IL-QUMRAN Fiż-żewġ kitbiet ta' qabel din tajna ħarsa lejn dak li nsab f'Hirbet Qum- ràn u ma' dwarha, u rajna ftit: x'nist- għu nitgħallmu minnu fuq dawk ir- Rhieb Lhud ta' żmien Kristu. Issa na- raw dik ix-xirka ta' Rħieb x'għandha x'taqsam max-xirka tal-Insara: jiġifieri jekk l-Evanġelju ta' Ġesti u l-knisja tie- għu tnisslux minn dawk ir-Rħieb ta' Qumràn, kif ħaseb xi ħadd. Malli l-kitba li nsabet Qumràn bdiet tinqara, bdew jidhru fiha ħsibijiet u fehmiet u kliem li jixbah lil dak li hemm miktub: f'xi kotba tal-Għaqda l-Ġdida. Għal hekk kien hemm nies li bdew jgħidu li mill-kotba ta' Qumràn inkixef il-bidu tad-Din Nisrani kif kien u x'kien. Żewġ kittieba tal-antik ħafna, Ġużep- pi Flavju u Plinju, isemmu li kien hemm xirka ta' Lhud jgħidulha tal-Es- senin. Flavju kiteb li l-Essenin kienu mxerrda mal-Palestina kollha, imma Plinju qal li kellhom il-egħmara tagħ- hom qrib il-Baħar Mejjet — fejn insta- bet il-ħirba ta' Qumran. Jekk ir-rħieb ta' Qumran kienux huma l-Essenin, ma tistax taf sewwa; imma issa magħruf li jekk ma kienux huma, kienu bħalhom sewwa, li jfittxu jgħixu ħajja aktar tar- ruħ mill-bqija tal-Lhud. Ix-xebħ fil-Kliem La darba dawn ir-rħieb kellhom l-egħmara qrib il-Baħar Mejjet, Ġesti u l-Appostli kienu jafu bihom, u hekk ukoll san Ġwann il-Għammied. San Ġwann kien jgħammed u jxandar it- tewba ftit 'il fuq minn Qumran, fuq xatt ix-xmara, u Ġesti wkoll għadda żmien qrib Qumran, meta sam is-sawma ta' erbgħin jum. Għal hekk aktarx li drabi kellmuhom. Mela ma hi xej ħaġa kbira li fil-kitba bikrija tal-Insara wie- U L-INSARA ħed isib ħjelijiet, fil-bini tal-kliem u fit: tagħlim, li jixbhu lil ta' dik ix-xirka. Li għandna naraw, mela, hu dan: jekk dan ix-xebh fil-kitba ta' dawk ir-rħieb u ta' l-Insara jurix: (a) li d-Din Nisra- ni waqqfuh ir-rħieb ta' Qumran; (b) li kien hemm xi għamla ta' Din Nisra- ni qabel Kristu; u, (ċ) jekk kienx f'Qumran, u m'hux f'Betlehem jew Nazaret, li d-Din Nisrani kien maħluq. Meta wieħed jifli l-kitba li nsabet s'is- sa, isib li fiha jinsab xebħ mal-Evanġel- ju ta' san Mattew; mal-Evanġelju ta' san Luqa; mal-Ittri li san Pawl kiteb fil-ħabs; u mal-kitba ta' san Ġwann l-Evanġelista. Ebda xebħ ma hemm mal-Evanġelju ta' san Mark (li, kif in- huma l-Evanġelji issa, magħdud li nki- teb qabelit-traduzjoni bil-Grieg ta' san Mattew) u ariqas mal-Ittri li san Pawl kiteb qabel ma kien fil-ħabs. Dan juri li x-xebħ' bejn il-kitba ta' Qumran u l-kitba tal-Insara mhux fl-ewwel, imma fit-tieni żmien tat-tagħlim Nisrani u l-ħajja Nisranija. Hekk jidher li Ġest f'tagħlimu ma ġibed xejn mit-tagħlim tar-rħieb ta' Qumran u l-ħjielijiet li hemm fil-kitba tal-Appostli li jixbħu lil ta' Qumran, setgħu ħaduhom min-naħa oħra. Tarġa', dan ix-xebh jista' jitfis- ser billi sewwa r-rħieb ta' Qumran kemm l-Insara kienu jaqraw il-Kotba Mqaddsa tal-Għaqda l-Qadima u magħ- hom ukoll il-kotba Apokrifi tal-Lhud. Hija ħaġa magħrufa li l-Ixirka ta' Qumran kienu jaqraw wisq il-kotba tal- Għaqda l-Qadima, uħud minnhom kie- nu jaqrawhom bla ma jaqtgħu, lejl u Kliem minn dawn il-kotba jidher wisq drabi fil-kitba tagħhom. meta jtennu kliem mill-Għaqda l-Qadi- ma, idawwruh kif ikun jeqbel lilhom: iżidu kliem miegħu, jew inaqqsu min- nu, jew ibiddlu xi ħaġa wkoll. ħaġa bħal din hemm ukoll fl-ewwel kit- ba tal-Insara. Bħalli kieku: dejjem hemm xi ħaġa mbiddla fil-profeziji jew tibsir fuq il-miġja tal-Messija, ngħidu aħna, kif jinsab minnu fl-Evanġelju ta' Il-Ktieb tat-Tifħir, jew, bil-Lhudi Qumran u mixtri mil-Lhud, li issa jinsab fl-Università Lhudija ta' Ġerusalem. tal-ġild, qadim, imtaqqab u mgħaffeġ, imma jiswa eluf kbar ta' liri. Imma din xejn ma hi ħaġa tal-għaġeb għax kienet issir mix-xirkiet kollha tal-Lhud. Il-kliem tal-Profeti kien wirt tal-Lhud kollha, u l-knisja Nisranija twieldet qalb il-Lhud. Xebh fit-Tqasim. It-taqsim tax-xirka ta' Qumran ukoll kien imxebbah, minn xi nies, mat-taq- sim tax-xirka tal-Insara. Ir-rħieb ta' Utudajot', misjub mill-Għarab fil-Għerien ta' Qumran kellhom fuqhom mgħallem jgħidulu l-Imbakker, bħal ma kull taq- sima tax-xirka tal-Insara kellha mgħal- lem fuqha jgħidulu Episkopos (Isqof). Ir-rħieb ta' Qumran kienu mamura li jagħtu ġidhom lix-xirka, meta jidħlu tha; hekk ukoll kienu jagħmlu l-Insara (Matt. XIX, 16-30, u Atti, IV, 34-37; V. 1-11). Ta' Qumran kienu jtellgħu x-xorti, hekk ukoll kienu jagħmlu l-In- sara (Atti, 1, 26). Kellhom l-Ikla Mqaddsa flimkien; hekk ukoll l-Insara. Kienu jfittxu min hu l-ewwel u min hu l-aħħar, bħal ma kienu jagħmlu l-Ap- postli (Mat. Kienu jwissu lil xulxin, jekk xi ħadd jaqa' f'xi ħtija; hekk ukoll miktub (Matt. XVIII, IS-17) li kienu jagħmlu l-Insara. Imma l-qagħda tal-Imbakker fix-xir- ka ta' Qumran. kienet xorta oħra mill- qagħda tal-Episkopos fix-xirka tal-In- sara, kif inhi mfissra fl-Ittri ta' san Pawl u l-bqija tal-Għaqda l-Ġdida. L-Insara kienu jagħtu ġidhom lix-xirka jekk iridu, m'hux b'saħħa, bħal ta' Qumran. Kien hemm għażla kbira wkoll bejn l-Ikla Mqaddsa ta' Qumran u l-Ik- la ewkaristika tal-Insara. Meta l-Appos- tli riedu jafu min kien l-ewwel fosthom, Ġesti ċanfarhom. Fost l-Insara t-tusijiet kellhom isiru bil-mistur l-ewwel, m'hux bid-dieher bħal ta' Qumran. Huwa minnu wkoll li l-ixirka ta' Qumran kienu jsejħu lilhom nfishom: qaddisin, werrieta tas-saltna, foqra tal- Mulej, Israel tas-sewwa, ħaġra għażiża u oħrajn, meħudin l-aktar mill-ktieb ta' Danjiel (VII, 25-27) bħal ma wara ħa- du l-Insara. Imma dawn l-ismijiet, im- tennijin mill-Għaqda l-Qadima, bħal ma għoġbu lil ta' Qumran, setgħu għoġbu wkoll lill-Insara. L-ixirka ta' Qumran ma kienux jist- għu jagħmluha ħlief ma' sħabhom, għax jibżgħu li jitniġġsu; waqt li l-In- sara kienu jagħmluha mal-midinbin biex iħajjruhom jagħmlu t-tewba (ara Ġest n-nifsu fl-Ev. ta' san Mattew IX, 10-13). Kienu jobogħdu lil kull ħadd, Lhud u Pagani, jekk ma jkunux imseħ- bin magħhom. L-Insara kienu jkellmu bit-tajjeb lil-Lhud (Atti, II, 14-39; u jilqgħu fi ħdanhom lil Pagani (Atti, X, Min kien jidħol fix-xirka ta' Qumran kellu jgħaddi ħajja jiebsa għall-aħħar; min isir Nisrani ma kellux għajr jiċħad l-allat qarrieqa, ma jagħ- melx dnubiet u jemmen f'Ġesti n-Nażri, li kien maqtul u qam mill-imwiet. L-ixirka ta' Qumran. kellhom f'ras- hom li kienu qegħdin iġeddu l-ftehima li Alla għamel ma' Mosċ fuq Gebel Si- na; l-Insara kienu jifhmu li bil-miġja ta' Ġesti fid-dinja kienet intemmet il- ftehima l-qadima ta' Gebel Sina u seħ- ħet il-ftehima l-ġdida bil-qawma tiegħu mill-mewt. il-Persuna ta' Ġesii X'uħud waslu biex qalu li Mgħallem is-Sewwa msemmi fil-kitba ta' Qumran, kien għamla ta' Ġesti ieħor, qabel Ġest tal-Evanġelju, u bħalu kien imressaq quddiem il-qassis, maqtul, u wara qam mill-mewt. Dana m'hux minnu, għax l-ixirka ta' Qumran kienu jistennew żewġ Messijiet, m'hux wieħed: Messija Qassis u Messija Gwerrier. L-Imgħal- lem tas-Sewwa msemmi f'Qumran, ma kienx jitkellem f'ismu, imma f'isem Mosċ; waqt li Ġest: tal-Evanġelju kien jitkellem bil-jedd tiegħu n-nifsu (Smaj- tu x'intqal, (minn Mosċ) lin-nies ta' qabel… Imma JIEN ngħidilkom… Ara san Mattew V, 21-44), u saħansitra kien ineħħi l-preċetti jew omra ta' Mosċ biex iwaqqaf tiegħu. Ta' Qumran kie- nu jemmnu bit-tagħlim ta' Mgħallem is-Sewwa, m'hux bil-persuna tiegħu; l-Insara sa mill-bidu kienu jemmnu bit- tagħlim u bil-persuna ta' Ġest, l-Im- għallem tagħhom. Minn dan li għedna jidher ċar li x-xebh li hemm bejn ix-xirka ta' Qum- ran u x-xirka tal-Insara huwa xebh fi ħwejjeġ żgħar. u mġennba, m'hux fi ħwejjeġ kbar u fundamentali. Għal hekk, b'kull ma nsab f'Qumran, id-Din Nisrani jibqa' li kien: ċaqliqa Divina, u m'hix fenomnu tal-istorja, bħal fenom- ni l-oħra, kif ried jgħid xi ħadd. Egħluq u Rabta. B'dana kollu l-kitba li nstabet f'Qum- ran għandha siwi kbir ħafna biex jif- tiehmu aħjar il-kotba tal-Għaqda l-Ġdi- da.. Għax il-ġrajjiet tal-Għaqda l-Ġdida ġraw fiż-żmien, bħal kull ġrajjiet oħra, għal hekk. fihom ukoll jinsabu, biex ngħidu hekk, il-lwien u l-għamliet taż- żmien li ġraw fih. Għal hekk, aktar ma wieħed jifhem iż-żmien tal-Evanġelju, aktar jifhem sewwa. t-tifsira tal-Bxara mnedija minn Ġesti u mxerrda mill-Ap- postli tiegħu. Meta wieħed jifli l-kitba ta' Qumran, jifhem sewwa l-kliem li kiteb san Pawl lill-Galatin: ''Kemm idum il-werriet ti- fel, ikun jixbah lil ilsir, għalkemm hu sid ta' kollox. Hu taħt idejn it-tuturi u l-prokuraturi saż-żmien imwaqqaf minn missieru. Hekk aħna meta konna żgħar konna mjassrin taħt l-elementi tad-din- ja. Iżda meta waslet il-milja taż-żmien, bagħat Alla 'l Ibnu, li sar minn mara, imwieled taħt il-Liġi, biex jifdi lil dawk li kienu taħt il-Liġi, biex ikollna. t-tib- nija. Li intom ulied (jidher minn dan li) bagħat Alla Ruħ Ibnu f'qalbna jgħajjat: Abba, Missier. Hekk, bis-saħħa tax-xirka ta' Qum- ran, il-poplu ta' Israel, bin-nuqqasijiet kollha tiegħu, kien jistenna u jixtieq il- miġja tal-Messija, u bil-għalt kollu li kellu fit-tagħlim, kien imħejji biex f'ru- ħu titnissel ħajja ġdida. Għal hekk, il-kliem. ta' san Ġwann il- Għammied ċaqlaq il-poplu Lhudi, u x-xandir ta' Ġesti kien milqugħ min- nies ta' rieda tajba. San Luqa kiteb (Atti, VI, 7): li f'Ġerusalem wisq qassi- sin Lhud laqgħu t-tagħlim tal-Appostli u emmnu f'Ġesti bħala Messija. U aktar iwa milli le, dawn il-qassisin kienu msieħba fix-xirka ta' Qumran. Kien hemm taġel li kien jinsa wisq, għal hekk il-mara tiegħu ġiegħlitu li kull ma jkollu, jikteb dejjem fejn qegħ- din, ħalli mbagħad jara l-kitba u jif- takar malajr. Darba mar il-belt jagħmel ix-xirja u sar il-ħin u ma satax imur id-dar. Għal hekk mar sab lukanda u qagħad fiha għal dak il-lejl. U wara li kiel u kien sa jorqod, ħareġ qelem u karta u kiteb kull ħaġa li kellu u fejn kien qegħdha, biex fil-għodu meta jisbaħ u jkun sejjer id-dar, isibha malajr. Kiteb: iż-żejt fil- kuż; il-ful ġewwa l-ġewlaq; il-qamħ fix- xkora; il-qara' fil-qoffa; il-flus fil-min- dil; iż-żarbun taħt is-sodda; il-qumbas fuq il-witet, u jiena fil-friex. Fil-għodu malli qam u ħareġ. mill- friex, mar jaqra l-karta dak li kien ki- teb fil-għaxija u sab kollox fejn ħallieh. Imma meta wasal ''u jien fil-friex'' mar ifittex fil-friex u ma sab lil ħadd. Għal hekk beda jgħajjat kemm kellu saħħa, u mar sab lil sid il-lukanda, u qallu li jekk ma jsiblux malajr dak li kien ħalla fil-friex fil-għaxija, kien imur l-għassa. Tal-lukanda saqsih: ''X'ħallejt fil-friex fil-għaxija27': Dak wieġeb: ''jien ktibt kull ma kelli u fejn ħallejtu. Fl-aħħar għandi miktub: 'Jien fil-friex', u ara li issa fil-friex ma hemm ħaddl' Qallu tal-lukanda: ''Int x'inti thew- den, għidli ħaġa2 Jekk inti qomt u ħriġt mill-friex, kif trid issib ruħek fil- friex Isa, ħallasni u itlaq 'il barra, għax inwasslek jien, u jeħduk l-isptar tal-imġienen'