MALTE ET SA LITTERATURE MALTA U L-LETTERATURA TAGĦHA Taftt dan it-titlu deher fil-perjodiku ''La Grande Revue' ta' Pariġi artiklu ta' tnejn-u-għoxrin paġna, mill-pinna tal- ħabib tagħna, Laurent Ropa, żagħżugħ qalbieni, għaref u ħabrieki fil-qasam letterarju, u Malti tassew li fil-kobor ta' Franza, u fil-ġmiel ta' Pariġi, ma jinsa qatt lil din il-gżira ċkejkna li kienet art twelidu. F'dan l-artiklu Laurent Ropa, magħruf fi Franza bħala poċta u aktar bħala rumanzier, fittex bir-reqqa kollha fl-istorja tal-Gżira l-egħruq tal-Isien malti u l-bidu tal-letteratura mal- tija; u jiena naħseb illi hu, jekk ma wasalx għal kollox fejn tied jasal, mexa fuq dik it-triq biċċa sabiħa bil-bosta. Fis-suġġett daħal bis-safiħa kollha taż-żgħużija li taf: UMalte a sa langue: elle a voulu avoir sa litterature et, on peut le dire dċja: elle Fa.' Malta għandha qalb, igħid Ropa, qalb li tħabbat b'saħħa kbira ta' ħajja qadima, iżda ta' ħajja dejjem ġdida: Malta hi pajjiż imħeġġeġ b'fidi religjuża qawwija, b'imħabba sabiħa ta' kull ma hu tajjeb, u b'tama sħiħa fiż-żmien. F'ebda naħa oħira tad-dinja ma titkellem in-nies fuq art twelidha u fuq misserijietha b'kelma iżjed weġġieħa u b'qalb iżjed Ħanina, Għalhekk, wara li b'erba' pinzellati ta' mgħallem jagħti x-xbieha ta' Malta il-istorja u fiċ-ċiviltà tal-Mediterran, l-isem tagħha fil-poċżija u fil-proża ta' kittieba minn l-aqwa, il- karattru sieber, imma qawwi ta' tajfet-il-malti, jasal għall-kon- segwenza li Malta, għad li fid-daqs hi xi tiamsa u tletin darba iżgħar minn Korsika, u fil-għadd tan-nies ma twassalx aktar minn kwart ta' miljun, hi, bla dubju ta' xejn, xazzjon: ''mais voici de quioi LPon ne se doute peut-etre pas: Malte est une pation.' Issa l-fehma tiegħu hi li kull nazzjon, għalkemm żgħira, għandha l-jedd li tħares ix-xejriet li huma tagħha bliala ġens, u l-Isien tagħha li kiber u ntiseġ ma' dawk ix-xejriet; karat- tru u Isien li miżmumin f'kitba tajba u xierqa jagħmlu l- letteratura tagħha. Tista' tkun żgħira din il-letteratura, iżda, għalkemm ċkejkna, hi dejjem żjieda tu żina tal-patrimonju tal-bnedmin; u għalhekk mhux biss jixraq, iżda jeħtieġ ukoll, illi kull nazzjon, għad li ċkejkna, ikollha l-letteratura tagħha, u tagħraf tħarisha. Imiss, u jirrofta b'saħħa, il-fehma li t-Taljan hu l-isien nazzjonali tal-Maltin; u biex juri li dan qatt ma kien hekk, jiġri ġirja fuq l-istorja ta' Malta, u juri li l-Malti kien, fiż- żmenijiet kollha, il-Isien tal-Maltin, u li dejjem inlitieġ dan il-Isien, sewwa mitkellem u sewwa miktub, kull meta wieħed ried jiftiehem mal-poplu malti. Għal dik li hi kitba, jibda mill-Ktieb tad-Dutrina Nis- ranija (1570), u b'ġirja ħafifa fuq dawk li b'xi għamla jew ofira għenu, kabbru u sebbħu l-letteratura maltija, jasal sa l-aħħar pubblikazzjonijiet ta' żmenijietna. Iwarrab ukoll il-ħsieb iġhar ta' xi fonqla li l-kittieba tal- malti ma jagħimlux ħaġa oħra għajr letteratura taljana fil- Isien tagħhom. Jagħlaq l-artiklu tiegħu billi jfaħħħar bi kliem sabiħ u qawwi xi poċżijiet ta' żmienna, fosthom il-versi ta' Dun Karm L-Għanja Tibqa''' maqluba minnu ffil-Franċiż. Lill-ħabib tagħna, Laurent Ropa, nifirħulu minn qalbna u nixtiqulu ħafna żmien u Ħafna saħħa biex ikun jista' jagħi- : tina ħafna kitba bħal din li fuqha tkellimna.