ŻIEDA TA' KLIEM U TIFSIR Ta' V.MIFSUD BONNICI (miġjub minn Ġ. CASSAR PULLICINO) (Jaqbad ma' Leħen il-Malti, Għadd 10,1966) s SABBAT — żarbun. 'Newwilli s-sabbàt, Maf', għax illum ma rridx nimxi bil-ġilda tal-fart (qorq)'. SABBELLA — kola, duda żgħira sabiħa, tleqq u mżewqa, milli jtiru; tgħix fuq il-ħaxix ħafna, fuq ix-xewk tad-demm ta' Kristu, Iż-Żwieten jgħidulha barbaxibħa, SABREĊ — Is-sabreċi Tal, 'Capperil', lag. SAFAR — Il-mibegħta tal-ħwejjeġ fis-suq ta' barra, 'Dil-ħabta l-qoton m'hawnx safar tiegħu'. SAFFA — lsaffi l-qoton, inaqqih, jaqla' minnu biex li jibqa' jkollu fejn jikber, SAĦFA — Il-wiċċ jew waħda miż-żewġ uċuħ tal-werqa ta' kull qalba li taqleb ktieb; paġna, SALINA (jew SLAN) — roqgħa raba' b'mogħla xiber trab, u . taħt blat, tAvolja fuq is-slajjen isiru għelejjel'. SAMROTTA — Il-ġebla ta' taħt l-ewwel ġebla tal-ħnejja, Huma samrotti l-ewwel ġebliet sa ma l-ħnejja tiġi biex taqleb. SAMSAR — fis-sens ta' 'taqla', tigdeb'. 'In-nies tħobb issamsar', SANANIKK — xħiħ ħanżir; bl-Ingliż curmudgeon, SANNAR — biċċa kverta n-naħa tal-poppa jew tal-pruwa. SANTERMU — ajru grass. SAQJA — Għalqa fiha saqja(jiġifieri saqja waħda, kemm issaqqiha darba); ftit ħamrija, SARSAR — Dewwenm, tamma, ħalla 'l dak li jkun mil-lum għall-għada billi għaddieh bi kliem ħelu; 'titlob ix-xogħol u ssib min isarsrek', Ħàt jew ħàrer b'ponti rqaq fuq xulxin biex timla u tiġbor fejn hu msellet, ' sar- sru tajjeb bil-ħajt tal-ħarir; tinglessi u ssarsar', SATRA — Pudore, 'Għożż dejjem satrek, ja xbejba', SBATAX — Fis-sbatax, f'nofs in-nhar nieqes kwart, SBRIGA — dik li jagħġnu biha, stanga li titla' u tinżel u jixteħtu fuqha bit-toqol ta' ġisimhom kollu biex ifattru sħiħ l-għaġna; magħġna, SEFAH — Tittajjar bejn wieħed u ieħor f'għoli, f'wita wieħed, bħal ben- niena mxejjra fuq ħabel twil; tiġri minn hawn għal hinn imma żżomm akkwata waħda. 'Raw ix-xwieni Torok jissieħfu fil-baħar tagħna', 'Tarma tisfaħ il-gallina'. SEFAĦ, JISFAĦ — Tkebbeb it-tajjar fuq ħafna qasab imwaħħlin bħal utieti ma' ħajt, u jġibuh katina twila. SEFĦA — Bħal dawwara kbira, SEHEM — Biċċa tal-moħriet; dik li tidħol ġol-bejta u jwaħħlu l-katrun jew marbat fiha. Is-sehem jagħmel minkeb mad-driegħ, SEJF — Biċċa tal-moħriet; ikun imwaħħal mill-bejta għas-sehem, SEKKEK — Ħarat bis-sikka jew kemm jaqla' t-tul tal-wiċċ biss. SELAĦ, JISLOĦ (il-baħar) — Għamel, jagħmel; qala', jaqla' minn ġo fih ħalel kbar wara xulxin qisu qiegħed jinstelaħ, SELHA — Biċċa ħajt (aktarx tas-sejjieħ) imwaqqa'; fetħa fit-trunċieri jew fil-ħitan, 'Baqa' ftit slieħi għar-rfigħ'. Jissejħu slieħi l-ġonot im- waqqgħin mill-ħitan tas-sejjieħ. Selħa kbira jgħidulha prexxa, SELLUM — Raba' qiegħed maqlub, ħbula ħbula fuq xulxin, mhux wati, SELLIEH — Merħi, għax bħallikieku jisloħ sikwit. Ara l-qawl: 'Il-fellieħ jobgħod is-sellieħ'. SENDAQ, ISENDAQ — Ġamma' l-flus fis-senduq, 'Sendaq u barraġ'. SENDUQ — Halla kbira tal-baħar. SENSLA — Dik il-biċċa ħadida msensla ħoloq ħoloq miżjuda fil-lġiem li meta dan ixxiddu f'ras il-bhima tiġi madwar geddumu; sarretta, ' SERRA — Moħħ għal meta tħaddmu biex timxi sew fid-dinja; it-tħaddim tal- moħħ li jħallik f'sessik, 'Qisu bniedem bla serra'; 'Is-serra tagħha (moħħha) marret'. SERREP, ISERREP — Ġera, jiġri 'l hawn u 'l hinn bħas-serp jew bħal triq is-serp, ''Triq għaddejja sserrep'; 'Nara sarbut nar iserrep fl- ajru', SETTIEĦA — Ħaġa mxerrda; 'settieħa ta' trab u ġebel. SFIRR — Bċejjeċ, aktarx tal-ħadid li mhux tajjeb; raċanċ tal-ħadid, SFUNKTA (jew SFUNETU) — M'aħniex, ħorrox borrox. Dal misem jidħol f'kollox u dejjem ifisser 'mhux kif imiss', bħal 'kitba sfunkta', tgħaskar sfunktu', 'taħdit sfunktu', 'għasafar sfunkta', SIBER, JISBER — Tagħti żmien, terħi lil min għandu jtik ftit żmien ieħor, 'Hadnieh biex jisbirlu'; 'Isbirli xahar ieħor'. SIDRA — Qawl tal-ħajjata, 'baretta'. Ukoll 'il-wiċċ jew il-faċċata tal- kuxa jew forn', SIEL — Kellu jagħti, 'Tini li ssielni (għandek ittini) u mur'. SIEGĦA — Siegħa lejl, i.e. ta' l-imwiet, SIEGĦ — Erba' kejliet, Dil-kelma qisha usiegħ, jiġifieri jasa', dak li fih, daqshekk wisa'; nisilha minnha fiha. SIES — Dak li jofroq għalqa mina oħra u ma jkunx ħajt imgħolli iżda ħanek tal-ġebel, tal-ħamrija, jew bordura tal-ħaxix, SIĠAR — Siġar tal-ħalib, tal-bajtar, tat-tin, tal-parsott, tat-tin bżenguli, tal-farkizzan, SIKKAN — bagħli, taba' li ma jissaqqiex, bil-maqlub ta' saqwi. SIKKA — Dik il-biċċa tal-moħriet ta' l-azzar li taqsam il-ħamrija u taqla' t-tub; tkun imdaħħla ġol-bejta, SIJA, ISSIJA — tmexxi d-dgħajsa la ġenbha; la 'l quddiem u lanqas lura. SILA, JISLA — Sogħob, jisgħob. Sila bih, sogħob bih. SILFA, SLEJJEF — L-aħħar jumejn ta' jannar, hekk imsejħin għax taparsi jissellifhom minn għand Frar, L-ewwel silfa, it-tieni silfa, SILEM, JISLEM — Wasal fl-aħħar. 'Silem fl-aħħar il-Messija L'ilu n-Nabi lilu jsieħ'. SILET, JISLET — Silitli ruħi, ġiebli ħniena, SINED (fil-ktir ISINDA) — Ħbula ta' raba' fuq wied qegħdin slielem slie- lem; ħbula ta' raba' f'wita' wieħed; raba' minn qiegħ il-wied sa taħt il-ġebel, jiġifieri sa taħt dejl il-muntanja, bħalkieku 'is-sinda, jew l-isinda tal-Baruni ta' Buleben', 'naħdem fis-sined tagħna', SIRDA — 'Sirda ta' fewġa'. 'X' sirda tielgħa minn dal-wiedi' Kesħa żejda mħallta bl-indewwa fix-xitwa, jew sħana żejda mħallta bit-tmewwiġ fis-sajf, 'Ara x-xemx x'isserredi' MI SIREĠ, JISREĠ — Qata', jaqta' l-art ħmiemel ħmiemel; iwaqqaf il-gefun u jgħaddi s-swieqi biex iterret. 'Jekk ma tisreġx ma tterretx sewwa', Jagħmel l-oħfla l-ġennien, fl-ortiet, iqassamhom ħmiemel ħmiemel biex jikser l-ilma għal ġo fihom biex isaqqihom. Sirġet ix-xemx, tellgħet il-fwar bis-sħana tagħha, 'Ix-xemx tisreġ u n-nida jtir', SKARP — Ħajt baxx ġej imżerżaq, joħroġ 'il barra għal isfel, jidħol il ġewwa għal fuq; biċċa bini tas-swar li tiswa biex tbiġġel xi mina, eċċ, SKARPA — ġebla maqtugħa kbira, qisha gradenza, mill-barriera u jonġruha biex iqegħduha f'xi ħajt kbir bħal ta' knisja, Biċċa ħabel, 'ġib dik l-iskarpa', SKULJATA — il-frosta tal-ħart. SLAJJEN — Irqajja' rqajja' fir-raba' li billi ma jkollhomx iktar mnejn jerdgħu għax il-blat ta' taħthom jinzerta ħażin (bit-tumbata jew tabba' qoxra iebsa) jinqatgħu għalihom u l-wiċċ jurihom meta x-xita ma tibqax ta' sikwit, 'Jekk tqaxxar l-iskorċa ta' taħt fejn jaqtgħu s-slajjen dawn ma jibqgħux', ''F'Marzu jarmaw jaqtgħu s-slajjen', 'Fejn jibqa' ' qwawar li jkun hemm ma jiflaħx, ma jibbastax jitla', jinbet; ir-raba' jaqta' s-slajjen'. Irqajjaq, misnun u ma fih xejn. SMIĊĊA, JISMIĊĊA — tmeħħi l-miċċa; mela l-biċċa l-maħruqa jew tajba biss għall-ħruq, Ara: 'Tismicca l-lampa', tneħħilha l-musmar tal- ftila, 'tismiċċa s-siġra', taqtgħalha l-faxxina (ħatab). SPIERA — L-ispiera tkun bl-ilma ġieri u nieżla tond u dritt dejjem. SPNAR (fil-ktir SPNAJJAR) — Biċċa għodda tal-qattiegħa l-ġebel. Hadida li titgħammar ġol-kniener bejn żewġ ċapap biex jaqsmu l-blat biha; feles kbir tal-ħadid, L-ispnajjar il-qsar jgħammruhom taħt il-blat u jagħtu fuqhom b'mazez tqal biex jaqtgħu l-ġebel. It-twal jissussaw bihom biex iqanqlu l-blatiet, SRIĠ — il-qtugħ tal-bejtiet taż-żriegħ fi ħmiemel biex isaqqu u jterrtu t-taba'. 'Din ġejja biex tistadni'. STAKKATUR (jew STRAKKATUR) — baħar (qawwi) tar-riħ qadim; il- bqija ta' baħar (qawwi) bħalkieku dak it-taħbit li jibqa' (wara) xi grigalata kbira, STALJATA — Għalma fi ktieb biex tiġborha f'moħħok, lezzjoni; biċċa mqiegħta, dmir biex tilħqu. STARAM — sab ruħu misrum, imħabbel, imbexkel — għalhekk tħawwad, iddejjaq. STRAPPATA — nofs ta' nhar xogħol, jew biċċa xogħol ftit jew wisq kbira; nofs ta' nhar jew biċċa ħin ġmielha sew minn ta' filgħodu jew ta' filgħaxija, STRONK — li għandu ġewnaħ, jew biċċa minn ġismu miksur li ma jistax itir, Igħiduha għall-għasafar u t-tajr, Stronka, tajra li jilħqilha, bħal ġilpa; fil-wisa', mara li ħadd ma jgħaddiha minn rasha, ħażina, STWIEL — Biċċa tal-milja; it-travu li jitla' dritt mill-art sa mogħla l-ġejża. SUBIENA — bajda ta' qamla; ''jiena subiena mreddgħa'. SUFARA (jew SUFFARA) — Il-qalba tal-qamħa mnejn toħroġ in-nebbieta, 'In-nemel il-qamħ li jaħżen jaqtagħlha dik li jgħidulha s-sufara biex ma tinbetx'. SUFRUN — ''Inqegħdhulek is-sufrun', SULBIEN — il-ktir ta' 'salib', 'Is-sulbien tax-xatba', SULTANIJA — skutella, SUMMIEN — Is-summien jiġi ma' wiċċ l-ilma minn barra, Mita jkun riħ qawwi jidħol ġol-art; jekk le jibqa' l-ewwel art li jaqbad; ipoġġi fix- xagħri ta' xifer il-baħar, SUQI — li jimxi fis-suq, iġib il-flus; 'is-silla dis-sena mhix suqija'. Li jaf imur man-nies, 'taġel suqi', , SURA — 'Minn taħt idejn in-nies ma tikolx ħaġa sura', Suret in-nies, sewwa, SWEJQA — sieq żgħira ħelwa. piedino,