il-Kelma Malla fid-'Divina Commedia Ta' Jos. ID-DIVINA COMMEDIA ta' Dante Alighieri, l-aqwa ktieb F tal-letteratura Taljana f'kull żmien, hemm terzina fil-kant tal-Parad.so, fejn tissemma l-kelma Malta. Jekk Malta hix il-gżira tagħna jew x'imkien ieħor kienet suġġett ta' studju fost l-aħjar kittieba. Ħadd mill-kittieba Maltin għad qatt rna tħajjar jistudja ftit dwar dak l-isem, fil-waqt li bosta u bosta. kienu l-kittieba Taljani li ftaqdu u qallbu kull ma setgħu jsibu biex bħalkieku jaraw jekk dik Malta kenitx jew le din il-gżira, fl-aħħar tarf ta' l-Italja. Kien hemm żmien meta dik il-kelma Malta kienet qanqlet polemika kbira bejn l-aqwa studjużi dantisti, Għall-ġieh ta' l-istudju ta' l-istorja ta' Malta, u biex ngħinu l-Bibljografija tagħna, hawn ser insemmu l-aqwa fost dawk il- kittieba u x-xogħlijiet tagħhom :— Cristofori — Della prigione della Malta ricordata da Dante. F'iamini — Appunti d'esegesi dantesca, meħud u miġbur minn 'Miscellanea Graf', Bergamo, 1903. Ftit snin ilu wieħed kittieb Taljan, Umberto Biscottini, deherlu li kien ħall l-għoqda, u sab li dik Malta msemmija minn idġ IL-MALTI Dante kienet tabilhaqq il-gżira tagħna. Dan l-awtur l għandu għal qalvu ġrajjiet Masta u l-politika tagħha, jorbot il-fehma tie- għu fuq li qara u ra f'dokument qadim li jinsab fl- Arkivju tal- Kattidral, l-Imdina, L-istudju tiegħu kien deher pubblikat f'Il Giorvale di Politica e di Letteratura '(l), u wera ritratt tad-dokument li kien. saħ il-Professur. V alentini :ineta kien hawn Malta. —i—Nieqfu ftit biex naraw kif Dante semma l-Kelma Malta, u wara li nkunu rajna sew x'setgħet kietiċt dik il-kema nerġgħu ngħaddu għal dak li fih id-dokument li semmejna; 7 Fil-ħolma tiegħu Dante jgħidilna li fil-ġenna kien ra, fost oħrajn, lil Cunizza da: Romano, l-aħħar tifla ta' Ezzelino IL. Din kienet ġastlu xi ħaġa dwar dak- 'l sisqol ta' Veltre, li aktarx Dante stess kien jaf tajjeb. Wara l-mewt ta' ÀAzzone IIL, markiż ta' Este ti żewġ Beatri- ce, l-Isqof ta' Feltre; Alessandro Novello, minn Treviso, kien jaħkerm il-belt għal xi żmien: lżda ftit wara kienet qamet rew- wixta, u'xi wħud min-nies ta' hemm kellhom jaħarbti. minn Fer- tara ujistaħbew ġo Feltre, Il-akura kienet dikjarata belt miftuħa. Iżda l-Isqof bir-regħba li-kellu biex jilħaq aktar fl-għoli fid- dinjità: tiegħu, kien nasab lil dawk. ir-rifuġjati tal-partit. tal-Fon- tana, u meta qabadhom tahom: f'idejħ il-Vigarju. Aposto.ġku;-Pino della Tosa, kavalier Fjorentim; u għadu tagħhom, Ftit jien wara dawk l-imsejkna. pattuha bl-ikrah, u-ħatna minnhom kienu qatgħulhom rashom. Fosthom kollha l-istorja ta'. l-Italja tfak- karna. fit-tliet aħwa Lancellotto, Claruccio, u Antoniolo de' Fon- tana, li qatgħulhom rashom fil- misraħ ta' Ferrara, Meta; mbagħad il-kurrent dar kontra l- ħakkiema klieb, 1- Isqof kejlu jħallas b' jhajtu għal ftit mill- ħtijiet li kien wettaq billi ġie msawwat bl-ixkejjer għal mewt, jper COSBUS. 'cum sacculis sabuli' bl-amar ta' Ricciardo. Mela, għal-ħtija bħal din Alessandro Novello kiċni jistħoqqlu li-jiġi mibgħut f'dik it-torri msejħa Malta għall-bqija.ta' ħajtu. Minn dak ir-rakkont ta' Cunizza sirna nafu li kien hemm żmien meta: dawk il-qassisin li jkunu wettqu xi delitt kienu jinbagħtu f'ħabs għal tapposta. U din kienet jisimha Malta. Tgħid kienet din il-gżira IL-KELMA MALTA FID-'DIVINA COMMEDIAT.— 149 Id-dokument li semmejna u li jinsab f'volum fuq xkarfa ti- Arkivju tal-Kattidral hu miktub fis-sena 1409, u l-kitba li fih turi biċ-ċar li tassew li din il-gżira kienet aktarx dak il-ħabs li jsemmi Dante. Id-dokument juri dawk l-istruzzjonijiet li kellu jressaq Franġisku Gattu, bħala mibgħut ambaxxatur tal-belt u l-gżira, ta' Malta, quddiem ir-Re ta' Aragona u ta' Sqallija għall-inte- tess tal-gżira tagħna. Id-dokument hu miktub f'ilsien Taljan jew aħjar. bl-Isqalli, dak li fl-Italja tal-lum jissejjah volgare; … Ma, għandniex wisgħa biżżejjed biex inġibu d-dokument kollu kif sibnieh u ikkupjajnieh, għax twil ġmielu, iżda ser nagħtu dawk il-ftit versi fejn juru li Malta kienet tabilħaqq dak li rajna. L-argument kien li kienu jinbagħtu f'Malta dawk in-nies li kellhom ipattu ħtijiethom bl-eżilju. għal xi delitt li jkunu wettqu. Ġikku Gattu kellu jressaq u jitlob lis-Sultan. Barra dan li qrajna nafu wkoll li fi żmien il-ħakma ta' Fede- xiku II, il-Hohenstaufen, kienu nbagħtu hawn Malta dawk in- nies li kienu qamu kontrih fil-belt'ta' Celano, fi Sqallija. Mela: jista' jkun li dik Malta li jsemmi Dante kienet tabil- ħaqq din Malta fejn ngħammru aħna. Xi wħud mill-kittieba jgħidu li Malta mhix isem ta' gżira jew belt, iżda hi aktarx kelma, ġejja minn marta, li tfisser tajn, ngħidu għna bħal-dik il-maremma li tinġabar f'tarf ix-xmara, għax hemm jinġabar il-ħmieġ kollu li jġorr l-ilma fi triqtu, U meta wieħed jagħmel xi ħaġa ta' deni għall-proxxmu bħal mia kien għalnel l-Isqof ta' Feltre, ismu mhux tab' iħaqq li jin- tefa' fit- tajn7 Kittieba oħra jridu jgħidu li dik Malta kienet dik it-torri ħabs li: tinsab fuq il-lak ta' Bolsena — magħruf ''in lacu sanetae ehristinae'', li hu miżmum bħala torri ikrah u fejn it-tradizzjoni tgħid li l-Papa kien jibgħat il-qassisin kundannati bla maħfra. Issa jekk dik Malta kenitx din il-gżira tagħna jew x'imkien ieħor bl-istess isem ma nistgħux ngħidu fis-sigur. B'danakollu Malta tibqa' dejjem dak il-post ''amarus delinguentium sacer- dotum''. l