John Cremona: Poeta li jfittex iċ-Carezza It-Tliet Fażijiet tal-Poeta Il-karriera poetika ta' John Cremona (t. 1918) tinqasam fi tliet fażijiet. Il-fażi Taljana meta, qabel il-Gwerra, kien jikteb il-poeżiji bit-Taljan: meta tkellem fuq din il-fażi, Peter Serracino Inglott qal li mill-bidu Cremona kellu xejriet moderni. It-tieni fażi hija dik Ingliża li tinfirex fuq l-aħħar sitt diċennji tas-seklu 20; f'din il-fażi kiteb biss poeżiji bl-Ingliż u meta eżamina din il-fażi, Serracino Inglott ma qagħadx ilaqlaq meta ddikjara lil Cremona bħala l-aktar poeta Malti li jikteb tajjeb bl-Ingliż. It-tielet fażi hija l-fażi tal-Malti: fil-bidu tas-seklu 21 qiegħed jikteb bil-Malti. Serracino Inglott kien ilu jgħidlu sabiex jipprova jikteb bil-Malti, imma Cremona kellu jistenna għal waqt intimu li ġie wara l-mewt tal-għażiża martu. 1 Aral-introduzzjoni għal Mas-Sebħ Għasafar, p.5:'John Cremona kien diġà kiteb poeżiji (bit-Taljan) li fihom wera li kien assimila r-rivoluzzjoni teknika tal-età moderna, mingħajr qatt ma tilef il- mużikalità li minn dejjem kienet il-qofol tal-versi tradizzjonali jew waqa' f'eżerċizzi purament ċerebrali' 3 Cremona ħareġ ukoll ġabra bit-tliet lingwi: Poesie, Poems, Poeżiji (2009). 130 Leħen il-Malti Xi Prinċipji tal-Poeżija Moderna L-Ewwel Gwerra Dinjija ġabet qasma kulturali fl-esperjenza ta' bosta Ewropej, għax biddlet darba għal dejjem il-mod kif dawn kienu jaraw lilhom infushom, lil għajrhom, u l-forom ta' setgħa kollettiva li kienet taffettwa d-dimensjonijiet intimi tal-ħajja. Parti minndin il-bidla kienetli l-għajn kulturali dawretil-ħarsatagħha mill-kollettività (eż. ekonomija u rikostruzzjoni) għall-individwalità (eż. relazzjonijiet personali bejn is-sessi). Cremona huwa prodott ta' din il-bidla u jibda l-karriera poetika tiegħu f'deċennju ppolitiċizzat u l-poeżiji li kiteb dik il-ħabta kellhom diġà t-togħma u l-bixra tal-moderniżmu kif normalment jinftiehem hawn Malta. Serracino Inglott fis-sittinijiet analizza fid-dettall il-poeżiji ta' Cremona, u attribwielu l-bidu tal-poeżija moderna f'Malta wara li eżamina l-poeżija 'Mezzanotte' (1933) miktuba bit-Taljan. Jgħid: 'Kienet din — għandi naħseb — l-ewwel poeżija moderna li nkitbet minn Malti' (Ekwinozju 10). Imbagħad fl-aħħar isejjaħlu'l-missier tal-poeżija moderna f'Malta'(23). Interessantili Serracino Inglott jgħid'f'Malta'u mhux'bil-Malti'biex ħadd ma jaħseb li Cremona fit-tletinijiet kien jikteb bil-Malti Fil-poeżija ta' Cremona nsibu, fost oħrajn, it-tliet prinċipji mxandra minn Ezra Pound bħala karatteristiċi tal-poeżija l-ġdida tal-ewwel deċennji tas-seklu 20. Fil-Poesie, Poems, Poeżiji nsibu trattament dirett tas-suġġett (ara, b'eżempju, l-għanqud poetiku ta' seba'xogħlijiet li semmieh 'Il-Poeżiji ta' Beatrice), ekonomija ta' kliem (bħal, ngħidu aħna, f'The Little Things' fejn kull kelma tagħmel xi ħaġa), u sekwenza ritmika (bħalma nsibu f'La Vecchia Casa' fejn ir-ritmu jiċċarġja l-lingwa b'intensità emozzjonali). Dawn il-karatteristiċi huma parti mit-teknika tiegħu li kien iħaddem fit-tletinijiet u għadu jħaddem sal-lum, għax il-moderniżmu mġedded għadu jsibhom konvenjenti. Ir-Relazzjoni mad-Dinja Għal Cremona l-poeżija hija mezz li bih jegħleb esperjenza. Ir-realtà umana tikxiflu l-eżistenza, u hu jaħtaf dik il-kixfa fil-lingwa ekonomika tal-poeżija. 4 Allura l-mistoqsija tiġi waħedha: min kiteb l-ewwel poeżiji moderni bil-Malti2 Din il-mistoqsija titlob riċerka għaqlija sabiex kulħadd jieħu postu, speċjalment poeti bħal Rużar Briffa (1906- 1963) u Wallace P. Gulia (1926-2000). għadd 33 LXXXIII 131 Għandu fiduċja sħiħa fil-poeżija. Jemmen fil-potenzjal tal-poeżija u jafda fiha għall-interpretazzjoni tal-esperjenzi. It-tifkiriet (f'Poesie, Poems, Poeżiji) jimlew il-poeżiji sax-xifer b'assoċjazzjonijiet miżjuda u b'lingwa figurattiva li tibni realtà interna. Għax Cremona jiddependi ħafna fuq il-lingwa figurattiva fil-proċess ta' retifikazzjoni tal-esperjenzi. Il-poeta jħossu meħtieġ fir-relazzjoni mad-dinja. Ngħidu aħna, f''Ħanut tal-Kotba Użati, Richmond, jagħti ħajja lix-'xwejħa tas-soltu': fin-narrattiva tiegħu juri kif f'dan il-ħanut it-tnejn li huma kienu jinjoraw lil xulxin imma Mbagħad żviluppaw relazzjoni ħiemda li wasslitu jifhem ftit il-ħajja privata tagħha. Il-poeta jħossu essenzjali fir-relazzjoni ta' dak li ħoloq hu, u dak li joħloq hu jiġi mid-dinja ta' madwaru. Bil-poeżija (li lix-xwejħa tatha ħajja), Cremona bena l-wisa' bejn l-ewwel persuna singular u x-xwejħa: ingaġġa ruħu f'att ta' komunikazzjoni. U f'għajnejh, ħaġa żgħira kibret f'monument (The Little Things') li qanqal biċċiet ta' lingwa li saru 'frozen marble statues/ in alocked corridor' L-interpretazzjoni ta' esperjenza ssir tifsira solitarja għax kull ħsieb huwa frott tal-perspettiva tiegħu: kull proċess komunikattiv huwa attindividwali ta'interpretazzjoni u l-poeżija ssir donnha'the persistentecho' li jibqa' jidwi f'lok solitarju ('lone corridor'). Semmejt in-narrattiva għax fil-konċiżjoni ta'kitbietu Cremona jirrakkonta ġrajjiet bħal dik tal-kelb mejjet 'in a knotted sack' midfun f''shapeless hole' (Requiem for a Dog'). Dawn iż-żewġ frażijiet jagħtuna dehra tar-rispett li bih indifen il-kelb li jqum minn qabru biex fl-ispirtu tal-ħaġar tal-Imnajdra jintilef fil-baħħ tal-baħar fi tmiem il-jum. Fi Cremona tridu nidraw insibu l-ħafna fil-ftit. Fost it-temi frekwenti ta' Cremona nsibu l-mara u l-mewt. 'In Morte di Donna' tgħaqqadhom flimkien dawn iż-żewġ temi. Il-mewt ta' mara ġġib qerda ta'ġmiel ħaj. Ġmiel il-mara jitfisser fil-ħajja mimlija ħsejjes u movimenti li jqanqlu l-fantasija li tħaddan sħaħar jixegħlu u jtiru. Imma meta x-xemgħa tintefa, il-ġmiel isir vittma tal-waqfien u tal-ħemda bħal nixxiegħa sigrieta taħt l-art. Il-kuntrast bejn il-ħeġġa, il-ħsejjes, u d-dawl fil-ħajja u l-waqfien, il-ħemda, u l-ħabi tal-mewt jgħaddina (lilna l-qarrejja) minn tqanqil ħaj ta' fantasija għal tifi ta' ħajja f'dak li jsir moħbi. Il-memorji li jħufu 'l barra mill-'earth cubicle' (The Little Things)) isiru 'odd phrases'li hu (li għadu ħaj) iqishom monumenti. 132 Leħen il-Malti Lanqas il-kelb fidil li jmut ma jisma; avolja l-poeta jrid jibqa' jsejjaħlu: 'and l called vou bv name and/vou did not hear' (Requiem for a Dog') għax il-mewt tneżża' l-identità ta' dak li jkun. Perċ, fil-mewt ta' ħaddieħor jagħraf il-limiti tiegħu nnifsu ('the last/limits of me'). Espożizzjoni u Simboliżmu Il-poeżija moderna tiddependi fuq l-esperjenza, l-istantanjetà, u l-partikularità u mhux wisq fuq l-astratt. Il-poeżija ta' Cremona tevita l-astratt u tiffavorixxi l-partikularità tal-ħajja umana; u spiss jinqeda bil-forom tal-vers ħieles. Fl-istil tal-imaġiżmu, Cremona (f'Ekwinozju) mhux jitkellem fuq esperjenza tas-sensi imma jagħżel li jippreżentaha quddiemna. Wara 'Kedda; 'Salvu', u Ir-Ramla l-Ħamra'kollha jimxu mal-metodu imaġista li jippromwovi xbieha bħala l-qofol tal-poeżija. Cremona jfittex iċ-ċarezza fl-espressjoni billi jinqeda bi xbihat preċiżi bħala elementi bażiċi. F'Wara Kedda; poeżija qasira ta' erba' versi, iqiegħed ħdejn xulxin ir-rabja u l-maternità. Ix-xbieha ċentrali hija tal-poeta rrabjat li jiltaqa' ma' qattusa kuntenta tredda lill-frieħ tagħha fix-xemx. L-interpretazzjoni ta' din il-poeżija ddur fuq il-frażi 'b'xortija' li tagħti problema lit-traduttur. Għax jekk bil-frażi 'b'xortija' aħna nifhmu 'kont ixxurtjat li rajt lill-qattusa tredda' din il-poeżija qasira ddawwar enerġija negattiva f'esperjenza pożittiva u ottimista; jiġifieri, ir-rabja umana tixxejjen mad-dehra tal-annimal jieħu ħsieb lill-frieħ tiegħu. Imma, jekk il-frażi 'b'xortija' ninterpretawha b'mod sarkastiku, allura t-tifsira tal-poeżija tinbidel għax tpoġġi l-umanità f'qagħda redikola li tgħid: 'Ara daqsxejn, il-bniedem irrabjat u l-annimal kuntent'— u din tkun sitwazzjoni li tkattar il-qagħda ta' kedda fil-poeta. Il-poeżiji tiegħu, għalhekk,huma mimlijin b'sentimenti personali u Serracino Inglott, minħabba f'hekk, ilaqqam il-poeżija ta' Cremona 'awtobijografija lirika'. Forsi kien ikun aktar jixraq li jsejħilha 'ħatfiet liriċi ta' awtoritrattist' għax m'hemmx narrattiva kontinwa ta' personalità u lanqas ma hemm xi preżentazzjoni sistematika tal-karattru ta' Cremona. Dawn il-ħatfiet jew dehriet liriċi (mgħobbijin kultant b'xi stqarrija) joħolqu muntaġġ li kull biċċa fih tkun awtonoma u ma toffri ebda stennija. għadd 33 LXXXIII 133 Imma mbagħad meta naqraw il-ġabra sħiħa, ix-xogħol jidher b'tiżwiqa ta' esperjenzi differenti li jagħmlu sens, ukoll meta naqraw poeżiji li jużaw il- ġustapożizzjonijiet anakronistiċi bħal 'Il-Ballata ta' Via Margutta', CO Venezia Venezia', u 'Ittra lil -Heimo Kremsmaver' B'mod ġenerali nistgħu ngħiduli l-poeta — minkejja li jgħabbi l-versi tiegħu b'ħafna sentimenti personali — jikkontrolla t-tbaqbiq tal-impenn personali għal xi sentiment, għax jippreferi l-kalmezza li b'mod umli jżejjinha bil-qawwa deskrittiva tiegħu. Fid-deskrizzjonijiet tiegħu jużalingwa konċiża ħafna u dan il-fattur jgħinu biex iżid il-kalmezza, il-kontroll, u s-sabar. U hekk ir-rażan emozzjonali jbiegħed is-sentimentaliżmu. Imma nħoss li fil-versi tiegħu hemm titnikker traċċa ta' Romantiċiżmu Ingliż l-aktar fl-għadd ta' poeżiji ddedikati lil Beatrice. It-tqabbil deskrittiv li juża Cremona jiġbed l-attenzjoni tal-qarrejja għall- kuntest jew għat-tema. F''Ħaġar Qim, pereżempju, l-art tidher bħala 'omm qadima'tilheġ'bħal sider ħaj';f''Imriegħda l-Korda'l-korda tivvibrau tippenetra r-ruħ 'bħal vleġġa/xemx tikwi'; f'Ġiżirana tal-Kristall' it-tifkiriet isiru ġiżirana li tifni lill-bniedem; u f'Il-Loġoġ Trasparenti tal-Memorja' t-tifkira ta' martu tinħall f'demmu 'bħall-melħ ġol-ilma baħar'. Cremona huwa immaġinattiv, perċettiv, u ma tobsorx biex ikun ħiereġ. Jivvinta dan it-tqabbil deskrittiv minn dak kollu li jara f'ħajtu u jilmaħ fir-relazzjonijiet tiegħu; u dan biex joħloq impressjonijiet li jrid jesebixxi fil-pubbliku. Ma joqgħodx jirriflettifuq l-analoġiji imma jinkludihom donnhom minn dejjem kienu hemm, parti minn ħajtu. It-tnikkir Romantiku fi Cremona jidher fil-ħarbiet li jagħmel fil-poeżiji meta jesponi t-tifkiriet ta' żgħożitu f'Ruma mal-ħbieb li kellu u tar-relazzjoni li kellu ma'martu l-maħbuba. It-tifkiriet għalih isiru ħarba miż-żmien kontemporanju. Imma l-poeżiji tiegħu jippreżentaw perċezzjonijiet u qagħdiet mentali ta' waqtiet partikolari,u b'hekk iħaddnu r-realtà. Ma'dan inżidu ngħiduli Cremona għandu tendenza li jfittex il-valuri f'esperjenzi partikolari. F'Ittra Tixgħel minn Ġewwa' hemm ċerta onestà kalma waqt li jgħid lil ibnu li x-xjuħija xorta trid tħabbat wiċċha mar-realtà avolja tixxennaq għal dawk it-tifkiriet sbieħ fuq il- ħbieb tal-imgħoddi. Din il-kwalità ta' sinċerità tolqotna ħafna fil-poeżiji għal Beatrice u fl-użu spiss ta' xbihat li jintrabtu ma' xulxin tas-sebħ, tas-sema, tax- xemx, tal-baħar, u tal-wiċċ — kollha jagħtihom effetti speċjali. Bħala poeta u awtoritrattist, Cremona jikxef ruħu biex jgħidilna min hu, mhux x'għamel. U s-sinċerità tgħinu biex jiżgiċċa min-narċisiżmu u fl-istess 134 Leħen il-Malti waqt ma jħallix l-awtoritratt isir xi miżbla kulturali ta' żmienu. Mhux dak li jiddiskuti, imma dak li jkollu jħabbat wiċċu miegħu li huwa importanti: bħall- intimità, il-ħbiberija, l-imħabba, u l-eżistenza. U dak li jitfaċċa minn dan kollu huwa l-individwu modern, kultantwaħdu,imma mdawwar bil-kultura komuni li fil-qalba tagħha toffri stabbiltà u sensibbiltà. Ir-referenzi spissi għas-sema, ngħidu aħna, (f'poeżiji bħal 'Sema u Ilma; 'Sabiħa kontra s-Swied, 'L-Ikħal tas-Sema; 'Dijadema, u Ilma Ġieri fir-Ramel') huma interessanti għax is-sema jassumi funzjoni poetika: isir simbolu ta' għarfien. Il-poeta jpoġġi l-esperjenzi u l-kisbiet tiegħu kontra s-sema jarahom qishom aspirazzjonijiet umani. U permezz tax-xemx, jitfaċċaw ir-realtà u l-verità fuq in-natura umana u fuq id- dinja —u jekkikun hemm xi illużjoni, tgħib. Bit-tidwil tax-xemx il-poeta jiffaċċja lilunnifsu. (Tista'x-xemx, anke simbolikament, tikxef il-misteri tal-ħajja2) Ix-xemx tqawwilu l-perċezzjoni għal-limitazzjonijiet tiegħu u tipprovdilu t-tama, anke jekk din it-tama kultant tidher fraġli ('Ibqa' Żagħżugħa). Is-simboliżmu huwa fattur sinifikanti fil-moderniżmu, u f''Ekwinozju' s-simboli jassumu rwol tematiku. Ma jitħallewx fl-astratt imma l-funzjoni tagħhom hija li jagħġnu l-ġeografija mal-istorja u n-natura. L-ideat magħsura fil-Lvant imkebbes' jintrabtu mad-dinja fiżika (id-dawl jiġi mil-Lvant għax minn hemm titla' x-xemx) u mal-firxa storika (il-vjaġġi lejn il-Lvant kienu tiftix għal tidwil kulturali). Simbolikament il-Lvant jirrappreżenta l-ispiritwalità, l-għerf, il-ħajja kontemplattiva, u l-metafiżika. Bħall-bidu tad-dawl, il-Lvant jikkorrispondi mar-rebbiegħa: id-dehra tal-ġid ('jikber qamħ u silla', 'l-mara l-kbira','l-ħolqien kollu','sidirha jfur'). L-ekwinozju (dak iż-żmien meta l-jum u l-lejl ikunu ndaqs), għalhekk, jingħaqad mal-prinċipju femminili u s-sider isir simbolu ta' maternità ('ħolqien'), kumdità ('ħanin'), sigurtà ('mrekken'), u ġid ('jfur'). Jiżviluppa fil-kult Malti tal-mara l-kbira, b'forma kbira, u fattizzi kbar. U allura l-ekwinozju li jġib ir-rebbiegħa jirrappreżenta t-twaħħid tat-tidwil mMal-fertilità f'ambjent Malti. Poeżija Ħabrieka F'poeta, vera, dejjem hemm ħafna x'tiskopri. Il-poeżija 'Il-Kantiku tax- Xagħra'hija poeżija li (biex nissellef kliem Nietzsche) ma tagħtix fatti imma għadd 33 LXXXIII 135 interpretazzjoni għax il-ħsieb — kull ħsieb — huwa għamla ta' perspettiva. Hija poeżija b'perspettiva interna għax tinvolvi l-ħsieb u s-sentiment fil- okalizzazzjoni tagħha. Pereżempju, fil-perspettiva tiegħu l-Belt hija ħaġa ħajja li tfittex li 'tiftaħ qalbha' ma' xi ħaġa li mhijiex hemm: il-ħerqa għas- sinċerità tixxekkel bin-nuqqas ta' xi ħadd. F'għajnejh il-kwiekeb jarahom itaqqbu l-lejl 'b'timplor tal-fidda' — dik il-kelma 'fidda' hija prezzjuża għalih għax twasslu biex jagħraf li l-bidliet tan-natura ma jġibu ebda irda. F'moħħu Marsaxlokk isir 'xatt joffri l-ilwien', il-Ġnien tal-Milorda riħa ta' għodwa fuq/wiċċ il-ħamrija', is-sema f'Sant'Anton jidher 'liżar/ stirat imperreċ/għax-xemx', ir-raħal mimli 'djar jitgezzu flimkien', u Ħal Tarxien 'ikkonsagrat fiż-żmien'. Id-dehriet joħorġu mill-konxju tal-poeta u jġagħluna niffokaw fuqhom. U fuq l-iskrin tal-perspettiva tiegħu nilmaħ poeżija li tħabrek ġmielha il-ħsieb tat-tfulija — ħsieb li jikxiflu ruħu. Għax xi tfisser li jkollok bniedem xiħ (Cremona twieled fl-1918) b'perspettiva fuqit-tfulija2 F'din il-ġabra nsibu poeżija fullata bit-tfal: subien 'inaqqru b'subgħajn ħfief/ ċiċri minn qatta';'tfal żgħar/ jilagħbu bil-ballun';'Tifla/ tiġri glorjuża b'bajda';'Tfal żgħar jilagħbu l-passju'; 'tifel b'xemgħa f'idu';'il-kurżità tat-tfal';'Tfal/jiġrujwerżqu'f'Sant'Anton;it-tfal joħorġu l-pasturi; tifel jiġri fix-xita b'enerġija li jaħsad lill-bankina; il-logħob tat-tfal fil-baħar. U daqqa jitkellem fuq tfulitu mal-ħamrija (hu tifel), fuq ħuh ċkejken tarbija (hu ħu xi ħadd), kultant fuq ir-rigali kbar u rari ta' bintu ċkejkna (hu missier), u drabi oħra fuq ulied uliedu (hu nannu). Insib 'ilfuq minn għoxrin referenza diretta għat-tfal jew għat-tfulija f'din il-ġabra. Fil-perspettiva tiegħu t-tfulija tidher għandha 'dawl tari' u 'bla tifkiriet il-ħajja' u ħafna minn dak li se ngħid fuq enerġija u ħajja fit-tfulija huwa magħsur fil-poeżija tiegħu ta' definizzjoni 'It-Tfulija'. It-tfulija normalment hija simbolu tal-futur u x-xjuħija tissinjifika l-passat. Imma t-tfulija hija wkoll simbolika ta'dak l-istadju tal-ħajja meta x-xiħ ikun trasformat u jikseb sempliċità ġdida. Il-kunċett tat-tfulija f'din il-poeżija ħafifa donnu xi ċentru mistiku: donnu xi qawwa ta' qawmien żagħżugħ. L-enerġija poetika hija (b'assoċjazzjoni) bħall-ħeġġa ta' tfal ħafjin li ''qabel itellqu'f'Diċembru arahom'jonfħu/ nifs sħun ġo ponn magħluq'u minkejja l-'Grigal ġo wiċċhom' li jqanfdilhom xagħarhom ħaddejhom isiru 'vampa nar bl-għajta tat-tlud'. Il-ġustapożizzjoni ta'Diċembru (simbolu tax-xjuħija) 136 Leħen il-Malti mal-enerġija sħuna tat-tfulija tikxef aspett ta' ruħ ta' tifel erojku lest li jillibera lid-dinja minn xi mostru. Huwa tlaqqigħ li jtellagħna mill-individwu għall-kollettività u jistaqsi għaliex il-ħeġġa tat-tfulija m'għandhiex tibqa' fix-xjuħija2 It-tfulija tisfida lir-riħ u l-poeta jerġa' f'post ieħor idaħħal it-tfulija f'ambjent ta'riħ:'ir-riħ itellaq/mas-subien fil-pjazza'u fl-istess poeżija nsibu'żewġ subien żgħar'li jistkennu wara ħajt (jiġifieri, jinjoraw ir-riħ) ħalli jżeffnu ballun 'fuq il- ponta mittiekla/ta' żarbun' Ir-riħ jaħdem fuq l-adulti (jimbotta 'żewġ sorijiet/ jaqsmu') imma mat-tfal irid jikkompeti ('itellaq/ mas-subien'). Ir-riħ huwa arja attiva u kultant vjolenti (Grigal), u bħala arja attiva jiġi assoċjat man-nifs kreattiv — fil-ħsieb bikri ta' niesna tinsab rabta (kważi spiritwali) bejn riħ u ruħ. Jiġifieri, ir-riħ huwa kkreditat bil-qawwa ta' riġenerazzjoni u fertilità, u allura meta l-poeta jassoċjah mal-enerġija tat-tfal ikun hemm kompatibbiltà bejn it-tfulija u r-riħ. Għax hemm qawwa fit-tfulija. Biżżejjed kelba tħares 'b'ħarsa/ waħda biss/t'għajnejn tifla raħlija'ħalli tiġbed qalb il-bniedem. It-tfal fi Cremona jidhru qawwa formattiva tal-inkonxju li jrid ikun attiv u (forsi) protettiv. Fil-poeżija tiegħu jfittex li jkun hu nnifsu: l-anzjan li jħobb it-tfulija u lil martu mejta, u jixtieq iżomm il-memorja ta' dawn it-tnejn ħajja f'qalbu. It-tfulija u martu huma esperjenzi li għadda minnhom u meta Ilum, tal-età tiegħu, jixref ġo fih innifsu jsib xenqa kbira li jqajjem l-imgħoddi. Imma f'din il-ġabra mhux l-esperjenzi biss jurina imma l-kwalità wkoll ta' dawn l-esperjenzi hu u jikteb fuq il-ħajja personali u kontemporanja u fuq dak li jogħġbu u li jinteressah. U f'dan it-tiġrib isib il-lingwa biex iwassal l-esperjenzi: irrid ngħid, togħġbu l-lingwa u jilgħab bil-possibiltajiet tagħha ħa jgħaddilna dak li jrid. Il-poeżija tiegħu, għalhekk, hija ftuħ għall-esperjenzi. Jinqeda bil-poeżija mhux biss biex jagħmel sens mill-esperjenzi tiegħu imma l-aktar bħala mezz biex jinfetaħ għall-esperjenza. U aħna naqrawh biex naraw xi tkun għamlitu lill-poeta l-esperjenza. Nieħdu l-poeżija'Rabta' Qed jitkellem fuq xi ħaġa astratta (ir-relazzjoni tiegħu ma'martu u wliedu) permezz ta'deskrizzjoni. Ma jgħidilniex x'kienet tfisser għalih din ir-rabta, imma jurina x'kienet tfisser: 'intjien u t-tlett itfal/żgħar għadhom qriemeċ'imdawrin b'ambjent sielem u sempliċi b'Karmnu 'jixwi l-vopi'''Kemmuna bix-xemx fuqha', u l-'Fliegu mimli' Ħarġu jimxu 'taħt sema wiesa''u bir-riħ f'wiċċhom. U f'dan l-ambjent ir-rabta ssir soda u dan il-fattur jispjegah bħala aqwa minn dik ir-rabta li t-tiben ikollu mal-ħamrija. għadd 33 LXXXIII 137 Bid-dehriet li jagħtina jħalli l-poeżija tgħidilna dak li trid hi — u meta jurina (flok jgħidilna) ikun qed jirrispetta l-intelliġenza tagħna. Il-poeżija tiegħu hija għalhekk, fl-istess ħin, esplorazzjoni jew tiftixa aktar minn xi opportunità biex jivversifika xi ħaġa li nafu diġà. U min-naħa tagħna l-poeżija rridu niskopruha. Cremona jagħġinha b'mod għaqli u bis-sengħa bħalma jagħmel, pereżempju, fil-bidu ta' 'Rabta': l-ewwel żewġ kelmiet ('Konna morna') mill-ewwel juru l-għaqda u l-poeta jaf li aħna se nifhmuhom hekk. Bosta minn dawn il-poeżiji (li bihom Cremona jesplora l-immaġinazzjoni tiegħu) jiġbduna lejn punt fokali (eż.'Għalqa Mibnija', TfalWara l-Għawm'/ Weraq f'Ħawt') u jagħtu tiżwiqa ta' ħlewwa u tenerezza u qawwa fir- riflessjoni tiegħu. Kultant inħoss li l-poeżija tiegħu hija ċelebrazzjoni ta' relazzjoni ma' martu. Fl-interpretazzjoni tiegħi wkoll insib tifsir ta' solitudni mxerred f'diversi postijiet, u meta t-tifsir jinġema' u jitlaqqa; jitfaċċa stil mentali ta' poeta b'sentiment intensiv li jeħtieġ il-kreattività u li jaf kif jinnormalizza l-esperjenza. F'idejh il-poeżija ssir esplorazzjoni jew att ta' sejbien b'ħila li jwassal id-dettall fil-qosor u jħalli l-figurattiv jitkellem permezz tad-dettall. Il-moderniżmu poetiku — li kien suċċess bħala revoluzzjoni — għadu jinfluwenza l-kitba letterarja. Għadu jiġbed lil dak li jkun. Akkademikament sar aspett importanti tal-istudji Maltin mill-iskola sekondarja sal-università. Immali rridu nirrealizzaw huwa li l-poeżija moderna saret wirt għall-poeżija kontemporanja. Daħlet fi tradizzjoni — tradizzjoni li bdiet snin ilu u għadha titwettaq. 138 Leħen il-Malti Biblijografija Il-poeżiji ta' Cremona jinsabu f'dawn il-ġabriet: Malta: Klabb Kotba Maltin, 2006. , Il-Kantiku tax-Xagħra. Malta: Klabb Kotba Maltin, 2012. Malta: Klabb Kotba Maltin, 1992. , Mas-Sebħ Għasafar. Malta: Klabb Kotba Maltin, 2004. , Poesie, Poems, Poeżiji. Malta: Klabb Kotba Maltin, 2009. għadd 33 LXXXIII 139