L-ORIZZONT FRAK MILL-ISTORJA: IL-PORT IL-KBIR DAWRA KULTURALI MAL-PORT IL-KBIR (11 ifjaf kulħadd, ix-Xatt tal-Birgu hu meqjus bħala l-aktar xatt sto- riku li għandna fil-gżejjer tagħna. Il-palazzi antiki ta' żmien il-kavallieri u l- imħażen li għadhom jeżistu f'dan ix-xatt huma xhieda tal-istorja kbira li għadda minnha dan ix-xatt tul dawn l-aħħar erba' sekli — ħafna u ħafna snin qabel l-ewwel galeri, galjuni u xwieni oħra tal-Ordni kienu jsorġu miegħu. Wara r-rebħa l-kbira tal- Assedju l-Kbir (1565) il-ka- vallieri ddeċiedew li jutiliz- zaw aħjar il-medda ta' dan ix-xatt billi jibnu akko- modazzjonijiet xierqa għall- ammirall u l-kaptani tax- xwieni tagħhom. Ma nin- sewx li ma' dan il-moll ki- enu jsorġu l-galeri u xwieni tal-Ordni. Magħhom żiedu wkoll diversi mħażen, u flok il-binja storika fejn illum għandna l-mużew, fi żmien l-Ordni kien hemm skal kbir bi tliet loġoġ għoljin u msaqqfin għall-bini u l-ma- nutenzjoni tal-galeri u: x- xwieni tagħhom. Għalkemm xi wħud minn: dawn. l- imħażen (ta' Caraffa) u l- palazz tal-ġeneral tal-galeri ġew restawrati, jiddispjaċini ma nistax: ngħid ' l-istess għall-oħrajn; għax waqt id- dehra tagħhom minn barra għadha turi l-kobor u l- Il-ħasra hi, (biex ikun għedt kollox), li: madwar erba' snin ilu kien beda' xi restwar fuq xi wħud minn- hom, iżda waqaf kollox ħesrem meta ħabta u sabta għalaq il-Casino di Venezia. Sintendi matul dan ix-xatt, barra l-palazzi tal-kaptani u tal-ġeneral tax-xwieni nsibu siti oħra storiċi li se nitkell- mu dwarhom: Interessanti hu l-fatt, li għal ħabta tal-1820: minn dan ix-xatt kienet tgħaddi l- purċissjoni tal-Ġimgħa Kbi- ra, li kienet tinżel ix-xatt minn taraġ fuq in-naħa ta' Sant'Anġlu u titla' mit-taraġ ta' maġenb. il-Knisja tal- Karmnu. Meta dan ix-xatt waqa' f'idejn l-Ammiraljat, hu wiegħed lill-Kapitlu tal- Birgu li l-purċissjoni tal- Ġimgħa l-Kbira setgħet tibqa' tgħaddi mix-xatt. Meta snin wara l-Ammi- raljat ordna li matul ix-xatt jitqiegħdu numru ta' kolon- ni tal-ħadid u kienu ħadu l- għoli tal-Vara l-Kbira qabel ma: saru dawn. il-kolonni, meta saqqfuhom, il-purċiss- joni ma għaddietx aktar: Dan il-ħabs inbena fl-1532 mill-Gran: Mastru. l-Isle Adam: għall-ilsiera li kienu jaħdmu. mal-kavallieri biex jinżammu maqfulin matul il-lejl. Parti minnu kienet riservata għall-iskjavi Mis- ilmin, parti oħra għall- ssisbuħija tagħhom; illumrjin: iskjavi Nsara u parti oħra sabu mitluqin, u mid-dehra ftit hemm tama li f'qasir żmien jiġu restawrati wkoll. għall-qaddiefa: : tax-xwieni. Wara l-konġura tal-ilsiera kienu saru ċ-ċelel. Seklu Għoxrin, numru kbir ta' familji foqra kienu sabu kenn f'dan il-ħabs, u meta l- Gvern Kolonjali kien ħareġ ordni biex dawn il-familji joħorġu minnhom, kien in- qala' ħafna nkwiet sakemm finalment il-gvern tahom xi flus biex dawn ikunu jistgħu jikru bnadi oħra. Fil-gwerra dan il-ħabs kien intlaqat sew. bil-bombi u ġarrab ħsarat kbar. F'dan ix-xatt, maġenb dan il-ħabs, l-Ordni bniet l-im- ħażen tagħha magħrufin bħala ta' Caraffa fuq l-istess sit fejn qabel kien hemm knisja ddedikata lil Sant' Andrija (1689) patrun: tas- sajjieda. Dawn. l-imħażen ġew mibnijin: b'ġebel tal- qawwi. għoljin tliet sulari, bl-ewwel żewġ suluri kienu jintużaw bħala mħażen u t- tielet sular bħala akkomo- dazzjoni għall-uffiċjali tat- tarżna. Jekk wieħed jagħti titwila lejn dan il-bini ma- estuż: għandu josserva li fuq il-lemin ' tal-mina li minnha tidħol għall-par- .keġġ kbir li hemm taħt fl- istess bini (ġdid), hemm speċi ta' armarju mdaqqas b'salib kbir fuqu. Jingħad li wara din it- tieqa kien hemm niċċa, b'kurċifiss u pittura b'xbihat tal-Madonna u San Ġwann u oħra ta' Sant'Andrija bħala turija. li fl-istess post kien hemm kappella ddedi- kata lil dan il-qaddis. Dak kollu li kien fiha ttieħed fil- knisja ta' San Lawrenz. IL-PALAZZ TAL-AMMIRALL TAX-XWIENI Dan: il-palazz kbir: ta' żewġ sulari, imżejjen b'faċ- ċata mill-isbaħ u bi tliet gal- lariji, b'dik ċentrali hi l-ak- bar waħda fosthom fuq il- bieb il-maġġur. Dan il-bini mibni bejn l- 1680 u l-1697 kien jakkomo- da. fih lill-Ammirall: tax- Xwieni tal-Ordni. F'dawn l- aħħar snin kien qiegħed isir xi restawr fih. IL-PALAZZ TAL-KAPTANI TAX-XWIENI Palazz ieħor sabiħ imiss ma' dak tal-ammiral tax- xwieni fiż-żmienu kien jak- kommoda lill-kaptani u l- uffiċjali tax-xwieni. Dan il- palazz ġarrab ħsarat kbar fit-Tieni Gwerra, u xi parti- jiet minnu kienu jintużaw bħala mħażen mill-Ammi- raljat meta dan ix-xatt kien jagħmel parti mit-tarzna tal- Ingliżi. IL-PALAZZ TAL-ĠENERAL TAX-XWIENI Dan il-palazz kbir li jik- konsisti f'żewġ sulari, forsi wkoll l-akbar wieħed f'dan ix-xatt storiku, kien inbena fiż-żmien il-Gran Mastru Adrian de Wignacourt (1680-1697) u kien ir-resi- denza tal-ġeneral tax-xwie- ni. Dan il-palazz kien użat ukoll mit-truppi Franċiżi fl- 1800 qabel dawn ċedew it- tmexxija ta' dawn l-inħawi f'idejn l-Ingliżi. Il-militar Ingliż ukoll għamel użu minnu fl-1818, u għal per- jodu qasir dan il-bini sar ir- residenża tal-Ammirall. Kien proprju wara dan il- perjodu li dan il-palazz beda jintuża bħala l-akkomodazz- joni tal-kaptani. tal-basti- menti li kienu jidħlu għat- tiswija fil-tarzna: Insibu wkoll li fl-1844 dan il-palazz kien okkupat. mill-inġinier William: Scamp..li--kellu f'idejh il-kostruzzjoni: tal- Baċir Numru Wieħed: ta' Bormla. Fl-2001 dan' il-bini storiku, wara restawr kbir li sar fih, ġie konvertit għal Casino bl-isem ta' Casino di Venezia. ei Sfortunatament — għall- bidu deher li sejjer tajjeb tant, li anke bdiet tinbena lukanda. maġenbu. Is-Sibt 3 ta' Marzu2018 23 serqa kbira li saret fih, minn nies armati, dan il-Casino falla u. spiċċa biex f'qasir żmien għalaq il-bibien tiegħu. IL-FRAN TAS-SINJURIJA U T-TEŻOR TAL-ORDNI Dan il-bini ta' żewġ sulari nbena fl-1545. L-ewwel pjan kien jintuża bħala fran tal- Ordni sakemm ġew trasferi- ti għall-Belt fl-1570. Waqt li parti mit-tieni su- lar kienet tintuża bħala uffiċċju tat-Teżor tal-Ordni, il-parti l-oħra kienet tintuża bħala Sail Loft. Fi żmien il- ħakma Ingliża, l-ewwel pjan kien jintuża bħala maħżen, u fih kienu jaħdmu l-qlugħ u l-ħtiġijiet kollha konnessi mal-baħar. Fil-bidu tas-Snin Tmenin, din il-binja kienet tintuża bħala dwana, iżda snin wara reġgħet ingħalqet u l-uffiċċji tad-dwana reġgħu ġew irri- tornati lejn il-Belt. Meta din il-parti tax-xatt tal-Birgu ngħatat lill-konsorzju Grand Harbour Marina u: ġie żviluppat bħala Vacht Mari- na, din. il-binja storika ngħatat lill-privat fejn ġiet żviluppata f'diversi restoranti ta' ċertu klassi. Fl-1840 l-Ammirall Ingliż ta ordni biex jitwaqqgħu t- tliet loġoġ kbar li kienu jgħattu skal li fuqu kienu jinbnew u jissewwew. ix- Xwieni tal-Ordni biex min- flokom jinbnew il-fran na- vali fuq pjanta tal-inġinier William Scamp (1801-1872), li wkoll kien iddisinja l-Kat- tidral Anglikan tal-Belt Val- letta bejn l-1839 u 1844. Dan il-bini li nbena bejn l- 1842 u l-1850 kien jinkludi fih imtieħen tat-dqiq u l-fran għall-produzzjoni tal-ħobż u galettini għall-flotta In- gliża fil-Mediterran. Jingħad li f'dawn il-fran, ta' kuljum kienu jipproduċi madwar 30,000 libra ta' ħobż u. gal- letti. Waqt it-tluq tal-l-Ingliżi, dan il-bini ġie kkonvertit f'Mużew Marittimu — vetri- na ta' artefatti (ornamenti, għodda u oġġetti oħra magħmulin mill-bniedem) li għandhom x'jaqsmu mal- baħar, bħall-akbar ankra Rumana fid-dinja, xi kwadri — wħud mill-eksvoto antiki fil-gżira, kwadri tal-pittura ta' battalji tax-xwieni, mu- delli ta' xwieni tal-Ordni u opri oħra tal-baħar; kollezz- joni kbira ta' kanuni, il-Pule- na tal-bastiment HMS Hibe- ria, magna kompluta tal-is- tim u ħafna u ħafna affarijiet oħra interessanti li jfakkru- na fl-istorja marittima tagħ- na mill-ibagħad żminijiet. inkomplu f'ħarġa oħra