ĦP dmir ta' kull poplu li għandu fih ruħ kulturali li jżomm dejjem ħajja t-tifki:a tan-nies kbar taż-żmien l-imgħoddi li b'moħhom u b'qalbhom, b'rieda qawwija u b'qaib imkebbsa ħad- mu biex kisbulu l-jedd li jingħadd mal-popli magħqudin flimkien bl-irbit tal-għerf u ta' l-arti. Għax il-ħajja kulturali, bħall-ħajja tal-ġisem, tista' tikber u titqawwa bħalma tista' tonqos u tit- mewwet. U meta tibda tonqos, bħalma qiegħda tonqos illum. it- tifkira tal-kbar tagħna mejta hija mezz qawwi biex tqaj'em fina. mewġa ta' ħajja ġdida u tmexxina aktar bil-ħeffa lejn l-ideal ta' poplu li għandu ħajja oħra barra mill-ħajja tal-ġisem. Tlum irrid infakkar it-tabib Nikol Zammit tas-Siġġiewi, Pro- fegsur tal-Filosofija fl-Università tagħna sas-sena 1890. Tabib u Professur tal-Filosofija huma diġà żewġ titoli li jiġbru fihom ħaż- na għerf. Barra minn dan kien letterat kbir, jinqala' biex jiddis- kuti u jikteb fuq kollox, fuq xjenza, arti. letteratura. politika, soċjoloġija, kummerċ, u jikteb de'jem bi stil sabiħ u kif jixraq lis- suġġett. Fl-arkirettura kien jifhem daqs perit; fost xogħlijiet : oħra nsemmu n-navi u l-portiku tal-Knisja tas-Siġġiewi u l-por- tiku tal-Knisja ta' San Pupulju tal-Furjana. L-aktar li tmissna. mill-qrib hi l-ħidma lettera:ja tiegħu u għalhekk ħalli naraw ftit x'kiteb u x'sewa għall-kultura. ta' Malta bil-kitba tiegħu, L-aqwa xogħol tiegħu hu Pensieri d'un retrogrado (1888). faċċ. 525, ġabra, ta' riflessjoni; iet soċjali, filosofiċi u morali. Fuq soġġetti filosofiċi kiteb ukoll xi Konferenzi jew prolusjonijiet u xi artikoli f'La Riv.sta, ġurnal letterarju maħruġ aktarx minnu stess. Kemm kien għal qalbu l-ġid tal-Maltin, u kemm kien jix- tieq imexxi dejjem 'il quddiem il-kummerċ u l-industriji ta' paj- jiżu jidher minn dawn ix-xogħlijiet: Esposizione di Industria Maltese, 1864, faċċ. 227; II Conservatorio LV: Bugċta, 1883, faċċ. Kien editur 'ta' tliet rivisti letterari: (1) L'Ofdirie—giornale politico, lettera- Beda joħroġ fit-28 ta' Ġunju, 1849 u spiċċa fis-37 ta' Marzu, 1852, b'kollox faċċ. (2) L'Arte, ri- vista letterarja maħruġa minn N. Zammit u l-Pofessur Ġalan:on Vassallo minn Novembru 1862 sa Diċembru 1866. Beda joħroġ fl- ewwel ta' Awissu, 1844, u spiċċa fil-15 ta' Lulju 1848; b'kollox żewġ volumi ta' 384 faċċati kull wieħed, Għalkemm l-editur mhux imsemmi, jidher minn Vol. II, faċċ. 28 li kien id-Dr. Hedma letterarja sabiħa li tlaħħaq xi 4 000 faċċata d- daqs ta' dan il-qari u li s'issa ma naħsebx li hawn min għaddieha. Barra milli kien kittieb sfiq u ħaddiema imħeġġeġ għall-ġid tal- Maltin, il-Prof. N. Zammit kien ukoll dak li ngħidulu ''raġel ta' karattru.' Kelma jew espressjoni li qiegħda tgħib bil-ftit il-ftit mill-ħaj'a ta' żmenijietna, u għalhekk lejn Dr. N. Zammit u oħ- rajn bħalu nħarsu Ilum mgħaġġba. Mill-kitba tiegħu li qra'na n's- tgħu npinġuh bħala bniedem li dejjem ħares lejn il-ġid ta' ħutu u lejn il-mixi 'l-qudd'em tat-tagħlim u tal-għerf u li deijem ħadem b'ħiltu kollha biex jasal fejn ried. Qatt ma ħares lejn wiċċ ħ-dd. Qatt ma ħalla min ibeżżgħu. Dak li kien ħażin, ġej minn m'n hu ġej. qatt ma beża' jgħid li kien ħiżin. Mit: sera ilu l-qagħda poli- tika ta' Malta ma kenitx mill-aħjar. imma Dr. Zammit, qatt ma staħa u qatt ma beża' jsawwat lil min kien ħaqqu, bħalma għamel lil Assoċiazione Patr'ottiea Maltece, li ma. kellhiex fini'iet ta'ba. Qabeż għal Dun Ġ. Zammit Brighella meta deherlu li n-n'es tal- Qo'ti ma mxewx miegħu bil-ħaqq, u kull meta kellu okkażjoni dejjem semma l-ħati b'ismu u kunjomu. Fi żmienu. jew aħjar f'żgħożitu it-tagħlim fl-Università ma kienx mill-aħjar, u t-tagħlim tal-poplu kien ftit li xejn. Ma ħa- melx li Malta tibqa' lura, imma arma oħra ma kellux biex jik- kumbatti l-bruda u l-injoranza ħlief l-istampa. Kiteb ħafna. a' ti- koli fuq L'Istruzione Pubblica li minnhom sirna nafu li d-difett ta' l-istruzzjoni kien ġej l-ewwe'net:; mill-Gvern li għall-istruz- zjoni ma kellu ebda ħe:qa. Dr. Zammit igħid li s-Società Mediċa d'Incoraqgimento, għaqda ta' l-aktar nies għorrief ta' Malta li kienu sikwit jiltaqgħu jaqraw u jiddiskutu fuqa kwistjonijiet tax- xjenza medika darba talhu l-Gvern biex jislifhom kamra jew tnejn il-Belt fejn jistgħu j'ltaqgħu; u l-Gvern. jaħasra, ma kellu l-ebda. toqba. battala x'jagħtihoml Ara kemm ħahbtu rashom in- nies tal-Gvern bl-għortief kollha ta' Malta L-Università, igħid ukoll Zammit, kienet immexxija ħażin minn Rettur ma jinqalax; il-Professuri ma kenux imħal sin biż-żejjed, u kull wieħed kien imgħobbi b'xogħol aktar milli jista' jlaħħaq. Nafu li dak iż-żmien 'l-Avukati kellhom żewġ Professuri biss li wieħed minnhom kien igħallem erba' suġġet:i. It-tagħlim tal-F'iiosofiża kien nieqes ħat- na. U dan u iżjed minn dan Dr. Zammit qalu bla tlaqliq u bla: biża', bla ma ħares lejn wiċċ ħadd u bla ma stenna ebda ħlas ħlief li jinbagħad minn nies il-Hakma, Imma l-ġid ta' ħutu l-Maltin kien aqwa mill-ġid tiegħu nnifsu, u l-qawwa li tiġi minn kuxjen- za safja kienet u tkun dejjern akbar mill-qawwa li tiġi minn ħbieb l llum imkabbrin bis-setgħa u għada minsijin minn kulħadd. Innisslu fina ħsieb għoli u naħdmu għalih bla biża' ħajitna kollha. IL-HSIEB EWLIENI JEW FINI TA' L-ISTAT HA kienu u għadhom l-iżbalji dwar il-fini ta' l-Istat, iżda l-aqwa fosthom hu dak li jżomm u.jagħmel l-Istat l-aħħar fini tal-bniedem. Il-qawwa kbira li biha ħafna riedu jiċħdu u jxej- nu s-setgħa u l-jedd ta' kull bniedem, ġagħlithom jagħarfu biss is- 'setgħa u l-jedd tan-Nazzjon jew ta' l-Istat, Mela l-bniedem, skond il-fehma ta' dawn il-ħafna, mhux ħlief biċċa għodda ħa/ja f'idejn l-Istat u dan hu l-imgħallem li jħaddem din il-għodda kif irid hu għax hu kollox. Iżda ma tridx wisq biex tintebaħ bil-kobor ta' kruha ta' dan it-tagħlim għax jekk kull biċċa minn ġi:em il-bniedem ma tistax tgħix u taħdem meta hi mif:uda mill-bqija tal-ġisem, il-bniedem igħix u jaħdem għalhh innifsu, ukoll meta hu mifrud mill-Istat. Kuil bniedem għandu għalih innifsu l-persuna tiegħu, in-natura ' tiegħu, il-ħajja u l-għaqda tiegħu nni'su u minn l-Istar ma għan- du xejn ħlief biss il-ħarsien biex ikun jista' jtejjeb dejjem ħajtu fuq din l-art. Dan hu, mela, il-ħsieb ewlieni ta' l-Istat. jiġifieri li. : jagħmel il-ġid lil dawk li jgħaqqduh f'ħaġa waħda, u għalhekk il-Papa Piju XI, fil-20 ta' Diċembru, 1926. maqdar kemm felaħ it-tagħlim mhux Nisrani, li jżomm il-bniedem bħala biċċa għod- da u l-Istat bħala tmiem jew fini, u l-Papa Piju XI fit-taħdita