— TAN ET iż. L-ART IMQADDSA Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-Kummissarjat tal-Art Imqaddsa tal-Provinċja Franġiskana Maltija P. Twannv Chircop OFM Kummissarju tal-Art Imqaddsa ABBONAMENT: €10 fis-sena €15 jew aktar Sostenitur Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija, Valletta, VLT 1213 Malta. Il-Materjal kollu li jidher f'din ir-Rivista huwa Copvright O tal-Kummissarjat tal-Art Imqaddsa u l-Edizzjoni TAU, 2019 Giotto, San Franġisk quddiem is-Sultan, Bażilika S. Franġisk, Assisi (1297-1300) San Franġisk fl-Art Imqaddsa (iii) (1219 - 2019) Is-Simboliżmu tal-Ġisem tal-Bniedem fil-Kultura Bibblika L-Intimità ta' Mosċ ma' Alla tissarraf f'qadi (3) Pietru u Pawlu Fejqan mir-Rabja Marta u Marija fl-Evanġelju skont San Ġwann SAN FRANĠISK FL-ART Għall-okkażjoni tal-festa ta' San Franġisk t'Assisi, fl-4 ta' Ottubru, sejrin isiru ċelebrazzjonijiet speċjali f'Ġerusalemm, organizzati mill-Kustodja tal-Art Imqaddsa, biex jitfakkar it-800 anniversarju minn mindu San Franġisk żar il-Postijiet Qaddisa wara l-laqgħa tiegħu mas-Sultan tal-Eġittu Al-Malik Al-Kamil, fl-1219. Għal dawn iċ- ċelebrazzjonijiet se jieħdu sehem diversi personaġġi u studjużi ta' fama fil-qasam storiku, fosthom il-Kardinal Leonardo Sandri, Prefett tal-Kongregazzjoni tal- Knejjes Orjentali. L-iskop taċ-ċelebrazzjonijiet se jkun fuq kollox biex isiru konferenzi ta' natura xjentifika fuq il-bidu tal-preżenza Franġiskana fl-Art Imqaddsa. Nafu, minn dokumentazzjoni storika ċerta, li l-ewwel patrijiet rifsu l-Art Imqaddsa fl-1215, meta ġie bħala pellegrin Fra Eġidju ta' Assisi. Imma l-preżenza stabbli fil-belt lie e ON tie KE a IG u jiġifieri l-port ta' Akri, fuq il-kosta tal- Palestina, tmur lura għall-1217, meta San Franġisk bagħat hemmhekk lil Fra Elia ta' Cortona u l-ewwel grupp ta' patrijiet. ID si tala a (ot ot gate te Kien hemmhekk li San Franġisk niżel l-art meta qasam il-baħar fl-1219 biex imur mal-Ħames Kruċjata lejn Damietta fl-Eġittu. Għalkemm il-Fonti Franġiskani tas-seklu JE A obo A LAT AW nati NDT A IU Imqaddsa għadda mill-Art Imqaddsa fi triqtu lura lejn l-Italja, wara l-laqgħa tiegħu mas-Sultan tal-Eġittu, hemm tradizzjoni qawwija li ssostni li, fil-fatt, San Franġisk kellu żmien biżżejjed biex iżur il-Qabar ta' Kristu u l-Postijiet Qaddisa l-oħra. Jagħtihielna Fra Angelo Clareno, awtur tal-hekk imsejħa 'Kronaka tas-Seba' Tribulazzjonijiet tal-Ordni tal-Minuri, miktuba fl-1326, jiġifieri mitt sena wara l-mewt ta' San Franġisk. Clareno jgħid ċar u tond li San Franġisk qala' minn għand is-Sultan il-permess li jivvjaġġa liberament fit- territorji tiegħu u seta' jidħol jitlob fil-Bażilika tal- Qabar ta' Kristu mingħajr ma jħallas il-ħaraġ li l-Musulmani kienu jitolbu lill-Insara. Diversi storiċi ma jaċċettawx il-kliem ta' Clareno bħala storikament veri, għas-sempliċi raġuni li kien hemm projbizzjoni papali taħt piena ta' skomunika għal min imur pellegrinaġġ fl-Art Imqaddsa u jagħti l-flus lill-Musulmani li kienu jaħkmuha biex jidħol jitlob fil-Qabar ta' Kristu jew f'Betleħem. Madankollu, storiku Franġiskan famuż bħalma kien Girolamo Golubovich, jinsisti li San Franġisk kien irċieva minn għand is-Sultan speċi ta' laissez passer, biex ikun jista' jivvjaġġa bla periklu u jidħol fil-Postijiet Qaddisa mingħajr ma jħallas flus. Fatt ieħor interessanti hu li hemm vojt kronoloġiku fil-ħajja ta' San Franġisk, li ma nistgħux nispjegawh jekk mhux li naċċettaw li hu waqaf għal xi żmien fl-Art Imqaddsa. Nafu li San Franġisk iltaqa' mas- Sultan waqt il-perjodu tal-waqfien mill-ġlied f'Settembru 1219, u li mbagħad irritorna l-Italja qabel ma ġie ċċelebrat il-Kapitlu Ġenerali tal- 1220. Imma dan il- Kapitlu ma ġiex iċċelebrat 4 ġe L-ARr IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 f'Pentekoste, kif kien soltu jsir, imma f'San Mikiel, fid-29 ta' Settembru Mela, dan ifisser li f'Pentekoste ta' dik is-sena San Franġisk kien għadu ma wasalx l-Italja. Fejn kien2 Veru li l-vjaġġi dak iż-żmien kienu jieħdu fit-tul, u li San Franġisk x'aktarx waqaf f'xi portijiet tal-kosta tad-Dalmazja qabel ma wasal fl-eremitaġġ ta' Isola del Deserto fil-Laguna Imma kien ikun biżżejjed xahar jew ftit aktar biex jirritorna. Mela kollox juri li San Franġisk kellu żmien jieqaf fl-Orjent. Jekk hu rritorna Akri għand il-patrijiet, li kien l-uniku post possibbli biex ikollhom kunvent fl-Art Imqaddsa f'dak iż-żmien, hu seta' telaq biex imur Ġerusalemm u Betleħem, li kienu ż-żewġ Santwarji l-aktar probabbli li wieħed jipprova jidħol fihom biex jitlob. Il- kumplament tas-Santwarji x'aktarx li kienu kollha mġarrfa. Hemm ukoll fattur ieħor importanti, li se jiġi studjat waqt dawn il-ġranet ta' riflessjoni li se torganizza l-Kustodja. Dan hu l-fatt li San Franġisk juri devozzjoni speċjali lejn il-misteru tat-Twelid ta' Ġest u lejn il-misteru tal-Passjoni. li rritorna mill-Orjent, fil-Milied tal-1223, San Franġisk ħoloq il-presepju ħaj waqt il-Quddiesa tal- U fl-14 ta' Settembru 1224, fuq il-Muntanja La Verna, hu irċieva d-don tal-istimmati tal-Mulej Ġesu. Dan hu fattur importanti li jorbot żewġ avvenimenti kruċjali tal-ħajja ta' San Franġisk mal-misteri tal-fidwa li aħna l-Insara mmorru nqimu meta nżuru l-Art Imqaddsa, speċjalment meta nidħlu fil-Bażilika tan-Natività f'Betleħem u fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu (u fuq il-Kalvarju) f'Ġerusalemm. L-istudjużi naturalment għandhom kull dritt li japplikaw kriterji xjentifiċi serji għall-indaġini storika tagħhom. Hu veru li ma nsibu xejn dwar xi żjara ta' San Franġisk fl-Art Imqaddsa (ħlief fil-port ta' Akri) fid-dokumenti qodma tal-istorja tal-Ordni. Madankollu nafu li l-istorja ma tinbeniex biss fuq dokumenti. L-istorja tinbena wkoll fuq tradizzjoni ħajja li tgħaddi minn ġenerazzjoni għal oħra. Żgur li l-patrijiet li kienu fl-Art Imqaddsa, fejn kellhom l-ewwel kunvent f'Ġerusalemm fl-1229, tliet snin biss wara l-mewt ta' San Franġisk, kienu jfakkru din il-miġja tal-fqajjar ta' Assisi fl-Art Imqaddsa. Għax, xi skop kien hemm li San Franġisk jaqsam il-baħar mal-Kruċjati, biex jiltaqa' mas-Sultan tal-Eġittu2 San Franġisk ma kienx bniedem politiku jew potenti. Ma seta' jitlob l-ebda trattat ta' paċi lis-Sultan. Talbu ċertament li jħallih imur jitlob fl-Art Imqaddsa. San Franġisk mar mal-Kruċjati bħala pellegrin. Dan hu fatt importanti ħafna. Anke l-istess Kruċjati, li kienu suldati armati sa snienhom, kienu jqisu lilhom infushom qabel xejn bħala pellegrini u mbagħad bħala gwerriera. Dik li kienet magħrufa bħala De recuperatione Terrae Sanctae (il-kisba mill-ġdid tal-Art Imqaddsa), kienet meqjusa bħala pellegrinaġġ ta' fidi u talb aktar milli gwerra ta' konkwista. Din it-teżi storika hi importanti biex nifhmu għaliex San Franġisk xtaq imur l-Art Imqaddsa, u għaliex il-Franġiskani fil- Kustodja tal-Art Imqaddsa jridu jfakkru b'mod solenni din il-ġrajja unika. L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $e 5 Waqt il-perjodu qasir ta' waqfien mill-ġlied bejn il-Ħames Kruċjata u al-Malek al-Kamel, f'Settembru 1219, San Franġisk ħa deċiżjoni li kellha tkun kruċjali u li setgħet tkun biss riżultat ta' bniedem ġenju li kien jara fil-bogħod. Il-fatti kif seħħew huma dokumentati fil- 6 $ L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 kitbiet ta' kronisti li kienu membri tal-Ħames Kruċjata. Dawn il-kronisti kitbu b'intenzjoni li jirrakkontaw il-fatti tal-Kruċjata, u ma kienx jimpurtahom direttament minn San Franġisk. Imma l-fatt li jsemmu li Franġisku mar iżur lis-Sultan tal-Eġittu jurina li dan l-aġir tal-qaddis kien tassew avveniment uniku li qanqal l-attenzjoni ta' kull min kien involut fil-ġrajja traġika tal-Ħames Kruċjata. Fost dawn il-kronisti, l-aktar wieħed li jitkellem fid- dettall fuq din il-laqgħa hu Ernoul, li kien ġie għall- Kruċjata fis-servizz ta' Balian II ta' Ibelin, li kien sinjur nobbli ta' wieħed mill-istati Kruċjati. Dan kiteb il- kronaka tiegħu bil-Franċiż antik bejn l-1227 u l-1229. Golubovich ittraduċiha u ppubblikaha fil-Biblioteca bio-bibliografica, I, 10-13. Xhud ieħor tal-istess ġrajja, immali jirrepeti ħafna dak li jgħid Ernoul, kien il- kronista Bernard it-Teżorier, li kiteb fl-1229. Aħna se nġibu r-rakkont ta' Ernoul: 'Issa se nkellimkom dwar żewġ kjeriċi li kienu jinsabu fost l-armata f'Damietta. Huma marru quddiem il- Kardinal (Pelagius), u qalulu li kienu jixtiequ li jmorru jippridkaw lis-Sultan, imma li ma ridux jagħmlu hekk mingħajr il-permess tiegħu. Il-Kardinal qalilhom li, għal dak li kellu x'jaqsam miegħu hu, huma ma kinux se jmorru la bil-barka tiegħu u lanqas taħt ordinijet tiegħu, għaliex hu qatt ma kien se jkun lest li jagħtihom permess biex imorru f'postli fih kienu jistgħu jinqatlu. Għax hu kien jaf sewwa li jekk huma jmorru hemmhekk, qatt ma kienu se jerġgħu jiġu lura. Imma huma wieġbu li, jekk huma riedu jmorru, hu ma kien se jkollu l-ebda ħtija, għaliex ma kienx hu li kkmandahom imorru, imma biss tahom il-permess biex imorru. U hekk huma komplew jinsistu mal-Kardinal. Meta hu ra li kienu deċiżi fir-rieda tagħhom, qalilhom: 'Sinjuri, jiena ma nafx x'għandkom f'qalbkom u fi ħsibijietkom, jekk humiex ħwejjeġ tajbin jew ħżiena, imma jekk intom se tmorru, araw li l-qalb tagħkom u ħsibijietkom ikunu dejjem imdawrin lejn il-Mulej Alla' Huma wieġbu li riedu jmorru biex iwettqu għemil tajjeb li huma kienu ilhom jixtiequ jirrealizzaw. Imbagħad il-Kardinal qalilhom li kienet ħaġa tajba li jmorru jekk kienu jixtiequ hekk, imma li ma kellhom iħallu lil ħadd jaħseb li kien hu li bagħathom' Ir-rakkont ikompli, imma għalissa nieqfu hawnhekk. L-ART IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 7 Ernoul jagħtina dettalji interessanti dwar il- preparattivi ta' Franġisku u sieħbu, li kien fra Illuminato minn Rieti. Jidher ċar li l-iskop ta' San Franġisk, li għalih mar Damietta, kien proprju li jirnexxilu jmur jiltaqa' ma' al-Malek al- Kamel personalment. Hu sab l-okkażjoni tajba meta l-Kruċjati kienu obbligati li jitolbu żmien ta' waqfien mill-ġlied wara t-telfa diżastruża li kienu sofrew fid-29 ta' Awwissu 1219. Il-fatt li Franġisku ried jitlob permess mill-Kardinal Legat għandu wkoll l-importanza tiegħu. Nafu li l-Kruċjata kienet għaddejja minn kriżi, għax fiha kien hemm gruppi li kienu qed jappoġġjaw lir-Re Jean de Brienne, u oħrajn li kienu jappoġġjaw lill-Kardinal Pelagius. F'kelma oħra l-kriżi kienet tirrigwarda t-tmexxija effettiva tal-Kruċjata. Għalkemm il-forzi militari 8 4 L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 tal-Kruċjata kienu frott ta' alleanzi politiċi, imma l-Papa Onorju III kien iddeċieda li l-Kruċjata kienet battalja qaddisa, u li kellha tkun il-Knisja li tmexxiha. Għal din ir-raġuni kien bagħat lill-Kardinal Pelagius, li kellu l-appoġġ tal-Kruċjati Taljani u tal-Ordnijiet kavallereski tat-Templari u l-Ospedalieri, li kienu jiffurmaw parti sostanzjali mill-Kruċjata. Pelagius kien jaf li kien hemm projbizzjoni papali, taħt piena ta' skomunika, li xi Kristjani jgħaddu għall-kamp tas-Saraċini u jikkomunikaw magħhom. Kif se naraw aktar 'il quddiem, din l-iskomunika kienet tkopri wkoll kull inizjattiva spontanja li Kristjani jmorru pellegrini fl-Art Imqaddsa u jidħlu fil-Postijiet Qaddisa billi jkollhom iħallsu l-pedaġġ lill-awtorità Musulmana. San Franġisk ried imur għand is- Sultan bil-barka tal-Knisja. Pelagius ma qabilx miegħu, imma l-insistenza umli tar-raġel pellegrin fqajjar li sab quddiemu wasslitu biex fl-aħħar jeħles minnu basta ma jidhirx li kien hu li bagħtu. Fl-inġenwità u l-ġenjalità tiegħu Franġisku kellu bżonn biss ta' dan, biex jieħu l-inizjattiva f'idejh u jmur għand is-Sultan. Ir-rakkont tal-laqgħa ta' San Franġisk mas-Sultan fil-Kronaka ta' Ernoul 'Għaldaqstant iż-żewġ kjeriċi ħallew il-kamp Kristjan u rħewlha lejn il-kamp tas-Saraċini. Meta l-għassiesa Saraċini rawhom ġejjin, ħasbu li kienu messaġġiera jew forsi kienu ġew biex jiċħdu l-fidi tagħhom. Malli ltaqgħu magħhom qabduhom u wassluhom għand is-Sultan. Meta daħlu fil-preżenza tiegħu sellmulu. Is- Sultan ukoll sellmilhom u staqsihom jekk ridux isiru Saraċini jew inkella kinux ġew b'xi messaġġ. Huma wieġbu li qatt ma kienu se jsiru Musulmani, imma li kienu ġew għandu bħala messaġġiera f'isem il-Mulej Alla, sabiex hu jdawwar ruħu lejn Alla. Qalulu: Jekk inti tixtieq temminna, aħna ngħaddu ruħek għand Alla, għax aħna qed ngħidulek fil-verità li jekk inti tmut fil-liġi li tistqarr bħalissa, inti tintilef u Alla ma jilqax lil ruħek. Għal din ir-raġuni ġejna. Imma jekk inti tismagħna u tipprova tifhimna, aħna nuruk kollox b'argumenti konvinċenti, fil-preżenza tal-aktar mgħallmin għorrief tas-saltna tiegħek. Jekk inti tiġmagħhom hawnhekk nuruk kif il-liġi tagħkom hi falza: Is-Sultan wieġeb li hu kellu l-arċisqfijiet, isqfijiet u kleru tal-liġi tiegħu, u li ma kienx lest li jisma' dak li jgħidulu jekk mhux fil-preżenza tagħhom. Iż-żewġ kjeriċi wieġbu: 'Tajjeb, ordnalhom jiġu hawnhekk, u jekk aħna ma nkunux nistgħu nuru b'argumenti solidi li dak li ngħidulek hu veru, jiġifieri li l-liġi tagħkom hi falza — jekk inti lest li tisma' u tifhem - allura mbagħad tista' taqtgħalna rasna barra' Għalhekk is-Sultan ordnalhom jidħlu miegħu fit-tinda tiegħu. U xi wħud mill-irġiel nobbli u għorrief tas-saltna tiegħu ġew flimkien maż-żewġ kjeriċi biex jagħmlu dik il-laqgħa. Meta kulħadd kien inġema' s-Sultan spjega r-raġuni għaliex kien sejħilhom flimkien u ġabhom fil- preżenza tiegħu. Qalilhom ukoll dak li kienu qalulu ż-żewġ kjeriċi, u l-intenzjoni li biha kienu ġew quddiemu. Imma dawn weġbuh: 'Sinjur, inti x-xabla tal-liġi: inti għandek id-dmir li żżommha u tiddefendiha. Aħna nikkmandawk, f'isem Alla u Muħammad, li tana l-liġi, biex taqtgħalhom rashom barra issa stess, għaliex aħna ma rridu nisimgħu xejn minn dak li għandhom xi jgħidu. Aħna wkoll inwissuk biex ma tagħtihomx widen, għaliex il-liġi tipprojbixxi li aħna nisimgħu lil min jippriedka (xi reliġjon oħra). U jekk ikun hemm xi ħadd li jrid jippriedka jew jitkellem kontra l-liġi tagħna, il-liġi tikkmanda li għandna naqtgħulu rasu barra. Għal din ir-raġuni aħna nikkmandawk, f'isem Alla u f'isem il-liġi, biex taqtgħalhom rashom issa stess, kif trid il-liġi' Malli qalu hekk huma telqu 'lbarra mingħajr ma riedu jlissnu kelma oħra. Is-Sultan baqa' waħdu maż-żewġ kjeriċi. Imbagħad is-Sultan qalilhom: 'Sinjuri, dawk qaluli li f'isem Alla u f'isem il-liġi jiena għandi nordna li jaqtgħulkom raskom, għax hekk hu preskritt. Imma jiena se naġixxi kontra l-liġi, għaliex jiena minix se nikkundannakom għall- mewt. Għax azzjoni bħal dik tkun ta' ħsara fuqkom, intom li lgħabtu l-kuxjenza L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $e 9 tagħkom fil-periklu li tmutu biex issalvawli ruħi għal Alla' Wara li qal dan, is-Sultan qalilhom li jekk kienu jixtiequ, huma setgħu jibqgħu miegħu, u li hu kien lest li jagħtihom ħafna artijiet u possedimenti. Imma huma wieġbu li ma ridux joqogħdu hemm, billi huma raw li hu ma riedx jismagħhom jew jifhem il- messaġġ tagħhom. Għalhekk talbuh li jerġgħu lura fil-kamp Kristjan, jekk hu jagħtihom permess. Is-Sultan weġibhom li hu bil-qalb kollha kien lest li jħallihom jirritornaw qawwijin u sħaħ fil-kamp Kristjan. Mhux biss, imma ġab kwantitajiet kbar ta' deheb, fidda, u ħwejjeġ tal- ħarir u stedinhom jieħdu dak kollu li riedu. Ghirlandaio, S. BT TA ATI tan-nar quddiem is-Sultan, c. 14837382 Cappella Sassetti, 1 ji Ġ qalulu li ma kienu se jieħdu xejn, ġaladarba ma setgħux jakkwistaw ruħu għall-Mulej Alla, għax huma kienu jqisu din bħala l-aktar ħaġa prezzjuża li setgħu jagħtu lil Alla, aktar milli jippossjedu teżori. Qalulu li kien biżżejjed jekk jagħtihom xi ħaġa biex jitrejqu, u mbagħad huma kienu lesti li jitilqu, ġaladarba hemmhekk ma setgħu jagħmlu xejn aktar. Is-Sultan offrielhom ħafna ikel, u mbagħad huma sellmulu u marru lura, u hu ordna li jiġu skortati qawwijin u sħaħ biex imorru lura fl-armata Kristjana' Diġà semmejna lil dan l-Isqof ta' Akri, li kien 10 ġ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2019 preżenti fil-Ħames Kruċjata bħala predikatur. Jacques de Vitrv hu xhud ta' min wieħed joqgħod fuqu dwar San Franġisk u l-bidu tal- Ordni tiegħu. Fil-fatt, ftit wara li ġie ordnat Isqof, hu kiteb ittra minn Genova fl-1216, ftit qabel ma salpa lejn Akri, li hi l-eqdem dokument li għandna dwar l-eżistenza tal-patrijiet Minuri fl-Umbria. Meta mbagħad wasal Damietta, jidher li sar jaf bil-preżenza ta' San Franġisk fil-kamp tal-Kruċjati, għax jitkellem dwaru u dwar il-laqgħa li kellu mas-Sultan tal-Eġittu f'ittra li kiteb minn Damietta fl-1220: 'L-imgħallem ta' dawn l-aħwa, jiġifieri l-fundatur ta' dan l-Ordni, ġie fil-kamp tal- eżerċitu tagħna, mimli bil- ħeġġa tal-fidi, u ma kellux biża' li jmur f'nofs l-eżerċitu tal-għedewwa tagħna u għal bosta ġranet ippriedka lis-Saraċini l-kelma ta' Alla, imma mingħajr ħafna frott. Is-Sultan tal-Eġittu, mandankollu, talbu, ras imb ras, biex jitlob lill-Mulej għalih sabiex, bl-ispirazzjoni divina, hu jkun jista' jħaddan dik ir-reliġjon li l-aktar togħġob lil Alla' (Fonti għall-Ħajja ta' S. Franġisk, Vol. L-istess Isqof kiteb ukoll opra bit-titlu Historia Occidentalis. Fil-kapitlu 32 tagħha jitkellem 'Dwar l-Ordni u l-Predikazzjoni tal-Patrijiet Minuri', u jerġa' jsemmi l-laqgħa ta' San Franġisk mas-Sultan: 'Aħna stajna naraw lil dak li hu l-ewwel fundatur u l-imgħallem ta' dan l-Ordni, u li lilu jobdu l-oħrajn kollha bħala s-superjur ġenerali tagħhom. Hu raġel sempliċi u bla skola, imma għażiż għal Alla u għall-bnedmin, u jismu Fra Francino. Hu kien hekk mimli b'imħabba qawwija u ħeġġa tal-ispirtu li, meta ġie fl-eżerċtu Kristjan, li kien ikkampjat quddiem Damitata, fl-art tal- Eġittu, ried imur, bla biża u armat biss bit-tarka tal-fidi, fil-kamp tas-Sultan tal- Eġittu. Lis-Saraċini li kienu qabduh priġunier tul it-triq, hu beda jtennilhom: Jiena nisrani, ħuduni quddiem is-sinjur tagħkom: Meta ħaduh quddiemu, u s-Sultan qies il-bixra tal-bniedem ta' Alla, il-bhima kiefra ħassu mibdul fi bniedem umli, u għal bosta ġranet kien jisimgħu bir-reqqa, waqt li hu kien jippriedka lil Kristu quddiemu u quddiem il- kbarat tiegħu. Imbagħad, billi beda jibża' li xi ħadd minn dawk ta' madwaru jħalli lilu nnifsu jikkonverti lejn il-Mulej minħabba l-qawwa tal-kliem tiegħu, u hekk jgħaddi fl-eżerċtu tal-insara, reġa' bagħtu lura fil-kamp tagħna, bil-ġieħ u l-ħarsien mill-periklu. Hu u jinfired minnu, talbu hekk: 'Ttlob għalija, sabiex Alla jogħġbu jurini liema liġi u fidi hi l-aktar li togħġbu ' (Fonti għall-Ħajja ta' San Franġisk, Vol. Analiżi storika-kritika ta' din il-ġrajja Ir-rakkont ta' Ernoul jidher li għandu valur storiku importanti, għax ma fih l-ebda element ta' żjieda leġġendarja jew apoloġetika kif naraw fil-fonti dokumentarji aktar tardivi. Fl-istess żmien li kiteb Ernoul u miegħu Jacques de Vitrv, fra Tommaso da Celano kien qiegħed jikteb il-Vita beati Francisci, li ppreżenta lill-Papa Girgor IX fil-25 ta' Frar 1229. Din hi l-ewwel biografija ta' San Franġisk fost is-sensiela ta' biografiji hekk imsejħin 'uffiċjali', bl-iskop li tippreżenta lil San Franġisk, li kien għadu kif ġie kkanonizzat fis-16 ta' Lulju 1228, bħala mudell ta' perfezzjoni Kristjana. Celano hu l-ewwel wieħed li jitkellem mill-impenn ta' San Franġisk li jmur fost is-Saraċini. Isemmi tliet avvenimenti, jiġifieri dak tal- 1212, meta Franġisku qasam il-baħar minn Ancona imma spiċċa fid-Dalmazja, dak tal-1213, meta ried imur jevanġelizza lis- Saraċini fi Spanja u jiltaqa' mal-Miramolino, imma marad u kellu jirritorna, u l-vjaġġ tal-1219 li fl-aħħar wasslu fl-Orjent. In-nota karatteristika ta' Celano, u tal-biografi l-oħrajn uffiċjali li kitbu warajh (Julian minn Spever, Bonaventura minn Bagnoregio), hi dik li jippreżentaw lil San Franġisk li jmur fost is-Saraċini sacri martvrii desiderio flagrans (imħeġġeġ bix-xewqa tal-martirju mqaddes), Ir-rakkont fil-Vita beati Francisci (1C 56-57) kellu jipprovdi l-bażi ta' kull rakkont ieħor. Interessanti li kien proprju fl-istess żmien, fis-16 ta' Jannar 1220, li fra Berardo u sħabu sofrew il-martirju mis-Saraċini fil-belt ta' Marrakesh fil-Marokk. Jidher ċar li l-biografi wara Celano komplew iżidu dettalji oħrajn li huma diskutibbli mil-lat storiku. Hekk jagħmel, per eżempju, San Bonaventura, fil-Legenda Maior Sancti Francisci, miktuba fl-1260- 1263. Fir-rakkont tiegħu (LM IX,5-6) Bonaventura kellu l-mertu li kien L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 11 intervista lil fra Illuminato minn Rieti, li kien akkumpanja lil San Franġisk għand is-Sultan, u li fornih b'xi dettalji interessanti. Fost dawn insibu l-fatt li Franġisku u Illuminato jidħlu fil-kamp tas-Saraċini bħal ħrief qalb l-ilpup, u li jiġu ttrattati b'mod krudil sakemm jitwasslu quddiem is-Sultan. Dan id-dettall seta' kien veru, imma l-kronisti tal-Ħames Kruċjata li rajna ma jsemmu xejn minn dan. L-aktar element li nistgħu insejħulu leġġendarju fir- rakkont ta' Bonaventura għandu x'jaqsam mal-fatt meta San Franġisk, quddiem is-Sultan al-Malek al- Kamel, sfida lill-mexxejja prova tan-nar. Dan il-fatt ġie mmortalizzat f'diversi rappreżentazzjonijiet ikonografiċi ta' San Franġisk matul is-sekli 13 u 14 minn pitturi tal-fama ta' Giotto Bondone u d-dixxipli tiegħu, bħall-każ tal-kappella Bardi f'Santa Croce, Firenze, tal-knisja ta' San Franġisk f'Montefalco, u postijiet oħrajn. Meta wieħed jaqra r-rakkont jidher ċar li San Franġisk ma jiġix ippreżentat bħala pellegrin umli imma pjuttost bħala Kruċjat li ried jisfida lis-Saraċini u jidħol fin-nar quddiem is-Sultan, biex hekk jurih li l-fidi vera kienet dik Kattolika u mhux ir-reliġjon Musulmana. Nafu mir-rakkont li s-Sultan u l-mexxejja reliġjużi tiegħu ma laqgħux l-isfida ta' Franġisku. Dan ir-rakkont fih ċertament element leġġendarju, imma forsi l-iskop ta' Bonaventura kien dak li juri l-ħeġġa kbira li kellu San Franġisk li jsofri l-martirju u jipprova jippriedka lil Kristu lis- Saraċini. Interessanti li Golubovich jinsisti fuq verità li hemm fil-bażi ta' dawn ir-rakkonti, u li tiġi kkonfermata saħansitra mill- kronisti tal-Ħames Kruċjata, jiġifieri li s-Sultan stieden lil San Franġisk joqgħod għandu għal diversi ġranet u kien jisimgħu, u li talbu wkoll jitlob għalih biex jasal għall-għarfien tal-fidi vera. Dokument interessanti, imma li hu ċertament apokrifu, hu dak magħruf bħala Verba fratris Illuminati (Il-Kliem ta' fra Illuminato). Dan hu dokumentili jitkellem dwar kif San Franġisk kellu jaffronta lis-Sultan li ried iqarraq bih billi jġiegħlu jirfes fuq tapit mimli disinji ta' slaleb, ħalli b'hekk ikun jista' jakkuża lil San Franġisk li jiddisprezza s-salib. Franġisku ma jinkwetax u jidħol normalment jirfes fuq it-tapit, u meta s-Sultan joġġezzjonalu li hu kien iddisprezza s-salib, Franġisku wieġbu li l-veru salib ta' Kristu kien tal- Kristjani, filwaqt li s-Saraċini kellhom is-slaleb tal-ħallelin imsallbin ma' Ġesul U meta s-Sultan joġġezzjona li l-Kruċjati kienu qed jokkupaw artijiet mhux tagħhom, Franġisku tah tweġiba ta' Kruċjat, u qallu li 12 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2019 kienu s-Saraċini li okkupaw l-artijiet li qabel kienu tal-Kristjani, u mhux bil- maqlub. Dan hu dokument li juri kif, lejn tmiem is-seklu 13, il-laqgħa ta' San Franġisk mas-Sultan saret okkażjoni biex il-kittieba jiddefendu l-iskop tal-Kruċjata armata billi jappellaw għall-awtorità ta' San Franġisk innifsul L-element leġġendarju jidher ukoll fir-rakkont li nsibu fl-Actus beati Francisci et sociorum eius, 27, u fil- Fioretti ta' San Franġisk, 24. Dan ir-rakkont juri kif San Franġisk kien qed jivvjaġġa fl-artijiet tas-Saraċini, meta waħda prostituta stednitu jidneb magħha. San Franġisk talabha tmur miegħu fejn kien hemm ħuġġieġa nar jaqbad u nxteħet għeri fin-nar u stedinha tidħol miegħu biex tidneb. Il-mara nidmet mid-dnub tagħha u kkonvertiet. Fi tmiem il-laqgħa tiegħu mas-Sultan, dan talab lil Franġisku biex jitlob għas-salvazzjoni tiegħu, u Franġisku wiegħdu li hu kellu jsalvah billi jibgħatlu żewġ patrijiet biex jgħammduh f'isem Kristu qabel imut. U hekk seħħ. Meta San Franġisk kien diġà miet u kien qed imut ukoll is-Sultan al-Malek al-Kamel, San Franġisk deher lil żewġ patrijiet u bagħathom l-Eġittu biex jgħammdu lis-Sultan li hekk miet ta' nisrani u ġie salvat. Naturalment dawn il- fonti fihom bosta elementi leġġendarji. L-Actus ġie miktub minn fra Ugolino da Montegiorgio fl- 1327-1337 u l-Fioretti huma adattament tiegħu tat-tieni nofs tas-seklu Ġejjin mill-pinna ta' patrijiet Spiritwali, li kienu jiddefendu l-oriġinalità tas-sejħa Franġiskana b'ton polemiku, u li għamlu minn San Franġisk profeta tal-aħħar żminijiet. Imma l-aktar element importanti, li dwaru nitkellmu fl- artiklu li jmiss, hu l-fatt li l-Actus jgħidulna li s-Sultan ta signaculum, jew dokument (firman) lil San Franġisk, biex hu u l-patrijiet tiegħu jkunu jistgħu jivvjaġġaw żguri fit-territorji Saraċini: 'Il-missier l-aktar qaddis Franġisku, imqanqal mill-ħeġġa tal-fidi u tal-martirju, mar lil hinn mill-baħar ma' tnax minn sħabu l-aktar qaddisin, u ried imur direttament għand is-Sultan. Malli wasal fl-artijiet tal-pagani, fejn it-toroq kienu mħarsa minn irġiel kiefra li l-ebda Kristjan ma kien jista' jiltaqa' magħhom mingħajr ma jduq il-mewt, bir-rieda ta' Alla hu u sħabu ħelsu mill-mewt. Qabduhom, sawtuhom bdiversi manjieri u rabtuhom sewwa, imbagħad ħaduhom quddiem is-Sultan. Quddiemu, San Franġisk, mgħallem mill-Ispirtu s-Santu, ippriedka fuq il-fidi kattolika b'mod tant divin li offra lilu nnifsu biex jipprova l-verità tagħha billi jgħaddi min-nar. Meta ra dan is-Sultan wera qima kbira lejh, kemm għas-saħħa tal-fidi tiegħu, kif ukoll għall-mod kif kien jiddisprezza d-dinja - għax hu ma ried jirċievi l-ebda rigal minkejja l-fatt li kien fqir - kif ukoll minħabba l-fervur tal- martirju li wera. Minn dak il-waqt is-Sultan kien jisimgħu bil-qalb u kien jitolbu li jmur quddiemu ta' spiss. Fuq kollox, bil-ġenerożità kollha, ta lil San Franġisk u lil sħabu l-permess li jippridkaw liberament kull fejn iridu. U tahom ukoll signaculum (sinjal ta' rikonoxximent), biex hekk ħadd ma jagħmlilhom ħsara' (Traduzzjoni minn Meta naqraw dawn ir- rakkonti tiġina spontanja l-mistoqsija: kemm hemm verità storika fihom X'inhu l-iskop tagħhom Huma tassew ħrejjef2 Ċertament mhux faċli nwieġbu, u nafu biżżejjed kemm il-biografi ta' San Franġisk u l-kompilaturi tas-seklu 14 riedu jagħtu idea tal-qaddis bħala wieħed li kien jaqbel mija fil-mija mal-ispirtu tal- Kruċjati. Forsi jeħtieġ insibu soluzzjoni bejn interpretazzjoni fidila tagħhom li tara fihom biss verità storika, u dik li tqishom bħala dokumenti artifiċjali li għawġu l-istorja għal skopijiet apoloġetiċi favur il-Kruċjata. Is-soluzzjoni għall- problema mhijiex faċli, għax id-dokumentazzjoni li għandna hi limitata. Rajna l-valur tal- kronisti tal-Ħames Kruċjata, 14 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2019 kif ukoll l-iżviluppi li żiedu l-biografi ta' San Franġisk. Fuq min minnhom nistgħu norbtu l-argumenti tagħna b'mod konvinċenti Girolamo Golubovich għażel it-triq tal-moderazzjoni, u juri kif anke f'dawn ir-rakkonti hemm elementi ta' verità. Fadlilna naraw x'ġara meta San Franġisk irritorna mil-laqgħa tiegħu mas-Sultan al-Malek al-Kamel. Kemm dam fl-Orjentt Telaq lura l-Italja mill-ewwel jew inkella baqa' fl-Orjent għal xi żmien' Veru li hu żar l-Art Imqaddsa u l-Qabar ta' Kristuż Veru li l-istorja tal-preżenza Franġiskana fl-Art Imqaddsa tmur lura eżattament għal din il-mawra epika ta' Franġisku fl- artijiet 'lil hinn mill-baħar, 800 sena iluż L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 15 Il-bniedem huwa maħluq (il-verb: bara, fis-Sanskrit kri u għalhekk 'kreazzjoni') fuq ix-xbieha (bil-Grieg: eikona) ta' Alla, raġel u mara (ara Ġob 10, 8-10): 'Nagħmel il-bniedem skont ix-xbieha tiegħi. Imbagħad ħalaq il-bniedem (Adam) skont ix-xbieha tiegħu; maħluq skont ix-xbieha ta' Alla; raġel (ish) u mara (ishah) ħalaqhom' (Ġenesi 1, 26- Il-bniedem (bil-Grieg: anthropos) huwa msemmi 550 darba fil-Bibbja filwaqt li l-kelma 'raġel' (aner) tinsab 216-il darba. Sfortunatament il-kultura moderna tippreżentalna lill-bniedem bħala oġġett fejn il-ġisem tal-bniedem sar strument ta' pjaċir. Il-Bibbja għandha tifħir għoli għall-ġisem tal-bniedem bħala sabiħ (jafeh) u tajjeb (tob) u tħares lejh fil-kuntest tal-persuna tal-bniedem maħluq minn Alla (ara Salm 8). 16 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2019 ferm differenti mill-kultura Griega li kien tqis lir-ruħ tal-bniedem bħala priġunier (bil-Grieg: sema) fil-ġisem (u għalhekk bil-Grieg: soma) li jeħtieġ teħles minnu u xejriet duwalistiċi oħra pitagorjani u platoniċi (Platun 428-349 QK). Fil-Bibbja nsibu dik li ngħidulha antropoloġija unitarja, il-ġisem (Ebr: basar, Assirjan: zumru, Sumeru su) u r-ruħ (Ebr: ruah, nefesh u leb) flimkien. Il-kelma basar insibuha 273 darba fl-Antik Testment, (fl-Għarbi għandna l-kelma basara li tfisser taħbi). Fl-Ebrajk għandna ukoll kelmiet oħra bħal: gewigha, zemorah, esem u beten. Mill- kelma esem insibu l-kelma asam li tfisser saħħa. U mill-kelma gewigha mnissla l-kelma gov li tfisser bl- Ebrajk 'poplu' Il-kelma zemorah tfisser proprjament 'fergħa' li minnha ġejja l-kelma zamar li tfisser 'tiżbor is-siġar. Tajjeb ukoll li ngħidu li l-kelma Ebrajka basar tirreferi wkoll għall- umanità. Il-ġisem mejjet huwa mfisser bil-kelmiet: gufa, nebela u peger. Fil- fatt għal San Pawl soma tfisser li l-bniedem huwa ġisem u mhux li għandu ġisem u juża l-kelma sarx biex jindika l-laħam tal- bniedem imwaqqa fid- dnub u li din is-sarx ġiet mifdija wkoll (ara 1 Kor 6, 12-20 u l-prologu ta' San Ġwann, fejn il-verb sar sarx). Huwa fatt interessanti li fil-Bibbja nsibu diversi Hawnhekk naraw influssi marbuta mal-fertlità. simboliżmi marbuta mal- ta' diversi kulturi marbuta Wieħed mill-kotba bibliċi partijiet differenti tal-ġisem: —— mal-Bibbja li mbagħad li fih dan is-simboliżmu tal-bniedem per eżempju stabilixxew ruħhom bħala qawwi huwa bla dubju ta' d-demm, il-qalb, in-nifs, simboli teoloġiċi u Kristjani xejn il-ktieb tal-Għanja il-moħħ, l-imnieħer, għalkemm il-kulturi pagani tal-Għanjiet: 'Inti sraqtli l-għonq, il-griżmejn, l-ilsien, ffokaw l-iktar fuq l-organi lil qalbi, għarusa tiegħi, int l-istonku, l-imsaren, il- fwied, il-kliewi, marrara, il-ġuf, ir-ras, ix-xagħar, l-għajnejn, il-widnejn, il-ħalq, l-ilsien, l-idejn, is-saqajn, l-għadam (bil- Grieg: osteon li ġejja mil- lingwa antikissima orjentali tas-Sanskrit asthin), ġilda (bl-Ebrajk or, Assirjan uru, Sumeru maxku u bl-Għarbi aurah fejn fil- Malti għandna l-kelma 'għarwien' b'rabta ma' dawn il-lessemi, bl-Għarbi hemm ukoll sallaha fejn fil-Malti għandna 'salha' tal-ġisem u bl-Għarbi ukoll insibu baxar u adam), kustilja (jew ġenb, bl-Ebrajk tsela, bl-Għarbi sulu, bil-Malti 'djul', il- mudullun u l-ġilda. Fl- Ebrajk hemm l-istess kelma għall-moħħ u l-mudullun bil-kelma moah (ara Ġob 21:24). Insibu diversi kliem, ideat u immaġni marbuta ma' dan is-simboliżmu korporju tal-ġisem uman. L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 17 $:6.. nsibu l-kelma amaru b'rabta li tagħraf il-ġisem. ke Il-komponent l-ieħor għal ; mal-laħam tal-ġisem, hu e - . l d-demm (dam, bil-Grieg: a l haima, bil-Hitti: zukri), li ' ċ skont id-dinja Lhudija huwa , Vit Sa ea $ dan li jagħti l-ħajja lil-laħam, RI ġe litteralment il-ħajja fil-vini tal-bniedem (ara Ġenesi 9,4, fejn insibu l-projbizzjoni li ma jiklux laħam bil-ħajja tiegħu ġo fih, jiġifieri bid- demm). Għalhekk id-demm huwa marbut mas-sagru u t-tixrid tiegħu huwa dejjem profanazzjoni: 'Għax il-ħajja straqtli lil qalbi, sa b'ħarsa 'tagħraf korporalment' jew ta' kull laħam hi f'demmu u waħda tiegħek, sa b'waħda 'timla bil-għerf'). Fl-Assirja.— min jiekol minnu jinqata 'l biss mill-ġawhar ta' fuq għonqokl Imħabbtek kemm hi ħelwa, oħti għarusa, kemm hi aħjar imħabbtek mill-inbidl Riħet fwiħatek oħla minn kull balzmul Xofftejk, għarusa tiegħi, qattru għasel safi, u taħt ilsienek għasel u ħalib. Riħet l-ilbiesi tiegħek bħal dik tal-Libanu' (Għan 4:9-11). Il-ġisem uman jifforma għalhekk simboli mill-iktar antiki u profondi. San Ġwann l-evanġelista juża l-kelma 'laħam' u mhux ġisemi, biex juri r-realtà tal- ġisem tal-bniedem. Fil-Grieg ta' San Ġwann għandna l-kelma sarks li tfisser laħam tal-ġisem' (bl-Ingliż: flesh) u mhux il-kelma Griega soma li tfisser ġisem' (bodv, il-kelma Griega hija nfluwenzata mis-Sumeru su li tfiiser ġisem u zu li tfisser 18 ġ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2019 barra' (Lev 17:14). Fil-Ġdid Testment naraw id-demm innoċenti ta' Kristu mxerred għall-fidwa tagħna (ara Rumani 5:9). Iċ-ċentru ta' dan il-ġisem uman hija l-qalb (eb jew lebab, bl- Assirjan: qablu li tfisser fin-nofs jew 'tkun quddiem, fil-Malti għandna l-kelma 'qabel jew 'qrib') li għandha importanza kbira fil-Bibbja. Hija wkoll iċ-ċentru tal- għerf fil-kultura Ebrajka: 'il-qalb ferrieħa tagħmel il-wiċċ daħkan, imma l-qalb imnikkta tmewwet ir-ruħ' (Prov 15, 13). Mhux ta' b'xejn li l-kelma 'qalb' insibuha 850 darba fil- Bibbja. It-terminu Grieg għall-qalb kardia jista' jfisser ukoll il-moħħ: Simbolu Korporju L-Għaxar swaba' ta' l-id u tas-saqajn huma marbuta mal-għaxar kmandamenti ta' Alla. Il-parti tal-lemin tal-ġisem hija marbuta mad-dawl u mat-tajjeb u l-parti tax-xellug mad-dlam u mal-mewt. Il-moħħ huwa marbut mal-għerf u l-qalb mal-imħabba. Ir-ras hija simbolu tal-awtorità. San Pawl jesprimi dan il-ħsieb meta jitkellem dwar ir-rabta ta' Kristu mal-Knisja: 'Kristu hu r-Ras fuq il-Knisja kollha, li hi Ġismu, il-milja ta' dak li jimla kollox f'kollox' (Efesin 1,23). L-għajn hija d-dawl u l-musbieħ għall-ġisem kollu (ara Matt 6, 22). Il-widnejn huma marbuta mas-smigħ u mal-ubbidjenza tal- kmandamenti ta' Alla. Il-widnejn ta' Alla jfisser li huwa jisma' t-talb tal-poplu tiegħu kif naraw fis-Salm 94, 9. Fil-konsagrazzjoni tal-qassis Lhudi it-tarf tal- widna l-leminija tiegħu kien jiċċappas bid-demm tas- sagrifiċċju (ara Lev 8, 23). L-id ta' Alla hija marbuta mal-ħolqien waqt li l-id tal-bniedem hija marbuta mal-kapaċità u mal-fejqan: 'Ejja qiegħed idek fuqha u hija tgħix' (Matt 9, 18). Ix-xofftejn permezz tal- bewsa huma turija ta' ġieħ, rispett u mħabba. L-idejn fil-Bibbja huma marbuta mal-barka, impożizzjoni u konsagrazzjoni (ara Ġen 48, 14). Il-ġuf (bl-Ebrajk: rehem) ifisser ħniena u kompassjoni kif naraw f'Isaija 47, 6 u Lamentazzjonijiet 3, 22. Ix-xagħar huwa simbolu tal-qawwa. Il-wiċċ ta' Alla fil-Bibbja jrid juri l-preżenza tiegħu: 'Txħet fuqna, Mulej, id-dawl ta' wiċċek' (Salm 4:7). L-għadam huwa meqjuż li għandu fih iż- żerriegħa tal-qawmien tal-ġisem (ara Eżekjel 37). Interessanti l-etimoloġija tal- kelma Ebrajka għall-irkoppa birku li tfisser tgħawweġ b'rabta mal-kelma 'barka' Għalhekk il-knisja tħares b'mod posittiv lejn il-ġisem tal-bniedem kif tgħidilna l-Gaudium et spes fin- numru 14, il-ġisem huwa mezz ta' salvazzjoni skont Tertulljanu caro cardo salutis (ara Rumani 12:1). Ir-rebħa ta' Kristu fil-qawmien u fuq il-qabar vojt hija r-rebħa glorjuża tal-ġisem mejjet li qam u għalhekk mhuwiex 'qabar għar-ruħ. L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 19 20 $ L-Anr IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2019 Fil-ktieb tan-Numri, Mosċ jiġi msejjaħ 'qaddej' kelma li fil-Bibbja tfisser ħafna għaliex il- qaddej irid jiddisponi ruħu għal ħafna u ħafna xogħol. 'Mhux hekk ma' Mosċ il-qaddej tiegħi, il-bniedem li fdajtlu dari' (Num 12,7). Dan it-titlu prestiġjuż u fl-istess ħin ta' responsabiltà jerġa' jidher fid-Dewteronomju. 'U hemm miet Mosċ, il-qaddej tal-Mulej fl-art ta' Moab, bħalma ried il-Mulej' (Dt 34,5). L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 21 Fl-ittra lil-Lhud ukoll dan il- leġislatur Mosċ jerġa' joħroġ għad-dawl. Mosċ hawn jiġi mfaħħar għall-fidi tiegħu, mhux biss imma saħansitra 'ma riedx jissejjaħ bin it-tifla tal-Fargħun' (Lhud 11,24). Biss meta mxebbah ma' Kristu, Mosċ inaqqas ħafna mill-qawwa tiegħu. Tassew li Mosċ kien fidil fid-dar kollha ta' Alla bħala qaddej, u dan għamlu b'xhieda ta' dak li kien għad irid jgħid Alla' (Lhud 3,5). Għalhekk tkun ħaġa sewwa li wieħed jifli sew ħajjet dan il- personaġġ u jara fejn matul il-mixja fid-deżert, Mosċ wera tassew li kien qaddej ta' Alla u tal-poplu afdat f'idejh. L-intimità li għadda minnha Mosċ kemm meta sab ruħu quddiem l-għollieq jaqbad, meta kien fuq is-Sinaj, kif ukoll meta ġie wiċċ imb wiċċ mal-Arka, dan kollu ssarraf f'qadi tanġibbli mal-poplu. Dan il-ġens kien għadu kemm qasam il-Baħar tal- Qasab. Kompla għal mixja ta' tlitt ijiem sħaħ, iżda fl-aħħar beda jgerger għaliex naqaslu l-ilma (Eż 15,23). Issa din il-problema tal-ilma aktar u aktar fid-deżert ħami u ħarr tas-Sinaj kienet tassew problema qawwija, waħda mhux la kemm iġġerragħha. Mosċ qatt ma għaddielu minn moħħu li bħala mexxej se jkollu jħabbat wiċċu ma' din id-diffikultà hekk kbira. Mosċ ried iva jwassal u jdaħħal in-nies fl-Art Imwiegħda. Kien wisq preokkupat dwar danl Tant li tfaċċat problema oħra, u anqas b'din ma ntebaħl Din id-darba kien hemm in-nuqqas tal-ħobż (Eż Element ieħor indispensabbli għall- għejxienl U mingħajr ma xtaq, Mosċ hawn ukoll sab ruħu f'bawxata oħra. jirnexxilu qatt ixebba' tant eluf ta' nies u bhejjem f'dak id-deżertl Man-nuqqas tal-ħobż inħass ukoll dak tal-laħam (Eż 16,8-12). Mela l-ewwel u forsi l-aktar servizz elementari li kellu jerfa' Mosċ kien dak tal- ħtieġa għall-ilma, ħobż u laħam. Iżda l-fidi msieħba mal-intimità li Mosċ kellu u wera f'Alla għamilha bil- fiduċja, b'responsabiltà u bil-ferħ. Waqt dawn il-mumenti tqal u ta' qtigħ ta' qalb, ta' konfużjoni u għeja, jidħol sew fix-xena ħaten Mosċ nnifsu, Ġetru. Mosċ kellu assolutament bżonn tal- għajnuna. Il-vjaġġ kien tqil ħafnal Nies ġejjin u sejrin quddiem Mosċ biex dan il-mexxej iħejjinhom u jagħtihom il-pariri siewja tiegħu. 'Għax qiegħed 22 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2019 bilqiegħda waħdek u l-poplu wieqaf quddiemek minn filgħodu sa filgħaxija2 Tinkedd int u jinkedd il-poplu li hawn miegħek. Għax dan ix-xogħol hu wisq għalik' (Ez 18,14. Ġetru kien bniedem prattiku ħafna, tant li ħareġ b'soluzzjoni tassew meħtieġa u prattikabbli, soluzzjoni li ħalliet tassew il-frott meħtieġ. Ara x'parir ta Ġetru lil Mosċ: 'U int tagħżel nies ta' ħila mill-poplu, nies li jibżgħu minn Alla, nies ta' fiduċja u jobogħdu r-regħba; u qegħedhom kapijiet' (Eż 18,21). Dan huwa prinċipju li jissejjaħ tas-sussidjarjetà. Mela minn din l-esperjenza Mosċ tgħallem u kkonkluda li hu mhux kapaċi jagħmel kollox waħdu tajjeb: Il- fiduċja f'Alla li sejjaħlu għal dik ir-responsabiltà kienet titlob ukoll minnu sens qawwi ta' fidi f'Alla; Hekk Mosċ kompla sar realistiku ħafna u prattiku fit-telqa tiegħu lejn u ma' Alla ta' Abraham, ta' Iżakk u Ġakobb. Aktar ma beda jgħaddi żmien minn fuq Mosċ, u allura l-esperjenza tal-ħajja aktar għamlitu raġel matur, Mosċ induna li fost il-ħafna attivitàjiet favur il-poplu afdat f'idejh, kien hemm bżonn ukoll tat-talb. Anzi hu ra l-qawwa u l-henali jħoss min jitlob bil-fiduċja u bil-qalb lil Alla wieħed, ħaju U hawn kienet waħda mid-differenzi kbar bejn l-allat li Mosċ kien imdorri jħabbat wiċċu magħhom l-Eġittu u Alla tal-Lhud, Alla li jista' kollox, Alla, wieħed, ħaj u veru. Bosta huma l-okkażjonijiet fejn Mosċ b'fiduċja fuqu jitlob 'l Alla biex jaħfer ħtijiet il-poplu. Eżempju ċar seħħ fil-ġlieda qalila li kellhom il-Lhud kontra l-Għamalekin. Mosċ kien qed jitlob u idejh iżommuhomlu Aron u Ħur il-Lhud kienu minn fuq; meta Mosċ kien jieqaf, kienu l-Għamalekin minn fuq (Eż 17,11-12). Il-perseveranza fit-talb ta' dan il-leġislatur kompliet toħroġ għad-dawl meta idejn Mosċ 'baqgħu L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 23 sodi merfugħa sa nżul ix-xemx' (Eż 17,12). Hekk Ġożwċ rebaħ il-gwerra grazzi għall-interċessjoni ta' Mosċ. Dan il-każ ta' talb, u l-qawwa tiegħu ħafna snin wara jirrepeti ruħu fil- każ ta' Zakkarija u martu Eliżabetta. Gabriel qallu sew ħafna u mingħajr ebda tlaqlieq lil Zakkarija: 'Tibżax Zakkarija għax it-talba tiegħek instemgħet: martek Eliżabetta se tagħtik iben, u inti ssemmih Ġwanni' (Lq1,13). L-istess ħaġa ġara minn Pietru meta dan kien marbut sew fil-ħabs: 'Pietru, meta dan kien marbut 'b'żewġ ktajjen' (Attil2,6a) fil-ħabs f'Ġerusalemm. Fuq in-naħa l-oħra kien hemm il-Knisja titlob għalih bil- ħerqa. għaliex Pietru b'għaġeb kbir inħeles mill-ħabs. Il-qadi sħiħ ta' Mosċ lejn il-poplu tiegħu jkompli jidher f'każ erojku ieħor tassew. Mosċ hawn qed igħix l-esperjenza tal-poplu tiegħu stess qisu wieħed minnhom. Il-poplu reġa' dineb bil-qawwa kollha meta għamel għoġol tad-deheb. Għalhekk il-kastig kien tassew imminenti. U mill- ġdid indaħal Mosċ quddiem Alla biex dan jaħfrilhom. U dan ma kienx biżżejjed għaliex Mosċ talab lil Alla biex il-kastig jieħdu huwa wkoll flimkien man-nies. 'Imma jekk ma taħfrilhomx ħassarni mill-ktieb li inti ktibt' (Eż 32,32). Hawn il-kelma 'ħassarni' tfisser ibgħatli l-mewt. Mosċ kien lest tassew li jissagrifika ħajtu għall-poplu li tiegħu kien responsabbli minnu. Att tassew erojku għal- leġislatur Mosċ. Fl-ittra tiegħu lir-Rumani San Pawl ukoll joħroġ għad-dawl eżempju li jixbah perfettament lil dak ta' Mosċ: 'Nixtieq li kont jiena stess maqtugħ minn Kristu minħabba f'ħuti, nies ġensi skont il-ġisem' (Rum 9,3). Dan il-qadi ta' Mosċ lejn u mal-poplu tiegħu huwa tassew wieħed rari; anzi att erojku. Mosċ wasal sa dak il-waqt li jsir vittma għal ġensu, biex ipatti fl-ogħla grad għall-poplu tiegħu. Dan hu tassew servizz ta' qadi fit-talb. U Mosċ seta' jasal sa hawn grazzi għall-intimità li kontinwament kellu ma Jaħweh. 24 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2019 Din il-kwalità ta' servizz kienet waħda primarja u dominanti fis-servizz li offra Mosċ lill-poplu. Nafu li l-akbar u l-ogħla missjoni ta' dan il-leġislatur kienet ix- xandir f'waqtu u barra minn waqtu tal-Kelma. Fil-ktieb tad-Dewteronomju wieħed jista' jikkonkludi kemm dan kien tassew veru. Ben Sirak jagħżel u jgħolli ħafna lil Mosċ fil-ġieh dejjem grazzi għal din il-missjoni ta' għalliem u xandar. Dan ġara għaliex Mosċ kien imbierek minn Alla u mill-bnedmin. 'Għall-kelma tiegħu għamel l-għeġubijiet u tah glorja quddiem is-slaten; tah il- kmandamenti għall-poplu tiegħu u wrieh xi ħaġa mill- glorja tiegħu. Qaddsu għax kien fidil u umli, għażlu minn fost il-bnedmin kollha. Semmagħlu leħnu, u daħħlu fid-dalma, u wiċċ imb wiċċ tah il-kmandamenti, il-Liġi tal-ħajja u l-għerf, biex jgħallem lil Ġakobb l-ordnijiet tal-patt, u d-digrieti tiegħu lil Israel (Sir 45,3-5). Ta' min isemmi wkoll dak il- passaġġ li minnu Mosċ beda s-servizz tal-Kelma mal- poplu tiegħu: 'Mosċ tela' ħdejn Alla, u l-Mulej sejjaħlu mill-muntanja u qallu: 'Dan għid lil dar Ġakobb u għarraf lil ulied Israef' (Eż 19,3). F'dan il-kuntest hawn riferenza ċara għad- dekalogu u għal-Liġi qaddisa tagħhom il-Lhud. Minn dak il-waqt 'il quddiem, Mosċ għex għas-servizz tal-kelma ta' Alla fdata lilu biex hu jgħaddiha lin-nies afdati lilu. L-awur tal-ittra lil-Lhud fi ftit kliem jesprimi dak li fir-realtà kien tassew Mosċ: ''Tassew li Mosċ kien fidil fid-dar kollha ta' Alla bħala qaddej, u dan għamlu b'xhieda ta' dak li kien għad irid jgħid Alla' (Lhud 3,5). Mosċ kien tassew qaddej fid- diversi toroq fuq imsemmija. Din ir-responsabiltà hekk wiesgħa ta' ħidma, turi kemm Mosċ kien tassew bniedem ta' min joqgħod fuqu, wieħed li tista' tafdah: U dan għaliex Mosċ kien sar kollox mal-poplu ta' Israel grazzi għall-intimità li kiseb matul iż-żmien. Mosċ seta' jkompli dan il- qadi kollu minkejja l-bosta difetti li kellu, seta' jġib fi tmiemu u sal-aħħar dan ix-xogħol għaliex kellu fidi f'Alla li sejjaħlu għal din il-missjoni u grazzi għall- intimità li akkwista matul iż-żmien. L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 25 Xi kultant fil-ħajja ngħaddu minn esperjenzi żgħar, forsi anke banali, imma li jservu ta' xprun biex nagħmlu riflessjoni fuq l-affarijiet aktar serji tal-ħajja ta' kuljum … 26 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2019 F'qalbi għidt: kemm hawn rabja fostnal Qisu din l-emozzjoni qed tgħolli rasha kullimkien: fil- familji tagħna, fl-għaqdiet Is-sentiment tar-rabja li sfortunatment xi kultant ma jibqax rabja komuni imma jsir qilla u korla. Eżempji għandna kemm irridu. Biżżejjed inħarsu lejn il-ħajja tagħna, kemm xi kultant taqbżilna ċ-ċinga, kif ngħidu bil-Malti, għal ċirkustanzi forsi anke żgħar jew banali fil-familja, fil- post tax-xogħol, fil-post fejn nistrieħu. Imma intom bħali tagħmlu differenza: li f'ħajjitna hemm rabja u hemm rabja. Hemm rabja li bil-Malti nsejħulha 'nar tat-tiben' u minn dan ikollna ħafna, imma nafu li jgħaddi. Qisu xi kultant in-natura tal-bniedem tħoss il-bżonn li terħi l-fwar, bħal tal-pressure cooker. Perċà mbagħad hemm rabja li hija aktar serja. Hija rabja, mhux ta' mument jew nar tat-tiben jew mument ta' fixla li jgħaddi, hija rabja li spiss tniżżel l-għeruq fil-qalb tagħna. U anke hawnhekk, jekk inħarsu ftit lejn il-ħajja tagħna ta' kuljum nindunaw kemm għandna eżempji. Forsi aħna stess inġorru rabja fina ġejja minn meta konna ċkejknin. Forsi ħassejna li l-ġenituri tagħna ma kinux ġusti magħna, u din mhix xi ħaġa tal-passat. Staqsu l-għalliema, staqsu lill-LSEs u l-counsellors tal-iskejjel kemm imissu u mhux nar tat-tiben. Pereżempju fil-qlub tat-tfal u taż-żgħażagħ tagħna li sfortunatament spiss saru l-vittmi ta' deċiżjonijiet żbaljati li aħna l-kbar ħadna. Tfal u żgħażagħ irrabjati minħabba l-firdiet fil-familji, tfal u żgħażagħ irrabjati għax huma konxji li saru blalen ta' konvenjenza bejn il-ġenituri miġġielda tagħhom. Kemm rabja li tniżżel l-għeruq fil-fond tal-qalb tagħna. Meta fil-familja jkun hemm il-mard, meta koppja tixtieq it-tfal u ma jistax ikollha, meta titlef it-tarbija, meta jitwieldu wliedna b'xi diżabilità. Xi kultant jekk ma jkollniex il-ħila li nissieltu ma' dawn ir-realtajiet, xi kultant anke mingħajr ma nindunaw, mingħajr ma nkunu konxji, inbejtu rabja f'qalbna. Rabja għaċ-ċirkustanzi tal-ħajja, rabja għax jien ma ħadtx promozzjoni u sieħbi forsi bqerq u korruzzjoni ħadha u issa qed jikkmandani u jgħaffiġni. Rabji li spiss ibejtu fuq il-feriti u l-uġigħ interjuri li jkollna fil-fond tal-qalb tagħna. Sfortunatament, meta aħna għal żmien twil inbejtu din it-tip ta' rabja nindunaw li, konxjament jew inkonxjament, ikollna rabja kbira għal Alla nnifsu. Inħossu li Alla ma kienx ġust fil-ħajja tagħna. Inħossu li f'ċertu ċirkustanzi u f'ċertu weġgħat tal-passat jew tal-preżent, ta' meta kont ċkejken jew ta' meta kont kbir, Alla ma kienx preżenti fil-ħajja tiegħi. Mingħajr ma nindunaw, għax spiss m'aħniex kapaċi nħarsu lejn ir-realtà tagħna kif suppost, għax nibżgħu minna nnifisna, ikollna dik ir-rabja għal Alla: rabja għal Alla u l-proġett tiegħu fil-ħajja tagħna. San Pietru u Sawl: umani bħalna Jien ma nixtieqx inniżżel lil San Pietru u San Pawl minn fuq il-pedestall ta' qalbkom. Imma ppermettuli nippreżenta lil dawn iż-żewġ qaddisin kbar fl-umanità tagħhom. Ippermettuli nippreżenta malajr malajr il-personalità ta' Pietru u Pawlu, l-istorja ta' Pietru u Pawlu, anke fil-kuntest tal-esperjenza tant umana tar-rabja. Aħna spiss lill- qaddisin neżaltawhom, nagħmlulhom festi kbar, anzi aktar ma jkun kbir il- pedestall u aktar ma jkunu 'l bogħod minna qisu bħal donnu aktar nieħdu pjaċir. Imma jien nixtieq inġib lil Pietru u lil Pawlu fl-umanità dgħajfa tagħhom, qabel ma huma għamlu esperjenza tal- fejqan li setgħet tagħtihom, anke f'dan il-kamp tar-rabja, l-istess imħabba ta' Sidna Ġesu Kristu. Ir-rabja ta' Pietru Ġibu quddiem għajnejkom lil Pietru. Ġibu quddiem għajnejkom tant siltiet fil-Vanġelu fejn Pietru, fil-verità jekk aħna naqraw L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 27 il-Vanġelu sewwa u b'sinċerità, jiżvoga r-rabja tiegħu. Dalgħodu tħabbrilna dak il-Vanġelu tant sabiħ: 'Min jgħidu n-nies li hu Bin il-Bniedem' (Mt 16,13) u Pietru, mnebbaħ mill- ispirtu ta' Alla jwieġeb: Tnti l-Messija ta' Alla' (Lq 9,20); u dik il-kelma solenni ta' Ġesu: Inti Pietru, u fuq din il-blata jiena nibni l-Knisja 28 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2019 tiegħi, u s-setgħat tal-infern ma jegħlbuhiex' (Mt 16, 18) Imma intom tafu x'jiġri wara. Meta Ġesu jippreżenta l-proġett ta' Alla għalih u anke għall-Appostli, u jgħid li iva hu kellu jkun il-Messija, imma kellu jkun Messija tat-tbatija, dik kienet daqs li kieku vleġġa li qasmet il-qalb tal-Appostlu Pietru. L-Evanġelisti jgħidu: Pietru ġibdu lejh u beda jlumu u jgħidlu: Allaħares, Mulejl Ma jkun qatt li dan jgħaddi minn għalik (Mt 16,22) Li kieku niggustaw din il- kelma fil-verità, beda jlumu; kważi kważi nistgħu ngħidu li beda jsabbat saqajh, anzi jien nażżarda ngħid — u ma naħsibx li qiegħed niżbalja — li Pietru f'dak il-ħin qabżitlu ċ-ċinga. Hu li kien għadu kif irċieva dik il-kelma tant sabiħa: 'fuq din il-blata jiena nibni l-knisja tiegħi; u mbagħad Ġest jiġi jitkellem mill-proġett tat-tbatija, mill- pjan ta' tislib u mewt. Pietru f'dak il-mument jirrifjuta l-kelma ta' Ġesti. Jekk tindunaw hemm rifjut sħiħ ta' Ġesu kif xtaqu Alla l-Missier. Anzi jien ngħid li kien hemm rifjut ta' Ġesu veru, ta' Ġesu li kellu jsalva lill-bnedmin, fil-misteru tat- tbatija bis-salib imqaddes. 'Ma jkun qatt Mulej li dan jgħaddi mingħalik' U xi kultant meta nimmaġina din is-silta tal-Vanġelu fejn Pietru fil-veru sens tal-kelma jitlifha, nista' nimmaġina x'seta' ħass ġo fih meta Ġesu jżid: 'Jekk xi ħadd irid jiġi warajja, għandu jiċħad lilu nnifsu, jerfa' salibu ta' kuljum u jimxi warajja' (Lq 9,23) Ma timmaġinawhx intom bħali lil Pietru, dik is- susa, dak id-dudu tar-rabja jdur ġo fih, jippressah ġo fih2 U mhux l-ewwel darba fil-mixja lejn Ġerusalemm dik ir-rabja kellha toħroġ. Pereżempju f'dak il-mument fejn ulied Żebedew talbu lil Ġesu li joqogħdu wieħed fuq il-lemin u l-ieħor fuq ix-xellug u l-Vanġelu jgħid: 'L-għaxra l-oħra …, (Mt 20, 24) u jien nimmaġina li l-perċimes ta' dik ir- rabja kien Pietru, il-barri bil-qrun. Dak il-mument Pietru u sħabu saħnu ħafna għalihom. Bilfors saħan għalihom. Kien qed ibejjet dak ir-rifjut. Rifjut li sarlu ferita: ferita li bdiet tagħti nar lir-rabja fil-qalb tiegħu, li mbagħad, bħalma tafu daqsi, kellha tiżvoga fil- mumenti l-aktar qaddisa tal-passjoni ta' Ġesu. Ġibu quddiem għajnejkom, anke waqt l-aħħar ċena, lil Pietru kważi nervuż. Ġesu li qed iħabbar il-mewt. Ġesti qed iħabbar tradiment. Min huż Dawk in-nervi ta' wieħed li qisu bħal donnu kien qed jaċċetta u mhux jaċċetta dik il-ġrajja ta' Ġesu. Rabja li mbagħad tiżvoga fil-ġnien tal-Ġetsemani meta jaqbad ix-xabla u jaqta' l-widna ta' Malku, il-qaddej tal- Qassis il-Kbir. Pietru li ried jissieħeb ma' Ġest, imma li r-rabja żammitu bogħod milli jaċċetta dik l-għotja ta' mħabba fis-sofferenza tal- Imgħallem tiegħu. Hekk hu. Hija rabja li tisplodi anke b'mod vjolenti: billi joħroġ is-sejf u jweġġa. Vjolenza fiżika, kważi omiċida, li mbagħad issib l-inkurunament tagħha fit-tradiment tripliku fil- bitħa tal-Qassis il-Kbir. Ġibu quddiem għajnejkom dan l-appostlu, kważi L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 29 kważi anzjuż, nervuż, li għal xhur sħaħ kien qed ibejjet din ir-rabja f'qalbu, IBQA B ABS e belti II IO d a darbiet: Tnti ukoll wieħed minnhom; (Lq 22, 58) Int m'intix ukoll wieħed mid- tibet (€ A 18,17) intom tafu daqsi l-Vanġeli kif jippreżentaw ir-reazzjoni mhux sempliċi, imma r-reazzjoni vjolenti ta' Pietru: Jien ma nafux ..2 (Mk 14, 71) Jien nimmaġinah isabbat saqajh: Jien ma jab ej G a Eko l A (ELI CA IA Oi Ka bLq ir-rabja li kienet sinjal li hu BT ib o to A EW CI f'Ġesu u li f'dak il-mument kien qed jirrifjuta kull ġrajja tal-passjoni mdemmija ta' Sidna Ġesu Kristu li kellha tifdina. Ir-rabja ta' Pawlu U ara taħsbu li San Pawl Lab TEN A ae Al tat-tiben, fil-karattru tiegħu għax anke wara li ltaqa' ma' Kristu, aħna nafu li ma tantx kien ħelu f'ċertu ċirkustanzi. Wara li Barnaba, AJ Ki lot laqqmu fil-Knisja tal-bidu u fil-ħajja tal-Knisja ta' Ġerusalemm, x'ħin jintemm IG ATO Rite jiet fil-ġlieda li kellu ma' Barnaba, San Luqa jgħid fl-Atti tal-Appostli: Kellhom xi jgħidu sewwa; (Atti 15, 39) jiġifieri kważi b'vjolenza. Li Pawlu kien qalil u fokuż — pero nar tat-tiben f'dan il-każ — nafuh anke minn GA ilo B Lq ħej A Ġibu quddiem għajnejkom pereżempju l-Ittra lill- Galatin, li tant kien irazo ċiafjatibi eto A a irringrazzja 'l Alla għall- Galatin, imma mal-ewwel jiftaħ qalbu, jibda jispara, kif pet lt b ATA i en oa i i Op tiCalal għall-kliem mhux ħelu li għandu għall-għedewwa ja OJTI PARI iI foloz' (Gal 2, 4) isejħilhom, 'Wħud li riedu jiżżattu' (Gal DAZJI lo B iba bo Kristu Ġesu. Imma apparti minn dawn iena te eeeqa qa a kien fokuż, li forsi kienet abet Ca To BA blessing in disguise għaliex xprunatu biex jaffronta t-tbatija, imma jekk iġġibu quddiem għajnejkom lil Pawlu qabel ma jiltaqa ma' Kristu, hemmhekk tistgħu anke timmaġinaw - U mhux immaġinazzjoni vojta, mingħajr għeruq — li Pawlu kien qed ibejjet ir- rabja f'qalbu. Jien dejjem inġib quddiem għajnejja dak li jgħid San Luqa fil-martirju ta' Stiefnu. Meta Stiefnu jiġi mħaġġar, sempliċiment jgħid li kien hemm 'żagħżugħ jismu Sawl (Atti 7, 58) li qagħad ma ħwejjiġhom. M'għandna l-ebda sinjal ta' vjolenza, imma jien nimmaġina lil dan Sawlu li kien ilu tlieta, erba' snin jifforma ruħu ma' wieħed mill-akbar rabbini taż-żmien: Rabbi Gamaljel it-Tieni, li kien rabbi moderat u bil-għaqal. Huwa dak ir-rabbi Gamaljel li quddiem l-Appostli, meħudin arrestati quddiem is-Sanhedrin qal: 'Għax dan il-ħsieb jew ħidma tagħhom, jekk hi ġejja mill-bnedmin, għad tisfa fix-xejn; iżda jekk hi ġejja minn Alla, ma jseħħilkomx teqirduhom' (Atti 5, 38-39) Imma jidher li Sawlu f'dak iż-żmien ma silet l-ebda għaqal mill-imgħallem tiegħu Gamaljel u s-skiet tiegħu waqt it-tħaġġir ta' Stiefnu jġibli quddiem għajnejja żagħżugħ li kien iva mimli żelu għal Alla u għal-Liġi ta' Mosċ, imma żagħżugħ li kważi kważi diġà kienet qiegħda tbejjet fih ir-rabja għall-ewwel Insara bħalma kien id-djaknu Stiefnu: dak ir-raġel mimli fidi u bl-Ispirtu s-Santu li skont il-mentalità magħluqa, qisu bil-kappestru taż- żwiemel, Pawlu deherlu li dawn l-Insara kienu qed jikkorrompu l-Liġi tal- Missirijiet. Kienu qed jiksru t-tradizzjonijiet li kienu saru allat flok Alla l-veru: li dawn l-insara kienu qed jiksru t-tradizzjonijiet għeżież ta' missirijietu. Skiet waqt il-martirju ta' Stiefnu. Imma jekk taqraw aktar 'il ġewwa minn dak li jgħid Luqa fl-Atti, diġà tibdew tħossu dak is-serp tar-rabja, li kien qed idur fil-kantina tal-qalb ta' San Pawl, tant isir rabja vjolenti li tiġi espressa meta Pawlu, bniedem ippreparat sal-ponta ta' mnieħru fil- Liġi ta' Mosċ jiġi mqabbad mill-Qassisin il-Kbar biex L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 31 jikkontrolla din is-setta tal-Ġudaiżmu: l-ewwel Insara — għaliex fil-verità kienu jitqiesu bħala setta tal-Ġudaiżmu — u jeqred dan it-twemmin korrott darba għal dejjem. Eżattament x'għamel Pawlu kontra l-ewwel Insara ma nafux. Nafu biss li kellu ittri mill-Qassisin il-Kbar biex jiġbor fil-ħabs l-ewwel Insara: ta' Damasku pereżempju. Meta fl-aħħar ta' ħajtu Pawlu jikteb rigward l-ewwel esperjenza tiegħu jgħid: Jien li kont dagħaj, persekutur (1 Tim 1, 13) tal-Insara. Ġibt ruħi b'mod vjolenti. Araw il-qalb ta' bniedem li tant kien marbut mal-forma sklerotizzata, imwebbsa tar- reliġjon tiegħu li ma setax jaċċetta s-sorpriża ta' Alla ta' Abraham, ta' Iżakk u ta' Ġakobb li f'Ġesti kien wera l-imħabba tremenda tiegħu għall-bnedmin. Bniedem li webbes qalbu quddiem il- proġett ta' Alla li kien deher fil-mewt u l-qawmien ta' Ġesu. Mela Pietru u Pawlu bogħod mill-imħabba ta' Ġesu, li bħalna l-bnedmin bejtu r-rabja f'qalbhom u rabja serja: dik ir-rabja li tirribella għall-imħabba ta' Alla, dik ir-rabja li rribellat kontra s-sorpriżi ta' Alla li dehru fi Kristu Ġesu. Il-fejqan minn dik ir-rabja eżistenzjali fil-fond tal-qalb ta' Pietru u Pawlu jseħħ meta huma jiltaqgħu mal- 32 $ L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 imħabba ta' Alla li tidher fi Kristu Ġest. Meta qgħadt nimmedita fuq is-siltiet tal-Iskrittura tad-diversi laqgħat fejn Pietru u Pawlu setgħu ltaqgħu b'mod veru, b'mod profond mal-imħabba ta' Ġesti ġewni quddiem għajnejja dawk is-siltiet fejn l-awturi sagri jitkellmu mill-ħarsa ta' Ġest. Erġgħu ġibu quddiem għajnejkom, pereżempju, il-ħarsa ta' Ġest lejn Pietru malli sabbat saqajh u għat-tielet darba ċaħdu u s-serduk kien idden għal tliet darbiet. San Luqa jgħid kelma sabiħa mmens: li f'dak il-mument Pietru ħares 'il fuq u Ġesti ħares lejh. Tistgħu qatt timmaġinaw x'setgħet ħasset il-qalb ta' Pietru f'dik il- ħarsa solenni, f'dik il-ħarsa ta' mħabba f'dak il-mument drammatiku tal-passjoni2 Intom tafu x'jikteb San Luqa meta jiġi biex jiddeskrivi r-reazzjoni ta' Pietru quddiem dik il-ħarsa. San Luqa jgħid: 'ħareġ 'il barra jibki b'qalbu maqsuma: (Lq 22, 62) Mhux biki tal- kukkudrill, imma San Luqa jgħid: biki ta' qsim il-qalb. Dan ifisser li anke jekk Pietru fir-rabja tiegħu kien ċaħad lil Ġesu, hemm il- Mulej kien preżenti, lest biex iħares lejh, lest biex ifejjaqlu dik ir-rabja, lest li bil-ħarsa tiegħu jinfed il-qalb ta' Pietru, li, nerġa' ngħid għax hi kelma ssiġillata fil-qlub tagħna, ħareġ jibki b'qalbu maqsuma: Hija l-esperjenza tal-imħabba ta' Ġest li huwa l-ewwel wieħed li jieħu l-inizzjattiva biex ifejjaqna mir-rabji tagħna. Ma nistgħux nieqfu hemm. Jekk irridu nitkellmu mill-fejqan tar-rabja ta' San Pietru, irridu bilfors immorru f'xatt il-baħar tal-Galilija. Intom tafu x'jiġri meta Ġest jidher lill- Appostli f'xatt il-baħar tal- Galilija. Pietru, li kien nofsu għeri, jgħid San Ġwann, libes taparsi malajr malajr u nxteħet il-baħar għax ried ikun qrib il-Mulej. Ma qallu xejn imma ried ikun qrib tiegħu. Imbagħad dak id-djalogu sabiħ: Xmun bin Ġwanni, tħobbni int aktar minn dawn'' (Ġw 21, 15) Kemm hi sabiħa. Araw Ġesu, tabib tagħna, li jinteressah fir-rabja ta' Pietru bħalma jinteressah fir-rabji ta' kuljum tagħna, speċjalment dawk li huma piż fuq qalbna. Ta' mgħallem li kien, ta' psikologu per eċċellenza, naqra naqra bħal balzmu b'dawk it-tliet domandi jkompli jfejjaq il-qalb ta' San Pietru: 'Tħobbni int aktar minn dawn'' 'Mulej int taf li nħobbok: (Ġw 21, 15) U meta reġa' staqsih: 'Mulej inti taf li jiena nħobbok: U meta reġa' staqsih għat-tielet darba l-qalb kienet saret ratba issa, ma kinitx għadha iebsa, ħass qalbu tinqasam u qallu: 'Mulej, inti taf kollox, inti taf li nħobbok. (Ġw 21, 17) Araw xi ġmiel ta' fejqan tar-rabja, tant li Pietru f'dak il-mument qisu bħal donnu jaċċetta r-realtà ta' Ġesu li miet u qam minn bejn l-imwiet. Pietru bil- qawwa tal-kelma, tal-fejqan ta' Ġest jinħall minn dik L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 33 ir-rabja u jilqa' l-missjoni li l-Mulej issa jagħtih: 'Ejja warajja: (Ġw 21, 19) 'Ejja warajja, u jfakkar lil Pietru li l-mixja warajh ma kellhiex tkun mixja ta' unur jew xi karririżmu fil-Knisja tal- bidu imma kellha tkun ħidma ta' ragħaj: Trgħa n-ngħaġ tiegħi. Irgħa l-ħrief tiegħi: (Ġw 21, 15-17) U terġa' tgħid u tirgħahom, bħalma għamilt jien (Ġesu): ir-ragħaj it-tajjeb li kien ta ħajtu għan-nagħaġ tiegħu. Qisu bħal donnu f'dak il- mument mhux biss ifejjaq ir-rabja ta' Pietru imma jgħanih bdin il-konvinzjoni li anke hu kellu jerfa' s-salib, jerfa' r-realtà tat-tbatija fil- ħajja biex jirgħa n-ngħaġ ta' Ġesu: 'meta tixjieħ, int tiftaħ idejk u ħaddieħor iħażżmek u jieħdok fejn ma tkunx trid' (Ġw 21, 18) u San Ġwann jikkummenta: Dan qalu biex ifisser b'liema mewta kien sejjer jagħti glorja lil Alla' (Ġw 21, 19) Il-proġett tat-tbatija f'Ġesu bħala sinjal tal-imħabba ta' Alla li Pietru tant kien irribella għaliha, issa, wara l-fejqan mir- rabja, jsir il-proġett tiegħu. Hu bħall-Imgħallem kellu jirgħa n-ngħaġ saħansitra bil-qawwa tat-tbatija u saħansitra bil-qawwa tal- għotja ta' ħajtu għall-Mulej Ġesu u għall-Knisja. Mhux l-istess ħaġa jiġri fil- qalb ta' Pawluż Pawlu kien irrabjat, lest għall-Insara ta' Damasku. Imma aħna nafu kif tidħol il-grazzja ta' Alla, kważi kważi b'mod vjolenti. Ġesu, bil-grazzja tiegħu, iħares lejn Pawlu. Ġibu quddiem għajnejkom dak il-ftit kliem li bih San Luqa jiddeskrivi dik li aħna nsejħulha l-konverżjoni ta' San Pawl, u li jien nipprefri nsejħilha l-laqgħa ta' Pawlu mal-imħabba ta' Kristu' Ġibu quddiem għajnejkom l-essenzjal tal-kliem ta' San Luqa, li spiss ma kienx jaħli ħafna inka biex ikellimna fuq il-Knisja tal-bidu, meta jgħid: Sawl, Sawl, għaliex qiegħed tippersegwitanit' 'Min int, Mulej'' Jien Ġesu li int qiegħed tippersegwitah' (Atti 9, 4-5) Pawlu qatt ma jitkellem direttament minn din l-esperjenza imma indirettament iva. Għal Pawlu dak il-mument kien il-mument li fih iltaqa' mal- Iben ta' Alla, mal-misteru tal-imħabba ta' Alla li dehret fit-tbatija, fil-mewt u fil- qawmien ta' Ġesu. Jien Ġesu, dak li int qiegħed tippersegwita' Meta Pawlu jikteb lill- Galatin, biex jiġġustifika l-missjoni tiegħu jesprimi xi ftit dakli kien ġara fit- triq ta' Damasku, jgħid: 'Dakli għażilni sa minn ġuf ommi, u li sejjaħli permezz tal-grazzja tiegħu, għoġbu jirrivelali lil Ibnu biex inħabbru fost il- ġnus: (Gal 1, 15) F'dak il-mument ta' intimità Ġesu jħares lejn Pawlu, Ġesu imsallab u rxuxtat, dak li Pawlu kien qiegħed jippersegwita jġiegħel lill-qalb ta' Pawlu tagħmel esperjenza tremenda tal- imħabba tiegħu. Fit-Tieni Ittra lill-Korintin Pawlu jiddeskrivi dik l-esperjenza bħala 'ħolqien ġdid' (2 Kor 5, 17). Min hu fi Kristu huwa ħolqien ġdid: jiena ngħid tsunami ta' mħabba, li tfejjaq il-qalb iebsa ta' Pawlu, il-qalb kważi kważi fundamentalista ta' Pawlu fir-reliġjon tiegħu u ddewqu l-imħabba ta' Kristu. Hija laqgħa li tfejqu mir-riġidità tal-qalb tiegħu. Hija laqgħa li tfejqu mir-rabja tiegħu u tagħmel minnu Appostlu tal-Ġnus. Intom tafu li Pawlu wara dik il-laqgħa baqa' japprofondixxi l-għarfien ta' Kristu permezz tal-Kelma u fehem li dik l-imħabba ta' Ġesu kienet għamlet minnu mhux biss Appostlu tal-Ġnus imma Pawlu fehem li l-missjoni tiegħu, bħal dik ta' Pietru, kellha tkun imlaqqma f'dik ta' Ġesu li jbati u jmut, fl- għotja sħiħa ta' Ġesu. Pawlu, li qabel irribella għall-idea ta' Messija sofferenti, issa jifhem li l-imħabba ta' Alla, mhux biss permezz ta' Ġesu, imma l-imħabba ta' Alla li hu kellu jippriedka, kellha tiġi mxandra bis-sagrifiċċji tiegħu, bid-diffikultajiet tiegħu, bil-persekuzzjonijiet li għamlulu, bil-ħabsijiet u n-nawffaġji li esperjenza. Hekk hu: qalb imfejqa mir- rabja li, bħal ta' Pietru, issir tixbah il-qalb ta' Ġesu. Qalb li biex tħobb tingħata, lesta li tissagrifika ruħha għax- xandir tal-Evanġelju. Araw xi ġmiel allura. Pietru u Pawlu li bħalna, iva, jesperjenzaw ir-ribelljoni fil-qalb tagħhom għal Alla, iċ-ċaħda tal-imħabba ta' Alla li kellha tidher f'Ġesu, imma Ġesu stess li jfejjaqhom, li jimliehom bl- istess imħabba tiegħu tant li huma, imqanqlin mill-istess spirtu ta' Ġesti, jsiru l-akbar missjunarji tal-Knisja tal- bidu, l-akbar ħluq li xandru b'ħeġġa f'kull mument il- ġmiel tal-imħabba ta' Alla li tidher fi Kristu Ġesu. Fejqan mir-rabja tagħna Terġgħux ittellgħuhom fuq il-pedestall lil Pietru u lil Pawlu. Żommuhom ħdejkom. Żommuhom magħkom. Ħarsu lejhom meta tesperjenzaw ir-rabji tagħkom, speċjalment dawk li jiġu forsi mill-proġett ta' Alla, il-proġett li Alla għandu għal kull wieħed u waħda minna. Ittelquhomx 'il barra minn djarkom lil San Pietru u San Pawl. Iva, forsi bħalhom aħna bejjitna r-rabja, bejjitna ċ-ċaħda tal-proġett ta' Alla għalina, sija jekk huwa proġett tat-tbatija, sija jekk hu proġett ta' mard, sija jekk hu proġett li jien nerfa' s-salib ta' ħaddieħor, sija jekk hu proġett ta' sagrifiċċju biex jien inħobb lil dawk li huma inqas ixxurtjati minni fil-familja u barra l-familja. Ejjew ma nirribellawx għall- proġett ta' Alla. Ejjew bħal Pietru u Pawlu niftħu qalbna biex nesperjenzaw l-imħabba ta' Ġesu għalina. Jekk hawn xi ħaġa li Pietru u Pawlu jixtiequ minna llum huwa proprju dan: aħna li spiss nesperjenzaw ir-rabja ejjew nitolbu l-grazzja bl-interċessjoni qawwija tagħhom li nagħmlu esperjenza tal-imħabba tal- Missier li jħobbna anke llum, anke fil-fond tal-qalb tagħna issa, aħna min aħna, hi x'inhi s-sitwazzjoni tagħna, għamilna x'għamilna, ħa nesperjenzaw kemm iħobbna l-Mulej, kemm jixtieq ifejjaqna, kemm jixtieq jixprunana biex ngħixu hienja mlaqqmin fl-imħabba tiegħu. Jalla San Pietru u San Pawl jibqgħu magħna u jlaqqmuna dejjem fl-imħabba ta' Kristu li kapaċi jfejjaqna, jeħlisna u jimla l-qalb tagħna bl-hena. Lilu kull ġieħ u glorja għal dejjem ta' dejjem. L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 35 ALE ĦTa SKONIESAN'ĠWANN ma ħ' me l q ri Us, Mi l L-istudju tal-karattri fil-letteratura huwa l-arti u t-teknika li bihom nagħrfu kif l-awtur ifassal ritratt ta' persuna fil-kitba tiegħu.' Dan ir-ritratt joħroġ aktar ċar b'dak li l-awtur jgħidilna fuq il-persuna permezz tal-kliem u l-azzjonijiet, u permezz ta' kif persuni oħra fl-istorja jwieġbu għal din il-persuna. Fattur importanti ħafna tal-istudju tal-karattri fl-Evanġelju skont San Ġwann huwa l-mod kif il-karattri li jissemmew f'din in- narrativa jwieġbu għal Ġesu. Il- mod kif l-Evanġelista jiżviluppa din il-ħaġa twassal sabiex nifhmu aħjar l-għan li għalih inkiteb dan l-Evanġelju: 'Hemm ħafna sinjali oħra li Ġesu għamel quddiem id-dixxipli tiegħu …. iżda dawn inkitbu sabiex intom temmnu li Ġesu hu l-Messija, l-Iben ta' Alla, u biex bit-twemmin tagħkom ikollkom il-ħajja f'ismu' (Ġw 20:30-31). Fost l-istudji reċenti tal-karattri fl-Evanġelju hemm ix-xogħol ta' Cornelis Bennema li jeżamina karattri individwali fl-Evanġelju skont San Ġwann. Bennema jippreżenta tliet aspetti sabiex nifhmu l-preżentazzjoni tal-karattri L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 37 f'dan l-Evanġelju: id-dehra tagħhom fit-test u l-kuntest; il-klassifikazzjoni tagħhom skont kif jiżviluppaw matul in-narrativa, l-aktar permezz ta' dak li jaħsbu; u t-tweġiba tagħhom għal Ġest. B'dan f'moħħna se nħarsu lejn żewġ karattri femminili li niltaqgħu magħhom fl- Evanġelju skont San Ġwann: l-aħwa Marta u Marija minn Betanja. Marta u Marija jissemmew fil-kapitli 11 u 12 tal- Evanġelju skont San Ġwann. Fil-kapitlu 11 naqraw il- ġrajja tal-mewt ta' Lazzru u kif Ġesti qajmu mill-mewt wara erbat ijiem. Fil-kapitlu 12 imbagħad naqraw kif b'ringrazzjament għal dan kollu, il-familja ta' Betanja organizzat ikla għal Ġesu li matulha Marija dilket riġlejn Ġesu. Ir-referenza li nsibu fil-bidunett tal-episodju tal-mewt ta' Lazzru meta naqraw li Marija kienet dik li dilket riġlejn Ġest (ara Ġw 11:2), episodju li l-Evanġelista kien għad irid jirrakkuntah, isservi bħala prolepsis, jiġifieri bħala avveniment li jwassal lill-qarrej sabiex iħares 'il quddiem għal ġrajja li għad trid isseħħ fin-narrativa, f'dan il-każ ġrajja marbuta mal-istorja ta' Lazzru. Il-ġrajja tal-qawmien ta' Lazzru mill-mewt tgħaqqad flimkien il-ministeru ta' Ġesu u l-passjoni u l-mewt tiegħu, filwaqt li twassal għat-tmiem tal-ewwel parti ta' dan l-Evanġelju. Għalhekk nistgħu nqisu dan il-miraklu mhux biss bħala l-konklużjoni tal-ħajja pubblika ta' Ġest imma wkoll bħala l-akbar sinjal ta' Ġest. F'din il-ġrajja ż-żewġt aħwa nisa jilagħbu parti importanti fil-mod kif l-Evanġelista jiżviluppa l-ideat tiegħu ta' dixxipulat u t-twemmin f'Ġest. Marta u Marija fil-fatt jiġu murija 38 4 L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 bħala l-ħbieb ta' Ġest b'relazzjoni speċjali miegħu. San Luqa wkoll għandu żewġ aħwa nisa bl-istess isem ta' Marta u Marija u li Ġesu jmur fid-dar tagħhom bħala parti mill-vjaġġ tiegħu lejn Ġerusalemm (ara Lq 10:38-42). Madanakollu f'din l-istorja li nsibu fl- Evanġelju skont San Luqa ma jissemmiex li dawn iż-żewġ aħwa kellhom ħuhom jismu Lazzru bħalma naqraw fl-Evanġelju skont San Ġwann,' għalkemm San Luqa jagħtina parabbola li fiha jissemma ċertu Lazzru li miet u mar fi ħdan Abraham (ara Lq 16:19-31). Fil-każ tal-Evanġelju skont San Ġwann, Marta tidher li qed tagħmel mixja ta' fidi lejn il-persuna ta' Ġesu. Għall-bidu hija turi d-diżappunt tagħha f'Ġesu meta tgħidlu: 'Mulej, kieku kont hawn, ħija ma kienx imut' (Ġw 11:21), imma immedjatament hija turi fiduċja sħiħa f'Ġesu meta fil-vers ta' wara tistqarr: 'Imma wkoll issa, jiena naf li kull ma inti titlob lil Alla, Alla jagħtihulek' (v.22). Dan l-istess sentiment ta' nuqqas ta' fidi li jitħallat ma' element ta' fidi nerġgħu niltaqgħu miegħu ħdejn il- qabar ta' Lazzru. L-istqarrija ta' fidi tagħha f'Ġesu: 'Tva, Mulej, Jiena nemmen li inti l-Messija, l-Iben ta' Alla, dak li ġie fid-dinja' (v.27) donnha li tittappan quddiem ir-reazzjoni tagħha għall- kliem ta' Ġest: 'Neħħu l-blata' fil-v.39. Għal dan il-kliem ta' Ġest, Marta tirreaġixxi u tgħidlu: 'Mulej, issa beda jrejjaħ, ġa ilu erbat ijiem mejjet' (v.40). Donnu li bdan il-kliem hija kienet qed turi li kienet tilfet kull tama fuq ħuha Lazzru. Proprju f'dan il-mument Ġest jfakkarha f'dak li kien qalilha: 'Ma għedtlikx li jekk inti temmen, tara l-glorja ta' Alla77 (v.41). Fl-istess ħin l-Evanġelista San Ġwann jippreżenta lil Marta bħala dixxiplu li għadha temmen fi twemmin tradizzjonali Lhudi fuq il- qawmien mill-imwiet meta hija tgħid lil Ġesu: 'Jiena naf li (ħija) jerġa' jqum, fil-qawmien mill-imwiet fl-aħħar jum' (v.24). Dak li Marta kien jonqosha kien li tagħraf li Ġesti hu tassew 'Jiena Hu' (bil-Grieg: ego eimil u li l-preżenza tiegħu f'dak il-waqt kienet tfisser L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 39 il-ħajja quddiem il-mewt. 'Qalilha Ġest: Tiena hu l-qawmien u l-ħajja. Kull min jemmen fija, ukoll jekk imut, jgħix; u kull min jgħix u jemmen fija, dan ma jmut qatt'' (vv. Din l-ambigwità fit-tweġiba ta' Marta lejn Ġesu waslet sabiex xi wħud mill-istudjużi ta' dan l-Evanġelju jevalwaw lil Marta bħala persuna b'nuqqas ta' fidi; l-istqarrija ta' fidi tagħha fil-v.27 mhijiex waħda li tilħaq l-aspettattivi tar-Raba' Evanġelista.' Min- naħa l-oħra, studjużi oħra waslu għall-konklużjoni totalment opposta meta jqisu l-fidi ta' Marta bħala fidi qawwija u sħiħa f'Ġesu. Forsi t-triq tan-nofs bejn dawn il-pożizzjonijiet hija li ngħidu li Marta f'dan l-Evanġelju tidher li qed tagħmel progress fil-mixja tal-fidi tagħha, għalkemm il-fidi tagħha għadha waħda limitata. Forsi tajjeb ninnutaw hawnhekk il-paralleliżmu li hemm bejn Marta u Pietru li fl-Evanġelji Sinottiċi jagħmel stqarrija simili għal dik ta' Marta meta f'Ċesarija ta' Filippu jistqarr: 'Inti l-Messija' (Mk 8:29). Marta jagħmlu l-istqarrija ewlenija tal-fidi Nisranija, 40 ġ L-ARr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2019 għalkemm it-tnejn li huma immedjatament wara juru, li ma fehmux it-tifsira tal- istqarrija tagħhom f'Ġesu.$ Wara l-laqgħa ta' Marta ma' Ġesu, ir-Raba' Evanġelista jgħaddi biex jitkellem fuq il- laqgħa ta' Marija oħt Marta ma' Ġesu li 'kien għadu ma daħalx fir-raħal, imma baqa' fejn kienet ġiet tiltaqa' miegħu Marta' (Ġw 11:30). Sabiħ ninnutaw il-kuntrast li dan l-Evanġelista joħloq bejn l-ewwelu t-tieni laqgħa ta' Marija ma' Ġesu. L-ewwel laqgħa ta' Marija ma' Ġest hija mmarkata b'diżappunt u niket kbir, tant illi naqraw li 'meta Marija waslet fejn IO KE A ta bba nE BA G jA a AI GOA B On t a iiaħmtl kienx imut' (v.32). L-Evanġelista hawn jenfasizza l-fatt li malli Marija waslet ħdejn Ġest 'inxteħtet f'riġlejh; l-istess LT efa lan L EA taj TAC organizzata b'ġieħ Ġesu, GP eto IM EVA C li ntasbet f'riġlejn Ġest: GTa EE Gal loo Ba xaloċI tan-nar pur, tiswa ħafna, u dilket biha riġlejn Ġesu, mbagħad ixxuttathomlu b'xagħarha' (12:3). Għalkemm is-sentimenti ta' Marija huma differenti fiż-żewġ okkażjonijiet, fiż- VASTA JO B IE IŻ espressjonijiet bil-Grieg li huma simili għal xulxin: fil- każ ta' 11:32 naqraw autou IA A Jo KI Ta j fil-każ ta' 12:3 naqraw tous podas tou Iesou. Dan l-istess EUR LA pea EVA IE nsibuh ukoll fl-episodju ta' San Luqa fejn naqraw kif 'Marija, niżlet bilqiegħda f'riġlejn il-Mulej (bil-Grieg: IA o ATT Ta TA tisimgħu x'kien qiegħed Minkejja dan hemm differenza kbira bejn iż-żewġ rakkonti ta' Luqa u dak ta' (e TE o San Luqa naqraw li donnu hemm konflitt bejn iż-żewġ aħwa nisa, tal-inqas min- naħa ta' Marta lejn Marija meta tipprotesta ma' Ġesti għall-fatt li ħalla lil Marija jo off SA G jeBrvitat ejja ma marret tgħinha fix- xogħol tad-dar, għalkemm Ġesu jfaħħar lil Marija li għażlet l-aħjar sehem (ara Lq 10:42). Min-naħa l-oħra, JIT p oiħoza Ġwann naqraw li Marta u Marija huma ppreżentati fi qbil bejniethom fil-mod kif Bjti gia Ste BV po Ko ab tagħhom lejn Ġesu. L-Aspett Rappreżentattiv tal-Karattri murija biss bħala personaġġi storiċi imma jieħdu wkoll tifsira rappreżentattiva. Hekk ukoll nistgħu ngħidu għal dawn iż-żewġ aħwa nisa ta' Betanja. Għal xi studjużi Marta tirrappreżenta l-bniedem li jemmen u jsir il-ħabib ta' Ġest u allura jirrappreżenta l-għan li għalih inkiteb dan l-Evanġelju. ' Marta tirrappreżenta d-dixxiplu f'dan l-Evanġelju li jgħaddi minn mixja ta' fidi sakemm bil-mod il-mod jasal biex verament jemmen li Ġest hu l-Messija l-Iben ta' Alla (ara 20:31). Għal studjużi oħra, speċjalment dawkli jaqraw dan l-Evanġelju minn perspettiva femminili, l-istqarrija ta' Marta fi 11:27 tirrappreżenta l-fidi tal-mexxejja Nsara li jaslu biex jagħmlu stqarrijiet qawwija bħal dawn f'isem il-komunità li temmen. '' Filwaqt li ngħidu dan, irridu ninnutaw li jekk il- fidi ta' Marta hija espressa fi kliem, min-naħa l-oħra l-fidi ta' Marija hija espressa fil-ġesti simboliċi tagħha. Wara l-qawmien ta' Lazzru niltaqgħu ma' Marija tidlek ir-riġlejn ta' Ġesu bil- fwieħa tfuħ. Dan il-ġest li jirrappreżenta l-qima tagħha lejn il-persuna ta' Ġest f'kuntrast mad- diżappunti tagħha fix-xena tal-mewt ta' ħuha Lazzru. L-intejjen tal-ġisem mejjet ta' Lazzru msemmija f'11:39 meta Marta tgħid lil Ġesu: 'Mulej, issa beda jrejjaħ; ġa ilu erbat ijiem mejjet; issa jikkuntrastraw il-'libbra fwieħa tan-nard pur, tiswa ħafna' li biha Marija dilket riġlejn Ġesu u kif 'id- dar imtliet bir-riħa tfuħ' (12:3).1 Bil-libbra ta-fwieħa 'tiswa ħafna' Marija wriet kemm kien jiswa wkoll dak li Ġesti wettaq għal 42 ġ L-ARr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2019 ħuha Lazzru. Hija għalhekk tiġi murija bħala dixxiplu veru, f'kuntrast ma' Ġuda l-Iskarjota, id-dixxiplu falz li f'dan l-episodju skandalizza ruħu għal dan il-ġest ta' Marija. Minbarra hekk, il-ġest tad-dilka ta' Marija huwa wkoll wieħed profetiku li fi kliem Ġesu kien ġest magħqud mal-mewt u d-difna tiegħu (ara 19:38- 42). Filwaqt, mela, li Marta tesprimi l-fidi tagħha fil- kliem, oħta Marija tagħmel dan bil-ġest tagħha tad-dilka ta' riġlejn Ġesu. Flimkien, dawn iż-żewġ aħwa nisa, jesprimu l-fidi tal-komunità Nisranija f'Ġesu l-Iben ta' Alla. Lil dawn iż-żewġ aħwa nisa ma nsibuhomx f'konflitt ma' xulxin bħalma nieħdu l-impressjoni fir- rakkont ta' Luqa li fih jissemmew żewġ aħwa nisa bl-istess isem ta' Marta u Minflok, fl-Evanġelju skont San Ġwann, Marta u Marija huma murija bħala aħwa komplementari għal xulxin li bil-kliem u l-ġesti tagħhom jgħinu lill-qarrej jagħraf aktar li Ġest hu l-għajn tal-ħajja permezz ta' dak li għamel ma' ħuhom Lazzru li qajmu mill-mewt. 4 Għall-importanza ta' dan ir-rakkont fl-Evanġelju skont L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2019 $ 43 Ikteb jew ċempel: Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija,