Ċimiterji fil-Mosta Minn George Cassar — Ritratti Mark Micallef Minn żmien antik ħafna in-nies kienu jidfnu l-mejtin tagħhom taħt l-art. Għalkemm ir-rit funebri nistgħu insegwuh mill-Preistorja, f'din il-kitba se naraw xi postijiet tad-dfin fil-Mosta minn-Żmien l-Ordni ta' San Ġwann 'l quddiem. Mill-Medju Evu d-dfin kien isir fil-knejjes u madwarhom. Fil-Mosta dan kien isir żgur f'numru ta' kappelli żgħar li ħafna minnhom għadhom wieqfa sal-lum. L-aktar ċimiterju magħruf hu dak iddedikat lil San Rokku u kien jagħmel parti mill-Kappella ta' Santa Margerita. Dan il-post kien u għadu jinsab fuq l-għolja li llum hi magħrufa bħala ż-Żona Santa Margerita. Fiċ-ċimiterju ta' San Rokku kienu ġew midfuna l-vittmi tal-pesta li laqtet lil Malta għall-aħħar tas-seklu sittax. Għadek issib għatu ta' qabar minn dawk li jmorru lura għal dak iż-żmien u fuqu tidher ċara d-data '1594' li tindika ż-żmien ta' din il-pesta. Fil-fatt meta l-pesta ta' l-1592 laqtet il-Mosta, din qatlet 27 ruħ. Il-vittmi ndifnu f'dan il-lok u magħhom żdiedu 283 katavru ieħor mill-matriċi tan-Naxxar u mir-raħal ta' Ħal Għargħur. San Rokku intuża wkoll fil-pesta ta' l-1675-6. L-ewwel vittma kienet mara Mostija li mietet fil-21 ta' Mejju 1676. Hi ndifnet proprju f'dan iċ-ċimiterju. Madankollu, wara din il-vittma — li r-raġel tagħha miet l-għada u ndifen fil-mandra tad-dar tagħhom — il-mejtin bil-pesta li ġew wara ndifnu f'ċimiterju ġdid. Kien minħabba l-pesta ta' l-1675-6 li fil-Mosta nstabet midfna ġdida f'post viċin tal-kappella ta' San Ġakbu (li llum m'għadhiex teżisti). Kien ċimiterju għall-impestati u l-Mostin l-antiki kienu jsibuh bħala 'iċ-ċimiterju l-qadim'. Dan il-post jidher li baqa' jintuża għall-vittmi ta' l-epidemiji li laqtu lil Malta u lill-Mosta għall-inqas sal-pesta ta' l-1813. Jidher li t-42 (jew skond sors ieħor 32) vittma ta' din l-epidemija tal-bidu tas-seklu dsatax ġew midfuna fiċ-ċimiterju 'il-qadim' meta l-Mosta ntlaqtet bejn Ġunju u Settembru ta' l-1813. Din il-midfna 'tal- pesta' inqerdet għal kollox meta fis-snin sebgħin tas-seklu għoxrin twesset it-triq u hekk ittieħdet biċċa minnu u dak li kien fadal ġie amalgamat ma' għalqa. 'Ir-ruħ' li timmarka l-post taċ-ċimiterju ta' San Rokku li kien parti mill-Kappella ta Santa Margerita - il-kanċell li jidher illum sar fiż-żmien modern 66 : Ħarġa Nru. 6 (2008) Format Ġdid ħ—-—-——--—— I I 'Ir-ruħ' li tinsab fil-kantuniera ' ta' Triq il-Mitħna l-Qadima ma' Triq Durumblat, ftit 'il bogħod miċ-ċimiterju li hemm illum u mhux wisq 'il bogħod — miċ-ċimiterju l-qadim li m'għadux jeżisti Ċimiterji żgħar oħra kienu mal- Kappella ta' l-Assunzjoni ta' Marija (Ta' Żejfi) u mal-Kappella tan-Nawfraġju ta' San Pawl tal- Qlegħja. Il-Mostin indifnu wkoll fil-knisja parrokkjali. Nafu li taħt il-knisja — l-qadima ta' l-Assunta kien hemm —— nies midfuna u li l-arkitett tar- Rotunda, George Grognet de Vassċ, kien iddefenda d-disinn tiegħu tal-knisja parrokkjali l-ġdid bl-argument ta' dan iċ-ċimiterju. Hu qal li jekk il-knisja l-ġdida ma kienx se jkollha kolonni fin-nofs, dan kien ifisser li ma kienx hemm għalfejn tqalleb lin-nies midfuna ġol-knisja parrokkjali. L-ewwel kappillan tal-Mosta, Dun Ġwann Bezzina, indifen fil-knisja parrokkjali fl-1611. Minn meta nbniet ir-Rotunda, il-Mostin kellhom ukoll il-kannierja li kienet isservi għad-dfin. Din tidħol għaliha min-naħa ta' wara tal-knisja arċipretali. Hemm midfuna numru ta' mejtin. Dan id-dfin baqa' jsir sa madwar l- 1974 u meta twaqqaf, il-Mostin bdew jiġu midfuna fiċ- Ċimiterju ta' l-Addolorata. Din il-prattika ma kienet popolari xejn mal-parruċċani li riedu li jibqgħu jidfnu l- għeżież tagħhom fir-raħal fejn għexu. Dan sar possibbli meta bdew jinbiegħu oqbra fiċ-ċimiterju tal-Mosta bl- Iċ-ċimiterju li għadu jintuża sal-lum tbierek fil-5 ta' Awissu 1837 mill-Kappillan Dun Ġammari Schembri. F'din iċ-ċerimonja kien ħa sehem ukoll il-kleru Mosti. L-art kienet inkisbet mingħand il-Gvern fi żmien il- Gvernatur Bouvarie. Din l-art kienet tinsab ħdejn iċ- ċimiterju l-qadim fit-tarf tar-raħal. Tkabbar fis-snin ) disgħin tas-seklu għoxrin meta nfetħet parti oħra n-naħa ta' wara ta' dan iċ-ċimiterju. Il-kappella ċkejkna ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu, isservi għall-Quddies li jsir — regolarment f'dan iċ-ċimiterju mhux biss fix-xahar ta' — Novembru iżda wkoll matul is-sena kollha. ; Referenzi prinċipali E.B. Vella u oħrajn, Storja tal-Mosta bil-Knisja tagħha (Malta, 1972/1986). I G. Cassar £ J.G.M. Borg, Il-Mosta; il-Mostin u r-Rotunda tagħhom matul iż-żminijiet (Malta, 2007). Ħarġa Nru. 6 (2008) Format Ġdid , 67