— LEHEN IL-MALTI MAĦRUĠ mill-'GĦAQDA TAL-MALTT': (UNIVERSITA';. APRIL-ĠUNJU, 1945, IL-ĦMISTAX-IL SENA Għadd 170-172. IL-BIBBJA LETTERATURA U RELIGJON Editorjal tal-Prof. Ġ. USiate, Cristiani, u movervi pil gravi, Non siate come penna ad ogni vento, E non erediate ch'ogni acqua vi lavi,- Avete il vecchio e il-nucvo 'Testamenżo, E il pastor della Chiesa che vi gu'da: Questo vi basti a vestro salvamento, ' (Dante: Paradiso, X, 78-78) Hi kotbu li jgħaddi kemm igħuddi żmien minn fuqhom ia. jeqdiemu qatt. jibqgħu dejjem sħah bħall-blat, kotba li d-dinju tgħożżhom għax dawn bħal lenti qawwija fid-dija tax- xemx, jiġbru ġo fihom il-għerf, il-kobor u l-intwizzjonijiet ta' bnedmin. li bħalhom jidhru kull elf sena. Tonkella kotba li-mu humiex miktuba minn id-waħda, imma huma l-ġabra sħiħa ta' hajja ta' poplu. Minn ta' l-ewwel insemmu nies kbar bħal Omeru, Virġilju, Dante, Shakespeare uu Goethe; minn tat-tieni kitbiet bħat-Talmud, il-Vedas, iz-Zend Avesta, in-Nibelungen- lied, u nies u xogħlijiet oħra ta' snoħħ il-bniedem li ż-żmien ma jistax għalihom, n xejn ma jista' jeqridhom minn wiċċ id-dinja. lanqas l-eqqel invenzjonijiet qerrieda tax-rjenzu materjalista. Hemm mhux biss opri ta' letteratura lima wkoll xogħlijiet oħru ta' snajja u arti bħall-armoniji tal-mużika maħruġin minn. qalb l-umanità f'sigħat ta' ispirazzjonijiet ħeluln u drammatiċi, min- żika u ħsieb, kobor tal-qalb u tal-moħħ. Mużika kbira li thenni l-qalb, tqanqal fil-moħħ il-kordi tal-ħsieb, bħur-riħ li jqanqal il- Triegħi ta' siġra għammiela, u jxerred minnhom weraq u frott. mużika-li magħha rabtu isimhom nies kbar bħal Beethoven. Han- del, De Bussu, Bralms u Chopin, u oħrajn li ħallew warajhom melodiji li jferrħu l-qalb sewda tal-bnedmin imħarbta, l-aktar f'dawn iż-żminijiet ta' kruha, kefriia u qirda liema bħalha. Imma akbar mill-Iliade u mill-Enejde. mid-Divina Gom- medja u mill-Paradise Lost. akbar mill-Koran u mill-Vedas u minn kull kitba bħalhom huma l-kotbu mbierka fost il-kotba kol- Ihu, il-Kotba Mquddsa, li b'kelinu Griega nsejħulhom ukoll il- Bivpja. Gnax l-ewwel kotba kuna siġar gnolja, Mina għeruqnom jil-ħamriju ta' did-dinja. waqt li għeruq il-kotba tal-Bibbja huma mxerrdin. fl-essenza ce' Alla nrujsu għax maħruġa minnu ftit jtit tul il-ġrajja ta' eluf ta' snin mil-bidu tal-bniedem fl-Eden sill-pewt ta' miistu fuq il-Kalvarju u wara sat-tivrid tal-M ibgħu- ta Tieghu li-vandru Ismu u wwaqqju l-Knisju Tiegħu ma' l-erbat irjieħ tad-dinja. L- l-ebda mużika ta' bniedem. ma tqanqal il-qalb u r-rule tad-dinja duqs t-Arpa ta' David. Għalhekk malujr nifhmu ghax il-Bibbju ghaġnet u sawret il-Ksebijiet u. s-fehmiet tad-dinja ċiv.lizzata. lmma l-kobor u l-ġmiel tal-Bibbja inhux qiegħed biss fil-lehma ta' Alla nn-fsu, mma tekoll fil-kobor u l-gmiel tagħha bħad xogħol letterarju li jisboq ħufna lil-kotba kbur ohra tad-dinja, L-ebda dramm tad- dinja. ma jpitter b'intensiċà hekk sublimi l-uġigħ ta' qalb il-bnie- dem. fis-siegħa sewda ta' qtigħ il-qalb bħall-Ktieb ta' Ġobb; l-ebda lir-ku reliġjuża ma tilħaq mas-Salmi; l-ebda lirika ta' jinfiċbba mal-Canticus Cantorum, sħung b'imaġinazzjonijiet ħajja ta' sintboliżutu Orjentali; l-ebda kitba ta' Viżżjoni profetika ma tersaq biss fejn il-ktieb ta' Iżaija; u jekk is-sempliċità ta' l-istil narrutie hi l-ambizzjoni ta' l-aħjar kitba, għax kif ingħidu, urs est arteni eelure, l-ebdu kitba ma tisboġ għas-Sempliċità na- turali tagħha. Lil-Kotbu tal-Għaqda l-Gdida. Bħal siġra kbiru kbira l-Bibbja xeħtet id-dell tal-friegħi tagħ- ha. wiesgħa fuq kud hidimu tal-bnidem, L-influwenza tal-Bibbja fuq il-letteratura, pittura, mużika, u attiv.tajiet oħra, hi tassew kbira. Min ma jemminx ukoll ma jistax igħaddi mingħajr dal- ''Ktieb fuq il-Kotbu kollha ', jekk irid jijhem u jidħol tir-ruħ ta' l-Ewropa Nisranija. Isaac Newton: ' We account the Seriptures of God to be the most sublime philosophv', u Pupa Ljun XIII, li hu l-aqwa awto- rità għalina l-Kattoliċi, ħeġġeġ l-istudju u t-ċixrid tal-B.bbja fl- Enċiklika tieghu ''Providentissimus' (1593). Għalhekk fil-paj- jiżi sew Kattoliċi kemm Protestanti ssib il-Bibbja mxerrda fl- idejn. bħala ktieb ta' l-aqwa devozzjoni, bħala l-akbar u l-ogħna irirt tal-Bniedem. Multa, Vcattolieissima e nobiliss'ma', għad m'għandhiex traduzzjoni offiċjali tal-Kelma ta' Ala għal idejn il-poplu u għal fuq il-pulptu. It-truduzzjonijiet tad-dilettanti Ġ. Muscat Azzo- purdi, Dun Pietru Purl Grima, is-Sur Fons Marija Gulea, sbieh bħulu qari imma in'għandhomx dik l-awtorità l jista jkollhom biss ieLu-jsiru minn siudjuż gharef fid-Lhudi, Aamujk, u Grieg- Żewġ studjuż, Maltin biss naf li nistgħu nsejħulhom ''awtorità ' għall-Bibbja: u dawn huma l-Professur Serafn Zarb O.P., u l- Professur P. P. Sapgdon. Minn duwn il-Professur Sagdon li hu Professur tal-Bibbja, Lhudi u Grieg Bibliku fl-Università tagħ- na, diġà ħareġ il-Pentatewku u kotba oħra u biex jibda joħroġ l-ofirajn qonqsuh biss il-kuraġġ u l-upprezzament tal-pubbliku Malti u ta' min imexxih fil-għażla tat-tajjeb. iĊien bil-ħsieb li nuru kemm tiswielu xogħol din it-truduzzjon, li uħna stedinnieh biex jiktbilna l-artiklu li intom ser taqraw j'dan il-għadd. tal- ULeħem L Ilu hi wusal iż-żmien li l-Maltin, bhall-Kuttoliċi tal-Ingilter- ra u ta' Franza, ikollhom. huma wkoll it-truduzzjoni offiċjali tal- Bibbja bil- Malti u mhux kulħadd johroġ traduzzjoni kif tiġili f'rasu. U aħna ma nafu b'ħadd li bhall-Professur Saidon jiġbor il-kwalitajiet kollha meħtieġa li jinsubu jih bħala (1) studjuż tal- Iisna Semitiċi u l-Grieg Bibliku, (2) bħala Professur tal-Lhudi u l-Ġrieg Bibliku mixħut fuq il-professarat biss, u (3) bħala mgħal- lem tal-kitba Maltija. Hafna donnhom ma jifhmux kemm. xogħol u reqqu u respon- sgbiltà titlob it-traduzzjoni tal-Bibbja; ħafna donnhom lanqas jagħtuha l-importanza li ħaqqha lill-Kelma. t'dlla u tħoss li jib- żgħu minnha, u, injoranti, idawruha b'dawk ir-riżervi, tlaqliq u sospetti li jġagħlu lil zi wħud jaħsbu li l-Bibbja mhix ktieb għall- idejn; li l-Bibbja fiha xi ħaġa skandaluża bħull-kitba ta' D'An- nunzio u ta' Balzac. Min aktar mix-Xitan jaqbillu jiċċensura l- Kelma t'AVa2 ''Omnia munda mundis'' fin-nodfa ma jitħam- inġux bil-Bibbja; jekk jitħammġu qulbhom mhix għamara t'Alla, u ruħhom bejta ta' l-Infern. Min hu duk l-ibleh li jitmeżmeż mis- sinċerità tal-Bibbja 2 Ulied is-Seklu tut-Tuikies u l-Operetti huma tabilħaqq ulied id-dlam. Bħal ħnieżer jissaħħmu fil-ħama ta' l-Ipokrisija. X'jista' jaħti ħlief dil-mentalità lura li Malta Kat- tolika għadha sal-lum mingħajr it-traduzzjoni offiċjali tal-Bib- bja'- X'jaħti hlief dil-mentaltà li-ghandna fostna l-Professur Sagdon li beda dan ix-xogħol mhux taċ-ċajt, u l-ebda ftit tal- qalb. l-ebda wirju ta' għożża minn ħadd biex hu jagħti lill-Knisja Kattolika ta' Masta t-traduzzjoni offiċjali tal-Bibbja'— Ħafna. turuhom' jibmeżmżu għax M. 4. Vassalli, imqabbad miċ-' Church Missionarg Societv', qaleb għall-Malti (u x'Malti tajjeb l) il- tQuatuor Evungelia et Acius Apostolorum'' (Londra 1829 u Malta 1847). (U Aħna ma rridux naqbżu għal M. A. Vassażli f'din il-ħaġa. Irridu ngħidu li hu għamel ħażin, ukoll jekk kien fil-bżonn, meta għen Lil-Protestanti fil-missjoni tagħhom. Imma waqt li nħallu l-aħħar ġudizzju fuq ruħ Vassalli f'idejn Alla, ma nistgħux ngħidu li kienu. għorrief ta' dehen u għaqal dawk l-In- sara u l-aktar l-awtor.tajiet ta' dik il-ħabta u l-oħrajn urajhom, li x-xogħol setgħu għamluh huma. qabel il-Protestanti u baqgħu ma għamluha sal-ċum. Bhala pop:u, aħna għażżenin. Ix-xemx taħraq wisq. Studji profondi u inizjattiva mhumiex ir-regola tal-Maltin. Ir-regola hi l-pompa u l-medjokrità inkurunata reġina f'kull fergħa tal-ħajja tagħna nazzjonali. Kemm kien ikun aħjar għall-ġieħ tagħna Kat- telċi Maltin li kieku konna nistgħu ngħidu, bħall-Ġermaniżi Nsara kontra l-traduzzjoni inagħmula minn Luteru, bħall-Kardi- nal Gasquet kontra t-traduzzjoni magħmula minn Wweżiff, li qabel it-traduzzjoni ta' dawn il-Protestanti kien hemm oħrajn magħmula mill-Kattoliċi' Mhux biex naqilgħu l-ħama ta' l-imgħoddi, u lanqas biex inweġġgħu ma qegħdin infakkru din il-paġna sewda ta' l-Istorja reliġiuża Maltija. imma biex inqajmu mill-għażż il-Koxjenza Nisranija tal-lumi, lil-min tm-ssu jifhem li pajjiż bla Bibbja tra- dotta, bħalma hemm kullimkien, jixbah ħafna. lill-uffiċċju ta' uvukat mingħajr il-kotba tal-liġi. Il-Professur Sagdon jiġbor jiħ il-kwal tajiet kollha meħtieġa ta' studjuż u kittieb. Sejjer jerġa' jingħad il quddiem li fis-Seklu XX, żmien meta l-għajnejn messhom kienu miftuħin għal kol- lox, ulied id-dawl urew mqas dehen, għaqal, ħila u studju minn wied id-dlam (lI) Għat-traduzzjonijiet tal-Bibbja ta' M. A. Vassalli a:a Vassalli and his Times', miktub minn À.