Irkejjen Storiċi il-fdal ijiet p PIŻJI KANNA reistoriċi ta' Ħaġar Qim …… magħrufa għar-rik- kezza fil-fdalijiet pre- istoriċi. Wieħed jista' jsemmi diversi fdalijiet li kollha għandhom dak l- interess partikulari. Iżda fl-istess ħin wieħed jinnota wkoll li jkun hemm postijiet li jkol- lhom dik ix-xi ħaġa aktar minn oħrajn. Wieħed minn dawn il-fdalijiet hu dak magħruf bħala ta' Ħaġar Qim. I l-gżejjer Maltin huma tal-Qrendi, u hu meqjus bħala wieħed mill-aktar interessanti li nsibu fil- gżejjer Maltin. Ir-raġuni hi li dawn il-fdalijiet ma jimxux perfettament ma' 'l-istess stil u disinn bħal ta' l-oħrajn. Iżda wieħed jinnota li dawn huma kemmxejn differenti. Id- differenza ġejja mill-fatt li hawnhekk għandna grupp ta' kmamar aktar minn postijiet oħra, u barra minnhekk it-tqas- sim tiegħu hu kom- pletament differenti mill- oħrajn. jsir jinsab fil-limiti Ħaġar Qim — is-sejba tal-fdalijiet Hu interessanti li wieħed jista' jgħid li dan il-post ma tantx kien minsi matul l-istorja. Il- — lokalità tiegħu tinsab fuq il-quċċata ta' għolja li wieħed jista' jgħid li tidher minn kullimkien. Il- fatt li għandek numru ta' ġebel imdaqqas ħiereġ mill-ħamrija f'post par- tikulari, dan sejjer jiġbed l-attenzjoni ta' dak li jkun. Dawn. il-fdalijiet ma nistgħux nitkellmu dwar data partikulari u nsem- mu meta kienu nstabu għall-ewwel darba. L-ewwel darba li nkitbet l-istorja ta' Malta fid- dettal kien fis-sena 1647. L-awtur kien il-Malti Ġann Franġisk Abela, membru ta' l-Ordni ta' San Ġwann. F'dik is-sena dan il-Malti ħareġ. l-ewwel. kitba dettaljata dwar l-istorja tal-gżejjer Maltin. Fiha ħa ħsieb li jsemmi kull ħaġa li kienet tidher f'dak iż- żmien. Fost il-ħafna postijiet semma kien hemm uħud minn dawn il-fdalijiet li llum in- Dehra mill-ajru tal-fdalijiet ta' Ħaġar Qim qisuhom bħala fost l- eqdem li nsibu fid-dinja kollha. Wieħed minnhom hu dak li aħna sa llum għadna nirreferu għalih bl-isem ta' Ħaġar Qim. Abela kiteb l-isem ta' dan il-post hekk: Hagiar el Kim. Fost aktar infor- mazzjoni Abela jgħidilna li l-post jinsab f'Raħal Kbir (dan kien l-isem ta' raħal li naturalment maż- żmien ma kienx baqa' jiffunzjona bħala entità). Skond it-teorija ta' Abela, dawn il-ġebel kbar kienu konferma tat-teorija tiegħu li f'Malta kien hawn grupp ta' abitanti li kienu ġganti. Hu mhux biss xebbah dawn il- ġebel ma' dawk li nstabu f'postijiet oħrajn. Iżda wera wkoll li d-daqs ta' dawn il-ġebel f'Ħaġar Qim kienu tant kbar li ma setgħux ma kinux inġarru . minn poplu ġgantesk. M'huwiex: il-każ li hawnhekk nidħlu fid- dettal dwar x'kien ħaseb Abela aktar minn tliet mitt sena ilu. Wara li kien semmie- hom Abela, kważi kulmin kiteb warajh, u kien jinteressa ruħu f'dawn it- tip ta' fdalijiet semmew il- post ukoll. Barra minhekk fis-seklu tmintax Jean Houel kien ipprovda l- ewwel stampi ta' dawn il- fdalijiet. Hawnhekk beda jiżdied l-interess fihom. Sadattant wieħed jinnota wkoll li t-teorija li kien ippropona Abela li dawn kienu nbnew minn grupp ta' ġganti, kienet qiegħda tkun rifjutata. Fis-sena 1816 Onorato Bres, Malti ieħor, kiteb dwar l-antikitajiet li kienu jinsabu fil-gżejjer Maltin. Hu wkoll isemmi l-fdalijiet ta' Ħaġar Qim, iżda ma kienx qiegħed jaqbel mat- teorija ta' Abela. Anzi, hawnhekk hu jagħmilha ċara li dawn kienu jixbhu ħafna l-arkitettura tal- Feniċi, u għalhekk kien qiegħed jgħid li dawn inbnew minn poplu li stajna nagħtuh isem. Iżda l-ewwel darba li dawn il-fdalijiet tnaddfu, jew skavati, kien fis-sena 1839. F'dak iż-żmien Malta kienet taħt l-Ingliżi u l-Gvernatur Sir Henrv Bouverie kien warrab somma flus ħalli l- postijiet setgħu jitnaddfu u jkunu konoxxuti aħjar. Il-persuna fdata bis- superviżjoni tax-xogħol kienet J.G. Vance. Hawnhekk tajjeb ngħidu li l-arkeoloġija kif nifhmuha Hum ma kinitx l-istess bħal ta' dak iż-żmien. Il- post kien tnaddaf mill- ħamrija li kienet akkumulat matul is-snin. L-aktar ħaġa importanti għal dak iż-żmien kien li l- ġebel il-kbir ikun mikxuf u kulħadd jinduna bil- fdalijiet li nstabu fil-lok. Il- ħamrija kienet imbarazz, u fil-fatt ħadd ma kien ta' kas ta' jekk kienx hemm oġġetti jew le f'din il- ħamrija. Minn dan l-istess Vance kien inħareġ ukoll rapport kif ukoll numru ta' disinji dwar il-fdalijiet li nstabu. Iżda jidher li anki dawn ma kinux ta' kwalità tajba, u lanqas ma kienu ta' għajnuna. Tant li ftit taż- żmien wara kellhom jerġgħu jsiru oħrajn aktar tajbin u fidili lejn il- fdalijiet. jgħaddi ż-żmien aktar beda jkun hemm interess f'dawn il-fdalijiet. Kien hemm 'numru ta' skavi minn A A Caruana fis- sena 1885. Kien hemm oħrajn li saru minn Themistocles Zammit fl- 1909. Fis-sena ta' wara kien sar xi xogħol minn Thomas Ashbv. Dan ix- xogħol kien aktar kon- ċentrat biex jistabbi- lixxu li l-fdalijiet kollha jinkixfu. L-aktar xogħol im- portanti seħħ imbagħad wara t-tmiem tat-Tieni Gwerra Dinjija. Ġebel li kien imwaqqa'' beda jittella f'postu, u l-istess faċċata ta' Ħaġar Qim ħadet xejra differenti. Mhux hekk biss, talli issa kienu saru skavi b'attenzjoni li kien beda jagħti l-frott mixtieq. Id- dehra ta' Ħaġar Qim kienet ferm aħjar minn kif kienet qabel, u kulmin beda jmur iżur il-fdalijiet beda jara parti mill- majestrija ta' l-istess struttura. Uħud mill-ġebel bdew jinksew ħalli ma jkomplux jitmermru. Hum il-ġurnata l- fdalijiet ta' Ħaġar Qim jinsabu miftuħa għall- pubbliku in ġenerali. F'appuntament ieħor nagħtu ħarsa lejn l-istess fdalijiet ta' Ħaġar Qim.