ĦARSA LEJN — Ħafna drabi, meta tgħid li int mill- Mellieħa, mill-ewwel jassoċjawk mal- kunjomijiet Vella jew Borg. Huwa min- nu li l-kunjomijiet Vella u Borg huma l-iktar kunjomijiet misjuba fost in-nies li jgħixu fil-Mellieħa, imma fil-Mellieħa nsibu madwar 31 kunjom ieħor, barra li ma jidhrux fil-lista taċ-ċensiment, li jagħmlu 47 fil-mija tal-popolazzjoni ta' 8,661, skont iċ-ċensiment tal-2011. F'dan l-artiklu ħa nagħtu ħarsa ħafifa lejn kif oriġinaw il-kunjomijiet f'Malta u ħarsa lejnl- għeruqsemitiċi ta' ftit mill-kunjomijiet li nsibu fil-Mellieħa. Se naraw ukoll id-diversita ta' kunjomijiet li għandna fil-Mellieħa skont iċ-ċensimenti tal-2011 u tal-2005. Minn fejn ġejjin il-kunjomijiet f'Malta7 SkontDr Mario Cassar, fil-ktieb tiegħu 'TheSurnames of the Maltese Islands; insibuli l-kunjomijiet Maltin jinqasmu fi tliet gruppi: i) Semitiċi (Għarab u Lhud), ii) Rumanzi/Latini (Taljani, ta' Wales). Dawn imxew mal-mixja tal-istorja ta' Malta. Bdew fi żmien l-Għarab (870-1224) u komplew fil-perjodu Ewropew u dak tal-Imperu Ingliż. Skont iċ-ċensiment tas-sena 2011 f'Malta hawn 19,104 kunjom differenti u l-oriġini tagħhom hija mir-reġjuni li semmejna hawn fuq. Għalkemm 50 biss huma ta' oriġini diretta Għarbija, ħafna mill-kunjomijiet Maltin huma ta dixxendenzaGħarbija. L-Għarab, għalkemm moħbija fl-istorja tagħna, ħallew impatt qawwi fuqna l-Maltin, sew fil-lingwa,kif ukoll fil-kunjomijiet tagħna, L-Għarab ħakmu lil Malta mis-sena 870 sas-sena 1224 u ġew imkeċċijamill-Anġovini. Bid-dħul tal- Latin f'Malta il-lingwa bdiet tinħall minn dik Għarbija. Il-lingwa miktuba uffiċjali nqalbet mill-Għarbi għal-Latin. Fil-ħmistax-il seklu Malta kienet meqjusa bħala parti minn Sqallija. Dan bid- del il-lingwa uffiċjali għall-Isqalli,imħallat mat-Taljan. Fis-sittax- il seklu ġew il-Kavallieri (1530-1798) u l-lingwa uffiċjali saret dik Taljana. Dan it-tibdil ħalla impatt qawwi fuq il-lingwa Maltija, kif ukoll fuq l-iżvilupp tal-kunjomijiet f'Malta. Ġara l-istess meta Malta nħakmet mill-Ingliżi li ħallew l-impatt tagħhom fuq il- lingwa Maltija. Għalkemm rajna impatti qawwija fuq il-lingwa Maltija għal sekli sħaħ, il-Malti evolva bħala lingwa separata u indipendenti mill-oħrajn. L-Anġovini, li ġew wara t-tkeċċija tal-Għarab, bdew iżommu l- istatistika tagħhom fil-forma ta' isem u kunjom u bdew jaqtgħu il-laqmijiet li kienu jintużaw fiżmien l-Għarab. L-istatistikà de- jjem kellha l-importanza tagħha, sew biex wieħed ikun jaf in- numru ta' nies, kif ukoll għal skop ta' ġbir ta' taxxil Għalkemm għaddew madwar tmien sekli mit-tluq tal-Għarab minn Malta, il-laqam, aktar milli l-kunjom, f'ċerti nħawi, fosthom il-Mellieħa, għadu mezz qawwi biex tiġi identifikata l-persuna. Sa ftit taż- żmien ilu, fil-pitkalija, il-bdiewa kienu jkunu identifikati bil- aktar millibl-isem u l-kunjom. njom bdiet titħaddem fl-Ewropa mad- iLatin, bħall- TAL-MELLIEĦA KOLLHA'VELLIJIE: IJIET: 'BORGIJIET' ll KUNJOMIJIET FIL-MELLIEĦA. kumplament tal-poplu. Mod prattiku li bdew jużaw kien li jdaw- rul-laqmijiet biex jagħmluhom il-kunjom tal-familja. Wieħed irid jinnota 1i l-laqmijiet ma twildux mal-miġja tal-Għarabf'Malta, imma naħsbu li dejjem kien hemm xi forma ta' identifikazzjoni bejn il-familji li kienu jgħixu f'Malta f'dawk iż-żminijiet, kemm jekk kienu ta' nisel Latin, u kemm jekk kienu ta' nisel Għarbi jew Lhudi. F'Malta għandna madwar 19,000 kunjom b'50 biss min- nhom li huma ta' dixxendenza diretta Għarbija. Madankollu, persentaġġ għoli tal-kunjomijiet tal-popolazzjoni Maltija huwa ta' dixxendenza Għarbija. Il-Professur Mellieħi GodfrevWet- tinger jgħidilna li ħafna minn dawn il-kunjomijiet Għarab spiċċaw minħabba l-persekuzzjoni u l-ħakma tal-inkwiżizzjoni fuq Malta fejn, dawn in-nies, kienu jispiċċaw eżiljati minn Malta u jeħdulhom il-proprjetà. Il-kunjomijiet, imbagħad, ħadu fo- rom aktar Rumanzi/Latini biex jimxu maż-żminijiet. Wettinger jgħidilna li l-kunjomijiet kienu stabbiliti sew f'Malta mas-seklu tlettax, għalkemm dawn, maż-żmien, raw tibdil f'xeħta Ruman- za. Sas-sena 1500l-kunjomijiet semitiċi b'konnessjoni Għarbija ġew trasformati f'forma Rumanza. Ta' min jinnota forma użata f'ħafna kunjomijiet Maltin semitiċi. Din hija ż-żieda tal-kelma 'a' fl-aħħar tal-kelma, per eżempju, Farrugi-a — Farrugia, Salib- a Saliba, Caruan-a — Caruana, Bajjad-a —Bajjada. B'hekk il- laqam jew il-kunjom li ħa ż-żieda tal-'a' issa sar jagħmel parti mill-morfoloġija Rumanza. Il-kunjom l-aktar popolari fil-Mellieħa huwa Vella. Minnu ħadna t-timbru li aħna kollha 'Vellijiet'. Għalkemm, ħafna drabi, naħsbu li Vella ġej mill-kelma Taljana 'vela', qlugħ, il-Professur Wettinger ma jaqbilx. Hu jgħid li l-laqam 'xiħ' bl-Għarbi tbiddel għall-kunjom ta' 'xiħ' — 'vell' bil-Katalan. Bħal ħafna kunjomijiet semitiċi 'Vell' żdiditlu l-ittra 'a' u ħa l-forma Rumanza u sar 'Vel- ta'. Il-Kunjom Vella jinsab fil-lista' tal-Milizzja tal-1419; għalhekk huwa meqjus bħala kunjom Malti antik ħafna. Xi wħud mill-kunjomijiet Maltin insibuhom ġejjin mill-okkupazz- joni jew sengħa tal-persuna bħal Camilleri, bl-Isqalli'Camellieri'li jfisser sewwieqa ta' l-iġmla, jew nies li jieħdu ħsieb l-iġmla. iIl- Kunjom Camilleri instab taħt forma bikrija ħafna fost l-ilsiera Musulmani fi Sqallija mmexxija min-Normanni lejn l-1213. Kunjomijiet Maltin li bdew bħala laqam ġejjin ukoll mill-post minn fejn wieħed ikun ġej, per eżempju, il-kunjom Gauci juri li l-oriġini tiegħu ġejja minn Għawdex. Fl-Għarbi nsibu tal Ġawdiż'' li ġej minn Għawdex. Il-Professur Ġużċ Aquilina jik- teb li Grech ifisser 'iben ta' Grieg' jew huwa ta' nisel Grieg.Fuq il- kunjom Sammut, il-Professur Aquilina jgħid lijista' jkun li dan ġej minn raħal żgħir li kien jeżisti bejn il-Madliena u Ħal Għargħur, għalkemm l-istudjużitan-nomeklatura jaqblu li Sammut ġej mill- kelma Għarbija 'samit', li tfisser silenzju jew wieħed kwiet. Farrugia ġej minn Farrugi. Skont il-Professur Wettinger u l-Pro- fessur Aquilina dan beda bħala laqam — Farruġ, li jfisser fellus . Minn dan il-laqam oriġina l-kunjom Farrugia tal-lum. Jista' jkun li dan il-fatt ipprovda d-derivazzjoni topografika għall-kunjom Farrugia. Fl-1187, fiż-żmien li Sqallija kienet immexxija min- Normanni, insibu l-format bikri ta' dan il-kunjom fost 'l-ilsiera' Musulmani tal-mexxejja fewdali. Madwar l-1417 insibu dan il- kunjom miktub bħala Faruge. Fil-lista tal-Milizzja tal-1480 insibu l-kunjom 'Farrugiu' — suldat li kien joqgħod ir-Rabat (Aqulina). Dr. M. Cassar jgħid li l-kunjom Farrugia ifisser 'wieħed jieħu ħsieb it-tiġieġ', mill-Għarbi 'al-farruġi.. Barra minn hekk bejn Ħal-Luqa u Ħal Qormi nsibu r-raħal ta' Ħal Farruġ.Fis-snin tan-Nofs kien magħruf bħala CasaliFarrug. Iż-żieda ta' 'a', bħalma ġie spjegat qabel, huwa mod kif il-kunjom ġie mogħti morfoloġija Rumanza. Micallefhuwa kunjom li għandu l-għeruq qodmatiegħu mar- butin mal-Lhud li kienu jgħixu f' Malta. L-oriġini tiegħu aktarx ġejja mill-isem 'Micali', varjant tal-kelma 'Michael' (bil-Lhudi — Min hu bħal Alla7'). Derivattiva oħra tista' tkun mil-kelma Maltija 'mħallef'. Il-kunjom huwa reġistrat f'manuskritti med- jevali bħala 'Makluffi'. Qabel il-ħmistax-il seklu ħafna minn nies li kellhom dan il-kunjom kienu ta' reliġjon Lhudija. Dan il-kunjom huwa meqjus bħala kunjom li ġej mix-xogħol tal- individwu. Muscat,li hu kunjom komuni fil-Mellieħa, huwa kunjom an- tik Malti. Il-Professur Wettinger jgħidilna linsibuh imniżżel tnax-il darba fil-lista tal-Milizzja tal-1419, u 22 darba fil-lista tal-1480.Wettingerjgħid li huwa ta' oriġini Lhudija. Aqul- lina jgħid li Muscat huwa kunjom marbut mal-belt li tinsab fin-nofsinhar tal-Golf ta' Oman — Muscat. Dr.Cassar jikteb li 'Muscato', fl-Isqalli, huwa kemm isem kif ukoll kunjom u ġej mil-Latin 'muscus'li jfisser 'għata ħażiż'. Cutajar, jiġi s-sittkunjom fil-lista tal-kunjomijiet Melleħin, huwa semitiku. Dan għandu l-oriġini tiegħu fil-kelma 'qut- tavaħ', li tfisser— fil-għoli. Fl-Għarbi għandhom il-kelma 'rahl- quttavah' li tfisser 'raħħal fuq l-għolja' li,ngħiduha kif inhi, hijadeskrizzjoni tajba tar-raħal tagħnal Fenech huwa kunjom li jiġi minn ta' quddiem fil-lista tal-kun- jomijiet fil-Mellieħa. Huwa kunjom semitiku li konna naħsbu li ġej mill-kelma fenek, iżda Dr. Cassar jgħid li 'fanak' bl-Għarbi jfisser 'volpi' Cassar jgħidilna wkoll li Fenech jista' jkun li ġej minn'annimal muswaf (Ingliż: Fair), 'ħafif fil-mixi, kif ukoll 'bniedem timidu'. Borghuwa t-tieni l-aktar kunjom komuni fil-Mellieħa. 'Burġi', fl-Għarbi, huwa isem ta' post u jfisser borġ ġebel, torri, fortiz- za jew sur. Fl-Isqalli il-kelma burgiu tfisser borg kbir ta' tiben, mentri, fil-Grieg,purgos' u fit-Taljanborgo' jfissru belt fortifi- kata. Cassar iżid li Borg jista' jirreferi għal persuna ġejja minn belt (mdawra bil-ħitan). Fl-Istatus Animarum tal-1687 insibu lil Borg bħala l-iktar kunjom komuni f'Malta. Insibuh fil-lista tal-Milizzja tal-1419 bħala 'elBurgi' f'total ta' 25 darba. Fil- lista tal-1480 jissemma 29 darba bħala 'burg'. Ġuże' Aquilina jgħid li l-kunjom Borg ifisser torri u għandu oriġini Għarbija. Borg, jew derivazzjonijiet tiegħu, huwa mxerred mal-Ewropa u mal-Mediterran kollu. L-istudjużi tal-nomenklatura jorbtu l-kunjom Caruana max- xogħol jew ma' post f' Tuneż. Fi żmien l-Għarab diversi nies kienujaqilgħu ħobżhom billi jivvjaġġaw bil-karavani minn post għal ieħor u jinnegozjaw l-affarijiet. L-istess studjużi jorbtuh ukoll mal-burdnara tax-xatt. Dr. Cassar jispjega wkoll li Carua- na ġej mill-Latinizzartal-kelma 'al — karawànt', jiġifieri, wieħed li ġej mill-belt qaddisa ta' Kairouan f'Tuneż. il-kunjom Buttigieg huwa derivat mill-annimali — tiġieġ, bl- Għarbi. 'Aba l-Daġaġ-—'diġaġ' , 'duġaġ' — il-laqam ta' wieħed li kien irabbi ħafna tiġieġ. Xuereb, li wkoll huwa semitiku, kellu prefiss — 'Aba/Sawàrib'. Dan il-kunjom huwa marbut ma' 'raġel bil-mustaċċi'. 'Sarib' bl-Għarbi tfisser mustaċċi. Chetcuti ġej mill-Għarbi, 'kethuda' (jew kathuda) li jfisser 'sid id-dar'; 'il-kbir tal-familja'; 'mexxej', 'persuna li kienet tiġbor id-deċmi (taxxi: 1/10). Dan il-kunjom jista' jitqies li ġej mix- xogħol tal-persuna. Sciberras ġej mill-Għarbi 'Ġihabar-Ras' u ifisser 'Stilla tiddi' — Kap' li kien il-mexxej tat-tribli: jew grupp. Sultaria għandukonnotazzjoni Għarbija femminili: Sulanah'- Sultana — (Reġina). Ninnutawl-'a' miżjuda fl-aħħar tal-kunjom biex turi l-morfoloġija Rumanza. il-kunjom Zammit ġej minn 'Zamit' li jfisser persuna serja, dinjituża u li trid tagħti kasha. Fost il-kunjomijiet semitiċi nsibu wkoll kunjomijiet li bħal iwaqqgħu jew jesprimu xi karattru negattiv fil-persuna. Dr. Cassar jgħidilna li Mifsud huwa derivattiv ta' 'mafsud' li jfisser imħassar,imnawwar, korrott, daqsxejn imqareb, jew jikkon- nota bniedem li jitlagħlu malajr u li jgħid dak li jiġi f'ilsienul Il- kelma 'Mafsud' tfisser ukoll 'tniġġeż' li hija marbuta mal-bajd li npoġġutaħt il-qroqqa biex tfaqqas il-flieles, iżda, meta dan il-bajd ma jfaqqasx, ikun jinten ħafnal Hawn fuq tajna ħarsa ħafifa u simplifikata lejn diversi kunjom- ijiet Maltin li għandhom għeruq semitiċi. L-isem, fl-Għarbi, huwa mibni minn partijiet differenti li jingħaqdu flimkien biex iwasslu messaġġ jew informazzjoni fuq xi persuna. Dan in- sibuh ukoll fl-ismijiet tal-irħula u tal-inħawi f'Malta u Għawdex li permezz ta' isimhom juru l-karatteristika tal-inħawi. Kunjomijiet fil-Mellieħa 2011 u 2005 Statistika meħuda miċ-ċensimenti tas-snin 2011 u 2005 (Ara tabella 1) turi li fil-Mellieħa hawn madwar 33 u 32 kunjom l-iktar komuni li jagħmlu 63.796 u 67.796 tal-kunjomijiet tal- Mellieħa. Naraw li, bħalma jgħidulna, jekk int mill-Mellieħa, aktarx li kunjomok huwa Vella jew Borg. Vella u Borg huma l- iktar kunjomijiet komuni. Fl-2011 kienu 16.596 u fl-2005 kienu 1896 tal-kunjomijiet kollha tal-Mellieħa. Naraw li, minn kull għaxar Melleħin, wieħed minnhom kunjomu Vellal L-istatistika turina li l-kunjom Vella huwa t-tielet l-iżjed kun- jom popolari f'Malta, b' konċentrazzjoni lejn in-naħa tat- tramuntana ta' Malta u f'Għawdex. Infatti,il-Mellieħa tiġi fl- ewwel post f'Malta fejn Vella huwa l-iktar numeruż u huwa tliet darbiet tal-medja (10.096/2.994) f'Malta. Il-kunjom Vella insibuh l-ewwel fil-lista tal-kunjomijiet f'postijiet oħra wkoll. Dawnhuma Raħal Ġdid, ix-Xgħajra, Pembroke ul-Imġarr, Malta, u Ta' Sannat u x-Xewkija f'Għawdex. Borg jiġi t-tieni fil-lista tal-kunjomijiet kunjom fost il-popolazzjoni nazzjonali.: jom Borg iġibuh 3.396 tal-popolazzjoni, 6.596- id-doppju tal-medja tan-ni jom. Camilleri, li jiġ ent l-akt kunjomijiet f'Malta; J Tabella 1: Distribuzzjoni tal-Kunjomijiet ta' residenti fil-Mellieħa skont iċ-Ċensimenti 2011 u 2005 i Ċensiment 2011 Ċensiment 2005 Kunjom Numru WW Kunjom Numru A 1 Vella 868 10.0 Vella 813 10.6 2: Borg 561 6.5 Borg 570 7A 3 Gauci 271 3.1 Fenech 246 3.2 4 Fenech 245 2.8 Gauci 245 3.2 5. Sciberras 68 .8 Aquilina 58 0.8 30 Grech 63 7 Calleja 57 0.7 31 Calleja 53 .6 Sciberras 54 0.7 32 Pace 52 .6 Schembri 52 0.7 33 Schembri 52 .6 Oħrajn 2,477 32.3 34 Oħrajn 3,143 36.3 - - i d-dsatàx fil-lista Melleħija. Micallef huwa kunjom li huwa numeruż fil-Mellieħa u jiġi l-ħames fost il-kun- a' wieħed fil-lista nazzjonali. Il-kunjom Spiteri, li jiġi mill-ewwel għaxar kunjomijiet f'Malta, ma jidhirx € 01lu lanqas tal-2005 fil-Mellieħa. Dan minħabba li ċ-Ċensimenti ma jurux statistiċi taħt0.596, biex tkun protett privatezza tal-individwu. Tabella 2: L-għaxar Kunjomijiet l-aktar misjuba f' Malta skond iċ-Ċensimenti 2011 u 2005 Ċensiment 2011 Ċensiment 2005 Attard 7, 680 1.8 Attard 7,340 1.8 10: Spiteri 7, 316 1.8 Spiteri 7, 233 1.8 Total 101,436 24.3 Total 98,000: 24.2 Popolazzjoni 417,432. 100 Popolazzjoni 404,962: 100 Ta' min jinnota li ċ-Ċensiment tal-2011 juri li fil-Mellieħa kien hawn 184 persuna li għandhom kunjom doppju (Double-bar- reled). Dawn il-kunjomijiet jagħmlu 2.496 tat-total. Dawn il-kunjomijiet kulma jmur qegħdin jiżdiedu, peress li meta mara tiżżewweġ, tista' żżid kunjomha ma' dak ta' żewġha. F'dan l-artiklu tajna ħarsa lejn l-istorja u l-oriġini tal-kunjomijiet f'Malta. iffokajna fuq l-għeruq u l-morfoloġija ta' ftit mill- kunjomijiet semitiċi li huma misjuba fil-Mellieħa. Dan huwa studju ħafif u leġġer, fejn persuna tkun taf ftit iżjed fuq l-għeruq tagħha u minn fejn ġej il-kunjom ta' kull wieħed u waħda minna. Min huwa interessat jista' jfittex kotba u artikli li jidħlu aktar fil-fond dwar l-oriġini u l-għeruq tal-kunjomijiet Maltin. Jl-Besident u l-Kunċtat Anministrattiv jawgumir l-festa t-Tajba lill-Bandisti Mentri tal-Kio Membri, Soċċ Enijranti, Emigranti, Benefatturi, Efes Bandisti u l-Melleħin halla