26 (Il-Ħadd 18 ta' Ottubru 2020 IL-FUNDATURI TAL-PARTIT TAL-ĦADDIEMA (2) F'GĦELUQ IL-100 SENA MIT-TWAQQIF TAL-CAMERA DEL LAVORO.- har il-15 ta' Ottubru 1920, tnax-il raġel il- taqgħu fil-ħanut ta' Antonio Schembri fi Triq San Ġwann il-Belt u minn hemm irħewiha lejn id-dar tan-Nu- tar Pawlu Carbonaro fi Triq it-Teżorerija, Pjazza Reġi- na. Hemm għamlu ftehim li kull wieħed minnhom kellu joħroġ 25 lira sterlina fix-xa- har biex iwaqqfu każin pub- bliku msejjaħ Camera del Lavoro (Il-Kamra tax-Xog- ħol). Il-ħlas kellu jsir bħala garanzija għas-self. ta' 300 sterlina li ħadu Mikielanġ Borg, Antonio Schembri u Robert Bencini għat-twaqqif tal-Partit u l-każin tiegħu. Is-somma ta' 300 sterlina ħarġithom omm. it-tewmin Bencini, is-Sinjura Carmela mwielda Micallef Grimaud. Kif jinnota Francis Galea fil-ktieb tiegħu L-Istorja tal-Partit Laburista (1920- 1940), dawn ma kinux ftit flus. Dak iż-żmien b'erb- għin lira fis-sena riedet tgħix familja ta' mill-inqas erbgħa min-nies, u ħafna mill-fun- daturi kienu rġiel miżżewġa bil-familja tagħhom. Tnax-il Raġel Fil-ktieb, L-Istorja tal-Par- tit tal-Ħaddiema (1931), Ġuże Bonnici jikteb hekk: 'Ix- xnigħa li aħna x'aktarx se jkollna l-Parlament tagħna bdiet tiġri ma' Malta kollha u ħajret lil tnax-il membru ta' Workers' Union Branch Num- ber 3 li jagħmlu għaqda bejn il-ħaddiema kollha tal-Gżejj- er Maltin biex ikunu qawwi- ja biżżejjed ħalli jibagħtu xi deputati fil-Parlament il-ġdid u juru x'inhuma x-xewqat u Ħrieda tal-kotra Maltija. Tnax il-membru li waqġfu l-Camera del Lavoro kienu: Anton Agius, stampatur; Guliermu Arena, ġurnalist; Ġanni Bencini, kunsillier; Robert Bencini, benestant; Carmelo Bonello, ħajjat; Ge- jtanu Bonello, skrivan; Mik- iel Borg, negozjant; Mikie- lanġ Borg, editur; Agostino Matrenza, arġentier; Anton Schembri, inċiżur; Ġjacin- tu Tua, Prokuratur Legali; u Salvu Zammit Hammet, elet-. triċista.7 Kuraġġużi u Ġenerużi Nissuktaw nagħtu. ħar- sa ħafifa lejn dawn it-tnax-il taġel kuraġġużi u ġenerużi: Ħafna mit-tagħrif li se nagħ- ti ħadtu mill-ktieb Il-Funda- turi tal-Partit tal-Ħaddiema (1984) ta' Ġeraldu Azzopardi u mill-kotba ta' Francis Galea Mexxejja, Ħassieba u Depu- tati Laburisti (2000) u L-Istor- ja tal-Partit Laburista (2017). Karmenu kien ħajjat tajj- eb u kien jinteressa ruħu ħaf- na fil-kundizzjonijiet soċjali ta' sħabu l-ħajjata u kien at- tiv fl-għaqda tagħhom. Ħaf- na mill-ħwienet tas-snajja' bħal tal-ħajjata, parrukkiera u skrapan kienu bejtiet ta' propaganda politika. Bonello sab ruħu jaħdem fil-kundizz- jonijiet ta' faqar li ġew wara li spiċċat l-Ewwel Gwerra Din- Kien attiv ħafna fil-Partit u kien ħabib ta' Mikielanġ Borg. Gejtanu wara li studja l- Liċeo daħal fil-Pulizija u sar Surġent. Fl-eżami għal Spet- tur ġie l-ewwel imma għaż- lu lil ħaddieħor minfloku, u għalhekk ħareġ mill-Korp u daħal skrivan man-NAAFI, xogħol li kemm-il darba ħadu t-Turkija u l-Eġittu. F'żgħożi- tu kien jappoġġja lil Sigis- mondo Savona li kien riform- ista u kien jikteb fil-ġurnal tiegħu ukoll. Bonello kien ħabib sew tal-inċiżur Anton Schembri u Mikielanġ Borg u kienu dawn li ħajruh jagħti sehmu fit-twaqqif tal-Partit. Azzo- pardi jgħid li Bonello kien 'taġel kwiet, sod u determi- nat fi twemminu u metikoluż f'ħidmietu, jieqaf għal jeddi- jietu u jaqbeż għal sħabu. ' Miet ta' 61 sena wara marda qasira. Mikiel Borg - Neguzjant - (Furjana, 1878 — 1936) kien bin-negozju u kien wieħed mit-tnax li fl-ewwel elezzjoni li saret, dik tal-1921, kien ħareġ kandidat f'isem il-Partit Laburista u. tela Iżda, wara inqas minn sena fil-Parla- ment 'bla kliem u bla sliem, bla ebda raġuni jew skuża, mar ingħaqad mal-Partit ta' Nerik Mizzi'. Mikielanġ Borg - Editur - (Valletta, 29 ta' Set- tembru 1868 — 27 ta' Awwissu 1939) Bin Pawlu u Annetta mwielda Trapani, Mikie- lanġ studja l-Liċeo u kien tal-istudenti fid-dimostrazzjonijiet —tal- 1880 u l-1884. Ħadem ta' spettur sanitarju u wara fe- taħ stamperija. L-imħabba lejn il-klassi tal-ħaddiema ressqitu biex ikunu wieħed mill-fundaturi ewlenin tal-Partit Laburista li tiegħu sar membru fl-Eżekuttiv. Borg inħatar f'kummis- sjoni ta' ħamsa min-nies biex jitħejja l-ewwel Statut tal-Partit u l-ewwel pro- gramm elettorali. Ħareġ fuq l-ewwel distrett fl-1921 imma ma telax. Fl-1927, inħatar Se- natur f'isem it-Trade Union Council u kien l-ewwel sena- tur li tkellem bil-Malti. Reġa' . sar Senatur fl-1932. Kien aġent-impreżarju tat-Teatru Rjal u kien ħassieb politiku, ġurnalist u dram- maturgu li uża l-palk biex rappreżentant : jgħallem lil poplu illitterat. Fl-1892, waqqaf il-kumpani- ja teatrali Indipendenza u PRĊA, Il-Ħadd 18 ta' Ottubru 20201 27 dam direttur tagħha 36 sena. Fl-1906 sar editur tal-ġurnal UIl-Ġaħan' li dam jistampah 20 sena fl-istamperija żgħira tiegħu. Kien weħel tlett iji- em ħabs għax ma riedx jikxef l-awtur ta' artiklu fil-ġurnal tiegħu. Matrenza kien ħaddiem tajjeb fis-sengħa tal-filugranu u bħala arġentier tant kien ir- nexxa li fl-1911 kien intgħażel biex jitla' Londra f'wirja li kienet saret fl-okkażjon tal-inkurunazzjoni tar-Re Ġorġ V: fejn l-artiġġjanat tiegħu ġie mfaħħar mill-ġur- nali Ingliżi. 'Wistin, kif kien magħruf, kien raġel kwiet, tal-affari tiegħu, intelliġenti u. soċ- jali ħafna.'. Matrenza kien ir-rappreżentant tal-għaq- da tal-arġentiera, waħda mill-għaqdiet prekursuri tat-trade unions li ġew wara. Ħadem: fil-Kumitat Ġen- erali tal-Partit Laburista u fis-sotto-kumitati tiegħu imma nħakem minn marda li qerditu erba' snin biss wara t-twaqqif tal-Partit. Anton Schembri - In- ċiżur - (Valletta, 29 ta' Mejju 1881 — 25 ta' Lulju 1952) Bniedem kolt li kien jaf sew l-Ingliż, it-Taljan u l-Is- panjol. Siefer ħafna u kien filatelista. 'Toni l-inċiżur' tgħallem is-sengħa ta' inċiżur (engraver) mingħand zijuh Midju Vassallo. Kiseb it-tie- let post fil-British Empire Wemblev Exhibition u rebaħ il-Victoria Medal. Kellu l-ħa- nut tiegħu 'Xehda Naħal' fi Triq San Ġwann, il-Belt u ta' sikwit kienu jiltaqgħu fih dawk li saru l-fundatu- ri tal-Partit. Filfatt il-ftehim tat-tnissil tal-Camera del Lav- Oro sar hemm u hemm ukoll iltaqgħu biex marru għand in-Nutar Carbonaro. Fl-ewwel Kumitat tal-Par- tit inħatar Assistent Kaxx- ier u kien hu li ppropona li flok Camera del Lavoro jibda jissejjaħ ukoll Labour Partv Club. Schembri kien attiv sew u ġieli kiteb ukoll f' 'Il-Ħmar' u bagħtu għa- lih il-pulizija għax qalu li b'kitbietu kien qed iqajjem il-'mibegħda tal-klassi'. Giacinto Tua- Prokura- tur Legali - (Valletta, 25 ta' Diċembru 1894. 12 ta' Marzu 1949) Giacinto Tua kien l-uniku professjonista fost it-tnax-il fundatur tal-Partit Laburista. Huwa: kien drammaturgu, ħassieb u kittieb. Bin Teodoro ui Concetta mwielda Borg, Gi- acinto studja fil-Liċeo u wara fl-Università ta' Malta minn fejn iggradwa fil-liġi biex sar Prokuratur Legali, u għamel suċċess b'din il-katriera. F'rapport li' Winston Churchill, Segretarju tal- Istat għall-Kolonji, bagħat lill-Gvernatur Plumer. fit-22 ta' Ġunju 1921, lil Giacinto Tua, Mikelanġ Borg u Gulier- mo Arena sejħilhom 'three of the worst agitators in the is- lands'. Mit-tnax-il fundatur tal-Partit dawn it-tlieta biss kienu meqjusa bħala xellugin u Laburisti minn għeruqhom. Wieħed mill-kandidati ew- lenin li ħareġ il-Partit La- burista fl-ewwel elezzjoni tal-1921 kien propju Giacinto Tua, l-uniku kandidat li kel- lu l-Partit fuq is-Sitt Distrett. Tua 'kien ħabrieki ferm u affronta sidru għall-elezzjo- mi f'distrett iebes', iżda ma telax. Giacinto Tua kiteb fuq għoxrin dramm. bit-Taljan, li uħud minnhom inqalbu ' għall-Malti minn Ivo Muscat Azzopardi u oħrajn għall- Franċiż minn Laurent Ropa. Tua kien waqqaf il-Kump- anija Les Amateurs li ħad- mu kemm-il darba fit-Teatru Rjal u l-Manoel u f'teatrini fl-irħula. Kien idoqq ukoll il-vjolin u jkanta tajjeb bħa- la tenur tant li kien imfittex ferm mill-maestri di cappella għas-servizzi tiegħu. (artik- lu dettaljat dwaru xandartu f'It-TORĊA. tat-8 ta' Diċem- bru 2019 f'għeluq il-125 sena minn twelidu) Salvu Zammit Hammet - Elettriċista - (Tas- Sliema, 1883 — 20 ta'- Awwissu 1940) — Bin' Pawlu u Regina mwielda Vella, Salvu ħadem ta' elettriċista f'tarzna fl-Ingil- terra fejn kien laħaq charge- man u wara ġie Malta u kom- pla fl-istess xogħol sakemm fetaħ ħanut tar-ritratti fi Triq ir-Repubblika l-Belt. Meta fil-bidunett tal-Partit, il-Kurja ħarġet ċirkulari li tat l-ewwel tbeżbiża lil dan il-partit ġdid, ponali tinkiteb ittra lill-Isqof u tixxandar fil-ġurnali. Fl-1921, Zammit Hammet inħatar biex jirrapreżenta t- Trade Union Council fis-Sen- at u ressaq diversi mozz- jonijiet biex itejbu l-qagħda tal-ħaddiema. Fl-elezzjoni tal-1924, ħareġ għall-Assem- blea f'isem il-Partit Laburis- ta.u kien elett minn żewġ distretti iżda f'Ottubru ta' dik is-sena tkeċċa mill-Partit wara li vvota mal-gvern im- mexxi mill-U.P.M. (ta' Panza- vecchia). Għaddew 100 sena . mit-twaqqif ta' dan l-akbar Il-bidu tiegħu kien diffiċli ferm u kellu jgħaddi kwart ta' seklu biex għall-ewwel darba l-poplu jafdah bit-tmexxija tal-pajjiż. Hekk il-Partit Laburista kien fil-gvern tal-pajjiż disa' darbi- et minn wara t-Tieni Gwerra Dinjija 'l hawn. Jekk tgħodd is-snin kollha, dawn iġibu ftit iktar minn tletin sena. In-nostalġija tista' ġġiegħlek taħseb li l-funda- turi tal-Partit tal-Ħaddiema ma kellhomx nuqqasijiet. Imma kif rajna, kien hemm ukoll minn fosthom min ''tradixxa' u mar man- naħa l-oħra, kien hemm min waqaf jaħdem fil-Partit għal xi raġuni jew oħra, u kien hemm min baqa' jimmilita sal-aħħar nifs ta' ħajtu. Imma l-ideal jibqa' hemm kif jerġa' joħroġ ċar mill- aħħar Statut tal-Partit La- burista tal-2010: Il-Partit Laburista huwa organizzazz- joni politika li tiġbor fiha persuni bi ħsieb progressiv, imsejjes fuq prinċipji soċjal- isti demokratiċi, li jaħdem għal soċjetà inklussiva li tip- provdi xogħol għal kulħadd, isseħħ il-ġustizzja soċjali, u li s-saħħa tal-istess soċjetà tit- kejjel mill-progress ta' dawk l-iktar dgħajfa fost il-membri tagħha.' : Iktar ma wieħed joqrob lejn dan l-ideal, iktar jiġu rre- alizzati l-għanijiet li kellhom dawk it-tnax-il raġel meta ħarġu 25 lira kull wieħed, fil-15 ta' Ottubru ta' 100 sena ilu.