u Għasfur Kaħlani: Il-Mediterranjetà f'Mappa tal-Mediterran ta' Antoine Cassar Antoine Cassar jirreferi għall-Mediterran bħala 'the comfort of a womb, a fertile basin, the cradle of civilisation' (Cassar, 'mhuxfisimna'), ideat li jieħdu sura simbolika fil-poeżija 'Mappa tal-Mediterran: Kif jixhed il-vers 'Il-Baħar tan-Nofs, skont imnejn tħares' (Mappa 4), il-bidu ta'dan ix-xogħol jitlaq mill- immaġinazzjoni tal-kittieb li ma jirristrinġix ruħu għall-mod konvenzjonali ta' kif inhi mpinġija l-mappa, u minflok jaraha minn perspettivi differenti. Hu u jdawwar il-mappa biex jaraha minn angoli differenti, Cassar jimmaġina l-forma ta' dan ir-reġjun bħala fetu, dgħajsa, katavru, u għasfur, xbihat f'perspettivi differentiuxi drabi kuntrastanti, miġbura f'baħar wieħed (Cassar/mhuxfisimna'/. F'dan l-istudju se niffoka fuq xi aspetti li jintisġu flimkien biex isawru din il- poeżija, fosthom il-ħxejjex, il-pjanti, l-annimali, in-nies u dak li jgħaqqadhom, il-miti, u r-reliġjon. Baħar Żejtni Qabelxejn, l-attività fil-Mediterran hija evidenti mill-elementi tax-xemx, il-baħar, ir-ramel, il-bajjiet u bosta gżejjer żgħar li jagħmlu l-baħar żona kkulurita; Matvejeviċ jgħid li dawn il-karatteristiċi ma jonqsux mil-letteratura Mediterranja (Matvejeviċ 12). F'Mappa tal-Mediterran, Cassarjagħti importanza għadd 34 LXXXIV 101 lill-aspett viżiv u jissuġġerixxi diversi xejriet animati jew imlewna li jgħammru fil-Mediterran bħall-'brajmla ruxxana' (1), 'l-iljunfant pigmew' (2), 'it-tonn tax-xewka kaħla' (3), u 'ż-żiemel tal-baħar' (5). Dawn il-kuluri jkomplu jsaħħu l-idea tal-Mediterran bħala benniena tal-ħajja. Minbarra l-aspett kromatiku ta' dawn il-ħlejjaq, il-ħajja fil-Mediterran tidher fil-baħar innifsu permezz tal- metafora estiża tal-fetu. Bl-immaġinazzjoni u t-teknika tiegħu, Cassar jumanizza l-Mediterran filwaqt li jevoka numru ta' karatteristiċi tal-istess baħar. Skont Azzopardi, din 'l-immaġni tal-baħar' bħala parti mill-pajsaġġ Malti u r-realtà Mediterranja, ma tistax tonqos 'mill-moħħ ta'xi ħadd li hu konxjament Malti' (Azzopardi 53). Fil-każ ta' Cassar u kittieba oħra, ngħidu aħna, Adrian Grima u Norbert Bugeja, jidher li hemm kuxjenza tar-realtà Mediterranja, iżda xi ngħidu għall-kittieba ta' qabel is-snin sebgħin meta l-Mediterranjetà kważi kważi ma tissemma qatt27 Dawn allura ma jissejħux Maltin7 Dan id-diskors, iżda, jeħtieġ diskussjoni separata. Minbarra l-annimali li jrnissu mal-baħar, il-karattru tal-Mediterran jinvolvi diversi ħxejjex li wħud minnhom jissemmew fil-poeżija ta' Cassar. Minkejja i mhumiex għalkollox Mediterranji, dawn il-ħxejjex sabu posthom u kisbu -importanza tagħhom f'dan ir-reġjun. Id-dielja, iż-żebbuġ u l-qamħ huma fost il-veġetazzjoni li għal Fernand Braudel jikkontribwixxu għall-ħajja bbilanċjata tal-Mediterran (Scerri 19). Cassar jagħti valur lill-pjanta taż-żebbuġ tant li tibda tissemma mill-bidu u tibqa' tidwi sal-aħħar, filwaqt li l-'għasfur kaħlani' Mappa 16) rappreżentazzjoni oħra tal-Mediterran, jispiċċa 'bit-togħma rqiqa taż-żebbuġ/toqtor ġol-ħawsla'(16). Fostil-pjantili jsemmi, Cassar jirreferi wkoll għall-'qamħ tal-ħobż'u l-qamħ tal-għalf'(6), pjanta li d-domanda għaliha hija bira minħabba l-ħtieġa tagħha fil-ħajjiet tan-nies u l-annimali fil-Mediterran. l-bżonn tal-ħobż fil-kultura Mediterranja jitkellem fuqu Matvejeviċ, li jirreferi għall-Mediterran bħala't-triq tal-ħobż; proprju għax il-ħobż kellu l-bidu tiegħu 'dan ir-reġjun (Scerri 19). Skontu, it-tradizzjoni tal-ħobż hija komuni l-iktar il-gżejjer tal-Mediterran, u għalhekk tista' titqies bħala l-mod ewlieni ta' kif dawn is-soċjetajiet Mediterranji jaqdu wieħed mill-bżonnijiet bażiċitagħhom. Antoine Cassar jiddeskrivi kif il-pjanta tal-qamħ flimkien mal-'kittien uxgħir' ost oħrajn, sabu l-għeruq tagħhom bis-saħħa tan-'nanna ħafja, b'ċulqana aħla' li ħawlet fl-art għammiela (Mappa 6). Din ix-xbieha femminili hija n-'nissiela' ta' dawn il-pjanti li għandhom valur għall-għajxien tal-bniedem 02 Leħen il-Malti Fin-nanniet u l-għelieqi, flimkien mat-tempji, ix-xtut u x-xemx f'Malta, Ebejer jara l-'Female Mediterranja' u jgħid li dawn il-karatteristiċi huma ta'ġens femminili minħabba the special Mediterranean grace in the walkof manvofour women' (Ebejer 38), Il-poeta donnu jrid joħloq analoġija bejn in-nanna biż- żrieragħ f'idejha u l-Mediterran li fih innifsu huwa fetu. 'Iż-żrieragħ tal-manna' li tiżra' n-nanna huma tal-Mesopotamja (Mappa 6), reġjun li Ilum il-ġurnata huwa magħruf bħala l-Iraq u li huwa mgħammar b'żewġ xmajjar, it-Tigris u l-Ewfrate, L-isem Mesopotamja ġej mill-Grieg u jfisser 'l-art bejn ix-xmajjar bl-implikazzjoni ta' art fertili (Qakes 4). In-nanna li għandha rabta mal-qedem qiegħda tnissel il-ġnus, u għax hija marbuta mal-qedem, il-ġnus li twieldu lin-nanna nissiela nsewha' (Mappa 7). B'dawn ix-xbihat, Cassar jeleva l-idea li minkejja li l-ġnus tal-lum għandhom l-għeruq tagħhom fil-passat, ma jafu xejn dwar in-nisel tagħhom. Baħar Rasu lebsa il-Mediterran, li fl-ewwel nofs tal-poeżija tispikka fih il-ħajja, jidher li hu kkaratterizzat ukoll minn elementi ta'konfużjoni u periklu li saħansitra jwasslu għall-mewt. F'poeżija oħra minn tiegħu li ġġib l-isem ta''Atlas, Cassar jirreferi għall-Mediterran u jgħid li l-għajn moħbija ta' Malta, li tinsab taħt l-art 'minn xibka għal xibka tgħum/forsi ssib ftit tal-wisa: Bħalma l-għajn tinqabad fix-xibka, hekk ukoll, f''Mappa tal-Mediterran, id-'dgħajsa b'kabina mgħaffġa' kapaċi tisfa' vittma tal-inċidenti li jseħħu fil-baħar (10). Għaldaqstant, il-Mediterran huwa rrappreżentat bħala baħar li fih l-attività u l-ħajja jiltaqgħu max-xewqat ta' ħajjiet 'maqbudin fil-kurrenti' (14), xewqat li mhux bilfors isiru realtà u għalhekk il-baħar isir ukoll baċin mortwarju. Meta Cassar jirreferi għad-dgħajsa fuq il-baħar li waslet qrib l-art, idaħħal l-idjoma mill-mitoloġija Griega 'bejn Xilla u Karibdi' (11), li biha jimplika żewġ affarijiet: li d-dgħajsa tinsab bejn Sqallija u l-Italja, u li qiegħda fil-periklu. Fil-mit Grieg, Xilla u Karibdi huma żewġ mostri tal-baħar, żewġ forzi ħżiena, li fil-poeżija qed iduru mal-'merċa ġdida; l-immigranti li qed jippruvaw jilħqu l-art permezz ta' dgħajsa mqabbla ma''landa sardin' (10-11). Cassar juri li ħlejjaq oħra wkoll jisfgħu vittma fil- Mediterran bħalma jiġri lill-'għasfur kaħlani' li jinqabad fix-xbiek tas-sajjieda għadd 33 LXXXIII 103 u jispiċċa jissielet bit-tama li jinħall mill-għoqda (16). Fuq livell metaforiku, il-Mediterran qiegħed imut għax kull darba li tintilef ħajja ta' bniedem jew annimal f'dan il-baħar, ikun qed jitlef biċċa minnu. Il-Vjaġġ taż-Żmien Sakemm jasal biex isemmi l-'katavru mixrub' (15), Cassar jirrakkonta f'versi t-tiġrib fil-Mediterran minn żmien ir-Ram, iż-żmien qasir ta' transizzjoni bejn iż-żmien Neolitiku u żmien il-Bronż. Il-ħila ta' Cassar li juri t-tul taż-żmien bħal donnu jinġabar fi ftit versi tispikka b'mod partikulari meta jsemmi l-vjaġġi tal-merċa. Il-poeta jippreżenta r-riħ jonfoħ it-tjubija fil-qlugħ maħdum b'perfezzjoni hu u jagħmel il-vjaġġ tiegħu fil-Lvant tal-Mediterran, minn Kreta għall-Eġittu, fejn hemm ħatt il-merċa 'biż-żejt/biż-żagħfran, biż-żingu' (8). il-vjaġġi li jsiru fuq ix-xambekk donnhom għaddejjin minn vjaġġ ta' żmien. Infatti fil-vjaġġ lura lejn Kreta 'tħażżeż xefaq ġdid tal-bronż' fejn imbagħad seħħ l-iżbroff katastrofiku tal-vulkan Thera, li kisser il-belt u l-palazz ta'Knossos (8). Bl-anafora u l-polisindeto tal-konġunzjoni 'u'jorbot flimkien is-snin ta' tliet millennji u nofs bħalma s-sajjieda ħolqa ħolqa jimmaljaw ix-xbiek'(9). it-tqarrib ta' dawn is-snin jidħol f'kuntrast mat-twessigħ fl-esperjenza tal-merċa ġdida, tal-immigranti, taż-'żagħżugħ/wiċċu 'l isfel, itiegħem żaqq il-baħar'li jispiċċa fejn jonfoħ ir-riħ isfel (12). Ankrati fil-Mitoloġija Tul il-poeżija, il-mitoloġija Griega tintrabat mal-bniedem u ma' ġrajjiet kurrenti. Il-mod sottili ta'kif il-poeta jqarreb iż-żewġ epoki, jiġifieri ż-żminijiet Klassiċi maż-żminijiet tal-lum, isostni l-idea li dawn il-forzi tal-qedem jaħkmu lill-bniedem tant li jerġa' jmur lura għall-punt tat-tluq (Ellul 120). Gruen jinnota l-identità kollettiva stabbilita bir-relazzjoni bejn il-passat mitoloġiku u s-soċjetajiet tal-lum; relazzjoni bejn karattru jew avveniment mitoloġiku, u persuna jew komunità fil-preżent. B'dan il-mod, is-soċjetà tixrob identità minn mudell mitoloġiku, sabiex tifforma identità li sa ċertu punt hija identika 104 Leħen il-Malti għall-passat. Madankollu, ikompli Gruen, ir-relazzjoni bejn is-soċjetajiet tal-lum u l-passat mitoloġiku mhix statika u dipendenti fuq it-tradizzjoni mitoloġika. Minn ġenerazzjoni għal oħra, il-komunitajiet Griegi biddlu l-karattru u l-identità tagħhom b'mod drammatiku, u għalhekk inħolqu verżjonijiet ġodda tal- identifikazzjoni mitoloġika, kemm jekk intgħażlu mudelli mitoloġiċi ġodda, kif ukoll jekk ġew ivvintati verżjonijiet ġodda tal-miti tradizzjonali (Gruen 48- 49). Dan il-proċess juri l-preżent attwali u l-passat mitoloġiku jinteraġixxu ma' xulxin f'dimensjonijiet reċiproki, hekk kif jagħmel Cassar, fejn f'poeżija waħda jżewweġ iż-żewġ epoki biex waqt li jidhru d-differenzi, jew aħjar l-iżviluppi fis-soċjetajiet, itella' fil-wiċċ l-oriġini tal-istess soċjetajiet li jesponu numru ta' similaritajiet ukoll, ngħidu aħna l-'imluħ tal-qedem; il-melħ li kien u għadu bżonjuż (Mappa 15). Fil-fehma ta' Friggieri, il-Mediterranjetà fil-letteratura Maltija hi'kuxjenza tal-qedem imbiegħed, tal-imgħoddi bħallikieku kategorija mentali, mudell psikoloġiku, li ħareġ mill-qafas ta' epoka partikolari' (Friggieri 97). Dan il-ħsieb huwa rifless fil-poeżija ta' Cassar permezz tal-intertestwalità ma' personaġġi mill-mitoloġija Griega bħalma huma Pelops u Minos, u bihom juri l-qedem ta' bosta kulturi fil-Mediterran bħal dawk ta' Anatolja u Kartaġni. Diwi mill-Bibbja u Ilħna Griegi il-qedem imbiegħed huwa rifless f'Mappa tal-Mediterran' mhux biss bl- intertestwalità mal-mitoloġija Griega iżda anke b'inferenzi mill-Bibbja li jikkonfermaw in-nozzjoni ta' Friggieri li l-Mediterranjetà fil-letteratura Maltija fiha 'sens qawwi ta' reliġjożità' li kapaċi jiddetermina deċiżjoni fi kwalunkwe sitwazzjoni (Friggieri 96). Filwaqt li Cassar jeleva l-karatteristika tal-melħ fil- Mediterran, jinfilsa wkoll id-diwi ta' diskors Bibliku u jqarrbu lejn mit Grieg. B'din l-intertestwalità, il-poeta juri lill-bniedem jitwaħħad ma'element naturali filwaqt li jħaddem dan l-element fuq livell litterali u livell metaforiku. Fl-Evanġelu ta'San Mattew, Ġesu jgħid lid-dixxipli tiegħu 'intom il-melħ tal-art' (Matt 5:13) bl-implikazzjoni li 'n-Nisrani għandu jkun bħal melħ li jħares mit-taħsir mid-dnub (Savdon 32). Dun Joseph Rapa jispjega li minkejja li 'd-dinja tilfet mit-togħma tagħha minħabba d-dnub … Alla jrid isalva d-dinja; irid isalva lil kull bniedem' (Rapa). Is-setgħa li għandu Alla, li għadd 34 LXXXIV. jagħti t-tama lill-bniedem billi jroxx 'il-melħ tal-imħabba' hija impossibbli għall-'ġinnf'li ssir referenza għalih fil-poeżija (Mappa 13-14). Dan minħabba li l-ġinn huwa ppreżentat b'mod differenti minn kif inhu magħruf; filwaqt li s-soltu jidher bi tbissima u b'kontroll fuq is-setgħat tiegħu, fil-poeżija huwa 'dgħajjef, batut, magħlub wisq; u ma jista' jagħmel xejn biex jaqta' x-xewqat (14). Fl-istess ftit versi l-poeta jindirizza lir-riħ, element naturali ieħor, biex jonfoħ 'fuq il-baħar rasu iebsa/ baħar li fih il-ġinn jinsab maħkum minn Pelops, ir-re ta' Pisa li rebaħ din il-belt billi qatel lir-Re Oenamaus, ir-re li kien jaħkem lill-istess belt. Fil-mitoloġija Griega jingħad li meta Pelops kien żgħir, missieru qatlu biex joffrih lill-allat iżda dawn indunaw bl-att kriminali, u reġgħu qajmu lil Pelops mill-mewt (Parada u Forlag). Il-poeta jevoka dan il-mit Grieg meta jpinġi l-ġinn 'bis-swaba'ta'Pelops m'għonqu'u jikkummenta li'jedd m'għandux/biex jerġa' jqajjem il-mejtin' (Mappa 14). B'dan kollu, Cassar iqarreb diskors Bibliku u mit Grieg lejn xulxin, u jlaqqagħhom fid-dgħufija tal-ġinn li la jista' jqajjem il-mejtin u lanqas iroxx it-tama fuq in-nies tad-dinja għax mhuwiex Alla jew wieħed mill-allat Griegi. Raxxa Melħ L-effettività fir-referenza għall-melħ taħdem fuq il-livell letterali b'mod partikulari minħabba lil-livell għoli tal-melħ jagħti sehmu fil-karatterizzazzjoni tal-Mediterran. Azzopardi jinnota li f'Passaport' Cassar jirreferi għal togħmiet differenti, b'mod predominanti għat-togħma tal-melħ (Azzopardi 53). F'Mappa tal-Mediterran, il-poeta jerġa' jtella' fil-wiċċ il-melħ ippersonifikat ('l-ewwel ħalla/girfet il-blat/b'difrejha melħin') li mill-Oċean Atlantiku xaqqaq il-ġebel u infiltra fil-Mediterran sabiex 'minn Ġibilterra/sa Gaża l-għadajjar/qodma tal-melħ/laqgħu bi tfexfixa s-salmura' (Mappa 1-2). Il-melħ, bħala element fil-baħar li għadda ż-żmien minn fuqu, jerġa' jissemma lejn l-aħħar tal-poeżija meta l-katavru żagħżugħ li spiċċa 'mxaħxaħ' fil-baħar, jidher 'itiegħem l-imluħ tal-qedem' (15). Infatti, l-essenzjalità tal-melħ tinħass mill-ewwel abitanti li sabu posthom fejn ix-xmajjar ta'Piave, Po, Adige, u xmajjar oħra fit-Tramuntana tal-Italja li kienu jgħixu, kif iqabbilhom Cassiodorus, '/ike water birds, now on 106 Leħen il-Malti Il-ġid tagħhom kien jikkonsisti f'ħutu melħ, u l-melħ kien prezzjuż għalihom iktar mid-deheb:'evervone needs salt but there must be people who feel no need for gold' (Abulafia 253). Flimkien mas-sens ta'inevitabbiltà tal-melħ għall-bniedem Mediterranju, Cassar idaħħal dan l-element kimiku f'mumenti skomdi u traġiċi, meta bl- allużjoni għall-ġrajja ta' Aladdin jirreferi għall-ġinn li, kif diġà għidt, did-darba ma jistax imqar'iroxx/il-melħ tal-imħabba/fi qlub il-ħajjin'(Mappa 14). Minflok, il-melħ jattakkahom tant li l-immigranti jibdew jitqiesu bħala 'erba' mitt par xufftejn/imnixxfa fir-raxx/li jaqta' u ma jaqtax' (10). Bħal donnu l-melħ u l-vitalità tiegħu ma jistgħu jagħmlu xejn biex isalvaw lill-immigranti; f'dan is-sens il-melħ jitlef il-qawwa tiegħu li jżomm lill-immigranti f'wiċċ il-baħar u minflok jibda juri l-kapaċitajiet negattivi tiegħu. Waqt. li juri r-realtajiet kuntrastanti li jeżistu fl-istess baħar, Cassar imur kontra l-idea ta'Latouche li l-Mediterran huwa baħar miżgħud bil-fruntieri (Scerri 5 1). Il-poeżija 'Passaport' ukoll tippreżenta l-ideoloġija li 'the fear of barriers and frontiers has long been overcome' u għalhekk il-passaport hu stampat f'għamla ta' 'anti-passaport,'validu għall-popli kollha. Cassar jikkonferma dan meta jgħid li l-passaport huwa 'dikjarazzjoni ta' ċittadinanza universali' (ikkwotata minn Azzopardi 78). F'Mappa tal-Mediterran' din l-universalità tal-passaport hija evokata bil-metafora estiża tar-riħ li turi t-tneżżigħ tal-fruntieri bejn il-pajjiżi Mediterranji. Cassar jirreferi għal naħat differenti fil-Mediterran skont ir-riħ li normalmentjonfoħ fuqhom,ngħidu aħna meta jsemmi r-riħ isfel, jagħti x'jifhem li qed jitkellem dwar pajjiżi li jinsabu fil-Punent tal-Mediterran, filwaqt li meta jirreferi għar-riħ fuq, jissuġġerixxi l-pajjiżi tal-Lvant. Minkejja d-distinzjoni fit-tipi tar-riħ, il-metafora li juża u l-element li jevoka huma waħda: ir-riħ. Lejn il-bidu tal-poeżija, il-poeta jirreferi għall-Mediterran b'ħames ismijiet b'lingwi differenti għal dan il-baħar,'ismijietfuq ismijiet imlaħalħa/u maħsula' bl-istess ilma (Mappa 3). Għaldaqstant, il-lingwi użati f'pajjiżi differenti jidhru bħala l-element li qed ineżżgħu l-fruntieri li hemm jew li huma mistħajla. Il- lingwi li juża Cassar biex jirreferi għall-Mediterran jirriflettu l-ħsieb ta'Danticatli għadd 34 LXXXIV. Fil-fatt f'Mappa tal-Mediterran' Cassar jinseġ numru ta' esperjenzi, bħal tan-'nanna nissiela' (7) tat-'tfajla t'itaka' (12), u taż-żagħżugħ, li Ikoll ġejjin minn bnadi differenti u li probabbli Ikoll għandhom ilsna differenti. Filwaqt li Cassar jinseġ dawn l-esperjenzi flimkien, jirrifletti l-idea ta' Rushdie, li 'our lives, our stories, flowed intooneanothers, were nolongerourown, individual, discrete' (ikkwotata minn Mendes 97). L-istejjer u l-esperjenzi tan-nies u l-annimali jitlaqqgħu flimkien, u simultanjament jitlaqqgħu l-kulturi tagħhom. Bl-interazzjoni ta' bejniethom jinfluwenzaw lil xulxin tant li tibda tinħass identità kollettiva fis- sens wiesa' tagħha. Skont Friggieri 'ċelluli u territorji' fil-Mediterran jaqsmu bejniethom wirt wieħed u identità kollettiva (Friggieri 97). Minkejja dan, il-ħsieb ta' Cassar jitbiegħed minn ta' Friggieri, meta wieħed jitfa' ħarstu fuq il-punt tat-tluq li jwassalhom għall-idea ta' identità kollettiva; filwaqt li Friggieri jitlaq minn Malta u jaraha fil-kuntest tal-Mediterran, Cassar jitlaq mill-bosta artijiet Mediterranji u jara lil Malta bħala waħda minn dawn l-artijiet. Kif jidher, ix-xogħlijiet ta' Cassar ħafna drabi jiċċentralizzaw il-Mediterran, il-baħar, u saħansitra l-idea ta' dinja bħala kontinent wieħed. F'intervista li għamel Azzopardi, Cassar jikkummenta li l-esperjenza ta' tfulitu, 'il-qbiż minn pajjiż għal ieħor qisna ballun tal-ping pong; ħalliet impatt fuq il-kitba tiegħu. Jgħid li biċċa xogħol bħal 'Passaport' ma kinitx teżisti li kieku ma sifirx għax 'l-oriġini tagħha tinsab fl-ivvjaġġar' (Cassar, 'L-intervista'). Immanuel Mifsud jiddeskrivi lil Cassar bħala 'poeta b'żewġ ċittadinanzi: Maltija u planetarja' (ikkwotata minn Cassar, antoinecassar). Dawn iż-żewġ ċittadinanzi u l-vjaġġi li għamel il-poeta ma jħalluhx jitlaq minn art waħda u għalhekk l-identità kollettiva li jara hija ġabra ta' multipliċità ta' kulturi li għex jew mess magħhom. il-kulturi li daq Cassar jinteraġixxu f'esperjenza kumplessa waħda u l-istess jagħmlu l-kulturi tal-pajjiżi tal-Mediterran fix-xogħlijiet tiegħu. Nota: Nirringrazzja lil Adrian Grima u lil Leanne Ellul tal-pariri u s-suġġerimenti tagħhom. 108: Leħenil-Malti Il-Biblijografija Azzopardi, Keith, 'Il-Kontrapassaport ta' Antoine Cassar' U ta' Malta: Teżi tal-B.A, 2012. 8 ta' Mejju 2010. 11 ta' Jannar 2015. 11 ta' Jannar 2015. Cassar, Antoine, 'L-intervista''Il-Kontrapassaport ta' Antoine Cassar' Keith Azzopardi. 29 ta' April 2012. Mappa tal-Mediterran. Malta: Għaqda tal-Malti — Università, 2013. 12 ta' Lulju 2013. 2 ta' Mejju 2014. 'Riflessjonijiet dwar il-Mediterran: Ħarsa mill-Qrib lejn Żewġ Xogħlijiet Letterarji' Leħen il-Malti. Edizzjoni 32. Malta: Għaqda tal-Malti — Università, 2013. Friggieri, Oliver, Il-Kuxjenza Nazzjonali Maltija. 15 ta' Ottubru 2010. 10 ta' Jannar 2015. Matvejeviċ, Predrag. 11 ta'Jannar 2015. Rapa, Joseph. http://xewkijaparish.org/. 6 ta' Frar 2014. 11 ta' Jannar 2015. Savdon, Pietru Pawl. it-Testment il-Ġdid. Scerri, Dorothv, 'Il-Mediterran fir-Rumanz u n-Novella Maltija: Il-każ ta' Alfred Sant' U ta' Malta: Teżi tal-M.A., 2011. għadd 34 LXXXIV.