Programm tal-Festa San Sebastjan-2011 Il-Kwadru Titulari ta' San Sebastjan Meħud minn Xogħlijiet tal-Arti fil-Knisja l-Qadima ta' San Sebastjan Ħal Qormi —Apprezzament kritiku minn Mario Buhagiar li deher fi Sliem u Ħajja sena 1986 l-Knisja l-Qadima ta' San Sebastjan għalkemm ma tistax tiftaħar bi storja twila u mżewwqa bħal ħafna knejjes parrokjali oħra Maltin, mhix nieqsa b'danakollu, minn ċertu nteress arkitettoniku u artistiku. Inbniet fl-aħħar snin tas-Seklu 19 u t-tifsila tal-bini u x-xogħlijiet li jżejnuha jirriflettu tajjeb ix-xejriet ta' Malta ta' disgħin sena ilu. Il-Knisja għandha tliet artali, kull wieħed bil-kwadri tiegħu. Tnejn minn dawn il-kwadri, t-titular u l-ieħor tar- Redentur, ħarġu mill-pinzell ta' Lazzaro Pisani 1854 -1932. L-ieħor tal-Madonna tar-Rużarju, jingħad li nġib minn Napli. Lazzaro Pisani kien artist ta' ħila li sa issa, tneħħi xi ftit kitbiet l'hawn u T'hinn u li fil-kotra tagħhom, huma ta' natura popolari u neqsin minn kumment kritiku, ftit li xejn sar sforz serju biex jiġi mifhum u apprezzat. Artist prolifiku tal-kalibru ta' Pisani li għex medda ta 78 sena u ħadem bla head, bilfors ikollu mumenti aktar feliċi minn oħrajn. Mhux ix- xogħlijiet kollha tal-istess livell. Għandu xogħlijiet tajbin ħafna u oħrajn dgħajfin għax l-artist mhux magna u l-ispirazzjoni artistika hija kkontrollata minn fatturi psikoloġiċi u minn oħrajn estraneji għall-artist li ma tispjegahomx kif ġib u laħaq. Il-kwadri tal-Knisja ta' San Sebastjan ma jistgħux jingħaddu fost l-aħjar xogħlijiet ta Pisani, imma minkejja dan mhumiex nieqsa minn ċertu nteress. Imwieled Ħaż Żebbuġ minn familja li kienet tgħodd fost il-membri tagħha lill-aħwa Francesco Saverio u Antonio Sciortino, Lazzaro Pisani studja Ruma fejn tkisser fid-disinn fl-Accademia di San Luca, fi żmien meta fl-Italja kien hemm enfażi eżagerata fuq l-istil klassiku tal-pittura. Ruma kienet maqtugħa mill-kurrenti artistiċi ġodda li kienu qed jgħixu f'din il-belt li kienu jħaddmu idjoma li kull ma tmur kienet qed issir dejjem aktar antikwata. Id-dixxiplina akkademika tat lil Pisani profiċjenza fid-disinn, imma għamlitu wkoll konservattiv u ngħiduha kif inhi, biex tirnexxi bħala artist f'Malta ta' mitt sena ilu u għal ħafna snin wara wkoll bilfors kellek tkun konservattiv. Il-ftit mili ta' baħar li jifirduna mill- Ewropa kellu effett ikrah fuq il-kultura Maltija u movimenti ġodda fl-arti ħafna drabi kienu jilħqu xtut gżiritna meta diġa kienu qdiemu fuq il-kontinent. Ħafna artisti ta' talent dehru jippromettu fil-bidu tal-karriera tagħhom spiċċaw biex għerqu fl-għadira mdardra tal- medjokrita' li hija s-saħta ta' ambjenti ċkejknin fejn jiddomina l-parrokkjaliżmu u fejn l- edukazzjoni fis veru u mhux materjalistiku tagħha, hija batuta. Il-kwadru titulari ta' San Sebastjan kien għotja lill-Knisja tas-Saċerdot Dun Salv Agius li l-arma tiegħu, flimkien ma' iskrizzjoni kommemorattiva hija mpittra fuq it-tila flimkien mal- firma ta' l-artist u data 1889. Fpajsaġġ imdawwal min sema kaħlani sfumat bl-ilwien roża ta' nżul ix-xemx. San Sebastjan marbut ma' zokk oħxon ta' siġra kbira, minfud minn tliet vleġeġ, jgħolli ħarstu I' fuq lejn Messaġġier t'Alla li qed inewwillu l-Kuruna tal-Glorja u l-Palma tal-Martri. Il- Figura stupenda taż-żagħżugħ Sebastjan, li aktar tfakkrek f'xi Adonis Grieg milli f'qaddis Għaqda tan-Nar San Sebastjan - Ħal Qormi Nisrani li ċarċar demmu għal twemminu hija xhieda tal-kapaċita' ta' Pisani fin-nudo u l-isbaħ ċertifikat għall-istudji tiegħu fl-Accademia di San Luca. Ma hemm xejn devot jew reliġjuż f' din il-figura anatomikament perfetta u mill-ġrieħi tal-vleġeġ bilkemm il-kemm iċarċar qatra waħda demm. Sabih ferm hu l-panigg naturali tal-biċċa drapp twila li biha jitħażżem il-qaddis u li minn madwar ġenbejh taqa' f'kaskata ta' kurvi retoriċi għal wara saqajh u l- bjuda tagħha tirkaċċja mas-smurija tal-gilda. Għalkemm qed ivenven ir-riħ u l-friegħi għera tas-siġar fil-bogħod jitgħawġu taħt il-qilla tiegħu, l-artist donnu joħloq bħal vakum madwar il-qaddis li donnu la jħoss ir-riħ u lanqas is-sirda ta' nzul ix-xemx f'jum tal-Ħarifa għax il- friegħi għera tas-siġar iġgħeluk taħseb f'dan l-istaġun. Ir-rapport li Pisani joħloq bejn San Sebastjan u l-pajsaġġ jista' jiġi mxebbah ma' dak ta' bejn attur u xena mpittra fuq il-palk. Fi kliem ieħor, il-figura tal-qaddis u l-pajsaġġ li l-pittur ħoloq madwaru ma' jikkumplimentax wieħed l'ieħor. It-tnejn għandhom il-merti tagħhom imma t-tnejn jistgħu jgħaddu mingħajr xulxin. Dan hu difett għax inaqqas mill-omoġenita' tal-kwadru. Il-kompożizzjoni hi ukoll aktarx batuta u l-ħafna siġar joħolqu element ta' konfużjoni li ma jħallux l-għajn tistrieħ fuq San Sebastjan li x-xbieha tiegħu ssofri wkoll mill- fatt li hu sproporzjonalment ċkejkna għad-daqs tal-kwadru. Donnu li s-siġra li hu marbut magħha għandha aktar prominenza minnu. Imma l-aktar ħaġa li tistona hi l-figura bla grazzja tal-anġlu fin-naħa ta' fuq tal-kwadru fir-rokna tal-lemin. Il-perspettiva ta' din il- figura hi waħda diffiċli u toħloq problemi li Pisani ma rnexxilux isolvi b'mod sodisfaċenti. Kien ikun aħjar kieku pprova jsib poża aktar sempliċi għall-anġlu. Imma l-figura tal-anġlu tiddizappunta ukoll mil-lat kromatiku għax il-lewn jgħajjat tal-libsa tiegħu ma' jaqbilx mal- kuluri aktarx iżjed delikati tal-kumplament tal-kwadru. Il-ħaġa waħdanija li tiġġustifika l- qagħda ta' l-anġlu u l-ilwien tiegħu, hija s-sens ta' bilanċ li dawn joħolqu mal-korazza u l- porpra tal-qaddis fir-rokna tax-xellug fin-naħa t'isfel tal-kwadru. Il-pajsaġġ għandu nteress konsiderevoli l'aktar minħabba l-impost oħxon li bih hi applikata ż-żebgħa. It teknika, l-kuluri u l-effetti atmosferiċi jfakkruk fil-veduti ta' pitturi Taljani tas- seklu 19, bħalma kienu per eżempju, Ettore Cercone 1829- 1875 u Marco De Gregorio 1829-1875 li Pisani kien aktarx familjari max-xogħlijiet tagħhom. L-istess effett narawh ukoll f'veduta żgħira ta' pajsaġġ f'inżul ix-xemx, xogħol ta' Giuseppe Cali, fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti il-Belt. Fuq kull naħa tal-kwadru ta' San Sebastjan kien hemm żewġ pitturi oħra, it-tnejn xogħol ta' Lazzaro Pisani li kienu juru rispettivament lil San Sebastjan qed jgħammed u lil San Sebastjan qed ifejjaq lill-morda. Dawn il-kwadri mid-dehra ħadd ma' jaf x'sar minnhom u ilhom żmien li tneħħew ) minn posthom. Jingħad li ma kienux għoġbu lill- Isqof Pietro Pace u li minħabba f'hekk qegħdu minflokom ix-xbihat tal-Qalb ta' Gesu'u l-Qalb ta' Marija xogħijiet dgħajfin ta' pittur medjokri li jġi l-isem ta' Giseppe Cefail.