Il-Vjaġġi u l-Mużika fl-'Għar ta' l-Enimmi' L-ewwel poeżija fl-ewwel ktieb ta' Achille Mizzi hija innu lill-ewlenijiet, ċelebrazzjoni tal-Bidu ta' kull bidu, imma fuq kollox tal-Bidunett. Lil Achille Mizzi nistgħu nsejħulu, fost ħafna ħwejjeġ oħra, il-poeta ta' l- eżordji u ta' l-aperturi, tal-prinċipji u tal-prologi, ta' l-introduzzjonijiet u l- inizjazzjonijiet, tal-preamboli u tal-preludji, tat-tnissil u tat-tnixxigħat, ta' l- elementi u tar-rudimenti. U jiena ma stajtx naħseb f'bidu għal dan id-diskors qasir dwar awtur li jagħti daqstant importanza lill-bidu ħlief din l-ispeċi ta' litanija ta' sinonomi li kollha jfissru, bejn wieħed u ieħor, bidu, u li ddoqq fil-widna qisha xi skongura. Ma deherlix li stajt nibda billi ngħid xi ħaġa dwar il-bniedem Achille Mizzi. Mhux tant għax ma nafux, daqskemm għax għalija hemm differenza kbira bejn il-bniedem u l-poeta—jew aħjar bejn Achille Mizzi tad-demm u l-laħam u l-persuna li fil-poeżija ta' Achille Mizzi titkellem u tgħid 'Jien'. Niftakar fl-1967—24 sena illu—il-mument meta jiena għall-ewwel darba ħarist lejn il-qoxra ta' l-Għar ta' l-Enimmi (1967), dik il-qoxra li fuqha hemm ritratt mitfi ta' raġel għadu żagħżugħ, b'xeħta kważi ta' membru tal-Mużew. Qlibtha, qbiżt (biex naqrah wara) l-istudju tal-Professur Ġużċ Aquilina; u qrajt Dawl. Minn quddiem għajnejja għebet għal kollox ix-xbiha ta' l- impjegat tal-Gvern li l-fatizzi tiegħu rajthom għall-ewwel darba bħal dell fuq il-kopertina. Minflok, bdew jilmaw xbihat oħra. Rajt sewwieq isuq fuq żiemel tan-nar: maħrub, b'xuxtu maħlula, kavallier jimraħ fuq mirkeb il-kelma, f'xgħari tar-ruħ mhux magħrufa. U smajtu jlissen xi mindaqqiet xewqat ġewwenin ivenvnu lid-demm fil-vini, bħal daqqa fuq il-platti meta ddoqq il- banda fil-pjazza; xi mindaqqiet ħsibijiet xewwiexa jxewku bħal-pizzicato tal- vjolini… Il-Vjaġġi Dawn kienu ż-żewġ xbihat li l-aktar laqtuni fil-poeżija bikrija ta' Mizzi: il- vjaġġi u l-mużika. Jekk inħarsu biss lejn il-werrej ta' l-ewwel ktieb, jiġifieri biss lejn l-ismijiet tal-poeżiji, insibu f'din l-ordni: Santa Sophia— (Istanbul); Arizona; Vesuvju; Fujivama; Spanja; Vjetnam. Huwa ċar li dan m'hu itinerarju ta' l-ebda vjaġġ milli jorganizzaw l-aġenziji tat-turisti. Dan il- vjaġġatur—deħer ċar—kien miexi fi triq bla tmiem. Jekk tistaqsih fejn qiegħed, iwieġbek 'fit-triq'. Jekk tistaqsih 'mnejn ġej'', iwieġbek ''mit-triq'. Jekk tistaqsih 'fejn sejjerf', jgħidlek 'lejn it-trig'. Mhux għal għonq it-triq. Jekk tirrifletti ftit, tiftakar li kien hemm xi ħadd li qal 'Jicna huwa tTriq'. Il-vjaġġ ta' Mizzi għandu direzzjoni, għalkemm ma tinstab f'ebda post partikolari f'din id-dinja. Infatti meta taqra l-poeżija bl-ismijiet ġeografiċi tintebaħ li fihom riferenzi għal postijiet veri-imma li dawn huma biss inċidentali. Mizzi, fil-verità, huwa esploratur ta' spazji sigrieti, ta' gżejjer mistura ġewwa fih, ta' artijiet ġewwenin. Hekk, il-pajsaġġ li niskopru fl-Għar ta' l-Enimmi huwa mimli alluċinazzjonijiet u miraġġi. Niskopru li huwa t-terren li fuqu hemm il-frak imxerred tal-'Jien' tal-kittieb. Il-ħila tal-poeta u l-oriġinalità ta' din il-poeżija hija fil-mod kif tirrifletti dan it-tifrik u dan it-tixrid tal-'Jien' ma' dan it- terren hekk varjat, jiġifieri sewwa sew b'dak l-użu tal-kliem fejn sikwit għandna l-impressjoni ta' palazz jinbena proprju b'ċagħaq mikul mill-baħar ta' l-użu mżewwaq bi kliem ieħor li jleħħ bħal sajjetta minħabba l- istraodinarjetà tiegħu fil-kontest tad-diskors komuni. Il-Mużika Fil-werrej, barra mil-lista ta' ismijiet topografiċi, insibu lista oħra ta' ismijiet bħal ''Għanja', 'Iż-Żifna'; ''Leit Motif', ''Enigma Variations'' Ma hemmx dubju li l-ħoss mużikali tal-versi huwa ta' l-akbar importanza għal Mizzi, iżda ma naħsibx li imita l-forom mużikali fil-poeżiji tiegħu kif ippruvajt nuri li kien jagħmel Dun Karm' Bħal vjaġġ, il-mużika hija simbolu. Bħal vjaġġi, il-mużika tiżvolġi fiż- żmien; imma l-istruttura tagħha hija forsi dik li l-aktar jirnexxilha tagħtina ħjiel ta' l-eternità. Hekk kif il-vjaġġi ta' Mizzi jwassluna biex nagħrfu, permezz tat-tiġrib stess u tat-tibdil, dak li huwa permanenti f'kull ambjent, dak li jibqa' sħiħ qalb it-tibdil, hekk ukoll tagħmel il-mużika. Snin ilu, ippubblikajt kummentarju dettaljat'' tal-poeżija Enigma Variations li mhux se nirrepetih hawn. Ngħid biss illi f'din il-poeżija jibqgħu r-riferimenti għan-natura u għall-kultura; imma l-punt kollu tagħha— għalija—huwa illi l-'Jien' tal-poeta jogħsfor għal kollox. Il-poeta ma jibqax jiddeskrivi hawnhekk ''Jien' maqsum u mifrud fih innifsu f'lotta ġewwenija; għax donnu ġara li l-Jien' sparixxa fil-vojt bejn iż-żewġ polaritajiet rappreżentati miż-żewġ bċejjeċ ta' din il-poeżija, kif ukoll ma' kważi l-medda kollha tal-poeżijata' Mizzi: bejn konċentrazzjoni ''implossiva' fuq l-individwu lokalizzat u l-'esċentrazzjoni' esplossiva ta' l-enerġija universali. Taħdita mogħtija fl-Università fl-10 ta' Ottubru 1989. Poeżija (1971) Maltese Poetrv 1960—1970. Dan il-kuntrast bejn forzi opposti li jsallbu u jxejnu il-'Jien' tal-poeta, li nistgħu anki nqisuh il-kruċifissjoni paradigmatika ta' l-artist Malti, nistgħu forsi nidħlu ftit aktar fil-qalba tagħha, billi niftakru ftit l-istorja tas-Snin Sittin. Huwa perjodu illi, jekk nirriflettu, għandu jgħinna nifhmu sew id- dilemma l-aktar kbira ta' l-artisti Maltin kollha. Is-Snin Sittin kellhom sinifikat wieħed kbir fil-kontest Malti. Kien il-perjodu ta' l-Indipendenza. Imma, jekk inħarsu lejn il-kwadru globali (li fih l-Indipendenza ta' Malta mhix ġrajja ta' importanza deċisiva għall-bqija tad-dinja), naraw li kellhom sinifikat ieħor. Insibu li dawn kienu s-snin li fihom kienu qed jinħmew il- forzi li kellhom jiżbruffaw fir-rivoluzzjonijiet studenteski, u aktar tard fit- terroriżmu tas-snin li t-Taljani saru jsejħulhom 'taċ-ċomb'. Liema eki jinstemgħu, min-naħa ta' l-avvenimenti li kienu qegħdin jiġru fil-kamp parrokkjali ta' Malta u, min-naħa l-oħra, tal-ġrajja li kienu qegħdin jiġru mferrxin mad-dinja kollha, fil-poeżija ta' Mizzi Għall-ewwel jinħassu dgħajfin. Fil-litanija ta' ismijiet ta' pajjiżi li qrajtilkom, naħseb li laqatkom l-isem ''Vjetnam''. L-isem sħiħ tal-poeżija huwa ''Milied, Gwerra, Vjetnam'; u dan l-isem illum huwa bħala timbru bid-data ta' l-epoka. Iżda jiena naħseb li xejn ma kienu qed jissemmew mill-gazzetti f'dawk is-snin. Huma, essenzjalment, l-artijiet imbegħdin, xbihat tad-distakk, tad-distanza. Waħda mill-aktar affarijiet interessanti fl-Għar ta' l-Enimmi hija għalija li dana ngħoddu veru ktieb tal-poeżiji. Jiġifieri fih l-unità. M'huwiex ġabra ta' versi diversi, ta' kelmtejn taċ-ċirkostanzi li wara ġew miġbura flimkien fi ktieb. Veru li ma hemmx sekwenza lineari minn poeżija għal oħra; imma huwa ktieb bi struttura możajkali, biex nuża kelma li, f'dawk is-snin Marshall MeLuhan kien għamilha popolari bħala l-isem ta' stil ta' kitba. Fil-ktieb ta' Mizzi, għandna numru ta' poeżiji kollha qosra, u dan ġa huwa tipiku tal-kitba moderna li qiegħda tirribella kontra l-verbożità tas-seklu li għadda. Hija waħda għaliha. B'danakollu, meta tħares lejhom flimkien, tara illi verament toħroġ stampa bħal f'mużajk meta tiddistanzja ruħek minnu. Karatteristika ta' dan il-ktieb, li għandu inqas minn 50 paġna, hija kif joħloq dan il-kwadru unit, b'dan il-metodu ta' bċejjeċ li jidhru distakkati minn xulxin, iżda bil-vojt ta' bejniethom stess jorbothom flimkien u jagħmilhom parti mill-kwadru totali illi jinbena bit-tiswir tal-ktieb kollu kemm hu. Il-litanija ta' l-ismijiet tal-pajjiżi fiha nnifisha hija diġà xhieda ta' preokkupazzjoni minn taħt dwar l-identità nazzjonali. Hija indizju ta' tħassib dwar post artna, post ġensna fil-familja tal-ġnus; imma hija wkoll xhieda tar- risposta illi l-poeta qiegħed jagħti għal din ix-xorta ta' mistoqsija-risposta li mhix għajr ir-telativizzazzjoni ta' l-importanza tal-mistoqsija. Naħseb li mill- ktieb L-Għar ta' l-Enimmi, meħud kollu kemm hu, joħroġ dan il-messaġġ: dawn il-ġrajjiet storiċi, Maltin jew barranin, ifornu biss libsa differenti għal ġrajjiet aktar profondi li jseħħu fil-bniedem u bejn il-bnedmin, ikun fejn ikun jivvjaġġa kemm jivvjaġġa minn pajjiż għal ieħor. Tiżwiq ta' żewġ kulturi Naħseb li fin-nisġa stess tal-ktieb hemm rifless ta' dik li kienet il- preokkupazzjoni kbira tal-Maltin f'dan iż-żmien, għalkemm m'hix trattata direttament. Naħseb ukoll fiha rifless xejn inqas qawwi, għalkemm ugwalment moħbi, tal-kultura mondjali tas-Snin Sittin li hija minsuġa wkoll fir-ruħ tal-poeżija ta' Mizzi. Il-punt li fuqu ridt ninsisti huwa d-distakk li jidher li kien hemm bejn il- kultura Maltija u l-kultura mondjali f'dawk is-snin. Jien kont għamilt sena ngħallem l-Amerka, u meta ġejt lura hawnhekk sibt li ħadd mill-istudenti tal-Filosofija, għalkemm kollha kienu, m'għandhiex xi ngħidu, semgħu b'Mao, ma kien qara l-artiklu famuż tiegħu fuq il-Kuntrarji. Mhux Kuntradittorji, li kien forsi l-aktar diskuss mill-istudenti li kelli l-Amerka. Ħadd ma kien qara jew sama' b'Marcuse. Kien hemm min kien sema' b'MeLuhan, imma ħadd ma kien qara xejn milli kien kiteb. Iktar impressjonanti kien il-fatt li waqt li meta fl-Universitajiet kważi kollha ta' l-Ewropa u l-Amerka kien hemm dawk il-movimenti kollha, l-irvelli li saru llum parti mill-istorja, hawn Malta ma kien hawn lanqas l-iċken ħjiel ta' ċaqliq, wisq anqas ta' rewwixti tax-xorta li kebbsu lil Pariġi fis-'sessantotto' u l-bqija tad-dinja fis-snin minnufiha wara. Artist tat-tip ta' Mizzi huwa bniedem li jgħix f'dawn il-żewġ kulturi fl-istess mument. Għalhekk, filwaqt li għidt li waħda mit-temi kbar li tidher minn taħt fil-poeżija tiegħu hija dik tad-dijalettika bejn in-nazzjon tiegħek, art mod kif għidt: fuq kollox bix-xbihat tal-vjaġġi u tal-mużika. Ir-rifless tal-kultura fis-Snin Sittin hija minsuġa aktar fil-fond fir-ruħ tal- poeżija ta' Mizzi. Il-kultura tas-Snin Sittin kienet dominata (kif aċċennajt ftit ilu) mit-tliet Emmijiet— Mao, Marcuse, MeLuhan. It-temi l-kbar li Mizzi jiżvolġi madwar ix-xbihat tal-vjaġġi u tal-mużika huma dawk li dawn it-tlieta perrċu f'dawk is-snin u mlew imħuħ iż-żgħażagħ bihom. Kien hemm it-tema Marxista li l-istorja tal-bniedem hija l-kontinwazzjoni ta' l-evoluzzjoni kif fehemha Darwin. Tema oħra li kienet oġġett ta' ħafna riflessjoni kienet dik tal-Bidu, il-kwistjoni tal-Ġenesi tal-Bniedem, kif ukoll ta' l-iżvilupp soċjali u storiku tiegħu. Minbarra l-ideat Fteudjani u oħrajn dwar is-sesswalità u ċ- ċentralità tagħha fil-psikoloġija tal-bniedem, imlaqqgħin ma' l- interpretazzjoni soċjoloġika ta' l-istorja, fl-aħħar mill-aħħar, it-tema l-aktar diskussa fis-Snin Sittin kienet dwar l-impatt tax-xjenza u t-teknoloġija fuq il-kultura ta' żmienna. Verament, dwar il-kawża tal-kriżi ta' din il-kultura, fil-poeżija ta Mizzi ma nsibu ebda allużjoni diretta, ebda referenza għall-awturi in voga li semmejt. Imma nsibuh jirrifletti poetikament sewwasew fuq dawn is-suġġetti, l-istess suġġetti illi ttrattaw Mao, Marcuse u McLuhan, imma trattati b'mod verament oriġinali. L-oriġinalità ta' dan il-mod tinsab sewwasew fit-tħaddim straordinarju tal-kelma Maltija u t-tħaddim tax-xbihat, bħal dawk tal-vjaġġi u tal-mużika. B'dan il-mod, Mizzi rnexxielu jagħmel dak li forsi huwa ta' l- akbar diffikultà għall-artist Malti: joħloq opri, kbar jew ċkejknin. li jilħqu żewġ skopijiet—djalogu mal-Maltin u djalogu mal-barranin fl-istess ħin-diffikultà ġejja minn ċerta asinkronija storika bejn Malta u Barra. L-Oriġinalità tal-forma L-aqwa raġuni ta' l-effikaċja tal-versi ta' Mizzi ġejja mill-manipulazzjoni tiegħu tal-kelma Maltija. Kif għidt, frażijiet mikulin bl-użu, jitqiegħdu f'kuntest fejn, imżewġin ma' kliem modern, kontemporanju, joħolqu dijalettika sorprendenti. U din il-komplessità hija estremament diffiċli biex tittraduċiha u biex tirriproduċiha mhux bil-Malti. Hija din l-oriġinalità tal-forma illi għamlet lil Mizzi poeta kontemporanju Malti. Fl-aħħar, fih kellna poeta illi pproduċa xogħol kontemporanju konsistenti—mhux xi poeżija 'l hawn u 'l hemm—kif kienu għamlu diġà il- mibki Tabib Mejlaq t kif ukoll l-aħwa Mifsud Bonnici' u xi ftit jien f ukoll. Ħadd minna ma pproduċa ktieb, ma għamel ħlief tentattivi sporadiċi. Il- pubblikazzjoni ta' l-Għar ta' l-Enimmi kienet l-ewwel darba li kellna kittieb Malti, poeta Malti, li pproduċa opra b'lingwa kontemporanja li tappella lil kulħadd, li setgħu japprezzawha dawk li jħobbu l-poeżija klassika Maltija, iżda li nkitbet b'lingwaġġ kontemporanju, mhux dak ta' meta bdiet tinkiteb il-poeżija moderna fl-Ewropa, imma proprju tas-Snin Sittin. 4 Leħen il-Malti, April-Diċembru 1952 8 Leħen il-Malti, 1950 Lulju— Settembru Leħen il-Malti, 1951 jannar—Marzu x il-Muża Maltija: Antoloġija ta' Poeti Maltin, Zni edizzjoni 1964, Ġużċ Aquilina.