Sir Temi Zammit kien wieħed mill-agwa wlied ta' l- Alima Mater tagħna; b'għerfu u b'ħiltu daħal fix-xirka ta' Grima, Demarco u Barth, tobba kbar li isimhom ingħaraf mad-dinja, u sebaghom ilkoll. Hu kien bniedem maħluq għax-xjenza, li fiha għadda tant il quddiem, uli tagħha wera dawl ġdid. Raġel dħuli, għaqli, ta' dehen kbir, u ta' sabar, kellu xeħta kbira biex igħarbel l-irqaqat tax-xjenza, inaqqi minnha dak li ma jiswiex, u jiġbor dak li hu ta' ġid għall- ħajja tal-bniedem; hu kellu dehen qawwiu safi, u bon-sens ċar u mexxej. Il-ħidma ta' Zammit fix-xjenza ssemmiet, imxiet il quddiem u aktar għad tingħaraf, għax hi ħidma ta' siwi la tarf għall-ħajja u għas-saħħa tal-bniedem. Kien għadu student, wara li ħa l-Warant ta' Spiżjar fl-1887 meta mpjegawh l-Isptar tal-Furjana, u minn hemm, tarġa wara l-ofira, baqa' tiela' sakemm wasal fl-ogħla posti- jiet mal-Gvern: sar Kimiku analitiku fid- Dipartiment tas- Saħħa, u mbagħad laħaq Eżaminatur, Professur u Rettur ta' l-Università, ukoll Membru tal-Kunsill tal-Gvern, Kuratur u Direttur tal-Mużew. Zammit ħa l-Lawrja ta' Tabib fl-Università tagħna fl-1889, imma wara ma waqafx minn l-istudju; hu baqa' jħabrek, u siefer biex mar ikompli jitgħallem Pariġi u Londra, fejn sar ħabib ta' bosta għorrief, li baqgħu jiktbulu sa l-aħħar. Meta raġa' lejn Malta, Sir Temi nxteħet għall-istu- dju tal-marda tad-'Deni Rqiq', u mbagħad daħħiluh fil- Kummissjoni li r-Roval Societu fl-1904 ħatret biex tist- ħarreġ fuq dak id-deni, li kien qiegħed jeqred wisq nies fost is-suldati Ingliżi u fost il-pajżani, u li ħadd ma kien għadu sablu tarfu. Zammit, kif kien imdorri jagħmel f'kollox, inxteħet b'ħeġġa kbira għal dak ix-xogħol. Hu tkellem, staqsa, fettex, ftaqad u ra morda, studja l-marda, għarbel kollox b'reqqa kbira, u wara ħidma ta' sena, fl-14 ta' Ġunju 1905, kixef ħaġa li ssemmiet mad-dinja kollha, li għamlitu kbir, u li swiet bla tarf għas-saħħa tal-bniedem: Kixef li l-ħalib tal-mogħoż imniġġsin bil-mikrobu tad-Deni Rqiq (Mierococcus Melitensis) jista' jagħti lill-bniedem dik il-marda tad-Deni Mediterran kif wkoll kienet magħrufa dak iż-żmien. Malli Zammit sab hekk, inkixef kif wieħied jista' jilqa' dik il-marda, billi jgħalli l-ħalib; u b'hekk min jaf kemm eluf ta' nies ħelsu minn dik il-kiefra marda li tinsab imxerrda mad-dinja kollha. Bħalma dejjem ġara, għall-ewwel il-għorrief ma qagħdux fuq dak li kien sab it-Tabib Malti, u allura hu kellu jipprovalhom dak li kien qal. Beda biex wera li n-nemusa Stegomja F'asciata, jekk tarda' d-demm minn wieħed marid bid-Deni Mediterran, u wara toqros wieħed ieħor qawwi u sħiħ u titfagħlu f'ġismu d-demm li tkun redgħet, dak li jinqaras aktarx jimrad bid-Deni Mediterran ukoll. Il-Kapijiet tal-Militar, bis-saħħa ta' Bir David Bruce, malajr għarfu x'kien jiswa dak li sab Zammit għas-saħħa tas-suldati, u ħarġu ordni li l-ħalib li jixorbu s-suldati għandu jkun imgħolli qabel; u malli beda jsir hekk id-Deni Mediterran inqered minn fost is-suldati. Mhux li l-Maltin jibdew jagħmlu hekk ukolll Sir Temi qala' tifħir kbir għal dik il-ħidma tiegħu, imma hu ma meliex rasu b'dak it-tifħir u strieħ mix-xogħol li kien qabad, iżda baqa' jħabrek dejjem u kixef ħwejjeġ ġodda. Hekk fil-Kungress tat-tobba li sar Tunes fl-1920, quddiem l-aktar tobba għorrief ta' l-Ewropa, Sir Temi għar- raf li jekk il-mikrobu tad-Deni Rqiq, i Mierococeus Melitensis) jiġi mlaqqam fuq mezz likwidu aċidu, hu jikber u joktor u jbiddel dak il-mezz f'sustanza alkalina. Hu għarrof ukoll li l-agglutinazzjoni tad-demm tal-marid bid-Deni Me- diterran, tista' ssir ukoll fil-ħalib tal-mogħoż morda; u dan jissejjaħ it-Test (prova) jew ir-Reazjoni ta' Zammit. Hekk id-Deni Mediterran, jew Deni ta' Malta, sabulu tarfu, u neħħew ukoll it-tebgħa li kellha Malta. billi isimha kien jidher marbut ma' dak id-deni, Madankollu Zammit qabad fergħa oħra tax-xjenza, fer- għa li ma kellha x'taqsam xejn ma' l-ewwel walħida, imma li fiha wera wkoll il-għatjiet li bihom kien żejnu Alla l-imbierek. L-Arkijoloġija Maltija kienet ilha tħabbel moħli il-għor- rief Maltin u barranin. Abela, Mver, Caruana u Asħbv, kollha ħadmu ħafna; imma ried ikun Zammit, li bis-sabar, bil-għerf u bid-dehen tiegħu, bena l-Arkijoloġija tagħna fuq sisien li ma jaqgħu qatt, għax imriffdin mis-sewwa u mill-għerf. Sir Temi studja sewwa dak li kien miktub fuq il-qedem ta' Malta, kixef qdumijiet oħra, ra b'għajnejh u mess b'idejh, u fl-aħtiar irnexxielu jsensel ħaġa ma' oħira, igħaqqad kollox flimkien, u jislet sistema xjentifika ta' Arkijoloġija, li ġiet milqugħa mill-għorrief tad-dinja kollha. It-Tempji ta' Ħal- Tarxien, Ħaġar Qim, Il-Ġgantija, il-qobra u d-dwiemes ta' Malta, kienu għalih ktieb miftuħ li minn fuqu Zammit wera l-kobor u l-għożża ta' Malta minn eluf ta' snin ilu, meta kienet miżmuma bħala Gżira Mqaddsa tal-Baħar Ġewwieni. Din il-ħidma ta' Sir Temi ġiet magħrufa mhux biss f'pajjiżu, imma xterdet mad-dinja kollha, u xogħlu ġie miż- mum bħala mudell, u għalkemm dan l-aħħar ħarġu kotba fuq dak li kien sab hu bla ma jagħtuh il-ġieħ li jistħoqqlu, isem Zammit inkiteb fuq kotba, deher fuq testi għall-iskejjel u ssemma fl-aqwa Akkademji u Soċjetajiet tad-dinja. Sir Temi ġie maħtur bħala Membru ta' l-aqwa għaqdiet tal-għorrief f'Londra, Pariġi, Berlin, Ruma u bliet ofira. Slaten u Rjus kbar kienu ħbieb tiegħu; ir-Re Ġorġ tagħna għamlu Sir, u titli u onuri oħra qala' minn għand il-President ta' Franza, u minn għand Prinċpijiet, Ministri, Kapijiet u Kbarat oħra ta' bosta bnadi. Il-mewt ta' Sir Temi Zammit kienet telfa mhux biss għal Malta, iżda wkoll għall-Imperu kollu, għax, bħal ma kien qalli, ħiames snin ilu, Bir William Smith, Prinċipal tar-' Roval Institute of Publie Health' ta' Londra Zammit of Malta is an assetof the Empire.