IL-FORTI Ri NELLA Dan l-artiklu ġie riċerkat u miktub bl- Ingliż mill-Fondazzjoni Wirt Artna u ġie mgħoddi lilna mis-Sur Ian Micallef Kap tat-Taqsima Marketing u Sales tal- istess Fondazzjoni. Ġie maqlub għall- lingwa Maltija għal fuq din il-pubb- likazzjoni minn Maria Persico. Introduzzjoni Il-Batterija tar-Rnella ġiet mibnija lejn l-aħħar tas-seklu 19 fi żmien meta l-qawwa Taljan bdiet thedded il- kummerċ u navigazzjoni Brittannika fil-baħar Mediterran. Fl-1873 l-Italja reġgħet bdiet tibni l-qawwiet navali u militari tagħha wara li dawn kien ġew meqruda meta f kienu f'idejn l-Awstrijaċi ta' Kustoża u Lissa fis-sena 1866. Biex jirranġaw il-qawwa navali tagħhom, it-Taljani ddeċidew li ma jibqgħux jgħammru l- flotta tagħhom fuq numru kbir ta' bas- timenti.Għal dan il-għan huma marru biex jużaw bastimenti magħmulin minn ħadid iebes, fejn il-flotta kienet ikkonsisti f'għadd żgħir-ta' bastimenti ru b'numru limitat ta' kanuni qaw- għall-Ingilterra għax issa l-Italja ħet tagħlaq il-baħar Mediterran jidħol il-kummerċ Brittanniku, ġett li kien ikollu riperkusjonijiet bar kemm fuq l-Ingilterra, kif ukoll g l-imperu li kellha dak iż-żmien. gilterra ħadet din is-sitwazzjoni serjetà. Għal dan il-għan hija et il-proċess ta' tisħiħ tal-bażijiet difiża tal-kosta, kemm ta' Malta u if ukoll ta' Ġibiltà. Biex tagħmel dan, et biex tagħmle erba' kanuni ta' Il pulzier biex tikkumbatti bihom bastimenti Taljani, kemm fil-qawwa f ukoll fit-tir tagħhom: HMS In- 2xible. Erba' kanuni tal-100 tunnel- a ġew provduti kemm f'Malta kif f'Ġibiltà, dan sabiex ikunu żewġ żijiet militari tal-Mediterran mill- tar b'saħħithom f'kull attakk mill- lja. Dan kien il-midu tal-Batterija żmien tal-binja tagħhom, il-bat- iji li jħaddnu fihom kanun tal-mija mu mhux biss jirrikjedu ħafna finanzi, iżda wkoll disinn innovat- tivi. Dawn kienu l-ewwel strutturi tad-difiża li kienu jużaw sistema me- kkanika għax-xogħol tal-kanun, li b'hekk kien indipendenti mill-ħidma umana. Min-naħa l-oħra il-kanun tal-mija ġie imniżżel fl-istorja bħala invenzjoni ġdida fil-mod ta' kif kien jimtela. Kif għidna, il-bini tal-batterija kien jieħu ammont ta' żmien kif ukoll ħafna finanzi, u minħabba l-istrut- tura monstruża li kien hemm ġo fih kien jirrikjedi li jintuża l-akbar appa- rat fid-dinja, fosthom biex jinħoloq (fejn jidħol ħadid) kif ukoll kejnijiet biex jerfugħ. Madankollu, għal dak iż- żmien il-kanun kien ġojjel fix-xjenza u l-enġinerija li ma kellu l-ebda kom- petitur la fil-qies u wisq anqas fil-qaw- wa tiegħu. Fil-prattika l- famuż kanun tal-mija kien biss meravilja li damet ftit jiem, tant li ftit taż-żmien wara ġiet ivvin- tata teknoloġija ġdida li bdiet tintuża fl-istess żmien li beda jiġi użat il-ka- nunl Illum il-ġurnata, wara iktar minn seklu ma jintużax, kemm il-kanun kif ukoll il-forti xorta waħda għadhom fix-xena. Il-forti m'għadiex isservi bħala ostaklu għall-għadu jew biex ti- lokka d-daħla tal-port min xi attakk. llum il-ġurnata dan kollu jservi bħala tieqa żgħira, għall-eluf li jżuruh kull sena, taż-żmien tad-deheb ta' imperu i għaraf juża l-bniedem u l-magni bħala importanti u essenzjali fil-ħajja a' kuljum. It-Trasport tal-Kanun L-ewwel kanun telaq minn Woolwich uq il-bastiment tal-gwerra Stanlev fit-22 ta' Awwissu tal-1882. Il-vjaġġ ħa 20 ġurnata, u l-kanun magħmul għall- Forti Rinella wasal fil-Port il-Kbir fl- 0 ta' Settembru 1882. Kienu saru preparazzjonijiet kbar għall-wasla tiegħu f'Malta. Fit-tarza kienu saru l-preparamenti kollha biex dan il-kanun ikun jista' jitniżżel minn fuq l-iStanlev. Tagħmir tat-tarzna kellu jiġi immodifikat biex dan l-istess ka- nun ikun jista' jiġi trasportat bil-baħar mit-tarzna għall-bajja tar-Rnella, u mbagħad minn hemm għall-forti. Sar moll temporanju f'din il-bajja, filwaqt li t-triq li tagħti għall-forti kellha tiġi imwessa' u rranġata għal din l-oper- azzjoni tant importanti. Lejn l-aħħar tal-1883, meta il-parti ta' quddiem tal-forti kienet kważi kompluta, l-operazzjoni biex jitwas- sal il-kanun ġol-forti ngħatat bidu. Il-kanun ġie mgħobbi fuq barkun ġot-tarzna u minn hemm qasam bil- baħar tal-port għal-bajja tar-Rnella. : Mal-wasla tiegħu, ġie imniżżel fuq il-bajja, u mpoġġi fuq speċi ta' karet- tun tal-injam b'roti tal-ħadid. Minn hemm 'il quddiem, mitt raġel mill-1 Batterv 1 Brigade Scottish Division RA bdew jimbuttaw dan il-karru għall- forti, billi jużaw bosta affarijiet bħal ġakkijiet, iżda fuq kollox permezz tas- saħħa tal-idejnl Bla ebda sorpriża din il-biċċa tax- xogħol kienet waħda iebsa u li ttul, tant li ħadet 87 gurnata biex tlestiet. Ħafna minn dawn il-ġranet ittieħdu biss biex ikopru t-300 jarda li teżisti bejn il-bajja u l-forti l-ġdid. Fit-3 ta' wara nofsinhar tat-12 ta' Jannar tal- 1884, bl-għajnuna ta' krejn temporan- ju li twaqqaf fuq posta tal-kanuni, il- kanna tal-kanun ġiet merfugħa minn fuq il-karru u mpoġġija fuq karru ieħor li sar apposta. Bil-kanun f'postu, il-Forti Rinella ġiet mgħoddija mis- suldati bennejja, lis-suldati tiraturi, li mbagħad baqgħet f'idejhom għal żewġ sekli. Il-Bini tal-Forti Il-permess biex tinbena il-Batterija tar-Rnella ġew mogħtija mid-Dipar- timent tal-Gwerra fit-28 ta' Ottubru 1878. Il-bini tagħha iżda kien beda f'Awwissu tas-sena ta' wara. Id-disinji għaż-żewġ fortijiet tal-kanuni tal-mija probabilment ġew ippreparati fl-Ingil- terra. Dan għall-fatt li d-disinn huwa komuni għall-erba' biċċiet ta' xogħol li saru kemm f'Malta kif ukoll f'Ġibiltà. Madankollu f'Malta biss kien provdut post bħala akkomodazzjoni in- dipendenti għan-nies. F'Ġibiltà saru biss ix-xogħlijiet fuq il-qafas fejn kien se jitpoġġa l-kanun, bil-kmamar u l- imħażen tal-munizzjon. Il-Forti Rinella ġiet mibnija mill- Inġiniera Rjali bl-użu ta' ħaddiema Maltin. Huwa possibbli li minħabba n-natura speċjali ta' dan il-forti, ix- xogħol sar taħt is-superviżjoni tal- Kurunell W. Phillpots, Kmandant tal- Inġiniera Rjali. Ħafna mill-materjal li ntuża biex tinbena l-batterija kien maqtugħ minn barriera temporanja li saret fis-sit tagħha, kif ukoll mill-qiegħ u minn ġewwa fejn il-kanali fondi u xi kmamar ġew mibnija aktar tard. Ġiet mibnija billi intużaw materjali u te- knika differenti. Il-qiegħ tagħha kien parti maqtuħ ġol-blat u parti minnu mibni, bl-użu wkoll ta' ħitan barranin għall-arja u biex tittaffa' l-problema tal-umdità. Kull sular ġie magħmul bomb-proof bl-użu ta' ħitan appos- ta miksija b'konkos u ħamrija. Din tal-aħħar kienet użata biex jassorbi l-impatt tal-bombi tal-għadu, u biex b'hekk jipproteġi kull forma ta' tkissir u penetrazzjoni. Il-konkos kien ukoll użat biex jissodaw il-ġnub u anki l-qa- fas tal-forti. Il-ħaxix kien jitħalla jitla' fuq is-soqfa biex b'hekk jieħu dehra waħda mal-ambjent tal-madwar u jagħmilha aktar diffiċli biex tara l-forti mill-bogħod. Il-forti kien lest fl-1886 u ġie jiswa £15,047 li kien inqas minn dak li kien proġettat li se tiswa. Il-Kanun tal-Mija Il-kanun Armstrong tal-mitt tunnel- lata huwa mibni minn ħadid solidu. Huwa seta' jispara lejn bogħod ta' 4 mili balla ta' tunnellata li setgħet tip- penetra ġo ħadid tal-15-il pulzier minn dik id-distanza. Kien hemm żewġ metodi ta' kif seta' jiġi sparat: jew b'kanna bil-frizzjoni jew b'kanna elettrika. Il-kanun tal-mija tant kien enormi fil-proporzjon tiegħu li ma setgħax jaħdem b'mod manwali, u għalhekk kellu bżonn jiġi provdut b'sistema ta' hvdraulic power. Il-kanun seta' jiġi mċaqlaq, mtella' u anki mimli sempliċiment permezz ta' kontrolli minn isfel. Dan għalkemm xorta kellu bżonn 23 raġel bħala ekwipaġġ. It-Tqegħid tal-Kanun Biex jitqiegħed f'postu l-kanun-kien hemm bżonn ta' żewġ settijiet ta' ri- fletturi bil-mirja imwaħħla ma' kull ġenb tal-karru tal-kanun. Dawn kienu jaħdmu qishom perisko- pju ordinarju, li kien jagħmilha pos- sibli biex l-ekwipaġġ jara l-parapett u l-bersall ta' quddiemu u jimmira lejn il-baħar mingħajr ma jinkixfu u jiġu f'periklu bla bżonn. Kull set kien iffurmat b'viżta minn quddiem u oħra minn wara. Ta' wara kienet iffurmata minn żewġ mirjiet: waħda impoġġieha f'għoli biżżejjed biex tara fuq il-parapett u l-oħra kienet impoggieha fil-qiegħ biex taqbad l-ef- fet tal-mirja ta' fuq u tirrifletih t'isfel. Ta' quddiem kienet magħmula minn ħadid imwaħħal bi brekit li mbagħad kienet imwaħħla ftit il-bogħod minn quddiem il-viżta ta' wara, b'mod par- allel mat-trunnoin. B'din is-sistema, la darba l-kanun ikun qed jaffaċċja l-bersall, u la darba ikun aġġustat skond il-viżta minn quddiem u minn wara, il-kanun seta' jiċċaqlaq 'il fuq, 'l isfel, jew fil-ġenb, sakemm il-bersall ikun qiegħed jiġi rifless fuq il-mirja. — Xi snin mhux ħażin wara li l-forti kien lest, sistema ġdida ta' Watkins Depression Range Finder MK.I bdiet tiġi użata biex tinstab il-mira. It-tip li kienu jużaw fil-bidu kien verżjoni li titmexxa' fuq tripodju tal-injam. Iżda din iktar tard kienet mibdula għal pożizzjoni permanenti li kienet mqegħdha f'pożizzjoni fil-għoli, eżattament fuq is-saqaf tal-forti. Hemm żewġ pożizzjonijiet, iżda jid- her li waħda minnhom hija verżjoni li tpoġġiet lejn l-aħħar u li m'għandha x'taqsam xejn mal-kanun jew mall- forti. Il-Watkins- Range Finder kienet magħmulha minn teleskopju imwaħħal ma' pjanċa minn taħt. Biex tittieħed il-mira, is-salib tat-telesko- — pju kien ikun immirat lejn l-orizzont tal-baħar tal-bersall, u l-mira eżatta kienet tinqara mill-apparat. Il-qari li kien jieħdu mill-pjanċa ta' taħt setgħu anki jiġu użati biex jingħataw l-ord- nijiet lill-operatur biex iċaqlaq il-ka- pun fil-pożizzjoni mixtieqa, dan billi jintużaw żewġ indikaturi imwaħlin fuq il-parti ta' quddiem tal-karru li kien jimmarka l-angoli tad-dipress- joni u t-traversa tal-kanun. Din kienet tissejjah 'indirect laving' tal-kanun. L-Ikkargar u l-Isparar bil-Kanun L-ikkargar tal-kanun kien isir per- mezz ta' żewġ depożiti, impoġġija fuq kull naħa, li kienu jipproteġu l-post minn fejn jitla' l-munizzjoni. Għal dan il-għan il-kanun kellu l-ewwel jiġi mġenneb u mgħolli sakemm iħares lejn fuq id-depożitu minnu jimtela. Il-kanun imbagħad jitniżżel fuq il- bettija fuq barra tad-depożitu. Qabel ma jiġi kkargat, il-bokka tal-kanun kienet tiġi mimlija bl-ilma u maħsula biex jitneħħa xi ġamar li tkun ħalliet -isparatura ta' qabel. Kienet tintuża wkoll speċi ta' stuta għall-kanuni kienet tintuża biex tiddaħħal tul il- anna kollha waqt dan il-ħasil. Il-proċedura tal-ħasil, għalkemm kienet tieħu l-ħin, kienet miżura ta' sig- urtà importanti li kienet tassigura li ma jkun hemm ebda ġamar fil-kanna tal- anun, biex b'hekk ma jwassalx għal xi splużjoni meta dan ikun qed jerġa' jiġi kkargat. Meta wieħed jikkonsidra li fil-ħin tal-ikkargar, il-kanun ikun qed iħares lejn id-depożitu, li minnu nnif- su huwa fil-mira tal-maħżen tal-mu- nizzjon, wieħed m'għandux għalfejn jispjega iżjed kemm kienet importanti din il-miżura. Matul l-operazzjoni, ħadida ħoxna li kienet tiksi l-bokka, kienet tinfetaħ bit-toqol tal-bettija tal-kanun, biex b'hekk ikun possibbli jiġi ikkargat u anki mnaddaf. Hekk kif il-kanun kien ikun mgħolli, kontrapiż kien jgħolli l-waqqafa f'pożizzjoni magħlqa. Dan kien jippreveni li biċċiet ta' esplussivi tal-għadu jidħlu fid-depożitu tal-ka- Sadanittant, fl-imħażen ta' taħt l-art, il-balal kien jitneħħew mill-ħażna tagħhom, jiġu mneżżgħin mill-pro- tezzjoni tagħhom u anki mistħarrġa, speċjalment fejn jidħol il-gass, sabiex ma tinħoloqx xi splużjoni waqt l-ikkargar. Skrataċ tal-porvli, magħmulha mill-ixjekker tal-kwart, u li jiżnu 112-il libra-il waħda, kienu mbagħad jiġu maħruġa mill-Maħżen tal-Iskrataċ. Mal- balla normalment kien jintuża ikun il-każ, l-iskrataċ kienu jiġu kkargati b'mod separat qabel il- balla. Biex jiġi kkargat il-munizzjon, kien jiġi wżat karru bdisinn speċjali. Dan kien magħmul minn blokka tal-injam ret- angulari li kienet inklinata ul in-naħa ta' fuq, b'erba' roti al-bronż imwaħħlin magħha. Tubu magħmul minn metall tal- kanuni, b'kanali interni pariġġ dawk tal-kanun, kien imwaħħal mal-ħawt ta' fuq. Dan it-tubu kien inklinat b'angolu ta' 1P li kien jiġi fl-istess livell stal-ka- nun meta jiġi kkargat. Il-kanali 'dan it-tubu kienu jservu biex il-balla lesta mill-istħarriġ tal- gass, tidħol preċiż fil-kanali tal- bokka tal-kanun u b'hekk jiġi $ evitat kull tip ta' imblokk. It-tir kien jinxtegħel permezz ta' fetħa fuq il-parti ta' wara tal-kanna tal-kanun. jintużaw żewġ metodi: jew per- jazz mezz tal-frizzjoni li kienet tiġi attivata billi tinġibed spaga twila 15-il jarda, jew inkella permezz ta' xokk elettriku mogħti minn batterija Leclanchċ. L-ikkargar, it-tqegħdin skont il-mira, u l-is- parar tal-kanun kien jieħu bejn erba' u sitt minuti biex jitlesta kollu, u meta tqis l-ammont ta' xogħol involut, żgur li ma kienx ammont kbir ta' ħin għal dak iż-żmien. Il-Batterija Il-Batterija tar-Rnella ġiet id- disinjata fuq sistema poligonali, li kien jirriżulta f'għamla irre- golari ta' pentagon. Din kienet mibnija fuq l-art skont is-sis- tema ta' dak iż-żmien li kienet tir sħiħ, u fejn dan ma kienx fi l-Forti Rinella matul iż-żminijiet Ħajr: Fondazzjoni Wirt Artna 53 Sir William George Armstrong (Brittanniku, 1810-1900) tagħmilha inqas viżibbli u vulnerabbli għall-attakki minn fuq il-baħar. Ġiet mibnija fi tliet livelli u maqsuma f'żewġ partijiet prinċipali: il-parti ta' wara bħala l-akkomodazzjoni prinċipali, filwaqt li l-parti ta' quddiem kienet okkupata kollha mill-magni li jgħinu lill-kanun u l-munizjon. Il-kanun kien immuntat fuq karru u żurżieqa, u kien jispara għall-ftuħ fuq il-parapett. Il-batterija kellha ħafna prekawzjoni- jiet importanti fid-disinn tagħha biex tiddefendi ruħha kontra attakk mill- art. Kanal maqtugħ dritt, bi tliet ka- punieri u gallerija bil-kontra, kienu jdawru l-batterija dawramejt, u kienu jagħmluha impossibli għal xi hadd li jasal ħdejn il-ħitan ta' barra. Il- grada tal-forti u t-twieqi kollha kienu mgħottija b'xibka kontra l-musket- terija, minn fejn is-suldati setgħu jid- defendu ruħhom minn xi attakk minn dik id-direzzjoni. Dan minbarra para- pett għall-musketterija li kien isegwi l-mod ta' kif kien magħmul is-saqaf ħalli jipproteġi l-parti ta' ġewwa. Il-forti kellu wkoll Guthrie Bridge li kien jidħol il-ġewwa f'każ ta' at- takk. Dan kien milħuq permezz ta' entratura dejqa li kienet tiksi il-grada prinċipali kontra sparaturi paralleli mill-bogħod. Żmien is-servizz Għalkemm fis-servizz dażlu l-Quick Fire u l-Breech-Loading Ord- nance in Coast Artillerv, il-ka- nuni tal-mija kollha baqgħu fis-servizz u kienu jintużaw ta' spiss fit-taħriġ. Fl-1902 il-ka- nun tal-Forti Rinella kellu erba' attakki diretti fuq bersall fil- baħar bħala parti minn manu- vri ta' taħriġ biex jistħarrġu l- effiċjenza tad-difiża tal-port. Il-Mewt, Konverżjoni u t- Tieni Gwerra Dinjija L-aħħar daqqa tal-mewt għall- kanun kien meta saru żviluppi ġodda fit-teknika navali lejn l-aħħar tas-snin 1890, li min- nhom innifishom kienu l-kon- segwenza tal-introduzzjoni ta' artillerija differenti fin-nofs tas-snin 1880. Il-kanun tal-mija tal-Forti Rinella l- aħħar li spara kien fil-5 ta' Mejju tal- 1905 u f'Ottubru tas-sena ta' wara kien rappurtat li kien abbandunat u mitluq. Il-forti dam abbandunat sa nofs is- snin 1930 meta fil-qawmien tal-kriżi tal-Abissinja, il-League of Nations ord- nat sanzjonijiet kontra l-Italja Faxxis- ta. Il-forti sab ruħu użat bħala maħżen għal proviżjonijiet. Din il-kriżi wasslet biex l-Ingliżi jaħsbu li l-Italja setgħet tattakka lil Malta bħala ritaljazzjoni. Il-Kumitat tad-Difiża ta' Malta ħa dan il-ħsieb bis-serjetà fejn stabillixxa di- versi mħażen madwar il-gżira li fihom kienu jinħażnu bosta affarijiet utli u vitali kontra xi attakk mill-ajru. Kien ġie allokat lill-Ammiraljat biex jerfa fil-kantini tiegħu kull tip ta' oġġetti relatati mat-tbaħħir, fosthom galletti, rumm, dqiq, u laħam tal-bott. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, minħabba l-pożizzjoni strateġika tal- batterija fil-qrib tal-Port il-Kbir, Forti Rinella sofriet diversi attakki diretti mill-bumbardamenti tal-ajru. Ċertu naħat ġew milqgħutha u mfarrka, bħall-parapett tal-musketterija, il- ġnub tax-xellug u tal-lemin, u oħrajn. Madankollu, il-ħsara kienet waħda ta' natura superfiċjali għaliex l-ebda bomba tal-għadu ma ppenetrat il- ħitan oriġali-bomb-proof-għalkemm mibnija sittin sena qabell Salvazzjoni u Preservazzjoni Fl-1952 il-Malta Garrison HQ ordnat biex jitneħħa u jiġu mormija l-affari- jiet li ma kienux neċessarji fil-fortijiet. Mijiet ta' kanuni antiki u moderni, x'uħud minnhom li kienu ilhom ġol- fortijiet sa minn mindu inbnew, ġew meqruda kollha. Iż-żewġ kanuni tal- mija li kien hawn f'Malta kellhom ukoll jiġu meqruda. Iżda kien il-ka- nun tal-Batterija ta' Cambridge biss li tneħħa. Il-kanun tal-Forti Rinella fortunatament kien salvat, minħabba li kien meqjus bħala propjetà tal-Am- miraljat u għalhekk l-armata ma kel- Iha l-ebda dritt fuqul L-użu militari tal-batterija ntemm fl- 1965 bħala parti mill-eżerċizzju li l- Ministeru tad-Difiża wettaq bl-għan li jgħaddi l-propjetà lill-Gvern Malti. Għal żmien qasir kienet tifforma parti mill-uffiċini l-ġodda tal-industrija tal- films u jingħad li ntużat bħala sett għal films bħal Hell Boats, Zeppelin u Shout at the Devil. L-aħħar dehra diretta fl- industrija tal-films kienet meta l-en- tratura kienet intużat bħala ħanut ta' ħaddied fl-era rinaxximentali fil-film Christopher Colombus li sfortunata- ment kien wieħed mill-akbar films li m'għamilx suċċess fl-istorja taċ- ċinema. Fl-1991 il-Gvern Malti għadda l-Forti Rinella lill-Fondazzjoni Wirt Artna bil-għan li tirrestawra u terġa' ġġibha fl-istat oriġinali tagħha, filwaqt li fl- istess ħin tibdilha f'mużew. Minn dak iż-żmien Thawn eluf ta' siegħat intużaw minn bosta voluntieri biex tinkiseb din l-ambizzjoni, bir-riżultat jista' jitgawda minn kulħadd. Għal aktar informazzjoni tistgħu tikkuntatjaw lill-Fondazzjoni Wirt Artna fuq 21800992 jew 21803091 jew b'email fuq infoowirtna.org jew www. wirtartna.org Nota Editorjali: Tassew ħajr lill-Fon- dazzjoni Wirt Artna għax-xogħol li qed twettaq f'dan il-Forti Kalkariż.