IL-MATTI QARI LI TOHROĠ IL-GĦAQDA ) SETTEMBRU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f : 1958 TIFKIRIJIET NAZZJONALI L-EWWEL Żewġ faċċati tan-Numru ta' Settembru- — Diċembru ta' IL-MALTI tas-sena li għaddiet tkellimna fuq l-ISMIJIET TAT-TOROQ fejn kien hemm imfisser bir-reqqa kollha t-tifsira tradizzjonali u storika, kif ukoll il-fejda. u l-im- portanza nazzjonali ta' l-ismijiet li jingħataw lit-toroq. Għal- kenm exi ismijiet qodina tat-toroq ma kinux jagħtuna t-tifsira maħtieġa ta' smijiethom, għax kif għandna naħsbu kienu mik- tudbin. tradizzjonalment b'Taljan jew b'Malti mgħawweġ, jew miktnbin. hużin mal-hitan għal darba u tnejn, nistgħu ngħidu illi f'dawn l-aħħar tHetin sena ta' Gvern. Kostituzzjonali l-Gvern ħaseb biex ma' l-isem la' triqat ġodda, jarġa' jlaqqam. it-triqat il-qodma b'dak, l-isem li kien ingħata l-ewwel darba, iżda flok bit-Taljan. jinkitbu bl-Ingliż u bil-Malti, Din kienet ħaġa ta' taħbil il-moħħ, l-iktar meta din ix-xewqa tal-Gvern ħabtet sewwa sew max-xejra politika tiegħu, meta, fl-1928, qata' H t-tri- qal. jissemmew bl-Ingliż u bil-Malti. Ġara, għalhekk, illi b'inkejja ta' l-intenzjonijiet tajba ta' l-awtoritajiet, il-ħeġġa u krara li jitbiddel, is-sistema diwar l-ilsna ġodda. li bikom jissejħu t-triqat, fl-iqsar żmien li sata' jkun, ġie li-2i ismijiet ta' toroq qodma ma ssemmewr bl-Ingliż u bil- Malti skond dak l-isem oriġinali tat-triq, jew aħjar il-traduzzjoni bl-Ingliż. u bil-Malti ma kinet tanteġeb sew sew skond. l-isem qadim tat-triq bit-Taljan. Tarġa' xi ismijiet ġodda hi bdew jingħataw til xi triqat ma kinux iwieġbu ma' l-istorja jew mat-tradizzjoni, u dan in-nuqqas kien ħtija ta' sistema amminstraliva fil-għażla ta' nies għal din il-biċċa mogħol, li-xi mindaqqiet kienet taqa' f'idejn bniedem wi; ħed, li għalkemm sata' kien tajjeb għal dik 1i hi lingwa bl-Ingliż jew bil-Malti, kien nieqes minn xi informuzzjonijiet storiċi jew tradizzjonali. Ta' min ifakkar li dari fi żmien il-Gvern Kolonjali biex jin- għata isem ġdid. il triq kien l-ewwelnett jindaħal il-Kumitat ta' l-Antikitajiet biex jagħti l-parir tiegħu, u, dan ma kienx. jaqtagħ- ħa addoċċ qabel ma jagħmel l-istħariġ. tiegħu tradizzjonali u. sto- riċi tat-triq li Hkws, jew tal-ħaġa jew persma li jkollha x'taqsam 66 IL-MALTI mu' l-isem propost tat-Triq, barra milli jsir-staħriġ ukoll fil-par- roċċa tal-post, belt, sobborg, jew raħal. Dan ina baqaw isti : Hija ħaġa tajba għalhekk li l-kem inħatret Kummissjoni speċ- jali biex wara. ti tistudja. u taghmel. l-istalrriġ meħtieġ tirrive- di l-ismijiet qodma tat-triqat u toħfoq ismijiet ġodda li jiżirqu għal dawk it-triqat li jinfetħu ġodda. Bħalma ngħad fl-editorjal ta' IL-MALTI ta' Seltembru- Diċembru, 1957, dawn. l-ismijiet tat-toroq huma iktarx, biex ngħid hekk, paġni mill-istorja nazzjonali, milli ismijiet topona- mastiċi, topografiċi u tradizzjonali tal-kell, subborg, raħal jew inħawi, u għalhekk iir-reqqa li tinħtieġ fil-għoti ta' l-isimijiet ta' dawn it-triqat hija ħaġa serja daqs kemm hi serja l-kitba storika u topografika ta' pajjiż. Għal dak li hu isem. ta' dawk: li jirrappreżentaw il-figura sto- l rika ta' persunaġġi li għamlu ġieh lil art tawelidhom għal xi ħidma patrijottika, xjentifika, letterarja jew filantropika tagħhom, isim- hom. fil-kantuniera ta' triq, li tfakkarna. wkoll it-triq fejn għaxu jew mietu, huwa tifkira l-iktar għażiża għal dak il- l-post. Jisgħob- bina, iżda, ngħidu illi xi triqat huma msemmijin. b'ismijiet ta' ities magħrufa li qatt ma għaxu jew mietu fil-post fejn dawn it- triqat huma msemmijin għalihom. Ma' dak li ntqal f'dak l-edi- torjal, jisgħobbina wkoll ngħidu li f'dawn. l-ismijiet ġie li kien hemm xi nuqqas, biex ma ngħidx ukoll xi vojt, li xi minndaqqiet imtela' bl-isem ta' nies li ma kellhomx dak il-mertu li kellu ħaddieħor. Huwa għajb ti s'issa l-isem tal-mejjet Kav. Ġużċ Muscat Azzopardi għadu ma deherx f'xi waħda mit-triqat ta' raħal twe- lidu. Il-Għaqda kienet tqanqlet kemm il-darba u kitbet lill- Gvern, imma. s'issa ebda pass ma ttieħed bier jingħata dan il- ġieħ għall-merti patrijottiċi u letterarji tiegħu. Mal-ħtieġa li t-triqat jissemmew bl-isem ta' nies kbar Mal- tin, hemm. ħiteġa li nirtiequ li l-Gvern jieħu ħsiebha; fuq hekk għandna wisq x'nitgħallmu minn pajjiżi oħra, Naraw li huwa daqsxejn ta' għajb li wara s-seklu dsatax u it l-bidu tas-seklu għoxrin fil-Ġonna Pubbliċi tagħna ma għad- niex naraw dawk il-monumenti li jfakkruna f'nies li għax-xogħol tagħhom fix-xjenza, letteratura, patrijottiżmu u filantropija jistħoqqu li isimhom jibqa' mfakkar, u dana sew fil-Gżira ta' Malta u kemm fil-Gżira t'Għawdex. In-Nazzjon Maltija tagħna tidher ukoll li fl-imgħoddi u f'dawn l-aħħar snin kienet u għadha 'TIFKIRIJIET NAZZJONALI fiŻ-- daqseejn waħda xħiħa għal-twettiq ta' dawn il-tifkirijiet monu- mentali jew lapidarji kif dlonk naraw jekk il-lum inżuru t-tliet Ġonna Pubbliċi tagħna. L-aħħar tifkira monumentali li twaqqfeż imirgħajr ma nistgħu ngħidu 'waqqafna') hija dik ta' Lord Striekland—waħda mill-figuri li ifukkarna fil-karriera sabiħa u diplomatika ta' dan il-bniedem ta' demm Malti—iżda għad jon- qsu figuri oħra ta' rjus Maltin li jistgħu joqogħdu ma' ġenb cħwajn li naraw iżejnu l-ġonna pubbliċi ta' artijiet oħra, bħal Sqallija u l-Italja, biex ma ngħidux Franza, u artijiet oħra. M'għandniex w'ingħidu, aħna ma nistennewx li titwaqqaf ri tifkira monumentali jew lapidarja 'lil nies illi l-fama tal-— patrijottiżmu tagħhom. hija iktara leġġendarja milli storika, jew lu nies illi ogħol tagħhom diplomatiku Ma nistgħux ngħidu illi l-motivi tal-ħidma tagħhom kienu iktarx ta' interess politiku individwali milli ta' veru patrijottiżmu, iżda mbagħad ma għandniex nibqgħu hekk għaħ lejn il-figura patrijottika ta' Dun Mikiel Xerri, barra minn dik ta' xi Tapida kommemorativa mal- ħajt tad-dar fejn kien igħix. Għal dik li hi hidma artistika li għamlet ġieh lil Malta, saħimsitra f'pajjiżi hekk kbar bħalma huma l-Italja, Franza, il- Ġermanja u t-Russja, kien jixraq, illi l-lum titwaqqaf wi tifkira montmnentali lill-kbir artista tagħna Antonio Sciortino, kif ukoll hl mies bħalma huma Cali, Caruana Dingli u wi oħrajn. Fuq hekk aħna ma nistgħux ngħidu li mwejna wisq fuq l-eżempju ta' nazzjonijiet oħra li jħobbu jfakkru l-figura ta' nies kbar tagħhom b'xi lapida mal-ħitan. tad-djar li fihom ikunu għaxu dawn in-nies, Għandna, madankollu, ix-xorti li naraw xi ftit minn dawn id-djar li b'wi erba' kelmiet imnaqqxin mal-ħitan ta' barra jfak- kru wi wħud. minn dawn. in-nies li f'ħajjithom għamlu xi ġid lil pajjiżhim. Insemmu, fuq ħekk, fost tifkirijiet oħra ta' din ic worta, id-daqsrejn ta' lapida kommemorat'va li xi ħbieb u dawk iż għożżu l-Malti, waħħlu wi snin ilu mal-ħajt tad-dar fejn kien, fl-aħħar snin ta' ħajtu, għax fiha u miet wieħed mill-bennejja tal-Lsien Malti, li kien Ġanni Vassallo, Xtaqna li ħaġa bħal din tħajjar lil ni Kumitat storiku u letterarju jaħseb biex għallinqas pajjiżna ma: jonqosx li 'l quddiem jitwaqqfu xi tifkirijiet bħal dawn, fejn l-isem ta' wi nies kbar tagħna ma jidhirx imfakkar għallinqas f'xi isem ta' triq, ħaġa li ħija għażiża daqs l-aqwa (8 IL-MArri Ħaġa li laqtitna. kemm-il darba u ta' min igħożżha, hija dik il-kollezzjoni qadima u ġdida. ta' kwadri li jżejnu l-ħitan. ta' ġewwa l-Università bis-sbieha ta' nies għorrief li f'xi żmien jew ieħor kellhom s'jaqsmu ma' dak il-Palazz tal-Għerf; fost dawn it-tifkiriet jinsabu wkoll xxi busti, bi tqiegħdu f'kamra għalihom, jiġifieri f'daqsxejm ta' mużew ċkejken, Iżda ma' dawn il-busti tagna ikoll ki jidher xi wieħed jew inejn li f'xi żmien (iktarx ji żmien. il-gwerra) kienu ndifnu f'xei rokna jekk mhux ukoll f'xi sotterran, ut li għadhom ma taehoma il-post li jieċrgilhom. , Kien. hemm il-ħsieb ili meta l-bini la' l-Liniversità jitgħaq- qad. ma' dak li kien użat bħala Liċeo, u l-lum użat bħala Skola Sekondarja tal-Bniet, jinħabru sel swali minn dan il-bini li jkunu jservu bħala mużew, 'Tejn mal-busti li hemm diġà jiżdiedu oħrajn ġodda ta' nies li f'ħajjithom issemmew fil-karriera professjonali, wjentifika jew letterarja tagħhom. Jalta dan il-ħsieb iseħħ u b'hekk jimtela vojt li jpatti għan- nugqas ta' dawn. it-tifkivijiet nazzjonali.