46 L-AHHAR. Ta' Ġuże' Dracono MEL Rużar Briffa. kien ġabar il-poeżiji tiegħu fi ktieb fl- 1960, kien talabni nfisser il-fehmiet tiegħi dwarhom fil- — paġna ta' kritika letterarja li jiena nxandar 'ta' 'kull ġimgħa fil-Berqa. Aċċettajt b'ħerqa, imma ħadt ftit taż-żmien; Kont xi ftit imħabbat, l-affarijiet minni neħodhom bil-mod, u ridt anki naġra sewwa u bir-reqqa kull paġna ta' dak il-volum irqiq, qabel naqbad nikteb dwar il-lirika delikata, mimlija ġmiel ta', ħsieb u kelma, ħalliema, xewqana, kemmxejn ċinika, diżilluża, fejn til- maħ bħalkieku f'mera l-awtobijografija psikoloġika ta' Rużar: Briffa. Għadda ftit taż-żmien ġmielu, imma sa fl-aħħar l-istudju tiegħi deher. Ftit jiem wara, kif kont għaddej min-nofs l-im- wejjed tal-Cafċ Premier, niltaqa' ma' Rużar u martu Louisette. Dlonk ġie fuqi, u qalli kemm kien għoġbu dak li jiena kont ktibt. 'TIsma',7 qalli, nistqarrlek li għall-ewwel ħsibt li kont tgħad- dini biż-żmien, Ġuż, imma issa qed nara għaliex domt—qrajt kollox u fhimtni. Grazzi… Tabilħaqq, jiena. kont ikkommentajt il-lirika ta' Rużar Briffa mhux biss għal dik li hi arti lirika, imma anki għal dik li hi ispirazzjoni, il-ħsus li ferrħuh jew għafsulu qalbu, u nebbħulu nixxiegħa rqiqa imma safja u bnina, ta' versi mħassba, mimlija mrar u niket, u waslu biex sikktuh għalkollox, imma mbagħad mat-tieni żwieġ tiegħu, għamluh żagħżugħ mill-ġdid, żagħżugħ ferrieħi, li ma riedx jaf bi dwejjaq… Issa, ftit jiem wara mewtu, is-Sinjura Briffa tatni l-ma- noskritti li Rużar ħalla — poeżiji, jew biċċiet ta' poeżiji, x'uħud minnhom. bla titlu, oħrajn mhux ħlief abbozzi ta' l-ewwel ispi- razzjoni fejn jidher li għad jonqos l-irfinar, maħżużin fuq bċejjeċ ta' karta li l-poeta kien isib f'butu dak il-waqt—fuq folji min- note-books, fuq id-dahar ta' manifesti, ta' mediċinali, saħansit- tra fuq biċċa kartuna… miktubin aktarx fuq xi bank tal-Barrak- ka ta' Fuq. Rużar kien imur id-dar, u jgħid lil martu, ''Ara, Lu, ktibt din il-lum,' u jagħtiha f'idejha tentufa karta… Ħaġa li laqtitni f'dawn l-aħħar versi ta' Rużar Briffa hija dik li ħafna minnhom nebbħithomlu l-Barrakka ta' Fuq, jekk anżi L-AĦĦAR Poeżiji TA' RużAR BRIFFA — 47 ma kitibhomx kollha hemm, b'xi eċċezzjoni forsi ta' xi ħaġs li sata' kiteb fuq xi mejda tal-Cafċ Premier. Kien minn dejjem magħmul għalih waħdu, bniedem kiebi, bilkemm jilmħek jekk tiltaqa' miegħu, u minn bosta snin 'il hawn, hemm kont issibu, jekk mhux l-Isptar jew fil-klinika—waħdu, l-aktar l-aktar ma' martu, jew il-Barrakka ta' Fuq, jew xi mejda iżolata l-Cafċ Premier. Kienet il-Barrakka ta' Fuq, anzi, biex inkun aktar preċiż, dik il-funtana ta' ebda ġmiel, komuni, li hemm f'nofsha, li neb- bħitlu dik li kellha tkun l-aħħar lirika. tiegħu, :TI Bajlatella tal- F'untana''—versi l-ġmiel tagħhom, leħen ġwejjed, sieber, li jif- takar, u, minkejja kollox, għadu jitħallem u jittama. Leħen il- qniepen, minn fomm il-għajn jirtogħod'', jixxennaq fidi ġdida— niehed bla sabar : EMa l-lum minn ġo l-Funtena Mill-ġdid il-Liturġija.— kienet l-aħħar għajta ta' Rużar Briffa, għajta ta' bniedem li sama' l-qniepen' isejħu, nesa r-rewixta ta' l-imgħoddi, u f'sot- tomissjoni trijonfanti ntelaq f'dirgħajn Kristu. Xegħlet fih it-tama moħbija wara kull xewqa, għadilli sa l-aħħar Rużar baqa' jħoss l-għafsa u l-inkejja tal-imgħoddi, il- kidda tal-ħolm li ma seħħx. Bla data, imma mhux wisq qabel miet, kiteb għaxar linji, mhux aktar, fejn semma' forsi l-aktar għajta muġugħa, miksura, tal-versi kollha tiegħu, l-aħħar ilfiqa f'ħajja li tatu ħlewwa, imma siltitlu wkoll — minn minna ma daqux l—ħafna dmugħ mielaħ : Minn kulma ħlomt f'żgħoriti— Infittez—kolloe baħħ. Il-qalb xiħa u għajjiena Ma tafx itgħid ħlief 'aħki, Li ħlomt kien kollu ħolma, Li għext kien ħajja biss. Aħ, kieku t-tnejn ingħaqdu, Il-qamar kont immiss. Issa qasira l-ħajja - U l-ħolm duħħan itir Hekk jispiċċaw dawn l-għaxar linji għajjiena, kif tarawhom hawn, bla punt jew puntini, Kull vers tnehida, kull ħsieb ilfiqa, SATA paġna 43 48 L IL-MALTI kull għajta weġgħa. Kollox kien frugħa, baħħ, u issa kollox mit- mum. Forsi anqas dawn il-versi ma huma mitmnma, forsi Rużur hekk ried iħallihom. Wara 'kollox, issa xjieħ, mhux fis-snin, ins- ma fit-tiġrib, fil-qtugħ ta' qalb; issa ma fadallux żmien joħlom u jittama, issa ftit baqa', issa jiesu maqtugħ minn din il-ħajja, fissa qasira l-ħajja u l-ħolm duħħan itir''… Il-marda kiefra li kienet tressqu lejn qabru, kienet sejra. tof- tmu mill-ideal, il-missjoni tiegħu ta' tabib, mill-egħżież tiegħu l-lebbrużi, dawk li tant ħass għalihom, meta. sab ruħu f'nofshom fl-Indja, u kiteb— u. demmi kesaħ fija, għall-ewwel. darba mitt: għal żmien imdfint ħaj mejjet, għal żmien, mill-għana skitt. ''Dawk il-lebbrużi, x'se jagħmlu mingħajri,' kien igħid lil martu, 'X'se jagħmlu meta mmut jien9'' Ma waqaf qatt. Meta martu bdiet tarah sejjer lura, jinstilet, jinża' l-laħam, jisfa' fix-xejn, jegħja, meta ratu ma jiflahx aktar riedet kieku traġġa' l-morda lura minn wara biebu. Dan kien l-aħħar pass iddisprat. iżda Rużar waqfilba. 'Le, f'dan ma tindaħallix,' kien qalilha. ''Tilll-morda ma nibdilhom ma' ħadd—jien nat x'jiġifieri, issa, li wieħed ikun irid tabib… IMartu kienet twasslu sa' l-isptar bil-karrozza, ta'' kull fil- għodu, u b'għafsa ta' qalb tarah dieħel, għajjien u qalbu sewda, biex jieħu ħsieb il-morda. Spiċċat biex tmur miegħu hija nfisha sa fil-klinika, saret in-'nurse'' tiegħu. Rużar ma kienx jiflaħ jit- kellem, u, biex isserrħu kienet tagħmel il-mistoqsijiet hi lill- morda. Hu kien jisma' tweġibhom., jeżaminahom, u jiktbilhom il-kura. Sadattant, il-marda, anki psikoloġikament, kienet tagħrel bih bl-ikrah. Beda jaqta' jiesu, F'lirika oħra, mhux ta' valur kbir, li ispiratlu l-Barrakka ta' Fuq f'dawn l-aħħar żmenijiet, kiteb : i N jien nitla' l-Barrakka Ħa nfitter ftit mistrieħ— Għa naf li qed nixjieħ7 tAra paġna 55, L-AĦĦAR Poeżiji TA' RUŻAR BRIFFA 49 Kurjuża fi Briffa l-ossessjoni tiegħu fuq ix-xjuħija, kurjuża u tolqtok aktar u aktar għax, b'dak in-natural tiegħu, serju u kiebi, kont titħajiar tgħid li xjieħ qabel il-waqt. Sa minn żgħoritn, fl-1928, meta kien għadu żagħżugħ ta' 22 sena, kiteb f''Deżolazzjoni' Il-għanja, bla mistrieħ Ta' min jaf illi tilef U qabel kiber xiġeħ…' Żagħżugħ fis-snin, imma xiħ fit-tigrib. Iżda mbagħad ilta- qa' mal-mara li ferrħitlu t-tieni nofs ta' ħajtu, Louisette. Attard Bajona, u fl-1956 kiteb Lil Annabella' : Ha jkun is-xagħ'r bajdani, . Ħa tkun il-kisra tal-għajnejn għajjiena; Irridek ħdejja… Idejk: irrid f'idejja… U l-għana li: għannejt tul iż-żgħorija Jien nibqa' ngħannik: miegħek. Fis-xjuħija. L-imħabba għamlitu żagħżugħ mill-ġdid, imma jaħasra, għaddew ftit snin, u xejħitu l-marda. Darbtejn, fil-lirika li kiteb fl-aħħar żmien ta' ħajtu, xiħ żagħżugħ ta' 57, jilmenta. mix-xju- ħija : ''Il-qalb xiħa u għajjiena,' u għal darb'oħra, ''naf li qed nixjieħ''.- Rużar Briffa ma riedx jieqaf, ma riedx jitlaq għal rajhom lill-morda tiegħu, imma sadattant kien jedha jaħseb fiż-żmien ta' setħan li kien riesaq. Hekk kif kien ikun bilqiegħda ma' martu l-Cafà Premier. kien joqgħod igħidilha kif kienu sejrin iqattgħu s-snin H ġejjin, kemm kienu ser isiefru. U kien igħidilha, ''Għad tarani npaċpaċ hemm, magħhom…' u juriha lil dawk l kien ikun hemm fuq l-għatba tal-Każin Malti. Imma saħansitra hawn donnu ma kienx moħħu mistrieħ, ma ssugrax iħalli lilu nnifsu jitħallemħ, il-ħajja kienet għamlet wisq bih. Hawn huma. żewġ strofi li kiteb fis-17 ta' Lulju ta' l-1961 fuq manifestin roża .ta' ditta li timporta l-mediċinali Midv fil-Brażil, u semmihom : ''Il- Każin Malti' : 50 IL-MALTI 4 Fuq l-għatba tal-'Kożin' Salt xjuħ fix-xemx weqfin, ' Jħarsu lejn iż-żgħażagħ Bil-għaġla għaddejjin. M'hemmx ħolm għall-għażjenin, Fuq l-għatba tal-Każini Fi żmienhom merxew Malta Imm'issa. minsijin. Minn hawn, minn dan it-tħassib, minn din it-telqa passiva ta' min hu qalbu maqtugħa u rassenjat, mis-self-pitv li taħkem lill-bniedem, meta, ikkundannat, jibki lil xortih u lilu nnifsu, forsi nibtu ftit versi mhux mitmuma, li Briffa semma ''X-Rav Clinic'. Ma jġibux data, imma naf li kitibhom ftit wara li mess lilu t-tħassib u qtugħ-il-qalb ta' dawk li jkunu jistennew b'ralb- hom. ittaqtaq il-verdett. tal-X-Rav. Mill-appartament tiegħu, f'Vincenti Buildings, fi Strait Street, kien jara n-nies dieħla fil- — klinika ta' l-X-Rag li kellu biswitu, u mindu marad dan kien 'beda jagħmel bih. Minn hawn forsi ġejja wkoll il-lirika senti- mentali UVjolin Marid', fejn jitħassar ix-xorti ta' vjolinist magħruf, li fiż-żmien ħadlu b'idu sultan u diva bisitu, u l-lum— fIl-lum… Fi triq l-baħrin, Klement il-pupletku Jħamxer vjolin. Fost bċejjeċ oħra f'dawn il-manuskritti li għandi f'idejja, hemm lirika f'vers liberu dwar il-miġja ta' San Pawl f'Malta' li Rużar ħalla bla isem u bla data; hemm l-oħra mhux mitmuma, u anqas mirquma, jisimha Barrakka ta' Fuq'', b'varjazzjoni ta' l-ewwel strofa, u b'sitt versi flok erbgħa fl-aħħar strofa. Hemm ukoll żewġ strofi ta' tliet versi l-waħda, forsi mitmu- ma u forsi le—imma joqogħdu tajjeb kif inhuma, bla data wkoll, 'Il-Ħmar''. Aktarx li dawn iż-żewġ strofi huma t-tribut ta' Ru- żar Briffa lill-poeta li tant kien iħobb għall-umiltà tiegħu, Tri- lussa. Tabilħaqq, kien wara li l-kunjata tiegħu, is-sinjura Wanda Fiorini ikkwotatlu Il Porco in Socjetà, ' li huwa kitibhom, u fihom żamm il-ħsieb ta' Trilussa. SAra paġna 58. L-AĦĦAR Poeżiji TA' RUŻAR BRIFFA Bl Ma nixtieqx nagħlaq bla ma nagħmel xi riferenza għal bosta versi oħra li ħalla Rużar Briffa, x'uħud minnhom mitluqin kif ħarġu mill-ewwel ispirazzjoni, oħrajn mibdija u mhux mitmu- ma, u oħrajn xejn aktar minn tentativi (Ara Leħen il-Malti, 1963, Numru Speċjali) kollha miktubin mindu ħareġ il-ktieb tie- għu, POEŻIJI, fejn kien ġabar dak li kiteb sa Lulju ta' l-1960. Minn dawn inħajjarkom taqraw ''Eisperiment' fil-Poeżija Mo- derna'', Naħseb li kieku kellu jagħti dedika lil dik il-poeżija kien jiddedikaha lill-'marid'. Kitibha l-Barrakka ta' Fuq f'Settem- bru li għadda, meta tmiemu kien qed joqrob. Fiha jrid jinsa, u jħajjar lil-min jinsa dak li huwa l-lum; sejjer lejn il-ġejjieni, imma minn fejn ma jiġux nies—. Ejja, ħi, 'l hawn Ġib idejk ġewwa idejja Imxi ħdejja… Ha mmorru. lejn Bu. Fies Minn fejn ma' jiġur nies. U kemm hu rassenjat: La nastu ġo Bu Fies Nibqgħu hemmhekk man-nies Ta ċaħdu l-Fama u l-Għana tt l-lussu ta' l-Ilbies, Għidli, Cemarade, Trid terġa' luraf Darbtejn, fi bċejjeċ mhux mitmuma, fl-1961, itenni l-ftuħ tal-' 'Għanja ta' l-Imnikket'' (1943), ''Oħ' Madonna tad- Duluri', u jerġa' darb'oħra fl-ewwel abbozz ta' lirika bla data. B''Fece Homo'', aktarx ta' l-1957, itenni l-ilment fuq ix- xjuħija, kważi jtenni l-ħsieb ta' ''Deżolazzjoni'— Iż-żlieġa tweġġe' ta' min jaf ti xjieħ Fl-aħjar ta' ħajtu. Issib ukoll xi vrus li żgur li huma l-ewwel ħjilijiet, l-ewwel tentativi, li Briffa ħalla jixxettlu f'moħħu, sakemm fl-aħħar nib. 252 (2 IL-MALTI tet ''Il-Ballatella tal-Funtana'', aktar minn sena Wara; F'lirika espressiva u qawwija, T'Dawl l-Eternità/' (1960) jaqta' jiesu mid-dawl ta' din l-art— , Daqsxejn ta' Bomba Atomika U d-dawl ma' kullimiien U fuq id-dinja l-ħerba U fuq palazzi għall-bnedmin Il-ħofra tal-firien'. imma jittama fid-dawl t'Alla— Iżd'hemm il-kelma Eterno, Tà tiddi kull żmien Tiddi bla ebda fiżika Fuq l-univers għajjien. Nagħlaq b'żewġ stanzi minn poeżija. ta' ħames kwartini bla isem, ta' Ottubru ta' l-1960 Il-bieraħ, kont imdejjaq Fi knisja żgħira nħbejt — . F'id-dlam. u fis-skiet għeri Id-dieq tal-ħajja nsejt. — Stħajjiltni li f'ġuf orimi Għall-kenn u l-benna dħalt U minn tant dmugħ u. niket Tien sibt is-serħam f'salt. Sejjer intemm bihom, għax huma. l-kliem ta' poeta maħ- kum mill-bidu tal-marda li kellha twasslu fil- qabar, ta' bniedem li qatt ma fittex kobor jew popolarità, :żda baqa' dejjem għalih waħdu, bniedem ta' .ftit kliem u ftit tbieb, imwarrab mis-soċ- jetà; ta' raġel għajjien, mikdud u disilluż li fittex il- paċi bogħod mill- għagħa u ,mill-ħamba, u sfog fil-lirika li ħallielna b'wirt prezzjuż. : : :