DRAMM TA' L-1749 DWAR IN-NAWFRAĠJU TA' SAN PAWL U L-KONVERŻJONI TA' SAN PUBLJU Kienet tassew ħaġa ta' sodisfazzjon għalija li waqt riċerka li kont qed nagħmel xi xhur ilu ġie f'idejja t-test oriġinali ta' dramm intitolat 11 Naufragio di San Paolo in Malta oria la Conversione di San Publio e dell' Isola. Sa fejn nafu sa issa dan id- dramm huwa l-ewwel xogħol miktub bil-Malti kif ukoll b'tema Maltija mtella' f'dak li kien magħruf bl-isem ta' Teatro Pubblico - illum it-teatru Manoel. Dan it-teatru kien ġie inawgurat f'Jannar 1732 u dan id-dramm ġie mtella' hemmhekk sbatax-il sena wara, appuntu f'Jannar 1749. X'Nafu dwar dan ix-xogħol2 Għalkemm kien diġà magħruf li kien inkiteb dramm dwar in-Nawfraġju ta' San Pawl u l- konverżjoni ta' Publju minn Vittorio Griscti lejn isseklu tmintax, ma kellna l-ebda ħjiel dwar l- eżistenza tat-test komplut tad-dramm, wisq anqas dwar is-sinifikat storiku u letterarju tiegħu. Id- dramm fil-fatt jissemma fid-djarju ta' Gaetano Reboul, djarju li jkopri s-snin 1729 sa 1750. Huwa djarju ta' importanza storika mhux żgħira li flimkien ma' djarji oħra magħrufa tas-seklu tmintax, fosthom dak ta' Injazju Saverju Mifsud jixħet dawl dwar aspetti tal-ħajja lokali li mhux faċli takkwistah minn bnadi oħra. 7 Id-djarju ta' Reboul kien ġie ppubblikat fl-1935 minn Vincenzo Laurenza. ' Taħt id-data ta' Jannar 1749 Reboul jagħti tagħrif dwar dan id-dramm. Fil-qosor huwa jgħid li d-dramm inħadem mill-keriċi ta' San Pawl tal-Belt u li nkiteb minn Vittorio Griscti. Reboul jgħid ukoll li l-idea li d-dramm jittella' fit-Teatro Pubblico ħarġet wara s-suċċess li d-dramm kiseb. meta ntwera f'post ieħor fil-Belt. Il-Gran Mastru Pinto, meta sema' bid-dramm xtaq li hu wkoll jarah u għalhekk ġie deċiż li d-dramm jerġa' jsir, : din id-darba fit-teatru ewlieni tal-pajjiż. ' Giovanni Bonello ukoll jirreferi għal dan ix- xogħol teatrali f'kitba aktar riċenti. ' Minbarra d-deskrizzjoni ta' Reboul teżisti talanqas deskrizzjoni oħra tal-wiri ta' dan id-dramm fit-Teatru Manoel. Permezz l-aktar ta' Reboul, allura, konna diġà nafu dwar dan ix-xogħol teatrali ta' Vittorio Griscti, biss ma kellniex kopja tiegħu f'idejna. Jien dejjem ħassejt li kien x'kien il-kontenut attwali, dan żgur li kellu valur teatrali kif ukoll storiku mhux żgħir u għalhekk dejjem baqa' jberren f'moħħi l-ħsieb li tinstab kopja tiegħu. Fl-aħħar irnexxieli nintraċċa l-librett manuskritt fil-Bibljoteka Nazzjonali tagħna. Il-librett- għalkemm ma jġibx isem l-awtur jikkonsisti fit-test oriġinali miktub minn Griscti nnifsu. Dan il-manuskritt issa ġie traskritt u qed jitħejja biex jiġi ppubblikat flimkien ma' studju dwar is-sinifikat teatrali u storiku tiegħu fil-kuntest lokali. It-taqsim tad-dramm l Id-dramm ta' Griscti huwa wieħed pjuttost twil u fiħ ħames atti. Il-karattri ewlenin tiegħu jikkonsistu f'Publju, San Pawl, San Luqa, Teadorica li kienet l-għarusa ta' Publju, flimkien ma' ħabibitha Plauzia, Severo u Taziano, żewġ qassisin tal-kult pagan u Giulio, iċ-ċenturjun responsabbli minn Pawlu. Karattri oħra li jidhru, imma ma jitkellmux fid-dramm huma Trofimo, Aristarco, suldati, baħrin, kif ukoll il-poplu ta' Malta. L-istorja sseħħ fil-palazz ta' Publju u fil-kampanja viċin fejn seħħ in-nawfraġju. Filwaqt li Griscti ma jibdel xejn mir-rakkont tal-wasla ta' San Pawl fl-Atti ta' l-Appostli, huwa jlaħħam ix-xogħol tiegħu b'intriċċi ta' mħabba, għira, mibegħda u sentimenti oħra umani li jagħmlu d-dramm aktar JIDDEDIKA ĦAJTU GĦALL-FIDI L-ĠDIDA, JARA L-MARTIRJU BĦALA L-GLORJA FUTURA TIEGĦU interessanti u realistiku. L-ewwel att jibda b'maltemp kbir fuq Malta. Publju kien inkwetat dwar dan u jkellem lill- qassisin pagani Severo u Taziano. Publju jsemmilhom ħolma li kellu ta' bniedem għaref li ġie jżuru. Severo jinterpreta dan billi jgħidlu li l-ħolma u l-maltemp kienu sinjali ċari li l- allat kienu kontra ż-żwieġ tiegħu ma' Teodorica. Fil-verità, Severa għandu l-ħsieb li jżewweġ lil Teodorica lin-neputi tiegħu. Publju bħala bniedem reliġjuż u tajjeb — jgħid lil Severo sabiex dan ikellem lil Teadorica dwar it-tħassir ta' l-għerusija. It-tieni att jikkonsisti fix- xena tan-nawfraġju li sadanittant ikun qed iseħħ. Malli tasal l-aħbar għand Publju dan imur fuq il-post flimkien mal-qassisin pagani. Hemmhekk iseħħ l-ewwel minn numru ta' skontri bejn Pawlu u l-qassisin pagani. Iseħħ il-miraklu tal-lifgħa u Pawlu jittieħed fil-Palazz ta' Publju. Matul it-tielet att il-konfront bejn ir-reliġjon kristjana u dik pagana jiqliel. Pawlu jfejjaq lil missier Publju u hawnhekk jibda l-konflitt intern f'moħħ Publju dwar ir-reliġjon pagana. Sadanittant Teodorica u ħabibtiha Plauzia jibdew jissuspettaw ħażin f'Publju wara li Severo jkun tkellem ma' Teodorica dwar it-tħassir ta' l-għerusija tagħha minn ma' Publju. Dan ta' l-aħħar - maqbud f'dilemma bejn żewġ twemmin u bħala bniedem li jfittex il-verità - jordna li jsir dibattitu bejn Pawlu u l-qassisin pagani. Dan id-dibattitu jkompli matul ir-raba' att. L-aħbar li l-elementi kissru l-istatwi u l-artali ta' l-allat pagani tinterrompi d-dibattitu. Publju issa jinsab fi kriżi oħra: huwa jkun konvint mill-verità tal-fidi l-ġdida, imma l-pożizzjoni tiegħu tagħmilha diffiċli għalih li jistqarr dan, speċjalment wara li jkun safa kważi mhedded minn Severo. Teodorica wkoll tinsab irrabbjata għalih u trid risposta definità dwar iż-żwieġ tagħhom. Jasal Pawlu u wara dibattitu ieħor ma' Publju jikkonvinċi lil dan, kif ukoll lil Teodorica u Plauzia, jistqarru l-fidi kristjana tagħhom pubblikament. Il-ħames att jiddiskrivi l-konverżjoni ta' Makta, kif ukoll tal-qassisin pagani, inkluż anki fl-aħħar ta' Severo- l-akbar għadu tal-fidi l-ġdida. L-att u d-dramm kollu jagħlaq bi profeziji minn Publju u Pawlu. Publju, li flimkien ma' Teodorica jwiegħed li jiddedika ħajtu għall- fidi l-ġdida, jara l-martirju bħala l-glorja futura tiegħu. B'riferenza ċara għall-Ordni ta' San Ġwann f'Malta, Pawlu jgħid li l-gżira mhux biss ikkonvertiet, iżda għad tkun tarka għall- kristjanità kollha. L-awtur tad-dramm kien Malti pjuttost magħruf mis-soċjetà ta' żmienu. Griscti kien ġej minn familja b'rabtiet antiki mat-tribunal ta' l-inkiżizzjoni f'Malta. Huwa kien serva bħala nutar ewlieni tal-qrati (1732-37), u fl-1743 ġie maħtur kanċillier ta' l-Università (speċi ta' awtorità muniċipali responsabbli l-aktar mill-importazzjoni tal-qamħ). Kien f'dak iż-żmein li Griscti kiteb id-dramm. Fl-1752, wara l-mewt ta' missieru Gioacchino, Vittorio kiseb il- kariga ta' kanċillier ta' l-Inkiżizzjoni, kariga li kienet okkupata minn missieru. Huwa baqa' f'dik il-pożizzjoni sa mewtu fl-1787. Minbarra dan id-dramm, Vittorio kiteb għadd ta' xogħlijiet oħra, li wħud minnhom jikkonsistu f'letteratura b'kontenut patrijottiku ta' importanza konsiderevoli. Ċertament dan id-dramm iżid il-merti ta' Vittorio Griscti bħala wieħed mill-patrijotti Maltin fi żmien meta dan seta' jkun perikoluż. Is-sinifikat storiku tad-dramm Is-sinifikat storiku u patrijotiku ta' dan id-dramm huwa konsiderevoli, l-aktar minħabba l- fatt li nkiteb u ntwera fl-eqqel ta' kontroversja Pawlina. Din il-kwistjoni bdiet sewwa fl- 1730, meta ċertu Injazju Giorgi ipppubblika studju li fih sostna li n-nawfraġju ta' San Pawl attwalment ma seħħx fuq Malta imma fuq Meeda, gżira viċin id-Dalmazja, matul il-kosta Adrijatika. Giorgi nieda kontroversja kbira, bi studjużi jiktbu favur jew kontra t-teżi tiegħu. Din il-kontroversja kienet tmur 'l hinn minn sempliċiment kwistjoni reliġjuża, minħabba li kienet tmiss il-qofol tas-sens patrijottiku u nazzjonali Malti tas-seklu tmintax. Permezz tad-dramm tiegħu, Griscti ippopolarizza l-każ favur Malta u mhux ħallieh biss bħala eżerċizzju akkademiku f'kotba tqal, kif ukoll għaqqad il-konverżjoni ta' Malta mal-glorja ta' l-Ordni ta' San Ġwann. Is-sejba tat-test oriġinali tad-dramm tħabbret mill-awtur preżenti waqt konferenza għall-istampa li saret fit-tejatru Manoel f'Novembru 2002. It-test tad-dramm bi studju dwaru bħalissa qed jitħejja biex jiġi ppubblikat. C. Xuereb, Malta: Fondazzjoni Patrimonju Malti 1997,38. Din id-deskrizzjoni se tiġi ppubblikata flimkien mat-test tad-dramm u studju dwaru. 8, TRIQ VINCENZO DIMECH, FLORIANA JAWGURAW IL-FESTA T-TAJBA LILL-FURJANIŻI KOLLHA e-mail.info0Owavemalta.com siPisħnsqqA kewsja 7 SALES OF PROFESSIONAL MUSIC BQUIPMENT AND INSTRUMENTS CeIqi Ċ INCENZO BUĠEJA.