Arloġġ żgħir u ġrajjietu. Wasalt hawn Malta f'nofs ix-xahar ta' Ottubru wara safra ta' kemm-il sena; ma kontx għadni naf nitkellem bil-Malti sewwa u għalhekk kont aktar naħrab it-tisħib milli nfittxu, u sibt ruħi bħal għarib ġewwa art twelidi. Ftit wara li: wasalt, jiġifieri fl-aħħar Ħadd tax-xahar li għedna, kien il-Għid ta' Kristu Sultan, u fraħt wisq li kont sa nara l-ewwel darba dik il-ħafla(l) kbira, li kont qrajt kemm- il darba fuqha. Għalhekk f'xi s-sagħtejn wara nofs in-nhar tlajt fuq Kastilja, fejn kien hemm miġmuglta għadd kbir ta' nies bi bnadar u egħilimiet ta' bosta xorta. Bdiet miexja l-ġilwa. Għaddew l-ewwel għadd kbir ta' subien b'mixi meqjus, b'libsiet ġindija (2), imbagħad irġiel bi bnadar u egħilimiet tax-xirkiet tagħhom, u dammiet ta' ward ta' kull lewn u sura; imbagħad qassisin u rhieb, u 'l hawn u 'Ihemm, fost il-ġilwa, daqqaqa jdoqqu, u n-nies tgħanni għana ta' qdusija mad-daqq tagħhom. Tul dal-liin jien kont wieqaf, medhi; nixrob b'għajnejja d-dehriet, u b'widnejja l-ilfina, li kienu kollha ġodda għalija, Kif kont hekk sehwien inħares, xi ħadd li kien ma' ġenbi, intafa' n-naħa tiegħi, u rifisli, b'kagħbu (3) iebes, sebgħi ż- żgħir ta' riġli l-lemenija. Jaħasral f'dak is-saba' sewwa kelli safra (4), u ma nafx infisser l-uġigħ kbir li ħassejt b'dik ir-rifsal Ħassejt sebgħi bħal maqbud bejn żewġ sinniet ta' klibtejn (5) mikwija, u ridt kieku, imma le stajt għal kollox, naħbi l-weġgħa. Kif kont immejjel ftit b'idi fuq qasbet sieqi, nisma' leħen xi ħadd ikellimni bil-ħriena: ''Kemm jisgħobbija li rfistek V' qalli: ''Mhux għax ridt jien, jaħasra, Jidher li waġ- ġajtek sewwa V' Ħarest 'il fuq biex nara min kellimni u nsib li kienet xebba l-ġmiel ta' ġmielha. Bint tar-raħal, bil-għonnella, qsajra u mgħakkna, wiċċha ħamrani u għajnejha suwed taħit ħuġbejn sufin qawsija, im- niefier imdaqqas u xuftejn ħxajnin, qrollija. UX'ġata, Ġen 7'' saqsa xi Ħadd lix-xebba. UIrfist lil dan ta' ma' ġenbi, issa x'ħin in-nies tefgħiatna. Waġġajtu jaħlasrat Bil-kemm jista' jżomm bil-wieqfa.' (1) Sollennità, funzjoni. 22) Uniformijiet. (3) il-warrani ta' qiegħ ir-riġel, li ngħidulu ħażin ''għarqub'. Il-għar- qub huwa dik il-qarquċa li titla' minn fuq il-kagħab, bejn iż-żewġ egħkiesi tas-sieq. — Ma' dal-kliem, minn wara x-xebba jiġi raġel għal fidejja, smir, żaqqu kbira, wiċċu mfaqqa' b'libsa griża u kappell tar- ross ġe' rasu; subgħajh bil-liwietem, u b'sinsla ħoxna tad- deheb mill-but għall-għollieqa,u mill-għollieqa għall-but l-ieħor tas-sidrija. Qabadni minn idi, u ''Idħol hawn f'dal-Ħanut', amarni. 'Ejja int ukoll, Qent'' qal lix-xebba. Dħalt ingħarraġ (6), u tlajna fil-mistar jew Private Room, u qgħadna bil-qiegħda. ''Għandek xi safra f'subgħiajk P' qalli jħares lejja, u jien tbissimt u Ħarrekt rasi b'egħliem ta' iwa. 'Jiena wkoll inbati bihom. Għandi walida hawn f'sidret riġli donnha mtiaral X'sa tixrob7 Jien sa nieħu daqsxejn mastka,' raġa' qalli. 'INieħu daqsxejn mastka jien ukoll', weġibtu. 'Ġjib tlieta mastka, fejnu', amar lil qaddej, donnu sid il-kera, Domna hemmhekk nitħaddtu qisna xi nofs siegħa; għad li żorr fi kliemu, dak l-oħixon, intbafit li kellu qalbu tajba. U x'fiabta kellu jdaħħal ix-xebba fit-taħidita. ''Hux tassew Ġen7' isaqsiha hu u jitħaddet fuq xogħlu, fuq id-dar u fuq il-ġnien tiegħu. Qalli fejn joqgħod, il-Mosta, u stedinni biex immur sa għandhom il-Ħadd ta' wara. jk ik -z La tajtu l-kelma lil dak l-oħxon, kelli nitqamna u mmur insibu. Mort wara nofs in-nhar u bqajt miegħu sa fil-għaxija, Fis-sigħat li domt hemm għandu, ma għidtx aktar minn tnax-il kelma. Urieni kull ma kellu: guvi bil-kanari, bejtiet tal-ħamiem; fniek, tiġieġ, dundjani, u mbagħad il-ġnien bis- siġar tal-larinġ u tal-lumi, u qalli l-ġrajja tagħhom kollha, siġra b'siġra. Ġenja, l-biċċa l-kbira taż-żmien baqgħet ma' ġenbna, tistna' t-tafidit bla heda ta' għammha (għax għaraft li kien ħu missierha) u drabi tħares lejja minn warajh u tit- bissimli. UKemm hi tifla tajba dix-xebba f' għidtlu kif sibt ruħi walidi miegħu, ''Sur Viċens, għandek ġawhra moħbija f UGħioġbitekl' qalli dafikani. ''Mhux lilek biss għoġbot, taf l kemm għożżieb bagħtu joħitbuhal: Uħud minnhom tat- tajjeb sewwa. Imbierkal waħfilitha f'rasha li ma tridx tiż- żewweġ. Jien aktar nixtieq naraha miġbura. X'tagħmel jekk niġi nieqes jiena, tifta ltima7: Inti donnok għoġobtha, Dik ir-rifsa li rifsitlek sieqek ħawditha. Il-ġimgħa kollha thew- den fuqek. X'naf kieku nsemmilha xi ħaġa, jekk għamilt xi ħajra għaliha. Tgħodd għalik, Għandha tmienja u għoxrin sena, u int milli tidher, għandek xi ħaġa fuq it- tletin. Tridx intarrfilha kelma f' Ħassejt il-ħmura tielgħa għal wiċċi, 'Għandek qalb iċ- ċajt, Sur Viċens,' għidtlu bil-mistħija, eĊajt xejnt: Ċajt għal daqshekk P Kif sibna d-dinja nħal- luha. Ma żżewwiġtx jien imħabba f'dik it-tifla, bint ħija. Bżajt li tinħaqarli. Jien hekk magħmul: afijar inbati jien jew nara min ibati. Naf li n-nisa barranin ma jitħimlux ġewwa dar wafida. Insemmilek kemm trid; mhux walida jew tnejn, imma għoxrin u mija. Mhux darba u tnejn sar il-qtil fuq daqshekk. Xi tgħidli mela 7 Trid intarrfilha kelma7' qalli bla ma qata'. 'La darba kif qiegħed tgħid int, tarrfilhal' għidtlu. U bla ma Ħallejtu jarġa' jibda t-raddiena, rajt x'ħin kien, u 4Afijar naħseb nitlaq, sur Viċens' għidtlu. Dak il-ħin daħlet Ġenja. Ħadt ħatirhom (7) it-tnejn u tlaqt il-barra. Kienu għaddew tmien xhur sewwa minn din iż-żjara, Is-sur Viċens kien semma lil -Genja dak li qalli li kellu jsem- milha, u tajna l-kelma 'l xulxin, u ma' tul dawn it-tmien xhur qatt ma nqast ġimgħa li ma mmurx inżurhom żjara. Għall-ewwel ta' Lulju, mela, tas-sena ta' wara, minn fejn kont nalidem, messni nieħu tmint ijiem btala. Dawn it-tmint ijiem qtajt li mmur inqattagħhom Għawdex, għax nistħi ngħid, li għomri kollu Għawdex ma kont mort qatt. Awl il-lejl li kelli nitlaq ħejjejt kull ma kelli ħtieġa, sarrejt kollox f'xanta (8) żgħira, u l-għada fil-għodu rkibt il-karrozza tal-Marfa u tlaqt biha. Kif konna għaddejjin minn Birkirkara daħħalt idi fil-but biex nara x'ħin kien. Ħadt dehxa: l-arloġġ ma kienx hemm; kont insejtu warajja l Minn għajr arloġġ għal ġimgħa btala. L-arloġġ, li n- nhar kollu bih f'idejjal. Tgħid kien hemm xi arluġġar Għaw- dex biex nixtri ieħor 7: Angas ma kont naf. Ftit wara wasalna l-Mosta, u ftit'il hemm minn dar għamm Ġenja, il-karozza waqfet biex ittalla' xi tnejn min-nies. għajjatt lil tal-karozza, ''Isbirli nasal sa dak il-bieb, nagħti tislija f' u bla ma stennejt tweġiba, tlaqt ġirja lejn bieb Ġenja li kien miftuħ. 'Ġjen V' ħabbartha bil-għaġla, ''sejjer Għawdex kif kien għenelli, imma ntbalit b'saram kif kont fi-triq. Insejt nieħu l-arloġġ, u ġejt mingħajru. Kieku jatiasra tislifni ġimgħa tie- għek 17 UĦudul' qaltli kif ħallitu minn idha. ''F'ħajjietek' għid- tilha jiena. ''Ma nistax indum inkellmek. Hemm ara l-ka- rozza tistenna. Wara ġimgħa narak. B'ħatrek (9), Ġenja l' għidtilha kif ħadtilha b'idha. UMur bis-sliema f' qaltii mbissma, u jien tlaqt niġri lejn il-karozza, li kif irkibt fiha, mxiet. Xejjirt b'idi lil Ġenja li baqgħiet fil-bieb tħares lejja sa għebt. Għawdex ma qgħadtx il-ġimgħa kollha għax hemmhekk ħbieb ma kellix, u waħdi waħdi Ħassejtni għamilt f'qalbi, Fil-għodu kont ngħaddi biċċa Ħin sewwa f'xi knisja, u biċċa f'dak il-ġnien ir-Rabat, li jgħidulu l-Mall; fil-għaxija kont ak- tarx ninżel sa Marsalforn, ngħum xi għuma. Wara ħamest ijiem, mela, irġajt lejn Malta, u qtajt li, bdiel ma ntemm triqti lejn il-Belt, ninżel il-Mosta inrodd l-ar- loġġ lil-Ġenja, u nkellimha ftit. Kont għadni fil-karrozza, u stagħġibt nara l-Ibieb u t- twieqi tagħhom magħluqa. Inżilt u ħabbatt il-bieb, M'hemmx nies F' qaltli wafida ġara. UFejnhom tgħid P' saqsejtha jiena, UIx-xebba mietet, u s-sur Viċens telaq l-isfel. Aktarx mar għand fiuh, l-Isla''. uKif mietet 7 L' saqsejt mibluh jiena; ''nhar it-Tnejn fil għodu ma kellha xejn; kont hawn jien u rajtha b'għajnejjal' 4UJ. dak in-nhar fil-għaxija Ħaslet rasha bl-ilma kiesafi u ħadet ċmajra. L-għada kienet ġot-tebut, u l-Erbgħa fil-għodu difnuha f' X'għamilt minn dak in-nhar 'l hawn ma noqgħodx in- għidu. Biss ngħid li dan li Ġenja mietet, ma tistax tidħolli f'rasi, Fejnnara xebbiet bil-għonnella, immur inħares lejhom, nara Ġenja hix waħda minnhom. U l-arloġġ tagħha għadu fuq għekset idi, u hemm jibqa', sa kemm jew hi tarġa' fid- dinja, jew jien immur il-qabar bħalha. x x ik Din hi mela l-ġrajja tal-arloġġ iż-żgħir ta' f'idi. U ktibtha hawnhekka biex dawk il-ħbieb li jarawhuli ma joqogħdux iġedduli s-sogħba, u jsaqsuni din x'biċċa hija,