Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 27 Ġrajja ta' 75 sena ilu: — Tagħrif miġbur minn Toni Calleja — Introduzzjoni: Tal-biżal Terremot.:. kelma li tkexkex. Fost id-diżastri goffi kollha li taf toffri n-natura, it-terremot huwa x'aktarx l-agħar wieħed fosthom għax jiġi fuqek bħall- ħalliel, bla ebda avviż ta' xejn. In-nar tarah, ixxomm id-duħħan u tisma' t-tfernieq tiegħu; l- sgħarrar ma jaqax f'daqqa, l-ilma li jżid ma kulma jmur huwa xorta ta' avviż u bi ftit jew wisq fortuna tista' b'xi mod taħrabhoml Imma t-terremot7 Biżżejjed. ngħidu li terremot wieħed li għamel f'Tangshan, iċ-Ċina, fl-1976, kien il-kaġun li dikment bagħat id-dinja l-oħra, quddiem Alla, xejn anqas minn 650,000 ruħ. Daqstant hux fenominu tal-biża t-terremotl Għandhomx tabilħaqq raġun il-popli — l- aktar dawk mġarrba — jitkexkxu quddiem biss it-tlissina ta' dan il-flaġelll Xjenzati ġeoloġisti f'dawn l-aħħar għoxrin, tletin, sena sabu teorija ġeoloġika msejħa P/ate tectonics. Din toffri spjegazzjoni fiċ-ċaqlieq tal-kontinenti (continental drift), fil-formazzjoni tal-muntanji u vulkani. Nistgħu ngħidu għalhekk li sa fl-aħħar iċċarat ferm u sew it-teorija ta' dak li jista' u qiegħed jikkaġuna terremoti jew aħjar theżżiż fl-art. Dawn ix-xjenzati jpoġġu lil Malta kważi eżatt fuq il-linja ta' bejn l- Eurasian Plate u l-African Plate — tnejn minn xi tnax-il plate li minnhom hija komposta l-qoxra tad-dinja li ngħixu fuqha. Il-ġeoloġisti huma tal-fehma li l-art Maltija m'hix waħda siżmika: ''… Fiċ- ċaqlieq ta' l-art Malta u Għawdex ma jagħmlux maz-zona ta' l-arċipelagu Grieg, u għalhekk niżżu ħajr 'l Alla ma tantx jaffettwawna dawk (it-terremoti) li jsiru ta' spiss 'l hinn …''.(1) Safrattant meta fettillu, terremoti seħħew ukoll. Fl-annali ta' l- istorja nsibu rapporti dwar terremoti li ġraw f'pajjiżna fl-1582, 1638, 1643, 1644, 1650, 1653, 1654, 1657, 1658, 1675, 1693, 1694, 1700, 1741, 1743, 1756, 1789, 1856, 1858, 1861, 1862, 1863, 1865, 1886, 1903, 1907, 1908, 1910, 1911, 1914, 1917, 1922, 1923, 1924, 1926, 1927, 1949, 1962, 1972, 1980, 1983, 1990, 1994, 1995 u 1997 fost oħrajn li jew ma ltqajniex magħhom aħna jew li forsi ma ġewx irrapportati. Uħud minn dawn it- terremoti. kienu pjuttost kbar u b'replika. ripetuta; oħrajn Minkejja li fil-ġżejjer tagħna qatt ma ġew irrapportati mwiet permezz ta' dan il- flaġell, il-biża kbir u l-paniku li ta' kull darba kien jitnissel fil-popolazzjoni kienu minn xi ħabtiet eżorbitanti. Għax ngħiduha kif inhi, nippretenduha kemm nippretenduha, min minna jixtieq jesperjenza okkorrenza simili 28 IL-KORPUS 17(1998) Il-15 ta' Jannar, 1923: Il-ġurnata kienet it-Tlieta. Kien jum ċar u safi li twieled b'riħ nofsinhar it- tramuntana forza tnejn. Ma tlugħ ix-xemx, ir-riħ beda jbatti — sar forza wieħed — u xaqleb għat-tramuntana. Sa nofsinhar ir-riħ mar nofsinhar it-tramuntana li mal- mogħdija tal-ħin beda jissaħħaħ. Sa nofs il-lejl reġa' sar forza tnejn.(2) Niddubita jekk il-kronisti Għawdxin kellhomx xi ħaġa aktar denja ta' nota minn dan li rrapportajna aħna biex jimlew il-paġna tad-djarji tagħhom għall-jum tal-15 ta' Jannar, 19231 Kollox normali, xejn straordinarju … ħlief… Dun Karm Cachia jeħber terremot: It-Tlieta, 15 ta' Jannar tas-sena 1923 — Tereża Grech, mir-Rabat, nepputija ta' Mons. Lwiġi Vella, telgħet iż-Żebbuġ għand Dun Karm Cachia: 'Illum sejjer jagħmel terremot', qallha, 'imma ma jagħmilx ħsara'. X'ħin Mons. Lwiġi Vella, li kien Rettur tal-Knisja ta' l-Adorazzjoni Perpetwa ta' Savina sama' b'dan, ordna, għal li jista' jkun, biex il-bibien tas-sagristija jitħallew miftuħa, biex in-nies li jkunu fil-knisja, jistgħu joħorġu malajr. Fis-sagħtejn neqsin kwart, inħasset theżżiża ta' terremot. 'Hawn hu ta' Dun Karm'', qabeż qal Dun Alwiġ.() kienu ta' intensità negliġibbli, f'Għawdex ħasshom kulħadd. (4) Għalkemm ma ħolqux paniku istantanju fost il-popolazzjoni, l-ansjetà kienet evidenti għax kulħadd kien qed jistenna r-replika li ġeneralment tkun ta' ntensità bil-wisq aktar qawwija. In-nies ma tlumhomx għax kienet mixgħufa … apparti t-terremot ta' biss sena qabel, fil-perjodu ta' bejn l-1910 u l-1917, kienu inħassu xejn anqas minn disa' theżżiżieti(S) It-terremot … rakkont ta' min ġarrbu: Aktar tard filgħaxija, ħabta tas-7.15, inħasset theżżiża oħra, din id-darba ferm aktar qawwija — il-wisq prevista iżda le mixtieqa replika; l-appuntament tan-natura mat-tradizzjoni tal-bnedminl ''… Il-ħsejjes jirbumbjaw, taħbit ta' bibien, ġir jaqa' mis-saqaf ikkawżaw paniku kbir …''.(6) Il-qawl Malti jgħallimna li jekk trid tkun taf staqsi lill-imġarrab. Hekk għamilna. Snin ilu — għax ilni wisq bil-ħsieb ta' dan l-artiklu — staqsejt lil wisq illustri kumpajżan tagħna, Patri Alfons Marija Camilleri O.F.M. (il-Patri ta' Sika ta' Mudesta: 1910-1994) li allura dak inhar kien joqgħod fi Sqaq il-Knisja, f'dik l-istess dar li sal-lum għadna nsibuha bħala id-'Dar tat-Tuta', biex jirrakkontali fid-dettal l- memorji tiegħu personali tat-terremoti ta' nofs Jannar, 1923. Ara taħt id-data tal-15 ta' Jannar, 1923. 3: A. VELLA, Iż-Żebbuġ u l-Ġrajja Tiegħu, Legion Press 1963, p. 115. Ara wkoll, Il-Messaġġier ta' Marija, it-Tielet numru: Ottubru-Diċembru, 1966, p. 14. Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 29 L jaħAlġieen hila 9… l-1 fb folt, Ġustoms Form No. 106. tħ j mr Jaħujii. 6 m- wl għas ŻINA . Mil-Log Book tal-Fanal ta' Ġurdan: ir-rapport tal-15 u s-16 ta' Jannar, 1923 30 IL-KORPUS 17(1998) x'jirrakkonta: Niftakar tajjeb ħafna għax kont ikbar ukoll, dawk it-terremoti li saru f'Għawdex f'Jannar, 1923 u li f'Malta ma tantx kienu nħassu. Meta nħasset it- theżżiża ta' l-ewwel wieħed li kien aktarx l-iżjed qawwi (b'riferenza għal dak tas- 7.15 p.m. tal-15 ta' Jannar), kont waħdi fil-għorfa nlesti l-home work għal 'l għada; kien wara nofs inhar. Xħin ħassejt kollox jiċċaqlaq bija, naf li qbadt mal-mejda ta' quddiemi u bdejt inwerżaq.: L-istess għamlu onuni u ħuti li kienu ġo l-għorfa l-oħra, sakemm ħriġna fuq is-setaħ, kif ħareġ kulħadd, il-ġirien kollha, kulħadd għajta waħda: ''terremot, terremot', kelma li dak il-ħin tkexkex u tbikkem. Li skossi baqgħu sejrin għal diversi ġranet, ma niftakarx kemm; kultant kemm jinħassu u kultant iżjed qawwija; id-dar saret donnha tbezża' lil kulħadd, u ma tixtieqx tidħol ġewwa. Mal-lejl konna ngħamlu ħin twil wara l-Barka (Sagramentali), hemm ħdejn il-Knisja, u ġie li għaddejna lejl sħiħ fit-terran ta' Brendu (Karmnu Camilleri: 1876- 1937) li kien jiġi ħu missieri. Kienu joqogħdu ħdejn id-dar ta' Salvu Gambin fi Triq il-Misraħ (illum Triq il-Knisja). Meta t-terremoti għaddew u ma nħassux iżjed, kien hemm min xorta waħda baqa' mbezza' żmien twil. Wieħed minn dawn kien Mons. Cordina. Kien jgħallimna r-Reliġjon fis-Sekondarja u xi tfal xħin ifettlilhom kienu jagħmlu ħoss taħt il-bank, u jgħajtu: ''terremot, terremot''. Ta' kull darba, Mons. Cordina kien igun jiġri mwerwer. It-tfal jinqdew b'kollox, anki terremot biex iwaqqgħu bniedem għaż- żufjett ia À hekk għamlu lill-Mons. Cordina allavolja kien bniedem ċajtier mill- aqwa… Tkellimt ma' xi Għasrin oħra u li wkoll għexu dawk il-mumenti ta' biża u tensjoni; dawk il-ftit li fadal … l-esperjenzi tagħhom kienu simili għal dawk espressi minn Patri Alfons … in-nies kullimkien barra li bdiet tfittex li titwennes bil- kumpanija ta' xulxin, irrikorriet ukoll għall-interċessjoni tal-qaddisin, fosthom il- Madonna Ta' Pinu meqjuma fil-kappella ċkejkna tagħha ta' Wara ta' Għaminar u ta' Sant'Ursla, kumpatruna ta' Għawdex u Patruna tat-Terremoti, meqjuma fil-Katidral tad-Djoċesi Għawdxija. 'L għada, aktar terremoti: 'L għada, 16 ta' Jannar, għall-ħabta tad-9.20 ta' filgħaxija nħasset theżżiża oħra li minkejja li ma kinitx qawwija daqs l-oħrajn, damet aktar minn dik tas-7.15 ta' filgħaxija tal-jum ta' qabel. Il-kronisti u l-istoriċi li kitbu dwar dan it-terremot jgħidulna li l-eċitament u l- biża fost il-popolazzjoni kompla żied fl-intensità tiegħu. In-nies beżgħet tidħol taħt ħaġa naturali, u tistenniha, li f'ċirkustanzi ta' din ix-xorta, frott l-eċitament, ix- xniegħat jibdew jimbtu bħall-ħabaq u jimbelgħu sal-griżmejn bla wisq tbatija għax il-kelb il-mismut kull ilma jaħsbu misħunl Fl-Għasri għadhom jgħidu biha sal-lum: xi ħadd minn tad-Daqqaq (xi membru mill-familja ta' Salvu Galea li kienu jabitaw fi Sqaq il-Knisja) huwa rrapportat li qal li meta nħasset it-theżżiża l-kbira tal-15 ta' Jannar, minn fuq il-branda fejn kien mindud, lemaħ il-kwiekeb minn bejn ix-xorokl Madunna Sentissmel Ir-rapporti ta' 7: PATRI ALFONS M. CAMILLERI O.F.M. lil TONI CALLEJA; 25 ta' Novembru, 1985, pp. 24-25. Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 31 mill-baħar huma numerużi. Għall-ewwel wieħed jaħsel jieħu dawn ix-xniegħat b'nofs tbissima. Jew biex ikun aktar kawt jgħid li dawn ir-rapporti huma qerq l-għajnejn frott l-istat ta' eċitament u l-biża li parzjalment kien qed jikkondizzjonalhom il-funzjoni u jiddisturba l-kapaċità mentali tagħhom. Ċertu Professur Alfano jsemmi li leħħ ta' dawl simili kien ġie osservat waqt it-terremoti ta' Basilicata f'Diċembru, 1857, Casamicciola fl-1883, f'dak ta' Andalusia f'Diċembru, 1884, f' ta' Monteleone f'Settembru, 1905 u waqt dak ta' Messina f'Diċembru, 1908. Agius, tas-Soċjetà Meteorologika, f'paper moqrija nhar it-13 ta' Marzu, 1923, qal li minkejja li ħafna jqisu dawn ir-rapporti bħala biss illużjoni, hu kellu evidenza biżżejjed li ġġagħlu jemmen li f'dak li nnotaw diversi nies Għawdxin, hemm xi bażi ta' verità, (8) Jirrikorru għall-interċessjoni tal-Qaddisin: Maħkuma minn dan il-biża, l-Għawdxin — għax it-terremot l-aktar li nħass kien f'Għawdex — ma kellhomx triq oħra ħlief li bi ħġarhom jirrikorru għall-interċessjoni tal-Qaddisin: ',.- F'xi s-7 ta' filgħaxija konna d-dar sa norqdu f'daqqa waħda bdejna nħossu it- theżhiża (theżżiża) tat-terremot. Ħriġna niġru … Kulħadd inġabar fil-pjazza mwerwer għax kien terremot qawwi, u bħas-soltu l-poplu fittex il-kenn u l-faraġ tiegħu fil-knisja. Il-kappillan (tal-Qala) fetaħ il-bibien u espona s-sagrament, u kulħadd qagħad jitlob fis-skiet aktarx imġenneb lejn il-bibien biex mal-ewwel theżhiża (theżżiża) joħroġ 'il barra malajr …''.9) '… Tant tnissel biża fost niesna dakinhar li l-knejjes tħallew miftuħa anki bil-lejl u hemm il-poplu kien jiffolla sabiex jitfarraġ …''.(10) '.. indaqqew il-qniepen tal-knisja ('ara nota fl-aħħar nett), il-knejjes ġew miftuħa għall-pubbliku u ħlejjaq ta' nies minn diversi partijiet tal-gżira telqulha lejn is- Santwarju Ta' Pinu u lejn postijiet oħra ta' qima biċx bid-devozzjoni jitolbu ħniena mingħand Alla …''(11) Niftakar pellegrinaġġ li għamilna aħna n-nies tar-raħal ta' l-Għasri għal Ta' Pinu …'.(12) Ma nsemmux it-thezzżiż tal-art tal-15 ta' Jannar tal-1923 (5 darbiet) u tas-16 ta' l-istess xahar (darbtejn), meta n-nies ferm beżgħet, u dlonk irrikorriet lejn Sant'Ursla, li ġiet esposta, il-Katidral, fuq l-Artal tal-Appostli, fil-ġranet 16, 17, 18, 19, 20, 21, ta' l-istess xahar, meta ħlejjaq kbar ta' nies telgħu jitolbuha tħarishom minn terremoti ġodda: u, il-Ħadd ta' wara, 21 ta' Jannar 1923, ġiet meħuda il- Kapuċċini, bi proċessjoni, li ħadu sehem fiha fratellanzi, kleru, kanonċi, l-Isqof u ħlejjaq kbar ta' nies, li mar erba' kelmiet jgħamlilhom hemm isfel, is-Saċerdot M'Ang Grima, Viċiparroku …''.(13) 9: A. BUTTIGIEG, Mill-Album ta' Ħajti, Edizzjoni Klabb Kotba Maltin — 1978, Vol..1, p. 117. 10: K. APAP, It-Terremoti (kitba mhux ippubblikata li kopja fotostatika tagħha tinsab għand l- awtur ta' dan l-artiklu), p. 3. 12: PATRI ALFONS M. CAMILLERI O.F.M. lil T. CALLEJA, 6 ta' Marzu, 1989, p. 3. 32 IL-KORPUS 17(1998) Bħala ringrazzjament lil Alla u lil Madonna għal waqfien mit-terremoti, xi parroċċi, fit-18 ta' Jannar, wara nofsinhar organizzaw pellegrinaġġ penitenzjali ġenerali għal Ta' Pinu.(14) Fl-24 ta' Jannar, mill-Kurja Veskovili nħarġet ċirkulari għall-attenzjoni tal-Arċiprieti, Kappillani u Retturi tal-knejjes, fejn Mons. Isqof ordna li fil-Ħadd li kien imiss, allura 28 ta' Jannar, fost orazzjonijiet oħra, jitkanta 'Te Deum'' sollenni bħala ringrazzjament lil Alla għal waqfien tat-terremoti u għax- xita li kien għoġbu jibgħatilhom.(15) Il-Bilanċ tat-terremoti: L-intensita tat-theżżiżiet qatt ma kienu qawwija biżżejjed li jikkawżaw ħsarat serji. Ġie rapportat xi qsim u xquq li ffurmaw fil-blat fil-viċinanza ta' Kap San Mitri u oħra matul waħda mit-toroq li miż-Żebbuġ tieħu lejn Wied il-Għasri. Fissura oħra kienet irrapportata li ffurmat f'Ras il-Qala, fuq l-għoljiet, qrib il-baħar. F'Ħondogq ir- Rummien, qrib il-Qala, ġiet irrapportata fissura oħra li wkoll iffurmat ruħa waqt it- fil-grigal ta' Għawdex u li d-direzzjoni taċ-ċaqlieq siżmiku żviluppa mid-direzzjoni tat-tramuntana. 13: P. CAUCHI, Sant Ursla V. M. Kumpatruna ta' Għawdex; Għawdex 1926, pp. 30-31. 14: NAG, Għarb Bovs School, Log Book No. 5; Oct. 1920 - Nov. 1923, p. 77. Ara taħt id-data msemmija. 15: AEG, AE, ċirkulari nru. tNota: Fl-antik kienet teżisti d-drawwa — f'xi parroċċi kien għadha teżisti sa xi ħamsin sena ilu — li waqt it-tempesti l-kbar u meta jinħass xi terremot, kienu jindaqqu l-qniepen tal-knejjes sabiex Alla jkollu ħniena u ħadd ma jġarrab ħsara. Min-naħa l-oħra, in-nies fi djarhom, kienu jdawwlu xi xbiha tal-Madonna bix- xemgħa tal-Gandlora u jinxteħtu quddiema jqasstu l-litanija tal-Madonna, fost orazzjoni u taqbil reliġjuż ieħor … dejjem skond iċ-ċirkustanzi. Min kien ikun xi ftit ta' l-iskola, kien ifittex li mir-Ritwal Ruman jgħid il-litnija t-twila tal-Qaddisin, speċjalment l-aħħar parti tagħha fejn jissemmew wieħed wieħed il-fenomini/flaġelli kollha tan-natura: pesta, sajjetti, tempesti u terremoti fost l-oħrajn. Għal kull invokazzjoni, in-nies kienet twieġeb ħerqana, 'Libera nos Domine — Eħlisna Mulej'.