L-INNU MALTI Ta' IVO MUSCAT AZZOPARDI Kif sar l-Innu Malti diġà ntqal fit-tul fil-Berqa ta' Marzu, 1944, f'artiklu twil miktub minn Dun Karm innifsu, Nru. 33/57 ta' Set- tembru, 1957, imma naħseb li jekk wieħed; fil-waqt li jerġa' jtenni l-istorja ta' l-Innu Malti, iżid u jikkommenta u jagħti ġieh lil xi nies oħra biex dan l-Innu jilħaq il-popolarità li kiseb sal-lum, żgur li ma jagħmilx ħażin. Qabel xejn se nwettaq ħaġa li diġà ntqalet u ta' min isemmiha. L-Innu Malti, kuntrarju għal dak li jsir is-soltu, l-ewwel inkitbet il- mużika tiegħu u fuqha nkitbu l-versi. Ħaġa diffiċli li tkabbar il-ġieh tal-poeta nazzjonali tagħna. It-Tabib Robert Sammut kien professur tal-Mediċina u mhux mużiċista ħlief bħala dilettant. Kien huwa li ħarbex bla akkumpanja- ment xejn, erba' noti fuq fuq u xeħithom fuq l-ixkaffa ma' ruxxmata bċejjeċ oħra. It-Tabib Sammut meta ħarbex dawk il-ftit noti ħerġin minn qalb safja kien ta lill-Maltin wieħed mill-isbaħ innijiet li qatt inkitbu għal xi nazzjon. Mela lilu tixraq l-ewwel tislima u ħadd ma għandu jinsieh lit- Tabib Robert Sammut. L-ewwel li ntebah bit-ton solenni u sempliċi ta' dawk il-ftit noti kien l-Avukat Albert Laferla, Direttur ta' l-Iskejjel Elementari tal- Gvern, waqt li kien jinstab fi żjara għand il-Professur Sammut, ħabib tiegħu kbir, u dan fettillu jsemmagħlu dawk il-ftit noti li anqas għad kellhom miktub l-akkumpanjament tagħhom. L-Avukat Laferla ħa fil-but dawk l-erba' noti u ġieh ħsieb f'rasu li wettqu meta wara xi ġranet iltaqa' ma' Dun Karm Psaila u talbu biex jara jistax jiktiblu ftit versi ħa jitkantaw mit-tfal ta' l-iskola tal- Gvern. Dun Karm ma kienx jaf igħid le u kif daħal f'daru, li dik il-ħabta kienet tinsab fi Triq l-Ifran, mar dritt fuq il-pjanu u fittex li jlaqqa' mar-ritmu tal-mużika r-ritmu tal-vers Malti u nduna li l-vers ta' ħdax- il sillaba biss seta' jaqdih. Id-diffikultà li nstab fiha Dun Karm kienet li l-mottiv kien qasir u tliet versi biss setgħu jidħlu. Aħseb u erġa' aħseb qatagħha li Innu Nazzjonali biss taħt sura ta' Talba 'l Alla għal Malta, seta' jsalva s-si- twazzjoni u billi dik il-ħabta Malta kienet għaddejja minn kriżi politika qal f'qalbu: 'Alla ried hekk u se naqdih mill-aħjar li nista' '. U mill-pinna ta' Dun Karm ħarġu dawk il-famużi sitt versi — li l-lum Malta kollha tafhom — li fihom saħħa, imħabba, talb, u sbu- ħija, versi ta' patrijottiżmu ''sine qua non''. L-Avukat Laferla tgħaxxaq warajhom u kellu għal fejn. L-Innu Malti kien twieled bis-saħħa ta' tliet Maltin; Robert Sam- L-INNU MALTI 73 mut u Dun Karm Psaila L fosthom li rabathom flimkien Albert La- ferla. L-Innu nstama' l-ewwel darba taħt is-saqaf tat-Teatru Manoel, it-teatru storiku tagħna, nhar is-Sibt, it-3 ta' Frar, 1923, meta daqqitu s-Soċjetà Mandolinistika tal-Birgu u kantawh il-bniet ta' l-Iskola tal- Gvern, waqt kunċert Malti li tat il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti. Imbagħad għadda xi żmien qabel ma reġa' nstama' u skond stqarrija ta' Dun Karm id-debutt tiegħu fil-beraħ sar fit-8 ta' Settem- bru ta' l-1928 meta nstama' wara t-Taħdita fuq l-Assedju l-Kbir. U għal xi snin l-Innu Malti baqa' jinstama' biss mit-tfal. ta' l-Is- kejjel fil-Festa tar-Rebħa għax għalkemm il-kanarin kien twieled ma kienx għadu rabba l-ġwienaħ. Issa Dun Karm ħass li barra minn poeta kellu wkoll jagħmilha ta' propagandista għax biċċa xogħol sabiħa u ħelwa bħal dik ma kellhiex tibqa' biss monopolju furzat ta' tfal ta' l-iskejjel. U. fl-1936 ħajjar lis-Surmast Vincenz Ciappara, is-Surmast tal- Banda King's Own, biex jistrumentah għall-Banda tiegħu. Pass ieħor 'il quddiem kien sar u fit-8 ta' Settembru, 1936 l-Innu ndaqq minn din il-wisq magħrufa Banda. Issa l-ġwienaħ tal-kanarin bdew jikbru sewwa għax wara l-King's Own daqqitu l-Banda ''San Mikiel' ta' Ħaż-Żabbar, waqt il-Festa tal-Madonna tal-Grazzja u mbagħad il-Banda tal-Ist K.O.M.R. U ħabrek minn hawn u ħeġġeġ minn hemm, baned militari oħra imxew wara l-KOM.R., u baned ta' mkejjen oħra imxew fuq il-passi tal-King's Own. Fil-1938 imxejna 'l quddiem pass ieħor meta Mav Butcher, Ingliża li kienet tħobb ħafna lil Malta u lill-Maltin u kienet taf bil-Malti tajjeb ferm, qalbitu għall-Ilsien Ingliż, b'versi adattati u meqjusin u din it- traduzzjoni tagħha dehret fit-Times of Malta. Sa hawn bejn wieħed u ieħor għidnielkom l-istorja ta' l-Innu Malti kif għarfuha l-Maltin minn fuq il-Berqa u t-tagħrif l-ieħor mogħti mid-Dipartiment ta' l-Informazzjoni, kif diġà għidnielkom fil- bidu ta' dan l-istudju ċkejken. Dan l-aħħar ukoll fil-Malta Review ta' Ġunju, 1962, deher xi tagħrif bl-Ingliż taħt l-isem ''Malta's National Anthem'', imma l-artiko- lett ma kien fih xejn ġdid. Dak li l-Maltin aktarx ma jafux huwa li barra min-nies li jien diġà semmejtilkom, hemm oħrajn li jeħtieġ li isimhom jidher fl-istorja ta' l-Innu Malti għax kieku huma li tawh xejra ta' popolarità barra minn xtut Malta. il-kanarin issa kien rabba par ġwienaħ daqsiex li ħadd ma seta' jżommu li ma jittajjarx barra mill-gaġġa u jimraħ fl-għoli tas-smew- wiet, Fit-18 ta' Lulju, 1939, mir-Radju ta' Luxemburg ir-Rovers li sie- fru minn Malta biex jieħdu sehem f'laqgħa Internazzjonali li saret 74 IL-MALTI f'Monzie Castle ġiehom il-ħsieb sabiħ li jsemmgħu l-Innu Malti. Dawn l-istess Rovers reġgħu semmgħuh lill-udjenza ta' xi 8,000 ruħ li kienu jirrappreżentaw 40 nazzjon waqt laqgħa oħra li saret fi Crieff fl-Iskozja. Jien inzertajt: Malta bil-btala fil-1939, u f'dik l-okkażjoni smajt l-Innu Malti li għoġobni bosta. Waqt it-tieni gwerra dinjija kont ninsab f'Lixandra u bdejt nor- ganizza xi kunċerti bil-Malti. Ħassejt li għandi nagħlaq dawn il-kun- ċerti bl-Innu tagħna avolja dik il-ħabta ma kienx rikonoxxut uffiċjal- ment anqas f'Malta. Kif nagħmel minn dak il-bogħod kollu fl-eqqel tal-gwerra2 F'dawn il-kunċerti kien jieħu sehem ċertu żagħżugħ minn Malta, is-Sur Chretien, li kellu leħen sabiħ tassew u kien jinsab f'Lixandra trasferit mid-Dockvard ta' Malta. Staqsejtu jekk kienx jafu. Qalli li iva u seta' jsaffarhuli. U hekk għamilna. Is-Surmast Alexander Greck, mużiċista ta' polz, ħażżu fuq karta u fl-20 ta' Ottubru, 1940, instama' l-ewwel darba minn fuq l-Egvptian State Broadcasting. Is-Sur Joseph Manduca, Malti ieħor trasferit f'Lixandra, sama' l-kunċert li għalaqnieh bis-suppost Innu Malti. L-għada ċempilli u staqsieni x'kienet dik il-biċċa mużika li għa- laqna biha l-kunċert. fIL-Innu Malti' għidtlu jien. Innu Maltiżf' 'U le. Jixbhu xi ftit, imma mhux hu'. Wara xi jiem iltqajt mas-Sur Manduca u wegħedni li jġibhuli minn Malta u wara xi ftit taż-żmien waslitlu l-partitura għall-Banda li kien bagħatlu s-Surmast Casapinta, li kien Direttur tal-King's Own. Ma nistax ngħid jekk din il-partitura kinitx xi waħda ġdida maħ- duma mis-Surmast Casapinta jew l-oriġinal li xi snin qabel kien għa- mel is-Surmast Ciappara li semmejna ftit ilu. Il-fatt hu li fl-l ta' Diċembru, 1940, waqt Partita Football li ntlagħ: bet f'Lixandra bejn il-Maltin u l-Griegi (sħna konna tlifna 2-1) li għa- liha kienu qegħdin idoqqu erba' baned. Il-Maltija, il-Griega, l-Egizzjana u waħda Militari Ingliża, indaqq l-Innu Malti minn din l-aħħar Banda, li ngħoġob immens mill-pubbliku kollu li kien qed joħnoq l-Istadju ta' Lixandra li sar jaf bih qabel xejn għax dik il-partita kienet ġiet or- ganizzata b'benefiċċju tal-Malta Relief Fund u t-tieni nett għax kien hemm l-aħjar elite ta' Lixandra fosthom ir-Re tal-Greċja. L-Innu Malti — armonizzat mis-Surmast Alexander Greck reġa' nstama' minn fuq l-E.S.B., fit-8 ta' Diċembru, 1940, u fil-25 ta' Mejju, 1941, waqt kunċert bil-Malti organizzat minni. U tant ġibidli qalbi u ħeġġiġni li iddeċidejt li nistampah u dan għamiltu fl-1942 qabel ma kien rikonoxxut uffiċjalment mill-Gvern Malti, jekk niftakar sewwa fl-1943. SENA ĠDIDA 75 Dak li jien żgur minnu hu li l-George Cross mogħti lil Malta f'April ta' l-1942, ġie mdaħħal fl-araldika fit-28 ta' Diċembru, 1943. U sa fejn naf jien l-Innu Malti ma stampa ruħu minn ħadd ħlief mix-Xirka għat-Tixrid tal-Qari Malti u Propaganda tal-Eġittu mmex- xija minni u Kien b'mezz ta' dan l-Innu stampat li l-Innu sabiħ tagħ- na saru jafu bih il-Maltin kollha mqassmin mad-dinja'. SNOTA EDITORJALI: L-Innu Malti kien deher stampat l-ewwel darba fit-tieni ħarġa ta' FIL-MALTI' fl-1925 paġ. 64 fir-relazzjoni tal-KUNĊERT MALTI fi Frar, 1923, mill-GĦAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI. il-Kav. Ivo Muscat Azzopardi, li tant jinteressa ruħu f'kull ħaġa fejn jidħol il-Malti, ħaqqu kull tifħir talli b'sens patrijottiku issokta jippopolarizza l-INNU MALTI stampat minnu fl-1942.