L-ISEM TA' GħAWDEX Kemm l-isem għandha l-gżira ġàra tagħna Aħna nsejħulha Għawdex u magħna jaqblu l-Għarab. L-Ingliżi u t-Taljani jgħi- dulha Gozo. Bil-latin aħna nsejħulha Gaudisżum; iżda r-Rumani kienu semmewha Gauw/os jew Gaw/us, hekk, fost l-oħrajn Pom- poniu Mela, ġeċgrafu latin, u b'dan l-isem ukoll insibuħa f'qa- tigħ ta' iskrizzjonijiet misjubin Malta u Għawdex. Il-Griegi ukoll semmewha Gaw/os, għal l-inqas bekk jidher fl-iskrizzjonijiet. Iżda l-Griegi kellhom isem ieħor, Gaudos. Fi ktieb ta' l-ewwel żmenijiet tal-Knisja, (1) insibu l-isem Gaudomeżele jiġifieri Għaw- dex ta' Malta, jew Għawdex ħdejn Malta. Majistàx ikun hemm twegħir li Gaudo ma tfisserx Għawdex, għax il-kittieb żied il- kelma //e/efe biex jagħżel bir-reqqa kollha 'l Gaudos ta' ħdejn Malta minn Gaudos ieħor bogħod minn Malta. Jekk nibqgħu sejrin l-ura niltaqgħu ma' isem ieħor, ma l-isem feniċju Gawż, f'iskrizzjoni feniċja tat-tieni jew tat-tielet seklu qabel Kristu. Jekk wieħed jati daqqa ta' għajn lejn dil-kotra ta' ismijiet qajla jintebah li huma kollha jiġu minn xulxin, kollha mnisslin minn ġidd wieħed. Nafu li Gaz/os taqbel ma' Gaw/, u li Gan- disium tixbah lil Għawdex jew Gawdex, imma. kif jista' jkun li Gozo ġejja minn Gawl, li Gauwlos tiġi minn. Gaudisżum Inwieġeb fil-qosor kemm nista'. Il-kelma Gaudisżum mhix ħaġa oħra ħlief libsa latina tal-kelma maltija jew għarbija Għaz- dex. Biha jinqdew biss, sa fejn naf jien, il-Maltin. Il-kelma Gozo (- God.15o) tidher imnissla minn Gaudisiwn jew minn Gaudos; f'waħda u fl-oħra jinsabu t-tliet għeruq g.d.$. U l-kelma Għaw- dex minn min hi ġejja' A. Preca jaħseb li hi ġejja mill-kelma lhudija għadaxa jew għarbija għadasa li tfisser għasża, għax Għawdex għandu l-għamla ta' għazza. Ma naqbelx miegħu. Jien, minn għalija, il-kelma GŻħawdex hi l-kelma Gaudos taħt kisja għarbija. Il-Għarab igħidu u jiktbu Gawdax mhux Għawdex bħalna, u minn Gaudos sa. Gawdax ma hemm xejn. Mela Għawdex jew Gawdax ġejja minn Gawdos. Lipsius, Lipsize 1891, faċċ. 178, 2 u 181, 13. (2) Malta Cananea, Malta, 1904, faċċ. 52 os hu żjieda barranija li tfri lill-kelma sura griega, bħalma Gawl ħadet iż-żjieda ta' us biex issir latina: Gauwlus. U hekk minn dawn l-ismijiet kollha ma jibqgħux ħlief Gaudu Gaul. U dawn it-tnejn jiġu minn xulxin, jew mhumiex ħlief isem wieħed b'żewġ għamliet 2 Ix-xebh tagħhom jurina li huma kelma waħda, iżda kif tista' l-ittra dentali d tinbidel ma' l-ittra Ziguida 2 $ Il-bidla qajla ssir, imma madankollu ssir u għandna eżempji li juruna bid-deher dil-bidla. Hekk il-verb latin o/ere jatina n-nom odor; hedera issir ellera, il-kelma Jatina cadmia ssir fil-latin mwaħħar culamina, fl-ingliż calamine, fit-tedesk galmej; il-kelma griega daer tidħol fil-latin u ssir /eviv, dakruon issir lacrpnna; Odisseus issir Ulvsses. Nistgħu nżidu l-kelma għarbija a/mds li saret fil-latin adaas, diamant (1). Jekk inħarsu lejn dawn l-eżempji, u lejn oħrajn li nistgħu nġibu, u lejn ix-xebh bejn Gawd u Gawl, xi jżommna li ma ngħidux li dawk l-ismijiet huma isem wieħed b'd imbiddla f'22 Jista' wieħed jistaqsi: liema hu l-isem ewlieni li nissel 'il sieħbu 7: P. Schroder (2) jaħseb li Gawd jew Gawdos hu eqdem: Jien naħseb il-maqlub. L-isem Għarbi ta' Gawdax jurina li żmien il-ħakma tal-Għarab il-ġżira kienet tissejjaħ Gaudos mhux Gaulos. L-isem Ganlos naħseb li kien ilu li miet u ntesa. (1) Ara wkoll il-kelmiet sqallin: Codduvirdi, Gaddazzu, Muddisa, Suppidizza li fil-malti bħal 'fit-taljan jidhru b'2 flok id-d m Culuvert, Gallozz, Melliesi (minn smolle f'lewż melliesi) Spillizza (mil-Latin super pelicium)—INota tad-Direz: tal-'Malti') e IL-MALTI ' JEKK TĦOBBU T-TAGħLIM TA' LSIENKOM