Studju, Letterarju ta' ANTON CALLEJA, B.A. (Henrik Ibsen twieled f'raħal Norveġiż f'Marzu 1828; kien għal xi żmien jaħdem ma' spiżjar u fl- 1850 telaq g għal Kristjanja minn fejn mar bħala tetage-poet' f'Bergen, Reġa' lura fi Kristjanja fl- 1855 bħala direttur tat-Tejatru Ġdid Norveġiż; imma mħabba l-idejat tiegħu li ma kienu jaqblu zejn ma' dawk tal-Gvern, telaq minn rajh min-Nor- veġja fl-1864; mar lura għal kollox fi Kristjanja fl- 1891, fejn baqa' sa ma miet fl-1906. UDDIEM it-Tejatru Nazzjonali Norveġiż fi Kristjanja hemm żewġ statwi: Bjorson u Ibsen—it-tnejn kittieba drammatiċi kbar Norveġiżi li n-Norveġja bir-raġun tiftaħar bihom. Illum se nitkeilmu fuq Ibsen imma qabel xejn hemm bżonn ngħidu kelm- tejn biex niftiehmu aħjar. Għaliex x'jolqotna llum aħna hawn- hekk Ibsen, u l-iktar lilna fl-Għaqda tal-Malti, li għandha għal qalbha fuq kollox Malta Maltija dan il-kittieb Norveġiż Ir-rab- tiet bejnietna huma iżgħar ħafna : hawnhekk taħt ix-xemx kollox hu maqtugħ u magħżul; fit-tramuntana hemm iċ-ċpar u l-uħux li joħorġu minnu. Hawnhekk qegħdin f'nofs il-kultura Latina; Ibsen u in-Norveġja jafu s-saħħa tagħhom lill-vikings u lil mito- loġija nordika. Jekk hemm xi ħolqa bejnietna hi forsi l-baħar, imma l-baħar tagħna anqas jixbaħ ħafna lil dawk il-wesgħat kbar ta' ilma tan-naħa ta' fuq fejn donnhom sema u baħar jingħaqdu f'saħħa waħda li twaħħax u, fl-istess ħin tiġbed. Ma' dan kollu hemm xi ħaġa f'Ibsen li 'ġġiegħlna naħsbu fih. Għax Ibsen hu fuq kollox ġenju, u ġenju bħal dan, ikun marbut ma' artu kemm ikun, ikun ukoll ta' bilfors, imħabba d-dawl li jitfa' fuq ruħ il-bniedem, ċittadin tad-dinja. It-tieni jidhirli li Ibsen għandu messaġġ speċjali għad-dinja llum, għax hu jemmen fl-individwu u tajjeb li lum meta l-individwalità ta' kull wieħed hi b'mod jew ieħor imhedda, niftakru ma' Tbsen li fil-perfezzjoni ta' l-individwi, wieħed, wieħed, u mhux fit-tagħfiġ tal-merħla tista' soċjetà tinbena fuq sisien tajba. Għal Malta mbagħad iktar minn kull pa/jiż ieħor ifisser Ibsen illum, għax hu kien imħabbat bi problem: soċjali li minn pajjiżi oħra għaddew u mietu imma għalina għadhom ġodda u ħajjin. Ibsen għex u ħadem fl-aħħar kwart tas-seklu li għadda meta dik il-mewġa li għadha kemm til- ħaqna kienet mifruxa ma' l-Ewropa kollha. Wieħed minn l-aħħar drammi li kiteb li hu wkoll awtobijografiku, Bugmestere Solness (Il-Bennej Solness) jitta' dawl fuq dan ix-xogħol ta' Ibsen, Għax ' il-Bennej, li hu Ibsen stess, igħid li sa dak in-nhar hu kien bena djar għal bnedmin' imma li minn dak in-nhar 'il quddiem hu kien bi ħsiebu jibni ''torrijiet fl-ajru''. Id-djar għal bnedmin huma d-drammi soċjali bħal Et Dukkehjem (Id-Dar tal-Pupa), Samfundets Stotter (Il-Kolonni tas-Soċjetà), De Unges Forbund (L-Għaqda taż-Żgħożija), Medda Gabler, En. Folkefiende (L-Għadu tal-Poplu), u, b'xi mod, Ġengangere (Uħux). It-tor- rijiet fl-ajru huma d-drammi kbar simboliċi ta' l-aħħar bħal Bv9- mestere Solness stess, Lille Evolf (Ejoli iż-Żgħir), Johan Bork- man, u, l-aħħar waħda, Nadr vi Dode Vaagner (Meta Nqumu Aħna l-Mejtin). Imma għażla bħal din ma tistax tfisser ħafna għax il-ġenju ta' Ibsen idawwal kullma kiteb u s-simboliżmu jid- ħol ukoll fid-drammi soċjali; jerfagħhom u jaqtagħhom miż- żmien. Dan hu li jagħżel kittieb minn ieħor u li jgħolli 'l Ibsen fuq kittieba oħrajn drammatiċi li ħabbtu moħhom bi kwistjonijiet soċjali, bħal, ngħidu aħna, Bernard Shaw. Tllum qegħdin naraw, biex insemmu ħaġa waħda biss, li l-mara Maltija qiegħda tħoss li hi wkoll għandha tgħix il-ħajja tagħha u li ma tkunx iktar biss pupa. Fi żmien Ibsen dan kien jinħass fin-Norveġja u fil-kuntinent kollu, u Ibsen, ta' kittieb drammatiku li kien, iqiegħdilna l-problema fl-ewwel dramm so- ċjali li kiteb ''Id-Dar tal-Pupa''. Nora hi l-pupa li r-raġel kien iżomm biss bħal tarbija mħajma. Imma bi tinduna li hi wkoll għandha l-ħajja individwali tagħha u biex tgħix din il-ħajja tħalli kollox, dar, raġel u tfal, u titlaq għal rajha. Dramm bħal dan ma setax, fi żmenijiet bħal dawk, ma jqajjimx diskussjonijiet dwar jekk Nora tagħmilx sewwa li tħalli kollox biex tiżviluppa l-indi- vidwalità tagħha, u iekk biex tgħix ħajjitha kienx hemm bżonn tagħmel dan. Ibsen jidher donnu iktar jaħseb fuq id-drittijiet tal- mara milli fuq dmirijietha : Nora tħalli mhux biss ir-raġel imma t-tfal ukoll. Imma għandna niftakru li bħala artist Ibsen kien jolqtu biss li juri l-marda x'inhi: għal ħaddieħor il-fejqan u kif għandu jsir. Għamlet x'għamet Nora, sew jew ħażin, mill-ittri tiegħu jidher li Ibsen stess kien jemmen, kif kien jemmen ukoll D. H. Lawrence, li l-mara tista' tgħix ħajjitha u tisviluppa l-in- dividwalità tagħha f'dik l-isfera li għaliha hija maħluqa u mhux fi sferi, li mħabba n-natura tagħha ma jgħoddux għaliha. In- nisa; kien igħid, jeħtieġ li jkollhom influwenza kbira fid-dinja għal li ġel; imma, bħala ommijiet, u bħala ommijiet biss. F''Uħux' jidher il-mard li jintiret. Il-marda tal-missier mejjet titfaċċa f'ibnu Oswald; il-missier miet-imma l-mard tie- għu għadu ħa; u jeqred lill-ibnu. Hekk ukoll is-soċjetà, u dan jgħodd għala, jekk trid tibda ħajja ġdida hemm bżonn li tin- qata' mil-Uħux tal-imgħoddi; għax dawn jistgħu mirin mument għall-ieħor jitfaċċaw u jfixkluna. U aħna f'Malta Hum jeħtieġ li nħallu l-imgħoddi wrajna u nħarsu, mhux lura, imma 'l quddiem għal ħa/ja ġdida u aħjar. i Ibsen kien jemmen fl-individwu; u dan jemmnu kull artist li jixraqlu jissejjaħ hekk. Emmen dan u ġġieled għalih fi żmienna Ghesterton; kien jemmen b'ruħu kollha Keats, kif jidher mill- ittri u mill-poeżija tiegħu. U din hi forsi r-raġuni għaliex din il- gwerra ma tatx u ma tistax tagħti kittieba tajbin; għax il-kittieb, u mhux il-kittieb biss, ma jistax igħix jekk ma jkunx, f'ruħu magħżul, mill-merħla. Ibsen għandu xi jgħid fuq dan: Brand hi l-istorja ta' qassis li ma jitwiegħer minn xejn biex jagħmel dak li jidhirlu li hu sewwa. Brand hu s-simblu tal-fehma qawwija, mill- banda l-oħra f'Peer Ġini tidher il-fehma li tixxengel u li mħabba f'hekk taqa'. Imma d-duttrina ta' Ibsen taqta' l-iktar fl-'Għadu tal-Poplu''. Dr. Stockman, l-għadu tal-poplu, bħala tabib jinduna li l-ilma tal-banjijiet pubbliċi fejn kienu jmorru ħafna nies għas- saħħa u li kienu l-għajxien ta' dik il-belt, kien ħażin u li flok ġid kien qed jagħmel deni. Hu, b'rieda tajba li jagħmel il-ġid dan jgħidu; imma wieħed, wieħed jara l-ħbiebu jduru fuqu u n-nies tal-belt kollha jagħmlu għalih u jħaġġruh. Dr. Stockman jisfa' waħdu, u waħdu, jasal għal din il-konklużżjoni, li hi wkoll il- fehma ta' Ibsen li l-isbaħ bniedem hu dak li hu dejjem waħdu, Għall-ħelsien mit-tagħlim ta' dawk li jridu jiddettaw u jmexxu l-imrieħel, qed naraw id-demm jiġri mat-triqat ta' l-Ewropa; im- ma ebda ġid ma jista' joħroġ minn din il-gwerra jekk aħna nib- qgħu nemmnu li ċ-Ċiviltà u l-Progress, jistgħu, minnhom infus- hom, imexxuna 'l quddiem; jekk ma nemmnux li l-ewwel ġebla, tas-socjetà hu l-individwu, u li, ma' Kristu, il-progress li nistgħu nagħmlu hu wieħed, progress fl-imħabba. Ibsen għandu ħafna x'jgħidilna : il-Bennej jaf u nistgħu nit- għallmu ħafna minn għandu x'neħtieġu qabel nibdew nibnu djar għal bnedmin : imma hu bena wkoll torrijiet fl-ajru u dawn, jekk ma nistgħux nidhlu fihom għaliex imbegħdin minna, narawhom għallinqas iminn barra, darb'oħra. Imma qabel nagħalqu hemm mistoqsija li trid titwieġeb: għalfejn immorru għand kittieb drammatiku, u fuq kolox għand wieħed imbiegħed daqshekk min- na biex nifhmu l-problemi tagħna llum Hemm bżonn: għax l-istatistiki jagħtuna biss numri u n-numri huma mejtin. Imma l-kittieb jagħtina bnedmin : nisa u rġiel iktar ħajjin minn dawk li niltaqgħu magħhom kulljum. Jagħtina s-sabiħ u s-sabiħ u . s-sewwa huma ħaġa waħda—Beautij is-truth, truth Beautu. Hu- ma biss jistgħu jeħilsuna, - i'-Il-44. FLIELI TAL-BITTIEH Poeżija ta' MAnx MEVLAQ Fuq baħar tal-għażel tħobb tgħaddi, Ma' nofs in-nhar sew, qatgħa dgħajjes, M'għobbija bi ħlewwa li tisboq Il-għasel ta' qamar-l-għarajjes. Kull dgħajsa minn dawn, lewn il-krema, Daqqiet tagħti lemħa lill-qamar, Daqqiet nistħajjilha benniena Qed tħannen liż-żrieragħ bis-sabar, X'uħud, dad-dgħajjes, deħrilhom Li telqu flimkien lajma lajma Minn qalb id-dwieli u l-lumi Ta' Spanja li toħlom imqajma. Minn. qalb it-tango tal-palmi 'Ma l-ħlewwa u l-benna mnejn ġiet, Jekk mhux mill-manna tal-ġenna Li darba l-art tagħna għattiet 2 U x-xitla għaqlija u faddala Tat-tajjeb u ħlejju bittieħ X'ħin rat il-manna tiskarsa Bdiet taħżen u tgezzez qatigħ; Miljuni ta' btieti żgħar. timla' Rifdithom bi ħbula rqaq sifja Biex wara, kull sajf minn dil-ħażna Iddewwag u tgħaxxi lid-dinja. F'kull port li jidħlu dad-dgħajjes Il-logħ'b u t-tbissim jistenniehom U mħażen mudlama. jitberrqu Biex jilqgħu lit-tagħbi ta' fihom.