IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ DIĊEMBRU L-AKKADEMJA TAL-MALTI 1968 KITBA TAL-MALTI FL-IMGHODDI Dawk li jħobbu jmaqdru l-ilsien tagħna dejjem iħambqu li l-Malti mnhux ilsien letterarju għax ma għandix storja ta' kitba li tieħu saż- żminijiet tal-qedem. Minn għalihom il-kitba bil-Malti bdiet wara li ġew l-Ingliżi u kienu jinqdew biha dawk ta' bla skola u għal ħtiġijiet baxxi. Huma. jgħidu li l-ilsien tagħna ħa xejra letterarja fl-aħħar seklu li għadda u tawh din is-sura għal skop politiku. Din, fi ftit kliem, hi l-fehma ta' dawk li ma jafux x'isarraf il- Malti, jew li għal xi tir ta' moħħhom jixtiquh imżeblaħ u mwarrab mill-ħajja tal-poplu ta' dawn il-Gżejjer. Imma din il-fehma llum waq- għet fix-xejn l-ewwelnett għax il-Malti kiber u xtered b'ħeġġa kbira u ħa sura nazzjonali, sura li hi mera tar-ruħ. u tal-qalb tal-ġens Malti kif ukoll tal-ħajja fi gżiritna. Illum il-letteratura Maltija tqawwiet u għoliet tant li tista' toqgħod maġenb letteratura ta' nazzjonijiet oħra għal dak li hu konċett kif ukoll għal dik li hi espressjoni. Imma hawn ma biħsiebniex niktbu fuq l-għamla tal-letteratura Maltija, imma nixtiequ biss nuru l-iżball li għandhom dawk li jaħsbu li x-xejra letterarja tal-Malti hi ħaġa moderna. Nistqarru li-sa ftit taż-- żmien ilu ma konniex nafu b'kitba bil-Malti li għandha mijiet ta' snin, imma billi ma konniex nafu bihom ma jfisserx li ma kinux jeżistu. Ir-raġuni hi li ma kienx hawn tjittix siewi u bil-għaqal biżżejjed. Tant hu veru dan, li meta kien hawn nies kapaċi li nxteħtu għal dan ix- xogħol ta' reqqa u ta' sabar, u baqgħu jsusu għal bosta snin, x'uħud minnhom seħħilhom isibu f'reġistri jew f'dokumenti antiki kitbiet bil- Malti li jixħtu dawl qawwi fuq l-ilsien tagħna fil-qedem. Ftit jiem ilu qrajna ktieb ''Cantilena', dwar poeżija qadima bil- Malti miktuba xi ħames: mitt sena ilu. Dik kienet xorti kbira li sirna nafu b'dik il-poeżija bil-Malti li teħodna fiż-żmien bikri meta f'naz- zjonijiet oħra l-ilsna tagħhom kienu qegħdin jieħdu xejra letterarja; jiġifieri li fiż-żmien meta f'pajjiżi oħra beda t-tqanqil għat-tixtil let- terarju tal-'lingua volgare', f'din il-gżira tagħni nħasset ukoll il-ġibda għall-kelma Maltija. Is-Sur G. Wettinger u Patri M. Fsadni li sabu din il-poeżija bil-Malti tal-qedem, kixfu radda Maltija li twassal lura għal ħames mitt sena fl-istorja letterarja ta' pajjiżna, u għalhekk ħaqq- hom kull ġieh u foħrija. Qabel dawn iż-żewġ studjużi, ċerkatur ieħor ta' l-ilsien Malti, is- Sur Nin Cremona, fl-istħarriġ tiegħu kien iltaqa ma' poeżija oħra miktuba bil-Malti xi tliet mitt sena ilu, fi żmien il-Gran Mastru Nikol Cottoner. Is-Sur Ġuże Cassar Pullicino wkoll fir-riċerki li għamel fuq 98 IL-MALTI kitba u kittieba tal-Malti, iltaqa ma' persunaġġi letterati li twieldu f'din il-gżira saħansitra fi żmien il-Għarab fuq l-elf sena ilu, u wara li semma manuskritti bil-Malti miktubin minn Dun Franġisk Wizzino, Dun Ġwann Cachia u l-Kanonku Agius De Soldanis, kiteb ukoll dwar kurunelli u priedki bil-Malti, kif ukoll poeżija ta' De Soldanis, kollha bil-Malti ta' xi mitejn sena ilu. Barra dawn l-istudjużi Maltin, wieħed għaref Taljan, Luigi Bonelli, kien iltaqa' ma' xi priedki miktubin bil- Malti tas-seklu XVIII u ippubblika xi tnejn minnhom. Dawn ix-xogħlijiet letterarji li semmejna nstabu manuskritti, imma barra dawn għandna kitba oħra ta' proża u poeżija stampata bil-Malti fiż-żmien l-imgħoddi, fosthom insibu lista ta' kliem Malti bit-tifsira tiegħu bil-Ġermaniż miġburin minn Hieronvmus Megiserus, vjaġġatur Tedesk, fl-1588 u ippubblikati fl-1611. Lista aktar twila ta' kliem Malti mfisser bl-Ingliż u bil-Latin, kien ġabar il-vjaġġatur Ingliż Philip Skiffon meta ġie Malta fl-1664, u li mbagħad kienet imdaħħla fil- ġabra ta' vjaġġi ippubblikata f'Londra fl-1732. Fl-1791 ħareġ ktieb fuq Malta bil-Franċiż li fih xi poeżiji bil-Malti. Agius de Soldanis fil-ktieb tiegħu dwar il-'Lingua Punica', li stampa f'Ruma, fl-1750, kien daħ- ħal ħafna kliem u espressjonijiet bil-Malti. Fl-1725 ħarġet it-talba 'Missierna', miġbura minn fomm il-poplu minn J.H. Maio. Imma l-ak- tar ktieb magħruf bħala ktieb tat-talb hu t-'Tagħlim Nisrani', li kien stampat l-ewwel darba f'Ruma fl-1752. Dawn l-aħħar żewġ xogħlijiet ta devozzjoni huma prova li wkoll f'dawk iż-żminijiet imbiegħda, ma kienu jsibu xejn aħjar mill-ilsien Malti biex igħallmu lill-kotra Maltija. Din il-ħtieġa kienet tinħass bħal- ma għadha tinħass illum u tibqa' tinħass sakemm idum jiġri demm Malti fil-poplu ta' dawn il-Gżejjer. Dari kien hawn idea li fi żmien il-Gran Mastri qatt ma kienu ħarġu mill-istamperija tagħhom kotba bil-Malti, għax il-kitba mexxejja kienet biss f'ilsna barranin, imma dan l-aħħar aħna ltqajna ma' ktejjeb li jwaqqa' dik l-idea żbaljata. Il-ktieb li ltqajna miegħu aħna jismun el Via Sagra u t-Triek Għażiża li Għamel Sidna u Mulejna Ġest Cristu', u kien stampat fl-Istamperija tal-Gran Mastru, fl-1796. Dan il-ktieb ta' devozzjoni kien ħareġ ''bil-Malti għal ġit tad-devoti tal : passioni ta Sidna Gesii Cristu', biex jaqdi lil dawk il-fidili li kull fil- għaxija kienu jmorru l-knisja għat-talb tal-Via Sagra, u li ma kinux jafu ħlief bil-Malti. Il-kitba hi ta' stil mexxej u ħarkien, bla tirqim żejjed, bla tlellix u bla tiġbid, imma jqanqal il-qalb u jħeġġeġ ir-ruħ. Inġibu żewġ siltiet biex nuru l-ħeġġa u l-ħlewwa ta' l-istil: €Nitolbu lil Ġest: u lil Ommu li jiltakgħu maghna, biex jhennnuna fir-Ruejhha taghna.' GĦADA 99 €Nitolbu lil Gesi li jghinna bil grazia tieghu, biex nerfghu bis-sabar is-salib tal-penitenza, u t-tbatia li jibaghtinna'' Il-fehma tagħna hi li l-poplu Malti fil-ferħ u fin-niket, fit-talb u fl-imħabba dejjem u minn dejjem, ma sabx aħjar mill-ilsien tiegħu l-Malti biex ifisser it-tqanqil ta' ruħu u l-ġibdiet ta' qalbu.