Qabel ma jibda jaqra, wieħed għandu jżomm quddiem għaj- nejh ii J. H. Newman kien għadu Protestant meta għadda xi erbat ijiem hawn Malta: iżda ma kienx daqshekk rasu marbuta bħal bosta minn ħutu. Lanqas m'għandu wieħed jistenna li huru u nsewwu hawnhekk xi żbalji ta' Newman dwar ir-reliġjon, l-istorja, il-politika. Hija ħaġa minn awl id-dinja, mija fil-mija fin-natura tal- bniedem, li jiftaħar b'rixu, Din il-ġibda narawha tmexxi 'l- bniedem meta dan isemmi bl-akbar gost kif u kemm kellu x'jaq- sam ma' nies magħrufa. Naħseb li dan kien li ġagħalna nitkix- xfu fuq il-qagħda ta' Newman fi gżiritna, Iżda nafu li Newman kien rebħa kbira għall-Knisja Kattolka fl-Ingilterra. U meta nit- takru kemm kien sinċier Newman, u kif iż-żjajjar tiegħu lill- artijiet Kattoliċi llimawlu bil-mod il-mod il-preġudizzji li kienu 'jxekklu 'l- moħħu, għandna niżżu ħajr 'i Alla li Malta wkoll kie- net fit-triq imdawla li minnha Newman lemaħ id-dawl ħanin jixref quddiemu. Bejn l-1832 u l-1833, Newman, flimkien ma' Mr. R. H. Froude u ibnu, għamel safra madwar l-artijiet tal-Mediterran. Din is- safra kien ħaseb għaliha Mr. Froude, li kellu wisq għal qalbu s-saħħa ta' ibnu: Newman kien imħajjar għal dawra bħal dik u laqa' l-istedina. Il-ħbieb tagħna kienu jistennew li jaslu Malta lejlet il-Milied tal-1833 filgħodu; u għalkemm il-baħar ħaqarhom bl-ikrah u r-riħ marrad sa nofs il-baħrin, waslu Malta kif kienu ħasbu, Newman kien wieħed mill-aktar li bata, għalkemm ma tantx kien jagħti każ tat-taqlib li ġablu l-baħar, u għalhekk meta waslu, Newman ħassu jistejqer għall-aħħar, Minn meta ħalla l-Ingilterra (7 ta' Diċ.) ma raqadx lejl sħiħ ħlief meta daħlu għal ftit Ġibiltà: kien għajjien mejjet, iżda qatt ma dendel il- geddum; u meta kollox madwaru, l-aktar fl-aħħar ġranet tal- vjaġġ, kien jiċċaqlaq, idur u jinqaleb, it-tbissima ta' dari kienet tibqa' titliegħeb fuq xofftejh, Tistgħu taħsbu jekk qalx għall erwieħ darba meta sab ruħu Malta. Iżda Newman ma daħalx Malta biex joqgħod. Wasal it-Tnejn u l-Erbgħa kellu jitlaq għal Korfu. Malta kellu jaraha mill-ġdid xi sitt ijiem wara. Jum il-Milied ta' dik is-sena Newman għad- dieh fuq il-bastiment tiegħu sorġut biswit Lazzarett, Dak il- Milied kien wieħed mill-agħar li għadda, U sogħobbih qatigħ li dak in-nhar ħtiġilhom tabilfors igħabbu l-faħam. Huwa u ġej Malta l-ewwel darba, Newman igħid lira 'l Għawdex u 'l Kemmnuna, ra wkoll San Pawl il-Baħar, Feraħ mhux ftit meta sar jaf ji t-temp kien għadu kemm qaleb u sata' jitgħaxxaq bi ġranet sbieħ bħal ta' Lulju. Fil-port kellhom għaj- nejn l-għassies tal-kwarantina fuqhom biex ma jħalli 'l ħadd jitla' abbord jew jinżel l-art: iżda kienu jistgħu jduru mal-port bid-dgħajjes. Newman ma ħebiex juri li l-kwarantina dejqitu. Iżda kien jifhimha kemm il-Gvern kien jeħtieġlu jisħaq dwar it-tħaris tal-kwarantina: Malta hija l-bieb tal-kontinent, u fuq kollox, Newman induna li l-Lazzarett tagħna kien wieħed mill-aktar komdi. : Xi ftit mill-ewwel impressjonijiet: Iżda Newman ma kienx imdorri jismagħhom,u ddejjaq b'dawk il-moti tal-Milied. Dak in-nhar stess, wara nofs in-nhar għażel xi kmamar għalih għal meta jerġa' lura mill-gżejjer tal-Greċja: għax il-kwarantina x'imkien trid tagħmilha. Sab jikri biċċtejn għamara mill-aħjar u bi ftit flus. Kera wkoll vjolin, Xtaq jis- sokta jitgħallem it-Taljan u qabbad surmast biex iħarrġu. Lil Newman għoġbuh l-imtieħen tar-riħ tagħna. Minn qrib il-Laz- zarett kien jilmaħ l-imtieħen li dak iż-żmien kienu jżejnu s-swar — qrib Putirjal, u l-ittra ji semmejna jagħlaqha b'deskrizzjoni ta' waħda minnhom. Fl-10 ta' Jannar, 1833, Newman. kien dieħel mill-ġdid fil-port tagħna, Għedna kif Newman kien ġa ħaseb biex igħaddiha taj- jeb. Għaddielu minn moħħu l-ħsieb li jikteb xi poeżiji. U hawn Malta sata' jtemm il-ġabra ta' poeżiji magħrufa bħala 'Patriar- chal Sonnets' (26 ta' Jan. 1833), Hawn ser inġib waħda li laqtitni — ġawhra żgħira: Għaxart ijiem wara, fl-20 ta' Jannar, bħallikieku f'estasi ta' hena liema bħalu, hekk fisser il-ħsus li kienu jbaqbqu f'qalbu: F'waħda mill-ittri ta' Newman insibu deskrizzjoni, megħjuna xi drabi b'xi tpinġija, tal-kmamar li kellu fil-Lazzarett, Iżda naħ- seb li lilna aktar jolqotna li nkunu nafu kif Newman kien jaħsib- ha dwar ġrajjiet niesna u r-relazzjonijiet bejn il-Knisja u l-Istat fi gżiritna: (8) Ibid, lil IL-W, Bowden FEsq., Lazzarett, Malta, 20-1-1833. Fl-istess ittra Newman isemmi wkoll il-kwistjoni ta' l-għażla ta' l-Isqof. Dak iż-żmien Malta kienet għadha seda suffraġanea ta' Palermu; għalhekk, u wkoll għax baqa' jżomm is-sovranità fuq dil-gżira, ir-Re ta' Napli kien irid jaħtru hu, Iżda sa dak iż-żmien ma kienx inqala' taħwid. Newman jagħlaq l-ittra, li semmejna b'paragrafu li jiġbor fih ħafna tagħrif importanti; waħda mill-problemi li kienu jħawdu l-Gvern hi l-emigrazzjoni, għax in-nies kienet qed toktor wisq: (4) 'loħtu Jemina, Lazzarett, Malta, 15-l-1833, Fit-23 ta' Jannar Newman temm iż-żmien tal-kwarantina. Iżda mal-lejl kien għadu kemm kellu xi żjajjar misterjużi. Hu u sħabu lkoll semgħu xi passi, Iżda dawk il-ħsejjes kienu semgħu- hom darbtejn oħra qabel. Madankollu ma tantx ta każ. Tassew li hemm l-erwieħ il-ħżiena jiġġerrew madwarna, iżda mbagħad hemm l-erwieħ it-tajba l: jħarsuna, Newman aktar sogħob bih għax meta qam jitkixxef ħa riħ li ħarbatlu l-pjanijiet kollha. Ir- riħ kien tant qawwi li baqa' jiftakru ħajtu kollha, Iżda għalkemm hu ma setax jara wisq minn Malta, il-Kon- Kattidral ta' S. Gwann kien minn ta' l-ewwel li ra: Iżda aktar 'il quddiem jissokta jfisser l-opinjoni tiegħu dwar dak li ra: , (5) Ibid.; dal-proġett ta' emigrazzjoni jfakkarni f'wieħed tal- Gvernatur Stranbenzee, li fl-1872 ried jibgħat il-Maltin il- Jamaica. Jitkellem ukoll fuq l-imġieba tal-Maltin ma' ġnus oħra. Ma għandniex ninsew li dak iż-żmien l-Ingilterra, Franza, Napli, ir- Russja, l-Ordni ta' 8. ġwann kollha kellhom l-ambizzjonijiet tagħhom dwar dil-gżira. Newman, kif ġietu, ma satax jiġri wisq ma' Malta. Darba, mata z-riħ kien tista' tgħid ħallieh għal kollox, mar sa S. Pawl il- Baħar bid-dgħajsa. Sata' wkoll idur xi ftit mat-toroq tal-Belt tagħna. Laqtuh id-djar ta' l-ibliet tagħna, Dwar il-partitarji tar-Russja f'dawn l-ibħra, ftakar fil- Kaptan Guliermu Lorenzi fir-rumanz 'Nazju Ellur ta' $, Muscat Azzopardi. (9) Ibid. 'l oħtu Harriet, Napli, I6-2-1833, Fl-istess ittra, huwa jitkellem ukoll fuq it-'Town Planning' tal-belt Valletta u fuq is-swar: Ta' bniedem sinċier Ji kien, Newman ma qagħadx jinħeba wara sebgħu, iżda stqarr b'wiċċu minn quddiem u qalima x'de- herlu mill-imġieba tal-Maltin ma' l-Ingliżi: Newman ħalla 'l Malta għal Sqallija fis-7 ta' Frar, Il-passiġ- ġieri kienu bejn is-70 u t-80, ilkoll turisti, reġgħin lura minn Malta. Waħda mill-ittri li Newman kiteb minn hawn Malta aktar 'il quddiem hija ta' interess partikolari għalina. Fiha jitkellem fuq l-Ilsien Malti. Ma ninsewx li Newman kiteb aktar minn mitt sena ilu, u matul dan iż-żmien il-Malti ssokta jixrob fih bosta elementi ġodda: Iltqajt ma' xi nies hawn Malta li jgħidu li Newman. kiteb il- poeżija tiegħu TLead kindiv light' meta kien fuq il-baħar bejn Malta u Sqallija. Iżda fil-ktieb li semmejna aktar 'il quddiem, u li kien publikat fuq talba ta' Newman, insibu li huwa, kitibha fl- istrett ta' Bonifacio, meta kien rieġa' lura lejn l-Ingilterra. Il- ħidma tal-grazzja t'Aila hija moħbija u siekta bħal taż-żerriegha midfuna ġol-ħamrija; il-konverżjoni ta' Newman ġrat f'Ottubru ta' l-1845. Ġ. FILOLOĠIJA. It-tifsira tal-proverbji mhix dejjem ċara. Fost dawn hemm il-proverbju: Il-bokra ssewwi ż-żokra, li Vassalli jfisser ħażin 'il levarsi di buon mattino accomoderà Vombelico, oppure lap- pezzerà loltre', Imma Vassalli jgħid mill-ewwel li dawn it-tifsi- riet ma jagħmlux sens. Imma, jekk żokra tfisser ''otre o sacco di pelle'', tista' toqgħod għal kull vażett tal-fuħħar u s- sens tal-proverbju hu li min iqum kmieni 'rattopperà Fotre, il buco'. Imma dal-proverbju jfisser sewwa sew li min iqum kmieni jikqa' f'saħħtu għax ma jrabbix żaqq bħal min jitgħażżen, Dal- proverbju f'das-sens jingħad fis-Sirja bil-maqlub — en-nawme min al-bekra betrabbi xaħm 'aż-żekra, u jfisser 'min ma jbakkarx irabbi x-xaħam maż-żaqq', qawl li kif igħid F'eghalie jingħad l- aktar lill-għażżenin li jħobbu jixxaħxħu fis-sodda. Ġ.