Taħt Tliet Saltniet' IL-QAWWA TAR-RUMANZ FIL-KUNTRAST BEJN IL-KARATTRI TAĦT TLIET SALTNIET' rumanz imżewwaq b'folklore, ele- ment reliġjuż, storiku u soċjali mhux nieqes mill-kuntrasti bejn il- karattri li jixhdu l-varjetà u l-imġieba bejn il-klassijiet ta' dawk iż-żmenijiet. Hekk insibu karattri nobbli, kavallieri, foqra, bdiewa, ilsiera kif ukoll karattri kosmopolitani — Lhud u Griegi. In-nobbiltà għal Alessandru Habela, l-iben waħdieni ta' waħda mill-iżjed familji nobbli Maltin, ma tfissirx il-lussu, it-titoli u ideat qodma iżda n-nobbiltà tinsab f'dawk inqas minnu, il-foqra u n-nies tar-raba li bl-għaraq ta' ġbinhom u l-bżulija jaħdmu l-art għall-għajxien ta' kuljum. Lil Pawlina kien igħidilha ''Niesek, ħanina, aktar nobbli minn niesi għax nisilhom hu eqdem. L-akbar nies tad-dinja kienu u jibqgħu l-ħaddiema ta' l-art.' Din l-attitudni ta' mħabba u qima għall- ħaddiem narawha meta jgħin moralment u materjalment lil min kien maħqur u fqir — iħenn għal bidwi fqir li mar għandu biex iħa las il-qbiela; għal Pina ta' Vangu li nofsha mejta laqagħha f'daru u dar biha sa ma mietet; għal ulied din l-armla fqira; għal Lhudi Ebenezer li l-foLa kienet sa tħaġġru; għall-għama magħkus u fqir, maħrub minn kulħadd; u għal ħafna nisa u rġiel żgħażagħ u miżżewġa li lilhom qassam ġidu għax Alessandru kien tal-fehma li lill-fqir mhux biżżejjed tfarrġu bil-kelma t-tajba biss imma min hu bil-ġuħ u bil- għatx agħtih x'jiekol u x'jixrob. Barra l-imħabba għall-fqir Alessandru kelu l-imħabba għal Paw- lina, bint ir-raba u bint il-faqar, Hu għex għaliha u saħansitra tkeċċa mill-palazz t'ommu minħabba. fiha u telaq il-klassi privileġġata li twieled fiha biex seta' jinżel għal-livell tagħha ta' bidwi li kellu jaħ- dem biex jaqla' ħobżu. Naraw l-imħabba għal Art Twelidu meta jie- ħu sehem attiv fil-konfoffa kontra l-Ordni u wara l-istess Franċiżi li kien ħadem għalihom biex ġew hawn Malta u l-imħabba għal Mikiel Anton Vassalli li għa'ih kien bħal torċa kbira li kienet tixħet dawl qawwi fuq id-dlam ta' żmenijietu. Iżda l-akbar u l-aqwa mħabba kie- net għal Kristu. Alessandru ried igħix fi Kristu billi jagħmel il-ġid 56 IL-MALTI lil kulħadd. Hu kien midħla tal-Kotba Mqaddsa minn fejn silet il- liġijiet tal-ħajja. Hu ried igħix fqir bħalma fqir għex Kristu. L-ele- ment tal-faqar narawh f'kamartu, kamra sempliċi ji kienet tistona ħdejn il-palazz lussuż sinjur u kolu tlellix tal-Barunissa. Alessandru saħansitra ħaraq u qered għal dejjem l-inkwadri ta' nannietu għax dawk, kif qaltlu ommu, fuq is-sodda tal-mewt ''ma kinux ħlief daħk fil-wiċċ, nuċċali aħdar'. Iċ-ċurkett tifkira tan-nob- biltà tiegħu biegħu u bil-flus li daħħal minnu taffa ftit l-imrar u l-ġuħ tal-fqar, Kull ġid ried jarmih. Meta l-Kaptan Bell ried jagħtih medalja tad-deheb għal qlubitu, hu minflok xtaq il-ħelsien ta' Mikiel Anton Vassalli imma din it-ta'ba ma nqalgħetlux minħabba l-liġi iebsa ta' dawk iż-żmenijiet, Alessandru jiġbor fih l-aqwa xempju ta' rġulija, imħabba, hena, ta' faraġ għall-fqir, ta' tama u ta' fiduċja għal min kien ibati u jinħaqar. Jixraqlu t-titolu li jsejjaħlu Vassalli 'Iż-Żagħ- żugħ ta' Fidi kbira', Ġanni Hili u Alessandru jixxiebhu ħafna bħala karattri, Ġanni, bniedem tar-raba kien iħenn għall-batut, igħin il-fqir, lil Pina, l-armia ta' Vangu, u wliedha, ta' qalbu f'idu u mimli bi spirtu rivoluzzjonar- : ju, ħeġġa u mħabba għal art twelidu. L-istess bħal Alessandru, Ganni kien xempju ta' rġulija, ta' fehmtu u kien jaħdem biex jeħles il- Maltin mill-madmed tal-Kavallieri u wara mi'l-moħqrija u l-jasar tal- Franċiżi. Il-qalb safja ta' Ġanni tidher fil-kliem li qal lil Barunissa Isabella meta gergret miegħu għax id-dejr tagħha sar sptar għar- romol. ''Sinjura ta' nisranija li int m'għandux għax jisgħobbik li f'darek ilqajt mara li batiet f'ħajjitha. Smajtu jgħid li għal min imaq- . dar nies il-faqar Kristu jgħid 'kont bil-ġuħ u ma tmajtnix. kont bil- għatx u ma: sqejtnix'. Kuntrast mhux daqs tant qawwi ma' dawn iż-żewġ karattri huwa Des Flores, Sqalli, ħabib ta' Alessandru, Dan kien ta' fehma waħda ma' Alessandru, iżda ta' karattru kompletament differenti. Des Fiores kien dejjem moħħu f'żaqqu u mhux f'għajru u beżżiegħi li nħeba fi żmien il-burraxki tal-ġlied. L-imħabba għamlet sehemha wkoll fil- ħajja ta' Des Flores li jħobb u jiżżewweġ armla Ingliża Mrs. Fleming- ton. F'din iċ-ċirkostanza hemm aktarx element umoristiku milli sim- patija u rispett bħal ma nsibu fil-każ ta' l-imħabba bejn Alessandru u Pawlina jew Ġanni u Ester. jagħmlu l-ġid. Bħala kuntrast qawwi ma' dawn, Aquilina jdaħħal biex iżewwaq il-bejgħa l-karattri viljakki. Il-kavallier ta' Aragona, Rovas u l-Lhud Ebenez. Rovas li jirrappreżenta l-Ordni, għaqda reliġjuża, b'għamilu kien waqqa' l-ġieħ tas-Salib Abjad ii kien iġib fuq il-mantar iswed, Dan, l-oppost ta' Alessandru kien karattru ħażin, arroganti, nebbiexi, mimli mibegħda u għira. Dan il-kavallier bla dekor u mimli bil-kburija qatt ma stenna li tfajla raħlija u mistħija kienet sejra ti- qaflu u twaqqagħlu wiċċu l-art. Rovas kien jilgħab bl-iniħabba bħal ballun u meta ma jirnexxilux jaħlef vendetta bi'li jxerred xnigħat koroh u ħżiena kontra Pawlina. Iżda bħal ma' t-tajjeb jiġi ppremjat, il-ħażin ikun ikkastigat. Dan il-kavallier barra l-inkwiet u d-dwejjaq li ħoloq lil Alessandru u lil Pawlina kien ukoll qarraq bi tfajla Span- jola, Ermelinda. Fl-aħħar tħallas ta' kollox kif kien jistħoqqlu. Erme- linda li kien daħak b'imħabbitha temmitlu ħajtu u b'hekk tħallas b'demmu għall-qerq u. l-ħażen li kien għex fihom. Il-viljakk l-ieħor, Ebenezer kien giddieb, imbroljun. u rgħib għal flus. Narawh wara t-taqbida jisraq lill-katavri u jisloħ il-flus minn għand il-bdiewa fqar. Il-kliem użat għad-diskussjoni ta'. dan il-ka- rattru huwa x'aktarx qawwi u iebes ''bhima tax-xagħri u ħanġra ta' . wieħed imxajtan'. — Il-karattri femminili għandhom sehem attiv u importanti, Il-Baru- nissa Isabella b'dak li huwa tkabbir bl-antenati tal-familja hija għal kollox il-maqlub ta' binha. Hi kienet trid tgħix maqtugħa mill-klassi ż-żgħira u żżomm ruħha fuq min hu inqas minnha ''Dari dar tal-ġieħ u mhux sptar għall-ilsiera, għat-tallaba, romol u issa għall-iltiema wkoll.' Il-Kelma t'Alla kienet taqraha iżda le tgħixha. Ebda tqanqil u ġibda ta' mħabba ma kienet tħoss għall-bdiewa li binha kien idaħħal f'darha u ebda xaqq ta' ħniena ma wriet lejn dik il-mara fqira u nofsha mejta. L-inkwiet tagħha ma kienx minħabba s-sura ta' dik l-imsejkna iżda ċ-ċaflis ta' ġol-kamra ''Ċappastuhuli ko'lu tajn'. L- espressjoni ''Vara sabiħa imma bla ħajja' tiġbor fil-qosor is-sbuħija u l-binja mġissma u twila flimkien mal-karattru kburi u ta' qalb xier- fa tal-Barunissa. Kienet tant mogħmija wara l-ġieħ li mingħaliha biex iżżomm l-isem tal-familja tiċħad lil binha għax tħabbeb ma' bidwija tgħoddx ruħek b'ibni iżjed u itlaqli 'l barraf Jien noħorġok minn dari u noħorġok mill-wirt', Dan juri biċ-ċar il-karattru żorr, l-egoiż- mu u nuqqas ta' mħabba u mogħdrija minn naħa ta' l-omm għal binha. Il-Barunissa baqgħet soda b'din l-attitudni sa l-aħħar ta' ħaj- jitha fejn sogħbiha għall-imġieba ħarxa tagħha mhux ma' binha biss iżda ma' l-imsejkna l-oħra li ltaqgħet magħhom f'ħajjitha. F'dik li hija nobbiltà tal-maturità x-Xiħa ta' Wied Għafrid għal- kemm tgħix f'gorboġ imwarrab, mgħoddija bħala saħħara u ħabiba tax-xitan, b'ġisem ikrah, wiċċ ibeżża' u daħka tkexkex u l-armla ta' Vangu jisbqu lill-Barunissa, Ix-xiħa kienet tgħir għas-sinjur imxaħxaħ waqt li hi kellha tbati u tinħaqar, L-armla wkoll kellha taħdem u 58 IL-MALTI taqla' fuq wiċċha biex tgħix hi u wliedha. Iżda minkejja t-tbatija u l-għaks ix-xiħa kellha qaibha tħabbat bl-imħabba għal binha marid u l-armla fl-aħħar nifs ta' ħajjitha baqgħet issemmi lil uliedha li kienet taf li ma kien baqgħalhom lil ħadd tal-familja rispettabb'i biex jieħu ħsiebhom. Il-maqlub tal-karattru mimli għadab, saħta, ġuħ, kruha, fiżika u morali tax-xiħa ta' Wied Għafrid insibu l-karattri ta' paċi, ġmiel u mħabba tax-xbejbiet Pawlina, il-Ħalwenija, Ester u Bice. Pawlina, raħlija ta' tmintax-il sena kienet ħewa 'ħaddejn il- qronfla' imdorrija fl-għelieqi mimlija b'saħħa u ġmiel li serqet qalb Alessandru, iben nobbli. Ma' l-imħabba kellha d-don tal-mistħija u l-umiltà li aktar kattru'ha ġmielha. Dan id-don joħroġ meta Ales- sandru bagħat joħtobha. Pawlina b'onesta u sodizza laqgħet lil Rovas li kien ilu jfittxilha l-passi tagħha, ''Sabiħa fil-qilla tagħha Pawlina donnha saret mara oħra donnha saret waħda minn dawk in-nisa Ji l-istorja żammet bħala nisa ta' qalb u ta' ħila'' Pawlina bil-kuraġġ u l-qlubija li wriet fit-taqbida mal-Franċiżi ħeġġet mhux biss nisa oħra iżda wkoll l-irġiel 'l-ispirtu tal-mara Maltija daħal fil-ġisem ta' Paw'ina' u l-irġiel ħassu ħierġa minnha qawwa kbira, il-mewt ma' ġenb tfajla bħal din dehret sabiħa'. Ermelinda tfajla Spanjola wkoll turi kuraġġ ta' tfajla f'ċirkos- tanzi differenti. Ermelinda qatlet mhux għall-imħabba ta' art twelid- ha imma biex tivvendika ruħha minn dak li daħak b'imħabbitha. Hi sa tasal biex wara li toqtlu ttemm ħajjitha. Il-Ħalwenija, tfajja Għarbija, l-ilsira tal-Barunissa għalkemm ta' lewn samrani wiċċha kien jiġbdek bil-ħlewwa tiegħu. Hi kienet tit- kexkex minn sidtha iżda wriet ħniena kbira għall-armla fqira u wliedha. Id-dehra tad-Duluri kienet tant impressjonatha li baqgħet sa ma saret soru bl-isem ta' Dolores u għexet ħajja ta' sliem u mħabba. Ester, Lhudija żagħżugħa u sabiħa b'għajnejha kbar u binja għol- ja minħabba r-regħba u l-ħżunija ta' missierha kienet titgħabba bil- ħtija u ġġarrab umiljazzjoni, swat u tħaġġir iżda ebda kelma ta' ġ'ied ma kienet tiissen kontra missierha. Minflok, b'sinċerità u mħabba tistqarr ''Missieri qatt ma jsawwatni, Huwa jħobbni', Ġieħ missierha qatt ma kasbritu, Din it-tfajla ġwejda sabet bħal Halwenija, il-faraġ fil-kwadru tad-Duluri. Infatti baqgħet sa ma saret nisranija, Il-karattru ta' Bice ma' tul ir-rumanz nistgħu naqsmuh fi tnejn. Qabel l-inkwiet ta' ħuha kienet qisha pupa ħsiebha fil-pjanuforti, il- bies u xalar u wara l-mewt t'ommha tbiddlet f'oħt li tifhem, tagħder u tħobb. Iżda fiż-żewġ stadji hi ma ''fittxitx tfixklu, tgħajjat mie- għu, iċċanfru jew inkella tnassu mal-mamà'. il-kuntrasti ma nsibuhomx biss bejn il-karattri prinċipali iżda wkoll bejn il-karattri sekondarji, bejn Zaldu u Indri', żewġ qaddejja differenti għal kollox. Zaldu kien dejjem ifittex il-ħbiberija ta' min jaħkem. Hu kien bniedem b'a qalb u ma jimpurtah minn xejn basta l-iskop tiegħu jirnexxi. Zaldu kien imqabbad minn Rovas biex ixer- red xnigħat qarrieqa kontra Pawlina biex joħ:oq inkwiet u dwejjaq bejn Pawlina u Alessandru. Indri minn naħa l-oħra jagħti ħajja lir-rumanz bit- -tjubija tiegħu fil-qadi għal ħbiebu Alessandru, Des Flores u Ġanni, Hu kien qabeż għal ġieħ Pawlina l. kien iħobbha daqs li kieku bintu. Għalkemm fqir u bla skola Inċri qalbieni Malti jagħti l-għajnuna minn qiegħ qa'bu u juri snienu meta xi ħadd jipprova jkasbariu ġieħu. Dan il- karattru twajjeb jirrappreżenta l-biċċa l-kbira tal-poplu Malti f'dawk iż-żmenijiet. Kuntrast ħlejju joħorġu tajjeb Aquilina fl-element tat-tfal. Ix- Xitan li ismu stess jixhed l-imġieba mqarba ta' tifel imħoli jiġġerra : mċaħħad mit-trobbija u l-għożża nisranija tal-familja waqt li Spiru, ħu Pawlina, kien taħt il-ħarsien ta' oħtu u l-ġenituri iżda mgħal- lem it-tagħlim tar-reliġjon bl-amment. ''Le, dan iż-żunżan tiegħi għax jiena qbadtu minn fuq il-ġibjun u mhux il-Bambin.' It-tpinġija tal-karattri mi'l-pinna tal-kittieb hija ferm importanti għal kull xogħol letterarju. Il-karattri jiffurmaw il-qafas li fuqu tin- bena l-istorja u jekk il-kuntrast tal-karattri jfalli l-livell letterarju tar-rumanz jaqa'. Fuq dan il-punt naħseb li Aquilina f''TAHT TLIET SALTNIET' irnexxielu joħroġ it-tajjeb u l-ħażin li jinsab fil-maġġo- ranza tan-nies tad-dinja. Jisgħobbina il fil-poeżija 'F'Jum Dun Karm 75'' ta' Ġużi Cardona qabżu dawn l-iżbalji. Aqra: vers 3 Tgħid tifraħ b'dal-progress ta' vilel għonja vers 7 ta' qima lill-Mulei u l-amar tiegħu vers 19 is-saħħa għall-ħaddiem int xtaqtha dejjem.