IL-FESTI MALTIN: TERMINOLOĠIJA U TAGĦRIF IEĦOR DWAR L-ARMAR TA' BARRA FIL-FESTI RELIĠJUŻI Din il-ħannieqa ta' artikli, miġbura flimkien u bi skizz biswitha, tittratta t-terminoloġija użata fl- armar u t-tiżjin ta' barra fil-festi Reliġjużi Maltin. Għandha l-għan li tiġbor il-kliem tekniku kollu possibbli biex barra li jsir magħruf mill-qarrejja, dan il-kliem ma jintilifx mal-medda taż-żmien - għax il-miktub mhux maħrub. Barra li permezz tal-iskizzi ridt nerġa' nagħti l-ħajja lil dawn it- termini minsija, jew forsi mhux daqshekk magħrufa, xtaqt ukoll inlaħħamhom permezz ta' artikli fejn dawn l-istess kliem isib tabilħaqq it- tifsira tiegħu f'kuntest li jinftiehem. Il-kliem li nixtieq niġbed l-attenzjoni għalih qed nenfasizzah b'tipa grassa. Biex il-Malti jżomm sħiħ id-damma ta' kliem li ssawwar mal-medda taż- żmien, kliem li-ma tantx jingħad min-nies komuni għax forsi n-nies ma tantx huma midħla tiegħu — bħalma hu dan il-vokabularju - issa li se nsiru nafuhom, tajjeb li nibdew nirreferu għall-oġġett bl-isem proprja tiegħu. Qassamt din is-sensiela f'erba' fażijiet, kif inhu korrett, jiġifieri: arbli, kolonni, statwi u drapp għax hekk jibda u jispiċċa l-armar; u bil-maqlub meta jiżżarma. Ngħid li kienet biċċa xogħol għalija biex niġbor dan il-kliem tekniku u nfittex min jista' jħożżli dawn l-iskizzi li mingħajrhom ma stajtx nippreżenta dan il-proġett. Wara li ġbart il-kliem kollu possibbli mort f diversi nħawi biex inqabbel l-istess lessiku, bħal Ħal Tarxien, Ħal Qormi, il-Birgu, u l-bqija. Ngħid ukoll, li huwa l-waqt propizju li jinġabar dan il-lessiku minn fomm dawk li għadhom dilettanti tal-festi, għax għada jista' jkun tard wisq biex issib nies bħal dawn li jagħtu ħinhom u saħnasitra jikkontribwixxu, mingħajr xejn ma jintradd lura, għajr biss, is-sodisfazzjon. Din il-ġabra ta' kliem għandha tkun interessanti kemm għal dawk li jħobbu l-folklor, kemm għal dawk dilettanti tal-festi u aktar u aktar għal dawk id-dilettanti tal-festa fuq l- armar ta' barra li jista' jagħti l-każ li huma stess jieħdu ħsieb l-armar. Inrodd ħajr qabelxejn lis-Sur Pio Mangion tad-disinji eċċellenti li għamel, lis-Sur Ġużi Gatt, li kien hu li tani l-idea ta' dan il-proġett, l- istatwarju Renzo Gauci, u lil kull min avviċinajt u għeni. L-Ark tal-Isla, fi żmien ieħor, meta kien għadu jintrama. L-ARBLI FUQ IL-BJUT Daqs xahar u nofs qabel jiem il- festa, wieħed jibda jinnota xi arbli u antanjoli (antarjoli) mtellgħin f'posthom fejn kienu fis-snin ta' qabel, u xi tnejn oħra ġodda jiżdiedu wkoll. L-arbli ta' fuq il-bjut u fuq is- swar jittellgħu fil-post apposta fejn id-dilettanti jkunu ħasbu għalih minn qabel biex ma ssirx ħsara lill- istruttura tal-binja. L-arblu ta' fuq il- bejt jitqiegħed mal-BLATA. il-blata tkun blokka konkrit b'xibka tal-ħadid fiha, biex magħha jinħakem l-arblu - ġeneralment din qatt m'għandha tkun nieqsa meta arblu ta' ċertu tul se jintrama fuq bejt ta' dar. Biex arblu jkun meqjus armat u komplut b'kollox irid ikollu l- FRONTISPIZJU u l-PUPRESS. il- frontispisju (fondispisju) hija struttura fil-ġebla b' xi lavur jew riljiev fid-dimensjoni kollha tagħha b'tema li tissodisfa x-xewqa tad- dilettant jew partitarju li jkun. Din l- istruttura tkun fuq il-faċċata taħt l- arblu eżatt, maċ-ċinta tal-bejt, li allura, barra li sservi biex tgħatti l- blata nnifisha - għax din waħedha tkerrah meta taraha mit-triq - tagħti maestà lill-arblu nnfisu, l-aktar jekk ikun twil u mislut sabiħ. L-arblu jagħti dehra isbaħ jekk ikollu pupress li hu bħal kanna ħoxna tal- ħadid li tisporġi 'l barra miċ-ċinta tal- bejt, u biex il-pupress ma jagħtix dik id-dehra mhux mielsa, fit-tarf, bħala ornament, ikollu LABARDA ċkejkna. Il-pupress iservi biex wieħed mill-VENTIJIET tal-arblu jaqbad miegħu ħalli jżommu wieqaf u dritt. L-arblu jkollu mill-inqas tliet ventijiet oħra jew SARSI. Fuq l-arblu sewwa tintrama kull tip ta' LABARDA jew omament ieħor bħall- pinnur jew 'nomine di maria' eċċ… li ġeneralment jirrapreżenta aspett mill- ħajja jew il-matirju tal-patrun/a qaddis/a tal-lokal. Jista' jagħti l-każ li flok dawn, jitqiegħed GLOBU. Dan jibda jinxtegħel ukoll minn xi ġimgħat qabel, u l-kulur tad-dawl ivarja skont ma' liema xaqliba jkun jagħmel il-partitarju. Dan jgħodd biss fejn hemm aktar minn partit wieħed f'festa waħda. Tittella' ukoll GIRLANDA li għandi nifhem tkun taqbel mal-istess kulur tal-globu. Naturalment biex l-arblu jkun jidher fl-ahjar dehra, ikun tqalfat u miżbugħ kemm-il passata jekk kellu bżonn. Insomma dan ikun armat minn kollox bl-aċċessorji biex jiem qabel il- festa tibda tidher xi bandiera. Fl-jiem tat-tridwu, novena jew kwindiċini, tibda tittella' bandiera u tibqa' hemm tul dawn il-jiem li jkunu bi tħejjija għall-festa u ġeneralment il-bandiera tkun ta' Malta, tal-Papa, jew tar-Reliġjon (ħamra b'salib abjad). Filgħaxija jkun hemm min itella' l-festun tad-dawl li barra li jkollu bozoz bojod jista' jżewwaqghom bil-kuluri tal- lokal jew kulur-aspett minn tal-patrun/a. Meta mbagħad tidħol il-festa sewwa, jiġifieri l-aħħar tlitt ijiem il-bandieri jkunu ta' ċertu preġju u waħda tkun aħjar minn oħra sakemm f'nhar il-festa tittella' l- aqwa u l-isbaħ bandiera li jkollu d- dilettant li tkun tiffigura aspett prinċipali mill-ħajja tal-patrun/a. Hemm min nhar il-festa mal-bandiera jtella' żigarella li jekk jinzerta riħ ħafif tagħmel sabiħ tittajjar ftit tul aktar mill-bandiera. L-arblu Mill-faċċata L-arblu Mill-ġenb LABARDA O 4- BOĊĊA st GALLETTA c SARSITAL- iWĦ— ĠENB , (jew VENTIJIET) APPARAT U AĊĊESSORJI UŻATI FL-ARMAR TAL- FESTA TA' BARRA Waqt l-armar jintużaw kull tip ta' aċċessorji: minn ħbula sa paranki. Ngħidu aħna, LENZA (ienez) jew SIEGLA (swiegel/siegli), VENTIJIET u wajers tal-azzar jew fildiferru, BZIEZEL jew BUZZELLI, u PASTIEGI li jitwaħħlu bil-lest għat- tlugħ ta' kull tip ta' armar. il- passaperla u l-ispag ma jonqsux u dejjem ikunu fil-qabda. Sa PARANKI u BOMI jintużaw biex jittellgħu fuq il-kolonni statwi kbar fl- iljieti viċin sewwa tal-festa. infisser ftit it-terminoloġija: LENZA jew SIEGLA huma ħbula li ma jkunux ħoxnin, u li jintużaw għat- tlugħ ta' xi drapp, bħal ngħidu aħna xi bandalora; BUZZELL, huwa l- qafas li fih ikun hemm. it- TARJOLA/TALJOLA li minnha jgħaddi l-ħabel biex jittella' d-drapp; PASTIEGA hija buzzell imdaqqas għal aktar toqol; PARANK hu apparat b'aktar minn tarjola waħda, użat biex jerfa' affarijiet tqal ħafna. Per eżempju, fl-ista tittella' statwa kbira ta' Malta Rebbieħa fejn jintuża parank imqabbad ma' vent tal-azzar u li jikkonsisti f'sistema ta' tarjoli b'ċimi għaddejjin minn ġo fihom u li dawn kollha flimkien mal-vent, ikunu qed jaqsmu t-triq prinċipali. Tarf wieħed taċ-ċirna, li jkollha ganċ kbir, jintelaq lejn l-art biex l-istess ganċ jidħol f'ħolqa li tkun f'dahar l-istatwa. imbagħad, fl-lejlet il-festa, billejl, ċorma rġiel mill-art, wara lli JIMBRIGAW istatwa sewwa, jiġbdu għalenija ċ-ċima, u l-istatwa tibda tielgħa bil-mod, waqt li oħrajn fuq kull naħa tal-bjut jidderieġu l- istatwa biex tiġi għan-nofs tal- kolonna u xi tlitt irġiel oħra, fuq il- kolonna, jidderieġu l-istatwa biex titqiegħed f'postha sewwa, fil- BOKKA. Il-Birgu, għal dan il-għan, jużaw il- boma (arblu oħxon imqabbad mal- ħajt tas-sur bil-ħbula, biex permezz tiegħu wkoll itellgħu l-qaddis tagħhom. Oħrajn jużaw xi krejn jew GRUWA (apparat ieħor) li jtella' l- istatwa permezz ta' winċ jew IMRADD. Malli l-istatwa tkun waslet biex titqiegħed fil-post sewwa, tisma' min jgħajjat vira (tella'), jew PARANKETTI għar-refghat u181— majna (niżżel) sakemm l-istatwa titqiegħed f'postha sew u tkun fiż- żgur. Fl-armar insibu aċċessorji oħra bħal: VAJLORI/VAJROLI, RADANĊCI, QAJD/XIKEL (qjud u ixkla), u STRINĠITURI (bottlescrews). zz. il-priċipju ta' kif jaħdem il-PARANK it-toqol jinqasam bejn kull TARJOLA, allura l-piż fuq min jerfa' jeħfief. L-iskizzi ta' dawn issibuhom aktar 'l quddiem. Mal-ħbula jkun hemm iċ- ĊCUMBATURI li ġieli jduru mar- radanċi . Ta' min jgħid li fil-ħbula tidħol is-sengħa ta' ĊCUMBATUR. L-ARMAR TAL-ANTARJOLI (antaljolifantanjoli) Wara li jkunu ttellgħu l-arbli ta' fuq il-bjut u s-swar, ikun imiss l-arbli jew aħjar l- ANTARJOLI (terminu eżatt) li jitqiegħdu fl-art biex magħhom ikun jista' jitwaħħal, jintrama jew jiddendel armar ieħor. Kif ghidna qabel, il-festa jkun baqgħalha xi ħames jew sitt ġimgħat għalkemm it-tul taż-żmien li matulu jintrama l-armar ivarja minn post għall-ieħor għax dan jiġi ddeterminat skont kemm hemm armar x'tarma. Li ma għidniex fl-ewwel taqsima kien, li dan ix-xoghol jagħmluh nies voluntiera jew aħjar id-dilettanti tal-festa li minn issa 'l quddiem nirreferi għalihom bħala tali. Għalkemm f'daż-żmien ikunu fl- eqqel tax-xogħol taghhom, dawn 'il- ħbieb tal-festa, jkunu s-sena kollha għaddejjin bil-manutenzjoni jew joħolqu armar ġdid fl-imħażen tagħhom. Ix- xogħol tagħhom jibda bit-tqegħid tal-arbli ta' fuq is-swar jew bjut (kif semmejna diġà) u jibqa' sejjer sakemm jinħareġ u jintrama l-armar kollu, jiżżarma u wara jintrefa' f'postu. Mela t-tqegħid ta' dawn l-antarjoli jibda, billi jitħaffru l-ħofor fl-art. Qabel fiż- żmien, il-ħofra jew toqba fl-art kienet issir manwalment; hawn min jirreferi għaliha bħala l-BEJTA jew SKAZZA, bħall-Isla. Kienet tithaffer — bl- ISKARPELLINA, forma ta' kanna ta' ħadid mastizz li f'waħda mit-truf tkun ġejja bix-xafra u allura tinsinn biex tħaffer aktar, u fit-tarf l-ieħor kienet tkun bil-ponta biex tħammel. iżda din l- iskazza jew it-toqba fl-art kienet titwessa' aktar milli kien ikun hemm bżonn bit-tħammil tal-idejn. Ġara li dan l- aħħar dawn il-ħofor bdew isiru bil- jackhammer, jiddawru bil-konkos u jingħalqu b'tappiera tal-ħadid u hekk jiġu skont id-dimensjoni li joqgħod arblu jew serratizz, Farsi hu minn dan lat li issa wieħed beda jirreferi għaliha bħala 'bejta'. B'din il-manjiera ġdida, ma jkunx hemm għalfejn li wiehed joqgħod iħammel kull darba, imma kemm jillieva t-tappiera u dritt jitqiegħed l-arblu; u dan barra li dak li jkun jiffranka wkoll li joqgħod ipoġġi madwar l-arblu dak il- ħafna injam li t-terminoloġija tiegħu tvarja minn IFILSA, KUNJARDI jew TAKKERIJA. Biex l-injam ikun sod madwar l-arblu ħalli ma jitħarrekx, tintuża MAZZA. Niġu għall-antarjol fih innifsu. Dan jista' jkun kemm tal-injam u kemm tal-ħadid, forsi dal-aħħar, aktar qed ikun tal-ħadid. Arblu tal-ħadid għandu l-vantaġġ li ma jaqsamx u għalhekk ma jkunx hemm il- ħtieġa li tqalfat u wara tiżbogħ. iżda tal- ħadid ma jkunx mislut pulit - ġej għal xejn 'taper' — bħal dak tal-injam. L-antarjol jintrama bil-labarda jew b'kull ornament ieħor fuq i-ras tiegħu bħall- arblu ta' fuq il-bejt iżda mhux globu bid- dawl elettriku. Meta jitqiegħed f'postu, ikun lest bis-SIEGLA (habel) u l- BUZZELL biex miegħu tittella' l- bandiera jew bandalora. Is-siegia tkun ħabel mhux oħxon ħafna u l-buzzell minn ġo fih ikollu TARJOLA (taljola) iddur biex jittella' d-drapp. Ladarba l-antarjoli jkunu f'posthom, jibdew jitwaħħlu magħhom l-ventijiet biex jiddendel id-dawl elettriku msejħin FESTUN/FESTUNI u jekk b'figura dekorattiva, mela: RUŻUN/RUŻUNI. F'dan l-istadju wkoll jitwaħħlu l-ventijiet fit-toroq li magħhom se jiddendel id-dawl (festuni) jew xi drapp tal-festa. Tul il- festuni ġeneralment tkun għaddejja LIEDNA fejn dari kienet tkun tal-ħaxix veru, illum artifiċjali. Dan biex il-festun ma jkunx jidher bħala wajer għeri imma b'tiżjina fl-istess ħin. AKTAR AĊĠESSORJI ARMAR TAL-FESTA: FL- : Ġumbatura RADANĊA ħjar. FILSA/KUNJARDI (Takkerija) SKAZZA jew BEJTA (ħofra fl-art) .ANTARJOLA: arblu li miegħu tittella' IL-PILANDRA TAZZI TAŻ-ŻEJT (lilum lampi tad-dawl elettriku) BRAZZ jew RUŻUN TAD-DAWL (Gandilabru) Mal-bażi tal-injam insibu l-PILANDRA. Dwar din il-kelma, pilandra, irrid ngħid li meta qallibt fid-dizzjunarju ta' Aquilina, sibt li jagħtiha bħala 'piramida' u 'piramda' fl-istess ħin. Ukoll fid- dizzjunarju ta' Mario Serracino-Ingiott meta tmur fuq il-kelma pilandra jgħidlek ara 'piramida'. Ngħid is-sew ma nafx x'għandha x'taqsam jew x'relazzjoni hemm bejniethom u kif il-kelma tispiċċa hekk. Nifhem li tista' tkun 'metateżi' imma t-tifsira hija totalment diversa u ma tistax tgħid li hemm xi xebh bejn piramida, u l-Pilandra. Intant, din il-fasla ta' kolonna għandha għamla tawwalija u dejqa li qisha travu wieqaf, bir-RUŻUN jew BRAZZ TAD- DAWL fuqha. Dari d-dwal kienu jkunu tazzi taż-żejt, kif muri tajjeb fl-iskizz. Iżda minn meta daħal id-dawl elettriku bdew jinxtegħlu bil-lampi kuluriti. Imma dari, meta d-dawl kien nieqes, il-pilandri bit-tazzi taż-żejt kienu jispikkaw immensament, Għalkemm f'xi xaqlibiet id-dawl ikun bia ebda tiżwiqa, bnadi oħra - fejn il-lok jirkaċċa - ngħidu aħna, ħdejn il-knisja, dawn ir-rużuni, minnhom infushom kien, u llum għadhom, ikollhom disinn figurattiv b'għażla ta' kuluri li tpaxxi l- għajn. Il-pilandri jintramaw ġeneralment bejn kolonna bi statwa fuqha u oħra, iżda dari kont tarahom mat-triq kollha biex jarmu d-dawl. lilum jintużaw il- FESTUNI li jiddendlu tul it-triq kollha biex id-dawl jinfirex aktar, biż-żieda ta' floodlights fil-pjazez ppopolati llum dawn il-pilandri, li ma jkollhomx din il-għamla dejqa u tawwalija, aktarx li ma jissejħux pilandri għax qed ikunu kolonni goffi daqs tal-istatwi li flok ikollhom statwa, ikollhom brazz kbir ħafna b'disinji eleborati ndurati bid-deheb, u globi flok lampi li jkunu maestużi ħafna u jagħmlu sabiħ ħdejn il-knisja, għax hawn ikun l-aktar mkien li jixirqilhom. $ ta' ħġieġ ikkulurit IL-GASTRA Għamla ohra ta' kolonna hija l- GASTRA, li l-istess, barra z-zukklatura u tromba, fuqha jkollha QASRIJA. aktar imlaħħma fil-wisgħa tagħha Din tkun imżejna bil-friegħi tal-palm u r-rand u għal dan il-għan ikollha t-toqob fejn jidħlu dawn iz-zkuk. F'xi nħawi tarahom bil-brazz jew rużun fin-nofs, qalb il-palm. Ta' min jgħid li palm u r-rand jintużaw mhux ħażin fil-festi Maltin u dari kienu jintużaw ġmielhom bħala kanizzati tul xi triq prinċipali jew mad-daħliet tal-bibien tal-knisja biex jagħtu d-dehra ta' festa, barra li l-liedna, kif semmejna diġà, tgħatti l-wajer tad-dawl biex ma jidhirx ikrah. Għadni nara weraq tar-rand flimkien ma' weraq ieħor u xi fjuri mitfugħin fl-art f'xi purċissjonijiet ta' Corpus u fit- translazzjoni ta' festa bħal f'Ħal Tarxien li kif inhi l-użanza kullimkien, toħroġ lejiet il-festa filgħaxija meta ssir trasportazzjoni tar-relikwa minn knisja filjali għall-parroċċa. IL-KOLONNA (KANOLLA) Wara li tkun tlestiet l-ewwel fażi, tibda t- tieni fażi, dik tal-injam, imsejħa hekk mid-dilettanti tal-festa. Jiġifieri kull tip ta' armar magħmul mill-injam: KOLONNI /kanalli (metatesi) kbar u żgħar; PILANDRI; GASTRI; ARKIJIET jew ARKUNI; xi PLANĊIERIpalk tal- banda; TROFEJ u jista' jkun oħrajn. F'din il-fażi, l-armar ta' barra jibda jidher sew, aktar milli wieħed jilmaħ xi arbli u antanjoli. il-lokal jibda jieħu ċertu tiżjina minnu nnifsu. Ikun għalhekk li dawn ġeneralment jintramaw fi spazji miftuħa biex jimlew, u allura, f'wesgħat, f'xi misraħ, u jekk aktar, imsieraħ, u li l- qofol tagħhom, ikun ħdejn il-knisja fejn qed issir il-festa, Hawn se nieħu l-ewwel għamla ta' kolonna, dik li fuqha titpoġġa statwa. Immela, din il-kolonna minn ġewwa ikollha bħala ANIMA jew sapport biex ma xxaqlibx lejn xi banda. Dan ikun SERRATIZZ tawwali li r-ras tiegħu tkun ġol-ISKAZZA (i jibqa' tiela' sa kważi nofs il-kolonna. Biex is-serratizz ma joqgħodx jilgħab u l-kolonna tibqa' soda, wkoll, meta xi ħadd jistrieħ magħha, dan jgħaddi mit-TUPPANI (singular: tuppan) li jkunu jixbhu lil tilar/frejm li jdur min-naħa ta' ġewwa tal-partijiet tal- kolonna iżda b'toqba kwadra f'nofsu, kemm jgħaddi s-serratizz Biex inkun semmejt il-partijiet prinċipali tal-kolonna, ngħid u nagħti tifsir ta' dawn: it-TAR li tkun magħmula skont id-diżlivell tat-triq biex iz- ZUKKLATURA. (l-bażi) li: titqiegħed fuqha, tkun invellata u fis-sod, kif ukoll biex tipproteġi z-zukklatura nnifisha mit- tinwir fl-injam minn xi elementi, bħall- ilmijiet fl-art. Fuq iz-zukklatura, titqiegħed it-TROMBA (li tkun il-parti prinċipali tal-kolonna u tkun iddisinjata b' xi PANEW u skultura fl-injam jew fajber. Fuqha mbagħad tiġi l- PEDESTALATURA jew PEDESTAL (i titlaq mill-wisgħa tat-tromba u tinstilet għall-qies tal-PEDANA — il-qiegħ tal- istatwa. Dal-aħħar saru jikkommissjunaw — mill-ġbir tal-parruċċani jew membri ta' każin — kolonni mdaqqsin li jieħdu fuqhom kull għamla ta' istatwi tant li jkollhom fuqhom xi erba' figuri jew aktar. Saħansitra tant ikunu goffi li jekk jintramaw f'nofs it-triq, it-triq tingħalaq għalkollox, qishom musulew, L-armar ta' dawn il-kolonni jitlob li jintrama xi tip ta' scaffolding madwarhom, filwaqt li għall-kolonni żgħar ma jitolbux daqstant diffikultà. U xi ngħidu għall-iskultura li ikun fihom u allura l-flejjes li jintefqu fuqhomii STATWA jew PUTTIN ; tanġlu żgħir) IH4— GWARNIĊA L-ARK Nittanta ma tantx nikteb ħafna fuq dan l- għadd biex ma nisraqilkomx tant l- attenzjoni ta' dan l-ark b'dehra gradjuża li tpaxxi l-għajn. Mad-daqqa t'għajn, dan l-ARK TRIJONFALI mill-ewwel jitqies bħala veru trijunfali, mix-xeħta tal- faċċata imponenti li għandu, fuq stil Gotiku. Huwa artistiku tabilħaqqi Jagħti lemħa sew lid-daħla tal-bieb ewlieni taċ- ċirniterju ta' SS. Dan l-ark huwa, jew aħjar kien, tal-Isla, għax kien intradam bil-gwerra tal-1939- 1945. Minnu kienet tgħaddi l-purċissjoni tal- Bambina u fih biċċa armar ġmielha. Skont ma jingħad, dan ma kienx l-uniku wieħed fi gżiritna, iżda li għadni nara lum, huwa dak tal-Furjana u r-Rabat (mingħalija). Ma ngħidx li m'hawn iżjed. Li ngħid hu, li llum, huwa kważi impossibbli li jkollok din il-għamla ta' arkijiet armati fit-toroq b'tant traffiku li dewwed kullimkien. TAZZI TAŻ-ŻEJT (illum lampi tad-