WIRT ARKITETTONIKU IR-RAĦAL MALTI BIT-TOROQ TIEGĦU NAPPREZZAW L-IRĦULA Minn ftit snin ilu 'l hawn, nibet u kiber l-interess għall-konservazzjoni tal-qalba tal-irħula Maltin, dawk it-toroq f'nofs l-irħula li tfasslu qabel il-bidu tas-Seklu Għoxrin. Mhux biss hawn Malta, iżda anke f' ħafna artijiet 'il bogħod minn xtutna. It-Taljani għandhom ic-centro storico, aktarx il-bini u t-toroq kollha 'il ġewwa mis-swar tal-belt. L-Ispanjoli, li għal ħafna snin kellhom ukoll influwenza mid-dinja kulturali Għarbija, ukoll jgħożżu l-kwartieri tal-ibliet tagħhom li nbnew tant sekli ilu - u li jixxiebhu ħafna ma' l-irħula Maltin. X'inhu l-bżonn ta' dawn it-toroq, għalfejn dan l-interess biex nibqgħu ngħożżu din in-nisġa ta' toroq dojoq, ta' sqaqien jagħlqu u ta' pjazez u msieraħ bla forma7 Għalfejn inħallu dan kollu jfixkel il-karozza, il-mezz ewlieni tat-trasport ta' Żminijietna, milli: tiġri tul dawn. it-toroq mgħawġa lli jtellffuna sekondi prezzjużi fil-ħajja mgħaġġla tal-lum7 L-ewwelnett u fuq kollox, dawn it-toroq fl-irħula Maltin huma wirt storiku daqs l-aqwa monumenti li għandna fil-gżira tagħna. Anzi, huma wirt li ħallewlna missirijietna li ħadmu l-bini ta' matul it-toroq. bl-għaraq ta' ġbinhom. Huma monument fil-qasam tal-urban planning għax juru l-iżvilupp li sar matul sekli ). sħaħ f'dan il-qasam. it-toroq tal-irħula Maltin huma parti ntegrali tal-irħula tagħna. Huma ħaġa waħda mal-pjazza, ji mal-knisja, mad-djar matulhom, mar-raba' li jdawwarhom. Il-qirda ta' xi waħda minn dawn tista' tgħid li twassal biex ir-raħal ikun qed ); jinqered kollu kemm hu. X' GĦANDEK ISSIB FIR-RAĦAL t Is-sistema tat-toroq fil-qalba f: tal-irħula kif nafuhom illum taf ji il-bidu. tagħha fi: żmien l il-Medjuevu. Kien żvilupp Triq Rużar Formoża : waħda mill-idjeq toroq fil-Gudja organiku, ma kien hemm l-ebda. intervent ta' disinji maħduma 'l bogħod minn fejn it-toroq kienu qegħdin jikbru. Iżda minkejja dan, minkejja li t-toroq kollha huma differenti minn xulxin, xorta waħda nistgħu naraw elementi ċari u distinti fihom kollha fosthom il-pjazza, il-misraħ, it-triq ewlenija, is-sqaqien. Għalkemm l-ibliet u s-subborgi saru skond disinn maħdum minn qabel, kultant dawn l-elementi ma jkunux daqstant ċari. Fit-tifsil tat-toroq, dawn ikunu tista' tgħid kollha ndaqs u għalhekk ma jkunx hemm distinzjoni bejn it-triq ewlenija u l-oħrajn. Fis-subborgi, nagħtu każ, ma ssibx dik il-wesgħa ċentrali tal-pjazza quddiem il-knisja - din issibha tul it-triq bla ebda pjazza - formali jew mhix — quddiemha. Il-pjazza kienet minn dejjem il-qalba tar-raħal. Fiha kont issib il-bini l-iktar importanti tar-raħal - il-knisja, bil-kobor tagħha tiddomina fuq ir-raħal kollu, u bini ieħor residenzjali aktarx iktar mirqum minn dak tal-bqija tar-raħal. Mill-pjazza jinbtu qishom swaba' t-toroq ewlenin tar-raħal. Ħafna mill-irħula għandhom żewġ jew tliet toroq ewlenin u normalment, kienu l-linja ta' komunikazzjoni li minn raħal iwassluk lejn l-irħula u l-ibliet ta' madwar. Imbagħad is-sqaqien, li tara kultant tul it-toroq, twal jew qosra, iżda dejjem idjaq mit-triq ewlenija. L-IŻVILUPP TA' L-IRĦULA X' mwassal għal dan. it-tip ta' żvilupp7 Żgur li l-bżonn li ma jintilifx ir-raba, f' art ċkejkna bħal tagħna, wassal biex l-art mibnija tinżamm kemm jista' jkun żgħira. Biex ma jinħeliex materjal u biex it-triq tkun bla tlajja' wieqfa ħafna għall-bhejjem tat-tagħbija, it-toroq żviluppaw skond il-livell tat-triq. Għalhekk it-toroq iduru, iserrpu u ;/ jigħawġu skond ma kienet l-art li sabu. Imbagħad, aktar 'il quddiem meta nbnew id-djar, għall-istess għan, dawn inbnew max-xifer Kien għalhekk ukoll li nsibu ħafna sqaqien. Sqaq dejjaq jagħti l-arja u l-aċċess għal ħafna djar madwaru, iżda mill-art agrikola ma kienx jittieħed ħafna. Il-bini li ttella' tul dawn it-toroq u s-sqaqien ta sens ta' unita' bil-forma tiegħu, bil-mod tal-kostruzzjoni kif ukoll bit-tifsila tal-faċċata. Dan il-bini għandu forma ġeometrika sempliċi — forma ta' kaxxa -— u dan kien ta' kuntrast mal-iżvilupp irregolari, iżda naturali, tat-toroq. Il-faċċata tal-bini, kollha tal-franka, kultant issibilha toqob żgħar ħafna bħala twieqi. Kienu kollha żgħar biex iħallu s-sħana tas-sajf barra u bi bżonn għad-difiża. Kien jintuża dejjem l-istess materjal, u l-kulur kien dejjem uniformi. Dan kollu jagħti unita' viżiva lil dawn it-toroq. Il-mod kif żviluppaw it-toroq bil-bini magħhom ħallew effett fuq il-klima fir-raħal stess. Minħabba t-tisrip tat-toroq, anke fil-qilla tax-xemx sajfija, kont tista' ssib irqajja' ta' dell fejn tistkenn. Minħabba fid-djuq tagħhom, u aktar u aktar fis-sqaqien, ftit ikun il-ħin li x-xemx tasal sa fuq wiċċ it-triq. Minħabba n-nuqqas ta' linji dritti tul it-toroq, l-irjieħ li jvenvnu fil-kampanja jitkissru fil-qalba tar-raħal. Jiġifieri, fit-toroq kont issib klima ħafna inqas kiefra, kemm fix-xitwa kif ukoll fis-sajf. FIS-SEKLU GĦOXRIN Matul dan. is-seklu, żewġ affarijiet laqtu dan l-iżvilupp organiku fl-irħula. L-ewwel kien hemm ir-regolamenti sanitarji ta' l-1880. Minn dak iż-żmien, kellu jieqaf l-iżvilupp organiku; minn hawn it-toroq bdew jitfasslu skond pjanti maħduma 'il bogħod mill-irħula. L-impożizzjoni ta' wisa' minimu fuq it-toroq ta' kullimkien - kemm għall-ibliet u l-irħula, minkejja d-differenzi tagħhom — fixkel u qata' għal kollox l-iżvilupp kif kien isir qabel. Imbagħad ġiet il-karozza. Minflok ma t-toroq baqgħu bżonn għall-aċċess bir-riġel u għal ftit arja, minflok ma. t-triq baqgħet għall-użu tal-bniedem, l-użu tat-toroq beda jinbidel biex saru jaqdu 'l karozza. L-iktar li soffrew kienu l-pjazez. Il-pjazez imdaqqsa u magħluqa sabu ruħhom miftuħa beraħ b' toroq wiesa' esaġerat li mix-xifer tar-raħal iwasslu dritt sal-pjazza. Il-ħsara saret ukoll tul it-triqat billi twaqqa' bini antik u nbena ieħor fejn il-linja tat-triq intefgħet 'il ġewwa — dan dejjem biex tgħaddi l-imbierka karozza. U kultant l-istil tal-bini l-ġdid ma jkun jaqbel xejn ma' dak tal-bini ta' madwar. KONSERVAZZJONI llum naraw ċaqlieqa fid-direzzjoni tal-konservazzjoni tal-qalba ta' l-irħula tagħna. Dak li rċevejna mingħand missirijietna -— dak li għaddewlna u li fadal minnu - għandna nżommuh fi stat tajjeb biex aħna ukoll ninqdew u ngħadduh lil uliedna. Bdejna nifhmu l-ħsara li l-karozzi jagħmlu lill-bini fl-irħula. Bdejna nindunaw bl-arja ħażina li jkun hemm fl-irħula minħabba l-exhaust tal-karozzi. Bdejna nindunaw li t-toroq ma baqgħux għan-nies tar-raħal, saru tal-karozzi u trid toqgħod attent meta toħroġ barra. Bdejna nindunaw illi l-irħula għandhom potenzjal turistiku kulturali qawwi - għax it-turist tinteressah ukoll il-kultura u t-tradizzjoni tal-pajjiż li jżur. Bdejna nindunaw bil-valur tal-bini antik, bil-vantaġġi li joffri. Bdejna nindunaw li fl-irħula u fil-kampanja li ddawwarhom tinsab it-trankwilita' wara jum tax-xogħol mgħaġġel. Vjal it-Torri : triq moderna li żgur mhix tipika tar-raħal Malti Għadna fil-bidu. Il-proċess twil u jiswa l-flus. Jiswa iżjed minn kemm intefaq biex 'iġġarrfu l-irħula. Iżda dak li llum jista' jidher bħala nefqa barra minn kull proporzjon, jista' jservi għal investiment soċjali, ekonomiku u kulturali aktar 'il quddiem għall-ġid tagħna stess. Dan l-artiklu qiegħed jiġi mwassal bil-kortesija' ta' LEWIS PRESS