Santa Liena fil-Folklor u l-Bqija… Riti Popolari u Drawwiet' Fil-Greċja, f'għadd ta' rħula mbegħdin tal-Maċedonja, bħal dak li jismu sewwasew għall-qaddisa, Aghia Eleni, kif inhi l-użanza fil-knisja orjentali, l-festa ta' Santa Liena, flimkien ma dik ta' binha Kostantinu ssir fil-21 ta' Mejju. Tradizzjonalment din id-data f'dawn l-inħawi turi li jkun wasal is-sajf, qisu bħal ma hawn Malta nqisu l-festa ta' Lapsi (isem Grieg ukoll għall-festa ta' l-Axxensjoni ta' Kristu) li jista' jkun bejn wieħed u ieħor qrib din l-istess data. Iżda f'dawn l-irħula ċ-ċelebrazzjonijiet jibqgħu sejrin sat-23 ta' Mejju. F'dawn l-irħula jsir bħal ritwal stramb li fih xi nies jiżfnu fuq il-faħam jaqbad f'estasi spiritwali, b'ikoni ta' Santa Liena u ta' Kostantinu f'idejhom merfugħin 'il fuq. l-oriġini tiegħu tmur lura għal żminijiet antiki ferm u studjużi tal-folklor u l- jaraw fih antropoloġija preservazzjoni ta' elementi ta' riti ta' Dionisos, magħruf l-aktarmfil- mitoloġija Griega bħala d-divinità ta' l-imbid, imma wkoll tal-fertilitàu t- 1 L-ewwel parti ta' dan l-artiklu dehret is-sena l-oħra. e Programm Festa 2004 e tkattir ta' l-għelejjel kif ukoll, f'ċerti aspetti, tar-resurrezzjoni. Aktarx li din id-drawwa waslet f'dawn l-inħawi ma' refuġjati li kienu ħarbu mit-Traċja tal-Lvant, il- provinċja tal-Greċja li tmiss mat- Turkija, u b'mod speċjali minn xi rħula mbegħdin li kienu baqgħu ma ntlaqtux mill-influenza taċ-ċiviltà moderna. F'waħda mill-verżjonijiet ta' l-oriġini ta' din iċ-ċelebrazzjoni, jingħad li kollox beda fis-sena 1250. Kien hemm knisja li ħadet in-nar u n- nies semgħet l-ikoni jew xbihat tal- qaddisin, jibku minn hemm ġew. Huma bilġri daħlu biex isalvaw dawk l-ikoni. Minn dak iż-żmien lhawn, in- nies baqgħet temmen li d-dixxendenti ta' dawk li salvaw l-ikoni għandhom is-setgħa li jiżfnu fuq il-faħam jaqbad u ma jiġrilhom ebda ħsara. Matul Anastenaria, dawk li jieħdu sehem jgħidu li ma' missirijiethom, li iċ-ċerimonja ta' l- jiġu f'kuntatt kienu Anastenarides ukoll, u mal-qaddisin li jipproteġu dan ir-ritwal. Huma jippruvaw jgħaddu din id-drawwa lill-ġenerazzjonijiet żgħażagħ biex iwettqu l-għaqda u l-kontinwità tal- komunità tagħhom. Huma għadhom jgħixu f'soċjetajiet żgħar, u hemm jiffurmaw speċi ta' ordni jew klassi speċjali. Rarament imorru l-knisja iżda għandhom bħal tempji privati li jsejħulhom Konaki (għerejjex jew għamajjar, inkella santwarji). Bħala mexxej tagħhom iżommu lill-istess ikona tal-Qaddis-Anastenariko u l- ogħla prelat Archianastenaris, li huwa wkoll speċi ta' oraklu, esorċista, fejjieq u fundatur ta' mqades u djar. Iċ-ċelebrazzjoni tibda nhar l-20 ta' Mejju, lejlet il-jum liturġiku tal-festa, billi mas-sebħ, jagħżlu xi nagħġa, jew f'każijiet anke barri, u jsir is- sagrifiċċju. Naturalment id-debħa ta' dan l-annimal tforni lill-komunità bil- laħam għall-ikla tal-festa li ssir 'l għada. Im-bagħad issir dik li tista' tissejjaħ it-transulazzjoni ta' l-ikoni mill-knisja tar-raħal għall-Konaki, fejn matul il-lejl ma jorqdux u jibqgħu sejrin bit-tħejjijiet. Fl-għodwa tal-21 ta' Mejju, l- Anastenarides imorru għall-ikoni, li jkunu ta' l-injam bi speċi ta' maqbad mill-istess injama n-naħa t'isfel, u li antikament kienu utilizzati wkoll bħala standardi tal-gwerra,. Huma jeħduhom f'post imsejjaħ Agiasma, kelma li tfisser ilma mbierek, li hu post sagru f'bosk żgħir. Dawn l-ikoni li juru lill-qaddisin Kostantinu u Elena jsejħulhom Hares. Aktarx li din il-kelma ġejja mill-kelma Horae li kienu t-tnax-il qassis-mara li kien ikun hemm fit-tempji Griegi tal- qedem. Skond l-Anastenarides huma dawn l-ikoni-Hares li jagħtuhom il- ħila li jimxu fuq in-nar. e Programm Festa 2004 e L-ewwel mixi fuq in-nar isir wara nofs inhar tal-21 ta' Mejju. In-nar sagru jitkebbes minn persuna partikulari, miżmuma kollettività bħala mistiku. Huwa jagħmel dan bi dritt ta' wirt. mill- ħuġġieġa titħejja f'nofs pjazza ppreparata apposta. Meta l-ħuġġieġa taqa' u tifforma roqgħa faħam jaqbad li jagħtuha sura tond. Isejħu lill- Anastenarides, li aktarx ikunu xjuħ. Tassisti jkun hemm folla aktarx eċċitata. Dawn jersqu b'solennità u jibdew jiżfnu f'għamla ta' ċirku madwar in-nar, waqt li l-mużika b'ritmu monotonu li tindaqq fuq lira (strument primittiv tal-korda) u minn tambur iddaħħalhom f'estasi hija u zżid ir-ritmu u l-volum. F'ħin minnhom jaqa' skiet kbir. Il- qaddisin ikunu tawhom is-sinjal u l- ewwel wieħed fosthom li jħossu mimli bl-estasi, jidħol jimxi fuq in-nar tal- faħam u jiżfen b'ikona f'idu merfugħa 'lfuq. Wara jidħlu jiżfnu fuq in-nar it- tnax l-oħra u jibqgħu sejrin sa ma l- faħam jintefa u jkun sar irmied. Huma ma jiġrilhom xejn, u x-xjenza għadha ma tistax tfisser dan il-fatt li jinstab ukoll f'bosta nħawi oħra tad-dinja u ilu magħruf għal bosta sekli. L- Anastenarides jemmnu li huma jirbħu lill-ispirtu tal-ħażen permezz tal-mixi fuq in-nar, u l-aktar permezz tal- qaddisin, li jirrappreżentaw l-ispirtu t-Tajjeb. Skond ma jgħidu, dan jisgura e Programm Festa 2004 e l-ġid u l-paċi lid-dinja kollha. Meta l-mixi fuq in-nar jintemm, huma jerġgħu jqiegħdu l-ikoni fil- konaki biex jingħata bidu għal sena oħra wara dik il-festa. Iżda ċ- ċelebrazzjonijiet jitkomplew fid-djar sa ma jisbaħ. L-Anastenarides issa jpaċpċu ma' kulħadd u jfaqqgħu xi ċajta wkoll. F'għajnejhom tkun tidher ċerta serenità sublimi, donnhom reġgħu saru żgħażagħ, anzi qishom jerġgħu jakkistaw l-innoċenza tat-tfal. RITI OĦRA Barra minn f'dan, insibu l-kult ta' Santa Liena mifrux f'diversi nħawi ta' l-Ewropa u lill-qaddisa jitolbuha għajnuna jew interċessjoni f' għadd ta' ċirkustanzi diversi. Hekk ngħidu aħna fir-reġjun ta' Provenza fi Franza, in-nies jilbsu domna tal- qaddisa biex tħarishom mill-beraq u mir-ragħad. F'Sardinja wkoll il-qima lejn Santa Liena hija marbuta ma' dik lejn Kostantinu, u xi studjuż dan il-kult jagħtuh oriġini Griega, l-istess kif jingħad għall-kult ta' ċerti qaddisin ta' oriġini orjentali jew tal-Madonna. Fl-inħawi tal-belt kapitali Sardiniża, Cagliari, hemm lokalità magħrufa bħala Quartu (Cuartu) Santa'Lena jew il-kwartier Ta' Santa Liena. Fil- festa ta' Kostantinu hija tradizzjoni li jsiru tiġrijiet biż-żwiemel, misjuqin fuq id-dahar minn rikkieba lebsin 1.7 kostum tradizzjonali. Fil-post fejn isiru dawn it-tiġrijiet in-nies tinġabar minn xi jum jew tnejn qabel, qisu bħalma kien isir fl-Imnarja u xi festi oħra antiki tagħna. F'Uri, f' Sardinja wkoll, niltaqgħu mat-taqbila li ġejja, li għandha minn proverbju, u li verżjoni tagħha bil- Malti tidher taħtha: Sa' sogras cum sa mura. Qatt ma nagħmlu bejniethom L-Imdanna u kennitha Din li l-imdanna, il-kunjata, ma tinġiebx mal-kenna, mart binha, insibuha wkoll fil-qawl Malti li jgħid li kieku kellu jkun hekk, id-dinja tkun ġenna. Mill-Greċja għall-gżejjer Eolji, qrib Sqallija. Insibu li l-bdiewa t'hawn, bħal fi bnadi oħra, kienu jiffurmaw twemminhom kemm jekk Kristjan u kemm jekk pagan, biex permezz tiegħu jippruvaw isibu mod ta' għajxien aħjar mill-ħajja emarġinata li kienu jkunu fiha. Każ tipiku kien dak ta' meta tkun ilha ma tagħmel xita għal xhur sħaħ. Il-bdiewa ta' dawn il-gżejjer, għalhekk, kienu jaqbdu x-xbiha ta' Santa Liena u mid- djar jeħduha purċissjoni u jħalluha fl- 'aktar post jaħraq. Dan kien isir biex il-qaddisa tikkonvinċi ruħha mill- ħtieġa u ssejjaħ ix-xita biex tittaffa t- tbatija li issa tkun messet tabilħaqq lilha wkoll. Fi nħawi ta' Sqallija kienu jsiru riti simili bl-immaġni ta' qaddisin oħrajn ukoll. LEĠĠENDA VENEZJANA Il-figura u d-devozzjoni lejn Santa Liena huma xi ħaġa notevoli wkoll fil- belt ta' Venezja u fil-Veneto jew dak li kien it-territorju ta' l-ex-repubblika Venezjana. Mhux biss hija s-suġġett tax-xogħlijiet ta' għadd ta' artisti ta' fama bħal Cima da Congliano (sek. XV-XVI), Paolo Caliari magħruf bħala il Veronese (sek. Imma tingħadd leġġenda ħelwa dwar il-knisja ddedikata lill-qaddisa fil-gżira magħrufa bħala Olivolo, fis- sestrier ta' San Pietro di Castello fit- tarf nett ta' barra tal-belt tal-laguna. Jingħad li l-bastiment li kien qed iġorr il-fdalijiet tal-qaddisa minn Kostantinopli, kif daħal fil-laguna, inkalja fuq is-sikka li kienn hemm wara l-gżira msemmija. Minkejja l- ħafna sforzi li saru, ma setgħux jerġgħu jqabbdu l-bastiment fuq triqtu. Fl-aħħar il-baħrin iddeċidew li jħaffuh billi jħottu t-tagħbija fuq il- e Programm Festa 2004 e gżira, inkluża wkoll l-urna bil- fdalijiet tal-qaddisa. Hekk imħaffef, il-bastiment inqala' minn fuq is-sikka u seta' jbaħħar. Iċ-ċorma reġgħet bdiet tgħabbi l- merkanzija, iżda kif għabbew l-urna tal-qaddisa, il-bastiment reġa' nkalja u ma kienx qabel ma reġgħu ħattewha fuq il-gżira li reġa' nqala'. Għalhekk huma ħasbu li l-qaddisa riedet tibqa' hemm, u hekk għamlu. Ħallew l-urna fuq dik il-gżejra disabitata u komplew il-vjaġġ. L-urna ma kinitx abbandunata u fl-1028 inbniet fil-post l-ewwel kappella li maż-żmien żviluppat fil-knisja li għad hemm sal-lum. Iżda fl-1810 meta l-knisja kienet skonsagrata minħabba l-ordnijiet ta' Napuljun, l- urna tal-qaddisa ttieħdet fil-knisja katidral ta' Venezja, li mhux San Mark kif bosta forsi jaħsbu, imma dik ta' San Pietro di Castello. e Programm Festa 2004 e ki TA- dl bizet GĦALL-ĦARRUB Il-kalendarju tal-bidwi ta' dari, u nistgħu ngħidu tal-Maltin kollha, speċjalment dawk ta' l-irħula, kien marbut mill-qrib mal-festi tal- qaddisin. Dan fi żmien meta rari kontissib min jafjaqra u anqas min jikteb. Minnhekk għajdut jew qwiel bħal: Għal San Anard iżra' f'kull art; F'San Martin jiftħu t-tin u l-inbid; Għal Sant'Anna u Santa Vendra l-farkizzan ibexxaq fommu; Qabel San Ġwann tal-ħġejjeġ tibdilx il-ħwejjeġ. Issa meta l-inħawi ta' Birkirkara kienu għadhom 'ma nbnewx kif inhuma llum (kont se ngħid ma nqerdux. :: ) U-meta ħafna min-nies tar-Raħal kellhom b'xi mod jew ieħor ħajjithom marbuta mar-raba', kien ukoll iż- żmien meta dawn l-inħawi kienu għadhom miżgħudin sew bis-siġar - tal-ħarrub, l-aktar ix-xaglibiet li jogħlew lejn tal-Balal, mill-Iklin sa San Ġwann tal-Għargħar, kif kien magħruf, u wkoll lejn Tas-Salib, Tal- Qroqq u s-Swatar. Issa, kif għadha sal-lum, il-festa ta' Santa Liena normalment tkun iċċelebrata skond il-jum liturġiku li jibda f'nofs inhar ta' lejliet u jintemm f'nofs inhar tal-jum propju, u għalhekk il-purċissjoni ssir fil-għodu qabel il-quddiesa solenni li hi l-qofol tal-festivitaċ. Għalhekk ukoll f'ċerti festi ta' tradizzjoni antika bħall- mnarja u Sant'Agata fir-Rabat, u San Pawl t'Tat-Tarġa n-Naxxar ienu jsiru l-velji u l-ikliet fil-lejla ta' qabel- l-aħħar tnejn kienu soppressi mill-Viżitatur Apostoliku Dusina fl- 575. Dan għax kien ikun fid-dawra ta' 24 siegħa tal-jum 'liturġiku'. Allura, għall-Karkariżi kienet kun spiċċat sa nofs inhar tat-18 ta' Awissu u setgħu għalhekk imorru lejn l-għelieqi fejn il-ħarrub misjur ien ikun jistenna biex, kif kienu jgħidu: joħortuh. Din kienet ħidma i kien jinħtieġ li ssir malajr, laktar jekk ma' Santa Marija kienu jkunu bdew l-għarajjex, jew l-ewwel bexxiet tax-xita, u b'San Bert, li jieħu l-imfietaħ tagħha hekk fil-qrib. Għax kien meħtieġ li l-ħarrub jinġabar niexef sew, inkella malajr kien jitħassr jekk jilħaq jixxarrab. U l-ħarrub, fl-ekonomija rurali, ma kienx meħtieġ biss bħala għalf għal bhej-jem. Imma minnu kienu jagħmlu wkoll il-ġulepp, li għandu propjetajiet mediċinali għas-sogħla, u l-karamelli li għadna naraw fi żmien il-Ġimgħa l-Kbira. U xi miżwed imlaħħam sew u ħelu kienu jgerrmuh ukoll - u dan mhux fil- gwerra bissl PATRUNA TA' L-ARĠENTIERA Sadanittant, insibu wkoll li Santa Liena kienet miżmuma bħala patruna ta' l-arġentiera u dawk li jaħdmu jew jinnegozjaw fil-metalli u l-ħaġar prezzjuż. Aktarx li bħala patruni ta' snajja' kienu jingħażlu qaddisin li f'ħajjithom kienu jkunu pprattikaw dik is-sengħa partikulari, għallanqas skond ma kien ikun magħruf tradizzjonalment. Hekk ngħidu aħna, għall-mastrudaxxi kien hemm San Ġużepp u għas-sajjieda kien hemm Sant' Andrija. Iżda bħal fil-każ ta' Santa Liena u l-Arġentiera, seta' kien hemm raġunijiet oħrajn għalfejn ċerti qaddisin kienu jingħażlu bħala patruni ta' snajja' u ta' konfraternitajiet marbuta magħhom. Hekk ngħidu aħna l-Arkanġlu San Mikiel kien magħżul bħala patrun tal-bejjiegħa bl- e Programm Festa 2004 e imnut, aktarx għax fl-ikonografija ġieli jġibuh bil-Miżien f'idu. Issa billi hawn Malta sa minn żmien il-Kavalieri, l-arġentiera kont issibhom fl-ibliet, u l-aktar fil-belt Valletta, il-fratellanza tagħhom kienet ukoll f'dil-belt, fil-knisja ta' San Pawl, fejn kellhom kappella tagħhom iddedikata lill-qaddisa. Din il- kappella kienet diġà teżisti fl-1632, fiż-żmien meta f'Birkirkara kienet qed titwaqqaf il-kolleġġjata. L- arġentiera kienu jagħmlu l-festa ta' Santa Liena fit-tmintax ta' Awissu kif u dik tas-Salib. : Skond id-Diritto Municipale di Malta tal-Grammastru De Rohan, kull min kien irid jiftaħ ħanut għal rasu kellu jiddepożita tlettax-il skud għand il-konslu u dawn kienu jmorru ma' fondi oħra b'risq il-kappella ta' Santa Liena. L-arġentiera kollha kellhom josservaw il-festa ta' Santa Liena bħala btala u anqas kellhom Iħallu l- impjegati tagħhom jaħdmu dak inhar, taħt piena ta' multa. Iżda din il-konfraternità spiċċat fl-1903. Il- kappella ta' Santa Liena fil-knisja ta' San Pawl tal-Belt imbagħad ittieħdet minn fratellanza oħra u l-kwadru ta' Santa Liena li kien fuq l-altar, tqiegħed fl-oratorju anness mal- knisja u li tidħol għalih mill-istess kappella. e Programm Festa 2004 e Referenzi — għat-tliet partijiet. M.Magri 5.J.- X'Jgħid il-Malti (1925) ' E.B. Vella - Storja ta' Birkirkara (1934) G.C.P. Skunġrar (1981) Bonnici A. Maltin u l-Inkiżizzjoni (1977) Barra diversi publikazzjonijiet ta' G.C.P.u Patri M. Magri hemm ukoll dawk ta' G. Mifsud Chircop u ta' Tarċisju Zarb. G.C: Il-Folklore Malti, 1975 u Studies in Maltese Folklore , 1976: Galea: Il-Knisja Parr. Ta' S.Pawl Nawfragu. ..