Il-Kalkara tal-Ġir ta' Kelinu Curmi f'Tal-Gruwa, Ta' Sannat Minħabba t-tip ta' blat — partikolarment il-franka — li fuqu huwa mifrux Ta' Sannat, dan ir-raħal kien karatteriżżat minn numru kbir ta' barrieri tal-ġebel kif ukoll kalkari tal-ġir. Waħda minn dawn il-kalkari ħadmet għal xi żmien ukoll għaliex għandha l-ġebel tal-ġewwieni tagħha aħmar bin-nar, iżda ħadmet għal żmien inqas minn dik ta' Kelinu Curmi tant li Kelinu nnifsu lanqas jiftakarha taħdem. hija dik ta' Kelinu Curmi (ara ritratt nru 1) minn Ta' Sannat stess. Biex il-memorja tagħha u tax-xogħol konness magħha ma jintilfux, avviċinajna lill-istess Kelinu Curmi li ġentilment tana bosta tagħrif utli dwar kif kienet taħdem, x'għodda kienu jintużaw, u x'jiftakar dwarha issa li m'hijiex taħdem. It-tagħrif ġentilment mogħti minnu qiegħed jidher f'din il-kontribuzzjoni. Ta' dan, aħna u l-ġenerazzjonijiet ta' warajna nħossuna grati lejh għall-memorji li ser ikun ħallilna dwar sengħa li kienet hekk importanti u utli. l Kulmin ikun fi triqtu minn Ta' Sannat lejn Mġarr ix-Xini jew lejn ix-Xewkija mit-Triq Tal- Gruwa ma jistax ma jilmaħx, fuq in-naħa tax- xellug fil-bidu ta' l-istess triq, kalkara tal-ġir, anzi għall-preċiżjoni, tnejn ħdejn xulxin (ara ritratt nru 2). L-ebda waħda minnhom m'hija taħdem, iżda dik ta' ; man-naħa tat-triq — dik Ritratt nru 1. ta' Kelinu Curmi — hija l-iktar waħda antika minnhom it-tnejn u hija wkoll ciktar waħda (minnhom it-tnejn) li damet taħdem; anzi l-aħħar waħda li baqgħet taħdem kemm f'Ta' Sannat u kemm f'Għawdex kollu. L-aħħar li ħaddimha kien proprju Kelinu Curmi nnifsu. Il-kalkara l-oħra, ta' maġenbha, kienet ukoll ta' proprjetarji minn Ta' Sannat: familja magħrufin bil-laqam 'taż-Żitta'. Il-kalkara ta' Kelinu Curmi ilha sew fi ħdan il-familja. Qabel beda jħaddimha huwa stess, Kelinu laħaq sew lil missieru Manwel Curmi (illum mejjet) iħaddem il- kalkara tagħhom. Saħansitra jiftakar ukoll lil nannuh Ġużepp Curmi jħaddimha meta ta' tifel li kien għadu, Kelinu kien imur jgħinu. Kelinu Curmi ma jiftakar xejn dwar il-kalkara tagħhom qabel żmien nannuh li jiftakar huwa, iżda jaf li kienet diġa' hemm u li kienet diġa' taħdem qabel. Kif tkun kalkara tal-ġiri A L-istruttura ta' kalkara tal-ġir kienet tkun f'għamla ta' torri sempliċi bil-ġewwieni vojt. Flok saqaf, kien ikollha bokka u kien ikollha wkoll taraġ minn barra li joffri aċċess għal din il-bokka n-naħa ta' fuq nett. Fil-parti t'isfel, kien ikollha apertura b'aċċess minn barra jew minn ġo kmajra annessa magħha (ara ritratt nru 3). Din l-apertura kienet tagħti għal ġol-ġewwieni tal-kalkara. Minn din l-apertura kien jitqabbad in-nar, jitpoġġa l-ewwel saff ta' ġebel biex jissajjar u jinġabar il-ġebel imsajjar kif ukoll ix-xehba (ara isfel). Mill-ġebel imsajjar kien isir il-ġir. Il-ġir kien jintuża għat-tikħil, tibjid, kisi, u anke għal taħt il-bhejjem għaliex jeqred il-mikrobi u l-insetti li jġibu l-mard. Għall-bini tal-kalkara — għallinqas għall- ġewwieni tagħha li kien ikun f'kuntatt dirett man-nar — kien jintuża ġebel magħruf bħala 'tar-ratba'. Dan it-tip ta' ġebel kien ikun franka ratbali propjament mhix rakkomandata għall- bini, iżda mill-banda l-oħra, tiflaħ ħafna għan- nar u għal temperaturi għoljin. Din il-franka ratba tinsab ħafna fl-inħawi Tal-Gruwa, anzi l-aħjar waħda tinsab propju f'Tal-Gruwa biss fil-gżejjer Maltin.' Xi drabi, bħala alternattiva jew inkella bħala miżura supplimentari, kienu jintużaw bricks tal-fuħħar għall-bini tal- ġewwieni tal-kalkara bħalma huwa fil-każ tal- kalkara ta' Kelinu Curmi stess. Kif kienet taħdem il-kalkara tal-ġirż Il-qtugħ tal-ġebel Qabel xejn, kien irid jinqata' l-ġebel li minnu kien irid isir il-ġir. Il-ġebel kien jinqata' minn blat imsejjaħ 'tas-sekonda'. Kelinu kien iġib dan il-ġebel minn barriera żgħira 'tas- sekonda' li kienet fil-qrib, fuq in-naħa l-oħra tat-triq. Dan l-aħħar, huwa kien jaqta' l-blat permezz ta' hvmac u mbagħad kien jerġa' jkissru b'idejh bl-użu ta' mterqa fi bċejjeċ iżgħar f'żewġ fażijiet; fit-tieni fażi (meta l-ġebel kien jitkisser fl-iżgħar bċejjeċ) kien juża mterqa iżgħar minn dik użata fl-ewwel fażi (ara ritratt nru 4). Iżda qabel ma' Kelinu beda juża l-hvmac biex jaqta' l-blat mill- barriera, dan il-blat kien jinqata, l-ewwel bil- furnella (i.e. ġelatina) u mbagħad, il-ġebel maqtugħ (li kien ikun għadu mdaqqas) kien ikompli jitkisser bl-użu ta' spnar (speċi ta' musmar kbir u oħxon tal-ħadid) imsammar b'mazza (ara ritratt nru 5) ġol-ġebel maqtugħ. Biex l-istess ġebel maqtugħ ikompli jitkisser fi bċejjeċ iżgħar, kienet tintuża l-imterqa f'żewġ fażijiet kif diġa' spjegat fuq. Hekk kifkien ikun lest mit-tkissir, il-ġebel kien jintafa' ġo qfiefu żmien wara, ġo tankijiet apposta permezz ta' furketta (ara ritratt nru 6) u hekk kien ikun lest biex jittella' fuq in-naħa ta' fuq nett tal- kalkara u minn hemm jitwaddab minn ġol- qfief/tankijiet għal ġol-bokka tal-kalkara ħalli jissajjar. Il-ġebel jissajjar Kelinu Curmi ġentilment spjegalna l-proċess kollu fid-dettall dwar kifkien iħaddem il-kalkara, inkluż x'għodda kien juża u kif dawn kienu jintużaw. Kalkari oħra tal-ġir kienu bbażati fuq l-istess prinċipju u jaħdmu bl-istess mod u għalhekk, dan li se ngħidu fir-rigward tal-kalkara ta' Kelinu jgħodd ukoll għal kalkari oħra tal-ġir. Mill-apertura (tal-kalkara) li semmejna iktar 'l fuq, daqs metru 'l fuq mill-qiegħ nett tal-kalkara (u ta' l-istess apertura) u kważi f'livell mal-parti ta' fuq ta' l-imsemmija apertura, kienu jitpoġġew numru ta' vireg ħdejn xulxin — kważi waħda tmiss ma' l-oħra — orjentati għall-fond tal-ġewwieni tal-kalkara. Poġġuti b'dan il-mod, kienu jiffurmaw speċi ta' grada fil-ġewwieni tal- kalkara, daqs metru 'l fuq mill-qiegħ nett tagħha (u ta' l-istess apertura) iżda aċċessibbli mill-apertura. Dawn il-vireg kienu jkunu jistrieħu fuq żewġ vireg oħra mwaħħlin fissi u orjentati għall-wisa' tal-ġewwieni tal-kalkara (ara ritratt nru 7). Fuq in-numru ta' vireg ħdejn xulxin li semmejna, kien jitpoġġa l-ewwel saff ta' ġebel ('tas-sekonda') li kien ikun qisu galletti poġġuti maġenb xulxin. Dawn kienu jitpoġġew mill-imsemmija apertura. Imbagħad, minn fuq (jiġifieri mill- bokka ta' fuq nett), kien jintefa' fuq dan il-ġebel, saff ta' ħatab b'tiben taħtu u fuqu. Fuq dan is-saff, kien jintefa' (dejjem minn fuq) saff faħam u fuq dan ta' l-aħħar, kien jintefa' saff ġebel u hekk kienu jibqgħu telgħin is-saffi sa fuq nett (jiġifieri sa xifer il-bokka): saff faħam u saff ġebel (dejjem 'tas-sekonda') jalternaw, bl-aħħar wieħed (jiġifieri s-saff ta' fuq nett) ikun saff tal-ġebel. Huma u jalternaw, is-saffi kienu jkunu jikkonsistu f'qoffa/tank faħam u erba' qfief/tankijiet ġebel rispettivament. Biex jitqabbad in-nar (mill-imsemmija apertura), kien jipoġġa ammont ta' ħatab u tiben fuq grada tal-ħadid li kienet tkun mistrieħa ftit 'l isfel taħt in-numru ta' vireg li semmejna, iżda 'lfuq mill-qiegħ nett tal-kalkara (ara ritratt nru 7). Il-ħatab u t-tiben kienu jingħataw in-nar u dan in-nar kien jgħaddi minn bejn in-numru ta' vireg li semmejna, jaħraq/isajjar il-ġebel (qisu galletti) ta' fuqhom, u jibqa' tiela minn bejn dan il-ġebelu jqabbad is-saff ta' ħatab (u tiben) li jkun hemm fuq dan l-istess ġebelli għadna kif semmejna. In-nar kien ikompli tiela bl-istess mod u jilħaq gradwalment is-saffi kollha tal-faħam u tal-ġebel billi kull darba li kien jintlaħaq saff tal-faħam, dan kien jaqbad bin-nar u jsajjar il-ġebel ta' fuqu, filwaqt li n-nar kien jilħaq (minn bejn il-ġebel) is-saff ta' faħam li kien ikun imiss u jieħu n-nar dan ukoll. B'hekk, meta kien jaqbad il-faħam li kien ikun irranġat f'saffi bejn (saffi) oħrajn tal-ġebel, in-nar kien isajjar il- ġebel. Meta kien jitqabbad in-nar l-ewwel darba, dan kien jieħu tlitt ijiem u tlitt iljieli sa ma jasal sa tarfil-bokka fuq nett. Jinġabar il-ġebel imsajjar Meta n-nar kien ikun wasal fuq nett, kien jibda jinġabar il-ġebel imsajjar. Dan kien jinġabar minn isfel, jiġifieri mill-apertura li semmejna iktar 'l fuq. Kien jinġabar billi jitneħħew, minn ġenb, tnejn min-numru ta' vireg imsemmija iktar 'lfuq u l-ġebel imsajjar kien jibda jaqa' fuq il-grada li kien ikun hemm ftit 'lisfel taħt dawn il-vireg, wara li din l-istess grada tkun ġiet imnaddfa tajjeb minn fdal tal-ħatab maħruq li jkun intuża biex tqabbad in-nar fil-bidu. Biex ma jeħelx huwa u jaqa' għal fuq il-grada, l-ġebel imsajjar ġieli kien ikun mgħejjun ukoll b'ħadida apposta (ara ritratt nru $, lemin). Filwaqt li l-ħatab (u t-tiben) mitfugħ fuq l-ewwel saff tal-ġebel qisu galletti kien ikun spiċċa għal kollox bin-nar, xi biċċiet żgħar tal-ġebel (imsajjar) u tal-faħam li kienu jinżlu mal-ġebel imsajjar iżda biered, kienu jibqgħu għaddejjin minn bejn il-ħadid ta' l-imsemmija grada u jaqgħu taħtha, fil-qiegħ netttal-kalkara. Dawnil-biċċietżgħarta' ġebel (imsajjar) u tal-faħam kienu jiffurmaw dik li kienet tissejjaħ 'xehba'. Din kellha l-istess użu bħall-ġir (ara fuq). Dan il-ġebel imsajjar kien jibqa' jinġabar sa x'ħin, mill-apertura, kien jitfaċċa n-nar jew il-ġebel aħmar bin-nar u l-faħam imqabbad. Hawnhekk, il-ġbir kien jieqaf. Minn fuq il-grada tal-ħadid li fuqha jkun waqa' l-ġebel imsajjar (iżda biered), kien jinġibed b'zappuna għal ġo karretta. Sadanittant, kien jerġa' jintefa' ġebel ġol- kalkara (dejjem minn fuq) fl-istess ammont tal-ġebel imsajjar li jkun inġabar minn isfel (i.e. mill-apertura msemmija) u bl-istess mod (i.e. f'alternanza ta' saffi ta' ġebel u faħam). Il-proċess kien jibqa' sejjer hekk f'ċiklu. Kull meta l-proċess kien jieqaf u l-kalkara kienet tintefa', dan il-proċess kien jibda mill-ġdid kif spjegat iktar 'lfuq. MARTRI TA' ŻMIENNA minn pagna 72 Il-ġebel imsajjar isir ġir Miġbur fil-karretta, il-ġebel imsajjar (iżda biered) kien jittieħed bil-karretta lejn rokna fejn kien jitbattal. Hawnhekk kien jintefa' fuqu l-ilma bil-barmil u kif l-ilma jmiss miegħu, dan il-ġebel imsajjar kien jinħall dritt u jsir trab/ġir, iżda kien jerġa' jsir (trab/ ġir) jaħraq u minnu kien joħroġ fwar. Wara madwar sagħtejn u allura jkun bired ftit, it-trab/ġir kien jiġi mgħarbel (ara ritratt nru 8) u jitħalla jkompli jibred xi sagħtejn oħra. Wara li jkun bired, kien jinġabar permezz ta' pala u jintefa' ġo xkejjer, lest għall-konsum. Ix-xehba kienet tgħaddi mill-istess proċess — inkluż it-tixrib bl- ilma — iżda ma kinitx tiġi mgħarbla. tTagħrif addizzjonali ġentilment mogħti mis-Sur Charlie Cassar nhar il-Ħamis, 3 ta' Mejju 2018. ta' ħafna martri li taw ħajjithom. Ejjew inħallu din ix- xhieda ta' fidi li taw huma u ħafna oħrajn, isservi ta' mmutu flimkien' qal Luis Obdulio ftit ġimgħat qabel il-mewt tiegħu. Fl-aktar żminijiet ħorox tal-gwerra, hu u patri Tullio kienu jakkumpanjaw lin-nies li kienu jattendu għal-laqgħat u għall-irtiri lura fil-komunitajiet, biex jaċċertaw li jaslu lura qawwijin u sħaħ. Kien propju danli kienu qegħdin jagħmlu waqt li ġew maqtula f'nofs ta' lejl, fl-ewwel ta' Lulju tal-1981. l-Papa Franġisku rrikonoxxa l-martirju tagħhom in odium fidei (mibegħda tal-fidi) fl-2017 u se jiġu bbeatifikati fis-27 ta' Ottubru tal-2018 ġewwa Izabal. Aħnali qegħdin illum hawn, f'Malta u fil-Gwatemala, għandna privileġġ li ngħixu f'pajjiż fejn il-fidi hija rrispettata. Pero għandna niftakru li dan huwa l-frott motivazzjoni għalina biex ngħixu l-fidi Nisranija b'rieda li nagħtu ħajjitna għas-servizz tal-oħrajn. Fuq kollox ejjew ma ninsewx is-sagrifiċċji kbar li ħutna fil-fidi joffru ta' kuljum f'partijiet differenti madwar id-dinja. (Nirringrazzja lil Samuel Aquilina u lil Dun Geoffrev Attard tal-għajnuna li tawni fit-traduzzjoni u fil-kitba ta' dan l-artiklu.)