Tifel tas-Suq USketch' ta' Ġ. Du Dovik li sa ngħidilkom fuqu sata' ġie bin is-sinjuri f'dar il-għonja, imma xortiħ wellditu ġo kerrejja u bin il-faqar. Ommu kienet tidħol għal xi ħasla ħwejjeġ għand in-nies; daqqa ddabbar xi ħaġa talli tnaddaf il-berġa tat-Tabib tal-Gvern, oħra tindaħal biex issamsar meta jinżlu xi morini u jridu jsibu fejn joqogħdu l-art, u hekk kienet tpixka u tlaqqat sold mhux ħażin. Missieru kien idur b'xi żarbun jew qalziet tas-suldati għall- bejgħ, u kien ukoll ibiegħ il-gaxin. Kont tarah jinżel il-kwar- tier, jiġbor il-fdal tal-mejda u mbagħad imurlek ħdejn il-Fosos ta' Sant Iermu jew fuq il-Barrakka t'Isfel u jgħajjat: ''Min inbiegħlu b'seiV Dan kollu jiftakru sewwa Dovik. Kif igħaddi ż-żmien7 Donnu l-bieraħl Kien jieħdu miegħu missieru biex iżommlu waħda mill-landi mimlija b'ta' l-Ingliż. U mhux hekk biss. Fis-sajf missieru kien jarma qoffa fuq dahru u joħroġ ibiegħ ir-rizzi. U Dovik kien iżommlu l-landa għall-qxur im- kisser, u jimxi quddiem igħajjat ''Rizzi mimli f' — Taħsbux li dan Dovik rifes is-Suq il-bieraħl Min jiftakru ħaj igħid li Dovik kien l-ixjeħ wieħed bil-posta. U ma' tul ħajtu s-Suq inbidel sħiħ. Jiftakar il-posti għadhom mingħajr ħadid bejniethom, meta kienu mifrudin waħda mill-oħra bl-ixkejjer biss; jiftakar l-erba' egħjun fil-kantunieri li kienu jtellgħu l-ilma mill-ġibjun ta' taħt għall-ħasil u għax-xorb.. Tgħiduli: ''Mela ' kemm kellu żmien dan Dovik9'' Sew sew anqas jien ma. naf ngħi- dilkom, għax jien li smajt fuqu m'għand ħaddieħor. Imma kien twieled wisq qabel ma daħħlu d-dawl elettriku fis-Suq, għax dejjem kien igħid li għal żmien twil jiftakru mixgħul bil-gass. Mat-tmien snin Dovik sab ruħu lavrant ma' wieħed bil-posta tal-laħam. Għall-ewwel bata sa dara, imma mbagħad, ftit ftit, qagħad għall-ħajja tas-Suq. Kien jisbaħlek minn kmieni jqat- ta' l-ikkapuljat, jaħsel l-imsaren, jaqlibhom, u jimlihom zalzett minn ġol-lenbut u mbagħad ilabbar kull milwa biex jiskula ħasil il-laħam minnha u tinxef iktar malajr. Daqqiet l-im- għallem kien jibagħtu taħt is-Suq, fil-kantina, fejn kien ikun hemm il-laħam immellaħ fis-salmura ġewwa l-btieti u kien jgħabbihom il-ġebla biex il-laħam jippressa ruħu sew. 'Ħabtiet tiġihom ordni biex iservu l-laħam abbordijiet jew f'xi sptar, u oħra kienu jibagħtu għal nofs robbu mill-ħwienet tal-baħrin tat-Triq id-Dejqa, u kienu jfittxu jservuhom mill-aħjar. Il-posta' kienet imqabbda tajjeb u dejjem mimlija bil-laħam. Biċċa kienu jġibuh mill-Biċċerija (dak iż-żmien kienet il-Belt) u oħra kienu jixtruħ m'għand il-bejjiegħa t'Għawdex. Kont tara 'l tas-Suq joħorġu fil-bieb tal-ġenb u lill-Għawdxin igħidul- hom kemm sa jwasslu fil-prezz ġo widinthom biex ħadd ma jkun jaf kemm għolla wieħed fuq l-ieħor. U mbagħad il-ftehim isir, l-Għawdxi jgħidlu ''Għalik mela, ħabib'', u l-ieħor idaħħal il- laħam ġol-posta. Kien ikun: laħam ta' kull xorta, daqqa xi għoġol imsemmen jew baqra niexfa mill-ħalib, oħrà majjali u oħra mtaten jew ħrief. Maż-żmien Dovik beda jifhem fil-bhej- jem: sar jagħżel mad-daqqa t'għajn bejn laħam il-fart u laħam il-kelb, u l-muntun mill-mogħża, u kien igħidlek 'k dik in- nagħġa. hix tajba biex taħdimha fil-posta skond jekk tkunx terfa' xaħam wisq jew tkunx imġelġla. U hekk iż-żmien għaddej, Dovik kiber u baqa' jikber fil- lant tal-laħam. U madankollu kien qed isir xogħol. ieħor ma- dwaru. Għalkemm kulħadd kien ikun mehdi b'xogħli, Dovik kien ikun jaf li dawk in-nies bil-ħorġ mixħut fuq spallithom kienu l-ġenniena tat-tjur li jistennew 'il tal-posti joħorġu barra. s-Suq filgħodu kmieni biex jikkurdaw fuq it-tiġieġ u l-fniek li kienu ġabra mill-irħula. Kien jitgħaxxaq jara l-kaċċa mdendla fil-posta ta' quddiem, daqqa fniek salvaġġi maqbudin bin-nemes jew maqtulin bl-ixkubetta fuq ir-reddiesa. oħra xi erba' borok jonkella, meta jpassi, il-gamiem u s-summien. Kien jara wkoll il-bejgħa tal-ħaxix dieħla mill-bieb tal-ġenb: tkun għadha ġejja m'għand il-pitkal fil-qfief imgħallmin biż-żebgħa biex jingħar- fu, u kien jaf li dawk tal-posta tal-ħaxix jixtru m'għand il- pitkali bil-patakki u bl-irbgħajja u jbiegħu lill-poplu bil-ffus tal-lum — bis-soldi u hix-xelini.. Tal-ħut l-istess. Kienu jgħad- du l-lavranti u l-psatas tas-Suq bil-kvievet mimlijin ħut fuq ras- hom. ġejjin minn għand il-kumipratur tax-Xatt — u l-kvievet. immweżnin fuq il-qawwara., bl-ilma baħar iqattar minnhom, iħal- In ċ-ċfales minn kull fejn igħaddu…… Issa Dovik beda italiel u fitqarqaċ. Kien twal u mtela' u sar mogħla hawn. Kellu xagħru wieqaf u mimxut 'il fuq u m'għonqu kellu kuruna u dirgħajh mimlijin tpinġija li kien għamillu, wieħed suldat tal-Milizja bil-labar. Bħal sħabu l-oħra tas-Suq, kien jinbex lix-xemx għaddejja. 'K tgħaddi mara ħox- na minn quddiem il-posta u ma tiqafx tixtri għandu malajr jitfagħlha botta u jgħajjat: ''Maltemp għandna, sinjuri; 'K jara wieħed liebes l-abjad jara kif jagħmel itajjar id-demm jew l-ilma fuqu u mbagħad igħid ''Ara jċappas' Idejh kienu jiklub għall-ġlied: mald-baħrin min jaf kemm taw huwa u sħabul U bejniethom. ġie li-taw ukoll imma, ħaġa tal-għaġeb, qatt ma ġera d-demm għax l-ewwel ħaġa li kienu jagħmlu qabel ihebbu għal xulxin kienu jwaddbu minn fuqhom l-imwies u l-iskieken biex jiġġieldu bil-fier, bil-ponn biss. Imma Ilt-tfajliet kien iżommhom bid-diskors u kien jagħżlilhom laħam xkett u jgħi- dilhom t'Qubbajd tajtekt' U mieta, xi darba wara nofs in- nhar, kien jiġi wieħed jaf isaffar bħall- agħsafar kollha u jagħ- mnel il-ħsejjes tal- bhejjem, Dovik u sħabu kienu jżommuh isaffar issa bħal verdun jew bħal kanal, issa jagħmel bħal barri jew qażquż jonkella jagħmel il-ħsejjes tal-karozzi tan-nar li kienu . għadhom kemm daħlu. Kienu jinġemgħu miegħu u jagħtuh fastidju. Daqqa jissuttawh b'xi biċċa laħam imrejħa, oħra b'xi ħaxixa midbielà. Imma qabel jitlaq kienu jnewwlulu xi biċċa zalzett jew ħobża jonkella xi sieq tal-majjal għat-tisjir. U dak l-imbierek kien jeħodhom u jerġa' jmur wara żmien, għax is-Suq hemm il-barka t'Alla u fih il-ħajja f F'daqqa waħda Dovik xeba. Malta u tah li jsiefer. Tah li jsiefer u meta ġietu x-xoqqa f'moxtha ra kif imbarka fuq baasti- iient u mar Bengħażi ma' wieħed bin-negozju tal-bhejjem. Hemmhekk anqas. ma saddad u telaq għal Spanja fejn għadda żmien twil jiġri minn post għall-ieħor u anki għa- mel sħab ma' wieħed fin-negozju tal-ħut, Kienu joħorġu bl- iskejjen, kellhomi it-tunnara u kienu jsiefru t-tonn li jaqbdu, biċċa minnu għal Malta. U kemm dam hemm dara jitkellem bl-Ispanjol, sar jilbes il-kappell sombrero u fuq il-qalziet kien idawwar ma' qaddu terħa bħal tagħhom. Għax Dovik kien indieħes sewwa: fil-ħwienet jismagħhom idoqqu l-kitarra u jċaqċqu l-kastamjoli u jħabbtu t-tanbur, jarahom jiżfnu l-bolero u l-fandango — u kultant imur jara l-festa tat-toru. Kienet tidħol il-komitiva, biċċa rekbin fuq iż-żwiemel, lebsin ġobba. bil- mantell iswed fuqha, oħrajn rekbin bhejjem magħluba u lebsin ġobba rrakkmata b'kappelt f'rashom wiesa' wiesa'. Kien jara- hom u jistagħġeb bil-qlubija u bil-ħeffa kif kienu jduru mat- toru, l-ewwel isaħħnuh bil-biċċa l-ħamra sakemm fl-aħħar. joq- tluh b' daqqa waħda bis-sejf twil li jkollhom. Għalkemm Dovik kien baqa' għażeb, taħsbux li ma ġeriex mal-muchachas, Kienu . jixtequh lil Dovik, u ġrew warajh bil-bosta; imma dan baqa' bħal ma ngħidu aħna bil-Malti 'għarus is-sena kollha u ż-żwieġ ma jasal qatt'. U hekk saflaħħar għaddew is-snin u Dovik reġa' ħass li jrid jiġi Malta. Ġabar kull ma kien faddal u ħalla warajh għal dejjem 'il dik l-art tat-toru u tas-senoritas, Issa Dovik reġa' Malta. u ħa posta s-Suq għal rasu. Ferħu biħ sħabu tas-Suq u laqgħuh tajjeb. U dak in-nhar li reġa' rifes it-tirġien tas-Suq bdew iħabbtu bis-skieken u bl-irtal fuq l-imwieżen u fuq il-bankijiet, u jċemplu l-qanpiena tal-bieb. U dawk li kienu ta' mparu stednuh jiekol magħhom għand dik li ssajjar wara s-Suq u lestitilhom imqarrun u fenek u torta, u xorbu l-inbid ta' Spanja u daqqew fuq il-kitarri, ċaqċqu l-kastan- ' joli u ġiebu 'l Rużar l-Għama jqabblilhom…… Dan kien Dovik tas-Suq. Il-lum it-tifkira biss għad fadal tiegħu. Imma meta miet sħabu qassmu s-santi bir-ritratt tie- għu u f'kull posta għandek issib waħda. Jekk tistaqsi fuqu jgħidulek ''Ilu li miet, miskin, Dovikl Kemm ġera fi żmienul U kemm kien jaf x'igħid fuq Spanjal Ma kellniex tifel aħjar minnu s-Suq f' Hekk hul Dovik ħalliena, bħal ma kull wieħed minna jrid iwelli f'din id-dinja. U bħal nies oħra li jitwieldu u jgħixu f'ambjent żgħir, ħalla warajh l-isem tiegħu li għamel biss ħoss żgħir bejn il-ħitan tas-Suq. FUQ IL-KALVARJU Ta' ParRI V. V. BARBARA, O.P. Niżel Bin Alla mis-smewwiet u wriena . It-triq tas-sewwa, xettel ġewwa fina Is-siġra tal-qdusija, u lkoll imliena ' B'rita ta' Dawl minn Għajn safja u ħanina. Għadda jagħmel il-ġid, qatt ma ħalliena Fil-hemm u n-niket tagħna, u biex jagħtina , Is-saltna tal-Missier, f'milja ta' ħniena, Fuq l-għolja mqaddsa b'Demmu, ried jifdina. Mogħti għall-mewt, meħlus mill-ħaqq Barabba, Fetaħ dirgħajh fuq l-għuda biex jilqagħna Fil-kenn ta' Qalbu, u miet, debħa ta' mħabba; Għax. biss l-imħabba kienet li niżżlitu Minn ħdan Missieri fl-art midinba tagħna, U d-dinja msejkna m'għarfitux… qatlitu l