L-interess ta' James Somerville (1777-1860) fl-ilsien Malti $ 5) ames Somerville, riċerkatur espert u kollezzjonist tal-antikitajiet, kien Skoċċiż minn Glasgow li kellu konoxxenza tajba tal-Malti. Qabel ma wasal Malta, kien Viċi Konslu tal-Maestà Tiegħu fi Tripli. Somerville beda l-karriera ċivili tiegħu f'pajjiżna fl-1817 bħala Maġistrat Ġenerali; biss, is-sena ta' wara nħatar Maġistrat tal-Għassa (wara Archibald Dalzell) u Kollettur tat-taxxi f'Għawdex. Fl-1819 sar Kummissarju għall-iskrutinju tax-xhieda, u fl-1822 laħaq Kollettur tas-sisa u d-dwana. Hu temm xogħlu bħala Maġistrat fl-1834. Jingħad li kien maħbub ħafna min-nies. Il-miġja tiegħu f'Malta kompliet tkebbes fih l-interess assidwu li kellu fl-arkeoloġija. Kien bl-inizjattiva tiegħu u ta' John Otto Baver' li ġew skavati l-fdalijiet preistoriċi tax-Xagħra (magħrufa bħala l-Brockdorff Circle) u tal- Ġgantija f'Għawdex. Somerville, minħabba li ma kienx infurmat biżżejjed, kien jemmen li dawn l-imqades kienu Feniċi. George Whitmore, li qatta' xi snin hawn Malta bejn l-1811 u l-1829, ħalla l-memorji tiegħu fuq il-proċess kollu tal-iskavar; dan ix-xogħol bażikament seħħ fis-snin 1821-23. Minkejja li ma jsemmix lil Somerville, żgur li kien jafu mill-qrib. F'Għawdex, Somerville laqa' għandu lid-Duka Hermann Ludwig Heinrich Piickler-Muskau (1785-1871), kittieb u vjaġġatur Ġermaniż, li baqa' magħruf l-aktar bħala connoisseur tal-arti u disinjatur tal-ġonna. Id-Duka għamel żjara f'Malta għall-aħħar tal-1835; u fl-1840, ippubblika fi Stuttgart id-djarji ħarġa LXXXV 2013 tiegħu, Siidsċtlicher Bildersaal, dwar dak kollu li osserva. Matul il-mawra tiegħu f'Għawdex, ma naqasx li jmur jara l-fdalijiet preistoriċi tax-Xagħra u l-Ġgantija, u apprezza ħafna l-ospitalità tal-eks maġistrat għal Għawdex li kien il-gwida affidabbli tiegħu ' Piickler-Muskau jikteb li għamel kemm-il tentattiv biex is-sit jiġi esproprijat. Iżid li Somerville kien issuġġerixxa lill-Gvern jixtri l-art li kienet tiswa ftit mijiet ta' dollari Spanjoli. L-awtoritajiet offrew 100 dollaru anqas mis-somma li talab is-sid; it-tranżazzjoni falliet, u l-post spiċċa vvandalizzat. Id-Duka jgħidilna li ra b'għajnejh it-tkissir ta' dawn il-fdalijiet mill-bdiewa tal-lokal Somerville kien miżżewweġ mara Griega minn Kreta jisimha Maria; minnha kellu żgur erbat ibniet. Hi mietet fil-31 ta' Lulju 1836. Wara li romol, reġa' żżewweġ fit-22 ta' Ottubru 1839 din id-darba lil xebbamill-Belt,A gata Monreal, li minnha kellu, minn tal-anqas, żewġ subien. L-indirizz tiegħu f'Malta kien 198, Triq l-Ifran, il-Belt Valletta, sewwasew fid-dar fejn qabel kien jgħammar George Ogilvie. Huwa miet fis-17 ta' Frar 1860, fl-għomor ta' 83 sena. $ Aktar tagħrif siwi fuq Somerville jagħtihulna r-Rev. S.S. Wilson, li kien l-aġent Protestant tal-London Missionarv Societv fil-Greċja u Malta bejn l-1819 u l-1835. Fil-ktieb tiegħu Sixteen Vears in Malta and Greece hu jiddeskrivi l-interessi kolti u eklettiċi ta' Somerville li laqa' lil Wilson f'daru stess. Wilson jimplika li Somerville kien tgħallem xi ftit Għarbi meta kien għadu Tripli; għaldaqstant, ma kinitx sorpriża li hawn Malta beda jinteressa ruħu fi lsienna. Bħal ħafna residenti u viżitaturi Ingliżi ta' żmienu, kien jemmen li l-Maltin kienu etnikament imnisslin mill-Feniċi, anki jekk jitkellmu xorta ta' Għarbi 'korrott'. Somerville insista mal-kittiebli f'wieħed mill-irħula Għawdxin kienu jitkellmu lingwali ma tinftiehem minn ħadd ' B'dawn id-dettalji Wilson donnu ried jassigurana kemm Somerville kien interessat fl-ilsien Malti. L-Iskoċċiż Alexander Malcolm'' żar Malta fis-snin 1827-28 u matul mawra ta' ħmistax f'Għawdex iltaqa' ma' Somerville. Fil-memorji tiegħu Letters of an Invalid from Italv, Malta and the South of France (ippubblikat wara mewtu fl-1897) mhux biss jgħid li ltaqa' ma' Somerville personalment imma saħansitra jgħid li dan kiteb dizzjunarju tal-Malti ta' 30,000 kelma kif ukoll grammatika ħafifa. ' Tal-ewwel biċċa xogħol għandna evidenza banda oħra, iżda l-attribuzzjoni tat-tieni hi dubjuża. Ibda biex, Wilson ma jsemmi ebda xogħol minnhom; jgħid biss li f'Malta hu stess ippubblika grammatika ċkejkna tal-Malti fl-istamperija tal-Missjoni.$ Jista' jkun, għalhekk, li Malcolm attribwixxa din il-grammatika lil Somerville bi żball; jekk le, allura, qed nitkellmu fuq żewġ pubblikazzjonijiet differenti. L-għan ta' xogħlijiet simili kien li jipprovdu tagħlim elementari fil-vernakular, biex imbagħad iservu ta' mezz li bih il-poplu rurali u illitterat seta' jitgħallem xi ftit Ingliż ukoll. Wilson iżid li fl-istess kuntest, il-missjunarju Metodista John Keeling (1785-1857) kien ippubblika ktieb tal-qari bil-Malti bil-kliem korrispondenti bl-Ingliż, jismu Krib XI Quari (sic).''Kienet moda diffużakemm fost l-iskulari kif ukoll fost id-dilettanti Ingliżi li kienu jżuru nħawi differenti tal-Mediterran li jikkompilaw vokabularji jew elenki lessikografiċi għal raġunijiet edukattivi u missjunarji, jew sempliċiment għall-interess personali tagħhom, mingħajr l-intenzjoni ta' pubblikazzjoni.5 Hu x'inhu, l-iskop ta' din il-grammatika (jew ktieb ta' qari elementari) jidher tassew modest ħdejn id-dizzjunarju 'monumentali' li kkompila Somerville fis- snin għoxrin. Ħadd ma jaf x'sar minnu dan il-manuskrittli jixhedil-perseveranza u d-dedikazzjoni tiegħu. Għandna evidenza ċara tiegħu f'katalgu mdaqqas jismu appuntu Catalogue of Books, stampat fl-1868, li kien offrut għall-bejgħ minn Bernard Quaritch ta' Piccadilv.'$ F'paġna 622 ta' dan il-katalgu nsibu din in-nota: Din ir-referenza hija illuminanti daqskemm hi problematika. Qabelxejn, in-numru ta' kliem ikkompilat (60,000) ma jirrikonċiljax man-numru mogħti minn Malcolm (30,000). Fis-sew, iż-żewġ ċifri jidhru esaġerati; biżżejjed ngħidu li Vassalli, fil-Ktieb il-Kliem Malti Mfisser bil-Latin u bit-Taljan, magħruf bħala l-Lexicon Melitense-Latino-Italum (Ruma,1796), kien inkluda biss madwar 18,000 kelma. Hu prattikament impossibbli li Somerville għamel qabża kwantitattiva daqstant impressjonanti. Barra minn hekk, id-datac. Id-data li jagħti Griffiths, c. 1827, hija aktar plawsibbli, sewwasew għax Malcolm kiteb dwar id-dizzjunarju wara li żar Malta fl-1828. ħarġa LXXXV 2013 Iż-żewġ xogħlijiet ta' Somerville (jekk verament kienu tnejn) jistgħu jingħaddu bħala mitlufa. Jeżistu dubji serji dwar kemm tabilħaqq kiteb grammatika ċkejkna tal-Malti. Min-naħa l-oħra, id-dizzjunarju, appuntu għax baqa' manuskritt, sa jibqa' ferm diffiċli biex nintraċċawh. Jista' jkun li jinsab l-Ingilterra għand xi kollezzjonist jew għand il-werriet dirett ta' dak l-individwu li kien xtrah għal tliet liri u għaxar xelini wara l-1868. Ara wkoll ittra tal-istess awtur fis-Sundav Times (of Malta) tal-4/8/96. Il-Logutenent-Kurunell Baver serva f'diversi karigi f'Għawdex: Kmandant Militari (1816), Maġistrat Ġenerali (1817), Uffiċjal Ċivili Ewlieni (1819), u Logutenent- Gvernatur (1823). Miet fl-1826. Il-Kurunell (aktar tard Ġeneral u Sir) George Whitmore kien arkitett mar-Ropa/ Engineers. Il-ħidma tiegħu hawn Malta hi aktarx marbuta mar-ridekorazzjoni tat- Teatru Manoel fl-1812 u l-pjanta tal-isptar navali ta' Bigħi. Għal tagħrif bijografiku dwaru, ara l-artiklu ta' Paul Xuereb fil-ktieb Encounters with Malta, ed. Petra Bianchi u Peter Serracino-Inglott (Malta, 2000) 231-33. Piickler-Muskau ħallielna wkoll tpinġija bil-pinna tal-maġistrat u l-familja tiegħu. Għal tagħrif bijografiku dwaru, ara l-artiklu ta' Thomas Freller fil-ktieb Encounters with Malta 245-247, Tagħrif miġbur mis-sit elettroniku http://www.maltafamilvhistorv.com. Tagħrif issinteżizzat minn żewġ ittri tassew interessanti ta' Donald Sultana u Victor G. Griffiths li dehru fis-Sundav Times (of Malta) tal-11/8/96. S. Sheridan Wilson ħa post ir-Rev. Isaac Lowndes; kien anki membru tas-Soċjetà Letterarja ta' Ateni; kien ħabib ħafna ta' Dr Cleardo Naudi; u sakemm dam hawn Malta kkonkluda tajjeb li lsienna kien forma ta' Għarbi Saraċen. 44 Il-MALTI 11 Dankienaktarx Alexander Malcolm Wale (1794-1884), qassis Protestantu membru akkademiku ta' St John's College, Cambridge. Kien ukoll vigarju ta' St Michael's and All Angels mill-1830 sakemm miet. 12 Tagħrif mislut minn ittra ta' Victor G. Griffiths fis-Sundav Times (of Malta) tat- 28/7/96. Fil-ktieb tiegħu, Malcolm jagħti rendikont iddettaljat tas-soġġorn tiegħu f'Malta — rendikont ta' 223 paġna. Keeling, membru tal-Weslevan Missionarv Societv, kien attiv f'Malta fis-snin 1824-32, u bl-għajnuna tal-Professur Cleardo Naudi (1781-1837), li kien ikkonverta għall-Protestantiżmu, kien ħa ħsieb it-traduzzjoni tat-Testmentil-Ġdidu ta' testi reliġjużi oħra mill-Ingliż għall-Malti. Issa nafu li fl-1831 il-Weslevan Missionarv Societv ħarġet Ktieb il-Qari għat-Tfal, imfassal fuq l-ortografija ta' Vassalli, filwaqt li fl-1832 ħarġet Ktieb il-Qari fuq Bosta Ħwejjeġ, Maħtura minn Kotba Kattoliċi, b'test parallel bil-Malti u bl-Ingliż. 15 Hekk kien għamel pereżempju John Cam Hobhouse, il-ħabib ta' Lord Bvron fil- Greċja meta kkompila miklem tal-Albaniż. Nafu b'dizzjunarji simili jew listi ta' kliem miġbura fi Sqallija, id-Dalmazja, l-Illirja, u l-inħawi mbiegħda tal-Imperu Ottoman. 16 Kopja ta' dan il-katalgu kienet f'idejn is-Sur Patrick Formosa, almenu sal-1996.