Għid Tlugħ is-Sema tal-Madonna, il- Maltin iħobbuh wisq, ara kemm li sebat irħula f'Malta u tnejn f'Għawdex għandhom. il-knisja l-kbira tagħhom imbierka b'dana l-isem. Għal hekk naħseb li l-qarrejja tagħna jħobbu ji- simgħu xi ħaġa fuq kif jingħad li tel- għet is-Sema sidtna Marija, u fuq kif inhu l-Qabar tagħha, u fuq kif dan il- Għid għadu jsir Ġerusalem, il-lum. Li l-Madonna telgħet is-Sema bir-ruħ u l-ġisem wara mewtha, kien jingħad sa minn żmien l-Appostli. Imma m'ilux wisq insab ktieb tar-raba' mitt sena wa- ra Kristu li jsmmi sewwa kif ġara dan. Jingħad f'dal-ktieb li sidtna Marija kie- net toqgħod f'dar fuq il-għolja ta' Si- jon, f'Ġerusalem, u drabi kienet tmur ma' san Ġwann fuq Gebel iż-Żejtun, fejn kienet rat l-aħħar darba lil Binha Ġesti qabel ma tala' s-Sema. F'waħda minn dawn iż-żjarat, kif kienet titlob 'l Alla, Hi u san Ġwann, jinżel ħdejhom l-Anġlu Grabiel. Tagħa lil Madonna werqa xagħnina, jew pal- ma, u qalilha hekk: ''Din ix-xagħnina għandha tinġieb wara t-tebut tiegħek, b'egħliema ta' rebħa, għax inti ma F'ĠERUSALEM ddumx ma tmut u tiġi tithenna b'Ibnek fis-sema''. U kif l-Anġlu qal dan il- kliem, għab. Wara ftit jiem il-Madonna sejħet ma' dwarha lit-tnax l-Appostlu, li dik il- ħabta kienu f'Ġerusalem. Ħabbritilhom li Hi kienet sejra titlaq mid-dinja. Far- rġithom, wissiethom u. berkithom, u għalqet għajnejha bħala f'nagħsa. Wa- ra t-tnax-l-Appostlu ħaduha u qegħdu- ha f'qabar fil-blat, il-qabar ta' niesha, li kien jinsab fil-Wied ta' Kedron, qrib Ġerusalem. It-tnax, għalqu l-qabar u qagħdu għassa miegħu. Għal tliett ijiem kienu jisimgħu daqq u għana ta' ħlewwa kbi- ra ħiereġ mill-qabar, imma fit-tielet jum dan id-daqq u l-għana siket. Stennew ftit biex jaraw jarġax jibda, imma meta raw li ma bediex, fetħu l-qabar biex ja- raw x'kien ġara. Sabu l-qabar fieragħ, u makienx fih ħlief il-lożor u t-tebut. Telgħu lejn Sijon qalbhom sewda u kif kienu fid-dar, dehret f'nofshom il-Ma- donna.u qaltilhom li kienet telgħet is- Sema bir-ruħ u bil-ġisem, bħal Binha Ġesu. Malli toħroġ mill-bieb ix-Xerqi ta' Ġerusalem (jiġifieri l-bieb li jħares lejn tlugħ ix-xemx) tgħaddi biċċa triq żgħi- ra, wegħra, dejqa u mħarbta, u taq- bad triq oħra, wiesgħa u nadifa, mik- sija bl-asfalt. Tinżel magħha lejn il-le- min u tasal fejn din it-triq: taqsam il- 'Il fuq minn dawn, il-quċċata ta' Geber iż-Zejtun, minn fejn Kristu tala' s-Se- ma. M'idek tax-xellug tara dar bla sa- qaf u naħa oħra, ġnien bis-siġar kbar, magħluq b'xatba tal-ħadid. Bejn id-dar ta' bla saqaf u l-bieb tal-ġnien, hemm taraġ li tinżel minnu għal ġewwa bitħa miksija bil-ħaġar, mieles bis-saqajn. Quddiem it-taraġ sew, in-naħa l-oħra Ġerusalem. — Dehra ta' Ġebel iż-Żejtun, il-Ġetsemni u biċċa mill-Wied ta' Josafat, fejn jinsab il-Qabar tal-Madonna. fix-xellug, isfel, tar-ritratt. (il-Qabar tal-Madonna jinsab wara s-siġar li jidhru Il-knisja bil-kolonni, fil-lemin, hija l-Bażilka tal-Ġetsemmi li fiha ssir il-Quddiesa Kbira f'Santa Marija. huma. t-tmien żebbuġiet xjuħ gfall-aħħar, Is-siġar filġenb tal-knisja, imdawrin b'ħajt, fil-Ġnien tal-Ġetsemni. Fuq, ir-raħal taż- Żejtun, minn fejn Kristu tala' s-sema). Meta tkun hemm warajk ikollok is-sur tal-belt, u quddiemek Gebel iż- Żejtun, jew il-muntanja taż-żebbuġ. Fi djul dal-ġebel, quddiemek ukoll, tara żewġ knejjes u żewġ djura, jew kun- venti. L-eqreb dejr u knisja huma tar- Rħieb Franġiskani (tal-Ġetsemni) u ta' 'l fuq minnhom huma l-knisja ta' santa Maddalena u d-dejr tar-Rħieb Russi. tal-bitħa, tara knisja qadima, nofsha mirduma. Għandha l-bieb tal-ħadid, oħxon, imdewwed bir-rjus tal-imsiemer kull musmar daqsiex. Ġewwa dik il- knisja jinsab il-qabar tal-Madonna. Hemm qisu dejjem ikun hemm qas- sis Grieg bil-muftieħ f'idu, u jekk tgħid- lu, jiftaħlek. Malli tidħol jagħtik xem- għa rqiqa mixgħula u oħra jkollu hu. Tinżel ma' taraġ wiesa' u twil, u ssib ruħek f'dalma taqtagħha b'sikkina. La tara ħitan, la art u la saqaf: tara l-Ilsien tan-nar tax-xemgħa ta' f'idek biss. Im- bagħad għejnejk jidraw, u tibda tilmah xi dwal inemnmu, ħodor u ħomor, in- naħa tal-lemin, 'il ġewwa. Meta tmur dik in-naħa tara artal imżejjen bil-ward u x-xama' u ma' ġenbu bieb żgħir li trid tidħol minnu mbaqqa'. Kif tidħol issib ruħek ġewwa bħal girna, b'ħitan- Kif Isir il-Għid Il-festa ta' santa Marija, in-nies tal- Palestina jgħidulha Intiqàl il-Għadra (it-trasportazjoni tal-Verġni). Sbieħ il- I5 t'Awissu, Għid l-Intiqàl, l-Insara ta' Ġerusalem jibdew neżlin lejn: il-knisja qadima, nofsha mirduma li semmejna moqbejl. Hemm ma' ġenbha, hemm Għar, magħmul knisja, tal-Franġiskani, f'tarf ta' donnu sqaq dejjaq, li jinfed Ġerusalem. — Faċċata u bieb tal-Bażilka taħt l-art, fil-Wied ta' Josafat fejn jinsab il-Qabar tal-Madonna, Mibnija mis-Salibin, fis-seklu XII, fuq knisja oħra tas-sekluV. ha miksija bid-damask aħmar, imħaż- żeż u mżejjen bil-ħajt tad-deheb. Qud- diem il-bieb sewwa, artal żgħir miksi bir-rħam. Dan huwa l-qabar tal-Ma- donna. Din il-knisja b'kull ma fiha qegħda f'idejn il-Griegi, għad li sa ftit fuq il- mitejn sena ilu kienet tal-Franġiskani, u kienu xtrawha minn għand is-Sultan tat-Torok, bil-flus. Il-Griegi bit-taqriq u tixħim, ħaduhielhom. Issa l-Franġis- kani ma għandhom xejn fiha għajr il- jedd li jidħlu darba fis-sena jżuruha u jgħidu hemm, għalanija, ħames Mis- sernijiet. mal-bitħa, u ġewwa fih ikun hemm il- quddies. Ebda midbaħ jew artàl ma jkun battàl, imma fuq kull wieħed ikun hemm raħeb jew qassis, iqaddes jew iqarben. Fir-rkejjen tal-Għar, bil-qegħ- da fuq xi siġġu, u drabi fuq xi ħaġra, ikun hemm ir-rħieb iqarru. Ġewwa. u barra l-Għar mammuna ' kbira ta' nies, min dieħel u min ħiereġ, u min fil-bitħa wieqaf jitħaddet. Il-bitħa u t-triq ta' fuqha, nemmelija waħda: nies jimxu u Għarab ibiegħu l-kagħak u l-bajd mgħolli jiebes, ħelu, xama' u xbiehat tal-qaddisin. a Għal xit-tmienja tasal il-Banda An- toniana tal-Insara ta' Betlehem. Ikunu l-koll lebsin bħal xulxin: libsa sewda bil-buttuni, jew żrier tal-fidda. Ma' tul il-qalza, in-naħa ta' barra, minn fuq s'isfel, ħazz irqiq aħmar, u f'rashom ikollhom tarbux aħmar. In-nies ta' Bet- lehem qishom kollha sbieħ, u l-Ibies ji- xirqilhom ħafna. Il-Banda ddoqq ak- tarx marċijiet biss, għax il-Għarab ma jifhmux fil-mużka Ewropeja, għal hekk il-marċijiet l-aktar li jħobbu. Għad-disa' tibda l-quddiesa l-kbira, m'hux ġewwa l-Għar, għax ma hemmx wisq wisa', imma ftit 'il fuq, fil-Bażilka l-kbira tal- Ġetsemni, bgħid mill-Għar tefgħa ta' ħaġra. Hi knisja ġdida u sabiħa, li m'hux mijiet, anqas eluf, imma miljuni ta' liri swiet. Il-quddiesa titkanta mir- Rħieb u t-tfal iltiema, li qegħdin irab- buhom il-Franġiskani. M'hux: meħtieġ ngħidu kemm tkun sabiħa, dil-quddie- sa, la darba jkunu ilhom jitħejjew għa- liha x-xhur. Dik il-fwieħa ta' ward, dawk id-dwal imżewqa, dawk l-ilħna rqaq u rotob. tat-tfal, dak is-skiet u l- ġabra, tistħajlek qiegħed il-ġenna, mal- Anġli u l-qaddisin. Wara l-quddiesa, ikun hemm il-Bar- ka, bil-Qurban Imqaddes, ftit daqq ieħor fil-beraħ mill-''Banda Antonia- na'', imbagħad in-nies tixtered, u kull ħadd imur lejn id-dar. Barra minn dan, isir Għid ieħor f'dal- jum in-nifsu fil-knisja tar-Rħieb Bene- dittini Ġermaniżi, fuq il-għolja ta' Si- jon, fejn kienet id-dar li mietet fiha l-Madonna. Hemm, l-Abbati tal-Be- nedittini jqaddes Pontifikal u fil-qud- diesa jkantaw irġiel u nisa Ġermaniżi, m'hux Irħieb u tfal, bħal ma jagħmlu l-Franġiskani fil-knisja ta' Kedron. Im- ma għal quddiesa tal-Ġermaniżi ma jmorrux nies wisq, bħal ma jmorru għall-oħra, tal-Franġiskani, fil-Bażilka tal-Ġetsemni. Hekk issir mill-Kattolki l-festa ta' santa Marija, f'Ġerusalem, qrib il-Qa- bar tal-Madonna. Festa żgħira, bla spa- rar u bla bandieri u bla mixegħla, im- ma, kont sa ngħid, aktar għażiża minn ta' Malta, għax hemm tiftakar li huwa l-post jew l-imkien, li minnu sidtna Ma- rija telgħet is-Sema ta' bil-ħaqq. IĠ-ĊAGĦKA Kien hemm raġel li meta kien jiġi d-dar mix-xogħol, il-mara kienet toq- għod bil-qegħda ma' ġenbu u taqbad titħaddet miegħu u tgħidlu fuq kull ma tkun għamlet ma' tul in-nhar, u meta kien jgħidilha biex tmur issajjar, kienet tgħidlu jistenna ftit ieħor, u ħafna dra- bi kien imur jorqod mingħajr ma jiekol, daqs kemm kien ikun għajjien, u għal dan kienu qishom kull jum jiġġieldu. Darba waħda l-mara marret tqerr u qaltlu lil qassis fuq din il-biċċa. U bħa- la tewba ta' dnubietha, il-qassis qalilha ssib ċagħka mielsa minn ġewwa l-wied, u malli r-raġel iħabbat il-bieb u jidħol fil-għaxija, tqiegħed iċ-ċagħka f'ħalq- ġa ha, biex jekk tkun trid titkellem ma tis- tax, u ma tneħħihiex qabel ma tkun sejra torqod. Hekk għamlet il-mara u malli daħal ir-raġel mix-xogħol, qegħdet iċ-ċagħka f'ħalqha.u ma kellmitu xejn qabel ma marru jorqdu, u ma qaltlux x'kienet il- biċċa. Hekk reġgħet għamlet il-għada u l-jum ta' wara u baqgħet sejra tagħmel hekk xi ġimgħa. Ir-raġel ma felaħx għal dak is-skiet kollu, u beda jsaqsie- ha u jarġa' jsaqsieha. Fl-aħħar besqet iċ-ċagħka minn ħalqha u qaltlu. ''Me- la,' ''weġibha r-raġel, ''miegħek, hekk jew hekk ikolli nbati. Jew inbati bil- ġuħ, jew inbati bis-skiet''.