Dawl Ġdid fuq il-Vara tad-Duluri (Adolorata) illi tinsab fil-Knisja tal-Gran Fontana Id-dinja tar-riċerka storika hija dinja illi dejjem tagħti lok għal skoperti ġodda. Hi dinja li dejjem tgħin biex jingħaqdu il-ħjut tal-istorja illi fl-aħħar mill-aħħar jifformaw parti mill-għanqbuta l-kbira tal-istorja tal-identita kollettiva tagħna. Aspett ieħor affaxxinanti li ta' spiss jimmanifesta ruħu fid-dinja tar-riċerka huwa l-fatt illi meta r-riċerkatur ikun ifittex fuq suġġett speċifiku, mhux l-ewwel darba illi jiskopri sejbiet ġodda li ma jidħlux f'dik il-linja speċifika li jkollu f'moħħu dak il-ħin. Dawk is-sejbiet ċkejknin allura wieħed jerfagħhom sa meta jigi l-waqt opportun biex wieħed jikteb spunti minn sejba interessanti. Hekk ġara lili. Bħal dan iż-żmien sena ilu kont qiegħed inqalleb ir-registri tal-arkivju tal- Parroċċa tal-Fontana għal skopijiet ta' riċerka speċifika u differenti minn dak li qiegħed nikteb dwaru issa. Tiġi f'idi l-irċevuta tal-fabbrika tant magħrufa u rikonoxxenti tal- istatwarju Louis Ramat ta' Marsilja, Franza. L-irċevuta datata 17 ta' Marzu 1912, hija f'isem l-ewwel Kappillan tal-Fontana Don Giuseppe Hili (1876 — 1937) u tittratta l-ħlas tal- istatwa tal-papier mache tad-Duluri (Adolorata). Din aktarx hija l-uniku riċevuta li teżisti għall-vara illi sa issa rnexxieli nsib f'dan l-arkivju parrokkjali partikolari. Iżda tal-iskantament kien, illi ma' din l-irċevuta instabet ukoll karta oħra forma ta' ittra miktuba bit-Taljan mill-Kappillan ta' San Lawrenz Dun Salvatore Portelli (1864 — 1937). Allura dawn iz- żewġ dokumenti jitfgħu dawl ġdid fuq l-istorja tal-kummissjoni tal-vara tad-Duluri li sa issa kien għadu ma nkiteb kważi xejn dwarha u anke x'relazzjonijiet seta' kien hemm bejn iż- żewġ parroċċi u ċjoe' dik tal-Gran Fontana u dik ta' San Lawrenz, Għawdex. Infatti minn żewġ kotba ppublikati li jittrattaw dwar l-istorja tal-parroċċa tal-Fontana naraw illi wieħed biss jagħmel riferenza għal din l-istatwa tad-Duluri fejn din tiġi msemmija biss bħala 'statwa antika tad- Duluri tal-Verġni Marija'. L-istatwa tad-Duluri tinsab fejn il-bieb tan-naħa tat-tramuntana tal-faċċata tal-knisja tal-Qalb ta' Ġesu u ġiet ordnata mill-fabbrika ta' Louis Ramat (li kien is- suċċessur ta' Gallard et Fils) ġewwa Marsilja li għal dak iż-żmien l-istatwi tagħhom kienu ferm popolari maċ-ċrieki ekkleżjastiċi ta' Malta u Għawdex, partikolarment, u wisq probabbli minħabba l-ħlewwiet u ġesti piji u sempliċi tal-figuri li permezz tagħhom kienu mqanqla diversi devozzjonijiet fil-qlub tal-popolin. Infatti f' Għawdex l-ewwel statwa titulari li nġabet min Marsilja kienet dik tal- Assunzjoni (1863) taż-Żebbuġ minn Dun Ġwann Camilleri. Barra minn hekk, Għawdex spiċċa infatti biex ibbenifika minn total ta' seba' statwi titulari minn din il-fabbrika ta' Marsilja. OM L Gilfho ħa ju deżotetid - ssntizzatl q I Ta ĠiI F Għalkemm l-irċevuta tal-vara hija indirizzata f'isem il- Kappillan Dun Giuzeppe Hili, l-ittra annessa magħha turi li fil fatt il-vara kienet ordnata mill-Kappillan ta' San Lawrenz Dun Salvatore Portelli, aktarx għan-nom ta' u kif imqabbad mill-kappillan tal-Fontana Dun Ġużepp Hili. Infatti, skont l-ittra datata 22 ta' Marzu 1912 il-Kappillan ta' San Lawrenz jikteb u jinforma lill-Kappillan tal-Fontana Dun Giuseppe Hili li qiegħed jibgħatlu bil-ħeffa notifika għaliex kien għadu kif gie infurmat fis-17 tax-xaħar korrenti (Marzu 1912) li l-istatwa aktarx kienet diġa' waslet Malta fuq il-bastiment 'Carthageo'. Barra minn hekk ir-rendikont fl-aħħar tal-ittra juri illi l-istatwa ġiet tiswa £18. 7d, li kien l-ammont tipiku li jitħallas għal statwi minn din il-fabbrika (esklużi dawk titulari). Filwaqt li l-ispejjes tal-imbullaġġ għal-Malta ammontaw għal-£0. Il-Kappillan Portelli ħallas ukoll £0. 7s. għall-posta. Ir-rendikont ukoll jinkludi pagamenti tax-xema' u anke saħansitra l-predikatur li jista' jagħti indikazzjoni illi saret speċi ta' ċerimonja meta waslet din l-istatwa. Huwa kurjuż għalfejn fis-snin 1911/12 intgħażlet il- fabbrika ta' Louis Ramat ta' Marsilja biex inħadmet din l-istatwa tad-Duluri partikolari. Jista' jkun li l-affari tiċċara meta wieħed iqis illi fil-1907 il-vara titulari tal-Qalb ta' Ġesu li kienet ordnata aktarx mingħand id-ditta Taljana Francesco Rossa minn Ruma ma tantx kienet intgħoġbot. Dan partikolarment għaliex kienet tqila wisq u ma tantx irnexxiet. Infatti snin wara din il-vara ġiet mibdula ma' vara oħra maħduma mill-istatwarju Wistin Camilleri u mogħtija minnu stess lill-parroċċa tal-Gran Fontana (1923). Allura meta tqis dan kollu inkluż il-fama li l-fabbrika ta' Marsilja kellha ġewwa Malta u Għawdex huwa probabbli li ntgħażlet din il-fabbrika mhux biss għaliex kienet popolari imma wkoll bħala alternattiva oħra għal dik ta' Francesco Rossa. Jekk wieħed jistaqsi kif jidħol f'din l-istorja l-Kappillan ta' San Lawrenz Dun Salvatore Portelli, ir-risposta tista' tvarja. Hawnhekk, jidher illi kien hawn il-possibbilta ta' konoxxenza u ta' ħbiberija bejn iż-żewġ Kappillani. Infatti dawn iż-żewġ Kappillani kellhom ċirkostanzi tal-ħajja kemm xejn simili. Dun Ġiuseppe Hili u Dun Salvatore Portelli kienu t-tnejn li huma l-ewwel kappillani ta' żewġ parroċċi ġodda illi twaqqfu pjuttost wara xulxin. Difatti l-parroċċa tal-Fontana (1911) saret parroċċa eżatttament wara dik ta' San Lawrenz (1893) u ż- żewġ Kappillani kellhom l-ambizzjoni li jfornu l-knejjestagħhom b'xogħlijiet ta' arti. Infatti l-knejjes taż-żewġ parroċċi jistgħu jiftaħru b'diversi kwadri rinomati inkluż żewġ kwadri titulari tal- famuż pittur Malti Ġiuseppe Cali. U sas-snin 30 jidher ċar mill-analiżi ta' l-istorja li jien għamilt taż-żewġ parroċċi, illi kienu għaddejjin kontinwament b'kommissjonijet tax- xogħlijiet tal-arti. Barra minn hekk iż-żewġ parroċċi għandhom l-uniku żewġ orgnijiet f' Għawdex akkwistati fi snin differenti mingħand il-fabbrika Guidici e Laudani ta' Palermo u allura jidher ċar illi seta' kien hemm konsultazzjoni mill-qrib bejn iz- żewġ kappillani. Fid-dokumenti tal-arkivju tal-parroċċa ta' San Lawrenz ma jidhirx illi dak iż-żmien il- Kappillan ta' San Lawrenz kien ordna statwa tal-karta pesta ma' dik tad-Duluri illi ordna f' isem il-Kappillan Dun Ġiuseppe Hili għal din il-parroċċa. Allura wieħed ma jistax jgħid illi ż-żewġ kappillani setgħu ftiehmu biex iġibu żewġ statwi f'daqqa kif ġie li ġara b'certu kommissjonijiet ekkleżjastici. Pero' jidher ċar illi l-Kapppillan Dun Salvatore Portelli kien ammiratur tal- istatwi tal-fabbrika ta' Marsilja. Infatti kien hu illi kien ġab il-vara titulari ta' San Lorenzo (1895) li jingħad illi kienet intlaqgħet tajjeb ħafna mill-poplu ta' dak iż-żmien. Is- 'suċċess' ta' din il-vara ta' San Lawrenz saħansitra waslet biex l-istess kappillan ordna tliet statwi oħra minn din il-fabbrika fosthom dik tal-Beata Vergine Adolorata / Duluri (1898), is- Sacro Cuore di Gesu (1901) u l-aħħar waħda ta' Sta Antonio di Padova (1910). Hawnhekk jidher ċar illi l-imsemmi Kappillan ta' San Lawrenz seta' kellu relazzjonjiet ferm tajbin mal- fabbrika ta' Marsilja. U għalhekk wieħed jista' jażżarda jikkonkludi li l-kapaċita tal- Kappillan Portelli li jordna dawn l-istatwi minn Marsilja setgħet ħajret il-Kappillan Dun Ġiuseppe Hili biex javviċinah. Barra minnhekk, iż-żewġ kappillani kienu ġejjin minn familji influwenti tal-qassisin. Il- Kappillan ta' San Lawrenz Dun Salvatore Portelli kien il-kbir fost ħamest aħwa saċerdoti li kienu Dun Pio Portelli (Viċi fil-parroċċa tal- Għarb), Dun Karmelo Portelli (l-Arċipriet tal- Għarb), Dun Ġużepp Portelli (Rettur tas-Santwarju ta' Pinu) u Dun Grazio, filwaqt ili Dun Giuzeppe Hili kellu lil ħuh Don Alfonzo Marija Hili li kien l-arċipriet tar-Rabat ta' Għawdex. Filwaqt illi l-aħwa Hili kellhom tliet knejjes taħt is-sorveljanza tagħhom (il- Katidral tal-Assunta, il- knisja ta' San Ġorġ Martri u l-knisja tal-Gran Fontana), l-aħwa Portelli kellhom tliet knejjes oħra (il-knisja ta' San Lawrenz, tal-Viżitazzjoni l-Għarb u s- Santwarju ta' Pinu). Difatti ż-żewġ familji jagħmlu parti minn kuntest pjuttost interessanti fejn kien hawn familji ekkleżjastiċi kbar jiddominaw l-isfera reliġjuża. F'dan il-kuntest tal-familja Hili u Portelli kien hemm familja illi eżerċitat l-influwenza tagħha fl-inħawi tal-Punent u l- oħra fil-parti ċentrali tal- gżira Għawdxija. Konnessjoni bejn dawn l-aħwa tkompli tiżvolġi meta wieħed ikompli janalizza aktar fil-fond. Infatti ħu Dun Salvatore Portelli, Dun Ġużepp Portelli (ir- rettur ta' Pinu) minbarra li kien maħtur monsinjur tal-Katidral ta' Għawdex kien laħaq ukoll viċi rettur flimkien ma' Dun Alfonz Marija Hili, ir-rettur tas-Seminarju tal-Qalb ta' Ġesu meta l-Ġiżwiti telqu mis- Seminarju ta' Għawdex fl-1909. Barra minn hekk Dun Salvatore Portelli flimkien ma' Dun Alfonz Marija Hili studjaw fl-istess żmien fis-Seminarju. Jista' jkun il-konnessjoni bejn dawn iż-żewġ familji ekklezjastici laħqet il-qofol tagħha fil- kummissjoni tal- istatwa tal-Madonna tad-Duluri (Adolorata) li tinsab fil-knisja tal-Qalb ta' Ġesu. U b'hekk għall-ewwel darba wieħed jista' jifhem aħjar il-kuntest dinamiku ta' kif din l-istatwa spiċċat fil-knisja tal-Fontana. Wieħed jista' ukoll jikkonkludi li din l-istatwa kienet indirettament biċċa kummissjoni artistika oħra fil-portafol ta' Dun Salvatore Portelli li saret barra mill-parroċċa tiegħu.