Ts-rapuizzznnza Il-Qabar i ga l Ta' Sidna Ġesu Kristu Kif inhu l-lum F'nois ir-Rotunda Mibnija mill-Imperatur Kostantinu k ż fu iu Id-Disa' Sena OTTUBRU - DIĊEMBRU, 1963 Għadd 4 L-ART IMQADDSA QARI LI JOĦROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Mitbugħ għand ''Giov. LEHEN ki L-ART IMQADDSA QARI MAĦRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU Id-Disa' Sena OTTUBRU - DIĊEMBRU, 1963 Għadd 4 X'FIH DAN IL-GĦADD Kvrie Eleison, Mulej, Ħnienal (Id-Direzzjoni) ae fa dis e kk 97 Is-Sinagogi tal-Lhud (P.P. Savdon) … a ia ke Żiżd: gi iż 98 Dawra mal-Art Imqaddsa (Dun Karm Sant) KOL e ġia kat pos 200: Disa' Xhur fis-Salt (Elsie) Ea ma ke rea a a BeAVO TR L0g Il-Qima tal-Mejtin f'Ċipru (P. Ubertinu Berti, O.F.M.) … tal fol six OTT Ħrejjef tal-Patrijiet (Fra. Be ja a Tard Bi Ħsiebek tagħmel Presepjuż (Jusef Da'ud Imbarak) … a e ssuzi Is-Sorijiet Maltin li hemm Nazaret (Hanna l-Malti)… We) BA saz A Is-Seba' Tarġiet tas-Sema (P. Bellarminu Bagatti, O.F.M.) l. sġi f ia Iż-Żwieġ fi żmien il-Bibbja (P. Federiku Raurell O.F.M. Cap.) … ia mo ej San Maron (P. Ewġenju Hoade, O.F.M.) e dia $, kal ra 20:00 Il-Knisja Qopta Ortodossa (K D.M.) … a va ke e a sa 125 Aħbarijiet ta' l-Art Imqaddsa … SA ci S8 a A8, mi 2 sDI27 Direzzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Terra Santa. Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, il-Belt, KXRIE, ELEISONI MULEJ, HNIENA l Qatt mort smajt quddiesa tal-qassisin Ortodossi: Kieku mort, l-ak- tar li kont tàra duħħdn ta' bħir, tiela' minn mabħriet tal-fidda bil-ġlie- ġel, imwejjra dali 'l-hawn u 'l hemm; u l-aktar li kont tisma' t-talba, qadima u qasira, imtennija għadd kbir ta' dràbi: Kurie Eleison; Kurie, Eleison l: Kurie Eleison li bil-Milti tfisser: Mulej, Ħniena; Mulej, Ħnie- na; Mulej Ħnienal Din it-talba, Kurie, Eleison; Mulej, Ħniena, kienet it-talba l-maħ- biiba tal-Insara 'tal-ewwel iżmna; megħdda bil- lejl u bi nhar, fid-dar, fil-knisja u kull imkien. Bħal ma Ġesà, fuq l-art, għallem l-isbaħ u l-aq- wa talba lill-Ivirka tiegħu, it-talba tal-Missierna, hekk ukoll l-Insàra, l-egħliema ta' Ġest, ħarġu minn moħhom u minn qalbhom l-isbaħ u l-aħ- jar talba li setgħu jaħsbu, Kwurie, Eleison; Mulej, Ħniena, li kienet taq- bel mal-qagħda tal-ħal tagħhom fuq l-art. Għaliex l-ewwel Insàra, dawk li san Pawl kien isejjħilhom ''Qad- disin' (Ittra lir-Rumin, I, 7, etċ). u ''Għemajjar ta' ruħ il-Qodos' (I Koriniin, VI, 19) ħatru minn rajhom it-talba. għal ħniena' Għaliex ma talbux 'l Alla, Sid ta' kollox, li jagħtihom deheb u fidda, ġmiel u saħ- ħa, għerf u miel£ Għaliex talbu minn għandu biss il-ħniena, bħal min ikun sa jegħreq, u jfilob lil xi ħadd li jiġbdu 'l fuq u jeħelsu mill-mewt $ Għax l-imsejken Bin-Adam, ebda jedd m'għandu m'Alla ħlief il-jedd li jitlob il-ħniena. Jitwieled bid-dniib tan-nisel, li ħtija tiegħu, hekk kif jibda jikber u jifhem xi ħaġa, jibda wkoll iħoss fih il-għira u l-mibgħeda. Miġbud għad-dnub minn naħa, u mitfugħ għad-dnub minn l-oħra, li jekk ma tkunx il-ħniena t'Alla li tgħinu u żżommu, m'huw għajr jitfixkel u jaqa'. 'Aktar ma jikber aktar jiżdied id-dejn tiegħu m'Alla, u aktar jeħ- tieġ il-ħniena minn għandu, għal maħfra tad-dnubiet tal-imgħoddi, u għal ħarsien minnhom għal li ġej. Mela, tas-sew qegħda tajjeb u taqbel ma'ħdl Bin Adam. f'din il-ħajja t-talba tal-Insara ewlenija: Kurie, Eleison: Mulej, Ħniena l U d-Din Nisrdni, minnu n-nifsu huwa d-Dim tal-midinbin niedma, għal hekk jeħtieġu l-ħniena, biew Alla ma jagħmelr. ħaqq minnhom. Ġesu stqarr aktar minn darba li hu ġie fid-dinża għal midinbin, biex ibid- dlu ħajjithom: Jien ma ġejtx ngħajjat lit-tajbin, imma 'l ħżiena, biex jagħmlu t-tewba'' (Matt. IX, 12; Mark, II, 17; Luqa, V, 81-82) ''Jien ġejt fid-dinja biex niġbor dak li kien qiegħed jirtema'' (Matt. XVIII, 11; Luqa XIX, 10). ''Morru fittxu n-nagħaġ il-mitlufa' (Matt. U tlieta, mis-sitt talbiet tal-Missierna, li għallem Ġest n-nifsu, huma tal- biet għal ħniena: Ħenn għalina, u ''Agħtina ħobżna… u aħfrilna dnu- bietna… u ddaħħalniex fit-tiġribl ''(Mdtt. 18; Luqa, XI,2,8). Għal hekk, bier tikkwalifika għal Nisrani, ma tridx tkun Farisew, imkabbar bi qdusitek, imma trid tkiin midneb niedem, li qiegħed tagħ- mel: it-tewba; trid tkun wieħed li titlob ddli l-ħniena t'Alla, biex jaħfir- lek, u ma jitlobx minnek dak id-dejn li għandek miegħu, li ma' tistax troddlu. Jekk, mela, int Nisrani, idra int ukoll, bħall-Insara ewlenija, tenni, kull meta tista', b'fommok jew b'qalbek, id-dàr, il-knisja, barra kull imkien: Kurie, Eleison; Kurie, Eleison; Mulej, Ħniena; Mulej, Ħniena l ID-DIREZZJONI. IS-SINAGOGI TAL-LHUD Il-kelma Sinagoga, hi kelma ta' nisel Grieg u bħall-kelma Griega- Latina Ecclesia tfisser 'ġemgħa ta' nies', Iżda bħalma l-kelma Ecclesia -Knisja tfisser mhux biss 'ġemgħa ta' nies' imma wkoll 'il-post fejn jin- ġemgħu', hekk ukoll ġara lill-kel- ma. sinagoga, li illum tfisser il-post fejn jiltaqgħu l-Lhud għas-servizz reliġjuż tagħhom'. Il-kelma sinagoga bit-tifsira li għan- dha illum naqrawha bosta drabi fil- Aktar jista' jkun li huma ġejjin minn żmien l-eżilju, meta l-Lhud imbegħdin minn art- hom u bla tempju ħassew il-bżonn li jiltaqgħu f'xi post għat-talb u għat-tagħlim tal-liġi, Hu xinhu l-bidu tas-sinagogi hu qadim ħafna u jasal sa qabel Kristu, tant li S. Ġak- bu l-Appostlu ftit snin wara l-mewt ta' Kristu seta jgħid li l-kotba ta' Mosċ kienu sa minn żmenijiet qodma jinqraw fis-sinagogi (Atti 15, 21). Kif kienet. is-Sinagoga. tal-Lhud. tas- Seklu III; minn barra Vanġelu. Kristu darba daħal f'si- nagoga u fejjaq wieħed li kellu drie- għu iebes ma jitħarrekx (Matt., 12, 9). Kristu kien idur fil-Galilija u jgħallem fis-Sinagogi (Ma't. 4, 28; 9, 85; 18, 54; Mk. 1, 21; 8,1u oħrajn). Fis-sinagoga ta' Kafar- nahum Kristu wiegħed lilu nnifsu bħala ħobż tal-ħajja (Ġn. Meta u-kif bdew is-sinagogi ma nistgħux ngħidu. sewwa, Li huma ġejjin minn żmien Mosċ mhemm Għalhekk jidhrilna li joqrob lejn is- sewwa min jaħseb li s-sinagogi twiel- du fi żmien l-eżilju xi 500 sena qa- bel Kristu, Il-bini tas-sinagogi, Kif kienu mibnijin is-sinagogif Dan nafuh mill-fdalijiet mikxufin l-aktar dawn l-aħħar snin fil-Palestina u kull fejn kien hemm il-Lhud. Minn dawn il- fdalijiet jidher li s-Sinagoga kienet sala kbira xi 80 pied twila u 660 wiesgħa; bosta drabi inqas. Magħ- l-pitturi ha kien hemm. bini ieħor: bitħa li fiha kien ikun hemm l-ilma għall- ħasil tal-idejn; kamra għan-nisa; kamra għat-tagħlim tat-tfal jew skola; kamra għall-barranin. li jin- zertaw f'xi belt u ma jkollhomx fejn joqogħdu. Mal-ħitan tas-sala l-kbira, minn ġewwa kien hemm bankijiet tal-ħaġar biex joqogħdu bil-qiegħda fuqhom. F'ġenb wieħed kien hemm bħal armarju jew niċċa fejn jinżam- mu l-Kotba Mqaddsa mgħotti- jin b'purtiera u mkebbin ġo biċċa għażel, Fin-nofs hemm il-pulptu b'leġiju għall-ktieb imqaddes, Il- huma prova li s-sinagoga mibnija wara Kristu, għax fi żmien Kristu kienu kontra l-liġi. Ministri tas-sinagoga. Kull sina- goga kellha r-rajjes jew kap tagħha. Jajrus, li Kristu qajjimlu 'l-bintu mill-mewt, kien kap tas-sinagoga (Mk. 5, 85) Darba wieħed kap ta' si- nagoga ċanfar il-poplu għax kienu jġibu l-morda biex Kristu jfejjaqhom nhar ta' Sibt (Lq. Miegħu kien hemm il-Kunsill magħmul minn irġiel imdaħħlin fiż-żmien, u għal- hekk imsejjħin xjuħ, u magħrufin għall-għerf u t-tjieba tagħhom. Kif Kienet is-Sinagoga tal-Lhud tas-Seklu III; minn ġewwa bieb il-kbir tas-sinagoga kien ikun fil-ħajt li jħares lejn Ġerusalem, Is- sala l-kbira kienet tkun maqsuma fi tlieta bħal knejjes tagħna, l-korsija għar-rġiel, u ż-żewġ navati fil-ġnub għan-nisa. Din kienet aktarx il- għamla tal-bini tas-sinagogi, għal- kemm mhux kollha kellhom l-istess qjies u l-istess pjanta. Xi drabi l-bini kien ikun imżejjen b'ħafna tinqix u pittura. L-isbaħ pitturi jinsabu fis-sinagoga ta' Dura-Euro- pos mibnija f'nofs is-seklu 3 u li tagħha jiksu 100 metru kwadru mill-ħitan, Dawn. il-pitturi kellhom jagħtu sentenza għal dawk li jiksru l-liġi u jkun ħaqqhom kas- tig. Wieħed kellu l-uffiċju li jgħid it-talb. Ieħor, li nistgħu ngħidulu l-lettur, kien ifisser bi lsien il-poplu dak li kien jinqara bla ma jiftiehem bil-Lhudi; kien ikun hemm oħrajn biex jiġbru l-flus li kellhom jitqas- smu lill-foqra. Fl-aħħar is-seftur jew servjent li kien joħroġ il-Ktieb Im- qaddes min-niċċa u jnewwlu lill-qar- rej u jerġa jqiegħdu fejn kien, iżomm l-ordni, idoqq it-tromba, isawwtu l-ħatjin, Servizz. Sagrifiċċi ma kenux jis- tgħu jsiru barra mit-tempju; għal- hekk meta spiċċa t-tempju spiċċaw ukoll is-sargifiċċi, u s-sinagogi kienu jservu biss għat-talb u għat-tagħlim. Il-Lhud kienu obbligati jmorru s-sinagoga nhar ta' Sibt (il-Ħadd) u fil-festi, Ġranet oħra kien f'idejhom li jmorru jew ma jmorrux. Is-ser- vizz kien jibda bit-talb Xema (Is- ma, Israel) magħmula minn Dewt. 11, 13-21 u Num. Imbagħad kienu jingħadu ix- ġemone esre jew tmintax-il barka, talba magħmula minn tmintax-il talba żgħira. Wara, l-qari tal-Kot- ba Mqaddsa. Il-ktieb tal-Liġi kien imqassam f'154 qasma u kien jinqara fi żmien tliet snin, qasma kull nhar ta' Sibt. Wara l-Liġi kienet tinqara biċċa mill-profeti matul dan iż-żmien kollu. Billi l-poplu ma kienx jifhem aktar il-lingwa tal-Kotba Mqaddsa, kien ikun hemm wieħed li jfisser dak li jinqara bil-Lhudi, vers vers. Imba- għad kien isir diskors qasir li jħeġ- ġeġ 'il dawk li jkunu presenti biex iħarsu dejjem il-Liġi. Imbagħad tal- ba oħra u fl-aħħar tingħata l-barka kif tinqara f'Num. Jekk ikun hemm qassis, jaqraha hu t-tal- ba, jekk ma jkunx hemm, igħiduha l-koll flimkien, u jgħidu 'aħna' flok 'intom''. L-importanza tas-sinagogi fil-ħajja tal-Lhud hi bla qjies, Il-Lhudi Fi- lone kiteb: ''Xinhuma s-sinagogi ħlief skejjel ta' prudenza, qawwa, għerf, ġustizja, tjieba, qdusija u ta' kull virtuf'' Fl-ewwel snin wara Kristu s-sinagogi servew ħafna għat- tixrid tal-fidi f'Alla wieħed fost il- pagani. Bihom kien jinqeda S. Pawl biex iwassal l-aħbar it-tajba tal- Vanġelu lil-Lhud, u minnhom ħarġu l-awwel konversjonjijiet tal-Lhud għall-fidi ta' Kristu, Illum kull fejn hemm il-Lhud għandek issib is-sina- goga. tal-Lhud ta' Ruma, dak il-bini sa- biħ ħdejn ix-xmara Teveref Imqar hawn Malta l-Lhud għandhom is- sinagoga tagħhom il-Belt, bini żgħir li bil-kemm jingħaraf minn bini ie- ħor. Jalla s-sinagogi jibqgħu jservu dejjem biex iżommu ħajja fost il- Lhud il-fidi f'Alla Wieħed, l-ispirtu reliġjus tal-Liġi u jhejju l-Lhud biex jilqgħu l-kelma ta' Kristu li hi biss tista tiftħilhom il-bieb tas-salvaz- zjoni. DAWRA MAL-ART IMQADDS (Jorbot mal-aħħar Għadd) Ġebel Katrin. Il-għada fil-għodu ltqajna grupp biex nerħulha lejn Ġe- bel Katrin, fejn l-Anġli ħallew il- ġisem taż-santa Katarina, kif tgħid it-tradizzjoni. Qomna bikri, mal- 4,80; qaddisna, u trejjaqna b'biċċa ħobż u kafċ, u tlaqna bil-karozza. Għaddejna minn wesgħa kbira bejn il-muntanji, waħda minnhom Ġebel Safsaf, li kif jgħidu xi studjużi tal-lum, taħbat il-Muntanja tal-Liġi. Naturalment, il-Patrijiet Griegi jżom- mu jiebes li l-ġrajja ġrat fuq Ġebel Musa, kif tgħid it-tradizzjoni qadi- ma, minn żmien l-ewwel snin tal- knisja mqaddsa — ilwejna lejn ix- xellug, u sibna ruħna f'tarf ta' wied, bejn żewġt iġbla, li jwaħħxuk bil- għoli tagħhom, u blathom, iswed faħma. Imma il-istess ħin, dehra ta' ġmiel u kobor liema bħalhom. Hawn sibna l-Għarab jistennewna bl-iġmla, ħalli jwassluna rekbin fuq. il-Ġebel ta' santa Katarina. ċċ nissuazii r ħ na f'żewġ gruppi: tlieta u tlieta, grupp jimxi u grupp jirkeb. Jiena messni mat-tieni grupp, li kellu jibda jimxi, u mbagħad, f'nofs triq jirkeb. Il-mixja twila, imma t-telgħa kellha medda ġmielha, għal hekk ma tgħaj- jikx. Aktar ma bdejna nersqu lejn il-Ġebel, aktar il-wied beda jidlam, jiswied, u jidwi mal-iċken ħoss. Dan il-blat, fejn kien bli jagħti fil-griż, u fejn kien iswed għal kollox; kull tant jitfi fir-roża ħamràni. Imxejna b'pass meqjus, u bejn kelma u oħra bi ftit ħaxix li jsib bejn blata u oħra tax-xagħri. Dawn il-kwalitajiet jagħ- mluh bhima ta' għajnuna kbira għal Għarab, biex jiġru min-naħa għall- oħra tad-deżert. Bis-saħħa tiegħu jistgħu jivvjaġġaw għal jiem u ġim- għat sħaħ bla waqfien. U barra milli l-ġemel jaqdihom għas-safar, il-Għa- rab isibu fih ħażna ta' laħam u ħalib. Issa kellna aħna wkoll nirkbu fuq ġemell Il-Għarbi għajjat għajta, u l-iġmla, daqs kemm kieku kien għat- ġE Sinaj (l-Eġittu). L-iġbla li fuqhom jinsab il-Monasteru ta' Santa Katarina. Quddiem jidher ftit mid-deżert 'żar-ramel-u 'l-hawn u 'l-hemm xi għolliqa t-triq ma rajnihiex, Ħlief leħenna, u l-għajta tal-Għarab biex isuqu l-iġ- mla, ma kontx tisma', F'nofs it-triq, bdilna. Sħabna ta' fuq l-iġmla, niżlu, biex tlajna nirkbu ;aħna. Qatt ma kont. irkibt fuq ġe- mel, anqas biss kont rajtu ħlief fiż- Zoo u fl-istampi. Il-ġemel hu an- nimal tad-deżert, għandu sabar bla tmiem. Jaħmel il-għatx u jgħaddi silhom molla, it-tlieta niżlu fl-art, fuq riġlejhom milwijja taħt żaqq- hom. Kull wieħed minna tala, bil- qegħda fuq il-ħotba tal-ġemel li kien imissu; u f'daqqa waħda, hemm aranal Maqtugħin mill-art, fuq da- har il-ġemell Tħossok qiegħed fuq tronn; u ta' bil-ħaqq: il-ġemel, fil- l-ieħor, bil-lajma l-lajma, bla ġiri xej, b'rasu merfugħa u geddumu ppuntat 'il fuq, tistħajlu s-sultan tax- xagħri. U m'hux ta' b'xej; għax li ma kienx hu, kieku ftit u xej nafu fuq dawk l-inħawi. Bdejna mexjin. it-triq minn hawn 'il fuq bdiet tieħu xejra oħra. Ħa- det is-sura ta' żigżag u djieqet, u bdiet isserrep bejn ħafna qċaċet żgħar, u l-ġemel dejjem miexi dritt. Malli jintebah b'xi għolliqa ħadra, tarah jieqaf, jieħu n-nifs, ijniżżel rasu fl-art, u jiblagħha, bħalli kieku kienet biċċa lbieba tal-ħobż. Aktar ma nogħlew, aktar id-dehra tisbieħ, u titwessa' fix-xefaq, u titbiddel fil- lewn tal-blat, U hekk bqajna sejrin sa kemm fil-għaxra neqsin kwart, ward xi tlet siegħat mixi, naslu fuq il-quċċata fejn sibna l-Patri jisten- niena, (Dan, aktar imdorri minna, wasal qabilna. Fetah il-kappella ta' santa Katarina li tfakkar il-post fejn kienu sabuha, u daħħalna naraw x'hemm. Kienet xorta waħda bħal knisja ta' fuq Sinaj: kappella żgħi- Ta, bl-artal, u xi mużajk 'l hawn u '1 hemm. Għana wisq ma hawnx hawnekk, Ġebel Katrin fih żewġ qċaċet, quċ- ċata ftit ogħla mill-oħra. Mill-ogħla waħda, tista' tgħid jidhru l-muntanji ewlenin tal-iġbla ta' Sinaj: Ġebel Musa, Ġebel Safsaf, u sniesel sħaħ ta' iġbla mad-dwar kollha. Il-bo- għod il-bogħod, jidhru, fuq naħa l-waħda l-Golf ta' Għaqba u n-naħa l-oħra l-Golf tas-Swejz. : F'nofs inhar kilna biċċa ħobż u rġajna lura. Din id-darba il-Għarab għamlu waħda minn tagħhom u ħal- lewna weħedna: telqu lura bl-iġ- mla b'kollox. Kellna bħal ħmir ner- ħulha 'l isfel bil-mixi. Iżda ma ddej- jaqniex wisq; l-ewwel nett għaliex hekk stajna nitgħaxxqu aħjar b'dik ' id-dehra tal-għaġeb, tal-ħolqien, u t-tieni, għax kif jgħid il-Malti, għan- niżla kull qaddis ijgħin. Imxi u ġib lil min jimxi; kelma mmn hemm u kelma minn hawn, meta m'hux xi tinbixa wkoll, fl-aħħar wasalna f'qiegħ il-wied, minn triq oħra. Hawn sibna ġnien kollu frott, ħxejjex u palm. Wara mixja f'xemx bħal dik, tħossok inxift għal kollox; u meta ssib ruħek fi ġnejna bħal din, b'vas- ka ilma frisk fin-nofs, tieħu r-ruħ malajr. Il-Patri kien jistenniena hemm, u l-Għarab ta' malajr ġebul- na nixorbu u xi ftit frott. Wara waqfa ta' xi nofs siegħa, jew tliet kwarti, tlaqna, biex naslu l-post fejn kellhom jistennewna l-karozzi fejn kienu ħallewna fil-għodu, Hawn sibna lix-xufiera jistennew, u magħhom wieħed minn sjied l-iġ- mla, bil-ġemel, Meta saqsejnieh għa- liex kienu telqu, ġieb skuża fuq-fuq u f'daqqa għajjat għajta u tar bil- ġemel b'kollox, Dawn l-iġmla, daqs kemm għandhom sabar biex jimxu bil-lajma, hekk u xejn anqas jiġru meta jridu huma: F'xi l-ħam- sa ta' wara nofs inhar wasalna l-Mo- nasteru, għall-ikla sħiħa u raqda sewwa. Lejn il-Kajr. Fil-għodu rġajna qomna bikri — fl-erbgħa — u hemm tqum sgur, għax il-qniepen u ċ-ċuq- lajta tal-Monasteru jsejħu l-Patrijiet għal kor: minn qabel is-sebħ biċċa sewwa. Għal xi l-ħamsa rkibna l-karozzi u rħejnielha lejn il-Kajr. Biddilna xi ftit it-triq biex għaddejna naraw għadd kbir ta' skrizzjonijiet Nabatej f'Wadi Mukàttab, fis-Sinaj, u għad- dejna wkoll mill-Wadi tal-Qeniti. Mat-triq is-sħana u n-nixfa ta' dari. Ix-xemx tħeddlek u d-daqq Għarbi fuq ir-radju tal-karozza jraqqdek ak- 'L hemm u 'l hawn kont tilmah xi ġemel jew tnejn mgħobbija b'xi nisa, misturin bl-istar tagħhom. Wasalna l-Kajr (fis-7,80 ta' fil- għaxija, mifluġin għall-aħħar; iżda b'dana kollu ħadna pjaċir bl-es- perjenza l-ġdida, u rajna u mes- sejna b'idejna x'sagrifiċċju talab Alla mill-poplu tiegħu qabel ma daħ- ħlu fl-art imwegħda. U dan' kollu, kif ijgħallimna san Pawl, sar b'tix- biha u tagħlima biex nitgħallmu li jekk irridu nirbħu s-saltna tas-sema, imwegħda lil poplu l-ġdid t'Alla, li hu aħna l-Insara, miġbura fil-Knisja tiegħu, irridu wkoll ngħaddu mid- deżert imwiegħer ta' din il-ħajja kol- lha ħotob, għolliq u nxief, sa kemm ma nsibux l-Ilma tal-Ħajja fis-sema, l-OASI li ma tintemm qatt, fejn hemm il-Mistrieħ u d-Dawl u l-Faraġ. (Jaqbad mal-għadd 8 u jgħalaq). Issa ngħidu xi ħaġa fuq: It-Talb għax-Xita, Fir-rebbiegħa tas-sena 1928, meta jiena kont is-Salt, fuq il-Palestina u t-Transġordanja. ftit għamlet xita. Għal hekk ħareġ amar mill-Ħakem ta' Għamman, li f'jum imgħajjen, kull ħadd kellu jitlob għax-xita. It-talb kellu jsir minn kull ħadd fil-knejjes tal-Insara u l-Ġegħmat tal-Misilmin, u wkoll mir-rġiel u t-tfal subjien fil- beraħ fuq għolja, fuq ir-riħ tal-wied, li fih hemm il-għejjun tal-ilma ġieri, li jgħidulu l-Basatin. Dik inhar it-tfal inġabru bħal dari fil-bitħa tad-Dejr, imma ma għamil- niex skola. Għal xi d-disgħa ta' fil- għodu għaddew il-Misilmin bl-isten- dard tagħhom tal-ħarir aħdar bil- kliem tal-Qoran miktub fuqu, u għadd kbir ta' rġiel u subjien miegħu. Wara naqra tlaqna aħna wkoll; Dun Ver- gani u Dun Longo quddiem, għadd ta' rġiel Latini, tal-Parroċċa, waraj- hom, u wara dawn it-tfal subjien tal- iskola u aħna. Aħna ma kellna xej magħna, għax stendardi fil-knisja Latina ma hemmx, u hemmekk ma tistax toħroġ bis-salib, waqt li l-Misil- min kellhom l-istendard tagħhom bin- nofs qamar u l-kliem tal-Qoran. Kon- na mexjin qajl-qajl u ngħidu r-Ruż- arju, Tlajna fuq il-għolja u nsibu li hemm. kienu sebquna ħafna nies: Griegi Ortodossi bin-nies) tal-Paroċ- ċa tagħhom; il-kuràt Grieg Kat- tolku bin-nies tiegħu kien hemm ukoll (kien għiejed jagħmel bħal priedka meta wasalna aħna). Il-Protestanti wkoll kienu hemm; kull xorta ta' nies għalihom. Kien hemm ġemgħa kbira ta' Misilmin, fosthom kien hemm (qegħdin bil-qegħda fl-art) kemm il- dawra ta' rġiel xjuħ, ixejjru rashom u sidirhom il-quddiem, u jgħidu: €Istahjfer, Alla l-Għażim. Istahfer, Alla l-Għazim. Istahfer, Alla l-Għa- zim, u ħames ġemgħat żgħar u mdaq- qsin tal-Insara: aħna ngħidu r-Ru- żarju;. il-qassis Grieg Kattolku jip- priedka, u l-Ortodossi u l-Protestanti jkantaw. Hi x'inhi kienet dehra sabiħa (għad li għajb għall-Insara li jkunu maqsumin. f'ħames taqsimiet f'naqra ta' pajjiż, waqt li l-Misilmin magħqudin għaqda waħda); għax, Misilmin u Nsara kienu jistqarru b'egħmilhom it-twemmin tagħhom fis-setgħa u l-ħniena t'Alla Wieħed. U mwara ftit tas-sew għamlet ix- Ma għamletx ħafna; kemm- kemm jilhqu l-uċuħ, biex jimlew il- qamħ u d-dora u l-għadds u l-kirsen- na, u jaslu għal ħsad. Ħelwa hi l-Ġrajja ta' Lahhdm, li fi ftit ġranet sar qassisl Hawn Malta, biex wieħed iqaddes, jiġifieri jsir Patri jew qassis, irid idum jistudja xi tnaxer sena. Imma fis-Salt, meta kont hemm jien, wie- ħed raġel miżżewweġ u għandu t-'fal, bil-ħanut tal-laħam, biex sar qassis Grieg-Ortodoss, dam jistudja qisu, minn għoxrin ġurnata sa xahar l. Filli kien ibiegħ il-laħam, bħal tal-ħwienet l-oħra, u filli ħalla 'l ibnu l-kbir fil-ħanut, ibiegħ, u hu ma. de- herx aktar. In-nies qalu li kien mar jitgħallem għal qassis, fid-Dejr tal- Ħoġla, ħada x-xmara. tal-Ġurdan. Wara ftit jiem, ma nafx kemm sew- wa, imma m'hux aktar minn xahar, darba, wara: nofs inhar, kif Don Longo u jien konna ħerġin induru dawra, naraw ġemgħa nies. weqfin f'tarf it-telgħa li mill-Basatin tieħu għas-Salt. Saqsejna għal fejn kienu hemm, u qalulna li kienu jistennew il-qassis il-ġdid, dak li qabel kien ibiegħ il-laħam, U ġiet karozza, u n-nies bdew iċapċpu jdejhom, u ni- żel minnha l-laħħàm, liebes ta' qas- sis Grieg u n-nies daru miegħu je- ħdulu b'idu u jbusuh. U meta rajt hekk, għedt lil Don Longo: ''Għan- du jkun hawn, aktar hu ħafif tit- għallem għal qassis inkella titgħallem tagħmel ftiral' U tlaqna m'nn hemm. U l-Festa żal-Armeni, kemm jagħmluha sabiħ l Darba kienet festa tal-Armeni- Kattolki, u l-koka tad-Dejr, Omm- Nażàr, stednitna għandha, u morna daqs xej, Don Ġiuseppe Longo, l-Im- għallem Sagħid Xaħin, u jien, biex Tagħ'na ftit ħelu, qisu biskuttini, u bikkerin. Fil-bitħa tagħha kien hemm raġel, żewġha jew ħuha ma nafx, bil-qegħda fuq saqqu, għad-d e11, ħada bieb ta' kamra, bi flixkun għa- raq (bħal maskta) u tazza ma' ġen- bu, f'sakra ma jarax art, jgħid qa- tiegħ kliem bla sens, Din kienet il- festa għalih: jisker sakra. Imma min jisker ma jitħenniex bil-festa, għax anqas ikun jaf fejn jinsab. U darba morna għamilna Żjara lil qassis Protexant, dak li kien stied- nu Dun Ġubraiel, u bis-saħħa tiegħu xi Misilmin tas-Salt kienu kielu ti- ġieġal (ara ħarġa 2, din is-sena, 1963) Dan kien stedinna, u morna, Don Longo u aħna, t-tliet surmastri- jiet. Tagħna kikkra kafċ Għarbi u qagħadna nitħadd'u. Billi kien jaf li jien Malti, saqsieni qatiegħ mistoq- qsijiet fuq Malta; fost ħwejjeġ oħra xtaq jaf xi ħaġa fuq il-lsien' Malti. Talabni ngħidlu xi vers mill-Bibbja, jew xi strofa minn xi poċżija. Għe- dtlu s'rofa minn waħda mill-poċżijiet ta' Dun Karm, li għadni niftakar kienet din: Sliem għalik, ja xema, ja bidu Ta' kull hena tal-ħlejqiet ; Jekk int sbejħa, a'iżkun Alla, Illi qegħdek fis-smewwiet l u għoġbitu ħafna, u fehemha kollha mingħajr ma kien hemm għal fejn infissirhielu jien, għax il-kliem li fiha kollu jinsab fil-Għarbi, barra minn ' Ċjekk'', li ma nafx minn fejn ġib- nieha, Għax bil-Għarbi, fejn aħna ngħidu ''jekk'' huma jgħidu ''eża''. Kien hemm missier il-qassis- ukoll, raġel xiħ ta' xi sebgħin sena. U qa- lilna ħrafa fuq Malta, li jgħiduha l-Palestina. Qalilna li darba wieħed Mislem kien jinsab Malta u kien nhar il-Corpus, u kien hemm il-Purċissjoni bil-Qorbàn. In-nies kollha qagħdu għar-rkubtejhom hi: u għaddejja, barra minn dak il-Mislem, li baqa' bil-wieqfa. Qalulu n-nies: ''Oqgħod għar-rkubtejk, għax sa jgħaddi Bin għmel Żjara lis-Salt. U l-kurat tal- Insara Griegi-Kattolki stedinna biex immorru aħna wkoll, bit-tfal tal-is- kola, nsieħbu lill-Isqof, minn tarf il- belt sal-knisja. U ġew Is-Salt — Dehra ta' triq miż-żewġ toroq ewlenin tal- belt, u isfel, fil-lemin il-għajn tal-ilma Allal' u baqa' ma riedx, U qamu għalih x'erbat irġiel u tawh xebgħa, u m'hux biss kellu joqgħod għar- rkubtejh, imma qala' xebgħa wkoll l Darba ġie Isqof Grieg-Kattolku ja- magħna ż-żewġ qassisin Latini, Don Longo u l-kuràt,. Imxejna l-ewwel aħna, bi:-tfal, żewġ saffi, tal-iskola tagħna, u warajna l-qassisin. Im- bagħad it-tfal u s-surmastrijiet tal- iskola tagħhom, żewġ saffi, u waraj- hom il-qassis Grieg-Kattolku, u s-se- gretarju tal-Isqof, u l-Isqof fin-nofs; u wara għadd kbir ta' rġiel. Wieħed raġel Għarbi, Nisrani, ma għoġbitux il-Purċissjoni bil-kwiet; qal: 'X'hu ħada, ja żlàmP' u ried jibda jagħ- mel festa bħal ma jagħmluha l-Għa- rab, biż-żfin u l-għajjat. Għal hekk daħal f'nofs il-Purċissjoni, u beda jixxengel u jgħolli jdejh u jgħajjat: t'Hej-hejl Hej-hejf' imma ħadd ma għamel bħalu. Ġie jiġri l-kurat Grieg-Kattolku u xejjirlu b'idu biex imur fil-ġenb, u hekk għamlu wkoll ħafna rġiel. U kif ra hekk, dak, dabbar rasu u telaq. Imma mbagħad għamluha meta l-Isqof daħal fil-knisja. Imn'Alla li lit-tfal bagħtniehom lejn id-dar mal- li wasalna ħada l-biebl Meta dħalt jien rajt aktar min-nofs il-knisja mimli bir-rġiel, kollha jitfgħu lil xul- xin, kemm għandhom saħħa, għan- naħa tal-artal, Għandu jkun (għax jien ma stajtx narah) l-Isqof kien waqaf quddiem l-artal biex in-nies imorru jbusulu idu, u huma bdew kull ħadd jitfa' lil xulxin, biex ifit- txu jaslu malajr. Qagħadt hemm fit nara dak il-briju( jew ma nafx x'naqbad ngħidlu) u tlaqt. Għand il-Latini, (jiġifieri għan- dna) wkoll ġie dik il-ħabta Monsinjur Robinson (dak li mbagħad kien ġie Malta, fi żmien li kien Prim Minist- ru Lord Strickland), għax kien Dele- gat Apostoliku tal-Palestina. Dak kien Patri Franġiskan, imma kif jitlob dmiru, kien jilbes dejjem ta' qassis. Aħna konna nafu li kellu jiġi, imma, ma nafx għaliex, ma għamil- nielux Proċissjoni, L-ewwel żar il- knisja, imbagħad ġie jżur ukoll il- klassijiet tal-iskola. Meta ġie fil- klassi tiegħi kont qiegħed ngħallem lit-tfal iż-żgħar. Sellimli u jien bis- tlu idu; saqsieni x'ngħallmu f'dik il-klassi u kemm siegħat, ma'tul in- nhar. Fost. it-tfal kollha għoġbu wisq wieħed żgħir ta' xi seba' snin jjismu Duġġàn. Dan kien samrani, oħxon-oħxon, rasu kbira u mqarweż meqrugħ, li baqa' skan'at iħares lejn il-Monsinjur, għax għandu jkun qatt ma kien ra bħalu. Il-Monsinjur, kif kien iħares u lemħu, wera b'sebgħu lejh u qal lil qassisin ta' miegħu: CVedete questol' Wara ftit raġa' sellimli u ħareġ u mar jara l-klassi- jiet l-oħrajn, Qabel ma telaq mis-Salt qal lil ku- rat, Don Vergani, biex l-għada ja- għti btala lit-tfal tal-iskola. Missieri- jiethom gemgmu għal dan, u qalu: Għax ma tahomx ħames liri biex nixtrulhom żewġt iħrief u nagħmilu- lhom xalata ' Mela nhar btala biss P' Darba oħra ġie jara l-iskola Raj- jes il-Ważàra ta' Għammàn, ma xi mpjegati għolja miegħu. Meta daħlu fil-klassi tiegħi, wieħed minnhom, li aktarx kellu x'jaqsam mal-iskejjel, qabbad wieħed mit-tfal jaqra bil- Għarbi, imbagħad qabbdu wkoll jaq- ra bl-Ingliż. It-tifel aktar qara tal- jeb l-Ingliż inkella l-Għarbk. Għal hekk dak beda jgħajjat miegħu u qallu: Int m'nitix Għarbif Kif taf Għarbi anqas milli taf Ingliż P' It-tifel ma tkellem xej, u anqas ma tkellemt jien. Mur kellimhom bħal dawkl Imbagħad, jien ma kellix x'naqsam, għax l-Għarbi m'hux jien kont ngħallimulhom, Fit-13 ta' Ġunju bdejna n-naqra ta' eżami tagħna, u domna sejrin bih tlett ijiem. Dak is-surmast li kien ismu Għażiż Abu-Saba, qabel l-eżami telaq bla ma qal lil ħadd, u l-eżami tal-Ingliż tat-tfal il-kbar wkoll kelli nitqanna bih jien. fil-għodu, sellimt liż-żewġ qassisin u lil koka, qbadt iż-żewġ bagalji li kel- li, irkibt karozza u tlaqt lejn Ġeru- U hekk intemmet il-qagħda tiegħi fis-Salt, ELSIE. IL-QIMA TAL-MEJTIN F'CIPRU Kif jifhmu l-għorrief, l-isem ta' Ċipru ġej minn ''kuprum'', li jfis- ser ram aħmar, li minnu hemm qa- tiegħ taħt l-art ta' dik il-gżira; jew minn ''kuprissos', li jfisser siġra taċ-ċipress, li wkoll dik il-gżira tagħ- mel wisq minnha. In-nies ewlenija li għammru Ċipru, jinħaseb li ġew mill-gżejjer tal-Ba- ħar Eġew; u kienu maħktma l-ewwel mill-Feniċi u wara mill-Eġizzjani (1450 qabel Kristu); u aktar imwaħ- ħar inħakmu mill-Assijri, mill-Per- sjani, mit-Tolomej u mir-Rumani. Fost il-ħrejjef qodma tad-din tan- nies ta' Ċipru, jingħad li Venus, alla mara tal-ġmiel, twieldet hemm mir- ragħwa tal-baħar, f'Pàfos. Fiż-żmenijiet tan-Nofs. dil-gżira ħakmiiha l-Għarab (632-965); im- bagħad ħakimha wkoll Rikardu Qalb- Ta' Ljun, Re tal-Ingilterra, li biegħ ha lil Kavalieri Templàri b'mitt elf lira sterlina. Minn għand it-Tem- plàri għaddiet għal għand il-Lusin- jini, il-Venezjani u t-Torok. U fil- aħħar, fl-1878, fil-Kungress ta' Ber- lin, ġiet taħt it-tmexxija tal-Ingilter- ra, u issa saret Repubblika fi ħdan l-Imperu Ingliż. Ma hemmx għal fejn wieħed jistagħġeb, mela, jekk fost in- nies bdiewa ta' Ċipru għad fadal drawwiet u għadiet li ħaduhom minn- nies li ħakmu fuqhom. il-misteru tal-Mewt dejjem qajjem fin-nies sogħba għariba, u għamla ta' ġiħ u qima barranin, li tħosshom u ma tafx tfissirhom. Għal hekk iċ- ċerimonji tal-Mejtin, fir-rħula ta' Ċipru, huma tas-sew ta' min ikfin jafhom. Malli n-nies ta' Ċipru jkfinu jafu li xi ħadd għażiż għalihom wasal biex imtit, iniżżluh bil-qajl u bl-imħabba minn fuq is-sodda u jmidduh fuq il- qiegħa tal-art imgeżwer ġewwa liżar. Jagħmlu hekk bil-għan ħalli dak li jkiin jagħmel mewta kiebja. Billi d-Djiena tal-kotra l-kbira tan- nies ta' Ċipru hi Griega-ortodossa, nies il-marid jġibu l-Papàs biex jagħ- millu l-Griżma tad-Morda, Malli dana jmit, in-nies ta' ma' dwàru jagħal- qiilu għajnejh u jorbtfilu ħalqu, għax jibżgħu li tidħol fih xi riħ ħażina. Imbagħad jaħslu l-ġisem kollu bil- nmtisħtin (1). Wara dan, iġibu ħarqa bajda, jixegħlu xemgħa, u jaħarqu toqba f'nofsha (2) bin-nàr tax-xem- għa, kemm tgħaddi ras il-mejjet. Ilibbsuhielu, u hekk taqdi bħala xbieha tas-safa, Fl-aħħar isallbilu fuq xulxin idejh u saqajh u jorbtu- homlu b'qafla, biex ifakkru l-mewt ta' sidna Ġesu Kristu, Wara dan kollu, jgħattuh b'liżàr, Mill-ħin li bniedem imut sal-ħin li jindifen, isir biki u tinwiħ kbir fid- dàr. Kull inkwatru u kull xbiha u kull mera li jkiinu fil-kamra fejn jin- sab il-mejjet, idawwrtiha wiċċha lejn il-ħajt jew jgħatttha b'ċarruta sew- da, u jħallħha hekk għal erbgħin jim, u drabi għal sena sħiħa. Ma' tàl- il-lejl il-mejjet ikin misħur u mgħasses mill-qràba l-aktar ta' ġew- wa, li jewilla ma jersaqx xi qattis in-naħa tiegħu u jġiblu r-riżq ħażin. Aktarx li fil-kamra fejn jinsàb il- mejjet iħallu l-bwieb u t-twieqi mif- tuħa. Fil-ġnub tal-mejjet jixegħlu l-ħin kollu żewġ xemgħat, waqt li minn ràsu sa saqajh iħallu jixegħlu msiebaħ taż-żejt. Qrib il-mejjet iqegħ- du wkoll platt mimli bil-qamħ, u ġewwa fih żewġ biċċiet tal-qasab għamla ta' salib. Dak il-ħin ukoll ġewwa kentin tal-metall iqegħdu xed- da ġamar, u jaħarqu fiqu minn ħin għal ħin tràb tal-inċens imħallat bil- balsmu. U xi hadd minn tad-dàr kull ftit tal-ħin, ibaħħar ma' dwar il- mejjet. L-aktar tad-drabi l-mejtin jeħdu- hom jidfnuhom fil-għodu, u ħàġa kbira biex jistennew erba' u għoxrin siegħa wara l-mewt. Malli l-mejjet ikiin maħriġ barra mid-dàr, kull ħaġa li jkiin fiha l-ilma ġewwa d-dàr tkiin imferrgħa fl-art, biex ir-riħ im- sejkna tal-mejjet tħoss il-mistrieħ. Aktarx li n-nisa miżżewġin kollha tar-raħal jagħmlu hekk ukoll, għal mistrieħ ta' riħ il-pajżàn tagħhom. Il-Papàs jimxi quddiem il-ġilwa tal-mejjet waqt li warajh jimxu qràba u l-ħbieb u n-nies tar-raħal, jibku u jolfqu mill-aktar li jistgħu. Kull wieħed imma jżomm għajnejh fuq il-Papàs li ma jkollux għal fejn idawwar wiċċu lira waqt li l-mejjet ikfinu sejrin bih lejn il-knisja, għax jemmnu li jekk il-Papàs idawwar wiċċu lura, xi ħadd mill-ġilwa dak il-ħin jaqa' mejjet fl-art. Malli jaslu fiċ-Ċimiterju, il-mejjet jitniżżel ġewwa l-qabar, Dak il-ħin isawwbulu ż-żejt fiqu u jxerrdu fiqu l-qamħ. Wara din iċ-ċerimonja dawk li jkinu ma' dwar il-qabar jixħtu qabda tràb fil-qabar fiq il-mejjet. Jekk il-qabar ikiin ta' nies il-mejjet, u jkiin hemm fih xi mejjet li jkun ilu hemm xi tnaxer sena, jiġbru l-għà- dam. tal-mejjet l-antik u jqegħduh ġewwa qoffa, biex imbagħad jerġgħu jidfnuh f'riġlejn il-mejjet li miet l-aħ- ħar (5). Wara li jordmu l-qabar, kull ħadd jaħsel idejh fl-ilma li jktin imħejji għal daqs hekk minn qabel, hemm, ma' ġenb il-qabar. Wara dan, il-ġarar li kien fihom l-ilma ikis- sriihom u x-xaqqfif tagħhom jitħalla fuq il-qabar (6). Miċ-Ċimiterju n-nies imorru mill- ewwel f'dar il-mejjet, fejn ikln hemm imħejji ikel għal dawk li marru miegħu għad-difna. U waqt li. kull ħadd jiekol u jixrob, jibdew ibierku riħ il-mejjet li ħalliehom għal dej- jem (7). Żmien erbgħin jum wara d-difna jinżamm dawl mixgħiil fuq il-qabar. Din isir għax jemmnu li dak id-dawl idawwal it-triq li għandha tgħaddi minnha r-ruħ tal-mejjet, u jħarisha mill-erwieħ il-ħżiena. Ma' tàl- dawn l-erbgħin jim, fàq il-farxa tal-bieb ta' barra ta' dar il-mejjet, jiddendel stàr iswed bħala egħliem ta' niket. Dràbi jdendlu. wkoll kurfina. tal- ward mitbiel fuq il-bieb. Wara tmient ijiem il-qraba tal- mejjet jieħdu platt qamħ imgħolli u tmien: ħbejżiet ġewwa l-knisja, fejn issir funzjoni żgħira għal mistrieħ ta' riħ il-mejjet. Malli tintemm din i-funzjoni, il-qamħ mgħolli jingħata lin-nies li jkfinu fil-knisja, li hżma u jieħduh. u jekluh, u jbierku riħ il- mejjet. It-tmien ħbejżiet jingħataw lil Papàs bħala ħlas tax-xogħol li għamel għal mistrieħ tar-ruħ tal- mejjet. Il-qraba jkollhom. sabar kbir meta jagħarfu li ruħ il-qarib tagħhom kienet mgħejjuna bil-barka tal- Papas, għal kemm il-Griegi-Ortodos- si ma jemmnux li hemm Purgatorju. Hekk ukoll jagħmlu l-Misilmin u l-Lhud. Fost l-Insara Latini din id-drawwa nqatgħet, għad li f'Malta donnha li damet sejra, ftit jew wisq, saż-żmeijiet tan-nofs. Fiċ-Ċimiterju tad- Dejr, triq Bir-ir-Rieħbu, r-Rabat, li kien Ċimi- terju Lhadi u wara ħadah l-Insara, u damu jidfnu fih sa wara n-Normann:, hemm ħawt tal- ilma, li jinħaseb li kien għal hekk. Min jaf ħux għal hekk li, bil-Għarbi u bil-Malti, biċċa xoqqa bajda, ta' kobor imdaq- qas, jgħidulha ''ħarqa''7 Li kienet drawwa tas-Semin li jdawwru ras il-mejjet b'biċċa xoq- qa bajda, jidher ukoll mill-Evanġelju ta' san Ġwann, kap. IX, vers 44, u kap XX, vers 7. Malta ukoll kien isir xi ħaġa bħal d'n. Ara l-ktieb ta' P.P. Castagna, 'Ma'ta bil- Gżejjer Tagħha', 1868, taħt l-isem: 'Funerali', faċċata 845. Għad fadal xi fdal ta' drawwa bħal din f'Malta. Meta tkiin ix-xemx taħraq, fis- sajf, xi mara troxx l-ilma nadif ġewwa l-bitħa, jew barra quddiem il-bieb, ''għall-erwieħ'. Il-Lhtd u l-Insara tal-qedem, li kienu jidfnu fl-oqbra li jgħidu/hom 'kokhim' (oqbra donnhom fran, imħaffra ġewwa l-ħajt ta' kamra fil-blat), kienu jagħmlu hekk ukoll; imma l-għa- dam li jiġbru, tal-mejjet ta' qabel, kienu jqegħ- duh l-ewwel ġewwa tebtit żgħir tal-ħaġar, im- bagħad iqegħduh f'riġlejn il-mejjet il-ġdid. Għadd kbir minn dawn it-twiebet insabu m'ilux fil-għalqa tal-Franġiskani fi djul Ġebel iż-Żej- tun, qrib Ġerusalemm. L-Editur ta' dal-'Qari' wkoll, meta kien il-Palestina, qrib ir-raħal żgħir ta' Rafat, sab qabar tas-seklu V b'qatiegħ minn dawn it-twiebet, tal-ħaġar bil-għadam im- mermer ġewwa fihom. Teblt minnhom 'kien għadu f'riġlejn ta' skeletru mmermer, ġewwa qabar għamla ta' forn ,li kien għadu misdud b'ħaġra .mkaħħla bil-ħamrija, Ara dan il- UQari', għadd 4, it-Tielet sena, faċċata 119, Mela. dawn kienu l-biċċiet ta' ġarar imkissra li sab l-Editur ta' dal-'Qar'' fil-bitħa tal-qabar ta' Rafat. Din l-ikla kienu jgħidulha: 'Il-Għaża', jiġifieri: l-Faraġ. Ara d-Dizjunarju ta' Ġ.B. Falzon, 1863. Kienet issir Malta wkoll. Ara l-ktieb ta' Castagna, li msemmi fuq. Il-Palestina jgħi- dulha burbdra, u għadha ssir mill-Insara tar- rħala, dik inhar tad-difna. Il-qamħ imgħolli jittieħed u jitferraq lin-nies ġewwa l-knisja, fuq il-Presbiterju, Fuq il-qamħ ikun hemm imfer- rex il-ħelu. Dan rah l-Editur ta' dal-'Qari', meta kien hemm. HREJJEF TAL-PATRIJIET (Jaqbad mal-ħarġa' ta' qabel) It-Tliett Mħieb fuq il-ġifen. Darba waħda, tliett Irħieb, ħaslu sabu ruħhom fuq ġifen wieħed, sej- rin minn art għall-oħra. Wieħed minnhom kien Patri Benedittin, ieħor Patri Dumnikan, u ieħor Ajk Fran- ġiskan. Dawn ftiehmu li jitolbu lil Kaptan tal-ġifen li ma jieklux fis- sala l-kbira man-nies l-oħra, imma joqogħdu għalihom weħedhom, x'im- kien. Qalilhom 'iwa'' l-Kaptan u wissa lil kamrier iħejjilhom mejda f'naħa mwarrba. Sar il-ħin, u marru jieklu. Qabel ma qagħdu bil-qegħda, il-Benedittin talab lid-Dumnikan. li jbierek il-mejda hu. Im- bagħad dar, u qal lil Benedittin: Issa bierek il-mejda int ukoll'. Dan radd is-salib u qal: Benedictus, bene- dieta benedicat, jiġifieri: L-Imbierek (Alla) ibierek l-imbierka (il-mejda). Wara dan, iż-żewġ Patrijiet daru fuq l-Ajk Franġiskan, u qalulu: (Issa jixraq li int ukoll tbierek il-mejda F' Dak ma kienx jaf bil-Latin, u ħaseb li meta l-Patri Benedittin qal ''Bene- dietus'' kien qiegħed isemmi l-qad- dis tal-Ordni tiegħu, għal hekk ried jagħmel bħalu. Radd is-salib u qal: Franciscus, francisca, franċiscat. Fi knisja ta' wieħed mill-irħula ż-żgħar li hemm l-Italja, kien hemm Kappillan waħdu, li kellu jagħmel kollox hu: iqaddes, iqarar, jippried- ka iżur lil morda, jgħallem id-Dut- trina lit-tfal, u dan. Meta tasal il- festa tal-qaddis ta dik il-knisja, kien jistieden qassis ieħor minn raħal qrib, biex waqt li hu jqaddes, dak l-ieħor joqgħod fil-kor, ikanta mat-tfal, Missa de Angelis, li kien ħa ħsieb għallimhielhom minn qabel, Mela darba waslet il-festa, u l-kappillan stieden il-qassis, bħal ma dari, Qabel ma ħareġ iqaddes, il-kappillan, lil koka qalilha toqtol is-serduk is-smin li kellhom, għalih u għall-qassis il- barrani, imma nesa jgħidilha kif rie- dha ssajru, Il-koka qatlet is-serduk u nittfitu, u x'ħin ġiet biex issajru, ftakret li l-Kappillan ma kienx qalil- ha kif riedu misjur. Fid-dar tal- Kappilan kien hemm tieqa li tagħti għal ħada l-artal tal-knisja, u l-koka marret hemm, bis-serduk mejjet, im- dendel f'idha minn siequ, tferfru quddiem it-tieqa u tagħmillu. s-sinjal jgħidilha kif riedha ssajru, Hu kien qiegħed ikanta l-Prefazju, u kif wasal fl-aħħar, kanta dawn. il-kel- miet: nofsu moqli u nofsu miewi, per Christum Dominum Nos- trum l U l-qassis l-ieħor u t-tfal, wieġbu minn ġewwa l-kor: Sanctus, San- ctus, Sanctus. Erbat Irħieb f'Lukanda. Darba waħda ħabat li ltaqgħu er- bat Irħieb f'lukanda; wieħed Bene- dittin, wieħed Dumnikan, wieħed Agostinjan, u wieħed Kapuċċin. Kie- net il-Ġimgħa dik inhar, għal hekk marru għand sid il-lukanda u qalu- lu: 'SAħna l-lum ma nistgħux niek- lu laħam, għal hekk nitolbuk issaj- rilna l-ħut, u tqegħdna nieklu għa- lina weħedna f'xi kamra mwarrba, għax fis-sala jkun hemm ħafna minn dawk in-nies li ma jemmnu b'xej u meta jarawna nieklu l-ħut, għax il- Ġimgħa, jidħku bina'. 'Isbaħ din F' weġibhom is-sid. ''Ħallu f'idej- jal' U mar, u wissa lil kok isaj- jrilhom denċi, sabiħa, biz-zalza tat- tadam, u qal lil kamrier iħejjilhom mejda f'kamra żgħira, qrib il-kċina. F'nofs inhar daħlu jieklu l-Irħieb, u sabu dik il-ħuta, kbira u sabiħa, mis- jura, sħiħa, ġewwa dixx, biz-zalza tat-tadam ma' dwarha. Raddu s-sa- lib u sa jibdew jieklu, Id-Dumnikan, qata' ras il-ħuta qegħdha fil-platt tiegħu, u qal: In capite sapientia, u ressaq id-dixx quddiem l-Agostin- jan. Dan qata' n-nofs tal-ħuta, qegħ- du fil-platt tiegħu, u qal: In medio virtus, u ressaq id-dixx quddiem il- Benedittin, Dan ha l-biċċa li kien baqa', tan-naħa tad-denb, u qal: In. fine corona, u ressaq id-dixx biz- zalza quddiem il-Kapuċċin, Dan ħares lejn sħabu, imbagħad ħares lejn id-dixx biz-zalza, għaddas il- leħja fiha, raxx lil Patrijiet l-oħra, u qal: Asperges me hussopo et mundabor l Dawk telqu jiġru 'l barra, u mar- ru jnaddfu ċ-ċoqqa, u hu qafel bieb il-kamra, xeħet it-tliett biċċiet tad- denċi fil-platt tiegħu, u qagħad ji kol bil-kwiet. Fl-Italja hemm raxxa minn dawn ir-rħula żgħar li jkun fihom knisja żgħira b'qassis wieħed bħala Kap- pillan tagħha, . Dal-qassis, meta tasal il-festa tal- knisja, ma jkunx jista' jagħmel kol- lox waħdu; jagħmel l-għasar, jip- priedka t-tridu, jqarar u jqarben, u hekk, Għal hekk jistieden xi qassis ieħor jew xi Patri jiġi jgħinu, ħalli jlaħħaq, u n-nies tar-raħal ma jgem- gmux. Mela, darba waħda, għal fes- tal-qaddis, wieħed Kappillan minn dawna stieden qassis biex jgħinu, im- ma l-qassis meta ġie, u l-Kappillan talbu joħroġ fil-knisja jqarar, qallu li ma kienx jaf, għax billi kien ilu ħafna ma jqarar nies, ma kienx jaf kemm irid jagħtihom tewba ta' dan jew dak id-dnub. ''Għal daqs hekk ma għandekx għax taqta' qalbekl wieġbu l-Kappillan. ''Hawn, f'dan ir-raħal, in-nies kollha, mill-kbar saż- żgħar, dnub wieħed ikollhom: jid- għu b'san Pietru u san Pawl. Malli ssaqsihom xi dnubiet għandhom u jgħidulek li dgħaw b'san Pietru u san Pawl, agħtihom tewba ħames Missierniet, ħames Sliemiet, u ħames Gloriet, u xej aktar. Tajjeb hekk f'' €La darba hekk, kif għedtli. int, ma għandix f'iex nitfixkel,' wieġbu dak il-qassis, U ħareġ il-knisja, sab siġġu tad-dirgħajn u xteħet fuqu u n-nies bdew ġejjin iqerru. Ġie jqerr wieħed u bħal ma kien qallu l-Kap- pillan, qallu li kien dagħa b'san Pie- tru u san Pawl. Tah tewba ħames Misserniet, ' Slimiet u Glorjiet, kif kienet il-ftehima. Ġie ieħor;. hekk ukoll, ġie ieħor, u ieħor, u ieħor, kol- lha xorta waħda: kollha jgħidulu li dgħaw b'san Pietru u san Pawl. Im- ma wara li kien qarar xi tużżana, nqala' l-għakkux. Ġie wieħed, u meta l-qassis saqsieh xi dnubiet kien għamel, qallu li kien dagħa b'san Pietru biss, ''Allura b'san Pawl ma dgħajtx F'' saqsieh il-qassis. ''Le'', wieġeb dak, Il-qassis għal hekk tħaw- wad, għax ma kienx jista' jagħ'ih tewba nofs ħames Misserniet u Slie- miet u- Glorjiet,. Imma mbagħad ħasibha. Qallu; ''Ibni, ara x'għan- dek tagħmel: oħroġ naqra hawn barra sa fuq iz-zuntier, idgħi waħda b'san Pawl, u arġa' ejja Għal ħabta tal-Milied, bosta nies (tfal, u daż-żmien kbar ukoll), iħob- bu jagħmlu Presepju. Presepju, bit- Taljan, tfisser maxtura (1), jiġifieri ħawt tal-għewwied, jew tal-ħaġar, fejn iqegħdu l-għalf tal-bhejjem; im- ma. bil-Malti, Presepju, drajnieha li tfisser ir-raħal ta' Betlehem, bil-għar, fil-blat, li ġewwa fih twieled il- Bambin. Iżda fid-dinja hawn ħaġa: li fost in-nies hemm min iħobb il-veru u hemm : min iħobb is-sabiħ. (Għal hekk, fost in-nies li jagħmlu l-Prese- pju, hemm ftit li jixtiequ jagħmluh fuq il-veru, u hemm ħafna li ma jħabblux rashom fuq il-veru jew m'hux veru; l-aqwa li l-Presepju li jagħmlu, ikun sabiħl (2). hawnekk sa ngħidu erba' kelmiet fil- qosor fuq kif wieħed għandu jagħ- mel presepju FUQ IL-VERU, bla ma joqgħod iqis is-sabiħ. U nis- tħajjluna, għal hekk, li int li qie- għed taqra, trid tagħmel Presepju fuq il-veru, bħal ma qegħdin ngħidu hawn. L-ewwel ħaġa li għandek taf hi li Betlehem, qegħda fuq żewġ għoq- biet, għoqba ftit ogħla mill-oħra. Imma l-belt, jew raħal ta' żmien Kristu, kien mibni fuq l-għoqba l-għolja biss u l-għar fejn twieled Ġest kien, fil-bidu tan-niżla tal-għoq- ba l-baxxa, jiġifieri, ma kienx ġew- wa Betlehem, imma barra, ftit bgħid minnu, Dawn iż-żewġ għoqbiet, kie- nu (u għadhom) imdawra bil-wid- jien minn kull imkien, minn barra minn naħa waħda: in-naħa tan- Nord-West, fejn kien hemm (u għad hemm) it-triq li tieħu lejn Ġerusalem. Betlehem, fiż-żmien li twieled il- Bambin, kien raħal żgħir ħafna. Bil- li qrib tiegħu hemm żewġt ibliet kbar, Ġerusalem u Hebron, in-nies kienet tmur tgħammar fihom, u f'Betlehem u ma' dwarha ma kienx hemm. ħlief ftit rgħajja u bdiewa. Min jifhem jgħid li fi żmien Erodi f'Betlehem ma kienx hemm ħlief xi elf ruħ, jew l-aqwa-l-aqwa, elf u ħa- mes mija, U n-nies, hemm, dak iż- żmien, kienu jgħammru kull familja ġewwa kamra waħda, għal hekk ftit kien hemm djar (3). Dik li san Luqa lil: Betlehem isemmiha belt (bil- Grieg: (polis Daueid, li hi, bil-lin- gwa Xemija: beled Dahud) ma għandhiex iġġiegħel lil: min jaħseb li kienet kbira, għax fil-Palestina jgħidu beled imqar naqra ta' raħal li jkun fih għaxra jew tnaxer dar. Għandek tkun taf ukoll li Betle- hem kienet fit-triq li tgħaddi. mis- Surija għall-Eġittu. (Dak iż-żmien is-safar kien isir bil-mixi jew fuq il- ħmir. Għal hekk ġewwa Betlehem kien hemm khan, jew kerrejja kbira (4) fejn l-imsefrin joqogħdu għal xi jum jew jumejn, jistrieħu huma u jserrħu l-bhejjem tagħhom, qabel ma jibqgħu sejrin. Dan il-khan ma hux magħruf fejn kien, f'nofs Berlehem jew f'xi ġenb tiegħu, għax Betlehem baqgħet imgħammra dejjem, u fiha qatt ma sar taħfir. kien fin-nofs, fuq ras l-ogħla għoq- ba, ħalli jidher minn bgħid. U ħaqq ukoll li fil-għelieqi ta 'ma' dwar Bet- lehem u l-aktar fil-widjien ta' taħtha, kien hemm kotra ta' siġar tal-frott, għax Betlehem kellha isem ieħor: Efrata (5), li bil-Lhudi tfisser: Tal- jrott. Xi frott kien'7 Dak il-frott li jissemma fil-Bibbja: qisu l-frott kol- lu, barra mil-larinġ u l-bajtar tax- xewk, ; Min jagħmel Presepju sabiħ u ma jqisx il-veru, fih jagħmel l-imtieħen tar-riħ, bħal dawk li kien hawn Malta ftit anqas mnin mitt sena ilu. Imma int, jekk trid tagħmel Presepju fuq il-veru TAGĦMELX IMTIEĦEN 'TAR-RIĦI Għax ma kienx hemm. Il-qamħ u x-xgħir kienu jitħnuħ in- nisa, kull mara titħan kemm teħtieġ għal dak in-nhar, f'mitħna żgħira b'żewġ ħaġriet ċatti, jew jitħnuħ ir- rġiel b'mitħna naqra kbira, tal-ħa- ġar iswed tal-basalt (bħal dawk li hemm il-biċċiet tagħhom ħada l-Villa Romana, r-Rabat ta' Mal'a). Issa trid tagħmel il-pasturi. Mela jeħtieġlek tkun taf kif kienu jilbsu n-nies ta' Betlehem ta' dak iż-żmien. Meta r-rġiel kienu jkunu jaħdmu, kienu jilbsu libsa tas-suf ta' ngħaġ, bajda, biss, jekk ikun is-sajf, u fuq- ha bħal qmis tal-qoton, bil-kmiem dojoq, miżbugħa, jekk tkun ix-xit- wa; u f'rashom bħal kallotta tal- ħajt tas-suf, maħduma bil-ganġ (ganġ magħmul minn fergħa żgħira ta' siġra tal-lewż), weħedha, jew im- dawwar magħha bħal turbant żgħir, jgħidulu leffa, In-nisa jilbsu libsa sħiħa, bħal bluża, bli, bil-kmiem wesgħin u bil-ponta mdendla 'l isfel u fuq rashom ħarqa kbira bajda, mitwija għal tnejn, ponta ma' pon- ta, bit-truf tagħha mitluqa għal wara d-dahar. XX ġ Mela, il-Presepju tiegħek, jekk tri- du jkun jixbah lil veru, għandek tagħmlu hekk: żewġ għoqbiet, tal- lemin akbar u ogħla minn tal-xellug. Fuq il-quċċata tal-għoqba l-kbira, biċċa bini mrebbgħa, b'sular wieħed, bil-bieb kbir; fis-sular, fuq, twieqi żgħar, għal barra; twieqi tewmin, tnejn tnejn. Ġewwa dal-bini, bitħa mrebbgħa wkoll, li għal ġewwa fiha jagħtu l-kmamar, fuq u isfel, u f'nofsha, bir. Dan huwa l-khan, jew kerrejja. Ma' dwar il-kerrejja, djar baxxi, bħad-djar tar-raba ta' Malta, kull kemm, xi waħda b'għorfa fuqha. Aktar ma. titbiegħed mill-karrejja, aktar id-djar jiħfiefu. Tinsiex li m.nn l-maxtura midd il-Bambin, bħal ma dari, u ħdejh qiegħed lil Madonna u lil san Ġużepp, u jekk trid xi żewġ nagħġiet. Il-għelieqi agħmilhom bil-ħitan baxxi tas-sellieħ, bħall-għelieqi ta' Malta sewwa, u xi borġ żgħir, għall- għassa. Il-ħitan tal-għelieqi, bid- dwieli jħaddru fuqhom, u 'l hawn u 'l hemm xi siġra tat-tin, bil-weraq. u siġar oħrajn (jekk xi ħadd jgħidlek: Deħra ta' Betlehem kif sata' kien fiż-żmien li twieled fih Ġesu. Fix-xel- lug jidher l-għar, u fuq jidhr il-ħan ta' Ħajmam. bejn id-djar tagħmel triq li tieħu għal bieb tal-kerrejja, b'xi ġemel jew xi ħmar, b'raġel isuqu jew riekeb fuqu. Il-għolja l-oħra tax-xellug, miksija bil-għelieqi, u xi kamra 'l hawn u 'l hemm. Minn bejn iż-żewġ għoqbiet għaddejja trejqa, għan-niż- la, li tieħu għal ġewwa l-wied. .diem it-trejqa, ftit 'l isfel minn ras il-għogba, għar, m'hux naturali, im- ma mħaffer minn nies, Ġewwa dan l-għar waqqaf il-maxtura, u ġewwa €KifP Huwa f'Diċembru, id-dwieli u t-tin ikunu bil-weraqf'' Wieġbu hekk: ''Għax Kristu twieled f'April, m'hux f'Diċembru; f'Diċembru ssir it-tifkira, u l-Insara bdew jagħmluha f'Diċembru, biex jgħa'tu biha l-festa Pagana tat-Twelid tax-Xemx, jew ta' Mithra). Is-siġar l-oħrajn ikunu taż- żebbuġ u tal-lewż u ta' frott ieħor li jissemma fil-Bibbja, U agħmel, bħal ma dari, rgħajja jirgħaw il-għanem, 'u xi bidwi, jaħrat jew jagħżaq, u xi tfal jilgħabu, u hekk. Ara li ma tagħmilx xi forn, għax fran ma kienx hemm. Il-ħobż tagħhom kien ikun ftajjar, moħmi ġewwa ħaġa jgħidulha tabun, li jkun moħbi ġewwa bħal ġirna wara d-dar. Wara Betlehem, fil-bgħid, pinġi żewġt iġbla, donnhom żewġ żnieġel wiċċhom 'l isfel, waħda ogħla mill- oħra, Fuq l-ogħla waħda, sawwar donnu kastell, li kienet fortizza li bnieha Erodi, fejn kien għamel ukoll il-qabar tiegħu. Dawn l-iġbla hemm għadhom, il-lum ukoll, u fir-ritratti ta' Betlehem jidhru sewwa. U hekk ikollok Presepju rżin, imma fuq il-veru; m'hux ħafna stħajjiliet qarrieqa għal kemm sbieħ, Il-kelma Presepju, sewwa-sew, ġejja mil- Latin Praesepe, Il-kelma li ngħidu aħna maz- tura, hi t-taħsira tal-kelma Tajana ''mangia- toia''. Hemm min fil-Presepju jagħmel il- minareti tal-Misilmin. Dan żball ikraħ; għax Muħammed twieled fuq is-sitt mitt sena wara Kristu. Meta twieled Kristu kien baqagħlhom sitt mitt sena biex jidhru l-Misilmin. Il-kotra l-kbira tan-nies il-foqra hekk għadhom issa wkoll. ; Dan il-Han ken bnieh wieħed jismu Hamam, li jissemma fil-Bibbja, II, Re, XIX, 81, 38, 40; u Ġeremija, XL, 17. Ara I, Re, XIII, 17, u ħafna bnadi oħra. IS-SORIJIET MALTIN LI HEMM NAZARET F'Nazaret hemm għadd ġmielu ta' Sorijiet Maltin, Hemm tlieta Fran- ġiskani, tnejn Klarissi, tnejn Karme- litani, u waħda Ġużeppina. Meta mort il-Palestina jien, għal Ġimgħa l-Kbira li. għaddiet, mal-Patri Ku- missarju tat-Terra Santa, morna wkoll il-Galilija, u qagħadna f'Na- zaret qisna ħamest ijiem (mis-17 t'April wara nofs inhar sat-28 fil- għodu). Ma' tul dan iż-żmien, mort darbtejn, mal-Patri Kumissarju, għand is-Sorijiet Franġiskani, u qa- għadna nitkellmu magħhom; u darba minnhom dawwruna l-iskola li għan- dhom hemm. U. semmejnielhom il- €Qari'' tal-Art Imqaddsa, u tlabt- hom il-permess li nikteb fih kelmtejn fuqhom, u ma qalulix le. Mela, kif għedt qabel, f'Nazaret, Sorijiet Maltin Franġiskani, hemm tlieta: Suor M. Bianca, mill-Mel- lieħa, li ilha hemm 5 snin, u tnejn oħra, Suor M. Bernarda u Suor M. Rita, mill-Hamrun, li ilhom hemm 9 snin, Dawn is-Sorijiet Franġiskani f'Na- zaret. għandhom skola għal bniet. Meta konna hemm aħna, f'din l-is- kola kellhom 'il fuq minn 700 tifla. Minn dawn ħafna ma jħallsux: oħ- rajn iħallsu ftit ħafna billi foqra wisq. Fost dawn il-bniet, 53 minn- hom huma ''boarders'', jiġifieri, jieklu u jorqdu hemm fl-iskola, għax jiġu mill-irħula bgħida, u ma. jis- tgħux jiġu mid-dar u jerġgħu jmor- ru d-dar kull jum, Dawn il-bniet huma kollha Għarab, imma fir-Reli- ġjon, ftit minnhom huma Latini (jiġifieri: Roman Catholies) .L-oħ- rajn huma Griegi-Kattolki, Griegi- Ortodossi (jiġifieri Xismatki). Maro- niti, u Pro'estanti; u hemm għadd ġmielu minnhom ta' Misilmin, Hemm fosthom bniet żgħar ħafna, saħan- sitra ta' tliet snin, u hemm oħrajn li għandhom mat-18 il sena. Iż-żgħar jitgħallmu xi ħaġa talli huma, imma l-kbar u l-imfarfrin jitgħallmu l-Ebrajk; l-Ingliż, il-Għarbi, u t-Tal- jan; storja, Ġeografija, Matematka, u l-bqija; hekk li joħorġu minn hemm. tajbin biex jagħmluha ta' teachers. Imbagħad, min minnhom ikun irid jibqa' jistudja, imur l-Uni- versità, Għal mal-bniet ''boarders' hemm tliet Sorijiet: tnejn Maltin, u waħda Għarbija, li barra milli jgħallmuhom, jieħdu ħsiebhom bi nhar u bil-lejl, bħala sorveljanti, Il- għan tas-Sorijiet, m'hux li jgħallmu- hom biex jaqilgħu l-flus, imma biex dawk. il-bniet ikollhom grad tajjeb ta' ċiviltà, u li meta jiżżewġu, jkunu ommijiet tajba. Skola jagħmlu mit- 8 ta' fil-għodu sat-38 ta' wara nofs inhar, b'nofs siegħa rikreazzjoni u fbreak' f'nofs inhar għall-ikel. Fil- Franġiskani għandhom ukoll xogħol ieħor: jieħdu ħsieb ta' sptar f'Haj- fa, fejn hemm għadd kbir ta' morda, l-aktar fosthom Lhud. Imma fuq l-isptar ma aħna sa ngħidu xej hawn- ekk, billi ma rajniehx, bħal ma rajna l-iskola, Jista' jkun li s-Sorijiet xi darba, me'a jistgħu, jiktbulna xi ħaġa huma fuqu, u nxandruhielhom bil-qalb. Malta hija ppreżen- Nazaret — Suor M. Bianca ma' ġemgħa bniet tal-iskola li għandhom is-Sorijiet. ft-tifla tal-filliera ta' fuq, fil-lemin, jisimha Għida (Aida) u tħobb wisq lis-Sorijiet Maltin. għaxija, il-kbar, idumu jistudjaw sal-10 ta' bil-lejl, b'Soru magħhom. Fejn jorqdu, l-bniet iż-żgħar, għand- hom kamra għaliehom, u l-imfarfrin u l-kbar, għaliehom. Il-kmamar tar- Tqad tal-bniet, is-Sorijiet, urewhom- Ina wkoll: indaf xammiema, b'rin- gieli ta' sodod armati kif imorru, bis-saqqijiet, u l-gvieret u l-imħaded u l-lożor bojod daqs il-ħalib. Barra minn din l-iskola, is-Sorijiet tata tajjeb fil-Galilija, bis-saħħa ta' dawn is-Sorijiet, Huma jixtiequ li l-Maltin jitolbu għaliehom, biex il- Bambin jagħtihom il-għajnuna li jib- qgħu jagħmlu sewwa x-xogħol tagħ- hom għal glorja tiegħu. U jekk xi Maltija tkun tixtieq tgħix fil-pajjiż ta' Ġesu, tiktbilhom, u huma jgħidu- lha x'għanda tagħmel biex tidħol Soru magħhom hija wkoll, HANNA L-MALTI Fil-Liturġija Latina hemm. talb qadim li l-lum is-sens tiegħu ma jid- herx ċar, għax il-fehmiet tan-nies taż-żmien ta' meta nkiteb, kienu xor- ta oħra mill-fehmiet tan-nies tal-lum. Hawn taħ: sa nsemmu xi żewġ tal- biet minn dawna, li għadna nisim- għuhom jingħadu għal mejtin, u għandhom bħala sies tagħhom tagħ- lim li għadda żmienu, u li issa ma għadux jissemma, Meta qassis, jew patri, jkun jgħid fuq wieħed li wasal għal mewt, għa- du jaqra dan il-kliem: Itlaq, ruħ Nisranija, minn din id- dINAZZI la tqis xej kull ma jbaż- ża' fid-dlam, li jwerżaq fil-ħuġġieġa, li jgħaddab fil-moħqrija. Jitbiegħed minnek il-kiefer xi'an mal-qaddejja tiegħu: fil-miġja tiegħek, imsieħba mill-Anġli, jitriegħed, u fil-lejl waħxi u mudlam għal dejjem jaħrab…… jitħawwdu mela, u jitsħu, tajfiet il- qiegħ u l-qaddejja: tax-xitan ma jkadux la jaqtgħu mogħdijjietek'. Minn dan il-kliem jiftiehem li l-kit- tieb ta' din it-talba kien jemmen li r-ruħ wara l-mewt, biex tasal għand Alla, kellha tagħmel safra twila, li ma'tulha l-qawwiet tal-għadu. set- għu jagħmlulha. l-ħsara, jew iżom- muha li ma ttemmx din is-safra, Għal hekk iħoss li għandu jitlob 'l Alla biex ma jiġrix dana. Din is- safra tar-ruħ mistħajjla li ssir flim- kien. mal-Anġli, li kif jidher; kell- hom. id-dmir li jħarsu lir-ruħ minn kull xorta ta' ħbit tal-għedewwa. Dan il-ħjiel tal-Anġli li jsieħbu lir- ruħ sa quddiem Alla, huwa mfisser ukoll f'wisq talb ieħor. Meta l-ġisem tal-mejjet jittieħed il-knisja, il-qas- sis jgħid hekk: 'Ejjew, Qaddisin t'Alla, iġru, An- ġli tal-Mulej, ħudu r-ruħ tiegħu, u ressquha intom quddiem il-Għoli F' Fl-Oremus, li jingħadu fil-Qud- idiesa tal-mejtin u fl-Uffiċċju tagh- hom, fost kliem ieħor, jingħad dan li ġej: €Ajla… nitolbuk għar-ruħ il-qad- dej tiegħek… biex ma terħihiex f'id il-għadu, anqas ma tinsieha għal dej- jem, imma tamar li tittieħed mill- Anġli qaddisa u titmexxa lejn pajjiż il-ġenna''. U fl-Offertorju tal-quddiesa tal- Mejtin, jinqara dan il-kliem: €'Mulej Ġest: Kristu, re tas-sebħ, eħles l-erwieħ tal-Insara kollha mej- tin mill-uġiegħ tal-għemiq u mill- għadira ta' bla qiegħ. Ħarishom minn ħalq il-għul, biex ma jiblagħ- homx id-dagħbien, anqas ma jaq- għu fid-dlamijiet; imma l-qaddis Mikiel jeħodhom: fid-dawl imqaddes li darba Int wegħedt lil Abraham u lin-nisel tiegħu''. Il-kliem: uġiegħ tal-għemiq; għa- dira ta' bla qiegħ; ħalq il-għul; dagħbien tad-dlamijiet, u hekk, li jinsab f'dan it-talb, ħafna nies jaħ- sbuhom li jfissru kollha l-'infern''. Imma ma hux hekk. Hu magħruf li dan il-kliem ifisser il-ħafna naħat; jew tarġiet, li minnhom trid tgħaddi r-ruħ fi triqitha lejn Alla wara ħru- ġha mill-ġisem, kif kien jitwemmen dari, Dan it-tagħlim kien magħruf fil-antik bl-isem tat-Taraġ tas-Seba' Sema, ħaġa li kienu jemmnu l-ewwel Insara, kif inhu magħruf sewwa mill- kotba, mill-amuleti, mit-tinqix u t-tpinġija tagħhom. Hemm. ktieb, jismu t-Testment tat-Tnaxer Patrijarka, li min kitbu jistħajjel li għamel is-safra, fil-għoli, u għadda mis-Seba' Tarġiet tas- Sema, flimkien ma wieħed mill-An- ġli; u jfisser it-tfixkil li ltaqa' mie- għu: ilma, silġ, nar, għodda tal- għażib, u dlam, Kien hemm ukoll (dejjem kif hemm mik'ub) wisq xorta ta' rwieħ tajba biex jgħinuh jasal, u rwieħ ħżiena, biex ifixkluh fi triqtu lejn Alla. Kull waħda mit- tiġribiet, għandha l-imkien, jew tar- ġa, tagħha, li flimkien jagħmlu t-Ta- raġ tas-Seba Sema. Tifsira oħra bħal din, imma b'wisq aktar irqaqat tin- sab ukoll miktuba fit-Tieni Ktieb ta' IIl-XX) u fi Tlugħ. is- Sema. ta' Isajija (kk. Fit- Tielet Ktieb ta' Bardk (kk. Il-XVI) jissemma wkoll dan it-tfixkil, imma t-tarġiet tas-sema jgħid li huma ħam- sa, m'hux sebgħa. Issa, dawn il- kotba kollha kienu mxerrda u moq- rija fil-Palestina, fl-ewwel żmenijiet tal-Insara, għal hekk dan l-istħajjil kien mitwemmen l-aktar fost in-nies ta' nisel Lhudi. U ġewwa l-oqbra tal-Lhud-Insara, wisq drabi jinsabu lwieħ irqaq tad-deheb jew tal-fidda, li fihom imfisser it-Taraġ tas-Seba Smewwiet. Il-għan ta' dawn il-lwieħ jidher x'kien, għax dejjem jinsabu mqegħda ma' ġenb ħalq il-mejjet, minn fejn kienu jemmnu li toħroġ ir- ruħ; biex ifiehem lil dik ir-r u ħ x'għandha tagħmel biex tiġbed lejha r-rwieħ it-tajba ħalli jgħinuha fis- safra tagħha lejn is-Seba' Sema, fejn jinsab Alla (dejjem kif kienu jem- mnu huma) u tbiegħed minnha lir- Twieħ il-ħżiena, biex ma jfixkluha. Il-kliem li jkun fihom miktub dawn il-lwieħ, ma hux bgħid wisq mit- talb tal-knisja, li għadu s'issa jingħad għal mejtin'u r-ruħ tagħhom. Din il-fehma tas-Seba' Smewwiet, jew Seba' Tarġiet tas-Sema, ħalliet l-atar tagħha fit-tiswir jew tpinġija bħal ma jidher fil-fdal tal-knisja ta' Bet Ha-Xitta, fil-Galilija; il-kotba tal-Lhud-Insara jitkellmu fuq kif sidna Ġesti Kristu niżel mis-sema fl- art, u tala' mill-ġdid, mill-art għas- sema, u fis-safra l-waħda u l-oħra, għadda mis-Seba' Tarġiet, U din il- fehma wkoll tinsab imfissra f'xi xbie- hat imwaħħra tat-Telgħa ta' Kristu s-sema, bħal ma hemm, fost imkejjen oħra, fil-mużajk tas-seklu XII, fil- knisja ta' san Mark ta' Venezja. Hemm jidher Ġesti merfugħ mill-An- ġli, u saqajh qegħdin fuq żewġt iq- was, u 'l ġewwa minnhom jidhru ħa- mes dawriet, il-waħda fl-oħra, magħ- mula b'lewnijiet magħżula. Iż- żewġt iqwàs u l-ħames dwawar, jagħ- m':u sebgħa, jiġifieri s-seba Tarġiet tas-Sema, li Ġest: għadda minnhom hu u sejjer mill-ġdid għand Missieru, bħal ma jidher li kienet il-fehma fit- tàlb tal-mejtin li semmejna. Il-pi:tur Flamingu, Hieronimus Bosch li għex fis-seklu XV, fl-inkwatru tal-ġenna li pinġa, għamel xbiha tas- Seba' Smew- wiet, f'għamla ta' lenbut b'ħames ċrieki ġewwa fih, ċirku iżgħar mill- ieħor (ara l-ktieb ta' G. JDorfles, €Boseh'', mitbugħ għand Manda- tori, 1953). Jidher minn dan, li: sa daż-żmien, is-Seba Tarġiet tas-Sema, kienu għadhom ma ntesewx għal kol- lox. Fl-Evanġelji ma hemmx. tismija ċara ta' Seba' Smewwiet, im ma msemmi wisq drabi ''smewwiet'', m'hux ''sema'', San Pawl jgħid, fit-Tieni Ittra lil Korintin (XII, 2), li hu darba tala' sa'-tielet sema. San Ġwann fl-Evanġelju tiegħu (XIV, 2) jgħid li Ġest qal li fid-dar ta' Mis- sieru hemm ''wisq taqsim'', u dal- kliem fl-antik ittieħed li jfisser il- waqfiet fis-safra għad-dinja l-oħra, Għal hekk jidher li l-Insara ewlenin żammew din il-fehma bla biża' li jidinbu. .Aristàn ta' Pella, l-ewwel wieħed li ssielet mal-Pagani għad- Din Nisrani, kien jemminha. San Ġustinu Mar'ri kien jaf biha (PG, 6, 451), u san Pilastriju jgħid li min jemm'en bis-Seba' Smewwiet, ma jkunx għiejed jegħlet (PL, 12, 1206). Imma fl-aħħar, aktar ma bdiet tinħadem sewwa t-Teoloġija Kat- tolka, aktar bdiet tonqos il-fehma tas-Seba Smewwiet, l-aktar bis-saħ- ħa tat-tagħlim fuq il-Purgatorju. Lin- nies tal-lum, din il-fehma tidher ma- terjali u fantastka, qisha bħall-istħaj- jil li hemm fil-Kummiedja ta' Dante. Imma jekk tħares lejha min-naħa oħra, issib li dil-fehma hija bħala xbieha ta' ħaġa minnha: jiġifieri, li biex wieħed jidħol fil-hena tas-Sebħ t'Alla, irid qabel jissaffa minn ħti- jietu, u jistħoqq dik il-hena, billi jgħaddi minn kemm il-xorta ta' tiġ- rib u tbatija. Għax biex taqla 'l-ħajja ta' dejjem, trid taħdem xo- għol jiebes għaliha. U f'dil-ħidma meħtie ġa l-għajnuna tal-Anġli u l-qaddisin biex dak li jkun ma jin- għalebx mill-għedewwa. Għal hekk, il-knisja tagħmel sewwa li żżomm it-talb li jfakkar il-mogħdija jiebsa minn din id-dinja tan-niket u dnub, għad-dinja tal-Mulej, tal-hena u l- qdusija. QWIEL TAL-PALESTINA Milgħiin min jaxrab minn bir u jarmi fih ħaġar. Misħut min jixrob minn bir u jixħet fih ġebla. Ħażin għal dak il-bniedem li jagħmel id-deni lil min għamillu l-ġid. In-nies tar-rħula hawn Malta jgħidu lit-tfàl li min jixħet ġebla ġewwa bir, nhar il-Ħaqq, Alla jġiegħlu itellagħha bi xfar għajnejh. Li ma jatiq il-ġàr, jirħel mid-dar. ''Min ma jistax jinħamel minn ġaru, jaqbillu jitlaq minn daru'. Għax la ma tkunux tistgħu taqblu, il-lum, jew għada jkollkom xi tgħidu. Mela aħjar titlaq bis-sliema. IZ-ZWIEG FI ZMIEN IL-BIBBJA Il-familja, bħala sies tax-xirka ta' wlied Adam, twaqqfet minn Alla n-nifsu, meta ħalaq l-ewwel raġel u mara, kif hemm miktub fil-Ktieb tan- Nisel, II, 24: ''Għal hekk ir-raġel jitlaq lill-missieru u 'l ommu u jin- għaqad ma' martu, u t-tnejn isiru ġisem wieħed''. F'dawn il-kelmiet jinsab il-għan naturali taż-żwieġ, u l-Liġijiet tat-twaqqif tiegħu. Il-ħàl tar-raġel għażeb li qabel kien wieħed, jinbidel biż-żwieġ f'ħàl ta' tnejn, raġel u mara, li għandu l-għan li jwassal fit-temma tal-wieħed u ta' l-oħra, f'għaqda sħiħa li tfittex il-ġid tat-tnejn f'daqqa; u ħin wieħed tfit- tex ukoll li tiġġedded fit-tnissil tal- wlied li jitwieldu minn din il-għaqda. Żmien il-Patrijarki — Il-qagħda tal-mara miżżewġa fi żmien il-Patri- jarki kienet nieqsa minn wisq jeddi- jiet, li mbagħad Ġesu fi żmien il- ħidma u x-xogħol tiegħu fuq l-art fittex li jarġa' jwaqqafhom u jagħti- hom is-sura li tixirqilhom. F'ħafna nħawi tal-Kotba mqaddsa tal-Għaqda l-Qadima, jidher li l-mara kienet meqjusa ta' wisq anqas mir- raġel. Hekk, bħalli kieku jekk il- mara tiled bint, kienet tkun magħ- duda bi mniġġsa għal żmien wisq itwal minn meta tkun wildet iben. B'dana kollu x-xogħol taż-żwieġ kien jitmexxa wisq aktar bil-għaqal fost il-Lhud milli fost in-nies ta' ġnus oħra, Għal hekk ma tistax tgħid li kien jaqbel għal-Lhud ta' żmien il- Għaqda l-Qadima dak il-qawl Ruman li jgħid: ''Il-mara għandha tgħodd lil żewġha bħal ma l-ħmara tgħodd lil sidha; tgħaddas rasha u timxi dej- jem fejn jeħodha''. Issa nħallu dan u naqbdu ħaġa oħra. Id-drawwa kienet fi żmien il- Għaq- da l-Qadima li hu jedd u dmir tal- missier li jsib mara lill-ibnu. Hekk Abraham bagħat l-ixjeħ u l-aktar qaddej emin li kellu, li kien jeħodlu ħsieb ta' daru u ta' mielu, biex isib għarusa għal ibnu Ishàk;- qallu: €Mur f'arti, fost qrabati, biex iġġib mara lill-ibni (Ktieb in-Nisel, XXIV, 4), Jekk l-iben ikun għażel xebba qabel minn rajh, biex jeħodha b'mar- tu kien jeħtieġ li l-għażla tal-iben, biex tiswa, tkun imwettqa mill-mis- sier quddiem ix-Xjuħ tal-belt. Għan- dna b'turija ta' dan il-ġrajja ta' Xamxin, li qal lil missieru u 71 om- mu: 'Rajt xebba f'Tamna, bint il- Filistin, li nitlobkom teħduhieli b'mara'' (Ktieb l-Imħallfin, XIV, 2). B'dana kollu kien jedd ta' missierha jekk iħalliha tiżżewweġ jew le. Kien ukoll il-jedd ta' missier ix-xebba li jitlob minn missier il-għarus jew mill- għarus in-nifsu flus, jew bhejjem, jew raba, jew żmien ta' xogħol, bħala ħlas talli kien sa jagħtih lil bintu b'mara, Hekk naraw li għamel Laban meta ġiegħel lil Jagħkub jaħdimlu erbataxer sena biex jieħu b'mara lil Raħla. Drabi wkoll ix-xebba kienet tingħata lir-raġel bħala ħlas ta' xi egħmil qalbieni li jkun għamel, l-ak- tar fi żmien ta' gwerra. Hekk Sawl fittex raġel li jkollu qalb kbira li jaħ- bat għal ġgant Għulija, u xandar l-aħbar li: ''Min joqtol lil ġgant, is- Sultan jagħnih b'ġid kbir, u jagħtih lil bintu b'mara l (I Ktieb ta' Sam- Għal ħabta ta' żmien Kristu — Minn xi mitt sena qabel Kristu sa xi mitejn sena wara, hemm Liġijiet magħrufa sewwa li jieħdu ħsieb il- jeddijiet tal-mara li tgħaddi minn dar missierha għal dar żewġha. Fil-kit- biet il-qodma tal-Lhug il-kelma ''Na- saħ'' kienet tfisser il-bidu ta' kull xogħol li kellu x'jaqsam maż-żwieġ, mingħajr ma tagħmel għażla bejn żwieġ u egħrusija. Imma meta wie- ħed kien ir'd ifisser aktar sew, kien jagħmel għażla ċara bejn egħrusija u żwieġ. U żwieġ kien jittieħed li jfis- ser id-daħla tal-mara għal kollox ġewwa dar żewġha. Qabel iż-żwieġ kienet issir dik li jgħidulha rabta. Ir-raġel li kien irid jiżżewweġ kien jibgħat isaqsi lix- xebba li jkun għażel jekk kenitx tridu b'żewġha. Imma l-qofol tal-egħrusija kien ikun dejjem f'idejn missier ix- xebba. Dan kien li jaqta' kemm ġid u ġież kellha tieħu x-xebba, u qabel kollox, kemm flus ir-raġel kellu jwie- għed u jirtabat li jagħti, lilu, sewwa jekk il-mara tibqa' miegħu għal dej- jem, sewwa tmutlu wara ftit żmien, jew għal ħaġa jew oħra, jidhirlu li għandu jitlaqha, Dan il-ftehim kien ikun imsaħħaħ mil-Liġi, u jrid ikun hemm raġunijiet kbar u ċari biex jit- wettaq dat-taħsir taż-żwieġ. Il-għomor taż-żwieġ, kien, għal bniet m'hux anqas minn tnaxer sena, u għas-subien m'hux anqas minn tmintax. San Pawl ifisser dmir mis- sier ix-xebba fejn imiss iż-żwieġ tagħ. ha. Fl-Ewwel Ittra lil Korintin (VII, 16-88), kiteb fil-qosor, dal-kliem: €Jekk xi ħadd jemmen li meta x-xebba tisboq għomor iż-żwieġ u ma tiżżewwiġx, ikun għajb, u għal hekk jagħżel li jżewwiġha, jagħmel kif jogħġob lilu', Barra minn dan li semmejna fuq, il-Lhud tal-qedem kienu' jagħrfu tliet xorta ta' żwieġ, u kellhom qawl li jgħid hekk: ''Tlieta huma t-toroq li bihom tista' tieħu mara: bil-kitba, bil-flus, u bil-għemara''. Bil-flus jiġi- fieri meta l-għarus iħallas il-flus tal- għarusa, lill-missierha; bil-kitba, meta l-għarus iwiegħed b'kuntratt, x'għan- du jagħti lil missierha wara ż-żwieġ; u bil-egħmara, meta l-mara u r-raġel imorru jgħammru f'dar waħda, minn rajhom. Sa fejn għandha x'taqsam l-aħħar drawwa, għal kemm kienet magħrufa u mgħoddija mir-Rabbin Lhud, dejjem kienet magħduda bħala ħaġa li ftit tiġri, għax il-Liġi tal-Lhud kienet trid li l-għarusa għandha tkun verġni. Kien ikun magħdud b'ġiħ kbir għall-għarus li jkun jista' juri l-verġnità ta' għarustu f'jum in- CNiss'in', (jum iż-żwieġ). 'Din il- hemma. tal-verġnità kienet tidher - ukoll fejn għandhom x'jaqsmu l-flus li jitħallsu lil missier il-għarusa. Il- ''ketuba'' jew ħlas tax-xebba verġni kien jintala' sa mitejn dinar; u ta' mara armla, jew imtellqa minn żew- ġha, ta' m'hux aktar minn mija. Il-għors taż-żwieġ — Iż-żwieġ kien isir dejjem b'għors u xalata. Il- għarus, imsieħeb minn sħabu u qra- batu, kien imur id-dar tal-għarusa fost il-għajjat ta' ferħ, biex iseħibha għall-ikla tat-tieġ, li kienet issir fid- dar ta' missieru. Għors bħal dawn jinsab imfisser fl-Ewwel Ktieb tal- Makkabin (IX, 87-89): ''Ftit wara l-qtil ta' Johànan, ingħad lil Ġonata u lil Xmun ħuh, li Ulied Jambri għam- lu għors kbir, u kienu ġejjin, ferħa- na, minn Màdaba, bil-għarusa, li kienet bint wieħed mir-rjus il-kbar tal-Kanghanin. U huma ftakru fid- demm ta' ħuhom Johànan, u telgħu u nħbew taħt għolja. Refgħu għaj- nejhom u raw ġilwa kbira ta' nies. Imbagħad il-għarus, u warajh ħbiebu u ħutu ġejjin jilqgħu l-ġilwa, mexjin, idoqqu l-otbla u ż-żmamar, u f'idej- hom l-għodda tat-taqbid''. L-armi, jew għodda tat-taqbid, kienu jeħdu- hom biex aktar tkun sabiħa l-ġilwa, kif għadu jsir issa wkoll f'dawn l-arti- jiet (f). Xi drabi wkoll kien jiġri li l-ikla tat-tieġ issir fid-dar tal-għarusa, bħal ma jidher mill-Evanġelju ta' san Mat- tew (XXV, l-10), li minnu wieħed jista' jifhem li bħal ma l-għarus kien jiġi msieħeb minn ġemgħa ta' ħbieb, hekk ukoll il-għarusa kien ikollha l-ġemgħa ta' ħbieb tagħha, ferħana. Waqt l-ikla l-ħaddara kienu jgħannu għana ta' barka lill-għarajjes (f7), kif inhu msemmi wkoll mill-Profeta Ġere- m'ja (VII, 34), meta kiteb li Alla qal: 'Jiena nsikket mill-bliet ta' Jehuda u minn Ġerusalem il-għana ta' ferħ u faraġ lill-għarus u lill-għarusa, għax il-pajjiż isir jixbaħ lix-xori'', Kienet ħaġa li taqbel sewwa mal- ħajja Dinija tal-Lhud li ż-żwieġ jit- bierek b'barka barranija qabel ma jgħaddi ż-żmien tal-għors, li drabi kien idum sejjer ġimgħatejn sħaħ. Għal hekk, quddiem. il-għarajjes li jkunu b'idejhom marbuta, missier il- Il-għarusa riekba. fuq il-bagħal u n-nisa jseħbuha u jkantaw quddiemha. għarus kien jgħid barka, li fiha kien jitlob ġid u hena lill-miżżewġin ġodda u lill-ulied li kellhom jitwieldu minn- hom. Hekk kien jintemm għid iż- żwieġ, b'dehra sħiħa ta' Din u qdu- sija, u li Ġesu wkoll għoġbu jagħnih bi ħdàrtu, meta-mar m'Ommu u xir- kietu fit-tieġ ta' Kana. (X) Hawn il-kittieb qal li l-għodda tat-taqbid kienu jeħduha bħala żina, imma dan ma għandux ikun għal kollox minnu. Għax drabi, kif kienu jkunu għaddejin bil-għarusa riekba fuq bagħal jew żiemel jew ġemel, minn qrib 'xi raħal, nies ir-raħal kienu jaħbtu għaliehom u jeħdulhom il- għarusa, u ma jerġgħux jagħtuhielom jekk ma jħallsux kemxa sewwa ta' flus tagħha. Dan kien għadu jsir ħafna drabi qabel ma daħlu l-Pales- tina l-Ingliżi fl-1917, u ġara xi darba 'l hawn u 'l hemm ukoll wara. Fir-raħal ta' Bejt Ġibrin fl-1930 saret ġlieda fuq hekk, u (dejjem kif intqal dawk in-nħawi) sfaw feruti disa' min-nies, uħud minnhom imweġġgħin sewwa. (€) Dan għadu jsir issa wkoll; aqra l-kitba tLejliet it-Tieġ', ta' Patri Salm Habib, fil aħħar għadd ta' dan il-Qari tas-sena 1961 faċċata 120. (Noti tad-Direzzjoni). (LI WAQQAF IR-RHIEB U L-KNISJA MARONIJA) Bħal ma ftit wisq huwa magħruf fuq qaddisin oħra ta' dik il-ħabta, hekk ukoll ftit wisq huwa magħruf fuq il-ħajja ta' san Marċn, Ma hux magħruf sew fejn u meta twieled, anqas fejn u meta miet; anqas ma hu magħruf b'ħaqq l-imkien fejn għadda ħajtu. Saħansitra kien hemm min wasal biex ħaseb li san Maron qatt ma kien fid-dinja. Ħasbu xi nies li r-Rħieb Maronija, li hemm wisq minnhom f'Libnàn u s-Surija, setgħu ħadu l-isem m'hux mill-qad- dis li sejjishom, imma minn raħal żgħir jismu Marċnja fuq ix-xatt tax- xmara Orontes, xi sitt mili bgħid minn Antjokja. Imma l-lum ħadd ma jista' jiċħad xi ġrajjiet magħrufa fuq san Marċn. Għal hekk hawn sa naraw ftit x'inhu magħruf fuqu, ġrajjiet ċerti u xnijàt; jiġifieri kit- ba ta' żmienu u għidut tan-nies. Kitba Ewlenija — Hemm żewġ kitbiet ta' żmien dan il-qaddis li ħadd ma jista' jmerihom; l-ewwel kitba hija ittra li san Ġwann Fomm id- Deheb (Khrisostomos) kiteb lil dan il-qaddis fiż-żmien li kien minfi fl- Armenja, għal ħabta tas-sena 404 jew 405 (ara Migne: 'Patrologia Graeca'', tomo LII, kol. 680), li fiha dan il-qaddis isemmi lil san Marċn bħala ''qaddis eremita''. Din hija xhieda ta' wieħed li għex fi żmien san Marċn in-nifsu u li kien jafu sewwa. It-tieni hija kitba mik- tuba 25 sena wara din tal-ewwel (sena 480) u kitibha Teodoretu Is- qof ta' Qurux (Cvrrhus) li fiha mfis- ser bir-reqqa kif kien jgħix il-qad- dis Marċn u kif kien imexxi il-għe- liema jew dixwipli tiegħu (ara Migne, 'Historia Religiosa'', Pat. Graeca, LXXXII, Koll, 1418 u 1481). Hu magħruf sew li Teodoretu twieled f'Antjokja fis-sena 898 u li san Marċn miet għal ħabta tas-sena 410. Għal hekk Teodoretu fi tfulitu sata' kien jaf sewwa lix-xwejjaħ san Marċn li kien jgħix bgħid minn Antjokja mix- ja ta' jumejn. Hekk jew hekk, Teodoretu kien jaf tajjeb lil san Ġakbu, għalim, jew dixxiplu ta' san Marġn; u hi ħaġa minn awl id-dinja li dar-Raħeb, Ġakbu, kien iħobb isemmi u jitħaddet fuq l-Imgħallem tiegħu. Minn dan iż-żmien (sena 480) sal bidu tas-seklu VI ma jinsab miktub xej aktar li għandu x'jaqsam ma' san Marċn; fil-bidu tas-seklu Sitta tibda tissemma binja kbira fil-wied tax-xmara Orontes, m'hux bgħid wisq mill-belt t'Afamja, fejn. il-lum jgħidulu Qalgħat il-Mudiq. Dil-binja kienet Dejr li fih kienu jgħammru mijiet ta' Rħieb, li kienet ukoll magħrufa bl-isem ta' Dejr il-Ballàr. Darba waħda, waqt tilwima, l-In- sàra Ġakobin tas-Surija, ħabtu għal dad-Dejr u qatlu 850 Raħeb minn dawk li kienu jgħammru fih. Għad- ha tinsab ittra li r-Rħieb li baqgħu ħajjin kitbu lil Papa san Hormida, fis-sena 517 li għaliha l-Papa wieġeb fis-sena 518 (ara l-ktieb ta' Man- si: ''Sacrorum Conciliorum Nova et Ammplissima Collectio'', vol. Imbagħad kittieb ie- ħor, Prokopju, li miet fis-sena 565 jgħid kif l-Imperatur Ġustinjanu raġa' bena s-swar ta' ma' dwar dak id-Dejr li kienu ġarrfuhom il-Ġabo- bin, Imbagħad hemm ukoll ittra miktuba mir-Rħieb ta' Dejr san Ma- ron lill-Isqfijiet tas-Surija t-Tienja, jew Suria Secunda, u l-isem tal-Ab- bàti ta' dak id-Dejr miktub fil-Kon- ċilju ta' Kostantinopli, fis-sena 586. Dan kollu juri l-isem kbir li kellu dak id-Dejr u li l-Abbàti tiegħu kien fuq l-Abbatin kollha tas-Surija t-Tienja. Kittieba Għarab ukoll isemmu dan id-Dejr. Il-Masgħidi jsemmih fil- ktieb tiegħu: ''It-Tanbiħ u l-Ixràf', u Abu l-Fida (1273-1331) isemmih ukoll fil-kitba tiegħu: '(Tarih il- Baxar'', u jgħid li l-Imperatur Mar- ċjanu kien kabbar dan id-Dejr. Il-Ħajja ta' san Marċn — Kif wie- ħed jista' jifhem san Marċn twieled għal ħabta tas-sena 350, jew fil-belt ta' Marċnja, kif jgħidu x'uħud, xi tle- tin mil bgħid minn Antjokja; jew fil-belt ta' Antjokja nfisha; inkella f'Qurux, kif jgħidu oħrajn. Niesu kienu Insàra imma dik in-naħa kien għad baqa' għadd kbir ta' Pagini, u l-Ħakma, li kienet Rumija, kienet Pagina wkoll. Il-lsien li mitkellem, dik in-naħa kien il-Grieg. Missieru kien bir-raba u jrabbi l-bhejjem, u wkoll jaħdem il-ġild, li mbagħad ibiegħu f'Antjokja. Marċn kien waħ- du tifel fid-dar u kellu ħutu żewġt ibniet, għal hekk it-tama ta' niesu kienet fih. Kellu moħħu tajjeb wisq u missieru ried jibgħatu jitgħallem f'Antjokja, imma ommu, li kienet tisma' li f'dik il-belt kien hemm qatiegħ nies ħżiena, ma reditux imur. Fl-aħħar ir-rieda ta' missieru għelbet u Marċn mar jitgħallem hemm. Xor- tih kienet tajba għax f'dik l-iskala kien hemm jitgħallem ukoll żagħ- żugħ Nisrani ieħor li 'l qudiem kellu jkun san Ġwann Fomm id-Deheb (san Ġwanni Krisostmu), Patrijarka Kien hemm ukoll wie- ħed Pagan aħrax għall-aħħar jismu Naro, li meta kiber ried jeħodha mar-Rumin u jkeċċihom mis-Surija. Marċn temm. it-tagħlim tiegħu meta kellu 25 sena, u ma'tul dak iż- żmien kien ukoll sar qassis. Meta raġa'. lejn id-dar aktarx li missieru kien laħaq miet, għax Marċn ma qabadx ix-xogħol tar-raba u l-bhej- jem, imma telaq id-dinja u mar joq- għod waħdu fuq għolja qrib il-belt ta' Qurux. Fuq dil-għolja kien hemm tempju tal-Pagàni, imġarraf u mitluq, u Marċn sewwieh u għamlu bħal knisja tal-Insara u kien iqaddes ġewwa fih, Hu kien joqgħod dejjem fil- beraħ, lejl u nhar, imma meta kie- net tagħmel ix-xita jew jinżel is- silġ, kien jidħol f'għarix tal-ġild tal-mogħoż, li kien waqqfu u daw- wru b'ħajt. Dan kollu megħud fil- kitba ta' Teodorċtu li semmejna l-ewwel. Kien jgħaddi ljieli sħaħ fit-talb u l-għana tas-salmi, u kien isim kulljum u jgħaddi ħinijiet twal għar-rkubtejh jaħseb fil-ħwejjeġ t'Alla. Qatt ma kien joħroġ mill-bitħa jew għalqa tiegħu ħlief meta jiġu n-nies iżuruh. U kien joħroġ biss biex ikellimhom u jħajjarhom jgħixu ħajja tajba u jsabbarhom' fi ħmum- hom. Kif kiteb ukoll 'Teodoretu, san Marċn kien ifejjaq il-mard tal- ġisem kif ukoll il-mard tar-ruħ. Bi kliemu. kien iġiegħel lil midinbin ibiddlu. ħajjithom billi jneħħu minn qalbhom il-mibgħeda, minn ġisim- hom iż-żena, minn ilsienhom il-gideb u minn ħsiebhom ix-xeħħa u s-serq. Għal hekk kotra ta' nies kienu jmorru jżuruh u jisimgħu kliemu u jitolbuh il-barka. Fuq it-turija tiegħu għadd ġmielu ta' rġiel u nisa ħallew id-dinja u mar- ru jgħixu fil-egħrien fuq il-għolja fil-qrib. tal-għarix tiegħu, biex bis- saħħa tiegħu jeħelsu mill-ħażen tad- dinja. Lil dawn Marċn drabi kien jorħoġ idurhom. u jgħallimhom kif kellhom jgħaddu ħajjithom biex jagħ- mlu r-rieda t'Alla. Għal dan Teo- doretu Isqof ta' Qurux kiteb hekk: €Marċn kien bħala ħaddiem fil- ġnien t'Alla; għax bil-ħidma tiegħu nibbet u kabbar wisq xtieli tal-qdu- sija, li fetħu nwar u ward ta' ġmiel u fwieħa kbira għas-saltna tas- Sema l Kemm kienet imsemmija l-qdu- sija tiegħu jidher mill-ittra li kitiblu san Ġwann Fomm id-Deheb, fis-sena 404 jew 405. San Ġwann kien Patri- jarka u san Marċn ma kienx għajr naqra ta' Ràħeb Eremita, San Ġwann meta kien imkeċċi uu minfi minn pajjiżu, lil san Marċn, fost kliem ie- ħor kitiblu hekk: 'Ir-rabta ta' għożża li biha marbutin jien u inti, għad li int bgħid minni, iġġiegħlni li narak dejjem quddiem għajnejja. … ma dil-ittra nibgħatlek. it-tislijiet tiegħi u nagħtik kelma sħiħa li jien dejjem naħseb fik, għax il-qima li għandi lejk hija tas-sew kbira. : … qis li kull meta jkollok in-newba, tagħtini l-aħbàr tiegħek, għax l-aħ- bàr tiegħek issabbarni u tfarraġni fin-nefa li ninsab fih, Ħaġa waħda rrid minn għandek: li inti titlob dejjem 'l Alla għalija F' Il-qaddis Marċn aktarx li miet fis- sena 410. Miet imdawwar. bil-għe- liema jew diwwipli tiegħu li kienu jgħammru fuq il-għolja, ġewwa l-egħ- rien qrib fejn kien jgħammar hu. San Maron qabel ma miet talab li jindifen fil-qabar ta' wieħed Raħeb qaddis, fost l-ixirka tiegħu, li kien miet qablu, li kien jismu Żabin. Im- ma r-rieda tiegħu ma seħħetx, għax difnuh fl-eqreb raħal minn fejn kien jgħammar u fuq qabru briew knisja. L-ixirka ta' san Marċn malajr kot- ru u xterdu.ma' dawk l-inħawi kol- lha u wisq minnhom kienu msemmija għal qdusithom, L-aktar li kien im- semmi hu san Żabin u mbagħad san Ġakbu; u wrajhom san Lemnaw u san Musa, sant'Antċn u sant An- tjoku. Teodoretu jsemmi wkoll nisa tajba fix-xirka ta' san Marċn. Fost dawn kien hemm Domna, Kuwa u Marina, li kienu jgħixu ħajja t'Ere- miti qrib id-dar tagħhom, Dan hu ftit, imma qisu kollox, li wieħed jista' jagħraf fuq san Marċn, il-qaddis li sejjes ir-Rħieb Marċnin - u l-knisja Maronija. Wieħed sinjur ħabib tagħna talabna naraw nistgħux insibulu xi faxxikli li għadhom jonqsuh biex jillega flim- kien il-kollezzjoni kollha ta' SLeħen l-Art Imqaddsa''. Aħna sibnielu xi tnejn, imma l-oħrajn, għal kemm fittixna u saqsejna, ma stajniex in- sibuhomlu. Il-Faxxikli li għadhom jonqsuh huma dawn: 1955, għadd; 8 u 4; 1956, għadd 2, 8 u 4; 1957, għadd 2 u 3. Jekk xi ħadd għandu dawn in-numri u ma għandux bżonn- hom u jrid jibgħathomlu, hawn, il- Kunvent ta' Ġieżu, dan is-sinjur jirringrazzjah ħafna u huwa pront biex iħallas tagħhom. — ir-Rit tagħha. IL-KNISJA QOPTA ORTODOSSA Fl-ewwel żmenijiet, l-Insàra, fl- Eġittu, kienu jinqdew bil-lsien Grieg fil-Liturġija tagħhom, l-aktar fil-bliet il-kbàr. Fir-rħula, imma, kienu jin- qdew l-aktar bil-lsien Qopti, li kien il-Isien il-qadim, ta' żmien il-Fargħ- uni. Għal hekk kellhom l-alfabet tagħ- hom Geroglifiku, li kien tqil ħafna biex wieħed jaqrah. L-aqwa knisja tagħ- hom kienet f'Lixandra, u din għamlet Meta Kostantinopli ġiegħel li l-knejjes kollha jinqdew bir- Rit Grieg, il-knisja Qopta baqgħet fit-twemmin tagħha monofisita, jiġ- ifieri li f'Ġesi kien hemm natura waħda, imħallta f'Divina u Umina, m'hux żewġ naturi, magħżulin minn xulxin, kif kienet tgħallem il-knisja Universàli. Dan kien fis-Seklu Ħam- sa (wara l-Konċilju ta' Kalċedonja, fis-sena 451). jaqblu ma' dak li kien inqata' f'Kos-- tantinopli, jew kif kienu jgħidulu dak iż-żmien Bisanzju, u l-knisja tagħhom baqgħet tinqeda sal-lum bir-Rit tagħ- ha li kellha qabel. Meta fis-Seklu Sebgħa il-Għarab rebħu l-Eġittu, bil- qajl il-qajl, qalgħu barra l-Isien Qopti u daħħlu fi mkienu l-Ilsien Għarbi, U billi n-nies telqu.u nsew il-lsien tagħ- hom Qopti, u tgħallmu l-Għarbi, il- knisja Qopta daħħlet il-lsien Għarbi fil-Luturġija wkoll. IL-GĦAMLA TAL-KNISJA Il-knisja Qopta tkun imqassma flerba' taqsimiet: l-ewwel qasma huwa. l-Maqdes, jew Santwarju, li hu mifrtid mill-bqija tal-knisja b'ħajt tal- għewwied, jew żkonostdsis, li fih ikun hemm xbiehàt ta' Kristu u tal-Madon- na u tal-qaddisin, li jkin imnaqqax u mżejjen bl-avorju, bil-qroll, u bil- Minn dal-ħajt 'il ġew- wa, ijkun hemm l-artàl, bit-taraġ. Quddiem dal-ħajt, ikun hemm il- qasma tal-kleru, li hija wkoll mifrfida mill-qasma tar-rġiel, b'xatba, jew konċell, tal-ħadid irqiq jew tal-għew- wied. Minnu 'l barra joqogħdu r-rġiel, li jkinu wkoll mifrudin mit- taqsima tan-nisa, li hi l-aħħar waħda, għax warajha jkiin hemm il-bieb ta' barra tal-knisja. Qrib il-knisja, jew fis-sagristija jkiin hemm forn żgħir, li fih il-qassisin jaħmu l-ħobż tal- quddiesa. L-Insàra Qoptin jidħlu l-knisja. ħafjin, imma b'rashom mgħottija. Il-Liturġija ssir bil-lsiem Qopti, imma n-nies iwieġbu, xi nħawi, bil-Qopti, imma l-aktar bil- Għarbi. Il-lbies tal-qassisin Qoptin qisu xorta waħda bħal tal-qassisin l-oħra tax-Xerq. Il-Qoptin għandhom tliet xorta ta' Liturġija: waħda ta' san Kirillu, li hi l-Liturġija tas-sew Qoptija, li jinħaseb li kien bdieha san Mark l-Evanġelista; din jinqdew biha żmien wieħed fis-sena: fil-ġim- għa ta' qabel Ħadd iż-Żebbuġ. It- tieni hija ta' san Girgċr Nazjanzenu, u din jinkdew biha tliet darbiet fis- sena: fil-Milied, f'Għid il-Ħammiem (Epifanija), u f'Għid il-Kbir. 'U t-tielet hi ta' san Bażilju li jinqdew biha fil-bqija tas-sena kollha. Il-Magħmudija. Is-subien ikfinu mgħammda erbgħin jum wara li jit- wieldu, u l-bniet, wara tmenin, Lis- subien, jekk ikun ijrid missierhom (qishom kollha jkunu jridu), jagħ- mlulhom ukoll il-ħtin, jew ċirkonċiżjo- ni. Ħadd ma jista' jgħammed għajr qassis. Il-Magħmudija tingħata nhar ta' Ħadd qabel il-quddiesa. Il-Magħ- mudija ssir bit-tagħdis, jiġifieri jgħad- dsu fl-ilma t-tarbija kollha, m'hux jixhtfilha l-ilma fuq ràsha biss. Wara l-Magħmudija, il-qassis jitlob għall- omm, u jirqi (jiġifieri jiskonġra) lit-tarbija, biex joħorġu minnha, jekk ikun hemm, xi rwieħ ħżiena. Il- Griżma. Wara l-Magħmudija, sew tingħata l-Griżma. Il-qassis jagħmel il-Griżma lit-tarbija billi jidlikha biż- żejt imbierek fi tletin naħa, fosthom: fuq ix-xuftejn, fuq wiċċ idejha, fuq sidirha, fuq irkubtejha, fuq daharha, u fuq riġlejha. L-omm ma tistàx tmiss lit-tarbija qabel ma tkun mid- lika kollha biż-żejt tal-Griżma. Wara dad-dlik, id-djaknu jieħu lit-tarbija fuq l-artàl, fejn il-qassis jidlikilha għajnejha, biex ijkunu mħarsa mill- mard (fl-Eġittu, fejn hemm l-aktar Qoptin, hemm wisq mard. tal-għaj- nejn). Wara dàn tinbeda l-quddiesa, u wara l-quddiesa ssir purċissjoni, 3. Min ijrid iqerr, joqgħod għar-rkubtejh, u l-qassis jitlob għa- lih u jbierku. In-niedem ijbiis riġ- lejn il-qassis u jistqarr dnubietu. Dràbi l-qràr ijsir- minn ħafna nies f'daqqa, fejn il-qassis jaqra d-dnu- biet u min ikollu xi dntib minn dawk li semma l-qassis, jistqarru, billi jàgħ- ti daqqa fuq sidru. Daż-żmien ftit hemm nies li jqerru, billi jagħmlu bħal qassisin, li ma jqerru qatt, għax jgħidu li l-qràr m'hux magħmdil għa- lihom. 4, It-Tqarbin. Ir-raġel jit- qarben bil-Ħobż u l-Inbid, kull ħaġa għaliha, imma n-nisa bil-Ħobż, mib- làl kemm-kemm fl-Inbid, Qabel il- mewt fid-djàr, it-tqarbin jingħata bil-Ħobż biss. Il-Qsusija, jew Ordni Sagru, jingħata mill-Isqof biss, u jingħata mingħajr dlik, u bi ftit ċerimonji. L-Isqof iqiegħed idejh it- tnejn fuq ràs dak li jkfin, u jgħidlu: ċTIlqa' fik Raħ il-Qodos'. Iż- Żwieġ. Biex wieħed jiżżewweġ, jeħ- tieġ li jkollu mill-anqas erbatax-il sena, u waħda jeħtieġ li jkollha mill- anqas tnàx. Iż-Żwieġ ijsir quddiem il-qassis, billi l-għarajjes jiġu b'xem- għa mixgħula f'idhom quddiem l-ar- tàl, u wara ħafna talb, il-qassis ires- saq ras il-għarajjes ma' xulxin, u jgħattihom bi stàr abjad, waqt li huma jżommu id il-wieħed tal-oħra. Wara din, il-għarfis jagħti lill-għa- risa il-hàtem u għotijiet oħra tad- deheb, imbagħad il-qassis iqegħ- dilhom klil fuq rashom. Il-miżżewġin jistgħu jinfirdu bil-ħalla tal-Isqof tagħhom, u l-firda tingħata għal waħda minn tliet ħwejjeġ: ma), jekk wara seba' snin, il-mara ma jkollhiex ulied; b), jekk il-mara u r-raġel ikunu ilhom seba' snin mifrudin b'rajhom; u ċ) jekk għal seba' snin il-mara u r-raġel ikunu jiġġieldu bla ma jaqtgħu. IT-TAGĦLIM NISRANI QOPTI Il-knisja, Kattolka Rumàna, u Griega Ortodossa, temmen u tgħal- lem li f'Ġesu Kristu hemm żewġ natàri magħżulin minn xulxin: natura ta' bin-Adam u natura t'Alla; il-Qoptin imma jemmnu u jgħallmu li f'Ġesu Kristu hemm natfra waħda, li hija ereżija, maqtugħa mill-knisja Universali, Daż-żmien il-kleru Qopti jitħarreġ fi skola għolja fil-Kajr, u hemm skdla oħra f'belt jisimha Hel- win, għar-Rħieb Qoptin. Il-Qoptin għandhom ħafna tagħlim li jixbaħ lit-tagħlim Kattolku. Il-qima tal- Qoptin lejn il-Madonna, tisboq lil ta' kull ħadd, għax hi aqwa minn ta' kull xorta ta' Nsàra oħra tax-Xerq. Fil-Kalendarju Qopti hemm tnejn u tletin jim bħala: għejjieda lil Madon- na. Il-Qoptin ma jemmnix li l-knisja għandha rajjes fid-dinja, jiġifieri Papa imma jemmnu li: r-Rajjes tagħha huwa Ġest Kristu. Il-moħqrija tal- Misilmin, għal żmien twil u bi ħru- xija kbira, baxxiet wisq, u ħassret, id-drawwiet tal-Insàra Qoptin, li fil- qedem kellhom qaddisin kbar u xmux tal-għerf fit-tagħlim tal-knisja. Fost il-qaddisin u għorrief kbàr tal-knisja Qopta, hemm Oriġċnes, sant' Atan- àsju, san Kelment ta' Lixandra; u san Kirillu. Ħtija tal-faqar u l-injuranza li fi- hom jinsabu l-Insàra Qoptin daż- żmien fl-Eġittu, għadd kbir minnhom għedin jaqilbu Misilmin, għal hekk qiegħed isir xogħol kbir fosthom, u tingħata għajntina kbira lilhom, sa fejn tlaħħaq in-nefqa, mill-Franġis- kani tat-Terra Santa, biex kemm jista' jkun jiġbdu minnhom u jgħaq- qduhom mal-knisja Kattolka. AHBARIJIET TA' L-ART IMQADDSA Il-Marda tal-Patri Kustodju — Ir- Rev.mu Patri Kustodju tat-Terra San'a, li mar l-Italja għal-Kapitlu Ġenerali tal-Ordni, ħassu ħażin sew- wa kif kien hemm u kellhom jeħduh l-isptar għal kura. Dam l-isptar ak- tar minn xahar, imm aissa għadda għall-aħjar; u jekk Alla jrid, wara li jistrieh ftit, kif wissewh it-tobba, jarġa għax-xoħglijiet tiegħu fl-Art Imqaddsa. Bħal issa qiegħed jagħ- milha ta'. President Kustadjali. ir- Rev.du Pa'ri Injazju Mancini, Diret- tur ta' Casa Nova. Zewg Deputati Kattolki minn Gerusalmm Wara r-rewixta li nqalgħet il-għada tal-Għid il-Kbir din is-sena, il-Majestà tiegħu r-Re Husejn tal-Ġordanja, ħall il-Parla- ment u wara ftit, bil-kwiet u bil- għaqal, il-poplu għażel membri ġod- da. Fost il-ħamsa li kienu magħżula mid-Dis'rett ta' Ġerusalemm, tnejn minnhom huma Kattolki Latini: s-sur, Emilju Sàfja u s-sur Mattija Marrim. Glieda ohra bejn il-Gordanin u l-Lhud — Ġlieda oħra, żgħira saret, fil-25: t'Awissu bejn is-suldati Ġor- danin u l-Lhud, f'Ġerusalem. Il- Ġordanin minn fuq is-sur tal-Belt il-Qadima, u l-Lhud mill-art, Belt il-Ġdida. Damu jisparaw fuq xulxin sa kemm ġiet il-Kumissjoni tal-UNO u. sikktithom. Bħal ma dari, kull naħa tat il-ħtija lin-naħa l-oħra. Il-Għarab qalu li l-Lhud bdew jgħajjruhom minn fuq il-bjut, u l-Lhud qalu li l-Għarab bdew jix- ħtulhom il-ġebel minn fuq is-sur. Bl-isparar saret xi ftit tal-ħsara fid- djar u fl-iskola tal-Armeni, Insara, imma ma miet ħadd. Glieda harxa bejn il-Lhud u s- Sirjani Min-nhar il-Ħadd, 18 t'Awissu, sa nhar it-Tlieta, il-20, kien hemm ġlied aħrax bejn ir-Sir- jani u l-Lhud fuq il-ħdud jew ''frun- tieri' tagħhom. Il-Lhud qalu li l-ġlieda bdiet għax is-Sirjani daħlul- hom f'arthom u qa'lulhom żewġ bdiewa li kienu sejrin lejn darhom wara x-xogħol. Sar ħafna sparar minn naħa l-waħda u l-oħra fl-art, u taqbida wkoll fl- ajru bejn il-'figh- ters' taż-żewġt iġnus, fuq il-Baħar ta' Tabarija, Il-Kumissjoni Mħallta tal-Armistizju tat il-ħtija lis-Sirjani, għax mit-tiftix tagħha tgħid li għar- fet li huma kienu l-ħtija tal-bidu tal- ġlied. Nirtiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġej- jin, li telqu minn din id-dinja qabil- na, U li nieshom jintiequna niftakru fihom fit-talb tagħna. IL-BELT, Ġiuseppe Ġianmaria u Franċesca Busuttil, Franċisca Bu- hagiar. Conċetta Cassar. Rosina Muscat Me- lita u Marianna Butigieg, Ġeorġio u Ġeorġia Cini. Fredu Attard. Ċettina u Teresa Tabone. Marianna u Lorenzu Vella. Tona u Frances- co Camilleri. Salvu u Conċet'a Tanti. Ġiuseppe u Ġiulia Borg. Vinċen- za Ġiuseppe Anġelo u Franċesco De- giorgio, John Steer. Verġinia u Manuele Mazzitelli, TAS-SLIEMA (Stella Maris) Mej- tin Familja Captur u Bizazza. Dun Euġenio u Ġiusep- pina Lanzon. Grace u Lina Mangion. Ġiu- seppe u Carmela Muscat. Vinċenza Agius Ġiovanna u Antonio Muscat. Temistocle u Rosina Bianchi. Ġio- vanni u Antonia Muscat. ĦAL-TARXIEN. Maria u Calċe- donio Mediċi. Filip- pa u Ġiovanni Vella. Conċet'a u Sal- vu Said. ĦAŻ-ŻABBAR. Marija u Fran- ġiska Abela. Kristina u Lwiġi Bar- bara. (Saverju u Ġużeppa Xerri. John u Marija Psaila, Orsola u Kar- melo u Anna Caruana, Grezzju u Grezzja Bugeja.. Ġdittau, Ġużeppi, Rożarja Vella. Ġużeppi u Tereża Gonzi. iĦAŻ-ŻEBBUĠ. Lorenzo u Vin- ċenza Abela. Mathilde, Ġorġ u Suor Nerica Zammit. Pinu u Pina Cortis. Filippu u Ġuża Church. ISAN ĠILJAN. Manwel u Joe Busuttil. Ġużeppa, Giam- maria u Nicola Schembri, - Marv u Vassallo. IL-MOSTA, Żarena Falzon. Ġanni, Carmelo, Frenċ, Vit- torio u Alessandru Vella. Vincenzo u Ġuża Agius. Ġorġ u Vietor Saliba. Catarina u Ġovanna Saliba. Ġużeppi Pace. Ġovanna u Giam- maria Gat', Serafina u Grezzju Sci- berras, Angela u Ġużeppi Galea. Giulit' Borg u Maria Borg. Carmelo u Ruħ Ab- bandonata. Ġużeppi u Carmelo Camill:ri. Maria Ġużeppi u Lwiġi Pisani. Anna u Carme'o $e:- berras. Ġużi u Filomena u Carmela Abela. Ġużappi u Maria Fenech. ĦAL-TARXIEN. RAĦAL ĠDID. Tamijja Cantar. Ġużeppi Zammit, Attilio Borg. Francesco u Ġovanna Demajo. Edward Mus- ca'. Edwin u Carmela Azzopardi. ĦAL-QORMI. Carmela, Nicola u Ġużeppi Stivala. Pao.o, Consolata u Ġorġ Darmanni; Mikiel, Catarin u Ġużeppi Stivala. Gaetano u Tereża Cassar. Maria, Manwela u Vanġelista Zam- mit. Ġożanni Briffa. Ġużeppi Zahra. Ġużeppi Vella. Ġorġina, Censina u Pawwu Mevak. Lucv, Ġużeppi, Ro- żaria Grech. Ġorġ Sammu', Carmela u Ġużeppi Farurgia. Michele, Car- mela u Marjanna Grech. Ġovanni u Ġużeppa Montebello. IŻ-ŻEJTUN. Famlija Cassar, Maria u Ġużeppi Vassallo. Cregor:o u Catarina Galea. Ġuża u Antonio Baldacchino, IŻ-ŻURRIEQ. Dun Alwiġ Magri. Salvu u Pawla Griscti. Ġużeppi Barbara. Lorenzo, Cetta u Salvu Zammit, ĦAL-LUQA. Tommaso u Tereża Falzon. Ġużeppi u Car- mela Schembri. Carmelo u Rożina Cassar. Ġorġ, Cettina u Pawlu Camilleri. IL-ĦAMRUN. Pawlu Ax- zopardi, Carme:o, Ġerardu, Rożina Spangiol. Antonia u Carmela Fazzon, Manwel u Gaetana Mifsud. Ġanpatist u Ġużeppina Schembri. Ġovanni, Cet- tina u Carmela Sciberras, John, Rz- ġina, Pawlu u Bertu Aquilina. Ġuża Manwel, Franz, Berta u Vit'oria Micallef, (Carmelo, Annie, Maro, Ġużeppi Mercieca, Ġużi u Ġuża Ġużeppa, Maria, John u Ġużeppi Piscopo. Ġorża u Ġużeppi Portelli, Margerita, Ġużeppi u Carmelo Dingli. Carmelo u Rożina Buhagiar. SAN PAUL IL-BAĦAR. Paolo u Ġiusa Enriquez, Ġużi u Carmela Testa. Michele Elena Ġużi John u Toninu Gatt. Vinċenzo u Ġiu- seppa Mifsud Bonniċi, Paolo u Maria Cassar. Ġiuseppe Borg Margherita Tavlor. Ġio- vanna Sammut, Ġiużi u Ġiovanna Gauci, Ġiovanna Musca'. Anġelo Marianna Gauci, Anġelo Teresa u Ġiola Vassallo Ġioacchino Micallef, ; IN-NADUR (Għawdex). Maria u Pawlu Vella. Carmela, Franġisku u Pawlina Theu- ma. Min-naħa tagħna niżguraw lil qra- bathom li l-erwieħ ta' dawn il-mejtin għeżież ikollhom dejjem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu.