rrol FIvnn — attur tal-films Amerikan imwieled l-Awstralja fl-1909. Żgur li l-ġenerazzjoni tiegħi bilkemm nafu bih. Imma attur famuż ta' Hollvwood ta' wara t-Tieni Gwerra Dinjija x'għandu x'jaqsam man-Nadur7 La semmejt attur partikolari The Master of Ballantrae huwa film li ħareġ fl-Istati Uniti fil-5 t'Awwissu 1953, produzzjoni tal-Warner Brothers. Huwa film ta' siegħa u nofs ibbażat fuq novella ta' Robert Louis Stevenson ambjentat fis-sena 1745 ġewwa l-Iskozja. Ġara li dik is-sena kien hemm ribelljoni mmexxija minn Charles Edward Stuart sabiex jerġa' jieħu lura t-tron Brittaniku f'idejh u at f'idejn familtu, il- -— Dan il-film jittratta A dwar żewġ aħwa nobbli Skoċċiżi 1 Jamie Durie u kienu fil-fatt j interpretati mill- L-avukat tal- j familja, biex —7 insejħulu hekk, , k ja ) irrikmanda lill- familja Durrisdeer biex wieħed mill- aħwa jżomm mal- Familja — Rjali u l-ieħor jingħaqad mar-ribelli. Hekk jirbaħ min jirbaħ il- familja Durrisdeer toħroġ rebbieħa magħhom u allura kemm. l-istatus u kemm il-propjetà tal-familja ma jintmessux. Kien Jamie (Errol Flvnn) li ngħaqad mar-ribelli, iżda dan ir-ribell falla. Riżultat ta' hekk Jamie u sieħbu l-Kurunell Irlandiż Francis Burke, il-karattru maħdum mill- attur Roger Livesev, telqu lejn il-West Indies, il-Karibew, fejn sabu ruħhom abbord bastiment tal-pirati. Ma' xulxin, l-atturi Errol FIvnn u Roger Livesev, għaddew minn ħafna avventuri fuq il-baħar. Fost il-lokalitajiet tal-ġbid ta' xeni mill-film insibu Watergate Bav f'Cornwall ġewwa l-Ingilterra, Eilean Donan Castle ġewwa Highland l-Iskozja u Palermo fi Sqallija. L-attur Errol FIvnn circa 1952. Q Storja, Kulbura u Abbwalità Il-produzzjoni Warner Brothers kellhom bżonn xi extras b'passaport Ingliż għal ġbid tax-xeni f'Palermo. Malta kienet tajjeb għal dan ix-xogħol — hija relattivament qrib Palermo u dak iż-żmien ċittadini Maltin awtomatikament kellhom passaport Ingliż. L-extras Maltin li jintbagħtu Palermo kellhom ikunu jafu x-xogħol tradizzjonali tal- qlugħ. Jiġifieri dawn l-extras, apparti karattri fil-film, riedu fil-verità jkunu baħrin li fil-karriera tagħhom siefru fuq bastimenti tal-qlugħ. L-aġenti Messrs. Gibbons and Jones, li l-uffiċċji tagħhom kienu l-Marsa, ġew avviċinati biex iqabbdu n-nies għal dan il-kuntratt. Iżda li jsibu nies bl-għarfien u esperjenza tal-qlugħ minn Malta rriżulta kemxejn diffiċli. Għalkemm kien għad hawn xi skejjen tal-qlugħ isiefru sat-Tieni Gwerra Dinjija u wara, ma kinux ħafna n-nies li ħadmu fuqhom u l-maġġoranza tagħhom kienu Għawdxin, min-Nadur u minn Għajnsielem. Il-kelma ġriet u f'kemm ilni ngħidlek inkitbu disgħa min-Nadur u erba' baħrin minn Għajnsielem. Jiġifieri minn erbgħa u għoxrin baħri li kien hemm bżonn intgħażlu tlettax-il baħri Għawdxi. Bir-raġun li t-Times of Malta dak iż-żmien irrapportat ''Gozo came to the rescue' l Dawn in-nies kellhom jarmaw u jieħdu ħsieb żewġ bastimenti tal-qlugħ. Dawn kien jisimhom Ladv Wanewar u Miss Burbank — żewġ bastimenti li sidhom kienet il- kumpanija Warner Brothers stessl Il-Ladv Wanewar kien il-bastiment il-kbir u abbord ħa ekwipaġġ ta' tmintax-il ruħ filwaqt li l-bastiment iż-żgħir, Miss Burbank, kellu għaxra min-nies inkluż: il- Kaptan. Il-Ladv Wanewar kien bark tal-qlugħ bi tliet arbli u kien iġib tunellaġġ gross ta' 307. Mill- banda l-oħra Miss Burbank kien ilaħħaq il-116-il tunellata. Iż- żewġ bastimenti kienu jtajru r-Red Ensign (il-bandiera Ingliża i £ tal-Merchant Navv) — Il-Ladv Wanewar fuq il-baħar bil- u kienu rreġistrati qlugħ kollu miftuħ. Il-Ladv Wanewar inbena għall-ħabta tal-1913 fi Franza. Il-Warner Bros. xtrawh fis-sajf tal-1952 u għamlulu xi tibdiliet sabiex ikun jixbah lil xi bastiment tal- pirati kemm jista' jkun u b'hekk jużawh għall-films. Kien bastiment robust, sabiħ u li jolqot l-għajn. Apparti tibdiliet u arranġamenti strutturali, il-ladv Wanewar għamlulu l-kanuni mal-ġnub tiegħu. Interessanti li l-windlass (il- makkinarju li jtella' u jniżżel l-ankra) biddluhulu u minflok tpoġġiet magna Ford V8. Sfortunatament ma rnexxieli nsib l-ebda informazzjoni dwar il-Miss Burbank ħlief li nbniet fis-sena 1922. Tistaqsu, allura min kienu dawn il-baħrin min- Nadur u x'kien xogħolhom abbord/7 Din hija l-lista li sibt mill-Articles of Agreement taż-żewġ bastimenti. Joseph Mifsud — Ġużepp ta' Ġejġa — ta' 59 sena u li kien iċ-Chief Mate tal-Ladv Wanewar, second- in-command tal-bastiment. Kellu paga ta' 45 lira fix-xahar. Angelo (Anġlu) Meilak — Ir-Romp — ta' 25 sena. Kien il-Bosun tal-Ladv Wanewar b'paga ta' 40 lira fix-xahar. Salvu Magro — Salvu tan-Namuri — ta' 53 sena, il- Bosun tal-Miss Burbank. Paga ta' 40 lira fix-xahar. Paul Xuereb — Pawlu ta' Buħamsa — ta' 53 sena. Kellu paga ta' 25 lira fix-xahar. JosephEllul— Ġużepp ta' Luċija — ta' 34 sena. A.B. abbord Ladv Wanewar, paga ta' 25 lira fix-xahar. Pasquale Grima — Baskal tal-Kiela — ta' 30 sena. A.B. abbord Ladv Wanewar, paga ta' 25 lira fix- xahar. Għalkemm Baskal kien minn Għajnsielem, huwa kien miżżewweġ u joqgħod in-Nadur. Francis (Frenċu) Tabone — Il-Barbaġann — ta' 61 sena. A.B. abbord Miss Burbank, b'paga ta' 25 lira fix-xahar. Emanuel Camilleri — Leli ta' Belinja — ta' 33 sena. S.O.S. (Senior Ordinarv Seaman) abbord Miss Burbank, paga ta' 20 lira fix-xahar. Michael Buttigieg — Kieli tal-Bekkis — ta' 27 sena. S.O.S. abbord Miss Burbank b'paga ta' 20 lira fix- Nazzareno Vella — Żarenu tal-Bekkis — ta' 22 sena. Kien Assistant Steward (wejter) abbord il-Ladv Żarenu kellu paga ta' 16-il lira 13-il xelin Biex inkun semmejt lill-Għawdxin kollha, apparti Baskal Grima illi ġa semmejtu, il-baħrin minn Għajnsielem kienu: Loretu Xuereb — Loretu tal-Megrix — ta' 20 sena. S.O.S. fuq il-Ladv Wanewar. Kellu paga ta' 20 lira fix-xahar. Joseph Costa — Ġużepp tal-Kewba — ta' 18-il sena. J.O.S. (Junior Ordinarv Seaman) mal-Ladv Wanewar b'paga ta' 16-il lira 13-il xelin u 4 soldi fix-xahar. Francis Costa — Frenċu tan-Nemsa — ta' 17-il sena. J.O.S. abbord il-Ladv Wanewar bl-istess paga bħal Ġużepp. LUMINARIA Ġunju L-ewwel grupp ta' sbatax-il baħri li telqu minn Malta siefru bl-ajru lejn Ruma nhar il-Ħamis 30 ta' Lulju 1952. Is-seba' ekwipaġġ li kien baqa' siefru bl-ajruplan l-għada, nhar il-Ġimgħa l-1 t'Awwissu 1952. Minn Ruma dawn l-24 persuna marru l-port ta' Napli fejn imbarkaw dawn iż-żewġ bastimenti tal-qlugħ. , ili Baskal Grima u Salvu Magro jixxabbtu lebsin ta' pirati. Ritratt ħajr lil Michael Grima, iben Baskal. Mill-port, fit-2: t'Awwissu, iż-żewġ bastimenti salpaw u daħlu fil-gżira ta' Ischia li hija gżira żgħira fin-naħa ta' barra tal-golf ta' Napli (id-daħla ta' Napli). Hawnhekk fil-5 t'Awwissu il-Miss Burbank imbarkat żewġ baħrin u l-Ladv Wanewar ħadet Second Officer u Assistant Engineer, kollha Taljani. Il-Kaptan tal-Ladv Wanewar kien Salvu Grech, ta' 52 sena, mill-Marsa u li kien magħruf bħala Kaptan Salv. Tnejn minn ħutu kienu joqgħodu Għajnsielem. Il-Kaptan tal-Miss Burbank kien ċertu Joseph Tavlor, Ingliż ta' 38 sena u li kien joqgħod San Pawl il-Baħar. Minn Ischia komplew. il-vjaġġ tagħhom lejn Palermo fi Sqallija. Il-Ladv Wanewar, il-bastiment il-kbir, għamilha f'jumejn u wasal fis-7 t'Awwissu iżda il-Miss Burbank ħa tlett ijiem aktar u għalhekk wasal Palermo fl- 10 t'Awwissu 1952. Hawnhekk beda l-ġbid tal-film. Sfortunatament minn dawn it-tlettax-il baħri Għawdxi ma baqa' ħadd magħna llum u għalhekk ma nistax nagħti rapport dettaljat ta' x'ġara. Iżda t-Tabib Salvino Galea, li zijuh Ġużepp Mifsud (ta' Ġejġa) kien iċ-Chief Mate tal-Ladv Wanewar, jiftakru jgħid li kemm-il darba kienu joħorġu jixorbu l-birra ma' Errol Fivnnl Kif jixhed dan l-ewwel ritratt, apparti xogħolhom ta' baħrin dawn in-nies ħadu sehem bħala extras, fejn libsu kostumi ta' pirati. Hawnhekk naraw lil Baskal Grima tal- Kiela (ta' fuq) u Salvu Magro tan-Namuri (t'isfel) jixxabbtu Storja, Kulbura u Abbwalibà Q mal-ħbula tal-bastiment. Huma lebsin ta' pirati — Baskal jinsab ħafi, b'sidrija miftuħa, xorts imqatta' u qisu turban ma' rasu u l-ieħor għandu terħa ma' qaddu bix-xabla jew stallett imdaħħal fih. Ninnutaw ukoll b'liema kunfidenza jinsabu mdendlin, dak iż-żmien mingħajr safetv harness, speċjalment Baskal li anki ppoża tajjeb għar-ritrattl Grupp ta' għaxar baħrin li kellhom parti fil-film The Master of Ballantrae. Ritratt ħajr lil Marv Grech u Sammv Buttigieg, tfal ta' Mikieli Buttigieg tal-Bekkis. It-tieni ritratt juri parti mill-grupp tal-baħrin li ħadu sehem fil-film. Minn dawn l-għaxar baħrin li jidhru rnexxielna ngħarfu xi ftit minnhom. Anġlu Meilak ir-Romp (l-ewwel mil-lemin) u Mikieli Buttiġieġ tal-Bekkis (it-tieni mil-lemin, bil-beritta) qegħdin fejn xulxin fuq il-lemin Baskal Grima tal-Kiela qiegħed bilqiegħda b'beritta fuq quddiem nett l-ewwel wieħed mix-xellug. Maġenbu fir-ringiela ta' quddiem, aktarx (mhux konfermat) li hemm bilqiegħda Ġużepp Costa tal-Kewba minn Għajnsielem. Eżatt wara Baskal bil-beritta wkoll u b'idejh marbutin hemm Loretu Xuereb tal-Megrix minn Għajnsielem. Maġenb Loretu hemm tlieta qishom qed iserrħu fuq xulxin. Għalkemm ma sibtx konferma eżatta, dak li qiegħed fuq wara aktarx li huwa Ġużepp Ellul ta' Luċija, tan-nofs mhux maghruf u li qiegħed quddiemu aktarx li huwa Żarenu Vella tal-Bekkis. Napprezza ħafna li tavviċinawni jekk xi ħadd jagħraf lil xi wħud minn dawn il- baħrin fir-ritratt. Ta' min jgħid li Mikieli Buttigieg tal-Bekkis kellu x-xorti li jġib miegħu x-xabla li uża' fil-film Errol FIvnn innifsu. Marbutin ma' din ix-xabla hemm ħafna stejjer u rakkonti li sfortunatament ma sirniex nafuhom għax laħaq għadda ż-żmien. M'għandix dubju li Kieli tal-Bekkis għożżha tul ħajtu kollhal (Nirringrazzja lit-Tabib Salvino Galea, li kien hu li għarrafni bl-istorja ta' dan il-film, lil Pietru Farrugia tat- Tabibu, lil Sammv Buttigieg u Marv Grech tfal ta' Kieli tal-Bekkis, lil Michael Grima iben Baskal Grima tal-Kiela (Awstralja), lil Martinu Vella ta' Fatti (ix-Xalatur), lil Joe Farrugia, lil Ninu Refalo ex-Pilot (Għajnsielem), lis-Sur Jean Pierre Borg u lil dawk il-ħafna nies illi b'xi mod jew b'ieħor kienu ta' għajnuna f'dan l-artiklu.) Charles 8 Antoinette Buttigieg Jixtiequ jawguraw il-festa t-tajba lill-poplu Naduri kollul Pjazza Dan Martin Camilleri- Nadur - Gozo B storja, Kulbura u Abbwalità