IŻ Il-Pjazza ta' Tfulitna Meta konna nsemmu l-pjazza konna minnufih nifhmu l-Pjazza Sant'Elena il- fetħa kbira qud- diem it-tempju Elenjan, kapolavur tal-istil Barokk, li fl-1950, il-Papa Piju XII għollih għad-din- jita' ta' Bażilka Minuri. Wara dan it-tempju kien hemm dik hekk imsejħa barriera fejn fil-ftit kmajjar kienet tgħix il-Familja Calleja li emigrat lejn l-Awstralja. Kien hemm żmien meta din il- barriera xi ħadd unilateralment għaddiha lill-Klabb tal-bocci fejn diversi voluntiera attrezzawha biex ikun jista' jsir dan il-logħob fiha. Il-logħob tal-boċċi dam isir għal bosta xhur fiha. Kien zmien il-Labour Government Fl-aħħar inbidlu c-cirkustanzi u ndaħal il-Kunsill Lokali wara t- twaqqif tagħhom li b'arrangamenti adatti wara pjanta peritali tal-Perit Joe Bugeja, iben ir- restawratur Samwel, attrezzaha għal gnien pubbliku Din il-pjazza li għaliha kont tasal minn toroq dojoq, ibda minn dik li minn Triq San Rokku, twasslek għat-tempju, dik l-oħra li minn quddiem il-knisja Filjali ta' Sant'Antnin u Santa Katerina, tgħaddi minn quddiem il-ħanut tal-kafe' u tat-te' li kien immexxi minn Aquilina (magħruf bħala l-Pagun) twasslek quddiem pjazza spazjuża; kif ukoll dik ir-rotta li minn Pjazza San Franġisk twasslek quddiem it-tempju, tgħaddi minn quddiem ħanut ta' skarpan faċċata ta' Busuttil Jewellerv u tgħaddi minn quddiem il-ħanut tal-kafe' li kien fil-kantuniera, immexxi minn ċertu Nurat. Fiċ-ċentru tal-pjazza quddiem il-ħanut ta' Lorenzo Grima il-hutch (li żmien ilu kien ukoll restaurant) kien hemm il-ħofra tal-ġibjun fejn l-ilma li jaqa' minn fuq it-tempju Elenjan u minn bnadi oħra kien jinġabar u nifakarhom itellgħuh bil-bramel permezz tal-grab- jali fiha tiddendel it-tarjola ewlenija Fit-triq id-dejqa mnejn kienet tgħaddi l-purċissjoni wara li toħroġ mit-tempju kienet toqgħod il- biċċiera Dolores Pulo flimkien ma' żewgha, Patist. Niftakar ukoll lix-xwejjaħ Vella (Sufinu) ibiegħ id-drappijiet, ir-residenza tal-familja ta' Ninu Bonavia, missier Fr Norbert MSSP u Mons Carm Bonavia li wieħed miż-żewġ ħutu Emanuel kien fl-istess klassi tiegħi fl-elementari. Barra żewġ ħutu reliġjużi u oħrajn xebbiet niftakar lil ħuh John imsiefer l-Awstralja. Niftakar il-ħanut ta' Ċensu Sciberras (Durina) u martu Anni u ibnu Ġiljan u żewġ uliedu bniet; niftakar l-under- taker jew id-deffien Ġanni Borg (Kestelli) u fil-bini mwassal sal-ewwel turġien taz-zuntier il-bar- bier Fredu Testa…Quddiemu kien igħix il-Kanonku Dun Karm Bezzina flimkien ma' żewġ ħutu xebbiet fosthom Grezz il-ħajjata. Fi żmien il-gwerra kienu ġew rifuġjati mill-Isla il-familja ta' oħthom, omm il-Perit Mike Ellul, dak iż-żmien membru tal-Museum u Dun Alwig Ellul Bezzina u ħutu oħra waħda minnhom xebba u oħra żżewġet lil ċertu Farrugia, impjegat il-posta. Oħthom ix-xebba mietet fi xbubitha. Aktar 'l fuq minnhom kien hemm l-iskarpan Leli Borg mlaqqam Palettu; erħilu jsewwi ż-żraben u l-qrieq tal-klijenti .Aktar 'l fuq minnu kien joqgħod Giuseppe Borg, mastrudaxxa, miżżewweġ għand ta' sufinu Fejn Palettu kienet toqgħod il-famil- ja Sacco; u niftakar liz-żewż uliedha bniet Madalen u Rose, illum miżżewġa u saru nanniet. Fil- faċċata tal-barbier Fredu Testa, barra d-dar fejn trabba s-sagristan tagħna Carmelo Bonnici u ħutu l-oħra, kien hemm il-ħanut tat-te' u minerali li kien imexxi ċertu Nazju (illum Alliance Bar) aktar 'l isfel id-dar fejn għex is-Surmast Carmelo Costa, għalliem fil-Primarja u għal bosta snin l-organista tal-Parroċċa. Barra martu għexu hemm żewg ħutu bniet u żewġ subien li l-iċken wieħed illum hu Mons Vincent Costa Isqof fil-Brażil. Ġo dar privata li mingħalija kienet propje- ta' tal-Kan. Saliba, li fi żmien il-gwerra ntużat bħala skola kienu jgħixu familji oħra. Hawn tgħallimt ħafna lezzjonijiet meta l-iskola ta' Brared għalqet bwiebha. Hawn ukoll kienu jsiru xi laqgħat tas-Soċjeta' Dun Filippu Borgia, skond il-għan tat-twaqqif tagħha. Fejn din id-dar kien hemm ħanut ieħor tat-te' magħruf fostna bħala s-Sagristan,(Neno' Delicata) illum il-ħanut tal- Golden Harvest; Il-bieb l-ieħor kienet tgħix is-Sinjura Dinda (Hermelina Decelis Souchet) fejn ukoll għadda żmien twil is-Sur Pawl Attard, wieħed mill-Promoturi tas-Socjeta' Filippu Borgia Karkariż ferventi u żewġ ħutu bniet benefatturi tal-knisja parrokkjali u tas-Santwarju Tal-Ħerba. Niftakar l-ispiżerija tas-Sur Karm Sammut Alessi, (ta' Fenku) li kellu ħuh jismu Ġanni (hawn kienu jiltaqgħu il-kbarat tar-raħal) missier ta' diversi ulied fosthom il-missjunarju Ġiswita Dun Alwiġ (Gigi) Sammut Alessi li miet l-Indja; it-tabib Willie u n-Nutar Joseph, barra Victor, Tonv, Carmelina u Helen. Id-dar ta' fejnu, kienet dar il-Kan Karm Pirotta fejn minn tfulitu, wara mewt ommu Helen f'eta' żagħżugħa, (24 sena) trabba ma' missieru Ġuzeppi Ħaddiem id-Dockvard u żewġ zijietu xebbiet, Lieni u Kekina. Kif taqsam it-trejqa ta' Slaves Street fejn kien hemm public convenience u minn din it-trejqa twassal għall-ħajjat Abele Muscat, li flimkien ma' Ninu Ebejjer il-1950, ħietu l-apparat abjad tal-festa titulari. li għadu jintuża sa' Jlum 2009. Fil-kantuniera ta' Slaves Street kont issib il-barbier Baldassere Armato, magħruf bħala it-Taljan, li emigra mal- familja go Airport West l-Awstralja, fejn għamlet fortuna, Baldass kien bniedem kolt u mħarreġ tajjeb fil-kitba. Hu ppublika diversi kotba ta' poeziji meta emigra f'dak il-kontinent, Qalbu baqgħet marbuta ma' Birkirkara. Oħt Baldass żżewget lil ħu s-superjura tal-Mużew Bniet Gulja Galea ta' Triq Brared, mużew rigal ta' Ġużepp tal-mewt, espert fis-sengħa tal-mużajk. Ms Gulja Galea, illum hi rikoverata f'Sacred Familv Home Naxxar. Illum il-ħanut tal-Barbier Armato, qed jospita lil St Anne's Pharmacv. li hi propjeta' ta' Ms Miriam Sammut Alessi bint Charlie li kien igħix fid-dar fejn kieu joqogħdu l-istess Charles u l-familja tiegħu inkluzi l-ġenituri tiegħu, fosthom ħuh Joseph u oħtu li emigrat l-Amerika . Il-laqam ta' Sammut Alessi kien tal-Motros. Aktar 'l isfel konna nsibu l-ħanut tat-te' imlaqqam ta' 'ta' l-irbiegħi (familja Casha) Spiru u Ruzann fejn sa ftit ilu kien hemm id-Disnevland Store. Dan kien proprieta' tal-knisja tagħna. Kont tasal għal żewġ ħwienet ta' Confectioners wieħed konna nafuh ta' Fenku t-trux, (Carmelo Sammut) fejn illum hemm il-ħanut ta' Anthonv Muscat bl-isem Prospero Barigozzi u l-ħanut l-ieħor ta' fenku Ġanni Sammut, missier il-kollega (il-kollega tal-Primarja) Francis, Tinzel ftit aktar 'l isfel taqbeż id-dar tal-familja Gauci kont issib il-ħanut ta' Fonzu Borg il-landier li snin ilu kien sofra nċendju; illum propjeta' ta' Mark it-tifel ta' Albert Scerri. Faċċata tiegħu niftakar l- aħħar fażi tal-Każin Duke of Connaught, meta wara Mro. Cikku l-Mażuk, Mro. Filippu Ciappara, qarib tiegħi, ragel ta' ziti Katerin, kien i-surmast direttur, bl-assistant tiegħu Mro Carmelo Briffa. Mill-bandisti ta' dak iż-żmien, meta kont tifel li ġejt imqabbad inqassam il-par- l tituri lill-bandisti; bandist li għadu ħaj Ninu Sultana li lejh personali baqa' għandi kull qima. Dan il-pos Barra d-dc Naqni), ic Azzopardi oħtu Ġorġ. ħhumri kier n-numru l tal-ħelu, li Delicata, k hemm lott ma naslu ( żrinġ. Insejt inser Portelli, ba jieħu l-ħla: Imnajjar li il-knisja kie minn qudc ħanut ta' Sagrament Triq Ħerba tagħha) di lewn griż, f jdejh, met Mater et M kuntratt tai mal-mibki izzat mill-F Gużepp Mc Mal-postijie daqs tal-pe u/jew corne kanonista t nsejħulu H: kienu jinġa il-poplu. Ir-radjijiet n . għal bosta enli l-iċken snet propje- oħra. Hawn ienu jsiru xi id-dar kien l-ħanut tal- vuchet) fejn ppu Borgia 1 Tal-Ħerba. anni (hawn żiswita Dun /ictor, Tonv, wara mewt Dockvard u amm public Ninu Ebejjer ntuniera ta' migra mal- tu mħarreġ ient, Qalbu Bniet Gulja ik. Ms Gulja ier Armato, at Charlie li ituri tiegħu, tal-Motros. ha) Spiru u isja tagħna. x, (Carmelo zi u l-ħanut . Filippu tiegħu Mro ssam il-par- i kull qima. Dan il-post għadda f'idejn l-Azzjoni Kattolika fergħa Nisa, immexxi minn Mons Vinc Borg. Barra d-dar imsemmija Amalfi, fejn kienet toqgħod il-familja ta' Rafel u martu Mananni (tan- Naqnip), id-dar ra' Armato li ġiet rikostruwita u fiha kienet toqgħod il-familja ta' ċertu Gerardu Azzopardi li kellu ħajra għas-saċerdozju; għal perjodu qasir infetaħ bħala ħanut immexxi minn oħtu Ġorġa; niftakar il-ħanut taċ-Charlie Chaplain . Meta kienet issir xi tombla min iċama n- numri kien jitla' fil-gallarija (ma niftakarx l-organizzaturi) u xi ħadd jgħajjat kemm kellu ħila n-numru li jitla'. Aktar'l fuq il-confectioner magħruf ta' Ċikku tal-ġobon, magħruf għall-pasti tal-ħelu, li l-familjari tiegħu Delicata għadhom ħajjin, waħda minnhom oħt Mons. Tarcisio Delicata, kienet miżżewġa lil Ninu Ebejjer, ħajjat, isfel mill-hutch (Wenzu Grima) u fejn kien hemm lotto office, propjeta' tal-familja Leslie Sammut, u għajn ta' ilma għall-użu tan-nies sa ma naslu għal ħanut tat-te u kafe' u minerali, imexxi minn Angelo Sammut magħruf bħala ż- żrinġ. Insejt insemmi l-barbier Giju l-kurubellu fejn kien jaħdem f'ħanut li kien ħadu ċertu Vanni Portelli, barbier anzjan, u d-dar ta' Speditu Grech li kien jieħu s-siġġijiet tal-knisja bl-appalt u jieħu l-ħlas minn min jużahom. Kien igħinu wkoll Marianu Felice, il-landier espert ta' Triq Imnajjar li kien bandist tal-klarinett mad-Duke's waqt li ħuh kien idoqq il-katuba. It-triq ta' fejn il-knisja kienet tingħalaq u kien hemm ċertu sqaq li jwasslek għas-sagristija u qabel trid tgħaddi minn quddiem it-taraġ tal-kripta jew kannierja. Illum din saret Sanctuarv Street, fejn insibu l- ħanut ta' Kelment, isem magħruf għal nannuhom Kelment, wieħed mill-fratelli tas-SS.mu Sagrament. Għal bosta snin kien hemm il-branch tal-Bank HSBC. Fost id-djar li twaqqgħu fi Triq Ħerba kien hemm dik tas-Sur Zanz, Prokuratur legali (li ommi tgħid li kien il-parrinu tagħha) din kienet tmiss mad-dar eżistenti fejn hemm skolpita xbiha artistika tas-Sagra Familja lewn griż, fejn kien igħix Lollv Sciberras u l-familja. Kellu ibnu membru taz-ZHN li kien weġġa' jdejh, meta kienu qed inaddfu s-sit tas-sede tagħhom fi Triq Qrejċu, li aktar tard tawha l-isem Mater et Magistra, u li hi proprieta' assoluta tal-fergħa ġuvintur taż-Z.ĦN. ta' Birkirkara (ara l- kuntratt tan-Nutar Francis Mifsud) Dan kien sar f'isem il-Kanonku Anton Mallia Borg flimkien mal-mibki Mamwel Buġeja maħtura mill-kumitat taż-ZHN u mill- Kan Vincenz Saliba li awtor- izzat mill-Kurja bħala possessur tal-benefiċċju ta' guspatronat lajkali mwaqqaf minn Dun Gużepp Madala' Mal-postijiet huma wkoll konnessi drawwiet. Fosthom il-Victorv Kitchen fejn il-familji skond id- daqs tal-persuni, jkollhom tant porzjonijiet ta' ikel, li aktarx ikun jew fażola, inkella għaġin u/jew corned beef, Niftakar lis-Sur Borg, li kellu żewġ uliedu patrijiet Agostinjani, Fr Joseph Borg kanonista tajjeb, u l-ieħor chaplain fin-Navv. Minħabba s-serjeta' tiegħu aħna t-tfal konna nsejħulu Hitler tal-kcina. Wara l-bieb tal-hutch għad hemm loudspeaker tar-Rediffusion, fejn kienu jinġabru n-nies jisimgħu l-aħbarijiet li kienu jkunu kontrollati, biex ma jnisslux biża' fost il-poplu. Niftakar raġel qsajjar iqassam gazzetta bl-isem Bulletin u aħna t-tfal qlajnihielu t-Tich. Ir-radjijiet ma kenux jiffunzjonaw, għax kurrent elettriku ma kienx hawn. Iżda niftakar lil Dun Missha l Constitution Street l Mosta tel: 2754 1007 1 mob: 9945 2927 Vincenz Sa il-BBC u ra Awstralja ( kien il-fonx pupi jduru Oratorju l Baldacchir Ġuzeppi M Galea, ħu : Oratorju D kien is-sagi prim li kie Oratorju fi Niftakar li kien: Min n-nannu ti kienu jaħċ għall-Ħadc L-ARLOĠ: Dak l-arloċ ta skond is- dul għal d kienet il-bi viciversa u kienet iġġi missieru Ċ tal-gwerra Il-pjazza tc ġrajjiet ta' wiesa' tal-t bomba.. K iega tal-ko ewwel, alr moniċi kul l-inizjattivi u jagħmet Mhux l-ew Vincenz Saliba li rnexxielu permezz ta' serje ta' batteries iħaddem ir-radju, fejn kienu jinstemgħu il-BBC u radju ieħor mill-Italja, propaganda kontra Malta. L-ewwel radju li rajt kien ġabu mill- Awstralja (Tasmania) Espeditu Butigieg u kien daqs freezer full size. L-uniku mezz ta' mużika kien il-fonograph idoqq melodiji diski kbar li jdoqqu bil-labar apposta u l-kaxxa tad-daqq bil- pupi jduru . It-teatrin ma tantx kien popolari minħabba l-biża' tal-gwerra, għalkemm fl- Oratorju kellna l-kumpannija ta' San Ginesju. Fost il-protagonisti nsemmi il-buffi Leli Baldacchino, impjegat mal-Bank tac-Cisk, Gejtu Francalanza u fil-persunaġġi serji niftakar lil Ġuzeppi Mallia għalliem li nġabar suldat u li miet fil-gwerra b'shrapner ġo dahru u lil Guzeppi Galea, ħu s-Superjura Gulja u Salvu Schembri. Is-suġġeritur kien ikun Pawlu Mallia, Katekista l- Oratorju Duttrinali kien ukoll jittraduċi xi xogħol teatrali mit-Taljan, flimkien ma' Ninu Pace li kien is-sagristan fit-tempju Elenjan. Xtaqt kieku ma nħallix barra lill-katekist Cikku Xerri, ħajjat prim li kien jisraq ħin biex igħallem id-Duttrina fil-Knisja ta' San Pawl qabel ma nbena l- Oratorju fi Triq San Ġiljan fis-sena 1910 u wara erħilu għax-xogħol tal-ħjata. Niftakar li nhar ta' Ħadd kienu jbiegħu fuq il-monti. Niftakar lil Elija tal-kagħk. Il-logo tiegħu kien: Min għamel għamel ħabib, Dan kien jismu Joseph Grech, haberdasher, missier Wenzu u n-nannu ta' Joseph u Dione li għadu jbiegħ il-fjuri fis-suq kien hemm oħrajn ukoll. Il-barbiera kienu jaħdmu kemm għall-qtugħ tax-xagħar kif ukoll għal-leħja li l-gabillotti kienu jħalluha għall-Ħadd L-ARLOĠĠ tal-FAĊĊATA. Dak l-arloġġ għandu storja interessanti mhux biss għax it-tokki tiegħu jindikaw il-ħin tal-ġurna- ta skond is-sigħat u l-kwarti, iżda dan l-arloġġ inħadem għall-Knisja l-Qadima fl-1723 u ġie mib- dul għal dak li għandna llum, xogħol ta' ġan Anton Tanti minn Tarxien) Il-pjazza tal-knisja kienet il-bus terminus tal-erba' karozzi xarabanks ħodor tal- BMC li jwasslu sa San Ġiljan u viciversa u dawn jitilqu mat-tokk ta' l-arloġġ. Waħda mill-karozzi kienet ta' Ġiljan Sciberros kienet iġġib in-numru 1939, is-sena tal-gwerra u kien hemm żmien meta l-kunduttur kien missieru Ċensu. Kien hemm ukoll pompa tal-petrol għall-użu tal-petrol, iżda dan mhux fl-eqqel tal-gwerra Il-pjazza tal-Knisja kienet il-mekka ta' bosta attivitajiet, uħud minnhom sbieħ u oħrajn ifakkru ġrajjiet ta' sogħba. Fi żmien il-gwerra, it-tliet bibien tal-faċċata fuq iz-zuntier kellhom ilqugħ wiesa' tal-ġebel, bħala protezzjoni kontra l-isplinters ta' bombi li jdumu nieżla wara li tfaqqa' l- bomba.. Kull nhar ta' ħadd filgħaxija l-kappillani kellhom dmir li jagħmlu daqs tliet kwarti spj- iega tal-katekiżmu għall-poplu u bosta kienu jattendu u erħilhom ma jirritornawx id-dar mill- ewwel, almenu sakemm jidlam. Jibqgħu fil-pjazza għal xi attivitajiet. Iż-żewġ soċjetajiet filar- moniċi kull tant żmien, kienu jorganizzaw programmi ta' daqq biex iferrħu lill-poplu. Niftakar l-inizjattiva tal-Kan. Dun Ġużepp Zahra li kien jistieden lis-Segretarju tal-Museum Gius Schembri u jagħmet taħdita spiritwali u juża l-speakers ta' Farrugia tal-Hamrun lill-poplu miġbur hemm. Mhux l-ewwel draba li fi żmien l-elezzjonijiet kienu jsiru meetings politiċi fil-pjazza. Il-pjazza ta' Birkirkara rat ukoll persunaġġi ta' fama. Fiċ-ċentinarju Pawlin 1960, bosta isqfijiet żaru Malta u ma naqsux li jżuru l-parroċċa tagħna, Niftakar fost oħrajn il-Kardinal Josef SIvpi (ta' l-Ukrana) li għadda snin prigunier minħabba twemminu, il-Kardinal Luigi Traglia, Vigarju ta' Ruma) il-Kardinal Tedeschini, il-Kardinal PP Palazzini li ġie maħtur jagħti l-istituzzjoni kanonika lil Mons Ignazju Sciberras Psaila bħala Prepostu; kien iddelegat minn Mons Mikiel Gonzi; kif ukoll il-Kardinal Pappallardo meta ħarset mill-parroċċa tagħna ix-xbiha nkurunata tal-Madonna ta' Pinu. Kien hemm drawwa li lejlet il-festa filgħodu, kien jiġi jżur b'mod infor- mali il-Gvernatur Generali. Niftakar tajjeb il-migja tal-Gvernatur Generali Sir Maurice Dorman, iżur l-awla kapitulari, akkompanjat minn Dr Paul Borg Olivier li kien Ministru ta' l-Edukazzjoni. Mhux l-ewel darba li l-Presidenti ta' Malta Repubblika għamlu żjara uffiċjali lill-Bażilika biex ma nsmmix. ukoll li kemm Sir Anthonv Mamo u Eddie Fenech Adami illum President Emeritus, kienu jkunu preżenti nhar il-festa titulari kemm għat-Transulazzjoni kif ukoll għall-quddiesa solenni Prepositali l Xtaqt kieku nikteb fuq it-tiżjin ornamentali li kienu jsebbħu l-pjazza, ibda mill-istatwi artistiċi, ta' fuq iz-zuntier, xogħol ta' Karlu Darmanin kif ukoll is-sett statwi maħduma minn Wistin Camilleri ta' Ghawdex; (1928) id-dekorazzjonijiet tal-piramidi u d-dwal. Ma niftakarx it-tiżjin tal-faċċata bit-tazzi kuluriti jixegħlu bil-mijiet biż-żejt li tagħhom; ċertu Mazzuni kien il-kuntrat- tur. Fi żmien tfuliti ta' qabel il-gwerra il-festi esterni jew ta' barra, kienu sospiżi għal kollox minħabba kwestjoni storiko-ġuridika li kienet qed issir quddiem it-Tribunali Rumani. L-istorja ma taħfirha lil ħadd u din l-imqaddsa Kolleġġjata sa minn twelidha 1630 sal-lum dejjem b'xi kwestjoni, pika jew pretensjoni għaddejja (kultant spunt minn xi digriet pontificju bħal Ecclesiae Sanctae ta' Papa Montini, inkella xi Motu Proprio ta' San Piju X (Munificentissimus Deus) kul- tant il-Koncilju Regjonali (1935) inkella il-kodiċi tal-ligi kanonika tal-1983 (Sacrae Disciplinae Leges) ta' Papa Wojtvla. Biex inkun semmejt kollox ninkludi hawn id-digriet INTER MULIlI- PLICES ta' San Piju X.. Kien żar Malta l-Viżitatur Apostoliku La Fontain u ddikjara li ma sab xejn irregolari Ikun hemm min bi ftit tagħlim biex ma niktibx malizzja, li jipprova japplika xi klaw- sola jew oħra mid-digrieti msemmija biex jaffettwa l-privileġġi li bihom hi mogħnija l- Kolleġġjata. Qed inħalli barra apposta l-vertenza ta' meta l-Kolleġġjata Sengleana saret Bażilka u ppretendiet il-preċedenza fuq il-Kolleġġjati l-oħra Maltin Mhux qed ninkludi d-dokumenti tas- Sinodu Djoċesan li ttratta diversi problemi attwali f'dawl wiesa' li sar fi żmien il-veskovat ta' Mons Giuseppe Mercieca. Mhux il-ħsieb ta' din il-kitba li jissemmew persuni u korpi kostitwiti li ħaduha qatta' bla ħabel kontra dak li l-maħbub Fundatur Urbanu VIII ried b'għajnejh miftuħa u b'awtorita' papali jagħni l-Kolleġġjata ta' art twelidu u Dun Filippu Borgia. Forsi xi kanonista ta' garbu, wara li jkun fela tajjeb u fid-dettall kollu, il-gurisprudenza rotali, fl-integrita' kollha tagħha, is-sentenzi validissimi tal-Qrati Superjuri Maltin, u fid-dawl tal-ġrajja tat-tletinijiet jagħti ġudizzju ekwilibrat u eżatt fil-komplessita' kollha tal-ġrajja. Biċċa verita' aktarx tixbaħ lill-gidba, l-aktar meta fil- premessi tad-diskussjonijiet ikun hemm klawsoli vagi forsi ukoll surrettizi. tagħrif, i Benjamin Ignatius $ approvata Vikarjat ta bosta kotb diversi mħ ebda diver Nixtieq li Barigozzi, hemm ix-1 l-ġenituri 1 kien ħadn: jasal is-17 gibed tliet u ad unur biex tindik mezz ta' fi: xi uħud ul fil-mewt ti filgħaxija ' Ladarba c djarhom s fuq sidirhc mhemmx biex malli takar lil-M kien rifuġj me scire a abbatini 1 Paniġierik Elenjan, v sal-lum u is-sena 20( ija li daħħ sopran kie takru mill- bid-diffiku xosta isqfijiet al Josef SIvpi lia, Vigarju l-istituzzjoni Mons Mikiel 1 nkurunata b'mod infor- ice Dorman, Edukazzjoni. lika biex ma nt Emeritus, all-quddiesa atwi artistiċi, ninn Wistin karx it-tiżjin n il-kuntrat- għal kollox ni. L-istorja 1 dejjem b'xi ħal Ecclesiae is Deus) kul- 3 Disciplinae TER MULIlI- ma sab xejn ika xi klaw- mogħnija l- saret Bażilka kumenti tas- veskovat ta' ta' bla ħabel xrita' papali irbu, wara li 1, is-sentenzi ju ekwilibrat tar meta fil- 'ressah aktar tagħrif, ifittex il-ktieb 'Storja ta' Bikirkara u l-Kolleġġjata tagħha miktub minn E.B. (Eric Benjamin ) Vella Empire Press 1934 (pp 1-505) kif ukoll it-Tezi tal-Lawrrja ta' Mons. Prepostu Ignatius Sciberras Psaila tal-Pontificia Universita' Lateranensis, pubblikata Ruma 1962 approvata minn Servus Govenece u Petrus Piolanti bl-Imprimatur tal-Kardinal Alovsius tal- Vikarjat ta' Ruma pp (l-200). Din hi miktuba bil-Latin u fiha minjiera ta' informazzjoni barra l- bosta kotba ppublikati mill-Vatikan fejn hemm milbura d-diversi sentenzi rotali mogħtija minn diversi mħallfin ta' fama mondjali. Tassew biċċa ħobż bnina għal min irid ikun jaf il-verita' bla ebda diversikazzjoni. Nixtieq li ma tintesiex il-grajja ta' meta l-qanpiena Elena, maħduma l-Italja minn Prospero Barigozzi, ittellgħet f'postha bil-ħila ta' Lippu Sammut imlaqqam il-Lupu, l-aqwa slinger li kien hemm ix-Xatt u kien attrezzat tajjeb għal sogru bħal dan. Kelli madwar erba' snin izda ħaduni l-ġenituri nara din ix-xena indimentikabbli. Niftakar ukoll meta missieri (li ilu 64 sena mejjet) kien ħadni d-dwana, nara dan il-koloss ta' qanpiena li waslet Malta fit-12 ta' Jannar 1932. Kellu jasal is-17 ta' Frar biex quddiem folla enormi meta l-Arċisqof Mawru Caruana kkonsagraha u gibed tliet tokki li indika il-Fa minore tat-tonalita' tagħha bdiet triqtha lejn postha fil-kampnar u ad unur ta' Gesu' Ewkaristija tindaqq mota kull nhar.ta' Ħamis. It-tokki tal-qanpiena l-kbira biex tindika meta tkun ser issir sessjoni Kapitulari li għaliha jkunu avżati l-kapitulari kollha per- mezz ta' firma fuq ċedola mwassla lill kull wieħed mill-kursur tal-kapitlu. Id-daqq tal-qniepen li xi uħud ultra moderni qed jarawhom esaġerati huma utli biex ifakkruna fit-talb ta' l-Angelus, fil-mewt ta' Ġesu' f'ħin tat-3.00 ta' wara nofsinhar nhar ta' Ġimgħa u l-mota tal-Ħamis filgħaxija biex tfakkar fl-Ewkaristija. Ladarba qed jissemmew il-kapitulari, kien ikun fihom għaxqa il-wasla tal-Kanonċi minn djarhom sat-tempju Elenjan. Kienu jilbsu l-firjolun fuq is-suttana sewda bis-salib pettorali fuq sidirhom u bil-kappell f'rashom. Sħana kienu jħossu żgur meta fit-tempju kien għad mhemmx fans; kulħadd bil-palju jrewwaħ. L-aħħar wieħed li jidħol kien ikun il-Prepostu biex malli jilbes l-ilbies korali jibdew il-funzjonijiet preskritti. Gius Camilleri (Sliema) u erħilu lit-tenur Zammit Harrison u l-baxx Bezzina li kien rifuġjat fi Triq San Rokku, ikanta l-offertorju tal-quddiesa tal-festa 'non enim judicavi me scire aliud nisi Jesum Christum et hunc crucifixum'. L-ewwel il-Kanonċi u warajhom l- abbatini u l-kleru, joħorgu għall-bewsa tar-Relikwija u dan kien isir wara r-reċita tal- Paniġieriku. Dawn kienu memorji li sa minn tfuliti sa llum li lħaqt id-Dekan tal-Kapitlu Elenjan, wara l-mewt tad-Dekan Carm. Pirotta erbatax il-sena ilu, għadhom jaffaxxinawni sal-lum u volens nolens ifakkruni f'dawk il-waqtiet li nistħajjilhom għadhom preżenti. Sa din is-sena 2009, ħarsti ma' qlajthiex minn fuq il-Mro Carm Grech u dik is-sopran prim Għawdx- ija li daħħlitni fis-signifikat tal-Latin, nixtarr tajjeb is-sens Pawlin li minnu ttieħdet, li l-istess sopran kienet tkanta b'ħila kbira, bla ma nobsor li kienet qed tifhem. Ktibt dan kollu kif nif- takru mill-memorja. Lili dawn il-memorji ta' tfuliti bid-diffikultajiet u l-limitazzjonijiet tagħhom iġibuli ċerta nostalġija. Naf li hemm bosta omissjonijiet u meta jkun għadda ż-żmien, ma tista' tistaqsi lil ħadd. Hemm ċertu Kav. Vincenzo Parnis il-protagonist tal-konservazzjoni tan-niċċa tal-erwieħ li kienet twassal għaċ- ċimiteru tal-Infetti, illum plaving ground, li fl-eta' adulta tiegħu għadu jiftakar bosta ġrajja. Censu kien student ukoll tal-Filosofija fis-Seminarju Maġġuri fejn l-għalliem kien il-Provinċjal Patri Bernard mill-Ħamrun-Kappuċċin Skond il-ħsieb tiegħi, it-tfal tal-lum għandhom bosta ħwejjeġ, ilbies u oġġetti ta' logħob u divertiment, iżda m'humiex igħixu t-tfulija tagħhom, għax il-ġenituri u l-għalliema qed jagħmlu bosta pressjoni fuqhom, studju, privatijiet u mitt oġġett tieħor. Addio l-armar tal- altari żgħar fi djarhom u l-istatwi tat-tafal li kienu jinbiegħu madwar sixpence. Fil-festa ta' Santa Venera kienu jinbiegħu bosta' minn dawn l-istatwi u ornamenti. B'ċertu dispjaċir, nistqarr li lum m'għadekx tara dawk is-sriebet ta' tfal lesti fis-sagristija biex iqerru s-Sibt filgħaxija. Dawk li jiġu Ilum arahom jidħlu ftit qabel il-quddiesa tal-ħin nhar ta' Ħadd u jridu jinqdew malajr- Diversi minnhom fl-imgħoddi kienu jidħlu abbatini u minn fosthom kien hemm min kompla għas-saċerdozju . Tbiddlu ż-żminijiet, il-metodu tat-trobbija fil- familja, l-attrazzjonijiet ġodda li ma konniex noħolmu bihom bħal plav-stations, kom- pjuters u l-użu ta' l-internet. : M'jien nikkundanna xejn, iżda nistqarr li ġew fuqna bosta ċirkostanzi li aħna ġenituri u għalliema ma konniex imħejjija għalihom. F'kollox hemm is-sabiħ u l-ikrah. Tajjeb li nitgħallmu mit-tattika ta' ħaddiehor basta tintuża għat-tajjeb. Il-proverbju Latin igħid fas est ab hoste doceri, jew tkun għaqli li titgħallem mit-tattika tal-għadu tiegħek, biex safe- jn hu possibbli tkun bniedem għaqli, matur u eżemplari Grazzi Mulej ta' dak kollu li għamilt miegħi u ma' sħabi matul is-snin. Barra sħabi tal-Primarja Ċensu Testa Eleno Zammit u Joe Mamo, għad fadal ħaj, mimli bil-għomor is-Sur Lino Bartolo minn Sta Venera li kien jgħallimni l-woodwork fil-Primarja u kelli x-xorti li niltaqa' miegħu bħala għalliem fl-iskola statali ta' Victoria Avenue l-Ħamrun, meta kelli bħala surmast lis-Sur Elija Galea, (Rabat) bniedem intelliġenti u prattiku u li minnu tgħallimt bosta.Ma ninsiex lis-Sur Teddv Zammit RIP li tant inkoraġġieni. U lill-headmistress Ms Lina Bugeja li ltqajt magħha fis- St Venera Secondarv School għal għaxar snin. Agħti l-mistrieħ ta' dejjem lil qrabati kollha, għalliema, Diretturi Spiritwa;i fl-iskejjel li fihom għallimt bħal Mons Mikiel Azzopardi u Dun Eddie Borg Olivier, lil Dun Gużepp Borg Micallef il-Kan Pawl Gauci (li sa Ilum għadhom mimlija bl-għomor) xi studenti li kont ngħallem u ħallewna, (fosthom il-Ħamruniżi Tabone Ant. u Maġġi) xejn anqas qassisin, katekisti, edukaturi sħabi l-kapitulari u ġirien li għext u trabbejt u fraħt u għalejt magħhom tul is-snin. 2 ta' Settembru 2009 Anton Mallia Borg