L-Orgni Naestuż ta' Bormie: $$ Għalaq 150 sena ġ Fl-arkivju tan-nutara ġewwa l-Belt, fost il-ħafna kuntratti li wieħed isib, hemm dak dwar il- bini tal-orgni preżenti li jżejjen il- Kolleġġjata ta' Bormla. Il-kuntratt tal-ħlas għal bini ta' dan l-orgni maestuż sar 150 sena ilu għand in-nutar Salvatore Scifo. In-nutar Scifo kien wieħed mill-aktar nutara nfittxija f'dik il-ħabta ġewwa Bormla. Hu kien joqgħod fi Triq San Pawl, numbru 116. Il-kuntratti li kellhom x'jaqsmu mal-Kolleġġjata kienu jsiru għandu. Il-kanoniċi ta' Bormla kienu jmorru għandu biex jagħmlu l-kuntratti tagħhom favur għotjiet ġenerużi lill-knisja tal-Immakulata li kienet tant għal qalbhom. Għalhekk ma setax jonqos, li meta ġew biex jagħmlu orgni ġdid, huma marru għand dan in-nutar biex jorbtu lill-persuna magħżula biex tibni dan l-organi, b'termini speċifiċi. Huma riedu orgni li jagħmel ġieħ lil Bormla u lil Malta. Dan l-orgni ġdid kellu jieħu post ieħor aktar antik tal-kanen li kien sar madwar is-sena 1695. L-orgni l-qadim ġie kkommissjonat għand wieħed mill-aqwa organari (jiġifieri bennej tal-orgnijiet tas-sfafar) li kien hawn f'Malta f'dik il-ħabta, Gaetano Turiglio. Il-kuntratt għal bini ta' dan l-orgni kien sar fit-28 ta' Ġunju 1695. Fost l-orgnijiet li Turiglio kien għamel u li għadu jeżisti, hemm dak tal-Knisja tal-Università (jew kif inhi magħrufa aħjar bħala tal-Ġiżwiti) ġewwa l-Belt Valletta. Turiglio għamel dan l-orgni għal Bormla biex iservi għall-bżonnijiet mużikali tal-knisja li kienet qed tinbena, jiġifieri dik li għandna llum. Meta sar dan l-orgni tqiegħed fil-gallerija apposta li kienet saret fuq il-bieb tal-knisja. Għalhekk il-knisja ta' Bormla kienet waħda mill-ewwel knejjes f'Malta li għamlet orgni u qegħditu fuq il-bieb tal-knisja f'gallerija apposta. Sa dik il-ħabta, l-orgnijiet kienu jitqegħdu f'gallerija apposta li kienet issir fil-kor tal-knisja bħalma għadu jidher f'numru ta' knejjes ġewwa Malta. Dan l-orgni kien għal qalb tal- prokuraturi tal-knisja u kienu jagħtuh importanza kbira. Infatti, Bormla f'dik il-ħabta kienet ewlenija fid-daqq tal-mużika tal-knisja u l-knejjes tal-madwar kienu jimxu fuq Il-pajpijiet tal-orgni Ċentru 19 ta' Novembru 1944 - BORMLA f'kawrt; Proset, iŻapebib masc VAE2 mal Il-kuntratt tax-xiri tal-orgni ta' Morelli l-eżempju tagħha. Madwar għoxrin sena wara, jiġifieri fl-20 ta' Novembru 1715, il- prokuraturi tal-knisja, Fr Giovanni Antonio Schembri u Dr Vittorio Grech kienu waslu fi ftehim ma' Turiglio biex dan jibda jagħmel il-manutenzjoni ta' dan l-orgni, għall-inqas darba fis-sena. Ġie miftiehem ukoll, li tul ħajtu, Gaetano Turiglio kellu jibqa' responsabbli mill-ikkordar tal-orgni u ta' dan ix-xogħol kellu jitħallas 6 skudi fis-sena. Wara l-mewt ta' Turiglio jidher li kien hemm xi problemi min ser ikompli jagħmel l-akkordatura ta' dan l-orgni. Fl-1751, Dun Fortunato Demarco, qassis minn Bormla, u persuna rispettata u ta' responsabbilità kbira, aċċetta li jidħol għal din il-biċċa xogħol. Dan il-qassis kellu mħabba kbira lejn il-mużika ġewwa Bormla. Hu aċċetta li jkun responsabbli mill-mużika fil-knisja u aċċetta wkoll li jibda jieħu ħsieb l-akkordatura ta' dan l-orgni. Dan il-kuntratt jurina l-importanza li l-knisja ta' Bormla kienet tagħti għall-użu tal-orgni waqt il-festa tal-Immakulata, għaliex Demarco ġie marbut li jagħmel dan ix-xogħol ftit qabel il-festa. In fatti, hu kien jirċievi l-ħlas wara li jkun għamel ix-xogħol fuqu u dan il-ħlas kien isir ftit qabel il-festa. Demarco aċċetta wkoll li jitħallas 5 skudi u 6 tari, jiġifieri 6 tari inqas milli kien qed jieħu Gaetano Turiglio għall-istess xogħol Il-preżenza ta' dan l-orgni wassal biex knejjes oħra f'Bormla u fil-madwar jibnu wkoll orgnijiet. Fost dawn insibu lill-patrijiet Karmelitani Skalzi li għamlu orgni ta' seba' reġistri. Il-ftehim għal dan l-orgni kien sar fit-2 ta' Ġunju 1746 mingħand it-tfal ta' Gaetano, Giuseppe u Pietro Turiglio. Il-prokuratur kien il-kanonku Giorgio Fenech, li qabel li għandu jagħtihom il-landa, iċ-ċomb, il-ħadid, l-imsiemer u l-injam biex ikunu jistgħu jibnu l-kaxxa tal-orgni u affarijiet oħra neċessarji. Materjali oħra iżda kellhom iġibuhom u jieħdu ħsiebhom il-bennejja ta' dan l-orgni. Fuq kollox, Pietro Turiglio ntrabat li jibqa' jagħmel il-manutenzjoni ta' dan l-orgni b'xejn tul ħajtu kollha u ta' dan ix-xoghol, aċċetta li ma jitħallasx. Fuq kollox fl-1768, inħass il-bżonn biex organetto żgħir li kien hemm fil-knisja ta' l-Immakulata, jinbidel u jsir orgni żgħir ġdid, dan minħabba li meta dan l-organetto ġie eżaminat mill-organaru Pietro Santucci, dan sabu fi stat ħażin u ta l-parir biex isir wieħed ġdid minfloku. Il-prokuratur tal-knisja tal-Immakulata ta' dak iż-żmien, Don Giuseppe Lacorte qabel ma' din il-proposta u ordna mingħand Santucci orgni ġdid żgħir għall-knisja.' Dan l-orgni għadu jeżisti u wara li ġie rrestawrat tliet snin ilu minn Robert Buhagiar, fuq sponsorship ġeneruż mill-APS Bank, illum jinsab fil-gallarija tal-orgni tal-oratorju tal-Kurċifiss. Matul is-seklu dsatax, beda jinħass il-bżonn ta' orgni ġdid għal ġewwa l-knisja ta' Bormla għax dak ta' Turiglio ma baqax iservi aktar kif jixraq il-bżonnijiet mużikali tas- seklu dsatax fejn issa l-idjoma romantika bdiet tiddomina l-kompożizzjonijiet mużikali. L-Italja kienet għada ċ-ċentru tal-produzzjoni mużikali iżda l-produzzjoni tal-mużika fl-Italja kienet mxiet min-naħa t'isfel għal fuq tal-Peninsula. Bil-wasla ta' Giuseppe Verdi fuq ix-xena mużikali Taljana, Milan sar iċ-ċentru tal-produzzjoni mużikali ġewwa l-Ewropa kollha sakemm tfaċċa Wagner u daħħal stili ġodda u mexxa ċ-ċentru mużikali għall-Ġermanja fejn ġiet ipperfezzjonata l-idea tal-orkestra filarmonika. Għalhekk, meta l-kanoniċi ta' Bormla ġew biex jagħmlu orgni ġdid, kienu jafu sew il-kambjamenti mużikali li kienu seħħew fl-Ewropa bir-riżultat li ma ħarsux aktar lejn Sqallija jew l-Italja ta' Isfel, kif kien ġara matul l-epoka barokka, iżda tefgħu għajnejhom fuq Milan, jiġifieri l-belt li kienet saret iċ-ċentru tal-produzzjoni tal-mużika fid-dinja ta' dak iż-żmien u riedu orgni li kien kapaċi jdoqq ir-repertorju romantiku. Ċentru 19 ta' Novembru 1944 - BORMLA Huma marru jħabbtu l-bieb ta' wieħed mill-aktar organari importanti li kien hemm f'Milan dik il-ħabta. Meta tqabbad mill-kanoniċi ta' Bormla hu kien ġa għamel isem Milan f'dan il-qasam. Fost l-orgnijiet li Natale Morelli kien ġa għamel għall-knejjes ġewwa Milan u l-inħawi ta' madwar kien hemm dak tal-knisja ddedikata lill-qaddisin Giovanni di Dio u Vincenzo fl-isptar Fatebeneffratelli li tinsab Corso di Porta Nuova 23, Milano. Dan l-orgni sar fl-1853 u ġie rrestawrat fl-2008. Orgni ieħor li hu għamel f'dik is-sena hu dak li jinsab fl-Abbazia di Chiaravalle. Ta' bniedem professjonali li kien, Natale Morelli kien ġie Malta minn Milan ħalli jara aħjar ix-xogħol li ried isir biex il-knisja ta' Bormla jkollha orgni li kien tajjeb għad- daqs tagħha. Għadu mhux magħruf minn kien wara dawn il-kuntatti ma' Morelli u kif Bormla saret taf b'dan l-organaru. Biss id-dokumenti jippuntaw subgħajhom lejn id- dekan tal-kapitlu ta' Bormla, jiġifieri 'il-wisq reverendu sinjur, Kanonku Dekan, Dott. Luigi Albanese'. Hekk indirizzah in-nutar fil-kuntratt li ġie ffirmat ma' Natale Morelli għall-bini ta' dan l-orgni. Dun Albanese twieled u għex ġewwa Bormla, fl-istess triq fejn kien jgħix in-nutar, jiġifieri Strada San Paolo. Fuq kollox hu kien it-tifel tal-mejjet negozjant, is-Sur Salvatore. Bħal missieru, il-Kanonku Albanese kien tgħallem sew kif ikun ħawtiel u din is-sengħa użaha ħafna favur it-tisbiħ tal-knisja ta' Bormla. Hu kien il-bniedem li l-kapitlu ta' Bormla kien jiddelega għal proġetti ta' tisbieħ tal-knisja. Id-dokument li qed nirriproduci f'dan l-artiklu juri biċ-ċar li kien ġa sar ftehim preliminari ma' Natale Morelli ta' kif kellu jkun l-orgni. Biss wara dan il-ftehim, kien inħass il-ħtiega li jiżdiedu żewġ reġistri oħra. Dan ix-xoghol kien tlesta sal- 1862. Ghalhekk kulma kien jonqos kien biex Morelli jinstalla l-orgni f'postu waqt li jkompli jitħallas tax-xoghol tiegħu. Infatti, il-qbil kien li Morelli jitħallas f'żewg rati ta' pagamenti. L-aħħar rata saret mat-tqegħid tal-orgni u dawn il-ħlasijiet, bħalma juri l-kuntratt li qed ikun ripprodott, kien ukoll kopert minn skrittura quddiem nutar, li kienet qed isservi ta' riċevuta. Dan l-orgni kien qam lil Bormla tmint elef frank. Il-ħlas kien qed isir permezz tal- franki li kienet il-munita użata f'Milan f'dik il-ħabta. Barra dan il-ħlas kien hemm ukoll ħlas addizzjonali għal dawk iż-żewġ reġistri, li kien apparti mill-kuntratt miftiehem ma' Morelli. Ta' dan ix-xogħol, Morelli kien tħallas 10 liri tal-fidda. B'hekk l-orgni kien lest fl-1862 u din id-data ġiet imfakkra fuq l-orgni innifsu permezz ta' plakka. Dan il-kuntratt jagħtina ħafna dettalji oħra, fosthom li kien ġie ffirmat fid-dar tal- Kanonku Albanese stess, numru 57 ġo Triq San Pawl. Jurina minn kienu x-xhieda, jiġifieri, Carlo Chetcuti u Salvatore Cassar. Fuq kollox, il-bżonn ta' orgni ġdid wassal għall-bżonn ta' gallarija tal-orgni ġdida. Il-gallariji tal-orgni kienu jsiru tal-injam, minħabba raġunijiet ta' estetika mużikali, ħalli l-ħoss u l-mużika setgħu jkunu trasmessi aħjar ġewwa l-knisja waqt il-funzjonijiet reliġjużi. Infatti, il-kunċett wara l-bini ta' dawn il-gallarijiet tal-orgni kien dak wara l-bini ta' palk għat-teatru. Nafu li l-gallarija preżenti saret wara l-1862 għaliex fis-sagristija għadu jeżisti d-disinn li kien sar biex jilqa' fih dan l-orgni maestuż ġdid u uniku għal Malta. Is-sena 1862 kienet waħda attiva fuq livell mużikali għal Bormla. Mhux biss, f'dik is-sena kien twaħħal dan l-orgni, iżda wkoll twaqqfet b'mod permanenti banda ġewwa Bormla. Dan ma jfissirx li qabel din id-data ma kienx hemm baned f'Bormla, jew il- baned ma kinux jieħdu sehem fil-festi li kienu jsiru ġewwa Bormla minn fratellanzi Ċentru 19 ta' Novembru 1944 BORMLA Hawn ser nikkwota biss mir- reġistri tal-Fratellanza tar-Rużarju li juri li ġa fl-1825 kienet tieħu sehem banda. Biss mhux kull sena kienet tieħu sehem l-istess banda. Fil-festa tar-Rużarju tal- 1828, ħadet sehem banda bl-isem ta' R.M: li probabbilment tfisser, il-banda tar- Rigment Malti jew Regimento Maltese. Ma hemmx dubju li ġo Bormla kienet teżisti banda ad hoc f'dawn iż-żminiijiet imbegħda iżda l-istorja tad-daqq tal-baned ġewwa Bormla u dik tal-mużika waqt il- festa tal-Madonna tar-Rużarju, huwa suġġett għal studju ieħor. Biss b'dak li ġara fl-1862, il-knisja ta' Bormla akkwistat strument mużikali, li verament seta' jitqies bħala r-re tal- istrumenti mużikali kollha, jiġifieri orgni maestuż ħalli l-mużika f'Bormla tkompli tissaħħaħ waqt li tpaxxi lil kull minn kien jattendi għas-servizzi liturġiċi fil-knisja. Hija ħasra li dak li kien hemm qabel, jiġifieri dak magħmul minn Turiglio ma nafux x'sar minnu. Il-Console tal-orgni ta' Morelli L-orgni ta' Bormla huwa wieħed totalment mekkaniku. Il-kollegament bejn it-tastiera, pedalliera kif ukoll ir-registri huwa kollu mekkaniku. Għandu tastiera waħda ta' 58 nota u pedalliera ta' 17-il nota u pedala għall-terzamano. Il-'levers' li jikkmandaw ir-registri tal-orgni jinsabu fuq in-naħa tal-lemin tat-tastiera u qegħdin f'żewġ ringieli weqfin. Ir-ringiela ta' fuq il-lemin hija għar- reġistri 'di Ripieno' u dik tax-xellug hija għar-registri 'Da Concerto'. Jidher li matul iż-żmien, kienu saru xi kambjamenti u l-pożizzjoni ta' numru minn dawn ir- reġistri nbiddlet. Dan l-orgni għandu aktar minn bankun wieħed. Bankun huwa struttura tal-injam li fuqha jpoġġu s-sfafar, u li fih jkun hemm valvoli li jikkontrollaw l-arja li tgħaddi għas-sfafar. Il-bankun prinċipali Il-Bombarda tal-orgni mqiegħda f'pożizzjoni: hu dak magħruf bħala 'somiere a vento'. orizzontali. Din il-p izzjoni hija rari għax Dan it-tip ta' bankun hu tipiku fl-orgnijiet normalment tqiegħed vertikalment. Ċentru 19 ta' Novembru 1944 - BORMLA magħmula fl-Italja ta' Fuq matul is-seklu dsatax. Fih hemm ukoll ħames bankuni żgħar għar-registri tal-pedalliera. Il-mod ta' kif jaħdem dan l-orgni hu li permezz ta' bankun 'a vento' imħaddem mekkaniżmu, li hu wieħed sempliċi iżda li jirrispondi tajjeb għat-tastiera. Min-naħa l-oħra, il-pedali jaħdmu b'mekkaniżmu aktar komplikat għaliex trid tħaddem ħames bankuni li jinsabu mxerrda mal-orgni kollu. L-orgni għandu bżonn minfah biex jiġbor l-arja li mbagħad tgħaddi għas- sfafar. It-tip ta' minfaħ li għandu dan l-orgni hu magħruf bħala 'Parallel' b'żewġ settijiet ta' kustilji jingħalqu l-ġewwa. Oriġinarjament kellu wkoll tnejn jew tliet imniefaħ oħra iżgħar, iservu bħala pompi manwali tal- arja. Iżda dawn kienu ġew imneħħija meta mutur elettriku beda jforni l-arja lill-minfaħ, u għalhekk illum dan il-minfaħ ma jistax jintefaħ b'mod manwali iżda biss permezz ta' mutur tal-elettriku. Fuq il- faċċata għandu 25 kanna, li fihom persentaġġ għoli ta' stann. Il-maġġoranza tal- kanen li hemm fuq ġewwa, wara l-faċċata, fihom persentaġġ għoli ta' ċomb fil-ħadma tagħhom. Il-mekkaniżmu tal-manwali tal-orgni Il-manwali tal-orgni: Ċentru 19 ta' Novembru 1944 - BORMLA Aċċessorji oħra f'dan l-orgni - Lever tas-sieq għar-Ripieno (biex wieħed idaħħal il-manwali kollha tal-lemin). — pedala ta' tmintax-il nota li tħaddem ukoll il-makkanizmu tal-'Ottava Sopra'. B'dan it-tip ta' orgni, jista' jindaqq ir-repertorju kollu Verdjan. Morelli bena orgni ieħor fil-gżejjer Maltin f'dik l-istess ħabta, u dan jinsab fil-knisja tax-Xagħra ġewwa Għawdex. L-orgni ta' Bormla huwa akbar minnu kemm fin-numru ta' sfafar kif ukoll fir- reġistri. L-orgni ta' Bormla għandu tonalità rikka u sabiħa. Għalhekk dan l-orgni huwa wieħed mill-orgnijiet storiċi tas-seklu dsatax l-aktar importanti li għandha f'pajjiżna. Iżda minħabba l-istat preżenti ta' konservazzjoni, anki jekk dan l-orgni għadu jista' jindaqq, mhux f'kundizzjoni tajba biżżejjed biex fuqu jsiru kunċerti ta' ċertu livell artistiku. Il- problema prinċipali ġejja miż-żmien li għandhom il-partijiet mekkaniċi tiegħu mogħtija bil-ġlud. F'dan il-każ il-ġilda therriet. Problema oħra hija l-attakki mis-susa. L-orgni sofra wkoll minn numru ta' modifikazzjonijiet li saru matul iż-żminijiet. Il-bankun prinċipali, li huwa l-moħħ tal-orgni, hu prinċipalment grid li fih hemm kanali u valvi biex minnhom tgħaddi l-arja għal ġol-kanen. Dan il-bankun ġie attakkat sew mis-susa. It-toqob tas-susa ikkrea passaġġi tal-arja minn kanal għall-ieħor u dan qed ikollu effett ħażin fuq id-daqq. Problemi oħra li fih dan l-orgni ġejja min-numru ta' valvi magħrufa bħala ventilabrini li mhux jagħlqu sew u qed iħallu l-arja tibqa' għaddejja ġol- kanen u b'hekk dawn jdoqqu anki meta mhux suppost. Il-bankuni tal-baxxi, huma aktar sempliċi fid-disin tagħhom, u jinsabu f'kundizzjoni wkoll xejn tajba minħabba l-effett tas-susa. Waqt li hu normali li wieħed jiltaqa' ma' susa fil-partijiet tal-orgnijiet li huma magħmula mill-ġewż, f'dan il-każ, is-susa wkoll attakkat partijiet mill-kanen tal-injam li huma magħmula mill-injam tal-abjad u mekkaniżmu ieħor magħmul minn dan l-istess tip ta' njam. Il-mekkaniżmu wkoll għandu bżonn reviżjoni kompluta avolja bħalissa wieħed jista' jinqeda. It-tastiera għada oriġinali iżda l-kisja tan-noti 'bojod' ġiet mibdula. Probabbli li originarjament kienet miksija bl-avorju, iżda llum nsibuwha miksija minn plastik abjad, probabbilment għax l-avorju tħaffer bl-użu. Dan il-plastik irid jinqala' u t-tasti jerġgħu jinksew b'materjal naturali adattat (għadam). Il-parti ta' quddiem tan-noti l-bojod għadha miksija bl-avorju originali għax din il-parti ma tinħakimx mis-swaba tal-organista. Il-pedalliera tas-sieq hija dik oriġinali iżda wkoll għandha bżonn sew ta' restawr. Meta jiżżarma l-orgni, wieħed jista' jifhem ukoll x'tibdil sar fir-reġistri u fl-ismijiet tagħhom. Ta' interess partikolari f'dan l-orgni hija l-preżenza ta' reġistru 'ad ancia' fil-manwal, iżda mbagħad ma hemm l-ebda lever tar-registri jikkorrispondi ma' dawn is-sfafar u għalhekk dawn is-sfafar illum ma jistgħux jindaqqu. L-imniefaħ huma f'kundizzjoni li jaħdmu iżda l-ġilda tagħhom hija qadima u qed tagħmel l-arja. Għalhekk il-ġilda tal-imniefaħ trid tindibel. Fuq kollox, hu maħsub li jista' jkun hemm xi kanen nieqsa u għalhekk dawn iridu jerġgħu jsiru. Dan l-orgni kien wieħed mill-affarijiet li kellhom jiġu rrestawrati mill-finanzjament Ewropew. Hija ħasra li minħabba li dan il-proġett tal-EU kellu jiġi abbandunat, dan l-orgni issa mhux ser ikun restawrat u għalhekk iċ-ċans hu li dan il-ġojjel jintilef għal dejjem. Nisperaw li jirnexxilna nsibu sponsors ħalli dan l-orgni jiġi salvat u b'hekk patrimonju ieħor ta' pajjiżna jerġa' jingħata l-glorja li jistħoqqlu. Ċentru 19 ta' Novembru 1944 - BORMLA Ċentru 19 ta' Novembru 1944 BORMLA