IL-— KARNIVAL LI NIFTAKAR FL — IMGĦODDI Paul Portelli Fl-imgħoddi l-Maltin kienu jgħixu differenti m'illum. Il- ħajja kienet timxi pass aktar bil-mod u aktar kwieta. in-nies kienet tqattagħha ix-xogħol. il-knisja u d-dar. Ħa kienx hawn 'socials', 'coffee mornings', 'parties' u televiżjoni. Għalhekk meta tasal xi festa, kienu jistennewha bil-ħerqa. Il-karnival kien wieħed mill-festi prinċipali. il-Ballijiet u l-Parata Kien jibda bil-'ċĠovedi Gras' li jaħbat il-Ħamis. Filgħaxija kienu jsiru l-ballijiet f'Il-Borża u l-Casino Maltese, niftakar li bil-kbir u l-aqwa. Kien ikunhemm ukoll taċ-ċivil u tal- Każini tal-Baned, bħal King's Own u La Valette. Iżda dawn kienu għall-membri u i-—familjari biss. Tal-Borża kien l-aktar wieħed magħruf, mhux għali-ballijiet biss, iżda wkoll għall-ilbies sabih u ikel tajjeb. Kienet tiddendel purtiera kbira wara l-kolonni b'dawl qawwi warajha. Kienet tinġabar folla kbira ta' nies quddiemhom u quddiem il-Casino Maltese biex jaraw il-membri deħlin bil-kostumi mill-isbaħ jew bl-'evening dress'. Fuq il- kostum,. l-irġiel kienu jkunu bil-'coat', 'muffler' u kappell, u in-nisa bil-kowtijiet tal-'fur' lussużi. Is-Sibt filgħodu kienet issir il-parata. Waħda li nniftakar sewwa rajtha quddiem is-suq fi triq Merkanti. Kienhemm tfal libsin ta' kavaliieri jew torok. f'idejhom xwabel miżbugħin lewn il-fidda jiżfnu u jħabbtuhom ma' xulxin, filwaqt li jiffurmaw ċirku li f'nofsu kien ikunhemm tifla dritta dritta liebsa aħmar u abjad simbolu ta' Malta. Magħhom kien ikunhemm xi tlieta jew erba' rġiel, min jiddireġihom u min jofroq il-folla. Ma nistgħux ma nsemmux il-famuża terrimaxka. (korruzzjoni tal-kelma terra magica) Din kienet tallegra ħafna fil-jiem tal- karnival u tokkupa post importanti ħafna fil-festi karnivaleski. Ħasra li mgħadhiex tintuża; mixtieq nappella lill-Kumitat tal- Karnival biex jekk għad baqa' minnhom, din terġa' tieħu postha. Kienet speċi ta' pjanu fuq karrettun. Fil-manek tiegħu kien ikunhemm ħolqa tal-ħadid f'kull naħa u ċinga wiesgħa xi żewġ pulzieri marbuta magħhom; raġel bil-kostum kien jiġbed il- karrettun billi jgħaddi din il-ġilda minn fuq spġalltu għal fuq sidru. Oħrajn kbar kienu jinġibdu minn ħmar jew ponv. Uħud kienu elaborati fiafna fid-disinn, bil-figurini għoljin xi tnax il-pulzier (pied) iduru bil-mera warajhom biex jidhru doppji. Il-mużika kienet tiġi minn ċilindru tal-metall idur ġewwa, kollu snien. Bejn wieħed u ieħor kien idoqq minn tmienja sa tnax il- ton differenti, bit-tango, Chariston, kanzunetti Naplitami u miżika minn opri…mużika popolari tal-mument. Raġel bil-plattina f'idu jiġbor xi sitt ħabbiet jew sold minn-nies ta' madwaru, jew jixħtuhomlu mill-gallarijiet. Dan kien ikun liebes il-kostum, ġeneralment ta' buffu (clown). Qabel kien jagħmel xi ftit gabir- joli jew idur ċirku fuq saqajh. Ilbies jew Kostumi Is-Sibt kien isir il-matine' għat-tfal fit-Teatru Rjal u fit-Teatru Ħanoel; wara' l-gwerra fil-Palazz. Kienet issir kompetizzjoni bil-premjijiet għall-aħjar kostumi. It-tfal kienu jiċċelebraw u jagħmlu l-parti tagħhom. L-ilbies kien ivarja ħafna fil-karnival. Kien hawn min jilbes sempliċi, biċċa drapp imgeżwra miegħu u xi żarbun kbir ta' missieru jew ommu; il-wiċċ kien ukun imċappas bin-nigrufum jew bil-karti kuluriti tat-tajr miblulin bl-ilma. Oħrajn b'xi kostum ta' tork, baħri, pulizija, Robin Hood, Tom Ħix(popolari ħafna dawk iż-żminijiet), Charlie Chaplin, żingara jew 'fairv'. Xi ftit kienu jilbsu tassew sabiħ u elaborat, bħal tal-muskettieri, Skoċċiżi, Roval Guards, re jew reġina. Il-bniet jilbsu wkoll ta' Shirlev Temple (li kienet furja dak iż-żmien), pupa, sinjura bil-krinolin, parrokka bajda u nokkli twal jew xi artista taċ-ċine jew 'talkies' li kien għadu jibda dak iż-żmien. Dawn il-kostumi ta' l-aħħar kienu jqumu l- flus għax kienu jkunu magħmulin miil-bellus, ħarir, bizzilel, eċċ…. Missieri kien dilettant ħafna, u kien jagħmilli kostum kull sena, iżda jien ma kontx niddeletta. Ħadd il-Karnival u l-Isfilata tal-Karrijiet Il-Ħadd għal ħabta tas-sagħtejn u nofs kienet tibda l- isfilata minn Strada Rjali (Republic Street), iduru għal Triq San Kristofru (Triq Kristofru ta' dak iż-żmien), u jitilgħu Triq il- Ħerkanti. Baned ta' rħula bil-kostum idoqqu quddiem diversi karrijiet. Dawn kienu magħmulin minn dilettanti, pero' bis- sengħa. Il-karrijiet kienu trakkijiet bl-armar fuqhom, b'xaqq ċkejken quddiem kemm jara jsuq ix-xufier, u quddiemu jimxi raġel biex jiggwidah fil-kantunieri; biċċiet minnhom kienu tassew kbar u bit-tbatija jduru. Raġel ieħor b'lasta twila jimxi ukoll quddiem il-karru biex jgħolli l-'wires' tat-telefon u ta' l- eletriku. Mhux l-ewwel darba li xi karru kien ikisser xi purtel- la ta' xi gallarija jew figura ta' karru tħalli rasha jew idha warajha. Wieħed mill-isbaħ karrijiet li rajt kien fl-1938 jew 1939. Kien jikkonsisti f'gaġġa kbira kwadra, ħadra, irġiel libsin ta' agħsafar b'ilwien differnti, jaqbżu minn fuq lasta għall-oħra. Kien meraviljuż u kien fih ħafna xogħol. Bħala karrijiet kien ikunhemm grotteski bil-kumpanija tagħhom, tar- reklami u ta' l-istudenti. Dawn ta' l-aħħar kien ikollhom kostu- mi elaborati mill-isbaħ, b'ħafna antaċċol;i żigarelli u bizzilel, ħarir, bellus, eċċ. .. Kienu joħolqu ħafna allegrija permezz ta' ċuqlajti, sfafar u bżieżaq, waqt li jwaddbu perlini, kosbor u rollijiet tal-karti kuluriti. Minn dawn il-kumpaniji kien ikun- hemm minn tlieta sa ħamsa. Għadni nagħraf ħafna minnhom, illum avukati, tobba u periti… Ħinn tar-reklami niftakar fost l- oħrajn taż-żebgħa Brolac, tal-ħalib Dutch Babr bit-tfajliet libsin ta' Dutch Giris. Ta' l-Ovaltine l-istess, libsin iewn oranġo b'kappell bil-barnuż abjad; il-bott kien ikun kbir, wie- qaf, tista' ssejjaħlu tank. Bħala reklami kienu jwaddbu bottiji- et replika, imma żgħar. Kien ikun hawn oħrajn satiriċi u politiċi. Billi dawn ta' l-aħħar ġie li qanqlu l-inkwiet, ġew projbiti, pero' niftakar xi wieħed x'aktarx tal-'39. Fuq trakk b' mejda kbira, kienhemm Hitier, Mussolini u Chamberlain, bil-globu. tad-dinja warajhom u jilgħabu l-karti. Il-karrijiet tal-kumpaniji kienu jinżlu minn Strada Rjali, jieqfu quddiem il-palazz, jagħmlu żifna malajr fl-'enclosure' tal-pjazza tal-Main Guard, jerġgħu jirkbu u jkomplu mexjin. MNhar it-Tnejn kien imħolli għal dawn il-kumpaniji biex jagħmiu ż- żifniet tagħhom għall-premjijiet u l-pożizzjoni. F'dan il-jum, apparti mit-trakkijiet tar-reklami, tal-kumpaniji u taż-żfin, u xi erba' taż-żufjett, ftit li xejn kien ikunhemm attivita' oħra. Karrozzini Fl-isfilata kienu jieħdu sehem karrozzini mżejna. X'uħud minnhom kienu jneħħulhom is-sagaf u kien ikollhom kartellun biex jindikaw x'ikunu jirrappreżentaw. Per eżempju xi Xalata Nhar l- Imnarja kien ikun fihom xi erba' rġiel bil-kitarri u xi fniek imdendla, fliexken ta' l-inbid, x'aktarx ilma kulurit, u tazzi f'idejhopm. Libsin bis-sidrija u qliezet kollha rqajja u berrit- ta f'rashom. Kien ikunhemm ukoli karrettuni komuni ta' dak iż- żmien ii fuqhom ġeneralment kien ikunhemm familji. Ir-raġel isuq iż-żiemel jew il-bagħal imżejjen. Ii-mara tirkeb wara saqajha mdendiin, bl-għonnella jew libsa tipikament kampanjola bit-tfal magħha. Minnhom kien hawn ukoli taż-żuffjett. Niftakar karret- tun minnhom tiela' minn Strada Merkanti, quddiem il-Liceo, żewġ irġiel libsin ta' għarus u għarusa tant qalgħu suttar li niżlu jiġru u ħabtu għal dawk li kienu qed jissuttawhom. F'idejhom kellhom tarbija taċ-ċraret, li mnalia ma kienetx ta' verul Sfor- tunatament l-issuttar gie li kien isir b'oġġetti iebsin u jweġgħu, u tispiċċa bis-serjeta'. L-aħħar Jum it-Tlieta, l-aħħar ġurnata tal-karnival, kienet tibda aktar Kmieni fis-sagħtejn, u donnu kien ikunhemm aktar parteċipanti, pero' l-aktar li kienu jkunu mistennija xi wħud magħrufin għaż- żuffjett. Isimhom kien sinonimu mal-karnival ta' dawk iż-żmi—- nijiet, u fost l-anzjani għadhom jissemmew sa'ilum. il-Manina i- aqwa wieħed fosthom. Miegħu kien ikunhemm Pawlu l-Bugie, ċensu iċ-ċemmeċ i Żaru. Dawn kienu jikru karrozzin, jilbsu tomna u surtun, u bl-umbreliel f'idejhom biex jilqgħu il-kwantita' kbira ta' ssuttar. F'kemm ili ngħid, din i;-umbrella kienet tispivċċa qafas. Suttar biz-zkuk tal-pastard, kaboċċi, larinġ immuffat, bajd jinten seba' pesti, patata, pastizzi, u wkoll xi perlini u kosbor (ċiċri kulurit miksi bil-ġelu). Quddiem is-suq ukoll jis- suttawhom bil-mazzit u z-zalzett. Ħingħir il-Manina, il-karnival kien ikun bla togħma. Malli n-nies kienet tilmħu ġej kienet titlaq tiġri għal warajh u jibda l-aqwa briju maċ-ċapċip i l- issuttar. Niftakar inċident meta kienhemm hu, Pawlu l-Buġie u ċ- ċemmeċ. Ħarru għand ħajjat, ċertu Carbonaro, biex jirtukkhom ftit ta' feruti. Dan waħħlilhom il-ħajt ma' wiċċhom bis-sekotin (adeżiv popolari ta' dak iż-żmien), ċappas kulur ta' żebgħa ħamra miegħu u ma' wiċċhom, u nfaxxalhom rashom, dehra ta' Kursari wara dwell bis-skieken. Dawn ħarġu, rikbu karrozzin, iżda laħqu mxew biss mal-20 metru, u tal-karrozzin riedhom jinżlu, waqt li nmif- takru jgħidilhom 'inżilu għax se jkissruli l-karrozzin u joqti;unil' avolja offrewlu aktar milli kkurdaw. L-issuttar —kien terribbli dak inhar; in-nies kienet armata tajjeb bl-''ammuni- tion'l F'inċident ieħor niftakar kif beda l-laqam ta' Ghandi. Kien bniedem ċajtier u ta' karattru ħelu iżda ma tantx kellu għaqal u hekk baqa' sakemm miet, Alla jaħfirlu. Dak iż-żmien kienhemm il- kwistjonbi ta' l-indipendenza ta' l-Indja mal-gvern Ingliż. Mahatma Ghandi kien simbolu ta' reżistenza passiva. Ħela dan ir- raġel qaxxar xagħru ''close shave', libes nuċċali u geżwer liżar miegħu. Kien jixbaħ perfettament lil-Ghandi ta' l-Indja. Dar minn Triq Kristofru għal Triq Merkanti u f'ħin minnhom fetaħ il- liżari Qamet għagħa kbira il-pulizija arrestatu minnufih. Minn dakinhar baqa' magħruf bhala Il-Ghandi. Kienhemm oħrajn magħrufin in-konnessjoni mal-karnival. Lil-ċikku Balalu konna nkantawlu ''Ċikku Balalu, Ċikku Balalu, m'hawnx ieħor bħalu fit- tlitt ijiem tral-Karnivali' Intietef Oħrajn… Fost oħrajn kienhemm ieħor magħruf bħala l-Konslu. Kien jilbes qisu xi avukat; jitla' fuq waħda mill-egħjun tal-Main Guard (Pjazza San Ġorġ) u jibda jaqra speċi ta' bandu, jew pro- gramm elettorali. Botti għall-gvern tal-ġurnata li se jneħħi t- taxxi, ser iżid il-pagi, jintroduċi ġimgħa b'ġurnata xogħol biss u l-bqija ma tagħmel xejn (mhix xi ħaġa rari għax kien hemm qagħad kbir) fost ċapċip kbir. Kien hawn użanza jew xaqliba oħra fit-tlitt ijiem tal- karnival, opposta għad-divertiment, magħrufda bħala l-velja.(') Wara li tispiċċa l-isfilata, għall-ħabta tal-ħamsa, kienet issir siegħa adorazzjoni u priedka fil-parroċċi bħala tpattija għall- offizi l-Alla li setgħu saru. Il-knejjes kienu jkunu ffuilati. Il-predikaturi magħzula kienu jkunu magħrufin u jiġbdu ħafna nies. Kienet issir ukoll l-adorazzjoni. Fit-tlitt ijiem tal- karnival ukoll, is-soċjeta' tal-M.U.S.E.U.ĦM. kienu jiġbru lis- subien u jeħduhom ġurnata passiġġata fil-kampanja, jagħtuhom xi ħelu u xi santa. Lill-bniet kienu jieħdu ħsiebhom is-soċi nisa. Anki s-sorijiet kienu jżommuhom, iżda ma kienux jorqdu hemm iż- żgħar. It-tfal kienu jieħdu magħhom pakkett għaġin u tuffieħa jew larinġa. Izda t-tfajliet kienu jinżammu tlitt ijiem irtir kontinwu, li fl-istess ħin kienet isservihom għall-vokazzjoniji— et. Nota editorjali Il-Velja kienet laqgħa reliġjuża ta' talb fil-knisja. Il-Veljjuni kienu ballijiet maskarati fil-karnival.