Iskri ki £ 5 Be AszzzA e mad ibu ġi dida isemmi—i-dekumenti-eħra i—kuwa—ma MA fa—asibt—xi—ittra—H l-kittieb—semm: aqeda—biha—nikghajr—Ha jesa l a ssirx—1inaha,—għax-kienet-imsemmija il-Iekri — iakdetal Iil : tqarx-H—i-ritta—-tagħmilhaagħha- Għal-kelik dil: it-tismije tista' i G kol Bar d ira fekk hi ia ki , iemeiaa Arċ ' Sl Dawn il-qisien u eħrajn bħalhom tisteħu 3) : ; kbira. kif id-daqqa—sabiex—ahotih—kal-HixkilHi jista'-jinsab-bejn l-lskei jen IL-BAĦAR TA' TABARIJA Dan il-magħqad ta' ilma, fil-Palesti- na, jgħidulu baħar; imma li kieku kien fl-Ewropa, kienu jgħidulu għadira. Għax qiegħed f'nofs l-art, u ma jinfed għal imkien. Imma għad li hu għadi- ra, aħna, hawn, sa ngħidulu baħar, bħal ma jgħidulu n-nies ta' dik l-art. Bħal ma jingħad li Malta għandha għamla ta' ħuta, b'denbha l-Aħrax tal- Mellieħa u ħalqha Bir-Żebbuġa u Mar- sa-Xrokk, hekk ukoll il-Baħar ta' Ta- barija għandu għamla ta' pala tal-baj- tar, dejqa min-naħa t'isfel u wiesgħa min-naħa ta' fuq. It-tul ta' dal-baħar hu erbatax-il mil u l-wisa' tiegħu, sitta. Il-firxa tiegħu, jew ''area'', hija ta' mija u tnax-il mil. Jiġifieri fih erba- tax-il mil imrebba' (jew ''kwadru'') ak- tar minn. Malta, għax Malta fiha firxa ta' xi ħaġa fuq il-ħamsa u disgħin mil. Il-Baħar ta' Tabarija qiegħed ġewwa ħofra, imdawwar bl-iġbla. In-naħa tàx- Xerq, jew tlugħ ix-xemx, kollu rdumi- jiet, mill-iġbla għal ġewwa l-baħar, għal hekk dik in-naħa ma hemmx irħu- la. In-naħa tal-Għarb, jew inżul ix- xemx hemm l-iġbla wkoll, imma fuq xifer il-baħar hemm setah ta' art, twil u wati li fuqu mibnija belt kbira ġmiel- ha, jgħidulha Tabarija (li minnha l- baħar ħa l-isem) u ħafna rħula żgħar. In-naħa ta' fuq, fix-Xmiel jew Nord hemm żewġ wetgħat li fihom raba sa- biħ, ħaxix u siġar u ilma ġieri. Waħda, fl-antik kienu jgħidulha Ġenna-Sar (il- ġenna jew ġnien tas-sid) u issa jgħidul- ha Għowejr, u l-oħra jgħidulha l-Bat- ħa (il-bitħa). Hemm wetgħa 'oħra żgħira n-naħa t'isfel tal-baħar, fejn ix- xmara tal-Ġordan toħroġ mill-għadira. Din jgħidulha s-Semaħ. Dan il-baħar timlieh bl-ilma u żom- mu dejjem mimli x-xmara tal-Ġordan, li min-naħa l-waħda tidħol fih u min- naħa l-oħra toħroġ minnu. L-ilma tiegħu huwa ilma ħelu. Tajjeb għat- tisqija u tajjeb għax-xorb ukoll imma ftit imdardar bit-trab. Fih jitrabba ħut ta' kemm-il xorta u s-sajjieda jaqbdu minnu bix-xbiek, minn fuq ix-xtut u minn fuq id-dgħajjes, u jbiegħuh għal ikel. Dari, fi żmien Ġesi, kienu jmell- ħuh ukoll, imma l-lum:ma nafx għad- homx. Dgħajjes u sajjieda fuq Il-belt il-kbira, Tabarija, kien bnieha Erodi Antipa, dak li qata' ras' San Ġwann. Bnieha fis-sena 21 A.D., jiġi- fieri meta kien fl-aqwa ta' żogħżitu sidna Ġest Kristu. 'Semmieha 'Ti- beria'', għall-Imperatur ta' Ruma Ti- berju, biex iżiegħel bih, għax kien irid minnu. Fejn bena lilha, qabel, kien hemm raħal żgħir jismu Raqqa. Għall- ewwel il-Lhud ma riedux imorru jgħammru fiha, għax huma u jsejsuha nqalgħu raxxa oqbra, u l-Liġi tal-Lhud tgħid li art bl-oqbra hija art imniġġsa, u fiha ma għandhomx jgħammru nies. Imma wara żmien qagħdu għaliha u marru joqogħdu hemm. Qabel il-gwer- ra li għaddiet kien. fiha nies 7,500, li ħamest-elef (5,000) minnhom. kienu Lhud. Issa fiha 10,000 ruħ, tista' tgħid kollha: Lhud, għax. ma hemmx għajr għadd żgħir ħafna t'Insara. Ġewwa Tabarija hemm knisja qadima, għamla ta' dgħajsa: Kienu bnewha s- Salibin u' wara ħaduha l-Misilmin u għamluha tagħhom. Wara, kisbuha l- Franġiskani u għamluha knisja mill- ġdid. Meta toħroġ minn Tabarija u tibqa' tiela' 'l fuq, issib raħal żgħir jgħidulu il-Baħar ta' Tabarija. l-Meġdel. Raħal tal-isem, għax ma fih ħlief x'erba griebeġ u x'erba' siġriet tal-palm. Hemm jgħidu li kien il-paj- jiż ta' Marija l-Madalena (jew Magda- lena) dik il-mara l-midinba, li tissemma fl-Evanġelju. Jien, ngħid għalija, din ma nemminhiex. Aktar nemmen li l- laqam. tas-sew ta' dik il-mara kien Ma- rija l-''Midliela'', jiġifieri: Marija ''ta' xagħrha twil'. Għax ''dliel', jew ''da- laf', xagħar twil ifisser. Għal hekk dil-mara, kif miktub fl-Evanġelju (Lu- qa VII, 36-48) wara li ħaslet riġlejn Ġest: bi dmugħ għajnejha mesħithom- lu b'xagħrha. U t-tradizzjoni ta' dan għadha miexja, għal hekk fix-xbieħat, lil Marija l-Midliela narawha b'rasha taħt riġlejn Ġesti msallab, b'xagħrha twil-twil, mixħut wara daħarha. 'Il fuq aktar hemm biċċa mill-wet- għa tal-Ghowejr, kollha siġar u ħaxix, jgħidulha t-Tabga. Dan l-isem huwa t-taħsira ta' kelmtejn Griegi: ''Hepta- pegon'', isem maqlub mil-Lhudi, li kie- nu jgħidulha Bir-Sebgħa, jiġifieri s- ''seba bjar'. Wara t-Tabga jiġi Ka- far-Naħum, li issa ħerba waħda, u li s- Il-knisja tal-Bejatitudni qrib il-Baħar ta' Tabarija. sinagoga tiegħu ktibna fuqha fil-ħarġa ta' qabel din (Ott-Diċ., 1658) u għal hekk ma noqogħdux insemmuha l-lum ukoll. Ftit aktar 'il hemm, tinsab ħerba ta' raħal iehor jgħidulu Kerża. Dak kien ir-raħal ta' Korżajn, li seħtu Ġesu ma' Kafar-Naħum u Bet-Sajda (ara san Mattew k. XI v. 21). F'Kerża wkoll għadha iidher sewwa l-ħerba tas-sina- goga li fiha kien imur jgħallem Ġest nhar ta' Sibt. Wara Kafar-Naħum, bejn Kerża u t- Tabga, hemm għolja; 495 pied ogħla minn wiċċ l-għadira, li jgħidulha tal- ħalq ix-xmara tal-Ġordan, Dari kienu jaħsbu li hemm fuq Ġesti għamel it-Taħdita l- Kbira, l-'official speech'' tiegħu bħala Messija, kif imsemmi fl-Evanġelju ta' San Mattew kk. Hemm fuq it-Taljani bnew knisja sabiħa bi tmien imniekeb, tifkira tat-Tmien Be- jatitudni, u Lukanda ħelwa zokkor, fejn min ikun irid, jista' jgħaddi x'er- bat ijiem. Imma l-imkien sew fejn Ġe- st tħaddet it-Taħdita l-Kbira, sabuh ftit ilu l-Franġiskani, m'hux fuq ''il- għolja'', imma fuq ''id-djul' tal-għol- ja. Hemm fil-kitbiet tal-Insara l-qod- ma jissemma li kien hemm knisja u l- Franġiskani, fis-sena 1935 sabu s nl tagħha, u xtraw l-art ta' ma' dwarha u reġgħu bnewha. Għad hemm saħan- sitra l-blata ċatta li fuqha Ġesi Hu u jitkellem qagħad bil-qegħdal K'il-Bam- bin irid, 'il quddiem inġibu r-ritratt tagħha f'dan il-Qari, ħalli tarawh in- tom ukoll. F'dil-kitba ma semmejniex lil Bet- Sajda. Ma semmenihiex, għax dil-belt żgħira jew raħal, ma nafux sewwa fejn kien, ara kemm inqered għal kollox. Hemm min igħid li kien bejn il-Megdel u t-Tabga, fejn issa jgħidulu Ħan- Minja u hemm min igħid li kien fuq fejn tidħol Xi darba niktbu xi f'Baħar Tabarija. ħaġa fuq dan. Fuq il-Baħar ta' Tabarija jkun hemm ħafna dgħajjes, kbar, donnhom id-dgħajjes t'Għawdex, jimxu bl-imqa- def u bil-qlugħ. Imma dawna jkunu maħmuġin u bla miżbugħa. San Pie- tru kellu dgħajsa bħal dawn, u ma kienx għajr iġorr lil-Ġesti u lill-sħabu l-Appostli fiha, min-naħa għall-oħra tal-Baħar. U darba Ġesti għamel taħ- dita sabiħa minn fuqha, lil ġemgħa ta' nies li qagħdu bil-qegħda fuq ix-xatt. Fuq dik id-dgħajsa wkoll kienu l-Ap- postli bil-lejl meta Ġesti mar laħaqlifom miexi fuq l-ilma, f'Baħar Tabarija, dan igiħd fuq dan il-Baħar, u fuq il-belt li li qegħdin insemmu hawnhekk. tatu isimha, u fuq ir-rħula u l-iġbla ta' Hekk, mela, dorna dawra ħafifa, bil- .ma' dwaru. ' Dan k'Alla jrid nagħmluh għaġla u bil-ħsieb, mal-Baħar ta' Ta- 'il quddiem. barija, u rajna ftit kif inhu u kemm Hemm wisq aktar x'wieħed : BEN-JEĦUŻA Daħla fil-Baħar ta' Tabarija, ii aktarx fiha Sidna Ċesu Kristu qagħad jgħallem bit-tixbihat, minn fuq id-dgħajsa ta' San Pietru, lin-nies li kisnu bil-qegħda fix-xatt. — hena għar żehir MaghkH knisja; FabhaHejn il-Masat—ir-kienet qegħda donni l-għar-tal-Mensijaal-Malta4 tradda lil-Bambin,-rimdud-l—ħdanha, get iċ ż ĠVAEBT Faq jA AJARA inn-bieb-il Mirjarin-għaġdell-Ej- ea SF Mill-qetċar ja taf siHiL. iit-ħabbrad-Erat-ki bieni-żgħarHe Bet bahhem. il-blat H minti-magħ Aċa—ta- ġifterid-ħitan—1 ——-aqab- 4 tal-blat-tal-għar, ħwdd-ma770j8£ ħekk-ukoll1i-nies-ta-Betlehemt)għida ma-jista1jitħadha,H-a-nisa—ta-Betic-