Il-Professur ĠUŻE AQUILINA Awtur tar-Rumanz ''Taħt Tliet Saltniet' 0: Kont għind bil-kemm kelli tmintax-il sena meta l-isem ta' Gużċ Aquilina beda jintiseġ ma' ħajti. Kont bdejt naqra kitbitu f'Leħen il-Malti, u xi ħbieb kienu jsemmuh bħala żagħżugħ ħabrieki. Ħaġa tal-għaġeb, dak il-bniedem li ma kontx nafu, kont ġa nġbidi b'qawwa lejh. Min kellu jgħidilna dak in- nhar, lili u lilu, H għad irridu naħdmu flimkien, f'qasam wieħed, għal ġid u l-ġieħ ta' l-ilsien li hu tagħna u li ħabbejna b'ruħna u b'ġisimna 7 ĠUŻE AQUĦANA (Misluf minu 'Il-Berka''; 'Aktarx niltaqa' ma' Ġużċ Aquilina,' għarrafni ħabib tiegħi, dan ukoll il-lum hena isem mill-isbaħ ta' Poeta Malti. Ma tniffistx, linma stennejt bi ħrara li jasal il-ħin. Kien seħer li ġibidniż: Ma nafx; imma xtaqt li nkun nafu. Wara ftit, Dun Aquilina', qalli l-ħabib. Ħadna b'idejn xulxin, waħħalt għajnejja f'għajnejh, u Ħassejt fija l-kobor ta' dak il-bniedem. Minn dak in-nhar għaddew sitt snin, sitt snin li ħadmu sħiħ fuq il-karattri tagħna t-tnejn: sirnu aktar ħaġa waħda, naħsbu akiar xorta, nhobbu xorta, niġru flimkien; żgur li ma kien hemmx tnejn ofira li qablu daqshekk f'fehmiethom. Sitt snin, u kif għaddew mimlija ferħ. u wara l-ferħ, bħalma d-dlam wara d-dawl, għaddiet minn fuqna xi drabi l-id qerrieda tan-niket u tal-ġlied mill-egħdewwa. Miniex bi ħsiebni niġbed fit-tul il-ħajja tal-Professur Aqul- lina. Anqas ma huwa fisiebi nikteb fuq ċkunitu għalkemm minn kull ma stqarrli hu nista' nikteb tgħidx kemm: naf li hu safa ltim minn missieru meta kien għadu tifel ċkejken u għex mill-ħniena u l-imħabba ta' qrabatu;, naf li bħal tfal oħra kien isarraf tiegħu; kien imqareb u kien jagħmel praspar idaħħkuk. Kien għad bil-kemm xaqleb l-erbatax-il sena, u l- ħeġġa tal-kotba kienet diġa fih. Mhux darba u tnejn għonos u raqad fuq il-kitba ta' kittieba kbar barranin. U fih, sa minn ċkunitu, kienet diġa bdiet tissawwar il-fidi tal-Ilsien Malti. Is- Surmast li kellu fis-Siminarju ta' Għawdex kien igħidlu li fiela ta' żmien il-qari bil-Malti, u li xogħilijiet bħal dawk iħalli- hom lil min ma għandux x'jagħmel. Ma rridx nikteb dwar ħajtu mbiegħda, imma rrid nersaq iżjed lejn żmienna, lejn dawn is-sitt snin, mimlija bid-dawl tas-sabiħ u mħallta bl-imqata tal-ħajja, li s'issa, jien u hu, għaddejna flimkien, ħbieb fil-ħsieb, fir-ruħ, u sa fix-xejra ta' kitbitna. Meta fis-sena 1981, bit-tħabrik tat-tabib Rużar Briffa u tat-tabib Gużċ Bonnici, dik il-ħabta studenti fl-Università tagħna, twaqqfet Għaqda tal-Malti, Aquilina kien minn ta' l-ewwel li ndaħal biex igħin bil-kitba tiegħu, miżgħuda ħsibijiet, u biex jitqabad kontra min, għodda qarrieqa tal- barrani, kien irid ixejjen il-ħila u l-ġmiel kotran ta' lsienna. : Ismu deher ma' l-ewwel ħarġa ta' ''Leħen il-Malti', ir-rivista letterarja. tal-Għaqda taħt artiklu 'Il-Għana f'Ħalq il-Malti'. Il-għan tiegħu mill-ewwel kien li jagħti lill-kittieba kbar il- ġieħ li jistħoqqilhom. Għalhekk rajna minnu xogħlijiet ta' kritka letterarja dwar il-poeżiji ta' Gużċ Muscat-Azzopardi, Dun Karm, u Ninu Gremona. B'hekk, kif ħaseb tajjeb hu, kienet qed tidher mhux biss sengħethom, imma wkoll il-ġmiel imżewwaq tal-Malti, is-safa tal-kelma, is-saħħa tal-ħsieb, ir- ruħi tal-poeżija. B'ġebla walida kien qed jolqot żewġ għasafar. Ixerred l-isem ta' l-ahjar kittieba tagħna, u jqiegħed fuq pedi- stall għoli l-ilsien li ommu għallmitu, biex ninqdew bi frażi ta' poeta mill-aktar magħruf, fl-iskola ta' fioġorha'. Beda jik- teb ukoll xi novelli, stil tiegħu, li f'uħud minnhom laqat fil- lafiam il-ħaj lil min ried igħajjeb ilsienna. 'Katrin x'taf bil- Latin 7' tiġbor fiha kwadru ta' nuqqas ta' mistrieħ u ta' dwejjaq kontra l-moviment li hawn li jwaqqgħu ġieħ il-Malti. Meta t-tabib Rużar Briffa, u ftit xhur urajh it-tabib Bonnici, telqu r-riedni tax-xogħol tal-'Leħen' f'idejn ħaddieħor, f'idejn il- Professor Savdon, Ġużċ Aquilina ntafa' wkoll minbarra fil- kitba, fit-tmexxija tar-rivista.. Ħadem stiħ, u. l-ħidma tiegħu tat il- frott bnin u mixtieq. F'idejh kien merħi x-xogħol li jaħdem fuq il-karattru taż-żgħażagħ u jdawwarhom għall-ħsieb tiegħu, il-ħsieb walidieni li ebda qawwa barranija ma tista' tegħilbu, dak jiġifieri li jħajjarhom iħobbu kull ma hu Malti, u jiġbid- hom lejn l-egħġubijiet—l-art u l-ilsien—li jagħmlu n-nazzjon Maltija. X'sata' jħassel minn din il-propaganda b'riżq il-Malti2 Sata' kieku ried laqa' l-ħafna wegħdi sbieħ li kienu jagħmlulu nies ta' min joqgħod fuqhom, u jħobb ilsna oħra. Imma hu, żagħżugħ b'moħħ imdawwal, b'ħila intellettwali ogħla minn taż-żgħażagħ l-oħra, ried jimxi fit-triq li kienet turih l-imħabba ta' qalbu. U rebaħ. tAquilina, kiteb il-Professur Savdon, ħabb il-Malti mhux biex jimxi mal-mewġa, iżda biex jisma' minn ruħu, ħabb il- Malti mhux għax hekk kien jaqbel, aktar kien jaqbillu li ma jħobbx il-Malti, ħabb il-Malti, mhux għax rah sabiħ, imgħolli fuq pedistalli tad-deheb, imma kien hu li ħadem biex il-Malti jitqiegħed fil-għoli fil-ġieħ li ħaqqu. ' Mimn fil-għodu sa fil-għaxija qajla kien isib ħin wielied mis- trieħ, jaqra, jikteb, jgħallem u jitgħallem. Mal-fergħa tal-Malti hu kellu fergħa oħra ta' l-Ingliż: inħatar Viċi-President u Fiditur tal-Journal malli twaqqfet, bejn l-istudenti ta' l-Univer- sità, 'The Malta Universitv Literaru Societ'. F'kull ħarġa tal- Journal kien jidher għadd sabiħ ta' poeżiji minn tiegħu, uħud minnhom inqalbu bil-Malti, oħrajn niżlet fuqhom għajn ta' tifħir minn kittieba tajba Ingliżi. Ma' tul seba' snin kiteb bl-Ingliż madwar il-160 poeżija. O. Fogartv, Professur tal-Let- teratura Ingliża u ta' l-Istorja fl-Università Rjali tagħna, meta ġie biex jikteb fuqu ma sabx ħlief xi jfaħħar: ''He is most efficient, painstaking and reliable. Imma l-ħidma tiegħu ma tieqafx hawn. Hu dejjem xtaq u ried li dak li tfantsu jagħmlu ta' qablu, imidd għonqu għalih jekk jista' jkun hu. U b'dan il-fħisieb, flimkien mal-Professur Savdon, intafa' għax-xogħol ta' l-ewwel antoloġija bil-Malti. Dawk biss li sahru jistudjaw biex jiksbu professjoni, jafu x'ji- ġifieri, flimkien ma' l-istudji, tintafa' għal xogħol ieħor barrani. Kif sata' jsib ħin 7: Kif sata' jarfa' ħsiebu fuq xogħilijiet twal li jitolbu ħin, ħeġġa, u kunċentrazzjoni 7: Danli għalija, għal- kemm nista' ngħid ħadd iżjed minni ma kellu x'jaqsam miegħu, dan li għalija baqa' bħal mistur fid-dlam. Biss ingħid li ħiltu ma tibża' minn xejn: għalihf l-aħjar meta jiġi wiċċ-imb- wiċċ mat-tfixkil u ma' ħidma tqila. Mhux għaġeb, mela, li hu witta t-triq fejn ħaddieħor, li ma kien xejn nieqes minn moħħu u li kellu ħinu tiegħu, baża' li jirfes. F'din l-antoloġija dehru, bħal ftit kwiekeb żgħar li tgħoddhom fuq subgħajk, l-aħjar poeti żgħażagħ. X'ġieħ ogħla sata' jkollhom, n x'ħeġġa akbar setgħet tixxerred ġo demmhom, milli jaraw kitbithom fidejn il-kitba qawwija tal-kittieba xjuħ tagħna; ruħhom flim- kien mar-ruħ ta' dawk li huma jżommu bħala d-dawl ta' l-ispi- razzjoni tagħhom 7 IR-RUMANZ TAĦT TLIET SALTNIET' U issa niġu għar-rumanz Taħt Tliet Saltniet', rebbieħ ta' l-ewwel premju fl-ewwel konkors imniedi mill-Gvern fis-sena 1935. Ħadd daqsi ma jista' jgħid kif Aqnilina għamel dan il- ktieb. Qabad jiktbu meta l-eżamijiet ta' l-aħħar tas-sena kinn- lu wara l-bieb; irid jistudja għax l-eżamijiet magħna, u jrid jikteb rumanz, u żmien x'jitlef ma. kienx hemm, ftit xhur oħra u jagħlaq. Is-sajf kien dieħel ġmielu, u r-rnmanz għadu Il-ew- wel kapitli, B'xorti tajba mill-eżamijiet għadda, u issa ma ketux x'jagħmel ħlief iqatta' t-tliet xhur btala jaħseb u jġih min jafiseb, jikteb u jagħnet għal dan ir-rumanz li kellu jkun l-ewwel biċċa xogħol fit-tul, ħolqien tiegħu. Inġabar f'daru ġo Għawdex, bgħid minn kulħadd. Tliet xħurli meta tkun med- hi fuq xogħol twil u li ħiereġ minn ruħek, jinbolu igħaddu bħal leħħa ta' berqa. Meta raġa' lura Malta fl-aħħar ta' Settembru, ir-rumanz, madwar 500 paġna, ma kien jonġsu xejn, biss jorqmu ftit ieħor u jirfdu b'xi ħsebijiet. L-ewwel ma fdah f'idejja, u qrajtu mill-bidu sa l-aħħar. Il-ħsieb li ġieni dak in-nhar, ma' l-ewwel darba li qrajtu, għadni nżommu sa issa wara li ġa għad- da minn taħt għajnejja tliet darbiet: dak ir-rnmanz joqgħod ħdejn l-ogħla jekk mhux l-ogħla li għandna. LT Taħt Tliet Saltniet' fih minsuġa mal-ġrajja ta' mħabba romantika tagħlima meħtieġa li tinżel dlonk fil-qalb; tolqot b'saħħa u tidrob lill-għani; u lill-fqir ittellgħu ħarira 'l-fuq lis- sellum tal-ħajja. Il- għani għandu jagħti miż-żejjed biex jimla n-nieqes tal-fqir. Hekk kieku d-dinja timxi alijar, għax ir- rabta ta' fehmiet li jaqblu u jinġiebu, tissubħalb iżjed. Hi iebsa tassew li kulħadd jasal sa fejn wasal Al ndru, il-karat- tru ewlieni tal-ktieb: jitlaq kollox, għana u titli, jitbiegħed mill- ħajja soċjali, jarfa' fuq spallejh is-slaleb tal-għomja u l-imċewl- ħa, l-imsawta, il-maħqura, il-foqra, il-Baddiema. Imma jekk fiadd ma jasal biex jitla' għal ħaddieħor it-telgħa tal-Kalvarju tal-ħajja, għall-inqas imejlu rashoin għal dak id-dawl li jxerred il-Vanġelu ta' Kristu: itma' 'l min qiegħed inin bil-ġuħ u bil- X'jagħmel lil dan ir-rumanz rumanz kbir7: L-ewwel u fost kollox l-oriġinalità tas-suġġett, ħsieb għoli, infisser bla tiġbid, li ma jinżelx sa fejn tinżel il-mentalità tal-poplu bla kultura. Minħabba f'hekk hu ta' interess universali, n jolqot, għax sabiti, lil kull min għandu moħħ biex jifhem u qalb liani- na li tħobb. Id-deskrizzjonijiet ta' mkejjen u ta' nies huma mill-aħjar: sabifia dik il-lejla ta' qtugħ il-għeneb; ħelwa mfissra l-imħabba taż-żewġ żgħażagħ, il-wieħed għandu ġid sa jesa ġil- du, l-oħra ħaddiema tar-raba'; kbira ż-żifna ta' l-Ispanjola, iż- żifna tal-mewt; u tħossha tolqtok u twerwrek f'daqqa waħda s-saħita tax-Xiħa ta' Wied Għafrid lir-raġel tal-midħina li qatel lil binha, l-iben waħdieni li kellha, marradi, ibleh, bla saħħa. Minbarra dan, il-merti tas-sengħa ta' Aqnilina huma wkoll stil għoli, kelma, safja, vokabolarju wiesa', karattri maqlugħa. Hu jaf inaqqax fil-karattri ħajja kbira. Aqmnilina għex fost il- poplu u mill-poplu la matmnra biżżejjed ħalli biha, l biex ingħid hekk, 'jitma' ' ħisebijietu. Sewwa qallu Laurent Ropa f'ittra li bagħatlu: Voi siete tra i giovani il-piż abilea produrre dei grandi. lavori in Maltese degni di imporsi allo straniero.—Inti fost iż-żgħażagħ l-aktar wieħed ta' ħila biex toħloq xogħlijiet kbar bil-Malti li jistħoq- qilhom jitqiegħdu quddiem il-barrani. Rebħa oħra, akħar. uaħjar,u li fetħitlu xefaq ieħor sabiħ minn ħajtu, kienet qed tistennieh. Aquilina s-sena l-oħra ngħażel bħala Professur ta' l-Ilsna Orjentali fl-Università tagħna. Dan ġid għalih u għalina li naqblu ma' fehmtu: għalina għax b'riżgu jikber l-Ilsien Malti li hu t-tama, il-ħeġġa, il-ħila, u l-imħabba tagħna, ħajjitna nfisha. Ġużi OBETODTI LILL-MEWT Rajtek darba, ja Mewt, taħsad bla ndiema L-hena ta' dar: tindiehes qajla qajla, Go kamra kollha dawl, qisha xammiema, U tbus il-moħħ żagħżugħ ta' walida tfajla. Darb'oħra rajtek tagħmel sitt iltiema, Xħin lill-missier wassalt sa ħdan ta' qabar, p U barra li qredtilhom dik is-sliema, : Int tfajt lil dawk l-imsejkna fl-akbar faqar. Kerha tassew ilmaħtek lejla waħda Iżżiegħel b'ġuvni fuq l-iskrivanija, U lilu tħabbar ta' kull ġieh iċ-ċafida. Lejlet il-ferħ u l-ħlas ta' mitt tbatija. 'Ma qatt ma rajtek ikrah daqs kemm qiegħda. Fuq qalb li fiha satret il-mibegħda. i ĠORĠ PISANI Għawdex