(25-6-1882..2.18- L-1941) Ħadd ina jista' juża din il-Bijografija — sħiħa, siltiet jew frażijiet minnha — bil-Malti jew b'xi lsien ieħor, minn fuq il-Palk, Rediffusion, taħditiet soċjali jew xort'oħra, mingħajr is-sensja bil-miktub ta' l-awtur. Stamperija tad-Dar ta' $, Ġużepp—Ħamrun, Mr ghar jien konl ħabib personali liegħu fettilli nikteb il- ħalja artistika ta' TŻILTO CALLEJA imma għax Calleja qala' ġieh kbir u mistħoqq ma' tul. il-karriera tassew brillanti tiegħu; nm jien, li kelli l-privileġġ li nsir naf, bid-dettalji kollha. b'dan il- ġieh li qala'—għax kumbinazzjoni għexl għal żmien twil fl-istess belt fejn kienet tgħammar il-familja tiegħu u huwa għex qabel ma beda u wara li-temm il-karriera tiegħu, Lirandra, u sirt midħla ta' daru—ħassejtni fid-dmir li ngħid lill-Maltin ħutna. a'naf fuqu, biex, skond il-qawl malti kull tara tifraħ b'rixha' kull Malti, meta tiġih. l-okkażżjoni, ikun jista' jiftaħar li, fil-qa- san. ta' l-opra liriku. kif ukoll f'kull qasam ieħor tal-ħajja, iċ- ċkejkna Malta għarfet tagħti persunaġġ li għamel isem mad- dinja lirika. ' Nibża' li kieku din il-ħajja ika tiegħu ma ktibthiex ji nia kien jiktibha ħadd u għalhekk stennejt l-okkażżjoni tal-għarar anniversarju mill-mewt tiegħu biex dak li kelli mistur f'qalbi, inħożżu fuq karta u nagħtih id-dawl, biex nimxi mal-qawl latin… seriptu inanent Barra minn hekk hemm raġuni oħra li ġagħlitni nagħmel din ta xogħol. Kenin barra minn Malta, kif ukoll f'Malta nfis- speċjalment fost il-ġenerazzjoni tal-lum—billi ġara li l-akbar żewġ artisti Maltin li-għamlu isem barra minn Malta kellhom jinzertaw bl-istess kunjom (Qallejaj—hemm bosta nies li jfixklu dawn. it-tnejn min-nies, Mela, qabel. xejn, jeħtieġ inbejjen iż-żewġ Callejiet. Jeilio Calleja, Malti minn Livrandra (Eġittu), li, kif taraw tżjed 'il- quddiem twieled. Korfit b'kumbinazzjoni, kien Tenur Drammatiku b'repertorju ta' xi 20 opra, l-aqwa fl-'Otello' u UV Sansone e Dalila'. Kanta fl-Italja, Eġittu, Spanja, Amerika u Malta. Twieled f'Korfit fil-25 ta' Ġunju 1882 u miet f'Lixandra fit-18 ta' Novembru 1941. Joe Calleja, li l-lum igħodd xi 53 sena, għadu ħaj u mimli bil-għomor. Ikanta wkoll, imma mhux fl-opra lirika. Jaf sewwa l-mużika u kiteb xvi biċċa wkoll. Artist tajjeb tal-proża ingliża u għamel għadd kbir ta' filns kemm fl-Amerika kif ukoll fl-Ingil- terra, ma' artisti ċelebri. Hu ħsieb tiegħi li xi darba nikteb ukoll il-ħajja tiegħu bid-dettalji kollha ġemri- ni kenn jistgħu jkunu, INGĦAJR ebda tlaqliq ta' xejn Icilio Calleja huwa l-akbar a'tista-kantant li kien iġib isem Malti, sal-lum. Għad ikol- ha oħrajn daqsu7 Jew akbar minnu7 Alla biss jaf Hawn min jippretendi li kull min twieled barra minn Malta mhux Malti. Dan żball kbir u l-aħjar prova ħi li l-Franċiżi, fost- hom Tarousse magħruf mad-dinja għad-dizzjunarju enċiklope- diku tiegħu, baqa' jsostni li Nicolà Isouard kien ta' nisel franċiż għax jaf kemm kien kbir Isouard u li kien jaqbel li Franza tagħti l-impressjoni li għalkemm Isouard kien twieled Malta iżda kien ta' nisel franċiż, Tmma fuq dan il-Malti nitkellem u nikteb darba oħra meta jkolli lesta l-bijografija tiegħu li tagħha ġà għandi d- dettalji kollha. Nixtieq iżda nagħti xi spjegazzjoni għaliex Calleja jien nik- kunsidrah bħala Malti 100 fil-100. Sakemm ma, sarx it-trattat ta' Montreux, fl-Eġittu kienu jeżistu l-kapitolazzjonijiet, jiġifieri ċerti nazzjonijiet kellhom dak il-privileġġ li jagħmlu mis-sudditi tagħhom huma nfushom kemm fil-liġi ċivili kif ukoll kriminali; dan ifisser mela li l-Eġittu kien jikkonsisti f'ħafna nazzjonijiet in- dipendenti u għalhekk kull nazzjon, ngħidu aħna l-Maltin bħala sehem mill- Imperu Britanniku. baqgħet tuża l-liġijiet tagħha, il- prerogattivi tagħha, id-drittijiet tagħha. U bħala konsegwenza dan ifisser li fi żmien Calleja l-Maltin ta' l-Fiġittu kienu donnhom qegħdin igħixu fl-istess Malta. Il-lum dawk iż-żmenijiet tbiddlu għax il-kapitolazzjonijiet spiċċaw u dawk il-ftit Maltin li għad jibqgħu jgħixu fl-Eġittu jkollhom jassorbu ruħhom ma' l-Eġiz- zjani u jitilfu kull karattru tagħhom malti. Barra minn dan hemm spjegazzjoni aktar oġġettiva. Calleja nnifsu dejjem sostna li huwa Malti u l-festa li għamlulu l-Mal- tin meta ġie Malta hija l-akbar prova li l-poplu malti kien jaħ- sibha bħali. Issa araw kif jiġu l-kumbinazzjonijiet, In-nannu ta' Teilio Calleja kien minn Ħaż-Żebbuġ u jekk niftakar sewwa kok. li emigra l-Eġittu ma' ċertu Baruni jew Konti Zimmerman. Kelln tifel jismu Ġovanni li kien laħaq wie- ħed mid-Diretturi ta' Barclavs Bank (li dak iż-żmien kien jismu The Anglo-Figvptian Bank) ta' Lixandra u dan iżżewweġ mas- sinjura Concetta Polito, korfjotta. Minnha kellu żewġ subien : Michel u Antonio. Michel kien ġie msemmi hekk għal nannnh Mikiel Calleja minn Ħaż-Żebbuġ. Antonio kien ġie msemmi għall-Monsinjur Antonio Polito, ħu s-sinjura Concetta. Fl-1882, fl-okkażżjoni tal- bumbardament ta' Lixandra mill- Tngliżi, il-Maltin kienu ġew evakwati u l-akbar għadd fosthom kienu ġibuhom hawn Malta. Billi iżda s-sinjura Concetta Polito kienet minn Korfii ippreferiet, ma għandna x'ingħidu xejn, li tevakwa f'Korfti flok f'Malta, Mela kienet b'kumbinazzjoni li Tcilio Calle'a twieled f'Korft u mhux f'Lixandra jew f'Malta. Mill-Fidi tal-Magħmudija tiegħu li tinsab quddiemi, u li iddubbahieli dawn il-ġranet is-Surmast Alexander Greck, Malti ta' Korfti li wara li għadda ħajtu kollha fl-Eġittu issa raġa' lura f'art twelidu, jirriżulta li Icilio Calleja twieled fil-25 ta' Ġunju 1882 u semmewh Antonio Federico Teilio. Il-parrinu tiegħu kien Federico Rohonezv di Masco d'Alba Reale fl-Ungerija u l-parri- na Katerinu Polito tal-mejjet Kristoforu. Kif tgħidilna l-istorja u nies ta' dawk iż-żmenijiet, malli l- bumbardament spiċċa u l-Ingliżi daħlu l-Eġittu, il-Maltin kollha reġgħu għal Lixandra u fosthom il-familja Calleja. Icilio, żagħżugħ intelliġenti u studjuż, mill-ewwel wera dis- pożizzjoni għall-kant u nistgħu ngħidu li l-ewwel debutt tiegħu sar fis-26 ta' Mejju, 1900 (meta kellu tmintax-il sena) meta ħa sehem fit-Teatrin ta' San Franġisk Saverju ta' DLixandra f'festa organizzata f'ġieh ir-Rettur li fiba nħadmet il-kummiedja mużi- kali ''Pauvre Gilles' ta' F. Poise u fiha kien interpreta l-parti tal- protagonista, il-ġardinar Gilles, Wara dan is-suċċess iż-żagħżugħ tagħna ħass ġibda kbira lejn il-karriera artistika imma missieru, is-sur CGriovanni, għal- kemm ma kienx kuntrarju, insista li qabel xejn jeħtieġ jieħu xi lawrja. universitarja, u hekk ġara li Tcilio telaq għal Pariġi u da- ħal fl-Università ''La Sorbonne''' u wara erba' snin studju laħaq Duttur tal-Liġi (Maitre) u Duttur fil-Belle Tiettere u raġa' lura f'Lixandra, armat bil-lawrja li kien eżiġa missieru, u mimli bl- akbar ħrara u xewqa biex jitolbu li jħallih jissokta l-istudju tal- kant, Missieru ta' raġel li kien ma ċaħdux mix-xewqa tiegħu l-ak- tar meta nduna li ibnu Teilio waqt li kien qed jistudja għal Avu- kat kien qiegħed ukoll isaħħaħ il-leħen tassew sabiħ tiegħu u dan sata' jarah fil-15 ta' Jannar 1904 meta f'kunċert kbir li sar fin-New Khedivial FĦfotel ta' Lixandra, is-surmast tiegħu, il-Pro- fessur Luigi Calise, ippreżentah fir-rumanza għall-baritonu ''Aux troupes du Snltan' mir-Roi de Lahore ta' Massenet u fil-Prolo- gu tal-Pagliacci ta' Leoncavallo.. i Issa, ismu, dejjem ma ngħidu xejn bħala dilettant, beda jix- xerred ma' Lixandra kollha u fl-24 ta' Jannar ta' l-1905 raġa' kanta b'suċċess ikbar fil-Hotel Khedivial fil-Kunċert Patino. F'dan il-kunċert kanta bċejjeċ mill-''Andrea Chenier' u ''Pa- glaeci', Il-ħsibijiet ta' Tejlio iżda kienu wisq iżjed għolja minn dawk li sata' joffrilu d-dilettantiżmu u għalhekk beda jsus wara mis- sieru biex jibagħtu jitgħallem il-kant fl-Italja n missieru ħass ru- ħu fid-dmir li ma jiċħdux minn din ix-xewqa u qatagħlu xewqtu. Fit-2 ta' Ġunju, 1906, dejjem bħala dilettant, iddebutta fit- Teatru Verdi ta' Firenze fil-parti ta' ''Canio' fil-'Pagliacei'. Marco Fol, is-surmast tiegħu, se jtir bil-ferħ bis-suċċess li għa- rnel, u l-primadonna li kantat miegħu, Emma Carelli, kienet sod- 'disfatta ferm bih. Dan, madankollu, ma satax jonqos għax l-aw- tur innifsu tal-'Pagliacci'', Ruggiero Leoncavallo, li kien qed jisimgħu, baxxarlu karriera mill-isbaħ. Wara dan is-suċċess telaq għal Milan biex jissokta jistudja, u meta kien ilu hemm xi sitt xhur, jum wieħed, waqt awdizzjoni li għaliha kienu hemm preżenti l-famuż impressarju Gatti-Casaz- za u Toscanini, ġie mmarkat mill-kbir Arturo u wara nofs siegħa kliem—nofs siegħa biss—lerlio Calleja iffirma l-ewwel kuntratt mhux iżjed bħala dilettant, imma. bħala artist, u fit-8 ta' Marzu 1907 iż-żagħżugħ tenur malti li issa kien laħaq il-għomor ta' 25 sena, iddebutta fl-aqwa tempju ta' l-arti lirika, it-teatru ''Alla Scala' ta' Milan, fl-opra ''Wallv'' ta' Alfredo Catalani taħt it- tmexxija ta' Arturo Toscanini nnifsu, Toscanini għadu ħaj sal-lum u għalkemm xiħ ta' fuq it-tme- nin għadu jiddirieġi waħda mill-akbar orkestri tad-dinja u għal- hekk naħseb li ma hawn ħadd l ma jafux. Imma nibża' li lil Giulio Gatti-Qasazza hawn ħafna, l-aktar fil-ġenerazzjoni li tiel- għa, li ma jafuhx u lil dawn ingħidilhom li kien Direttur Ġenerali Artistiku u Amministratur tat-teatru Alla Scala ta' Milan mill- 1898 u wara ġie maħtur f'dawn l-istess kariki fil-Metropolitan ta' New Vork. Mela hekk bdiet il-karriera artistika glorjuża ta' dan il-kom- patrijott tagħna li l-Maltin tal-lum Ti jgħoddu 'l fuq minn 45 sena kellhom il-pjaċir, is-soddisfazzjon u l-ġieh li jisimgħuh ikanta fit- Teatru Rjal tagħna, l-ewwel fis-''Sansone e Dalila'' u wara xi erba' snin fl-'Otello''. Barra minn hekk ftit wisq jew xejn jafu fuqu u kif ġà għidt fil-bidu ta' din il-bijografija ħassejt li dak li sirt naf fuqu jien minn fost id-dokumenti li rajt b'għajnejja u flejt bl-akbar reqqa kelli niktbu biex ma jintilifx mar-riħ u mal-mogħdija taż-żmien jinti- ief għal kollox. l Ħalluni iżda qabel nagħtikom id-dettalji fuq il-karriera tie- għu ngħidilkom kelmtejn kif sirt nafu u fejn iltqajt m'egħu. Meta Icilio Calleja qata' li ma jkantax aktar—kien bejn wie- ħed u ieħor fis-sena 1926-27—irtira f'dar missieru f'Lixandra u baqa' miġbur fih innifsu u ftit kienu jafu fejn kien mar trekken iċ- ċelebri tenur Teilio Calleja. Dan sata' jiġri l-ewwelnett għax dak kien il-karattru tiegħu u t-tieninett għax bħala bniedem senti- mentali ħafna l-mewt ta' ommu, u wara ta' missieru u ta' nies oħra li kien tant iħobb, taw sewwa ġewwa fih u rrendewh kiebi, u d-divertiment waħdani li kellu kienet il-kaċċa, u naħseb li dan id-delizzju, indirettament, kien il-kawża li nqered ta' 59 sena, għax kien eżattament waqt partita tal-kaċċa li ħuh Michel—iż- żewġt aħwa Michel u Tcilio kienu jħobbu lil xulxin daqs il-mim- mi ta' għajnejhom—ħabat koxtu ma' musmar u l-ġerħa ddenniet- lu u wara xi xhur miet bl-avvelenament tad-demm. Tcilio, mela, ġà mnikket bil-mewt tal-maħbubin tiegħu (għalkemm għaraftu għal bosta snin qatt ma naf li rajtu liebes b'libsa li ma kinetx sewda) il-mewt ta' ħuh Michel ħadha bi kbira wisq u wara xi sena Miet huwa wkoll, plaċidament, fis-sodda waqt ir-raqda ta' bil-lejl, l-aħħar raqda tiegħu, fit-18 ta' Novembru, 1941. Biex nuri kemm kien Teilio jħobb lil-ħuh nista' nżid li wara l-mewt ta' Michel, Icilio kien imur iċ-ċimiterju kważi kuljum u baqa' sakemm infena huwa, wkoll. Kien appuntu permezz tas-sur Michel Calleja—li kien jagħ- mel sehem miegħi mill-Kumitat tal-Benefiċenza Maltija sirt naf li Tcilio Calleja kien jinsab f'Lixandra u meta ktibtlu biex ikolli l-unur li nikkonoxxih u għidtlu li jien kont it-tifel ta' Ġużà Muscat-ÀAzzopardi, li kien il-President tal-Ġunta. Teatrali dik il- ħabta li hu kien mar Malta għas-''Sansun'' u għall-'Otello'', ħa gost immens ti ġie huwa nnifsu għandi d-dar u staqsieni għal ħaf- na nies li kien sar jaf Malta, fosthom il-mejjet u l-qatt minsi Sir Michelangelo Refalo, li kien stiednu biex joqgħod fil-Villa tiegħu f'Ħ'Attard u hemm dam xi ħmistax-il jum. Wara sirna ħbieb ta' xulxin u ta' spiss kien jibgħatli xi bor- ka (papra selvaġġa) jew xi nofs tużżana summiniet li kien jaqbad, jew aħjar jikkaċċa, huwa nnifsu. Iż-żmien tiegħu kien igħaddih jew fuq il-parapett tal-Każin fMohamed Ali' jew fil-ħanut tas-Sur Pawl Bonett (Malti ieħor bħalna li kien ibiegħ l-affarijiet meħ jiltaqgħu ħafna kaċċaturi, fosthom di ieġa għall-kaċċa) fejn kienu versi Maltin. 'Tax-Xirkiet Maltin ma kienx midhla imma kien soċju ta' ħafna minnhom u kull meta ġie mi l-kontribuzzjoni tiegħu, lub qatt ma naqas li jagħti Ġurnata jew tnejn qabel miet iltqajt miegħu fit-triq—nifta- kar kelli miegħi lil-binti Vera li da k iż-żmien kellha 8 snin—u waqaf biex bħas-soltu jiċċajta magħna u jiftaħar li huwa kien ta' razza żebbuġija. Hawn irrid napprofitta ruħi biex ingħid li jien inħoss li tkun ħaġa xierqa kieku l-Gvern tagħna jsemmi waħda mit-triqat ta' Ħaż-Żebbuġ għalih. ħwejjeġ sbieħ tagħha u nħarsu lejn Nimitaw lill-Ingilterra fil- awk l-artisti—mużiċisti, pit- turi, skulturi, eċċ.—li lilhom ġew mogħtija t-titolu ta' Sir għax għollew isem l-Ingilterra. Issa sa nissokta nagħti tagħrif . xi Mela, kif għidt fil-bidu ta' din il tika ta' Tcilio Calleja bdiet meta dde ta' Milan fit-3 ta' lirika marret lura bil-bosta, il-vuċijiet Marzu 1907, Jeħti fuq il-karriera tiegħu. k -bijografija, il-karriera artis- utta fit-teatru ''Alla Scala'' eġ wieħed jammetti li l-arti sbieħ u kbar naqsu, u għal- hekk kellha tonqos ukoll l-importanza tat-Teatri. Il-lun f'La Scala qegħdin ikan aw ħafna artisti—dan kellu jsir bil-fors inklele l-bibien ta' dan il-famuż teatru kienu jibqgħu magħluqin—li jien żgur ma kinux jiġu aċċettati 80 sena ilu, u b'dan irrid ingħid Li l-artisti li kien jirnexxilhom ikantaw f'La Scala—u l-aktar fl-istaġun tal-Karnival—bil-fors kien ikollhom ikunu mill-aħjar; mela l-fatt li Lcil'o Calleja iddebutta f'dan it- teatru ġà juri l-kobor tiegħu mill-bidunett. Tinportanti għalhekk ukoll l kultant insemmu l-artisti l-oħra li badu sehem miegħu kif ukoll is-surmastrijiet ta' l-orkestra, u nibda biex ingħid li fil Wallu' kuntaw miegħu Bugenia Buzzio, Adele Ponzano, Amelia Cumpagnoli. Id-direttur ta' l-orkestra kien Ar- turo Toseanini.— Din l-opra saret 5 durbiet u l-eżitu kien tajjeb. Dan jirriżul- ta mill-ktieb 'LA SCALA'—Nota storiche e statistiche (1906: 20) ta' Carlo Vanbianchi li l-Edituri tiegħu huma : Istituto Tta- liano d'arti grafiche ta' Bergamo, stampat fl-1922. Mela. meta jien għidtilkom li r-riżultati tad-debutt ta' Cal- leja kien tajjeb ma ħloqtux minn rasi u lanqas ma għidtu biex in- ħaddem ir-rettorika tiegħu. il-ktieb li semmejt għandu miġbur fih statistika eżatta ta' kull ma ġara f'dan it-tempju liriku u iżjed 'il quddiem taraw li meta opra marret ħażin l-awtur ta' dan il- ktieb ma stmerrx li jistqarru bla ebda biża' ta' xejn. Ma għandna x'ingħidu xejn, kull min kien jażżarda jidher fuq il- palk tat-teatru U 'Alla Scala'' kien ikollu joqgħod għall-kri- tika tal-famużi ġurnalisti ii, b'daqqu ta' pinna, jafu jg għidu t- taj- jeb u l-ħażin ta' l-in terpretii ewlenin ta' l-opri. Mela, jixraq ngħidu li fir-Rivista ''Ars et Lubor' ta' April, 1907, li d-Direttur tagħha kien il-wisq magħruf Giulio Ricordi, u sewwa, sew fil-paġna 395, taħt ir-ras 'Jstantanee scaligere'' in- ġiebet karikatura taċ- ċelebri artisti Fugenia Burzio u Pasquale Amato u magħhom id-debuttant lcilio Ċalleja, li fuqu din ir-ri- vista. stess qalet fil-paġna 410 :— ''Is-sur lcilio Calleja li għadu kemm ta l-ewwel passi tie- għu, iħossu, bla dubju xejn, ftit imħawwad mill-biża', imma b'dana kollu stajna napprezzaw fili leħen sabiħ u skwillanti ta' tenur. Fit-22 ta' Settembru 1907. reġa' deher fl-''Aida''-ta' Verdi, fit-teatru ''Sociale', ta' Mirandola, mal-primadonni Davidos u Bergamasco. Il-baritonu kien Viglione-Borghese, kantant ta' kalibru qawwi li jien smajtu jkanta f'Lixandra, ħafna snin wara fil-'Fanciulla del West' u ''Aida/'. Is-surmast tal-kori kien Guagliumi u s-surmast ta' l-orkestra, Sturani. Wara sewwa sew tliet Ċghur, jiġifieri fis-27 ta' Diċembru 1907, kanta s-' Sansone e Dalila'' fil-'Comunale' ta' Ferrara, ma' l-Asuzzino u n-No- velli, taħt il-bakketta tal-magħruf surmast Belucci. Din l-opra, iżjed 'il quddiem, tant ipperfezzjona ruħu fiha li ġie kkunsidrat bħala l-aqwa interpreti tagħha. Fit-80 ta' Jannar 1908 ħareġ b'opra oħra. Din id-darba, messet lil La Siberia ', ta' Umberto Giordano, li kantaha ġo Perrura, ma' Dina Fochesato, Viglione-Borghese, Fabbro u Novelli, Milli jidher il-pubbliku ta' Ferrara ġġennen wara leħen Calleja, għax fid-29 ta' Frar 1908, tah ''serata d'onore'' li baq- għet tissemma għal żmien twil u minn fost il-folla li biha kien miżgħud it-teatru u speċjalment il-gallarija — fejn ġeneralment ikun hemm il-veru poplu li ma jistax iħallas, imma jifhem ħaf- na — ittajru par ħamimiet li ma' għonqhom kellhom marbuta żagarella bid-dedika AI Tamagno Egiziano '. Is-sena 1908 issoktat tkun ta' glorja kbira għall-kompaeżan tagħna għax fid-19 ta' Marzu reġa' kanta f'La Scala, fil-'Forza Kif jidher mir-'records' imsemmija aktar 'il fuq l-opra ma ugħoġbotx u l-artisti, kważi kollha, ġew ikkritikati. Jekk Calleja kienx wieħed milli ma ngħoġbux ma nistax ingħid, imma nista' ngħid. bia ebda dubju ta' xejn li f'dawk iż-żmenijiet il-kritiċi kellhom pretensjonijiet kbar u ma kienu jaħfruha lil. ħadd. Jien ngħidilkom biss li l-artisti li ħadu sehem miegħu, f'dik: l-okkażżjoni, kienu kollha ċelebritajiet kbar, jiġifieri Bari- tonu Pasquale Amato, baxxi Nazzareno de Angelis u Kebonato, u primidonni Garibaldi u bEster Mazzoleni. L-eżitu ġie deskritt bhala bażin u l-opra suret darba waħda biss. Fl-1 ta' Mejju 1908 kanta l-'Ballo in-Maschera', fil-Mas- sinota' Palermo, mad-Druetti, Petri u Galeffi, u fil-11 ta' Awissu 1908, l-''Aida'' fit-teatru Feenice ta' Benigallia, mal- Boninsegni u l-Marchesini, Comune u Carrozzi. F'il-1909 ġie skritturat biex ikanta l-Kajr, fit-tearu Khedivial (fejn kienet saret għall-ewwel darba l-'Aida'' ta' Verdi, miktuba fuq talba tal-Khedive) u għalhekk fil-25 ta' Frar kanta għall- ewwel darba fl-art adottiva tiegħu mhux iżjed bħala dilettant, imma bħala artist kompit minn kollox u ta' isem. Il-primadon- ni li kantaw miegħu l-'Aida' kienu Eugenia Burzio u l-Alva- rez, u Romboli. L-entużjażmu li qanqal fost il-Kajrini kien tassew kbir u lcilio stess irrakkuntali li kemm dam ikanta l-Kajr qatt ma rnexxielu jmur lura l-lukanda bil-karrozza miġbuda mis-solti żwiemel għax il-pubbliku kien iżarma l-bhejjem biex ikollu s- soddisfazzjon li jġorr lit-tenur Calleja huwa nnifsu fost ċapċip u agħjat kbir. F'din l-okkażżjoni mhux ta' min iħalli barra inċident żgħir li ġara lil-Calleja u li irrakkuntabuli ħabib tiegħi li nzerta pre- żenti għal dik l-okkażżjoni u li l-lum jinsab f'Malta: Fl-aħħar att ta' l-opra. waħda min-noti tar-reġistru għoli ma ħarġetx taj- ba jew aħjar ħarġitlu impustata ħażin. Calleja tfantas miegħu nnifsu-u meta spiċċa l-att ma deherx fuq ir-ribalta għaċ-ċapċip, imma l-pubbliku Kajrin insista ħafna biex il-benjamin tiegħu jidher u fl-aħħarnett, għalkemm kontra qalbu, Qalleja deher serju u rasu baxxa. It-teatru kien se jaqa' biċ-ċapċip u bl- agħjat. Sadattant, fil-waqtiet ħielsa tiegħu, kien qed jistudja b'ħeġ- ġa u ħrara l-ispartit ta' l-opra 'Zulma'' li l-awtur-surmast Ro- maho Romani kien fdalu, u wara ħafna xhur ta' thejjija, saret fit-teatru Goldoni ta' Livorno, fit-80 ta' Novembru 1909. Mie- għu kantat il-Burzio. L-awtur tant baqa' entużjażmat li stqarr pubblikament li 'il-parti ta' F'eodor ġiet interpretata tant tajjeb di mhux possibbli l ħaddieħor ikantaha aħjar u aktarx anqas l-istess'', ' F'Diċembru ta' l-1909 ġie skritturat biex ikanta s-''San- sun ' fit-Teatru Petruzzelli ta' Bari, u fl-istess teatru fis-16 ta' Jannar 1910 kanta Un Ballo in Maschera'' mal-primadonni Pucci u Alasia, u l-baritnu Bione. Qabel għalqet din is-sena tal-karriera tiegħu Calleja kellu jagħmel suċċess kbir ieħor meta taħt it-tmexxija taċ-ċelebri 'Tullio Serafin, fil-5 ta' Settembru 1910, reġa' kanta fil-Goldoni ta' Livorno, l-opra ''Zulma'', bħa- la t'serata d'onore'' tiegħu u l-kritiku tal-ġurnal 'TI Telegrafo'' sejjaħ lil Caileja ''In-Napuljun tat-Tenuri', u fost wieħed mis- sunetti li kitbulu kien hemm dan il-kliem tassew sabiħ : 7 Bejn il-1910 u l-1911 Calleja deher f'żewġ opri oħra, il- t'Lorelev' ta' Alfredo Catalani, fit-teatru Verdi, ta' Firenze, u l-'Ġermania' ta' Franchetti, fil-Carlo Felice ta' Genova. Fis-16 ta' April 1911 ġie skritrurat għat-teatru ''Minerva ' ta' Udine, biex flimkien mal-Cucini u Galli jkanta s-''Sansun'', taħt it-tmexxija tas-strmast Ġuarnieri, Għandi quddiemi r-''Rivista Teatrale Melodrammatica'' ta' Milan, tat-18 ta' Mejju 1911. 7 Din ir-rivista ġiebet paġna sħiha fuq it-tenur Calleja u rrappurtat x'qalu l-ġurnali ''Patria', ''Corriere' ta' Friuli, 'V'Giornale' ta' Udine, ''Gazzetta'' u. Kliem mill-isbaħ u li tassew iqawwi l-qalb u juri kif il-ġurnali kollha, ta' l-Italja kienu jaqblu għale- nija. fil-kritika tagħhom biex igħollu lit-tenur tagħna mas-seba' smewwiet u ddeskrivew lil-leħnu bħala ta' qawwa kbira; set- għan, mimli espressjoni, reżistenti, ta' effetti drammatiċi u fl- isteis hin melodjuż u kontrollubbli b'mod tal-għaġeb. Dan barra. dizzjoni mill-uktar ċara fir-reġistri kollha u kontroll kbir lin-notr għorja. Ma' din il-grazzja t'Alla kollha lcilio Calleja kellu wkoll arti kbira fl-irtokk u tix-xeni. F'kelma waħda l-ar- tist perfett u ideali, Is-serata tas-16 ta' April, 1911. f'Udine, tibqa' mfakkra għar-rigali sbieħ li Calleja qala' mill-pubbliku, mill-impriża u minn għand l-artisti shabu. Fl- 1912 ġie msejjaħ fit-Teatru Ponchieili ta' Cremona, biex hemm ukoil jisimgħu ċ-ċelebri tenur Icilio Ġolkja f'waħda mill- akbar interpretazzjonijiet tiegħu: l-opra Sansone e Dalila' ta' Saint Siens, u dan jien nista' nwettqu bla biża' għax il-kliem 'A 1uon niejlleur Sanson', miktub suinn Saint Saens innifsu, rajtu miktub taħt midalja tad-deheb li l-awtur ta' din l-opra kolossali għoġbu jagħti lil Calleja flimkien ma' l-awtografu tie- ghu bħala l-isbaħ u l-aqwa rikordju u indirettament sewa bħala ogħla ċertifikat, Issa — wara biss ħames snin karriera — isem Icilio Calleja, arva milli kien inxtered ma' l-Italja kollha, għax ġa kien deher fuq ħafna mill-palkijiet importanti tagħha — l-Italja l-benniena ta' l-arti lirika — beda. jidwi wkoll barra mix-xtut tagħha u fil- 21 ta'. Diċembru 1912, beda, jwettaq l-iskrittura li kien iddobba maċ-Chicago Grand Opera Companv, magħrufa bħala Impriża Dippel, u bħala l-ewwel opra kanta ma' Stanlev u Costa ''l Pagliacet', ta' Leoncavallo, f'Chicago, l-'Aida'' fi New Xork, u l- l-Giojelli dejla Madonna'' ta' Woli- Ferrari, f'Chicago. Hawn ta' min isemmi li Calleja kien kanta. u interpreta għall-ewwel darba fl-Italja s-sabiħa opra fuq imsemmija 'T Gioiel- 1 dell: Madonna '. Naħseb li ma. hemmx bżonn ngħid li din l-Impriża Dippel. insemimija fuq, kienet tagħmel l-affarijiet bil-kbir u mhux ta' xejn keliha isem mad-dinja kollha. Infatti l-artisti skritturati minnha kienu jkunu l-aħjar tad-dinja. Fost l-artisti li f'dan sistaġun kien hemm skritturati ma' Calleja, ta' min isemmi lil Caruso, Bassi ti Zenatello. Mela nistgħu bla biża' xejn ingħidu i t-Tenur Malti issu kien beda riesaq lejn dik li nsejħulha WLogħla tarġa tal-karriera tiegħu. Be'n April u Mejju ta' l-1913 kanta b'suċċess kbir fit-teatri UMargherita' ta' Cagliari, Tis-Sansun' u ż-'WZulma'', ma' Segura-Tallien, Krismer, Armentano u Pini Corsi u f'din l-istess Tejlio Calleja fl-opra ''Otello'', l-aqwa interpretazzjoni tiegħu ma' tul il-karriera tiegħu. sena, kif ser tisimgħu, ħa l-akbar soddisfazzjon ta' hajtu u l- kuruna tar-rand li kienet tistħoqqlu. Tis-sena 1913 għalaq. iċ-ċentinarju mit-twelid ta' l-akbar żewġ mużiċisti li qatt rat id-dinja — x'sena prolifika kienet dik u s'issa, għad ma denritx ohra bħalha : Giuseppe Verdi u Richard Wagner, u l-Italja kollha kienet imħeġġa u mqanqla biex tqim lil dawn iż-żewġ ġenji kif imiss. Wagner, għalkemm jien għan- di għalih l-akbar qima, ma jidholx fl-istorja tagħna, għalhekk b'sogħba ta' qalbi jkolli nħallih fil-ġenb imma lil-Verdi jeħtieġ inseminih bosta għax it-Taljani hejjew għalih programm kbir biex jagħtuh dak il-ġieh li kien ħaqqu u xtaqu li jikkommemo- rawh kif jixraqlu. Għalhekk minn fost il-għadd kbir ta' nies li ħadu sehem f'din il-kommemorazzjoni ngħażlet kummissjoni magħmula; minn Arrigo Boito u Tullio Serafin li f'idejhom ħal- lew il-għażla ta' l-opra verdjana u l-artisti li kellhom ikantawha. Billi Verdi kiteb farraġni ta' opri, fi żmenijiet diversi, bi stil wieħed mhux bħall-ieħor, l-għażla kienet diffiċli, imma wara ħafna laqgħat u diskussjonijiet qatgħu li l-iżjed opra adattata kienet l-:Otelio', ii mindu nkitbet ma kinetx saret fit-teatru Alla Scala ħlief miċ-ċelebri Tamagno u mindu miet hu ma tkuntat hemmhekk minn ħadd iżjed. Naħseb li fost il-ġenerazzjoni tal-lum l-akbar għadd fosthom anqas qatt semgħu b'dan it-tenur ċelebri; għalhekk nixtieq ngħidilkom li Francesco Tamagno (skond il-bijografija E. De Amicis. li ħareġ dizzjunarju tal-mużiċisti f'Palermo fl-1902, u À. Corte u G.M. Gatti, li ħarġu wkoll ''Dizionario di Mu- sica'' fil-1927), twieled f'Torin fil-1815 u miet f'Varese, fil-81 ta' Awissu 1905, u kien tenur ċelebri. Kanta l-ewwel darba f'Palermo, fil-1873, fil-'Ballo in Maschera'', u għamel suċċess kbir fit-teatru Alla Scala, ta' Milan, meta kanta l-'Ernani'. Baqa' jkanta, dejjem b'suċċess kbir, fl-aqwa teatri ta' l-Ewro- pa u l-Amerika. Fil-1887 ħoloq il-persunaġġ ''Otello' ta' Ver- di, li għalih kien ġie miktub, f'La Scala ta' Milan, Nerġgħu issa għall-istorja tagħna u ngħidu li d-diffikultajiet li ltaqgħu magħhom il-membri tal-kummissjoni biex jagħżlu l-interpreti ta' din l-opra ma setgħux jonqsu. Imma fl-aħħar l-għażla saret u bħala tenur ingħażel Icilio Calleja. Billi Calleja, iżda ma kienx Taljan inqalgħu fil-ġurnali diversi polemiki, imma l-kummissjoni baqgħet iebsa fid-deċiżjoni tagħha għax l-''Otello'' kellu: jsir mill-aħjar nies disponibbli f'dawk iż-żmenijiet. L-ar- tisti loħra. li ngħażlu miegħu kienu: Sopran Linda Cannetti, żvi il-famuża opra 'Otello' għalhekk wara bosta snin reġgħet dehret u nsemghe. fuk ir-ribalta ta' dak il-wisq magħruf teatru u kien tassew Luur għal Calleja li wara Tamagno, li għalih Verdi kiteb l-'Otelo'', u ui kien sar l-ewwel darba fil-5 ta' Frar 1887, kelu jkun l-ewwel wieħed li jerġa' jkantah f'dak it-tempju ta' l-Arti Lirika. ; Madankollu dam ma sebux jonqos għax bniedem studjuż, koinpit, atent u akkurat bħal lcilio ftit kien hawn u ftit għad ikun hawn, u dan barra. mid-doni naturali li jinħtieġu biex ar- tist jista' jissejjaħ ċelebri. Għidtilkom li Calleja kien studjuż. U kif ukoll: Kul opra kien jistudjaha bl-akbar reqqa, bl-am- ment, il-kant u l-kliem, il-partijiet mhux biss tiegħu, imma, se- hem kbir minn ta' l-oħrajn ukoll. Kien jistudja l-orkestrazzjo- ni, l-effetti xeniċi, id-dwal. Kull pass li kien jagħti fuq il-palk kien ikun meqjus bl-effetti tiegħu kollha. Lil kull min huwa interessat kien jistaqsih id-diffikultajiet kollha li kienu jiġuh f'moħħu. Isimgħu din: Malli qalulu li kien ġie magħżul biex jinter- preta l-'Otello' tant daħal fil-karattru ta' dan il-persunaġġ, l-irqaqat kollha, li saħansitra qara trattat sħiħ fuq il-marda epilessija (li bil-Malti nsejħulhu tal-qamar) minħabba fil-fatt li Otello — il-veru Otello — kien epilettiku. Mela kull taħrika. li kien jagħmel ''bħala Otello'', l-aktar f'waqtiet ta' eċċitament u sogħba li jibdew jidhru fit-tieni att u jitqawwew fit-tielet att, kienn jkunu dawk l-istess taħrikiet li jagħmel fil-ħajja vera buiedem epilettiku. Imma min fost il-publiku, ta' l-Italja, ta' Malta, ta' Spanja, u kull fejn Calleja interpreta l-''Otello', kien jinduna b'dawk il-mossi ġenwini li kien jagħmel Calleja biex jimita hekk tajjeb lill-epilettiku Otello7 Di Calleja fl-interpre- tazzjoni ta' l-'Otello' kien immens kien jafu kulħadd, imma x'għamel biex joħroġ dawk l-effetti intimi kienu jafuh biss kri- iċi ġurnalisti ta' kalibru. ' Bħala raġel metodiku kien igħożż l-ispartiti ta' l-opri tie- għu f'librerija għaliha, illegati kollha xorta waħda u b'legatura ewn wieħed. Darba waħda ħareġ wieħed fost dawk l-ispartiti u qalli: ''Aqta' ta' min hu dak it-tgerfix u tħarbix li qed tara.2 Dawk il-legaturi, dawk in-nifsijiet, dawk is-sinjali kabalistiċi277 Naturalment ma għaraftx inwieġbu u għalhekk qalli b'nofs daħka li kienu kollha sinjali mħażżin minn Boito nnifsu biex 'Otello' jidher quddiem il-pubbliku kif tassew hu. U issa li semmejt lil Arrigo Boito, irrid inġib hawn taħt xi qrajt fil-ġurnal ''Adriatico' ta' l-24 ta' Novembru 1918 :— U Arrigo Boito xi ġranet ilu ħass l: għandu jitla' fil-kamrin € ia' Calleja biex jifraħlu bl-akbar qawwa u biex igħidlu li huwa € kien jikkunsidra lill-interpretazzjoni tiegħu (fl-Otello) bħala f Vaħjar waħda fost kollha li kienu nstemgħu f'dawn l-aħħar snin wara dik tal-qatt minsi Francesco Tamagno'. F'dik l-istaġun l-'Otello'' sar tliet darbiet b'eżitu tajjeb ferm. Tmbagħad bdew r-reċti straordinarji għaċ-ċentinarju ta' Verdi u reġa' sar għal tlettax-il darba, dejjem b'suċċess. Wara xi ftit reċti s-sopran Claudia Muzio daħlet tkanta flok il-Can- netti, Wara din l-istaġun imsejħa mill-ġurnali kollha bħala grand- juża, l-opra ''Otello'' għebet minn fuq ir-ribalta ta' La Scala u skond ir-'rerords' li għandi quddiemi u li jwassluni sal-1924, ma saretx aktar. U dan ifisser li mill-1887 sal-1924 (aktarx aktar), medda ta' kważi 40 sena, żewġ tenuri bies kellhom ix-xorti u l-unur li jkantawha fl-aqwa tempju ta' l-Arti Lirika : Tamagno u Calleja. - :— Fis-sena ta' wara, jiġifieri fis-sena 1914, barra minn fl- Ttalja, Calleia kanta wkoll fi Spanja fejn il-pubbliku,—kif darba qalilna ċ-ċelebri tenur Giuseppe Krismer li kien għamel suċ- ċeas kbir f'Malta fil-1918 u xi sentejn wara — jifhem ħafna, eżiġenti ħafna u ma jaħfirha lil ħadd. Kien għalhekk wara li fit-22 ta' Frar 1914 kanta. f'La Scala, l-''Abisso'' ta' Smareglia, ma' Ernestina. Berardo Berardi u Emilio Bione u fis-16 ta' Ottubru, fir-Regio ta' Parma, l-''Otello'' ma' Tedeschi-Baldassare u Mon- : tesanto. telaq għal Spanja, u hemm kanta fir-Real ta' Madrid. l- Otello mal-Gagliardi u Montesanto, fit-3 ta' Diċembru 1914, ui fil-91 ta' l-istess xahar in-T'Norma'' ta' Bellini, ukoll fl-istess teatru, ma' Capella u l-wisq magħruf baxx Gaudio Mansueto. F'din l-okkażżjoni t-tenur tagħna kellu l-unur li jiġi mistie- den fil-Palazz Irjali ta' l-Infanta Donna Tsabella, l Fil-1915 żewġ teatri oħra kellhom. il-pjaċir li jilqoħu lil Calleja : Fit-18 ta' Frar kanta l-'Otello'' fit-teatru Grande, ta' Brescia, mar-Rimini u r-Rinolfi u fis-6 ta' April, fil-Liceo, ta' Barcellona, reġa' kanta l-'Otello'', ma' Ida Quaiatti, Segura- 'Tallien u Mascheroni. F'din l-istess sena 1915 deher il-ktieb ''Vibrazioni canore'', ta' Silvio Cervi, kritiku mill-iżjed imfittxija ta' żmienu. Dan il-ktieb kien jikkonsisti f'serje ta' kritiki ta' l-iżjed ħwejjeġ prominenti f'dik l-epoka. Wieħed mill-artikoli ta' Cervi kien . sewwa sew jittratta fuq l-'Otello' kif kien ġie interpretat minn Calleja, Tedeschi-Baldassare u Montesanto. Dan juri biżżejjed kif kien miżmum Calleja mill-istampa Taljana; madankollu issa kien laħaq tant fil-għoli li xejn ma seta' idennes il-fama tiegħu. Fil-1916, barra mis-''Sansun'' fit-teatru Grande, ta' Bre- scia, mal-Guerini, Bonini u Galli, kanta wkoll fil-Costanzi ta' Ruma (il-lum imsejjaħ Teatro dell'Opera) fis-7 ta' April l- Otello mat-Tedeschi u r-Rimini, u fit-8 ta' Jannar, fis-San Carlo, ta' Napli, ukoll l-''Otello', mal-Cannetti u r-Rimini, F'din l-istess sena, fis-26 ta' Diċembru, raġa' għal darba oħra, deher f'La Scala, fl-opra ''Fernando Cortez'' ta' Spontini, ma' Fister Mazzoleni. L-eżitu kien tajjeb u l-opra saret ħames darbiet. F'din l-opra, barra mill-ħila. tiegħu fil-kant u l-arti xenika, wera wkoll x'jaf jagħmel fl-arti ta' l-irtokk, għax l-irtokkatura tiegħu tant ingħoġbot li, kif qalli huwa nnifsu, ħadulu ritratt biex il-persunaġġ ta' din l-opra jibqa' preżenti fil-Mużew ta' Ta Scala. Hawn ta' min isemmi li Calleja kien jirtokka ruħu huwa nnifsu u sagħtejn qabel ir-rappreżentazzjoni kien ġa jkun fil- kamrin tiegħu biex bl-akbar kalma u dehen jagħti lill-persunaġġ li jkun irid jirrappreżenta dak il-karattru u dik is-sura meħtie- ġa. U marbuta ma' l-irtokk qalli ġra'ja ta' min isemmiha. Darba, ma' tul l-ewwel gwerra. dinjija, kien qiegħed fil-kamrin, taħt il-palk, iirtokka ruħu għal xi opra, meta nstemgħu l-ajru- plani tal-għadu ġejjin u s-sirena ħabbret l-allerta. Minn fuq bdew isejħulu biex jitla' malajr imma huwa deherlu li ħaġa importanti bħal dik li kien qed jagħmel (l-irtokk) ma setax jaq- iagħha fin-nofs……… u baqa' jirtokka ruħu. Għall-grazzja ta' Atla ma ġara xejn serju. Aneddotu ieħor ta' min isemmih bu li bħalma darba l-fa- muż baritonu Titta Ruffo (li jien kelli x-xorti kbira li nisimgħu f'kunċert) biex juri kemm kienet estiża l-vuċi tiegħu, kanta l- parti tat-tenur fil-'Pagliacei', hekk ukoll Calleja, biex juri kemm kien jilħaq tajjeb in-noti tar-reġistru t'isfel kanta l-parti ta' Carlo Gerard fl-''Andrea Chenier'' ta' Giordano. Dan kien fis-16 ta' Ottubru 1917, fit-teatru Costanzi, ta' Ruma, u miegħu kantaw Girseppe Corti u Amina Albani. F'dik l-istess sena, xhur qabel. jiġifieri fil-25 ta' Frar, kien reġa' ġie skritturat biex flimkien mas-sopran Anitua u l-baritonu Segura MTallieh, taħt illbakketta. tas-surmast Saco idel Valle, ikanta s-'Sansun' fir-Real ta' Madrid, 'Records' fejn u x'kanta Calleja fis-snin 1918 u 1919, ma għandix. Jew kien ħa xi dispjaċir u warrab għal xi ftit mir- ribalta, jew beda jħoss xi ftit il-għajja, jew xaba' jiġbor dak il-weraq tar-rand imħażżeż fuq il-għadd kbir ta' ġurnali. Il-fatt hu li s-siltiet mill-ġurnali li kienu jitkellmu fuqu naqsu sewwa u meta fil-1919, kien ġie avviċinat minn Ġustu German — il- faktotum tat-Teatru Rjal tagħna f'dawk iż-żmenijiet — biex jasal wasla sa Malta, għalkemm aċċetta taħt kondizzjonijiet xejn iebsin għall-fama. li kellu, għax kien dejjem mixtieq li jara l-Gżira Ti kienet tat il-wild lil-nannuh, u għalkemm ingħoġob ħafna ħafna, il-fatt iibqa' li Calleja kien tilef bosta mil-limpi- dezza u l-ġawwa tal-vuċi tiegħu. Imma. l-esperjenza, l-arti xe- nika, id-dizzjoni u tant affarijiet oħra li kien imżejjen bihom, kienu għadhom ħajjin fih u meta fit-8 ta' Jannar 1920, deher fis-''Sansone e Dalla' (flimkien ma' Dolores Fran, il-baritonu Tazzarini u l-baxx Sabellico, taħt il-bakketta tas-surmast Puc- cetti), il-Maltin kollha qamu għagħa waħda biex iqimu lill- kompatrijott tagħhom l-ewwel u mbagħad jgħollu sas-seba' smewwiet dak il-kbir kantant artist għax. b'dak kollu li kien tilef minħabba. fi żmien li kien għadda minn fuqu, Teilio Calleja kien għadu dejjem l-akbar interpretu tas-''Sansun'' kif bilħaqq kollu kien sejjaħlu Saint Saens. Tl-festi li għamlulu l-Maltin u r-rigali li kienu tawh, baqgħu dejiem ħajja fil-fakra. tiegħu bl-akbar imħabba u qima, għax kienu qajmu fih entużjażmu kbir għal dik l-art, li għalkemm ma kienx twieled fiha, imma kien iħoss id-demm tagħha jiġri fil- vini tiegħu. L-isem ta' Malta u ta' Ħaż-Żebbuġ, Tcilio Calleja ma. nsihom qatt. Fl-aħħar tal-karriera tiegħu, issa kienet bdiet toqrbb sewwa, Calleja taha. għall-opri ta' Wagner li, skond l-opinjoni tiegħu, kienu jeħtieġu studju profond. L-ewwel dehra tiegħu f'din is- serje ġrat fid-19 ta' Diċembru 1922, meta interpreta fis-San Carlo, ta' Napli, il-parti ta' Sigfried. F'dik l-istess staġun, li donnha qanqlet fih ħeġġa ġdida, kanta l- 'Otello'', ukoll fis-Sam Carlo, fis-6 ta' Frar 1923. ma' Iva Pa- cetti u Ħinrico Nani, . Hawn irrid insemmi ġrajja kbira oħra ta' ħajtu: Il-miġja tiegħu f'Malta biex ikanta l-'Otello'. L-ewwel dehra tiegħu kienet fl-20 ta' Marzu 1923. u ħadu sehem miegħu Bmilia Piave u Luigi Piazza. Kif il-Maltin raw l-''Otello'' dik id-darba hi'a wisq ħaġa diffiċli li jerġgħu jarawh, għax fuq ir-ribalti ta' l-Italja, u meta fl-arti lirika tgħid l-Italja qisek qed tgħid id- dinja, minn dak iż-żmien (kważi tletin sena) 'il hawn għad ma deher ħadd H b'xi mod jista' jisboq lil Calleja. Ma' tul din iż-żjara Malta laqgħet lil Calleja kif tassew jistħoqq til wieħed kompatrijott tagħna li inċidentalment kellu jinzerta ''kantant-artist li ma jonqsu xejn''. U l-Maltin kellhom raġim għax kienet ġiethom ix-xorti hi jaraw l-akbar interpreti ta' L-''Otello'' li d-dinja qatt rat wara Tamagno. Ti kieku Calleta. ma nzertax Malti aktarx li Malta ma kenitx tkun tista' trawdih minħabba l-finanzi. Il-laqgħa li l-Maltin għamlu lil Calleja, Calleja ma nsieha qatt u huwa nnifsu stqarr miegħi li l-kommozzjoni li kien ħass meta. fis-f'serata d'onore'' li tawh, sab ruħu mdawwar b'dawk il-bandalori ta' elf lewn li kienr jirrappreżentaw il-baned kollha ta' Malta. nm meta sama' dawk it-taħdifiet ħerġin mill-alub ta' Maltin bħalu (fosthom id-diskors ewlieni ta'. Alla jaħfirlu, mis- sieri li kellu l-kariva ta' President tal-Ġunta Teatrali), ilsienu żammlu U ma setax iwieġeb kif xtaq hu. Ir-risali ħafna minnhom ta' valur, li: kienu tawh xtaq kiekn li iibaa' igħożżhom kollha kemm huma, imma dan ma setax jacħmlr minħabba. inċident żeħir. imma ikreh. li ġralu nm Ti aktarx f'Malta ftit jafu bih. Kif wasal fi Saallija. waħda mill-valiġġi li fiha kellu perti minn dawn ir-rigali, inseraitlu m ma. mexxilux li isiħha, Għalhekk ġara li ħafna mit-tifkiriet li-xtaa tant joħożż sa l-aħħar jiem fa' ħajtu, saħ rnħn miċ- ħna minnhom bl-akħar sogħba tiegħu. Tmma dak li l-ħallelin ma. mexxilhomx joftmmh minnħom baqgħu dejjem il-għożża tiegħu u jien għadni niftakar qisu l-bieraħ meta b'daħka fuq wiċċu kien jurmi Tdgħażsa ta' Għawdex ital-fidda' fi kien iżomm fuq stand fil-kamra tas-sodda tiegħu, parċmina bid-dedi- ku li kien mkwadra u qiegħdha fis-salott ma' l-isbaħ tifkiriet tal- karriera tiegħu, u tant u tant hwejjeġ oħrajn. Hafna Maltin li f'dak iż-żmien kien għamel ħabib magħhom, baqa' jiftakar b'isimhom u kien ta' spiss jistaqsini aħbarijiet tagħhom. Wara li telaq minn. Malta reġa' kanta l-'Otello' fis-San Carlo, ma' Rosetta Pampanini u l-baritonu Inghilleri. Dan kien fit-8 ta' April, 1928. U ftit xhur wara, jiġifieri fit-23 ta' Awissu 1923, deher t'opra oħra ta' Richard Wagner. Din id-darba messet lit- ''Wristano e lIsotta', li ġiet eżegwita fit-teatru Donizetti ta' Bergamo, flimkien ma' Blena Ruskowska, Maria Capudna, Francesco Ċigada u Giuseppe Quinzi Tapergi. Il-24 ta' Diċembru 1924, kanta fit-teatru Verdi, ta' Trieste, din l-istess opra mad-De Zorzi, Adele Ponzano, Marone, Per- sichetti, tuħt il-bakketta tas-surmast Gino Neri, u f'Marzu ta' l-1925, dejjem fl-istess teatru, is-'Sigfried', ma' Algos, Di Lelio, De Zorzi, Conati, Manai u s-surmast Neri. Minn inter- vista li Calleja kien ta lill-kritiku tal-ġurnal ''Il Piceolo'' ta' Trieste, jirriżulta li l-opri ta' Wagner kienu ħafna għal qalbu, imma kienu aktarx skabrużi u forsi ippreċipitaw xi ftit egħluq il-karriera. tiegħu. Bħallikieku s-''Sigħried' — skond Calleja— għandha l- itwal parti għal-tenur u igħodd 9700 nota. X'kanta wara Merzu ta' l-1925 ma jirriżultax mir- 'recorda' li waqgħu taħt għalnejja, imma l-Avukat Vincenzo Refalo (il- lum il-Maġistrat Refalo) li, Alla jaħfirlu, missieru — Sir Mi- chelamgelo Refalo — kif ġa għidna til-bidu ta' din il-bijografija kien Jaqa' f'daru lit-tentr Calleja u li għulhekk baqgħu ħbieb ħafna ta' xulxin, assigurani li fl-1926 iltaqa' ma' Calleja f'Mi- lan, u dik il-ħabta kien qed ikanta xi opri ta' Wagner. Skond ma kitibli Dr. Antonio Ghiringhelli — is-Suprinten- dent tat-Teatro Alla Scala. fit-22 ta' Jannar 1952, l-isem ta' Irilio Calleja ma jidherx fil-kartelluni ta' l-1926, mela għandi nobsor li kien qed ikanta f'xi teatru ieħor ta' Milan, Jekk Calleja kanta wara l-1926 ma kantax ħlief ftit u dan jagħtini x'naħseb li kienet ix-xewqa tiegħu li jirtira b'dak l-isem ta' ċelebrità li bih kien magħruf kull fejn deher mill- ewwel mument li qiegħed riġlejh fuq il-palk ta' La Scala, fit-3 ta' Marzu 1907 sa għoxrin sena wara, Meta jien għaraftu f'Lixandra, f'xi l-1985, kien bniedem ' donnu anqas jaf x'jiġifieri palk u biex kont naqla' xi ħaġa minn fonunu kont irrid inbati ħafna. Fuq bwejjeġ oħra kien jitkel- lem bl-akbur ħbiberija u jekk irnexxieli niddobba dawn id-det- talji kolihu li għadkom kif qrajtu mhux għax tahomli huwa, imma għax irnexxieli, wara li miet, nissellithom għal xi żmien minn għand il-maħbuba bintu Glorja. Sogħba kbira għandi f'qalbi li mu laħaqx tani — kif kien wegħedni li jagħmel meta jiddeċidi li jiftaħ bagoll li-żemu maqful minn mindu temi il-karriera tiegħu u li fih kien igħożż l-aħħar fdalijiet tal-karriera tiegħu — il-libsa tiegħu li kien jil- bes fl-'Otello'' u bust tiegħu, li kien jixbhu ferm, li kellu ħsieb jirregaluni biex jien nugħtih lill-kustodju tat-Teatru Rjal tagħ- mi (mur għidlu jaħasra f'liema ħerba jinsab it-teatru tagħna minn għaxar snin l-hawn). Dan il-bust kien għamilulu skultur Polakk li kien għaddej minn Lixandra. Is-sabiħa hi li dan l-iskultur ma kienx jaf min bu Calleja u darba resaq fuqu u talbu biex iħallih jirripro- duċi bl-iskultura wiċċu li hu (l-iskultur) kien jidhirlu kellu lineamenti ta' artista tajbin ħafna biex jiġu riprodotti. Meta wara ser jaf min kien Calleja beda jidhak u qallu: ''Mela ma kontx żbaljajt77 Qabel nagħlaq ma. rridx ninsa ngħid li d-diski li jirriproduċu 'ieħen Calleja kienu saru fi żmien mieta s-sistema tar-'recording' kien għadu aktarx lura u bogħod ħafna mill-perfezzjoni u lilu mia kinux jogħġbuh. Ta' min isemmi wkoll li Calleja darba kien ġie dekorat mir- Re ta' l-Italja bit-titolu ta' ''Cavuliere della Corona d'Italia'', dekorazzjoni li ftit kienet tingħata lil artisti mhux, taljani, I-'Isabeau ' ta' Mascagni u l-'Carmen' ta' Bizet, kienu wkoll tir-Repertorju tiegħu, imma ma stajtx insib ħjiel ta' fejn u meta kantahom. U hekk kull ma kont naf fuq Teilio Calleja, iċ-ċelebri tenur malti, tagħrif li ġbart minn fuq il-ġurnali u r-rivisti ta' żmienu. u minn dokumenti oħra, u xi ċekċik ieħor li smajt minn fommu nnifsu, xtaqt niktbu biex dawk ta' warajja jkunu jistgħu jiftaħ- ru, u bil-ħaqq kollu, li fost il-Maltin Kbar li għarfet tagħti ċ- ċkejkna Malta tagħna, kien hemm ukoll artista ta' l-opra. lirika, li mhux biss kien irnexxielu li jmidd riġlejh għal kemm-il darba fuq ir-ribalta tal-famuż teatru ''Alla Scala'' ta' Milan, l-aqwa tempju ta' l-arti lirika, imma jkun ukoll wieħed mill-ftit li dde- buttaw il-karriera tagħhom ġewwa fih u fih raw l-ikbar suċċess tal-karriera tagħhom. Tcilio Calleja, għalkemm mhux wild Malta, imma biss ta' nisel Malti, qatt ma naqas li stqarr li hu ta' demm Malti u biex inseddaq kliemi sa nġib hawn taħt silta minn intervista li Cal- leja kien ta lill-korrispondent tal-ġurnal 'TI Piccolo' ta' Trieste fl-1924 :— U meta l-korrispondent qallu : Iżda… osserva… jippretendu li int ta' nisel spanjof'; Tcilio Calleja wieġbu :— ' Jista' jkun, imma dan in-nisel huwa wisq wisq fil-bogħod. '' Għid minflok l jiena Malti, li l-familja tiegħi ġejja minn € Malta, Imma meta twelidt, kienet stabbilita fl-Eġittu. Billi, U iżda, fl-1882 skuppjat fl-Fiġittu r-rivoluzzjoni, niesi marru bħa- f la rifuġjati, għal xi żmien, f'Korfi, u d-destin ried li jien nara '' l-ewwel dawl hemmhekk, Meta Icilio Calleja, kif ġà għidt, miet fit-18 ta' Novembru, 1941, f'raqda l-iżjed ħelwa, il-ġurnali ''Le Progres Hgvptien'', ''Egvptian Gazette, u oħrajn kitbu fit-tul fuqu u taw xi tagħ- rif fuq il-karriera glorjuża tiegħu li huwa, wara li kien irtira minnha xi ħmistax-il senn qabel, ipprova jaħbi minn ħbiebu u minnu nnifsu. Il-Maltin ta' Lixandra biex jagħtuh ġieh mistħoqq kienu semmew il-Filodrammatika tagħhom: ''Għaqda Filodramma- tika Maltija Tcilio Calleja. Alla jagħtih il-mistrieħ ta' dejjem u jalla l-fakra tiegħu tib- qa' fina ħajja, għal dejjem, bħala dik ta' bniedem li bil-ħila tie- għu għoġbu—bħal ħafna oħrajn—ikabbar isem Malta u isem il- Maltin. San Ġiljan, 19 ta' Novembru, 1931,