu man- nies il-ħżiena. Nhar il-Ħaqq, fl-aħħar tad-dinja, lil- dawna, kif ikunu mqegħdin fuq ix-xellug, Ġest, bħala Re u Mħallef, jaqtagħlhom il-qada tal-biża': Warrbu minni, ja misħutin l Morru fin-nar ta' dejjem, li kien im- ħejji għax-xitan u. għal sħabu, għax kont fil-ħtieġa u ma għentunie l (Matt.