KAPITLU L-AHHAR Stampat fid-Dar ta' San Ġużepp— Ħamrun, ETÀ l-Kunsill tal-'Għaqda tal-Kittieba tal-Malti' aċċetta l-proposta. tiegħi li fir-Rivista ''Il-Malti' jibdew jidhru sup- plementi ta' atti teatrali, jien ħassejt l ħaġa bħal din kienet se tkun ta' ġid u fejda mhux biss għal-letteratura maltija imma wkoll għall-Palk Malti għax minħabba fil-għoli ta' l-istampa u l-għadd limitat tal-qarrejja, l-awturi jsibuha bi tqila, u bir-raġun kollu, H jieħdu fuq spallejhom l-ispejjeż ta' l-istampar li mhux biss ma jifdux imma żgur jħallilhom dejjem xi telf, Fost il-ftit li jistħoqqilhom inkoraġġiment f'dan il-qasam ta' letteratura jinsab il-ħabib tiegħi Albert M. Cassola li fl-1989 tana l-ewwel xogħol teatrali tiegħu ''Il-berritta bajda ta' bil-lejf', u wara xi snin 'Żiieġ il-mewt' (1948) Għadu kemm jibda'' (1947), U'Pape satan aleppe' (1949) u kitba oħra mhix għall- Palk. F'dawn il-ħafna bċejjeċ teatrali, Cassola wriena li jaf iħad- dem il-pinna tiegħu fi djalogi naturali u miktubin b'letteratura tajba. Imma l-palk jeħtieġlu ħaġa oħra : Oriġinalità (jekk mhux fis-suġġett—ħaġa aktarx diffiċli—għallinqas fl-iżviluppar tat-teżi) u psikoloġija fuq il-pubbliku li taħtha taqa' dik il-fażi letterarja li tissejjaħ elimaw u bħala konsegwenza tagħha l-anti-climax., Cassola qed jagħmel mixi 'l quddiem sħiħ fil-kitba tiegħu teatrali u l-buzzett li se taqraw il-lum—' Kapitlu l-aħħar'—hu biċċa xogħol sabiħa li ngħoġbot ħafna mill-pubbliku meta dehret l-ewwel darba fil-Konkors Teatrali tal-K.O.P.T.B.M. (3. 6, 1950) u l-kritiċi tal-ġurnali laqgħuha tajjeb ukoll. Għad iridu jgħaddu s-snin biex Cassola jilħaq il-quċċata, tas- sellum li qabad tiela' b'ħeġġa u ħrara, imma jekk jissokta kif beda s-suċċess tiegħu ma għandux jonqos. Dan ma jfisserx iżda li l-bċejjeċ kollha li jikteb għandhom ikunu suċċess, Le, xejn minn Ukoll l-aqwa kittieba ta' proża, poeżija u mużika kellhom il-mumenti koroh tagħhom u meta joħorġu mill-pinna, kultant għajjiena, bċejjeċ ta' ftit siwi, għandhom jiġu mqattgħa u mor- mija mar-riħ, Il-kitba teatrali fid-dinju bi ħġarha, u ma għandna x'ingħidu xejn Malta magħha, għaddejja minn dik l-istess kriżi li għad- dejja minnha l-kitba mużikali. Sakemm noqogħdu f'postna u nsibu l-formola l-ġdida għad irid isir ħafna tqanżiħ u tiġrib u l-akbar prova hija li fuq ir-ribalti tat-teatri ta' l-Italja. qegħdin jerġgħu jidhru kummiedji qodma li kienu mietu għal kollox, jew kważi. Aħna f'Malta wkoll jeħtieġ li nagħtu sehem f'din it-taqbida u Cassola huwa bla dubju xejn wieħed minn dawk li jistgħu jsem- mgħu leħinhom: l Nitlob immela, lill-qarrejja maltin biex jagħmlu l-ħila lill- kittieba tagħna u ma joqogħdux jixxaħħu għal 'tit xelini fix-xiri ta' kotba bil-Malti meta xejn ma jsibuha bi kbira biex jarmu l-liri sterlini fi ħwejjeġ oħra ta' wisq anqas fejda, San Ġiljan, 6 ta' Lulju, 1950, KAPITLU L-AHHAR ATT WIEĦED Xi Waiter ieħor, Klijenti Nisa u Rġiel ta' Kafċ ġol-Beft. Kafe ġol-Belt: nhar ta' xogħol, ġewwa. FREDU, fuq mejda waħdu, qiegħed jaqra l-ġurnali tal-Kafċe u ma jieħu xejn. Il-WAITER, kull darba li jgħaddi minn qud- diemu, jagħtih ħarsa kerha donnu jrid igħidlu : ''Naqla' miegħek hekk f' Fost il-klijenti l-oħra, min dieħel min ħiereġ, jitfaċċa l-AVUKAT ZARB, kollu brief-case taħt dirgħajh; jilmaħ lil ħabibu FREDU imma ma, jpoġġix ħdejh għax jibża' li jkollu jħallaslu xi ħaġa, u għalhekk imur joqgħod fuq mejda għalih iżda qrib FREDU biż- żejjed biex jistgħu jitkellmu. AVUKAT ZARB itaparsi għadu jinduna issa bi FREDU) Ara, x'hemm, Fred 9 Lanqas kont indunajt bik fid-dlam. Ġej mix-xemx ta' barra u Tua, Tajtekx. Kif aħna dal-għodu 2 F'REDU Kif tarani, Dott. U int kif tħossok 7 AVUKAT ZARB Qoffa tielgħa u oħra nieżla. Nitħabtu dejjem. FREDU X'tagħmelf Nikkumbattu mad-dinja, AVUKAT ZARB (isejjaħ) Waiterl WAITER Għidli, sinjur, AVUKAT ZARB Ġibli kafà u pastizz, WATTER Kafċ bil-ħalib 9 AVUKAT ZARB Le, iswed. WATER (meta jkun telaq, lil ta' wara l-bank) Agħmel iswed u pastizz. AVUKAT ZARB X'qalet il-gazzetta, Fred7 Għax, nistħi ngħid, lanqas il-gaz- zetta ma kelli żmien nara dal-għodu. F'REDU Lazzru wiret għaxart elef AVUKAT ZARB X'inhu$ FREDU Tazzru t-tallab wiret għaxart elef lira f AVUKAT ZARB Min, dak li jiġi jitlob hawn/ FREDU Kollu kemm hul Mietet ċerta Neża Abdilla ta' wieħed u tmenin sena u ħalliet għaxart elef lira bla testment; u sabu li l-eqreb eredi huwa Manwel Spiteri, imlaqqam Lazzru. AVUKAT ZARB Tajba l Għalhekk il-bieraħ ma deherx 'il hawn. Din veru ġietu bla ħsieb lil Lazzru. Żgur qatt ma basarha l FREDU Ma naħsibx li ħolomha. Perċ għallinqas werithom min għan- du bżonn. AVUKAT ZARB Mhux għax jistħoqqlu l FREDU Għala ma jistħoqqlux 2 AVUKAT ZARB Għax qatt ma ried jagħmel xejn f'għomru, FREDU Laħqu ħaduh b'għażżien u maħmuġ…… AVUKAT ZARB Mhux veru hekk hu9 FREDU Imma kieku xi ħadd. fetaħlu għajnejh u silfu mqar biex jin- ħasel l-ewwel darba u libbsu ftit ta' nies…… fid-dinja xi drabi hija l-ewwel okkażjoni li tiftaħlek il-bieb ta' ħajtek. Imma jekk il-bieb tal-fortuna—fortuna, insomma, il-kelma ġġib hekk—jekk dak il-bieb ma jiftaħħulek ħadd, ma tkunx tista' taf x'hemm lest għalik fil-ħajja. Issa dan Lazzru, raġel bia saħħa, ħadd ma jrid jintriga bih, kulħadd jiħża' jitgħabba bih…… anzi sar tallab u mhux ħalliel…… Għażel l-inqas fost żewġ ħwejjeġ koroh. 'WAITER (jersaq lejn FREDU) Qallek is-sinjur ta' dik ir-rokna x'ħin tkun lest mit-tTimes' għaddihielu, FREDU Jista' jeħodha; hawn, WATTER Tordna xi ħaġa2 FREDU Mhux għal issa. (jitlaq igerger minn taħt ilsien) F'REDU (lill-Avukat, bħal bier jiskuża ruħu) M'għandi qalb ta' xejn. Inħoss l-istonku mħawwad. Dan żeur, allura aħjar ma tieħu xejn, Jiena għalhekk ma offrejtlekx, ukoll. ma kontx naf…… Insomma, xogħol Imma qiegħed nistenna li jibagħtu għalija ħalli mmur il-Kanada. AVUKAT ZARB Tassew 7 Mela sa titlaq minn Malta FREDU X'tagħmelf Hawnhekk m'hawnx post għalija, Nipprova nemigra, AVUKAT ZARB Taħseb li tkun aħjar barra 7 FREDU Jiena pajjiżi nħobb. Imma la m'hawnx xogħol…… nitlaq…… nara xi nsib barra, Kemm sa ndum niekol minn ġewwa2 Mn' Alla kelli erba' soldi biex nitrejjaq sakemm nitlaq minn hawn. Inkel- la kont naqa' bħal Lazzru. FREDU Mhux tlaqt, bagħtuni. AVUKAT ZARB Imma ma stajtx issib xi xogħol ieħor 2 FREDU Xejn tajjeb. Ċekċik 'il hawn u 'l hinn, Ġie li qabbduni xi ħaġa…… ħwejjeġ żgħar…… il-lum naħdem għada le…… AVURAT ZARB Jiddispjaċini għalik. (jarġa' jmur fuq FREDU) X'għandi nservik2 FREDU Ma. sejjaħtlekx. Ħsibtek trid tordna xi ħaġa…… FREDU (jitlaq igerger bħal qabel) Kemm hu fitt dal-waiterl Ma tgħidx qed intellfu x-xogħol, għax hawn ħafna mwejjed vojta. Il-lum mhux il-Ħadd fil-għaxija bin-nies jistennew mejda bil-wieqfa L AvukrarT Mamo (jidhol) X'hemm, Ġovann9 (ipoġġi ħdejn il-kollega tiegħu) Fittixtek ħalli tagħtini firma, Ix AVUKAT ZARB Biex tlaqt kmieni mill-Qorti, jaħasra 1…… Allura, nqdejt9… AVUKAT MAMO Dan żgur, lffirmali Dottor Fenek. AVUKAT MAMO Ma stajtx, Ġovann. Biċċa xogħol urġenti…… AVUKAT ZARB Jaqaw7 AVUKAT ZARB Paċenzja. Għal darb'oħra. AVUKAT MAMO Ma kellekx kawżi, dal-għodu2 AVUKAT ZARB Kelli waħda, ġiet differita. Allura għaddejt sar-Reġistru biex nagħmel xi riċerki żgħar u kif kont 'il hawn bqajt ġej nieħu kafċ. AVUKAT MAMO Jiena nżilt s'għand Aquilina nixtri xi kotba, mort inħallas il- każin u qtajt il-biljetti tat-talkies għal-lejla : hemm film tajjeb…… Noffrilek xi ħaġa2 AVUKAT ZARB Għadni kemm ħadt kafċ u pastizz…… AvukAT MAMO Mel'issa ħu grokk. AVUKAT ZARB Le, grazzi, AVUKAT ZARB Mela żewġ pastizzi u kafċ, AVUKAT MAMO Kif jogħġob lilek. Lili ġibli whiskv. AVUKAT ZARB Il-kafċ bil-ħalib, waiterl WAITER Mela whiskv, ħalib u tnejn sħan…… AVUKAT MAMO Allura smajtha ta' Lazzru 7 AVUKAT ZARB Qed igħidli s-sinjur (għal FREDU). AVUKAT MAMO Tajba, hux7 Hadt gost għal Lazzru…… F'REDU Għallanqas messitu x-xorti…… AVUKAT MAMO Ħadt gost għalih għax ma kienx minn dawk it-tallaba fitti : iħares lejk, isellimlek u jekk tajtu tajtu, jekk le jibqa' sejjer. FREDU U jgħidlek grazzi, mhux bħal ħafna oħrajn. AVUKAT ŻARB Le, jiena 't-tlaleb qatt ma nagħtihom. Dik tat-tlaleb jiġru mas-saqajn ma nistax għaliha jien. Sikkatura kbira u għajb għal pajjiżna, AVUKAT Mamo Għandek raġun u m'għandekx. (Joħroġ is-sigarretti, joffri lill-kollega tiegħu u wkoll lil FREDU) Pejjep, Mr……. AVUKAT ŻARB Bilħaqq, lanqas ippreżentajtkom : is-sur Fred Xiberras, Dot- tor Antonio Mamo. , F'REDU Għandi pjaċir bil-konoxxenza. AVUKAT MAMO Tiġi mir-Reġistratur Xiberras 2 F'REDU Le, dawk familja cħra…… Avvkar MAMO Turu Xiberras ta' Ħal Lija…… F'REDU Le, naf għal min qed tgħid. Ma jiġix minni. Avuxar MAMO Insomma, konna qegħdin ngħidu fuq Lazzru…… Isma', is- sur Xiberras ma jixrob xejn'…… F'REDU Xejn, grazzi. l AVUKAT MAmo Tassew 7 Sa nġiblek grokk. F'REDU Grazzi tassew; bla kumplimenti. AVUKAT MAMO (isejjaħ) Waiterl Ara x'sa jordna s-sinjur. F'REDU Issa dalwaqt immur niekol…… AVUKAT MAMO Mela ġiblu appetiser, FREDU Avukar MAMO Ressaq is-siġġu 'l-hawn, sur Xiberras. bEjja ħdejna. AVUKAT ZARB Iva, stajt ġejt qabel…… Halli nersaglek. AVUKAT MAMO Poġġi. Insomma, issa jirriforma ruħu Lazzru, Ma jibqax jittallab. i AVUKAT ZARB Ma jibqax jissikkana l FREDU Issa ma jersaqx iktar 'il hawn. AVUKAT ZABB Hekk imissu wkoll, jibqa' jersaq 'il hawn; huwa kemm wi- ret, għidna 7 FREDU Għaxart elef. Għaxart elef wiret…… Barra li jkun ġamima' minn fuq da- harna…… ċjoċ inhux minn fuq dahri, għax jien qatt ma pax- xejtu, AVUKAT MAMO Mur ara x'sata' ġamma' l Is-soldi li jiddobba kien jitrejjaq bihom. AVUKAT ZARB Jew ifaddalhom l Mhux l-ewwel darba li miet tallab u ħalla l-flus warajh. Għalija jagħmel ħażin min jagħtihom lil dawn in- nies. FREDU Mhux kulħadd jifhimha xorta. Jiena nsib li b'sold iżjed u sold inqas fejn inkun nibqa'; fil-waqt li s-sold tiegħi flimkien mas-sol- di li jagħtih ħaddieħor, għal Lazzru u fqar bħalu jfissru l-għaj- xien tagħhom. FREDU Jiena l-quddiesa ta' kuljum u opra ċkejkna ta' karità ma nonqoshomx. Qatt ma naf, per eżempju — u mhux biex niftaħar, għax ma fihiex biex — illi lil Lazzru ċħadtlu sold karità darba AVUKAT MAMO Jiena l-fqar u l-morda, it-tfal u x-xjuħ huma l-mimmi ta' għajnejja. 'WATTBR (iqassam). AVUKAT ZARB Jiena jidhirli li bniedem injorant u għażżien bħalu ma jis- tħoqqlu xejn l FREDU Għażżien…… Marid…… Bla saħħa, U hux injorant ma nafx…… Igħidu, anzi, li hu raġel ta' l-iskola, intelliġenti u per- suna pulita…… Lanqas tgħid għandu min jiġi minnu, tgħid forsi jgawdu miegħu…… Issa malajr isib min jiġi minnu; la wiret, issa nofs Malta ssir tiġi minnu, Issa jibdew iduru miegħu u jżiegħlu bih…… Imma meta kien għadu mċerċer ħadd ma fittxu, anzi kul- ħadd kien jagħtih fastidju u mbagħad jiskartah. Tagħtib fastidju le, imma lanqas trid tkun tiġi minnu; il- flus mhux sa jbiddluh; Lazzru kien u Lazzru jibqa' l FREDU Allura li kont tiġi minnu u kont tkun taf li mill-flus li wiret hu għad imissek xi ħaġa, kont tibqa' ma turix li jiġi minnek $ AVUKAT ZARB F'dak il-każ iva…… Ġjoġ…… Ridt ingħid…… Le, nibqa' ma nurix…… Mela sa nħalli l-flus jagħmuni2 Bħal Lazzru kont inħallas jien biex niċħad li jiġi minni kieku qatt sata' jkolli xi parentela miegħu. AvuKAT MAMO Anki jekk issa ma jibqax maħmuġ u mqatta' u jibda jilbes bħan-nies, bħali u bħalek 2…… FREDU Imbagħad il-faqar mhux diżunur l AVUKAT ZARB Il-faqar le, imma t-traskuraġni u l-għażż huma. Hawn naqbel miegħek; imma ftakar li ma tistax tiġġudika bla ma tkun taf. Ma tistax tippretendi li bħal Lazzru ma kienx jaħdem għax għażżien. …. Lazzru la hu żgħir u lanqas ma naħ- seb li hu b'saħħtu wisq…… Xi tridu jagħmel9…… Int tgħidli li n-nies jiskartawh għax maħmuġ; jiena ngħidlek li hu maħmuġ għax in-nies jiskartawh, jiġifieri għaliex ħadd ma jurih simpatija u jfittex li jgħinu. In-nies jixtiequ li jaraw 'il Lazzru dejjem fi stat ta' faqar u ħmieġ u stramberija, biex ikollhom b'min igħad- du ż-żmien u 'l min jittantaw. Jagħmlu minnu, fi kliem ieħor, biċċa karnival barra mill-Karnival, FREDU Jiena qaddisi jgħid titkażax biex ma taqax fil-każa, Trid tkun taf iċ-ċirkostanzi tal-bniedem biex tkun tista' titkellem. Jiena ma ninħebiex wara subgħajja u nistqarr li ġew waqtiet f'ħajti meta bżajt li wkoll jien għad nista' mmur nittallab bieb bieb biex naqla' biċċa ħobż. AVUKAT MAMO Mela dana tista' tgħid fix jiġi l-bniedem7 Daqskemm tista' tidħak bi bniedem marid jew immankat meta taf, xejn xejn, li tista' tiġi fuqek disgrazzja għada stess u ssir bħal dak il-marid jew immankat. Tisfa' invalidu f'kemm ilna ngħidu. AVUKAT ZARB Issa dik ħaġ'oħra…… AVUKAT MAMO Haġ'oħra xejn; inti x'garanzija għandek li ma tistax tifqar ukoll9 Imbagħad x'tagħmelż Min igħidlek li ma tistax tiġi dis- grazzja fuqek—allaħares qatt, tafl—u taqa' f'kondizzjoni anki AVUKAT ŻARB Va bene, jiena ina rridx ingħid li le. Ma nafux b'nobbli de- kaduti u b'sinjuruni li waqgħu baxxa fortuna 2 AVUKAT MAMO Allura x'qed ingħidlek jien 7 FREDU Appuntu dan li jrid ifissirlek l-avukat Mamo. AVUKAT ZARB linma skużi, jiena m'għedtilkomx li disgrazzja mhux fuq kulħadd tista' tiġi; anzi. Biss jiena nsostni, biex inżomm fuq il- każ partikolari li qegħdin insemmu—il-każ ta' dan Lazzru—Hli huwa, bħala bniedem li qatt f'għomru ma għamel xejn, ma tis- tħoqqlux fortuna, bħal dik li messitu, AVUKAT MAMO Ibda biex inti qed tgħid li qatt ma għamel xejn f'għomru. Mentri l-verità hi li ma ħadimx iktar, almenu kif igħidu, meta marad jew korra, ma nafx. It-tieninett għaliex inti qiegħed tara l-fortuna li messitu issa u li sa jibda jgawdiha mil-lum 'il qud- jiem u m'intix tieħu in konsiderazzjoni l-isfortuna li ilu fiha sal- um, AVUKAT ZARB Le, daka ma jgħoddx…… Mela xi jgħodd 2 AVUKAT ZARB Igħodd li messitu Meta messitu, lilu messet U Mhux lili l-for- X'għandu x'jaqsam 7…… AVUKAT ŻARB Kif x'għandu x'jaqsam 7 AVUKAT MAMO Dan żgur li m'għandux, skużi : lil Lazzru l-fortuna messitu issa, meta għandu ċerta età u wara li għadda ħajja sventurata, u lilek u lili u 'l das-sinjur messitna malli twelidna…… FREDU (jitbissem) Jien ma tantx kont ixxurtjat, verament…… Avukar Mamo Le, le, li rrid infisser jien huwa, sur Xiberras…… FREDU Jien fhimtek, Dott.; jiġifieri l-fortuna lil Lazzru messitu tard f'ħajtu u ġietu bil-kbir ħalli tpattilu ta' kemm ra fuq wiċċu sal-lum…… AVUKAT MAMO Preċiżament. Lil Lazzru messitu l-fortuna f'daqqa fil-waqt li lil ħaddieħor il-fortuna titqassamlu ma' tul ħajtu kollha; tibda mit-twelid u tibqa' sejra sal-mewt invma fi grad moderat…… Lil Lazzru messitu fi grad kbir appuntu għax waslitlu tard u biex tikkompensah għall-grad kbir ta' sfortuna, li kellu sal-lum. Min igħaddi ħajtu jalterna fi grad moderat il-fortuna ma' l-isfortuna u min ikollu ħajtu mqassma f'żewġ perijodi : il-wieħed ta' sfor- tuna kbira u l-ieħor ta' fortuna ta' l-istess dimensjoni. AVUKAT ZARB Li kieku jien kont imħallef ma kontx tipperswadini bl-argu- ment tiegħek u kont intellfek il-kawża, AVUKAT MAMO Probabbli li għalhekk għadhom ma laħħqukx imħallef AVUKAT ZARB Hawnhekk sa toffendini…… Hawn m 'aħniex fl-awla. seren Avukar MAMO Kieku konna fl-awla tal-qorti l-imħallef kien iġegħilni nirtira, r-rimarka. Hawnhekk m'hawnx imħallef imma nirtira, r-rimarka minn rajja…… (wara żmien) Isma', ma ħadtx għalik, hux' (lil FREDU) Aħna niċċajtaw bejnietna, taf, sur Xiberras. Allaħares ma kienx hekk AVUKAT MAMO Insomma ma naqblux fl-ideat. AVUKAT ZARB U żgur li lel 'Tiġu tgħiduli li bniedem li qatt ma għamel xejn f'ħajtu jistħoqqlu premju l Issa tibda tarah dieħel hawn lie- bes aħjar minni u minnek, sinjur iżjed minna lkoll li ħdimna dej- jem u għereqna l-għaraq ta' ġbinna…… AVUKAT MAMO Ma nerġgħux nibdewha. Opinjonijiet. Inti għandek tiegħek u aħna għandna tagħna…… FREDU U Lazzru għandu l-għaxart elef l AVUKAT ZARB Dik hi kollhal Ma ġewx għandi…… (Minn barra jinslama' għajat tat-tfal u għagħa tan-nies. Xi waiters u klijenti tal-kafċ jersqu jharsu mill-bieb) AVUKAT ZARB X'ġara2 WALTER Ġej hul FREDU Hu min7 Ġej Lazzru. Imċerċer bħas-soltu…… AVUKAT ZARB Mela ma rebaħ xejn 7 FREDU Ġiebha l-ġurnal li rebaħ…… 'WATTER U semmieh b'ismu…… AVUKAT ZARB U l-ġurnali tieħu għalli jgħidut Darba wkoll ġiebu li jien tlift kawża AN AVUKAT ZARB meta l-verità kienet li kien rebaħha l-avukat l-ieħor…… F'REDU L-avukat avversarju 7…… Imma allura int tliftha…… AVUKAT ZARB (ma jafx issa x'jaqbad igħid) Ċjoċ, ridt ingħid, meta l-kawża tilifha l-klijent tiegħi…… Imma mhux jien…… AVUKAT MAMO Għax int xorta daħħalthom, hux hekk9…… AVUKAT ZARB U daħħalthom…… insomma…… WAJTER Ġej hawn, dieħel…… FREDU Kurjuża l-biċċa…… AVUKAT ZARB Issa. nsaqsuh x'inhi l-affari…… AVUKAT MAMO Aħjar ma nsaqsuh xejn għax ikun irrabjat…… jekk forsi qalgħuhielu…… FREDU Imma qalgħuhielu, narġa' ngħid, ġibuha fil-ġurnali…… AVUKAT MAMO Mhux l-ewwel darba, kif qal sewwa Dr. Zarb, li fil-ġurnali ġiebu notizzji foloz…… FREDU Isma'l-U iżjed milli foloz, stupidi, Il-ġurnali ħelwin : Iġibn min twieled, min iżżewweġ, min miet. Imbagħad ma jġibux min qabdu r-rumattiżmu, min marad bix-xjatika, min felagħlu s-seqi jew nibtulu l-kallijiet…… AVUKAT MAMO Imma jġibu r-reklami għall-kura tagħhom dawn li qed is- semmi 'int…… AVUKAT ZARB AVUKAT MAMO Waiter, ma għedix li ġej Lazzru WAJTER Iva, sur avukat, għax waqaf jippilla mal-pulizija. FREDU Għax bħal-lum ara kif iduru miegħu iktar mis-soltu t-tfal…… wara dik l-aħbar kollha jarġa' jitfaċċa bl-istess libsa mqattgħa. AVUKAT ZARB Iżjed jagħtuh fastidju minn qabel issa…… wara n-notizzja falza, WATTER Ġej, ġej. Ma nħalluhx jidħol…… AVUKAT ZARB Te, le, ħalluhl Is-soltu tkeċċih inti…… AVUKAT ZARB Imma l-lum le, il-lum nistaqsuh x'inhi l-biċċa…… mnejn ġiebu n-notizzja…… Ħalluh, tafl- Għid lis-sinjur ma jkeċċihx, waiter…… TAZZRU (jidħol. Għandu miegħu xbejba ħelwa. liebsa sewwa; fil- waqt li huwa liebes ħħas-soltu, imqatta' u maħmuġ. Il-klijenti jsaqsuh minn. hawn u minn hemm fuq l-aħbar fil-waqt li wkoll xi waters iduru miegħu. L-avukati ZARB u MAMO kif ukoll FRE- DU iqumu mill-mejda ħalli jistaqsuh huma wkoll.) AVUKAT ZARB Lazzru, hawn, ħa sold. Mela mhux tassew li qrajna fuqek fil-gazzetta 9 Qalu li rbaħt teżori Daħku bina…… u bikl Fejn- hom il-flus9 X'għamilt bihom Mela ma writt xejn, miskin L…… TAZZRU (wara pawsa twila) Tnti wkoll, hux2 Jiena nafek lilek taf, sur avtikat. Nafek, mela le, daqskemm naf lil-dan l-avukat li għandek miegħek u 'l dan is-sinjur l-ieħor, Dan żgur l kollha naf- koml Kemm-il wieħed hawn ġol-kafċ, imma mhux b'isimkom nafkom. Nafkom hekk, minn qalbkom, minn kemm għenfuni jew xtaqtu tgħinuni…… jew minn kemm ma għentunix…… AVUKAT ZARB i Issa ħallina minn dan; għidilna hix vera n-notizzja tal-ġur- Ngħidilkom ukoll. Għala le7: Naqtagħhielkom il-kurżità, speċjalment lilek, sur avukat…… Lilekt Tilekl X'qatt interes- sajtek lilek qabel il-lum 97…… Il-lum iva, il-lum għalik jiena xi ħadd…… Jew aħjar, xi ħaġa…… Hekk, iva, oġġett li fini inte- ress għalik…… interess, fejn naf x'naqbad insejjaħlu2 Interess ta' attwalità, ta' novità…… Te, le, tiskantax li naf nitkellem nkoll u…… nuża ċerti kliem…… tqil, bħalma tuża int fil-Qorti. Għax jien m'iniex dak l: qed taħsibni int…… bniedem injo- ramb…… baħnan…… le. Jiena bniedem li f'ħajti messitni l-isfor- funa…… l-isfortuna, nirripetilek,….. Imma meta messitni l-is- fortuna l-ebda gazzetta ma ġiebet l-aħbar…… TIssa…… issa…… AVUKAT ZARB Insomma, issa…… messitek jew ma messitekx il-fortuna 2 TAZZRU X'kurżità għandek, hux9 Jiġifieri x'interess għandek fijal Għax il-kurżità tiegħek hija mqanqla mill-interess…… Mela x'inhu Bil-fors. L-interess fija, jew forsi fil-flus li writt jien…… LAZZRU Tara x'kurżità, anzi x'ansjetà għandek li tkun taf jiena wirittx9 Għaliex9 Għalfejn7 Ma ħsibtnix sa niġi ntajjar xi sold mill-flus li wiritt, għandek92…… Ma ħsibtx li sa nqabbdek xi biċ- AVUKAT ZARB Kieku wiritt ma kontx taċċetta s-sold li tajtek…… DAZZRU Rajtx7 Jiġifieri inti li qatt ma tajtni ħabba, inti l-lum ġejt tajtni sold (sold, taf, żewġ sittet, tnax-il ħabba l) mela, tajtni sold biex jiena ngħidlek l-istorja tiegħi…… ta' kif wiritt u kollox…… AVUKAT ZARB Jiena rrid naf, kif iridu jafu dawn is-sinjuri, wiriftx jew le u kif wiritt. LAZZRU Naf, jien. Tippretendi li jiena ngħidlek storja li lanqas lil tal-ġurnal ma għidtha…… avvolja wegħidni xi ħaġa iktar mis-sold li tajtni intl…… Tibżax, tibżax…… Ngħidhiel- kom…… sa fejn nista'. Ersqu, ersqu 'l hawn, duru madwari…… Tnti li staqsejthieli, ejja isma' l-istorja tiegħi. (taħt ilsien) Naraw biex ħiereġ. AVUKAT ZABB Għid, għid. TAZZRU Inti saqsejtni l-ewwelnett jekk l-aħbar li tat fuqi l-gazzetta hix vera. Vera, verissima : jiena writt għaxart elef liral Jiddis- pjaċik2 Jew tgħir għalija7 U tgħid inti m'għandekx daqshekk 97 AVUKAT ZARB Dik mhix affarik l TAZZRU Dan żgur. Imma jekk wirittx jiena affarikl Anzi ridt taf ukoll x'għamilt bih it-teżor… Teżori Għaxart elef lira, nammet- ti, huma sbieħ, huma somma ġmielha…… imma teżor…… ma. nafx…… AVUKAT ZARB M'intix kuntent bihom9 Minn xejn għal għaxart elef…… TAZZRU Kuntent, iva. Kuntent ħafna. Imma mhux bil-għaxart elef għax dawk m'huma l-ebda teżor…… għallanqas għalija, Tiskan- tawx. Għalija m'humiex teżor, let Tt-teżor tiegħi huwa…… dinl (jurihom IX-XBEJBA, li tersaq bil-qajla, mistħija, minni wara in-nies, nofsha mbikkija, għal ħdejn LAZZRU) Din hija t-teżor tiegħi f Arawha, qed tistħi; arawha, sa tibki, F'għajnejha siltilha d-dmugħ. Imma arawha sew, kemm hi sabiħa, Avolja, għal issa, mhix liebsa l-libsa li ġa ordnajtilha jiena. U ħarsu aħjar, ersaq, ersaq, sur avukat, araw jidhrilkomx li tagħti lemħa lil xi ħadd minn hawn ġew fostna. Le, le, mhux lilek, avukat; mhix kerha bħalek. Ma tixbhekx, la minn wiċċha u lanqas minn qalbha. Araw jirnexxilkomx ixxebbhuha lil xi ħadd minn fostna, X'jid- hrilkom7 Xi tgħidu Rajtuha sew2 Issa ħarsu lejja. Lejn Lazzru l-fqir. Lejn Lazzru t-tallabl Araw tagħ- tihx xi lemha, Eh7 Ma tixbahnixi Dan żgur li le, Kif jista' jkun$7 Din anġlu, din teżor. Din hija t-teżor għażiż tiegħif Din sbejħa, din twajba…… waqt li jien…… jien l-imsejken Laz- ZU…. Lazzru t-tallab, bniedem tad-daħk, raġel tal-fastidju…… liebes iċ-ċrarvet. Iva, dak li jien jien : biċċa ċarruta mqattgħa, maħmuġa, li tqażżeż u tgerrex in-nies… AVUKAT ZARB Lilek nafuk tajjeb…… Aħna kif wiritt il-flus irridu nafu. LAZZRU Ara kif l Bl-iktar mod faċli. Mietet pro-zija (Alla jagħtiha l- ġenna) U ħalliet il-flus warajha. Billi mietet bla testment, fittxew min jiġi minnha, Sabu li l-eqreb minnha kont jien u bagħtu jgħarrfuni bil-biċċa. AVUKAT ZARB Issa x'sa tagħmel bihom il-flus 7 AVUKAT MAMO Għandek xi proġett' F'REDU Għamilt xi ħsieb9…… LAZZRU Iva. Qegħdin taraw din it-tfajla 7 Il-wirt ikun għaliha. Jien ma għandix bżonn. Jien inkompli ħajti kif għaddejtha għal dawn l-aħħar tlittax-il sena, nitlob…… u ngħix bl-akkarija, b'dak li tagħtini l-Provvidenza, Jiena ili ma niflaħx naħdem is-snin iżda mhux għalhekk kont nilqa' l-karità. AVUKAT ZARB Mhux għalhekk kif FREDU Mela għaliex 7 LAZZRU Ifhmuni tajjeb. Din il-ħajja tiegħi għażiltha jiena. għax U tafu għala ridt hekk7 Ikolli ngħidilkom għaliex. Għax jien għamilt wegħda, ifhmuni tajjeb, wegħda li la darba jiena invaldu u ma nistax naħdem, il-Provvidenza biss setgħet taqlagħli l-grazzja li 'l binti, la tilħaq titfarfar, inkun nista' na- raha bħal xbejbiet oħra bla ma jonqosha xejn l Wegħda bil-qud- diem għax naf li kont naqlagħha żgur, għax kelli fidi sħiħa l AVUKAT MAMo Bintek min hi WAITER Int għandek it-tfal 7 AVUKAT MAMO Interessanti : wegħda a priori. U bintek min hi2 LAZZRU Binti hija din l (għax-XBEJBA). It-teżor tiegħi Mildal Min hawn kittieb7 Min jidħol għal biċċa. xogħol u jikteb ir-rumanz ta' ħajti 2. Fejn huma tal-gazzetti 7 La ġiet hekk, ingħid l-istorja kol- lha. Kapitlu Wieħed : Iż-Żwieġ tiegħi ma' mara qaddisa; Kapi- tlu Tnejn: Mewt ta' dik l-anġlu ta' marti u twelid ta' din l-an- ġlu ta' binti; Kapitlu Tlieta : Marda twila fuqi u trobbija ta' bin- ti mis-sorijiet; Kapitlu Erbgħa : Il-Wegħda tiegħi li nagħmel ħaj- ja ta' penitenza u umiljazzjoni; Kapitlu Hamsa : Il-Wirta. Wara tant sventuri, il-grazzjal Wara snin ta' dlam, xaqq dawll Alla ma jinsa 'l ħadd l FREDU U issa, x'sa tagħmel, alliija 7 AVUKAT ZARB Issa spiċċat…… il-wegħda…… LAZZRU Il-wegħda iva, Imma issa..:.. issa jiftaħ Kapitlu. ieħor, anzi taqsima oħra… - ' AVUKAT Zann Il-Kapitlu Sitta…… : AVUKAT MAmo Ġejja Storja twila…… . LAZZRU Kapitlu Sitta: Ir-Radd tal-Hajr. Iva, il-Kapitlu tar-ringraz- zjament. Lazzru jibqa' l: kien, jibqa' kif kien : il-Fqir, it- Tallab, ir-Raġel li jduru miegħu t- tfal, il-Bniedem li jiddieħku bih…… FREDU Imm'i issa le, ma jmissekx tkompli b'din il-ħajja…… S LAZZRU -Inkompli, iva, sal-Mewt, sa l-aħħar Kapitlu…… AVUKAT MAMO Imma t-tifla…… TAZZRU It-tifla ħadt ħsiebha diġà…… FREDU Jaqaw 2 X'sa tagħmel biha2…… Dik storja oħra. Dik għadha sa tibda. AvuKkAT MAMO Jalla ma tkunx ta' swied il-qalb daqs tiegħek. WATTER Imma inti tista' tibdel ħajtek ukoll, ngħiduha. LAZZRU Le, Ħajti tkun bħalma kienet s'issa, Ma tistax tkun mod ieħor. Hajja iebsa imma…… ngħixha bit-tbissima, fuq fommi, bil-ħsieb ta' binti Milda f'inoħħi u bit-tifkira ta' marti f'qalbi. Jiena qatt tlabtha 7 Imma naċċettaha iva. Rajtx, avukat7 Rajtx kif ukoll is-sold tiegħek, l-ewwel wieħed li tajtni f'għomrok, jiena aċċettajtu/ Mhux jien tlabthulek imma, tajthuli int, minn jeddek, Nirringrazzjak; mhux għas-sold daqskemm għall-umiljazzjoni li waqqajtni fiha, għad-derisjoni (biex ma ngħidx disprezz) li waqqajtni fiha. AVUKAT ZARB linma jien, skużi taf-.2.. ' LAZZRU Tiskuża ruħek xejn. M'għandekx għalfejn. Tibqa' tarani ma' wiċċek aktar minn dari. Keċċini, keċċini dejjem, la tibża' xejn. U issa sejjer. L-istorja għedthielkom. (IX-XBEJBA, dejiem imbikkma, tersaq lejn missierha u jibdew ħerġin, Iżda ma jilhqux joħorġu l-bieb; LAZZRU jie- qaf f' MA teaħdu u jħossu ħażin. Jibda jsejjaħ 'il bintu b'nifsu (mbikkija) Xi ġralek Xi ġralek 9 Għajnunil Għajnuni i AVUKAT MAMO Qed iħossu ħażin…… FREDU Erfgħuh l Ertgħub l AVUKAT ZARB Hawn xi tabib WATTER Halli nġib l-ilma biex naħslulu wiċċu…… Ix-XBEJBA Xi ġralek, pà7 Qum mill-arti Xi ġralek, għid Kellimni l Kellimnil Qiegħed tismagħni2 Iftaħ għajnejkl Smajt7 Iftaħ għajnejkl (IX-XBEJBA twerżaq twerżiqa u tinfexx tolfoq; il- WATITER li jkun laħaq bl-ilma, jibqa' bit-tazza f'idu. Kulħadd jiċċassa) Ix-XBEJBA FREDU Spiċċat l-istorja…… AVUKAT ZARB Kapitlu Sitta. WATER Kapitlu qasir…… Avukat MAMO Kapitlu l-Aħħar, SIPARJU BIL-QAJIA.