IL-BARRAKKA TA' KATRIN (Jorbot ma' l-għadd. ta' Marzu p. 19) Imma Loreta ma reditx temmen għal kollox kliem it-tifel, riedet tara b'għajnejha, u, kif hija u ommha ħarġet mix- xelter, dlonk ġibdet 'l isfel ma' ommha, beżgħana u mit- lufa. Oh x'ġarrbet f'qalbha l-imsejkna meta sabet ruħha quddiem dik id-dehra li twaħħaxl Dik il-Barrakka, waħde- nija fil-gżira ta' Għawdex li kienet isservi ta' ħanut u dar f'daqqa, mibnija mal-ħamsin sena ilu fuq is-sies li minn taħt it-triq tax-xatt jagħti għal fuq il-baħar, u, dak li hu l-aqwa, mixtla ta' mħabba għal qalb Loreta, intlaqtet minn bomba tal-għadu li kissritha, qalbitha, ħarbtitha u ħar- qitha. Quddiem dik il-ħerba, iż-żagħżugħa ta' qalbha ċkej- kna, demmha kesħilha f'daqqa, riġlejha tħeddlu, qalbha nqasmet u d-dmugħ sħun bedu jġelben minn għajnejha, u, wara li reġgħet ħarset b'għajnejha mberrqin lejn il-Barrakka mfarrka u lejn il-vapur li, minn dak il-ġmiel kollu, issa sar qafas imgħaddas ġo l-ilma, dawret minnufih wiċċha band'oħra u mxier m'ommha lejn darha, bil-qajla l-qajla, ħbħal waħda mifluġa. Kif waslet id-dar inxteħtet bla saħħa fuq l-ewwel tarġa tat-taraġ u nfexxet f'bikja Bdiet tharri lil kulħadd u ħadd ma sata' jsahbarha. Id-dlam tal-lejl kompla jsewdilha qalbha u dak il-ħin stess xtaqet li tit- laq mid-dar u minn Għawdex u tmur xi mkien fil-bogħod fejn ma tarax iktar dik il-ħerba ta' qsim il-qalb u ta' niket. Kull kwarta li kien idoqq l-arloġġ tar-raħal kienet taraha mitt sena. Lanqas ix-xemx sabiħa ta' filgħodu u l-għana tal-agħsafar ma setgħu jfarrġuha. Xebgħet għal kollox f'dar ommha li kienet tħobb u tgħożż daqs ħbub għajnejha. Riedet ta' bilfors titlaq… Kienu xi l-għaxra ta' filgħodu meta, fil-waqt li Loreta ħarġet taqdi 'l ommha, iltaqgħet ma' ta' l-ittri li resaq lejha u, bi tbissima fuq xofftejh, taha ittra f'idejha. Loreta. nħasdet u qalbha bdiet ittaqtaq. X'seta' nqala' mill-ġdid f'dik il-sħodwa7 Loreta qabdet l-ittra bir-rogħda u fet- ħitha bil-għaġla. Kienet is-sinjura tagħha li kitbithilha u gemgmet għax iddawret daqshekk għand ommha; qaltilha li t-tfal tagħha sikwit isemmuha n jistaqsu għaliha u riedet, taf jekk biħsibhiex tibqa' hemm jew terġa' lura. 'Ajma', qalet bejnha u bejn fuħiha Loreta fil-waqt li ħadet nifs qawwi li donuu mlieha b'ħajja ġdida u b'tama qawwija, is-sinjura għadha tridni. Niżżiħajr 'l Alla… Immur… il-lejla stess nitlaq…' Imma dak in-nhar xejn ma kien igħaddi minn Għawdex għal Malta n kellha ta' bilfors tistenna sa l-għada. L-ikbar tfixkil għaliha kien kif sejra tħalli 'lommha we- ħidha; iżda hi kienet semgħet li l-Gvern ta' Malta kellu jib- għat fil-gżira ta' Għawdex il-baqquniera Għawdxin sabiex jħaffru f'xeltrijiet ġodda u jtemmu dawk li kienu nbdew. Fost dawn il-bagquniera kien hemm Salvu, ħuha, H għal- kemm mhux tas-sengħa, qabillu qatieħ jaħdem fix-xeltrijiet, għax kien jitħallas tajjeh. Għalhekk Loreta, bit-tama li ħuha Salvu f'qasir żmien ikun m'ommu, il-għada fil-għodu hakkret kmieni tavża lill-Pulizija jerfeħnlha post fid-dgħajsa u, fl-istess ħin, uriet 'l-ommha. bħil-ħsieb tagħha. L-im- sejkna omm li kienet tħohb lil-bintha daqs dawl għainejha u li l-bżonn biss kien ġagsħalha tħalliha titbiegħed minnha, għal dik il-bxara kerha nħasdet u tħawdet u ma għarfitx x'tibda twieġeb, iżda l-ħmura ta' għajnejha jdemmgħu fuq ħaddejha sfajrin kienet xhieda ċara tad-dwejjaq ta' qalbha. U dawk id-dwejjaq żdidulha u faru meta hija rat lil bintha tiġbor Ħwejjiġha, tfarfarhom u tqegħedhom mitnijin fl-armarju jew fil-kexxun tal-gredenza u oħrajn f'sorra għalihom. L-omm ħabtet tinfexx f'bikja u xtaqet traġġa' lura lil bintha mill-ħsieb tagħha; iżda hi għamlet kemm felħiet biex tirbaħ lilha nfisha. mesħet għajnejha niedja bid-dmrigħ, ġabret xagħarha maħlul u mħabbel u baqgħet siekta. Ix-xemx kienet qorbot biex tgħih u d-dawl mitfi tagħha kien għadu kemmxejn iħammar fuq il-ħitan tal-għorfa u fuq il-blat imġarraf tal-għolja ta' quddiemha. Loreta, wara li naqqset bil-ponta tas-sikkina u saqqiet il-qsari tagħha ta' fuq iċ-ċint tas-setaħ, u, warali bexxet għall-aħħar darba ix-xitel tan-nagħniegħ u l-ħabaq fil-ħwat ' tal-bitħa, qabdet is-sorra tal-ħwejjeġ, xeħtitha taħt abtejha u resqet lejn ommha biex tagħtiha l-afiħar tislima. L-omm tbikkmet, riġlejha tħeddlu, iżda, wara li għannqet lil bintha u bisitha fuq ġbinha, ħarġet domna minn ħobbha, għamlithielha madwar għonqha b'tifkira u tatha l-barka tagħha. Loreta, kif inħallet minn ħdan o nmha, telqet ftit ħos- hlena u magħdura b'xi demgħa fuq xfar għajnejha. Imma hi kienet taf u tħoss li kienet sejra għand omm oħra mhux anqas twajba u ħanina minn dik li ġibitha fid-dinja Għalhekk minnufih stabret, qawwiet qalbha, ħadet nifs qawwi u kompliet miexja liafifa tregitha. Iżda waqt li kienet għaddejja minn ħdejn il-barrakka mtajra, ħasset mill-ġdid lil demmha jiksħilha fil-vini tagħha u l-ġrieħi ta' qalbha jinfetħulha, Imma hi biex ma tħallix uġigħ il- qalb jagħlibha, għattiet wiċċha bis-sorra, kisret kemm kemm għajnejha, għamlet ħila lilha nfisha u kompliet nieżla lejn id-dgħajsa li kienet sorġuta mal-moll. Malli d-dgħajsa bdiet taqla' minn ma' l-art u titbie- għed, Loreta, f'dawl il-kwiekeb li bil-mijiet kienu jiddu u jteptpu fuq rasha, lemiiet l-egħżeż postijiet tat-torbija tagħ- ha u minn quddiem għajnejha bdew għaddejjin bħal leħħa t-tifkiriet ta' l-imgħoddi. Go fiha ħasset li dawk it- tifkirijiet kienu ħolma u kif kienet bil-qiegħda fuq kaxxa fil-poppa tad-dgħajsa, xeħtet is-sorra tal-liwejjeġ fuq ir- kobbtejha, għaddset rasha fuqha, waħħlet idejha ma' wiċċha bħal donnha trid torqod, talbet bil-ħerqa lill-Madonna ta' Lourdes twassalha bis-sliema, u bkiet fis-skiet ta' qalbha, Ma' tlugħ ix-xemx Loreta kienet tas-Sliema għand is- sinjura tagħha. Għalkemm din ma kenitx tistenniha dik il- għodwa hekk kmieni, hi leqgħetha tajjeb u ferħet biha daqs wafħida minn uliedha. Biċe ċ-ċkejkna, għalkemm kienet għadha kif telqet timxi, hekk kif rat lil Loreta telqet b'ġirja fi ħdanha tgħannaqha u tbusha. Minnufih Loreta nsiet id-dwejjaq kollha ta' qalbha, ħadet ir-ruħ u wiċċha beda jiddi u jixgħel bħal qabel. Bilkemm kienet għadha kif ħelset mill-faċendi ta' wara l-ikel li Loreta ma qab- ditx lil Biċe ċ-ċkejkna, qegħditha fil-'pram' u telqet biha lejn Għar-id-Dud għall-arja miftuħa tal-baħar. Hemmhekk Loreta, ta' kuljum, tista' tgħid, l-aktar meta jkun temp sabiħ, kienet tmur tqatta' siegħa żmien ma' ħbiebha qad- dejja bħalha. Kienet għadha ma qasmitx it-triq meta ħibiebha lemħuha u, mill-bogħod, bdew ixejrulha u jsejħulha, X'hemm, Loret, kemm ilna ma narawkl Kifinti7' staq- sietha Zolli malli Loreta resqet lejhom. Mela ġejt minn Għawdex 7' qabżet qaltilha Zeża ż- Żabbarija. SOqgħod hawn ħdejna fuq il-bank, Loret, u agħtina l-aħbarijiet tal-Għawdxin. Hemm xejn djar imwaqqgħa bħal dawn li qiegħda tara b'għajnejk f', staqsiet bil-għaġla Rożi l-Għawdxija fil-waqt li qabditha minn driegħha u ġibditha għal ħdejha. UU ngħid jekk hemmx djar imġarrfa…', wieġbet minnu- fih Loreta. ''Jiena għal ftit ma ddobbajthiex, għax meta dawk il-ħaljin ta' Ġermaniżi ħebbu għall-vapur, jien kont fit-triq fil-qrib sejra m'ommi lejn ix-xelter', kompliet tgħid b'nifisha maqtugħ Loreta. ''Trid tara kif immaxingawh u għamluh għarbiel qabel maflaqtuh sewwa u għarrquhi' EU dan x'ikun immaxingawh7 — Mela hekk tgħidu Għawdex, Loretf''—staqsiet bid-daħka mċarrta Żeża. tJien naf x'ikunf—Hekk smajthom igħidu r-raħal. U Ħaż-Zabbar kif tgħiduf''— qaltilha Loreta. 4U ħallik minn Żeża, Loret. Din ma tafx ħlief tiċċajta. Għadha belha bħal qabel… Għidilna ftit kif għamilt biex ġejt minn Għawdex, għax jien ukoll tħajjart immur jumejn nara 'l ommi'—staqsietha kollha ħrara seħbitha Rożi. 'Ara, Roż, isma' minni', weġbitha Loreta ''aħjar ma tmur xejn għalissa, għax trid tagħmel wegħda biex tmur u tiġi u fuq kollox tissogra ħajtek. Jien ġejt ilbieraħ fil- għaxija, fid-dlam, imwennsin biss mid-dawl tal-kwiekeb. Konna mas-sebgħin ruħ fuq id-dgħajsa. Kulħadd qalbu ttaqtaq, mhux imħabba l-baliar, għax kien daqshekk bnazzi u qiegħed li kien donnu mgħoddi biż-żejt u bil-fidda, imma mħabba l-attakki ta' l-ajruplani tal-għadu jew mħabba xi mini, Il-Patri, miskin, qalilna r-Rużarju u ma kienx hemm qaddis fis-sema li ma talbux jieqaf magħna. Ir-rekwem eterni li beda jgħid għal ħutna mejtin ma kinux ftit u baqa' sejjer bihom sa ma wasalna l-Marfa. Kienu l-għaxra ta' bil-lejl. 1mma jien, ngħid għalija, l-iktar li għalejt għall- barrakka ta' Katrin. Kemm kienet għażiża għal qalbi… ' temtmet minn taħt ilsien Loreta. 'U mbagħad kif ġejt il hawn dak il-ħinf—' staqsiet minnufih Zolli. 'Bil-karozza', wieġbet l-ofira. ''Mat-triq qabadna raid; għalhekk jien inżilt il-Mellieħa u rqadt hemmhekk ġo xelter. Imberkin in-nies tal-Mellieħal', kompliet Loreta, ''kemm daru bija meta rawni barranija fosthoml Sa fuqhiex nor- qod ġibuli; daqsxejn te tawni wkoll Nibqa' nafhulhom… Imbagħad waħda żagħżugħa qassdet ir-Rużarju, qalet talba sabiħa lil Ġest: Nazzarenu u kulħadd raqad sa ma sebaħ… Din it-taħdita damet sejrà għal nofs siegħa jekk mhux għal iktar ukoll. F'daqqa waħda Loreta siktet għal kollox u bdiet tħares ċass, fil-bogħod biex tara jekk għajnejha kinux qegħdin iqarrqu biha jew le. Wara ftit wiċċha beda jiħmar u qalbha bdiet taqbeż ġo sidirha. Sħabha ntebħu bil-bidla tagħha u bdew iħarsu huma wkoll lejn fejn kienet tħares Loreta għax donnhom kienu xaminew xi ħaġa mill- ħmura ta' wiċċha u minn għajnejha li waqfu jħarsu ċassi. Għajnejhom waqgħu fuq suldat mibni saffejn, dirgħajh mibrumin u mxammra, b'beritta ravjula fuq xagħru iswed mimxut imġenneb, b'ħaddejh qamiħiet il-lewn ta' wild malti, miexi b'mixja ta' min ikun sejjer jaqdi dmiru u, fħin wieħed, ta' min hu mkabbar bi ġmielu u b'saħħtu. Dak is-suldat kien Toni li, kif wasal ħdejn dawk ix-xbej- biet bil-qiegħda li kienu għadhom iħarsu lejh miblugħa għaraf lil Loreta, ried l-art tibilgħu, infixel u ma għarafx x'jibda jagħmel. DLoreta wkoll sabet ruħha bejn in-naru l-ilma. Għamlet minn kollox hiex tagħleb lilha n-nifisha; iżda billi l-imħabba ma tistax tibqa' moħbija, hi sellmitlu bi ħlewwa u b'mistħija ta' tfajla Għawdxija li kienet. Toni wieġeb minnufib għat-tislima, waqaf u kieku ried jagħ- mlilha xi mistoqsija; iżda d-dehxa żammitlu lsienu u ż- żewġ żgħażagħ baqgħu għal ħin ċkejken iħarsu lejn xulxin b'wiċċhom imfawwar u xofftejhom jitriegħdu bla ma jlissnu kelma. Fl-aħħar Toni kiser il-ħemda u: ''Mela inti hawn, Loret 7'—qallha. Il-bieraħ ġejt minn Għawdex. Kulħadd tajjeb u jsellu għalik. U inti kif tinsab hawn 7'—staqsiet kollha ħrara Loreta. Sa ftit tal-ġranet ilu jiena kont Bengħisa; issa ġibuni hawn f'din il-fortizza ta' Għar-Id-Dud. Il-ġimgħa d-dieħla iktarx nasal wasla sa Għawdex. Tridx tgħidilhom xi ħaġa lil tad-dar 77 'Selili għalihom u għid lilommi li jien wasalt qaw- wija u sħiħa'. Toni kien għadu ma jaf b'xejn b'dak li kien ġara Għaw- dex u lanqas Loreta ma riedet turih biex ma taqsamlux qalbu u biex ma ġġagħlux jaħseb ħażin. Toni kien ta' bilħaqq imgħaġġel dik il-lejla, għax kellu biċċa xogħol iebsa x'jaqdi lill-fizzjal tiegħu. Għalhekk, wara li sellem lil Loreta u ħadilha b'idejha għall-ewwel darha, telaq bil- pass ħafif lejn ix-xatt ta' Tas-Sliema. 'X'għaxqa ta' żagħżugħ Għawdxil', qalu għalenija ħbieb Loreta, ''il-ħarsa ta' għajnejħ biss u t-tbissima ħiemda ta' xofftejh huma biżżejjed biex jisirgnlek qalbek. ' Loreta għal dak it-tiffiir ta' sħabha, qalbha xegħlet iktar u baq- għet tħares lejn Toni sa ma ratux iktar, Ma kienx għadda żmien qatigħ minu x'ħin Toni kien telaq, meta s-sirena bdiet inewwaħ. L-ajruplani tal-għadu kienu jinstemgħu ġejjin mill-bogħod iwerdnu. qamet bil-għaġla, qiegħdet lil Biċe fil-'pram'' u, wara li sellmet lil ħbiebha. telqet lejn id-dar tas-sinjura ħienja u ferħana għax kienet rat lil Toni u minflok il-Barrakka ta' Katrin issa għandha l-fortizza ta' Għar-id-Dud.