L-Istorja Doloruża ta' Niesna fuq il-Vapur 'Gange' fl-1916 KERĊMIN AVVENTURUŻI LI 100 SENA ILU FETTXEW XORTIHOM FL-AWSTRALJA Sa minn eluf ta' snin ilu, il-gżira ċkejkna ta' Għawdex kienet il-post ta' emigrazzjoni u immigrazzjoni. Nies ġejjin biex jgħixu hawn u oħrajn sejrin minn hawn ifittxu x-xogħol f'xi art barranija. Il-poplu Għawdxi huwa poplu mobbli ħafna, u matul is-sekli nfirex f'bosta pajjiżi madwar id-dinja. Hekk pereżempju fl-Awstralja hemm madwar 40,000 Għawdxi; fl-Istati Uniti hemm madwar 15,000 u fil-Kanada hemm madwar 9,000. U dan biex ma nsemmix pajjiżi oħra bħalma huma l-Ingilterra, Franza, u pajjiżi oħra madwar il-Mediterran. Fil-bidu tas-seklu dsatax Malta kienet saret kolonja tal-Imperu Ingliż. Dak iż-żmien infetħu ħafna opportunitajiet għall-poplu tagħna għaliex allura l-Maltin u l-Għawdxin kienu saru sudditi Ingliżi b'ħafna drittijiet, fosthom l-aċċessibilta' f'kull kolonja Ingilża. KERĊMIN LI X-XOGĦOL L-ewwel Kerċmin, ulied il-Parroċċa ta' San Girgor, li ħallew Għawdex biex jaqilgħu għajxien għall-familji tagħhom aktarx li marru Malta — emigrazzjoni nterna. Dakinhar ma kinux imorru u jiġu kuljum. Mhux rari li persuni singoli kienu jdumu xhur u snin ma jerġgħu lura Għawdex. Kienu qishom imsefrin f'art barranija. It-trasport bejn il-gżejjer ma kienx dak li hu Ilum. Mill- Istatus Animarum li sar mill-ewwel kappillan, Dun Ġużepp Vella, f'April 1886, inqas minn sena wara l-erezzjoni tal-Parroċċa, jirriżulta li lejn tmiem is-seklu dsatax kien hemm diversi persuni li marru Malta jfittxu x-xogħol. Xi wħud sabu x-xogħol u ssetiljaw hemm, xi drabi familji sħaħ ittrasferew ruħhom u baqgħu jgħixu Malta. Xi xebbiet marru Malta bħala sefturi f'familji għonja. (Ara: (A)rkivju (Pjarrokkjali (Kjerċem, Status Animarum 1866. p.40.) ĦALLEW RAĦALNA JFITTXU jihu Lo ĠIERI mamilh e f Wkif fift mala lari. jum ak AMĦEjE JU. digolt alltaz l b rna Abiizħ. iirikuqo Alfċaiħ Estratt mill-istatus Animarum tas-sena 1886 Imma oħrajn, ġeneralment irġiel, marru barra minn Malta. F'diversi każi l-Kappillan Vella kien jagħmel nota żgħira wara isimhom, sempliċement, alfestero, biex jindika li dik il-persuna kienet imsiefra. Ta' min jgħid li wara li Franza invadiet l-Alġerija fis-seklu 19, gruppi ta' Maltin u Għawdxin u oħrajn minn pajjiżi oħra Ewropej bdew isiefru lejn l-Afrika ta' Fuq. Hawn għall-ewwel bdew isibu xogħol fl-ibliet bħall- Alġier, Oran, Bougie, u Bona. Maż-żmien infiltraw fil- kampanja fejn akkwistaw u ħadmu art li kienet ilha snin twal mitluqa. Ħasra li fil-biċċa l-kbira tal-każi ta' ħutna emigranti Kerċmin li jissemmew fl-iStatus Animarum 1886, il-kappillan ma kienx jindika l-pajjiż fejn kienu emigrati. Żgur kien ikun iktar interessanti. Xi darba kien jindika l-pajjiż fejn emigraw, bħal fil-każ tal-familja ta' Antonio Attard imlaqqam 'tan-Nukkax', li fiż-żmien kienet toqgħod fi Sirada S. Gregorio — Vicolo 1No.56D (Sqaq 1, Nru.56D, Triq S. Girgor), li sabet ruħha f'Bona. Antonio Attard li kellu 33 sena kien miżżewweġ lil Ġużeppa mwielda Caruana ta' 28 sena li kellhom erba' wlied: Maria (8 snin), M'Ang (6 snin), Ġużeppi (4 snin), u Lorenzo (6 xhur). ĠRAJJA NFAMI Mhux fi ħsiebi nagħmel studju dwar l-istorja sħiħa tal- emigrazzjoni tal-Kerċmin. Din kieku tkun interessanti ħafna. Hawn ser nillimita ruħi għal episodju wieħed li jirrakkonta ġrajja li seħħet eżatt mitt sena ilu, ġrajja li kważi kulħadd insieha, il-ġrajja tal-Għawdxin ta' New Caledonia. Din hija l-istorja doloruża ta' missirijietna li nhar it-12 ta' Settembru 1916, ħallew xtut pajjiżna Lefien il biex imorru jaqilgħu biċċa ħobż 'l bogħod minn gżiritna ħalli mill-Awstralja jkunu jistgħu jmantnu lill-familji tagħhom. Dakinhar 214 emigranti Maltin — hemm min jgħid li kienu madwar 240 (Maurice N. Cauchi, 'Maltese Migrants In Australia', 1990, p.7) — il-biċċa kbira tagħhom bdiewa Għawdxin, sabu ruħhom fuq il-vapur Franċiż 'Gange' fi triqthom lejn l-Awstralja. Kif waslu hemm, pero' sabu li kien hemm ħafna rewwixti kontra l-emigrazzjoni. L-Unions tal-ħaddiema kienu daħħluha f'rashom li dawn l-emigranti kienu ser jieħdu x-xogħol ta' dawk l-Awstraljani li kellhom imorru jiġġieldu fil-gwerra. Ma ninsewx li dan kien fi żmien l-Ewwel Gwerra Dinija (1914-1918). Ta' min jgħid li qabel dawn diġa' kienu marru l-Awstralja għadd ta' Maltin u Għawdxin fuq il- vapur 'Arabia'. Dawn, imkabbrin bil-passaport Ingliż f'idejhom, niżlu l-art mingħajr diffikultajiet kbar. Imma mhux hekk ġara fil-każ tal-'Gange'. Wara vjaġġ twil u skabruż — kellhom xorti kbira li għerqux — waslu Freemantie fil-21 ta' Ottubru, 1916. Wara jumejn weqfin fil-port ta' Freemantle l-kaptan kien ordnat ikompli fi triqtu lejn Melbourne. Imma anke hawn il-Unions komplew jipprotestaw b'qawwa kbira kontra l-iżbark tal-emigranti Maltin. U hawn, f'tentattiv biex jaraw kif jeħilsu minnhom, ġegħeluhom joqgħodu għal test li flok sar bl-Ingliż sar bl-Olandiż. Naturalment kulħadd weħel. B'din l-iskuża ma ħallewhomx jinżlu minn fuq il-vapur. 44 EMIGRANT JGĦUMU LEJN IX-XTAJTA Għal darb'oħra l-vapur kien ordnat li jitlaq lejn Svdnev. U hawn wasal fil-5 ta' Novembru, kważi xahrejn wara àieġohia (eżiti ic li kien telaq minn Malta. Anke hawn għal darb'oħra l-emigranti ma tħallewx jinżlu. Sa għassa militari għamlu fuq il-vapur biex ħadd ma jazżarda jaħrab. Imma hawn 44 mill-emgranti, ddisprati kif kienu, qabżu l-baħar u għamu sax-xtajta. X'uħud irnexxielhom, imma oħrajn inqabdu u ġew arrestati bħala imigranti illegali. Ġew mitfugħin il-ħabs. Sadanittant wieħed jista' jifhem minn liema martirju kienu għaddejjin dawk ħutna li baqgħu fuq il-vapur 'Gange' wara vjaġġ enormi. Il-futur tagħhom deher inċert għall-aħħar. L-awtoritajiet ma kinux jafu x'ser jaqbdu jagħmlu b'dawn. il-Maltin. Perss li l-vapur kien Franċiż, iddeċidew li jibgħatuhom f'Noumea, New Caledonia. Din kienet kolonja Franċiża. Il-'Gange' ħalla l-port ta' Svdnev fit-12 ta' Novembru, eżattament xahrejn wara li kien ħalla Malta, u salpa għal Noumea, fejn il-Maltin ġew alloġġjati. Wara ħafna negozjati, dawn l-emigranti sabu ruħhom għal darb'oħra fuq vapur ieħor, is-'St Louis', fi triqthom lura lejn Svdnev. Meta waslu hawn fil-port ta' Svdnev ġew trasferiti għal fuq vapur qadim li kien ankrat hemm. U hawn għal xhur sħaħ inżammu arrestati sakemm jinstab vapur li jġibhom lura lejn Malta. Fuq din id-dgħajsa kollha sadid, dawn ħutna sfortunati kellhom jagħmlu esperjenza ġdida tas-sajf qalil Awstraljan. DAĦLU L-AWSTRALJA BIS-SAĦĦA TA' QASSIS MALTI Kien hawn li quddiem it-tbatija ta' dawk l-imigranti, xi filantropisti, imħeġġa mill-qassis Malti Fr. William Bonett li fl-1915 kien akkompanja grupp ta' emigranti minn Malta lejn l-Awstralja (Ara: Barrv Vork, 'The Maltese in Australia' Melbourne, 1986, p.54), qajmu kuxjenza fost il- komunita' Awstraljana favur dawn ħutna li bil-passaport Ingliż f'idejhom kienu ħallew pajjiżna biex jaqilgħu biċċa ħobż għall-familji tagħhom liħallew ġewwa Malta. L-istampa Awstraljana għamlet il-parti tagħha sew. Ħafna kitbu favur il-Maltin li wara kollox kienu immigranti legali, sudditi Ingliżi, u ċittadini ta' pajjiż li kkontribwixxa ħafna u ta assistenza kbira lis-suldati Awstraljani feruti f'Gallipoli propju ftit tax- xhur qabel — pajjiż li l-editur tas-'Svdnev Morning Herald' sejjaħlu bħala 'Australian Citadef'. Is-simpatija tal-pubbliku ġenerali u l-appelli li saru minn diversi personalitajiet għenu ħafna biex il- Gvern eventwalment ippermetta li l-Maltin jinżlu l-art. U hekk dawn ħutna wara sitt xhur li għaddew f'taqtigħ il-qalb, fit-13 ta' Marzu 1917, wara vjaġġ avventuruż, tawhom permess li jinżlu Svdnev fejn bosta minnhom sabu xortihom, u mhux biss taw prova ta' ħilithom imma ġew meqjusa fost l-aħjar immigranti li qatt rifsu f'dak il-kontinent kbir. ISEM Il-KERĊMIN F'DIN L-AVVENTURA Fost il-protagonisti ta' din il-grajja, ċertament l-iktar waħda doloruża fl-istorja tal-emigrazzjoni tal-Maltin lejn l-Awstralja, kien hemm nies mill-parroċċa ta' Kercem. X'uhud kienu mill-irħajjel ta' Santa Luċija. Dwar dawn tal-aħħar diġa' kiteb iktar minn darba l-kompajżan tagħna Joe Mizzi. Mizzi, fir-riċerki tiegħu, irrnexxielu jagħti tagħrif ġdid konness ma' din il-ġrajja fejn jirrigwarda l-parroċċa tagħna, u l-iktar lil Santa Luċija. (Ara: r-rivista 'Santa Luċija V.M.', snin 2006 p.13; 2008 p.25; 2010 pp.18-19). Għalhekk, ħsibt li f'dan l-artiklu jiena nsemmi persuni oħrajn, Kerċmin bħalna, li propju mitt sena ilu, fis-sena 1916, fl-eqqel tal-Ewwel Gwerra Dinjija, ħallew xtut gżiritna biex fetttxew xortihom fl-Awstralja. Fil-ktejjeb 'Il-Ballata tal-Maltin ta' New Caledonia', ippublikat minn Frank Zammit, (it-Tieni edizzjoni, (1988)), wieħed jista jsib lista' tal-ismijiet tal- passiġġieri — Zammit isemmi 214 — li ħadu sehem fl- avventura tal-'Gange' fis-sena 1916. Barra l-ismijiet tal-persuni involuti, f'ħafna każi, jissemmew il-belt jew raħal mnejn kienu ġejjin, u saħansitra l-laqam tal-familja. Il-biċċa l-kbira kienu Għawdxin mill-irħula tal-Għarb, San Lawrenz, Triq tal-Għajn, Żebbug, Xagħra, Rabat, Xewkija, Għasri. F'din il-lista twila jissemmew fost l-oħrajn ħames persuni li jidentifikaw ruħhom bħala Kerċmin u tnejn oħra (Ġużepp Stellini u Lorenzo Stellini) li rraportaw li huma minn Santa Luċija, Għawdex, u allura mill-parroċċa ta' Kerċem. llum kollha mejtin. X'uħud niftakarhom ħajjin. Ħa nagħmilha ċara mill-bidu. Jien naħseb li kien hemm iktar, imma għal xi raġuni, id-dettalji dwarhom fil- lista ppubblikata minn F. Zammit, huma nieqsa. U jekk xi ħadd għandu xi informazzjoni rilevanti biex nidentifikaw xi persuna/persuni oħra minn Ta' Kerċem li kienu fost dawn l-emigranti, napprezza ħafna li jgħaddihieli għal xi użu li nista' nagħmel minnha fil-ġejjieni. Jien għamilt tentattiv ta' riċerka imma ma rnexxilix nasal għal informazzjoni ċerta. U allura qed nillimita ruħi billi nagħmel riferenza għall- lista ppubblikata minn Zammit, li semmejt iktar 'il fuq. L-ismijiet fil-lista jidhru f'ordni alfabetiku, u jien hawn ukoll ser insemmi l-Kerċmin li kellhom sehem f'din l-avventura bl-ordni kif jidhru f'din il-lista: (NOTA: Fejn tidher xi informazzjoni oħra wara l-ismijiet li jidhru hawn taħt, oltre l-isem u l-laqam tal- persuna, dik hi xogħol tar-riċerka tiegħi kif jirriżulta mis-sorsi li għalihom jien għamilt riferenza, u cioe' ma tidhirx fil-lista ta' Zammib). Buhagiar Daniel bil-laqam tal-familja 'ta' Pantu'. Dan Mikelanġlu nafu li qabel emigra lejn l-Awstralja kien diga' għamel xi żmien imsiefer fl-Afrika. Nafu li fl- 1921 kien reġa' qed jgħix f'Ta' Kerċem (ara: APK, Status Animarum 1917, Foglio No. 145). Calleja Gregorio imlaqqam 'ta' Anġielka'. Dan żgur li kien diġa' reġa' lura Għawdex fis-sena 1923 (APK, Status Animarum 1917, Foglio No. 85). Calleja Salvu, imlaqqam 'ta' Anġielka'. Dan kien ħu Gregorio imsemmi qablu. Salvu Calleja żgur li kien diġa reġa' lura mill-Awstralja fis-sena 1922. Dwar il- mawra ta' Salvu Calleja fl-Awstralja u l-avventura tal-'Gange', insibu diversi riferenzi fil-ktieb 'Maria Calleja's Gozo. :) Leħen il- BANDA SAN GIRGOR Gallev, ippublikat fl-1994. Marija Calleja, li £ f'dan il-ktieb tirrakkonta l-istorja ta' ħajjitha, hija bint Salvu Calleja u Ganna Rosa mwielda Buhagiar (oħt Daniel u M'Anġelo Buhagiar), l-ewwel tnejn imsemmijin fost l-emigranti Kerċmin. Debrincat Joseph imlaqqam 'in-Naħli'. Żewġ Riflessjonijiet e Fil-fehma tiegħi, isem dawn ħutna Kerċmin ma għandux jintesa. Għall- imħabba tal-familji tagħhom, dawn għamlu sagrifiċċji erojċi li bla dubju jistgħu ikunu għalina llum xempju ta'dedikazzjoni għall- familja, u forsi ċanfira għal dawk il-ġenituri li fiż-żminijiet tagħna, għal xi ħaġa trivjali, jitilqu l-familji tagħhom u jabbandunaw lill- uliedhom. e. Dan l-avveniment doloruż fl-istorja tal-emigrazzjoni tal-antenati tagħna, — iġibli quddiem għajnejja dawk l-eluf ta' ' . - : NN immigranti li llum qed ifittxu kenn fl-Ewropa. B'rikonoxximent għal 'The Times of Malta' u Marlon George Grech Iħallu pajjiżhom, jissugraw ħajjithom biex għal xi uħud mir-ritratti isibu ħajja aħjar, iktar umana…. rari li jsibu l-bibien magħluqal L-istorja tgħallimna… L-istorja tirrepeti ruħhal Il-President flimk mal-Kumitat, Surma: Għalliema, Bandi Ajjievi u Membri tal GĦAQDA MUŻIKA SAN GIRGOR