Il-Prinċep tal-Marċi Maltin Luiġi Bongailas (1910 1985) Ix-xahar ta' Ġunju huwa l-bidu bil-kbir tal-festi tradizzjonali Maltin. Natural- ment, ingredjent importanti tal-festi Maltin huwa l-marċ Malti. Jiena dejjem nistqarr li r-re tal-marċi Maltin huwa s-Surmast Vincenzo Ciappara. Iżda la hemm ir-re, hemm ukoll il-prinċep; u l-prinċep tal-marċi Maltin huwa Luigi Bongailas jew Louis Bongailas - ismu kif jidher mal-marċi tiegħu mferrxa ma' Malta u Għawdex kollha (għall-inqas sa xi għoxrin, tletin sena ilu). Illum il-ġur- nata l-marċi Maltin ħadu rotta ġdida u fl-opinjoni tiegħi tilfu dawk il-kwalita- jiet mużikali u armoniċi sbieħ li kienu jħaddnu l-marċi Maltin, l-aktar dawk ta' wara l-gwerra, inħobb nuża l-frażi marċi Maltin għall-fatt li l-marċi tagħna huma differenti minn marċi barranin. Il-marċi tagħna huma marċi festivi u jintrabtu sewwa mal-attmosfera festiva tal-festi tradizzjonali Maltin. L-ewwel darba li smajt bil-frażi qaw- wija 'il-Prinċep tal-marċi Maltin' b'ref- erenza għas-Surmast Luigi Bongailas kien f'rekording tal-marċi, dak iż-żmien mir-Rediffusion, fis-sala sabiħa tal-Kap- pillan ta' Ħaż-Żabbar. F'sala mimlija daqs bajda bin-nies fuq u isfel, il-President tal-Banda San Mikiel tela' flok is-surmast biex jindirizza l-ġemgħa kbira miġbura, ħalli waqt ir-rekording ikun hemm ski- Siġġiewi Festival Brass Band Festa 2019 et perfett biex 'nisimgħu l-marċi ġodda tal-Prinċep tal-marċi Maltin, tas-Surmast Bongailas'. Il-ġemgħa miġbura nfexxet f'ċapċip kbir … id-dilettanti, l-aktar am- mitaturi tal-Banda San Mikiel, kienu koll- ha miġbura biex jisimgħu l-marċi l-ġod- da tas-surmast tal-banda tagħhom. F'dawk iż-żminijiet ma kontx tifred il-Banda San Mikiel mis-surmast tagħha Luigi Bongailas u dan l-aktar għall- marċi sbieħ li kien jikkomponi għal din il-banda. Fil-fatt, huwa kien is-surmast ta' din l-unika banda li kellu, San Mikiel (Ħaż-Żabbar). Kien surmast bejn l-1964 u l-1979 (tneħħi biss waqfa ta' sentejn). Jiena lil Luiġi Bongailas kont nafu sewwa. Kont napprezza l-kitba tal-marċi tiegħu. Ikkompona numru sabiħ ta' marċi- mad- war erba' mija. Il-marċi ta' Bongailas (kif kien l-aktar magħruf) kienu sbieħ fil-wid- na, mimlija armonija rikka u deskrittivi. Għadni qed nisma' wieħed minnhom li jiddeskrivi lejla sabiħa festiva u fid- dawl ta' qamar. It-Trio tiegħu (is-sezzjoni prinċipali tal-marċ) kien meravilja. Ma niftakarx isem il-marċ… iżda għalija kien marċ tassew sabiħ li verament idaħħlek 'in xena'. Għamilt snin nitkellem mas-Surmast Bongailas, dejjem fil-ġurnata tar-rekord- ing tal-marċi ġodda tal-King's Own għax dan, bħal Ciappara, kull sena kien jik- komponi marċ ġdid għall-Festa ta' San Duminku l-Belt Valletta. Kien jikkomponi wkoll għall-Banda La Valette. Is-Surmast Bongailas dejjem kien jagħmilli kuraġġ biex inkompli fil-linja tal-mużika. Kien bniedem ta' qalb kbira … iżda nervuż daqs mija. Fil-fatt, niftakru sewwa jid- derieġi l-Banda San Mikiel u mhux dar- Siġġiewi Festival Brass Band Festa 2079 ba u tnejn kien jigdem idu u jsalli. Dar- ba anke ma' ħuh Ġużeppi (li kien ukoll ħabib tiegħi) għamel xenata quddiem kulħadd waqt xi prova tal-marċi l-ġod- da għall-Festa tal-Madonna tal-Grazzja. Għadni niftakar sewwa din ix-xena fil- bitħa tal-każin l-antik li kellhom. It-tnejn kienu nervużi u jitlgħalhom mill-ewwel .. iżda Wiġi aktar. Madankollu, it-tnejn kienu ġentlomi ħafna. Wiġi Bongailas kellu tfulitu marbuta ma' tbatija kbira. Missieru Carmelo miet meta Wiġi kellu biss sentejn. Wiġi twieled Ħaż-Żabbar fid-19 ta' Frar, 1910 u miet fil-21 ta'Jannar tal-1985. Kellu kważi 75 sena, Huwa kien it-tieni wild fost erba' aħwa. Wiġi kien ġuvni u x-xogħol tiegħu kien manwali mal-Ammirall. Il-familja Bongailas: għaddiet minn tbatijiet kbar fi żmien it-Tieni Gwerra Dinjija: in-nuqqas tal-missier fil-familja kien jinħass sewwa. Il-familja tilfet anke wieħed minn uliedha, Manweli. Miet b'bomba tal-gwerra. Iżda Wiġi mill-bidu nett kellu s-sejħa mużikali. Kien jitgħallem mas-Surmast Abdilla fil-Furjana. Wiġi ħareġ idoqq mal-Banda San Mikiel. Kien idoqq ukoll mal-Banda King's Own tal-Belt u ħafna baned oħrajn. Iżda wara li s-Surmast Adeodato Gatt irtira minn surmast tal-Banda San Mikiel, Wigi ħa r-re- sponsabiltà tal-banda bħala surmast tagħha. U hawn bdiet il-mixja twila u sabiħa tal-kompożizzjonijiet tal-marċi Siġġiewi Festival Brass Band Festa 2019 sbieħ tiegħu; għax, ngħiduha kif inhi, fl-opinjoni tiegħi l-isbaħ marċi ta' Luiġi Bongailas kitibhom għall-Banda San Mikiel ta' Ħaż-Żabbar. Is-Surmast Bongailas ikkompona l-eww- el marċ tiegħu meta kellu biss 22 sena. Darba missieri Karmenu kien qalli li s-Surmast Bongailas kien isib il-melodiji tal-marċi tiegħu fuq is-saksafon tenur. Fil-fatt Bongailas kien idoqq sewwa dan l-istrument tan-nifs, tant li: anke kien idoqq mal-'Jazz Band' ta' Carmelo Gauci. Marċi popolari Mingħajr dubju ta' xejn, fost uħud mill- marċi tiegħu l-aktar popolari nsibu 'Green Banner, 'Ferdinand Hompesch', 'Silver Star u oħrajn. Il-marċi tiegħu ma kinux ta' suq U mexxi … xejn minn dan. Kienu marċi xi ftit diffiċli iżda sbieħ fil-widna u armonija mhux komuni. U ngħidilkom ħbieb tiegħi, biex marċ ta' Bongailas jinstema' tajjeb, il-banda trid tkun armata (kif jgħidu l-antiki tagħna). Is-Surmast Bongailas naqqas milli jik- komponi aktar meta l-vista bdiet tmajna tantli wasal f'mumenti ma setax jikkom- poni aktar. Pajjiżna tilef marċi sbieħ … għax Bongailas baqa' jikkomponi marċi sbieħ sal-aħħar. Il-melodiji tagħhom kienu verament joħorġu mill-qalb. Għal dan kellu don naturali. Kien bniedem sem- pliċi iżda b'talent kbir fil-kitba tal-marċi Maltin.