Rumanz Inedit ta' Ġużċ Aquilina Kumment ta' Oliver Friggieri Dawn il-paġni ta' rumanz jidhru li huma l-ewwel passi fil-mixja li jitlob ir- rakkont bħala kunċett imsarraffi stuttura ta'ġrajjiet. Hemm diġà fi ftit paragrafi ħjiel ta' żvolġiment li jidher li kellu jkun kemm morali u kemm soċjali. L-ambjent kellu jkun dak li l-awtur innifsu jsemmi, xi rokna fl-istorja tal- ewwel snin tas-seklu għoxrin. Ġuże Aquilina li qiegħed jibda jikteb f'dawn il-ftit paġni mhuwiex għalkollox -istess awtur immexxi mill-ideali tal-proġett lingwistiku u letterarju li kellu jitlaħħam, kif seħħ tassew, f'Taħt Tliet Saltniet, xogħol li jirnexxi għaliex jilħaq -iskop tal-awtur daqskemm ta' studjuż tal-lingwa li kienet għadha fil-proċess tal-kisba tad-dinjità kulturali sħiħa, l-aktar fil-qasam akkademiku. Taħt Tliet Saltniet hu xogħol marbut mill-qrib mat-twelid tal-Malti fi ħdan l-Università, waqt li dawn il-paġni huma marbutin ma'fażi li ġiet wara. adankollu, fl-isfond ta' kollox, hemm dejjem il-bżonn li tinbeda tradizzjoni ta' ħsieb u letterarjetà fl-ambjent kulturali universitarju, fejn lingwi oħrajn ienu ilhom affermati f'kull livell. Ix-xogħol letterarju ta' Ġużċ Aquilina hu dejjem imnebbaħ minn għażla etika, ta' xeħta Kattolika anke jekk hi sikwit imqiegħda f'sitwazzjonijiet relattivament ġodda u kuraġġużi għal żmienhom fil-gżira. Huwa jinqeda dejjem bil-letteratura biex iwassal idea li għandha l-għeruq tagħha fil-ħsieb kemm morali u kemm politiku, u dawn il-paġni bikrija huma għadd 33 LXXXIII 153 turija oħra ta'din l-għażla, li tingħaraf minnufih fil-kuntesttan-Neo-Umaniżmu modern. F'dan id-dawl jingħaraf kulma kiteb Ġużċ Aquilina (teatru, narrattiva, saġġistika ġenerali), u l-aktar bħala ħaddiem tal-kelma Maltija li fehem li l-kelma ma tistax tikseb saħħa vera u ġustifikazzjoni dejjiema jekk mhux minħabba li hi għodda fit-twassil ta' kontenut morali. Anke l-qari ta'dawn il-ftit paġni jissokta jseddaq il-konklużjoni li l-interess tal-awtur fil-lingwa huwa interess istruttiv u prattiku. 154 Leħen il-Malti Kumment ta' Joseph Felice Pace Id-dokumenti tal-Professur Ġuże li hemm fl-Arkivji Nazzjonali jippreżentaw ġabra mlewna ta' kitbiet li joffru okkażjoni biex wieħed jidħol aktar fil-fond fix-xogħol ta' persunaġġ li jista' jingħad li stabbilixxa l-istudji tal-Malti f'livell internazzjonali. Dawn jipprovdu wkoll ħafna informazzjoni fuq l-għadd kbir ta'impenji oħrajn tiegħu bħala professur fl-Università li kien kommess biex jagħti l-kontribut tiegħu lil art twelidu f'diversi oqsma tal-ħajja soċjali. Dawn id-dokumenti, li jimlew xi 40 box file, ingħataw minn Aquilina lil- Librerija Nazzjonali kmieni fl-1991. Ftit snin wara kienu trasferiti għall-Arkivji Nazzjonali, x'aktarx wara suġġeriment tal-ħabib tiegħu Ġuże Cassar Pullicino li daħal biex jorganizzahom xi ftit ukoll bl-għajnuna tal-Perit Joe Ellul. Aquilina kellu l-ħsieb li jħalli l-karti kollha tiegħu lill-Università ta' Malta. Iżda inċident żgħir, possibbilment riżultat ta' nuqqas ta' ftehim żgħir, wasslu biex jibdel fehmtu. Meta konna se nibdew naħdmu fuq id-dizzjunarju Ingliż-Malti hu kien talab lill-Università biex tissussidja s-segretarja u tajpista tiegħu bħalma kienet għamlet għal ħafna snin meta kkompila d-dizzjunarju Malti-Ingliż. Għaddew il-ġimgħat u tħalla bla risposta definittiva. Fl-istess żmien x'aktarx li kellu xi ftit tal-pressjoni biex jgħaddi xi dokumenti lil-Librerija Nazzjonali. U ġurnata minnhom hekk għamel. Ma nafx kemm nies rawhom, naturalment ħliefil għadd 33 LXXXIII 155 Meta Cassar Pullicino lesta l-organizzazzjoni preliminari tat-turrun dokumenti u karti, stedinni biex nara l-kollezzjoni. Kien f'dik l-okkażjoni li Itqajt l-ewwel darba mal-kopja ttajpjata tal-ewwel kapitlu ta' rumanz li Aquilina kien biħsiebu jikteb fis-sena 1940, ftit xhur wara r-ritorn tiegħu mill-istudji għall-Ph.D. fl-iSchool of Oriental and African Studies tal- Università ta' Londra. Niftakar lil Cassar Pullicino jgħidlili kien il-ħsieb ta'Aquilina li jikteb'rumanz psikoloġiku',u dan ikkonfermahuli Ġuże Chetcuti littajpja t-test għal Aquilina. Dan l-ewwel kapitlu jimla tmien paġni ttajpjati bi spazju singolu u jagħti indikazzjoni biżżejjed li ma kienx se jsegwi l-linji tar-rumanz storiku rebbieħ Taħt Tliet Saltniet, għalkemm ma jonqsux elementi ta' natura morali. Fl-istesss waqt għandna ħjiel ta' narrattiva psikoloġika billi l-protagonista mikdud mill-imħabba jidher sewwa li ma jingwalahiex ma'missieru u jinħass x'aktarx reżistenti għal tiswira istituzzjonali ta' żmienu. Il-paragrafi tal-ftuħ jeħduna t-Teatru Rjal fil-lejla ta'jum fis-sena 1911.Tabib xurban jismu Erik Gonzaga, ta' xi disgħa u għoxrin jew tletin sena, f'daqqa waħda jibda jkanta l-arja La donna ċ mobile waqt li tkun qed tittella' l-opra Madame Butterflv. Jitfgħuh 'il barra waqt li jibqa' jgedwed l-arja, jitgerbeb it-taraġ u jaqsam rasu. Jissejjaħ qassis iżda t-tabib la jkun irid iqerr u lanqas jisma' t-twissijiet tas-saċerdot. Sadattant jasal tabib ieħor li kien student miegħu l-università, u Aquilina jieħu l-okkażjoni biex iqiegħed fl-isfond din is-sitwazzjoni drammatika u jiddeskrivi, anke jekk mingħajr wisq dettalji, uħud mill-karattri. Erikikun għadda minn esperjenza trawmatika. Għarustu, li baqa'jkellimha kontra r-rieda ta' missierha, mietet b'sidirha u ħallietu mkisser. Taha għax-xorb u sentejn wara li ggradwa spiċċa żżewweġ kuġina f'dik li Aquilina jiddeskrivi bħala 'biċċa negozju li hu daħal għaliha bħal bniedem iddisprat li donnu jieħu pjaċir jara lilu nnifsu jegħreq 'l isfel kemm jiflaħ L-aħbar tar-rifjut ta' Erik li jirċievi l-assoluzzjoni ġriet bħal leħħa ta' berqa, u l-qagħda tkompli ssir drammatika meta artista tal-kabarċ Ungeriża tieħdu fi ħdanha qabel ma jittieħed id-dar fejn martu, lesta biex tagħtih ħasla għal dawkli tqis bħala ħmerijiet tiegħu, jaqbadha ferħ ta'ġenn meta tara lil żewġha għaxi mimli dmija. 156 Leħen il-Malti Hawn għandna l-ingredjenti kollha ta' rumanz interessanti, irrakkuntat b'Malti perfett li juri evoluzzjoni fuq dak ta' Taħt Tliet Saltniet, tant li Oliver Friggieri, meta kkummenta wara li qara l-ewwel kapitlu ta'dak li kien maħsub biex ikun żviluppat fit-tieni rumanz tal-awtur, jgħid li l-ewwel rumanz ta' Aquilina hu xogħol marbut sfiq mat-twelid tal-Malti fl-Università, filwaqt li dawn il-paġni huma marbutin ma' fażi sussegwenti. Madankollu, jgħid Friggieri, fil-qafas tal-isfond ġenerali hemm dejjem il-ħtieġa li jingħata bidu għal tradizzjoni ta' ħsieb u xejra letterarja f'ambjent ta' kultura universitarja fejn ilsna oħra kienu ilhom li affermaw ruħhom f'kull livell. Friggieri jżid jgħid li l-ħidma letterarja ta' Ġużċ Aquilina dejjem kienet imnebbħa minn għażla etika ta'xejra Kattolika, saħansitra jekk spiss titqiegħed f'sitwazzjonijiet relattivament ġodda u avangardisti għal żmienhom fil-gżira. Aquilina dejjem juża l-letteratura biex imexxi 'l quddiem idea li għandha għeruqha fil-ħsieb morali u politiku, u dawn il-paġni bikrin huma xhieda ta' din l-għażla li dlonk tingħaraf fil-kuntest modern Neo-Umanistiku. Aquilina kien l-edukatur morali tipiku. Ma setax jikkonċepixxi kultura nieqsa minn kontenut morali. It-taħditiet popolari tiegħu fuq is-sistema tar-Rediffusion, miġburin f'disa'volumi bl-isem Madwar il-Ħajja, huma prova biżżejjed, kif huma wkoll id-drammi li kiteb. Fil-linja tal-edukaturi tajbin kollha, il-kitbiet tiegħu kienu frott tal-kuntatt kontinwu ma' nies mis-setturi kollha tas-soċjetà. Mhux ta' b'xejn li l-ewwel episodju ta' dan ir-rumanz jitqiegħed fit-Teatru Rjal, x'aktarx l-uniku lokal fejn is-soċjetà Maltija kollha kellha kuntatt mal- kultura. L-Irjal kien jilqa' lill-klassijiet soċjali kollha. L-għonja u dawk inqas għonja kienu jħobbu l-opra. Il-matinċ ta' waranofsinhar kien jiġbed għadd sewwa ta' nies mill-irħula, ħaġa li naraha riflessa fil-programmi ta' jiem il-festi mtellgħin mill-baned tagħna. Niftakar il-binja tat-Teatru kif kienet qabel ma ġiet ibbumbardjata f'April 1942, u niftakar ukoll x'kienu jgħiduli, ta'tifel li kont, il-ġenituri tiegħi u nannti dwar meta kienu jmorru l-Irjal fejn missieri kien kritiku tal-opra l-ewwel għall- magazine ta' kull ġimgħa The Times (mhux dik tal-lum) u mbagħad għall- Middav News and peoples' gazette ippubblikata mill-ħabib tiegħu Carmelo Mifsud Bonnici 'Il-Gross. Għal snin twal din il-binja, li għal aktar minn sittin sena tħalliet imġarrfa, kienet parti essenzjali mill-ħajja Maltija. għadd 33 LXXXIII 157 Hekk ukoll kienet ir-rabta mal-fidi Kattolika u l-prattiċi tagħha. Ħaġa li tista' tissuġġerilek li l-episodju tar-rifjut ta' Erik li jqerr seta' kien preambolu biex wieħed jibni fuqu u bħal joħloq diskussjoni fil-qafas tal-idea ġenerali, xi drabi suġġerita minn Aquilina f'kitbiet oħra, li l-fidi, kif distinta mir-reliġjon, ma kellhiex għeruq daqstant fondi fid-demm tal-Maltin. Fir-rigward tar-'rumanz psikoloġiku' msemmi minn Cassar Pullicino u Chetcuti, il-kuntrasti huma ovvji:il-ħajja'mħarbta'tal-avukatżagħżugħ, ix-xokk tal-laqgħa tiegħu mas-soċjetà Maltija rifless saħansitra fil-punt tal-'mewt', il-ġenitur strett, iż-żwieġ 'kummerċjali' fallut, l-istudent fuq ruħu li jispiċċa tabib tal-familja, il-qassis tradizzjonalista, ix-xantusa libertina … Hi tassew ħasra li d-dedikazzjoni totali ta' Aquilina, fil-bidu u f'nofs l-erbgħinijiet, biex iwaqqaf u jsaħħaħ il-katedra tal-Malti wassluh biex ħalla fuq l-ixkaffa proġett li tant jipprometti. 158 Leħen il-Malti Ir-Rumanz Inedit ta' Ġużċ Aquilina Qeghdin siieeħu 19 FATT rea ib-F8 nxhidu tibda fit-teraġ tat- Tijetra Rjal meheul bid-dawl tal-luże ellettriku mhellet haġs wahda mid-dawl mimli ta' cemer kwints ss: ih I1-jaghmel il-Belt qisha kustell fejn neherġi jimirhu l-eritweħ tal-iżires ma: ġol-sqbra tul-Knimnps Żtenvem 'Ġwarn. Tana għlkemu il-hin ċeds jagħmel sewsa,in- m'es ghdeha ma qatesttetx miri, tĠs Ejsli; ghadek tisma' l-behrin iw Aghonnu fis-sskrs jixxengel T1uq xulxin wi traffiku tielil 9 piesel bħal mekkuk ġen-newl minn tetf tà-wi hed sa' sda Rjali għall-leher It-Tijetru Rjsl mgħammar lnoc elletriks mel-fajżats kien fl-istaġ tal-Opers; Bhul isa riinn ġe fih ħierġs għal berru mewġ ta' daqq ta' erkestra helmm li l-widna vinn berra ma taghallhiex bis-sejjedus Ċewwa s-seprunz Melenda li isimhs xtered f'Malta bhal berqa ta' seher li tiġbad hefns ;ie xoqara iba kienet qieghds taghmeb il-prrovi ta' tadem BĦniterfis fl-onnar uż k ira mins ġet-tieqs mimlija zahar b'binha aghin fen riġlejha Afelżana tidhel il-fletta Amerikna an u maghha xemġkar-peżel li kien issemmiġha. Ana 11 miss il-qald ta'-qewk Li. jafu LL i-niiġvi distemi £Lsn L4Bind ALL addne Swtteflv ti ktsn danemneġ ehre,kument mete l-għajnejn ta' kulhedd kienu mixhuta fuq l-artista,miment meta L-qulh jibar tingħefss bil-antena għadd 33 LXXXIII 161 Wi Jiiewġ te dikslta flħbwexa qala Ll-qWlb wix-xerti-natlas sbffika f'daqgħ Wahda gnal snizisàe; Unal Bajjubka IIl-VABZZI, jLAĦĠELA ishdm. Siis-pletea żkaħtnqishu baritensli imsu fl-istesr bin imri imrirked ikentr il-rietiv furnr nir-Rigeletts 'La denns e mebile, Daqs keul: kienet għall-eh;peleas għall ewwel kulnsdd brqa' jimas Ġennu ms jafx x'mandu jaskmelie l-istese artisti ii sebu vaħhem imfisklin i l-erkantra baomis dvnrnhom miblimhà miz jefux x'inhi der il-xest-bażrnal f'Aznqe smhnde,lw mbr med-mets n-siem ċEr D'Tbiitiham mal-erwel iċlk tulhp dd qea ihedded u jipprotesta, lazika d-dwal kwai In totiex u ghan mA ża' warn nett inkixef il-ħsttlt kien qajjen dak l-isterbju,Liebes il-frakk bis-sidrija bajda, xallm ma' għanqu bit-temma sħadha f'rashu u bastun f'idu,twil fuq is-sitt piedi l-avaket Dr Erik Genzags malli ra n-nies: thares le hi x'uhud mistagħġba ehraja heddu qala' it-temma afun rasu i beda isell em lill-pabhbliku jixxemmel faq riġlejz.Dr Genzama kien kd mina ms jarax srt.Imie f'kemm 111 mgħid sab r hu mehfun minnn sew puriers li tefgħuh il-bsrra waqt li hu baqs' jkuntu l-istess wi 162 Leħen il-Malti g — mfb-Riselette 11 seumejna,Dr Qanzema mbaghad m:-jifleħx Laem fuq kd riġlejh sab ruhu wahda mitfush lejn bil-herra leja it-tereż u me xurban u sierdut igedmed bi jjeż miż-Xivalette kabat minsel wahdu; , 1unw mbilli riċlejbh kienu marru tfixkel mat-tieni tarġa,hebat l-ikatelj ta' mehhu u baqs mimdud fl-art bid-demm nissel mm dahru 1xuppap 17 xalla bajfa li kienet tiksilu ghonqu, Il-maogħaha lil Dr Gonzaga i Aennha ċabitu f'sessih għal ftit tal-hin ' beda jekreh u jitieb l- sażjntna,Lunaq il-pulizija tal-ghesss,inżebru n-nies u wara ftit Wwamal it-tabib Hiscat li dahla malajr shalih it-tijatru, Dr Muscat u Dr Genzugu kienu hbieb,mntudenti fl-istess smien u għażhekk kienn ilhem jafu 11l xulxin, Imnedikabh mill-sħjar li sata' bil-mezzi 1 àkejkna li tisbulu,''Xi ċralek Erik il-lejlat saqsih Dr Massab'aaġ i kontx f'sikktek7,Kollna x'inkwiet7 Imma Dr Genzass li sħul ftit tal-hin kien habat jiġi f'sessih rażs beda jreswer fil-kliem it-tabib memslu l-pelz, tbsssa' u ernalu a-saġranuati jekk jista' jkun qabel idehhluh fl-ambulanza shax jekk iżsqalquh kien kemm il-bisa' li jibqa' mejjet,Dr Genzzga jhewden. 'fl-idejat baqa' jaghraf 111 habibu Mescat, Fit-taqlib habat jarġa' jisi f'semmih u mbaghad qabad 1d it-tabib Muscat ghafashielu,u bishiels,Kent qatt tebsor7 temżem minn taħt ilsientU quddiem mhajnejn it-tabib Muscat reġghew feċġew dawk is-snin mebs kienu għadd 33 LXXXIII 163 għadhom studenti flimkien,f'semċ fukeltajiet diversi mu shul żubib w l-ieher għall-avukut ima fl-istess kors u heb: u sikkin, Tmiu Ertkċrrm wars t-tfejlist flimkien, idd-ivertew flimkien,ss siefri Ruma f'limkiem,Erik kien minn dejjem daqxejn mehhu fuq il-werqa,u miċt-tfċjliet mhux serju wisq. Kien riftshar li I-1stiubbu għalih kieneb avventuri, l-krjaw ta' tiflo rebits—orbrt ijiem namur,passiġati għad-dawl tal-qamar fuq is-sur tas Senta Lużija jew met-triq ta' Marsonzzit inkella fil-ġnien tal-lilerda imbaxhad kien jixba' u jarġa' jaqbad band 'sira,ilkmer il-qalb mil-pażl ta' hafna xebh st li kienu jendah S'leżzerjaba diġa l-pesslji bal-intubba bit-taljan Ti kien jiletbilhem fl-Imħabba a l-ittri li ien jirċevi minn għandhom jinnam ra w jibdel sa mu qagħdlu l-laqam ta'forfettil u hu A kienx jidejjuq b'dan il-luqsa Uman kien jiftuhar li jixruqlu ghax bhal farfett tahux warda wahda tista' Xxebbghu Luis ġalsn shin.Kisa qalb qammija ll ms iinex jaf inebb mas tul u mabba f'nete minshalih 11 mu. kima mser jissowweż qatt.Imia darba wahda xehet saajaejh aq tfajla ngħa alma mlan nfisha d mll-safu U mlusija tas-sbatax,has sahha tqBA: 164 Leħen il-Malti thabat bil-x ikellimham i-gaboeliia isjed hraxet fih gax bata biex wasl sa f'lshhar kellimha, qebidha u għal awwel durbs f'hajtu lenqas qatt għaddielu l-iżkom heleb li shundu jibdilha mhux biss Lunz għal ewwel dsrbs wkell kien hu li beda jibsa' Ii-żitilqu bi. Tkellau ti-bba, ilteqria wanedhom U Krik ghal sanel on uxell ittrattaha bnala naġa qaddisha 1 wiehed Lhurss lejha wi 'jitleh ga eatia ima ls sa jmissha. Darba mużdshal fil-kuritur tal-Umiversità' jsaffer,il-bidell isikktu għulxejn a ghalxejn ihediu li jirrapertah l-uffiżàju sex Erik ried jibqa' jsaffar u jitażżeżra,Lil habibu Muscat biss kisji fada inleghu (H dik ta-ahar kien żesuxuixixbies l-ewvel darba lil Mial'u 11 Mat àl ewnel darba xehtet dirgħajha rqaq tisthajjilhem ifuhu bh 1 semċ wadiet ma għenmqa waqt li b'xuftejha fuq femmu xuxithu sxzwuttiix twila nawllitilha a tħabbiiż-aw witsu, Tana Erik li tant iżtajta bl-ihsbba żellu jiehu l-martirju miallha, Il-fasilja tieghu, l-uktar missieru, jassnel ghal flus KEl-biat;iamijt iebes ma ridux jeħsdha,ghax foira, u mhix tal-kendizzjoni tashhem iubarre dan'emuha ma kollhiex iseu tajjeb men-niss''u blat id-debba l-ġerreja kien istildlujierkk ma binux l-ĠĦWET is-sena tiena l-ġojja, Brix ċisa-jindanna meta jisqa l-aunbuba tiemu paruzanzja rilmerment jan debba' u ghal dak il-hin kten ihoms 11 kwesl jenshod 111 minieru,Dwar sma iżxżeimi kullus sata' jinghad għadd 33 LXXXIII 165 hu li bhal hafna mina nisa 11 jsfa li hums sbieh kienet daqxejn faq: tushha imas-hadd ma kella hila jemnmei u jipprova skkasa sorju fuq ġienba, Id-dar bdewlu x-xenati. Erik sabbes rasu u bejna W bajn missipu biist gworr a serja-—-missier u iben kienu qishom sewċ barrenin ma jahmlux, tista' tehid jebemndu 11L xulxin, Imaz missier Erik ix-xerti għenitu, Mimiwaqshet b'tidirha,tbeilet bhal warda li tinqata' mina fuq iz-2ekk u mletet,Erik kellu ġenn ta' mkwiet u disappuntament f'mli wa donnu wannslhs f'qalbu 11 xisa sohitila inissisru bit-tgħajlr mil- minditti tieghi a għal-ewwel darba beha miox-xerb, . Darba xereb kemm felsh l-istsaku tiegħu wir-rettur tal-Universita keżżish 11 barra mill-Univertata' sal xahar,Darb'ehra xereb hafna ar id-der ta' missieru meta dam clen burra a fit-sahna tax-xerb fappalein jċimtigp Xanm maĦAĦX-A fijjonmu ġleta taht Liejh,Drabl sura mebama xlenx ikun fiż-stacra kien jinsialaq wahdu f'kamartu bl-itrat tal-sienbaba 4 jinti U jelfaq Xisa jinstaa' 1sejjan b'qalb qaqsuna l-ison żaf Mi aż. ża bi Leħenil-Malti Missier Epik hu dehża swat Mi ibnu f'dan l-istut.Huseb biex jara i Għin Vsalli jinġabar u ima jhallix Iil-dta l-imbierka ta'l Nimi tohsedlu. rasu, Erik wara ll ultiżlu. t-tifla wanda li sebħ , ; ta' missieru u tgħarras lil kuċintu ellta,Kuċintu u mhix,kerha jew Z Bubiha għallh xerta—it-tifla wahda li kien shudu jista jnbb iq ħian mill-qsba kienet Mini bisa. fa telita kienet blat zijuh in-nasar Qusta,ma tgħidilhiex kerha Luna Erik kiem jaf 11 hu kien sharreu lilha biex il-ġid tal-femilja ua. jixteredx u jibqa' dejjen għandhom. Erik biċċa nezezju id hu-Achal malibe bhal bniedma id-disprat it dennu jisau pjatir-jara lilusanifsu jomħreq lisfsl kem jiflaħ; U ssewmoġ uw Melita sena nara li ha l-lawrja iumm l-ebda mhabba ohra us setghet tgħabbi l-qabar fejn kien shad hemm il-fdal taż- Akejtaw Mimi'. Dawn it-tifkiriet kellha manddes minn aehn it-tsbib Misċat f lehha ta' berqa 11 f'daqqa wchds xehtet danl qawwi fuq iż-traġedja tal- hubib tieghu, Se dem il-hin in-nies juġmusha bdiet-tiftah biex ighaddi-Dun Frunt' 11 kien wusal bi —aejt fisl-mrisna f'idejt, Dun Frans kien qa ssi8 sghir, mhnda hiepeż tis-seifisiva. mil- keżga tad-dinja kien għad tgħallmu bits minl ketbs tal-uerali imma għadd 33 LXXXIII 167 qatt ma kien għadu ġie wiċż imb-wiżċ-wiżà mieghu, Bil-heġċu ta' appestlu 11 sab fejn jaqdi l-ilalej Alla tiegħu,wa warrab bil-hiewns n-n €811 kien hemm thares,tbexxa fuq it-tabib Qenzsga u talbu rież iqerr.Iums Dun Frans buqa' miblugħ xhim l-avukat dawsar wiċċu fl-nahs l-ehra,jekreb,biex ma jheresx lejh. WDr Osazszufuq qalbi jkolli mgħaldlek 11 imt hbutt rasek Ġax(ie Wisq wit-tebib lusoet talsbmi nsaqsik jekk tridx tqerrt Dr Gonzaga dawwar wiċċu lejh m'inr man husm' qallu b'karba'inia ghandix mehh inqerr', U Daa FPpant ms qatax qalbu, 'Dr Qenzaga'dan ta' i188m wieked,L-etrasta' gholla tibds mulli mugħulqu għajnejna u meta tibds ms tispiżisx,Dr Oenzara jkellek hniemm minnek imnifsek, tel f'tito ġe fik ou aru x'inti tagħmel, Hellini nkellemk ċar tiħux biex imweġċghek, It-tabib Masost qalbu usqtushu minn hujtek u jibsa' li meta jżeqalquk billi hbatt mehhek sewna inti tibqa' mejjet. It-tebib mu weżibx, Imbugħud Den Frans mifxul siegel bih qisu olegħed isteghel b'minsiera u jDr Genzaga' qallu'jien Laħebbet 168: Leħenil-Malti 5 . ju rridx morak isdenzaff-——Dr Oeazaga,Dr Seszzja għix wara dil- ħajja wkoll. Indem,qerf u tasrben, Dr Gonzaga baqa ta ħa żeja Wwis-skiet tiemhu kien juri li EW fn ma riedx jaf bi qref, ifa $ Dun:Prene infixel, donnu ms jimtex jifhem kif wieħed fl-ahhar tal- iħajje jashael b'demmu biered 11 jindanmns ruhu u mhux ghal ftit jiġ mala ditivw mal Żejjem-—uġizċ f'mar qalb ix-xjaten għal dejjem żġem, Din l-ewwel dahxa l1 hs Dan Frame fl-spestelut tieghu, Wktċa juhseb li hefus. tdimbu iima kulhadd jiba:' bill-infera jekk mhux ghull-Lihabba t'Alla kħall-imħabba tieghi nnifsu, Tama Dr Genzara f'xifer il-mewt mu weriex bisa' tal-qilla t'Alla, Kax serju u ikrah,haseb Dun Fronm bejnu W bejn ruhu 4 l-ghada fil- ddiess kiellu jpatti bit-telb għal dan it-tknsbir 1 Alls, ma 08 qutax qalbu, 7 ekk jew hekk iċegħlu jqerr—jamhmel paċi mal-Asllieq biex m-ta jidhol fid-dinja tal-erwieh ma jsibx rahu ma dewk li jrhasam snienhom bl-uġish u l-għadsb u jisthu ĠESEWAUEI gha ll-sawwrithom mil-ġuf li welidhom, ''Dr Geazaxs ħijs,li ma kienx il-ġid tar-ruh tiegħek ms kontx negrhed AIĦTI ttakkemu Allu,hemm ġenna,imwa bemm infera ukell, Halli tigħfi 1-GħkAF mifa ruhek tiaf fil-post il-wiened jew fl-ieher; jekk tqerr u tindem jàkk mhux il-ġenna mil-ewwel fil-Purketerja sa għadd 33 LXXXIII 169 fi iekk taa l-Iafera,c; ħemln għolik,Nirfen u tbatija 11 dwahhax vi faik li mehhas ms jistax jisthajjel u ġidimms bis-sohhu tieghu N fid-dinja bies ma-għindux hils jbsti;Dr Gonzaga ċib quddiem għajns a li inti ser tibda tkun taf don bl-esperjenza tiegħek minn hawn u ftit hin ieħer,U ieli f'mehhek li fid-dinja l-ekra mu ssibx ieher, bhall li jitelbek tindem, Il-kontijiet ikunu megħluqa,Jibqa' jsir il- ħiss ss l-inqas tlitt ħabbiet, ' ''Iaqerr meta mfieqi' wieġeb Dr Genzara fil-qaqt li ġismu nġibed b'weġgha kbira,Dan FPaas hsseb 11 meselu qelbu, Qam bil-wieqfa mina fejn kien,sejjah lil Dr Muscat li kien twarrab mal-folla biex iħalluh fil-liberta,fissirlu li Dr Gonzaga ma riedx iqerr u it fl-aħħar kien wieshdu li jqerr 19 Jflequ li għulieġehekk kien s sbalisu tal-kexjenza taghhom 11 jċamluh jifhem ll ms kienx hemm tama ta' hujja,Dr Qamcat f'sehem, tbaxxa fuq il-ħsbib tisssu Dr Qonzama u bil-hlenwa lums mimgħajr uw hellielu dabbji f'resu qallu li ms kellux smien wisq x'jgħix a l-uhjur iqerr u ġughkun 170 Leħen il-Malti Dr Gonzama baqs' iebes u fl-aħnar imdejjaq dar fuq Dan Frans u Ba 'Teja tuf 11 hem inferaT''qalla bil-Mażra'Halliai. l rridx 1aqepp, U ekk dok 11 snidsla hi minnu nissemraja, Il-ħajja H mext ġe kienet infera, L-aqwa tkompli l-buha l-ohra, 'U siket fil-waqt li fetah halqa mdemsen Apr nnifs ser Żenwaia; L-aħbar li DroOemziiġa' klea kożsa l-qassis minn fejnu għalkemm qelulu it- kien fl-ahhar ta' hajjtu Xxierdet u l-erwlon it-tajbu tkexkxu, Mslli xierdet ix-xmisha li Dr Genzara qa Pisdx iqerr bżew il-kometi € xi hedd qal WHakk il-ħajja hekx il-mest' a ħuddieher'il-Kjja hnxina bhal xibka 11 ghasfur jithabbel fiha,Mhux lu kem tenroġ-minr hu lanqan ki tkun trid', Wil-komnent wl- Bkondin kibru seta mara li kulhadd kien dBf'l1 mhix ta' Dr Genzuma qasmet il-fellu g telqet tiġri Eħal hdejh, Kienet tfsala taxi hamsa fħexria, barranija, liebsa ilbies li'kien kari li bi urtistim,Kient Uarer sa,helwa ħafna mill-miżx artista ġal- ċnbart,i1 hafna kienu jufuhs tpeżġi im' Dw Ganzaza fil-kufo Prenier, ''Erik care,obi ti ha fatte del male) suare uie,,..11 tus bel vius renre l-perikiw taż-Saqliq, għadd 33 LXXXIII 171 f Dr Brik rehm idejn f'idejha,mhujnejh ċassi f'sħajnejna j , karba W ehra ċart ''Plepa l pi-ftari obe ġi l-llaġerien l kienet ser tknn il-htija tat-telfica tieghu fl-ahhar ta' (ħajtu, x'ahud kienu ser jagħmlu għalih: ma ma sdahleż il-pulizija,arrbet MIL --Ungeriaz minu fejnu, ferrxet is-nies, ' It-tabib Msost hares lejn l-arloġġ u del his appik biex tusal l-ambulam qwlighax bil-kom ma nesshiex ġġ waslet, Isma ftit imlamti mara lahqe l-anbulanza,erbsha uinu ness qabda fil- klia li malli dsqalquh laxtehet shul mejjet donnu tab hass hasin, 4 Fikkbal ġewws, Huma 2 jduħhlub L-VRENBI4U qabdet tibki w tixxenja trid Le ullubl Il-pulizija kellhom japaw il-fersa faqha biex ma jħ: 172 Leħen il-Malti taxtehet firqu u daqskemm thaħtitilhem harċet mian taht iadkewii hwejjiġbs Fqaq imqastrie biejjessi ta l Veta wanlu qadħlem id-dar tal-avukat l-istemx erbgża mla: nies Pefghuh shaxi ,X1 tisdi hubbat bil-qsjla fuq il-bieb u lehem Mar, mara ms taf xejn b'din ix-xems aotams' jghajjet'Wenel il-£0lontem Issa wara li mar feja ried ġej fejn martu,Wasnl il-gulumten,,,t fet il-bieb imghħaddba kif kienet ifebsa herlf bla-aleht sew. Imma malli rat lil sewġis ghaxi fuq l-ideja,imċappas bid-demm, idejh mitluqa f'dak l-ilbies mis-sura ġċiblek hniena,mhuttiet khajmejha, PA t gia law ii tterrxak 4 dahlet tiġri tinki mwerwra donnha miċm'inss ok f Klamar naf A si L kd RE 15 ġe AP b hek lez k- taj tiġet $ 23 top EA a għadd 33 LXXXIII 173 (ċ- kVILLWA) sen b Żje KORRISPONDENZA VARJA £(a bia L-Ewwel Kapitlu ta' rumanz mibdi fl-1940 li baqa' ma nkitibx. Prof. A.S. Tritton — Ittra 1it-T.O.M. dwar il-Librerija t'Ghawdex — Principal Ifor Leħenil-Malti