T-lkaorena U THEŻŻIŻA TAL-BIŻA' … il-bomba waqgħet qrib sew, aktarx fuq rasna. Foga kbira ta' trab dehret dieħla mit-taraġ tax-xelter. Meta ġejna ftit f'sikitna u stajna nitkellmu l-ewwel mistoqsija fuq fomm kulħadd kienet: ''Fejn ġiet il-bomba' Tgħid lil min kienet laqtet ix-xorti dik id-darba7' Ma ħallewniex nitilgħu mill-ewwel, imma meta tlajna sibna ħerba shiħa tistenniena u ma domniex ma fhimna li x-xorti ħażina kienet messet lil ħafna din id-darba; fl-istess ħin stajna ngħidu li kienet xorti tajba wkoll għax ma kien hemm ebda telf ta' ħajja. Kemm hi ħaġa kerha li tiftakar li f'mument wieħed issib ruħek mifrud u mċaħħad minn kull oġġett meħtieġ u għażiż li tkun ilek iġġabbar għomrok kollul Bla ikel, bla sold u bla ħwejjeġ. Fuq kollox bla mkien fejn iddeffes rasek. Tistenna kollox minn għand ħaddieħor, u f'dawk il- jiem min seta' jagħti) Imma kos, sewwa jgħidu, fid-dinja kollox jindara, u f'dawk il-jiem, fl- eħrex tal-gwerra din l-istorja li titlef darek konna drajnieha wkoll; illum taqa' dari, għada forsi taqa' tiegħek. Jista' jkun li tant kien għelibna l-ġuħ u l-biża' li parti minna kienet qisha mejta, konna qisna qoxra ta' iġsma niġġerrew f'dak in-niket u t-twerwir sa ma tħallina r-ruħ ukoll. Mela, dak in-nhar ix-xorti messet lili … fejn kont sejra7 Kif ser intarraf xi ħaġa lil-żewġi li kien fuq ix-xogħol2 Aħna n-nisa u l-ftit irġiel xjuħ li kien hemm magħna bdejna nippruvaw insibu fejn kienu djarna, naraw x'fadal minnhom u jekk possibbli nsalvaw xi ħaġa. Ħadd ma beda jibki. Wiċċna maskra ta' sabar. L-irġiel tagħna ma kenux ħdejna biex isabbruna, dawk kellhom dmirhom fuq il-kanuni. Ir-raħal kollu bi ħġaru ġie jiġri biex jgħin u kulħadd offra daru, sakemm kienet għadha wieqfa, bħala kenn għal kull min ried jidħol. Man-nies tar-raħal ġew ukoll ta' l-A.R.P., voluntiera ħabrieka li kont issibhom dejjem f'waqtiet bħal dawk. Dawn ma ħallewniex nersqu lejn periklu ta' ħitan jew soqfa ser jiġġarrfu. Jien żgiċċajt minn taħt għajnejhom għax kont għadni mhux konvinta għal kollox jekk dari għadhiex wieqfa jew le, billi tiegħi kienet f'tarf it-triq. Ilmaħt xiħitan weqfin. Ma stajtx nasal s'hemm minħabba l-kwantità ta' ġebel li kien hemm fin-nofs. Meta rnexxieli, wara xi sagħtejn mort bil- muftieħ lest f'idi biex niftaħ il-bieb; id-drawwa li tegħleb ir-raġunil Għax stajt ninduna li ma kienx hemm ħtieġa ta' muftieħ. Il-bieb kien fuq il-ġebel ta' madwaru u minn dari kien fadal biss il-ħitan ta' madwarha. Iċċassajt inħares lejn dik il-ħerba. Xtaqt kieku nibda noħroġ xi affarijiet, imma fejn inqegħedhom7 Bdejt nitlef rasi u ma kontx naf minn fejn nibda. Iż-żewġ kmamar li kienu darna spiċċaw. Intfajt fuq travu li kien hemm f'nofs kamra minnhom u bqajt hemm, għax rogħda kbira ħakmitli riġlejja u bdejt nibża' li ser ninstabat ma' l-art. Rajt quddiemi mera mkissra, kienet il-mera tal- gradenza, l-aktar oġġett li kien għal qalbi fil-kamra tas-sodda. Ma ridtx nemmen li hekk kellha tispiċċa dik il-mera. Ġbart biċċa kbira li kienet għadha sħiha, kollha xfar bil-ponot u miksija bit-trab. Ġerrejt subgħajja fuqha biex inwarrab ftit dik il-purtiera ta' trab u hemm f'dik il-mera erġajt bdejt nara ġrajjiti … jew ġrajjitna, jiġifieri tal-mera u tiegħi. Kont għadni tarbija ta' ftit xhur meta ommi kienet teħodni quddiem dik il-mera u tilgħab miegħi, tqegħedni bilqiegħda, iżżommli jdejja u tgħallimni kif nagħmel l-ewwel passi. Bdejt nikber u allura spiss nitkejjel mal-kxaxen tal- gradenza, l-ewwel mat-tielet, imbagħad mat-tieni u fl-aħħar ma' l-ewwel kexxun. Hemm kont ilħaqt fuqnett, l-irħama tal-wiċċ u wara ftit snin kont twalt biżżejjed biex stajt nomxot xagħri u nibda niżżejjen quddiem il-mera tal- gradenza li tant kont inħobb. Ommi mietet,u fin-niket ta' bint waħdanija mort ngħatti dik il-mera b'liżar, kif kienet l-użanza dak iż-żmien, Dam hemm il-liżar għal żmien twil. Malli taffa xi ftit in-niket erġajt bdejt inżur il-mera. Kelli tmintax-il sena u qalbi kienet ġa ntilfet fil-ħlewwa ta' l-ewwel imħabba lejn ġuvni, lejn Karmenu. Missieru kien ħabib tal-familja tagħna, allura xejn ma kienet tidher stramba li nerħulha għal quddiemha biex bis-serqa nitbewsu, għax missieri kien għadu ma jafx bl-imħabba tagħna għal xulxin. L-ewwel rigal ta' Karmenu kien sett tat-twaletta li sab ruħu fuq il-gradenza quddiem il-mera. Iżżewwiġna meta l-gwerra kienet ġa mdendla fuq rasna. Il-lejl ta' qabel it-tieġ erħili nipprova l-libsa bajda u l-mant quddiem l-istess mera. Konna bqajna ngħixu ma' missieri, imma ma kellniex ingawduh wisq għax marda qasira ħatfithulna minn ġo fostna u hekk sfajna waħidna f'dik l-ewwel sena tal- gwerra. Billi konna noqogħdu l-Belt meta l-attakki bdew jiħraxu ħsibna li jkun aħjar jekk inwarrbu u hekk sibna żewġ kmamar Ħad-Dingli, bil-ħsieb li l-għadu hemm ma jsibniex. Mal-ftit affarijiet li tellajt miegħi ħadt il-gradenza bil-mera. Kull filgħaxija meta kont insib ruħi waħdi, għax żewġi kien suldat, kont immur quddiem il-mera nirranġa ftit xagħri u qisni nsib fiha l-wens tiegħi. Imma issa l-mera kienet spiċċat …. Bqajt hemm fost dak it-tifrik, naħseb; le, le mhux naħseb imma ċċassata … ħassejt min jerfagħni minn driegħi. Kien żewġi bi tbissima li riedet tfisser ħafna xorti. 'Il-mera nkisret, kollox inkiserf' għidtlu, waqt li bdejt narah minn ġo purtiera ta' dmugħ. Qalli bil-ħlewwa: 'Il-mera li dejjem urietna xeni sbieħ, illum qalbha nqasmet bil-ħerba ta' madwarnal Imma tibżax, għażiża … sakemm inti għadek ħajja, sakemm nara dawk għajnejk ileqqu, l-isbaħ mera tibqa' ma tinkisirxf'