FRANCESCO SAVERIO SCIORTINO Arkitett u Skultur (1875-1958) Din is-sena jaħbat għeluq il-ħamsin sena mill-mewt ta' bniedem li ħalla fir-raħal tagħna monument ħaj tiegħu; Francesco Saverio Sciortino. Xieraq, li meta nħarsu lejn il-Bażilika tagħna, b'mod speċjali lejn il-koppla, in-navi u l-faċċata, niftakru f'dan il-bniedem li ħalla l-marka tiegħu f'raħalna b'dawn l-opri li jagħmlu ġieħ lill-Bażilika tagħna li hija l-qalba tal-membri tal-komunità nisranija ta' din il-parroċċa. Għalhekk, f'dan il-ħamsin anniversarju mill-mewt tiegħu, tkun ħaġa f'lokha li nagħtu ħarsa lejn ħajjet dan l-arkitett u skultur, kif ukoll dwar diversi xogħlijiet li għamel f'raħalna. Francesco Saverio, bin Ġużeppi Sciortino u Saverja Said twieled fit-12 ta' Novembru, 1875 IR Ħaż-Żebbuġ, Maltal. L-għada, ġie mgħammed mill-Arċipriet Dun Pietru Bartolo u l-parrinijiet tiegħu kienu Antonio Sant mill-Mosta u Victoria Sciortino. L-ismijiet li tawh kienu: Francesco Saverio, Anġlu, Ġużeppi u Filippuż. Antonio Sciortino, skultur magħruf Malti li għamel isem kien jiġi ħuħ, ilwaqt li Lazzaro Pisani, pittur li wkoll għamel isem, kif ukoll rabat ismu man-Nadur għax kien hu i pitter is-saqaf tal-Bażilika tagħna, dan kien jiġi kuġinuh. Dwar tfulitu ftit li xejn nafu, iżda jingħad minnu stess li hu kien bin il-bdiewa u meta kien għadu daqsxejn ta' tfajjel kien imur jirgħa l-bhejjem a' missieru. Nistgħu ngħidu li ż-żerriegħa li wara żviluppat f'ħila kbira kienet fih sa minn żmien tfulitu. Waqt li jkun jirgħa l-bhejjem, biex jgħaddi l-ħin, kien jintasab fuq xi ħajt u b'ġebla tal-franka u mus f'idu kien jehda jimmudella xi figura. Meta beda jitfarfar, kien kuġinuħ Lazzaro Pisani li laqqa' , liż-żagħżugħ Sciortino ma' skultur famuż, il-Professur Vincenzo Cardona, li wara sar l-għalliem Francesco. Barra minn hekk, l-artist żagħżugħ kien ispirat mix-xogħol ta' skultur ieħor li ma tantx jingħata mportanza, Giulio Moschetti li fl-1891 ġie Malta biex jimmudella il-bust tal- Markiż Buġeja. Lazzaro Pisani ħa lil Sciortino biex jara dan ix-xogħol ta' Moschetti. Jidher li Moschetti ikkultiva f'Sciortino ix-xewqa li jmur jistudja Ruma. Fl-1895, Francesco Saverio pproduċa l-mudell għall-biċċa xogħol fl-altar tal-knisja ta' raħlu, Ħaż-Żebbuġ, fuq disinn ta' Lazzaro Pisani. Dan huwa xogħol ta' ħila għal skultur żagħżugħ bħal ma kien Sciortino (kellu għoxrin sena). Il-kuntatti li kellu Lazzaro Pisani f'Ruma swew mitqlu deheb meta Sciortino telaq minn Malta biex mar jistudja Ruma. Dan seħħ fis-sena 1897, meta kellu 22 sena. F'din il-belt, Francesco Saverio kien akkumpanjat minn ittra ta' rakkomandazzjoni miktuba minn kuġinuh Pisani lil ħabibu f'Ruma li għenu jidħol f'Regio Istituto di Belle Arti. Sciortino hawn studja l-arti ta' l-iskultura, l-arkitettura u dekorazzjoni. F'dan l-istess perjodu, huwa attenda wkoll klassijiet ta' filgħaxija fil-Municipio. Dan kien joffri kors fid-dekorazzjoni ornamentali taħt il-Prof. Biex nagħti ideja tal-ħila ta' dan l-artist, insemmi eżempju wieħed. F'Regio Istituto di Belle Arti, Sciortino iddistingwa lilu nnifsu - bħala wieħed mill-aqwa studenti u rebaħ l-— sinsriutersumaż oinotsiza t sar ta arji Ġm vs Si lm ewwel premju cur laude fl-istudju tan-nude iebes ta EA a inert fl-eżamijiet annwali ta' l-1902. F'dan il-każ, Ti/97W7 ini iiiie l-artist kien irrapreżentat bl-iskultura li turi 'Il-Martirju ta' l-Assedju tal-Forti Sant'lermu'.Wara li temm l-istudji tiegħu bl-ikbar unuri, huwa mar Milan fl-Accademia di Belle Arti f'Palazzo Brera biex ikompli jistudja. Hawnhekk kien taħt it-tmexxija ta' l-iskultur Eugenio Butti. F'dan il-perjodu, Sciortino pproduċa l-ewwel xogħolijiet tiegħu għal Malta '. Kien proprju ġewwa Milan li Sciortino ltaqa' mal-Kan. Martin Camilleri minn Nadur li aktar tard kellu jkun Arċipriet ta' l-istess parroċċa. Din il-laqgħa ta' Sciortino mal-Kan. Martin kellha tkun il-bidu ta' sensiela ta' kumissjonijiet li Sciortino kellu fin-Nadur u li bihom, rabat ismu ma' dan ir-raħal. Fl-ewwel snin tas-seklu għoxrin, Francesco Saverio kien għalliem ta' l-arti u d-disinn fl-iskejjel tal-gvern. Ġie mqabbad ukoll fuq biċċa xogħol oħra, din id-darba mill-gazzetta Dailv Malta Chronicle sabiex jagħmel monument tal-Markiż Giuseppe Scicluna fil- ġnien tal-Mall, il-Furjana. F'dan l-istess perjodu, Sciortino ħadem bosta monumenti għal oqbra ta' nies importanti fosthom dak ta' Sir Temi Zammit u għall-familji nobbli bħal ta' Apap Testaferrata u Navarro. Fl-1911, ġie nkarigat biex jorganizza The Coronation Exhibition ta' Londra. Għal din il-wirja, huwa esebixxa sitt statwi li jirrapreżentaw suġġetti differenti flimkien ma' disgħa oħra b'tema folkloristika. Fost dawn l-istatwi nsibu waħda bit-titlu ta' Dames de L'lle De Malte li tiffigura mara bl-għonnella, tipikament il-mara Maltija. Din l-istatwetta kisbet ħafna tifħir u ġiet esebita kemm-il darba f'wirjiet internazzjonali'. Mill-1914 'il quddiem, l-istorja ta' Sciortino tieħu xejra differenti milli kellha qabel, mhux biss, imma din ix-xejra ġdida fil-ħajja ta' dan l-artist kienet qed tirrifletti wkoll is-sitwazzjoni li kien hawn f'Malta u fl-Ewropa ta' dak iż-żmien. 110 L-IMNARJA 2008 Qed nirreferi għas-sena 1914. Fl-Ewropa kien ilu jinħema kull ma' kien meħtieġ biex fl-aħħar tfaqqa' gwerra li qatt ħadd ma kien ra bħalha fl-istorja tad-dinja. Dan seħħ tassew għax fl-1914 faqqgħet l-Ewwel Gwerra Dinjija, li kienet meqjusa bħala l-Gwerra l-Kbira li kellha ttemm il-gwerer kollha. Għalhekk, ma setgħax jonqos li s-sitwazzjoni f'Malta kienet ukoll xi ftit f'atmosfera ta' tensjoni. L-aktar, għaliex Malta kienet kolonja Ingliża, u bla dubju l-Ingliżi kienu qed iħejju ruħhom għall-gwerra anke f'Malta. Francesco Saverio fl-1914, ħass li f'Malta ma tantx kien baqa' xogħol u allura emigra lejn il-Kanada, sewwa sew f'Montreal. Hawnhekk mill-ewwel stabilixxa ruħu u ħadem statwi ornamentali, dekorazzjoni fis-swali u fid-djar tas-sinjuri u anke għamel xogħolijiet ta' arkitettura. Il-fama tiegħu xterdet saħansitra minn Halifax sa Vancouver. Ma naħsbux li dan is-suċċess ġie waħdu jew inkella li ġie mingħajr tbatija ta' xejn. Sciortino, bħal kull bniedem ieħor li emigra lejn pajjiż imbiegħed kellu jbati u jagħmel ħafna sagrifiċċji biex irnexxa. Dan, minn banda kompla jżidlu l-fama li diġà kellu, u mill-banda l-oħra ġibed iktar kritiċi ta' l-arti. Fis-sitta u erbgħin edizzjoni ta' l-esebizzjoni ta' din l-akkademja, Sciortino pparteċipa b'erba' xogħlijiet. Fuq dawn ix-xogħlijiet, l-iskultur qala' ħafna kliem ta' tifħir mill-pubbliku kif ukoll mill- istampa. Tajjeb li ngħidu wkoll, li xogħolijiet minn tiegħu ta' din il-ħabta saru anke fil-knejjes, bħala eżempju nieħdu l-Via Sagra li għamel għall-knisja ta' San Ljun f'Montreal West. Fl-1924, iżżewweġ lil l Marguerite Grenier li kienet armla ta' Armand Daoust u minn dan iż-żwieg kellhom tifel bl-isem ta' Joseph. Sciortino ħalla l-kanada u mar f'Malone, l-Istati Uniti ta' l-Amerka. Ftit taż-żmien wara, mar lejn New Vork, fejn issieħeb mall-Union of Sculptors and Modellers li minnha kien jiġi kkumissjonat għall-xogħolijiet fil-qasam tiegħu. Hadem għal tmintax-il xahar f'Boston ma ħamsa u għoxrin artist internazzjonali. Minn Boston mar lejn Hartford u Philadelphia fejn ħadem għal madwar sena, sakemm reġa' lura lejn New Vork u hawn ħadem għal sentejn sħaħ ukoll fuq statwi dekorattivi. Ħadem għal sentejn ukoll ġewwa Ħavana, il-kapitali ta' Kuba. Dawn kienu żminijiet ta' ħafna nċertezzi minħabba s- sitwazzjoni politika u ekonomika xejn sabiħa li kienet qed tiżviluppa. Minħabba dan il-fatt, ħafna mix-xogħol ta' Sciortino huwa mxerred f'ħafna postijiet u mhux dejjem dokumentat. Biex jaħrab mill-krizi ekonomika u bill-biża' li jispiċċa bla xogħol, reġa' lura lejn Montreal u wara mar Toronto. Ġewwa Toronto sab xogħol ġo funderija, imma wara ftit taż-żmien din il-funderija, flok kompliet taħdem fuq affarijiet artistiċi, bdiet tipproduci affarijiet militaril Għal din ir-raġuni, reġa' lura lejn Montreal, fejn għamel erba' snin b'xogħol mill-inqas, għalhekk, fl-1939 iddeċieda li jerġa' lura Malta. Proprju f'din l-istess sena, Sciortino kellu jsib ma' wiċċu it-Tieni Gwerra Dinjija. Nistgħu ngħidu li din il-gwerra laqtet lil Malta iktar mill-ewwel waħda. Minbarra l-bumbardamenti mit-Taljani Faxxisti u l-Ġermaniżi Nażisti, l-Maltin u l-Għawdxin batew ġuħ u għaks u l-pajjiż kien waqa' fi stat ferm ikrah, għalkemm xorta waħda baqa' jirreżisti, taħt tmexxija għaqlija Ingliża, lill-għadu sa l-aħħar. F'dan il-perjodu nsibu lil Sciortino jagħmel xi xogħlijiet fil-knisja ta' Ħaż-Żebbuġ. Mill-bqija, ftit li xejn ħadem xogħol ta' l-arti. Fl-1950 ħadem il-monument għal fuq il-qabar tal-familja tiegħu stess fiċ-ċimiterju tal-Qalb ta' Ġest f'Ħaż- Żebbuġ. Fl-1954, Sciortino reġa' lura lejn il-Kanada, fejn irtira mix-xogħol ta' l-iskultura peress li l-vista kien nagsitlu ħafna. Huwa kien joqgħod f'Oka, raħal żgħir li jinsab 35 mil 'l bogħod minn Montreal. Kien iqatta' l-ħin liberu tiegħu fil-kampanja minħabba l-interess li kellu fin-natura. Francesco Saverio Sciortino miet f'Oka fl-1 ta' Settembru, 1958 fl-età ta' 84 sena u jinsab midfun fil-qabar tal-familja li kien iddisinja hu stess ġewwa Ħaż-Żebbuġ. Francesco Saverio Sciortino u x-xogħlijiet tiegħu fin-Nadur Issa, wara li tajt ħarsa lejn ħajjet dan l-artist, xieraq li nitkellem ftit dwar xi xogħolijiet tiegħu fin-Nadur. Dawn ix- xogħolijiet mhumiex ftit, u jvarjaw minn proġetti kbar bħat-tibdil u t-tisbiħ tal-Kolleġġjata għal relikwarju u sett fanali. Nibda bl-aktar proġett kbir li daħal għalih Sciortino fin-Nadur. Tħares mil-liema naħa tħares lejn il-knisja, dejjem ser tilmaħ l-intervent ta' Sciortino, issa l-koppla, n-navati jew il-faċċata. Dan il-proġett nistgħu ngħidu li kien l-ewwel proġett. kbir ta' Sciortino fin-Nadur. Il-laqgħa ta' Sciortino mal-Kan. Martin Camilleri ma' waqfitx l-Italja, imma kompliet tissaħħaħ. Martin għaraf mill-ewwel il-ħiliet ta' dan l-artist u għalhekk afdalu f'idejh it-tkabbir u t-tisbiħ tal-knisja tan-Nadur. Dan il-proġett kien ilu jberren f'moħħ dan il-qassis mill-1897. Biex nagħti xhieda primarja tar-relazzjoni bejn Dun Martin u Sciortino, ser nikkwota x'qal Sciortino nnifsu: Kont Ruma, nistudja fir-Regio Istituto di Belle Arti, Lejn l-1900, wasal Dun Martin, kanonku tan-Nadur t'Għawdex…biex jistudja fl- Università Gregorjana. Hu sab alloġġ f'kamra tmiss ma' tiegħi, fil-kwartier Prati di Castello. Meta konna nkunu liberi, id-diskors kien jaqa' fuq l-arti u fuq ħwejjeġ oħrajn. Konna mmorru naraw monumenti ta' arkitettura u skultura. Jien kien ikolli noqgħod infisser u nagħmilha ta' gwida. Jidhirli li Dun Martin reġa' lura lejn in-Nadur fl-1901, u jiena mort lejn Milan għal sena fl-Accademia di Belle Arti, f'Palazzo Brera. Il-proġett tat-tkabbir tal-Knisja beda jseħħ fl-1904. Hawn ukoll ser nikkwota x'qal Sciortino dwar kif ġie kkumissjonat għal dan il-proġett: Fis-sena 1908, jiena erġajt lura lejn Malta. Madwar sena wara (1904), ġie għandi Dun Martin u fissirli li ried ikabbar il-knisja. Issokta jgħid ti, billi kien jaf xi studju għamilt u x'ħila kelli, ried ifittex lili qabel ma jmur għand oħrajn. Jiena qbiżt qabża san-Nadur, eżaminajt tajjeb il-knisja, u aċċettajt li nidħol għall-opra. Dun Martin ordnali naħdem fuq pjan arkitettoniku possibilment differenti minn dak tal-knejjes l-oħrajn kollha tal-gżejjer tagħna. Hu kien qed iħossu ispirat mill-knejjes li aħna t-tnejn flimkien konna żorna f'Ruma. Hu qalli wkoll: 'Niżgurak li nħallsek għall-pjanta arkitettonika tiegħek; imbagħad, għax-xogħol tal-kostruzzjoni, nistgħu nagħtu bidu, imma l-flus huma neqsin. Għalhekk nittama f'Alla u ma naqtax qalbi'. Dak iż-żmien, jiena kelli 27 sena. Wara l-istudji tiegħi fl-Italja, din kienet l-ewwel opra ta' din ix-xorta. Żgur li ridt nirnexxi. Dħalt għall-istudju tagħha b'entużjażmu. L-IMNARJA 2008 111 Mhux l-intenzjoni tiegħi li nidħol fid- dettal tax-xogħolijiet ta' Sciortino fin-Nadur. Imma xieraq li nispjega x'kienu dawn ix-xogħolijiet. Il-koppla tan-Nadur tabilħaqq kienet xi ħaġa ġdida f'Malta u Għawdex. Hija koppla oriġinali, mibnija fuq stil rinaxximentali tas-seklu sbatax. Kienet l-ewwel koppla li kisret ir-rekord tan-nofs ċirku. Fi kliem ieħor, l-ebda koppla f'pajjiżna ma kienet tiskorri n-nofs ċirku. Tabilħaqq hija koppla armonjuza u proporzjonata kemm fit-tul, wisa' fit-twieqi u anke fil-prespettiva tagħha. Anzi, dan kollu għal ftit ma ġiex miġjub fix-xejn. 2… Martin beżali l-knisja tan-Nadur ma kinitx tiflaħ ia we: għal dak il-piż ta' koppla bħal dik. Dan kien Il-koppla tan-Nadur waqt li qed tinbena għajdut reali. Imma Dun Martin kellu l-kuraġġ li jafda f'idejn Sciortino. Tabilħaqq li rnexxiet u għadha tista' titgawda sal-lum fl-oriġinalità tagħha'. Minn ġewwa, id-dekorazzjoni ta' l-intern, huwa xogħol mill-ifjen ta' Sciortino. Ix-xogħol kien maħdum minn Pawlu Falzon fil-ġebla Maltija. It-twieqi agħha huma fost l-aqwa aspetti li jsebbħu din il-koppla'. Barra minn hekk, saru wkoll navi, li ġew iddisinjati biex jarmonjaw il- umplament tad-disinn. In-Navi ġew twal it-tul tal-korsija l-qadima u iktar, b'hekk il-knisja tan-Nadur kienet tkabbret ħafna iktar milli kienet qabel. Pawlu Falzon kien l-iskultur li ta kontribut kbir fix-xogħol ta' dan il-proġett kollu. Il-faċċata, żgur li tiddomina l-pjazza an-Nadur bil-ġmiel tagħha. Mhijiex il- aċċata li soltu naraw f'ħafna rħula ta' Malta u Għawdex, anzi hija pjuttost iktar f umplessa u animata b'tali mod li kull f min jaraha jibqa' mpressjonat bid-dehra - U i majestuża tagħha.Tajjeb li nsemmi wkoll Ix-xogħol tat-tkabbir u tisbiħ tal-Knisja tan-Nadur i Sciortino reġa' ġie mitlub jżid statwa fil- aċċata lejn in-nofs tas-seklu għoxrin, filfatt din l-istatwa saret u tirrapreżenta l-virtujiet teologali: Fidi, Tama u Mħabba. Dan il-proġett kollu tat-tkabbir tal-knisja, Sagona jikkummenta hekk fuqu: 'dan (ix-xogħol) huwa probabilment l-iktar mertu arkitettoniku importanti tiegħu'', Illum il-ġurnata għandna l-vantaġġ li nħarsu lura lejn dak li ġara, mhux biss, imma għandna ammont ta' ritratti ta' din il-biċċa xogħol tassew kbira meħudin minn Mikieli Farruġia. Għalhekk nistgħu nqabblu l-knisja tan-Nadur qabel u wara l-proġett. Evidentament ħadet xejra ġdida u aktar sabiħa. Dan kien wieħed mill-ikbar proġetti ta' Sciortino li żġur jibqa' jfakkru għal ġenerazzjonijiet sħaħ. Barra minn dan kollu, hemm xogħolijiet oħrajn tiegħu, li tagħhom ser nagħti ħarsa. Wieħed mill-ewwel xogħolijiet ta' Sciortino huma d-disinn ta' sett fanali tal-purċissjoni għall- konfraternità ta' San Pietru u San Pawl. Skond Mark Sagona, din hi waħda mill-iktar objects d'art interessanti li hemm fil-Knisja tan-Nadur. Dawn ġew prodotti meta l-artist kien għadu student fl- Accademia di Belle Arti fi Brera, Milan, allura lejn l-1903. Dan kien, biex ngħid hekk, l-ewwel frott tal-ħbiberija bejn Sciortino u l-prokuratur tal-konfaternità ta' San Pietru u San Pawl il-Kan. Martin Camilleri, li wara sar Arcipriet tan-Nadur. Dawn huma uniċi fl-għamla tagħhom fil-gżejjer Maltin, speċjalment fil-mod ta' kif jinqatgħu mill-kunċett tradizzjonali tal-fanali. L-iktar ħaga nteressanti fihom hija bla dubju, l-globu. Dawn iż-żewg fanali għandhom sens ta' sempliċità li huwa karatteristiku ta' Sciortino. Din is-sempliċità hija magħquda ma' element modern li juri l-ħila ta' dan l-artist. Fl-okkażjoni ta' l-inawgurazzjoni tal-koppla tan-Nadur, fl-1915 ġie mżanżan relikwarju li fih kien jiġbor ir-relikwi ta' San Pietru u San Pawl. Id-disinn tar-relikwarju kien ta' Sciortino u nħadem minn Pawlu Falzon minn Ħal Balzan. Skond Sagona, dan ġara qabel l-1914, eżattament qabel ma' emigra lejn il-Kanada. Dan huwa xogħol differenti minn oħrajn li għamel Malta. Qabel xejn irridu niskopru sa fejn wasal ix-xogħol ta' Sciortino u fejn beda xogħlu Falzon. Problema oħra hija li probabilment, l- Arcipriet Camilleri jew il-benefatriċi tar-relikwarju Rosaria Agius, kienu qed isostnu fuq Sciortino biex iżomm mal-barocclietto. Dan ir-relikwarju għadu sal-lum fil-kaxxa originali tiegħu magħluq. Huwa mtajjar ta' mertu artistiku konsiderevoli, fuq l-istil barocchetto, maqsum fi tlett partijiet: pedestall tqil, is-sieq Ta EA AN Ir-Relikwarju li sar fl-1915. tiegħu u fuqha hemm il-kontenitur tar-relikwi. Fuq nett insibu żewġ friegħi bis-salib fin-nofs. 112 L-IMNARJA 2068 Proġett kbir ieħor ta' Sciortino kien l-orgni tan-Nadur u l-proġett tal-gallerija. Sciortino nnifsu kkunsidra din il-kummisjoni għal dan il-proġett bħala xi ħaġa importanti ħafna u kien jaraha bħala l-pass finali li jgħaqqad u jarmonizza il-kumpless kollu: 'bil-gallerija ta' l-orgni jew cantoria, l-ikbar difett arkitettoniku, li kellu jiġi kkoreġut fil-knisja, ġie eliminat', sqarr hu stess. Ix-xogħol beda f'Settembru, 1949. Ix-xogħol huwa dokumentat b'mod tajjeb, Sciortino rċieva l-ewwel ħlas fit-28 ta' Dicembru, 1949 u l-aħħar pagament fis-17 ta' Settembru, 1951. B'kollox irċieva mhux inqas minn £850. Għax-xogħol ta' l-injam kien responsabbli Giovanni Falzon, u dan kien imħallas £269.2s għal xogħolu. Imbagħad, minn naħa l-oħra, Sciortino ħadem ix-xogħol tiegħu f'daru, li kienet f'Birkirkara. Skond Sagona, il-gallerija hija bicca xogħol ta' ħila artistika u jistqarr li 'għalkemm ix-xogħol huwa produzzjoni li ġiet tard fil-karriera ta' l-artist, imma xorta waħda hija tirrifletti ħafna elementi ta' l-arti ta' Sciortino.' U. F'moħħu, l-artist kellu li jagħmel spazju biżżejjed biex toqgħod orkestra jew kor. Fil-faċċata ta' din il-gallerija jispikkaw il-figuri ta' l-anġli u fihom, Sciortino jlaqqa żewġ temi mportanti: ir-rapreżentazzjoni tal-cantoria u l-kunċett tat-talb. Irridu niftakru li din hija gallerija li ġiet ddisinjata għal ġo knisja u allura, billi l-kant huwa mezz ieħor ta' kif titlob, dawn iż-żewg temi, ta' cantoria u talb jitwaħħdu flimkien b'mod armonizzat. Sciortino stess stqarr li 'il-karattru ta' din il-gallerija mhux tejatriku bħal ma' hu prodott f'diversi knejjes f'Malta u Għawdex. Il-gallerija tagħna hija ta' karattru reliġjuz u ekkleżjali, bħal ma' xogħol f'postijiet ta' talb għandu jkun''$. Interessanti l-fatt kif Sciortino jgħid 'il-gallerija tagħna', tant kien marbut ma' din il-knsija li kienet iġġorr magħha tant siegħat ta' xogħol u dedikazzjoni fil-ħajja ta' dan l-artist. Biex tikkumplimenta l-gallerija, sar ukoll xogħol biex jissebbaħ l-orgni. Għaldaqstant, Sciortino ddisinja struttura f'forma ta' arkata tistrieħ fuq żewġ pilastri. Franċesco Saverio Sciortino jibqa' bniedem imfakkar għal ġenerezzjonijiet sħaħ fin-Nadur għax-xogħol li wettaq. Nistgħu ngħidu li għal dan l-artist, in-Nadur kien wieħed mill-iktar postijiet li fihom ħalla xogħlijiet f'ħajtu. Dan kollu għamlu fuq ir-rieda ta' missirijietna li kellhom mħabba lejn il-maqdes tagħhom li fih għadna nistgħu nidħlu Ilum u, barra li niftakru fihom u f'min ħalla l-opri tiegħu hemm, nkomplu nużawh bħala d-Dar t'Alla, l-istess bħal ma' għamlu missirijietna meta qabbdu lil Sciortino biex isebbaħ dan il-maqdes bil-għan li d-Dar t'Alla tkun post xieraq li tilqa' lill-Ħallieq u l-Missier tagħna. Kortesija tar-ritratti: Sit elettroniku ta' Ħaż-Żebbuġ, Malta: Camilleri, Dun Dumink, 75 Sena mill-Inawgurazzjoni tal-Koppla tal-Bażilika tan-Nadur, 1990 (ritratti numri: 2,3,4) 2 Camilleri, Dun Dumink Francesco Saverio Sciortino, Artiklu f'pubblikazzjoni: 75 Sena mill-Inawgurazzjoni tal-Koppla tal-Bażilika tan-Nadur, 1990, pġ. 6 Bonnici, Alexander, In-Nadur: Ġrajjiet kolleġġjata u Bażilika Imxebilkin fil-ħajja Soċjali ta' Għawdex, Vol 1I,1984, pġ 258. ' Ibid. pġ. $ Camilleri, op.cit. pġ.22-23. 9 Sagona, op.cit. pġ.66-67 10 Ibid, pġ.50 1 Ibid. pġ.28. 2 Ibid. pġ.52-54 35Tbid, pġ.54-58 $ HIbid, pġ. 15 Ibid, pġ. 16 Ibid, pġ.58-64 Għal servizz komplut ta' funerali f'Kull hin tal-ġurnata (anke bil-lejl) cempel lil SI d joe Curmi tal-Girbi LA IAEA Triq il-Knisja, Nadur fuq tel no: 2155 5276 / mob: 7956 5493 the cosv little lounge f Prezzijiet moderati fiafna fuq KA twiebet importati minn barra u ta' Malta NADUR SQUARE — GOZO : L-IMNARJA 2008 113