In-Nadur fil-Letteratura Nazzjonali Maltija Ġużċ Muscat Azzopardi (1853-1927) Ħ 7 Wieħed mill-ewlenin rumanzieri li: kitbu rumanzi bil-Malti kien Ġużċ Muscat Azzopardi. Twieled fl-1 ta' Settembru 1853, u miet fl-4 Dan ma kienx biss awtur u rumanzier, iżda wkoll poeta u politiku, u bħala professjoni kien Prokuratur Legali. Jidher li huwa studja l-istorja ta' Malta biex fiha jkun jista' jambjenta r-rumanzi tiegħu, li allura kienu rumanzi storiċi, li ġew ambjentati fi żmien il-Kavallieri u l-Franċiżi. Iżda fejn kienet il-linja bejn letteratura fittizja u storja fattwali7 Muscat Azzopardi jidher li dawn it-tnejn ħawwadhom xi ftit flimkien għaliex waqt li huwa jiddikjara li dawn tiegħu huma stejjer, iżda jesprimi ruħu wkoll li huwa ried li l-poplu jitgħallem l-istorja tiegħu. Kienu rumanzi romantiċi li fihom is- sens patrijottiku jispikka, fejn hemm it-taqbida bejn it-tajjeb u l-ħażin bir-rebħa tat-tajjeb, id-djalettika ta' 'aħna'u 'huma' (f'dal-każ Malta kontra l-barrani, Ġużċ Muscat Azzopardi ġeneralment l-eroj dejjem joħroġ rebbieħ. Wieħed mill-aħjar rumanzi tiegħu huwa Nazju Ellul, li ġie ppublikat fl-1909. Ambjentat fi żmien il-ħakma Franċiża f'Malta (1798-1800), ir-rumanz jiċċentra madwar Nazju Ellul li sar iħobb lil Selika. Fl-istess waqt hemm il-ġibda ta' Luċija lejn Mattew Pulis, li iżda ma kinitx reċiprokata. Pulis kien iħobb lil Ġorġina. Dan kollu huwa ambjentat waqt il-konfoffa li xi Maltin kienu qed jagħmlu sabiex jeħilsu lil Malta minn taħt idejn il-Franċiżi, li iżda spiċċat ħażin u grupp ta' Maltin, fosthom il-Professur Dun Mikiel Xerri, ġew xkubettjati. Fl-istorja jidħlu karattri oħrajn, uħud storiċi bħal Guliermu Lorenzi, oħrajn fittizji bħal Dun Belinn, Slaw Gatt u oħrajn. Kien hemm min gideb fuq Nazju u dan spiċċa biex ġie kkundannat għall-mewt u xkubettjat. Aktar tard jiġi ddikkjarat li hu kien innoċenti. Selika tmut fuq il-qabar ta' Nazju. Iżda qabel din il-konklużjoni traġika, Luċija tmur lejn Għawdex ma' Spiru, li kien hu li qed jigdeb fil-konfront ta' Nazju (kapitlu 30): Q Storja, Kulbura u Abbwalità 'L-għada f'nofsinhar, Il-Grieg u Luċija kienu n-Nadur qegħdin jieklu flimkien f'għorfa li kritilhom għal ftit ġranet waħda bidwija; u dik il-fiergħa meta qamu minn fuq il-mejda ħarġet fis-setaħ li minnu kien jidher il-wied kollu ta' taħt dak ir-raħal, b'idha x-xellugija fuq spallet Spiru u b'xuxitha mtajra ma' wiċċu taparsi qiegħda turih b'idha l-oħra dak il-ġmiel ta' ħdura u titfissidlu bħal tarbija.'' Ma nafux kemm kien familjari ma' Għawdex u man- Nadur Ġużċ Muscat Azzopardi. Għalfejn għażel li jambjenta l-qagħda ta' Luċija u Spiru f'Għawdex, proprju fin-Nadur, jibqa' misteru. Iżda għal Muscat Azzopardi kien hemm xi aspetti li kienu jolqtuh min-Nadur. Għalih in-Nadur kien il-post fejn tnejn jinħabbu setgħu imorru għal qagħda romantika. In- Nadur kien ifisser 'ġmiel ta' ħdura', minħabba li fih il-widien u veduti mill-isbaħ għax 'minnu kien jidher il-wied kollu ta' taħt dak ir-raħal' Mal-ħdura u l-wied jikkumplimenta l-aktar mestier komuni u bażiku ta' dak iż-żmien, għax kienet waħda 'bidwija' li kritilhom l-għorfa. Joħorġu wkoll aspetti mill-arkitettura tal- aħħar tas-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin bħas-'setaħ' u l-'għorfa' li krew. Minn Ġużċ Muscat Azzopardi fil-bidu tas-seklu għoxrin immorru għal nofs is-seklu. Poetessa Għawdxija, mir-Rabat, iżda ta' nisel Naduri kif jixhed kunjomha, Marv- Meilak ħalliet diversi xogħolijiet poetiċi li jimmarkawha bħala waħda mill-aħjar poetessi ta' żmienha fuq livell nazzjonali. Kienet l-ewwel mara li ppubblikat antoloġija ta' (poeżiji bil-Malti f'Malta. Twieldet fid-9 t'Awwissu 1905 u kienet għalliema. — Minbarra l-poeżiji tagħha, hija kienet ukoll awtriċi u kitbet rumanzi varji. Mietet fl-1 ta' Jannar 1975.2 Fost il-poeżiji l-inqas magħrufa tagħha nsibu l-poeżija 'In-Nadur'. 1 Ġużċ Muscat Azzopardi, Nazju Ellul, 1909, (ris. 2 Oliver Friggieri, Il-Poeżija Maltija, 1996, (ris. Ġunju '19 il-poeżija b'veduta mill-isbaħ minn Triq Xandriku, li minnha tidher ħafna mill-gżira ta' Għawdex, kif ukoll il-fliegu, b'Kemmuna u Malta. Jista' jkun li din kienet ix- xena li ddeskriva wkoll Muscat Azzopardi f'Nazju Ellul meta rrefera għas-'setaħ li minnu kien jidher il-wied kollu ta' taħt dak ir-raħal Din hija l-poeżija ta' Meilak: L-ewwel darba li jien rajtek, Triq Xandriku, 'l qalbi sraqtli, int saħħartni, int ġennintni, int għaġġibtni u moħħi ħadtlil Kif minn ħoġrok mort nittawwal, għaqli kollu f'xibka nqabad, mma xtaqtx illi l-pass inħarrek u ma ridtx ninżel ir-Rabat. Fejn il-ġmiel ta' dik id-dehra, kullimkien kifes, sar ikrah, għidli, għidli, Triq Xandriku, x'hemm f'wiċċ Għawdex minnek isbaħ$ Mhux is-sengħa tal-imgħallma, mhux bil-bini mżejjen, lel Imma, b'dak li l-ħolqien sawrek, Qed tittawwal fuq Xambreċ. Friskatur iġġib blat taħtek, ġo fih bahar ikħal nir, U Kemmuna tgħum ġo nofsu U jien fuqha, qed intir. Għax kont qisni għasfur hieni, xi gawwija ta' Kemmuna, jien stħajjiltni fuq il-Fliegu qisni qiegħda ġo tribuna. Triq Xandriku, x'ħin nittawlu ħdejn in-niċċa tal-Madonna, dritt naħsbuna li sefirna u m'għadniex ġol-art li konna. $ 3 Karm Caruana, In-Nadur u t-Tempju Monu- 'Is-seħer tal-ħolqien imfisser minn Meilak', jikteb Oliver Friggieri, 'hu dokument tas-sliem li hi nnifisha ġġarrab u tixtieq troddu f'verżjoni versifikata'' Jidher li hija kitbet il-poeżija mill-perspettiva ta' Triq Xandriku, eżattament minn ħdejn in-niċċa tal- Madonna ta' Lourdes, li inċidentalment tiġi qrib tad- dar fejn kien jgħix il-Kan. Karm Caruana li fil-ktieb tiegħu dehret dil-poeżija.: Fid-dawl ta' dak li kiteb Friggieri, lil Meilak ma jolqothiex il-bini, sabiħ kemm hu sabiħ, imma s-seħer tal-ħolqien: Mhux is-sengħa tal-imgħallma, mhux bil-bini mżejjen, lel Imma, b'dak li l-ħolqien sawrek, Qed tittawwal fuq Xambreċ. Ma setax wieħed li jinnota d-dettal ma jinnotax ukoll il-pożizzjoni strateġika tal-għolja tan-Nadur, li kif jgħid il-motto tagħha, huwa 'Vigilat' — jgħasses. Għalhekk Meilak tiddeskrivi lin-Nadur bħala dak li qed jittawwal fuq Xambrċ (il-belt ta' Chambrav), saħansitra jittawwal hu stess fuq fortizza għax għandu pożizzjoni aktar vantaġġjuża minnha. Meilak hija kkunsidrata bħala poetessa romantika, anke jekk ir-romantiċiżmu fil-bqija tal-Ewropa kien ilu li għadda żmienu. Imma Marv tħoss ir-romantiċiżmu ta' post bħal dan u daqslikieku qed tiddjaloga ma' maħbub tagħha, li huwa Triq Xandriku ippersonifikat: 'l qalbi sraqtli' u 'minn ħoġrok mort nittawwal' Id- dettalji min-natura huma l-aktar li jolqtuha: mentali Tiegħu, (Nadur, 1953), 17-18. 4 Oliver Friggieri, L-Istorja tal-Poeżija Maltija, (PIN, Malta 2001), 72. Il-lok tan-niċċa tal-Madonna - Triq Xandriku li minnha ispirat ruħa il-poeżija ta' Marv Meilak 'Friskatur iġġib blat taħtek, ġo fih bahar ikħal nir, u Kemmuna tgħum $o nofsu, Tant ħassitha milquta minn dik id-dehra, li tirrikorri għall-użu tal-iperbola, jew l-esaġerazzjoni, meta tuża frażijiet bħal: 'int saħħartni, int ġennintni, / int għaġġibtni u moħħi ħadtlil, kif ukoll 'x'hemm f'wiċċ Għawdex minnek isbaħ7' Ġorġ Pisani (1909 — 1999) Poeta Għawdxi ieħor li għamel isem fuq livell nazzjonali huwa Ġorġ Pisani. Pisani li twieled fis-6 ta' Mejju 1909 u miet fl- 24 ta' Frar 1999, bħal Marv Meilak, kien mir-Rabat. Kien għalliem u aktar tard kien ukoll jaħdem mas- servizz ċivili. Għalih, 'in-natura veġetattiva u sensittiva hi meqjusa bħala aspett ewlieni tal-kwadru kollu li jissawwar jekk il-pajjiż hu milqugħ fih innifsu, bħala tali. Għalhekk huwa l-poeta li 'bħallikieku jrid jagħti lill-gżira tiegħu kulma ma ngħatatx matul l-istorja. Fost il-ħafna poeżiji tiegħu, hawnhekk se nġibu dik bl- isem ta' 'San Blas': Ġorġ Pisani Kollox kwiet u sabiħ fil-bajja rżina fejn is-smewwiet u l-baħar daħkanija bl-imħatra, min ilibbes bl-oħla żina ix-xtajta kollha xemx, bint is-sbuħija. Minn qalb xi siġra, tal-lanġas jew tina tara d-dgħajjes herġin bil-frott mgħobbija sejrin jitfgħu fi hdan Malta ħanina xi ftit mill-benna tal-ħlewwiet Għawdxija. Minn ġewwa l-baħar u minn qalb ir-raba' ħierġa, bħal fewġa, li tghaxxik bil-ħlewwa, 6 Friggieri 2001, 73. B storja, Kulbura u Abbwalità fewġa bil-fwieħa ta' mitt siġra, tqila. U n-Nadur kburi b'dik il-koppla, twila, iħares fuq San Blas, ħabiba ta' ġewwa, Ix-xtajta ta' San Blas - 'bint is-sbuħija' jitlob lis-sema snin ta' frott bix-xaba. Jekk wieħed jifli l-mod ta' kif Pisani jiddeskrivi l-ambjent topografiku tal-post, ikollu jikkonkludi li l-poeta kiteb dan is-sunett jew fuq il-post, jew inkella ftit biss wara li żaru u kien għadu frisk f'moħħu, għax kien milqut mid-'dgħajjes ħerġin bil-frott mgħobbija', sinjal tal-kummerċ ta' frott abbundanti li kien għad hemm lejn Malta dak iż-żmien u l-koppla tħares fuq il- bajja u l-wied. Lil ċerti fatturi naturali Pisani jagħtihom kwalitajiet antropomorfiċi, jew bħal tan-nies, bħas- 'smewwiet u l-baħar daħkanija' u n-Nadur li 'jħares' fuq San Blas. L-abbundanza tal-wied fertili toħroġ b'antropomorfiżmu ieħor, meta jiddeskrivi 'mitt siġra tqila;, il-mija li huwa numru ta' abbundanza, u 'tqila' li tista' tinftiehem bħala l-fertilità, bħal mara li se twelled ħajja ġdida. L-istess bħal Meilak, Pisani jirromantiċizza dan il- kwadru meta jikteb li 'kollox kwiet u sabiħ fil-bajja rżina' u 'ħierġa bħal fewġa li tgħaxxik bil-ħlewwa' Għalih l-ambjent naturali Malti u Għawdxi huwa idilliku, trankwill, abbundanti sal-punt tax-'xaba', u mimli ħlewwa. Interessanti kif Pisani jħossu milqut b'mod ħolistiku minn dan l-ambjent, hekk kif is- sensi kollha jikkontribwixxu għal esperjenza tassew integra. Is-sens tax-xamm huwa milqut mill-fwieħa, is-sens tal-ħass milqut mill-fewġa li tqanqal, is-sens tas-smigħ mill-kwiet, dak tat-togħma mill-ħlewwa tal- frott, u dak tal-ħars mill-koppla, mill-frott, mis-siġar u mix-xtajta milquta mix-xemx. Fl-aħħar nett jidħol in-Nadur, b'xi mod ukoll ippersonifikat, li 'jitlob lis-sema snin ta' frott bix-xaba'', allura testment tal-fidi ta' Pisani u ta' dawk li jgawdu u jiddependu min-natura għall-għajxien tagħhom. In- Nadur b'dik il-koppla li t-tul u l-arja tagħha fuq il-bqija tar-raħal u tal-gżira Għawdxija huwa dak li jolqot l-aktar lill-poeta. Tassew li l-Kan. Martin Camilleri, l-arċipriet li ħa ħsieb li jmexxi l-proġett tal-koppla kien qal li hekk kif toħroġ mill-Port il-Kbir u tibda toqrob lejn Għawdex bid-dgħajsa, l-ewwel ma jolqtok huwa s-salib tal-koppla arjuża u imponenti tan-Nadur, allura dan is-sens li Pisani jsejjaħlu 'kburi' — il-kburija li ħafna Nadurin ħassew u jħossu bil-lokalità tagħhom u bil-knisja. Issimbolizzat mill-koppla, li għadha sal- lum tiddomina x-xenarju kollu tan-Nadur, tħares minn fejn tħares lejh, in-Nadur iħares fuq San Blas. L-istess bħal Meilak, is-sens tal-ħarsien, il-'Vigilat', l-għassa, jerġa' joħroġ fid-dieher, issa mhux aktar għall-furbani Torok bħal fis-sekli ta' qabel, imma jħares fuq San Blas b'ħarsa ta' omm jew missier lejn ibnu, sabiex iġiblu r-risq, iseddqu u jitlob għalih biex ikompli jfur bl-abbundanza. Fil-ġnien ta' San Blas, bix-xieraq, il-Kunsill Lokali tan- Nadur kien għażel li jikteb dan is-sunett fuq tabella li twaħħlet biex kull min iżuru jkun jista' jitgħaxxaq b'dawn il-versi, bħalma jitgħaxxaq b'dak li jkun qed jara u jħoss madwaru. Ikun xieraq ukoll li xi darba l-poeżija ta' Marv Meilak dwar Triq Xandriku, li tant kienet għal qalb il-Kan. Caruana li ppublikaha fil-ktieb tiegħu, titwaħħal x'imkien qrib il-monument tal-istess Caruana fil-lok li minnu tiġi spirata l-poeżija. Fl-artiklu tal-ħarġa ta' Luminaria li jmiss se nkomplu nagħtu ħarsa lejn ismijiet oħrajn ta' persuni li kitbu dwar in-Nadur u poġġewh fil-kwadru tal-Letteratura Nazzjonali Maltija. Għal kull xorta ta' xogħol fl-injam Jawgura l-festa t-tajba lin-Nadurin Kollha. 'Mater Dolorosa' Triq Ta' Grunju, Nadur, Għawdex