'Nieħu l-okkażjoni sabiex ngħaddi ħsibijieti għal dawn il-jiem ta' festa lit-titular tagħna — il- Madonna tar-Rużarju ta' Pompei. Nitolbha tgħinna ngħarfu ngħixu jum aħjar minn ieħor, spiritwalment u soċjalment. Il-festa t-tajba lill- familji kollha li jgħixu f'dan ir-raħal. L-istorja dwar l-oriġini u l-kultura tal-abitanti f'Marsaxlokk kienet serje t'avventuri fi ġlied bejn ġnus, li bil-kultura tagħhom ġew u għexu fil-port, fix-Xlokk tal-gżejjer Maltin. L-istorja tgħid, li ġew mill-pajjiżi l-bogħod u dawn id- diversi ċiviltajiet jinkludu fost oħrajn il-Feniċi, il-Kartaġiniżi, ir-Rumani, il-Biżantini u n- Normanni ma' ħafna oħrajn. Dawn. il- possessuri ġew bil-ġwiefen tagħhom biex jibnu ħajjithom hawnhekk. Storja twila ta' persekuzzjoni, gwerer u assedji sakemm il- Maltin waslu jiċċelebraw l-Indipendenza u r- Repubblika, u llum hija parti mill-Unjoni , EWropea. Il-villaġġ fejn ngħix, sa minn dejjem kien kompost minn sajjieda u raħħala. Dan il-lokal kienu jagħmluh wieħed sħiħ il-partijiet ta' Tas- Silġ, San Niklaw, il-Marniżi u San Ġorg; u l- abitanti kienu jgħixu f'kull naħa nkluż max- xatt, minfejn l-ewwel sajjieda kienu jidħlu u joħorġu fil-madwar tal-port bid-dgħajjes tagħhom (b'għajn Osiris — alla tal-Eġizzjani) sabiex jaqbdu l-ħut, filwaqt li r-raħħala kienu aktar jgħammru lejn Ħal Ġinwi jew in-naħiet ta' Santu Kristu. Kien hemm żminijiet fejn Maltin oħra fittxew, jew għixu hawnhekk, b'ko- inċidenza, inkella fl-istaġuni tas-sajf innamraw ma' dan il-villaġġ sabiħ u baqgħu jgħixu fih. Illum, għalkemm l-industrija bħal ma hija dik f'Delimara tħalli mpatt negattiv, xorta waħda ħafna oħrajn tefgħu għajnejhom lejn dan ir- raħal u bnew darhom biex jibqgħu jgħixu fih. Raħal is-Sajjieda kompletament il-post, magħruf bħala dia, mhux aġġunt zz l lenija tas-sajd għan Elettrika li nbena żdiedu l-industriji għandi dwar l-istorja tar-raħal tagħna sit ġewwa Tas-Silġ bit-tempji li minn żmien għall-ieħor għadu jsir l-iskavar fih, hija appuntu s-sejba storika li ser nikteb dwarha. Din is-sejba seħħet sena wara li l-istatwa tal- Madonna kienet trasferita fil-Belt tal-Birgu (Vittoriosa) għall-induratura. Żmien ukoll fejn beda t-trasport pubbliku lejn u lura għall- lokal. Darba, il-konnessjoni bejn Marsaxlokk u Erkole kienet mrawma fl-istorja tradizzjonali Maltija. Dan sar l-aktar billi 'ivvintaw' il- konferma ta' tliet biċċiet skultura ta' rħam li dehru Malta xi darba fis-sbatax-il seklu, meta l-interss fl-antikitajiet Maltin beda jiffjorixxi. Dawn kienu ż-żewġ kandelabri identiċi, magħrufa wkoll bħala ċ-Ċippi, kull waħda b'iskrizzjoni b'lingwa ta' dedikazzjoni lil alla Erkole-Melqart, u statwetta tal-istess alla rrappreżentata fi: skultura u tal-perjodu ikonagrafija tradizzjonalment Hellenistiku ' oġġetti importanti u 7 : nformazzjoni li. l- jkun jista' jaqbad, għaliex kun inkisbet, din tiġġenera serje ta' kumpless ta' bini jew belt sħiħa). Is-sejba ssir aktar importanti meta l-oġġett ikollu inskrizzjoni li ġġorr l-isem tal-belt jew divinità, jew tirrappreżenta l-immaġini ippersonifikata ta' belt jew divinità. Bla dubju, wieħed mill-aktar monumenti mportanti mill-qedem Malti huma l-magħrufin ĊĊippi', b'iskrizzjoni bilingwali, identika mal- oħra mogħtija mill-Granmastru De Rohan lir- Re ta' Franza Louis XVI fl-1780. L-oriġini mhux dokumentat minn Marsaxlokk kien kondizzjonat minħabba l-fatt li l-iskrizzjonijiet fuqhom irreferew għad-donazzjoni lil Erkole/Melqart. Dawn kienu minquxa fuq irħam abjad, materjal li mhux lokali u għalhekk ried ikun importat minn x'imkien ieħor. Peress, li minħabba din ir-raġuni, wisq probabbli li x-xogħol tat-tnaqqix fuq l-irħam li kien lokalment ipprattikat wara, kienu mportati lesti. Id-dedikazzjoni min-naħa l- oħra, setgħu faċilment kienu, imnaqqxa f'Malta f'isem iż-żewġ padruni, Abdosir u Osirxamar, u l-lingwaġġ ta' dak tal-aħħar, kien ċertament ta' oriġini Punika. Imma d- dedikazzjoni fil-lingwa Griega tissuġerixxi li kienu influwenzati mill-kultura Hellenistika. L- importanza taċ-Ċippi għall-Arkeologija Maltija hija kbira: fir-relazzjoni mal-istorja tal-passat kienet biss sfruttata superfiċjalment. Pereżempju, darba jkunu datati, jistgħu jitfgħu dawl biżżejjed fuq il-kultura mifruxa, jew kulturi, f'Malta. fil-perjodu tad-dedikazzjoni Feniċi. Sa mill-pubblikazzjoni tal-iskrizzjonijiet Griegi fit-tielet volum ta' Corpus Inscriptionum Graecarum fl-1853, iċ-Ċippi kienu emmnuti li oriġinalment instabu f'Marsaxlokk. Qabel dan. l-oriġini ta' Marsaxlokk qatt ma kien imsemmi u kien aktar minn seklu wara, li f'kontribuzzjoni tad- dokument storiku jikkonċerna ss-sit arkeoloġiku f'Tas-Silġ. Osservat minn Bres, l- ewwel referenza ċara dwar l-iskrizzjoni hu f'ittra indirizzata mill-Kanonku Ignazio Costanzo lil Antonio Bulifon fit-18 ta' Diċembru 1694. Id-due tavole di marmo, con. iscrittione scolpite con caratteri Greci e Fenici' setgħu kienu jirreferu għal żewġ irħamiet oħra li jinkludu iskrizzjonijiet bħalhom, imma t- traduzzjoni tal-iskrizzjoni Griega fil-kontenut tal-ittra ma tħalli l-ebda traċċi ta' dubju li l- ittra ta' Costanzo rreferiet għal dawn iċ-Ċippi tagħna. Fost id-dubji, kienet l-attribuzzjoni ta' din ir-referenza li tfixklek (speċjalment l-użu tal-kelma 'tavole', irħamiet, li ma jiddeskrivux sewwa l-għamla tal-oġġetti) hija dikjarazzjoni li: meta wieħed jeżamina l-manuskritti Bibbjoteki fil-Librerija Nazzjonali, jesiġu li ċ- Ċippi kienu misjuba fl-1732. Dan huwa kif Ciantar biex jiddeskrivi is-sejba: .. ikompli minn paġna 106 Il-kontradizzjoni tad-dati tas-sejba jikkrejaw xi problemi serji, l-aktar għax jitfgħu dubju dwar l-awtorità tal-Konti Giannantonio Ciantar. Minn naħa, l-ittra ta' Costanzo tistabbilixxi terminus ante quem, għall-1694. Min-naħa l-oħra, Ciantar jidher li ma kellux għarfien tal- eżistenza taċ-Ċippi fil-villa ta' Abela sal-aħħar tas-seklu li għadda, u ma jafx bir-referenza tagħhom qabel l-1732, avolja l-ittra li fija tidher ir-referenza hija ikkwotata minn Ciantar, Agius de Soldanis u Ciantar innifsu. Allura wieħed jistaqsi x'ġara, miċ-Ċippi bejn l- 11694 u l-17322 : 'Għal uħud din taf tidher ġabra diżtruttiva fil- fatti ta' storja hekk importanti, jekk mhux ukoll eżerċizzju ħaqqieqi mfassal fuq twemmin imkisser, milli pjuttost nikkostruwixxu fi storja mnissġa fuq fondazzjonijiet li mhumiex stabbli. It-tweġiba għal dan hija l-eliminazzjoni tat-twemmin falz, teoriji mhux sostenuti u tradizzjonijiet inventati huma fihom infushom l-ewwel pass lejn kisbet il- verità, l-aħħar għan ta' riċerka vera sit tiegħu, dubjuż dwar il-lok ż-żewġ Ċippi ddedikati lill-istess a ċert li l-istatwa ta' Erkole ma f'Marsaxlokk. Parti mit-tempju ta' Erkole jew sempliċiment villa Rumana2l Wieħed mill-ħafna ritratti li ħallilna z-ziju Ġorġ Gravina Fl-1 ta' Marzu, 1932, waqt it-tneħħija tat-trab fit-Triq tax-Xatt għall-bini li kellu x'jaqsam mal- Istazzjon tal-Ajru fl-inħawi, instabu għadd ta' blokki tal-ġebel, f'madwar 100 jarda lejn in- nofsinhar tat-Torri tal-Pont. Il-lok ħoloq interess nazzjonali u ġie mifli dakinhar stess biex fil-ħdax tal-istess xahar kien beda jinkixef ħajt tas-sejjieħ qrib it-triq meta nkixfu wkoll żewġ qiegħan miksija bil-madum. Wara li twarrab ħmistax-il pied ta' trab, instab il-fdal ta' hvpocaust (ħofra taħt l-art fejn tinġema' s- sħana ta' forn biex isaħħan id-dar jew banju/banjijiet). Oriġinarjament, dan. il- hvpocaust kien qiegħed f'wisa tawwali, u kien imkejjel 9 piedi wisa', 10 tul, b'apside nofs tond lejn in-naħa tal-punent u 9. piedi diametru mdawwar b'ġebel kbir 3 piedi għoli. Fuq in-naħa tat-tramuntana tal-hvpocaust, kien hemm mogħdija dejqa miksija: bil- madum li oriġinarjament. kienet imsaqqfa. ; kien jieħu fid-direzzjoni tal-forn. Bħala . a, tħaffru xi trinek fl-egħlieqi li jmissu magħha lejn in-nofsinhar iżda ħlief xi sisien ma nstabux. F'wieħed minn dawn it-trinek instabet. biss skudella b'żewġ widnejn tal- fuħħar. Instabu wkoll tliet muniti tar-ram Rumani, li tnejn minnhom ma jinqrawx. It- tielet waħda kienet munita Maltija bil-kitba Griega MELITAION. Ftit 'l isfel kellha ras ta' mara (Hera7) tħares lejn il-lemin bil-velu u l- kuruna. Fuq wara kellha s-siġġu kurali b'din il- kitba: C. ARRUNTANUS BALb. Din il- munita kienet ta' bejn wieħed u ieħor tal-35 jew 27 sena Q.K. Instab ukoll bħal musmar tar-ram flimkien ma' fdal ta' oġġetti oħra tar- ram. Dan il-bini jidher li kien xogħol tat-2 seklu W.K. Din kienet dar Rumana flimkien ma' thermal baths … it-tielet dar Rumana li kellha l-banjijiet tal-misħun, misjuba fil-gżejjer tagħna. Iċ-ċirku jindika l-post tas-sejba Imma ħalli naraw x'kien ġara wara, meta nkitbu ftit versi fuq gazzetta lokali. tal-1945 reġgħu ntefgħu dubji dwar. fejn instab x'instab eżatt fil-post imsemmi. Snin wara reġgħet tqanqlet kurżità dwar l- istess sejba u fil-gazzetta SUNDAV TIMES OF MALTA tal-21 t'Ottubru, 1945, Rev. Loreto Zammit kiteb: 'Fil-viċinat tal-Marniżi wieħed. isib. il- Kavallerizza Torri, jiffaċċja lill-Bajja. ta' Marsaxlokk, ir-raħal li formalment kien imsejjaħ Portus Hercules. Id-denominazzjoni li proprjetà oriġini tiegħu għal tempju pagan antik mibni fuq din in-naħa imzerzqa, ta' Marsaxlokk u ddedikat għal Hercules Tvrins — huwa raħal tas-sajd jinsab fuq daħla żgħira u pjaċevoli, protett fuq in-naħa' tal-punent tagħha mill-promontorju mtawla Delimara, f'riflessa tal-ilmijiet ċari tagħha.' U tgħaqqad dan l-istess misteru li llum huwa mirdum taħt il-Koperattiva tas-sajd u t-telgħa ħdejn it-Torri Vendome hemm kitba oħra li x'aktarx titkellem dwaru. Fil-Marniżi hemm villa sabiħa. Abela kiteb illi dawn l-inħawi kienu mixtrija minn Ugolinu Bonnici fl-1551 fejn żdiedlu mal-ġid li kellu fiż- Żejtun. Fil-faċċata tal-punent hemm kitba li tgħid: 'Fir-renju tal-Granmastru Laskri, Prinċep. l- aktar reliġjuż, Giacomo Testaferrata de Robertis, fil-għalqa Marniżi, mixtrija 100 sena ilu minn Ugolinu Bonnici, iz-ziju ta' martu Teodora, fejn darba l-ġganti waqqfu bini tal- għaġeb u l-antiki Pagani mhux fil-bogħod minnha u quddiemha bnew il-famuż tempju ta' Erkole, minħabba l-ġmiel tas-sema u s- sbuħija tal-baħar u tal-port, u t-tjubija tal- mergħa, bena din il-villa fid-29 t'Ottubru, fis- sena tal-ġublew 1650.' 2