m Tagħrif miġbur O Eric Bonanno B. Ed. Ħarsa Lejn it-Testmenti ta' xi Zebbuġin mis-Sacra Infermeria tal-Belt, Valletta L-isptar tal-Kavallieri ta' l-Ordni ta' San Ġwann, . NIE TrEvINI fil-Belt Valletta, jew aħjar kif kien magħruf, is-Sacra fa—21Ż2TIJ TRU Infermeria (Fig. 1), kien jilqa' fih lil kull min ħtieġlu A s-servizzi mediċi tal-Kavallieri. F'dan l-isptar kien jingħata servizz ta' l-għola klassi kemm lin-nobbli kif ukoll lin-nies komuni u saħansitra anke lill-dawk li darba kienu skjavi'. Wieħed biżżejjed isemmi li fih il-morda kienu jiġu servuti f'servizzi u b'pożati tal-fidda, biex jifhem xi trattament kienu jieħdu. Ħafna minn dawk li kienu mietu f'dan l-isptar, (7 sakemm damu hemm ġewwa ħallew it-testmenti tagħhom u grazzi għall-fatt li f'Malta għandna d- dokumenti kollha ta' l-Ordni ta' San Ġwann sa l- 1798, dawn il-moribondi ħallewlna wirt kbir u tassew interessanti dwar diversi aspetti mill-ħajja tagħhom f'dawk iż-żminijiet imgħoddija. Għalhekk, f'dan l-artiklu ser nirriproduċi numru ij żgħir minn dawn it-testmenti biex bihom nipprova Hierusalemm ta' l-1588 li tagħti dehra tad- nitfa' ftit dawl fuq dak li kien jitqies importanti. dormitorju tas-Sacra Infermeria fi żmien il- f'ħajjet missirijietna. Dawn li ser neżaminaw huma G-M. Verdala (1581-1595) biss erbgħa mill-ħafna testmenti ta' tant Żebbuġin li mietu fl-isptar ta' l-Ordni, imma huma rappreżentattivi ħafna ta' dak li kien ikun irreġistrat fihom. Fit-traduzzjoni żammejt ma' l-istil li ntuża fir-reġistri oriġinali biex inkiteb it-testment biex kemm jista' jkun ma jintilef xejn minnu. (i) Marino Gat nhar id-9 ta' Awissu 1706 Marino Gat minn Ħaż-Żebbuġ, ta' 80 sena, iben il-mejjet Ġanni Pawlu, li jinsab f'dan l- isptar, marid minn ġismu imma mhux minn moħħu, wara li rċieva s-sagramenti offruti minn ommna l-Knisja Kattolika u Appostolika, ried jagħmel dan it-testment li ġej. L-ewwelnett jiddikjara li jħalli b'werrieta universali' lil oħtu Marija, armla tal-mejjet Ġammri Pace, bl-obbligu li sa żmien sena mid-data tal-mewt tiegħu trid tagħmillu b'mitt skud' quddies Każin Banda San Filep Festa 2005 185 għal ruħu f'dan l-istess sptar' , jekk imut hawn, u bl-għotja ta' żewġ tari' f'kull quddiesa. Barra minn hekk, jiddikjara wkoll li m'għandu dejn ma' ħadd ta' ebda somma, anzi hu għandu jieħu somom żgħar mingħand xi wħud, imma għall-imħabba ta' Alla, dawn ser jaħfirhom bi tpattija għal dnubietu. Dan kollu sar fil-preżenza tas-Sinjur Pirjol Fra Giovanni Guillerv, il-Viċi Pirjol Fra Eusebio Lancellotti u tax-xhieda Giovanni Battista Zammit mill-Belt, u Nicola Chinsi, gwardjan ta' dan l-isptar. Giovanni Maria Lamarche, skrivan tas-Sacra Infermeria. (ii) Ġanni Sammut: 15 ta' Ottubru 17077 (Fig. 2) Ġanni Sammut iben Duminku, minn Ħaż- Żebbuġ, ta' 28 sena, u li joqgħod il-Belt, wara li rċieva s-sagramenti offruti minn ommna l-Knisja, waqt li għalkemm marid f'ġismu imma f'sikktu minn moħħu, ried jagħmel dan it-testment li ġej. L-ewwelnett iħalli lil Rosa, martu u bint Marcello Spiteri, b'werrieta universali ta' ħwejjġu kollha : mwa u tal-mobbli li jippossiedi, waqt li jobbligaha li f m'a tagħmel fit-tielet, fis-sitt, u fit-tletin anniversarju u dei anen i tr Make. minn mewtu b'kemm jiġu għoxrin onzja' , e srl agħar a anza f'quddies wara li minnhom ikunu tnaqqsu l- ispejjeż tal-funeral, u xi spejjeż oħra. Irid ukoll li jingħataw 5 onzje lis-Sacra Infermeria u jrid ukoll li wara mewtu l-katavru tiegħu jittieħed u jindifen fil-Knisja Parrokkjali ta' San Pawl tal- Belt Valletta. Barra minn hekk irid ukoll li jingħataw 3 skudi u 3 grani' lil kaxxa tal-Knisja ta' l-Erwieħ tal- Purgatorju tal-Belt Valletta. Iħalli wkoll lil Katarina u lil Speranza, aħwa, u Fig.2. Paġna minn reġistru tat-testmenti tas-Sacra wlied Domenico Genovese minn Ħaż-Żebbuġ, Infermeria fejn tidher ir-reġistrazzjoni f'isem armarju tal-barbiera b'kull ma jinstab fih, liema Ganni Sammut. oġġetti jinstabu fil-pussess ta' Publiju, barbier mir-Rabat li joqgħod viċin il-Knisja ta' Santa Marija ta' Ġieżu, u mlaqqam Ċenstajla. Iħallilhom ukoll l-erba' ħsajjar li jinstabu fid-dar ta' Nazju Axisa f'Ħaż-Żebbuġ, vetrina kbira tal-fajjenza u l-pużati, u x-xfafar tal-leħja li jinstabu għand l-istess werrieta, waqt li jobbligahom li jsumu għal darba fil-ġimgħa fuq ħobż u ilma, u dan għal tul ta' sena sħiħa. Barra minn hekk iħalli għal Anna wkoll, bint Maruzzo Muscat li jgħix fil-Belt Valletta, 186 Każin Banda San Filep Festa 2005 gwardarobba tal-mera li tinsab fid-dar ta' Ħaż-Żebbuġ ta' l-istess Nazju Axisa, waqt li jobbligaha għall-istess sawma. Dan kollu sar fil-preżenza tal-Wisq Reverendu Signor Fra Eusebio Lancellotto, Viċi Pirjol. Bħala xhieda kien hemm Remigio Bonard mill-Belt, iben il-mejjet Indri, Giuseppe Agius mill-Belt Valletta, iben il-mejjet Geronimo, u Francesco Psaila minn Ħal Qormi iben Angelo. Miktub għalija Fra D. G. Guillerv, Pirjol tas-Sacra Infermerija u rreġistrat minn F. M Lamarche fis-Sacra Infermerija. Għandu jkun magħruf u mifhum minn kulħadd li Michele Calafat, iben Lorenzo minn Ħaż- Żebbuġ, u li fil-preżent jinstab marid f'dan l-isptar, u għall-grazzja ta' Alla jinstab f'siktu minn moħħu, minkejja li dgħajjef f' ġismu, għax jaf li hi l-liġi universali li jrid imut, u mhux ċert meta ser tkun is-siegħa tal-mewt tiegħu, għamar li jagħmel din l-istqarrija li ġejja, bl- intervent ta' missieru, Lorenzo Calafat, fejn awtorizzah li jagħmel f'ismu kif ġej hawn taħt. Primarjament, waqt li jirrikmanda ruħu lil Alla u lill-Verġni Beatissima Marija u lill-qorti kollha tal-Ġenna, ried li l-katavru tiegħu ikun midfun fil-knisja ta' dan l-isptar (Fig. 3.) Ukoll, l-imsemmi Michele Calafat ordna li minn dak li ħallielu d-donatarju msemmi hawn fuq'' , iħalli 10 onzje ħalli jsirlu quddies għal ruħu f'dan l-istess sptar bil-ħlas ta' żewġ tari għal kull quddiesa, cioe, 5 onzje għall-fidwa ta' ruħ l-imsemmi Michele kif ukoll 5 onzje għall-fidwa ta' ruħ Marija, ommu. L-imsemmi Michele jħalli wkoll b'legat lix-xebbiet Cleria u Mariuzza, ħutu bniet, 5 onzje għal darba biss u li jinqasmu bejniethom taħt kundizzjoni li għal żmien sena iridu jsumu nhar ta' Ġimgħa ta' kull Ġimgħa b'sufraġju għal ruħu. Igħid ukoll li l-beni stabbli u mobbli li jipposjiedi jgħaddihom lil Lorenzo Calafat, missieru, bil-kundizzjoni li dan jiktbu fis-sodalità ta' l-Agonizzanti ta' Ħaż-Żebbuġ, u dan wara li jkunu tħallsu d-drittijiet kollha dovuti. Hi x-xewqa u l-ordni ta' l-imsemmi Michele li din id-depożizzjoni tieħu effett ma' mewtu, b'tali mod li hu jżomm id-dritt li qabel ma jmut ikun jista' jbiddel kull parti minnha kif jidhirlu hu. Din hi l-aħħar xewqa tiegħu u din iżżomm u teżerċita l-forza kollha li tippermettilha l-liġi. Kollox kien ippubblikat minni, Fra Glaudio Gerardin, Pirjol ta' din is-Sacra Infermeria quddiem ix-xhieda Domenico Saliba, Giacomo Cumbau iben il-mejjet Giljan minn din il- Belt Valletta; Giovanni Battista Fabri, iben il-mejjet Pietru; Gammri Micallef, iben il-mejjet Indri minn Naxxar u Giovanni Paolo Camilleri, iben Baskal minn Naxxar. It-testment kien meħud mill-iskrivan tas-Sacra Infermeria. Każin Banda San Filep Festa 2005 187 (iv) Salvatore Xerri: 29 ta' Awissu 17137 Salvatore Scerri ta' bejn wieħed u ieħor 24 sena, iben Giovanni Battista minn Ħaż-Żebbuġ imma li joqgħod Bormla, li jinstab marid f'dan l-isptar, imma għadu f'siktu minn moħħu, ried jagħmel dan it-testment li ġej. Jiddikjara li għandu tliet ġakketti tal-fustan'5, żewġ qasab'' tila ta' Malta rrigata kulur is- sema, żewġ qomos ġodda diġà milbusa, żewġ kurpetti tal-fustan, kurpett ieħor tad-damask aħdar tal-ħarir u kurpett ieħor tal-bordat' ta' Franza diġà milbus, beritta ġdida ħamra, erba' pari buttuni tal-fidda, ċurkett tad-deheb ta' skud, kwarta ħajt ikħal tal-qoton, madwar sitt artal ħajt ta' Barbella għall-insiġ tat-tila, sitt kwadri żgħar u tnejn kbar, erba' siġġijiet tal marella tat-tibna, u li jħalli dan kollu lil Anna, martu bħala werrieta universali, u fuq kollox, il-kapaċità li tkun tista' tiddisponi minnhom kif jogħġob lilha. Barra dan iħallilha wkoll sitt skudi għall-quddies liema flus jinstabu fit-teżor. Kollox magħmul quddiem il-pirjol Ch. Girardin u rreġistrat minni l-iskrivan hawn taħt iffirmat. Bla dubju, ma' l-ewwel daqqa ta' għajn f'dawn l-erba' testmenti wieħed mill-ewwel jinnota li l-aktar aspett li jispikka huwa dak reliġjuż. Mill-ewwel jidher kemm kien jingħata importanza għax qabel m'għamlu t-testment il-moribondi kollha, jew kienu rrikorrow għall- aħħar sagramenti (i.e. il-griżma tal-morda, il-qrar u t-tqarbin), jew fittxew li jħallu xi flejjes għall-quddies li kellu jsir b'suffraġju għal ruħhom wara mewthom. Tispikka wkoll l-għotja tal-karità fil-quddies jew anke lill-istess Sacra Infermeria. Interessanti wkoll hu li minn dawn it-testmenti jidher kemm in-nies kienu jaħsbu fl- erwieħ tagħhom, ta' nieshom u anke ta' dawk li ma kinux jiġu minnhom. Hekk insibu li Ġanni Sammut (ii) ħalla xi flus anke għall-kaxxa tal-Knisja ta' l-Erwieħ tal-Purgatorju tal- Belt, Valletta, waqt li Michele Calafat (iii) ħaseb anke f'ruħ ommu, Marija. Joħroġ ukoll il-bżonn għal talb kontinwu għal ruħ il-mejjet u kien għalhekk li fit-testment tiegħu, Michele Calafat (iii) talab li jkun miktub fis-Sodalità ta' l-Agonizzanti ta' Ħaż-Żebbuġ. Din is-sodalità kienet tobbliga lill-membri tagħha biex joffru t-talb tagħhom għall-bżonnijiet ta' dawk li jkunu waslu fl-aħħar ta' ħajjithom. F'żewġ testmenti jissemma wkoll l-obbligu tas-sawm — b'dipendenza fuq ħobż u ilma biss (1) Is-sawm kien jitħalla l-aktar għal nhar ta' Erbgħa u/jew nhar ta' Ġimgħa. Meta wieħed jara l-emfasi li kienet issir dwar it-talb li kien ikollu jingħad u l-ħlasijiet li kienu jsiru għalih, wieħed jara kif dak iż-żmien, dak li jkun kien bħal jipprova jwitti triqtu biex jidħol fil-ġenna billi jħallas għaliha — bħal li kieku bi flusu kien jista' jixtri għalih il- ħelsien minn dnubietu. Interessanti wkoll li fit-testment ta' Michele Calafat (iii) jissemma t-tħollija ta' legat. Il- legat, ġeneralment kien ikun għotja ta' flus li t-tgawdija tagħha kien ikun marbut b'xi kondizzjoni/jiet. F'dan il-każ ir-rabta kienet l-obbligu tas-sawm. Ħafna drabi, il-legat kien jitħalla biex jiggarantixxi li xi xbejba fqira mill-familja ta' l- itess moribond jew anke (f'każi oħra) jekk ma tiġix minnu, ikun garantit lilha li biex tibda l- Każin Banda San Filep Festa 2005 189 ħajja taż-żwieġ tagħha kien ser ikollha somma ċkejkna ta' flus fuq xiex isserraħ moħħha. Kien hemm min iħalli flus fi dħul minn kiri ta' djar, għelieqi, bhejjem, eċċ. L-obbligi ħafna drabi kienu jkunu li ż-żwieġ kien irid isir f'data partikolari (aktarx f'xi festa) fuq artal partikolari u anke f'kappella jew knisja partikolari. Toħroġ ukoll l-importanza li jinħelsu d-djun kollha li dak li jkun ikun għamel f'ħajtu u li jsiru wkoll il-ħlasijiet kollha għal xi servizzi anke dawk ta' wara d-difna. Ħafna kienu jibżgħu li nieshom kienu jintefgħu l-ħabs u għalhekk kienu jaraw x'jagħmlu biex iħallsu dak kollu li kien ikun dovut minnhom qabel ma jispiċċaw f'qiegħ il-qabar. Hu nteressanti li fi tnejn mit-testmenti jissemmew kemm tipi ta' għamara u aċċessorji partikolari kif ukoll tipi ta' ħwejjeġ u tessuti. Hekk fit-testment ta' Ġanni Sammut (ii) insibu referenza għal armarju tal-barbiera b'kullma jinstab fih (1) u gwardarobba tal-mera. L-armarju tal-barbiera kien biċċa għamara sabiħa ħafna u spiss imżejjen b'ħafna lavur fl- injam ukoll. Il-wiċċ ta' l-armarju kien ikun ta' l-irħam biex seta' jitnaddaf malajr. Miegħu kien ikollu għadd ta' aċċessorji bħal imwies tal-leħja, imqassijiet tal-metal, moli tal-ġild u ta' l-għadam, fliexken ta' l-ilma, bwieqi tal-metal immartellat għas-sapun tal-leħja, pniezel tas-suf tal- ġemel, friskaturi tal-porċellana jew ċeramika u ġarar għat-terra li spiss kienet tkun magħmula minn minerali mfarrkin fini mħallta ma' frak tal-pjanti bħalma kienu l-likopodju u r-riħan (li anke kien iħalli riħa tfuħ), u fl-aħħar fliexken żgħar tal-ħġeieġ, spissi ddekorati li fihom kienu jżommu l-fwejjaħ. Illum il-mera reġgħet daħlet moda fl-għamara u ssibha taħt kull forma u b'disinn. Fl- imgħoddi ma kienx ikun fiha disinni u l-aktar qata' komuni kienet dik ovali. Il-mera kienet titwaħħal fin-nofs billi l-gwardarobbi spiss kienu jkunu mfassla fuq tliet taqsimiet. Ta' min isemmi wkoll li ħafna minn dawn il-gwardarobbi kien ikun fihom anke qiegħ falz fejn il-proprjetarju kien jaħbi flusu u ġidu. Minn dawn it-testmenti u oħrajn ukoll, joħroġ il-fatt li ħafna kienu jaħsbu fix-xebbiet tal- familja billi jħallulhom xi ħaġa. Meta wieħed jara dan l-aġir dak li jkun ma jridx jinsa li qed nitkellmu dwar żminijiet meta jekk it-tfajliet ma jiżżewġux jew jieħdu l l-ordni sagri, kellhom riskju kbir li jekk ma kienx ikollhom lejn xiex iduru, 5 allura kienu jaqgħu għaż-żina biex imantnu lilhom infushom. Rigward it-testment. ta' Salvatore Xerri (iv) li hu mxaqleb fuq aspett aktar materjalistiku milli reliġjuż, wieħed jieħu ndikazzjoni tajba tat-tessuti li dak iż-żmien (i.e. fis-seklu 18) kienu f'użu komuni. Il-fustan, it-tila u d-drapp tal- qomos kien kollu magħmulin mill- qoton; prodott li f'Malta, dik il- LG. MAtata t-dkanta ar ae ħabta kien jitkabbar fi kwantitajiet Fig. 3. Ritratt ta' taf kienet il-Kappella tal-Madonna tal-Ħniena kbar. Hu fatt magħruf ukoll li ż- tas-Sacra Infermeria (il-kappella ta' Nibbia) qabel ma ġġarfet fl- Żebbuġin kienu fost l-akbar ħħar gwerra dinjija. ' Każin Banda San Filep Festa 2005 191 industrijalisti fejn jidħol it-tkabbir u l-ħdim tal-qoton. Il-qoton, kittien, qanneb, newl, ħarir u damask kienu tipi ta' drappijiet li kienu jintużaw ħafna; l-ewwel tlieta l-aktar mill-klassi l-baxxa, waqt li l-aħħar tnejn kont issibhom aktar għand is-sinjuri. In-newl kont issibu għand it-tnejn. Id-differenza fil-klassi kienet tidher sewwa ħafna mill-ilbies li n-nies kienu jxiddu fuqhom jew li kienu jużaw bħala għata. Minn naħa l-oħra, d-daqqa ta' għajn fil-fond tal-kontenut ta' dawn it-testmenti wriet kemm ħajjet missirijietna kienet differenti minn dik tagħna. L-obbligi lejn u r-riti tar-reliġjon kienu jieħdu wisq aktar priorità minn tal-lum. Minħabba f'hekk, missirijietna trabbew f'ambjent ta' protokoll ta' reliġjożità aktar milli f'relazzjoni intima bejn il-bniedem u l-ħallieq. Dawn l-affarijiet setgħu jsiru bil-pompa kollha mis-sinjuri biss. Il-fqir kien idur lejn Alla u l- qaddisin bl-intenzjonijiet tiegħu biss billi b'butu ma kienx iwassal. Werrieta ta' kollox wara li jkunu tnaqqsu d-djun kollha. Ekwivalenti għal xelin u tmin soldi (1s 8d) jew 8c3 tal-flus tal-lum. Din hija referenza għall-kappella tas-Sacra Infermeria li kienet mibnija fl-1612 mill-Kavallier Fra Giorgio Nibbia. Kienet iddedikata lill-'Madonna tal-Ħniena'. € Ekwivalenti għal sold u 9 ħabbiet (1 d) jew 4.75m tal-flus tal-lum. Valuta ta' munita oħra. Ekwivalenti għal ħabba (1/12d) jew 0.25m. tal-flus tal-lum. l Hawn qed jirreferi għal missieru Lorenzo. 5 Il-fustan kien drapp oħxon maħdum mill-qoton, ta' kwalità inferjuri u għalhekk delikat. 4 Tul ta' 12-il pied (ca. 5 Il-bordat kien drapp magħmul minn taħlita ta' kittien u qanneb irrigat abjad u ikħal. Kemm il-kittien u kemm il-qanneb huma xitel li minnhom jistgħu jinstiltu ħjut li jintużaw biex minnhom jagħmlu drappijiet. 1 Fi żmien il-kolonjaliżmu Ngliż, il-kappella kienet magħrufa bħala The Chapel of Bones. 192 Każin Banda San Filep Festa 2005