Meta dil-mara miż-Żurrieq semmiet 'il-parrinijiet' x'aktarx li kellha f'rasha xi magħmudija — għax nisa oħra qalulna li ħelu f'għamla ta' torta tonda kien jingħata wkoll lill- parrinijiet fil-magħmudijiet. Kien hemm, pero, min qalilna li dal-ħelu kien ikun f'għamla ta' qalb, u mhux tond. issa loġika tgħidilna li ċitrata għandha x'taqsam maċ-ċitru. Isimgħu x'jgħid Erin Serracino Inglott fid-dizzjunarju tiegħu 'il- MIKLEM' fuq iċ-ċitrata: —ħelu magħqud, magħmul mill- meraq taċ-ċitrat b'ħafna zokkor, li jinbiegħ fi bċejjeċ ċatti u tondi, bħal domni kbar, imwaħħlin fuq biċċa karta, imsejjaħ ukoll 'ħara tas-summien'. Bejn id-definizzjoni ta' Serracino inglott u bejn l-ispjegazzjoni tal- mara miż-Żurrieq hemm daqsxejn tad-differenza; imma fl-aħħar itqajna mas-Sur Charles Bonaci tad-ditta Croce Bonoci li x'aktarx li solvielna l-misteru. Is-Sur Bonaci, jiftakar sewwa lil missieru jgħid li ċ- ċitrata kienet tkun magħmula minn- NASPRU, li bl-Ingliż. jgħidulu fondant (jew aħjar poured fondant). In-Naspru hu magħmul minn ħafna zokkor maħlul fl-ilma li jittella' fuq in-nar sakemm jagħli, mbagħad ; jitħalla JINĠIBED. fit-tul; jiġifieri ) jitħalla jtektek fuq nar bati sakemm l-ilma jtir u jibqa' biss iz-zokkor maħlul. Spiss kienu jżidulu l- meraq tal-lumi għat-togħma. Meta jiksaħ ftit, it-taħlita ta' zokkor artab titħabbat fit-tul sakemm tiġi qisha krema, titferra' fuq karta tal-ostji u, peress li tkun ratba, tiċċattja f'għamla tonda b'diametru ta' madwar 15-il ċentimetru. Kienu jżejnuha bi fjuri magħmula mill- ġelu, biċ-ċirasa, bil-konfettura tal- larinġ, bil-ġewż, jew bil-ġellewż. Kienet tingħata b'rigal jew b'xi obbigazzjoni, bħal ngħidu aħna lix- xhieda fit-tieġ, il-parrinijiet fil- magħmudijiet, u anke, skont is-Sur Bonaci, lill-qassis li jiġi jbierek id- dar warz: l-Għid. Setgħet tingħata ħafna togħmiet, u kienet tieħu l- kulur tajjeb ħafna. Kienet komuni u ma jidhirx li kien jagħmilha biss Żerrek. Dnub li m'għadhiex issir. NIESNA FL-IMGĦODDI Fl-ewwel xhur ta' l-1894, Vincenzo Busuttil, edukatur u kittieb prolifiku, ppubblika l- ktieb bit-titlu 'Holidav Customs in Malta'. Kitba li jidher li ntogħġbot ħafna tant, li il-ġurnal bl-Ingliż Malta Times kien xandar għażliet minnha f'supplement mal- ħarġa tal-24 ta' Awwissu ta' l- istess sena. Missirijietna kienu jemmnu bosta għidut li: għaddewlhom: ta' qabilhom, li 'lum, il-biċċa l-kbira tagħhom inisslu tbissima. Iżda fl- antik, dawn kienu jitqiesu li huma minnhom, u ħażin għalih dak li jittanta jmerihom. Dawn kienu jittrattaw diversi għemejjel jew qagħdiet li, xi ftit jew wisq, minn żmien għal ieħor, il-bniedem jista' jgħaddi minnhom jew jagħmilhom hu stess. Ngħid għalija, filwaqt li wħud minn dawn l-għidut f'kitbet Busuttil kont iltqajt magħhom f'diversi kitbiet, affarijiet oħrajn li semma' l-awtur, għalija, kienu ġodda għal kollox. Għalhekk, inħoss li jkun xieraq li għażla minn kitbietu ngħaddiha il min bħali għandu għal qalbu l- folkor ta' gżiritna. FEJQAN MILL-MARD Fost is-superstizzjonijiet u twemmin li emmnu fihom ix-xjuħ tagħna, wħud kienu marbuta mal- kura ta' xi mard partikulari. Meta ħafna mill-mediċini tallum kienu għadhom 'il bogħod, l-antiki kienu jemmnu li biex tfieq mid-deni jew xi uġigħ ta' ras kulma kellek tagħmel kien li tgħaddas saqajk fil-misħun, wara li jintefa' fih xi ftit melħ. iżda kien jinħtieġ li, biex dan iħalli effett, il-melħ kellu jiżdied minn xi xebba u mhux minn mara miżżewġa. Għad-deni, kienu jemmnu li hemm rimedju ieħor. Dan jinżillek jekk toqtol fenek, tiftħu u tpoġġieh b'imsamu għadhom sħan fuq l- istonku tiegħek. Żamma oħra b'rabta ma' fejqan kienet tkun fl-aqwa tagħha fi tmiem il-Ġimgħa Mqaddsa. Xi ommijiet kienu jistennew li tindaqq il-Gloria, biex wara jiġbru ftit fjuri tas- Sepulkru. Dan kienu jagħmluh għax kienu jemmnu li jekk dawn il- fjuri jintefgħu fl-ilma li bih jaħslu t- trabi tagħhom, f'każ li dawn ikunu mardu minħabba xi qatgħa li jkunu ħadu, dawn ifiequ. Wara li jaħslu lit-tarbija, bl-istess ilma kienu jaħslu lit-tfal l-oħra biex, jekk setgħu ittieħdu bla ma ntebħu, ifiequ huma wkoll. Għall fejqan ta' xi ferita jew musmar kienu jidilku l-balzmu. Il- balzmu kienu jagħmluh billi jieħdu bajda li t-tiġieġa tkun biedet nhar il- Lunzjata, fil-25: ta'Marzu, titqiegħed xi mkien fid-dlam, u kif tgħaddi s-sena kienu jemmnu li din issir balzmu, lest biex jintuża għall- fejqan. Fl-istess ħin, il-ferita, minbarra bil-balzmu, setgħet titfejjaq billi jfarrku l-fossifi ta' snien ta' ħuta u jroxxu t-tifrik fuqha. Barra minn hekk, jekk iddendel ma' għonqok xi waħda mill-fossili kien ikollok protezzjoni minn xi gidma ta' serp velenuż. Kien hemm riċetti kurjużi oħra fejn jidħol il-fejqan mill-mard. L-uġiegħ tar-rewmatiżmu kien jittaffa jekk dak li jkun iżomm ħuta niexfa fil- but. Jekk imbagħad, fil-but iżżomm bajtra mqadda kien ikoliok serħan mill-iskomdu tal-morliti. Kienu jgħidu wkoll fi, biex min jinfaraġ jitwaqqaflu d-demm, kulma għandu jsir hu li jqegħdulu muftieħ taħt għonqu. Kienu jemmnu wkoll li, jekk timrad bis-suffejra wara xi qatgħa, kont tikseb il-fejqan billi, jekk inti raġel, tagħmel is-sinjal tas-salib fuq minkbejt u rkobbtejk bid-demm ii tkun ħriġt minn saqajn fekruna mara. Jekk int mara, id-demm ried ikun minn fekruna maskili. Kienu jemmnu b'rimedju ieħor għall- fejqan minn mard wara xi qatgħa. Kulma kellek tagħmel hu li tixrob il- brodu ta' ġeru. Xi xgħira jew ponta f'xifer l- għajnejn kienet titfejjaq billi titfa' minn wara spallejk ħames xgħiriet fil-bir. Fl-istess ħin, għal min kien ibagħti bix-xgħir f'għajnejh kien hemm konsolazzjoni. Kien jinżamm li dan, 'il quddiem, aktarx se jiret. L-ERWIEĦ, L-IĦIRSA U L- GĦAJN Twemmin fl-ispirti u l-iħirsa kien imxerred ħafna fost dawk. ta' qabilna. Żmien ilu, speċjalment in- nisa u t-tfal, kienu jemmnu f'dak li kienu jsejħulu Gawgaw. Dan ma kienx ħaġa oħra għajr bniedem mibdul fi spirtu jew ruħ. Dan kien iseħħ lil dawk li kienu twieldu fil-lejl tal-Milied. Dawn, tul dak. il-lejl, kellhom l-isfortuna li jinbidlu fi spirti jew erwieħ. Kienu jsostnu li jiġri dan, għax Kristu ma xtaqx li ħaddieħor jitwieled fl-istess lejl li twieled hu. Tul il-lejl imsemmi, wara li jorqdu, dawn kienu jqumu minn sodthom u jgħaddu dak il-lejl iterrqu ma' kullimkien ibeżżgħu lin- nies bit-twerżig u l-krib. Biex dak li tkun messitu din l-isfortuna ma jinbidilx f'gawgaw, kull ma kellu jagħmel hu li l-lejt tal-Milied jgħaddih jgħodd it-toqob ta' xi għarbiel. Il-Babaw ukoll kellu postu fi iwemmiri missirijietna. Uħud kienu jaħilfu bl-eżistenza tiegħu għax isostnu li kienu rawh idur fit-toroq fxi wieħed mill-iljieli ta' maltemp xitwi. Kienu jgħidu li dar. kien annimal ikreh li kellu għamla ta' ħmar, barri jew ġurdien kbir. Mal- babaw kienet marbuta l-ħrafa li dan kien iwerwer lil dawk li-ma jkunux ħallsu l-kera, biex bil-krib u t-twerżiq tiegħu jitnaffru u joħorġu minnha. Il-babaw kien ukoll l-arma ta' xi ġenituri biex iġiegħlu 'l- uliedhom jidħlu d-dar qabel jidlam. Kienu jbeżżgħuhom billi jgħidulhom li, wara li jidlam, kien ser jgħaddi l-babaw. Sa daż-żmien għad hawn min jemmen li x'uħud jgħajnu. Dan jagħmluh kemm jekk ikunu jridu u kemm jekk ie. B'ħarsithom setgħu iġibu l-mard jew xi ħsara lil xi ħadd. Għad hemm ukoll min jemmen li hemm uħud li jistgħu jagħmlu l- Magħmul. Jaħsbu li dawn għandhom il-qawwa li jġibu kull xorta ta' għawġ fuq xi ħadd. Għall- magħmul Busuttil ma jsemmi ebda rimedju, iżda biex teħles minn xi għajn li jkun ġieb fuqek xi ħadd, jgħid li kellhom mnejn jagħżlu. Fost dawn kien hemm li tieħu u taħraq biċċa drapp. mingħand min jgħajjen. Bħala prevenzjoni, imbagħad, semma' diversi. Fost dawn kien hemm li meta tilmaħ lil xi ħadd li jgħajjen, tagħmel sinjal tas-salib fuq żaqqek, jew tobżog fl- art waqt li tgħid 'toħroġ il-għaġeb'. Biex tbiegħed il-għajn minn fuq it- tfal jew minn fuq il-bhejjem, kulma keliek tagħmel kien li ddewweb fuq rashom ftit xema' kannella li kienet tintuża — fil-knejjes — fil-Ġimgħa Mqaddsa. Arzella mdendla ma' l- għonq ukoll kienet rimedju biex teħilsek mill-għajn. L-istess kif kien jagħmel par qrun imdendel f'post mnejn jista' jidher minn kulħadd. Il-Ħares ukoll kien popolari max- xjuħ tagħna. Xi whud kienu jsostnu li jidher f'għamla ta' serp iswed jew xi Tork, Kienu jżidu wkoll li-min jarah f'daru aktarx li jibda jsib il-flus f'diversi rkrejjen jew f'xi wieħed mill-kxaxen tal-għamara. — Ħoll xagħarek u ġib iż-żejt jekk meta tarah tipprova toqtlu, għax int jew xi hadd mill-familja żgur li tgħaddu minn xi għelt kbir. L-ilma, fost oħrajn, kellu postu wkoll fit-tradizzjoni Maltija. Kienu jemmnu li, permezz tiegħu, ix- xebbiet jista' jkollhom ħjiel tal- ġejjieni tagħhom. Kien jingħad li, fl- 24 ta' Ġunju, nhar San Ġwann Battista, wara ii jdewbu ftit ċomb u jitfgħuh fl-ilma, ix-xeħta li jieħu meta jiksaħ kienet tfisser ħafna. Jekk iċ-ċomb, wara li jibbies, jiġi bajdani u jleqq, ikun ifisser li x- xebba ma ddumx ma ssib is- sieħeb tagħha; raġel sabiħ li miegħu tgħix ġejjieni mill-isbaħ. Jekk iċ-ċomb jiġi skur u matt, ix- xebba kien miktub għaliha ii aktarx tiltaqa' ma' raġel nieqes mill-ġmiel u jekk twebbes rasha u tiżżewġu, miegħu aktarx ma tkunx se tgħix kuntenta. Twemmin ieħor stramb fl-ilma kien li lit-tfal tagħhom kienu jgħidulhom li jekk jitfgħu xi ġebel fil-bir jew fil- baħar, xi darba jkunu mġegħlin minn xi spirti (2) biex jiġbruhom bi xfar għajnejhomli lima bi fjura fih kellu wkoll marbut miegħu xi ħjiel tal-ħin meta mara tqila tkun se teħles. Dan kien isir bilii jqiegħdu blanzun ta' warda fl- ilma. Kif dan jibda jiftah, ikun is- sinjal li l-ħlas ikun qrib sewwa. Mejju kien meqjus bħal x-xahar tad-disgrazzji. L-għarajjes kienu jingħataw parir biex ma jiżżewġux f'dak ix-xahar, għax jekk jagħmlu dan, iż-żwieġ ma jirnexxix. Riżultat ta' xi għemil tal-annimali, jew esperjenzi tal-bniedem, minbarra dawk li ġa semmejna, insibu diversi superstizzjonijiet strambi. Żamma fost ħafna kienet dwar il- klieb. jekk kelb kien jinstama' jingħi fit-tul, kien meqjus bħala sinjal li wasal biex imut xi qarib jew xi ħadd mill-ġirien. Nathaniel Home fil-ktieb Daemonologie, din is- superstizzjoni ma kenitx biss fostna iżda kienet mifruxa f'pajjiżi oħra wkoll. L-istess kien jingħad li jekk tiġieġa tqaqi iktar u itwal mis- soltu. dan ikun sinjal li ma jdumx ma jmut xi membru tal-familja. id-dehra ta' xi baħrija tittajjar fil-qrib rabiu magħha twemmin fieragħ ieħor. Jekk din tkun bajda, ikun ifisser li se jiġi lura xi ħadd mis- safar. Jekk tkun sewda, tkun tbassar aħbar ħażina. il-wiżgħa u l- gremxula kellhom ukoll xi jwasslu lil min joqtolhom. jibqa jferfer, hu sinjal li qed jitfgħu saħta fuq il-ġenituri ta' min qatilhom. Kien hemm diversi ħsibijiet dwar dak li jħoss il-bniedem fi żmien jew ieħor f'xi parti tal-ġisem. Ħemm iż- żamma marbuta mal-għajnejn u mtennija wkoll mill-folklorista Groe fuħud minn kitbietu. Skond Busuttil dan il-kittieb kien ikkonferma dan l- għidut li fi żmienu kien imxerred ħafna: 'Jekk jikluk għajnejk ma ddumx ma tibki'. Għall-kuntrarju, kienu jgħidu li 'jekk jikluk idejk ma ddumx ma tifraħ b'xi somma flus'. il-widnejn ukoll kellhom xi jħabbru lil sidhom. Jekk fil-leminija tisma' bħal tisfir, hu sinjal li xi ħadd qed isemmik fil-ġid. Jekk dan tħossu fix-xellugija tkun qed tissemma' fid- deni. L-istess il-ħolm, kellhom. tifsir għalih. Kienu jgħidu li, min joħlom bil-ħut aktarx li ma jdumx ma jifraħ. Għall kuntrarju, min joħlom bil- baħar kellu jistenna l-inkwiet. Jekk toħlom bil-qamh, stenna li se tagħli u tibki. ATTENT X'TAGĦMEL F'DAREK F'darek ridt. toqgħod attent x'tagħmel. Is-siġra tal-akaċja kellha fama ħażina mad-dilettanti tal- ġonna. Kienu jgħidu li jekk tħawwilha fil-ġnien, stenna l-mewt tal-kap tal-familja, ħafna drabi l- missier, fi żmien sena. L-istess seta' jiġri jekk taqla xitla tat-tursin minn fejn tkun nibtet biex tħawwilha xi mkien ieħor. Din id- darba, stenna li, minfiok il-missier tista tkun l-omm. Ara wkoll li ma tonqosx li tkun preżenti għall-ikla ta' l-Ewwel tas- Sena, għax tkun tistenna li ma twassalx sas-sena ta' wara. Fl- istess ħin, f'din l-ikla qatt tinkludi l- kaboċċi, għax jekk tiekol minnhom tibqa tokrob is-sena kollha. in-numru 13 kien meqjus bħala risqu ħażin. Għalhekk, waqt xi ikla qatt ma kellhom ikunu 13-il ruħ. Jekk jinzertaw hekk, aktarx li wieħed minnhom, fi żmien 24 siegħa, ser ikun mar id-dinja l- oħra. Din is-superstizzjoni kienu jsaħħuha billi fl-Aħħar Ikla tal- Mulej, it-13-il wieħed kien Ġuda, li mar tgħallaq fi żmien 24 siegħa. Fl- istess ħin, waqt li tkun issajjar jew tiekol, ridt toqgħod attent li ma xxerridx iż-żejt għax tkun tistieden xi gwaj. Iżda jekk ixxerred il-melħ jew l-inbid, m'għandekx tiddejjaq, għax hu sinjal li ma ddumx ma tifraħ. Kien xieraq li għalaqna din il-kitba b'xi ħadd li aktarx ma jdumx ma jifraħ. Ngħid dan, għax nistħajjel li, dawk li fl-imgħoddi: emmnu b'għajnejhom magħluqa t-twemmin jew l-għidut dwar in-niket li kien jistennihom — b'riżultat ta' xi sitwazzjonijiet li setgħu għaddew minnhom, aktarx li għexu ħafna minn ħajjithom fuq ix-xwiek. Fl-1914 Giovanni Faure' ħareġ il-ktieb Li storia ta Malta u Ghaudex bil-Gzejjer tagħhom (sic) f'erba' volumi. Il-ktieb fih xi illustrazzjonijiet u inċiżjonijiet, xi whud iġibu l-firma ta' Faure' u oħrajn bia firma. Hawn fuq qed inġibu tnejn minnhom. is-iis-