Xejriet fl-istorja tan-narrativa Maltija Minn żmien Ġan Anton Vassallo (1817-1868) 'l hawn l- ilsien Malti ma baqax biss l-għodda sempliċi, spontanja u mhux mirquma tal-kotra bla tagħlim, iżda beda jitrawwem f'lingwaġġ meqjus li jaqdi wkoll lid-dispożizzjonijiet għolja tal-kittieb. Il-mewġa ta' qawmien u rivalutazzjoni ta' skemi soċjali u ta' fehmiet estetiċi li ġieb miegħu r-romantiċiżmu tas-seklu dsatax messet ukoll lix-xtut ħiemda ta' Malta u minn żmien dan il-kuntatt importanti 'l quddiem l-imħuħ 1o- kali bdew iqumu u r-ruħ nazzjonali bdiet tikseb sura u tifit- tex il-mezzi ta' espressjoni. Ir-romantiċiżmu Ewropew sed- daq ħsieb ġdid li jdur madwar il-patrija, l-għajn ta' kull neb- ħa artistika u soċjali jew politika. Minflok il-bniedem ċittadin tad-dinja kollha, kif emmnu l-illuministi kosmopolitiċi, daħal il-bniedem ċittadin ta' art partikulari, u b'hekk tnissel in- nazzjonaliżmu romantiku. Minflok letteratura li tissodisfa biss il-qosti formali u li tfittex motivi ta' żina u bravura teknika, daħlet qajl qajl letteratura b'kontenut ħaj, awtentiku u kon- temporanju. Il-konfront bejn iż-żewġ żminijiet kien bejn il- klassiċiżmu bħala l-arti ta' l-imgħoddi mejjet u r-romantiċiż- mu bħala l-arti tal-preżent ħaj. Malta, imrobbija għal sekli sħaħ bi tradizzjoni kulturali u wkoll soċjali Taljana, qieset ruħha, għallinqas spiritwal- ment, bħala parti mid-dinja Taljana, art ċkejkna li daħlet għal żmien twil fil-kategoriji li jiddefinuha bħala pajjiż b'rabtiet ġeografiċi u kulturali Ewropej, miruta direttament mill-peni- żula qariba. Din ir-rabta mhux maqtugħa tat żvoa qħal let- teratura Maltija bit-Taljan, ħażna ġmielha ta' xogħlijiet, l-iż- jed ta' poeżija u storjografija, li taqsima mdaqqsa minnhom għadha tistenna li tixxandar għall-ewwel darba u ma tibqax midfuna fost il-manuskritti tal-Bibljoteki. Min-naħa l-oħra, il- Malti, bħala Isien imnissel mill-Għarbi tal-ħakkiema tal-gżira (870-1090 A.D.), hu l-eqdem mezz ta' taħdit lokali li għan- dni. semmi il-Bir—mari—TT-TAMUrL—WIrATDI mi ddel f'dak li lum nafuh bħala l-Malti, ilsien ta' sisien semitiċi fi kellu jadotta bosta elementi romanzi biex jinfetaħ u jsir għodda siewja f'fomm poplu li sab ruħu f'kuntatti bla waq- fien mad-dinja latina. Dan fisser li, waqt li l-Malti ħa l-egħ- ruq ewlenin mid-dinja Għarbija, meta l-kuntatt ma' din id- dinja nqata' u nfetħu r-rabtiet mad-dinja Ewropea, kellu jas- simila forom u kliem biex illum sar dak li hu. Din is-sintesi tal-ġrajja lingwistika Maltija ddawwal ukoll l-isfond tal-letteratura bil-Malti. Waqt li, fuq naħa, żviluppa ruħu t-Talian bħala l-ilsien miktub fl-oqsma kulturali u uffiċ- jali, il-Malti baqa' l-ilsien bla ġieh, imħaddem biss mill-kotra għall-użu komuni, rifless ta' mġiba kulturali dinjija (u mhux Maltija) fejn il-wirt popolari ttaħħat u twarrab minħabba l- wirt elevat ta' klassi magħżula. Biex din id-dialettika, ċlieda bejn żewġ naħiet soċjali, tissewwa u titb'ddel f'fużjoni iew f'sura ta' assimilazzjoni (kif jiġri dejjem fil-ħaija ta' l-ispirtu meta iasal il-waqt) kien aħad jonqos tibdil fil-mentalità. ħar- sa ċdida u friska leijn il-linawa popolari, apprezzament tagħ- ħa fiha nnifisha bħala għodda naturali u fejjieda għaliex hi l- kelma tal-poplu għall-poplu. Din il-bidla mentali daħlet fis- soċjetà u fil-letteratura (ir-rabta bejn soċjetà u letteratura hi dejjem reċiproka, waħda trawwem lill-oħra u l-kuntrarju), biddlet il-fehmiet u qanqlet l-imħuħ għal avventuri politiċi u intellettwali differenti sewwa sew fis-seklu dsatax, il-perijodu tar-Romantiċiżmu. L-artist beda jersaq lein il-kotra u jfittex fiha l-aqwa għajn ta' tnebbiħ. L-Italja, bħal ġnus oħra. iden- tifikat lir-romantiċiżmu mal-ġlieda nazzjonali, u fil-fatt ir-ro- mantiċ'żmu Taljan jaf ilqofol tiegħu lill-moviment tar-Risorġi- ment, il-mixja politiko-letterarja tal-poplu Taljan lejn il-ħelsien u l-għaqda. Minħabba l-preżenza tat-Taljan f'Malta, il-qrubija ġeo- grafika, spiritwali u kulturali, bosta eżiljati Taljani ġew hawn biex jistkennu mill-ħakkiema barranin f'pajjiżhom, u hawn żvolġew ħidma ħawtiela ħafna fil-qasam. politiku. ġurnalistiku u jetterarju. Nies bħal Luigi Settembrini, Luigi Fabrizi, Fran- cesco Orioli, Tommaso Zauli Sajani, Raffaele Poerio, Gabrie- le Rossetti u bosta oħrajn taw sehem mill-akbar biex Malta tosserva mill-qrib il-ġlieda nazzjonali ta' ħaddieħor u tibda tikkonkludi x'għandha tagħmel hi nnifisha quddiem l-isfida tal-ħakkiema barranin tagħha stess. Kienu awturi u ribelli Taljani nfushom 1i mbagħad qanqlu lill-Maltin biex iqumu kontra l-ħakma Ingliża u jfittxu huma wkoll, bħalhom, l-iden- tità u l-ħelsien. Fi ħdan dan il-kwadru, mibni fuq dehra demokratika ta' l-arti u fuq il-mit tal-poplu bħala l-aqwa artist u bħala eroj kollettiv li qiegħed ifittex lilu nnifsu biex, skond il-ħsieb Mazzinjan (komuni ħafna fost l-aħjar poeti u rumanzieri pat- rijottiċi Maltin), jifhem il-'jeda'' li jkollu patrija u mbagħad id-Wdmir' li jaħdem biex jibniha, twieldet u ssoktat titraw- wem. il-letteratura Maltija bħala fergħa diretta tar-romanti- ċiżmu Taljan. Nies bħal Ġ.A. Vassallo, Richard Tavlor, Dwardu Cachia, A.M. Caruana, S. Frendo De Mannerino, Ġ. Muscat Azzopardi, Dun Karm, Cremona u oħrain, ilkoll im- għammra b'kultura tradizzjonali Maltija (i.e. Taljana) fehmu din il-verità ġdida tar-romantiċiżmu u ħaddmu l-għarfien te- matiku u formali li wirtu mid-dinja Taljana biex jibnu lettera- tura bil-Malti, l-istess fil-qofol u varjanti fl-irqagat ambjentali ta' territorju miftum minn artijiet oħra bil-baħar. il-Malti, kif għallem żmien qabel il-profeta mbiegħed ta' dan il-moviment politikuletterarju, Mikiel Anton Vassalli, beda jitqies bħala wirt qaddis u ta' min iħarsu, anzi bħala l- akbar xhieda ta' l-identità storika tal-gżira. Poeti u ruman- zieri bdew ifakkru l-ġrajja mbiegħda tal-poplu, jagħtuha nifs epiku u mitoloġiku skond fantasija viżjonarja, u jdaħħlu fl- interpretazzjoni tagħha l-fehma moderna li minn żmien Vol- taire 'l hawn laħqet xterdet u ħakmet ħafna: hu l-poplu, u mhux il-ħakkiem individwali, li jixraqlu l-akbar ġieh fl-istorja. Għalhekk il-poeżija nazzjonali: ta' xi Ġ.A. Vassallo u xi Dun Karm, u r-rumanzi storiċi ta' xi A.M. Caruana u xi Ġużà Aquilina ma jdurux biss madwar il-persunalità ta' xi ħak- kiem, iżda madwar il-figura ta' eroj popolari, bħal Vassalli, Mannarino u Dun Mikiel Xerri u madwar ġgajta bla qies ta' Maltin qalbiena bla isem li Ikoll isawru l-familja etnika ġdida, il-missirijiet qaddisa li għadhom spiritwalment ħajjin fost iċ- ċittadini kontemporanji. Madankollu sa minn Caruana u Aquilina nfushom, biex ma nsemmux rumanzieri storiċi ta' fejda sekondarja, il-motiv epiku u nazzjonali beda jitħallat mal-motiv soċjali, max- ; xewga li flimkien mal-patrija sħiħa jinbnew ukoll strutturi li jdaħħlu l-ħaqq soċjali mnebbaħ mill-Vanġelu. L-ambjentaz- zjoni nazzjonali bdiet tissarraf f'deskrizzjoni ta' kuntesti magħżula, partikulari, taqsimiet speċifiċi tal-pajjiż li jistgħu dni. semmi il-Bir—mari—TT-TAMUrL—WIrATDI mi ddel f'dak li lum nafuh bħala l-Malti, ilsien ta' sisien semitiċi fi kellu jadotta bosta elementi romanzi biex jinfetaħ u jsir għodda siewja f'fomm poplu li sab ruħu f'kuntatti bla waq- fien mad-dinja latina. Dan fisser li, waqt li l-Malti ħa l-egħ- ruq ewlenin mid-dinja Għarbija, meta l-kuntatt ma' din id- dinja nqata' u nfetħu r-rabtiet mad-dinja Ewropea, kellu jas- simila forom u kliem biex illum sar dak li hu. Din is-sintesi tal-ġrajja lingwistika Maltija ddawwal ukoll l-isfond tal-letteratura bil-Malti. Waqt li, fuq naħa, żviluppa ruħu t-Talian bħala l-ilsien miktub fl-oqsma kulturali u uffiċ- jali, il-Malti baqa' l-ilsien bla ġieh, imħaddem biss mill-kotra għall-użu komuni, rifless ta' mġiba kulturali dinjija (u mhux Maltija) fejn il-wirt popolari ttaħħat u twarrab minħabba l- wirt elevat ta' klassi magħżula. Biex din id-dialettika, ċlieda bejn żewġ naħiet soċjali, tissewwa u titb'ddel f'fużjoni iew f'sura ta' assimilazzjoni (kif jiġri dejjem fil-ħaija ta' l-ispirtu meta iasal il-waqt) kien aħad jonqos tibdil fil-mentalità. ħar- sa ċdida u friska leijn il-linawa popolari, apprezzament tagħ- ħa fiha nnifisha bħala għodda naturali u fejjieda għaliex hi l- kelma tal-poplu għall-poplu. Din il-bidla mentali daħlet fis- soċjetà u fil-letteratura (ir-rabta bejn soċjetà u letteratura hi dejjem reċiproka, waħda trawwem lill-oħra u l-kuntrarju), biddlet il-fehmiet u qanqlet l-imħuħ għal avventuri politiċi u intellettwali differenti sewwa sew fis-seklu dsatax, il-perijodu tar-Romantiċiżmu. L-artist beda jersaq lein il-kotra u jfittex fiha l-aqwa għajn ta' tnebbiħ. L-Italja, bħal ġnus oħra. iden- tifikat lir-romantiċiżmu mal-ġlieda nazzjonali, u fil-fatt ir-ro- mantiċ'żmu Taljan jaf ilqofol tiegħu lill-moviment tar-Risorġi- ment, il-mixja politiko-letterarja tal-poplu Taljan lejn il-ħelsien u l-għaqda. Minħabba l-preżenza tat-Taljan f'Malta, il-qrubija ġeo- grafika, spiritwali u kulturali, bosta eżiljati Taljani ġew hawn biex jistkennu mill-ħakkiema barranin f'pajjiżhom, u hawn żvolġew ħidma ħawtiela ħafna fil-qasam. politiku. ġurnalistiku u jetterarju. Nies bħal Luigi Settembrini, Luigi Fabrizi, Fran- cesco Orioli, Tommaso Zauli Sajani, Raffaele Poerio, Gabrie- le Rossetti u bosta oħrajn taw sehem mill-akbar biex Malta tosserva mill-qrib il-ġlieda nazzjonali ta' ħaddieħor u tibda tikkonkludi x'għandha tagħmel hi nnifisha quddiem l-isfida tal-ħakkiema barranin tagħha stess. Kienu awturi u ribelli Taljani nfushom 1i mbagħad qanqlu lill-Maltin biex iqumu kontra l-ħakma Ingliża u jfittxu huma wkoll, bħalhom, l-iden- tità u l-ħelsien. Fi ħdan dan il-kwadru, mibni fuq dehra demokratika ta' l-arti u fuq il-mit tal-poplu bħala l-aqwa artist u bħala eroj kollettiv li qiegħed ifittex lilu nnifsu biex, skond il-ħsieb Mazzinjan (komuni ħafna fost l-aħjar poeti u rumanzieri pat- rijottiċi Maltin), jifhem il-'jeda'' li jkollu patrija u mbagħad id-Wdmir' li jaħdem biex jibniha, twieldet u ssoktat titraw- wem. il-letteratura Maltija bħala fergħa diretta tar-romanti- ċiżmu Taljan. Nies bħal Ġ.A. Vassallo, Richard Tavlor, Dwardu Cachia, A.M. Caruana, S. Frendo De Mannerino, Ġ. Muscat Azzopardi, Dun Karm, Cremona u oħrain, ilkoll im- għammra b'kultura tradizzjonali Maltija (i.e. Taljana) fehmu din il-verità ġdida tar-romantiċiżmu u ħaddmu l-għarfien te- matiku u formali li wirtu mid-dinja Taljana biex jibnu lettera- tura bil-Malti, l-istess fil-qofol u varjanti fl-irqagat ambjentali ta' territorju miftum minn artijiet oħra bil-baħar. il-Malti, kif għallem żmien qabel il-profeta mbiegħed ta' dan il-moviment politikuletterarju, Mikiel Anton Vassalli, beda jitqies bħala wirt qaddis u ta' min iħarsu, anzi bħala l- akbar xhieda ta' l-identità storika tal-gżira. Poeti u ruman- zieri bdew ifakkru l-ġrajja mbiegħda tal-poplu, jagħtuha nifs epiku u mitoloġiku skond fantasija viżjonarja, u jdaħħlu fl- interpretazzjoni tagħha l-fehma moderna li minn żmien Vol- taire 'l hawn laħqet xterdet u ħakmet ħafna: hu l-poplu, u mhux il-ħakkiem individwali, li jixraqlu l-akbar ġieh fl-istorja. Għalhekk il-poeżija nazzjonali: ta' xi Ġ.A. Vassallo u xi Dun Karm, u r-rumanzi storiċi ta' xi A.M. Caruana u xi Ġużà Aquilina ma jdurux biss madwar il-persunalità ta' xi ħak- kiem, iżda madwar il-figura ta' eroj popolari, bħal Vassalli, Mannarino u Dun Mikiel Xerri u madwar ġgajta bla qies ta' Maltin qalbiena bla isem li Ikoll isawru l-familja etnika ġdida, il-missirijiet qaddisa li għadhom spiritwalment ħajjin fost iċ- ċittadini kontemporanji. Madankollu sa minn Caruana u Aquilina nfushom, biex ma nsemmux rumanzieri storiċi ta' fejda sekondarja, il-motiv epiku u nazzjonali beda jitħallat mal-motiv soċjali, max- ; xewga li flimkien mal-patrija sħiħa jinbnew ukoll strutturi li jdaħħlu l-ħaqq soċjali mnebbaħ mill-Vanġelu. L-ambjentaz- zjoni nazzjonali bdiet tissarraf f'deskrizzjoni ta' kuntesti magħżula, partikulari, taqsimiet speċifiċi tal-pajjiż li jistgħu juru l-problemi tal-klassi batuta, Waqt li r-rumanz storiku kien diġà nfetaħ biex żviluppa ruħu fir-rumanz tal-biża' u l- waħx, mibni madwar eħieres, palazzi mġarrfa u koroh, de- litti u vendetti oħrajn — jiġifieri beda jersaq kemm kemm lejn l-inkjesta soċjali — ir-rumanz soċjali, imxettel f'kuxjenza politika ġdida, beda jqiegħed ħarstu fuq twegħ'r eżatt, magħ- ruf u xjentifikament verifikabbli ta' familji, ambjenti u klas- sijiet.. Minn Ġwann Mamo ta' ULIED IN-NANNA VENUT (1930) sa Gużċ Ellul Mercer ta' LELI TA' ĦAŻ-ŻGĦIR (1938) sa Ġużċ Chetcuti ta' ID-DAWL TAL-ĦAJJA (1958), IMĦABBA U MEWT (1961), L-ISQAQ (1962), IT-TNALJA (1964) u oħrajn, il-preokkupazzjoni letterarja ssieħbet ma' preokkupazzjoni soċjo-politika u r-rumanzier sar ukoll l-os- servatur impenjat li ried bidla mill-qiegħ tas-sistemi ta' l- għixien. Bħalma r-rumanzier Taljan qal li issa li nbniet l-Ital- ja kien jeħtieġ li jinbnew it-Taljani (il-mogħdija mir-riforma kostituzzjonali għar-riforma soċjali, mogħdija li seħħet iżjed tard f'Malta wkoll), hekk ukoll l-awturi Maltin, fidili lejn il- linja ta' żvilupp letterarju tal-pajjiż kbir minn fejn ħadu mu- delli u ispirazzjonijiet, għaddew mir-romantiċiżmu għar- realiżmu. Iżda fl-istess ħin qajla nistgħu nagħżlu lill-wieħed mill-ieħor, għaliex fir-rakkont epiku hemm diġà ċertu realiż- mu romantiku, jew romantiċiżmu realistiku, waqt li fil-ħażna ta' stejjer realisti jibqa' jixref ukoll, b'importanza mċekkna, l- aptit emotiv u passjonali ta' karattri li issa, minflok eroj tal- bidla u ħakkiema ta' destin huma eroj tat-tbatija u vittmi rassenjati ta' qawwiet deterministiċi. L-epika tbiddlet f'eleġi- ja, il-glorja ddewbet f'mogħdrija. Is-snin sittin ta' dan is-seklu ssoktaw jitfgħu l-attenzjo- ni fuq id-dinja ta' ġewwa u jwarrbu t-toqol tad-dinja ta' barra, jew aħjar ifissru l-ambjent barrani skond id-deżert ġdid tar-ruħ. Lino Spiteri ta' TAD-DEMM U L-LAĦAM (1968) u ta' ĦALA TAŻ-ŻGĦOŻIJA (1970), Alfred Sant ta' L-EWWEL WERAQ TAL-BAJTAR (1968), Frans Sammut ta' LABIRINT U STEJJER OĦRA (1968), IL-GAĠĠA (1971) u SAMURAJ (1975) u ftit oħrajn qiesu lill-individwu bħala mikrokożmu, dinja sħiħa li fiċ-ċokon tal-privatezza tagħha tista' turi d- dinja barranija qarrieqa bħala l-kawża ta' problemi ġewwiena, aktar psikoloġiċi milli nazzjonali u politiċi (kif kienu fir-ru- manz storiku), jew morali u passjonali (kif kienu fir-rumanz tal-waħx) jew soċjali u klassisti (kif kienu fir-rumanz soċja- li). Il-bniedem bħala moħħ ħallieq, eremit f'soċjetà tribali, identità vaga li qiegħda tbati fis-sikta qalb il-ħamba aljenata: hu l-protagonista l-ġdid. ta' sensibilità li biddlet is-sebħ naz- zjonali, il-gost tal-makabru u l-impenn soċjo-politiku f'eleġija li għandha mill-ironija daqskemm għandha mid-disperazzjoni u li fl-aħħar mill-aħħar m'hix ħlief turija ta' iżolament persu- nali ta' erwieħ ogħla mill-bqija. Dan il-qtugħ bejn tip u ieħor — sforz biex tinstab ske- ma ta' evoluzzjoni — jista' jidher kategoriku żżejjed, għad li jersaq ħafna lejn il-mixja mtarrġa ta' din l-istorja tan-narrati- va Maltija, iżda min-naħa l-oħra m'hemmx għalfejn wieħed igħid li xejriet analogi u interferenzi bejn tip u ieħor huma mogħdija oħra li wieħed jista' jgħaddi minnha biex isib ukoll punti oħrajn ta' qbil bejn skejjel ta' kitba differenti. Mill-gaġġa għad-deżert IL-GAĠĠA (1971) hu l-ewwel tarġa f'mixja li Sammut issoktaha f'SAMURAJ (1975), it-tnejn turiliet varjanti ta' orjentament wieħed imħabbar bin-novella LABIRINT u b'siliet oħrajn li dehru fl-ewwel damma. Fl-ewwel rumanz il-prota- gonista, eżempju ta' l-anti-eroj tan-narrativa moderna, hu l- Malti. sensibbli ġdid, ruħ differenti mill-mudell tradizzjonali li baqa' jikkaratterizza lill-kotra attwali. Hawn ukoll għandna turija tar-reazzioni letterarja ta' l-ilħna żgħażagħ: waqt li l-kot- ra tqieset bħala mudell qalbieni u perfett (fir-rumanz stori- ku) u tħalla joħroġ minnha, bħala wild naturali u loġiku, l- eroj sublimi (li jippersonifika fih innifsu l-valuri tal-ġemgħa bla isem), issa l-kotra hi meqjusa bħala l-kawża tal-kriżi de- likata tar-ruħ ta' eroj interjuri, l-anti-eroj li hu ogħla mill- bqija minħabba valuri li huma l-oppost tal-valuri tal-maġġo- ranza. : Waqt li r-rumanzier storiku qies il-valuri tal-miġemgħa bħala kultura, ir-rumanzier ta' llum qiegħed jara f'dawn il- valuri għamla ta' anti-kultura li meta tisfa' miċħuda u mgid- dba mill-individwu sensibbli trawwem il-kultura vera, il-per- sunalità li ma tridx tittiefes ta' individwu solitarju fiżikament preżenti. fil-folla iżda: maqtugħ minnha mod ieħor. Fredu Gambin, immexxi minn sentiment kontinwu ta' mħabba-mi- begħda iejn artu, igħaddi minn għarbiel fin u sistematiku lill- istrutturi tal-pajjiż — politiċi, reliġjużi, soċjali, familjari — u jbiddel lill-pajjiż f'raħal wieħed, f'ċirku vizzjuż jew f'sensiela juru l-problemi tal-klassi batuta, Waqt li r-rumanz storiku kien diġà nfetaħ biex żviluppa ruħu fir-rumanz tal-biża' u l- waħx, mibni madwar eħieres, palazzi mġarrfa u koroh, de- litti u vendetti oħrajn — jiġifieri beda jersaq kemm kemm lejn l-inkjesta soċjali — ir-rumanz soċjali, imxettel f'kuxjenza politika ġdida, beda jqiegħed ħarstu fuq twegħ'r eżatt, magħ- ruf u xjentifikament verifikabbli ta' familji, ambjenti u klas- sijiet.. Minn Ġwann Mamo ta' ULIED IN-NANNA VENUT (1930) sa Gużċ Ellul Mercer ta' LELI TA' ĦAŻ-ŻGĦIR (1938) sa Ġużċ Chetcuti ta' ID-DAWL TAL-ĦAJJA (1958), IMĦABBA U MEWT (1961), L-ISQAQ (1962), IT-TNALJA (1964) u oħrajn, il-preokkupazzjoni letterarja ssieħbet ma' preokkupazzjoni soċjo-politika u r-rumanzier sar ukoll l-os- servatur impenjat li ried bidla mill-qiegħ tas-sistemi ta' l- għixien. Bħalma r-rumanzier Taljan qal li issa li nbniet l-Ital- ja kien jeħtieġ li jinbnew it-Taljani (il-mogħdija mir-riforma kostituzzjonali għar-riforma soċjali, mogħdija li seħħet iżjed tard f'Malta wkoll), hekk ukoll l-awturi Maltin, fidili lejn il- linja ta' żvilupp letterarju tal-pajjiż kbir minn fejn ħadu mu- delli u ispirazzjonijiet, għaddew mir-romantiċiżmu għar- realiżmu. Iżda fl-istess ħin qajla nistgħu nagħżlu lill-wieħed mill-ieħor, għaliex fir-rakkont epiku hemm diġà ċertu realiż- mu romantiku, jew romantiċiżmu realistiku, waqt li fil-ħażna ta' stejjer realisti jibqa' jixref ukoll, b'importanza mċekkna, l- aptit emotiv u passjonali ta' karattri li issa, minflok eroj tal- bidla u ħakkiema ta' destin huma eroj tat-tbatija u vittmi rassenjati ta' qawwiet deterministiċi. L-epika tbiddlet f'eleġi- ja, il-glorja ddewbet f'mogħdrija. Is-snin sittin ta' dan is-seklu ssoktaw jitfgħu l-attenzjo- ni fuq id-dinja ta' ġewwa u jwarrbu t-toqol tad-dinja ta' barra, jew aħjar ifissru l-ambjent barrani skond id-deżert ġdid tar-ruħ. Lino Spiteri ta' TAD-DEMM U L-LAĦAM (1968) u ta' ĦALA TAŻ-ŻGĦOŻIJA (1970), Alfred Sant ta' L-EWWEL WERAQ TAL-BAJTAR (1968), Frans Sammut ta' LABIRINT U STEJJER OĦRA (1968), IL-GAĠĠA (1971) u SAMURAJ (1975) u ftit oħrajn qiesu lill-individwu bħala mikrokożmu, dinja sħiħa li fiċ-ċokon tal-privatezza tagħha tista' turi d- dinja barranija qarrieqa bħala l-kawża ta' problemi ġewwiena, aktar psikoloġiċi milli nazzjonali u politiċi (kif kienu fir-ru- manz storiku), jew morali u passjonali (kif kienu fir-rumanz tal-waħx) jew soċjali u klassisti (kif kienu fir-rumanz soċja- li). Il-bniedem bħala moħħ ħallieq, eremit f'soċjetà tribali, identità vaga li qiegħda tbati fis-sikta qalb il-ħamba aljenata: hu l-protagonista l-ġdid. ta' sensibilità li biddlet is-sebħ naz- zjonali, il-gost tal-makabru u l-impenn soċjo-politiku f'eleġija li għandha mill-ironija daqskemm għandha mid-disperazzjoni u li fl-aħħar mill-aħħar m'hix ħlief turija ta' iżolament persu- nali ta' erwieħ ogħla mill-bqija. Dan il-qtugħ bejn tip u ieħor — sforz biex tinstab ske- ma ta' evoluzzjoni — jista' jidher kategoriku żżejjed, għad li jersaq ħafna lejn il-mixja mtarrġa ta' din l-istorja tan-narrati- va Maltija, iżda min-naħa l-oħra m'hemmx għalfejn wieħed igħid li xejriet analogi u interferenzi bejn tip u ieħor huma mogħdija oħra li wieħed jista' jgħaddi minnha biex isib ukoll punti oħrajn ta' qbil bejn skejjel ta' kitba differenti. Mill-gaġġa għad-deżert IL-GAĠĠA (1971) hu l-ewwel tarġa f'mixja li Sammut issoktaha f'SAMURAJ (1975), it-tnejn turiliet varjanti ta' orjentament wieħed imħabbar bin-novella LABIRINT u b'siliet oħrajn li dehru fl-ewwel damma. Fl-ewwel rumanz il-prota- gonista, eżempju ta' l-anti-eroj tan-narrativa moderna, hu l- Malti. sensibbli ġdid, ruħ differenti mill-mudell tradizzjonali li baqa' jikkaratterizza lill-kotra attwali. Hawn ukoll għandna turija tar-reazzioni letterarja ta' l-ilħna żgħażagħ: waqt li l-kot- ra tqieset bħala mudell qalbieni u perfett (fir-rumanz stori- ku) u tħalla joħroġ minnha, bħala wild naturali u loġiku, l- eroj sublimi (li jippersonifika fih innifsu l-valuri tal-ġemgħa bla isem), issa l-kotra hi meqjusa bħala l-kawża tal-kriżi de- likata tar-ruħ ta' eroj interjuri, l-anti-eroj li hu ogħla mill- bqija minħabba valuri li huma l-oppost tal-valuri tal-maġġo- ranza. : Waqt li r-rumanzier storiku qies il-valuri tal-miġemgħa bħala kultura, ir-rumanzier ta' llum qiegħed jara f'dawn il- valuri għamla ta' anti-kultura li meta tisfa' miċħuda u mgid- dba mill-individwu sensibbli trawwem il-kultura vera, il-per- sunalità li ma tridx tittiefes ta' individwu solitarju fiżikament preżenti. fil-folla iżda: maqtugħ minnha mod ieħor. Fredu Gambin, immexxi minn sentiment kontinwu ta' mħabba-mi- begħda iejn artu, igħaddi minn għarbiel fin u sistematiku lill- istrutturi tal-pajjiż — politiċi, reliġjużi, soċjali, familjari — u jbiddel lill-pajjiż f'raħal wieħed, f'ċirku vizzjuż jew f'sensiela ta' ċrieki konċentriċi, f'toroq li jispiċċaw fi sqaq, ritorn bla fejda lejn t-isfiduċja fi mbagħad: twassal lill-istess persunaġġ biex iħalli in. artu. L-aħħar kelma. hi eleġija vjolenti, il-frott ta' skizofrenja, ċaħda mweġġgħa ta' ruħ li biddlet ix-xewqa bikrija tar-riforma spiritwali '(minflok politika u l-bqija) f'ċaħ- da ribelli. Minħabba li hr ribelljoni ġewwiena, immexxija skond is-sublimità tal-ħsieb u mhux skond l-effikaċja tal-ħid- ma fid-deher, il-qagħda tal-bidu tar-rumanz tissokta sa. l-aħ- ħar. Bħal fl-istruttura tematika ta' xi drammi ta' Ebejer, il- folla statika ma titbiddilx u l-karattru ċentrali jisfuma. Il-bid- la sseħħ biss fl-egħluq ta' l-ispirtu privat, waqt li l-aljenazzjoni marradija ta' l-ambjent tissokta bil-kalma ta' dejjem. Mill- konfront bejn il-moviment (ċentrali) u l-istasi (periferika), jiġifieri bejn il-kalma hienja tar-ruħ kollettiva u d-dagħdigħa mnikkta tar-ruħ pr'vata toħroġ it-tema kollha tar-rumanzi li, aktar milli fi spettaklu oġġettiv li jseħħ taħt l-għajnejn ta' kulħadd. jitbiddel fi djarju intimu ta' ruħ imweġġaħa li tara fein ħaddieħor ma jarax, jew tara ħafna fein ħaddieħor jilmaħ ftit jew vagament. Dan in-nuqqas ta' qbil f'dak li jidher fl- għajnejn tal-wieħed u tal-ħafna hu l-qofol: tal-problematika kollha li, ladarba hi mrawma f'moħħ sensittiv qalb: ġgajta. bla sensibilità u dal-moħħ hu mċaħħad: mis-setgħa li jikkomuni- ka (għaliex bejn il-wieħed u l-ħafna jinbena l-ħajt tan-nuq- qas ta' ftehim, ta' valuri opposti u għalhekk ukoll ta' ling- waġġi diversi), tispiċċa biex tnissel kriżi psikoloġika. Fi ħdan din il-marda moħbija jikseb tifsira sħiħa l-monologu, li jalter- na minn waqt għal ieħor ma' l-intervalli żgħar ta' djalogu. L-għażla ta' l-isem — IL-GAĠĠA — tixhed diġà xejra letterarja d'fferenti mill-biċċa l-kbira tax-xogħlijiet ta' qabel. Waqt li l-ismijiet tar-rumanzi Maltin ta' qabel aktarx jindikaw isem uman, jew qagħda jew storja b'mod letterali, l-għażla ta' Sammut u ta' oħrajn fi żmienna tixhed fehma metaforika, għażla li tinqeda bi xbiha biex tfisser ħaġa oħra, differenti, li fiha nnifisha m'għandha x'taqsam xejn mal-ħaġa vera li l-aw- tur hu mnebbaħ minnha. B'eżempju, fl-ewwel rumanz tie- għu m'hemmx gaġġa vera, dik li nseħbuha ma' annimali li jgħammru fiha, iżda hemm gaġġa simbolika, spazju li iagħ- laq, jaħfen u jrażżan ġewwa fih b'ex joħloq klawstrofobija, sensazzjoni marida biċ-ċokon li hu kemm spazjali u kemm spiritwali jew psikoloġiku, Hi Malta, il-gżira li dehret medda bia qies għal A.M. Caruana ta' INEŻ FARRUĠ u għal Ġużċ Galea ta' ŻMIEN L-ISPANJOLI u oħrajn, murija fiċ-ċokon: ta' l-ispirti u tad-distanzi li jagħlaqha għall-ftuħ ta' kull xorta. Din il-''gaġġa'' nazzjonali tħaddan fiha l-''agħsafar' ironika- ment ferħana bl-egħluq u lil għasfur partikulari, il-protagonis- ta mxebba' li malli jissuġġerixxi: direzzjonijiet ta' bidla b'riżq il-ftuħ mentali, isib ruħu mwarrab, miċħud u meqjus b'barra- ni, għadu tal-ġid komuni, li paradossalment hu l-egħluq li qiegħed jogħġob lill-kotra aljenata. F'SAMURAJ l-isem jixhed l-istess metodu metaforiku, l-istess xewqa ta' l-awtur li, hu u miexi fl-istess triq tema- tika, jinqeda b'kelma li tfisser ħafna iżda li m'għandha x'taq- sam xejn man-nisġa narrativa tiegħu. Metafora, wara kollox, għandha dejjem dan is-sigriet immaġinativ li waqt 1i titgid- deb mil-loġika razzjonali, tivverifika ruħha u tikseb tifsira is- ħeħ u qawwa akbar skond il-loġika emotiva, is-setgħa tal- moħħ li. jsieħeb kif iħoss żewġ ħwejieġ li minn barra. jidhru miftuma minn xulxin, waqt li malli jissieħbu jiksbu qawwa interpretativa ġdida. B'eżempju, il-metafora ta' nisel Bibliku (imseddqa minn Dante u minn awturi warajh) ''il-ħajja. hi tria'' torbot flimkien lil parti letterali (il-ħajja) u lil parti sim- bolika (triq). Nafu Hi l-ħajja u t-triq m'għandhomx rabta: di- tetta, u wisq anqas m'għandhom jintrabtu flimkien bil-kopu- la, il-verb ''kien ('to be''),ie. 'hi.' Iżda bil-mod kif il-fan- tasija ħallieqa tressaghom lejn xulxin, il-parti letterali tikseb tifsira xeneġġiata, tidher u tinħass. Fi kliem ieħor, inkunu aegħdin inaħidu: bħalma l-bniedem jimxi fi triq, hekk ukoll il- bniedem ħal jimxi fit-triq taż-żmien; il-ħajja hi mogħdija taż- żmien. bħalma t-triq hi spazju li wieħed igħaddi minnu fiżi- kament,. l 'Samuraj' hi kelma li m'għandha x'taqsam xejn mar- rakkont ta' Sammut, u madankollu sseddaq it-tifsira tiegħu. Biex insarrfu din ir-relazzjoni f'metafora nistgħu ngħidu li r- rakkont reali hu l-parti letterali, waqt li ''samuraj' hi l-parti simbolika. Is-Samuraj huma klassi ta' ġellieda Ġappuniżi. Wara li l-ħakma imperjali Ġappuniża bdiet tiddgħaijef fis-seklu ħdax, is-Samuraj bdew jieħdu l-b'xra ta' ġemgħa soċjali ogħla u aqwa mill-bqija. Biż-żmien, b's-saħħa tal-fedeltà u tal-valuri tagħhom, dawn il-ġmiegħi ta' ġellieda kabbru s-setgħa u sas- seklu 19 il-ħakma kienet biss f'idejn il-klassi tagħhom. Flim- kien mas-setgħa politika s-Samuraj kellhom ukoll setgħa kul- turali iżda mbagħad din ta' l-aħħar ingħelbet fil-bidu tas-sek- lu tmintax mill-kultura popolari Ġappuniża. Il-qofol tal-ġieh ta' ċrieki konċentriċi, f'toroq li jispiċċaw fi sqaq, ritorn bla fejda lejn t-isfiduċja fi mbagħad: twassal lill-istess persunaġġ biex iħalli in. artu. L-aħħar kelma. hi eleġija vjolenti, il-frott ta' skizofrenja, ċaħda mweġġgħa ta' ruħ li biddlet ix-xewqa bikrija tar-riforma spiritwali '(minflok politika u l-bqija) f'ċaħ- da ribelli. Minħabba li hr ribelljoni ġewwiena, immexxija skond is-sublimità tal-ħsieb u mhux skond l-effikaċja tal-ħid- ma fid-deher, il-qagħda tal-bidu tar-rumanz tissokta sa. l-aħ- ħar. Bħal fl-istruttura tematika ta' xi drammi ta' Ebejer, il- folla statika ma titbiddilx u l-karattru ċentrali jisfuma. Il-bid- la sseħħ biss fl-egħluq ta' l-ispirtu privat, waqt li l-aljenazzjoni marradija ta' l-ambjent tissokta bil-kalma ta' dejjem. Mill- konfront bejn il-moviment (ċentrali) u l-istasi (periferika), jiġifieri bejn il-kalma hienja tar-ruħ kollettiva u d-dagħdigħa mnikkta tar-ruħ pr'vata toħroġ it-tema kollha tar-rumanzi li, aktar milli fi spettaklu oġġettiv li jseħħ taħt l-għajnejn ta' kulħadd. jitbiddel fi djarju intimu ta' ruħ imweġġaħa li tara fein ħaddieħor ma jarax, jew tara ħafna fein ħaddieħor jilmaħ ftit jew vagament. Dan in-nuqqas ta' qbil f'dak li jidher fl- għajnejn tal-wieħed u tal-ħafna hu l-qofol: tal-problematika kollha li, ladarba hi mrawma f'moħħ sensittiv qalb: ġgajta. bla sensibilità u dal-moħħ hu mċaħħad: mis-setgħa li jikkomuni- ka (għaliex bejn il-wieħed u l-ħafna jinbena l-ħajt tan-nuq- qas ta' ftehim, ta' valuri opposti u għalhekk ukoll ta' ling- waġġi diversi), tispiċċa biex tnissel kriżi psikoloġika. Fi ħdan din il-marda moħbija jikseb tifsira sħiħa l-monologu, li jalter- na minn waqt għal ieħor ma' l-intervalli żgħar ta' djalogu. L-għażla ta' l-isem — IL-GAĠĠA — tixhed diġà xejra letterarja d'fferenti mill-biċċa l-kbira tax-xogħlijiet ta' qabel. Waqt li l-ismijiet tar-rumanzi Maltin ta' qabel aktarx jindikaw isem uman, jew qagħda jew storja b'mod letterali, l-għażla ta' Sammut u ta' oħrajn fi żmienna tixhed fehma metaforika, għażla li tinqeda bi xbiha biex tfisser ħaġa oħra, differenti, li fiha nnifisha m'għandha x'taqsam xejn mal-ħaġa vera li l-aw- tur hu mnebbaħ minnha. B'eżempju, fl-ewwel rumanz tie- għu m'hemmx gaġġa vera, dik li nseħbuha ma' annimali li jgħammru fiha, iżda hemm gaġġa simbolika, spazju li iagħ- laq, jaħfen u jrażżan ġewwa fih b'ex joħloq klawstrofobija, sensazzjoni marida biċ-ċokon li hu kemm spazjali u kemm spiritwali jew psikoloġiku, Hi Malta, il-gżira li dehret medda bia qies għal A.M. Caruana ta' INEŻ FARRUĠ u għal Ġużċ Galea ta' ŻMIEN L-ISPANJOLI u oħrajn, murija fiċ-ċokon: ta' l-ispirti u tad-distanzi li jagħlaqha għall-ftuħ ta' kull xorta. Din il-''gaġġa'' nazzjonali tħaddan fiha l-''agħsafar' ironika- ment ferħana bl-egħluq u lil għasfur partikulari, il-protagonis- ta mxebba' li malli jissuġġerixxi: direzzjonijiet ta' bidla b'riżq il-ftuħ mentali, isib ruħu mwarrab, miċħud u meqjus b'barra- ni, għadu tal-ġid komuni, li paradossalment hu l-egħluq li qiegħed jogħġob lill-kotra aljenata. F'SAMURAJ l-isem jixhed l-istess metodu metaforiku, l-istess xewqa ta' l-awtur li, hu u miexi fl-istess triq tema- tika, jinqeda b'kelma li tfisser ħafna iżda li m'għandha x'taq- sam xejn man-nisġa narrativa tiegħu. Metafora, wara kollox, għandha dejjem dan is-sigriet immaġinativ li waqt 1i titgid- deb mil-loġika razzjonali, tivverifika ruħha u tikseb tifsira is- ħeħ u qawwa akbar skond il-loġika emotiva, is-setgħa tal- moħħ li. jsieħeb kif iħoss żewġ ħwejieġ li minn barra. jidhru miftuma minn xulxin, waqt li malli jissieħbu jiksbu qawwa interpretativa ġdida. B'eżempju, il-metafora ta' nisel Bibliku (imseddqa minn Dante u minn awturi warajh) ''il-ħajja. hi tria'' torbot flimkien lil parti letterali (il-ħajja) u lil parti sim- bolika (triq). Nafu Hi l-ħajja u t-triq m'għandhomx rabta: di- tetta, u wisq anqas m'għandhom jintrabtu flimkien bil-kopu- la, il-verb ''kien ('to be''),ie. 'hi.' Iżda bil-mod kif il-fan- tasija ħallieqa tressaghom lejn xulxin, il-parti letterali tikseb tifsira xeneġġiata, tidher u tinħass. Fi kliem ieħor, inkunu aegħdin inaħidu: bħalma l-bniedem jimxi fi triq, hekk ukoll il- bniedem ħal jimxi fit-triq taż-żmien; il-ħajja hi mogħdija taż- żmien. bħalma t-triq hi spazju li wieħed igħaddi minnu fiżi- kament,. l 'Samuraj' hi kelma li m'għandha x'taqsam xejn mar- rakkont ta' Sammut, u madankollu sseddaq it-tifsira tiegħu. Biex insarrfu din ir-relazzjoni f'metafora nistgħu ngħidu li r- rakkont reali hu l-parti letterali, waqt li ''samuraj' hi l-parti simbolika. Is-Samuraj huma klassi ta' ġellieda Ġappuniżi. Wara li l-ħakma imperjali Ġappuniża bdiet tiddgħaijef fis-seklu ħdax, is-Samuraj bdew jieħdu l-b'xra ta' ġemgħa soċjali ogħla u aqwa mill-bqija. Biż-żmien, b's-saħħa tal-fedeltà u tal-valuri tagħhom, dawn il-ġmiegħi ta' ġellieda kabbru s-setgħa u sas- seklu 19 il-ħakma kienet biss f'idejn il-klassi tagħhom. Flim- kien mas-setgħa politika s-Samuraj kellhom ukoll setgħa kul- turali iżda mbagħad din ta' l-aħħar ingħelbet fil-bidu tas-sek- lu tmintax mill-kultura popolari Ġappuniża. Il-qofol tal-ġieh ta' din il-ġemgħa militari ta' nobbli jinsab fil-ħarsien tal- 'Bushido'' (letteralment l-imġiba tal-ġellied), liġi mhux mik- tuba ta' nisel fewdali msejsa fuq il-kburija, l-imġiba tajba, il- lejaltà u l-qlubija, Din l-etiketta militari u ċivili ftit li xejn kellha x'taqsam ma' nies oħrajn ta' livell soċjali iżjed baxx. Fiż-żminijiet fewdali kienu jħarsu wkoll riti militari iebsa ħaf- na, fosthom il-ħara-kiri. Dan il-kontenut storiku Ġappuniż m'għandu x'jaqsam xejn u la ma' Malta u lanqas mar-rumanz ta' Sammut. Ma- dankollu l-awtur għażlu bħala l-isem tan-narrativ tiegħu. Waqt li tah din l-importanza kollha, żamm dan il-kontenut 'il barra mir-rakkont, biex jiftiehem mingħair ma jkun diskuss, għad li darba minnhom (Taqsima 21) ħass li għandu jissuġġerixxi fil-qosor tifsira tat-terminu. Samwel u l-Poeta stramb qegħdin jitkellmu, it-tnejn huma eżempji ta' din il-kategorija, jekk jit- qiesu simbolikament, jiġifieri mhux fid-dawl storiku jew aw- tobijografiku tagħhom (i.e. bħala Maltin), iżda fid-dawl in- terpretativ li qiegħed jixħet fuqhom l-awtur. Il-Poeta, li għa- du kemm laqqam ''Samuraj' lil Samwel, igħarrfu: ''Jien il- kultura Ġappuniża togħġobni, fil-fatt il-kultura kollha ta' l- Orjent issaħħarni… is-Samuraj kienu nies nobbli u setgħana, fuq kollox kienu nies ta' ġieh, għalihom in-nies komuni, ngħi- du aħna, bħan-nies tar-Raħal, ma kienu jfissru xejn. kellhom ħila kbira fis-sengħa tas-sarar'u l-armi, l-aktar bix-xafra… Meta kienu jwaħħlu xi 'ħaġa' f'rashom kienu jagħmluha, u biex jiksbu tmiemha kienu jgħixu waħedhom u ma jsibux sabar jew ġieh qabel itemmuha… fl-iżventura li ma jirnexxil- homx iwettquha sa l-aħħar ma kellhomx triq oħra ħlief li jinfdu u joftqu msarinhom bl-istess xafra li jinqdew bihal''2 Din id-deskrizzjoni storika m'hix ħlief is-sintesi tal- l-per- sunalità ta' Malti mbiddel f'tip universali f'termini ta' din il- ġemgħa għolja, is-Samuraj. Samwel, is-sieħeb ideali tal- Poeta, ruħ iżolata oħra fi ħdan il-folla bierda tar-raħlin, hu mogħti l-universalità billi hu interpretat f'dan id-dawl. Jekk wieħed jaqra r-rumanz kollu billi jqis l-imġiba barranija u ġew- wiena ta' Samwel, fuq naħa, u t-telqa mħassra tal- -ġemgħa raħlija — ''l-oħrajn'', l- inferjuri, il-Maltin bħala kategorija rap- preżentata f'għadd ta' raħlinf — fuq in-naħa l-oħra, wieħed jifhem il-qofol djalettiku tar-rumanz bħala paralleliżmu għad- djalettika storika msemmija bejn il-kasta għolja tas-Samuraj u l-ġemgħa inferjuri tal-Ġappuniżi l-oħra. F'Samwel, fil-fatt, bħalma wkoll fil-Poeta (sura ta' varjazzjoni ta' l-istess karat- , jew aħjar verżjoni duwalistika ta' l-istess identità li sser- atul ir-rumanz fi ġlieda mal-maġġoranza, bħallikieku biex fiha għamla ta' grupp żgħir ta' Samuraj), hemm il- m li ma jitħallatx mal-kotra rħisa, u hemm ukoll nob- u setgħa (spiritwali, kontra n-nobbiltà u s-setgħa ma- fiergħa ta' oħrajn, bħall-Konti, ir-rappreżentanti tal-ka- ż -folla anonima eċċ.). Hemm ukoll stmerrija tal-poplu omuni, imfisser fi kliem Samwel u l-Poeta, u mbagħad ukoll ; kliem Żabbett (tip ta' bniedma kkonvertita, imtellgħa minn ise u mbagħad imwaqqgħa mill-ġdid 'l isfel mil-livell għoli Samuraj). Hu kliem. aħrax li m'hux għajr il-kundanna: ta' smuraj TMaltin' lill-bqija tal-'Ġappuniżi', jiġifieri lir-raħlin ra, li m'humiex ħlief il-Maltin maqbudin fir-rustiċità vulga- ħhom: ''Dar-raħal misħut…;'5 'niġu noqogħdu hawn 'il d minn dawk il-qatta' klieb tar-Raħal;'6 ma rridx… xeżża' ruħi quddiem dawn il-bhejjem bla ruħ;'7 le… u ma jisgħobbinix, inqas ma nieħu minn ta' dawk is-slavaġġ aħjar; dawk, l-ikel tagħhom velenu, velenu biss sqewni;'$ ''immorru u nitfgħu wara spallejna l-kruha ta' dar-Raħal misħut u l-im- rar kollu li jixxettel fih;'9 igħixu flimkien ir-razzett u ma jkun jonqoshom xejn, ħlief forsi li titheżheż l-art u jinbela r-Raħal bl-ilpup u s-sriep kollha li fih u jibqgħu hi u hu u x-Xuxana, 10 Din l-aħħar silta tlaqqa' flimkien liż-żewġ oqsma opposti tal- konfront spiritwali u soċjali; hu spiritwali bejn l-'huma' (''r- Raħal bl-ilpup u s-sriep') u l-'hi u hu u x-Xuxana' (darba minnhom, għallinqas, Samwel ''niżel it-taraġ bħal 'ħaruf''11 l-oppost figurativ tal-bhejjem waħxin imsemmija bħala aġenti simboliċi tal-qerq). Hu wkoll konfront soċjali skond il-post fejn igħammru ż-żewġ gruppi, l-ewwel wieħed f'raħal iffullat (ħjiel tal-popolazzjoni żejda tal-gżira) u t-tieni grupp f'raz- zett maqtugħ mill-kotra. Il-konfront għandu wkoll xeħta kwan- titattiva biex tidher aħiar id-differenza fil-kwalità: l-ewwel arupp, mittiefes, hu kotran, u t-tieni wieħed fih tlieta biss, żewġ bnedmin (jew tlieta, jekk wieħed irid igħodd ukoll lill- Poeta) u x-Xuxana, annimal f'funzjoni simbolika opposta għall-bhejjem 'ħżjena' msemmija. Hemm ukoll is-sengħa tas-sarar u l-armi, is-sens ta' pro- vokazzjoni mrażżna għax sublimi fit-temperament ta' Samwel, u l-użu tax-xafra, l-arma li twettaq l-ideal jew li, meta dan ifalli, titbiddel fl-għodda ''qaddisa'' tas-suwiċidju (stadju aħ- ħari li fl-ewwel rumanz Sammut kien qiesu bħala telfa u di hawn ibiddlu, romantikament skond it-tradizzjoni minn xi ta' din il-ġemgħa militari ta' nobbli jinsab fil-ħarsien tal- 'Bushido'' (letteralment l-imġiba tal-ġellied), liġi mhux mik- tuba ta' nisel fewdali msejsa fuq il-kburija, l-imġiba tajba, il- lejaltà u l-qlubija, Din l-etiketta militari u ċivili ftit li xejn kellha x'taqsam ma' nies oħrajn ta' livell soċjali iżjed baxx. Fiż-żminijiet fewdali kienu jħarsu wkoll riti militari iebsa ħaf- na, fosthom il-ħara-kiri. Dan il-kontenut storiku Ġappuniż m'għandu x'jaqsam xejn u la ma' Malta u lanqas mar-rumanz ta' Sammut. Ma- dankollu l-awtur għażlu bħala l-isem tan-narrativ tiegħu. Waqt li tah din l-importanza kollha, żamm dan il-kontenut 'il barra mir-rakkont, biex jiftiehem mingħair ma jkun diskuss, għad li darba minnhom (Taqsima 21) ħass li għandu jissuġġerixxi fil-qosor tifsira tat-terminu. Samwel u l-Poeta stramb qegħdin jitkellmu, it-tnejn huma eżempji ta' din il-kategorija, jekk jit- qiesu simbolikament, jiġifieri mhux fid-dawl storiku jew aw- tobijografiku tagħhom (i.e. bħala Maltin), iżda fid-dawl in- terpretativ li qiegħed jixħet fuqhom l-awtur. Il-Poeta, li għa- du kemm laqqam ''Samuraj' lil Samwel, igħarrfu: ''Jien il- kultura Ġappuniża togħġobni, fil-fatt il-kultura kollha ta' l- Orjent issaħħarni… is-Samuraj kienu nies nobbli u setgħana, fuq kollox kienu nies ta' ġieh, għalihom in-nies komuni, ngħi- du aħna, bħan-nies tar-Raħal, ma kienu jfissru xejn. kellhom ħila kbira fis-sengħa tas-sarar'u l-armi, l-aktar bix-xafra… Meta kienu jwaħħlu xi 'ħaġa' f'rashom kienu jagħmluha, u biex jiksbu tmiemha kienu jgħixu waħedhom u ma jsibux sabar jew ġieh qabel itemmuha… fl-iżventura li ma jirnexxil- homx iwettquha sa l-aħħar ma kellhomx triq oħra ħlief li jinfdu u joftqu msarinhom bl-istess xafra li jinqdew bihal''2 Din id-deskrizzjoni storika m'hix ħlief is-sintesi tal- l-per- sunalità ta' Malti mbiddel f'tip universali f'termini ta' din il- ġemgħa għolja, is-Samuraj. Samwel, is-sieħeb ideali tal- Poeta, ruħ iżolata oħra fi ħdan il-folla bierda tar-raħlin, hu mogħti l-universalità billi hu interpretat f'dan id-dawl. Jekk wieħed jaqra r-rumanz kollu billi jqis l-imġiba barranija u ġew- wiena ta' Samwel, fuq naħa, u t-telqa mħassra tal- -ġemgħa raħlija — ''l-oħrajn'', l- inferjuri, il-Maltin bħala kategorija rap- preżentata f'għadd ta' raħlinf — fuq in-naħa l-oħra, wieħed jifhem il-qofol djalettiku tar-rumanz bħala paralleliżmu għad- djalettika storika msemmija bejn il-kasta għolja tas-Samuraj u l-ġemgħa inferjuri tal-Ġappuniżi l-oħra. F'Samwel, fil-fatt, bħalma wkoll fil-Poeta (sura ta' varjazzjoni ta' l-istess karat- , jew aħjar verżjoni duwalistika ta' l-istess identità li sser- atul ir-rumanz fi ġlieda mal-maġġoranza, bħallikieku biex fiha għamla ta' grupp żgħir ta' Samuraj), hemm il- m li ma jitħallatx mal-kotra rħisa, u hemm ukoll nob- u setgħa (spiritwali, kontra n-nobbiltà u s-setgħa ma- fiergħa ta' oħrajn, bħall-Konti, ir-rappreżentanti tal-ka- ż -folla anonima eċċ.). Hemm ukoll stmerrija tal-poplu omuni, imfisser fi kliem Samwel u l-Poeta, u mbagħad ukoll ; kliem Żabbett (tip ta' bniedma kkonvertita, imtellgħa minn ise u mbagħad imwaqqgħa mill-ġdid 'l isfel mil-livell għoli Samuraj). Hu kliem. aħrax li m'hux għajr il-kundanna: ta' smuraj TMaltin' lill-bqija tal-'Ġappuniżi', jiġifieri lir-raħlin ra, li m'humiex ħlief il-Maltin maqbudin fir-rustiċità vulga- ħhom: ''Dar-raħal misħut…;'5 'niġu noqogħdu hawn 'il d minn dawk il-qatta' klieb tar-Raħal;'6 ma rridx… xeżża' ruħi quddiem dawn il-bhejjem bla ruħ;'7 le… u ma jisgħobbinix, inqas ma nieħu minn ta' dawk is-slavaġġ aħjar; dawk, l-ikel tagħhom velenu, velenu biss sqewni;'$ ''immorru u nitfgħu wara spallejna l-kruha ta' dar-Raħal misħut u l-im- rar kollu li jixxettel fih;'9 igħixu flimkien ir-razzett u ma jkun jonqoshom xejn, ħlief forsi li titheżheż l-art u jinbela r-Raħal bl-ilpup u s-sriep kollha li fih u jibqgħu hi u hu u x-Xuxana, 10 Din l-aħħar silta tlaqqa' flimkien liż-żewġ oqsma opposti tal- konfront spiritwali u soċjali; hu spiritwali bejn l-'huma' (''r- Raħal bl-ilpup u s-sriep') u l-'hi u hu u x-Xuxana' (darba minnhom, għallinqas, Samwel ''niżel it-taraġ bħal 'ħaruf''11 l-oppost figurativ tal-bhejjem waħxin imsemmija bħala aġenti simboliċi tal-qerq). Hu wkoll konfront soċjali skond il-post fejn igħammru ż-żewġ gruppi, l-ewwel wieħed f'raħal iffullat (ħjiel tal-popolazzjoni żejda tal-gżira) u t-tieni grupp f'raz- zett maqtugħ mill-kotra. Il-konfront għandu wkoll xeħta kwan- titattiva biex tidher aħiar id-differenza fil-kwalità: l-ewwel arupp, mittiefes, hu kotran, u t-tieni wieħed fih tlieta biss, żewġ bnedmin (jew tlieta, jekk wieħed irid igħodd ukoll lill- Poeta) u x-Xuxana, annimal f'funzjoni simbolika opposta għall-bhejjem 'ħżjena' msemmija. Hemm ukoll is-sengħa tas-sarar u l-armi, is-sens ta' pro- vokazzjoni mrażżna għax sublimi fit-temperament ta' Samwel, u l-użu tax-xafra, l-arma li twettaq l-ideal jew li, meta dan ifalli, titbiddel fl-għodda ''qaddisa'' tas-suwiċidju (stadju aħ- ħari li fl-ewwel rumanz Sammut kien qiesu bħala telfa u di hawn ibiddlu, romantikament skond it-tradizzjoni minn xi Alfieri 'l hawn, f'wettqa tal-jien kburi). Is-suwiċidju aħħari hu mħabbar sa minn kmieni (tmiem it-Taqsima 21) u mmexxi skond id-drawwa msemmija tas-Samuraj: ''Samwel niżżel wiċċu lejn il-kanal ta' l-ilma u lemaħ il-mus tat-tiswija tal- ħnieżer ħdejn is-sarvetta bl-ikell' Fuq kollox hu mwettaq rit- walistikament, bħala ċerimonja: reliġjuża li tagħlaq fażi sħiħa, ħajja ta' ideal li ma sseħħx. L-irqaqat kollha tar-ritwal fatali jsibu l-qofol tagħhom fi kwadrett li daqskemm hu makabru hu mimli bid-deċiżjoni ta' dan il-''membru'' Malti ta' nisel superjuri li qiegħed jinfatam b'dinjità mill-ġemgħa ta' l-infer- juri: Imbagħad dar wiċċu lejn ix-xemx, ħareġ il-mus mill- but, biesu u għolla idejh fl-ajru.., Imma d-daqqiet baqgħu neżlin f'xita ma tehda xejn, sakemm imsarnu ddendlu 'l bar- ra u bdietlu l-agunija twila… Issa kien hieni u kwiet 12 In- natura, dejjem preżenti bħala biċċa mill-kuxjenza, tieħu sehem issa wkoll u s-sentenzi li jiġu minnufih wara s-silta msemmija jħabbru paċi tal-klima u d-dħul tas-sajf. Id-determinazzjoni fl-egħmil negativ u l-ħiiel ta' siwi pożitiv li jitgħatta taħtu (il-kuntrast staġjunali bħala strument simboliku) jagħalau lir- rumanz b'ottimiżmu paradossali, bi traġedja sublimi li hi tar- ġa oħra, wisq aktar gravi, mit-tarġa aħħarija ta' qabel: is- safra ta' Fredu Gambin fil-'Gaġġa'. Mill-fidwa ta' l-eżilju Sammut għadda għall-fidwa tal-mewt. Din ir-relazzjoni realtà-simbolu li hemm bejn ir-rakkont (jekk jitqies bħala letterali) u l-isem (figurativ) hi mfettħa matul ir-rumanz kollu. Siltiet ta' deskrizzjoni u rakkuntar dirett jintisġu, kważi f'binja ta' alternanza, ma' siltiet metaforiċi, titjiriet qsar tal-fantasija li minħabba ili huma insistenti u kon- tinwi jissawru f'damma waħda tul ''l-istorja' kollha u jagħtu- ħa din l-identità dupliċi ta' tiġrib empiriku u ħolma vaqa, at- tività 1 tidher u riflessjoni li tiġġarrab minn ġewwa. Iż-żewġ livelli ta' għarfien (i.e. skond kif tinsab il-kuxjenza tal-karat- tri) u ta' kitba letterarja (i.e. skond kif din il-kuxjenza titb'ddel fi kliem) huma msieħba fuq medda waħda u bħala nisġa sħ'ħa f'żewġ Taqsimiet, 7 u 24; waatiet oħrain ta' l-istess b'xra jistgħu jinstabu wkoll, imqar jekk din l-għaqda bejn reali u simboliku m'hix organizzata u mifruxa bir-reqaa li għandha f'dawn iż-żewġ stadji mportanti tar-rumanz. Fit-Taqsima 7 Samwel jinsab f'post meditativ fejn kollox hu ħaj, mimli tif- sir, jitħarrek u jitkellem miegħu u skond ix-xejriet psikoloġiċi persunali. Id-dinja oġġettiva, dik li qiegħed iġarrab bis-sensi, titbiddel fi projezzjoni mħabbla ta' kuxjenza mwiegħra li ma tiddistingwixxix loġikament (i.e. skond il-loġika tar-raġuni magħrufa mmexxija minn sensi ekwilibrati u minn moħħ li jastratta skond id-''datum'' sensibbli) bejn il-jien bħala suġ- ġett u l-hu, id-dinja ta' l-oġġetti, bħala l-oġġett ta' l-osser- vazzjoni. It-tnejn jissieħbu u jitħabblu f'xulxin, jitħalltu fiim- kien u l-ħolma ssir realtà u ir-realtà ssir ħolma, bħalma għal- Imu l-impressjonisti u s-surrealisti anki fil-qasam letterarju u l-aktar fil-poeżija. Samwel, solitarju u minsub fi ħsiebu, hu l- annimal li jiddjaloga b'lingwaġġ ġdid mat-travi, materja li tik- seb forom, tifsiriet u setgħat animati, differenti min-normal. Dan il-bniedem soċjali-ermetiku li 'la kien jafdahom u lan- qas imil fuqhom' u li 'l-gidma tagħhom kienet tbeżżgħu u f'għajnejhom. u fi kliemhom ma kienx jilmaħ għajr il-għatx għall-gidma'' u di kien waħdu ''bħat-tigra tal-masġar',13 ifit- tex il-komunikazzjoni ma' travi li 'kienu bla qalb. Raw ġraj- jiet ta' qsim il-qalb u baqgħu hemm, mimdudin bla jitħarrku, medhijin biss li jżommu s-saqaf fi mkienu. F'din id-dinja ta' seħer tqil ''l-arloġġ biss kien jinstema' idoqq ħerqan biex jimbotta l-ħin għajjien' u ''d-dar kienet gisha fuq ix-xwiek, tistenna xi aħbar kbira u lanqas għandha l-hila titniffes.'15 Il-għanja li Samwel sema' ftit wara għad- dejja b'leħen kiebi minn taħt it-tieqa ma baqgħetx dik li kie- net u tbiddlet fil-'karba ta' ruħu nnifisha.''6 Tiġrib empiriku u rikostruzzjoni immaġinativa ta' moħħ mixgħul skond setgħa assoċjativa qawwija (imnebbħa mill-istorja persunali) jitħal- Itu flimkien biex it-truf u il-forom tar-realtà jiżżellġu u jitilfu l-korpożità, u l-ħolma titħallat magħhom f'għaqda fejn xejn m'hu aktar tiġrib veru jew immaġinazzjoni vera, iżda ħajja mentali. Għandna speċi ta' verżjoni letterarja tal-'cogitans sum' Kartesjana. Aktar ma r-rumanz jimxi 'l quddiem, aktar iħalli liż-żewġ modi ta' tiġrib (skond is-sensi barranin u skond il-moħħ kreativ) jieħdu ċerta awtonomija minn xulxin, Għall-qarrej dan ifisser li l-bidu tar-rakkont hu itqal mill-bqija, waqt li għall-awtur 'dan jagħti l-okkażjoni li jibda jsensel ''plot,' nis- ġa ta' fatti fid-dawl tat-taħlita ħolm-fatti li SAMURAJ jiftaħ biha. Fil-fatt, fit-Taqsima 24 il-fruntiera bejn ir-rakkont reali u r-rikostruzzjoni simbolika titla' sewwa fil-wiċċ u tingħaraf bil-ħeffa. Minflok alternanza (A — B — A — Beċċ.) għand- na tqassim fi tnejn (A — B). Dan ma jfissirx li fis-silta Alfieri 'l hawn, f'wettqa tal-jien kburi). Is-suwiċidju aħħari hu mħabbar sa minn kmieni (tmiem it-Taqsima 21) u mmexxi skond id-drawwa msemmija tas-Samuraj: ''Samwel niżżel wiċċu lejn il-kanal ta' l-ilma u lemaħ il-mus tat-tiswija tal- ħnieżer ħdejn is-sarvetta bl-ikell' Fuq kollox hu mwettaq rit- walistikament, bħala ċerimonja: reliġjuża li tagħlaq fażi sħiħa, ħajja ta' ideal li ma sseħħx. L-irqaqat kollha tar-ritwal fatali jsibu l-qofol tagħhom fi kwadrett li daqskemm hu makabru hu mimli bid-deċiżjoni ta' dan il-''membru'' Malti ta' nisel superjuri li qiegħed jinfatam b'dinjità mill-ġemgħa ta' l-infer- juri: Imbagħad dar wiċċu lejn ix-xemx, ħareġ il-mus mill- but, biesu u għolla idejh fl-ajru.., Imma d-daqqiet baqgħu neżlin f'xita ma tehda xejn, sakemm imsarnu ddendlu 'l bar- ra u bdietlu l-agunija twila… Issa kien hieni u kwiet 12 In- natura, dejjem preżenti bħala biċċa mill-kuxjenza, tieħu sehem issa wkoll u s-sentenzi li jiġu minnufih wara s-silta msemmija jħabbru paċi tal-klima u d-dħul tas-sajf. Id-determinazzjoni fl-egħmil negativ u l-ħiiel ta' siwi pożitiv li jitgħatta taħtu (il-kuntrast staġjunali bħala strument simboliku) jagħalau lir- rumanz b'ottimiżmu paradossali, bi traġedja sublimi li hi tar- ġa oħra, wisq aktar gravi, mit-tarġa aħħarija ta' qabel: is- safra ta' Fredu Gambin fil-'Gaġġa'. Mill-fidwa ta' l-eżilju Sammut għadda għall-fidwa tal-mewt. Din ir-relazzjoni realtà-simbolu li hemm bejn ir-rakkont (jekk jitqies bħala letterali) u l-isem (figurativ) hi mfettħa matul ir-rumanz kollu. Siltiet ta' deskrizzjoni u rakkuntar dirett jintisġu, kważi f'binja ta' alternanza, ma' siltiet metaforiċi, titjiriet qsar tal-fantasija li minħabba ili huma insistenti u kon- tinwi jissawru f'damma waħda tul ''l-istorja' kollha u jagħtu- ħa din l-identità dupliċi ta' tiġrib empiriku u ħolma vaqa, at- tività 1 tidher u riflessjoni li tiġġarrab minn ġewwa. Iż-żewġ livelli ta' għarfien (i.e. skond kif tinsab il-kuxjenza tal-karat- tri) u ta' kitba letterarja (i.e. skond kif din il-kuxjenza titb'ddel fi kliem) huma msieħba fuq medda waħda u bħala nisġa sħ'ħa f'żewġ Taqsimiet, 7 u 24; waatiet oħrain ta' l-istess b'xra jistgħu jinstabu wkoll, imqar jekk din l-għaqda bejn reali u simboliku m'hix organizzata u mifruxa bir-reqaa li għandha f'dawn iż-żewġ stadji mportanti tar-rumanz. Fit-Taqsima 7 Samwel jinsab f'post meditativ fejn kollox hu ħaj, mimli tif- sir, jitħarrek u jitkellem miegħu u skond ix-xejriet psikoloġiċi persunali. Id-dinja oġġettiva, dik li qiegħed iġarrab bis-sensi, titbiddel fi projezzjoni mħabbla ta' kuxjenza mwiegħra li ma tiddistingwixxix loġikament (i.e. skond il-loġika tar-raġuni magħrufa mmexxija minn sensi ekwilibrati u minn moħħ li jastratta skond id-''datum'' sensibbli) bejn il-jien bħala suġ- ġett u l-hu, id-dinja ta' l-oġġetti, bħala l-oġġett ta' l-osser- vazzjoni. It-tnejn jissieħbu u jitħabblu f'xulxin, jitħalltu fiim- kien u l-ħolma ssir realtà u ir-realtà ssir ħolma, bħalma għal- Imu l-impressjonisti u s-surrealisti anki fil-qasam letterarju u l-aktar fil-poeżija. Samwel, solitarju u minsub fi ħsiebu, hu l- annimal li jiddjaloga b'lingwaġġ ġdid mat-travi, materja li tik- seb forom, tifsiriet u setgħat animati, differenti min-normal. Dan il-bniedem soċjali-ermetiku li 'la kien jafdahom u lan- qas imil fuqhom' u li 'l-gidma tagħhom kienet tbeżżgħu u f'għajnejhom. u fi kliemhom ma kienx jilmaħ għajr il-għatx għall-gidma'' u di kien waħdu ''bħat-tigra tal-masġar',13 ifit- tex il-komunikazzjoni ma' travi li 'kienu bla qalb. Raw ġraj- jiet ta' qsim il-qalb u baqgħu hemm, mimdudin bla jitħarrku, medhijin biss li jżommu s-saqaf fi mkienu. F'din id-dinja ta' seħer tqil ''l-arloġġ biss kien jinstema' idoqq ħerqan biex jimbotta l-ħin għajjien' u ''d-dar kienet gisha fuq ix-xwiek, tistenna xi aħbar kbira u lanqas għandha l-hila titniffes.'15 Il-għanja li Samwel sema' ftit wara għad- dejja b'leħen kiebi minn taħt it-tieqa ma baqgħetx dik li kie- net u tbiddlet fil-'karba ta' ruħu nnifisha.''6 Tiġrib empiriku u rikostruzzjoni immaġinativa ta' moħħ mixgħul skond setgħa assoċjativa qawwija (imnebbħa mill-istorja persunali) jitħal- Itu flimkien biex it-truf u il-forom tar-realtà jiżżellġu u jitilfu l-korpożità, u l-ħolma titħallat magħhom f'għaqda fejn xejn m'hu aktar tiġrib veru jew immaġinazzjoni vera, iżda ħajja mentali. Għandna speċi ta' verżjoni letterarja tal-'cogitans sum' Kartesjana. Aktar ma r-rumanz jimxi 'l quddiem, aktar iħalli liż-żewġ modi ta' tiġrib (skond is-sensi barranin u skond il-moħħ kreativ) jieħdu ċerta awtonomija minn xulxin, Għall-qarrej dan ifisser li l-bidu tar-rakkont hu itqal mill-bqija, waqt li għall-awtur 'dan jagħti l-okkażjoni li jibda jsensel ''plot,' nis- ġa ta' fatti fid-dawl tat-taħlita ħolm-fatti li SAMURAJ jiftaħ biha. Fil-fatt, fit-Taqsima 24 il-fruntiera bejn ir-rakkont reali u r-rikostruzzjoni simbolika titla' sewwa fil-wiċċ u tingħaraf bil-ħeffa. Minflok alternanza (A — B — A — Beċċ.) għand- na tqassim fi tnejn (A — B). Dan ma jfissirx li fis-silta reali (l-ewwel parti tat-Taqsima 24, mill-bidu sa meta jixref fix-xena l-Poeta b'xagħru mqanfed, jiġifieri l-aħħar silta qasira li tagħlaq it-Taqsima) m'hemmx intervalli żgħar ta' simbo- lizzazzjoni. B'eżempju, f'silta mill-parti reali għandna tħab- bira tas-simbolu li se jaħkem fil-parti metaforika li tagħlaq it- Taqsima: Iżda qam minn fuq iċ-ċint u niżel it-taraġ bħal ħaruf. Għadda minn ħdejn il-ħamla u għajnejh waqgħu fuq iż-żerriegħa li kien żera' iżda li baqgħet ma kibritx.' Minn naħa hi xitla vera li ma qabditx (parti mill-''plot' letterali), u minn naħa oħra (kif se jidher aħjar fit-tieni parti simbolika) hi xitla figurativa, tixbiha li l-moħħ joħloq biex ipinġi u jnaq- qas qagħda li għaddej minnha. Fil-fatt fl-egħluq tat-Taqsima jidher minnufih il-Poeta, persunaġġ li għandu mir-reali bħal- ma għandu mill-metafiżiku (kif jixhdu kliemu u mġibtu) u jingħata din it-tweġiba li tiġbor fiha l-qofol tat-Taqsima kol- lha, u aktarx tar-rumanz ukoll. Hi sentenza letterali, għandha funzjoni fil-'piot' loġiku, waqt li l-aqwa tifsira tagħha hi fir- rabta li tibni bejn ix-xitla vera li ma. kibritx u l-pjan ta' Samwel li ma seħħx: ''U bil-ħaqq, dik iż-żerriegħa li tajtni ma ħaditx. ' B'dan il-mod Sammut għaqqad iż-żewġ esperjenzi tar-ru- manz, il-ġewwiena u l-barranija, is-simbolika u l-letterali, billi waħħadhom fl-ispirtu ta' bniedem wieħed u tul medda ta' l- istess episodju. Eżempii ewlenin tal-metodu Stħarriġ ta' għażla żgħira ta' siltiet oħrajn tista' turi aħjar kif sens letterali u sens figurativ, l-effetti rispettivi ta' tiġrib (barrani jew sensorju) u ta' ħolqien (ġewwieni jew spiritwa- li) jiżżewġu flimkien u b'konsegwenza jagħtu lok għal tlaq- qigħ ta' taħdit dirett u taħdit indirett, jew aħjar tlaqqigħ tar- rakkuntar li jiżvolġi l-'plot' tal-'wiċċ' (is-sensiela ta' fatti li jibqgħu miftakra mill-qarrej medju li jaqra r-rumanz biex isegwi storja biss) mar-'rakkuntar' meditativ (jew meditaz- zjoni narrativa) li jiżvolġi l-'plot'' tal-''qiegħ'' (is-sensiela ta' metafori li jiżegħdu fir-rumanz u li jinteressaw l-iżjed lil-min irid iqisu bħala xogħol estetiku). Silta l-hi minn ''Dan kollu'' sa 'ħassu jserrħu'' f'Taqsima 3. Jekk niktbu b'ittri ħoxnin il-partijiet figurativi jkollna din il-għaqda ta' bċejjeċ narrativi letterali u bċejjeċ narrativi. rif- lessivi simboliċi: 'Dan kollu kien bħall-iskolti li baħri miġnun biex jasal l-art jagħmel tabirruħu li m'humiex hemm u jinsie- hom. Hekk kienet l-ewwet laqgħa, u issa l-baħri kellu iit- ħabat ma' l-iskolli li minkejja li nsiehom baqgħu hemm, jogħ- la u jogħdos mal-mewġ jinbaram madwaru. Issa x-xbiha ta' l-ewwel darba li ltaqa' magħha kienet bħal ritratt qadim li jaf bih kulħadd imma ma jħares lejn ħadd. Iżda l-fewġa li bdiet iżżid riedet tfakkru f'dik l-għaxija meta qam ir-riħ u Żabbett tellgħet idejha lejn xagħarha u hu tgħaxxaq bil-liwijiet mielsa ta' sidirha jidhru minkejja fil-libsa ħoxna li kienet tostorhom. L-isqaq dakinhar kien il-ġuf li jwelled ġejjieni għasli, mwarrad. Issa l-ġuf kien dbiel u s-sqaq sar iktar donnu ħalq bla snien. Ħareġ minnu bħall-ilma mgħaġġef mill-katusa tal-belt, u d- dawl tal-misraħ tfislu x-xbiha tat-tifkiriet. Imqar il-ħajr griż ta' l-Iskola bit-twieqi mitbuqin ħassu jserrħu. ' Għandna tiżwiġ ta' żewġ aptiti, l-aptit ta' min qiegħed jirrakkonta direttament u l-aptit ta' min jagħti sensibilità lir- rakkont billi jonfoħ fih sensiela ta' simboli mimlija tifsir. Is- sensiela simbolika, fil-fatt, hi magħmula mnn similitudnijiet u minn metafori. il-parti ''bħall-iskolli… madwaru' hi simboli- ka, iżda tgħaddi minn tixbih indirett jew mikxuf għal tixbih dirett jew imgħotti; fi kliem ieħor, il-parti ''bħall-iskolli… l- ewwel laqgħa'' hi similitudni u t-tixbih ma jidentifikax lill- komponent reali mal-komponent. figurativ, iżda l-parti li jmiss, 'u issa l-baħri… jinbaram madwaru'' hi metafora. Min- flok bħal baħri, Samwel sar baħri. Il-paragrafu jerġa' jaqleb għas-similitudni ('bħal ritratt… lejh ħadd'), ikompli letteral- ment u jerġa' għall-metafora (''riedet tfakkru''), jissokta let- teralment, isawwar metafora (''il-ġuf li jwelled… mwarred'), jerġa' jaqleb għal-letterali ('issa,' marbuta mal-motiv taż- żmien meta l-persunaġġ ġarrab dan kollu) u ikompli b'meta- fora ('l-ġuf kien dbiel') u b'similitudni ('u s-sqaq sar… bla snien''), jerġa' għal-letterali (ħareġ minnu') u jkompli b'similitudni ('bħall-ilma… tal-bejt'), u jagħlaq b'alternanza f'din l-ordni: letterali — metaforiku — letterali) (kif beda: 'Dan kollu k'en'). Ta' min jinnota li l-metafora tal-ġuf hi marbuta maż-żmien, waqt li l-metafora ta' l-isqaq hi msieħba mal-post; iż-żewġ kategoriji ta' żmien u spazju huma mar- buta flimkien ('l-ġuf kien tbiel u s-sqaq sar… bla snien'). Samwel is-Samuraj, il-ġellied, hawn hu ffigurat bħala baħri li jeħodha kontra l-maltemp. L-ambjent barrani, jiġifieri t-temp (''il-fewġa'), il-post (''tal-isqaq,' ''il-misraħ') it-tif- kiriet li dan iġib lura miegħu mill-imgħoddi ('il-ġuf') u d- dawl tal-post fejn jinsab (''d-dawl tal-misraħ') huma lkoll imbiddia f'xejriet psikoloġiċi, aspetti ta' kuxjenza li qiegħda tgħaddi t-tiġrib mis-sensi barranin għas-sensi ġewwiena, li reali (l-ewwel parti tat-Taqsima 24, mill-bidu sa meta jixref fix-xena l-Poeta b'xagħru mqanfed, jiġifieri l-aħħar silta qasira li tagħlaq it-Taqsima) m'hemmx intervalli żgħar ta' simbo- lizzazzjoni. B'eżempju, f'silta mill-parti reali għandna tħab- bira tas-simbolu li se jaħkem fil-parti metaforika li tagħlaq it- Taqsima: Iżda qam minn fuq iċ-ċint u niżel it-taraġ bħal ħaruf. Għadda minn ħdejn il-ħamla u għajnejh waqgħu fuq iż-żerriegħa li kien żera' iżda li baqgħet ma kibritx.' Minn naħa hi xitla vera li ma qabditx (parti mill-''plot' letterali), u minn naħa oħra (kif se jidher aħjar fit-tieni parti simbolika) hi xitla figurativa, tixbiha li l-moħħ joħloq biex ipinġi u jnaq- qas qagħda li għaddej minnha. Fil-fatt fl-egħluq tat-Taqsima jidher minnufih il-Poeta, persunaġġ li għandu mir-reali bħal- ma għandu mill-metafiżiku (kif jixhdu kliemu u mġibtu) u jingħata din it-tweġiba li tiġbor fiha l-qofol tat-Taqsima kol- lha, u aktarx tar-rumanz ukoll. Hi sentenza letterali, għandha funzjoni fil-'piot' loġiku, waqt li l-aqwa tifsira tagħha hi fir- rabta li tibni bejn ix-xitla vera li ma. kibritx u l-pjan ta' Samwel li ma seħħx: ''U bil-ħaqq, dik iż-żerriegħa li tajtni ma ħaditx. ' B'dan il-mod Sammut għaqqad iż-żewġ esperjenzi tar-ru- manz, il-ġewwiena u l-barranija, is-simbolika u l-letterali, billi waħħadhom fl-ispirtu ta' bniedem wieħed u tul medda ta' l- istess episodju. Eżempii ewlenin tal-metodu Stħarriġ ta' għażla żgħira ta' siltiet oħrajn tista' turi aħjar kif sens letterali u sens figurativ, l-effetti rispettivi ta' tiġrib (barrani jew sensorju) u ta' ħolqien (ġewwieni jew spiritwa- li) jiżżewġu flimkien u b'konsegwenza jagħtu lok għal tlaq- qigħ ta' taħdit dirett u taħdit indirett, jew aħjar tlaqqigħ tar- rakkuntar li jiżvolġi l-'plot' tal-'wiċċ' (is-sensiela ta' fatti li jibqgħu miftakra mill-qarrej medju li jaqra r-rumanz biex isegwi storja biss) mar-'rakkuntar' meditativ (jew meditaz- zjoni narrativa) li jiżvolġi l-'plot'' tal-''qiegħ'' (is-sensiela ta' metafori li jiżegħdu fir-rumanz u li jinteressaw l-iżjed lil-min irid iqisu bħala xogħol estetiku). Silta l-hi minn ''Dan kollu'' sa 'ħassu jserrħu'' f'Taqsima 3. Jekk niktbu b'ittri ħoxnin il-partijiet figurativi jkollna din il-għaqda ta' bċejjeċ narrativi letterali u bċejjeċ narrativi. rif- lessivi simboliċi: 'Dan kollu kien bħall-iskolti li baħri miġnun biex jasal l-art jagħmel tabirruħu li m'humiex hemm u jinsie- hom. Hekk kienet l-ewwet laqgħa, u issa l-baħri kellu iit- ħabat ma' l-iskolli li minkejja li nsiehom baqgħu hemm, jogħ- la u jogħdos mal-mewġ jinbaram madwaru. Issa x-xbiha ta' l-ewwel darba li ltaqa' magħha kienet bħal ritratt qadim li jaf bih kulħadd imma ma jħares lejn ħadd. Iżda l-fewġa li bdiet iżżid riedet tfakkru f'dik l-għaxija meta qam ir-riħ u Żabbett tellgħet idejha lejn xagħarha u hu tgħaxxaq bil-liwijiet mielsa ta' sidirha jidhru minkejja fil-libsa ħoxna li kienet tostorhom. L-isqaq dakinhar kien il-ġuf li jwelled ġejjieni għasli, mwarrad. Issa l-ġuf kien dbiel u s-sqaq sar iktar donnu ħalq bla snien. Ħareġ minnu bħall-ilma mgħaġġef mill-katusa tal-belt, u d- dawl tal-misraħ tfislu x-xbiha tat-tifkiriet. Imqar il-ħajr griż ta' l-Iskola bit-twieqi mitbuqin ħassu jserrħu. ' Għandna tiżwiġ ta' żewġ aptiti, l-aptit ta' min qiegħed jirrakkonta direttament u l-aptit ta' min jagħti sensibilità lir- rakkont billi jonfoħ fih sensiela ta' simboli mimlija tifsir. Is- sensiela simbolika, fil-fatt, hi magħmula mnn similitudnijiet u minn metafori. il-parti ''bħall-iskolli… madwaru' hi simboli- ka, iżda tgħaddi minn tixbih indirett jew mikxuf għal tixbih dirett jew imgħotti; fi kliem ieħor, il-parti ''bħall-iskolli… l- ewwel laqgħa'' hi similitudni u t-tixbih ma jidentifikax lill- komponent reali mal-komponent. figurativ, iżda l-parti li jmiss, 'u issa l-baħri… jinbaram madwaru'' hi metafora. Min- flok bħal baħri, Samwel sar baħri. Il-paragrafu jerġa' jaqleb għas-similitudni ('bħal ritratt… lejh ħadd'), ikompli letteral- ment u jerġa' għall-metafora (''riedet tfakkru''), jissokta let- teralment, isawwar metafora (''il-ġuf li jwelled… mwarred'), jerġa' jaqleb għal-letterali ('issa,' marbuta mal-motiv taż- żmien meta l-persunaġġ ġarrab dan kollu) u ikompli b'meta- fora ('l-ġuf kien dbiel') u b'similitudni ('u s-sqaq sar… bla snien''), jerġa' għal-letterali (ħareġ minnu') u jkompli b'similitudni ('bħall-ilma… tal-bejt'), u jagħlaq b'alternanza f'din l-ordni: letterali — metaforiku — letterali) (kif beda: 'Dan kollu k'en'). Ta' min jinnota li l-metafora tal-ġuf hi marbuta maż-żmien, waqt li l-metafora ta' l-isqaq hi msieħba mal-post; iż-żewġ kategoriji ta' żmien u spazju huma mar- buta flimkien ('l-ġuf kien tbiel u s-sqaq sar… bla snien'). Samwel is-Samuraj, il-ġellied, hawn hu ffigurat bħala baħri li jeħodha kontra l-maltemp. L-ambjent barrani, jiġifieri t-temp (''il-fewġa'), il-post (''tal-isqaq,' ''il-misraħ') it-tif- kiriet li dan iġib lura miegħu mill-imgħoddi ('il-ġuf') u d- dawl tal-post fejn jinsab (''d-dawl tal-misraħ') huma lkoll imbiddia f'xejriet psikoloġiċi, aspetti ta' kuxjenza li qiegħda tgħaddi t-tiġrib mis-sensi barranin għas-sensi ġewwiena, li jerġgħu joħolquh suġġettivament u jinterpretawh. A Is-siltiet li ġejjin, b'ittri ħoxnin għall-partijiet figurativi jissoktaw juru din il-bixra kostanti tar-rumanz u jseddqu l- idea li d-dinja ta' Sammut ma tagħrafx fruntieri bejn is-sensi u l-kuxjenza, it-tiġrib. normali u d-djarju mentali li jirreġistrah b'kodiċi differenti: Silta Il: Samwel ħallas 'il tal-ħanut u resaq lejn il-bieb ta' barra, it-tnejn li kienu qed jaqraw it-temp ma tawx kasu. F'ħin bla waqt instemgħet ragħda qawwija u x-xita bdiet iżżid. Ir-riħ tqawwa u beda jsawwat il-m'sraħ bħall-frosta ta' kuċċier maħrub bil-lejl. L-ilma tal-baska beda jogħla żewġ piedi ' Muq mix-xifer. Sajjetta twila bajda ġriet mas-sema fuq l-għoljiet ta' wara l-kampnari tal-Knisja u fid-dawl tagħha l-ilma tal-vaska mtajjar għal barra għal waqt wieħed deher donnu liżar qed jinfirex fuq mitraħ mikxuf. Silta Ill: 'il-frosta tar-riħ fil-misraħ kienet titfa' sat-triq ta' matul l-Iskola u sserrep mal-ħitan tad-djar. it-twieqi kienu jċekċku snienhom bil-ħasda li jeħdu kull x'ħin liżar ta' l-ilma jaħbat mal-qafas tagħhom b'daqqa ta' ħarta, 718 Minħabba li Siltiet Il u H huma partijiet imqiegħda taħt xulxin, mifruda biss mit-tmiem u l-bidu ta' Taqs:miet wara xulxin, ta' min jinnota elementi komuni bejniethom. It-temp hu qawwa barranija li qiegħda tieħu sehem fl-ambjentazzjoni tal-kuxjenza, aktar milli tal-kuntest materjali, bħalma kienet il-funzjoni drammatika tat-temp, dejjem qalil u qerriedi, tar- rumanzi tal-biża' li fittxu l-ispettaklu minn barra aktar milli l- istħarriġ ta' dinjiet spiritwali. L-aspetti konkreti huma mogħ- tija mill-ġdid it-tifsira traxxendenti li ngħataw fis-Silta I.- L- aqwa konklużjoni aktarx hi li Sammut ma jiddistingwixxix bejn meta qiegħed isawwar kwadrett fejn hemm Samwel jew karattri oħrajn 'u'' meta qiegħed jagħmilha ta' l-osservatur diskret, maqtugħ u donnu oġġettiv ta' kwadrett ieħor fejn il- karattru jew karattri tiegħu m'għad għandhom ehda funzjoni determinanti fuq dak li se jseħħ jew jingħad. Il-konklużjoni waħdanija hi li m'hemmx għażla bejn il-qagħda: tar-ruħ tal- persunaġġi tiegħu u l-qagħda tiegħu nnifsu bħala awtur. Tip ta' Samuraj Malti Minħabba li d-dinja kollha ta' SAMURAJ iddur u tis- sawwar gradatament b'riżq Samwel is-Samuraj, għandna in- dikazzjoni ċara li l-identifikazzjoni bejn l-awtur u l-ħlejqa tie- għu hi sħiħa, Sammut hu Samwel, jew viċi-versa. Il-kontin- wità stilistika m'hix ħlief kontinwità tematika wkoll. Konkluż- joni bħal din tista' tinħareġ ukoll bis-saħħa ta' stħarriġ simili ta' Fredu Gambin f'IL-GAĠĠA, jekk ir-rumanz jitqies bħala tagħqida ta' deskrizzjonijiet ''oġġettivi' u esperjenzi diretti tal-persunaġġ. Din il-konklużjoni hi mseddqa wkoll bis-saħħa tat-taħlita koerenti ta' djalogi, monologi u passaġġi ta' rak- kuntar jew deskrizzjonijiet fit-tielet persuna. Ħafna mis-sil- tiet ti m'għandhomx punteġġjatura ta' konversazzjoni u li jid- hru bħala rapportaġġ ''imparzjali'' ta' Sammut quddiem kwad- ru m'humiex ħlief taħdit ta' Samwel, jew karattri oħrajn, fl- ewwel persuna. Minn hawn ukoll ġejja l-bixra djarjistika — vsiqarra direttament fil-bidu ta' IL-GAĠĠA u hawn imtel- Igħa indirettament fil-wiċċ b'din l-enfasi fuq taħdit simboliku mżewweġ ma' taħdit letterali — tar-rumanzi ta' Sammut, xogħlijiet li m'humiex għajr kompromess letterarju validu belin dokumentazzjoni ''xjentifika'' ta' tiġrib u sublimazzjoni simbolika ta' l-istess tiġrib ipprojettat f'erwieħ 'mistħajla'. Fuq kollox, hu sewwa sew dan il-karattru allegoriku, immexxi b'parelleliżmu bejn dak li jiġri fid-deher u t-tifsira moħbija tie- għu, li jiddistingwi lir-rakkont non-letterarju mir-rumanz let- terarju li dejjem, u l-iżjed minn wara r-realiżmu 'l hawn, kellu u għandu qofol simboliku. L-Arti fiha nnifisha hi simbolu. Varjazzjoni parallela għal din l-identifikazzjoni bejn Sam- mut l-awtur u Samwel is-Samuraj, jiġifieri bejn il-ħallieq u l- ħlejqa tiegħu,19 toħroġ mis-siltiet ta' diskussjoni estetika bejn il-Posta u ż-żewġ karattri ewlenin li joħloq kuntatt magħhom, Samwel u l-Kappillan. Il-kuntatt ma' Samwel hu pożitiv, għa- liex hu laqgħa ma' wieħed bħalu, waqt li l-kuntatt mal-Kap- pillan (meqjus hawn bħala eżempju rappreżentativ ta' strut- turf lokali mhux milqugħa iżda setgħana, anki extra-reliġjużi) hu negativ. Fl-ewwel relazzjoni hemm rabta ta' similarità (bħat-tqabbil ta' l-abjad ma' l-abjad) u fit-tientf waħda hemm kunflitt maħruġ fid-dawl tal-liġi ta' l-opposti (bħat-tqabbil ta' l-abjed ma' l-iswed). Iż-żewġ kwadri, l-ewwel wieħed bejn ħabib u ħabib u t-tieni bejn ħabib u għadu, jiżvolġu mod ieħor lir-relazzjoni ewlenija tar-rumanz, i.e. dik bejn Samwel u l-bqija ta' l-antagonisti, bid-differenza li dawn issa jisħqu fuq għażla estetika, u mhux biss soċjali, jew morali f'sens wiesa' u mhux kwalifikat. Fi kliem ieħor, bħalma Samwel jin- sab f'kunflitt mas-soċjetà bħala ċittadin privat li ma jistax jaqbel maċ-.ittadinanza pubblika, il-Poeta ma jistax jaqbel bħala tali mas-soċjetà, jiġifieri bħala poeta li m jistax jaqbel jerġgħu joħolquh suġġettivament u jinterpretawh. A Is-siltiet li ġejjin, b'ittri ħoxnin għall-partijiet figurativi jissoktaw juru din il-bixra kostanti tar-rumanz u jseddqu l- idea li d-dinja ta' Sammut ma tagħrafx fruntieri bejn is-sensi u l-kuxjenza, it-tiġrib. normali u d-djarju mentali li jirreġistrah b'kodiċi differenti: Silta Il: Samwel ħallas 'il tal-ħanut u resaq lejn il-bieb ta' barra, it-tnejn li kienu qed jaqraw it-temp ma tawx kasu. F'ħin bla waqt instemgħet ragħda qawwija u x-xita bdiet iżżid. Ir-riħ tqawwa u beda jsawwat il-m'sraħ bħall-frosta ta' kuċċier maħrub bil-lejl. L-ilma tal-baska beda jogħla żewġ piedi ' Muq mix-xifer. Sajjetta twila bajda ġriet mas-sema fuq l-għoljiet ta' wara l-kampnari tal-Knisja u fid-dawl tagħha l-ilma tal-vaska mtajjar għal barra għal waqt wieħed deher donnu liżar qed jinfirex fuq mitraħ mikxuf. Silta Ill: 'il-frosta tar-riħ fil-misraħ kienet titfa' sat-triq ta' matul l-Iskola u sserrep mal-ħitan tad-djar. it-twieqi kienu jċekċku snienhom bil-ħasda li jeħdu kull x'ħin liżar ta' l-ilma jaħbat mal-qafas tagħhom b'daqqa ta' ħarta, 718 Minħabba li Siltiet Il u H huma partijiet imqiegħda taħt xulxin, mifruda biss mit-tmiem u l-bidu ta' Taqs:miet wara xulxin, ta' min jinnota elementi komuni bejniethom. It-temp hu qawwa barranija li qiegħda tieħu sehem fl-ambjentazzjoni tal-kuxjenza, aktar milli tal-kuntest materjali, bħalma kienet il-funzjoni drammatika tat-temp, dejjem qalil u qerriedi, tar- rumanzi tal-biża' li fittxu l-ispettaklu minn barra aktar milli l- istħarriġ ta' dinjiet spiritwali. L-aspetti konkreti huma mogħ- tija mill-ġdid it-tifsira traxxendenti li ngħataw fis-Silta I.- L- aqwa konklużjoni aktarx hi li Sammut ma jiddistingwixxix bejn meta qiegħed isawwar kwadrett fejn hemm Samwel jew karattri oħrajn 'u'' meta qiegħed jagħmilha ta' l-osservatur diskret, maqtugħ u donnu oġġettiv ta' kwadrett ieħor fejn il- karattru jew karattri tiegħu m'għad għandhom ehda funzjoni determinanti fuq dak li se jseħħ jew jingħad. Il-konklużjoni waħdanija hi li m'hemmx għażla bejn il-qagħda: tar-ruħ tal- persunaġġi tiegħu u l-qagħda tiegħu nnifsu bħala awtur. Tip ta' Samuraj Malti Minħabba li d-dinja kollha ta' SAMURAJ iddur u tis- sawwar gradatament b'riżq Samwel is-Samuraj, għandna in- dikazzjoni ċara li l-identifikazzjoni bejn l-awtur u l-ħlejqa tie- għu hi sħiħa, Sammut hu Samwel, jew viċi-versa. Il-kontin- wità stilistika m'hix ħlief kontinwità tematika wkoll. Konkluż- joni bħal din tista' tinħareġ ukoll bis-saħħa ta' stħarriġ simili ta' Fredu Gambin f'IL-GAĠĠA, jekk ir-rumanz jitqies bħala tagħqida ta' deskrizzjonijiet ''oġġettivi' u esperjenzi diretti tal-persunaġġ. Din il-konklużjoni hi mseddqa wkoll bis-saħħa tat-taħlita koerenti ta' djalogi, monologi u passaġġi ta' rak- kuntar jew deskrizzjonijiet fit-tielet persuna. Ħafna mis-sil- tiet ti m'għandhomx punteġġjatura ta' konversazzjoni u li jid- hru bħala rapportaġġ ''imparzjali'' ta' Sammut quddiem kwad- ru m'humiex ħlief taħdit ta' Samwel, jew karattri oħrajn, fl- ewwel persuna. Minn hawn ukoll ġejja l-bixra djarjistika — vsiqarra direttament fil-bidu ta' IL-GAĠĠA u hawn imtel- Igħa indirettament fil-wiċċ b'din l-enfasi fuq taħdit simboliku mżewweġ ma' taħdit letterali — tar-rumanzi ta' Sammut, xogħlijiet li m'humiex għajr kompromess letterarju validu belin dokumentazzjoni ''xjentifika'' ta' tiġrib u sublimazzjoni simbolika ta' l-istess tiġrib ipprojettat f'erwieħ 'mistħajla'. Fuq kollox, hu sewwa sew dan il-karattru allegoriku, immexxi b'parelleliżmu bejn dak li jiġri fid-deher u t-tifsira moħbija tie- għu, li jiddistingwi lir-rakkont non-letterarju mir-rumanz let- terarju li dejjem, u l-iżjed minn wara r-realiżmu 'l hawn, kellu u għandu qofol simboliku. L-Arti fiha nnifisha hi simbolu. Varjazzjoni parallela għal din l-identifikazzjoni bejn Sam- mut l-awtur u Samwel is-Samuraj, jiġifieri bejn il-ħallieq u l- ħlejqa tiegħu,19 toħroġ mis-siltiet ta' diskussjoni estetika bejn il-Posta u ż-żewġ karattri ewlenin li joħloq kuntatt magħhom, Samwel u l-Kappillan. Il-kuntatt ma' Samwel hu pożitiv, għa- liex hu laqgħa ma' wieħed bħalu, waqt li l-kuntatt mal-Kap- pillan (meqjus hawn bħala eżempju rappreżentativ ta' strut- turf lokali mhux milqugħa iżda setgħana, anki extra-reliġjużi) hu negativ. Fl-ewwel relazzjoni hemm rabta ta' similarità (bħat-tqabbil ta' l-abjad ma' l-abjad) u fit-tientf waħda hemm kunflitt maħruġ fid-dawl tal-liġi ta' l-opposti (bħat-tqabbil ta' l-abjed ma' l-iswed). Iż-żewġ kwadri, l-ewwel wieħed bejn ħabib u ħabib u t-tieni bejn ħabib u għadu, jiżvolġu mod ieħor lir-relazzjoni ewlenija tar-rumanz, i.e. dik bejn Samwel u l-bqija ta' l-antagonisti, bid-differenza li dawn issa jisħqu fuq għażla estetika, u mhux biss soċjali, jew morali f'sens wiesa' u mhux kwalifikat. Fi kliem ieħor, bħalma Samwel jin- sab f'kunflitt mas-soċjetà bħala ċittadin privat li ma jistax jaqbel maċ-.ittadinanza pubblika, il-Poeta ma jistax jaqbel bħala tali mas-soċjetà, jiġifieri bħala poeta li m jistax jaqbel ma' l-istess ċittadinanza. Min-naħa l-oħra, bħalma Samwel (definit bħala Samuraj mill-Poeta nnifsu f'Taqsima 21) iir- nexxilu jaqbel biss ma' Żabbett, il-mara li titbiddel għal ftit minnu u bħalu f'Samuraj ukoll (u mbagħad tfalli u terġa' tir- ritorna lejn it-'tribi'' bierda), hekk ukoll il-Poeta jaqbel biss ma' Samwel u ma jaqbilx mal-bqija. Minħabba li Samwel u l-Poeta m'humiex ħlief varjazzjoni tat-tip Malti rari li Sammut ibiddel letterarjament fit-tip ta' Samuraj (xejra tipika tan-narrativa letterarja moderna lokali li tfittex li tuniversalizza tipi lokali, jew tillokalizza (tbiddel f'Maltin) tipi universali), nistgħu ngħidu li fit-tagħqida tagħ- hom it-tnejn hemm tagħqida taż-żewġ aspetti ewlenin tal- t'critique' ta' Sammut: (i) il-bniedem bħala ċittadin sublimi fost ġemgħa mħassra, aspett ippreżentat b'Samwel — isem bibliku li jfisser il-ħarsien tal-kelma t'Alla — f'termini morali ġenerali; u (i) iċ-ċittadin sublimi bħala artist, aspett ippre- żentat bil-Poeta, fost l-istess ġemgħa mħassra. Jekk ngħaq- qdu flimkien dawn iż-żewġ xejriet ikollna x-xbiha sħiħa tat- tip ta' ''Samuraj' li jrid ipinġi l-awtur. Jekk, imbagħad, nif- hmu li Sammut, bħal kull letterat ieħor, m'hux għajr bniedem b'xejriet partikulari li joftmuh mill-kotra 'u' artist b'xejriet wisq iżjed speċifiċi li jissoktaw joftmuh mill-istess kotra, nif- hmu wkoll li dawn it-tnejn flimkien — varjazzjonijiet jew del- lijiet simili tat-tip Samuraj — isawru l-persunalità sħiħa ta' l- awtur innifsu mbiddla letterarjament bis-saħħa ta' projezzjoni mistħajla f'karattru/i ta' rumanz. Iż-żewġ laqgħat imsemmija tal-Poeta huma dawn: (a) 'negativa'' mal-Kappillan, meqjus bħala r-rappreżentant ta' soċjetà mhux milqugħa; '' 'Jien la nemmen fix-xalar tad-dinja u lanqas fil-ġmigħ tal-flus waqaf, baxxa għajnejh u ssokta, 'jien poeta… Mhux se nistenna li jilqgħuni bħala poetà f'paj- jiżi stess u lanqas ma nistħajjel li qatt daħlilhom f'rashom x'inhu jew x'jista' jkun poetal… Jien farfett li jsoff minn hawn u minn hemm mingħajr ma jintrabat ma' ħadd imma ridt nu- rihom li jien farfett għall-inqas… Imma jien, sur Kappillan, farfett li jmur fuq il-fjuri kollha, fuq ix-xewk ukoll, anzi dak hu r-'raison d'ċtre' tiegħi; għalija ma rrid xejn, imma nħoss ħafna għall-umanità u għalhekk nidħol u niddeffes fi ħwejjeġ li m'humiex direttament tiegħi; ''20 '' 'Jien farfettl Farfett il- lejll Jien l-anġlu mwaqqa' li xeba' mill-mitoloġija li daħħaltuh fiha intom u għamel ribelljoni kontra tagħhal… Jien il-farfett li ma jaqbdu ħaddl Jien li għaraft il-verità u r-realtà' '21 (b) t'pożitiva' ma' Samwel, meqjus bħala sieħeb ideali, qisu l- figura astratta u mbiegħda tal-mara vaga li kienu jinnamraw magħha r-romantiċi, bħal xi Leopardi, Keats, K. Vassallo u oħrajn, u li hawn ħadet ċerta sura fiżika u misterjuża (il- Poeta jibqa' misterjuż anki għal Samwel innifsu) fl-istess ħin: — tjien… dejjem inħuf u nimraħ… ġejt nagħmel dawra fl-im- warrab għax in-nies dejquni' '22 Waqt li dawn il-kwadretti ċentrali tar-rumanz iseħħu fil- moħbi u fis-skiet, l-istond oppost jagħti lok għall-ironija, min- flok għal din is-solennità; jishaq, biex iweġġa', fuq interessi żgħar ii iżjed ma jitkabbru u ma jidhru fiċ-ċokon sostanzjali ileragħ tagħhom. iżjed jiżviluppaw il-fil. l-ieħor (il-letterali) tan-nisġa narrativa, Hawn jiksbu t-tifsira tagħhom il-piki bejn il-każini u l-enfasi fuq għadd ta' ħwejjeġ żgħar, bħan-numru eżatt ta' ġebel u żrar mitfugħaŻd u l-laqgħa mimlija gost ko- iniku niggieżi bejn il-Konti u l-Kappillan (xiehda oħra li Mal- ta kollha, meqjusa bħala raħal wieħed anki fl-aspett belti jew ċivilizzat tagħha, hi l-oġġett tal-kundanna ta' l-awtur). il-lirika ta' l-għadab Bħala wieħed mill-ilħna ewlenin tan-narrativa l-ġdida, Sammut hawn hu ħaġa waħda mal-leħen korali tal-poeti tas- sittinijiet li għaddew lill-pajjiż minn stħarriġ kritiku biex mhux biss igħarblu s-siwi letterarju ta' mudelli tradizzjonali u jdaħ- ħlu oħrajn aġġornati b'kontenuti ta' fejda kontemporanja, iż- da jfittxu li jwaqqgħu l-rlt tas-sebħ storiku (tema ewlenija tal-letteratura. Maltija ta' qabel, mill-bidu sa żm'en Dun Karm u d-Dunkarmjani, i.e. il-perijodu romantiku kollu) u juru r- raġunijiet ta' l-isfiduċja tagħhom f'Malta fiha nnifisha, kif in- tirtet fl-aspetti reliġjużi, politiċi u soċjali. Hi mġiba doppa ta' kritiċi u ta' riformaturi ta' xeħta soċio-jetterarja u li tieħu s-sura ta' mħabba-mibegħda li tix- ref kemm fil-lingwaġġ, safi u mirqum u minsuġ sikwit bi ħjut ironiċi, kemm fit-tlaqqigħ ta' xi xejriet pożitvi mal-qofol ne- gativ Hi jikkaratterizza lill-persunaġġi ewlenin ta Sammut. Eżempju xieraq ta' dan hu x-xena tal-mewt ta Marku bit- tjieba banali-ġenwina tas-Sa Rożann u t-talb imqabbel li Summut iqiegħed fuq fommha u jistet b'ċertu gost folkloris- tiku u nebbiexi, kif ukoll l-għażla ta' żewġ ismijiet ta qaddisin ftit li xejn magħrufa iżda popolarizzati u antagonizzati fir-ra- ħal, Pankrazju u Patrizju, kelmtejn li fihom infushom jixxiebhu u jsawru konsonanza (''-azju' u ''izju') li sseħibhom ironl- ma' l-istess ċittadinanza. Min-naħa l-oħra, bħalma Samwel (definit bħala Samuraj mill-Poeta nnifsu f'Taqsima 21) iir- nexxilu jaqbel biss ma' Żabbett, il-mara li titbiddel għal ftit minnu u bħalu f'Samuraj ukoll (u mbagħad tfalli u terġa' tir- ritorna lejn it-'tribi'' bierda), hekk ukoll il-Poeta jaqbel biss ma' Samwel u ma jaqbilx mal-bqija. Minħabba li Samwel u l-Poeta m'humiex ħlief varjazzjoni tat-tip Malti rari li Sammut ibiddel letterarjament fit-tip ta' Samuraj (xejra tipika tan-narrativa letterarja moderna lokali li tfittex li tuniversalizza tipi lokali, jew tillokalizza (tbiddel f'Maltin) tipi universali), nistgħu ngħidu li fit-tagħqida tagħ- hom it-tnejn hemm tagħqida taż-żewġ aspetti ewlenin tal- t'critique' ta' Sammut: (i) il-bniedem bħala ċittadin sublimi fost ġemgħa mħassra, aspett ippreżentat b'Samwel — isem bibliku li jfisser il-ħarsien tal-kelma t'Alla — f'termini morali ġenerali; u (i) iċ-ċittadin sublimi bħala artist, aspett ippre- żentat bil-Poeta, fost l-istess ġemgħa mħassra. Jekk ngħaq- qdu flimkien dawn iż-żewġ xejriet ikollna x-xbiha sħiħa tat- tip ta' ''Samuraj' li jrid ipinġi l-awtur. Jekk, imbagħad, nif- hmu li Sammut, bħal kull letterat ieħor, m'hux għajr bniedem b'xejriet partikulari li joftmuh mill-kotra 'u' artist b'xejriet wisq iżjed speċifiċi li jissoktaw joftmuh mill-istess kotra, nif- hmu wkoll li dawn it-tnejn flimkien — varjazzjonijiet jew del- lijiet simili tat-tip Samuraj — isawru l-persunalità sħiħa ta' l- awtur innifsu mbiddla letterarjament bis-saħħa ta' projezzjoni mistħajla f'karattru/i ta' rumanz. Iż-żewġ laqgħat imsemmija tal-Poeta huma dawn: (a) 'negativa'' mal-Kappillan, meqjus bħala r-rappreżentant ta' soċjetà mhux milqugħa; '' 'Jien la nemmen fix-xalar tad-dinja u lanqas fil-ġmigħ tal-flus waqaf, baxxa għajnejh u ssokta, 'jien poeta… Mhux se nistenna li jilqgħuni bħala poetà f'paj- jiżi stess u lanqas ma nistħajjel li qatt daħlilhom f'rashom x'inhu jew x'jista' jkun poetal… Jien farfett li jsoff minn hawn u minn hemm mingħajr ma jintrabat ma' ħadd imma ridt nu- rihom li jien farfett għall-inqas… Imma jien, sur Kappillan, farfett li jmur fuq il-fjuri kollha, fuq ix-xewk ukoll, anzi dak hu r-'raison d'ċtre' tiegħi; għalija ma rrid xejn, imma nħoss ħafna għall-umanità u għalhekk nidħol u niddeffes fi ħwejjeġ li m'humiex direttament tiegħi; ''20 '' 'Jien farfettl Farfett il- lejll Jien l-anġlu mwaqqa' li xeba' mill-mitoloġija li daħħaltuh fiha intom u għamel ribelljoni kontra tagħhal… Jien il-farfett li ma jaqbdu ħaddl Jien li għaraft il-verità u r-realtà' '21 (b) t'pożitiva' ma' Samwel, meqjus bħala sieħeb ideali, qisu l- figura astratta u mbiegħda tal-mara vaga li kienu jinnamraw magħha r-romantiċi, bħal xi Leopardi, Keats, K. Vassallo u oħrajn, u li hawn ħadet ċerta sura fiżika u misterjuża (il- Poeta jibqa' misterjuż anki għal Samwel innifsu) fl-istess ħin: — tjien… dejjem inħuf u nimraħ… ġejt nagħmel dawra fl-im- warrab għax in-nies dejquni' '22 Waqt li dawn il-kwadretti ċentrali tar-rumanz iseħħu fil- moħbi u fis-skiet, l-istond oppost jagħti lok għall-ironija, min- flok għal din is-solennità; jishaq, biex iweġġa', fuq interessi żgħar ii iżjed ma jitkabbru u ma jidhru fiċ-ċokon sostanzjali ileragħ tagħhom. iżjed jiżviluppaw il-fil. l-ieħor (il-letterali) tan-nisġa narrativa, Hawn jiksbu t-tifsira tagħhom il-piki bejn il-każini u l-enfasi fuq għadd ta' ħwejjeġ żgħar, bħan-numru eżatt ta' ġebel u żrar mitfugħaŻd u l-laqgħa mimlija gost ko- iniku niggieżi bejn il-Konti u l-Kappillan (xiehda oħra li Mal- ta kollha, meqjusa bħala raħal wieħed anki fl-aspett belti jew ċivilizzat tagħha, hi l-oġġett tal-kundanna ta' l-awtur). il-lirika ta' l-għadab Bħala wieħed mill-ilħna ewlenin tan-narrativa l-ġdida, Sammut hawn hu ħaġa waħda mal-leħen korali tal-poeti tas- sittinijiet li għaddew lill-pajjiż minn stħarriġ kritiku biex mhux biss igħarblu s-siwi letterarju ta' mudelli tradizzjonali u jdaħ- ħlu oħrajn aġġornati b'kontenuti ta' fejda kontemporanja, iż- da jfittxu li jwaqqgħu l-rlt tas-sebħ storiku (tema ewlenija tal-letteratura. Maltija ta' qabel, mill-bidu sa żm'en Dun Karm u d-Dunkarmjani, i.e. il-perijodu romantiku kollu) u juru r- raġunijiet ta' l-isfiduċja tagħhom f'Malta fiha nnifisha, kif in- tirtet fl-aspetti reliġjużi, politiċi u soċjali. Hi mġiba doppa ta' kritiċi u ta' riformaturi ta' xeħta soċio-jetterarja u li tieħu s-sura ta' mħabba-mibegħda li tix- ref kemm fil-lingwaġġ, safi u mirqum u minsuġ sikwit bi ħjut ironiċi, kemm fit-tlaqqigħ ta' xi xejriet pożitvi mal-qofol ne- gativ Hi jikkaratterizza lill-persunaġġi ewlenin ta Sammut. Eżempju xieraq ta' dan hu x-xena tal-mewt ta Marku bit- tjieba banali-ġenwina tas-Sa Rożann u t-talb imqabbel li Summut iqiegħed fuq fommha u jistet b'ċertu gost folkloris- tiku u nebbiexi, kif ukoll l-għażla ta' żewġ ismijiet ta qaddisin ftit li xejn magħrufa iżda popolarizzati u antagonizzati fir-ra- ħal, Pankrazju u Patrizju, kelmtejn li fihom infushom jixxiebhu u jsawru konsonanza (''-azju' u ''izju') li sseħibhom ironl- kament ma' xulxin waqt li skond in-nisġa tal-'plot' huma mifruda. Ir-raħal innifsu, bħala dinja ''doppja,' primitiva u msaħħra, siekta u mħabbla, bla qies fl-ispazji mistħajla ta' egħlieqi waħdiena u klawstrofobika fl-inħawi mgħammra, hu 'gaġġa'' oħra li Sammut jipprova jiggustaha minn barra u jistmerrha fl-egħluq marsus tagħha. Fiż-żewġ naħiet ta' d'n id-djalettika psikoloġika ta' l-awtur hemm l-għajn ta' l-isp'- razzjoni tiegħu, Anki s-senswalità tal-kelma Maltija, kif imħaddma b'sen- għa tipika ta' Sammut purista aġġornat, tikxef din id-dispo- żizzjoni li waqt li hawn tista' tidher bħala għażla stilistika, hi fis-sew ħjiel ta' għażla tematika, temperament ta' rumanzier quddiem dinja li ġġiegħlu jisfrutta l-kruha tagħha biex joħ- loq is-sabiħ. L-idjoma Maltija, bil-ħsejjes qawwija ta' kliem safi, magħżul sikwit mir-reġistri dojoq tal-ħajja raħlila, u bid- dħul ta' kliem barrani msieħeb ma' espressjonijiet Taljani sħaħ (għajn ta' klassiżmu u użu li jfakkar fl-użu tal-'lat'no- rum' tal-favolisti rornantiċi Taljani, u anki Maltin, bħal Ġ.A. Vassallo), hi tieqa oħra miftuħa bil-għaqal fuq strutturi soċ- jali, temperamenti u gosti li Ikoll flimkien issoktaw ifettħu din l-imġiba ta' qima-stmerrija, Id-devozzjoni lejn l-ilsien titfaċċa saħansitra f'siltiet ta' kundanna, waqt li hi fl-aqwa tagħha meta tiddewweb f'aspett ieħor tat-tiżjin ambjentali. Is-silta li ġejja tiżgħed b'rirni ġewwiena, b'assonanzi, b'konsonanzi, b'pa- ralleliżmi, b'polisindeto, b'qisien ritmiċi regulari mtennija b'na. turalezza, b'allitterazzjoni u b'elementi oħra tal-forma poetika, ii b'hekk jispiċċaw biex ibiddlu lill-paragrafu fi proża poetika, jew f'poeżija f'sura ta' proża, ġeneru sintetiku bejn iż-żewġ għamliet:25 'La jinħall iċ-ċpar u jogħla, ifiġġu dafja daqs il-kristall il-ħorża tal-ġibjun u l-għorfa ta' fuq ir-remissa. Aral… ara… mir-razzett huma biss baqgħu xorta kif kienu… il-bqija nbi- del kollox… la għad hemm ħafur, la ħurrieq u la tfief… hemm, ara, iż-żinji u l-qronfol u l-atajja' tal-ward… u s-sbula sat- rana u s-silla ħamrana, araha… tħammar daqs wiċċ baħri sakran… is-sikrana tilfet imkienha… imkien ma taraha… issa żmien il-ħidma, żmien ix-xogħol-salmura-tal-ġisem u ż- żnażan u n-naħal… u l-għana ta' l-agħsafar iseffru tisfir b'tif- sir il-hena li ssarraf il-benna ta' ġenna f'razzett bil-ġmiel ta' Żabbett fuq ġwienaħ farfett. ..''26 Hawn ukoll il-mudelli metaforiċi huma ħaġa waħda ma' l-elementi stilistiċi msemmija, bħalma huma sikwit imżewġin f'siltiet kotrana oħra. Il-bixra poetika tar-rumanz tissawwar il-ħin kollu sewwa sew bis-saħħa ta' din ir-rabta bejn sim- boli u ħsejjes, tifsir u kolorazzjoni, ilkoll orkestrati b'mod li juri li bejn id-dinja ta' barra u d-dinja ta' ġewwa hemm il- ħidma mweġġgħa. ta' kuxjenza, dik li għedna li hi ta' l-awtur ippersonifikat fit-tip Samuraj ta' Samwel u l-Poeta. is-sens ta' l-art, l-arja ta' iżolament riflessiv, il-qima lejn il-ħwejjeġ żgħar imgħobbija b'tifsira moħbija (anki l-ħżieża ta' Samwel u n-nuqqas fiżiku ta' Żabbett jidħlu f'dan il-kwad- ru ta' solitudni u simbolizzazzjoni), id-djalogu liriku mal-ħwej- jeġ barranin iżommu lir-rumanz fuq il-livell doppju ta A titwila 'l barra u ta' ritorn rassenjat-ribelli 'f ġewwa. Meħudin ilkoll flimkien, dawn l-aspetti jsawru l-bixra l-ġdida tal-letteratura l-iżjed tipika ta' Malta llum, bħala esperjenza ta għadab res- ponsabbli u tbegħid mill-innu ċelebrativ u mimli qima tar- romantiċi ta' qabel, imqar jekk il-qtugħ bejn iż-żewġ xejriet m'hux definit (bħalma m'hu qatt fil-ħidma u fl-espressjoni ta' l-ispirtu, kif inhi l-letteratura), u minkejja li tip ta' roman- tiċiżmu mġedded, imsoffi u miisser f'termini kontemporanji huwa preżenti wkoll biex jissokta jikxef il-kontinwità tat-tra- dizzjoni Maltija. Hi tradizzjoni li tidher li, minkejja l-evoluz- zjoni u b'riżultat tagħha, se żżomm il-qofol liriku u li, bħal- ma għamlet qabel, għadha tixrob: mill-ħamrija latina tag ina waqt li tfittex li taġġorna l-italjanità tal-qiegħ billi tagħtiha xejra Mediterranea, dik li tippermetti lil l-istruttura tal-qieġ tiġġedded skond l-istruttura tal-wiċċ, i.e. il-bidla me tieġa skond żmien u spazju ta' identità qadima. Hi din l-identità i Sammut qiegħed jeżamina b'taħlita ta' lirika u ironija u li sa issa, minn IL-GAĠĠA 'l hawn, ippreżentaha fid-dawl ta' ġlieda bejn erwieħ imsoffija li tifu u kumpless ġenerali li baqa' gawwi fl-istasi marida tiegħu, varjazzjoni mnikkta kd it-tema tat-taqbida bejn it-tajjeb (tellief) u l-ħażin (rebbieħ), il-wieħed u l-ħafna rispettivament. kament ma' xulxin waqt li skond in-nisġa tal-'plot' huma mifruda. Ir-raħal innifsu, bħala dinja ''doppja,' primitiva u msaħħra, siekta u mħabbla, bla qies fl-ispazji mistħajla ta' egħlieqi waħdiena u klawstrofobika fl-inħawi mgħammra, hu 'gaġġa'' oħra li Sammut jipprova jiggustaha minn barra u jistmerrha fl-egħluq marsus tagħha. Fiż-żewġ naħiet ta' d'n id-djalettika psikoloġika ta' l-awtur hemm l-għajn ta' l-isp'- razzjoni tiegħu, Anki s-senswalità tal-kelma Maltija, kif imħaddma b'sen- għa tipika ta' Sammut purista aġġornat, tikxef din id-dispo- żizzjoni li waqt li hawn tista' tidher bħala għażla stilistika, hi fis-sew ħjiel ta' għażla tematika, temperament ta' rumanzier quddiem dinja li ġġiegħlu jisfrutta l-kruha tagħha biex joħ- loq is-sabiħ. L-idjoma Maltija, bil-ħsejjes qawwija ta' kliem safi, magħżul sikwit mir-reġistri dojoq tal-ħajja raħlila, u bid- dħul ta' kliem barrani msieħeb ma' espressjonijiet Taljani sħaħ (għajn ta' klassiżmu u użu li jfakkar fl-użu tal-'lat'no- rum' tal-favolisti rornantiċi Taljani, u anki Maltin, bħal Ġ.A. Vassallo), hi tieqa oħra miftuħa bil-għaqal fuq strutturi soċ- jali, temperamenti u gosti li Ikoll flimkien issoktaw ifettħu din l-imġiba ta' qima-stmerrija, Id-devozzjoni lejn l-ilsien titfaċċa saħansitra f'siltiet ta' kundanna, waqt li hi fl-aqwa tagħha meta tiddewweb f'aspett ieħor tat-tiżjin ambjentali. Is-silta li ġejja tiżgħed b'rirni ġewwiena, b'assonanzi, b'konsonanzi, b'pa- ralleliżmi, b'polisindeto, b'qisien ritmiċi regulari mtennija b'na. turalezza, b'allitterazzjoni u b'elementi oħra tal-forma poetika, ii b'hekk jispiċċaw biex ibiddlu lill-paragrafu fi proża poetika, jew f'poeżija f'sura ta' proża, ġeneru sintetiku bejn iż-żewġ għamliet:25 'La jinħall iċ-ċpar u jogħla, ifiġġu dafja daqs il-kristall il-ħorża tal-ġibjun u l-għorfa ta' fuq ir-remissa. Aral… ara… mir-razzett huma biss baqgħu xorta kif kienu… il-bqija nbi- del kollox… la għad hemm ħafur, la ħurrieq u la tfief… hemm, ara, iż-żinji u l-qronfol u l-atajja' tal-ward… u s-sbula sat- rana u s-silla ħamrana, araha… tħammar daqs wiċċ baħri sakran… is-sikrana tilfet imkienha… imkien ma taraha… issa żmien il-ħidma, żmien ix-xogħol-salmura-tal-ġisem u ż- żnażan u n-naħal… u l-għana ta' l-agħsafar iseffru tisfir b'tif- sir il-hena li ssarraf il-benna ta' ġenna f'razzett bil-ġmiel ta' Żabbett fuq ġwienaħ farfett. ..''26 Hawn ukoll il-mudelli metaforiċi huma ħaġa waħda ma' l-elementi stilistiċi msemmija, bħalma huma sikwit imżewġin f'siltiet kotrana oħra. Il-bixra poetika tar-rumanz tissawwar il-ħin kollu sewwa sew bis-saħħa ta' din ir-rabta bejn sim- boli u ħsejjes, tifsir u kolorazzjoni, ilkoll orkestrati b'mod li juri li bejn id-dinja ta' barra u d-dinja ta' ġewwa hemm il- ħidma mweġġgħa. ta' kuxjenza, dik li għedna li hi ta' l-awtur ippersonifikat fit-tip Samuraj ta' Samwel u l-Poeta. is-sens ta' l-art, l-arja ta' iżolament riflessiv, il-qima lejn il-ħwejjeġ żgħar imgħobbija b'tifsira moħbija (anki l-ħżieża ta' Samwel u n-nuqqas fiżiku ta' Żabbett jidħlu f'dan il-kwad- ru ta' solitudni u simbolizzazzjoni), id-djalogu liriku mal-ħwej- jeġ barranin iżommu lir-rumanz fuq il-livell doppju ta A titwila 'l barra u ta' ritorn rassenjat-ribelli 'f ġewwa. Meħudin ilkoll flimkien, dawn l-aspetti jsawru l-bixra l-ġdida tal-letteratura l-iżjed tipika ta' Malta llum, bħala esperjenza ta għadab res- ponsabbli u tbegħid mill-innu ċelebrativ u mimli qima tar- romantiċi ta' qabel, imqar jekk il-qtugħ bejn iż-żewġ xejriet m'hux definit (bħalma m'hu qatt fil-ħidma u fl-espressjoni ta' l-ispirtu, kif inhi l-letteratura), u minkejja li tip ta' roman- tiċiżmu mġedded, imsoffi u miisser f'termini kontemporanji huwa preżenti wkoll biex jissokta jikxef il-kontinwità tat-tra- dizzjoni Maltija. Hi tradizzjoni li tidher li, minkejja l-evoluz- zjoni u b'riżultat tagħha, se żżomm il-qofol liriku u li, bħal- ma għamlet qabel, għadha tixrob: mill-ħamrija latina tag ina waqt li tfittex li taġġorna l-italjanità tal-qiegħ billi tagħtiha xejra Mediterranea, dik li tippermetti lil l-istruttura tal-qieġ tiġġedded skond l-istruttura tal-wiċċ, i.e. il-bidla me tieġa skond żmien u spazju ta' identità qadima. Hi din l-identità i Sammut qiegħed jeżamina b'taħlita ta' lirika u ironija u li sa issa, minn IL-GAĠĠA 'l hawn, ippreżentaha fid-dawl ta' ġlieda bejn erwieħ imsoffija li tifu u kumpless ġenerali li baqa' gawwi fl-istasi marida tiegħu, varjazzjoni mnikkta kd it-tema tat-taqbida bejn it-tajjeb (tellief) u l-ħażin (rebbieħ), il-wieħed u l-ħafna rispettivament. DISCORSO PRELIMINARE, KTIEB IL-KLIEM MALT 3 Sammut jikteb ''Raħal,' l-isem anonimu b'ittra kbira li jidħol fin- nisġa simbolika sħiħa, bħallikieku biex jiftiehem bħala l-isem proprju, jiġifieri bħala metonimja li tinqeda b'sinjal biex tfisser il-ħaġa sħiħa mfissra, bħalma popolarment ingħidu ''l-gżira'' biex infissru Malta. Ir- Raħal hu Malta kollha, sostituzzjoni metaforika ta' l-isem veru. 'Min- naħa l-oħra anki l-komponent belti tal-pajjiż, rappreżentat mill-Konti hu taqsima oħra tal-kontenut ironiku sħiħ ta' Sammut karikaturista. ' 4 Waqt li IL-GAĠĠA u SAMURAJ, żewġ tarġiet ħielsa minn. xulxin iżda konsekutivi u supplementari fl-iżvilupp ta' l-istess tematika, huma t-tnejn rumanzi b'isem metaforiku (xejra oħra li tissokta tagħżel IIL kitba letterarja moderna minn ta' qabel u pass 'il quddiem fit-tiġmi ħ metaforiku), id-differenza immaġinativa fl-għażla ta' ku'l isem hi din: waqt li 'il-gaġġa'' tfisser il-kotra (iew il-post fejn din tgħammar) li qiegħda teskludi lill-protagonista differenti, ''Samuraj' tirreferi sewwa sew għall-protagonista differenti. ġdid, it-tieni varjazzjoni ta' l-ewwel tip, Fredu Gambin. Waqt li l-ewwel taqbida hi bejn ''il-gaġġa'' u Gambin, it-tieni waħda hi bejn il-kotra (in-njes tal-'gaġġa', mhux im- semmija fl-isem) u Samwel t'is-Samuraj'. Iż-żewġ naħiet tad-djalet- tika huma l-istess fiż-żewġ xogħlijiet: ''ilħafna' u l-wieħed IL- GAĠĠA hu isem li jissimboleġġja lill-ħafna, waqt (i SAMURAJ hu isem li jissimboleġġja lill-wieħed. Jekk ngħaqqdu ż-żewġ naħiet op- posti tad-djalettika komuni għaż-żewġ rumanzi, li għandhom qofol ta matiku wieħed, nistgħu niġbru kollox hekk: il-gaġġa tinsab fi ġlieda ma' Samuraj, il-kotra hi kontra l-wieħel, i Taq. Għad li dan il-kliem ma jingħadx direttament mill-karattn iżda hu mqiegħed bħala passaġġ argumentativ ta' l-awtur, m'hux għajr interpretazzjoni fit-tielet persuna (mill-awtur) ta' taħdit ieħor fl-ewwel persuna mqiegħed fuq fomm l-istess karattri u bl-istss għażla lessikali u kważi l-istess għażla metaforika (efr., e.g., il-kliem dirett ta' Samwel i ambeti miġjub f'nota 6). Dan hu prova oħra, bis-saħħa ta' stiliżmu ta' ammut, li l-awtur ma jagħżilx bejn il-qagħda ġewwiena tal-karat. tri privileġġjati tiegħu (i.e. dawk li huma msawta mill-kotra) u l-qagħ- da ġewwiena tiegħu nnifsu. It-taħlita bejn il-monologu u d-djalogu fiha b'xra tripliċi: (i) l-awtur li jiddeskrivi u fil-fatt jitkellem waħdu, (ii) il-karattru letterarju li jitkelem waħdu (identifikazzjoni sħiħa, ip- pruvata anki stilistikament, bejn ħallieq u ħlejqa letterarja) u (iii) il karattru 1i jiżvolġi taħdita ma' ħaddieħor (eżempju ta' waqtiet meta l-awtur jinqeda: b'persuna oħra biex ifisser ruħu ma' ħaddieħor). Il- metafora ta' l-ilpup u s-sriep, imxerrda fil-letteratura l-aktar bis-saħħa ta' l-influwenza Evanġelika fejn fil-fatt hi parti mill-istess djalettika ċentrali li tfisser il-problema tal-ħażen (''bhejjem'' f'sens ta' bnedmin tajbin, e.g. ħamiem, ħrief, ngħaġ, kontra ''bhejjem'' oħra f'sens ta' bnedmin ħżiena; cfr., e.g., Mt. VI, 34; Ġw. X, 1-16) hi mġedda fi żmienna l-aktar bis-saħħa tar-rumanzi ta' Francois Mauriac, LE NOEUD DE VIPERES (1932) u L'AGNEAU (1954), xogħlijiet l jfittxu din il-ħtieġa ta' tifsira fil-ħajja u li l-qawwa tagħhom tmiss lir-reliġjon u forsi tmur lil hinn minnha. Imqarr jekk Sammut m'hux kattoliku fl-istess sens ta' xi Mauriac, l-aspett reliġjuż, imgħotti taħt qoxra ironika-ħanina li tibda u kważi tisp'ċċa fil-verżjoni folkloristika Maltija tal-fidi popolari, hu kulur lo- kalj fir-rumanz tiegħu, aktar milli kontestazzjoni. L-anti-istituzzjonaliż- mu kattoliku ta' Sammut hu iżjed tiftixa ta' nitorn lejn il-qofol sostan- zjali milli ċaħda ta' viżjoni traxxendenti. Dan il-fil ta' influwenza meta- forika mill-Vanġelu jwettaq din il-konklużjoni. Ir-rumanz jistieden stħarriġ sħiħ minn dan l-aspett biss. Studju strutturali mmexxi bil-fehma li juri kif hu kollu kemm hu projezzjoni figurata tal-qagħda mentali ta' persunaġġ letterarju jista' jiżviluppa ruħu fi studju tal-liriċiżmu ta' SAMURAJ. 1970, p. 33 u ''passim''), din hi stqarrija li, kif tixhed il- ġrajja letterarja moderna, għaddiet minn bosta modifikazzjonijiet im- ħabbla. Hu proċess li nbeda minn xejriet psikoloġiċi ta' Mme. De La Favette f'LA PRINCESSE DE CLEVES (1678) u ta' Richardson f'PAMELA (1740), issokta b'qawwa ġdida fil-WERTHER (1774) u fil- WILHELM MEISTER (1795) ta' Goethe, żewġ mudelli kbar tal- ''bildungsroman,' ir-rumanz Ġermaniż li jfittex li jsawwar karattru, u fl-ULTIME LETTERE DI JACOPO ORTIS (1802) ta' Foscolo. Is-seklu tagħna, immexxi minn viżjoni ġdida tal-psike u minn preokkupazzjoni iżjed imħabbla bl-oġġett barrani ta' l-esperjenza, seddaq il-mixja 'l ġewwa tar-rumanz. 'Minn Italo Svevo (1861-1928), qarrej ta' Freud, DISCORSO PRELIMINARE, KTIEB IL-KLIEM MALT 3 Sammut jikteb ''Raħal,' l-isem anonimu b'ittra kbira li jidħol fin- nisġa simbolika sħiħa, bħallikieku biex jiftiehem bħala l-isem proprju, jiġifieri bħala metonimja li tinqeda b'sinjal biex tfisser il-ħaġa sħiħa mfissra, bħalma popolarment ingħidu ''l-gżira'' biex infissru Malta. Ir- Raħal hu Malta kollha, sostituzzjoni metaforika ta' l-isem veru. 'Min- naħa l-oħra anki l-komponent belti tal-pajjiż, rappreżentat mill-Konti hu taqsima oħra tal-kontenut ironiku sħiħ ta' Sammut karikaturista. ' 4 Waqt li IL-GAĠĠA u SAMURAJ, żewġ tarġiet ħielsa minn. xulxin iżda konsekutivi u supplementari fl-iżvilupp ta' l-istess tematika, huma t-tnejn rumanzi b'isem metaforiku (xejra oħra li tissokta tagħżel IIL kitba letterarja moderna minn ta' qabel u pass 'il quddiem fit-tiġmi ħ metaforiku), id-differenza immaġinativa fl-għażla ta' ku'l isem hi din: waqt li 'il-gaġġa'' tfisser il-kotra (iew il-post fejn din tgħammar) li qiegħda teskludi lill-protagonista differenti, ''Samuraj' tirreferi sewwa sew għall-protagonista differenti. ġdid, it-tieni varjazzjoni ta' l-ewwel tip, Fredu Gambin. Waqt li l-ewwel taqbida hi bejn ''il-gaġġa'' u Gambin, it-tieni waħda hi bejn il-kotra (in-njes tal-'gaġġa', mhux im- semmija fl-isem) u Samwel t'is-Samuraj'. Iż-żewġ naħiet tad-djalet- tika huma l-istess fiż-żewġ xogħlijiet: ''ilħafna' u l-wieħed IL- GAĠĠA hu isem li jissimboleġġja lill-ħafna, waqt (i SAMURAJ hu isem li jissimboleġġja lill-wieħed. Jekk ngħaqqdu ż-żewġ naħiet op- posti tad-djalettika komuni għaż-żewġ rumanzi, li għandhom qofol ta matiku wieħed, nistgħu niġbru kollox hekk: il-gaġġa tinsab fi ġlieda ma' Samuraj, il-kotra hi kontra l-wieħel, i Taq. Għad li dan il-kliem ma jingħadx direttament mill-karattn iżda hu mqiegħed bħala passaġġ argumentativ ta' l-awtur, m'hux għajr interpretazzjoni fit-tielet persuna (mill-awtur) ta' taħdit ieħor fl-ewwel persuna mqiegħed fuq fomm l-istess karattri u bl-istss għażla lessikali u kważi l-istess għażla metaforika (efr., e.g., il-kliem dirett ta' Samwel i ambeti miġjub f'nota 6). Dan hu prova oħra, bis-saħħa ta' stiliżmu ta' ammut, li l-awtur ma jagħżilx bejn il-qagħda ġewwiena tal-karat. tri privileġġjati tiegħu (i.e. dawk li huma msawta mill-kotra) u l-qagħ- da ġewwiena tiegħu nnifsu. It-taħlita bejn il-monologu u d-djalogu fiha b'xra tripliċi: (i) l-awtur li jiddeskrivi u fil-fatt jitkellem waħdu, (ii) il-karattru letterarju li jitkelem waħdu (identifikazzjoni sħiħa, ip- pruvata anki stilistikament, bejn ħallieq u ħlejqa letterarja) u (iii) il karattru 1i jiżvolġi taħdita ma' ħaddieħor (eżempju ta' waqtiet meta l-awtur jinqeda: b'persuna oħra biex ifisser ruħu ma' ħaddieħor). Il- metafora ta' l-ilpup u s-sriep, imxerrda fil-letteratura l-aktar bis-saħħa ta' l-influwenza Evanġelika fejn fil-fatt hi parti mill-istess djalettika ċentrali li tfisser il-problema tal-ħażen (''bhejjem'' f'sens ta' bnedmin tajbin, e.g. ħamiem, ħrief, ngħaġ, kontra ''bhejjem'' oħra f'sens ta' bnedmin ħżiena; cfr., e.g., Mt. VI, 34; Ġw. X, 1-16) hi mġedda fi żmienna l-aktar bis-saħħa tar-rumanzi ta' Francois Mauriac, LE NOEUD DE VIPERES (1932) u L'AGNEAU (1954), xogħlijiet l jfittxu din il-ħtieġa ta' tifsira fil-ħajja u li l-qawwa tagħhom tmiss lir-reliġjon u forsi tmur lil hinn minnha. Imqarr jekk Sammut m'hux kattoliku fl-istess sens ta' xi Mauriac, l-aspett reliġjuż, imgħotti taħt qoxra ironika-ħanina li tibda u kważi tisp'ċċa fil-verżjoni folkloristika Maltija tal-fidi popolari, hu kulur lo- kalj fir-rumanz tiegħu, aktar milli kontestazzjoni. L-anti-istituzzjonaliż- mu kattoliku ta' Sammut hu iżjed tiftixa ta' nitorn lejn il-qofol sostan- zjali milli ċaħda ta' viżjoni traxxendenti. Dan il-fil ta' influwenza meta- forika mill-Vanġelu jwettaq din il-konklużjoni. Ir-rumanz jistieden stħarriġ sħiħ minn dan l-aspett biss. Studju strutturali mmexxi bil-fehma li juri kif hu kollu kemm hu projezzjoni figurata tal-qagħda mentali ta' persunaġġ letterarju jista' jiżviluppa ruħu fi studju tal-liriċiżmu ta' SAMURAJ. 1970, p. 33 u ''passim''), din hi stqarrija li, kif tixhed il- ġrajja letterarja moderna, għaddiet minn bosta modifikazzjonijiet im- ħabbla. Hu proċess li nbeda minn xejriet psikoloġiċi ta' Mme. De La Favette f'LA PRINCESSE DE CLEVES (1678) u ta' Richardson f'PAMELA (1740), issokta b'qawwa ġdida fil-WERTHER (1774) u fil- WILHELM MEISTER (1795) ta' Goethe, żewġ mudelli kbar tal- ''bildungsroman,' ir-rumanz Ġermaniż li jfittex li jsawwar karattru, u fl-ULTIME LETTERE DI JACOPO ORTIS (1802) ta' Foscolo. Is-seklu tagħna, immexxi minn viżjoni ġdida tal-psike u minn preokkupazzjoni iżjed imħabbla bl-oġġett barrani ta' l-esperjenza, seddaq il-mixja 'l ġewwa tar-rumanz. 'Minn Italo Svevo (1861-1928), qarrej ta' Freud, li jqalleb fl-imħuħ ta' persunaġġi biex jfisser l-assurdità eżistenzjali u lgost illużorju ta' l-'aħħar Sigarrett'' sa Proust (1871-1922) li jħallat l-imgħoddi mal preżent u jqegħedhom f'koeżi i j sien ta' l-ordni taż-żmien b.ex i minn xulxin biex ifittex il-verità tal-qiegħ, sa Hermann Hesse (1877-1962), il-ħallieq ta' sensiela ta' DER SUCHENDE, il-fittiexa ta' l-assolut li jinżlu 'l isfel mill-qoxra ta' l-oġġetti u l-persuni, sa James Jovce (1882-1941) li jqalleb fis-sub. konxju biex isj livell ta' stabilità, sa Kafka (1883-1924), il-poeta ru- manzier ta' l-iżolament sħiħ li jibni dinja fejn kollox hu Oppressjoni spiritwali jew ħolm imqalleb, taħlta ta' tiġrib oġġettiv u fantasija mbeżżgħa, bħall-pittura ta' xi Odilon Redon, biex ma nsemmux lil -D.H, Lawrence u jil Virginia Woolf, ir-rumanz sar id-djarju narrat'v li jik- konċepixxi r-ruħ tal-bniedem bħala ċ-ċentru ta' univers 'in fieri' skond is sens bilità. Frans Sammut, bħala l-ewwel u l-aħjar esponent Magħ- mul ta' din id-direzzjoni poetiko-narrativa, iħassar il-fruntieri bejn iż- żewġ d.njet u f'ambjent lokalizzat, 'i jfakkar fl-egħluq waħx ta' DER PROZESS. ta' Kafka, ipinġi impressjonistikament reġjun li hu kemm Malti, kemm uman u kemm mentali f'sens ,universali. Il-metodu ewl'eni f'd'n il-binja hu, kif ingħad diġà, it-tlaqqigħ alternativ ta' tiġrib u ħolm, riflessjoni kalma u thewdin mimli tifsir li. jiftiehem skond loġika ta' moħħ li daħa' fil-qalba ta' l-oġġetti, j'ġifieri żviluppat b'mod differenti jew aħjar mill-iżvilupp li jissejjaħ t'minimum' normali. Siltiet oħra li j'xirqilhom stħarriġ f'dan id-dawl huma 'Hekk jew b'hekk… din jid dinja'' (Taq. 15), ''Meta l-bqija… lob… imħeġġin tagħha'' (ibid.), u bosta oħrajn, 22), ''Baqgħet tit- 'Imma x-xitla… ma' ruħu'' (Taq. 19 Jista' jinstab, anki '1 barra mill- ta' l-istħarriġ psikoloġiku ta' l-arti, li ta b'mod imżewwaq u kum persunalità ġewwiena u bar: metodu Freudjan u post-Freudjan f'kull rumanz kull awtur jipprojet- pless, imbiddel u mwelled mill-ġdid, lill. ranija tiegħu. F'dan is-sens l-awtobijogra- fija (diretta, jekk persunali, u indiretta, jekk ambjentali, nazzjonali, storika eċċ.), li hi dejjem il-punt tar-riferiment ewlieni għal kull artist, ma tibqax materja prima (bħalma hi għad djarista) iżda ssir sett ta' elementi li jinħolqu mill-ġdid. Fil-qasam tal-letteratura nifhem li hu l-istrutturaliżmu li jista' iwettaq l-aħjar u xjentifikament dan i-istħarriġ, kif jistgħu jixhdu l-impostazzjonijiet ta' l-istudju preżenti. 20 Taq 18, Waqt li jieħu sehem fil poetika romantika ta' l-esklużjoni, dik li. titkellem f'termini morali u psikoloġiċi dwar il-poeta bħala l-iii- warrab, l-imħolli Waħdu u l-eremit fis-soċjetà u li f'Malta sabet l-aħjar żviluppi tagħha f'Dun Karm (cfr, e.g., UN PO' DI PROLOGO, MIOLE, Bib Univ, Malta, 'Melitensia,' ms. 206; GĦANNI POETA, vv. 18; PROLOGO, FOGLIE D'ALLORO, Ma'ta, Alessandro A. Farrugia 1896, pp. 4-6), f'Karmenu Vassallo (cfr, eg., IL-POEŻIJA U AĦNA, IL- MALTI, Ġunju 1962, p.37; ALLA TAŻ-ŻGĦAŻAGĦ, Malta, Ġ. Muscat 1939, pp. 18, 22 u 86; LIL GASPARE PACE, vv. 32; IL- rota, THEWDIN vuċi u f'Rużar Briffa (efr., TA ARA CARUANA, vv, 8-1224; IL-KOTRA U, JIEN, 'passim; FL IRAKKA , l 15-19; IL-GĦANA TAŻ-ŻGĦORIJA, 'passim f au jiet ik 'ogħed iqis ukoll il-qagħda Maltija, jiġifieri qiegħed ji o a zza i deorija estetika u jsarrafha wkoll f'verżjon ta' qagħda soċjo a ja Maltija, Dan l-argument jinkwadra ruħu aħjar fid-daw: je 1 N turi tas-snin sittin li Sammut kien wieħed minnhom, TO joni. hi li hawn il-poeta Malti f'Malta hu mbiddel f'Samuraj iĦolla joni ti Jekk jitqabbel ma' Samwel f'dan id-dawl, il-Poeta tar-ru ti jidher bħala Ieħen li jitteorizza jew jifformula f'taħdit iolotawa tess, kontenut li jikkaratterizza kemm llu u kemm lil Samwel. Ħ s etitji 2 Tan Ti Għad li hawn ma jissemmiex il-farfett, simbolu tati 22 itwali u tal-ħarba mill-kuntatt mal-materja mniġġsa, ji je Re tala hi. mfissra xorta waħda. Dan ukoll hu aspett varjan ji saġi estetika romantika. Il-kontenut tal-ħajku tal-Poeta mamox għaj Ab krizzjoni ta' metafori u ħsus li jagħtu l-bixra atomi j TA ika L identità ta' Samwel. Flimkien magħhom ji a TA u jħmejjel ''strambi'' tal-Poeta, turija ritwalistika tal-qag d l-amrjoniliet jissoktaw idaħħluh fid-dinja tas-Samuraj a kat daw jw taltahun joż jil-kotra u jġiegħlu lil-din tqisu bħala a je kaublimi pħall-idjota ta' Dostovevskv), jiġġustifikaw lill-metafora s i, fett f'sens fiżiku, l ki vT 10. Hawn ukoll tidher il-karkatura ta Malta kollha. faspett kolhla, u mhux biss parrokkjali. Na Ta eporianet bis: ru ttura soċjo-reliġjuża, iżda kollox jin ik 1 er je kan. tirattaa, bħala Maltin, u mhux bħala parruċċani ki Mikal abu c ivili, f' jn. Il-metafora Ħ d ieħor, ċivili, f'oqsma oħrajn. j Da ji skond motiv epiku, kif ġita TA aa aesalo 92 Dun żĠ iea, t u minn A.M. Caruana sa Ġużċ alea, i ii anali oħra li tiddeforma, immexxija skond Ta moviment , u 4 ji tal-kitti Ħ ejriet letterarji u extraletterarji. Mata, eeshin fiex fr O. Friggieri, KITTIEBA TA Na Malta, A. c. Aquilina U Co. 1976, pp. 172197 u IR-RUĦ FI i , Nr t KI bb Kotba Maltn 1973, pp. 91-99; P. Serracino Na ka ii POETAV — 1960-1970, JOURNAL OF THE FACULTV O ,NV,14, pa 'a għal kollox minn i 'zzjona' la magħżu'a għa ' tqiesu tradzzjona'ment bħal għżu i an kl ta jda ilhom sa mis-seklu dsatax jibdew jtqiesu Ia qab sulomet il tfeta' tkun waħda u li tvarja biss formalment. Dk Mi bħala d'iferenza sostanzjali bd.et tidher biss bħala maż Mio ġika. Eżempji bikrija bil-Malti ta' an Ta jan Ku l-editozji -siltiet ta' proża ta' Dun Karm ittri, tiet- ta IL-MALTI) u passaġġi twal f'rumanzi storiċi, li jqalleb fl-imħuħ ta' persunaġġi biex jfisser l-assurdità eżistenzjali u lgost illużorju ta' l-'aħħar Sigarrett'' sa Proust (1871-1922) li jħallat l-imgħoddi mal preżent u jqegħedhom f'koeżi i j sien ta' l-ordni taż-żmien b.ex i minn xulxin biex ifittex il-verità tal-qiegħ, sa Hermann Hesse (1877-1962), il-ħallieq ta' sensiela ta' DER SUCHENDE, il-fittiexa ta' l-assolut li jinżlu 'l isfel mill-qoxra ta' l-oġġetti u l-persuni, sa James Jovce (1882-1941) li jqalleb fis-sub. konxju biex isj livell ta' stabilità, sa Kafka (1883-1924), il-poeta ru- manzier ta' l-iżolament sħiħ li jibni dinja fejn kollox hu Oppressjoni spiritwali jew ħolm imqalleb, taħlta ta' tiġrib oġġettiv u fantasija mbeżżgħa, bħall-pittura ta' xi Odilon Redon, biex ma nsemmux lil -D.H, Lawrence u jil Virginia Woolf, ir-rumanz sar id-djarju narrat'v li jik- konċepixxi r-ruħ tal-bniedem bħala ċ-ċentru ta' univers 'in fieri' skond is sens bilità. Frans Sammut, bħala l-ewwel u l-aħjar esponent Magħ- mul ta' din id-direzzjoni poetiko-narrativa, iħassar il-fruntieri bejn iż- żewġ d.njet u f'ambjent lokalizzat, 'i jfakkar fl-egħluq waħx ta' DER PROZESS. ta' Kafka, ipinġi impressjonistikament reġjun li hu kemm Malti, kemm uman u kemm mentali f'sens ,universali. Il-metodu ewl'eni f'd'n il-binja hu, kif ingħad diġà, it-tlaqqigħ alternativ ta' tiġrib u ħolm, riflessjoni kalma u thewdin mimli tifsir li. jiftiehem skond loġika ta' moħħ li daħa' fil-qalba ta' l-oġġetti, j'ġifieri żviluppat b'mod differenti jew aħjar mill-iżvilupp li jissejjaħ t'minimum' normali. Siltiet oħra li j'xirqilhom stħarriġ f'dan id-dawl huma 'Hekk jew b'hekk… din jid dinja'' (Taq. 15), ''Meta l-bqija… lob… imħeġġin tagħha'' (ibid.), u bosta oħrajn, 22), ''Baqgħet tit- 'Imma x-xitla… ma' ruħu'' (Taq. 19 Jista' jinstab, anki '1 barra mill- ta' l-istħarriġ psikoloġiku ta' l-arti, li ta b'mod imżewwaq u kum persunalità ġewwiena u bar: metodu Freudjan u post-Freudjan f'kull rumanz kull awtur jipprojet- pless, imbiddel u mwelled mill-ġdid, lill. ranija tiegħu. F'dan is-sens l-awtobijogra- fija (diretta, jekk persunali, u indiretta, jekk ambjentali, nazzjonali, storika eċċ.), li hi dejjem il-punt tar-riferiment ewlieni għal kull artist, ma tibqax materja prima (bħalma hi għad djarista) iżda ssir sett ta' elementi li jinħolqu mill-ġdid. Fil-qasam tal-letteratura nifhem li hu l-istrutturaliżmu li jista' iwettaq l-aħjar u xjentifikament dan i-istħarriġ, kif jistgħu jixhdu l-impostazzjonijiet ta' l-istudju preżenti. 20 Taq 18, Waqt li jieħu sehem fil poetika romantika ta' l-esklużjoni, dik li. titkellem f'termini morali u psikoloġiċi dwar il-poeta bħala l-iii- warrab, l-imħolli Waħdu u l-eremit fis-soċjetà u li f'Malta sabet l-aħjar żviluppi tagħha f'Dun Karm (cfr, e.g., UN PO' DI PROLOGO, MIOLE, Bib Univ, Malta, 'Melitensia,' ms. 206; GĦANNI POETA, vv. 18; PROLOGO, FOGLIE D'ALLORO, Ma'ta, Alessandro A. Farrugia 1896, pp. 4-6), f'Karmenu Vassallo (cfr, eg., IL-POEŻIJA U AĦNA, IL- MALTI, Ġunju 1962, p.37; ALLA TAŻ-ŻGĦAŻAGĦ, Malta, Ġ. Muscat 1939, pp. 18, 22 u 86; LIL GASPARE PACE, vv. 32; IL- rota, THEWDIN vuċi u f'Rużar Briffa (efr., TA ARA CARUANA, vv, 8-1224; IL-KOTRA U, JIEN, 'passim; FL IRAKKA , l 15-19; IL-GĦANA TAŻ-ŻGĦORIJA, 'passim f au jiet ik 'ogħed iqis ukoll il-qagħda Maltija, jiġifieri qiegħed ji o a zza i deorija estetika u jsarrafha wkoll f'verżjon ta' qagħda soċjo a ja Maltija, Dan l-argument jinkwadra ruħu aħjar fid-daw: je 1 N turi tas-snin sittin li Sammut kien wieħed minnhom, TO joni. hi li hawn il-poeta Malti f'Malta hu mbiddel f'Samuraj iĦolla joni ti Jekk jitqabbel ma' Samwel f'dan id-dawl, il-Poeta tar-ru ti jidher bħala Ieħen li jitteorizza jew jifformula f'taħdit iolotawa tess, kontenut li jikkaratterizza kemm llu u kemm lil Samwel. Ħ s etitji 2 Tan Ti Għad li hawn ma jissemmiex il-farfett, simbolu tati 22 itwali u tal-ħarba mill-kuntatt mal-materja mniġġsa, ji je Re tala hi. mfissra xorta waħda. Dan ukoll hu aspett varjan ji saġi estetika romantika. Il-kontenut tal-ħajku tal-Poeta mamox għaj Ab krizzjoni ta' metafori u ħsus li jagħtu l-bixra atomi j TA ika L identità ta' Samwel. Flimkien magħhom ji a TA u jħmejjel ''strambi'' tal-Poeta, turija ritwalistika tal-qag d l-amrjoniliet jissoktaw idaħħluh fid-dinja tas-Samuraj a kat daw jw taltahun joż jil-kotra u jġiegħlu lil-din tqisu bħala a je kaublimi pħall-idjota ta' Dostovevskv), jiġġustifikaw lill-metafora s i, fett f'sens fiżiku, l ki vT 10. Hawn ukoll tidher il-karkatura ta Malta kollha. faspett kolhla, u mhux biss parrokkjali. Na Ta eporianet bis: ru ttura soċjo-reliġjuża, iżda kollox jin ik 1 er je kan. tirattaa, bħala Maltin, u mhux bħala parruċċani ki Mikal abu c ivili, f' jn. Il-metafora Ħ d ieħor, ċivili, f'oqsma oħrajn. j Da ji skond motiv epiku, kif ġita TA aa aesalo 92 Dun żĠ iea, t u minn A.M. Caruana sa Ġużċ alea, i ii anali oħra li tiddeforma, immexxija skond Ta moviment , u 4 ji tal-kitti Ħ ejriet letterarji u extraletterarji. Mata, eeshin fiex fr O. Friggieri, KITTIEBA TA Na Malta, A. c. Aquilina U Co. 1976, pp. 172197 u IR-RUĦ FI i , Nr t KI bb Kotba Maltn 1973, pp. 91-99; P. Serracino Na ka ii POETAV — 1960-1970, JOURNAL OF THE FACULTV O ,NV,14, pa 'a għal kollox minn i 'zzjona' la magħżu'a għa ' tqiesu tradzzjona'ment bħal għżu i an kl ta jda ilhom sa mis-seklu dsatax jibdew jtqiesu Ia qab sulomet il tfeta' tkun waħda u li tvarja biss formalment. Dk Mi bħala d'iferenza sostanzjali bd.et tidher biss bħala maż Mio ġika. Eżempji bikrija bil-Malti ta' an Ta jan Ku l-editozji -siltiet ta' proża ta' Dun Karm ittri, tiet- ta IL-MALTI) u passaġġi twal f'rumanzi storiċi,