AIL-MILIED' Studju ta' Guro SALIBA IL'PON jaħseb qabel kollox bħala poeta klassiku. ta' Ġesti hu jilmah is-sbuħija tan-natura bil-fenomeni kollha tagħha. Hu jara 'l Kristu, Sultan tas-Slaten, li għandu l-ħila jsaħħar mhux biss lill-bniedem imma wkoll 'l univers innif- su—lin-natura—u jarah rebbieħ fuq l-allat ta' Ruma, Greċja, Sirja u Eġittu. Hu jarah jwaqqaf twemmin ġdid, Saltna ġdida fuq il-ħajja u l-imġiba tal-bniedem. Bħala poeta hu jieqaf jit- għaxxaq jissemma. lid-daqq saħħari bil-ħlewwa tiegħu ta' l-anġli. Jilmah lix-xemx, kwiekeb, baħar, riħ, u għasafar jagħtu qima lill-Iben ta' Alla. Milton hu l-poeta li jgħanni l-ġmiel kull fejn jinstab u juri tajjeb l-għerf klassiku tiegħu li ma jħallihx ma jitgħaxxaqx bis- sbuħija tal-paganiżmu, hekk li waqt li jsemmi l-waqgħa. ta' l-allat hu juri li jrid inissel fil-qarrej simpatija għalihom. Hu l-poeta ta' l-immaġinazzjoni li jpinġi s-Sema bil-glorja kollha tagħha. Cuschieri hu qabel kollox qassis li jixtieq jħalli lill-Muża, tal- lirika ddawwallu moħħu, imma l-hemm tad-dinja fi gwerra ssew- widlu qalbu u minnflok igħallem lill-bniedem għaliex m'għandux jaqta' qalbu imma jitlob il-ħniena t'Alla li żgur jaħfirlu dnubietu —imbagħad ikum jista' jerġa' jibda jsaltan is-sliem. Cuschieri ma jintilifx igħanni fuq is-sbuħija tan-natura u l-majistà tal-kori u ta' l-Anġli.. Hu jagħmilha ta' bniedem prattiku, u bħala qad- dej t'Alla juri l-frugħat u l-bluha tal-bniedem biex jerġa' jressqu fi ħdan Alla. Milton fl-odi tiegħu, li. kienet waħda mill-ewwel xogħol tie- għu u kienet għalih bħala thejjija għax-xogħol iktar brillanti, wera ċar it-tagħlim tiegħu fil-mitoloġija klassika u tal- Bibbja. Din lodi hi waħda mill-isbaħ fil-Letteratura Ingliża fit- rtaqsitna tal- ħolqien t ta' poeżija bl-ismijiet. F''Il-Milied' ta' Cuschieri nsibu waħda mill-isbaħ ġawhar tal-Letteratura Maltija. Fiha wieħed isib il-filosofija Nisranija mqabbla mal-filosofija ħażina..u. pagana, jew aħjar wera l-kun- trast bejn il- waħda u l-oħra. Fiha siltiet mill-Bibbja li qegħdin minsuġin hekk tajjeb fil-poeżija tiegħu li mhux la kemm tinduna ' li mhumiex bsebijiet oriġinali tal-poeta. Imbagħad l-isbaħ tagħ- ha, jekk tbarri t-talba mħeġġa, sinċiera u ħelwa li l-poeta jagħ- mel lill-Madonna, hu li għalkemm ma' l-ewwel qari taħseb li hi poeżija ta' ftit ħsieb, ta' xeħta superfiċjali. wara li terġa' taqraha u taħseb ftit, tintebah bil-kobor u għoli tà ħsibijiet, tintebah bid- deskrizzjonijiet moħbija li malli tilmaħhom tarahom igħaddu minn quddiem il-għajnejn qishom xbihat ħajja. , Fuq kollox. din il-poeżija tħallilek it-togħma tas-sinċerità u t-twemmin qawwi tal-poeta fil-ħaqq u s-sewwa t'Alla u l-mogħ. drija u ħniena tal-Madonna, Dawn iż-żewġ poeżiji huma tassew mera tal-persunalità ta' l-awturi tagħhom. John Milton kien bniedem klassiku u tista' tgħid li għex bil-klassiċiżmu fil-waqt li l-Prof, A. Cuschieri juri li hu filosofu u fuq kollox patri. : Milton jibda l-innu billi jgħid li n-natura libset il- mantell tas- Silġ g għax stħat u beżgħet :— — jthat her Maker's ċijes Should look sa near upon her foul deformities. ' Cuschieri. jibda biex igħid li fil-Milied hemm rabta bejn. is- Sema u l-art. U Donnhom lejn l-art iħarsu mistagħġbin bi ġmielha l-kwiekeb. u donnha l-art tħares 'il fuq titgħaxxaq bik, ja dawl tas-Sema. Imma hu, sogħbien bil-hemm tad-dinja, ma jistax igħanni ferrieħi għax kif jistqarr.: 7 l 9 Ma l-kelma minn fommi toħroġli bid-dmugħ minħabba n-niket li jitnissel min-nuqqas ta' ftehim bejn il- bnedmin. Mbux hekk Milton li jwiddeb l-odi tiegħu Dan irid ifaħħar. qabel kulħadd saħansitra qabel is-Slaten Maġi, il-miġja fid-dinja ta' Dak li ġieb miegħu ferħ u serħan. taq 'kieku l-poeta Malti jifraħ imma fid-dinja l-hemm hu 'kbif wisq biex iħallih jagħmel hekk. Id-dwejjaq għelbu l-ferħ. għalhekk jixtieq jitlob maħfra lill-Ġesti għall-bnedmin kollha. Il-poeta jfakkar fiż-żmien meta l-bnedmin ma kinux jemmnu li'teżisti ħajja oħra' wa rain u meta kienu jemmnu u ma kinux jaslu biex jifhmu x'jiġri wara l-mewt. It-tnejn inqdew bi kliem Ala. fil-mistoġsijiet li għamel lil Ġobb biex ifiehmu li l-bniedem mhux għaref u: setgħan. daqsU, Il-qassis-poeta imma jqiegħed kliem il-Mulej ġo fomm il- bniedem pagan li jistaqsi lilu nnifsu u lil min hu bħalu x'jaf fuq il-ħolqien u n-natura u meta l-bniedem ma jweġibx għax ma jif- himx, iwaħħal f'rasu dak li għallmu Epikuru li l-poeta ġabru f'dawn il-versi : UOħroġ mela l-inbid.li għandek, għaref tassew, sejjaħ madwar il-mejda mżejna b'kull ġid xebbiet u żgħażagħ, u kul u ixrob, sakemm. jisfa mir-ras kull ħsieb ta' dwejjaq. ' Dan kien it-twemmin qabel il-miġja ta' Ġest li miegħu twieldet l-imħabba u l-maħfra jekk il-bniedem jindem u jitlob hielu. Għall-bniedem pessimista li jaqta' jiesu mill-ħniena t'Alla, il-poeta jwiddbu jqim 'l Alla tarbija. Ikompli jħeġġeġ ''Ttilqu, ja bdiewa, għal ħdejh, fuq raskom iqiegħed idejh. L-idija li Kristu hu dawl qawwi li jixgħel fuq id-dlamijiet tad-dinja jagħtuhielna ż-żewġ poeti : (Milton)— ''He saw a greater sun appear Than his bright throne, or burning arletree, could bear. ' (Cuschieri)j—''… fuq id-dlam tad-dinja. dehret, kif xtaqu tant misserijietna, Ix-Xemmw tal-Haqq. ġol It-tnejn jerġgħu jaqblu li. s-Saltna ta' l-allat spiċċat malli twieled Kristu. (Cuschieri)j—'…għarbu . egħdewwa kiefra: ġietna sa fl-aħħar u qatt iżjed ma tħallina Il-Qawwa li tifdina. ' It-tnejn igħidu li fil-Milied reġgħu lura għad-dinja, il-Haqq, u s-Sewwa. Imma Milton iżid U But wisest Fate saqs 10, 'This must not 1et be so. għaliex, igħidilna, Kristu biex jifdi d-dinja jeħtieġlu jduq l-imrar tal-ħajja u jmut fuq is-Salib għall-Fidwa tagħna u l-glorja tiegħu. Milton jibda l-ewwel strofa billi jsemmi li l-profeti għannew il-miġja ta' Ġest li jitwieled minn Xebba nisel ta' David. Igħid li ħalla s-Saltna tas-Sema biex sar bniedem Feddej tal-bnedmin. Cuschieri jispiċċa biex igħid dan kollu u jgħid li isem Betlem ma jmut qatt. Milton itemm l-adi tiegħu bħala poeta. Igħid li t-tarbija raq- det mgħassa mill-Madonna, mill-kewkba ġdida ta' Betlem u mill-kori ta' l-Anġli; għalhekk jeħtieġlu jremm il-għanja tiegħu. Il-poeta tagħna, Patri Karmelitan, jagħmel talba bil-ħerqa lil Omm Sidna. Jitlobha tħenn għall-bnedmin, twaqqaf iċ-ċarċir tad-demm mingħajr ma tgħid lill-Imħallef Imqaddes imma mill- mogħdrija tagħha ta' Omm l-Insara tħenn u tbierek. id-dinja qadima tinsab imfarrka; li wieħed jara minn dan it-tħarbit titwieled dinja ġdida, aktar f'saħħitha, immexxija minn liġijiet aħjar, aktar jaqblu man-natura tal-bniedem: din hi x-xewqa tan-nies imdejqa tad-dinja, (Mill-messaġġ bir-radjo. tal-Papa Piju XII fl-1 ta' Settembru, 1944).