KIF IGHAJTU L-BEJJIEGHA Studju folkloristiku ta' Ġ. 'LIEHEN IL-MALTT' (Għadd 128-132) ta' l-1942 jien ġibt ia xi għajat tal-be'jiegħa li kont bdejt noħroġ fil-għadd 123-124 ta' l-1941. Minn dak iż-żmien 'il-hawn irnexxieli nisma' oħrajn li jiena niżżilt u l beħsiebni noħroġ hawnhekk. Il-Kjerku Toninu Xiberras min-Naxxar tħajjar jiġbor xi ftit huwa wkoll u bagħatli lista b'xi għajat li kienu qabżu Ħili. Deherli li meta niġi biex, noħroġ il-bqija tal-għajat li ġbart jien, kelli nxandar tiegħu wkoll biex il-ġabra ma tkunx nieqsa. Għalhekk sa nġibhom fl- aħħar bħala 'addenda'' għall-għajat li ġbart jien. Qabelxejn, tajjeb li wieħed igħid kelmtejn fuq il-bejiiegħa li sa. nġibu l-għajat tagħhom. Sal-lum għad għandna f'Malta: rħula li fihom ma ssibx il-ħteġijiet kollha tal-ħajja, l-iktar dawk li huma lbies, fajjenez u ħwe'jeġ oħra. Sa ftit żmien ilu ħwienet b'dawn l-oġġetti kienu jinsabu biss fl-ibliet, u għalhekk in-nies tar-rħula biex jixtru ħwejjeġ bħal dawn kienu jridu jidħlu sal- Belt, jew jistennew li igħaddi mir-raħal xi wieħed bil-karrettmm. Minn dawn il-bej'iegħa għadek issib sal-jum, H meta jmorru f'ra- ħal jifraħ bihom kulħadd, għax ikunu mistennija bħall-ħobż. U bir-raġun, għax dawn, biex ingħid hekk, iressqu l-ħwienet qrib ix-xerrejja flok ma x-xerrejja jkollhom imorru huma, fil-ħwienet. Tista' tgħid li dawn il- -bejjiegħa kollha ssibhom ilsienhom jaqlagħ- hom, jafu j jmorru man-nies u jinqalgħu biex ifaħħru l-ħaġa li jkollhom għall-bejgħ. (Bi frażi tal-lum, jinqdew bil-''propagan- da'' taħt sura ta' għajat. Barra minn dal-beżjiegħu tat-toroq insibu oħrajn fl-iswieq u fil-fieri, Għal dawn ukoll l-għajat huwa nofs il-bejgħ''. Is- swieq jinfetħu ta' kull jum, imma l-fieri mhux hekk. F'raħal trid tiġi xi festa, jew iridu jiġbru għal xi ħaġa, biex jagħmlu fie- rat B'dana kollu, fil-gżejjer tagħna għad għandna fieri li isiru kull jum, jew kull nhar ta' Ħadd. Dik li ssir kull jum (imma l- aħjar nhar ta' Eladd) 'Fuq il-Monti' il-Belt, ġejja minn żmien is-Slaten u għall-ewwel kienet Fiera. tal-Lhud li ma kinux jist- għu jbigħu fein iridu. Ir-Rabat t'Għawdex jarmaw ''Fuq il- Monti' wkoll, mit-Tokk su quddiem ta' Sabina; dari kienet issir wara l-Għassa l-Qadima (illum Uffiċċju tas-Sanità) u billi dal-bini kienu jsibuh bħala ''Tl-Banka'' il-fiera wkoll kienet tis- sejjaħ U Wara l-Banka'. F'dil-fiera t'Għawdex, barra milli jkun hemm bombli u qolol tal-foħħar, ħbula, marloċċi tal-im imgħażaq, ikun hemm ukoll għoġiela, gidieh, u fliewi. Fiera oħra bħal din għadha ssir sal-lum nhar ta' Ħadd filgħodu ''Fuq San Katald ' ir-Rabat tal-Imdina, wara tal-għaxra, 'Tars għall-bejgħ imgħa- żaq, ħbula, imrietel u wkoll mogħoż u żwiemel, Għar-Rabtin min, irid jixtri bhima, jew jikkorda fuq bejgħ, imur fuq San Katald. Għan-nies t'hemm San Katald huwa t-tokk tar-raħal, u għadek tisma' min igħid: 'San Katald għar-Rabtin — Is-Saqqajja għall- barranin. ' Dari kienet issir fiera f'Santa Vendra, nhar Sant'Anna, fl- aħħar Hadd ta' Ġunju. . L-iktar li kienu jinbiegħu ġugarelli u ħwejjeġ tal-logħob tat-tfal, u għalhekk ġie li sejħulha ''Festa tat- 'Tfal'. Kont tara għall-bejgħ santi, abtijiet, pasturi tat-tafal, sriedak u klieb tal-kina, imkatar u xallijiet, qubbajd — u kulħadd erħilu jixtrilek xi ħaġa minn tàa' Santa Vendra. F'San Mattew tal-Maqluba, ir-raba' Hadd ta' Settembru, dari kien isir xi ħaġa hekk ukoll, u ''dak in-nhar in-nies kienu jinġabrulek bil-gzuz minn Malta kollha, tista' tgħid; u l-bejgħ li kienu jbigħu, ħwejjeġ tal-għaġeb. Il-għors li kien isir taħt dik il-ħarġa siġar tal-ħarrub li hemm qrib il-Maqluba m'għadux bħal dari…' (ara Dun Ġużepp Farrugia ''Id-Drawwiet tal-Maltin ' Mogħdija taż-Żmien Nru, 85, 1909, p. 42). Iż-żewġ fieri tal-aħħar tista' tgħid li llum inqatgħu għal kol- lox. Dawn il-fieri tal-gżejjer tagħna għandhom minn dawk li kienu jsiru kull ġimgħa ma' l-Ewropa kollha fiż-Żmenijiet tan- Nofs (Ara T. H. Penson ''The Bconomies of Bvervdav Life' Part II, p. 38, Cambridge, 19836). Tara fihom għall-bejgħ, barra, żwiemel u bagar, ilbies u bizzilel u rakkmu, għodod tal-ħadid għas-snajja', xogħol ta' Malta, inkwatri qodma kif ukoll kotba b'kull ilsien. U mill- bejjiegħa ta' dawn is-swieq u f'dawn il- fieri tisma' l-għajat li għandu x'jaqsam mald-bejgħa li jkollhom, €1) Żmenijiet bħal dawn tagħna dejjem inisslu xewqa li jitfakkru ħwejjeġ qodma li jkunu qegħdin jinqerdu. Wara l-bombi li nxoħtu fuq Londra, ħareġ ktieb ta' Raphael Nelson F.R.S.A. jismu ''Cries and Qriers of Old London' 1940. F'dan iż-żmien ta' taqlib fil-ħajja Maltija tħajjart jien ukoll niġbor l-għajat tal- bejjiegħa 1 Maltin, l-iktar biex nuri l-fond soċjali ti fuqu nilmħu mexjin il-persunaġġi tradizzjonali li ġibna l-agħjat tagħhom. Barra dan, mill-għa/at li joħroġ waħidu minn ħalq il- bejjiegħa tagħna tidher dik ix-xi ħaġa Orjentali ġo fina li xxebbahna man- (1) Niżżi ħajr lit-Tabib Ġużċ Galea għat-tagħrif li tani fuq dawn il- fieri, l-iktar fuq dik ta' San Katald. nies tal-Lvant, kif dlonk jinduna min iqabbel bir-reqqa l-għajat Malti ma' dak tal-Kajr H ġabar Dr. J. Hevworth Dunne u li ħareġ f'artiklu 4 Selection of Cairo's Street Cries' fil-'Bulle- tin of Oriental Studies' Vol. l-għajat li ser nagħti jġib warajh il-punteġġjatura ta' eskla- mazzjoni wkoll meta grammatikalment huwa ta' mistoqsijiet im- ' ħabba li t-ton tal-bejjiegħ huwa dejjem ta' esklamazzjoni. Xarten: Ejja għax-xarten l Għażel: Min jieħu libsa tal-għażell Għażel ta' Malta l (Qomos, eċċ.: Qomos u flokkijieti Għan-nisa u għar-rġiel l lidjana: Tal-Indjana fina Min jaqta' libsa Indjana l Kalzetti: Kalzetti għan-nisa. tal-ħarirl Tmkatar: (fuq il-Monti) Otto l-imkatarl Mid-doppji l Żraben: (tal-Ġappun) Żarbun xelin l Żagarellu : Żagarela mid-dejqa u mill-wiesgħa l Lastiku, ħarir: Lakstu u ħarir fint Min jixtri ħarir Ħarir għandi fin Ċingi: Min jieħu par ċingil Rakkmu, eċċ.: (fuq il-Monti) Applikċ, dojles u rakkmu. Labar tar-ras: Karta labar min jixtri' i Spallieri: Spalliera sold ' Hbula: Min mbegħlu ħabet' Ta' Malta l-ħbula ' Hasira: Purtiera għax-xemx min jixiri' Furfiċetti: Furfiċetti għan-nisa l Figurini: Figurini bellil. (Meta kien ikun idur b'dawn il-fl- gurini xi tfal ġie li kienu jżidu wara tal-figurini: ''U grazzja miegħek qatt ma kelli. lnamel: Tal-enamel fin l Tubi: Tubu għal-lampa l Gallettini: Gallettini sitta sold l Ara l-wafer min jixtrit (Din ta' l-aħħar instemgħet kemm ilha l-gwerra.) Pasti Ara tar-Rabat hawn ' Ġellewż: Taħraq il-ġellewż i Ċiċri tal-qatta : Mimlija ċ-ċiċri l t'Toffee'':, (Fl-Empire Stadium) ''Toffee'', ''chocolate'', sweet l Figolli: Bil-bajda l-figolla l Qubbajd: Muntanji tas-silġ l Pastard.: Min irid ragħwa tal-baħarl Qara' Bagħli: (Meta jixraf igħajtu bih hekk) Il-bagħli rabba s-sufl Tisma' wkoll: Pulit il-bagħli l Toffieħ: Ta' bla duda min irid l Żebbuġ: Min jiġi għall-imkisser 1 Dawn li ġejjin issa bagħathomli l-Kjerku Toninu Xiberras min-Naxxar, li kitibli hekk t-Dawn li ġejjm ma jidhrux f'li kont ġibt inti fil- Leħen il-Malti għadd 123-12-4 u 128-132. Xi għajat li ġibt hawn jew għandhom jinżiedu ma' dawk tiegħek jonkella bu- ma ġodda għal kollox. Qastan : In-nejja kollha tajba l (meta tkun nej;a.) Meta tkun infurnata jgħajtu hekk: L-infurnata reġgħet ġiet l Erba' (ħab- biet) il-kejla, erbagħejn siegħ l Ara taħraqlek il-wejda ' Larinġ: Ta' Malta l-larinġl Tihem il-larinġi Dari kienu jgħajtu hekk: Habba u tnejn tlieta (4d.) u agħżel' Vopi: Vopi ħajja ħejl Min jixtri l-vopi' Għadha ġejja ' Pasti: (fit-Tijatrini) Min hu bil-ġuħl- Ara sitta pasta l Qara' bagħli: Karkariż il-bagħli l Melħ : Sold u nofs siegħ melħ l Tjur: X'ibigħuli l (fl-irħula jgħaddu bil-karrettun armat b'xi poni jew bil-mixi bil-ħorġ mitfugħ fuq kitfejhom) Pastizzi: Àra min: jiekoll Bl-inċova sħan l Biljetti tal-Lotterija: (fil-fieri) Ara x'hawn għal sold' Min jieħdu ta' l-aħħari Bis-sold tieħu xelin l Ċiċri tal-qatta (jew ħadra): Qatta ċiċri fiha, kejla l Ċawl: Ġawl min jaqli ħejl Makku: Għandu l-makkul Għall-frajjeġ il-makku' Sallur ħaj: (tal-ilma ħelu) Sallur għall-birl Figħriebel: Min inbigħlu għarbiel bir-rħisl (Kienet tgħaddi mara mill-misraħ tar-raħal, bil-karrettun, tgħajjat dejjem hekk mingħajr ma tieqaf). Lakumja u ħabbażiż: Għandu l-lakumja l Xi kaxxa lakum- jal Habbażiżl FRAK Għarbel sewwa qabel tikteb, għal kull semm qiegħed il-lqugħ: Qis li dak li sejjer tberraħ, ma. jisfax għal għajrek dmugh Kliem il-Ħaqq, hu kelmet Alla: qatt ma sefa' deni 'l-ħuh. X'tiswa l-kelma ħielsa f'fonmok 7 ÀA'tambih, l-għerf ta' Salamun, Wil-moħħ tajjeb ta' Origene, Jekk m'għandekx is-Senskomun'i