L-ORGNI TAL-PARROĊĊA TAGĦNA. Il-Konċilju Vatikan II fil-Kostituzzjoni dwar il-Liturġija Mqaddsa fil-kapitlu VI dwar il-mużika sagra jgħid hekk: Fil-knisja Latina l-ORGNI bit-tubi għandu jiżamm f'qima kbira bħala strument tradizzjonali tal-mużika li l-leħen tiegħu jagħni bi sbuħija tal-għaġeb iċ-ċerimonji tal-Knisja u jgħolli b'qawwa l-ħsieb lejn Alla u l-ħwejjeġ tas-sema'' (120). Il-tieni Sinodu ta' Għawdex fil-kapitlu ħdax dwar il-Kult Divin, jgħid hekk: 'L-ORGNI għandu jkollu post ta' ġieh, bħala strument mużikali tradizzjonali li d-daqq tiegħu jista' jsebbaħ wisq iċ-ċerimonji tal-Knisja' (80). Iżda qabel dan kollu, l-Bibbja u speċjaltnent fis-salmi hemm stedina lill-bnedmin biex dawn ifaħħru 'l Alla wkoll bid-daqq ta' bosta strumenti. Hemm imsemmija t-tromba, l-arpa, ċ-ċetra, t- tanbur, l-flawt u ċ-ċimbali. Issa orgni tajjeb, u hawn qed nifhem wieħed mill-qodma, immela bil-kanen, suppost li jiġbor fih il-ħsejjes li jgħamlu dawn l-istrumenti kollha. L-orgni minnu nnifsu huwa orkestra kompluta. L-arċipriet Giovanni Andrea Vella, qassis mimli żelu u mħabba lejn il-parroċċa tagħna ta' Sannat, iddeċieda li jkompli isebbaħ id-dar t'Alla din id-darba b'ORGNI li jgħamel isem lilu. Din il-ħolma tiegħu xejn ma kienet waħda faċli, mhux biss ekonomikament imma fuq kollox minħabba t-teknika li jitlob din l-opra mużikali hekk kbira. L-arċipriet Vella għalhekk għażel lil Mons Dekan Gużeppi Farruġia (tal-Vers) bniedem espert fil-qasam tal-mużika biex dan imur il-belt ta' Lodi l-Italja u hemm jiftaħ ftehim ma' l-imgħallem Gaetamo Cavalli dwar orgni u d-daqs tiegħu għal-knisja tagħna. Dan il-ftehim - kuntratt li llum qiegħed miġbur fl-arkivju tal-parroċċa, jiġbor fih deskrizzjoni dettaljata ħafna ta' l-orgni u dettalji oħra li għandhom x'jaqsmu ma' din l-opra mużikali. Fost dan hemm imsemmi: il-funzjonament tal-orgni, il-bini tiegħu, n-numru ta' reġistri u 1 kanen, il-minfaħ, u fuq kollox l-ispiża globali flimkien ma garabzija ċerta u soda. Id-ditta Cavalli wara li tat garanzija indefinita dwar il-funzjonament ta' l-orgni bil-miktub, dan l- ewwel ġie iffirmat f'Lodi minn Gaetano Cavalli stess nhar il-21 ta' Mejju 1903. Wara imbagħad dan l- istess ftehim żididulu xi kundizzjonijiet u ġew iċċarati ċertu kliem tekniku, u ġie iffirmat ukoll hawn ta' Sannat mill-arċipriet Giovanni Andrija Vella nhar it-2 ta' Lulju 1903. Hekk din l-opra ħajja daqskemm sabiħa għandha 91 sena. Deskrizzjoni. L-orgni tagħna huwa kompost minn żewġt taqsimiet u li kull waħda minnhom fiha għaxar reġistri. Issa meta jien qed ngħid reġistru dan ifisser li magħqudin miegħu ikun hemm numru ta' kanen żgħar u kbar, tal-metal u tal-injam li jipproduċi ħsejjes differenti. Ħalli nagħti xi eżempju. Wieħed minn dawn ir-reġistri jismu ''Principale'. Dan jikkorrespondi ma baxxi ta' l-injam, uħud minnhom twal 16 il-pied. Dawn qiegħdin moħbijin ġewwa weqfin mal-ħajt. Immaġina ftit biex dawn il- baxxi idoqqu kemm iridu u x'ħoss jgħamlu. Reġistri oħra f'din l-ewwel taqsima huma, ''Ripieno, Ottava, Decima Quinta, Decima IX, Vigesima II, Vigesima VI, Vigesima IX, Trigesima II, u Trigesima VI'. B'kollox in-numru ta' kanen, kemm ta' l-injam u kemm tal-metal f'din l-ewwel taqsima hemm 598 waħda. Din ukoll bħal oħra fiha 10 reġistri oħra. Il-kitba fuq dawn ir-reġistri hija fuq il- porċellana. Immela b'kollox l-orgni tagħna sħiħ fih 1196 kanna. Għalhekk immela meta dan l-orgni jindaqq kif suppost toħroġ minnu ħlewwa u melodija li tpaxxik tisimgħu. Interessanti li-wieħed iżid jgħid li dawn il-kanen kollha qiegħdin ġewwa u magħluqin. Quddiemhom hemm dik li tissejjaħ ''espressione'' jew kwinti. Dawn jinfetħu u jingħalqu bir-rigel. Għalhekk l-effett tal- kwinti huwa doppju. Permezz tagħhom l-organista jista' jagħmel l-orgni jdoqq paino jew forte. It- tieni funzjoni hija li jippreservaw il-kanen ta' l-orgni mit-trabijiet. It-tastiera imbagħad ta' l-orgni fiha 61 nota u s-sistema mekkanika. Biex orgni jkun komplut hija meħtieġa l-pedaljiera: jiġifieri noti oħra li l-organista jgħafashom b' riganista jgħafaswhom b'riglejn biex dawn jakkompanjaw id-daqq bl-idejn. Ngħiduha mill-ewwel li mingħajr pedaljiera tajba, orgni ikun nieqes minn parti sostanzjali ħafna. U l-orgni tagħna fih pedaljiera ta' 18 il-nota, li fi kliem George Schembri li f'Ġunju tal-1991, immela tliet snin ilu naddfu u ntonah, dawn huma tajbin u jipproduċu ħsejjes ħelwin ħafna.Isfel ukoll, dejjem biex jiġu wżati bir-riġel, l-orġani fih sitt reġistri. L-imniefaħ. Orgni ta' dan id-daqs u b'daqstant kanen u baxxi, għandu bżonn ta' riħ biżżejjed biex idoqq b'mod regolari u mingħajr tqanżiħ. Għalhekk l-imgħallem Cavalli ħaseb ukoll għal dan kollu. Difatti l-orgni kellu tliet imniefaħ. Fi tfuliti jien niftakarhom. Dawn kienu imqassmin hekk: Il-minfaħ il-kbir u li kien qiegħed fil-kamra ta' l-arloġġ. Dan kien jimtela bir-riħ billi xi ħadd kien itella u iniżżel il-parti ta' taħt permezz ta' manku ta' l-injam. Il-minfaħ il-kbir wara li kien jimtela fil-parti tiegħu ta' fuq, kien jitfa r-riħ għal ġo minfaħ ieħor mdaqqas li jimtela huwa wkoll. Dan kien il-minfaħ tal-ħażna. Fl-aħħar ġo l-orgni stess hemm it-tielet minfaħ biex minnu iqassam b'mod regulari ħafna r-riħ għal ġot-tambur, jiġifieri taħt il-kanen. Ħafna drabi billi l-imniefaħ jitilgħu u jinżlu, fil-kantunieri kienu jittaqbu: għalhekk ir-riħ jintilef faċilment. Min jonfoħ kien għalhekk irid jgħamel sforz doppju biex ilaħħaq ma' l-organista. Missieri, Pawlu kien iħobb jgħidli li bejn għaliex il-minfaħ kien xi ftit jitlef, u bejn għaliex is-surmast Vincenso Caruana Spiteri li kien organista u kompożitur, meta kien idoqq l-orgni kien iħobb jiftaħ ir-reġistru tal-prinċipal tas-16 il-pied, u kien juża ħafna l-pedaljiera, allura ma kienx ilaħħaq mar-riħ meħtieg. Illum dan il-kwalita' ta' nfiħ spiċċa u tneħħa l-minfaħ il-kbir. Ir-raġuni hija l-mutur ta' l-eletriku. Tliet snin ilu l-blower gie mibdul u issa għandu saħħa ta' żiemel; b'tali mod li anke meta l-organista jiftaħ il- fortissimo ir-riħ iservi sewwa. L-ispiża Fil-kuntratt hemm miktub li wara li l-orgni jitqiegħed f'postu, u xi esperti tal-mużika jiddikkjaraw li dan jaqbel ma' dak kollu li ġie miftiehem dwaru fil-kuntratt, l-arċipriet Vella iħallas ta' din l-opra. Is- somma dak in-nhar kienet ta' 5200 liri taljani li jikkorrespondu għal 208 liri sterlini. Din is-somma l'arċipriet seta jgħażel kif iħallas, jiġifieri jew b'cheque, inkella flus ingliżi tad-deheb. Iżda ma is-somma flus Tarċipriet Vella kien obbligat iħallas ukoll spejjes oħra msemmija hawn taħt: Dawn huma (a) L-ispejjes għat-trasport tal-materjal kollu ta' l-orgni minn Lodi sal-knisja tagħna ta' Sannat. Hawn ta' min josserva li daqstant kanen kien hemm bżonn għalihom ħafna kaxex ta' l-injam u spazju għal ġarr tagħhom. (b) L-injam kollu meħtieġ biex bih jgħalaq fih il-kanan kollha ta' l-orgni. Dan l-injam għalhekk inħadem hawn ta' Sannat stess. (c)iħallas ukoll: mastrudaxxa biex dan igħaqqad l-injam tal-kaxxa ta' l-orgni, iħallas ukoll bniedem biex dan jonfoħ il-minfaħ waqt it-tqegħid u l-intonazzjoni tal-kanen. (d) L-ikel u l-irqad - u dan għadu ikunu deċenti - tal-persuna waqt li din tkun f'raħalna biex tqiegħed u tgħaqqad l-orgni. Fil-kuntratt hemm kemm swewlu flus 'l arċipriet Vella dawn l-erba' ħtiġiet għal orgni tagħna. Ħolma - realta'. . Il-ħolma daqskemm ix-xewqa qaddisa ta' Varċipriet Andrea Vella qassis żelanti u li ħabb il-parroċċa tagħna s-Sannatin bil-fatti, din il-ħolma saret realta: għaliex kif kien imwiegħed fil-kuntratt, matul ix— xahar ta' Lulju, din l-opra kienet lesta. Il-għan prinċipali ta' l-arċipriet kien u kif kien xieraq, iżanżan l- orgni għal matul Jiem il-festa ta' Santa Margerita, li dik is-sena ħabtet nhar is-26 ta' Lulju 1903. Ġara li sitt ijiem biss qabel miet il-Papa Ljun XIII, dan l-istess papa li għolla l-parroċċa tagħna għal dik ta' arċipretali. Jumejn biss wara saret quddiesa funebri għal ruħ il-Papa u l-orgni żżanżan dak in-nhar. L-Arċipriet Andreja Vella ma għadux magħna. Imma din l-opra ta' l-orgni li swiet tant tbatija u għaraq lilu u lin-nies għeżież tagħna ta' Sannat għada hemm għada ħajja, għada issemma melodjuż tagħha, ħiereġ mill-kanen ta' dan l-orgni. L-orgni ta' Gaetano Cavalli u li l-parroċċa tagħna tgħożż b'tant ġieh u mħabba huwa mezz biex il- ġemgħa preżenti fil-knisja tgħolli leħinha 'l fuq, tfaħħar, tqim tadura u tgħati ġieh 'l Alla wieħed u veru.