IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ (L-GĦAQDA IR-RABA' KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1929 IL-LSIEN MALTI— GħALIEX BAQA' LURA L ilsna kollha maħduma għandhom ta' l-inqas żewġ għamliet : waħda li nitħaddtu biha fil-ħieġ tal-ħajja ta' kulljum ; l-oħra li ninqdew biha f'xi ħabtiet barranija, bħallikieku, meta rridu nidhru quddiem xi nies ta' aw- torità, jew nitkellmu ma' miġimgħat ta' nies, ingħidu aħna fi prietki. f'konferenzi, f'lakgħat politki; inkella' meta rridu nfissru bil-kitba xi ħsibijiet u xi tqanqil li jidhrulna sbieħ u fejjieda, u li aħna nkunu nixtiequ H jibqgħu għal żmien twil, jekk mhux għal-dejjem. L-ewwel għamla tal-ilsna ritgħallmuha bikri, f'ħoġor ommna, fid-dar ma' ħutna, fl-iskola ma' sħabna, u fil- logħob ma' tfal oħra: u ħaġa tal-għaġeb kemm nitgħal- muha malajr; għaliex il-bniedem hu mogħni minn Alla b'setgħa sabiħa li biha f'żugħritu, bla ma jafli qiegħed iħaddem moħħu, jixrob, biex ingħid hekk, kull kelma li jisma' u jgħaddi l-quddiem fis-sengħa tal-kliem bla ma joqgħod iħabbel rasu wisq liema kliem għandu jqiegħed u kif iqiegħdu; u jibda jitħadded sewwa u jiftihem sabiħ. Dan jafu u jarah kullħadd u kulljum. It-tieni għamla tal-ilsna ma nitgħalmuhiex hekk; ma liġix weħidha, iżda jeħtieġ li aħna nħaddmu rasna u qalbna u ngħinu ruħna bil-kotba ta' dawk li tgħal- muha qabilna, u ħallewlna mirja ta' kif għandna nit- ħaddtu u niktbu: għalhekk is-surmastrijiet u l-iskejjel. — Issa aħna l-Maltin, fl-ewwel għamla ta' lsienna, nimxu tajjeb daqs kemm jimxi ħaddiħor, jekk mhux iżjed; imma fit-tieni bqajna l-ura, u l-ura ħafna, għal żewġ raġunijiet : a) L-ewwel waħda hi li ftit kienu dawk li ħassew il-ġmiel u t-tjieba tal-lsien malti meta hu mitkellem u miktub kif jixraq, jew għaliex fil-ħtieġa nqdew bi lsien iħor, inkella għaliex, meta nqdew bil-Malti ma ħadux ħsieb jiktbuh kif imiss, anqas ħadu ħsieb jiġbru dak li kienu kitbu, u jgħadduh stam- pat lin-nisel ta' wrajhom. Għalhekk mirja ma għandniex ħlief ftit, surmastrijiet u skejjel tal- Malti, xejn. b) It-tieni hu l-iżball oħxon li l-biċċa l-kbira fostna ħasbu u għadhom jaħsbu li, għaliex jafu jgħidu erba' kelmiet bil malti kif tgħalilmuhom mill-fomm, jistgħu jitħaddtu bih fil-ħabtiet kollha, u jiktbu bih kull ma jixtiequ jfissru, imqar fuq l-egħżeż, l-itqal u l-egħref ħwejjeġ t'Alla u tad-dinja. Minn hawn mirja li juru moħawweġ u ħaġa b'oħra. Kieku l-kittieba tal-Malti jagħirfu kemm tista' tkun ta' fejda lilhom infushom u lill-Maltin ħuthom ftit ta' ġabra u ta' ħsieb fil-kiiba tagħhom, il-għera tal-Malti jilbes fi ftit żmien, u ġmielu jiftaħ bħal warda.