Ċentinarju tal-Inkurunazzjoni tal-Madonna tal-Ħerba Żvilupp arkitettoniku tas-Santwarju u konsiderazzjonijiet oħra Is-Santwarju tal-Madonna 'Tal-Ħerba' jmur lura sew fis-sekli. Li a nafu fiż-żgur hu li fl-1575 kienet diġà teżisti knisja żgħira jew wrmoomsii ji kappella magħrufa għad-devozzjoni li kienet tgawdi. Madankollu fir-rapport tal-viżta pastorali ta' Mons. Dusina li għalih talludi d-data msemmija, ma tissemmiex li kienet magħrufa bħala 'Tal-Ħerba'. Iżda meta l-Isqof ta' Malta Baldassare Cagliares kien ġie jagħmel żjara pastorali f' Birkirkara fl-1615, semma l-knisja li kienet magħrufa bħala: 'Tal-Ħerba'. Dan l-isem jew laqam iġiegħel lil E. B. Vella jikkummenta li l- knisja allura għandu mnejn kienet inbniet ħafna snin qabel id-data msemmija. L-isem 'Tal-Ħerba' dejjem qanqal kurżita' fost in-nies. Mnejn ġie u l-għala, ħadd ma sab ifisser sew, ħlief li Vella jasal biss biex jiskredita teorija li kien hemm sa fiż-żmien li kien qed jikteb, li 'Tal-Ħerba' setgħet kienet: Tal- Il-Qoxra tal-Programm ta' tifkira Ħarba, minħabba l-ħarba tat-Torok minn Malta, b'riferenza f'għeluq il-50 sena tal-Inkurunazzjoni għall-Assedju l-Kbir tal-1565. L-isem 'Tal-Ħerba' allura jmur tax-Xbieha tal-Madonna tal-Ħerba jura għall-anqas sa l-ewwel snin tas-seklu sbatax. Isemmiha hekk ukoll Ġan Franġisk Abela fil-ktieb tiegħu tad-deskrizzjoni tal-gżejjer Maltin. Biss dan il-post 'Tal-Ħerba' mhux xi wieħed minn dawk bl-istess isem jew xi isem imnissel mill-istess għerq, li jagħti G. Wettinger fl-istudju dwar l-irħula medjevali Maltin li spiċċaw. 'Tal-Ħerba' tfiss- er tar-rovina u ġejja mill-verb ta' oriġini Semitiku-Għarbi bil-għerq ħ-r-b. Dwar dan jaqblu l- istudjużi kollha ta' l-ilsien Malti li tkellmu fuq in-nisel ta' din il-kelma minn Vassalli sa Aquilina. Miż-żjajjar tal-Isqof Cagliares insiru nafu li l-knisja hekk imsejħa kienet għall-qima tat-Tlugħ fis- Sema tal-Madonna. Iżda l-kwadru kien juri aktar il-Madonna tal-Grazzja. Fil-fatt, kemm il- kwadru l-qadim li ra dan l-Isqof u kemm dak tal-lum, juru dik li fl-arti tissejjaħ sacra conver- sazione, bil-Madonna fil-post ċentrali 'l fuq u qaddisin oħra fil-ġnub aktar 'l isfel. Ħalla miktub ukoll li kienu jmorru jżuruha ħafna nies u li fiha kien isir ħafna quddies matul is-sena. Din il- 2 Vella E.B: Storja ta' Birkirkara. . .(1934) p.398. 5 Vella E.B: Storja ta' Birkirkara. .. (1934) p. 400; u V. Borg op. cit. knisja ma indani ta' ix-xorok . twila xi si iħares lejr quddiemu li din il-kr. L-Ewwel Li hu aktc filwaqt li nsejħulha ewlieni ta: tal-kwadri Anġlu Ku: ġdida, il-k torali tal-1 bħala sag zzjoni Ħerba fis-sekli. Li żgħira jew t tgawdi. . Dusina li x li kienet ta' Malta xastorali f' rufa bħala: imenta li l- snin qabel jal kurżita' ifisser sew, 1 hemm sa kienet: Tal- b'riferenza allura jmur u sbatax. faltin. Biss l mill-istess ferba' tfiss- n jaqblu l- Aquilina. t-Tlugħ fis- kemm il- TA CONVver- la miktub na. Din il- Kienet imsaqqfa bi tliet indani ta' xorok fuq żewġ ħnejjiet, li allura jekk ix-xorok kienu tal-qasba, din setgħet kienet twila xi sitt metri. Kellha żewġ bibien, wieħed iħares lejn in-nofs inhar u ieħor b'zuntier kbir quddiemu jħares lejn il-punent. Jingħad ukoll li din il-knisja kienet ġiet imġedda fl-1640. L-Ewwel Tkabbir Li hu aktar fiż-żgur hu li xi żmien qabel l-1644, filwaqt li ma ntmissitx din il-knisja li nistgħu nsejħulha l-qadima nbniet knisja ġdida ddedikata lit-Twelid tal-Madonna quddiem il-bieb ewlieni tagħha. Dan jingħad ukoll fiż-żjara tal-Isqof Bueno fl-1668. Fl-1687 hemm deskrizzjoni tal-kwadru ta' din il-knisja, fejn jingħad li juri lill-Madonna bil-Bambin, San Ġwann Battista, l- Anġlu Kustodju u l-Erwieħ tal-Purgatorju, li allura hu l-kwadru preżenti. Jidher li meta nbniet il- ġdida, il-knisja 'Tal-Ħerba' l-qadima tilfet ħafna mill-importanza tagħha hekk li fiż-żjara pas- torali tal-1673 kien deċiż li ma tibqax tintuża għall-qima. Madankollu xi snin wara bdiet tintuża bħala sagristija għall- ġdida. Fl-1733 għamel żjara pastorali l-Isqof Alpheran li tenna li kont titla' għall-bieb ewlieni tal-knis- ja li kien iħares lejn in-nofs inhar b'sitt tarġiet, u li fuq dal-bieb kien hemm kampnar żgħir bħal grabja b'qanpiena u salib tal-ġebel fuqu. Fuq ġewwa jgħid li l-knisja kienet imsaqqfa bil-ħnejji- et u li l-artal kien maqtugħ mill-bqija tal-knisja b'kanċell ta' l- injam. Il-kwadru kien bħalma deskritt ftit aktar 'il fuq waqt li jgħid ukoll li l-festa kienet tiġi ċċelebrata fit-8 ta' Settembru. Ta' min isemmi li din li l-artal ikun magħluq wara kanċell, kien użu medjevali, u f'Malta stess għad hawn xi knejjes antiki bħal dik ta' Sanċir 'il barra mir-Rabat u l-Lunzjata ta' Ħal Millieri, li fihom. x'juri, fil-ħnejja ta' qabel l-artal, li xi darba kellhom kanċell simili. Kanċell ta' dan it-tip fil-fatt għadu jeżisti fil-knisja li hemm Kemmuna. Issa li f'Tal-Ħerba' kien għad hemm kanċell bħal dawn fl-1733, kważi 200 sena wara l-Konċilju ta' Trentu, tidher ftit stramba. Speċjalment jekk ir-referenza hija għall-'knisja' li nbniet għall-ħabta tal-1640, data li wkoll kienet kważi 100 sena wara Trentu. Imma ta' min jiftakar li ċerti 11 Cortis X: Tifsir fuq is-Santuarju u Il Madonna tall Herba (1910) u Caruana A.M: Is-Santwarju u ix-Xbieha Nkurunata ta' Marija SS. drawwiet idumu biex jinqatgħu, milli jidher fil- bini wkoll. Hekk nistgħu nsemmu li minkejja li kien daħal ir-Rinaxximent, il-knisja ta' Santa Katarina li kienet għadha tidher sa xi snin ilu fix-Xwieki, limiti ta' Ħal Għargħur, inbniet fl- 1611 fl-istil medjevali. Madankollu seta' kien ukoll xi tip ta' kanċell ieħor. Daqs 100 sena wara li l-knisja l-qadima kienet ingħalqet u mbagħad bdiet tintuża bħala sagristija, bl-inizjattiva tal- prokuratur, D Dun Mikiel Gatt inħattet u nbniet mill-ġdid. Din hija l-istess kappella ż-żgħira tal-ġenb li hemm illum, imżejna kollha bi skultura stil Rokoko fost l-isbaħ li nsibu u rari ħafna fi gżiritna. Xi awturi jagħtu s-sena 1774 għal din il-kappella, iżda ma jagħtux dokumentazzjoni għas-sors tagħhom. Aspetti Stilistiċi Madankollu hawn irridu nosservaw ċerti aspetti stilistiċi, li għadhom jidhru fil-korsija tas- Santwarju kif inhu llum, u li jidhru riprodotti f'xi żewġ kwadri tal-wiegħda u ritratt li jmor- ru lura għal qabel it-tkabbir li sar fis-seklu għoxrin. Dawn huma d-dekorazzjoni stil rokokċ li hemm fuq l-erba' bibien fil-ġnub tal-imsemmija korsija. Dawn ma setgħux saru meta nbniet il-knisja l-ġdida li nbniet madwar l-1640, għax l-istil imsemmi kien deher fis-seklu ta' wara, is-seklu tmintax. Dan il-lavur fil-fatt jidher li hu fula maqsuma ma' dak li hemm fil-kappella ż-żgħira tal-lum. Kien hemm ukoll elementi oħra ta' dekorazzjoni f'dan l-istil, fis-santwarju kif kien sa qabel l-aħħar tkabbir tiegħu, elementi li jidher li għalihom reqqet qalb min bena, u li ġew inko- rporati fil-binja tal-kor minn barra, kif jidher illum mit-triq li nfetħet warajh. Mill-kwadri ex-voto u r-ritratt jidher li l-elementi dekorat- tivi msemmija kienu fis-sieq taċ-ċavi taż-żewġ ħnejjiet qrib l-altar, li kien diġà bil-prospettiva attwali tal-irħam. Dekorazzjonijiet simili wieħed jarahom ukoll fl-apside ewlenija u fil-kappelluni tal- Bażilika ta' Sant'Elena, u wkoll fil-knisja tal- patrijiet Ta' Ġieżu fir-Rabat. X'seta' ġara7 Jista' jkun li kienet saret ristrut- turazzjoni tas-santwarju (korsija tal-lum) fis- seklu tmintax ukoll2 jista' jkun li kien sar xi tibdil ieħor fil-fond tas-Santwarju, meta kienet saret din il-prospettiva, biex tkun akkomodc okkażjoni l-fatt li dc Ingliż eng barra mhi fis-Santwc mill-ġdid nar li sa tagħhom. suma, qu mill-arkite fil-Belt (1 Margerita limiti tas Madonna xeħta akt ta' San P- ferm fl-is nofs tas-si It-tkabbi Wara l-inl kienet inf tinħattetu a kollha bi a 1774 għal korsija tas- att li jmor- stil rokokċ saru meta .er fis-seklu ik li hemm sn sa qabel i ġew inko- vlill-kwadri iti dekorat- L taċ-ċavi , li kien tal-irħam. 1hom ukoll Jluni tal- knisja tal- aret ristrut- al-lum) fis- kien sar xi irju, meta biex tkun akkomodata aħjar, u fl-istess ħin, f'din iċ-ċirkustanza ttieħdet l- okkażjoni biex issir ukoll id-dekorazzjoni tal-bibien Ta' min jinnota l-fatt li dawn il-ħnejjiet ta' ġewwa telgħin fuq pilastri mal-ħajt (bl- Ingliż engaged pilasters jew bit-Taljan lesene) waqt li dawk aktar 'il barra mhumiex hekk. L-aħħar tibdil strutturali li niltaqgħu miegħu fis-Santwarju 'Tal-Ħerba' fi żmien l-Ordni tal-Kavallieri, kien il-bini mill-ġdid tal-faċċata, għandna nifhmu bil-portiku, kif ukoll il-kamp- nar li saru fl-1797, tista' tgħid fl-aħħar sena nett tal-ħakma tagħhom. Ta' min jinnota li portikati simili, tista' tgħid fula maq- suma, quddiem knejjes aktarx li kienu ġew introdotti fi gżiritna mill-arkitett ta' l-Ordni Romano Carapecchia, l-ewwel fil-knisja ta' Santa Katerina d'Italia fil-Belt (1713). Hemm imbagħad dawk. ta' San Filippu f'Ħal Għaxaq, u ta' Santa Margerita ta' Bormla. Kmieni fis-seklu dsatax sar dak tal-knisja tal-Providenza f'Ħal Kbir, limiti tas-Siġġiewi, ibbażat fuq l-istess disinn. Portikati oħra jinsabu mal-knisja tal- Madonna tal-Ħniena (Qrendi) u dik ta' San Bastjan (Rabat). Dan ta' l-aħħar għandu xeħta aktarx Iberika. Hemm ukoll dak li jdur ma' tliet naħat tal-knisja tan-Nawfraġju ta' San Pawl, ta' ħdejn il-menqa, f'San Pawl il-Baħar, mibnija fl-1610, iżda differenti ferm fl-istil u l-iskop. Mal-knejjes parrokkjali l-portiċi ma bdewx jidhru qabel it- tieni nofs tas-seklu dsatax. It-tkabbir tas-seklu 20 Wara l-inkurunazzjoni solenni tax-xbieha tal-Madonna 'Tal-Ħerba' fis-7 ta' Awwissu 1910, kienet inħasset il-ħtieġa li s-Santwarju jitkabbar. Għal dan kien ħabrek il-prokuratur ta' dak iż-żmien Kostantinu Grech u l-art ingħatat b'xejn minn Ernestu Pace fl-1912. Il-pjanti saru mill-Perit Edwin Vassallo, għalkemm sorsi oħra jsemmu lil missieru Andrea , u x-xogħol li ta lis-Santwarju l-għamla ta' Salib Latin b'koppla f'nofsu, inbeda fl-1923. Wieħed forsi jaħseb li kienet sempliċement żdied it-transett u l-kor mal- korsija li kien hemm diġà. Imma ma kienx sempliċement hekk, għaliex it-tisqifa ta' din inbidlet għalkollox ukoll, biex minflok il-ħnejjiet sar it-troll li naraw illum. Jidher li nħatt sewwa sew sa fuq il-bibien biex jitħallew dawk l- ornamenti rokoko tagħhom. Żdiedu wkoll il-pilastri mal- ħitan biex minn fuqhom jitilgħu l-kustilji tat-troll, li allu- 13 Vella Apap N., L-Istorja tas-Santwarju tal-Madonna tal-jerba (2000) p. 79; Mahonev L., 5000 Vears of Architecture in Malta, (1996) 14 Fost ix-xogħlijiet ta' Andrea Vassallo f'dan l-istil, jistgħu jissemmew Villa Rosa fil-bajja ta' San Ġorġ u Casa Said li kien hemm fuq il-Front ta' Tas-Sliema. ra b'hekk ingħata żewġ taqsimiet. L-istil predominanti tas-Santwarju llum hu dak neobarokk u tidher fiha d-daqqa ta' l-istess id li ddisinjat, kważi fl-istess żmien, il-kappella tal-Qalb ta' Ġesti tal-Kulleġġ San Alwiġi. Madankollu fis-Santwarju hemm ukoll laqtiet tal-istil Libertv, stil li Andrea kien magħruf għalih. Dan jidher l-aktar mit-twieqi fis-sekond-ordni, li huma nofs tond, imweżnin minn pilastri li l-kapitelli u l-bażijiet tagħhom fihom dekorazzjoni Libertv. L-istess arranġament tal-pilastri, għalkemm mhux fi twieqi nofs tond, kien jintuża fil-bini ta' djar privati biex titkabbar il-wisa' tat-twieqi, meta dawn kienu jissaqfu bil-blajjet (u mhux xi arkipjan jew meta l-konkrit kien għadu ma jintużax, forsi għal raġunijiet estetiċi). jidher ukoll fil-lavur ta'mal-bibien fil-kappelluni u fl-erba' motivi/skrizzjonijiet li hemm maċ-ċinturin tal-kop- pla, wieħed fuq ir-ras ta' kull ħnejja li jerfgħuha. L-aħħar żvilupp arkitettoniku li sar fil-kumpless tas-Santwarju tal-Madonna 'Tal-Ħerba' seħħ fl-1955, meta ssaqqfet il-bitħa tal-pellegrini li kien hemm fuq il-lemin tiegħu, in-naħa tal-kampnar, u tinfed maz-zuntier u mal-kappella ż-żgħira. Din kienet saret biex jitqiegħdu fiha l-kwadri ex-voto, li qabel kienu mxerrdin fis-Santwarju nnifsu, ħaġa li eventwalment saret fl-aħħar snin tal-istess seklu. Elenjani, fuq il-patruna tagħna Santa Liena ħa L tal-Kantant Bravu '. eħ Clavton Deguara Għall-bejgħ mill-Każin tal-Banda Duke of Connaught's Own Tassew, x tagħna, il pjazez. Għax tgħ: hemm str lorista CL tagħrif ini żmien il-C isalva l-O knejjes għa jkollu biex x'raġuni ' Coleiro jk la banda l dik li kien naħsbu li l-kant tat-