IL-FOLKLOR MARBUT MAL- VARA TA' Kull parroċċa torganizza, darba fis- sena, l-festa tal-patrun jew patruna tagħha. L-istudjuz tal-folklor Guido Lanfranco hu tal-fehma li dawn il- festi li jiġu organizzati fil-gżejjer Maltin għandhom 'qafas ta' fatturi komuni'- Hu jkompli jgħid: f'bħalma ngħidu aħna jkollhom (jew kellhom) it-tridu, in-novena, daqq ta' qniepen, il-purċissjoni, il- vara (kif nafuha issa għamla ta' statwa, u qabel xi oġġett ieħor), armar, dwal, mużika jew baned, logħob tan-nar, kollha li fl- imgħoddi kienu għamla oħra u b'mezzi differenti.' Ir-raħal ta' Ħal Tarxien mhux eċċezzjoni. Il-festa tal-Lunzjata għandha l-istess qafas ta' fatturi li wieħed isib f'kull festa Maltija. Il-qalba ta' din il-festa hija l-vara titulari — dik ta' Marija Annunzjata. Maż-żmien din il-vara ġiet 'imzejna' b'diversi elementi ta' folklor li juru li kienet u għadha fil- qalb Tarxiniża. Il-fatturi li waslu biex din il-vara tiżżejjen b'folkor kienu varji. L-ewwel u qabel kollox, il-festa ta' Marija Annunzjata għaddiet minn storja partikulari. Fl-imgħoddi din il-festa kienet issir matul ir-Randan, għaliex il-jum liturgiku tal-Lunzjata jiġi ċelebrat fl-25 ta' Marzu. Għalhekk il- festa kienet issir b'ċerta limitazzjoni. Mhux ta' b'xejn twieldet fir-raħal festa oħra, li kienet issir mhux fir-randan, dik tal-Madonna tad-Duttrina. It-tieni attur huma l-'partit' — nies li għandhom għal qalbhom il-festa tal- Lunzjata (Lunzjatisti) u grupp ta' nies oħra li għandhom għal qalbhom wkoll il-festa tad-Duttrina (Duttrinisti). Tant li fir-raħal ta' Ħal Tarxien dan l-aħħar grupp jiċċelebra ż-żewġ festi. Dan hu fattur partikulari għal Ħal Tarxien. Dan l-ambejnt iġib pika li tiġi fil-wiċċ matul il-jiem ta' dawn iż-żewġ festi. Din l-pika tintwera fl-żvilupp ta' armar, dwal, marċijiet, logħob tan-nar, tiżjin fil-knisja eċċ. Fattur ieħor ta' din il- pika huwa l-folklor. F'Ħal Tarxien dan il-folkor inbena madwar żewġ vari ewlenin, dik tal-Lunzjata u dik tad- Duttrina. FATTURI FOLKLORISTIĊI TAL- VARA TITULARI il-vara welldet diveri leġġendi madwarha. Kien hemm divesi fatturi li welldu dawn il-leġġendi. L-ewwel u qabel kollox Ħal Tarxien dam ma daħħal il-vara titulari tiegħu. Fl- imgħoddi minflok il-Lunzjata kienu joħorġu l-vara tar-Rużarju. Din id- drawwa kienet imxterrda sewwa ma' Malta. Eżempju ta' raħal ieħor li kellu l-istess drawwa kien il-Mosta. Hawn minflok il-vara ta' Santa Marija kienu joħorġu l-vara tar-Rużarju. Ħal Tarxien daħħal vara titulari wara li ħafna mill-ġirien tiegħu kellhom waħda — il-Gudja (Santa Marija), iż- Żejtun (Santa Katarina), Bormla (L- Immakulata Kunċizzjoni). Fattur ieħor li welled il-leġġendi kien il-problemi li ddaħħlu fin-nofs biex saret il-vara. Wieħed irid jiftakkar li l-vara tal- Lunzjata fiha żewġ figuri — il- Madonna u l-Anglu. Kull vara titulari, qabel il-Lunzjata, kellha figura waħda. L-iskultur Xandru Farrugia ma għamilhiex figura waħdanija bħalma għamlu diversi skulturi barranin iżda tnejn. Dawn iż-żewġ figuri ħolqu diversi stejjer li maż- żmien niżlu mill-missier għall-iben u saru leġġendi. It-tielet fattur kien li l- poplu Tarxiniż iħobb jirrakkonta. Kull vara importanti f'Ħal Tarxien għandha l-leġġendi tagħha — il-Lunzjata, tad- Duttrina u l-Kunċizzjoni. Xi nkwadri jew xogħlijiet tal-arti għandhom ukoll il-leġġendi tagħhom. L-aħħar fattur, forsi l-aktar importanti hu l-imħabba li l-poplu għandu lejn il-wirt artistiku li hija mżejna l-knisja parrokkjali. Wirt fi wiret mingħand missirijietu. LEĠĠENDI Hemm leġġenda li tgħid li għall-ewwel il-vara tal-Lunzjata kellha l-figura tal- Madonna fuq ix-xellug u dik tal-anġlu fuq il-lemin. Dan sar skont l-inkwadru titulari, xogħol Pietro Gagliardi. Lit- Tarxiniżi, din l-idea ma tantx niżlet sewwa. Il-post tal-lemin, li hu wieħed ta' unur, riduh għall-Madonna li kienet se ssir Omm Alla. Xandru Farrugia kien Żejtuni u mhux ħaġa kbira li fiż-Żejtun kien hemm leġġenda dwar il-vara tal-Lunzjata. Skond din il-leġġenda, l-ewwel figura tal-anġlu li saret għall-vara ta' Ħal Tarxien spiċċat fil-vara tal-Ort tas-sett tal-vari tal-Ġimgħa l-Kbira taż-Żejtun. Leġġenda oħra tgħid li meta waslet il- vara fil-knisja parrokkjali t-Tarxiniżi raw li l-anġlu kien għeri wisq. Dan wassal biex jieħdu fin il-figura għand l-iskultur u dan libbes din il-figura b'libsa tal-kartapesta. Leġġenda oħra tgħid li waqt il- purċissjoni, l-Madonna tixħet it- Tarxiniżi taħt il-Mantell tagħha. IL-PURĊISSJONI Kif għidt qabel, il-purċissjoni għaddiet minn storja. Fl-imgħoddi kienet waħda qasira u kienet tgħaddi minn Triq Betta biex tgħaddi minn wieħed mid-distretti ta' dan ir-raħal — Wara l- Bjut. Billi din it-triq hi waħda dejqa, waħda mill-galleriji saret dejqa biex matul il-purċissjoni l-vara setgħet tgħaddi mit-triq mingħajr tfixkil. Din il- gallerija ta' din id-dar tassew sabiħa, hi magħrufa bħala l-gallerija tal- Lunzjata. Drawwa li spiċċat, kienet dik li waqt li l-purċissjoni kienet tgħaddi minn Triq il-Kbira (magħrufa bħala Triq Irjali jew Stada Rjali) sewwa sew quddiem il- villa tat-tabib tar-raħal — it-Tabib Daniel Cecv, xi irġiel kienu jħallu l- purċissjoni biex imorru lejn il-knisja. Dawn kienu jġibu l-bukketti tal-fjuri li kienu jkunu regalati lil-Lunzjata. Kienu jingħaqdu mal-purċissjoni jġorru dawn il-bukketti. Waqt li kienu jerfgħuhom kienu jkantaw l-'Ave Maria'. Din id-drawwa kienet iġġib taħwid kbir fil-knisja u wieħed mill- kappillani ried iwaqqafha. Din ma tantx nizlet sewwa fost xi partitarji u jum wieħed dawn ġew fl-idejn mal- kappillan (dejjem skont leġġenda). It-tibdil fil-purċissjoni welled drawwa oħra. Il-purċissjoni bdiet tgħaddi minn Triq Ħal Tarxien. Meta din tkun quddiem l-iskola tal-Immakulata Kunċizzjoni, f'waħda mill-galleriji miftuħa, grupp ta' sorijiet joħorġu pjanu u kif il-vara tieqaf jibdew ikantaw żewġ innijiet. Waħda tkun tit- Taljan u oħra bil-Malti, waħda dejjem tkun 'Ave Maria'. Il-purċissjoni tilfet wieħed min-nies akkaniti li kellha, il-poeta Kelinu Cachia. Meta kien għadu ħaj, il-ħruġ tal-purċissjoni kien wieħed artistiku u mimli daqs bajda bit-talb. L-ewwel ħaġa li kien jagħmel Kelinu Cachia kien li jsellem lill-Madonna u wara kien jgħajjat kemm jiflaħ: 'Fejn int sejra ja Madonna'' Kien ukoll jaqra xi poeżija minn tiegħu u jitlob biex waqt il-Madonna (vara) tkun għaddejja mit- toroq ta' Ħal Tarxien tpoġġi d-djar u t- Tarxiniżi taħt il-mantell tagħha. Forsi din it-talba welldet waħda mil- leġġendi li semmejt aktar 'il fuq f'dan l-artiklu. Waqt il-ħruġ tal-vara kienu jitfgħu karti, sunetti u tjur forma ta' ħamiema. Dawn it-tjur kienu jinżlu fuq kulħadd anke fuq il-vara. Billi dawn kienu magħmula minn karti tat-tajr u bċejjeċ tal-qasab, dawk li kienu jinżlu fuq il-vara kienu joborxuha. Kien għalhekk din id-drawwa kienet spiċċat. TAQBILIET Grazzi tal-għajnuna li rċevejt minn diversi nies irnexxieli niġbor xi taqbiliet li l-partitarji jgħidu waqt il- ħruġ tal-vara u waqt il-purċissjoni. Waqt il-ħruġ jingħadu dawn. it- taqbiliet: Issa waslet dik is-siegħa li mit-Tempju noħorġuk, U ndawruk mar-raħal tagħna, Biex nuruk kemm inħobbuk. Din it-taqbila għandha versjoni oħra, minflok il-kelma tempju igħidu mill- knisja. Hemm verżjoni oħra li tingħad biss fil-ħruġ tal-vara fin-niċċa. Din il- versjoni tneħħi l-kelma knisja jew tempju u ddaħħal il-kelma niċċa. Taqbila oħra tgħid: Doqqu, doqqu qniepen doqqu, Doqqu, doqqu kbar u żgħar, Għax illum il-festa tagħna, Il-festa tat-titular. Taqbila oħra tgħid: Kollok deheb, kollok djamanti, Issa żgur ma joqsok xejn, Jonqsok biss il-ferħ ta' qalbna, U ċ-ċapċip minn tal-idejn. Din l-aħħar taqbila tispiċċa biċ-ċapċip tal-folla. Din ukoll għandha versjoni oħra li tgħid li minflok il-ferħ, tgħid it- Waqt il-purċissjoni, l-aktar fit-Triq il- Kbira li hi quddiem. il-knisja parrokkjali, jintqal dawn it-taqbiliet: O xi ġmiel ta' statwa għandna, Xogħol fl-injam kollha skultura, llli wliedek Tarxiniżi, Mastru Xandru għamel vara, Li biha għaġġeb lil kulħadd, Dina kienet il-Lunzjata, lli bħala m'għandu ħadd. Evviva l-25 ta' Marzu, Jum devot għar-raħal tagħna, Kulħadd jgħajjat b'vuċi waħda, Viva l-kbira Lonza tagħna. Waqt il-purċissjoni xi Tarxiniżi jixegħlu l-gallerji u anke xi ħdud idoqqu l-'Ave Maria'. Fit-Triq is-Sorijiet welldet drawwa li kantanta tkanta l-'Ave Maria'. Din hi drawwa ħelwa u min iħeġġieġha. Fl-imgħoddi kienu jitfu l- karti fuq il-vara waqt li tkun għaddejja fit-toroq. Dan spiċċa minħabba li l- karti kienu jinżlu fuq il-vara u joborxuha. ĠEMGĦA NIES Drawwa li qiegħda tiżviluppa dawn l- aħħar snin hi li waqt il-purċissjoni grupp ta' nies jinġabru madwar il-vara iċapċpu u juru l-ferħ ta' qalbhom ta' dik is-siegħa tant għażieża għalihom. Sa fejn naf jien, din id-drawwa bdietha ċertu waħda Memċ Agius. Magħha kien ikun hemm membru oħra ta' din il-familja li kienet toqgħod fi Triq Birżebbuġa, ċertu waħda Camilleri. Il-vara tal-Lunzjata fiha ħafna folklor marbut magħha. Dan il-folklor juri l- importanza tal-vara u fuq kollox kemm hija fil-fond tal-qalb Tarxiniża. Jalla dan l-interess kollu u din l- imħabba tkompli u tinxered fost iż- żgħażagħ ta' dan ir-raħal. Lanfranco Guido, Drawwiet u tradizzonijiet Maltin, Pubblikazzjonijiet indipendenza, Malta, 2000. p153 JC Camilleri, Il-folklor marbut mal-vaar tal-Lunzjata ta' Ħal Tarxien, Il-Mument 23 ta' Mejju 2004. J C Camilleri, Ġabra ta' Leġġendi, Wise Owl Publications, Malta 2009. Walter R Zahra, fiż-Żejtun — il- Purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira f'Malta u Għawdex, PIN 1992. Nixtieq nirringrazzja lil Karmnu Mercieca (Karmnu tal-Kagħak), Joseph A Farrugia u Charles Garcia tat-taqbilijiet li tawni biex stajt nibni dan l-artiklu. Dan l-artiklu deher mod differenti fil- gazzetta l-Mument nhar 23 ta' Mejju 2004. Billi: kien hemm żieda fl- informazzjoni ħsibt biex jerġa jidher f'din ir-rivista. IL-PURĊISSJONI TAL-MADONNA TAR-RUŻARJU FIR-RABAT TAL- IMDINA' Fl-ewwel Ħadd t'Ottubru, minn ħafna knejjes parrokkjali u minn dawk Duminkani toħroġ il-purċissjoni bl- istatwa tal-Madonna tar-Rużarju. Dawn il-purċissjonijiet ikun fihom l- istatwa tal-Madonna tar-Rużarju, membri tal-konfratellanza tar- Rużarju, kif ukoll il-fratelli tal- fratellanzi l-oħra tal-parroċċa, l-kleru u b'piccolo clero', u l-parruċċjani devoti tal-Madonna tar-Rużarju. Fil- Birgu, fil-belt Valletta u fir-Rabat (ta' Malta) kienu joħorġu purċissjonijiet b'żewġ statwi , dik tal-Madonna tar- Rużarju u dik tal-Patrijarka San Duminku. Minn dawn. it-tliet purċissjonijiet tnejn baqgħu joħorġu l-istatwa ta' San Dumniku barra dik tal-Madonna tar-Rużarju — dawk tal- Birgu u tar-Rabat. IL-PURĊISSJONI TAR-RABAT Il-Knisja tal-Madonna tal-Għar jew kif inhi magħrufa aktar bħala l-knisja ta' San Duminku tkun armata għal din il- festa. id-damask jgħatti l-arkati tal- korsija kif ukoll il-kappelluni. L-altar tal-kor jkun imżejjen bil-gandlieri tal- 'fidda' u l-figuri tal-appostli. il- gradenzi jkun fihom it-terożi tal-fidda u d-deheb. L-altari l-oħra jkunu mżejna. Iżda l-aqwa altar ikun dak tal-Madonna tar-Rużarju. 1 Dan l-artiklu ktibtu wara li personalment attendejt għall- purċissjoni tal-Madonna tar-Rużarju li saret nhar is-7 t'Ottubru 2012 mill- knisja tal-Madonna tal-Għar fir- Rabat. gandlieri tal-fidda' u l-figuri tal- appostli impittra. Fil-korsija, biswit il- bieb ta' barra jkun hemm żewġ statwi. Fuq in-naħa tal-kappellun tal- Lunzjata jkun hemm l-istatwa tal- Madonna tar-Rużarju u fuq in-naħa tal-kappellun tal-Madonna tar- Rużarju jkun hemm l-istatwa ta' San Duminku. Fil-kappellun tal-Madonna tar-Rużarju jkun hemm l-istandard abjad u s-salib tal-fidda u żewġ lanterni. Wara l-quddiesa kantata tibda ħierġa l-purċissjoni. Qabel tibda toħroġ, in- nies joħorġu mill-knisja u bil-mod il- mod jibdew jimlew iż-żuntier. Aktar ma jgħaddi ż-żmien l-atmosfera tal- festa Maltija timla l-qlub tan-nies. Dan wieħed jifhem billi din hi l-unika purċissjoni li toħroġ minn din il- knisja, ferm għal qalb ir-Rabtin li joqogħdu f'dawn l-inħawi. L-EWWEL PARTI TAL- PURĊISSJONI L-ewwel li joħroġ ikun l-istandard tal- Fratellanza tal-Madonna tar-Rużarju. Wara l-istandard kien hemm is-salib u ż-żewġ lanterni. Sew il-persuna li jkollha l-istandard u sew il-persuni li jkollhom is-salib u l-lantemi jkunu libsin ta' fratelli. L-ewwel fratellanza tal-Madonna tar-Rużarju twieldet fil- Birgu fil-knisja tal-Lunzjata, l-knisja tad-Dumnikani. Dan. il-fratellanza kienet diġà wieqfa fi żmien il-Battalja ta' Lepanto , battalja li ġġieldu l- insara kontra l-qawwa Torka. Skont il-papa ta' dawk iż-żminijiet, il-Papa Piju V, din ir-rebħa nisranija kienet minħabba l-għajnuna li tat il- Madonna wara t-talb ħerqan mill- insara permezz tar-Rużarju Sentejn wara t-twaqqif tal-fratellanza tal-Madonna tar-Rużarju fil-Birgu twieldet dik tar-Rabat. Mill-1536, din il-fratellanza kellha kappella fil-knisja tal-Madonna tal-Għar iddedikata iill- Madonna ta' Salterio fejn kienet issir