tal-Kolleġġjata ta' l-Isla Il-Knisja Kolleġġjata ta' l-Isla, minn dejjem kienet mogħnija u mżejna bl-isbaħ opri ta' l-arti l-aktar prestiġġjużi, minn fost dawk li nsibu fil-knejjes imxerrdin madwar. il- gżejjer tagħna. Ħafna minn dawn it-teżori u opri artistiċi għadna nistgħu ngawduhom sal-lum meta jkunu armati fil-Bażilika tagħna, speċjalment fil-jiem tant mistennija tal-festa tal-Vitorja. Ta' dan għandna għax nirringrazzjaw lil dawk is- Sengleani li għexu qabilna u li għarfu jieħdu ħsiebhom u jgħożżuhom mal- medda tas-snin. Teżori oħrajn sfortunatament intilfu darba għal dejjem waqt l- attakki ta' l-għadu matul l-aħħar Gwerra Dinjija, meta l-Isla kienet fost l-aktar inħawi li ġew ibbumbardjati f'Malta, speċjalment mill-qawwa ta' l-ajru Ġermaniża. Jissemmew b'mod speċjali l-attakki ta' Jannar ta' l-1941, kif ukoll dawk ta' April ta' l-1942, meta saret ħsara estensiva u irreparabbli proprju fil-Bażilika għażiża tagħna. Imbagħad hemm opri ta' l-arti oħrajn-li-sfortunatament,-minħabba xi raġuni jew oħra, jinsabu mxerrdin fi knejjes oħra madwar Malta u Għawdex. Eżempju wieħed ta' It-Tużell ta' l-artal maġġur mixtri mill-parroċċa ta' l-Isla fl-1921. dawn huma l-artal maġġur li kellna fil-knisja tal-Vitorja sa l-1921, u llum jinsab fil-knisja parrokkjali ta' San Pawl il-Baħar, iżda dwar dan tkellimna s-sena l-oħra. Din is-sena se nitkellmu dwar it-tużell li kellna fil-Kolleġġjata tagħna, qabel ma din ġiet mogħtija l-ġieħ ta' Bażilika. Dan it-tużell kien sar għall- Kolleġġjata ta' l-Isla fl-1903, (fl- istess sena li matulha sar il-pedestall tal-fidda tal-Bambina, u hawn ta' min jgħid li l-Isla kienet minn tal- bidu nett f'Malta li kellha l-pedestall ta' l-istatwa titulari tal-fidda). Il-pedestall tal-fidda tal-Bambina mżanżan fil-festa ta' l-1903. Skond tagħrif mogħti mill-Kan. Dun Ġużepp Portelli, dan it-tużell kien—-ġie—maħdum fuq disinn. ta' Karmenu Theuma, skultur magħruf sewwa f'dawk iż-żminijiet, anke għaliex l-istil tax-xogħlijiet tiegħu jixbħu ħafna lil dak ta' Abram Gatt. L-injam. maħdum bih hu ta' kwalità prestiġjuża ħafna, mhux biss għad- disinni sbieħ li hemm minquxa ġo fih, iżda anke għall- iskultura u l-għamla Soċjetà Filarmonika 'La Vincitrice artistika mill-aqwa li hu maħdum fiha, li tagħmlu jispikka fuq opri artistiċi oħra ta' din ix-xorta. Dan ix-xogħol fl-injam li qed insemmu kien kollu ndurat. Hu kien imżejjen ukoll b'numru ta' pendenti, meħjuta fil-lama rrakmata bil-ħajt tad-deheb mill-aktar fin. Mad-dawra kollha f'tarf il-pendenti, kien hemm meħjut gallun u frenza sabiħa b'numru ta' ġmiemen, ukoll tad-deheb. Fil- fond taċ-ċelu jħares 'l isfel, kellu raġġ skulturat fl-injam, b'ħamiema simbolu ta' l-Ispirtu s-Santu fiċ- ċentru tiegħu, ukoll indurat bid- deheb. Hekk kif f'Mejju ta' l-1920, f'Maltaxterdetl-aħbarlil-Kolleġġjata ta' l-Isla ġiet mogħtija t-titlu ta' Bażilika, (l-ewwel: Kolleġġjata it-Tribuna Bażilikali li ġġarrfet u li kienet tiddomina l-Bażilika ta' Marija Bambina fis-snin ta' qabel l-aħħar Gwerra Dinjija. Fl-isfond jidher il-kwadru titulari tat-Twelid tal-Madonna, li kien impitter minn Mattia Preti u li llum jinsab fl-Awla Kapitulari tal- Bażilika. Bażilika fil-gżejjer Maltin), bosta parroċċi xtaqu jakkwistaw dak it- tużell artistiku; l-istess kif kien ġara għall-artal maġġur li kellna, opra oħra ta' l-arti xejn inqas kbira. Dan ġara peress li kien magħruf il-fatt li meta Kolleġġjata tkun mgħollija għal ġieħ ta' Bażilika, din il-knisja jkollha d-dritt li minflok it-tużell ikollha tribuna bażilikali, u għalhekk bassru li ta' l-Isla kienu se jagħmlu proprju dan. Ġara iżda li l-prokuratur tal- Fratellanza tal-Karmnu taż-Żurrieq, il-ħabrieki Kan. Salv Vella, kien diġà talab lill-Arċipriet tal-Bażilika ta' l- Isla Dun Ġużeppi Adami, biex dik l-istess fratellanza tixtri dan it-tużell. — Prokuratur ħabrieki li ta spinta 'l quddiem lill-artal tal- fratellanza u li sal-lum għadna nistgħu ngawduh fil-festa tal-Madonna tal-Karmnu fiż- Żurrieq. Il-Kanonku Arċipriet Dun Ġużepp Adami: Arċipriet ta' ġrajjiet kbar. Għalhekk l-Arċipriet ressaq din it- talba quddiem il-Kapitlu Senglean, u dan aċċetta li jbiegħ dan it-tużell lill- Fratellanza tal-Karmnu taż-Żurrieq għall-prezz ta' 150 lira sterlina, li kienet somma konsiderevoli għal dak iż-żmien. Għalhekk kif jirrakkonta Ninu Farrugia (ta' Kejli), fl-għodwa tal- ġurnata miftiehma, l-istess Kan. Salvu Vella flimkien ma' ċertu Lippu Farruġia, membru ieħor ħabrieki li wara kellu anke jsir prokuratur ta' din il-Fratellanza tal-Karmnu, u xi rġiel Soċjetà Filarmonika 'La Vincitrice' Lippu Farrugia li flimkien mal- Kanonku Salv Vella, tħabat biex ġab it-tużeli fir-raħal taż- Żurrieq. oħra, irħewla lejn l-Isla fuq karrettun tat-tagħbija biex iġibu dan it-tużell lejn ir-raħal tagħhom. Minnufih ġriet l-aħbar fir-raħal taż-Żurrieq li tal- Karmnu xtraw it-tużell tal-Bażilika ta' l-Isla. Għal ħafna, speċjalment fost dawk li xtaqu jakkwistaw din l-opra, din l-aħbar kienet sorpriża kbira peress li l-ftehim kien sar malajr u nżamm kollox fil-kwiet. (Naħseb li tal-Karmnu ma tkellmu xejn ma' ħadd, biex ma jagħtux ċans lil ħaddieħor li jakkwista din l-opra artistika minflokhom) Għalhekk, meta kmieni wara nofsinhar dawk l- irġiel waslu lura bit-tużell fil-pjazza tar-raħal tagħhom sabu tistenniehom ġemgħa mdaqqsa ta' partitarji li Ikoll ferħana tawhom merħba kbira. Hawn nixtieq ngħid li ħafna minn dan it-tagħrif ġbartu mingħand diversi anzjani Żrieraq, li tkellimt magħhom dwar dan it-tużell u l-wasla tiegħu fir-raħal tagħhom. Huma rrakkuntawli dan l-avveniment kif dejjem kienu jisimgħuh mingħand ix-xjuħ tagħhom. Meta qabbilt il- verżjonijiet differenti ma' xulxin, sibt li ħafna mill-fatti rrakkuntati kienu jaqblu, u għalhekk wisq probabbli li dan ir-rakkont hu viċin ħafna tal- verità. Xi anzjani jgħidu wkoll li f'dawk il-ġranet meta nġieb it-tużell, xi sajjieda ta' Wied iż-Żurrieq kienu qabdu ħuta kbira, u dawn ftiehmu li jagħmluha lotterija biex il-qliegħ minnha jagħmel tajjeb għax-xiri ta' din l-opra hekk sabiħa. Il-wasla ta' dan it-tużell ġabet ukoll xi nkwiet fir-raħal taż-Żurrieq. Dan wara li l-Arċipriet Dun Manwel Mifsud kien talab lill-Prokuratur, il-Kan. Salv Vella biex dan ma jintramax biss fil-festa tal-Karmnu, iżda — wkoll għall-Kwarantuni Mqaddsa. Il-Fratellanza tal-Karmnu ma aċċettatx u żammet iebes fil- fehma tagħha. B'konsegwenza ta' hekk, il-festa esterna tal-Karmnu waqfet għal xi snin. Ninu Farrugia jgħid li matul dawk is-snin kien jiġi organizzat ballu ġewwa l-Każin tal- Banda Queen Victoria, fid-dar nru. Għalih kienu jittellgħu xi żeffiena nisa mill-Belt Valletta. Xi wħud isostnu li għal din l-okkażjoni, it-tużell kien jintrama fis-sala ewlenija ta' l-istess każin. Is- sitwazzjoni rigward il-festa esterna ġiet lura għan-normal fl-1925, fi żmien l-Arċipriet il-ġdid Dun Gio. F'Marzu ta' l-1929, saru spejjeż kbar fuq it-tużell. Batta Busuttil tħallas erba' Liri għad- drapp tiegħu, waqt li Maria Coleiro tħallset disa' xelini għax-xogħol tal- hjata. Ġużeppi Cachia ħadmilhom kaxxa biex fiha jintrefa' d-drapp. Milli jidher f'dik is-sena saru wkoll xi ħsarat fuq it-tużell; infatti hemm miktub li kellhom jitħallsu erbatax- il xelin u disa' soldi biex seta' jiġi rranġat. Xi xjuh Żrieraq isostnu li kien hemm snin qabel it-Tieni Gwerra Dinjija, meta t-tużell ġieli ntrama għall-festa ta' l-Epifanija, f'għeluq il-Kwarantuni Mqaddsa. Dan it-tużell sabiħ, li sas-snin bikrin tas-seklu għoxrin kien tant iżejjen din il-knisja monumentali, Santwarju u Kolleġġjata tagħna, illum għadu jista' jitgawda u jiġi apprezzat kull sena, meta jkun armat għall-festa tal-Madonna tal-Karmnu, fil-knisja parrokkjali taż-Żurrieq. Tagħrif miġbur minn: L-Isla fi ġrajjiet il-Bażilika-Santwarju ta' Marija Bambina, Vol. Informazzjoni mgħoddija wkoll mis-Sinjuri Ġużi Dalli u Anthonv Chircop. Ħajr ukoll lil dawk l-anzjani Żrieraq, li tawni tagħrif tant siewi dwar din il-ġrajja.