ASPETTI TAL-LINGWAĠĠ LEOPARDJAN F'KARMENU VASSALLO L -analisi ta' awtur tista' tistrieħ fuq impressjoniżmu li jwassal għal varjazzjoni sħiħa ta' fehmiet. Mill-qari ''intellettwali'', skond sensiela ta' ideat, tista' tissawwar fehma ġenerali li tkun xierqa u ta' siwi fiha nnifisha, għalkemm nieqsa mis-sies oġġettiv, empiriku. Awtur imsarraf f'ġemgħa ta' ideat ma jistax jitqies bħala xi ħadd dis- tint minn kull ħassieb ieħor, u f'sens wiesa', għalhekk, ikun qiegħed jiddaħħal fil-kategorija universali tal-bnedmin bħala annimali li jaħsbu. Iżda awtur hu xi ħadd ieħor, hu persuna li tagħti verżjoni ta' esperjenza b'mod figurattiv u skond ħażna ta' kliem magħżul. Għalhekk l-istħarriġ ta' l-identità vera tiegħu hu l-istħarriġ tal-mezzi li jwasslu għal din l-istes identità. Il-ħidma tal-ħsieb hi komuni għall-bnedmin kollha, u l-kitba hi komuni għall-kittieba kollha, letterarji u m'humiex. Is-sies li jiddeter- mina x-xeħta letterarja hu sies estetiku; is-sies li jiddetermina x-xeħta kontenutistika hu sies intellettwali. L-estetika, jekk milqugħa, u l-kontenut intellettwali, jekk mifhum, isawru flimkien sintesi li nor- malment ''tinqasam'' f'forma u f'materja. Madankollu r-riżultat hu wieħed. Mela l-istħarriġ tal-forma u l-istħarriġ tal-kontenut igħaddu, ftit jew wisq, mill-istess mogħdija. Hi l-mogħdija tal-kliem, meqjus bħala forma-kontenut, bħala esterjoriżżazzjoni waħda li ma tistax tin- qasam jekk mhux mentalment. Fl-analisi li ġejja, aspetti magħżula tal-lirika ta' Karmenu Vassallo, meħudin fid-dawl Leopardjan tagħhom, huma msarrfa fi kliem, b'mod li jgħibu l-preġudizzji barranin, jew sekondarji, li l-qarrej u l-kritiku jistgħu jiffurmaw mingħajr jedd quddiem test miktub li għandu jitqies biss bħala tali, bħala oġġett awtonomu magħmul biss mill-kliem. Imħabba li l-mezz waħdani li għandu kull kittieb hu l-kelma, din l-analisi trid tixħet dawl biss fuq il-kittieb bħala 'kelliem'', jiġifieri bħala moħħ li qiegħed jissarraf fi kliem. Min-naħa l-oħra, mħabba li awtur letterarju hu, fil-qofol tiegħu, ħallieq tal- metafori (jew moħħ li jressaq lejn xulxin żewġ naħiet imbiegħda ta' l-esperjenza empirika biex isib xebh immaġinattiv bejniethom), din l-analiżi ma tistax ma tispiċċax biex tkun ukoll, anzi fl-istess ħin, eżami tal-kontenut metaforiku. F'dan il-każ l-identità' ta' Karmenu Vassallo hi msarrfa f'damma ta' kliem tipiku, fi frażarju elementari li jressqu lejn Giacomo Leopardi, il-poeta li miegħu l-awtur Malti żvolġa taħdita ideali twila u li minnu xorob bosta elementi karatteristiċi. Il-pessimiżmu Leopardjan hawn hu msoffi mill-bażi intellettwali tiegħu u meqjus fl-aspett letterarju tiegħu, jiġifieri fl-aspett verbali (għażla ta' lessiku tipiku u ta' ġabra ta' metafori fundamentali). Il-lingwa tan-niket Fil-kontemplazzjoni tal-limitu jew ta' l-egħluq (ir-realtà negattiva) u fis-sublimazzjoni fantastika tiegħu (il-bidla tal-ħajja f'poeżija, it- tiġrib tal-bniedem imsarraf f'estetika), jistgħu jinstabu ż-żewġ naħiet l-iżjed imbiegħda minn xulxin ta' l-istess esperjenza, Fuq naħa waħda hemm l-awtobijografija, id-dokument tad-djarjista, u fuq in-naħa l-oħra hemm l-arti, id-djarju universali (it-tbatija tal-jien privat im- fettħa fit-tbatija kożmika, ta' nisel sħiħ). Fil-qalba ta' din it-tiġriba msemmija hemm il-metafora tal-baħar, element naturali meqjus skond żewġ aspetti: il-baħar bħala dehra infinita li fiha r-ruħ ħerqana tfittex li tegħreq, u l-baħar bħala xbieha li tbiddel f'oġġett barrani, li jidher u jinħass, lill-qagħda ġewwenija. Bħalma jiġri fil-każ ta' Leopardi, f'Vassallo wkoll hi ħaġa iebsa tagħżel bejn il-ħtieġa psikoloġika ta' l-għawma fonda fil-qiegħ ta' dak kollu li hu indeterminat u vag, u x-xewqa li din l-istess dehra tintuża bħala xbieha tal-qagħda ġewwenija. ''La vastità della sensazione' Leopardjana hija interjuri, u tikxef il-kriżi, iżda l-ħruġ tagħha 'l barra mill-egħluq tal-kuxjenza jitbiddel f'esperjenza estatika. L-esperjenza, għalhekk, hija fl-istess ħin konċentrazzjoni fuq il-jien imqalleb u fuq ix-xewqa li wieħed jintilef fi spazju mingħajr qisien u truf. Ir-romantiċiżmu hu għamla ta' mixja lejn l-irrazzjonali, lejn univers ieħor li hu lil hinn mill-forom li jaqgħu taħt is- sensi. Il-baħar hu element ewlieni biex iwassal it-tiġriba ġewwenija billi ''jpinġiha'' skond il-medda tiegħu li qatt ma tista' tiddaħħal fl-egħluq tal-ħarsa ta' l-individwu. Bħalma f'L'Infinito l-baħar huwa x-xbieha l-iżjed xierqa biex jagħti sura barranija poetika lit-tensjoni ġewwenija, f'Karmenu Vassallo huwa wkoll il-baħar li jrodd dimensjonijiet vagi u indeter- minati lill-istess problema. 1 Għal stħarriġ ta' l-elementi Lecpardjani ta' xeħta oħra f'Karmenu Vassallo ara dawn l-isuudji ta' l-istess awlur: L'Jncontro Ideale tra il-Leopardi e un Poeta Maltese: Karmenu Vassallo, ''Critica Letteraria'', Anno VIII, Fasc. 30 Il-MALTI L-għażla metaforika tal-poeta Malti, waqt li tagħti lill-baħar sehem tassew ċentrali, tinqeda bih biex tirrappreżenta tliet stadji wara xulxin fl-istess linja ta' tiġrib. L-ewwel stadju f'din il-bidla figurattiva hu dak li jidentifikah mal-ħajja umana; it-tieni stadju japplikah għall- esperjenza persunali; it-tielet stadju jbiddlu fil-post fejn wieħed jista' 'ċjegħreq''. Fi kliem ieħor, dawn it-tliet tarġiet metaforiċi jistgħu jit- fissru hekk: il-ħajja hi baħar; il-ħajja tiegħi hi baħar; jien negħreq fil- baħar. B'hekk, fost l-oħrajn, tinħoloq nisġa wiesgħa ta' sensazzjoni- jiet ta' l-infinit: is-snin tal-ħajja huma ''mewġ'',7 u l-ħajja hija ''baħar ta' medda mingħajr qies, ta' firxa / bla tarf u mingħajr tmiem, baħar bla xtut':$ Is-snin li jkarkar ma' riġlejh il-bniedem (.J inqishom jiena mewġ il-ħajja msejkna (.. lejn ġuf il-baħar jiġru Ikoll, Mit-tluq sal-wasla, l-ħajja ma tieqaf qatt u qatt; bħax-xmara lejn il-baħar jiġri bla serħ kulħadd. Il-baħar ta' Vassallo huwa ''iswed'',6 t'waħxi u qalif',7 mimli bi dwejjaq kbar',4 ''wġigħ u diq u dmija'', u ''dmugħ''.10 Il-baħar Ix-xmajjar tas-snin hi mfettħa kollha fuq l-istess linja metaforika. Ix-xbieha taż- . żmien imqabbel ma' kurrent, li l-mewġ tiegħu (jiġifieri s-snin) jaħbtu għall- bnedmin, tidher ukoll fil-vv. Dun Karm jikteb ''il-mewġa tas-snin'' (Il-Milied, v. 42) u ''il-mewġ ta' żmieni'' (Il-Ġerrejja u Jien, v. 31). 8: Vanġelu Ieħor, v. 11. L-Aħħar Taqbida, v. 16 Leopardjan, xbieha tal-problema ta' l-istess xeħta, huwa mfisser b'aġġettivi li jixxiebhu: ''orrido'',11 f'vasto'7,12 ''infecondo''.13 Minbarra l-livell ta' dak li ma jistax ikun definit u ta' dak li huwa kaotiku, il-baħar metaforiku jissuġġerixxi t-tema ta' l-għarqa, meq- jusa minn żewġ aspetti. L-ewwel wieħed huwa l-għarqa tal-bniedem deluż li falla: A U qatt ma jżernaq darba, jew jidlam, li ġe' baħar iswed ma nħossnix mgħarraq; X'ibħra (…) inħossni negħreq fihom; Sehmi li ngħix u mmut imgħarraq fil-ħolqien; U kont ser naqa' u negħreq f'baħar; U kont ser negħreq f'baħar.l8 L-ispunt li joħroġ mill-aħħar tliet versi ta' L'/nfinito huwa mogħti wkoll tifsira ġdida bħala esperjenza estatika, li fiha sensazzjonijiet vagi u tixjin ħelu jsawru waqt rari ta' milja ġewwenija. L-istrofa aħħarija ta' Dwal (li Vassallo jagħżel l-aħħar vers ta' l-idillju Leopard- jan imsemmi bħala epigrafu għaliha) iddur fi ħdan il-limiti lessikali, barra milli figurattivi, tas-silta tal-poeta Taljan u terġa' tagħtiha s-saħħa skond sentiment li huwa ġdid fis-sens li huwa mġarrab per- sonalment: Ħalluni (m'ċ) negħreq (il naufragar) f'dan il-baħar (in questo mare) ħiemed; u bi dwal il-ġmiel u l-hena (do/ce) immut (s'annega). $. Iżda fil-qofol tagħha l-għarqa ta' Vassallo hija mument negattiv, u jekk wieħed isegwi l-iżvolġiment loġiku tal-metafora ċentrali, li jieħdu 15: Vanġelu Ieħor, vv.13-14 18: L-Aħħar Taqbida, v. 16. 19: Ctr. ukoll Ħbiebi, v. 13; Leħen il-Malti, v. 25; Alla Ieħor, v.5. 32 Il-MALTI sehem fiha għadd ta' liriċi oħra tiegħu, wieħed isib fiha l-aħħar stadju tal-mixja kollha. Il-bniedem li jbati huwa l-baħħàr tad-dgħajsa f'baħar imqalleb li jiskot biss meta tasal il-mewt: Ħajti mirkeb jitbandal fuq il-mewġ taż-żmien;20 Qegħdin f'nofs baħar b'dgħajsa mingħajr qlugħ.2i Bħala punt ta' riferiment ċentrali fid-dehra tal-ħajja bħala tbaħħira mqanqla, Vassallo jqiegħed il-port misterjuz tal-paċi li wieħed ma jista' jilħqu qatt: U rridu nbaħħru u nilħqu Xatt is-Sliema U Xatt is-Sliema m'hemm li jixref qatt.22 Għal Leopardi wkoll hemm il-''placida nave'' li tipprova tidħol dritt fil-port, u hemm l-imħabba, imqabbla ma' tempesta li mħabba fiha wieħed ifittex li jinġabar fil-kenn tal-port tal-mewt. Xejriet ta' l-għażla lessikali tipika Fil-ftit poeżiji li kiteb bit-Taljan, Vassallo jistrieħ fuq mudelli for- mali qodma li jinstabu f'Leopardi, poeta ta' l-esperjenza iżda wkoll studjuż tat-tradizzjoni. F'dan id-dawl, l-għażla lessikali m'hix imqan- qla mis—soġġettiviżmu poetiku, u l-identifikazzjoni Leopardjana tas- safa qadim u ta' l-eleganza lingwistika hija iżjed imnissla mill- għarfien profond tal-Canti, u minn xewqa formalistika u barranija, milli minn ħtieġa spiritwali, imġarrba tabilħaqq. Il-ħtieġa persunali, għall-kuntrarju, tinstab bil-ħeffa fix-xogħlijiet Maltin. Madankollu, it-tifsila ta' għadd ta' poeżiji Taljani ta' Vassallo taqbel mat-teorija tal-pellegrin bis-saħħa ta' l-għażla ta' arkaiżmi mġeddin minn Leopardi, kif wieħed jista' jifhem malajr jekk jislet il- lessiku l-iżjed tipiku ta' wħud mil-liriċi bikrija. Dan l-istħarriġ elemen- tari jikxef forom ta' desinenzi verbali kontratti arkajki, l-użu arkajku ta' l-artiklu /o, il-firda tal-prepożizzjonijiet artikulati u l-għażla ta' lessiku prezzjuż ta' nisel klassiku-arkadiku: incormbea, traea, sperne, de la, donzelle, egra, molcea, core, pria, serbi, ahime, tacea, german, 20: Lit-Tfajla ta' Mħabbti, vv. 21: Il-Biża' Tiegħi, v. 12. 22: il-Biża' Tiegħi, vv. Cfr. ukoll Ħabbejt u mu Tjassarix, V. 32; Leħen il- Malti, vv. Ctr. ukoll il-varjanti ''nave ardita'' u t'ardua nave' (vv. 25: Cfr., fost l-oħrajn, Zibaldone, Opere cit., lI, pp. 384-385, 527-528. Tifsira akbar għandu t-tħaddim tal-Malti biex jaqdi esperjenza tassew imġarrba mill-awtur. L-istħarriġ ta' bosta testi jixhed il- preżenza ta' kostrutti negattivi kotrana, ta' aġġettivi ta' ċaħda jew kruha jew xejriet negattivi oħra, interrogazzjonijiet retoriċi li jisten- new tweġiba negattiva. Flimkien ma' dawn hemm kliem li jidħol fil- kategorija Leopardjana tal-lessiku ''poetiku'.9 Fi ħdan dan il- kwadru jinstabu l-karatteristiċi u l-komponenti grammatikali ewlenin tal-lingwaġġ imnikket ta' Nirien u ta' taqsima ġmielha ta' Kwiekeb ta' Qalbi. Jekk wieħed iżarma f'dan id-dawl xi lirika importanti oħra, fost l-oħrajn, Vanġelu Ieħor, wieħed jara kif il-poeta hu qrib Leopardi anki fl-għażla lessikali u, iżjed minn hekk, fl-insistenza ta' kostrutti negattivi, għaliex il-poeżija vera m'hix għajr xhieda ta' rabta sħiħa bejn forom espressivi u qagħda tar-ruħ. F'liriċi oħrajn wieħed jin- nota li hemm preżenti flimkien għadd ta' forom vagi u indefiniti, fuq naħa, u forom negattivi fuq in-naħa l-oħra (e.g., f'Dejjem…Qatt: żmien, baħar, mewġa, kulħadd, mijiet, eluf, darba, xejn, xejn, u min- naħa l-oħra, msejken, mhux, mxejħa, mnikkta, ħruq, iħoll, mmut, m'għandix, mejta, mgħobbija, salib, xitwa, mejjet, ma jasal qatt, ma nafx, nexfin, ma jħaddru qatt). Iżda f'Vanġelu Ieħor l-awtur jisħaq fuq kliem li jevoka nixfa, nuqqas u ċaħda, u fuq kostrutti li jiċħdu, jew li huma negattivi: (a) kostrutti negattivi, u kostrutti pożittivi li jfakkru f'qagħda negattiva: qed imut kuljum, x'saħta t-twelid, xejn ma nsib mitmum, kemm xbajt, x'ibħra, ihedduni, negħreq, x'jiswieli, ma jaf… ħadd, ma nisfa' qatt, ma nistax, ma dehret, jaħrabni, ma nistax, id-dinja kiefra, aħjar… ma twelidt xejn, kollox baħħ u mrar, qatt ma wsalt imkien, ma wsaltx, ma stajtx, mingħajr ma rrid, ma tistax iżżomm, ma naqbel ma' ħadd, qatlitni; (b) aġġettivi ta' ċaħda: kerha, msejken, waħdi, waħdi, waħdi, waħedha, mqita, miċħuda; (ċ) nomi ta' ċaħda: saħta, jasar, dmugħ, diqa, dwejjaq, marda, marda, xewk, jasar, saħta, dlam, caħda, firda. Fil-lingwaġġ poetiku ta' Vassallo hemm sensiela ta' kriterji ta' għażla li jagħżlu, skond il-fehmiet magħrufa tat-tradizzjoni, lill-kliem Liriċi oħrajn li jwasslu għal osservazzjonijiet ta' din ix-xeħta huma Per /a Decapitazione del Battista, Nave Curiosa (li tieħu l-ispunt tagħha mill-metafora msemmija qabel) u Mostalgia. 30: Minbarra l-lingwaġġ tal-kanti, cfr. it-teoriji ta' l-istil u tal-lingwa f'għadd ta' bnadi, bħal Zibaidone, Opere cit., Il, pp.329, 383, 384, 386-387, 406-407, 446-447, 883-884. B Il-MALTI poetiku mill-kliem mhux poetiku. Dan il-preġudizzju klassiku jwasslu biex jippreferi reġistru u mhux ieħor; qies lingwistiku huwa wkoll qies kontenutistiku. Mill-istħarriġ ta' din il-ħażna ta' kliem jidher li għal Vassallo huma wkoll peotiċi, fi kliem Leopardi, ''le parole che in- dicano moltitudine, conia, grandezza, lunghezza, o in forza. inten- sità. ''2 Iżda dawn, ħdejn l-oħrajn imsemmija qabel, huma ftit jew, b'mod jew b'ieħor, huma dejjem komponenti ta' forma lingwistika sħiħa li hija negattiva: ftit, ħafna, kbar, sikwit, qatt, kollox, kieku, dejjem, kullimkien. iż-żewġ xejriet kuntrarji tal-lingwaġġ tipiku magħżul jixhdu l-aqwa mġiba tal-poeta fit-tilwima bejn ir-realtà u l-ħolma, l-hawn u l-lilhinn, id-djarju persunali u l-poeżija universali. Żewġ lingwaġġi huma żewġ identitajiet li jinsabu f'kunflitt f'persuna kuntrastanti waħda. Kontra l-ħakma tal-limitu tat-tiġrib titqanqal il-ħolma ideali tal-poeta bħala annimal immaġinattiv; flimkien mal-kliem taċ-ċaħda hemm il-kliem ta' l-infinit. Id-djalettika qarsa ideali-reali, ħolma-tiġrib tixref, għalhekk, fil-qasam verbali biex tixhed il-kriżi ġewwenija u ż-żewġ naħiet estremi li fi ħdanhom il-poeta jgħum bi tbatija bejn l-1932 u l-1944, il-perjodu li jiftaħ bil-pibblikazzjoni ta' Inħobbok u ċċagħlaq'' bil-ktieb Kwiekeb ta' Qalbi, dokument ta' riflessjoni u reviżjoni tat-temi mħaddna qabel u indikazzjoni ta' mogħdijiet ġejjiena differenti li, madankollu, jibqgħu jfakkru fin-''nirien' bikrija destinati li jispiċċaw fi ''tnemnim'' aħħari. L-iżvilupp tal-metafora tan-nar mill-qilla ta' Nirien (1938) sa l-għeja ta' Tnemnim (1970) hu, għalhekk, qasam ieħor ta' riċerka marbut ma' l-aspetti msemmija hawn, daqskemm hu wkoll qasam b'implikazzjonijiet differenti ħafna.