PROGRAMM 'TAL-BANDA FI ZMIEN IL-GWERRA (1939-1945) Dan l-aħħar, waqt li kont qiegħed inqalleb xi paġni tal-ġurnal ''Leħen is-Seuua'' għal xi riċerki dwar l-istorja, fil-ħarġa tat-22 ta' Diċembru,1939, iltqajt ma' avviż ta' Programm Mużikali li kien sar fl-ewwel xhur tal-aħħar gwerra dinjija, mill-Banda Filarmonika 'Queen's Own' ta' l-Isla. Il-gwerra kienet ilha biss erba' xhur li bdiet, u l-programm kien dan li jidher taħt. PROGRAMM MUSIGALI mill Banda ''Queen's Own'' Ghadu, 23 tu Dicembru, 1939, il Bundn Filnr. ''Queen'a Own'' ta l'Taln sejru tesuguixxi dan il-progrumm mu- sienli fi Stradu Vittoria, I'Tela, mill. 8.80 p.m. il-kuddien, taħt id-direzioni tns-surmust Ant, Mnsent Azzopardi, A.Mus, L-UA— Innu tal-Papa'' Marciu ''Oimaggio u Gio. Dan l-avviż fakkarni f'li kien ġara ġo l-Isla dak inhar fi tfuliti f'lejlet il-Milied tal- 1939. Niftakar li kif ħriġt mill-Knisja tal-Vitorja, smajt il-Banda ddoqq. Mort nittawwal mill-bidu tan-niżla ta' Strada Vittoria lejn in-naħa tal-Madonna tan- Nofs, fejn rajt ġemgħa nies madwar il-planċier li fuqu l-Banda kienet qiegħda ddoqq u tagħmel programm; qbadt in-niżla u mort sa ħdejn il-planċier. Dik il- ħabta kont bdejt ninteressa ruħi f'dak li kien qed jiġri u bl-attività li kienet issir; xi jumejn qabel kienet ġriet ix-xniegħa li se jsir programm mill-Banda. Kien programm għall-okkażżjoni ta' lejlet il-Milied, jum kwiet tal-Ħadd, ħalli jferraħ lill-poplu f'dawk il-jiem ta' swied il-qalb li ġġib magħha l-gwerra. Kien ukoll l-aħħar programm tal-Banda Sengleana għal din l-okkażżjoni, qabel niżlet fuqna l-burraxka l-kbira li kien hemm merfuha għalina, għax il-Milied tas-sena ta' wara, fl-Isla kellu jkun Milied ta' bixra tassew differenti. Il-planċier il-baxx kien armat biswitil-Każin tal-Banda, (li kien fejn hu Ilum), f'nofs Triq Irjala kif ġie li konna nsejħulha dak iż-żmien Triq il-Vitorja. Il-kolonna għolja bl-istatwa tal-Madonna tan-Nofs kienet għadha wieqfa f'nofs Strada Vittoria u bi dritt Strada San Giuliano; it-toroq kienu għadhom magħrufin u mniżżlin fil- kantunieri bit-taljan, u kienu għadhom ma qalbuhomx għall-Ingliż u għall-Malti. It-temp kien imgħajjeb u rieżaħ, u l-ajru kien griż, imma kien hemm miġbura ġemgħa ta' nies madwar il-planċier jisimgħu l-programm, xi nies oħrajn kienu mal- ħajt tal-każin in-naħa l-oħra tat-triq, imgeddsin minħabba l-kesħa li kienet qiegħda tagħmel. Donnhom li ftit kellhom fuqhom entużjażmu għall-mużika f'dak iż- żmien; jew li kellhom ħaż-. lejn xi attività minħabba t-tensjoni tal-gwerra fuq kulħadd, l-aktar dawk likellhom xi nies jew qraba fuq il-baħar, fejn kien qiegħed isir l-eħrex taqbid tal-gwerra. Erba' xhur biss kienu għaddew minn mindu bdiet il- gwerra kontra l-Ġermanja, u Malta wkoll, bħall-bqija tal-Imperu Brittaniku, li kienet parti minnu, konna ninsabu fi gwerra kontra għadu qalil u aħrax. Imma l- gwerra kienet għadha mbiegħda minn xtutna bil-qilla u l-furja kollha tagħha li kellna nsofru wara. Dikil-ħabta l-gwerra kienet qiegħda ssir fuq il-fronti ta' Franza, u fuq l-ibħra. Il-moral kien għoli minħabba r-rebħiet li kienet qiegħda tagħmel il-qawwa navali Ngliża. Dik il-ħabta l-gwerra kienet ta' kultant tissejjaħ 'phonev war' (gwerra taparsi); imma xorta waħda kienet qiegħda tinħass weġgħa fost il-poplu minħabba li xi familji Sengleani kienu bil-viżtu għal xi baħrin, li wħud minnhom kienu għerqu fuq ir-' Roval Oak ''. Kienu mietu baħrin maltin, fuq frejgati tar- Roval Navv fosthom għadd ġmielu ta' wlied l-Isla. Kienet għadha kif saret il- Battalja tax-Xmara Plata, qrib l-Arġentina, fejn in-Navv Ngliża, wara li kienet tat xebgħa lill-Pocket Battleship Ġermaniż ''Graf Spee',dan ġie mgħarraq mill-baħrin tiegħu stess. Fost il-vittmi tal-''Graf Spee'' kien hemm vapur Ingliż l-Ashlea, li fuqu kien hemm K. Mangion, mastrudaxxa baħri mill-Isla, li wara li salva mill- għarqa, waqa priġunier tal-gwerra, u ttieħed lejn il-Ġermanja. Kien hemm ħafna baħrin mill-Isla jservu fir-Roval Navv,u jbaħħru fuq vapuri oħra,u għalhekk ġo beltna kien hawn tħassib u biża' dwar il-ħajja ta' dawn in-nies. Fit-Tarzna, li minn dejjemipprovdiet il-ħobża ta' kuljum għal ħafna familji Sengleani, l- attività fiha kienet kulma tmur tiżdied, u beda wkoll ix-xogħol ta' bil-lejl, għalkemm ftit xhur qabel l-Ammiraljat kien ġarr il-''Head Quarters' tal-flotta minn Malta u ħadha f'Lixandra, fejn kienu marru ħafna ħaddiċma, fosthom Sengleani, sabiex jaħdmu fit-tarzna ta' dik il-belt fl-Eġittu. Kif naraw mill-avviż, qabel spiċca l-programm tal-Banda, bħas-soltu bil-'God Save the King'', indaqq qablu l-Innu Nazzjonali Franċiż ''La Marseilles'', bil-briju kollu rivoluzzjonarju u republikan, u ingħata wkoll ċapċip mill-folla miġbura. U jien, b'kurżità ta' tifel li kont, staqsejt lil wieħed raġel ħdejja, 'il għaliex kien indaqq dak l-innu, u dak ir-raġel pront pront weġibni li l-Innu Franċiż indaqq minħabba li Franza kienet pajjiż alleat tagħna fil-gwerra, u għalhekk b'rispett lejn dak il- pajjiż indaqq l-Innu tagħhom ma' tagħna. Dak iż-żmien konna kultant naraw xi biċċa tal-gwerra tal-Marina Franċiża dieħla ġol-port tagħna u għalekk kien tassew xieraq u f'waqtu li dik il-lejla ndaqq l-Innu Franċiż mill-Banda Sengleana 'Queen's Own'',li kienet taħtid-direzzjoni tas-Surmast Anton Muscat Azzopardi. Malli spiċċa l-programm, ħafna min-nies bewġu bil-kwiet il-kwiet lejn id-dar, u f'qasir żmien ukoll inħatt il-planċier. Qabel tlaqt lejn id-dar, n iftakar li kont ittawwalt ftit mil-bieb tal-Każin ħalli forsi nilmaħ hemm lil nannuwi Kola, li kultant kien ikun fis-sala tal-intrata; kienet tkun mimlija soċji, jilagħbu l-karti, qalb foga taqsam ta' duħħan ta' tipjip. L-Isla fl-ewwel xhur tal-Gwerra Bdiet taħkem bil-mod il-mod fil-pajjiż kollu l-atmosfera tal-gwerra. Il-'curfew' beda jiġinfurzat u beda jseħħ fis-6 ta' Ottubru ta' dik is-sena; kien bejn l-10.00 ta' bil-lejl u l-4.30 a.m. skond Regolament Nru: 68/1939. Ħadd ma kien jista' joħroġ barra minn daru bejn dawk il-ħinijiet, jekk ma' jkunx fis-Servizz jew fil- Pulizija, jew b'xi uniformi. Din kienet ordinanza tas-27 ta' Settembru 1939, iffirmata mil-Logutenent Gvernatur J.A. Hunter. Il-'blackout', bejn il-jiem tal-24 u l-25 ta' Diċembru tal-1939, b'ordni speċjali għal dakinhar minħabba l-festa tal- Milied, kien jibda fis-1.30a.m., u jibqa' sa tlugħ ix-xemx. Inżul ix-xemx kien fl- 4.50p.m. u tlugħ ix-xemx kien f'xi 6.50a.m. L-għada tal-programm tal-banda li fuqu qegħdin nitkellmu, nzerta l-Milied, għalhekk l-awtoritajiet kienu b'ordni speċjali taffew ftit mill-ħinijiet tal-''blackout' għall-pubbliku. Waqt il- 'blackout' ma' kenux jinxtegħlu dwal fit-toroq, waqtli fid-djar baqa' strett ħafna u ma' kienx permessli jidhru dwal bejn il-ħinijiet ordnati bl-ordinanzi maħruġin mill- Gvern. Dan kien infurzat mill-militar bir-reqqa u l-qawwa kollha. It-twieqi jinżammu magħluqa u ssiġillati sabiex minnhom ma' jkunx jidher dawl. kennijiet taħt l-art fejn kienu diġà jeżistu. Kienu wkoll bdew jitħaffru kennijiet bil-bokok fit-toroq għal li jista' jinqala'. U tassew dan kien seħħ, meta sitt xhur wara, fl-10 ta' Ġunju tal-1940, l-Italja daħlet fil-gwerra kontrina u bdew il- bumbardamenti fuqna bl-ajruplani tagħhom: Fit-22 ta' l-istess xahar, Franza ċediet. Ħafna familji ngliżi kienu diġa telqu lura lejn pajjiżhom, għax bdew iħossu li Malta ma baqgħetx daqstant żgura f'pożizzjoni bħala fortizza qrib daqsekk tal- Italja. Fl-Isla kienu joqogħdu ħafna familji ngliżi. Bdew jitqegħdu wkoll fl-Isla, f'postijiet strateġiċi, kanuni ta' kontra l- ajruplani. Kanun Bofors ittella' fuq is-Sur ta' San Mikiel, taħt l-arloġġ tat-Tarzna, kanun Bofors ieħor tqiegħed fuq is-sur tal-Maċina; kanun Bofors ieħor tqiegħed fuq is-sur imsejjaħ 'il-ġdid', qrib il-Ponta u jħares lejn Kordin, u kanun Pom-Pom ta' erba' kanen intrama' fil-ġnien tal-Gardjola tal-Ponta, u kien iħares lejn il-bokka tal- port. Inħattet ukoll il-Gardjola storika biex ma' ttellifx il-mira tal-kanun. Fuq dawn il-kanuni kien hemm stakkamenti ta' suldati voluntieri tad-Dockvard Defence Batterv, li kienu ħaddiema tat-Tarzna. Bdew restrizzjonijiet fuq oġġetti tal-ikel u beda jsir kontroll kemm fuqhom kif ukoll fuq il-prezzijiet tagħhom. Ħarġuordnijiet mill-Gvern fuq kontroll tal-importazzjoni u esportazzjoni, permezz tal-''Emergencv Powers Act,'' tat-2 ta' Ottubru, 1939; u kien hemm ukoll xi sidien ta' ħwienet ġo l-Isla li weħlu multi fuq abbużi ta' prezzijiet. Sa' tmiem Settembru li għadda kienu diġà twaqqfu, u ġew organizzati l-'Passive Defence Reserve'', u bdew jingħataw lezzjonijiet ta' l-ewwel għajnuna, (First Aid) f'każ ta' korrimenti bil-gwerra. Il-'Curfew' u l-Programm tal-Banda Kif nistgħu nosservaw li għalkemmil-'curfew' kien jibda' fl-10.00p.m.il-programm tal-banda li sar lejlet il-Milied kien spiċċa mill-aktar fis. Niftakar li kien sar ħafna tgergir min-nies għax billi l-programm kien għall-okkazzjoni tal-Milied, kien spiċċa wisq qabel beda' l-'curfew'l It-tgergir ma' kienx sar fl-Isla biss u permezz ta' ċirkolari, il-Gvern spjega li kulma kien sar, kien għall-ġid u għall-ħarsien tal- pubbliku. Infatti wara l-Milied, b'ordni tas-26 ta' Diċembru, il-Gvern ordna sabiex banda ta' belt jew raħal tispiċċa l-programm tagħha fil-pubbliku qabel il-5.00 p.m. Dik il-ħabta l-'curfew' kien jibda' fl-10.00p.m. waqt li l-'blackout' kien jibda' jseħħ f'nofs-il-lejl. La Marseilles u Franza Ħielsa B'rabta ma' dan il-programmu d-daqq tal-Innu Franċiż ''La Marseilles' mill-Banda Sengleana ''Queen's Own' ftit xhur wara kien ġara inċident importanti għall- istorja, u dan seħħ fit-Tarzna stess, sewwa sew wara l-Isla. Fis-26 ta' Ġunj u tal-1940, l-ewwel biċċa tal-gwerra ta' 'Franza Ħielsa', is-sottomarin Narval, taħt il-kmand tal-Kaptan Francois Drogou, daħal il Port il-Kbir sabiex ikompli l-gwerra ta' 'Franza Ħielsa'. Sorġa mal-moll is-'Somerset Wharf', taħt is-sur ta' l-Isla, li hu meqjus fil-limiti tal-Parroċċa ta' beltna. Is-sottomarin kien l-ewwel biċċa tal-gwerra tal-Qawwa Navali Franċiża li sfida ċ-ċediment ta' Franza; il-Kaptan Drogou kien irrifjuta li joqgħod għall-kundizzjonijiet ta' ċediment tal-gvern tiegħu lill-Ġermaniżi, u hawnhekk, wara l-Isla tella' l-bandiera ta' Franza Ħielsa li baqgħet tiġġieled sar- rebħa. Il-Programm tal-Banda ''Queen's Own' li kien sar fl-24 ta' Diċembru 1939 kien wieħed minn tal-aħħar li sar minnha qabel il-Każin safa' mġarraf bil-bombi tal- għadu f'April tal-1942, li fih kien intilef kollox, l-arkivju tal-Każin, strumenti, apparat, u wisq u wisq affarijiet ta' preġju,kemm għall-istorja tal-mużika f'Malta, kif ukoll għall-istorja ta' l-Isla. Dakli jidher immarkat bi vleġġa huma l-fdalijiet tal-każin wara wieħed mill-attakki tal-għadu (Ritratt bil-kortesija ta' Charles B. Grech) g kB u ż 80 Il-faċċata tal-każin kif reġgħet inbniet wara t-tiġrif tal-gwerra