IL-LUM U MITT SENA ILU Ta' Jemn C. FRIGGIERI HUX inqas inibn mitt elf ilsir ħadmu bla hedu għal għoxrin sena sħaħ fil-bini tal-Piramiċa l-kbira ta' KONTU sena ta' xogħol iehħes taħt il-qilla ta' madmad u l-keft wtl Huwa minnu li din il-biċċa xogħol baqgħet imniżżla fl-isterja tad-dinja bħala waħda mill-akbar egħġubijiet li qatt wettud il- bniedem u meta wieħed iqis ji-dan il-għaġeb sar fi żmien ta' i tar-minn bamest elet sena ilu, aktar tikber fina l-għo ċiviltà bikrija li sawwar dak il-ġens għaqli u kbir fuq ix-xtub tin Nil, : Il-lum dak l-istess xogħol li-ħareġ mill-ħidma ta' mitt elf bniedem u li dam sejjer £ ż-żmien kollu jista ssii' b' huqiis taħbit minn għadd iżgħar ta' ħaddiema u Si żmien qasir ta' ftit jiem, u dan bil-għajnuna tal-makni u l-għodod ta' żmienna Hi kih- ru u ssaħħu mal-mixja tas-snin sa Waslu biex għaġġbu l-istess bniedem Ji-sawwarhom. Iżda għalfejn immorru daqshekk 'il-be- għod biex miraw it-tibdil u l-progress fil-ħidma tal-bniedem minn żmien għall-ieħor7 Biżżejjed nagħtu daqqa ta' għajn fuq fuq lin dawn kLaħħ; ar mitt seltu biex inkunu nafu b'dak li-nannietna qatt ma ħohnu li għad jista' ji Żminijiet ġejjiena. Quddiem din il-qawwa 4 aġeb, il- ħsieb tagħna jintrafa' 1 fuq lejn il- Ħallieq tagħna n Fih nagħrfu d-Driegħ setgħani li jmexxi u jsawwar kollox għall- għanijiet li jifhem: Ħu biss u li jibqgħu għal dejiem moħbija għall-moħħ dgħajjef tal-bniedem, It-tibdil siewi ii-sar fix-xjenza tu l-arti f'dawn l-aħħar mitt sena kellu sehem kbir ħafna biex ħawwel u saħħaħ f'għerughom ix-xitel tat-tħabrik u ħidma sa wasal biex kabbar f'siġur kbar l-erba' fergħat tal-kummerċ, ġjografija, taq in u armi tal-zwer- ra li maż-żmien raddew. il-frott tagħhom bir-rfus. Dawk in-nies li għhaxu mitt-sena ilu, ftit li xejn għaddiel- hom sninu moħħhom kemm u kemm tibdil għall-aħjar kellu jsir fil-għamliet kollha ta' l-inġenji tat-trasport. Dak iż-żmien kull ġarr kien isir fuq karrettuni miġbudin mill-bhejjem. In-nies in- fishom kienu qajla jitħarrku mix-xiber art ta' dwar djarhom n l-biċċa l-kbira minnhom kienu jitwieldu u jmutu bla qatt ikunu ħarġu mill-belt jew raħal tagħhom, Fuq il-baħar, is-safar snin 124 IL-MALTI art għall-oħra fuq bastimenti żgħar tal-għieħikien talbilha: aq ta' sogru xejn żgħir. Tżda meta fl-1825 Ġeviġe Stephenton ħaddem il-makna ta' l-istim fl-inġenji. tas-sewqan, il-ħeffa fil-mixi u l- jawwa ta' dawn baqgħu dejjem jiżdiedu sakemm il-lum kull isem ta' makna ġdida jitqies b'kemm ħeffa għandha l-ħila tgħaddi lil dik ta' qabilha. Fil-ġlieda kontra l-ħin, moħħ il-bniedem baqa jistinka sakemm irnexxielu jirbaħ l-gholi ta' l-ajru u fi ftit sninr wara. kiseb dak li kien ilu jixtieq—il-ħetfa fil-ġiri li tgħaddi l-is- tess heffa li biha l-hoss jaqsani l-arja — heffu tassew tal-għaġeb Dak li qabel kien jieħu ġimgħat u-xhur sħaħ biex jinġarr bl-art jew bil-baħar, il-lum jiehu fi ighat u nistgħu ngħidu bla biża a' xejn li l-ajruplan ghad jikseb kif jistħoqqlu l-ewwel post fi għażla ta' min ikun jrid jaqsam artijiet u ibħra sew għal dak li mwa serħan, kumdità u iffrankar ta' taħbit żejjed li wieħed i isib fil-vjaġġi twal bl-art u bil-baħar. B'din il-bidla. kbira u tal-għaġeb. fil-ħeffa, tal-ġarr tal-ħtiġi jiet kollha tal-bniedem, l-artijiet tad- dinja resqu uktar lejn xu xin u l-kummerċ bejniethom ħa xejra tassew sabiħa. Kull xkiel taż-żmen u l-bogħod ġie nisgħlub u l-ġnux kollha minn tarf għall- ieħor tad-dinja stagħnew mhux ftit bit- stwiteeif ta' l-industrji f'pajjiżhom biex jilħqu mat-talbiet ta' xiri minn artiiiet oħra sew il-qrib kemm 'il-bogħod minnhom. Pass ieħor 'l quddiem fil-kummerċ intartazzjonali sar fil- ftuħ taż-żewġ kanali Swejz u Panama, B'ta' l-ewwel, iż-żmien tal-vjaġġar bil-baħar lejn l-artijiet tal-Lvant Tmbiegħed naqas b'erbgħa u għoxrin jum, u bil-Karal tal-Pananm, l-Amerika, ak tax minn ħaddieħor, tiffranka mat-tnax-il ell mil-kull darba H 1 bastimenti tagħha jkimu jridu jmorru minn naħa għall-oħra ta pajjiż. Bil-ftuħ tal-Panama, mogħdija dejqa ta' baħar twila 49 mil, iż-żewġ ibbra kbar ta' l-Atlantiku mu l-Paċifiku ġew magħ- quda. i l Ħafna u hafna kienu s-sejbiet siewja fix-xjenza u l-arti ruw id-dawl tal-ħajja f'dawn taħħa: mitt semi, iżda l-akbur u l-aktar waħda li kisbet isem għoli li ma jmut qatt sakemm i dinja tibqa' wieqfa u li biha l-bniedem sawwar hemejjel ta' se- ħer, kienet bla tlaqliq xejn, il-qawwa ta' l-elettriku. Għalkemm ħadd għadu ma wasal biex jifhem u jfisser din il-ġawwa moħħi- ja, madankollu t-tħaddim tagħha fis-suriet bla għadd misjuba, kien il-bidu ta' sensiela twilu, ta' sejbiet waħda. akbar minn oħra IL-LUM U MirrT SENA ILU 125 li kollha kuma ta' ħtieġu bia qies fil-ħajja tagħna ta' kuljwu. Fost il-ħoloq bla għadd li-senslu 1 Żunnieqa tas-suċċessi. fil- kixfa ta' l-elettriku, insibu t-telefon, it-telegrafu, ir-radjo u t- television. Dawn l-erbgħa, flimkien ma' oħrajn mhux anqas minnhom imsemmija għall-ġid Fi -raddew lill-bniedem, kienu l- qofol tal-ħajra għat-tagħlim l-aktar fost il-ħaddiema fqar, lsmi- jiet ta' mies bħal Volta, Faradav. Cook; Whentstone, Bell, bidl- —sot, Preece ir Murconi li għaddew ħajjithom fit-tiftix ta' din i qawwa mohbija u fit-tħaddim tagħha għall-ħtiġijiet tagħna ta kuljum, jibqgħu mniżżlin fl-istorja b'ittri kbar biex il-gnus kol Ia jibqgħu jiftakru fihom bħala l-ġenji li ħallew lid-dinja l-isħal u l-akbar mħibu taż-żminijiet, tlursa oħra lura iejn daxin l-aħħar mitt-sena turina għandu oħra ta' progress, jekk nistgħu nsejħulu bekk, fl-armamenti u t-tagħmir tal-gwerra, I-gwerer, li twieldu sa mill-ewwel żmini- jiet tad-dinja, kienu mnissla mill-għira ta' bejn ġens u ieħor sew wieħed kenm l-ieħor 'ma jonqsux min-naħa tagħhom li inlu minn kollox biex ikissru 'l-xulxin;— u wara 2 — ħerba, ġuħ, niket u għaks — htija tal-għira misħuta li ħakmet qal fl-bnic- dem. U l-buiedem, ilsir tal-għira, jitlef għaqlu u ġidu biex jikseb u jaħżen dejjem aktar għodod qerrieda tal-gwerra. Hdejn dawr l-armamenti kiefra tal-lum, ix-xabla u t- ta' dari jidhru qishom: logħob tat-tfal. Bejn l-ewwel u t-tieni gwerra tad-dinja, l-għamliet ta' urimi qerrieda u oħrajn fejjieda għall-ħarsien kontrihom li raw id-dawl tal-juni kienu wisq aktar kotrana milli wieħed kieti jebsor.. IL-ajruplan, Dastinnenti, bon bi u kanuni, ir-radar u ħalna u ħafna tagħmir ieħor bħalu kollha għamlu sehemhom sewwa f'din l-uħħar taqtigħa. Fuq l-art. fuq u taħt il-buħar u fl-ajru, qawwiet fi jwaħbxu, armati sa snien- kom, tqabdu blu ħniena.; nies mietu, id-djar iġġurrfu u l-għaks xtered ma' l-irkejjen tad-dinja bil-f progress ' il Iżda jekk minnhom huma l-ħsarat u niket li jġibu dawn il- għodod tal-ġlied bejn il-bnedmin, xejn anqas minnu huwa l-ġid li Jista' jinkiseb minnhom. Il-qawwa stomika misjuba ftit tas- snin ilu, hija l-aqwa xebh li jsaħħaħ dan l-argument, sejba, il- niedem kiseb f'idejħ il-muftieħ ta' destin iċ żiviltà sej 7 kt ' jew infern ta' ħerba u qirda jew ġenna ta' riżġ u.hena. Mela jekk i 126 IL-MALTI bniedem ma. jitlifx moħħu bl-ikreh. il-ħsieb fuq is-siwi tal-qaw- wa atomiku għandu jferrħu u jġagħlu bla dewmien ifittex dejjeni aktar iħaddem din is-sejba tal-għaġeb. għall-ħtiġijiet tiegħu ta' kuljum. i Is-seklu għoxrin jibqa' mniżżel fl-istorja. għall-bidma li l- gvernijiet tad-dinja taw għat-tixrid tat-tagħlim fost kulħadd u l-aktar fost dawk l-artijiet li baqgħu lura minħabba l-faqar Tagħ- hom jew in-nuqqas ta' ħeġġa min-naha ta' smin-kien fid-dmir li jgħallimhom. Is-sehem ta' fejda li qegħdin jieħdu l-ħakkiema tal-ġnus għal dan l-iskop, jidher sewwa fis-somon kbar ta' flus li jwarrbu ta' kull sena biex tinqered darba għal dejjem il-marda ta' l-analfabetiżmu minn fost il-bnedmin. Xejn ma jagħti ħjiel sewwa. ta' kif dal-ħsieb qiegħed minn ta' quddiem fil-mohh tal- gvernijiet daqs il-Għaqda mwaqqfa mill-U.N.O, ta' l-isem ta U.N.E.8.C.O. li l-iskop tagħha ewlieni hiiwa li tgħallem u tnis- sel fil-ġnus kollha tad-dinja x-xewqa li-dimxu 'l-qnddiem fil-ħajja jali tagħhom, bejniethom u ma' ħuthom il-ġnus l-oħra u fl- istess ħin tgħinhom b'għoti ta' flus u billi tibgħatilhom nies inl- ħarrġin sewwa biex iqegħdulhom 1 wir ta' sistemi ta' tagħlim Hi jxejjen minn fosthom waħdu kien jaqtagħhom għalihom mill-bqija tad-dinja ċivi ewwel ġebla fis-sizien m t-tis- ajb di lizzata: Iżdu jekk kbir kien il-progress fil-fergħat kollhu tax H b'ħaġa jew oħra għinu l-bniedem fit-tiswir ta' hajja at għajxien tiegħu, ħadd ma jista' jiċħad li l-mediċina w baqgħetx lura mit-titjib u l-progress tagħha u Hi ħafna w nu dawk li ħallew isimhom għall-ħidma tagħhom fuq din għa meħtieġa tax-xjenza. L-isem li ħallew dawk il-qalbiena bħal Pasteur, il-Professur u Madame Curie, Fleming u ħafna oħrajn, jibqa' mfakkar minn nisel għall-ieħor sa l-aħħar tad-dinja. Nies qalbiena tassew li għaddew għoniorhom fit-tiftix ta' mediċini ġoddu biex jegħlbu l-ħafna mard li-dwaru ftit-Ji-xejn konna nafu, iżda li b'riħtu l-mewt kienet taħsad bla ħniena bli ħadd seta' jfix- kilha fil-qirda tagħha. Tfal u żgħużagħ, fl-aħjar ta' ħajjithom um mimlijin saħħa, kienu ta' sikwit jaqgħu taħt id-daqqa kiefra tal- minġel u kulħadd imħasseb u mbażża' fuq il-ħafna epidemji ta' mard ikreh li ta' sikwit kienu jidhru u jkaxkru lejn il-qabar eluf u eluf, kienn jitnieħdu n jgħajtu hniena, U l-għajta. tidwi ma' l-erba' naħiet tad-dinja, instemgħet minn bosta li ħallew kollox IL-LUM U Miri SENA ILU 127 u ntefebu b'ruħhom u ġisimhom għall-ħelsien tad-dinja mill-ħal- ta mard-ikreh li l-lum u għadu jidher. Għad fadal ħafna xi- jsir f'din il-ħidma, iżda l-ġnus il-lumi fehmu kemm hu ta' fejda kbira t-tiftix ta' rimedji ġodda til-glie- da kontra l-mard u b'dan il-ħsieb, kollha kemm huma qegħdin jagħmlu ħilithom biex igħinu lil-min jidħol għal -dan ix-xogħol hekk sabiħ. ' Kbir tassew kien it-titjib f'kull xejra tal-ħajja tal-bniedem f'dan l-aħħar seklu u dan huwa xhieda sħiħa tal-ħeffa fil-progress li sar, Iżda rridu niltakru illi mal-mixi l-quddiem til-ħajja u s- siwi li qegħdin niksbu minnu, imiss ukoll lil kull weħeid minna bj I-sehmiu fil-qadi sewwa ta' dinirijietu, Kulħadd, mill- kb ir, għani u fqir. nisa u rġiel, kulħadd jagħmel sehem mill-familja l-kbira tal-bnedmin u kull maħluq għandu l-qadja tiegħu x'jagħmel f'din id-dinja, Jekk dan isir sewwa kif irid il- Ħallieq tagħna, fid-dinja jsaltnu s-sliem: u l-ħena u kollox jimxi fl-isbaħ ftehim u ordni di bih jimxu l-ħlejjuq l-oħra kollha fil-ħal- ju tagħhom minn jum għall-ieħor, 1:inn sena għall-oħra. Il-ħajja ġwejda li fiha għaxa missirijietna mitt sena ilu. mie- tet biex qatt aktar ma tirsoxta, iż-żminijiet tbiddlu m aħna ħti- ġilna nimxu magħhom. Drawwiet intilfu fiċ-ċpar imdemnes tas- snin u oħrajn twieldu flokhom; iżda xorta waħda baqgħu d-dini- rijiet tagħnu lein Alla u għajrna. Jekk bħal ta' qabima, ninqdew kif jixraq b 'dak li għandna mishuf mis-Sid Rwlieni, inkunu bħal- hom inħejju t-triq għal dawk li jiġu wrajna biex huma jkunu jis- tgħu jfaħħru nm ibierku l-ġid li ħallejnielħom aħna.