IL-FUHHAR —X ħaġa, il-mużew l-aktar li hemm fuħħar. U kemm igħożżuhi fiż-żġieġ, fuq xkafef tal-kristall, fuq il-bellus. Nistħi ngħid, ma nafx x'jarawlu dal-fuħħar; u m'hux dejjem sħili għax aktarx xaqquf tara, bla sura ta' xejn. Nixtieq naf x'jista' wielied jitgħallem minn nitfa ta' xaqqufa mirduma . snin fit-trab. : —Jekk tassew tixtieq taf, wieħed jista' malajr igħidlek. Ħażin mita wieħed ma jafx u majridx jaf, għax fid-dinja ħadd ma twieled jaf xejn, iżda biex wieħed jitgħallem, jali- tieġ li jkun irid. Mela narġgħu għall-fuħħar. Biex wieħed jarfa' u jġorr l-ilma jaħtieġ jagħmlu f'xi ħaġa li minnha l-ilma ma jgħaddix, u fid-dinja kollha fejn jinsab it-tafal il-bniedem qabad, minn l-eqdem żmenijiet, jagħġen it-tafal, u jsawru fi bwieqi, horom, ġwies. Għax it-tafal samm u minnu l-ilma, ma jgħaddix, hekk meta jkun niedi, hekk nkoll mita jinxef u aktar mita jinħema. Naraw sal-lum dawk in-nies li jgħixu fil-barr, il-bogħod minn kull tagħlim tal-ġnus bojjod, j biss dak li jsibu għal idejhom, ħaxix, frott. dud, u ħwejjeġ li jsibu fil-qahda,dawn in-nies li l-anras tgħallmu jgħattu ġisim- hom u jibnu djar fejn jiskennu, dawn in-nies iħossu l-ħtieġ li jaħżnu l-ilma u hekk kif isibu t-tafal isawru minnufih borom u qliel u bin-nar tax-xewk ma' dwarhom jaħmuhom. Il-fuħħar isir malajr u minn trab li ma jiswiex flus, u min jaħdmu jista' jatih is-sura li jrid u mita idu toqgħod joħloq xogħol ta' reqqa u ta' ġmiel kbir. Dnub li l-fuħliar ma għandux qawwa kbira u ħ'laqta' ta' xejn jinkiser; iżda qabel ma l-bniedem għaraf jaħdem u jqasdar ir-ram, il-bronż u l-ħadid kellu jitqanna bil-fuħħar li bit-tqandil jinkiser malajr imma malajr jarġa' jissawwar. Ħaġa rħisa, tinħażen biex mita tinkiser toliroġ il-ġdid. Issa billi l-ġnus kollha ħadmu u nqdew bil-fuħħar, għand- na nafisbu li aktar ma n-nies ġew il-quddiem fil-għerf isbaħ kien ikun il-fuħħar tagħhom għax il-ħaddiem, li għal l-ewwel kien isawwar borom u qliel kif ġiċ ġiċ, biż-żmien beda jatidem aħjar u jsebbaħ xogħlu, laktar jekk il-fuħħar kien jinħtieġ. għal xi maqdes hiex fih jintrafa' xorb jew ikelli kellu jitqiegħed fuq il-midbaħ tal-Mulej tagħhom jew jiġu f'idejn il-qassisin jew irħieb tagħhom f'xi maqiem. Hekk il- fuħħar mirqum, imnaqqax, imżewwaq, miżbugħ u mmelles beda jidher minn l-ewwel iżmna u kull ġens kellu sengħa għalih għax il-ħaddiem u l-imgħallem joħolqu minn żniedhom u hekk kull art għandha l-fulifar tagħha u hekk kull żmien għandu l-fuħħar li bih jista' wielied jagħirfu. il-fuħħar għandu liajja qasira, iżda mita jinkiser u jsir xaqquf qajla jintemm mita jkun moħmi kif imiss. Xaqquf moħmi sewwa ma jintemm qatt, l-anqas jekk jibqa' midfun eluf ta' snin. Ir-ram, il-ħadid, il-bronż jitmermer u maż- żmien jista' jisfa fix-xejn, imma. x-xaqquf jihqa' dejjem kif ġiċ mixħut, barra mita l-fuħħara nkisret. Dnub li hawn Malta, ix-xaqquf jiġbruh għad-deffun, għax hekk biss jinqered: mita. jsir trab mgħierreż bejn żewġ ħaġriet tal-qawwi l Mita nafu dan kollu naraw kif minn xaqqufa miġbura mill-ħamrija ta' għalqa, jew minn ġewwa għar, jew minfi qiegħ ta' demus, nistgħu nagħirfu xi żmien għandha, jiġi- fieri min sawwarha u għal fejn. Biex ma nitbegħdux minn Malta, insemmu biss ix-xaqquf u l-fuħħar li wieħed jista' jiltaqa' miegħu hawnhekk. Il-Griegi, ir-Rumani, il-Feniċi, dawk ta' Babilonja, ta' T'Assirja, tal-Masar (l-Eġittu) għandhom fuħħar għalihom u xaqquf jinagħiraf u jista' jixhed fuq żmienu u fuq min għamlu, Malta. għandha l-fuħliar tagħha u hi ftit taħbil il-moħħ min hu mdorri jidhu f'dan il-ħsieħ, malli jsib xaqqufa jgħidlek, ħin bla waqt, x'kienet u mita saret. Jekk tkun iddur lejn Ħaġar Qim u tiġbor xaqqufa minn l-art, x'aktar tkun ta' niesna ta' l-ewwel żmenijiet u jekk tkun sewda nm mielsa u moħmija tajjeh u msawra bir-reqqa, min jifhem i idlek: f'dik għandha ħamest elef sena, magħ- mula min-nies ta' żmien il- ħaġar Jekk tkun iddur lejn Borġ In-Nadur, fuq ir-rili ta' Birżebbuġa, aktarx tiltaqa' ma' 'xaqquf ħamrani, mtabba bl-iswed, ħxajjen, moħmi ħażin, min jifhem aktarx igħidlek: ''Dik xaqqufa ta' erbat elef sena ilu ta' dawk in-nies li kellhom għodod tal-bronż. Il barra mir-Rabat fuq xi hur m'hux bogħod minn xi dwiemes issih xaqqnf safrani, moħmi tajjeb, bċejjeċ ta' ġarar, qwies u msiebaħ li mill-għamla u mill-għaġna aktarx issib li kien foħħar tad-dwiemes ta' qabel żmien l-Insara. Ħdejn il-Mużew tar-Rabat, x'iżjed tiltaqa' ma' fuħħar jew xaqquf afimar nar, mieles, maħdum b'reqqa khbira—dan hu fuħħar ta' Ruma jew hħal ta' Ruma. Il-Għarab kellhom fuħħar biż-żlieġa, ħamrani, jew im- żewwaq bl-isfar u l-ikħal, jixbah il-fuħħar Sqalli għax l-Is- qallin baqgħu sal-lum jaħdmu bħalu. Mita wieħed jaf sewwa x'fuħlħax kellhom in-nies ta' żmien il-ħaġar, ta' żmien il-bronż, ta' żmien il-kanagħnin, ta' żmien ir-Rumani u hekk għaż-żmenijiet l-oħra, mita jiltaqa' ma' għarma xaqquf fidejn xi bini mġarraf, ikun jista' igħid : tHawn għammru ġnus ta' dawk iż-żmenijiet u ħatt ma jmerih.' :U hekk, minn xaqquf imxerred f'għalqa, wieħed jista' jgħid min għammar f'dawk l-inħawi u x'nies kienu dawk u fejn kienu waslu fir-reqqa tax-xogħolu għalhekk kenux nies għaqlin u nies li kienu mxew il -quddiam fil-ħidma u fit-tiżjin ta' darhom. Dan hu li jrid igħallimna min jiġbor fuħħar u xaqquf minn fejn bini mwaqqa' u jonsbu fil-Mużew biex igħarraf x'kienu misserijietna fiż-żmien l-imgħoddi. U għalhekk min iħares lejn il-fuħħar u x-xaqquf tal- Mużew ikun qiegħed igħaddi minn quddiemu l-ġrajja ta' dawn il-gżejjer minn l-ibgħed snin. Jekk igħaddi quddiem il-ġemgħa ta' fuħħar ta' Ħal Tarxien ma jistàx ma jgħidx: Dawn in-nies kienu ta' ħamest elef sena ili7: Kemm kienu jaħdmu dawk il-Maltin 7 din xi ħlewwa ta' xogħol, x'reqqa, x'dehen kellhomit kemm konna 'l quddiem dak iż-żmien, għax fuħħar bħal dak u la sar u l-anqas, nistħajjel, isir. U hekk, minn żmien għial ieħor, wieħed jara kif marru 'l quddiem jew l-ura fis-snajja, u kif kull żmien kien jaliseb għalih u juri x'jaf fil-għamla tal-fuħħar. U mill-fuħħar ta' l-oqbra nitgħallmu x'kienu jaħisbu ta' qbilna fuq il-ħajja ta' wara l-mewt u x'qima kellhom niesna għall-mejtin tagħhom. Dan, u ħafna ħwejjeġ oħra, igħallimna x-xaqquf tal- Mużew jekk inħarsu lejh b'għajnejna miftuħa, għax hemm dawk in-nies li għandhom għajnejn u ma jarawx u widnejn u ma jisimgħux kif qal Sidna Ġest.