IR-RELIKWI TA' SANTA TEREŻA F'ARTNA 7 IL-KNISJA TA' SANTA MARGERITA U S-SORIJIET TEREŻJANI MITEJN U SEBGĦA U SEBGĦIN SENA TA' ĦIDMA SPIRITWALI 1726-2003 Għalkemm f'Malta hawn devozzjoni kbira lejn żewġ qaddisin kbar ta' l-Ordni Karmelitan Tereżjan, li huma Santa Tereża l-Kbira magħrufa bħala' Tereża ta' Ġesu u Santa Tereża tal-Bambin Ġesi), il-biċċa l-kbira tal- Maltin u Għawdxin ma jafux li fostna hawn Monasteru tal-Klawsura u li fih hemm is-sorijiet tar-riforma Tereżjana li jgħixu l-istess għamla ta' ħajja ta' dawn iż-żewġ qaddisin kbar. Dan forsi minħabba l-fatt li huma aktar magħrufa min-nies ta' l-inħawi bħala s-sorijiet ta' Santa Margerita, mill-isem tal-kappella tagħhom u ta' l-inħawi ta' fuq x- Xagħra ta' Bormla, inti u sejjer lejn Ħaż-Żabbar. Huma l- aktar magħrufin hekk minħabba li din il-knisja tagħhom Il-faċċata tal-Knisja ta' Santa Margerita V.M. kienet teżisti qabel ma bdew jużawha huma. L-ewwel knisja li llum ma għadhiex teżisti f'ġieħ Santa Margerita V.M. kienet diġà hemm qabel is-sena 1622 fl- inħawi tal-mitħna tar-riħ. Il-kavallieri ta' l-Ordni ta' San Ġwann kellhom devozzjoni kbira lejn hafna qaddisin, fosthom ukoll lejn Santa Margerita Verġni u Martri. ġara għalhekk li s-sezzjoni tal-Kavallieri li aktarx kienet tagħmel parti mit-Terz'Ordni Karmelitan, fis- sena 1563 bnew knisja ddedikata lilha fuq l-għolja ta' Bormla li tiddomina l- port, hekk li x-Xagħra tal-qrib, il-mogħdija li Ilum hija triq mibnija, u s-swar ta' madwar, ħadu l-isem tal-Qaddisa. Din il-knisja kellha titwaqqa' .biex jinbnew is-swar ta' Bormla. Id-diġriet veskovili li bih din l-ewwel knisja ġiet iddikjarata li mhix aktar adattata għas-servizz reliġjuż ħareġ fil-31 ta' Ottubru 1714. L-affarijiet li kienu fiha kellhom jingħataw lill-knisja l-ġdida meta tinbena. Bħala kumpens tal-knisja l-qadima, il-Kavallieri kienu taw 400 skud u biċċa art biex fuqha tinbena l-knisja l-ġdida, li fil-fatt tlestiet fl-1720. Il-knisja ta' Ilum ġiet ikkonsagrata fit-28 ta' Ottubru 1787 mill-Isqof Vincenzo Labini. Hija twila mat-2.46 metri u wiesgħa 2.15 metri. Il-Benefatturi kbar kienu l-kavallieri ta' San Ġwann u l-aktar fosthom il-Granmastru Antoine Manuel de Vilhena, li ssib l-arma tiegħu f'aktar minn post wieħed fil-Monasteru. Issibha wkoll L-Artal tal-Kunċizzjoni imnaqqxa f'ostensorju tal-fidda, fuq kalċi, fuq buqari tal-fidda antika u prestiġjuża, kif ukoll f'oġġetti oħra li kienu rregalati mill-istess Granmastru, kif ukoll il-qniepen żgħar tal-kampnar, lampieri u ħwejjeġ oħra ta' ħtieġa għall-knisja. Din il- knisja għandha tlett artali: dak prinċipali li fit-titular tiegħu naraw il-Madonna tal-Karmnu bil-Bambin b'Santa Tereża ta' Ġesu flimkien ma' San Ġwann tas- Salib u Santa Margerita Verġni u Martri, filwaqt li isfel fuq il-lemin hemm l- arma ta' l-Isqof Alferan De Bussan (għax dan l-inkwatru kien sar fi żmienu). F'din il-knisja nsibu korsija b'żewġ artali laterali, li huma wieħed ta' l- Immakulata Kunċizzjoni u fuq dan l-artal insibu xbiha ta' Ġesu bil-porpra f'niċċa f'nofs l-artal, u l-ieħor ta' San Franġisk Saverju xogħol ta' Francesco Zahra b'forma ovali, li mhux komuni tara fuq artali f'pajjiżna. Fuq dan l-artal insibu sottokwadru ta' Santa Tereża tal-Bambin Ġesli. Ta' min wieħed josserva żewġ kwadri l-ġmiel tagħhom fuq il-lemin u fuq ix-xellug ta' l-artal maġġur, li huma ta' San Ġużepp u ta' San Franġisk de Paule, xogħol ta' Zahra u bl- — L-Artal ta' San Franġisk Saverju IR-RELIKWI TA' SANTA TEREŻA F'ARTNA 9 ta' l-Isqof Alferan DeBussan fil-qiegħ tagħhom. Taħt dawn iż- żewġ inkwatri nsibu żewġ xbihat ħelwin: waħda gradilja fit-tul tagħha kollu. Insibu wkoll żewġ lapidi li jfakkru t-twaqqif ta' dan il- Monasteru. Dik tan-naħa tas- sagristija għandha mniżżel l- erba' persuni li bl-għajnuna tagħhom twaqqaf dan il- Monasteru - Patri Anton Bar- bara, Dun Pietru Saliba, l-Isqof Alferan De Bussan, u l- Granmastru Antoine Manuel de Vilhena (li kien l-aqwa benefattur tal-Monasteru). Il- lapida tan-naħa l-oħra tfakkar il-konsagrazzjoni tal-Knisja mill-Isqof Vincenzo Labini fit-28 ta' Ottubru1787. Ta' min wieħed jinnota l-iskultura fil-ġebla Maltija li hemm fl-arzella ta' fuq l-artal maġġur u madwar il-kwadri laterali ta' din il-kappella. Wieħed jinnota wkoll li fil-ġnub ta' l-artal maġġur insibu żewġ gradilji tal-ħadid li minn warajhom is-sorijiet jitolbu, u gradilja akbar mal-ħajt tal-ġenb u li minn warajha jkunu jieħdu sehem f'kull funzjoni li ssir fil-knisja. Fis- sena 2000 il-Knisja sarilha restawr ġenerali taħt is- sorveljanza ta' l-arkitett Vince Centorino. Il-Pitturi kienu restawrati minn P. Martin Borg u mgħejjun mis- sorijiet stess. L-induratura saret mis-Sur john Pace. Din il-knisja kellha bħala mudell il-Knisja ta' L-istatwa titulari ta' Santa Margerita Deħra ta' l-Artal Maġġur Waqt il-konsagrazzjoni ta' l-Artal Mejda fil-11.12.1989 tal-Beatà Eliżabetta tat-Trinità, Soru Tereżjana Franċiża, u l-Beata Marija ta' Ġesu Msallab — Soru Tereżjana wkoll imma mill-Art Mqaddsa. L-Artal Maġġur hu ta' l-irħam. L-iskannel u t-tabernaklu huma ta' l-artal antik. Il-parti t'isfel, li kienet tneħħiet meta sar l- ewwel darba l-artal mejda, hija xogħol ta' Ronnie Pisani. L-artal mejda, xogħol ukoll ta' Ronnie Pisani, iżomm l-istess stil ta' l-artali laterali biex ma jistonax ma' l-arkitettura tal-knisja. Dawn saru fis- sena 2000, meta kienet irrestawrata l-knisja. ——— Kif tidħol mill-bieb prinċipali tal-kappella, fuq rasek għadek Il-Kwadru Titulari tal-Knisja issib żewġ gallariji fuq xulxin: l-ewwel waħda hi għall-orgni u l- mużiċisti, u l-oħra għas-sorijiet u għalhekk narawha magħluqa bi Il-Komunità attwali San Ġwann t'Għuxa. Kellu jkollha tliet bibien — il-maġġur u tnejn laterali, is-saqaf f'forma ta' troll u l-art miksija biċ-ċangatura. Il-bini tal-Knisja kien lest fis-sena 1720 meta l-kappella għaddiet għand is-sorijiet u kien hemm bżonn li jsir xi tibdil fil-mod kif kienet mibnija sabiex tkun adattata għall-bżonnijiet tagħhom. Il-Portiku tal-Knisja, li jixbah lil dak ta' Santa Katerina tal-Belt, huwa xogħol iktar reċenti. Din il-kappella tkun miftuħa kuljum. Filgħodu jkun hemm quddiesa fis-7.15. Wara nofsinhar tkun miftuħa wkoll għal dawk li jkunu jixtiequ jagħmlu xi viżta. F'din il-kappella tiġi ċċelebrata l-festa titulari fl-20 ta' Lulju, jiġifieri dik ta' Santa Margerita V.M., kif ukoll festi oħra: dik tas-16 ta' Lulju li hija l-festa tal- Madonna tal-Karmnu, ta' Santa Tereża ta' Ġesu fil-15 ta' Ottubru, u ta' San Ġwann tas-Salib fl-14 ta' Diċembru, kif ukoll il-festi l-kbar tal-Knisja bħalma huma l-Milied, it-Tlett Ijiem ta' l-Għid il-Kbir, kif ukoll xi festi sekondarji tal-Qaddisin Tereżjani. TĦEJJIJA GĦALL-FUNDAZZJONI: 1725 Fis-sena 1725 Patri Anton Barbara u Dun Pietru Saliba kienu mnebbħin minn Alla biex iwaqqfu Konservatorju f'Bormla għat-tfajliet fqar li xtaqu jgħixu fuq ir-Regola ta' Santa Tereża ta' Ġesu. Billi ma kellhomx mezzi, damu hafna jtellgħu u jniżżlu kif se jagħmlu. Fl-aħħar iddeċidew li jintelqu f'idejn il-providenza ta' Alla u fil-ħarsien tal-Verġni Mbierka u jibdew ix-xogħol. L-ewwel li għamlu kien li talbu lill-Awditur Balzan li kien id-Dekan ta' Bormla, biex iħallihom jużaw il-Knisja ta' San Ġwann t'Għuxa u l-palazz ta' maġenbha biex jiġbru dawn it-tfajliet sa ma Alla jipprovdilhom post ieħor. Imma d-Dekan Balzan mhux talli ma laqax it-talba tagħhom, talli saħansitra insultahom tant li ħarġu mingħandu kollhom mistħija. Minkejja dan, ma qatgħux qalbhom u xorta baqgħu jfittxu sakemm sabu dar ħdejn il-Knisja ta' Santa Margerita V.M. li kienet ta' ċertu Antonio Scicluna. Krewha b'20 skud fis-sena biex ikunu jistgħu jirranġawha ħalli tkun tista' sservi ta' monasteru. Kellhom saħansitra joħorġu jittallbu mat- toroq ta' Bormla, il-Birgu, l-Isla, il-Belt u xi rħula oħra, saħansitra l-Imdina. Kellhom xi donazzjoniijiet oħra, fosthom ta' waħda mara ġeneruża Theresia Falzon Dorel, li ħallitilhom 7000 skud. Dak li ġabru kien biżżejjed biex iħallsu l-kera u jirranġaw id-dar. Malli d-dar kienet lesta, għamlu talba lill-Isqof biex jagħtihom il- permess iwaqqfu dan il-konservatorju tas-sorijiet. L-isqof tahom il-permess meħtieġ fid-19 ta' Ottubru 1726, bil-kundizzjoni li jressqulu r-Regola li kellhom jgħixu fuqha. Bl-għajnuna ta' ċertu Dun Franġisk, Patri Anton u Dun Piet lestew f'lejl wieħed din ir-regola u dak kollu li kien meħtieġ. L-Isqof Gaspar: Gori Manċini, flimkien mal-Vigarju tiegħu l-Arċipriet Sciberras, approvawhom bil-qalb kollha. Mifikejja li kellhom il-permess u l-approvazzjoni ta' l-Isqof, iż-żewġ saċerdoti reġgħu sabu tfixkil min-naħa tal- Kappillan Dun Ġwann Kriżostmu Crispo. Dan bl- ebda mod ma ried jagħtihom il-permess, u baqa' . kontrihom aktar minn zijuhl Sadanittant, Patri Waqt ix-xogħol Anton u Dun Piet ftiehmu li jagħtu l-isem ta' Ġesu Marija lill-Konservatorju. Kien b'hekk li l-ewwel isem tal-monasteru kien dak ta' Konservatorju ta' Ġesii u Marija. Il-ġnien tal-monasteru Il-FUNDAZZJONI: 1726 Kien hemm diversi tfajliet li talbu biex jidħlu f'dan il-konservatorju. L-ewwel waħda kienet Marija Madalena Purselli, xebba ta' 45 sena minn Bormla. Din kellha tkun l-ewwel superjura li, flimkien ma' Patri Anton, għażlu t-tfajliet li kellhom ikunu l-ewwel sorijiet. Sadanittant Patri Anton u Dun Piet baqgħu jitolbu lill-benefatturi l-għajnuna tagħhom. Fi żmien xahrejn kellhom kollox lest, u s-superjura ġabret magħha fil- monasteru dak kollu li kellha fid-dar tagħha. IR-RELIKWI TA SANTA TEREŻA F'ARTNA 13 Minkejja t-taħbit u l-kuntrarji li ltaqgħu magħhom, nhar is-Sibt, 9 ta' Novembru 1726, sitt tfajliet flimkien mas-superjura Sr M'Madalena Purselli daħlu fid-Dar il-ġdida tagħhom, u hekk kif. daħlu ġewwa, Patri Anton ta' Ġest Marija u Dun Piet Saliba kantaw it-Te Deum u l-litanija tal-Madonna flimkien mas-Superjura u t-tfajliet. Din il-funzjoni qasira kellu jmexxiha l-Isqof innifsu, imma ma setax jattendi għax kien miet kavallier. Wara l-funzjoni, in- nies preżenti daħlu jaraw il-konservatorju u s-sorijiet il-ġodda baqgħu miġburin f'waħda mill-kmamar ta' isfel. Ftit ġranet wara, l-Isqof, il-Vigarju Ġenerali, saċerdoti u personaġġi oħra għamlu żjara lis-sorijiet il-ġodda u lill- konservatorju tagħhom. Baqgħu tassew impressjonati bl-imġiba umli ta' dawk it-tfajliet. Sa xahar wara, 7 ta' Diċembru, l-għadd sar 14, u għalhekk id-dar saret żgħira wisq għalihom. Krew dar oħra li kienet tmiss ma' l-ewwel waħda u nifduhom. Issa l-piż tal-kera sar 34 skud għaż-żewġt idjar. Fuq talba ta' l- Isqof il-ġdid Pawl Alferan De Bussan (maħtur fil-1728), il-Granmastru Antoine Manuel de Vilhena bena bi spejjeż tiegħu ċ-ċelel tas-sorijiet fis-sular ta' fuq. B'hekk ipprovda wisa' aħjar għan-numru ta' sorijiet ġodda. SORIJIET TEREŻJANI: 1731 Bit-tħabrik ta' Patri Anton u Dun Piet, dawk it-tfajliet bdew issa jitħarrġu fil-ħajja reliġjuża biex, meta jasal il-waqt, ikunu jistgħu jaqtgħu x-xewqa tagħhom u jsiru verament sorijiet Karmelitani Tereżjani. Din ix-xewqa seħħet fit-28 ta' Ottubru 1731 meta wasal Malta l-Breve Appostoliku li fih dawk it-tfajliet saru sorijiet tat-Terz'Ordni Karmelitan Tereżjan bil-vot tal-Klawsura. Naħseb li ħadd ma jista' jfisser il-ferħ ta' dawk it- tfajliet meta nhar it-28 ta' Ottubru - tliet ġimgħat wara l-wasla tal-Breve- 11 minnhom għamlu l-professjoni tagħhom. Issa bdew idoqqu l-qniepen għall-Uffiċċju Divin, biss għall-Uffiċċju tal-Qari u t-Tifħir ta' Sbieħ il-Jum ma kellhomx permess idoqqu l-qniepen. Fil-bidu ta' Frar 1733 is-sorijiet waslilhom il-permess minn Ruma li jistgħu jżommu s-Sagrament għandhom. Għal din il-funzjoni, li saret fit-8 ta' Frar, mar l-Isqof stess u b'solennità kbira poġġa s-Sagrament Imqaddes fit-tabernaklu tal- knisja. Dak inhar stess il-qniepen bdew idoqqu għat-talb ta' l-Uffiċċju tal-Qari u t-Tifħir ta' Sbieħ il-Jum. Fl-24 ta' Diċembru 1733, imbagħad, ġiehom il-permess biex, meta jkollhom bżonn, il-konfessur tagħhom stess ikun jista' jagħtihom il- vjatku u l-aħhar sagramenti. Fil-librerija MONASTERU TAL-KLAWSURA: 1739 L-akbar u l-aqwa digriet tant mistenni wasal fit-12 ta' Settembru 1739. B'dan id-digriet il-Konservatorju ta' Ġesu u Marija sar Monasteru tas-Sorijiet Karmelitani Tereżjani. Kienu ilhom jistennew tlettax-il sena dan il-waqt importanti. Għalhekk, fit-13 ta' Ottubru ta' l-istess sena, 17-il soru (14 koristi u 3 konversi) għamlu l-professjoni solenni f'idejn l-isqof Pawlu Alferan de Bussan. Minn dak inhar sa llum is-sorijiet baqgħu jgħixu l-ħajja moħbija tagħhom ta' talb, xogħol u sagrifiċċju f'dan il-monasteru li maż-żmien ħa l-isem tal-knisja li magħha kiber — il-Monasteru ta' Santa Margerita V.M., fejn llum il- ġurnata nsibu 14-il soru. FI ŻMIEN IL-GWERRA: 1940 Hawn ta' min isemmi kif meta l-gżejjer tagħna ntlaqtu mit-Tieni Gwerra Dinjija, l-inħawi tal-Kottonera ma setgħux jeħilsuha ħafif mill-attakki ta' l-għadu. Bil-konsegwenza ta' hekk, is-sorijiet kellhom iħallu għal xi żmien il-Monasteru tagħhom bi tbatija kbira. Fil-11 ta' Ġunju 1940 beda l-ewwel attakk mill-ajru. F'dak il-ħin is-sorijiet kienu miġburin fil-kor jitolbu, u ma kienu jafu b'xejn minn dak li kien qed jiġri fid-dinja ta' madwarhom. Kull meta kien jindaqq air raid, l-imsejkna sorijiet magħluqa fil-Monasteru bdew ifittxu fejn jistkennu mill-aħjar li setgħu, għalkemm il-kenn li kellhom xejn ma kien addattat. Is-Superjuri malajr ħadu ħsieb, u fit-13 ta' Ġunju ħaduhom għand is-sorijiet Dorotej fl-Imdina. Dawn is-sorijiet laqgħuhom b'imħabba kbira. Imma hawnhekk ukoll lanqas kienu fiż-żgur, għalkemm mhux f'daqshekk periklu li kienu jinsabu fih f'Bormla, Fil- fatt, f'April tas-sena ta' wara kellhom imorru fl-istitut ta' Sawra fir-Rabat. Is-sorijiet tal-Karità laqgħuhom ukoll b'imħabba kbira, u damu magħhom 3 snin u 4 xhur. IR-RELIKWI TA' SANTA TEREŻA F'ARTNA 15 Meta l-attakki mill-ajru waqfu u l-Monasteru f'Bormla kien irranġat b'mod li setgħu jerġgħu jgħixu fih, is-sorijiet b'ferħ kbir reġgħu niżlu Bormla fil-ġabra tal-klawsura. Kien il-11 ta' Awissu 1944, dak inhar inzertat niżlet ix-xita, imma għalkemm ħadu tixriba sew, xorta kienu ferħanin li reġgħu lura d-dar. Kantaw it-Te Deum b'ringrazzjament lil Alla, u baqgħu jkantawh kull nhar il-11 ta' Awissu sakemm mietet l-aħħar minn dawk li kellhom joħorġu mill-monasteru minħabba l-Gwerra. TAĦT L-ORDNI KARMELITAN TEREŻJAN: 1967 Ħaġa oħra importanti li wieħed għandu jagħti kas kien meta dawn is-sorijiet ġew taħt il- ġurisdizzjoni ta' l-Ordni Karmelitan Tereżjan. Tul iż-żmien kollu li kien ilu mwaqqaf dan il-monasteru, l- Isqof tad-djoċesi kien dejjem is-superjur ta' dawn is-sorijiet, u s-saċerdoti djoċesani dejjem ħadu ħsiebhom bl-akbar fedeltà u mħabba. Imma din il-haġa ma kinetx it-tmexxija normali, għax Monasteru Tereżjan għandu jkun immexxi minn superjuri ta' l-istess Ordni biex il-kariżma ta' l-Ordni ta' Santa Tereża tkun mgħejjuna minn dawk li huma Aħwa fl-istess kariżma. B'dan il-ħsieb ukoll li Santa Tereża waqqfet l-Ordni u bdiet il-kariżma fost il- patrijiet, biex dawn jieħdu ħsieb ukoll is-sorijiet ħuthom. L-okkażjoni biex isir dan il-pass f'Malta wasal fl-1 ta' Lulju 1967, meta l-Kardinal Ildebrando do Antoniutti għamel żjara lill-monasteru ta' Santa Margerita. Is-sorijiet ħasbu biex jagħmlulu t-talba tagħhom ħalli jgħaddu taħt il-ġurisdizzjoni ta' l-Ordni Karmelitan Tereżjan. Il-Kardinal laqa' din it-talba, u fit-22 ta' Awissu 1967, wara li saru l-proċeduri kollha li titlob il-Liġi tal-Knisja, hareġ l-indult mis-Sagra Kongregazzjoni tar-Reliġjużi biex il-monasteru jgħaddi taħt il-ġurisdizzjoni ta' l-Ordni Karmelitan Tereżjan. Nhar il-Ħamis, 7 ta' Settembru ta' l-istess sena, il-Provinċjal Vigarju ta' dak iż-żmien Patri Gabriel Grech OĊD, waqt funzjoni qasira imma li tfisser ħafna, aċċetta t-talba li għamlu s-sorijiet, li jgħaddu taħt it- tmexxija ta' dan l-Ordni mwaqqaf minn Santa Tereża ta' Avila. Min-naħa tagħhom huma wegħduh l- ubbidjenza għal dak kollu li jitlob minnhom l-Ordni, biex hekk issa huma jagħmlu parti minnu mhux biss spiritwalment, imma wkoll b'mod ġuridiku. l U fl-okkażjoni taż-żjara li se tagħmel fostna Santa Tereża tal-Bambin Ġesli permezz tar-relikwi tagħha, żgur u mhux forsi għandha tkun mezz biex nersqu iktar lejn Ġesu, hi li mill-ħajja moħbija tal-Karmelu għarfet tħobbu u tagħmlu maħbub. huwa l-istess ideal u tip ta' ħajja li jgħixu dawn is-sorijiet fil-Karmelu ta' Santa Margerita. Aħna u nieħdu sehem f'dawn l-attivitajiet li ġew ippjanati b'reqqa kbira, ninnutaw li ma hemm ebda sezzjoni tal-poplu li tħalla barra, għax wara kollox il-ħsieb huwa li b'dawn il-mawriet tagħha madwar id-dinja, tfakkarna li Ikoll kemm aħna msejħin biex ngħixu l-istess spiritwalità tagħha. Għexet ħajja ta' 24 sena biss, imma dawn kienu biżżejjed biex tgħix ħajja qaddisa u tkun ta' eżempju għalina Ikoll. Għalkemm tul ħajjitha kellha xewqa kbira li żżur kull naħa tad-dinja biex tagħmel lil Ġesu maħbub bħalma ħabbitu hi, u dan fiżikament ma setax iseħħ, IMMA LLUM QIEGĦDA TFAKKARNA F'DAN IL-MESSAĠĠ TAGĦHA BIL-PREŻENZA TAR-RELIKWI TAGĦHA. L-Isqof Vincenzo Labini — 1780-1807 L-Isqof li kkonsagra l-knisja tal-lum Nota: Minn qalbi nixtieq nirringrazzja lill-Madre Prijura u lis-Sorijiet kollha ta' dan il-Monasteru għall- għajnuna siewja li tawni biex inkun nista' nwassal lilkom dan l-artiklu. Tagħrif miġbur minn Joe Calleja