MBOJU.,CMHR10.,M.G.O0.G.,MBZ.S.,MB.E. Xjenzat Bormliż li ġibed l-attenzjoni tad-Dinja Xjentifika fuq Malta Studju u Riċerka ta' Mario Bttard Wieħed mill-ulied denji tal-Belt Cospicua f huwa Giuseppe Despott. Huwa jifforma parti mill- kullana ta' ismijiet ta' ċittadini Bormliżi li għollew l-isem ta' belt twelidhom. Lil dan il-persunaġġ Bormliż insibuh fuq l-istess binari ta' Gavino Gulia (1835 -1889) u ħuh Giovanni Gulia li kien iżgħar minnu (1864 -1918), peress li lkoll taw il- kontribut tagħhom fl-Istorja Naturali tal-gżejjer tagħna. B'xorti ħażina, kif ħafna drabi jiġri, numru minn dawn il-personalitajiet li b'għemilhom iservu ta' eżempju tajjeb għal ħuthom, jew jintesew inkella lanqas biss ikunu jafu dwarhom. Din il- ħidma letterarja għandha l-ħsieb li tagħti ġieħ u turi apprezzament lil dan il-Bormliż li ħalla influwenza fil-qasam xjentifiku kemm fuq livell nazzjonali kif ukoll fuq livell internazzjonali. Dan kollu qiegħed nagħmlu f'għeluq il-75 sena minn mewtu. It-tagħrif dwaru ma nistgħux ngħidu li huwa miġbur f'ġabra waħda imma mifrux 'l hawn u 'l hinn. Dan ma jfissirx li Giuseppe Despott ma kienx apprezzat imma għaliex forsi ma nkitbetx kitba speċifika dwar ħajtu u għemilu. Lil dan il-vojt jien sejjer nipprova nfittex li nimla kemm jista' jkun minnu. Ġużeppi Despott Dak li jagħmel lil Giuseppe Despott persuna distinta huwa l-fatt li fuq il-mappa fejn instabu sinjali li vvjaġġa fihom il-bniedem Neandertali żdiedet ukoll Malta. Dan grazzi għas-sejba li għamel l-istess Despott meta fl-iskavar li wettaq f'Għar Dalam, għamel is-sejba ta' żewġ nejbiet ta' żagħżugħ Neandettali. Fatt li kien imfaħħar mhux ftit mill-antropoloġista u anatomista Sir Arthur Keith (1886-1955) tar-Roval College of Surgeons of England. Dan il-fatt qajjem ukoll interess fid-dinja tax-xjenza li bdiet tħares lejn pajjiżna b'interess speċjali. Il-Profs. Ċentru 19 ta' Novembru - Bormla: 129 Is-sejba saret fl-1917 u kien Sir Keith innifsu li eżamina u kkonferma li ż-żewġ nejbiet kienu ta' żagħżugħ Neandertali'. Il-fatt li l-bniedem Neandertali ma kienx magħruf la minn fejn oriġina u lanqas fejn spiċċa, sejba bħal dik kienet tiswa mitqlu deheb għad- dinja xjentifika u bl-istess sejba fil-mappa fejn ivvjaġġa l-bniedem Neandertali żiedet ukoll Malta. Irridu ngħidu li fix-xitwa ta' bejn is-snin 1912- 13, il-Professur Napuljun Tagliaferro flimkien ma' Giuseppe Despott skavaw ġewwa Għar Dalam, f'Birżebbuġa u sabu fih bosta għadam tal- ipoppotami kif ukoll fuħħar. Sena wara nsibu mill- ġdid lil Despott din id-darba ma' Dr. Thomas Ashbv jeskavaw fl-istess għar u sabu għadam u fuħħar. Kontribut partikulari ieħor marbut mal- Ornitoloġista Bormliż hija s-sejba ta' bebbuxu endemiku fuq il-gżira ta' Filfla. Interessanti l-fatt li dan il-bebbuxu ssemma għal Despott innifsu: Trochidea despotti. Attribut ieħor għal Giuseppe Despott jinsab fil- prevedibbilità dwar il-qerda taċ-ċawla minn fuq il- gżejjer tagħna. Mhux biss wissa dwar il-ħtieġa kbira li jkun imħares iċ-ċawl f'pajjiżna iżda għen sabiex din l-ispeċi partikulari ta' tajra bdiet tkun imħarsa bil-liġi fl-1918. Għalkemm iċ-ċawl f'pajjiżna kien ibejjet b'mod normali, in-nuqqas ta' ħarsien u infurzar tal-liġi wasslet biex gradwalment nistgħu ngħidu li lejn l-1956, iċ-ċawl spiċċa. Din ma kinetx l-unika twissija li ta Despott b'rabta mal-patrimonju ornitoloġiku. Fl-1910 nsibuh jikteb f'wieħed mill-artikli l-aktar bikrija li kien deher fl-Arckivium Melitense (li kien l-organu tas-Soċjetà Storika u Xjentifika ta' Malta) li kienet qiegħda ssir ħsara liċ-ċief minn ħafna kaċċaturi li kienu joħorġu bid-dgħajsa u jisparaw fuq dan it-tajr partikulari. Il-Bormliż Despott ma ġibidx l-attenzjoni tat-tajr biss imma anki ta' ħlejqiet tal- baħar. Hawn qed nirreferi għall-Fekruna tal-Baħar Komuni - ħlejqa li tbaħħar fil-baħar Mediterran u f'kull baħar sħun. Huwa josserva li kienet qiegħda tinqabad bl-addoċċ f'ammonti kbar u dan il-fatt kien qed jipperikola milli din ir-razza tibqa' tbejjet fil-bajjiet ramlin, partikularment fir-Ramla l-Ħamra, Għawdex. Dwar il-fkieren insemmu kif fit-12 ta' Ottubru 1929, mal-mil 'il barra mill-Port il-Kbir, inqabdet Fekruna tal-Baħar il-Ħadra. Jingħad li din kienet l-ewwel fekruna li nqabdet fl-ibħra Maltin u għal dan il-fatt, laħamha nbiegħ mentri qoxritha ngħatat lill- Mużew tal-Istorja Naturali ta' Malta. B'xorti ħażina iżda rridu ngħidu li din inqerdet matul it-tieni gwerra dinjija. Fekruna tal-baħar oħra, din id-darba magħrufa bħala ta' Kemp, inqabdet fl-ibħra Maltin. Wara li Despott ħadilha diversi ritratti, ordna li tkun ibbalzmata u ppreservaha fil-Mużew tal-Istorja Naturali fejn għadha ppreservata sal-lum. L-interessanti f'dan il- fatt huwa li din it-tip ta' fekruna tbaħħar biss fl-Atlantiku u kienet l-unika waħda li nqabdet fil-Baħar Mediterran. Insibu lil Giuseppe Despott jikkontesta l-konklużjoni li kien ġibed Dr. Giovanni Gulia (ħu Gavino) dwar il-Fekruna tal-Art tal-Ixpruni li Dr. Gioavanni Gulia jgħid li din il-fekruna ġiet naturalizzata billi nġiebet Malta u bdiet toktor waħedha. Minħabba f'hekk, l-istess Gulia kkonkluda li l-Fekruna tal-Art tal-Ixpruni hija indiġena. Despott ma qabilx miegħu għax saħaq ġmielu li din ix-xorta ta' fekruna tinstab biss fil-ġonna u mhux fis-salvaġġ. Ftit 'il fuq semmejna lill-Professur Napuljun Tagliaferro. Dan il-persunaġġ distint kien l-ewwel president li kellha s-Soċjetà Storika u Xjentifika ta' Malta. Huwa nnomina lil Despott bħala membru tal-istess Soċjetà. Paġna 185 tar- Reġistru tal- Magħmudija XVIII fejn huwa mniżżel L a Pa kW A. Av album ea Ħajtu Giuseppe, iben l-avukat Carmelo u Giuseppa kunjomha xebba Schembri, twieled f'Bormla nhar l-24 ta' Lulju 18787. Għalkemm ġieli sibtu marbut mas-sena 1879 bħala s-sena li twieled fiha, fir-reġistru tal-magħmudija li jinsab fl-arkivji tal-parroċċa ta' Bormla huwa mniżżel fl-1878. Skont il-lista tal-votanti tal-1800, il-familja Despott kienet toqgħod f'Nru.26, Strada Nuova. Giuseppe studja fil-Kulleġġ tal-Ġiżwiti, fil- Kulleġġ Flores, fl-Università ta' Malta kif ukoll f'akkademji Ingliżi u Taljani f'Ruma. Finalment huwa rriżulta fi xjenzat li sar magħruf ġmielu ma' għaqdiet ta' xjenzati barranin permezz tal-kontribut kontinwu li ta eżattament fil-qasam tal-Istorja Naturali. Fil-fatt dan il-kontribut ta' natura xjentifika tah permezz ta' kitbiet importanti bil-Malti, bit-Taljan u bl-Ingliż kemm f'Malta u wisq iktar barra minn xtutna. Bħala karattru, Giuseppe Despott kien bniedem ħanin kif ukoll ta' min jafda fuqu — fatt li dejjem żammu maħbub ma' kull min kien jafu. Huwa żżewweġ lil Maria Stella kunjomha xebba Busuttil, mill-Belt, fil-Knisja ta' St.Patrick's, tas-Sliema nhar l-1 ta' Lulju 1920 u żewwiġhom l-Isqof Dom Mauro Caruana S.D.B.5 Kellhom żewġtitfal bniet: Maria u Josephine. Giuseppe flimkien ma' martu u wliedu kienu joqogħdu f'Nru.148, Strada Merkanti, il-Belt Valletta. Huwa miet wara marda twila kkaġunata minn funzjoni ħażina tal-kliewi, eżattament uremija, fl-istess dar ġewwa l-Belt Valletta fid-disgħa u kwart ta' filgħodu tat-22 ta' Settembru 1936 fl-għomor ta' 58 sena'. Il-funeral tiegħu sar l-għada fiċ-ċimiterju tal-Addolorata fil-ħamsa ta' wara nofsinhar wara funzjoni presente cadavere li bdiet siegħa qabel. Huwa jinsab midfun f'West-KA-B 22 f'qabar singlu'. Fil-karriera professjonali tiegħu fiċ-Ċivil, Giuseppe Despott kellu żewġ karigi importanti li Ikoll kellhom rabta xjentifika. Dan kollu kien frott l-interess kbir li kellu fil-qasam xjentifiku — liema fatt lil Despott insibuh bħala l-ewwel Supretendent tad- Dipartiment tas-Sajd mindu twaqqaf fl-4 ta' Ġunju 19205. Dan l-interess wasslu sabiex irabbi fih għeruq ħoxnin fl-istorja naturali ta' pajjiżna. Fil-fatt huwa dam f'din il-kariga sakemm irtira 12-il sena wara. Sa minn qabel inħatar Supretendent, Despott kien diġà fil-kariga ta' Kuratur tat-taqsima tal-Istorja Naturali fil-Mużewijiet tal-Università ta' Malta u tal-Belt Valletta (f'termini tal-lum, tal-Mużew Nazzjonali)'. Lejn it-tletinijiet (19303) id-Dipartiment tal-Mużewijiet kellu żewġ kuraturi: il-qasam tal-Istorja Naturali kien hemm inkarigat minnu Giuseppe Despott' filwaqt li l-qasam tal-Kristallografija kien It-triq li kellha twassal lil Despott biex jilħaq Supretendent bdiet wara tmiem l-ewwel gwerra dinjija meta kumitat maħtur mill-gvern kolonjali qabbdu jagħmel rapport kif ukoll lista ta' regolamenti ġodda marbuta mal-industrija tas-Sajd f'Malta sabiex jissistematizza l-qbid tal-ħut fl-ibħra Maltin. Despott wera l-fehma tiegħu li s-sajd kien qed isir bla kontroll u b'mod eċċessiv tant li l-ħut kien beda jonqos ġmielu. Huwa ħa 7 ħsieb ukoll li jagħti taħditiet lis-sajjieda f sabiex jifhmu liema ħsara kienu qegħdin jagħmlu bil-mod xejn b'saħħtu li bih 4 kienu qed jistadu. F'kull kariga li okkupa, Giuseppe f Despott dejjem kien denju tagħha kif ukoll għamel isem fiha. Ta' bniedem f dedikat f'xogħlu, Despott bħala Supretendent fi ħdan id-Dipartiment tas- Sajd beda l-esperimenti tiegħu, b'wieħed minn tal-ewwel ikun kif is-sajd bix-xbiek biċ-ċomb li kien ikaxkar kollox fih mill-qiegħ (teknikament imsejjaħ gangmu u miegħu nżidu t-tartarun — xbiek tas-sajd f'għamla ta' borża jew kaxxa kwadra li tiddendel fil-baħar marbuta mad-dgħajsa u tinġibed bl-idejn) kien qed jeqred il-popolazzjoni tal-ħut. Mill- ewwel deher ċar li Despott ried jissistematizza l-metodi xierqa tas-sajd lokali mingħajr ma jkun ta' detriment għall-ħlejqiet tal-baħar. Fil- fatt insibuh ukoll jistudja sabiex jimplimenta l-aħjar użu tal-lixka mis-sajjieda fil-qbid tal- ħut. Fl-għaqal tiegħu fittex li jiffaċilita l-ħidma tas-sajjieda billi ra li jkunu rranġati l-mollijiet kif ukoll il-postijiet minn fejn is-sajjieda jvaraw l-opri tagħhom. Farrugia Randon jikteb li 'Waħdu rnexxielu jmexxi dipartiment ġdid u jfassal liġijiet ibbażati fuq Sare and ħurpsses ef Partass l Ariżazronin. Eristsnz Miniiet H.G, Brm fiamae limmemm SDB: £-kwPid, Shar aħe slapra dk Es ss pempat l Iċ-ċertifikat taż-żwieġ. ta' Giuseppe Despott u Maria Stella (Busuttil) esperimenti serji''. Quddiem din il-ħila, l-imħabba u d-dedikazzjoni f'xogħlu, ma kienet xejn sorpriża li jkun nominat mill-Kuruna Ingliża sabiex jinħatar Membru tal-Ordni tal- Imperu Brittaniku fl-192570. Il-kontribut xjentifiku bil-pinna tiegħu Giuseppe Despott kellu bosta kuntatti kemm mal-Maltin kif ukoll mal-barranin. Bħala awtorità fil-professjoni xejntifika tiegħu, huwa kien magħruf ukoll ma' bosta għaqdiet lokali u barranin. Bis-saħħa tal-artikli xjentifiċi tiegħu huwa ttratta diversi oqsma marbuta mal-għasafar, mar-rettili, kiteb noti fuq l-ornitoloġija tal-gżejjer Maltin studji fuq il-ħut fl-ibħra Maltin. Dawn l-artikli kitibhom f'diversi rivisti u organi f'Malta, fl-Italja u fl-Ingilterra. Lill-ornitoloġista Bormliż insibuh jikteb fil-ġurnal ewlieni tas-Soċjetà Storika u Xjentifika ta' Malta, Archivium Melitense fejn jispikka b'mod speċjali bix-xogħol Itchvologv of Malta fejn jagħti lista ta' 272 speċi flimkien ma' tagħrif qasir dwarhom. Magħhom inżid ukoll lista oħra din id-darba ta' ħut bil-Malti, bl-Ingliż u bit-Taljan. Fl- 1919 Despott stampah mill-ġdid bħala ktejjeb. Insibu żewġ rivisti xjentifiċi Taljani li Despott kiteb fihom. Fir-Rivista Italiana di Ornitologia huwa kiteb ħdax-il artiklu xjentifiku, ilkoll fuq il-ħajja naturali tal-gżejjer Maltin. Il-kitba l-oħra hija r-Rivista di Scienze Naturali: Natura fejn Giuseppe Despott stampa artiklu rari fuq id-dehra rarissima tat-tajr kruċjati (bl-Ingliż crossbills) fl-1929. Hawnhekk ta' min isemmi lit-Tabib Edgardo Moltini (1896 — 1980) li kien id- Direttur tal-Mużew tal-Istorja Naturali ta' Milan. Moltini kien joħroġ ir-Rivista Italiana di Ornitologia, f'liema rivista Giuseppe Despott, kif nafu, ikkontribwixxa b'kitbiet L-estratt taż-żwieġ li jinsab bu) , fl-Arkivju tal-Parroċċa Stella Jie WA 190. I-ŻXKNR a a WŻ'u bażi tk 23 l Ġ Ca fil je tal; Qal ħeeneċi gu pad 73 Al: ġabar l Lifieente Le TAħDtċermtb ĠLET uw diżd' hu L ki Eż Ġor Ċ SEAN. ornitoloġiċi u li wasslu lil Dr. Moltini jirrikonoxxi lill-ornitoloġista Bormliż bħala awtorità fil-qasam tal-Ornitoloġija. Zoologist hija rivista xjentifika bl-Ingliż li fiha stampa artiklu fuq ir-rettili Maltin, bix- xogħol The Reptiles of the Maltese Islands. The Ibis hija rivista oħra Ingliża u din id-darba hija l-organu tal-Għaqda Ornitoloġika Ingliża fejn fl-1917 stampa Ornithological Notes on the Maltese Ornithologv. Soċjetà xjentifika oħra Ingliża li Despott kiteb fl-organu tagħha jisimha Proceedings of the Malacological Societv, fi kliem ieħor is-Soċjetà tal-Molluski. Kontribut ieħor bl-Ingliż ta' Despott din id-darba deher fil-Bulletin of the Museum, li kien l-organu tal-Mużew Nazzjonali biex insejħulu hekk. Hawn kiteb diversi xogħlijiet ta' natura xjentifika dwar ħut, rettili, rizzi, għasafar, granċi u molluski fosthom Herpetological Notes u Echinological Notes, it-tnejn fl-1930 kif ukoll Malacological and Carnicological Notes fl-istess sena. Bil-Malti nsibuh jikteb dwar l-osservazzjonijiet partikulari li Despott innifsu għamel tal-Wiċċ tal-Maskra Bajda. Giuseppe Despott ma naqasx milli jikteb b'riżq il-ħut bħal Report bv Mr.G. Despott on the subject of local fisheries and their development fl-1919 u Rapport fuk is-Sajd bil- Malti miġjub mir-Rapport tas-sena 1926 — 27 magħmul minn G. Despott, Supretendent tas-Sajd. Kif insibu 'l fuq, Despott mhux l-ewwel darba li wettaq xogħol ta' skavar f'Għar Dalam. F'dan ir-rigward insibuh fl-1913 jistampa bl-Ingliż Excavations at Għar Dalam (Dalam Cave) Malta. Despott kiteb ġabra ta' tifkiriet f'Memoirs Bijografiċi ta' Ardonio Nicola, li fil-Qawra hemm imsemmija triq għalih. ' Giuseppe Despott rikonoxxut L-għarfien għall-kontribut siewi li ta Giuseppe Despott jingħaraf mill-fatt li ssemmew għalih ċerta toroq u postijiet. Fil-Kappara, fil-Qawra, f'San Pawl il-Baħar u f'Birżebbuġa nsibu toroq imsemmijin għalih. Kienu l-iskavazzjonijiet li wettaq f'Għar Dalam (li huwa parti mil-lokal ta' Birżebbuġa) li rabtuh ma' din il-lokalità u anki l-fatt li kien qatta' xi żmien jgħix hemmhekk, eżattament fejn illum insibu l-bank tal-HSBC. Il-Junior Lvceum, fi Triq San Nikola, Bormla, li reċentament sar jagħmel parti mill-Kulleġġ ta' Santa Margerita, huwa msemmi għalih. Din l-iskola, magħrufa aħjar mal-Bormliżi bħala ta' Verdala, għadha kemm ġiet immodernizzata. Fl-2004 Mons. Ġużeppi Mercieca, li kien l-Arċisqof ta' Malta, kien qaddes quddiesa fl-okkażjoni tal- għoxrin sena mit-twaqqif ta' dan il-liceo. Fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni f'Belt is-Sebħ, il-Furjana hemm ukoll is-Sala Ġużeppi Despott li minn sala magħluqa issa nfetħet u saret tagħmel mal-pjan. Ma jistax jonqos li nsibu sala partikulari fil-Mużew tal-Isotrja Naturali fl-Imdina li hija magħrufa bħala s-Sala Giuseppe Despott. F'din is-sala wieħed jista' jara varjazzjoni wiesgħa ta' speċi li kienu rrekordjati f'pajjżna permezz ta' kollezzjoni kbira ta' bajd li jbid it-tajr mal-Ewropa kollha. Hawn ġew insibu aktar ħwejjeġ ta' interess fosthom l-għasafar tal-irdum Malti. L-aħħar snin ta' ħajtu Is-snin 1929 u 1933 iwassluna lejn tmiem il-karriera vasta u mimlija suċċessi li kellu l-Bormliż Giuseppe Despott. Fl-1929 kien bena l-Mużew ta' Għar Dalam imma dan kien armat mill-Kuratur suċċessur tiegħu, it-Tabib Ġużċ Baldacchino li tah stil Vittorjan. F'April 2002 infetħet sala għall-esebiti li kienet inawgurata mill-Ministru tal-Edukazzjoni ta' dak iż-żmien, l-Onor. Louis Galea fejn b' għarfien u rispett lejn il-Kuraturi Despott u Baldacchino, issemmiet b'rispett lejn dawn iż-żewġ pijunieri. Fl-1930 lil Despott insibuh jistampa l-ewwel dokument tal-qabda tal-kelb il-baħar, magħruf bħala Baskink Shark, fl-ibħra Maltin. Kien inqabad fis-16 ta' Ġunju 1928 li tħabbel fix-xbieki tas-sajjieda faċċata tat-torri ta' San Ġiljan. Despott jikteb li tkejjel ħamsa u għoxrin pied u żewġ pulzieri minn tarf sa tarf. Fl-1933, meta Giuseppe Despott kellu 55 sena, kontra xewqtu rtira mill-kariga li dejjem ħabb u wettaq b'passjoni kbira minħabba l-mard. Ir-reġistru tal-mewt 3 fejn huwa mniżżel Despott l Sir Arthur Keith ta ġieħ lil Giuseppe Despott u s-sejba li wettaq f'artiklu li kiteb fir-rivista Ingliża Nature tal-25 ta' Lulju 1918. 2 Parroċċa Immakulata Kunċizzjoni, Bormla, Reġ. tat-Twelid XVIII, p.135. Hawn insibu li mal-ewwel isem ingħatawlu Piju u Benedettu. Tgħammed l-għada ta' twelidu, il-25 ta' Lulju 1878 mill-qarib tiegħu l-Kan. Il-parrini kienu wieħed min-naħa ta' missieru, Francesco Despott u l-oħra min- naħa ta' ommu, Annetta Schembri. Irrid inżid ukoll li fil-Cronologia Ornitologica, xogħol ta' Alberto Masi jikteb li għex bejn is-snin 1878 — 1936. 3 Parroċċa ta' Stella Maris, Sliema, Reġistru taż-Żweġijiet II, paġna 53. Hawnhekk ukoll jikkonferma s-sena 1878 bħala l-waħda li twieled fiha. Jagħti wkoll id-data tat-twelid ta' martu, Maria Stella li hija t-13 ta' Settembru 1888. 4 Parroċċa San Duminku, Valletta, Reġ. Għad li tniżżel li miet fil-għomor ta' 57 sena, skont id-data tat-twelid kif imniżżla fil-magħmudijiet fl-arkivju tal-parroċċa ta' Bormla, Giuseppe Despott twieled fl-1878 u mhux sena wara. L-istess għomor ingħata fir-reġistru tad-difna taċ-ċimiterju tal-Addolorata (ara r-raba' referenza). $ Ċimiterju tal-Addolorata, Marsa, File Reference 3037 $ Stanlev Farrugia Randon, Il-Ħut ta' Malta, Kullana Vol.33, PIN, 2001, Malta, p.9. 7 Allister Macmillan f'Malta and Gibraltar, paġna 390, jikteb li Despott inħatar Kuratur tal-Mużew tal- Istorja Naturali tal-Università ta' Malta fl-1913. 3 Dr. Joseph G. Baldacchino kien il-kuratur li nħatar wara Giuseppe Despott sakemm b'xorti ħażina faqqgħet it-tieni gwerra dinjija li mhux biss qerdet diversi kollezzjonijiet, imma wkoll wasslet biex jingħalaq il-Mużew tal-Istorja Naturali u jistenna s-sena 1963 biex reġa' nfetaħ, din id-darba fl-Imdina fejn jinsab il-lum. Ta' min iżid ukoll li t-tieni gwerra dinjija ġabet qerda fid-Dipartiment tas-Sajd u kien inkorporat mad-Dipartiment tad-Dwana u l-Portijiet. 9 Stanlev Farrugia Randon, Il-Ħut ta' Malta, Kullana Vol.33, PIN,2001, Malta, p.9. 10 Suppliment tal-London Gazette tat-3 ta' Ġunju 1925, p.3780. Nominati miegħu nsibuh lil Lawrence De Martino u lil Edward Robert Mifsud. Farrugia Randon, Stanlev Il-Ħut ta' Malta, Kullana Vol.33, PIN, Malta, 2001 Baldacchino Alfred E.— Schembri Patrick J, Anfibji, Rettili u Mammiferi fil-Gżejjer Maltin, Kullana Vol. Gatt Michael, Il-Ġeoloġija u l-Paleontoloġija tal-Gżejjer Maltin — II, Kullana Vol. Mifsud Bonnici, Robert, Dizzjunarju Bijo-Biblijografiku Nazzjonali, Dipartiment tal-Informazzjoni, Malta, 1960 Galea Michael, Dizzjunarju ta' Kittieba Maltin u Għawdxin il-Bieraħ u Ilum, Pubblikazzjoni Bugelli, Malta 1995 Baldacchino Alfred E., in-Natura, Ħarġa 10 Xitwa 1990, Giuseppe Despott, pp.24 — 26, MARIO ATTARD TMIEM TAL-IRQAQAT Il-Ħadd, 18 ta' Ġunju 2011 It-Tnejn, 18 ta' Lulju 2011 Il-Festa tat-Trinità L-għada ta' San Ġorġ t'Għawdex Ċentru 19 ta' Novembru - Bormla