Il-Lsien Għarbi XITLT huma dawk il-Maltin li ma kinux f'pajjiżi tal-lsien għar- bi li ħabblu rushom fuqu u, f'Malta, neħħi xi ftit studjużi, għal kotra dal-lsien mhux għajr il-lingwa ta' dawk il-Għarah maħmuġin li dari kienu jiġu hawn minu Barbarija jbigħu l- hasiru Iżda dawk l-eluf ta' Maltin li qegħdin fl-Istati ta' l-Affrika ta' Fuq, kif ukoll f'dawk tal-Lvant il- Qarib, u li mill-Iġbla ta' l-Atlaz sa. truf is-Sudan għamlu 'l- djarhom, jafu tajjeb is-siwi u s-sbuħija ta' dal-lsien. Aħna l-Maitin imissna nghożżu iżjed il-lsien gharbi ghas bar- ru mili lsienna, huwa ta' ġebbiedu waħdu miegħu m'għandniex ninsew l l-gżejjer tagħna, il-lum, bħal tl-imgħoddi— u fil-fehma tagħma. iżjed għalli ġej—kellhom, għandhom u sa jibqgħu jkoll- hom x'jaqsmu ħafnu man-nies li jgħammuu fil-pajjiżi t'Isfel min- na u li jitkellmu f'dan il-lsien. Id-destin ta' pajjiżna, li qisu kewk- bu f'dak in-nofs qaws li jagħmel mix-xtut tal-Mediterran, kien mill-eqdem żmenijiet marbut man-nies li j jgħammru hemm ii l-ġrajja tagħnu tgħallimna sewwa kemm kellna x' naqsmu magħ- hom. Issa 'duwr il- -pi imgħaminru min-nies li konta nsejħul- hom ta' rashom marbuta, reġgħu steubliu, mexjin 'il quddiem b'passi mgħaġġli u diġi qegħdin jieħdu duk il-post fil-famnija kbi- ra tal-ġnus li kienu għoddhom; tilfu għalkollox mmħabba l-għaq- da tagħhom ma' l-Imperu Ottomun. Aħna Hi kellu x-xorti li ngħixu fost nies ta' bostu ġħus, nis- tgħu ngħidu fiż-żgur Hi l-ebda tmeżmiż m'għandu jkollna għal dawk il-ġnus tal-Ilsien għarbi: inneħtu darba għal dejjem mill- inoħħ dejjaq ta' xi whud minna li-dawk il-ġ ġnus huma rekrogradi għax min għix qalbhom qal tajjeb Hi mu kinux ħlief lubhiena u l- lum reġgħu qamu u bħal ma għamlu fil-qedem iċ-ċiviltà tagħhom diġà qiegħda tinħass. Immi l-iskop ewlieni ta' dan l-urtiklu hu biss li ngħidu xi ħaġa żghir fuq il-Lsien Għarbi bħala lsien u fuq kif il-lum dal-lsien, bħal ġnus li jitkellumh, raġa' qiegħed jistenhah u ma jdumx ma jarġa' jibda jxerred il-qawwa tiegħu mal-pajjiżi mbewsa mill-Ba- bar tan-Nofs. IL-LSIEN GĦARBI 81 il-lmin id-dinja kollhu taf- l l-pajjiżi tad-ssien għarbi qegħdim marbuta f'katina waħda taħt l-isern ta' Ghaqda Għarbija kif ukoll kulħadd jaf Ji fir-ras ta' dawn il-ġnns hemm l-Eġitta li hu magħ- ruf bil-pajjiż 7għu bi l-Hktar minn ta' gnddiem u hi għandu l-ik- bar popolazzjoni fuq is-sħatax-il milja. għalhekk il- -pajj żi għa- rah kollha qegħdin iħarsu Tejn l-Art tal-Fregħrmi biex jaraw Jiem trieq għandhom jaġblu. Fost il-ħwejjeġ l-oħra 'i jridu jittgħu 'l-qnddiem, l-Eġizzjani għandhom il-lsien li bih jitkellmu di għalkemm mhux tagħhom għax ġej mill-Għarabja għalihom liawa Isien quddis għax il- jQuran miktub bih). Mela lil -dal-lsten qegħdin jorġmul u jdaħħluh f'kull inixju u taqliba tal-ħajja nazzjonali : fili qegħdin idaħħlu kliem tekmibu U hu ġdid għal kollox, iqabblaħ mi kliem li jista' jixbhu m'li jistadnħ fil-bir tal-Ilsien għarbi, idawruli biex iwieġeb għall-ħti- ġiet tax-xjenza ta' żmienna in issa, saħans itra, hemm tajfa ta' nies jridu jaqilbu dan il-lsien ta' taħt fnq billi jibdew jik- ri Tatini bħalma għamlet it-Turkija, Issib run igħidlek: U Mela l-Kkġi zżjani jridu jirradinjaw lit- Torok 77 Xejn minn dan. Dawk l- jani li ġridri jagħmlu dir- rivoluzzjoni f'ilsienhon: ma għandhomx tTinobħom għajr li jer- sett dejjem lejn il-Pernent għax jafu 'i meta tbiegħdu minnn Waq- għu rsiera tiegħu ' L-ewwel ma kien ħaseb għal dit-taqjiba kien Mined Żaki Ba- tarju Ġenerali tal-Kunsill tal-Ministri u wieħed mill- k l tal-Lvant il-Qarih. Aħmed Baxa għal ħabta tal-1924 kiteb. il-ġrajja tal-Ħakma Għarbija fil-pajjiżi tal-Mediterran u, fuq l-istess talba tiegħu Hi kien għamel lill-Korunnità. Maltija tal-Kajr. il-kittieb ta' dan l-artiklu kellu x-xorti li jkun mitlub mill-Kumsill hiex igħin Hil-Baxa fil-kitba tiegħu safejn kellu x'jaqsam is-sehem il-Malta kellha f'din l-Istorja. fl-lum, immexxijin minn Abdel Ażiż Faħmi Baxa mn bosta mxierka oħra ta' l-Akkademja tal-Lsien Għarbi tal-Kair qegħdin jitħabtu biex jaraw ilsienhom miktub b'ittri Datini. L-iskop tagħhom, kif għedna fuq, mhux biss huwa letterarju imma wkoll pulitku a ekonomiku għax, igħidu (u aħna naqblu magħhom) H meta l-Għarbi jkun miktnh b'ittri Latini dal- Tisien jikber u jixtered mal-pajiiżi tal-Punent u tal-Lvant Tmbie- għed u b'hekk il-Lvant il-Qarib ma jibqax mifrud bħalma kien s'issa. mill-bqija tad-dinja. Kontra dit-teorija. ma hemmx hżonu ingħidu, hemm xkiel 62 IL-MAnm kbir mill-konservativi, Dawn qegħdin fil-Għaqda taż-Żgħażagħ Misilmin li l-iskop tagħhom huwa. li l-pajjiżi ta' Din Muħammed jinbiegħdu dejjem mill-oħrajn għax jippretendu li l-ftit miljuni li huma (magħduda magħhom dawk ta' l-Indji) huma iddestinati l jmexxu d-dinjal Magħhom hemm ukoll el. porr eduse in-nies tar- reliġjon—1-Ulċma— (jiġifieri nies imgħaliina) li jħaqqu li l-Quran, li hu l-ktieb qaddis hom, huwa miktub b'ittri għarab u b jkun sagrileġċ kbir iekk il-Mislem jibdel dawn ma' ittri li ġejjin minn ġnus kifra : jiġifteri li ma jemmmiaw, U b'hekk it-taqbida. għal u kontra l-kitba għarbija b'ittri La- tini bejn il-konservativi n l-progressisti għadha dejjem sejra. L-għaref u magħruf kittieb Ġabarti darba kiteb : ''L-ittri tal- kitba għarbija jixbhu iżjed lir-rakkmu milli l-kitba '. Tmma dan ina jfissirx li dal-Isien huwa mejjet. li qed imut jew li l-kitba tie- għu ma fiha l-ebda sies, L-għarbi jinkiteb fonetikament u huwa lsien ħeln m smtiżikali H għandu għadd kbir ta' mfetaħ u ta' l jes għal kull leħen tiegħu; bħallikieku l-s għandha żewġ ħsejjes : it-£ tnejn; id-d tlieta: għalhekk jeħidu għal-s. sin, sad: għalt- totan tha (l-ħ hawn taqbel mal-ħ fil-kelma ingħiża the): għad-d dal, dħal n dad. Mela jekk fil-kitba. tidħol waħda flok oħra minn dawn l-ittri s-sens tal-kelma jitbiddel għal kollox. Ġim, ħa, kħa, jinkitbu l-istess, iżda jekk titniżżel tikka fuq jew taħt l-ittra l-pro- nunzja. kif ukoll is-sena tal-kelma. jitbiddlu: kważi l-itiri kollha ta' kalfgħet għarhi għandhom it-tikki. Il-Isien għarhi mingħajr duħin huwa lsien tqil ħafna imima l-kitba tiegħu m'għandha x taqsam xejn ma' dik ta' l-eġizzjani tal-qedem jew ma' dik taċ-ċiniżi, Tl-għarbi huwa miktub bi speċi ta' metagrafija bħal dik li tagħmel it-tieni taqsima ta' l-Istenogra- fija Franċiża Diiploqe. Dan il-lsien—Hi l-kotra bostana ta' l-Ewro- nej li jgħammru f'dawk l-Istati fejn hu mitkellem jafu jitkellmanh sewwa mi le jiktbnh—ħhuwa mill-ogħna ilsna tad-dinja. Fil-ħin li f'kosta. t'ena oħra nsibu li ħafna ħwelieġ jitfissru bl-istess kelma. fil-għarbi, għal kuntrarju. hemm kotra kbira ta' ħwejjeġ li tista' tfissuhom b'bosta kliem; bħallikieku hiex infissru l-litin nisteħn ngħidu dssad. lejes, ħiżab', dirgħam, sab u xi għoxrin iseri ieħor l detjem jiswew bħala sinonimi ta' Hum: jingħad (għalkemm dan qatt ma tajtu miktub H lill-kelb tista' tatih MITT isem u dejjem tkun qed tgħid l-istess ħaġa l-Min-naħa l-oħra jekk għada khir ta' iL-Lsizn GĦARBI 68 ħwejjeġ jistgħu jitfissru b'kotra ta' kliern, hemm cħrajn—l-iżjed dawk li ġew maħluqa mit-teknika ta' żmienna—li għalihom il- lsien għarbi hu sajjem ħafna. Għalhekk l-Akkademja tal-Lsien Għarbi tal-Kajr il-lum qiegħda, bħainiax qegħdin nagħmlu aħna l-Maltin, tfittex li toħloq kliem mill-istess ilsien biex twarrab dak il-kliem tekniku li daħal fih imlisser minn ilsna oħra: bħallikieku bil-għarbi vulgari motor-car tissejjaħ Ulinnobil Uninn awtomob- b'i) fil-ħin li bil-għarbi letterarjn dil-kelma ġiet ib f'sajjara, iżda ''sajjara ' (aħna għandoa minnha l-verb ' r') tfisser ħa. ġa li tiġti' bħal meta jgħidu bi sira, jiġifieri 'bil-għaġla'' u għalhekk ima. tistax tkun tfisser 10777, tren, iruek,eċċ., Hekk ukoll għal ''lelefon'' issa ħolqu l-isem ta' massita l ra taqbel Xejn mal-kelma ewlenija għax 'Vmassara' tfisser ħaġa mistura. Kliem ieħor maħluq dan l-aħħar hu : iniżja jew iżà (radju), ħakki — (kelliem (fonografu), eċċ. L-Akkademja għadha kif ħarġet ktejjeb fuq dawn in-neoloġiżimi u l-lingwisti, grammatiċi u għor- rief oħra eġizzjani n għarab m'humiex ħlief igħinn dit-tibdila fl- ilsien għarbi. . ji Giħal xi mijiet ta' snin. il-lsien għarbi—mimħabba d-divren- zja. fir-reliġjon mn, kif diġà għedna, il-waqgħa ta' l-Imperu Tork li fih kien jiġbor l-Istati Għarab—kien mifrud għal kollox mid-dinja tal-Punent wara li kien sewa ħafna meta. l-Għaraħ kienu jaħkmu biċċa kbira mill-Ewropa tal-Mediterran, Issa ien għani u sabiħ huwa ftit magħruf barra minn dawk l-artijiet fejn ħu mit- kellem u għalhekk ftit kliem ġdid sata' jidħol fih Il-kitba għarbija, bħall- kitl ba ta' l-Pena i sħra. kollha, fil-bidn kienet il-privileġġ ta' xi wħud biss u ftit jew xejn ma kienet daħ- let fost il-poplu, tant hu ħekk li fl-Eżittn. kif ukoll fil-pajjiżi l- oħra tal-lsfen għarbi, il-kotra bostana għadha sal-inm ma tafx taqra u tikteb. Qabel il-miġja ta' l-Islam dawk li kienu mħarrġin fis-sengħa tal-kitba kienu jistgħu jingħuddu bla taħħit; kienu jik- tbu b'żewġ għamliet ta' kitba msejħa midssnad u nabdti: wara ġiet il-kitba msejħa soloss, nasskhi, taliki, rifani, muħakak u tika; wara ġie l-bifi (imsejjaħ hekk għax mill-belt ta' Ktifa li qabel l-Tskam kienet iġġih l-isem ta' Kħat-ħirl—minn Ħira fl- Traqħ. Tuq is-suġġett tal-kitba u tal-Ilsien mitkellem: minn dejjem kien hemm polemiki kbar. Qabel ma twebblu fuq il-bidla ta' l- ittri minn għarab għal jtini, il-kwistjoni kienet waqgħet fuq il- 64 IL-M. vokabolarju. Ir-riformisli riedu li-tinquta darba għal dejjem il- għada taż-żewġt ilsna : jiġiferi tal-Isien mitkellem (volgari) u tal- isien miktub (etterarju) li jissejjaħ maħawi. Dawn riedu li-jkum hemm biss ilsien wieħed : il-lsien tal-poplu, fil-ħin li l-konseron- liri Daqqnba bl-aħrax li l-għarbi għandu jibqa' dejjem inaqsum f'żewġt ilena, għalkemm ima jmirux l sehem kbir mill-ilsien mik- tub (jew mitkellem ininn darek ta' l-isħx iżjed min-nies tar- reliġjon u minn dawk tal-liġih lmwa Isien mejjet għall-kotra bos- tana tal-poplu.