16 (il-Ħadd 7 ta' Frar 2021 DUN KARM SANT, LI TWIELED FIT-23 TA JANNAR TA 100 SENA ILU, KIEN PROFESSUR TAL-ISKRITTURA MQADDSA U ĦA ĦSIEB IT-TRADUZZJONI TAGĦHA GĦALL-MALTI BIEX TKUN MIFHUMA AĦJAR WAQT IL-QUDDIES, B'LINGWAĠĠ AKTAR TAL-POPLU MINN DIK TAL-PROFESSUR SAVDON IL-PROFESSUR DUN KARM SANT: 100 SENA MINN TWELIDU Dun Karm Sant twieled fi Triq Santa Marija Ħal Tarx- ien, nhar it-23 ta' Jannar 1921. Bin Emmanuel u Madalena mwielda Penza, it-tnejn minn Ħal Tarxien, Karmenu kien il-kbir fost dawk li għexu, għax erbgħa minn ħutu mie- tu. jaħdem it-Tarzna iżda kien: ukoll ibigħ il-fjuri li kien ik- abbar fil-ġnien kbir li kellu wara d-dar. Huwa għalhekk li l-familja Sant kienet magħru- fa bħala 'Tal-Fjuri'. It-tfajjel: Karmenu ħa l-ewwel edukazzjoni tiegħu fl-Iskola Primarja ta' raħal twelidu. Is-Surmast kien jinkwieta li qatt ma kien ja- rah jilgħab ma' sħabu u darba sejjaħ lil ommu biex jgħidil- ha li binha, minflok jirrikrea ruħu bħat-tfal l-oħrajn, kien dejjem f'xi rokna bi ktieb f'idu. Ta' 11-il sena mar il- Liċeo u 7 snin wara daħal l-Università jistudja t-Te- oloġija. Tliet Aħwa Saċerdoti Il-familja tiegħu dejjem baqgħet toqgħod Ħal Tarxien, iżda matul il-Gwerra kienu marru għal ftit f'Ħal Qormi. Iżda hu flimkien ma' ħutu tiedu jmorru: lura fir-raħal tagħhom, kif fil-fatt għamlet il-familja kollha. . Huwa ġie ordnat qassis fl-1946. Mill-aħwa Sant kien hemm tliet saċerdoti: Dun Karm, Dun Ġwann u Ton- inu li daħal Dumnikan bħa- la Patri Umbertu:u miet sitt xhur biss wara l-ordinazzjoni tiegħu. Studji Bibbliċi Wara l-ordinazzjoni, Dun Karm kien mar Ruma biex hemm. studja. l-Iskrittura Mqaddsa fl-Istitut Pontifiċju Bibbliku. Fl-1950, ġab id-Dot- torat fit-Teoloġija. Fl-1961 kompla jispeċjalizza fl-istud- ji bibbliċi u tliet snin wara kiseb l-ogħla grad fis-suġġett. Tul iż-żmien li għadda f'Ru- — ma, kien anke lettur tal-Is- torja tat-Testment il-Qadim fl-Università Lovola. Professur tal-Iskrittura Fis-sena 1964 kien maħtur Professur tal-Iskrittura Mqa- 'ddsa fl-Università ta' Malta u ssuċċieda lill-għalliem tiegħu l-Professur Pietru Pawl Sav- don. Bejn Sant u Savdon kien hemm ħbiberija kbira. Dun Karm kien ġej u sejjer iż-Żur- rieq għand Savdon u l-Pro- fessur. Żurrieqi kien anke l-parrinu. l-ordinazzjoni ta' Dun Ġwann, ħu Dun Karm. tal-Fakultà tat-Teoloġija. Kien. eżaminatur: tal-Iskrit- tura, l-Ebrajk, Grieg Bibliku u Klassiku, Għarbi u Mal- ti. Bejn l-1964 u l-1978 kien membru tas-Senat tal-Uni- versità u fis-sentejn ta' wara kien: membru. tal-Kunsill tal-Università. Dun Karm spiċċa mill-Università meta kien tneħħa s-suġġett tat-Teoloġi- ja. Iżda huwa xorta kompla jgħallem lil dawk li jkunu mexjin lejn is-saċerdozju fis-Seminarju Tal-Virtà. Sant u Savdon L-imħabba lejn it-tagħlim tal-Bibbja u x-xewqa tiegħu li l-Kotba Mqaddsa jixterdu ak- tar fost il-poplu Malti kienu kbar u dawn ħeġġewh biex fl-1958 waqqaf l-Għaqda Bib- blika Maltija li l-ewwel Pres- ident tagħha kien Savdon u Sant kien Segretarju. Il-Bibbja ta' Savdon, xog- ħol-- monumentali, kienet miktuba b'Malti safi u mhux kulħadd seta' jifhimha faċil- ment. 'Il-Bibbja ta' Savdon ma kinitx inftiehmet,' jikteb Oliver Friggieri, 'jew aħjar ma ġietx apprezzata, u wisq inqas ma kien hemm ir-ris- pett li jistħoqq lil persunaġġ bħalu… Hu ma riedx lil min imisslu kelma waħda biss minnha.' b 4Din l-istorja. koll- ha kienet weġġgħet ħafna lill-Monsinjur Professur Karm Sant, jgħid Friggieri, 'li lil Savdon kien iqimu ħaf- na u kien jaf li ma kienx se jċedi għat-tibdil biex il-verż- joni tiegħu tkun aċċettata. Karm Sant, bniedem prattiku ħafna u mimli ris- pett lejn il-kollegi, xtaq il-kompromess, iżda Savdon kien ilu li qal 'Daqshekki7 (Fjuri li ma jinxfux, 2008) Traduzzjoni Ġdida tal-Bibbja Il-Knisja ħasset li kien jeħtieġ. li tinkiteb verżjoni ġdida. tal-Bibbja b'lingwaġġ aktar popolari għall-qud- TORĊA Il-Ħadd 7 ta' Frar 2021 17 dies.Dun Karm daħal għal din il-biċċa xogħol fl-1966 bil-għajnuna ta' kummiss- joni ta' tradutturi speċjalisti taħt il-presidenza tiegħu. Din it-traduzzjoni li kellha ssir mill-Ebrajk u l-Grieg, ħadet 15-il sena sħaħ u ġiet ippub- blikata f'volum wieħed fl- 1984. ; Fl-aħħar, il-ħolma tagħ- na kienet saret realtà,' jgħid Dun Karm Sant, ''fit-23. ta' Novembru 1984 meta l-ew- wel kopja tal-Bibbja sħiħa bil-Malti kienet ippreżenta- ta lill-Arċisqof. Jiena stess preżentajt kopja lill-Qdusija tiegħu l-Papa nhar is-26 ta' Frar 1986.' Minħabba r-rabta. tiegħu mal-istudju tal-Bibbja u l- fatt li kien membru f'ħaf- na għaqdiet internazzjonali dwar l-Iskrittura, bħas-Soci- eta Biblica Italiana, Catholic Bible Association of Ameri- ca, u Catholic Bible Associa- tion of United Kingdom, Dun Karm kellu ħafna ħbieb bar- ranin li kienu għaddejjin fi studji bħalu. Kienu jiġu ħaf- na skulari barranin iżuruh u hu kien jeħodhom jaraw il-gżejjer u l-Grotta ta' San Pawl, żewġ postijiet lokali marbuta mal-Kotba Mqa- ddsa. Ħafna artikli ta' studji tal-Professur Karm Sant jidh- ru fil-Melita Theologica. Traduzzjonijiet u Xogħlijiet oħra Sant qaleb għall-Mal- ti żewġ enċikliki li huma t-Rerum Novarum u Quad- rogesimo Anno. Kiteb ukoll dwar it-Testment il-Qadim skond Ewsebju ta' Cesarea, dwar il-perspettiva bibblika tal-ambjent naturali, dwar l-istorja ta' traduzzjonijiet bibbliċi għall-Malti qabel il-verżjoni tiegħu, u ħafna dwar il-ħajja tal-Madonna. Infatti fl-40 sena anniver- sarju mill-ordinazzjoni saċer- dotali tiegħu, Dun Karm Sant kien qaleb għal ilsienna Innu Liturġiku Bizantin lill-Ma- donna ta' Akathistos li kien ippubblikat f'Ruma fl-1990 u fih, fil-qari tat-test oriġina- li, kien għenu saċerdot tar- rit 'Grieg il-Papas Giorgio Mifsud. Kien qaleb ukoll għall-Malti. t-Twavel Pro- to Feniċi ta' Ras Xamara, u ttraduċa għall-Ingliż il-poeżi- ja kbira ta' Dun Karm 'Non Omnis Moriar'. tribut kbir b'risq l-ilsien Huwa: kien membru fl-Għaqda tal-Malti (Univer- sità) li għamel żmien Segre- tarju tagħha u fl-Akkademja tal-Malti fejn għamel żmien bħala Viċi President. Kiteb studji dwar personaġġi ew- lenin fil-mixja tal-lingwa Maltija bħalma huma Mikiel Anton Vassalli, Ġużċ Muscat Azzopardi u Dun Karm Psai- la. Sant interessa ruħu ħafna f'Vassalli għax dan kien l-ewwel wieħed li għamel traduzzjoni serja ta' siltiet mill-Bibbja iżda mbagħad baqa' jistudja dwa- ru minn aspetti bijografiċi u akkademiċi. à Dun Karm Sant. innif- su jgħid hekk: 'L-iżvilupp tal-Ilsien Malti u t-traduzz- joni tal-Bibbja dejjem kienu relatati b'mod ċar. Ma nkunx qed nesaġera jekk ngħid li kien l-interess fil-Bibbja li ta ħajja ġdida lill-istudju tal-Malti fil-bidu tas-seklu 19, wara l-ħidma ta' Mikiel Anton. Vassalli f'dal-qasam fi tmiem is-seklu 18.7 (Melita Theologica, Supplementarv Series No.2) Ħafna studji ta' Sant jinsa- bu f'Leħen il-Malti u Il-Mal- ti. Kiteb diversi papers fuq il-Malti fosthom 'X'hemm moħbi f'Il-Jien u lil Hinn Minnu', 'Il-Malti fl-Eduka- zzjoni', 'Il-Poeta Nazzjon- ali' u 'Il-Ġifen Tork ta' Ġan Anton Vassallo'. Difensur tal-Malti Il-poeta Alfred Massa, ko-fundatur tal-Għaqda Po- eti Maltin, jgħid li Dun Karm Sant kien joqgħod żewġ, pas- si 'l bogħod minnu u kien ħabib kbir tiegħu. 'Għalija Dun Karm kien ukoll ħabib kbir tal-Malti. Hawn wieħed ma jridx jinsa li Dun Karm kellu ħafna ħbieb li taw se- hem kbir fil-qasam tal-Malti bħal Ninu Cremona, Ġużċ Aquilina, 'Savdon, Ġużċ Cassar Pullicino, u fuq kol- lox Dun Karm Psaila li Sant kien iltaqa' miegħu fl-1932 meta Psaila kien biblijoteka- rju. Ma' dawn, Dun Karm Sant ħadem ħafna b'riżq il-Malti li dak iż-żmien kien għaddej minn żmien xejn feliċi minħabba l-Kwistjoni tal-Lingwa. ' Dun Karm kien jemmen sħiħ fl-importanza tal-Malti. Kien kiteb hekk: 'l-Ilsien Malti hu fih innifsu monu- ment tal-ħajja Maltija fost il- faqar u t-tbatijiet matul l-is- torja. Dak il-ħin li niċħdu Isi- enna aħna nintilfu bħala naz- zjon u nitilfu wkoll l-individ- walità tagħna.' Fl-Università, Prof Sant kien għamel żmien ukoll aġent kap tad-Diparti: ment tal-Malti wara li fl-1976 Ġużċ Aquilina kien irriżenja bl-età. Din Massa jsejħilha l-ogħla quċċata li laħaq Dun Karm Sant b'riżq ilsienna'. Għalkemm. Dun Karm Sant dejjem baqa' saċerdot fil-Parroċċa ta' Ħal Tarxien, ix-xogħol kbir li kellu ftit kien iħallilu ħin għal ħidma parrokkjali. Huwa kien, iżda Kappillan tas-sorijiet tal-ka- rità fl-istess raħal u kien iqad- des għandhom kuljum. Kien eżaminatur tal-kleru fil-Kur- ja ta' l-Arċisqof u fl-1969 ġie maħtur kappillan tal-Qdusi- ja Tiegħu Papà Pawlu VI bit-titlu ta' Monsinjur. Huwa nħatar Kanonku tal-Katidral fl-1977. Massa jgħid li Dun Karm Sant 'bħala qassis kien jaħdem ħafna avolja mgħob- bi bix-xogħol u niftakru kull filgħaxija kien iħalli ftit ħin u jitlaq l-istudju u r-raħal, u jmur jitlob, l-iktar is-Sibt wara nofsinhar. ' Fundatur tal-Grupp Ekumeniku Fl-ispirtu tal-Konċilju Vatikan II (1959-1965), Dun Karm Sant kellu għal qal- bu ħafna l-moviment eku- meniku, jiġifieri l-ħidma għall-għaqda bejn il-Knejjes Insara: Kattoliċi, Protestanti u Ortodossi, u f'dawk is-snin kien hu li waqqaf f'Malta l-Grupp Ekumeniku. Jirrak- konta l-Ġiżwita Anton Azz- opardi: 1L-ewwel kuntatt li kellu mal-ekumenisti kien fil-bidu tas-snin sittin meta t-Rev- erendu Professur Karm Sant ningħaqad mal- Grupp Ekumeniku li kien jiltaqa' darba f'xahar biex jitolbu u jiddiskutu suġġetti teoloġiċi. Niftakar li fid-disk- ussjonijiet tagħna konna nevitaw kemm nistgħu pun- ti ta' diverġenza biex ma nweġġgħu is-sentimenti u t-twemmin ta' ħadd. Qassisin u Ministri ta' diversi denom- inazzjonijiet, xi uħud min- nhom chaplains tas-Serviz- zi Ingliżi f'Malta, (konna nkunu xi tużżana b'kollox) konna niltaqgħu f'atmosfera ta' ħbiberija sinċiera u ġen- tili u kordjalità.' Sant kien ħabib kbir tar-Reverendu Colin West- marland li kien jieħu ħsieb il-Knisja tal-Iskoċċiżi, St An- drew's Scots' Church il-Belt. Westmarland kien Minis- tru Presbiterjan taċ-Church of Scotland f'Malta għal 27 sena (1975-2002). Il-ħbiberija ta' bejniethom wasslet ukoll għal kollaborazzjoni twila bejn Westmarland u l-Għaq- da Biblika Maltija. Jidher żorrimma ma kienx Bħala karattru, Dun Karm kellu dehra ta' wieħed imk- abbar jekk mhux ukoll żorr, iżda kif tkellmu tinduna kemm tkun mort imqarraq. Alfred Massa jgħid li 'veru kien bniedem riservat imma kellu qalb tad-deheb'. Kien bniedem paċenzjuż u jekk jinduna li teħtieġ xi ħaġa jara kif jagħmel u jgħinek. 'Ħat- na Tarxiniżi sabu għajnuna kbira mingħandu. Għajnu- na materjali u anke spirit- wali. Imma Dun Karm kien bniedem li ma jħobbx idoqq trombi,' jgħid Massa. Kien iħobb jirrakkonta u jgħallem, u kien ċajtier ukoll. Kien iħobb imur xi passiġġa- ta, iżda aktar kont issibu fl-istudju tiegħu jaqra, jgħal- lem jew jiddiskuti s-suġġetti tiegħu. għamlilha ġieħ Bħala mużika, Dun Karm kien iħobb dik sagra speċjal- ment il-Gregorjan u għanjiet lill-Ħallieq f'diversi ilsna. Joe Julian Farrugia jgħid li Dun Karm Sant dam ma beda jsuq sa meta kellu 'l fuq minn 50 sena, u għalkemm tgħallem kbir, kien xtara Volkswagen u biha kien imur kullimkien. L-aħħar snin ta' ħajtu qa- ttagħhom fid-Dar tal-Kleru u l-iktar ħaġa li kienet tnikk- tu kien li beda jitlef id-dawl t'għajnejh. Lil Massa kien jgħidlu, Id-dawl għali- ja huwa l-ħajja' għax meta ma setax jaqra ħajtu kienet spiċċat, Dun Karm Sant miet nhar it-23 ta' Settembru 1992 fl-età ta' 71 sena u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Ħal Tarx- ien. Malta kienet tilfet stud- już li tassew għamel ġieħ lil pajjiżu. Għalih ġew imsem- ' mija skola u triq f'Ħal Tarx- ien. (Ħafna mit-tagħrif huwa meħud minn 'Għamlu Isem' ta' Joe Julian Farrugia, mill-programm tadjufoniku —Niesna'' ta' Sergio Grech, u mill-Melita Theologica)