LEĦEN IS-SEWWA' — Is-Sibt, 30 ta' Ottubru, 1976 L-Ewwel Naħseb mitt sena mit-twaqqif tal-iskola tal-Anatomija u Kirurġija f'Malta: bolla tawwalija li, ma naħa ġġib l-iskrizzjoni MALTA u, mal-oħra, ix-xbiha tal-Granmastru Nikola Cotto- ner, b'quddiemu s-salihi tal-Ordni u warajh ismu, u l-iskrizzjoni kommemorattiva ma- tul il-biċċa ta' isfel. llum ser ngħidu xi ħaġa dwar il-bidu ta' l-ewwel tabib li għallem fiha. Ftit ilu tħadditna dwar l-Isptar tal-Ordni f'Malta taħt l-isem ta' Sagra Inier- merija, u rajna kemm kien imfaħħar mill-barranin għall-organiżżazzjoni, il- kumditajiet. u s-servizz tiegħu. Kien jonqos fih ħaġa waħda biss: skola li fiha jitgħallmu u jitrawmu dawk li kienu jridu jeżer- ċitaw il-professjoni medika. SKOLA TA' L-ANATOMIJA Sal-1676, kull min: kien irid jagħmilha ta' tabib jew kirurgu (surgeon), kien ikollu jsiefer u jistudja f'xi skola jew universita' barra minn Malta, x'aktarx fl- Ttalja. Għal skola medika f'pajjiżna kien beda jaħseb il-Granmastru Nikola Cotto- ner. aktar u aktar wara li ħass il-ħtieġa ta' iżjed tob- ba fil-Gżira matul il-pesta tal-1675, li qerdet xejn in- qas minn 11,000 ruħ minn 60,000. , Kien fid-19 ta' Diċembru 71676 li dak il-Granmastru ġeneruż ħabbar -fil-Kunsill tal-Ordni li ried, spejjeż tiegħu, iwaqqaf skola ta' Anatomija u Kirurġija fis- 'Sagra Infermerija tal-istess Ordni, ħalli hemmhekk. il- barbiera-kirurġi u studenti oħra, setgħu jitgħallmu kif inhu msawwar il-ġisem tal-bniedem u kif jissewwa l-ksur fl-għadam, jiddew- wew il-ġrieħi u jsiru l-op- erazzjonijiet, taħt għallie- miu Mexxejli jingħażel mill-Granmastru, Il-Kunsill approva bil- ferħ dik il-proposta u l-ka- tedra twaqqfet minnufih. Fl-1768, dik li Skola ngħa- qdet mal-Universita' Statali li l-Granmastru Manoel Pinto de Fonseca waqqaf 'flok il-Kulleġġ tal-Giżwiti meta keċċa lil dawn minn Gżiritna. Għidtilkom: 'il-barbiera- kirurgi': nisħajjilkom tgħi- du ġewwa fikom: ''Dawn il- barbiera-kirurgi x'kienu' X'għandhom x'jaqsmu l- barbiera mal-kirurgi' Mela m'għandhomx, jew aħjar ma kellhomx, x'jaqsmu bejniethomi Għandkom tkunu tafu li fl-imgħoddi xi barbiera kienu jagħmlu xi studji speċjali teoriċi u prattiċi'u jidħlu fl-isptari- jiet jagħmlu l-operazzjoni- jiet kirurġiċi, tant li f'Mal- ta kien hawn, fost l-oħrajn, fratellanza tal-barbiera u tobba, imwaqqfa fil-Knisja tal-Franġiskani Konventwa- li tal-Belt ' fis-sena 1644, taħt il-protezzjoni ta' San Kosma u San Damjan. Maż-żmien saret firda, u l- barbiera u l-parrukkiera waqqfu fratellanza għali- hom, taħt il-protezzjoni ta' San Lwiġi ta' Franza, fil- Knisja ta' Liesse, fix-Xatt tal-Belt; imbagħad marru j imsejjaħ tal- Franċiżi, fil-Knisja ta' Gie- żu, GUZEPPI ZAMMIT mastru Cottoner a l-ewwel Għal- lie (Letiore) u Mexxej tal-Iskola li semmejna lill- qassis-tabib Gużeppi Zam- mit. Min kien dan Gużeppi Zammitż Kien bin Pietru Zammit u Katarina Borg, it-tnejn minn Hal-Balzan. Twieled tit-18 ta' Marzu 1650, u tgħammed l-għada fil-Knisja ta' Portu Salvu; Fuq tfulitu u żgħożitu ftit nafu. Iżda dak li nafu fuqu hu biżżejjed biex nagħarfu l-kobor ta' dak il-bniedem, li maż-żmien sar u ngħata titolu ta' 'Protomedico' — l-ewwel fost it-tobba tal- aqwa Sptar ta' dak iż-żmien. Minn dak li ser. ngħidu fuqhu jidher biċ-ċar li kien bniedem l-aktar studjuż u ħabrieki. Skond. l-iskriz- zjoni l; kitbu għal fuq qabru, hu kiseb id-dottorat tal-Arti u dak tal-Mediċina, u bħala qassis. għadda wkoll il-kors' tat-Teoloġija. Ma nafx f'liema Universita' jew Kulleġġ tgħallem. Jis- ta' jkun li ħa d-Dottorat tal-Arti u studja għal qas- sis hawn Malta fil-Kulleġġ tal-Giżwiti, il-Belt u ssokta li studji tiegħu fil-Mediċina barra minn Malta. Jekk hu twieled fl-1650 u fl-1676 jew 1677, kien ġa ħa isem ta' l-aħjar tabib f'Malta, dan ifisser li kien studjuż u għaref kbir, ta' dak iż-. żmien. Mill-interess li hu ħa fil- kwadru ta' San Pawl l-Ere- dik l-iskola, il-fundatur tagħha u mita, li kien hemm fil- Knisja l-Qadima tal-Lunz- jata, f'Hal-Balzan, u li bis- saħħa tiegħu nġarr fil- Knisja l-Gdida Parrokkjali, u mit-twaqqif ta' festi f'ġieħ dak il-Qaddis bil-flus li hu ħareġ minn butu, wieħed jista' jagħraf li hu kien devot. kbir ta'- dak il- Qaddis. Meta ġie magħżul Mex- xej tal-Iskola l-Gdida, il- Granmastru : ħatru wkoll Kappillan ta' Ubbidjenza bit-titlu tal-Knisja ta' San Pawl-il Baħar u mn'hemm li kulħadd ra l-bolli li ħarġu dan l-aħħar biex ifakkru għeluq it-tliet beda jissejjaħ Fra (Frater) Gużeppi Zammit. Kien ukoll igawdi l-benefizzju msejjaħ ''tal-Pilar', Bħala tabib ħa isem kbir, hekk li hu kien iservi bħa- la tabib kuranti tal-Gran- mastri, fosthom Nikola Cot- toner, Gregorju Carafa, Mark Antonju Zondadari u Anton Manwel de Vilhena. Hu dar ukoll bl-iben nati- rali tar-Re Gakbu tal-Ingil- terra matul it-tnax-il jum li jdam marid hawn Malta. Dr. Pawlu Cassar, il- magħruf kittieb tal-Istorja tal-Mediċina f'Malta, iżid igħid li, barra mill-Anato- mija u l-Kirurġija, it-tabib Zammit kien jgħallem ukoll il-Botanika u, fl-1690, biex imexxi 'l quddiem lj studju ta' dik il-materja tant meħ- tieġ għax-xjenza farmaċew- tika, huwa fetaħ ġnien bo- taniku, spejjeż tiegħu, $o post mhux 'l bogħod mill- Infermerija, fil-foss tal- Forti Sant'lermu, post li ngħatalu b'xejn mill-Gran- mastru Carafa. Kien fih kollezzjoni kbira ta' xtieli mediċinali ta' Malta u barranin, miġburin minnu b'paċenzja l-aktar kbira. Minn dak il-ġnien huwa kien jaqta' bċejjeċ ta' xtieli biex jagħti tagħ- lim prattiku tal-botanika farmaċewtika. — Maż-żmien dik il-kollezzjoni nġarret (Ikompli fil-paġna 4) L-EWWEL SKOLA — L-EWWEL GHALLIEM (Jaqbad mill-paġna 3) fil-ġonna tal-Argotti, Jin- għad li f'Sant'Iċrmu kien hemm. skrizzjoni: li: tfakkar: dak il-ġnien botaniku, Fra Gużeppi: Zammit introduċa: wkoll: 1i.. studju tal-Kimika: fl-Iskola.tal-Ins- fermerija. Ħu stess kien: jagħti lezzjonijiet prattiċi: dwar dak is-suġġett. Sale 1886, jgħidilna. Dr. Cassar, is-sulfat ta' soda: (sulphate of sodium) kien: magħruf f'Malta b''melħ tat-tabib Zammit', L-AKKADEMJA MEDIKA: Biex ikun hemm ftehim ' akbar bejn-it-tobba, huwa talab. lill-Granmastru: Cot- toner iwaqqaf Akkademja ' jew Għaqda: Medika; bil- ħsieb li dawn jiltaqgħu kull tant żmien:u jistħar- fġu l-għamla tal-mard li kien jitfaċċa fil-Gżejjer tagħna. Il-Granmastru qat- għalu xewqtu. u fl-1679 twaqqfet Akkademja: taħt il-patronat: tal-Gran: Ospita- jier tal-Ordni, bit-tabib: Fra- Gużeppi Zammit bħala: 'Principe' jew President tagħha. B'tagħrif ta' dawn is-ser- vizzi ta' fejda għall-Ordni u għal Malta, Dr. Zammit inħatar membru tal-Kulleġġ Mediku tas-Sagra Inferme- fija, ġieħ mill-ogħla ta' dawk iż-żmenijiet. Il-kamra li kien juża fl-Infermerija bħala klassi għall-prattiku tal-Anatomija ssejħet għal-- L-iskrizzjoni ta' fuq il- qabar ittini x'naħseb li hu ġie mogħti wkoll it-titlu ta' Konti (Comes). Fra Gużeppi Zammit kien ukoll kittieb latin. Magħru- fin huma l-140 skrizzjoni li kiteb fl-1705 biex jitqegħdu taħt ir-ritratti ta' nies maltin kbar. Injazju Saver- ju Mifsud JJUU.D. ġabar dawk li skrizzjonijiet fil- kollezzjoni ''Stromatum Me- litensium Liber XIV', Hat- ħa mill-kwadri b'li skriz- zjonijiet għadhom jidhru mdendlin mal-kurituri tal- Universita' l-Qadima fil- Belt bħala inċitament liż- żgħażagħ għall-istudju. Dr. Zammit ħalla. l-kotba li: kellu lill-Infermerija. Minn hemm għaddew għall-Kamerata, u fl-aħħar għall-Biblijoteka Pubblika. Dnub li l-manuskritti tie- għu.ma ġewx miżmuma, Te:- żor: mitlufl Intilfet ukoll matul: l-aħħar gwerra li skrizzjoni dwar l-għotja eta': miet: fit-2:ta' Novembru: 1740: u. ġie: midfun fil- Knisja : Parrokkjali ita' Hal: Balzan; mibki mill-għorrief bħala kewkba: ta': xjenza. u mill-poplu: bħala missier: il-: fqar; Lapida ta' rħam; li llum tinsab fil-kor: tal-is- tess: knisja; tfakkar: Jil dak il-bniedem:kbir, Lilna 'deh:: rilna'li għandna nfakkruh: ukoll: f'dan: l-artikolu. dwar. l-ewwel' Skola: Medika fi Gżiritna; Ma. jixraqlux LEĦEN IS-SEWWA' — Is-Sibt, 30 ta' Ottubru, 1976