Il-Ħuttafa. l N Novembru — Diċembru 2009 Inf te FAIR MAG ħAQti Darba (ilu tikka) l-BirdLife ġtumu ħarġet dal-poster. — — Fuqu kien hemm tpinġija ta' pispisella miexja fl-ilma, u taħtha l-kliem FEJN HEMM L-ILMA HEMM IL-ĦAJJA. Kif taraw, ma kienx xi poster kollu kuluri, imma kellu messaġġ tajjeb ħafna. Għax tiskanta, kull fejn jinġabar ftit ilma, ma ddumx ma ssib xi ħaġa ħajja fih jew madwaru. L-affarijiet ħajjin kollha jridu l-ilma biex jgħixu. Meta l-ħajja bdiet fid- dinja miljuni u miljuni ta' snin ilu, din bdiet fl-ilma. Anke llum eluf ta' speċi ma ta' annimali u pjanti jgħixu fil-baħar, fix-xmajjar u fl-għadajjar. Dawk li nhuma ). telgħu l-art u tgħallmu jgħixu barra mill-ilma xorta għandhom bżonn għekiereb7) l-ilma biex ġisimhom jaħdem. Anke l-għekiereb li jgħixu fid-deżert imutu bla ilma xejn xejn. Malta nieqsa ħafna mill-ilma. Xita ftit tagħmel (u dix-xitwa x-xita donnha nsietnal) u xmajjar m'għandniex. Il-ftit għadajjar tax-xita li jiffurmaw fil-widien malajr jinxfu bix-xemx jew jinżlu fil-blat. Ħlief il- baħar, ftit għandna postijiet li jkollhom l-ilma s-sena kollha. Għalhekk fejn dawn il-postijiet jeżistu, bħall- V ($ Għadira, is-Simar, is-Salina, Sarraflu u l-widien tal- £ Victor Falzon Baħrija u tal-Lunzjata, iktar irridu nibżgħu għalihom, À ħalli l-ħajja ta' ġo fihom ma tispiċċax. l-editur Nisperaw li ma mortux iċ-ċirklu li ġie Malta dan l-aħħar. Għax mhux billi jgħidu, iċ- ċirkli li jużaw l-annimali huma postijiet fejn l-annimali jbatu. Min iħobb in-natura ma jmurx f'postijiet bħal dawn. Is-sigriet tal-iskorpjunil L-ISTURNELL (Common Starling Sturnus vulgaris) huwa għasfur li naraw ħafna minnu fil-ħarifa u fix-xitwa. lħobb il-kumpanija u MAW ghalhekk kultant tara qtajja' kbar li jkun fiha eluf ta' sturnell. Xi SeSqa kaċċaturi jieħdu pjaċir jisparaw fuqhom għal xejn b'xejni Ritratt ta' Denis Cachia mal-faċċata Editorjal Aħbarijiet Mid-Dinja Il-Far u l-Ballottra Mill-arti ta' Pau Il-Ġniepru Fjuri Xitwin Attività Foresta 2000 Nilagħbu Tikka 10 Gallerija 10 Messaġġ bil-Kulur Isfar Kathleen Mamo (kap) : Jason Aloisio : Matthew Borg Cardona : Desirċe Falzon 'Victor Falzon il-Kuntatt indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl infoCbirdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa0 birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il- Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil-lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xaharejn noħorġu wkoll l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu bil- Bħalissa fil- 2 Klabb qegħdin iktar A minn 1200 membru. i l Sħubija fi Klabb Ħuttaf Birdlife hija €7 fis-sena. (e 6 Publikazzjoni BirdLife Malta, Diċembru 2009 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Il-Ħuttafa 95 : Diċ 2009 ' pO3 Il-Grawwa hija tajra kbira (bl-Ingliż Common F'Malta tidher kull sena fi ftit numri, l-iktar fil-ħarifa. Imma dil-ħarifa kienet speċ- jali. Fil-ġimgħa ta' qabel il-Milied għadda ħafna graw minn fuq Malta: darba minnhom il- berdwoċers raw kważi elf f'ġurnata waħda. Dar-ritratt sabiħ ħadu Adin Vella, membru tal-Klabb, waqt li kien berdwoċing f'Ta' Ċenċ fil-21 Diċembru 2009. DDIGEJS JDUE l Ħuttafa 95: Diċ 2009 : pOS Ejja kwiżżl Kemm hawn 14,0002 Miljun ta' moħħoki La risposta esatta: Għasfur Ġdid Fil-Vietnam u fil-Laos, xjenzati tal- EA BirdLife International għadhom kemm sabu għasfur ġdid. huwa safrani b'faxx sabiħ iswed ma' wiċċu. Għall-ewwel l-Tornitoloġi ħasbuh speċi oħra li kienu jafu biha, imma mbagħad indunaw li kellu għanja differenti. Għalhekk studjawh aħjar u ċċekkjawlu anke d-ŻDNA, u ma l Leatwarblers 7 damux ma kellhom prova ċara numagħasalar 1 ji dan kien għasfur ġdid għax- żghar ħadranin, p k bies a bi f'Malta jiġu. xjenzal Dan l-għasfur żgħir jgħix KUNOET EN OL EO OP NE II ZOLON Klabb Ħuttaf, nibagħtulkom poster bil-kulur tal-għasafar. Bħalissa qed nagħmlu poster ġdid bl-għasafar tal-għana. Jekk tixtiequ tirċievu dan ukoll, ejis Ji rna tinsewx iġġeddul Fi Klabb Ħuttaf iġawduu titgħallmu, Nixtiejukom ħafna wkoll li tħajru lil sħabkom biex numa wkoll jidhlu membril B'XEJN 24 SIEGĦA diversi minnhom. f'inħawi tal-Vietnam Ċentrali, Bprenilppizr a Per eżempju f'ambjent jgħidulu karst. A EIRE WA. huwa ambjent bil-blat jixbaħ ftit Jekkghandkom.J lix-xagħri tagħna, imma fih ukoll ġardina forsi irqajja' sbieħ ta' foresta. hemm wiehed F'dawn l-aħħar snin mill- GIE) Vietnam biss diġà nstabu erba għasafar ġodda. MAK JMA Wara iktar minn 500 sena, iż- L żfin tal-orsijiet fl-Indja spiċċa. l Dal-povri orsijiet ibatu snin ta' tortura biex taparsi jiżfnu. Ikissrulhom ( snienhom, itaqqbulhom imnihirhom, i isawtuhom, iħalluhom bil-ġuħ. Insomma, ħajja infern. Sa ftit snin ilu fl-Indja kien għad hemm mijiet minn dawn l-orsijiet maħqurin, allavolja kontra l-liġi. Issa, ftit ġimgħat ilu l-International Animal Rescue (IAR) fl-Indja ħabbret li rnexxielha ssalva l-aħħar ors żeffien fl-Indja. Il-bniedem ilu jżeffen l-orsijiet minn żmien il-Medjuevu, u dari kien mifrux mal-Ewropa kollha. Kienet haġa popolari, għax qabel in- nies ma kienx jimpurtahom minn dakli jħossu l-annimali. Illum hawn ħafna kuxjenza u għalhekk iż-żfin tal-orsijiet spiċċa minn ħafna pajjiżi. B'xorti ħażina għad hawn xi pajjiżi, bħall-Albanija u l-Kosovo, fejn għadu legali. 71 Metatmorru fil-kampanja, tornitoloġi - nies li jistudjaw l-għasafar. Fl-antik il-BirdLife kien jisimha MOS, jiġifieri Malta Ornithological Societv. ZDNA sustanza li tinsab fl-affarijiet ħajjin kollha, li minnha x-xjenzati jitgħallmu fuq kemm u kif l-affarijiet ħajjin jiġu minn xulxin. Dawn l-aħbarijiet tajbin biex tużawhom l-iskola fl-attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda). Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel primarji 1 minn BirdLife Malta u Bank of Valletta, il-partner tagħha fl-edukazzjoni. Phoenicean Juniper Juniperus phoenicea jiħux Fost is-siġar 'koniferi li għandna Malta, il-Ġniepru hija l-inqas waħda magħrufa u l-iktar rari fil-Gżejjer Maltin. L-unika popolazzjoni li għandna tinsab fl-inħawi tal-Ballut tal-Wardija. Xi siġar oħra jinsabu mferrxin f'waħdiet, fosthom tnejn il-Furjana, tlieta l-Għammieri u waħda ħdejn Foresta 2000. Il-Ġniepru mifruxa sew madwar ix-xtut tal-Mediterran u l-madwar, u tiflaħ sew għall-ambjenti nixfin ta' dan l-inħawi. Fejn tikber folta, tista' tifforma makkja partikolari tagħha. Tikber mill-Gżejjer Canarias, il- Marokk u l-Portugall sat-Turkija u l-Eġittu kif ukoll fil- muntanji tal-punent tal-Arabja Sawdita. F'Lampedusa, gżira qrib Malta, kienet ukoll mifruxa sew. Dis-siġra tixbaħ ħafna liċ-Ċipress u anke l-Għargħar, tant li bl-Għarbi tissejjaħ ukoll Għargħar. L-aħjar mod biex tagħraf il-Ġniepru miċ-Ċipress u mill-Għargħar huwa mill-frott: tal-Ġniepru jkun artab u mlaħħam flok miksi qxur tal-injam. Il-frotta tkun wiesgħa 6-14mm, għall-ewwel tkun ħadra, imbagħad issir vjola Il-Ħuttafa 95 - Diċ 2009 p Din hija l-Ġniepru li hemm tikber ħdejn Foresta 2000. Peress li mikxufa għall-irjieħ baqgħet baxxa u ħadet forma ta' arbuxxell folt. Biex tkattar il-Ġniepru mhux diffiċli. Iġbor iż- f żerriegħa f'Ottubru u iżragħha mill-ewwel. Jekk le, iż-żerriegħa torqod u ddum ħafna ma tinbet. Ftakar li mhux is- siġar kollha tal-Ġniepru jagħmlu l-frott għax uħud minnhom ikunu rġiel bissl L-għasafar jikluha u wara li tgħaddi minn ġisimhom, iż-żerriegħa toħroġ mal-ħmieġ, u fejn taqa' tista' tinbet. Meta tikber, is-siġra s-soltu tieħu forma ta' piramida għalkemm qatt ma tkun b'naħat perfetti. Ma togħliex ħafna imma tgħix mijiet tas-snin: l-eqdem Gniepru fid-dinja jqisu li għandha xi elf sena. F'xi pajjiżi jħawlu l-Ġniepru f'ringieli folti madwar ix-xtut biex iservu ta' lqugħ mir-riħ. Il-frotta jużawha biex jagħmlu l-ġin. Fil-fatt il-kelma ġin ġejja minn ġniepru. In-nuqqas tal-Ġniepru fil-gżejjer tagħna aktarx li hu riżultat tal-qerda kważi totali tal-masġar naturali Malti. Għalhekk tajjeb li jsir sforz biex inħawlu iktar minn dis- siġra, ħalli l-Ġniepru jerġa' jsir komuni f'pajjiżna. il-masġàr Charles F. Grech I fkoniferi - siġar li jkabbru l-prinjoli, bħaż-Żnuber u ewwel ħarġa tas-sena ħa tkun lejn ma' Malta kollha. Aħna ta' Klabb Ħut- taf kburin ħafna b'dal-proġett għax qed inkabbru foresta sabiħa għan-natura u Tinsewha qatt dinl U la bdejnieh aħna, tajjeb li nibqgħu ngħinu f'dal-proġett, hux. Għalhekk ħa mmorru nżuru l-Foresta mhux biss biex naraw f'hiex waslet, imma anke biex kif Mela qisu li narawkom ehl ata Il-Ħadd 24 Jannar 2010. u Quddiem ir-riserva tal-Għadira — 8.30am , / Xinofsinhar j ' Ikelu xorb, tromba (jekk għandkom), nowtbuk, lapes. i Tiġux bit-tkakenl mermba 'Membri tal-Klabb u l-familji tagħhom 'tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir Tħobb l-għasafar2 Mela zur il-websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin għall-berdwoċing. Dil-websajt ħolquha Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf. Foresta 2000, proġett li Ilum sar magħruf għat-tgawdija ta' kulħadd. Imma għalina Foresta 2000 hija speċjali wkoll għax kien Klabb Ħuttaf li ħareġ bl-idea u konna aħna inkunu hemm inħawlu xi siġar aħna ukoll. uozje4 s9jISSQ u għal xi d-9am bdejna l-passiġġata. pjanti bħal 4 h Fil-Bajtar sibna ħafna għanqbut tal- wasalna ħdejn nixxiegħa tal-ilma fejn rajna xi ftit trejqa mimlija mal-ġnub. Hawnhel oħrajn fosthom u l-ispeċi rari li ma tikbirx f'ħafna nħawi oħrajn hawn Malta. Smajna wkoll xi għasafar, fosthom u . Għal xil-1lam ħadna ritratt tal-grupp, u minħabbali ma stajniex inkomplu mexjin ġol-wied għax kien inaċċessibbli, tlajna telgħa li wasslitna Tal-Virtu. Hemm temmejna l-ħarġa u għedna ċaw. Nhar il-Ħadd 29 Novembru kellna l-ħarġa ta' Klabb Ħuttaf għal Wied l-Isqof. Iltqajna fit-8.30am ħdejn is-Seminarju r-Rabat Wara ftit wasalna ħdejn kappella antika fejn rajna veduta mill- isbaħ tal-Buskett u l-Palazz Verdala, Ħad-Dingli u l-wied miftuħ taħtna. Komplejna nimxu 'l isfel għal ġol-wied fejn rajna ħafna Imbagħad u marżebb. Wara brejk qasir komplejna nimxu u għaddejna minn kk rajna ħafna pjanti Ħadna ħafna gost u nixtieq nirringrazzja lill-organizzaturi, leaders u berdwoċers ta' din l-attività tassew interessanti. Il-Ħuttafa 95 - Diċ 2009 : pO8 p iżta fi, Foresta 2000 hija proġett kbir u sabiħ ta' taħwil ta' siġar. Kienet ir-rigal li l-BirdLife ħolmot bih għall-millennju l-ġdidl Bis-saħħa ta' dal-proġett salva- jna għan-natura biċċa kbira mill-għolja A tal-Marfa. Ta Imma Foresta 2000 mhix siġar UB biss. Fiha wkoll partijiet fejn ma jikbrux siġar, per eżempju x-xagħri u t-tafal. I Dawnukoll fihom il-flora u l-fawna SUB speċjali tagħhom, li huma differenti min-natura tal-bosk. Fix-xagħri jikbru ħ fjuri bħall-orkidi, u fit-tafli ta' dawk l-inħawi jikber ħafna narċis. Flimkien, dawn l-ambjenti differenti sa jagħmlu lil Foresta 2000 iktar varjata u 777 interessanti għall-fawna li tgħix hemm. Foresta 2000 illum tief lu hsiebha BirdLife Malta flimkien ma' Din L-Art ĦelwaU Park. nilagħbu ma' Janet u Amv Ġerardi Dal-kuluvert mejjet għal ftit kuluri Tħallihx abjad u ċass miskin… Oħroġ dawk il-kuluri, u meta tlesti, inżel sar- ċinju alana attard 11 riserva tal-Għadira biex erti fil-f' denb iż-żiemel Ni u loni A i (ez l-Ħuttafa 95 : DIC 2009 pl. — jijprħuttafa' 95 5 Diċ 2009 pil In-natura mimlija kuluri. Imma dal-kuluri tgħid qegħdin biss biex jidhru sbieħ l-annimali u l-pjanti7 Xejn minn danl Jekk nosservaw in-natura mill-qrib, naraw li l-kuluri għandhom 5. ġ bil- pajjiz tal kk i f xogħol speċjali. Did-darba ħa naqbdu mal-kulur.. desirċe falzon Qatt innutajt li l-biċċa l-kbira tal-fjuri fil-kampanja Maltija huma a sofor7 U kemm huwa rari li tara fjura blu2 Din mhix kumbinazzjo- B ni, imma jiġri għax il-ħamrija Maltija - bħall-blat li tiġi minnu - fiha a ħafna ġir. Il-ġir jgħin lill-pjanti jieħdu sustanzi mill-ħamrija, imma 3 mhux il-pjanti kollha jħobbu l-ġirl Ħafna fjuri blu, per eżempju, i ma jistgħux jgħixu fil-ħamrija tagħna. Imma ħafna oħrajn li jagħmlu fjuri sofor jikbru tajjeb f'ħamrija bil-ġir. Għalhekk fil-kam- MM panja tagħna l-fjuri sofor jispikkaw. Bħalissa per eżempju naraw ħafna Qarsu u anke Lellux. Pjanti oħrajn sofor huma l-Ġarġir Isfar, u ħafna tipi ta' tfief, ċfolloq, qrempuċ eċċ. Immaġinak kont brimba fuq fjura u qed tistenna tinżillek dubbiena biex taħtafha. Ħeqq, ovvja: kulur il-fjura hux, ħalli l-priża ma tarakxi Fil- fatt, il-Brimba tal-Fjuri Mħattba (Humped Crab Spider) tagħmel proprju hekk: il-kulur tagħha huwa eżatt bħall- petali li toqgħod fuqhom. Fjura popolari ma' din it-tip h ta' brimba hija l-Lellux, u peress li l-fjura tal-Lellux hija safra, il-brimba li tikkaċċja fuqha tkun safra wkoll. Jekk il- brimba tmur fuq pjanta differenti, tista' tibdel il-kulur fi ftit ġranet biex tiġi taqbel mal-fjura ġdida li tinzerta fuqha. Desirċe Falzon IM Meta jfaqqsu, ħafna frieħ tal-għasafar ikollhom qisha xoffa safra mal-ġnub ta' munqarhom, ftit qishom bufful Din hija qisha kalamita għall-ġenituri, li kif jidħlu fil-bejta, l-istint jgħidilhom biex ideffsu l-ikel f'dawk il-ħluq miftuħin im- dawrin bl-isfarl L-isfar huwa l-iktar kulur imdawwal u b'hekk l-għasafar ġenituri jkunu jistgħu jarawh anke jekk il-bejta B tkun fid-dlam. Bis-saħħa ta' dan l-istint, il-flieles tal-għasafar 72,6. W. jiżguraw li ma jibqgħux bil-ġuħ. Fil-fatt, wara li jitilqu mill-bejta ż ż- wotiià u jitgħallmu jtiru, l-għasafar jitilfu din l-ispeċi ta' xoffa safra. Fin-natura, il-kulur isfar spiss tarah maġenb l-iswed, bħal per eżempju fil-każ taż-żnażan. Meta l-isfar issibu fi strixxi flimkien mal-iswed, oqgħod attent: l-annimal qed jgħidlek biex ma tmissux għax huwa perikoluż, velenuż jew mhux tajjeb għall-ikel. Ħafna annimali, bhall-għasafar, għandhom istint li jwissihom biex ma jaqbdux insetti bi strixxi sofor u suwed. u l-iswed tant hija effettiva li xi dubbien - li ma jagħtix ix-xewka — rabba wkoll kulur isfar u iswed biex jidħaq bil-'predaturi u jbellagħhielhom li huwa wkoll perikolużi ipredaturi annimalli jaqbad annimali oħra biex jikolhom aħna ngħinuk tfaddal Faddal il-flus li taqla' permezz tal-BOV Voung Savers Account u gawdi minn: e Karus b'xejn meta tkun faddalt €100 fil-kont e Rati vantaġġjużi ta' imgħax fuq il-flus li ġġemma'. Maħruġ mill-Bank of Valletta p.l.c., 58 Triq Żakkarija, Valletta VLT 1130 Malta Impenn lejn is -Suċċess tiegħek