IL-KNISJA TAN-NAWFRAĠJU F'SAN PAWL IL-BAĦAR: RABTA STORIKA MAL-GROTTA Mons. Ġwann Azzopardi Daħla Il-ġrajja tan-Nawfraġju ta' San Pawl fi ġżiritna fis-sena 60 wara Kristu kienet dejjem meqjusa minn missirijietna u mill-Knisja f'Malta bħala ġrajja l'aktar importanti u l-postijiet marbutin maż-żjara tiegħu meqjusa bħala rkejjen qaddisa. Fost dawn insibu l-Grotta ta' San Pawl fir-Rabat bi knisja diġa msemmija f'dokument tas-sena 1366 kif ukoll il-Katidral fl-Imdina diġa msemmi f'testment tas-sena 1299. Fl-inħawi ta' San Pawl il-Baħar, barra l-funtana ta' Għajn Rażul, id-djocesi kellha mill-qedem żewġ knejjes dedikati lill-S.Pawl, magħrufin waħda bħala S. Pawl Milqgħi u l-oħra bħala l-Knisja tan-Nawfraġju jew tal-Ħġejjeġ, fl-inħawi magħrufa bħala Tal-Għażżenin faccata tal- Gżejjer. Fuq din ta' l-aħħar, u r-rabta specjali tagħha mal-Grotta ta' San Pawl minn żmien l- Ordni, se nagħtu tagħrif f'dan l-artiklu. Qabel is-sena 1610 Ma nafux meta din il-Knisja nbniet l-ewwel darba iżda żgur li hi qadima ħafna, u li nbniet mill-ġdid kemm il-darba. Fl-ewwel deskrizzjoni stampata ta' Malta, miktuba minn Jean Quintin u stampata fl-1536, din il-Knisja tissemma bħala Knisja ta' qima kbira. Fl-1575 il-Viżitatur Appostoliku Mons. Pietro Dusina żar din il- Knisja u kiteb li kienet hi li tat l-isem lill-bajja ta' San Pawl. Sitt snin wara, fl-1781, Enrico Pantaleone fil-ktieb tiegħu lohannitarum Rhodiorum isemmi din il-Knisja bħala l-post fejn il-morda kienu jmorru u jsibu l-fejqan. P.Glormu Manduca fir-relazzjoni tiegħu dwar Malta, miktuba c.1600, igħid li f'din l-Knisja ra b'għajnejh l-armi tal-familji Nobiljari. Jingħad li l-ewwel kien hemm dawk ta' Mazzara u De Nava waqt li aktar tard u sas-sena 1610 kien hemm minquxa l-armi tal-familji Desguanez u Bordino. Fost ir-Retturi tagħha jissemmew fl- 1436 Don Guglielmo Loths, fil-1530 Fra Giovanni Bosio, fil-1579 Don Tommaso Zabbar u fis-1610 Don Leonardo Abela. Din il-Knisja kienet mgħammra bi tlett pitturi li juru n-Nawfraġju, il-Miraklu tal-Lifgħa u l-Fejqan tal-Morda minn San Pawl. Taħt kull wieħed minn dawn il-kwadri kien hemm skrizzjoni bil- Latin. Meta fl-1624 ġie jżur Malta Johann Friedrick Breithaupt, huwa ġie milqut mill- kwadri ta' din il-knisja tant li fil-ktieb tiegħu Kristiche Helden Insel Malta (Frankfurt 1632), huwa mhux biss isemmihom iżda wkoll jirriproduci t-test Latin tagħhom, l- istess bħalma għamel il-Kapuccin Patri Pelagju Il-Festi Tagħna 1998 —————Q———— 7 f'manuskritt datat 1775, meta l-Knisja bil-kwadri tagħha kienet diga' ġiet sostitwita b'oħra. Fil-bidu tas-seklu 17 beda jaħkem fuq il-gżejjer tagħna l-Gran Mastru Alof de Wignacourt, diplomatiku kbir u bniedem wisq reliġjuż li kellu devozzjoni personali qawwija lejn S.Pawl, anki, mħabba l-fatt li San Pawl kien il-patrun tal- lingwa Franciża ta' l-Ordni. Dan beda jikkoltiva fi gżiritna l-postijiet marbuta ma' San Pawl u għalhekk għamel kulma seta' biex jieħu f'idejh u jarrikkixxi b'opri kemm il- Grotta ta' San Pawl kif ukoll il-4 Knisja ta' S. Pawl il-Baħar. Iż- żmien kien opportun għax wara r-rebħa kbira fuq it-Torok i fl-Assedju l-Kbir tal-1565 il- i minaccja tal-invażjonijiet mit- i Torok kienet naqset ħafna, il- Kavalieri issa wara 70 sena kienu ntrabtu sew ma Malta u t-tentazzjoni li jitilqu kienet spiccat u l-gżejjer tagħna bdew jaraw certa prosperita' li hi meħtieġa biex tiffjorixxi l arti. Barra minn skopijiet ġenwini ta' devozzjoni, l-Ordni ta' San i Gwann kien politikament : finanzjarjament biex iżżomm numru ta' qassisin jofficcjaw il-Grotta u dan ried jagħmlu mhux minn flus l-Ordni iżda minn flusu. Iżda waqt li Beneguas jidher aktar mehdi fuq il-Grotta, Wignacourt jidher b'ideat aktar wiesgħa u determinat li ma jgħaġġilx jikkonkludi qabel ma' jorbot San Pawl il-Baħar mal-Grotta u b'hekk joħloq katina ta' qima Pawlina fil-gżira. Ried ukoll isaħħaħ u jsebbaħ iż-żona esposta ta' San Pawl il-Baħar bil-bini ta' Torri li jindokra l-kosta. Bini ta' Torri u Knisja ġdida Biex jilħaq dan il-għan il-Gran Mastru fis-6 ta' Novembru 1609 laqqa' l- 1 Kunsill ta' l-Ordni u esponielhom. il-proġett tiegħu. Wara li kiseb l- approvazzjoni meħtieġa, Wignacourt kiteb lir-Ricevitur ta' l-Ordni, il-Kavallier : Vincenzo La Marra, biex i jispjegalu l-ħtieġa ta' dan it- ci Torri, kif ukoll waqqaf i Kummissjoni biex tistħarreġ l-aħjar post fejn isir. Il-pjanta tħalliet f'idejn l-arkitett Vittorio Cassar, bin il-famuż Ġlormu, — l-arkitett ta' San Gwann fil- belt Valletta u ta' S.Wistin fir- Rabat. Il-fehma. tal- Kummissjoni kienet li l-aktar punt strateġiku kien sewwa jaqbillu li jkollu taħt idejh u Fin-nofs ta' din l-inciżjoni qadima sew iż-żona tal-Knisja ta' San Wieħed irid jaħseb li għalhekk il-Knisja kienet inbniet hemm, għax kien l- jsebbaħ knejjes marbuta mal- Miġja ta' l-Appostlu San Pawl, għax b'hekk kien aktar (1728) tidher il-kappella ta' San Pawl f'San Pawl il-Baħar. jitħabbeb mal-poplu Malti u jniżżel għeruqu mhux biss fil- blat Malti iżda wkoll fil-qlub tal-Maltin. Santwarji Pawlini kienu wkoll jagħtu lill-Ordni prestiġju akbar internazzjonali, għax fi żmien il-Kontro- Riforma post b'rabta fiżika ma' xi appostlu kien oġġett ta' prestiġju kbir. F'dan il-kontest Wignacourt sab appoġġ kbir mill-eremita Sapanjol Juan Benegas de Cor- doba li fl-istess żmien kien ġie jgħix fl-inħawi tal-Grotta u rnexxielu jeħodha f'idejh u jkabbar id-devozzjoni tagħha fuq linji internazzjonali. Ma setax ikun hemm alleanza aħjar minn din għax Beneguas kellu nkwiet x'se jiġri mill- Grotta meta jispicca hu u Wignacourt kellu nteress li joħloq istituzzjoni b'saħħitha anki Il-Festi Tagħna 1998 aħjar post fejn titgawda u toffri l-isbaħ dehra tal-port. Il- konsegwenza kienet li fl-interess primarju tas- sigurta' tal-kosta tinħatt il-Knisja u tinbena f'post ieħor f'dik l-istess żona. Ġie ppjanat li ssir ceremonja waħda l-aktar solenni li fiha titneħħa l-ewwel ġebla tal-Knisja fejn kellu jinbeda t-torri, u fl-istess ħin tittieħed u titqiegħed bħala l-ewwel ġebla tal-Knisja l- Gdida. Ħadu sehem kemm il-Granmastru u d- dinjitarji ta' l-Ordni kif ukoll l-Isqof Gargallo u l- Kapitlu tal-Katidral. L-isqof qaddes u ntona Te Deum fil-knisja l-qadima, imbagħad ittieħdet ġebla minn dik il-Knisja f'purcissjoni għall-post il-ġdid fit-telgħa ftit il-bogħod aktar fil-għoli, u wara li tbierket u ntqal it-talb, tqiegħdet bħala l-pedament tal-Knisja l-Gdida. Kemm l-isqof kif ukoll il-Grammastru difnu ma' din l-ewwel ġebla xi muniti u medalji. Il-Knisja baqgħet taħt il- ġurisdizzjoni ta' l-Isqof u baqa' jagħmel minna l-istess Rettur Don LeonardoAbela. Kienet qed tinbena minn flus l-Ordni li kien ħass il-ħtieġa li jwaqqa' l-oħra, u kienet qed tiżżejjen bi kwadri ġodda. L-Ordni qatt ma kien jixxaħħaħ fejn jidħol il-kult divin. Wieħed hawn isaqsi x'sar minnhom it-tlett kwadri l-antiki, li kienu ġibdu l- attenzjoni ta' xi viżitaturi, fosthom Breithauptli semmejna u li rreġistra l-iskrizzjonijiet latini tagħhom2 Ħidma diplomatika f'Ruma Semmejna aktar il-fuq li Beneguas (li kien ħa l- Grotta taħt idejħ) kien qed ifittex li jserraħ moħħu li dak li wettaq hu ma jintilifx wara mewtu. X'hemm aħjar milli jgħaddiha f'idejn xi ordni reliġjuż, biex jiżgura kontinwazzjoni7 Il- Gran Mastru Wignacourt minn naħa tiegħu kien qed jagħmel l-almu kollu tiegħu biex jurih li l- Inciżjoni ta' Teodoro Viero minn Venezja li turi l-San Pawl bħala Missier u Patrun tal-Maltin 10… Il-Festi Tagħna 1998 Ordni ĠGerosolimitan, bħala ordni reliġjuż, lest mhux biss jaccettaha u jsebbaħha iżda wkoll jagħmel fondazzjoni u dan billi l-Gran Mastru nnifsu minn flusu jixtri ħafna artijiet ħalli mir- renditi tagħhom imantni lir-reliġjużi tiegħu li joffru servizz fil-post. Iżda l-Grotta sa issa ma kienet ta' ebda ordni reliġjuż iżda tad-Djocesi, u Beneguas ħadha f'idejh b'responsabilta lejn id-Djocesi. L-istess bħalma l-Knisja tan- Nawfraġju f'San Pawl il-Baħar kienet tad- Djocesi b'beneficcju amministrat minn Dun LeonarduAbela. U hawn bdiet il-ħidma intensa diplomatika ta' Wignacourt, dokumentata sew fil-korrispondenza ufficjali ta' l-Ordni, biex permezz ta' l-ambaxxaturi tiegħu f'Ruma u permezz ta' l-istess Beneguas li mar Ruma, Palermo u Napli biex jiddiskuti fl-interess tal- Gran Mastru, il-Papa jaccetta li kemm il-Grotta kif ukoll il-Knisja tan-Nawfraġju f'San Pawl il- Baħar jgħaddu f'idejn l-Ordni. Fil-każ ta' San Pawl il-Baħar il-Grammastru xtaq li l-beneficcju marbut mal-knisja jgħaddi wkoll f'idejh biex ma' dak li kien beħsiebu jżid miegħu isir aktar sostanzjali. Iżda meta ra li dan hu difficli abbanduna l-ideja u offra li hu stess jaħseb għal kollox. In-negozjati jidher li ħadu fit-tul, u ħa fit-tul ukoll l-istess bini tal-Knisja tal-Ħġejjeġ (jew tan- Nawfraġju) għax meta l-Isqof Cagliares għamel iż-żjara pastorali fit-13 ta' Mejju 1615 huwa kkummenta li l-bini kien għadu lura ħafna u ordna lill-beneficjarju Dun Leonardu Abela biex jibni cimiterju madwar il-Knisja. Titlesta l-Knisja u tingħaqad mal-Grotta F'qasir żmien il-Knisja tlestiet minn kollox u ġiet dekorata bi tlett pitturi famużi (meta kienu jinsabu fi stat tajjeb), bl-istess suġġetti tal-knisja ta' qabel iżda minn pittur kontemporanju mal- bini tal-knisja l-ġdida. L-isem ta' dan il-pittur mhux għal kollox cert u l-kritici ma jaqblux jekk kienx Lionello Spada jew inkella Cassarino. Dak li hu żgur hu li kien dixxiplu tal-magħruf Michelangelo Merisi da Caravaggio li ftit snin qabel kien ħallielna l-famużi kapolavuri ġo San Gwann. Il-Knisja tbierket mill-Isqof ta' Malta Baldassare Cagliares fit-3 ta' Mejju 1617. L- arkitett mhux dokumentat iżda jagħmel wisq sens li hu l-arkitett ta' l-Ordni Vittorio Cassar, li bena t-torri. Il-Fondazzjoni Wignacourt mwaqqfa fl-1617 ġabet il- konferma ufficjali mill- Papa fl-1619 (tertio idus Januarii 1620) fejn ġie wkoll repetut li: l-Knisja tan- Nawfraġju tagħmel parti mill-istess fondazzjoni tal- Grotta. Ta min iżid hawnhekk li l-art li fuqha nbniet din il-Knisja kienet tappartjeni lid- Dumnikani li sa llum għandhom dar ta' villeġġjatura biswitha. Biex jinbena t-Torri ttieħdet propjeta' tagħhom, fejn twaqqgħu ħitan diviżorji ta' l-għelieqi, u fiha wkoll inbniet il- Knisja. Madwar 40 sena wara, id-Dumnikani ressqu talba għal kumpens ta' dik l-art. Meta bdiet taħdem din il-fondazzjoni l-ġdida grupp ta' reliġjużi ta' l-Ordni bdew jgħixu kontinwament fil-Kulleġġ, jofficjaw fil-Grotta u jaħtru wkoll sacerdot biex iqaddes u jieħu ħsieb il-bżonnijiet spiritwali tas-suldati tat-Torri u xi nies oħra li kienu jgħixu fl-inħawi. Nammiraw l- attenzjoni personali tal-Granmastru li nsista li wħud minn dawn il-Kolleġjali riedu jkunu Maltin biex jistgħu iqarru lill-poplu. Ir-rettur ta' din il-Knisja taħt il-gurisdizzjoni ta' l-Ordni kellu l-obbligu jqaddes fil-Ħdud u l-festi kollha ta' devozzjoni. Il-Kolleġjali kollha kienu jmorru darba fis-sena jagħmlu l-festa tan- Nawfraġju fil-Ħadd tas-Sessageżima. Dan kollu skond il-Fondazzjoni Wignacoutt. Aktar tard il- Granmastru Cottoner żied xi festi oħra. In- numru ta' quddies fis-sena kien xi bejn 82 u 87 Il-Visti Pastorali ma baqgħux isiru aktar mill- Il-Kolleġġjali waqt ic-ceremonja li ssir fis-Sessaġesema ta' kull sena. Isqof iżda mill-Gran Prijur, bħall-knejjes l-oħra ta' l-Ordni. Il-Vista fil-Grotta,S.Publiju, Kulleġġ, S.Pawl il-Baħar u ġieli wkoll Wied Gerżuma (billi kienet knisja ta' l-Ordni) kienet iddum tlett ijiem għax fis-sena 1739 insibu ħlas għal 3 pranzijiet u 3 ceni lill-Gran Prijur għall-Viżita. Barra s-salib ottagonu fuq barra u l-armi tal- Gran Mastru Wignacourt u aktar tard ukoll ta' Pinto, din il-knisja kellha wkoll statwa ta' S.Pawl maħduma fil-ġebel. Fl-1712 kienet inkisret il- qanpiena. tal- bronż li kienet fil- kampnar u ssewwiet ġo Fonderija l-Belt. Għalkemm din il- knisja kif ukoll il- Grotta għaddew f'idejn l-Ordni, xorta waħda baqgħu għeżież għad-Djocesi. Hekk wara t- terremot kbir tal- 1693, l-Isqof ta' Malta Mons. Cocco Palmieri ordna purcissjoni nazzjonali fil-Grotta u oħra f'din il-knisja f'San Pawl il-Baħar. Din il-Knisja kellha arkitettura unika fi gżiritna, b'loġġa madwarha bil-bankijiet għall-kumdita' tan-nies fejn jistrieħu u jistkennu mix-xemx u x-xita. Kien hemm ukoll xi kamra għas-sacerdot li jqaddes meta t-trasport kien aktar iebes mill- lum u jieħu żmien twil għax isir mhux bil-karozzi iżda bil-bhejjem. Wara li fis-1798 telqu l-Kavalieri minn Malta l- Knisja għaddiet f'idejn il-Gvern u f'dik il-loġġa ta' preġju arkitettoniku konsiderevoli sar ħafna tibdil, inbnew kmamar u turġien, li aktar tard inqasmu f'żewġ appartamenti, wieħed għall- Viġendarju u l-ieħor għal użu privat, l-ewwel għall-gvern stess u aktar tard għall-kiri. Dan it- tieni appartament fir-records tad-Dipartiment ta' l-Artijiet infired mill-Knisja (tenement 367) u ħa n-numru ta' tenement 1154. Fl-1916 dan it- Tenement inkera lil Dr Albert Victor Bernard u wara lill-Paolo Bianchi waqt li fl-1924 reġa' Il-Festi Tagħna 1998 ————— 41 ngħaqad mal-ieħor tal-Viġendarju. Il-Kolleġjali baqgħu tradizzjonalment jagħmlu quddiesa Konventwali fis-Sessagesima, li bdiet tiġi marbuta mhux biss mal-Miġja ta' S.Pawl iżda wkoll mat-tluq tiegħu minn Malta. Dan hu aspett importanti. Kif jgħarrafna S.Luqa wara tlett xhur fostna lill-priġunier Pawlu l-Maltin mhux biss ma nsewhx iżda akkomanjawh fit- tluq b'ħafna unuri u għabbewlu fil-ġifen kullma kien meħtieġ għalih u għal sħabu. Ta' min ifakkar li d-data tal-festa liturġika ta' l-10 ta' Frar aktar torbot mad-data tat-tluq ta' San Pawl minn gżiritna milli tal-miġja tiegħu li saret madwar Ottubru meta l-vjaġġi bil-baħar kienu jieqfu minħabba l-periklu. Inżidu wkoll li San Pawl il- Baħar hu ż-żona tradizzjonali tal-wasla ta' Pawlu fejn tfarrak il-ġifen minn grigalata qawwija, iżda mhux tant il-post tat-tluq tiegħu. Użanzi oħra konnessi mal-Knisja — li ta' min jaħseb kif iżommhom ħajjin - huma l-ħġejjeġ (waqt il-qari ta' l-Atti ta' l-Appostli) u t-tberik tal- morda, peress li f'dik iż-żona seħħ il-miraklu tal-ħelsien mill-periklu tal-lifgħa u hemm San Pawl Missierna fejjaq lill-morda. Wara l-gwerra B'xorti ħażina l-Knisja tan-Nawfragju ntlaqtet fil-gwerra u ġġarfet. It-tlett kwadri ġew salvati iżda ġarrbu ħsarat kbar, l-aktar il-kwadru titulari, li fih huma rappreżentat bħala parti mill-folla madwar San Pawl Nawfragu l-istess Granmastru Wignacourt u l-pittur qsajjar tal- kwadru. Il-Knisja ġiet mibnija mill-ġdid mill- gvern. Minkejja talbiet persistenti biex jerġgħu jinbnew il-kmamar li kienu ħassru l-pjanta oriġinali tal-Loġoġ, id-Dipartiment tal-Mużew wera determinazzjoni li jibniha mill-ġdid fuq il- pjanta ta' Vittorio Cassar u hekk sar. Meta fl-1962, wara negozjati twal, il- Fondazzjoni Wignacourt għaddiet mill-ġdid f'idejn id-Djocesi u l-Grotta reġgħet ingħaqdet mal-Parrocca ta' San Pawl, il-Knisja ta' San Pawl il-baħar għaddiet ukoll taħt il-ġurisdizzjoni tad-Djocesi f'idejn il-Kapitlu tar-Rabat. Snin ilu il-Kapitlu fdaha f'idejn is-St Paul's Tourist Coun- cil li wara ftit abbellixxa l-portiku bi skrizzjonijiet fl-irħam b'diversi lingwi bit-test ta' l-Atti ta' l- Appostli. Ir-rettur preżenti hu l-Kan. Mikiel Agius li b'dedikazzjoni kbira ħoloq f'qasir żmien komunita' ħajja madwar il-knisja kif ukoll qed jieħu ħsieb il-manutenzjoni u l-abbelliment tagħha. Jalla din il-knisja, bħala monument għażiż Pawlin, faccata tal-Gżejjer, tkompli tiġi kkuttivata u toffri servizz u faraġ spiritwali lill- komunita' li tiffrekwentaha u li tikber konsiderevolment fis-sajf bħala post ta' villeġjatura. Jalla din il-komunita' tissaħħah u titħeġġeġ bl-ispirtu ta' San Pawl Missierna li f'dawk l-inħawi għamel l-ewwel mirakli u minn hemm għadu jixħet fuqna l-barka tiegħu. ĠWANN AZZOPARDI Bi pjacir inħabbru li l-Kanonku Ġwann Azzopardi b'digriet tal-Papa Ġwann Pawlu lI, li jġib il- firma tal-Kardinal Angelo Sodano, Segretarju ta' l-Istat tal-Vatikan, ġie maħtur 'Prelatus ad honorem' tal-Papa bit-titolu ta' Monsinjur. Ta' min isemmi wkoll li fit-13 ta' Dicembru 1994 huwa rcieva mill-Gvern Malti il-Midalja għall-Qadi tar-Republika, waqt li fis-26 ta' Jannar 1995 il-Gvern Franciż ħatru Chevalier dans Ordre des PalmesAcademigues u fis-26 ta' April 1995 huwa ġie maħtur Kappillan Magistrali ta' l-Ordni ta' San Ġwann. Dun Ġwann ilu għal 30 sena Kuratur tal-Mużew tal-Katidral fl-Imdina, u huwa wkoll Direttur tal-Mużew tal-Kolleġjata tagħna. Kiteb diversi kotba u studji u ppreżenta 'papers' f'diversi Kungressi f'Malta u barra. Nifirħulu minn qalbna. Il-Festi Tagħna 1998