l-okkażjoni tat-tieni millennju tat-twelid ta' l-Appostlu tal-ġnus San Pawl, il-Papa Benedittu XVI ħabbar iċ-ċelebrazzjoni ta' sena pawlina mit-28 ta' Ġunju 2008 sad-29 ta' Ġunju 2009. Bħala kontribut xjentifiku għal matul din is-sena ħsibna li niġbru fil-qosor il- kontenuti ta' volum ippubblikat minn P. Alfio Marcello Buscemi OFM, professur fil-Fakultà ta' Teoloġija Biblika u Arkeoloġija fli 'Studium Biblicum Franciscanum' ta' Ġerusalemm: San Paolo. L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2008 e 11 Introduzzjoni IE es genn (oni l-aktar figura magħrufa tal-kristjaneżimu tal- ji ta ETA OER AU ieħor importanti fit-T.Ġ., inklużi l-appostli famużi IE Ez oj jutiot iet Bntttsigtii ia ħeatiatal GO i ATO ot d kotrana kif inhi dik riservata PG B RE tie Qta CI lanqas il-figura ta' Ġesti ma hi daqshekk dokumentata meta nqabbluha ma' dik L i B ata i lo ija ea ħafna punti dubjużi, għaliex IA e an dokumenti storiċi kif ukoll xhieda tal-fidi tal-komunità tal-bidu. Ġesti ma ħalla l-ebda dokument miktub. Pawlu ħallielna ġabra grandjuża ta' ittri, il-'Corpus IO ia L-informazzjoni storika dwar Pawlu niġbruha l-aktar mill-Ktieb ta' l-Atti ie I-ojetod i Ben TI ka tiegħu. Imma ta' min jgħid JIE a taa Co ot te għandhomx l-intenzjoni li jagħtuna 'biografija' sħiħa EJ Il-problema tal-Fonti IG LI g A IN ojeZOJU Aktar minn nofs il-Ktieb ta' IG a A (Atti 7,58b; 8-14; 9,1-30; 13-28). Dawn huma l-aktar OO GntueMi l QovzI biex inkunu nafu min hu dan l-Appostlu. Ia e ti Beta 'it-tabib għażiż' ta' Kol 4,14, sieħeb Pawlu (Kol 4,14; 2Tim 4,11; Fm 24) u awtur IO G EN EJAIJUA L-aktar prova ċara ta' dan IO ts OI jitkellmu bl-ewwel persuna JIET ENT KO neħel mhux l-istudjużi kollha B tea A hemm min issuġġerixxa ismijiet oħrajn, it-tradizzjoni DEI fonti l-awtur ta' l-Atti hu Luqa, is-sieħeb fidil ta' Pawlu (cfr. QIES EA NB WZR Atti 16,10-17; 20,5-21,18; 27,1-28,16), bniedem ta' TE ON jati a ila profond tal-letteratura u u li kien kapaċi li jagħmel riċerkia storika attenta u jiktibha b'ċerta ħila G CI EĦB I SETA Evanġelju u fl-Atti, Luqa rnexxielu joffrielna sintesi mill-aħjar dwar l-oriġini u -iżvilupp tal-kristjaneżimu tal-bidu. GOO VA Ez naċċettaw li l-Atti nkitbu madwar is-sena 80 w.K,, jiġifieri wara -komposizzjoni tat-tielet Evanġelju. L-Atti mela iiltioiibs NKo taeT e Sine o te te A Luqa, li kien ġej minn polo f o ta A A jq i ienet kollha kemm hi frott ta' l-evanġelizazzjoni tal- f TAL don JIET Elia ien 'missjunarju' tal-'popli pagani'. L-Atti la huma bijografija EA fire EOħ net nkitbu skond il-kriterji ta' l-istorjografija posittivista moderna, li fiha l-istoriku fat fada o STA ATA A effettivament il-ġrajjiet. IE OO s GNħ et narawh fil-fatt li hu jirrakkonta l-ġrajja tal- konverżjoni ta' l-Appostlu tliet darbiet (Atti 9,1-22; 22,3-16; 26,1-23). JI GO AEA ID Għ Boni Kol G oz ti 4 nibnu l-fatti tal-ħajja ta' Pawlu. Mhux biss, imma l-Atti rridu nqisuhom bħala l-fonti prinċipali tal- ij To I-El l-messaġġ ta' Pawlu. Il-problema tal-Fonti letterarji: l-Ittri ta' San Pawl Jekk neskludu l-Ittra lil-Lhud, it-tradizzjoni tatribwixxi lil Pawlu 13-il ittri, li jiffurmaw nofs il-kitbiet tat-T.Ġ., u li ġustament inqisuhom DEN OK joni determinanti mhux biss biex nibnu l-messaġġ u t-teoloġija ta' Pawlu, imma wkoll l-istorja tal-ħajja tiegħu. Mingħajr dubju l-Ittri mhumiex awtobijografija ta' IO Elio go int Gio tai okkażjonali. Fihom xi elementi awtobijografiċi (cfr. Gal 1,11-2,21), imma dawn huma redatti biss b'funzjoni Pole L-akbar problema dwar SG jii all i oni te te ħiċla kronoloġija tagħhom. Hemm nukleu ta' 7 Ittri IG ON jat JU og Eċ Et li pjoż ta PO St ll to IE lara lest: l o (o te l 2Tessalonkin u Efesin ġie li (Gala ħila mingħajr agrumenti deċisivi. jIMħArtA A a ra l la Pastorali' hu aktar kritiku, IIIA ii A kiln jqisuhom unikament bħala mhux ta' Pawlu, filwaqt li kritiċi kattoliċi jqisuhom bħala awtentiċi u frott ta' li s-7 Ittri meqjusin bħala deċiżament awtentiċi jibqgħuq l-bażi soda li fuqha rridu nibnu l-ħajja u l-ħsieb ta' Pawlu, kemm għaliex huma . dokumenti storiċi ta' antikità eċċezzjonali, kif ukoll għaliex l la i tat JA ma' l-Appostlu u l-messaġġ tiegħu, kif ukoll mal- problemi tal-kristjaneżimu tal-bidu. Rigward il-kronoloġija ġej: l-2Tessalonkin (snin 50-51 - Korintu), IKorintin (53-55 — Efesu), Galatin N, (54-56 - Efesu), Filippin i (55 - Efesu), 2Korintin (56-57 - Maċedonja), IE Ga ia taED A Filemon (61-63 - Ruma), Kolossin (62-63 - Ruma), Efesin (60-63 - Ruma), Ma IE A one tal flimkien f'kollezzjoni unika kif insibuhom fit-T.Ġ. Nafu IB E L S intant Lottai i A Beni telo nat SG lesta ton ib qalba ĊNUS U VI, kV AU EA Fonti oħrajn Barra mill-Ittri Pawlini u l-Atti, fit-T.Ġ. insibu silta waħda li ikkwota l-'Corpus Paolinum' f'2Pt 3,15-16: 'Hekk ukoll kitbilkom Pawlu, ħuna l-għażiż, skond l-għerf li ngħata lilu. Hekk kiteb fl-ittri kollha tiegħu, i fihom tkellem fuq din il-ħaġa. Dawn l-ittri fihom ħwejjeġ qal biex wieħed jifhimhom, u dawk li ma jifhmux u li m'humiex sħaħ biżżejjed ifissruhom ħażin għat-telfien agħhom stess; hekk jagħmlu wkoll mill-kotba l-oħra ta' -Iskrittura'. Issa jekk naċċettaw i 2Pietru inkitbet madwar is- sena 90 w.K. insibu fiha l-ewwel xhieda ta' l-eżistenza tal- 'Corpus Paolinum' u l-ewwel informazzjoni tal-kanoniċità ta' l-Ittri ta' Pawlu fl-użu li kienet tagħmel minnhom il-Knisja tal- bidu. Barra mit-T.Ġ. għandna x-xhieda ta' Klement ta' Ruma (1101) li jikteb li Pawlu kiteb lill-Korintin dwar l-għaqda tal- Knisja, li sofra l-ktajjen għal seba' darbiet u li mar jagħti x-xhieda tiegħu 'sat-trufijiet tal-punent' (Spanja2) quddiem l-awtoritajiet. Polikarpu ta' Smirne, li miet martri fis-sena 156, fl-ittra li kiteb lill-Filippin, jgħid li Pawlu kien kitbilhom Vittri'. Dan ifisser li l-Ittri ta' l-Appostlu kienu magħrufin fil-komuntajiet li hu kien evanġelizza. 'Tiena Lhudi; twelidt f'Tarsu taċ-Ċiliċja' (Atti 22,3), 'Ċittadin ta' belt magħrufa' (Atti B'dawn il-kliem Pawlu jippreżenta ruħu quddiem it- 14 $ L-ART IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2008 tribun, meta ġie akkużat li kien qajjem rewwixta, u quddiem il- Lhud li riedu joqtluh fit-Tempju ta' Ġerusalemm. ta' presentazzjoni tiegħu hu: PAWLU, Lhudi minn Tarsu. Ma nafux eżattament id-data tat-twelid ta' l-Appostlu. Nistgħu biss nagħmlu xi ipotesti bbażata fuq Fm 9 u Atti 7,58. Filemon 9 (miktuba bejn is-snin 54-61) iġġib dawn il- kliem ta' Pawlu: 'jiena, Pawlu, raġel xwejjaħ, u issa priġunier ta' Kristu Ġesti'. Issa skond Ippocrate, l-anzjanità kienet tikkorrispondi għall-perjodu ta' bejn 49 u 56 sena fil-ħajja tal-bniedem. B'hekk id-data tat-twelid ta' Pawlu, fuq dak li tgħid Filemon, irridu npoġġuha bejn is-snin 5-10 w.K. Din l-informazzjoni tidher li hi kkonfermata minn Atti 7,58, fejn Pawlu jissejjaħ 'żagħżugħ', waqt il-martirju ta' Stiefnu, jiġifieri persuna li kellha bejn il-21 u 28 sena. Issa l-martirju ta' Stiefnu hu ddatat fis-snin 32-36, u għalhekk naslu wkoll għas-snin 5-10 w.K. rigward it- twelid ta' Pawlu. L-Appostlu jgħid li kien 'minn Tarsu', u li twieled 'Tarsu taċ-Ċiliċja'. Issa skond San Ġilormu, 'De viris illustribus' (PL 26,653) Pawlu twieled f'Giscala tal-Lhudija. Jidher ċar li dak li jgħidu Atti 22,3 hu aktar ċert, jiġifieri li Pawlu twieled f'Tarsu taċ-Ċiliċja, għalkemm jista' jkun li l-familja tiegħu kienet ta' oriġini Giscala. Ma nafux għaliex il-ġenituri ta' Pawlu emigraw f'Tarsu; forsi għaliex fis-sena 4 q.K. ir-Rumani kienu qerdu parti kbira mill-Galilija u ħadu l-popolazzjoni f'postijiet oħrajn, jew inkella għal raġunijiet ekonomiċi. L-orġini Lhudija ta' Pawlu hi afferamata f'Fil 3,5: 'twelidt fil-poplu ta' Israel, mit-tribi ta' Benjamin, Lhudi mil- Lhud'. Wara tmint ijiem, skond it-tradizzjoni Lhudija, t-tifel irċieva ċ-ċirkonċiżjoni (Atti 23,6; 26,5) u ngħata l-isem ta' Sawlu ('mitlub minn Alla'). Kif kienet id-drawwa tal-Lhud fid-Djaspora, it- tifel ingħatalu wkoll l-isem bil-verżjoni Latina, jiġifieri Pawlu, kif l-Appostlu soltu jsejjaħ lilu nnifsu fl-Ittri tiegħu. L-Atti ta' l-Appostli jagħtuna ż-żewġ ismijiet ta' l-Appostlu. Sa Atti 13,9 l-Appostlu jissejjaħ esklussivament bl-isem ta' Sawlu. Imma hawnhekk Luqa jintroduċi l-isem l-ieħor: 'Sawl, li jismu wkoll Pawlu', u minn hawn 'il quddiem dejjem isejjaħlu b'dan it-tieni isem. X'aktarx li Luqa jirreferi għall-ewwel isem biex juri li Sawl kien Lhudi perfett, imma meta mbagħad jurih bħala 'missjunarju tal-pagani' jibda jippreżentah bl-isem Latin u Grieg tiegħu, 'Pawlu'. Imbagħad irridu ngħidu li l-ebda ċittadin Ruman, kif kien Pawlu, ma seta' juża isem li ma kienx Latin jew Grieg. L-ambjent ta' Tarsu L-ambjent tat-tfulija ta' Pawlu kien dak ta' Tarsu fil-bidu ta' l-1 seklu w.K. L-Appostlu jgħid li Tarsu kienet 'belt magħrufa' (Atti 29,31). Sa minn żmien l-Ħittiti kienet il-kapitali taċ- Ċiliċja, ir-reġjun tax-xlokk tal- peninsula Anatolika (Turkija moderna) fl-Asja Minuri, li hu kkaratterizzat mill-muntanji tat-Taurus u Antitaurus fuq il-fruntieri mas-Sirja, u mill- Baħar Mediterran fuq il-kosta li tħares lejn il-gżira ta' Ċipru. Ir-reġjun kien maqsum fil-parti tal-pjanura, fejn kienet tinsab Tarsu, u f'dik muntanjuża. Il-komunikazzjoni mal- kumplament ta' l-Asja Minuri kienet biss issir permezz ta' fetħa fil-muntanji, li hi magħrufa bl-isem ta' 'Porte Cilicie', bejn it-Taurus u l-Antitaurus, filwaqt li mas-Sirja l-komunikazzjoni kienet issir permezz tal-'Porte Siriache' u l-'Porte Amaniche'. Fi żmien Pawlu din kienet provinċja Rumana unika bl-isem ta' Svria- Cilicia (cfr. Tarsu kienet għaddiet f'idejn ir- Rumani fis-sena 47 q.K. u ħadet l-isem ta' Juliopolis, ad unur ta' Giulio Cesare. Tarsu kienet belt kummerċjali, li fiha kien joqogħdu nies minn diversi nħawi, fosthom iċ-Ċiliċja, Likaonja, Kappadoċja, Asja Minuri, Sirja, Mesopotamja, Greċja u wkoll Ruma. B'hekk Tarsu kienet tassew belt kosmopolita ta' kultura ellenistika. Bħala ċentru ta' kultura kienet tħabbatha ma' bliet famużi għall-filosofija, bħalma kienu Ateni u Lixandra. Il-presenza ta' popolazzjoni kosmopolita għamlet minn Tarsu belt fejn kien hemm sinkretiżmu reliġjuż qawwi, bil- presenza ta' diversi kulti assiri, persjani u griegi. F'din il-klima ta' libertà ċertament il-komunità Lhudija f'Tarsu kienet tispikka minħabba l-monoteiżmu tagħha. Il-Lhud ta' Tarsu L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2008 e 15 kienu x'aktarx numerużi, imma kienu ta' kultura ellenizzata, kif kienu l-Lhud kollha tad- Djaspora. Kienu jafu tajjeb il-lingwa Griega. Pawlu nnifsu jgħid lir-Rumani: 'Jiena nħoss ruħi obbligat lejn il-Griegi u l-Barbari, għorrief u mhumiex' (Rum 1,14). Imma lill-Filippin jgħidilhom: 'Jekk hemm xi ħadd li għandu għax iqiegħed it-tama tiegħu fil-ġisem, jien għandi aktar minnu: ta' tmint ijiem għamluli ċ-ċirkonċiżjoni, twelidt fil-poplu ta' Israel, mit- tribu ta' Benjamin, Lhudi mil- Lhud, Fariżew fl-osservanza tal-Liġi' (Fil 3,4-5). Il-formazzjoni kulturali ta' Pawlu x'aktarx li seħħet kif kienet tgħid il-'Mishna': 'fl- età ta' 5 snin il-qari tal-Bibbja; fl-età ta' 10 snin il-Mishna; fl-età ta' 13-il sena l-ħarsien tal-kmandamenti; fl-età ta' 15-il sena it-Talmud'. Pawlu x'aktarx li kien jaqra l-Bibbja fil-verżjoni Griega tas-LXX (Septuaginta), li kienet il-verżjoni li kienet tintuża fid-Djaspora. Pawlu kien jaf ukoll tajjeb il- lingwa Griega, kif jidher mill-Ittri tiegħu. Imma biex jaqra l-Bibbja kellu jitgħallem ukoll l-Aramajk u l-Lhudi, għax inkella ma setax ikompli l-istudji rabbiniċi kif għamel aktar tard. Skond it- tradizzjoni Lhudija 'kull missier hu obbligat jgħallem sengħa lil ibnu; min ma jgħallimx sengħa lil ibnu jgħallmu jsir ħallief' (Tosephta Qiddushim 1,11). Is- sengħa li tgħallem Pawlu 16 $ L-ART IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2008 kienet dik ta' 'skenopoiċs', jew wieħed li 'jagħmel it- L-Appostlu nnifsu jagħti xhieda tal-fatt li kien jaħdem b'idejh f'1Tess 2,9: 'Sakemm konna qegħdin inxandrulkom l-Evanġelju ta' Alla, aħna ħdimna bil-lejl u bi nhar, biex lil ħadd minnkom ma ngħabbu'. F'riġlejn Gamaljel L-esperjenza li mmarkat il-ħajja ta' Pawlu f'żgħożitu kienet dik akkademika 'f'riġlejn Gamaljel (Atti 22,3). Dan kien il-famuż Rabban Gamaljel l-anzjan, li dwaru jitkellmu wkoll Atti 5,34-39 bħala bniedem moderat. Kien jew iben jew neputi ta' Hillel, u l-ħidma tiegħu rabbinika wettaqha bejn is-snin 20-50 w.K. Kellu t-titlu ta' Rabban, jew Mgħallem kbir. Fl-iskola moderata ta' Hillel, Gamaljel kien 'mgħallem fil- Liġi u miġjub mill-poplu kollu' (Atti 5,34). Ta' 15-il sena, mela, Pawlu kien jinsab Ġerusalemm fl-iskola ta' dan ir-rabbi famuż, għalkemm ma għandna l-ebda riferiment espliċitu għal Gamaljel f'Gal 1,14 u Fil 3,5-9 fejn l-Appostlu jiddefendi ruħu kontra l-avversarji tiegħu. Pawlu tgħallem il-Liġi, jew Torah, li l-Lhud kienu jqisuha bħala l-akbar don li Alla ta lill- poplu tiegħu. Ir-rabbini kienu jistudjaw il-Liġi li Alla ta lil Mosċ fuq is-Sinaj, skond il-forma miktuba u orali tagħha. Il-Liġi miktuba kienet tikkonsisti f'613 preċetti, filwaqt li dik orali kellha bosta oħrajn. Pawlu temm l-istudju tal-Liġi meta kellu 19-20 sena, u hekk ninsabu fis-snin 24-30 w.K. Minn dan il-mument sal- martirju ta' Stiefnu ma nafu xejn dwar Pawlu jew fejn Ma nafux jekk baqax Ġerusalemm inkella marx Tarsu, jekk kienx ċelibi, u jekk qatt ra lil Ġest. Suppost li, skond l-usanza Lhudija, ta' 18-20 sena Pawlu kellu jiżżewweġ. Imma t-tradizzjoni kostanti tas-Santi Padri (ħlief Klement ta' Lixandra) tqis li Pawlu qatt ma żżewweġ, fuq dak li hu stess jgħid f'1Kor 7,8: 'Lil dawk li m'humiex miżżewġa jew huma romol, ngħidilhom li jkun tajjeb għalihom li jibqgħu bħali'. X'aktarx li Pawlu kien ħalla Ġerusalemm qabel ma Ġesu beda l-ministeru pubbliku tiegħu. Pawlu l-Fariżew u persekutur ta' l-Insara Ma hemm l-ebda dubju li Pawlu kien Fariżew. Luqa jafferma dan il-ħin kollu fl- Atti, u saħansitra juri lil Pawlu nnifsu li jafferma li hu kien Fariżew: 'Ħuti, jiena Fariżew u bin il-Fariżej' (Atti 23,6). Lill-prokuratur Festu u lir- re Agrippa jgħidilhom: 'jien għext ta' Fariżew, skond is-setta l-aktar iebsa tar-reliġjon tagħna' (Atti 26,5). L-istess isostni f'Fil 3,5-6. Għalkemm l-Evanġelji jagħtuna ġudizzji pjuttost negattivi dwar l-ipokrisija tal-Fariżej, nafu li Ġest kellu kuntatti ta' ħbiberija sinċiera ma' Fariżej, bħalma kienu Nikodemu u Ġużeppi tArimatija. L-Atti jitkellmu mill-moderazzjoni ta' Gamaljel. Pawlu kien Fariżew fis-sens awtentiku tal-kelma. F'Gal 1,13-14 jikteb: 'Tntom smajtu bl-imġiba tiegħi meta kont għadni fir-reliġjon Lhudija, kif kont nippersegwita bis-sħiħ il-Knisja ta' Alla u nfittex li nħarbatha; u kemm kont 'il quddiem fir-reliġjon Lhudija fost il-poplu tiegħi aktar minn sħabi kollha ta' mpari, mġennen kif kont għat-tradizzjonijiet ta' missirijieti' (cfr. Kien proprju dan iż-żelu lejn il-Liġi li għamel minn Pawlu wkoll persekutur tal-Knisja. F'ITim 1,12-13 Pawlu jikteb: 'Niżżi ħajr lil Kristu Ġesti Sidna, li tani l-qawwa għal dan ix-xogħol u li deherlu li kienet tistħoqqli l-fiduċja tiegħu u għamilni ministru tiegħu, lili qabel kont dagħaj, persekutur u żeblieħi tiegħu'. Fil-fatt ma nafux eżattament kif Pawlu kien persekutur tal-Knisja. Atti 7,58 ma jgħidu xejn dwar ir-rwol li kellu Pawlu fil-martirju ta' Stiefnu, ħlief li jgħidu: 'Sawl kien fehma waħda magħhom fil-mewt li tawħ' (Atti 8,1). L-uniku riferiment li għandna hu dak ta' Atti 26,9-10: 'Jien ukoll deherli li kelli nagħmel minn kollox kontra l-isem ta' Ġest ta' Nazaret. U hekk għamilt f'Ġerusalemm'. Ħaġa waħda hi ċerta, li fil- ħeġġa tiegħu Pawlu akkwista malajr il-fiduċja tas-Sanhedrin u kiseb mill-Kunsill il-permess li juża dixxiplina fuq is-'setta' ta' l-Insara. Kien hawn li Pawlu għadda mill-esperjenza fondamentali li biddlitlu ħajtu darba għal dejjem fil-bibien ta' Damasku. L-ART IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2008 4e 17