L-Istatwa Titulari tal-Mellieħa Iistatwajtitulariftalz Madonna) kifforiġinalment, imagħmulajmill;Iskultura Fis-sekli ħmistax u sittax, in-naħa ta' fuq ta' Malta kienet miftuħa wisq għall-attakki kontinwi tal-Misilmin u l- furbani. Dan ġiegħel lill-biċċa l-kbira tal-poplu tabbanduna dawn l-inħawi fosthom il-Mellieħa li ma baqgħetx iżjed parroċċa.' Mal-medda taż-żmien il-popolazzjoni bdiet tiżdied ġmielha u kien fis-sena 1844 li l-Isqof Franġisku Saverju Caruana reġa' waqqafha parroċċa.Ż Fis-snin ta' wara s-Santwarju tal-Madonna ġie mkabbar u fi żmien it-tieni kappillan, Dun Giuseppe Baldacchino, il-knisja żżejnet bl-istatwa titulari tat-twelid tagħha. u l-Iskultur tagħha Il-vara titulari tat-twelid ta' Marija Verġni Ftit aktar minn 150 sena ilu, fil-31 ta' Marzu 1853, Dun Giuseppe di Stefano mill-belt Valletta qabbad lill-iskultur Pietro Paolo Azzopardi' biex sat-8 ta' Settembru ta' l- istess sena jiskolpixxi fl-injam statwa li tirrappreżenta t-twelid tal-Madonna.' Din l-istatwa għolja erba' palmi u żewġ terzi mqegħda fuq globu kellha tkejjel sitt palmi u kwart biex hekk b'dawn il-qisien l-istatwa tkun ugwali għal dik tal-parroċċa kolleġġjata ta' l-Isla li kienet tinġarr proċessjonalment nhar il-festa.5 L-iskultur Azzopardi ried jagħmel ħiltu biex joħroġ statwa artistika, li bil-mant u l-libsa tagħha tidher qisha ħajja, impittra, indurata u arġentata. Barra dan, kellu jaħdem ukoll il-pedestall, il-bradella, il-lasti u l-forċini. Il-pedestall kellu jkun bħal dak li huwa wera lil Dun Giuseppe u flimkien mal-bradella kellhom ikunu indurati u impittra. Is-sħab ta' l-immaġini flimkien mal-globu kellhom jiġu arġentati u mpittra b'kulur ċelest trasparenti. Ta' dan ix-xogħol kollu l-iskultur kellu jirċievi s-somma ta' 300 skud li minnhom irċieva 75 skud bil quddiem. Il- kumplament kellu jitħallas fi tliet partijiet — terz minnhom kif il-pedestall ta' l-istatwa jkun lest, terz ieħor hekk kif jibda x-xogħol ta' l-induratura u l-aħħar terz hekk kif l- istatwa tkun lesta minn kollox b'sodisfazzjon.7 Il-partijiet ftehmu wkoll li jekk l-istatwa ma tkunx lesta biex tinġarr proċessjonalment nhar it-8 ta' Settembru allura l-iskultur kellu jeħel penali ta' 5 skudi għal kull jum li jibdew jgħoddu minn nhar il-festa sakemm l-istatwa tkun kompluta, flus li riedu jitnaqqsu mill-aħħar pagament li kellu jirċievi. Għal dan il-għan Giuseppe, iben l-iskultur Pietro Paolo, aċċetta li flimkien ma' missieru jagħmel tajjeb għal xi nuqqasijiet f'din l-obbligazzjoni. Nhar is-6 ta' Settembru 1853 l-istatwa ta' Marija Bambina nġarret mid-dar/ħanut numru 7, Triq il-Punent, Valletta ta' Pietro Paolo lejn il-knisja tal-Karmnu fejn tbierket mill-Isqof Publiju Sant. Fl-1916 lil din l-istatwa sarulha tibdiliet sostanzjali fir-ras u fl-idejn mill-iskultur Antonio Sapiano li ndaħal għal din il-biċċa xogħol ta' restawr u hekk ma baqgħetx b'dak l-istil oriġinali tagħha. Barra dan hu għamel pedestall u raġġiera ġodda, bradella bil-bankun minn injam tat-tik u ċipress, skultura fil-ġewż u erba' simboli skolpiti fil-bankun. Xi xogħlijiet oħra ta' l-iskultur Pietro Paolo Pietro Paolo beda l-karriera tiegħu bħala skultur fil-ġebla Maltija. Statwa tar-Redentur misjuba fil-kappella ta' Santu Kristu ġewwa Ħal Għaxaq u statwa ta' Santa Katarina f'niċċa ġewwa triq fiż-Żurrieq huma fost xogħlijiet ewlenin tiegħu. Barra minn statwi ta' l-injam u tal-ġebel, Pietro Paolo ħadem ukoll puleni għal bastimenti bil-qlugħ u gandlieri, slaleb u tiżjin ieħor ta' l-artali għal knejjes. Fl-artiklu ta' E. F. Montanaro nsibu lista interessanti ta' statwi ta' l-injam maħduma minnu tul ħajja ta' aktar minn tmenin sena. Fost dawn insibu statwi tal-Ġimgħa l-Kbira, San Ġorġ u San Ġwann Battista f'Għawdex, Sant'Agata, San Mikiel, San Ġużepp, il-Madonna taħt diversi titli u l- Eżaltazzjoni tas-Salib. Reċentement sirna nafu li l-istatwa ta' San Felicissimu meqjum fil-parroċċa ta' Ħal Luqa u li fiha partijiet mill-ġisem qaddis tiegħu hi xogħol ta' dan l-iskultur inġenjuż u meqjusa bħala waħda mill-aqwa xogħlijiet artistiċi tiegħu.'2 It- tagħrif li ġej fuq xi wħud minn dawn l-istatwi huwa meħud prinċipalment minn kuntratti notarili li s'issa qatt ma ġew pubblikati biex hekk il-qarrej jifhem aħjar kif kienu jitwettqu l-obbligazzjonijiet bejn il-prokuraturi u l- iskultur. Fl-1 ta''Lulju 1826 Dun Antonio Albanese u Dun Luigi Ellul, il-prokuraturi tal- konfraternita tar-Rużarju ġewwa l-parroċċa ta' Bormla, qabbdu lill-iskultur Pietro Paolo Azzopardi biex jiskolpixxi fl-injam statwa tirrappreżenta lill-Madonna tar-Rużarju skond mudell li hu nnifsu kien uriehom waqt laqgħa magħhom fl-4 ta' Ġunju.'' Azzopardi kellu jpittirha u jinduraha minn rasha sa saqajha kollox għall-prezz ta' 225 skud. '' L-injam ġie provdut mill-istess konfraternita'. Ix-xogħol kellu jkun komplut fi żmien ħmistax-il xahar, u jekk min-naħa tiegħu l-iskultur ma jwettaqx l-obbligazzjoni fi żmienha, jeħel penali ta' 10 skudi għal kull xahar mitluf. Dan ma seħħx għax fi ftit inqas minn sentejn wara, l-istatwa tal-Madonna kienet lesta għas-sodisfazzjon ta' kulħadd. ' Xi ftit taż-żmien qabel 1853 Pietro Paolo telaq minn Bormla fejn kien mar jgħix mal-ġenituri tiegħu u reġa' lura lejn il-belt Valletta fejn kien twieled.'$ Fis-16 ta' Ottubru 1853 il-prokuraturi ta' l-istess konfraternita' tar-Rużarju ġo Bormla qabbduh biex jirranġa l-iskultura ta' l-istatwa tal-Madonna tar- Rużarju u: flimkien mal-pedestall tagħha jindurahom, jarġentahom u jpittirhom taħt id-direzzjoni ta' Felice di Giovanni.1' Hu aċċetta li jtemm dan ix-xogħol sal-15 ta' Awissu 1854 għall-prezz ta' 160 skud. Hu kellu jipprovdi l-materjal meħtieġ waqt li l- prokuraturi jħallsu l-ispejjeż tat-trasport ta' l-istatwa bil-pedestall. Il-parruċċani ta' Bormla kellhom fiduċja kbira f' Pietro Paolo. Wara li fl-1843 lestielhom l-istatwa ta' San Ġużepp, ' il- konfraternita' ta' Sant'Agata fl-istess knisja, ħadu deċiżjoni nhar il-5 ta' Jannar 1845 li jordnaw l-istatwa tagħha għandu. Ġimagħtejn wara, fid-19 ta' Jannar, Pietro Paolo aċċetta li jiskolpiha fl-injam skond mudell li kien fil-pussess tiegħu.27 Dan ix-xogħol ried jigi mwettaq taħt id-direzzjoni ta' l-aħwa pitturi Giuseppe u Vincenzo Hvzlerċ' u jitlesta fi żmien tmintax-il xahar għall-prezz ta' 225 skud u li minnhom rċieva 50 skud bil quddiem.2 Fl- ewwel għaxar xhur ried jillesti abbozz tagħha. Il-partijiet qablu li l-istatwa kellha tkun maħduma skond is-sengħa u lesta mill-ġibs u xkatlar biex wara tiġi ndurata u mpittra. L-iskultur kellu jipprovdi wkoll l-injam u l-għajnejn. Għalhekk il-prezz miftiehem ma kienx jinkludi l-induratura, il-pittura u l-pedestall. Azzopardi kien lest li jeħel penali ta' 25 skud jekk ma jlestihiex fiż-żmien miftiehem. Ftit inqas minn sena u nofs wara, fit-30 ta' Mejju 1847, l-istatwa kienet lesta u approvata mill-aħwa Hvzler.2 L-istatwi tal-Madonna tar-Rużarju, San Ġużepp u Sant'Agata ma kinux l-uniċi li ħadem Pietro Paolo għall- parroċċa ta' Bormla. Għall-konfraternita' tal-Kurċifiss ta' l-istess parroċċa fl-1838 hu ġie mqabbad biex jiskolpixxi fl-injam żewġ statwi li jirrappreżentaw il-flaġellazzjoni u inkurunazzjoni ta' Kristu'' u fl-1855 dik tar-Redentur.2 Waħda mill-aħħar xogħlijiet li Pietro Paolo ġie mqabbad jagħmel kienet l-istatwa ta' l-Eżaltazzjoni tas- Salib għall-Arċikonfraternita' tas-Santissimu Kurċifiss tal- knisja ta' Ġieżu ġewwa l-belt.26 Saret laqgħa ġenerali fil-31 ta' Awwisu 1860 fejn il-membri approvaw il-mudell li kien juri lil San Makarju jippriedka u jħares fiss lejn is-Salib u Santa Liena għarkubbtejha tisimgħu. Għalhekk saret sejħa biex jinġabru fondi mingħand il-benefatturi ħalli tkun tista tiġi ordnata l-istatwa.2 Xahar wara, fis-27 ta' Settembru, l-iskultur Pietro Paolo aċċetta li jiskolpixxi fl-injam abjad tal-punent (legno bianco di Ponente) il-bust, l-irjus, l-idejn u s-saqajn, f'kelma waħda l-ġisem kollu taż-żewġ statwi indikati fil-mudell u b'għajnejn tal-ħġieġ.25 Dan ix-xogħol ried isir skond il- mudell b'xi tibdil żgħir fil-pożizzjoni tagħhom, mlibbsa xkora biex jiġu iffurmati l-paneġġi tad-drapp, mogħtija l- ġibs, xkatlati u lesti għall-indoratura. Il-wiċċ u l-idejn riedu jitpittru kulur il-karnaġġjon waqt li x-xagħar u l-ħuġbejn kulur naturali. Dan ix-xogħol ried jitlesta f'ħames xhur żmien għall-prezz ta' 20 lira sterlina. Il-prezz kien jinkludi l- mudell, il-materjal kollu, ix-xogħol u t-trasport. Ġie miftiehem li kemm-il darba jaqbżu l-ħames xhur iżda mhux iktar tard minn tmien xhur u l-istatwi ma jkunux lesti, il-prezz kellu jonqos b'sitt liri. F'każ li dawn it-tmien xhur jgħaddu wkoll u Azzopardi jkun għadu ma temmx ix- xogħol, allura l-konfraternita' kellha d-dritt li tirrifjutahom u ma żżommhomx.2 Dawn il-ftit obbligazzjonijiet juruna t-talenti straordinarji ta' dan l-artist-skultur li ħadem taħt kundizzjonijiet aktarx iebsin iżda li rnexxielu jħallilna wirt li tant ipaxxi l-għajn u jżejjen il-knejjes tagħna. Konklużjoni Minkejja li kienu snin ta' faqar għal pajjiżna xorta waħda saru diversi opri artistiċi fil-knejjes Maltin. F'dawk is- snin, it-tliet skulturi b'kapaċitajiet artistiċi uniċi kienu Pietro Paolo Azzopardi (1791-1875), Xandru Farrugia (1791-1871) u Salvatore Psaila (1798-1871), li tgħallmu din is-sengħa artistika mingħand Marjanu Gerada (1766-1823).50 Dawn kellhom kompetizzjoni qawwija bejniethom għal din il-kwalità ta' xogħol fl-istatwi li, għalkemm għaddew madwar żewġ sekli minn fuqhom u kellhom bżonn xi restawr, u kultant sarulhom wkoll tibdiliet sostanzjali, għadna sal-lum nistgħu ngawduhom fil-parroċċi tagħna. Kuntratt bejn Dun Giuseppe di Stefano u l-iskultur Pietro Paolo Azzopardi biex dan jiskolpixxi fl-injam statwa li tirrappreżenta t- twelid tal-Madonna sat-8 ta' Settembru 1853 għall-prezz ta' 300 skud, 31 ta' Marzu 1853. ġf. siegue cioċ Il-firmatorji tal-kuntratt dwar l- istatwa tal-Bambina tal-mellieħa 700ħ anno. Dun Giuseppe jistqarr li rċieva l-istatwa u li Pietro Paolo tħallas tagħha, 13 ta' Settembru 1853. ġf. l L-ewwel darba li l-Mellieħa tissemma bħala villaġġ kien fl-1575, fir-rapport ta' Monsinjur Pietro Dusina li kien ġie jagħmel Viżita Apostolika, u li sabha mingħajr nies: G. Aquilina OFM u S. Fiorini (ed.), Documentarv Sources of Maltese Historv Part IV Documents at the Vatican No. 1 Archivio Segreto Vaticano Congregazione Vescovi e Regolari Malta: Visita Apostolica no. 51 Mgr Petrus Dusina, 1575, Ledidb ħ H kandiż viżi div. dal akdib har tb kon il-irii LL I ; s ikam, 4 sidtswe ghal diżir f i assi ki eeżiġi żħos Ma ah a inħatret paaġzjn LED għ'ddd- fu Wi sessenila ZiA A bhikkzz 2 Gah A komda BL Aff$li, Val Artna LABB. L-Irċivuta tal-75 Skud imħħalsa bil-quddiem minn Dun Ġiuseppi di Stefano lil Pietro Paolo azzopardi 2 Kien proprju fl-20 ta' Marzu 1841 li l-Isqof Caruana ħareġ l-editt tiegħu għal dan il-għan iżda minħabba t-tilwim mal-parroċċi tan- Naxxar u tal-Mosta kellu jinħareġ ieħor fl-1844: A. Bonnici, Il-Mellieħa Fid-Dawl ta' Ġrajjiet is-Santwarju u l-Parroċċa, Malta 1994, pp. 77- 94. fPietro Paolo kien jiffirma kunjomu fi tliet forom differenti: Azzoppardi, Azoppardi u Azzopardi. Għal tagħrif bijografiku fuq l-artist, ara E. F. Montanaro, 'Pietro: Paolo Azzopardi — A Forgotten Sculptor', fi Proceedings of Historv Week 1981, ed. Il-kuntratt oriġinali jinsab idem., Ms. 1002/107, ff. 5 Għal aktar tagħrif dwar meta u min seta' ħadem l-istatwa tal-Bambina għal din il-parroċċa: A. Bonnici, L-Isla fi Ġrajjiet il-Bażilka-Satwarju ta' Marija Bambina, i, Malta 1981, pp. 123-32, 135-8 u 167. 7 Fit-12 ta' Lulju 1853 Pietro Paolo rċieva 75 skud: ANV, Nut. Xahrejn wara, fit-13 ta' Settembru, l-partijiet stqarru li kienu sodisfatti: ibid., ff. Il-kopja tal- oriġinal tinsab idem., R 393/92, ff. 8 Għal-aktar dettalji fuq il-wasla ta' l-istatwa mill-Belt sal-Mellieħa, ara l-ġurnal ta' kull ġimgħa ta' dak iż-żmien, L'Ordine, 16 ta' Settembru 1853, p. 4160. Ara wkoll Montanaro, p. 71. Ta'-min isemmi wkoll li fl-4 ta' Settembru 1853 il-kappillan tal-Mellieħa Dun Guzepp Baldacchino kien għamel supplika lill-istess Isqof biex ikun jista' jaċċetta d-donazzjoni ta' l-istatwa mingħand Dun Giuseppe di Stefano. Din it-talba kienet ġiet aċċettata. 9 Għal aktar dettalji fuq ir-restawr tal-istatwa, ara J. Cauchi, 'L- Istatwa Artistika ta' Marija Bambina', fi Programm Festa Maria Bambina 1978, pp. 2-3 u M. Debono, 'L-Istatwa ta' Marija Bambina mal-medda tas-snin', fi Programm Festa Maria Bambina 2003, pp. 9.11. M Pietro Paolo kellu jirċievi 125 skud malli jikkunsinja l-istatwa u l- kumplament tliet xhur wara: ibid. 15Fil-21 ta' April 1828 Pietro Paolo rċieva 125 skud bħala parti mill-ħlas: ibid., Ms. 566/10, ff. Ħames:xhur wara, fit-22 ta' Settembru, hu rċieva 42 skud 3 tari 2 grani bħala parti oħra mill-ħlas: ibid., ff. Fis-7 ta' Ġunju 1829 il-kumplament għadda għand xi kredituri A AG Gf iċ Al- F'sżsjiza mill Ikun $ Menezs bal de fkrtereta L Hkaminz, ss Mremmzzzi'ner Fir Flt Tiskktna, peekeiir L Piż bhas jżknee iż ina. għa Griż ar Alan. erizaztz jt re, Di Pataa bba Fhkwċzmi du SfAllki jjkkumaneimizn 2 Lc brtewm. nAbkża ih SEĊGŻE eee ez ża a l e hr għa ta' iAterm, giiisikamiiċ jħiżeħ ali Kiiaiieiel mbiient a lret ill-Fenreteni rat tape Tiċċieizz je żemies A rak Parti mir-Rikors tal-kappillan Baldacchino biex jaċċetta l-istatwa mogħtija min Gun Giuseppe di Stefano tiegħu: ibid., Ms. 566/11, ff. Dan jista' jfisser li l-iskultur kien qed jgħix fil-faqar bħalma kien ġralu fis-sena fl-1831: Ġ. Aquilina OFM, Il-Ġimgħa l-Kbira tal-Belt, Malta 1986, p. 34. 16 Għal aktar dettaljisara Montanaro, pp. 61-4. 18 Fit-8 ta' Ottubru 1854 Pietro Paolo rċieva 145 skud għax id- differenza kienet diġa tħallset: ibid., Ms. 566/36, ff. 21 Għal aktar tagħrif fuq l-aħwa Hvzler, ara J. Calleja, Giuseppe Calleja 1828-1915 The Man The Teacher The Artist, Malta 1992, pp. 33-48 u 99-102 u Castagna, pp. 226-27. 22 Il-partijiet ftehmu li 87 skud 6 tari jitħallsu wara li Azzopardi jlesti l-abbozz tal-istatwa u l-istess ammont jitjallas wara li l-aħwa Hvzler japprovawlu x-xogħol: ANV, Nut. 24 fis-6 ta' Mejju 1838 Azzopardi ffirma dan il-ftehim: ANV, Nut. Tliet snin wara, fit-18 ta' April 1841, ix-xogħol kien mitmum: ibid., R 520/23, ff. 26 Għal din l-Arċikonfraternita fl-1830 Pietro Paolo ħadem l-istatwa ta' Ġesii marbut mal-kolonna u flaġellat: Aquilina, p. 34. 29 Għalkemm kienu għaddew sena u tmien xhur minn meta sar il-ftehim, kien fid-9 ta' Mejju 1862, li Azzopardi stqarr li tħallas u rċieva l-20 lira sterlina kif miftiehem: ibid., Ms. 845/12, pp. 697-700. Fl-1900 dawn l-istatwi nxtraw minn ċertu Antonio Portelli (Għawdxi) u llum jinsabu fl-Oratorju ta' ma' ġenb il-knisja ta' San Franġisk ġewwa Victoria, Għawdex: Montanaro, p. 74.