Dawta f'Ta' Frankuni (Ta' K. Fenecn) (1 HADNI nisma' l-kliem t'ommi jdoqq f'widnejja donnha għad- X ha qiegħdu tgħiduli issa: flbni, fitżex li tagħmilha ma' min u aħjar minnek. X'jiswielek ħabib li ma jgħallmekx u ma jserraħlekx id-dieq ta' qalb muġugħa U Jien kliem ommi dejjem isristu bir-reqqa u xewqitha tisqqastlom f'qalbi biex fil-mixja mien ma jkollix għax inħabbat fuq sidri bħal bosta żgħażagħ id: Haqqni għax hi smajtx minn ommi. ĦBieb, għalhekk, li xejn qbadt, u dawk li qbadt tabilħaqq qgħadt b'seba' għajnejn li jkunu jistgħu jiswewli ta' ġid kemm għal ruħi u kemm għal ġismi. Wieħed ininn ħbiebi kien is-Sur Ġuże, raġel li kemm domi ieh miegħu qatt mu naqas f'kelma waħda biss. Miegħu kont ) l-għaxqa ta' qalbi għax ma jgħaddix jum wieħed li ma tit- għullimx xi ħaġa minnu. Kien raġel li qara ħafna u kotba qalleb kemm felaħ u kull min fetaħ qalbu miegħu meta sab ruħu f'xi saram, is-Sur Ġuże malajr ħarġu minnu b'wiċċ il-ġid. Darba fost l-oħrajn, das-Sur Ġrużċ ġie d-dar u qalli: Ħabib, il-lun: taf fejn immorru7 Hemm tàbib il-Manikomju ħabib tiegħi ana u nitolbuh iħallina nagħmlu dawra qalb l-imġienen. 3ej biex niċċajta u bejn għax, ngħid is-sewwa, bżajt immur qalb l-imġienen, jien għidtlu da jmurx xi ħadd minnhom jagħmel għalina ħhux27 Is-Sur Gużċ faqqa' daħka n qalli: Inti ħandek x'tagħmel ħalli inmorru77 F'kemm ili ngħidlek ħej- jert ruħi u tlaqna — il-barra, Irkibna l-karrozza u f'radda ta' salib wasalna Ħ'Attard. Kemm domna fuq il-karrozza s-Sur Ġużċ beda jfehemni kif għandi nġib ruħi, u wissieni l ma jmurx ifettilli nidħak waqt li nkunu quddiem xi wieħed mill-morda għax jista' jkollna xi ngħidu sewwa. Terġa', l-imħabba lejn għajrna ma tħallinix nagħmlu dan għax dawk morda, Hekk kif dħalna, is-Sur Gużċ sellem lil wieħed sinjur tr baqa' miexi. Kif tbegħidna ftit qalli: (Dan taf min hu2 Dan għadu kif sar tabib dis-sena, missieru tistagħġeb jekk ngħidlek li meta t-tifel kien għadu żgħir ma kellux għaxa ta' lejla. Imma dak li kellu nieqes f'butu kellu żejjed f'għaqlu. Raġel li tassew Dawna F'TA' FRANKUNI 78 tistħoqqlu kull foħrija għal kif rabba' 'T uliedu; u issa, kif qed tara: qed jaħsad il-frott ta' għaqlu, Kien għadu anqas temm dan il-kliem is-Sur Ġużċ li ma tfaċċax quddiemna raġel li mid-dehra tiegħu u minn kif kien liebes kien jidher li hu wieħed: mill-morda. Malli rajtu, jien ħadt qatgħa, ngħid: is-sewwa, għax għidt mela l-imġienen hekk iħalluhom jiġru mas-saqajnt U jekk jagħmlu xi waħda minn tagħhom iduru għal xi ħaddi Fuq hekk dort lejn is-Sur Ġużċ u staqsejtu jekk dak kienx marid jew le. ''Iva'', weġibni s-Sur Ġużċ, ''dan miġnun, imma. taf il-għala jinsab jiġri hawn7 Għax dawk li jkunu tajba u ma jkunx hemm biża' li tagħtihom xi siegħa tal-ġenn iħalluhom jiġru fl-isptar, Dawk li jkunu miġnuna sewwa u jkunu ta' qilla kbira, ikunu maqfula u ħadd ma jidħol ħdejhom. Dan li qed tara wieħed Mit-tajbin tn jekk tkellmu anqas biss ma. tinduna li hu miġnun u tistagħġeb kif jinsab hawn. Dawn ikunu nies iffittati fuq ħaġa waħda biss, ngħidu aħna. ikunu waħħlu f'moħhom xi ħaġa u kull darba li jaħsbu fiha tagħtihom is-siegħa tal-ġenn, iżda mbarra f'dan il- waqt dejjem jirraġunaw daqsna, ' — Sa kemm is-Sur Ġużċ qal dal-kliem, jien bqajt nissamrma' għal dawn il-praspar, u rajt li s-Sur Ġużà jifhem sewwa fejn daħal u, li għalkemm dan kien miġnun, m'hemmx għalfejn wieħed jitbażża' aktar milli jmissu. Hekk kif kont qed naħseb illi ma għandix għalfejn nibża', f'daqqa qabditni rogħda kbira għax ilmaħt raġel ieħor mill-morda riesaq igħaġġel lejna u jgħaj- jat: t'Bonġornu sinjur. bonġornu għalikom. Xi tridu minn hawn Żgur ġejtu biex idduru l-isptart Imxu miegħi'' Ma ngħidilkomx kif qalbi għamlet tikk għal dan il-kliem ta' dan il-miġnun u tassew li tħawwadt għall-aħħar. Is-Sur Ġużà, meta: rani hekk għemiżni u qalli minn taħt il-lsien li ma għandix għal- fejn nibża' u issa la dan jixtieq idawwarna ma ngħidulux le, għax jista' jieħu għalih u tagħtih xi siegħa. —'Dan malajr neħilsu min- nu malli niltaqgħii ma' xi tabib jew ma' xi servjent, għax ħadd ni jista' jdur l-isptar hekk. Dawn qatt tmur kontra xewqit- hom''. qalli s-Sur Ġuża. UX għadna ħabib,' wieġeb is-Sur Ġrużċ, ''Donnok bassħr. Dan kif taf li aħna ġejna biex inżuru l- isptar7''—Għadek ma tafx min jien int għalhekk, u anqas ngħid- lef kif naf, għax kieku kont taf min jien ma kontx tistaqsini kif riaf. Tridu tiġu miegħi ddurnh kolluf''— 'Bil- qalb kollha niġu, għala le'' , wieġbu minnnfih is-Sur Ġużà, VA IL-MAnri It-tlieta qbadna bħal daħla ċkejkna minn ġol-ġnien u ġej- na fejn sala, Kien hemm xi erbgħa min-nies jiġru 'l hawn u 'l- hemm, fosthom. tnejn mix-xeħta servjenti. tlal-miġnun li kellna magħna, dawn nies li trid tassew tibża' minnhom, għax qalbhom ta' l-azzar. Ma jħennu għal ħadd, iqisu rashom biss, u jaqbel li nwarrbu minn hawn li ma niksir- hiex ma' xi wieħed minnhom.' ''Il-Bambin jibgħatha tajba'', ' għidt bejni u bejn ruħi, ''dan lest għall-ġlied. ''Tntom tafu'', jissokta dal-miġnun, ''ma għandniex xi ngħidu, hawn hu l-isptar ta' l-imġienen, u għalhekk, ma għandkomx għax tistgħaġbu la. nibda nsemmilkom fuqiex huma iffittati dawn in-nies. ħarsu lejn dan li ġej u tħalluhx. jarakhom għax dan bniedem jekk tħares lejh jaħseb li biex tidħak bih, Dan kellu l-mara ' xi għaxar snin iżgħar minnu, u darba fettillu għer għaliha talli kienet iżgħar minnu. Ried jara kif jagħmel u 'l din l-imsejkna mara jxejjaħha daqsu. Inti, kien igħidilha, bħala marti jeħtieġ li tkun ta' l-età tiegħi. Mhux sewwa li xagħri abjad u wiċċi tkemmex t tiegħek le. Jew marti f'kollox jew m'intix. Fuq ħekk dan ried jiżbgħolha xagħarha abjad u jkemmixilha wiċċha billi jpinġiħulha.. U mhux darba u tnejn tah dal-ġenn u ried iwettaq ħsiebu. Darba minnhom ħataf sikkina f'idu u hedded lil martu li jekk ma tismax minnn jinfidha, Din tistgħu taħsbu kif 'twerwret u, għalhekk. kellha turi dil-biċċa lill-pulizija. . Ressanh quddiem it-tabib u tellgħuh hawn għall-arja. Bħalissa tista' tkellmu kemm trid n ma jidher li għandu xejn; biss ara tkellmu fuq in-nisa għax ifur u tagħtih is-siegħa. ' Meta fien bdejt nisma'' dal-kliem irġajt għal bejni u bein ruħi: 'Milli jidher dan il-bniedem mhux miġnun għax kif qie- għed jitkellem jagħtik x'tifhem li hu f'sessih sewwa.' Xi Kemm taħseb li hemm nies hawn ġewP', staqsa f'daqqa s-Sur Ġużċ. ''Ngħidlek is-sewwa, ma nafx għax jekk ngħidlek inkun nigdeb u ma jixraqx li jien nigdeb; għax inkella…… mħux talli ħekk. talli jiena anqas biss- nista' niedeb. Dan l-isptar huwa kbir ħafna u l-morda huma bla għadd; għax min iffittat- fuq ħaġa: min fuq oħra,''—''Ġie li kien hawn min ħareġ minn ħawn, fiġifieri fieq għal -kollox9'' staqsa s-Snr Ġużċ. ''Mela le, mhux wieħed u tnejn li kien hawn, imma, ħares. la l-moħħ ikun ħass xi ftit. ma. jerġax-għalli kien. kif ġib u laħaq. Kemm ili hawn. jien niftakar żgur daqs tmienja, fosthom kien hemm wieħed Ji Dawna F'TA' FRANKUNI 75 kien waħħalha f'moħħu li bu xortih ħażina, għalhekk ried joq- tol ruħu b'idejh. Imma dan billi kien ġenn ta' ftit ġranet ma- lajr għaddielu. Kien: tah il-ġenn għax deherlu li kellu jirbaħ il-lottu, kiteb tliet numri. fuq it-twelid ta' tarbija li kellu. Darba oħra niftakar, jaħasra, tassew li kont nitħassarha, xbejba, ta' xi tmintax-il sena, iġġennet fuq. il-mewt t'ommha. .Debrilha li ommha ma: kellhiex tmut u meta ġew biex joħduha bdiet tagħ- mel għal kulħadd. Imbagħad baqgħet tiffitta u tiffitta sakemm rebaħha hawn fuq. Wara waħħlitha f'rasha li ma tridx tiekol jekk ma jġibulbiex 'l ommha, u f'kemm ili ngħidlek inqerdet. Flok ħarġet ħarġuha, miskina. Din hi d-dinja. Dinja. kelba. u kiefra. ' Minn fejn konna, tlajna ma' l-erbgħin tarġa u ġejna għal kuritur twil twil minn fejn dan il-miġnun li kellna magħna..beda jġagħalna nittawlu fi twieqi u jurina xi miġnun u jgħidilna: l- ġrajja tiegħu kollha kemm hi. Waqt li konna. mixjin, jien bdejt nisma' bħal twerżiq irqiq irqiq, u daqqa bdejt nieqaf nissamma', daqqa donni rrid nistaqsi lil dak li kien imexxina. x'inhu dan it-twerżiq, irmma ma kellix ħila niftaħ fommi nistaqsi xejn, meta, għall-għarrieda s-Sur Ġużċ waqaf mill-mixi, u qal lil dak il-miġnun: ''Tsma' dan it-twerżiq x'inhu, tgħid ġiebu 'l xi ħadd ġdid hawnhekki' ''Tidhru li ma intomx imdorrija hawn fua għax kieku kontu tkunu tafu. Dan hu twerżiq ta' miġienen li huma ta' qilla kbira u għalhekk jaqfluhom fi kmamar għalihom u meta tagħtihom is-siegħa jibdew iwerżqu kemm jifilħu.'' Hawr waqafna u ttawwalna minn tieqa li tagħti għal bitħa ġo l-isptar. Dan il-miġnun li kellna magħna. ra lil-xi ħadd u waħħal f'moħ- ħu li ried jinżel isfel malajr fil-bitħa. ''Allà magħna', qalli s-Sur Gużċ minn taħt l-ilsien, ''issa waslet is-siegħa tiegħu, tgħidli qabli Aħna biex ma niksrulux qalbu nżilna miegħu. fil-bitħa. Tien il-ħin kollu nitlob 'l Alla li jeħlisna minnu u fl-istess ħin nisħet il-waqt li ltqajna miegħu. Kif wasalna jurina raġel u qalilna : TQed taraw lil dak ir-raġel oħxon f'nofs din il-bitħa7 Dak miskin iffitta u jrid igħid li hu Napuljun. Ara: meta l-bnie- dem iwaħħal ħaġa f'moħħu… Ma jafx jaħasra li Napuljun huwa jiċi'u alla jħares jiġi jgħidli le Kif kien qed igħid hekk tfaċċa wieħed mit-tobba, li wara sirt naf li Kien dak ' il-ħabib tas- gur Ġużi, u dan il-miġmm għab bla ma nafu kif u fejn.