L-ISKRITTURA MQADDSA U D-''DIVINA COMMEDIA '' TA' DANTE ALIGHIERI Ta' LAWRENCE R. SCHIAVONE Dawk il-kittieba li f'dawn l-aħħar mija u ħamsin sena tkellmu mid-Divina Commedia ta' Dante Alighieri, meta ġew biex isemmu l-ispirtu li minnu l-għaref poeta seta' ġie mnebbah biex jikteb l-opra tiegħu tal-għaġeb, mhux dejjem taw kif kien jixraq importanza lis- sehem li kellha l-Iskrittura Mqaddsa fil-ħolma poetika ta' dak li d-dinja kollha sa minn snin kbar tqies bħala ''divin poeta''. Ħafna minnhom dehrilhom li Dante kien fassal ix-xogħol kbir tiegħu fuq dak ta' kittieba pagani, l-aktar fuq Virġilju, li lejh kellu qima kbira u li lilu għażel bħala gwida tiegħu biex joħorġu mill-bosk tad-dnub u jwasslu, wara vjaġġ ta' biża' u niket, fl-infern u ta' sogħba fil-purga- torju, sal-quċċata tal-Ġenna ta' l-Art. Aħna ma rridux b'xi mod in- naqqsu d-dejn li Dante kellu lejn il-kittieba klassiċi, l-aktar f'dik li hija sengħa tal-kitba u sbuħija letterarja; irridu biss insostnu li wisq akbar huwa s-sehem li kellha l-Bibbja fid-Divina Commedia, mhux biss imħabba s-suġġett għoli u reliġjuż magħżul mill-poeta, imma wkoll imħabba l-eżempji meħudin mill-Iskrittura li bihom inqeda Dante biex iwasslilna t-tagħlima tiegħu li biex naslu għand Alla jen- ħtieġ qabel kollox li naraw il-kruha tad-dnub, nindmu minn ħtijietna, u nimxu fit-triq tas-sewwa. Nistgħu ngħidu bla tlaqliq li l-istorja tal-bniedem u t-tagħlim t'Alla li l-Iskrittura Mqaddsa tqegħdilna quddiemna nsibuh fl-opra kbira ta' Dante mhux biss bħala tiżjin hi jsebbah u jkabbar il-poeżija tiegħu, imma qabel u fuq kollox sustanza u sisien ta' dawk il-veritaj- jiet li l-poeta żgur kien tgħallem fi tfulitu u li wara, imsaħħin mill- esperjenza qarsa ta' l-eżilju, ried iħallilna. Alla huwa t-triq, is-sewwa u l-ħajja; fl-imħabba tiegħu lejna ried jibgħat lil Ibnu biex jeħlisna mill-madmad tad-dnub, imma biex naslu għandu wriena ji jeħtieġ li aħna nimxu fuq it-tagħlim tiegħu kif insibuh fil-Kotba Mqaddsa u taħt it-tmexxija tal-Knisja ta' Kristu, Wara li Beatrice tfiehem lil Dante kif m'għandna qatt nonqsu mill-wegħda li nagħmlu 't Alla tispiċċa b'dawn il-kelmiet li għalina l-insara għandhom tifsira kbira: 8 IL-Manri Bħalma naraw għalhekk mill-kelmiet ta' Beatrice, li fiha l-poeta jara x-xbieha tal-għerf bla qies t'Alla, il-Kotba Mqaddsa għandhom inisslu fina l-insara qima u mħabba lejn il-kelma t'Alla miktuba. Dante jurina wkoll kif għandna nilqgħu u nobdu t-tagħlim tal-Bibbja kif imfisser lilna mir-Ragħaj ta' l-erwieħ li Kristu ħalla fuq l-art biex imexxina, fit-triq għall-ħajja ta' dejjem. Miskin mela min igħawweġ għax hekk jaqbillu l-kelma ta' l-Iskrittura biex ikun jista' jaqdi x-xew- qat ħżiena tiegħu ta' kburija, żina jew regħba. Aktar 'il quddiem insibu lill-poeta jċanfar bi kliem iebes, dejjem b'mezz ta' Beatrice, lil dawk li ma jimxux fuq it-tagħlim ta' l-Iskrittura jew idawru kif jidhrilhom is-sens tagħha: Dante mela għaraf il-kobor u l-qdusija ta' l-Iskrittura u ħass il- ħtieġa li l-ispirtu tagħha ma kellux jitbiddel skond kif wieħed jaqbillu, imma li kull nisrani, bħala iben fidil tal-Knisja kellu jimxi fuq it- tifsir tagħha ta' dawn il-Kotba għeżież għax Hi biss kienet imnebbha mill-Ispirtu Santu biex tagħmel dan, u Lilha biss kienet mogħtija s-setgħa biex tgħallem lill-ġnus kollha t-triq tas-sewwa. Dmir ukoll tal-veru nisrani, iżid igħidilna l-poeta, huwa dak li jaqra l-Bbibja biex ikun jista' jifhem aħjar is-sbuħija u s-siwi tal-kelma t'Alla: Il-kbir poeta għex fi żmien li fib l-Ewropa kienet bdiet tistenbah min-nagħsa tqila li kienet waqgħet fiha wara l-waqgħa ta' l-Imperu ta' Ruma, Fil-qagħda imwiegħra tal-ħajja ta' żmienu Dante fehem li L-ISKRITTURA MQADDSA U D-SIDIVINA COMMEDIA 39 ċ-ċiviltà ġdida ta' l-Ewropa kienet tista' tinbena biss fuq żewġ sisien sodi: l-għaqda politika taħt sultan wieħed, u dik reliġjuża taħt il- : Vikarju ta' Kristu. Dmir tas-sultan kellu jkun dak li jħares il-libertà ċivili taċ-ċittadini fil-waqt li l-Knisja kellha tilqa', tħaddan u tfisser lill-fidili nsara l-Kotba Mqaddsa u fuqhom timxi fit-tagħlim tagħha lejn il-ħajja ta' dejjem. Dante, għalhekk, bħala iben fidil tal-Knisja ta' Kristu ma setax jonqos Ji ma jżidx ma' l-istudju tiegħu dak ta' l-Iskrittura li huwa aċċetta bħala ''summa fidei. Kien iħossu żgur li min ma jafx il-Bibbja ma jafx lil Kristu u l-missjoni tiegħu qaddisa fuq din l-art. Fid-Divina Commedia nsibu msemmija bosta drabi l-kelma tat-Testment il-Qadim u tat-Testment il-Ġdid. Taħt forma poetika u b'sengħa tassew tal-għaġeb il-poeta, li kif igħidilna F. De Sanctis, kellu fidi qawwija f'Alla, irnexxielu jwassal lill-qarrejja tiegħu l-messaġġ li Alla għoġbu jħalli fil-Kotba Mqaddsa. Nixtiequ għalhekk f'għeluq is-seba' mitt sena mit-twelid ta' Dante, insemmu x'uħud mill-persunaġġi bibliċi li niltaqgħu magħhom fl-opra kbira tiegħu, kif ukoll xi ftit passi mill-Bibbja li nsibu msem- mijin fil-Commedia. Dawn il-persunaġġi u dawn l-episodji l-poeta jqiegħed quddiemna biex b'mezz tagħhom jurina kif id-dnub ikerrah ir-ruħ tal-bniedem u kif il-virth tressaq ir-ruħ qaddisa lejn it-Tron t'Alla, FID-DLAM U L-KRUHA TA' L-INFERN Mitlufa l-ħajja tal-grazzja mħabba d-dnub u mfixkel mill-vizzju milli jilħaq it-triq tas-sewwa, Dante jibża'; iħossu jaqta' qalbu u jkun sejjer jintilef meta jidhirlu Virġilju, mexxej, sid u mgħallem tiegħu. Wara li jwissih li biex jikseb mill-ġdid il-ħbiberija t'Alla jinħtieġ li l-ewwel jara l-kruha tad-dnub u jħoss vera ndiema ta' ħtijietu, Virġilju jistqarr li kienet il-Madonna li rat il-periklu li fih kien jinsab Dante u ħasbet biex twassallu l-għajnuna qaddisa tagħha biex ikun jista' jintrefa' mill-qiegħ li fih sab ruħu. F'Marija Santissima naraw għalhekk il-medjatriċi bejn Alla u l-midinbin. Virġilju kien ġie mgħar- raf b'dan minn Beatrice: Imqawwi mill-kelmiet ta' Virġilju u mill-ħsieb li Beatrice qiegħda tgħasses fuqu biex isalva ruħu, Dante jibda l-vjaġġ tiegħu. Imma kif jidħol mill-bieb iwaħħax ta' l-infern isib dlam qawwi, jisma' biki, 10 IL-MALTI tnehid u kliem faħxi, iħoss dieqa, jinfexx jibki u bid-dmugħ f'għajnejh jitlob lill-mexxej tiegħu igħidlu x'inhu dak li qed jisma'. Huma l-erwieħ, iwieġeb Virġiħju, ta' dawk il-midinbin li f'ħajjithom urew għażż fil-ħwejjeġ t'Alla. Fosthom Dante jilmah X'uħud jaraw f'dan il-midneb lil Esati bin Iżakk li għal ftit għazz mar ibigħ lil ħuh tewmi d-drittijiet tal-primoġenitura, Kummentaturi oħrajn jaħsbu li Dante ried jitkellem fuq Pilatu li mbażża' mit- tehdid tal-Lhud spiċċa biex telaq lil Ġest bla ħtija f'idejn l-għedewwa tiegħu, Il-poeta jkompli jimxi mrekken wara Virġilju, jara lid-demonju Caronte jġorr l-erwieħ mitlufa fid-dgħajsa misħuta tiegħu, u wara raqda mbażża', li fiha jiġi mgħoddi bla ma jaf kif minn fuq ix-xmara infernali ta' Akeronti, isib ruħu fil-Limbu. Hawn, kif tgħallimna l-Knisja Mqaddsa, jinsabu l-erwieħ ta' dawk li mietu mingħajr ma ġew maħsulin mill-ilma ħaj tal-magħmudija. Il-poeta Virġilju jirrak- konta lil Dante il-wasla ta' Kristu fil-Limbu wara l-passjoni u l-mewt tiegħu biex jeħles u jtella' miegħu fis-Sema l-erwieħ tal-patrijarki u tan-nies qaddisa ta' l-Antik Testment li kienu rabtu r-rieda tagħhom mar-rieda t'Alla u b'xi mod kienu hejjew it-triq għall-miġja tal- Feddej: Aktar 'il quddiem, fil-waqt li jkunu neżlin dejjem 'l isfel lejn il- qiegħ ta' l-infern, Dante jilmaħ oqbra b'nirien kbar ħerġin minnhom u jistaqsi jekk jistax jara xi ruħ minn dawk li jinsabu fihom, għax għalkemm l-għatu tal-oqbra hu merfugħ l-ebda ruħ ma tidher. L-im- għallem tiegħu iwieġeb li t-talba ta' Dante tista' tiġi mismugħa, għaliex biss wara l-aħħar ħaqq dawk l-oqbra jingħalqu darba għal dejjem meta l-erwieħ li issa hemm fihom ikunu ġew lura mill-wied ta' Ġosafat flimkien mal-ġisem li magħhom kien dineb f'din il-ħajja billi ħaddan u xerred ereżiji kontra s-Sewwa t'Alla: Kliem li jmissu jagħtina ħafna x'naħsbu u x'nixtarru l Wara li r-ruħ mitlufa ta' Farinata degli Uberti, mgħargħra fin- nirien ta' wieħed mill-oqbra, tkellem lil Dante u tħabbarlu li ma jdumx ma jkun imkeċċi minn Firenze — wieħed mill-isbaħ episodji ta' l-opra danteska — dan flimkien mal-poeta kbir ta' Ruma jdur max-xellug u jitbiegħed minn dawk l-inħawi. Hawnhekk Virġilju jfiehmu kif inhi mqassma dik in-naħa ta' l-infern li għadhom ma rawx; fost ħwejjeġ oħra jsemmilu l-post fejn qegħdin ibatu l-erwieħ ta' dawk li dinbu kontra n-natura billi mxew fuq l-eżempju ħażin tan- nies ta' Sodoma li minnhom insibu miktub fil-Ġenesi: Dante. dejjem ħosbien jitlob lil Virġilju jħollu dubju ieħor: għala l-użura toffendi 'l Alla u mhux tolqot biss lill-prorxmu' L-imgħallem twieġeb billi jwiddbu li min jagħsar demm il-proxxmu bla ma jaqla' x'jiekol bl-għaraq ta' ġbinu ikun qiegħed joffendi 'l Alla billi jmaqdar in-natura u l-arti, jiġifieri l-prodotti ta' l-art u x-xogħol meħtieġ biex il-bniedem jaqlagħhom: Il-Ġenesi, ikompli jgħidlu, jitkellem ċar: Għajta ta' kundanna ħarxa nsibuha f'Dante kontra dawk il- midinbin li jiltaqa' magħhom mgħaddsin rashom 'l isfel f'ħofor mimlija ilsna tan-nar. Huma dawk li mogħmijin mill-kobor u s-setgħa ta' din l-art biegħu jew xtraw f'ħajjithom ħwejjeġ imqaddsa u b'hekk ċappsu u tebbgħu ġieh il-Knisja. Hekk il-poeta jċanfar lil dawn l-erwieħ misħuta : 12 IL-MALTI Fost dawn il-midinb'n simonijaċi l-posta jilmaħ lill-Papa Nikola III. Dan igħarraf lil Dante li ma ddumx ma tinżel miegħu fl-infern ir-ruħ tal-Papa Klementi V għaliex fuq l-art dan sejjer jimxi kif mexa Ġasone li fuqu jitkellem il-Ktieb tal-Makkabej. Ġasone, insibu f'dal- Ktieb imqaddes, kien sar saċerdot kbir tal-Lhud wara li kien xtara din id-dinjità bi 860 talent minn għand is-sultan Antijoku Epifane tas-Sirja: Il-poeta hawn idur fuq dan il-midneb u mingħajr biża' u b'leħen qawwi jgħaijat: F'din l-għajta ta' kundanna li fiha nsibu msemmijin passi minn S. Mattew (IV, 19) u mill-Atti ta' l-Appostli (I, 21-26) inħossu li Dante mhux biss huwa l-bniedem politiku ta' Firenze li qiegħed jip- protesta f'ismu kontra dak li qed' jara korrott fi żmienu, imma wkoll il-leħen ta' l-umanità li tmur teħodha kontra dawk ir-ragħajja li minflok ma jaħsbu għall-ħrief fdati f'idejhom, ifittxu biss li jitimgħu lilhom infushom u bl-imġiba taghhom huma ta' skandlu għal dawn il-ħrief, Sewwa jitkellem fuqhom l-Evanġelista fl-Apokalissi: L-ISKRITTURA MQADDSA U D-'DIVINA COMMEDIJA' 18 Erwieħ oħra misħuta jara Dante huwa u nieżel lejn iċ-ċentru ta' l-infern: saħħara li fuq l-art dehrilhom li kienu jistgħu jaqraw il- ġejjieni, u issa mġegħlin iħarsu għal dejjem lura; dawk li f'ħajjithom ma nqdewx kif kien jixraq mill-uffiċċju li arthom kienet fdatilhom f'idejhom u hawn fl-infern jinsabu mgħaddsa f'żift iswed jagħli; ipokriti li għaxu wiċċ b'ieħor u ħbew taħt mant falz ta' qdusija l-ħsebijiet u x-xewqat ħżiena tagħhom. Dawn ta' l-aħħar il-ħaqq t'Alla waddab għal dejjem taħt kappa tqila taċ-ċomb li minn barra tidher tad-deheb. Waħda minn dawn l-erwieħ kellha sehem mhux ċkejken fil-mewt ta' Kristu: Qajfas, is-saċerdot il-kbir tal-Lħud li minn żmien twil kien waħħalha f'rasu li jeqred lil Ġest. Ruħ oħra mitlufa turi lil Dante dik ta' Qajfas fil-waqt li tgħidlu: Bħal Qajfas — tkompli tgħidlu din ir-ruħ — jinsab ikkastigat ħatnu Anna li ssieħeb miegħu biex ifittex il-mewt ta' Kristu flimkien mal-membri tas-Sinedriju. Ilkoll jinsabu msammrin ma' l-art biex minn fuqhom igħaddu l-erwieħ kollha li bħalhom urew wiċċ b'ieħor ma' tul il-ħajja tagħhom. Minn din in-naħa jitbiegħdu Virġilju u Dante biex jinżlu aktar 'l isfel fil-fossa fejn jinsabu l-erwieħ ħżiena ta' dawk li bħal Ulisse u Diomede, li fuqhom jitkellem Omeru, inqdew bl-għaqal li bih kienu mżejna biex bi kliemhom u b'għemilhom iqarrqu bil-proxxmu tagħ- hom. Id-dehra ta' l-ilsna tan-nar li fihom huma moħbijin dawn l-erwieħ tfakkar lil Dante fil-karru tan-nar li kif tgħidilna l-Iskrittura ħeba lill-profeta Elija minn għajnejn id-dixxiplu tiegħu Eliżew: li IL-MALTI Eliżew — insibu fil-ktieb tas-Slaten — kien imżeblaħ mit-tfal ta' Bethel. Bħala kastig lin-nies ta' din il-belt li kienet rawmet lit-tfal fiż-żebliħ tal-veru twemmin, żewġ orsijiet ħarġu minn bosk, ħabtu għal dawn it-tfal u qatlu minnhom tnejn u erbgħin. Dante qiegħed issa joqrob dejjem iżjed lejn iċ-ċentru ta' l-infern, Wara li jħalli l-inħawi fejn jinsabu ikkundannati l-ipokriti, isib ruħu flimkien ma' Virġilju quddiem xena tal-biża' li l-ebda lsien ta' bnie- dem ma jista' jfisser. Jieqaf biex iħares lejn il-midinbin li fid-dinja żerġħu ġlied, qanqlu taħwid jew b'xi mod ġiebu firda fost familji, ibliet u ġnus; jara ġej in-naħa tiegħu midneb b'rasu maqtugħa, li qiegħed iżomm f'idu bħalkieku kienet lanterna; jisma' dik ir-ras tingħi fil-waqt li tistqarr dnubha. Hija dik ta' Bertrand dal Bormio li fil- qorti ta' l-Ingilterra għamlet minn kollox biex ixxewwex lill-prinċep Enriku kontra missieru Enriku II, Anqas daqsha ma kienet ħajjiena r-ruħ ta' Akitofel li fl-Iskrittura nsibu li xewwex lil Assalonne kontra missieru s-Sultan David: Ftit wara, fost l-erwieħ li dinbu billi gidbu u qarrqu bil-proxxmu tagħhom insibu lill-mara ta' Putifar, ministru tal-Fargħuni, li rnex- xielha bil-gideb tbejjet lil Ġużeppi bin Ġakobb f'qalb żewġha u titfgħu l-ħabs bla ħtija. Dante jsejħilha fa falsa che accusà Giuseppej (Inf. Jaslu fl-aħħar iż-żewġ poeti fuq il-bir tal-Ġganti, hekk imsejjaħ għaliex sitt ġganti ta' kobor li ma jitwemminx jinsabu bla saħħa u mgħaddsa minn qaddhom 'l isfel f'bir iwaħħax bħala kastig talli ttantaw jilħqu t-tron t'Alla. Wieħed minnhom ilissen xi kliem li ma jiftiehemx, imma Virġilju jdur fuqu u jiksru fil-waqt li jgħarraf lil Dante min hu dak il-misħut ġgant: Fil-figura ta' Nembrot Dante jgħaqqad elementi bibliċi u pagani. . Wara vjaġġ twil u ta' niket li fih Dante jara kull xorta 'ta' midinbin u kull xorta ta' kastig, jasal fl-aħħar fit-tarf tal-vjaġġ u jsib LiLL-BILBLA 15 ruħu ma' Virġilju fil-qiegħ ta' l-infern. Hawn qiegħed isaltan Luċifru li għall-kburija tiegħu jinsab imsammar fiċ-ċentru tad-dinja. Jeħtieġ li l-poeta hawnhekk iqawwi qalbu għax id-dehra tax-xitan hija tassew tal-biża'. 'Lo 'mperador del. doloroso regno'' bi tlitt iħluq jidher iqatta' u jomgħod tliet m'dinbin li f'ħajjithom kienu waslu biex jitradixxu lil dawk stess li ma kenux għamlulhom ħlief ġid: TQuellunima là su c'ha maggior pena'' disse 'l-maestro, ''Ż Giuda Scariotto, che 'l-capo ha dentro e fuor le gambe mena'', (Inf. — L-oħrajn — żid igħid Virġilju — huma Brutu u Kassju l-assassini ta' Ġulju Cesri, Dante jintelaq ma' għonq Virġilju, flimkien jixxabbtu mas-suf ta' Luċifru u bi tbatija kbira jirnexxilhom isibu ruħhom in-naħa l-oħra ta' minn fejn kienu daħlu fl-infern.