Fil-ħarġa ta' din il-pubblikazzjoni tas-sena l-oħra (2018) kont bdejt artikli qosra skont l-alfabet b'rabta mal-Mellieħa u minhabba l-ispazju, kont illimitajt il-kitba tiegħi bejn l-ittri A sal-K. Dan l-artiklu jidher li ntgħoġob sew mal-qarrejja u din is-sena ħa nkompli bl-artikli qosra bejn l-Lu ż-Ż. L il-Gran Mastru Lascaris Il-Gran Mastru Franċiż Paul Lascaris Castellar (1636-1657), kien wieħed mill-ħames Gran Mastri li bnew sensiela ta' torrijiet biex tiġi mgħassa l-kosta Maltija. Dan il-Gran Mastru bena t-Torri l-Aħmar jew ta' Sant' Agata fl-1647 u kien lest fl-1649',u dak ta' Għajn Tuffieħa li nbena fl-1637. Dan il-Gran Mastru baqa' magħruf l-aktar għall- espressjoni Wiċċ Laskri, għall-fatt li dan il-Gran Mastru kien magħruf għad-dixxiplina kbira u kien rażżan it-tbaħrit tal-kavallieri man-nisa fil- karnival. ĊOASTAL TOWERS 1605-1720 Sensiela ta' a fortiikazzjonijiet li nbnew minn ħames Gran Mastri (Sors: https:llvassallohistorv.wordpress.comlcoastal-towersi ) L-inħawi tal-Mellieħa, speċjalment il-Bajja tal- Għadira, għal żmien twil kienu magħrufa għall-użu tagħhom biex isiru l-manuvri militari mis-Servizzi Ingliżi u anki l-alleati tagħhom, speċjalment mal- Għaqda Mużikali Imperial il-Mellieħa il-Mellieħa u. Dawn l-eżerċizzji l-aktar li saru kienu fis-snin ħamsin u sittin tas-seklu għoxrin fl- eqqel tal-Gwerra l-Bierda. Dawn il-manuvri kienu jikkonsistu f'taħriġ għall-iżbark fuq il-kosta u kienu jieħdu sehem fihom mijiet ta' persuni militari. Kienu jkunu d-diversi dinjitarji u kmandanti militari li kienu jiġu jsegwu dan it-taħriġ. Fost dawn insibu l-Aġent Prim Ministru Ġużċ Ellul Mercer, Lord Mountbatten, il- Gvernatur Robert Lavcock u saħansistra d-Duka ta' Edinburgh, il-Prinċep Philip'. N Non Gode L'Immunità Ecelesiastica Mal-faċċatta tat-Torri l-Aħmar, insibu lapida bil- kliem Latin 'Non Gode L'Immunità Ecclesiastica'. Din tfisser li dan il-post ma joffrix kenn għal persuni mfittxija mill-ġustizzja. Dawn il-lapidi huma l-aktar mwaħħla ma' diversi kappeli, imma peress li ġewwa l-imsemmi torri kien hemm kappella ddedikata għal Sant'Agata, din ir-regola kienet tapplika għal hemm ukoll. Il-lapida mwaħħla mat-Torri l-Aħmar (Sors: https:/iredtowermalta.wordpress.comla-brief-touri ) Dawn il-lapidi saru meta kien intlaħaq ftehim fl-1761 bejn il-Gran Mastru Emmanuel de Rohan- Polduc (1775-1797) u l-Isqof Bartolomeo Rull (1758-1769) biex titneħħa l-immunità ta' persuni mfittxija mill- jiwtoriajiet li kienu jfittxu refuġju o Ogħhra Fl-inħawi tal-Mellieħa nsibu diversi oqbra taż- żmien Puniku u Ruman. Dawn jinsabu bejn tal-Ibraġ u l-Ħewwiexa f'Selmun, fil-widien ta' San Niklaw, Ġnien Ingraw, Santa Marija, tar-Rabti, tal-Kalkara u tal-Għansar kif ukoll fuq id-Dahar, f'tat-Tunnara fl- Aħrax, il-Manikata u n-Naħlija f'Għajn Tuffieħa'. Kumpless interessanti jinsab bejn tal-Ibraġ u l-Ħewwiexa f'Selmun. Dan jikkonsisti f'tlett ogbra Paleokristjani, barriera u kif ukoll kalati'. P il-Patata Il-Patata f'Malta kontra l-ħsieb ġenerali mhux minn dejjem kienet tiġi mkabbra u kkonsmata ġewwa Malta. Din ġiet introdotta f'Malta fil-bidu sas-seklu dsatax imma sal-1850 din kienet rarità kbira fl-agrikultura Maltija. Fl-ewwel esebizzjoni agrarja li saret f'Malta u li kienet fl-Imnarja tal-1854, l-uniku esebitur li kellu l-patata kien ċertu Giuseppe Bartolo mill-Mellieħaż. Q Il-Qniepen tas-Santwarju Is-Santwarju tal-Mellieħa għandu erba' qniepen u huma antiki sew. Il-qanpiena l-kbira kienet saret f'Firenze fl-1857 u kienet swiet £85. Wara din hemm oħra li hija waħda miż-żewġ qniepen tal-arloġġ tas- Santwarju. Din kien ħadimha Mikelanġ Sapiano, il-famuż arluġġar mill-Imqabba. Din il-qanpiena kienet saret fi żmien il-Gran Mastru Manoel de Vilhena (1722-1736) u fuqha hemm kemm l-arma tiegħu, kif ukoll dik tal-Isqof Apheran de Bussan (1728-1758). It-tieni qanpiena saret fl-1832 mill-fonditur Leotta. L-aħħar waħda hija l-qanpiena ż-żgħira li hija l-qanpiena l-oħra tal-arloġġ. Din kienet ingħatat minn Giovanni Battista Dorell fl-1712 u għalhekk hija l-aktar waħda antika fost l-erba' qniepen'. L-SS Roval Ladv kien vapur ibaħħar bejn Malta u Għawdex li kien propjetà tal-kumpanija Gozo Mail Service Companv u kien jopera bejn Ottubru 1938 u Mejju 1942, fejn safa attakkat u meqrud mill-ajruplani Ġermaniżi fil-port tal-Imġarr ġewwa Għawdex/9. Fit-18 ta' Marzu 1942, dan il-vapur li kellu 209 passiġġieri, waqt li kien qed jidħol mal-moll tal-Marfa, safa attakkat mill-ajruplani Ġermaniżi Messerchmitts Bfl109 Fs, fejn l-imsemmi vapur ġarrab xi ħsarat u kien hemm iliet persuni li kienu bl-uniformi, wieħed Ingliż u tnejn Maltin, li sfaw feruti''. Għaqda Mużikali Imperial S. Inċident tas-Sea Hawk Fl-4 t'Ottubru 1956, ajruplan tal-ġlied Sea Hawk tal-Qawwa Navali Rjali kien waqa' inċidentalment fuq il-Mellieħa. Dan l-inċident kien seħħ waqt taħriġ militari li kien qed isir waqt il-Kriżi tas-Swejż, fejn l-Ingilterra flimkien ma' Franza u l-Iżrael invadew l-Eġittu. L-ajruplan imsemmi kien ibbażat fuq l-aircraft carrier l-HMS Bulwark u kien iġġarraf f'Irdum id- Delli, fl-inħawi ta' Għajn Tuffieħa. Il-pilota kien uża l-ejector seat imma għal xi raġuni huwa ma nħallx minnu u lanqas il-paraxut ma nfetaħ sew. Huwa miet meta waqa' fi Triq is-Santwarju u ġie fi ġnien ta' dar privata. Il-bdot Ingliż kien Sub Lieutenant Gordon John Meredith minn Surrev, u kulma kellu kien dsatax-il sena'.. Fis-siegħa neqsin kwart fil-għodwa tal-Ġimgħa 12 t'Ottubru 1856 seħħ terremot qawwi li kkawża bosta ħsarat. Dan kien ta' 7.7 fuq l-iskala Richter u l-epiċentru tiegħu kien Kreta, il-Ġreċja. Dan kien l-aktar terremot b'saħħtu fost is-seba' terremoti li nħassu f'Malta bejn l-1542 u l-1923 u li kkawżaw ħsarat fil-biniS. Fost il-bini li safa mġarraf kien it-Torri ta' Selmun jew kif inhu l-aktar magħruf bħala ta' Għajn Ħadid. Il-kanun tiegħu kien spiċċa mirdum fit-tafal ta' taħt ix-xifer ta' Għajn Ħadid u fl-1970 l-Għaqda Wirt Storiku Mellieħi tellgħu dan il-kanun u ġie mpoġġi fi Pjazza tas-Salib flimkien mal-lapida tal-istess torri fejn għadhom hemm sal- lum'. U L-Università Għal żmien twil fi żmien il-Medju Evu u l-ħakma tal-Ordni ta' San Ġwann, kien hawn il- Kunsill Popolari, jew kif inhu magħruf l-aktar bħala l-Università. Din kellha r-rwol li tieħu ħsieb is-swar u d-difiżi, l-amministrazzjoni fuq livell nazzjonali, tieħu ħsieb l-importazzjoni tal-qamħ u twassal l-ilmenti tal-Maltin lill-Viċi Re ta' Sqallija. Rigward l-amministrazzjoni, l-Università kien ikollha diversi lmenti rigward artijiet tal-komun fil-Mellieħa li kienu qed jiġu maħtufa mill-familja Desguanez'$. Dan seħħ lejn l-aħħar diċenji tas-seklu ħmistax meta qam inkwiet sew fuq dawn l-inħawi, l-aktar fuq Miżieb ir-Ri 7. L-Università kienet ukoll ħallset biex jinbena t-Torri l-Aħmar'S. Hija kienet ukoll tħallas is-salarji tal-għassiesa fit-torrijiet l-Abjad u ta' Għajn Ħadid '. Din bil-Latin tfisser 'Voto Fecit Gratia Accepit', li hija 'Il-Wegħda saret u l-Grazzja hija Milqugħa'. Dawn l-ittri jidhru fuq diversi kwadri antiki tal- wegħdi li jkunu saru lill-Madonna fi knejjes antiki bħalma huwa s-Santwarju tal-Mellieħa. Din il-kitba tkun qed tirreferi għall-wegħda li tkun saret minn xi ħadd u bħala apprezzament, din il-persuna tagħmel kwadru li jfakkar il-wegħda milqugħa tagħha u toffrih lill-knisja bħala rigal simboliku. Ħafna minn dawn il-kwadri li jinsabu fis- Santwarju, kif jissejħu eżatt Ex-Voti, għandhom dawn l-ittri fuq l-pitturaż'. Il-Gran Mastru Franċiż Alof de Wignacourt (1601-1622) għandu diversi konnessjonijiet mal- Mellieħa. Ewlenin fosthom huma d-devozzjoni li kellu lejn is-Santwarju, it-twaqqif tal-Monte di Redenzione delle Schiavi u l-aħħar inżul tat-Torok f'Malta fl-1614. Dan il-Gran Mastru tant kien devot tas-Santwarju li kien iżur dan il-post darba fil-ġimgħa'. Fit-13 ta' Ġunju 1607, huwa kien -waqqaf il-Monte di Redenzione li l-għan tiegħu kien li jinfdew kemm kavallieri u kif ukoll Maltin mill-jasar li kienu waqgħu fih fl-artijiet Misilmin. Il-konnessjoni mal-Mellieħa hija li waħda mara Katerina Vitale ħalliet ġidha kollu li kellha f'Selmun u l-inħawi għal dan l-għan$. Fis-6 ta' Lulju 1614, it-Torok għamlu l-aħħar inżul tagħhom f'Malta u attakkaw kemm in-naħa ta' Wied il-Għajn u ż-Żejtun, u kif ukoll in-naħat tal-Mellieħa''. L-arloġġ tax-xemx li nsibu fil-Bitħa tas-Santwarju. Arloġġi tax-Xemx Fil-Mellieħa nsibu żewġ arloġġi tax-xemx li huma f'postijiet pubbliċi u huma fl-istess akkwati. Wieħed jinsab fil-Bitħa tas-Santwarju fuq il-loġoġ kantuniera mal-kmamar li hemm fl-istess bitħa. L-ieħor jinsab mal-ħajt tal-Uffiċċju tal-Arċipriet li jagħti għal fuq l-ġnien tal-istess post. Dak tal-bitħa, iħares lejn in-nofsinhar u huwa skolpit fuq il-ġebel u għandu n-numri Rumani. Dan kien ġie restawrat minn Dun George Fenech fl-19707. L-arloġġ l-ieħor mal-ħajt tal-imsemmi uffiċċju jħares ukoll lejn in-nofsinhar. Il-pittur Franġisk Zahra twieled l-Isla fl-1710 u miet fl-1773. Huwa l-aktar magħruf għal xogħlijiet fil-Mellieħa hija msemmija għalih. Dan il-pittur kien pitter is-saqaf tas-Santwarju fejn hemm l-artal. Dan juri t-Trinità Mqaddsa u għadd t'isfqijiet. Dawn l-isfqijiet kienu għaddew minn Malta fi triqthom lejn il-Konċilju ta' Kartaġni fis-sena 409. Teżisti tradizzjoni li l-Għar tal- Madonna tal-Mellieħa kien ġie kkonsagrat minn dawn l-isqfijiet 2. Il-pittura mas-saqaf tas-Santwarju (Sors: http:/iwww.atelierdelrestauro.comlenl gallervi gallerviISlwall-painting--the-wall-painted-ceiling-of-the- melliehħa-sanctuarx.htm ) Kif għedna qabel, f'Lulju 1614 it-Torok għamlu l-aħħar żbark tagħhom f'Malta. Il-Mellieħa dabbret ukoll parti minn dak l-iżbark. Fis-6 ta' Lulju, li kien il-Ħadd, it-Torok għamlu tentattiv jidħlu Marsaxlokk imma sabu reżistenza mit-Torri San Luċjan. Minn hemm telqu u żbarkaw f'Wied il- Għajn u attakkaw iż-Żejtun u wara sabu reżistenza qawwija mill-Kavallieri u l-Maltin. Wara dan kollu, salpaw lejn it-tramuntana u ppruvaw jidħlu San Pawl l-Baħar, imma t-torri t'hemm xejjen il-ħsieb tagħhom. Minn hemm ġew il-Mellieħa fejn żbarkaw l-Għadira u telgħu l-Mellieħa. Huma ħadu l-ilma mill-Għadira, ħarqu numru ta' djar u għamlu attakk fuq is-Santwarju fejn għamlu diversi ħsarat. Il-ħsieb hu li jekk Alla jrid din l-enċiklopedija tkompli tinġabar u tiġi ppublikata matul iż-żmien. Jidher li hemm l-interess għal dawn it-tip ta' referenzi u min-naħa tagħna ħa nippruvaw inwieġbu għal din id-domanda. Żgur li din qatt ma tista' tkun konkluża u trid tiġi aġġornata ta' spiss, kemm għax il-Mellieħa u l-inħawi jipposjedu minjiera ta' fatti, eċċ., u kif ukoll dejjem jinstabu oħrajn ġodda, u l-avvenimenti ġodda ma jonqsu qatt. Għaqda Mużikali Imperial 9 m ma ke ji llieħa Bartolo, D. (2015), 'Il-Militar fil-Mellieħa', Banda Imperial Festa 2015, Qrendi, Best Print. Bartolo, D. (2019), 'Postijiet ta' interess fil-Mellieħa', f'Sammut,J. (ed.), Il-Mellieħa mal-Milja taż-Żmien, it-Tieni Volum, Qutlook Coop. Bezzina, J. (1988), Il-Qniepen tas-Santwarju', f'Festa Marija Bambina 1988, Fgura, Printwell. (1997), 'It-triq li wasslet għall-Konsagrazzjoni tas-Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa fl-17477, fi Ftuħ uffiċjali tal-Każin-Soċjetà Filarmonika La Vittoria 1997, Fgura, Printwell. Buhagiar, M. (1984), 'Il-Parroċċa tal-Mellieħa fiż-żminijiet tan-nofs', f'Festa Marija Bambina Mellieħa, 1984, Fgura, Printwell. Morana, M. (2011), Bejn Kliem u Storja, Qrendi, Best Print. Muscat, J. (2009), Ex Voto Santwarju tal-Madonna tal- Mellieħa, Qrendi, Best Print. Muscat, J. (2010), 'In-Nawfraġju ta' San Pawl u l-Mellieħa', f'Festa Marija Bambina 2010, Qala, AQcM Printing. Muscat, J. (2011), Il-Mellieħa, l-Istorja tagħha bir-ritratti, Qala, AKM Printing. Sant, M. A. (2002) ''Ġrajjiet tal-Imgħoddi — It-Traġedja tas- Sea Hawk', f' Mill-Qiegħa, Ħarġa 14, Mejju 2002, Kunsill Lokali Mellieħa. Vella, E. (2002), 'Il-wirt arkeoloġiku tal-qedem', f'Catania, J. (ed.), Il-Mellieħa mal-milja taż-Żmien, Veritas Press. Wettinger, G. (1998), ''Jerġa' jissewwa Bieb il-Mistra', f'Leħen l-Imperial, Festa 1998, Gozo Press. Wettinger, G. (2002), ''L-inħawi tal-Mellieħa fiż-Żmien Nofsani', f'Catania, J. (ed.), Il-Mellieħa mal-milja taż- Żmien, Veritas Press. Zammit, V. (1984), ''Is-Santwarju attakkat mit-Torok fl-1614', f'Festa Marija Bambina Mellieħa, 1984, Fgura, Printwell. Zammit, V. (1987), ' Fortifikazzjonijiet fit-Tramuntana ta' Malta matul il-perjodu tal-Ordni ta' San Ġwann'', f' Festa Marija Bambina Mellieħa 1987, Fgura, Printwell.