A ġ ġà B ns ħoża i ko. a à à £ bil i ċ- fuq il-blata li , Ti ŻegN. ieqabb :i ke AL $ A għereq l-għaraq-tad-demm awl illejl— Imma l-aqwa l-altar Imqaddes-fost ra jeeħu. Ul-dikil ġil fe ia à ta Afsha HR bifa presbiterj ri ta ar A . s a sszen - iku, jib he Iir-jiġbed-għal—hdejl j' fil-Ġimagħa Kbira kantajtti xvko- fiq ja- ila 5 si : sosra il-Kalvarja- LAAS qata FEE jibh U jekk mill-Ġni ż-Żebbuż mifil 'd Pr żoni ftit-paslir ħada l-Preterjit- ta Pilatia FEI e ri qiġi sia ji ra ; sil-għadda—meħobbi-bis-salib—i-nittaq- kont-iħossal—mistreħ—hieni—kbaii—u ; ABE za ABE ; ea A għ À a Ft — TG kdes-£ ' Ne bi : ża tiġ d A Ħagħmh4-Vis-Sagra. Il-kekk-nibqgħu ha—hemm- is-sedda-tal-blat ġew qabar, - 1 lu fuq il-Għadl : , tal-Goleeta jew Kalvarjit—it-kemmhekk sil-magħmal-briedem 4 H mbagħad bu żċvvbed li waħad ta $ , k BIĊĊA SART IMQADDSA' F'MALTA. Hawnekk sa nagħmel bħal ma għa- mel darba f'Nazaret, wieħed Franġis- kan, Patri Kleofa. Kienet il-festa ta' San Ġużepp, u għamel priedka fuq il- qrar, Qalilhom lin-nies malli: tala' l- manbar: ''Il-lum hi l-festa ta' San Ġużepp. San Ġużepp kien mastru- daxxa, Mastrudaxxa, jaħdem l-injam. Mill-injam isiru l-kunfissinarji. Il- kunmfissinarji jiswew għall-qrar. Mela jien sa nagħmel predka fuq il-qrarl'' U hekk sa nagħmel jien. Dan il- Qari huwa ''Leħen l-Art Imqaddsa. ' F'Malta għandna. biċċa Art Imqaddsa. Din. l-Art Imqaddsa hi San Pawl il- Baħar. Mela jien sa nikteb xi ħaġa fuq San Pawl il-Baħarl Imma għaliex hija Art Imqaddsa San Pawl il-Baħarż Għax hemmekk qabad l-art, hemm mexa, hemm għal- lem, hemm għamel l-ewwel Insara f'dil-gżira, l-Appostlu Missierna San Pawl. San Pawl kien Lhudi mit-Turkija, imma, trabba Ġerusalem, u kien żagħ- żugħ imħeġġeġ għal-Liġi ta' Mosċ. Ftit wara li sallbu lil Ġest, meta l- Insara bdew jiżdiedu, daż-żagħżugħ ħa ittra: minn għand il-Qassis il-Kbir ta' Ġerusalem biex imur jaqbad minn- hom minn Damasku. Fit-triq qabditu x-xita. u faqqgħet sajjetta fuq: rasu imma ma qatlitux. Mas-sajjetta sa- ma' leħen li qallu: ''Xawl, Xawl, lamma. tgħażżabni2'' jiġifieri: 'Sawl, Sawl, għax qiegħed taħqarnif'' San Pawl wieġeb: ''Rabbi, int min inta'' U l-leħen raġa' wieġeb: ''Jiena Ġest, dak li qiegħed taħqru intil- Minn dak il-ħin San Pawl qaleb Ni. srani bir-ruħ u l-ġisem. U beda jgħal- lem li ma kienx hemm għal fejn wie- ħed iħares aktar il-Liġi ta' Mosċ, għax Ġesii bil-mewt tiegħu kien neħħieha. Għal dan il-Lhud kienu ,jobgħoduh, dawk li kienu qalbu ti dawk li ma hemm, billi kien ħarrku l-Qassis il- San Pawl ma riedx, imma ta- lab li jinbagħat Ruma, ħalli l-kawża tinqatagħlu quddiem l-Imperatur. Għal hekk il-Ħakem għabba fuq ġifen lilu u ħafna oħrajn u bagħathom lejn l-Italja qajl-qajl. Kien ix-xahar ta' Awissu tas-sena wara Kristu 6o. Il- ġifen kien jimxi bir-riħ biss, mhux bl-imqadef ukoll, għal hekk marru mal-art-l-art, meta iqum. ir-rih jimxu, gAnnR L-ISWED is-safra ta' San Pawl minn Kajsarija sa Pozuoli. Il-ħażż iswed juri l-mogħdija tal-ġifen. It-tikek juru kif kien jgħaddi l-ġifen kieku tas-sew mar Me'eda. kienux, għax dawk li qalbu Nsara kienu baqgħu jħarsu wkoll il-Liġi l- Qadima. Darba San Pawl mar Ġeru- salem u daħal it-Temp'u, Kif rawh hemm ġew il-Lhud ħatfuh u kienu sa joqtluh, li ma niżlux is-suldati Ruma- ni li kienu għassa fil-fortezza u ħadu- hulhom minn idejhom. Minn Ġerusa- lem ħaduh Kajsarija, u dewwmuh hemm sentejn, sa ma tinqatagħlu l- kawża. Darba. saqsewh jekk riedx jitla' Ġe- rusalem, ħalli l-kawża tinqatagħlu u meta jorqod. ir-riħ, jieqfu. Ara kemm waqfu, li biex waslu minn Kaj- sarija sa Kreta, damu sejrin xahrejn Daħlu fi Kreta, imma. l-marsa li daħlu fiha lill-kaptan ma għoġbitux, għax ma. kenitx tajba wisq biex jgħad- du fiha x-xitwa. Imma kif ħareġ il- ġifen minn hemm biex jidħol marsa. oħra, l-ajru qallu: ''Hawn irridek Qamet taqliba ddoqq l-iskotti u l-ġi- fen bdiet iddawru donnu żugraga u tgħollih donnu tapp ta' flixkun, U wara. erbatax-il jum mitlufin fuq il- baħar, daħlu fi gżira jisimha Melite, u ma, ntilef ħadd minnhom, u għaddew it-tliet xhur tax-xitwa hemmekk. Ġie żmien li kien hemm min qal li San Pawl mhux f'Malta ġie, imma mar fi gżira oħra, jisimha Melite wkoll, fil- baħar Adrijatku, qrib il-Jugoslavja. Ir-raġunijiet li ġiebu kienu dawn: (a) li Malta ma hawnx lifgħat; (b) li Malta ma tinsabx fil-baħar li jgħidulu Adrija; u (ċ) li l-Maltin ta' dak iż- żmien kienu 'l quddiem ħafna u ma tistax tgħidilhom Barbaroi. Dawn ir-raġunijiet huma, kif ngħi- dulhom b'l-Malti, tiftix ta' xagħra fil- għaġina. Għax (a) il-lifgħa ħarġet minn ġewwa. l-qatta. tal-ħatab, u l- ħatab ma tistax tgħid li kien. ħatab ta' Malta. Sal-lum għadhom fil-Gre- ċja jbiegħu l-ħatab għan-nar lil paj- jiżi oħra (ara l-ktieb ta' Morton: ''In the Steps of St. Paul', faċċata 228). U sa xi ħamsin sena ilu Malta wkoll kien jinġieb il-ħatab għan-nar minn artijiet oħra. Il-lifgħat fix-xitwa jor- qdu għal kemm-il xahar, jew taħt l- art, jew jekk isibu, ġewwa. l-ħatab (ara wkoll ''News of the World'', 17 ta' Lulju 1955, faċċata 4. Mara In- gliża xtrat ħasira tal-qasab u kif fir- xitha minn ġewwa fiha ħareġ serp). Tarġa', jista' jkun li dik li ħasbuha lifgħa kienet serp ta' Malta, li jixbaħ ħafna. lil-lifgħa, jgħidulu bil-Latin coluber leobardinus (ara x'kiteb fuq din ix-xorta ta' serp is-Sur Ġwidu Lanfranco fis-''Sundav Times of Mal- ta'' tas-17 ta' Mejju 1956), billi dawk il-Barbrin kienu nies minn Barberija tas-sew, u ma. kienx ilhom wisq li ġew Malta jaħdmu fir-raba ta' San Publiju. Is-serp kien daħal jorqod ir-raqda tax- xitwa, għax meta San Pawl ġie Malta kien Novembru, wara s-sawma tal- ħarifa (dis-sawma timxi mal-qamar, u tiġi bejn is-26 ta' Settembru u l-14 ta' Ottubru, kif qalli r-Rabbi tal-Lhud), u kien laħaq beda l-ksieħ, (b) il-ba- ħar li jgħidulu Adrija kien jibqa' nie- żel sa Malta, u dan jidher mill-kitba ta' baħħara Griegi tal-antik (ara 'Vovage and Shipwreck of St. Paul' ta' Captain James Smith, R.N.). (ċ) kienu jissejħu Barbaroi dawk. in- nies li ma jafux bil-Grieg, 'ew li jafuh ħażin-ħażin (ara ''Sull'Origine della MALTA. — Ritratt tad-Daħla ta' San Pawl il-Bahar meħuda mill-ajru. A: fejn rabat il-ġifen bil-lejl, fejn hemm 15-il qama ilma. — B: fejn riedu jidħlu fil-għodu. G: id-daħla Tal-Ghażżenin fejn lil ġifen tefgħu r-riħ, Maltese'', ta' A. E. Caruana, faċċata 222). Imma li San Pawl ġie Malta, din tagħna, hemm argumenti li ħadd ma jista' jċaqlaqhom: (a) il-kaptan ba: ża' li l-ġifen jeħel ġewwa r-ramel ta quddiem l-Afrika; mela r-riħ ma kienx jonfoħ għan-naħa tat-Tramuntana, fejn hemm Malra l-oħra, imma għan- naħa. ta' hawn, (b) San Pawl u'sħa- bu xettew fil-gżira li waslu fiha, melz kienet bgħida mit-terra ferma, m'ħux bħal Malta l-oħra, ta' fuq, li minnha għal Jugoslavja ma hemmx għajr er- ba' mili bgħid, (ċ) Wara x-xitwa marru l-Italja ma' ġifen Lixandrin li kien xetta fil-gżira. Issa ġifen Lixan- drin f'Malta tagħna jista' jinsab, m'hux f'Malta ta' fuq, għax hemm ma hix triqtu mill-Eġittu għall-Italja, bħal ma. jidher mill-mappa li ġibna hawnekk. (d) San Luqa kiteb li hu- ma u sejrin l-ewwel għaddew Serqusa imbagħad Reġġu; kieku kienu ġej'in minn Malta ta' fuq, kienu jgħaddu bil-maqlub, l-ewwel Reġġu, imbagħad Serqusa, kif jidher ukoll fil-mappa, m'hux l-ewwel jinżlu 'l isfel, imba- għad jerġgħu jitilgħu 'l fuq. Pawl Malta tagħna ġie, u Malta tal- Jugoslavja anqas biss ħolom biha. k ik k San Pawl qagħad tliet xhir hawn Malta u milli jidher, il-biċċa, l-kbira taż-żmien għaddieh għall-kwiet, fil- villa ta' San Publiju, Bur-Maftàd, qrib id-daħla li niżel fiħa. Dan jid- her għax hemmekk hemm wied jgħi- dulu Wied il-Pwales, Pwales hija l- plural Malti ta' Paulus, u tfisser, kif kieku ngħidu l-lum: il-Pawlini, jiġi- fieri, id-dixxipli ta' Pawlu. Dak iż- żmien hekk kienu jagħmlu l-Insara, jieħdu l-isem ta' min għammidhom, għad li lil San Pawl innifsu ma kienx jogħġbu dan (ara I Kor. San Pawl, mela, hawn Malta, għa- mel ħabib sewwa ma' dawk li kienu għenuh. jeħles mill-għarqa. — Kien imur dali jsibhom u joqgħod jgħallim- hom u jfejjqilhom lil-min kellhom marid. k k k Mur arah, mela, lil San Pawl, f'xi għodwa xemxija tax-xitwa, joħroġ mill-villa ta' Bur-Marrad u jitlaq qajl- qajl, jgħawweġ saqajh (għax jgħidu l- SAN PAWL IL-BAĦAR. — Il-''kolpos' jew daħia żgħira fejn il-kaptan riżd jinkalja 'l-ġifen u ma seħħjux, Tidher il-knisja mibnija tifkira tal-Miġja ta' San Pawl, fuq il- post fejn il-Maltin xegħlu l-ħuġġieġa. Ritratt meħud mill-kittieb. antiki li San Pawl kellu għa'nejh im- pexpxin, ti saqajh imgħawġa, Acta Pauli, k. II, v. 3, u hu wkoll jgħid li kien ikraħ, II Kor, x, 10), imsieħeb minn San Luqa u xi suldat Ruman, lejn id-daħla li ngħidulha San Pawl il-Baħar, Hemm kien ikun hemm is- sajjieda jsewwu x-xbiek, u hu joqo- għod. bil-qegħda fuq xi ħaġra jew fuq xi sorra, xbiek, u huma. jduru miegħu. Mur isimgħu jħajjarhom jitilqu l-allat tar-rħam u tal-ħaġar, li ma jiswew xejn, u iagħtu qima, minn bdielhom 'l Alla Wieħed, Alla tas-sema. WL IL-BAĦAR..— Biċċa mil-''(Arċ Imqaġdsa'' ta' is'mgħu jsemmi għall-ewwel darba f'Malta l-Isem Imbierek ta' ĠESU'I x k k Hux tas-se mela, li San Pawl il- Baħar hija bi Art Imqaddsa2 Ma hix Art Imqaddsa daqs il-Palestina, għax ma mexiex u għallem fiha Ġesii, imma mexa u għallem fiha, biex ngħi- du hekk. is-segretarju tiegħu. Għax tad-Din Nisrani kien Ġest: li għamel il-ħmira u qabbad il-forn, imma kien San Pawl li ħabeż il-ħobż, u qabe' għaġen il-għaġina l Ix-xatt, 'i-min jaf Ritrati meħud mill-kittieb minn fuq il-taraġ tal-knisja. QAWL TAL-PALESTINA Min ħabbek, satar għajjubek, u min bagħdek, kattar dnubek. Hekk hu sewwa sew. rawha kull jum u kull ħin Min iħobbok, jgħinek u min jobgħodok itaqqallek. Ħaġa li na-