rġa diversi strateġiji u ' mekkaniżmi terminoloġiċi li xi: wħud ea jġamu wiċċhom meta jaraw ir-riżultati 9 uffiċjali. tal-Unjoni. jukkocaju jirrikjedi li l-Malti. jippreżenta fih kwalunkwe kuntest meħtieġ bħal funzjoni Koinuriike i għall-Maltin. Stud 7 bħal dan ki qed au Mark Vel Ikkuntattjana fuq: DGT-TERMAL((jec.enuropa.eu Xi noti prattiċi dwar il-ħolqien terminoloġiku: il-qasam taż-żooloġija L-urġenza terminoloġika Id-diskussjoni dwar il-Malti u t-traduzzjoni dejjem issemmi l-iżvantaġġ storiku ta' Isien li, minkejja li laħaq il-milja tal-uffiċjalità u l-kunsens nazzjonali, għad baqagħlu għadd ta' lakuni fl-espressjoni tiegħu, speċjalment meta niġu għall-oqsma tekniċi. Dan jidher primarjament f' xogħolna fejn spiss niltaqgħu ma' oqsma fejn ikollu jsir xogħol terminoloġiku ta' ċerta natura biex jingħeleb, anki jekk għall-kuntest ristrett tagħna, dan l-iżvantaġġ imnebbaħ mid- dominanza tal-Ingliż. Din id-dominanza hija riżultat sew tal-ġrajjiet speċifiċi li fihom żviluppa l-ilsien Malti u anki tal-istorja kulturali u lingwistika partikolari ta' pajjiżna, sew ta' kunsiderazzjonijiet soċjo- ekonomiċi importanti li jrebbħu Isien fuq ieħor. Fix-xjenzi u l-finanzi, nagħtu kas, anki jekk ninsew għal mument li qatt ma kellna tradizzjonijiet kbar f'dawn l-oqsma, l-użu tal-Ingliż narawh iddettat mill-ħtiġijiet tal-industrija u, f'dinja globalizzata, mill-preżenza dejjem aktar qawwija ta' lingua franca indispensabbli li tispiċċa taqdina f'kollox. Xogħolna bħala tradutturi fl-Istituzzjonijiet, li juża lingwaġġi speċifiċi aktar milli l-lingwa ġenerali, u li huwa marbut minn kuntesti legali u reġimi lingwistiċi ċari, iqajjem il-ħtieġa ta' ħolqien lingwistiku aktar avvanzat u mgħaġġel minn dak li jista' jseħħ fit-taħdit ta' kuljum. 1 U sikwit l-isfidi tat- traduzzjoni jġegħluna nirriflettu, bil- maqlub, dwar kemm il-lingwaġġ komuni tagħna, ta' kuljum, xorta waħda għadu nieqes minn bosta oqsma. Bħallikieku tiġbida tad-dilemma eterna tal-bajda u t-tiġieġa, il-ħaddiem lingwistiku jasal bejn ħaltejn meta jara li l-ilsien li qed 'joħloq' biex jaqdi l- eżiġenzi ta' xogħlu, huwa. biss soluzzjoni temporanja u kuntestwalment ristretta li kull ma qed tagħmel huwa li tillapazza għal xi ħaġa li fir-realtà ma teżistix, u għalhekk ma tistax tintuża Din x'ngħidulha bil-Malti7 Biex nispjega aħjar, nagħti xi eżempji varjati. M'lux, it-tim nazzjonali tal-futbol lagħab logħba ta' ħbiberija ma' pajjiż mhux magħruf wisq: ir-Repubblika Ċentru-Afrikana. Lanqas darba, la fuq l-istampa u lanqas waqt ix-xandir televiżiv, ma ntqal isem il-pajjiż bil-Malti, u x- xandara nqdew bl-isem Ingliż (jew kien hemm min saħansitra żelaq minnha billi sejħilhom jew l-Afrika (1) jew inkella it-tim Afrikan), sew għax pajjiż li qajla nisimgħu bih sew għax bosta Maltin m'għandhomx dan l-għarfien lingwistiku partikolari. Lakuna fit-terminoloġija ġeografika bażika li ġġib lil dak li jkun fi problema meta jkollu jagħti bil-Malti isem ta' pajjiżi, żoni jew territorji li dejjem konna mdorrijin nirreferu għalihom bl-Ingliż. Jekk immorru lejn oqsma oħra, qatt indunajtu, pereżempju, kemm huma ftit il-pitturi magħrufa tal-istorja tal-arti li għandhom isem ekwivalenti għall-Malti: L-Aħħar Ċena ta' Da paġna 2 INIZJATTIVA ĦMal Vinci x'aktarx issibha, għax imnebbħa minn tradizzjoni Bibblika li l-Malti huwa għani fiha, imma Girl with a Pearl Earring jew Starrv Night, x'se nsejħulhom7 Minnu li nistgħu ninqdew bl-Ingliż, imma bosta mil-lingwi hekk imsejħa 'kbar' għandhom traduzzjoni għalihom u, jekk jinqala' l-każ li xi ħadd jiddeċiedi joħroġ pubblikazzjoni dwar dan bil-Malti, biex u kif se jinqeda U bħal dawn, ħemel eżempji oħra. Nagħtu każ, għall-ġimm li bosta minnha jżuru: x'ngħidulhom freadmill u bench press7 U għala ma nistax nerfa' biex naħdem fuq il-biċipidi, it-triċipidi u l-addominali, bħal ma jista' jagħmel Taljan (u aħna nieħdu ħafna minnhom), milli l-abs, il-biceps u t-triceps għażżiena) Eżempji prattiċi Dawn l-eżempji, sejħilhom akkademiċi jekk trid (forsi anki mhux ta' min jinkwieta wisq dwarhom, jekk niġu għal dan), jiġuni ta' spiss f'moħħi waqt li nkun qed naħdem fuq it- traduzzjoni ta' diversi oqsma li qatt ma kien hemm lok li jiġu ttrattati bil-Malti, bħall-biċċa l- kbira tas-suġġetti li niltaqgħu magħhom hawn. Iżda jolqotni ħafna l- -eżempju taż-żooloġija li fl-unità MT-02 tad-DĠT naħdmu fuqu perjodikament meta nirċievu l-lista tas-CITES ew (Convention on. International Trade in JEndangered Species of Wild Fauna and Flora), jiġifieri lista ta' ħlejjaq li qegħdin fil- periklu tal-estinzjoni. Dokument bħal dan ikun miżgħud b'diversi pjanti u annimali eżotiċi li ovvjament ma jeżistux Malta, u sikwit lanqas fuq il-kontinent. Bħal fil-każ 3 tal-isfida riċenti li ppruvajna negħlbu, dik tat- tismija kimika, wieħed ma jagħtix tort lit- traduttur li jilbet quddiem kliem bħal dawn u jispiċċa jibża' jmisshom. Iżda, apparti milli marbutin legalment biex nittraduċuhom, huma sikwit sfida għax dak li jkun bir-raġun jibża' jkun il-pijunier, biex ngħidu hekk, li jidħol f'dil-ġungla mhux magħrufa u jittanta jesploraha u jikkonkwistaha. Il-ġrajja tat-tismija kimika hija waħda li tista' sservi ta' tagħlima u mudell għal proġetti simili oħra. Ir-raġunament wara l-isforz li sar kien li, xi ftit jew wisq, il-mudell Taljan/Latin seta' jkun siewi biex jinħolqu t-termini bil-Malti mingħajr ma tintilfilhom it-trasparenza meħtieġa għall-fehim. L- / NV eċċezzjonijiet, imbagħad, kienu għall-ftit każi fejn kien 35/ l hemm ġa ismijiet stabbiliti bil-Malti għal xi elementi kimiċi bażiċi, u l-kompromessi neċessarji fl-għażliet bejn l-Ingliż u 4 l-kostruzzjoni Taljanizzata fil-każ ta' ċerti użi kurrenti (fluworu jew fluowrin/florin; karbon/karbonju). , L-eżerċizzju tat-tismija żooloġika jgħaddi minn mogħdijiet simili. Minkejja li l-lista tas-CITES tipprovdi sfida li tidher insormontabbli, wieħed mill-ewwel jara li ħafna mill- annimali u l-pjanti msemmija huma annimali li għandhom xi xorta ta' riskontru lingwistiku Malti, u li fil-lista jkollhom deskrizzjoni speċifika miżjuda magħhom li tiddistingwi, nagħtu każ, speċi minn oħra. Hekk, pereżempju, l-iktar traduzzjoni faċli hija dik fejn Barbarv sheep issir nagħġa tal-Barberija u wild Asiatic Bufjalo tinqaleb għal buflu Ażjatiku selvaġġ. Hemm ukoll diversi każijiet fejn annimal jiġi distint minn ieħor għaliex ikun endemiku għal lok ġeografiku partikolari eż. is-serow tal-Ħimalaja, jew inkella jġorr isem proprju eż. id-duiker ta' Brooke jew il-farfett tar-Reġina Alessandra. Il-faċilità tat-traduzzjoni ta' dan it-tip ta' ismijiet madankollu sikwit ikollha taffronta l-problema tan-nuqqas ta' kunfidenza lingwistika: kull ma huwa ġdid jaf jinstema' stramb, u dan l-ilment frekwenti niltaqgħu miegħu meta niġu biex nikkonjaw jew nittraduċu kunċett li qatt ma ltqajna miegħu. M'hemmx bżonn wieħed jaqta' qalbu jew jaħseb li qed nagħmlu xi ħaġa speċjali. Ir- riċerka li saret għal dan id-dokument kienet waħda wkoll li għamlet użu minn riżorsi enċiklopediċi u glossarji speċjalizzati. Il- Wikipedia kien ta għajnuna għaliex wieħed malajr jista' jqabbel lingwa ma' oħra u jara t- 'tattiċi' lingwistiċi użati għat-tismija minn dawn il-lingwi. Min-naħa l-oħra, wieħed jista' jisfrutta wkoll l-għana tat-terminoloġija bil- Malti li hemm għal dan il-qasam li, minkejja li ristretta għal ċerti tipi ta' annimali, xorta waħda toffri materja prima xierqa għal soluzzjonijiet eventwali. Fil-każ tat-tjur, nagħtu każ, isem ta' tajra waħda bil-Malti, eż. sarsella (teal) isolvi t-tismija ta' diversi tipi tal-istess annimal, mis-sarsella tal-Madagaskar sSas- sarsella ħamra. sarsella Spiss, ukoll, dawn l-annimali strambi mal- ewwel daqqa t'għajn, m'għandhomx għalfejn ibeżżgħu lit-traduttur. Bosta drabi, wieħed jista' jittraduċi d-deskrizzjonijiet, bħal fil-każ tal-ilwien (skwiril griż), l-isfumaturi (papra lewn is-sadid), u l-karatteristiċi fiżjonomiċi (qattus rasu ċatta). Id- dizzjunarji u l-glossarji speċjalizzati mbagħad, ifornu diversi soluzzjonijiet lessikali għal kliem li għall-ewwel ma jidhirx familjari. Hemm bosta okkorrenzi li mbagħad jitolbu soluzzjonijiet differenti, li hawnhekk sejjer nagħti lista fil-qosor tagħhom: 1) Kliem speċifiku għal lingwa partikolari: dan m'għandux għala jiġi tradott eż. /lama, duiker, serow, wallabv, u x'aktarx l- aħjar li jitħalla anki bl-ortografija oriġinali. 2) Ismijiet b'karatteristiċi fiżiċi: dawn kemm-il darba jkunu 4. — sintetiċi fl-Ingliż, imma forsi jiġu itwal bil-Malti. Ma ġara xejn, u jekk qatt ma ġie tradott l-isem, m'hemm xejn ħażin li aħna wkoll nagħtu deskrizzjoni. F'dan il-każ, sibt utli ħafna soluzzjonijiet grammatikali li jissintetizzaw u jqassru, bħall-użu tal- -pronomi mehmużin, l-istat kostrutt eċċ., eż. broad-headed snake: serp rasu wiesgħa (aħjar minn serp ta' / b'rasu wiesgħa); munqaru twil (flok b'munqar twil / bil-munqar twil); Jlat-headed cat (qattus rasu ċatta). Aġġettivi utli oħrajn jistgħu wkoll jinbnew fuq l-mudell ta' eż. ittikkjat/mtektek (minflok bit- 3 tikek: spotted, jew anki bħala traduzzjoni għal mottled). Il-partiċipju attiv, imbagħad, jaf ikun utli biex wieħed jipprova jittraduċi nteater — wikkiel in-nemel (Aqwilina jħalliha Mc 'bl- -Ingliż, u qabbel ma' formichiere bit-Taljan). Soluzzjonijiet grammatikali interessati oħra, anki f'ġieħ is-sinteżi, huma l-użu tal-partiċipji li għandhom funzjoni aġġettivali: mraħħam (marbled), muqran (horned), muswaf (hairv), mxewwek (spikv, eż. spikv tailed- denbu mxewwek), mdiffer (nail-tail wallabv — wallabv denbu mdiffer), mlanzat (hispid), muxagħar (hairv). paġna 4 INIZJATTIVA ĦMal 3) It-traduzzjoni litterali: tintuża meta t-tifsira tista' titwassal b'mod trasparenti u mingħajr ambigwitajiet. 4) Il-Latin; xi skoll jinstab żgur. Hemm bosta annimali li bl- 3 ebda mod wieħed mhu se jsib definizzjoni jew deskrizzjoni l bil-Malti, anki għaliex jafu jkunu tant rari jew lokalizzati li qatt ma kien hemm il-lok li jiġu rrekordjati. Soluzzjoni utli taf tkun dik tat-Taljan, fejn immorru lura għall-isem tix AS bijoloġiku Latin. Il-mixja mill-għerq Latin għat-Taljan al mhijiex waħda twila, u lanqas ma hija dik mill-element 77 MET Romanz tagħna għall-ħolqien tal-Malti kurrenti. X'inhu — sloth bil-Malti Aquilina ma jgħinx għax jagħti biss deskrizzjoni fit-tul. Aħna ppruvajna t-triq tal-Latin u ħriġna b'folivoru (folivoro bit-Taljan, u l-isem mil-Latin tas-subordni bijoloġika). 5) Ħwejjeġ oħra li skoprejna: Lesser: fit-tassonomija ma tfissirx inqas imma żgħir (jew minuri) eż. /esser spol-nosed monkev (xadin żgħir imnieħru abjad), filwaqt li giant: kbir (iktar milli ġgant, għalkemm jista' jkun hemm xi okkorrenzi); dwarf. nanu eż. porkuspin nanu muswaf Messikan (Mexican hairv dwarf porcupine). Ċerti kuluri jew karatteristiċi bil-Malti, li forsi qatt ma smajna bihom: baqri għal pied/piebald (ilwien differenti), baff (buff), L faċċjol (żiemel wiċċu abjad). 6) Ħares lejn l-annimal. Fittex ritratt tiegħu. Dan japplika anki għal traduzzjonijiet ta' oġġetti mhux an. familjari. Anki meta tqabbel it-traduzzjonijiet ta' lingwi oħrajn, tara li jkunu kkonċentraw fuq aspett partikolari. Bl-Ingliż, ix-xadin msemmi fuq għandu tikka fuq imnieħru (u l-kulur mhux definit), imma bit-Taljan għandu mnieħru kollu abjad. L-istess għalina: din il-ħaġa x'aktarx li nsejħulha bil- Malti) Kif tinstema' l-aħjar u l-aktar familjari X'inhi l-karatteristika li tista' tfiehem lil dak li jkun x'qed nipprova nittraduċi u niddeskrivi2 Il-vantaġġ tal-Malti bħala /erra incognita f'dan il- qasam huwa li wieħed għandu ironikament ċerta ' libertà fit-traduzzjoni, l-aktar għaliex. wisq probabbli qed inkunu aħna li qed naqilbu dawn il- kunċetti għall-ewwel darba. Anki l-fatt li l-lingwa sors li nqabblu magħha hija kważi dejjem l-Ingliż m'għandux igerrex milli wieħed iqabbel mas- soluzzjonijiet minn ilsna oħra. Ovvjament, dawn huma soluzzjonijiet dibattibbli li jistgħu anki jitħaxknu bil-qawwa ma' skejjel ta' ħsieb oħra $ dwar kif imissha tiżviluppa l-lingwa. Iżda b f'kuntest iddettat mill-ħtieġa, l-urġenza, u anki f'se mill-oqfsa ġuridiċi, hemm bżonn li jitfasslu sistemi ' ta' ħolqien terminoloġiku li, anki jekk forsig dibattibbli, ikunu koerenti u aċċettabbli mill-inqas mil-lati xjentifiċi u lingwistiċi. $ j Mark A. Vella huwa Kap tal-Unità fi ħdan id-Dipartiment tal-Malti fi ħdan id-Direttorat tat-Traduzzjoni tal- Kummissjoni Ewropea. Qabel kien serva bħala traduttur u terminologu tal-istess Dipartiment. Lista ta' termini (Anness ma' Xi noti prattiċi dwar il-ħolqien terminoloġiku: il-qasam taż-żooloġija—Mark A. Vella, 2012) Din it-tabella hija għażla mill-ħafna ismijiet ta' annimali u pjanti li ġew tradotti għal-lista CITES li tiġi aġġornata regolarment mill-Kummissjoni u li l-aħħar verżjoni tagħha tinsab fir-Regolament tal- Kummissjoni (UE) Nru 101/2012 tas-6 ta' Frar 2012 li jemenda r-Regolament tal-Kunsill (EC) Nru 338/97 dwar il-protezzjoni ta' speċi ta' fawna u flora selvaġġi billi jkun regolat il-kummerċ fihom. L-unità MT-02 bl-istess mod taġġorna u tikkoreġi l-ismijiet ma' kull verżjoni ġdida. F'diversi każijiet, minħabba n-natura u l-kuntest partikolari tal-qasam terminoloġiku vis-d-vis il-Malti, xi traduzzjonijiet ikunu għadhom fluwidi u jiġu aġġornati jew ikkoreġġuti wara aktar riċerka jew tisdiq ta' parametri aktar fissi għat-traduzzjoni. Malti Ingliż Latin Vicufia Vicufia Vicugna vicugna Isem magħruf universalment fl-ilsien oriġinali tiegħu (jinżammu wkoll l- ortografija u s-sinjali dijakritiċi proprji). Qabbel ma' serow, wallabv, guanaco, imma mbagħad qis il-każ ta' igwana vs. iguana (każ fejn l-annimal ikun sar tant familjari li taf tvarjalu l-ortografija minn ilsien għal ieħor) Ippopotamu Pvemv Hexaprotodon Kwistjoni ta' daqs relattiv, li tvarja pigmew hippopotamus liberiensis skont it-tip tal-annimal. Qrib kunċetti bħal small u lesser, bil-Malti hemm ukoll il-varjanti, skont kuntesti varji, żgħir u ċkejken Lupu tal-kriniera: — Maned wolf Chrvsocvon mane — kriniera: traduzzjoni trasparenti brachvurus b'kelma li forsi mhux daqshekk magħrufa/użata iżda li xierqa u preċiża għall-kuntest partikolari Volpi wikkiel il- Crab-eating fox Cerdoocvon Traduzzjoni trasparenti u sintattikament granċijiet thous ekonomika (kontra eż. /i jiekol il- granċijiet) Qattus imraħħam:— Marbled cat Pardofelis Qbil anki mad-deskrizzjoni bil-Latin marmorata Lontra ġganta Giant otter Pretonura Bħal fil-każ ta' pigmew, eċċ, qabbel il- brasilensis varjanti possibbli ġgant u kbir, għal ġiant, big, great, greater, eċċ. Re. l-użu ta' lontra, kelma aktar familjari bit- Taljan li madankollu tgħin fid- distinzjoni ta' annimali li mhux dejjem preżenti fl-ispettru lingwistiku Malti paġna 6 INIZJATTIVA ĦMal Malti Żibett lontra Farfett il-lejl tal- frott rasu dehbija Volbpi jtir Ġappuniż Buċeru bil- gangala ċara Bies saqajh ħorox Folivoru għonqu kannella Colobus aħmar ta' Żanżibar Lemur ġurdien Papra ssaffar ħamra fl-isfar Kelb tal-praterija Messikan Għasfur umbrella bl-imsielet twal Il-kuntest ta' lontra, u anki każ tat- tlaqqigħ ta' żewġ nomi bit-tieni nom jieħu funzjoni aġġettivali (bħal ittra bomba, mara raġel) Isem li jidher twil iżda jiddeskrivi b'ċerta preċiżjoni u b'simetriija mal- lingwa sors Traduzzjoni litterali li żżomm mal- metafora/tixbiha oriġinali Libertà min-naħa tat-traduttur biex isib ekwivalenti għal 'plain', x'aktarx bis- saħħa ta' riċerka dwar id-dehra tal- annimal jew bi tqabbil ma' linwgi oħra Folivoru, mit-Taljan għal s/oth; għażla soġġettiva sabiex ikun hemm ekwivalenti b' 'ħoss u sura Maltin' Ismijiet mhux problematiċi: deskrizzjoni fiżika u appartenenza ġeografika. Simili wkoll għal annimali b'ismijiet li jinkludu kunjom minn skoprihom eż. duiker ta' Ogilbv (Ogilbv's duiker) Traduzzjoni problematika minħabba l- ekwivalenza diffiċli għal s/ow L-isem tal-għasfur mhux problematiku fil-Malti. Għażla soġġettiva tal- aġġettiv (boreali vs. Eskwimiż), li f'dan il-każ ittendi lejn il-Latin bħala lingwa sors paġna 7 Pappagall qurrigħetu lelà Mostru ta' Gila Gremxula taż- żibeġ Kobra jobżoq / Kobra jobżoq tal- Filippini ta' Fuq / Kobra dehbi jobżoq Żrinġijiet u rospi Orkidea ta' Madeira Ofri nofs qamar Qalb imdemmija ta' Mindanao Serp bellezza tat- Tajwan Wiżgħa wonder komuni Serp wikkiel il- firien Indoċiniż Tabakk tal- muntanji Naja… (eż. Għażla ta' isem tekniku iżda b'xi mod universalment familjari bħal deskrizzjoni sintetika ta' speċi partikolari Mostru isem storiku li jintuża f'diversi ilsna. Gila isem xmara li taqsam l- Ariżona: ir-riċerka importanti hawn biex ikun hemm deċiżjoni dwar l-użu tal-Ġ jew tal-G Diffikultà potenzjali dwar l-ordni tal- kliem eż. kobra dehbi jobżoq jew kobra jobżoq dehbi2 L-użu ta' rospu, li forsi mhux familjari wisq iżda tgħin fid-distinzjoni magħmula fl-oriġinal Traskrizzjoni trasparenti tal-isem Latin u simetrija mal-ilsna Rumanzi Traduzzjoni trasparenti Bellezza għażla soġġettiva tat-traduttur Bl-Ingliż, wonder geckos jew frog- eved gecko; it-traduttur fil-libertà li joħloq traduzzjoni ġdida, jew li jżomm qrib il-lingwa sors. F'dawn il-każijiet miftuħa, wieħed jista' jesplora ilsna oħrajn biex jara deskrizzjonijiet li kapaċi jkollhom sura li toqrob aktar lejn il-Malti Il-lingwa sors toffri wkoll ismijiet kemxejn differenti: l-aġġettiv rat jirreferi għall-konsum tal-firien u mhux għal karatteristika fiżika paġna 6