Novembru Diċembru Ħbieb Ħuttaf, Darba kont Kemmuna u sibt bejta ta' Bufula Sewjja b'erba' flieles. Il-ġenituri kienu ġejjin u sejrin jitimgħuhom, daqq; xagħat u daqqa ġurat żgħir u daqqa brimba. Domt siegħa niggustahom mit- tromba. F'daqqa waħda smajt il-ġenituri jċaċċru u jagħmlu storbju sħi eċitati jaqbżu minn fergħa għal oħra, donnhom inkwetati. X'ġara2 Ma domtx ma ndunajt: Serp Iswed daqsxiex kien tiela' ma' l-7 arbuxxell, riesaq lejn il-bejta. Serp il-ġmiel tiegħu, iswed ileqq, għajnejn iżebbġu. Bil-ġuħl Mill-bejta skiet perfett… Wasal fil-bejta u rajtu jħares 'il ġewwa, qisu qed jagħżell Imbagħad deffes rasu bis- saltu ħataf wieħed mill-flieles. Belgħu sħiħl Ħatafieħor u belgħu wkolll Wara ftit, qisu film bis-slowmowxin reġa' beda nieżel mal-friegħi. Tkaxkar sa ħdejn busbieża u qagħad fid-dell tagħha jistrieħ ħa jniżżel l-ikel. Għalkemm fil-bejta kien għad fadal żewġ flieles, issa li s-serp kien jaf bihom ma jdumx ma jerġa' jittawlilhom… u jleflifhomli Tgħiduli: Jaħasra la rajtu tiela' għalihom għax ma qbadtx zokk u xammartlu daqqtejn7 Imqar gerrixtul Għax ħallejtu jattakka dawk iż-żewġ flieles, iħarbat bejta, ikisser familjaż Għaliex2 Għaliex2 Għandkom raġun titħassruhom dawk il-povri flieles - anke jien għamilt id- dwejjaq narahom jinqatlu wara tant kura mill-ġenituri tagħhom. Imma l-lezzjoni hawnhekk hija din: tidher kemm tidher kiefra, lin-natura m'għandniex nindaħlulha. Dak is-serp huwa parti min-natura u daqs il-flieles u ; daqsna kellu d-dritt jiekol u jgħix. Is-serp mhuwiex annimali kattiv kif ' jaħsbu ħafna nies, imma annimal li bħali u bħalek jaqbdu l-ġuħ. Meta lill-ħajja selvaġġa niżżattulha fin-nofs, anke jekk minn għalina għall-ġid, hafna drabi nispiċċaw nagħmlu iktar ħsara milli tajjeb. Għandkom xi idejat għall-Ħuttafa7 Għandkom xi ċajta tajba, xi logħba interessanti, xi poeżija dwar in-natura li ktibtu intom7 Hemm xi ħaġa litixtiequ tistaqsu lill-espertitagħna2 iktbulna f'dan l-indirizz: Editur Il-Ħuttafa Klabb Ħuttaf MOS POBox 498 Valletta CMR 01 Il-Klabb Ħuttaf hija t-taqsima ta' l-MOS li tieħu ħsieb il-membri taħt l-erbatax-il sena. Din it-taqsima torganizza attivitajiet bħal ħarġiet fil-kampanja, żjajjar l f'riservi naturali, taħdidiet bi slajds u xi drabi xogħol ambjentali. Il-Klabb Ħuttaf jippublika n-newsletter- magażin Il-Ħuttafa kull xahrejn għall-membri, u jipproduċi handouts, worksheets, logħob u kompetizzjonijiet għal waqt l-attivitajiet. Il-membri huma bħalissa maqsumin f'żewġ reġjuni ġeografiċi, jiġifieri l-Ħuttaf ta' Fuq u l-Ħuttaf t' Isfel. Il-Klabb Faċċata ta' Quddiem Għakrux Raġel '(Cantareus asperus- Edible Snail) Għalkemm ismu jgħid raġel, dan l-għakrux, bħall-għekierex l-oħra, fih iż-żewġ sessi. Annimal komuni li jitfaċċa ma' żmien l-umdu. U l-Maltin, qisna l-imgewħin, noħorġu nwaqqgħu huwa mmexxi minn working group ta' Vouth Leaders. il-ħitan tas-sejjieħ biex nimlew borża wara borża ta' għekierex… Jekk ma niklux l-arjoli naħsbu li: O MOS 1994 i se mmutu bil-ġuħil Miskin l-għakruxi Stampat għand Poulton's Print Shop L-Ħuttafa — Nov-Diċ1i9A. TID) gum Vjolin Ġdidil Jum niedi f'nofs Ottubru fil-bur ta' l-Għadira, il-gwardjan Charles Gauci kien qiegħed jirringja u qabad għasfur Fil-fatt fl-Ewropa l-Vjolin Skur huwa meqjus għasfur rarissmu. f AU il żgħir qisu Vjolin tax-Xitwa (Chiffchaff). Imma Vjolin JAW AU ji tax-Xitwa… ma kienx. KRI if l) Kien fil-fatt Vjolin Skur (Duskv Warbler - Phviloscopus OEZA A aħl il l , fuscatus), għasfur li qatt ma kien għadu deher f'Malta. Ki kSjġà H I l 4 Il-Vjolin Skur ibejjet fis-Siberja u rari jersaq lejn il- fil j Smajtu bil-One Worid (jew Dinja Waħda)7 D l-MOS qiegħda tmexxi fl-iskejjel Primarji ta' Dan il-proġett fih ħafna attivitajiet li t-tfal t jagħmlu biex jagħtu daqqa t'id lill-ambjent n u tar-raħal. Fl-istess ħin il-proġett huw: interessanti ħafna. Kull attività ġġorr numru ta iktar ma skola tagħmel attivitajiet, iktar ittelle skola li ttella' punti tirbaħ trofew u tiġi d ambjentali tas-sena. Mela ħafful Ġennu lill-għalliema tagħkom b l PA W) AT W//A Ir p , Ż1// WA Rar u Kbar fis-Simar Ir-riserva tas-Simar qiegħda tiġbed għasafar ta' ċerta klassi u kalibrutl… n il-ħames Ħuttafiet eIlgħu fost dawk il-membri eddu l-miżata labb Ħuttaf ix-xahrejn li għaddew INNETH CACHIA avviz u Żahar Vjal ix-Xarolla Żurrieq $ IRISTOPHER BONE es 143 Triq il-Kampanella Fġura ka NNE DECESARE e Clarence Str Msida ISTOPHER ATTARD re Mill Str Żebbuġ RK JOHN CACHIA ġo), rendo Str Balzan n il-membri rebħu statwetta ta' merill, li a mitluba jiġbru mill-MOS Nature Shop 5 Triq Sta Luċija, Il-Belt. Importanti li l-membership card. a Tard f'Settembru xi voluntiera, A fosthomjoe Doubletu lan Mifsud, li kienu qed isaqqu s-siġar fir- riserva kellhom ix-xorti jaraw Russett Abjad (Great White F'nofs Ottubru Denis Cachia, berdwoċer akkanit, lemaħ Ċikonja Sewda (Black Stork) nieżla fuq waħda mill-gżejjer żgħar fir-riserva. Għalkemm mhux raridaqsir-Russett l-Abjad, rarissmu, jekk qatt, deher ipoġġi bil-kumdità kollha Il-medda baħar dawra tond ma' l-Antartika (Antarctic ) Ocean) ġie ddikjarat santwarju naturali mill-membri ta' l-IWC, għaqda dinjija li tirregola l-qbid u l- ħarsien tal-balieni. Aħbar super- fantastika li forsi fl-aħħar tfisser is- salvazzjoni tal-balieni. Fosthom hemm il-Baliena Blu (l-ikbar annimali liqattdeher fid-dinja) li minnha fadal biss xi 500. Issa għall-inqas għandhom biċċa baħar enormi - ħafna akbar mill-Mediterran - fejn ma jistgħux jiġu kkaċċjati mill- imgħarrqin 'whalers' Gappuniżi. l- Oċejan Indjan, li jmiss ma' l-Oċejan Antartiku, huwa wkoll santwarju fejn ma tistax issir kaċċa għall-balieni. U l-Antartika stess hija kontinent l santwarju. fik Wa ĠARN RAL jaklu ikali Sa Ow GA CD na lit ħ M l pu seb Wara ħafna pressjoni minn ambjentalisti, il-Gvern Grieg iddikjara l-bajja ta' Laganas, fil-gżira ta' Zakvnthos, park marittimu. Fir- ramliet ta' dil-gżira jbejtu numru kbir ta' Fkieren Komuni (Loggerhead Turtle) li m'huma komuni xejni Fis-sajf Zakvnthos tintela' turisti li jokkupaw il-bajjiet u jtellfu l-fkieren milli jbejtu. Issa għall-inqas. il- fkieren ingħataw Aktar ma jgħaddi ż-żmien u aktar ma nisma' fuq il- kaċċa, iżjed qed ninduna kemm il-kaċċa għandha pedament (bidu) sod. Nafli fil-qedem kienu jikkaċċjaw, imma għall-bżonn mhux għall-gost bħal-lumil Smajt li kien hawn żmien fejn tant kien hawn Ċawlli n-nies kellhom bilfors jisparaw fuqhom. Meta naqsu xorta baqgħu jisparaw għall-gost. Nixtieq inkun naf kif bdiet il- kaċċa u kif saret passatemp7 Ma jidhirlix li l-kelma kaċċa hija tajba għal dan il- 'passatemp'. Il-frażi 'qtil bla ħtija' hi isem aktar adattat għal dan il-passatemp. Għażiża Rosette, 8 SffatN Tista' tikteb ktieb sħiħ dwar kif bdiet u kif żviluppat il- kaċċa, u tkun għadek m'għidtx biżżejjedi Imma fuq fuq… Jekk tmur sal-foresta tropikali fl-Amażon, jew til-beraħ niexef jikwi tad-deżert Awstraljan, jew anke fil-wesgħat inġazzati ta' l-Artiku, għadek issib nies primittivi li jużaw vleġeġ, boomer- angs jew ħrapan biex jaqbdu annimaliħalli jikluhom. Dawn huma. nies li għadhom ma tgħallmux jaħdmu l-art u jrabbu annimali għall-ikel. Dawn in-nies jieklu biss dak li jaqbdu. Bħal iljun li jaqbad għażżiela, bħal brimba li taqbad dubbiena. Jekk dan-nies ma jaqbdux x'jieklu, imutu bil-ġuħ. Dawn huma l-veri kaċċaturi. Fil-pajjiżi żviluppati bħal fl-Ewropa, in-nies ilhom ma' l- għaxart elef sena li tgħallmu jiżirgħu u tgħallmu jrabbu mogħoż, ngħaġeċċ. Minn dak iż-żmien 'lhawri, il-kaċcattilfet l-importanza bħala s-sors ta' ikel. Bis-saħħa tal-biedja, il-ħajja issa kienet saret iktar stabbli u kalma minn dik ta' kaċċatur - forsi ftit kalma ż-żejjed, b'mod speċjati għaż-żgħażagħ. B'xi mod dawn riedu jistugaw l-enerġija żejda u jdaħħlu ftit eċċitament f'ħajjithom. Għalhekk xi minn daqqiet xorta waħda baqgħu jmorru jfittxu xi ħaġa x'joqtlu, aktar għall-gost u biex jgħaddu ż-żmien milli kaċca kienet saret passatemp. Kienu jikkaċċjaw ċriev, ħnieżer selvaġġi u xi minn daqqiet (biex joħorġu aktar ta' heroes) annimali perikolużi bħal iljuni u orsijiet. Kienu jużaw armi primittivi bħal lanez, vleġeġ u żbandoli. Biż-żmien l-annimali kbar u perikolużi naqsu u spiċċaw minn ħafna nħawi. Fl-istess ħin l-armi baqgħu jiżviluppaw u saru tant aktar komdi, preċiżi, etfiċjenti u qerrieda… B'hekk illum il-'kaċċatur' joħroġ armat b'xi żewġ snieter ta' b'għaxra kkargati t-tnejn u b'ċinturini u kaxxi nburġati bi- iskrataċ: jispara u joqtol salt Ħuttaf (li lanqas jiġbru), u jmur lura d-dar jiekol l-imqarrun fil-forn. U jekk ma tridx, irid ibellagħhielna li din l-attività tiegħu hija ħaġa tradizzjonali. Sewwa għidtli, Rosette: il-kaċċa llum mhix ħlief qtil bla ħtija u bla bżonn, għal xi ħaġa oħra. L-Editur IL-Ħuttafa — Nov-Diċ 1994 tar ma nosservaw in-natura, aktar kif kull ħlejqa hija adattata għal artikolari: dan l-ambjent jissejjah il- ħabitat tal-ħlejqa. jekk niflu sew insibu li l- għixien ta' kull annimal jew pjanta huwa minsuġ mal-ħabitat. B'hekk meta neqirdu l- ambjent naturali, ħafna minn dawn il-ħlejjaq jonqsu jew jispiċċaw. B'xorti tajba dan mhux dejjem jiġri. Hemm xi speċi li kapaċi jadattaw ruħhom għall-ambjent ġdid li joħloq il-bniedem: fost l-għasafar insibu l-Għammiel tal-Bejt jew l-Isturnell, ngħidu aħna. Għasfur ieħor li jħobb jgħix qalb il-bini hu l- Kudirross Iswed, għastur daqs Pitirross. il- Kudirross Iswed ma jbejjitx f'Malta,iżda narawh hawn bejn Ottubru u Marzu. F'dawn ix-xhur l- Ewropa tkun kiesħa sew u għalhekk ħafna għasafar jiġu fostna fejn il-klima hi aktar fietla. Għalkemm ma' l-ewwel daqqa t'għajn dan l- għasfur m'għandux xi lwien li jolqtu, ħarsa mill- qrib turina d-dahar, ras u żaqq griżi skuri u d- denb aħmar. Gieli naraw ukoll xi Kudirross Iswed li jkun iswed tuta b'żewġ dbabar bojod fuq il-ġwienaħ: dan ikun raġel adult (ngħidu 'xiħ'), li dejjem hu isbah min-nisa u l-irġiel iżgħar. Il-Kudirross Iswed issibu kullimkien ħlief fejn is-siġar huma folti ħafna. L-aktar li jħobb, iżda, huma rdumijiet, barrieri, ġnub ta' widien, swar u bini. Billi gżiritna mhix nieqsa minn dan il- ħabitat, il-Kudirross Iswed hu komuni u huwa Nittrumbjaw fuq… — ji . minn ji : Mark Falzon Pl. u ( ji ABU jfiġġ wieħed mill-għasafar li nistgħu nosservaw fit- triq tagħna, fil-bitħa jew fuq il-bejt. Jekk nagħmlu 'bird table' — xkaffa żgħira fuq lasta fil-ġnien (jew bitħa) b'xi żbib jew frak tal-kejk - żgur li jżurna ta' spiss u nkunu nistgħu nitpaxxew narawh jifli u jnaqqar mill-kumdità ta' darna. Nieħdu gostaħna u jiehu gostil-Kudirross Iswed li b'hekk isib post fejn jiekol u jistrieħ f'dawn ix- xhur li jafu jkunu iebsa. li jgħixu magħna, fil- ikongla. ta' bjutu u arAlst tat- televixin. Iżda m'għandniex ninsew li hemm ħafna oħrajn li jeħtieġu ambjent differenti - il- kampanja. Biex nibqgħungawdu dawn il-ħlejjaq irridu nibżgħu għall-kampanja li wara kollox hi parti importanti ta' ħajjitna wkolll Dan l-artiklu waslilna mill-Amerka fejn bħalissa l-ħabib tagħna Mark Falzon qiegħed jistudjal Grazzi Mark tal-perseveranza tiegħek L-Editur l Na — Nov-Diċ 1994 — Il-Ħuttafa — sil l iLejla oħra: Kraft: bħalma: kellna: A Dooġ) ju Do fu jik p 26) Data: 18 iovembru Ħuttaf kollhall f b Ħin: 6.00pm ji Post: Istitut Kattoliku (jew 5.45pm ħdejn tal-ħalib) 24 Prezz: 756 (fil- bieb) Min ikun irid jixtri bird table jimla l-formola t'hawn taħt u jibgħatha qabel it-12 ta' Novembru. ki Għall-Għadira… Is S a li għamlet koċċ xita sew, ir-riserva ta' l-Għadira terġa' tieħu l-ħajja u jerġgħu jibdew jitfaċċaw l-għasafar (għadha kemm waslitilna l-aħbar li niżel L-ambjent f'din ir-riserva huwa fil-biċċa l-kbira bur salmastru (bl-— Ingliż saltmarsh). Dat-tip ta' ambjent jiġbed lejh b'mod speċjali għasafar tal- plajja, jiġifieri dawk li jħobbu jħufu max-xtut ramlin jew imtajna, munqarhom dieħel u ħiereġ fl-art ifittex u jleflef dud u insetti… U aħnai Dati: 27 Novembru - Ħuttaf ta' Fuq sejrin naraw x'inhuma dawn 4 Diċembru — Ħuttaf ta' Isfel l-għasafar. Niltaqgħu: Ħdejn tal-Ħalib, Bieb il-Belt Ħin: 8.00am Lura l-Belt: 1.00pm F B nġun, ekond Black-necked Grebe U natdralment, bħal kulltmiem is-Sena, il-famuż partv tal-7) Miliedi Briju, logħob, ikel, xotb, kuluri, rigali, daqq, żfin, ċajt… Imsomma l- atmosfera tas-soltu, li tant Ħuttaf ma jimmissjawha £ b'xejn (u żguuuuur li ma jtilfuhiexii Mela qis li lanqas fiġ int ma titlifhall See voull -g BŻżi AX Data: 21 Diċembru - Ħaltaf Kollha Ħin: 6.30pm Post: Skola Primarja Furjana Prezz: Lm1.50ċ (fil-bieb) ' Dik il- bird table irridba…1 Jiena se nattendi l-Lelja Kraft tat-18 ta' Novembru, u rrid ukoll nordna 1 birdtables li se nagħmlu. Għalbekk qiegħed nibgħatlek b'Lm1.50ċ bolli ġodda tal-5ċ kiexti waħda. Grazzi. Jiena jisimni noqgħod . i tu l-membersbip number tiegħi huwa, Ibgħat din l-applikazzjoni lik: Tinqala' għat-tpinġija2 Ibagħtilna xogħlok, u nġibuhulek fil-Ħuttafa. Tużax kulur, u uża karta (mhux kartonċin). Ibgħat ukoll ismek, l-età u x'inhu l-annimal jew pjanta li tkun pinġejt. Din il-poeżija bagħathielna Brian Mercieca A IMAGE Novubie19va -iLĦuttata. il wie L- RSPB (Roval Societv for the Protection of Birds) hija għaqda Ingliża għall-ħarsien ta' l- għasafar, bħalma hija l-MOS f'Malta. Bħalna, l-RSPB għandha klabb għall-membri żgħar. 7 Ma FIŻ, Age: Dan il-klabb jismu VOC (Voung Ornitholo- ġe l gists' Club). ; , Il-VOC għadha kemm ħarġet bil-PAR AVIAN. jj 12m 7 girl U bov LI teksow Din hija skema fejn tfal u żgħażagħ (-18vrs) minn madwar id-dinja kollha li huma jj Interests: interessati fin-natura jiktbu lil xulxin. Għalhekk hija skema ta' ''green pentriends'. Bla dubju ħafna minnkom il-Ħuttaf se togħġobkom din l-ideja. Ħudu dan iċ-ċans biex tagħmlu ħbieb ambjentali minn xi pajjiż imbiegħed, tgħallmu dwar in-natura ta' pajjiżi oħra, dwar problemi ambjentali differenti minn tagħna. U fl-istess ħin agħmlu ħbieb ġodda. Imlew din il-formola (jew aħjar fotokopja tagħha biex ma tgħarrqux il-magażin) u ibagħtuha f'dan l-indirizz: Daħħal membru erba dwar l-annimali u l-pjanti ta' Malta. Sewwa smajt: erba' posters mimlijin rettili, mammiferi, fjuri eċċ. xiw-—tiiud A ża did mal-Ħuttaf u i nagħtuk s sett ta' posters bil-kulur Imla dil-formola u ibgħatha lil: Daħħal Membru Ġdid, Klabb Ħuttaf MOS, POBox498 Valletta CMR 01 sq dekk ma tridx tgħarraq ix-Żagażin tista' tieħu fotokopja u tibgħat lilha Ibgħatli dawk il-posters issa stessilf Iva, għadni kemm daħħalt membru ġdidl Jiena jisimni co in-numru tal-membership tiegħi huwa PO J Dawn li ġejjin huma d-dettalji tal-membru l- ġdid/a li daħħalt jiena. Isemu Kunjom:.:0000 Ma' dil-formola għandek issib b'lira bolli (mhux użati) tal-5ċ jew ċekk/postal order ta' liżn