Neżaminaw l-Eżaminaturi tal-'Pronostku Malti 1937'. Ftit ilu ħareġ il-''Pronosku Malti,' li aħna ngħożżuh l-aktar għall-konkors tal-poeżijiet bil-malti li jħobb jagħmel kull sena, biex b'hekk iħeġġeġ, iqawwi u jkattar dejjem iżjed il- letteratura tarija tagħna. U dan l-idijal għoli u patrijottiku ta' l-Editur ta' l-Almanakk li semmejna, ma nistgħux ma nfaħħruhx u ma nsebbħuhx kif tabilħaqq jixraqlu. Iżda, mill-banda l-oħra, jisgħobbina mħux ftit talli ma nistgħux ngħaddu dritt bla ma nieqfu daqsxejn biex naraw u nuru dawk li jidhrulna li huma għiltijiet tassew ċari ta' l-Eżaminaturi ta' Muscat fin-'Noti' tagħhom taħt xi poeżiji, u b'hekk, għad li fuq qalbna, neżaminaw l-Eżaminaturi nfishom. Dan, madankollu, irridu nagħmluh mhux għal ħaġa oħra għajr għall-ġid, ghall-ġieh u għat-tirqim tal-letteratura maltija li illum qabdet ġmielha, Ngħid għalija, jien li qiegħed nikteb, l-ewwel għilt li jol- qotni fin-'Nota'' ta' l-Eżaminaturi, huwa — ir genere—in-nuqqas ta' ħaqq xorta tna' kullħadd li jagħmlu mill-poeżiji. U biex in- seddaq kliemi, irrid inġib żewġ eżempji : L-ewwel eżempju tatihulna l-poeżija ''F'Ħaġar Qim'' ta' Ġorġ Pisani'li dehret fil- f'Promnostku' tal-1933; u t-tieni eżempju tatihulna l-poeżija 4Dejjem…. Qatti' ta' Karmenu Vassallo (G. C.) li dehret fil- UPronostku''— tal-1936, Dawn il-poeżiji ħadu t-tnejn it-tielet premju: waħda fil-Konkors tal-1933;u l-ofira fil-Konkors tal-1936. Imma l-waħida u l-oħra kien Ħaqqhom l-ewwel. U dan qaluh l-afijar u l-akbar letterati ta' żmienna: Dun Karm f'''Il-Malti' ta' Diċembru tal-1932; u l-Prof. Dun P. P. Savdon f'''Leħen il-Malti' ta' Jannar- .Frar tal-1936. Dak qalu għall- poeżija ta' Ġorġ Pisani; u dan qalu għall-poeżija ta' Karmenu Vassallo — li, sa dak in-nhar, kien għadu jħobb jinħeba għall kollox taħt isem b'ieħor. U biex tagħqad, sewwa Ġorġ Pisani u sewwa Karmenu Vassallo ħadu t-tnejn l-ewwel premju fl-istess Almanakk tas-sena ta' wara, Ħaġa din li turi sewwa li l-Eża- minaturi ta' Muscat ma huma xejn ta' ħaqq wieħed fil-fehma li jagħtu tal-poeżijiet ippremjati, Aħna, il-poċti tajbin tagħna nafu min huma. Biex ma nsemmux il-mejtin, Dun Karm Psaila, il-Prof. A. Cuschieri, Ninu Cremona, it-tabib Rużar Briffa, u Patri Delia, S.f., huma minn l-alijar u l-ewlenin. U wara dawn nafisbu li joqogħdu tajjeb ukoll Ġorġ Pisani, Nikol Biancardi, Karmenu Vassallo, Arthur V.Vassallo u Ġużċ Chetcuti, li għal x'uħud minnhom ħażżew kliem ta' tifħir meqjus iż-żewġ rivisti letterarji maltin li huma l-aktar ta' min jorbot fuqhom illum. Mhux biss, imma biex ngħiduha kif inħossuha — għax aħna ma tantx infiobbu nlaqalqu u nuru fehimitna minn bejn il-linji — inżidu ngħarrfu li, sa fejn jilħaq ix-xiber tagħna, jidhrilna li minn dawn l-aħħar ħamsa li semmejna, Ġużċ Chetcuti aktarx hu ta' min iqisu u jgħoddu aktar bħala prożatur milli bħala poeta. U dan iħossu fihu jistqarru hu n-nifsu. L-Eżaminaturi ta' Muscat madankollu, donnhom xejn ma jafu b'din ir-rijaltà mbierka. U bil-fors hekk: għax kieku ma jibqgħux jogħtru kull sena u joħorġu dejjem b'xi ħaġa ġdida minn tagħhom li ġġagħlek l-ewwel tidħak u mbagfħiad tist- merrha għal kollox: Dan in-nuqqas ta' l-Eżaminaturi għarrfitu saħansitra ''Leħen is-Sewwa' u ipprotestat kontra tiegħu bil- qawwa kollha fil-ħarġa tat-3 ta' Novembru. Ħaġa li ġġagħalna wisq aktar inqawwu qalbna u nsaħħu kliemna f'kullma qegħdin niktbu. Iżda ma tantx nistgħu niġbduha fit-tul: għax għal 4Lefien il-Malti il-wisa' hu għażiż ħafna. U għalhekk ikollna naqtgħu fil-qasir kemm jista' jkun u ngħarblu ħafif ħafif l-ew- wel ;sitt poeżijiet ta' din is-sena, jew atijar, in-''Nota' li hemm taħithom. Ħadet l-ewwel premju l-poeżija ta' Karmenu Vassallo mgħammda ''Lit-Tfajla ta' MĦabbti' tfajla li l-awtur ma jafx (għax ma teżistix) u li joħlomha biss bil-fantasija tiegħu ta' poeta bil-lejl u bi nhar—''f'ġuf il-kwiekeb tal-fidda u nar ix-xemx'. Jiftaħ imbagħad qalbu magħha u f'żewġ strofi, li jagħmlu ġieti.. tassew lill-poeżija Ħelwa ta' Artna, juriha u jgħidilha kif ħajjet il-bniedem hi kollha qerq u frugħa ''vaniżas vanitatum et omnia vanitas' u li għaldaqshek aktar xtaq li kieku ma twieled xejn. Iżda minnufifi jerġa' lura għax jara li kieku ma twelidx, l-anqas kien jirnexxilu jagħraf u jagħżel il-ġd mid-deni, it-tajjeb mill- ħażin, Jispiċċa fl-aħħar biex igħid li jixtieq mhux ftit li t- 'ifajla ta' mħabbtu' tkun tiegħu tassew fil-Ħajja u mhux tiegħu fil-ħolm ta' fisebijietu biss, Għax hekk, f'imħabbithom. it- tnejn, jagħrfu l-Imħabba ta' Alla l-Missier li ħalaqhom u ta' Alla l-Iben li fdihom: Imħabba li ''ħliefha kollox baħħ u xejn.' Wara dan, tiġi n-'Nota' ta' l-Eżaminaturi, 'Nota' li fil- qofol tagħha turi li minn ħażżiżha ma ntebafi bl-ebda fisieb filosofiku u teoloġiku li fiha din il-poeżija: għax ħarstu ma tħarketx minn fuq it-tberfil tal-libsa tagħha, u hekk min eżami- naha ma rax Ħaġa oħra fiha għajr dak li jgħodd l-anqas—biex ma ngħidux ma jgħodd xejn. L-Eżaminaturi tagħha, fi kliem ieħor, laqtuhom l-'accidentia'' 1 ma laqtithomx is-''substantia' li hi r-ruħ. ta' kull poeżija. U raw fiha, għalhekk, nuqqasijiet biss u ippremjawha mhux għax hi tajba, imma, għax fost il-fiżiena hi l-anqas ħażinal Ħaġa li ddarras lil kulħadd: imqar lil dawk li ma jifhmux biżżejjed fis-sengħa tal-prosodija tagħna. U bir-ra- ġun. Iżda la darba dan in-nuqqas ta ħaqq'ta' l-Eżaminaturi jarah u jħossu kulħadd, aħna ma rridux nitħaddtu fuqu. Naqbżu għalhekk għat-tieni għilt u nuru għandhomx raġun l-Eżamina- turi jonkella min qed jeżaminahom. Huma kitbu hekk: ''It- Tfajla kellha għallinqas tista' tingħaraf mill-versi, u mhux min- nota ta' l-awtur, ''Fehma żbaljata għal kolloxi Jidher li l-Eża- minaturi u la rnexxielhom jifhmu sewwa li dak. il-vers hu biċċa tal-Leopardi u l-anqas it-tagħrifa ta' l-awturl Araw għaliex. L-awtur igħid li t-''tfajla ta' mħabbtu' ma jafhiex, iżda joħlomha biss. Mela t-tfajla ma teżistix rijalment. U la ma teżistix rijal- ment, m'għandhiex tingħaraf mill-versi. U jekk l-awtur fit- tagħrifa tiegħu kiteb li din it-tfajla hi l-'Għanja Maltija,' dan naliseb għamlu biex iħaffef ftit lill-qarrej mit-toqol li jsib fil- poeżija tiegħu li, għax poeżija kbira u ta' fantasija mixgħula sħiħ bit-tbatija jirnexxilu jifhimha. Terġa' l-'Għanja Maltija' hija Ħaġa astratta u bla ruħ: u għalhekk iżjed u iżjed ma kel- Ihiex tingħaraf mill-versi. U kieku fejn kienet tkun l-'imago7' Fejn kienet tkun l-idea Fejn kienet tkun l-abstractior Il-kelma 'ġuf' imtellta tista' tingħoġob u tista' ma tingħoġobx; imma ħadd ma jista' jgħid li mhix użata f'lokha ''omnino et essentia- liter.' Fl-aħħarnett'l-Eżaminaturi qalu: ''Xi vers iebes hemm ukoll.''— Għax ma qalux liema hu7 Jafu liema hu7 Aktarx li Iċ. Għax kieku kien imisshom jgħiduh ċar u tond. — Wara dan tiġi l-poeżija ta' Ġużċ Pesci: '' Tiftakar, Żmienj' li ħadet it-tieni premju. Għal dak li hu fisieb, il-poċżija sabiħa. Għal dik li hi sengħa tal-versi, il-poċżija ma tgħid xejn. Terġa', jekk wieħed jifliha sewwa u jixtarrha kif imiss, għandu jsib li din mhix ħlief biċċa proża Ħafifa miksija bil-qoxra: tal- poezija. U għalhekk ' Tiftakar, Żmien)' tisfàlna 'substatialiter', poeżija prożajka jew, afijar, poċżija taparsi, F'erba' kelmiet il- qofol tagħha huwa dan: ''Xbejba ta' għoxrin sena tielwa u safja: iżda bajdanija u mixruba għax mikula mill-mard tas-sider tmut fil-Connaught ta' l-Imdina. Jerġa' jasal ferħan żmien ir-rebbiegħa' iġib lura tniegħu l-ġmiel kollu ta' għeġubijietha: ifawwar kollox ' bil-ħajja u bit-tbissima tal-hena…., iżda, kiefer, ma jroddx lura lil dik ix-xbejba ta' għajnejha minn lewn il-baħtar tagħna'. Fejn l-element traġiku jidher fċiż, is-sengħa tal-versi ma tidher xejn; fejn il-ħsieb hu sabili, il-qagħda tal-kliem hi kerha; fejn l-aktar tinħitieġ poeżija li tħollok aktar hemm proża iebsa li ddejqek. Imbgħad l-għaxar vers, l-erbatax il-vers, it-tmienja-u-għoxrin versu t-tnejn-u-tletin vers huma mqanżħin u mġebbdin għal kollox. Terġa' dikli tgħid li ż-żmien iwassal rebbiegħa, ma narawhiex ħaġa poetika. U l-verbi intransitivi 'sserrep'' u ''tħaddar' l-anqas jidhrilna li għandhom jiġu użati bħala verbi fransiżivi attivi kif użahom Ġuże Pesci fid- disa' strofa. Imma l-wisa' ma jipper- mettihulniex. Paċenzjal Ngħaddu mela għall-poċżija l-oħra ''Iż-Żebbuġ ta' Għawdex'' ta' Anton Buttigieg, B.A., li ħadet it-tielet premju u li kien jistħoqqilha tieħu t-tieni, kieku ma kellhiex riħa qawwija tal-'Varrow Unvisited'' u ta' ''Mamble,' imitazzjoni li ttellfilha ħafna mis-siwi tagħha. Hi l-poċżija tabilħaqq romantika, Iż-Żebbuġ ta' Għawdex hu hekk fil-għoli, li s-sħab donnu jmiss mad-djar; u meta jaħikem ir-riħi mal-kampnar tal-Knisja, tkun ħaġa tal-biża' toqrob lejh: għaldaqshekk ''in-nies f'taqliba ħarxa— jitbegħdu mill-kampnar.' It-tielet strofa, mbagħad, maħduma tassew bil-għaqal u ftit jonqosha biex tkun tajba għal kollox. Imma r-raba' vers ta' l-ewwel strofa u l-aħħar vers tar-raba' waħida hemm fihom dik l-imbierka dialefe li ma jmissiex tkun. VLi niksru mmur ferħan,' il-aħħar strofa, ma hux vers mibni tajjeb għal dakli fit-taħdit malti għandu jingħad b''ore rotundo.'' Mill-bqija ma fihiex xi tgħid din il-poċżija ta' Anton Buttigieg. ' Ġiżimin' ta' Mari Mejlak, li Ħadet ir-raba', mhix poeżija kerha. Dik li hi ħlewwa fiha ma tonqosx. Izda, għad li din il- poeżija tidher mafiduma bil-malti, tiswir malti tassew ma fihiex. ''Silġiet sħajnin'' ma smajniela qatt. Is-silġ kiesaħi u abjad iva; imma abjad u sħun ma jistax ikun. Il-ftit oriġinalità li fiha ma tagħmelx tajjeb biżżejjed għan-nuqqas ta' rabta li jmissu jkun hemm bejn kull vers u kull strofa. : ĦTwiddiba' ta' Emmle. Palmier Cecv, li ħadet il-ħames, fiha żewġ terzi minnha proża. Imma lil l-Eżaminaturi għoġ- bithom. U qalu tafitha: Kienet aktarx tieħu premju atijar, kieku ma kinetx tinħass bosta l-imitazzjoni tal-poeżija ta' Zanella UReligione Materna.' L-Eżami- naturi ma kienx imisshom iħożżuha dik l-''aktarx.' Għax b'hekk urew li huma kienu jiddubitaw jatuhiex premju aħijar, kieku din il-poċżija ma kinetx imitata. U d-dubju f'min jeżamina, għajb lil l-eżaminatur jagħmel. Terġa', iżjed l-isfel, insibu dan: ''Il-versi aktarx tajbin.' X'inhuma/—nistaqsu afina lil l-Eżaminaturi.— Tajbin jew ħiżienaż F'kelma walida l-Ezaminaturi stess ma jafux sewwa jekk il-versi ta' Cecv humiex fiżiena jonkella tajbin. Waslet fl-aħħar is-sitt poċżija ta' Har Jafeh: bettija tifkirietl U l-Eżaminaturi tawha s-sitt premju meta stqarrewh huma nfishom li fiha ħafna difetti żgħar, li s-suġġett mhux ġdid ġdid u li ftit fiha poċżija. Kontraduzzjoni ċara tabilħaqq. Imma xi trid tagħmelf Qalu 1ilil Pipa jixirqilha daqsxejn ta' premju. U tawhulha. Min jaf għaliex 71. Jewwilla ħadu gost ipejpuha 7