CTrid tiġi Ġerusalem f'' saqsieni darba, f'Novembru li għadda, l-Patri Kumissarju tat-Terra Santa. ''Jien sa mmur s'hemm għal Għid il-Kbir. Jekk trid tiġi, mmorru flimkien''. Jien kont Ġerusalem, qabel. U domt hemm biċċa sewwa, għax domt fuq it-tnaxer sena, Imma xtaqt nar- ġa' naraha; u wkoll, kelli wegħda x'intemm. U l-Patri għal hekk saq- sieni, għax kien jismagħnf ngħid li rrid narġa' mmur. Xi kemm tkun in-nefqa f sejtu jien. U qalli, bejn wieħed u ie- ħor, ha. jien. U rajt li n-nefqa kont niflaħ- t'Tajjeb, mela, Niġi l' weġibtu Għamilt passaport ġdid, għax li kelli kien għadda żmienu, u jum it- tluq minn Malta wasal, Kien il- Ġimgħa, 15 ta' Marzu li għadda, F'xi l-11 ta' fil-għodu rkibna l-ġifen — ġifen Daniż tat-tagħbija, li kellu żewġ kabini għal passiġġieri wkoll — u tlaqna lejn Sqallija l-ewwel, ftit fuq fjuri xej. l-ġifen telaq u fid-9 tal-pitgħada fil- Il-għada l-Pulizija ta' hemm taw- na l-permess li ninżlu l-art, u nżilna. Il-Kumissarju għandu l-ħbieb Fran- ġiskani hemmekk, u mar jarahom, u mort jien ukoll. Il-għada, l-Ħadd, irġajna nżilna l-art, u dħalna naraw il-Kattedral ta' Sant'Agti l-ewwel, imbagħad morna .Aċireale, id-Dejr tal-Franġiskani, qrib l-Etna, u l-Pat- Libnin — Id- Dejr tal-Franġiskani f'Ħa- risa fejn għandhom skola tas-Subjien li jridu jsiru rħieb. (Ara l-faċċata li ġejja) F'nofs inhar kilna mal-Franġiskani, fir-refettorju tagħ- hom. U ftit wara tlaqna lejn Kata- nja u tlajna fuq il-ġifen li kien iħott it-travi tal-ħadid, għad li kien il- Ħadd. It-Tnejn fil-għodu wkoll in- żilna l-art. Żorna Dejr ieħor Fran- ġiskan, imbagħad morna ftit il-Villa Bellini u rajna l-istatwi tan-nies kbar Taljani li jinsabu hemm. U rajna wkoll l-arloġġ tal-fjuri li jsemmuh hawn Malta — li ma hu arloġġ tal- Fis-6,15 ta' fil-għaxija għodu wasalna fil-port tal-Greċja li jgħidulu l-Pirew. Hawn ukoll il-Pulizija tawna kar- ta biex ninżlu l-art; imma dik inhar ma stajniex ninżlu, għax il-ġifen ra- bat f'nofs il-port, 'il bgħid mill-art, u dgħajjes ma kienx hemm. Il- għada, imma ftit wara s-7, fil-għodu l-ġifen iċċaqlaq u resaq mal-mol. Aħna nżilna l-art, sarrafna xi ħaġa tal-flus, għax flus Griegi ma kellniex, u rkibna l-ferrovija u morna sa Ateni. Tlajna naraw l-Akropli, u fuqha l-Arjupagu, fejn darba ppried- ka san Pawl (Atti, XVII, 15-84). Il-Kumissarju kien hemm drabi oħ- Libndn — Il-Madonna l-Ħarisa, im- semmija hekk għax hi tħares lil paj- jiż minn kull ħsara. ra, u ma riedx jibqa' tiela' sa fuq nett. Qagħad jitkellem ma' wieħed Grieg li jaf l-Ingliż. Jien tlajt. Dort kull imkien bil-għaġla, u ttawwalt fil-knejjes Pagani li hemm; u ġbart mill-art biċċa fuħħara u xħettha fil- but, tifkira, u nżilt. Sibt il-Patri, morna rkibna l-ferrovija u tlaqna lejn il-port. Fil-għaxija tlaqna mill- Pirew, u wara jumejn u ttliet iljieli baħar, fil-għodu bikri, wasalna Bejrut. Bejrut hi belt kbira u sabiħa. Fiha 'l fuq min-nofs miljun ruħ, ak- tar- min-nofshom Insara, Il-knisja tal-Franġiskani, fil-għodu, l-ħin kol- lu' mimlija bin-nies. Meta tkun bar- ra ma tarax ħlief nies, huma u għad- dejjin minn quddiem il-knisja, jrod- du s-salib. Qagħdna f'Bejrut jumejn u nofs: mill-Ħadd fil-għodu sat-Tlieta fis-1,80 ta' wara nofs inhar. Kif konna hemm, darba morna f'belt f'xatt il-baħar, jisimha Ġunija, u minn hemm tlajna (dejjem bil-karoz- za) f'belt oħra, fil-għoli, fuq l-iġ- bla, jisimha Harisa, fejn il-Franġis- kani għandhom Dejr u skola għat- tfal subien li jridu jsiru Rħieb. Ftit bgħid mid-Dejr, hemm dik l-is- tatwa tal-Madonna, kbira għall-aħ- ħar, fuq kappella donnha borġ im- lenbet, li ktibna fuqha darba (ara dan il-Qari, is-Seba' sena, April Ġun- ju, 1961). Magħna kien hemm Patri Spanjol. Hu u l-Kumissarju baq- għu isfel, jitħaddtu, ħada l-kappel- la, imma jien tlajt it-taraġ kollu sa fuq nett, fejn kien hemm nies oħra wkoll. Imbagħad morna d-Dejr ta' Harisa, u l-Patri Spanjol għamel naqra ta' ċerimonja — libbes ta' Franġiskan tifel ta' xi sentejn u nofs, għax kellu wegħda, Imba- għad, l-Ajk Ġermanis, li hemm, ġe- bilna l-gallettini u fetħilna flixkun birra kbir kull wieħed. Kilna gallet- tina, xrobna l-birra, qagħdna nitkel- lmu ftit, iżżejnieh ħajr, u tlaqna mill- ġdid lejn Bejrut, Dort ftit ma' Bejrut, darba waħdi (u xtrajt xi kotba: Dizzjunarju In- gliż-Għarbi; Il-Għahed il-Ġedid (New Testament), bil-Għarbi wkoll u l-Qo- rin) u darba mal-Kumissarju u għo- ġobni wisq. Imbagħad tlaqna minn hemm, bit-taxi, għal Damasku. Għaddejna minn ġewwa widjien u minn fuq iġbla għolja, u ħin minn- hom għaddejna bit-taxi minn ġew- wa s-sħabl Tas-sewl It-triq kienet tgħaddi minn fuq quċċata ta' ġebel għoli, li dak il-ħin kien mgħotti bis- sħab, u aħna, bit-taxi, għaddejna min-nofsu, Kien hemm karozzi oħra għaddejjin, kollha bil-fanali jixegħ- lu, għad li ma kienux daqqu it-3 ta' Misilmin, li jgħidulha tal-Ummàwi (l-Ummajjadi), li l-ewwel kienet tem- pju tal-Pagani, fi żmien ir-Rumani, imbagħad Bażilka tal-Insara fi żmien il-Biżantin. Hemm bħal qabar ġew- wa fiha bil-koppla fuqu, fejn jgħidu li hemm ras san Ġwann il-Għam- mied. U naħa oħra hemm il-qabar ta' Saleh id-Din. Għaddejna wkoll mit-triq id-Dritta (Atti, IX, 11), u żorna d-dar ta' Hananija, u l-kappel- la tal-Waqgħa ta' san Pawl, u l-Għar ta' ma' ġenbha u Bab Tuma. Rajna, d-Dar ta' Ġuda, (li issa hi Moskija żgħira tal-Misilmin) fejn Is-Surija — Dehra ta' sehem mill-belt ta' Damasku. Fil-bgħid jidher il- kanpnar tal-knsija tal-Franġiskani. Imbagħad bdejna neżlin 'l isfel u wsalna f'wetgħa, u dħalna Damasku, li hi, belt kbira u sabiħa, b'toroq ġodda u wesgħin, b'karozzi u trammijiet jiġru fihom, ilellxu bl-indafa, donnhom ħarġu mill-magħmel il-lum. Domna Da- masku qisna jum, għax il-għada tlaq- na. Imma lħaqna dorna dawra sew- wa mal-belt, biċċa bit-taxi u biċċa bil-mixi. Żorna l-Moskija l-Kbira tal- tgħammed san Pawl, ftit wara li deherlu Kristu. U fil-knisja tal- Franġiskani, rajna wkoll il-għadam ta' uħud mir-Rħieb (Franġiskani) li kienu qatlu d-Drużi f'Lulju ta' mitt sena ilu (1860). Dal-għadam jinstab fuq artal, ġewwa. tebut tal- kristall b'żewġ saffi. Hemm erbat irjus tar-Rħieb maqtula. Wieħed minnhom għandu daqqa ta' mannara fuq għajnu l-leminija li tibqa dieħla sa ġewwa moħħu, ieħor għandu nagħ- su tax-xellug mifqagħ. Il-Franġis- kani l-maqtula kienu tmienja, imma fit-tebut, irjus erbgħa biss hemm. F'dan il-Qari konna ktibna xi ħaġa fuqhom (is-S'tt Sena, Lulju, 1969) Tlaqna minn Damasku nhar l-Er- bgħa, 27 ta' Marzu, fis-1, 30 wara nofs inhar. Għaddejna qrib ħafna bliet, fosthom il-wisq magħrufa Ġerax (ara xi ktibna fuqha, il-Ħames sena, 1959, Lulju-Settembru, faċċata 68), li rajna l-bieb tagħha, bi tlieta, u s-sràbat tal-kolonni ta' żmien ir- ferħ. Ma kontx qiegħed nara stam- pal Kienet il-Bażilka tal-Ġetsemni, tas-sewl Irġajt ġejt Ġerusalem l Ix-xufier baqa' jsuq mas-sur is- sur, sa kemm fl-aħħar daħal qalb ħafna bini ġdid, kollu ħwienet kbar, bil-vetrini jlellxu bid-dwal tan-neon, imlewnin. Toroq wesgħin, miksijin bl-asfalt, f'nofshom ħmiemel twal, ibix-xitel tal-fjuri u s-siġar żgħar, imdawla b'fanali elettriki, donnu bi nhar, u nies jimxu u jitħaddtu, leb- sin: pulit. It-tari waqaf quddiem aġenzija ġdida u x-xufier niżel u qala Damasku — Il-knisja tal-Franġiskani minn ġewwa. l naħa tal-lemin, ħada l-bieb ta' barra, jinsab l-artal li : fuqu hemm it-tebut tal-kristall bil-għadam tal-Franġis- kani maqtula mid-Druzi fis-sena 1860. Wasalna Għammin fil-5,u fil-5, 80 tlaqna minn hemm lein Ġe- rusalem.. Domna sejrin sagħtejn, u laħaq dalam. Ħin wieħed, kif kon- na għaddejin minn qalb id-djar, sag- sejt lir-raġel ta' ħdej'a dik il-belt x'kien jisimha, u qalli: ''l-Għaża- rija'' (jiġifieri: Betgħanja), u hekk għaraft li konna qrib (Ġerusalem. Ħarist 'il fuq, u rajt il-kanpnar tar- Russi fuq Ġebel iż-Żejtun. Baajt in- ħares 'il barra u ftit wara lmaħt il- Bażilka tal-Ġetsemni. Bdejt nolfoq, u d-dmugħ niżel minn għajnejja bil- ż-żewġ ibagalji, tiegħi u tal-Kummis- sarju, u qegħdhomina fl-art, u telaq u mar. K'en hemm tifel ibiegħ il-gazzetti u saqsiena fejn irridu mmorru, u jien għedtlu Casa Nova. Qal li kien jaf fejn hi Casa Nova, u qabad il-bagalja tal-Kumissarju b'ex jerfagħha u jwas- salna hu, Ġie tifel ieħor, iswed, iż- għar minnu, u rafa' l-bagalja tiegħi, u bdew isallbu qalb in-nies, u aħna nimxu warajhom. Wara. ftit mixi rġajna rajna s-swar, u ftit wara de- her ukoll wieħed mill-bibien ta' Ġe- Kien Bab il-Għamdd. Dħal- na minn dak il-bieb għal ġewwa l-belt, imxejna mat-triq ta' Han iż- Żejt, u wasalna ħada s-VII Stazjon tal-Vija Sagra, u lwejna għat-telgħa, u ġejna quddiem id-Dejr tas-Sorijiet. Wara ftit wasalna d-Dejr ta' san Salvatur, u l-Kumissarju ħallas lit- tfal u ħalla l-bagalja tiegħu għand il-bewwieb, u ġie miegħi sa Casa Nova. Jien bqajt hemm, u l-Kumis- sarju raġa' lejn san Salvatur. vetta, jurini l-kamra fejn kelli nor- qod. U kif sibt ruħi waħdi, għalaqt il-bieb, u nżajt, u dħalt fil-friex u rqadt. Il-għada fil-għodu stembaħt ftit wara l-5. Qomt, inħsilt, ilbist u ħriġt; u mort nisma' l-quddies fil- Qabar ta' Kristu, bħal ma kont nagħ- mel fl-antik, Domt hemm isfel sa xi s-7, imbagħad tlajt Casa Nova, ħadt kikkra kafċ iswed, u ħriġt barra ndur, It-triq id-Dritta, msemmija fl-Atti. tal- Appostli. Hi dritta ta' bil-ħaqq, u minn dak iż-żmien sal-lum għadha għandha dak l-isem. il-Patri Direttur ta' Casa Nova qalli nidħol id-Dining Room, u dħalt, għal kemm ma kontx qiegħed inħoss ġugħ, daqs kemm kont għajjien. Ġebuli l-ikel, u jien naqqart xi ħaġa u xrobt nitfa żgħira nbit u qomt u ħriġt lejn id-desk, Għajjatli tad- desk, u tani formla u qalli nimlieha. Imbagħad bagħat żagħżugħ biċ-ċa- Kif inhi Ġerusalem issa' Tbiddlet xej ma' ċul dawn it-3) sena' Mis- swar 'il barra tbiddlet, għax kemm il-naħa kien raba u issa sar belt, moderna, bħal bliet moderni l-oħ- rajn. Mis-swar 'il ġewwa tbiddlet u ma tbiddletx. It-toroq għadhom do- joq u tliegħi u nżieli, bħal ma kienu, imma fejn l-art kienet bil-mazkàn jiżloq, issa mballta bil-conerete.. Kejn il-ħitan kienu suwed bil-ħmieġ, kollha xquq u għabra mwaħħla magn- hom, il-lum imkaħħlin u mba/din. Il-ħwienet. m'għadhomx bil-bibien Betanja, qrib Ġerusalem. — Dehra tar-raħal u l-knisja. l-ġdida ta' san Lazzru, rewwieħa u bla miżbugħa; imma bil- vetrini u l-ħġieġ tagħhom nadif. Ma għadx hemm frak tal-ħaxix u qxur ta' kull xorta fl-art, fit-triq, bħal ma kien dari. Issa l-kenniesa, tnejn- tnejn, bl-uniformi qishom Pulizija, b'tank bir-roti ma' ġenbhom, ji- kinsu n-nhar kollu, jaslu sat-tarf tat- triq'u jerġgħu jibdew mill-ġdid. għadhomx jidhru: x-xkejjer maħmu- ġa, minxura fil-għoli, minn ħajt għal ħajt, biex jagħmlu 'd-dell. Min irid id-dell fuq bieb ħanutu, issa, għandu purtiera sabiħa, titla' u tinżel, idaq- qasha x'ħin u kif irid hu. Kollox għall-aħjar. M'hux ftit, imma ħat- na għall aħjar. Imma 'hemm. ħaġa, aktarx ta' dwejjaq, li ma kenitx hemm qabel: il-karozzi Amerikani, kbar u wesgħin, li jgħaddu minn xi toroq ta' ġewwa. l-belt. It-toroq minnhom dojoq; u kull waqt, kif tkun miexi, tisma' ħorn idoqq wa- rajk, u biex tgħaddi l-karozza, jkol- lok titla' fuq xi għatba, jew titkaħ- ħal dahrek mal-ħajt. U domna ġewwa Ġerusalem tmin- taxer jum. U rajna l-funzjonijiet tal- : Ġimgħa l-Kbira, minn Ħadd il-Palm sa nhar il-Għid. Żorna l-Imkejjen Imqaddsa kollha; Betgħanja u Bet- faġe; il-Ġetsemmi u l-Pretorju, u għamilna l-Vija Sagra fit-toroq tal- belt. Il-Kalvarju u l-Qabar ta' Kristu konna nżuruhom kull jum u l-we- għda li kelli lid-Duluri, temmejtha. Erba' darbiet mort Betlehem, u dar- ba Betġagħla u darba Betsahiir. Qa- għadna nhar Ġerko u nhar ieħor Il-Għar tat-Twelid jaħbat bejn iż- żewġ kanpnari wieħed fin-nofs xellug. tar-ritratt, u l-ieħor fix- U darbtejn tlajt dawra, waħdi, fuq Ġebel iż-Żebbuġ. Għax, m'hux għal hekk dak li jkun jaqla qliegħu u jħallas flusu': Aqwa mill- Imkejjen Imqaddsa x'fiha: Ġeru- salem 7 Fil-15:— t'April, fil-għodu, dejna minn Bieb Mandelbaum, ghan- naħa ta' Israel. F'Israel, morna l-ewwel il-Kulleġġ għad- Ħaliejna l-bagalji hemm, u morna nżuru l-ċijon; żor- na l-knisja tal-Benedittini, fejn. kie- net id-dar ta' fejn mietet il-Madon- na u ċ-Ċenaklu, u taħtu d-Dejr tal- Franġiskani l-antik. U żorna wkoll id-Dejr żgħir u l-knisja ċkejkna li l-Franġiskani bnew ftit ilu ħada ISSOSSSSSSSOSSSSSSS Betlehem — Il-Ba- żilka ta' santa Liena mibni'a fuq il-Għar jejn twieled Ġesi. ISĠOOSSSSSSSSSSSSSS ċ-Ċenaklu sew. Morna għand is-So- rijiet ta' san Karlu u kilna għand- hom. f'nofs inhar. Wara krejna taxi u morna Għajn Kàr:m, żorna ż-żewġ knejjes li hemm, tat-Twelid ta 'san Ġwann, u ta' santa Liżabetta, u Emmaws — Dehra tad-Dejr tal-Franġiskani, rġajna lejn Ġerusalem, Ħadna l-ba- galji u tlaqna lejn Ramle, fejn wasal- na kien għadu ftit il-ħin. Il-Kuràt ta' hemm, Patri Ġużepp Cremona, Malti, ħadna naraw. il-belt il-qadi- ma, u rajna wkoll il-borġ ta' Ramle, sabiħ, għoli mrabba' mibni mill- Għarab fis-sena 1318. Il-għada morna Tel-Aviv. infittxu aġenzija ħalli naħsbu għal irġugħna lejn Malta. Sibna l-aġenzija u ftehem- na: li mmorru sa Ruma, u minn Ġerusalem in-naħa ta' Israel Santa, li issa hu bla studenti. u Lajk, u żewġ Sorijiet biss. u qagħadna nħarsu ftit lejn il-Bażil- ka li qegħda tinbena fuqha, im- bagħad morna għand is-Sorijiet Franġiskani, fejn hemm tlieta minn- hom Maltin; imbagħad żorna lis- Sorijiet Klarissi, għax magħhom hemm tnejn Maltin. Il-Kumissarju lil dawna jafhom u jaf lil nieshom hawn Malta, li bagħtulhom tislijiet. Il-għada, fit-18, morna dorna daw- ra kbira bit-taxi u żorna għadd ta' mkejjen egħżież. Konna sitta: il- — Il-Kulleġġ tat-Terra Fih żewġt irħieb, Patri Il-bqija mikri għand il- Kien mibni fl-1980 mix-Xirka tal-Kardinal Fer- rari, li wara falliet u wtrawh il-Franġiskani: Ruma Malta, bl-ajruplan. Imbagħad morna Ġaffa. Hemm żorna d-Dar ta' Xmun in-nagħal, fejn kien qiegħ- ed san Pietru, meta ra d-dehra tal- Liżar (Atti X, 9-16). U wara mor- na d-Dejr tal-Franġiskani: ta' Ġaffa, kilna magħhom u imbagħad tlaqna lejn Ramle mill-ġdid. Il-għada (17 t'April) morna Haj- fa, u minn hemm tlaqna lejn Naza- ret. Wasalna hemm kienu s-2, u morna nżuru l-Grotta tal-Lunzjata, Patri Kumissarju ta' Malta; żewġ Patrijiet Taljani; Patri ieħor Kana- diż; Fra Sidor (il-factotum ta' Naza- ret), u jien. Żorna l-ewwel il-ħerba tal-knisja ta' sant' Anna, ta' żmien is-Salibijin, fejn kien raħal jismu Saffurja, imma l-lum m'hemm xej ħlief ħaxix, Minn hemm morna, Kana u żorna l-knisja tat-Tieġ, u l-Kumissarju u jien mor- na nkellmu lil waħda soru Maltija minn Tas-Sliema li hi hemm, Wara Kana bqajna sejrin lejn Tabarija, u għaddejna minn ħdejn il-Wetgħa ta' Hat-Tin, fejn Sàleħ. id-Din kisser tajfiet l-Insara, f'Lulju, tas-sena 1187. Wasalna Tabarija, imma ma waqafniex fiha. Għaddejna minn ħdejn Meġdel (jew Màgdala) u bqaj- na sejrin. Meta wasalna fil-wetgħa li jgħidulha t-Tabga, inżilna nżuru l-knisja tar-Rħieb Benedittini, mib- nija fuq l-imkien sew fejn Kristu Galilija, — Dehra ta' qasma min-Nazaret. Jidher id-Dejr il-ġdid tal- qal. lil san Pietru tliet darbiet: ċIrgħa nagħġietil' (Ev. ta' san Ġwann, XXI). Minn hemm soqna lejn is-Sinagoga ta' Kafar Nahum, u żorna lilha u l-ħerba tal-kappella mibnija fil-qedem fejn kienet id-dar ta' san: Pietru, ma ġenbha sew. Hemm-ġew kantajna t-Tantum Ergo, ma' ġemgħa żawwarin Franċiżi, li kien ġiebhom wieħed Patri li qabel kien Lhudi, imbagħad qaleb Nisrani Franġiskani, u l-kanpnar u l-knisja ta' san Ġużepp. Il-knisja li tidher fil-lemin, ma għadhiex hemm; inħattet, u flokha qegħda tinbena l-Bażilka. kattar il-ħobż. Taħt l-artal għadha hemm il-blata ċatta fejn qagħad bil- qagħda. U hemm mużajk qadim ma' dwarha, li juri qoffa bil-ħobż u żewġ ħutiet. Minn hemm morna nżuru kappella ġdida (mibnija fuq sisien ta' oħra antika) tal-Franġis- kani, fejn Kristu qagħad jekol mal- Appostli wara. li qam: mill-imwiet, u u sar qassis. Minn hemm, imba- għad, tlajna nżuru l-kappella tal-Be- jatitudni, fuq għolja, qrib Kàfar- Nahum. Hemm ktibna isimna fir-re- ġistru, ġewwa d-Dejr tas-Sorijiet, u xrobna flixkun luminata kiesħa, u min ried, flixkun birra, u tlaqna lejn Tabarija mill-ġdid, Għaddejna Taba- rija, qbadna triq kollha siġar kbar u sfiqa, donnha l-Buskett, u lħaqna t-telgħa tat-Tabor. Tlajna magħha, għaddejna minn raħal jismu Dab- bfirja, u wara ħafna tagħwiġ u liwi, wasalna fuq ras il-ġebel, x'ħin. kien ftit fuq nofs inhar. Dħalna minn Bab il-Hawwa, soġna 'l ġewwa, u waqqafna quddiem il-Bażilka sew. Inżilna mit-taxi u dħalna d-Dejr. Nazaret — Il-knisja tal-Blata; fuq: minn barra; isfel: minn ġewwa. Għaddejna minn ġewwa bħal tun- nel, taħt l-art, u sibna ruħna fil- Bażilka, Dil-mawra hemm fuq, għa- lija kienet it-tielet waħda. għax mort darbtejn qabel, fis-sena 1924. L-ew- wel darba morna hemm xalata, meta l-Bażilka ma kenitx għadha lesta (niftakar li rajt l-iskultur Taljan, qie- għed: inaqqax il-ljuni, bi lsienhom barra, li hemm taħt l-artal il-kbir). It-tieni darba mort hemm fil-festa. tal-Konsagrazzjoni, meta kien ġie l-Kardinal. Dorna l-Bażilka, ra'na kull m'hemm x'tara, sellejna ftit u ħriġna, u rġajna għad- Dejr. Rajt lis-superjur tat-Tabor, Patri Gawdenzju Governanti, li għa- rafni mill-ewwel, Il-lum hu Patri, oħxon u twil, imma jien nafu tifel ta' xi għaxar snin, kien jismu Pep- pino, l-iskola ta' Emmaws. Kilna għand ir-Rħieb, fuq it-Tabor. Ġe- bulna brodu tat-tiġieġ; biċċa tiġieġa kull wieħed, bil-patata maxx u l-pi- żelli; insalata (ħass u tadam); larin- ġa u banana, flixkun birra, u fl-aħ- ħar kafċ. Wara li kilna qagħadna nitħaddtu ftit, ħriġna: nduru fuq il- muntanja, u fit-3,80, tlaqna lejn Nazaret. Il-għada fil-għodu smajt il-qud- dies fil-Grotta tal-Lunzjata, u wara qgħadt ftit fuq siġġu, waħdi, wara l-artal. Kif ħadd ma kien qiegħed jara, qlajt żrara, xi daqs lewża, mill- ħajt tal-blat ta'. ġewwa l-Grotta (u hi biss kienet tiċċaqlaq l), u tfajtha fil-but, biex neħodha tifkira, d-dar. F'xi t-8 rajt il-Kumissarju li qalli mmur miegħu nfittxu lil dak il-Patri Grieg-Kattolku, Malti, li kien jgħal- lem is-Seminarju hemm, Nazaret. Is-Seminarju kien fil-bgħid, u domna ħafna sejrin, insaqsu lin-nies, għax ma konniex nafu fejn. Fl-aħħar sibnieh u dħalna, imma. qalulna li kien mar Ġerusalem, u kellu jarġa, jiġi dik il-lejla jew il-għada. Il- Kumissarju: ħallielu risposta biex imur jarah Nazaret, għax kellu tislija minn Malta, għalih. Tlaqna u wasal- na Nazaret u billi ma kellniex x'nagħ- mlu qagħdna bil-qegħda fuq ċint, ħada d-Dejr. Ġew x'erbat-itfal tal- iskola u. qagħdu ħdejna (ma kell- homx skola, għax kienu l-btajjel tal- Għid) u bdew isaqsuna fuq Malta. Saqsewni jekk Malta hemmx tadam, għidtilhom żwa. Jekk hemmx qara bagħli, għedtilhom Iwa wkoll. Hemmx banana, għedtilhom Hemm jtit. Saqsewni hemmx tamar, għed- tilhom li Hemm siġar tat-tamar, im- ma l-frott ma jsajjruħa, għax Malta ma hemma sħana. biż-żejjed. Jekk Malta hemmx baħar, Għedtilhom Hemm. baħar: kull imkien. Tmur fejn tmur, jekk tibqa' sejjer għandek Saqsewni għaliex, għed- tilhom Għaw Malta fis-sajf, jiġi l-ħut kbir. U darba, m'ilux wisq, ħuta kbira ħatfet raġel Ingliż li kien qie- għed jgħum, u kelitu, U mbagħad iddejjaqt inwieġeb, u għedt lil Kumis- sarju li kont dieħel ġewwa, ħalli nik- teb ftit, Wara nofs inhar, għal xi l-4, il- Kumissar,u u jien morna nżuru l-kni- sja tal-Maroniti. Għaddejna mis-suq, sibna l-knisja, ħarisna ftit lejha u Galiliżja — It-Tabga, fejn Ġesu għallem u ħadem l-aktar, bħala Messija. Fil-lemin, fil-bgħid Tabarija; Lemin ukoll, fejn jidhru s-siġar, il-Meġdel; fin-wellug, tidher ftit il-knisja tal- Benedittini Ġermaniżi, fejn Ġest kat- tar il-ħobż. issib il-baħar. Jekk in-nies ta' Malta jafux jgħumu. Għedtilhom li Qisu kull ħadd jaf jgħum, saħansitra tfal żgħar ta' seba' snin. Wieħed raġel Malti għam erbgħin mil. Telaq jgħum minn Sqallija u ried jasal bil-għum Malta, imma t-tobba ma ħallewhx jibqa' sejjer sal-aħħar nett. Refgħuh mill-ilma, jrid u ma jridx. Saqsewni jekk jien ngħumx daqsu, għedtilhom Le; jien ngħum biss xi minn hawn tlaqna, għax ma fihiex x'tara, Għed- tlu mmorru naraw il-knisja tal-Blata, u qal li kienet is-sħana, u ma riedx. Irġajna lejn id-Dejr u morna ħadna kikkra te. Imbagħad għaddejna mis- Sagristija u morna l-knisja ta' san Ġużepp. Ġew żewġ sinjurini Irlan- diżi u qagħdu jkellmu lil Kumissarju. Qalulu li kienu teachers u ġew mill- Kenja, biex iżuru l-Art Imqaddsa. Qalli mmur nagħmilha ta' gwidà tagħhom jien. Mort, dawwarthom il- kripta ta' taħt il-knisja u l-Għar ta' taħtha, imbagħad ħadthom jaraw il- Grotta tal-Lunzjata u l-mużajk tat- Tielet seklu li hemm ħdejha, u fis- sirtilhom kull ma kont naf. Dehru henjin, u żżewni ħajr u telqu. Wara ftit bdiet tqattar ix-xita, u dik il- lejla ma morna mkie Il-għada fil-għodu qalli mmur miegħu għand is-Sorijiet Karmelitani, hemm Nazaret, għax ried jara soru Maltija, li jaf lil nies- ha (kien dejjem iridni miegħu biex l-Kumissarju insaqsilu jien, għax hu bil-Għarbi ma jinqalax), Id-Dejr tagħhom jin- sab fuq għolja mill-għoljiet li hemm ma' dwar il-belt. Morna, u għaddejna mis-suq. Kien hemm il-knisja tal- Griegi-Kattolki miftuha, u dħalna nżuruha. Kien hemm qassis iqaddes fuq artal żgħir, raġel xiħ jisma' l-qud- diesa, u raġel żagħżugħ, bla ġlekk, ikanta bil-Għarbi. Daqqa jkanta r-raġel u daqqa jkanta l-qassis. Qa- għadna itit hemm u ħriġna. Bqajna sejrin, u qbadna t-telgħa. Rajt il- bieb tal-bitħa tal-knisja tal-Blata mif- tuh, saqsejt lil Kumissarju riedx jaraha (għax kien qalli li ma raha qatt) u qalli iwa. Dħalna, u rajt raġel xiħ Għarbi li joqgħod f'kamra hemm ġew, u tlabtu jġib il-muftieh u jiftah il-knisja, Fetaħha, u l-Ku- missarju daħal iħares ġewwa u jien bqajt ħada l-bieb, barra. ħareġ, u żżejna ħajr lill-Għarbi u bqajna sejrin. Domna ħafna sejrin, dejjem għat-telgħa, u fl-aħħar id- Dejr sibnieh. Ċempilna l-qanpiena u fetħitilna soru Lajka. Qaltilna nis- tennew ftit ġewwa divan, imbagħad ġiet u tellagħtna fuq. Qagħdna bil- qegħda quddiem tieqa bil-grada tal- ħadid, u ftit wara ġiet is-soru, wiċ- ċha mgħotti b'velu iswed, bħan-nisa Misilmin. Qagħdet titħaddet mal- Kumissarju u fl-aħħar qalli nwarrab ftit biex is-soru tikxef wiċċha. Jien warrabt, u baqgħu jitħaddtu ftit ie- ħor, u s-soru telqet u hu ġie. Morna lejn id-Dejr u għedt lil Patri li jien kont sejjer insarraf ftit flus, għax ma baqagħlix. lav's Bank, u damu ħafna biex sar- rfuli, jiflu l-firma u l-passaport, Imbagħad bqajt sejjer indur waħdi ġewwa Nazaret. Meta rġajt, kien qo- rob nofs inhar. Wara nofs inhar, il-Kumissarju qalli li kien sejjer għand is-Sorijiet Franġiskani. Billi dawk joqogħdu ħada d-Dejr, lili ma kienx jeħtieġni, għal hekk għedtlu li jien kont sejjer noqgħod ftit fil-Grotta tal-Lunzjata, għax ftit ieħor nitilqu lejn Malta, u nixtieq naraha u ma nistax, Hu mar għand is-Sorijiet u jien inżilt il-Grot- ta u domt hemm xi siegħa u nofs. Wara ħriġt u qagħadt nitħaddet ma' Patri Taljan. Imbagħad mort għand is-Sorijiet u sibt lil Kumissarju hemm u ħriġna flimkien. Kien il-frisk wisq barra, u dħalna d-Dejr u qagħdna fid-divan. Ġie dak il-Patri Taljan, fuq il- u qagħad jitħaddet magħna Galilija — Il-knisja fuq ir-riħ ta' Kafar-Nahum. kibbuzim tal-Lhud. Domna nitħad- dtu sa kemm daqqet il-qanpiena għal kor, Il-għada kien il-Ħadd, 21 tax- xahar. L-ewwel smajt il-quddies il- Grotta mbagħad ridt immur nisma l-Quddiesa Parrokkjali wkoll. disha l-kurat, Patri Anġlu Ahmarani, li meta kien żgħir kien fil-klassi tiegħi, u kont nagħlimu l-Ingliż u s- somom jien, fl-iskola tà Gerusalem. Meta dħalt il-knisja kien għadu kemm qara l-Evanġelju u kien qie- għed ifisser xi ħaġa fuqu. Wara l- quddiesa s-sagristan ġieb żewġ siġ- ġijiet kbar tal-bellus, u żewġ ġenut- lessorji, quddiemhom, u żewġ qsari bil-palm, li qegħdhom fuq il-bala- Vostri tal-artal. Intbaħt li kien hemm tieġ, u qagħadt il-knisja, nara l-għa- rajjes deħlin. Daħlu. Il-għarusa lie- bsa bħal għarajjes tal-Ewropa, kol- lox tal-ħarir abjad, u bil-velu, u l-bride's maids, u bukkett fjuri bojod f'idha. Wiċċha ma jitpinġiex. Il- għarus hekk-hekk. Resqu quddiem l-artal, u Patri Anġlu beda jaqra. Dam ħafna jaqra, u jien iddejjaqt u ħriġt 'il barra, Mort nara nsibx il- knisja tat-''Tremore'', tal-Franġis- kani, li tinsab ġewwa ġnien. Mort, dħalt is-sqaa, sibt il-bieb tal-ġnien, imma ma. rajtx fuqu s-Salib tat-Ter- ra Santa, anqas iż-żewġ idejn tal- Franġiskani. Ma dħaltx ġewwa, għax ħsibtni ħadt żball, Irġajt lura lejn Wara ltqajt ma' Patri Anġlu u qal- li li dik l-għodwa kellu tliet tiġijiet u għal wara nofs inhar kellu sebgħa magħmudijiet. Tkellimna ftit fuq iż- żmien l-antik, u fuq ħutu u mba- għad ġie l-Kumissarju u hu mar. Wara nofs inhar, il-Kumissarju u jien morna għand is-Sorijiet Ġużep- pini, fejn hemm soru. Maltija, u hu jaf lil niesha wkoll. Imbagħad ġew hemm is-sorijiet Franġiskani, u ġie- bu magħhom il-kaxxa tar-ritratti, u ħriġna barra, u ħadnielhom ir-ritratt. Wara ftit ġie wkoll il-qassis Grieg- Kattolku l-Malti, dak li ma konniex sibnieh meta morna s-Seminarju tagħ- hom infittxuh, Domna xi siegħa nit- ħaddtu flimkien. Il-għada, t-Tnejn, 22 t'April, fid- 9,15 ta' fil-għodu, tlaqna lejn Tel- Aviv, biex minn hemm immorru Ramle, naħsbu għat-telqa tagħna lejn Malta, bl-ajruplan. Wara ħafna sewqan, l-ewwel għan-niżla, f'toroq imgħawġa, imbagħad fil-wetgħa, f'toroq dritti, wasalna Tel-Aviv, ftit wara l-11. Bil-mistoqsija sibna l-buses ta' Ramle, u rkibna u tlaqna, u konna hemmekk ftit wara li daqq Wieħed tat-tawi, f'Na- zaret, biex iwassalna Ramle talabna ħames liri Ingliżi; u aħna wasalna Ramle, xorta waħda, bi tmintaxer xelin l : Wara nofs inhar ħriġna nduru dawra barra, imbagħad qattajna l-bqija taż-żmien nitħaddtu ma' Fra Valerju (wieħed Lajk Taljan, nafu x'erbgħin sena ilu) quddiem il-knisja fil-bitħa tad-Dejr. li IFis-16 tax-xahar kienet mietet mara Latina f'Ramle, għal hekk fit-23 sa- ritilha quddiesa kbira fil-knisja, għe- luq it-tmient ijiem mill-mewt… Kemm domt Ramle, qatt ma. rajt nies il- knisja għal quddiesa, imma dik inhar kienet qisha mimlija, sal-bieb. Qad- des il-Kurat, Patri Cremona, u kan- taw il-bniet tas-sorijiet u s-surmast tas-subjien. Wara l-quddiesa, il-Ku- missarju u jien morna dawra twila mas-suq, u domna barra sal-11, 30. Wara nofs inhar qagħadna ma' dwar id-Dejr, fil-bitħa jew fil-ġnien. Im- bagħad ħriġna dorna dawra oħra tal-aħħar, u domna barra sas 6,80. Il-għada, fl-24 tax-xahar, kien l-aħ- ħar: sbieħ tagħna fl-Art Imqaddsa, għax dik il-għodwa, fil-10, 20 kellna nitilqu minn hemm bl-ajruplan. Wara l-quddies ħadna kikkra kafċ u niż- żilna l-bagalji fid-divan, Il-Patri Pre- Galilija — Il- Bażilka tat-Ta- bor minn barra. sident ma kienx hemm, għax kien mar Nazaret, għad-difna ta' Patri Laganà, is-superjur ta' Kafar-Nahum, li kien miet għall-għarrieda fit-23. Patri Cremona ġebilna taxi, u fit- 8,15 tlaqna lejn l-ajrudrom. Patri Cremona ġie magħna, u wassalna u telaq, imma aħna domna nistennew ħafna hemmekk. Imbagħad rawlna l-passaporti u ħarġuna nistennew naħa oħra, taħt tinda. F'xi l-10 rkib- na l-ajruplan ''Olvmpie', tal-ġett, Tala' fil-għoli għall- aħħar, hekk li meta konna nħarsu ċkoisintikifi si f 'l isfel, anqas il-baħar ma. kien jid- her. Kien jidher kollox bli, u 'l isfel ħafna, s-sħab. Wasalna Ateni qabel nofs inhar, Waqafna hemm għal ftit, u f'xi n-nofs siegħa tlaqna lejn Ruma, Galilija — Il-Bażilka tat-Tabor, minn ġew- wa. Wasalna Ruma għal xi l-4, u ħal- lejna l-bagalji d-depostu, u rkibna l-bus u tlaqna lejn il-belt, Il-għada fil-għodu dorna dawra mal-knejjes: san Ġwann Lateran u san Pietru, u morna, wkoll ħarisna ħarsa bil-għaġ- la lejn il-Mużew tal-Vatikan. Wara nofs inhar ma morna mkien, għax qabdet nieżla x-xita u damet nieżla sa fil-għaxija, Il-għada żorna Scala Santa, u santa Maria Maggiore, u bqajna sejrin lejn l-ajrudrom, s-2, 80 tirna, ma' ajruplan BEA lejn Malta, u f'xi l-4 wasalna Ħal-Luqa bis-sliem. Għal xi l-5, wara ħarġa ta' sitt ġimgħat sewwa, ftaħt il-bieb u dħalt id-dar. U hekk temmet il- ġrajja taż-Żjara 'l Ġerusalem. HANNA L-MALTI.