Mir-rakkonti tan-Nannu Majsi L-iħirsa fil-Mosta B.A. (Hons) Public Policu M.A. (European Studies), ġa Nannuwi Majsi Fenech, werriet tal-laqam 'tal-Ħajsu' min- naħa ta' missieru u 'ta' Ġenġen' min-naħa t'ommu, kien fih raġel. Niftakru pjuttost itwal mill-medja u b'xagħru bajdan dejjem imsellef b'lura. Fi żmienu kien suldat mas-Servizzi fuqu, waqa' fil-Libja u dawk abbord mietu kollha, beda jaħseb biex jibdel ir-rotta tal-karriera u minn suldat sab ruħu sid ta' ħanut tat-tċ fin-Naxxar, ftit 'lisfel mill-pjazza. Għalkemm in- nannu ilu li ħalliena mill-1983, il-ħanut għadu miftuħ peress li kien għaddieh lill-ibnu ż-żgħir, Victor, iz-ziju tiegħi. Fuq it-taraġ tal-bitħa In-nannu Majs għamilha ma' ħafna nies f'ħajtu. Kemm meta kien imsieħeb fir-riġment militari u wkoll meta beda jservi t-tċ u l-kafċ fis-Central Bar, iltaqa' ma' ħafna nies, u naturalment kien jisma' l-istejjer ta' kull wieħed u waħda minnhom. Fost il-kwalitajiet sbieħ li kellu, in-nannu kien jaf jimita u jgħid ir- rakkonti b'tali mod li jżommok interessat sal-aħħar. Niftakru tajjeb bilqiegħda fuq it-taraġ li mill-bitħa jagħti għal fuq il-bejt tad-dar tan-nanna Nina, ipejjep sigarett wieħed wara l-ieħor, u jien ħdejh, tifel ta' xi seba' jew tmien snin, imsaħħar bl-istejjer li kien jgħid. Xi wħud kienu jkunu komiċi u erħilu wiċċ in- nannu jinbaram u jitfettaħ biex janima aħjar iċ- ċajta, u aktar kemm kont infaqqa' daħk, aktar kien jagħti bixriet buffeski lill-wardiet — ta' wiċċu u lll- kpiepel ta' għajnejh. Stejjer oħrajn ma kinux daqstant. — taċ- ċajt, bħal meta kien jiftakar f'xi episodju mimli ġuħ u għaks tal- ITATJALOGKO TIENI (FT TA) aħħar: gwerra jidher li għad kellu madwar hames jew ta' meta kien IAQIT SAT TATI għadu suldat Fi żmienu, ir-rakkonti tal- KA ST AT Tat TA i KONT AM li jrid. jagħmel xogħol. tal-kattiv Ir-ruħ fuq ir-rixtellu tal-ħajt taċ-ċimiterju li jdawwar il- L It g TAT f Te KT II AX ETT €70 taħt xemx tikwi jew f'xita tlanġas. Imma dak li ġiegħelni nħarbex dawn it-tifkiriet fuq in-nannu Majsi mhumiex rakkonti taż-żufjett jew ta' qsim il-qalb, imma dawk relatati mal-ħares u mas-sbpranatural li huma relatati mal-Mosta. Stejjer li meta smajthom minn fomm in-nannu tant kienu impressjonawni li għadni niftakarhom bl-għeruq u x-xniexel anki llum, issa li għaddew xejn anqas minn tletin sena minn mewtu. Balla nar f'Santa Margerita 'Daż-żgur, mela, ibni. Id-dagħa huwa ħażin u qatt m'għandek titħajjar minn ħadd biex issemmi l-isem t'Alla u tal-Madonna fil-batal… Inti taf x'kien ġara ħdejn il-kappella ta' Santa Margerita'; staqsieni. In-nannu kellu ħabta jdaħħal il-kliem f'xulxin u minn fuq tema jaqbeż għal oħra bħal donnu żrinġ. U moħħ ċkejken tal-preċett, bħal ma kien tiegħi f'dik il-ħabta, mhux dejjem jirnexxilu jżomm il-pass ma' kull xibrejn qabża tan-nannu. 'Le, ma nafx, nannl' weġibtu jien. 'Mela ħa ngħidlek jien, ibni; fetħilha n-nannu, hu u jxammar il-kmiem għax kienu niżlulu sa fuq il-polz. Darba kien hemm tlett irġiel mill-Mosta li kull wieħed minnhom kellu merħla nagħaġu mogħoż. U dawn kienu joħorġu fil-beraħ tal-għelieqi biex il-merħliet setgħu jirgħu' 'Jirgħu x'inhi nanni; staqsejtu, hekk kif in-nanna Nina ġabitlu tazza te u lili kisra ħoxna ħobż b'żewġ strixxi bejken. In-nannu ħares lejja bilkemm mhux biċ-ċiera għax kont ħ Jirgħu, voldieri, jieklu l-ħaxix. Il- bhejjem trid toħroġhom biex jieklu fil-beraħ u hekk il-ħalib u laħamhom ikun itjeb minn dawk li jitrabbew fl-irziezet u jieklu biss il-ġwież tal-ixkejjer… Imma issa dik ħalliha għax dik ħaġa oħra; qalli waqt li berred it-tċ jismot tan-nanna billi perper xufftejh fuqu. 'Tva, mela, dawn it-tlett irġiel tal-mogħoż kienu jiltaqgħu lejn in-naħat tal-knisja ta' Santa Margerita u hemmhekk joqogħdu jpaċpċu fuq Ġwanni u Martin sakemm il-jum jgħejja u minfloku jibda jaħseb biex jidħol il-lejl. Mhux l-ewwel darba li ħallew l-imrieħel jirgħu fil-madwar u huma daħlu jieklu biċċa ħobż wara r-rixtellu tal-ħajt tal-knisja, sewwasew taħt ir-ruħ, biswit il-ħorża tal-bir, kompla n-nannu Majs waqt li b'sebgħu gerrex dubbiena li kienet ġiet titliegħaq mal-ħanek tat-tazza tat-tċ. 'U biex ma ntawwalekx wisq, dawn l-irġiel mhux jitkellmu biss kienu joqogħdu imma, għax kienu nies ħżiena, it-tlieta li huma kienu jgħidu kliem ħażin u saħansitra dagħa faħxi wkoll. U darba ħej, ġara dak li qatt ma ġara… 'Mela x'ġara nannu 'Kif kienu mixħutin hemm … wieħed b'nofs ħobża mħaffra u mimlija bi ġbejna u tadama imqadda, l-ieħor iżeffen ħafura bejn xufftejh u t-tielet wieħed bilqiegħda wiċċu lejn in-nagħaġ .: Ma qablux bejniethom fuq xi biċċa negozju biex ipartu żewġ imtaten u għabura ma' għoġol ta' sena. U beda l-kliem faħxi u d-dagħa ta' bona. Hekk kif kienu f'dik il-qagħda jitgħajru u jidgħu, jinstema' bħal ħoss tal-biża' jkarwat minn ġol-birli kien hemm ħdejhom u f'kemm tgħid Ġieżu Marija titla' bħal balla nar minn ġol-ħorża li bdiet isus warajhom, hekk kif it-tlett irġiel ħarbu jiġru 'l barra mir-rixtellu. U l-vampa nar baqgħet tiġri warajhom donnu fiha kien hemm boxxla xjatent. 'Imbagħad x'ġara nann'' 'Issa , ibni, ma nafx x'ġara minnhom. Imma kont nisma' lil missieri, voldieri bużnannuk, jgħid li wara dak li ġara, it-tlett irġiel bidlu ħajjithom u qatt iżjed ma reġa' qatt instema' xejn fil-bir tal-knisja ta' Santa Margerita. 'Imma veru nann2;, staqsejtu bejn kurjuż u bejn beżgħan, waqt li b'subgħajja kont qed ngħawwar l-istrixxi tal-bejken biex nifred l-abjad tal-grass mill-aħmar tal-laħam. Li kieku ma kontx niekol kollox, f'malajr kienet titfaċċa n-nanna Nin u tgħajjarni 'Lhudi; jiġifieri ta' intern ħażin għax ma kontx niekol l-ikel li pprovda Alla…. Dak kien żmien ieħor. 'Isma' l-ieħor, x'jgħidlek, gedwed in-nannu. 'Kieku mhux veru, kieku dan it-tċ joqtolni issa, ħalef in-nannu hekk kif legleg it-tazza f'nifs wieħed. Il-ruħ fit-tarf ta' Sqaq Belli In-nannu Majsi kien lest li jmut martri għar-rakkonti tiegħu. Nannub, li jiġi missier bużnannuwi, kien joqgħod fil-Palazz ta' Kaspru li jinsab f'nofs 'Triq Sant Anton Abbati li fl-imgħoddi kienet it-triq ewlenija li tgħaqqad lill-Mosta man-Naxxar. Qatt ma semmieli li nannuh qatt ra xi ħares fil-Palazz ta' Kaspru, imma mhux hekk jista' jingħad għal Sqaq Belli li kien daqsxejn ta' mogħdija mimlija siġar tat-tin abjad u bajtar xiħ tax-xewk. Dan l-isqaq kien ftit passi 'l bogħod mill-Palazz ta' Kaspru fil-bidu taż-żona tas-Sgħajtar. Illum l-isqaq ma għadux jeżisti aktar għajr fil-memorja ta' dawk li jiftakruh. Postu ħaditu Triq il-Kulleġġ u minflok it-tin abjad u l-bajtar tax-xewk hemm geġwiġija ta' flettijiet u garaxxijiet. Dwar Sqaq Belli, in-nannu Majs kien jirrakkontali storja stramba ta' ħares ġgant. Fil-bidu tal-isqaq kien hemm żewġ arbli kbar tal-konkos imtaqqab li minn fuqhom kienu jgħaddu l-kejbils tad-dawl. Fit-toqob tal-konkos, li kienu jservu wkoll biex wieħed jitla' mal-arblu, kienu jbejtu bosta għasafar tal- bejt u ħamiem u għalhekk dawn l-arbli kienu jkunu mimlija bil-ħuxlief tal-bejtiet. Biex in-nies ma jkunux jistgħu jitilgħu mal-arbli tad-dawl, kien ikun hemm bħal ċinturin ta' ħadid ippuntat fi kwart ta' tulhom mil-livell tal-art. Ħafna minn dawn l-arbli antiki li tant kien hawn minnhom sas-snin tmenin, illum iżżarmaw u tneħħew. In-nannu kien iħobb jirrakkonta li fil-bidu ta' Sqaq Belli ġieli kienet tintlemaħ bħal ruħ ta' raġel ġgant b'sieq waħda fuq arblu u bl-oħra fuq l-arblu tan-naħa l-oħra, hekk li biex tgħaddi mill-isqaq tabilfors kien ikollu tgħaddi minn taħt din ir-ruħ ta' ġgant. Milli jidher din ir-ruħ baqgħet twerwer lin-nies tal-inħawi għall-ġenerazzjonijiet sħaħ għax in-nannu kien jgħidli li kemm hu kif ukoll missieru u nannuh kienu raw, xi darba, lil din ir-ruħ fit-tarf ta' Sqaq Belli. Niftakar kemm kont nibża' kull darba li kien ikolli ngħaddi minn dan l-isqaq kull meta ommi kienet tibgħatni għand iz-zijiet. Kien hemm toroq oħrajn minn fejn ngħaddi, imma bejn biex inqassar u bejn b'ħajta kurżità kont nagħżel l-isqaq T bit-tama li xi darba nara r-ruħ kerha tal-ġgant fuq l-arbli tad- dawl. Għalkemm qatt ma rajt xejn, imma l-istorja tan-nannu li kienet bil-kulur meta t-televixin kien għadu black and white baqgħet stampata f'moħħi. i Triq il-Kulleġġ min-naħa ta' fuq BIT TAT TA TTTIJ T hawn, fil-bokka ta' Sqaq Bellis kienet tintasab ir-ruħ ta' raġel KA TO LTATT ka A tii nia Il-ballijiet imsaħħra fit-Torri Cumbo Nannuwi kien ukoll itellet fuq l-iħirsa ta' tant balliji, markiżi u nobbli oħrajn li, kull qamar kwinta, kienu joħorġu fil- gallarija li ddur dawramejt mal-Palazz tat-Torri Cumbo, fil-limiti tal-Mosta biswit iċ-ċimiterju. Dawn l-iħirsa lkoll imdandnin bil-kostumi ta' żmien twil ilu, ilbies mill-ifjen kollu bellus, bizzilla, antaċċoli, imrewwaħ u parrokki, kienu jintlemħu jiżfnu xi minwett fil-gallarija tal-Palazz. Min jaf kinux il-ħaddara u l-bqija tal-mistiedna għat-tieġ ta' bint Ġulju Cumbuo, il-ġurat tal-Imdina, li kien se jżewweġ lil Marjanna ma' Toni2 Imma d-destin kellu rotta oħra għall-għarusa tal- Mosta' għax Ħaġġi Murat, il-qaddej mislem tal-Palazz, kellu pjanijiet oħra… In-nannu kien jgħidli li ħadd minn dawk li raw l-iħirsa qatt ma semgħu l-mużika, imma lkoll kienu jaħilfu fuq il-qabar t'ommhom l-għażiża li lill-iħirsa rawhom żgur b'dawl għajnejhom. In-nannu kien wieħed mix-xhieda li raw dawn il-ballijiet misterjużi u, jkolli ngħid li ta' tifel li kont, kont smajt lil xi wieħed jew tnejn oħra li kienu jgħidu li raw din ix-xena msaħħra ta' kull qamar kwinta. Imma issa, ħej, il- memorja bdiet tiċċajparli xi ftit u miniex fiż-żgur jekk nistax nikkollabora x-xhieda kollha, ibda biex għax ix-xhieda mietu kollhal Konklużjoni b'appell Ir-rakkonti dwar il-fatati, l-erwieħ u l-iħirsa minn dejjem kienu jintgħoġbu u m'għandniex għalfejn nistagħġbu jekk DOT AT Ti L A TTS iI TA kifmadwar il-gallarija tat-Torri kienu jintlemħu l-iħirsa tan- — nobbli jiżfnu mal-minwett imsaħħar. għadhom imfittxija fi żminijiet ukoll. Dari, meta n-nies kien għadhom joħorġu għaż-żiffa fuq l-għatba ta' darhom fl-iljieli sħan tas-sajf, kienu jirrakkontaw ħafna stejjer tal-biża. Xi wħud seta' kellhom xi ħjiel ta' verità u oħrajn kienu jkunu biss frott l-immaġinazzjoni biex hekk iwerwru lit-tfal u lill-bqija ta' qalbhom ġunġliena. Min isemmi xi dar invażata b'fatat waħxi, min jaħlef li ltaqa' ma' ruħ tajba li tħallilu l-flus u li wara sarulu bebbux, u min jinbex lil ta' madwaru bi stejjer tal-gawgaw u x-xjaten. Jien ilni s-snin insegwi u nikkontribwixxi fl-annwali tas- Soċjetàjiet Mostin li jkunu ppubblikati għall-ħabta tal-festa ta' Santa Marija. Ħafna Mostin kitbu fuq ħafna affarijiet, mhux l-anqas fuq ir-Rotunda, il-perit li bnieha u l-kappillani li mexxewha, fuq il-fdalijiet puniċi u Rumani, fuq il-widien u l-kappelli tal-kampanja, it-toroq u l-imsieraħ, id-drawwiet u s-snajja, fuq in-nies ta' dari u llum. Imma ma jidhirlix li qatt xi darba nkiteb fuq għajdut ta' ħwejjeġ paranormali fil-Mosta. Illum bexxaqt din it-tieqa fil-folklor Mosti permezz tat-tliet rakkonti li kien jgħidli n-nannu Majsi. Ninsab persważ li hawn ħafna minnkom il-qarrejja li tafu bi stejjer oħrajn ta' din ix-xorta u li jsibu l-isfond tagħhom fil-parroċċa tagħna. Ikun tajjeb li dawn l-istejjer, kemm jekk veritiera u kemm jekk le imma li dejjem għaddew minn fomm għal fomm, ikunu miktuba u ddokumentati biex hekk ma nkomplux nitilfu parti mill-patrimonju verbali tagħna. Għalissa nistennew u naraw biex għad toħorġu intom fis-snin li ġejjin.