Pubblikazzjoni mhux magħrufa tal-Kanonku Fortunato Panzavecchia David Agius Muscat, MA Dipartiment tal-Malti, Kulleġġ San Benedittu, Malta e-mail: davidam O maltanet.net Astratt: Dan l-istudju jitfa' dawl fuq pubblikazzjoni bil-Malti u bit-Taljan tal-Kanonku Fortunato Panzavecchia (1797-1850), li nstabet dan l-aħħar. Il-pubblikazzjoni ma ġġibx isem l-awtur tagħha iżda nafu li hija tal-Kanonku Fortunato Panzavecchia; waħda minn bosta li Panzavecchia ħareġ għat-tfal Maltin ta' l-iskejjel primarji. Fl-istudju jingħata tagħrif dwar l-alfabett ta' Panzavecchia. Kliem muftieħ: Fortunato Panzavecchia, alfabett, edukazzjoni, stamperija, topografija, Grabiel Vassalli. Daħla Ftit taż-żmien ilu sirt naf' li Dr Albert Ganado għandu erba' paġni stampati li jinsabu fil-kollezzjoni privata tiegħu u li huma miktubin bl-alfabett ta' Fortunato Panzavecchia. Fl-ewwel paġna hemm il-mappa tal-pajjiżi ta' madwar il-Mediterran. L-ismijiet ta' dawn fuq il-mappa huma miktubin bit-Taljan. Taħt il-mappa u fil-bqija tal-paġni hemm żewġ kolonni — waħda bil-Malti u l-oħra t-traduzzjoni tagħha bit- Taljan — b'tagħrif topografiku fuq il-gżejjer Maltin. Għalkemm ma hemmx u la isem l-awtur u lanqas il-pubblikatur u d-data tal-pubblikazzjoni, nafu żgur li l-kitba hija xogħol il-Kanonku Fortunato Panzavecchia (1797-1850). Direttur ta' l-iskejjel primarji u kittieb Lil Panzavecchia nafuh kemm bħala lingwista kif ukoll bħala edukatur. Fl-1844 inħatar l-ewwel direttur ta' l-iskejjel primarji u tul l-erba' snin li dam iservi huwa kiteb kif tista' titjieb is-sistema tat-tagħlim f'Malta u, b'dan il-għan, kiteb u stampa għadd ta' kotba għall-istudenti żgħar. Panzavecchia ħareġ xi kotba oħrajn għat-tfal wara li rriżenja minn direttur. Fiż-żmien li kien direttur, Panzavecchia introduċa l-ilsien Malti bhala mezz ta' tagħlim, b'sistema ta' alfabett ġdid meħud minn dak tiegħu stess li kien stampah fl- 1845 fil-Grammatica della Lingua Maltese — Spiegata secondo i principj delle lingue ' Għarrafni l-ħabibi tiegħi u studjuż tal-Malti, Olvin Vella. 2 Ara David Agius Muscat, 'Il-Kanonku Fortunato Panzavecchia (1797-1850) — Il-Lingwista u l- Edukatur', teżi ta' l-M.A., l-Università ta' Malta, 2005. Pubblikazzjoni mhux magħrufa tal-Kanonku Fortunato Panzavecchia 105 Hu kien jemmen li jkun għalxejn li jkun direttur u jagħmel kull sforz possibbli fid-direzzjoni lill-iskejjel primarji jekk l-ilsien tal-poplu ma jkunx imħaddem bħala mezz tat-tagħlim popolari, hekk kif ikun inutli t-twaqqif ta' skejjel popolari fl-Ingilterra fejn l-ilsien użat ikun l-ilsien Franċiż jew xi Isien ieħor.' Għalhekk ħaseb biex, barra li jdaħħal il-Malti bħala mezz ta' tagħlim, joħroġ ukoll grammatika, biex bis-saħħa tagħha jibda jippubblika bil-Malti kotba li jintużaw għat-tagħlim fl-iskejjel primarji. Il-kotba bil-Malti li ħareġ għall-istudenti kitibhom bl-alfabett tal-Grammatica della Lingua Maltese, u li, sa fejn nafu aħna, użah huwa biss. Panzavecchia jistampa xi kotba għand Grabiel Vassalli Uħud minn dawn il-kotba jsemmihom Ninu Cremona fil-ktieb fuq Mikiel Anton Vassalli. Cremona kiteb li Panzavecchia 'milli jidher' kien jaf lil Grabiel Vassalli, iben Mikiel Anton, u kien stampa għandu xi kotba, fosthom: Storja Kasira ta' Malta (1847), Fejn tibka Malta (1847), u Il-Ħajja ta' Sidna Ġesii Kristu (1849). Cremona kien kellem lil waħda mit-tlitt ibniet ta' Grabiel bil-ħsieb li jkompli jiġbor tagħrif fuq nannuha u kiteb li 'din kienet għadha tiftakar lil Panzavecchia jmur fl-istamperija ta' missierha fi Strada Forni u jgħaddi mill-bieb ta' Strada San Cristoforo'. Kopji tal-kotba fuq l-istorja ta' Malta u fuq il-ħajja ta' Ġest jinsabu fil-Biblijoteka Nazzjonali ta' Malta u l-ismijiet sħaħ tagħhom huma: Breve Storia di Malta dai Tempi piti Remoti fino all Amministrazione del Governatore Sir Patrick Stuart seritta in Maltese colla Traduzione Italiana — Per uso delle Scuole,' u Il-Ħajja ta' Sidna Ġesti Kristu u l-Istorja tal-Lhud fi Żmienu — Imqassrin u mit-Taljan magħmulin bil- Malti kelma b'kelma, għall-Iskejjel mill-Kanoniku Fortunatu Panzavecchia. Imma kopja tal-ktieb Fejn Tibka Malta ma ltqajt magħha qatt. Il-ftit li Cremona kiteb fuq Panzavecchia stajt ninkkonfermah bir-riċerka tiegħi u għalhekk huwa diffiċli temmen li Cremona kien ħa xi żball meta semma dal-ktieb. SA, Cremona, Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu, Malta, 1975, 18, n. 4. 'Fil-Biblijoteka Nazzjonali ta' Malta, P. 85. 7Fil-Biblijoteka Nazzjonali ta' Malta, Ft. Żball tipografiku Fil-fatt, l-iżball kien ħadu Grabiel Vassalli, l-istampatur tal-Breve Storia di Malta. Fid-daħla ta' dan il-volum Panzavecchia kien semma l-kotba li kien stampa għall- istudenti sa l-1847. Minn ta' dawn, kopja ta' l-aħħar wiehed biss tinsab fil-Biblijoteka Nazzjonali ta' Malta. Ta' Istruzioni di Serittura Sacrau ta' Piccola Geografia baqgħalna saħansitra xi abbozzi manuskritti fl-Arkivju tal-Katidral ta' Malta.$ Minħabba li qatt ma rajt kopja ta' Tipografia di Malta kont ħsibtu li dan kien xi ktieb fuq l-istorja ta' l-istamperiji f'pajjiżna. Madankollu, meta ġew f'idejja l-erba' paġni stampati li għandu Ganado u qrajt it-titlu bit-Taljan indunajt li fid-daħla tal- Breve Storia di Malta kien sar żball, għax minflok il-kelma ' Topografia', fit-titlu l- istampatur qabżitlu 'Tipografia'. Ma jidhirx li Panzavecchia kien kuntent wisq bl-istampatur Grabiel Vassalli. Lejn l-1849 Panzavecchia kien rama stamperija għalih u fiha beda jistampa l-kotba tiegħu.' Fid-daħla ta' wieħed minn dawn il-kotba — A Short Historv of Malta as Connected with General Historv from the Earliest Time until the Addministration (sic) of Lieutenant General Sir Patrick Stuart with the Italian annexed — Panzavecchia stqarr li verżjonijiet bil-Malti u bit-Taljan ta' dan il-ktieb kienu diġà ħarġu fl-1847 mingħand Grabiel Vassalli, imma dawn kienu mimlijin żbalji tat-tipa. Hawnhekk Panzavecchia jelenka l-kotba tiegħu li kien ippubblika u, fost l-oħrajn, isemmi The Topographv of Malta. Ktieb ta' erba' paġni2 Fost il-misteri li joffru dawn l-erba' paġni stampati nsibu dak dwar jekk dawn kinux maħsubin biex ikunu stampati għalihom jew jekk xi darba kinux jagħmlu parti minn ktieb sħiħ u li xi ħadd ġibed l-ewwel manetta tiegħu bil-mappa tal-Mediterran fiha. Dawn l-erba' paġni stampati la għandhom qoxra u lanqas dettalji biblijografiċi. Lanqas Antonio Schembri ma jagħmel referenza għal dan il-ktejjeb fil- biblijografija tal-kotba li kienu ġew stampati sa l-1855./0 Iżda lil Schembri mhux ta' min joqgħod fuqu dejjem għaliex għal dak li għandu x'jaqsam ma' kotba li għandna f'idejna ta' Panzavecchia huwa la inkluda A Short Historv of Malta (1849) u lanqas il-ktejjeb Specimen Philologicum ex Capite Primo Geneseos Desumptum sistens analogiam que intercedit inter Idiomata Semitica ed Illud, quo hodie utuntur Melitenses auctore Canonico Fortunato Panzavecchia (1850). Pubblikazzjoni mhux magħrufa tal-Kanonku Fortunato Panzavecchia 107 Iżda t-titlu bil-Malti li nsibu fuq l-ewwel paġna stampata, Fejn Tibka Malta, jaqbel mat-titlu li kien ġab Ninu Cremona fil-ktieb Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu. Barra minn hekk, it-titlu bit-Taljan jaqbel mat-titlu li jġib fi Breve Storia di Malta (1847), Til-olpografia di Malta. Fl-aħħarnett, il-paġni stampati li sab Ganado jaqblu kważi għal kollox ma' manuskritt ta' Panzavecchia li sibt dan l-aħħar fl-Arkivju tal-Katidral ta' Malta. '' L-alfabett ta' Panzavecchia Kemm il-paġni stampati, kif ukoll il-manuskritt tagħhom, huma miktubin bl-alfabett li holoq Panzavecchia. Dan kien wieħed fost bosta alfabetti Maltin li kien hawn fl- idejn dak iż-żmien. Panzavecchia beda juża l-alfabett tiegħu fil-bidu ta' l-erbgħinijiet u malli nħatar direttur, fl-1844, introduċieh fl-iskejjel primarji. Mhux kulħadd qabel ma' dan l-alfabett. Ngħidu aħna, l-editur tal-Portafoglio Maltese, Paolo Sciortino, kiteb ħafna kontra din is-sistema għax skond hu ma setax ikun li hekk kif jindara alfabett, jinbet ieħor. Għalih, l-alfabett ta' Panzavecchia kien se jkisser dak li kien diġà sar, u fl-istess ħin kien se joħloq aktar konfużjoni fi mħuħ il-Maltin. B'kollox, l-alfabett ta' Panzavecchia fih tmienja u għoxrin ittra, fosthom tmien ittri ġodda magħmulin b'tipa ġdida biex jaqdu l-ħsejjes Għarab li ma jinsabux fit- Taljan. Id-differenza fil-forma ta' dawn l-ittri m'hix daqstant kbira magħhom Panzavecchia żied forma ta' denb taħt l-ittra. Huwa għażel: i) ir-rgħajn / V / mill- għajn / 7 /ii) u ż-żewġ ħejiet /x/ u /ħ/. Panzavecchia inkluda wkoll l-akka /h/u spejga li l-ħoss tagħha huwa bħal fl-Għarbi (7). Għall-ħoss Il għaqqad iż-żewġ ittri (sel. Bħalma ġara lill-alfabettisti ta' qabel li użaw tifsila stramba għall-ħsejjes li ma jinstabux fl-alfabett Taljan, Panzavecchia wkoll ġarrab l-istess konsegwenza: dik li l-alfabett tiegħu spiċċa biex ma kienx użat minn kittieba oħrajn. Sa fejn nafu aħna, l- alfabett ta' Panzavecchia deher fil-kotba tiegħu biss u wara mewtu ma deherx aktar. Iżda kif spjega fil-Grammatica della Lingua Maltese, jekk l-alfabett tiegħu jintużax jew le ma kienx jimporta daqstant, anki jekk fil-fehma tiegħu l-metodu li ħoloq hu biex ikun hemm ortografija tajba ma kellu l-ebda kapriċċi fih u kien sempliċi. Kif stqarr kemm-il darba, l-importanti kien li l-alfabett — hu ta' min hu — isir stabbilit biex bis-saħħa tiegħu l-istudent Malti jkun jista' jgħaddi biex jitgħallem ilsna oħra. Ħajr: lil Dr Albert Ganado li wrieni l-paġni stampati biex nikteb dan l-istudju ċkejken fuqhom u tani l-permess nirriproduċihom f'Svmposia Melitensia; lil Olvin Vella, Mario Cassar, Bernadette Grech, u Dr Joe Zammit Ciantar, għas-suġġerimenti li tawni dwar dan l-istudju. Mill-Arkivju tal-Katidral ta' Malta nrodd ħajr lill-Professur Monsinjur Vincent Borg, Dun Edgar Vella, u Mario Gauci. Nota: Ara l-erba' paġni tal-Kanonku Fortunato Panzavecchia fuq pp. 109-112. Pubblikazzjoni mhux magħrufa tal-Kanonku Fortunato Panzavecchia KEgE A Ġomin l Ritratt ta' l-ewwel mill-erba' paġni ta' Fejn Tibka Malta (kollezzjoni privata ta' Dr Albert Ganado) Ritratt tat-tieni mill-erba' paġni ta' Fejn Tibka Malta (kollezzjoni privata ta' Dr Albert Ganado) Pubblikazzjoni mhux magħrufa tal-Kanonku Fortunato Panzavecchia essina, imsejah, ukoll Strit Messina, ghalie kull fein ji zpug arliet, bhalma huma i iz-zeug 7 mogbdiet bein Kemmuna u Għan- dese, u bein Kemmuna u Malta, li (bit talian Frei)'mil kelma latina Fretun. It immela bein Malta u it f terraferma. tal Europa, kif ħadni, 77 — huit tul tal-Kanal bein Malta u - Kapu-Passru, il Skgllia min Kapu sina, u it-tul tafistrit bein Mes— sina u Kalavia, li dauna il Miet tuliet flimkien jaghmlu: daura ta mia udisgbin mil: Ghalhekk jin- gbad illi: Malta tigi bein izjed u inkas fost il terraferma ta I' Af- ; rika u tal-Europa; u illi hi ftit ikreb lein L'Europa. 7 Malta iddur sittin: mil, u kif j Skallia imbaghad iddur sitt mit mil, jigi min dana li id daura ta Malta hia ghascar darbiet iqken mid daura ta-Skallia. Ritratt tat-tielet mill-erba' paġni ta' Fejn Tibka Malta (kollezzjoni privata ta' Dr Albert Ganado) Ritratt tar-raba' mill-erba' paġni ta' Fejn Tibka Malta (kollezzjoni privata ta' Dr Albert Ganado)