'KATRIN TA' L-IMDINA' Nistfiajjel illi tmienja minn kull għaxra li jaqraw fuq wiċċ dan il-ktieb l-isem ta' Dwardu Cachia, jistaqsu lilhom infu- shom: 'Min hu dan Dwardu Cachia 7' U ma għandhomx tort; għaliex, għalkemm għad baqa' fiafna nies ta' żmienu li setgħu jiftakru sewwa f'dan il-kittieb, wisq ftit huma dawk li għandhom fijiel tiegħu. Aħna nfusna li dħalna għal dan ix-xogħol u li stħarriġna lil dawk kollha li kellhom xi rabtiet ta' demm, jew ta' xogħol ma' dan il-bnie- dem, ma stajniex niksbu ħilief ftit u ftit wisq fuq il-ħajja tiegħu. Dwardu Cachia twieled l-Isla fl-1858. Ta' xi sitta jew seba' snin daħal l-iskola tal-Gvern, u ngħażel malajr minn sħabu għall-għaqal u d-dehen li kellu, u mhux anqas għat-tjieba ta' qalbu, F'April tal-1874, jiġifieri meta kellu sittax-il-sena, għażluh surmast assistent, u beda jgħallem fl-iskola tal-Birgu, minn fejn għadda għal dik ta' l-Isla u fl-aħħar għal dik ta' Ħal-Tarxien. jidher li l-ħajja tiegħu tad-dar ma kenetx kollha ward. Ħa l-pensjoni fl-ewwel ta' Frar, 1907, u miet fit-12 ta' Ġunju ta' dik is-sena, meta kien għad ma għalaqx il-ħamsin. Fil-ħajja letterarja tiegħu, Dwardu Cachia kellu żewġ taq- simiet: fl-ewwel waħida ħadem, biex ingħid hekk għal-rasu, immexxi biss mix-xejriet qawwija li sa minn tfulitu kellu għat- tqabbil, u f'din it-taqsima kiteb bħal ma jgħidilna hu in-nifsu, xi ċajt u xi ''fimerijiet', (Ara ''Taqbil bil-Malti ta' Dwardu Cachia, Malta 1886'); fit-tieni ħadem tafit it-tmexxija ta' xi nies għaqlin tax-Xirka Xamija, li kienu għarfu x-xeħta li Dwardu kellu għall-poeżija u fettxew li jdawru dik ix-xejra u s-setgħet li hu kellu, għal xi Ħwejjeġ alijar, jiġifieri għal poeżija tas- saħiħa, mimlija, sabiħa u fejjieda, billi jaqbad igħanni xi ġraj- jiet mill-Istorja ta' Malta fejn jidher il-karattru ta' niesna, id- drawwiet tagħhom fl-imgħoddi u xi turijiet tar-Reliġjon illi fl-istorja tal-Maltin intisġet dejjem sfieq ma' l-imħiabba tal-pajjiż. Xi għanjiet żgħar bħal ma huma ''It-Tliet Ħutiet', ''Ġlieda bejn żewġ Xjuli', ''il-Għerf ta' Cakkar' u oħrajn huma aktarx xogħol ta' l-ewwel taqsima, jiġifieri, ta' Dwardu Cachia. il- Qabbieli; iżda ''Katrin ta' l-Imdina'' hi bla dubju ta' xejn tat-tieni taqsima, u b'din il-għanja l-poeta qabbieli tala' telgħa sabiħa ħafna max-xaqliba ta' Elikona u sar poeta tal-fisiebu tas-sengħa. Id-disinn ta' din il-għanja ma satax ikun imqassam afħijar, biex jaqla' dak l-effett li ħaseb uli xtaq il-poeta. Fl-ewwel qatgħa, b'dawk il-versi tas-sitta, li jidħlu b'mixja ħafifa, im- ma rżina, u bla għaġla, bħal mixja ta' min jaf li dieħel biex jaqdi dmir, għalkemm ukoll biex jaqta' xewqa, tħosshom itellgħuk ħelu ħelu sal-quċċata l-iżjed għolja tal-hena li tista' ġġarrab qalb ta' xebba fil-jum tal-għarusija u tat-tieġ tagħha. Fit-tieni qatgħa, il-bidla tal-versi tas-sitta f'oħrajn tat-tmienja, H tiġi għall-għarrieda, turik mill-ewwel illi s-sema tal-hena beda jitgħajjeb bi sħab sewdieni ta' twiegħir, ta' mrar, ta' thed- did, ta' ħbit; u mal-versi, wara l-ħabla ta' l-ewwel aħibar, don- nok tisma' l-ġiri tal-Maltin qalbiena taħt it-triġija tal-Ħakem li fuq l-imħabba tax-xebba li saret martu, iqiegħed l-imħabba tal-pajjiż u tal-ħaqq, u jħeġġeġ lill-Maltin miġbura fl-Imdina, biex imorru jitqabdu mal-kefrin ta' Torok li kienu qegħidin iħarbtu l-għelejjel fir-raba', u jxerrdu l-biża' u d-demm fir-rfula, Ir-reġgħa, mbagħad, mill-versi tat-tmienja għall-versi tas- sitta li bihom kien għadu kif għanna t-tieġ ta' Katrin mal- Ħakem, u issa sa jgħanni l-ħasra ta' din l-imsejkna li f'jum wieħed minn xebba u għarusa. issir mara u tormol, iġġiblek bħala kesfia ma' ġismek, li minn qabel ma jgħidhulek il-poeta, inti tħoss li qiegħed quddiem ix-xbieha tal-mewt. ' Il-versi, Dwardu Cachia, dejjem ħadimhom tajjeb, saħan- sitra meta hu kiteb biex isawwar xi ħliqa u xi ċajta: imma, f'Katrin tal-Imdina, il-versi tiegħu fihom sengħa ġdida, togħma iżjed bnina, u għandhom daqq bħal ta' qampiena li taf id- doqq il-mota tal-ferħi u tal-hena, u taf wkoll tikser fil-bikja tal-għali, tat-telfa, tal-mewt. ../U l-Malti ta' Dwardu Cachia hu Malti safi, imma bla tiġbid u bla tfittix. Il-kliem magħżul u mqiegħed tajjeb, u l-kelma dejjem tfisser dak li jrid il-poeta u mhux ħaġa otira. Jekk tafisel tbiddillu kelma, tintebaħ. minnufih li Ħassart il- ħisieb tiegħu, U kliem żejjed ma hemmx : kull kelma għandha l-fiġieġ tagħha, u ma tneħħix waħda li ma tħallix il-vojt. ii , ib Għal dana kollu, jiena nafiseb illi, jekk il-letteratura mal- tija tgħodd erba' poeti, Dwardu Cachia jistħoqqlu li jingħadd magħhom, 'kk mhux imħabba fil-għana l-ieħor tiegħu, im- ħabba f'din il-waħda li fit-tifsila, fil-qatgħa, fil-lewn u fix-xerqa tagħha turi sengħa tal-kitba mill-isbaħ. U għalhekk, biex poeżija bħal din ma tintesiex, u biex kulħadd jkun jista' jifhimha u jduq il-benna tagħha, jiena ħsibt illi noħroġha f' 'Il-Malti' b'dawn l-erba kelmiet ta' qabel u bi ftit tifsir ta' dak li deherli tqil fin-nisġa tagħha. KATRIN TA' L-IMDINA 1 Isimgħu di' l-ġrajja Nofs Malta bi fiġarha U żommu b'tifkira Biex tara l-Katrina Il-għors ta' żewġ għonja Ittejjeġ mal-Ħakem Mill-aktar tal-Gżira. Għors. Bir-regqa, għors ifisser iż-żmien li fih xebba u għażeb jitħejjew għaż-żwieġ. Minn din il-kelma, bħala minn għerq, jitnisslu għurus u għarusa, Bi ħġarha, flok b'tiaġarha, jew bil-ħaġar tagħha. Għajdut sa- biħ biex ifisser li marret sa l-anqas ruħ tal-pajjiż. Ħakem. —Fiż-żmien li Malta kienu jagħmlu minnha l-im- peraturi ta' Spanja, il-Hakem kien il-prefett jew il-gvernatur ta' Malta, Fil-kitba uffiċċjali taljana u spanjola kienu jsejħiulu tCapitano di Verga,' għaliex hu kellu l-jeddli jġib miegħu raġel li jżommlu t-tarka u għasluġ (verga) bħala għelm ta' setgħa. Bikri.—Kmieni; minu bakar, jobkor li jingħad għal-frott li jilħaq qabel żmienu, L-Imdina. Dak iż-żmien l-Imdina kienet il-Belt Kapitali, jew ewlenija tal-Gżira, u hemmhekk il-Ħakem kellu d-dar tiegħu, u hemmhekk kien qagħadu. 2 Bir-rassa minn kmieni Il-Ħakem imżejjen Miżgħud kollox kien, Bi Ibiesu s-sabifi, Fejn rasek idaħħal Kien hieni bil-qiegħda Ma fadal imkien; Imdawwar b'kull ġieh. Id-dar hi maħnuqa, 4 Bħal bajda mimlija, Katrina, l-għarusa, Imżejna bil-ħixejjex. Bħal warda maltija, Għall-għors imħejjija. Ma' ġenbu minsuba 3 Ferfiana-w tistfija; Hemm erba' qaddejja U idejha mdannitha ; Bil-wieqfa fil-bieb, U r-raheb Bernard Biex jilqgħu l-ħaddara Il-barka xteqilhom Il-qraba wil-ħibieb : Mis-sema sa l-art. 2 Miżgħud- mimli; minn żegħed li jfisser kotor fil-għadd bħal meta ngħidu : Il-pajjiż żegħed bil-barranin, jew il-gżira żegħded bil-ħaxixa ngliża. Iddaħħal rasek— għajdut biex infissru: issib daqsxejn tal-wisa fejn tidħol u fejn toqgħod. Ngħidu hekk, għaliex aktarx min irid jiddeffes fir-rassa, bħal ma jagħmlu t-tfal, ibaxxi rasu u jitfagħha quddiem. Maħnuqa—minn fanaq tross il-griżmej li wieħed ma jistax jieħu nifs aktar, Maħnuq bin-nies ifisser mimli u marsus bin- nies li wieħed ma jistax jaqsam jew jidħol, Bil-ħxejjex—bil-qsari u bil-ħaxix taż-żina,bħal liedna,spika etc. Qaddejja—nies imħalisa biex jagħmlu xi xogħol tad- dar jew għad-dar, bħallikieku xiri, twassil ta' ħbarijiet etc, Sefturi. Ħaddara—Il-mistidnin li jmorru ma' l-għarajjes biex jifir- ħulhom u jagħtuhom ġieh. Qraba—nies li kienu jiġu minnhom: nies ta' demm wiefied, jew ta' ġebbieda watida. Minsuba—bil-qiegħda u għal-qalbba. Ferfħianaew mistħija—Ferħona, għaliex iż-żwieġ kien kif xtaqitu hi; mistħija, għaliex xebba rżina, Mdannitha—Mdanna għall-għarus tfisser omm l-għarusa; għall-għarusa tfiisser omm il-għarus. Raheb—tista' tfisser min jgħix ħajja mwarrba għalih wafidu ma' Alla: tista' tfisser palri jew qassis u xi drabi saħansitra is-servjenti tal-Knisja. 5 6 in-nies ta' ma' dwarhom Fil-waqt ifeġġ Fieres Għall-ġilwa mħiejjija lqammes mal-ħàra Bis-sdieri wix-xwabel Liż-żiemel, biex jofroq Imgħammra-w miksija Bħal trieq għall-ħaddara. Weqfin, s'er jitilqu; Min tala' fuq għatba, Iberrfiu l-bibien… Min sal fuq riġlejh, Ferħi ġewwa, ferti barra, Biex jara l-għarajjes Tifriġ kullimkien. Għaddejja minn ħdejh. Hawnhekk tfisser il-qassis li kellu jtejjiġhom. Il-Maltin lill- Kavalieri ta' Malta kienu jsejħulhom ''Rħieb ta' San Ġwann' Ġilwa—tfisser il-miġimgħa tal-ħaddara li fiż-żmien l-im- għoddi u fir-rħula il-lum ukoll, iwasslu lill-għarajjes mid-dar sal-knisja, u, wara ż-żwieġ, mill-knisja sad-dar tal-għarusa, biex jagħtuhom ġieh u jifirħu magħhom. Bis-sdieri— minn sider; tfisser dak il-Ibies jew dik il-biċċa mill-armatura li tgħatti s-sider. Is-sdieri tal-bellus bil-buttuni tad-deheb ikkuskjati kienu dak iż-żmien il-lbies ta' min irid jidher, u kien jagħti l-akbar biċċa xogħol lill-Ħajjata. Xi wħud minnhom li għadhom jidhru sal-lum fil-Mużew u f'xi djar, juru sengħa kbira. Iberrħu—jiftħu beraħ. Tifriġ—Minn faraġ—qawwa ta' qalb: ta' tama u ta' sliema. Fieres—kavalier li fi żmien il-Hakem fil-festi l-kbar kien iġib il-bandiera u l-arma ta' Malta. Iqammes iż-żiemel (jew iqammas)—iqabbeż iż-żiemel, billi issa jżommu fuq il-Iġiem, biex iż-żiemel jogħla fuq saqajh ta' wara, u issa jitlaqlu, biex jinżel tuq saqajh l-erbgħa, u hekk iżommu dejjem jitħarrek. Ħàra—naħa, biċċa trieq jew wesgħa ma' ġenb id-dar. Jofroq bħal trieq—jiftaħ f nofs in-nies daqsxejn ta' mogħdija. Għatba—il-ġebla fil-fetħa tal-bieb li nirfsu fuqha fid-dħul u fil-ħruġ. Dik ta' bi drittha, fuq rasna, tissejjaħi blata bil-plural blajjal. Sàl—għola ftuq riġlejh u fuq ponot subgħajh, biex jista' jara minn fuq ras ħaddieħor. Il-klieb isulu ma' siedhom bil-ferħ. 7 8 Il-qniepen idoqqu, Mill-bjut u mit-twieqi Igħannu x-xebbiet, Xefittulhom dafriet; Bit-tabar u ż-żmamar Mill-ġwielaq quddiemhom Bdew jidwu s-smewwiet. Ward xerrdu x-xbejbiet; Katrina wil-Ħakem, Mittbarka xtequlhom, Taħt star tas-satin, Mitt hena-w mitt ġid; Mal-libieb u l-ħaddara Tifħir fuq l-għarajjes Għall-knisja ħirġin. Kull fomm kien igħid. Igħannu x-xbejbiet. Fil-waqt illi l-ġilwa kienet tkun sejra lejn il-knisja, xi xbejbiet, u xi drabi xi żagħżagħ ukoll, kienu jgħannu fuq xi strumenti għana f'ġieħ l-għarajjes. 124; u Malta and Ġibraltar, Macmillan, p. 246. minn Alb. Tabar—tambur, Bit-tabar kienu dari jsejħu n-nies biex jaħibtu għall-għadu. SMa jibżax minn daqq it-tabar' kienu jgħiduh għal xi ħadd qalbieni li l-ġlied mal-egħdewwa kien jieklu bil ħobż. Żmamar—Strumenti tal-qasab b'daqsxejn ta' qrajna fit-tarf biex twassal il-leħen. Kienu jdoqquhom aktarx ir-ragħajja waqt li jirgħaw il-merħla, imma kienu jindaqqu wkoll sikwit bħala sinjal ta' ferti fil-Milied, fil-Karnival u fit-tiġien. Jidwu—itennu l-leħen; itennu d-daqq. Stàr—Kienet il-mustaxija tal-għarusa. Huwnbekk ifisser il baldakkin li taħtu dak iż-żmien kienu jimxu l-għarajjes mid- dar għall-knisja u lura. Dafriet—ħwejjeġ irqaq, bħal xgħar, ward, jew ħaxix maħdumin trizza jew marbutin flimkien bil-ħajt, b'xi gost. k tif hekk din il-kelma tfisser: kuruni tal-ward, jew buk- etti, Mill-ġwielaq—mill-kannestrijiet. Il-ġwielaq jinħadmu bil- ġummar u bis-simar. Mitt-hena— Hena aktarx tar-ruħ: ġid aktarx materjali. Titħir—kliem ta' ġieh u ta' xewqat tajba. 9 10 Xħin waslu fil-misraħ Hemm għamlu xi talba, Laqgħuhom għożżieb U r-raħeb mar idejhom, Bix-xama' f'idejhom Berkilhom il-ħatem, Fid-dafila tal-bieb: Għaqqdilhom idejhom; Dafifiluhom fil-knisja Lill-wieħed u 'Il-oħira Li kienet bħal ġenna Staqsihom fil-ħin, Mixgħiula w-imżejna, Kif titlob il-Knisja, Bi ġmielha tithenna … Jogħġbux lil xulxin. Misraħ—il-wesgħia ta' quddiem il-knisja. Il-lum igħidulha spjazza', l Għożżieb—żgħażagħ taż-żwieġ, iżda li għad ma humiex miżżewġa. Kienet drawwa sabiħa dik tal-għożżieb li jilqgħu lill-għarajjes bix-xama' f'idejhom u hekk jidħlu magħhom fil- knisja. Bi ġmielha tithenna. Suggett inti—bi ġmielha thennik. Hatem—cirkett; l-iżjed dak li l-għarus jagħti lill-għarnsa fiż-żwieġ, bħal għelma ta' rabta għal dejjem. Biċċa ewlenija taċ-ċerimonja taż-żwieġ hu it-tberik tal-ħatem. Għaqqdilhom idejhom—-ġegħelhom jieħdu id-f'id. Kull ma fiha din l-istrofa u l-oħra ta' wrajha hu meħud bir-reqqa mir-ritwal tal-knisja; u d-deskrizzjoni li l-poeta jagħtina ta' din iċ-ċerimonja, sabiħa daqs kemm hi kbira, tiswa id- deheb. Lill-wieħed u 'il-ofira staqsihom etc.— Il-qassis li jtejjeġ għandu l-ewwel jistaqsi lill-għarus jekk iridx jieħu b'martu lill-għarusa u jsemmiha b'isimha; imbagħad jistaqsi lill-għarusa jekk tridx tieħu b'raġel tagħha lill-għarus u jsemmih ukoll b'ismu. Il-kuntratt taż-żwieġ hu s-sagrament, u s-sinjal barrani tal- kuntratt hu sewwa sew il-kelma, li l-għarajjes jagħtu lil xulxin, li huma kuntenti wietied bl-ieħor, quddiem il-qassis li ma hux ħliet xhud ta' dak il-kuntratt. 11 Kif saret il-ħalfa 1Qalb waħda t-tnejn sirtu, U Ħadu id b'id, Hawn minni mtejġin; Ir-raheb berikom Inħabbu, biex tgħammru U hekk mar igħid: U tgħixu henjin …7 kd 1 Għiaxar xwieni tal-egħdewwa Dehru jsallbu daw' n-naħiiet : Resqu l-Pwales, nies. hemm niżżlu, Kollox tiemda, kollox skiet : Il-ħalfa—il-kelma li jagħtu l-għarajjes quddiem il-qassis, f'riġlejn l-artal t'Alla, Inħabbu— il-muftieħ tal-hena fiż-żwieġ hi l-imħabba. Biex tgħammru u tgħixu—Hemm divrenzja sabiħa bejn dawn iż-żewġ kelmiet. Tgħammru tfisser toqogħdu f'dar waħida u tinġiebu bejnietkom bil-qima u bl-imħabba; igħixu tfisser tgħaddu ħajjitkom flimkien. iżda kull wieħed għalih, mhux bħal tnejn li saru ħaġa walida: fl-ewwel kelma tgħodd iżjed il-kalb u l-ħsieb, fit-tieni tgħodd iżjed is-saħħia u l-ġisem. Xwieni—plural ta' xini—bastimenti, aktarx tal-gwerra jew tas-sibi, bil-qlugħ u bl-imqadef. Ta' l-egħdewwa — L-egħdewwa ta' Malta, dak iż-żmien, kienu is-sibbien torok li kont tarahom ibaħħru FPhawn u f'hinn fil- Baħar Mediterran, u, jew għal-għarrieda, u bil-moħbi, jew xi drabi bid-dieher, jinżlu f'xi qala mwarrba u jisirqu l-uċuħ misjura tar-raba', il-bhejjem li jsibu u jkarkru magħhom xi rsiera, Isallbu—jimxu salib mal-linja dritta: jibbordiaw f'hawnu f'hinn qabel ma jidħlu f'xi qala jew port. Il-Pwales, In-naħa l-iżjed ġewwinija tal-port ta' San Pawl il-Baħar: xtajta baxxa fejn ma bemm l-ebda twegħir biex tinżel art. Ħemda—sikta; aktarx dik li tiġi qabel xi taqliba tal-ajru. Iżda l-għases minn tad-dejma, Li lemħuhom resqin l-haw', Biex igħarrfu 'l tal-Imdina F'daqqa watida l-aħbar taw. Daħna kbira fil-waqt saret; Fis il-qniepen sħiħ daqqew: Ħin bla waqt ir-rħula qamu Għall-Imdina mħarrba ġrew. 4 il-ħaddara xejn ma basru, Meta semgħu dak l-għajjat; Ħasbu li huma nies ferħana Q'ed jitħallqu mat-trieqat.i Għases tad-Dejma. Id-Dejma kienet korp ta' suldati ma- għżulin minn l-ibliet u mir-rħula biex jagħmlu l-għassa mit- torrijiet mibnija l'hawn u lhinn fuq ix-xtut tal-gżira, l-iżjed dawk in-naħiet fejn l-egħdewwa kiena jinżlu ħafif. Dawk it-torrijiet għadhom tista' tgħid kollha, fuq riġlejhom. Lemfiuhom—kelma f'postha: lemaħ ifisser ra mill-bogħod, bħal ma kellhom jagħmlu l-għases tad-Dejma. Riesqa l-haw—riesqin lejn il-gżira, jiġbdu lejn ix-xatt. Biex igħarrfu 'l ta' l-Imdina—biex iġiegħlu lil tal-Imdina, jiġifieri lill-Ħakem u lin-nies tiegħu, ikunu jafu li nqala l-għawġ, Daħna kbira. Dak kien il-ftehim, li meta minn xi torri il-għases jilmħu xi ġfien jew xwieni tat-Torok, jagħmlu daħna kbira billi jaħarqu xi ħatab u ħwejjeġ oħra, biex tidher mit- torrijiet l-oħra u mill-knejjes, u hecc bid-daqq tal-qniepen bil- kbir, l-aħbar tiġri mal-gżira kollha. Ħin-bla-waqt—għajdut biex infissru bla telf ta' żmien: min- nufih. Qamu—fiallew ix-xogħol li kellhom f'idejhom, ħejjew ruħhom u telqu. Mħarrba. Aktar qawwi minn bil-għaġla: bil-ġiri, bħal meta wieħed jaħrab. 4, Xejn ma basru—ma fehmux x'kien ġara. Jitħalqu—jitħadtu b'leħen għoli, bħal ma jiġri dejjem f'xi laqgħat ta' ferħ, Imma dawk kif daħlu ġewwa Nisa u rġiel bit-tfal f'idejhom, Għarrfu 'l-Ħakem illi l-GĦadu Ma jdumx wisq ma jasal ħdejhom. Malli l-Ħakem sama' dana, Lil Katrina qal bil-ħlewwa : 'Alla jagħti s-sabar lilek: Jien sa mmur nirbafi l-egħdewwa, 7 ''Jalla, jalla, rġiel qalbiena, Tqassmu l-koll, sabiex nirħulha; Jalla, rġiel, għaliex it-Torok S'er iħarbtu d-djar fir-rħula'' Kif daħlu—malli daħlu, jiġifieri dawk li kienu ġew mir- rħula wara d-daħnna u d-daqq tal-qniepen. Ġewwa— fil-qalba ta' l-Imdina, quddiem il-palazz tal-Ħakem. L-Għadu— is-sibbien torok, jew il-ħallelin tal-baħar li kienu niżlu n-naħa tal-Pwales. Lil Katrina qal bil-ħlewwa. Ħaġa minn awl-id-dinja li l-ewwel ħsieb tal-Hakem, wara dik l-aħbar, kellu jiġri għal Katrin; u billi l-ġrajja kienet ta' tiġrib u ta' biża' kienet ukoll ħaġa xierqa u meħtieġa li l-Ħakem ikellimha bil-ħlewwa. Kull nuqqas, għalkemm żgħir, f'dak il-ħin kien itellif ha l-hena ta' dak :il-jum għal dejjem. Il-poeta ħaseb dan u kiteb tajjeb. Alla jagħti s-sabar lilek—Ħsieb sabiħ u f ħinu, għaliex Alla biss jista' jsabbar f'ħabtiet bħal din. Nirbaħ. Kieku qal 'niġġieled ma' l-egħdewwa'' kien jitfa' fil-qalb ta' Katrina il-ħsieb u l-biża' li jista' jitlef: il-kelma nirbaħ tneħħi għalkollox dak il-ħsieb u dan il-biża', u tnissel tama qawwija li ġġegħelek tħoss bil-quddiem il-ferħ tar-rebħa. Tqassmu. Imperativ: kelma ta' amar: jiġifieri tqassmu kif titlob is-sengħa tal-gwerra; ingħaqdu f'kumpannijiet, kull waħda taħt l-uffiċjal tagħha. Nerħulha—nitilqu, immorru, Iħarbtu—jagħmlu ħsara kbira lir-rħula billi jisirqu mid- ġjar u jgħarrqu l-uċuħ tar-raba'. : 8 Tar il-hena f'daqqa waħda, il-ferħi tbiddel dlonk fi mrar: Ma tismax filief nisa tnewwaħ Sew fit-toroq, kemm fid-djar: 9 Dika tbus lir-raġel tagħha, L-ofira tgħannaq lill-għarus : Ħabel wieħed, qatta waħda, Min igħannaq, min ibus. io Kulħadd fiejja ruħu sewwa Għiaat-taqbida mal-kefrin, illi ħarbtu kulma sabu F'kemm irħula bdew defilin. li Tliet mitt ruħi mal-Ħakem telqu, Nofs bir-riġel, nofs bir-rkib; Kulħadd ħalef li fl-Imdina Rjus l-egħdewwa għandu jġib. Tar il-hena—is-sliema għebet minnnfih. Hena ifisser il-paci, is-sebħ, il-ġmiel li wieħed iħoss ġewwa albu meta kollox ikun jaqbel mal-fehmiel u max-xewqat tiegħu; horh ifisser it-turija jew il-wiri li wieħed jagħmel tal-hena li jħoss f'qalbu. Tar minn morr—il-maqlub ta' ħlewwa: siket; taqtiq ta' qalb. Tnewwaħ—titbekka; tfisser bid-dmugħ u bil-kliem il-għom- ma ta' qalbek; aktarx ngħiduha għan-nisa u għat-tfal. Tagbida—ġlieda Habel wieħed qatta watħida ngħiduh biex intissru li kollox isir f'daqqa. Kefrin—ħorox; nies li għandhom qalbhom iebsa u ħażina, u ma jħossux ħniena. Hawn tfisser is-sibbien torok, Ħarbtu—għarrqu: serqu, jew kissru. Bir-riġel-—bil-mixi. Bir-rkib—fuq iż-żwiemel. 12 Ħin bla waqt bħal sħaba sewda Lemliu Visfel bgħid minn ħdejhom; Ġrew għal fuqha daqs egħifiered, U l-kefrin ġew talit idejhom. 13 Bdiet taqbida li ma bħalha Minn Ħal-Lija sa Ħat-Tard; Aħbat, idrob, infed, oqtol… Wied tad-dmija ġera fl-art. 14 Mietu bosta mill-egħdewwa, Il-Maltin ukoll batew; Dawna rebħu, dawka ħarbu Lejn ix-xtut mn'ejn kienu ġew. Egħfiered—erwieħ ħżiena; għula; xjaten. Hawnhekk din ix-xbieha trid tfisser li l-Maltin niżlu ħfief daqs berqa u mħeġġin biex jagħmlu taqtigħa mill-egħdewwa. Ġew tafit idejhom—If hem: ma setgħux jaħarbu u jgħad- duha lixxa, imma kellhom jiġġieldu, Taqbida—ġlieda; ħbit, taqtigħa. Minn Ħal-Lija sa Ħ'Attard—Is-sibbien torok u dawk ta' Barbarija dejjem kienu jfittxu li jinżlu fejn $ma hemmx twegħir jew in-naħa ta' Marsaxlokk u Birżebbuġa u jitilgħu lejn iż- Zejtun, Ħal-Far (il-lum ma baqax ħlief ismu) u ż-Żurrieq; inkella lejn San Pawl il-Baħar, u jitilgħu lejn il-Mosta, Ħal- Lija u Ħ'Attard. Fuq din il-ħaġa tajjeb li wieħed jara x'jgħid Ant. Carnana fil-ktieb tiegħu 'Ines Farruġ' Cap. l-paġ. 3 u ta' wrajha. Aħbat, idrob, infed, oqtol—Dan il-vers u l-ieħor ta' wrajh huma versi mill-isbaħ: it-tkabbir tagħhom qisu taraġ; il-kliem ifisser waħida iżjed minn l-oħra, u mqiegħed kollu mal-mixja tal-ġrajja: l-ewwel il-ħbit imbagħad id-drib, (minn barra); wara l-infid, jiġifieri id-drib fil-ġewwieni tal-gisem, li hu minnu-n- nifsu qalil u aħrax; fl-aħħar il-qtil jew il-mewt. Wied ta' dinja, Għajdut imkabbar u mgħaġġeb, biex ifisser li kien hemm bosta tixrid ta' demm. Dawna rebħu…— Il-Maltin, fil-versi ta' qabel imsem- mija l-aħħar. Dawk—it-Torok imsemmija l-ewwel. Lejn ix-xtut etc. lejn il-Pwales fejn kienu niżlu u fejn kienu ħallew jistennewhom lix-xwieni tagħhom, 15 It-taqbida kienet ħarxa, Damet sewwa nofs ta' nhar: Rjus it-Torok, bħala rebħia, Quddiem bagħtu għall-aħbar… ik ik 1 2 Bi rjushom imgħaddsa, Għaliex din il-ħemda 7 L-Imdina defilin… Dil-ħasra x'inhija 7 Kemm ħarġu qalbiena l Xi tkun dik is-sura Għala issa mnikktin 7 Li ġiebu mgħottija 2 Rjus it-Torok—Kienet drawwa, ħarxa, ta' dawk iż- żmenijiet li r-rebbieħa jaqtgħu r-rjus tal-egħdewwa mejtin u jġorruhom magħhom bħala xhieda tar-rebħa. Bħala rebħa—If hem: bħala wiri, jew bħala sinjal ta' rebħ; bħala xhieda li kienu għalbu lill-egħdewwa. Quddiem bgħatu—bgħatu bil-ġiri lil-xi wħud tajbin minn riġlejhom biex iwasslu l-aħbar lil dawk li kienu baqgħu ġol- Belt, qabel ma jaslu huma. Bi rjushom imgħaddsa—bi rjushom imdendlin u b'għaj- nejhom lejn l-art bħal min bu ħosbien u mnikket. L-Imdina deħilin—Il-Maltin li filgħodu kienu ħarġu mal- Ħakem biex jitqabdu mat-Torok. Qalbiena— b'qalbhom mimlija; fuq ruħhom. Ħasra—wiri ta' ħniena; mogħdrija f'xi deni jew ħsara li li tiġi fuq xi ħadd, jew fuq xi pajjiż. Sura—fħiaġa fil-għamla tagħha, jew ix-xebb,id-dehra ta' ħaġa. Hawn tfisser: dik il-ħaġa mgħotija, li għalhekk ħadd ma sata jara x'kienet u liema għamla kellha, 3 5 Il-Ħakem x'sar minnu, Fil-ħiabla, tnejn minnhom L-għarus ta' Katrina B'sejf f'ġenbu nifduh; Li rajtu filgħodu Fl-art waqa': n-nies tiegħu Imdawwar biż-żina7… Hemm mejjet refgħuh. 4 6 Sew malli l-egħdewwa, Min jista' jgħid x'ħasset Qarrieqa w kefrin, Kif semgħiet l-aħbar Raw ruħhom mirbuħa Katrina 7: Bħal berqa Minn Ħutna l-Maltin, Dlonk fiarġet mid-dar. Il-Ħakem x'sar minnu 7 Mistoksija f'waqtha. Wara rebħa, il-għajnejn ta' kulħadd ifittxu lill-kaptan, għaliex fih jinġabar il-ġieh ta' kull wieħed li jkun ħa sehem fit-taqbida u għen għar-rebħa. Ħaġa minn-awl-id-dinja mela, li meta l-Maltin daħilu rebbieħa fl-Imdina u l-Ħakem ma deherx, u qalb il-mi- ġimgħa, dehret dik is-sura mgħottija kellha tinsama' din il-mis- toqsija 'Il-Ħakem x'sar minnu 77 Għal din il-mistoqsija jwieġeb il-poeta fit-tliet strofi li ġejjin: Żina—dak kollu li jsebbati, li jorqom: dak kollu li jitqiegħed fuq persuna jew fuq ħaġa biex tingħoġob iżjed. Imdawwar biż- żina—imdawwar biż-żina ta' fiwejġu, tad-dar u tal-belt, Qarrieqa—ħajnin, li jiġġieldu bla jedd, u għalhekk ma jiġġieldux kif titlob is-sengħa tal-gwerra, iżda bil-moħbi u bil- qerq bħala sibbien u ħallelin li kienu. Kefrin—-Ħorox, li jagħmlu l-ħsara u d-deni u jitgħaxxqu bihom. Fil-ħabla—fil-fixla, fit-taħwid li xi ttit jibqa wara t-taqtigħa. Hemm— fil-post fejn laqtugħ: jiġifieri li l-Hakem waqa' id- daqqa u l-mewta. ' Refgħuh—mill-art fejn kien waqa' mejjet. Min jaf igħid… sa Katrina. Jekk kulħadd kien miblugħ u mnikket għall-mewt ħabta u sabta tal-Hakem, ħadd iżda ma kellu u ma sata' jagħli u jitbekka daqs Katrina li filgħodu, f'riġlejn l-artal kienet ħalfet lill-Ħakem, u ħadet minn għandu, il-kelma tas-sedqa u ta' l-imħabba bla nuqqas u bla tmiem: għal- hekk xierqa hawnhekk il-mistoqsija tal-poeta: Min jaf igħid x'ħasset 7… etc. Din l-istrofa a l-erbgħa li ġejjin fihom poeżija qawwija u sabifia tal-għaġeb għaliex kollox miġbud mill-qalb u mix-xejriet tal-bniedem. — 7 8 Il-ħbieb marru wrajha, Bħal ġenn haw' jaqbadha, Sabiex iżommuha, Ma trid tistna' V'ħadd : Il-koll daru magħha Bdiet twarrab b'idejha, U riedu jsabbruha. Bikkiet lil kullħadd. 9 X'fin tilmħu, tintilef U taqa' hemm fl-art Fejn kienu filgħodu Xerrdulhom il-ward… Dak li għamlet Katrina, dak li għamlu l-ħbieb biex iżommuha, dak li mbagħad ġara, kollox minn-awl-id-dinja ; u kollox imqiegħed fi kliem meqjus, u magħżul kif jixraq lil dik il-ġrajja ta' niket li ina bħalu; u mhux biss li ma hemm l-ebda kelma żejda, iżda kull kelma għandha tifsir ta' ġmiel u ta' qawwa mwieżna, illi jġegħluk temmen li hekk. kien tassew. Isabbruha—ifarrġuha ; jagħminiha l-qalb; idawwrulha ħsebijietha fuq ħwejjeġ oħra. Blial ġenn haw' jaqbadha— Il-għali meta hu kbir u jiġi fuqna għal għarrieda jeħdilna l-għaqal u d-dehen u jofiroġna minn sessina, u dak li ngħidu u li nagħmlu dak il-ħin jixbaħ wisq lill-kliem u lill-għamil ta' min hu miġnun: l-iżjed im- bagħad jekk niltaqgħu ma' xi tfixkil li jżommna lura minn dak li aħna nkunu rridu nagħmlu biex naqtgħu xewqitna. Ma trid tisma' lħadd. In-niket u l-għali għandhom it-tarf sa fejn jimxu mar-raġuni: il-barra minn dak it-tarf il-għaqal jintilef, il-qalb tingħafas u saħansitra l-kliem tal-faraġ idejjaq. Bdiet twarrab b'idejha—bdiet tħaddem idejha piex tofroq jew tiftaħ mogħdija qalb ir-rassa ta' ħbiebha billi twarrabhom minn quddiemha. Bikkiet lil kulħadd--—Il-ħasra ta' Katrina fit-telfa tan-niket tagħha qabbżet id-dmugħ f'għajnejn dawk kollha li kienu ma' dwarha. Sakemm il-bniedem imnikket tista' tfarrġu, it-tama żżom- mok daqsxejn imwieżen u l-qalb ma tmutx; iżda meta tibda t-telfa tar-raġuni u l-kelma tal-faraġ ma tiswiex iżjed, il-qalb tingħafas u d-dmugħ jaqbeż. Xħin tilmħu tintilef—Sa bawnhekk, jew b'xi ħajta tama illi l-ġrajja setgħu ma jkunux koroh daqs kemm kienet ħasbithom hi, jew għaliex kienet għadha ma ratx b'għajnejha il-kruha tal-ġrajja li hi kienet basret, Katrina setgħet b'xi mod 10 Minn xebba-w Għarusa F'ħin wieħed di'l-mara Ittejjeġ u tormol… Min jista' jsabbarha 7 iżżomm fuq riġlejha ; iżda malli quddiem għajnejha ġiet is-sura, mejta, ta' dak li filgħodu kien sar żewġha u li issa kienet tistennieh jasal imżejjen bil-ġieh tar-rebħa, il-ftit tal-ħila li kien baqgħelha dabet, u hi waqgħet għaxja. Fejn kienu filgħodu xerrdulhom il-ward— f'nofs it-treiq minn fejn filgħodu il-Ħakem u Katrina kienu għaddew biex imorru l-knisja għat-tieġ, u fejn in-nies kienu xerrdulhom il-ward taħt riġlejhom, bħala turija ta' mħabba, ta' ġieh u ta' xewqat tajba, F'waqta ħafna din it-tifkira, li jagħmel l-poeta, tal-ward ta' filgħodu, għaliex hekk il-bidla tas-sabiħ fl-ikregħ, tal-hena fin-niket, tal-ferħ bil-biki tinħass fil-ħruxija tagħha kollha. Minn xebba w għarusa etc.—-Xebba tissejjaħ tifla li waslet għaż-żwieġ. imma li għad ma żżewġitx; għarusa, tfisser xebba li wegħdet iż-żwieġ lil xi żagħżugħ jew raġel: mara, kelma li tfisser u tiġbor fiha kollox, xebba, għarusa, miżżewġa, armla. Filgħodu Katrina kienet xebba u għarusa; saret il-mara tal-Hakem biż-żwieġ; romlot bil-mewt tal-Hakem. Minn xebba u għarusa etc-— Xebba, għarusa, miżżewġa, armla huma, meta jaħbtu, erba' qagħdiet fil-ħajja ta' mara li soltu jinfirxu fuq qatgħa kbira ta' għomorha, Għalhekk kienet ħasra tas-sew kbira dik ta' Katrina li fil-qosor ta' jum wieħed kellha tgħaddi minnhom kollha; u l-poeta wera sengħa mraw- wma meta fil-qosor ta' tliet versi fisser dak kollu li minnu kienet għaddiet Katrin fil-ħarba ta' ftit sigħat. Hekk il-poeżija tagħilaq tajjeb ħafna bil-mistoqsija ''Min jista' jsabbarha 77 li għaliha kulħadd jif hem li għandu jwieġeb: ''Ħadd, u xejn, ' TAGĦRIFA Fil-bidu ta' dan ix-xahar kellna l-pjacir li nilqgħu hawn Malta lir-Rev. C. L, Dessoulavv Ph D., membru onorarju u korrispondent tal-Għaqda tagħna. Fil-ftit jiem li dam fostna leħaq għamel tliet Konferenzi sbieħ u Itaqa' mal-Kumitat u ma l-Imseħbin tal-Għaqda kemm-il-darba. Darb'oħra nġibu iżjed fittul fuq iż-żjara tiegħu.