Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 L-Ewwel Diski Maltin irrekordjati f'Milan F'għeluq il-50 Sena mill-mewt tal-Għannej Żebbuġi Manwel Cilia waqt lejla b'ġieħu fil-Każin Banda San Filep nhar il-Ġimgħa, 2 ta' Frar 2018 Nixtieq nitkellem fuq il-produzzjoni ta' diski Maltin. It-tagħrif ġbartu minn riċerka li għamilt tul is-snin fuq id-diski Maltin u fuq Leli Cilia. Ser niffoka fuq is-sentejn tal- produzzjoni tad-diski Maltin li fost il-mużika ta' varji kompożituri hemm ukoll l-għanjiet ta' Leli Cilia. Dawk li għamluh tant famuż u għalhekk baqa' tant magħruf. Bosta snin ilu, ħabib tfaċċa fil-bieb tiegħi b'xi ħaġa li qal li żgur li kellha tinteressani. Bqajt mistagħġeb hekk kif urieni diska tal-grammofonu mimlija trab, ta' mużika Maltija, li bħalha qatt ma kont rajt qabel. F'din id-diska tal-grammofonu ta' 78 dawra stajt nisma' lil Emmanuele Cilia, ikanta għanja li ssaħħrek jisimha 'Il-Mara u x Xitan'. Jien u nħares lejn it-titlu miktub fuq tikketta b'Malti antik, ħsibt kemm setgħet kienet qadima d-diska u l-kanzunetta, u bdejt nistaqsi lili nnifsi jekk kienx għad hemm diski oħra bħal dawn. Fi tfitxija skoprejt li l-mużiċisti kienu jivjaġġaw mill-gżejjer tagħhom lejn Milan, jirrekordjaw id-diski u jmorru lura. Il-kopji bal 4 be) jir ie) NA hw) — ċ jim ż l saw oriġinali mbagħad kienu jintbagħtu l-Ingilterra biex jiġu pproċessati. Id-diski finali, lesti għall-bejgħ, imbagħad kienu jiġu 'esportati' lura TE lill-aġent lokali. Bis-saħħa ta' dawn il-kumpaniji bħall-HMV u oħrajn, li baqalna għanjiet, mużika popolari u klassika u varji stili oħrajn tal- kompożituri u mużiċisti Maltin ukoll li kienu jiġu minn Sardinja u Malta, biex jirrekordjaw diski biex jinbiegħu f'dawn il-gżejjer. a Hekk bdiet ir-riċerka tiegħi, li ħarġet mill-ġurnali u l-gazzetti ta' m dak iż-żmien li ddokumentaw il-fenomenu tad-diski Maltin, id-diski- . manija u l-popolarità tad-diski Maltin. F'Malta il-manija tad-diski kienet bdiet fl-1931. L-aġent u d-distributur għal His Master's Voice, Anthonv D'Amato, Anthonv D'Amato kien ilu li stabbilixxa relazzjoni kummerjali ma' HMV Gram Co: f'Haves, Middlesex. Kienu bnew reputazzjoni tajba lokalment bħala importaturi. ta' grammofoni u diski tagħhom sa minn tmiem is-snin għoxrin. L-istess familja kien ilha sa mill-1885 bid-diski u magni tad-daqq u aktar tard mbagħad cassettes u CDs. Is-Sur 'Nin' D'Amato, kif kien imsejjaħ, issa kien daħal għal biċċa xogħol ġdida li (A jipproduċi diski ta' mużika Maltija billi laħaq ftehim ta' aġenzija mal-Gramophone Companv-— bbażata f'Middlesex. Il-ftehim kien ifisserli s-Sur D' Amato kellu r-responsabbiltà u l-liċenzja esta 2018 Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 artistika li jsib u jiffirma kuntratti mal-mużiċisti, iħejjihom u jorganizza l-vjaġġ biex imorru jirrekordjaw fil-fergħa tal-HMV ta' Milan. L-ispejjeż kollha tal-vjaġġ, l-akkomodazzjoni u l-pagi tal-mużiċisti kienu joħorġu minn but is-Sur D'Amato li mbagħad kien jitħallas lura permezz tad-diski hekk kif kienu jinħarġu u jiġu 'esportati' lura lill-aġent. D'Amato kompla biex iffirma kuntratt mal-kompożitur u direttur magħruf Mro Vincenzo Ciappara biex dan jikteb il-partituri mużikali. Tellgħu il-partituri u l-mużika ndaqqet mill- orkestra taħt is-surmast Domenico Lombardi. Carlo Satariano, komiku, u propjetarju tal- ġurnali satiriċi 'Il-Ħmara' u 'Dr. Brombos', ingħata A kuntratt biex jikteb il-versi f mi l u l-kliem għall-kanzunetti u l-għanjiet li għanna Manwel Cilia. Ingaġġa lill-kantant ta' vuċi baxxa Domenico Busuttill, lit-tenur Giuseppi Cefai, ta' fama fit-teatru l-imwaqqa' u lill-kantanti baritoni Ruggieru Falzon u Michele Smith. Emmanuele Cilia, li kellu reputazzjoni li kien wieħed mill-aħjar għannejja tal-fatt ta' żmienu, ingħata kuntratt għall-kant tal-għana. Id-diski ta' Cilia u anke il-vuċi tal- artisti l-oħra flimkien mal- mużika tal-kompożituri Maltin ġiet iddokumentata f'dak iż-żmien u baqgħu tifkira bħal ritratt tal-mużika u tas-soċjetà ta' dak iż-żmien. Wara xahrejn ta' kitba u provi, il-grupp ta' ħames artisti, flimkien ma' Carlo Satariano, ivvjaġġaw minn Sirakuża lejn l-istudjos ta' His Master 's Voice f'Via San Antonio, Milan. Kif waslu, ġew milqugħa b'entużjażmu u stennija, minn Mro Carlo Sabajno, li kien id-direttur mużikali uffiċjali għall-istudjos tal-HMV. Sabajno kien irċieva komunikazzjoni minn Haves dwar il-mużiċisti Maltin li kellhom iżuru Milan u kien għamel il-preparamenti minn qabel il-wasla tagħhom. Ittra datata s-7 ta' Mejju 1931 minn Haves lil Mro Sabajno tgħid: Nafu li waslu f'Milan fit-8 ta' Ġunju. Għall-irrekordjar ippjanat ta' bejn erbgħin u ħamsin titlu ta' 107, ġie pprovdut dan li ġej: pjanu, vjolin, vjolinċell, sassofonu, (contralto f'mi bemol); kuntrabaxx u żewġ mandolini. Barra minn dan, ser tindaqq kitarra minn wieħed mill-artisti. Peress li erba' mill-artisti huma impjegati mill-gvern, il-leave tal-vaganzi tagħhom ma jistax jaqbeż ġimagħtejn, għalhekk huwa mportanti li ma jkun hemm l-ebda dewmien. ' Korrispondenza oħra:aktar tard dak ix-xahar bejn Haves u l-istudjo ta' Milan tgħidilna ħafna dwar il-mod li bih il-kumpanija ta' Haves kienet tħares lejn dawn is-sessjonijiet diskografiċi: Nittamaw li ngħarrfuk dwar l-indirizz li ħa jkunu qed joqogħdu fih l-artisti Maltin sabiex tkun tista' tagħmel kuntatt magħhom immedjatament malli jaslu Milan. ' Ta' min wieħed jinnota li, kif intqal fil-korrispondenza, dawn il-mużiċisti kellhom Il-kantanti Maltin li marru Milan A fist Tewm San Filep AD1851 ftehim ta' ħlas għal kull diska mibjugħa, sitwazzjoni li għalkemm kienet tiffavorixxi lill- artist ma kinitx daqshekk komuni. Kuntratti ta' dan it-tip x'aktarx kienu jsiru biex l-artisti ma jirrekordjawx ma' kumpaniji oħra. Mal-wasla tal-artisti Maltin f'Milan, Mro Sabajno studja l-partituri u faħħar il-mużika tal-kompożitur Malti Vincenzo Ciappara. Il-ġurnata ta' wara l-wasla tiegħu f'Milan, il- grupp Malti għaddas rasu fix-xogħol ta mingħajr dewmien. Il-gazzetti rrappurtaw li l-Maltin ħadmu tajjeb fl-istudjo, minkejja li qatt ma kienu sabu ruħhom f'ambjent bħal dak, u Mro Sabajno u Domenico Lombardo faħħru xogħolhom u l-isforzi tagħhom. Ma nafux kemm inbigħu diski $ u kaxxi tad-daqq. Is-suq Malti żgur . i (photo) kien żgħir meta tqabbel mal-pajjiżi ta' madwarna li kellhom eluf ta' diski mal-istess kumpaniji. Fattur ieħor li ta' min wieħed isemmi huwa li għalkemm is-suq Malti kien żgħir u limitat ħafna, speċjalment meta mqabbel mal-mijiet ta' titli prodotti bnadi oħra, ġeneralment kienet titqies prassi tajba li l-produzzjoni tad-diski tibqa' għaddejja minflok ma titħalla tmajna. Barra minn hekk, minkejja d-daqs tas-suq, il- bejgħ tad-diski indirettament kien jgħin il-bejgħ tal-grammofoni. 'Fi swieq żgħar, il-kumpaniji diskografiċi kienu pjuttost sodisfatti bil-bejgħ ta' ftit eluf ta' kopji. Ħafna kienu jbiegħu inqas. Recordings tal-mużika tal-iżgħar gruppi ma kinux isiru bit-tama li jkollhom bejgħ kbir iżda biex jgħinu l-bejgħ tal-grammofoni manifatturati mill- istess kumpaniji ' Bejn it-8u t-12 ta' Ġunju 1931 il-kap tal-inġiniera Edward Fowler irrekordja l-mużika ta' dawn il-mużiċisti Maltin u pproduċa l-ewwel għoxrin diska li kellhom iku bil-prefiss HM u l-matrix code magħruf tiegħu 'OF'. Is-serje ta' 107 HM kellha tikketta bajda b'ittri dehbin u salib aħmar ta' Malta l-ġmiel tiegħu stampati fuq il-logo famuż tal-HMV magħmul mill-pittura ta' Francis Barraud tal- kelb 'Nipper' u l-qarn tal-grammofonu. HM 1, l-ewwel serje, fiha għanja tal-fatt 'L-Istorja ta' Arturo u Maria' kantata mill-għannej Emmanuele Cilia. Dawn il-għana tal-fatt u l-għanjiet ta' Cilia kellhom jistabbilixxuh ukoll fost l-ewwel kantanti tal- għana li ġew irrekordjati. F'dan is-serje ta' diski ta' Cilia jgħanni wieħed jinnota l-ksur melodiku ta' leħen Cilia waqt li jakkumpanja lilu nnifsu bil-kitarra. Bis- saħħa tad-diski huwa ħalla influwenza qawwija fuq għannejja aktar 'il quddiem, tipikament fil-każ tal-poeta u għannej tal-ballati li ħalliena m'ilhux, Frans Baldacchino 'Il-Budaj'. Diski oħrajn minn Cilia fuq il-kitarra f'din is-serje kienu jinkludu 'Il-Mara u x Xitan'2, 'Genoveffa' u Toni Bajada', fost oħrajn. Il-passaport ta' Manwel Cilia SSAĠĠI Minbarra l-għanjiet folkloristiċi ta' Cilia, il-grupp li mar Milan irrekordja diski oħrajn f'għadd ta' stili u ġeneri differenti, li jidher li nkitbu speċifikament għal dawn is-sessjonijiet. Dawn jinkludu tango, valzi, foxtrots u kanzunetti liriċi, kif ukoll numru ta' stejjer u anedotti komiċi akkumpanjati mużikalment mill-grupp fl-istudjo. Waħda mill-aktar maħbuba fost dawn il-parlanti, kif kienu jissejħu, kienet Maddalena. Rakkont komiku bl-akkumpanjament tal-orkestra bħal ma kienu ħafna mir-rakkonti li ġew irrekordjati u li kienu miktuba minn Carlo Satariano u akkumpanjati mill-mużika ta' Vincenzo Ciappara. Fid-diska Maddalena jinstemgħu kemm Satariano kif ukoll Domenico Busuttil. Diski oħrajn jinkludu eżekuzzjoni ta' 'Contradanza Maltija'', simulazzjoni fl-istudjo ta' festa tar-raħal bl-isem 'Festa ta' Raħal'$, 'Is-Sakranazzi'', 'Ħajja Sabiħa'$, 'Evviva l-Ballijet'' serenati ballanti 'Valz tal-Imħabba' u ' għad-dawl ta' qamar'. Hekk kif tlestew ir-recordings, ftit jiem wara, l-artisti ddawru mal-fabbrika tad-diski u ġew imlaqqa' mal-kap tal-inġiniera Edward Fowler. Ħaduhom jaraw il-fabbrika u wrewhom il-proċess involut fl-istampar u l-manifattura tad-diski f'Haves. Ingħataw ġimgħa biex ħaduhom mawra qasira tal-Italja, li kienet tinkludi Milan, Como, Padova, Firenze, Ruma u Napli, dan kollu minn but D'Amato. Is-sena ta' wara, bl-istess ftehim ma' Haves, D'Amato bagħat it-tieni grupp ta' mużiċisti biex jirrekordjaw f'Milan. Din id-darba l-grupp kien magħmul minn Emmanuele Cilia, il- kitarrist tal-folk Carmelo Cardona 'It-Tapp', Carlo Satariano u Domenico Busuttil. Karmnu Cardona kien magħruf u baqa' mfakkar bħala persuna mportanti fl-iżvilupp tad-daqq tal-kitarri fl-għana. Hawnekk jidher ma' Cilia fl-1932 qed jakkumpanja id-daqq ta' Karmnu Cardona. Huwa kien għanna ma' Manwel Cilia fuq diska jisimha għanja bejn tnejn. Ma jidhirx illi it-tapp kellu iktar opportunitajiet biex jirrekordja wara dawn is-serje. Is-sessjonijiet ġew irrekordjati mill-inġinier C.C. Bivton bejn is-7 u t-12 ta' Settembru 1932, u ħarġu f'Novembru ta' dik is-sena taħt is-serje HJ tat-tikketta blu u s-serje Zonophone tat-tikketta ħadra'. L-orkestrazzjoni li ntużat għal dawn ir- recordings kienet ipprovduta. mill-orkestra reżidenzjali ta' La Scala li kienu jaħdmu mal-Mro Sabajno u tinkludi pjanu, vjolin ,sassofonu fi kjavi ta' mi bemoll, kurunetta f'Bb, kuntrabaxx, accordian, żewġ kitarri u banda tal-jazz. F'din it-tieni serje ta' recordings Cilia juri l-kapaċità f'għana tal-fatt bħal 'Lucia ta' Lammermur' ta' Donizetti'. Akkumpanjat minn Cardona jgħanni fuq il-vers komiku u satiriku miktub minn Carlo Satariano. F'għanjiet bħal 'X'Aħna sbieħ min jaf jarana'7,u 'Xalata għal San Pawl''',li t-tnejn fihom rispons korali mill-membri l-oħra ġewwa l-istudjo. Sa fejn nafu għal raġunijiet li għadhom mhux magħrufa, din kienet l-aħħar żjara ġewwa Milan, għalkemm l-impatt u l-popolarità ta' dawn id-diski kellhom itulu aktar mis-sessjonijiet SAĠĠI Għaqda Każin Banda San Filep piekġ innifishom. Wara dawn ir-recordings, jidher li ma ġiet irrekordjata l-ebda mużika lokali kummerċjalment għal żmien twil. Din kienet l-aħħar serje ta' diski Maltin li ġew irekordjati. Kemm inbigħu diski u magni tad-daqq7 Donnu l-bejgħ tad-diski ma kienx b'saħħtu. Min kien jaffordja lussu fi żmien il-gwerra Id-diski u l-għanjiet baqgħu jinstemgħu minn żmien il-gwerra sas-sittinijiet fuq ir-'Rediffusion'. Kien biss fil-bidu tas-sittinijiet li D'Amato : għamel mill-ġdid ħamsa u għoxrin mill-aktar titli popolari tal-HMV u Zonophone bħala U diski tal-vinil ta' 7' biex b'hekk iffissa l-wirt tal-ballati ta' Cilia, b' 'Maddalena' u oħrajn, a għall-ġenerazzjonijiet sħaħ ta' wara. Intgħażlu serje ta' diski li kienu popolari u reġgħu 3 ħarġuhom fuq id diski tal-45rpm format ġdid li għadek issib minnhom illum. B'hekk ukoll dawn is-singles ta' 45 dawra reġgħu nħarġu taħt it-tikketta ta' D'Amato stess, D'Amato Disc, serje HJ ta' 45 dawra b'tikketta blu jew sewda. Minn dawk id-diski, 24 minnhom huma għanjiet ta' Cilia li baqgħu jinstemgħu fuq ir- 'Rediffusion' u għalhekk baqgħu fil-memorja tan-nies. Issa dawn id-diski reġgħu inħarġu f'kollezzjoni ġdida: Malta's Lost Voices' irrekordjati fuq 38 faċċata ta' 3 minuti — 114 minuta ta' għana. l Jingħad li Domenico Busuttil, kantant ta' vuċi baxxa, li ngħata kuntratt minn Ninu D'Amato għall-ewwel recordings tal-HMV, ġab l-ewwel magna tal-kafċ ġo Malta minn Milan. Huwa serva l-kafċ f'Moka Cafe li fetaħ fl-1932 fi Strada Zakkarija, il-Belt Valletta. 2 B'riferenza għall-ġabra ta' għanjiet fuq diski mitbugħa minn Andrew Alamango, CD l-Diska nru 12. $ Serje 4900-4911 9 Ġabra ta' għanjiet fuq diski mitbugħa minn Andrew Alamango, CD l-Diska nru 14. Garage No. 2 Plot 17, N/S Off Mdina Road, Zebbuġ Tel: 2146 6615