L-istorja ta' Ħad-Dineli parroċċa u l-qassisin li qdew dmirhom fir-raħal Tagħrif miġbur minn John Bonello Minn Ħal Tartarni għal Ħad-Dingli Matul iż-żminijiet, f'Ħad-Dingli kellna ħafna qassisin li qdew dmirhom bħala kappillani tal-parroċċa. Kollha ħallew xi ħaġa warajhom, min ħalla tifkira tat-tjubija li wera u min baqa' mfakkar għal xi proġett li wettaq u li għen lir-raħal jimxi 'l quddiem. Impossibbli wieħed isemmi kollox fuq kull wieħed minn dawn il-qassisin, iżda hawnhekk se nippruvaw nagħtu ħarsa lejn episodji li ħallew marka b'saħħitha fl-imgħoddi ta' Ħad-Dingli. L-eqdem tagħrif li għandna dwar ismijiet ta' kapillani jmur lura għall-1436, f'lista ta' ismijiet miġbura mill-Isqof De Mello (1432 - 1445). Il-qassisin li jsemmi De Mello kienu kollha kapillani ta' Ħal Tartarni. Dak iż-żmien Ħad-Dingli u Ħal Tartarni kien għadhom żewġ irħula żgħar separati, minkejja li ħafna kienu jqisuhom ħaġa waħda. Peress li Ħal Tartarni kellu l-knisja parrokkjali tiegħu sa minn qabel l-1436, huwa maħsub li l-ftit familji li kienu diġà jgħixu fl-inħawi ta' Ħad-Dingli (jew Ħad-Dinkili kif kien magħruf dak iż-żmien) kienu jmorru għall-quddies f'Ħal Tartarni. Hemmhekk kien hemm kappella ddedikata lil Santa Duminka. Il-qaddisa Santa Duminka kienet mara minn Tropea, fil- Calabria mwielda fis-sena 287 wara Kristu. Kienet inqatlet fuq ordni tal-Imperatur Ruman Diocletian Augustus fis- seklu erbgħa. Il-festa tagħha kienet tinżamm nhar is-sitta ta' Lulju, festa li f'ċertu partijiet tal-Italja għadha tiġi ċċelebrata sal-lum. Patri Alexander Bonnici, fil-ktieb tiegħu Ħad-Dingli: Raħal f'Taqbida mal-Ħajja jgħidilna li għal żmien twil il-kappella ta' Santa Duminka f'Ħal Tartarni kienet taqdi l-bżonnijiet spiritwali mhux biss tan- nies tal-inħawi iżda x'aktarx ta' ħafna min-nies fil-Lbiċ ta' Malta. Il-kappella llum m'għadhiex teżisti, għax biż- żmien iġġarfet u ntesiet. Iżda l-qima għal din il-qaddisa kienet tant popolari li fl-1669 il-Baruni Inguanez bena kappella ġdida f'Ħad-Dingli u ddedikaha lilha—b'hekk ukoll żgura li l-bdiewa tal-madwar ma jitilqux , u jibqgħu jaħdmulu l-art. Ħal Tartarni u Ħad-Dingli qabel l-1436 Dwar iż-żminijiet qabel l-1436 ftit li xejn nafu. Patri Alexander Bonnici jagħmel referenza għal dokument tal-1419. Dan huwa xorta ta' ċensiment ta' nies li kienu jgħixu f'Ħal Tartarni u f'Ħad-Dingli li ma jinkludix tagħrif dwar qassisin. Mid-dokument insiru nafu li fl- 1419 kien hemm madwar 325 ruħ jgħixu f'Ħal Tartarni u f'Ħad-Dingli, li minnhom 40 kienu rġiel. Dawn tniżżlu b'isimhom u kunjomhom bħala nies li setgħu jissejħu biex iservu fid-dejma f'każ ta' bżonn. Għalkemm din il-lista ma tgħidilna xejn dwar min kienu il-kapillani f'dawk iż- żminijiet, xorta tixħet dawl fuq fatt importanti-li l-ġrajjiet tal-irħula ta' Ħad-Dingli u ta' Ħal Tartarni kellhom rabta kbira sa mill-bidu nett. Infatti, l-istorja ta' Ħad-Dingli tista' tgħid bdiet propju minn Ħal Tartarni, irħajjel b'madwar għoxrin familja. Nafu fiċ-ċert li bejn l-1436 u l-1539 f'Ħal Tartarni dejjem kien hemm kappillan tal-post. Iċ-Ċensiment tal-1436 Fl-1436, l-Isqof Senatore de Mello ordna li jsir ċensiment ta' knejjes u kappelli f'Malta u Għawdex li kienu jwettqu xogħol ta' parroċċi f'dawk iż-żminijiet imbiegħda. Il- bżonn taċ-ċensiment kien biex il-Knisja f'Ruma tkun taf x'inhu d-dħul finanzjajrju minn dawn il-parroċċi. Fir- rapport, huwa jsemmi għaxar kappelli, fosthom dik ta' Santa Duminka ta' Ħal Tartarni, li llum ftit li xejn nafu dwarha. Nafu żgur li kienet parroċċa fqira ħafna, u li kellha dħul minn erba' legati b'renti ċkejknin. Tant kienet fqira nfatti, li l-kappella ntelqet u tħalliet tiġġarraf għax ma kienx hemm flus biex tinżamm f'kundizzjoni tajba. Fid-dokument tal-Isqof De Mello nsibu din il-lista ta' kappillani ta' Ħal Tartarni: Titwieled il-Parroċċa ta' Ħad-Dingli Ħal Tartani baqa' paroċċa sal-1539 meta l-Isqof Tommaso Bosio ddikjaraha soppressa. L-aħħar kappillan ta' Ħal Tartarni, Dun Pietro Desguanez kien qarib tal-baruni Inguanez li kien sid ta' ħafna artijiet f'Ħad-Dingli u l-madwar. Patri Bonnici jgħidilna li l-kappillan xtaq li jibda jaqdi d-dmirijiet parrokkjali tiegħu f'Ħad-Dingli u għalhekk ħadem biex il-parroċċa ta' Santa Duminka f'Ħal Tartarni tisfa sopressa. Kif għamel hekk ma nafux, iżda li nafu fiż-żgur huwa li l-baruni Inguanez kien bżonn l-idejn biex jaħdmulu l-art, u n-nies ta' Ħal Tartarni, li kienu jgħixu f'faqar kbir, kien jaqblilhom iġorru kollox lejn Ħad-Dingli. B'hekk, Ħal Tartarni spiċċa fix-xejn. Iż-żewġt irħula malajr saru wieħed, li kulħadd beda jsejjaħlu Ħad-Dingli. Bejn l-1539 u l-1594 nafu li f'Ħad-Dingli kien hemm sitt kappillani (jew retturi, kif kienu jissejħu dak iż-żmien), u dawn kienu: L-Isqof Tommaso ħatar lill-qassis Rabti Dun Giacomo Scicluna rettur tal-knisja f'Ħad-Dingli fl-1594. Fi żmien dan ir-rettur, sar xogħol ta' tkabbir fil-knisja eżistenti, xogħol li tlesta fl-1607. Fl-istess żmien, il-knisja tal- Assunta ġiet mogħtija drittijiet parrokkjali, għalkemm Dun Giacomo Scicluna ma kienx kappillan u lanqas kien jgħix fir-raħal. Dan nafuh minn dokument li jispjega kif l-Isqof Baldassare Cagliares irċieva Imenti mid-Dinglin li xtaqu li jkollhom kappillan tagħhom. L-Isqof Baldassare Cagliares sema' dan l-ilment u ħatar lil Ħad-Dingli parroċċa fis-16 t'Ottubru tal-1615. L-ewwel kappillan tal-parroċċa kien Dun Simeone Fenech li serva bejn 1615 u 1643. Warajh kien hemm tnejn oħra: Fl-1668 il-Vigarju Kapitulari Dun Ġann-Anton Cauchi neħħa l-knisja tal-Assunta ta' Ħad-Dingli minn parroċċa. Dan fisser li Ħad-Dingli ma kellux iżjed knisja li setgħet taqdi dmirijiet parrokkjali u b'hekk il-knisja tar-raħal reġgħet ġiet parti mill-parroċċa tar-Rabat. Il-Kappillan ta' dak iż-żmien, Dun Rajmond Mifsud, tneħħilu t-titlu ta' kappillan u x'aktarx ġie mġiegħel jitlaq minn Ħad-Dingli. Fin-nuqas tiegħu, l-knisja ħadu ħsieba żewġ viċijiet, Dun Ġamri Mifsud u Dun Anton Aquilina. Fil-31 ta' Diċembru 1678, l-Isqof Spanjol Mikiel-Ġlormu Molina ddikjara li l-għażla tal-Vigarju Kapitulari Dun Ġann-Anton Cauchi li jneħħi lil Ħad-Dingli minn parroċċa kienet żbaljata u abbusiva. Sejjaħ lura lil Dun Rajmond Mifsud biex ikompli fejn ħalla bħala kapillan, u ħatar lill- knisja tal-Assunta paroċċa mill-ġdid. L-ismijiet li ġejjin huma tal-kappillani li servew bejn l-1678 u l-1837: Dun Raimondo Mifsud 1678 - 1679 Dun Andrea Spiteri 1679 - 1681 Dun Bernard Dingli 1681 - 1688 Dun Duminku Cumbo 1688 - 1695 Dun Ġużeppi Mizzi 1696 - 1709 Dun Ġużeppi Pace 1710-1712 Dun Ġwakkin Camilleri 1712-1714 Dun Ġakobb Murga 1714 - 1728 Dun Injazju Vella 1728 - 1763 Dun Feliċ Vassallo 1763 - 1775 Dun Ġużeppi Zerafa 1775 - 1784 Dun Ġużeppi Vassallo 1787 - 1794 Dun Ġużeppi Formosa 1794 - 1800 Dun Ġwannbattista Grech 1801 - 1808 Dun Nikol Camilleri 1809 - 1837 Bejn l-1837 u l-1840 Ħad-Dingli għamel żmien mingħajr kappillan. F'dak il-perjodu, il-parroċċa tmexxiet minn vigarju-kurat, l-ewwel minn Dun Gwann Abela mbagħad li daħlu għall-konkors tal-għażla, fosthom l-istess Dun Saver Xuereb. Il-konkors intrebaħ minn Dun Anton Vassallo, qassis żagħżugħ mis-Siġġiewi li ħa l-pussess tal-parroċċa fl-10 ta' Mejju 1840. Dak iż-żmien nafu li f'Ħad-Dingli kien hemm popolazzjoni ta' 406 imqassmin f'112-il familja. Fl-1861, Dun Andrea Mallia ħadem biex il-knisja ta' Ħad-Dingli jkollha l-istatwa titulari tagħha. Qabbad lill- iskultur Rabti Anton Busuttil imlaqqam iż-Żarmanġilu, li bl-għajnuna tat-tifel tiegħu Franġisku naqax l-istatwa ta' Santa Marija fl-injam. Dun Anton Grech Falzon 1865- 1872 Dun Ġużeppi Salnitro 1872 - 1874 Dun Teodoru Galea 1875 - 1877 Dun Vinċenz Callus 1878 - 1882 Dun Franġisk Manchċ 1882 - 1884 Dun Ġużeppi Rizzo 1884 - 1892 Dun Franġisk Muscat 1895 - 1901 Fi żmien il-kappillan Dun Franġisk Muscat ġie deċiż li tinbena knisja ġdida. Il-Perit Francesco Zammit ħejja l-pjanti neċessarji u x-xogħol beda fl-1900. Għalkemm ma kinitx tlestiet għalkollox, il-knisja l-ġdida tbierket fit-12 ta' Lulju 1908. Ix-xogħol baqa' għaddej għal ħafna snin, bil-konsagrazzjoni tal-knisja tinżamm nhar is-26 ta' Marzu 1939 mill-Isqof ta' Għawdex Mons. Mikiel Gonzi. Dun Vinċenz Curmi 1902 - 1913 Fost il-ħafna ħidmiet tiegħu, il-kappillan Dun Vinċenz Curmi jibqa' mfakkar għall-inizjattiva tiegħu li jiġbor flus biex jitpitter kwadru titulari għall-knisja. Il-kwadru tpitter Ruma mill-artist Virginio Monti għas-somma ta' sitta u tletin s sterlina u U iqiegħed f'postu fil-11 t'Awwissu 1910. Fl-1839 applikaw ħdax-il qassis Imwieled f'Ħad-Dingli, Dun Pawl Azzopardi qeda dmiru bħala kappillan tar-raħal għal kważi għoxrin sena. Matul dawn is-snin ħadem ħafna speċjalment fiż-żminijiet iebsa tal-ewwel gwerra. Fost l-affarijiet li jibqa' mfakkar għalihom hemm it-twaqqif tad-Domus, li nbniet fi żmienu bħala post fejn ilaqqa' liż-żgħażagħ tar-raħal u l-inizjattiva tiegħu biex jingħata bidu għall-bini ta' ċimiterju ġdid. Dun Ġużeppi Lanzon 1933 - 1941 Dun Ġużeppi Lanzon twieled il-Birgu fl-1897. Bħala kapillan ta' Ħad-Dingli ħadem ħafna biex tal-linja tibda tidħol mir-Rabat għal Ħad-Dingli. Kien ħadem ukoll biex id-Dinglin jiddaħħlu jaħdmu bħala skrivani fis-servizz ċivili. Fi żmien il-gwerra tella' xi refuġjati mill-Birgu u żammhom ġewwa d-Domus sakemm għaddiet il-gwerra. Qabel telaq minn Ħad-Dingli kien ħalla wkoll xi flus biex jibdew jinbnew in-navi tal-knisja. Wara Ħad-Dingli ġie trasferit Ħaż-Żabbar, fejn ittajjar minn blast ta' bomba : waqtli kien tiela' t-taraġ taz-zuntier. Miet ftit xhur wara fl-eta' ta' 46 sena. Lejn nofs is-snin ħamsin, fi żmien il-kappillan Dun Karm Azzopardi, inħasset il-ħtieġa li l-knisja titkabbar. Il-proġett ħa ħsiebu l-Perit Ġużċ Damato li żamm il-knisja eżistenti filwaqt li żied in-navi fuq kull naħa. Il-faċċata twaqqgħet u nbiet oħra akbar. Dan ix-xogħol beda fis-26 ta' Jannar 1958 bil-bini tan-navi u baqa' għaddej sa nofs is-snin sittin meta, fi żmien il-kappillan Dun Anton Muscat tlestew il- kampnari, il-portiku u z-zuntier il-ġodda. Fi żmien il-kappillan Dun Pawl Caruana ġiet midnija l-koppla fuq disinn tal-Perit Italo Raniolo. Ix-xogħol inbeda fl-24 ta' Ġunju 1968 u tlesta fil-15 ta' Lulju 1973 bit-tqegħid tas-salib. Isem Dun Trevor Fairclough jibqa' jissemma' għall- proġett ta' ċentru parrokkjali ġdid f'Ħad-Dingli biex jieħu post id-Domus kif ukoll iservi għal skopijiet oħra, fosthom bħala uffiċċju fejn il-kappillan ikun jista' jiltaqa' mal-parruċċani. Dun Reuben Deguara 2002 - 2006 Dun Norman Żammit 2006-2011 Dun Ewkarist Zammit 2011-2015 Il-Parroċċa ta' Ħad-Dingli tingħata t-titlu ta' Knisja Arċipretali L-ewwel Arċipriet ta' Ħad-Dingli, Dun Ewkarist Zammit, inħatar nhar it-22 t'Awwissu 2015, dakinhar li l-Arċisqof Charles J. Scicluna ħabbar li l-parroċċa ta' Ħad-Dingli saret Arċipretali. Dan ħabbru fi tmiem il-quddiesa lejlet il-festa tar-raħal. Dun Ewkarist Zammit temm il-kariga tiegħu fl-2018 u postu ħadu Dun Mark Mallia Pawlev. e http://www.dingliparish.com/parish-priests Parroċċa ta' Ħad-Dingli e Ħad-Dingli: Raħal f'Taqbida mal-Ħajja (Alexander Bonnici OFM, 2000, Kunsill Lokali Ħad-Dingli) e Ħad-Dingli: Ir-Raħal li jikber u jieħu r-ruħ (Alexander Bonnici OFM, 2003, Kunsill Lokali Ħad-Dingli) e. hittp://www.ciantar.org/kappellimaltin/Kitbiet/ Artikli/Il-Knisja ta- Santa Duminka f-Hal. Santa Marija F'Qalb Is-Soċjetà Tagħna Kemm Awwissu jferraħna żgur għal qalbna d-Dinglin niċċelebraw din il-festa bik Marija wisq kburin. Inħossuna xxurtjati li ta' qabilna ħatruk għad-Dinglin bħala patruna Santa Marija nħobbuk. Fik insibu dik għaxqitna qalbna tħabbat wisq għalik ta' kull sena nkabbru l-festa għaxqa kbira nsibu fik. Kumitat id f'id ħabbrieki għal għan wieħed għalenin il-festa tiegħek wisq għal qalbna dejjem naħdmu ħerqanin. X'entużjażmu jikber fina meta l-ġranet sew resqin atmosfera tant ferrieħa sa nżejnulek il-każin. Inlibbsuh libsa tal-festa noħorġu kull armar ġdid għax hekk jixraq lill-patruna Ż e: dak.li jrid Carmel Bianchi KGO — President Onorarju Ara x'binja għamilnielek frott l-imħabba ta' wisq qlub int taf sew x'bokka bik għandna f'qalbna ismek hemm miktub. F'dawk il-ġranet sbieħ tal-festa wisq jispikka t-tiżjin jiġbed lejh l-ammirazzjoni b'dan il-lussu ta' każin. Meta tkun fit-toroq tagħna idħol daħla sal-każin lilu bierek u 'l uliedek żommna dejjem magħqudin. Int il-warda dejjem friska kull ħin tfewwaħ qatt titbiel kemm tgħaxxaqna dik sbuħitek tal-ġenna tagħtina ħjiel. Ta' Ġerusalem il-glorja għajn li tfawwar kull benna l-isbaħ warda int Marija li tfewwaħ l-art u l-ġenna. Nitolbuk Santa Marija waqt li jgerbu x-xhur u s-snin $o kull qalb tal-membri w soċi