Iż-żejt u x-xaħam huma sustanzi ta' l-istess kategorija ħlief li fil- wesgħa ngħidu li wieħed huwa fluwidu u l-ieħor sod u wieqaf. Il- bniedem sa mill-qedem ġabhom mill-ħxejjex u mill-annimali u servewh għall-ikel, għad-duwa u f'xi xogħolijiet u snajja. Qabel ma ġew skoperti l-gassijiet u l-elettriku fl-aħħar nofs tas-seklu dsatax u l- ewwel nofs tas-seklu għoxrin, iż- żjut mill-ħxejjex u mill-annimali baqgħu prezzjużi għax kienu jagħmlu l-ħajja aħjar u l-bniedem tista' tgħid li ma setax jgħaddi mingħajrhom. Msiebaħ u mnajjar L-ewwel dawl li kellu l-bniedem primittiv kien minn xi ftit nar tal- ħatab li fuqu kien isir l-ikel, imma ftit żejt bil-ftila fih kien aktar komdu u jieħu inqas wisgha. Ġebla b'ħofra fin-nofs għamla ta' bieqja, biċċa spaga maqtugħa minn xi mkien mgħaddsa fi ftit żejt, kienet tkun biżżejjed biex tissejjaħ musbieħ, imma dawk li jaħdmu l-fuħħar kienu jagħmlu għadd ġmielu ta' msiebaħ. Kienu jieħdu biċċa tafal magħġuna ċatta u maqtuha tonda bix-xfar imtellgħin biex tinħoloq ħofra u joqorsu ġenb minnhom biex iżżomm il-ftila, u mbagħad jaħmuha. Fil-għerien, fil-katakombi u fil-ħitan ta' fejn trekken il-bniedem insibu xi ħofra li fiha kienu jpoġġu l-musbieħ. Kienu jagħmlu wkoll mnara tal-fuħħar, qisha flixkun miftuħ mill-ġenb, biex fiha jserrħu l-musbieħ u maqbad fuq wara biex tista' timxi biha f'idek mingħajr ma taħraq subajk jew tintfielek il-ftitla bir-riħ. Meta l-imnara sserraħha tqiegħed il-musbieh fuqha biex jixħed aktar dawl. Żejt u Pitrolju fl-Istorja u fil-Ħajja tal-Maltin Iż-żejt kien ikun l-aktar taż- żebbuġ. F'Malta kienu dejjem jagħsru ż-żejt għax is-siġra taż- żebbuġ tikber tajjeb fil-klima tagħna, imma mhux kulħadd kien jista' jagħsarha jekk ma jkunx armat sewwa. F'diversi nħawi fejn instabu fdalijiet ta' żmien ir-Rumani f'Malta nstabu mgħasriet kbar tal- ġebel f'għamla ta' konka tonda u ġebliet fit-tond jiddawru fiha. Dawn kienu biex jitfarrak iż-żebbuġ bil- għadma b'kollox. Dan kollu kien jiġabar u jiġi magħsur separatament biex waqt il-proċess, pass wara l-ieħor, joħroġ iż-żejt. Matul is- sekli dejjem kien hemm min jiekol iż-żebbuġ u jagħsar ftit għaż-żejt, imma tista' tgħid li dejjem baqgħu jimpurtaw iż-żejt minn Sqallija jew mill-Afrika ta' Fuq. Żejt, devozzjoni, faqar u balieni Sadattant il-Maltin kienu jikkultivaw u jaħdmu ħafna l-qoton u t-tajjar. Meta jaħilġu t-tajjar iż- żerriegħa jisseparawha u jħalluha għall-bhejjem, imma f'artijiet oħra kienu jipproċessawha għaż-żejt. Wieħed Franċiż membru ta' l-Ordni Tazza biż-żejt tal-Madonna bil-lumina u s- sufri fuq iż-żejt. Ofesta Ġan Ġorġ JiTartri 9007 Għaqda Mużikali Anici, Qormi A.D. 1988 ta' San Ġwann, kien wiegħed lil De Soldanis t'Għawdex li jibgħatlu noti dwar kif jista' joħroġ iż-żejt miż-żerriegħa tal-qoton. — Iż-żejt kellhom bżonnu l-aktar għad-dawl. Jissemmew ħafna eżempji f'diversi kitbiet storiċi li jiddescrivu l-ħajja fl-imgħoddi. Bħala eżempju ngħidu li d-Dumnikani fir-refettorju kienu jdawlu bl-imsiebaħ fuq kandelabri jew ukoll bix-xema'. Tista' tgħid li f'kull dar u post tax-xogħol kont issib rokna jew parti minn ħajt fejn kienu jpoġġu tazza biż-żejt li fil-wiċċ kien ikollha nitfa ta' ftila ngħidulha lumina mwaħħla f'toqba ta' biċċa landa ċkejkna li tieqaf f'wiċċ iż-żejt fuq tliet biċċiet ċkejknin tas-sufra. Iż-żejt konna ngħidulu Żejt tal- Madonna meta mmorru nixtruh. It- tazza kien ikollu ftit ilma taħt iż-żejt biex meta dan iż-żejt jinħela l-ftila tintefa fl-ilma u sadattant ma jkunx hemm bżonn ħafna żejt f'tazza waħda. Kontijiet ta' spejjeż tal-knejjes, fratellanzi u f'postijiet oħra ta' devozzjoni jew ta' xogħol fejn kien ikollhom jixgħelu d-dawl, kienu dejjem juru li l-akbar infieq kien ikun fiż-żejt u fix-xema'. Kulħadd kellu bżonn iż-żejt f'daru u l- foqra kienu jsibuha bi tqila jixtruh. Saħansitra l-leġġenda tal-knisja tal-Madonna taż-Żejt f'Għawdex hija bbażata fuq mara devota li ma setgħetx tixtri żejt għall-lampier bħalma kien jagħmel ħaddieħor imma jingħad li bis-saħħa tal-fidi tagħha beda ħiereġ iż-żejt mill-blat. Darba fit-23 ta' Ottubru 1766 erba' balieni li rarissmu jinstabu fil-Mediterran daħlu fil-port ta' Marsaxlokk u nkaljaw fuq ix-xtajta; dan il-fenomenu tal-balieni għadu misterjożament jiġri f'artijiet oħra Ta' l-Istilla 79 sal-ġurnata ta' llum. Għadd kbir ta' Maltin foqra marru qattgħhuhom biċċiet fi ftit jiem biex ħadulhom dik il-kwantità kbira ta' xaħam u laħam. Ix-xaħam intuża għaż- żejt ma' l-ikel u għall-imsiebaħ u l-fjakkli u għamlu minnu ħafna ngwentijiet u duwa għat-tidlik. Il- laħam nixxfuh u mellħuh għall-ikel. Jingħad li damu x-xhur iservuhom iż-żejt u l-laħam. Ta' min ifakkar li dawk il-ħafna knejjes. ċkejknin tal-kampanja kollha kien ikollhom lil-xi ħadd kieħu ħsieb il-lampier jew it- tazza taż-żejt. Kien hemm diversi individwi li fit-testment tagħhom ħallew flus biex jinxtara ż-żejt għal dan il-għan. Nies li jinvistaw dawn il-knejjes kienu jieħdu xi żejt bħala wegħda jew jagħtu xi flus għaż-żejt jew għax-xemgħa. Il-knisja Tal- Ħniena li hemm il-Qrendi tfakkar ' kif xi nies kienu xorta waħda joffru ż-żejt meta l-knisja kienet tkun magħluqa. Fil-ġebel ta' ħoġor it- twieqi tidher toqba li minnha wieħed jista' jferra' ż-żejt biex jinġabar fuq ġewwa, minbarra li hemm toqba għal xi munita. L-Ordni ta' San Ġwann u ż-Żejt Fuq il-galeri ta' l-Ordni kien ikun hemm dejjem iż-żejt taż- żebbuġa. Billi l-galeri ma kienux iġorru aktar milli kien hemm bżonn minħabba l-ispazju u l-piż, kienu jġorru nofs kartell biss. Dan kienu jimpurtawh minn Sqallija jew min Ġirba (Djerba). Kienu jużawh biex jixgħelu l-fanali ta' abbord u tal- gwardji li jġorruhom maghħhom. Kien użat ukoll bħala lubrikant għall-armi. ' Kien hemm kundanni ħorox għal min imiss il-ħażna taż- żejt bla permess. Fost it-torrijiet mibnijin mill- Ordni madwar Malta u Għawdex insemmu dak tax-Xlendi. Dan it-torri mhux biss biex jgħasses fuq l-għadu imma l-post fejn kien mibni kien meqjus tajjeb biex jgħasses fuq min jipprova jidhol mingħajr il-kwarantina u fuq oħrajn Ta' l-Istilla 80 li jdaħħlu oġġetti ta' kuntrabandu. Minħabba f'hekk l-ispejjeż tiegħu ta' kuljum kienu bi sħab bejn l- Ordni u l-universitas. (il-gvern) t'Għawdex. Fost oħrajn sikwiet jissemmew spejjeż ta' żejt biex ta' l-għassa jixgħelu l-imsiebaħ u għall-bżonnijiet oħra ta' sinjali jew messaġġi. Dawn l-ispejjeż kienu jinħtieġu għal diversi torrijiet oħra. Waqt l-assedju l-kbir tal-1565 id-difensuri kienu jixħtu ċrieki magħmulin minn ħxejjex niexfa u ħbula kollha nar minn fuq is-swar għal fuq l-għadu meta jersaq fil-qrib. Dawn kienu jxarrbuhom biż-żejt u x-xaħmijiet biex isiru vampa. Waqt id-difiża tal-forti San Mikiel ta' L- Isla La Valette kien bagħatilhom ħafna ċrieki minn dawn u xi 300 kontenitur mimlijin żejt. Kulħadd sema' bit-torri ta' l- arloġġ tal-Birgu. Dan jidher li kien jeżisti qabel ma ġew il-kavallieri u kieniservi għall-għassa amministrat mill-universitas tal-Birgu. Imma fl- 1629 kienu zidulu arloġġ. Ir-raġel inkarigat biex jagħti l-ħabel 'larloġġ u jmantnih kellu pensjoni mingħand l-Ordni ta' 30 skud u ġarra żejt fis- sena. Filwaqtli fil-Birgu kien hemm min jieħu ħsieb l- -arlogg, fil-knisja konventwali ta' San Ġwann kien hemm dak li jieħu ħsieb id-daqq tal-qniepen f'okkażjonijiet festivi u jiexgħel il-fjakkli fil-knisja. Biex jixgħel f'dawn l-okkażjonijiet, bħal meta jitla' Gran Mastru ġdid kien jieħu flixkun żejt għal-lampi tal- festa minbarra l-ħlas. L-Ordni ta' San Ġwann kellha eluf ta' skjavi bħalma kienu jagħmlu f'dawk iż-żminijiet renjanti oħra Ewropej inkluż il-Papa. Wara x- xogħol tal-jum l-iskavikienu jerġgħu lura fil-ħabsijiet tagħhom filgħaxija. Ta l-għassa kienu jżommu l-lampi taż-żejt jew imsiebaħ dejjem mixgħulin il-lejl kollu għax dejjem kien ikun hemm xi ġlied u serq u għawġ ieħor fost l-iskjavi. Kien ikollhom razzjon ta' żejt fil-ġimgħa u jridu jaraw kif jużawh għax ma kienx ikun hemm x-taħli. Anzi l- iskjavi ġieli talbu biex ikollhom OGosta Ġan Ġorġ JIT artri 2007 $ Għaqda Mużikali Anici, Qormi A.D. 1988 aktar żejt, l-aktar fix-xitwa u meta jkun żmien ir-ramadan ta' l-iskjavi misilmin li kienu jibqgħu imqajmin bil-lejl minħabba s-sawma ta' matul il-jum. L-Ordni kienet tiċċelebra r- rebħa ta' l-assedu l-kbir tal-1565 kull sena, imma. fiċ-ċentinarji kienu għamlu festi speċjali. Fit-8 ta' Settembru 1765, għall-mitejn sena mill-Assedju, bħala eżempju nsemmu li l-Berġa ta' Provenza kellha l-faċċata kollha mixgħula bil-fjakkli u lampi taż-żejt, u kien hemm imdendel inkwadru ta' La Valette imdawwar ukoll bil-lampi taż-żejt. Mixegħla fit-toroq Ħafna qabel ma ġew il-kavallieri f'Malta, konna dejjem taħt ir- renjanti Ewropej li kienu jaħkmu wkoll fuq Sqallija, imma f'Malta kellna l-universitas jew gvern lokali tagħna fl-Imdina. Fl-1519, bħala eżempju, ngħidu li il-viċi re ta' Sqallija kien avża lill-universitas li kien tela' fuq it-tron l-Imperatur Karlu V, għalhekk ordna li f'Malta jagħmlu mixegħla u jitkanta t-Te Deum, għalhekk kien hemm bżon l- użu taż-żejt fil-knejjes u f'xi toroq. : Il-mixegħla bil-fjakkli kompliet għal mijiet ta' snin, imma fis-seklu dsatax bdew ġejjin tazzi tal-ħġieġ kuluriti mill-aktar sbieħ. Dawn kienu jarmawhom fuq disinji tal-ħadid fit-toroq bħallikieku pavaljuni, fuq gwarniċi ta' l-injam u ganġijiet mal-faċċati tal-bini u tal-knsjjes u ma' kandelabri u linef matul it-toroq. Dawn kienu jarmawhom. irġiel apposta tas- sena, fosthom dawk li jimlewhom biż-żejt u jixgħeluhom. Għal dan ix-xogħol kellhom kontenituri speċjali. — Fil-festi kollha kont issib dawn it-tazzi mlewwna u l- kontijiet ta' dawk iż-żminijiet tista' tgħid kollha juru l-ispejjeż dejjem jogħlew, bħalma jidher fir-reġistri, b'eżempju, fil-parroċċa taż-Żurrieq fl-aħħar ftit snin tas-seklu dsatax, sakemm fis-snin għoxrin tas-seklu għoxrin beda jaslilhom l-elettriku. Il-Banda tal-Patrun Fl-istess żminijiet il-gvern kien beda jdawwal it-toroq billi bdew jitwaħħlu għadd ġmielu ta' fanali mal-ħitan u fil-kantunieri. Imma fi żmien l-Ordni ġa kien hemm dwal f'xi kantunieri u postijiet strateġiċi oħra. Dawk kienu jixgħeluhom biż- żejt sakemm fis-seklu dsatax daħal il-pitrolju. Meta fl-aħħar snin tas- seklu dsatax beda dieħel l-elettriku bnew il-power station tal-Furjana ħdejn il-Port. Biex għamlu dan fil-bidu tas-seklu għoxrin neħħew għad ta' bjar jew tankijiet taħt l-art li kienu nbnew mill-Ordni fl-1727. Fihom kienu jaħżnu ż-żejt li kienu jġibu minn barra, ħafna minnu biex jintuża għall-fanali tat-toroq, ta' l- għassiesa u bżonnijiet oħra. Meta wasal: il-pitrolju il-fanali bdew jinxtegħlu bih fil-lampi tat-tubu u kull filgħodu u filgħaxija kien ikun hemm raġel impjegat apposta biex inaddafhom, jimlihom bil-pitrolju, jixgħelhom u jitfihom. Żejt fil-Grotta bin-newba Meta fl-1960 kien ġie ċelebrat iċ-ċentinarju tal-wasla ta' San Pawl f'Malta il-Grotta ta' San Pawl fir-Rabat kienet ċentru ta' ħafna attivitajiet importanti. Fi żmien il- Gran Mastru Alof de Wignacourt din il-grotta ġiet f'idejn l-Ordni. Minħabba f'hekk, il-kavallieri ta' San Ġwann ta' żmienna ġew mistiedna jieħdu sehem ukoll fiċ- ċelebrazzjonijiet Pawlini konnessi ma' din il-Grotta. F'waħda miċ- ċerimonji dawn il-kavallieri ta' San Ġwann ħallew musbieħ tal- fidda f'għamla ta' bastiment f tal-qlugħ, imdendel u jixghel bhal lampier quddiem l- istatwa ta' San Pawl li hemm fil-għar. Sar ftehim biex j- minn dik is-sena, sena wara f l-oħra, rappreżentanza tal- f parroċċi kollha ta' Malta, skond min imissu, wara xulxin, imorru pellegrinaġġ sar-Rabat u jieħdu magħhom żejt għal dan il-lampier. Fir- Rabat jiltaqgħu fil-knisja ta' Karrettun tal-Asiatic Petroleum Co.Ltd. (tax-Shell) grotta ta' San Pawl bix-xini lampier imdendel mal-vireg u jinġarr minn rappreżentanti ta' l-Ordni. Wasal il-pitrolju L-iStandard Oil Co., magħrufa aħjar bħala Esso waslet f'Malta fl-1901. Fl-1914 il-kumpanija Asiatic Petroleum Co., aktar tard magħrufa fostna aħjar bħala tax- Shell fetħet f'Malta u fl-1920 kellha apparat u ħażna f'Birżebbuġa. Kienu jimpurtaw u jbiegħu il-petrol meta bdew il-karrozzi tan-nar. Fl- aħħar snin tas-seklu dsatax kienu jimpurtaw il-pitrolju mill-Amerka, Londra u Tripli. Ftit minnu kien jiġi esportat band'oħra, imma l- kumplament kien għall-konsum lokali. Il-kumpaniji kienu jqassmu l-pitrolju bil-kejl, fit-toroq u wara l-bibien, permezz ta' tankijiet fuq karrettuni miġbuda miż-żiemel. F'dan l-istess żmien ukoll fil-knejjes kienu jużaw il-pitrolju għall-lampi, l-aktar sal-ħabta tal-1914 meta xi knejjes bdew idaħħlu l-gass bil- pajpijiet taċ-ċomb. Il-Maltin bdew jużaw il-pitrolju għall-lampi tat-tubu u għat-tisjir billi jużaw kuċinieri tal-pompa li bihom il-pitrolju jieħu sura ta' gass u kuċinieri tal-ftila li ma jagħmlux ħsejjes. Kien hemm min kellu xi għamla ta' ħadida tal- mogħdija taħdem bil-pitrolju, imma uħud dawn kienu perikolużi. Fi żmien il-gwerra l-pitroju kien bir- razzjon skond kemm ikun hemm persuni fid-dar, u regolati mill- pulizija u uffiċċji apposta. San Katald u joħorġu għall- (mudell mill-awtur) Fosta Ġan Ġorġ JTariri 2007 Għaqda Mużikali Anici, Qormi A.D. 1988 konna naraw kjuwijiet enormi ħdejn il-karrettun meta jiġi f'postu biex ibiegħ. Kien hemm min jaħżen pitrolju kontra l-liġi u komplew isiru regolamenti matul il-kumplamet tal- gwerra. Fix-xeltrijiet hafna kienu jniżżlu xi miċċu, bott tal-lostru bil- ftila jew xi lampi tat-tubu, jixgħelu bil-pitrolju. Il-pitrolju ħoloq sitwazzjoni perikoluża għat-tfal żgħar jekk ma jkunx hemm prekawzjonijiet mill-kbar għax, billi ħafna mill- pitrolju kien jinżamm fid-dar ġo fliexken bojod ta' l-imbid, xi tfal kienu jaħsbuh ilma u. l-aktar fis- sajf, jibilgħu xi boqqa jew tnejn bil-ħatfa qabel ma jindunaw x'kien, u kull sena kienu jittieħdu l-isptar diversi każi ta' avvelenament bħal dawn. Għalhekk fl-isptar San Luga, fl-1950 kienu fetħu ward apposta għall-dawn il-każi u fis-sajf ta' dik is-sena ġew trattati 43 każi. Il-fanali tal-Ġordan u ta' Sant'Iermu Il-fanal tal-Ġordan f'Għawdex inbena fl-1853 u f'dawk iż-żminijiet kienu jixegħluh bil-lampi taż-żejt bir-riflettur idur biex jixħet leħħa dawl kull ftit sekondi. Fl-1857 dawn inbidlu f'apparat ieħor bi 23 lampa tal-pitrolju imma biż-żieda ta' priżmi u rifletturi li juru aktar. Dawn ħadet posthom sistema oħra bid-dawl eletriku fl-1962-3. Il-fanal ta' Sant' Jiermu fid-daħla tal-Port il-Kbir kien antik aktar. Għall-bidu kienu jkebbsu fih żjut u xaħmijiet, imma f'l-aħħar I żmien tas-seklu dsatax bdew jużaw fih ix-xema' u l-faħam jif ukoll żejt taż-żebbuġa. Fl-1879 kien rakkmandat li I minflok iż-żejt jibdew jużaw il-pitrolju. Madankollu, malli kien hemm l-ewwel ħjiel li se tibda t-Tieni Gwerra Dinjija, l-awtoritajiet militari Ngliżi waqqgħuh u neħħewh biex ma jservix ta' xkiel fid-difiża tal-port u biex ma jservix ta' gwida lill-għadu għad-daħla tal-Port il-Kbir. Ta' l-Istilla 81