it-Tlieta 8 ta' Awwissu 2017 L-ORIZZONT MILL-ISTORJA TAT-TIĠRIJA TAL-VITORJA l-qaddiefa protagonisti li ppar- teċipaw fit-tiġrijiet ta' bejn iż-żewġ gwerer kollha sostnew li f'dawn it- tiġrijiet kien jinqala' ħafna ġlied u jweġġgħu ħafna nies. Hawnhekk wieħed jistaqsi, liema distretti kienu mpikati ma' xulxin7 Ovvjament il-pika fost il-qaddiefa minn dejjem kienet ix-xrara li tat bidu għat-tilwim f'dawn it-tiġrijiet, kemm minħabba l-imħatri kbar ta' flus li kienu jintlagħbu fihom, kif ukoll minħabba d-deċiżjonijiet ħżiena li xi drabi kienet tieħu l-ġurija waqt l-an- dament tat-tiġrija u fir-riżultat. Ma ninsewx li dawn it-tiġrijiet minn dejjem kellhom ir-regoli tagħ- hom (l-ewwel regoli uffiċjali li ltqajt magħhom fir-riċerka tiegħi kien fl- 1906), u kull ekwipaġġ suppost li jkun jafhom tajjeb u josservahom waqt. it-tiġrija. Min-naħa l-oħra, il- membri tal-ġurija jridu jkunu retti u ġusti fid-deċiżjonijiet tagħhom, iżda ma ninsewx, li sakemm f'dawn it- tiġrijiet beda jintuża l-photo. finish (f'nofs is-snin 70), il-ġurati kienu jiddiċiedu r-rebbieħ fuq għajnejhom, u ħafna drabi, il-partitarji kienu jin- sew li dawn il-persuni kienu umani bħalhom u faċli ħafna li jiżbaljaw. Iżda mhux l-ewwel darba li smajna allegazzjonijiet li xi membri tal-ġurija, li fil-maġġoranza tagħhom kienu jkunu uffiċjali tad-dwana kienu jissimpattiżaw aktar mad-distrett ta' Marsamxett — iżda kemm kien hemm verità fihom dawn l-allegazzjonijiet ma nafux. Barra minn hekk, xi qad- diefa sostnew li mhux l-ewwel darba fil-ħruġ, Ferilla, dgħajsa jew Kajjikk kienet titlaq qabel l-inżul tal-bandiera, u l-ġurija kienet tagħlaq għajnejha, u jekk jirnexxielha tidħol l-ewwel allura jibdew il-protesti u magħhom il-ġlied. Fil-bidu tas-snin 80 iltqajt ma' każ simili — kont għadni kemm ippub- blikajt l-ewwel ktieb tal-Istorja tar- Regatta (1900-1938). Niftakar kont il- Ponta tal-Isla, meta f'ħin minnhom ġie fuqi ex-qaddief Senglean, u bla ma qies xejn li madwarna kellna n- nies, saħaq li jien kelli żball fir-riżultat tad-dgħajjes tal-Midalji tal-1938, għax fil-fatt kienu l-Isla li daħlu l-ewwel u mhux Marsamxett kif jidher fil-ktieb. Ovvjament quddiemi kelli qaddief li kien qed isostni li rebaħ il-palju. Kien kollu għalxejn li sostnejt li jien imxejt fuq ir-riżultati uffiċjali tad- dwana, għax kompla jippersisti li kelli żball. F'daqqa waħda daħal fost- na ċertu George Bussuttil (il-Manu) — qaddief ieħor, u qallu uffiċjalment kienu daħlu l-ewwel Marsamxett għaliex id-dgħajsa ta' l-Isla ġiet skwa- lifikata għax kienet ħarġet qabel, iżda kien xi ħadd ieħor li sostna li kienet bla nom (ma kinitx reġistrata). Fil-fatt fl-1937 l-Isla kienu daħlu fit-tieni post, u r-ritratt tal-1938, bid- dgħajsa tal-Midalji tal-Isla bil-palju ta' l-ewwel marbut mar-rota jeżisti wkoll. Semmejt dan il-każ, għax mhux l-ewwel darba, osservajt ritratti MINN FOMM IL-QADDIEFA U D-DILETTANTI (50) Dwell finali għar-rebħ tal-palju bejn l-ekwipaġġi ta' Bormla u tal-Birgu fil-korsa tad-dgħajjes tal-Midalji fl-1980 ta' dgħajjes f'xi dubs tar-Regatta, bl- ekwipaġġ jippoża għar-ritratt bil- palju tal-ewwel marbut mar-rota tad- dgħajsa, meta uffiċjalment il-palju jkun ingħata lil dgħajsa oħra. Il-ħasra hi, li r-ritratt jitwaħħal mal-ħajt, mas- snin jintesa kollox (kif ġara f'dan il- każ 44 sena wara), u ssib partitarji u dilettanti li jaħsbu li hemm żball fir- riżultati. S'intendi dubji jgħaddu minn moħħ kulħaddl Ritratt li bħalissa għaddej minn quddiem għajnejja huwa dak tad-dgħajsa (Bronka) ta' bi Tnejn ta' Posta bit- Tinejt u tal-Posta jippożaw magħhom b'għadd kbir ta' partitarji madwar- hom. Fuq id-dgħajsa hemm miktub 1922-1936 — jiġifieri din il-koppja rebħet dan il-palju matul dan il-per- jodu tas-snin. Uffiċjalment (skond ir-riżultati) fl- 1922 dan il-palju ntrebaħ minn Mar- samxett (b'Bormla tidħol it-tieni) u fl- 1931, din il-koppja ħadet sehem fil-korsa ta' bl-Erbgħa u ma ħaditx se- hem f'ta' bi Tnejn. Riċerkatur jimxi mar-riżultati uffiċjali u mhux mar-rit- ratti. Jista' jkun hemm żbaljil Fuq kol- lox dak li nkiteb f'dawn il-kotba mhux kollox vanġelu, għaliex kif nafu, għada jista' jinstab xi dokument ġdid li jbiddel xi fażijiet mill-istorja — kif ġieli ġara wkoll fl-istorja ta' Malta. Issa ejjew immorru pass lura u nit- kellmu dwar l-inkwiet li fl-imgħoddi kien jinqala' tista' tgħid f'kull Regat- ta. Kull edizzjoni kienet tiftaħ bil-kor- sa tal-Ferilli — tiġrija akkanita ħafna fost il-qaddiefa tal-Isla u Marsamxett. Mill-intervisti nafu, li ż-żewġ dis- tretti mhux biss kienu jarmaw tajjeb għaliha, iżda kienu jieħdu sehem fiha bi tliet Ferilli — waħda t-tajba armata bl-aħjar ekwipaġġ possibbli, waqt li fit-tnejn l-oħra kienu jitfgħu fihom qaddiefa li l-għan tagħhom fit-tiġrija kien li jostakolaw l-aħjar Ferilla avver- sarja. Barra hekk, biex jissapportjawhom kienu jieħdu magħhom dgħajjes mim- lijin partitarji, armati sa snienhom, jorbtu mal-planki fid-dħul tal-korsa (li kien dejjaq) u kull meta l-Ferilla avver- sarja taqbeż fuq quddiem kienu jilqgħuha b'xita ta' fliexken, parati u bċejjeċ tal-injam. Saħansitra anke ġieli tefgħu l-imqadef fil-baħarl Sfortunatament ir-reazzjoni spon- tanja tal-partitarji avversarji kienet tkun l-istess, pulizija fuq il-baħar ma kienx jkun hemm għajr xi tnejn fuq il- lanċa tad-dwana, u f'tebqa ta' għajn il-ġlied minn fuq il-baħar kien jin- firex fuq l-art ukoll. U s'intendi l-ġlied li kien jinqala' fl-ewwel tiġrija, kien ikompli jkarkar matul ir-Regatta. Ma ninsewx, minkejja l-faqar li kien jid- her u jinħass kullimkien, f'dawn it- tiġrijiet kienu jintlagħbu mħatri ta' flus fuq il-Ferilli, fuq tal-Midalji u ta' bl-Erbgħa. Fiż-żmien li qegħdin insemmu, lira kienet paga ta' ġimgħa għall- ħaddiem fit-tarzna, aħseb imħatra ta' ħames liri jew aktar kemm kien fiha valur. U allura, kif wieħed jimmaġina, deċiżjoni ħażina mill-ġurija kienet tagħti lok għall-inkwiet serju. Bormla kienu tilfu ħafna flus f'tiġrija fuq id- dgħajjes tal-Midalji ma' Marsamxett fil-bidu tas-Seklu 20, u jingħad li dar- ba l-Isla tilfu wkoll imħatra kbira f'tal-Ferilli ma' Marsamxett f'nofs is- snin 20. Meta l-Isla bnew Ferilla tat-tiġrija, u minkejja li Marsamxett ipprotestaw mal-Kollettur tad-Dwana xorta waħ- da baqgħu jieħdu sehem taħt protes- ta, l-inkwiet kompla jiżdied. Snin wara, il-Kollettur tad-dwana intrduċa żewġ tiġrijiet tal-Ferilli, waħda għall- Ferilli tal-Isla u l-oħra għal ta' Mar- samxett. Jekk b'din id-deċiżjoni l-korsa tal- Ferilla mietet mewta naturali, magħha mhux biss naqas drastika- ment l-inkwiet li kien jinqala' f'kull Regatta, iżda ħafna mill-partitarji Bel- tin u Sengleani tilfu l-interess fir-Re- gatta - bl-Isla terġa' tqum fuq saqajha f'nofs is-snin 30, u Marsamxett reġgħet daħlet fix-xena u rebħġet xi paljijiet fl-1938. Ġara iżda, li meta fl- 1939 kien kollox ippreparat għar- Regatta Nazzjonali, fil-bidu ta' Set- tembru faqqgħet il-Gwerra u t-tiġrija tal-Vitorja ma saritx. Wieħed mill-intervistati sostna li fis-snin 30 il-Birgu ġieli sellfet xi opri lill-Isla biex tieħu sehem bihom — ma nafx bihal Din ġdida għalija, għax l- Isla minn dejjem kellha l-opri tagħha — ma nafx kemm il-Kajjikk (Fanev) kellha, żewġ dgħajjes tal-Midalji u dgħajjes tal-Pass il-Ponta kien hemm ħafna, barra minn ħekk, jidher li l-Is- la dejjem ħadet sehem fir-Regatta barra fl-1921. Iżda jista' jagħti l-każ, dejjem kif jingħad, li bejn l-1928 u l-1935 kienet teżisti bruda kbira fost il-partitarji Sengleani wara t-telfa kbira li kienu ġarrbu fil-Ferilli f'nofs is-snin 20. Kien żmien meta tal-Posta u t-Tinejt ta' Bormla kienu fl-aqwa tagħhom fil- korsa ta' bi Tnejn (1923 -1936), bl- aħwa Fabri (Patatiet) tal-Birgu bħala sfidanti, waqt f'ta Bl-Erbgħa, il-Birgu kienu fl-aqwa tagħhom b'Bormla bħala r-rivali tagħhom. . ż-żewġ distretti kienu armati tajjeb ħafna, iżda l-Isla mhux daqshom. lura wieħed jistaqsi, f'liema kategori- ja ta' tiġrijiet, il-Birgu sellfet l-opri tagħha lill-Isla — f'tal-Midalji, Kajjikki. —ma nafxl Xi ħadd sostna wkoll li l-għażla tal-qaddiefa ġodda kienet issir b'dan il-mod: Kull barklor li jkollu l-ħajra li jġerri, kien jagħti qadfa u l-aħjar erba' qaddiefa kienu jiffurmaw ekwipaġġ. Il-probabbiltà hi, li dan il-metodu kienu jsegwuh id-distretti kollha, sakemm finalment kien jirnexxielhom jiffurmaw ekwipaġġ tajjeb. Iżda aħna nafu li ekwipaġġ tajjeb kien jagħmel snin jieħu sehem, u meta kien jirtira qaddief minnhom, il-qaddief li kien jidħol minfloku kienet issir b'reqqa kbira. Wara l-gwerra, fis-snin 50 u 60 nif- takar ekwipaġġi fid-dgħajjes tal-Mi- dalji u ta' bl-Erbgħa li damu s-snin jaqdfu flimkien. U niftakar ukollli fis- snin ta' wara 70/80, kull distrett kellu ekwipaġġi tajbin u sett dgħajjes ġodda - kienu jgħaddu s-snin biex jin- bidel xi qaddief jew tnejn minnhom. Illum l-istorja hi differenti ħafna minn dawk iż-żmijietl L-intervistati kollha qablu, li l-qaddiefa ta' żmienhom, kollha kienu jkunu mil- lokal, iħobbu lid-distrett tagħhom, jissieltu bl-aħrax biex jirbħu l-palju, u ħafna drabi, il-premju tal-flus li kienu jieħdu mal-palju kienu jagħtuh lill- kumitat biex titħallas il-kera tal- maħżen fejn kienu jinżammu l-opri tat-tiġrija matul is-sena, ħadd minn- hom ma kien jitlob flus biex jaqdef…