F'għeluq il-250 sena tal-kwadru titulari ta' Santa Elena Kwadri u Xbihat impittra ta' Santa Elena fi Knejjes u Mużewijiet f'Malta Kitba ta' Philip Xuereb Din is-sena Birkirkara, fost affarijiet oħra, tfakkar ukoll il-250 sena mill- inawgurazzjoni fl-1763 tal-kwadru titulari imponenti tal-qaddisa patruna, fi knisja likienet għadha ġdida, imma mhux mitmuma, għax fil-fatt kellhom jgħaddu mal- 100 sena oħra biex il-knisja ta' Birkirkara tkun mitmuma. Imma għalkemm il-parroċċa ta' Birkirkara hija l-unika waħda ddedikata lil din il-qaddis, u m'hawnx knejjes jew kappelli oħra ddedikati lilha, fil-gżira tagħna hawn diversi kwadri u xbihat impittrin tal-Qaddisa Imperatriċi, li saru matul dawn l-aħħar erba' sekli jew hekk. Fiż-Żejtun Forsi fost l-eqdem kwadri ta' Santa Elena li għadhom jeżistu f'pajjiżna u li jmur lura għas-seklu sbatax hu dak li jinsab fil-Knisja ta' Sant Anġlu fiż-Żejtun. Din il-knisja kienet inbniet min-nobbli u ex-ħakem tal-Kunsill Popolari jew Universitas tal-Maltin fl-Imdina, Girgor Bonici, fis-sena 1670. Girgor għalkemm kien imwieled l-Imdina fl-1612, kien joqgħod u kien ukoll benefattur kbir taż-Żejtun, speċjalment fir-rigward tal-bini tal-knisja parrokkjali preżenti. Iżda l-knisja ta' Sant' Anġlu, ħames snin wara li nbniet, ġiet rikonoxxuta bħala abbazija ta' ġuspatronat, jiġifieri propjetà tiegħu u tal-familja u d-dixxendenti tiegħu, kif għadha sal-lum. Fis-sena 1646 kien iżżewweġ lin-nobbli Elena Barbara fil-Birgu. U jidher li kien propju għall-qaddisa SAS ei à GW ta' isem martu, li kien iddedikat l-altar lihemm B ĦA $ NR fin-naħa tax-xellug tal-knisja ta' Sant'Anġlu ' fiż-Zejtun. k 1 Kwadru Titulari f'Birkirkara Kronoloġikament imbagħad jiġu l-kwadru titulari preżenti ta' Francesco Zahra tal-Bażilka tagħna li kif diġà għidna, sar fl-1763 u l- abbozz presunt tiegħu li jinsab fil-Mużew tal- Katidral Metropolitan tal-Imdina. Iżda dwar dan nistieden lill-qarrejja jaraw il-ktieb tal-programm 23. tal-festa ta' Santa Liena ta' din is-sena stess, maħruġ 1 mill-Kolleġġjata, fejn hemm artiklu b'tagħrif eżawrijenti fuq dawn iż-żewġ kwadri. Fil-Belt Valletta $ Imbagħad hemm il-kwadru ta' Sant'Elena li llum jinsab fl-oratorju tal-Fratellanza tal-Madonna tal-Karita' fil- knisja Kolleġġjata ta' San Pawl Nawfragu fil-Belt Valletta. Dan huwa xogħol il-pittur Ermengildus Grech u hu ffirmat u jġib id-data 1782. Dawn jidhru fuq il- ġebla li fuqha qed isserraħ irkoppitha l-qaddisa. Il-pittur Ermengildus Grech kien attiv bejn is-snin 1781 u 1795. Huwa kien kappillan konventwali tal-Ordni ta' San Gwann u rettur tal- knisja Ilum magħrufa bhala tal-Vitorja qrib il-berġa ta' Kastilja fil-Belt Valletta stess. F'dan il-kwadru, Sant Elena tidher għarkubbtejha f'att ta' qima u b'idha l-leminija merfugħa lejn is- Salib Imqaddes miżmum minn xi ħaddiema, wara l-miraklu li bih ingħaraf, rappreżentat mill-persuna fuq il-katalett fir-rokna t'isfel fuq ix-xellug. Il-qaddisa murija liebsa regali u bil-mant bl-ermellin, iżda mhux bil-kuruna fuq rasha, kif x'aktarx tintwera meta jpittruha f'att ta' adorazzjoni. Iżda din merfugħa fuq kuxxin minn tfajjel ħdejha fir-rokna t'isfel tal- lemin tal-kwadru, li qed iżomm ukoll l-imsiemer misjuba. Warajha jidher l-isqof ta' Gerusalemm Makarju u xi persunaġġi oħra kif ukoll binja tonda fl-isfond, li forsi tirrapreżenta l-bażilka tas-Santu Sepulkru. Fuq nett il-figura tal-Ispirtu s-Santu taħt is-solita forma ta' ħamiema, li ta lill-qaddisa l-ispirazzjoni għal din is- sejba tal-għaġeb. Wieħed iħoss ċerti reminixxenzi tal-kwadru ta' żahra f'Birkirkara: it-tfajjel, għalkemm mhux bl-istess funzjoni jew tip ta' Ibies; il-figura ta' Makarju; il-binja tonda fl-isfond, l-Ispirtu s-Santu fil- għoli; u fir-rokna nett fuq ix-xellug isfel, tidher ukoll ras ta' statwa miksura, allużjoni għat-tempju li kien imbena mill-Imperatur Adrijanu u twaqqa' biex jinstabu l-imkejjen imqaddsa. Għal ħafna snin, dan il-kwadru kien tal-Fratellanza ta' Sant'Elena li kienet twaqqfet qrib is-sena 1610. Din kienet il-Fratellanza tal-ħaddiema u l- -bejjiegħa tad-deheb - orefici, argentiera u inċisilatturi: Sant' Elena kienet il-patruna ta' din il-Fratellanza. Skond id-Diritto Municipale di Malta (1784) tal-Grammastru De Rohan dawk li kienu jsiru Mgħallmin ta' dawn is-snajja', qabel jiftħu ħanut għal rashom kellhom jiddepożitaw 13-il skud għand il-Konslu (ta' dawn is-snajja') li kienu jmorru mall-fondi tal-kappella ta' Sant'Elena. Huma kellhom josservaw jum il-festa tal-qaddisa bħala vakanza, bl-obbligu li la jaħdmu huma uanqas il-lavranti u l-apprentisti tagħhom, taħt piena ta' 10 uqijiet li wkoll kienu jmorru għall-imsemmija kappella ta' Santa Liena. Din il-Fratellanza kienet attiva ħafna għal bosta snin meta fil-Belt Valletta kienu joqogħdu u jaħdmu ħafna ħaddiema tad-deheb u l-fidda. Iżda maż-żmien, minħabba n-nuqqas ta' fratelli u speċjalment wara t-tluq tal-Kavallieri ta' San Ġwann minn pajjiżna, din il-Fatellanza naqqset ħafna mill-attivitajiet tagħha. Kien fl-8 ta' Frar 1903 li din il-Fratellanza xoljiet u l-kappella u l-altar ta' Sant'Elena ġew ċeduti lill- Fratellanza tal-Madonna tal-Karita'. $ Bejn wieħed u ieħor kontemporanji għall-kwadru tal-Belt għandhom ikunu ż- żewġ kwadri laterali fil-Kor tal-Kolleġġjata ta' Birkirkara, li huma attribwiti Bit lil Rokku Buhagiar. Wieħed juri l-miraklu biex jingħaraf is-Salib veru wara s- sejba. Il-qaddisa hawn murija fuq ix-xellug tal-kwadru, aktarx żagħżugħa bil- kuruna miftuħa fuq rasha u Ibies aktarx voluminuż. Fuq in-naħa l-oħra, bilqiegħda fuq is-salib, il-mejjet li tqajjem mill-mewt għadu fil-kefen u warajh l-isqof $ Makarju u bejniethom jidhru xi nies oħra. Kollox qiegħed fuq l-isfond ta' rovini ta' arkitettura Rumana. Ta' min jgħid hawn li l-figura tar-risuxxitat hija fula maqsuma ma' waħda simili li l-pittur Taljan Andrea Sacchi (1599-1661) għandu fi kwadru li jirrapreżenta miraklu simili magħmul minn Sant' Antnin, u li jinsab fil-knisja ta' Santa Maria della Concezione tal-patrijiet Kapuċċini ta' Via Veneto f'Ruma. Il-kwadru l-ieħor jirrapreżenta l-Konċilju ta' Niċea (325 A.D.) bil- -preżenza ta' Sant'Elena u binha l-Imperatur Kostantinu l-Kbir fl-isfond, in-naħa ta' fuq tal- kwadru. Il-qaddisa mlibbsa bejn wieħed u ieħor bħal fil-kwadru pariġġ, waqt li Kostantinu imgeżwer fil- porpra Imperjali. Il-pożizzjoni tagħhom mhix daqshekk prominenti, għalkemm murijin jippresiedu d- diskussjoni fost dawk murijin in-naħa t' 'isfel tal-kwadru. L-iktar prominenti ———7———- fuq podju bi tliet tarġiet hija l-figura tal-Papa, presumibilment Silvestru, muri Ż bl-ilbies Pontifikali bit-trirenju b'kollox, u li hu għal darb'oħra fula maqsuma mal-istatwa ta' Urbanu VIII, magħmula minn Bernini (1598-1680) għal fuq il-qabar tal-imsemmi Papa fil-Bażilka ta' San Pietru, jew statwa oħra tal-istess Papa li tinsab fil-Palazzo dei Conservatori fuq il-Campidoglio f'Ruma wkoll. Imbagħad insibu kwadru ieħor żgħir li jinsab fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti L fil-Belt Valletta. Dan hu xogħol Michele Bellanti (1807-1883) u juri s-sejba l tas-Salib, impitter fl-1872 fid-daqqa romantiċista tal-arti lokali tal-epoka, aktarx imwaħħra ħdejn il-movimenti artistici tal-arti f'. pajjiżi oħra dak iż- żmien. Madnollu hu kwadru ta' ċerta ħlewwa u oriġinalità fir-rappreżentazzjoni tal- istess suġġett f'pajjiżna, sa dak iż-żmien. — e e L-Abside ta' Ġużeppi Cali f'Birkirkara Dik il-ħabta deher ukoll f'pajjiżna l-pittur Gużeppi Cali (1846-1930). Dan pitter il-figura ta' Santa Liena għallanqas tliet darbiet fi tliet knejjes differenti f'Malta. L-ewwel darba fl-1883 meta, bit-teknika solita tiegħu taż-żejt direttament fuq il-ġebla, pitter l-abside tal- Kolleġġjata Elenjana f'Birkirkara. It-tema hija: It-Trionf tas-Salib fuq l-Ereżija. ċerti sorsi jgħidu li kien ħa biss tmintax-il jum biex pitter din l-abside. Biss ħdejn il-firma tal-pittur li tinsab taħt il- figura tal-Ereżija, hemm ukoll id-data 1883 u Giorni 24 F. Hawnhekk Cali ħalla l-motiv dekorattiv skultoreu indurat li kien u għad hemm fuq iċ-ċinta tas-sekond'ordni - xogħol tas-seklu tmintax. Dan joħroġ lejn iċ-ċentru tan-nofs skutella tal-apside u kważi jaqsam l-ispazju disponibbli fi tnejn. Għalhekk hu għaraf jaqsam in-narrattiva tal-opra mpittra f'żewġ taqsimiet. Ix-xena hi fis-smewwiet qalb is-sħab. Fit-taqsima fit-tarf tal-lemin, Santa Liena għar-rkupptejha liebsa regali, imma bil-kuruna ħdejn riġlejha, tqim is-salib, li hija kienet sabet, li qed jerfa' anġlu kbir imtajjar liebes l-aħmar, li miegħu hemm anġli-putti li wieħed minnhom għandu l-iskrizzjoni INRI. Fit-taqsima l-oħra hemm żewġ anġli kbar imtajrin. Wieħed liebes roża, għandu f'idejh speċi ta' lanza u fl- istess ħin stendard jew bandalora ħamra bis-salib abjad u qed ikeċċi figura donnha ta' xitan, interpretata bħala l-ereżija , donnu qed jaqa' 'lisfel għal rasu. Hdejn dan jidhru qed jaqgħu ukoll Kotba (ħżiena7) u dik li donnha fjakkola marbuta b'katina. L-anġlu l-ieħor għandu f'idejh skrizzjoni bi kliem mill-ittra ta' San Pawl lill-Kolossin: Expolians Principatus et Potestates Traduxit Palam Confidenter Triumphans - Neżża' l-Prinċipati u s-Setgħat u għamel wirja minnhom quddiem id-dinja u kaxkarhom warajh fit-trionf. Ħdejn dan hemm anġlu-putto ieħor li qed inewwel xabla. Fin-nofs tal-kompożizzjoni s-sħab bħal jinfetaħ u jidher is-sema ikħal fejn hemm l-ispirtu s-Santu li madwaru hemm dija kbira mdiehba li tasal fuq għadd ta' anġli jew spirti beati taħt forma ta' ilsna tan-nar. Dan joħloq rabta u bilanċ bejn iż-żewġ paritijiet mifrudin mill-anġlu u l-iskultura indurata u b'hekk l-artist irnexxielu jegħleb id-diffikutà li din l-abside kienet tippreżenta. Ta' min jgħid li din l-abside mpittra minn Cali baqgħet l-unika dekorazzjoni fil-korp ewlieni, tal-knisja sal- 1906 meta Virgino Monti kien tqabbad jagħmel id-dekorazzjoni bl-affresk fil- koppla u l-bqija tal-knisja. Monti ma ried bl-ebda mod iħassar din il-pittura ta' Cali biex il-knisja kollha tkun affreskata minnu. Mhux kif għamel ftit wara Attilio Palombi fil-knisja ta' San Pawl Nawfragu tal-Belt. Anzi Monti kien wera ammirazzjoni għall-opra tal-pittur Malti. Abside oħra fi Stella Maris f'Tas-Sliema Abside oħra mpittra minn Ġużeppi Cali sitt snin wara fl-1889, din id-darba fil- knisja parrokkjali ta' Stella Maris. Din il-knisja kienet inbniet fl-1855 u ma damitx ma kellha titkabbar sa kif inhi Ilum fl-1877 u s-sena ta' wara inqatgħet parroċċa għaliha mill-matriċi ta' Santa Liena ta' Birkirkara. Hawn il-Madonna tidher tippresiedi fuq tron ta' sħab fiċ-ċentru tal-kompożizzjoni. Kewkba kbira tiddi fuqha fiċ-ċentru ta' speċi ta' gloria, imdawra bħal f'ċirku b'anġli-putti u kerubini. Fuq il-lemin tal-Madonna hemm anġlu kbir bix-xabla misluta bħala difensur tal- knisja, rappreżentata mill-figura tal-Papa Ljun XII, il-Papa ta' dak iż-żmien, li għandu (qisu bħal f'Birkirkara) il-figura tal-ereżija u l-qerq mitfugħa ħdejn riġlejh. Fin-nofs hemm triq f'ambjent mudlam u perikoluż, iżda mdawwla bid-dija li nieżla mis-sema. Din it-triq twassal sa baħar kalm li fuqu hemm. ġifen riesaq lejn il-port - għalhekk l-iStella Maris'- kewkba tal-baħar: il-kewkba tan- navigazzjoni li twassal bis-Sliema, realment u metaforikament. Irridu nfakkru li l-isem Tas-Sliema ġej minn knisja żgħira tal-Madonna li kien hemm fil-Ponta ta' Dragut u li meta bena l-forti Tigne inbniet mill-ġdid qrib fejn wara nbniet dik parrokkjali ta' Stella Maris. Jingħad li fl-imgħoddi l-baħħara kienu jsellmu lill- Madonna bis-Sliema huma u ħerġin jew deħlin mill-port ta' Marsamxett. Fuq ix-xellug tal-Madonna, anġlu kbir ieħor idoqq tromba lejn in-naħa tiegħu tal-kompożizzjoni. Hawn tidher Santa Liena tħaddan is-Salib u magħha tliet figuri oħra li jirrapreżentaw presumibilment il-kontinenti Asja, Afrika u Amerika - il-ġnus li jħaddnu l-messaġġ tas-Salib. Santa Liena fil-Mellieħa ġ Imbagħad fl-1898, Gużeppi Cali għamel ukoll kwadru ta' Santa Liena għal fuq l-ewwel altar fuq/ix-xellug tal-knisja parrokkjali tal-Mellieħa. Il-figura tal-qaddisa hawn tiddomina l-kompożizzjoni, għalkemm mhux bl-istess mod u sensibiltà tal-figura ta' Zahra fit-titular ta' Birkirkara. Mhix mara li qed tiftaħar bis-sejba tagħha imma aktarx meditattiva u dimessa fil-bixra tagħha. Dan ikompli jemfasizzah l-ilbies tagħha, li għalkemm xorta waħda rjali,u bil-kuruna fuq rasha, dawn huma'aktar semplici, anke fil-kuluri magħżula. Is-Salib li qed iżżomm fuq ix-xellug mhux kbir, imma semplici, aktar bħala l-attribut tal-qaddisa. Magħha hemm tfajjel li'qed iżomm it-tabella INRI ta' fuq is- Salib. Dan jiġi intetpretat bħala binha Kostantinu. Biss għalkemm hawn Cali jagħti lil Elena bixra aktarx żgħażugħa, nafu li s- Salib sabitu qrib tmien ħajjitha, meta kienet kbira fl-età u meta binha Kostantinu ma kienx għadu tifel, u mhux biss kien kiber, iżda kien sar diġà Imperatur waħdieni ta' Ruma. Jista' jkun li dan mhux Kostantinu, imma li Cali ħa l-idea tat-tifel iżomm it-tabella INRI mit-titular ta' Birkirkara ' L-ambjent ukoll hu differenti. Mhux aktar it-tempju mġarraf u l-Anastasis iżda pajsaġġ intiż bħala orjentali, bis-siġar tal-palm u n-nies bil-ġmula li jidhru f'distanza fuq il-lemin. Fuq in-naħa l-oħra; bini jew rovini fuq xifer ta' għolja fil-bogħod u ħjiel ta' belt jew raħal aktar lil hinn. Fil-qrib l-art hi ħarxa u l-qaddisa qed turi b'idha tal-lemin il-post fejn saret is-sejba provvidenzjali. Iċ-ċiklu ta' Affreski ta' Virginio Monti Nerġgħu lura għal Birkirkara u għaċ-ċiklu pittoriku affreskat mill-Ġenzaniż, addottat Ruman, Virginio Monti. Bejn l-1906 u l-1910 dan iddekora l-koppla ewlenija, il-pendenti ta' taħtha u l-bqija kollu tat- tisqif tal-Kolleġġjata Elenjana, minbarra l-abside tal- kor li diġà tkellimna minnha. F'dan iċ-ċiklu l-figura ta' Sant'Elena tiffigura tmien darbiet. Fil-korsija fil- flieli maġenb it-tieqa l-kbira, murija ma' binha Kostantinu tfajjel, u tirċievi l-ispirazzjoni biex issib is-Salib. Qrib il-koppla mbagħad, ma' Kostantinu, issa Imperatur, fit-tħabbir tal-Editt ta' Milan fis-sena 313 A.D. u tiegħu dis-sena qed jitfakkar is-17-il ċentinarju. Fl-abside tal-kappellun tal-Kurcifiss, Santa Elena murija mal-Isqof ta' Gerusalemm Makarju waqt it-tiftix u s-sejba tas-Salib Imqaddes. Fis-saqaf tal-istess kappellun narawha għar-rkubbtejha tqim is-Salib wara li dan ġie identifikat. Fis-saqaf tal-kappellun tar-Rużarju imbagħad, Monti pitter il-mewt tagħha. Waqt li fis- TV 4/8 saqaf tal-kor hu fi a murija fl- i apoteosi jew 7 l it-tlugħ 9 tagħha fis- MW/ sema. Monti mbagħad jinkludi wkoll bi prominenza kbira l-figura ta' Sant' Elena fil-koppla Hawn, fuq is-suġġerimenti studjati tal-Kanonku Palermitan Salvatore di Pietro, studjuz tal-istorja tal-knisja u tal-Patristika, li kien tqabbad apposta mill-Kapitlu Elenjan biex jiżvolġi s-suġġett taċ-ċiklu tal- affreski, Monti pitter ix-xena tat-trijonf aħħari tas-Salib fil-ġudizzju Universali, tiġri b'mod kontinwu mat-tmien flieli li fihom imqassma l-iskutella tal- koppla. Il-figura ta' Santa Liena hawnhekk tinsab fil-felli li jiġi direttament fuq il-kappellun tal-Kurċifiss. F'dan iċ-ċiklu ta' Monti l-figura ta' Santa Liena narawha f'aspett u fi stil differenti minn dak barokkeġġanti jew romantiċista li fihom rajna li kienet tkun rappreżentata hawn Malta bejn it-tieni nofs tas-seklu sbatax u l-aħħar tas-seklu dsatax. Sal-bidu tas-seklu għoxrin kienet saret ħafna riċerka storika u arkeoloġika, li kemm bosta artisti, mhux biss Taljani, inkluż Monti nnifsu, imma wkoll 7 ħafna minn dawk li kellhom ċerta edukazzjoni, kienu konxji minnha. Għalhekk, Monti, bħal artisti oħra ta' ispirazzjoni klassiċista iffigura lil Sant'Elena, forsi xi ftit qabel iż-żmien li fih għexet, aktarx bħala reġina tal-epoka Biżantina. Il-preokkupazzjoni klassiċista-arkeoloġika tidher ukoll f'ċerti oġġetti rappreżentati u f'ċerti elementi oħra bħall-arkitettura fl-isfond ta' ċerti xeni aktar milli tal-kwadratura li għandha influss rinaxximentali u barokk. Fil-fatt nistgħu ngħidu li Virginio Monti wera ċertu eklettiċiżmu fl-operat tiegħu f'Birkirkara, u bnadi oħra wkoll, għaliex f'dan iċ-ċiklu ta' affreski jinħass l-ispirtu tal-Art Nouveau jew Libertv, li kienu l-istili in voga lejn l-aħħar tas-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin - Libertv ta' ispirazzjoni klassiċista. Fil-Knisja ta' San Girgor f'Tas-Sliema Aktar tard fis-seklu għoxrin, u fis-snin immedjati ta' qabel u wara t-tieni konflitt mondjali, insibu dik li nistgħu nsejħu l-aħħar raxxa ta' pitturi Taljani jaħdmu fi knejjes Maltin. Fost dawn Gian Battista Conti, Mario Caffaro Ror' u dak li jinteressana hawn, Eliodoro Coccoli. Huwa ma jitqiesx bħala avangardista fl- istil tiegħu, iżda kien għadu jħares lejn l-stili tar-revival tat-tieni nofs tas-seklu dsatax, kif ukoll il-libertv. Ix-xogħol ewlieni tiegħu hu s-saqaf tal-Kolleġġjata ta' San Pawl tar-Rabat, kif ukoll fil- knisja parrokkjali ta' San Girgor f'Tas-Sliema. Tinterssana din tal-aħħar għax fiha 1 pitter ix-xbieha ta' Santa Elena, fuq wieħed mill-altari tal-ġenb, ' daklifuqu jinżamm is-Santissmu PP Dan il-kwadru huwa speċi ta' trittiku, i imma fl-istess ħin speċi ta' sacra conversazione, fl-istil neċ-rinaxximentali, aktar milli neo- gotiku/romaniku bħalma huma x-xogħlijiet li għamel wara l-altar ewlieni, speċjalment il-Kristu fl-arzella tal-abside, u'anke l-kurċifiss. Wieħed irid jgħid ukoll li dik il-ħabta, qabel il-Konċilju Vatikan II, u qabel id-dħul tal-istil modern wara t-Tieni Gwerra, f'Malta (u mhux f'Malta biss) kienet diġà qed tingħata orjentazzjoni lejn il-knisja bikrija, espressa hawn l-aktar fl-istil tal-bini ta' ċerti knejjes ta' ispirazzjoni romanika, u ċertament mhux klassikeġġanti jew barokkeġġanti. Ix-xbieha ta' Santa Elena fil-knisja ta' San Girgor ta' Tas-Sliema qiegħda fuq il-lemin ta' min iħares fil-kompożizzjoni li semmejna. Fin-nofs hemm il-Madonna bilqiegħda fuq tron bil-Bambin f'ħoġorha. Fuq in-naħa l-oħra hemm Sant' Anjeże. Dik ta' Elena hija figura sempliċi u diretta, figura ħjeratika u misluta. Mara aktarx xwejħa, liebsa semplici għalkemm bil-kuruna miftuħa fuq rasha;u qed tħaddan magħha salib, is-simbolu per eċċellenza tagħha. Kwadru tal-Karkariż Ġużeppi Briffa Probabbilment, l-aħħar kwadru ta' Santa Liena li sar għal knisja f'Malta kien dak li għamel il-pittur Karkariż Guzeppi Briffa. Dan hu ffirmat u datat 1955 u kien sar għall-altar ewlieni tal-Knisja tal-patrijiet Kapuċċini fil-Furjana meta din kienet reġgħet inbniet wara t-tiġrif li ssofriet fit-Tieni Gwerra Dinjija. Madankollu Ilum, wara t-tibdil li sar l-imsemmija knisja fid-dawl tal-liturġija l-ġdida tal-Konċilju Vatikan II, dan il-kwadru tneħħa nill-post li għalih kien sar u Ilum jinsab fil- mużew tal-kunvent. Il-knisja hi ddedikata lis-Salib Imqaddes u għalhekk juri x-xena assoċjata mal-qaddisa, tas-sejba tas-Salib, kif interpretata minn Briffa, li issa kien laħaq il-maturità fl-istil tal-ħidma tiegħu, Il-kompożizzjoni hawn tersaq lejn dik tal-ikoni Biżantini ta' Santa Liena u Kostantinu bis- salib fin-nofs. Iżda hawn huwa l-Isqof Makarju li jieħu l-importanza minflok Kostantinu, li fl-istess kwadru hu rappreżentat bħala tfajjel jew ġuvnott fuq quddiem in-naħa ta' Makarju -— meta kif għedna, fil- fatt meta S. Elena sabet is-Salib, Kostantinu kien adult matur u Imperatur. Fuq il-lemin ta' min iħares, quddiem il-figura ta' Santa Liena, Briffa poġġa l-mara li magħha kien sar il-miraklu biex jingħaraf is-Salib. Dan hu ta' daqs ġmielu u miżmum minn raġel minn wara, waqt li hemm diversi figuri oħra fl-isfond. F'dan il-kwadru wkoll Santa Liena liebsa sempliċi, imma forsi ta' Karkariż li kien, Briffa ma naqasx li jagħmlilha fuq rasha l-kuruna imperjali magħluqa, reminixxenti ta' dik tal-kwadru titulari u tal-istatwa tal-qaddisa f'Birkirkara. Għalkemm il-qagħda tagħha b'mod. ġenerali hi differenti, aktar riġida jew statika minn dik tat-titular ta' Birkirkara, il-pożizzjoni tal-idejn hi tista' tgħid identika. F'dan il-kwadru tal-Kapuċċini tal-Furjana Briffa jdaħħal ukoll karatteristika rikorrenti f'xogħlijiet oħrajn tiegħu. F'dan il-każ hija dawk il-lanez li jidhru wara l-baklu ta' Makarju, u li jkomplu jagħtu lill-kompożizzjoni, aktar idea ta' profondità. 88 Għaqda Mużikali Sant'Elena 2 Birkirkara A.D. 1919: 1: www.sainthelenbc.org