GRAJJIET, DRAWWIET, TIFKIRIET F'dawn l-aħħar snin smajna ħafna dwar ''Manoel Is- land' u l-iżvilupp tagħha. Saru ħafna diskussjonijiet fuqha sija fil-Parlament, kif ukoll fuq il-gazzetti. M'inix ser inkellimkom fuq il-ġlieda politika dwarha, għax il-ġlied ma jogħġobnix, jiġi mil-liema. naħa jiġi. Il- ħsieb ewlieni tiegħi huwa dejjem dak. li nagħtikgħom tagħrif storiku dwar ġraijjiet, drawwiet u tifkiriet tal-im- għoddi. IL-GŻIRA. IL-GŻIRA Dik il-gżira li jieaieta fi l- baħar. li ż AT ' Manoel ; de Vilhena (1722-36). —Fiż- — żmien kienet tagħmel. parti mill-Parroċċa ;ta' Birkirkara ta' tas- a. mgħaqqda ija. saret-magħ- tliet. raġunijiet: ' le tat ai inbena Azz ielet, għaliex fuqha ieħed mill-Fortijiet u: l-aktar. qaw- pa ta': dari. Sa kien hemm fiha storijiet tan-Navv Ingliża U. appartamenti ' għall-impje- gati. Fl-1964, dik ' il-gżira waqgħet :: f'idejn . il-Ġvern Malti. Dan l-aħħar. wasalt Wasla sa-fugha u l-impres- sjoni li għamlitli. hija.dik ta' post imħarbat. Fost il-ħwej- jeġ li-nn hemm. dik 1i:hi tifforma parti mill-Vaeht Ma- tina u li fuqha qegħdin. isiru xi: tiswijiet ta' ħsarat f'xi biċċiet tal-baħar. Nixtieq li f'dak. l-ilsien .ta' tart-.twil 1,150 jarda. (nittama li ebda: 'mara: Ma għandha Isienha sine twil) għad jiżvi- luppaw ħwejjeġ ta' ġid. u: ta' fejda għal pajjiżna, 'KIENET-GĦADHA. Id-dar għandi pittura ċkej- kna (kont xtrajtha xi nofs lira), li turi. dik. l-artli Jum insejħu Gżira, meta , għadha kollha raba' bl-gf lieqi u s-siġar, bil-ħitan tas- sejjieħ u xi razzett, bin-nies ta' hemm. għadhom libsin ta' raħħala. u bdiewa. Il-gżira . Manoel. kienet għadha. maq- tugħa minnha bil-baħar, u ma kienx. għadu hemm il- pont. li llum jgħaqqadha max-xtajta. Naturalment, dik il-kam- panja kien għad ma. kelliex . tieħed.: Dak. il-post kie dmin, għax isem u' n-nies li kienu j 'l hemm għal xi. qadj passiġġata: kienu: jgħ sejrin. sal-gżira żgħira). Maż-żmien kollha ta' hemm 1 l ta' Gżira, li saħħet im l-individwalita' ba tagħha… meta saret parroċċa u nqatgħet minn. tas-Sliema fis-sen: 1913. IL-LAZZARETT : Fuq..dik. il-gżira, għad-li fiż-żmien qadim: ki hemm kappella ċkejkna. : ta' San Ġorġ, il-Granmastru Lascaris, — fl-1643, sptar w appartamenti fejn jinżammu in-nies impestati, jew l-morda b'mard. —Lazzaretto'. fil-bidu kienu: isptarijiet. jiġu miegħi tagħhom Mem jmewim San Lażżru. Minn dawn. l-is- ptarijiet kien hawn ħafna fl- Ewropa, Fis-seklu tlettax. fi Franza biss, kien hemm mat-3,000 lazzarett. żmien il-kelma. Lazzarett bdiet tfisser post fejn. il- biċċiet tal-baħar ġejjin. minn pajjiżi infettati b'xi marda. i tittieħed: kienu jsorġu, il- passiġġieri u l-ekwipaġġ tagħhom: kienu jgħammru u l-merkanzija kienet tin- żamm: għal żmien determi- nat imsejjaħ Quarantena, (40 jum) jew, kif ngħidu aħna, kwarantina, Għalhekk f'kull Lazzarett kien irid ikun hemm sptar, lukanda. 'u mħażen, illum. fil-Lazzarett jitieħdu -n-nies morda. b'xi mard li jitieħed. Fl-okkażjoni tal-pesta .tal- 1675, li f'disa' xhur qerdet 11,000 ruħ, il-Granmastru: Nikola Cotoner kabbar dak l-istpar. Il-Lazzarett tagħna laqa' fih. ħafna nies magħ- rufin. Fosthom insemmi biss lill-Kardinal Newman qabel il-konversjoni tiegħu għal Kattoliċeżmu, fl-- 1832-33. Hemmhekk huwa kiteb poeżiji u ittri lil ommu, lil ħutu Harriet u Jemina u lil Mr. Bowden. Il-Kavallier Galea: tal-Biblijoteka ippub- blika dik il-kitba li fihom jit- kellem fuq Malta, fuq San Pawl u ħwejjeġ oħra, u jik- konsidra l-Lazzarett bħala ħabs, spazjużi jesgħu eżerċtu żid Maż- IL-FORTI MANOEL Fl-1726, imbagħad, inbena fuq il-gżira Forti jew fortizza a spejjes tal-Granmastru: An- tonio: Manoel de Vilhena, li għalih -ġie msemmi Forti Manoel u l-post Gżira Ma- nel (Manoel Island). Dak il- Forti jiddomina l-port ta' Marsamxett kollu kemm hu. Ġa minn. qabel, il-Gran- mastru Perellos kien beda jaħseb biex jsaħħaħ dik il- gżira għad-difiża tal-Belt Val- letta, Iżda. kien il-Granmas- tru Vilhena li qabbad ix- xogħol isir. fuq. — id-disinji taż-żewġ inġinieri franċiżi de Tigne u de Mondion. Scicluna isemmi lil dan tal-aħħar biss. Il- 'Granmastru ordna li jinbnew l-Forti ' appartamenti b'żewġ sulari li ta': 500. sul- ix-xogħol tal-Forti qami '£2) 500 skondi Quentin 'Ħu jhes,- £3 600 skond Sir ( l-opra, tiegħu tkun tala żwikpll ' VILHENA TAL-MALL Min minna ma: raħx. dak: il-monument. ta' Vilhena bil- mant.u l-bastun. . tal-Kmand, maħdum: minn: Kavallier 'Savon, li. qiegħed qabel tid- ħol fil-Mall2 Dak il-monu- ment fil-bidu kien fil-pjazza tal-Forti: Manoel. : Il-Gverna- tur ..Sir.- John Gaspard. le Marchand..(1858-63) ordna li. jitpoġġa fi: Pjazza Teżore- rija (quddiem il-Biblijoteka). Minn.hemm. reġa: ttieħed u -tqiegħed fejn hu llum, biex minn floku seta' jitpoġġa l-monument: tar-Reġina Vit- torja fl-1891'erba' snin wara ċ-ċelebrazzjonijiet tal-ġub- ew . tad-deheb . tas-saltna tagħha (1837-87). L-isem tal-Pjazza għalhekk tbiddel fi-Pjazza Reġina' u ma' dik il-pjazza ħa wkoll l-isem. il- magħruf. Reġina'', il- lum: il-'Premiere'. li Granmastru Vilhena kien sultan maħbub mill- Maltin sa minn mindu kien għadu kavallier, Ballijju: ta' Acre. Ftit wara li: ngħażel Grammastru, t-Torok ppru- vaw jaħbtu' għal: Malta bi flotta. L-Ammirall Tork bagħat ittra insolenti lill- Grammastru u qallu biex iċedi l-Gżira: il-Grammastru ma tax 'każ tal-ittra. L-Ammi- rall induna li Malta kienet Al u fizzjali li n i fl-apparta- Ħaseb - 'Ieħen is-sewwa — is-sibt, 26 ta' awissu, 1972 wkoll istitut għal bniet fqar biex. jeħlishom mit-tiġrib tal- — ħajja, ospizju għax-xjuħ biex jeħlishom: mit-tbatijiet u tal- faqar u' sptar għal mard in- kuraibbli. lesta biex tilqgħu: beża' u reġa lura, bla ma ażżarda biss jinżel d-art. Il-Gram- mastru min-naħa tiegħu, ħa- seb wara. biex isaħħaħ iżjed il-fortizzi ta' Malta: għal dak li jista' jinqala. tal-Birgu; bena l-fortizza. tas- L-'ACADEMIAT Salvatur; u fl-1726 bena Ta' 'ieħ għal Grammastru l-Forti Manoel fuq il-gżira li: Vilhena huwa wkoll it-Ts- semmejna. Huwal ssokta jatru Manoel, li huwa ħa l-bini tal-Furjana $o 'l forti: ħsieb jibni (1731-32) u li, fikazzjonijiet tal-Inġinier Flo- għalkemm. . ċkejken, hu riani u ta lil dak is-sobborġ ġawrha l-aktar prezzjuża tal- l-isem: tiegħu ''Citta' Vil-' arti ta' dak ' iż-żmien, Ta' hena'. Mhux ta' b'xejn il- ġieħ akbar kien il-fatt li bil- Furjaniżi jgħożżuha dik l- is- kunsens tiegħu, fl-1727, il- tatwai ta' ħdejn il-Mall u' fil-Kulleġġ tal-Ġiżwiti ġie festa ta' San Pupulju itellgħu. mgħolli għal grad ta' Aca- statwa oħra tiegħu tal-karta. demia bil-fokolta li tagħti pesta, bil-korazza' tleqq, tleqq l-gradi akkademiċi. Dik il- mil-lewmn il-fidda, ħdejn is- ġrajja kienet turi kif qal fid- simblu: l l-ieħor. tagħhom — digriet, ''il-ħrara tiegħu għal l-iljun. ta' Triq. F'dik il-belt huwa. bena: (Ikompli. f'paġna 8) ''leħen is-sewwa'' — is-sibt, 26 ta' awissu, 1972 GRAJJIET, DRAWWIET, TIFKIRIET L (Jaqbad minn paġna 4) 'eduikazzjoni' ' taż-żagħżagħ, l-interess għal-ġid-komuni u X-xewqa li-jweġġaħ : il-Belt Valletta. : Ta JIRBAĦ L-'ESTOCT : Mhux ta' xejn il-Papa Be- nedittu Xi għaraf il-merti ta' dak. il-Grammastru u bagħatlu - l-Estoc, jiġifieri stallett bil-manku tal-fidda u l-kappell vjola irrakkmat bid-deheb u ħamiema fuqu mal-Kavallier. Abbati — Oli- vieri, — Hi ib'sollennita' 'kbira fil-Knisja Konventwali ta' -San-Ġwann nhar it-3: ta' 'Mejju 1725. Dawn inżammu: fit-Teżor-tall- Knisja, Fil-Mostra. tal-Kun- sill tal-Ewropa, li saret fl- 1970, żewġ tifkiriet .ta' ġieħ bħalhom: kienu esposti fil- Mużew ta' San Ġwann. Nerġgħu . mmorru: ' sura: għal Forti Manoel. Il-pjanta tiegħu: tnaqqxet f'żewġ mi- dalji tal-fidda, li ħarġu fis- snin 1723 u 1724 u b'midal- ja oħra tal-bronż ix-xbiha tal-istatwa li semmejna (tal- Mall). Hum: diffiċli tara dawn: il-midalji, iżda x-xbiha tal-Grammastru , u l-pjanta tal-Forti wieħed jista' jara- hom faċilment, meta jrid, fil- Knisja ta' San Ġwann, fil- monument Hi hemm imtella għal dak il-Grammastru. IL-MONUMENT F'SAN ĠWANN Qatt rajtuh dak il-monu- ippreżentahomilu. ment2 Qiegħed fil-kappella ita' l-Kastilia —-U tugall, lkewwel: waħda — fnan-risħa tal-lemin. Hu monument tal- bronż u ta' rħam, maħdum: mill-iskultur: magħruf fjoren- tin Massimiliano ' Soldani Benzi (1648-1740). Jikkon- sisti f'sarkofaġu, jew qabar, sabieħ: ta'' rħam miżmum minn: żewġ iljuni kbar tal- bronż u mdawwar bi trofej, ktajjen u simboli tal-gwerra. Fil-faċċata tal-urna, jew qa- bar,'hemm altoriljev skolpit, bejn realistiku u bejn simbo- liku, ti juri: lill-Grammastru jiddiskuti il-pjanta tal-Forti Manoel, miżmuma' minn: àn- ġlu. Erba' anġli oħra jżommu isimboli maġisterjali u em- blemi rjali. Żewġ angli oħra jerfgħu r-ritratt. tal-istess Grammastru: f'gwarnniċ ovali tal-bronż: mdawwar b'ġirlan- da: tar-rand, sura ta' ġwie- naħ. Fuq nett hemm l-anġli juru: l-armi nobiljari, wieħed minnhom. idoqq ' it-tromba tal-fama. Il-monument: qie- għed fuq bażi ta' rħam li fiha tinqara skrizzjoni li tfaħħar il-Grammastru bejn wieħed u' ieħor b'dan il-kliem: 'Im- wieled. aktar milli: maħtur għal dik il-kariga, bena l-For- ti u bħala veru missier tal- fqar waqqaf sptarijiet. B'moħħ nobbli kien jaħseb ħwejjeġ għolja u jagħmel ħwejjeġ kbar. Fil-Gżira wis- ħed jara monumenti li juru t-tieba, il-ġenerożita' u l-ħsieb tiegħu għas-siġurta' u għar-rikreazzjoni tal- poplu'.