IL-PRASPAR TA' ŻEŻI (Ġrajjiet minnhom) Fir-raħal tagħha jafha kullħadd u… iħobbha kullħadd. Il-lum tgħodd xi ħamsa-w-sittin sena u tista' ttawwal ħafna snin oħra: mara ta' darha, għaqlija, bieżla u meqjusa fi kliemha. Romlot kmieni, u meta romlot kellha ħamest itfal u ieħor kien ġej: imma, billi kienet tal-ġabra u ħawtiela, għalkemm fqira, qatt ħadd ma ħammrilha wiċċha; u lit- tfal rabbiethom kif irid Alla, u l-lum sabithom, għaliex iħobbuha bħal ma liabbithom hi. Billi fi żmienha Żeżi ġarrbet minn kollox—saħħa, mard, trobbija, xogtħiol, faqar, ferħ, għali, vistu, miket—taf tati parir fuq kollox, u billi, bħal ma għidna hi mara għaqlija, il-pariri ma ttihomx addoċċ, u lil bosta nies switilhom ; għalhekk in-nies tal-fiġra qatt ma jgħaddu minn-għaliha li ma jittawwlulhiex, jew għall-inqas ma jsellmulhiex huma- w-għaddejjin. Meta xi darba ma tkunx tħossha fiha u ma toħroġx, in-nies ma taqta' xejn; min diefiel, u min ħiereġ. Darba mardet daqsxejn iebes, u marret l-Isptar. Fi ftit ġranet saret qisha nurse fis-sala tat-tfal: tisqihom, titmagħ- hom, tlibbishom, traqqadhom, tomxtilhom, tnaddafhom u x'naf jien. It-tfal draw jsejħulha 'Il-mamma Żeżi', u meta fiarġet mgħaġġbin kemm bkewha. Din il-mara għandha xejra tajba wisq : imdejjqa, tgerger waħda u ddawwar id-diskors: muġugħa, tgħajjat ajmal u tidħak: ħelwa bla tarf imbagħad meta tgħid il-praspar tagħha, li ma huma xejn taċ-ċajt u tad-dalik, imma li tgħid- hom b'xi ħlieqa u toqtlok bid-daħk. Mela darba din Żeżi kienet qiegħda fuq il-għatba tad- dar, bil-qiegħda, bħal ma jagħmlu aktarx in-nisa raħlin. Fejn toqgħod hi, it-triq tinferaq fi tnejn u f'dik id-daqsxejn ta' wesgħia li hemmekk tagħmel it-triq, kien hemm ħlewwa ta' għanieqa belqa, tiżżgħabel kif jagħmlu ż-żgħażagħ kollha, u din Żeżi titgħaxxaq biha u tidħak bil-mutetti tagħha. F'daqqa watida din l-imbierka ta' għaniqa iddur dawra mal-wesgħa, tati ġirja sa' fejn Żeżi, issul fuq riġlejha ta' wara, u kif jagħmlu l-mogħoż bejniethom, newlitilha daqqa ta' ras fuq rasha li ma ngħidlekx. L-imsejkna Żeżi waqgħiet waranijiet u bil-weġgtħia ntilfet; u li ma kenitx il-għajnuna għaqlija u ħafifa ta' bintha Lonza, ma kinetx tistejqer malajr. Darb'oħra din Żeżi kamet li ma kienx iħossha fiha, kellha ftit rasha tarmiha u ħarġet tixtri nitfa laħam taċ-ċanga, għall- brodu. Il-ħanut kien bieb għall-għatba, u billi kien flanut bejjiegħ, kont dejjem tara fih xi robu jew tnejn imdendlin minn ganċijiet fit-travi tas-saqaf. Qikk1…sejħet Żeżi kif dalilet, jekk jogħġbok atini…u ma laħqetx temmet it-talba, għaliex fil-waqt jinqala' ganċ u jinżel bir-robu b'kollox fuq Tas l-imsejkna li niżlet mgħaffġa taħt il-pis ta' xi sittin ratal laħam; u jekk kienet fil-bżonn ta' ftit brodu qabel, tistgħu taħsbu jekk kellhiex bżonn aktar wara l-praspura tar-robu, l li Ħelwa tal-għenebl Ma kinux għaddew ġimgħatejn mill-ġrajja tar-robu, meta ġratilha olira daqsxejn agħar minn ta' g'bilha. ŻZeżi, bħan-nisa kollha tar-raħal li għalqu s-sittin, u aktarx ma għandhomx snienhom kollha f'ħalqhom, tmut għall-iroti, għaliex artab u jxarrbilha griżmejha. Jarġa', dawn in-nies tar-raħal billi wara s-sittin id-dawl ikun naq- silhom xi ftit, u fir-rħala qajla-li-xejn jitfgħu nuċċali f'għajl- nejhom, jidraw, ma jfittxux, ngħidu hekk, ix-xgħara fil-għa- ġina, u jitfgħu f'ħalqhom il-frott bil-qoxra b'kollox, u mbagħad ibarru dak li jidhrilhom. Mela għodwa waħda—kjenet btala ta' smigħl-il-quddies— kif daħlet id-dar mill-knisja,u neħħiet minn fuqha l-għonnella tar-ras, neżgħet l-għonnella tal-lbies u xeħtet daqsxejn ta' maqtur griż fuq spallejha, din Zeżi semgħet minn għand walida mill-ġirien illi l-fliena, mara tal-ħanut, kellha ftit għeneb sabili, qisu għajnbaqar, u ma kienx għoli żejjed. Ma xtaqetx u ma stennjetx ħaġ'oħra. Ħarġet bil-lajma-l-lajma u marret xi mitt pass bogħod biex iġġib ratal. Kif reġgħet l-ura bil-għeneh u tielgħa l-għatba kixfet il-platt biex turih lil bintha—għaliex fir-raħal ferħi u għali kollox bin-nofs—u kif aktarx jagħmel kullħadd, qatgħet għenba minn għanqud u tefgħetha f'ħalqha. i Ma kinetx għenbal Ġe' fiha kien hemm żunżan li malli ħass il-għafsa ta' ħniekha, taha x-xewka f'xoffitha ta' fuq. L-imsejkna. ta' Żeżi għal dik it-tingisa bla ħniena ta' żunżan magħdub, għajtet għajta li werwret lit-tifla; xeħtet ir-ratal tal-għeneb ma' l-art u beżget il-għenba bil-bhima li kien hemm ġae' fiha. Imma ma spiċċatx hawnhekk l-istorja, għa- liex xoffitha bdiet tintefaħ minnufih u f'tul ta' ħames kredi- jiet saritilha daqs għajnbaqra u kħalitilha brinġiela. Pħuhl Iva kien hemm tant għeneb dik kellek taqbad 19 qaltilha t-tifla. Iżda billi kienet għaqlija u kienet taf li fil- 69 għawġ, alijar taħiseb iddewwi milli tinfexx tgerger, minnufih fettxet ir-rmedju, u bit-tkemmid, bil-ħasilu bid-dlik ħelsitha minn dak l-uġigħ li biss min ġarrbu jaf kemm hu aħrax. Darba, wieħed ġuvnott kien qiegħed jitliarreġ jirkeb ir-rota. Żeżi kienet għada kif harġet siġġu biex toqgħod bil-qiegħda barra, ma' ġenb il-bieb. Mela dan l-imbierek li ma kienx għadu jaf iżomm miżien, jitlaq b'ġirja min-naħa ta' fuq isallab, jixxengel, jitbandal, vu. kif jasal fil-wesgħa tat-triq jimbaram, u… ġe' ħoġor Żeżi bir-rota b'kollox. Nista' ngħoddha b'waħda, qaltli, għax il-Madonna ħelsitni. Jiena għamiltni b'mejta Waħd'oħra w biż-żejjed, mhux għax ma baqax, iżda biex ma ntawwlux barra mit-triq. Naħseb li kien ix-xahar tar- Rusarju tas-sena li ħarġet, u fil-waqt li din Żeżi kienet qiegħda tixrob erba' mgħaref brodu belgħet xilxa tal-għadam, uma nafx kif din il-għadma flok ma marret fil-kanal tal-ikel, marret fil-kanal tan-nifs, u Żeżi kienet sejra tifga. Minnufih dlik, sħanat, massaġġi fuq griżmejha, xi nifs il-barra qawwi, iżda kollox għal xejn. Kellhom isejħu t-tabib; u dan ra mill-ewwel illi ma kienx kas taċ-ċujt: il-għadma ma kienetx tidher, kienet niżlet l-isfel sewwa: iżda ma baqax u ma tax xi rmedju u xi parir. It-tifla li għandha fidi bla tarf fil- għajnuna t'Alla, tal-Madonna, u tal-qaddisin, wara dak li amar it-tabib, bdiet ukoll id-dlik biż-żejt tal-Madonna, Ħasil bl-ilma ta' Lourdes u x'naf jien. Damet hekk sitt sigħat : dieqa bla-tarf, qtiegħi ta' nifs, fwawar, ħass ħażin, telqa… meta f'daqqa waħda, kif timtedd fuq ġenbha tax-xellug, titla' man-nifs din il-għadma li kienet kbira ġmielha u kollha ngieges, li t-tabib baqa' mistagħġeb kif setgħet toħroġ weħidha, u qalilha biex iżżommha bħala tifkira mhux tal- ġrajja, iżda tal-grazzja kbira li għoġobha ttiha l-Madonna. Bħal dawn praspar oħra bla għadd: imma Żeżi tgħidhom bħallikieku ma ġrawx lilha u dejjem tispiċċa b'xi daħka. U jien ridt inġibhom hawn mhux għaliex fihom xi ħajr jew xi kobor barrani, imma biex nuri karattru sabiħ. ta' mara li taf tieħu l-ġrajja ta' ħajjitha bil-qalb it-tajba, bis-sabar għaqli, u b'fidi qawwija li kull ma jsir kollox minn Alla: karattru li jġiegħlha tidħak daħka saħansitra fl-uġigħ, fid- dwejjaq, sa quddiem il-waħx tal-mewt.