Il-Pożizzjoni tal-Malti f'Malta F'Lulju ta' l-1992 kienet saret Laqgħa ta' l-Esperti dwar il-Pjanifikazzjoni tal- Lingwa f'Malta, organizzata minn numru ta' istituzzjonijiet flimkien. Dawn kienu l-Moviment Ewropew, EBLUL (il-Bureau Ewropew għal-Lingwi Użati Inqas (Brussell)), l-Akkademja tal-Malti, l-Istitut tal-Lingwistika fi ħdan l-Università ta' Malta u l-Fondazzjoni għall-Istudji Internazzjonali. Dak iż-żmien diġà kien hemm ċertu ferment minħabba l-kwistjoni tas-sħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea. Fil-kamp lingwistiku kien hemm min kien qed jinkwieta dwar il-possibbiltà li l-Malti b'xi mod ''jinbela''' minn lingwi ħafna ikbar minnu, li diġà kellhom l-istatus ta' lingwi uffiċjali ta' l-Unjoni. Jekk illum ħafna minna għadhom isibuha ħaġa diffiċli jifhmu għaliex il-pajjiżi ta' l-Unjoni tant jinsistu fuq kwistjonijiet ta' identità kulturali u lingwistika, anki fil-każ ta' pajjiżi u lingwi żgħar bħalma huma tagħna, aħseb u ara dak iż- żmien meta bdejna nsiru iktar konxji mill-eluf ta' faċċati ta' leġiżlazzjoni u ta' dokumenti burokratiċi u amministrattivi oħra li joħorġu kull sena mill-organi differenti ta' l-Unjoni: donnu tant konna konxji miċ-ċokon fiżiku tagħna, li qajla stajna nimmaġinaw li seta' jkollna rieda soda biżżejjed biex fin-negozjati tas-sħubija ż-żewġ naħat jivvalorizzaw b'mod sodisfaċenti l-wirt kulturali — leġittimu tagħna u jipproteġuh. Issa li l-Malti huwa lingwa uffiċjali ta' l- Unjoni Ewropea, faċli wieħed jinsa l-biża'u l-qtigħ il-qalb li għaddejna minnhom f'xi mumenti, aħna u nwieżnu l-għażliet li bdew ifiġġu fuq ix-xefaq politiku ta' dak iż-żmien. Billi d-diskors li konna għamilna f'dik il-laqgħa qati ma ġie ppubblikat, ħsibnalin ippreżentawh hawnhekk minkejja l-mogħdija taż- żmien, u dan qed nagħmluh għal żewġ raġunijiet. Mimn banda dan id-diskors fill punti li naħsbu li għadhom validi fis- sitwazzjoni tal-lum: ngħidu alina, il-ħtieġa li nippjanaw għall-Malti u għall- Ingliż flimkien, l-importanza ta' l-analiżi u tar-riċerka biex insiru nafu aħjar u b'iktar dettalji s-sitwazzjoni reali ta' l-użu tal-lingwa f'kull qasam tas- soċjetà; u fuq kollox, il-ħtieġa urġenti li titwaqqaf Istituzzjoni Nazzjonali għall-Pjanifikazzjoni Lingwistika. Forsi ma nkunux nimtlew bina nfusna meta nalisbu li s-sejħa li għamilna f'dan id-diskors kienet wieħed mill-ilħna li nstemgħu meta fl-aħħar, is-sena l-oħra, għaddiet il-Liġi mill-Parlament żagħna li twaqqaf il-Kunsill Nazzjonali tal-Malti. Mill-banda l-oħra, bil-mogħdija taż-żmien, iċ-ċirkustanzi nbidlu u d-dubju issa għeb, għax il-Malti issa ħa postu. bħala lingwa uffiċjali. ta' l-Unjoni Ewropea, mhux bħala lingwa ''inqas użata ' kif forsi fehmu xi wħud f'dik il- Laqgħa ta' l-Esperti imma bħala l-lingwa nazzjonali ta' poplu sovran u ħerqan biex ikompli l-iżvilupp soċjali u kulturali tiegliu. Dan huwa t-test tad-diskors tagħna ta' dakinhar. Illum iltqajna biex niddiskutu dwar il-pożizzjoni tal-Malti f'Malta. L-importanza ta' dan l-argument tidher, fost l-ohrajn, mill-ammont ta' korrispondenza li tinkiteb dwaru fil-ġurnali tagħna. Hemm min jidhirlu li l-Malti ghandha tingħatalu importanza ikbar fis-soċjetà tagħna — ohrajn dlonk jisħqu li l-Malti qed nagħtuh importanza esaġerata u li għandu jċedi biċċa sewwa minn postu lill-Ingliż, li jaqdina aħjar fil-kuntatti barranija tagħna. m It-tifsil għal-lingwa f'kuntest bilingwi Nistqarru mill-bidu li, fil-kuntest bilingwi Malti, kull diskors u kull tifsil ghal- lingwa li jħares biss lejn il-Malti jidhrilna li hu parzjali. Mingħalina, nippreferu nippjanaw għal-lingwa f'Malta bhala Lingwa, jiġifieri ghall-abbiltà lingwistika tal-poplu tagħna, milli għall-Malti waħdu. L-ewwel mistoqsija li jmissna nistaqsu u nżommu l-ħin kollu quddiem għajnejna hija din: ''Fl-oqsma differenti tal-hajja taghna, bħalma huma l-edukazzjoni, ix-xandir u l-hajja pubblika, liema huwa l-medju li jaqdina l-aħjar biex naslu għat-twettiq tagħna bħala poplu b'identità tiegħu li jhares 'il quddiem/' U m'aħniex l-ewwel nies li qed inqiegħdu din il-mistoqsija. Qegħidha quddiemu, f'sitwazzjoni wisq differenti il-MALTI minn tagħna, Mikiel Anton Vassalli mitejn sena ilu, u t-tweġiba li wasal għaliha nafuha Ikoll. U qegħduha warajh bosta u bosta oħrajn, lingwisti, ħassieba u politiċi. U jekk qegħdin hawnhekk illum biex nitkellmu fuq il-qagħda tal-Malti, ifisser li wasal iż-żmien li nqiegħdu quddiemna l-istess mistoqsija fid-dawl tas- sitwazzjoni ġdida li hi taġhna u tagħna biss, u jeħtieġ li nsibu t-tweġiba li tghodd ghalina. ' F'dan is-sens inħossu li f'xoghol bhal dan ikun l-ahjar li ahna, bhala nies impenjati direttament fil-hidma tal-Malti, nahdmu id f'id ma' l-ghalliema u l-promuturi tal-lingwa Ingliża f'Malta, biex nifhmu dejjem ahjar il-ħtiġijiet u l-interessi lingwistiċi tal-poplu tagħna fit-triq tal-progress intellettwali u kulturali tiegħu. Flimkien niċċaraw is-sehem li għandu jkollu kull ilsien fil-ħajja tal- poplu tagħna ii nfasslu flimkien il-fruntieri li jiddetta r-rwol ta' kull wieħed miż-żewġ ilsna. Ghax ahna żguri li, jekk (i gżiritna tmur lura xi wahda minn dawn iż-żewġ lingwi, il-hsara li ssir ma tistax ma taffettwax l-abbiltà lingwistika tal-kelliem Malti, u allira wkoll lil-lingwa l-oħra. Bi tfassil oġġettiv u miftiehem, nistghu naslu ghal programm nazzjonali li jinqeda b'kull wiehed miż-żewġ ilsna biex iwassal lill-poplu taghna ghal maturità espressiva sħiha permezz ta' bilingwiżmu koordinat. Il-Malti u 'd-lingwi użati inqas' L-organizzaturi ta' din il-laqgħa ta' esperti talbuna nippreparaw rapport dwar il-pożizzjoni tal-Malti f'Malta bbażat fuq dokument imħejji mill-Akkademja ' Internazzjonali għal-Liġijiet dwar il-Lingwi. Dan id-dokument jiġbor. fih ħamsa u għoxrin kriterju tal-Komunità Ewropea u tletin kriterju ieħor tal- Kunsill ta' l-Ewropa ghal lingwi li fit-titlu uffiċjali ta' dan id-dokument jissejħu ''/esser used '' Fil-fatt, mill-kontenut ta' dan id-dokument joħroġ ċar li din it-terminoloġija ta' 'lingwi użati inqas' ma tfissirx għajr 'lingwi ta' minoranza,' u din l-espressjoni nsibuha msemmija espliċitament 'l hawn u 'l hemm fid-dokument innifsu (ngħidu aħna, il-Kriterju Nru 16 tal-Komunità Ewropea, u fi Kriterju Nru 2 (iii) tal-Kunsill ta' l-Ewropa). L-ewwel haġa li trid tingħad hi li, fil-prinċipju, dan huwa proċediment żbaljat għalkollox. F'Malta, il-Malti mhuwiex 'lingwa ta' minoranza ' billi huwa l-lingwa nazzjonali tal-pajjiż; lanqas ma huwa ''lingwa użata inqas '' billi jitkellmuh bħala Isien nattiv il-maġġoranza l-kbira tal-Maltin; M' ghandniex xi ngħidu, kieku l-Maltin kellhom jidħlu fl-Unjoni Ewropea, isibu li huma minoranza fil-konfront tal-popolazzjonijiet l-oħra flimkien. Imma hekk ukoll isibu ruħhom it-Taljani, l-Ingliżi, il-Ġermaniżi u l-oħrajn kollha. Għalhekk ma nistgħux naqblu li l-Malti jintefa' fl-istess keffa ta' dawk li jissejhu 'ilsna tal-minoranza' jew 'ilsha użati inqas'' Lanqas ma nistgħu napplikawlu awtomatikament kriterji li tfasslu għal ilsna bħal dawn. f'Malta mhux il-Katalan fi Spanja jew il-Bretonu fi Franza. Il-Malti huwa, bir- rieda tal-maġġoranza Maltija, l-ilsien uffiċjali u nazzjonali ta' Malta, u li jonqos huwa — u nafu li mhux ftit — li nsarrfu din l-istqarrija f'termini prattiċi u napplikawhom bis-serjetà. It-terminoloġija 'minoritv languages' u ''lesser used languages;' kif ukoll il-liġijiet mahsuba għalihom, tfasslu ghal ilsna li huma mitkellma minn minoranza f'art fejn il-maġġoranza titkellem lingwa oħra, ilsnata' popli li għaddew minn ġrajja ta' oppressjoni kulturali u lingwistika u qed jissieltu biex jaffermaw id-drittijiet ta' l-espressjoni tal-minorahza wisq drabi f'kundizzjonijiet ostili. U ghalkemm il-Malti wkoll kellu ghal xi żmien l-inkwiet intern tiegħu minħabba l-lingwa, is-sitwazzjoni tal-Malti Ilum m'għandha x'taqsam xejn ma' dik ta' ilsna bhal dawn. l i F'diskussjoni bhal din, il-punt tat-tluq, u fl-istess ħin it-terminu ta' referenza. jinsab fil-Kostituzzjoni ta' Malta. Din mhix it-teorija ta' xi lingwisti jew il-fehma ta' xi edukaturi, mhix ix-xewqa ta' xi attivisti jew il-pjan ta' xi politiċi … hija r-rieda ċara tal-kotra l-kbira tal-Maltin imfissra fi proċess demokratiku u mirfuda ghal darba tnejn mir-rappreżentanti tal-poplu tagħna; hija l-programm mahsub u mfassal ghal-lum mill-esperjenza ta' snin ta' maturazzjoni li wasslu l-poplu tagħna għall-identità u l-maturità tiegħu bħala nazzjon. Tistqarr biċ-ċar il-Kostituzzjoni ta' Malta li f'Malta l-ilsna uffiċjali huma tnejn, il-Malti u l-Ingliż, u li l-Malti waħdu hu l-ilsien nazzjonali. Imma mil-lingwi ta' minoranza l-Malti jinghażel mhux biss bis-sahha tal- pożizzjoni uffiċjali tiegħu imma wkoll mill-proċess storiku li wassal għal din il-pożizzjoni. Dan jidher ċar minn dawn il-konsiderazzjonijiet storiċi li se nsemmu u li għandhom iservu bhala sfond għad-diskussjoni kollha dwar il-pożizzjoni tal-Malti Ilum. Il-proċess storiku Minkejja l-impressjoni li wieħed jista' jiehu mill-qari ta' rakkonti kritiċi reċenti u ta' letteratura romantiċizzata, jidher li f'Malta sa minn kmieni kellna klima il-MALTI minn tagħna, Mikiel Anton Vassalli mitejn sena ilu, u t-tweġiba li wasal għaliha nafuha Ikoll. U qegħduha warajh bosta u bosta oħrajn, lingwisti, ħassieba u politiċi. U jekk qegħdin hawnhekk illum biex nitkellmu fuq il-qagħda tal-Malti, ifisser li wasal iż-żmien li nqiegħdu quddiemna l-istess mistoqsija fid-dawl tas- sitwazzjoni ġdida li hi taġhna u tagħna biss, u jeħtieġ li nsibu t-tweġiba li tghodd ghalina. ' F'dan is-sens inħossu li f'xoghol bhal dan ikun l-ahjar li ahna, bhala nies impenjati direttament fil-hidma tal-Malti, nahdmu id f'id ma' l-ghalliema u l-promuturi tal-lingwa Ingliża f'Malta, biex nifhmu dejjem ahjar il-ħtiġijiet u l-interessi lingwistiċi tal-poplu tagħna fit-triq tal-progress intellettwali u kulturali tiegħu. Flimkien niċċaraw is-sehem li għandu jkollu kull ilsien fil-ħajja tal- poplu tagħna ii nfasslu flimkien il-fruntieri li jiddetta r-rwol ta' kull wieħed miż-żewġ ilsna. Ghax ahna żguri li, jekk (i gżiritna tmur lura xi wahda minn dawn iż-żewġ lingwi, il-hsara li ssir ma tistax ma taffettwax l-abbiltà lingwistika tal-kelliem Malti, u allira wkoll lil-lingwa l-oħra. Bi tfassil oġġettiv u miftiehem, nistghu naslu ghal programm nazzjonali li jinqeda b'kull wiehed miż-żewġ ilsna biex iwassal lill-poplu taghna ghal maturità espressiva sħiha permezz ta' bilingwiżmu koordinat. Il-Malti u 'd-lingwi użati inqas' L-organizzaturi ta' din il-laqgħa ta' esperti talbuna nippreparaw rapport dwar il-pożizzjoni tal-Malti f'Malta bbażat fuq dokument imħejji mill-Akkademja ' Internazzjonali għal-Liġijiet dwar il-Lingwi. Dan id-dokument jiġbor. fih ħamsa u għoxrin kriterju tal-Komunità Ewropea u tletin kriterju ieħor tal- Kunsill ta' l-Ewropa ghal lingwi li fit-titlu uffiċjali ta' dan id-dokument jissejħu ''/esser used '' Fil-fatt, mill-kontenut ta' dan id-dokument joħroġ ċar li din it-terminoloġija ta' 'lingwi użati inqas' ma tfissirx għajr 'lingwi ta' minoranza,' u din l-espressjoni nsibuha msemmija espliċitament 'l hawn u 'l hemm fid-dokument innifsu (ngħidu aħna, il-Kriterju Nru 16 tal-Komunità Ewropea, u fi Kriterju Nru 2 (iii) tal-Kunsill ta' l-Ewropa). L-ewwel haġa li trid tingħad hi li, fil-prinċipju, dan huwa proċediment żbaljat għalkollox. F'Malta, il-Malti mhuwiex 'lingwa ta' minoranza ' billi huwa l-lingwa nazzjonali tal-pajjiż; lanqas ma huwa ''lingwa użata inqas '' billi jitkellmuh bħala Isien nattiv il-maġġoranza l-kbira tal-Maltin; M' ghandniex xi ngħidu, kieku l-Maltin kellhom jidħlu fl-Unjoni Ewropea, isibu li huma minoranza fil-konfront tal-popolazzjonijiet l-oħra flimkien. Imma hekk ukoll isibu ruħhom it-Taljani, l-Ingliżi, il-Ġermaniżi u l-oħrajn kollha. Għalhekk ma nistgħux naqblu li l-Malti jintefa' fl-istess keffa ta' dawk li jissejhu 'ilsna tal-minoranza' jew 'ilsha użati inqas'' Lanqas ma nistgħu napplikawlu awtomatikament kriterji li tfasslu għal ilsna bħal dawn. f'Malta mhux il-Katalan fi Spanja jew il-Bretonu fi Franza. Il-Malti huwa, bir- rieda tal-maġġoranza Maltija, l-ilsien uffiċjali u nazzjonali ta' Malta, u li jonqos huwa — u nafu li mhux ftit — li nsarrfu din l-istqarrija f'termini prattiċi u napplikawhom bis-serjetà. It-terminoloġija 'minoritv languages' u ''lesser used languages;' kif ukoll il-liġijiet mahsuba għalihom, tfasslu ghal ilsna li huma mitkellma minn minoranza f'art fejn il-maġġoranza titkellem lingwa oħra, ilsnata' popli li għaddew minn ġrajja ta' oppressjoni kulturali u lingwistika u qed jissieltu biex jaffermaw id-drittijiet ta' l-espressjoni tal-minorahza wisq drabi f'kundizzjonijiet ostili. U ghalkemm il-Malti wkoll kellu ghal xi żmien l-inkwiet intern tiegħu minħabba l-lingwa, is-sitwazzjoni tal-Malti Ilum m'għandha x'taqsam xejn ma' dik ta' ilsna bhal dawn. l i F'diskussjoni bhal din, il-punt tat-tluq, u fl-istess ħin it-terminu ta' referenza. jinsab fil-Kostituzzjoni ta' Malta. Din mhix it-teorija ta' xi lingwisti jew il-fehma ta' xi edukaturi, mhix ix-xewqa ta' xi attivisti jew il-pjan ta' xi politiċi … hija r-rieda ċara tal-kotra l-kbira tal-Maltin imfissra fi proċess demokratiku u mirfuda ghal darba tnejn mir-rappreżentanti tal-poplu tagħna; hija l-programm mahsub u mfassal ghal-lum mill-esperjenza ta' snin ta' maturazzjoni li wasslu l-poplu tagħna għall-identità u l-maturità tiegħu bħala nazzjon. Tistqarr biċ-ċar il-Kostituzzjoni ta' Malta li f'Malta l-ilsna uffiċjali huma tnejn, il-Malti u l-Ingliż, u li l-Malti waħdu hu l-ilsien nazzjonali. Imma mil-lingwi ta' minoranza l-Malti jinghażel mhux biss bis-sahha tal- pożizzjoni uffiċjali tiegħu imma wkoll mill-proċess storiku li wassal għal din il-pożizzjoni. Dan jidher ċar minn dawn il-konsiderazzjonijiet storiċi li se nsemmu u li għandhom iservu bhala sfond għad-diskussjoni kollha dwar il-pożizzjoni tal-Malti Ilum. Il-proċess storiku Minkejja l-impressjoni li wieħed jista' jiehu mill-qari ta' rakkonti kritiċi reċenti u ta' letteratura romantiċizzata, jidher li f'Malta sa minn kmieni kellna klima IL-MALTI ta' tolleranza lingwistika kbira. Perjodu wara l-ieħor ta' ġrajfietna jixhed tradizzjoni twila ta' konvivenza ta' Isien ma' iehor mingħajr konfront. Hekk nafu, per eżempju, li l-Puniku aktarx baqa' jintuża mal-Latin u l-Grieg fil- perjodu Ruman (kif juruna anki l-muniti u l-iskrizzjonijiet), u li l-Għarbi baqa' jitnikker f'Malta sa taħt in-Normanni (kif juruna l-kitbiet fuq l-oqbra tas-seklu 12). Il-koeżistenza ta' lsien Semitiku ma' ieħor Rumanz fil-Medjuevu kompliet tissahħah taħt l-Ordni, meta (kif jghidulna l-vjaġġaturi li żaru Malta) barra l-lingwa Maltija fil-bliet ta' Malta kont tisma' bosta ilsna mitkellma mill- Kavallieri, li kienu ġejjin minn tmien Lingwi ta' l-Ewropa, u minn dawk ta' madwarhom. L-unità ta' l-Ordni minkejja t-taqsim tagħha f'tant lingwi differenti ma setgħetx ma tħallix effett fuq il-mentalità lingwistika tal-poplu taghna fis-snin formattivi tieghu. Tajjeb li wiehed jinnota li mhux minnu li sa dan iż-żmien il-Malti kienu jħarsu lejh bi tkasbir jew li kien hemm xi sforz biex jinsahaq. Huwa veru li ma kienx imrawwem u miktub, u li ghalhekk aktarx li kien meqjus inferjuri hdejn ilsien il-hakkiem li kien miktub u mhaddem f'letteratura għanja, imma dawn it-tnejn kienu jghixu flimkien bla kuntrast għax kull wieħed kien marbut ma' klassi soċjali u ma' kultura differenti: il-klassi tal-ħakkiem li kienet tikteb l-ilsien barrani u l-kotra tal-Maltin li kienu jitkellmu biss bil-Malti. Bejn dawn, il-klassi tal-Maltin ta' livell soċjali u kultura ogħla kellhom bilingwiżmu kompost: waqt li fit-taħdit ta' kuljum jużaw il-Malti,kienu jduru għat-Taljan meta jiddiskutu jew jittrattaw argumenti li jitolbu medda lessikali usa'. Il-Malti mhux talli ma kienx meqjus bi tkasbir, talli mhumiex ftit il-każi li fihom il-klassi ta' kultura għolja jew il-funzjonarji tal-ħakkiem tawh importanza bħala l-ilsien waħdieni tal-kotra tal-Maltin. Nistgħu nagħrfu mill-inqas erba' raġunijiet ewlenin' għal dan l-interess fil- Malti: (a) il-ħtieġa immedjata ta' kuntatt mal-kotra tal-poplu li kienet tifhem biss bil-Malti (ara p.eż. l-istruzzjonijiet militari It-Tagħlim għas-Suldat ta' l-ewwel nofs tas-seklu 17, bi grammatika u vokabolarji,u l-preferenza li kienet ' tingħata fl-għażla ta' l-uffiċjali pubbliċi lil min kien jaf bil-Malti); (b) il-kurżità dwar ilsien Semitiku li baqa' haj f'kuntest Nisrani minkejja l-influwenza tal- ħakmiet Ewropej (ara p.eż. l-listi ta' kliem Malti miġbura mill-vjaġġaturi barranin); (ċ) l-idoneità ta' din is-sitwazzjoni lingwistika unika għat-tixrid tal- fidi fl-Affrika ta' Fuq (ara p.eż. t-twaqqif ta' l-iskola tal-Propaganda Fide); u fl-aħħarnett (d) interess ġenwin fil-Malti bhala Isien (kif jidher, nghidu aħna, mix-xewqa ta' għadd ta' Kavallieri li jitgħallmu l-Malti: fil-fatt kienu huma li ħajru lil De Soldanis biex jikteb u jippubblika l-grammatika Maltija tiegħu). Il-Malti u l-ilsien barrani kienu jgħixu flimkien mid-deħra mingħajrkonfront. M'għandniex xi nghidu, f'din is-sitwazzjoni wieħed jista' jara l-Malti bħala Isien imjassar f'daru stess u mahkum minn ilsien li mhux nazzjonali u'li qed jisraqlu l-prestiġju li jixraqlu … imma x'inhi l-libertà għal min jaċċetta l-jasar tieghu' Il-Malti, fl-aħħar mill-ahhar, kien tassew bil-bosta ifqar mill-ilsien barrani, ma kellux l-għodda biex jinkiteb u jitrawwem u lanqas il-vokabolarju mehtieġ biex ifisser tant idcat avanzali li kienet qed taghnih bihom il-kultura barranija. U kien jaċċetta bla lewma l-pożizzjoni li kienet tingħatalu, dik ta' Isien mitkellem tal-kotra. Ghalhekk il-figura ta' l-ilsir trid tiftiehem skond il-kunċett taż-żmien u s-sitwazzjoni soċjali li fihom kienet tinsab gżiritna. Il-konfront bejn l-ilsna Il-konfront bejn l-ilsna jibda jidher f'Malta sewwasew meta l-Malti ha l-kuxjenza tieghu nnifsu, beda jerfa' rasu u ma riedx joqghod iktar fil-post li sa issa kien aċċetta bla tgemgim, dak ta' l-ilsien mitkellem biss tal-kotra tal- Maltin. Ried li bi dritt jidhol fl-oqsma li sa issa kienu ta' l-ilsien tal-prestiġju: fl-edukazzjoni, fil-liturġija, fl-amministrazzjoni, fil-qrati u fil-Parlament. Kienu l-ewwel is-sejħiet bikrija u mdawla ta' Vassalli, li waqgħu fuq widnejn torox. Warajh ġew oħrajn: Fortunat Panzavecchia, Francesco Vella, Ġużċ Muscat Azzopardi, Manwel Dimech u bosta oħrajn li sostnew li l-post ewlieni ta' Isien nazzjonali, ta' l-ilsien tal-kultura Maltija, jixraq bi dritt lill-Malti. Wieħed jista' jifhem li l-pretensjoni ta' l-ilsir li ntebaħ bil-jasar tiegħu u li ma jridx jaċċettah iktar qajmet sa mill-bidu r-reazzjoni tas-sid li kien dara sitwazzjoni komda: fl-ahħar mill-aħħar, il-kultura għolja Ewropea kienet 7 għadha qatt ma tfissret bil-Malti — il-Malti kien.ghadu jrid jaghti kont tal-hila tieghu fl-oqsma l-ġodda. Il-konfront li tnissel ma' Vassalli għadda mill-fażi ideoloġika ghal dik prattika u politika. Il-Malti sar is-sinjal tal-kontradizzjoni; issa beda jissejjaħ 'ilsien tal-kċina' u ''djalett Semitiku'' b'sens ta' tkasbir minn dawk li kienu diġà qed ihossu t-theddida tad-dritt sagrosant tieghu. Min-naha tal-moviment tal-Malti ma naqsux pożizzjonijiet xi ftit ibsin u estremi favur is-semitiċità tal-Malti, pożizzjonijiet li, jekk fil-kwadru shih ta' l-istorja swew biex isahhu d-dritt ta' l-għarfien ta' l-identità Maltija, mil-lat xjentifiku tellfu l-bilanċ ta' moħħ oġġettiv u biered, bilanċ li domna wisq biex ksibnieh mill- ġdid. : ' Sakemm, wara bosta snin ta' tiġbid bil-Kwistjoni tal-Lingwa, li fiha lagħbu ewlenin il-moviment favur it-Taljan u dak Imperjalista, il-Malti — minn dejjem IL-MALTI ta' tolleranza lingwistika kbira. Perjodu wara l-ieħor ta' ġrajfietna jixhed tradizzjoni twila ta' konvivenza ta' Isien ma' iehor mingħajr konfront. Hekk nafu, per eżempju, li l-Puniku aktarx baqa' jintuża mal-Latin u l-Grieg fil- perjodu Ruman (kif juruna anki l-muniti u l-iskrizzjonijiet), u li l-Għarbi baqa' jitnikker f'Malta sa taħt in-Normanni (kif juruna l-kitbiet fuq l-oqbra tas-seklu 12). Il-koeżistenza ta' lsien Semitiku ma' ieħor Rumanz fil-Medjuevu kompliet tissahħah taħt l-Ordni, meta (kif jghidulna l-vjaġġaturi li żaru Malta) barra l-lingwa Maltija fil-bliet ta' Malta kont tisma' bosta ilsna mitkellma mill- Kavallieri, li kienu ġejjin minn tmien Lingwi ta' l-Ewropa, u minn dawk ta' madwarhom. L-unità ta' l-Ordni minkejja t-taqsim tagħha f'tant lingwi differenti ma setgħetx ma tħallix effett fuq il-mentalità lingwistika tal-poplu taghna fis-snin formattivi tieghu. Tajjeb li wiehed jinnota li mhux minnu li sa dan iż-żmien il-Malti kienu jħarsu lejh bi tkasbir jew li kien hemm xi sforz biex jinsahaq. Huwa veru li ma kienx imrawwem u miktub, u li ghalhekk aktarx li kien meqjus inferjuri hdejn ilsien il-hakkiem li kien miktub u mhaddem f'letteratura għanja, imma dawn it-tnejn kienu jghixu flimkien bla kuntrast għax kull wieħed kien marbut ma' klassi soċjali u ma' kultura differenti: il-klassi tal-ħakkiem li kienet tikteb l-ilsien barrani u l-kotra tal-Maltin li kienu jitkellmu biss bil-Malti. Bejn dawn, il-klassi tal-Maltin ta' livell soċjali u kultura ogħla kellhom bilingwiżmu kompost: waqt li fit-taħdit ta' kuljum jużaw il-Malti,kienu jduru għat-Taljan meta jiddiskutu jew jittrattaw argumenti li jitolbu medda lessikali usa'. Il-Malti mhux talli ma kienx meqjus bi tkasbir, talli mhumiex ftit il-każi li fihom il-klassi ta' kultura għolja jew il-funzjonarji tal-ħakkiem tawh importanza bħala l-ilsien waħdieni tal-kotra tal-Maltin. Nistgħu nagħrfu mill-inqas erba' raġunijiet ewlenin' għal dan l-interess fil- Malti: (a) il-ħtieġa immedjata ta' kuntatt mal-kotra tal-poplu li kienet tifhem biss bil-Malti (ara p.eż. l-istruzzjonijiet militari It-Tagħlim għas-Suldat ta' l-ewwel nofs tas-seklu 17, bi grammatika u vokabolarji,u l-preferenza li kienet ' tingħata fl-għażla ta' l-uffiċjali pubbliċi lil min kien jaf bil-Malti); (b) il-kurżità dwar ilsien Semitiku li baqa' haj f'kuntest Nisrani minkejja l-influwenza tal- ħakmiet Ewropej (ara p.eż. l-listi ta' kliem Malti miġbura mill-vjaġġaturi barranin); (ċ) l-idoneità ta' din is-sitwazzjoni lingwistika unika għat-tixrid tal- fidi fl-Affrika ta' Fuq (ara p.eż. t-twaqqif ta' l-iskola tal-Propaganda Fide); u fl-aħħarnett (d) interess ġenwin fil-Malti bhala Isien (kif jidher, nghidu aħna, mix-xewqa ta' għadd ta' Kavallieri li jitgħallmu l-Malti: fil-fatt kienu huma li ħajru lil De Soldanis biex jikteb u jippubblika l-grammatika Maltija tiegħu). Il-Malti u l-ilsien barrani kienu jgħixu flimkien mid-deħra mingħajrkonfront. M'għandniex xi nghidu, f'din is-sitwazzjoni wieħed jista' jara l-Malti bħala Isien imjassar f'daru stess u mahkum minn ilsien li mhux nazzjonali u'li qed jisraqlu l-prestiġju li jixraqlu … imma x'inhi l-libertà għal min jaċċetta l-jasar tieghu' Il-Malti, fl-aħħar mill-ahhar, kien tassew bil-bosta ifqar mill-ilsien barrani, ma kellux l-għodda biex jinkiteb u jitrawwem u lanqas il-vokabolarju mehtieġ biex ifisser tant idcat avanzali li kienet qed taghnih bihom il-kultura barranija. U kien jaċċetta bla lewma l-pożizzjoni li kienet tingħatalu, dik ta' Isien mitkellem tal-kotra. Ghalhekk il-figura ta' l-ilsir trid tiftiehem skond il-kunċett taż-żmien u s-sitwazzjoni soċjali li fihom kienet tinsab gżiritna. Il-konfront bejn l-ilsna Il-konfront bejn l-ilsna jibda jidher f'Malta sewwasew meta l-Malti ha l-kuxjenza tieghu nnifsu, beda jerfa' rasu u ma riedx joqghod iktar fil-post li sa issa kien aċċetta bla tgemgim, dak ta' l-ilsien mitkellem biss tal-kotra tal- Maltin. Ried li bi dritt jidhol fl-oqsma li sa issa kienu ta' l-ilsien tal-prestiġju: fl-edukazzjoni, fil-liturġija, fl-amministrazzjoni, fil-qrati u fil-Parlament. Kienu l-ewwel is-sejħiet bikrija u mdawla ta' Vassalli, li waqgħu fuq widnejn torox. Warajh ġew oħrajn: Fortunat Panzavecchia, Francesco Vella, Ġużċ Muscat Azzopardi, Manwel Dimech u bosta oħrajn li sostnew li l-post ewlieni ta' Isien nazzjonali, ta' l-ilsien tal-kultura Maltija, jixraq bi dritt lill-Malti. Wieħed jista' jifhem li l-pretensjoni ta' l-ilsir li ntebaħ bil-jasar tiegħu u li ma jridx jaċċettah iktar qajmet sa mill-bidu r-reazzjoni tas-sid li kien dara sitwazzjoni komda: fl-ahħar mill-aħħar, il-kultura għolja Ewropea kienet 7 għadha qatt ma tfissret bil-Malti — il-Malti kien.ghadu jrid jaghti kont tal-hila tieghu fl-oqsma l-ġodda. Il-konfront li tnissel ma' Vassalli għadda mill-fażi ideoloġika ghal dik prattika u politika. Il-Malti sar is-sinjal tal-kontradizzjoni; issa beda jissejjaħ 'ilsien tal-kċina' u ''djalett Semitiku'' b'sens ta' tkasbir minn dawk li kienu diġà qed ihossu t-theddida tad-dritt sagrosant tieghu. Min-naha tal-moviment tal-Malti ma naqsux pożizzjonijiet xi ftit ibsin u estremi favur is-semitiċità tal-Malti, pożizzjonijiet li, jekk fil-kwadru shih ta' l-istorja swew biex isahhu d-dritt ta' l-għarfien ta' l-identità Maltija, mil-lat xjentifiku tellfu l-bilanċ ta' moħħ oġġettiv u biered, bilanċ li domna wisq biex ksibnieh mill- ġdid. : ' Sakemm, wara bosta snin ta' tiġbid bil-Kwistjoni tal-Lingwa, li fiha lagħbu ewlenin il-moviment favur it-Taljan u dak Imperjalista, il-Malti — minn dejjem ilsien il-poplu—beda jidħol dejjem iktar fis-sistema edukattiva u amrinistrattiva tagħna sakemm ħa l-post xieraq tieghu fil-Kostituzzjoni bħala l-ilsien nazzjonali. Żewġ ilsna f'kuntatt Hawn ta' min jirrifletti ftit dwar il-perjodu Ingliż f'Malta u r-rwoli differenti li l-ilsien Ingliż kellu f'pajjiżna matul iż-żmien. Tul l-ewwel seklu qawwi tal- ħakma Ingliża, il-pożizzjoni ta' l-Ingliż fostna kienet x'aktarx dik ta' Isien tal- ħakkiem, merfugħ mill-kotra Maltija, u lsienna — għalkemm kien qed jinkiteb u bil-mod kien qed jirbaħ qasam wara l-ieħor tal-ħajja pubblika — kien għadu jinħass bħala Isien maħkum. Mill-bidu tas-seklu tagħna —jew forsi aħjar mill- gwerer dinjija 'l-hawn — il-folja donnha nqalbet. L-Ingliż beda jitqies mill- Maltin bħala Isien internazzjonali u beda jiġbed simpatija dejjem ikbar ghas- siwi tiegħu għalina, abitanti ta' gżira żghira, fil-kuntatti tant meħtieġa tagħna mad-dinja l-kbira. B'hekk il-kotra tal-Maltin bdiet thaddan żewġ ilsna b'funzjoni differenti: il-Malti bħala l-ilsien nazzjonali tagħhom u l-Ingliż bħala l-lingwa internazzjonali tal-ħtieġa. Dan ir-rwol ġdid ta' l-Ingliż f'Malta mhuwiex kwalitattivament differenti minn dak li qed ikollu f'pajjiżi Ewropej ikbar minna, li qatt ma kienu taħt il-ħakma Ingliża, għalkemm l-intensità ta' l-effett tiegħu għalissa tinħass wisq ikbar fuq il-Malti bħala Isien ta' komunità żghira. Illum li Malta hija repubblika indipendenti, huma l-Maltin stess li qed jagħżlu din it-triq tal-bilingwiżmu għax iħossu li hi l-aktar li tiswielhom biex iwettqu lilhom infushom bħala poplu progressiv. Iż-żmien tal-konflitt lingwistiku f'pajjiżna għadda, għalkemm ikollna nistqarru li t-tkarwit tar-ragħad tiegħu kultant għadu jinstema', għad li mbiegħed 'l hemm mix-xefaq. lilum, għall-ġid u l-progress tas-soċjetà Maltija, irridu nahsbu fil-Malti u l-Ingliż, bir-rwol differenti tagħhom, bħala lingwi f'kuntatt u f'armonija, mhux iktar bħala lingwi f'konflitt. Fil-fehma tagħna, bi ftit ippjanar għaqli, il-Maltin jistgħu jgawdu mhux ftit minn din il-qaghda vantaġġjuża, li toffrilhom mhux biss ilsien nazzjonali li jagħżilhom mill-bqija, imma wkoll ilsien internazzjonali li jgħaqqadhom magħha. It-tolleranza lingwistika u kulturali Mid-diskors storiku li ghamilna s'issa joħroġ ċar li s-soċjetà Maltija, imdorrija bil-preżenza tal-barrani fostna, normalment taghti xhieda ta' tolleranza kbira. U dan mhux biss fil-qasam lingwistiku imma anki fil-qasam kulturali in ġenerali —anzi forsi din it-tolleranza turiha wisq. Mil-lat antropoloġiku wieħed jista' jgħid li l-preżenza tal-barrani, forsi b'mod inkonxju, tkompli tqawwi s- sens ta' identità li l-Maltin għandhom taghhom infushom bħala grupp soċjali f'dawk li huma l-fattizzi bjondi u t-tul tal-persuna tal-barranin li kienu jiġu' Malta sa ftit ilu, flimkien ma' l-ilbies, l-imġiba, ir-reliġjon, il-lingwa u karatteristiċi ohra, dan is-sens ta' identità jinhass b'mod solidu mill-Maltin mingħajr ebda sens ta' theddid. Għalhekk il-Malti kapaċi jaddatta ruħu tant li anki jitkellem jew juża l-lingwa tal-barrani bl-ikbar naturalezza, bħalma jagħmel sikwit bl-Ingliż jew bit-Taljan. Tant hu hekk li, 'l hemm minn kull konsiderazzjoni ta' identità, jekk nieħdu l-okkażjoni tal-lum, tinħass ħaġa x'aktarx stramba li nindirizzaw lil din l-udjenza bil-Malti, meta nafu li fiha hemm barranin li ma jifhmux bil-lingwa taghna. M'għandniex xi nghidu, meta d-differenzi ma jkunux tant kbar din tkun storja oħra, u jista' jkun li hija din ir-raġuni ewlenija ghala hafna mill-Maltin jenfasizzaw id-distanza li hemm, ngħidu aħna, bejnhom u bejn l-Għarab. Forzi kontra l-bilanċ bilingwi Minkejja s-sitwazzjoni lingwistika vantaġġjuża ta' Malta, li s'issa rajnieha kważi bħala ideali, ma jonqsux forzi li qed jheddu l-bilanċ mixtieq bejn l-ilsna uffiċjali tagħna u jnisslu tfixkil jew firdiet fil-komunikazzjoni bejn il-Maltin stess, u li ghalhekk huma ta' theddida ghall-iżvilupp kulturali tal-poplu tagħna. Ħalli nsemmu xi wħud minn dawn id-diffikultajiet. ' Mhemmx dubju li d-dinamika ta' l-ghaqdġ'li tinhass madwarna, u li qed tlaqqa' dejjem iktar fil-qrib ġnus u blokki mbegħdin ġeografikament u kulturalment, hija ta' min ifaħħarha u jħeġġiġha biex tieħu l-kors naturali. dagħha. Imma din id-dinamika, mifhuma hażin u. sfurzata artifiċjalment, tista' tkun ta' ħsara ghax tahsad il-kulturi nazzjonali minn għeruqhom qabel jilhqu jintegraw ħelu helu, bhal tesseri differenti fil-mużajk imlewwen ta' l-umanità. M' għandniex xi ngħidu, il-kulturi ż-żgħar (u fil-każ taghna, il-lingwi tagħhom ukoll) huma esposti l-iktar ghal din il-ħsara. Aħna rridu l-għaqda ma' blokki kulturali ikbar, imma rriduha bħala Maltin. Il-komunità dinjija ssejhilna biex ningħaqdu maghha, imma tridna bl-identità, bil-kultura u bl-ilsien Malti tagħna li huma l-prodott ta' esperjenza unika f'dawn il-gżejjer qodma. Huwa ghalhekk ilsien il-poplu—beda jidħol dejjem iktar fis-sistema edukattiva u amrinistrattiva tagħna sakemm ħa l-post xieraq tieghu fil-Kostituzzjoni bħala l-ilsien nazzjonali. Żewġ ilsna f'kuntatt Hawn ta' min jirrifletti ftit dwar il-perjodu Ingliż f'Malta u r-rwoli differenti li l-ilsien Ingliż kellu f'pajjiżna matul iż-żmien. Tul l-ewwel seklu qawwi tal- ħakma Ingliża, il-pożizzjoni ta' l-Ingliż fostna kienet x'aktarx dik ta' Isien tal- ħakkiem, merfugħ mill-kotra Maltija, u lsienna — għalkemm kien qed jinkiteb u bil-mod kien qed jirbaħ qasam wara l-ieħor tal-ħajja pubblika — kien għadu jinħass bħala Isien maħkum. Mill-bidu tas-seklu tagħna —jew forsi aħjar mill- gwerer dinjija 'l-hawn — il-folja donnha nqalbet. L-Ingliż beda jitqies mill- Maltin bħala Isien internazzjonali u beda jiġbed simpatija dejjem ikbar ghas- siwi tiegħu għalina, abitanti ta' gżira żghira, fil-kuntatti tant meħtieġa tagħna mad-dinja l-kbira. B'hekk il-kotra tal-Maltin bdiet thaddan żewġ ilsna b'funzjoni differenti: il-Malti bħala l-ilsien nazzjonali tagħhom u l-Ingliż bħala l-lingwa internazzjonali tal-ħtieġa. Dan ir-rwol ġdid ta' l-Ingliż f'Malta mhuwiex kwalitattivament differenti minn dak li qed ikollu f'pajjiżi Ewropej ikbar minna, li qatt ma kienu taħt il-ħakma Ingliża, għalkemm l-intensità ta' l-effett tiegħu għalissa tinħass wisq ikbar fuq il-Malti bħala Isien ta' komunità żghira. Illum li Malta hija repubblika indipendenti, huma l-Maltin stess li qed jagħżlu din it-triq tal-bilingwiżmu għax iħossu li hi l-aktar li tiswielhom biex iwettqu lilhom infushom bħala poplu progressiv. Iż-żmien tal-konflitt lingwistiku f'pajjiżna għadda, għalkemm ikollna nistqarru li t-tkarwit tar-ragħad tiegħu kultant għadu jinstema', għad li mbiegħed 'l hemm mix-xefaq. lilum, għall-ġid u l-progress tas-soċjetà Maltija, irridu nahsbu fil-Malti u l-Ingliż, bir-rwol differenti tagħhom, bħala lingwi f'kuntatt u f'armonija, mhux iktar bħala lingwi f'konflitt. Fil-fehma tagħna, bi ftit ippjanar għaqli, il-Maltin jistgħu jgawdu mhux ftit minn din il-qaghda vantaġġjuża, li toffrilhom mhux biss ilsien nazzjonali li jagħżilhom mill-bqija, imma wkoll ilsien internazzjonali li jgħaqqadhom magħha. It-tolleranza lingwistika u kulturali Mid-diskors storiku li ghamilna s'issa joħroġ ċar li s-soċjetà Maltija, imdorrija bil-preżenza tal-barrani fostna, normalment taghti xhieda ta' tolleranza kbira. U dan mhux biss fil-qasam lingwistiku imma anki fil-qasam kulturali in ġenerali —anzi forsi din it-tolleranza turiha wisq. Mil-lat antropoloġiku wieħed jista' jgħid li l-preżenza tal-barrani, forsi b'mod inkonxju, tkompli tqawwi s- sens ta' identità li l-Maltin għandhom taghhom infushom bħala grupp soċjali f'dawk li huma l-fattizzi bjondi u t-tul tal-persuna tal-barranin li kienu jiġu' Malta sa ftit ilu, flimkien ma' l-ilbies, l-imġiba, ir-reliġjon, il-lingwa u karatteristiċi ohra, dan is-sens ta' identità jinhass b'mod solidu mill-Maltin mingħajr ebda sens ta' theddid. Għalhekk il-Malti kapaċi jaddatta ruħu tant li anki jitkellem jew juża l-lingwa tal-barrani bl-ikbar naturalezza, bħalma jagħmel sikwit bl-Ingliż jew bit-Taljan. Tant hu hekk li, 'l hemm minn kull konsiderazzjoni ta' identità, jekk nieħdu l-okkażjoni tal-lum, tinħass ħaġa x'aktarx stramba li nindirizzaw lil din l-udjenza bil-Malti, meta nafu li fiha hemm barranin li ma jifhmux bil-lingwa taghna. M'għandniex xi nghidu, meta d-differenzi ma jkunux tant kbar din tkun storja oħra, u jista' jkun li hija din ir-raġuni ewlenija ghala hafna mill-Maltin jenfasizzaw id-distanza li hemm, ngħidu aħna, bejnhom u bejn l-Għarab. Forzi kontra l-bilanċ bilingwi Minkejja s-sitwazzjoni lingwistika vantaġġjuża ta' Malta, li s'issa rajnieha kważi bħala ideali, ma jonqsux forzi li qed jheddu l-bilanċ mixtieq bejn l-ilsna uffiċjali tagħna u jnisslu tfixkil jew firdiet fil-komunikazzjoni bejn il-Maltin stess, u li ghalhekk huma ta' theddida ghall-iżvilupp kulturali tal-poplu tagħna. Ħalli nsemmu xi wħud minn dawn id-diffikultajiet. ' Mhemmx dubju li d-dinamika ta' l-ghaqdġ'li tinhass madwarna, u li qed tlaqqa' dejjem iktar fil-qrib ġnus u blokki mbegħdin ġeografikament u kulturalment, hija ta' min ifaħħarha u jħeġġiġha biex tieħu l-kors naturali. dagħha. Imma din id-dinamika, mifhuma hażin u. sfurzata artifiċjalment, tista' tkun ta' ħsara ghax tahsad il-kulturi nazzjonali minn għeruqhom qabel jilhqu jintegraw ħelu helu, bhal tesseri differenti fil-mużajk imlewwen ta' l-umanità. M' għandniex xi ngħidu, il-kulturi ż-żgħar (u fil-każ taghna, il-lingwi tagħhom ukoll) huma esposti l-iktar ghal din il-ħsara. Aħna rridu l-għaqda ma' blokki kulturali ikbar, imma rriduha bħala Maltin. Il-komunità dinjija ssejhilna biex ningħaqdu maghha, imma tridna bl-identità, bil-kultura u bl-ilsien Malti tagħna li huma l-prodott ta' esperjenza unika f'dawn il-gżejjer qodma. Huwa ghalhekk li Hum ghandna fostna r-rappreżentanti ta' akkademja internazzjonali li tiehu ħsieb tfassal il-ġejjieni mqar ta' ilsna żgħar u mwarrba. Huwa d-dmir qabelxejn tal-mexxejja ta' artna u ta' min ifassal il-politika barranija taghna li jaraw li, fil-kors tat-tressiq taghna lejn komunitajiet akbar, ma nissagrifikawx l-identità taghna. Mhux ghaqli, biex niehdu eżempju żghir imma li jfisser ħafna, li fuq il-platform tal-kanzunetta Ewropea titla' tirrappreżenta lil Malta kanzunetta bl-Ingliż, meta kull pajjiż iehor ikanta bl-ilsien ta' l-identità tiegħu. Min iwarrab ilsienu f'okkażjoni bhal din ikun qed ixejjer bandiera li. mhix tiegħu. Min-naħa tal-poplu, il-ħeġġa biex nimitaw kulturi ta' komunitajiet kbar u influwenti, wirt ta' sekli twal ta'. ħakma barranija, tista' tkun ukoll theddida serja għall-identità taghna u għal ilsienna. Il-Malti minn qaddisu għandu xehta jimita l-aħħar moda bil-ħsieb li jgawdi huwa wkoll mill-progress. Hekk, ngħidu aħna, in-nisa Maltin ġeneralment isegwu tista' tgħid b'mod skrupluż l-aħħar moda fl-ilbies —jew fin-nuqqas tieġhu — ġejja mill-Ewropa, anki meta din ma tkunx taqbel mal-valuri tradizzjonali. Fuq livell iehor, il-Maltin ma jiddejqux jarmu l-gallarija ta' l-injam li żżejjen il-faċċata tad-dar u jibdluha ma' waħda ta' l-aluminju, anki jekk din tistona hafna mal-bqija ta' l-ambjent tar- raħal Malti. Sewwasew kif ghamlu ta' qabilhom meta rinew il-lavur tal-ħadid li kien idawwar il-gallarija tradizzjonali miftuħa u għalquha b'kaxxa ta' l-injam żmien ilu. F'dan is-sens nistgħu ngħidu li għandna sitwazzjoni ta' aljenazzjoni kulturali li minħabba fiha kulma hu barrani jista' jidher u jitqies ' awtomatikament aħjar. Huwa f'dan is-sens li d-dokument li semmejna qabel u li fih il-kriterji Ewropej dwar il-lingwa jista' jiswielna, ghax hafna drabi jiġri li ngħixu sitwazzjoni paradossali fejn kulturalment aħna donna minoranza f'pajjiżna stess, tant il-mudelli kulturali barranin qeghdin jagħfsu fuqna bil- preżenza sfiqa taghhom. U fil-qasam lingwistiku wkoll, anki minħabba l-piż ta' l-istorja, jiġri li f'ċerti: aspetti l-Malti niltrattawh donnu lingwa ta' minoranza f'pajjiżna stess: Lanqas ma jonqsu każi ta' min jassoċja ż-żewġ ilsna ma' klassijiet soċjali u,b'sens ta' snobiżmu, jagħżeltihuu wliedu jkunu barranin f'arthom stess. Hawn ukoll inħossu li l-Istat għandu sehem kbir x'jagħti billi jirreklama; l-kultura Maltija f'pajjiżna u barra, u jilqgħalha — għaliex 1e7 — mill-irwiċfen: ta' influwenzi kulturali esaġerati li qed jheddu li jqaċċtuha minn għeruqha bil-:. kompetizzjoni sproporzjonata li joffrulha. Għal dan nissuġġerixxu li titwaqqaf Akkademja Nazzjonali li tiġbor, ixxandar u tiżviluppa l-wirt kulturali Malti u ' jibża' li tista' tkun ikbar sew u jgħid li ina tiġborx fiha xjuħ biss … tikkoordina l-ħidma ta' l-għaqdiet li jaħdmu b'riżq il-kultura Maltija fl-oqsma differenti. l Periklu fin u insidjuż huwa li l-Malti nżommuh biss bħala distintiv, bħala ghelm jew beġġ li nilbsuh għall-okkażjoni, u li dlonk ninżghuh wara ċ- ċerimonja. Ikunl- ilsien tal- Kostituzzjoni, tal- lapidi, ta' l- l-eżamijiet pubbliċi, L iskejjel tagħna, fi fir- radju u u l- t-televixin, fl- ittri u l- inviti, fil- parties, fuq fomm iż-żgħażagħ taghna. Ikun iva s-simbolu, imma simbolu biss, bhal kredu li tistqarru bla ma tipprattikah. Jekk lill-Malti fl-imgħoddi għajruh ''ilsien tal- kċina,' ahna nagħżlu li niehdu dan bhala kumpliment. Iva, irriduh il-Malti jkun l-ilsien tal-kċina tagħna, tat-toroq u l-ħwienet tagħna, bħalma rriduh ikun fl- uffiċċji, fil-qrati, fl-iskejjel u fl-Università, u fil-Parlament. Il-Malti Isien ta' komunità żgħira b' orizzonti kbar ta' żvilupp. Jekk il-Malti se nżommuh, irridu niehdu hsieb li jitrawwem f'oqsma differenti u li jkollu l-vokabolarju u l-idjoma meħtieġa f'ħajja progressiva. Hemm reġistri, l-aktar dawk ta' l-oqsma l-ġodda tal-hsieb, tat-teknoloġija, l-elettronika u x-xjenza, li l-Malti mhux armat għalihom. F'bosta oqsma tal-ħajja, il-kelma Maltija qed tintrema bla rażan, u qed tohdilha postha l-kelma barranija: rilessifikazzjoni bla ħtieġa u perikoluża. Jehtieġ isir pjan organizzat mill-għaqdiet tal-Malti l-ewwelnett biex jinġabaru jibqa' jintuża l-vokabolarju tradizzjonali, imbagħad biex il-Malti jsib ukoll, minnu nnifsu u b'tislif bil-ghaqal, il-lessiku mehtieġ għall-medda tal-ħsieb progressiv tal-poplu tagħna, waqt li jibqa' fidil lejn id-dinamika tat-tnissil u s-sintassi li huma tiegħu. Nafu li mhux xogħol ħafif, imma jeħtieġ li jinbeda bla dewmien għax hawn għandna theddida serja ghall- kontinwità tal-lingwa, wisq iktar serja minn oħrajn li soltu jhabblulna rasna, bħalma hija l-ortografija. Inkella l-Malti bilfors jibqa' marbut u assoċjat ma' tip ta' hajja primittiva li armajn ghaddiet, u jersaq lejn mewtu ħelu ħelu bla ma jiġġedded. U l-vojt tiegħu jimlieh ħaddieħor. u l Fl-ahharnett, ghalkemm il-kunċett tal-minoranza rribattejnieh ghal darba tnejn, jeħtieġ li ma ninsewx li fostna teżisti wkoll minoranza li ghandha bil- K : ħaqq id-drittijiet tagħha u li fil-pjani lingwistiċi li nfasslu ma għandhiex tithalla 77 barra. Qed ngħidu għal dik it-taqsima tal-Maltin li, anki f'din is-soċjetà t') bilingwi,ma tafx titkellem —u forsi tikteb—ħlief bil-Malti. L-istatistiċi jgħidu li huma madwar 16 fil-mija — ċifra li mhix taċ-ċajt; min jagħmilha man-nies .Hi kif inhi, huma Maltin li, għalkemm isimhom forsi ma jidhirx wisq fil-paġni tal-ġurnali, : qegħdin hemm u jeħtieġ li nahsbu għalihom ukoll. Għax hemm ukoll il-periklu li Hum ghandna fostna r-rappreżentanti ta' akkademja internazzjonali li tiehu ħsieb tfassal il-ġejjieni mqar ta' ilsna żgħar u mwarrba. Huwa d-dmir qabelxejn tal-mexxejja ta' artna u ta' min ifassal il-politika barranija taghna li jaraw li, fil-kors tat-tressiq taghna lejn komunitajiet akbar, ma nissagrifikawx l-identità taghna. Mhux ghaqli, biex niehdu eżempju żghir imma li jfisser ħafna, li fuq il-platform tal-kanzunetta Ewropea titla' tirrappreżenta lil Malta kanzunetta bl-Ingliż, meta kull pajjiż iehor ikanta bl-ilsien ta' l-identità tiegħu. Min iwarrab ilsienu f'okkażjoni bhal din ikun qed ixejjer bandiera li. mhix tiegħu. Min-naħa tal-poplu, il-ħeġġa biex nimitaw kulturi ta' komunitajiet kbar u influwenti, wirt ta' sekli twal ta'. ħakma barranija, tista' tkun ukoll theddida serja għall-identità taghna u għal ilsienna. Il-Malti minn qaddisu għandu xehta jimita l-aħħar moda bil-ħsieb li jgawdi huwa wkoll mill-progress. Hekk, ngħidu aħna, in-nisa Maltin ġeneralment isegwu tista' tgħid b'mod skrupluż l-aħħar moda fl-ilbies —jew fin-nuqqas tieġhu — ġejja mill-Ewropa, anki meta din ma tkunx taqbel mal-valuri tradizzjonali. Fuq livell iehor, il-Maltin ma jiddejqux jarmu l-gallarija ta' l-injam li żżejjen il-faċċata tad-dar u jibdluha ma' waħda ta' l-aluminju, anki jekk din tistona hafna mal-bqija ta' l-ambjent tar- raħal Malti. Sewwasew kif ghamlu ta' qabilhom meta rinew il-lavur tal-ħadid li kien idawwar il-gallarija tradizzjonali miftuħa u għalquha b'kaxxa ta' l-injam żmien ilu. F'dan is-sens nistgħu ngħidu li għandna sitwazzjoni ta' aljenazzjoni kulturali li minħabba fiha kulma hu barrani jista' jidher u jitqies ' awtomatikament aħjar. Huwa f'dan is-sens li d-dokument li semmejna qabel u li fih il-kriterji Ewropej dwar il-lingwa jista' jiswielna, ghax hafna drabi jiġri li ngħixu sitwazzjoni paradossali fejn kulturalment aħna donna minoranza f'pajjiżna stess, tant il-mudelli kulturali barranin qeghdin jagħfsu fuqna bil- preżenza sfiqa taghhom. U fil-qasam lingwistiku wkoll, anki minħabba l-piż ta' l-istorja, jiġri li f'ċerti: aspetti l-Malti niltrattawh donnu lingwa ta' minoranza f'pajjiżna stess: Lanqas ma jonqsu każi ta' min jassoċja ż-żewġ ilsna ma' klassijiet soċjali u,b'sens ta' snobiżmu, jagħżeltihuu wliedu jkunu barranin f'arthom stess. Hawn ukoll inħossu li l-Istat għandu sehem kbir x'jagħti billi jirreklama; l-kultura Maltija f'pajjiżna u barra, u jilqgħalha — għaliex 1e7 — mill-irwiċfen: ta' influwenzi kulturali esaġerati li qed jheddu li jqaċċtuha minn għeruqha bil-:. kompetizzjoni sproporzjonata li joffrulha. Għal dan nissuġġerixxu li titwaqqaf Akkademja Nazzjonali li tiġbor, ixxandar u tiżviluppa l-wirt kulturali Malti u ' jibża' li tista' tkun ikbar sew u jgħid li ina tiġborx fiha xjuħ biss … tikkoordina l-ħidma ta' l-għaqdiet li jaħdmu b'riżq il-kultura Maltija fl-oqsma differenti. l Periklu fin u insidjuż huwa li l-Malti nżommuh biss bħala distintiv, bħala ghelm jew beġġ li nilbsuh għall-okkażjoni, u li dlonk ninżghuh wara ċ- ċerimonja. Ikunl- ilsien tal- Kostituzzjoni, tal- lapidi, ta' l- l-eżamijiet pubbliċi, L iskejjel tagħna, fi fir- radju u u l- t-televixin, fl- ittri u l- inviti, fil- parties, fuq fomm iż-żgħażagħ taghna. Ikun iva s-simbolu, imma simbolu biss, bhal kredu li tistqarru bla ma tipprattikah. Jekk lill-Malti fl-imgħoddi għajruh ''ilsien tal- kċina,' ahna nagħżlu li niehdu dan bhala kumpliment. Iva, irriduh il-Malti jkun l-ilsien tal-kċina tagħna, tat-toroq u l-ħwienet tagħna, bħalma rriduh ikun fl- uffiċċji, fil-qrati, fl-iskejjel u fl-Università, u fil-Parlament. Il-Malti Isien ta' komunità żgħira b' orizzonti kbar ta' żvilupp. Jekk il-Malti se nżommuh, irridu niehdu hsieb li jitrawwem f'oqsma differenti u li jkollu l-vokabolarju u l-idjoma meħtieġa f'ħajja progressiva. Hemm reġistri, l-aktar dawk ta' l-oqsma l-ġodda tal-hsieb, tat-teknoloġija, l-elettronika u x-xjenza, li l-Malti mhux armat għalihom. F'bosta oqsma tal-ħajja, il-kelma Maltija qed tintrema bla rażan, u qed tohdilha postha l-kelma barranija: rilessifikazzjoni bla ħtieġa u perikoluża. Jehtieġ isir pjan organizzat mill-għaqdiet tal-Malti l-ewwelnett biex jinġabaru jibqa' jintuża l-vokabolarju tradizzjonali, imbagħad biex il-Malti jsib ukoll, minnu nnifsu u b'tislif bil-ghaqal, il-lessiku mehtieġ għall-medda tal-ħsieb progressiv tal-poplu tagħna, waqt li jibqa' fidil lejn id-dinamika tat-tnissil u s-sintassi li huma tiegħu. Nafu li mhux xogħol ħafif, imma jeħtieġ li jinbeda bla dewmien għax hawn għandna theddida serja ghall- kontinwità tal-lingwa, wisq iktar serja minn oħrajn li soltu jhabblulna rasna, bħalma hija l-ortografija. Inkella l-Malti bilfors jibqa' marbut u assoċjat ma' tip ta' hajja primittiva li armajn ghaddiet, u jersaq lejn mewtu ħelu ħelu bla ma jiġġedded. U l-vojt tiegħu jimlieh ħaddieħor. u l Fl-ahharnett, ghalkemm il-kunċett tal-minoranza rribattejnieh ghal darba tnejn, jeħtieġ li ma ninsewx li fostna teżisti wkoll minoranza li ghandha bil- K : ħaqq id-drittijiet tagħha u li fil-pjani lingwistiċi li nfasslu ma għandhiex tithalla 77 barra. Qed ngħidu għal dik it-taqsima tal-Maltin li, anki f'din is-soċjetà t') bilingwi,ma tafx titkellem —u forsi tikteb—ħlief bil-Malti. L-istatistiċi jgħidu li huma madwar 16 fil-mija — ċifra li mhix taċ-ċajt; min jagħmilha man-nies .Hi kif inhi, huma Maltin li, għalkemm isimhom forsi ma jidhirx wisq fil-paġni tal-ġurnali, : qegħdin hemm u jeħtieġ li nahsbu għalihom ukoll. Għax hemm ukoll il-periklu li fit-tfassil għal-lingwa l-maġġoranza bilingwi tinsiehom u tinjora d-drittijiet tagħhom. : Billi l-analiżi tas-sitwazzjoni tal-Malti fuq skala nazzjonali ghadha qed titnieda minn din il-Konferenza, għażilna Hi matul din il- tahdita nittrattaw l-isfond storiku u xi problemi ġenerali li joħorġu mill-pożizzjoni tal-Malti f'Malta. Nittamaw.li dawn jghinu billi jaghtu l-perspettiva mehtieġa lil tant xoghol siewi li jrid jiġi wara. Ħajr mill-qalb lis-Sur Olvin Vella ta' l-għajnuna tiegħu u tal-ħsieb li la biex it-test ta' din it-taħdita jiġi ppubblikat. : Preżentazzjoni fl-okkażjoni tat-Tieni Konvenzjoni ta' The Malta Press Club, 23 ta' Novembru, 2000, fin-New Dolmen Hotel fuq it-temi 'Il- Ġurnaliżmu Malti fis-Sena 2000.''