LEHEN IL-MALTI MAĦRUĠ MILL-GĦAQDA TAL-MALTI (UNIVERSITÀ) MARZU 19381 IT-TMIEN SENA f Għadd 85 L-ESSAV U L-LETTERATURA TAGĦNA Ix-xejra taż-żmien titbiddel, u magħha titbiddel l-imġiba tall bniedem lejn id-dinja ta' madwaru, l-aktar ta' l-artista li jħoss : aktar mill-bniedem tal-kotra. Dan it-tibdil isir ftit jew wisq fil. fehmiet ta' kull bniedem, u ta' kull ġens, kbir u żgħir. Jistgħu l-fehmiet u d-drawwiet ikunu tajba u flokhom, jixirqu lill-poplu intellettwali, imma meta jagħimlu żmienhom ikollhom igħibu taħt il-Ħerba tas-snin biex fehmiet u drawwiet olira jieħdu mkienhom. Dak li kienu jħossu, jifhmu u jagħmlu n-nies tas-seklu li għadda, ma nħossuhx, ma nifhmuhx u ma nagħmluhx aħna. Hi ċara daqs il-kristall li dinjietna qiegħda tgħix ħajja li ma għexuhiex niesna ta' tletin sena ilu. Dan il-bdil fl-arti, l-iżjed fil-letteratura, juri bħalkieku f'mera l-bdil ġewwieni—it-taqlib tal-bniedem modern—tas-seklu għo- xrin. Il-ħajja letterarja ta' kull pajjiż għaddiet minn taglibiet ħorox: tqallbet il-kitba, tbiddel l-istil, tħawdu l-fehmiet, u kitba, stil u fehmiet issewwew u reġgħu tgħawġu għal mitt darba, u għal mitt darba mill-ġdid qamu fuq tagħhom, Ma nibżgħux mit-taħiwid. Dan minn awl-id-dinja. Dan isir ma' kull żmien. It-taqliba li minnha għaddej il-Malti l-lum tfisser li mexjin 'il quddiem. Il-moħħ individwali ta' ħafna kittieba qiegħed jaħdem fuq ħafna fergħat u jinfirex fuq bosta xogħi- lijiet. Fid-dawl ta' ħsiebna hemm idijal wieħed, u ġo qalbna mħabba walida: il-ġieħ. ta' Ilsienna. L-għajnejn ta' Mikiel Anton Vassalli, li nifdu ċ-ċpar taż żmenijiet, ma tqarrqux. Hu walidu li, iżjed minn 120 sena ilu, għex bil-quddiem fi żmenijietra. Hu biss lemħu jżetraq fil- bogħod ix-xefaq tar-rivoluzzjoni letterarja maltija, rivoluzzjoni li għamlitna maltin. is-snin, aktar ma bdew igerbu, aktar bdew jaraw u jaħisbu bħalu. Fil-letteratura maltija nsibu proża kemm poeżija, it-tnejn imħaddmin bis-sengħa, mirquma bi stil mogħġub u oriġinali, u magħquda fil-ħsieb, wieħed marbut tajjeb ma' l-ieħor. Iżda, għalkemm fil-poeżija mxejna sħiħ, għadna ma lħaqniex il-friegħi kollha. Dik li hi poeżija epika, għadna fil-bidu nett. Dun Karm tana f'idejna għadd sabiħ ta' poeżiji, kollha għalja fil-ħsieb u mirquma fis-sengħa. Hu wera lill-ġnus kollha ta' xejriet lette- rarji li l-Malti fih element qawwi biżżejjed biex bih tfisser dak li tħoss qalbna u dak li jidħol fid-dinja tal-ħsieb tagħna, f'ħini- jiet ta' mħabba, ta' niket, ta' uġigħ, ta' twegħir, ta' għira. Hu fetħiilna lilna ż-żgħażagħ it-triq. Għanjietu ħajruna nimxu wara l-atar tiegħu. l Min naħa l-oħra fil-proża, iżjed milli fil-poeżija, neqsin wisq. Naqbel mill-bidu sa l-aħħar ma' kull ma qal il-Professur Savdon il-artiklu ewlieni tiegħu f'Leħen il-Malti tax-xahar li għadda. Il-kittieb għandu jżomm f'rasu mhux li jikteb artiklu, novella, jew biċċa poeżija, u jarahom mitbugħa, biex imbagħad jintnesew wara fimistax, imma li l-kitba tiegħu tgħix maż-żmien, u tagħmel ġiefi lil ismu u lil-Isien art twelidu. Biex dan iseħħlu jrid jara li jkun oriġinali fi Ħsiebu, u li jkollu stil kollu tiegħu. L-oriġinalità fil-ħsieb u fl-istil dejjem għamlet il-kittieba kbar. Fil-letteratura ta' lsienna għandna xi rumanzi tajbin, stejjer qsar, sketches, u friegħi olira ta' kitba, iżda, ma għandniex l-essaj. ''Fil-Malti', kien hemm min qal, ''ma naslux biex niktbu din ix-xorta ta' kitba'' Għaliex ''Għax il-kittieb malti ma għandux is-sense of humour li għandu l-kittieb Ingliż. Li l-Malti jwieġeb għal kull ħoss tal-qalb, tixhdu l-kitba, im- żewqa b'elf fisieb, ta' kittieba maltin tajba. Is-sense of humour tal-kittieb malti ma jaqbilx f'kollox ma' dak tal-kittieb Ingliż; imma afina ma rridux niktbu dak li jħossu l-Ingliżi: irridu niktbu dak li nħossu afina, Irridu nogħġbu u ngħallmu maltin bħalna. Mela niktbu dak li tħoss il-qalb maltija. S'issa, fil-Malti, jien naf b'erba' essajs: biss li dehru kollha f'din ir-rivista. Tnejn minnhom tal-Professur Ġużċ Aquilina. Dawn l-erbgħa limna l-bidu ta' din il-fergħa ġdida. Huma jitfgħu l-ewwel xaqq dawl fi fisieb min jitħajjar imidd għonqu għal dan ix-xogħol. X'jeħtieġ l-essaj biex jistfioqq dan l-isem7 Xejra li tfisser bi stil. persunali u magħqud, il-kotra ħsebijiet li jimlew moħħ il- bniedem. Mhemmx għalfejn tul wisq, lanqas toqol u taħwid. Żewġ ħwejjeġ jeħtieġ ukoll jimxu id f'id: qawwa u ħlewwa. Qawwa fil-ħsieb li għandu jinkiseb mill-ħajja li tiċċaqlaq ma- dwarna. Ħlewwa fil-kliem u fl-idjomi magħżula, ġodda bħalma hi ġdida x-xejra tal-ħsieb artistiku ta' l-essapist tajjeb. L-essaj għandu jkun mimli bil-ħajja, ukoll meta jitkellem fuq suġġetti bla ħajr, u magħruf għat-tgħaqqid ta' bosta ħisebijiet fl-iċken ġabra ta' kliem. — Ħadd ma jsefifilu jfissru fi kliem ieħor mingħajr ma jżidu u jkabbru; ħadd ma jirnexxilu jiflih f'kull ħisieb mingħajr ma jikteb essavs sħaħ dwar kull biċċa minnu. Il-personalità tal-kittieb hi l-iżjed meħtieġa, u għandha tit- wafħiħad mal-fisebijiet li jfisser. L-essap u l-lirka t-tnejn huma tifsir il-personalità, imma l-lirka fiha tiġbor waqtiet qawwija ta' qawmien il-qalb, ġibdiet, u mħabbiet qalila, waqt li l-essaj jolqot ħafna lill-moħħ, is-sense of humour, u t-titwila ġdida. tal-kittieb għal fuq il-ħajja. Ħafna huma n-nies imżejnin bl-oriġinalità tal-ħsieb u b'espe- rjenza kbira tal-ħajja. Jixtiequ kieku jiktbu, imma jibżgħu li dak li jgħidu ma jingħoġobx, jonkella jitgerrxu biex igħarrfu lill- qarrejja d-dinja ċkejkna li tgħix ġo ruħhom. Hekk beżagħina, xewqithom tmut fiesrem, u max-xewqa jmutu l-ħeġġa u l-fiila. L-essaj. Malti dan li ġralu: sab nies li kellhom xejra wiesgħa biżżejjed biex iħaddmuha, imma qalbhom ma kinetx qawwija biżżejjed. — Dawk kollha li ma jarawhiex bi kbira jiftħu l-bibien ta' ruħhom berati biex il-qarrejja jittawlu fiha, u jidħku daħka bil-qalb magħhom, dawn huma tassew l-essajisfs il-magħiżula. Ġuże CHETCUTI