2 għal min mhux membru IŻ Bird: il-maġeiim ta' iilelib żinbtaft £ Ftit ilu rajt binja ġdida qed tinbena. Blokk enormi tal-konkos f'tarf ta' H raħal. Sibt wieħed li jmexxi x-xogħlijiet u peress li kien bil-brejk mort 55 inkellmu. Ta' naturalist li jien, staqsejtu l-post kienx ħa jkollu ġnien. W. Ħares lejja qisni staqsejtu fejn ġejja l-vaska tal-kukkudrillil — 'Le ħi, xi ġnien huf' fl-aħħar wiġibni, 'M'hawnx post għal ġonna.' '€ Ħarist madwari. Rajt medda kbira art vojta kollha mqallba. 'Imma hawn ħafna spazju,' għedtlu. a 'Dak ġej parking għal mitejn karozza, ħi.' kaħla Urejtu strippa wiesgħa ġejja għad-dawra 'U din7' 'Din ġejja r-ring road' Bdejt naqta' qalbi 'Allura ħdura xejn2' Hemmhekk, ara.' Ħarist fejn qalli. Rajt strippa dejqa maċ-ċint ta' barra. 'Imma dik dejqa wisq,' għedtlu, 'Hemm lanqas siġra ma tikber.' 'Le ħi, x'siġar siġarl Is-siġar huma diżastru.' 'X'jiġifieri' staqsejtu, skantat. Qatt ma kont smajt min jiddeskrivi s-siġar bħala diżastru. 'Ovvja, għax is-siġar jgħattu d-dehra sabiħa tal-bini. Ħsibtu qed jiċċajta imma ma kienx. U ma ridtx immerih għax kien fih daqsi darbtejn. Gemgimtlu grazzi u ħallejtu jkompli l-ħobża biż-żejt. Nispera m'hawnx ħafna jaħsbuha bħalu għax Malta deżert inġibuha. Uċcier Victor Falzon L-Editur Nawguralkom vaganzi sbieħl Aqtagħli dil-kruha minn hawn, Jimmv, li ma jmurx tgħattilna l-binil Merill (blue rock thrush Monticola solitarius) Il-Maltin ilkoll nafu bih u nagħrfuh għax huwa l-għasfur nazzjonali tagħna. Jgħix qalb l-irdumijiet u jbejjet fi xquq fis-sisien, kultant anke fis-swar, basta f'postijiet imwarrbin. L-għanja tiegħu ssaħħreki Ritratt ta' Aron Tanti Għin lin-naħla. Għodd in-naħal kollu li ssib f'dil-ħarġa u ikteb it-total hawn: Recaninutitreeż ġe TA Ħallini, infirxu mal-magażin kollu u issa lanqas biss naf kemm hemm. Aħbarijiet Puniċi QATT Tank Ħajjithom mal-mewġ It-tniġġis L fta TA KO Is-Salina jir Sean Bonello, Elisabeth Conrad, Desirċe Falzon, Victor Falzon Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18vrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Sħubija fil- klabb hija €10 fis-sena. ol EE EE IE) Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop t-taqsima tal-membri żgħażagħ Fit-23 April 2016 membri tal-BirdLife ju €g u l-Falko kienu berdwoċing f'Kemmuna. Il-Falko hija Il-Ħuttafa 134 : Ġunju 2016 : p3 il-kokka bil-bejta Ftit wara nżul ix-xemx lemħu għasfur stramb u bilkemm riedu jemmnu x'qed jaraw: kien ferħ ta' kokka tax-xagħri li kien kważi wasal biex 'itajjar. i Dari l-kokka tax-xagħri (short- eared owl) kien tbejjet regolari f'pajjiżna. L-aħħar bejta li nafu biha kienet fl-1983 imma kien sfrattaha kaċċatur meta qatel wieħed mill-par. Tgħid wara 30 sena tgħallimna biżżejjed biex inħallu l-kokka trabbi familja f'artna2 il-bies — bil-bejta Dari l-bies (peregrine falcon) kien ibejjet regolari fil-Gżejjer Maltin imma sas-Snin Sebgħin kien kważi nqered. Fil-fatt wara l-1982 l-bies ma baqax ibejjet f'pajjiżna kull sena. Imma f'dawn l-aħħar snin xi par jew tnejn reġgħu qed ibejtu mal-irdumijiet tal-Punent u n-Nofsinhar ta' Malta u Għawdex. Din is-sena jidher li kien hawn sa tliet pari bil-bejta. Kemm eżatt u kemm kellhom frieħ diffiċli tgħid għax il- bies ibejjet fi xquq f'sisien wieqfa li jagħtu għal fuq il-baħar u diffiċli tosservahom. - k A a bil I il-beta $ L-ispanjulett (common: kestrel) huwa seqer żgħir u komuni fil-passa tar-rebbiegħa u l-ħarifa. Dari kien ibejjet regolari fis-swar u l-irdum imma t-tfixkil mill-bniedem (speċjalment kaċċaturi) ma ħalliehx jibqa' jbejjet fil-kwiet. F'dawn l-aħħar snin pero xi pari bejtu b'suċċess, l-iktar f'Għawdex. Dir- rebbiegħa biss biss par spanjuletti fl- inħawi ta' Mġarr ix-Xini bejtu u 'tajru mill-inqas tliet frieħ. Grazzi ibt Rav Galea għat-tag ttajjar. Meta ferħ ta' għasfur jikber biżżejjed biex jitgħallem itir. L-għasfur tal-bejt jadatta għal ħafna ħabitati imma l-ġonna huma fost il-favoriti għaliex isib ikel, kenn u anke post għall-bejta f'xi ventilatur viċin. Il-farfett tal-ħurrieq ibid fuq il-ħurrieq biex meta jfaqqas ix-xagħat jiekol il-weraq ta' din il-pjanta. Il-friefet isoffu n-nektar tal-fjuri b'ilsienhom li jkun qisu tubu rqiq. F'ġonna li għandhom vaska spiss tara l-mazzarelli. Dawn: jaqbdu: l-insetti b'saqajhom waqt li jtiru. Ibidu fl-ilma, fejn iż-żgħar tagħhom jgħixu sakemm jikbru u jrabbu l-ġwienaħ. Ħoss li tisma' f'ħafna ġonna fil-ħarifa huwa t-tektika tal- pitirross. Dal-għasfur territorjali ma. jħallix. pitirrossi oħrajn jersqulu lejn il-ġnien 'tiegħu', fejn jiekol u fejn jgħaddi x-xitwa sa ma jpassi fir-rebbiegħa. Fittex taħt il-qsari jew xi ġebla kbira u ssib il-ħnieżer l-art. Dawn l-annimali jieklu fdalijiet tal-pjanti u huma miksijin b'qoxra iebsa. Meta jkunu fil- periklu kapaċi jsiru ballun u b'hekk ikunu protetti. tal ġja 134 : Ġunju 2016 - , Il-bufula sewda tfittex il- Il-ġonna huma ħabitat importanti fil-gżejjer żgħar tagħna. Minbarra li joffru kenn u għixien għal ħafnaannimali, il-ħdura ttaffi r-rifless tax-xemx fuq il-bini u tnaddaf l-arja, waqt li l-ħamrija tassorbi l-ilma tax-xita. Il-ġonna jistgħu jkunu ftit mill-postijiet fejn l-insetti jsibu fjuri u pjanti bla bexx. U fejn issib l-insetti issib iktar ħajja, bħal għasafar u rettili. Fir-ritratt jidher il-ġnien tal-Iskola Sekondarja tal- Imrieħel fejn l-istaff indunaw li. l-ambjent tal-iskola jkun iktar b'saħħtu bi ġnien bi pjanti indiġeni. Fir-Renju Unit kważi 9076 tad-djar għandhom ġnien. F'Malta wkoll hawn ħafna djar bil-ġonna imma flok ngħożżuhom spiss qed nordmuhom bil-patios u bil-pixxini. Forsi la tikbru intom iddawru r-rota lura u terġgħu ddaħħlu l-ġonnal ġonna għax tħobb. siġar baxxi u arbuxxelli, fejn issib frott, insetti u kenn. Ġnien b'arbuxxelli folti huwa ħabitat perfett biex tbejjet fih. Ħares. fil-viċin lejn zokk ta' siġra u taf tara qisu tapit ta' qxur żgħar ċatti jikber fuqha. Dawn huma likeni, organiżmi magħmulin minn alga u fungus li flimkien kapaċi jgħixu f'postijiet diffiċli. Is-seffud tarah għaddej mgħaġġel fuq il-wiċċ tal-ħamrija. Kapaċi jħaffer fil-ħamrija biex isib għeruq tal-pjanti għall-ikel. wiżgħa tistaħba bi nhar fi xquq fil- ħitan u qalb pjanti mxebilkin mal-ħajt, u filgħaxija toħroġ tikkaċċja l-insetti. Kapaċi tiġri b'ħeffa kbira mal-ħitan. FR fa Kol aka jj Minħabba sigurtà, tfal taħt il-5 snin ma jistgħux jittellgħu fuq il-lanċa. Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir. Grazzi tal-koperazzjoni. uff ali To o bil-lanċa biex immorru ngawdu ftit il-kumpanija tal-ħbieb tagħna ċ-ċief, filwaqt li naraw ix-xemx all EA EE o BIT l-l ll kważi maġika li min għadda minnha jerġa' jiġi. (etċ) il-Ġimgħa 22 ta' Lulju 2016 El IA ET prezz membri - kbar €7, żgħar (-14) €5 jekk mhux membri - kbar €10, żgħar (-14) €6 Jekk il-baħar Biex tibbukkjaw għal aktar dettalji ibagħtu idardarkom tieklu xejn sa 3 sigħat imejl lil eventsObirdlifemalta.org qabel il-ħarġa. Ab f'wa f-akb ja EA ATT AP A FU ħe a bebbuxu vojt, L-annimal ee ghax jista' ma q 7 fir-ritratt mhux Ħ Ħ bebbuxu imma jkun vojt xejni l 7ġ granċ li jgħix f'qoxra vojta ta' 1 Ingliż jgħidulu fi hermit crab. i żjA Bil-Malti DI bebbuxu tal-granċ x'jgħidulu2 DI granċ tal-bebbuxu ) LI granċ eremit Ħajjithommaimewġ Il-baħar mhux biss-ambjent tal- Iċ-ċiefa, ħut: Ħafna għasafar ukoll-tgħallmu il-garnija ILIK TA ET L IA ul u l-kanġu A ME rami ben ETA OUT kolha pajaa jridu jitilgħu:l-art għax il-bejtà ma jolcu, jistgħux jagħmluha fil-baħar Fil- Gżejjer Maltin ibejtu'erba' speċi:ta' tajr tal-baħar: Hawn huma:: Fix-xitwa xi ċief Malti jpassi sal- Oċean Atlantiku tropikali. Kull sena fuq Filfla jbejtu mas-7000 par ta' Kanġu. MM jbejtu 1026 prima hija 7 l-ikbar għasfur tal-garni kollu ġ Se li jbejjet tad-dinja' K ħ f'Malta. - Gawwija prima1 Vellow-legged gull Il-BirdLife ilha'50 sena tistudja t-tajr tal-baħar u $ ċ : i saret esperta sew fuq il-ħajja u d-drawwiet ta' Larusimichahellis KA dawn l-għasafar. Ftit ġimgħat ilu beda proġett ġdid kk ta' studju, jismu Life Arċipelagu Garnija. Bis-saħħa Le Tea IT To ro ffe Il-gawwija prima tbid 2 jew 3 minn-Malta, mill-Mediterran u mid-dinja. Il-kelma pollution nisimgħu u naqraw dwarha spiss, u l-maġġoranza nafu li din tfisser it-tniġġis tal-ambjent. Dan it-tniġġis jiġi minn pollutants li spiss huma kimiċi li jikkontaminaw l-elementi tan-natura. Imma mhux dawn biss, għax it-tniġġis jieħu diversi forom Dan it tip ta' tniġġis hu l-iktar komuni u l-iktar perikoluż għall-ambjent. Hemm ħafna oġġetti u attivitajiet tal-bniedem li jikkawżawh, fosthom karozzi, fabbriki, power stations u ħruq ta' ħafna materjali differenti, fosthom materjal tossiku. Tniġġis tal-ilma u l-ħamrija Dan jiġri l-iktar meta jixxerrdu pestiċidi fin-natura. Pestiċidi huma kimiċi li jintużaw fir-raba' biex jitnaqqsu l-insetti li jieklu prodotti agrikoli. Dan qed iwassal għal kontaminazzjoni tal- ilma naturali. Fattur ieħor hu r-rimi ta' skart industrijali fin-natura. Skart industrijali, speċjalment skart radjuattiv, huwa perikoluż immens u qed ikun kaġun ta' tniġġis ambjentali li jaf jieħu eluf ta' snin biex jittaffa. Dan it-tip ta' tniġġis ma jinvolvix kimika jew dħaħen. Meta jinxteħet ammont kbir ta' dawl għal skopijiet industrijali u kummerċjali, bħal bilbords, riklami, kunċerti, eċċ., dawn inaqqsu mid-dlam naturali li suppost ikun hemm meta tinżel ix-xemx. Tniġġis mid-dawl IDI u i foot IT o Not Dawn id-dwal max-xatt spiss ifixklu lit-tajr tal-baħar, bħaċ-ċief u l-garni. Min-naħa l-oħra, tniġġis mill-istorbju hu dak l-effett minn ħafna ħsejjes qawwija li jfixklu l-ħemda, u anke lilna EE X'effetti għandu t-tniġġis7 ara Il-Ħuttafa 132 L-ambjent hu l-ewwel vittma mit-tniġġis ta' kull forma, speċjalment dak fl-arja u fl-ilma. Iż-żieda fid-'diossidu tal- karbonju fl-atmosfera jaffettwa kemm ix-xemx tolqot id- dinja u minħabba fih qed tinbidel il-klima tad-dinja (global warming). Il-klima taffettwa l-ħajja kollha fuq il-pjaneta. It-tniġġis għandu effett fuq is-saħħa tagħna l-bnedmin. In- nuqqas ta' arja nadifa tikkawża problemi tan-nifs, fosthom ażma u kanċer fil-pulmun. It-tniġġis tal-ilma u tal-ħamrija jivvelena l-ikel u x-xorb u jikkawża mard fil-ġilda u organi oħrajn. It-tniġġis tal-ħamrija jwassal biex din ma tibqax fertili, u fixejjex ma jikbrux jew ma jikbrux kif suppost. B'riżultat ta' dan, it-tniġġis jikkontribwixxi wkoll għall-global warming. it-tniġġis minn dawl u storbju jikkawżaw nuqqas ta' rqad, problemi fis-smigħ, u ħafna iktar. Fuq skala ta' pajjiż qed jittieħdu diversi miżuri biex it- tniġġis tal-arja jitnaqqas, pereżempju l-power stations qegħdin jinqalbu għall-gass biex iħammġu inqas, u qed isir riċiklaġġ ta' skart domestiku u kummerċjali. Dawn qegħdin iħallu effett pożittiv ferm. Anke fuq livell individwali aħna wkoll nistgħu nagħmlu ħafna. Apparti li nqajmu kuxjenza dwar. is-sitwazzjoni, għandna naċċertaw li niġġeneraw l-inqas skart possibbli, nixtru apparat li juża inqas dawl (friġġijiet, airconditioners, TV, eċċ.) u ilma (magni tal-ħasil, eċċ.). Fejn nistgħu, nevitaw l-użu tal-karozzi, nużaw. iktar trasport pubbliku. Għal kwalunkwe azzjoni għandna nżommu l-ambjent quddiem għajnejna u nfittxu dejjem li nkunu iżjed responsabbli. idiossidi tal-karbonju. Gass li jintrema fl-atmosfera fid-dħaħen tal- karozzi u industriji (CO, fil-qosor) NEL l-l IT TI tixtiquna niktbu dwaru, ibagħtulna imejl fuq 'nxnqqaq-jej 9U846 :9 'd e) elisbojsiu-jjeu6 eqibemL Dil-wiżgha tal- l-Etii i ER ll bbbzjni bt żaqqha fuq lampa mixghulal Kif iktar tista' tgħinha lampa mixgħula L-isem xjentifiku ta' din huwa Tarentol Desirċe Falzon Hemm nies jibżgħu mill-wiża' imma żgur mhux għax dawn jagħmlu xi ħsara. Anzi proprju bil- kontra, għax wiżgħa fid-dar tnaddfilna darna minn ħafn imali li nqi m 'pests'. Pereżempju… afna annimali li nqisuhom 'pests'. Pereżempju TAT, toħroġ bil-lejl. Iżgħar u s-soltu iktar ċara minn tal-kampanja. Il- wiżgħa tal-kampanja, wkoll tikkaċċja bil-lejl imma binhar spiss toħroġ tixxemmex fuq xi ġebla sħuna. Minħabba li joħroġ bil-lejl, il-wiża' għandu għajnejh tajbin B ħafna. Fil-fatt għajnejh idaħħlu Il-wiża' għandhom leħen. Filgħaxija meta t-temp jisħon, tisma' dawl 850 darba xi wahda minn iktar milli wara l-għamara, jdaħħlu taghna. sejra, 'Qeqq… Qeqq…Qeqa'. i Hi B'dan juru lil 4 L-iktar kapaċità, xulxin fejn hu tal-għaġeb huwa t-territorju l-mod kif wiżgħa tagħhom. jirnexxielha titla' tiġri ma' hitan u Kif nista' ngħin lill-wiżgħa' soqfa, bla, ma taqa'. Għandha miljuni ta' qisu xagħar mikroskopiku ma' subgħajha, li jgħinha teħel. Ix-xjenzati għadhom qed jistudjaw din il- kapaċità. L-iktar haġa li taghmel ħsara, lill-wiża' joqtolhom sempliċiment ghax jarahom koroh. X'ħasral Biex nirbħu din l-injoranza dwarha, forsi niħdulha ritratt. Jekk naraw wahda, fil-klassi nitolbu lill-għalliema Il-wiżgħa hija LI amfibju LI mammiferu jħalluna nfittxu dwarha fuq l-internet. ; il-qariċ ia mmiqti Stai CI rettili CI MMIEANTI B'hekk il-wiżgħa ssir mistiedna, speċjalil IEUĠZIM-IjeuB LIUQ N qalfel joX '191luueq eujeu eufol poqħil WEJP-PIJ EJNUBXIL EAWET 'EQIĠOML Il-Ħuttafa 134 : Ġunju 2016 : p10 L-Imġiebaħ TAC Forsi man-naturalisti l-Imġiebaħ huwa magħruf l-iktar għax huwa wieħed minn biss erba' siti f'Malta fejn baqa' fdal tal-foresta tal-ballut li xi darba kienet ħafna iktar mifruxa mal-Gżejjer Maltin. Dawn is-siġar, li għandhom mijiet ta' snin, kibru b'tali mod li l-parti ta' fuq tagħhom (magħrufa bħala l-crown) iffurmat medda waħda sħiħa (magħrufa bħala closed canopp), qisha saqaf. Din titfa' dell permanenti fuq l-art ta' taħtha u toħloq ambjent partikolari u umdu, li fih jgħixu speċi tipiċi tal-art tal-foresta, fosthom fungi u numru ta' insetti - inkluż speċi li ma jinstabu mkien iktar f'Malta. Fost il-pjanti li jikbru f'dan l-ambjent hemm l-alaternu, il-qarn il-mogħża u l-pajżana. Il-qarn il-mogħża (bl- Ingliż honevsuckle) forsa tagħrfuha għax jeżistu varjetajiet tagħha li huma popolari fil-ġonna, b'riħa tfuħ ħafna. Il-pajżana wkoll faċli tingħaraf għax għandha l-weraq forma ta' qalb. Il-foresta perċ mhix l-uniku ambjent importanti f'dan is- sit Natura 2000. Is-sit fil-fatt jestendi fuq medda ħafna ikbar mill-masġar, u jiġbor fih widien u ambjenti varjati mal-kosta. L-Imġiebaħtudal-Miġnuna Ir-Ramla tal- Imġiebaħ iMappa'taż CI xagħri xagħri tax-xatt siġar, arbuxxelli wied bil-qasab art maħduma Desirċe Falzon Il-Ħuttafa 134 : Ġunju 2016 : p11 Fil-fatt dan huwa wieħed mill-akbar siti Natura 2000 tal- art li għandna f'Malta. Il-ġeoloġija tvarja sew f'dawn l-inħawi. F'ħafna mis- sit, il-blat l-iktar komuni huwa l-qawwi ta' fuq imma nsibu wkoll meded ta' tafal max-xatt. Huwa minħabba din il- varjetà li hemm rikkezza kbira ta' flora u fawna, għax fuq blat differenti jiffurmaw ambjenti differenti. Insibu pereżempju RDUM MAL-BAĦAR, li fuqu jikbru pjanti tipiċi tax-xatt, bħax-xorbett u l-limonju ta' Malta. Fuq iż-ŻRIEŻAQ TAT- TAFAL insibu pjanti bħall-ħalfa u x-xebb (li hija endemika). Hemm ukoll RAMLA żgħira u pittoreska, jisimha r-Ramla tal- Imġiebaħ. Fil-Wied tal-Imġiebaħ hemm meded ta' ħarrub u ta' żebbuġ. Hemm meded kbar ta' STEPPA, ħafna minnu raba' antik mitluq, u meded bix-XAGĦRI, fosthom il-Qortin ta' Għajn Żejtuna, fejn hemm waħdam mill-ikbar irqajja' ta' ċistu Natura 2000 hija. sensiela ta' postijiet 18) madwarl-Ewropa fejn Ji2 in-natura hija protetta. B'kollox hemm iktar 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta. Il-pajżana Smilax aspera tuża l-weraq u l-friegħi xewwikin biex tixxeblek ma' arbuxxelli u ċnut. roża f'Malta. Mal-WIED jikbru wkoll speċi tipiċi ta' ambjenti bl-ilma, bħall-bruka u s-siġra tal-virgi. Hemm ukoll GĦAJN TA' ILMA, li għalih hu msemmi Għajn Ħadid. Apparti li huwa sit Natura 2000, l-Imġiebaħ huwa wkoll Sit ta' Importanza Ekoloġika, Post ta' Valur Pajsaġġistiku Għoli, Riserva Naturali u Żona ta' Protezzjoni tas-Siġar. Din il-lista twila ta' titli forsi tagħtikhom idea ta' kemm huwa uniku dan is-sitl