Il-Għar Imqaddes aj ħu 'Super Muros Tuos Ta' Betlehem Jerusalem, Fejn twieled Ġest Constitui Custodes' ITE SGGGGOĠOGSSSSGGGĠSSSOSSOSSOSSSSSS: Il-Għaxar Sena JANNAR — MARZU, 1964. Għadd 1. L-ART IMQADDSA LI JOĦROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Mitbugħ għand ''Gicv. LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAĦRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Il-Għaxar Sena JANNAR - MARZU, 1964. Għadd 1. X'FIĦ DAN IL-GĦADD Sebħ u Sliema (Id-Direzzjoni) l Lejl il-Milied f'Betlehem (Ninu) 2 Iċ-Ċkejken Aghma (Dun Anton Tabone) … 6 Bibien ta' Gerusalem (Elsie) IB: Għaliex l-Iklieb Jobogħdu 'l Qtates 15 Ix-Xogħol tal-Franġiskani f'Ramle (Id-Direzzjoni) 16 Ir-Ramadan (Patri Bonaventura Qassis O.F.M.) 19 Fejqan wieħed magħmul Tnejn' (Ben Jehuża) 22 Il-'Codex Sinaiticus' (Fra Stiefnu O.F.M. 24 Aħbarij'et ta' l-Art Imqaddsa 81 Requiescant In Pace 32 D'rezzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissariu tat-Terra Santa. Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, il-Belt. Kemm huma milqutin, u kemm kuma f'waqthom, dawk. il-kelmiet li kiteb san Làqa, li għannew l-Anġli fuq Betlehem u naħietha, f'dak il-lejl li fih twieled il-Bambini Kemm hu minnu li Ġesi bit-twelid tiegħu, ġieb fid-dinja: ''Sebħ 'l Alla fis-sema, u Sliema fl-art lin-nies f' It-twelid ta' Ġest kien il-bidu tal-veru Sebħ t'Alla. Għaw Hu waħdu, li kien temmi f'kollox, mingħajr l-inqas ħjiel tal-iċken dnub, biex isebbaħ 31 Alla, mar, minn tajh jitgħammed, biex hekk jgħaddi ta' midneb, u jista' jiġġarrab mix-xitàdn. U w-witdn ġarrbu, bil-għerf u l-qilla. tiegħu kollha, minn meta kien waħdu fil-egħmiq tax-x6ri, sa kemm kien f'nofs ġemgħa kbira, imsammar fil-għoli, fuq salib. Mitluq waħdu, fost l-eħrew uġiegħ, Ġest, bħala bin Adam, baqa' jqis 'l Alla b'sidu, u qagħad f'kollo għal li ried Hu. Ħadd ma jista' jagħti 'l Alla Sebħ akbar, milli jieħu l-mewt, u mewt hekk ħarxa, biex itemm ir-rieda Tiegħu (san Ġwann, XV, 13). Mela bil-ħaqq u s-sewwa, għannew l-Anġli fuq Betlehem u na- ħietha, li bil-miġja ta' Ġest fid-dinja, Alla, fis-sema, kien sa jieħu l-akbar sebħl U minnu wkoll, li Ġesu bi twelidu, kien sa iġib, fuq l-art, il-vera Sliema bejn in-nies. L-imsejken bin Adam, fiq l-art li steħtet bid-dnib l-ewlieni (Ktieb in-Nisel, III, 17), għandu wisq ħteġ'et x'jaqdi. Tħoss il-ġugħ u jrid jie- kol; iħoss il-għata u jrid j'wrob. Ikidduh il-bard u s-sħana, u meta jaħ- dem, ijgħejja, u jrid jistrieħ. Kif qatt sa jagħmel, biew jaħseb dejjem għal dawn il-ħteġiet kollha2: Min sa jaqdilu ħtiġietu fi ċkunitu, meta ma jkunx għad għandu u la saħħa u la tiġrib, jekk ikadi li jisfa ltim2: U min sa. jgħinu f'mardiżietu' U fi xjuħitu, min sa jaħseb fih': Miskin bin Adam, kemm irid ibatil. Min sa jagħtih is-Sl'ema, li wisq jeħtieġ Ħadd, ħlief Ġest, b'miġitul Għax Huwa, bit-twelid tiegħu f'Betle- hem, beda t-tħejjija għal vera Sliema ta' teled Adam. Għax fi kburitu, il-qalba ta' tagħlimu kienet il-għożża tan-nies bejniethom. Meta wieħed Mgħallem saqsieh r'kienu l-akbar żewġ omra tal-Liġi, wieġbu, li wara s-Sebħ 'l Alia, kienet il-għożża ta' xulvin (Matt. Jekk nisimgħu l-kliem ta'-Ġesi, u ngħożżu l-koll lil għajrna bħalna nfusna, ikollna ta' b'l-ħaqq is-Sliema, għax jitneħħa minn qalbna l-biża' tat-tba- tija, billi nkiinu nafu li min jiflah igħin lil min ma jiflaħx. Xi Sliema, u m'hena, kien ikun hawn fid-dinja, u kif kienet titbiddel il-ħajja ta' bin Adam, f'ġenna tal-art, kieku kull ħadd iħares dana l-amar tal-Mulejl Għoddha, mela, bħala li tgħanniet għalik, dik il-għanja tal-Anġli, fuq Betlehem u naħietha, Sebbaħ lil Alla billi toqgħod għar-rieda tiegħu fil- mard u fid-dwejjaq, u fil-għakkàda kollu li f'ha l-ħajja. Emminha, u oq- għod għaliha, din, li Alla Huwa sidek f'kollox, u li bik jagħmel kull ma jrid. U b'kull ma għandek u b'kull ma tista', għin deijem lill-għajrek, kull meta jeħtieġ il-għajnfina. Hekk ikollok is-Sliema f'qalbek, u tama sħiħa, li bħal ma int ħennejt lil għajrek u tajtu s-Sliema, f'din id-dinja waqtija, hekk l-Imħallef tas-sema 'għati lilek, meta tmur għal ħaqq qud- diemu, il-hena u s-Sliema, fil-ħajja ta' bla tmiem. Minn' Ġerusalem għal Betlehem, dari, jekk tmur bil-mixi, kont tasal qisek f'siegħa, u jekk tmur bil-kar- rozza, f'għaxar minuti jew inax. Għax it-tul tat-triq kien qisu ħamest imjiel. It-triq tal-lum, li saret wara l-ġlieda tal-Lhud u l-Għarab (jew tal-Għarab u l-Lhud, għax ma tafx min bdieha; u dik ma kenitx gwerra, imma ġieda, kiefra u waħxija) hi twila xi daqs l-oħradarbtejn b'qatiegħ tliegħi u nżieli u dawrien. Għal hekk biex tasal Betlehem minn Ġerusalem, trid xi nofs siegħa bil- karozza, u bil-mixi ma jaqbelx tmur. Imma hemm karozzi tal-linja, tajbin u rħas, u jitilqu waħda wara l-oħra Il-ħlas hu tliett igrux biex tmur, u daqs hekk ieħor biex tiġi. Girx huwa tliet karnijiet .ta' Malta. .Mela, tmur' Betlehem minn Ġerusalem, u tiġi, jagħmlu di sa ' rbajja sew; għoxrin mil, bil-karozza, b'xelin u tliet soldi, irħis. Fil-Milied, il-karozzi ta' Betlehem, minn Ġerusalem, ikunu mimlijin daqs balla bin-nies, Bil-qegħda u bil- wieqfa. Irġiel u nisa l-aktar, u xi Nies għorba, u nies tal- pajjiż. Min liebes hekk, u min liebes hekk. Patrijiet u sorijiet ta' kull ġins, u qassisin, tgħidx kemm, M'hemmx għaliex issaqsi fejn sejrin: sejrin Betlehem, biex iżuru l-Għar Imqad- des li fih twieled Ġest, u jgħidu hemm. xi talba, għaliehom u għal qrabathom u ħbiebhom, u jħossu xi ftit minn dak il-ferħ u l-hena li ħas- sewhom ir-rgħajja, li raw it-Tarbija Mqaddsa l-ewwel nies. Il-karozzi ġejjin u sejrin; ijħottu, u jitilqu, u n-nies dejjem jiżdiedu. Jidħlu l-Bażilka, ijżuru l-Għar Im- Dehra ta' Bet-. lehem. Tidher it-triq li jitilgħu l-karozzi minnha sa qrib il-Bażil- ka. Il-Għar Im- qaddes jinsab taħt l-art bejn dawk. iż-żewġ kanpnari li jid- hru fir-ritratt. IĠGĠOĠOSSSSSSSSST qaddes, u joħorġu barra fil-misraħ, l-aktar jekk ikun it-tjieb, Jitgħax- xqu. bil-ġmiel tas-Siġra l-Immejla, kif tkun mixgħula bid-dwal imżewqa, tal-elettriku, hemm, quddiem il-Bazil- ka. Jaqraw il-kliem ilellex fuqha: MERĦEBA. KULL GĦAM W-AN- TOM B'ĦAJR, bil-Għarbi; u l-ieħor bl-Ingliż: WELCOME: . Jew ijmorru l-kappella tal-Ħalib, hemm wara, ftit bgħid mill-Bażilka. Barra tkun ir-reżħa, imma meta tkun timxi 'l hawn u 'l hemm, u tgħaġġel, taħmil- ha u ma tħosshiex, Ikun hemm ukoll ħafna: Pulizija Ġordanija. Somor, żgħażagħ, lebsin pulit u sbieħ. Hemm, weqfin tnejn- tnejn jitħaddtu jew ijħarsu, għalli jista' jkun. Il-funzjoni tal-Milied ma ssirx ġew- wa. l-Bażilka. Issir fil-knisja tal- Parroċċa ta' Betlehem, il-knisja ta' santa Ka'arina. M'hux fil-Bażilka, tesagħhom il-koll: Lejliet: il-Milied; kif jidħol il-lejl, tkun mimlija bin- nies, bil-qegħda u weqfin, ijħarsu u jitħaddtu minn. taħt il-lsien, Kull imkien mimli, fin-nofs u mal-ħitan, u ma jidhrux ħlief irjus; kull fejn tħares tara r-rjus; mgħottija. jew mikxufa; fratas jew bix-xagħar. Im- ma l-aktar li jagħtu fil-għajn ir-rjus mgħottija bi star abjad, tan-nisa li għadhom jilbsu xjuħ Betlehmija, Betlehem — FEJN SARET IL-ĠRAJJA. Il-Għar Imqaddes ta' Betlehem, fejn: twieled Ġest. Ritratt meħud. bil-lejl, bid-dawl artifiċjali. Hemm ħadd ma jagħmel festa. Għaliex f Għan-nuqqas ta' ftehim tal- Insara, li hu ikraħ, u ta' għajb, qud- quddiem il-Misilmin. Imma l-knisja ta' santa Katarina kbira ġmielha, u sabiħa wkoll, u qriba lejn il-Għar. Kienet mibnija l-ewwel mis-Salibijin, u wara l-Franġiskani ħattewha u bnew- ha akbar milli kienet, għax l-Insara ta' Betlehem żdiedu, u ma baqgħetx fuq id-drawwa l-qadima, ħa' jgħidu li jridu n-nies, In-nies dejjem ġejjin; u jidħlu fil- knisja, u jiżdiedu, u'jirtassu biex ja- raw xi ħaġa. Din ir-rassa ta' nies kollha, u hemm xi siġġijiet; siġġijiet sbieħ, battala quddiem il-Presbiterju. Iwa, imma dawk dal-waqt jimtlew; għax dawk jinsabu hekk biex joqogħ- du fuqhom il-Konslijiet li dalwaqt jaslu minn Ġerusalem għal quddiesa l-kbira imżejna' bi lbies ilellex, u si- dirhom miksi bil-medalji 'al-fidda u tad-deheb. Fil-kor jibda l-matutin, imkan'a mir-Rħieb Franġiskani u l-Kjierki tagħhom. Fuq tronn sabiħ bil-qegħ- da, l-Patrijarka, imdawwar bil kanonki tiegħu, li għandu l-akbar se- hem: fiċ-ċerimonja. Ma' nofs il-lejl tibda l-quddiesa l-kbira, u malli l-Patrijarka jkanta. l-Glorja, tixgħel kewba kbira fil-għoli, imdendla mas- saqaf tal-knisja, u fuq l-artal jinkixef ħlewwa ta' Bambin. Bambin mim- dud fuq marqad tad-deheb, rasu mitkija fuq imħadda tal-ħarir abjad, imbissem, u fuq wiċċu dehra. tal- Betlehem — FEJN ISSIR IT-TIFKIRA. tal-Knisja ta' Santa Katarina, qrib il-Għar. ta' Betlehem, waqt il-Quddiesa ta' Nofs il-lejl tal-Milied. L-artal il-Kbir ġenna. Dan hu l-aqwa ħin, Din hi l-aqwa siegħa. Glorjal Glorja u Par. Sebħ u Sliema, fl-art u s-Sena, u kull imkien l Jgħaddi ftit tal-ħin u 'ibda miexja l-purċissjoni. Minn fuq l-artal il-kbir għal ġewwa l-knisja. Minn ġewwa l- knisja għal kjostru; mill-kjostru. għal mimxiet tad-Dejr, Mill-mimxist, għal Bażilka, u mill-Bażilka għal ġewwa l-Għar. Ġewwa l-Għar ma hemmx wisq wisa', għal hekk ftit jis- tgħu jidħlu nies. Il-Patrijarka, u ta' ma' dwaru, u l-kbarat biss. Kull ħadd jixtieq jidħol, imma ma jistax Il-Patrijarka jmidd il-Bambin taħt l-artal, fuq il-kewkba tal-fidda, u d-djaknu jkan'a l-Evanġelu, Jieħdu l-Bambin minn taħ' l-artal jqegħduh ġewwa l-maxtura, u l-purċissjoni tar- ġa' lura mnejn ġiet, Imbagħad, fl-artal tal-Franġiskani, fil-Għar, jibda l-quddies. Quddiesa wara l-oħra. Issa kull ħadd jista' jidħol, jisma' l-quddies u jitqarben, jekk irid. U hekk ikollu tifkira: li sama' l-quddies u tqarben f'lejl il- Milied fil-Għar ta' Betlehem. Tifkira li ma tintesa qatt. Darba waħda, kif daħal id-dar Ġaħan, fil-għaxija, ra lil mara bil- geddum. Kellimha, ċaqalqet rasha u ma weġbitux, Iwa x'għandek il- lejla F'' saqsieha, ''Jewilla ma tiflaħx F' ċIrridek tagħtini l-flus biex nixtri libsa ġdida f weġbitu l-mara. €Kif' raġa Ġaħan, ''Trid libsa ġdida oħra' M'ilekx li għamilt waħda'' Il-libsa li għamilt l-aħħar issa lbistha għaxar darbiet, Jekk narġa' nilbisha, in-nies tal-ħàra jaħsbu li m'ghandix libsa oħra x'nilbes, Trid ittini l-flus biex nixtri oħra. Din li għandi nistħi nilbisha F' CLel Flus ma nagħtikx'', raġa Gaħan, ''Ara x'nagħmlu. għada nġib il-ħaddiema ijħottulna d-dar u jibnuhelna fi triq oħra, fen in-nies ma rawkx b'din il-libsa. Hekk tkun tista' terġa' tibda tilbisha hemmhekk, Darba Ġaħan ġie mix-xogħol ft't bikri, u billi kien it-tiieb, ix-xemx fietla u r-raba jħaddar, ħareġ idur dawra qrib ir-raħal sa kemm il-mara sajjar il-ħubbejża. iżommlu idu. Kellu tifel ta' xi seba snin, u ħadu miegħu wkoll, Kif kienu mexjin, ġewwa għalqa rawjżewġt iħmir weqfin, ħada kienu sbieħ, u waqaf iħares lejhom. Wara ftit saqsa lit-tifel: ħmar kbir u ħmar żgħir. Ġaħan għoxa fuqhom, daqs kemm tgħidli x'għażla hemm bejn il-ħmar il-kbir u l-ħmar iż-żgħir P' gi 'L-istess għażla li hemm bejni u bejnek'', minn idu biex jibqgħu sejrin. wieġbu t-ifel, u ġibdu (Ħl'qa tal-Milied) Bħal ma kull ħadd jaf, fil-lejl im- qaddes tal-Milied, li fih twieled il- Bambin, qatgħa kbira ta' Anġli niż- let mis-sema fl-art, biex tħabbar lil- bnedmin it-Twelid tiegħu. Dawk l-Anġli ferħanin baqgħu jittajjru mal- inħawi kollha ta' Betlehem sa kemm fl-aħħar waqfu ħdejn il-borġ tal-Eder fejn kienu r-ragħajja jgħassu mal- imrieħel tagħhom. 'La tibżgħux, ja rgħajja, qalil- hom il-kap. tal-Anġli; la tibżgħux, għax aħna ġejna ħdejkom biex nagħ- tukom bxara tajba. F'nofs il-lejl sewwa, ġewwa Betlehem, il-belt tas- Sultan David, twieled il-Messija, jiġi- fieri dak li minn żmien ilu kien im- wiegħed minn' Alla u mħabbar mill- Profeti. Morru hemm, biex tarawh u tagħtuh qima, Issibuh ġewwa max- : tura ta' għar ċkejken, fuq it-tiben, imfisqi bil-ħrieqi, u msaħħan bin-nifs tal-ħmar u l-baqra.'' U kif l-Anġlu t'Alla qallhom hekk, dik il-qatgħa ta' Anġli bdiet mill- ġdid tiftaħ u tħabbat ġwinħajha, u tkanta: ''Sebħ lill-Alla fil-għoli tas- smewwiet, u Sliema lin-nies ta' rieda tajba F' U kif l-Anġli tbiegħdu minn dawk l-inħawi, ir-ragħajja bdew jgħi- du lil xulxin: ''Ejjew immorru sa Betlehem, ħalli naraw dak li ġara f' U telqu; iżda kif kienu sejrin, wie- ħed minnhom li kien jismu Joċl dar lejn sħabu u qallhom: ''Kemm tit- rah Rakġla, l-mara tiegħi, kieku hija wkoll tara b'għajnejha lil Messija l Ħalluni mmur għaliha, għax ilha ħafna titlob u tistenna l-miġja tal- Feddejl Sejjer immur inġibha, għax il-ferħ tiegħi ma jkun xejn mingħajr il-ferħ tagħha f L-imsejkna mara dak il-ħin kienet fl-aħjar raqda; u meta rat quddiem-. ha lil żewġha jilheġ u jtemtem, għall- ewwel inħasdet u beżgħet, għax ħas- bet li kien 'ġralu xi ħaġa. Imma mbagħad, meta qallha għal fejn qaj- jimha, hi nfisha qaltlu: ''Iwa, ejja mmorru ħalli naraw din it-Tarbija, li kif kitbilna Iżajija sejra tkun il-kew- kba, ix-xemx,. li tagħti d-dawl lil bnedmin, li s'issa għadhom mixħutin fid-dlamijiet u Ejja mmorru l bdiet tgħajjat ferħana Rakġla. Dawn. kellhom tifel żgħir agħma, jismu Nahtim, u għal dak l-għajjat ta' ferħ ta' ommu, iċ-ċkejken sten- bah, u kif beda jogħrok għajnejh magħluqa, beda jnewwaħ u jgħid: €Jien ukoll irrid niġi magħkom, biex jien ukoll nagħti qima lil din ix- xemx, li tagħti d-dawl lill-għomja f' Għal dat-tnewwiħ ta' Nahfim, Joċl u Rakċla nħasdu, għax huma kienu jaħsbu li Nahtim ma kienx jismagħ- hom, U issa kif sejrin jagħmlu biex jieħdu magħhom it-tifel ġewwa Bet- lshem' L-imsejken kien agħma iż- raq, u hekk kien sa jkun tfixkil għa- lihom. Biex tkompli tagħqad, iż-żif- fa tal-lejl kienet kiesħa, u barra kien dlam ċappa li taqtgħu b'sikkina. €Miskin, Nahtm' qaltlu ommu. ċIbqa' rieqed, ruħi, għax il-bard u t-taqtir tax-xita. Aħna mmorru ma- lajr, u malajr nerġgħu niġu. ''. Irrid niġi magħkom 15 €Imma ruħi tas-sew li trid tiġi magħna f''' qallu bil-ħlewwa mis- sieru, ; ċlwa, rrid niġi'', wieġbu t-tifel. €Mela taf x'nagħmlu: issa mmor- ru norqdu l-koll; u għada, k'Alla jrid, mas-sebħ, immorru t-tlieta flim- kien. Imxi norqdu; u mat-tbexbix inqumu u nitilqu,'' qal Joċi, fil-waqt li għemeż lil martu biex ifeħemha li kif Nahfim jarġa' jorqod huma. t- tnejn jitilqu weħedhom. u Rakċla resqet fuq ponot subgħaj- ha lejn is-sodda taċ-ċkejken biex tara jekk kienx ta' bil-ħaqq. rieqed. Qab- ditlu kemm-kemm idu li kellu fuq qaddu, imbagħad ħafif-ħafif mellsitlu xagħru sewdieni, u t-tifel ma ħass xejn, għax kien ta' bil-ħaqq rieqed. Ir-raġel u l-mara ħarġu malajr-ma- lajr mid-dar, bexxqu bil-qajl-il-qajl il-bieb u telqu lejn Betlehem. Imma Nahtim wara ftit stenbah, u meta ra li fid-dar ma kien hemm. ħadd. ħlie- fu, mill-ewwel intebah li ommu u missieru kienu qarrqu bih u ħallewh waħdu. għamel: Nahim' Qam mis-sodda, libes mill-aħjar li sata', u jżomm dejjem mal-ħajt, niżel fil- bitħa, F'din il-bitħa Nahħm. kellu ħaruf ġwejjed. Tgħidx kemm kien iħobbu lil dan il-ħaruf, għax miegħu kien joqgħod jilgħab, tista' tgħid in- nhar kollu. Il-ħaruf kif lemaħ quddiemu lil Nahfim, beda jaqbeż bil-ferħ u jbċ- qi. ''Iskot'' l qallu minn taħt leħnu t-tifel. 'La. tbċqix, biex ħadd ma jisma'. Neħtieġek dal-lejl, għax hadd ma jista' jaqdini ħliefek. Jeħtieġ li twassalni sal-għar ta' Betlehem. Hemmhekk hemm xemx li tagħti d-dawl. lill-għomja… irrid immur ħdejn dik ix-xemx biex jiena wkoll warajh daħal: Nahtm: inkun nista' nara, imma ma nafx minn fejn ngħaddi. Int tafha t-triq għax mort kemm il-darba. Il-ħaruf f'daqqa waħda siket u beda jilgħaq id Nahtm; bħalli kieku ried jgħidlu: ''Nisma minnek, ja sidi, ejja mmorru'' U ħarġu. Il- ħaruf jimxi quddiem, u Nahim warajh, iżomm ma' denbu. U għal kemm fid-dlam, u għaddew minn ġewwa widjien u tajn u ġebel, ħadd minnhom ma żelaq jew tgerbeb. U baqgħu mexjin sa: ma waslu sal- għar. L-ewwel ma daħal kien il-ħaruf u' Ir-ragħajja kif rawhom bdew jgħidu lil xulxin :. Dan m'hux il-ħaruf ta' JoċliP U dak it-tifel m'hux ibnu': Kif ġew hawn dal-ħinf' Joċl u Rakġla, li kienu f'rokna tal-Għar, fettħu u wes- sgħu għajnejhom tgħidx kemm, u f'qalbhom bdew jgħidu: (Qegħdin noħolmu, jew qegħdin naraw sewwa f Dawn m'humiex il-ħaruf u t-tifel tagħna P'' Iżda l-ħaruf u t-tifel baqgħu resqin lejn il-maxtura. U Ġest. kif lemaħ hom. ħares lejhom u b'idu. ċkejkna beda jmellsilhom fuq rashom u jżie- għel bihom. U ħaġa tal-għaġebl Kif il-Bambin niżżel idu fuq wiċċ it- tfajjel, u mess kemm-kemm għajnejh il-magħluqa dawk' il-għajnejn infet- ħu, ħadu d-dawl u Nahfim beda jara. U kif kien jixtieq, ra huwa wkoll lix-xemx li ġiet bil-għan fid-dinja biex tagħti d-dawl lil min kien fid- dlam u fil-għama. QWIEL TAL- PALESTINA In-xema warqat, u n-nas xarfat. ''Meta titla' x-xemx, in-nies joħorġu''. Qawl ċar minnu n-nifsu u ma fihx xi tfisser. Meta jihu kull ħadd joħroġ għal xogħlu, jagħmel xi ħaġa. L-isem ta' Ġerusalem, ġej minn żewġ kelmiet qodma. għall-aħħar, Uru. Xalim, li jfissru Belt li ħadd ma jista'- għaliha. Dan hu isem. tal- għaċeb, għax huwa, f'daqqa, minnu 2-9 u m'hux minnu. Għax Ġerusalem, ma 'tul il-ħafna eluf ta' snin li ilha ħajja, ittieħdet mill-egħdewwa, u ġġarfet bosta drabi, imma dejjem għal ftif taż-żmien; għax wara, għandu jinqala' xi ħadd li jarġa' jibniha, akbar u isbaħ milli kienet. ISSSSOSOSOSEOSSSSSSSSSS Ġerusalem — Bdb iż-Żdhra, li l-Ewropej jgħidulu Bieb ta' Erodi. Quddiemu tib- da Sàleh 'id-Din Street, li hi l-isbaħ u l-ikbar triq ta' Ġeru- salem li-Ġdida tal- Ġordan/a. IOSOSSSSOĠĠOOSSSSFSGSS Hawn sa nsemmu xi ħaġa m'hux fuq l-istorja ta' Ġerusalem, anqas fuq suritha, imma fuq is-sebat ibwieb tagħha, għax dawn l-ibwieb, f'dan il-Qari, fil-għaxar snin li ilu joħroġ, għadna qatt ma semmejniehom, Il-lum nistgħu ngħidu li Ġerusalem- miet hemm tnejn, waħda qadima, u waħda ġdida, Il-ġdida hi wisq akbar mill-qadima, imma l-qadima hija Ġerusalem — Bdb il-Għamid. Dehra mill-qrib. Mimbni fuq bieb eqdem minnu, ta' żmien Erodi Agrippa, ai għaxar snin wara l-mewt ta' Kristu. omm il-ġdida, għax issawret bis-saħ- ħa tagħha. Il-belt il-qadima hija mdawra bis-swar, imma l-ġdida, ma hix. Is-swar li hemm il-lum, inbnew b'amar tas-Sulten tat-Torok Sulej- man it-Tieni (dak in-nifsu li bagħat lil Mustafa jieħu lil Malta, fis-sena 1565), u qabbad jibnihom Inġinjier Venezjan, u x-xogħol dam sejjer għal ħames snin, mis-sena 1537, sas-sena 1542. L-akbar u l-isbaħ bieb li għandha Ġerusalem, u li sa nibdew minnu, hu dak il-bieb li jħares lejn ix-Xmiel, ; jiġifieri n-North, li dari kien jiftaħ għal quddiem pjanura, jew wetgħa kbira, u fil-bidu ta' Ġerusalem, wara x-xita, minn ġewwa fih kien jgħaddi Ġerusalem — Bdb Sitti Mirjam. Jagħti għal- ġewwa l-Wied ta' Ġosafat, il-Ġetse- mmniu l-Muntanja taż- Żebbuġ. wied ilma kbir. In-nies ta' l-Ewropa lil dan il-bieb semmewh Bieb. ta' Damasku, imma n-nies ta' Ġerusalem isibuh bl-isem ta' Bàb il-Għamdd, jiġifieri, Bieb il-Kolonna, għax qud- diemu sewwa, l-belt kien għolja, ġewwa hemm wieqfa kolonna żmien l-Imperatur Hadrijanu, li raġa' bena lil Ġerusalem, għal ħabta tas-sena 185, u taha xeħta Pagana, u semmieha Aelia Capitolina, wara li kien ġarrafha Titu bin Vespasjanu fis-sena 70. Dan il-bieb hu mibni fuq ta' bieb ieħor eqdem minnu u taħt il- bieb il-qadim għad hemm kemm il- kamra, mibnijin b'ħaġar daqsiex; il- bieb l-antik ma hux magħruf sewwa min kien bnieh, jekk hux Erodi l- Kbir, inkella ibnu, Erodi Agrippa. Dan li hemm kif jidher minn kitba bil-Għarbi li hemm fuqu. Dan hu bieb mill-isbaħ bwieb ta' żmien il-Medju Evu. Fuq kull ġenb tiegħu għandu jħarsu borġ, jew torri, u l-bieb qiegħed fin-nofs, Magħmul Ġerusalem — Bdb id-Ddherija, li l-Ewro- pej jgħidulu Bieb id- Deheb. Il-bieb huwa bi tnejn: tal-lemin, int u tħares lejh, il- Għarab jgħidulu Bib it-Tewba, u: tax-xel- lug: Bab ir-Raħma. Il-ħaġar li jidher fl-art hu oqbra. tal-Misil- min. biex jista' jilqa' l-ħbit tal-għedewwa fi żmien ta' gwerra, jekk iseħħilhom li jiftħu l-bibiet tiegħu tal-injam in- furrati bil-ħadid. Kif tidħol fih issib ħajt quddiemek, u meta ddur lejn ix-xellug, issib ħajt ieħor, quddie- Imbagħad meta ddur lejn il-lemin, tibqa' dieħel fil-belt. Aktarx li fil-lemin, kif tidħol il-bieb, kien hemm xi nasba għall-egħdewwa, jiġi- Ġerusalem — Il-ġewwieni ta' Bàb id-Ddhirija, jew Bieb id- 7 Deheb. Fl-antik kienu jqaddsu fih bħalli kieku kien knisja. fieri kien hemm xi fossa kbira, biex in-nies. tal-għadu jibqgħu deħlin hemm, minn għalihom deħlin il-belt, u jaqgħu fil-fossa u ma jitilgħux, Fuq il-bieb min-naħa ta' ġewwa hemm setaħ, li fih tieqa żgħira għal barra, biex jgħassu minnha. Fil- ħitan taż-żewġt ibràġ u tal-bieb hemm għadd ta' xquq dritti, twal u weqfin, biex idaħħlu l-qwàs fihom, u. jtajjru l-vleġeġ fuq il-għadu, fi żmien il- ħarb, u fuq il-bejt, il-bieb imżejjen b'għadd ta' kolonni żgħar, kif jidher fir-ritratt. Il-lum dan hu l-bieb ew- lieni ta': Ġerusalem. Il-wetgħa :ta' quddiemu, ħafna minnha nbena, b'għadd ta' djar sbieħ u ġodda, u l-bqija qiegħed jinbena wkoll; u qud- diem il-bieb issa jkun mimli bil- karozzi żgħar, għal kiri, biex min irid jista' jmur kull naħa tal-pajjiż. Ftit 'il hemm mill-bieb hemm ukoll il-waqfa l-kbira tal-karozzi tal-linja, għal bliet il-kbar kollha, bi rħis kemm jista' jkun. It-tieni bieb li nsibu, jekk nibqgħu sejrin mas-sur is-sur, minn barra, għan-naħa tax-Xerq, jew East, huwa l-bieb ta' Erodi, kif isemmuh l-Ewro- pin, jew. Bab iż-Żahra, kif isemmuh Dan il-bieb ma għandux braġ iħarsuh, imma hu, bħala borġ, ta' saħħa, fih in-nifsu. Jagħti mill-ewwel għal ġewwa l-belt, u ma fiħx ħitan tal-lqugħ, bħal ma Ġerusalem — Bab il-Mugħra- bin. Il-lum jinsab maħtut biex jgħaddu minnu. l-karozzi. fih Bab il-Għamud. Fih bibien ħox- nin tal-injam, u dari kien jingħalaq bil-lejl, imma issa ma. għadhomx jagħalquh. Quddiemu: wkoll jieqfu qatiegħ karozzi, dawk li ma jsibux wisa' quddiem il-bieb l-ieħor, jew li jkunu sa jdumu ħafna weqfin. Il- quddiem, dan, għad ikun bieb hem- mi, għax quddiemu tiftaħ it-triq il- kbira ta' Ġerusalem il-ġdida tal- Għarab imsemmija Xàregħ Sàleh id- Din, li fiha tinsab il-Posta, jinsabu l-banek, u qatiegħ ħwienet mill-kbar. Il-ħaġar li, mibni bih dan. il-bieb, meħud mill-ħerba ta' djar kbar u knejjes, għax uħud mill-ħaġar huwa mnaqqax, u hemm ukoll biċċiet tal- kolonni, mimdudin, biex jorbtu u jagħtu s-saħħa lil ħitan. Fih ukoll xquq twal u dritti, għat-titjir tal- vleġeġ, fil-gwerra, bħal ma fih Bab il-Għamtd. Jekk minn quddiem Bab iż-Żaħra nibqgħu sejrin mas-sur lejn il-lemin, insibu minkeb b'borġ għoli, li n-nies ta' hemm jgħidulu Borġ il-Laqlaq, jiġifieri l-Borġ tal-Għarntq (għarntiq tajr li jiekol iż-żrinġijiet. Bl-Ingliż jgħidulu stork). Induru ma' dan il- minkeb u nħarsu lejn ix-Xerq, u naraw dehra sabiħa: quddiemna l- muntanja taż-Żebbuġ (jew Ġebel iż- Żejtun, kif jgħidulha hawnhekk), u taħtna, fix-xellug, Wied - il-Ġewż, b'ħafna djar ġodda mibnija fih, u fil-lemin il-Wied ta' Ġosafàt, bil- Ġetsemni u l-monumenti l-qodma, maqtugħa fil-blat, ta' Assalonn, ta' Żakkarija, u ta' Beni Ħeżir. Jekk nibqgħu nimxu, nsibu bieb ieħor, li n-nies tal-Ewropa jgħidulu Bieb ta' san Stiefnu, imma n-nies ta' Ġerusa- lem isibuh bl-isem ta' Bab Sittna Marjam, għax jagħti għal Wied. ta' Kedron, li fih hemm il-Qabar tal- Madonna, u fl-antik kien hemm ukoll Dejr tal-Benedittini, kbir. Ġerusalem—Bdb Da'id, jiġifieri Bieb David. Jagħti għal fuq Sjon. Issa magħ- luq. Jinfetah biss nhar Ħamis ix-Xirka wara nofs inhar, biex ir-Rhieb tat- Terra Santa jgħaddu minnu u jmorru jżuru ċ-Ċenaklu. Dan il-bieb sabiħ ukoll, imma m'hux daqs Bab il-Għamid. Fuqu fih machiculation, li tkun bħal galla- rija żgħira mgħottija, għall-għassa, u xquq fil-ħitan għall-isparar bl- iqwas. Minn ġewwa, m'idek, tal- lemin int u dieħel, hemm kamra għas-suldati li kienu jagħmlu l-għassa mal-lejl, li issa jinqdew biha l-Puli- zija tat-traffic. Fuq il-bieb, minn barra, hemm imnaqqxa erba' ljuni, tnejn kull naħa, kull tnejn iħarsu lejn xulxin. Dan il-bieb kien mibni fi żmien wieħed mas-swar, fi żmien is-Sultan tat-Torok Sulejman IL- Minn quddiem dan il-bieb nibqgħu sejrin, minn taħt is-sur, għal bejn l-oqbra tal-Misilmin, u niġu quddiem bieb ieħor sabiħ, bi tnejn, m'hux tal-għamla tal-ibwieb l-oħra, magħ- luq bil-ħaġar u mkaħħal, Dan il-bieb m'hux magħruf sewwa f'liema żmien inbena, imma aktarx fi żmien l-Im- peratur Ġustinjànu, fis-seklu sitta. Meta l-Imperatur Herakliju ġieb lura s-Salib ta' Kristu, li kienu serquh il- Persjani, daħal bih fuq spallejh minn ġewwa dan il-bieb, fis-sena 629. Salibijin, lil dal-bieb' kienu jżommuh ' magħluq is-sena kollha barra minn żewġ festi: f'Ħadd il-Palm, biex tidħol minnu l-Purċissjoni, u fil- festa tas-Salib. Issa jinsab misdud bil-ħaġar; saddewh il-Għarab Misil- min, għax kienu daħħluha f'rashom li jekk iħalluh miftuh, jidħlu minnu l-Insara u jerġgħu jeħdulhom il- belt. Dan il-bieb minn ġewwa kbir ħafna u fih il-kolonni, donnu knisja, Ġerusalem — Bdb il-Ħalil, li l-Ewropej jgħidulu Bieb ta' Ġajfa. L-arloġġ ta' fuqu ma għadux hemm, u l-bieb issa misdud — bil-ġebel, għax jagħti għal ENo— man's- landi, Dari kien jagħti għal l-isbaħ u l-itwal triq Jajfa Road, li kienet ta' Ġerusalem. il- Ġdida. u fi żmien l-Insara kienu jqaddsu fih. Dan il-bieb l-Ewropej jgħidulu Bieb id-Deheb u l-Għarab isibuh Bab id- Daherije; u billi hu bi tnejn, tax- xellug jgħidulu Bab it-Tewba, u l- ieħor, tal-lemin, Bab ir-Raħma. Meta nitilqu minn quddiem dan il- bieb u nimxu naqra, naslu quddiem minkeb ieħor tas-sur, u nduru miegħu għan-naħa tal-Għarb, jew West, u nimxu mat-telgħa. Hemm insibu bieb ieħor, lill-Ewropni ma għand- homx isem għalih, u n-nies ta' Ġeru- salem isemmuh Bab il-Magħarba. Dan sa ftit snin ilu kien bieb żgħir, — kif inhu fir-ritratt, imma issa wes- sgħuh, u ħassruh, biex jgħaddu min- nu l-karozzi żgħar, li: minn barra erusalem — Bab il Għa Imqaddsa. Ċenaklu, Quddiemu l-karozzi u w rajh il-Belt F'nofs il-bini jidhru żewġ koppli ħdejn xulxin. billi qatagħlu rasu, flok tah rigal. Minn hemm nibqgħu sejrin mas- sur, għat-telgħa, u nsibu bieb ieħor, jgħidulu Bab in-Nċbi Da'fid. Qal- għuhielu hekk, għax il-Misilmin jem- mnu, li quddiem dan il-bieb, taħt iċ- jinsab il-qabar tal-Profeta David, u ħtija ta' hekk keċċew lil Franġiskani minn hemm. Dan il- bieb ukoll mibni ġdid mill-Inġinjier Il-koppla l-kbira qegħda fuq il-Qabar ta' Kristu sewwa. jidħlu minnu għal ġewwa l-belt. Fuq dan il-bieb ftit hemm xi tgħid, għax m'hux qadim, anqas ma hu mibni fuq is-sies ta' xi bieb ieħor tal-antik. Is- sur li qiegħed fih, ma hux mibni fuq is-sur ta' (Sjon l-ewlieni, għax dak kien mibni 'l isfel ħafna mis-sur tal- lum. Jgħidu li billi l-Inġinjier ta' Sulejman ħalla barra mis-swar din il-biċċa ta' Sjon,wara li temm ix- xogħol tal-bini, is-Sultan Tork ħallsu Venezjan. Ħafna mill-ħaġar li fih jidher li kien meħud mill-ħerba tas- swar il-qodma u djar imġarrfa. Wara waħda mill-bibiet li jagħlquh, xi sit- tin sena ilu, nsabet ħaġra bil-kitba bil-Latin fuqha, li kienet f'Tempju Pagan ta' żmien l-Imperatur Tra- jànu, li kien bnieh b'radd ta' ħajr lill-allat għal rebħa kbira li rebaħ, fis-sena 116, A.D. Issa, Bab in-Nebi Da'fid hu mibni bil-ħaġar, għax jagħti għal fuq in-''no man's- land'', bejn —il-Għarab u l-Lhud. Imma fih xi mogħdija, għax ir-Rħieb Franġiskani, nhar Ħamis ix- Xirka, jgħaddu minnu biex iżuru ċ-Ċenaklu, wara nofs inhar. Wara mixja żgħira mas-sur, hemm minkeb ieħor, li jdur għan-naħa tax- Xmiel, jew North. Wara. ftit mixi ieħor għan-niżla, jidher borġ kbir, għoli, b'turretta fuqu, donnha trom- ba ta' mitħna. Jgħidulu, l-Ewro- pin, it-Torri ta' David, imma ma hu minnu xej. Dan il-borġ mibni fuq is-sisien tal-Palazz ta'- Erodi l-Kbir, li fi żmienu twieled Kristu. Għadu jidher, f'qiegħu, qatiegħ ħaġar, mib- ni saff fuq saff, minn ta' dak iż-żmien. Imbagħad ngħaddu l-borġ u naraw bieb ieħor, li l-Ewropin jgħidulu l- Bieb ta' Ġaffa, u n-nies ta' Ġerusa- lem Bab il-Ħalil, jiġifieri l-Bieb ta' Abraham. Jgħidulu hekk, għax sa ftit snin ilu, biex tmur Hebron fejn hemm Qabar Abraham, kont trid IL-FESTI L-EDITUR U L-ISTAFF TA' LEĦEN L-ART IMQADDSA' IL-BAMBIN TA' BETLEHEM JIXĦET FUQHOM IL-BARKA TIEGĦU U JŻOMM BEJNIETHOM IS-SLIEMA, MILL-BIDU TAS-SENA L-ĠDIDA SAL-AĦĦAR TAGĦHA. JAGĦTU L-FESTI T-TAJBA LIL QARREJJA TA' I IR-RIVISTA. tgħaddi minn dak il-bieb. Issa dan il-bieb ukoll jinsab f' ''No man's land'', u biex tmur Hebron tirkeb il-karozza minn Bab il-Għamfid. Dan il-bieb ukoll mibni fuq is-sisien ta' bieb qadim ta' Ġerusalem antika, ta' żmien Erodi l-Kbir. Xi Misilmin għorrief jgħidu li quddiem dan il- bieb, fl-aħħar tad-dinja, Elija għandu jiġġieled mal-Messiħ id-Daġġal, jiġi- fieri l-Antikrist. U l-Antikrist għan- du jitlef, u jifga, bin-nifs ta' san Mikiel… Hemm Misilmin għorrief oħra, imma li jgħidu li m'hux hawn għandha ssir dik il-ġlieda; għandha ssir f'Lidda, u jafu wkoll fejn; ħada siġra kbira tal-ballut. Wara dan il-bieb hemm bieb ieħor żgħir, magħmul ħnejja, issa: misdud bil-ġebel, li ma hux ta' min isemmih, għax ġdid ħafna. U jekk nibqgħu sejrin nerġgħu naslu minn fejn tlaq- na: naslu Bab il-Għamtd. GHALIEX L-IKLIEB JOBOGHDU 'L QTATES Il-kelb u l-qattus, huma l-aktar żewġ bhejjem li nafuhom, għax dej- jem fid-dar ma' saqajna. Dawn iż- żewġ bhejjem, issa huma egħdewwa l-wieħed tal-ieħor, imma fl-antik nett ma kienux hekk. Fiż-żmien imgħoddi, ħadd ma jaf meta, kienu ta' ġewwa u ħbieb. Nibtet bejniethom il-mibegħ- da, kif jgħidu l-Fellaħin tal-Pale- stina, għal din il-ġrajja li sa ngħidu hawnekk, Fil-bidu tad-dinja, kull bhima kel- lha xogħol x'tagħmel, min hekk, u min hekk; kull ħadd kif kellu l-ħila. Imma lil kelb u lil qattus ma kienx mogħti xogħol x'jagħmlu. Il-kelb tħalla biex ikun mera tal-imħabba lejn sidu, u l-qattus biex ikun mera tal-indafa. U din it-tbarrija mix-xo- għol ma ngħatatx lil kelb u lil qattus bil-kliem biss, imma bil-kitba wkoll, maħtuma bil-ħàtem u marbuta b'qat- la tal-ħarir. U din il-kitba mhimma, tħalliet għand il-kelb, biex jieħu ħsie- bha. U l-kelb kellu ħofra fl-art, fejn jaħbi l-għadam,u din il-karta refagħ- ha fiha. Il-bhejjem l-oħra bdew jgħiru għal kelb u għal qattus, jarawhom dejjem ħienja u mistrieħa, jilgħabu, waqt li huma jaħdmu bla ħniena, Għal hekk bdew jaħsbu u jiftiehmu kif jagħmlu biex jeqerdulhom dan il-jedd. Darba, żiemel, ħmar u barri, li kienu f'maqjel wieħed raw dieħel ħdejhom. ġurdien, u dehrilhom li dik kienet id-daqqa. biex jitħallsu mill- kelb u l-qattus tal-għażż tagħhom. Għal hekk għajjtu lil ġurdien u qalulu l: huma kienu jħallsuh tajjeb jekk ried iħaffer fejn il-kelb kellu l-karta tat-tbarrija, u jsibha u jqattagħhielu, u jxerred il-frak tagħha mal-erbat ir- jieħ, Hekk għamel il-ġurdien, u ma damx ifittex wisq għax malajr inte- baħ fejn kienet il-moħba mir-riħa tal-għadam. Ħaffer, sab il-karta, ġar- rha fil-bgħid, qattagħha ntietef żgħar u tajjarha mar-riħ, u xeħet il-bqija fix-xmara biex tmur mal-ilma. Imbagħad iż-żiemel u l-ħmar u l- ibarri, marru għand sultan il-bhejjem u qalulu li l-kelb u l-qattus kienu dejjem battàla, Sultan il-bhejjem talab li jara d-dokument, imma: meta l-kelb mar iġibu, isib li kien baħħl Għal hekk is-sultan amar li l-kelb ikun marbut u lejl u nhar, jagħmel il-għassa, u lil qattus ma baqax x'ma qallux u x'ma għajjrux għan-nuqqas tal-ħila tiegħu, Hekk sar li l-kelb jobgħod lil qat- tus, u li l-kelb u l-qattus, it-tnejn jo- bogħdu 'l ġrieden, Imma ż-żiemel u l-ħmar u l-barri, lil ġrieden iħobbu- hom u. jħalluhom jieklu l-ġwież għhom mill-maxtura, QWIEL TAL-PALESTINA Ħaseb in-nàs, il-libàs. Jiġifieri, kif ngħidu llum: ''Skond in-nies ħwej- jiġhom''. ''Il-Ibies jagħmel in-nies'. Li, l-Ibies jagħmel in-nies, hi ħaġa minnha, imma li skond in-nies ħwejjiġhom, m'hux. dejjem minnu. Hawn min għandu l-eluf, u għax ikun: xħiħ, libsa ma jneħħihiex minn fuqu, sajf u xitwa, qabel ma titfa u titmermer. Jista' jkun li int li taqra taf lil xi ħadd li jagħmel hekk, bħal ma naf jien. Ix-Xoghol tal-Frandiskani f'Ramle Fis-sajf li għadda (1963) ġie hawn Malta Patri Ġużeppi Cremona, biex jgħaddi ftit żmien ta' btala hawn- ekk, fejn għandu zijietu u ħafna qra- batu; jista' jkun li wħud mill-qarrej- ja tagħna rawh: Patri ta' Ġieżu, żagħżugħ, b'naqra ta' beżbuża xa- għar fi lħitu. Dak huwa Missjunarju tat-Terra Santa fl-art ta' Israel, u jinsab. fil-kunvent ta' belt jisimha Patri Ġużeppi Cre- mona, — Missjunariu tat-Terra Santa, fost il-Qoptin ta' Kifar id-Dawar, l- Eġittu, fejn kien Kappillan. Issa qiegħed Ramle, Israel, Kappillan tal- ' Insara Latini u D'ret- tur tal-Kulleġġ. Ramle, Aħna, kif rajnieh hawn fost- na, irsaqna lejh u kellimnieh u tlab- nieh jagħtina xi tagħrif fuq il-Mis- sjonijiet ta' hemm biex inxandruhom f'dan il-Qari; u huwa bil-qalb kollha tagħna t-tagħrif li tlabnieh, Qalilna li f'Israel (jiġifieri f'dik il-biċċa mill- Palestina li ħadu l-Lhud minn għand il-Għarab ' fil-ġlieda tal-1948) hemm tliet Patrijiet Maltin, tnejn Franġis- 'mill-awtorità Lhudija kani u wieħed Tereżjan, It-Tereżjan huwa. Patri Ċirillu, u ż-żewġ Franġis- kani huma Patri Cremona u Patri Folev, li jinsab f'belt jisimha Akri. Dawn it-tlieta għandhom ħafna xo- għol x'jagħmlu: għax kull wieħed minnhom huwa kappillan ta' Parroċ- ċa u Direttur ta' skola. Sorijiet Mal- tin, f'Israel, qalilna Patri Cremona, hemm xi ħmistax, u jaħdmu x-xo- għol tagħhom għal ġid tar-ruh u tal- ġisem tal-poplu b'imħabba u ħeġġa kbira. Dawn kull imkien għandhom, qisu, libertà sħiħa għat-tħaddim tal- Missjoni tagħhom, u huma meqjumin u miġjubin mill-poplu, sew mill-Għarab kemm mil-Lhud. Saqsejnieh xi rqaqat fuq il-Missjoni tiegħu, u qalilna li hu jinsab f'Ramle, belt industrijali, bgħida minn Tel- Aviv xi għaxart imjiel, u ma'dwar ħamsa u tletin mil minn Ġerusalem. Din il-belt ta' Ramle fiha ħamsa u għoxrin elf ruħ, li tnejn u għoxrin elf minnhom huma Lhud u tlett elef Għa- rab. Il-Għarab fid-Din, huma: Misil- min, u nsara; Ortodossi u Kattolki Il- Kattolki huma erba' mitt ruħ, li jid- dependu mill-Kustodja tat-Terra San- ta, u Patri Ġużepp huwa l-Kappillan tagħhom. Billi Patri Cremona: twieled u trabba fl-Eġittu, jaf tajjeb il-lingwa qrib; xi daqs hekk ieħor huma Or- todossi, u daqs hekk ieħor Kattolki. L-iskola hija bla ħlas, u miżmuma bil-karità miġbura mill-Patrijiet Fran- ġiskani fil-pajjiżi tal-Ewropa, Fost l-affarijiet l-oħra, fl-iskola, hija mgħal- Ilma r-Reliġjon Kattolka lil kull ħadd, lil Misilmin ukoll, u l-Istorja Sagra. Patri Ġużepp in-nifsu jgħallem il- ħwejjeġ li jmissu r-Reliġjon lil klassi- jiet kollha, biex jista' aħjar idaħħal f'moħħ it-tfal id-dawl tal-Evanġelju. Darbtejn fil-ġimgħa jagħmel lecture Is-subjien tal-iskola Fis-sajf ta' fuq jidher l-finstructor' tal-'phasical: drilb', u tar-Rhieħ tat-Terra Santa fin-nofs is-surmastrijiet, u tekoll in-nisa tal-kċina. Is-subjien huma Nsara u Misilmin, li b'dan kollu, jinġiebu tajjeb ferm bejniethom. Għarbija u jippriedka biha daqs kieku kienet il-lingwa tiegħu, u hu maħbub u meqjum bil-bosta minn kull ħadd. Huwa wkoll hu d-Direttur tal-iskola Parrokjali ta' Ramle, li fiha tmien klassi elementari, li jiġu jitgħallmu fihom ma'dwar il-mitejn tifel, Dawn it-tfal ma humiex kollha Nsara, imma mit-tlieta wisħed fosthom huma Misil- min, minn Ramle u mir-rħula tal- bis-slides fil-klassijiet fuq il-ġrajja tal-Evanġelju u t-tfal imorru jaraw- hem b'ħeġġa kbira u ferħ kbir. Bar- ra mill-iskola li hija ma' ġenb il-kun- vent ta' Ramle, hemm ukoil Orfana- trofju, jiġifieri post fejn jitrabbew it- tfal iltiema foqra, li huwa ġewwa l-kunvent. It-tfal iltiema huma xi tletin, u jieklu u jorqdu fil-kunvent, f'taqsima minnu, għaliehom. jorqdu għandhom żewġ kmamar, kamra għaż-żgħar u kamra għall-im- farfrin. Ramle hija l-belt qadima li kien jisimha Ramatajm, il-belt ta' Niko- demu u Ġużeppi t'Arimatija, dawk li jissemmew fl-Evanġelju, li kienu dix- xipli ta' Kristu, li wara l-mewt tie- għu niżżluh mis-salib u ġiebu l-meħ- sena 1908 bil-flus miġbura għal daqs hekk minn Spanja, u hija ddedikata lil dawn iż-żewġ qaddisin, F'Ramle hemm ukoll knisja kbira oħra Nisra- nija; mibnija fi żmien il-Kroċjati, u ddedikata lil san Ġwann il-Għam- mied, imma minn żmien twil 'il hawn qegħda taqdi lil Misilmin bħala Mos- kija tagħhom, u hija wkoll miżmuma tieġ għal kefen tiegħu u difnuh f'qa- bħala Monument Nazzjonali. bar ġdid. Il-knisja li hemm hi wies- għa u sabiħa, u kienet mibnija fis- ID-DIREZZJONI Hawn Malta tisma' lil min jgħid biċ-ċajt: ''Ħaqq dak li jixgħel ix- xama l' Din il-lum ngħiduha biċ-ċajt, imma din hija dagħwa kbira bil- Lhudi, jew aħjar, ġejja minn dagħwa kbira bil-Lhudi. Dak li jixgħel ix-xama' huwa s-sagristan. Sagristan, bil-Palsetini, jgħidulu Xammds, u Xammix hi wkoll kelma Lhudija. Il-Lhud fil- knisja (f) tagħhom ikollhom il-Kotba Mqaddsa, Dawn izommuhom f'kaxxa mdawra li jgħidulha ''Ketuba'' u jqegħduha ġewwa bħal armarju li jgħidulu ''Tieq'' (tieqa), li jkun sabiħ u mzejjen, donnu Tabernaklu. Quddiem it-Tieq, fejn jinzammu l-Kotba Mqaddsa, jixegħlu l-qandiel(ff), li jkun kandlier b'seba' friegħi, u fuq kull fergħa musbieħ, li bil-Lhudi jgħidulu ''Menora'' (imnara). Waqt il-quddies tagħhom, il-Lhud jixegħlu s-seba' msiebaħ, imma wara il-quddiesa, jitfu sitt imsiebaħ, tlieta minn hawn u tlieta minn hemm, u jħallu jixgħel, lejl u nhar, musbieħ wieħed biss: il-musbieħ tan-nofs, li jgħidulu XAMMAX,: għax minnu jixxemxu, jew jixtegħlu s-sitt imsiebaħ l-oħra. ' Dawk is-seba' msiebaħ ifissru s-Seba'. Anġli l-Kbar, jew Erwieħ, li hemm fis-sema, weqfin quddiem it-Tron t'Alla, u l-musbieħ tan-nofs ifis- ser l-Anġlu l-Kbir, li jagħti d-dawl, jiġifieri jamar, jew jgħid x'għand- hom jagħmlu lis-sitt Anġli l-orħajn. Dejjem kif inhi l-fehma tal-Lhud. Mela, fl-antik xi nies ħżiena, hawn Malta, kienu jidgħu bix-XAMMAX, jiġifieri bl-Anġlu il-Kbir li hemm fis-sema; u l-Lhud naqsu minn Malta, u l-kelma tbiddlet, imma d-dagħwa baqgħet ġejja sal-lum, għad li ma nafux x'inhi. à Il-kelma Sinagoga, knisja tal-Lhud, hija kelma bil-Grieg. Bil-Lhudi jgħidu'ha Kenise, li m'nnha ġejja l-Maltija Knisja. Sewwa-sew tfisser ġemgħa ta' nies. Il-Parlament ta' Israel jgħidulu Keniset, kif inkiteb kemm il-darba wkoll fil-gazzetti ta' Malta. (ĦĦ). Bil-Malti konna ngħidu Qandiel (l-aħħar ittra 'T'): m'hux kandlier, u dan jidher mill- qawl: SGħal san Mikiel, illesti l-kandlier'. Biex tagħmel tima ma'' Mikiel, ' l-aħħar ittra għandha tkun '17, Ir-Ramadan, jiġifieri x-xahar li għandhom isumuh il-Misilmin ta' kull sena, huwa waħda mill-kolonni li fuq- hom wieqfa r-Reliġjon Misilma. Is- sawm tagħhom hu ħarsien minn kull ikel u xorb; mit-tipjip, u minn-nisa, minn kif jibda jisbaħ sa kemm tgħib ix-xemx, kull jum, għal xahar sħiħ qamri, jiġifieri minn meta jġedded il- qamar, sa kemm jintilef, Dan is- sawm. isir bi nhar biss, għax bil-lejl jistgħu jieklu u jixorbu u jpejjpu kemm iridu. Ir-Ramadan huwa biċ- ċa sħiħa mill-ħajja tal-Misilmin, u jkun mistenni b'xewqa u ħeġġa kbi- ra, u bi tħejjija devota. Fil-knejjes jew Moskijiet tagħhom, ix-Xjuħ, u l-Imwedden minn fuq il-mejdan, jagħmlu propaganda kbira biex in- nies jitħejjew għal dan ix-xahar, l-ak- tar xahar imqaddes fost ix-xhur tas- sena kollha, li jiswa biex jiġġedded, fil-ġisem u fir-ruħ, il-poplu kollu. Ir-Ramadan huwa. d-disa' . xahar tas-sena xemxija, u jiġi wara x-xa- har imsemmi Xagħban. isem tie- għu jfisser ''Il-Maħruq'', għax għall- ewwel kien. jaħbat fiż-żmien l-aktar sħun tas-sena, u kien immexxi mill- Kalendar;u xemxi-qamri, tal-Għarab, ta' qabel Muħammed. Imbagħad kien imdaħħal fil-Qoran (Sura IX, versi 86-37) il-Kalendarju qamri biss, bir-Ramadan imqabbeż skond il-qa- mar, u għal żmien ta' 33 sena qam- rija. Il-qamar ġdid, li minnu jibda s-sawm tar-Ramadan, għandu jidher bil- għajnejn weħedhom (mingħajr tromba),'u mxandar mill-Mufti l-Kbir ta' kull pajjiż. Għal hekk, m'eta l-qamar jintilef, fl-aħħar ta' is-Sawm Tal-Misilmin Xagħban, in-nies kollha, fil-għaxija, joħorġu jħarsu lejn ix-xefaq, wara nżul ix-xemx, u malli jilmħu l-qamar ġdid fis-sema, jagħtu l-aħbar tajba lill-Mufti, li jamar li jsir is-sawm fil- pajjiż kollu, Jekk ħtija tas-sħab il- qamar ġdid ma jidherx, il-bidu tas- sawm ikun wara l-aħħar jum ta' Xagħban, In-nuqqas ta' ftehim bejn il-paj- jiżi Għarab, u l-jebusija ta' rashom, għax kull pajjiż iridha tgħaddi tie- għu, kiser dan il-qbil ta' bejniethom. Għal: hekk f'xi pajjiżi, minn ħafna snin 'il hawn, il-bidu ta' Ramadan, ikun dejjem fid-29 ta' Xagħban, u f'oħrajn, fit-tmiem ta' dan ix-xahar. Fil-bliet il-kbar ma' nżul ix-xemx ifaqqa l-kanun biex iħabbar it-tmiem tas-sawm ta' dik inhar. Fir-rħula ż-żgħar, il-Ħatib, minn fuq il-mej- dan, ikanta l-istedina għat-talb ta' fil-għaxija, waqt li t-tfal jinġemgħu fil-ġrun jew misraħ tar-raħal, u jgħaj- jtu kemm għandhom saħħa, Malli l-Ħatib jgħarraf lin-nies li jistgħu jieklu, it-tfal jitilqu jiġru u jaqbżu lejn id-dar, biex jieklu l-ikla ta'ba li tkun sajjret ommhom, għal missier- hom.u għalihom. Kif jgħidu l-Misilmin, f'dan ix- xahar ta' Ramadan ġraw l-akbar ġrajja tad-Din tagħhom, bħal ma huma: in-niżla mis-sema tal-kitba tal-Qoran; ir-rebħa tal-Mekka; il- qlib għad-Din Mislem tal-Għabbasin; il-ġlieda fil-Palestina: tal-Għarab u. l-Lhud; u ġrajjiet oħra. Ma'tul dan ix-xahar kollu tingħata hemma kbira lit-talb u lill-egħmil tal-ħniena, l-ak- tar il-għajnuna tal-foqra u l-mitluqin. L-injuranti jkunu mgħallma t-tagħ- lim tal-Qoran; il-għorba jkunu mil- qugħa bil-ħniena u l-qima; u jieqaf is-safar u kull biegħ u xiri. Il-knej- jes jew Moskijiet tal-Misilmin ikunu mżejjna u mixgħula mill-aħjar li jis- ta' jkun, u fost kull ħadd issaltan il- hena u s-sliema. Jingħad li darba wieħed Emir, meta wasal f'belt kbira bil-lejl u ra dawk l-idwal kollha jil- mgħu, u l-faċċati tal-Moskijiet mix- għula, u l-mejdaniet imdawwla, u għaraf li dik id-drawwa tax-xgħil u t-tidwil kienet maħruġa l-ewwel dar- ba mill-Ħalif Għomar, talab din it- talba: 'f'Ja Alla, dawwal lil Għomar fil-qabar tiegħu, bħal ma hu dawwal fuq wiċċ l-art il-knejjes tagħna F' Billi d-Din Mislem huwa d-Din tal- pajjiż, is-Slaten u l-Ħakkiema u r-Rjus il-kbar, jieħdu ħsieb li jħarsu bir-reqqa s-sawm ta' Ramadan, kif jinsab mamur fil-Qoran, biex jagħtu turija tat-twemmin tagħhom lil dawk li huma taħthom. F'Damasku, il- belt il-kbira tas-Surija, fi żmien l-Um- mawija, 661-750 A.D., l-Emir Mu- għawi bil-kbarat ta' ma'dwaru, kien jgħaddi l-ljieli kollha ta' xahar Ra- madan mal-Imgħallmin tad-Din Mis- lem, jitħaddet magħhom u jsaqsihom fuq ir-rqaqat tal-Qoran. Ħarun ir- Raxid, l-Emir tal-Għabbasin; 766- 809 A.D., kien jgħaddi l-ljieli kollha ta' xahar Ramadan fil-Moskija, isel- li u jitlob u jiżżi ħajr 'l Alla. Fis- sekli X u XII il-Fatimijin tal-Eġittu bdew id-drawwiet li għadhom jitħar- su fix-xahar ta' Ramadan, bħal ma huma: li l-għonja jistiednu għand- hom. għall-ikel ix-Xjuħ u l-Ħuttabin ta' Dinhom, u l-proċessjoni l-kbira u devota li toħroġ mill-belt u titla' fuq: għolja biex iżżanżan il-qamar ġdid. Din il-proċessjoni tibqa' sejra sa fuq il-quċċata ta' 'muntanja b'festa Kien jimxi quddiem kullħadd: Il-Ħalif, l-Ewlieni imsieħeb min n għadd kbir ta' lsiera li jkollhom f'idejhom inċens u ilma tal-fwieħa; warajhom jimxu għaxart elef żem- miel, bid-daqq u l-għana; wara dawn tlett mitt ġemel mgħottijin bi gvie- ret tal-ħarir imżejnin bid-djamanti u l-ġawhar; imbagħad aktar minn għox- rin elf suldat, mexjin erbgħa-erbgħa, bħal meta jkunu jagħmlu d-drill; u wara kull ħadq il-Kbarat u l-Ħak- kiema u l-Għorrief li jkunu ġew għal dik il-purċissjoni sabiħa minn kull pajjiż tal-Għarab. Din il-ġilwa kie- net timxi fid-dawl ta' torċi kbar weq- fin fuq karrijiet imżejna, li kienu jferrħu u jkabbru wisq il-għors, Meta jaslu fuq ras il-muntanja kull ħadd jiskot, u taqa' ħemda kbira fuq dak il-baħar ta' rjus ta' bnedmin, sa kemm il-qamar, ġdid, kbir u aħmar kien jgħajjeb l-aħħar xifer tiegħu. Il-gilwa, wara dan, kienet tarġa lura lejn il-belt, biex in-nies titlob it-tal- biet tagħha u t-tiżżijiet ta' ħajr u tgħaddi l-bqija tal-lejl fil-qari u t-tif- sir tal-Qoran. Fi żmien l-Emir Saleħ id-Din, Ħa- kem-ta' Damasku, ir-Ramadan. tilef xi ftit mill-ħeġġa tiegħu ħtija tal- gwerer twal li dak il-Ħarrieb kbir għamel mal-Insara, li ntemmu bir- rebħa tiegħu fit-taqbida l-kbira ta' Qrun Ħattin (1187) li qerdet għal kollox u għal dejjem is-Saltna tal- Kroċjati mill-Palestina. Il-lum, ix-xahar ta' Ramadan huwa x-xahar tal-ikel tajjeb u tal-misted- nin; xahar li fih jittiekel mill-aħjar ikel Għarbi, u wisq xorta ta' ħelu ta' għamla kollha kemm hi Xerqija. Dana l-ikel isemmuh Ftar, jiġifieri Breakfast, jew Ksur is-Sawma. Fl- aħħar ta' Ramadan issir festa kbira li ddum sejra erbat ijiem, li jgħidul- ha ''Għiq il-Fatar'', u tkun ta' ferħ u xalar mill-aqwa, F'dawn il-jiem it- tifqiegħ tal-kanuni bi nhar u bil-lejl ma jaqta' xej; kull ħadd jilbes l-aħ- jar ħwejjeġ li jkollu; it-tfal iżiegħlu b'missierhom u ommhom U qrabat- hom, billi jersqu lejhom u jbusulhom idejhom bil-qima, biex jaqalgħu minn għandhom għotjiet, ta' logħob, ħwej- jeġ, jew ta' flus, ħalli jkollhom x'jonfqu u jithennew f'dawk il-jiem ta' festa. l-ħbeberija u l-qima għal xulxin, u l-miġġeldin jitħabb'bu, u kull ħadd jfittex li jgħix dawk il-jiem mill-aħ- jar li jista' jkun fil-hena u x-xalar. L-aqwa ġrajja tal-Għid, imma, tkun il-purċissjoni: tal-kbarat tal-belt, li jmorru bikri lejn il-Moskija max- Xjuħ biex isellu l-koll f'daqqa u jiż- żu ħajr 'l Alla talli tagħhom il-grazzja li jtemmu dak ix-xahar ta' sawm għal ġiħ tiegħu. U wara dan jisim- għu taħdita twila u sabiħa minn għand xi Ħatib mill-aqwa. minn fejn ikollha tgħaddi dil-purċis- mifruxa bit-tapiti u SGG$ sjoni DA 555 Il-kbar jitgħannqu u juru. d-djar imżejna bil-bandieri mdendlin. In-nisa joqogħdu fuq il-bjut jew fit- twieqi jgħajjtu lulululululu, u jixħtu fuq il-kbarat li jkunu għaddejjin fjuri u ilma tal-fwieħa, Ir-rġiel u t-tfal ikunu weqfin maż-żewġ. ħitan tat-triq, iċapċpu jdejhom u jgħajjtu kliem ta' tifħir lil dawk li jgħaddu. Wara t-talb fil-Moskija Ras il-Ħak- ma jarġa' lejn il-palazz imsiżħeb mill-kbarat militari, ċivili, u reliġju- żi, li-meta jaslu jmorru wieħed-wie- ħed jagħtuh il-Għid it-Tajjeb. Dak inhar jingħataw flus u ikel lil-ltiema u lir-romol, u lin-nies tal-ħabs. tit- naqqsilhom is-sentenza. Fl-imsieraħ isiru tiġrijiet taż-żwiemel u wirjiet ta' ħila, u daqq u żfin, u jitqassam lil kull ħadd xorb ħafif u ħelu, Wara din il-festa ta' erbat ijiem, kull ħadd jarġa' lejn xogħlu ta' dari bit-tifkira ta' fee il- -jiem ta' ferħ u ' ġid kollu li bih għana lill-ulied Adam. ĠAĦAN U L-ĠARRA. Bin Ġaħan, għodwa waħda, kien ġej minn fuq l-għajn b'ġarra mimlija bl-ilma fuq kitfu. Iltaqa' miegħu missieru, u ġiegħlu jniżżel il-ġarra u jqegħdha fl-art, u beda jagħtih fuq saqajh b'qadib, u ma' kull daqqa jgħidlu : ksirtha l-ġarra' ., €Għax ksirtha l-ġarra' .. . Għax ksirtha l-ġarraf ..,. U t-tifel, miskin, jaqbeż u jwaħwaħ bl-uġiegħ. Għax Kien għaddej raġel, u waqaf u ħares ftit. U meta fehem x'kien jagħ- mel Ġaħan, resaq lejh u qallu: €Ġaħan, għaliex qiegħed issawwtu t-tifel 2 Il-ġarra ma kisirhiex; hawn, araha, qawwija sħiħa f Jien naf li ma kisirhiex F' wieġbu Ġaħan, imbissem. fImma qiegħed insawwtu biex jekk xi darba je xi ġarra u jien ma nkunx naf, ikun ' QWIEL TAL-PALESTIN A Bejjen ħuqqek, u lew taraktu. ''Uri li taf il-jedd li għandek, imqar ma tieħdux''. Hekk jaqbel tas-sew; biex in- l-nies ma jaħsbux li int bla-fehma, u jinqdew ħażin bi tjubitek. Li kieku jien kont Papa (ħaġa li setgħet ġrat, għax bin Adam jitwie- led tabula rasa, jista' jsir. l-akbar qaddis, u jista' jsir l-akbar xitan), kieku kont noħroġ liġi li kull familja Kattolka, għandha tgħaddi għaxar minuti kull jum, qari tal-Evanġelju. Tibda b'ta' san Mattew, taqra biċċa kull jum, u ttemm b'ta' san Ġwann. Imbagħad tarġa' tibda mill-ġdid minn ta' san Mattew, u tibqa' sejjer bħal qabel, bit-tlieta l-oħra. Għax l-Evanġelju huwa l-Istatut, jew Qanfin, siesi u ewlieni, tal-ħajja tan- Nisrani u jeħtieġ li n-Nisrani jżom- mu dejjem quddiem għajnejh. Imma biex tkun taf sewwa l-Evanġelju x'fih, m'hux biż-żejjed li taqrah im- ma trid ukoll TIDRAĦ. Għax, l-Evanġelju ta' min jistħaj- jlu xi għar kbir, qisu bħal Għar Dalam, b'ħafna rkejjen u mogħdijiet, drabi baxxi u mudlama, li ma tinte- baħx bihom mill-ewwel; u meta: tin- tebaħ b'xi waħda minnhom, qabel ma tidra l-għar sewwa, donnu l-ħejl ma jagħtikx li tidħol tara hemm ġewwa x'hemm, Issa, bħalli kieku, għad li hawn raxxa nies sewwa li għandhom. il-Bibbja d-dar, u drabi jaqraw fiha; kemm minnhom inteb- ħu li fl-Evanġelju ta' san Mark, fost oħra jn', hemm dil-ħaġa għariba: minn fejqan wieħed li fejjaq Ġesu, il- kopisti aktarx li għamlu tnejn'… Mela l… Kien hemm wieħed raġel, trux, ibkem. u agħma, u Ġesu fej- jqu; u fl-Evanġelju ta' san Mark, dan il-fejqan donnu li hu miktub darbtejn. 'Darba hemm miktub li Ġesti fejjaq wieħed trux u ibkem, u darba li fejjaq wieħed agħma l Dawn iż-żewġ ġrajjiet (li aktarx huma ġraj- ja waħda), miktubin: il-waħda kap. VII, versi minn 82 sal-aħħar, u i oħra kap. 'Imma', xi ħadd isaqsi, ''għaliex taħseb li dan hu fejqan wieħed magħmul tnejn f'' L-ewwel nett, qabbilhom ma' xul- xin u ara int in-nifsek, kif il-kliem tagħhom. xorta waħda: (a), ġebulu l-marid, il-wieħed (l-ibkem), u ġebulu l-marid l-ieħor (l-agħma; b), talbuh imissu l-wieħed, u talbuh iqiegħed idejh fuqu (mela jmissu), l-ieħor; c), Ġesti ħadu għalih waħdu, l-wie- ħed; u ħadu għalih. waħdu l-ieħor; d), fejjqu bir-riq, li wieħed, u fejjqu bir-riq lill-ieħor; e), Ġest ried li ħadd ma jkun jaf fuq il-fejqan tal- ibkem, u hekk ukoll fuq il-fejqan tal- agħma… X'jidhirlekf: Ħames egħ- mejjel bħal xulxin, xorta waħda, fil- ġrajja l-waħda u l-oħra'l… Din qisha ma hix kumbinazzjonil 'Għax kum- binazzjoni tkun waħda; l-aqwa tnejn; m'hux ħames kumbinazzjoni- jiet bħal xulxin, wara xulxin l Issa, qabbel dan li kiteb san Mark ma' dak li kiteb san Mattew, kap IX, versi 82-84, li (lil Ġest) ġebulu (1) wieħed ibkem, maħkum minn ruħ ħażina, u fejjqu; u l-Faresin qalu li kien fejjqu bil-qawwa tax-xitan. U mill-ġdid fil-kap. XII, versi 22-24 (2): ġebulu (1) wicħed, maħkum minn ruħ ħażina, AGĦMA u IBKEM (arahom, iż-żewġ fejqanijiet ta' san Mark l), u fejjqu, hekk li sar jitkellem u jara. U n-nies stagħġbu bih u faħ- ħruh (qabbel dan ma' san Mark, VII, 87), u l-Faresin qalu li kien fejjqu bil- qawwa tax-xitan (ara wkoll Luqa, XI, 14). Mela, hemm ħafna x'jagħ- tik taħseb li dawn iż-żewġ ġrajjiet li semmejna, li huma miktuba fl-Evan- ġelu ta' san Mark, b'dak ix-xebħ ikollu li hemm bejniethom, huma agħma. U fl-Evanġelju. baqa'-baqa' ġrajja waħda, magħmula tnejn, sa nkiteb hekk. Imma, jekk inhu hekk, kif ġara ġi dan, li fejqan wieħed sar tnejn, f'san BEN JEHUŻA. Mark 4 f'san Mattew ukoll 2 a (1) Innota hawn il-kelma: ''Ġebulu', xorta Kif ġara dan jiftiehem malajr, għax — waħda bħal fl-Evanġelju ta' san Mark. dan hu (sa fejn jidher) l-aktar mira- (2) Li dawn iż-żewġ mirakli fl-Evanġelju ta' ' klu ċar li għamel Ġest (8), għax lil san Mattew donnhom ġrajja waħda, juri l-kliem: EPEAA SEBA ard ; su ġebulu', fil-bidu; ''kien maħkum minn ruħ dan ir-raġel, billi kien ibkem, tru U użin fin-nofs, u: 'il-Faresin qalu li kien agħma, fil-pajjiż kull ħadd kien jafu; fejjqu bil-qawwa tax-xitan', fl-aħħar ta' kull għax la darba kien ibkem għax kien wieħed. trux, mela kien hekk minn twelidu (3) Kemm tahom ġewwa lil Faresin dan il- k 2.0; għaġeb, jidher għ. jh biddlu t-tattka; Fuq għaġeb bħal dan, ħaġa li: FU€ ian aaz jarah GIUAU, tonn e, ; ' k qalulu LI Ġesu': Urina egħliem mis-sema l tiġi minnha, Betsajda, fejn dak ir- — Ara Mark, VIT, u. raġel kien jinsab, qamet xewwiexa (4) Għax li ttarrax fi kburitu, ma kienx ikun waħda, kull ħadd jitħaddet fuqu. ibkem; u li kieku tbikkem b'qatgħa, ma kienx pr lssesiiazag kffiz-g à ikun trux. Jien naf wieħed il-Palestina li kien b ħi b ki Hekk il srAJJA f'ħalq LlKOIJA tbiddlet, tbikkem. b'qatgħa; jisma' u jifhem kull ma u biż-żmien inħaseb li kienu tnejn li: teħalu. Kien tbikkem għax f'żogħru waqa' fin- fejjaq Ġest, wieħed ibkem, u ieħor — nar. IŻ-ŻBIB. Wieħed raġel wasal Franza minn Tunes, u meta n-nies tad-Dwana fettxewlu fil-bagalji, fost il-ħwejjeġ sabulu borza żbib, u qalulu li dak iż- żbib ma kienx jista' jdaħħlu ġewwa Franza, għax il-Liġi ta' hemm ma tħallix li jsir dan. ''Imma nista' nħallas xi ħaġa dazju u ndaħħlu, jew nagħmel permess' Le, qalulu. ''U jien ma narmiħx l. wieġeb ir-raġel, ''Trid nagħmlu mħatra li daż-żbib indaħħlu f'pajjiżkom, u quddiem għajnejkom f'' ''Nagħmlu f qallu wieħed, u għamlu mħatra ta' ħames liri. Għal hekk dak ir-raġel qagħad bil-qegħda hemm ġewwa d-dwana, stess u beda jiekol iż-żbib, u waħda-waħda, kielu kollu. Imbagħad raġa' mar biex jidħol, u kellhom idaħħluh. ''Kif daħal qallu dak tal-imħatra: ''Ġib il-ħames liril' Il-ħames liri tihomli int'' qallu dak, ''għax iż-żbib ma daħħaltux f'idi, imma daħħaltu xorta waħda, għax daħħaltu f'żaqqi l QWIEL TAL-PALESTINA Kelb il-emir, hu emir. ''Il-kelb tal-Prinċep, ukoll Prinċep. Qawl sabiħ u fih id-dawl. Il-kbarat jagħmlu li jridu ħadd ma jissogra jlumhom, huma u ġrabathom u ħbiebhom, u saħansitra l-klieb tagħhom. Hekk hu ftit jew wisq. kull imkien, imma l-aktar fl-artijiet tal-Għarab. : Aża kin il-qamar -magħak, la tbàdl l-enġċm. ''Jekk għandek il-qamar miegħek, tħabbelx rasek fuq il-kwiekeb'. Jiġifieri: jekk għandek lil xi ħadd kbir u qawwi li ġia għalik, ħallihom jgħidu li jridu fajek in-nies id-dgħajfa u l-baxxi. IL-'CODEX SINAITICUS' Dawk li għandhom ħjiel mhux diem Lhudi, kellu jbaxxi rasu l-kolos- ħażin ta' l-istorja, huma x'inhuma, Lhud, Insara, Misilmin jew Atej- Materjalisti, ikollhom jistqarru li 'fost in-nies il-kbar, Ġest kien dak li ġieb fid-dinja l-aktar, tibdil. Nies li jemmnu bih u li ma jemmnux, aktar ma jgħaddi ż-żmien, aktar qegħdin jaraw kemm huma xierqa u tajbin il- fehmiet tiegħu (1); u bil-qajl (għax xejn ma jsir sewwa bil-għaġla), idaħ- ħluhom fil-liġijiet tal-pajjiż. Dan ir-raġel, Ġesu; ftit dam fid- dinja, għax miet meta kellu xi tletin sena. U ħajtu qisha kollha għexha bħan-nies l-oħra: jaħdem, bix jgħaj- jex 'l-ommu u jżomm id-dar. Iż- żmien li fih wera fehemtu u għallem tagħlimu, kienet l-aħħar sena ta' ħajtu (hekk jidher mis-Sinottki, u l-ibkar santi Padri hekk igħidu wkoll) (2). U tarġa' minn din is-sena trid tnaqqas xi erba' xhur jew ħamsa: l-erbgħin jum tas-sawma, u xi tliet xhur, jew xi ħaġa iżjed tax-xitwa (min-Novembru, meta jibda żmien ix-xita fil-Palestina sa Marzu tas- sena ta' wara) żmien li fib Ġesu jew tbiegħed mill-Palestina (8) inkel- la qagħad xi mkien miġbur għalih waħdu, fejn in-nies ma jsibubx. Mela kif ġara li fi żmien tmin xhur, jew sebgħa, Ġest tagħa lid-dinja din it- tefgħa kollha, li għadha sejra. s'issa, u qegħda tiżdied kull ma jmur2 Ġesu, istħajlu li bi kliemu qabbad nar: nar, ġewwa xi wetja miksija bil-ħaxix niexef, Ir-riħ jonfoħ; ix- xrar itir; u kull fejn taqa' xrara, il-ħuxlief jixgħel. Dan in-nar kien hemm ħafna min ried jitfiħ, imma ma satax, U ara kemm xtered bil- għaġla, li f'anqas minn. tlitt mitt sena, quddiem dan-naqra ta' ħad- su tal-Imperu Ruman l Imma biex saret dit-tibdila kollha 7 X'kien ix-xrar li qabbad dan in-nar 2 Kienet il-kitbal Għax ħafna mit- tagħlim ta' Ġest laħaq inkiteb min- nies, qabel ma miet hu; u n-nies ta' fehma tajba li laħqu qrawħ, issaħħru fuqu. Għax it-tagħlim ta' Ġest ist- ħajlu li huwa duwa; duwa li ddewwi l-mardiet u t-tbatijiet kollha, tal- ġisem u tal-ħsieb. U min ma għan- dux xi għilla' Xi ħaġa li tkiddu u tifnih7 Min għandu l-ġid kollu tad- dinja: saħħa, flus u libertà, għan- du diq ukoll li ma jistax jeħles min- nu; għandu l-biża' tal-mewtl Mela, bħal ma kull ħadd ifittex li jikseb ftit duwa għax għandu xi marda, hekk kull ħadd beda jfittex itenni l-kitba ta' kliem Ġesu, meta n-nies intebħet bil-ġm'el u s-siwi li kienu f'h. L-Insara — jiġifieri n-nies li em- mniu-tagħlim ta' Ġesti u riedu jgħixu fuqu — ma'tul l-ewwel u t-tieni u t-tielet mitt sena ta' wrajħ, żdiedu tal-għaġeb, hekk li l-Imperatur ta' Ruma, Djoklezjanu, tbażża' minn- homl Ara sa fejn kien daħal id-Din Nisrani, li mart Djoklezjanu u bintu kienu Nsara l Għal hekk l-Imperatur għamel għall-Insara u ried jeqrid- hom kollha, u dam iqattel fihom għal xi disa' snin. L-aqwa ħaġa li kellhom l-ewwel Insara kienu l-Kotba; kotba, bit-tagħlim tal-Profeti u t-tagħlim tal-Appostli, u f'nofshom, bħala l-qalba ta' kollox, it-tagħlim ta' Ġest; għax il-Profeti ħabbruħ, u l-Appostli xandruh. Għal hekk Djo- klezjanu, meta għamel għall-Insara, fettxilhom l-aqwa ħaġa: li jaħarqil- hom il-Kotba li kellhom. U ħaraq Kotba, Djoklezjanu l Ħa- raq minnhom bl-eluf l U: ġarraf knej- jes, u qatel Insaral Imma l-Kotba ma seħħlux jaħraqhom kollha, għax ħelsuha x'erba' minnhom u baqgħu moħbijin. ' kollha, l-anqas. Għax ħelsuha xi ftit minnhom u baqgħu ħajjin. U minn dawn il-ftit Insara u l-ftit Kotba, in- nar ta' Ġest: raġa' beda jaqbadl Għax ix-xrar raġa' beda jtir fuq il- ħuxlief ' Ritratt tal-'Codex Sinaiticus', żmien fuq l-elf u sitt mitt sena. Mela: il-għodda ta' Ġesu, biex ibid- del id-dinja, wara mewtu, kienet il- kitba. Issa naqbdu fuq ħaġa oħra, u naraw ftit kif kienu l-kotba ta' dak iż-żmien. U naraw biss wieħed mill- eqdem żewġ kotba nsara tad-dinja: naraw il-'Codex Sinaiticus'', li nsab b'sadfa, jew kunbinazjoni kbira, fl- 1844, u nħeles mit-telfien mija u erba' snin ilu, f'Novembru tas-sena 1859. Il-kotba tal-qedem kienu jkunu ta' żewġ xorta: kotba twal u mger- bin, donnhom fisqija, li kull wieħed jgħidulu volumen (4), u kotba folji- folji, marbutin flimkien, li kull wie- ħed jgħidulu codex (4). Ir-rħas fost- hom kienu jkunu tal-bordi, jew tal- papiru, jiġifieri tal-qxur tal-qasab; u l-għoljin, is-sbieħ, kienu jkunu tal- ġild. Il-ġild, fix-xortà tal-kotba il-ktieb tal-ġild tan-nagħaġ, li għandu Xtrazweh l-Ingliżi minn għand ir-Russi b'£100,000 (mitt elf lira) fis-sena 1988. volumen, kien ikun miktub min-naħa waħda; imma tax-xorta codew, kie- nu jkunu miktubin miż-żewġ naħat. Il-kotba tal-Insara, kienu, kif jidher s'issa, tal-għamla codex. L-eqdem żewġ kotba Nsara li hawn fid-dinja, jixbhu ħafna lil xulxin, u t-tnejn ta' żmien Kostantinu, jiġifieri tal-ewwel nofs tar-Raba' seklu. It-tnejn ta' din il-għamla; wieħed qiegħed fil- Biblijoteka tal-Vatikan, Ruma, u għal hekk jgħidulu Codew Vaticanus, s u l-ieħor qiegħed fil-British Museum, Londra, u billi nsab fuq is-Sinaj, jgħidulu Codex. Ngħidu xi ħaġa fuq dan tal-aħħar, għax fuqu hawn ħafna miktub. Mela, . fil-barr ta' l-Palestina, hemm ġebel għoli, jew muntanja kbira, jgħidulha Ġebel Sinaj. Hemm fuq hemm Dejr, qa- dim għall-aħħar, tar-Rhieb Griegi, li kien mibni mill-Imperatur Ġustinjanu fis-seklu VI (Ġustinjanu twieled fis- sena 488 u miet fis-sena 565). Dar- ba waħda, f'Mejju tas-sena 1844, mar iżur dad-Dejr wieħed għaref Ġer- maniż, jismu Kostantinu: Tischen- dorf, biex jara jsibx xi test qadim tal-Bibbja, u qagħad hemm ftit taż- żmien, Fil-kamra fejn ir-Rħieb kel- lhom il-forn fejn jaħmu l-ħobż (għax hemm. fuq bgħid mill-ibliet, . għal hekk ir-Rhieb jagħmlu kollox huma), ra qartalla mimlija bil-kotba mqat- tgħin. Saqsa għal fejn-kienu hemm, u qalulu li kienu hemm għal ħruq; u li qabel kienu ħarqu żewġ qratal kotba. oħra, Tischendorf mar iqalleb il-kotba f'dil-qartalla, u fost il-kotba mqattgħin, sab 129 folja ta' ''codex'', jew ktieb tal-ġild, qadim għall-aħ- ħar, l-eqdem wieħed li kien iltaqa' miegħu. Talab lir-Rhieb li jagħtuh dawk il-folji, imma ma redux. Tawh biss minnhom 43 folja, jiġifieri mit- tlieta waħda tagħhom. Ħadhom, u wara tagħhom rigal lil Federiku Au- gustu II, re tas-Sassonja, li qegħed- . hom fil-Librerija Publika ta' Leipzig. Qabel ma telaq, Tischendorf qal lir- Rhieb li jibżgħu għal dawk il-folji, għax kienu qodma ħafna u għeżież. Tischendorf billi kien ħsiebu fil- folji li kien ħalla warajh, raġa' mar bejn l-Eġittu u is-Sinaj disa' snin wara, fis-sena 1853; imma r-Rhieb ma tawh ebda tagħrif fuq x'kienu għamlu bihom, u hekk qaibu sewda, raġa telaq minn hemm. imma. raġa' mar sitt snin wara, u daħal f'dak id-Dejr. fil-81 ta' Jannar; tas-sena 1859. Qagħad hemm erbat ijiem, u. fil-għaxija, jum qabel ma telaq, qagħad jitħaddet mal-ajk li kien jieħu ħsieb il-mejda tar-Rhieb u semmielu l-kotba l-qodma. L-ajk qal- lu li hu wkoll kellu ktieb qadim, u medd idu fuq il-farxa ta' bieb ċelltu, fejn kien iżomm il-kikkri tal-kafe, u ġieb minn hemm ktieb oħxon misrur f'biċċa xoqqa ħamra. L-ajk fetaħha u Tischendorf jara quddiemu ''co- dex''.: Magħmul mill- folji li hu kien sab fil-qartalla ħmistax il-sena cibel, u ħafna oħrajn sħabhom, li flimkien kienu jagħmlu biċċa mill-Għaqda l-Qadima, u l-Għaqda l-Ġdida kollha, u żewġ kotba oħra: l-ittra ta' San Barnaba u ktieb ieħor jgħidulu r-Rgħaj ta' Hermas; kollox miktub bil-Grieg, fuq il-ġild. Tischendorf, biż-żgħil, qala' minn għand dawk ir-Rħieb li jieħu miegħu dak il-'eodex'', għand ir-Rħieb sħabhom, fil-Kajr, Imma Tischendorf, teżor bħal 'dak ma riedx jitilqu. Għal hekk talab lill-kbarat tagħhom li jagħtu dak il-ktieb bħala rigal lill- Kzar tar-Russja Alessandru II, li kien jagħmlilhom wisq ġid. Wara ħal- na tiġbid, qalulu iwa, u tah f'idejn il- Kzar fid-19 ta' Novembru tas-sena 1895. U l-Kzar lir-Rħieb tas-Sinaj tagħhom rigal ieħor minn bdielu: disat elef (9,000) rublu, li jagħmlu xi elf, tlet mija u ħamsin (1,350) lira deheb. Dan il-''codex'' fil-Biblijoteka Imperjali ta' San Petersburg; hemmekk, wieħed Pro- fessur Ingliż, Kirsopp-Lake u l-mara il-Kzar qegħdu tiegħu bejn is-sena 1908 u 1911, ħa- dulu r-ritratt faċċata-faċċata, u daħ- ħlu magħhom il-folji li kien hemm U min dawn ir-ritratti għamlu kopja eżatta fil-Clarendon Ħekk min iħobb jistudja, sata'' jixtri kopja minn dawn u qisu jkollu quddiemu l-'codex'' xorta waħda, mingħajr ma jeħtieġlu jsiefer u jdum żmien twil barra, jistudja l-ktieb. Fis-sena 1917 saret ir-rivoluzjoni Russa u l-ħakma ġiet f'idejn il-Kom- li huma Atej-materjalisti, għal hekk dan il-'codex' għalihom ma kellu ebda siwi. Għal hekk wara . żmien riedu jbiegħuh. L-ewwel stie- dnu biex tixtrih lil-Amerka, u ma ftiehmux. Wara kellmu wkoll lil British Museum ta' Londra, li xtratu bis-somma ta' mitt-elf (100,000) lira; 50,000: minnhom inġabru mill-poplu u 50,000 oħra ħariġhom il-Mużew. Hekk dan. il-manuskritt, imsemmi Codex Sinaiticus inkiseb minn l-In- gliżi, u tqiegħed fil-British Museum jumejn wara l-Milied, jiġifieri fis-27 ta' Diċembru tas-sena 1983, Dan il-Seodex'' magħmul minn mazzi ta' tmien folji tal-ġild il- wieħed; kull folja twila ħmistax il-pulzier u wiesgħa tlittax-u nofs jew erbatax. (Dawn it-tmien folji magħmula minn żewġ ġildiet, tan- nagħaġ jew tal-mogħoż, kull ġilda mitnija fi tnejn, li tagħmel żewġ fol- ji, jiġifieri erba' faċċati. Fil-bidu, kull biċċa ġilda. minn dawn kienet L-Eġittu — Id-Dejr ta' santa Katarina, fuq Ġebel Sinaj, fejn Tischendorf sab il- €(odex — Sinaiticus' Jis-sena 1844 twila xi 28 pulzier u wiesgħa xi 16; imbagħad mal-mijiet ta' snin, kull darba li jagħmlu qoxra ġdida fil-ktieb kienu jqassu ftit minnha. Il-ġilda jkollha żewġt uċuħ: wiċċ in-naħa ta' barra, fejn ikun hemm ix-xagħar tal-bhima, u jkun aħrax, u wiċċ in-naħa ta' ġewwa, fejn ikun hemm il-laħam, u jkun mieles, Min għaqqad il-ktieb qagħad għajnejh miftuħa li: l-uċuħ ta' bħal xulxin ikunu quddiem xulxin; jiġifieri, wiċċ aħrax ma' wiċċ aħrax, u wiċċ mieles ma wiċċ mieles. Hekk min ikun jaqra, meta jiftaħ il-ktieb ma jkollux quddiem għajnejh faċċata ħarxa u faċċata. mielsa, imma żewġ faċċati bħal xulxin, Wara li jgħaqqdu erba' folji (jiġi- fieri tmien faċċati flimkien) kienu jtaqqbuhom toqob irqaq, fejn kell- hom jagħmlu l-ħtut jew rigi, bgħida daqs l-insew minn xulxin. Il-ħtut, jew rigi kienu jiħożżuhom b'xi ħaġa jiebsa, m'hux bil-linka, fin-naħa l-mielsa tal-ġilda. Kull faċċata kienu jħożżulha 48 ħatt. Wara kollox il- faċċati kienu jogħorkuhom b'xi ħaġa ħarxa biex taqbad tajjeb fuqhom l-linka. Il-kitba tal-Codex Sinaiticus hija b'ittri Griegi kbar, jew kapitali. Mik- tubin ċari, mingħajr ebda żina, li mill-għamla tagħhom, min jifhem, jagħtih li jaħseb li huma tas-seklu III. Imma din il-fehma għandha tinqata' barra għax it-taqsimiet tal- Kotba tal-Evanġelju għandhom mik- tuba il-għadd fuqhom, ħaġa li kien beda jagħmilha Ewsebju ta' Qajsa- rija, fi żmien l-Imperatur Kostan- tinu, jiġifieri fis-seklu IV. Il-kittieba li ħadmu dan. il-ktieb jidhru li huma tlieta, Il-kitba tagħ- hom tixbah wisq lil ta' xulxin, u jid- her li tgħallmu jiktbu għand mgħal- lem wieħed. Għall-ewwel dak li jkun, jaħseb li l-Codex Sinaiticus kitbu kol- lu kittieb wieħed, imma meta jiflih sew jara xi rqaqat f'kull wieħed li ma ħumiex fl-ieħor. Waħda minn dawn. hija l-ortografija, għax. fil- Grieg drabi l-ħoss tal-kliem ikun bħal xulxin, imma l-ittri li trid: tikteb, ma jkunux bħal xulxin, (5) u min ma jkunx jafhom sewwa bl-amment, malajr jitfixkilhom. tliet kittieba, wieħed għandu l-orto- grafija tajba wisq, għad li ma hix għal kollox temma; ieħor tajjeb ukoll, imma m'hux daqs tal-ewwel. U l-ieħor, imbagħad, daqs kemm għandu kliem miktub ħażin, tistagħ- ġeb kif ħalluh jaħdem fi ktieb sabiħ ta' dik il-għamla. Minn dan ukoll, jiġifieri mill-għal- tiet jew żbalii tal-ortografija li fih dal-Codex, wieħed jista' jifhem ħaġa oħra: jifhem li l-kittieba, huma u jiktbu, ma kienux qegħdin jaraw minn fuq ktieb miftuħ quddiem- hom; imma kien hemm xi ħadd jaq-, ra u huma jiktbu. Għax kieku kel- lhom ktieb miftuħ quddiemhom, bil- li kull kelma qabel jiktbuha jaraw- ha, kienu jiktbuha sewwa, u għaltiet ma kienux jagħmlu ħlief xi waħda 'l hawn u 'l hemm. Ħaġa oħra li tidher hija din: li malli kienu jeħelsu biċċa kitba, il- qarrej kien jarġa' jaqra dak li nkiteb, u l-kittieba jiktbu xi kelma li b'seħ- wa kienu ħallew, Barra minn dawn. il-għaltiet jew żbalji, hemm oħrajn, uħud minn- hom twal, li kien jaqbiżhom il-qar- rej huwa u jaqra, li mbagħad kitbu- hom kif setgħu wara, Hemm ukoll tisliħiet, jew korrezzjonijiet, u kliem mibdul, li sar żmien twil wara li kien inkiteb il-Codex, u sar minn fuq xi kotba oħra qodma, li dehril- hom li kienu aktar ta' min jorbot fuqhom. S'issa għad ma ħemmx raġuni qawwija biżżejjed biex wieħed jista' jaf sew fejn inkiteb dan il-Codex. Dak li huwa qisu ċert hu, li huwa u l-Codex Vaticanus inkitbu f'belt waħ- da u fi żmien wieħed, kif jidher mix- xebh kbir li għandhom ta' xulxin. Imma fil-Codex Sinaiticus hemm żewġ għaltiet li donnhom iġiegħlu lil min jaħseb li nkiteb. fil-Palestina, fil- belt ta' Qajsarija. U jekk inkiteb f'Qajsarija s-Sinaiticus, inkiteb hemm il-Vaticanus ukoll. L-ewwel għalta hija din: fl-Evan- ġelju ta' san Mattew, taqsima XVIII, versi 52-54, hemm miktub li Ġest, meta temm it-tixbiħat, telaq minn hemm u mar lejn pajjiżu. Minn bdiel lejn pajjiżu, li bil-Grieg hija eis ten patrida, il-kittieb kiteb eis ten ANTIPATRIDA, jiġifieri mar lejn il-belt ta' Antipatris. Issa din il-belt, Antipatris, qegħda qrib Qaj- sarija, fil-Palestina, 'l isfel minnha tul xi tletin mil. Għalta oħra li tixbaħ lil din tinsab fl-Atti, taqsima VIII vers 5. Hemm jinsab miktub li Filippu niżel lejn is- Samarija; bil-Grieg: (eis ten polin tes- Samarias, u lil kittieb ħarġi- tlu li Filippu niżel lejn Qajsarija; bil-Grieg: eis ten polin tes Kaisarian Jiġifieri il-għaltiet huma ismijiet ta' bliet meħuda b'oħrajn, imma l-bliet li niżżel il-kittieb, huma fil-pajjiż ta' fejn kien qiegħed jikteb hu. Minn dawn iż-żewġ għaltiet xi għorrief jaħsbu li l-Codex Sinaiticus, u sieħbu l-Vaticanus, huma tnejn mill-ħamsin ktieb li Kostantinu amar lil Ewsebju ta' Qajsarija li jagħmil- lu, għall-knejjes il-ġodda ta' Kostan- tinopli, fis-sena 382. Issa hawnhekk naraw. ftit tibdil fit-test tal-Codex Sinaiticus, fejn drabi jaqbel, u drabi jiħtilef, jiġifieri ma jaqbilx, mal-Vaticanus u ma' manuskritti ewlenija oħrajn. isib lil ħajtu jitlifha'' is-Sinaiticus ħallieha barra, hu waħdu, fost il- manuskritti l-ewlenija kollha. Imma mbagħad niżżilha fih xi ħadd, wara żmien, ''Wieħed qal- lu: Hawn ommok u ħutek, barra, iridu jkellmuk'. Dawn il-kelmiet m'humiex miktuba fis-Sinaiticus, an- qals fil-Vaticanus, imma f'tal-ewwel kitibhom xi ħadd ftit wara. XVI, 2-3: Il-kelmiet: 'Fil- għaxija tgħidu: 'Sa jkollna t-tjieb, għax is-sema jħammar'; u fil-għodu: 'Il-lum ix-xita, għax is-sema aħmar u tqil. Ja nies ħżiena, tafu ta- għarfu wiċċ is-sema, u ma tafux ta- għarfu għeliem iż-żmien f'' dan huwa mħolli barra fis-Sinaiticus u fil-Vati- canus; imma miktub: fis-Sinaitieus ftit żmien wara wkoll. ''Din (ta' erwieħ ħżiena) ma joħorġux ħlief bit-talb u s-sawm''. Dan ukoll imħolli barra fis-Sinaiticus u l-Vati- canus, imma miżjuda wara f'tal-ew- wel, Dal-kliem li ġej, imħolli barra fis-Sinaiticus, imma qiegħed fil-Vaticanus: ''Min jiżżew- weġ mara mkeċċija (minn żewġha), ikun jiżni'. ''Is-smewwiet u l-art jitbiddlu, imma kliemi ma. jit- biddelx''. Dan il-kliem huwa mħol- li barra fis-Sinaiticus biss, fost il- manuskritti kollha l-ewlenija. Is-Sinaiticus u l-Vaticanus, wara l-kliem tal-isponża bil-ħall, hemm miktub: 'U ieħor qabad' lanza u nifidlu ġenbu, u ħa- reġ ilma u demm'', Jiġifieri li Ġest miet maqtul b'daqqa ta' lanza. Il-għeluq, fl- aħħar tal-Evanġelju, ma jinsabx fis- Sinaiticus, anqas fil-Vaticanus. Ak- tarx li l-manuskritt li kitbu minn fuqu kien jagħlaq bil-vers 8. Luqa, IX,. ''Ma tafux ta' liema raj intom l Bin Adam ma ġiex jitlef ruħ in-nies, imma ġie jeħlisha F' imħolli barra mit-tnejn, is-Sinaiticus u l-Vaticanus, U hemm tibdil u tnaqqis u żjieda oħrajn; imma dawn li rajna biżżej- jed biex wieħed ikollu ħjiel ta' kif kienu l-eqdem kotba tal-Insara, u kif kienu jiktbuhom fl-antik. (1) Kruschev, mets kien Franza erba' snin ilu, qal hekk lil wieħed mil-kbarat Franċiżi li kien riekeb miegħu fil-ferrovija: ''Aħna l-Kom- munisti naqblu f'kollox mal-fehmiet ta' Ġesu, barra m'nn ħaġa waħda: dik li jgħid li min jagħt.k daqqa fuq wiċċek, dawwarlu ħaddejk ħalli jagħtik daqqa n-naħa l-oħra. Aħna l-Kom- unisti ngħidu: 'Min jagħtik daqqa fuq wiċ- ċek, aqbad tih u dum tih sa kemm taqlagħlu li għadu m'hum'ex mifhuma. It-tliet Evanġelji Sinottki Għid Kbir wieħed isemmu, u l-aktar bikrijin fost is-santi Padri jgħidu wkoll li l-ħajja publika ta' Ġesti damet sena waħda biss. (8) Hemm għidut ta' xi wieħed mis-santi Padri li Ġest fix-xitwa nġabar Ċipru. Ara Mons. Bougaud: Storia dela Religione Cris- tiana', qiib Taljan, faċċata 858. . (4) ''Volumen'' ġejja mill-kelma Latina ''Vol- vo', jiġifieri ''tgerbeb', jew 'tobrom', għax l-ktieb ikollu għamla ta' romblu. Bil-lingwi Ssmin kienu jgħidulu ''qanun', li minnha ttie- ħdet il-kelma Griega u Latina 'canon', jiġi- feri Liġi. L-isem ''codex' jgħidu li ġej mill- kema Latina ''caudex', li tfisser zokk ta' siġra, Imma għalkemm. il-ħoss tal-kelma jixxiebaħ, aktarx li m'hux minnu, għax ktieb bil-folji ma għandu ebda xebħ ma' zokk ta 'siġra. Aktar donnu ġej mill-kelma Semija ''Qodes', jew fQodex', jiġifieri, l-Ktieb Imqaddes per eċċel- lenza. rasu', Dan kien miktub. f'gazzetta dawk il-jiem. (2) Il-fehma li Ġest għadda tliet snin ta' ħajja pubblika tnisslet mili San Ġwann fl- Ingliza (5) Bħalli kieku: ''ei, oi, h, i,' kollha kellhom ħoss ta' $i'. Fil-bidu tal-ewwel kolonna. fir-ritratt tal-Codex Sinaiticus li ġ'bna, jidhru żewġ żbalji ta' din il-għamla; wieħed Evanġelju tiegħu jsemmi l-Għid erba' darbiet. 49 flok 'ei', u ieħor bil-maqlub tiegħu, 'ei' Imma f'dak l-Evanġelju hemm ħafna affarijiet flok 'i'. —Z———— QWIEL TAL-PALESTINA Rabbi kelb, u la trabbi ben-àdam. Rabbi kelb, imma trabbie bniedem. Dan la hu qawl Nisràni anqas hu qawl Mislem, imma hu qawl ta' xi ħadd mixgħif. Muħammed in-nifsu rabba tifel Nisrani, u fi kburitu baqa' jafulu. Ta' bil-ħaqq li kelb, jekk titimgħu jibqa' jafulek u bniedem aktarx li ma jibqax; imma kif jgħid Din l-Insara u l-Misilmin, jekk ma jafulekx dak li jkun, jafdlek Alla. Sàħeb il-ħaqq sultan; u dar iż-żdlem, ħurban. Min jagħmel is-sewwa, Beer, ikun qisu sultan; imma min jagħmel id-dnewwa, f'daru jkollu s-saħta''. Hekk ngħidu hawn Malta wkoll: Tas-serqg ma jitgawdiex. Imma dan jiġri ħafna drabi, mhux dejjem. Hawn min stagħna bis-serq u l-qerq, u gawda ġidu bid-dnewwa. Raghif bċn tenin; la tħalli ġàrek ġegħan. ''Ftira bejn tnejn; la tħalli lil ta' ħdejk bil-ġugħ''. Dan hu raj tajjeb wisq, għax min tgħinu, jgħinek. Jista' jiġri li xi darba int ukoll tkun teħtieġ xi ħaġa, u ta' qribek jiftakar li ġid li għamiltlu. u jaqdik. à Sbieħ il-ħajr, ja ġàril Inta b'direk, u ana b'daril- Jiġifieri:-''Is-sebħ it-tajjeb, ja ġar tiegħi; imma int oqgħod f'darek, u jien noqgħod. f'dari' Irid jgħid il-qawl li lif ġirien jaqbel li turihom li tgħożżhom, imma u la għandek issir midħla tagħhom int, anqas tħalli li jsiru tiegħek huma. Il-làla żejda, fl-aħħar ħażin tintemm. AHBARIJIET TA' Qabar ta' Sultana tal-Fenicja — Fil-belt Feniċja ta' Sajda (bit-Taljan jgħidulha Sidone) li tinsab f'xatt il- baħar fir-Republika Libnanija, waqt li xi ħaddiema kienu jħaffru taħt bini qadim Ruman iltaqgħu ma' qa- bar imħaffer fil-blat li ġewwa fih kien hemm il-katavru ta' waħda mis- Slaten tal-Feniċja, ta' xi tlett mitt sena qabel Kristu, Il-qabar kien għa- du bla mimsus, u s-Sultana kienet għadha liebsa l-libsa tal-kefen tagħha, u mżejjna b'kotra kbira ta' deheb u ħaġar fin li jiswew l-eluf, Il-ħad- diema għarrfu malajr b'dan lil Puli- zija u lill-Imgħallmin tal-Arkeoloġija, li ġew u ħadu kollox il-Mużew il- kbir ta' Bejrut. Ftit jiem wara l-ħad- diema reġgħu ltaqgħu ma' tliet oq- bra oħra, li fihom kien hemm mid- funin tliet Slaten irġiel, Feniċi wkoll, b'kotra kbira ta' deheb u ħaġar fin magħhom. Għal għana li fihom l-oq- bra, l-Arkedloġi jxebbħu din is-sejba, mas-sejba tal-qabar ta' Tut-Ankh- Amen, Sultan tal-Eġittu (1350 qabel Kristu) li nsab fl-Eġittu fl-1922. Ghalaq Hamsin sena Raheb — Fid-Dejr tal-Franġiskani ta' Betlehem saret naqra ta' festa fil-jum li fih wieħed Ajk għalaq ħamsin sena li għamel il-Wegħdiet Solenni tal-Ordni Franġiskan. Dan l-ajk jismu Fra Rumanu Vass, miċ-Ċekoslovakkja. Il- Wisq Rev.du Patri Nazju Mancini, li qiegħed jagħmilha flok il-Kustodju, mar: Betlehem u qaddislu Quddiesa Kbira. fil-Għar tat-Twelid, imbagħad mexa mal-Purċissjoni bil-kuruna tal- ward f'rasu, kif hi drawwa tal-Fran- ġiskani li jagħmlu fi ġrajjiet bħal dawn. il-Princpijiet tal-Belġju fil-Gor- danja — Il-Prinċep Albert u martu l-Prinċipessa Pawla marru għaddew ftit taż-żmien f'Ġerusalem. L-ART IMQADDSA b'qima kbira l-Imkejjen . Imqaddsa kollha, u mar magħhom idawwarhom il-Franġiskan Patri Reinard Van Hooriez O.F.M., u wara l-Prinċep kellu laqgħa kbira. mill-Franġiskani fis-Sala ta' Casa Nova, fejn tawh is- Salib tad-deheb. taż-Żawwarin il-kbar. Bini ta' Knejjes Insara f'Kuwejt — Fil-Kuwejt ma kienx hemm ħlief knisja waħda Nisranija. Imma issa l-Ħakma ta' ik kr tat il-ħalla jew permess li jinbitew erba' knejjes In- sara oħra, biex kull Rit ikollu knisja għalih fejn imur. L-art fejn għandhom jinbnew il-knejjes ukoll kienet mogħ- tija mill-Ħakma, u x-xogħol għandu jibda ma jdumx, Nisrani minn Gerusalem imweg- gah mill-Papa — Il-Qdusija Tiegħu l-Papa Pawlu VI, għoġbu jagħti l-Insinja ta' Kommendatur tal-Ordni ta' san Sivestru lis-sur Albert Alonzo, nisrani mill-Gordanja, biex jurih kemm jafulu x-xogħol li għamel għal ġid tar-Reliġjon Kattolka f'Gerusa- lem. Is-sur Alonzo huwa President tat-Terzjarji Franġiskani, u wkoll tax-Xirka ta' san Vinċenz u tal-Le- gion of Mari. Kien mogħti wkoll l-O.B.E. mill-Gvern Ingliz, u għandu dekorazzjoni mill-Gvern Taljan tax- xogħol li għamel meta kien fil-Libja. Knisja Gdida Frangiskana f'Ghamman Fuq waħda. mill- għoljiet fejn hi mibnija Għammin, jgħidulha Ġebel Lwejbda, il-Franġis- kani bnew knisja ġdida bil-flus mogħ- tija minn wieħed għani Għarbi, Kat- tolku, minn dik il-belt, jismu Wàsef Bxaràt. Berikha ilu ftit- ġimgħa' l-Eċċellenza Tiegħu Mons. Albertu Gori O.F.M. Patrijarka ta' Ġerusa- lem. Il-Patrijarka, dik inhar tal-fes- ta, lis-sur Wàsef għamlu Kom- mendatur, u lis-sinjura tiegħu, Dama, tal-Qabar ta' Kristu. Nimtiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġej- jin, li telqu minn din id-dinja qabil- na, u li nieshom jintiequna niftakru fihom fit-talb tagħna. IL-BELT, Stella Daniele u Ġuż:p- pi Schembri. Ġużep- pi'u Ġużeppa Dimech. Karmenu u Tereża Grech: Tereża u Fabrizju Borg. Censu u Ġanni Gasan. Manwel u Ġulina Magri. Rożina Cachia. Fredu u Marija Pace. Censina Schembri, Spiru u Tereża Borg. Anġla, Karmena, Ludgarda u Anġlu Aqulina, Nikolina: Zammit. Marjetta Mamo, Frankie u Franġiska Cauchi. Ġanni Lwiża, Ġużeppi u Anġlu Cauchi. Aristotle u Ġużeppi Zammit. Ġużeppi Cachia. Man- wel u Censina Ellul, Anna u Manwela Thorne, Mikiel Felice. Ġulja, Karme- nu u Katarina Mifsud. Ġużeppi u Konċetta Abdilla, Konċetta u Marija Grech. Ġovanni, Karmena u Ġużeppi Cachia, Pietru u Emma Xuereb. RAĦAL ĠDID. Tereża u Mattew Camilleri. Konċetta u Mattew Zam- mit, Fredu u Toni Gouder, Toni Re- falo. Spiru u Konċetta Vella. Marija u Feliċ Sammut. Tereża u Wiżi Stivala. Karmenu, Salvu Toni, u. Ġużeppi Mifsud. Ġużeppi Buhagiar, Karmenu, Marija, John, Ġużeppi Borg. Kar- menu, Ġużeppi, Salvu, Amalja u Ġulja Borg. Konċetta Abela. IL-ĦAMRUN. Tona, Mikiel, Ru- żarja, Salvu u Ġużepp Portelli. Marija u Manwel Mallia. Wiġi, Ġanna u Karmenu Mifsud. Karmena, Wiġi u Ester Ta- bone, Lunzjatu Vella, Ġużepp Saliba. Pawlu Mizzi. Tereża Muscat. Franġisk Puis. ĦAL-QORMI (san: Sebastjan). Ġorġ Camilleri, Karmenu Apap. L-Erwieħ ta' Wied Għammieq, u l-Erwieħ tar- Rixtellu, Censinu u Tereża Darmanin. Ġorġ. u Lużarja Sultana, Mari Farru- gia. Karmnu u Lużarju Debono, Kar- mena Scicluna. Marija Stella u Orazju Mallia, Tona u Karmenu Compagno. Pietru u Kris- tina Attard, Cetta Ellul. Ġuża At- tard. Toni u Anni Baldacchino. Kalċ Grech. Anni, Frans, Salvu u Lużarja Grech. Ġuża Zammit. Marija Schembri, Bene- ditt Schembri, Ġużepp, Kolina u Censu Farrugia. Toni u Rożi Farru- gia. Vitor u Liberat Feliċe. Marija, Karmnu u Ġanni Vella, Ġuża Borg. Ġolina. u Ludgarda Farrugia. Filo- mena u Ġanni Sammut, Luqa u Marija Borg. Ġuża u Salvina Cassar. BIRŻEBBUĠA. Ġamri u Ġuża Cachia. Ġużeppi u Ġużeppa Cassar. Salvu u Ġużeppa Cassar. Salvu u Ġużepp Aquilina. Fran- ġisk Cassar, Karmenu u Marija Schembri, Ġanni u Tonina Farruġia. Katarin u Marinton Grech. Feliċ u Karmena Micallef. L-IMQABBA. Luċens u Marija Sciberras, Cikku u Kelina Mifsud, Luċens Farruggia, Filomen Cardona. Rokku u Liża Camilleri, Ġużi Sam- mut. Lunzjat Mifsud. Ġuża Farrugia. Ġanni u Mari Bilokka. Lużar u Pawla Briffa. B IL-MELLIEĦA. Ġanni, Ġużeppi, Vinċens, Anni u Pawlu Gauci. Rożina Calrke, Netta Mangion. Karmnu u Ġużeppi Grech, Fredu, Netta u Dolor Hili. Karlu u Wiġi Attard. Anni Micallef. Mejtin tal- Familji Caruana u Dingli. Edgar, Marajanna, Ġużeppi u Karmu Vella. IL-GUDJA, Ġanni u Ċikka Bon- nici. Ġanni u Liena Dalli. L-IMĠARR (Malta). IL-QALA (Għawdex). Peppi, Grezz Ġanna u Anġla Portelli. Karmni u Cettina Portelli. Karmnu, Frenċu, Anġla, Pietru u Ġammari Camilleri. Anġa u Tonina Camilleri, Karlu, Tereż, Salvu, Mikiel. u Karmnu Camilleri. Frenċu, Rożi, Mari u Tona Buttigieg. Karmni, Ġużepp, Rożi, Frenċu u Karmni Calleja, Ġanni, Gerit, Cikku u Toni Camilleri, Peppi, Anġla, Karmni, Gerit, Mikiel, Gerit u Ġużepp Grima. Gerit, Peppi, Salvu, Cetta, Karmni, Mikiel, Gerit u Sal- vinu Xerri. IR-RABAT (Għawdex). Ġorġa Portelli. Tona Madalen, Serafina u Ġorġa Tabone. Ġorġ Cassar. Franġisk Refalo. Toni u Ġużeppi Grech. Ġużeppi Schembri. Marija, Fran- ġisku u Mikelina Borg. Franġisk Buħagiar. Wiġi u Toni Zam- mit. Ġorġi Galea. Min-naħa tagħna niżguraw lil qra- bathom li l-erwieħ ta' dawn il-mejtin għeżież ikollhom dejjem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu.