il-GŻżejj L-erbatax-il sena ii 7/85 BUDGET 1986: BUDGET TA' FIDUĊJA , all 8 TA ka Il-President tar-Repubblika is-Sinjorina Agatha Barbara tiffirma l-Estmi. 'Il-Gvern Soċjalista ser ikompli bil-pjan tiegħu li jrażżan il-prezzijiet ħalli jżomm il-livell ta' l-għixien tal-ħaddiema mingħajr il-ħtieġa ta' żidiet fil-pagi. B'hekk inkunu nistgħu nkomplu ngħelbu l-inflazzjoni u ngħinu lill-industrija biex tkun tista' tibqa' kompetittiva u biex tkompli tħaddem u anke żżid in-numru ta' impjegati. Għal dan il-għan il-Gvern Soċjalista qed iressaq quddiem ir-rappreżentanti tal-poplu budget fejn qed jipproponi li joħroġ mill-Fond Konsolidat id-differenza bejn il-ħruġ u d-dħul, jiġifieri li jonfoq madwar Lm8.5 miljun aktar mid-dħul. Dan, il-Gvern ser jagħmlu sabiex ikun jista' joħloq xogħol fl-iqsar żmien possibbli. B'dawn il-flus ser niffinanzjaw programm speċjali li jinkludi numru ta' proġetti ta' żvilupp u tisħiħ ta' l-infrastruttura li wkoll għandu jiġġenera, aktar malajr, attività ekonomika fil-Pajjiż. ' Dan li ġej huwa siltiet mill-kumplament tad-diskors tal-Budget ippreżentat fil-Parlament nhar il-Ġimgħa 29 ta' Novembru 1985 mid-Deputat Prim Ministru u Ministru tal-Finanzi u Dwana s-Sur Wistin Abela: Parti tar-riżervi barranin Maltin m'humiex f'muniti barranin, imma f'deheb. Billi l-valur tad- deheb kien miżmum fil-kotba tal-Bank bil-prezz ori- ġinali ta' meta nxtara, dan ser jiġi rivalutat bil-prezz kurrenti. Dan juri kemm kienet għaqlija l-politika tal-Gvern li dejjem kattar ir-riżerva ta' deheb tal- Bank Ċentrali. Il-Gvern, għandu wkoll kważi Lm20 miljun oħra investiti barra permezz ta' numru ta' fondi uffiċċjali bħalma huma dawk tal-Awtorita' tad-Djar u tal- Fond tal-Posterita'. Mar-riżervi uffiċċjali, wieħed irid iżid ukoll l-assi netti barranin tal-banek kummerċjali u banek oħra lokali. Sa Settembru, dawn l-assi żdiedu b' Lm15-il miljun biex laħqu Lm75 miljun. Depożiti fil-Banek Din is-sena kompliet tikber il-popolarita' tad- depożiti tant li saħansitra sa l-aħħar ta' Settembru 1985 dawn kibru b' Lm35 miljun, waqt li l-flus fl-idejn naqsu bi Lm8 miljuni. Barra minn hekk, il-mod kif żdiedu d-depożiti jikkonferma kemm qed tissaħħah il-fiduċja tal-poplu fis-sistema bankarja, megħjjuna sew bl-istabbilita' finanzjarja li jgawdi pajjiżna. Matul l-ewwel disa' xhur ta' l-1985, il-banek kabbru s-self lokali tagħhom bi kważi Lm9 miljun biex sa Settembru dan is-self qabeż l-ammont ta' Lm211-il miljun. Rati ġodda ta' imgħax Sadanittant, b'effett mis-sena d-dieħla, ir-rata ta' l-imgħax fuq depożiti fissi ġodda, ser tinżel b'nofs wieħed fil-mija (għal 41/296 fis-sena fuq depożiti għal sitt xhur u għal 51/96 fis-sena fuq depożiti għal sena). Għal dik li hi rata ta' l-imgħax li l-banek jieħdu fuq is-self tagħhom, ser tibda tkun bejn sebgħa u tmienja fil-mija. B'hekk, il-gwadan li l-banek ser jagħmlu billi jagħtu imgħax inqas fuq id-depożiti, ser jiġi mgħoddi lis-setturi varji ta' l-ekonomija speċjalment dawk produttivi. Ir-rata mhix sussidjata ta'l-imgħax lill-individwi li sselfu jew jisselfu biex jixtru jew jibnu d-dar resi- denzjali tagħhom se ssir 71/96 b'effett mill-bidu ta' l-1986, flok 890. Fil-każ tal-Mutual Unit Trust u l-Mediterran- ean Investment Fund, il-kontrollur il-ġdid qiegħed jagħmel verifika dettaljata tal-fatti u tax-xogħol li sar u mistenni li dalwaqt joħorġu rapporti komprensivi. Dwar il-BICAL qed jitkompla x-xogħol mill-kon- trollur il-ġdid biex jinbiegħu l-assi li hemm u fi żmien mhux 'il bogħod għandu jingħata pagament parzjali ieħor. Flus — Karti u Muniti ġodda Is sett ġdid ta' karti ta' flus ser ikun f'denominazzjonijiet ta' Lm2, Lm5, LM10 u Lm20. L-ewwel ħruġ ta' xi denominazzjonijiet ta' dawn il-flus serisir dalwaqt. Bank Ċentrali u z-Zekka ta' Malta biex joħroġ sett ġdid ta' muniti definittivi u għall-ewwel darba dan se jinkludi munita ta' lira. Hu maħsub li dawn joħorġu fl-idejn fl-aħħar tal-1986. Investimenti Ġodda u Bini ta' Fabbriki Investimenti ġodda li daħal għalihom il-Gvern flimkien mal-privat huma Natural Products, Corolla Mobili, u l-Mediterranean Coral Fishing Co, min- barra nvestimenti oħra f'intrapriżi diġa stabbiliti bħalma huma l-Metalfond u l-Malta Shipbuilding li Produzzjoni Aktar Fl-ewwel disa' xhur ta' din is-sena l-produzzjoni totali mis-settur tal-manifattura telgħet bi Lm8.6 miljuni għal Lm230 miljuni Żieda fl-Esportazzjoni L-esportazzjoni kompliet tikber fl-ewwel disa' xhur ta' din is-sena, għalkemm b'ritmu anqas qawwi mill-istess xhur tas-sena li għaddiet. Il-bejgħ barra l-pajjiż ta' prodotti Maltin żdied b'Lm1.8 miljun għal Lm126.6 miljuni waqt li r-rijesportazzjoni telgħet għal Lm13.4 miljuni. Iżda peress li x-xiri minn barra ta' prodotti tela' b'Lm21.2 miljuni għal Lm261.9 miljuni, dan kompla jwessa' l-iżbilanċ kummerċjali għal Lm121.9 miljuni. Skemi ta' inċentivi dwar l-Impjiegi Il-Gvern, barra milli jinvesti hu stess f'kumpaniji parastatali, mhux qed jonqos li jgħin lill-intrapriżi privati biex huma wkoll ikabbru u jifirxu l-ħidma tagħhom. Għalhekk, f'Awwissu ta' din is-sena, il- Gvern nieda tliet skemi ta' inċentivi għall-impjiegi li joffru għajnuna lill-industrijalisti, ibbażata fuq il- ħolqien ta' mpjiegi ġodda. Din l-iskema l-Gvern ser ikompli jħaddimha tul l-1986 u għaidaqstant qed jipprovdi għaliha nofs miljun lira Maltin fis-sena li ġejja. t-tnejn mistennija jżidu l-impjiegi speċjalment din ta' l-aħħar. Il-Gvern kompla bil-programm. ta' bini ta' fabbriki biex ilaħħaq mat-talba illi kellha l-Korporaz- zjoni Maltija ta' l-Iżvilup minn diversi industrijalisti ġodda jew minn oħrajn li riedu jkabbru. Perrnezz ta' dan il-programm ser jinbnew għadd ta' fabbriki ġodda fl-oqsma ndustrijali ta' Bulebel, il-Marsa, San Ġwann, Kordin u Hal Far. B'hekk fost vantaġġi oħra, min jitħajjar jinvesti f'Malta jsib fabbriki lesti f'oqsma ndustrijali bis-servizzi infrastrutturali kollha meħtieġa. Għajnuna għall-Esportaturi Minkejja d-domanda qawwija fuq ir- riżorsi finanzjarji, l-Gvern se jalloka Lm2 miljuni għal skema ta' nkoraġġiment lis- settur ta' l-esportazzjoni. Permezz ta' din l-iskema l-Gvern ikun jista' jagħti għajnuna. lill-esportaturi tagħna għar-rigward tar-rata tal-kambju fejn qegħdin isibu li jistgħu jbiegħu basta ikollhom din l-għajnuna. Jonqos il-Qgħad Ir-rata tal-qgħad f'Settembru ta' din is-sena kienet ta' 8.6 fil-mija meta fl-aħħar ta' l-1984 kienet ta' 9.0 fil-mija. B'kollox in-numru ta' ħaddiema bla xogħol kien ta' 10,527 — jiġifieri 8,319-il raġel u 2,208 nisa. Bejn Jannar u Settembru l-għadd ta' ħaddiema bla xogħol naqas minn xahar għall-ieħor, bl-akbar tnaqqis f'Lulju w Awissu. Sinjal pożittiv kien li l-ħaddiema fuq ġimgħa mnaqqsa ta' xogħol niżlu għal 664 meta f'Diċembru li għadda kien hemm b'kollox 1,875. Il-Pagi u r-Roħs fil-Prezzijiet Għat-tielet sena wara l-oħra, l-Gvern irnexxielu jraħħas l-ħajja permezz ta' għadd ta' miżuri għaqlin u f'waqthom. Il-livell medju tal-prezzijiet bejn Jannar u Settembru ta' l-1985 wera tnaqqis ta' 0.5 fil-mija fuq il-livell medju ta' l-ewwel disa' xhur tas-sena ta' qabel. Għal dan it-tnaqqis għen ir-roħs fil-prezzijiet li l-Gvern kien ħabbar bħal daż-żmien sena u li beda jseħħ mill-1 ta' Jannar ta' l-1985. Għalhekk mhux il-każ li l-Gvern jagħti żjieda fil-pagi speċjalment fiċ-ċirkustanzi preżenti meta l-Gvern qed jagħmel ħiltu kollha biex jara li joħloq xogħol ġdid għall-ħaddiema Maltin permezz tal-għadd kbir ta' miżuri li qed iħabbar f'dan il-Budget. Xiri bil-Kwantita' Minn mindu twaqfet it-Taqsima tal-Bulk Buving dejjem ħadmet bil-għan ewlieni li permezz tal-atti- vitajiet tagħha ma tħallix il-prezzijiet jogħlew. Dan il-għan wettqitu anke billi, barra li ffinanzjat it-tnaq- qis fil-prezzijiet imħabbra fil-Budget Speech tas- sena l-oħra, fejn kien meħtieġ issussidjat prezzijiet ta' oġġetti essenzjali li kienu għolew barra minn Malta. It-taqsima ser tassigura li anki fis-sena li ġejja l-prezzijiet tal-prodotti li jaqgħu taħt ir-responsa- bilita' tagħha ma jogħlewx għall-konsumatur. Income Tax — Tnaqqis dwar Mard Kull min għalaq il-61 sena f'xi sena qabel is-sena ta' stima 1986 mhux ser ikollu iżjed bżonn ta' ċertifikazzjoni ta' tabib meta ssir talba dwaru għal tnaqqis dwar marda kronika basta tkun diġa' ġiet milqugħa qabel talba mid-Di- partiment dwar tnaqqis għall-istess marda. Hlasijiet ġodda Dawk li jsiefru bil-baħar ser jibdew iħallsu wkoll 'id-dritt ta' Lm2. Fil-każ ta' dawk id-depożiti miżmuma f'akkont ''bearer'' issa r-rata ta' impost ser titla' minn wieħed u nofs għal tnejn fil-mija. Id-dritt mħallas fuq bejgħ u trasferimenti ta' immobbli minn Lm2.60 fuq kull Lm100 jew parti minnha ta' l-ammont jew tal-valur ser jitla' għal Lm3.50. Mis-sena d-dieħla l-ħlas tal-liċenzja tas-sewqan ser ikun ta' Lm2 minflok il-Lm1 Ser isir ħlas ta' 10 ċenteżmi billi titwaħħal bolla ta' dan l-ammont fuq kull formola li tintbagħat. Din il-miżura mistennija tnaqqas l-ispejjes tal-Gvern biex jipprovdi, jistampa u jqassam dawn il-formoli. Fuq kull liċenzja ta' importazzjoni ser jibda jit- ħallas dritt ta' Lm1 meta din tinħareġ. Dan hu ħlas baxx meta wieħed iqis ix-xogħol involut fl-għoti ta' dawn il-liċenzji. Din is-sena l-Gvern waqqaf il-Counter Trade Companv li fost għanijiet oħra għandha l-għan ewlieni li ġġiegħel lil min Malta tixtri minn għandu biex hu jixtri minn Malta — kummerċ reċiproku. Diġa' din il-kumpanija rnexxiela li xi prodotti ta' konsum kbir lokali jinxtraw minn barra bl-aħjar kun- dizzjonijiet, kemm ta' prezz kifukoll ta' xiri reċiproku, jiġifieri ta' xiri ta' prodotti Maltin minn naħa tal-bar- ranin. Għalhekk minn fejn qed nixtru l-faħam, iż-żejt u xi kwantitajiet ta' ħadid, dawn qed jixtru prodotti Maltin. B'hekk qed tiżdied l-esportazzjoni u natural- ment jiżdied in-numru ta' ħaddiema Maltin li qed jaħdmu f'dan is-settur. L-akbar suċċess tal-Counter Trade huwa l-fatt li diversi organizazzjonijiet minn diversi pajjiżi qed jitolbu lil Malta Counter Trade biex jirrapreżentaw il-Kumpanija barra minn Malta u biex jinnegozjaw transazzjoni interessanti. Dan hu suċċess li rari jekk qatt inkiseb minn organizazzjonijiet simili fl-ewwel xhur tat-twaqqif tagħhom, li jikkonferma l-għaqal fit-twaqqif u t-tmexxija ta' din l-organizazzjoni u li jawgura prospetti isbah għax-xhur li ġejjin. Qasam ta' l-Assigurazzjoni Ser jitwaqqaf l-''Insurance Securitv Fund''. Permezz ta' dan il-Fond, jitħallsu dawk it-talbiet għal pagamenti f'każ li l-kumpanija tal-assi- gurazzjoni ma tkunx tista' tħallas. Il-Fond jip- provdi wkoll għall-ħlas ta' kumpens lill-vittmi ta' inċidenti tat-traffiku fejn is-sewwieq jew ma jkunx magħruf jew inkella fil-każ li l-karozza tiegħu ma tkunx assigurata. Btajjel Pubbliċi li Jaqgħu s-Sibt jew il-Ħadd Kull meta btala pubblika taqa' s-Sibt jew il-Ħadd, tiżdied ġurnata ''leave'' ma l- ''optional leave'' tal-ħaddiema. Fejn jint- laħaq ftehim bejn min iħaddem u l-union, il-ġurnata ''leave'' tingħata skond dan il- ftehim. Din il-miżura tgħodd għall-ħaddiema kollha, kemm għal dawk fis-settur pub- bliku, kif ukoll għal dawk fis-settur privat. Portable Televisions tal-Kulur Is-sena d-dieħla il-Gvern Soċjalista ser jagħti spinta lin-negozjati ma' ditti barranin, ħalli kif parti mix-xogħol fuq is-settijiet tat- television kbar isir hawn Malta, hekk ukoll jibda jsir l-istess għas-settijiet tat-television tal kulur ''portable'' u b'hekk inżidu aktar impjiegi. Waqt li qed titnaqqas l-importazzjoni ta' xi oġġetti minħabba ''import substitution'', ser jibdew jidħlu Malta oġġetti oħra, jiġifieri Video Recorders, Video Cameras u Cordless Tele- phones, li għalkemm ġodda huma mfittxija ħafna fid-dinja kollha. Dan jeħtieġ li jsir bil-mod biex inħarsu l-bilanċ tal-pagamenti. Fil-qasam tad-djar il-Gvern irid iwettaq pro- gramm li permezz tiegħu jiġu rranġati madwar 700 dar li huma neqsin minn ċerti faċilitajiet sabiex dawk li joqogħdu fihom ikunu jistgħu jgħixu ħajja aħjar f'kundizzjonijiet aktar deċenti. Dawn id-djar jinkludu kemm bini mħolli mis-Servizzi Ingliżi, kif ukoll djar li mhumiex ta' livell deċenti għall-ħajja tal-lum. Xogħol ta' Drenaġġ Għalkemm l-inħawi popolati huma kollha, tista' tgħid, milħuqa mis-sistema tad-drenaġġ, jibqa' dejjem meħtieġ li jsiru estensjonijiet ġodda fejn jitla' bini ġdid. Impjant għall-Ipproċessar ta' l-Iskart Wasal iż-żmien li jinħolqu l-mezzi kif mill- iskart li qiegħed jiġi mormi nieħdu xi ħaġa lura, bhal mhu qiegħed isir mis-'swill' li jiġi ppro- cessat, u mid-drenaġġ li jiġi purifikat u utilizzat għat-tisġija tar-raba'. Dan nistgħu nagħmluh billi nwaqqfu mpjanti biex mill-iskart nippro- duċu fertilizzant. Il-Gvern ser wkoll jissussidja l-kera ta' numru ta' djar u flats li bħalissa huma vojta u aħalhekk jistgħu jilqgħu fihom numru konsiderevoli ta' familji li bħalissa mhumiex jgħixu fi djar ta' livell mixtieq. B'din il-miżura l-Gvern Soċjalista qed iqarreb ferm lejn l-iskop tiegħu li kull familja Maltija tgħix ġo dar deċenti. Il-proġett ta' flats u stabbilimenti li qegħdin jinbnew mill-Gvern fil-Gżira. Pass ieħor 'il quddiem fil-kamp soċjali hu t-twaqqif ta' hostels f'inħawi diversi biex xjuħ, nies inkapaċitati u persuni oħra li l-każ tagħ- hom ikun hekk jeħtieġ, ikunu jistgħu jibqgħu joqogħdu viċin qrabathom fl-istess ambjent fejn qattgħu l-parti l-kbira ta' ħajjithom. : Il-Gvern ħaseb ukoll biex jipprovdi akkomodazzjoni f'hostels għal dawk l-Għawdxin li qegħdin jaħdmu jew jistudjaw f'Malta u li sal-lum kultant isibuha diffiċli biex isibu fejn joqogħdu. Fost ix-xogħol fuq toroq għas-sena d-dieħla hemm dak tal-Mellieħa Bv-Pass, li, barra milli taqta' t-traffiku żejjed minn ġol-Mellieħa, tħaffef it-triq lejn Għawdex. Triq oħra meħtieġa hija l-Bv-Pass ta' Birkirkara, li hu post ċentrali u traffikuż. Biex ikun hemm aċċess aħjar għal-port ta' Marsaxlokk ser tinbena wkoll Bv-Pass għal Birżebbuġa. Ma' dawn it-tliet toroq isiru jew jitwessgħu toroq oħra bħal dawk li jgħaqqdu Żabbar/Żejtun, Tarxien/Żejtun, il-Bv-Pass tal-Gudja u t-triq tar- Rabat (il-parti ta' H'Attard). Ser jinbeda x-xogħol ukoll fuq il-pont tal-Wied ta' l-Imsida lejn in-naħa ta' Birkirkara. Barra dawn, ser isir twessiegħ u rranġar ta' toroq oħra sekondarji f'diversi nħawi f'Malta u Għawdex. Fl-aħħarnett, ser jitkompla l-programm ta' kisi tat-toroq bit-tarmac. it-Triq il-ġdida — il-Qormi Bv Pass Ilma Peress li l-livell ta' l-għixien u l-iġjene tal-poplu Malti qegħdin dejjem jogħlew, il-konsum ta' l-ilma qiegħed ukoll jiżdied, u għalhekk il-Gvern ser ikom- pli jsaħħaħ is-servizz għall-provvista ta' l-ilma. Biex dan isir, jeħtieġ li l-Gvern jonfoq flejjes kbar ħalli jipproduċi ilma minn għejjun naturali u minn sorsi oħra speċjalment bl-użu tal-impjanti li jibdlu l-ilma baħar f'ilma ħelu. It-tħaddim ta' l-Impjanti tar-''Reverse Osmosis'' f'Għar Lapsi u l-Marsa ser jiswa lill-Gvern madwar Lm2.2 miljuni. Barra min hekk, is-sena d-dieħla l- Gvern ser jalloka ukoll Lm200,000 biex jitħaddem d-distillatur, f'Għawdex. Ser jitwettaq ukoll programm estensiv biex jin- bidlu kanen ta' l-ilma li huma qodma u li ma jlaħ- ħqux mal-ħtiġijiet tal-lum. Dan hu xogħol li ilu jsir mid-Dipartiment ta' l-Ilma iżda issa l-Gvern idde- ċieda li jwettaq dan il-programm fuq skala intensiva b'enfasi fuq dawk l-inħawi li jbatu mill-problema ta' nuqqas ta' ilma. Bini ta' Ġibjuni Il-Gvern ser jibni wkoll għadd ta' ġibjuni ġodda għal distribuzzjoni aħjar ta' l-ilma. Benefiċċji Soċjali Bħal fis-snin l-imgħoddija, u dejjem skond il-politika tal-Gvern Soċjalista li jaħseb l-ewwel u l-iktar f'dawk li huma fil-bżonn u l-iżjed li jeħtieġu l-għajnuna, l-ogħla nfiq ser ikun fuq il-benefiċċji li jitħallsu taħt l-Iskema tas-Sigurtà Nazzjonali u bħala Għajnuna Soċjali. Din in-nefqa mistennija tilħaq is-somma ta' 'lfuq minn Lm84 miljun. Miżuri u Titjib fis-Servizzi Soċjali Il-Gvern Soċjalista ser ikompli bħas-soltu jtejjeb is-Servizzi Soċjali b'dawn il-miżuri: Għoti ta' għajnuna soċjali lin-nisa li ma jistgħux joħorġu jaħdmu minħabba mard serju fil- familja, jew għax qed jieħdu ħsieb qraba ta' età kbira li ma jkunux f'qagħda jieħdu ħsieb tagħhom infushom. Pensjoni mhux kontributorja ta' l-inkapaċitati bbażata fuq mezzi lil dawk li jinsabu bla dirgħajn jew bla saqajn, jew paralitiċi minn idejhom it-tnejn jew saqajhom it-tnejn. It-tneħħija tal-provvediment dwar il-perjodu ta' snin ta' residenza effettiva f'Malta fl-għoti tal-pensjoni mhux kontributorja għall-għomja, nkapaċitati u xjuħ. Għoti lis-'self-emploved'' li jkorru waqt il-qadi ta' dmirijiethom jew li jsofru xi mard relatat max-xogħol tagħhom, il-benefiċċju tal-korriment u tad-disabilità f'każ li jiqfilhom id-dħul. 5. lsir aġġustament fil-pensjoni tar-romol ta' 'il fuq mis-60 sena li permezz tiegħu dawk li żwieġhom mietu qabel Jannar 1979 jew li żwieġhom kienu jaħdmu għal rashom, ser ikunu jistgħu jaslu sa rata ta' Lm16.50c fil-ġimgħa. Dan l-aġġustament ser igawdu minnu madwar 3,800 armla. L-'Orphans Allowance'' u l-''Guardian's Allowance'' jiġu amalgamati flimkien bir-rata l-iżjed għolja fost it-tnejn. 7 Metakapta' familja li jkun qed jirċievi l-''allowance'' tat-tfal jerġa' jiżżewweġ, jingħata d-dritt li martu tirċievi l-''allowance'' anke għat-tfal li ħarġu mit-tieni żwieġ. Jekkpersunali tkun qed tirċievi pensjoni kontributorja tidħol il-ħabs, nofs dik il-pensjoni tibqa' titħallas lil martu jekk tkun għadha d-dar u ma tkunx qed taħdem jew tkun diġà qed tirċievi pensjoni. Barra minn dan, matul is-sena ser isir stħarriġ dwar il-possibilità ta' l-għoti ta' benefiċċju tal-mard lill-kategorija oħra ta' ''sell-emploved'', kif ukoll dwar l-għoti ta' pensjoni lil dawk li għal raġuni valida ma jkunux jistgħu jitrasferixxu jew iċedu liċenzja biex imexxu negozju. Edukazzjoni Il-Gvern irid jiftaħ il-bibien Fis-sena li għaddiet il-Gvern kompla bil-pjan tiegħu li jsaħħaħ l-oqsma kollha ta' l-Edukazzjoni biex jiżgura li ulied il-poplu jkollhom kull opportu- nità li jitgħallmu biex imbagħad 'il quddiem jagħtu s-sehem tagħhom fl-iżvilupp tal-pajjiż. Il-Gvern irid jiftaħ il-bibien għal tagħlim ġdid u modern, tagħlim li jwessa' l-orizzonti taż-żgħażagħ Maltin u jħejjihom aħjar għad-dinja tax-xogħol. Irid isaħħaħ is-snajja' tal-ħaddiema tagħna sabiex meta jiġu fuqna s-snajja' aktar avvanzati tal-futur isibuna ppreparati u lesti. Il-Gvern ser jagħmel ħiltu kollha biex jitwaqqfu f'Malta ''High Technical Industrial Training għat-tagħlim ġdid u modern. Permezz ta' dawn iċ-ċentri, żgħażagħ Maltin jingħataw taħriġ intensiv fi snajja' li fil-futur naħsbu li ser ikun hawn talba għalihom. Il-ħsieb tal-Gvern hu li dawn iċ-ċentri nwaqqfuhom permezz ta' koperazzjoni ma' ditti serji barranin li huma speċjalizzati f'ċerti oqsma ta' produzzjoni industri- jali. Dawn id-ditti jagħtuna pariri u għajnuna dwar it-tip u l-kwalità ta' taħriġ li jkunu meħtieġa u jiżgu- raw li ż-żgħażagħ li joħorġu minn dawn iċ-ċentri jkollhom livell ta' taħriġ li jħabbatha sew ma livelli internazzjonali. Fuq livell aktar avanzat wasal issa ż-żmien li l-Gvern jikkontrolla l-professjonijiet ġodda bħall- inġinerija u l-management permezz tal-għoti ta' warrants lill-gradwati f'dawn l-oqsma. Taħriġ fl-Użu u Tħaddim tal-Computers Il-Gvern iħoss ukoll li wasal il-waqt li ż-żgħażagħ Maltin ninkuraġġuhom biex isiru jafu aktar mill-qrib l-iżviluppi fix-xjenza u t-teknoloġija u jsiru aktar familjari ma' l-użu u tħaddim tal- computers fid-dinja tal-lum. Dan irid ikun il-bidu ta' qabża kbira li trid tagħmel il-ġenerazzjoni li qed titla' llum jekk irridu tassew li fis-snin li ġejjin ma ninqatgħux mill-iżviluppi kbar fit-teknoloġija u fil-produzzjoni industrijali. korsijiet ġodda fil-computer studies għal żgħażagħ li jkunu spiċċaw mill-eżamijiet f'livell avvanzat u jkollhom ix-xewqa li jitgħallmu aktar fuq dawn is-suġġetti. Permezz ta' dawn il-korsijiet, liż- żgħażagħ tagħna nkunu qed ngħinuhom biex isiru aktar familjari mal-computers. Saħħa Il-Gvern se jkompli jsaħħaħ is-servizzi li d-Dipar- timent tas-Saħħa jagħti fl-Isptarijiet, fil-Polikliniċi kif ukoll fid-djar permezz ta' l-espansjoni tas-Servizz ta' Kura fil-Komunità u tal-''General Practitioners'' mif- ruxa fuq 24 siegħa. Dan ser isir biż-żjieda ta' staff mediku bħal tobba u speċjalisti u staff paramediku bħal nurses u Health Assistants li ser jilħqu s-sena d-dieħla wara t-taħriġ meħtieġ. L-isptarijiet ser ikomplu jiġu mgħammra b'tagħmir iktar speċjalizzat, u biex jonqos dejjem iktar l-iffullar fl-isptarijiet, il-Gvern se jiftaħ aktar polikliniċi li minnhom jibdew jingħataw servizzi ta' X-Rav u jinqdew ħtiġijiet ta' spiżerija. Ta' min isemmi wkoll li bħalissa fl-isptarijiet tagħna qegħdin isiru operazzjonijiet difficli u delikati fuq pazjenti li qabel kien ikun jeħtiġilhom isiefru. Restawr ta' Bini Storiku u Monumenti Biex iħares l-ambjent u jippreserva l-wirt ta' bini storiku il-Gvern se joħloq grupp speċjali ta' ħad- diema biex jieħu ħsieb it-tindif u restawr ta' dan il-bini u s-swar. Fost ix-xogħol li ser isir hemm dak tat-Torri ta' San Luċjan, fejn ser isir il-Mużew Marittimu, u dak fil- 'War Rooms'' ta' Lascaris. Minbarra dan, il-Gvern beda kampanja sħiħa biex jissebbaħ l-ambjent ġenerali u għal dan il-għan ġew impjegati nies apposta biex isir dan ix-xogħol. Toroq, 'roundabouts'' u ''bus shelters'' qed jingħa- taw dehra isbaħ b'tindif u manutenzjoni. Jeħtieġ iżda li l-poplu jagħti s-sehem tiegħu wkoll billi ma jħallix numru żgħir ta' vandali jħarbtu dan ix-xogħol li qed jagħti dehra isbaħ lil pajjiżna. Id-Dipartiment tas-Saħħa huwa wkoll respon- sabbli għat-tindif tat-toroq u nħawi oħra pubbliċi biex jinħoloq ambjent aħjar u iktar nadif għall- pubbliku. Għaż-żgħażagħ u t-tfal tagħna, u għal kull min iħobb l-isports, il-Gvern kompla jtejjeb l-faċilitajiet sportivi. Bħalma kien dan il-Gvern li ħaseb għall- ground: nazzjonali tal-football u l-korsa ġdida tal- Marsa, pitches tal-boċċi ma' kullimkien u faċilitajiet oħra, issa wkoll qed jinbena padiljun ġdid ta' l-isports f'Kordin, u ''swimming pool'' ta' qisien olimpiċi f'Wied il-Għajn. Dawn il-proġetti l-Gvern iwettaghom għax jemmen tassew. fil-ħtieġa li ż-żgħażagħ tagħna jieħdu sehem f'attivitajiet spor- tivi, li huma mezz tajjeb kif ibegħdu lill-ġenerazzjoni żagħżugħa mill-perikli kbar tal-lum. Park Nazzjonali Ta' Qali hu post li jattira ħafna Maltin fi tmiem il-ġimgħa, iżjed u iżjed mindu hemmhekk inbena l-istadium nazzjonali. Sadattant, iżda, għad fadal ħafna spazju f'Ta' Qali li jista' jintuża aħjar u b'mod kontrollat għall-ġid u t-tgawdija tal-poplu. Għalhekk il-Gvern se jibda jiżviluppah f'park nazzjonali. Dan il-park iżid ma l-attrazzjoni naturali ta' dawn l-inħawi billi l-iżvilupp ikun fuq il-bażi ta' ''parks'' bħal dawk li nsibu barra minn Malta. Is-sena d-dieħla l-Middle Sea Insurance ser tibni żewġ ''Multi Storev Car Parks', wieħed il-Belt Valletta għal fuq minn 500 karozza u ieħor ħdejn l-Isptar San Luqa għal 200 karozza — żewġ postijiet fejn l-aktar tinħass il-ħtieġa. Dawn barra li jnaqqsu l-problema. tal-parking, kemm fil-Belt u ħdejn l-Isptar, jgħinu wkoll biex jiġġenera xogħol kemm til-bini tagħhom u anke wara. Il-Gvern Soċjalista jħoss li wasal iż-żmien li jin- beda proġett maħsub biex jaċċentwa iżjed il-ġmiel tal-Belt Valletta — li minn ħafna aspetti hi ċ-ċentru ta' Malta — u biex iżid ma' dan il-ġmiel. Għall-bidu l-proġett jinqasam fi tnejn: l-ewwel ser jittieħdu passi biex il-bini pubbliku u l-monu- menti fil-Belt jiġu mnaddfa u, fejn meħtieġ, restaw- rati; u t-tieni bil-għajnuna ta' esperti Maltin u barra- nin qed infasslu proġett biex intejbu u nagħmlu użu aħjar minn dħul il-Belt, fejn issa hemm it-terminus tal-karozzi, u l-fosos ta' dik in-naħa. Turiżmu Investiment ieħor qawwi kien fit-turiżmu fejn l-Organizzazzjoni Nazzjonali tat-Turiżmu din is-sena nefqet madwar miljun lira f'pubbliċita' turistika li diġa' bdejna nħossu l-effet tajjeb tagħha, tant li din is-sena qed nistennew madwar nofs miljun turist waqt li s-sena li ġejja qed nistennew b'kollox 600,000 turist. Dan għandu jgħin biex is-sena d-dieħla jiżdiedu l-impjiegi f'dan il-qasam tant importanti għall- ekonomija tagħna. Bini ta' Air Terminal Wara li fil-bidu tas-snin sebgħin il-Gvern Soċja- lista wettaq il-proġett tal-estensjoni tar-runwav fl- ajruport ta' Ħal-Luqa, issa wasal iż-żmien li jibni air terminal ġdid, modern u attrezzat tajjeb biex ilaħħaq mas-servizz dejjem jikber li jrid jagħti l-ajruport tagħna. Il-ħtieġa ta' dan it-Terminal il-ġdid qed tin- ħass għax' il-ġarr tal-passiġġieri u merkanzija fis- snin li ġejjin ser ikompli jikber waqt li l-operaturi ta' linji barranin li jużaw l-ajruport tagħna qegħdin dej- jem jiżdiedu Proġett għall-użu aħjar minn dħul il-Belt. Dħui mit-Turiżmu Matul l-ewwel disa' xhur ta' din is-sena daħħalna b'kollox madwar Lm55 miljun mit-turiżmu, kważi Lm5 miljuni aktar mill-istess xhur tas-sena li għaddiet. Ser ukoll titkompla t-tiswija ta apron'' il- qadim, ser jitlesta' l-bini għar-radar mogħti mill- Gvern Taljan u ser jinxtara ''X—Rav Screening equipment' biex inkomplu nsaħħu s-sigurta' fl- ajruport. Fl-istess ħin hemm il-ħsieb li t-Terminal li hemm jinbidel f'Zona Dutv Free fejn il-passiġġieri jkunu jistgħu jixtru prodotti differenti bi prezzijiet baxxi. Żona bħal din fejn il-prodotti jinxtraw bla dazju għad m'hawnx bħala fil-Mediterran. Il-Korporazzjoni ta' l-Enemalta għandha pro- gramm vast ta' żvilupp. Matul is-sena d-dieħla l- Korporazzjoni ser tagħmel spiża kapitali qawwija fuq xogħol konness mal-proġett ta' estensjoni tal- Power Station. Sar titjib fis-sistema tad-distribuzzjoni ta' l-elet- triku inklużi żewġ estensjonijiet primarji mill-Power Station għat-tramuntana ta' Malta u Għawdex. Il-Konsum ta' l-elettriku f'perijodu ta' sena żdied b'mhux anqas minn 7.2 fil-mija Il-programm ta' xogħol tat-Telemalta, jikkon- sisti f'xiri ta' tagħmir u fix-xogħol kollu meħtieġ biex jingħataw 38,000 linja ġdida tat-telefon. Għoxrin elf minn dawn il-linji għandhom jitlestew is-sena d- dieħla. B'hekk inkunu qed noqorbu lejn l-għan aħħari li jasal is-servizz tat-telefon lil kull min jixtieq li jkollu dan is- izz. or — f 'W—— Gabi Sonizz ru. 8 li mistenni jibda jitħaddem fi ftit xhur oħra. Investiment qawwi li jrid isir s-sena d-dieħla hu għall-bdil ta' tlett ajrupiani ta' l-AirMalta. Din is-sena, kemm imħabba x-xogħol dejjem jiżdied fil-ġarr ta' passiġġieri u merkanzija, u anke minħabba l-liġijiet kontra l-ħsejjes fil-pajjiżi tas-Suq Komuni (li minn Jannar tal-1988 mhux ser iħallu aktar ajruplani tat-tip Boeing 720B jinżlu fl-ajruport tagħhom), l-AirMalta qegħda tara x'tip ta' ajruplani teħtieġ biex tkun tista' tlaħħaq max- xogħol li dejjem jiżdied. Flimkien ma' l-AirMalta, l-Gvern fi ħsiebu jara kif il-poplu jista' jieħu sehem f'dan l-investiment kbir li jrid isir. Fl-1986, is-Sea Malta għandha l-ħsieb li tespandi s-servizzi tal-ġarr ta' ''trailers'' u ''containers' bejn Malta, l-Italja, u Marsilja, servizz mill-aktar imfittex mill-industriji u l-esportaturi Maltin. Is-Sea Malta ser iżżid ukoll il-'liner service'' bejn ir-Renju Unit u l-kontinent Ewropew filwaqt li qegħda tiftiehem ma' linji stabbiliti biex l-esportaturi u l-importaturi Maltin jkollhom servizzi spissi, regolari u ekonomiċi għal u mill-portijiet ewlenin li magħhom l-aktar li għandna kummerċ. Dan għandu jgħin ħalli l-industriji tagħna jkunu f'qagħda li jwasslu l-prodotti tagħhom lejn swieq barranin bl-aktar mod ekonomiku. L-aktar qasam importanti fl-istruttura ekonomika ta' Malta hu dak tal-manifattura u t-tiswija u l-bini ta' vapuri. Dan is-settur żied il-produzzjoni bi ftit aktar minn nofs miljun lira għal Lm93.7 miljuni. Fil-qasam tat-tarznari, din is-sena reġgħet kienet sena iebsa. Bil-kuntratti li rġajna rbaħna minkejja kompetizzjoni ħarxa minn tarznari oħra għal xogħol ta' tibdil u mmodernizzar fuq vapuri tal-passiġġieri, ser jiżdied sostanzjalment il-valur tax-xogħol fl-aħħar tliet xhur ta' din is-sena. Matul dawn ix-xhur tkompla l-bini ta' żewġ supplv vessels għaċ-Ċina waqt li nbeda wkoll x-xogħol fuq l-ordni ta' tmien vapuri li għandna mir-Russja. Dan ix-xogħol sar mill-ħaddiema tat-Tarzna l-qadima u tat-Tarzna il-ġdida tal-Marsa. Reġistrazzjoni ta' Vapuri taħt il-Bandiera Maltija Meta wieħed iqis il-kompetizzjoni qawwija li teżisti bejn il-pajjiżi biex jiġu rreġistrati vapuri taħt il-bnadar tagħhom, wieħed jara li, minkejja l-vantaġġ ta' esper- jenza li għandhom fuqna ħafna nazzjonijiet li daħlu żmien twil qabilna f'dan il-qasam, aħna għamilna progress kbir. Sa issa għandna rreġistrati f'Malta iżjed minn 600 vapur bi ftit anqas minn żewġ miljun tunnellata. F'Diċembru tal-1984 l-AGIP kienet ħaf- fret bir ta' 6,300 metru bi spiża ta' madwar ħamsin miljun dollaru. Fl-aktar parti fonda tal-bir kien hemm ''show'' ta' gass u ta' żejt. Sfortunatament mill-analiżi bir-reqqa li saret mill-Agip — u din ġiet ikkonfermata minn team ta' ħames esperti — ġie stab- bilit li l-bir ġie mħaffer u studjat skond kif titlob is-sengħa u li l-gass u ż-żejt li nstab kien żejt li emigra minn x'imkien ieħor. Mill-informazzjoni ġeoloġika miksuba minn dan il-bir u mis-sebat ibjar l-oħra li tħaffru — u dawn kollha tħaffru taħt Gvern Soċjalista — għandna ndikazzjoni aħjar ta' liema żoni huma l-aktar promettenti għall- esplorazzjoni futura. Minkejja kompetizzjoni ħarxa t-Tarzna ta' Malta qed tirbaħ it kbar għal xogħol ta' tibdil u modernizzar fuq vapuri lussużi tal-passiġġieri. Fost il-proġetti mibdija, l-ikbar wieħed hu l-iżvilupp tal-Port ta' Marsaxlokk, li fuqu s-sena d-dieħla l-Gvern ser jonfoq ammont ieħor kbir ta' Lm8.5 miljuni biex jitlesta t-tieni moll kif ukoll is-'superstructure'' tal-''breakwater' u l-ilqugħ fuq in-naħa ta' barra tiegħu. B'hekk dan il-proġett ikun qed joqrob sew lejn l-aħħar fażijiet tiegħu. Ix-xogħol fuq il-proġett ta' Marsaxlokk tkompla b'pass aktar imgħaġġel matul din is-sena. Il-ħaddiema Maltin tgħallmu snajja' ġodda u bdew jagħmlu xogħol li qabel kienu jagħmluh il-barranin. Permezz tax- xogħol li sar matul din is-sena, il-''breakwater'' issa joffri protezzjoni kemm għal xogħol ta' trasbord ta' ''containers '' fuq il-''container terminal ' kif ukoll għall-bini tat-tieni moll. L-aħħar fażi tax-xogħol fuq il-'breakwater' tal-proġett tal-Port ta' Marsaxlokk. Port il-Kbir Fil-Port il-Kbir ser jinbena ħajt għas-sigurtà madwar il-moll il-ġdid li nbena taħt it-Telgħa tal-Kurċifiss user jinxtara l-makkinarju meħtieġ biex issa li tħammel u tnaddaf il-Port mill-fdalijiet tal-gwerra, dan il-moll ikun jista' jitħaddem. Port ta' Marsamxett Il-Gvern qed jaħseb ukoll biex jiżviluppa l-Port ta' Marsamxett. Taħt l-ewwel fażi ta' żvilupp komprensiv fil-bajjiet tal-Port ta' Marsamxett, ser jibda x-xogħol fuq l-estensjoni tal-bankini tal-Vacht Marinas u fuq is-servizzi infrastrutturali li huma meħtieġa. Vacht Marina f'Għawdex Bħalissa f'Għawdex hemm nuqqas ta' faċilitajiet fejn jorbtu l-vachts u għaldaqstant il-Gvern Soċjalista fi ħsiebu jibni Vacht Marina hemmhekk. Għal dan il-għan saru l-istudji meħtieġa u tħejjew il-pjanti neċessarji biex dan il-proġett iseħħ. L-Għan prinċipali tad-Dipartiment tal-Biedja u Sajd fis-sena li ġejja hu li jara li tiżdied il-produzzjoni agrikola permezz ta' użu aħjar ta' l-art u mezzi moderni li għandu l-bidwi llum għad-dispożizzjoni tiegħu Għal dan il-għan il-Gvern qed jipprovdi s-somma ta' 'lfuq minn Lm2.9 miljuni. Hemm bżonn li titrawwem fost iż-żgħażagħ ħerqa għax-xogħol tal-biedja u jingħata taħriġ lil dawk li jkollhom ħajra u ġibda għal dan ix-xogħol. Dan issa qed jagħmluh l-iskejjel tat-taħriġ fil-Biedja li nfetħu mid-Diparti- mentu li qegħdin jiġu estiżi biex jilqgħu numru aktar ta' żgħażagħ. Il-Gvern ser ikompli bil-programm. tar-rekla- mazzjoni ta' art għall-iżvilupp tal-biedja kif ukoll biex ikomplu jitħawlu siġar dekorattivi u tal-frott. Ser tingħata wkoll għajnuna lill-Koperattivi kif ukoll ikomplu jitjiebu l-faċilitajiet għas-sajjieda. Il-Gvern lest li jagħti kull għajnuna għall-bini ta' serer f'Malta u Għawdex u għal metodi aktar effiċ- jenti ta' tisqija u għalhekk qed jalloka somma ta' Lm300,000 għal dan il-għan. Toroq fir-Raba' Il-Gvern se jieħu ħsieb jirranġa il-mgħodijiet u toroq li jwasslu għall-irziezet sabiex il-bdiewa jkoll- hom faċilita' aktar li jgħaddu bl-inġenji tagħhom u jtellgħu l-prodotti tagħhom. Roħs fil-Prezz ta' l-Ilma għat- tisqija L-ilma tat-tieni klassi, li mhux tajjeb għax- xorb, li bħalissa qed jinbiegħ lill-bdiewa bil- prezz ta' 25 ċenteżmu kull metru kubu, ser isir 4 ċenteżmi kull metru kubu. Id-Dipartiment dejjem lest li jkompli jagħti l-għajnuna kollha possibbli lil dan is-settur importanti fl-ekonomija ta' Malta. Is-sajjieda ser ikomplu jingħataw għajnuna f'forma ta' self mingħajr imgħax għax-xiri ta' lixka għall-qbid ta' pixxispad. Matul is-sena saru diskussjonijiet ma' interessi sew Maltin kif ukoll barranin fosthom il-Koperattiva tal-Produtturi tal-Ħalib bil-għan li titwaqqaf kumpanija li tkun tista' tmexxi din l-industrija. Issa intlaħaq ftehim mal-Koperat- tiva Maltija tal-Produtturi tal-Ħalib u ma' Koperattiva ta' produtturi tal-ħalib mill-Awst- rija —Oemolk — biex titwaqqaf il-kumpanija. Din ser tibda taħdem mill-1 ta' Jannar 1988. Pjan biex jinħoloq xogħol ġdid għal a 3,000 ħaddiem. kk U Ministru tal-Finanzi u Dwana s-Sur Wistin Abela. 'Fix-xhur li ġejjin l-għan ewlieni tagħna ser ikun li jin- ħoloq xogħol ġdid għal 3,000 ħaddiem bħala riżultat dirett ta' l-intervent qawwi tal-Gvern. Barra minn dan, ninsabu fiduċjużi li bis-saħħa ta' din il-ħidma kbira min- naħa tal-Gvern, ser jinħolqu indirettament mijiet ta' mpjiegi oħra ġodda. Dan hu Budget ta' fiduċja — Budget li juri bis-sħiħ li l-Gvern Soċjalista jemmen tabilħaqq li l-ekonomija ta' pajjiżna tista' terġa' taqbad it-triq tal-progress — li juri t-triq kif ir-riżorsi li għandna f'idejna nistgħu nħaddmu- hom bl-aktar mod għaqli, fl-aħjar interess ta' l-ekonomija u għall-ġid tal-poplu. Jekk ilkoll niġbdu ħabel wieħed, m'għandniex ma nir- nexxux.' Ippubblikat mit-Taqsima tat-Tagħrif — Stampat fl-Istamperija tal-Gvern