Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 Ir-rikonoxximent uffiċjali ta' Vassalli bħala eroj Artiklu bbażat fuq ir-riċerka għat-teżi għall-Masters fl-Istudji Maltin bl-isem ta' From Villains to Heroes: reconciling Vassalli and Dimech with the General Public. Fid-daħla ta' Ħaż-Żebbuġ insibu monument trijonfali lil Mikiel Anton Vassalli, Missier l-ilsien Malti, monument li ġie inawgurat fl-1987. Minkejja li lum insibu diversi toroq imsemmija għal Vassalli, u l-Istat 7) Malti jirrikonoxxih bħala wieħed mill-eroj tan-nazzjon Malti, Vassalli fl-1829 miet imwarrab, mċaħħad minn difna Kattolika u b'reputazzjoni mtalbbgħa ta' traditur.' Iżda minflok intesa u ntilef darba għal dejjem bħal ħafna oħrajn, mitt sena wara mewtu isem Vassalli reġa'sar invoga. L-għan ta' dan l-artiklu huwa li janalizza b'liema mod il-memorja tiegħu reġgħet ingħatat il-ħajja u kif ir-reputazzjoni ta' Vassalli ppruvat tiġi rriabilitata sabiex tinbidel il-perċezzjoni tal-poplu u jaċċettawh bħala eroj. Huwa komuni ħafna li meta niġu għal personaġġi li jkunu meqjusa bħala eroj ikun hemm qasma fil-perċezzjoni bejn dawk li jikkunsidrawhom mi bħala eroj u oħrajn li jħarsu lejhom bħala tradituri. Dan ħafna drabi huwa r-riżultat ta' 3 rikonoxximent uffiċjali minn naħa akkademika iżda ammirazzjoni u għarfien limitat minn 2. naħa tal-pubbliku inġenerali. L-istoriku Alan Confino jispjega li fil-ħolqien tal-memorja, Ż. aġenti differenti fosthom storiċi professjonali, politiċi u l-elite soċjali, huma essenzjali biex jagħżlu bejn pretensjonijiet differenti għall-memorja kollettiva B'hekk xi memorji jiġu ripressi u mwarrba. L-għajbien ta' Vassalli mill- i memorja uffiċjali u l-qawmien mill-ġdid tiegħu T fis-snin 30. tikkonferma t-teorija ta' selettività i fil-memorja u r-rwol li għandu l-istoriku biex ġ jerġa'jagħti l-ħajja lill-memorji mwarrbin. p Għalhekk, bħall-memorja, sabiex persunaġġ ' jibda. jitqies bħala eroj ikun hemm il-bżonn ta' aġenti li. jmexxu 'l quddiem il-kawża tiegħu. i, F'xi każijiet insibu rikonoxximent immedjat, 1 speċjalment f'personaġġi bħal Dun Mikiel Xerri ġI li jieħdu l-martirju sekulari. Oħrajn iridu jgħaddu i — minn skrutinju sħiħ. Dan joħloq il-possibilità li £ persunaġġi kkunsidrati bħala eroj jiġu approprjati u jinħolqu miti u kulti madwarhom. Kemm Vassalli u Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 Manwel Dimech ġew approprjati mill-Partit Laburista u ġew preżentati bħala l-eroj tagħhom, tant hu hekk li fl-2014 il-Prim Ministru u mexxej tal-Partit Laburista Joseph Muscat irrefera għall-moviment Laburista bħala l-eredi intellettwali ta' Vassalli u Dimech. Ġakbin u Protestant2 Meta Mikiel Anton Vassalli ngħaqad mal-partit tal-Ġakbini fil-konfoffa kontra l-Ordni ta' San Ġwann huwa tebba' r-reputazzjoni tajba li kellu ta' lingwista Sal-1801 il-kelma ġakbin kienet diġà ħadet it-tifsira ta' traditur. Fil-qawmien tal-Maltin kontra l-Franċiżi huwa kien ikkunsidrat bħala traditur u għalhekk issuspettat b'convivenza cogli nemici u mibgħut fl-eżilju come giacobino. $ Meta rritorna mill-eżilju Vassalli żamm profil baxx 'il bogħod mid-dinja politika u ddedika ħajtu aktar fuq ix-xogħol lingwistiku. Iżda lejn l-aħħar ta' ħajtu ġab tebgħa oħra fuq ir-reputazzjoni tiegħu billi kkollabora mal-Protestanti. Il-frażi 'Casa Sospetta' li tintuża biex tiddeskrivi d-dar ta' Vassalli fl-iStatus Animarum tal-1828 għada tiġi ddibattuta jekk tiddeskrivix żwieġ irregolari jew persuna mhux prattikanti. Vassalli fil-limbu — memorja ħajja f'ċirku ristrett L-għajbien ta' Mikiel Anton Vassalli għal kważi l-anonimità nistgħu nattribwuha għall-fatt li rtira mix-xena pubblika meta rritona mill-eżilju. Ironikament din kienet ukoll ir-raġuni li għenitu jirriabilita l-immaġni tiegħu. Il-ħbiberija tiegħu mal-intellettwali Ingliż John Hookham Frere wittietlu t-triq biex jiġi aċċettat fost l-akkademiċi. Frankofili oħra, li żammew profil baxx jew iffukaw fuq xi ħaġa differenti, bħal Camillo Sciberras, Giorgio Grognet u Sigismondo Dimech reġgħu ġew integrati fis-soċjetà.' Iżda dawn, kuntrarju għal Vassalli, mietu fi ħdan il-Knisja Kattolika. Nies li kellhom saħħa jinfluwenzaw l-opinjoni pubblika, bħal Ġużċ Muscat Azzopardi, ħatfu kull opportunità biex juru n-nuqqas ta' qbil tagħhom lejn Vassalli minħabba l-kollaborazzjoni tiegħu mal-Protestanti. Fid-daħla tiegħu għal Vanġelu ta' San Mattew maqlub għal Malti, Muscat Azzopardi jsemmi l-vanġeli li qaleb Vassalli u jiddeskrivihom bħala 'iż-żerriegħa ħażina' filwaqt li f'Nazju Ellul (1909) jikteb li lil Vassalli ma sakkruhx il-ħabs għalxejn. ' Panzavecchia kien jaf lil Vassalli personalment iżda Ninu Cremona jemmen li Panzavecchia qagħad lura milli jikteb dak kollu li jaf, forsi għax kien iżeffen fin-nofs nies li kienu għadhom ħajjin u li ma kinux jieħdu gost b'dan.'' Fix-xogħol l-ieħor tiegħu Breve Storia di Malta dai tempi piu remote fino all'amministrazione del Governatore: Sir Patrick Stuart colla traduzione Italiana (1847), li fih ta ħarsa iktar fid-dettall lejn l-istorja ta' Malta, Panzavecchia ma jsemmix la lil Vassalli u lanqas il-konfoffa li kien involut fiha. Ġan Anton Vassallo wkoll isemmi lil Vassalli fl-iStoria di Malta ppubblikat fl-1890.5 Għal snin twal dawn kienu l-uniċi kotba li jsemmu l-involviment politiku ta' Vassalli u kull min ried jirriċerka fuqu kellu juża lilhom bħala bażi tax-xogħol tiegħu. MILL-KAZIN Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 Filwaqt li ħafna storiċi injoraw lil Vassalli, il-memorja tiegħu baqgħet ħajja permezz tal- lingwisti. Francesco Vella kien l-ewwel wieħed li tah dan ir-rikonoxximent meta fid-daħla għal Maltese Grammar for the Use of the English (1831) kiteb li l-Maltin kellhom dejn lejn Vassalli. Vella spjega kif ir-raġuni għax-xogħol tiegħu kienet ix-xewqa li jkompli dak li beda Vassalli. 5 George Percv Badger ukoll wera l-ammirazzjoni tiegħu lejn Vassalli meta f'A Letter on the Eligibilitv of the Maltese Dialect as a Written Medium of Instruction in the Government Primarv Schools (1841), ippreżenta l-iStedina ta' Vassalli bħala eżempju ta' kitba bil-Malti. Badger juri d-dispjaċir tiegħu li isem Vassalli ma kienx irrispettat biżżejjed meta jiddeskrivih bħala 'raġel li ħadem iktar minn Malti ieħor għall-kultivazzjoni ta' lsienu, iżda li l-memorja tiegħu ma tingħatax il-ġieħ li jistħoqqilha'.' Studjużi oħra Maltin u barranin isemmu x-xogħol ta' Vassalli. Salvatore Cumbo, l-editur ta' II Filologo, jinkludi lil Vassalli bħala wieħed miċ-'cittadini benemeriti della patria filologia'.'' Ħafna jemmnu li d-Dizionario Maltese-Italiano-Inglese (1845) ta' Giovanni Battista Falzon u l-Grammatica della Lingua Maltese (1845) tal-Kanonku Panzavecchia huma bbażati fuq ix-xogħol ta' Vassalli. Fl-1879 Michele Amari f'Le Epigrafi Arabiche di Sicilia, jirreferi għat-traduzzjonijiet ta' Vassalli' filwaqt li William Wright jikkwota lil Vassalli u lil Gesenius fl-istudju tiegħu bl- isem ta' Lectures on the Comparative Grammar of the Semitic Languages sabiex jiddeskrivi lill-Malti bħala forma korrotta tal-Għarbi.2 Ir-reputazzjoni tiegħu baqgħet ħajja f'dan iċ- ċirku ristrett imma jidher li dan kien biżżejjed biex aktar tard iqajjem interess fuq bażi iktar wiesgħa. Il-Kwistjoni tal-Lingwa — opportunità mitlufa Ħafna drabi grupp li jkun qed imexxi 'l quddiem xi kawża jagħżel personalità mill-passat li jirrappreżenta l-ideali ta' dik il-kawża. Hekk per eżempju fis-seklu 19 l-opra Guillaume Tell ta' Gioachino Rossini issimbolizzat il-ġlieda GMkAntn tad-don a, Mikaela ada kar kontra l-ħakma tal-Asburgi. Għalhekk huwa faċli L… 7 li wieħed jassumi li ż-żmien tal-Kwistjoni tal- MINN EOMM Lingwa seta' kien iż-żmien opportun biex jitqajjem mill-ġdid Vassalli u jintuża bħala s-simbolu tan- VASS ALLI nazzjonaliżmu Malti. Iżda peress li fis-seklu 19 in- Nazzjonalisti Maltin kienu jorbtu n-nazzjonaliżmu Malti mal-lingwa Taljana u l-ilsien Malti kien imbuttat 'il quddiem mill-pro-Ingliżi, il-pro-Taljani ħarsu lejn l-ilsien Malti bħala skuża biex jitneħħa t-Taljan u għalhekk minflok eroj Vassalli: beda jiġi meqjus bħala 'l-bojja tal-lingwa Taljana' 2' L-istoriku Simon Mercieca jinnota li x-xogħol: ta' Vassalli ma setax jiġi ppreżentat bħala espressjoni nazzjonalistika min-Nazzjonalisti Maltin tas-seklu 19 għaliex il-ħiliet lingwistiċi ta' Vassalli kienu ġew użati mill-Protestanti Ingliżi 2 Fil-fatt Vassalli jissemma' f'xi dibattiti tal-Kunsill tal-Gvern matul MILL-K/ 'MESSAĠĠE Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 il-Kwistjoni tal-Lingwa. Waqt vot fuq tabelli ġodda fl-iskejjel qamet diskussjoni filoloġika. Id-Direttur tal-Edukazzjoni, Sigismondo Savona, biex isaħħaħ l-argument tiegħu kkwota siltiet mill-indirizz lin-nazzjon Malti ta' Vassalli u mid-Discorso Preliminare'' imma minn naħa l-oħra Dr Alfredo Naudi rrefera għall-fatt li Vassalli kien użat mill-Missjunarji tas- Soċjetà Biblika bħala l-primo fiasco 3: Diġà nistgħu ninnutaw perċezzjonijiet differenti lejn Vassalli u kif kien jiġi interpretat skont minn liema pożizzjoni ideoloġika wieħed kien qed jitkellem. Ix-Xirka Xemia, mwaqqfa fl-1880 bl-għan li toħloq konformità fil-kitba bil-Malti billi tippromwovi l-użu tal-kliem b'nisel semitiku, kienet toħroġ il-ġurnal Is-Sebħ kull xahrejn. Fl-1 ta' Frar 1886 Is-Sebħ bdiet tippubblika Proverbii Maltin magzulin mill ktieb ta' M. A. Vassalli, lista ta' qwiel meħudin mill-Motti, Aforismi e Proverbii Maltesi ta' Vassalli. 5 Ma tingħata l-ebda informazzjoni bijografika fuq Vassalli, allavolja is-Sebħ kienet ta' spiss tipprovdi materjal għall-qari bil-Malti fuq l-Istorja ta' Malta u personalitajiet Maltin u lanqas ma tinkludi lil Vassalli fil-Qari Ġall Maltin, ktieb għall-qari bil-Malti li ħarġet fl-1885 u li kien jinkludi informazzjoni biografika fuq persunaġġi Maltin. Għalhekk, għalkemm Vassalli huwa meqjum fil-qasam lingwistiku, huwa jiġi injorat bħala eroj, probabbilment minħabba s-simpatiji tiegħu lejn il-Franċiżi u l-kollaborazzjoni tiegħu mal-Protestanti. Huwa biss aktar tard, fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20, li l-interess f'Vassalli jerġa' jitqajjem u jiġi promoss minn diversi awturi li kienu qed ifittxu li jgħollu l-istat tal-Malti bħala Isien nazzjonali 2' Bit-twaqqif tal-Għaqda Kittieba tal-Malti (1920) u aktar tard tal-Għaqda tal- Malti — Università (1931), kellek ġenerazzjoni ġdida u aktar enerġetika ta' awturi li wittew it-triq għas-sejbien mill-ġdid ta' Vassalli. Vassalli lura fix-xena pubblika Biex memorja tibqa' mfakkra teħtieġ li din tiġi istituzzjonalizzata. Sabiex iseħħ dan ikun hemm bżonn tal-aġenti biex jerġgħu jqajmu dik il-memorja u jippromwovuha. Barrv Schwartz (1996) jikteb li wieħed ma jistax jimpurtah minn passat li ma jħossx rabta miegħu 7 Għalhekk, qabel il-poplu seta' jassoċċja lilu nnifsu ma' Vassalli u jaċċettah, l-ewwel kellu jiġi rriabilitat. Is-snin 20 u 30 kien iż-żmien l-aħjar żmien biex l-akkademiċi jerġgħu jistudjaw u jirrevedi ħajtu u Vassalli beda jiġi mbuttat 'il quddiem fil-kawża tal-ilsien Malti. Qabel l-ewwel kitbiet tiegħu fuq Vassalli, Ninu Cremona, flimkien ma' Mons. Pietru Pawl Savdon, bħala rappreżentanti tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, kitbu The development of Maltese as a written language and its affinities with other semitic tongues: a paper read bv the delegate of the Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, the Rev. C.L. Dessoulavv, at the 17'' International Congress of Orientalists, Oxford, 29'' August, 1928, fejn fiha jagħtu deskrizzjoni storika tal-ilsien Malti, inkluż il-kontribuzzjonijiet ta' Vassalli. Cremona jniżżel id-data tat-twelid ta' Vassalli bħala footnote, u għalhekk jurina li r-riċerka tiegħu fuq Vassalli kienet diġà bdiet. F'dan il-kuntest, fl-1932, Ninu Cremona beda jippubblika f'Il-Malti dak li sab fuq Vassalli. Cremona jgħid li kien Dun Karm Psaila, id-Direttur ta' Il-Malti f'dak iż-żmien, li ħeġġu jagħmel dan 5' Fl-1936 Psaila jispjega kif kien ġie ispirat biex jaqleb għall-Malti 1 Sepolcri ta' Ugo Foscolo minħabba li ma kienx ġie mfakkar il-100 sena anniversarju mill-mewt ta' Vassalli (1929).52 Meta Dun Karm sar President tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, wara Ġużċ Muscat Azzopardi, l-Għaqda ħadet pożizzjoni differenti lejn Vassalli. Fl-1933 Dun Karm Psaila ppubblika s-sunett Lil Mikiel Anton Vassalli u fl- MESSAĠĠI Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 1935 semma lil Vassalli fil-poeżija Lil Ħaż-Żebbuġ, Raħal Twelidi. Huwa interessanti kif qassisin Kattoliċi, barra Dun Karm, kellhom sehem kbir fil-qawmien mill-ġdid tal-memorja ta' Vassalli, minkejja r-rabtiet li kellu mal-Protestanti u li ma ngħatax difna Kattolika. Fost dawn insibu lil Dun Charles L. Dessoulavv, Mons. Karm Sant, Patri Dwardu Fenech u Mons. Lawrenz Cachia. Barra minn hekk, ħafna min-nies li bdew jippromwovu lil Vassalli, bħal Ninu Cremona u Ġużċ Aquilina, kienu diġà personalitajiet stabbiliti u kellhom pożizzjoni rispettabbli fis-soċjetà. Sabiex iseħħ ir-rikonoxximent ta' eroj popolari jkun hemm bżonn ukoll tal-ħolqien ta' 'kult uffiċjali' bit-twaqqif ta' monumenti, plakek, ismijiet ta' toroq u pjazez, filwaqt li l-memorja tiegħu tibqa' mfakkra permezz ta' ċelebrazzjonijiet annwali, għanjiet, innijiet, poeżiji, stejjer u attivitajiet minn organizzazzjonijiet varji. L-iżvilupp tal-mit jissaħħaħ IETĦETTŻII b'dawn il-kommemorazzjonijiet pubbliċi. Dawn l-għodda jservu ta' propaganda ħajja għall-kisbiet LIN ORERII individwali kif ukoll għall-għarfien nazzjonali $ 1764-1829 Wara li ngħata dan in-nifs ġdid permezz ta' jiabiskiskeninaijai, Cremona, Vassalli jibda jsib ismu f'ħafna xogħol SA letterarju u dan kompla għen ir-riabilitazzjoni tiegħu. ġ Vassalli mhux biss kien is-suġġett ta' sunetti miktuba minn Cremona, Dun Karm u Ġorġ Pisani iżda ukoll fl-1938 Mikiel Anton Vassalli kien karattru prinċipali fir-rumanz ta' Ġużċ Aquilina Taħr Tliet Saltniet. Aquilina jippreżenta lil Vassalli bħala rivoluzzjonarju kbir ta' statura erojka, kolonna kontra l-għadu barrani. F'dawk iż-żminijiet Vassalli sar popolari wkoll mal-istudenti universitarji. Ġużċ Cassar Pullicino jiftakar kif id-Dipartiment tal-Malti, li kien għadu kif ġie mwaqqaf, ipprova jkompli x-xogħol ta' Vassalli u sa fl- aħħar iwettaq l-ideali tiegħu. Is-slogan magħżul għall-edizzjoni ta' Marzu/April tal-1940 tal-Leħen il-Malti juri dan: 'Studenti minn għandna l-Malti jistenna rebħa akbar. Il-fehma ta' Vassalli jeħtieg li titwettaq kollha. $' Barra minn hekk fl-1943, żewġ toroq issemmew għal Vassalli, waħda f'Ħaż-Żebbuġ u l-oħra fil-Ħamrun. It-tieni mbuttatura fir-riabilitazzjoni ta' Vassalli seħħet fis-snin 60. L-indipendenza ta' Malta ħabtet mal-200 sena anniversarju mit-twelid ta' Vassalli. F'dak il-fervur nazzjonalistiku Ivo Muscat Azzopardi, permezz tal-gazzetta tal-Knisja Leħen is-Sewwa, ħeġġeġ lill-pubbliku biex ifakkar lil Vassalli permezz ta' xi bust, bolla jew toroq imsemmija għalih.$ F'gazzetta oħra tal-Knisja, f'Il-Ħaddiem taż-Żgħażagħ Ħaddiema Nsara, Karm Bonavia jgħaqqad l-indipendenza ta' Malta ma' Vassalli bħala l-ewwel wieħed li'sejjaħ lil Malta nazzjon u li ddikjara lil Malti bħala l-ilsien nazzjonali 5' Fl-istess gazzetta Ġużċ Galea jippubblika Id-Dinja Rota, rumanz ibbażat fi żmien il-Franċiżi $ Vassalli huwa wieħed mill- protagonisti. Huwa jiġi ppreżentat bħala raġel intelliġenti ħafna imma ġwejjed mingħajr il- karatteristiċi ta' mexxej, idealista imma mhux opportunista u dan ifixkel il-progress tiegħu. $. Kif Galea jippreżenta lil Vassalli jikkuntrasta bil-kbir mal-mod kif Aquilina ppreżentah fis-snin 30 jew kif ippreżentah il-Professur Manwel Mifsud fil-kanzunetta Vassalli fis- snin 80: 'Mas-slaten barranin, bla xejn mistħija, Hu sostna l-jedd li Malta tkun Maltija'. IĠĠI Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 Galea jippreżenta lil Vassalli bħala vittma, l-aktar tal-manuvri opportunistiċi u għajjura tal-Kanonku Francesco Saverio. Minħabba li r-rumanzi popolari jilħqu udjenza aktar wiesgħa minn xogħlijiet akkademiċi, dawn setgħu għenu biex jagħtu perċezzjoni alc ; pubblika ġdida ta' Vassalli. : Vassalli u l-approprjazzjoni politika Waqt li l-istudji akkademiċi jgħinu biex personalità tiġi studjata minn lenti differenti, dawn rari jirnexxilhom jittrasformawha f'eroj popolari. Ikun hemm bżonn li jinħoloq kult popolari. L-iskola tal-ħsieb kostruzzjonista tħares lejn il-memorja bħala l-bini mill-ġdid tal- passat skont il-bżonnijiet tal-preżent. Għalhekk l-ewwel riabilitazzjoni ta' Vassalli seħħet fis-snin 30 meta kellek diversi lingwisti jaħdmu favur l-ilsien Malti. Il-viżjoni ta' nazzjon ta' Mikiel Anton Vassalli kienet użata mill-moviment favur l-ilsien Malti biex tikkonvinċi lin-nies li kienet ħaġa naturali li l-Malti jkun l-ilsien nazzjonali. Il-partiti politiċi f'Malta għandhom saħħa biżżejjed biex jelevaw lil xi personalità għall- istat t'eroj. Il-Partit Laburista appropja lil Vassalli u beda jippreżentah bħala eroj tiegħu. Fl-Istorja tal-Partit Laburista miktuba minn Mario Cutajar fl-2011, l-awtur jippreżenta lil Vassalli bħala eroj tal-ħaddiema. Il-qoxra tal-ktieb ta' Cutajar turi l-mexxejja tal-Partit Laburista imma tinkludi ma' dawn lil Vassalli. Dan jagħti l-impressjoni li Vassalli kien involut fil-partit. Cutajar jispjega li l-għan tal-ktieb huwa li jagħti l-istorja ta' moviment soċjali li pprova jbiddel is-soċjetà, inkluż movimenti li ġew meqruda qabel laħqu l-għan tagħhom bħal dak ta' Vassalli. Huwa jorbot l-idea ta' Vassalli tal-emanċipazzjoni tal-poplu permezz tal-ilsien Malti mal-ħidma tal-Partit Laburista fil-promozzjoni tal-ilsien Malti.'' Saħansitra, Cutajar jispjega t-torċa fl-arma tal-partit bħala riflessjoni tal-Illuminiżmu ta' Vassalli. Il-monument lil Mikiel Anton Vassalli sar fi żmien Gvern Laburista fl-1987. Ftit jiem qabel il-kxif tal-monument ta' Vassalli, il-gazzetta Laburista Weekend Chronicle ippubblikat artiklu bl-isem ta' Vassalli 18''centurv Mintoff.'5 Fl-istess paġna l-gazzetta rrappurtat id- diskors tal-Perit Mintoff waqt meeting f'Bormla fejn hu spjega kif Vassalli daħħal f'Malta l-ideat tar-Rivoluzzjoni Franċiża u kif Vassalli kien ġew imwarrba mill-forzi reazzjonarji u konservattivi tal-pajjiż. F'The Times Mons. Karm Sant ilmenta fuq il-fatt li Mintoff iddeskriva lil Vassalli bħala soċjalist. Hu wkoll ikkummenta kif baqa'mbellah meta sema' li Mintoff kien qal li Vassalli kien delegat fl-assemblea li bdiet ir-Rivoluzzjoni Franċiża u xtaq ikun jaf minn fejn kien ġab din l-idea. Sant argumenta li dan kien pass ieħor fil-ħolqien ta' mit li kien qed jinbena madwar Vassalli. Dal-proċess kien diġà beda meta saret xbieha Garibaldina ta' Vassalli fuq bolla u kompla bil-monument.'' Sant kien riċerkatur akkanit ta' Vassalli u ried jippreżenta immaġni oġġettiva tiegħu, imnaddfa mill-partiġġjaniżmu politiku kif jidher mill-fatt li ta' spiss kien jirrispondi fil-gazzetti għal artikli b'informazzjoni skorretta fuq Vassalli. $ Meta l-Partit Nazzjonalista tela'fil-gvern f'dik l-istess sena, grupp ta' korrispondenti kitbu fit-Times numru ta' suġġerimenti li kellu jagħmel il-Gvern ġdid fosthom li jitneħħa l-monument ta' Vassalli f'Ħaż-Żebbuġ. Persuna li rrispondiet għal dawn is-suġġerimenti IĠĠI Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 qalet li kieku kellu jitneħħa l-monument ta' Vassalli dan kien jirrabja liż-Żebbuġin kollha, kemm Laburisti kif ukoll Nazzjonalisti 7 Dan il-kumment juri li Vassalli jgawdi rikonoxximent mhux partiġġjan. Il-Gvern Nazzjonalista injora dawn is-suġġerimenti. Filwaqt li l-Partit Laburista kompla japproprja lil Vassalli bil-ħolqien tal-Fondazzjoni Vassalli, il-PN xorta ħassu komdu jassoċċja ruħu miegħu tant li diversi xogħlijiet ġodda fuqu ġew ippublikati f'gazzetti Nazzjonalisti'$ u l-eks Prim Ministru Lawrence Gonzi rrikonoxxa lil Vassalli f'diskors fl-okkażjoni tad-90 anniversarju tal-Parlament Malti.$ Il- fama ta' Mikiel Anton Vassalli bħala Missier l-ilsien Malti u l-fatt li sejjaħ il-Maltin bħala nazzjon jidher li elevatu 'l fuq mill-politika partiġġjana. Vassalli fl-ispazju pubbliku Meta l-gvernijiet jiddeċiedu li jagħmlu xi tifkira fi spazju pubbliku jkunu qed jagħtu rikonoxximent uffiċjali. Xi kultant dawn it-tifkiriet minflok joħolqu l-għaqda, joħolqu kunflitt u argumenti differenti. L-użu tal-isem tal-eroj biex jissemmew organizzazzjonijiet jew spazji pubbliċi jista' jħalli impatt sinifikanti. Wara li fis-snin 40 żewġ toroq kienu msemmija għal Vassalli, issemmew oħrajn fil-Belt Valletta, f'Ħal Qormi u fiż-Żejtun fis-snin 80 u oħra f'San Ġiljan fl-1991. B'kollox hawn 12-il triq imsemmija għal Vassalli 0 L-istituzzjonijiet edukattivi huma postijiet pubbliċi strateġiċi li jiffurmaw il-memorja kollettiva. Meta nfetaħ il-Junior Lvceum tas-subien f'Tal-Ħandaq fl-1981, issemma Liċeo Vassalli Sl Għalkemm żgur li mhux kull student indenja ruħu jsir jaf min kienVassalli, tal-inqas l-isem sar familjari magħhom. Isem Vassalli sab ruħu wkoll fuq il-Kampus tal-Università. Fl-1983 Karmen Mikallef Buħaġar ikkummissjonat lil Ċensu Apap jagħmel xbieha ta' Vassalli tal-bronz imfassla fuq il-bolla li saret minnu.Ż Din kienet twaħħlet mal-veranda tas-Sala Sir Temi Zammit. Għaxar snin wara, b'inizjattiva tal-Għaqda tal-Malti (Università) din l-irħama saret parti minn mafkar akbar u tpoġġiet f'post aktar prominenti meta fis-26 ta' Jannar 1993 ir-Rev. Prof. Peter Serracino Inglott, dak iż-żmien Rettur tal-Università, inawgura dan il- monument fl-ikbar atriju li hemm fl-Università. Fl-2002 mal-mafkar żdiedet silta li tagħlaq id-Discorso Preliminare tal-Lexicon ta' Vassalli filwaqt li l-inħawi ssemmew uffiċjalment s Atriju Vassalli. Fl-2001 ġiet inawgurata parti ġdida fl-Universita u din issemmiet Ċentru tal-Konferenzi Mikiel Anton Vassalli. Il-viżwal jgħin ħafna biex il-memorja tal-eroj tiġi mbuttata 'l quddiem. Cremona jiftakar lil min jgħidlu li kienet teżisti pittura ta' Vassalli fil- Kamra tal-Qari ta': Ħaż- Żebbuġ, imma din: qatt ma nstabet —B'hekk skulturi bħal Ċensu Apap u Anton Agius ħolqu waħda, u. bbażawha fuq stil Garibaldin. Eżempju ta' dan' hija l-bolla: li MILL-KAŻIN IĠĠI Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 ħarġet fl-1980 li turi altoriljev magħmul minn Apap. Meta kienu qed isiru l-pjanijiet għall-monument ta' Vassalli, Ġużċ Aquilina issuġġerixxa li l-monument kellu juri kunjom Vassalli u dizzjunarju ppreżentati b'mod artistiku, ħalli ma tinħoloqx xbieha fittizja ta' wiċċ Vassalli. Il-monument lil Vassalli ġie inawgurat fis-7 ta' Mejju 1987 f'Ħaż-Żebbuġ, f'waħda mit-toroq arterjali ta' Malta u dan seta' għen biex il-pubbliku jsir familjari ma' ismu u x-xbieha maħluqa tiegħu. Is-suġġerimenti ta' Aquilina ma ntlaqgħux u għal ħafna nies wiċċ Vassalli huwa dak li hemm fil-monument tiegħu f'Ħaż-Żebbuġ. Biex dawn l-eroj isiru aktar popolari, wara li ġew riabilitati, ittellgħu diversi kommemorazzjonijiet biex ifakkruhom. Fl-1979 il-każin Laburista f'Ħaż-Żebbuġ organizza serata mużiko-letterarja fl-okkażjoni tal-150 sena mill-mewt ta' Vassalli fejn ġew esebiti diversi ritratti ta' dokumenti li juru episodji importanti ta' ħajtu. $ Fuq riċerka ta' Karm Bonavia, l-artist Tonv Degiovanni pinġa 24 stampai juru l-ħajja ta' Vassalli ħalli l-pubbliku jkun jista' jifhem aħjar.' Wara, dawn ġew esebiti f'postijiet oħra wkoll. Iktar ma' Vassalli beda jiġi rrikonoxxut, iktar il-Partit Laburista beda jassoċja lilu nnifsu miegħu biex jagħti tifsira lil dak li kien qed iwettaq. Il-Ministru tal-Edukazzjoni ta' dak iż-żmien, Philip Muscat, enfasizza kif l-isforzi ta' Vassalli qed jiġu mwettqa issa.'' Wirja simili ttellgħet f'Raħal Ġdid fl-1984. Din issemmiet: ' Mikiel Anton Vassalli: dak li xtaq u bata għalih, beda jseħħ u jitwettaq biss fi żmienna'. Mons. Lawrenz Cachia għen fil-popolarizzazzjoni ta' Vassalli billi ta diversi taħditiet pubbliċi fl-1986 filwaqt li fl-1987 għamel serje ta' seba' intervisti fuq it-televiżjoni. Fl-1995, saret lapida fl-Imsida Bastion Cemeterv biex timmarka l-post fejn huwa maħsub li ndifen Vassalli. Il-ġenerazzjoni żagħżugħa ġiet esposta għal isem Vassalli b'diversi modi fosthom permezz tal-poeżiji li jfaħħru lil Vassalli li spiċċaw fis-sillabu tal-iskola, t-tlett artikli tal- Professur Oliver Friggieri fir-rivista popolari Sagħtar u r-rumanzi bħal Taħt Tliet Saltniet, Il-Ħolma Maltija ta' Frans Sammut (1994) u Is-Seba' Tronġiet Mewwija ta' Trevor Zahra (1994).00 Mod ieħor kien permezz tad-drama. Fl-1989 il-Partit Laburista pproduċa r-rock opera Bastilja sabiex ifakkar il-200 anniversarju mir-Rivoluzzjoni Franċiża. Il-karattru ta' Vassalli ġie użat mill-awturi biex jiddiskutu s-sitwazzjoni ta' Malta u saħansitra poġġewh mal-folla rivoluzzjonarja li akkużat lir-Re Lwiġi XVI bi tradiment.5' Fl-2014 Ċittadin Vassalli, imtella' fit-Teatru Manwel, kienet l-ewwel produzzjoni teatrali li ħeġġet lill- udjenza tistaqsi jekk Vassalli kienx verament eroj jew inkella traditur. Reżistenza għar-riabilitazzjoni ta' Vassalli Il-memorja uffiċjali maħluqa mill-mexxejja kulturali għall-ewwel iddemonizzat lil Vassalli u mbagħad injoratu. Wara r-riabilitazzjoni tiegħu bdiet tigglorifikah imma l-memorja vernakulari m'aċċettatux mill-ewwel u kellha bżonn ta' ħafna għajnuna biex jerġa' jsir parti mill-memorja kollettiva tagħha. L-ikbar żewġ eżempji ta' reżistenza lejn ir-riabilitazzjoni ta' Vassalli huma ittra fil-ġurnal Malta tal-1934 li tikkritika lil Dun Karm talli kien qed ifaħħar kollaboratur tal-Protestanti' u s-suġġeriment li semmejt qabel li kellu jitneħħa l-monument ta' Vassalli. Probabbilment ma kien hemm l-ebda kontroversja qawwija wara r-rikonoxximent uffiċjali ta' Vassalli minħabba li r-riabilitazzjoni tiegħu seħħet 100 sena wara mewtu, u għalhekk ma kien għad fadal ħadd li jiftakru. Fis-snin 80, isem Vassalli reġa' ġie invoga meta diversi storiċi, fosthom Frans Ciappara, barra lingwisti, għamlu studju ġdid fuqu u reġgħu ppreżentaw MESSAĠĠI Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 lil Vassalli bħala figura politika u riformatur. Fejn qabel Vassalli kien ġie ppromovut fuq inizjattivi personali, f'dan iż-żmien il-gvern ħa rwol iktar attiv fil-promozzjoni ta' Vassalli. Dan id-dewmien seta' għen biex tindera aktar malajr l-immaġni l-ġdida ta' Vassalli li ġiet ippreżentata lill-pubbliku. Il-kontroversja li kienet tqum ta' spiss fuq Vassalli kienet jekk kienx imċaħħad minn difna Kattolika minħabba li qaleb il-Vanġeli għall-Protestanti jew minħabba ż-żwieġ irregolari tiegħu. Mons. Karm Sant insista ħafna drabi li r-raġuni kienet din tal-aħħar $' Vassalli ġie riabilitat2 Il-kuxjenza li qamet permezz ta' din l-espożizzjoni pubblika qajmet interess ġdid, fejn ġew miktuba diversi artikli, kitbiet akkademiċi u kotba, kif ukoll Vassalli kien is-suġġett ta' numru ta' teżijiet li ttrattawh minn aspetti differenti. L-Għaqda. tal-Malti (Università) ħeġġet din ir-riċerka u fl-2002 ittellgħet l-ewwel Konferenza Vassalli filwaqt li fl-2004 bdiet is-Sensiela Vassalli — serje ta' pubblikazzjonijiet marbuta ma' studji fuq Vassalli, bl-ewwel pubblikazzjoni kienet Dawl Ġdid fuq Vassalli ta' Olvin Vella (editur). Frans Sammut żied il-letteratura fuq Vassalli b'xogħol oriġinali kif ukoll billi rriproduċa jew qaleb xogħlijiet ta' Vassalli u hekk dawn saru disponibbli għal udjenza akbar.€ Ix-xewqa li nsiru nafu aktar fuq Vassalli wasslet biex riċentament Charles Xuereb skopra l-Permis de Sċjour tiegħu f'Pariġi u mid-dettalji tiegħu saret tpinġija li tqarreb lejn il-veru xbieha ta' Vassalli $$ Iżda wara dan kollu l-perċezzjoni pubblika ta' Vassalli llum inbidlet7 Fil-passat l-animożità li kienet teżisti lejn Vassalli kienet l-aktar minħabba t-tradiment li wera lejn ħakkiema li relattivament huma maħbubin mal-Maltin (il-Kavallieri), l-assoċjazzjoni tiegħu lejn ħakkiema mistkerrha (il-Franċiżi) u l-inkwiet li kellu mal-Knisja. Iżda f'Malta ta' wara l-indipendenza persunaġġi li opponew il-ħakma barranija saru eroj, anke minħabba l-fatt li ma baqgħetx daqshekk diffiċli tieħu din il-pożizzjoni. Bid-dħul ta' aktar sekulariżmu, naqsu l-attakki fuq Vassalli minħabba l-kwistjonijiet mal-Knisja u ż-żwieġ irregolari tiegħu u l-kollaborazzjoni mal-Protestanti ma baqgħux daqshekk tabt.€' L-ikbar ostaklu fl-aċċettazzjoni kompleta ta' Vassalli jibqgħu s-simpatiji pro-Franċiżi tiegħu peress li fil- memorja kollettiva Maltija l-Franċiżi jibqgħu mfakkra bħala dawk li 'serqu l-fided mill- knisja'.$. Madanakollu jidher li l-fatturi li kienu jfixklu r-riabilitazzjoni tiegħu dejjem qegħdin jonqsu. Minkejja dan, f'vox pop li sar f'Ħaż-Zebbuġ mis-sit Newsbook fl-okkażjoni tal-250 sena mit-twelid ta' Vassalli waħda biss mill-ħmistax-il persuna intervistati kienet taf twieġeb 'Min kien Vassalli7'9 Dan jista' jirrifletti n-nuqqas t'interess tal-Maltin fl- Istorja tagħhom. Minkejja dan, Mikiel Anton Vassalli jista' jitqies ixxurtjat, għax filwaqt rriabilitat tant li ġie rrikonoxxut bħala Missier l-ilsien Malti. IĠĠI Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 ' http://www.akkademjatalmalti ċcom/page.asp7p-216214l-l(aċċessat l-aħħar fit-30-IV-15). 9 Ġużċ Muscat-Azzopardi, L'Imkaddes evangeliu ta Ġesti Cristu chif chitbu San Matteu bit-tifsir collu ta l'Iskof Martini u ta xi għorrief oħra. Xogħol bil Malti ta' G. Muscat-Azzopardi L'euuel ctieb, (Malta, Menu Busuttil, 1895), 3. 10 Idem, Nazju Ellul Ġrajja ta Malta fi żmien il franċisi, (Malta, G. Muscat, 1909), 17. 2 Ninu Cremona, Mikiel Anton Vassalli u żminijietu, (Malta, Klabb Kotba Maltin, 1975), 78. 5 Dwardu Fenech, Vassalli u Kitbietu, (Malta, P.AA.M, 1977), 31; http://www.akkademjatalmalti com/page. asp2p-90234l-l(aċċessat l-aħħar fit-28-VIII-14)). 20 http://www.akkademjatalmalti ċcom/page.asp 1p-9023ġl-1 (aċċessat l-aħħar fit-28-VIIl-14). 21 Cremona, Min hu Vassalli u għaliex ktibt ħajtu April 1937, paġna bla numru 'Il-Bojja tal-Lsien Taljan'. 24 Tbid., 11 ta' Jannar 1884, 259. 35 Is-Sebh Qari bil-Malti miktub mix-Xirka Xemia 1 ta' Frar 1886, 6. 26 Qari Ġall Maltin, maħruġ mix-Xirka Xemia, 1885, 41. 27 Karm Bonavia, Mikiel Anton Vassalli (1764-1829) Missier l-ilsien Malti — Il-Bniedem, il-Ħassieb u l-Kittieb — Wirja ta' Dokumenti u Kotba, Bibljoteka Nazzjonali ta' Malta 2-17 ta' Diċembru 1993, (Malta, Bibljoteka Nazzjonali ta' Malta, 1993), 4. 35 Joseph P. Borg, Daħla fi Frans Sammut, Mikiel Anton Vassalli — Għajdun il-Għaqal, Kliem il-Għerf u Qwiel Maltin, (Malta, Argo, 2006), ii. 30 Frances Vella Haber, Ninu Cremona, Bijografija, teżi mhux ippubblikatatal-B.A. (bl-Unuri) fil-Malti;1968, 66-67. 32 Dun Karm Psaila, Ugo Foscolo L-Oqbra Daħla qlib u tifsir ta' Dun Karm Bi żjieda ta' ħajja fil-qosor. tal- awtur u daqsxejn ta' leġenda, (Malta, Stamperija tal-Gvern, 1936), 9-10: … meta fl-1929, għalqet l-ewwel mitt sena mill-mewt ta' Mikiel Anton Vassalli, il-missier tal-Ilsien letterarju, u jien rajt b'għafsa ta' qalb kif dik il-ħabta għaddiet bla ma ħadd biss ftakar f'dak il-bniedem… $ Cremona kien l-ewwel Surmast tal-klassijiet superjuri tal-Liċeo filwaqt li Aquilina kien l-ewwel Professur tal-Malti u l-ilsna Orjentali fl-Università ta' Malta. z (e) Fe) fa ea LLI NI N f) :O Fe) fa ea IT N ż fu Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 35 Aquilina, 'Meeting People: Ġużċ Cassar Pullicino'f'The Sundav Times, 29 ta' Mejju 1983, 20. 36 Ivo Muscat Azzopardi, 'Mikiel Anton Vassalli', Leħen is-Sewwa, 3 ta' Marzu 1964, 7. 4 Bonavia, 'F' għeluq il-200 sena mit-twelid ta' M.A. Vassalli', Il-Ħaddiem, 29 ta' Diċembru1964, 5. 35 Il-Ħaddiem, 16 ta' Lulju 1964 sal-10 ta' Marzu 1965. 39 Ġużċ Galea, 'Id-Dinja Rota' , il-Ħaddiem, 21 ta' Settembru 1964, 6: ' Vassalli kien żagħżugħ ġwejjed, iħobb iżomm lura, il-kalma, jaħsibha qabel jitfagħha u jitfixkel quddiem il-kbarat. 4 Għal xi eżempji wieħed jista' jara: Dwardu Fenech, 'Manifest ta' M.A. Vassalli', In-Nazzjon, 3 ta' Mejju 1974, 11; David Agius Muscat, 'Mi Faccio turco. Vassalli fil-ħabs fi żmien il-Franċiżi kif jidher fil-Giornale ta' Fortunato Panzavecchia', Il-Mument, 25 ta' Lulju 2004, 16-17; Friggieri, 'Malta nazzjon fil-ħsieb ta' Mikiel Anton Vassalli', Il-Mument, 27 t' April 2014, 30. 9 90 Sena tal-Parlament Malti 1921 —2011,16, 32 http://www parlament.mt/reports-parliament'l-1 (aċċessat l-aħħar 20-V-15). 50 Bonavia, 'Ix-Xhieda ta' Vassalli fil-wirjiet (l-1 parti)', Il-Ġens illum, 3 ta' Lulju 2004, 30. l http://schoolnet.gov.mt/liceovassalli/mav/resources/SMT9020files/PDFs/25th9020 Anniversarv 020 article9020for9020web9020site.pdf (aċċessat l-aħħar fis-26-V-15). 32 Bonavia, 'Ix-Xhieda ta' Vassalli fil-wirjiet (l-1 parti)', Il-Ġens illum, 3 ta' Lulju 2004, 30. 33 Oliver Friggieri, Iċ-Ċurkett u x-Xbieha ta' Vassalli, Journal of Maltese Studies, xxiil-xxiv (1993), 173-174. Si Bonavia, Ix-Xhieda ta' Vassalli fil-wirjiet (l-1 parti)', Il-Ġens illum, 3 ta' Lulju 2004, 30;Said, Malta Stamp Catalogue, 1982 (Malta, Emm. 57 Bonavia, 'Ix-Xhieda ta' Vassalli fil-wirjiet (l-1 parti)', Il-Ġens illum, 3 ta' Lulju 2004, 30. 3) Lawrenz Cachia, Mikiel Anton Vassalli Ħajtu fil-qosor, (Malta, Printwell, 1988), Daħla, paġna bla numru. 60 Eriggjeri, 'Tislima lil Vassalli', Sagħtar, Ix (Jannar 1979), 32; 'Sagħtar isellem lil Vassalli f'għeluq il-150 sena minn mewtu 1829-1979', Sagħtar, Ixii (Marzu 1979), 9, 28, 29, 32; 'Iċ-ċurkett ta' Vassalli', Sagħtar, xevi (Mejju 1983), 2-3. Sl Ktejjeb tar-Rock Opera Bastilja, (Malta, Dipartiment tat-Tagħrif, Partit tal-Ħaddiema, 1989), 11. 55 Lexicon ta' Mikiel Anton Vassalli bi Preżentazzjoni u Annotamenti ta' Frans Sammut, (Malta, SKS, 2002); Mikiel Anton Vassalli Għajdun il-Għaqal, Kliem il-Għerf u Qwiel Maltin Maqlub għall-Malti minn Frans Sammut, (Malta, Argo, 2006) 67 Fiona Vella, 'Min tgħidu li hu Vassalli7', It-Torċa, 24 t' Awwissu 2014, 32-33. 9 X'taf fuq Mikiel Anton Vassalli7 Vox Pop http://www.newsbook.com.mt'/artikli/2014/3/19/voxpop:-x-taf- fuq-mikiel-anton-vassalli.16024/ (aċċessat l-aħħar 12-IV-15). z (e) Fe) fa ea LLI NI N f) :O Fe) fa ea IT N ż fu