ĠAMMARIJA KASSJA Min jisma dil-Grajja Iżommha b'tifkira, Għax hi l-isbali walida Li kellna fil-Gżira. Pjer Kassja, Baruni Mill-ogħna nies kien, Sinjur ta' Għeriexem U Tabja flimkien. Ma, kienx raġel aħrax, 'Ma dħuli kemm trid, Għall-ġieħ tad-dar tiegħu Kien jibża' mhux ftit. Il-mara mititlu, Ħalliet bosta wlied, Il-wieħed kien sabi, l-oħrajn kollha bniet. Semmieh Ġammarija, Tah isem nannuh, Għajnejh kienu dejjem Fuq dan iż-żagħżugħ. Ix-xemx kienet nieżla, Kull raġġ ta' dawl miet, Biċ-ċpar u s-sħab iswed Inksew is-smewwiet. Fit-trieq ta' Koronja Hemm dar ħada l-wied, It-tieqa miftuħa Qalb ħemda u skiet, Dolores mixrufa, Għajnejha msammrin Fuq tarf it-trieq kienu Fis-siegħa u l-ħin. Kien l-għaxqa ta' qalbu, Id-dawl ta' għajnejh, Għax hu l-aħħar nisel Li trabba f'idejh. U malli rah tfarfar, Fih raġel sabiħ, Ħsieb għamel li jorbtu Biż-żwieġ minnufih lsiblu għarusa Għalhekk kien irid Li miegħu tkun taqbel Fin-nisel u l-ġid. Falzun raġel għani Imżejjen b'kull ġieti, Trid kien 'il bintu B' għarusa jagħtih. il-wieħed u l-ieħor Iltaqgħu flimkien U fuq it-tieġ ftiehmu Li jsir f'qasir żmien. Kif semgħiet il-ħsejjes Ta' żiemel fil-bogli'd Bil-ferħi f'daqqa waħda Bdiet qalbha, tirtogħ'd. Ftit wara jfeġġ fieres Kemm kemm qed isuq U kif wasal taħtha Għajnejh rafa' 'l fuq. 'Żda malli għajnejha Iltaqgħu m'għajnejh, lħoss bniedem fuqu B'sejf jiddi f'idejh. Fl-art jaqa' bħal mejjet Bid-daqqa li tah U l-kiefer f'ħin wieħed Ħadd aktar ma rah. X'ħin għajta ta' mara Tarrxitlu widnejh Il-fieres jintilef Biż-żiemel hemm idejh. Jaħasra l- Dolores Trid taf minnu x'sar, Ma' Gita, l-qaddejja, Fis toħroġ mid-dar. Bħal waħida miġnuna Ittir f'nofs it-trieq Fil-ħabla ta' l-ajru Fis-siegħa tad-dieq. Kif rat dik is-sura Ħbiet wiċċha b'idejha U niżlet ma' ġenbu Hemm fl-art għarkobbtejha, Flimkien iż-żewġ nisa Kif setgħu għinuh U bl-akbar tbatija L-imsejken refgħuh. X'ħin daħlu bih ġewwa Meddewh minnufih, Dolores bil-ħlewwa Dlonk bdiet iddur bih. Haw' tfaqqa' sajjetta Li theżheż id-dar, U ratu jistejqer Fil-leħħa tan-nar. Bil-ferħ tinfexx tibki U tgħajjat: ''Mulej 1 il-ħajr jien irroddlok li hu m'għandu xej T' Kif sama' leħenha Il-fieres ia r-ruħ U qam f'daqqa waħda Bil-wieqfa miblugħ. X'ħin jara 'l dil-mara Mistfiija u ferħana. Imgħaxxaq bi ġmielha Intafa' fi ħdanha. Fil-waqt tarġa' tidwi Ragħd' oħra ġod-dar U x-xita bdiet nieżla Bi ħsejjes wisq kbar. Dlonk qal'lha bil-ħlewwa: 'Tkolli nħallik, Jien sejjer it-Torri, Is-sliema għalik. Xaqq l-għaraq għaliha, It-Torri f' tenniet, 'Melinti ta' Kassja 7' Mista gfiġba staqsiet. 'Jien ibnu,' weġibha, Staqsieha tafux, €Te,' qalet x'ħin wiċċha Sar isfar lellux. Sellmilha darb'oħra, Raddilha kull ħajr U ħareġ mill-kamra Biex jitlaq malajr. U Gita, l-qaddejja, Wasslitu sal-bieb, Kif rikeb, sellmilha U fiin bla waqt dieb. Id-dar tal-Baruni Għall-ħadra mħejjija, Bl-afjar nies tal-Gżira Hi kollha mimlija. Bid-dawl u bil-ħxejjex Miżgħud kullimkien, Ħbieb, qraba u ħaddara Kulħadd ferħan kien. Fawstina, l-għarusa, Imżejna, għat-tieġ, Daħħiluha fil-maħdar, Ferħulha biż-żwieġ. Fil-ħin ma' missieru Tfeġġ Gammarija; Laqgħuh il-ħaddara B'kull ġieħ u foħrija. Kif daħal quddiemha Bilkemm ħares lejha, X'ħin gerger xi kelma. Ħadilha b'idejha. U kif kienu magħha in-nisa mdawrin, Mingħajr ħadd ma nduna Telagha fil-ħin. in-nies daru miegħu; Ma, kellem lil ħadd, Mar jixref mit-tieqa U ħalla 'l kulħadd. Ma kienx jagħiraf iżjed; Għiajnejh kollha dmugħ, Bir-rassa tad-dwejjaq Kien nifsu maqtugħ. Iżd'hawn għal għarrieda Waqt ħemda u skiet, Dlonk iisma' 'l Sgraffinja Qed jgħid daw' l-kelmiet: 'Trid tmur il-kampanja F'dar sbejħa bil-ġnien 7 Bħal m'hi d-Dar il-Ħamra Ma ssib oħira mkien, €T) għada fil-għodu Int tista' tmur fiha, Għaliex l-Ispanjola Il-lejla tħalliha. ' Dal-kliem kien sajjetta Għal qalb iż-żagħżugħ, Bħal berqa mar fuqu Bi driegħu merfugti, U qallu bil-herra: U X'int tgħid, ja misħut 7' ''Hekk smajt,' qal Sgraffinja Bil-biża' se jmut. Fil-waqt Gammarija 'Tah daqqa ta' sieq; Sab bieb, ħareġ minnu U qabad it-trieq Għad-dar ta' Dolores Biż-żiemel maħrub, U f'inqas minn siegħa Kien ħdejha minsub. X'ħin ratu quddiemha Bil-qatgħa tisfar, €Kif ' qaltlu, ''stajt tħalli L-għarusa, l-altar 2. Għalik, qabeż qal'lha tĦallejt 'il kulħadd Għax jiena mingħajrek Ma nista' ngħix qatt f' 4Q anġli tas-sema f' Fil-waqt għajtet sħiħ, Sabiex jarġa' lura Hi dlonk bdiet twissih. €Ma' tafx,' żiedet tgħidlu UX' jifirħu dal-ħin L-egħdewwa li għandek Qarrieqa u kefrin 7 4Tħallix, Gammarija, Ix-xehwa tagħmik, Le l qatt jien ma nista' Imħiabbti nagħtik. '' 'Int,' qallha (trid titlaq, Semmili ma' min 7 Inkella x-xemx t'għada Issibna mejtin f B'dal-kliem bdiet titriegħed, Id-dar 'l haw' u 'l henn, Ma tafx x'taqbad tagħmel, Qabadha bħal ġenn. Ftit wara talbitu Biex joqgħod bil-qiegħda U, xħin għamlet bħalu, Bdiet tgħid kollha mriegħda: ''Missieri kien nisel Ta' nies xebgħanin, Kbarat ta' Kastilja Mill-aktar għanjin; WFil-laqgħa tas-slaten Kien dejjem l-ewlieni. Għajjur għall-ġieħ tiegħu, Bla qerq, bniedem hieni. 'Tltima minn ommi Kont għadni tarbija, Missieri minn kollox Kien jagħmel għalija. ''Rabbieni fi ħdanu Bi mħabba bla qies, Sirt xbejba għal qalbu Moglinija b'kull ġhież. (lo ballu ta' Qorti Dhert ilu tliet snin Fejn jiena ma' bniedem Titqajt dak il-ħin. fnħabb ma' missieri, Sar midħila. tad-dar… Kull mita niftakar, Inħoss dwejjaq kbar l 'Sikwit dan ir-raġel Kien jiġi jżiegħil bija, Għalfejn, ma' stajtx nifhem, Kont għadni bla ħtija. € X'inhija l-imħabba Sa fl-aħħar għallimni; Jien qatt ma ħabbejtu, Iżd' huwa ħakimni. 'Kont darba d-dar waħdi, Fil-ħin qarraq bija, Mingħajr ebda ħniena Ma' ġietu għalija. ' Għajnejha xxuttat, Ftit wara l-imsejkna Il-qrara ssoktat: Ix-xhud tal-għilt tiegħi Ftit wara dehr fija, Mar l-għamad mn' għajnejja, Bdejt nagħraf il-ħtija. ''Mat-twajjeb missieri Jien ridt niftaħ qalbi, 'Ma dak qalbu iebsa Ma riedx jisma' talbi. 'Il-kiefer ħajjarni Sabiex nalirab miegħu, Ħallejt lil missieri, Ilsira sirt tiegħu. ''Missieri kien sama' Fejn jien kont moħbija, U l-kiefer dlonk ħarab Bl-imsejkna tarbija. tHaw' laħaq missieri B'nies tiegħu armati, Kif daħal kexkixni 1 Ried jaf fejnu l-ħati. tZammejt fommi sieket, Ħrax iżjed għalija, Sefiitni, s-sejf silet, Intlift minn sessija. 'Sibt ruħi ġo marhab Xliin jien ftaħt għajnejja, Stabart għax kien ħaqqni Li nġarrab xi nkejja. 'Iimsejken missieri Sar bniedem bla sabar, Il-għali u l-mistħija Wassluh f'tarf il-qabar. —FPtit wara ġo sodda Inxteħet marid, Bil-hemm u bid-dwejjaq Kien jhewden sikwit. X'ħin ra li l-mewt qorbot Bagħ't jgħidli li jrid Jarani; mort niġri, X'ħassejt ma nafx ngħid; UKif rajt dik is-sura Għażiża qed tnin Inżilt għarkobbtejja, Tlabt maħfra fil-ħin. ll fuq rafa' driegħu X'ħin rani b'għajnejh, 'Misħuta int lL' għajjat, Keċċieni minn ħdejh. €U kif xaqleb rasu Fuq sidru kemm kemm, Bis-saħta fi lsienu Missieri… intemm 1 'Bħal xbieha tal-ħaġar Bla ħajja jien bqajt, Ridt nibki, bdejt nidħak, Fl-art għaxja waqajt. 'Il-ħsieb tal-qaddejja Li waqfet wisq miegħi U l-ħniena ta' raheb Raddewli d-deh'n tiegħi. 'Sfajt waħdi fid-dinja, Għidt x'nagħimel $ ħallejt II Spanja, u ma' Gita Haw' Malta fis ġejt, 'Fejn deb'rli li għandi Insib il-misħut. Nzertajtha l… Kif rani Dlonk baqa' mismut 1 46 €Sa fl-aħħar dak stqarrli Li m'oħra marbut l Jien malli smajt dana Stħajjiltni se mmut l 'Biex niskot wegħedni Li jroddli t-tarbija, U l-lum biex insibha Kont sejra Sqallija… Min jaf igħid x'ġarrbet Kif temmet dal-kliem Dolores 7… intelqet Bħal mejta, bla sliem. Fil-waqt Gammarija Kif raha magħfusa Dlonk beda jsabbarha, Jgħannaqha u jbusha. Għajjat mad-dar kollha Instema' fil-ħin Li riegħied bil-biża' Liż-żewġ maħbubin. U afirax bħial dbiba Ifeġġ minnufih Pjer Kassja ma' ħatnu Miblugħ ġewwa fih. Il-wieħed u l-oħra Nħallew minn xulxin, U dawk f'nofs il-kamra Fis baqgħu deħlin. 'Jien,' għajjat Pjer Kassja Mitluf minn sessih, 'Ingtħallmek kif għandek Tħobb mara bla ġiet f' Kif temm l-aħħar kelma Sliun sħun fuqha jdur, Medd idu fuq wiċċha, Mad-daqqa fl-art tmur. Dolores indarbet, F'ħin wielied għoxiet U l-bjuda ta' lbiesha Bid-dmija tgħattiet, X'ħin ibnu ra dana Id-dehen Ħallieh, Bil-qilla dlonk silet Ix-xabla għalih. —Miġnun f għajjat ħatnu Kif żammlu idejh, U ċanfru bil-qawwa Biex jiftaħ għajnejh. Sew malli fl-art jaqa' Bħal ġisem bla ruħi, il-wieħied u l-ieħor Imkaxkar ħarġuh. Fis-sala tat-Torri Minsub waħdu kien Pjer Kassja bil-qiegħda Mifxul u ħusbien. Xliin ċenċel qanpiena, Ġie jiġri l-qaddej, €Mur,' qallu ''ġib 'libni Bla telf ta' żmien xej. Dak telaq bil-għaġla U ddawwar mhux ftit, Bil-herra l-Baruni Sejjaħilu mill-ġdid. Mal-għajta dak wieġeb: €Ja sidi, haw' jien… Iżd'ibnek hemm isfel Ma jidher imkien L… Pjer Kassja ġenn qabdu Kif sama' l-aħbar, Bħal berqa qam jiġri, Dlonk Ħareġ mid-dar, U x'fiin ma rax 'libnu Kif niżel ġol-għar Nfexx jibki u ntilef Bħal mejjet fl-art mar. Għalfejn din il-ħasra 7 X'inhuwa dad-dmugħ 7 Għala issa dis-sogħba 7 X'sar minnu ż-żagħżugħ 7 Kif rathom l-irsira Tafit l-art niżlin bih Id-dar ta' Dolores Hi tmur minnu fih. Dolores kif semgliet L-aħbar mill-irsira Ħsieb għamlet li tħarrbu Il-bogħ'd minn dil-Gżira. Fil-waqt qabdet karta, Kitbitlu kelmtejn U tatha lil dina Bla telf ta' żmien xejn. L-irsira x'ħin dalam Ħdejh niżlet ġol-għar, Fetħitlu biex jaħrab Kif qara l-aħbar. Mid-dar ta' Dolores Bir-rkib mar ix-xatt U liż-żagħżugħ Kassja Ma rah iżjed ħadd, Kien jum bnazzi tar-rebbiegħa Sema safi, baħar ċar, Mirkeb deh'r fuq din il-Gżira Sew max-xemx ta' nofs in-nhar. Bejn il-fliegi beda jsallab, Wasal issa Fomm ir-Riħ, Il-qlugħ naqqas, kajjikk niżżel, Tlitt irġiel rikbu ġo fih. U inejn minnhom qabdu jaqdfu Bl-akbar ħeffa daw n-naħħiet, Ix-xatt resqu, l-ieħor qabeż U bies l-art għal tliet darbiet. Malli sellem lill-qaddiefa It-trieq qabad tal-Munxar, Għajnejh rafa' lejn is-sema U l-kajjikk mnejn ġie dlonk mar. Dan ir-raġel f'tarf it-telgħa Raġa' xteħiet għarkobbtejh, Donnu ferafi kif ra t-Torri, Żewġ demgħat ġelbnu mn'għajnejh. Fil-waqt lemaħ bniedem iswed Li kien qiegħed isuq ħmar, Hekkif għarfu sieħlu b'ismu, Qam mnejn kien, għal urajh mar. Kif dak sema' 'l min isieħilu Dawwar wiċċu minnufih, Dana laħqu, għannqu miegħu U dlonk qabad jifraħ bih. L-iswed tafa' harsa fuqu U miblugħ qal: 'sbejħia din 1 Int fejn tafni 7'' l-ieħor siket U flimkien baqgħu mixjin. Kienu qorbu lejn it-Torri X'ħin fuq l-iswed raġa' dar U staqsieh kif urih b'idu: 4Ta' min hija dik id-dar 7' L-iswed wieġbu: ''Dik ta' sidi L-għani Kassja, għoddu miet Bl-għali t'ibnu li kien ħarab U aħibar tiegħu qatt ma ġiet. 'Mindu tilfu, f'għoxrin sena Qatt ma ġie iżjed il-haw' U kemm ġonna u ġid qed tara Kollox kiseb ħatnu Slaw,' Wara ftit b'leħen imriegħed Dan issokta jistaqsih Għias-Sinjura l-Ispanjola, L-ieħor wieġeb minnufih: 4Dik il-mara wisq ħanina Ta' kuljum tibgħat: għalija, L-ewwel ħaġa li ssaqsini Għall-aħbar ta' Gammarija.' Dan il-bniedem malli sama' Minn fomm l-iswed daw' l-kelmiet Tgħannaq miegħu, beda jolfoq U faqqagħiu żewġ bewsiet. Waslu t-Torri, hemm ġew datilu, Wara ftit joħroġ l-irsir U bir-rkib għad-dar il-ħamra F'daqqa waħda dan itir. Dolores bħal berqa Dlonk ħarġet mid-dar U ġriet lejn it-Torri X'ħin semgtiet l-aħbar. Min qatt jista' jfisser X'ħassew dak il-ħin Il-wieħed u l-oħra Kif raw lil xulxin 7 U'Maħibuba Dolores l' t'Maħbub Ġammarija F' Fis ħarġet minn fommhom Dil-għajta qawwija, Hi ntafgfiet fi ħdanu, U bdiet tgħannqu magħha, U beda l-bews tiegħu Jitħallat ma' tagħha. Fil-waqt qabżet qaltlu: 'Naħarbu minn haw. 'Le,' wieġeb, 'haw'nibqgħu Biex nara lil Slaw,' 4TI ħatnek 7 l staqsietu Taf int minhu dak 7 Dak hu l-għadu tiegħek; 'Llaħares jarak F' 4Dak kien li ried joqtlok Għar-regħba tal-ġid, Li kien qarraq bija, Ħaqarni mhux ftit.' Fil-ħin Gammarija Sar donnu xitan, U ħalef fuq ismu Li joqtol lil dan. Imqabbda ma' driegħu Bdiet tiġbdu, tmexxih, Il-bieb haw' infetaħ, Slaw feġġ minnufih. Kif sabhom quddiemu Il-kiefer heddidhom, U fl-eħrex tagbida B'sejf f'qalbhom niffidhom. Midruba fl-art waqgħu Flimkien imgħannqin U ntemmu f'ħin wieħed Iż-żewġ imsejknin l Miktuba versi minn Ġ.