Analiżi ta' prietki bit-Taljan minn awturi Maltin tas-sekli sbatax-dsatax s-suġġett li ser nitkellem dwaru jirrigwarda riċerka fuq bosta prietki qodma bit-Taljan minn awturi Maltin ta' bejn it-tieni nofs tas-seklu sbatax u l-ewwel nofs tas-seklu dsatax. Din ir-riċerka għamiltha fil-kuntest tal-istudju għad- Dottorat fil-Letteratura Taljana. Tajjeb li ngħid li għal din ir-riċerka, li oriġinat minn konverżazzjoni twila li kelli mal-mibki Professur Franco Lanza, ħdimt fil-Biblijoteka Nazzjonali ta' Malta, fis-sezzjoni Melitensia riservata għall-manuskritti tal-Biblijoteka tal-Università ta' Malta, f'diversi arkivji tal-Ordnijiet reliġjużi f'Malta u, b'mod speċjali, fil-biblijoteki u fl-arkivji prinċipali li jinsabu Ruma. B'mod partikolari qattajt sena sħiħa bħala riċerkatur Erasmus fl-Universitajiet Taljani Roma Tre u La Sapienza. Naturalment, matul iż-żmien li qattajt fil-Belt Eterna, għamilt riċerki estensivi fil-Biblioteca Nazionale Centrale ta' Castro Pretorio, fil-Biblioteca Casanatense, fil-Biblioteca Angelica, fil-Biblioteca Apostolica Vaticana, fl-Archivio Segreto Vaticano u f'bosta biblijoteki u arkivji oħra mxerrdin f'Ruma. Ir-riċerka tiegħi, li ġġib l-isem ta' La letteratura di pietà nella Malta del XVILI secolo, tiffoka prinċipalment fuq il-prietki tas-seklu tmintax. Mill-banda l-oħra ħassejt il-ħtieġa li nanalizza l-prietki mhux biss fil-kuntest tal-hekk imsejħa letteratura di pietà jew aħjar fil-kuntest ġenerali tal-letteratura reliġjuża, iżda wkoll fid-dawl tal-firxa vasta tal-aspetti storiċi, antropoloġiċi, kulturali, lingwistiċi, semjotiċi, retoriċi, teatrali, komparatistiċi, teoloġiċi u naturalment Il-MALTI ħarġa LXXXVI 2014 B'hekk, kif tistgħu taraw, stajt nimraħ fl-analiżi tal-prietki minn diversi punti di vista tant li l-istess riċerka ħadet ix-xejra ta' studju multidixxiplinari. Il-punt tat-tluq kien neċessarjament definizzjoni dettaljata tal-kunċett fundamentali tal-hekk imsejħa letteratura di pietà li jintrabat mal-ħidma importanti f'dan il-qasam ta' tliet studjużi Taljani, jiġifieri Giuseppe De Luca, Giovanni Getto u Giovanni Pozzi. Dan tal-aħħar analizza diversi testi reliġjużi mill-punto di vista lingwistiku, semantiku, semjotiku u stilistiku. Pozzi għaraf il-kumplessità ta' biċċa xogħol bħal din, partikolarment fid-dawl tal-fatt li testi simili huma ripetittivi fin- natura tagħhomu li l-iskop tagħhom huwa prinċipalment l-edifikazzjoni spiritwali. Barra minn hekk, Pozzi jisħaq li l-element tar-ripetizzjoni huwa meqjus bħala karatteristika pożittiva fl-ambitu reliġjuż, sewwasew għaliex ir-ripetizzjoni teħodna fl-għeruq ta' dimensjoni sagra. l Għaldaqstant Pozzi jaċċetta li jieħu r-riskju li jiġi wiċċ imb wiċċ mal-monotonija għaliex proprju f'din l-attività daqshekk spiritwalment kumplessa jseħħu fenomeni straordinarji bħall-estażi, l-istranjament mistiku u forom espressivi oħra li huma partikolarment qrib ta' dik li nsejħulha poeżija. Għaldaqstant, l-analiżi ta' diversi forom ta' talb, tal-kult, tal-arti sagra inġenerali jista' jikseb interess storjografiku u f'ċerti każi letterarju, speċjalment fil-kuntest tal-gżejjer Maltin li għal kważi tliet sekli għexu fl-ambitu ta' mhux inqas minn tliet awtoritajiet reliġjużi: l-isqof, il-gran mastru u l-inkwiżitur. F'riċerka bħal din huwa pjuttost diffiċli li wieħed jiltaqa' ma' dokumenti ta' valur estetiku. Ir-raġuni hija li dan il-qasam ta' riċerka jappartjeni għall- hekk imsejħa ''letteratura minuri'. Mill-banda l-oħra, saħansitra l-qarrej lajk jaf tajjeb li fid-devozzjoni jista' jkun hemm talba sinċiera personali, kif ukoll element ta' kontemplazzjoni superjuri, ta' lingwaġġ partikolarment metaforiku li jista' jkun akkumpanjat minn riflessi mistiċi. Dan hu, fil-qosor, l-iskopewlieni tar-riċerka ta' De Luca, Getto u Pozzi. Minkejja li jippreżenta diversi aspetti interessanti, dan il-qasam tar-riċerka għadu sostanzjalment traskurat mill-biċċa l-kbira tal-istudjużi, sew minħabba l-kwantità enormi ta' prietki u ta' kotba tat-talb kif ukoll minħabba l-element ta' ċerta monotonija li jikkaratterizza dan it-tip ta' materjal. Bejn il-letteratura ġenerali u dik reliġjuża, il-karatteristiċi komuni huma, fil-fehma tiegħi, l-aspetti lingwistiċi u letterarji, filwaqt li d-dimensjoni poetika (mifhuma bħala rieda u kuxjenza poetikau għaldaqstant bħala 'forma'' spiritwali) tirrappreżenta element ta' differenzjazzjoni. Għalhekk, kif isostni Giovanni Getto, il-letteratura reliġjuża tiġbor varjetà sħiħa ta' kitbiet li, f'komunikazzjoni msawra f'lingwaġġ partikolari u jagħtu ħajja lil dokumenti li jiksbu valur ħarġa LXXXVII 2014 letterarju peress li jħaddnu tifsira essenzjalment umana u reliġjuża. Minħabba dan, l-istudju ta' dawn il-kitbiet għandu jkun żviluppat fuq bażi letterarja. L-għan ewlieni tar-riċerka tiegħi huwa li jinxteħet dawl b'mod partikolari fuq il-predikazzjoni f'Malta bit-Taljan bejn l-aħħar tas-seklu sbatax u l-bidu tas-seklu dsatax bis-saħħa tal-analiżi ta' bosta testi manuskritti. Tajjeb hawnhekk li ngħidu li fl-oratorja sagra Taljana, il-kwalità lingwistika, diġà mill-bidu tas- seklu sittax, kienetikkaratterizzata, kif isostni Claudio Marazzini, minn impenn għal addattament għal livell ogħla ta' kultura. Ta' min ifakkar li wara l-Konċilju ta' Trentu, il-predikazzjoni għaddiet minn proċess ta' trasformazzjoni, tant li tjiebu, b'mod ġenerali, sew l-aspetti lingwistiċi kif ukoll l-istrutturi tar-retorika u l-prietki ta' awturi magħrufa bħal Cornelio Musso u Francesco Panigarola saru, kif isostni Marazzini, mudelli raffinati ta' stil, ta' kwalità mhux inferjuri għal dawk ta' ġeneri letterarji oħra. Kif sejrin naraw iżjed 'il quddiem, il- predikazzjoni f'Malta hija partikolarment influwenzata minn dik Taljana, speċjalment fit-tendenza tagħha li tħaddan l-elokwenza tipikament Barokka, karatteristika li f'Malta tissokta anki wara s-seklu tmintax. L-EWWELTAQSIMA: IL-KARATTERISTIĊI TAL-PREDIKATURI U L-ANALIŻI TESTWALI TA' ĠABRA TA' PRIETKI QODMA Il-predikaturi ewlenin f'Malta bejn l-aħħar tas-seklu sbatax u l-bidu tas-seklu dsatax Bosta kienu dawk il-predikaturi Maltin li, f'din il-medda ta' żmien, għarfu jiddistingwu ruħhom fil-qasam tal-elokwenza bis-saħħa, fost l-oħrajn, ta' formazzjoni teoloġika u skritturali ta' livell għoli. Dawn is-saċerdoti rċevew il-formazzjoni kulturali u teoloġika fl-Ordni tagħhom stess jew fis-Seminarju, inkella fil-Kulleġġ tal- Ġiżwiti u, sussegwentement, fl-Università ta' Malta. Uħud minnhom kellhom l-opportunità li jkomplu l-istudji tagħhom fl-Italja billi attendew korsijiet universitarji u, f'xi każi partikolari, billi ngħataw karigi prestiġjużi, bħal fil-każ ta' Ignazio Saverio Mifsud. Oħrajn kellhom l-opportunità li jaħdmu l-Italja fil- qasam pastorali, bħall-predikatur magħruf Costanzo Vella. Barra minn hekk, kif isostni Frans Ciappara, numru ta' predikaturi kellhom l-opportunità li jattendu kors ta' oratorja.' Partikolarment interessanti huwa l-każ ta' Ignazio Saverio Mifsud. Dan qabel ma kien jippronunċja l-prietki tiegħu, kien jaqrahom id-dar fil-preżenza ta' ħuh sabiex dan tal-aħħar seta' jikkoreġih sew fl-istil tal-kitba kif ukoll fit-ton tal-vuċi biex ikun f'sintonija mal-qawwa espressiva tal-lessiku.5 Il-prietki kienu jinkitbu bit-Taljan jew b'Malti Taljanizzat bil-għan li jinbena reġistru formali bil-Malti fil-qasam reliġjuż. L-istil ta' dawn il-kitbiet kien ikun normalment iperboliku u pedantesk minħabba r-rabta mat-tendenza Barokka tal-epoka li tagħraf il-ġenesi tagħha fis-seklu sbatax, iżda li fin-Nofsinhar tal- Italja u f'Malta tinfirex saħansitra sa nofs is-seklu dsatax. L-istess oratorja kienet tinkludi diversi kwotazzjonijiet bil-Latin għal raġunijiet stilistiċi, retoriċi, estetiċi, u prevalentement psikoloġiċi. Il-predikaturi kienu jafu tajjeb li setgħu jimpressjonaw lis-semmiegħa għaliex dawn tal-aħħar kienu fil-biċċa l-kbira tagħhom sajmin mit-tagħlim u mill-kultura inġenerali. Naturalment, din it- tendenza kienet tidher aktar fil-knejjes parrokkjali minuri mxerrda fid-diversi rħula ta' Malta, milli fl-ambjenti prestiġjużi u xi ftit jew wisq elitisti bħall- Konkatidral ta' San Ġwann jew il-Katidral tal-Imdina, minħabba li l-udjenza kellha evidentement karatteristiċi differenti. Il-formazzjoni kulturali tal-predikaturi Maltin kienet, nistgħu ngħidu, ta' oriġini prevalentement Taljana, tant li l-istess esponenti tal-kleru kienu jispiraw ruħhom l-aktar mill-mudelli prestiġjużi tal-oratorja sagra Taljana, b'mod lidawn tal-aħħarkienu, għall-predikaturi lokali, punt ta' riferiment importanti. Barra minn hekk, bejn il-letteratura sagra Maltija u dik Taljana twieldet rabta interessanti. Din il-konstatazzjoni tippermettilna li ninkwadraw l-oratorja Maltija fil-kuntest iżjed wiesa' tal-letteratura sagra Ewropea, b'mod partikolari b'riferiment mill- qrib għal-letteratura sagra peninżulari jew għal dik tan-Nofsinhar tal-Italja. L-affinità bejn il-predikaturi Maltin u dawk Taljani tas-sekli sbatax u tmintax Il-predikazzjoni f'Malta bejn tmiem is-seklu sbatax u l-bidu tas-seklu dsatax ma tirrappreżentax biss forma ta' estensjoni tal-kultura reliġjuża Taljana, iżda wkollaspett importanti li jappartjeni għad-dinja tal-elokwenza sagra tal-epoka. Effettivament, il-bosta predikaturi Taljani mhumiex sempliċement punt ta' riferiment għall-predikaturi Maltin, iżda wkoll mudell li ta' min jimitah sew fejn jidħol il-kontenut kif ukoll f'dak li jirrigwarda l-istil tal-kitba. Dan il- fenomenu huwa dovut b'mod partikolari għar-relazzjonijiet mill-qrib bejn ħarġa LXXXVII 2014 l-Ordni ta' San Ġwann u r-Renju taż-Żewġ Sqallijiet kif ukoll għall-formazzjoni eminentement Taljana tal-biċċa l-kbira tal-predikaturi Maltin. Milli jidher, sew dawn tal-aħħar kif ukoll il-predikaturi Taljani ma tantx jersqu lejn il-mudelli raffinati Franċiżi bħal Bossuet, Bourdaloue, Fċnelon u Massillon. Dan huwa x'aktarx wieħed mil-limiti tal-paniġiristi Taljani kif ukoll ta' dawk Maltin minħabba l-fatt li jħallu lilhom infushom jikkundizzjonaw ruħhom mill-istil iperboliku tal-elokwenza Barokka, ikkaratterizzata minn sentenzi twal iżżejjed u mżejna b'ħafna kwotazzjonijiet bil-Latin kif ukoll b'diversi domandi retoriċi. X'aktarx li l-punt ta' riferiment l-aktar prestiġjuż għall-predikaturi Maltin bħal Mifsud, Tolossenti, Vella u Baldacchino, jibqa' Paolo Segneri, jiġifieri l-oratur Taljan l-aktar awtorevoli tas-seklu sbatax. Apparti Segneri ta' min isemmi wkoll mudelli oħra importanti bħal Daniello Bartoli, li kellu l-opportunità li jipprietka darbtejn f' Malta bejn l-1645 u l-1648, u predikaturi oħrajn bħal Emanuele Orchi,' Giovanni Azzolini kif ukoll Sant'Alfonso Maria de' Liguori. Il-fatt li l-predikaturi Maltin kellhom diversi mudelli Taljani tant importanti bħal Segneri jixhed l-aspirazzjoni tagħhom li ma jibqgħux magħluqa fl-ambjent rurali ta' art twelidhom u fl-istess ħin li jippruvaw ifasslu l-oratorja tagħhom fuq il-faxxinu u l-popolarità tal-omiletika Taljana. Il-predikaturi Maltin ewlenin Bejn it-tieni nofs tas-seklu sbatax u l-ewwel nofs tas-seklu dsatax, jispikkaw diversi predikaturi Maltin imżejna bi kwalitajiet stilistiċi notevoli. In-natura tal-kitbiet tagħhom tippermetti analiżi ta' xejra sew lingwistika kif ukoll semjotika. Dan ukoll jirrendi din ir-riċerka iktar interessanti. F'dan l-istadju huwa xieraq li nitkellmu dwar numru ta' esponenti tal-kleru f'Malta li ddistingwew ruħhom fil-predikazzjoni. Fost il-Karmelitani magħrufa li taw kontribut siewi fil-qasam tal-predikazzjoni fit-tieni nofs tas-seklu sbatax insibu lill-Patri Antonio Agius li, fost l-oħrajn, kiseb il-lawrja ta' Majjistru fil-Fakultajiet tal-Filosofija u tat-Teoloġija u ngħata l-kariga prestiġjuża ta' Konsultur tat-Tribunal tal-Inkwiżizzjoni. min jgħid li fl-Archivio Segreto Vaticano nsibu l-manuskritt tal-prietka tiegħu li kien ippronunċja fil-knisja parrokkjali ta' San Lawrenz il-Birgu fix-xahar ta' Settembru tal-1663 fl-okkażjoni tal-preżentazzjoni u tal-pubblikazzjoni tal-editti tal-Papa rigward it-Tribunal tas-Santo Ufficio. F'din il-prietka, Agius jidher effikaċi mhux biss għaliex jagħraf u jifhem tajjeb id-diversi karatteristiċi tal-ambjent Malti, iżda wkoll għaliex juri ħila u komunikattiva liema bħalha biex jikseb l-attenzjoni sħiħa tas-semmiegħa. Għall-kuntrarju ta' bosta predikaturi oħra, minħabba r-responsabilità tiegħu fi ħdan l-imsemmi Tribunal, il-kompitu tiegħu mhuwiex sempliċement li jagħmel opra ta' edifikazzjoni spiritwali, iżda li jagħmel ħiltu sabiex tkun rispettata l-awtorità tal-Inkwiżizzjoni. Ma jistax jonqos li dan jikkundizzjona mhux ftit l-aġir tal-fidili u saħansitra l-istess rwol tal-predikatur. Fil-fatt, il-mod kif jikkomunika jirriżulta xi ftit jew wisq prudenti, u dan jinfluwenza l-kontenut u l-istil tiegħu, tant li dawn jidhru f'mumenti twal pjuttost xotti, prevedibbli u ripetittivi. Wara kollox, il-prijorità ewlenija tiegħu tibqa' dik li jafferma l-awtorità u l-figura istituzzjonali li jirrappreżenta. Għaldaqstant m'hemmx riskju li l-udjenza tibqa' ddiżappuntata proprju għaliex tista' tifhem li din ta' Agius mhix eżattament prietka bħall-oħrajn, iżda okkażjoni ferm partikolari li ma tistax tkun l-esperjenza pjaċevoli li l-fidili kienu normalment imdorrija jgawdu bis-saħħa tat-tradizzjoni retorika Barokka. Lejn l-aħħar tas-seklu sbatax spikkat il-figura ta' oratur Dumnikan, Antonino Borg, li ħallielna xi kitbiet li ġew miġbura minn Ignazio Saverio Mifsud fil- kollezzjoni tal-/stromata. L-ewwel ma nsibu hija biss parti minn paniġierku ddedikat lil Santa Venera. Naturalment l-oratur ma jonqosx li jiffoka l-attenzjoni tiegħu fuq il-ħajja, il-mewt u l-mirakli ta' qaddisa li, effettivament, dwarha għad ma għandniex provi storiċi ċerti li eżistiet tassew. Wara kollox, Borg mhux obbligat li jsegwi l-verità xjentifika peress li l-intenzjoni tiegħu hi li jipprovdi lis-semmiegħa taħlita ta' pjaċir, ta' stagħġib (tipiku tal-elokwenza Barokka) u ta' katarsi. Għall-predikatur, l-eżaltazzjoni ta' din il-qaddisa hija evidentement mezz u mhux l-għan aħħari fih innifsu. Fil-fatt, l-iskop ewlieni tiegħu jibqa' dak li jisħaq fuq l-indiema sħiħa tal-fidili bħala kundizzjoni indispensabbli għall- kisba tal-purifikazzjoni spiritwali. ħarġa LXXXVII 2014 Xogħol ieħor interessanti ta' Borg huwa l-paniġierku għall-aħħar tas-sena 1699. B'kuntrast mal-prietka preċedenti tal-istess awtur, hawnhekk l-istil tal-oratur jidher iktar mexxej. Fost l-oħrajn tispikka l-karatteristika li jfittex li jgħallem u fl-istess waqt li jimpressjona lill-udjenza. Effettivament, dan it-tip ta' oratorja huwa essenzjalment ta' natura ripetittiva bħall-biċċa l-kbira tal-prietki ta' dak iż-żmien. Iżda l-element ta' ripetizzjoni, f'dan il-kuntest, huwa mezz effikaċi ta' persważjoni kif ukoll ta' meditazzjoni bis-saħħa tat- tendenza tal-predikatur li jidderieġi l-attenzjoni tas-semmiegħa fuq l-istess xbihat u fuq l-istess espressjonijiet. B'dan il-mod, Borg jirnexxilu jsammar lill-fidili tant li dawn tal-aħħar iħossuhom parti mir-rappreżentazzjoni xenika u teatrali li tikkaratterizza l-elokwenza prettament Barokka. Barra minn hekk, l-istess oratur jagħmel ħiltu kollha biex jisfrutta l-irwol tiegħu ta' komunikatur privileġġjat f'soċjetà, bħal dik Maltija, li bejn is-sekli sbatax u tmintax kienet għadha marbuta ma' kultura prevalentement orali. Borg jibni l-argumentazzjonijiet tiegħu billi jirrikorri għal-loġika kif ukoll għal numru ta' sofiżmi. Fl-istess waqt ma jiddejjaqx li jesprimi l-ħsibijiet astratti u personali tiegħu, basta jaċċentwa l-poter ta' seduzzjoni fil-konfront tal-udjenza. Ta' min jinnota t-tendenza tal-oratur li jibni d-diskors tiegħu fuq forma partikolari ta' razzjonaliżmu Nisrani, ispirat mill-indirizz filosofiku u teoloġiku ta' Santu Wistin. Barra minn hekk, Borg iħares lejn il-figura ta' San Pawl bħala puntta' riferiment ewlieni sabiex iħeġġeġ fil-qlub tal-fidili sentimenti ta' vera gratitudni lejn Alla. Tispikka wkoll l-għażla ta' diversi kwotazzjonijiet bibliċi li jikkontribwixxu biex isawru b'mod effikaċi l-aspetti tematiċi u kontenutistiċi kif ukoll biex jolqtu s-sensibilità tal-fidili preżenti. Ta' min jgħid li fl-elokwenza tiegħu, Borg juża l-Latin b'mod strateġiku u programmat biex juri l-erudizzjoni wiesgħa tiegħu. Fl-istess ħin, fil-kwotazzjonijiet bil-Latin, l-istess nozzjonijiet prefabbrikati huma ripetuti bis-saħħa ta' bosta frażijiet maħsuba apposta biex jimpressjonaw lis-semmiegħa. Skont ir-reġista u teoriku Amerikan Richard Schechner, id-drammaturġija ortodossa — it-teatru ta' testi letterarji rrappreżentati fi spazji riġidament strutturati għall-pubbliku li bilkemm jiċċaqlaq, li jirrakkonta stejjer daqslikieku qed iseħħu għal ħaddieħor — ma jissodisfax il-ħtiġijiet ta' bosta nies, ħtiġijiet qodma daqskemm huwa qadim it-teatru, li jgħaqqdu r-ritwal mad-divertiment.' Issa, jekk napplikaw l-opinjoni ta' Schechner għall-qasam tal-predikazzjoni b'mod ġenerali u għall-oratorja ta' Borg b'mod partikolari, huwa possibbli li nintebħu b'sitwazzjoni simili għal dik ta' teatru li fih tieħu ħajja l-hekk imsejħa drammaturġija ortodossa. Effettivament, il-paniġierku għandu l-istess sura ta' rappreżentazzjoni teatrali u bħallikieku dan jingħad ġewwa teatru veru u proprju, l-ispazji ġol-knisja huma wkoll riġidament strutturati. L-aspett l-aktar importanti fl-osservazzjoni ta' Schechner jirrigwarda l-atteġġjament prattikament immobbli tal-udjenza. Apparti l-fatt li l-fidili waqt il-prietka, eżatt bħall-pubbliku waqt spettaklu teatrali, huma obbligati li jisimgħu fis-skiet, il-fatt li ma jitħarrkux huwa inevitabilment enfasizzat bis- saħħa tal-effikaċja oratorja li tikseb dimensjoni ipnotika. Rigward il-kombinazzjoni tal-element tar-ritwal ma' dak tad-divertiment, huwa evidenti li l-predikatur iħossu xi ftit jew wisq fid-dmir li, biex ngħidu hekk, jirrikompensa l-preżenza tal-fidili permezz ta' esibizzjoni pjaċevoli u denja tal-isem u tal-irwol tiegħu. Interessanti li wieħed jinnota li l-istess fidili huma, f'ċertu sens, manipulati, tant hu hekk li jispiċċaw biex iħalltu l-ispettakolarizzazzjoni tal-elokwenza mal-ħtiġijiet reali tagħhom ta' kuljum. Minkejja li m'għandux l-istess awtorevolezza u l-istess prestiġju dovuti għall-konsulent tas-Santo Ufficio bħal Antonio Agius, Borg jikseb xorta waħda awtorità dinjituża bis-saħħa tal-elokwenza ħajja tiegħu. Mill-banda l-oħra, Agius u Borg jirrappreżentaw żewġ tipoloġiji testwali ferm differenti. Effettivament, filwaqt li Agius jibqa' l-aktar marbut mal-iskemi riġidament prefabbrikati u ddettati mill-funzjoni istituzzjonali tiegħu, Borg jidher iktar ħieles li jesprimi liberament il-ħsieb tiegħu. Barra minn hekk, iż-żewġ predikaturi jibqgħu figuri importanti fil-kuntest tal-oratorja sagra Maltija ta' tmiem is-seklu sbatax. L-elokwenza ta' Giovanni Battista Tolossenti Tolossenti jibqa' wieħed mill-iktar predikaturi raffinati fl-ewwel nofs tas-seklu tmintax. Huwa kiseb fama kbira bis-saħħa tal-prietki li għamel fil-Konkatidral ta' San Ġwann li f'dak iż-żmien kien jirrappreżenta wieħed mill-ambjenti kulturali u reliġjużi l-iżjed prestiġjużi f'Malta. Dan il-fatt żgur li influwenza mhux ftit l-oratorja tiegħu għaliex kull min kellu x-xorti li jipprietka mill-pulptu ta' San Ġwann ma kienx ifittex biss l-edifikazzjoni, iżda wkoll li jissodisfa lill- Kavallieri li kienu mdorrijin jisimgħu tip ta' oratorja partikolarment riċerkata u pjaċevoli. Apparti r-raffinatezza stilistika tiegħu, Tolossenti għaraf jiddistingwi ruħu wkoll għall-kapaċità ta' finzjoni li hija marbuta mat-tendenza tipikament Barokka li tagħmel mill-oratorja rappreżentazzjoni teatrali. Tajjeb hawnhekk li nfakkar li f'Malta l-predikazzjoni baqgħet tħaddan, tul is-seklu tmintax, karatteristiċi eminentement Barokki. ħarġa LXXXVII 2014 Fost ix-xogħlijiet l-iktar importanti ta' Tolossenti' jispikka l-paniġierku ċelebri bl-isem ta' 'Il mago divino' ad unur tat-Tawmaturgu u Isqof San Girgor, pronunċjat fl-imsemmi Konkatidral fl-1715. Naturalment, fl-isem tal-paniġierku ninnotaw li l-kelma Taljana mago titlef, f'dan il-kuntest, il-konnotazzjoni ta' ''saħħar' biex takkwista tifsira prettament reliġjuża. Il- predikatur jislet il-kwalitajiet tat-Tawmaturgu b'ton ta' eżaltazzjoni u bi stil pittoresk u jimmaġina li jidħol fi speċi ta' djalogu mal-qaddis fejn jeżortah li jsib il-kenn tiegħu f'dik li hu jsejħilha solitudni sigrieta' u wara, filwaqt li jdur fuq l-udjenza, jintelaq kompletament fi ħdan is-sens ta' stagħġib sabiex jilħaq l-iskop tiegħu. Iżda dan mhuwiex stagħġib komuni, iżda stagħġib profond intiż biex ipoġġi fiċ-ċentru tal-attenzjoni tal-fidili l-fażijiet ewlenin tal-itinerarju Gregorjan. F'dan il-kuntest, il-figuri ta' Marija u Ġwanni jidhru bħala simboli ta' gwida spiritwali għat-Tawmaturgu kif ukoll bħala strument ta' elevazzjoni għall-imħuħ u għas-sensi tas-semmiegħa. Huwa interessanti li wieħed josserva li fl-eżaltazzjoni tal-hekk imsejħa 'meravilji tat-Tawmaturgu', insibu aspett mhux komuni. Effettivament, l-oratur jisfrutta taħlita ta' ammirazzjoni u biża' tax-xitan fil-konfront tal- qaddis, bħallikieku jrid jimplika li dan tal-aħħar irnexxielu saħansitra jġib qbil bejn kulħadd dwar l-għemejjel tal-għaġeb tiegħu. Insomma, Tolossenti ma jiddejjaqx jiskomoda lill-Prinċep tad-dlamijiet biex jenfasizza dawk li suppost huma l-għemejjel eċċezzjonali tat-Tawmaturgu. Waqt li jieħu spunt mill-bosta mirakli tat-Tawmaturgu, il-predikatur juża deliberatament l-espressjoni allużiva teatro di meraviglie, teatru ta' għemejjel tal-għaġeb. Effettivament, din l-espressjoni emblematika tirreferi mhux biss għall-fama tal-hekk imsejjaħ Mago Divino jew ''Saħħar Divin', iżda tirreferi wkoll, metaforikament, għat-teatru veru u proprju (f'dan il-każ, għall-ambjent sabiħ u spettakolari tal-Konkatidral ta' San Ġwann) li fih l-oratur huwa l-protagonist li jpaxxi lis-semmiegħa bis-saħħa tal-elokwenza effikaċi tiegħu. Fil-prietki morali tal-istess awtur, pronunċjati fil-Ħdud tal-Avvent tal- 1743 dejjem fl-istess Konkatidral, din id-darba fil-preżenza tal-Gran Mastru Pinto, ninnutaw maturazzjoni stilistika notevoli. Il-fatt li l-istess Gran Mastru jippresjedi f'dawn il-prietki jwassal lil Tolossenti biex mhux biss juri sens ta' gratitudni, iżda wkoll ton enkomjastiku. Fil-prietka li ġġib l-isem ''Sopra la Bontà e Giustizia di Dio', l-oratur juri ħakma sew tal-lingwa kif ukoll tal-arti retorika. Fl-istess waqt juri l-ħila li jaffronta b'determinazzjoni s-suġġett tal-prietka u naturalment is-sens ta' mistennija tal-udjenza. Tolossenti jintefa' b'ruħu u ġismu fil-biċċa xogħol li għandu quddiemu u jasal biex jieħu xejra issa ta' attur, issa ta' poeta u, bis-saħħa tal-paniġierku li kien għamlu famuż, issa ta' saħħar. B'hekk l-argumentazzjoni, minkejja li tibqa' ispirata minn testi sagri, issir pretest u strument ta' divertiment. Għaldaqstant, il-predikatur jinħakem minn ħeġġa liema bħalha li biha jsaħħar lil dawk preżenti u filwaqt li jindirizza mhux sempliċement lill-fidili iżda lill-midinbin b'mod partikolari, juri li jagħraf tajjeb il-miżerja psikoloġika tal-bnedmin imtebbgħa mis-sens ta' ħtija. Fl- istess waqt joħloq kuntrast interessanti bejn ir-ras iebsa tal-istess midinbin u l-paċenzja u l-ħniena divina bla tarf. Vella jibqa' ċertament wieħed mill-predikaturi l-aktar importanti ta' żmienu. Mill-banda l-oħra, tiegħu waslulna biss frammenti ta' prietki u għalhekk huwa prattikament impossibbli li wieħed janalizza r-repertorju tiegħu bl-istess mod kif jista' jsir fir-rigward tax-xogħlijiet tal-predikaturi l-oħra. Iżda l-manuskritti tiegħu jibqgħu punt ta' riferiment speċjalment fejn tidħol l-erudizzjoni. Iktar siewja tidher it-tendenza ta' Vella li jżid, fit-tarf tal-paġni, didaskaliji interessanti dwar ix-xenografija li jrid jaddotta fil-prietki tiegħu. Dan nistgħu nsejħulu kontribut siewi fil-qasam tas-semjotika li fil-predikazzjoni jibda jidher fis-seklu tmintax u li predikaturi bħal Tolossenti u Mifsud jisfruttaw fl-aspett teatrali sew fil-finzjoni kif ukoll fl-użu speċifiku tal-vuċi. F'wieħed mill-frammenti jew biċċiet ta' prietki li nsibu fil-kollezzjoni msemmija Selva Santorale, tispikka riflessjoni fuq il-Passjoni u b'mod partikolari jakkwistaw rilevanza l-karatteristiċi tipiċi tal-hekk imsejħa exempla, ispirati minn rakkonti qosra ta' diversi ġrajjiet storiċi jew aġografiċi. Huwa probabbli li Vella, fil-mument li kien jippronunċja l-prietki tiegħu, kien jiżviluppa l-konsiderazzjonijiet telegrafiċi li ħallielna. Jibqa' l-fatt illi l-espożizzjoni tiegħu tipprivileġġja, evidentement, siltiet partikolarment qosra, speċi ta' fotogrammi kkaratterizzati minn sinteżi effikaċi. Dan joħloq kuntrast mal-istil tal-biċċa l-kbira tal-kontemporanji tiegħu li bosta drabi kienu jħobbu jtawlu żżejjed ir-riflessjonijiet tagħhom. Karatteristika li nsibu fil-kitbiet ta' Vella u li mhix komuni fi predikaturi oħra ta' żmienu, tirrigwarda t-tendenza li wara kull kwotazzjoni, pereżempju dawk meħudin mill-Vanġelu, tingħata l-indikazzjoni preċiża mhux biss tal- evanġelista, iżda wkoll tal-kapitlu u tal-vers. ħarġa LXXXVII 2014 Kif għidt qabel, m'hemmx dubju li wieħed mill-aspetti l-aktar interessanti fil-manuskritti ta' Vella huwa l-kontribut tiegħu fil-qasam tas-semjotika bis- saħħa ta' ċerti didaskaliji xenografiċi li jikkonfermaw in-natura riċerkata tal-omiletika Barokka u post-Barokka. Sejjer nagħti eżempju biex nillustra l-importanza tal-kunċett tal-komunikazzjoni kif ukoll ta' elementi teatrali li jenfasizzaw id-drammatiċità ta' ċerti mumenti tal-Passjoni. Il-predikatur sikwit ipinġi kurċifiss, pereżempju wara li jsemmi l-mewt, u fit-tarf tal-paġna jikteb b'modespliċitu, donnu biex ifakkar lilu nnifsu, biex f'dak il-mument partikolari tal-prietka jesebixxi l-istess kurċifiss. B'dan il-mod, Vella jaġixxi eżattament bħal attur li jsegwi fedelment l-iskritt tiegħu. Din il-karatteristika għandha importanza notevoli f'tip ta' predikazzjoni li biss fl-apparenza timmira l-aktar għall-edifikazzjoni, sewwasew il-għaliex wisq drabi tissarraf b'mod deliberat u riċerkat fi spettakolarizzazzjoni tal-istess oratorja kif ukoll tal-karatteristiċi xenografiċi u reċitattivi tad-diversi predikaturi. Sezzjoni qasira oħra tal-manuskritt ta' Vella ġġib l-isem ta' 'Orazione nell'Orto'. Hawnhekk Vella huwa impenjat li jirrappreżenta b'mod realistiku u fl-istess ħin drammatiku n-natura divina u umana ta' Kristu. Il-predikatur jiddeskrivi b'mod dettaljat u ħaj ix-xena li kważi tagħha huwa xhud dirett. Effettivament, id-drammatiċità tax-xena hija tant profonda li kważi twaqqaf il-ħin u tirrappreżenta x-xbieha intensa tal-orazzjoni fl-Ort tal-Ġetsemani. Konxju tas-seħer li jista' jeżerċita bis-saħħa tal-preżenza viżiva tad-demm, il-predikatur jagħżel li jdum apposta jiddeskrivi l-immaġni impressjonanti tal-għaraq tad-demm ta' Kristu. Għall-kuntrarju tal-kontemporanji tiegħu, Vella jesprimi ruħu b'ton distakkat. Fil-fatt, fir-riflessjonijiet tiegħu m'hemmx lok għal-lokuzzjonijiet interjettivi. Dan għaliex ma jurix li jistagħġeb u lanqas jeżorta lill-udjenza biex tħoss l-istess sentiment, b'kuntrast mal-biċċa l-kbira tal-oraturi tal-epoka. Għalkemm Mifsud x'aktarx huwa iktar magħruf għall-prietki bil-Malti li l-ħabib tiegħi Joe Zammit Ciantar analizza b'ħila u reqqa kbira,' ta' min jgħid li fil-prietki bit-Taljan, Mifsud ma jurix kwalità inferjuri. Anzi, fil- fehma tiegħi, jirnexxilu juri kapaċità notevoli li jgħaddi mill-prietki bil-Malti għal dawk bit-Taljan mhux biss b'mod effikaċi, iżda wkoll billi juri ħakma tal-ilsien Taljan. Fil-paniġierki bit-Taljan li Mifsud ħallielna bejn l-1740 u l-1754, tispikka l-personalità awtorevoli tiegħu kif ukoll il-predispożizzjoni teatrali ta' oratur li kapaċi jċaqlaq lis-semmiegħa minkejja l-età żgħira tiegħu. Naturalment huwa wkoll iċedi għat-tentazzjoni, tipika tal-oratorja Barokka, li jtawwal iżżejjed fl-espożizzjoni tiegħu kif ukoll li jirrikorri sikwit għal stil iperboliku. Min-naħa l-oħra, fil-biċċa l-kbira tal-kitbiet tiegħu jispikka mhux tant dak li jgħid, iżda sewwasew il-mod kif jgħidu. Waħda mill-karatteristiċi ta' Mifsud hija li jiddrammatizza s-suġġett tal- prietki. Dan jidher b'mod evidenti anki mill-istess titli tal-paniġierki li fihom tispikka l-kelma duello, bħal pereżempju 'TI duello tra Sapienza e Santità' kif ukoll 'Il duello tra Gesit e Francesco'. F'dan tal-aħħar pero nsibu kuntrast mhux tas-soltu bejn Ġest u San Franġisk. Fil-fatt, ħadd ma tiġih f'moħħu l-iċken kontrappożizzjoni bejn dawn iż-żewġ figuri proprju għaliex San Franġisk jispira ruħu min-Nazzarenu b'mod tant eżemplari li jidher qisu l-alter ego naturali tiegħu. Iżda l-għażla ta' dan it-titlu għandha l-iskop li ġġiegħel lill-udjenza tistagħġeb saħansitra qabel ma l-istess Mifsud jintroduċi l-paniġierku. B'hekk nistgħu nosservaw il-ħila tal-awtur li jisraq l-attenzjoni sħiħa tan-nies preżenti. Fil-paniġierku li jġib l-isem ta' 'TI Miracolo triplicato', iddedikat lil San Luqa Evanġelista u ppronunċjat fit-18 ta' Ottubru 1741 fil-knisja konventwali ta' San Franġisk, il-Belt, insibu aspetti ferm interessanti marbuta mal-arti tar-reċitazzjoni li huma fl-istess waqt relatati mal-qasam tas-semjotika. F'ħin minnhom Mifsud jikteb: ''Qui i'' muta voce, come se fosse aliena e bassa' l jiġifieri 'hawnhekk inbiddel il-vuċi, bħallikieku kienet barranija u baxxa'. Immedjatament wara, eżattament ħdejn kwotazzjoni bil-Latin, wieħed jista' jilmaħ impinġija id ċkejkna sabiex tiġbed l-attenzjoni tal-qarrej fuq punt partikolari tat-test. Ta' min jinnota li wara l-kliem li jrid jinqara b'ton baxx ħafna, l-oratur iżid nota bejn il-parentesi: 'Si ripiglia la voce',' jiġifieri fnirritorna għall-vuċi normali'. Din l-istrateġija tiġi pperfezzjonata waqt li l-oratur jindirizza direttament lis-semmiegħa. Fil-battuti finali tal-paniġierku, Mifsud jirrikorri għal mezzi oħra li jikkonfermaw it-tendenza tiegħu għall- elokwenza riċerkata, intiża biex taħsad lill-fidili. F'dan il-kuntest jispikkaw minn banda bosta domandi retoriċi; mill-banda l-oħra, it-tentattiv apparenti tal-predikatur li jikkonsla lil dawk preżenti, jissarraf fil-ħtieġa li jqanqalhom bis-sħiħ. Insomma l-oratur juri l-ħila li jorkestra diversi elementi teatrali bil- għan li jmiss is-sensibilità tal-fidili, li min-naħa tagħhom huma destinati li jkunu soġġetti għall-faxxinu tal-elokwenza irreżistibbli tiegħu. ħarġa LXXXVII 2014 F'paniġierku ieħor ippronunċjat fil-knisja tal-Lunzjata l-Birgu fid-29 ta' April tal-1754, meta jiġi biex jirrakkonta l-ġrajjiet ewlenin tal-martri San Pietru, magħruf ukoll bħala Fra Pietru ta' Verona, Mifsud juża ton ikkaratterizzat minn ċerta sempliċità u fl-istess ħin jirrikorri għal kronistorja b'togħma ta' aġografija. Dan l-istil ifakkar il-kronaka li ġġib l-isem ta' Il Giornale Maltese li l-istess Mifsud kiteb bejn l-1740 u l-1765. Dan tal-aħħar huwa dokument storiku ta' importanza liema bħalha li jixbah f'diversi aspetti wieħed mix- xogħlijiet ewlenin ta' Ludovico Antonio Muratori, jiġifieri Annali d'Italia. $ Fil-paniġierku tiegħu, Mifsud isegwi fedelment it-tendenza tal-elokwenza Barokka li tipprivileġġja stil iperboliku, tant li jqis lill-qaddis bħala balward erojku u l-iktar importanti tal-fidi Nisranija fil-peniżola Taljana. Barra minn hekk, f'mument partikolari, Mifsud jilgħabha li mhux qed jinduna għalkollox kemm irnexxielu jikkonvinċi lill-udjenza u fl-istess waqt bilkemm ma jidhirx sorpriż bin-narrazzjoni tiegħu stess. Effettivament, il-paniġierku tiegħu huwa marbut mal-għan li jsaħħar lill-fidili, tant li sabiex jilħaq għalkollox l-iskop tiegħu jasal saħansitra biex jistagħġeb bih innifsu. Għal din ir-raġuni, mhux b'kumbinazzjonili jirreferi għall-hekk imsejħa 'ammirabili prediche emissioni' tal-qaddis, sewwasew għaliex Mifsud donnu jieħu spunt biex jimplika speċi ta' analoġija narċisistika bejn l-elokwenza tal-martri u l-elokwenza tiegħu stess. Iżda minkejja l-kapaċità ta' finzjoni sottili ta' Mifsud, jidher ċar li l-għan aħħari tiegħu huwa li jitfa' dawl fuq il-karatteristiċi ewlenin tal-qaddis li jagħmluh, f'għajnejn dawk preżenti, figura tassew speċjali u mirakoluża. Jekk minn banda l-oratur jidher parzjalment influwenzat mill-istil tal-epoka, mill-oħra ma jirnexxilux, almenu f'din iċ-ċirkustanza, li jaħbi l-limiti tiegħu. Għalhekk rari niltaqgħu ma' siltiet narrattivi u deskrittivi interessanti. Iżda dawn il-limiti stilistiċi jagħtuh bixra, biex ngħid hekk, iktar umana u għaldaqstant iktar kredibbli fil-funzjoni edifikatriċi tiegħu. Kollox ma' kollox, huma proprju dawn l-aħħar ingredjenti li jippermettulu li jwettaq dekorożament il-funzjoni tiegħu. Jibqa' perċ paradossali l-fatt li, ħdejn l-ewwel paniġierki tiegħu, miktuba bosta snin qabel, ma jidhirx li Mifsud għamel xi qabża konkreta fil-kwalità tal- elokwenza. Anzi, l-ironija hi li matul l-hekk imsejjaħ perjodu ta' apprendistat, jirriżulta prattikament impekkabbli, mentri fil-perjodu tal-maturità sħiħa tiegħu ma jonqosx li juri 'l hawn u 'l hemm diversi limiti. Iżda, biex inkunu għidna kollox, ħdejn il-biċċa l-kbira tal-predikaturi, Mifsud jibqa' komplessivament wieħed mill-ftit oraturi mżejna bil-kwalitajiet kollha neċessarji bis-saħħa ta' inventiva superjuri kif ukoll bis-saħħa ta' repertorju mill-iktar vast. Barra minn hekk, l-oratorja tiegħu tixhed bosta drabi passjoni ħajja u entużjażmu liema bħalu. Dawn il-karatteristiċi jikkontribwixxu biex jikkompensaw għall-biċċa l-kbira tan-nuqqasijiet tiegħu. Mill-punto di vista stilistiku u speċjalment fir-rigward tal-hekk imsejħa foga oratoria, Mifsud juri affinità interessanti ma' oraturi ewlenin Taljani bħal Francesco Panigarola u l-aktar fil-konfront ta' Cornelio Musso, għalkemm dawn tal-aħħar jappartjenu għal tmiem is-seklu sittax. '$ Kollox ma' kollox, Mifsud, flimkien maż-żewġ oraturi tal-istess seklu li tkellimna dwarhom qabel, jiġifieri Tolossenti u Vella, jidher ikkaratterizzat minn erudizzjoni klassikeġġanti kif ukoll minn komunikattiva effikaċi u minn elokwenza spettakolari, dekorattiva u teatrali fl-istess ħin. Naturalment wieħed jista' faċilment jikkonstata, fl-analiżi tat-testi ta' dawn il-paniġierki, xibka interessanti ta' influssi lingwistiċi u letterarji li l-biċċa l-kbira tagħhom jirriżultaw ta' oriġni Taljana. L-oratorja ta' Francesco Saverio Baldacchino Bejn tmiem is-seklu tmintax u l-bidu tas-seklu dsatax tispikka l-figura tal- oratorjan Francesco Saverio Baldacchino li minn kmieni ntefa' fil-kitba ta' bosta paniġierki li l-biċċa l-kbira tagħhom huma bit-Taljan. Li jolqotni f'Baldacchino mhix biss il-kwantità impressjonanti ta' kitbiet li ħallielna li wħud minnhom ġew ippubblikati u analizzati minn Victor Xuereb kif ukoll minn Oliver Friggieri, iżda l-livell għoli tal-kitba tiegħu, ikkaratterizzata minn ħakma eċċellenti tar-retorika kif ukoll minn espożizzjoni ferm effikaċi. Jixraq għalhekk li nissofferma ruħi fuq uħud mix-xogħlijiet tiegħu li jiddistingwu ruħhom proprju għal dawn il-karatteristiċi. Fil-paniġierku ddedikat lill-Assunta fl-1798, Baldacchino jiddeskrivi b'entużjażmu x-xena gawdjuża tal-wasla ta' Marija fis-sema. Ma jistax jonqosli d-deskrizzjoni tkun miżgħuda b'elementi mistiċi, għalkemm l-aktar li tolqotna hija x-xejra kemxejn fantastika akkumpanjata minn karatteristiċi tipiċi tal- ħolm u tal-ħrejjef. F'dan l-affresk poetiku, l-espożizzjoni tissarraf f'taħlita sublimi ta' dawl u ta' mużika li tfakkarna fir-rappreżentazzjoni li Dante jagħti tal-Ġenna. Dan kollu huwa intiż biex joħloq fis-semmiegħa kif ukoll fl-erwieħ tal-beati sens profond ta' stagħġib li huwa enfasizzat mill-predikatur bis-saħħa ta' bosta esklamazzjonijiet. Mill-perspettiva tal-analiżi tal-komunikazzjoni, l-elokwenza ta' Baldacchino tirriżulta interessanti għaliex turi ħila mhux komuni fit-teknika deskrittiva ħarġa LXXXVII 2014 u narrattiva b'mod li tippreżenta, biex ngħid hekk, serje ta' fotogrammi tal-ġrajja, daqslikieku qiegħda tiftaħ bil-mod il-mod speċi ta' mrewħa. Din it-teknika hija partikolarment effikaċi għaliex minn banda tirrendi l-oratorja iżjed rikka, mill-oħra tpaxxi lis-semmiegħa. Barra minn hekk, Baldacchino joħloq gradazzjoni ta' xbihat delikati li jagħraf jisfrutta tajjeb biex jaċċentwa l-eċċezzjonalità ta' din il-ġrajja. L-istess espressjonijiet ta' stagħġib profond min-naħa tal-predikatur bħal 'Oh che bel vederla passare come Regina l…), sentirsi da tutti salutare con titoli si maestosi', huma intiżi biex iqanqlu fis- semmiegħa sensazzjonijiet simili. Wara tispikka dehra mill-isbaħ li tiġbor fiha t-tratti tipiċi ta' rappreżentazzjoni mibnija apposta biex tistimula reazzjoni partikolari. Interessanti anki l-enfasi tal-predikatur li tieħu xejra insistenti u ossessiva għaliex itenni l-ħin kollu l-espressjoni 'che bel vederla''. Dan kollu jwassal bla dubju biex isaħħaħ il-kredibilità tiegħu f'għajnejn is-semmiegħa. Bl-istess mod, Fabrizio Giano, fix-xogħol tiegħu 'Ragionamento sopra Nostra Signora di Monte Allegro'', pronunċjat f'Rapallo u riprodott minn Baldacchino fl-istess manuskritt, jikteb: Minkejja li mhix magħrufa d-data ta' din il-kitba, xorta waħda jibqa' dokument importanti li x'aktarx kien wieħed mill-mudelli tal-oratur Malti. Apparti l-kelmiet evokattivi inizjali ta' xejra prettament Leopardjana ('sempre cara l…) soavissima ricordanza''), tidher ċara l-affinità bejn iż-żewġ predikaturi fil-mument li huma trasportati f'dehra axxetika li kważi tippreżenta t-tratti tipiċi ta' estażi. Fil-paniġierku tal-1810, iddedikat lill-Madonna tal-Isperanza, jidher li Baldacchino laħaq ċerta maturità mhux biss anagrafika iżda wkoll stilistika. F'dan il-paniġierku, l-iskop tal-predikatur huwa li joħloq xbieha partikolari tal- Verġni, xbieha mimlija qawwa u faxxinu tal-għaġeb. Sabiex jilħaq dan il-għan, l-oratur jirrikorri għall-ħila oratorja li tippermettilu, pereżempju, li jilgħab fuq iż-żewġ sensi tal-kelma Taljana vita, 'ħajja' ,ċoċ l-ħajja ta' din l-artu dik eterna. Naturalment joħorġu evidenti sew il-messaġġ kif ukoll ir-relazzjoni bejn il- kawżau l-effett: id-devozzjoni fil-konfront tal-Omm tiggarantixxi r-rikompensa eterna. Probabilment iktar effikaċi tinstema' ripetizzjoni partikolari, ċoċ 'ċ Madre di Dio: Est Mater Det', ripetizzjoni illi bis-saħħa tat-traduzzjoni bil- Latin, tikkontribwixxi biex tagħti lit-ton ċerta sakralità sottili. Interessanti wkoll il-fatt li Baldacchino jitkellem fl-ewwel persuna u b'hekk jammetti indirettament li huwa wkoll midneb fost il-midinbin. Din l-istqarrija tgħinu biex jitwaħħad ma' dawk preżenti, u dan il-fatt ċertament jagħtih xeħta iktar umana. Tidher għalhekk evidenti l-qabża kwalitattiva mwettqa mill-predikatur ħdejn it-tentattiv tiegħu ta' tnax-il sena qabel. Effettivament, din id-darba mhux biss jirnexxilu jevita ċerti imperfezzjonijiet kontenutistiċi u stilistiċi li kkaratterizzaw l-esperiment preċedenti, iżda juri wkoll il-ħila tiegħu bis-saħħa ta' komunikattiva effikaċi. F'paniġierku ieħor, li jeħodna lura għas-sena 1819, iddedikat din id- darba lid-Duluri, Baldacchino joffrilna affresk uman li kapaċi jqanqal emozzjonalment u spiritwalment mhux biss lis-semmiegħa, iżda anki lill- qarrejja. Hawnhekk il-predikatur juri ħila mhux komuni fl-arti xenika u deklamatorja. F'din il-fażi inizjali tal-paniġierku jispikkaw ċerti karatteristiċi stilistiċi. Minkejja din l-atmosfera ta' niket, ma tonqosx naqra frugħa min-naħa tal-oratur. Effettivament, il-preċiżazzjoni tiegħu rigward il-mod kif jittratta n-narrazzjoni tal-ġrajja, b'kuntrast ma' dak ta' oraturi oħra, ma tidhirx ħielsa minn element ta' narċisiżmu, tant li jistqarr testwalment: ''delle pene di questa Madre si favella con tale brevità'; '' ho trovato d'aver detto quanto ne pote' dire; d'aver fatto la pitt lunga narrazione l…1'. Meta jgħaddi biex janalizza l-forom komplessi li jikkaratterizzaw il- weġgħat tal-bnedmin, emblematikamentrappreżentati mid-Duluri, Baldacchino jirnexxilu jkun konvinċenti mhux biss għaliex il-komunikazzjoni tirriżulta ħarġa LXXXVII 2014 edifikanti u mimlija erudizzjoni, iżda sewwasew għaliex jirnexxilu jesprimi forma ta' liriċità ferm apprezzabbli. B'mod partikolari tolqotna l-osservazzjoni li l-imħabba tal-ġenituri kollha fil-konfront ta' wliedhom, kif ukoll tal-qaddisin kollha u saħansitra tas-serafini, mhix ħlief dak li Baldacchino jsejjaħlu bħala '€un gelo a paragone dell infocato amore di Maria verso Gesit'. Ferm interessanti tidher l-esperjenza tat-tbatija kontemporanja tal-Iben u tal-Omm, b'mod li kważi waħda tidher riflessa fl-oħra. Il-passjoni ta' Kristu ssir b'dan il-mod, bis-saħħa ta' paralleliżmu psikoloġiku, il-passjoni ta' Marija. Il-paralleliżmu bejn id-dulur fiżiku ta' Ġesti u dak trawmatiku tal-Madonna jiżvolġi ruħu f'rappreżentazzjoni estremament umana tas-sofferenza l-iktar sublimi. Dawn l-aħħar kelmiet jolqtuna b'mod partikolari għaliex jimplikaw li l-Verġni, bħall-Iben, ġarrbet hi wkoll it-tbatija, tant li tħossha, bħal Binha, mimlija dmija. Għaldaqstant hawnhekk nassistu għal identifikazzjoni emblematika tat-tbatija umana, ikkaratterizzata minn element qawwi ta' pathos. Fil-kliem li Baldacchino jpoġġi f'ħalq il-Verġni, it-tonalità tinstema' Romantika bis-saħħa tal-kwadrett ta' qsim il-qalb kif ukoll tal-isfond espressament malinkoniku. Impronta oħra ta' xejra prettament Romantika tirrigwarda l-invokazzjoni impliċita tal-mewt, li tintiseġ minn doża qawwija ta' disperazzjoni profonda quddiem id-dehra inaċċettabbli iżda inevitabbli tal-mewt tal-Iben. L-ikbar mertu ta' Baldacchino huwa li għaraf ma jillimitax ruħu għad- deskrizzjoni tal-karatteristiċi tad-Duluri, iżda għażel li janalizza d-diversi aspetti tal-passjonijiet umani. Probabilment l-aktar aspett interessanti jirrigwarda l-passaġġ mill-analiżi tad-diżorjentament partikolari tal-Madonna għall-analiżi tad-diżorjentament universali li jmiss lil kull wieħed u waħda minna. Mill-analiżi tat-testi ta' Baldacchino toħroġ ċara s-sensibilità delikata tiegħu ta' xejra purament Romantika kif ukoll l-influwenza eżerċitata mix- xogħlijiet ta' Sant' Alfons Maria de' Liguori. L-oratorja ta' Baldacchino tibqa' sostanzjalment waħda mill-iktar importanti fix-xenarju tal-elokwenza Maltija bejn tmiem is-seklu tmintax u l-bidu tas-seklu dsatax, u dan huwa dovut għall- fatt li Baldacchino ma jillimitax ruħu għal għanijiet purament funzjonali, iżda f'mumenti partikolari jirnexxilu wkoll jikseb riżultati estetiċi interessanti u notevoli. IT-TIENI TAQSIMA: ANALIŻI TA' ILLUSTRAZZJONIJIET QODMA TA' ORATURI MALTIN Illustrazzjonijiet interessanti ta' żewġ predikaturi l-Belt fis-seklu 19 Fil-ġurnal Ingliż The Graphic, fil-ħarġa tat-22 ta' April tal-1876, insibu tpinġijiet interessanti li juru żewġ predikaturi waqt ir-rappreżentazzjoni tal-paniġierku tagħhom. Dawn l-istampi jikkonfermaw in-natura essenzjalment Barokka u teatrali tal-elokwenza reliġjuża li baqgħet tissokta f'Malta mingħajr waqfien għal madwar tliet sekli, jiġifieri bejn il-bidu tas-seklu sbatax u l-aħħar tas- seklu dsatax. Fin-nuqqas ta' immaġini fotografiċi, dawn l-illustrazzjonijiet jirrappreżentaw xhieda importanti u prezzjuża dwar l-atmosfera partikolari li kienet tikkaratterizza l-ispettakolarizzazzjoni tal-oratorja tal-epoka. L-illustrazzjonijiet juru l-effikaċja tal-lingwaġġ ġestwali (bodv language) tal- predikaturi, il-knejjes letteralment maħnuqa minn folla ta' fidili attenti (fil-biċċa l-kbira tagħhom nisa libsin l-għonnella) kif ukoll dawk l-elementi neċessarji li jsawru r-reċitazzjoni tal-predikaturi-atturi, bħal pereżempju l-kurċifiss kif ukoll il-palk li minn fuqu kienu jsammru u jpaxxu lis-semmiegħa u jdamdmu l-knisja bl-għajjat tagħhom. Ta' min jgħid li hawnhekk għandna żewġ xbihat emblematiċi sewwasew il-għaliex huma rappreżentattivi tax-xenarju li nsibu deskritt fil-biċċa l-kbira tal-knejjes f' Malta u fi mkejjen oħra qrib tagħna, waqt ir-reċitazzjoni tal-paniġierku. Ovvjament, kif jixhdu ż-żewġ illustrazzjonijiet, iktar mill-paniġierki fihom infushom jisirqu x-xena l-paniġiristi li huma tassew il-protagonisti assoluti ta' spettaklu mimli seħer li jnisself'dawk preżenti taħlita ta' kurżità, stagħġib, tkexkix, indiema u, fl-istess ħin, ta' pjaċir uniku, tant li lanqas f'teatru veru u proprju ma kien jinstab bħalu. Dan għaliex l-elokwenza reliġjuża tal-epoka makenitx toffri rappreżentazzjoni sempliċement spettakolari, iżda kienet tinqeda b'mezzi ta' persważjoni u ta' divertiment sabiex taqdi l-funzjoni purament spiritwali u twassal lill-fidili għall-kisba tal-katarsi. Dak li jimpressjonana l-iktar fid-dehra ta' dawn iż-żewġ oraturi huwa l-atteġġjament partikolari tagħhom: donnhom mitlufin f'estażi liema bħalha li tippermettilhom, minn banda, li jinterpretaw b'mod eżemplari l-irwol ta' komunikaturi privileġġjati f'komunità ddominata mill-preżenza massiċċa tal-knisja, mill-oħra li jitwaħħdu mar-rappreżentazzjoni hekk li s-semmiegħa jħarsu 'l fuq, isammru għajnejhom f' għajnejn il-predikaturi u jispiċċaw biex huma wkoll ikunu trasportati f'estażi li lanqas jistgħu jifhmu u li wara kollox m'għandhomx il-ħtieġa li jifhmu. Dan kollu jikkonfermali, fl-aħħar mill-aħħar, ħarġa LXXXVII 2014 f'din is-sura ta' komunikazzjoni, dak li verament kien jimporta u li kien jagħmel tassew id-differenza hija l-forma u mhux il-kontenut, speċjalment minħabba l-akritiċità tal-biċċa l-kbira tal-fidili li tant kellhom fiduċja għamja fil-predikaturi li dawn tal-aħħar kienu faċilment isaħħruhom u saħansitra jipnotizzawhom mingħajr ma jgħidu xejn speċjali, iżda li kienu jgħiduh b'mod li kien tassew iqanqal l-emozzjonijiet l-iżjed qawwija. It-tpinġijiet li juru żewġ predikaturi Maltin f'The Graphic tat-22 ta' April 1876 M' għandniex xi ngħidu li, f'dawn l-illustrazzjonijiet, tidħol inevitabilment doża ta' soġġettività, fis-sens li hawnhekk, minflok żewġ immaġini fotografiċi li jirriproduċu, biex ngħid hekk, b'mod xjentifiku u fidil sitwazzjoni partikolari, għandna l-impressjoni viżiva tal-artist li pinġa, skont is-sensibilità tiegħu, dak li ra personalment skont kif laqtu jew impressjonah. U l-element ta' soġġettività ma jonqosx ukoll fid-deskrizzjoni tal-illustrazzjonijiet li nsibu fl-istess ħarġa tal-ġurnal. Hekk jikkummenta l-ġurnalist dak li l-artist għoġbu jirrappreżenta: Fis-sustanza, din id-deskrizzjoni tirrifletti l-kwadru tar-reliġjożità popolari Maltija ta' dak iż-żmien, ħlief, b'riferiment għall-oratorja fiha nfisha, għall-espressjoni 'somewhat grotesque and exaggerated in stvle'. Din id- definizzjoni ma tagħmilx ġustizzja b'mod ġenerali man-natura Mediterranja tal-komunikazzjoni u b'mod partikolari man-natura Barokka tal-predikazzjoni sewwasew għaliex ma nistgħux ninjoraw il-kuntest ġeografiku, storiku-kulturali u reliġjuż li kien isawwar, u sa ċertu punt għadu jsawwar (għalkemm f'forom kemxejn differenti), l-ambjent antropoloġiku mhux biss ta' Malta iżda wkoll dak tan-naħa t'isfel tal-Ewropa. Għaldaqstant, dan l-ispettaklu, li kien għalkollox 'normali' u komuni f'dawk iż-żminijiet, jista' jidher grottesk u esaġerat fl-istil għal min mhux verament midħla tal-karatteristiċi ewlenin tar-reliġjożità popolari Maltija u tan-Nofsinhar tal-Ewropa. L-osservazzjoni tal-kummentatur ma tantx tidher ġustifikata, mhux biss għaliex turi element ta' preġudizzju, iżda wkoll għax qisha qed timplika li ż-żewġ oraturi kif jidhru fl-illustrazzjonijiet, jistgħu jkunu ġġudikati bl-istess kejl tad-drawwiet ta' kulturi differenti minn dawk ta' pajjiżnal U naturalment nafu tajjeb li dan mhux possibbli. Wara kollox, jekk irridu nkunu ġusti mal-predikaturi ta' dik l-epoka, ikollna nammettu li kienu, biex ngħidu hekk, esperti ta' dak li llum insejħulu marketing, fis-sens li kienu jagħrfu preċiżament dak li kienu jridu l-fidili u kienu jikkuntentawhom billi 'jbigħulhom' il-prodott tagħhom (l-elokwenza emozzjonali u spettakolari) b'ħila u b'maestrija notevoli. F'dan il-kuntest, l-ispettaklu kien ikun dejjem garantit u l-udjenza, ma jistax jonqos, ma setgħetx tkun iktar sodisfatta. F'din l-esplorazzjoni komplessa stajna ninnutaw li l-letteratura reliġjuża f'Malta hija miżgħuda b'xibka ta' elementi lingwistiċi, letterarji, stilistiċi, semjotiċi kif ħarġa LXXXVII 2014 ukoll kulturali, b'mod speċjali fil-kuntest tal-predikazzjoni Barokka u post- Barokka. F'dan l-istess kuntest joħroġ ċar li l-viċinanza ġeografika u kulturali bejn Malta u n-Nofsinhar tal-Italja f'ħafna aspetti sawret il-karatteristiċi tar- reliġjożità popolari Maltija li fiha tispikka taħlita ta' umanità u ta' espressività sew fin-naħa t'isfel tal-Italja kif ukoll fl-istat ċkejken Ġerosolimitan joħolqu l-idea ta' speċi ta' estensjoni soċjokulturali Taljana li seħħet fir-realtà insulari Maltija. Minn dan il-lat, m'hemmx dubju li l-biċċa l-kbira tal-forom devozzjonali linsibu fil-gżejjer Maltin, bosta drabi jafu l-oriġni tagħhom fl-Italja, u bis-saħħa tar-relazzjonijiet qodma mar-Renju taż-Żewġ Sqallijiet jirriżultaw, b'mod speċifiku, ta' oriġni Sqallija. Fil-qasam tal-elokwenza, li rriżultat partikolarmenteffikaċi fil-komunikazzjoni reliġjuża ta' bejn is-seklu sbatax u l-ewwel nofs tas-seklu dsatax, l-influwenza eżerċitata mill-oraturi ewlenin Taljani fuq il-predikaturi l-aktar rappreżentattivi Maltin, turi xibka ta' relazzjonijiet li tmur lil hinn mill-influss prettament Sqalli. Effettivament, predikaturi bħal Antonio A gius, Antonino Borg, Giovanni Battista Tolossenti, Ignazio Saverio Mifsud u Francesco Saverio Baldacchino ġew influwenzati l-aktar minn figuri eminenti tal-peniżola Taljana bħal, pereżempju, Paolo Segneri li għex Ruma iżda li kien joriġina minn familja Toskana; Daniello Bartoli minn Ferrara; Emanuele Orchi minn Como; Giovanni Azzolini mis- Salento; kif ukoll in-Naplitan Alfonso Maria de' Liguori. Wieħed mill-aspetti l-aktar interessanti tar-riċerka jirrigwarda l-għanijiet tal-oraturi kif ukoll it-teknika tal-komunikazzjoni li kienu jużaw sabiex ikunu effikaċi. Nistgħu ngħidu li l-predikaturi kollha kienu akkomunati fir-rieda li jedifikaw lill-fidili, iżda kull predikatur kien jirrikorri għal metodoloġiji diversi. Kif stajna nindunaw, bejn tmiem is-seklu sbatax u l-bidu tas-seklu tmintax, l-elokwenza ma kinetx biss tfittex li ġġiegħel lin-nies jistagħġbu, iżda kellha bħala għan importanti li tbeżża' (biex ma ngħidx twerwer) lil dawk preżenti bis-saħħa ta' metafori qodma, x'aktarx ta' oriġni Medjevali, li kienu jesprimu ċ-ċertezza tal-kastig aħrax għal dawk kollha li maridux jgħixu skont id-dmirijiet morali tagħhom. Iżda donnu li malajr bdiet tieħu s-sopravvent it-tendenza li l-predikazzjoni tpaxxi l-udjenza bis-saħħa ta' batterija impressjonanti ta' figuri retoriċi użati b'ħila kbira mid-diversi oraturi. M' għandniex xi ngħidu, din l-istrateġija kienet tisfrutta b'mod opportun proċediment drammatiku u teatrali li kien inevitabilment jimpressjona u jsaħħar għalkollox lis-semmiegħa. Għaldaqstant, filwaqt li l-post li fih kienet tittella' r-rappreżentazzjoni tal-prietka kien jixbah aktar lil teatru milli sempliċement lil knisja, l-oratur kien il-protagonist assolut. Dan tal-aħħar kien jaf tajjeb li n-nies li kellu quddiemu, bosta drabi ma kellhomx atteġġjament kritiku, u għalhekk kien japprofitta ruħu biex ifassal il-kontenut u l-istil tad-diskors tiegħu kif kien jidhirlu jew jaqbillu skont iċ-ċirkostanzi. Fit-testi li ġew eżaminati qajla niltaqgħu ma' karatteristiċi letterarji u estetiċi denji ta' nota, li tarġa' huma limitati l-aktar għall-paniġierki pronunċjati f'ambjenti prestiġjużi bħall-Konkatidral ta' San Ġwann, il-Belt. Mill-banda l-oħra, l-oraturi kienu jafu tajjeb li l-biċċa l-kbira tal-fidili ma kinetx mgħallma biex tifhem tajjeb il-komunikazzjoni reliġjuża u tagħraf id-diversi sfumaturi tal-oratorja. F'dan il-kuntest, il-predikaturi mhux biss ma kinux isibu diffikultà sabiex jikkonvinċu u jimpressjonaw lill-udjenza, iżda ma kinux neċessarjament motivati biex jilħqu livelli estetikament għolja. Minkejja dan kollu, l-istess oraturi kellhom il-mertu li jiktbu testi ferm effikaċi u funzjonali għall-ħtiġijiet ta' dak iż-żmien kif ukoll li jirrikorru għall-espedjenti semjotiċi partikolarment konġenjali. Kollox ma' kollox, il-produzzjoni tagħhom laħqet l-għanijiet ewlenija tal-elokwenza tal-epoka u tista' tkun apprezzata saħansitra mis- sensibilità moderna. It-taħdita organizzatha l-Akkademja fit-28 ta' Marzu 2011. Manuskritti: Biblijoteka Nazzjonali tal-Belt: I.S. Mifsud, Stromata Melitensium, mss. Arkivju tal-Patrijiet Minuri Franġiskani, il-Belt: Ms. (mhux numerat) C. Vella, Selva Morale e Santorale. ħarġa LXXXVII 2014: 177 Pubblikazzjonijiet: G. Pozzi, Alternatim (Milano: Adelphi, 1996) 519. Biblijoteka Nazzjonali ta' Malta, I. S. Mifsud, Ms. Lib. Cap., 1954, 20), Orchi miet fit-22 ta' Frar tal-1649 fil-gżira ta' Procida waqt li kien qiegħed jivvjaġġa lejn Malta fejn kellu jagħmel il-prietki tar-Randan. Miġbura minn Ignazio Saverio Mifsud fil-kollezzjoni tal-Istromata. Eżempju interessanti ta' tronkament poetiku. Rigward l-influss ta' Muratori fuq Mifsud, ara S. Zammit, Il Giornale Maltese di Ignazio Saverio Mifsud, teżi mhux pubblikata għall-grad ta' M.A. fit-Taljan, Fakultà tal-Arti (Università ta' Malta, 1996) 141-150. ħarġa LXXXVII 2014: 779 15 Ara V. Xuereb S.J., 'Franġisku Saverju Baldacchino, Prepostu tal-Oratorjani ta' San Filippu tal-Isla. Kittieb bikri ta' Proża u Poeżija bil-Malti', Journal of Maltese Studies, n. 25-26 (1994-95) 40-51; O. Friggieri, 'Prietki bil-Malti ta' Franġisku Saverju Baldacchino', Journal of Maltese Studies, n. 19-20 (1989-90) 76-94; Friggieri, ''Aktar Prietki bil-Malti ta' Franġisku Saverju Baldacchino', Svmposia Melitensia, n. 3 (2006) 21-38.