SINJALI TA' ŻMINIJIETNA; Kliem bħal dan ta' Dr. Ronald G. Sultana, lecturer tas-Soċjoloġija ta' l-Edukazzjoni fl-Università, fih ħafna x'tomgħod… Għalhekk qegħdin nippreżentawh lill-qarrejja. Li tħares lejn il-futur jitlob eżerċizzju ta' natura soġġettiva u spekulattiva. Min-naħa l-waħda jeħtieġ li ninterpreta dak li qed jiġri f'Malta u nagħmel sens mill- biżibilju ta' attivitajiet fuq il-livelli diversi ta' ekonomija, politika u kultura, u min-naħa l-oħra jeħtieġ li nipproġetta 'l quddiem, lejn fejn dawn il-movimenti kollha se joħduna. Irrid għalhekk nistqarr mill-ewwel il-limitazzjoni prinċi- pali ta' dak li se nikteb: kull interpretazzjoni, saħansitra deskriz- zjoni, hija soġġettiva. Fi kliem ieħor dak kollu li se nargumenta hu influwenzat mill-iskala ta' valuri tiegħi u mill-ideoloġija politika tiegħi. Illum fix-xjenzi soċjali tista' tgħid kulħadd mar 'l hemm mill- fantasija pożittivista ta' l- Coġġettività' u naċċettaw li ħadd ma jista' fil-fatt iwarrab in-nuċċali li l-ilwien tiegħu se jinfluwenzaw mhux biss il-mod kif naraw imma saħansitra dak li naraw. L-aktar ħaġa sinċiera li wieħed jista' jagħmel hi li jistqarr mill-bidu l- 'orizzonti tal-preġudizzju tiegħu biex, kif jargumenta Gadamer, nikkonfrontaw lil xulxin b'mod li kemm intom bħala qarrejja kif ukoll jien inwessgħu l-ftehim tas- suġġett quddiemna. Hu għalhekk f'postu li nistqarr mill-ewwel illi l-lenti analitika tiegħi hi waħda li tagħti preċedenza lill-ekonomija bħala fattur — jekk mhux determinanti — żgur mill- aktar influwenti biex tifhem u tispjega dak li qed jiġri f'Malta llum u fejn dan se jwassalna. preċedenza lill-ekonomija tiġbor magħha wkoll il-konvinzjoni li mod leġittimu biex tagħmel sens mill-biżibilju ta' attivitajiet fid- dinja empirika li naraw madwarna hu li torganizza dan kollu fid-dawl ta' analisi ta' poter. Fi kliem ieħor, għal raġunijiet kemm ideoloġiċi kif ukoll minħabba l-iskala tal-valuri tiegħi, it-triq li nitlobkom timxu miegħi hi waħda li twassalna ftit għall-qofol tal-poter f'Malta, poter ekonomiku li jimmanifesta ruħu f'diversi oqsma tal-ħajja bħalma huma l- politika u l-kultura. f'din il-mixja hu wieħed ġeneriku: jiġifieri ħarsa ħafifa ħafifa lejn xi sinjali ta' żminijietna li, fl-opinjoni tiegħi, huma importanti għax iwassluna għall-enerġija dinamika aktar ċentrali li qed issawwar is- soċjetà kontemporanja u futura ta' Malta. Ħarsa Ġenerika Ngħaddu mela l-ewwel għall- ħarsa ġenerika. Xi jgħidu l-istudji empiriċi u xi tgħid l-istatistika fuq is-soċjetà li qed tinbena f'Malta 1lum7 L-ewwelnett jidher ċar li hi soċjetà ġeografikament din- amika. Hemm ħafna koppji li qed jitilqu raħal twelidhom biex jidħlu fil-housing estates tal-Gvern fi rħula oħra. Il-Pjan ta' Struttura jgħidilna, per eżempju, li 1090 tad- djar kollha f'Malta huma fil-fatt 'social housing' imtella' bil-fondi tal-Gvern. Din il-mobilità ġeo- grafika qed tkompli tnaqqi mill- irbit soċjali li wieħed kien tradizzjonalment isib fl-irħula u l- bliet Maltin. F'artiklu reċenti, l- antropoloġista Boissevain1 jar- gumenta li raġuni importanti biex tispjega għaliex il-festi mhux naqsu — kif kien qal li se jiġrilhom — imma żiedu fil-popolarità tagħhom hu l-fatt li permezz tal-festi ħafna jippruvaw jerġgħu jistabilixxu, imqar għal mument wieħed, is-sens ta' komunità li kellhom qabel ma telqu joqogħdu band'oħra. Parti essenzjali minn din il- mobilità ġeografika hija l- invażjoni ta' spazju li rajna matul dawn l-aħħar 25' sena. Dan ġab ħafna aktar nies flimkien f'kondizzjoni ta' kompetizzjoni għal riżorsi skarsi. Irridu nżommu f'moħħna l-fatt demografiku li l- popolazzjoni ta' Malta aktarx tiżdied bi 1190 (355,000 — 394,000) sas-sena 2000. Il-ġlieda għar- riżorsi bħall-art, edukazzjoni, spazju għal rikreazzjoni,. eċċ. għalhekk se tiżdied mhux tonqos, u dawn il-kondizzjonijiet huma l- materja prima ta' aggressività u individwaliżmu kompetittiv li diġà jikkaratterizzaw lill-Maltin. Huwa ċar ħafna wkoll illi element soċjali ieħor. ta' importanza ewlenija huwa l- emanċipazzjoni tal-mara mir- rwol li tradizzjonalment ġie impost fuqha u li għal ħafna żmien huma aċċettaw. Fil-waqt li f'Malta għad ma għandniex movimenti feministi ta' natura militanti, l-ideoloġija ta' ugwaljanza bejn is-sessi qiegħda, aktar ma jmur, aktar tinħass. Il- parteċipazzjoni tan-nisa fid-dinja formali tax-xogħol qed tiżtied u għalkemm bħalissa tifforma 2690 mil-1abour force kollu — persentaġġ pjuttost ċkejken meta nqabbluh mal-499, tal-Komunità Ewropea — dan mistenni jiżdied. Infatti, in- numru ta' ħaddiema mistenni jiżdied bi 30,000 sas-sena 2010 —u ħafna minn dawn il-ħaddiema ġodda se jkunu nisa li tradiz- zjonalment kienu jagħżlu li jibqgħu d-dar jagħmlu xogħol bla ħlas u mhux rikonoxxut soċjalment biex imantnu l-familja. Jekk Malta hix se tkun kapaċi jew le toħloq daqstant postijiet tax-xogħol hi kwestjoni ta' importanza kbira. Il- qgħad f'Malta jista' għalhekk jieħu dimensjoni bħal dak li hemm fuq il-kontinent bħalissa. Irridu niftakru li Malta ma baqgħalhiex l- għażla li kellha qabel f'sitwaz- zjonijiet ta' qgħad: ftit li xejn hawn pajjiżi llum lesti li jilqgħu l- emigranti. Fatt demografiku ieħor ta' min jikkunsidrah għar-riperkus- sjonijiet tiegħu fuq il-ħajja soċjali, kulturali, politika u ekonomika tal- pajjż hu li sas-sena 2010 se jkun hawn f'Malta persentaġġ kbir ta' persuni 'l fuq mill-65. Għas- soċjoloġista dan hu fattur importanti għax jindika l- probabbiltà ta' dominanza ta' ħsieb u ideoloġiji konservattivi. Huwa miż-żgħażagħ li wieħed normal- ment jistenna tiġdid u sfidi lejn l- ordni soċjali. L-anzjani ħafna drabi jkunu jridu jikkonservaw dak li bnew, kemm finanzjarjament kif ukoll kulturalment. Dan il-fatt demografiku b'riperkussjonijiet soċjali u politiċi qed iqajjem ħafna ħsieb fl-Ewropa. Ma ninsewx li Kurt Waldheim ma tellgħuhx iż- żgħażagħ Awstrijaċi. Il-mewġa ta' fundamentaliżmu u ta' 'new right thinking'' hija waħda li aktar ma jmur, aktar qed tiġbor forza fuq il- kontinent. Fl-isfera tal-familja wieħed jistenna wkoll tibdil sustanzjali leġislattiv. Hu probabbli li l- apparat legalistiku Malti jkollu jaġġorna ruħu għal movimenti soċjali u kulturali li jkunu għaddewh. Minkejja illi l-abort, skond studju ta' Carmel Tabone, 2 hu aċċettat bħala leġittimu minn 319 ta' dawk li wieġbu l- kwestjonarju tiegħu, ma naħsibx li se jiġi legalizzat — li ma jfissirx illi l-Maltin ma jsibux toroq oħra. L- istorja se tkun differenti rigward id-divorzju. Is-sinjali huma ċari, fl- opinjoni tiegħi, illi dan ma jdumx ma jidher fl-aġenda tal-partiti politiċi l-kbar — ma ninsewx li diġà hu fuq l-aġenda ta' l-Alternattiva, u dawn ġibdu ħafna simpatija bl- awdaċità tagħhom li jittrattaw suġġett meqjus jaħraq. Bla dubju ta' xejn fost l- elementi l-aktar importanti li qed u ser isawru l-formazzjoni soċjali Maltija huma l-għażliet ekonomiċi li qed nagħmlu. Fost l-aktar influwenti huma (1l)it-tendenza lejn il- liberalizzazzjoni tas-suq Malti; (2Jit-tendenza lejn il-privatiz- zazzjoni; u (3)is-sħubija mal-Komunità Ewropea, jekk u meta dan isseħħ. Naraw l-implikaz- zjonijiet ta' dawn l-għażliet politiċi u ekonomiċi għax iwassluna b'mod l-aktar dirett għall-element li fl- opinjoni tiegħi hu l-aktar interessanti mill-punt di vista soċjoloġiku: u hawn qed nirreferi għall-konsumer- iżmu. Tendenzi ekonomiċi u politiċi li jwasslu għall-konsumeriżmu (a) Nibdew bit-tendenza għal- liberalizzazzjoni tas-suq Malti. Il- kelma ''liberalizzazzjoni' fiha nfisha timplika xi ħaġa pożittiva. Per eżempju, ħafna naħseb li jaqblu li f'dawn l-aħħar snin kien hawn liberalizzazzjoni tas-suq tal- kelma, biex insejjaħlu hekk. Wieħed jista' jgħid b'aktar libertà dak li jrid mingħajr biża' ta' riperkussjoni negattiva. Min-naħa l-oħra, is-suq jista' tant jiġi mdamdam bi kliem li forsi wieħed jitlef is-sinjifikat tal-komunikaz- zjoni, u l-pluraliżmu fl-espressjoni jirriduċi ruħu għal li kulħadd igħid li jrid basta qal xi ħaġa. Meta niġu għas-suq finanzjarju, il-liberaliz- zazzjoni ġġib magħha problemi ta' natura simili. Ħaġa ovvja ħafna li s-swieq tagħna mtlew bi prodotti ta' konsum… qatt ma niftakar daqshekk diversità ta' ikel, ħwejjeġ, logħob. Inħolqu pos- sibiltajiet ġodda biex ir- relazzjonijiet soċjali tagħna bejnietna jieħdu xejriet oħra, xejriet li normalment nas- soċjawhom ma' soċjetà ta' konsum. F'dal-kuntest irrid insemmi illi għal grupp importanti ta' persuni — dawk li fis-soċjoloġija nsejħulhom 'merchant capitalists' li Malta dejjem kellhom poter qawwi, saħansitra matul il-perjodu kolonjali Ingliż — il-liberaliz- zazzjoni tas-suq u l-konsumeriżmu li dan ġab miegħu rrinforzaw il- pożizzjoni ta' poter tagħhom, u għalkemm qed ikollhom jissieltu bejniethom għal vantaġġ fis-suq, xorta waħda għandhom interessi komuni li jorbtuhom flimkien biex jiffurmaw klassi soċjali influwenti. Il-prodotti li dan il-grupp qed jipprovdu fis-suq jinħatfu mill- Maltin b'mod li, għal min jistudja l-formazzjoni soċjali ta' pajjiż, huwa tassew interessanti. Kif jargumenta kemm Weber, imma b'mod eċċellenti u reċenti Pierre Bourdieu,6) aħna Ikoll nużaw ir- riżorsi materjali u simboliċi li jipprovdilna s-suq biex nidentifi- kaw ma' gruppi u niddistingwu ruħna minn oħrajn. Liema ħwejjeġ nilbsu u kif nilbsuhom, x'nieklu, kif u fejn nieklu, fejn u kif nirrikreaw ruħna, huma kollha attivitajiet li permezz tagħhom niddefinixxu min u fejn aħna fis- soċjetà, u fejn nixtiequ nkunu, Permezz ta' dawn l-attivitajiet u materjal simboliku li aħna nqarrbu jew inbiegħdu d-distanzi soċjali bejnietna. L-argument tiegħi hu li l- proliferazzjoni ta' prodotti ta' konsum, l-aktar f'soċjetà ġeografi- kament żgħira li titfa' 'l kulħadd fuq xulxin, qed twassal għal stat li d-distinzjonijiet ta' klassi jikbru. Ma ninsewx illi riżultat tal- liberaliżzazzjoni tas-suq hu mhux biss 'wage spiralling' imma wkoll tiżdied ir-relattività bejn il-pagi għax dawn jiġu jiddependu ħafna aktar minn mekkaniżmi ta' ''supplv u demand' milli minn politika soċjali bbażata fuq valuri mhux teknokratiċi. Il-fatt li jien nista' nonfoq iżjed minnek ifisser li jien nista' nixtri prodotti oħra — mhux neċessarjament 'aħjar' minn tiegħek imma li bħalissa fis-suq igawdu ċertu prestiġju — biex niddistingwi ruħi minnek. Dan nistgħu narawh anke fl-edukaz- zjoni. L-edukazzjoni f'sistema liberalizzata — fejn naraw proliferazzjoni ta' skejjel privati jikkompetu bejniethom u ma' dawk ta' l-istat — ħolqot sitwazzjoni fejn il-konsum ta' certifikati u ta' lezzjonijiet tal- privat isir għan kważi awtonomu fejn l-importanti hi d-distinzjoni li jien nista' jkolli fuq ħaddieħor. F'dan kollu, ovvjament, is-sens veru ta' l-edukazzjoni jintilef. L- edukazzjoni ssir mod simboliku ieħor biex jien nidher aħjar mill- oħrajn. Każ klassiku hu l-konsum tal-lezzjonijiet privati. Nafu, minn studju ta' Falzon u Busuttil, illi 'l fuq minn 7096 ta' l-istudenti fl- iskejjel primarji tal-Gvern imorru l-privat. In-numru hu akbar fis- sekondarji, fejn kważi 839 jattendu privatijiet. Il-liberalizzazzjoni tas-suq u l- ġirja wara l-konsum toħloq mhux biss aktar firdiet materjali u kulturali bejn gruppi ta' nies, imma wkoll toħloq pressjoni biex wieħed jikkonsma dejjem aktar. U hawn nidħlu fiċ-ċirku vizzjuż li tant analizza tajjeb Marcuse u l-bqija tal-ħassieba fl-iskola ta' Frankfurt. Il-produzzjoni — u fil-każ tagħna, l- importazzjoni — immirata għall- konsum u mhux minħabba ħtiġiet veri joħolqu sitwazzjoni fejn il- Il-Papa ġie u mar… u l-valuri fejn qegħdin bejjiegħ irid jipperswadi lill-klijent li ma jistax ikun ferħan jekk ma għandux jew ma għandhiex l-aħħar 'gadget' jew l-aħħar 'look'. U hekk naraw, kif fil-fatt qed naraw f'Malta, illi l-industrija tar- reklamar qed issir dejjem aktar sofistikata, u fejn min ma jasalx biex jixtri jkollu jissellef bil-'hire purchase', inkella jisraq. Hu interessanti li wieħed jinnota li bħalissa l-kwestjoni tas- serq qed issir waħda viżibbli ħafna, u ġie suġġerit f'editorjal ta' gazzetta illi dil-problema se tieħu dimensjoni politika. Min la għandu paga u lanqas irid jissellef jew jisraq jaħdem fit-tieni, it-tielet u anke r-raba' 'job'. L-ekonomija informali hawn Malta hija kbira ħafna — E.P. DeliaĠ) jikkalkula li tammonta għal 109 tal-GDP. Fir- riċerka tiegħi fl-iskejjel tas-snajja' sibt li 'l fuq minn 559 tas-600 studenta involuti jaħdmu part-time work qabel is-sittax-il sena. 709 tas-subjien ta'' 15-il sena fil-fatt jaħdmu fis-sajf, jew matul iż-żmien ta' l-iskola, inkella kemm fis-sajf kif ukoll fix-xitwa. Interessanti li l-flus imorru fuq konsum ta' ħwejjeġ, sigaretti, make-up, karrozzi u muturi. Numru sostanzjali minnhom, kważi 3996 minn dawk li jaħdmu, jagħtu persentaġġ ta' flus li jaqilgħu lill- ġenituri tagħhom. Dal-fatt jindika jew li fil-fatt f'Malta għandna sitwazzjoni ta' faqar assolut fejn xi familji — u dawn m'humiex ftit — jinsabu tassew fil-bżonn, inkella li għandna sitwazzjoni ta' faqar relat- tiv, fejn minħabba l-kilba għall- konsum għal ħwejjeġ ta' kumdità xi familji jħossu l-ħtieġa għall-flus. Dan, ovvjament, għad-dannu tal- futur edukattiv u l-progress fil- ħajja tax-xogħol ta' wliedhom. (b) Nagħtu issa daqqa ta' għajn ħafifa lejn it-tieni tendenza ekonomika li nnutajt, jiġifieri t- tendenza għall-privatizzazzjoni. Din ukoll qed ikollha ħafna riperkussjonijiet soċjali li wħud minnhom diġà semmejthom ftit qabel. Il-privatizzazzjoni — mhux biss ta' l-edukazzjoni imma issa wkoll tas-saħħa, per eżempju — fil- każ ta' Malta toħloq suq parallel għal dak ta' l-istat. Xi wħud isostnu li dan ikabbar l-possibiltà ta' għażla u fl-istess ħin iniggeż lill-istat biex joffri servizzi aħjar biex jibqa' kompetittiv. Il- problema hi fil-fatt illi gruppi, biex ma ngħidx klassijiet soċjali, li jistgħu finanzjarjament għandhom, aktar ma jmur, aktar possibiltà li jixtru vantaġġi u privileġġi li oħrajn ma għandhomx. Fi kliem ieħor, mhux biss dawn il-gruppi se jiddistingwu ruħhom, fis-sens Weberjan, minn oħrajn minħabba l-patterns ta' konsum tagħhom, imma wkoll se jkollhom life- chances aħjar. B'dan il-mod ukoll id-distinzjoni bejn il-klassijiet għad tibqa' tikber. L-esperjenza ta' politika ta' privatizzazzjoni f'pajjiżi oħra, jekk tittieħed sa ċertu livell, turina li drittijiet jibdew isiru esklusivi għal min jista' jħallas għall-istess dritt. Hekk ma jibqagħlekx dritt għall- kura ta' saħħtek, għall-edukaz- zjoni, għal post fejn tmidd rasek jekk ma tistax tħallas. F'soċjetà fejn il-kapital u l-konsum jieħdu prijorità, person rights ikollhom iċiedu posthom għal propertv rights. Ovvjament, m'iniex qed ngħid li Malta bilfors se jiġri hekk. F'ċerti aspetti qed naraw il- konsolidazzjoni, mhux it-tnehhija tal-welfare state u l-welfare societv. Biss il-privatizzazzjoni fl- aħħar mill-aħħar, fil-loġika u d- dinamika tagħha stess, ma għandhiex interess illi soċjetà partikolari tinvesti fil-welfare, għax fl-aħħar mill-aħħar dan il-welfare fund jiġi mit-taxxi, l-għadu ta' min għandu l-kapital. (c) L-aħħar fattur ekonomiku li nixtieq nikkunsidra, qabel ma niġbor flimkien it-truf ta' dak li argumentajt s'issa fil-konklużjoni tiegħi, hu l-possibiltà li Malta tidħol formalment fil-Komunità Ekonomika ta' l-Ewropa. dubju ta' xejn jekk dan iseħħ se jġib bidliet kbar f'pajjiżna. Iż-żewġ partiti l-kbar jaqblu fuq dal-fatt, għalkemm il-Partit Nazzjonalista jinsisti li din is-sħubija se ġġib ġid materjali u kulturali għal Malta, waqt li l-Partit Laburista, fiż-żewġ publikazzjonijiet tiegħu fuq is- suġġett, igħid li l-klassi tal- ħaddiema kif ukoll xi tipi ta' intrapriżi Maltin se jintlaqtu ħażin. Joħroġ ċar ukoll il-fatt li l-politika ta' newtralità u non-allinjament li s'issa ħaddnet Malta se jkollha tiġi abbandunata għax il-Komunità Ewropea tesiġi ko-operazzjoni mill-membri kollha rigward dik li hi politika ta' difiża u sigurtà. Riperkussjoni oħra ta' sħubija tista' tkun li Malta ssib ruħha bħala third class member f'organiz- zazzjoni li tħares l-aktar l-interessi tal-pajjiżi Il-kbar, għad-dannu ta' l- ekonomija u l-politika relattiva- ment indipendenti tagħna. Ovvjament iż-żmien għad jagħti parir dwar jekk dawn ir-riservi serji fuq is-sħubija humiex allarmanti jew reali. Li hu ċert hu illi Malta jkollha tgħaddi minn bidliet kbar ekonomiċi, soċjali, politiċi, u kulturali. Biżżejjed niftakru li l- politika preżenti fl-Ewropa hi waħda li tinkoraġixxi mobilità geografika ta' individwi u ta' intrapriżi — għalhekk l-invażjoni kulturali, per eżempju, fuq l- identità Maltija-se tkompli, u ċertament mhux titnaqqas. F'ċertu sens dan diġà qed jinħass għax il- prodott ta' konsum kif ukoll il- kapital simboliku ta' preġju f'Malta kontemporanja huma Ewropej. Ir-relazzjoni bdiet minn ċerti inħawi. Fl-università, per eżempju, hemm għaddejja kam- panja favur l-ilsien Malti u l- argument hu li l-poplu Malti qed jitlef saħansitra l-lingwa tiegħu. Fl- opinjoni tiegħi dil-kampanja hi xi ftit allarmista — anke fl- utilizzazzjoni tal-grafika li jużaw fil-posters tagħhom, per eżempju. Madankollu hi ta' interess soċjoloġiku għax turi biża' li l- identità Maltija qed: tiġi kolonizzata. Ta' min jinnota wkoll li dal-biża' ta' neo-kolonizzazzjoni diġà qed isib eku politiku, bħal per eżempju fid-diskors tal-kap ta' l- oppożizzjoni għas-Sette Giugno ta' dis-sena. Nixtieq li fl-aħħarnett niġbor it- trufijiet tal-ħafna sinjali ta' żminijietna li identifikajt u li nisħaq fuq il-punt ewlieni li, fl- opinjoni tiegħi jikkaratterizza s- soċjetà Maltija li qed tinbena u li se timmatura fil-bidu tas-seklu li jmiss. Kif diġà għedt, dan hu l- konsumeriżmu li b'diveri modi qed jinvadi tant aspetti differenti tal- ħajja Maltija, u li naħseb illi d-dħul tagħna fis-suq Ewropew ma jistax ma jsaħħaħx din it-tendenza. X'inhi l-problema tiegħi bil- konsumeriżmu7 Forsi kieku kien Weber li qed janalizza kien itemm il-ħidma tiegħu hawn: għal dan il- kittieb kbir, xogħol is-soċjoloġista jintemm wara li tkun saret id- deskrizzjoni u l-analisi. L- interpretazzjoni jekk tendenzi soċjali kinux 'tajbin' jew 'ħżiena', qal hu — b'ċerta ironija, naħseb — aħjar jitħallew f'idejn il-qassisin u l-politikantit Perċ f'dil-ħaġa naqbel ħafna aktar mat-tradizzjoni normattiva ta' Marx. U għalhekk ngħid x'naħseb jien fuq is-soċjetà ta' konsum li qed tinbena. L-ewwelnett hemm riperkus- sjonijiet politiċi li, minkejja d- diskors kollu tal-politikant Malti dwar demokrazija, djalogu u parteċipazzjoni, fil-fatt naraw id- demokrazija titttiekel minn ġewwa. Iċ-ċittadin jista' jkollu tliet tipi ta' relazzjonijiet ma' l-istat u ma' l- istituzzjonijiet tal-pajjiż li fih igħix. L-ewwel relazzjoni hi dik li torbtu ma' dawn l-istituzzjonijiet bħala membru, fejn għandu sehem u sħubija attiva fl-istituzzjoni li, flimkien ma' membri oħra, imexxi u jikkontrolla. Ċittadin jista' jieħu rwol ta' klijent, li għalhekk jittama li jieħu s-servizzi mill-istituzzjonijiet li tradizzjonal- ment qdewh, basta jagħmel il- kontribuzzjoni żgħira tiegħu. Iċ- ċittadin konsumatur, iżda, la għandu l-impenn għall-istituz- zjonijiet li għandu ċ-ċittadin membru, u lanqas ir-relazzjoni ta' kuntratt informali li għandu ċ- ċittadin klijent. Iċ-ċittadin konsumatur jivvalorizza biss dik l- istituzzjoni li l-aktar taqdi fil-pront u bl-aħjar mod il-ħtiġiet immedjati tiegħu. Jekk l-istituzzjoni ma taqdihx, imur x'imkien ieħor. Xejn impenn, xejn rabtiet, u l-ebda relazzjoni għajr dik teknokratika, dik li fil-filosofija kritika tissejjaħ means-ends rationalitv. Fejn iwassalni dan l-argument tiegħi) Iwassalni biex nargumenta ma' Marcuse li l-konsumeriżmu jneżża' lill-bniedem — u liċ-ċittadin Malti — mill-valuri ta' impenn politiku soċjali u jirrendih persuna b'dimensjoni waħda li ssib is- sodisfazzjon tagħha fl-aħħar gadget li jesponi s-suq. Iwassalni wkoll biex nargumeta favur dik it-tip ta' razzjonalità emanċipatorja li kultant ħakmet lill-movimenti soċjali li b'impuls utopiku ħadmu favur dinja fejn ir-relazzjonijiet soċjali jiffavorixxu l-ugwaljanza, l- umanità u l-ġustizzja, u fejn l- iżvilupp ta' l-individwi jġib 'il quddiem ukoll il-kollettività soċjali. Dan l-impuls utopiku fejn il-valuri u mhux ir-razzjonalità teknokratika jieħdu preċedenza nsibuh f'movimenti ekoloġisti, fil- feministi, fil-paċifisti, f'xi għaqdiet tal-ħaddiema. Żgur li ma nsibuhx fil-partiti politiċi ewlenin ta' Malta jew fil-Knisja istituzzjonali Maltija ta' Ilum.