Il-Mewt ta' Tlitt Tħbieb a' 'Il-Malti' MA ta' il-Malti' di s'issa. ħallewna, b'qalbna mnagħlusa nhabbru fil-ħarġa ta' din id-darba, il-inewt ta' tlitt iħbieb għeżież tagħna, li ġrat f'għeluq. it-tliet xhur ta' l-aħħar. L-ewwel wieħed huwa n-Nutar CARLO MIĠALLEF DH GARO, li kien wiehed mill-ewlenin fost l-imseħbin ta' 'Il-Malti' u qatt 'ma naqas li ma juriniex il-ġibda kbira li kellu għall-kitba Maltija billi l-hawn m 'l-hinn kien jibagħtilna xi nota fuq xi kliem Malti, xi ħrafa, xi aneddotu jew xi bijografija ċkejkna ta' tiies kbar, fosthom Maltin. L-aħħar kontribuzzjoni tiegħu, ii kellu xewqa kbira jaraha stampata f'Il-Malti kien l-artiklu bijografiku fuq Niccelġ Isouard, li deher fil-ħarġa ta' ''Il-Malti' ta' l-aħħar, In-Nutar Micallef De Caro, għalkemm ma kienx mill-kit- tieba kbar tal-Malti, dejjem sewa ta' għajnuna bil-ħidma morali u letterarja tieghu biex il-Malti jimxi 'l- quddiem bħalu lsien tal-poplu. Su minn meta qamet fost il-kittieba tal-Malti l-ħajra u l-feh- ma li titwaqqaf kitba soda tal-Ma.ti, jiġifieri minn żmien ix- Xirka Xemia l-hawn, huwa kien ikun minn ta' l-ewwel biex iwieġeb għas-sejħa ta' kull moviment għat-twettiq tax-xewqa tal- kittieba tal-Malti. Huwa, għalhekk, hożitu, kien wieħed mill-eqreb ħbieb ta' Ant. in, Curuana, Nupuljun Tagliaferro, Ġanni Vassallo u Ninu Muscat Fenech. Kien hu li dam l-aħħar ħambuq f'xi ġurnal sabiex lil-Ninu Musrat Fenech infokkruh lil din il-ġenerazzjoni ġdida bħala wieħed mill- pijoneri tal-Movi- ment tal-Kitba Maltija. In-Nutar Micallef De Caro kien magħruf Bħala wieħed mill- korrispondenti-kollaboraturi tar-Rivista Taljana 'TI Sorriso in Pamigla '..:— Barra minn xi artikoli bil-Malti kien għamel l-ew- wel traduzzjoni bil-Malti tal-Ħajja ta' San Pawl ta' Patri Bottalla. In-Nutar Micaliel De Caro mnissel minn familja li għandha l-isbaħ tifkirijiet ta' rjus li għandhom isem fix-xjenza legali u fil-letteratura, Kien il-mudell tal-bniedem ta' reqqa kbira fid- 90 iL-Marri dinirijiet tal-professjoni tiegħu u ta' karattru ferrieħi u dħuli— dejjem b'dik it-tbissima fuq fommu li kienet turi fih ruħ u qalb tajba: ta' bniedem ġentlom. Kien l-anzjan tan-nutari sħabu li It-tieni ħabib tagħnu huwa l-magħruf Avukat CARMELO MIFSUD BONNIĊI, li wara marda qalila u twila li fnietiu saħħtu kollha, ħalliena għalkollox ftit ġimgħat ilu. Minn ħbiebu u minn dawk kolha li kellhom ix-xorti jafuh, fosthom mill- Għaqda li tagħha kien Membru Akkademiku, kien ilu mifrud, għax la fommu u lanqas il-pinna tiegħu ma setgħu dan l-aħħar ħames snin iżommu r-rabta li kellu magħhom u huma miegħu fil-ħajja ta' kuljum. Bikri minn żgħożitu l-Avukat Mifsud Bonnici wera moħħ qawwi għall-kitba ta' proża u versi u lsien ħieles u ħafif għall- oratorja—fuq kollox xeħta u ħila kbira biex bla ebda tbatija, ta' studju jixrob il-materjal u l-istil tal-klassiċi sew qodma kemm ġodda u jittratta argumenti soċjali, storiċi, bijografiċi u letterarji u fuqhom jagħmel studji kritiċi. Il-qawwa letterarja tiegħu kienet fil-lsien Taljan meta dan l-ilsien kien għoddu wasal biex jinxtorob mill-koltivazzjoni qaw- wija tal-Ilsien Ingliż li kienet ħadet il-post tal-koltura tradizzjo- nali tat-Taljan fl-Iskejjel Sekondarji u fl-Università. Iżda, im- bagħad, huwa ma stmerrx li b'riħet il-ġenju poetiku li kellu jittanta jikteb 'l hawn u 'l hinn xi għanja Maltija — b'dak il- lsien li kien tgħallem f'ħoġor ommu u fid-dinja ċkejkna ta' tfu- litu. Għalhekk, malli l-Malti beda, jieħu r-ruħ bis-saħħa tal- kitba kotrana tal-kitbiebu tal-Għaqda tal-Malti, hu tħajjar jin- għaqad magħhom għaliex—bħalma kittieba oħra, wara li għan- new bil-lsien barrani ma stmerrewx iħaddmu l-pinna tagħhom fil-versi Maltin — hekk ukoll huwa ħass il-ħajra qawwija u s-seħer li jgħanni wkoll b'ilsien art twelidu u fost il-versi sbieħ li tana u li dehru l-hawn u 'l hinn f''Il-Malti', insemmu: VLil Binti', 'Lil Ommi', ''Il-Għanja Maltija'' u ''Allal Alla f L-ewwel versi li kiteb, li huma iktarx ta' fasla saffika b'mertu xi mindaqqiet Carduccian, tħosshom tqal fil-bini ta' l-istrofa, u l-ħsieb imwiegħer fl-espressjoni tal-vers li jdum ma jieħu nifs u jieqaf, bħalma nsibu f''It-Talba''; iżda, imbagħad, insibu li iL-Mewr ta' 'Firtr Insiġ ġi wara żmien il-versi tiegħu ħadu xejra iżjed mexxejja li turi fil- poeta ġdid ta' versi Maltin il-ħeffa u l-arti naturali ta' pinna Maltija. Aħna ma nistgħux ma ugħożżux, għalkemm xi darba sata' deher għall-ewwel li l-Malti ma jġerrgħux għalkollox, is-senti- menti poetiċi sbieħ ta' Mifsud Bonnici lejn Art Twelidu u għall- Għanja. tal-Lsien Art Twelidu meta naqraw dawn il-versi mex- xejju u kbar fil-'Għanja Maltija ' tiegħu : Int biss għallimthieli qalila. l-mibegħdu għal min irid jufuqrek jew jixħtek fit-tajn, jew ħija nobogħdu, għalih ma hemme maħfra, għal miegħu għajn b'għajn. J wara li l-LvEWSA tal-mewt minn ġo fija ittajjar lil-vuħi għaż-żmien ta' bla jiem, ften. nibqa' nismagħha u hi tibqa' tgħannili din: l-għanja wild ruħi għax ruħi bla. tmiem. Ghalkemm ma kitebx wisq versi Maltin, il-ftit versi li kiteb sabu rokna tajba fit-Tiiet Kotba tal-Ward ta' Qari Malti. C. Mitsud Bonnici huwa l-ewwelnett Poeta ta' versi Taljani u t-tieni ta' versi Maltin. Fost ix-xogħlijiet poetiċi bit-Taljan insemmu 1 Kanti della Patria', ''Dal mio Cuore al Mondo'' (1985); u Giuditta di Betulia' (1989). Bħala Avukat huwa msemmi til-fergħa tal-Liġi Kriminali fi tagħha, wara karriera sabiħu, laħaq Professur fl-Università. Kien għadu student fl-Università meta huwa fil-ħeġġa. tas- sentimenti tieghu lejn il-Partit Nazzjonalista, inxteħet fil-kamp ġelliedi tal-pulitka tal-pajjiż, u minnu, bħala artikolista u oratur, wara żmien dun il-Partit kellu appoġġ kbir fil-propaganda par- titarja u fil-Parlament Malti, fejn huwa kien deher bħala Depu- tat u Ministru, i Bil-mewt tiegħu Malta tilfet waħda mill-ġawhriet sbieħ li kienu qed iżejnulha isimha, u l-Għaqda wieħed mill-egħżeż ħbieb 92 : IL-Manri tagħhu ewlenin l bil-pinna tiegħu żejjen ma' sħabu l-paġni. tal- letteratura Maltija tal-lum. It-tielet ħabib li tilfet il-'Għaqda''— tagħna. u magħha l-Għaqda ta' hosta żgħażagħ li fih kellhom Missier tat-Tagħlim Nisrani u bosta ħbieb oħra huwa s-Sur RIKARD MIFSUD BONNICI, wieħed mid-dekani tal-kittieba tal-Malti. Konna qegħdin inhejju 'Il-Malti' għall-istampa meta waslitilna f'daq- qa waħda l-aħbar tal-mewt tiegħu. Min ma jafux lis-Sur Rikard sew fil-ħajja soċjali kemm fil-ħajja. letterarjaf Imnissel minn razza li dejjem issemmiet għal pinna tajba fil-kitba Maltija, fosthom, jiddi bħala kewkba, Klement Mifsud Bonnici, ta' żmien ix-Xirka Xemia, li kien jikteb fis-'Sebħ'', u s-Sur Viċenz Mifsud Bonnici, wieħed mill-anzjani fost il-membri ewlenin tal-Għaqda, is-Sur Rikard ma jagħmilx għajb lil niesu ta' qablu u lanqas lill- oħrajn ta' l-istess ġidd li nibtu warajh u li l-lum qed jirgmu bil- pinna tagħhom il-kitba Maltija. Is-Sur Kikard huwa iktarx magħruf bħala prożatur milli bħala poeta Malti. Il-proża tiegħu turi fih kostruzzjoni u frażjo- loġija ta' drapp Malti waħdu li qajla ssibha fil-kittieba żgħażagħ tal-lum li, għalkemm għandhom fil-kitba tagħhom il-fond ta' erudizzjoni letterarja ta' ilsna oħra li tiswa ħafna fil-letteratura moderna. Maltija, għad iridu jixorbu minn dik il-għajn safja ta' kittieba xjuħ Maltin bħalma kienu, Klement Mifsud Bonnici, Preca, Caruana, Muscat Azzopardi, Temi Zammit, Bellanti u Ċensu Mifsud Bonnici. Dana aħna rajnieh fil-proża ta' Rikard, f'xi novela ċkejkna, f'xi ħrafa, f'xi rumanz, li għadu manu- skritt, u fil-ħannieqa ta' frażijiet u idjotiżmi Maltin tiegħu li dehru kemm-il-darba f'Leħen il-Malti' u f''Il-Malti' tagħna. KRikard huwa l-awtur tar-rumanz Santu Formosa ' li f'kon- kors imniedi mill-Gvern kien wieħed mill-ippremjati ; huwa wkoll l-awtur tal-U Mistika ', kitba axxetika, maħruġa mill-Għaqda tad- Dutrina u ta' bosta bċejjeċ oħra Hi huma ġewhriet ta' proża Maltija, : Kikard Mifsud Bonnici kien bniedem ta'-ruħ tajba, baqa' għażeb biex igħix ħajja skond il-fehma ta' San Pawl, u l-iktar biex jaqdi iżjed xogħlu ta' bniedem mogħti għall-għożża ta' daru, imħabba lejn għajru u lejn dawk kollha li f'isem Kristu u l-Knisja Tiegħu ħtieġu l-għajnuna morali tiegħu. L-aħħar xogħol tiegħu GĦANJIET TA' MĦABBA 93 li juri fih qalb ta' nisrani, li baqgħet tixgħel għall-Fidi ta' Krista sa l-aħħar ta' ħajtu, hija l-'Kristoloġija', ġabra ta' poeżiji fuq Kristu Nazzarenu li hu kien laħaq stampa sewwa sew tmint iji ijabel mewtu u beda jqassam il-ħbiebu, iżda ma laħaqx qassmu kollu. ina waslilna l-għada ta' mewtu, ħ'isimna u bla indi- rizz, bil-ħsieb li jiktbu l-għada, Iżda l-għada ħabibna tal-qalb u tal-pinna għalaq għajnejh fis-sliemu u l-bewsa ta' Kristu hi għalih kien għex f'din id-dinja, u li bl-għaniet Tiegħu kien għalaq l-aħħar sigħat ta' ħajtu, Alan u DLsienna' ', Dan kien il-qawl tiegħu, u dawn iż-żewġ kelmiet kienu fl-egħżeż rokna ta' qalbu.