XIĦ U XIHA Fis-sebħ għal xi tmienja Ċikku Ħela-flusu, raġel xiħ ta' ma' dwar is-sebgħin, kien q'ed jieħu l-kafċ f'daqxejn ta' nofsija wiesgħa mhux ħażin. Kien xiħ Ġikku Ħela-flusu; imma f'dir- għajh kien għadu sħiħ u mhux inqas sħiħ, għalkemm zopp, f'riġlejh. ''Tarax' kien q'ed igerger waħdu, 'li kieku dik it-tomna raba saqwi qabbiltha s-sena l-oħra, kien ikun jaqbilli, għax kieku daħħalt żewġ liri qbiela, u mhux issa qajla sa ndaħħal għoxrin skud tal-qara kollu. Ajma j'ommi l-aktar jekk tagħmel xi burraxka silġ, indaħħalhom l-għoxrin skud. Dik ix-xitan ta' marti taħtili għam-newwel ma qabbilthiex lil Kalanġ tal-Boqboq. Ja magħarrqa ta' mara trid lili naħdem; għandha tkun ħasbitni xi bagħal tas-sienja lili. Imma, jabbni, minn fuq għadamha nitħallas għax ma natihiex x'tonfoq; ħalli ma ssajjarx tisjir. B'li ddaħħal mill-bajd biss tibqa.' U x'int tgerger, qaddisek7', qabżet f'daqqa martu, Wenez il-Ħam- ramana, li kienet qed tissammagħlu, u li dik li żżomm il-flus tal-bajd biss ma niżlitilhiex, ''narrak tara x-xemx bil-lejl, iva dejjem tarmi s-sħatil- Ħalli minn idejk, ħa ngħidu tat-tmienja, ja mgħallaq ma' tibnal għax żgur ħżunitek ġibitna f'dan il- għaks. Ħarrek, ixrob il-kafà li baqagħilek l… U Ċikku Ħela-flusu, hawnhekk taha daqqa ta' għajn minn taħt, u bil-fond tal-kafċ mbeżlek ma' lħitu, daħaq daħqa ta' ħatba ħażina li ma kontx tobsorha fi bniedem ta' sebgtiin. Iż- żewġ sinniet sofor u maħmuġa li kienu baqgħulu mdendlin waħda mal-Ħanek ta' fuq, l-oħra mal-ħanek ta' isfel, intlwew mat-tarf ta' lsienu, imbagħd iltaqgħu flimkien u f'qilla ta' għatx u ta' gdim, theżżu ma' xulxin. U minn bejniethom ir-ruħ ta' Ċikku, iċċaqalqet, u bezbżet xi erba' kelmiet. Ħal… ħal… ħal… intom in-nisa tridu tixtru l-ġenna bid-dafiq fil-wiċċ… ħal ħal ħal intom is-safita tad-dinja… ġerħa f'sider l-irġiel; u int ja ħaxixa ħażina, li kont għadni fl-aħjar tiegħi inqaċċtek il-barra bis- saqajn, u, b'inkejja tiegħek, kont nieħu waħda oħra mqar kie- net sewda daqs dik il-ħatba ta' ommok, narra x-xjaten igħarrquk fl-infern… għax, int taħti li dan il-qara sa jibqa' ma' wiċċi. Wenez bil-kemm ma tħajritx tvenvinlu daqqa fuq rasu bl-imselħa li kellha f'idha, imma biex ma ġġibhiex bi kbira raddet is-salib biex tgħid tat-tmienja, u, 'Ħalli minn idejk, Ċikk' qalet lil żewġha, ngħidu tat-tmienja, forsi l-qara ma tafx kif jogħla'. Ċikku qabillu dan il-kliem; qalbu ħliet biex igħid tat-tmienja ma Wenez. ''Għax kosl' ħaseb hu bejnu u bejn ruħu ''ma tafx kif il-Bambin igħollili l-qara, mbgħad tat- tmienja f'ħames minuti tgħidha. Wenez irħiiet l-imselħa' minn idejha u bdiet it-talba tat- tmienja : ' L Anġli u domni jnzjovit Marija' imbagħd urajha wieġeb Ċikku taparsi għodban ''Konċettu u l-ispirtu s-santu. Hawn- hekk Wenez donnha għadha thewden fuq kliem żewġha, melset ftit fellus żgħir li kien jiġri wara d-dubbien fejnha, sa ma mbgħad wieġbet: 'U ċenċlinna d-domni, et birbinkoru fuktum ist' Ċikku. wkoll donnu nesa li kien q'ed jitlob, laqqat l-aħħar ftieta min-nofsija u wara li belagħħa ftakar li kien imiss lilu jwieġeb u mgħaġgel mgħaġġel, tabita nostra in nobis' qal, u bi ftit avemarijiet għalqu t-talba tagħhom. U mbgħad Ħass f'qalbu x'jgħidlu li issa l-qara kellu jogħla, sa ma tajjar ftit mill-buri li kellu. , 'Ara li għal nofs-in-nhar tkejjilli żinġla tisjir sħun, u qis li jkun immerraq, għax jien sejjer sal-belt.' Il-bogħod mir-raħal tiegħu Ċikku, fuq karrettun nofs ħajja kollu mkisser, roti mżarġna, miġbud minn ħmara xiħa, im- dawra bid-dubbien kien għaddej minn waħida mit-triqat tal- belt l-iktar maħnuqa bin-nies. Cikku ma kienx jaf fejn jagħti rasu; dawk in-nies kollha ħadulu moħħu; għax kosl fir-raħal tiegħu, ħlief nhar il-festa tal-qaddis ma hux la kemm tara nofs dawk in-nies. ''Jekk nasal id-dar b'għadmi sħiħ kollox sewwa' qal Cikku Ħela-flusu fil-waqt li xejjer l-iskuljata għal fuq il- widnejn imdendla tal-ħmara ''ara kemm hawn x'tara' kompla jgħid, 'u n-nisa tal-belt, skumnikati li buma, kemm huma sbieħ… ara dik, wiċċ il-ħawħa, u fomm il-larinġ, x'għajnejn ħelwin għandha kif serqitli qalbi ja mgħarrqa li hi. Dik sabiħa u mhux Wenez tiegħi wiċċha, wiċċ il-qoxra tal-lumija mitbiela' U għal siegħa sħiħa baqa' jhewden fuq il-kobor tal-bini tal- belt, fuq il-għadd bla tarf tal-krarez tan-nar u roti, fuq il- baħrin fis-sakra, u fuq ħafna ħwejjeġ oħra. U l-ħmara miskina b'nofs għalf, baqgħet miexja b'rasha lejn l-art, qisha kienet taħseb fuq il-bluha ta' sidha. Ma kellhiex xi jrossha, Igħalhekk setgħet terħi l-pass kemm riedet, għax Ċikku Ħela-flusu kien ħsiebu fil-ħwejjeġ sbieħ u kbar ta' madwaru. Għadda b'ħalqu miftuħ: minn liada palazz sabili, kbir, u għani; u qalbu nkisret x'ħin ftakar fl-għorfa żgħira tiegħu, fqira, u hla ħajr. U mexa mexa tul it-trieqat tal-belt, dejjem il-quddiem qalb l-għagħa tan-nies, sa ma f'kantuniera lemaħ imwaħħla bħal tagħrifa miktuba bl-ingliż li kienet tgħid hekk: ''Drivers must keep to the left'. Cikku kien jaf jaqra ftit bil-Malti ħażin ħażin; u b'għajnejh imberrqa, ''x'għaġeb ta' għerf', qal, 'in-nies tal-belt sa fuq il-hitan iwaħfilu l-ittri. Imbgħad ta s-salt biex jaqraha u mit-tagħrifa kollha deherlu li fekem il-kelma left biss. 'Tar- ax' qal hu, 'il-Malti tan-nies tal-bliet ma tifhmux kollu għax fih ħafna għerf mhux bħal tagħna. eTal-belt kollox għandhom sabiħ sa l-ittri li balleċi ma nafx kif ma nistax naqrahom kollha. Hu x'inhu milli nara, dawn l-ittri jgħidu li hawnhekk hawn xi lift. Tajba l-biċċa, fiej; mela hawnhekk xi mkien fil-qrib, hawn dik l-imbierka ta' kaxxa magħluqa li titla, u tinżel f'gaġġa twila twila hejn il- ħadid. (Issa naraha, ħej kif jien hawn. U ġibed għal fuq in- naħa tal-lemin. ''Harrà, ja ġifa' għajjat mal-ħmara għajjiena UHarrà ja… Imma hawn f'daqqa waħda ra 'pulizija ma wiċċu u ħass imsarnu f'saqajh. ''Tini ismek',. qallu dan b'leħen imqit. ''Ma x'għamilt jien, sinjur'; beka Cikku mdaħħal f'qo- xortu ''kont sa nara l-lift sinjur u xejn iżjed 7 Ismek. in- kella nieħdok l-għassa,' għajjat il-pulizja. U Cikku mbeżża' tah ismu, Ċikku Ħela-tlusu erbat ijiem wara sab ruħu l-qorti quddiem il-maġistrat bħala ħati. Raġel qasir, botni, li Ċikku ma kienx jaf x'ħobż jiekol, tah ibus is-salib u 'aħlef u għid is-sewwa, qallu 'biex quddiemi Alla ssib is-sewwa.' Ċikku twerwer u saqsa lilu n-nifsu jekk kienx xi darba għamel xi delitt bla ma jaf; jekk setaglix xeħet xi minġel għal ras xi ħadd, forsi f'xi ħmar il-lejl l… 'Ma naf li għamilt xejn', qal Cikku. ''Slaleb, qorti, maġistrati, pulizija u dan kollu għal fejn 7 Imbgħad dar lejh il-maġistrat ''Sur Franġisku Xiberras inti tinsab ħati talli ma żammejtx max-xellug int u ssuq il- fimara u b'hekk ma ksirt it-tagħrifa tal-Gvern li tgħid li d- Drivers must keep on the left', 'Ha ngħidlek sinjur' wieġeb Ċikku, qisu f'dinja oħra, 'biex ingħidlk, dawk l-ittri qrajthom, u kont naf li hemm xi żift fil-qrib, imma qatt ma bsart li ma stajtx immur narah. Għax biex ingħidlek, jien din il-kelma ċlift' fhimtha, imma l-oħrajn ma stajt nifhem xejn minnhom. Għalhekk sinjur, aħfirli; nitolbok bil-ħniena u nwegħdek li f'għomri kollu ma uħaresx lejn il-lift iżjed.' Il-maġistrat tberraq lejh bl-ikraħ; ħaseb li qed jidħaq bih 'għax' qal f'qalbu ''in-nies tar-rħula jgħadduk biż-żmien bħalkieku xejn. ' Għalhekk kollu mbaqbaq dar lejn l-imsejken Ċikku u qallu: tĦares, ara kif twieġeb lill-maġistrat, għax issib ruħek il-ħabs malajn, U talli mexxejt ħażin int tinsab imwaħiħal ħames xelini' - Cikku baqa' miblugħ għall-kliem tal-maġistrat bil-kemm ma riedx jibki. ''Ħames xelini', gerger f'qalbu: wara li l-qara ma ġieb xejn… dalwaqt nisfa bla ħabba, x'walida ġratli…. żgur Alla laħaqni talli naħiqar lill Wenez l… Wenez tiegħi l… Wenez ta' qalbi… aħfirli jaħasra. għax għal ftit ma tliftekx għal kollox lilek u l-fimara…. U telaq izappap il-barra bil-qalb it-tajba. Dak il-ħin biex itaffi d-dwejjaq, minn tafit ilsien, għanna din il-għanja mqabbla malajr. Din tal-lift ħallastha qares, Ix-xitan żgur ried igħabbini; Ġagħalni ħejl naħlef is-sewwa Biex weħilt ħames xelinil Igħidu li dak in-nhar Ċikku ħela flusu u Wenez issielmu u lib'turija ta' ħbiberija mġedda Ċikku. bies lil martu taħt ilħitha, u li Wenez, qisha għarusa ġdida bieset għat-tieni darba f'ħajjitha lil żewġha niedem fuq it-tarf ta' mnieħru. U Ħela flusu ma raġa mar qatt iżjed il-belt. Ġużà AQUILINA IL-MIŻIEN Alla qiegħed miżien f'idejn il-bniedem —miżien maħdum b'sengħiet-is-sema—u qallu : UPoġġi f'keffa s-salib u fl-oħra s-sabar, 'u Ħares lejh bl-imħabba: issib il-hena. Il-bniedem, kburi, ħażżen għaqlu u qalbu: neħħa s-sabar mill-keffa l-leminija u qiegħed 'il pjaċir. Issa mid-dinja ħarab il-hena; u dak il-għaref ibleh, li b'idu xattar il-miżien tas-sema, q'ed iħares mifxul madwaru u jibża: irid kieku bil-kliem, bil-wegħdi jgħabbar dawk l-imberkin ta' kefef, iżda oh ħasra ' dak il-miżien li fis-smewwiet inħadem għal l-amar tas-smewwiet biss jaf iwieġeb.