SOĊJETÀ FILARMONIKA SANTA MAKIJA — MOSTA Naqriet mill-Medju Evu IM L-ewwel storja taż-Żmenijiet tan-Nofs inkitbet minn G.F. Abela fl-1647, Descrittione di Malta. Ix- xogħol hu imporanti imma kellu d-difett li l-kittieb ibbaża ħafna mill-informazjoni tiegħu fuq dokumenti dubjużi hu interpretahom kif dehrlu hu. Dan kellu effett ħażin għax dawk li ġew warajh bħal Agius de Soldanis (1747) u Vassallo (1844), A.A. Caruana, A. Ferris u P. Debono baqgħu fil-kitbiet tagħhom jirrepetu l-iżbalji tiegħu. Studji aktar riċenti xeħtu dawl ġdid u għalhekk ta' min jorbot fuqhom. Is-Soċjetà Storika Xjentifika (1910), l-Archivio Storico (1929), Mons. A. Mifsud, il-Melita Historica (1950), L. Buttler (1902), u Godfrev Wettinger, huma wħud minn dawn ta' l- aħħar. Għall-ħabta ta' l-1241, il-popolazzjoni ta' Malta u Għawdex kienet anqas minn Neħħi ċentri mdaqqsin bħal Birkirkara, Qormi, Siġġiewi u Żebbuġ b'xi 700 ruħ, l-irħula l-oħra kienu żgħar ħafna. Raħal (fis-seklu sittax sar Ħal) ma kellux wisq aktar minn żewġt irziezet fejn kienu joqogħdu r-rgħajja u l- bdiewa, b'komunità ta' xi 50 ruħ. Dawn l-irħula żgħar l-ewwel li spiċċaw jew li ngħaqdu ma' oħrajn tal- qrib. Fis-seklu sittax bdew jieħdu l-forma ta' raħal bid-djar madwar il-knisja jew għadd ta' knejjes żgħar. Żgur li ma kienx hemm irħula fit-tramuntana ta' Malta minħabba l-biża' tal-furbani. Il-Mellieħa għamlet żmien tista' tgħid bla nies. L-aktar bogħod fit-tramuntana fl-1419 kien ir-raħal Maricatu, lil hinn minn Burmarrad u Għajn Riħana. Il-Musta saret meta l-irħula żgħar Sir, Ħobula, Calleja, Pessa, Dimag, u Bisse saru wieħed. Ftit nafu kif kien jinħadem Sal-1530 irduppjat, aktarx għax ġew barranin joqogħdu hawn u mħabba li għadd ta' Sqallin u Spanjoli ġew eżiljati minn pajjiżhom f'Malta - drawwa li tmur lura sal-1135. Iżda l-popolazzjoni reġgħet naqset. Fil-pesta ta' l-1439 mietu 1,440 ruħ. Kienet ġa tnaqqset fl-1429 meta t-Torok Mori ħadu minn pajjiżna 3,000 ilsir. Fl-1523 reġgħet feġġet il- pesta fil-Birgu u biex ma jħalluhiex tinfirex, l-awtoritajiet għamlu pieni ħorox għal min joħroġ mill-Birgu u għal min jersaq qrib xi xini li jkun fil-port. Konsegwenza tal-kwarantina L-aktar prodott li kien iħalli qliegħ għax kien jiġi esportat, kien il-qoton. L- ekonomija ta' Malta kienet tiddependi mill-qoton u l- piraterija. Iżda fi żmien l- Għarab, Malta hi deskritta bħala art b'mergħat, b'ħafna ngħaġ, fejn jikber ħafna frott u siġar taż-żebbuġ, prinjol u għargħar. 88, Ħafna nies kienu joqogħdu fl-għerien jew fil-giren. Dwar il- ħajja ta' kuljum tax-xjuħ tagħna, interessanti l-kummenti tal-Kavallier Jean Quentin li żar Malta fl-1530. Impressjonawh l-għadd kbir ta' rħula żgħar li kien hemm nuqqas kbir ta' ikel. Fl-Imdina kien hemm komunità Lhudija, nies edukati, tas- sengħa u tal-kummerċ. Kienu jlaħħqu terz ta' l-abitanti tal-Belt. Fl-1429 tkeċċew minn Malta. L-Imdina, il-Birgu u l-Kastell t'Għawdex kienu n- naħat waħdanin ta' difiża. Kien hemm żmien li pajjiżna kien imħares minn ftit suldati merċenarji; ftit li xejn kienu jintefqu flus fid-difiża. L-irġiel bejn is- 16 u s-60 sena bdew jiġu mġiegħla jagħmlu għassa u jħarsu x-xtut tal-gżejjer mill-furbani. In-nobbli, l- qassisin u l-kjeriċi kienu jiġu eżentati milli jservu fid- Dejma. Fil-lista tad-Dejma tal-1419/20 kien hemm 62 raġel mir-raħal Calleja/Musta fid-Dejma u 33 minn Pessa/Dimag. Il-belt kapitali ta' Malta, l-Imdina fil-Medju Evu Jgħid li kienet gżira kollha blat, b'ħamrija baxxa u kif il- bdiewa kienu jħalltu d-demel mal-ħamrija. Ma' wiċċ il-ħobż kienet titħallat iż-żerriegħa tal-kemmun biex meta l- ħobża tinħema jkollha tgħoma tajba. Jissemma' ir- riħ li jagħmel, kif ħafna mill-Maltin jgħixu 'l fuq minn tmenin sena. Fil-kampanja sab li kienu jgħixu ftit nies, ħafna minnhom fl-għerien. Id-djar li ra kellhom is-soqfa magħmulin mix-xaqquf jew tiben. Dwar in- nisa jgħid li ma jitħalltux mal-barranin u li jgħattu wiċċhom bil-velu. Impressjona ruħu għax isemmi kemm-il darba kemm in-nisa li ra kienu ħelwin. ''Qatt ma rajt nisa daqsekk ħelwin, ' jgħid meta żar l-Għar il-Kbir qrib il-Buskett. Fil-bidu tas-seklu sbatax f'dan l-għar kien hemm 27 familja b'l 17-il ruħ. Il-Kappillan ta' Ħad Dingli kien iżomm l-istatus animarum tan-nies li kienu jgħixu f'dan l-għar - dokumenti li għadhom jeżistu. Jagħti aktar dettalji ta' x'kienu jieklu, kif jgħixu, deskrizzjoni ta' l-għar. Jgħid li kellhom lingwa differenti mill- kumplament tal-Maltin. Dwar il-Knisja bikrija e alta ftit li xejn si Meta fl-1091 ġie l-Konti Malta kienet amministrata mill-Università magħrufa aktar bħala il-Consiglio Popolare. Il-Ħwejjeġ ta' kuljum kienu f'idejn il-Kunsill Particularu (speċi ta' parlament). Dan kellu għadd ta' uffiċjali: minn jieħu ħsieb id-dwana (il-Portulan); it-tariffi u l-prezzijiet (il-Massaru); il-gvernatur li l-aktar kellu setgħa (il- Fa dak li jniżżel il-ħażniet li jiġu minn Sqallija Ruġġieru, l-Insara li sab kienu ftit ilsiera Griegi. Sal-1224 il- maġġoranza baqgħu Musulmani. L-ewwel Isqof li jissemma' wara l-Ħakma Għarbija kien fl-1168 u dan ma kienx joqgħod Malta. Jidher li fl-1270 kien hemm f'pajjiżna forma ta' Djoċesi organizzata taħt il-kontroll ta' Palermo. In-numru ta' kappelli u knejjes sal- 1350 kien żgħir ħafna imma żdid ħafna sal-1575. L- Ordnijiet Reliġjużi li bdew ġejjin fl-1364 ħallew influenza reliġjuża u tissemma' d-devozzjoni li daħlet lejn San Pawl, Santa Katerina u San Ġorġ. L-Ordnijiet Reliġjużi (il-Kredenzier); li jieħu ħsieb l-amminist- razzjoni tal-ġid tar-re, jiġbor il-qbiela u taxxi li jmissu lis-sultan (is- Segreto); dak li kellu f'idejh Sant' Anġlu (il- Kastellan); dak li joħroġ il-permessi u l- Id-daħla passaporti lill-kursara Prinċipali ta' (il-Kaptan tal-Port); l-Imdina uffiċjali tas-Saħħa fiż-Żminijiet Pubblika (il-Katapani); tan-Nofs min imexxi l-ħabs, għassa għall-kuntra- bandu u l-logħob ta' l-azzard (il-Balliju). Il-Consiglio Popolare kien imexxi billi joħroġ il-bandi (bandu digriet li kien jitwaħħal mal-ħajt biex il-poplu jkun jaf bih). Eżempji ta' xi ġew mitlubin qabel biex jiġu Malta iżda ma ridux. Fil-fatt il-Benedittini, għad li ġew mogħtija ħafna art, baqgħu qatt ma ġew. Sal-1366 l-Isqof baqa' ma kellux residenza permanenti f'Malta. Jinhad li fl-1436 f'Malta kien hemm 12-il parroċċa - Żurrieq, Rabat, Birgu, Bir Miftuħ, Żebbuġ, Naxxar, Birkirkara, Qormi, Tartarni, Siġġiewi, Mellieħa u Żejtun. Iżda il- Kavallier Quentin jgħid li fl-1530 kien hemm disa' parroċċi. Jgħid kemm il-Maltin kienu reliġjużi u kif meta żar l-għerien fejn joqogħdu n-nies, ma rax ħlief tpinġijiet ta' kurċifissi u qaddisin. Kien jitqies sinjur mhux minn kellu l-flus, iżda l- artijiet. L-investiment f'dawk iż-żmenijiet kien isir fiż- żwieġ, fid-dota u t-testmenti. In-nobbli u s-sinjuri kellhom l-ilsiera. In-nobbli fewdi kellhom ħafna artijiet mogħtija lilhom mir-re ta' Spanja bħala ħlas ta' l- għajuniet militari li jkunu tawh. Fil-fatt it-triq ewlenija fl-Imdina kien jisimgħa Ħarit il Muelt (Triq il-Lordi bandi tas-seklu ki ħmistax: Il-fortizza ta' Sant' Anġlu jew aħjar il-Castrum x Ħadd ma jista' Maris qabel ġew il-Kavallieri jaħsel ħxejjex, ħwejjeġ jew affarijiet oħra fin- nixxigħat tas-Saqqajja. X Il-membri tal-Kunsill li ma jmorrux għas-seduta tal-lejla jeħlu 50 uncia. X Ħadd ma jista' jbigħ frott u ħaxix barra l-bieb ta' l-Imdina. Ma' kull offiża kien hemm il-multa li wieħed kien ikollu jħallas. Il-Medju Evu (iż-Żminijiet tan-Nofs) jitqies il- perjodu bejn il-5 u l-1 5-il seklu, żmien ddominat mill- Knisja Rumana, magħruf għall-bini ta' knejjes sbieħ, ta' monasteri u tat-twaqqif ta' ħafna universitajiet. Kienu wkoll żminijiet fewdali, sistema soċjali li bdiet sejra lura l-aktar meta fis-seklu l 4 faqqgħet il-pesta magħrufa bħala 'il-Mewt is-Sewda' li nfirxet ma' l- Ewropa kollha. Iż-Zminijiet tan-Nofs jitqiesu li ntemmu meta saru l-vjaġġi ta' l-esplorazzjoni, mar- Rinaxximent, u r-Riforma Reliġjuża.