Jien fi Zmien il-Gwerra Lin-Neputijiet: Sa żmien din it-Tieni Gwerra Kbira (1939- 1945), Malta kienet għadha kolonja li tifforma parti mill-Imperu Ingliż. Meta fil-ħdax ta' filgħodu tal-Ħadd 3 ta' Settembru 1939 il-Prim Ministru Ingliż Neville Chamberlain iddikjara gwerra kontra l-Ġermanja, iċ-ċkejkna gżira ta' Malta sabet ruħha wkoll fi gwerra kontra l- qawwa militari kbira Tedeska. Dakinhar fil- Gudja konna qed niċċelebraw il-festa tal- Madonna taċ-Ċintura, u tant għamlet xita li l- purċissjoni bl-istatwa tal-Madonna ma ħarġitx. Il-festi ta' barra kienu diġà kkontrollati b'ordni tal-Kurja ta' l-Arċisqof, u la kienu jistgħu jinħarqu murtali u lanqas jindaqqu qniepen u baned. B'hekk ħadd ma ħadha bi kbira li lanqas il-purċissjoni ma ħarġet. It-talb u d-devozzjonijiet saru ġol-knisja. Jien kont abbati mal-Vigarju Kappillan Dun Anton Debono, min-Naxxar, u niftakar sew l-atmosfera serja tal-poplu tar-raħal. Għall-bidu, il-gwerra kienet qed tkun miġġielda l-aktar fin-naħa ta' fuq ta' l-Ewropa. L-aħbarijiet ta' l-invażjoni tal-Polonja, il-ġlied aħrax matul il-Linja Maginot ta' Franza, l- invażjoni ta' l-Olanda, il-Belġju, id-Danimarka u n-Norveġja għalina kienu biss aħbarijiet koroh ' u xi ftit studju tal-mappa. Kienu jnisslu qalb sewda ma' Malta kollha. Hekk spiċċat is-sena 1939 u hekk bdiet is-sena 1940, bil-Ġermanja brutali u tirbaħ, u bi Franza u l-Ingilterra, alleati, mhux ippreparati. Lili l-aktar li kien jinteressani kienet il- preżenza tas-sottomarini Ġermaniżi fl-Oċean Atlantiku. Xi wħud minn dawk il-vapuri Ingliżi li għerqu setgħu kienu ġejjin lejn Malta bil- merkanzija u bl-armamenti li tant kellna bżonn. Missieri kien xtara kwantità kbira ta' dqiq mill-Manitoba,' fil-Kanada, u biex tasal Malta riedet bilfors taqsam l-Atlantiku. Missieri kien ġej u sejjer Kastilja biex jara jekk il-vapur bid-dqiq tiegħu telaqx, u fil-każ, fejn kien wasal. Fid-dar tagħna kien hemm tensjoni u stennija kbira. Għal ġurnata waħda biss ħadna r-ruħ meta missieri ġie nfurmat li l-vapur 'tiegħu' kien telaq mill-Kanada u kien diġà wasal biex jidħol fl-istrett ta' Ġibiltà. Perċ malajr l-ansjetà reġgħet fuqna meta minn Kastilja missieri reġa' sar jaf li l-vapur bid-dqiq tiegħu kien vapur Taljan. ''Mela għalhekk ma kienx ġie ittorpedinat mill- Ġermaniżi fl-Oċean Atlantikul', ikkonkluda missieri. Imma issa, għal missieri, vapur Taljan fil-baħar Mediterran seta' faċilment ibiddel ir- rotta, jaħrab u jidħol iħott f'xi port Taljan. Iż-żmien ried ikun għall-bidu ta' Ġunju 1940 l-Italja kienet qed tissemma bis-sħiħ li ser tidħol fil-gwerra kontra l-alleati. Hawn Malta s- suldati kienu qed iwaħħlu l-'barbed wire' mal- blat ta' xatt il-baħar. Beda t-tqassim tal-maskri tal-gass, beda l-'curfew' u l-'blackout' ta' bil-lejl. Twaqqfet il-Malta Home Guard' bil-kaċċaturi tar- raħal jittrenjaw kif jisparaw fuq il-paraxutisti f'każ ta' invażjoni. F'Kastilja l-awtoritajiet Ingliżi kienu jitbissmu meta jaraw lil missieri nkwetat, u aktar kien ħsiebhom biex isaqsu lilu dwar il- kwantità u l-prezz tad-dqiq milli jgħidulu dwar is-sikurezza tal-vapur. Ma kienx qed jifhem is- sigrieti tagħhom u kien jeħodha kontra l-Ingliżi kollha bil-Prim Ministru Chamberlain b'kollox. Kollox deher ċar tetà għal xi s-sagħtejn ta' wara nofsinhar tal-Ġimgħa 7 ta' Ġunju 1940, waqt ' xemx tiżreġ, il-vapur b'bandiera żgħira Taljana, sabiħ, miżbugħ kollu abjad, deher dieħel fil-Port il-Kbir skortat minn żewġ destrojers Ingliżi. Hekk żgur ma setax jaħrabl il-ħatt tad-dqiq beda malajr fix-Xatt ta' Pinto, il-Marsa, u trakkijiet kbar u żgħar bdew iġorru l-ixkejjer tad-dqiq lejn kull naħa ta' Malta. Għadni nara lil missieri, raġel ta' statura kbira, b'nofs tbissima tiddi fuq wiċċu, jissorvelja u jidderieġi t-trakkijiet lejn fejn kien diġà ħaseb għal bosta remissi. F'dak il-mument stess, il- militar Ingliż issekwestra kwantità ta' xkejjer li missieri u sieħbu kienu xtraw. Bir-raġun, missieri kien seta' jiftaħar li hu u sieħbu kienu qed jitimgħu mhux biss lill-poplu Malti imma wkoll lill-istess militar Ingliż. Malta kienet ftit li xejn ippreparata għall-gwerra u fl-ewwel ġranet inqalgħu ħafna problemi, iżda l-problema ta' l- ikel ma nqalgħetx. Id-dqiq tal-Manitoba kien ta' kwalità superjuri u dak iż-żmien kien imfittex ħafna mill-mara tad-dar Maltija. Fl-ewwel ta' Ġunju 1940 kienu ngħalqu l- iskejjel b'ordni tal-Logotenent Gvernatur Ġenerali Dobbie. Għalina l-istudenti tat-tielet klassi tas- 'Seminario Vescovili' tal-Furjana, fejn ilum hemm il-Kurja, l-għeluq ta' l-iskola fisser li issa verament il-gwerra kienet waslet. Perċ biex nistqarr kollox, għalija u għal xi wieħed jew tnejn oħra bħali l-gwerra ħassejniha wkoll bħala avventura, avventura kerha ta' mwiet, qerda u għaks, pero dejjem avventura eċċitanti. Fuq kollox konna ffrankajna l-eżamijiet. Perċ jien fid- dar il-ġurnata kollha għext sew l-ansjetà ta' missieri, negozjant u importatur, li jara flusu f'riskju kontinwament imminenti. Fil-fatt missieri kien qalli li hu kien għamel l-ordni għax-xiri tad- dqiq fiż-żmien biżżejjed kmieni. Kienu l- esportaturi fil-Kanada li damu wisq sakemm sabu l-vapur li qablilhom, ġej lejn il-Mediterran. L-Italja daħlet fil-gwerra fis-sebgħa ta' filgħaxija nhar it-Tnejn, 10 ta' Ġunju 1940. Dawk li kellhom ir-radju setgħu semgħu dirett lil Benito Mussolini, b'leħen oħxon u bil-pawżi, jiddikjara l-gwerra waqt diskors li għamel mill-gallerija ta' Palazzo Venezia f'Ruma. Il-gwerra kellha tibda minn nofs il-lejl. Lill-poplu Taljan kienu tawh x'jifhem li l-gwerra kienet se tispiċċa f'qasir żmien u li l-Italja toħroġ rebbieħa, mingħajr wisq tbatija, flimkien mal-Ġermanja ta' Adolf Hitler. Sirt naf li għad-diskors ta' Mussolini Piazza Venezia kienet imballata bin-nies, li mlew anke t-toroq ta' madwarha. Il-poplu Taljan, dak il-ħin, ċapċap idejh. Il-poplu Malti tbikkem iżda kien determinat li jilqa' b'kuraġġ dak li ma setax jevita. L-ewwel attakk fuq Malta sar mill-ajru, kmieni l-għada filgħodu, 11 ta' Ġunju, għal xi s- 06.55, waqt li n-nies kienu deħlin għax-xogħol. Fil-Gudja ma kinux għadhom ġew is-sireni u s- sinjal ta' l-'Air Raid' ingħata bi tliet tiri ta' murtali minn fuq il-bejt ta' l-għassa tal-pulizija. Fil-Gudja mingħalina li kemm daħlu u ħarġu biex mill- għoli ħafna tefgħu l-bombi fuq il-port ta' Birżebbuġa u l-ajruport ta' Ħal Far. Bħal biex inwaqqgħuhom għaċ-ċajt, bejnietna bdejna ngħidu; 'Coraggio fuggiamol' Ma konniex għadna nafu bl-attakk l-ieħor fuq il-Port il-Kbir li anke qatel xi nies. Kien hawn iċ-ċensura u ħadd ma seta' jirrepeti aħbarijiet li jbaxxu l-moral tal- poplu. jien kont abbati fil-knisja tar-raħal, lest, biex ngħin lill-V. tmienja; gergirt għax it-Taljani, qalbhom ħażina, qajmuni nofs siegħa kmieni. Aħna dħalna nistkennu taħt it-taraġ, kif kienu jgħidulna, pero missieri ra li jekk immorru fil-kċina li kienet żgħira u b'żewġ ħitan dobbli kien ikun aħjar. Dakinhar stess missieri bena xelter b'ħitan mibnija bl-ixkejjer tad-dqiq u saqaf fuqhom bit- travi u bibien ħoxnin ta' l-injam. L-attakk dam xi nofs siegħa u s-sinjal ta' l-'AI Clear' ingħata mill-qniepen tal-knisja. Għall-quddiesa tat-tmienja ġew aktar nies Kulħadd tgeddes lejn il-ħitan u fin-nofs tħalla vojt wiesa'. L-attakki mill-ajru komplew matul il-ġurnata kollha tat-Tlieta, 11 ta' Ġunju, bl-erba' kanuni fil-ponta Ta' Karaġ jisparaw bla heda. Fl-għaxra bdew deħlin ir-refuġjati, l-akta Kienu jaslu b'xi karozzin jew Paġna41 b'xi karrettun ta' ħmar mgħobbi sodo saqqijiet, u xi affarijiet ħfief tal-kċina. In-nies kienu jimxu mal-ġenb tal-karrettun. Min minnhom kellu l-ħbieb kien jibqa' sejjer għandhom. Min ma kellux, kien jieqaf quddiem il-bieb ta' l-Għassa, fil-bini fejn għada sa llum, u jitlob lis-surġent isiblu dar. Kien beda l- 'Protection Officer', is-Sur Emmanuele Spiteri, eks surmast ta' l-iskola ta' Ħal Għaxaq, bl- uffiċċju fil-kamra maġenb id-dar tagħna, fi Strada Reale, fejn illum hemm il-ħanut tal-ġwież tas-Sur Ġużi Baldacchino, taż-Żibri. Il-ġiri u t- taħbit, perċ, kien jagħmlu biss is-surġent li wasal biex kważi tatu rasu jfittex djar kbar u jdaħħal il-familji refuġjati jgħixu flimkien mal-fomilji Gudjani. Fil-Gudja n-nies tħassret lil dawn il- familji u kkooperat volontarjament. Ikompli f'ħarġa oħra ta' dan il-ktejjeb. Mill-Uffiċċju Parrokkjali. Ingħaqdu mal-komunità Nisranija: . tagħadiu field mn is agrament taż-Żwieġ: