iDEMGĦAT TAS-SILĠ' Daħla u Analiżi Strutturali Il DAĦLA Tradizzjonali u modern Jissemmew sikwit dawn il-kelmiet, għad li l-għażla l-iżjed importanti bejniethom aktarx. ma tissemmiex dejjem. Bi tradizzjonali nifhmu dawk il-kontenuti tematiċi u l-forom li l-awtur u l-qarrej letterarju tal-lum wiret, irċieva minn għand il-kittieba ta' Żmien ilu. B'modern nifhmu l-identità ta' l-epoka ta' llum, l-ele- menti kollha li jiddistingwu lill-kit- tieb tal-lum minn dak ta' xejriet im- għoddija. Fi kliem ieħor, iż-żewġ termini jgħoddu għal epoki partiku- lari skond meta jintużaw, Fi żmien ir-romantiċiżmu (is-seklu dsatax, ftit jew wisq), ir-rinaxximent, il-barokk, l-illuminiżmu, in-neoklassiċiżmu u l-bqija kienu t-tradizzjoni li r-roman- tiċi, il-moderni ta' l-epoka, riedu jmorru lil hinn minnha. Illum tra- dizzjonali ma tfissirx ħlief imitatur li jtenni l-iskemi ta' l-istorja letterarja, waqt li modern hu kull min ifittex li jġedded l-għodod espressivi tiegħu biex iwettaq tarġa oħra fl-evoluzzjoni tal-ġrajja ta' l-arti tiegħu. Forsi dan kollu jinġabar fi kliem Hopkins li qal li hu jaqra kapulavur biex jagħmel mod ieħor, i.e. jammira t-tradizz- joni mingħajr ma jirrepetiha, iżda billi jfittex li joħloq tradizzjoni oħra, persunali. Il-moderniżmu ta' Azzopardi F'dan id-dawl tista' tiftiehem l-identità ta' Mario Azzopardi bħala poeta li ried iġedded mill-qiegħ lill- poeżija Maltija li fi żmienu kienet waqgħet f'dekadenza mnissla minn ripetizzjonijiet, skemi magħrufa u stilizzati, temi mtennija għal kemm- il darba. Kittieb li jibqa' jgħix fid- dinja ta' ħaddieħor isir qarrej intelli- ġenti ta' epoka letterarja oħra, jew kritiku li jitħarreġ fl-istil ta' ħaddie- ħor, u l-bqija, iżda ma jsir qatt aw- tur, jiġifieri ħallieq. Din l-isfida — immexxija taħt l-influwenza tal- moviment poetiku Ewropew, Ingliż u Amerikan ta' dan is-seklu — dawlet lill-awturi ta' dawn l-aħħar snin biex joħolqu fil-Malti letteratura diffe- renti, aġġornata u mxettla fil-ħamrija ta' l-esperjenza taż-żgħażagħ kon- temporanji. Jekk din il-poeżija tista' tidher diffiċli, kif tidher kull poeżija mo- derna oħra fl-ilsna barranin, ir-raġuni tinstab sewwa sew fil-kriżi serja tal- bniedem tal-lum. Hi Kriżi li ġejja, fost l-oħrajn, mill-approfondiment importanti li seħħ fi żmienna fil-qa- sam tat-tiftix xjentifiku, l-iżjed fil- psikoloġija. 'L-influss Freudjan fuq. l-arti kien il-kawża tat-trawwim ta' mod ġdid ta' kif il-poeta (bħal kull artist ieħor) isawwar il-metafora. Il- metafora hi t-tqabbil suġġettiv ta' ħaġa ma' oħra, iżda mhux skond il- loġika tar-raġuni iżda skond. il- loġika ta' l-intuwizzjoni. Ngħidu aħna, meta Azzopardi jgħid li ''il-lejl imtedd minn tulu fuq l-egħlieqi' nafu li qiegħed igħid gidba; fl-istess ħin nifhmu l-verità li hemm moħbija f'din il-gidba (imfassla skond il-loġika ta' l-intuwizzjoni) u għalekk nifhmu b'effett akbar l-istess verità dwar il- lejl. Il-bniedem tal-lum, aktar minn dak ta' żminijiet oħra, hu mmexxi l-ħin. kollu mill-verità moderna. li l- ħidma tal-moħħ tispjega. u xi drabi tiġġustifika dak kollu li jsir taħt għajnejna. Il-poeta, bħala fittiex tal- veritajiet moħbija,. jinqeda bis-setgħa tal-moħħ li jassoċja, isieħeb ħwejjeġ ma' oħrajn, u mit-taħlita immaġina- tiva joħloq dinja oħra. L-intelliġenza tfisser għarfien, iżda l-għarfien waħdu, fih innifsu, hu inutli. Intelliġenza vera tfisser għar- fien kritiku. Minn hawn ġej il-karat- tru kritiku, mimli nuqqas ta' sodis- fazzjon, ta' bosta artisti li donnhom qatt ma jsibu l-ekwilibriju tagħhom bħala bnedmin (i.e. bħala artisti). Azzopardi, iżjed minn awturi oħrajn, hu l-poeta tal-kritika soċjali ta' Mal- ta. Malta, li minn żmien Ġan Anton Vassallo (1817-1868) sa żmien Dun Karm (1871-1961) sabet l-isbaħ epika nazzjonalistika. tagħha f'versi li jxandru. l-wirt. storiku, kulturali, re- liġjuż u pajsaġġistiku tagħha, issa tbiddlet: f'oġġett. ta' kritika. F'Azzo: pardi, kif ukoll f'awturi oħrajn (bħal Frans Sammut ta' Il-Gaġġa u Samu- raj), Malta. hi msarrfa f'oġġett ta' kritika qarsa, imnikkta, imqar jekk hi xi drabi ftit grotteska u ironika. Dawn l-awturi ta' l-insodisfazzjon, ta' l-anti-epika, huma parti mill-ġene- razzjoni kontestatarja tad-dinja mo- derna li, imxebbgħa bl-iskemi ta' l-għixien li rċeviet mill-imgħoddi, qiegħda tfittex valuri ġodda. Din it- tiftixa tinkludi, fost l-oħrajn, it- twarrib tal-valuri ħżiena u d-dħul ta' oħrajn ġodda. Il-qarrej ta' Azzopardi jsib bosta eżempji ta' kif Malta hi ppreżentata bħala palk ta' karattri msejkna, foqra fl-ispirtu, morda fil- viżjoni umana u reliġjuża. Il-gost tal-komiku f'Azzopardi hu mħallat mas-sogħba, mal-mogħdrija ta' poeta li m'hux aktar il-profeta-saċerdot ta' pajjiżu (bħal xi Dun Karm), iżda x-xettiku, l-imkeċċi u l-imwarrab f'soċjetà-tribi. F'dan id-dawl. il- qarrej jagħmel tajjeb jekk (i) ifittex influwenza negativa ta' Dun Karm fuq Azzopardi (eg., billi jfittex meta- fori tipiċi ta' Dun Karm li f'Azzo- pardi huma msarrfa f'metafori. li jik- kritikaw, idaħħku u jironizzaw, min- flok ifaħħru, jiċċelebraw u jqimu); u (ii) igħarrex għall-mod kif Azzopardi jidħak u jibki fuq pajjiżu fl-istess ħin, billi joħroġ it-tnehida mid-daħka, u billi jinqeda b'persunaġġi u b'sit- wazzjonijiet li jidhru komiċi waqt li fil-fatt huma traġiċi, Iż-żewġ fili tad- daħka-bikja huma mmexxijin flim- 'DEMGĦAT TAS-SILĠ' 19 kien il-ħin kollu, u s-sens ta mħabba-mibegħda tal-poeta lejn artu (bħas-sens ta' Frans Sammut, kritiku qalil ieħor ta' pajjiżu) huma l-bur- data ewlenija ta' Demgħat tas-Silġ. Studju serju tal-ġrajja politika u soċjali ta' Malta u tal-ġrajja lette- rarja Maltija huma żewġ xorta ta' studji li jekk imorru flimkien, juru fabta sħiħa bejniethom ta' kawża u effett u l-kuntrarju. Fil-qasam tal- letteratura moderna, wara li l-awturi romantiċi ta' qabel fittxu li jibnu lil Malta bħala nazzjon, l-awturi l-ġod- da fittxu jew għadhom ifittxu li jib- nu lil Malta bħala soċjetà. Malta nbniet bħala nazzjon, iżda Malta ma nbnietx bħala soċjetà: hi l-konkluż- joni ċara ta' min iqabbel minn dan l-aspett lill-kitba ta' żmien Dun Karm u sħabu ma' dik ta' żmien Azzopardi u sħabu. B'soċjetà nit- hem għaqda ta' ċittadini maturi, in- telliġenti u kritiċi, imħuħ li jfittxu valuri veri, Għalhekk ukoll il-poeżija ta' Azzo- pardi, xi drabi mimlija għadab, u drabi oħra mbikkija bil-moħbi u mis- tura taħt il-gost tal-grottesk, tlaqqa' flimkien u ġġelled lil dawn iż-żewġ aspetti: (i) ix-xewqa ta' Azzopardi li jirriforma liċ-ċittadini ta' pajjiżu u (ii) l-aljenazzjoni, jew nuqqas ta' xewqa, taċ-ċittadini li jirriformaw ruħhom. Din ukoll hi l-ġlieda djalettika ta' Frans Sammut, u wkoll ta' Francis Ebejer, kif tixref f'xi siltiet mir-ru- manzi u l-iżjed f'Menz (jekk jingħata interpretazzjoni lokalizzata) u fl- aħħar drammi 'Maltin' tiegħu. Dan il- motiv ukoll hu, ftit jew wisq, il-qofol tematiku ta' l-aħjar letteratura li nkitbet fostna f'dawn l-aħħar ħmis- tax jew għoxrin sena. Il-lingwa bħala kontenut Il-lingwa ta' kull poeta hi differen- ti mil-lingwa standard. E.g., l-ittri ta' Dun Karm huma miktuba b'Malti normali, waqt li l-poeżiji tiegħu jid- devjaw, ikissru b'ħila biex ifasslu lingwaġġi ġodda. Fil-każ tal-kitba moderna, dan hu punt iżjed impor- tanti minn qatt qabel. Il-kontenut jindika kriżi iżjed serja minn kull kriżi oħra li qatt tfissret fl-arti (għax l-arti teżisti biss. fejn hemm il-kriżi) u l-lingwa ta' dan il-kontenut modern hi espressjoni fidila tal-kriżi psikolo- ġika. Barra minn dan, il-letteratura moderna tad-dinja għamlet passi tant kbar fi żmien relativament qasir li l-awtur Malti ħass li hu ma. setax jibqa' lura f'dinja li kienet ilha li għaddiet. It-tiftixa ta' viżjoni ġdida hi t-tiftixa ta' lingwa ġdida. Il-Malti ta' Azzopardi, bħal dak ta' awturi żgħażagħ oħrajn, hu differenti. ħat- na minn' dak ta' kittieba. ta' qabel. Hu mimli binjiet: sintattiċi ġodda, iż- jed kreativi, ilkoll xhieda ta' moħħ attiv u inventiv, għatxan biex. joħloq u mhux biex: jirriproduċi.. Stħarriġ dettaljat ta' dan il-punt jista' jibda billi wieħed (i) jagħżel silta. partiku- lari minn xi poeżija fejn tidher sew- wa din il-grammatika persunali; (ii) jifhimha sewwa, billi jifhem kif din hi differenti minn traskrizzjoni normali; (iii) jerġa' jiktibha skond il-gramma- tika standard. biex. jara. d-differenza u x-xejriet ta' din id-differenza. Sew- wa sew fil-kontenut. tad-differenza tinstab il-ħila artistika ta' l-awtur. Dan ma jfissirx li kull tkissir gram- matikali hu kreativ. Il-biċċa l-kbira tat-tkissir (fit-taħdit, fil-ġurnali, fix- xandir, eċċ) m'hux letterarju jew kreativ f'dan is-sens, u hu tkissir differenti minn dan. Iżda min-naħa l-oħra kull letteratura valida, l-iżjed jekk hi moderna (iżda anki dik li hi tradizzjonali), hi mimlija tkissir intel- liġenti u frisk tal-forom normali tal- grammatika. Eżempji oħrajn ta' ħruġ minn dak kollu li hu normali jinstabu f'bosta oqsma oħrajn, ngħidu aħna, fil-ħol- qien tassew effettiv ta' ritmi ġodda, varjati u iżjed marbutin mal-mixja partikulari tar-ruħ tal-poeta (i.e. tal- ħsieb li jsir kelma miktuba); fit-tlaq- qigħ flimkien ta' ħsejjes bis-saħħa ta' kliem li qabel anqas biss kien jinkiteb fil-Malti, u wisq anqas fil-poeżija; fid-dħul ta' suġġetti u impressjonijiet li jaħsdu sewwa sew biex jikkritikaw bil-qawwa. Il-qarrej, l-iżjed iż-żagħ- żugħ, jaqbel jew ma jaqbilx ma' l- aħħar kelma ta' Azzopardi, isib ruħu xorta waħda quddiem dinja serja- komika, Malta mnikkta u interjoriz- zata, u elementi oħra li lkoll isawru poeżija ta' valur u sfida għal min jaħseb dwaru nnifsu u dwar l-oħrajn bħala bnedmin u bħala membri ta' ġemgħa soċjali. ANALIŻI STRUTTURALI DEMGHAT TAS-SILĠ ta' Mario Azzopardi huwa ġabra pulita u ordnata ta' poeżiji miktubin bejn l-1971 u l-1976, imqassma f'ħames sezzjonijiet, kull waħda b'titlu li hu indikazzjoni tematika. Il-volum jix- hed il-maturità artistika ta' Azzopar- di għar-raġunijiet spjegati hawn taħt, u dawk imfissra minn Oliver Friggieri, li jiftaħ bi studju wiesa' u profond, l-aktar fir-ritmi. L-iskop ta' dan l-artiklu mhux analiżi laterali (wirt u biografija ar- tistika, protesta soċjali, patriottiżmu imma tentattiv ta' deskrizzjoni tal- essenza tal-poeżija ta' Azzopardi. Din dejjem laqtitni bħala l-iżjed illustrazz- joni ċara fil-letteratura tagħna tal- funzjoni soċjali tal-arti letterarja skond il-formalisti russi (1916) żvi- luppata fiċ-Ċirkolu ta' Praga (1929) u li ġab miegħu Jakobson fil-Punent, fejn ħadet fl-1960 u għadha tirrenja sal-lum: l-iskop tal-letteratura hu li tneħħi l-qoxra li fir-rutina ta' kuljum ma tħalliniex naraw l-oġġett, tikxef l-oġġett fl-essenza tiegħu, u ġġegħel- na nħarsu lejh fit-tul biex narawh sew. B'hekk niskopru l-poeżija tal- oġġetti ta': madwarna, anki dawk komuni. Biex ikollok poeżija ta' dan it-tip tinħtieġ għajn analitika ta' pittur u id kreattiva ta' poeta. Azzopardi għandu dawn iż-żewġ doni (perċezz- joni u teknika) u jużahom tajjeb, tant li f'dan il-ktejjeb l-essenza tal- poeżija tiegħu toħroġ ċara daqs il- kristall, għax il-ġabra tista' tinqara bħala diskors wieħed, mhux kontin- wu f'sens progressiv (rakkont) imma interrott f'mumenti iżolati u uniformi (il-poeżiji). Għalhekk fejn nikkwota ma nagħtix it-titlu imma l-paġna. L-għajn tal-pittur tagħraf id-det- talji emblematiċi: 'is-sardinell jgħaj- jat tal-bitħa'' (paġna 33), ''idejn żgħar/inewlu l-munita lill-agħma tal- kantuniera'' (34), 'karmni li tbigħ il- petrol taħt il-pont' (56), Mananni li 'haqgħet teħxien/tgħallilu l-għaġin/ traqqagħlu l-peduni' (44), ħwejjeġ li jiġu quddiemna kuljum imma ma narawhomx. il-poeta jwaqqaf għaj- nejna fuqhom u jkompli jistadna bl- użu ta' frażijiet li nisimgħu kuljum bla ma nagħtu kashom: ''issa ipprova orqod ibni'' (34), 'hux għal binġem- ma għidt, sieħebi' (55). Wara r-rap- preżentazzjoni ta' l-oġġett familjari, il-poeta jqabbiżna mil-livell ordinarju għal-livell poetiku, permezz ta' molla lingwistika/teknika (l-istranjament), li appuntu għax mhix tas-soltu ġġegħelna nintebħu b'dak li ssoltu ma narawx: is-superstizzjoni li titfa' dellha fuq oġġett sabiħ, bħas-sardinell tal-bitħa (33), il-preġudizzju li jaħkem anki l-innoċenza tat-tfal, 'u int bżajt minnu/ w ma messejtux' (34), il- kondizzjonijiet eżistenzjali ta' Karm- ni, 'taqra l-ġurnal tal-ħaddiema/qatt ma qrat lil freud' (56), ta' Mananni li tagħmel il-faċendi 'taħt ħars id- deputat/fil-gwarniċ tal-porporina'' (44), saħansitra tat-tfal ''jgħannu mal-bamboċċu' (33). F'dawn l-eżem- pji 'il-molla' hi sempliċi akkosta- ment ta' oġġetti/fatti li ssoltu jkunu separati; kultant it-teknika hija ak- tar sofistikata, bħas-sinesteżija: ''qed tisma' l-werżieq jobrox l-orazzjoni/li nesa jgħid il-poplu7' (51), 'minn ġos- siġra tal-bajtar/tliet nisa ħafjin/ħar- ġu jirfsu l-lejf' (50), 'rafa' l-emikran- ja minn fuq is-sodda/u x-xemx sak- karha wara l-ħasira' (98). Wara l-livell tar-rappreżentazzjoni (lixka, avolja mhux bil-fors fl-ewwel versi), il-livell poetiku jagħti skoss lill-qarrej u jġiegħlu jiskopri x'hemm mistoħbi. Is-sejba hi dejjem negattiva u f'din l-oppożizzjoni bejn dak li jid- her sabiħ (jew almenu normali) u dak li hu fil-fatt ikrah (korrott jew mhedded) tinsab it-tensjoni poetika tal-versi ta' Azzopardi. L-oppożizzjoni prinċipali tnissel serje ta' antitesi: ħajja-mewt (35,49), saħħa-mard (41, 67), ferħ-dwejjaq (35, 36, 89), im- ħabba-mibegħda (32), u s-serje terġa' tinġabar taħt dik azzjoni-apatija, li tinvolvi l-poeżiji kollha. Infatti mill- konstatazzjoni tal-paradoss eżisten- zjali toħroġ ir-reazzjoni tal-poeta li jrid iċaqlaq l-affarijiet ('in-nies' hi l-aktar kelma li naqraw spiss f'dil- ġabra, josserva Friggieri) minn kif in- huma. Messaġġ Hawn qiegħda l-vokazzjoni tal- poeta, li jaf li għandu messaġġ x'jagħti (u għalhekk juża spiss l-ana- fora). B'konsegwenza minn naħa għandna d-denunċja, iċ-ċaħda tal- poeżija tradizzjonali moralistika u edifikanti, li Azzopardi jaraha bħala ewfemiżmu kontinwu; u għalhekk jagħti ċittadinanza poetika lil kliem tabil, li kultant isib postu b'mod na- turali għalkemm b'effett kultant komiku bħat-turist li ''għajnejh re- missi jorqdu/għat-'tbandil oħxon ta' sorm in-nisa tagħna'' (45), 'u l-mogħ- ża ċassa li tbul roża mas-sejjieħ' (55), imma li kultant jistona fl-isfog, bħal fil-każ tas-soru li ddoqq l-orgni (43). Min-naħa l-oħra naraw il-poeta għaj- jien, skoraġġat, jintebaħ li jekk kol- lox miexi fatalment lejn degradazz- joni, korruzzjoni morali u materjali li ġġib kollox fix-xejn, anki l-isforzi tiegħu jibqgħu għajta fid-deżert (il- massa tibqa' bħal Karmni, mekkani- ka). Għalhekk f'dil-ġabra għandna Azzopardi ġdid, l-ottimiżmu tal-iko- noklasta qed ibatti, il-poeta riesaq aktar lejn id-diżillużjoni tad-deka- denti milli lejn il-logħob bil-versi fer- rieħi ta' Palazzeschi. Azzopardi għa- du ''speċjalista tar-ritratt istantanju' (Peter Serracino Inglott) imma meta jwaqqaf għajnejh fuq ir-ritratt jara kollox jitmermer. Din hi r-raġuni għa- liex tant u tant poeżiji f'dil-ġabra għandhom ton ta' presentiment fu- nerju (33, 46, 86, 87, 92, 95, 97, 103), jidhru bħala demgħat kiesħa ta' lfiqa waħda. Mill-punt essenzjalment espressiv, il-volum hu tassew interessanti għax aktar viċin lejn il-livell tal-immaġi- nazzjoni, li dejjem kien għoli. Bi prova ta' dan insibu versi limpidi u ineffabbli: 'kemm hu isfar il-qamar il-lejlat' (79), ''meta l-irjieħ bojod tad-deżert/jisfuljaw l-imħabba'' (106), jien ukoll bexxaqt it-tieqa/u tlabt li tinżel ix-xita' (62); versi li juru l-qawwa espressiva tal-kliem ta' kul- jum, u li jwissu lil Azzopardi biex jevita l-arkaiżmi, in-neoloġiżmi u r-riferimenti klassiċi, li jistgħu jiġu ġustifikati b'intenzjoni ta' parodija (liema poeta kontemporanju Taljan/ Ingliż juża kliem ta' Dante/Chau- cer/)j jew dissagrazzjoni (il-mitolo- ġija, 101, 105), imma li x'aktarx ikoll- hom effett immedjat negattiv għax iwaqqfu. l-mixi tal-vers meta ma jin- ftehmux. L-idjolett jingħalaq fih in- nifsu, ma jikkomunikax, u bla; dubju kull poeżija ta' Azzopardi trid tin- qara f'nifs wieħed bħala sfog. L-unità tal-messaġġ (fl-antik, l-is- pirazzjoni) tidher fl-istruttura waħ- danija li tiregola kull komponiment u li huma lkoll marbutin flimkien per- mezz ta' xibka ta' motivi rikorrenti: il-werżieq/grillu (35, 51,. 86), il- qamar (66, 79, 99, 106), l-istilel (75, 98, 106), is-sing (52, 57), il-kandidat/ deputat (44, 95), kollha simboli ta' theddida (mis-sopranaturaliż minn min jilgħabha t'hekk fuq din l-art). Partikolarment interessanti huma l-każi ta' immaġni miktuba mill-ġdid: til-grillu li qagħad jishar/miegħi fl- ewwel lejl/illum m'hawnx aktar ħos- su' (86) cfr. ''xxennaq il-werżieq biex jibda jgħanni/iżda llum l-insett im- muta' (51); 'qed tisma' l-werżieq jobrox l-orazzjoni' (51) cfr. 'ħabbejt orkestrat il-brix tal-werżieq' (86, tit- lu 'orazzjoni'); 'bejn il-barumbari tal-kerrejja' (50 cfr. ''fil-vetrini ta' ħwienet żgħar jissikkaw lil xulxin' (64); ''fl-agħdajjar kien hemm jgħu- mu wċuh it-tfaf' (61) cfr. 'uċuh it- tfal/bħal karti maqtugħin minn djar- ju sena ilu/qed jgħumu f'wiċċ l-ilma' (96). L-iktar eżempju interessanti ta' awtoċitazzjoni hu dak li jorbot dal- volum ma' Dwal fil-persjani: mhux il-lejla, vv. 7-9, 'dawk mhux stilel bla ħtija/iżda ponot ta' sjuf lesti/għalik u għalija', cfr. Demgħat tas-silġ: jekk 'DEMGĦAT TAS-SILĠ' 23 tħoll il-velu, vv. 9-11, ''dal-ħin in- nies rieqda /jgħassuna biss truf is-sjuf ta' l-allat jonogħsu/miljun sejf u mil- jun ponta'. Każ ta' sempliċi fonti letterarja, jew eżempju ta' poeta mitkellem mil-ling- wa tiegħu skond it-teorija semjoloġi- ka' Ir-risposta trid ħafna xogħol, u probabbli li f'Azzopardi iżjed hemm influssi Anglo-amerikani milli Tal- jani. Imma jekk l-ewwel daqqa t'għajn tikxef riferiment bejn Azzo- pardi u Verga, Palazzeschi (61, 63), u Dante ('għalhekk dawn id-dem- għat tas-silġ/miġmugħin fuq ċnut għajnejja', 32, cfr. Inferno XXXII 47-8: '…e 'l gelo strinse/ le lagrime tra essi (gli occhi) e risserrolli'), studju aktar profond jista' jagħti ri- żultati tassew interessanti fir-rabta bejn Azzopardi (mikrokożmu, parole) u l-univers tal-kultura'' (makrokoż- mu, langue). lil-NOTI BIBLJOGRAFIĊI DWAR XI POEŻIJI demgħat tas-silġ (p. 32) Poeżija b'vena lirika, stil li jvarja mill-Azzopardi tas-snin sittin. Hawn- hekk il-qilla ironika tal-polemika ddub u tinbidel f'essenza ta' pathos. L-ewwel stanza tiftaħ bi speċi ta' reazzjoni kontra t-tradizzjoni mqar waqt episodju ta' finalità ċerta (il- mewt). it-trufijiet folkloristiċi fil- poeżiji ta' Azzopardi, mill-banda l-oħra jixhdu x-xewqa ta' l-estens- joni ta' dak li fl-imgħoddi kien sem- pliċi, mingħajr kumplikazzjoni. 'Il- lirika tal-versi hija maħsuda 'lejn it- tmiem b'espressjoni ta' ''bruda' eżis- tenzjalista. Hawnhekk hawn ''-indi- vidwu li ma jistħix ixidd il-bixra tal- kwalunkwiżmu'. id-dgħajsa:-tal-latini; (P.-36) Poeżija illustrattiva mnebbha minn ħolma. L-immaġni tad-dgħajsa bħala vejikola tal-mewt għandha konno- tazzjonijiet kemm ma' kulturi qod- ma kif ukoll ma' viżjonijiet 'ta' l-epoka romantika. It-'tfajla'' ta' fuq id-dgħajsa tegħreg, u hawn jinħass mottiv rikorrenti fil-poeżija ta' Azzo- pardi, i.e. ir-rabta mħabba-mewt. Il- figura ta' missier il-poeta fl-aħħar stanza hija kurjuża u wieħed jista' jaraha kemm bħala simbolu ta' pro- tezzjoni u wkoll bħala simbolu ta' inkwiżizzjoni fil-ħajja ta' kuljum tal- poeta. Il-kelma ''insista' turi li l-poeta ħassu nofs qalb li jerġa' jtenni l-ġrajja tad-dgħajsa. tarinġ minn ġaffa (p. 41) Motiv ta' erotika li jikkuntrasta mal-morbożità xenika f'sala ta' sptar. It-tieni u l-aħħar stanza jaċċentwaw l-ironija tal-poeżija. Innota l-kliem fungi twal tal-bellus, kuxxtejha żienja u tbeżżel u l-funzjoni tagħhom bħala konfront mal-bqija tar-reġistru li jevoka l-mewt u ta' dawk li egħandhom lil- nieshom imutu l-isptarj' L-aħħar vers. tat-tielet stanza juri l-perċezzjoni viżiva ta' Azzopardi, fejn anki l-astratt tal- memorja jeħtieġlu jingħata lewn: il- vjola tal-penitenza u l-luttu. Ir-raħa' stanza tfakkarna f'dak li kien kiteb il-Prof. Serracino Inglott: ''Azzopardi huwa l-ispeċjalista tar-ritratt istan- tanju'' Ta' min ifakkar fil-close-ups tal-poeta-pittur jew fid-dettalji li jfittex Azzopardi bħala reġista skrup- luż fil-qasam tal-palk. varjazzjoni għall-ballata tar-raġel ta' mananni (p. 44) Hawn fejn il-poeija ssir il-messaġġ tal-''kelliem importanti għal mijiet u eluf ta' erwieħ oħra muġugħa' (Dr. Paul Xuereb). F'dal-versi tinħass simpatija (mittiefsa bil-meskinità) għas-sotto-proletarjat li ta' spiss huwa manipulat għal finijiet propa- gandistiċi politiċi. Tinħass il-kun- danna ta' l-esplojtazzjoni tal-politika dejqa partiġġjana li l-apiċi tagħha m'hix apiċi ta' aspirazzjoni ideolo- ġika, iżda l-apiċi li tasal sa l-għatba tal-każin. Is-sotto-kultura tal-fqir, bil-kundizzjonijiet. koroh tagħha, inkluż ir-rapport fiżiku intimu sfur- zat bejn ir-raġel u l-mara, hija murija fl-għera kollha tagħha. Pre- dominanti hija l-immaġni tat-tfal fil- poeżija; it-tfal mhux biss qed jassis- tu għar-ritwal grottesk fil-familja, iżda wkoll qed jassorbu tip ta' sotto- kultura li twaqqaf ir-ritmu ta l-aġġornament mentali tal-poplu. bħal turist (p. 45) il-kriżi ta' l-imħabba-mibegħda lejn il-pajjiż hija murija hawn bil-kliem preċiż 'j'art parassita li nisħet u nħobb' u 'maqsum bid-daħq u bl- uġigħ'. Azzopardi iqis il-preżent bħala turija cħra mġebbda tat-tra- dizzjoni. It-turist hu l-osservatur, donnu l-poeta nnifsu mlibbes xorta oħra biex jinqata' mill-kwadru jew ma jingħarafx. Il-barrani jidħol biss biex jagħti l-assoluzzjoni. Innota d-dispożizzjoni tal-poeta bħala nem- mies jew fotografu tal-kotra. Fl- ewwel stanza tinħass sew id-difinizz- joni sfigurata tal-mara Maltija, il- mara karikaturata li tissimboleġġa n-nazzjon (b'konfront dirett mal- mara idealizzata ta' Dun Karm). Il-ġlieda kontra l-karikatura ssir billi tinħoloq oħra mill-poeta nnifsu' (Dr. Oliver Friggieri). Hafna drabi l-grottesk f'Azzopardi huwa definit b'daqqiet li jfakkruk f'artisti b'idjoma pittorika punġenti. Dr Paul Xuereb, ngħidu aħna, kien wera kif f'Azzo- pardi jinħassu l-influenzi ta' xi Sal- vador Dali, Breughel u Hieronvmus 'DEMGĦAT TAS-SILĠ' 25 It-tħaddim ta' din l-imagerp dejjem laqat lill-kritiċi t'Azzopardi. Jerġa' hawn ukoll l-iżolament ta' min jisħet u jħobb. għodwa (p. 48) Il-poeżiji t'Azzopardi ħafna drabi trid taqrahom f'nifs. Hafna drabi jassumu tessitura impressjonistika, fejn il- moħħ donnu qed jaħrab il-loġika ko- muni u jesplora linji arbitrarji biex jara hemmx soluzzjoni. F'dil-poeżija l-ġardinar jintuża bħala ċerimonjier (flok min dari kien jamministra r-rit- wal ta' l-Anġelus f'nofs in-nhar) li jifqa' d-dud. Id-dud li qed jifqa' m'huwiex dud parassit, iżda d-dud tal-friefet, insetti normalment assoċ- jati mal-ġmiel. 'Il-mara ta' l-ilma' aktarx tirrappreżenta simbolu ta' idealizzazzjoni kulturali u estetika (minbarra li l-femminilità hi ossess- joni rikorrenti fil-poeżija) u hija avżata biex ma ''tersaqx f'dal-ġnien'. Hawn tinħass mixja ta' reġistru rit- walistiku (xewk ta' Kristu, passiflora, rit, l-anġlu jħabbar) bħala xhieda li Azzopardi nnega r-reliġjon konfor- mista iżda mhux ir-reliġjosita'. In- fatti, mad-''dnub'' tal-ġardinar, ''tid- dardar ix-xemx fil-vaska'. paesaġġ 1 (p. 50) Jerġa' hawn ukoll ir-reġistru mneb- bah mill-kult reliġjuż. L-14-il stazzjon jevokaw immedjatament il- mumenti ewlenin tal-via sagra u fit- tieni stanza l-ħwejjeġ minxurin huma ppersonifikati f'ċittadini kkundannati għall-mewt. Il-mewt hija waħda psi- kika, mewt intellettwali. Il-materja prima hi folkloristika, iżda r-ruħ hi qerrieda. L-aħħar tliet versi jkomplu jseddqu l-idea ta' aridità mentali: l-arbli tat-televiżjoni (normalment medju ta' tagħrif :u aġġornament) huma murija bħal skeletri ta' l-agħ- safar fir-'randan', simboli tal-mewt. Hawn Azzopardi jirreġistra l-ewwel ir-rapport intimu bejnu u bejn mara u mbagħad, fis-serħ momentanju tar- relazzjoni jiddistakka ruħu minn mal- bqija ta' niesu. Infatti hawn jidher l-antitesi Jien-Huma hekk kif il- poeta jħoss li hu jappartieni għal ġens li nesa' kif. jitlob: bis-sinċerità, Dil-kwalità ta' aljenazzjoni kien tkel- lem tajjeb dwarha Dr. Daniel Massa meta analizza l-poeżiji ta' Azzopardi fit-Times of Malta, 18.8.1976. In- natura toffri ħarba oħra, l-att ta' l-intimità għandu minn att ta' tqar- bina fit-tempju, intervall qasir ta' serenita', iżda l-pjanti twal jixħtu dell ta' thedhid kontinwu. Il-pjanti twal jistgħu jfissru s-sens ta' inkwiżizz- joni kontra l-individwu li għażel li ma jikkonformax u jaqta' bi snienu. L-ewwel tliet stanzi jiddeskrivu l-ambjent ċirkostanzjarju. Il-vers tal- ftuħ jagħti indikazzjoni ta' kejl preċiż; il-preokkupazzjoni bil-ħin hija intensifikata bl-introduzzjoni ta' l-arloġġ li ma jridx jikkommetti ruħu fis-sentenza ċerta tal-marid bil-kan- ċer li jiddomina l-egħluq tal-poeżija. Din hija poeżija oħra ta' simpatija ma' dawk li jbatu, did-darba ma' dawk konfrontati b'mewt fiżika. nota 'l-progressjoni dawl imkejjel, warja. tal-vokabularju: arloġġ, sala mort- is-sajjieda tal-barrakki (p, 52) Terġa' l-inkwiżizzjoni li tkompli tip- provoka s-separazzjoni bejn il-poeta u l-bqija. Nerġgħu ninnutaw il-punt ta' tluq tradizzjonali jew folkloris- tiku li jintuża f'kuntest pagan biss għaliex fl-aħħar mill-aħħar il-qofol tal-protesta hija l-isfiduċja. Interes- santi d-daħla li għamel għal din il- poeżija l-Prof. karmril ta' taħt il-pont (p. 56) L-aħħar vers tal-poeżija jiftaħ beraħ it-tieqa għall-interpretazzjoni ta' l-element sesswali f'Azzopardi. Jagħ- mel żball ikrah min jifred l-erotiku fil-poeżija Azzopardjana mis-serjetà kuntestwali tagħha, l-iktar fid-dwal tal-psikanaliżi freudjana. Mill-banda l-oħra, Karmni ta' taħt il-pont hija figura oħra persistenti. tas-sotto- proletarjat li Azzopardi jixtiequ emanċipat, mhux passiv u ''alla m'għamef'. fuq l-għatba ta' lukanda (p. 61) tliet nisa suwed (p. 82) L-aħħar vers jerġa' jevoka r-ritwal, din id-darba f'sens ta' katarsi, 'magħ- mudija, tindif, kemm hi wiesgħa din ix-xtajta7 (p. 66) L-ispazju tax-xtajta jifrex kollezzjoni oħra ta' tifkiriet li l-poeta jrid jaq- sam ma' mara. Ir-rapport raġel-mara f'Azzopardi huwa kważi dejjem frus- trat, anki jekk minn xi daqqiet jaslu mumenti ta' passjoni qawwija. F'dal- każ, mar-rakkonti tat-tifkiriet 'tat- tfulija, il-mara tal-poeżija bħal it- tebbgħet, ġisimha nkesa bir-ramel iswed u ''l-qamar tgħatta 'bl-istrixxa tal-vistà'. ġjallesk fi primrose park (p. 67) Poeżija li nkitbet Londra u li turi kif Azzopardi jissintetizza kull esperjen- za u jagħtiha interpretazzjoni mo- mentanja. Is-sitwazzjoni mqanqla fil- poeżija hija waħda misterjuża u tif- fokka fuq il-muntanja tal-poeta għad- dettal skrupluż. Mill-ġnien enormi pubbliku, Azzopardi jagħżel li jeża- mina siringa li lemaħ aċċidentalment mormija fuq il-ħaxix. Tant hija 'pe- netranti u fitta l-konċentrazzjoni fuq is-siringa, li l-labra u t-tubu ta' l-in- jezzjoni ma jibqgħux biss ħwejjeġ mormija, iżda jsiru ħjiel ta' investi- 'gazzjoni dwar xi ħadd (assenti) li għadda 'minn waqtiet ta' tbatija. 'Mela mil-labra mgħawġa, Azzopardi jrid joqrob lejn xi kundizzjoni umana li terġa' titlob is-simpatija. 'DEMGĦAT TAS-SILĠ' 27 bla xemx jew qamar (p. 76) Il-poeżija ta' mħabba f'Azzopardi qatt m'għandha kwalità restetika. Il- metafora femminili fil-poeżija tiegħu toffri mit (mvth) ambivalenti. Il-mara (Malta) għandha kwalità goffa, rip- ressiva, repulsiva; iżda mbagħad il- mara-maħbuba tista' tassumi l-figura tal-liberatriċi. Ċerti kritiċi waslu biex jaċċennaw għall-perversità ta' l-Immaġni-Omm f'Azzopardi (immaġ- ni indiretta għax qatt ma titla' fil- wiċċ) fil-waqt li oħrajn raw il-fem- minilità tad-Dolce Stil Nuovo, ġeneru ta' poeżija taljana li ddivinizza lill- Mara. bil-betbut igħassilna (p. 76) Importanti f'Azzopardi huwa l-voka- bularja ċikliku li jindika t-tindif per- mezz ta' l-ilma. Innutaw f'dil-poeżija r-rabta li hemm bejn ''fl-ilma' u egħajnejk jibku'. Fil-waqt li l-ilma huwa simbolu qadim ta' magħmudija, il-biki, id-dmugħ, huma sinjali ta' diqa-sfog li wkoll jistgħu jserrħu. L-aħħar vers tal-poeżija, ''sibtek tħobbni', huwa interessanti għaliex iqiegħed lill-poeta fil-post tal-persuna maħbuba fil-waqt li hu bħal jinħasad li hemm; min-.irid. jaqsam :miegħu l-intimità. Fil-ftuħ tal-poeżija hemm indikazzjoni ta' spazju wiesa' u vojt ('bla qiegħ'') li l-poeta ma jafx kif jista' jimtela'. Imbagħad hemm ċertu distakk u ċertu wġigħ ma' l-iskoperta f'għajnejn is-sieħba. It-titlu tal- poeżija jerġa' jindika l-preokkupazz- joni b'elementi li kontinwament jik- kontestaw il-motivi u l-atti tal-poeta. żewġ qatriet (p.376): Dawn. il-versi huma indikattivi tal- manjiera .Żvelta ta' kif jaħdmu l-assoċjazzjonijiet mentali f'Azzopar- di. L-immaġni prinċipali tat-tnebbih hawnhekk. hija inanimata (''żewġ qtar għajjiena') iżda malajr tibda riesqa lejn progressjoni animata u, aktar minn hekk, partikulari .(ix-xwejjaħ bla dawl). Wara l-espożizzjoni ta' l-episodju terġa' l-ħemda. Din it- turija spażmatika ta' ġrajjiet u ;es- perjenzi hija karatterista .ta' Azzo- pardi. 'q agħma fil-kantuniera' huwa rap- preżentativ tal-bniedem li jġarrab, il- bniedem mitluf fl-oskurità. għaxar varjazzjonijiet fuq l-imħabba (p. 79) Tiġrib ta' waqtiet liriċi. Intervalli ta' serenità, imqar jekk'sserenità : mor- buża. Hawn donnu li l-pittur jaħkem fuq il-poeta 'u l-kwadru jitkellem waħdu. Innutaw l-idealizzazzjoni' tal- mara. Is-senswalità tinħass sewwa, iżda 'l-passjoni hija mrażżna kwazi għal kollox. Il-kuntatt raġel-mara 'jit- la' mil-livell 'komuni u jgħaddi biex jitraxxendi l-komunjoni: ta' spiritwa- lità. kantaliena lil għajnejk (p. 82) Il-motiv huwa l-indeċiżjoni dwar re- jazzjoni ma' mara. Is-suġġett tal- poeżija joffri katalgu ta' analiżi mhux tas-soltu u penetranti sakemm tasal l-aħħar immaġni kattiva ta' xi ħadd li kixef il-verità tard wisq. Il-poeżija tiżgħed b'immaġni sens- wali. Iżda jinħass il-kontroll minn xi forza barranija: infatti hemm refe- renza ''matematika'' fl-aħħar żewġ versi tar-raba' stanza li tixhed ir-re- levanza ta' wħud mill-poeżiji Azzo- pardjani mal-kunċett klassiku tal- predestinazzjoni. L-aħħar stanza ddaħħal minnufih l-attwalità ta' det- tal ikrah (ingwanta) li s-saħħa tiegħu kienet soppressa fl-ewwel erba' stanzi, bħal leit-motif fi preludju ta' xi Chopin. orazzjoni (p. 86) Din il-poeżija tista' tittieħed li hija indirizz kemm għal xi persuna maħ- buba jew inkella f'livell iktar misti- ku, lil xi Alla (l-Alla ta' Azzopardi huwa ambigwu u jista' jieħu għadd ta' forom). rizurezzjoni (p. 89) Hawnhekk l-immaġni għandhom mill- pittura tas-surrejalisti. L-aħħar ftit versi jfakkruk fil-pittura ta' xi Chirico (tajjeb li dawn ir-refe- renzi pittoriċi jkunu investigati mill- istudenti t'Azzopardi). Hawnhekk jo- qogħdu r-riferimenti li kien għamel J. Felice Pace (Illum, Awwissu 1976) dwar il-konnessjonijiet sostantivi Il-poeżija hija tnehida mbikkma ta' xi ħadd li għandu bżonn jiftiehem. Terġa' l-idealizzazzjoni tal-mara biex ir-raġel iċedi ruħu f'idejha. impor- tanti mill-ġdid il-kalkoli metamatiċi (sebgħin, numri, teorema), bħallikieku s-sensibiltà akuta tal-poeta hija mfassla minn xi qawwa fl-'arka tas- sema'. Għal analiżi iktar dettaljata tal-motiv ''matematiku' f'Azzopardi ara d-daħla li għamel Dr. Oliver Friggieri għall-ktieb Passiflora. waqgħet is-sirda (p. 95) Fid-daħla tiegħu għall-impressjoni ta' spettaklu bla azzjoni f'għadd ta' poeżiji Azzopardjani, f'p. 13 Dr. O. Friggieri jsemmi l-purċissjoni siekta ta' folla bla identità (in-nisa xjuħ xegħlu l-lampi tal-pitrolju). ''Kollox hu statiku, kwadru ta' still life miżgħud bin-nies fejn kemm il-persuni u kemm l-oġġetti huma elementi ta' dehra waħda'. Hawn jinħass it-ton ta' l-eleġija l-ewwel b'riżg poplu sħiħ u mbagħad (ħaġa spissa f'Azzopardi) b'riżq il-kriżi ta' xi ħadd partikulari (f'dal-każ it-tfajla mmankata). kont ħsibt li bdejt nifhmek (p. 96) It-ton sobriju ta' l-eleġija jerġa' jaħ- kem dawn il-versi u l-mixja tal-versi għandha mir-ritmu ta' purċissjoni penitenti. Innutaw id-dehra tal-poeta u s-sieħba tiegħu fl-aħħar żewġ versi, iżommu f'idejhom ''fjuri suwed' bħallikieku qegħdin jassistu għal xi servizz funebri. 'DEMGĦAT TAS-SILĠ' 29 Dissezzjoni oħra f'burdata pittorika. Il-poeżija timxi konċentrikament 'il ġewwa, bħal lembut ta' deskrizzjoni- jiet li jibdew minn barra (ir-raħal, bit- tiġieġ u l-gallinari b'kollox), jidħlu fil-kamra (permezz tal-ventilatur), jimxu lejn il-gradenza u jispiċċaw fil- vaska tal-ħġieġ fejn hemm ħuta mejta. Azzopardi joħloq effett ta' panning filmiku, għaddej bil-lajma minn dettal għal ieħor. Dil-poeżija hija indikattiva tal-medji diversi li jħaddem Azzopardi biex iwassal l-arti i.e. il-pittura, il-palk, it-televiżjoni. novena lil-van gogh (p. 104) 'In-ngħas tal-komunità' skond Dr. O. Friggieri, jipprovoka f'Azzopardi x-xewqa tas-sagrifiċċju għall-kotra aljenata, Wieħed ma jridx jinsa' li Van Gogh kellu missjoni reliġjuża mal-ħaddiema tal-minjieri. Jinħass fil-bidu tal-poeżija l-motiv ta' defor- mazzjoni grotteska fil-poetika Azzo- pardjana: ''Taħt id-deformazzjoni hemm l-isfiduċja: l-insult imrażżan, iżda l-ġudizzju bla ekwivoċi…'. Il- bnedmin huma rappreżentati mgħawġa, mpittrin bl-esaġerazzjoni, użati għall-parodija. Irrikorru għand l-Aġenti INDEX LIMITED 31, Triq Federiku, Valletta. 240, Triq ir-Repubblika, ġ Dawn l-Ismijiet huma magħrufin mad-dinja kollha għall-prodotti ta' kwalità u reżistenza mill-aqwa, bi prezzijiet mill-aktar attrajenti. Agħżel il-Mudell adattat għalik mill-portable għall-użu fid-dar kif ukoll varjetà ta' mudelli akbar għall-użu fl-uffiċini. Staqsu wkoll għal dettalji dwar l-electronic calculators ta' kif ukoll TWINLOCK INTERNATIONAL 132, Triq l-Arċisqof, Valletta. (qrib il-Knisja tal-Griegi). A ID LED EDF L ED-LADL-MDLEDEEJOEDAGZAN