LEĦEN IL-MALTI A OTTUBAU-DIĊEMBRU IS-SBATAX-IL SENA Għadd 260-202 Editorjal tal- Prof. Ġ. X' ġranet ilu, bħalma nagħmel ta' kull ġimgħa, irkibt kmic- ni kmieni karrozza għall-Marfa minn fuq Kastilja. It-triq, friska filgħodu ftit qabel tlugħ ix-xemx, sa ma tasal toħorġok 'il bogħod mill-Belt bl-għajjat tal-bejjieg ħa tagħha li dalwaqt jid- ħlu mill-irħula, u l-Ħiwienet tal- kafċ i tax-xorb fejn jiltaqgħu n- nies jitkellmu fuq il-pulitka tal-ġurnata, Għal madwar tliet kawarti inti tivvjaġġa ma' nies li qatt ma kont vajt b'għajnejk, u xi drabi tiltaqa' ma' ħbiebek, Tmma wkoll meta. tiltaqa' ma' dawn, ladarba l-karrozza mhix qiegħda għall-kliem, xħin issib ruħek waħdek, inti. tgħaddi l-ħin tħares mit-tieqa 'l barra jon- kella, meta jibda. jbexbex, taqra xi Itieb. Hekk għamilt jien l- aħħar li mort Għawdex. Mit-tieqa 'l barra ma qagħadtx inħares. għax it-triq, daqs kemm. terraqtha, nafha ħafna, Qbadt ktieb. Kien il-volum. tal-poeżiji ta' Keats, dak il-poeta. żagħżugħ, sfaj- jar u magħlub, bħalma sfajrin u magħlubin huma t-tisiċi kollha, hekk kif fassaltu f'moħħi mir-ritratt famuż ta' R. Hilton. Keats miet ħesrem, 126 sena ilu. Imma ħalla lid-dinja kol- lha, ti għadha tħobbu, wirt ta' poeżija mill-isbaħ. Għalkemm ma kienz l-ewwel darba li qrajt għanjietu—kemm-il darba qrajthom anqas naf ingħid—jiena fraħt nerġa' naqra minnhom dak li lħaqt mat-triq. Dak li laqatni jiena u naqra u li rrid ingħidu lilkom hu li daqs kemm inqtajt għalija donni mwarrab f'dinja oħra, it-triq lanqas rajtha, u fil-karrozza kont biss bil-ġisem għax ruħi kienet timraħ naħa oħra. Taħsbux li jien it-triq ma rajthiex għax għa- milt bħal dak il-bniedem imdejjaq li jorqod ħalli jwarrab id-dinja minn. quddiem. għajnejh u jinsa l-għawġ tagħha. Jiena ma rajta it-triq għax, kif għedtilkom, jien u naqra ruħi daħlet f'dinja oħ- ra—dinja isbaħ minn dik li ngħix fiha kuljum, nitħabat biex naq- la' l-ħobża għall-ħajja tiegħi u ta' wliedi, Id-dinja li vuħi daħlet fiha ħi d-dinja tal-fantasija li l-poeżija ddawrek fiha bħal prinċi- pessa li ddaievel; fil-ġnien ta' missierha s-sultan. Il-poema li qrajt, għalkemm ma laħħaqthiex, kienet U La- Mm, poema b'versi tal-għaxra maħlula li fiha l-poeta jinseġ bil- lijut tal-fantasija tiegħu għammiela l-ġrajia ta' Luċju, iż- żagħżugħ Grieg li ħabb it-Tfajla tal-Ġmmiel, Lamia, xebba mhur ta' din id-dinja, u li tilef il-maħbuba tiegħu meta dan iltaqa' ma' l-imgħallem tiegħu, Apollonius. Allegorija ta' l-imħabba li l-ħsieb u l-għaqal huma ħafna drabi għedewwa tagħha. Il-ġrajja ta' dan iż-żagħżugħ u t-tfajla tiegħu hija xogħol mill-aqwa. ta' l-immaġinazzjoni ta' poeta li kien klassiku daqs kemm kieku għet u kiteb fi żmien l-allat. Tmma jien mhux fuq il-ġrajja ta' daż-żagħżugħ irrid nikteb. U lanqas fuq Keats, imma fuq dak li laqatni jiena u naqra din il-poeżija; jiġifieri s- setgħa, li dak il-ħin jien għaraft. fija, li għal ftit tal-ħin stajt noħroġ minn din id-dinja u nidħol f'oħra maħluqa mill-fantasija. Din mhix is-setgħa tiegħi biss, imma hija s-setgħa. ta' kull bnie- dem. Kull wieħed minna m'għandux il-ġwienaħ tar-rix bħall- għasafar: imma ikoll mingħajr dawn. il-ġwienaħ, hu, jista' jitla' aktar 'il-fuq minn fejn itiru l-ajkli u tajr ieħor. Jiena u int nis- tgħu ntiru daqshekk fil-għoli bil-ġwienaħ spiritwali li tagħtina l-fantasija. U b'dawn il-ġwienaħ. spiritwali bnedmin li mietu u oħrajn li għadhom ħajjin inqatgħu mill-agħa u ttajru. fuq il-quċ- ċata tal-Ġmiel li d-dinja għadha titgħaxxaq bih. Ġmiel ta' Poe- żija, ġmiel ta' Mużika, ġmiel ta' Skultura, ġmiel kull fejn jaħ- idem il-prinċipju ta' l-armonija li jgħaqqad il-bniedem ma' l- Tdijal. Tabilħaqq, x'inhija l-poeżija, jekk toqgħod tifhimha tajjeb, ħlief dinja oħra maħluqa mir-ruħ tal-poeta Mhix id-dinja li għa- liha jitqatlu s-slaten, għar il-fruntieri tagħha ma jitkejlux bil- mili bħalma jitkejlu l-iresgħat ta' art li fl-aħħar gwerra xterdet fuqhom dmija tal-waħx; imma hija dinja li ma tintmessx bl- idejn, mibnija minn materjal li mhux materjali. Fiha noħolqu, jiha neqirdu, fiha nibnu, fiħa nġarrfu, fiha nithennew u fiha nit- mikktu. Għanja din id-dinja u l-istess allat kienu jixtiquha, isbaħ minn din id-dinja mibnija b'ġebel iebes u aħrax waħda fuq l- oħra, Issa s-sabiħ hu li waqt li din id-dinja li tintmess bl-idejn u titkejjel bil-mili mhix ta' kulħadd, u mhux kulħadd għandu rokna minnha li jista' jgħid li hi tiegħu ħlief taħt l-art meta jmut, id- dinja li ma tintmessx, id-dinja tal-fantasija li l-allat kienu jiċħdu saltnathom għaliha, tinsab f'kull wieħed. minna. Tmma ħafna ma jagħirfuhier, U bħal min. għar ma jafx li għandu dar, ma jid- l-ixtiewi qalila, dawn ma jidħlu qatt mill-għatba 'l ġewwa. tal- Fantasija. Is-setgħa. tal-ħolqien hija fija u fik, imma hi fl-aqwa tagħ- ha fil-poeti, li mhux biss joħolqu mill-fantasija tagħhom. id-dinja li ma tintinessx, imma jafu joħorġuha minn ġo fihom biex jurn- ha lil ħaddieħor għax fil-poeti, barra s-setgħa tal-fantasija, na- raw ukoll is-setgħa tal-kelma, li mhux kulħadd jaf iħaddem taj- jeb. Dan hu tassew, imma hu tassew ukoll li min mhux poeta jista' jgawdi d-dinja li l-poeti joħolqu mill-fantasija ħajja tagħ- hom. Nistgħu għalhekk inzebbhu lill-poeta mal-bennej ta' dar sabiħa li wara li jkun tellagħha u żejjinħa minn ġewwa u minn barra, idaħħal fiha l-ħbieb tiegħu biex jitgħarrqu biha. Jiena u inti la bnejna u. lanqas nafu nibnu l-palazz ta' Sant'Anton, u jekk bħali inti mintix bidwi, bħali wkoll ma tafx tħawwel u tqas- sam. bil-gost is-siġar tal-larinġ u siġar oħra li jżejnu l-ġnien ta' madwar il-palazz li darba waħda kien l-għamara tal-Gran Mas- tri. Imma meta nidħlu nduruh, it-tnejn nifirħu bit-taqsim li fih u bil-ġmiel tas-siġar. Jiena anqas naf inħallat lewn ma' ieħor, imma meta mort f'Palazzo Pitti jiena tgħarxaqt b'dak it-taħlit ta' lwien mill-isbaħ u mill-ifjen li l-aqwa pitturi tad-dinja ħarġu minnhom. kwadri mill-isbaħ. Biex tgawdi bini sabiħ m'hemmx bżonn. tkun. bennej. biex titgħarraq bil-ġonna m'hemmx bżonn tkun. bidiet u biex titgħarraq bl-arti mhemmx bżonn tkun artist. Biex tgawdi l-arti bħala espressjoni ta' l-iktar ġibdiet mistura tal-bniedem, kull ma għandek tagħmel hu li titgħallem. kif tidħol fid-dinja li jibnulek l-artisti. U biex titgħallem dan kull ma għandek tagħmel hu li terħi ruħek f'idejħ. billi titfa' ħsiebek u srewqatek fuq l-idejiet u l-immaġinazzjoni tagħhom, sakemm tinsa d-dinja ta' madwarek, Meta tagħmel dan, inti tkun għamilt dak li għamilt jiena u Għawdex fil-karrozza ghall-Marja. Inti tkun inqtjat mid-dinja li l-ġisem tiegħek igħix fiha, biex tidħol f'oħra fejn tgħix ruħek fil-ħinijiet tal-ġabra u tas-skiet. Fl-arti jeħtieġlek konċentrazzjoni assoluta, bħal dik il-konċentrazzjoni assoluta li jagħmlu l-qaddisin fit-talb u l-meditazzjoni tagħhom meta Alla donnu jidħol fihom u huma. jidħlu Fih. Kulħadd, ftit jew iwisq, jista' jagħmel dan. l-att ta' konċentrazzjoni, għallinqas kwarta jew nofs siegħa kuljum. Tabilħaqq li l-konċentrazzjoni fuq ħaġa toħloq aljenazzjoni minn oħra, imina. hu aktar ta' min. jagħiel konċentrazzjoni fuq id-dinja sabiħa tal-fantasija għall-inqas għal ftit tal-ħin milli jitbeżża' mill-aljenazzjoni għal ftit tal-ħin mill- interessi tad-dinja. L-akbar għawġ għalina l-lum hu l-ħajja mgħaġġla, mekka- nizzata, materjalista. Il-qdusija u l-arti fi żmienna saru itqal inilli kienu fl-imgħoddi. Imbierek hu dak il-bnedem li jagħraf jegħleb ix-sxkelijiet għall-kontemplazzjoni ta' l-arti u tal-qdusija. Imbierek hu dak il-bniedem li, għalkemm jinsab imħabbat f'xogħlijiet ta' ħsieb u. dwejjaq. jibqa' iżomm ftit tal-ħin kuljum għall-kontemplazzjoni tal-ġmiel fil-Mużika, fil-Pittura, fil-Poe- żija u fil-kobor tax-Xjenza, Tmbierek il-għaliex hu baqa' jżomm. f'idejh. il-muftieħ tas-saltna sabiħa tal-fantasija fejn fid-dwejjaq tiegħu jista' jidhol jistkenn mill-irwiefen li jħabbtu ma' wiċċu. Tmsejken imbagħad hu dak li sar ilsir tax-xogħol u mill-erba' u għoxrin siegħa tal-ġurnata ma għandux ħila jżomm għalih in- nifsu mqar nofs siegħa għall-kontemplazzjoni tal-ġmiel fl-Arti u fix-Xjenza. Nies bħal dawn huma tassew ilsiera tal-ħajja. Jafu jikkuntjaw il-flus imma. qajla jafu jikkuntjaw il-jiem t'għomor- hom—ii hu bluha u. frugħa għax. kollox f'did-dinja igħaddi u jin- temm. L-imfietaħ tal-fantasija huma f'idejk, Il-bieb jinfetaħ u jingħalaq ineta trid inti, basta titgħallem il-formula bħalma Ali Baba. bil-formula ta' kliem sigriet tgħallem jiftaħ bieb il- Għar fejn kienu jinsabu moħbija teżori kbar, Il-fantasija hija setgħa tal-ħolqien li ħafna, jaħasra għalihom, ma jinqdewx biha għax ma jagħirfux is-skiet tagħha. Ma jagħirfux li meta bnie- dem. jasal biex. jikkontrolla l-fantasija jista' isiefer biha fejn irid, kull xħin irid, dak il-ħin stess, lura fiż-żmien jonkella 'l quddiem fiż-żmien li għad irid jiġi. kif ukoll fl-ispazju etern. Il-fantasija mhix setgħa ta' xejn. Hija setgħa tal-għaġeb, Jekk għoxrin sena ilu mietlek ħabib int tista' tqajmu quddiem għajnejk, tarah, mill- ġdid, tisimgħu jitkellem, tagħraf il-ġesti tegħu. Inti tista' toħor- ġu mill-qabar bħalma Kristu ħareġ lil Lażżru. Ġismu ntemm; tbiddel, tħawwad mal-ħamrija, u sa għadmu therra, Imma hemm hu, arah, quddiem għajnejk, qisu ħaj. Jekk mhux ħabib jista' jkun missierek, ominok, oħtok, xi hadd għażiż għalik. Fil-fanta- sija tiegħek inti tista' tqajjem il-fantasma tiegħu u terġa' traq- qadha. fil-qabar kull x'ħin trid, għax il-moħħ li għad ħadd ma jehmu sewwa hu forza misterjuża. fil-bniedem. Kull impressjoni li ħassejna, kull idea li għamilna, kull tqanqil li ferraħna jew nik- kitna sa mindu konna trabi, jinsabu kollha maħżuna ġo fina, minsija, ina għadhom hemm, u jibqgħu hemm sa ina mmutu. Minn dawn l-impressjonijiet maħżuna l-fantasija tinseġ kwadri ta' hena jew ta' niket, u ħafna drabi tlaqqa' l-imgħoddi ina' li ġej jonkella xebbah ix-xewqat tagħna għall-ġejjieni ma' oħrajn. fl-imgħoddi. Bis-saħħa ta' din is-setgħa l-poeta jibni l- għanja tiegħu u l-mużiku bid-daqqa tagħha ħelwa li tqajjem fil- qalb tal-bniedem tifkiriet ta' hena jew ta' niket. Hafna, mehdi- ja biss bil-flus u bix-xogħol, iwarrbu l-fantasija mill-ħajja tagħ- hom. bi nhar, imma mbagħad. din tagħmel tagħha bil-lejl. Issa waqt li bi nhar il-funtasija tkun tista' tikkontrollaha bit-tmex- xija tal-moħħ. billi tikkonċentra fuq ħwejjeġ sbieħ, bil-lejl il- inoħħ jorqod, il-fantasija, bħal :rebba mqarba, imwarrba minn għajnejn ommha, titbelluh billi tqajjem dehriet tat-twerwir jew tad-daħk, deltriet ineħjutin ħażin ma' xulxin bħal libsa magħ- mula minn irqajja' ta' hafna lwien, Biex tħaddem il-fantasija m'ghandekw bżonn ta' loppju xħaxxe bħalma kienu jagħmlu De Quinceg u Coleridge. ed, kif għedna, il-konċentrazzjoni fuq l-idea li għoġbitek, l-idea li qrajt f'dan. il-ktieb, jonkella li rajt imfissra f'dan il- kwadru. Bil-fantasija. inti tista' tagħti l-ħajja l-għasafar weq- fin fuq siġar wieqfa f'xi kwadru li jolqtok u tisma' l-ħsejjes ta' l-Infern. fil-versi ta' Dante jonkella tisma' l-għana ta' l-Anġli kif jiddeskriwihom fil-Paradiso. Ikkonċentra u inti tagħti l-ħajja lill-mejjet, ikkonċentra u int iċċaqlaq il-wieqaf. Int toħroġ lil Lażżru mill-qabar. Jekk. bħalissa rrid inġib quddiem għajnejja l-knisja U'Ta' Pinu ', biżżejjed naħseb fihu u nietirrab minn moħħi kull ħaġa li nregħilni. L-istess jekk irrid inqajjem quddiem għajnejja Isola Bella u Lago Maggiore jew iċ-Ċimiterju ta' Milan, fejn m'ilnix li mort. Kull m'għandi nagħmel huwa att. ta' konċentrazzjoni li biha nista' miċhhi, bejni u bejn dawn, ix-xkiel taż-żmien u l- wisa'. Il-fantasija. toħroġ mill-konċentrazzjoni. Mingħajrha l-fan- tasija ma tgħixx, u s-setgħu tal-ħolqien li hemm ġo fina tibqa' mejta. bħal warda li baqgħet imqeżwra ġol-fosdqa. Nistaqsu: Issa dis-setgħu tista' tiswielu xi ħaġa lill-bniedem Jiena ngħidilkom li tista' tisiċielu hafna għall-ġid jew għad-deni bħal kull ħa- ġa oħra. Għall-ġid jekk jinqeda biha sewwa, għad-deni jekk fin- qeda. biha ħażin. Qisuha għalhekk il-fantasija bħal nuċċali. Jekk lewn il-ħġieġ hu aħmar int tara kollox aħmar, qisu qed jaqbad; jekk il-lewn hu aħdar tara kollox aħdar qisu ħarir, u jekk il- lewn. hu: isfar tara wkoll kollox isfar. Hekk ukoll, jekk il-fanta- sija tinqeda biha biew tqajjem quddiem għajnejk dehriet ta' dwej- jaq jew ta' biża' inti tispiċċa biex iddejjaq u tbażża' l-ħajja li Alla silfek f'din id-dinja; imma jekk inti tinqeda biha biex tqaj- jem dehriet ta' ġmiel inti ssebbah il-ħajja, tagħtiha dak il-ġmiel li ina jarawx. l-għajnejn tal-ġisem. L-ewwel użu jagħmel il-bnie- dem. imdejjaq; it-tieni użu jagħmel il-bniedem hieni. 'Għalhekk il-Knisju bil-ħaqq kollu tikkundanna. dawk il-kot- ba li quddiem l-immaġinazzjoni jqajmu dehriet ħżiena, D'An- nunzio hu tassew imgħallem tal-kelina Taljana, għar minn kull kelma joħroġ nota mużikali. hinma ma hu xejn inqas imgħallem tal-fantasija mixħuta fuq għemil u inipressjonijiet ta' żina. Ie- ta wieħed jaqra l-kotba tiegħu, l-immaġinazzjoni, qaddejja ta' l- imgħallem li waqqugħha għal xogħol ħażin, ikollha tagħmel ir- xogħol li wekkielha l-awtur—iż-xogħol tal-mara ħażina. Imma minn għand Alla dan id-don ingħata soġġett għal rieda ħielsa tal-bniedem. Fi kliem ieħor Alla ta s-setgħa; il-bnie- dem jinqeda biha kif trid. Jekk jinqeda ħażin ħsieb ruħu. Stħaj- luħa għalhekk bħad-doni kollha ti Alla ta l-bniedem, bħal sikki- na taqta'—b'din bniedem bil-għaqal jinqeda għall-bżonnijiet tad- dar, imma l-ibleh jinqeda bl-istess sikkina biex jidrob lil għajru. Is-sikkina maħsubu għall-użu tajjeb: jiġi mill-bniedem jekk jin- qediex biha tajjeb jew ħażin. Użu. mill-aħjar nistgħu. nagħmlu mill-fantasija jekk kemm- il-darba. niftħulha l-bibien ta' dinjiet sbieħ—id-dinjiet sbieħ tal- poeżija safja, tal-mużika, ta' l-iskultura u friegħi oħra ta' sen- għet il-bniedem. Tabilħaqq. wieħed li jkun għaraf is-siwi tal- Jantasija jista' jiftaħar li sab dinja ġdida—dinja mhix fil-bogħod; miegħu, f'ruħu stess. Kemm ta' min ifaħħar għalhekk til-dawk il- kittieba ta' ġenju li ħallewlna wirt ta' ġmiel—dinja li nistgħu nidħlu fiha biex nithennew meta nħossu rwieħna magħfusin mid-dwejjaq. Keats, li kien wieħed minn. dawn il-kbar, hekk jaħħar lill-poeti: Hsieb sabiħ—ruħ il-poeti mejta tinsab timraħ fost il-ġmiel tad-dinja l-oħra; inrma f'din id-dinja ħallew ruħ oħra warajhom tgħallem il-ġmiel u s-sewwa li huma fittrew u ħabbu meta kienu jgħixu hawn isfel bħalna. Tistagħġbu jekk il-fantasija li ttir mas- Bibbja, li hi l-ktieb ta' Alla, profeti bħal David u Iżajja sebbħu kliemhom bl-ilwien tal-fantasija' Jewtwilla meta naqraw dak li kitbu u nikkonċentraw fuq id-dehriet li kliemhom iqajjem qud- diem għajnejna, il-veritajiet ta' Alla ma jidħlux iżjed malajr f'qalbna' Minnek jonqos jekk inti ma tifhemx il-kliem għoli tagħhom. Jeħtieġ kif għedtlek li biew tidħol fid-dinja tal-fanta- sija tinqata' għalik innifsek u, jekk tista', tagħlaq għajnejk, bħal meta tagħluq fid-dlam qabel torqod. Il-qaddisin iniżżlu, biex ingħid hekk. 'l- Alla fiċ-ċella tagħ- hom. fil-ġabra ta' moliħom billi dejjem jaħsbu fuqu, bħal- ma għamlu, fost qaddisin oħra li kitbu poeżija, San Juan de la Cruz u Santa Tereża fi Spanja u San Franġisk d'Assisi fl-Ita- lja. Biex tgħix ħajja sħiħa jeħtieġ tqawdi mis-setgħat kollha li inti għandek ġo fik. Dawn flimkien jagħmlu l-personalità tic- għek. Aktar miċ tiftaħhom altar tikber il-personalità tiegħek li tikber ftit ftit-sa ma tiftah għal kollox bħalma tiftaħ warda fi żmienha, Warda lima tiftaħe għal kollox ma tidher qatt fl-aqwa tagħha; ikun dejjem jonqosha xxi ħaġa. Hekk ukoll il-personalità. tiegħek magħluqa u mfixkla. Dan. li ktibt jista' jidhirlek muqtugh mill-bidu tiegħu. Forsi inti ma fhimtx il-għaliex kelli nibda mill-Muwra tiegħi l-Marfa biex ingħidlek dan kollu, u jista' jkun li-langas fhimt x'ridt in- għid sewwa. Bdejt mill-Mawra tiegħi l-Marfa, il-għaliex il-ħsieb li nikteb fuq dan is-suġġett ġieni fil-karrozza jiena u sejjer lejn Għawdex, meta biex ma niddejjaqx, qbadt naqra l-poema Damian ta' Keats, m-ġrali li-mhux biss Ma ddejjaqtu tmma li ataqt li t-triq kienet itwal biex ruħi kienet tista' tibqa' tiġri fid-dinja maħ- luqa. mill-poeta Keats, dinja mimlija bl-egħġubijiet ta' l-allat. Għal dak il-ħin li domt maqtugħ mid-dinja li ngħixu fiha kal- jum. jiena ħassejtni ferħan bħal ma jifraħ bniedem għajjien li jidħol jistrieħ fi ġnien ta' ward sabiħ u siġar għoljin. U għidt bejni u bejn ruħi: ''Kos, kemm hu ibleh il-bniedem li għandu setgħa bħal din fih, u ma jinqediex biha' U mhux biss ma jin- qediex biha inma ħafna lanqas biss jafu xinhi u kif taħdem f' U żidt naħseb kemm. kienet tkun ħaġa sewwa għall-ftuħ tal-moħħ, tal-qalb u l-kobor tal-personalità tagħna kieku nitgħallmu naqraw hekk sewwa li nġibu quddiem għajnejna dak li naqraw, id-dehriet kollha, qishom. il-pellikoli kif jidhru fuq il-liżar ta' teatru, waħda wara. l-oħra. imma lkoll marbutin flimkien kif rabbiethom il-fan- tasija tal-poeta. Kieku kellna naqraw id-Divina Commedia ta' Dante b'din il-konċentrazzjoni u tħaddim ta' fantasija, kieku ruħna, bħal ta' San Pawl, kienet titla' sat-tielet sema u tinżel ikoll fl-Infern u fil-Purgatorju. Dak li għedt għall-fantasija mqanqla mill-poeti jgħodd għall- fantasija mqanqla minn kull fergħa ta' l-Arti. Issa l-bniedem minn rajh. ifittex. il-hena, li hu warda maħruġa mix-xitla tal- Ġmiel u tas-Sewwa, Mela la mill-fantasija. nistgħu noħolqu deh- riet ta' hena, minna jonqos jekk ma ninqdew tajjeb bil-wirt li l-ġenju tal-bniedem hallielna fl-arti, li huma ir-ritel tal-ġmiel u s-sewiea li minnhom joħroġ il-hena. tal-bniedem u madwarhom iddur in-naħla, issoff u ġġorr il-għasel—in-naħla li hija l-fanta- sija li terda' u ġġorr il-ħlewwa mix-xtogħol tal-ġenju tal-bniedem.