LEHEN IL-MALTI MAĦRUĠ MILL-€GĦAQDA TAL-MALTI' (UNIVERSITÀ) ĠANNI VASSALLO Jiswa li niftakru fih. Bil-mewt ta' Ġanni Vassanno li ġrat Għawdex fis-26 ta' Mejju li għadda, il-Għaqda tal-Malti ta' l-Università fil- ħames snin li ilha wieqfa tilfet it-tieni u l-aħħar wieħed fost iż-żewġt ixjuħ ħbieb tagħha li kienu marbutin magħha, sa minn mindu twieldet, b'rabtiet ta' l-egħżeż tifkirijiet til-Ġrajja tagħha. Sir Temi Zammit, l-ewwelnett bħala gradwat u ex- Rettur ta' l-Università u mbagħad bħala kittieb magħruf tal-proża maltija, kien fost dawn l-ewwel ħabib li tilfet l-Għaqda ta' l-Università flimkien mal-Għaqda l-oħra tal- Kittieba tal-Malti li bil-għajnuna tiegħu u ta' Muscat- Azzopardi kienu fetħu t-trieq biex minnha l-istudenti univer- sitarji, skond ma jixraq, ikollhom dak is-sehem illi nazzjo- nijiet oħra kellhom qabilna fit-torbija u kobor ta' Lsienhom. Iżda Ġanni VAssaLnLo, għalkemm mhux wild l-Univer- sità, huwa xejn inqas marbut ukoll mal-Għaqda tagħha b'ħaġa li jekk ma tagħlebx is-sehem ta' ħila letterarja ta' ħaddieħor li jagħmel minn demmha, hija daqshekk ieħor utieqa, qawwija u fejjieda għax hija waħda mis-sisien li fuqha s'issa nbniet id-Dar il-Ġdida tal-Malti, Fuq il-ħidma ta' Ġanni Vassano għall-Malti mà għandniex għalfejn noqogħdu ngħidu wisq. Bħala l-ixjeħ wieħed li kien baqa' fost il-Bennejja tal-Malti, jafuh il- kittieba kollha tal-Malti taż-żewġ Għaqdiet, iżda tajjeb u jixraq li xogħlu u għemilu ngħarrfuhom u nfakkruhom għal dawk li għad iridu jaslu warajna. Lil ĠANNI nafuh l-ewwel darba meta kien għadu kif ħareġ l-ewwel xogħol tiegħu, ''Il-Muftieħ tal-Chitba Mal- tija', jiġifieri mal-40 sena ilu meta mal-ħeġġa għall-istudju tal-Malti li kellu, id-dawl tal-għaqal, flimkien mal-ħlewwa ta' l-imġiba tiegħu, mexxewh ħafna biex jirbaħ il-fehmiet ta' l-egħdewwa tal-Malti jew ta' kittieba oħra li għall-ebu- sija ta' rashom jew b'għira tas-sengħa ħabtu jagħtuh daharhom. Fost dawk li kienu ngħaqdu fuq il-bini mġarraf tax- Xirka Xemia biex jibnu mill-ġdid (fosthom insemmu lil Napuljun Tagliaferro u lil Ġuże Muscat Azzopardi), huwa baqa' waħdu jaħdem biex iwettaq il-ħsieb sabiħ tiegħu u, fuq Alfabet mexxej u reguli sodi ta' l-ortografija, jiġbor taħt bandiera waħda il-ġliba tal-kittieba t-tajba tal-Malti. Jekk il-ħidma tiegħu fl-aħħarnett nifditx xehduh f'ħajtu stess il-pubblikazzjonijiet tal-kotba bil-Malti ta' l-Iskejjel tal-Gvern, u wara żmien, tal-''Ħabib'' u ta' kotba oħra li l-lum jagħmlu l-ewwel ħemel ta' l-egħlejjel mill-għalqa tal-letteratura maltija tal-lum, pubblikazzjonijiet li ftit jew wisq imxew fuq it-tagħlim tar-reguli tiegħu. Napuljun Tagliaferro, wieħed mill-aqwa Mgħallmin tal- Malti fi żmienu, kellu l-akbar qima għalih u qabbdu mal- Gvern għat-traduzzjoni tal-ktieb ta' Prescott fuq l-Imblokk il-Kbir ta' Malta bħala ktieb tal-qari fl-iskejjel (1930). Qabel dan, huwa kien qaleb għall-Malti l-7vsir tax-Xwieni u l-£'/o7a mill-Franċiż ta' A. De Kermainguv, il-Mażdi u Cassilda (fil-Kotba tal- Mogħdija taż-Żmien) b'ortografija mhux hekk tar-reqqa bħal dik ta' ''l-Imblokk',u kotba oħra li kiteb wara li ħareġ il-''Muftieħ' (1902). Dik il-ħabta kien jikteb ukoll fis-''Salib'', meta b'dawn l-ewwel xogħlijiet ta' kitba maltija beda jkun magħruf bħala wieħed mill- aħjar kittieba tal-Malti. Fost l-Alfabetisti tal-Malti, ĠAnni VAssaLno f'żgħożitu kien minn dawk tat-trieq tan-nofs, bħalma kien jixraq għall- ewwel lil kittieb tal-għamla tiegħu fi żminijiet meta l-Malti kien għadu kif ħa daqqa ta' ħarta ġmielha bil-waq- għa ta' l-Alfabet Fonetku tax-Xirka Xempja li bir-riformi fis-sistema tat-tagħlim ta' dak iż-żmien kien tneħħa mill-— Iskejjel (1888) u floku nħaseb biex jinħoloq Alfabet li jaqbel iżjed mal-kitba popolari. Kien għalhekk illi meta l-Kummissjoni tal-GŻagda tal-Kittieba tal-Malti (1921), li fiha kien membru huwa ' wkoll, qatgħet li tagħmel alfabet mibni fuq prinċipji fonetiċi, huwa deherlu li dak l-alfabet ma sata' qatt jimxi fost il- kittieba tal-Malti u lanqas fl-istampa maltija qabel ma jidħol fit-tagħlim tal-Malti fl-Iskejjel. U ż-żmien tah raġun. B'danakollu huwa waqaf mal-GŻagda u kellu sehem kbir fir-reguli tal-Fonetika tat-''Tagħrif'. Fuq is-sistema tat-'Tagħrif', huwa ħadem il-ktejjeb Ortoprafta Maltese li jiswa mitqlu deheb għall-istudenti tal-fonetika maltija li fiha Ġanni kien jisboq lil kull awtur ta' grammatka mal- tija. It-'Tieni Ctieb tal-Muftieħ tal-Chitba Maltija'' kien ħarġu bil-ħsieb li jgħin l-istudenti li dik il-ħabta kellhom jistudjaw il-Malti għall-eżamijiet fuq is-sistema uffiċjali ta' dak iż-żmien, ĠANNI VASSALLO, sew hawn Malta kemm ukoll barra, sewa ta' għajnuna lil nies li għamlu studju fuq il-Malti, fosthom lill-Professur Luigi Bonelli ta' l-'Istituto Orien- tale' ta' Napli u kien tah bosta dawl fuq xi kliem u qwiel maltin fil-waqt li Bonelli kien jikteb il-:'Dialetto Maltese'' fl-Archivio: ĠGlottologico Italiano (1897-1907.) - L-arabista Dr. Hans Stumme fil-'Maltesische Studien' tiegħu (1904), fost il-kotba tajbin għall-istudju tal-Malti, semma l-Mu/tieħ ta' Ġanni VassALno, u fuq kollox qal: 'Mindu Bonelli ġabar dik il-lista ta' kotba, ħarġu oħrajn bil-Malti, iżda ma hemmx għalfejn: wieħed ifittixhom ' għaliex ebda wieħed minnhom sewwa sew ma jitkellem fuq ir-rabta fonetika tal-Ilsien malti (ma' oħrajn). B'dana- kollu, jixraq li nsemmu ktieb ta' fejda mill-aktar ta' wieħed filologu malti ''Il-Muftieħ tal-Chitba Maltija maħdum minn G. Vassallo… ĠANNI VASSALLO, barra l-għerf u s-sengħa'tal-kitba mal- tija kellu ħaġa sabiħa li ma ssibhiex f'kull kittieb tal- Malti u din kienet it-tjubija ta' qalb imsieħba maċiċaħda tiegħu n-nifsu biex dejjem igħin lil ħaddieħor u l-Lsien Malti. Ma' dawn, biex aktar isebbaħlu x-xbieha tiegħu fit-titkirijiet tal-Ġrajja tal-Kitba Maltija, il-fehma ċkejkna tiegħu n-nifsu li kienet tkabbru f'għajn in-nies u toħloqlu dik il-qima illi ħass għalih il-kittieb tal-''Modern Maltese Literature' (Bullettin of the School of. Vol-VII, Part 4, 1935) meta, għalkemm beżbżu għax fit- Tieni Muftieħ kien ġenneb l-Alfabet tal-Għaqda, ma stmellx isejjaħlu ċuost estimabla''. Ġanni VAssALLO jibqa' għalhekk ix-xempju lin minnu aħna, li mxejna biċċa trieq sewwa miegħu, għandna nit- għallmu mhux ftit biex niċħdu lilna nfusna għall-ġid tal- Malti. Jaqbel għalhekk li nibqgħu niftakru fih, u fuq xogħlu u għemilu, nisġu l-bqija tal-medd ta' ħajjitna sew bħala kittieba tal-Malti kemm bħala Maltin u Wlied il-Maltin.