Meta konna Ġerusalem, l-imgħallem tagħna kien wegħedna li jeħodna nagħmlu xalàta bil-motors in-naħa ta' Hebron. Sa fl-aħħar il-wegħda waslet u wara Għid il-Kbir 1927, jum wieħed qalilna li x-xalata kellha tkun il-għada. Sebaħ fil-għodu bil-għajnuna t'Alla u. ltqajna aħna li kellna mmorru; konna disgħa, bil-imgħallem għaxra. Wieħed Spanjol; ieħor Awstrijak, It-triq bejn Betlehem u Hebron. Fil- lemin tidher il-kamra li minnha ħiereġ l-ilma ta' Għajn Dirwa. ieħor Jugoslav, ieħor Taljan; tlieta Għarab u tlieta Maltin. Aħna. l- Maltin konna wieħed mill-belt, wie- ħed mill-Furjana u l-ieħor minn Ħaż Żebbuġ. Barra mill-Awstrijak u l-Ispanjol, li kellhom mal-ħamsin sena, l-oħrajn konna lkoll taħt it-tle- tin u l-fuq mit-tmintax-il sena. cĦada l-bieb tal-imgħallem kien hemm xi sniedaq u xi bxiekel bl-ikel, u bħal water-bottle kbir tal-inħàs, daqs għarbiel, mimli bl-inbit. Irfajna kollox u qegħednihom fil-motors li kienu hemm jistennewna. Iż-żewġ chauffeurs wara li rabtu kollox u aħna rkibna, saqu. Ħriġna minn Bab il-Ġdid u ksirna lejn ix-xellug. Square, inżilna lejn Birket Mamilla, tlajna King George's Avenue, għad- denja mill-Baqgħa u ġbidna għat- triq ta' Betlehem. Għaddejna Betlehem u bqajna sejrin; anqas hawn ma waqafna; wara ftit ilħaqna Għajn Dirwa, u hawnhekk: inżilna l-ewwel darba. Fuq ix-xellug tat-triq hemm dar żgħira bħad-djar tal-għelieqi ta' Malta, li fis-saflieni tagħha fiha miżieb l; jċarċar minnu l-ilma għal ġewwa ħawt dejjaa u twil. Dal-ilma ġej mill-blat u dari kien jistagħdar f'xi mkien. Hemm il-qaddis Filipp għammed lil qaddej ta' Kandakja sultana tal-Etjopja (Atti, VII, 26-40). Kien hemm weqfin żewġ subj:en Għarab li kif jidher il-għalqa ta' fejn kien hemm il-għajn kienet tagħhom. Il-kamra li. minnha ħierġa Għajn Dirwa, fit-triq ta' bejn Betlehem u Hebron. Xi erba' minna dħalna ġewwa l-għal- qa u ridna naraw x'kien hemm fid- dar li fiha l-miżieb. Wieħed mis- subjien. waqaf fil-bieb u ma riedx iħallina nidħlu jekk qabel ma nagħ- tuhx baqxix. kienet bla bieb, aħna rajna. x'kien fiha minn ġewwa, u baqxix ma ħal- lasna xejn. Kienet battàla u l-ħitan. kollha ħażż u kien fiha miħrab bħal niċċa kbira tħares lejn nofs inhar, biex il-Misilmin meta isellu fiha jkunu jafu liema naħa tiġi l-Mekka u jsellu wiċċhom 'l hemm. Ħdejn id-dar kien Waħda mit-tliet menqiet ta' Salamun, qrib Hebron, li minnhom jinġibed l-ilma u jinbagħat Ġerusalem bil-kanen taħt l art. hemm xi oqbra mħaffrin fil-blat, li wieħed mis-subjien qalilna li kienu newemis. Jien ftakart fil-kelma dwiemes bil-Malti, ħaqqaq sewwa saqsejtu: ''Newemis ġemgħa; kif bi tqul il-mufrad f' (1) Qalli: ''il-mufrad nemis'. U hekk għaraft l bil Malti u bil-Għarbi, qabar fil-blat jgħidulu xorta waħda, għax minn demus għal nemus m'hemm qisu xejn. It-tibdil ta' d f'n ħaġa żgħira. Ħriġna, irkibna u soana. Wara qatiegħ wasalna f'naħa ma nafx xi jgħidulha, fejn hemm ras. il-għajn. Inżilna u morna narawha. Hemm menqa kbira mimlija bl-ilma safi bħal dmugħ il-għajnejn, imma daqs kemm hu ċar, jidher donnu kaħlani Il-menqa mdawra b'xibka tal-ħajt tal ħadid, u fuq luħ tal-għuda miż- bugħ iswed hemm miktub, bl-Ingliż, bil-Għarbi u bil-Lhudi li ħadd ma jista' jgħum ġewwa dik il-menqa. Hemm hada l-menqa maħżen kbir imma 'biex nit-' 4 u ġewwa l-maħżen żewġ makni, waħda wieqfa u waħda taħdem, Tiġbed l-ilma. mill menqa u titfgħu bil-katusi fuq għolja u minn hemm jibqa sejjer Ġerusalem. Irkibna u wara ġibda oħra rġajna waqafna. Inżilna mill-motors, ilwejna lejn ix-xellug u dħalna fi sqàq dejjaq bħas-sqaqien bejn l-egħlieqi ta' Malta. Għax din naħa r-raba fih il-ħitan bħar-raba ta' Malta, għad 1i fi nħawi oħra hu mifrud minn xulxin bil-biċ- ċiet tal-ħadid imwaħħlin fl-art, jew b'xi sarbut ħaġar. Wara li mxejna ftit wasalna f'tarf is-sqaq u rajna quddiemna sisien ta' xi bini kbir b'kull ħaġra daqsiex. Il-Għarab hawn jgħidulu Bejt il-Ħalil, li tfis- dar il-Ħabib t'Alla (Abraham). hekk Hebron, Palestina: Bini qadim, jgħi- dulu Bejt il-Halil, fejn Abraham waqqaf il-għariw tiegħu meta ġie, mill- Kaldija għal Palestina, Hawn hu l-imkien fejn Abraham waqqaf il-għarix tiegħu meta Alla l- Imbierek ġiebu fl-art ta' Kangħan, u u hawn ukoll bena naqra ta' maqdes fejn jaħraq quddiem il-Mulej il- għotjiet tiegħu. Imma ħalli naraw ftit kif inhu. Mill-bini li kien. hawn, għadhom jidhru biss żewġ sisien tal-ħitan ta' barra, it-tnejn l-oħra mirdumin taħt għarmiet ta' laqx żràr u tràb. Il-bini fi żmienu kien imrebba', kull naħa tħares lejn wieħed millterbat irjieħ… Il-bieb li tiegħu għadha tidher il-għat- ba, kien iħares in-naħa tal-Għarb jew inżul ix-xemx. Iż-żewġ ħitàn li jidhru il-wieħed li fih il-bieb, twil mal-214 xiber Ingliż, u li jidher mill-ieħor, 165. Dawn is-sisien mibnijin b'ħaġar maqtugħ tajjeb, imma bla minġur u mqiegħed fuq xulxin bla tajn. Kull ħaġra twila minn għaxra sa sittaxer xiber, għolja tlieta u wiesgħa mat- tnejn u nofs. Il-ħitàn kienu mibnija b'żewġ qoxriet li flimkien jagħmlu ħxuna ta' mas-sitt ixbàr, Fir-rokna n-naħa ta' ġewwa, hemm bir ilħitan tiegħu minn ġewwa, mibnija b'ħaġar minġir; huwa mdawwar u wiesa' xi għaxart ixbar u għemiq fuq il-għoxrin, (2) Il-Għarab jgħidulu Bir il-Ħalil. Il-ġewwa hemm sisien ta' qatiegħ taqsim. Fil-ħajt, għoli sewwa, hemm ħaġra li kien fiha kitba bil-Grieg; kienet mittiekla biż- żmien li ma tistax taqraha. Domna ftit hemm u ħriġna. Malli wasalna ħdejn il-motors, l-Ispanjol li kien magħna għajtilna biex jagħtina sigarret. 'Ħadd minna ma jdaħħan l' għednielu, għax tassew hekk kien. tDawn is-s-garretti Spanjoli, kulħadd idaħħanhom V' qalilna, u newlilna kull. wieħed żewġ ftietel irqàq, taw- walin u jebsin. X'kienuf Ċikkulata għamla ta' sigarrett:. Irkibna u bew- wiġna. Wara ftit bil-għajnuna t'Alla wasal- na Ħebron u nżilna mill-motors, f'tarf il-belt. Ix-chauffeurs baqgħu sejrin quddiem u aħna dħalna mexjin. Kellna l-ewwel inżuru qabar Abraham li hu hawn. Kif konna mxejna ftit ħdejn bieb ta' dar kien wieqaf tifel Lhudi, ta' xi ħames snin. Kien nadif u liebes bħal tal-Ewropa. Wiċċu mdawwar u qaw- wi, ħaddejh ħamranin, xbinu abjad u- xagħru isfar bħad-deheb; /i. bla mimxut, ileqq fis-sirġa tax-xemx, kien jarmi bħal dija ma' dawra rasu. iRana nħarsu lejh tbissmilna, Wara li għaddejna ġie jiġri warajna jgħidil- na: ''Buenos dias f f€Vado perguntar mi mamma l, qal iż-żgħir u telaq jiġri lejn id-dar, biex isaqsi lL'ommu u aħna mxejna treqitna. Meta niftakar li dak in-naqra ta' tifel ma wisq oħrajn bħalu aktarx li k'en maqtul mill-Għarab fir-rewwixta t'Awissu ta' sentejn wara, qalbi tin- għafas. Jgħidu li liż-żgħar qatgħul- hom griżmejhom bil-ħangar tagħhom bħal ma joqtlu l-ħrief. Kif kellu qalb dak il-m:slem li qatlu, li jagħfas is- sikkina ġewwa dak l-għonq tari ta' tarbija ta' ftit snin — li qatt ma għamlet deni7 (3) Bqajna sejrin u wasalna Haram il- Ħali f'nofs il-belt. Dan hu bini kbir miżmum tajjeb fejn hemm. il-qabar ta' Abraham. Issa hawn ġew l-Insara ma jistgħux jidħlu jekk ma jkollhom ħalla, jew permess mill-Mufti ta' Ġerusalem, u dan ma jingħatax lil aktar minn sitta f'daqqa. Aħna konna għaxra. L-imgħallem tellagħlna x- xorti u jien sfajt wieħed mill-erba' li kellhom jibqgħu barra. Imma barra kien hemm x'tara wkoll. Fil-ħajt tal- Haram kien hemm toqba kbira li ġew. wa fiha kienet tixgħel xemgħa; qud- diemha kien hemm weqfin ġemgħa Lhud ta' xi għoxrin ruħ, bejn nisa u rġiel u tfal. Kienu jibku u jitolbu quddiem Abraham, għax dik il-fetħa, jgħidu, tinfed għal qabar tiegħu. Wara, qatiegħ b'ki u xhir, wieħed raġel li jidher li hu l-qassis tagħhom, ġama' s-subjien kollha u qegħdilhom idhom fuq xifer it-toqba u beda jaqra fuq ktieb. Naħseb li kien jaqralhom xi barka ta' Abraham. Dehra tal-belt ta' Hebron. F'nofsha jidher IBejt il-Ħalil, fejn hemm Il- qabar ta' Abraham. Sa ma ġew sħabna mela, bqajna weqfin inħarsu lein il-Lhud u nit- kellmu mal għassies Għarbi li kien wieqaf fil-bieb .Saqsejnieh għala dawk il-Lhud li kienu jibku hemm ma kienux bħall-oħrajn xoqor, imma aktarx wiċċhom samràni. Qalilna li dawk kienu ġew mill-Għiràa (Meso- potamja), waqt .li l-oħrajn kienu aktarx mill-Ewropa. Imma għad ma għedna xejn kif inhuwa l-Haram. Ngħidu kelmtejn fuq fuq biex ma nkunux b'xejn għal kollox. Il-Haram- mela huwa bini kbir b'erbat uċuħ kull tnein daqs l-insew. Tnejn f'hom mal-mitejn xiber tul u tnejn mal-mi'a u tnax. Mibni bil- ħaġar kbir, kull ħaġra minġura biss fi trufha, u wiċċha mħolli mqabbeż il barra. Kull ħaġra twila, drabi aktar m'nn tnejn u għoxrin xiber u għolja mat-tliett ixbàr u nofs. Sa ħmixtaxer xiber il-bini mibni wieqaf; minn ħmistax ':l fuq, imżerżaq, bħal ma aktarx huma s-swar ta' Malta. Fejn hu mżerżaq, mirfud b'għamudiet (pilastri) wesgħin mal-erbat ixbàr u maqlugħin 'il barra ma' dwar xiber. Hemm ħmistaxer għamuda fl-itwal uċuħ u tm'enja fil-qosra. Il-ħitan għoljin mal-erbgħin xiber, u ħoxnin mat-tmient ixbàr. Minn ġewwa l-Haram fih Ġagħma tal-Misilmin li din kienet knisja tal- Insàra, u bitħa (4). Ġewwa l-Ġegħma hemm bħal bir li jinfed għal qabar ta' Abraham. Idendlu mnara fih u tista tara x'fih. Hu bħal għar imdawwar, fil-ġenb t'egħu hemm bieb fil-blat bħal bwieb tal-oabra Lhud. L-art miksija Siġra. tal-ballut xiħa, imħawla fejn San Ġużepp waq- qaf il-għarin u għadda l-ewwel lejl tal- ħarba lejn l-Eġittu mal-Bambin u l- Madonna. bl-intietef tal-karti li jixħtuhom hemm il-Misilmin wara li jiktbu l-ħniena li jridu li Abraham jaqlagħlhom minn għand Alla, Fl-art fil-Ġegħma wkoll hemm żewġ ħaġriet kbar fejn jgħidu li taħthom hemm it-tirġien li jieħdu għal qabar. Ħadd ma jista jinżel isfel anqas il-Misilmin infushom. ukoll għerejjex miksija bil-ħarir biex ifakkru fl-oqbra ta' Ishak, ta' Sara u ta' Rebekka u dan, li jgħidu li huma midfunin hemm, ma' Abraham. Baqa' għal darb'oħra qa' g (1) Jiġifieri: '('Newemis plural; kif tgħid is-singulàr 77 (2) Dawn il-q'sien ma ħadthomx jien; tennejthom minn fuq il-ktieb: ''Guide of the Holv Land', ta' Patri Barnabċ Meistermann O.F.M. (R.I.P.) (8) Dan ġara fis-sena 1929. Il-lum nistgħu ngħidu li Malta għandna min hu kiefer aktar. minn. dawk il-Misilmin ta' Hebron, Dawk qatlu It-tfal waqt tixwixa, imma min qatel lit-tifel ta' tmien snin, tal-belt, f'Awissu li għadda, qatagħlu għonqu b'demmu biered. (4): Dan it-tifsir ukoll ħadtu mill-ktieb ta' Patri Meistermann, għax kif għedt qabel, jiena ma dħaltx ġewwa. GUZEPPI FLAVJU U L-'INNOCEN IL Mit-tfàl żgħar sax-xjuħ għakka, ma hawn ħadd li ma jafx bil-ħruxija ta' Eċrdi. U dil-ħruxija magħrufa l- aktar mill-ġrajja ta' meta das-sultàn ġabar is-subjien kollha ta' Bethie- hem u qatilhom, biex fosthom jaħ- kem lil Bambin, Għax kien jaf li l- Bambin twieled f'Betlehem, imma ma kienx jaf min hu, ' Issa ftit wara dak iż-żmien inqala' raġel Lhudi, jismu Ġpżeppi Flavju :(1), li kiteb l-istorja ta' Erodi bir- rqaqàt tagħha kollha. Biex ngħidu hekk, beda l-istorja minn missieru, baqa' jikteb fuq ħiitu u fuqu (imma l-aktar fuqu), u temm fuq uliedu, wara li miet hu. Trid tàra kemm Flaviu kiteb irqa- qàt fuq Erodif Saħansitra kiteb li darba meta Erodi kien għadu tifel żgħir, bil-lavanja f'idu sejjer l-iskola rah raġel qaddis jismu Manahem, għajjatlu u tah daqqa b'idu fuq maqagħdu; u qallu: ''Tftakar f'did- daqqa li tajtek, u f'dil-kelma li sa ngħidlek: inti għad issir sultàn. mela li tkun tifel tajjeb, għax inkella int, jidhirlek li Flavju daqqa fuq. maqgħad Erodi, meta kien tifel, sa jsemmiha, u latil tal-''Innoċenti' ma jsemmihx' Jiena. ngħid, u inti tgħid miegħi, li din hi ħàġa li ma tistàx tkun l Imma mbagħad hemm ħaġa oħra. In-nies tax-Xerq, jiġifieri l- Orjentali, qishom kollha, għandhom drawwa naqra kerha: dak li jgħidu jew jiktbu fuq il-ġrajjiet imgħoddija, jgħaġġbuh wisq, u drabi saħansitra jaqalgħu xi ħaġa minn żniedhom. Ġużeppi Flavju kellu ħafna minn dan. Fil-kitba li kiteb, dràbi ma jaqbilx: miegħu n-nifsu; hawn jgħid ħàġa u hemm jgħidha xort'oħra. (Ara ''Storia d'Israele'', tal-Abbati Reeciotti, faċċata 548). U drabi jaqla' xi ġrajja minn żniedu wkoll, bħal l- istorja ta' kif ħeles mill-mewt meta kien moħbi ġewwa l-bir ta' Jotapata (De. U d-drabi li jgħaġġeb il- ġrajjiet, ma jingħaddux l U hekk donnu li għamel fil-qtil tal-'Innoċenti''.. Daqs kemm għaġ- ġeb il ġrajja, anqas baqgħet tingħa- rafl Kif sa naraw hawnhekk,