Bir-reqqa: Il-lingwa miktuba u mitħaddta e Il-partiċella 'xi' e Bil-Kelma t-Tajba e. Inkomplu ntejbu xogħolna Kelma b'kelma: It-terminoloġija e. In-nassa tal-'proċeduri' u tal-'proċedimenti' e. It-termini requirement u provision Mill-għatba 'l barra: Aspetti oħra Nagħmluha ċara It-tielet konferenza dwar il-Lingwistika Maltija Reċensjoni: It-Teżawru Savdon it-traduttur (1895-1971) Merħba għas-sitt ħarġa ta' l-aċċent, il-bulettin lingwistiku interistituzzjonali. Din il-ħarġa tinkludi diversi artikli interessanti, fosthom dwar. it-tifsiriet u l-kuntesti differenti tal- partiċella xi. F'Marzu li għadda ġie jżurna fil- Lussemburgu l-Viċi President tal-Akkademja tal-Malti, is-Sur George Farrugia, li mexxa seminar iffukat l-aktar fuq l-ortografija. Tistgħu ssibu artikolett li jittratta dan is- seminar. Għandna wkoll żewġ. kontribuzzjonijiet interessanti ħafna dwar. it-terminoloġija. Waħda hi dwar id-differenza bejn proċeduri u proċedimenti, filwaqt li l-oħra hi dwar it- termini requirement u provision. It-tielet taqsima. tinkludi artiklu dwar. il-kitba ċara, informazzjoni dwar. il-konferenza dwar. il- lingwistika Maltija, reċensjoni ta' teżawru ġdid u intervista dwar il-Prof. Pietru Pawl Savdon, li jibqa' mfakkar għat-traduzzjoni tal-Bibbja mil-lingwi oriġinali. Ma' din il-ħarġa qed jitqassam ukoll it-tieni suppliment terminoloġiku, li jiffoka fuq il- vetturi. Il-Bord Editorjali BIR-REQQA Il-lingwa miktuba u mitħaddta Il-partiċella 'xi' Karl Scicluna Il-partiċella xi mhux dejjem iġġib ruħha bħal sħabha l-partiċelli l-oħra. Dan jista' jkun għaliex din. il-partiċella tintuża f'diversi kuntesti u għandha aktar minn tifsira waħda. Il-partiċella xi għandha żewġ tifsiriet ewlenin: 1) Meta tintuża bħala pronom bit-tifsira ta' What, il-partiċella xi titqassar dejjem quddiem kelma li tibda b'vokali, b'konsonanti waħda jew b'sekwenza ta' konsonanti u għ/h. Innutaw dawn l-eżempji: X'ajruplan għaddal Insejt x'kont se nagħmel. Għidilna x'fhimt mil-lezzjoni. X'dgħajsa tixtieq tixtri2 Quddiem kliem li jibda b'żewġ konsonanti, jew aktar, il-partiċella xi ma titqassarx. Għalhekk niktbu: Għidli xi smajt fl-aħbarijiet. Xi xtrajt sabiħ ilbieraħ7 Staqsewh xi premju rebaħ. 2) Meta l-partiċella xi tintuża bħala aġġettiv indefinit fis-sens ta' numru, bejn wieħed u ieħor, jew madwar (bl-Ingliż some jew about) il-partiċella xi ma titqassar qatt, għall- ebda raġuni. Ġbart xi affarijiet. Dawn huma xi eżempji. Għandi xi ideat. Xtara xi ħaġa. Qabdu xi għasafar. Xorob xi erba' tazzi ilma. MISTOQSIJA: Inkun qed. nikteb tajjeb meta nikteb x'imkien jew x'uħud TWEĠIBA: Le, u r-raġunijiet huma tnejn. Fiż-żewġ eżempji t-tifsira ta' xi hija ta' aġġettiv indefinit (some) u b'hekk il-partiċella xi ma titqassar qatt. 2a) Barra minn hekk, il-frażi xi mkien hija magħmula mill-partiċella xi 4 mkien. Għaldaqstant, m'għandix għalfejn inqassar il-partiċella biex imbagħad inżid il-vokali tal-leħen. Xħin tkun kemolu, għid X'ħin hu Kalli xi s-siegħa. MMOMU NIXHUL ġ xi ħaga. x'nieklu minn xU mien h AS l l- q' ib A , l vokali tal-leħen tissejjaħ hekk għax ninqeda biha meta jkolli bżonnha biss, u f'dan l-eżempju nista' faċilment ngħaddi mingħajrha. 2b) Il-frażi xi wħud hija magħmula mill- partiċella xi 4- wħud (plural ta' wieħed). Hawnhekk ukoll m'għandix għalfejn inqassar il-partiċella biex imbagħad ikolli nibdel il- konsonanti dgħajfa w fil-vokali u biex nikteb x'uħud. B'hekk, il-kitba korretta għandha tkun: xi mkien $ mhux x'imkien x xi wħud /. mhux x'uħud x MISTOQSIJA: Tista' l-partiċella xi tingħaqad mal-artiklu bħall-partiċelli ma', ta', sa u ġo7 TWEĠIBA: Le. Il-partiċella xi ma tingħaqad qatt mal-artiklu, lanqas meta tkun tfisser madwar jew bejn wieħed u ieħor. Għalhekk, irridu niktbu: Xi l-għaxra mhux xil-għaxra, xi d-disgħa mhux xid-disgħa, xi s-sebgħa mhux xis- sebgħa. MISTOQSIJA: Għaliex niktbu xi l-mniegħel u mhux x'il-mniegħel) TWEĠIBA: Il-vokali i tal-artiklu hija wkoll vokali tal-leħen. Għaldaqstant, m'għandix għalfejn inneħħi l-vokali i biex inqassar il- partiċella biex imbagħad nerġa' nżidha mal- artiklu. B'hekk, mistoqsijiet oħra simili bħal xi l-mniefaħ trid2, xi x-xjaten għamiltli2, għandhom jinkitbu b'dan il-mod. MISTOQSIJA: Allura l-partiċella xi ma tingħaqad qatt7 TWEĠIBA: L-uniku każ meta l-partiċella xi tingħaqad huwa fil-kelma xħin. X'ħin u xħin jeżistu t-tnejn iżda l-kuntest għandu jindikalna niktbux waħda jew l-oħra. Meta rrid nistaqsi l-ħin preċiż għandi niktibha mifruda. Eż. X'ħin hu, jekk jogħġbok2 X'ħin se niltaqgħu Ilejla7 Meta xħin ikollha tifsira ta' meta jew waqt li trid tinkiteb magħquda. Eż. Xħin konna qed nieklu, daqq it-telefown. Xħin inlesti dil-biċċa xogħol, immur nistrieħ. Scicluna huwa. l-President tal-Għaqda tal- Qarrejja tal-Provi u jgħallem l-ortografija l-Università ta' Malta. Bil-Kelma t-Tajba Manwel Mifsud Servizz tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti MISTOQSIJA: Kif għandi nikteb: għixien jew għajxien/ TWEĠIBA: Ikteb għajxien. SPJEGA: Kulħadd jaf li fil-verbi Maltin, l- aktar fejn jidħlu l-għ u l-h, jiswielna ħafna li nieħdu l-mudell. Dan mhuwa xejn ħlief mera ta' x'sura kien ikollha l-kelma kieku minflok għ jew h (li tilfu leħinhom u ma jurukx fejn qegħdin) kien hemm konsonanti oħra li tinstema', ngħidu aħna r. Għallmuna tajjeb li, biex ma nitfixklux, infasslu noqogħdu fuq nifirħu u qgħadt fuq fraħt. Il-mudelli jgħoddu mhux għall-verbi biss. Anke għan-nomi. Mela biex nagħżel it-tajba bejn għixien u għajxien, infittex mudelli oħra. Joħorġu ħarsien, serħan, ħelsien, u bħalhom qawmien, sajran, fejqan u dewmien. F'dawn kollha, it-tieni konsonanti tal-għerq (anke meta tkun dgħajfa, jiġifieri j jew W) tinstema' u tinkiteb wara l-ewwel vokali. Mela, bihom bħala mudell, nikteb b'moħħi mistrieħ: għajxien u għajbien. Ħajr. lill-Prof. Mifsud, il-President tal-Kunsill Nazzjonali. tal-Ilsien Malti, li jagħtina permess nippubblikaw dawn is-siltiet. Inkomplu ntejbu xogħolna Vanessa Borg Il-Ħamis 31 ta' Marzu 2011, is-Sur George Farrugia, Viċi President tal-Akkademja tal- Malti u membru tal-Kunsill Nazzjonali tal- Ilsien Malti, kien mistieden mid-DĠT tal- Kummissjoni Ewropea biex imexxi laqgħa ta' aġġornament lingwistiku mat-tradutturi fid- Dipartiment tal-Malti. Dan l-eżerċizzju, li dam ġurnata sħiħa, kompla ma' laqgħa simili li saret is-sena li għaddiet. Għal darb'oħra, l-għan ewlieni kien li nanalizzaw xogħolna biex insaħħu dak li diġà qed nagħmlu tajjeb filwaqt li niddiskutu modi kif nistgħu ntejbuh billi nitgħallmu mill-iżbalji tagħna u billi nħarsu lejn ċerti punti lingwistiċi minn perspettiva differenti. L-ewwel punt li kien diskuss kien il- grammatika preskrittiva. Ħafna drabi t- traduttur ifittex għall-verżjoni t-'tajba' ta' kelma billi jdur lejn il-grammatika jew fuq il- lingwista biex isib spjegazzjoni għaliex tinkiteb mod u mhux ieħor. Madankollu, fil- grammatika mhux dejjem insibu s-soluzzjoni, speċjalment minħabba li l-Malti huwa lingwa li għadha fi żvilupp relattivament bikri meta mqabbla ma' ilsna ikbar. Allura, f'xi każijiet, ikun aħjar li nitkellmu fuq tendenzi. Il-grammatika deskrittiva (għall-kuntrarju ta' dik tradizzjonali u dik pedagoġika) titkellem proprju dwar it-tendenzi fl-użu mifrux tal-lingwa. Hekk, il-lingwista jindikalna l-preferenzi fl-attribuzzjoni tal-ġens grammatikali, f'dawk li huma kostruzzjonijiet sintattiċi, eċċ. Is-Sur Farrugia silet eżempji mid-dokumenti tagħna ppubblikati f'Il-Ġurnal Uffiċjali tal- Unjoni Ewropea biex jagħti eżempji konkreti ta' dawn it-tendenzi grammatikali. Fir-rigward tas-sintassi, pereżempju, is-Sur Farrugia saħaq fuq l-użu ta' Malti mexxej mingħajr ma nbiddlu s-sens. B'mod ġenerali, veru li t-traduttur ikollu test li għandu jibqa' leali lejh. Madankollu, dan ma jfissirx li biex ikun fidil lejn il-messaġġ oriġinali t-traduttur ma jistax jitbiegħed sintattikament mit-test oriġinali, għax is- sintassi fil-lingwi mhux dejjem taqbel. Għalhekk, l-intuwizzjoni tal-kelliem nattiv hija importanti. Bħala eżempju konkret, nistgħu nsemmu l-użu tal-artiklu fil-Malti. Filwaqt li l- Ingliż jgħaddi mingħajr l-artiklu definit anke jekk it-tifsira tkun definita, il-Malti jeħtieġ l- artiklu. Ir-raġuni għal dan hi l-qafas semitiku li minnu tnissel ilsienna. Punti grammatikali oħra li kienu diskussi kienu l-ġens grammatikali, l-ortografija (il-vokali tal- leħen meta tintuża u meta le, inkluż wara punteġġjatura), il-ġeminazzjoni u l-iżbalji tal- aċċent u l-prefissi. Is-Sur Farrugia ħejja wkoll eżerċizzji tal-ortografija li saret korrezzjoni kollettiva tagħhom. Fl-aħħar nett, u b'rabta ma' dan kollu, is-Sur Farrugia insista fuq l-użu tal-espressjoni korretta tal-Malti fil-kitba tagħna. It- traduzzjonijiet litterali u l-kostruzzjonijiet kumplessi tas-sentenzi jtellfuna ħafna milli nużaw Malti idjomatiku, tant li jwasslu għal testi tqal u kkumplikati. Barra minn hekk, hemm it-tentazzjoni li nkunu pronti noħolqu neoloġiżmi meta nkunu nistgħu nfissru ruħna xorta waħda b'espressjonijiet li jkunu diġà jintużaw fil-Malti. Ms Borg hija traduttriċi mal-Kummissjoni Ewropea. It-terminoloġija In-nassa tal-proċeduri u tal-proċedimenti Alan Xuereb u Stephanie Anne Fenech Riċentement xi wħud mill-kollegi tagħna staqsewna jekk hemmx regola definita dwar it- traduzzjoni mill-Ingliż: għall-Malti ta' procedure u proceeding. Din il-kwistjoni lingwistika hija waħda li kuljum tinqala' fl- ambitu legali fid-dipartimenti tal-Malti fl- istituzzjonijiet. L-ewwel tweġiba li tiġina f'moħħna hija dik li b'mod sempliċistiku imma pjuttost ġustifikat ngħidu li procedure għandha tiġi tradotta bħala proċedura, u proceeding bħala proċediment. Meta jistaqsuna x'inhi d-differenza fl-essenza (jekk hemm) bejn dawn iż-żewġ kunċetti ħafna drabi, b'mod spontanju, ngħidu li l-proċedura hija dak il-mekkaniżmu. stabbilit mil-liġi sabiex titwettaq azzjoni legali — il- konkretizzazzjoni miktuba ta'— prassi stabbilita — filwaqt li proċediment huwa (iktar) l-implimentazzjoni, l-azzjoni partikolari naxxenti minn dik il-proċedura. — Proċessi) Proċeduri) Proċedimenti) Kif filġuni dal-€€€9 maġistratil Madanakollu, mhux kollox hu kif jidher. Mit- tabella ta' hawn taħt wieħed jista' jara l-użu varjat tal-kunċetti ta' proċedura u ta' proċediment f'kuntesti differenti. Minn analiżi prima facie ta' din it-tabella jidher ċar li ħafna drabi dawn it-termini huma interskambjabbli. Fil-verżjoni Franċiża jidher li lanqas biss teżisti d-distinzjoni anglosassona — riflessa anki fil-vernakular legali Malti — għax kważi jużaw dejjem l-istess terminu: procċdure. L- Ingliżi, imbagħad, jidhru li m'għandhomx regola fissa ta' kif u meta jintuża wieħed jew l- ieħor minn dawn it-termini. FRANĊIŻ MALTI INGLIŻ REFERENZI procedure proċeduri proceedings FR-MT — Lista tat-terminoloġija tal-Qorti tal-Ġustizzja (LTQĠ) nru 556 procedure contradictoire / proċedura kontra- l adversarial LTQĠ nru 557 dittorja proceedings EN: Judgment 02.09.2010 — case C-66/09 (patent law) procedure de rċferċ proċeduri għal interlocutorv LTQĠ nru.564 miżuri provviżorji ( proceedings proċeduri għall- des marches għoti ta' kuntratti / award of works NN contracts EN: Reference for preliminarv ruling 2.07.2009 — case C-274/09 procedure d'opposition proċedimenti ta' opposition LTQĠ nru 559 oppożizzjoni (trade ) proceedings proċedimenti ta' revoka (trade marks) proċedimenti għal dikjarazzjoni ta' invalidità (trade marks) proċedimenti ta' appell (trade marks) Dwar din it-tabella, forsi wieħed jista' jinnota Wkoll li fil-każ ta' trade marks u ta' bankruptev proceedings wieħed juża l-kelma proċediment, kif jidher ċar mill-eżempji mogħtijin, meħuda mill-EUR-Lex (http://eur- lex.europa.eu/mt/index htm), U li jirriflettu wkoll il- lista tat-terminoloġija tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-UE. Proċediment ta' Falliment Fis-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (it-Tielet Awla) tat-3 ta' Marzu 20111 naraw li fil- paragrafu 53 il-Qorti stabbiliet kif ġej: F'każ ta' insolvenza, il-personalità ġuridika tal-istabbiliment li tiegħu ġew ordnati x-xoljiment u l-istralċ permezz ta' deċiżjoni ġudizzjarja teżisti biss għal skopijiet limitati, b'mod partikolari għall-ħtiġijiet ta' din il- proċedura u sal-pubblikazzjoni tal-kontijiet tal-għeluq tal-proċedura tal-istralċ. Madankollu, tali stabbiliment huwa marbut, sad-data tat-tmiem definittiv tal-eżistenza tal- personalità ġuridika tiegħu, li jwettaq l-obbligi previsti fl-Artikoli 2 u 3 tad-Direttiva 98/59 imposti fuq min iħaddem' Trade marks Fil-ġurisprudenza tal-Qorti Ġenerali fil-kuntest tat-trade marks insibu dan li ġej: (MT)Kawża T-385/09: Sentenza tal-Qorti Ġenerali tas-17 ta' Frar 2011 — Annco vs UASI — Freche et fils (ANN TAVLOR LOFT) (Trade mark Komunitarja — Proċedimenti ta' oppożizzjoni — Applikazzjoni għat-trade mark Komunitarja verbali ANN TAVLOR LOFT — Trade mark verbali nazzjonali preċedenti LOFT — Raġuni relattiva għal rifjut — Probabbiltà ta' konfużjoni — Artikolu 8(1)(b) tar-Regolament (KE) Nru 207/20097'). Konklużjoni Huwa ċar li din il-kwistjoni mhix solvuta kompletament. Għaldaqstant, għandha tittieħed deċiżjoni kemm jista' jkun interistituzzjonali dwar l-użu ta' dawn iż-żewġ termini. Id- diskussjoni ma tiqafx. hawnhekk. Anzi, nipproponilkom terminu ieħor li fih x'tixtarr: ċconomie de procċdure/ċconomie procċdurale. Fil-lista tat-terminoloġija tal- Qorti tal-Ġustizzja dawn huma tradotti — it- tnejn li huma — bħala 'ekonomija tal- ġudizzju. Dr Xuereb u Dr Fenech ġuristi lingwisti mal-Qorti tal- Ġustizzja tal-UE. It-termini 'requirement' u 'provision' Lorna Saliba Xi drabi l-kelmiet requirement u provision ikunu problematiċi. Dan l-aħħar, waqt it- traduzzjoni ta' dokument, telgħet din is- sentenza mill-memorja: L-esportatur li japplika għall-ħruġ ta' ċertifikat ta' moviment EUR.l għandu jkun ippreparat sabiex iressaq (…) id-dokumenti kollha xierqa li jagħtu prova tal-istatus tal-oriġini tal-prodotti kkonċernati kif ukoll li l-ħtiġijiet l-oħra ta' dan l- Anness ġew issodisfati. Tiftixa bażika hija biżżejjed biex wieħed jagħraf li. t-traduzzjoni hi ħażina. Fid- dizzjunarju ta' Aquilina (Volum 3), il-kelma requirements hija tradotta kondizzjonijiet u mhux ħtiġijiet. Aquilina jagħti wkoll il-kelma bżonn, iżda f'kuntest differenti (jiġifieri fejn l- użu tal-kelma kondizzjonijiet ma jkunx tajjeb). L-eżempju li jagħti Aquilina huwa dan: Il-bżonn tagħna immedjat huwa għajnuna finanzjarja/tal-flus. Jekk inżommu mal-eżempju ta' fuq biex noħorġu d-differenza bejn il-ħtieġa jew il- bżonn u l-kondizzjoni jew ir-rekwiżit, nistgħu ngħidu li hemm bżonn li l-esportatur jagħmel ċerti affarijiet biex jinħariġlu ċertifikat u li dan il-bżonn ġie espress bil-miktub f'forma ta' kondizzjonijiet jew rekwiżiti, li l- esportatur għandu jissodisfa, fl-Anness. Dan jgħodd ukoll għall-kelma provision, li filwaqt li xi drabi tkun qed tintuża fis-sens legali ta' dispożizzjoni, drabi oħra tintuża sempliċement fis-sens ta' forniment ta' xi ħaġa. Dawn iż-żewġ eżempji ta' taħt juru ż- żewġ użi differenti tal-kelma provision: Għalhekk, bla ħsara għall-paragrafu 2, din id- dispożizzjoni ma għandhiex tapplika għall- proċedura ta' importazzjoni temporanja b'eżenzjoni parzjali mid-dazji. Filwaqt li għandu jkun hemm dispożizzjoni li tagħti l-possibbiltà lill-gvernijiet li jieħdu l-passi meħtieġa fil-każ ta' diżastri bħal dawn, l-għoti ta' għajnuna kostanti għandha tnaqqas il- frekwenza tagħhom. Għalkemm mill-eżempji ta' hawn fuq id- distinjoni fl-użu ta' dawn il-kelmiet hija pjuttost ċara, jista' jkun li f'każijiet oħra din id-differenza tkun waħda iktar sottili b'mod li tista' twassal għal żbalji fit-traduzzjoni. Ms Saliba hija traduttriċi mal-Kummissjoni Ewropea. Stedina għal kontributi Din it-taqsima sservi biex nittrattaw aspetti terminoloġiċi li spiss jippreżentawlna diffikultà waqt it- traduzzjoni. Nistednukom biex meta tiltaqgħu ma' problemi bħal dawn, tikkontribwixxu permezz ta' artikli qosra li jistgħu jservu ta' għajnuna jew biex jagħtu spunt għal diskussjoni. MILL-GĦATBA 'L BARRA Aspetti Oħra Għandu jkollna rispett lejn il-Malti fl-identità tiegħu u nużaw Malti naturali, ċar uli jinftiehem. Ma rridux li f'xogħolna lsienna nagħmlu minnu verżjoni tradotta ta' lingwa oħra. ' Il-Prof. Albert Borg, waqt seminar għat-tradutturi fil-Lussemburgu, 14/12/2010 Nagħmluha ċara Alan Delia Jien u nistenna fil-kju fl-Uffiċċju tal-Passaporti f'Malta biex inħallas għal passaport ġdid, għajnejja waqgħu fuq din in-nota li kienet imwaħħla f'post prominenti: 7 IL-PUBBLIKU 7 ĠENTILMENT AVŻA KONTANTI, JIĠI PREŻE L-AMMONT EŻATT. Għal ftit sekondi bqajt ftit perpless, u matulhom kont għadni ma fhimtx li dik in-nota kienet tindirizza lili u lil min kien fil-kju miegħi, u li kienet qed tagħtini biċċtejn informazzjoni li kont se niġi bżonnhom fi ftit ħin. Minflok din is-sentenza minfuħa, l-awtur seta' uża Malti aktar sempliċi u kien jilħaq l- iskop tiegħu minnufih: 'Nippreferu li tħallas b'ċekk jew debit/credit card. Jekk se tħallas bil-kontanti, jekk jogħġbok ara li jkollok eżatt Il-fenomenu tal-kitba pedantika mhuwiex Wieħed li ssibu biss fl-uffiċini tal-Gvern Kull fejn tħares, tista' ssib tużżani ta' eżempji ta' kitba b'libsa formali u pompuża li tostor il-messaġġ minflok tagħmlu aktar evidenti. Mhux faċli li tikteb sempliċi, trid taħseb sew dwar x'se tgħid u lil min tkun se tindirizza. Il-benefiċċju hu li l-qarrejja tiegħek, li jippreferu kitba ċara u diretta, se jifhmuk aktar malajr. F'xogħolna ta' tradutturi, fejn il- komunikazzjoni hija l-qofol ta' dak li nagħmlu, il-kitba ċara hi ta' importanza fundamentali mhux biss biex inwasslu l-messaġġ ta' ħaddieħor imma wkoll biex inwasslu messaġġ dwarna nfusna: li aħna nies serji li nafu x'qed nagħmlu. Wieħed mill-għanijiet tal-kampanja tal- Kummissjoni Ewropea dwar il-kitba ċara hu li din ittejjeb l-immaġni tal-UE permezz ta' kitba li tinftiehem minnufih. Din il-kampanja intrabtet bl-impenn li l-kitba ċara ssir parti integrali mill-kultura tal- Kummissjoni (http://www.cc.cec/DGT/theme/ news.cfm'action-detailid-2592£start-13). Il- pubblikazzjoni Kif Tikteb Ċar. (http;/ ec.europa.eu/translation/writing/clear writing/ how to write clearlv mt.pdf), li hi parti minn din il-kampanja, tinkludi pariri siewja ħafna għalina u għal kull min juża l-lingwa miktuba. Hu minnu li n-natura ta' ċerti dokumenti tippreżenta limitazzjonijiet fuq kemm wieħed jista' jimmanipula t-test biex jagħmlu aktar sempliċi. Mhux lakemm taqsam sentenza minn xi liġi jew direttiva, biex tagħmilha aktar mexxejja. Fil-liġijiet, b'mod partikolari, hu mandatorju li f'kull lingwa, in-numru ta' sentenzi jkun l- istess, biex tiġi evitata konfużjoni jekk xi darba ssir. referenza għal sentenza jew frażi partikolari. Biss dawk li jidhru bħala limitazzjonijiet. għandna narawhom bħala parametri li fi ħdanhom nistgħu noperaw. Hu minnu wkoll li ċerti frażijiet f'liġi ma tistax sempliċiment tibdilhom bi frażijiet oħra li jfissru l-istess. Imma l-frażijiet li huma verament tekniċi mhumiex fil-maġġoranza. Il- biċċa l-kbira huma frażijiet b'tifsira ordinarja li għandhom biss riħa legali u jistgħu jinbidlu faċilment. Fl-Ingilterra teżisti: Kummissjoni dwar. il- Lingwa Sempliċi. Xogħolha hu li tipprovdi servizzi editorjali u ta' taħriġ fil-qasam tal- lingwa ċara. Id-direttur tagħha, Martin Cutts, hu l-awtur tal-ktieb 'Oxford Guide to Plain English', li fuqu hu bbażat dan l-artiklu. Dan ix-xogħol jinkludi diversi suġġerimenti prattiċi dwar kif wieħed jista' jikteb ċar f'kuntesti differenti u anke dwar kif wieħed għandu jirrevedi xogħol ħaddieħor. Il-ktieb jittratta temi bħall-biża' mit- terminoloġija legali, l-importanza ta' punteġġjatura tajba, kif wieħed jeditja u jirrevedi kitba ta' ħaddieħor, l-użu ta' lingwaġġ ċar għall-internet u l-punti bażiċi ta' dak li jikkostitwixxi preżentazzjoni ċara ta' dokument, fost l-oħrajn. Is-suġġerimenti għal kitba ċara jinkludu l-ekonomija fil-kliem, il- preferenza lill-forma attiva fuq dik passiva, l- użu ta' verbi ħfief mimlija ħajja, u l-użu ta' struttura li taqdi l-ħtiġijiet tal-qarrej. L-SOxford Guide to Plain English' hu disponibbli mil-Librerija tal-Kummissjoni: http://www.cc.cec/DGT/librarv/ Is-Sur Delia huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea u Korrispondent tal-Librerija tad-Dipartiment tal-Malti. It-tielet konferenza dwar il-Lingwistika Maltija Michael Apweiler L-Għaqda Internazzjonali tal-Lingwistika Maltija (GĦILM) twaqqfet f'Ottubru 2007, fuq l-inizjattiva tal-Professur Thomas Stolz mill- Università ta' Bremen, il-Ġermanja. L-ewwel u t-tieni konferenza saru fi Bremen stess, u għadha kif saret it-tielet, f'post storiku u tassew adattat: l-Aula Magna tal-Università Qadima ta' Malta, il-Belt Valletta. Parti mill- programm saret f'Dar l-Ewropa, fil-binja tar- Rappreżentanza tal-Kummissjoni Ewropea u tal-Parlament Ewropew, li wkoll tinsab il-Belt. Bħad-darbtejn ta' qabel, il-programm kien varjat u mill-iktar interessanti. Kien hemm, pereżempju, taħditiet b'suġġetti bħal '/t-tlieta li aħna' (Stolz), 'The direction of derivation between nouns and adjectives' (Plank), 'Fixing the broken plural in Maltese' (Maver, Spagnol u Schoenhuber), 'From 'lingwa tal- kċina' to laboratorv for language' (Vella u Sevchell), The Sfaxi (Tunisian) lexical element in Maltese' (Zammit), u bosta oħrajn, li wieħed jista' jara fil-programm uffiċjali http://www.um .edu.mt/linguisties/lingwistika2011/ Fost il-parteċipanti kien hemm professuri u studenti mill-Università ta' Malta, akkademiċi mir-Renju Unit, Franza, l-Istati Uniti, il- Kanada u l-Ġermanja, tradutturi mill- Kummissjoni Ewropea (Flavia Chetcuti, Mark Vella, Reuben Sevchell) u mill-Parlament Ewropew, u ħafna oħrajn. Wara xi erba' snin, din il-konferenza llum hija element stabbilit tar-riċerka lingwistika tal- Malti. L-GĦILM tippubblika mhux biss il- minuti tal-konferenzi u l-laqgħat tal-Għaqda, iżda wkoll ILSTENNA — Our language, ġurnal lingwistiku, u IL-LINGWA TAGĦNA, serje li takkumpanja l-ġurnal ILSIENNA, kif ukoll papers fuq diversi aspetti tal-qasam. Għalija, din il-konferenza kienet opportunità biex niltaqa' ma' bosta Maltin (u oħrajn mhux Maltin) li ħafna minnhom sirt nafhom tul iż- żmien li ilni nitgħallem il-lingwa, fosthom numru ta' nies li issa nista' nsejħilhom ħbieb. U aspett mhux negliġibbli: nista' nitkellem bil- Malti (għalkemm hu veru li fl-istituzzjonijiet tal-UE wkoll hawn ħafna opportunitajiet li nagħmel dan)… U anki jekk m'iniex akkademiku tal-Lingwistika, u parti kbira mit- taħditiet kienu speċjalizzati wisq għalija, dejjem nista' nitgħallem xi ħaġa, u niskopri aspetti ġodda tal-Malti. Aktar minn hekk, din id-darba ġejt intervistat mit-televiżjoni Maltija — bil-Maltil Apweiler. huwa. traduttur. Ġermaniż. mal- Kummissjoni Ewropea, il-Lussemburgu. Reċensjoni: It-Teżawru Mark Vella 'It-Teżawru' ta' Albert Agius reġa' ħareġ f'edizzjoni aġġornata u mkabbra wara li deher għall-ewwel darba fl-2000. Fl-istess sena wkoll, kien ħareġ 'Id-Dizzjunarju Malti u Teżawru tal-Malti Mħaddem' ta' Mario Serracino Inglott. Lil hinn mill-koinċidenza tas-snin, il-ħruġ ta' xogħlijiet bħal dawn jixhed l-għatx li għad hemm f'diversi oqsma tal- lingwa biex il-Malti jikseb id-dinjità mhux biss akkademiċi li fuqhom jista' jkompli jinbena u jiġi studjat. Il-Malti, anki f'oqsma bħal dawn, għadu jbati minn żvantaġġ storiku, fis-sens li għadu nieqes minn bosta għodda u pubblikazzjonijiet li ilhom ħaġa komuni għall- bqija tal-ilsna. Pubblikazzjonijiet bħal dawn isiru aktar essenzjali fid-dawl tal-ħidma tat-traduzzjoni u l-interpretazzjoni fl-Istituzzjonijiet Ewropej. Għadna 'l bogħod ħafna minn apprezzament xieraq tal-mod kif intlaqtet id-dinja tal-ilsien Malti bl-inklużjoni tiegħu bħala lingwa uffiċjali tal-Unjoni Ewropea. Il-volum enormi ta' kontenut iġġenerat mill-Istituzzjonijiet ifisser li l-Malti jkollu jaffronta. sfidi lingwistiċi li qatt ma kellu jaffrontahom tul eluf ta' snin, u għalhekk il-ħidma speċifika tagħna tħaddem l-ilsien għal skopijiet partikolari ħafna li jmorru lil hinn mil- lingwa għall-użu ġenerali li Ikoll tgħallimna. Teżawru, għalhekk, huwa għodda essenzjali biex wieħed jagħmel dak il-pass meħtieġ mil- lingwa bażika tal-komunikazzjoni komuni għal-lingwa speċifika u speċjalizzata li jitolbu t-testi tal-Unjoni Ewropea. Il-ktieb ta' Agius jista' jitqies bħala għodda mill-aktar siewja f'dan il-każ, għaliex l-entrati tiegħu huma eżawrjenti u jipproponu kemm jista' jkun possibiltajiet ta' sinonimi u antonimi. Dan isir ukoll bis-saħħa ta' politika lingwistika- editorjali inklużiva u li tħares lejn l-ilsien fid- dimensjonijiet kollha tiegħu, mill-istoriku u l- arkajku sal-kontemporanju, b'tali mod li t- teżawru jista' jservi lil utenti diversi, mill- kittieb kreattiv sat-traduttur, l-interpretu u kull min juża l-lingwa b'mod immirat. Għall-ottika tagħna ta' ħaddiema tal-Malti barra minn pajjiżna, interessanti l-fatt li dan huwa ktieb miktub minn emigrant. Lil hinn mill-imħabba għal ilsien pajjiżu, hawnhekk għandna eżempju ta' xi ħadd li, x'aktarx bħalna, ra l-ilsien minn barra, forsi b'inqas kuntatt mill-kelliem Malti f'Malta, iżda forsi Wkoll b'nuċċali ġdid li jġiegħlek tħares lejn il- lingwa skont il-ħtiġijiet usa' tagħha. Bħalma aħna sikwit nissieltu biex bħallikieku nġeddu l-Malti u nsaħħuħ sabiex ikun kapaċi jilqa' għall-isfidi ta' dinja li għadha ġdida għalih, l-istess dan it-teżawru jirfed l-istudji tal-Malti u jipprovdi għodda speċjalizzata oħra biex niktbu lsienna b'mod li jixraq lid-dinja tal-lum. Is-Sur Vella huwa l-Kap tal-Unità 2 tad-Dipartiment tal- Malti tal-Kummissjoni Ewropea. Savdon it-traduttur (1895-1971) Ivan Said Prof. Pietru Pawl Savdon, li ddedika tletin sena minn ħajtu jaqleb il-Bibbja kollha għall-Malti mil-lingwi oriġinali, f'Marzu li għadda għalaq 40 sena mejjet. Savdon twieled fl-1895 fiż- Żurrieq u kien ordnat qassis fl-1919 wara li studja fis-seminarju u fl- Università Rjali ta' Malta. Kompla bl-istudji fl-Istituto Biblico ta' Ruma. Bejn l-1931 u l- 1964 kien professur tal-Kotba Mqaddsa u tal- Lhudi fl-Università Rjali ta' Malta. Kien il- president tal-Għaqda tal-Malti (Università) bejn l-1931 u l-1941. Savdon kien rispettat ħafna f'Malta u fl- Ewropa, speċjalment qalb il-Biblisti u l-esperti tal-lingwi Orjentali. Kien jitkellem b'ħafna lingwi fosthom l-Għarbi, l-Aramajk u s-Sirjan, flimkien mal-lingwi ewlenin Ewropej. Kien jaf b'mod impekkabbli l-Latin. Fl-1966, l- Università Rjali ta' Malta tatu d-Dottorat fil- Letteratura (Honoris Causa). Il-Biblista l- Mons. Karm Sant, student u ħabib ta' Savdon, jirrakkonta li: 'Ix-xogħol tiegħu (ta' Savdon) tal-Bibbja nistgħu ngħidu li beda fl-1920. Meta ġie minn Ruma, Alfons Marija Galea u Pietru Pawl Grima milli jidher ftiehmu ma' Savdon sabiex bejniethom it-tlieta jittraduċu l-Bibbja kollha mill-bidu sal-aħħar. Milli jidher qassmu x-xogħol b'mod li Savdon ħa l-bidu tal-Bibbja u l-oħrajn il-bqija. Savdon beda jittraduċi l- Ġenesi mill-Ebrajk (mil-Lhudi) filwaqt li l- oħrajn ma kinux jafu bil-Lhudi. (…) Pero sal- 1932 kienu dawn it-tlieta li flimkien ittraduċew il-Bibbja kollha kemm hi (…l Savdon baqa' sejjer bix-xogħol tiegħu mill-Grieg u mill- Ebrajk sakemm fl-1958 ittraduċa l-Bibbja kollha. Sergio Grech iqis lil Savdon bħala ''eċċezzjoni fil-kleru Malti ta' dik il-ħabta' u jiddeskrivi l- ħajja ta' Savdon bħala 'konfront kontinwu: konfront mhux biss ma' ċertu element politiku imma fuq kollox ma' dak ekkleżjastiku. ' Is-Sur Carmel Bezzina, l-awtur tal-ktieb 'Savdon — Biblista u studjuż tal-Malti' tana din l-intervista: Mistoqsija (M): Int taf sew lil Savdon mir- riċerka. Iżda qatt iltqajt miegħu7 Tafu bħala personalità pubblika7 Kif tiftakru7 Tweġiba (T): Meta miet Savdon kont għadni żagħżugħ ta' għoxrin sena, student l- Università. Jisgħobbija ngħid li lil Savdon ma kontx nafu u qatt ma rajtu. Kont midħla ħafna ta' kitbietu, prinċipalment it-traduzzjoni Biblika tiegħu, billi fis-Soċjetà tad-Duttrina Nisranija (MUSEUM) minn dejjem din il- verżjoni użajna fit-tagħlim tad-duttrina, iżda b'xorti ħażina jkolli nistqarr li personalment qatt ma ltqajt ma' Savdon wiċċ imbwiċċ. l-Diskors tal-għeluq f'gieħ il-Prof. P. P. Savdon mir- Rev. Prof. Dun Karm Sant', Leħen il-Malti, Sena LX, Għadd 27, (Malta: L-Għaqda tal-Malti (Università), 1991.) 20-22. 2 Sergio Grech, 'L-Element tal-Konfront f'Monsinjur Pietru Pawl Savdon'', Il-Malti, Ħarga LXXIX (Malta, L- Akkademja tal-Malti — Klabb Kotba Maltin, 2007), 63- 79. M: Huwa ġust li niftakruh l-aktar, jekk mhux biss, bħala t-traduttur tal-Bibbja T: Li lil Savdon niftakruh kważi esklużivament bħala dak li qaleb għall-Malti l-Kotba Mqaddsa mill-ilsna oriġinali huwa ġust sa ċertu punt biss. Huwa minnu li t-traduzzjoni biblika hija l-magnum opus tiegħu. Iżda, min- naħa l-oħra, Savdon ħallielna għadd kbir ta' xogħlijiet ta' natura lingwistika u letterarja li jkun dnub jekk inwarrbuhom fil-valutazzjoni ta' dan il-personaġġ. Ix-xogħlijiet lingwistiċi tiegħu, ngħidu aħna, jixhdu l-livell akkademiku għoli ta' Savdon hekk li nistgħu nqisuh, bla ma niżbaljaw, fost l-istudjużi ewlenin tal-lingwistika li pproduċa pajjiżna. M: X'sehem kellu Savdon biex il-Malti jsir l- ilsien nazzjonali X'saram ġabitlu l-ġlieda tieghu favur il-Malti2 T: Aspett ieħor importanti ta' Savdon fil- qasam tal-Malti huwa l-kontribut tiegħu fil- ġlieda sakemm il-Malti kiseb drittijietu bħala l- ilsien nazzjonali tal-pajjiż. Fl-1931, fl-eqqel ta' dik li baqgħet magħrufa bħala l-Kwistjoni tal- Lingwa, Savdon kien minn ta' quddiem nett fit-twaqqif tal-Għaqda tal-Malti (Università), u ma ddejjaqx jidentifika ruħu mal-kawża tal- Malti minkejja li dan m'għenux biex jimxi 'l quddiem fil-karriera akkademika tiegħu. Għamel snin twal editur tar-rivista Leħen il- Malti, l-organu uffiċjali tal-Għaqda. L- editorjali li kiteb tul dawn is-snin jikxfu l- attitudni militanti tiegħu fid-difiża u l- promozzjoni tal-Ilsien Malti. M: Xi grammatika ppropona Savdon għall- Malti2 T: Bħala prinċipju, Savdon kien jimxi fuq il- grammatika tal-Malti kif imfassla mill-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti (aktar tard magħrufa bħala l-Akkademja tal-Malti) fit-Tagħrif fuq il- Kitba Maltija, maħruġ fl-1924. Kien hemm xi aspetti ta' din il-grammatika li Savdon ma qabilx magħhom, u għal dan kellu r-raġunijiet tiegħu — raġunijiet b'saħħithom, imsejsin fuq argumenti xjentifiċi. Iżda bħala regola kien jimxi mal-grammatika uffiċjali tal-Għaqda tal- Kittieba tal-Malti. X'karatteristiċi partikolari (lessikali, sintattiċi, letterarji) għandha t-traduzzjoni tal- Bibbja ta' Savdon7 T: L-ewwel nett irid jingħad li din it- traduzzjoni trid tittieħed fil-kuntest ta' żmienha: żmien meta l-Malti kien fil-proċess li jisseddaq bħala Isien awtonomu, l-ilsien ta' poplu b'identità proprja. Għaldaqstant. il- kittieba tal-Malti kienu jagħmlu dak kollu li jistgħu biex il-Malti jħarsuh mit-'tniġġis' ta' ilsna barranin u jippreservawlu s-safa tiegħu. Savdon kien jemmen li l-Malti jkun fl-aqwa tiegħu meta jżomm il-karatteristiċi tiegħu ta' Isien Semitiku. Il-lessiku tat-traduzzjoni ta' Savdon huwa, fil-qofol: tiegħu, lessiku semitiku. Fil-binja tas-sentenza wkoll kien ifittex li jżomm is-sintassi Semitika, bil-verb jiġi qabel is-suġġett bħalma nsibu fl-Għarbi u f'ilsna oħra Semitiċi. Karatteristiċi oħra li jikkontribwixxu għall-ġmiel letterarju tal-kitba tal-Prof. Savdon huma l-frażjoloġija u l-idjoma li, waqt li tkun qed taqra, ma tistax ma tħossx dik il-ħlewwa u l-mużikalità li jagħmlu din it- traduzzjoni xogħol verament letterarju. Is-Sur Said huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea. 0 Din il-pubblikazzjoni hija disponibbli wkoll f'dan l-indirizz http://ec.europa.eu/dgs/translation/publications/magazines Jekk tixtieq tikkontribwixxi f'dan il-bulettin, iktbilna Koedituri: Alessandro Mangion u Louise Vella Distribuzzjoni: Rowena Schranz u Marvann Agius Impaġnar: Chris Galea u Alan Delia Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f'isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista' jsir mit-tagħrif inkluż f'din il-pubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni, u lanqas is-servizzi tagħha, ma huma marbutin b'xi mod jew ieħor mill-kontenut tiegħu.