L-ART IMQADDSA Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-Kummissarjat tal-Art mqaddsa tal-Provinċja Franġiskana Maltija P. Twannv Chircop OEM Kummissarju tal-Art Imqaddsa ABBONAMENT: €10 fis-sena €15 jew aktar Sostenitur Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija, Valletta, VLT 1213 Malta. Il-Materjal kollu li jidher f'din ir-Rivista huwa Copvright 0 tal-Kummissarjat tal-Art Imqaddsa u l-Edizzjoni TAU, 2017 Il-Mappa ta' Madaba bl-ismijiet Bethbara u Aenon fuq iż-żewġ naħat tax-Xmara Ġordan Ix-xaqliba l-oħra tax-xmara Ġordan, fejn Ġwanni għammed lil Ġesii STabib, fejjaq lilek innifsek' (Luqa 4:23) Il-mediċina fil-Bibbja Maria u Ġużeppi fil-pjan ta' Alla (1) Il-kelma hi don, il-persuna l-oħra hija don €Dan min hu, mela, biex saħansitra r-riħ u l-baħar jisimgħu minnu'' Riflessjonijiet fuq Mk 4, 35-41 It-'Terra Sancta Museun' fil-Kunvent tal-Flaġellazzjoni L-EDIKOLA TAL-QABAR TA' Il-pellegrini li ġew magħna fl-aħħar IO g A Zn EIT tal-Art Imqaddsa setgħu jaraw ix-xogħol intensiv li kien għaddej fil-Bażilika tal- (OD 7 BI bg f tebzTii mar-restawr tal-Edikola li fiha l-Insara jqimu l-Qabar vojt tal-Mulej Ġesti. Wara diversi snin ta' diskussjonijiet twal bejn it-tliet komunitajiet proprjetarji tal- (Eż GI d IK Os at Ortodoss ta' Ġerusalemm, il-Kustodja Fit-22 ta' Marzu 2017, quddiem ir-rappreżentanti tad-diversi komunitajiet, l-Edikola restawrata tal-Qabar ta' Kristu AGE (ni die u turi mill-banda l-waħda d-diffikultà tar-relazzjonijiet bejn il-Knejjes u anke mal-awtoritajiet ċivili, u mill-banda IO EB te Ta l IA A EA dawn id-diffikultajiet u jaħdmu flimkien f'kollaborazzjoni għal għan nobbli, jiġifieri l-ħarsien tal-patrimonju Kristjan tal-Art Imqaddsa. L-Edikola tal-Qabar ta' Kristu li naraw jil Ct KO e TO il-Bażilika kienet ħadet in-nar u ġġarrfu partijiet minnha. Qabilha kien hemm Edikoli oħrajn, kollha kemm huma jħarsu JIGI Ta Tata parti mill-Qabar li fih tqiegħed il-ġisem L-edikola tal-qabar ta' ta' Ġesu, il-Qabar ġdid li Ġużeppi ta' Arimatija ppreparah biex fih jilqa' lill-Mulej rebbieħ fuq il- mewt. L-aħħar Edikola li kien hemm qabel l-1810 kienet dik li nbniet fl-1555 mill-Kustodju Franġiskan tal-Art Imqaddsa ta' dak iż-żmien, Bonifacio di Ragusa (Dubrovnik). Dan il-Kustodju kien ordna li jinfetaħ il-Qabar u ħallielna deskrizzjoni kommoventi ta' dakli hu sab, qabel ma ordna li jerġa' jiġi ssiġillat kollox u tinbena Edikola ġdida. Dan ifisser li, mill-1555 sal-1808, l-Edikola tal- Qabar ta' Kristu kienet opra tal-Franġiskani. Sfortunatament wara n-nar tal-1808 kienu l-Griegi Ortodossi li akkwistaw il- permess mill-awtoritajiet Torok Ottomani biex jirrestawraw il-Bażilika waħedhom. Dan kien ifisser li huma qerdu s-sinjali Kruċjati fl- arkitettura ta' diversi partijiet tal-Bażilika, u għalkemm l-Edikola ta' Bonifacio di Ragusa ma kinitx sofriet ħsarat kbar, iddeċidew li jħottuha u jibnu dik li hemm illum. Minkejja dan, it-tliet komunitajiet żammew id-drittijiet li kellhom fuq l-Edikola. Xhieda ta' dan huma l-kandlieri, lampieri u kwadri li huma mdendlin barra u ġewwa, dejjem bċerta ordni ta' distinzjoni ċara fl-istili partikulari tad-diversi Knejjes. Il-Franġiskani żammew id-dritt li jħallu fil-għoli fiċ-ċentru tad- daħla tal-Edikola l-kwadru sabiħ ta' Kristu Irxuxtat, li kien ġie restawrat Malta fis-seklu 19 u li sentejn ilu reġa' ġie restawrat b'mod professjonali minn tim ta' esperti. L-Edikola tal-lum sofriet ħsarat kbar fit- 4 ġ L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2017 terremot tal-1927, u billi l-komunitajiet ma setgħux jaqblu flimkien biex jirrestawrawha, il-Gvern Ingliż, li kellu l-mandat fuq il-Palestina, iddeċieda li fl-1947 jagħlaqha f'gaġġa tal-ħadid mastizz biex ma tinfetaħx u taqa' fuq il- pellegrini. U hekk baqgħet sa ma sar ir-restawr din is- sena. Ir-restawr sar bi qbil bejn it-tliet komunitajiet, imma billi l-Edikola kienet inbniet mill-arkitett Grieg Nikolaos Komnenos minn Mvtilene, ix-xogħol tar-restawr tħalla f'idejn il- professoressa Moropoulu u tim ta' esperti mill- Università Teknikon ta' Atene. Ir-restawr kien jinvolvi t-tindif tal-irħam li jiksi l-Edikola minn ġewwa u minn barra, u fuq kollox it-tisħiħ strutturali tal- istess Edikola b'teknoloġija avvanzata li rabtitha flimkien minn ġewwa u mal-pedamenti, b'mod li issa hi b'saħħitha biżżejjed biex tieqaf waħedha mingħajr il-bżonn tal- gaġġa tal-azzar li tneħħiet fi Frar li għadda. Ta' min jgħid li l-inizjattiva li jsir restawr urġenti ttieħdet wara ndħil mhux prudenti mill-pulizija Israeljana li fis-17 ta' Frar 2015 iddikjaraw li l-Edikola ġiet studjata minn esperti tal-Israeli Antiquities Authoritv li qalu li kienet perikoluża. Il-pulizija għalqet l-Edikola għall-pellegrini, imma kellha terġa' tiftaħha wara ftit sigħat minħabba l-protesti kbar li saru mill-Patrijarka Grieg Ortodoss ta' Ġerusalemm, flimkien mal-Kustodju tal-Art Imqaddsa u l-Patrijarka Armen Ortodoss. Din id-dikjarazzjoni tal-Israeli Antiguities Authoritv kienet indħil mhux opportun, għax studji minn esperti fuq l-Edikola u fuq il-Bażilika kienu diġà saru mill-Università di Firenze taħt l-inizjattiva tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa. kif jgħid il-Malti, kull deni ħudu b'ġid. Dan l-avveniment xejn pjaċevoli wassal biex it-tliet komunitajiet jiltaqgħu b'urġenza u jiddeċiedu li jirrestawraw l-Edikola biex jevitaw inkwiet fil-futur. Issa li x-xogħol intemm u l-Edikola hi restawrata, wieħed forsi jinsa d-diffikultajiet kbar li kien hemm, diffikulajiet li għaddew minnhom anke l-Patrijiet Franġiskani li jgħixu fil-Qabar ta' Kristu, li kellhom jgħaddu xhur twal fit-trabijiet u l-istorbju tal-magni li jnaddfu l-irħam, anke bil-lejl, għax ix-xogħol kellu jsir kollu fil-Bażilika stess, fil-gallerija tal-Franġiskani. Minkejja dan l-inkonvenjent kollu, is- servizz favur il-pellegrini baqa' għaddej xorta waħda, u t-tliet Knejjes iggarantew li, fl-ebda mument tar-restawr, l-Edikola ma kienet magħluqa għall- pellegrini li riedu jżuruha u jitolbu fiha. Wieħed mill-aktar mumenti kommoventi kien dak meta, f'perjodu limitat ta' 60 siegħa, bejn is-26 u t-28 ta' Ottubru 2016, l-esperti fetħu l-irħama li tgħatti l-Qabar u sabu irħama oħra antikissima li taħtha kien hemm l-fdalijiet tal-blat oriġinali li kien parti mill-Qabar ta' Kristu. Ix- xjenza tatna prova ċara li dan hu verament il-post Qaddis li minnu l-Mulej Ġest qam mill-imwiet nhar Ħadd il-Għid il-Kbir. Issa li x-xogħol ta' restawr intemm u ħarġet b'mod aktar sħiħ il-verità tal-Qabar ta' Kristu, għad fadal ħafna xi jsir. Mhux biżżejjed li l-Edikola ġiet konsolidata u restawrata, imma trid tiġi protetta mill- umdità li tielgħa mill-paviment imkisser u perikoluż tad- dawra kollha tal-Bażilika. Dan ifisser li, barra li jrid jinbidel il-paviment, jrid isir xogħol ta' studju u skavi taħt il-Bażilika biex, filwaqt li jitħarsu l-fdalijiet arkeoloġiċi, l-ambjent kollu jingħata ħajja ġdida għas-snin li ġejjin. Sfida oħra kbira quddiem il-Knejjes insara li jħarsu dan is-Santwarju ġawhra tal-Fidwa tagħna, fosthom il-Kustodja tal-Art Imqaddsa, u għall- Patrijiet Franġiskani li jkomplu jaħdmu biex il-pellegini jkunu jistgħu jitolbu fil-post l-aktar għażiż għall-Kristjanità. L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 $$ 5 Il-Vanġeli jgħidulna li Ġest tgħammed minn Ġwanni l-Battista fix-xmara Ġordan. Xmara jkollha żewġ naħat, u għalhekk il-mistoqsija hi spontanja: fuq liema xaqliba seħħet il- magħmudija' Il-fidi tagħna ma tiddependix minn xi post fiżiku, imma mit-tifsira tal-istorja evanġelika. Minkejja dan, il-'post' hu importanti għalina, għaliex aħna nemmnu fil-misteru tal-Inkarnazzjoni — il-fidi tagħna tgħidilna li Alla sar bniedem fi żmien u f'post konkret. 6 4 L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 Dan l-artiklu jeżamina kif id-deskrizzjonijiet ġeografiċi fil-Vanġelu ta' San Ġwann nistgħu neżaminawhom fid-dawl tax-xhieda tal- pellegrini u tal-ħidma tal- arkeoloġi. Dan l-eżami —li jixbah lil dak ta' detective li jfittex evidenza — jista' jikkontribwixxi għall-fidi ta' dawk li jemmnu. Il-Vanġeli joffrulna ftit informazzjoni eżatta rigward il-post fejn Ġwanni għammed lil Ġest. L-Evanġelisti sinottiċi (Mattew, Mark, Luqa) jagħmlu riferiment ġenerali għax-xmara Ġordan (Mattew 3,13; Mark 1,9; Luqa 3,3). L-Evanġelista Ġwanni ma jiddiskrevix il-magħmudija ta' Ġesti kif jagħmlu l-oħrajn, imma jżid informazzjoni ġeografika dwar il-post li fih kien jgħammed Ġwanni. Fi Ġwann 1,28 l-awtur ifakkar laqgħa bejn Ġwanni l-Battista u l-Fariżej: 'Dan kollu ġara f'Betanja, 'il hemm mill-Ġordan, fejn Ġwanni kien jgħammed' Il-ġeografija tal-Vanġelu ta' San Ġwann L-attenzjoni ta' San Ġwann għall-postijiet hi magħrufa. L-iskop li għalih hu jispeċifika li l-ġrajja seħħet 'f'Betanja, in-naħa l-oħra tal-Ġordan' jiġi x'aktarx użat biex Ġwanni jevita konfużjoni għas-semmiegħa tiegħu, li forsi ma kinux jafu li kienu jeżistu żewġ ċentri li kellhom l-istess isem. Il-qarrejja kienu jafu li Ġwann LI jitkellem dwar raħal jismu Betanja, qrib l-Għolja taż-Żebbuġ, fejn kienu jgħixu Marija, Marta u Lazzru. It-tifkira tradizzjonali ta' din it-tieni Betanja hi dejjem żgura, filwaqt li l-kodiċi antiki tar-Raba' Vanġelu jagħtuna differenzi rigward Betanja ta' Ġwann 1,28. Isem ieħor għal din Betanja jiġi konfermat fil-post li jismu Bethabara, isem li jssemma wkoll minn Oriġene fil-kummentarju tiegħu dwar San Ġwann (IV,40). Fil-kapitlu 3 il-Vanġelu joffri żewġ indikazzjonijiet ġeografiċi oħrajn: 'Wara dan, Ġest u d-dixxipli tiegħu marru fl-art tal- Lhudija, u baqa' hemm magħhom u kien jgħammed. Ġwanni wkoll kien qiegħed jgħammed f'Għajnun qrib Salim, għax f'dik in-naħa kien hemm ħafna ilma. U n-nies kienet tiġi biex titgħammed. Sa issa Ġwanni kienu għadhom ma tefgħuhx fil-ħabs' (Ġwann 3,22-24). B'dan il-kliem l-Evanġelista jgħarrafna li l-Battista kien jgħallem f'post differenti minn 'Betanja fuq in-naħa l-oħra tal-Ġordan' L-espressjoni 'n-naħa l-oħra tal-Ġordan' terġa' tintuża mid-dixxipli tal-Battista meta huma jirreferu għall- imgħallem tagħhom: 'Rabbi, kien hemm raġel miegħek in-naħa l-oħra tal-Ġordan, dak li int xhedt għalih. Issa, ara, hu qiegħed jgħammed, u kulħadd sejjer għandu' (Ġwann 3,26). X'nistgħu niskopru mill- ġeografija tar-Raba' Vanġelu' Ma hemmx dubju rigward il-lokalizzazzjoni ta' Salim u għall-fatt li fil-kapitlu 3 Evanġelista jirreferi għal post fuq ix-xaqliba tal- punent tax-xmara Ġordan fejn Ġwanni wkoll kien jgħallem. Ewsebju, l-isqof as-seklu 4 u l-istoriku al-Knisja li kiteb opra jisimha Onomasticon dwar -ismijiet ta' postijiet fl- Art Imqaddsa, fi qbil ma' Ġwann 3,26, iqiegħed Għajnun (Aenon) xi 13-il kilometru lejn in-nofsinhar a' Scitopoli (Bethshean), u Salim ftit aktar minn nofs kilometru lejn it-tramuntana a' Għajnun (Onomasticon 40). Illum jeżisti post jismu Salim, xi ħames kilometri u nofs lejn il-lvant ta' Bethshean. Hi żona tajba biex wieħed jaqsam minn xaqliba għal oħra tal- Ġordan, fatt li n-nies kienu jieħdu vantaġġ minnu sa mill-qedem. Il-Mappa ta' Madaba Insibu aktar evidenza ta' kemm huma qrib Għajnun u Salim fil-Mappa ta' Madaba, mużajk fuq il-paviment ta' knisja Biżantina fil-Ġordanja tal-lum. Il-mużajk hu mappa tal-lvant nofsani kif kien magħruf f'dawk iż-żminijiet. Il-mappa tqiegħed il- postijiet fuq ix-xaqliba tal-punent mingħajr l-ebda simbolu li L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 $$. jikkaratterizzahom. Aktar lejn in-nofsinhar, iżda, fuq ix-xaqliba l-oħra u fuq il-livell ta' Ġeriko, imma mhux qrib ix-xmara Ġordan, il-mappa għandha skrizzjoni bil-Grieg: Aenon fejn illum hemm Sapsaphas, bis-simbolu ta' għajn u x'aktarx ukoll ta' arzella. Dan Aenon jinsab fiż-żona ta' Wadi al-Kharrar (fuq ix-xaqliba tal-lvant, f'dik li llum hi l-Ġordanja) mhux ħafna bogħod mill-post li t-tradizzjoni Kristjana timmarkah bħala l-post li fih tgħammed Ġest. Fuq in-naħa l-oħra ta' Aenon il-Mappa ta' Madaba tqiegħed fuq ix-xatt tal- punent — lillum hi żona kontrollata minn Israel — 'Bethbara, il-post tal- 7 Bethbara u. A' tax-Xmara Ġordan sa on. fuq magħmudija ta' Ġesi/' (ara EWSEBJU, Onomasticon 59,18-20; ĠLORMU, Onomasticon 59,19-21). Il-mużajk li jakkumpanja l-iskrizzjoni jirrappreżenta knisja. Il-Mappa ta' Madaba turina s-sitwazzjoni kontemporanja għaż-żmien li fih sar il- mużajk — min-nofs sa tmiem is-seklu 6 — u l-mod ta' ħsieb (ukoll ideoloġiku) ta' dawk li ikkomponewha. Id-deskrizzjoni 'n-naħa l-oħra tal-Ġordan', għal dawk li jeżaminaw il-Mappa ta' Madaba, tirreferi għax- xatt tal-punent tax-xmara. Din iġġegħelna naħsbu li nidentifikaw Bethbara ma' Betanja. Jista' jkun li t-tradizzjoni kif murija fuq il-mappa tikkontradixxi ġnaħat. 8 $ L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 t-Testment il-Ġdidż Dan mhuwiex il-każ. Il-Mappa ta' Madaba ma tnaqqasx il- valur tal-informazzjoni tar- Raba' Vanġelu dwar 'Betanja fuq in-naħa l-oħra tal- Ġordan' Għall-kuntrarju, hi tikkonferma l-impressjoni dejjiema li t-tifkira storika tqiegħed dak il-post fuq ix- xaqliba tal-lvant tax-xmara Ġordan. Ix-xhieda tal-pellegrini dwar il-Magħmudija tibda mis- seklu 4 u tibqa' għaddejja sal-bidu tal-era Kruċjata. Bil-ħolqien tar-Renju Latin ta' Ġerusalemm, ix-xmara Ġordan kienet saret il-fruntiera tal-lvant mas-Sultanat ta' Damasku. F'dak il-perjodu, il-postijiet li kienu jimmarkaw il- Magħmudija ta' Ġesti fuq ix-xaqliba tal-lvant ġew abbandunati u l-post tat- tifkira ġie trasferit fuq ix- xaqliba tal-punent, flimkien mal-liturġiji li kienu jfakkru din il-ġrajja evanġelika. Nistgħu naraw dan il- progress fid-diversi rakkonti ta' pellegrini: Il-Pellegrin ta' Bordeaux (madwar is-sena 333) jimmarka l-post tal- magħmudija xi 7 kilometri u nofs mill-Baħar il-Mejjet fuq ix-xaqliba tal-lvant faċċata tal-għolja ta' Elija. Egeria (tmiem tar-4 seklu) tgħid li, hi u sejra minn Ġerusalemm għall-Muntanja Nebo, qasmet il-Ġordan fil-post li fih Ġożwċ kien mexxa lill-Israeliti lejn l-Art Imwiegħda. Hi wkoll żaret il-post tal-magħmudija li tqiegħdu f'Għajnun qrib Salim, fejn hi rat raħal, ġnien u għajn, flimkien ma' nixxiegħa li kienet tidħol f'għadira. Dan il-post kien jismu 'ġnien ta' San Ġwann'. Ix-xhieda tagħha tikkonferma Ġwann 3,23. Il-pellegrin Teodosju (madwar is-sena 530; De situ Terrae Sanctae, 20) jikteb li l-post tal-magħmudija kien immarkat minn kolonna tar- rħam li fuqha kien hemm salib tal-ħadid. L-imperatur Anastasju (tmiem is-seklu 5) kien bena knisja f'dan il-post, li kienet knisja mibnija fuq arkati biex titħares mill-għargħar li perjodikament kien jgħarraqha. Faċċata tal-post tal-magħmudija kien hemm il-post li minnu l-Profeta Elija tela' fis-sema. Il-Pellegrin Anonimu ta' Piacenza (madwar 560- 70) jassoċja l-post tal- magħmudija mal-memorjal tal-passaġġ tal-Israeliti u ma' rakkonti oħrajn tat-Testment il-Qadim. Hu jqiegħed il- post tal-magħmudija żewġ mili mix-xmara u mill-wied fejn iċ-ċawl kien iġib l-ikel lil Elija. F'dak iż-żmien f'dan il-post kienu jgħixu bosta eremiti. mdawra minn grada li kienet tidentifika l-post tal- magħmudija. Kien hemm salib tal-injam imħawwel fl-ilma fil-post li fih kienet iddur ix-xmara. Mhux ħafna bogħod mill-post tal-magħmudija kien hemm monasteru kbir b'żewġ ospizji. Fl-opra Il Prato Spirituale, Ġwann Mosco (madwar is-sena 615) jirrakkonta dwar il-viżjonijiet ta' raħeb anzjan li kien sejjer lejn il-Muntanja Sinaj. ġie biex jaqsam il-Ġordan, dan ir-raħeb marad u sab kenn f'għar, fejn Ġwanni l-Battista deherlu u qallu li L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 $$ 9 Wadi al Kharrar, il-Post tal-Magħmudija ta' Ġesti hu kien għex ġo dak l-għar u kien irċieva diversi żjarat minn Ġesti hemmhekk. Mistieden biex jibqa' jgħix f'dak il-post, ir-raħeb biddel l-għar fi knisja. Wara ftit taż- żmien inġabret hemmhekk komunità monastika. Mosco ifakkar l-isem tal-post, Sapsa (Sapsaphas fil-Mappa ta' Madaba) u jqiegħdu mhux ħafna bogħod mill-Wied ta' Kerit, fejn Elija kien għex matul il-perjodu ta' nixfa. Ftit wara, Mosco jirreferi għal storja dwar San Saba li għandha bħala protagonist tagħha lill-qassis Conone, li kien responsabbli mill- magħmudijiet fil-monasteru ta' Pentucla. dwar dan il-monasteru. L-arkeoloġi jqegħduh lejn it-tramuntana tal-Monasteru ta' San Ġerasimos fuq ix-xaqliba tal-punent tal- Ġordan. ta' Piacenza jissemma' fil-Libelius de locis sanctis tal-Isqof Arculf (madwar is-sena 670). Hu kien ra salib tal-injam fix-xmara li kien jindika l-post tal- magħmudija; knisja żgħira rettangolari mibnija fuq arkati fuq ix-xatt tax-xmara lejn in-naħa aktar baxxa tal-wied; u monasteru kbir aktar fil-għoli fuq ix-xifer ta' għolja żgħira fil-qrib. 10 4 L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 Ir-raħeb Epifanju (tmiem is-seklu 7 sal-ewwel nofs tas-seklu 8) iqiegħed l-għar tal-Prekursur xi tliet mili 'l hemm mill-Ġordan. Skont it-tradizzjoni li jirrakkonta, Ġwann kien jgħammed f'dak l-għar fejn fi żmien Epifanju kienet għadha tnixxi għajn żgħira. Willibald (l-ewwel nofs tas-seklu 8) jitkellem minn monasteru xi 1,500 metru mill-post tal-magħmudija. L-Abati Danjel (1106-07) jgħid li l-post tat-tlugħ ta' Elija fis-sema ma kienx bogħod mix-xmara. L-abati ma jassoċjax l-għar ta' Ġwanni mal-post li fih Elija tela' s-sema, imma l-indikazzjoni li jagħti, 'mhux bogħod mix-xmara' tirreferi wkoll għal dan l-għar. Hu jitkellem minn nixxiegħa abbundanti li minnha kien jixrob il- Battista. Ma' din l-informazzjoni li ħallewlna l-pellegrini nżidu tifkira liturġika importanti tal-kalendarju Gregorjan (sekli 6-7) li jfakkar li kienu jsiru tliet ċelebrazzjonijiet għall-Epifanija. ta' Jannar, lejlet il-festa tal-Magħmudija ta' Ġest, il-ġemgħa kienet tinġabar fuq ix-xaqliba tal-punent tal-Ġordan; fil-5 ta' Jannar, fuq iż-żewġ naħat tax- xmara; u fis-6 ta' Jannar, il-Magħmudija kienet tiġi mfakkra fil-knisja msejħa għall-Battista u li kienet tinsab fil-monasteru. Matul l-era Kruċjata dawn it-tifkiriet jidher li għabu. Seklu wara jagħtina xi informazzjoni Retenio (1400) li jgħidilna li kien sema' li l-għar tal-Battista, li kien ukoll il-post fejn hu kien jgħammed, kien jinsab fuq ix-xaqliba l-oħra tal- Ġordan. Kien biss mill-1899 li beda jqum ftit interess fit-tifkiriet tal-Battista 'fuq in-naħa l-oħra tal-Ġordan' It- tfittxija arkeoloġika bdiet minn L. Federlin (1899) u tkompliet minn G. Dalman (1913), D. Buzv (1930) u Federlin kien ippropona li wieħed jidentifika Betanja ma' Tell el Medesh, u ippropona bħala tat-trasport, l-abbundanza tal-ilma u l-kundizzjonijiet tajbin biex wieħed jaqsam ix-xmara bil-mixi (Ghoran). L-esplorazzjonijiet tiegħu kixfu l-fdalijiet ta' pont tal- ġebel xi ftit lejn in-nofsinhar. It-teorija tiegħu tgawdi mill-qbil ta' diversi studjużi tal-Bibbja, imma mhux minn dawk tat-tradizzjoni jew it-toponomastika. Minħabba l-Gwerra tas-Sitt Ijiem (1967), kemm ix-Xatt tal-Punent kif ukoll ix- xaqliba Ġordana tax-xmara ma setgħux iżjed iżuruhom il-pellegrini. It-trattat ta' paċi bejn Israel u l-Ġordanja tal-1994 wassal għal interess ġdid f'dan il-post fuq ix- xmara Ġordan. L-era ġdida fetħet fl-1 ta' Awwissu 1995, biż-żjara tal-Prinċep Ghazi Bin Muhammad tal-Ġordanja, flimkien ma' grupp ta' arkeoloġi ta' din iż-żona tradizzjonali tal-magħmudija fuq ix- xaqliba tal-lvant tax-xmara. L-inizjattiva ttieħdet u kienet idejata mill-arkeologu Franġiskan tal-iStudium Biblicum Franciscanum ta' Ġerusalemm, il-mibki Patri Michele Piccirillo OFM, li kien imħeġġeġ bix-xewqa li jerġa' jiskopri t-tifkiriet antiki li kienu ilhom moħbijin għal sekli sħaħ taħt il-ħaxix u l-ħamrija. L-inizjattiva ħadet spinta 'l quddiem permezz ta' digriet tar-Re Hussein tal- Ġordanja fl-10 ta' Ottubru 1997, li waqqaf kummissjoni biex jinħoloq Park tal- Magħmudija ta' Kristu, li kellu jiġi inawgurat għas- sena tal-ġublew 2000. L-iskavi tmexxew mill- arkeologu Ġordan Mohammad Waheeb bejn l-1997 u s-sena 2000. Kixfu ħafna mill-fdalijiet u r-rovini fiż-żona ta' Wadi al-Kharrar. Ta' interess speċjali hu l-Monasteru Reterio (sekli 5-6) li jinsab fuq l-għolja ta' Elija. F'dan il-post hemm il-fdalijiet ta' żewġ knejjes L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 $$ 11 Biżantini, waħda lejn it- tramuntana u l-oħra lejn il-punent. Instabu wkoll tliet vaski f'dan il-post. Il-vaska rettangolari li hemm fuq in-naħa tan-nofsinhar tmur lura għas-sekli 3 u 4 u fiha taraġ li jinżel fiha fin-naħa tal-lvant. Jaħsbu li kienet tintuża mill-pellegrini għall- magħmudija. Iż-żewġ vaski l-oħrajn, fuq in-naħa tat- tramuntana, imorru lura lejn l-epoka Rumana. X'aktarx li huma wkoll kellhom taraġ nieżel fihom. L-ilma kien jasal fil-vaski permezz ta' kanal mibni fuq arkati. Il-fdalijiet ta' ħajt perimetrali ta' binja fix-xaqliba tan-nofsinhar tal-għolja ssemmew bħala l-Kamra tat-Talb. Jaħsbu li s-sistema tal-ilma (bil-baċiri u l-vaski fejn l-ilma kien jinbidel) qrib il-kamra u l-kappella msemmijin għal San Ġwanni Pawlu II imorru lura qabel is-seklu 4. Serje ta' kmamar madwar bitħa u vaska oħra fil-qrib (sekli 5-6) ġew identifikati bħala l-fdalijiet ta' rovini ta' ospizju għall-pellegrini. X'aktarx li l-pellegrini kienu jieqfu jistrieħu hawnhekk qabel ikomplu fi triqthom lejn il-Muntanja Nebo. Mhux bogħod ħafna kien hemm vaska ta' 25 metru b'10 metri li kienet setgħet isservi għall-magħmudija ta' gruppi ta' pellegrini. Il-post prinċipali hu l-għajn tal- 12 4 L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 Battista, imfakkra mill- pellegrini u msejħa Għajnun fil-fonti antiki. Meta wieħed ikompli lejn ix-xmara Ġordan isib iż-żona bi tliet knejjes, imsejħin mill-arkeologu bħala l-Knisja ta' Ġwanni l-Battista. Dan il-post jaqbel mas-sit li t-tradizzjoni kienet tindikah bħala l-post tal- magħmudija. Id-datazzjoni tar-rovini bejn is-seklu 5 u s-seklu 12 turi kemm damet il-qima lejn dan il-post matul is-sekli. Il-fdalijiet ta' żewġ strutturi lejn it-tramuntana huma marbutin mat-tifkira ta' Santa Marija Eġizijaka, li kienet għexet bħala eremita f'dan il-post għal 47 sena, kif jgħidilna San Sofronju, li kiteb il-biografija ta' din il- prostituta li kkonvertiet. Iċ-ċeramika li nstabet f'Wadi al-Kharrar tmur lura għall-1 u t-2 sekli WK. Dan hu sinjal li din iż-żona kienet abitata fi żmien il- magħmudija ta' Ġesti. Fi snin aktar reċenti, mhux bogħod minn dawn it- tifkiriet antikissimi, u wara ż-żjara tal-Papa Ġwanni Pawlu II (21 ta' Marzu 2000), il-komunitajiet Kristjani diversi bnew knejjes ta' tifkira biex fihom jilqgħu l-fidili tagħhom. Il-Papa Benedittu XVI (10 ta' Mejju 2009) u l-Papa Franġisku (24 ta' Mejju 2014) żaru l-post tal-Magħmudija ta' Ġest waqt il-pellegrinaġġi tagħhom fl-Art Imqaddsa. ġe tA Il-Mard fil-Bibbja Fl-Antik Testment naraw l-esperjenza tal-mard speċjalment tal-lebbra, ġuħ, persekuzzjoni u tat-tbatija (ara 2 Re 4:8-37 u Gob 2:3). Il-Lhud kienu jorbtu t-tbatija mad-dnub u mal- persekuzzjoni kif insibu f'Ġer 20:2. Kienu jemmnu li Alla jista' jgħaddi lill-bniedem mill- prova tat-tbatija kif naraw f'Ġer 29:12. Kienu konxji wkoll li t-tbatija hi konsegwenza tal- ħażen tax-xitan kif naraw f'Ġob 4:4-6). Il-bniedem marid, bl-Ebrajk holeh, kien jitlob l-ewwel L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 $$ 13 nett lil Alla għall-fejqan, bl-Ebrajk rapa, tiegħu sabiex jeħilsu mill-mard holi. Fl- Akkadiku għandna l-kelma marsu u bl-Għarbi għandna l-kelma marid bħal fil-Malti. Il-mard kien ikun marbut mal-qalb, mal-moħħ, mal- għadam, mal-għajnejn, mal-widnejn, mal-imnieħer, mal-griżmejn, mas-snien, mal-ġilda, mad-demm, mal-fwied, mal-kliewi, mal-istonku, l-imsaren, mal-għeja u mat-twelid tat- tfal għall-ommijiet. Ħafna drabi il-mard tal-moħħ u tan-nervi kien assoċjat mal- possessjoni dijabolika. Mard komuni bħal uġigħ tar-ras, influwenzi u uġigħ fl-istonku ma tantx huma jissemmew direttament fil-Bibbja. Iżda l-iktar marda komuni fil-Bibbja hija dik tal-ġilda, tal-lebbra, bl-Ebrajk: saraàt, fejn insemmu deskrizzjoni dettaljata fil-kapitli 13 u 14 tal-Ktieb tal-Levitiku. Liema mard kien marbut mad-dnub kif ukoll mal-attività sesswali, kif ukoll mard marbut ma' superstizzjonijiet. Niltaqgħu wkoll max-xemxata li ġarrab Manasse l-ewwel raġel ta' Ġuditta (Ġud 8:2-3). Il-pjanti bil-weraq, fjuri u l-għeruq tagħhom minn barra li kienu jintużaw bħal ħwawar fl-ikel, fil-fwieħa, fil-produzzjoni tal-kuluri, kellhom fuq kollox użu bħala rimedju għall-fejqan u għalhekk użati bħala mediċina (ara Eżek 47:12 u Sir 38:4-8). Il-mediċina mill-ħxejjex kienet diġà pprattikata fl-Eġittu sa 10000 sena QK u fid-dinja Griega fit-tempji tal-alla tal-fejqan Asklepios. F'Ġen 30:14 naraw lil Reuben li sab pjanta narkotika bl- isem 'tuffieħ l-imħabba' jew mandragoli, bl-Għarbi tuffah el majanin jew beid el Jinn; mandragora officinarum. Il-mediċini kienu wkoll magħmula mill-mirra bħala żejt mediċinali għaliex iż- żejt xemen kien jintuża bħal tindif, iżda fuq kollox jintuża bħala mediċina għall-fejqan (Isaija 1:16). Ġeremija għal tliet darbiet jitkellem mill- karatteristiċi mediċinali tal-balzmu, bl-Ebrajk xeri, ta' Gilgħad fil-Ġordanja (Ġer 8:22). Insibu wkoll l-użu tal-fejqan mill-inbid tal-għenba u l-ħall. It-tabib huwa mfaħħar fil-ktieb ta' Bin Sirak (38:1-15). F'Ġenesi 20:17 insibu lil Alla jfejjaq lil Abimelek. Alla li jeħles lill-bniedem mill- 14 4 L-ART IMQADDSA $ JANNAR MARZU 2017 iskjavità tal-Eġittu u fuq kollox Alla li jfejjaq għaliex 'VXHWH huwa t-tabib tiegħek' (Esodu 15:26). Hekk naraw fl-esperjenza tad-deżert fejn Alla ordna lil Mosċ jaħdem serp tal- bronż ħalli jfejjaq lil dawk li kienu ngidmu mis-sriep velenużi tar-ramel. Fit-Tieni Ktieb tal-Kronaki Alla jisma' t-talba ta' Eżekija u jfejjaq il-poplu (30 :20). Fil-ktieb ta' Tobit naraw l-messaġġier ta' Alla, l-anġlu Rafel bħala l-anġlu tal-fejqan (Tob 5:4). Is-Salmi 6, 41, 103 u 147 jitolbu 'l Alla għall-fejqan. Il-fejqan narawh fuq kollox f'Ġesu fil-Ġdid Testment fid-diversi mirakli tal-fejqan li jagħmel, kif insibu f'Luqa 7:18-23: 'Morru agħtu lil Ġwanni l-aħbar ta' dak li rajtu u smajtu: kif il-għomja qegħdin jerġgħu jaraw, iz- zopop jimxu, l-imġiddmin ifiequ, it-torox jisimgħu, il- mejtin iqumu u kif il-Bxara t-Tajba qiegħda tixxandar lill-fqar. Hieni hu min ma jitfixkilx minħabba fija'. Hekk ukoll naraw l-Ittra ta' Ġakbu kif naqraw fil-kapitlu 5,14-15: 'Hemm xi ħadd marid fostkomż Ħalli dan isejjaħ lill-presbiteri tal- Knisja; u ħalli dawn jitolbu għalih u jidilkuh biż-żejt f'isem il-Mulej: it-talba tal-fidi ssalva lill-marid, u l-Mulej iqajmu; u jekk ikun għamel xi dnubiet jinħafrulu'. Lanfranco, Guido, Duwa u Semm fil-Ħxejjex Maltin, Lux Press, Malta 1975. L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2017 $$ 15 Għal dawn l-aħħar tliet snin ktibt sensiela ta' artikli dwar Kristu bħala il-qassis il-Kbir li b'demmu, d-demm tal-patt il-ġdid, fdiena u hekk ressaqna lejn dak is-santwarju mhux maħdum b'idejn il-bnedmin. Huwa għalhekk li mal-mewt ta' Kristu l-purtiera li kienet tagħlaq bieb is-santwarju ċċartet minn fuq sa isfel; ifisser id-debħiet flimkien mar-raxx ta' demm tal-bhejjem spiċċaw, għadda l-valur tagħhom. Dan kollu jidher bil-qawwa kollha fl- ittra lil-Lhud, liema ittra hija biss issejjaħ lil Kristu bħala l-Qassis il-Kbir. 16 $ L-Anr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 F'din is-sensiela ta' artikli issa se naqleb xi ftit is- suġġett u se noħroġ għad- dawl sensiela ta' artikli dwar Marija, dwar żewġha Ġużeppi, dwar jiem l-ewwel snin ta' binha Ġesu fid-dar ta' Nazaret jitliegħeb bħal kull tifel Lhudi ieħor. Xejn differenti bejnu u bejn it-tfal l-oħra ta' Nazaret Biex wieħed jippreżenta s-sbuħija ta' Marija kemm fiżika kif ukoll spiritwali dan ma għandux bżonn ta' ħafna kliem u frażijiet uħud minnhom minfuħin ukoll. Din is-sbuħija unika ta' Marija hija ġejja mill- imħabba, bħalma d-dawl huwa ġej mix-xemx. Biex wieħed joħroġ għad-dawl is-sbuħija ta' din il-mara singulari ma hemmx bżonn li wieħed jidħol f'ħafna romantiċiżmu u sentimentaliżmu devozzjonali. Huwa biżżejjed li wieħed iqiegħed lil Marija fil-kuntest awtentiku tagħha, jiġifieri dak tal-Galilija tal-ewwel seklu. Fil-ħajja ta' kuljum ta' Marija ma kien hemm xejn straordinarju. Marija flimkien mar-raġel tagħha San Ġużepp għexet il-ħajja normalissima ta' kull ħlejqa li tgħix f'Nazaret. Biss minkejja li f'ħajjet Marija ma kien hemm xejn straordinarju din il-figura diġà kienet imħabbra u figurata fit- Testment il-Qadim. Tajjeb hawn għalhekk li wieħed joħroġ għad-dawl xi figuri femminili li direttament jew indirettament iqarrbuna jew ikellmuna minn Marija. Hekk il-Pseudo Filun joħroġ għad-dawl li l-poplu kollu ta' Israel twieled jew forsi aħjar inbena madwar u mill-kustilja ta' Eva. Ktibt il-verb inbena għaliex kemm fil-Lhudi wvbn, kif ukoll fis-Settanta (LXX) Ġkodomċsen hemm dan il-verb. U tassew hekk hu, għaliex Eva nħalqet biex tkun 'dar' għar-raġel. Mil- liġi tan-natura stess, il-mara hija 'dar' għal żewġha, u dan għaliex hija ġġorr fil-ġuf tagħha, tħarisha, tgħajjixha sakemm imbagħad twellidha lit-tarbija tagħha. Għalhekk il-mara hija kkunsidrata 'dar għar-raġel' dejjem sakemm flimkien imexxu ħajja ordinata, ġusta u mimlija mħabba. Ma jeżiżti mkien post aktar sigur, kenni, mimli mħabba u mogħdrija daqs kemm il-ġuf tal-omm meta din tkun iġġorr lit- tarbija tagħha. Għalhekk il-profeta Isaija jistagħġeb bil-qawwa kollha dwar din il-verità: 'Tista' mara tinsa t-tarbija tagħha, u ma tħennx għal bin ġufhaż (Is 49,15). Ukoll l-Israelin jissejħu 'ulied Lija', mart Ġakobb. Amram ippropona lill-poplu biex dan jimita l-eżempju L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 $$ 17 ta' Tamar 'ommna'. Debora hija meqjuma bħala 'l-omm' il-ħajja ta' Israel u bħala 'qaddisa'. Sella bint Ġefte toffri lilha nfisha liberament b'sagrifiċċju u dan fuq l-eżempju ta' Iżakk. Fl-aħħar hemm l-istqarrija fuq fomm Anna fejn tistqarr, 'Hija tassew għanja dik il-mara li hija ġeneruża meta tagħmel ir-rieda ta' Alla'. It-tradizzjoni Ġudajka tinsisti li meta Alla għamel il-patt f'riġlejn is-Sinaj, huwa sejjaħ kemm irġiel kif ukoll nisa għal dan il-ftehim. Fl-ekonomija sħiħa ta' Alla ma teżiżti ebda differenza bejn raġel u mara. Kemm il-wieħed kif ukoll l-oħra ġew imsejħin minn Alla biex jagħtu l-kunsens tagħhom għall-patt (Eż 24). Dan b'xi mod juri l-antiċipazzjoni għal dak li jgħid Pawlu lill- Galatin 'Ma hemmx raġel u anqas mara; għax intom ilkoll ħaġa waħda fi Kristu Ġest (Gal 3,28) 18 4 L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 L-alleanza li saret fis-Sinaj kienet immirata wkoll lejn alleanza oħra, wisq aktar għolja u mixtieqa dik al-Inkarnazzjoni tal-Verb Divin, il-kondixxendenza iegħu. Sa mill-eternità Alla ħaseb u xtaq li jiġi qrib agħna, u dan sa dak il- waqt li jieħu wiċċ bħal dak agħna. Il-ġuf ta' mara kellu jinbidel fl-arka tal-għamara iegħu fostna. Mhux biss imma s-sħana tal-familja ta' Nazaret kellha tgħin biex jikber aktar fl-umanità sħiħa iegħu. Dan ikompli joħroġ għad-dawl mill-fatt li Ġesu għex għal tletin sena sħaħ ġo familja, fejn huwa għamel u pprattika l-istess stil ta' ħajja bħall-ġenituri tiegħu Marija u Ġużeppi. U sabiex din ix-xewqa sseħħ assew 'f'nofsna l-bnedmin' huwa ċar li Alla kellu bżonn esklussiv ta' Mara u ta' Raġel marbutin flimkien bir- rabta, l-ewwel tal-għerusija mbagħad bdik taż-żwieġ. Kollox jimxi man-normal skont il-liġi tal-Lhud ta' dak iż-żmien. Jekk mela fil-bidu tat-Testment il-Qadim, il- poplu kollu kien miġbur biex jagħmel dan il-patt, hekk ukoll waħda mara u raġel ieħor ġew imsejħin minn Alla u dan sa mill-eternità biex jagħtu l-iva tagħhom għal dan il-proġett ta' patt divin. Għalhekk f'dan il-proġett hawn żewġ taħbiriet: wieħed lil Marija (Lq 1,26-38) u l-ieħor lil Ġużeppi (Mt 1,18- 25). L-anġlu Gabriel wera lil Marija diġà għarusa ma' Ġużeppi l-missjoni li għaliha għażilha Alla, jiġifieri biex issir OMM il-Feddej u dan kollu bil-ħidma tal-Ispirtu s-Santu (Lq 1,26-37). U Marija imdawla minn kliem l-anġlu li dan ikkonfortaha fit-tħassib tagħha tat il- kunsens sħiħ tagħha: 'Hawn jien il-qaddejja tal-Mulej, ħa jsir minni skont kelmtek' (Lq 1,38) Ġwann Pawlu II jikteb hekk fl-enċiklika Mulieris dignitatem: 'Fil-bidu ta' patt ġdid u li dan kellu jkun etern uli ma jitbiddilx hemm waħda MARA: il-verġni ta' Nazaret' Hekk hu mela n-nobiltà tal-mara-omml Ukoll l-anġlu tal-Mulej ikkonforta lil Ġużeppi għarus ta' Marija li l-ħajja li appena bdiet f'Marija l-għarusa tiegħu, hija kollha opra tal-Ispirtu s-Santu. Maħsud b'dan kollu, fil-bidu Ġużeppi ħaseb li għandu dover, dejjem skont it-Torà, li jinfired minn Marija. Hija qatt ma setgħet tkun il-mara proprja tiegħu minn dak il- waqt li Alla għażilha għalih. U f'dak il-waqt Ġużeppi kien qed jitqabad fih innifsu — Alla permezz ta' anġlu — irrivelalu l-missjoni riservata għalih biss, li jilqa' lil Marija bħala għarusa tiegħu, bħala dik il-mara ndikata lilu mill-Ispirtu s-Santu. Mhux biss imma huwa stess jagħti l-isem lit-tarbija tiegħu kaleseis, it-tieni persuna fis- singular, u hekk idaħħalha fis-soċjetà Lhudija u dan issa bħala IBNU dixxendenti mid-dar u l-familja ta' David (Mt 1,18-23). Ġużeppi raġel ġust (Mt 1,19) bir-rispett kollu qagħad għar-rieda divina, 'meta qam, għamel kif ordnalu l-anġlu tal- Mulej' (Mt 1,24) Hawn kompliet ħarġet għad-dawl kemm kienet profonda u kbira il-qdusija ta' Ġużeppi u xejn anqas ir-responsabilità enormi li dan ir-raġel ħtieġlu jġorr fuq spallejh. Il-qaddis Papa San Ġwann Pawlu II jikkummenta hekk: '… il-bniedem ġust (Ġużeppi) illi kien iġorr il-patrimonju tat-Testment il-Qadim, ġie mdaħħal mill- 'bidu' fil-patt ġdid u etern f'Ġesti Kristu' (Redemptoris Custos 32). F'riġlejn il-muntanja tas- Sinaj sar il-patt b'imħabba kbira tassew. (Eż 24). Preżenti kien hemm irġiel u nisa flimkien ma' Mosċ. Ukoll fl-Għeden, Alla ħalaq l-umanità Adam u Eva u dan biex jorbot sħiħ Patt ta' mħabba. Barra dan l-ubbidjenza ta' Israel L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 $$ 19 lejn l-unika liġi mogħtija minn Alla fis-Sinaj kienet fundamentali u garanzija għall-għaqda tal-poplu kollu (Eż 19,8; Dt 5,28- 29). Flimkien ma' Marija u Ġużeppi reġgħet ġiet stabilità dik l-armonija tal- Għeden bejn raġel u mara. Sant'Irinew ta' Lvon (għal- aħħar tat-tieni seklu), jagħmel dan il-parallelliżmu bejn il-koppja Eva-Adam u l-koppja Marija-Ġużeppi. Eva meta ma għobdietx lil Alla, kellha bħala għarus lil Adam u kienet għadha verġni. Marija meta qalet il-flat tagħha, kellha bħala għarus raġel lil Ġużeppi, illi dan ġie mogħti lilha minn qabel; u madankollu kienet verġni. Il-għoqda tad- diżubbidjenza ta' Eva nħallet grazzi għall-ubbidjenza ta' Marija (Adversus Haereses III, 22.24). Mela l-pjan tas- salvazzjoni sar issa b'mod invers. Ir-raġuni profonda ta' dan il-qbil ta' bejniethom bħala għarajjes qiegħed fil-fatt li t-tnejn li huma obdew għas-sejħa tal-Mulej permezz tal-anġlu. Ġużeppi 'Taġel ġust' (Mt 1,19) kien pront biex 20 4 L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 jilqa' d-destin li Alla ħejja għalih f'ħajtu. (Mt 1,24) Marija 'qaddejja' fqira tal-Mulej (Lq 1,48) aċċettat bdisponibiltà għarfa u ferrieħa l-pjan divin li ġie minsuġ għaliha u issa rivelat mill-anġlu (Lq 1,38). Tant hu veru dan li fid-diversi ċirkustanzi li graw mit- twelid ta' Ġest f'Betlehem sa l-ewwel Għid iċċelebrat f'Ġerusalemm, dejjem flimkien mat-tifel li issa kellu tnax-il sena, dejjem insibu lil Marija flimkien ma' Ġużeppi u dan kif jikteb Luqa għal SITT darbiet; dejjem biex jitwettaq kollox 'skont il-Liġi ta' Mosċ' (Lq 2,22), 'skont il- Liġi tal-Mulej' (Lq 2,39), ara wkoll versi 23.24.27.42. Missier u Omm Ġest, grazzi għall-qawwa tal-għaqda tagħhom ma' Alla, għexu tassew qishom 'ġisem wieħed' (Ġen 2,24). Anqas il-mewt ma setgħet qatt titfi l-għaqda tal-qlub tagħhom. Il-pjetà popolari tħobb tikkontempla lil Marija li issa armla ta' Ġużeppi, tixtieq li tingħaqad mill-ġdid miegħu, ħaj ħdejn Alla ta' Missirijietu u ħdejn l-Iben irxoxtat. U bir-raġun għaliex ir-rabta taż-żwieġ tkompli teżiżti wkoll fid-dinja li ġejja. IET, F-WJI0)R IL-PERSUNA L-OĦRA a L-0107 i Dan huwa t-titlu tal-messaġġ għar-Randan 2017 li, bħalma jagħmel kull sena, kiteb il-Qdusija Tiegħu l-Papa Franġisku għar-riflessjoni tagħna. Huwa jfakkarna li r-Randan huwa bidu ġdid, triq li twassal lejn il-Għid tal-Qawmien, ir-rebħa ta' Kristu fuq il-mewt. Ir-Randan joffrielna l-okka: li nerġgħu lura lejn Alla b'qalbna kollha mit-triq tal-konverżjoni li tkabbar fina l-ħbiberija mal-Mulej. L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 $$. Din is-sena l-Papa għazel li jagħmel meditazzjoni ħafna, fuq il-parabbola tal-għani u l-fqajjar li nsibu biss fil-Vanġelu skont San Luqa 16:19-31. Il-Papa jistqarr li din hija parabbola li toffrielna l-muftieħ biex nifhmu kif għandna nagħmlu biex nilħqu l-veru hena u l-ħajja ta' dejjem, billi ssejħilna għal konverżjoni sinċiera. Il-parabbola ta' San Luqa Hekk jikteb Luqa, li huwa l-uniku li jagħtina din il- parabbola, li bħala kuntest immedjat għandha l-kelmiet qawwija ta' Ġesti, 'Ma tistgħux taqdu lil Alla u lil 22 $ L-Anr IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2017 flus' (16:13) u 7… ħażin għalih minn ikun ħtija tal-iskandli (15:1) u t-talba mqanqla tal-appostli tal- Mulej, 'Kattar fina l-fidil' (17:5). Mela kien hemm raġel għani, jilbes il-porpra u l-għażel mill-ifjen; l-hena tiegħu kien li jagħmel ikla mill-aħjar. U wieħed fqir jismu Lazzru, li kellu ġismu ġerħa waħda, kien imur jinxteħet ħdejn il-bieb ta' BE b AC ib b'dak li jaqa' mill-mejda tal-għani. Sa l-klieb kienu jint iiEt te gQat tiegħu. (EB Tat ħaduh fi ħdan Abraham. Imbagħad miet ukoll It ti BG sab ruħu fi tbatijiet ħorox II AG ċiE EtjUN u mill-bogħod lemaħ lil Abraham, u b'Lazzru fi ħdanu. U għolla leħnu u qallu, 'Missier Abraham, II oħt ibrti gi Bezz pilkeisi koorti Be ieniti n-nixfa li għandi fi lsieni, għax qiegħed ninħaqar sħiħ f'dan in-nar Ibni; EB l pil evgii IE pe G a ik bid A A U IIA il-ħażin irċevieh f'ħajtu. Imma issa hu hawnhekk (IG Bee ctieb inte Ga ta iet ie c minn dan, hemm vojt bla qjies bejnkom u bejnna, b Sri la iet tehel minn hawn għal għandkom ma jkunx jista, u anqas ma jgħaddu minn hemm għal għandna' Qallu l-għani, BUOEE IT to ABES TO A ibagħtu f'dar missieri, għax għandi ħamest aħwa, ħalli jagħmlilhom twissija kif imiss, li ma jmorrux huma Av o pa pika CB OJ ieġozjs Ga to eoziini Abraham, Għandhom lil Mosċ u l-Profeti; jisimgħu lilhom' 'Le, missier Abraham, qallu dak, 'imma jekk imur għandhom xi ħadd mill-imwiet, jindmu' Iżda wieġbu Abraham, Jekk ma jisimgħux lil Mosċ u l-Profeti, anqas jekk iqum xi ħadd mill-imwiet ma A idea IB et ET pittur, nistgħu ngħidu li bdin IOSOiiE B pt sg lie Ea bias qa loan immens: fin-naħa t'isfel ix-xena ta' għani li jgawdi u ta' fqir li jgħix il-miżerija; fin-naħa ta' fuq il-fqir issa p ta Bro JA f A TA tA tal-Vanġelu din il-parabbola tkompli ssaħħaħ it-tħeġġiġa ta' Ġest biex id-dixxipli tiegħu ikunu amministraturi onesti tal-ġid u tal-flus, qaddejja ta' Alla u tal-ġid L-ART IMQADDSA $ JANNARZ MARZU 2017 veru u mhux ilsiera tal-flus: 'Ebda qaddej ma jista' jaqdi żewġ sidien… ma tistgħux it IE IA GAEMEJA U din il-ħajja wara l-mewt hija definittiva: jil ET IE a il-kelmiet tal-magnificat: IU RO R eE az Gie G ei i ei huma mkabbra f'qalbhom. II BOE Bondin BT) IKONA ET o A OIE ċ-ċkejknin. Mela b'kull ġid lil min hu bil-ġuħ, u l-għonja ib to ea ell (Luqa 1:51-53). Għalhekk IE SIE BST pont i Tea mdawwal issa, fil-preżent 23 tal-ħajja, mill-Kelma, jiġifieri minn Mosċ u l-Profeti. Hija biss ir-rivelazzjoni tal-Iskrittura li twassal għas-saltna ta' Alla; minnha nqiegħdu issa fil-preżent l-għeruq tal-konverżjoni vera u d-dħul fil-barka mwiegħda lil Abraham u lil nislu (Ġen 12:3). Xenarju kkulurit li bih l-evanġelista tal-foqra u tal- ħniena li jfakkarna li l-patt mal-Mulej jgħaddi dejjem mit-triq tal-ftuħ u tal- imħabba lejn dawk li huma l-iżgħar, inqas ixxurtjati. Kif fil-fatt jistqarr Ġakbu fl-Ittra tiegħu: 'Quddiem Alla u Missierna t-tjieba safja u bla tebgħa hija din: iżżur l-iltiema u r-romol fil-hemm tagħhom, u żżomm ruħek bla tinġis 'il bogħod mid- dinja' (Ġakbu 1:27). Fix-xena t'isfel Luqa jpitter is-sitwazzjoni taż-żewġ persunaġġi, il-fqir u l-għani, tal-parabbola: 'Mela kien hemm raġel għani, jilbes il- porpra u l-għażel mill-ifjen; l-hena tiegħu kien li jagħmel ikla mill-aħjar L-għani huwa bla isem; huwa ikona tal-ateu prattiku. Huwa bniedem li bħal donnu huwa ċċentrat fuqu nnifsu; il-fiduċja tiegħu hija biss fl-għana tiegħu. 24 $ L-Anr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 f'Erodi, imlibbes b'mod għani, mixħut għall-ikel u jippretendi li huwa xi alla (ara: Atti 12:21-22; Mk 6:21). Fil-messaġġ tar-Randan, il-Papa Franġisku jirrifletti li fl-għani wieħed jista' jilmaħ kważi traġikament il-qerq tad-dnub, li jseħħ fi tliet mumenti wara xulxin: iħobb il-flus, il-vanità u s-suppervja. Huwa rgħib, dik ir-regħba li hija l-ewwel raġuni tal-korruzzjoni u għajn ta' għira, tilwim u suspetti… il-flus jistgħu ijassru kemm lilna u kemm lid-dinja kollha taħt loġika egoistika li ma tħallix wisgħa għall-imħabba u xxekkel is-sliem' Huwa vanituż… b'dehra li taħbi taħt maskra l-vojt li hemm ġewwa. Huwa supperv; 'jilbes qisu kien sultan, jipprova jikkopja kif iġib ruħu alla, u jinsa li hu sempliċement bniedem tad- demm u l-laħam' Dan kollu jwassal biex l-għani tal-parabbola jeżiżti biss il-jien tiegħu u dawk li hemm madwaru ma jidħlux taħt il-ħarsa tiegħu. 'ma jarahx lill-fqir imġewwah, kollu ġrieħi u mixħut fl- umiljazzjoni tiegħu' 'U wieħed fqir jismu Lazzru, li kellu ġismu ġerħa waħda, kien imur jinxteħet ħdejn il-bieb ta' daru, bix-xewqa li jixba' b'dak li jaqa' mill- mejda tal-għani. Sa l-klieb kienu jmorru jilagħqu l-ġrieħi tiegħu' Il-fqir għandu isem, Lazzru. Ifisser 'Alla jgħin' Alla biss huwa l-għajnuna tiegħu… u l-klieb li, ħafna aħjar mill- għani għama, jilagħqulu l-ġrieħil Il-Papa jsejjaħ ix-xena tal- fqir bħala 'kwadru mudlam, u l-bniedem jinsab mixħut fl-għaks u umiljat. Imma għax jismu Lazzru, 'Alla jgħin', ifakkarna li jsir 'wiċċ li nistgħu naraw; u bħala tali don, għana bla qies, esseri mixtieq, maħbub minn Alla li jiftakar fih, imqar jekk il-qagħda konkreta tiegħu hi dik ta' xi ħadd mormi mill- bnedmin' Ix-xena ta' fuq tippreżentalna taqliba solenni: 'Ġara li l-fqir miet, u l-anġli ħaduh fi ħdan Abraham. Imbagħad miet ukoll l-għani, u difnuh' Il-fqir imut bħall-bnedmin kollha. Iżda l-mewt, li hija passaġġ obbligatorju ta' kulħadd, toħloq d-distinzjoni. Skont il-frott ta' konverżjoni li wieħed ikun għamel f'ħajtu. Ix-xorti tiġi mmarkata għal dejjem. Hekk hu li l-fqir jittieħed fi ħdan Abraham, missier dawk kollha li jemmnu. Lazzru huwa fi ħdanu, għax bħalu tefa' l-fiduċja tiegħu kollha f'Alla. L-għani jmut ukoll imma 'difnuh'. L-art kienet il- fiduċja tiegħu… u lejn l-art jerġa' jmur, f'rabta ta' tbatijiet ħorox, frott dak li kien żera' f'ħajtu. Interessanti ninnutaw li huwa proprju issa li dak li ma setax u ma riedx jara l-fqir f'ħajtu, issa jinfetħulu għajnejh: 'rafa' ħarstu, L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2017 $$ 25 u mill-bogħod lemaħ lil Abraham, u b'Lazzru fi DG JO LA i Bssnjju bii ji le EA iI Pa fat ei ne l jik g ża ita l verità jagħraf lil Abraham bħala missieru jekk f'ħajtu għalaq għajnejh għal ibnu, fil-persuna ta' LazzruŻ Jitlob Ii i pot sebgħu fl-ilma ħa jtaffili n-nixfa li għandi fi lsieni, fieoko zz tab ielat te goal BIKE e It-tweġiba ta' Abraham hija kategorika: 'Tbni; qallu Abraham, ftakar li t-tajjeb tiegħek irċevejtu f'ħajtek; hekk ukoll Lazzru, il-ħażin irċevieh f'ħajtu. Oz ta a aj TAT jitfarraġ, waqt li inti qiegħed (pt a Boni Kai hemm vojt bla qjies bejnkom IE Grotto ata ita tal IEOR Bniet ae zjeċli għandkom ma jkunx jista, u anqas ma jgħaddu minn hemm għal għandna' Il- NA Ek Go e ot ju GtiKo nn kien ħaffru hu stess f'ħajtu billi għalaq kompletament għajnejh għall-fqir, ittarraxx quddiem il-karba ta' Lażżru kollu ġrieħi, jokrob il-ġuħ. Hekk jikkummenta l-Papa fuq dan id-djalogu tal-għani ib ta lata ħatt IT te B jeb a C JE l-oħra, fejn l-għani jkollu Gf bf ja si ln Eh JIS KO zi la ta joe JIET i Beta ħoII poplu ta' Alla. Dan id-dettall jagħmel il-ħajja tiegħu iżjed kontradittorja, għax sa issa ma kien għadu ma ntqal DOB a te KVA nel ozjonti ma' Alla. Fil-fatt, f'ħajtu ma kienx hemm post għal Alla, għax l-uniku alla tiegħu kien jopponi Mosċ u l-Profeti IE ba ħittat ma jgħaddux mill-istess pet Co Mat oj PioeiEne lo Da qa għandhom. It-tweġiba ta' Abraham, għal darb'oħra, hija kategorika: 'Qallu Abraham, 'Għandhom lil IA OO tajt jil ta E Ota g PE al a EI Ai tooħntI jekk imur għandhom xi ħadd mill-imwiet, jindmu: Iżda wieġbu Abraham, Jekk ma jisimgħux lil Mosċ u IE ti ETA d lehen xi ħadd mill-imwiet ma IA Hija fil-fatt il-Kelma ta' Alla, Mosċ u l-Profeti, li ddawwal lil min jemmen fuq l-art. Hija l-Liġi li tinġabar fil- kmandament tal-imħabba. IE G i EB G Ea NI IO ie o tata ijoto dilek t LEaI LQ il-Kelma li turi l-qalb kbira tal-Missier tas-sema li jsejjaħ dejjem għall-imħabba. Hija l-kelma li ddawwal lil kull p o o oejat riġlejja l-Kelma tiegħek, u dawl fil-mogħdija tiegħil' (Salm 119:105). Il-persuna l-oħra hija don Imdawwal minn din il- parabbola l-Papa Franġisku IO TAT hija don ta' Alla: 'Lazzru jgħallimna li l-persuna IO lo En at l-fqir fuq l-għatba tal- għani mhux xi żgombru li jdejjaqna, imma sejħa għall- konverzjoni u għall-bidla b'ħajjitna. L-ewwel stedina li tagħmlilna din il-parabbola hi biex niftħu l-bieb ta' qalbna għall-oħrajn, għax kull persuna hi don, kemm min hu qrib tagħna u kemm il-fqir li ma nafuhx… kull ħajja li niltaqgħu magħha hi don u allura jixirqilha min jilqagħha, jirrispetaha, iħobbha' Fid-dawl tal-parabbola wkoll, Papa Franġisku jfakkarna x'don għandna fil- kelma. Hekk jikteb: 'Il-vera problema tal-għani, l-għerq tal-ħażen tiegħu hu li ma jagħtix widen għall-Kelma ta' Alla; dan wasslu biex ma jibqax iħobb iżjed lil Alla u hekk jistkerrah il-proxxmu. Il-Kelma ta' Alla hi qawwa ħajja, li kapaċi tqanqal għall-konverżjoni fil-qalb tal-bnedmin u turihom mill- ġdid il-persuna ta' Alla. Jekk nagħlqu qalbna għad-don ta' Alla li jitkellem, dan iġib miegħu l-għeluq tal-qalb għad-don tal-aħwa' 'Hi l-Kelma ta' Alla li tgħinna niftħu għajnejna biex nilqgħu l-ħajja u nħobbuha, fuq kollox meta hi dgħajfa' Mhux ta' b'xejn li l-Papa Franġisku, dejjem fid-dawl tal-parabbola tal-għani u l-fqir, jagħlaq il-messaġġ tiegħu tar-Randan b'tħeġġiġa mqanqla: 'L-Ispirtu s-Santu jmexxina lejn it-triq tal-vera konverżjoni, biex niskopru mill-ġdid il-kelma ta' Alla, nissaffew mid-dnub li jagħmina u naqdu lil Kristu preżenti f'ħutna fil-bżonn'. U forsi tgħodd ħafna f'dan il-kuntest il-kelma qawwija li jgħaddhielna Ġakbu (1:22- 25): 'Kunu intom dawk li jagħmlu l-kelma, u mhux tisimgħuha biss u hekk tqarrqu bikom infuskom. Għax jekk xi ħadd jisma' l-kelma u ma jagħmilhiex, ikun bħal bniedem li jara f'mera l-wiċċ li bih twieled: jara lilu nnifsu, jitlaq, u malajr jinsa kif kien. Imma dak li jgħarbel sewwa l-liġi perfetta tal-ħelsien, u jżomm sħiħ magħha, ma jkunx wieħed li jisma' biss u jinsa, iżda jkun wieħed li jagħmilha; hieni dan fl- għemil tiegħu'. L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2017 $$ 27 ħ AU llli ISTMG Ji L-Evanġelju skont San Mark, forsi minħabba li huwa l-iqsar fost l-erba' Evanġelji, għal ħafna żmien donnu ġie ttraskurat minn dawk li jistudjaw l-Iskrittura. Iżda meta ħafna minn dawn l-istudjużi għarfu b'reqqa li dan hu l-ewwel Evanġelju li nkiteb, l-interess għall-istudju f'dan l-Evanġelju kiber sewwa u bosta studji ġodda tefgħu dawl ġdid fuq is-sbuħija tat-teoloġija li hemm minsuġa fir-rakkonti kkuluriti li flimkien jiffurmaw in-narrativa ta' dan l-Evanġelju.' Nistgħu ngħidu li dan l-Evanġelju jagħti aktar spazju lill-azzjoni milli lit-tagħlim ta' Ġest. 28 $ L-Anr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 Ir-rakkonti li jimlew il- paġni ta' dan l-Evanġelju juru lil Ġesti b'wiċċ tassew uman, filwaqt li jagħtuna wkoll l-emozzjonijiet tiegħu, jiġifieri dak li kien iħoss Ġesti quddiem sitwazzjonijiet ta' persuni differenti. Flimkien ma' dan, insibu wkoll is-sentimenti u l-imġiba ta' tant persunaġġi li jiltaqgħu ma' Ġest. Hekk jurina l-episodju li sejrin nitkellmu fuqu f'dan l-artiklu, l-episodju li nsibuh f'Mk 4:35-41 li jirrakkonta l-ġrajja ta' meta Ġest u d-dixxipli sabu ruħhom f'maltempata kbira waqt li kienu fid-dgħajsa. Hemm sitt punti li se nippruvaw nieqfu ftit fuqhom: il-maltempata; id- deskrizzjoni ta' Ġesli rieqed; ir-reazzjoni tad-dixxipli għall-fatt li Ġesui kien rieqed; l-azzjoni ta' Ġesti quddiem il-maltempata; it-tweġiba ta' Ġesu lid-dixxipli; l-istagħġib tad-dixxipli quddiem il- miraklu ta' Ġesti. Il-maltempata L-episodju tal-maltempata fuq il-baħar li nsibuh f'Mk 4:35-41 jgħaqqad mat- taqsima ta' qabel, jiġifieri l-ewwel parti tal-Kapitlu 4 (Mk 4:1-34) fejn naqraw hekk: 'Raġa' beda jgħallem ħdejn il-baħar, u nġabret madwaru kotra kbira, hekk li kellu jitla' bil-qiegħda f'dgħajsa fuq il-baħar, u n-nies kollha l-art matul ix-xatt' (v.l). Wara jum sħiħ li matulu Ġesti qagħad jgħallem bil-parabboli, San Mark jippreżenta numru ta' mirakli li wettaq Ġesu u li jservu sabiex juruna l-qawwa tiegħu fuq l-elementi kollha, filwaqt li dan kollu jqajjem biża' f'dawk preżenti. Ir- rakkont tat-tempesta nsibuh irrakkuntat eżattament bejn id-diskors ta' Ġesu fuq il-parabboli u t-tliet mirakli drammatiċi oħra li huma rrakkuntati fil-Kapitlu 5, jiġifieri, il-miraklu li bih Ġest juri l-qawwa tiegħu fuq ix-xitan meta jfejjaq raġel imxajtan f'Ġerasa (ara Mk 5:1-20) u l-miraklu li bih juri l-qawwa tiegħu fuq il-mewt meta jqajjem lit-tifla ta' Ġajru li kienet mejta u jfejjaq mara marida (ara Mk 5: 21-43). Dawn it-tliet elementi: in-natura, ix-xitan u l-mewt, kienu meqjusin bħala l-qawwiet li jheddu l-ħajja tal-bniedem. Is-silta tagħna tibda bid- dettalji tal-jum u l-ħin: 'Dakinhar, xħin sar filgħaxija' (Mk 4:35). Ir- referenza għal 'dakinhar' teħodna lura għal dak li nsibu qabel. Hawnhekk, mela, għadna fl-istess jum li Ġesti kien għadda fuq dgħajsa jgħallem lin-nies bil- parabboli.' Hekk insibu fil- versi ta' qabel dan l-episodju, xi ħaġa li tkompli toħroġ tajjeb fil-vers ta' wara, il-vers 36 fejn naqraw kif id-dixxipli 'ħallew in-nies, u ħaduh magħhom kif kien fid- dgħajsa'' Ġesti, mela, kien għadu fuq l-istess dgħajsa li fuqha kien tela' aktar kmieni sabiex jgħallem lin-nies. Huwa Ġest nnifsu li kien fuq din id-dgħajsa, li fil-bidu ta' dan ir-rakkont jistieden lid-dixxipli u jgħidilhom: 'Ejjew naqsmu għax- xatt l-ieħor' (v.35).5 Din l-istedina ta' Ġest tixbah dak li nsibu fil-bidu ta' dan l-Evanġelju meta Ġest jgħid lid-dixxipli: 'Ejjew immorru bandoħra, fl-irħula tal-qrib, ħalli nippriedka hemmhekk ukoll, għax għalhekk ħriġt' (Mk 1:38). B'dan il-kliem, Ġesti kien qed jistieden lid-dixxipli sabiex flimkien miegħu jħallu warajhom Kafarnahum u l-interessi tagħhom sabiex jakkumpanjawh fil- ministeru li kellu jwettaq fil-kumplament tal-Galilija. In-naħa l-oħra tal-baħar al-Galilija, fejn Ġesti stieden id-dixxipli sabiex imorru miegħu bid-dgħajsa, kien faċċata ta' Kafarnahum, in-naħa tal-Lvant, li l-parti -kbira tiegħu kien territorju pagan (ara Mk 5:1)7 Dan ifisser li l-missjoni ta' Ġest issa kienet se testendi għall- ewwel darba f'territorju pagan, lil hemm mill- fruntieri ta' Israel. Jekk kinetx l-intenzjoni ta' Ġesti i jmur f'territorju pagan, Evanġelista San Mark ma jgħidilna xejn b'mod espliċitu, iżda nistgħu nissoponu dan minħabba li -inizjattiva sabiex imorru hemmhekk ġiet minn Ġest nnifsu. Kien hu li qal lid- dixxipli: 'Ejjew naqsmu għax-xatt l-ieħor' (v.35). L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 $$. Imbagħad San Mark ikompli jinfurmana li 'ħallew in- nies, u ħaduh magħhom kif IG a IET lq jundizziat j Oo b Cli (v.36).S Is-soltu hu Ġesu li GU B a a eda Hekk per eżempju naqraw fl- episodju tat-Trasifugrazzjoni CN PA Bible Ko kate min-naħa ta' Ġesti donnha tippreparana għall-fatt li (EĊ Ste ieġst az nit jidher passiv fil-maltempata IE a EX Hekk inkomplu naqraw: 'U qam riefnu kbir, u l-mewġ beda tiela' għal ġod-dgħajsa, hekk li kienet felt ah EN iii Il-baħar tal- Galilija huwa magħruf għall-maltempati vjolenti Eta o A ata avviż minħabba l-pożizzjoni pit d d dif tesghi jonfoħ mill-widien wieqfa tal-għoljiet li jdawru dan il- baħar.' Imma din id-darba e o et ko NO ai zi ttoċIti dawn is-sajjieda tas-sengħa. San Mattew meta jirrakkonta GenanAzR d On tt ant l-impressjoni li kważi kien G Tr pi ali ig meta juża l-espressjoni bil- Grieg: seismos megas, jiġifieri aa e Ti tiġri wkoll fuq l-art meta jmut Ġest (ara Mt 27:51) u meta l-anġlu tal-Mulej jinżel igerbeb il-ġebla tal-qabar ta' (EE RA Id-deskrizzjoni ta' Ġesii rieqed F'din il-maltempata kbira jii liEO kbir bejn l-atteġġjament IE II je ja elet jla l-preokupazzjoni tad- dixxipli li 'qajmuh u qalulu: 'Mgħallem, dan qisu mhu xejn għalik li aħna Din hija l-unika referenza għal Ġest rieqed; bil-Grieg: katheudon, fl-Evanġelju. '' Imma kif seta' Ġesti jorqod f'waqt ta' periklu bħal dan2 Il-qawwa ta' dan ir-rakkont irridu nippruvaw infittxuh eżattament f'dan il-kuntrast. Xi kummentarji jiġbdu l-attenzjoni li hawnhekk m'aħniex wisq 'il bogħod mill-paradoss li nsibu fir-raba' parabbola li Ġesti jtenni qabel dan l-episodju. F'din il-parabbola, naqraw li wara li l-bidwi ħareġ jiżra' ż-żerriegħa huwa raqad. Anzi l-parabbola tippreċiża li 'rieqed jew imqajjem, bil-lejl jew bi nhar, iż- żerriegħa tinbet u tikber, bla Issa hawnhekk Ġesiti kien żera' l-kelma, kien ta ordni, dik li jaqsmu għan-naħa l-oħra tal-baħar, u ara issa hu wkoll kien rieqedl Li tibqa' rieqed f'maltempata bħal dik huwa diġà miraklu fih innifsu. B'dan il-mod, Ġest jiġi muri bħala eżempju ta' xi ħadd li jafda b'mod sħiħ f'Alla. Hekk naqraw, per eżempju f'Salm 4:9 'Nimtedd u norqod minnufih fis-sliem, għax int waħdek, Mulej, fis-sod tqegħedni/ Numru ta' kummentarji jiġbdu l-attenzjoni għall-fatt li Ġest li jorqod fid-dgħajsa f'nofs tempesta hija xena li tfakkarna f'xena oħra biblika. Ġesti rieqed jixbah lill-profeta Ġona li raqad fl-istiva tal-ġifen li ħadu f'Tarsis (ara Ġona 1:5b).5 Hemm xebh kbir bejn iż- żewġ rakkonti: it-tempesta tissorprendi liż-żewġ profeti fuq id- dgħajsa; -— in-ngħas tat-tnejn waqt il-maltempata; -— kemm fil-każ ta' Ġona (Ġona 1:6), kif ukoll fil- każ ta' Ġesti (Mk 4:38) rieqed u mqajjem l-għajta 'se nintilfu' isegwi b'sejħa għall-għajnuna: lil Ġona talbuh jitlob lil Alla tiegħu, filwaqt li d-dixxipli jċanfru lil Ġesi u jistennew minnu li jagħmel xi ħaġa; — Ġest jaqsam il-baħar, iħalli x-xtajta ta' territorju Lhudi sabiex jilħaq għax- xtajta l-oħra, dik pagana. Hekk ukoll, Ġona huwa l-profeta per eċċellenza L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2017 $$ 31 mibgħut minn Alla għand il-pagani, f'dan il-każ, fil-belt il-kbira ta' Ninwċ. Minkejja dan il-paralleliżmu, il-qarrej jibda jinduna li Ġesti hu ppreżentat l-oppost ta' Ġona. Fil- ktieb ta' Ġona huwa Alla li jikkmanda r-riħ. F' San Mark ma nsibu xejn dwar dan. Minflok, huwa Ġest li jieħu l-inizjattiva sabiex jaqsam għan-naħa l-oħra tax-xatt. Hekk ukoll fil-każ ta' Ġest, is-salvazzjoni ma tasalx billi jitfgħu lill-profeta l-baħar kif ġara fil-każ ta' Ġona. Minflok, Ġest il-profeta, jisma' t-talba ta' dawk li kienu miegħu fuq id-dgħajsa, iqum u jwaqqaf il-maltempata bil-kelma setgħana tiegħu. Xi studjużi oħra iżda jinnutaw ukoll li hemm episodju ieħor li ħaqqu li jinqara f'paralleliżmu ma' dan tat-tempesta. Dan hu l-episodju tal-agunija ta' Ġesu fil-Ġetsemani (Mk 14:32-42):/1 -— fiż-żewġ episodji ix-xena seħħ filgħaxija; -— fiż-żewġ każijiet fil- bidu tar-rakkont insibu l-użu tal-verb bil-Grieg: paralambanein li jfisser 'tieħu miegħek' fil- każ tal-episodju tat- tempesta huma d-dixxipli 32 ġ L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 li 'jieħdu' lil Ġesu magħhom (Mk 4:36), imma fil-każ tal-episodju tal-agunija fil-Ġetsemani, huwa Ġesu li 'jieħu' miegħu xi dixxipli (ara Mk 4,36 u 14,33); — fuqil-baħar Ġesu jorqod, filwaqt li d-dixxipli tiegħu jiġġieldu mal-biża' li kienu se jitilfu ħajjithom minħabba l-maltempata. Din l-istampa tinqaleb ta' taħt fuq fl-episodju tal- agunija ta' Ġesu, għaliex fil-ġnien tal-Ġetsemani huwa Ġest li jiġġieled mad-dwejjaq li qabduh minħabba li kien se jmut, filwaqt li din id-darba huma d-dixxipli li jorqdu. Is-serenità ta' Ġesu li hu muri lilna rieqed fuq imħadda fid-dgħajsa f'nofs din il-maltempata kbira ma tesprimix l-istess sentiment tad-dixxipli li qajmu lil Ġest u qalulu: 'Mgħallem, dan qisu m'hu xejn għalik li aħna se nintilfu2' (Mk 4:38).5 Ma jidhirx li dan il-kliem id-dixxipli qaluh lil Ġesu b'ġentilezza. Minflok, aktar jidher li huma kienu qed iċanfru lil Ġest talli baqa' rieqed daqs li kieku ma kien qed jiġri xejn. Tant hu hekk, li San Mattew li kiteb wara San Mark ibiddel dan il-kliem tad- dixxipli minn: 'Mgħallem, dan qisu m'hu xejn għalik li aħna se nintilfu2' għal 'Salvana, Mulejl Se nintilfu'' Hekk ukoll jagħmel San Luqa meta jippreżentalna lid-dixxipli jgħidu lil Ġest: 'Mgħallem, Mgħallem, se nintilful' (Lq 8:24). Dan huwa t-tieni kliem li d-dixxipli jtennu fl- Evanġelju skont San Mark. Sa issa kulma kienu qalu d-dixxipli hu biss dak li nsibu f'Mk 1:37 meta filgħodu kmieni sabu lil Ġesu jitlob u qalulu: 'Kulħadd jistaqsi għalik Issa, f'din is-sitwazzjoni ta' bżonn fuq id-dgħajsa waqt din il-maltempata, San Mark jagħtina t-tieni frażi minn fomm id-dixxipli. Għall- ewwel darba fl-Evanġelju skont San Mark, Ġesti jiġi msejjaħ u rikonoxxut bħala 'Mgħallem' bil-Grieg: didaskale, titlu li aktarx jitraduċi l-Aramajk Rabbi. Dan it-titlu nsibuh użat tnax-il darba fl-Evanġelju skont San Mark u dejjem jiġi applikat għall-persuna ta' Ġest. - mgħallem - applikat għal Ġesu, insibuh mhux biss fuq fomm id-dixxipli tal-inqas tliet darbiet,'$ iżda wkoll fuq fomm persuni li jiltaqgħu ma' Ġesu, bħal ngħidu aħna, dak il-missier li jersaq lejn Ġest jitolbu: 'Mgħallem, ġibtlek lil ibni għax għandu spirtu mbikkem' (Mk 9:17), jew ir-raġel għani li resaq lejn Ġesu u qallu: ' Mgħallem tajjeb, x'għandi nagħmel biex nikseb il- ħajja ta' dejjem2' (Mk 10:17.20). Darba biss insibu dan it-titlu fuq fomm Ġest stess meta qabel l-aħħar ċena bagħat lid-dixxipli jippreparaw u qalilhom biex meta jsibu raġel iġorr ġarra bl-ilma jgħidulu: 'Qallek l-Imgħallem: fejn hi l-kamra tiegħi li fiha nista' niekol l-ikla tal-Għid mad-dixxipli tiegħi2' (Mk 14:14). Imma Ġest hu ħafna aktar minn Mgħallem, kif sejħulu d-dixxipli fuq id-dgħajsa waqt il-maltempata. Dan jidher sewwa mill-fatt li meta San Mattew u San Luqa ġew biex jirrakkuntaw dan l-istess fatt, huma bidlu dan it-titlu billi kull wieħed minnhom ta titlu aktar L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2017 $$ 33 għoli għal Ġesti. San Mattew fil-fatt juża t-titlu bil-Grieg: Kprie - Mulej; filwaqt li San Luqa juża t-titlu bil-Grieg: epistata, li litteralment ifisser dak li jippresiedi, jew il-kap. Il-mod, mela, kif id- dixxipli jindirizzaw lil Ġesu hawnhekk juri li għadhom ħafna 'l bogħod mill-mod kif l-awtur ta' dan l-Evanġelju jridna nifhmu lil Ġesu bħala 'Kristu, l-Iben ta' Alla' (Mk 1:1).7P Għar-reazzjoni tad- dixxipli li marru jqajmu lil Ġest li kien rieqed biex 34 4: L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 jikkomunikaw miegħu l-ansjetà tagħhom meta jgħidulu: 'Mgħallem, dan qisu mhu xejn għalik li aħna se nintilfu2' (Mk 4:38), naqraw hekk: 'Imbagħad IĠesti) qam, ordna lir-riħ u qal lill-baħar: 'Iskotl Biżżejjed' U r-riħ waqaf u waqgħet kalma kbira' (v.39).7 It-traduzzjoni tal-Għaqda Biblika Maltija titraduċi l-verb bil-Grieg: epitimesan b'dan il-mod: U Ġesti ORDNA lir-riħ, filwaqt li fit-traduzzjoni ta' Savdon naqraw hekk: U Ġesti GĦAMAR IR- RIĦ BIL-QAWWA' Dak li hu interessanti ninnutaw hawnhekk huwa li l-verb Grieg: epitimesan li San Mark qed juża hawnhekk biex bih jurina l-azzjoni ta' Ġesu li biha sikket il-baħar, is-soltu jintuża għar- rakkonti tal-eżorċiżmu, meta Ġesil jsikket u jkeċċi xitan'' Hekk, per eżempju, naqraw fl-ewwel miraklu li jirrakkonta San Mark, meta fis-sinagoga ta' Kafarnahum fejn Ġesu kien qed jgħallem, daħal raġel bi spirtu ħażin, 'imma Ġesti IKKMANDAH, bil-Grieg: epetimesen: 'iskot; qallu, 'u oħroġ minnu' (Mk 1:25).2 F'dan il-każ tal-maltempata, San Mark, mela, donnu li qed juża dan l-istess verb biex jurina lil Ġesti jrażżan il-qawwa tar-riħ u l-mewġ tal-baħar bħalli kieku kien qed jagħmel xi eżorċiżmu. F'dan il-kuntest, tajjeb li nżommu f'moħħna wkoll, li fl-Iskrittura il-baħar u l-mewġ huma simbolu tal- post fejn jgħammru mostri u xjaten. Is-Salmi għandhom bosta referenzi għall-kontroll ta' Alla l-Imbierek fuq il- baħar u l-protezzjoni li huwa jagħti lil dawk li jkunu qed jaqsmu l-ibħra waqt li jiġu mhedda mill-qilla tagħhom. Hekk naqraw, per eżempju, fis-Salm 107: 29 'U bidel ir-riefnu f'żiffa, u sikket mewġ il-baħar, Huma ferħu għax ibbnazza; u hu wassalhom sal-port li xtaqu' Issa, fost l-istagħġib tad- dixxipli, Ġest juri l-istess qawwa divina fuq il-baħar u r-riħ, b'mod illi nkomplu naqraw: 'U waqgħet kalma kbira' (Mk 4:39). F'din is-silta, li hija magħmula biss minn 7 versi, il-kelma 'kbira, bil-Grieg: megale, qed tintuża hawn għat- tieni darba, u terġa' tintuża saħansitra għat-tielet darba. F'Mk 4:37 naqraw li 'qam riefnu KBIR' fil-vers 39 inkomplu naqraw li 'waqgħet kalma KBIRA'; u fil-vers ta' wara, imbagħad, naqraw li quddiem dan il-miraklu d-dixxipli 'qabadhom biża' KBIR' (v.40). Ġest iżda ma jiqafx hawn. Wara li jsikket ir-riħ u l-baħar, huwa jdur fuq id-dixxipli u jagħmlilhom żewġ mistoqsijiet. L-ewwel mistoqsija ta' Ġest lid- dixxipli hija: 'Dal-biża' kollu għaliex'' It-tieni ssegwi: 'mela ma għandkomx fidit' (v.40). Huwa sorprentendi mhux biss dak li Ġesu jagħmel minn fuq din id-dgħajsa, iżda wkoll il-mistoqsijiet li jagħmel lid- dixxipli u li bihom jikkritika l-biża' tagħhom.$ Fil-periklu li sabu ruħhom fih id- dixxipli fuq id-dgħajsa, il- biża' kbir li qabadhom jidher sentiment normali u ovvju. Min-naħa l-oħra, il-kritika ta' Ġesu tista' tidher mhux reali: Ġest jidher li kien qed jistenna mġiba differenti mid-dixxipli: minflok ma jiġu impressjonati mill-periklu tal-mewt li kienet qed toffri din il- maltempata, huma kellhom iserrħu rashom li Ġesti kien magħhom, ukoll jekk huwa kien rieqed f'din id-dgħajsa li fiha kien dieħel l-ilmal F'kelma oħra, id-dixxipli sabu ruħhom bejn żewġ kurrenti: min-naħa kien hemm it-tempesta u min- naħa l-oħra kien hemm Ġest. Min-naħa l-biża' li ħassew kien frott it-tempesta li sabu ruħhom fiha, min- naħa l-oħra, il-fidi kellha tinbet fihom minħabba l-preżenza ta' Ġesu fid- dgħajsa. Id-dixxipli mela, sabu ruħhom fi problema eżistenzjali: minn min kellhom jiġu impressjonati u determinati l-aktar: mit- tempesta jew mill-preżenza ta' Ġestiż Tajjeb li nżommu f'moħħna hawnhekk li d-dixxipli li Ġest jċanfar fuq din id-dgħajsa ma kinux aktar prinċipjanti, jiġifieri ma kinux fil-bidu nett fir-relazzjoni tagħhom ma' Ġest. Minflok huma diġà kellhom esperjenza tal-persuna ta' Ġest u tal-qawwa tiegħu. Tajjeb niftakru wkoll li dawn kienu l-istess dixxipli li qabel dan l-episodju kienu preżenti sabiex jisimgħu t-tagħlim ta' Ġesu bil-parabboli: kien lilhom li 'meta kien ikun waħdu magħhom, kien ifissrilhom kollox' (4:34). Madanakollu, jidher li ma L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2017 $$ 35 kienu fehmu xejni Il-Kelma li kienu semgħu kienet għadha biss bħal dik iż- żerriegħa li waqgħet fuq il-passaġġ (ara Mk 4:3). F'kelma oħra, il-periklu li sabu ruħhom fih fuq id- dgħajsa kien jagħmel parti mill-prova tal-fidi tagħhom bħala dixxipli ta' Ġesu. Din hija tema ċentrali fin-narrativa ta' San Mark. Dan l-Evanġelista ma tantx jagħtina stampa tajba wisq tad-dixxipli. Minkejja li dawn kienu kontinwament ma' Ġesu, b'danakollu huma jibqgħu persuni li donnhom ma jifhmux lil Ġesu, sakemm fl-aħħar jittraduh u jabbandunawh, b'mod illi meta niġu għall-waqt tad- difna ta' Ġesti ma nsibu lil ħadd minnhom preżenti 2: F'kuntrast man-nuqqas kbir ta' fidi min-naħa tad-dixxipli li kienu dejjem ma' Ġesu, San Mark jippreżentalna serje ta' personaġġi oħra li jissemmew darba biss, imma i l-fidi tagħhom f'Ġesu tispikka ħafna. $ Hekk, per eżempju, Ġajru li dwaru San Mark jgħidilna: Dan, malli ra (lil Ġesu), inxteħet f'riġlejh, u talbu ħafna u qallu: 'Binti ż-żgħira waselt fl-aħħar ejja qiegħed idejk fuqha, ħalli tfiq u tgħix' (Mk 5:22-23). Meta mbagħad Ġest jiddawwar ma jmur minħabba l-laqgħa li kellu mal-mara li kienet tbati bit-tnixxiegħa tad- demm, lil Ġajru jgħidulu: 36 $ L-Anr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 'Bintek mietet; għalfejn tħabbtu iżjed l-Imgħallem2' (v.35). Ġajru sab ruħu bejn li jagħżel li jiġi determinat mill-qawwa tal-mewt, u allura li jitlef kull tama, jew inkella li jżomm sħiħ fil-fidi tiegħu fil-qawwa ta' Ġesu. Fil-fatt, Ġesti jgħinu f'din l-għażla meta jgħidlu: 'Tibżax, biss inti emmen' (v.36). Mhux biss il-fidi kbira ta' Ġajru tikkontrasta man- nuqqas ta' fidi tad-dixxipli, imma wkoll il-fidi tal-mara li kienet ilha tnax-il sena sħaħ tbati bit-tnixxiegħa tad- demm. Mimlija fidi f'Ġesu hija qalet: 'Jekk immiss imqar il-mantar tiegħu nkun imfejqa' (v.28). ikollok fidi kbira biex tgħid kliem bħal dan. Fil-fatt, Ġesu jfaħħar il-fidi tagħha meta jgħidilha: 'Binti, il- fidi tiegħek salvatek; mur bis-sliem, u kun imfejqa mill-marda tiegħek' (v.34). Il-fidi ta' din il-mara iżda tikkuntrasta mill-ġdid man- nuqqas ta' kompressjoni tad- dixxipli li meta Ġesli staqsa: 'Min messli l-mantar'' (v.30), id-dixxipli qalulu: 'Qiegħed tara dawn in-nies kollha jrossu madwarek, u tistaqsi: Min messni2' (v.31). Eżempju ieħor ta' kuntrast bejn il-fidi ta' karattri li jissemmew darba biss f'dan l-Evanġelju u n-nuqqas ta' fidi tad-dixxipli li kienu kontinwament ma' Ġesti nsibuh fl-episodju ta' dak il-missier li kellu ibnu maħkum mix-xitan (ara B'fiduċja kbira f'Ġesu, dan il-missier ried jieħu lil ibnu għand Ġesu iżda minflok sab biss lid-dixxipli. Dawn iżda ma rnexxielhomx ikeċċu lix-xitan minn ibnu u din il- ħaġa setgħet qatgħetlu qalbu, tant illi meta wasal Ġesti dar-raġel qallu: 'Jekk tista' tagħmel xi ħaga, għinna u ħenn għalina'' (9:22). Dan id-djalogu aktar espliċitu fuq il-fidi jkompli meta naqraw hekk: 'Qallu Ġest: Kollox jista' jkun għal min jemmen' Missier it-tifel minnufih beda jgħajjat u jgħidlu: Jiena nemmenl Għinni fil-fidi nieqsa tiegħil' (vv.23-24). F'dawn it-tliet eżempji li semmejna - Ġajru, il-mara bit-tnixxiegħa tad-demm u l-missier li kellu ibnu mxajtan - naraw kuntrast kbir mad-dixxipli li kienu ma' Ġesu fuq id-dgħajsa u li Ġesu ċanfarhom minħabba li ma kellhomx fidi. L-istagħġib tad-dixxipli fuq id-dgħajsa L-Evanġelista San Mark ma jsemmix il-biża' tad-dixxipli waqt il-maltempata fuq il-baħar. Huwa biss wara l-intervent qawwi ta' Ġesti u l-mistoqsijiet li jagħmlilhom li naqraw: 'U qabadhom biża' kbir, u bdew jgħidu lil xulxin: 'Dan min hu, mela, biex saħansitra r-riħ u l-baħar jisimgħu minnu'' (Mk 4:41).8 Dan ifisser li aktar milli t-tempesta u l-periklu tal-mewt li sabu ruħhom fih, kien Ġesu stess li qajjem fihom biża' kbir. Din ma kinetx l-ewwel darba li l-għemil ta' Ġesti wassal għal reazzjoni bħal din. Wara l-ewwel miraklu ta' eżorċiżmu li jagħmel Ġesti fis-Sinagoga ta' Kafarnahum, naqraw li dawk preżenti 'ilkoll stagħġbu, u bdew jistaqsu lil xulxin u jgħidu: 'Dan x'inhu' X'tagħlim ġdid mogħti bis-setgħal Sa lill-ispirti ħżiena jikkmanda, u huma joqogħdu għalihf' (Mk 1:27). Hija wiesgħa d-diskussjoni fost il-Kummentarji kif għandha nivvalutaw il- biża' tad-dixxipli f'dan l-episodju. Li t-terminu 'biża', bil-Grieg: phobos, jista' jissarraf f' 'biża' reliġjuż' quddiem id-divin hija xi ħaġa li jaffermawha numru ta' studjużi.7 Madanakollu, jekk inhu hekk, forsi wieħed jistenna li r-reazzjoni tad-dixxipli kellha tkun waħda ta' adorazzjoni, ta' tifħir jew akklamazzjoni u ringrazzjament bħalma ġara f'Kafarnahum meta Ġesu fejjaq lill-paralitiku (ara Mk 2:12). Iżda minflok hawnhekk naqraw li d-dixxipli beżgħu. li jintuża' hawn bil-Grieg: phobeo- 'beżgħu' Huwa għalhekk li numru ieħor ta' kummentarji jinterpretaw il-biża' tad- dixxipli bħala biża' tassew, f'rabta ma' nuqqas ta' fidi. $ Il-verb li jintuża hawn bil- Grieg: phobeo - 'beżgħu', huwa użat b'mod ripetut f'episodji oħra li jiġu wara dan l-episodju sabiex jiddeskrivi r-reazzjoni ta' persuni differenti għall- għemil ta' Ġest. Hekk, per eżempju, il-kap tas- sinagoga li kien qed jibża' li bintu kienet se tmut, Ġest jistiednu sabiex ma jibżax (ara Mk 5:36). Id- dixxipli li beżgħu meta raw lil Ġest miexi fuq il-baħar għax stħajluh li kien xi fantażma, Ġesu qalilhom: 'La Tibżgħuxi' (Mk 6:50). Dakli hu interessanti hu li l-verb 'beżgħu' huwa l-aħħar verb li bih jagħlaq San Mark, tal-inqas fl- edizzjoni qasira tiegħu, meta f'Mk 16:8 naqraw li n-nisa li marru ħdejn il-qabar telqu fu ma qalu xejn lil ħadd, L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 $$ 37 għax beżgħu, bil-Grieg: ephobounto gar. Konklużjoni Sa mill-ewwel vers tal- Evanġelju li ħallielna, San Mark juri interess partikulari f'Ġest u jibqa' jaffronta lill-qarrejja tiegħu bil-mistoqsija ewlenija li tiddomina din in-narrativa: min hu Ġesif9 It-tweġiba għal din il-mistoqsija li tixbah lil dik li nsibu f'4:41 -— Dan min hu, mela, biex saħansitra r-riħ u l-baħar jisimgħu minnu'' għandha żewġ dimensjonijiet. L-ewwel, il-parallel ma' Ġona li joħroġ tajjeb f'dan l-episodju jikkonferma li Ġest hu tassew aqwa minn Ġona, għaliex minflok ma talab lil Alla, Ġesti jindirizza direttament lir-riħ u lill-baħar (ara Mt 12:41; Lq 11:32). It-tieni, Ġesti wettaq dak li fit-Testment il-Qadim Alla biss seta' jagħmel, jiġifieri li jegħleb il-qawwiet tal-ħażen kaotiċi kif jindikaw numru ta' testi mit-Testment il-Qadim. ' L-episodju tat-tempesta fuq il-baħar li nsibuh f'Mk 4:35- 41, mela, b'xi mod għandu l-għan li jgħinna nifhmu aħjar l-implikazzjonijiet tal-mistoqsija dwar l-identità ta' Ġest, u allura jservi bħala għajnuna sabiex nippruvaw nagħtu tweġiba għal din l-istess mistoqsija. Għall-qarrej tal-Evanġelju, it-tweġiba għall-mistoqsija tad-dixxipli hija ovvja: huwa l-Mulej Alla li għamel il-baħar, u huwa Alla biss li jista' jikkontrollah. L-awtorità li biha Ġest kien qed jaġixxi, bħal fil-każ ta' Mk 2:1-12, hija dik ta' Alla nnifsu. 2 Għal studju tajjeb fuq il- Kristoloġija ta' San Mark ara, Elizabeth Struthers Malbon, Mark Jesus: Characterization as Narrative Christologv (Waco, Texas: Bavlor Universitv Press, 2009). 3 Din is-silta nsibuha rrakkuntata wkoll fl- Evanġelju skont San Mattew (ara Mt 8:23-27) u f'San Luqa (ara Lq 8:22-25). of Mark, Sacra Pagina 2 (Collegeville, Minnesota: The Liturgical Press, 2002), 160 jinnota li l-akbar konċentrazzjoni ta' mirakli nsibuhom proprju minn din is-silta 'il quddiem (Mk 4:35) sa Mk 8:27 meta Ġesti jasal f'Ċesarija ta' Filippu. B'dan il-mod, din it-taqsima sservi biex teoloġikament timmanifesta lil Ġesti bħala dak li jwassal il-qawwa ta' Alla fuq it-tbatija umana. Ħafna Kummentarji jżommu li San Mark hawnhekk kien qed jagħmel użu ta' 38 $ L-Anr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 kollezzjoni ta' mirakli li sab miġburin bħal f'kollezzjoni. Fuq dan il-punt ara d-diskussjoni u l-biografija li jagħti J.P. Meier, A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus (New Xork: Doubledav, 1994), 2: 924-925; 1003- 1004. 5 Michael Mullins, The Gospel of Mark (Dublin: Columba Press, 2005), 148 jispjega tajjeb il-kronoloġija tal-jiem fl-ewwel kapitli ta' San Mark u dakli Ġesti wettaq f'dawn il-jiem, inkluż f'dan l-episodju. 6 Dan il-vjaġġ jintemm f'Mk 5:1 fejn naqraw: 'Waslu x-xatt l-ieħor tal- baħar ..7 Din mhijiex l-unika referenza li jagħtina San Mark għal Ġesti u d-dixxipli li jaqsmu għan- naħa l-oħra tax-xatt. Hemm żewġ referenzi oħra f'dan l-Evanġelju għal dan l-ispustament min-naħa għall-oħra tax-xatt (ara San Mark jidher li kellu interess partikulari f'dan id-dettal. Dan jidher mill-fatt li San Mattew jagħtina biss tnejn minn dawn l-episodji (ara Mt 8:18-27; 14:22-33), filwaqt li San Luqa jagħtina waħda biss (ara Lq 8:22-25). Fuq l-iskema tal-episodji li fihom insibu referenza għal Ġest u d-dixxipli li jaqsmu għan-naħa l-oħra tal-baħar f'San Mark ara l-istudju ta' W. Kelber, Marks Storv of Jesus (Philadelphia: Fortress, 1979), 30-33. 7 Għal aktar informazzjoni fuq dan it-territorju pagan u l-importanza ta' din il-mossa ta' Ġesti ara l-kumment ta' Ben Witerington III, The Gospel of Mark: A Socio- Rhetorical Commentarv (Grand Rapids, Michigan: Eerdmans, 2001), 173-174. 8 It-tip ta' dgħajsa li tissemma hawn nistgħu nimmaġinawha minn skoperta arkeoloġika tad- dgħajsa magħrufa bħala 'Kinnerat' li nstabet fl-1986 u minn możajk ta' dgħajsa li nstab f'Magdala-Taricheae. Din it-tip ta' dgħajsa kienet tkun twila madwar 26 pied u wiesgħa madwar 8 pidi, u tesa' madwar tnax jew ħmistax-il persuna. Fuq dan ara John J. Rousseau Tajjeb ninnutaw li t-tema tad-dgħajsa tgħaqqad dan l-episodju flimkien. Mhux biss, imma d-dgħajsa b'xi mod issir iċ-ċentru tal- istorja: tgħid id-dgħajsa se tegħreq jew le2 Fuq dan l-argument ara, Francis Mhuwiex ċar għaliex l-Evanġelista hawnhekk jagħmel referenza għal dgħajjes oħra minħabba li dawn ma għandhom l-ebda sehem fil-kumplament tal-istorja. Tajjeb ninnutaw li l-edizzjoni tal-Għaqda Biblika Maltija, hawnhekk tħalli għal kollox barra l-espressjoni bil-Grieg: met' autou tradotta bil- Malti 'li kienu miegħu' Din hija l-istess frażi lis- soltu l-Evanġelisti jużaw biex jesprimu min huma d-dixxipli. Pereżempju, din l-espressjoni nsibuha f'Mk 3:14 u terġa' tidher fl-episodju tal-indimunjat f'Ġerasa f'5:18 meta dan 'beda jitolbu ħafna biex iħallih jibqa' miegħu' un commento (Brescia: Queriniana, 2000), 178 jinnota li f'dan l-episodju l-isem ta' Ġesti b'mod espliċitu ma jissemma qatt. Mhux hawn biss imma wkoll fl-episodji li nsibu qabel dan ir-rakkkont fejn huwa hu li jieħu l-inzjattiva biex ikompli l-vjaġġ li jibda f'Mk 1:38. 10 Fuq il-mod għal għarrieda li bih il-baħar tal- Galilija jitqalleb minħabba l-pożizzjoni ġeografika tiegħu ara G. Dalman, Sites and Waps: Studies in the Topographv of the Gospels (London: SPCK, 1935), 182- 183. 11 L-imħadda li fuqha Ġest kien rieqed, huwa dettal li jagħtih biss San Mark u aktarx li jirreferi għal speċi ta' cushion li kien ikun hemm fil-poppa biex fuqha joqgħod dak li jkollu t-tmun f'idejh. 12 Ara wkoll Ġob 11:18-19. 13 Ara, per eżempju, 15 Dawn il-kelmiet ifakkruna f'testi oħra tat-Testment il-Qadim li fihom Israel ippersegwitat u fit-tfittxija għal għajnuna quddiem sitwazzjoni li fiha l-qerda tiegħu kienet tidher li waslet tassew, jgħajjat lil Alla — speċjalment f'Salm 44:24-27; 59:6 - bl-istess mistoqsija li d-dixxipli jagħmlu lil Ġesu f'dan l-episodju. Fuq il-fatt li L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 $$ 39 16 Mistoqsija simili b'ton pjuttost ta' rabja nsibuha fuq fomm Marta fl-Evanġelju skont San Luqa, meta Marta ddiżappuntanta bl- atteġjament ta' Ġest tgħidlu: 'Mulej, m'intix tara kif oħti ħalliet ix-xogħol kolli fuqi biss7' (Lq 10:40). Klemens Stock, Marco, Commento contestuale al secondo Vangelo (Roma: AdP 2010), 86 jagħmel referenza għall- indemonjat f'Kafarnahum li għajjat: 'Ġejt biex teqridna'' (Mk 1:24) u jgħid lid- dixxipli hawnhekk qed jużaw l-istess kelma għaliex bl- istedina li Ġesti kien jagħmel lid-dixxipli sabiex jaqsmu għan-naħa l-oħra tax-xatt, fil-fatt kien wassalhom għal dan it-telfien jew nawfraġju. Xi wħud iżommu li din ix- xena hija rappreżentazzjoni tal-maltempati tal- persekuzzjoni li kienet għaddejja minnha l-Knisja li għaliha kiteb San Mark, u allura għat-talba tal-Knisja għall-Mulej li kien qed jidher donnu 'indifferenti' f'dan il-bżonn. Għalkemm din l-interpretazzjoni tmur lura għal Tertulljanu, m'hemm l-ebda indikazzjoni fin-narrativa li San Mark ried li nifhmu din il-ġrajja b'dan il-mod. 20 Ben Witerington III, The Gospel of Mark: A Socio- Rhetorical Commentarv (Grand Rapids, Michagan: Eerdmans, 2001),176 jiġbed l-attenzjoni li l-azzjoni ta' Ġest li jsikket ir-riħ u l-mewġ qalil tal-baħar mhux biss isservi biex biha San Mark jippreżentalna stampa tad-divinità ta' Ġest, imma sservi wkoll ta' kuntrast ma' dak li naqraw f'2 Makk 9:8 fejn Antijoku jipprova jsikket il-baħar biex juri l-qawwa divina tiegħu. Skont Ġob 26:11-12; Salm 104:6- 7; Isa 51:9-10, li ssikket il-baħar hija xi ħaġa li jista' jagħmilha Alla biss. Fil- Letteratura Griega-Rumana nsibu bosta referenzi għal allat jew imperaturi Rumani li kellhom seta' fuq il-qilla tal-baħar. Numru ta' studji jsostnu li din il-ħaġa setgħet għenet lill-qarrejja oriġinali ta' dan l-Evanġelju sabiex jifhmu aktar il-qawwa ta' din l-istorja. Ara per eżempju, A.X. Collins, 'Mark and His 21 Fuq l-użu tal-verb epetimesen Isikket) fl- Evanġelju ta' San Mark, ara l-artiklu ta' H.C. Kee, 'The Terminologv in Marks Exorcism Stories; New Testament Studies 14 (1968): 232-246. notte vangelo per la vita, Commentario (Bologna: Edizione Dehoniane, 2012), 274 jagħmel referenza għax- xogħlijiet ta' Lagrange u P. Wendling li fihom jinnutaw bosta korrispondenzi letterarji bejn l-eżorċiżmu fis-sinagoga ta' Kafarnahum u t-tempesta fuq il-baħar. 23 Kemm San Mattew kif ukoll San Luqa meta jiġu biex jagħtuna l-edizzjoni tagħhom ta' din il-ġrajja, jippruvaw inaqqsu t-ton aħrax ta' Ġest lid-dixxipli f'dawn il-mistoqsijiet li jagħmlilhom. Minflok 'Dal-biża' kollu għaliex2 Mela ma għandkomx fidit' kif naqraw f'Mk 4:40, San Mattew jikteb: 'Dan il-biża' kollu għalfejn, ja nies ta' fidi ċkejkna2' (Mt 8:26), filwaqt li San Luqa jikteb: 'Fejn hi l-fidi tagħkom'' (Lq 8:25). 24 Dan f'kuntrast mad- dixxipli ta' Ġwanni l-Battista, li meta semgħu li Erodi kien qatalgħu rasu, marru, ħadu l-ġisem tiegħu u difnuh (ara Mk 6:29). Fuq it-trattament tad-dixxipli f'San Mark teżisti lettaratura varja u vasta. 25 Għal studju fuq il-fidi kbira ta' dawn il-personaġġi li jissemmew darba biss u li jissejħu 'personaġġl minuri f'kuntrast mad-dixxipli, ara per eżempju Gianattilio Bonifacio, Personaggi Minori e Discepoli 26 L-espressjoni 'qabadhom biża' kbir' bil-Grieg: phobethesan phobon, hija l-istess espressjoni li nsibu f'Ġona 1:10 (LXX) użata sabiex tiddeskrivi ir-reazzjoni ta' dawk li kien hemm fuq il-ġifen ma' Ġona u għall-mod kif Ġona jagħmel referenza għal Alla. Espressjoni simili nsibuha wkoll f'Ġona 1:16 li tintuża sabiex tiddeskrivi it- tweġiba ta' kif il-baħar jikkalma wara li kienu tefgħu lil Ġona minn fuq id-dgħajsa, tweġiba li twassal sabiex dawn joffru sagrifiċċju u talb. 29 Din hija l-mistoqsija li Ġesu nnifsu jagħmel lid-dixxipli fin-nofs tan-narrativa ta' dan l-Evanġelju, mistoqsija li jwieġeb għaliha Pietru meta jgħidlu: 'Tnti l-Messija' (Mk 8:29). 30 Ara, per eżempju, Ġen 8:1; L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 $$ 41 A -FIlLU LU TAL-G GGĦE ZJONI Xi ftit aktar minn sena ilu, jiena attendejt ċerimonja tat-tberik tal-ewwel ġebla' taż-żona li l-Kustodja Franġiskana għażlet biex fiha toħloq preżentazzjoni multimedjali fuq il-Via Dolorosa (It-Triq tas-Salib). Dan il-proġett għandu l-iskop li jkun l-ewwel wieħed f'sensiela ta' spazji ġodda jew rinovati ta' mużewijiet taħt l-isem ta' Terra Sancta Museum. Il-patrijiet, mistednin u membri tat-tim li għen fil-ħidma ta' dan il-proġett inġabru fis-sala maġenb il-kunvent tal-Flaġellazzjoni fil-Belt il-Qadima ta' Ġerusalemm. Din hi s-sede tal-Kustodja għaċ-ċentru ta' studji bibliċi u arkeoloġiċi, l-iStudium Biblicum Franciscanum. Fl-istess żona hemm żewġ kappelli, waħda li tfakkar il-flaġellazzjoni ta' Ġest, u l-oħra l-kundanna ta' Ġesti u l-post li fih refa' s-salib. Viċin tibda l-Via Dolorosa, it-Triq tas-Salib tradizzjonali, kull nhar ta' Ġimgħa, immexxija mill-Franġiskani. Dan l-ispazju hu magħruf bħala Lapidarium, u jinkludi xi fdalijiet ta' ħitan Rumani ta' żmien Ġesu. Aktar tard dakinhar, il- Franġiskan Patri Eugenio Alliata, arkeologu magħruf tal-Kustodja u konsulent ewlieni tal-proġett, spjegali t-tifsira storika ta' dan il- post: 'Hawnhekk jinsabu l-fdalijiet minn żmien Ġest, mill-epoka Erodjana, u oħrajn mill-belt Rumana, Aelia Capitolina, minn żmien l-Imperatur Adrijanu. Skont it-tradizzjoni, dan il-post hu wkoll il-post tal-praetorium fejn Ponzju Pilatu kien joqgħod meta kkundannaw lil Ġest għall- mewt. Għaldaqstant, dak kollu li jinsab f'dan il-post jitqies importanti mil-lat reliġjuż, u l-Franġiskani ħadu kura b'għożża ta' dawn il-fdalijiet sa minn meta sabuhom. Sal-lum nistgħu naraw li l-fdalijiet għadhom fi stat tajjeb, u aħna għandna l-ħsieb li nuru lil kulħadd dak li l-antenati tagħna ppreservaw għalina' Malli l-folla ta' patrijiet u mistednin inġabret għaċ- ċerimonja, jiena tlajt fuq żewġ ġebliet kbar li kienu jinsabu fuq in-naħa tal- lemin ta' dik is-sala li kellha ħitan b'ġebel kbir. Il- Kustodju tal-Art Imqaddsa, li kien għadu Patri Pierbattista Pizzaballa (illum Arċisqof Titulari ta' Verbe u Amministratur Apostoliku tal-Patrijarkat Latin ta' Ġerusalemm), bierek ġebla ta' tifkira li kien fiha dokumenti li jimmarkaw dan l-avveniment, u mbagħad din il-ġebla tkaħħlet fil-paviment tas- sala. Jiena nżilt bit-trab fuq it-tonka u b'kurżità biex nara kif dan il-post se jiġi utilizzat. Esperjenza ta' ħsejjes, dwal u immaġini F'April ta' din is-sena sibt tweġiba għall-mistoqsijiet tiegħi. Ġejt milqugħ f'dan l-istess post, li issa kien radikalment trasformat. Il- gwida tiegħi kienet Manuela Pegoraro, li kienet ikkordinat il-grupp ta' storiċi, arkeoloġi, esperti awdjoviżwali u disenjaturi għall-proġett f'isem l-Associazione — organizzazzjoni mhux governattiva mwaqqfa mill-Kustodja Franġiskana tal-Art Imqaddsa biex tagħti sosten lil diversi proġetti, l-aktar favur il-foqra fl-Art Imqaddsa. L-ispazju kien ġie trasformat f'żona ta' esibizzjoni kbira biżżejjed biex tilqa' folla mdaqqsa ta' viżitaturi. Jiena ngħaqadt ma' grupp ta' viżitaturi Franċiżi, u hekk kif id-dwal tnaqqsu nstemgħet vuċi rrekordjata: 'Jiena Ġerusalemm… ' Bl-użu ta' ħsejjes, dwal u immaġni, din il- preżentazzjoni multimedjali ġiet projettata fuq il-ħajt tal-lemin tas-sala, u bdiet bil-paviment storiku deskritt minn Patri Eugenio Alliata, li hu d-direttur tal-Mużew Arkeoloġiku. Aħna ġejna mistiedna nimmaġinaw il-post li fih Ġesti waqaf meta ġie kkundannat għall- mewt, u fejn, anqas minn seklu wara, fuq ir-rovini ta' Ġerusalemm, l-Imperatur Adrijanu bena belt li semmiha għalih innifsu, belt kompluta b'tempju lil Ġove mibni fuq is-sit tal- kurċifissjoni ta' Ġesti. Fiċ-ċentru tas-sala, permezz ta' immaġini projettati, ħsejjes u rakkonti, ġiet ippreżentata l-istorja tal- Belt il-Qadima, kif ukoll kif id-devozzjoni tradizzjonali tal-Via Dolorosa żviluppat matul iż-żmien. Fl-aħħar nett, fuq il-lemin estrem, wieħed jista' jara xbihat ta' dawl li jimxu matul il-ħajt, li jfakkruk fil-passi tal-pellegrini matul is-sekli. Xi ilħna jidwu t-tifkiriet L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 $$ 43 tal-pellegrina Egeria fir- raba' seklu, ta' San Franġisk tAssisi, u ta' oħrajn, u jistednuk biex toħroġ u tibda miexi fit-Triq tas-Salib kif għamlu huma. Manuela Pegoraro qaltli: 'Il- Franġiskani jarawha bħala strument biex jispjegaw kif żviluppat il-Via Dolorosa li l-pellegrini jimxu meta jiġu hawn fl-Art Imqaddsa. Aħna ridna nagħtuhom għodda sempliċi u moderna biex jifhmu fejn jinsabu, l-importanza ta' dan is-sit, u fejn se jmorru jimxu' Hi fehmet is-sens storiku ta' dan l-ispazju multimedjali. 'Meta, ftit sekli wara l-qawmien ta' Ġest mill- mewt, il-pellegrini bdew jiġu hawnhekk, huma kienu jimxu fuq il-Via Dolorosa, mill-post li fih Ġest ġie kkundannat fil-Fortizza ma għadhiex teżisti, u l-arkeoloġi mhumiex ċerti għal kollox fejn kienet eżattament. Imma l-Kunvent tal-Flaġellazzjoni jidher li hu mibni qrib tal-aktar post probabbli. L-arkeoloġi tal- Flaġellazzjoni kixfu partijiet li sa issa ma kinux jidhru ta' dak li ħafna jaħsbu li kien il-Lithostrotos, il-post fejn Pilatu għamel ġudizzju fuq Ġesu. Qabel il-viżitaturi li kienu jmorru jżuru l-Kunvent tal-Ecce Homo tas-Sorijiet ta' Sijon, bieb ma' bieb mal-Flaġellazzjoni, setgħu jaraw li hemmhekk jinsabu ġebel Erodjan. 4A ġe l-ARr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2017 Pegoraro spjegatli: 'Il- frammenti li naraw f'dan l-ambjent multimedjali nkixfu eżattament fl-istess żona. Fihom skrizzjonijiet Rumani minn żmien Adrijanu imma wkoll frammenti mill-perjodu Erodjan, u hekk imorru lura għal qabel żmien Ġest kinetx ħaġa faċli li wieħed jgħaqqad il-ġebel tal-qedem mat-teknoloġija tal-lum. 'Naħseb li kienet sfida kbira, imma aħna nħossuna xxurtjati, għaliex kellna grupp multikulturali li kellu kompetenzi differenti. Bdejna mill-għejun arkeoloġiċi li pprovdielna Patri Eugenio Alliata' Biex tinkorpora l-fundament ta' studju tal-proġett mal- kapaċità esperta meħtieġa biex tiġbed l-attenzjoni tal-pellegrini, l-ATS għażlet ditta Ġermaniża li għandha esperjenza li toħloq rappreżentazzjonijiet multimedjali għall- mużewijiet. 'Huma ġabu magħhom il-parti artisitika u għenuna biex noħolqu xi ħaġa aktar sempliċi, aktar emotiva u narrativa. 'Aħna ridna xi ħaġa li l-pellegrini jistgħu jżuruha qabel ma jibdew mexjin tul il-Via Dolorosa — tip ta' introduzzjoni — u naħseb li rnexxielna noħolqu xi ħaġa li tixraq lil bosta tipi ta' udjenzi. Hekk min hu espert dwar Ġerusalemm, dwar l-arkeoloġija u l-istorja ta' Ġerusalemm, isib diversi affarijiet interessanti. Min jiġi hawnhekk għall-ewwel darba jkollu mappa biex jifhem fejn qiegħed meta jimxi tul il-Via Dolorosa. 'Aħna nifhmu li l-udjenzi żgħażagħ iħobbu l-animazzjoni u l-multimedja u s-'soundtrack', għaliex tixbah xi ftit il-film, imma fil-fatt hi film li jdaħħlek fit- trama tiegħu, u huma jħobbu dan kollu. Il-pellegrini reliġjużi jħobbu l-aħħar parti, għaliex fiha nużaw projezzjonijiet ta' dawl biex nirrappreżentaw il-pellegrini tal-passat, u hekk iħossu li huma qrib tagħhom' L-esperjenza multimedjali fetħet f'Marzu li għadda. 'Għamilna ftuħ privat, għaliex ridna nittestjaw u nifhmu r-reazzjoni tal-viżitaturi. Minn dak iż-żmien ftaħna din ir- rappreżentazzjoni bi tmien lingwi, u ridna naraw jekk il-lingwi kollha kinux effettivi, jekk l-awdjo jaħdimx tajjeb, u jekk is-'soundtrack' ma jitfix ir-rakkont. U hekk matul l-ewwel xahar għamilna xi tibdiliet żgħar. Sadanittant ikkuntattjajna diversi gwidi tat-turisti fl-Art Imqaddsa biex nuruhom x'inhi din ir-rappreżentazzjoni multimedjali u għaliex naħsbu li hi importanti għall-pellegrini li jidħlu jarawha' Wieħed mis-sigrieti l-aktar għeżież tal-istorja Franġiskana fl-Art L-ART IMQADDSA '$ JANNAR MARZU 2017 4 45 Imqaddsa hu x-xogħol li wettqu l-patrijiet matul is-sekli li fihom huma ħadu ħsieb tas-santwarji. Bir-realizzazzjoni ta' din l-esperjenza multimedjali, l-ATS issa tħares 'il quddiem lejn il-fażi li jmiss tal-proġett tat-Terra Sancta Museum — ir-rinnovament tal-Mużew Arkeoloġiku tal-Kunvent tal-Flaġellazzjoni. Skont Manuela Pegoraro, dan kien fil-fatt l-ewwel mużew arkeoloġiku fl-Art Imqaddsa, li fetaħ fil-bidu tas-seklu 20 għal studjużi tal-iStudium Biblicum Franciscanum. Hawnhekk huma kienu kapaċi jesibixxu r-riżultati tal-iskavi tagħhom u l-kollezzjonijiet li nġabru mill-patrijiet matul is-sekli. Il-pjan hu dak 'li nġeddu b'mod radikali l-mużew u nirranġaw il-kollezzjonijiet biex jidhru bħala pellegrinaġġ arkeoloġiku matul iż-żoni u żminijiet differenti tal-esperjenza ta' Ġest. Il-persuni li jafu l-Evanġelju mhux dejjem ikollhom relazzjoni faċli mal-frammenti arkeoloġiċi. U aħna ma rridux li dan ikun biss mużew għall- esperti. Aħna rridu li dan ikun mużew għall- pellegrini' Parti mill-ħidma strutturali l-aktar iebsa diġà bdiet, u l-ATS qegħda tkompli biex issib fondi għal dan il-proġett. Pegoraro żiedet: 'Pellegrinaġġ fl-Art Imqaddsa hi l-ewwel ħaġa li persuna Kattolika jeħtieġ li tagħmel biex tgħin lill-Insara tal-Art Imqaddsa, anke qabel ma tiskopri s-sbuħija tal-Postijiet Qaddisa' ĠEDDED L-ABBONAMENT TIEGĦEK TIĠDID L-ART IMQADDSA Kunjom €10 fis-sena ka €15 jew aktar Sostenitut i tnizz TOĦROĠ KULL 3 XHUR Kummissarjat tal-Art Imqaddsa i B s.Triq Santa Luċija, Kodiċi Postali Qed nibgħat €. bħal abbonament għall-2017 mal-Franġiskani, ħallas l-abbonament biex tkompli Jekk irċevejt ir-Rivista b'xejn għaliex ġejt l-Art Imqaddsa Al tirċiviha. ; x- WT Pellegrinaġġi ir Franġiskani Kummissarjat tal-Art Imqaddsa Art Imqaddsa valletta VET 1213 Malt 10-18 Mejju Tel: 21242254 13-21 Lulju Art Imqaddsa I 6-16 Novembru