13 IL-POEŻIJA TA' NINU CREMONAO) Is-sena l-oħra s-sur Nin Cremona ġabar il-poeżijiet tiegħu, li kienu mxerrdin l'hawn u P'hinn fil-ġurnali, fi ktieb imdaqqas, stampat ċar ħafna, karta mill-alijar, u sabiħ sa mill-qoxra li fiha ġġib ix-xbieha tal-Poeżija tielgħa minn Malta xxerred il- għanjiet tagħha qishom: weraq mar-rili. Is-Sur Nin Cremona, traduttur tal-Malti fl-istamperija tal- Gvern, hu magħruf fostna aktarx bħala studjus tal-filoloġija maltija, milli kittieb tal-poeżija, madankollu mill-għanjiet li kiteb, għalkemm huma ftit, dlonk nintebfu li fil-poeżija, f'dak li hu tiswir tal-ħsieb imfisser b' armonija ta' sbuliija, hu ma jibqax lura. Għidt li kiteb ftit poeżijiet; u tassew, għax din il-ġabra, li tirrapresenta l-għanja tar-rufi tiegħu minn l-aħħar xahar tas-- sena 1912, sa Marzu tas-sena 1932, ma tħiaddanx iżjed minn 29 poeżija. Xi kawża jrid ikun hemm. Forsi N. Cremona naqsitu l-ħeġġa ta' l-ispirazzjoni, jew sfalu fix-xejn it-tifwir tal-lisieb marbut mat-tqanqil tal-qalb Għalkemm l-ispirazzjoni (xgħil-il- għana tiegħu), mhix minn l-akbar fil-qawwa, imma naħseb li mhux din hi l-kawża ewlenija. Ta' dan jatina tifsira l-istess awtur fid-dafila tal-ktieb, fejn hu jgħid erba' kelmiet sbieħ tassew, biċċa proża mexxejja, glħianja u safja daqs id-deheb bla talilit lill- UĦbieb Il-Għannejja Maltin'': ''Dawn il-għanjiet,' igħid l-awtur huma mifrudin għal biċċa żmien sewwa minn tħawtil ieħor li għalkemm kellu x'jaqsam mal-Isien malti—ma' ġmielu u ma' sengħetu—kienet biċċa xogħol li rażżnitli l-ħeġġa. tal-ħsieb u xejħitli qalbi qabel il-waqt. Iżda għalkemm dan l;aħliar irsaqt iktar lejn ħaġa milli lejn olira, qatt ma stajt ninsa dak li Vassalli stess kien stqarr 'illi l-Poeżija hija dik li tgħin mhux ftit għat- tagħilim u tirqim tal-Isien malti u għalhekk, koroh jew sbieli, qawwija jew midbiela, huma kifinhuma, deherli li wasal iż-żmien li niġborhom, mhux biex fiaddielior inissel minnhom, iżda biex jibqgħu bħala walida mit-tifkiriet ċkejkna ta' dak il-weraq li bihom il-lum qiegħed jindafar ġmielu il-klil tal-għana malti fost dawk li jgħożżu Isienhom''. Rajna mela x'kienet il-kawża li l- poeta tagħna rnexxielu f'daqshekk żmien jikteb daqshekk ftit, u x'kien il-lisieb tiegħu li ġabarhom fi ktieb, bħala tifkira tal-ħidma : tiegħu letterarja għall-ġieh ta' lsienu: ħsieb li jistħoqalu elf tifħir u li jmissu jħajjar jagħmlu bħalu xi kittieba Maltin l-aktar magħrufa, li ma nafx mita se'r jiġbru xogħolhom fi ktieb, biex il-letteratura maltija tistagħna iżjed. Fost dawn. il-kittieba għandi f'rasi lill- Dun Karin u lill-Professur Sir T. Zammit, li fil-kitba tiegħu jġib (1) Weraq Man-Rin: GĦANJIET, stampat fl-Empire Press, u jinsab għall- bejgħ għand F, Sciortino, Sda. l-ewwel ittri ta' ismu (T.Z) biss. Għax sew il-wieħed kemm l-ieħor taw xogħlijiet letterarji, f'żewġ xejriet diversi, li bihom jista' jiftaħar l-ilsien malti. Dnub ikun jekk iħallu xogħolhom imxerred; u huma aktar minni jifhmu xi rrid ingħid. 'Ma nerġgħu għalfejn konna. Jekk N. Cremona għandux raġun jew le jaħisibha bħial Vassalli fuq li l-poeżija tgħin it-tagħlim wit-tirqim ta' Isienna, ma hemmx għalfejn nitħaddet, għax ma nafx min ma jaqbelx: Dak li nixtieq nuri hu jekk il-għanjiet tiegħu humiex tabilħaqq koroh inkella sbieħ; jekk humiex għanjiet tajbin għal fuq il-kitarra biss, inkella għanjiet li fihom ħadmet l-id tas-sengħa wil-qalb tal- poeta f'armonija ta' tiżwiq. Għalhekk, fi ftit kliem, ser nagħmel daqxejn ta' xogħol żgħir ta' tgħarbil dwar il-poeżijiet tiegħu, xogħol li bħalu għamiltu darb'olira mal-poeżijiet tal-Kavalier G. Muscat Azzoppardi u ta' Dun Karm. Xogħilijiet bħal dawn, mingħalija, ma jistgħux ikunu mitlufa għax (imqar mita ma nkunux eżatti fil-fehmiet li xmindaqqiet infisser dwar is-siwi jew ; nuqqas taglihom) hekk jew hekk huma jdarru l-qalb taħtar is- sabifi, tifred it-tajjeb mill-ħażin billi tnaqqi l-qamħa mill-karta li tista' tkun q'ed taħbiha. F'dik li hi arti letterarja l-kritka għandha tikxef is-sbufiija taħit kull għamla, sakemm din is-sbuħija mdawla : mill-qalb, min-nar ġewwieni ta' kittieb li jaf jiżen is-siwi tal-kelma mqegħda. tajjeb, wis-sefier tal-fisieb sħiħ: u qawwi, li fir-refgħat tiegħu bosta drabi jixbaħ lill-għasafar għannejja mitlufa ma' triqat is-sema. Kif Ninu Cremona beda jikteb bil-Malti għal-ewwel darba, nafu minnu stess bil-miktub. Mqabbad mal-Gvern bħala spettur sanitarju, fl-elf disagħ' mija u tnax'xħin kien q'ed għal xogħlu fir-raħal qadim ta' Hal-Tarxien, iltaqa' max-xwejjali poeta u rumanzier malti G. Muscat-Azzopardi. Dana mbilli kien għaddej f'karrozzin, waqqaf apposta biex iħajjar lil N. Cremona jiktiblu xi ħaġa għall-''Ħabib', ġurnal bil-malti li dan Muscat-Azzopardi kien il-mexxej tiegħu, Cremona, li xejn ma kien joħlomha' din li għandu jikteb bil-malti, fisser lix-xwejjaħ rumanzier kif hu mhux la kemm kien ser jikteb bil-malti, mbilli kien għadu sajjem għal-kollox mir-regoli ta' l-ortografija maltija:: Muscat- Azzopardi, imma, għamillu l-qalb u, biex iħajru iżjed, qallu li Monsinjur Dun 'Karm Psaila u l- -professur Anastasi Cuschieri, , li kienu fl-istess ilma tiegħu, diġa kienu bdew jiktbu xi ħaġa bil-malti b'ortografija xierqa. U minn hawn twieldet l-ewwel għanja ta' Ninu Cremona Wara l-Bjut, li, għalkemm. il-tisieb ; tagħha, sew bħal dik ta' urajha ''Dell-il-Warrani, hu aktarx imdaħlian u mċajpar, ma' dan kollu, min jagħraf jifliha bis-sabar, għandu jsib fiha Ħafna kwadri sbieħ tassew; għandu jsib lwien ta' fantasija għammiela, imxierka mal-lanja raqqada ta' kliem l-imrar, Għidt li Wara l-Bjut hi l-ewwel poeżija ta' N. Cremona, stajt għidt, li hi t-tieni walida, għax' qabilha kien ħażżeż tqabbila b'isem li ma jispiċċa qatt, u miżgħuda b'tifliir impalipali li jġaglħilek tkemmex xuftejk. It-tqabbila hi mgħammda hekk: Tiffiir lil wieħed tifel li kien jagħmilha ta' mara fuq il-palk f'teatrin tas-Sliema fis-sajf tal-1907. Imma mbilli, sew għal dak li hu 'xgħil-il-ħisieb (ispirazzjoni) kemm għal-dak li hu ħeġġa tal-Malti din it-taqbila nieqsa ħafna Ninu Cremona għamel sewwa ħallieha barra mill-ġabra. Kien għaqli biż-żejjed jagħiraf il-ħażin tiegħu; ħaġa li mhix ħafifa daqs kemm tidher, inbilli dak li hu xogħolna, ikrah jew sabili, mhux la kemm tatina qalbna niċliduh għal kollox. Bħalu jiena lil din it-tqabbila maħsusa inħalliha minn barra, biex nibda t-tgħarbila bl ewwel poeżija li hu kiteb bi ħjiel ta' sengħa: Wara l-Bjuf. Nibda biex ingħid li Wara l-Bjut hu l-isem ta' waħida mill-eqdem fiàriet ta' Ħal-Tarxien, u l-kelma 'Bjut', hawnhekk, tfisser fdjar' mill-Għarbi al-bajt ''id-dar'. Għalhekk ''Wara l-Bjut' għandha tiftiehem Wara d-djar'. Għidt moqbejl x'inhu, fuq fuq is-siwi win-nuqqasijiet ta' din il- għanja. Għidt li hi fijielija kemm tista' tkun din il-poeżija. Issa nżid ingħid li f'din il-poeżija N. Cremona fassal il-għanja tal- imrar imqajma minn kwadri u xeni diversi, li l-Għannej jara ma' dwaru fil-ħiàra ta' Ħal-Tarxien. Dan hu Ħsiebu l-ewlieni: fuq kull ħidma tal-bniedem jalikem il-Għawġ, l-Imrar wil-Mewt: it-Tama għandha ħajja qasira. Tisimgħu l-għajjat tan-nagħaġ jitħallat mad-daqqiet tan-newl u mat-theżżiż tad-deffuna; waqt li xi xwejħa, bejn ħajja u mejta, iżżid timla bid-dieqa din il-lehġa tal-imewt rapsodija mfarka mill-uġigħ tal-ħajja. U minn din ix-xena ta' ksir il-qalb il-poeta jiġbed Ħafna riflessjonijiet fuq il-bniedem…hu iqis ruħu li hu l-għannej, lehġieni, ta' Wara l-Bjut, li walidieni jitbekka għal imħabba mitlufa. Il-għanja tiegħu tilbes laħlamha u demmha minn l-ewwel biki li darba sema' fin-nieqa ta' tarbija, u b'dan l-ewwel kwadru tal-Ħajja jibda għanjietu : Jien smajtha fin-nieqa ta' waħda tarbija, għożżejtha bħal għanja dik l-ewwel tislima, mill-qalb kienet ħarġet, fuq l-għajn kienet dehret bid-demgħia tal-biki dik l-ewwel tislima U l-Għannej ta' wara l-bjut (personifikazzjoni ta' l-istess poeta) iżid igħidilna kif ħajtu kienet minn dejjem imtertqa bin-: niket qalb il-kotra ġiefja ta' nies bla qalb: Għaddejt minn ġol-kotra tan-nies ta' did-dinja, ħassejt dik id-dieqa ta' qalb ġo mnifsejja, xeħtuni f'saqajhom: qaluli: mur bati. Ħarist lejja n-nifsi bil-qtigħ ta' mnifsejja Il-mewt u xejn ħlief il-Mewt, skond il-poeta tagħna, ma jista' iserraħ il-għajja tal-bniedem : L-— 'Ja qabar, ja nieqa, ja ktieb ta' dil-Ħajja int biss isserraħina—Miktub iġġib inti: 'Fil-Ħaqq ta' kruhiti kull xewqa ġiet torqod għal dejjem f'dis-sodda. Miktub iġġib inti' (Jissokta) Ġużt AQUILINA Fl-aħħar Ħarġa ta' dan il-qari semmejna l-ittri li. bgħatna lill-Ministru tat-Tagħlim u t-tweġib tagħhom. Biex inkunu għidna kollox inżidu issa l-ittri li ktibna lir-Rettur tal-Università u t- tweġib li tàna. Wara l-aħħar ittra li bgħatna lill-Ministru tat-Tagħlim fl-4 ta' Novembru 1932 (ara Lefien il-Malti, Nru.24, faċċ. 8), ir- Rettur tal-Università nhar l-10 ta' Novembru kiteb lill-Għaqda u qal li, billi l-Għaqda ħadet xejra politka (Żas latelv taken a decided political bias), hu ma jibqàx iżjed President onorarju tagħha u ma jridx li jsiru iżjed laqgħat tal-Malti ġo l-Università. Għal din l-ittra' l-Kumitat minnu fih wieġeb b'ittra oħra li bagħiat lir-Rettur fis-16 ta' Novembru. 1932 u fiha qal: l-Għaq- da hi mwaqqfa : biex tmexxi l-quddiem il-kitba tal-Malti diss; fil-liedma tagħha kollha żammet dejjem sħiħ ma' dil-fehma, u qatt ma ndatilet fil-partiti tal-politka. L-Għaqda mhix responsab- bli ta' dak li jiktbu fil-gazzetti sewwa favur tagħha, sewwa kontra tagħha; qatt ma nqdiet bil-gazzetti biex turi l-fehmiet tagħha lilief darba biss, għax ma setgħetx tagħmel ieħor, meta riedet tgħarraf l-ittra tal-4 ta' Novembru, u dik l-ittra kienet mibgħiuta lill-gazzetti kollha u mhux lil x'uħud minnhom biss. Anqas mhi responsabbli l-Għaqda ta' kull ma jingħad fuqha jew fuq it-tagħlim tal-Malti fil-Parlament jew barra mill-Parla- ment minn nies imdalifilin fil-politka, għax il-Malti hu ta' kull- ħadd u għalhekk kullħadd għandu l-jedd jitkellem u juri l-feh- ma tiegħu. F'Le/ien il-Malti li joħroġ kull xahar mill-Għaqda qatt ma nkitbet kelma waħda biss li tista' tħasseb ħażin, u għalhekk anqas dawk li ma jaqblux mal-fehmiet tagħna u li kitbu u tkellmu kontra tagħna qatt ma qalu li alina mmejlin fil-politka, Għal dawn ir-raġunijiet l-Għaqda tħoss li mhi ħatja tal-ebda nuqqas u titlob lir-Rettur tifsira ta' dawk il-kelmiet: a decided political bias. L-Għaqda tittama li dil-biċċa tissewwa, iżda jekk tibqa' ma tissewwiex hi tagħmel kollox biex turi lill- imselibin kollha u lill-poplu li'hi qatt u qatt ma naqset mir- regulamenti mgħioddijin mir-Rettur. Din l-ittra baqgħet bla tweġiba u għalhekk il-laqgħat tal- Għaqda bdew isiru barra mill Università.