X'JISWA L-MALTI Mindu ħareġ il-''Malti', ġietni xewqa kbira li jiena wkoll ingħin lil dawn ir-rġiel, li qegħdin jaħdmu għall-ġieħ ta' lsienna, l-aktar billi nikteb xi ħaġa ta' fejda, għall-ġid u għat-tagħlim ta' min jaqraha. Imma issa ħaġa u issa oħra, qatt ma qbadt nikteb, u ħabbilt moħħi wkoll ħafna fuqiex sejjer niktebl Ħsibt u rajt li ma stajtx nagħmel ħaġa aħjar ħlief li nuri l-ħtieġa u l-għajnuna li jatina l-Isien tagħna. U dan il-malti għal fejn nitgħallmuh 2 X'jista' jiswielna' Għal fejn noqogħdu nħabblu moħħna fuqu: Hekk sejrin ilabalbu l-egħdewwa ta' lsienna, u dawk li m'humiex egħdewwa wkoll. Dan li sejjer nikteb ikun tweġiba għal dawn il-mistoqsijiet, Bil-malti ma naqalgħux ħobż, mela għal fejn nitgħallmuh 7 Huwa l-bniedem igħix biss bil-ħobż Huwa l-bniedem barra minn ġismu ma għandux ukoll ruħu, li jixraq li jżejjinha bil-għerf. Il-għerf fi żmenijietna kiber wisq, l-aktar fuq il-ġrajja u l-ilsna tal-Ivant. Fi żmenijietna, il-għorrief ta' l-Ewropa marru fil-Palestina u fil-Mesopotamja, u hemm, fost il-ħerba, sabu l-fdal ta' bliet kbar, u kotba, u djar u minn kollox. U billi l-kotba mqaddsa, li għandna, ġejjin mil-lvant, hekk ukoll kiber it-tfittix u l-għerf fuq il-kotba mqaddsa. U hawn naraw kemm jiswa l-malti għal dan it-tfittix, Qabel xejn, il-lsien li bih huma miktubin il-kotba tal-Għaqda l-Qadima huwa l-Ilsien Iħudi. U dan. il-lsien Ihudi hu Isien xami lijixbah wisq lill-malti tagħna, u għalhekk aħna l-Maltin nitgħallmu l-Iħudi bl-akbar ħeffa, u meta wieħed jaf il- Isien lhudi sewwa jista' jifhem aħjar il-kotba mqaddsa. Mhux dan biss, imma l-ilsna l-oħra tal-lvant, bħal ma huma l-babiloniż, is-sirjak, l-aramajk, kollha jixbhu l-Malti. inġibu xi kelmtejn bil- babiloniż, il-Isien ta' dik il-belt li fil-qedem kienet tbażża' d- dinja bil-qawwa tagħha, biex taraw is-sewwa. Bil-babiloniż omm hi unizu, għoġol agalu, oħt aħotu, ħu aħ, Isien Zisanu, kelb, kelbu, Qegħdin taraw kif il-babiloniż, wieħed minn l-eqdem ilsna xamin, jixbah lill-malti tagħna l Imma biex wieħed jitkixxef fuq in-nies u l-ġrajja tal-lvant, mhux biss jeħtieġlu jkun jaf l-ilsna tal-lvant, imma wkoll jeħtieġlu ji jkun jaf jaqrahom sewwa. Meta l-ewwel darba mort nitgħal- jem bil-lħudi, is-surmast staqsieni jiniex Malti, u mita għidtlu diva', kalli li jien stajt naqra l-Ihudi aħjar ħafna minn sħabi, billi l-malti lsien xami. U jiena rajt malajr li hu kien qal is- sewwa, għaliex sħabi l-Ingliżi u l-Ġermaniżi tgħallmu jgħidu sewwa l-4 (hċ) u l-À (ħet) imma ħadd minnhom qatt ma tgħal- lem igħid il-għajx u l-gof. U kemm-il darba l-għorrief żelqu fin-niexef, u. tqarqu bl-ikrah imħabba f'xi ittra li ma qrawx sewwa. Hekk dari kienu jaħsbu li l-fro/ela Isaia kien bin Amos, profeta wkoll, għaliex Isaia jissejjaħ bin 4720s imma għorrief oħrajn, li kienu jafu jaqraw il-lhudi sewwa, raw li dan ma kienx minnu, għaliex isem missier Isaia hu wieħed Avmoż, fil-waqt li isem. il-profeta hu Għames. U dan ma kienx ħlief wieħed minn dawk l-iżbalji li ħadu l-għorrief l Il-lsien malti, mhux biss igħinna nitgħallmu malajr il-lhudi u l-ilsna l-oħra tal-lvant, imma jgħipna wkoll biex nifhmu xi kliem b'dawn l-ilsna, li billi l-lum mejtin, ma jistàx jiftiehem sewwa. Darba waħda konna qegħdin infissru mil-lhudi l-profeta Isaia, u ġietna l-kelma qiġfod. Is-surmast qal illi l-għorrief ma kinux jaqblu fuq it-tifsir ta' din il-kelma Ihudija, imma li aktarx kienet tfisser bhima bix-xewk. Hawn jien ħarist lejn sieħbi, Malti bħali, (i) u għedt lis-surmast li aħna Malta għandna bhima bix-xewk li nsejħulha gaz/ud. Mela giġġod m'hix ħlief il-qanfud, biss aħna daħħalna x, u biddilna l-ġ f'f— żewġ ittri li ta' sikwit jitbiddlu. Hekk daħħalna wkoll x fil-lhudi Żażżr u għamilnieh ħanżir. U hawn intbahtli ħafna kliem malti m'hux ħlief kliem lhudi b'2 miżjuda. U dan għenni ħafna fl-istudju tal-Bibbja. Ara kemm hu hekk. i Mita konna qegħdin infissru l-ktieb tal-Genesi, u ġejna fejn igħid li Alla kien għadu ma bagħatx xita fuq l-art, imma kien jitla' l-ed u jsaqqi l-art kollha, inqalgħet taħwida fuq il-kelma lhudija ed. $. Ġlormu, fil-Volgata, fissirha u qal fox jiġifieri għajn. mma s-surmast tagħna (2) kien igħid li tfisser fwar. Jien ħsibt u rġajt ħsibt, żidt dik l-2 tal-malti u ġiet xed; ned tixbah lill-kelma maltija x/da, u għedt: hawn aħna, ed hija zida, li f'dak iż-żmien kienet issaqqi l-art flok ix-xita. Hekk il-malti kien għajnuna kbira għalija ' Mhux biss. Min irid imur. fl-artijiet tal-lvant għat-tfitiix li semmejna fuq, ikollu x'jaqsam man-nies ta' dawk l-artijiet, li l-biċċa l-kbira huma Għarab u jitkellmu bil-għarbi. Issa l-għarbi jixbah ħafna lill-malti u aħra l-Maltin nitgħallmuh f'radda ta' (2) P. E. Mechineau S. J. (Alla jaħfirlu), 49 salib, u għalhekk, wieħed ikun jista' jitkellem ma' dawk in-nies u jifhimhom bla ma jħallihom iqarrqu bih. Hawn. il-malti jgħinna wkoll. Huwa l-malti għat-tiżjin ta' moħħna u għall-għerf biss igħinna' Bil-malti ma naqalgħux ħobż7 Min igħid hekk, ikun qiegħed jitqarraq bil-bosta. Għal dak li għidna fuq—li l-malti jixbah l-għarbi u li għalhekk aħna l-Maltin malajr nitgħallmu l-għarbi— kemm maltin qegħdin jaqilgħu ħobżhom mal-Għarab fl-Alġerija fit-Tunisija, (u kienu fit-Tripolitanja) u fl-Arabja u fl-Afrika wkolll Mela l-malti jiswielna għal kollox, jiswielna għal ruħna, jis- wielna għal ġisimna, u jekk ma kienx hekk, il-malti għandna nħobbuh, ingħożżuh u nitgħallmuh. għax hu l-ilsien tagħna, l-ilsien ta' art twelidna, l-ilsien ta' ommijietna, l-ilsien li-hu wieħed minn l-eqdem tad-dinja, li bih għedna l-ewwel kelmiet ta' ħajjietna.