IX-XALATA TAL-IMSEĦBIN TAL-GĦAQDA Kienet għodwa mill-isbaħ fi dħul ix-xahar ta' Awissu. Żiffa ta' riħ fuq kienet tfewweġ ħelu u ttaffi s-sħana tas-sajf, u sħab kbir bajdani, donnu kobob ta' tajjar imgeddes, kien jiġġiera ħafif mal-firxa tas-sema, igħatti x-xemx u jħabbar il-għarixa ta' 'Santa Marija. Kien l-eqqel tas-sajf, imma kont tistħajlu jum ta' ħruġ ir-rebbiegħa. F'xi d-disgħa lqtajna ħdejn Berġa Kastilja, tnax l-imsieħeb tal-Għaqda. Tnax il-wieħed 7 jiġitieri, tnax il-fomm daħkani, tnax il-wiċċ hieni, tnax il-qalb ferħana. Wara x-xogħol iebes tal-iskola, wara t-taħbit qalil tal-eżamijiet, li huma l-imrar tal- ħajja tal-imsejknin studenti, ħarġa bħal din barra mill-Belt, fil- beraħ tar-raba' u max-xtut tal- baħar, kienet l-aħjar duwa biex treġġa' fina l-ħajja u s-saħħa ta' żgħożitna, Tlaqna mill-Belt f'karozza kbira, ġbidna għall-Imsida, għaddejna mill-wied ta' Birkirkara u bqajna sejjrin il-Musta. Hemmekk waqafna u dħalna daħla l-Knisja, xhieda tal-ħila Maltija u xbieha tal-kobor tas-smewwiet. Rajna x-xogħol tal- koppla, li għoddu wasal fl-aħħar, iżda l-aktar li stagħġibna mhux bit-tinqix imdieheb tas-saqaf, imma bid-dehen ta' min ħaseb, ħadem u talla' hemm fuq dak l-armàr tal-għaġeb li jilħaq mal- koppla kollha minn fuq s'isfel u jdur magħha dawra mejt. Ħadd, ħlief il-Maltin, ma kellu l-ħila jindaħal għal xogħol bħal Ħriġna mill-Musta, għaddejna miż-Żebbieħ għall-Imġarr. Fis-sajf ir-raba' tagħina, nieqes mill-ilma, ma fihx x'tara. Ħdura ta' xejn, ħlief xi roqgħa qamħirrum l'hawn u l'hemm, xi erba' għeruq tal-bħajra, u ftit saqwi madwar xi sienja.' L-anqas ħad- diema ma kont tara fil-għelieqi. Kollox ħiemed; il-ħajja tar- raba' kienet donnha rieqda, imma mqar fil-ħemda tagħhom dawk l-inħawi kienu jidhru sbieħ għalina, isbaħl mid-dieq mudlam tal-Belt. L-Imġarr kellha tkun il-waqfa u l-ikla ta' nofs-in-nhar. Għalhekk malli wasalna, morna għand Ġużepp ta' Lieni, tal- ħanut, biex nuruh ma' min sa jkollu x'jaqsam f'nofs-in-nhar. Rajna l-knisja li qiegħda tinbena. Ilhom is-snin jaħdmu fiha, issa waslu biex isaqqfuha. Tistagħiġeb kif kellhom ħila jtellgħu- ha, negsin minn kull għajnuna barranija. Iżda kollox tista' l-ħeġġa lejn id-Dar t'Alla u t-tama f'Alla waħdu. Kif konna l-Imġarr, morna nfittxu biex neħduh magħna l-Ħabib tagħna u seħibna fl-Università, Orazju Vella. t-triq fejn dehrilna li għandna nsibuh, iżda ma konniex natu fejn joqgħod. Mara xwejjħa, bil-maktur f'rasha, xirfet fil-bieb biex tara x'aħna u min aħna. Morna fuqha u staqsejnieha : UMari, fejn joqgħod Grezzju Vella 77 €BI' weġbitna, b'għajnejha msammrin fuqna, tiflina minn fuq s'isfel wieħed, wieħed. €Fejn joqgħod Grezzju Vellaf' irġajna staqsejnieha. GI P' tenniet ix-xwejjħa, bla ma qalgħet għajnejha minn fuqna. 'Fejn joqgħod Grezzju Vellaf' staqsejnieha għat-tielet darba, b'leħen aktar għoli. Fl-aħfiar donnha stenbħiet mill-għaġeb tagħha, refgħet rasha lejna u qalet ''Koss, taf li ma fhimtkomx'7 għax minn din—u messet b'idha widnitha l-leminijja — ma tantx nieħu.' Hawn Toni Buttigieg waħħal idejh it-tnejn madwar ħalqu, resaq lejn ix-xiħia u żarżrilha f'widnejha, biex tieħlu żgur: ''Fejn joqgħod Grezzju Vella 7' 'Eel issa fhimtek;' wieġbet, ''Grezzju, iwa… Imma ma laħqetx temmet il- kelma lima narawx 'l Grezzju tagħna ħiereġ minn bieb hemm fil-qrib, ġejj ferħan jiltaqa' magħna. Sellimna lix-xiħa b'rasna u b'idejna, għax bil-kliem kien għal xejn, u tlaqna. Mill-Imġarr għal Għajn Tuffiħa. Sibna ċaqliqa ġmielha. X'nagħmlu' Ngħumu' Bandiera ħamra tperper fuq it-torri kienet twissina biex ma ngħumux, iżda aħna ma domniex nafl- sbuha wisq. F'kemm ili ngħid, sitta minna, li kellhom il-ħwej- jeġ tal-għawm, kienu qegħdin iżiġġu, bħal ħut, fl-ilma; min igħum wiċċu 'l fuq, min għal ġenbu, min bil-qama, min jogħdos, min jaqbeż mill-blat. Iżda kellna ftit tal-għaqal biex ma nit- biegħdux mill-art, għax mal-baħar ma tridx tilgħab, u ċ-ċaqliqa aktar kienet tinħass milli kienet tidher. F'nofs-in-nhar konna għadna ngħumu, u konna nibqgħu ngħumu aktar kieku sħabna ma xebgħux jixxemmxu fuq ir- ramel. Tlajna, ilbisna u qbadna l-mogħdija mexjin kemm kemm nitħarrku, għalkemm kellna seba' mitt sena li naslu, għax issa l-ħin u l-għawma bdew jagħmlu tagħhom fuqna sewwa. Għalkemm ma konniex naraw is-siegħa u l-ħin li nintasbu għall-ikel, ma ridniex nibqgħu sejrin bla ma naraw il-fdal ta'dik il-Villa Rumana fil-wied ta' Għajn Tuffieħa. L-ewwel ma nte- baħ biha kien il-Perit Rizzu, erba' snin ilu, waqt it-taħfir għal xi xogħlijiet tal-ilma. Il-Prof. Zammit, malli sema', tar għal hemmekk, qabbad minnufih il-ħaddiema jħammlu l- ħamrija u kixef il-bini ta' dar sabiħa ta' żmien ir-Rumani. It- tifsila tad-dar għadha tidher tajjċb; kienet dar ta' xi wieħed għani bħalma tixhed il-qiegħa tagħha miksija b'irħam u mużajk mill-isbaħ. Il-Prof. Zammit jaħseb li dik id-dar inbniet xi 100 sena wara Kristu, 7 U mid-dar imġarrfa ta' Ruman għani għad-dar xemxija ta' Ġużepp ta' Lieni. Sibnieh jistenniena, iberred u jsaħħan biex l-ikel jibqa f'siktu. Mejda mifruxa nadif u mgħammra kif imiss. Dorna magħha dawramejt, u biex jagħlaq id-dawra stedinna l-kappillan tar-raħal Dun Edgar Salomone, raġel ferrieħi, dħuli kemm tridu, ħabrieki, jiġri u jaħdem dejjem għal dawk in-nies merfijin f'idejh. Berkilna l-mejda, u minnufih kull ħadd medd idejh għax-xogħol. X'hena ħassejna f'qalbna dak il-Bini Qatt daqs dak il-ħin ma ħassejna rufina marbutin flimkieni Mhux rabta ta' ħbeberija biss, iżda rahta ta' aħwa, ta' familja waħida tiekol minn fuq mejda walida. U kilna u xrobna għal qalbna u dħakna u għajjatna u nbixna lil xulxin u, għal ħin wieħed insejna t-taħibit qalil tal-iskola u tal-eżamijiet. Żiedu jħawwrul- na l-mejda l-ħrejjef jew praspar ta' Konzu ż-Żebbuġi. Kull- ħadd maqsum bid-dalħik hu u jisma' kif darba fil-quddiesa tal- ewwel Konzu paspar litanija li qatt ma kien qalha f'għomru; kif darba lil waħda mara, rafħilija urieha minn fejn tgħaddi mill- Furjana għal Belt, u mitt praspura oħra. Wasalna fl-aħħar. Kien jonqos li jqum xi ħadd u jgħid erba' kelmiet għas-sażħa ta' min kellna nixorbu l-aħħar qatra. Wieħed iqabbeż il-ieħor u ħadd ma jrid jaqbeż hu. Toni But- tigieg b'tazza nbid quddiemu, iħares lejha sieket donnu qiegħed jara jilmaw tiha l-ħisebijiet ta' moħħu. F'daqqa waħda Dun Karm il-poċta tàh in-nar; qallu : , Ixrob dik it-tazza nbid w-issih xi tgħid kemm trid, U Toni xorobha, u l-kliem beda jgelgel minn fommu bħal wied imfawwar. Tkellem fuq il-Għaqda, fuq l-imseħbin, fuq l-eżamijiet, jew alijar fuq ir-rebħa tal-istudenti tal-Għaqda fl-eżamijiet, faħħar lil kullħadd, barra minnu n-nifsu, u lil kull- ħadd xtieq ġieh u risq. Tkellem inbagħad Dun Karm u, bi kliem safi daqs l-ilma li jnixxi mill-blat, ferafi lill-istudenti tal-Għaqda, li rebħu l-pre- mijiet kollha, ħeġġiġhom biex iżommu dejjem sħiħ fit-tagħlim u wissiehom li l-ħedma tagħhom għall-Malti għandha tkun im- mnissla biss mill-imħabba lejn Artna u mill-imħabba lejn it- tagħlim. Wara l-ikel il-kappillan stedinna mmorru d-dar tiegħu. X' għaxqa ta' dari bejta tal-hena l Raba' quddiemha u raba' wa- rajha; minn kull fejn tħares tara l-kobor tas-smewwiet mifruxin fuqek u tħossok toħroġ barra minnek in-nifsek u tintilef fil- kobor tal-ħolqien. imdendlin mal-ħitan il-kappillan uriena ħiafna tifkiriet tal-Gwerra l-Kbira: halal, azzarini, elmijiet, xwabel, maskri u ħafna ħwejjeġ oħra, li 'hu j jgħożżhom bħala tifkira ta' dawk iż-żmenijiet qalila, meta hu kien jagħmel dmiru ta' qassis mas-suldati, Għaddejna siegħa jew aktar għar-rwieħ ħdejn bieb id-dar. Min bil-qegħda fuq bank tal-ħaġar, min jitbandal fuq pultruna, min mixħut minn tulu fuq il-bankina, min idaħħan, min igħid ħaġa u min oħra. Tħadditna fuq kollox, iżda dur, dur, dur sa fl-aħħar il-kliem waqa' fuq il-Malti. Xebbalina l-Malti ma' ilsna, ofira li n-nisel tagħhom mitluf fid-dlam taż-żmien; kibru ftit ftit bi kliem barrani; kienu mmaqdrin minn nieshom, li aktar kienu jtiobbu l-ilsna barranin; iżda fl-aħħar rebħu u kellhom minn kullħadd il-ġieh li ħaqqhom. Għidna: Min jaf għadx jiġrilu hekk lill-Malti wkoll 7 Ma xtaqniex nitħlarrku minn hemm. Konna għal qalbna, nistrieħu għad-dell u għar-rwieħ u nitħaddtu fuq ħwejjeġ li jfejjdu u jogħġbu. Għalkemm fuq qalbna, ħteġilna nitilqu. Sellimna lill-kappillan, iżżejnieh ħajr minn qalbna u tlaqna b'tifkiriet sbieħ li ma ninsewhomx malajr. Mill-Imġarr ġbidna għal San Pawl il-Baħar mill-Pwales. Waqafna San Pawl il-Baħar. Tħajjarna nerġgħu ngħumu, imma bqajna bil-ħajra biss, għax ma kellniex żmien biżżejjed. Qgħa- dna ftit ħdejn il-baħar nimxu u nieqfu, inħarsu u nitħaddtu, inbagħad irkibna u bqajna sejjrin dejjem max-xatt ix-xatt għas- Salini, għal baħar iċ-ċagħak, San Ġiljan, Tas-Sliema sa ma wasalna l-Belt, ferħanin u daħkanin bħal xħin tlaqna, QATRA TA' NIDA (Mill-Messaġġier Malti tal-Kalb ta' Gesi, April, 1930) Saħiħiritni, għaġġbitni, Dal-għodu kif rajtha, Fuq siġra ta' ħawħa fil-ġnien… Fid-difa ta' l-ajru bħal mdendla minn ħajta, Imwieżna f'tarf werqa kemm kemm… Hekk tilejju dak ġmielha. Milquta minn xemx għadha tielgtia ; Hekk ħamra bħal demgħa tad-demm