IL-MOGĦOŻA MALTIJA F'ĦAL TARXIEN F'gażżetta Ngliża nkiteb li fl-Ingilterra hemm għaqda The Roval Goat Societv, Għaqda prestiġjuża ħafna, għax il-mogħoża tipproduċi ħalib tajjeb u b'irħis, għax tiekol ħafna ħaxix u ikel ieħor irħis, mhux bħall-baqar li jieklu ikel li jiswa ħafna flus. Ukoll aħna l-Maltin sibna li t-trobbija tal-mogħoż taqblilna ħafna, u l-akbar merħliet ta' dawn l-annimali kienu dejjem kienu jinsabu f'Ħal Tarxien. Kellna għanja tradizzjonali dwar il-mogħoża: Agħmel xita, agħmel / Ħalli jikber il-ħaxix, Il-ħaxix intuh lill-mogħża / Ħalli ttina il-ħalibl Sibt lil Vince Schembri biex jgħinni nikteb fuq l-annimali tal-ħalib, speċjalment il-mogħoż li kien ilhom f'Ħal Tarxien sa minn żmien it-tempji neolitiċi, kif jixhdu l-figuri ta' annimali skolpiti ma' figuri oħra u pjanti ta' tiżjin ieħor li kixef il-professur Temi Żammit fl-1913 u saru magħrufa mill-arkeologġi tad-dinja kollha. Vince Schembri llum huwa wieħed mill-aħjar ħaddiema fil-furm tal-gvern u speċjaliżża l-aktar fit-tkabbir tas-siġar tal-frott. Fi tfulitu għex aktarx man-nanniet tiegħu bdiewa minn Ħal-Tarxien, imma n-nannu, raħħal mill-aħjar, kien jieħdu miegħu biex ibiegħ il-ħalib fil-Fgura u Bormla, u minn ċkunitu kellu l-ħila jaħleb. Kien tifel intelliġenti ħafna ukoll għal snajja oħra. Bniedem minn tagħna ħafna li jħobb jgħin lill-proxxmu bi spġirtu nisrani. Malli tlabtu biex jgħinnu dwar il-kitba fuq il-mogħoż, mill-ewwel wera nteress u qdieni mill-aħjar, għax mhix ħaġa ħafifa li wieħed isib raħħal li jaf l-iskola u jaf jikteb, għax ir-raħħala kważi kollha spiċċaw malli bdiet il-gwerra tal-1940, meta waqa' l-ġuħ u l-mogħoż l-bhejjem bdew jinqatlu għall-ikel fil-Victorv Kitchen. Mesħliet oħrajn kienu jeżistu ukoll bnadi oħra fosthom il-Ħamrun, li kienu jservu l-Belt, L-imsida, Tas-Sliema, eċċ. Mbagħad saret taqliba oħra meta beda l-ħalib pasturiżżat, kif għadu sa Ilum. Dan li ġej huwa dak li kitibli Vince Schembri f'Novembru tal-1997, b'xi rimarki tiegħi li jidhru fil-parentesi: Il-Merħliet tal-mogħoż f'Ħal Tarxien Jekk tmur lura fis-snin Ħal Tarxien kien wieħed mill-irħula bil-merħliet tal- mogħoż. Persentaġġ ġmielu tan-nies kienu jgħixu bil-mogħoż, (u annimali oħra bħal nagħaġ u baqar) u kien hemm min jgħid li l-mogħoż kienu 'it-tarzna ta' Ħal Tarxien'. Dawn il-merħliet kienu ta' ħafna familji, famiolji bl-aħwa kollha, bħal ta' Parotti, ta' Kaċija, it-Tikki, il-Ġogu, ta' Jokk, il-Pilit, Wenza Kuluri, tal-Gidi, tas- Sejka, ta' Kalanċ, il-Barun, is-Siċċa, ta' Ċappetta, Frenċ il-Qastni, il-Qambu, ta' Suffara, tas-Sejs, il-Fufu, tax-Xaru, il-Giga, Graxxuli, il-Landa, Pawlu Ballaruxa, Pietru ta' Gan Pawl, Leli tal-Manokk, il-Bajdun, ta' Fażolu, Iċ-Ċanu, ta' Barrieru, ta' Fedrek, tad-Drogi, Iż-Żebbuġi, tas-Sigarett Pasassi, tal-Qeqqi, Pawlu Mara, ta' Matli, (u il-Manu). Dawn ir-raħħala kienu jeżistu fi żmien il-gwerra. Kienu jbiegħu il- ħalib fl-irħula l-oħra. Il-bejjiegħ kien jgħajjat bil-ħalib u jaħleb fil-bottijiet jew buqari tann-nies li kienu jistennewhom (l-aktar fit-tliet ibliet tal-Kottonera, u jibdew madwar il-5 a.m.) Ir-raħħalaf Ħal Tarxien kienu jbiegħu ħalib kuljum, xemx jew xita, lejn il- Kottonera u r-Raħal Ġdid, Qabel joħorġu l-mogħoż fit-toroq kienu jlibbsuhom is- sarima. Is-sarima kienet qisha xibka (tal-metall) biex tgħatti ħalq il-mogħża. B'din is-sarima l-mogħoża ma kienetx tista' tiekol mit-triq, bħal karti, eċċ. Il-pulizija kien ħarrek lir-raħħal jekk il-mogħoż ma jkollhomx sarima.(Għax kien ikun hawa ħafna deni rqiq li xi drabi kien Iġib ukoll il-mewt mill-infezzjoni tal-mogħoż). Il-Mogħoża Maltija kellha ħafna titoli differenti, wħada mill-oħra; (skond il- kulur tas-suf u l-forma u l-kobor tas-sider). Eżempji: aħmar u sbjad:- belqa bl- aħmar; abjad u iswed:-belqa bl-iswed; widnejn imniżżlin u mibrmin il-fuq:- torka; widnejn qosra:- garruħa; li qatt ma kellha gidjien:- dika: Traġel tal-mogħoża:- bodbod; Meta jkun jiġri mall-merħla lill-bodbod kienu jexbtefu żewġ saqajn biex ma jgħammarx meta jrid hu. Sider sabih u toud:- drietàa bir-rota; sider ikrah imniżżel l-isfel dreiħħa fliexken; deptla mgħawweġ:- bħal tal-majjal; denbha sabiħ u wieqaf: denb frostin: ts-qrun:- qarna; b'ħafna xagħar:- midliela; bi ftit xagħar:- milgħuqa, Il-mogħoża ddum ħames xhur biex twelled. Waħda mill-mogħoż, il-favorrità tal-merħla, kienu jdendlulha s-sansarru m'għongha. Is-sansarru kien forma ta qanpiena tal-landa, bl-ilsien ta' għadma niexfa. Kulħadd kkellu sansarru ma' mogħoża mill-metħla, għalhekk kien jingħaraf fir-raħal. Il-mara tar-raħħal kienet tinduna mis-sansarru meta jkun wasal id-dar jew ir-razzaeti bil-mogħoż. Uħud mir-raħħala kienu jżommu l-mogħoż ukoll fid-dar fejn joqgħodu. Qabel ma ħolqu l-ġwież konċentrat għall-ħabta tas-Sittinijiet kien jgħalfu żrieraħ sħaħ bħal ful, qamħ ir-rum, ċiċri, pasta, li jkun ħaxix ippressat, mgħalef, silla u ġilbiena. Il-mogħoż kienu jżommuhom fl-imqajel. Il-maqjel kienu jfassluh bil-kxaxen fejn il-mogħoż jieklu u jintrabtu bl-għolliega. Fl-art kien ikun hemm dorga għall- awrina. Ir-raħħal Iżejjen il-mogħoż tiegħu billi jagħmlilhom il-ħannieqa ma' għonqhom, jomxothom, u saħansitra wkoll jaħsilhom. Din il-ħannieqa kienu jagħmluha uħud mir-raħħala stess, bħal Ċensu Gialanze il-Gogu. Din kienet tkun mibruma bil-biċċiet ta' l-ixkejjer u bnadar ħomor li kienu jbiegħu is-Servizzi. jinbeigħu, il-mogħoż kienu jinġarru fuq xi ħmar jew żiemel fiċ-ċestun tal-karrettun; min ma kellux biex Iġorr kien jerħilha bil-mixi.