META L-KELMA TA' ALLA MA DAHLETX FIL-KERREJJA a; Ix-xemx kienet għadha qed tfeġġ minn fuq il-bini għoli tal-belt, xħin min-naħa tax-xerq (2) firxa dawl qisha raxx deheb maħinl, imħallat b'ħafna porpra bdiet tqabbad bil-ftit il- ftit it-twieqi nodfa tad-djar l-aktar għoljin u l-aktar fil-qabda sama biddlithom f'mixegħila ta' nar aħmar: tagħmixa deheb, fidda w porpra jatu ġo xulxin, qishom ilsna tan-nar li mal- għabex jirgħa fil-punent. U din il-ħuġġieġa għodwija nfirxet ukoll fuq il-bejt ta' kerrejja mill-ifqar mwaqqfa minn ħafna għorof imtellgħin waħda fuq l-oħra, dojoq, bla nifs, qishom oqfsa tal-bhejjem tal-grixti. Fqar tas-sew in-nies ta' dil-kerrejja, imma x-xemx ta' Alla titla' għal kulħadd. USebaħ'' għajjat Ċensu jmattar idejh u riġlejh fuq mitraħ qadim f'walħida mill-idjeq għorof ta' din il-kerrejja. U Loreta, martu, xħin semgħetu, tqalhet fuq ġenbejha, għorkot għajnejha nofshom magħluqin bin-ngħas u ''Sebaħ', wieġbet, Alla magħ- na, mela nqumu għal kafe'. L-ewwel li qam fuq saqajh kien Ġensu, u dan, malli tena l-mitraħ tiegħu u gerbu f'rokna, beda iħarrek T'uliedu minn spallithom biex forsi jistenbħu. Kellu tfajla w ħames subien mixħutin minn tulhom fl-art ħallata bal- lata fuq imtieraħ taċ-ċraret imqattgtiin, imġantin għal dan il-ħin, L-ewwel ma qamet minnhom kienet bintu Karmela l-kbira fost l-ulied, xbejba ta' xi għoxrin b'xagħarha qastni, imħabbel qisu kobba ħarir mħarbta, liebsa qmis ta' taħt roqgħa fuq roqgħa, nieżla trietaq sa minn fuq qaddha u mxattra mit-truf; hekk li min-naħa kienet tilħqilha sa rkubtejha, u minn l-oħra kienet tħalli biċċa minn koxxitha barra, bajda daqs il-ħalib, imma (1) Wara li wieħed ikun qara dil-kitba tiegħi għandu jifhem li jiena ma ridtx. nolqot lill-persuni jew klassi ta' persuni tihom nfushom, ina biss abbuż, li fil-każ tagħna hu li ħafna oraturi mħabba di ma jistudjawx il-Malti, iħaddnu ħafna kliem barrani, aktar ħsejjes milli sens, u jispiċċaw biex ma jif- tehmux u b'hekk jitilfu ħafna mill-ġid li setgħu jagħmlu. Dan q'ed ngħiduh għal dawk li sew biex ifaħħru, sew biex imaqdru, jidhrilhom li fil-kitba tiegħi hemm. xi ħaġa jżjed minn dak li fissirt issa. Dawk li ma jaqblux miegħi, ma jinsewx li-wara li ilna nsara aktar minn elf sena, għad ma għandiex xo- għol ta' oratorja reliġjuża b'ilsienna li wieħed jista' jiftaħar bih. Tgħid il marda fil-ħmerijiet ta' rasna fil-preġudizzi kontra lsien Art twelidna 2 Hutna fid-din, Taljani, Ingliżi, Franċiżi w oħrajn jgħożżu xogħolijiet kbar ta' oratorja reliġjuża, żina tal-letteratura tagħhom u ġieħ tal-Knisja. Biss aħna, nsara fost l-insara, patrijotti fost il-patrijotti, ma għandiex, u l-anqas saħidmu biex ikol- Ina, xogħolijiet bħal dawn l L-Isqof Cammilleri ta' Għawdex għalhekk ħaqqu tifħir talli fiż-żewġ Volumi omeliji li ġabar xeliet l-ewwel ġebla, aktarx suriet in-nies, biex oħrajn urajh jistgħu jgħollu l-karattru tagħna bħala nsara, bħala Maltin. msagħtra, mbilli dit-tfajla, miskina, kienet wild il-għaks wil- ġugħ.. Warajha qam ħuha Toni bil-qalziet ta' tafit :biss, sidru għeri biex, kif kien igħid missieru ''ma jgħarraqx iż-żewġ flokkijiet li għandu mbilli mhux la kemm taqbad u tixtri la ma hemmx flus'. U hekk wieħed wara l-ieħor qamu l-erba' subien l-oħra qishom ġrieden maqbudin f'nassa, jitmattru addoċċ,jolqtu l-xulxin b'minkbejhom x'ħin jogħorku għajnejhom bi ngħas donnhom sa jinstabtu fl-art fis-sakra. Kienu jsew- dulek qalbek, jaħasra, tarahom nexfin għuda f'dik id-daqxejn ta' gabuba, l-anqas jistgħu jitħiarku b'xulxin. Sa fl-aħħar Censu setagħi jberraħ it-tieqa, u mewġa frisk naddfet il-għorfa xi ftit mill-irwejjaħ tat-titpin, u dak il-ħin dan il-missier fqir ħass f'ruħu dieħel bħal faraġ, bħal ferħ, bħal mistrieħ. Ħass il- pulmun jinfetaħllu f'sidru, u n-nifs mimli jġerrilu demmu b'qawwa ġdida ma' ġismu kollu. U tbissima ħafifa ġriet ma' xuftejh x'ħin lemaħ ix-xemx, sultaha tal-għodwa, tixxabbat għal fuq il-belt. X'għana ta' dawl, ta' qawmien, ta' ħajjal Kemm hi ħielwa x-xemx, kif tnaddfek, kif issaħliek, xħin titħallat ma' demmek, xħin issaħħanlek ġenbejki Dal-ferħ kollu ħassu l-imsejken missier, sa ma fawra ta' dieqa reġgħet għafsitlu qalbu, xħin b'ħasra kbira ftakar li, għalkemm uliedu kienu tfarfru u riedu l-wisa, għorftu kellha tkun f'kerrejja fqira qisha qafas tal-bhejjem, daqxejn ta' toqba bla liajr, bla ħajja. ''Ja Alla', temtem Ċensu minn bejn xuftejh ''żgħira xewqti; iksibli biss biex nista nikri xi mkien afijar fejn nista' nraqqad lil marti u Tuliedi bħan-niest' U dak il-ħin laħqet fejnu martu Loreta, mara fielwa, imma mixruba bil-għaks. ''X'int titħasseb, Censi' qaltlu bi tbissima u b'rasha mserrlia fuq spaltu 'Int dejjem għanja waħdu; taqta' qalbek wisq. Ma tafx li hemm Alla, ħi7 ersaq lejh, u taqlal. Taf li biss biss ilek ma tqerr ħafna u priedki ftit li xejn. Ara, Alla żgur ifarrġek jekk il-lejla tmur tisma priedka fil-knisja ta' Santu Wistin. Għidli iva' Ġens, f'ġieħ saħħiet uliednaf. U mbagħad b'ħeġġa ta' mħabba żagħiżugħa telqet xuftejha fuq ġbinu u bisitu, għax dawn l-imberkin ta' fqar jafu jħossu w iħobbu wkoll, għad li alina bosta drabi naħisbuhom bhejjem u nsakkruhom f'oqfsa fejn il-ġisem jitmermer, wir-ruli tinfena. 'Tmur7 għid ival', reġgħiet staqsietu għajnejha f'għajnejh. 'Immur' wieġeb Ċensu bi ħniena kbira f'ħarstu. Censu kien raġel xipli, tatih ma' dwar il-erbgħin. Imma mis-sfurija ta' wiċċu, kont tagħraf li dal-bniedem kien ra ħafna f'ħajtu, li kien bata sal-gugħ, li kien ra l-mewt għaddejja minn quddiem għajnejh. Qalbu biċċa deheb, ma kienx jaraha bi kbira li jsofri hu, imma dik li jara fit-tbatija lil min kien iħobb, martu w uliedu, dik kienet teħodlu nofs ħajtu, tkiddu, tħallih bla tama tar-ruħ wil-ġisem. U kif bosta drabi jiġri lil min jaqta' qalbu mid-dinja, dar-raġel, għalkemm ma kienx ħażin minnu nnifsu, kien wasal biex bired fil-ħwejjeġ ta' Alla. Lejn knisja kien ilu ma jersaq is-snin u Loreta telgħet erbatax il-sema bil-ferħ meta rnexxielha ġġagħlu iwegħie- dha li kellu jmur jisma' l-priedka. Fil-knisja ta' Santu Wistin nemmelija nies kienet qiegħda tinġama' biex tisma l-priedka ta' qassis żagħżugħi illawrjat f'Uni- versità ta' barra, għaref ħafna kif kienu jgħidu n-nies, u kif kienu jixhdu s-sarbut ittri ta' wara ismu. (Dawn l-imberkin ta' ittri x'għandhom ħila jagħmluli) Fost dawn in-nies kien hemm Qensu liebes skond butu, libsa qadima taqta' jiesek tgtioddilha l-irqajja, imma qalbu kienet imfawwra bl-isbaħ tifkiriet tat-tfulija mbierka, ta' dak iż-żmien meta mqabbad ma' djul ommu, min jaf kemm drabi kien imur id-Dar tal- Mulej jitgħaxxaq bl-isbali funzjonijiet ta' ma' tulek ja sena. malli rnexxielu jasal quddiem l-altar ewlieni ħass x'jiġbdu mit-Tabernaklu, għax deherlu li sama' l-Leħen tal-Moħbi jgħidlu: ''Ibni, għix bil-kelma Tiegħi u inti ma jieħidokx ġugħ iżjed'. Hekk tkellem it-Tabernaklu, u Censu b'rasu fuq sidru temtem kemm kemm: ''Mulej tkun magħmula r-rieda Tiegħek. U wasal il-liin tal-priedka. (Qassis żagħżugħ deher f'daqqa walida fuq il-pulptu u ħemda kbira waqgħet fejn qabel sma kontx tisma' ħlief tqaħqiħ u twaqqigħ ta' siġġijiet. Wil-prie- dka bdiet, il-leħen ċar tal-qassis nstemagħ jiġri mal-knisja jidwi mal-ftuħ tan-navi, u jimraħ fuq ir-rjus tar-rassa nies li kienu b'għajnejhom f'wiċċu. Kien qassis ta' edukazzjoni mo- derna, imħarreġ fit-taljan, u kien wieħed minn dawk li jgħolli l-ġieħ ta' l-oratorija Maltija bl-isbaħi kliem mimli, kliem ċivili, kull kelma ddoqq miftuħa qisha l-qanpiena l-kbira ta' San Ġwann f'jum ta' btala. Imma Ċensu ma kienx tal-qatgħa. Bniedem żgħir li jifhem il-kelma Maltija kif nitħaddtuha d-dar ma setàx ikollu x-xorti jitgħajjex bil-kliem sabieħ, ħeġġa ta' żogħżija, li kien ħiereġ mill-magħruf qassis illawrjat fl-Università ta' barra. U Censu mgħobbi bit-toqol ta' dnubietu, b'ruħu mrexgħa, titniggeż mix-xejn, tefagħ l-litija kollha fuqu nnifsu, fuq l-imgħoddi tiegħu, u bħal ruħi mitlufa beka l-aħħar tama ta' ħajtu. ''Xinhu dan tiegħi' gerger waħidu ''għax ma jiena nifhem xejn minn dak li qed igħid il-predikatur 7: Jaqaw Alla telaqni għal dnubietif Kont xort'oħra meta kont nisma lil Dun Belinn jippriedka, Alla jaħfirlu. Dak ma kienx għaref; ma kellux ittri wara ismu, imma kont nifhmu. Tgħid għaliex7 U nħoss qalbi marida, bierda, mejta. Ja Alla, ħinienal' Imma dak il-ħin iż- żagħżugħ predikatur kien fl-aħjar tiegħu jisħaq fuq it-twem- min nisrani ta' Malta, qadim fostna sa mil-miġja ta' San Pawl. U Il-konkwista splendida tal-fidi tagħna purissima,' kien qed ifis- ser dan l-oratur illawrijat ''il-konlewista ta' Pawlu fl-iżola tagħna, il-ġemma unika tal-Mediterran, għandha tiġi inċiża fl-annali ta' pajjiżna bħala l-evidena splendidza ta' l-attakkament tagħna l-Maltin mal-Fidi meraviljusa u invinċibli ta' Kristu w Ruma. O, espressjoni ta' hlewwa ineffabili tikkomprendi edina. il-ġur- nata memorabli, edina id-data indimentikabili li qegħdin nikkom- memoraw flimkien. Ora, sibbeni l-għadu nfernali slanċa rultu bil-potenzi tremendi tiegħu kontra Pawlu, vinċa Kristu u miegħu il-Knisja Santissma u potentissima. Oratorija kbira, sengħa bil- kif, fih dan il-kliem jekk tistudja kemm idoqq fuq il- widna, u kemm iżarżar u kif għandu jidwi sa mal-koppla. Bossuet u patri Segneri quddiem sengħa bħal din imejla rashom, imma miskin Ċensu kellu ruħu ċkejkna ċkejkna, qisha ruħi ta' tarbija muġugħa; u għalhekk ma setagħx jitla fil-għoli ħafna biex ilaħħaq mal-ġenju tal-oratur, illawrjat fl-Università ta' barra. U hekk dal-midneb tħawwad, u beka lilu n-nifsu. Imma malli, wara li spiċċat il-priedka u ngħatat il-barka, hu ġie biex joħroġ, deherlu li mit-Tabernaklu reġagħ kellmu l-Leħen tal- Moħbi. 'Jien b'Kelmti ridt ngħajjxek l… jien b'Kelmti ridt ngħajjxek'. Dik kienet il-karba ta' Alla. Minn wieħied mil-ġnub tal-kerrejja għal fil-għaxija x-xemx immejla wara s-sħab kienet qed tarmi l-aħħar xrar ta' dawl aħmar fuq it-twieqi tad-djar għoljin u Censu, li kien qed iħares lejha, jaraha tgħib bil-ftit il-ftit, ħass f'ruħu it-toqol ta' dieqa iktar minn dari U dak il-ħin martu Loreta, safra daqs il-qarsa tax-xemgħia, bi ħlewwa ta' mħabba f'għajnejha, resqet lejh qajl qajl u ''Cens' qaltlu ''qawwi qalbek, il-lejla x'ħin fit-tempju ta' ruliek tinżel il-liemda, il-Leħen tal-Moħibi ikelmek kif tifhem inti, bħalma Dun Belinn ;kien ikelmek meta kont għadek tfal. Ftit wara, l-aħħar ġamra dawl tax-xemx ntfiet fuq il-bejt tal-kerrejja fqira.