L-aħħar nisel ta' l-Abenserraġi. Ben-Ħamet jew l-aħħar nisel tal-Benserraġi hi ġrajja miktuba mill-kittieb franċiż Francois RENt DE OĦATBAUBRIAND, magl- ruf għal kitba tiegħu immortali bħal ma hi l-Genie du Christianisme, les Martvrs, eċċ. Din hi ġrajja ta' żagħżugħ għarbi, nisel dawk il-Mori li ġew mirbulta u mkeċċija minn Spanja u mibgħuta lura lejn ix-xtut ta' l-Affrika. Ben-Ħamet ried jitħallas minn min. kien qered lil niesu u għal dil-ħaġa raġa' lejn Spanja. Gara li, bla ma jaf, iltaqa' u ħabb lil bint min kien mar hemmhekk biex jitħallas minnu; iżda l-imġiba ta' dawn in-nies vebħitu u raġa' ħiemed lejn pajjiżu. Inġibu hawn xi bċejjeċ'maqluba kelma b'kelma minn din il-ġrajja. MBARKA mill-bħajra ta' Tunes; riħ tajjeb wasslu Kartaġni; niżel mill-mirkeb u dikment qabad it-trieq ta' Granada: għadda bħala tabib għarbi li ġie jfittex il-ħxejjex qalb l-iġbla ta' Serra Nevada. Bagħala ġwejda wasslitu bil-lajma l-lajma lejn il-pajjiż fejn l-Abenserraġi, darba, kienu jtiru fuq żwiemel gwerriera: kellu gwida miexi quddiemu, jiġbed urajh żewġ bgħula olira kollha ġlieġel u freneż tas-suf ta' l-ilwien kollha. Ben-Hamet qasam il-mogħxiet kbar u l-boskijiet tal-palm tas-saltna ta' Murċja; mill-kobor ta' dawn is-siġar, ra li bil-fors kienu mħawla minn missirijietu, u qalbu mtliet bil-ħasra. Hemm wieqaf torri fejn il-għases kienu jishru fi żmien il-gwerer tal-Mori ma' l-Insara; hawn tidher ħierba li mit-tifsil tal-ġebel tagħha turi nisel moresk; ħaġ'oħra ta' qsim il-qalb għall-Abenserraġl Niżel minn fuq il-bagħla, u, għal taparsi jfittex il-ħxejjex, inħeba għal ftit qalb dan il-fdal biex jagħitiha għall-biki. Qabad, imbagħad, mill-ġdid it-trieq, joħlom, mal-ħisejjes tal-ġnieġel tal-karwana, u mal- għana ta' swied il-qalb tal-gwida tiegħu. Dan ma kienx jieqat mill-għanja twila tiegħu jekk mhux biex iħeġġeġ il-bgħula tiegħu jsejliilhom sbieh u qalbiena jew, biex iċanfarhom, isejħilhom għażżiena u rjus iebsa…… Xħin Ben-Ħamet lematħi il-quċċata ta' l-ewwel bini ta' Granada, qalbu bdiet tħabbat hekk bil-qawwi li kellu jwaqqaf il-bagħla. Sallab idejh fuq sidru, u, b'għajnejh imsammra fuq il-belt imqaddsa, baqa' ħiemed bla ma jitħarrek. Il-gwida waqaf huwa wkoll, u, billi l-Ispanjol malajr jifhem kull tqanqila għolja tal-qalb, qalbu dehret li ħas- set, u basarli l-Għarbi kien qiegħed jarġa' jara l-art tiegħu l-qadima. Fl-aħħar l-Abenserraġ tkellem : Gwida, qal, 'jalla tkun hienil Taħbilix dak li hu minnu, għax nhar twelidek kien bnazzi u l-qamar qed jimla. Xinhuma dawk it- torrijiet li jiddu bħala kwiekeb fuq dik il- wesgħa kollha ħdura 7' 'L-Alhambra,' wieġeb il-gwida. 'U dak il-kastell l-ieħor, fuq dik il- għolja l-oħra 7'' qal Ben-Ħamet. 4Il-Ġeneralif,' wieġeb l-Ispanjol. 'F'dak il-kastell hemm ġnien mimli riħlan fejn iridu jgħidu li lil wieħed Abenserraġ qabduh mas-sultana Alfajma. Iżjed il-bogħod, intix tara lill- Albażin, u, iżjed lejna, it-Torrijiet il-Ħomor 7' Kull kelma tal-gwida kienet taqsam qalb Ben-Ħamet. Kemm hi ħaġa iebsa li jkoliok taqa' għal nies barranija biex tagħraf it-tifkirijiet ta' missirijietek, u ġġiegħel igħil- dulek il-ġrajja ta' niesek u ta' fibiebek lil nies li xejn ma jħossuhal Il-gwida tajjar il-ħsieb ta' Ben-Ħamet billi qallu: 'Nimxu, sur Għarbi; nimxu, hekk Alla ried l Agħmel il-qalbi Franġisku I, mhux forsi illum stess priġunier f'Madrid tagli- na': Hekk Alla ried. ': Neħħa l-kappell, radd radda s-salib u ta daqqa l-baglila tiegħu. L-Abenserraġ mess huwa wkoll lil tiegħu fil-ħin li għajjat: ''Hekk kien miktub.' U qabdu niżlin lejn Granada…… Wara li dam jiġġerra Ħafna bla ma jista' jsib triqtu, Ben-Ħamet sama' bieb jinfetaħ. Ra ħierġa mara żagħżugħa, liebsa bejn wieħed u ieħor bħas-slaten tal-qedem li naraw minquxa fuq il-monumenti ta' l-abaziji l-qodma tagħna. Kur- pett iswed bil-glalen tad-deheb, kien jagħfsilbha qaddha mis- lut; id-dublett qasir, dejjaq, bla piegi, kien iħalli jidher pexxun sabiħ u sieq ħelwa: fuq rasha kellha mqiegħied bi ħlewwa kbira mant tal-ħarir, iswed ukoll. u hi b'idha x- xellugija kienet iżżommu msallab u magħluq bħala skufja sa taħt ilħitha hekk li minn wiċċha kollu ma kinux jidhru ħlief għajnejha kbar u ħalqha donnu warda. Mara xwejħa kienet qiegħda timxi magħha; paġġ bil-ktieb tal-knisja kien miexi quddiemha; u żewġ qaddejja mlibbsa bil-lwien tagħha, kienu miexja wara, xi ftit il-bogħod minnha; kienet sejra l- knisja għat-talb ta' fil-għodu, li d-daqq tal-qampiena ta' mo- nasteru fil-qrib kien qiegħed iħabbar. Ben-Ħamet stħajlu qiegħed jara l-Anġlu Iżraeli, jew in- kella l-iċken waħda fost il-Huri. L-Ispanjola, xejn inqas mistagħġba,:baqgħet tħares lejn l-Abenserraġ, li t-turbant, il- libsa u l-armi li kellu fuqu kienu jsebbħu iżjed is-sura nob- bli tiegħu. Meta ġiet f'tagħha minn l-ewwel dehxa, b'dik il- ħlewwa u dik il-libertà li għandhom biss in-nies ta' dak il- pajjiż, għamlet sinjal lill-barrani biex jersaq lejha. 'Sur (Għarbi,' qaltlu ''milli jidher għadek kif wasalt Granada: jaqaw intlift 77 'Sultana tal-ward,' wieġeb Ben-Ħamet, ''għaxqet għajnejn ir-rġiel, irsira nisranija, iżjed sabiħa 'mix-xebbiet tal-Ġorġa, qtajthal jien barrani għal din il-belt; mitluf f'nofs dawn il-palazzi, ma nistax narġa' nsib il-kan tal-Għarab. Mhux li Mawmettu jmisslek qalbek u jħallsek tal-qalb tajba tiegħek' 'Il-Għarab huma msemmija għal imġibithom,' raġgħet qalet l-Ispanjola bi tbissima l-iżjed ħelwa, 'iżda jiena u la jien sultana tal-ward, u la jien rsira u lanqas irrid li ħadd igħaddili kelma ma' Mawmettu. Imxi warajja, sur kavalier, ħalli nwasslek il-kan tal-Għarab.' Ħafifa ħafifa mxiet quddiem il-Benseraġ, wasslitu sal- bieb tal-kan, uritħielu h'idejha,għaddiet minn wara l-palazz u għabet…… Ben-Ħamet ma kienx iżjed la hieni u lanqas imdejjaq biżżejjed biex iduq sewwa l-ħlewwa, tal-ħemda: kien għaddej minn dawn in-naħiet kollhom seher b'moħħu mxerred u b'qalbu bierda. Miexi bla ma jaf għalfejn, kien għaddej minn mogħdija siġar li kienet iddur mal-għolja ta' l-Albażin. Dar tar-raħal, imdawra bi ġnien tal-larinġ, iffaċċat f'daqqa watida quddiem għajnejh: huwa u jersaq lejn il-ġnien, sama' l-ħoss ta' leħien u ta' kitarra. Fil-leħien, fis-sura u fil-ħarsa tal-mara hemm rabta li ma tqarraq qatt b'raġel li jkun iħobb. 'Il-huri tiegħi F' qal Ben Ħamet; u qagħad jissamma' b'qalbu tħabbat : għall-isem tal-Abenserraġi, imsemmi iżjed minn darba, qalbu bdist tħabbat iżjed bil-qawwi. Dik li hija kienet qegħda tgħanni kienet għanja kastellana li tgħid il- ġrajja tal-Abenserraġi, u taż-Żegri. Ben-Ħamet ma satax iżomm iżjed : jofroq qabda riħan u jiġri. f'nofs ġemgħa tfaj- liet, li, imbażża', jaħarbu qalb it-twerżiq Dak in-nhar Don Rodrig kien għalaq sninu, u Blanka għamlet lil missierha tertullża, jew festa żgħira, f'din il- filewwa ta' lok għalih waħidu. Id-duka ta' Santa Fe stieden lil Ben-Ħamet biex joqgħod bil-qiegħda qalb dawk iż-żgħażagħ, li kienu jieħdu gost bit-turbant u bil-lbies ta' dak il-barrani. Ġiebu l-imħaded tal-bellus u l-Benserraġ qagħad fuqhom kif joqogħdu l-Għarab. Saqsewh fuq pajjiżu u x'kien għadda minn għalih; hu weġibhom waħda f'waħda u b'wiċċ kollu hena. Kien jitkellem kastellan l-iżjed safi u kont taħsbu Spanjol li ma kienx idaħħal dejjem fi kliemu, kelma li hi użata biss man-nies ta' ġewwa jew mal-ħbieb tal-qalb. Din il-kelma kienet hekk iddoqq ħelu f'ħalqu li kienet twaġġa' qalb Blanka meta huwa kien ikun igħidha għal xi waħda minn sħabha. Dehru ħafna qaddejja, ġiebu ċ-ċikkulata, pasti tal-frotti- jiet u l-ħbejżiet fielwa ta' Malga, bojod bħas-silġ, kollha toqob u ħfief qishom sponoż. Wara li kielu xi ħadd talab lil Blanka li tiżfnilhom żifna milli taf hi, żifna minn dawk li bihom kienet tisboq lil l-aqwa żingara. Hi kellha toqgħod għat-talb ta' ħbiebha. Ben-Ħamet ma fetaħx fommu, iżda ħarstu tal-ħiniena kienet titkellem flok xoftejh. Blanka għażlet tiżfen żambra, żifna mill-isbaħ li l-Ispanjoli kienu ħadu mill-Mori. Waħda minn dawk iż-żgħażagħ bdiet iddoqq fuq il-ki- tarra t-tħannina ta' dik iż-żifna. Bint don Rodrig neħħiet il-velu u f'idejha bojod waħħlet par kastanjoli ta' l-ebbanu, Xuxitha sewda kienet taqa' nokkli nokkli fuq għonqha ta' l-alabastru ; ħalqha u għajnejha daħka waħda ; il-lewn ta' wiċċha mqanqal mit-taħbit ta' qalbha. F'daqqa waħda terġa' taħfen il-kastanjoli, tfaqqagħhom mat-temp għal tliet darbiet, tibda l-għanja taż-żambra, u, waqt li twaliħad leħen- ha mal-ħoss tal-kitarra, titlaq bħal berqa. Mitt ħaġa jgħidulek il-passi ta' riġlejhal xi ħlewwa fil- qagħdiet ta' surithal Issa tarfa' dirgħajha bl-ikbar ħeffa, issa tħallihom jaqgħu bi rtuba Tkun għadha tintafa' 'l quddiem bħalkieku mitlufa fil-hena xħin tarġa' lura mimlija bid-dwejjaq. Iddawwar rasha, qisha ssejjaħ lil min anqas biss ma jidher, bil-mistħija ħollha tressaq ħaddejha ħomor għall-bewsa tal-għarus, taħrab mistħija, tarġa' lura hienja u msabbra, tersaq b'pass sħiħ. u bil-kemm mhux imqit, im- bagħad iddurlek għal fuq il-ħaxix. il-mixja u l-għanja tagħha u l-leħen tal-kitarra ħaġa walida. Letienha, xi ftit miksur, kien iqanqallek il-ġibdiet kollha sal-qiegħ ta' qalbek. Id-daqq ta' l-Ispanjoli, magħmul minn tnehid, ċaqliq ħafif, ilfiq u għana mwaqqaf f'daqqa, tistħiajlu tafilita li qatt dehret ta' hena u swied il-qalb. Dan id-daqq u dan il-għana, lil l-aħħar Abenserraġ, qatgħuhielu għal dejjem: kienu biżżejjed biex iliawdu qalb inqas marida minn tiegħu……. Ben Ħamet u Blanka, rashom qiegħda hemm: ma kinux jistennew ħaġ'oħra ħlief il-ħin li juru qlubhom lil xulxin Kien, dak iż-żmien, l-isbali tas-sena. ''Int għadek ma rajt- hiex l-Albambra,' qalet bint id-Duka ta' Santa Fċ lill-Aben- serraġ. Li kelli ngħid minn xi kliem li żelaqlek, niesek ġejja minn Granada. Nistħajjel li tixtieq iżżur il-Palazz tas- slaten il-qodma tiegħek. Jiena stess il-lejla nurihulek. Ben-Ħfamet, ħalef fuq dinu, li lebda ħarġa ma kienet tista' ttih gost iżjed minn dik. Malli wasal il-ħin għall-pellegrinaġġ għall-Alhambra, bint don Rodrig rikbet debba bajda, mdorrija tiġri fuq il- blat daqs għażżiela. Ben-Ħamet ixxierek mas-sbejħa Span- jola fuq żiemel andaluż, imlibbes la torka. Mal-ġiri ħafif taż-żagħżugħ għiarbi, il-libsa ħamra kienet tittajjar u tinte- faħ għal urajh, ix-xabla mgħawġa ċċekċek fuq is-sarġ għoli. u r-riħ itajjar il-pjuma tar-rix li kellu mehmuża mat- turbant. In-nies, imgħaxxqa b'din il-ħlewwa, huma u għad- dejja, kienet tgħid: ''Dan prinċep mislem, li donna Blanka sejra ġġib għal magħina……. Wara ftit ħin ta' stagħġib u ta' fiemda, iż-żewġ maħbuba daħlu f'dan l-imkien fejn kienet taħkem is-setgħa mitmuma u l-lena mgħoddija. L-ewwel daru s-sala tal-Mesukar, qalb ir-riħa tal-fjuri u r-resħa ta' l-ilma. Imbagħad dafilu fil-bitħa tal-Ljuni. Ma' kull pass. Ben-Ħamet, qalbu iktar bdiet tħabbat, 'Ti ma kienx għax inti qiegħda timlieli qalbi bil-hena,' qal lil Blanka, b'liema wġigħ ta' qalb ma kienx ikolli nsaqsi lilek, li int Spanjola, il-ġrajja ta' din lgħamaral Ahl dawn l-imkejjen huma magħmula biex jil- qgħu lil min hu hieni; imma jien… Ben-Ħamet lemaħ l-isem ta' Boabdil ingastat fil-mużajk. ċJa sultani,' għajjat, X'sar minnek7 Fejn nista' nsibek il-Alhambra tiegħek 77 U d-dmugħ tal-fedeltà, tal-lealtà u tal-ġieħi imlew għajnejn iż-żagħżugħ għarbi, 'Ir-rwajjes tagħl- kom tal-qedem,' qalet Blanka, ''jew aħjar is-slaten ta' mis- sirijietek, kienu nies ta' bla qalb'—''B'daqshekk7' wieġeb l-Abenserraġ, ''kienu xortihom ħażina l'…… 'Ben-Ħamet,' qalet bint id-duka ta' Santa Fġ, ''ħares sew lejn dik l-għajn: fiha ntefgħu l-irjus imbiċċra tal-Abenser- raġi Fuq ir-rħam għahom jidhru t-tbajja' tad-demm ta' dawk l-imsejkna li Boabdil issagrifika għas-suspetti tiegħu. Hekk jimxu f'pajjiżek, ma' min jidħak bil-mara li temmen kollox. ' Ben-Ħamet ma kienx qiegħed jismagħha iżjed; lil Blan- ka: kien tbaxxa jbus bil-qima it-tbajja' tad-demm ta' niesu. Imbagħad qam u għajjat : ''Blanka, nafiliflek fuq demm dawk il-kavalieri li nħob- bok u nibqa' nliobbok kif jafu jħobbu l-Abenserraġi. '