IX-XALATA Ta' Parni A. Bonn, O.P. MU; qorbot il-festa, Mariroż waħħlitbha f'rasha li, għal dak in-nhar, twarrab u tara fejn tmur. U ħadd ma; seta' jlumha sa. barra għaliex jekk għamlet hekk, kellha għaliex. IL-ewwelnett ta' min igħid li kienet taf x 'tista' tistenna : li jl- ġuha ħutha u xi ħbieb b' xi ċorma tfal, jaqilbulha d-dar ta' taħt fuq u jħammġu kullimkien taparsi ġew għall-festa. Barra minn hekk kienet taf li f'jum il-festa, bintha Connie kienet tiddan- dan bl-isbaħ libsa. erħilha tiġġerra mat-triqat. u taqbadlek ma' xi żagħżugħ li, min jaf muejn ikun inqala'. U Mariroż ma ril- detx hekk. Dejjem ftaħret mal-ġirien li jekk bintha kienet għadha ma nqalgħetx, mħux għax.ma. kienx hemm min riedha, : imma għaliex dejjem kienet żammitilha, billi fi żminijiet bħal dawn kien hawn ħafna: żgħażagħ li jridu jgħaddu ż-żmien biss. Għalhekk nhar: il-festa, Mariroż għalqet darha, qabdet it- tliet uliedha u marret għand ommha. Jaħasra, ommha kienet ilha ma tiflaħx u kien xieraq li tmur taraha . daqsxejn u, ma għandnex xi ngħidu, jiftħu daqsxejn qalbhom ma' xulxin. Imma l-għada tal-festa kienet issir ix-xalata. Kienet issir ta' kull sena u kien imur għaliha kulħadd. Mingħajr il-festa għaddiet, imma ma kienx xieraq li ma-timux ix-xalata. Mur ara x'kienu jgħidu l-ġirien kieku kellha. ma tidhirx magħhom. Mur ara kemm: kienu staqtqu u jseksku fuq ix-xeħħa tagħha, biex ma ngħidux kemm kienu jeħdulha, rasha uliedha malli jaraw lin- nies sejrin ferħana biex jimlew il-'Private' qabel jitilqu, Għax- xalata ħasbet għax ma kinetx anqas minn ħaddieħor u sa fil- għaxija kellha l-barka t'Alla kollha mħżuna fi ġwielaq u sarar biex ikollhom xi jmaxtru sal-aħħar waqt' tax-xalata, Għalkemm ħaġa li narawha b'għajnejna, jeħtieġ imma nsemmuha. Bħal bosta ħwejjeġ oħra, xalata Maltija għandha r-regolamenti tagħha; iva mhux miktubin, imma regolamenti daqs kemm kienn miktubin għax, min ma jqishomx, aħjar ma jmur xalata, xejn mill-ewwel. Insemmu xi ħaġa minnhom. Regolament l-ewwel; Biex juru li sejrin xalata, it-tfajliet iridu ilbsu l-'Jeans'', jew biex niftiehmu aħjar dak il-qalziet bħal tar- rizzi,li. bih xebba, tidher qisha ċombin. jew umbrella, magħluqa u turi l-ġibda kbira tagħba għall-qliezet. (Il-lum dar-regold- ment infirex u għalhekk hawn min ma. jilbesx ib''Jeans' u jilbes qalziet qasir ġasir biex jnri kif in-nuqqas ta' mistħija. li xi Mar- 80 IL-MAnri ba bdiet mill-kxif tal-għaksa, il-lum. waslet wisq akter il-fuq). Regolament it-tieni: Is-subien iridu jilbsu qalziet qasir ħafna wkoll, jekk jista' jkun b'tixmira biex aktar jiqsar. u ma jfixkil- homx fil-mixi; qmis kollha ward u friefet maħruġa, barra l-qal- ziet u: fuq kollox beritta bħal tal-ġerrejja li jkollha piżz maħruġ il-barra. Mingħair dil-berritta. xalata ma tkunx xalata. Rego- lament tlieta: Meħtieġ daqs il-petrol li jmexxiha, għall-private jew għall-karozza huwa li tkun imdawra im'ħaxix u mżejna. bil- palm. biex iġibha: qisha. biċċa ramla. ta' Hawajji fuq ir-roti. Fie- golament erbgħa : Kulħadd għandu iġib xi suffara jew ċuglajta u, jekk jista' jkun, xi Uhorm' ta' karrozza biex ma jiġrix li innejn tgħaddi x-xalata n-nies ma jinfebħux b'dik il-wirja. ta' ila u kobor li tkun għaddeja żżejjen it-triqat tal-gżira. tagħ- na; għalhekk dawk l-istrumenti ta' hsejjes għandhom jindaqqu l-ħin kollu bla ma jaqtgħu xejn. Regolament ħamsa : Għand- hom. jiġu mistiedna jew jinkrew xi ħames daqqaqa li fosthom irid ikun hemm saxophonme u jazz. Is-sarophomz qeħtieġ 'i jwerżaq u jistona keram jiflaħ u l-jazz jeħtieġ li jtanbar il-ħin kollu biex in-nies tax-xalata jidħlu fi spirtu ta' pika u jfittxu li jgħajtu aktar mid-daqqaqa sakemm. jinħanqu. Regolament. sit- ta: In-nies tax-xalata għandhom jaħsbu għal ħażna fliexken tal-inbid, tal-luminata u tal-ilma. Dawn għandhom . jinġarmi iex-ma jħallux lin-nies tax-xalata bil-għatx u biex jitkissru u jitħallew fix-xtajtiet, ħalli min jgħaddi minn hemm u 'jaqta' sie- qu jkun jaf li l-jum ta' qabel kien hemm xalata. Konna nieħdu żmien wisq. kieku kellna nsemmu r-regola- mehti kollha u għalhekk. ma nibqgħux insemmu iżjed. Biss ngħidu li fix-xalata li għaliha marret Mariroż b'Conmie liebsa l-fjTeans', b'Salvu mżejjen bi qmiż imlewwna u bil-berritta. bħal tal-priġunieri Ġrermaniżi, u b'Hirsilja liebsa l-qalziet qasir qasii. ir-regolamenti Ji semmejna nm li ma semmejniex ġew meqjusa kollha kemm huma u għalhekk kulħadd telaq bil-koxjenza. sal- ja li kien għamel minn 'kollox hiex kollox isir kif kien xieraq. Fost il-għajat ta' ferħ, il-għanu, it-tisfir u t-twerżiq, ser, but ta' pripates u karrozzi ta' kull daqs, kull għamla.df kull sen- għa, deher ħiereġ minn quddiem. il-knisja. L-istatwa tal-qad- dis li, l-jum ta' qabel semgħethom igħaitu' quddiemta qabdet taħseb 1i kienu: ġejjin itennu… l-briju tal-jum ta' qabel, imma malli għethom jitbiegħdu fehmet mill-ewwel H f'daqsxejt ta' lejl kietu: nsewhu għalkollox. u baqgħel. tistenna. bis-sabar kollu li jinqala' xi ħadd li -jrekkinha fin-niċċa sa sena oħra, Ma jistax ikun li nduru ma' l-inġenji tas-sewqan kollha; imma nagħtu daqqa ta' għajn biss fejn laħqet daħlet Ma- riroż:. Xtaqet li-tmur- toqgħod x'imluen il-quddiem, imma billi laħqu telghu xi missirijiet u onumijiet ma' uliedhom flim- kien u bagħtuhom jimlew u jdabbru rashom in-naħa ta' qud- diem, Mariroż kellha tinxteħet fuq maqgħad tal-wieħed u nofs ħdejn Ċikka, mara ħoxna daqsha jew xi ftit aktar minnha. Il- jiriwate dżqsxejn mgħobbija bis-snin, sqanżhet u faqqgħet, tek- tket u wriet l-istmerru tagħhu bid-daħna sewda li bdiet tħalli warajha ; it-tfal bdew iwerżqu u jgħajtu u jgħannu kemm jifilhu, l-irġiel bdew jgħidu l-Imierijiet li setgħu jaħsbu fihom dak il- hin bl-imħatra bejniethom min 3a jiġi meqjus l-aqwa. fosthom ħelu u jaf idaħħak, waqt li n-nisa bdew itaqtqu bejniethom u jgħajtu biex jegħelbu l-ħsejjes kollha li kien hemm madwar- hom u jlaqqgħu daħk qawwi biex iħajrn lill-irġiel. ikomplu jagħmlulna tal-ħelwim u jiċċajtaw. U s-serbut għadda minn raħal għal raħal; serbut ta' kaxxi magħluqa fuq ir-roti jġorru tagħbija ta' kliem u għajat fieragħ, ta' seksik fuq in-nies, ta' ftaħir, ta' tfaqqigħ ta' ċuqlajti u tisfir li ħdejhom kollha id-daħla rebbieħa ġo belt ta' eżerċtu milqugħ minn niesu kienet tħossha mċekkna. mistħija u mormija. fit-trab. Aktar ma mxew il-quddiern, aktar żiedu fil-għors tagħhom, u-wasal il-waqt H mxebbgħin minn wiċċ xulxin dehrilhom li għandhom jaqsmu x-xalata. Dan kellu jsir għaliex hu mitlub minn regolament 1) ma lħaqniex semmejna. Dar-regolament igħid li fil-ħin li x-xalata tkun għaddejja mill-irħula u mill-ib- liet, in-nies tax-xalata għandhom jinsew lil xulxin u jferrħu lil dawk in-nies li jkunu għaddejjin. Għalhekk huwa meħtieġ li, fil-Private jagħtu daħrhora lil xulxin, jixxabbtu sa. nofshom il barra mit-twieqi u filwaqt li bosta minnhom itanbru kemm jifilħu b'idejhom ma' żaqq il-karrozza u jgħannu la, tala, la hi ia… la ta da da la da la'da ta € Zaza'' tune), M'hemms għalfejn ikun f'biebu jew għaddej mit-triq. Jekk min jiġi mkażbar jew issuttat ikun mndejjaq mill-faqar, il-mard jew xi salib ieħor wisq aħjar, għax imġieba bħal din għandha tnissih salibu u tferraħlu qalbu i Waslu fuq. ix-xtajta… u kulħadd irħielha għall-baħar. Cafċfu u għarnu kemm felħu, ixxemmxu u reġgħu qabżu l-baħar, kielu u xorbu, is-subien urew kemm ma jibżgħux mix-xemx u mis-sħana n Jagħbu l-ballun fuq ir-ramel, bosta familji ltaqgħu 82 IL-Manri qaqoċċa bejniethom u ħalltu u qasmu u baqgħu sejrin hekk ma' tulek ja jum sakemm ix-xenix waslet biex tmur tarmi dawlha u. saħnitha lix-xaqliba l-oħra tad-dinja. ' Mariroż ma qabżetx il-baħar għax laħqet inxteħtet fuq ir-ramel taħt biċċa xkora kbira biex ma. tilħaqhiex ix-xemx u għaddiet il-jum kollu tpaċ- paċ ma' Ċikka, tqassam l-ikel għaliha u għal uliedha, u xxomm is-riħa ta' baħar u ta' l-alka tielgħa mid-daħla ta' Għajn Tuffieħa. Kollox kien miexi ħarii. Dmnia. x-xitan ma jaħmelx. Mariroż qatt ma qablet ma' Mudest, u Mudest qatt ma qablet ma' Mariroż. It-tnejn kienu jgħidu li l-waħda tgħir għall- oħra; it-tnejn kienu jseksku fuq xulxin u t-tnejn kienu moħ- hom fuq xulxin. Imma, Mudest kienet ħabiba ta' Ċikka u waqt li kienet għaddejja minn ħdejhom waqfet tkellimha. UXI pjaċir hawn hux. Ċikk77 Tgħidli xejn. Li kelli nibqa' hawn dejjem ma nħabbelx rasi', qalet Ċikka. UXi ħaġa hekk trid tkun għalija, hiex nieħu ftit tan-nifs. ' kompliet Mariroż. Tassew, jaħsara. Qatt ma tmur imkien,' qaltilha Mnu- dest bi ħniena qarrieqa. CMa, nafx jien. Donni ma nieħu pjaċir imkien,' reġgħet Mariroż. €Tva, dejiem hekk ngħid. issa bħal bieraħ, kellna festa bħal dik… u lanqas biss a'hert int.' Tassew, ma rajniek xejn, Mariroż.' qalet Ċikka, 'Għax jien m'għandix moħħ festi. ' CHuwa jien daqsek inħobbhom. Tmma xi trid tagħmel. Għandi dar bħal dik, nitgħaxxaq nara n-nies deħlin fiha… u lanqas ma sa nwarrab biex jgħidu li jien xħiħa jew li ma nafx immur man-nies. wieġbet Mudest. Mariroż fehmet li din kienet daqqa għaliha. Saret ħamra daqs skorfna u belgħetha fiha. It-tifla m'hix miegħek9' Ċikka staqsiet lil Mudest. 'Filli kienet ħdejia u filli ma nafx fejn marret. ' , Għal Mariroż kien wasal il-waqt li twieġeb għad-daqqa li kienet għadha kif waħħlitilha Mudest. Qaltilha : ''Tiegħi telqa wkoll; imma m'iniex moħħi fihom għax naf xi tfal għandi. Għandi dik Connie tistħi wisq. Sa. hawn Mudest kienet għadha ma fehmitx. Bla ħajna ta' xejn kompliet Ċikka : 't'Imma l-lum ma. tistax titilqilhom għax malajr issib min iħażżinhom.'' TM'intix tgħid hażin kieku. Imma (Connie tiegħi ma għandhiex x'taqsam max-xebbiet tal-lum. Naf xebbiet li-daq- qa. tarahom ma' suldat, daqqa mn' baħri. 8a mat-Taljani qab- du l-aħħar li ġew. ' Hawn Mudest lahqet fehmet sew li kienet qed tgħid għal l binthu. Infexxet f'daqqa waħda un bdiet tlablab : talli ngħidlek Mariroż… ħadd ma jista' jgħid għal ħadd —U jekk qed tgħid għal binti, ma tista' tgħid xejn fuqha. Għax ma tgħidx li kulħadd igħir għaliha għax tinqala'… dak li għan- dek cgħid… u fuq kollox irid ikollok demmek jiġbed ukoll. xejn mu rrid li jkollii xi tifla qisha għakreb ii-ħadd ma jridha. ' Jien m'iniex sa mumr ninħaraq min- ħabba f'uliedi. Bħal binti m'hawn ħadd kif ngħidlek jien. ' ''Mela mur ara fem bi bintek ħalli tkun taf. Imma għal- xejn kienet qed titkessaħ quddiem dak l-Ingliż għax lanqas biss ħares lejha. Ċikka riedet kieku tberridhom, :mma kollu kien għalxejn, għax il-qiegħa. saħnet sew u kelma ġġib l-oħra u fl-aħħar bdew jitgħajru u jaqilgħu ġrajjiet ta' l-imgħoddi li lanqas l-aqwa kit- tieb tal-ġrajja ma kien jasal bħalhom. Bdew jinġabru n-nies… imma laħqu bdew jitilgħu l-idejn ma' l-uċuh u f'daqqa waħda sebgħa. ta' waħda laqat għajn l-oħra… Kienet bħal xrara li qab- det ħuġġieġa… Ġew fl-idejn… qabdu f'xagħar xulxin… sirfu 'l xulxin… u f'daqqa waħda sabu rwieħhom maqbudin f'idejn in-nies, imġebbdin u muqattgħin. — Baqa' kulħadd madwarhom kulħadd. jgħid u jtaqtaq sakemm. xi għajat ftit aktar il-bgħid għarrafhom li kien inqala' xi għawġ ieħor in-naħa l-oħra, Il- ġlied donnu jittieħed. Kienei ġlieda bil-ponnijiet bejn xi rġiel fuq xi għira… Għajat, twerżiq ta' nisa, twaddib ta' fliexken u xi kliem ikreh. Dalam u x-xalata. reġgħet lura. Kulħadd maħnuq għax hekk jitlob l-aħħar regolament. — Kulħadd ferħan. Kulħadd kelma waħda sew dawk li ġġieldu u sew dawk li-żammew is- sliem: Kemm ħadna pjaċir'