IHUGLMAMI MHIMETIE mill-ASal;k Il-Mellieħa u l-inħawi jipposjedu għadd bla qies ta' rikkezzi storiċi, kulturali, soċjali u naturali. Issir kemm issir riċerka u jinkitbu kemm jinkitbu kotba, artikli u letteratura oħra qatt mhu biżżejjed u ma tista' bl-ebda mod tagħmel konklużjoni dwar dawn l-inħawi. Din is-sena ddeċidejt li nibda sensiela ta' artikli sintendi fil-qosor fuq il-Mellieħa u l-madwar f'format ta' enċiklopedija mill-A saż-Ż biex jingħata lok biex xi darba l-Mellieħa jkollha indiċi ta' kull ma tippossjedi f'diversi oqsma tal-ħajja. Minħabba l-ispazju ħa nillimita għal nofs l-alfabet li huwa mill-A sal-K. Dan kien l-iskultur li għamel l-istatwa titulari tal-Vitorja fl-1853'. Huwa twieled fil-Belt Valletta fl-20 ta' April 1791, ġie mgħammed fil-Knisja ta' San Pawl Nawfragu fl-istess lokalità u miet fl-1875. Meta kien għadu żgħir, il-familja tiegħu marret toqgħod Bormla u reġgħu rritornaw lura l-Belt Valletta fl-1853 fejn għamel l-istatwa tal-Mellieħa fil-bottega tiegħu f'numru 7 fi Triq il-Punent fejn kienet lesta fis-6 ta' Settembru tal-istess sena'. Minbarra din l-istatwa, huwa għamel ukoll l-istatwi titulari ta' San Ġorġ, ir-Rabat t'Għawdex fl-1839 u San Ġwann il-Battista, ix-Xewkija, ukoll f'Għawdex fl-1845. Ta' min jgħid li dan Azzopardi qabel beda s-sengħa tal-iskultura, huwa kellu negozju taż-żraben' Patri Bonnici kien Franġiskan Konventwali, riċerkatur u studjuż magħruf tal-Istorja. Huwa twieled fl-1936 u miet fl-2006. Huwa l-awtur ta' aktar minn mitt ktieb fosthom ġrajjiet ta' diversi lokalitajiet bħall-Isla, in-Nadur u l-Mellieħa fejn kien ħareġ l-istorja tal-ġrajjiet is-Santwarju u l-parroċċa, li ħarġet il-Parroċċa tal-Mellieħa fl- 1994, u l-istorja tal-Inkwiżizzjoni f'Malta. Rigward il-Mellieħa huwa kien ukoll kittieb ta' diversi artikli fuq il-Mellieħa u l-inħawi u anki kien kiteb fuq is-Santwarju u l-parroċċa tul iż-żmien fil- ktieb li ħareġ il-Kunsill Lokali tal-Mellieħa fl-2002: Il-Mellieħa mal-Milja taż-Żmien'. Il-Fortizza Campbell jew kif inhi magħrufa aħjar bħala l-fortizza ta' Selmun tinsab fl-inħawi magħrufa bħala l-Blata u tinsab bejn d-daħliet tal- Imġiebaħ u l-Mistra u tiġi fuq ir-riħ tal-Gżejjer ta' San Pawl. Din il-fortizza bdiet tinbena fl-1938 wara li ġie deċiż li tinbena tali forti fl-1936 bil-għan li jkun hemm difiża qawwija għad-daħliet tal-Għadira u ta' San Pawl il-Baħar'. Fil-bidu tagħha kien hemm il-ħsieb li din tissemma bħala Cumberland Batterv: imma imbagħad inbidel il-ħsieb u ġiet msemmija għal Sir David G. Campbell li kien il-Gvernatur ta' Malta bejn l-1931 u l-1936'. Malli faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija fl-1939 taħt il-kmand tal-Kaptan HR Micallef , din l-fortizza kellha stazzjonati fiha 81 militar bejn uffiċjali u suldati tal-R.M.A (Roval Malta Artillerv)'. Ċ Iċ-ċirkewwa Dan il-post huwa assoċjat mal-vapuri t'Għawdex u huwa port li jħares lejn il-punent-majjistru. Dan il- port kien beda jinbena fl-1973 u kien lest fl-197779. Maż-żmien kien sar moll ieħor biex jagħmel tajjeb meta l-moll oriġinali jaħkmu l-maltemp u fl-2013 kien sar terminal ġdid''. Fl-inħawi taħt il-baħar jinsabu mgħarrqa żewġ bastimenti. Dawn huma l-P29 li qabel beda s-servizz marittimu mal-Forzi Armati ta' Malta kien minesweeper tal-Ġermanja tal-Lvant u li kien ġie mgħarraq fl-14 t'Awwissu tal-2007, u hemm ukoll it-tugboat Rożi li ġie mgħarraq f'Settembru mgħarraq fiċ-Ċirkewwa (Times of Malta 15th August 2007) tal-1992. Fl-istess inħawi taħt il-baħar insibu wkoll statwa tal-Madonna tal-Għaddasa li kienet tpoġġiet hemm fl-19872. Dan kien it-58 Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann bejn l-1657 u l-1660. Huwa twieled f'Pamplona fi Spanja fl-1579. Matul il-maġisteru tiegħu huwa bena 13-il torri mal-kosta Maltija minn butu'5. Tnejn minn dawn it-torrijiet jinsabu fl- inħawi tal-Mellieħa. Dawn huma t-Torri ta' Għajn Ħadid jew ta' Selmun u t-Torri l-Abjad. E ExVoto Dan huwa terminu fil-qosor bil-Latin għal tifsira ta' wegħda biex tirreferi għall-għoti ta' oġġetti bħala wegħda li jitpoġġew fi knisja bħala ringrazzjament. Dawn fil-Ġzejjer Maltin jinsabu l-aktar fi knejjes qodma u dawk li jattiraw ħafna aktar devozzjoni. Is-Santwarju tal-Mellieħa huwa wieħed minn dawn u jippossjedi diversi kwadri ex voto. Hemm madwar 110 kwadri minn dawn u huma kklassifikati hekk: 63 — Marittimi, 24 - Mard, 6 - Aċċidenti fuq l-Art, 3 - Pesta, 5 - Isqfijiet u 9 - Ġrajjiet oħra u Rigali''. ts Wieħed mill-ex voto fis-Santwarju tal-Mellieħa (http://www. kappellimaltin.com/il-Kappelli/Sett05/MLH Santwarju Vitorja/ Ritratti-—Philip-Xuereb-——Ex-Voto-Mellieha-088-b.jpg ) Il-Madonna tal-Fidwa f'Selmun (http://www.malta-canada.com/churches-chapels/Mellieha.htm) Dan l-pittur pitter it-titular tal-kappella tal- Madonna tal-Fidwa f'Selmun. Huwa twieled fl-1706 f'Bagnolet, barra mill-belt ta' Pariġi fi Franza. Huwa ġie Malta fl-1744 fejn miet fl-17985. Din l-pittura turi lil Katerina Vitale meta waqfet il-Monti tal- Fidwa tal-Ilsiera fl-1609'0. Dan l-inkwadru l-ewwel kien fil-kappella li kien hemm fil-Palazz ta' Selmun u meta din tbattlet fl-1979, dan ġie mqiegħed fil- kappella l-ġdida''. Dan l-inkwadru kien ġarrab xi ħsarat meta l-palazz imsemmi kien safa attakkat waqt it-Tieni Gwerra Dinjija qabel is-sajf tal-19425. G Papa Ġwanni Pawlu Il Dan il-Papa Pollakk ismu propja kien Karol Wojtvla. Huwa twieled fl-1920 u miet fl-2005. Huwa kien il-264 Papa fejn dam mill-1978 sal-2005. Dan il-Papa żar Malta tliet darbiet. Fl-ewwel żjara tiegħu fl-1990, huwa żar is-Santwarju tal- Mellieħa fis-26 ta' Mejju. Huwa kellu laqgħa fil-bitha tal-istess Santwarju mal-familjari tal- missjunarji Maltin u daħal jitlob fis-Santwarju fejn anki kixef monument xbieha tiegħu. Fis-Santwarju nsibu mużew b'tifkira tal-istess żjara'. Minbarra hekk fl-istess ġurnata huwa bierek statwa ta' Kristu Baħħar ħdejn il-Ġzejjer ta' San Pawl. Dan kien Isqof ta' Malta mill-1578 sa ma miet fl- 1614. Huwa twieled fil-Katalonja fi Spanja fl-1536. Fl-1584, l-Inkwiżitur u Logutenent ta' dan l-Isqof, Mons. Pietru Franġisku Costa, kien ta l-permess biex jinbena kunvent qrib is-Santwarju imma dan manbeniex'. Dan il-permess kien ingħata wara li fl-1581, il-Patrijiet Agostinjani kienu talbu biex jieħdu s-Santwarju f'idejhom. Xi żmien wara fl-1587, l-Isqof Gargallo f'Settembru għamel viżta pastorali fejn sab li x-xbieha tal-Madonna kienet fi stat ħazin ħafna u ordna biex tiġi mpittra mill-ġdid fejn aktarx ġiet esegwita din l-ordni bejn l-1610 u l-16147. GĦ It-Torri ta' Għajn Żnuber Għajn Żnuber jinsab fuq ir-riħ tal-Manikata u jifforma parti mill-Park tal-Majjistral. F'dan il-post tinsab struttura fuq disinn ta' torri tal-għassa tal- kosta, imma mhux il-każ u jista' jagħti lok li kien jew razzett iffortifikat inkella loġġa għall-kaċċa. Din l-istruttura hija aktar magħrufa bħala Torri Ciantar u huwa maħsub li nbniet fil-bidu tas-seklu Dsatax. Fl-aħħar snin dan it-torri kien ġie restawrat minn Din l-Art Ħelwa H Il-Markiż ta' Hastings Dan kien it-tieni Gvernatur ta' Malta bejn l-1824 u l-1826. Huwa kien twieled fl-1754 u miet meta kien fil-kariga. Huwa kien ġie midfun fil-ġnien li jġib ismu fil-Belt Valletta. Dan il-gvernatur kien biddel il-Batterija ta' Wied Musa f'post ta' villeġjatura u bena l-Palazz tal-Marfa''. Huwa beda jużah bħala residenza għas-sajf, kif ukoll bħala lok għal-kaċċa fejn kienet ġiet mwaqqfa biċċa art mdawra b'ħajt għoli biex jitrawmu ġo fiha l-fniek għall-kaċċa''. Ħ Il-Ħuġġieġa ta' San Ġwann Din il-ħuġġieġa kienet issir kull sena lejlet l-24 ta' Ġunju, il-festa ta' San Ġwann il-Battista, il-qaddis patrun tal-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann. Fil-perjodu tal-ħakma ta' din l-ordni, din il-ħuġġieġa kienet tagħmel parti mill-mixegħla ta' fjakkli li kienu jkunu parti miċ-ċelebrazzjonijiet'. Din id-drawwa kienet ukoll ssir fil-Mellieħa u maż-żmien spiċċat. Malli ġew stabbiliti l-Kunsilli Lokali f'Malta, dawn bdew jaħdmu biex iqajmu ċertu drawwiet u avvenimenti fil-lokalitajiet. Il- Kunsill Lokali tal-Mellieħa qajjem din id-drawwa fil-lokal u din tinżamm kull sena fil-pjazza ewlenija f'ġurnata qrib l-24 ta' Ġunju. I Imġiebaħ Dan huwa isem ta' wied u bajja f'Selmun. Żmien ilu meta l-irġiel u n-nisa kienu jgħumu separatament minn xulxin, waqt li l-irġiel kienu jgħumu l-Blata jew il-Gżejjer ta' San Pawl, in-nisa kienu jgħumu hawnhekk'. F'dan il-post jinsabu rziezet tradizzjonali Maltin u anki xi pillboxes. Dan il-post huwa wieħed mill-ftit ġewwa Malta li għad fih siġar tal-ballut7. Il-kelma Imġiebaħ ġejja mill-plural ta' miġbħa, li tfisser fejn ibejjet in-naħal b'rabta mal-għasel li flimkien mal-melħ taw l-isem lill-Mellieħa. Dawn kienu ajruplani tal-gwerra Ġermaniżi li ntużaw waqt it-Tieni Gwerra Dinjija. Dawn l-ajruplani ntużaw kemm-il darba għall-attakki fuq Malta. Fost dawn l-attakki kien hemm dawk fuq il- Mellieħa stess. Attakk imsemmi fuq il-Mellieħa u l-inħawi ġara nhar il-25 t' April 1942 meta ajruplani Ġermaniżi li probabbli kienu Junkers tefgħu diversi bombi matul il-ġurnata u anki ħallew xi vittmi'5. Fost oħrajn ukoll, Junker kien intlaqat u wara kkraxja f'Għajn Tuffieħa fid-29 t'April 19417 u ieħor ġie mwaqqa' u kkraxxja fil-baħar ħdejn l-Aħrax fit-8 ta'Mejju 194290. Dan kien destrover Ingliż li kien ikkummissjonat f'Settembru 1939 u ħa sehem fil-Battalja ta' Kreta u anki għerraq diversi bastimenti tal-għadu Taljan. Huwa kien milqut diversi drabi u safa mgħarraq fil- baċir numru 4 fit-Tarzna ta' Malta f' April 1942. F'Ġunju tal-1943 huwa kien meħud bejn il- Ġzejjer ta' San Pawl u Selmun biex jimblokka dak il-fliegu biex jipprovdi kenn akbar fil-preparamenti tal-invażjoni ta' Sqallija''. Fil-bidu tas-snin ħamsin tas-seklu għoxrin, dan il-vapur kien ġie skrapjat u mgħerraq minn nies Taljani. Dawn il-fatti marbuta mal-Mellieħa u l-madwar hemm fejn jiġu aktar mistħarrġa u studjati aktar fid- dettal. Żgur li dawn u ħafna aktar jistgħu jitnisslu f'enċiklopedija li sservi tajjeb bħala referenza għal diversi għanijiet fuq il-Mellieħa u l-inħawi, u li tista' faċilment tiġi aġġornata matul iż-żmien kemm biex issir aktar riċerka u anki biex jidħlu fatti ġodda li jseħħu matul iż-żmien. il-Mellieħa Bonnici, A. Patri (1994), Il-Mellieħa, Parroċċa tal-Mellieħa. Bonnici, A. Patri (2002), Is-Santwarju u l-parroċċa tul iż- żmien, f'Catania, J. (ed), Il-Mellieħa Mal-Milja taż-Żmien, Veritas Press. Borg, P. P. (1989), Selmun u l-Inħawi, Valletta, Bugelli Publications. Cachia Zammit, B. (2015), Conflict Archaeologv in the Landscape: A survev of World War II Defences at Selmun, Malta (teżi mhux ippublikata) Università ta' Malta. Catania, J. (2002), Is-Santwarju u l-parroċċa tul iż-żmien, f'Catania, J. (ed), Il-Mellieħa Mal-Milja taż-Żmien, Veritas Press. Duncan, H. Patri (2017), A famous Maltese sculptor (179l- 1875), fil-Malta Independent 25 ta' Mejju 2017. Mifsud, G. (1987), Il-Madonna tal-Mellieħa — Malta, Printwell Ltd. Mizzi, J. A. (2001), Ju88 crashes at Għajn Tuffieħa f'Malta at War Volume 3 Issue 2, St Julians, BIEB BIEB Ltd. Morana, M. (2011), Bejn Kliem u Storja, Qrendi, Best Print. Muscat, D. (1997), Il-Mellieħa fil-bidu tas-Seklu 19 f'Leħen l-Imperial Għid 1997 Mellieħa Gozo Press. Muscat, J. (2009), L-Istorja tal-Mellieħa Dati Storiċi, Ħannieqa Kotba Melleħin Nr 1- Kunsill Lokali Mellieħa. Muscat, J. (2009), Ex Voto - Santwarju tal-Madonna tal- Mellieħa-Malta, Qrendi, Best Print. Muscat, J. (2014), Talbiet lill-Kuruna Ingliża Il-Mellieħa 1824- 1889 Volume 1, Qrendi, Best Print. Vella, E. (2008), Il-Madonna tal-Għaddasa fiċ-Ċirkewwa f'Festa Marija Bambina 2008, Mellieħa, Parroċċa tal- Mellieħa ASM Printing Ltd. jarmer 'v jresh G qiġ Qreen (Jroċer. 78, Main Street, Mellieha Tel: 21521599 Tiee Deliuerċes