ien is-Sibt fl-eqqel tax-xitwa imma t-temp kien qisu tas-sajf. It-tfal tal-inħawi nġabru quddiem ir-remissa ta' Patawwa kif spiss kienu jagħmlu. U donnhom bhal xi kor irrafinat bdew ikantaw bla waqfien: 'Il-Patawwa mara maħmuġal l-Patawwa mara maħmuġal' Din kienet drawwa li mxiet minn ġenerazzjoni għal oħra ta' tfal fir-raħal żgħir qrib il-baħar imdawwar b'għoljiet li jkennuh. Ta'xejn xiwħud mill-ġirien kienu jgħidulhom biex ma jittantawxlil Patawwa. Hi dejjem kienet tagħtihom f'għajnhom. U daqqa jkantaw, u daqqa oħra jħabbtu fuq il-bieb u jitilqu jiġru, u daqqa jimxu warajha meta darba kuljum toħroġ tixtri xi ħaġa tal-ikel u jipprovaw ifixkluha biex togħtor. Veru li meta jitlgħalha Patawwa kienet tgħajjat magħhom u tibgħathom jiħduh 'l hemm u 'l hawn. Imma kien ikollha raġun. Dejjem huma kienu jinstigawha. In-nies tar-raħal ma jiftakrux kif bdiet din it-tradizzjoni. Il-Patawwa kellha 'l fuq minn 80 sena sewwa. Minn mindu ġiet bħala refuġjata mill-belt qrib l-ajruport fl-eqqel tal-gwerra dinjija dejjem għexet f'daqsxejn ta' dar gorboġ ma' oħtha li kienet ilha marida għal zmien twil u qatt ma' toħroġ barra. Il- Patawwa ma' kienet tħalli lil ħadd jidħol fid-dar tagħha ħlief lit-tabib li kien jiġi jara lil oħtha fuq sodda fil-kuritur kif tidħol fid-dar, u lill-kappillan darba is-sena għat-tberik. U lil dan ukoll żewġ sekondi kemm ibierek minn ħdejn il-bieb u daqshekk. 38 Leħen il-Malti Wara kwarta jgħajtu, il-Patawwa bħas-soltu ħarġet għalihom. U din donnha kienet rebħa għat-tfal li jersqu lura għax kienu jibżgħu li tagħti s-salt għal xi ħadd minnhom. Hemm min jgħid li meta kienet żgħira l-Patawwa kienet mara rqiqa u gustuża li żżewġetil raġel fiż-żmien għall-flus. Hemm min lanqas kien jgħaddi mit-triq fejn kienet toqgħod ma jmurx tarahom. Kienu jemmnu li kellha l-għajn ħażina. Hemm min jgħid li lir-raġel qatlitu hi stess qabel iż-żmien. U kulħadd jivvinta u jaqla'xi qlajjiet dwarha. Li kien minnu hu li issa kienet mara ħoxna kważi bla sura, dejjem liebsa l-istess libsa griża skura tleqq bil-ħmieġ, xagħarha lixx u ħafif griż dejjem imqanfed u bil-biċċiet tal-brija, u dejjem b'riħa tal-għaraq tqażżek. Wara li rawha titbaqbaq waħda sewwa għax wiċċha kien ħmar u l-vini ta' ġbinha kienu mqabbżin 'il barra, it-tfal donnhom qarsithom il- kuxjenza u ħallewha speċjalment meta hi kienet iċċanfarhom: 'Jaħasra oħti ma' tiflaħx għall-għajjatl Kemm intom Ħodorl Nirrah …' U għal ftit ġranet oħra t-tfal ma kinux idejquha u ġieli anke għal xi ġimgħa jekk it-temp ma jkunx tajjeb. Ir-raħal ma kienx fih aktar minn elf ruħ. U n-nies kienu qed jonqsu għax ħafna minnhom, speċjalment iż-żgħażagħ, kienu qed jemigraw għax-xogħol u wkoll biex donnhom jeħilsu mill-madmad ta'dan ir-raħal. Intant ir-raħal kellu l-karattru tiegħu, u l-karattri eċċentriċi ma kinux jonqsu. Imma l-Patawwa kienet il-karattru l-aktar fuq ħalq in-nies fir-raħal. U dan l-aħħar kienet aktar iċ-ċentru tal-għajdut għax oħtha mietet ħesrem u ma riditx li jsirilha funeral. Min jgħid li vvalenatha biex teħles minnha, min jgħid li ma tatx kasha aktar, u min jgħid li oħtha mietet bl-inkwiet għax Patawwa kienet titfa' l-għajn ħażina fuq min ifettlilha. U issa li eżatt wara l-Għid mietet oħtha, it-tfal donnhom aktar saru ffissati biex jinkuha. Żgur li mhux se jieqfu jittantawha u jsejħulha għax issa ma tistax twaħħal aktar f'oħtha. U t-trampi tat-tfal żdiedu u l-kbar qisu ħadd ma ta kas bis-serjetà. Imma minkejja dan kollu l-Patawwa kienet aktar kalma u serena. Xi kultant kienet toħroġ għat-tfal imma mhux b'dik il-ħeġġa ta' qabel. U wkoll kienet titbissem lin-nies inklużi t-tfal. Id-dehra tagħha tbiddlet ukoll. Kienet tkun ħafna aktar nadifa, xagħarha miġbud pulit, pulit u jleqq. Sikwit kienet taħsel għadd 35 LXXXV.— 39 u tfarfar il-bieb ta' barra u l-unika tieqa li kellha għal barra fid-dar. U fuq kollox lit-tfal kienet tqassmilhom xi ħelu wkoll. Kulħadd fir-raħal kien konfuż. Tgħid oħtha kienet tikkontrollalha ħajjitha2 Jew forsi issa straħet mix-xogħol kontinwu li tieħu ħsieb lil oħtha2 Tgħid ikkonvertiet u qed tara d-dinja b'lenti aktar pożittiva2 Imma Vitor tal-qbiela li kien l-aktar anzjan fir-raħal beda jwissihom lin-nies biex ma jafdawhiex. Lil Vitor ħadd ma ta kas tiegħu għax kien beda jitlef moħħu issa li qorob it-93 sena. It-tfal tħawdu wkoll. Għall-ewwel ma ħaduhiex bis-serjetà u baqgħu jinkuha. Immatftit, ftit qishom bdew ma jaqblux bejniethom. Għaliex għandna nibqgħu nittrattawha ħażin la issa tbiddlet7 Mhux bniedma wkoll wara kollox2 U l-ħajja fir-raħal kompliet b'dawn il-bidliet. U ftit, ftit għadda l-Milied u qorbot l-Ewwel tas-Sena. L-aħħar tas-sena kienet waħda mill-ftit ġranet li r-raħal donnu jieħu ħajja oħra. Jekk ma jkunx il-maltemp kienu jinġabru fil- pjazza tar-raħal biex jiċċelebraw flimkien. U jekk ikun il-maltemp, l-unika sala fir-raħal kienet tinfetaħ għal kulħadd. Din is-sena, it-temp kien tassew mhux tas-soltu. Is-sema bla sħab u x-xemx tiddi. U għalhekk in-nies kienu aktar akkaniti għall-festa tal-aħħar tas-sena. U l-Patawwa tgħidx kemm qassmet ħelu lit-tfal tar-raħal donnu biex tikkonferma l-bidla tagħha. Il-ħelu t-tfal żammewh biex jikluh waqt il-festa. Kulħadd kien ferħan fil-pjazza tar-raħal biswit il-knisja ħlief xi erba' anzjani inkluża l-Patawwa. U waqt li l-kbar bdew jifirħu lil xulxin u jniżżlu xi grokk jew xi tazza nbid, it-tfal ixxalaw fil-ħelu. U kollox għadda b'wiċċ il-ġid. Imma għas-siegħa ta' filgħodu l-missier ta' wieħed mit-tfal mar jiġri għat- tabib għax it-tifel telagħlu deni qawwi u kien qiegħed f'delirju. Beda jħabbat fuq il-bieb tad-dar tat-tabib jgħajjat: Għandna bżonnok minnufih. 'X'għandu7' Irrisponda t-tabib mill-gallarija. 'Deni ta' żiemel u mitluf għalkollox, qisu mhux minn sensih' U sakemm niżel it-tabib, ġiet mara tiġri lejn id-dar tat-tabib tolfoq għax it-tifla tagħha telgħalha deni qawwi u mhux qed tifhimhom meta jkellmuha. It-tabib infixel meta sema' b'każ ieħor. U huwa u sejjer jara l-ewwel pazjent, jiltaqa' ma' ġuvni li kien ġej għalih 40 Leħen il-Malti għax tnejn minn ħutu kellhom l-istess sintomi. Din xi epidemija tgħid2 Ħaseb bejnu u bejn ruħu. It-tabib ma setax ileħħaq u ċempel għall-għajnuna mill-klinika tal-beltviċin. Ir-raħal f'salt donnu reġa' qam. Din id-darba b'paniku tremend. Ħadd ma seta' jifhem x'ġara. Imma jumejn wara b'ittri kbar il-ġurnal nazzjonali ħabbar: Għoxrin tifel u tifla jmutu b'valenu tal-ġrieden. għadd 35 LXXXV.— 41