'ULeħen isSewwa' — Is-Sibt, 9 ta' Awissu, 1975. L-ASSUNTA, IL-MOSTA U L Gurneta wisq sabiħa hi dik ta' għada għall-Mostini L-inkoronazzjoni solemmi ta' kwadru jew statwa tal-Madonna hija funzjoni reliġjuża li tqajjem in-nies spiritwalment, mhux biss lil dawk tal-post, iżda wkoll lill-oħrajn. Jiena naf X'jiġifieri, għax niftakar, l-ewwelnett, fl-inkorenazzjoni tal-istatwa ta' Marija Bambina fl-Isla ( 1921), imbagħad f'oħrajn li assistejt għalihom wara — dawk tal-Madonna Damaxxena (1931), tal-Madon- na tas-Saħħa (1948), tal-Madonna tal-Grazzja (1951), tal-Madonna ta' Carafa (1954), u tal- Grotta (1957). F'kull weħda minnhom ħasssjtli, f'dawk l-okkażjonijiet, il-Maltin jinġabru bi ħġarhom madwar l-Omm Hanina u Patruna Speċjali tal-Gżejjer tagħna, ħalli jagħ- ' tha l-ġieħ li jistħoqqilha bħala Omm Alla, jiżżuħajr għall-benefiċċji li għamlet magħ- hom u jitolbuha l-grazzji li jenħtieġu. Il-pellegrinaġġ li sax fil-Mosta nhar is-Sibt li għad- da ġa beda jagħti prova ta' din id-devozzjoni u ġejjin. F'dan l-artiklu ma rr'dux nieqfu biss fuq dil-ġrajja reliġjuża, iżda rridu wkoll nagħtu xj ħjiel dwar. il- Mosta u l-Mostin matul iż- żminijiet. Naturalment, bħas-soltu, kollox fil-qasir, biex ma ndejqux lill-qarrej. ja tagħna, li ħażna minn- hom ġa semgħu l-ntervista ji kellu s-Sur Frenġisku Mangion fuq it-TV, li jid- her li jaf sewwa l-istorja tal- Mosta u tar-Rotunda, FDALIJIET TAL-QEDEM Sa mill-qedem l-inħawi tal-Mosta kellhom importan- za. Dan juruh id-Dolmeni li ' nstabu fix-Xagħra ta' fuq Wied Filp mill-Prof. N, Tagliaferro fis-seklu li għad- da. Minnhom — kif qrajt — baqa' wieħed biss f; stat mhux imgħarraq għal kol- lox. Dan jikkonsisti fi xriek tal-ġebel, i2-il pied twil, 5 piedi wiesgħa u 2 piedi. oħ- xon, miżmum f'għoli ta' 5 piedi minn: żewġ blokki maqtugħin addoċċ. Fdalijiet oħra qodma fil- Mosta huma l-oqbra preis- toriċi li nstabu n-naħa ta' Falca Gap. fi--Buzbizija, ħdejn ta' Vnezja, Jidher li dak l-inħawi kienu mgħammra wkoll fi żmien. il-Feniċi, għaliex hemm instabu, sewwa sew ħdejn il-fortizza u ħdejn il- knisia tal-Isperanza, ogħra ta' sura fenċja. Ta' żmien ir-Rumani nstabu ħafna fdalijiet ħdejn i'-Buzbizija. L-importanza tal-Mosta ma ntilfetx anqas fi żmien l-Ordni. 'Ta' dan jaghtu xhieda l Palazz ta' Kaspru, mibni minn xj sinjur b'dak l-isem, f'post mnejn seta' jgawdi l-veduta sabiħa tal- baħar. Il-palazz iġ'b id-data 1621 iuq il-bieb mal-mono- gramma IHS. Fl-1757, Meta kien Kummissaru Don Garzia, twaqqfet ' il- midħna li hemm fit-triq li tagħti għar-Rabat, imsejħa l-Midħna l-Qadima. FORTIFIKAZZJONIJIET Sa mill-qedem ukoll il Mosta kienet imħarsa bħa'a post għad-difiża. Madwarha nsibu t-Torri Cumbo, li js- provi aqwa jingħataw għada u fil-jiem li semma fl-istorja ta' l- Għarusa tal-Mosta, li nster- qet mit-Torok fl-1526, dak- inhar tat-tieġ tagħha, Povru għarus jew aħjar: Povri għarajjest. Hemm ukoll it- Torri Falea, li kien jagħti s- snjal iil- dawk tal-Imdina, meta t-Torok kienu jhebbu għal Malta. Hemm ukoll il-Forti Mus. ta, li nbena fi żmien l-Ing. liżi U qam somma ġmielha ta' ilus; u t-Tarġa Batterv, bejn il-Musta Fort u d- Dwejra Lines. Fiha jistgħu jiġu ppustjati 12-il kanun. Fuq it-Tarġa Gap inbniet l-iskola tad-Difiża Civili taħt it-tmexxija tal-Kmandant, il- Kurunell J.V, Abela, skola moderna fejn voluntarji kenu jitgħalmu kif-jilqgħu fwieħhom mill-ħbit t a l- ghadu. Wara l-Kurunell Abela laħaq Kmandant ta' dik l-iskola l-Kav. Ton- na tal-Furjana. Min ma ja'ux Is-Sur Tonna, dejjem imdeffes f'xi attivita' ta' ġid, Furjaniż sa ruħu, im- ma fuq kollox Malti u Kat- tolku7 Ftit snin ilu l-Gvern ii għandna għalaq dik l-is- kola, Kemm nieħu gost ngħad- di mil-Mosta f'xi passiġġata tiegħil: Kemm huma sbieħ dawk iż-żewġ triqat tal- Kungress Ewkaristiku u tal. Kostituzzjoni: twal, wisgħin u dritti; dak il-bini nadif u dejjem miżbuħ frisk; dawk il-villel li telgħu iil-perifer. ija' ta' dak ir-raħal, li Hum jista' jissejjaħ belt, għax bħall-ibtiet għandu .mhux biss b'ni sabiħ, iżda wkoll ċentru ċiviku u saħanstra Supermarket. 'U 'l-popolazz: joni2: Ilum, tilħaq mat- 8,000: ruħ. — al GHALL-GID SPIRITWALI Fil.Mosta nsibu ħafna diar għal għanijiet reliġ- jużi jew soċjali. Hemm l- Oratorju tal-Qalb ta' Gesu', b'sala ta' tejatru għar-rik- reazzjoni onesta tal-Mostin, m'egħu hemm kappella, li nbnew bit-taħbit tal-Arċip- riet. Dun Karm Xiberras, Hemm l-Istitut għat-tagħlim tat-tfal li bnew is-Sorijiet Agostinjani, bi skola kbira u moderna. Is-Sorijiet Franġiskani tal- Qalb ta' Gesu', m'i'ux, bnew dar għannisa xjuħoli m'għandhomx min idur bihom. Il-Giżwiti għażlu l-n- ħawi tal-Mosta biex bnew d'k id-dar kbira, sabiħa u arjuża għall-irtiri, imsejħa għal San Gużepp Haddiem, Tesa' 60 ruħ, kull wieħed b'kamra għalih. Fiha żewġ ikmamar tal-ikel, kappella, sala tal-konferenzi u żewġ Verandi, li minnhom tgawd: veduti l-aktar sbieħ u pit- toreski, Kemm hu ta' min ifaħħru s-Sur Karm Borg li ġenero- żament ta. flusu għall-bini ta' dik id-darl M'll-għadd tal-knejjes kien hemm. Sa mill- fl-inhawi tal-Mosta, jista' jiihem il-kobor tar :' relriġjoż.ta' tal-Mostn. Fil Viżta ta' Mons. Dusina (1575) insibu mniżżiin ħdax il knisja, uħud minnhom il lum m'għadhomx jidhru ak: tar, filwaqt li telgħu oħraj ġodda. Ilum insibu daw il-knejjes: 'tal-Viżitazzjon (ta' Wejda), Kunċizzjoni San Pawi tal-Qlejja, Sant Marija (taż-Zejfi), Sant Anton Abbati, Santa Mar- gerita, San Pawl Eremita, Madonna tal-Isperanza, San Anard u Sant' Andrija. Dawn semmihoml; waħda wara l-oħra Dun Karm Din- gli. Magħhom żid il-famuża 'Rotunda' lima kenitx teżisti fi żm'en Dusina. Għall-ewwel il-Mosta kie. net tagħmel mal-parroċċa tan-Naxxar li hi waħda mill- eqdem ta' Malta. Fi żmien Dusina kellha fiha 116-il dar jew familja. Fis-sena 1608 l-Isqof Gargallo ddeċieda li jgħolli l-knisja ta' Santa Marija l-qadima għal grad ta' parroċċa, minħabb) fil- bogħod 1; kien hemm għan- Naxxar u t-triq imħarbta li għal hemm. il-qtugħ: tagħha min-Naxxar sar wara l-mawt tal-kappil- lan fl-1610, Il-Mostin malajr bdew jaħsbu għall-b'ni ta' knisja parrokkjali u qabbdu lill-arkitett Malti Tumas Dingli biex jagħmel akbar u isbaħ, il-pjanta. Kien bini sabiħ: navata waħda, żewġ kap. pelluni u kor; żewġ sagris- tji, żewġ kampnari 'u kop- pla. Kellha 10 artali. IR-'ROTUNDA' Il-popolazzjoni tal-Mosta ssoktat tikber u l-knisja tal- t Dingi. bdiet tinħass ima għalihom. Daħal ghalhekk il-ħsieb li tnbena knisja akbar. Mn ried iwaqqa' l-qadima u jisni oħra flokha, u min ried jis- niha band'oħra. Sar konkors għall-pjanti u intagħżlet… dik. tal Gorġ. Grognet de V; Dan għamel pjanta. ta' knisja kbira, tonda Hi set- għet tinbena madwar l-oħ- (Ikompli fil-paġna 5) 'Leħen is-Sewwa' — Is-Sibt, 9. ta' Awissu, 1975. i i i em am blermn kien ħaġa waħda: L-ASSUNTA, IL-MOSTA U L-MOSTIN (Jaqbad mill-paġna 3) ra, biex il-qadima setgħet tinħatt wara li jispiċċa: l-bini, tal-ġdida. L-idea ta' knisja tonda kbira ''rotunda'' ma setgħetx: ma'fakkritx lill- Kappillan Dun Feliċ Calleja, f'meta kien ordna Rumj;' u qaddes l-ewwel quddiesa tiegħu fil-Pantħeon; Għal min ma jafx il-Pan- theon huwa tempju kbir ta' sura tonda, mibni mill-Im- peratur Agrippa, 29: sena qabel Kristu u kien iddedi. kat lill-'allat kollħa' (foloz) mnejn'ħa' l-isem Grieg. Dak it-tempju nbidel f'tempju nisranj fil-bidu tas-seklu seba' wara Kristu u. ġie dedikar: lill-Madonna. Dak: il-Kappillan għani ħalla ġidu għal: dak' il-bini; iżda, jaħasra, ma kellux ix- xorti l-anqas-jara titġeġħid takewwel: ġebla tiegħu; li tqegħdet £it30.ta' Mejju 1839, xagħrejħ u tmint ijiem wara. mewtu, Il-pjan- ta, diffiċi; fl-eżekuzzjoni tagħha; kellha l-approvazz. joni ta' arkitetti. ċivili: u militari; iżda waqt. il-bini saru xi tibdiliet fiha, uħud bir-rieda, oħrajn kontra r- rieda. ta' Grognet. Għal dik l-opra, li għaliha taw. flus il-Kappillan Calleja u l-Isqof F.S: Caruana mil. Mensa Veskovili, stinka kemm. felaħ il-Kappillan Dun. Gammaàri Schembri u miegħu Dun Manwel Bar. bara u, m'għandniex xi ngħidu; i-Mostin: li kienu jagħtu: flushom u: x-xogħol tagħhom' fil-ħinijiet u: l- ġtanċt tal-mistrieħ. Imma dawn is-sagrifiċċji raw il-kuruna tagħhom fl. 1860, meta tlesta dak it- tempju tassew monumentali, u fi tmient ijiem biss huma ġarriu bla ħsara. l-knisja: l- qadima li kienet għadha: ġo: l-ġdida. IL-KWADRU: TITULARI Għall-ħabta tal-1660, il. p.ttur Malti Baskal Buhagiar pitter kwadru għall-knisja l-qsd'ma ta' Dingli. Il-kwad- ru juri t-Tiugħ Glorjuż tal- Madonna tis-Sema, li għali- ha: hi. dedikata. l-kn'sja, kif tgħidilna: l-iskrizzjoni kbira li-naraw fil-frontispizju tat- tempju l-ġdid. il-kwadru juri. lill-Madon- nu telgħa fuq s-sħab. fis- : akkumpanjata mill- ġ waqt li l-Appostli qegħdin uħud iħarsu isjha b'għaġeb u devozzjoni ir oħ. rain m'stagħġb'n qegħdin iħarsu ieja il-qabar vojt żgħha. Dak l-kwadru ġie restawrat fis-sena 1827 mill- : pittur Gużeppi-Hvzler, Meta nbniet ir-Rotunda, il-pittur Salvu: Barbara adattah b'xi żieda għallka's'a ' ġd da. Dan d-kwoċsu qedim, devo: u m'rakoluż ser ikollu x-xorti, għada, li l-Madonna tiegħu tiġi nkorunata sollen- ment quddiem, kif nittamaw u aħna: żguri, għadd bla qj es ta' Ma'tin devot: tal- Midonnà, Nitolbuha. għada, flim- kien u bil-qalb, biex, kif fl- imgħodd', hija daħlet għal- fa u ġib'tilna rebħiet li ma konniex qed nistennewhom, hekk illum iġġibifna rebħa fuq il-paganeżmu ġdid, il- Marxiżmu materjal:sta, il- Isjċiżmu U l-indifferenza a li daħiu ġmielhom f'pajjiżna. Madonna, żomm idejk fuqnal