Tamietu bejn Nazzjon u Fidi L-Università ta' Malta l id-Dipartiment Il-Fakultà tal-Arti tal-Malti FONDAZZJONI KARMEN MIKALLEF BUĦAĠAR Dun Karm: Tamietu bejn Nazzjon u Fidi Pubblikazzjoni tal-Fondazzjoni Karmen Mikallef Buħaġar u d-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta' Malta, 2019 ISBN: 978-99957-1-646-2 Drittijiet kollha miżmuma mill-awtur u l-pubblikatur Koordinaturi tal-pubblikazzjoni: George Farrugia u Olvin Vella Ritratt tal-qoxra: George Farrugia Stampat: Best Print Co. Ltd, il-Qrendi Dan l-istudju ġie ppreżentat fil-Konferenza Karmen Mikallef Buħaġar nhar is-27 ta' Novembru 2013, fl-Università ta' Malta, l-Imsida, organizzata mill-Fondazzjoni Karmen Mikallef Buħaġar u d-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta' Malta. Is-sit tad-Dipartiment tal-Malti fl-Università www.um.edu.mt/arts/malti Issa waħdek, b'mixjitek sabiħa, b'dik il-ħarsa mitfugħa 'l quddiem, fejn int sejjer, o Bniedem, o Alla, fommok mimli bil-kelma tas-sliem Dun Karm: Tamietu bejn Nazzjon u Fidi F'għeluq il-mitt sena mill-XXXIV Kungress Ewkaristiku Internazzjonali tal-1913 ul-kxiftal-mafkar tal-Kungress, xogħol ta' Antonio Sciortino, din it-taħdita tgħarrex il-bixriet inqas magħrufin tal-ħajja u l-kitba ta' Dun Karm, li bħala kittieb Malti b'sejħa ta' qassis u b'qalb ta' poeta kellu tamiet nazzjonali li jistħoqqilhom ħarsa mill- qrib. Il-viżjoni ta' Dun Karm tal-'Omm ħelwa li tatna isimba' bija wkoll frott is-sinteżi fib ta' sentiment uman, nazzjonalità Maltija, u vokazzjoni reliġjuża. Meta din is-sinteżi tingħaqad mal-bila tiegħu bħala oratur u kittieb, ifeġġ il-profil sħiħ ta' Dun Karm li se jiġi ttrattat f'dan id-diskors bavviċinament ġdid. Fis-sajf tal-2013 waqt żjara l-Olanda għal ħidma ta' riċerka f'Radboud Universiteit ġewwa Nimega, ħadt l-okkażjoni biex inżur l-imkejjen marbutin mal-persuna tal-Prof. Titus Brandsma, filosfu u mistiku Karmelitan maqtul mir-Reġim u l-ideoloġija Nażista f'Dachau. Kelli okkażjoni nżur il-belt ta' Oss, fejn il- Prof. Brandsma, ġa wieħed mill-fundaturi u iktar tard Rettur tal-Università, waqqaf skola sekondarja għall-edukazzjoni taż- żgħażagħ Kattoliċi li dak iż-żmien ma kellhomx aċċess għall- edukazzjoni minħabba d-din tagħhom. F'din il-belt li litteralment inbniet mill-ġdid wara t-Tieni Gwerra Dinjija, bħal Rotterdam, għad hemm mafkar imdaqqas bi xbieha ta' Kristu Sultan imnaqqxa fl-irħam. Dan il-mafkar impressjonani għal dettall interessanti: qisu qarib mill-bogħod tal-Monument ta' Kristu Re li nsibu l-Mall tal-Furjana u li jfakkar l-XXXIV Kungress Ewkaristiku Internazzjonali tal-1913, li tiegħu matul l-2013 fakkarna għeluq il-mitt sena. Għajr id-daqs, u xi dettalji oħra bħal Malta mixħuta quddiem is-Sultan il-Kbir, dan il-mafkar tal-irħam jixbah, fil- qagħda, l-opra kbira ta' Sciortino li għaliha Dun Karm ħaddem il- pinna ta' kittieb fl-analiżi (ifhem interpretazzjoni) mitbugħa fi eliet partijiet fil-ħarġiet ta' Marzu, April, u Mejju tar-rivista La Diocesi' tas-sena 1918, u l-pinna ta' poeta fil-poeżija 'Il-Monument/ Fuq il-pedestall tal-monument ta' Oss imwaqqaf mill-Prof. Brandsma bejn is-snin 1917-1918 fil-misraħ ewlieni tal-belt, hemm imnaqqxa fiż-żonqor l-espressjoni Latina: Regi suo cives (Il-poplu lis-Sultan tiegħu). Illum dan il-mafkar jinsab mistur f'wieħed mill-ġonna pubbliċi fit-tarf tal-belt għax dak li jfisser ma għadux simbolu ewlieni li jgħaqqad il-belt … f'nofs il-misraħ ewlieni llum hemm il-baħħ … għax sal-lum xejn ma nstab li jimla l-post battal li ħalla warajh dan Kristu Sultan … rifless elokwenti ta' żminijietna. Mhux hekk il-kapulavur ta' Sciortino …l Dan għadu jsaltan … Malta wkoll bi Ibies ta' Sultana għadha ma għejietx għarkopptejha b'rasha baxxuta quddiemu … tal-anqas fil-Mall tal-Furjanal Dan L-artiklu li Dun Karm kiteb fir-rivista 'La Diocesi' fl-1918 dwar il-monument ta' Sciortino. il-mafkar maestuż għandu bosta stejjer x'jirrakkonta, fosthom sensiela ta' kitbiet kritiċi u analitiċi dwaru minn diversi kittieba Maltin bħall-Prof. Anastasju Cuschieri u oħrajn li nħbew taħt in-1072 de plume, kif kienet id-drawwa taż-żmien, u kif saħansitra għamel Dun Karm fl-analiżi li semmejna ffirmata P. Fl-1911 Dun Karm kien ippubblika fil-Malta Letteraria poeżija ta' erbgħin strofa li ġġib l-isem 'Cristo.' Li ma kienx għad-data, l-ewwel strofi tistħajjilhom ispirati mill-mafkar ta' Sciortino … min jaf, forsi, hux bil-maqlub: Din il-poeżija ġiet mitbugħa wkoll mal-poeżiji Taljani f'Carmelo Psaila, Liviche, con prefazione di G. Curmi, Aquilina Malta, 1954, u iktar riċenti f'Dun Karm. Il-poeżija, li Dun Karm jislet minnha xi strofi f'nota tal-analiżi li kiteb, insibu l-istess sentimenti li aktar tard insibuhom fil-poeżija Il-Monument Dun Karm jistħajjel jgħibu quddiem il-ħarsa niffieda ta' Kristu Re s-slaten u l-iżmna, is-saltniet u r-rebħiet, il- qawwiet u l-imperi, Mene (l-alla Griega tax-xhur) u Menfi (alla Eġizzjana bint l-alla Nil, mart Epafu u omm Libja), Ċiru l-għaref u l-kburi Kambisi', Darju u Alessandru', u l-bqija … Mhux hekk għal Malta iżdal Din ma tgħaddix, ma tintemmx bħall-bqija għax hi bħall-'Bniedem Alla' hi 'żgħira imma kbira'l Fil-poeżija tiegħu t'erba' strofi '4 Malta dopo il congresso eucaristico,' Dun Karm bi kliem mexxej u solenni jpittrilna x-xena tal-Barka Solenni t'għeluq il-Kungress fuq il-Port, u jistħajjel lil din id-daqsxejn ta' gżira bħala tempju li jilqa' fih lis-Sultan ta' qalb ħelwa li jġib is-sliem (pacifico) u lill-poplu tiegħu. Il-gżira kollha fl-art u s-sema, tinfexx f'liturġija kożmika li tisboq iċ- ċelebrazzjoni u tinfirex bi ħlewwa fl-imkejjen ta' Malta: 3 Ċiru II tal-Persja (576-530 QK) magħruf ukoll mill-Griegi bħala Ċiru l-Kbir li għaqqad l-ikbar imperu li qatt kien twaqqaf sa żmienu. i Kambisi II (4522 QK), bin Ċiru II tal-Persja. 5 Darju I, il-kbir (550-486 QK); Alessandru III, il-Maċedoni, magħruf ukoll bħala l-kbir (356-323 QK). Taħt il-ħarsa tas-Sultan il-Kbir, f'għajnejn il-poeta, Malta hija t-tempju tal-Glorja u s-Sala tat-Tron mhux tant għax il-liturġija kienet espressjoni solenni u trijonfali tal-fidi iżda għax il-'pacifico Signore' baqa' jsaltan 'nei diversi ostelli' L-armonija u s-sbuħija idillika espressa fil-kult liturġiku tibqa għaddejja fil-ħajja ta' kuljum moħbija minn għajnejna imma ma taħrabx minn taħt il-ħarsa ta' Kristu Re. Nistgħu ngħidu li għeluq din il-poeżija huwa tkomplija tal-ewwel strofa li fiha b'mod indirett il-poeta bħal donnu jrid ifakkarna fl-Assedju l-Kbir, mhux tant fil-verità storika tiegħu iżda forsi aktar minn hekk fis-sens mitiku tiegħu tar-Rebħa ta' Malta u l-Fidi fuq it-theddida tal-invażur Ottoman — 'għadu għajjur' isejjaħlu Dun Karm fuq il-livell ċivili u reliġjuż. Hawnhekk l-invażur Ottoman jingħata karatteristiċi djaboliċi tax-Xitan imsejjaħ ukoll 'għadu ħajjen'7. Taħt din il-poeżija hemm mhux biss ħila poetika iżda wkoll ħsieb u kunċett teoloġiku li jsawwar il-kult Nisrani: 'it-Tifkira' jew aħjar 'il-Memorjal' li huwa l-għajxien mill-ġdid fl-issa tal- imgħoddi li jħares lejn il-ġejjieni. Fl-imgħoddi jitnisslu l-issa u l-ġejjieni, waqt li fl-issa jingħaqdu l-imgħoddi u li ġej hekk kif dan li ġej huwa fl-issa tqil bl-imgħoddi lest biex inissel il-ġejjieni. F'din il-poeżija, bħal fil-kult liturġiku, il-poeta b'sengħa jwaħħad l-imgħoddi, l-issa, u l-ġejjieni immortalizzati fil-ħarsa divina ta' Kristu Sultan. Għalhekk, Malta f'Dun Karm hija kważi kważi eterna għax meta jgħannilha u jitkellem dwarha jgħaqqad flimkien l-imgħoddi, l-issa u li ġej f'Alla. Dan is-sens joħroġ aktar ċar meta nqisu li din il-poeżija Dun Karm ippubblikaha fl-1913 fil-ħarġa numru 7 tal-perjodiku 7: Arawkoll il-poeżija ta' Dun Karm 'Fis-7 ta' Mejju 1941 (Sunett-Talba)' u l-Melita Invicta ta' Ġuże Chetcuti. Hawnhekk ta' min isemmi l-fatt li sa mill-ibgħad żminijiet l-Iżlam ma kienx meqjus reliġjon proprja, bħalma hu meqjus illum, daqskemm kult eretiku Nisrani, superstizzjoni u kult tax-Xitan. Dan tal-aħħar żgur li ġie f'idejn Dun Karm minħabba li l-kitbiet ta' Liguori kienu popolari fi żmienu. Din ir-rivista bdiet toħroġ fi żmien il-Pontifikat tal-Papa Piju X li l-motto tiegħu, u allura l-proġett pastorali tal-pontifikat, kien itenni: Instaurare omnia in Christo.$ Fil-fatt, dan il-Papa nieda proġett ta' tiġdid għall-Knisja fi żmien il-Moderniżmu billi għafas fis-sewwa li t-tiġdid mill-qiegħ ma huwa xejn ħlief li nindunaw li Kristu huwa l-fus li miegħu jdur kollox u li allura nirrikonoxxu li fih jibda u jintemm kollox. Il-Papa Piju X pprova jagħmel dan l-ewwelu qabel kollox billi jirriforma l-kult u jagħmel iktar aċċessibbli s-sehem fit-tqarbin. Żgur li Dun Karm, bħala $ Piju X huwa Papa kontroversjali sal-lum minħabba li l-Pontifikat tiegħu huwa mmarkat minn kontradizzjonijiet li mhux faċli tirrikonċiljahom, l-aktar minħabba dik l-espressjoni ta' Kattoliċiżmu li mhux dejjem jidher li fehem il-kumplessità ta' problemi li mhux lakemm issibilhom tarf b'metodi u forom intransiġenti. Għaldaqstant madwar Piju X, li fi kliem Martina 'schżacciċ il modernismo ma favori la modernità,' jibqgħu jippersistu l-fehmiet kontrastanti tal-istoriċi dwar il-kwistjoni tal-Moderniżmu li fiha dan il-Papa kien jara tliet żbalji gravi: 1) iċ-ċaħda tat-traxxendenza ta' Alla, jew l-immanentiżmu, 2) it-trijonf tal-kuxjenza suġġettiva maqtugħa mill- verità oġġettiva, u 3) ir-relattiviżmu dommatiku. Ta' min isemmi wkoll li dan il-Papa, li kellu sfiduċja sħiħa fil-partiti politiċi, ippromwova wkoll l-impenn politiku u soċjali. qassis, u iktar u iktar bħala lettur fis-Seminarju li kellu x'jaqsam mal-formazzjoni tal-kjeriċi, xorob dan il-proġett. Aspett ieħor ta' dan il-pjan pastorali kien il-qawmien mill-ġdid tal-Filosofija u t-Teoloġija Tomista kontra t-theddida għall- fidi u l-morali li kienet ġejja mis-Sekulariżmu u r-Relattiviżmu mħaddan mill-Moviment Modernista. Fil-ħsieb Tomista, 'ir- raġuni u r-rivelazzjoni' jimxu flimkien, ma jikkontradixxux lil xulxin, mhumiex ta' theddida għal xulxin. Naturalment hemm aspetti kontroversjali fil-fehma u l-politika anti-Modernista tal- Papa Piju X espressi bħal, ngħidu aħna, fil-Lamentabili Sane Exitu, fil-Pascendi Domini Gregiu iktar tard, għax din tinteressana l-iktar għar-rabta ma' Dun Karm, fis-Sacrorum antistitum, jew il-pożizzjoni meħuda b'ħalfa mill-kleru fl-1910 (speċjalment edukaturi fis-seminarji, inkluż Dun Karm, u teoloġi) kontra l-ħsieb Modernista. Mhuwiex l-għan ta' din it-taħdita li tidħol fil-fond tal- kwistjoni anti-Modernista mnedija mill-Papa Piju X, li tinkludi l-oppożizzjoni għas-separazzjoni bejn Stat u Knisja, it-theddida tal-interdett, u l-iskomunika, li kellhom ukoll riperkussjonijiet mhux żgħar lokalment fil-kwistjoni politika ma' Lord Strickland fiżmien Dun Karm. Fil-limiti imposti mit-tema u l-ħin hawnhekk huwa biżżejjed nuru ma' liema linja ta' ħsieb u azzjoni kien jinsab Dun Karm, speċjalment fir-rwol ta' lettur fis-Seminarju. Għaldaqstant, biex inqiegħdu kollox fil-perspettiva tiegħu, mingħajr ma nidħlu fid-dettall, nistedinkom immorru lura għat- tweġiba tal-Knisja lir-Razzjonaliżmu, moviment li biex ngħidu hekk ġie minn barra l-Knisja. F'dan iż-żmien inħolqu l-Manwali li kienu bħal kompendji li jagħtu tweġibiet diretti, ċari u ordnati li l-qassisin setgħu jużawhom fis-sitwazzjonijiet pastorali li kienu jsibu ruħhom fihom. B'dan il-mod il-Knisja setgħet tilħaq il- kleru kollu b'mod tajjeb u adattat għall-intelliġenza ta' kulħadd u hekk twieġeb b'mod uniformi għall-problemi ta' żmienha. Din is-sistema bdiet fis-sekli sittax u sbatax. Il-Ġiżwiti fil-Gregorjana, mill-1824 'il quddiem, daħħlu mill-ġdid it-Tomiżmu jew dik li tissejjaħ it-Teoloġija Skolastika. B'din is-sistema ġie ffurmat il-futur Papa Ljun XIII li daħħal it-Tomiżmu fil-formazzjoni teoloġika tas-seminarji. Tajjeb inżommu f'rasna li Dun Karm ġie ffurmat fis-seminarju bejn l-1885-1894. B'reazzjoni għal dan il-moviment daħal il-Moderniżmu fil- Knisja. U hawnhekk nirreferu l-iktar għal movimenti ta' ħsieb fi ħdan il-Knisja nnifisha. Huwa primarjament kontra l-influss ta' dan il-moviment fuq il-Knisja li Piju X tqabad, iktar milli lejn il-Moderniżmu fih innifsu. Fl-istess ħin fil-Knisja kien hemm żvilupp enormi fl-istudju tat-Teoloġija u s-suġġetti tal-Iskrittura, l-Arkeoloġija, il-Moviment Liturġiku, u diversi oqsma oħra. Kien f'dan iż-żmien li ħarġet il-famuża opra Migne li tiġbor fiha l-Padri Griegi u Latini. Il-Fakultà tat-Teoloġija f'Malta gawdiet minn dan it-tibdil għax bosta mill-Kleru studja fl-Università Gregorjana, fosthom Anastasju Cuschieri, u bdew jgħallmu fl- Università Rjali ta' Malta. Kien minħabba dawn ir-riformi, li bdew minn Iljun XIII u ssaħħu taħt Piju X, li Dun Karm seta' mbagħad jgħallem suġġetti bħall-Arkeoloġija Nisranija. Ta' min isemmi hawnhekk il-vista kanonika tal-Kardinal Pietro La Fontaine maħtur mill-Papa Piju X bħala segretarju tal-Kongregazzjoni tar-Riti (Congregatio pro Sacris Ritibus et Caeremoniis) li l-kompetenza tagħha kienet vasta, fosthom id- dixxiplina fil-kult u s-sagramenti u li tara li r-riformi tal-Konċilju ta' Trentu jiġu mħarsa. F'dan il-perjodu, Piju X kien qed imexxi riforma universali fit-treġija tas-seminarji sabiex dawn ikunu aktar effiċjenti u adattati għal żmienhom, skont il-kuntest tal- pajjiż u d-djoċesi li fiha kienu jinsabu. Ta' min iżomm f'moħħu li l-leġiżlazzjoni tal-Knisja dak iż-żmien kienet varjata. Ma kienx hemm kodiċi wieħed. Fl-1906 Piju X wkoll nieda l-enċiklika Pieni lAnimo, li fiha offra linji gwida ħa jdawlu lill-isqfijiet fit-treġija tal-kleru u wkoll tas-seminarji. Din l-enċiklika trid tinftiehem ukoll fid-dawl ta' 17 Fermo Proposito (11 ta' Ġunju 1905) li offriet linji gwida li jqiegħdu fil-prattika d-direttivi tal- ewwel enċiklika soċjali Rerumz Novarum (15 ta' Mejju 1891) tal- Papa Ljun XIII. 1/ Fermo Proposito ħeġġet l-involviment kemm tal-kleru kif ukoll tal-lajċi fil-kwestjoni soċjali taż-żmien sabiex tikkuntrasta l-pożizzjoni tal-Moviment Soċjalista. B'dawn ir-regolamenti Piju X waqqaf seminarji reġjonali u għalaq oħrajn żgħar waqt li nieda programm ġdid ta' studju. Il- mudell ta' seminarju kellu jkun wieħed li fih ikun hemm għażla (mhux firda) bejn il-formazzjoni intellettwali u l-formazzjoni, biex ngħidu hekk, interjuri u spiritwali li tifforma l-qassis. F'dan il-mudell ta' seminarju r-rettur u l-kummissjoni formattiva biss preferibbilment kellhom jgħixu mas-seminaristi u mhux il- qassisin letturi lixogħolhom kien l-istudju. Dawn il-proviżjonijiet, apparti l-qlajja' u s-suspetti li missew lil Dun Karm, iqiegħdu f'kuntest id-deċiżjoni u r-riforma ta' La Fontaine li b'direttiva tiegħu s-Seminarju tela lura l-Imdina mill-Furjana. Dan it- trasferiment tħalla f'idejn id-delegat amministrattiv P. Anġlu Portelli O.P. Fil-fehma tiegħi, fil-vista kanonika ħabtu flimkien dan il-proġett universali ta' riforma tas-seminarji, li wasal Malta ma' La Fontaine, u l-opportuniżmu ta' min ried jagħmel ħsara lil Dun Karm, kif jgħid hu nnifsu, minħabba l-għira. Għalkemm Pieni LAnimo kienet maħsuba għall-episkopat Taljan, ħalliet ukoll impatt fuq il-Knisja f'Malta. Sal-1844 Malta kienet parti mill-Provinċja Ekkleżjastika tal-Arċidjoċesi ta' Palermo fi Sqallija u fl-1844 kienet taqa' direttament taħt is-Santa Sede sakemm fl-1944 ġiet mgħollija minn Piju XII għal Arċidjoċesi Metropolita. L-enċiklika Pieni LAnimo tenfasizza d-dixxiplina u wkoll tiftaħ għajnejn l-isqfijiet fuq l-insubordinazzjoni u l-indipendenza tal-kleru, il-kontroll fin-numru ta' kandidati għall-ordinazzjoni fi djoċesijiet fejn in-numru ta' kleru kien bil- wisq aktar milli djoċesi teħtieġ, is-separazzjoni bejn Seminarju Minuri u Maġġuri, u l-attenzjoni bir-reqqa mit-tħaddin ta' tagħlim (Modernista) li hu kuntrarju għall-fidi u d-duttrina tal- Knisja. Dwar il-Moderniżmu ma kien instab xejn imdakkar bih fit- tagħlim tat-Teoloġija fis-Seminarju ta' Malta. Mhux talli hekk, talli fis-Seminarju t-tagħlim kien misjub aħjar minn dak offrut fil- Fakultà tat-Teoloġija fl-Università. Id-Direttur tal-Edukazzjoni fil-fatt kien issuġġerixxa biex il-Fakultà tingħata l-benefiċċji tal- Ġiżwiti u tingħaqad mal-Istitut tat-Teoloġija tas-Seminarju. Ir- raġuni kienet li fis-Seminarju s-suġġetti mgħallma ma kinux biss id-Dommatika u l-Morali, imma wkoll l-Istorja, il-Patroloġija, u l-Liturġija. Barra minn hekk, fil-Fakultà kien hemm żewġ professuri, ftit li xejn studenti regulari, u numru mdaqqas ta' udituri. L-Isqof Scicluna ma kienx aċċetta din il-proposta. F'dan il- Motu Proprio Piju X stabilixxa li fejn hemm fakultajiet li jagħtu Fil-Knisja fil-fatt kien hemm żewġ movimenti u modi ta' kif wieħed iwieġeb għall-Moderniżmu: 1) oppożizzjoni sħiħa mibnija fuq il-presuppost li l-Knisja hija inkompatibbli maċ-ċiviltà moderna, u 2) li wieħed b'għaqal u prudenza jara x'hemm fiċ-ċiviltà moderna li huwa kompatibbli mal-fidi u jużah fi djalogu Tal-ewwel tagħlaq il-Knisja f'dinja għaliha, tat-tieni hija iktar avventuruża u attwali. Il-fatt li Dun Karm tħalla jgħallem is- Seminarju wara din il-vista jindika li ma nstab xejn f'tagħlimu (speċjalment l-Istorja tal-Knisja u l-Kożmografija) li jeħodha kontra l-Maġisteru. Il-Kożmografija — l-istudju tal-univers — hija relatata mal-Astroloġija u l-Kożmoloġija (teista jew xjentifika). Dan tal-aħħar kien wieħed mit-trattati li jaqgħu taħt il-metafiżika u kienu jaħarqu għal dak iż-żmien minħabba li seta' jieħdok fl-estremi kemm jekk tħaddan il-viżjoni teista u kemm jekk tħaddan dik xjentifika. Fil-Kożmoloġija — min-naħa teoloġika — tintmiss l-interpretazzjoni letterali jew simbolika tal-Iskrittura, speċjalment fejn jidħol il-Ġenesi. Jidħlu wkoll il-kategoriji Klassiċi ta' Alla Etern, Immutabbli, u r-relazzjoni tiegħu mal- ħolqien. Fih jidħol ukoll Kristu bħala l-Bidu u t-Tmiem ta' kollox, il-/ogos, jiġifieri 's-sens moħbi wara dak kollu li jidher u dak li ma jidhirx Min-naħa l-oħra nżommu f'moħħna li l-misteru tal- ħolqien, is-sens tal-eżistenza, u temi oħra eżistenzjali huma parti mill-pakkett tal-interpretazzjoni Modernista, meqjusa mdawla u xjentifika. Ma ninsewx ukoll li Dun Karm kien jgħallem il- Matematika, suġġett ieħor xjentifiku. Dawn l-isfaċċettaturi jagħtuna ħafna x'nifhmu dwar il-persuna ta' Dun Karm. tamietu bħala bniedem ta' fidi (istituzzjonalizzat) u edukatur Malti, apparti poeta2 Dun Karm kien żgur influwenzat minn dan il-proġett universali tal-Papa Piju X għat-tiġdid ta' kollox fi Kristu u mhux biss. Jekk kif jgħid Tencaioli, l-opra ta' Dun Karm, saħansitra dik poetika, 'ċ essenzialmente educativa;' tajjeb li nifhmu x'kienet il-viżjoni edukattiva tiegħu. Ħjiel insibuh f'taħdita li huwa ta lis-Salesjani fil-Knisja tal-Pilar fl-1903 dwar Dun Bosco, wieħed mill-figuri tar-Romantiċiżmu Kattoliku. Dun Bosco wkoll huwa qassis li b'kariżma partikulari għamel tiegħu l-proġett tal-instawrare omnia in Cristo. Dun Bosco, meħud bħala mudell minn Dun Karm, nistgħu nqegħduh mat-tieni kategorija ta' nies li fittxew id-djalogu mal-kultura ta' żmienhom mingħajr ma jaqa fl- ideoloġija. L-ewwel li jolqotna fit-taħdita ta' Dun Karm hija d-dedika li huwa jagħmel lill-Professur Cuschieri. Li nħossu għandu jolqotna (apparti l-oġġett tad-dedika minħabba l-antagoniżmu mistħajjel bejn Psaila u Cuschieri) huwa l-kliem li juża, u li jgħidilna ħafna fuq Dun Karm, apparti fuq Cuschieri: Tencaioli mhux biss jiddeskrivi lil Dun Karm bħala 'vaaestro' imma wkoll 'dotato di fine estetico.' Nistgħu ngħidu li t-tifħir lil Cuschieri ġej mill- apprezzament tal-istess kategoriji: razzjonalità u estetika. Fid- diskors lis-Salesjani jerġgħu joħorġu dawn il-kategoriji li Dun Karm ifaħħar fl-opra edukattiva ta' Dun Bosco li tittama għal ġejjieni aħjar ('112 avvenire di speranza e donore'): Dan il-kxif xejn ġdid, fil-fehma ta' Dun Karm, ħoloq il-manija tal-libertà, l-ugwaljanza vjolenti, is-Soċjaliżmu inkurlat li wettaq delitti atroċi, it-telqa tal-ispirtu, u d-dwejjaq eżistenzjali. Hawnhekk ma nistgħux ma ninnutawx li Dun Karm kien konxju ta' dak li kien għaddej madwaru fuq livell soċjopolitiku, u għaldaqstant, minkejja r-Romantiċiżmu kollu, kien qed iħoss l-ispirtu taż- żmien. Dan id-diskors tal-1903 bħal donnu jantiċipa dak li kellu jseħħ għaxar snin wara fl-Ewwel Gwerra Dinjija bl-atroċitajiet li Ikoll smajna bihom. Parti minn dan id-diskors tal-4 ta' Mejju 1903 donnha tantiċipa wkoll l-ispirtu tal-Papa Piju X li beda jrieġi l-Knisja f'Awwissu tal-istess sena. Għaldaqstant, jidher biċ-ċar li Dun Karm mhux biss ma kienx maqtugħ mir-realtà imma sab ukoll sintonija mal- viżjoni ta' Piju X. F'dan id-diskors ta' Dun Karm insibu spiss il-kliem vaccogliere, ristoro, ricovero, vedimere, conservare huwa u jfisser l-opra soċjali ta' Ġwanni Bosco li fuqu jgħid, kważi b'kumment awtobijografiku: ċ prete: ma egli amċ dimmenso amore la sua Italia. Dun Karm ukoll kien qassis, qassis li ħabb bi mħabba bla qjies lil Malta tiegħu u ħabbha ta' qassis, poeta, u edukatur, u x-xewqa tiegħu għal Malta kienet li tibqa' fi Kristu kif jesprimi ruħu b'insistenza fl-innu liturġiku 'Għedtilna Kelma': Deh, wettaq Int, Marija, Il-fehma fit-twemmin Għax aħna rridu li Ġesu, Ibnek, Isaltan dejjem fost il-Maltin. Għax aħna rridu li Ġesu, Ibnek, Isaltan dejjem fost il-Maltin. It-tagħlim tiegħek tagħlim tas-Sema, Le, Ġest ħelu, qatt ma niċħduh; Aħna nixtiequ li Malta tagħna Tkun dejjem miegħek fil-qalb, fir-ruħ. Hawnhekk jidħol it-tqarrib ta' Dun Karm lejn ir-Romantiċiżmu kulturali Taljan. F'dan il-qasam Oliver Friggieri jiftħilna tieqa fuq it-tqarrib ta' Dun Karm lejn il-motiv ċentrali tal-Manzoni li huwa mibni fuq l-iskema tal-liturġija Kattolika li ssib il-qofol u s-sens tal-eżistenza u tal-Ġrajja, mhux fl-immedjat u fit-tfassil tal- ġrajjiet waħda wara l-oħra, iżda fil-viżjoni ġewwenija, fl-intimità tar-ruħ li tfittex is-sens moħbi wara l-eżistenza Dan it-tiftix iqarreb lil dak jew dik li jfittxu lejn il-pjan ta' Alla (beneplacitum: it-tajjeb u li jogħġob, il-veru morali li hu kawża tas-sabiħ, imma li hu wkoll effett tiegħu) għall-ġens tal-bnedmin. It-tama, jekk trid il-futur, għal Dun Karm tinsab proprju filli wieħed jidħol f'dan il-pjan. F'Dun Karm jingħaqad ir-Romantiċiżmu bħala kultura speċifika li tista' titqies bħala moviment ta' spiritwalità lajka u r-Romantiċiżmu Nisrani jew Kattoliku li ssawwar mill- influss kulturali li sab kompatibilità jew art għammiela fil- Kristjaneżmu. Ir-riflessjoni u d-dinja spiritwali sabitha eħfef li tgħum f'kuntest Romantiku milli f'wieħed Illuminista. F'dan il-kuntest il-Kristjaneżmu, bħal ngħidu hekk, sab il-mistrieħ u l-kenn mill-aggressività antireliġjuża tal-Illuminiżmu. Mhux il-post hawnhekk li noqogħdu nduru fuq l-iżvilupp ta' dan il-kurrent. Ngħidu biss li din il-kompatibilità dawret il- moviment Romantiku lejn it-traxxendenza divina li ssir kważi esperjenza mistika. Il-filosfu Joseph Marie de Maistre (1753- 1821), figura fundamentali għall-kurrent Kontro-Illuminista (Gegenaufkliirung), kien jemmen li l-Monarkija biss tista' toħroġ l-Ewropa mit-taqlib ta' wara r-Rivoluzzjoni Franċiża, iddefenda bis-sħiħ is-sistema ġerarkika, u kien jemmen li l-Papa kellu jkun l-ogħla awtorità f'ordni soċjali ġdid.' Din il-linja ta' ħsieb insibuha wkoll fil-filosfu Russu Vladimir Solovjov (1853-1900) li kien jemmen fil-Pan-Kattoliċiżmu miġbur taħt l-awtorità tal- persuna tal-Papa, mhux biss fi kwestjonijiet spiritwali imma wkoll f'dawk temporali, fehma li nsibuha f'Dun Karm ukoll fid- diskors lis-Salesjani dwar Dun Bosco li fl-1850 kiteb, 'ir-ragħajja jgħaqqduna mal-Papa, u l-Papa ma' Alla/ u dan għax hu s-simbolu tal-awtorità morali li setgħet iġġib ordni fl-epoka meqjusa bħala żmien l-Antikrist. Il-viżjoni ta' De Maistre, ispirata mill-Unam Sanctam ta' Bonifaċju VIII hija waħda reazzjonarja għall-Illuminiżmu u f'ċertu aspetti jkollna ngħidu li hija aggressiva u radikali bħall-kurrent antireliġjuż li lilu jirribatti. L-idcalizzazzjoni tal-imgħoddi u t-twemmin. fl-identità nazzjonali tar-Romantiċiżmu lajk bħala t-triq tat-tiġdid (restawr) intlaqgħu mill-ideali Kattoliċi tal-ġieħ mogħti lit-Tradizzjoni bħala sors ta' identità (ekkleżjastika) u pedament għall-ġejjieni. Ir-Romantiċiżmu Kattoliku huwa u jgħanni r-rikonċiljazzjoni tas-soċjetà u r-reliġjon, fl-istess ħin kien fil-periklu li jibqa' biss fuq livell ta' idealizzazzjoni emottiva u sentimentali b'ħarsa nostalġika lejn imgħoddi idealizzat, u min jidealizza l-imgħoddi jaqa' aktarx fin-nuqqas ta' apprezzament għat-tajjeb u l-progress rivoluzzjonarju fil-ħsieb, fl-arti, fil-politika, u fil-viżjoni tal-ħajja fl-issa ta' żmienu (ilkoll nafu x'passi ta' ġgant saru fuq dawn il- livelli fi żmien li minnu qegħdin nitkellmu, passi li biddlu l-kors tal-ġrajja tad-dinja). Fil-forma pożittiva tiegħu s-sentiment u l-emottiv huma, biex nikkwotaw b'mod ħieles lil De Maistre, dik il-qawwa tar-reliġjon li tittrasforma u tgħolli 'l fuq il-qalb tal-bniedem. F'Dun Karm, pereżempju, dawn l-elementi msoffija u mmansati jieħdu l-forma partikulari fil-poeżija reliġjuża-liturġika, l-iktar dik Ewkaristika, li tqila daqs bajda b'sentimenti mistiċi u Romantiċi li, ngħid għalija, jeħduni f'dinja oħra u jerfgħuli ħsibijieti u qalbi 'l fuq b'dak kollu li fiha kull darba li nkantawha fil-quddiesa; kif ukoll fl-idealizzazzjoni kważi utopika tal-popolin (raħħala u bdiewa) li jqanqal sentimenti folkloristiċi bħala sors ta' identità nazzjonali, kontra 's-semm barrani dieħel ġol-ibliet' Din l-idealizzazzjoni utopika kienet u hija suġġett għall-kritika minħabba l-periklu li semmejt qabel. F'dan ir-rigward ma nafx qattx sar xi studju jew analiżi tal-kotba li Dun Karm kellu fil-librerija tiegħu. Interessanti kieku wieħed kellu jsib kittieba tar-Romantiċiżmu Nisrani u Kattoliku bħal von Gċrres, Grou, Brentano, Lammenais, Lacordaire, Gratrv, Domenico della Madre di Dio, u Martini. Dan tal-aħħar jikteb fil-Confortatorio di Mantova li 'l-imħabba tal-aħwa hija dik li tirregola l-imħabba tan-nazzjon … L-imħabba tal-aħwa tifforma l-patrijotta veru u l-patrijotta ta' veru jsib ġieħu u s-sebħ tiegħu fiha. Imma mbagħad, mingħajr ir-reliġjon ta' Kristu se nsibu l-imħabba tal-aħwa 2771 Fil-ħsieb ta' Martini, Romantiku liberali, il-ħajja ta' fidi u ekkleżjali trid tissarraf f'viżjoni etika-ċivili fi Kristjaneżmu raġunat u ċivili. Skont dan l-ideal, kulħadd għandu jibqa' armonikament f'postu fis-soċjetà Nisranija: il-ħaddiem tal- id jaċċetta l-qagħda tiegħu u jħossu grat lejn min iħaddmu, waqt li s-sid għandu jkun ħanin mal-ħaddiem li jiddependi minnu. Minn hawn talbet Dun Karm fl-Innu Malti, 'Rodd il-ħniena lis- Sid, is-saħħa lill-ħaddiem, / seddaq l-għaqda fil-Maltin u s-sliem li jesprimi għalih min hi l-Malta ideali. F'Dun Karm huwa ċar ħafna dal-ħsieb li t-tama għal Malta tinsab filli tmur lura għall-għeruq tagħha li jagħtuha identità (ċivili- reliġjuża) sabiex tqum fuq saqajha u timxi 'l quddiem. Ilkoll nafu li f'din il-viżjoni jingħaqdu flimkien ir-re/igio et patria. Ħa nġibu eżempji: 2 Din l-opra, li tiġbor fiha l-esperjenza ta' Don Luigi li akkumpanja l-grupp ta' patrijotti Taljani li nqatgħetilhom għall-mewt u għalhekk baqgħu magħrufa bħala i martiri di Belfiore, hija maqsuma f'żewġ volumi u hija mimlija b'espressjonijiet u sentimenti simili bħal dawk miġjuba hawn fuq. Dawn il-'martri' ġew mgħallqa bejn l-1852 u l-1855. Min ma jafx il-qalb, il-fehma tal-ulied li inti rabbejt min ma jafx dik l-Emmna Mqaddsa li bħal sejf tan-nar żammejt ('Lil Malta — Għanja') Daqsek lil ħadd; għaliex jekk inti żgħira setgħetek huma kbar fir-ruħ u l-ġisem, u ġmielek sa fil-kbar nissel il-għira. ('Lil Malta') Is-sliem għalik, is-sliem, o Malta tagħna, ċkejkna fid-daqs, 'mma fi ġrajjietek kbiral Alla ħatrek għalih, għamlek setgħana fir-ruħ u l-qalb biex qatt ma taqa' rsira. Sidrek imċarrat, ġie xi waqt, beżżagħna, għax demmek ċarċar fl-art u sar għadira; Iżda Min ħabbek le, ma nsiekx; refagħna, biex tal-għaġeb li int tibqa' t-tifkira. U qalbek birdet, għax m'għadhiex issaħħnek dik l-Emmna mqaddsa li fil-jum tal-hemm kissret l-għodda tal-għira u fuq Sant'Jiermu kitbet storja bid-demm. ('Lil Malta tal-lum u ta' għada') Huwa interessanti ħafna wara dan kollu ninnutaw kif Dun Karm bħala Romantiku tpaxxa u tgħaxxaq bl-interpretazzjoni ta' Kristu Re minn Sciortino, waqt li oħrajn kolti stmerrewh. Fix- xogħol ta' dan l-artist Żebbuġi jidhru l-elementi tar-Realiżmu u l-Futuriżmu. Huma forsi l-elementi u l-influwenzi ta' Rodin fuq Sciortino li laqtu lil Dun Karm u ġibduh lejn din l-opra. Rodin, meqjus bħala l-missier tal-iskultura Moderna, qatt ma rribella kontra l-imgħoddi, anzi' Il-punt tat-tluq tiegħu u l-ispirazzjoni tiegħu dejjem kienu jiġu minn temi tradizzjonali, mitoloġiċi, u allegoriċi. Huwa kien Realista u Romantiku fl-istess ħin hekk li kien kapaċi joħroġ mill-iskultura tiegħu l-identità u l-karattru individwali tas-suġġett. L-opra ta' Sciortino hija ġdida imma għeruqha fl-ideali għolja tat- tradizzjoni mhux biss estetika imma wkoll dik reliġjuża. Biex wieħed jintebaħ b'dawn l-għeruq ma jridx joqgħod biss fuq dak li tissuġġerilu r-raġuni mgħallma tiegħu. Minn dak li jikteb Dun Karm, ma kienx biss il-popolin li tfantas b'din ix-xbieha għax stenna li se jara l-Kristu sentimentali tad-devozzjoni popolari, iżda wkoll għorrief u nies tax-xjenza — isejħilhom Dun Karm — li bil-kriterji tagħhom ta' mgħallma rmew din l-opra. Lanqas ma jrid jikkuntenta ruħu biss billi jħares lejn l-opra, min irid jifhimha u japprezzaha, iżda jrid bis-sabar jiffissa ħarstu fuqha, jaħseb dwarha fi proċess dinamiku ġewwieni li jgħinu jmur lil hemm mill-oġġett sensibbli, bħalma għamel Dun Karm innifsu huwa u jikkontempla din l-opra. F'din il-kitba jirreferi għal argument estetiku importanti. Waqt li l-ġdid jiddifferixxi mill-qadim (dak li hu stabbilit) fil-forma u fl- espressjoni skont iż-żmien u l-ġenju artistiku li jara 'l bogħod, il- ġenwinità tiegħu bħala espressjoni Sabiħa tas-Sewwa tidher mal- mogħdija taż-żmien, donnha l-opra tal-ġenju tagħtina ħjiel minn qabel taż-żmien li għad irid jiġi. Dun Karm jidħol fid-dettall tal- anatomija u l-qagħda tal-Kristu tal-Monument. Huwa jitfgħalna għajnejna lejn il-fatt li Kristu 'ċeleste pellegrino di amore (…) dellamore forte…austero;' miexi u jħares 'il quddiem. L-argument ta' Dun Karm huwa li dan jesprimi l-mixja ta' Kristu Ewkaristiku, 'robusto e severo,' Ħakem u Sid id-dinja u l-ġnus kollha, fost il- poplu tiegħu. Dan id-dettall ifakkarna f'dak li hemm miktub fil-Ġenesi fuq il-mixja ta' kuljum ta' Alla fil-ġnien tiegħu u mal- bniedem li hu ħalaq. Fil-fehma ta' Dun Karm, waqt il-Kungress tal-1913 Malta kellha l-unur u l-grazzja li s-Sid tagħha jiġi jżur din l-art li hija tiegħu. Dawn il-Kungressi bdew f'Lille fi Franza fl-1881 bl-ispirazzjoni ta' San Pierre-Julien Evmard bl-għan li 'far sempre piu conoscere, amare e servire Nostro Signor. L-għan kien doppju: devozzjoni ewkaristika u trasformazzjoni soċjali. Taħt Piju X, il-Kungressi, li daħlu fil-proġett tiegħu tal- instaurare omnia in Christo, ħadu xejra oħra, iktar iffukata fuq iċ-ċelebrazzjoni nfisha tal-Ewkaristija, milli madwar il-kult ewkaristiku barra mill-quddiesa. Dun Karm kien ħa sehem fil- Tra storia e attualità, taħdita fil-Laqgħa tal-Konferenza Episkopali Irlandiża (Mavnooth 9 ta' Ġunju 2009), online: http://wwwwatican va. Kungress li kien sar Vjenna bejn it-12 u l-15 ta' Settembru 1912. Minn Vjenna s-Sinjur niżel Malta u minn hawn, kif jgħid Dun Karm, mar Lourdes. Malta, min-naħa tagħha, tagħraf lil Sidha u mitfugħa taħtu fiċ-ċokon nobbli tagħha, twiegħed li tiegħu se tibqa' fiż-żmien li ġej. Ma nkunux inġebbdu jekk ngħidu li f'Dun Karm hemm din il-preokkupazzjoni għaż-żmien li ġeju donnu jrid iqiegħed fuq fomm Malta minn qabel din il-wegħda tal-fedeltà, biex iħejjiha u jorbotha għall-quddiem. Għal Dun Karm, il-monument mhuwiex biss ta' Kristu Re imma huwa wkoll ta' Malta. Ma jesprimix biss min hu Kristu, iżda min hi Malta. Huwa mafkar f'ġieħ it-tnejn … u jekk hu mafkar f'ġieħ it- tnejn, nistaqsi jien, qiegħed fil-fatt jimplika li dak li juri u jfisser, kien, u m'għadux iżjed2 Issa waħdek, b'mixjitek sabiħa, b'dik il-ħarsa mitfugħa 'l quddiem, fejn int sejjer, o Bniedem, o Alla, fommok mimli bil-kelma tas-sliem Żminijietna huma differenti bil-bosta minn żminijiet Dun Karm, iżda f'ċerti versi huma wkoll l-istess, fosthom il-mistoqsija 'fejn int sejjer, o Bniedem, o Alla2' li għadha leġittima fi żmienna li mhuwiex biss żmien ta' tibdil, imma tibdil ta' żmien. Irridu nkunu tal-azzar biex żminijietna, bl-inċertezzi kollha, ma jnisslux fuq fommna l-mistoqsija 'fejn int sejjer, o Bniedem'' u għal bniedem ta' fidi u saċerdot bħalma kien Dun Karm, il-mistoqsija tkompli tidwi: 'fejn int sejjer o Alla2' Nafu fejn konna, u nafu fejn kont ja bniedem, ja Alla. Imma aħna fl-issa, f'din Malta tagħna, jidher li lanqas nafu fejn aħna … lanqas nafu fejn int u fejn sejjer … 'x'se nkunu 'l quddiem mhuwiex muri lilna' (IĠw 3:1-2)… ħallejna surtek fin-nofs, issaltan fil-Mall tal- Furjana, suritna b'rasha tmil tagħtik ġieħ u twiegħdek il-fedeltà u l-lealtà, fil-Mall tal-Furjana … Le ma neħħejniex min-nofs il- marki tiegħek u tagħna, bħalma għamlu fil-misraħ ta' Oss… Dawk l-għeruq tagħna, l-istorja tagħna, l-identità li kienet tagħna. U għalkemm għadek hemm, madwarek u madwarna 'hemm bħal abbiss li ma jħallix la lilek u lanqas lilna naqsmu min-naħa għall- oħra' (ara Lq 16:19-31). Tiqafx tippassiġġa fostna, stenniena niddeċiedu 'l fejn se niġbdu, 'il fejn se mmorru. Stenniena nistenbħu ħa nkunu nafu tamietna għall-ġejjieni x'inhuma. Stabar bina u qawwina biex ma nibżgħux nistaqsu dwar is-sens tal-issa fid-dawl tal-imgħoddi aħna u mexjin pass pass lejn il-ġejjieni. Fuq kollox, agħtina l-kuraġġ tal- awtentiċità li tqegħedna fil-verità, li ma nistmerrux naqilgħuk mill-Mall tal-Furjana jekk naqtgħuha li fil-qalba ta' dak li aħna u ta' dak li rridu nkunu, postok mhuwiex f'nofs il-misraħ. Hekk ħallielna miktub b'testment Dun Karm huwa u jgħarbel tamietu bejn in-nazzjon u l-fidi bħal donnu jitħaddet f'solilokwiju Shakespearjan: isma' minni, tersaqx bit-tifħir f'fommok, bir-rand f'idejk quddiem il-Monument; jiena ngħidulek: Gidba sar tifħirek, u gidba l-Monument; għax jien rajthom lil missirijietna, erwieħ ħosbiena, iduru mal-iswar, ħarsthom miksura, marbutin dirgħajhom fuq isdra tal-azzar, ifittxu, ifittxu l-wirt li ħallew huma, u jxenglu rashom għax ma rawh imkien; u reġgħu niżlu ġo qabarhom ħiemda, bħal min tilef iż-żmien. ('Lil Malta tal-lum u ta' għada') Dan l-istudju ngħata f'forma ta' taħdita għall-Konferenza Karmen Mikallef Buħaġar li saret fis-27 ta' Novembru 2013. Għaldaqstant inrodd ħajr lid-Dipartiment tal-Malti tal-istedina biex nagħti din it-taħdita. Ħajr lis-Sur Toni Cortis. Kien bis- saħħa tiegħu u bit-taħdit miegħu li dan l-istudju seta' jara d-dawl. Ħajr imur ukoll lill-Mons. Frans Bonnici, Segretarju fil- Kongregazzjoni tal-Edukazzjoni Kattolika fil-Belt tal-Vatikan tal-għajnuna tiegħu fir-riċerka dwar il-qagħda tas-Seminarju ta' Malta u r-riformi tas-seminarji tal-Papa Piju X. Lil Mons. Bonnici nroddlu ħajr għax ma ddejjaqx jaqsam miegħi frott ir-riċerka tiegħu dwar il-formazzjoni akkademika tal-kleru fl-Università ta' Malta. Il-frott ta' tmintax-il sena studju u riċerka jinsab pubblikat fil-volum ta' 700 paġna The Academic Formation of Maltese Priests in the Universitv of Malta 1838-1938, BDL Books, Malta 2019. Nixtieq inrodd ħajr lil Dr Olvin Vella li bla ma qata' qalbu dam sitt snin jiġri warajja sabiex nippubblika din it-taħdita f'volum monografiku. L-inkoraġġiment tiegħu u ta' oħrajn li kienu preżenti rebħuni biex nerġa' nsib il-manuskritt li kont tfajt fil- ġenb għal ħafna snin. F'dan il-kuntest ma kienx possibbli nsib ir-referenzi kollha li kont sibt fir-riċerka iktar minn sitt snin ilu. Għaldaqstant niskuża ruħi għal dawk il-kwotazzjonijiet u referenzi li mhumiex annotati. Fl-aħħar nett ħajr ukoll lil Kit Azzopardi tas-sabar fil-qari tal-provi. Pariġi: Charpentier. Il-Poeżiji Miġbura. Malta: Klabb Kotba Maltin. Reruz Novarum (15 ta' Mejju). Tra storia eattualità, taħdita fil-Laqgħa tal-Konferenza Episkopali Irlandiża (Mavnooth 9 ta' Ġunju), http://wwwwaticanxa. Il Fermo Proposito (11 ta' Ġunju). Sacrorum Antistitum (1 ta' Settembru).