Il-Pjanti Vaskulari Endemiċi tal-Gżejjer Maltin Introduzzjoni L-iżolament tal-Gżejjer Maltin hu l-kawża ewlenija għall- eżistenza ta' numru konsiderevoli ta' speċi li jgħammru biss f'dawn il-Gżejjer u għaldaqstant huma meqjusa bħala speċi endemiċi. F'dan l-istudju ġbart it-tagħrif li għandna s'issa dwar il-pjanti endemiċi b'enfasi fuq il-pjanti vaskulari (Diviżjoni: Tracheophvta). Sal-1976, ħames speċi biss ta' pjanti vaskulari kienu meqjusa bħala endemiċi ta' dawn il-gżejjer u minn dawn waħda biss, il- Palaeocvanus crassifolius, ma kinitx trattata b'element ta' dubju dwar il-validità speċifika tagħha. L-oħrajn kienu jingħataw rang infraspeċifiku jew saħansitra kienu jiġu injorati għal kollox. Raġuni ewlenija ta' dan hu l-fatt li għal bosta snin ftit li xejn kienu l-botaniċi kompetenti li taw każ tal-flora Maltija u li ħadmu id f'id ma' studjużi Maltin. Minn dak iż-żmien, sforz tar-riċerka li qiegħda sseħħ, in-numru tela' għal ħmistax u ma' dawn iridu jiżdiedu dawk li għandhom rang infraspeċifiku u dawk li għadhom qegħdin jiġu ikkaratterizzati. L-endemiżmi nistgħu naqsmuhom f'Paleoendemiċi u Neoendemiċi. Il-Paleoendemiċi fil-parti l-kbira tagħhom evolvew qabel iż-żminijiet tas-silġ u huma, jew l-antenati tagħhom, kienu jeżistu qabel is-separazzjoni ta' l-Arċipielgu Malti minn ma' Sqallija. Uħud huma speċi relitti li aktarx kienu aktar imferrxin fil- Mediterran u li minħabba l-kesħa u fatturi oħra ta' natura klimatika u geofiżika ġew ristretti għall Ġżejjer Maltin. Tnejn minn dawn huma speċi ta' ġeneri monotipiċi. In-Neoendemiċi aktarx evolvew wara li Malta nfatmet għal kollox minn Sqallija u komplew jevolvu 142 IL-PJANTI VASKULARI ENDEMIĊI TAL-GŻEJJER MALTIN f'iżolament. Dawn għalhekk għandhom biss ftit egħxur ta' eluf ta' snin ta' evoluzzjoni warajhom u huma relatati mill-qrib ma' speċi oħra. A. IL-PALEOENDEMIĊI Din hi magħrufa bil-Malti bħala WIDNET IL-BAĦAR.' li fl-1971 ġiet dikjarata uffiċjalment il-'Pjanta Nazzjonali ta' Malta''. Ġiet deskritta l-ewwel darba minn ZERAPHA (1827) taħt l-isem Centaurea spathulata. B'xorti hażina dan l-isem kien ġà ntuża minn TENORE (1811) għall-speċi differenti ta' Centaurea u għalhekk l- isem mogħti minn Zerapha mhux validu għall-fini tar-regolamenti tan-nomenklatura botanika. Minħabba f'hekk BERTOLONI (1829) biddel isem l-ispeċi f' Centaurea ceassifolia. Il-ġeneru Centaurea hu kbir hafna iżda l-pjanta tagħna ma tantx toqgħod fih b'kumdità minħabba ċerti differenzi bħal per eżempju l-weraq imlaħħam, l- iskwammi involukrali mingħajr xewk jew lanżit marġinali, in- nuqqas ta' trikomi. L-abitu perenni ta' arbuxxel dejjem-aħdar hu rari ħafna fil-ġeneru Centaurea. Fi studju li sar mill-botaniku Ċekoslovakk DOsTAL (1973, 1975) taċ-Centaurea u ġeneri relatati, ġie deċiż li din l-ispeċi jistħoqqilha li tiġi separata miċ-Centaurea u titqiegħed f'ġeneru apposta għaliha li DOSTAL għammed Palaeocvanus. Dan il-ġeneru hu primittiv aktar miċ-Centaurea u l- maġġoranza tal-ġeneri relatati. DOSTAL (komunikazzjoni personali) ixebbah il-ġeneru Palaeocvanus — mal-ġeneru Centaurodendron tal-gżira Juan Fernandez fil-Lvant tal-Paċifiku — ovvjament każ ta' evoluzzjoni konverġenti. DUTHIE (1875, 1875a) jirrimarka li f'Għawdex sab pjanta b'weraq bis-snien li FIORI (1907) jiddeskrivi bħala var. serratifolia. Jidher iżda li din mhux varjetà stabbli. Skond BORG (1927) pjanti li oriġinaw minn Wied Babu u ġew ikkultivati f'ġonna pubbliċi wkoll ġie li bdew jifformaw weraq b'xi snien. Isemużat l-ewwel darba minn Borg (1927) Il-Palaeocvanus crassifolius jikber biss ma' l-irdum tan- nofsinhar u l-punent ta' Malta u n-nofsinhar u l-punent ta' Għawdex, Ġiet deskritta reċentement minn BRULLO u PAVONE (1987) bħala speċi unika tal-ġeneru ġdid monotipiku Cremnophvton. Minkejja dan din il-pjanta ilha magħrufa għal bosta żmien iżda dejjem ġiet konfuża mal-Halimione portulacoides (L.jAellen (-Atriplex portulacoides L., Obione portulacoides (L.) Il-Halimione portulacoides tabilħaqq li tinsab f'Malta iżda meta flejt is-senjalazzjonijiet kollha (p.e. GRECH DELICATA, 1853; GULIA ,1874; SOMMIER u CARUANA GATTO, 1915; HASLAM et al., 1979) ħareġ evidenti li dawn kienu kollha japplikaw għall-Cremnophvton lanfrancoi. Il- Halimione portulacoides tikber f'ambjent kompletament differenti u fil-fatt tinsab l-aktar assoċjata ma' agħdajjar mielħa u xi drabi wkoll fir-ramel; rari ħafna fil-blat (LANFRANCO 1989a). Iż-żewġ speċi huma distinti ħafna u l-konfużjoni ssir biss meta wieħed jeżamina friegħi sterili iżolati. Irrealizzajt li din kienet speċi ġdida fl- 1977 (LANFRANCO, 1989). Meta din il-pjanta ġiet studjata dettaljatament minn Brullo u Pavone nstab li din la setgħet toqgħod fil-ġeneru Halimione u l-anqas fil-ġeneru kbir Atriplex. Dawn iż- żewġ ġeneri jixtiebhu ħafna bejniethom tant li l-Halimione spiss jiġi inkluż ġewwa l-Atriplex. Il-ġeneru Cremnophvton jiddifferixxi minnhom minħabba l-fjuri tetrameri, sitwazzjoni insolita ħafna fl- Atriplex/ Halimione u minħabba li l-fjur għandu skwamula li ma tinstabx fiż-żewġ ġeneri l-oħra. Iżda forsi l-akbar argument biex il- Cremnophvton jitqies separat hu li dan għandu 20 kromosoma, jiġifieri b'numru bażiku ta' 10 filwaqt li l-Atriplex/ Halimione dejjem għandhom numru kromosomiku bażiku ta' 9. Il-Cremnophvton huwa ġeneru qadim ħafna u aktarx huwa relatat ma' l-antenati ta' l-Atriplex. Il-Cremnophvton lanfrancoi jikber ma' l-irdum fl-inħawi ta' Miġra Ferħa, Għar Ħassan u Fomm ir-Riħ (Malta) u Ta' Ċenċ, San Dimitri u d-Dwejra — inkluża Ħaġret il-Ġeneral (Għawdex). Minħabba li din l-ispeċi tikber 144 IL-PJANTI VASKULARI ENDEMIĊI TAL-GŻEJJER MALTIN f'imkejjen inaċċessabbli aktarx li għad tinsab f'xi rdumijiet oħra wkoll. Minħabba li ma nafu b'ebda isem bil-Malti, jien nirreferi għaliha bħala BIBANKA TA' L-IRDUM (LANFRANCO, 1989, 1989a) minħabba li l-iżjed pjanta magħrufa li wieħed jista jxebbahha magħha hi l-BJANKA (Artriplex halimus L.). Ġiet deskritta l-ewwel darba mill-botaniku' Sovjetiku BoTsCHANTZEV (1976) taħt l-isem ta' Salsola melitensis. Bħal fil- każ tal-Cremnophvton lanfrancoi din l-ispeċi wkoll ilha magħrufa għal bosta snin iżda kienet ġiet konfuża mas-Salsola vermiculata li ssemmiet għall-ewwel minn SOMMIER U CARUANA GATTO (1915), speċi li fil-fatt ma' teżistix f'Malta. Kien hemm konfużjoni wkoll ma' l-arbuxxell komuni Suaeda vera J.F. Gmelin (- Suqeda fruticosa Ilvin) li tikber f'ambjent simili u li superfiċjalment tixbaħ id-Darniella melitensis. Kien lejn nofs is-snin sebgħin li ntbaħt li Malta hawn speċi ġdida ta' Salsola meta ridt nivverifika l-eżistenza f'Malta tas-Salsola vermiculata. Meta eżaminajt l-arbuxxelli tas- Salsola li tikber hawn ma stajt inqabbilhom ma' ebda waħda oħra magħrufa għax-xjenza u għalhekk, flimkien ma' Brullo konna sejrin niddeskrivu speċi ġdida. Iżda fl-istess żmien u indipendentement Botschantzev kien qed jistudja dan il-ġeneru u sab eżemplar tal- pjanta Maltija fl-erbarju ta' Leningrad; induna li kienet speċi mhux deskritta u għalhekk iddeskriviha validament. Aktar tard f'reviżjoni li wettaq BRULLO (1984) iddeċieda li ċerti speċi arbustivi ta'Salsola għandhom jinqatgħu f'ġeneru għalihom, Darniella, li oriġinalment kien maħluq minn Maire u Weiller fl-1939 iżda li kien ġie inkluż f'Salsola. Id-Darniella melitensis li bil-Malti tissejjaħ XEBB jew SIĠRA TAL-IRMIED tikber l-aktar ma' l-irdum qrib il-baħar f'bosta mkejjen ta' Malta, Għawdex u Kemmuna. F'Għawdex tikber 'il ġewwa mill-baħar bħal mal-fortifikazzjonijiet taċ-Ċittadella u taħt ix-Xagħra. Teżisti riferenza għall-pjanti taċ-Ċittadella f'rapport ta' Blondel wara ż-żjara tiegħu f'Għawdex wara t-terremot ta' l-1693 li tindika l-użu tal-pjanta għall-irmied tagħha kif ukoll dwar il-ħsara li setgħet tagħmel fis-swar (PACE u PACE, 1980). Fis-seklu sbatax l-isqalli Paolo Boccone iddeskriva pjanta Maltija li kien urieh l-istudjuż Malti G. F. Bonamico fl-1668 waqt żjara f'Malta u li semma ''Convza melitensis retusis foliis' u li tagħha jagħti wkoll figura (BOCCONE, 1674). LINNAEUS (1763) inkluda l- pjanta ta' Boccone fil-binomju tiegħu /nula foetida. Din iżda hi fil- fatt pjanta Sud-Afrikana li m'għandha x'taqsam xejn mal-pjanta Maltija (BRULLO, 1979). ZERAPHA (1827) juża l-isem ta' Linnaeus. Eventwalment ħafna awturi identifikaw il-pjanta Maltija bħala Jasonia glutinosa (L.) DC. liema speċi hi bbażata fuq l- Erigeron glutinosus ta' LINNAEUS (1767) li hu isem ambigwu minħabba li hu bbażat fuq materjal mhux identifikabbli b'ċertezza. Pjanti mill-kosta Mediterranja ta' Franza, Spanja, Majorka u t- tramuntana tal-Marokk ġew askritti wkoll għal din l-ispeċi. Sadanittant intużaw ukoll ismijiet oħra biex ikopru dawn il-pjanti bħal p.e: Orsina camphorata (BERTOLONI, 1829) u Chiliadenus camphoratus (CASSINI, 1825). Kien GussonE (1844) li deherlu li l- pjanti ta' Malta u ta' Lampedusa kienu differenti minn dawk Franko-lberiċi. Il-pjanti Franko-Iberiċi għandhom basjonimu tajjeb: Inula saxatilis Lamarck li ngħata fl-1778 iżda l-pjanti ta' Malta u ta' Lampedusa m'għandhomx għaliex basjonimi bħall- Erigeron glutinosus u Orsina camphorata mħumiex bażati fuq materjal identifikabbli. Għal hekk meta Brullo għamel l-istudju tiegħu fl-1979 dwar il-ġenera Jasonia u Chiliadenus ħass il-bżonn li jiddeskrivi mill-ġdid il-pjanti ta' Malta u ta' Lampedusa u jagħtihom isem ġdid. Il-pjanti ta' Malta għammidhom Chiliadenus bocconei biex tibqa' mfakkra l-kontribuzzjoni ta' Boccone waqt li dawk ta' Lampedusa ssemmew Chiliadenus lopadusanus. Il-ġeneru Chiliadenus iħaddan disa' speċi. Tnejn limitati għal Lampedusa u l-Gżejjer Maltin. Fil-punent tal-Mediterran insibu il- Chiliadenus saxatilis (DC.) Brullo li hi essenzjalment Franko- Iberika u l-Chiliadenus rupestris (Pomel) Brullo fil-Marokk u l- punent tal-Alġerija. Fl-Eġittu u ċ-Cirenajka hemm il-Chiliadenus candicans (Delile) Brullo waqt li l-Chiliadenus iphionioides (Boiss. Ġ Black.) Interessanti l-fatt li hemm speċi wkoll fis-Saħara u l-kosta sud-Atlantika tal-Marokk. 146 IL-PJANTI VASKULARI ENDEMIĊI TAL-GŻEJJER MALTIN Jidher għalhekk li l-ġeneru Chiliadenus hu essenzjalment Nord- Afrikan. Il-fatt li hemm numru ta' speċi iżolati ġeografikament minn xulxin jindika li huma aktarx speċi antiki, possibilment ta' epoka prekwaternarja. L-isem Malti hu TULLIERA SALVAĠĠA li jidher li ntuża l- ewwel darba għal din il-pjanta minn GULIA (1855-56). L-isem TULLIERA jintuża wkoll għal numru ta' pjanti komuni bħal Dittrichia viscosa (L.) Pjanta li ilha magħrufa mill-1874 meta ġiet misjuba mill- botaniku Ungeriz Viktor von Janka fil-Wardija (Għawdex) (GuniA, 1874b). Iżda din kienet ġiet misidentifikata bħala Allium parciflorum Viviani li hi endemika Sardo-Korsa u baqgħet tidher taħt dan l-isem fix-xogħlijiet kollha li dehru sussegwentement. Fl- 1982 sar studju (BRULLO et al, 1982) fuq il-pjanti ta' Malta fejn ħareġ ċar li dawn għandhom biss xebh superfiċjali mal-pjanti ta' Sardinja u Korsika. Għaldaqtant ġiet deskritta speċi ġdida bl-isem ta' Allium lojaconoi sabiex jitfakkar il-botaniku Sqalli Michele Lojacono-Pojero li fil-fatt kien induna li din hi speċi ġdida u li kien taha l-isem ta' Allium melitense (fuq it-tikketta ta' eżemplar fl- erbarju ta' Palermo) mingħajr ma qatt ippubblikah. Ma stajniex nużaw dan l-istess isem minħabba l-eżistenza ta' pjanta oħra b'dan l- isem (ara wara). Jidher li għalkemm postha hu fis-sezzjoni Brevispatha, l- Allium lojacomoi ma tantx hi relatata mill-qrib ma' speċi oħrajn ta' l-istess sezzjoni ħlief l-Allium lopadusanus minn Lampedusa li ġiet deskritta riċentement (BARTOLO, BRULLO u PAVONE, 1986). L-Allium lojaconoi tikber fuq il-blat espost, l-aktar qrib il-baħar f'diversi nħawi tal-Gżejjer Maltin u tiffjorixxi f'Ġunju. Minħabba li hi żgħira ma tantx tagħti fil-għajn. Bil-Malti kont issuġġerejt l-isem ta' TEWM IRQIQ TA' MALTA (LANFRANCO, 1987). Fit-trattati kollha dwar il-flora Maltija din l-ispeċi dejjem ġiet meqjusa bħala Hvoseris lucida L. Fl-aktar flora riċenti, dik ta' HASLAM et al (1979) ġiet saħansitra inkluża fl-ispeċi komuni H. radiata L. Il-Hvoseris lucida hi speċi Nord-Afrikana li ma tikbirx f'Malta. L-ewwel li nduna li l-pjanti Maltin setgħu kienu xi ħaġa speċjali kien DUTHIE (1874, 1875a) li nnota l-weraq imlaħħmin tagħha u l-abitu karatteristiku. Lili wkoll ilu li ġewni dubji dwar l- identità tal-pjanti tagħna (LANFRANCO, 1984) u fuq dan kien qabel ukoll BRULLO (komunikazzjoni persunali). Peress li ebda Hvoseris magħrufa għax-xjenza ma kienet taqbel mal-pjanta tagħna, din issa ġiet deskritta bħala speċi ġdida (BRULLO u PAVONE, 1988). Il- Hvoseris frutescens hi speċi ta' importanza partikulari minħabba l- fatt li tidher li hi l-aktar speċi primitiva fi ħdan il-ġeneru Hvoseris. Fil-fatt din hi speċi arbustiva b'weraq imlaħħmin li jħaddru s-sena kollha. Sa ftit ilu kien jidher li din l-ispeċi hi ristretta għal-Għawdex fejn hi pjuttost frekwenti speċjalment fl-irdum qrib il-baħar. Is- senjalazzjonijiet kollha tal-'Hvoseris lucida' mill-Gzira ta' Malta ma setgħux jiġu sustanzjati, iżda fl-1987 iltqajt ma' kolonja żgħira fi Rdum il-Qawwi fil-punent tal-peninsula tal-Marfa. Issuġġerejt li għal din il-pjanta jintuża l-isem Malti ŻIGLAND TA' GĦAWDEX (LANFRANCO, 19894). B. IN-NEOENDEMIĊI Il-ġeneru Limonium; Familja: Plumbaginaceae. Il-ġeneru Limonium hu wieħed kbir li fil-Mediterran jifforma numru kbir ta' speċi li numru għoli minnhom hu konfinat għal territorji żgħar. Fil-Gżejjer Maltin jikbru numru ta' speċi li ħlief waħda minnhom (Limonium virgatum Willendow) huma kollha edemiċi. Tnejn minn dawn ġew deskritti. Bil-Malti l-Limonium huma magħrufin bħala LEĦIET IX-XIĦ, iżda dan l-isem jintuża wkoll għal ħafna pjanti oħra (p.e. Għaldaqstant jien issuġġerejt l-użu ta' l-isem LIMONJU (LANFRANCO, 19894). i. Limonium zeraphae Brullo Għalkemm deskritta reċentement (BRULLO, 1980) din hi pjanta li ilha magħrufa għal-żmien twil. L-ewwel li semmiha kien 148 IL-PJANTI VASKULARI ENDEMIĊI TAL-GŻEJJER MALTIN BOccoNE (1674) bħala ' Limonium reticulatum supinum' li tagħha tagħa wkoll figura. LINNAEUS (1753) jirrikonoxxi din l-ispeċi u jgħidilha Statice reticulata u jikkummenta wkoll li hi pjanta Maltija. Iżda skond BRULLO (op. cit.) l-eżemplar fl-erbarju ta' Linnaeus ma jirrappreżentax din il-pjanta. Għaldaqstant l-isem addottat minn Linnaeus ġie użat ħażin u ma jistax jiġi applikat validament għall- pjanta Maltija. Sussegwentement ġew użati diversi ismijiet oħra għal din il-pjanta: ''Statice cancellata' (GULIA 1855-56); Statice minuta var. reticulata (Borg, 1927); Limonium graecum subsp. divaricatum (HASLAM etal, 1977). Ir-riċerka ta' Brullo tikkonferma li l-Limonium zeraphae, li isimha jikkommemora lill-botaniku Malti Stefano Zerafa, hi tabilħaqq speċi endemika għall-Gżejjer Maltin. Skond PIGNATTI (1982) il- Limonium zeraphae tappartjeni għall grupp tal-Limonium divaricatum. X'aktarx li dan il-grupp għandu affinità mill-qrib mal- grupp tal-Limonium virgatum. Il-Limonium zeraphae jikber fuq il- blat ta' ħdejn il-baħar matul il-kosta minn St. Andrews sa San Pawl il-Baħar. Tinsab ukoll fuq il-Gżejjer ta' San Pawl. Din ġiet deskritta biss fl-1988 (BRULLO) iżda m'hemmx dubju li ilha magħrufa ħafna u baqgħet moħbija taħt identitajiet oħra. Jien jidhirli li l-pjanti li ġew senjalati bħala Satice cosvrensis Guss. (illum magħrufa bħala Limonium cosvrense (Guss.) O. Kuntze) minn SOMMIER U CARUANA GATTO (1915) huma fil-fatt il-Limonium melitense. Infatti SOMMIER u CARUANA GATTO (op. cit. )innotaw li l-pjanti Maltin huma differenti mill-ispeċi tipika li hi endemika ta' Pantellerija u jissuġġerixxu li tissemma var. melitensis. Meta fl-1982 ridt nivverifika jekk il-Limonium cosvrense kienitx tabilħaqq tikber Malta kont mort Ħal Far, il-lokalità indikata minn Sommier u Caruana Gatto, u nnutajt li għalkemm kien hemm xi xebh superfiċjali bejn dawn il-pjanti u l-Limonium cosvrense, eżami bir- reqqa wrieni li l-karattri essenzjali kienu differenti ħafna. Ċertament ma kenitx la l-Limonium zeraphae u lanqas Limonium virgatum u ma stajt lanqas inqabbilha ma' ebda speċi magħrufa mill- Mediterran. Għalhekk kont għaddejt numru ta' eżemplari lil Brullo li eventwalment iddeskriva l-Limonium melitense. Is-senjalazzjoni ta' GRECH DELICATA (1853) tal-iStatice bellidifolia (ekwata mal- iStatice psiloclada minn SOMMIER u CARUANA GATTO, op.cit. u mal-Limonium ramosissimum minn HASLAM et al (1979) jidhirli li tapplika wkoll għal-Limonium melitense minħabba li din l-ispeċi għandha xebh superfiċjali magħha u minħabba li Fomm ir-Riħ, il- lokalità mogħtija minn Grech Delicata, l-uniku Limonium li hemm hu proprju l-Limonium melitense. Skond BRULLO (1988) il- Limonium melitense tappartjeni għall-grupp tal-Limonium bocconei li jinkludi fih numru ta' speċi endemiċi għad-distrett Sqalli. Il-Limonium melitense jikber l-iżjed fuq l-irdum u kultant ukoll fuq it-tafal. Limonium ieħor ġie misjub fi Frar 1988 jikber f'għadira mielħa żgħira magħrufa bħala Ras iċ-Ċagħaq fuq ix-xaqliba ta' Marsaxlokk tal-Peninsula ta' Delimara. Sfortunatament dan l-ambjent żgħir ġie inkorporat fil-lokal fejn qed isir ix-xogħol fuq il-'Power Station' il- ġdid. Sabiex din l-ispeċi ma tintilifx, numru ta' pjanti ġew trapjantati fir-Riserva Naturali ta' l-Għadira fejn hemm ambjent analogu. Jidher li din l-ispeċi li għadha qed tiġi studjata tapartjeni għall-grupp tal-Limonium virgatum. iv. Jeżisti wkoll Limonium ieħor li jien sibt jikber f'ambjent salmastru fil-Qaliet (San Ġiljan) fl-1983 li hu aktarx ibridu bejn il- Limonium virgatum u l-Limonium zeraphae (BRULLO, komunikazzjoni personali). Dan ukoll għadu qed jiġi studjat. Ġiet deskritta minn BEGUINOT (1907) minn post li jissejjaħ —Fort Fiquċ' (forsi Fort Tignċ7) minn fejn ġiet miġbura minn Sickenberger fl-1876 u depożitat fl-erbarju ta' Boissier. SOMMIER U CARUANA GATTO (1915) jsemmuha wkoll minn San Pawl il-Baħar u minn inħawi f'Għawdex qrib id-Dwejra, Wied Binġemma u r- Ramla kif ukoll, dubitattivament, minn Kemmuna. Ta' min jikkummenta li din l-ispeċi hi qrib ħafna tar-Romulea ramiflora Tenore li tidher li hi frekwenti. Hu importanti li r-Romulea ta' Malta jiġu studjati iżjed bir-reqqa sabiex wieħed ikun jista jiċċara l- 150 IL-PJANTI VASKULARI ENDEMIĊI TAL-GŻEJJER MALTIN istatus ta' din l-ispeċi kif ukoll id-distribuzzjoni tagħha u ta' l-ispeċi l-oħrajn. L-isem Malti ta' l-ispeċi tar-Romlea hu ŻAGĦFRAN TAL- BLAT. Din l-ispeċi ġiet senjalata l-ewwel darba minn GRECH DELICATA (1853) bħala ''Helichrvsum rupestre DC.' u baqgħet tidher b'dan l-isem jew sinonimu tiegħu fix-xogħlijiet kollha dwar il- flora ta' Malta. PIGNATTI (1980) ntebaħ li l-pjanti Maltin huma differenti mill-Helichrvsum rupestre tipika u ta' deskrizzjoni f'livell ta' varjetà bħala Helichrpsum rupestre var. melitensis. Eżami iżjed approfondit tal-pjanta indika li dan it-taxon għandu jiġi elevat għal speċi kif fil-fatt sar (BRULLO etal, 1988). Il-Helichrvsum melitensis hi pjanta rari li tikber biss fuq l-irdum tal-punent ta' Għawdex inkluża Ħaġret il-Ġeneral. L-unika senjalazzjoni mill-Gżira Ta' Malta hi dik ta' GRECH DELICATA (op. cit.) li jgħid li kienet tikber Wied Babu. Fix-xogħol ta' FAURE (1916) tinsab ċitata minn Wied Balluta. Il-lista ta' pjanti li tinsab f'dan ix-xogħol kienet ġiet kontribwita minn Carmelo Penza. Din il-lokalità, askritta għal Penza, hi ċitata wkoll minn HASLAM et al (1979). Wisq naħseb li l- pjanta senjalata minn Wied Balluta kienet xi speċi oħra ta' Helichrvsum maħrub mill-kultivazzjoni minħabba li f'din il-lokalità 1na jeżistix ambjent addattat għal Helichrvsum melitensis. Bil-Malti l-Helichrvpsum huma magħrufin bħala SEMPREVIVA u jien issuġġerejt li tissejjaħ SEMPREVIVA TA' GĦAWDEX (LANFRANCO, 1989a). Żewġ speċi ta' Eurphorbia msemmija minn GRECH DELICATA (1853) huma l-'Euphorbia fruticosa' u ''Euphorbia verrucosa' — it-tnejn minn Wied Babu. Euphorbia fruticosa hu sinonimu tal-Euphorbia bivonae Steudel filwaqt li l-vera Euphorbia verrucosa L. ma teżistix Malta. PARLATORE (1869) ħoloq l-ispeċi ġdida Euphorbia melitensis u din ġiet ekwata minn SOMMIER u CAUANA GATTO (1915) mal-Euphorbia verrucosa ta' GRECH DELICATA. NVMAN (1881) ikkonsidraha bħala sottospeċi tal- Euphorbia spinosa L. Filwaqt li SOMMIER u CARUANA GATTO ma jirrikonnoxxuhiex u jagħtuha bħala sinonimu tal-Euphorbia spinosa. Skond FIORI et al (1896-1908) l-Euphorbia melitensis aktar setgħet tingħaqad mal-Euphorbia bivonae milli mal-Euphorbia spinosa. BORG (1927) reġa' għaqqadha (bħala varjetà) fl- Euphorbia spinosa. TUTIN (1968) inkludieha fl-Euphorbia spinosa kif għamlu HASLAM et al (1979). Ta' min iżid li s-senjalazzjonijiet Maltin tal-Euphorbia bivonae huma attribwiti għal varjetà papillaris (Jan.) Boissier li tixbah ħafna d-deskrizzjoni tal- Euphorbia melitensis. Jidher għalhekk li l-istatus eżatt tal-pjanti Maltin hu inċert għall-aħħar. Fi studju pjuttost reċenti, CEsCA (1969) jirrikonoxxi status indipendenti lill-Euphoria melitensis u jikkummenta li din hi speċi qrib ħafna tal-Euphorbia bivonae u l-aktar li tixbah hi l-var. papillaris. L-Euphorbia spinosa la tinsab fi Sqallija u l-anqas fin- nofsinhar estrem ta' l-Italja. Botaniċi familjari mal-Euphorbia spinosa fl-ambjent tagħha u li żaru Malta u raw l-Euphorbia melitensis ikkummentaw li dawn ma jixxibhux (p.e. DEL PRETE, komunikazzjoni persunali). Jien għandi suspett kbir li hemm identità bejn l-Euphorbia melitensis u l-pjanti Maltin senjalati bħala Euphorbia bivonae var. papillaris. Insibha stramba li dawn iż-żewġ entitajiet li tant jixxibhu huma senjalati mill-istess lokalitajiet — ħaġa li ekoloġikament ma tantx tagħmel sens. Kull meta eżaminajt popolazzjonijiet bħal dawn dejjem innutajt li hemm gradazzjoni kontinwa bejn l-Euphorbia melitensis tipika u pjanti li jistgħu faċilment jissejħu Euphorbia bivonae var. papillaris. Għal mument nippreferi nagħti status indipendenti lill-Euphorbia melitensis. Ma naħsibx li Malta hawn żewġ entitajiet ta' dan il-grupp u aktarx li l- pjanti senjalati bħala Euphorbia bivonae var. papillaris huma konspeċifiċi mal-Euphorbia melitensis. L-Euphorbia melitensis tikber fix-xagħri u l-irdum ta' Maltau Għawdex. Hi komuni ħafna fuq Kemmuna. Ġieli tkun l-arbuxxell dominanti fil-lokalitajiet fejn tikber. Normalment tkun baxxa xi tletin ċentimetru iżda okkażjonalment wieħed jiltaqa' ma' pjanti ta' kważi żewġ metri (eż. l-Imġiebaħ). Bil-Malti hi magħrufa bħala TENGĦUD TAX-XAGĦRI. 152 IL-PJANTI VASKULARI ENDEMIĊI TAL-GŻEJJER MALTIN Jidher li kien DUMONT D'URVILLE (1822) li ntebaħ li f'Malta jikbru żewġ kwalitajiet ta' Orkidi li llum huma meqjusa bħala speċi fil-ġeneru Anacamptis. L-ewwel waħda hi l-Anacamptis pvramidalis (L.) Richards filwaqt li t-tieni tidher li hi pjanta Alġerina llum meqjusa bħala forma tal-Anacamtis pvramidalis. Jidher iżda illi Dumont D'Urville kien ħa żball meta deherlu li l- pjanta li sab Malta kienet tirreferi għal dan it-taxon. CARUANA GATTO (1892) juri li kien jaf li Malta hawn żewġ tipi ta' Anacamptis li hu jikkaratterizza sewwa fix-xogħol tiegħu iżda ma' azzardax joħlog isem. Kien għalhekk li SOMMIER u CARUANA GATTO (1915) għammdu din l-ispeċi Anacamptis urvilleana — isem li jagħti ġieh lil DUMONT D'URVILLE — u taw tagħha djanjosi bil-latin. Minn dak iż-żmien 'l hawn, minkejja l-fatt li l-Anacamtis pxvramidalis u l-Anacamptis urvilleana huma distinti ħafna u ma jibridizzawx flimkien — tant li għandhom perjodu ta' fjoritura differenti — l-Anacampitis urvilleana waqgħet f'ċerta oskurità fost il-botaniċi li fil-maġġoranza tagħhom ma għarfux l-istatus distint tagħha. BORG (1927) jagħmel kompromess u niżżel din il-pjanta għar-rang ta' varjetà bħala Orchis pvramidalis var. sommieriana (jidher li Borg ma kienx jammetti d-distinzjoni tal-ġeneru Anacamptis minn Orchis), isem li bih ried jagħti ġieh lil Stefano Sommier. Iżda l-isem li ħoloq Borg hu żejjed minħabba li din il- pjanta ġà kella isem validu. Minkejja dan in-nuqqas ġenerali ta' rikonoxximent, kull botaniku li ra l-Anacamptis urvilleana tikber fl- ambjent tagħha ammetta d-distinzjoni ta' din l-ispeċi. L-aktar studju nebbieħi li sar fuqha hu dak ta' DAL PRETE et al (1984) li għamlu investigazzjoni karjoloġika tal-Anacamptis urvilleana u tal- Anacamptis pvramidalis minn imkejjen diversi. Sabu li waqt fl-arjal tagħha l-Anacamptis pvramidalis għandha diversi livelli ta' plojdija (2n — 36, 54, 72), l-Anacamptis urvilleana hi diplojdi (2n — 36). Ta' interess kbir hu l-fatt li l-Anacamtis pvramidalis ta' Malta hi tetraplojdi (2n — 72) (DEL PRETE, op. cit.). Jidher li hu possibbli li l-Anacamptis pvramidalis li tinsab Malta daħlet wara li f'Malta stabbiliet ruħha l-Anacamptis urvilleana li x'aktarx evolviet hawnhekk minn xi popolazzjoni diplojdi tal-Anacamptis pvramidalis. L-Anacamptis urvilleana tikber fix-xagħri f'diversi nħawi ta' Malta, Għawdex u Kemmuna għalkemm ma tistax titqies speċi frekwenti. Ġieli tikber flimkien mal-Anacamptis pvramidalis iżda, kif innutajt fuq, ma jibridizzawx bejniethom u dejjem faċli li jingħarfu minn xulxin. Il-fjuri tal-Anacamptis urvilleana huma ġeneralment roża ċari u kultant bojod kremuż, forma li BoRG (op.cit) isejjaħ albiflora. L-Anacamptis pvramidalis ta' Malta ġeneralment ikollha fjur ta' kulur iżjed karg. Ġiet deskritta għall-ewwel darba taħt l-isem ta' Anthemis secundiramea Biv. var. urvilleana minn DE CANDOLLE (1837) fuq pjanti li kien irċieva mingħand Dumont D'Urville taħt l-isem ta' Anthemis maritima. Effettivament Dumont D'Urville kien għamel użu minn dan l-isem fix-xogħol tiegħu stess (DUMONT D'URVILLE, 1882). SOMMIER U CARUANA GATTO (1815) jikkunsidraw din il- pjanta distinta biżżejjed mill-Anthemis secundiramea u elevawha għar-rang ta' speċi. Awturi diversi varjaw it-trattament tagħhom ta' dan it-taxon bejn dak ta' De Candolle u dak ta' Sommier u Caruana Gatto. Effettivament din l-ispeċi hi tassew viċin tal-Anthemis secundiramea u tixbah ħafna Anthemis oħra li tikber fuq il-gżira ta' Pantellerija (Anthemis cosvrensis Guss.) tant li dawn iż-żewġ pjanti spiss. ġew kunsidrati bħala identiċi. Skond BRULLO (komunikazzjoni personali) li għandu esperjenza tal-pjanti ta' Pantellerija, iż-żewġ entitajiet, għalkemm jixxiebhu, huma differenti. Teżisti wkoll l-Anthemis lopadusana Lojacono, minn Lampedusa, li tappartjeni għal dan iċ-ċiklu ta' taxa. L-Anthemis urvilleana hi speċi pjuttost komuni f'ambjenti tax- xtajta speċjalment fejn hemm ħamrija baxxa fuq il-blat. Bil-Malti tista' tissejjaħ BEBBUNA TAL-BAĦAR. 154 IL-PJANTI VASKULARI ENDEMIĊI TAL-GŻEJJER MALTIN Dan l-A/lium kien ġie msemmi minn SOMMIER U CARUANA GATTO (1915) u jiddifferixxi mill-Allium ampeloprasum minħabba d-daqs żgħir tiegħu. SOMMIER u CARUANA GATTO (op. cit.) ipproponew li dan it-taxon jissejjaħ var. melitense tal-Allium ameloprasum L. iżda ma tawx deskrizzjoni uffiċjali, għaldaqstant mhux validu. Minkejja dan CIFERRI u GIACOMINI (1950) elevaw dan it-taxon għal speċi taħt l-isem mogħti fuq. Biss dan xorta għadu invalidu u qed nużah biss bħala ''tikketta' sakemm il-pjanti Maltin ikunu studjati b'mod aktar eżawrjenti u tkun tista' tingħata deskrizzjoni akkurata. Il-grupp tal-Allium ampeloprasum fil-Gżejjer Maltin hu pjuttost komplikat. Minkejja li l-Allium ampeloprasum s.s. jiffigura fix-xogħlijiet kollha dwar il-flora Maltija, jidher li fil-fatt l-ispeċi proprja ma teżistix hawn. Il-pjanti kbar aktarx li huma l-Allium commutatus Guss. filwaqt li dawk żgħar huma l-Allium melitense. Fuq Filfla u fuq Ħaġret il-Ġeneral jeżistu pjanti ta' kobor notevoli (bejn 150 — 200 cm) li jistgħu jkunu speċi oħra ġdida. Fix-xogħlijiet dwar il-flora ta' Malta jissemmew l-Ophrvs sphegodes Miller (jew is-sinonimu tagħha Ophrvs aranfera Huds.) kif ukoll ta' taxa oħrajn subordinati tagħha (p.e. BORG, 1927; LANFRANCO (G.) 1977, HASLAM et al., 1977) inkluża l-Ophrjs lunulata Pari. li hi endemika ta' Sqallija. F'Malta tabilħaqq teżisti orkida li tappartjeni għaċ-ċiklu tal-Ophrvs sphegodes, iżda meta fis- sebgħinijiet kont eżaminajt il-pjanti biex nipprova nistabilixxi liema speċi/sottospeċi fil-fatt jeżistu f'Malta sibt li għalkemm hawn varjazzjoni xi ftit jew wisq parallela għal dik tal-Ophrps sphegodes, l-ebda pjanta Maltija ma setgħet titqabbel eżatt ma' xi taxon ieħor magħruf fil-grupp tal-Ophrvs sphegodes. Jidher ċar li l-varjazzjoni fil-pjanti Maltin għadha instabbli ħafna u f'popolazzjoni waħda (p.e. dik ta' San Pawl tat-Tarġa) jista' jkun hemm serje ta' varjanti. BAUMANN (1977) innota l-istess ħaġa. Hu ċar li l-pjanti Maltin ma jistgħux jiffurmaw parti la mill-Ophrvs sphegodes tipika u lanqas minn ebda waħda mill-ispeċi jew sottospeċi magħrufa fiċ-ċiklu tagħha. BAUMANN (op. cit.) jissuġġerixxi li l-pjanta Maltija, għalkemm distinta, tista' tkun qrib l-Ophrvs lunulata u l-Ophrvs sphegodes subsp. atrata (Lindlev) E. Maver (- Ophrps atrata Lindlev); MAZZOLA (komunikazzjoni personali) jara xebh mal- Ophrvs sphegodes subsp. sicula Nelson, pjanta endemika ta' Sqallija li hemm min jinkludiha bħala sottospeċi fl-Ophrvs exaltata Ten. (DEL PRETE, 1984), iżda din tkun dejjem akbar mill-pjanta Maltija. Din l-ispeċi tikber fix-xagħri u fil-makkja f'diversi lokalitajiet tal-Gżejjer Maltin, iżda ma tantx hi frekwenti. Bil-Malti tissejjaħ BRIMBA SEWDA. C. ENDEMIĊI TA' LIVELL INFRASPEĊIFKU Ġiet deskritta reċentement (BRULLO et al, 1988); din tikber f'xi rdum f'Għawdex (inkluża Ħaġret il-Ġeneral) kif ukoll fil-Mistra f'Malta. Jidher ukoll li hemm xi differenzi żgħar bejn il- popolazzjonijiet Għawdxin u dik tal-Mistra. Fl-inħawi tal-portijiet tikber naturalizzata, f'ħafna forom it-tip tal-ispeċi: Matthiola incana subsp. incana li aktarx ħarbet mill-kultivazzjoni. Issuġġerejt li s- sottospeċi melitenses tissejjaħ ĠIżI TA' MALTA (LANFRANCO, 1989a). Id-deskrizzjoni ta' Beck dehret l-ewwel darba fix-xogħol ta' SOMMIER u CARUANA GATTO (1915) bir-rang ta' varjetà, iżda aktar tard irriduċieha għal forma (BECK von MANAGETTA, 1930). 156 IL-PJANTI VASKULARI ENDEMIĊI TAL-GŻEJJER MALTIN Din hi pjanta komuni li tipparasitizza kważi esklussivament l-Oxalis pes-caprae L. Din hi ħaġa stramba peress li l-Oxalis hi pjanta avventizja li daħlet Malta fil-bidu tas-seklu dsatax. Iżda SOMMIER u CARUANA GATTO (op. cit.) jinnutaw li fi żmienhom kienet tikber fuq diversi Leguminosae. Jien issuġġerejt l-isem Malti BEDEBBUS ABJAD (LANFRANCO, 1989). Din ukoll dehret l-ewwel darba fix-xogħol ta' SOMMIER u CARUANA GATTO (1915). Din, iżda, hi speċi rari li tikber biss fir- ramel bħal fil-bajja tal-Mellieħa u r-Ramla tat-Torri fejn tipparasitizza l-Lotus cptisoides L. minkejja l-fatt li skond SOMMIER U CARUANA GATTO (op. cit.) u xogħlijiet ta' warajhom tissemma bħala parassita tal-Lotus halophilus Boiss. et Spruner. Interessanti li din l-ispeċi hi konfinata għall-punent tal-Mediterran u n-nofsinhar tal-Portugal. Issuġġerejt l-isem Malti BUDEBBUS TAR-RAMEL għal din l-ispeċi (LANFRANCO, 1989a). OĦRAJN: Nuttall ex Torrev £ A. Grav subsp. revelieri (Jordon) Greuter £ Burdet, hi pjanta rari ħafna li tikber biss fuq kemmuna. Instabet minn DUTHIE (1874) iżda li ma dehritx iżjed b'ċertezza sakemm erġajt iltqajt magħha fl-1986 — eżatt fl-istess post li semma Duthie. PAMPANINI (1909) iddeskriva l-forma sommieri, presumibilment endemika, fuq il-materjal ta' Duthie konservat fl-erbarju ta' Firenze. Is-sinifikat eżatt ta' dan it- taxon għad irid iġi stabbilit. SOMMIER U CARUANA GATTO (1915) iddeskrivew forma ġdida: macranthus tar-Ranunculus macrophpllus Desf. Dan l-isem applikawh għal pjanti b'weraq u fjuri kbar li sabu f'Wied Inċita. B'xorti ħażina dan il-Wied ġie degradat ħafna u jista' jkun li din il- forma nqerdet. Ta' min iżid li l-pjanti Maltin li fl-imgħoddi dehru taħt l-isem ta' Ranunculus macrophvilus fil-fatt jappartjenu għar- Ranunculus bulbosus L. subsp. adsecendens (Brotero) Neves. SOMMIER U CARUANA GATTO (1915) jiddeskrivu żewġ forom tal-Asparagus aphvillus L. bir-rang ta' varjetà (var. abbreviatus u var. elongatus). Ma jidhirlix li dawn il-varjetajiet huma tenibbli minħabba li hu faċli li wieħed isib l-intermedji kollha bejn il-€var. abbreviatus' sal 'var. elongatus' bl-ispeċi tipika x'imkien fin-nofs. Ma jidhirlix lanqas li dawn il-varjanti huma ristretti għal Malta. SOMMIER U CARUANA GATTO (op. cit.) jinnutaw ukoll li l- pjanti Maltin tal-Legouzia hvbrida (L.) Delarbre huma differenti mill-ispeċi tipika u joħolqu provisorjament l-isem ta' 'var. foliosa'. B'xorti ħażina diffiċli li wieħed jistabilixxi l-istatus ta' dan it-taxon minħabba li jidher li dil-pjanta nqerdet minn Malta. BORG (1927), barra li jsemmi numru ta' albiniżmi u varjanti oħrajn bir-rang ta' forma (u li m'iniex sejjer noqgħod nidħol fihom minħabba li jidhirli li l-maġġoranza m'humiex ta' sinifikat kbir, u aktarx lanqas m'huma endemiċi), jiddeskrivi wkoll Fumaria capreolata L. var. speciosa. Sfortunatament id-deskrizzjoni mhix djanjostika biżżejjed biex wieħed jisseparaha minn taxa oħrajn tal- ġeneru Furnaria, li hu ġeneru pjuttost diffiċli. Barra minn hekk ma rnexxilix nillokalizza l-materjal użat minn Borg biex għamel din id- deskrizzjoni u għaldaqstant wieħed ma jistax jiddeċiedi jekk Borg sabx tabilħaqq entità ġdida jew jekk hix sempliċiment varjanti ta' xi Fumaria magħrufa. Bonc (1935) jiddeskrivi wkoll forma guliana tal-Erica multiflora L. iżda hawn ukoll ma jidhirlix li din ħaqqha rikonoxximent formali. D. SUB-ENDEMIĊI Numru ta' speċi li jikbru fil-Gżejjer Maltin, għalkemm m'humiex strettament endemiċi, għandhom distribuzzjoni ristretta ħafna. Fost dawk li għandhom l-aktar arjal ristrett insibu: (a) Endemiċi Pelago-Maltin — Dawn huma ristretti għall Gżejjer Pelagie (Lampedusa, Linosa, Lampione) u l-Gżejjer Maltin. 158 IL-PJANTI VASKULARI ENDEMIĊI TAL-GŻEJJER MALTIN Din tikber biss fil-Gżejjer Maltin u Lampedusa u tinsab fl- agħdajjar ta' l-ilma ħelu li jinġabar fil-blat. Ġiet deskritta l-ewwel darba minn SOMMIER (1908) minn Lampedusa bħala Elatine hvdropiper var. gussonei. Hi affini wkoll mal-Elatine macropoda Gussone. Reċentement ġiet elevata għal speċi (BRULLO et. al. 1988). Endemika ta' Linosa u l-Gżejjer Maltin. Għalkemm tikber fuq Malta, Għawdex Kemmuna u Kemmunett, hi pjanta rari u mill- osservazzjonijiet tiegħi tidher li qed tonqos. — Din hi pjanta ta' status inċert li hi ristretta għal Lampedusa u l- Gżejjer Maltin. Din l-ispeċi aktarx hi waħda mill-ħafna varjanti tad- Daucus carota L. Ta' min isemmi wkoll id-Dducus rupestris Gussone li hi senjalata mill-Gżejjer Maltin, Lampedusa u 7 Lampione — iżda wkoll minn Panarea fil-Gżejjer Eolie. Dan il- grupp ta' Daucus hu komplikat ferm u għad irid jiġi revist. Ġiet deskritta l-ewwel darba darba mill-Gżejjer Maltin minn KRAMER et al. (1972). Reċentement ġiet misjuba wkoll f'Lampedusa (MINSSALE u SPAMPINATO, 1987). (b) Endemiċi Sikulo-Maltin — Dawn huma konfinati għal Sqallija (u xi gżejjer circum-Siċiljani) u l-Gżejjer Maltin. Dan hu /ris rari ħafna. F'Malta u Għawdex nafu minn tliet lokalitajiet. Jidher li fi Sqallija ilu ma jinstab. Din hi speċi li dwarha teżisti ħafna konfużjoni, l-aktar minħabba li fil-letteratura ġieli jħawduha mal-Gvnandriris siċula (Todaro) Todaro peress li l- ġeneru Gvnandriris hemm min jinkludih fil-ġeneru /ris. Għalhekk wieħed għandu joqgħod attent meta jaqra dwar senjalazzjonijiet ta' din l-ispeċi. Endemika tal-Gżejjer Maltin, Sqallija kif ukoll il-Kalabrija. Jidher iżda li fi Sqallija u Kalabrija ilha ma tidher għal bosta snin (BRULLO u PAVONE, 1987). F'Malta, għalkemm mhux komuni, hi pjuttost frekwenti. Speċi interessanti ħafna deskritta reċentement minn BRULLO u PAVONE (1985). Qabel kienet titħallat mad-Desmazeria sicula (Jacg.) Din l-ispeċi hi endemika għall-Gżejjer Maltin u s-SE ta' Sqallija — fil-kumplament ta' Sqallija hi rimpjazzata mid- Desmazeria sicula — hi għalhekk endemika Ibleo-Maltija. Id- Desmazeria pignattii tikber f'ħamrija baxxa qrib ix-xtajta. Din ukoll hi essenzjalment endemika Ibleo-Maltija iżda ALEXANDER (1979), li jagħtiha bħala varjetà tas-Senecio leucanthemifolius Poiret, jinkludi fiha pjanti minn Kreta, Sardinja u l-Libanu. Iżda dawn il-pjanti minn territorji oħra għandhom fjuretti ligulati mentri dawk Ibleo-Maltin m'għandhomx. Għal mument nippreferi nżomm is-Senecio pvgmaeus distint minn dawn il-forom ligulati. Din il-pjanta ċkejkna ħafna tikber fuq l-irdumijiet u qrib il- baħar u tidher li hi rari. 160 IL-PJANTI VASKULARI ENDEMIĊI TAL-GŻEJJER MALTIN Din l-orkida għandha affinitajiet mal-Ophrvs holoserica (Burmann) Greuter. L-aħħar li dehret f'Malta kien fl-1966 (LANFRANCO, G., kummunikazzjoni personali) f'parti minn Wied il-Għasel li ftit żmien wara nbelgħet minn barriera. Issa tikber biss fi Sqallija. SOMMIER u CARUANA GATTO (1915) ikkunsidraw il-pjanti Maltin bħala differenti minn dawk ta' Sqallija u tawha l-isem ta' var. melitensis. OHLE (1974) fil-monografija tiegħu jgħaqqadha mal-var. gussonii. Diskussjoni Jekk wieħed jistudja l-flora Maltija fl-interità tagħha joħroġ ċar li l-affinitajiet ewlenin huma ma' Sqallija, b'mod speċjali mas-SE tal-gżira. Iżda jeżistu wkoll numru ta' elementi nord-Afrikani, Eġej .u Iberiċi. Meta wieħed jifli l-endemiżmi b'mod speċjali l- paleoendemiżmi li huma fost l-iżjed elementi antiki tal-flora Maltija, joħroġ tagħrif ta' interess fitoġeoġrafiku notevoli. Il-Palaecvanus crassifolius hi speċi iżolata u ma nistgħu nirrelatawha ma' ebda speċi oħra tat-tribu taċ-Ċentaurineae. Meta tħaddidt ma' botaniċi speċjalisti f'dan il-grupp smajt opinjonijiet konfliġġenti u għaldaqstant ma jidhirlix li qiegħed f'pożizzjoni li noqgħod nipotettiżża jekk ma jkollniex informazzjoni iżjed konkreta dwar id-dinamika evoluttiva ta' dan il-grupp. Il- Cremnophvton lanfrancoi hi speċi oħra iżolata ferm. Aktarx li l- grupp li tappartjeni fih evolva f'ambjenti desertiċi fl-orjent. Il- ġeneru Darniella li f'Malta hawn l-unika speċi Ewropea tiegħu, id- Darniella melitensis, hu essenzjalment Nord-Afrikan u jkopri wkoll il-Lvant Nofsani u l-kosta Atlantika tal-Marokk. Iżda jippenetra wkoll sas-Saħara (Darniella glomerata (Maire) Brullo) (BRULLO, Il-ġeneru Chiliadenus rappresentat f'Malta mill-Chiliadenus bocconei huwa essenzjalment Nord-Afrikan iżda jilħaq ukoll il- kosta Franko-Iberika tal-Mediterran u teżisti speċi Saħarana ukoll (BRULLO, 1979). L-endemiżmi l-oħrajn jappartjenu għall-gruppi mxerrda fil-Mediterran. Is-subendemiżmi wkoll joffru informazzjoni ta' sinifikat kbir. Ta' min jinnota li bl-eċċezzjoni possibbli ta' speċi ta' liken, il-Collema meliteum Jatta, ma teżisti ebda speċi li hi endemika għal Sardinja/ Korsika u Malta. Kull senjalazzjoni simili fil-passat (p.e. l-Allium parciflorum Viv.) kienet dovuta għal żball ta' identifikazzjoni. Forsi aktar sorprendentement, ma jidher li teżisti ebda pjanta vaskulari endemika ta' Pantellerija u Malta; bħal fil-każ ta' qabel kull senjalazzjoni simili kienet dovuta għal żball jew ineżattezza (p.e. l- Anthemis urvilleana). L-uniku endemiżmu Kosvro-Malti jidher li jinvolvi waħda mill-Muski, it-Thamnium cosvrense Bottini endemika ta' Pantelleria, li jidher li f'Malta teżisti taħt il-varjetà melitense Bottini (BOTTINI, 1907) iżda din tidher li hi rari ħafna u m'għandniex materjal biex fuqha nistabilixxu l-istatus ta' dan it- taxon. Għall-kuntrarju jidher li hawn element qawwi ta' endemiżmi Pelago-Maltin u Sikulo-Maltin. Jidher ukoll li m'hawnx endemiżmi ristretti għal Malta u xi parti limitata ta' l-Afrika ta' Fuq. L-aktar pjanta li tqarreb lejn din is-sitwazzjoni hi l-Plantago bombvcina Decaisne (— Plantago crvpsoides Boiss.), speċi ta' status inċert li barra mill-Gżejjer Maltin (hi partikolarment komuni fuq Kemmuna) tikber biss fl-Afrika ta' Fuq fejn skond PIGNATTI (1982) hi mferrxa mhux ħażin. Nagħlaq dan l-istudju b'appell biex dawn il-pjanti uniċi għall- Gżejjer Maltin jiġu mħarsa rigorożament. Dawn huma parti importanti tal-wirt nazzjonali ta' Malta u huma wkoll parti mill- patrimonju dinji fdat f'idejna sabiex inħarsuh għall-ġejjieni. Jekk tintilef waħda minn dawn l-ispeċi, xejn ma jkun jista' jerġa' jġibha lura — tkun qabdet it-triq tad-dinosawri. 162 IL-PJANTI VASKULARI ENDEMIĊI TAL-GŻEJJER MALTIN Li Storia ta Malta u Għaudex: 1098 — 1102, Valletta. Kakti u Sukkulenti Oħra, 26:25 —30, Malta. 164 IL-PJANTI VASKULARI ENDEMIĊI TAL-GŻEJJER MALTIN