ICTORIEN Sardou bla dubju ta' xejn kien wieħed mill- aqwa, biex ma, ngħidx l-akbar wieħed, fost id-drammatur- zi tat-teatru Franċiż tas-Seklu li għadda. Tista' tgħid għal ħamsin sena sal-mewt tiegħu, fit-8 ta' Jannar, 1908, huwa haqa' jsaltan fuq ħaddieħor bil-kitba tiegħu ta' drammi u kum- miedji Għall-ewwel ii beda jikteb għat-teatru fl-1854, ma kellux xorti tajba. L-ewwel dramm tiegħu La reine Uifra, miktub meta kien għad kellu għoxrin sena, kienet ċaħditbulu l-magħ- rufa attriċi Rachel, rivali ta' Sarah Bernhardt. Hekk ukoll it- tieni xogħol drammatiku tiegħu malli deher fuq il-palk waqa' minnufih, fil-waqt li tlieta oħra li kiteb wara—Bernard Pelissu, Flewr de Lidne u Paris d V'Envers, ma kellhomx. ix-xorti li jidhru fuq il-palk, għax ebda impressarju ma ndaħal għalihom Id-dramm ''Ċandide'' li kien is-sitt wieħed warbithulu ċ-ċensu- ra, U jekk wieħed joqgħod jaħseb kemm kienet ta' komma wiesgħa ċ-ċensura Franċiża f'belt ta' ċerti opinjonijiet liberi u laxki bħalma hi Pariġi, nistgħu ngħidu illi l-argument, u forsi wkoll l-espożizzjoni tad-dramm, kienu wisq ħorox għal għaj- nejn u widnejn il-publikbu. Fl-aħħar, wara żmien, iltaqa' ma' Mille Dejazet, il-kbira attriċi ta' żmienu, li għaliha kiteb xi xogħlijiet drammatiċi, li kellhom suċċess u li bihom sar hekk popolari li minn dak iż-żmien kiseb l-isem ta' ''Prinċep tat- Teatru Franċiż. L-ewwel rebħa li kiseb fuq l-opinjoni tal-pubbliku teatrali, kienet bil-kummiedja tiegħu Les Primiċre armes de Figaro, u minn dak iż-żmien baqa' jikteb u jirrappreżenta fuq il-palk Franċiż bosta drammi u kummiedji bl-akbar suċċess, fosthom Rabagas, Nos. Wara żmien tħajjar jikteb drammi fuq suġġetti storiċi; fost dawn ix-xogħlijiet drarnmatiċi tiegħu nsemmu Theodora, Patrie, Tosea, (li tagħha kien sar librett b'mużika ta' Puc- HĠEJJEĠ 91 B Robespierre u Dante; dan ta' l-al- ħar kien' kitbu b'mod speċjali għall-imsemmi attur Ingliż Bir Ħenrv Irving. Sardon ġie maħtur Membru ta' l-Akkademja Franċiża — fl-1877. , Octave Mirbem stqarr illi t-Theodera hija f'kapulavur tat-tċatru tal-lumi u xebbah. l-awtur tagħha xejn inqas ma' Shakespeare. Meta fil-25. ta' April tal-1924 inkixef il-monu- ment ta' Sardou fi Place de da Madeleine, f'Pariġi, il-President tar-Repubblika, Ravmond Poincarċ, fid-diskors li għamel fuq il-kbir drammaturgu li l-Franċiżi kienu għammduh bl-isem ta' l-intperatir lat-ttatru semma l-frażi li Vietor Hugo kien kiteb lil Sardou dwar id-drumni tiegħu Patrie. fejn kien qallu illi UDAk l-opra drammatika inti ksibt il-jedd li tgħid lill-pub- kliku di jistmgħuħa : Plaudite, ciees, ċapepuli, ja ċittadini l Il-lum ma nstgħux forsi ngħidu illi teatru ta' Sardou jista' jibqa' sjsaltan fuq. iż-żminijiet tal-lum, quddiem ix-xogħlijiet realistiċi. tat-teatru modern, u għalħekk wieħed jista' jagħmel dik il-mistoqsija li Manzoni kien għamel fuq Napuljun. Niat- għu ngħidu fiż-żgur, iżda, illi Sardon kien ' 'l-imgħallem tat- teatru romantiku tas-Seklu Dsatax'', iżda kien jippreferixxi ju- r' l-effett milli jfisser il-psikoloġija tal-karatteri, it-tħixkil ro- mantiku u il-colpi di seena 7 milli: l-qawwa drammatika tas- sitwazzjonijiet.