Kif niftakar il-Festa fi tfuliti F'dan l-artiklu, il-bandist veteran Fredu Scicluna ta' Triq Ħamri jirrakkonta ftit mill-esperjenzi ta' tfulitu speċjalment fejn tidħol il-Festa tal-Madonna ta' Loretu. Is-Sur Scicluna jirrakkonta hekk: Twelidt fil-parti li llum tissejjaħ 'Ta' fuq il-Għajn' ftit passi bogħod mid-dar li għandi llum. Kelli madwar ħames snin meta jien u ħuti tlifna lill-għażiż missieri Ġużeppi meta għereq fuq vapur merkantili, il-famuż 'Skipjack'. Wara ftit morna noqogħdu man-nannu Ġużeppi Cutajar u n-nanna Loreta fejn trabbejna ġod-dar kbira li kellhom. Ftit ftit bdejt insir dilettant tal-festi, u b'mod partikolari tal-festa tal-Madonna ta' Loretu li tant kont u għadni nħobb. Kif bdiet l-imħabba lejn il-Festa Kemm fid-dar tan-nannu kif ukoll fil-ħanut li kellhom fi Triq Hamri n-nanniet dejjem kont tisma' fuq il-festa. Kont nara lin-nannu u lil sħabu jagħmlu l-ħdim tal-karti ħodor skuri biex nagħmlu l-ward tal-karti. Dawn il-ward konna mbagħad inwaħħluhom mal-liedna għal ma' l-arkijiet a' Triq Hamri. Għalkemm kont għadni żgħir fl-eta', jien xorta kont ngħin kif nista'. Niftakar in-nanniet kellhom kamra zgħira fuq il-bejt u ġo din il-kamra kien hemm tieqa daqs żewġ piedi b' żewg piedi u fil-festa (u anke għal Corpus) kont inżejjinha sabiex titgawda minn nies waqt il-marċ. It-tieqa kont inżejjinha b'santa tal-Madonna mdawwra bid-dawl tal-battries. Dan qiegħed ngħidu biex nuri li minn ċkuniti bdejt nidħol fl-atmosfera tal- esta tagħna. It-tiżjin tat-toroq Matul iż-żmien tal-festa kont nara lil xi rġiel jagħmlu -toqob fit-triq għall-armar li kien hemm. Billi dak iż-żmien it-toroq kienu tat-torba, kien jiġi wieħed bil- bagħal (annimal bejn ħmara u żiemel biex nifthemu) u kellu karettun bil-bittija (qisha bħal tal-inbid) fuq il-karettun. Wieħed kien imexxi l-bhima u l-ieħor kien ibexxex it-triq biex it-torba taqgħad ma' l-art. L-art kienet kun kollha ħofor u skolji mhux bħal tal-lumi Imbagħad kienet tibda l-preparazzjoni għall-festa billi kienu jibdew iwaħħlu l-palandri u l-arkijiet tat-toroq. Tal-Ħamri dejjem kienu jimpikaw ma' ta' tu Fawwara, ma' Triq Perellos u ma' toroq oħrajn. Planċier tal-banda ma kienx hawn. Kienu jarmaw palk tal-kantuni bil-fallakki fuqhom. Dan kien 7 jintrema quddiem id-dar tal-kappillan fil-pjazza tal- Knisja l-qadima. Fil-pjazza ma kienx hemm armar ħlief xi ftit pelandri jew trufej b'xi żewġ bnadar u xi dawra bil-liedna. Iżda kont ninnota li n-nies kienu jkunu aktar ferhanin dak iz-zmien. — L-istatwa tal-Madonna tad-Dar ' Ma niftakarx ħafna dwar il-marċ tal-Ġimgħa minn 5 Triq Mġarr, biss niftakar li kont ngħin lin-nannu jibni d-dar għall-istatwa tal-Madonna ta' fuq id-Dar li kienet tintuża fid-dimostrazzjoni. Illum din l-istatwa tinsab fil-każin tal-banda għaliex ftit tas-snin ilu saret statwa oħra ġdida. Kien il-ħadd meta lesta l-mudell tad-Dar u niftakar ġie wiehed minn Tas-Sipa jgħabbi din id-dar fuq trakk Dodge minn ta' wara l-gwerra. Konna morna biha r-Rabat għand l-iskultur Wistin Camilleri sabiex ilesti l-istatwa għall-marċ tal-Ġimgħa. Il-Marċ tas-Sibt Dwar il-marċ tas-Sibt, niftakar li n-nannu u xi ftit dilettanti ohra kienu jiltaqgħu u jirrangaw l-istatwi għall-marċ. Min kien jerfa' dawn l- istatawi kellu jħallas xi flus għall-ispejjeż. Kienu statwi sbieħ ħafna. Niftakarhom ukoll jaħarqu l-ġerasuli. Din kienet tkun lasta d-daqs ta' xkupa u magħha kienu jwaħħlu ħadida magħha b' musmar twil li jżomm lil din il-ġerasula. Kienet qisha bħal-logħob tan- nar ta' l-art. Kull wieħed kien ikollu kaxxa tal-landa mimlija sfafar ta' l-idejn. Il-banda ; ma kontx tismagħha bl-istorbju. Hlief daħna kbira ma kontx tara u imsieken il-bandisti meta r-rih kien jigi għal wiċċhom. U dan nafu għaliex jien għall-ewwel li bdejt indoqq mal- banda dan ġarrabtu jien ukolll Kif beda l-briju tal-Festa Niftakar lin-nannu għassa li bil-ġerasuli ma jaħarqux l-arkijiet tal-liedna. Kienu jagħtu wkoll il-murtali ta' l-idejn. Kien ikollhom kanna u ġo fiha fuq isfel kienu jwaħħlu biċċa zokk ta' sigra bħala handle Imbagħad kienu jitfgħu l-murtal fil-kanna u jqabbdu n-niċċa bis-sigarett u f kemm trodd salib tarah tiela'. Dakinhar kienet tiġi ddoq id-'Duke of Connaugħt's Own Band' ta' Birkirkara. Ma' din il-banda kienu jiġu bosta Maltin fosthom il-Maġġur Aquilina. Kienu huma li bdew il-briju fil-marċ tas-Sibt tant li dan il-marċ għadu popolari sal-lum. Permezz tal-banda jiena dejjem tgajt is-sehem tiegħl sabiex dan il-marċ Għaqda Mużikali San Ġużepp ikun suċċess. Kien ikun hemm atmosfera mill- isbaħ. Kont tara tfal, xjuħ u żgħażagħ kulħadd jaqbeż mal-marċ. Kienu jibqgħu sejrin sal-Knisja l-Qadima għax dak iż-żmien ma kienx hemm każin tal-banda u l-knisja l-ġdida kienet għadha qed tinbena. Irrid ngħid li xħin tkun ġejja l-banda 'Duke of Connaugħt's Own Band' ta' Birkirkara konna nilqgħuha bis-salut tal-wieħed u għoxrin murtall. Dawn kienu jaħarquhom minn taħt il-Forti Chambrav. Dak iż-żmien kienu jiġu mill-Marfa mal-Banċinu. Sfortunatament, dan il-vapur kien għereq fil-maltemp ftit tas-snin , Wara. Il-Marċ ta' Kerrew Darba kien hemm dilettant u talab lill-Maggur Aquilina jikteb marċ u jsemmih ta' Kerrew għax fil-wied tal- Mestra (ħdejn in-naħħat Ta' Passi) hemm ilsien ta' art li fuqu kien hemm kamra qisha torri zgħir li kienu jgħidulha 'Il-kamra ta' Kerrew' (u mhux ta' Gerrew kif bosta jaħsbu). Dak iż-żmien minbarra l-pika ma' toroq oħra, kien hawn ukoll ftit pika mal-Festa ta' Sant' Antnin. Ta' Sant' Antnin kellhom marċ bl-isem 'Ta' Peċiċa'. Huma kienu jgħajruna ta' Kerrew u aħna konna ngħajruhom ta' Peċiċal. Sfortunatament din il-kamra ġġarfet maż- żmienijiet u hawnhekk nixtieq niġbed l-attenzjoni tal-Kunsill t' Għajnsielem sabiex jerġa' jibni dan it-torri żgħir mill-ġdid. Kif kienu jilbsu waqt il-Festa Dak iż-żmien ix-xebbiet kienu jagħmlu libsa għall-festa. Din il-libsa kienet ddum merfugħa s-sena kollha ma kinux jilbsuha ħlief f'Jum il-festa. L-ewwel kienu jilbsuha għat-Translazzjoni ta' lejlet il-festa u għall-jum il-festa. Trid tarahom sejrin lebsin pulit għall-Knisja bil-velu tal-bizzillal It-Translazzjoni kienet tkun akkumpanjata bil-mużika tal-Maestro Ġużepp Camilleri (ff minn Malta u kulħadd kien ikun eċċitat 3 sabiex jisma' l-antifonija tal-Madonna ta' Loretu billi kienu jkunu ilhom sena ma ' jisimgħuhal In-nisa maturi kienu jilbsu deheb u kienu jgħattu kollox bl-għonnella għall-knisja. Billi l-għonella tieħu ħafna spazju u l-knisja l-qadima kienet zgħira, ftit kien ikun hemm wisa' u allura kulħadd kien ikun mgħaffeġ ġo xulxinl Aħna, ta' tfal li konna, xħin inqumu għall-Evanġelju lil dawn in-nisa konna inneħħulhom is-siġġu u allura xħin jinżlu bilqegħda kienu jaqgħu ; fl-arti Trid tara x'konfużjoni kienet tinqala… u aħna niġru l-barra għax l-għonnelli kienu b jitħabblu ma' xulxin u jinqala' ġenn sħiħl Jum il-Festa Il-Ħadd tal-Festa kont tisma' l-qniepen idoqqu l-paternoster għall-quddiesa ta' l-ewwel u mat-tokki tal-qanpiena l-kbira kienu jisparaw għaxar murtali tal-ġelatina. Dawn kienu jkunu magħmulin minn materjal li bih kienu jaqsmu l-blat tal-barrieri taż- żonqor u Għajnsielem kien ikun qisu f' terremot bil-ħoss kbir li kien jagħmel. . Kien ikun hemm tal-qubbajd u tal-pasti bil-bejjiegħ jgħajjat 'żewġ soldi l-wieħed'. Kien ikun hemm tal- ġelat tal-Wemblev bil-ġelat kważi dejjem ikun maħlul. Imbagħad tal-granita magħmula bil-bezzun lT tal-landa b'kartell minn barra u s-silġ madwar l-istess bezzun. Il-bejjiegħ kien joqgħod idawwar il-ħin kollu u kulhadd jixtri u jixrob. Tal-ħwienet ibiegħu l-birra Blue u luminati. Minn dejjem kienu jiġu ħafna nies għall-festa u fil-knisja dak iż-żmien kien jingħad kollox bil-Latin. Tibda mil-Litanija tal-Madonna u tispiċċa bil-kant. Kollox bil-Latin u ħadd ma jifhem x' qiegħed jingħadl L-aqwa li tkanta u daqshekki Waqt il-paniġierku kien ikun hemm skiet kbir u meta kien ifahhar lill-Madonna u lil Għajnselmiżi kont tħoss li hemm ferh kbir fil- knisja. Xħin jispiċċa kulħadd kien jibda jċapċap. Darba niftakar li l-purċissjoni ma ħarġitx għax kienet għamlet ix-xita. Il-vara kienet għamlet ġimgħa oħra barra min-niċċa tagħha. Kienu għattewha bil-filoxx, drapp qisu xibka. Il-purcissjoni mbagħad kienu ħarġuha il-hadd ta' wara. Il-kaxxa infernali kienu jaħarquha minn wara il-knisja l-qadima. In-nar kien jinħadem minn dilettanti minn Għajnsielem stess u ta' min isemmi li dak iż-żmien kienu jmorru ħafna nies wara l-purċissjoni jgħidu r- rużarju. Niftakar ukoll li lejlet il-festa fl-inħawi tal-ġebel l-aħmar in-Nadur fejn hemm it-torri ta' Kenuna, xi persuni min-Nadur kienu jagħmlu ħuġġieġa bħal pika lil Għajnsielem Min kien jagħmel il-furċina tal-vara kellhom l-unur li jerfgħu l-Madonna ta' Loretu waqt il-purċissjoni. Jien għamilt żmien nagħmel forċina għar-raġuni li qabel din kien jagħmilha l-bużnannu Toni Cutajjar, mbagħad kompla n-nannu Ġużepp sakemm ntirtet għandi. Dan għaliex kienu n-nannu u missieru li ffondaw il-forċini. Kien mbgħad sar ftehim mal-kappillan ta' dak iż-żmien li tibqa' tagħhom u tintiret mill-familjari. Iżda jien ma bqajtx nagħmilha għax kont bdejt indoqq fil-banda li bl- għajnuna tal-Mulej u ta' ommu Marija ta' Loretu għadni ndoqq sallum .