l-aċ Bir-reqqa: Il-lingwa miktuba u mitħaddta e. Ix-xejriet tal-Malti I: Il-Malti jgħix fid-dinja 2 tal-ħin e Bil-Kelma t-Tajba 4 e. Lejn DEĊIŻJONIJIET 2: Diffikultajiet marbuta 5 mal-kitba tal-kliem Ingliż fil-Malti e. Pajjiż imsieħeb jew pajjiż sieħeb' Il-partiċipju. 13 fil-Malti u kif jipparteċipa Kelma b'kelma: It-terminoloġija e. Ħieles, liberu u indipendenti 15 e. Il-prinċipju ta' legalità jew nullum crimen, 19 nulla poena sine lege e. Kliem mitluf: Il-KALENDARJU TAL-BIDWI tal-1849 23 e. Lejn mappa tad-dinja bil-Malti — għala le7 28 Mill-għatba 'l barra: Aspetti oħra e Minn rebbieħa tal-Juvenes Translatores għal 35 stagiaire fid-DĠT e. Ir-rwol tal-Uffiċjal tal-Lingwa fir- 36 Rappreżentanza tal-KE f'Malta e. Il-VTS f'Malta — Żjarat fl-Università u fis- 38 Settur tas-Sajd u l-Akkwakultura e Mikiel Anton Vassalli, traduttur 41 l-ħdax numru interessanti. Tim tal-futbol. L-għadd ta' ilsna nazzjonali fl-Afrika t'Isfel, irrikonoxxuti fil-Kostituzzjoni tagħha. Il-gżejjer fil-bajja ta' San Francisco, fosthom Alcatraz, u Angel Island (jew il-Gżira Angel'), imsejħa l-Ellis Island tal-punent. Fl- 1918, l-Ewwel Gwerra Dinjija ntemmet b'armistizju nhar il-11 ta' Novembru, fil-11 ta' filgħodu. In-numru 11 huwa marbut ħafna wkoll mal-iskaramanzija. Hemm min, meta jilmaħ il-ħin 1/:11 fuq arloġġ diġitali, jagħlaq għajnejh u jagħmel xewqa. Fis-sena 11 W.K., l-imperu Ruman ħareġ digriet li pprojbixxa ċerti prattiki ta' tbassir supranaturali, fosthom l-astroloġija. Mur obsor, dak iż-żmien, li inqas minn żewġ millennji wara, il-vettura spazjali Apollo 11 kienet se tniżżel lill-bniedem fuq wiċċ il-qamar. Parti mill-faxxinu tan-numru 11 ġejja mill-fatt li huwa numru prim, u li huwa l-ewwel numru li jista' jitqies palindromu — ironija sottili, għax huwa numru li ma jistax jiġi diviż, iżda li xorta jista' jinqasam b'simetrija. U hemm raġuni oħra: ir-ripetizzjoni tal-1 tibda sekwenza u tistedinna nżidulha l ieħor, u ieħor, u ieħor… Tant hu hekk li, fl-ilsien Bask, il-kelma għan- numru 11 — hamaika — tfisser ukoll l-infinit, jew numru bla għadd. Meta wieħed jgħid bil-Bask, 'Għidtlek ħdax-il darba biex tieqaf teżaġeral' il-kelliem ikun proprju qed jeżaġera. Mingħajr ma neżaġeraw, inkomplu ngħoddu, u nintebħu li lħaqna ħdax-il ħarġa ta' l-aċċent, ormaj iktar milli għandna swaba' f'idejna. Bħalma n-numru 11 jagħti sens ta' tkomplija, ta' serje li trid tibqa' għaddejja, xi wħud mill- artikli f'din il-ħarġa huma works in progress, il-bidu jew parti minn sensiela: Mark Amaira jippreżenta l-ewwel minn tliet 'imriewaħ' li jillustraw ix-xejriet tal-grammatika Maltija (il- ħin vs. l-ispazju, u fil-ħarġiet li ġejjin għad naraw il-verb vs. in-nom, u l-maskil vs. il- femminil), fit-taqsima dwar it-terminoloġija, hemm diskussjoni preliminari dwar. il- possibbiltà (jew ħolma, jew ġennata) li ssir mappa tad-dinja bil-Malti, diskussjoni li għandha tkompli wkoll fl-edizzjoni li jmiss; u fl-okkażjoni tal-250 anniversarju mit-twelid ta' Mikiel Anton Vassalli, Ivan Said joffrilna tagħrif mill-iktar intriganti dwar il-ħidma tiegħu fil-kamp tat-traduzzjoni, mil-Latin, mill- Franċiż, u mill-Għarbi b'karattri Kufija. Proċess ieħor li għaddej bħalissa huwa t-tfassil tal-kriterji għal DEĊIŻJONIJIET 2 — dwar l- ortografija tal-kliem Malti ta' nisel Ingliż — kif jispjegalna Dr George Farrugia f'artiklu ddettaljat. Ladarba din hija sena ta' ma nafx kemm-il kommemorazzjoni storika f'Malta (ejjew ngħidu li ħdax, għax tlift il-għadd), jixraq li naraw, flimkien ma' Leanne Ellul, fejn nistgħu niġbdu l-linja semantika bejn il-kliem liberu, ħieles u indipendenti, fi studju xjentifiku msejjes fuq dejta misluta mill-MLRS. Intant, Mark Paul Vella jgħinna nagħżlu bejn pajjiż sieħeb u pajjiż imsieħeb, Alan Xuereb u David Borg jiddiskutu t-traduzzjoni tal-kunċett legali nulla poena sine lege; niltaqgħu ma' Paula Schembri li ħames snin wara li rebħet il- kompetizzjoni Juvenes Translatores ingħaqdet magħna bħala stagiaire, kif ukoll ma' Brian Buhagiar, l-Uffiċjal tal-Lingwa fl-'antenna' tad-DĠT fil-Belt Valletta; u nilqgħu artiklu sabiħ ħafna ta' Ġużi Gatt, fl-istil tal-ktieb tiegħu QIEGĦDA FIL-PONTA TA' LSIENI, dwar kliem fil-qasam agrikolu li sab f'Il-Kalendarju tal-Bidwi tal-1849 u li Ilum il-ġurnata għoddu ntilef. Ma nafx jekk l-aċċent qattx jilħaq wiċċ il- qamar, iżda nafu li jasal 'il bogħod, u li l-għadd u l-interess tal-qarrejja qed jiżdiedu ma' kull ħarġa. Ninsabu kuntenti, b'mod partikulari, bir- rispons li nirċievu minn Malta: ma naħsibx li nkun qed neżaġera jekk ngħid li l-aċċent ormaj jilħaq iktar qarrejja f'Malta (l-università, it- tradutturi freelance, ġurnalisti, għalliema, il- pubbliku ġenerali…) milli fost il-kollegi tagħna bejn il-Lussemburgu u Brussell. Dan huwa pożittiv għax il-ħidma tat-traduzzjoni hija ta' natura solitarja, ta' sikwit iżolata, u permezz ta' rivista bħal din jinbnew aktar pontijiet ta' komunikazzjoni u kollaborazzjoni bejn il- kontinent u l-gżejjer. Nibqgħu nilqgħu artikli u proposti ta' artikli dwar kwalunkwe aspett tal-lingwa, fl-indirizz L-ACCENT 0O.cc.europa.eu. Intant, inkomplu s- serje, u forsi xi darba — min jaf7 — għad nilħqu n-numru 111… Antoine Cassar f'isem il-Bord Editorjali Il-lingwa miktuba u mitħaddta Ix-xejriet tal-Malti I: Il-Malti jgħix fid-dinja tal-ħin Mark Amaira emm ili nsir midħla tal-istrutturi tal- Malti, bdejt nagħraf il-bżonn li nlaqqa' lill-qarrej mal-Malti li qed insir naf u naqsam miegħu dawk. il-karatteristiċi li: narahom jispikkaw u li jagħtuh ċerta identità. Minkejja li dawn il-karatteristiċi jaf qed jitnebbħu wisq mis-soġġettività ta' min hu lsienna u jistrieħu żżejjed fuq l-għarfien tiegħi bħala kelliem nattiv, f'dal-artiklu nipprova ntaffi dan kollu b'eżempji muftieħ li fl-idjolett tiegħi nqishom aktar naturali fit-taħdit u l-kitba. Dil-ewwel karatteristika — il-Malti jgħix fil- ħin — mhix assoluta, anzi qed nippreżentaha fi mrewħa li mill-ħin tkanġi ħelu ħelu fl-ispazju. l-ispazju Mingħajr dubju, fil-Malti l-kunċett tal-fejn jitħaddem tajjeb meta s-suġġett ikun konkret, aktarx tanġibbli, f'xi post (x, v, 2) fl-ispazju ta' madwarna kif juru (O1) sa (03). Iżda fl-astratt, il-Malti jaf ikampa mingħajr il-kunċett tal-fejn, kapaċi jdur miegħu qisu mhux hu, u jirnexxilu jaħfen is-sens kollu tal-argument mingħajru. Minflok il-fejn li tintuża fis-sentenzi (04) sa (061, jidhirli li l-Malti jinqeda aħjar bi kliem temporali bħal matul, waqt, xħin u meta, kif juru (07) sa (09). (01) Fejn staħbejtli, wara l-kaxxa7 (02) Se nkun qed nistenniek fejn il-bieb. (03) Poġġih fejn trid; tista' tpoġġih fuq jew isfel, fl-għoli jew fil-baxx. (041 Il-Prim Ministru attenda għal-laqgħa tal-Kunsill fejn ippreżenta rapport… (05) Ninsab ġewwa l-Mosta fejn qed issir il-fiera annwali tat-tadam. (06) Ara fejn japplika dan il-kriterju. (O7a) Il-Prim Ministru attenda l-laqgħa u matulha ppreżenta rapport… (07b) Waqt il-laqgħa tal-Kunsill il-Prim Ministru ppreżenta rapport… (08) Ġejt il-Mosta għall-fiera tat-tadam. (09) Ara meta japplika dan il-kriterju. Il-fi u l-ġewwa jsawru l-istess argument. Fil- każ tan-nomi proprji bħall-ismijiet tal-postijiet u tal-pajjiżi, jidhirli li l-Malti jaf jgħaddi mingħajr dal-kliem spazjali, kif juru s-sentenzi (12) u (13) minflok is-sentenza (10) filwaqt li meta jittratta oġġett f'ieħor f'xi post (x, v, 2) fl- ispazju madwarna, il-Malti jinqeda tajjeb bil-fi u l-ġo, kif juru s-sentenzi (14) u (15) minflok is-sentenza (11). (10) Ninsab ġewwa/fil-Belt Valletta. (11) Dħalt ġewwa l-knisja ta' Santa Marija. (12) Qiegħed il-Belt, wara/quddiem/fejn il-Knisja ta' Ġieżu. (13) Daż-żarbun magħmul l-Italja. (141 Dħalt ġo/fil-knisja ta' Santa Marija. (15) Poġġih ġo/fil-kaxxa. Meta jittratta d-direzzjonijiet jew iċ-ċaqliq minn xi post (x, v, z) għal xi post ieħor fl- ispazju ta' madwarna, il-Malti jinqeda bil-lejn, l-għal u s-sa, kif juru s-sentenzi (16) sa (18), iżda fl-astratt jinqeda aħjar mingħajr il-lejn, kif jidher fis-sentenzi (21) u (22) minflok (19) u (201. (171 Jesportahom lejn/għal/sal-Italja. (18) Immira lejn il-plattini. (19) Din tgħin lejn l-ilħuq tal-għanijiet. (201 Immira lejn A jew B, imma kkuntenta xorta bis-C. (21) Din tgħin biex jintlaħqu l-għanijiet. (22) Immira għal A jew B, imma kkuntenta xorta bis-C. Meta jittratta l-għoli u l-fond (x, v, 2) fl- ispazju ta' madwarna, il-Malti jinqeda bil-fuq u bit-taħt, kif turi (23), iżda fl-astratt jinqeda aħjar mingħajrhom, kif juru (24) sa (26) minflok (27) sa (29). (231 Jien nistaħba fuq il-bejt u inti taħt is-sodda. (24) Din l-awtorizzazzjoni taqa' taħt ir- responsabbiltà ta'… (25) Awtorizzazzjonijiet taħt kundizzjonijiet stretti. (261 Il-laqgħa saret fuq talba tal- Kummissjoni. (271 Din l-awtorizzazzjoni hi fir- responsabbiltà ta'… (28) Awtorizzazzjonijiet b'kundizzjonijiet stretti. (291 Il-laqgħa saret għax talbitha/intalbet mill-Kummissjoni. Għidli ma' min tagħmilha u ngħidlek x'int — il- Malti mhux talli ssellef kliem u espressjonijiet mil-lingwi ġirien u tħallat magħhom, iżda l- kelliem-semmiegħ nattiv tal-Malti ttieħed anke mill-mod kif jaħsbu l-kelliema ta' dawn il- lingwi l-oħra. L-ideat u t-termini spazjali li jixirqu u juża l- Ingliż, żgur aktar mill-Malti, ifeġġu kemm-il darba waqt it-taħdit u l-kitba, tant li ħafna minnhom daħlu fi lsienna u saru għalkollox Maltin, taw bixra ġdida jew imġedda lill- identità tal-lingwa bħallikieku din l-imrewħa, u ż-żewġ imriewaħ l-oħra li se nittratta fil- ħarġiet li jmiss ta' l-aċċent, qed jinbidlu maż- żmien skont l-influwenzi u l-eżiġenzi. Mark Amaira huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea Bil-Kelma t-Tajba Prof. Manwel Mifsud Servizz tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti MM isoasija: Fil-Malti għalfejn niktbu l- għ (għajn) u l-h (akka), la ma għandhomx ħoss2 Tweġiba: Proprjament, ħoss ġieli jkollhom, eż. qligħ, taqtagħha, ikrah, għalih imma hu veru wkoll li wisq iktar drabi jkunu siekta. Spjega: L-Għarbi, missier il-Malti, għandu żewġ tipi ta' għajn (kull waħda bil-ħoss tagħha) u għandu l-akka (li tinstema' bħal ħ ħafifa). Mill-kitbiet qodma jidher li, dari, fil- Malti kienu għadhom jinstemgħu, u — ħaġa tal-għaġeb — anke llum f'xi djaletti mbiegħda miċ-ċentri urbani, ngħidu aħna fl-Għarb, Għawdex, għadek tista' tismagħhom ċari, ġawhar tal-istorja tal-Malti. Mela żgur li mhumiex xi invenzjoni kapriċċuża ta' min iddeċieda li nibqgħu niktbuhom. Fis-sewwa, madankollu, min fl-1924 qatagħha li jibqgħu jinkitbu seta' wkoll qatagħha li ma jinkitbux. Illum, kważi disgħin sena wara dik id-deċiżjoni importanti, nistgħu nippruvaw nifhmu x'kienu r-raġunijiet li ġegħluhom jiddeċiedu hekk u mhux mod ieħor. Qabelxejn, din ma kinitx xi invenzjoni ġdida. Sa mill-qedem, meta l-għ u l-h kienu għadhom jinstemgħu, min kien jiktibhom aktarx kien juża gh għall-għ u h għall-h. Mela kien hemm tradizzjoni tal-kitba tagħhom, li r- regoli tal-1924 għażlu li jirrispettaw. Il-ħsejjes irrappreżentati mill-għ u l-h nafu li ma spiċċawx f'daqqa, imma dgħiefu u ġew fix-xejn. Dan ifisser li aktar minn tmenin sena ilu, aktarx li kienu għadhom ippronunzjati minn għadd ta' nies ikbar minn tal-lum. Terġa', Ninu Cremona, l-aktar studjuż li ħadem biex twaqqfet il-kitba tal-Malti, kien Għawdxi, u bħala Għawdxi aktarx li kien midħla sewwa ta' dawn il-ħsejjes użati madwaru. Imma forsi l-aktar raġuni importanti kienet il-grammatika tal-Malti. Il-kelma Maltija tinbena minn għerq u forma, skont għadd ta' forom (jew mudelli) stabbiliti. Jekk tneħħi l- għ u l-h mill-kitba, waqt li minn banda tkun qed tħaffef il-kitba għax tagħmilha iktar fonetika (tikteb kif tisma'), mill-banda l-oħra tkun qed tfarrak l-unità tal-mudelli tal-lingwa, għax tista' tgħid kull nom jew verb bl-għ/h jibda jagħti forma ġdida għalih. U hekk tista' tispiċċa ttaqqal dak li tant xtaqt tħaffef. Illum bosta Maltin iħossu li dawn is-simboli, imqar jekk għalihom huma għajn ta' tfixkil u inċertezza, huma parti mill-identità viżiva tal- ilsien Malti u lanqas biss joħolmu li jistgħu jitneħħew. Din hija logħba bejn it-tħaffif tal- ortografija u r-rispett lejn it-tradizzjoni tal- kitba, logħba li fis-sewwa qegħdin fiha bosta lingwi miktuba, mhux il-Malti tagħna biss. Ħajr lill-Prof. Manwel Mifsud li jagħtina permess nippubblikaw dawn is-siltiet Lejn DEĊIŻJONIJIET 2: Diffikultajiet marbuta mal-kitba tal-kliem Ingliż fil-Malti Dr George Farrugia 'għandniex nistagħġbu li f'aktar minn mitejn sena ta' kuntatt mal-Ingliż daħal fi lsienna bosta kliem minn din il-lingwa, kliem li xi wħud minnu jintuża b'mod limitat f'oqsma speċjalizzati, kliem ieħor li jkun qeda l-funzjoni efimera tiegħu u li maż-żmien twarrab għal xi raġuni jew oħra, u kliem li l- użu tiegħu huwa mifrux ħafna f'oqsma varji u fost setturi differenti tal-poplu Malti. Il-fatt li llum bosta Maltin jafu sew l-Ingliż u l-fatt li l- mezzi ta' komunikazzjoni huma. tant b'saħħithom, qegħdin bla dubju jħaffu u jiffaċilitaw dan il-proċess ta' tislif ta' kliem mill-Ingliż fil-Malti. Hawn min iqis din l- invażjoni ta' kliem Ingliż bħala l-fattur ewlieni li se jwassal il-Malti għall-qerda tiegħu u hawn min jikkunsidraha bħala opportunità li qed tarrikkixxi lil ilsienna u mezz ta' kif nistgħu nitkellmu u niktbu fuq oqsma ġodda li qabel kienu aljeni għalina. Wara kollox, kien hemm żmien fejn imqar l-Ingliż innifsu kellu jissellef mijiet ta' kliem minn lingwi oħra biex ikopri kunċetti marbuta ma' oqsma differenti bħal, ngħidu aħna, l-amministrazzjoni, il-liġi, ir- reliġjon, il-militar, l-ikel u x-xorb, il-moda, l- arti, ix-xjenza u t-tagħlim. Imma l-għan ta' din il-ktiba mhuwiex fuq jekk għandniex inqisu l- Ingliż bħala theddida jew bħala barka mis- sema għal ilsienna; l-għan huwa kif se niktbu bil-Malti l-kliem li qed nissellfu minn din il- lingwa — suġġett li għal dawn l-aħħar għoxrin, tletin sena qajjem mistoqsijiet, diskussjonijiet u kultant anke polemika. Dan l-artiklu ma joffrix soluzzjonijiet għall-kitba ta' dan il-kliem imma jsaqsi bosta mistoqsijiet u f'xi każi, isemmi possibbiltajiet li tajjeb li jkunu kkunsidrati qabel ma jittieħdu d-deċiżjonijiet finali. L-Akkademja u l-Kunsill Nazzjonali tal- Ilsien Malti (KNM) Qabel twaqqaf il-KNM fl-2005 bis-saħħa tal- Liġi tal-Malti, il-Kap. 470, ir-regoli tal-kitba, inkluż il-kitba ta' kliem ġdid li jidħol fil-Malti kienu jiġu stabbiliti mill-Akkademja tal-Malti. Fil-fatt, fl-1984 l-Akkademja ppubblikat iż- ŻIEDA MAT-TAGĦRIF, ġabra ta' regoli li jiffukaw l-aktar fuq l-ortografija ta' neoloġiżmi Anglo-Sassoni u Rumanzi li daħlu fil-Malti minn wara l-pubblikazzjoni tat-TAGĦRIF FUQ IL-KITBA MALTIJA fl-1924 li huwa l-pedament tar-regoli tal-kitba bil-Malti. L-Akkademja, fl- 1992 ippubblikat ukoll l-AĠĠORNAMENT TAT- TAGĦRIF FUQ IL-KITBA MALTIJA tal-1924. Dan l-aġġornament fih tmien regoli tal-ortografija fosthom, il-kitba ta' nomi u aġġettivi bil-għ bħala l-ewwel konsonanti tal-għerq tagħhom, il-prefiss j quddiem verbi li jibdew bil-għ jew bil-h u l-kitba tal-konġunzjoni u. Mat-twaqqif tal-KNM kull tibdil fl-ortografija sar responsabilità tiegħu. Wieħed mill- għanijiet tal-Kunsill hu li 'jagħmel kull aġġornament li jkun meħtieġ fl-ortografija tal- Ilsien Malti u, minn żmien għal ieħor, skont il- ħtieġa, jistabbilixxi l-mod kif għandu jinkiteb il-kliem ġdid fil-Malti u l-kitba korretta ta' kliem u frażijiet li jidħlu fil-Malti minn ilsna oħra. '' Biex jilħaq dan il-għan il-KNM identifika tliet oqsma marbuta mal-ortografija li għandhom jiġu indirizzati biex jiġu stabbiliti regoli uffiċjali li jistandardizzaw l-ortografija. Dawn huma: 1. il-kitba tal-varjanti ortografiċi: xogħol li sar bid-DEĊIŻJONIJIET 1 li saru uffiċjali fil-25 ta' Lulju 2008, 2. il-kitba tal-kliem Ingliż fil-Malti, u 3. il-kitba tal-varjanti fonetiċi. Bħalissa l-KNM qed jaħdem fuq. it-tieni proġett. Il-bidu tal-ħidma kien sewwasew fl- 2008 meta l-KNM ħareġ stqarrija u għamel diversi reklami fil-gazzetti li permezz tagħhom stieden lil kull min kien interessat jagħti l- fehma tiegħu dwar il-kitba tal-kliem Ingliż fil- Malti biex jikteb fehmietu u jgħaddihom lill- Kunsill. Il-ktibiet ta' dawk kollha li laqgħu din is-sejħa nġabru fi ktieb li serva bħala dokument għad-diskussjoni ta' seminar li ġie organizzat fit-12 ta' April 2008. Wara s- seminar twaqqaf Kumitat ta' persuni li ġejjin minn oqsma differenti tal-ħajja biex jiddiskutu l-fehmiet kollha li kienu ħarġu mis-seminar u mill-kitbiet ta' individwi differenti li baqgħu jiktbu fuq dan is-suġġett anke fil-gazzetti. Il- Kumitat iltaqa' bosta drabi biex ifassal abbozz ta' regoli dwar il-kitba tal-kliem Ingliż. ' Il-Kapitolu 470 tal-Liġijiet ta' Malta, Att dwar l-Ilsien Malti, 2004, it-Taqsima II 5(2). Ir-regoli attwali Sakemm jittieħdu d-deċiżjonijiet dwar il-kitba tal-kliem Ingliż wieħed għandu japplika l-ftit regoli li għandna dwar dan is-suġġett, regoli li b'xorti ħażina baqgħu mhux daqstant magħrufa jew inkella, mhux applikati minn bosta. Dawn ir-regoli qegħdin fiż-ŻIEDA MAT-TAGĦRIF. Fil- preambolu taż-ŻIEDA nsibu mniżżel li 'l-ikbar interferenza fl-ilsien Malti daħlet mill-ilsien Ingliż minħabba li dan la jitlissen u lanqas isegwi l-fonetika jew l-ortografija Maltija' u minħabba f'hekk ''spiss jinħolqu konflitti u diffikultajiet fuq kif għandna niktbu xi kliem li daħal fil-Malti minn dan l-ilsien.' Skont iż- ŻIEDA dan jiġri għax kliem bħal dan ikun għadu ġdid u ma ndarax fil-Malti. Fit-taqsima tal-Regoli Fundamentali, fl-ewwel punt, insibu kumment interessanti: 'Il-kliem ta' nisel barrani jieħu l-valur tiegħu bħala kliem Malti meta jkun aċċettat u użat mill- poplu. Minn dak il-ħin għandu jitqies li hu biċċa mill-ilsien Malti, u biex tiktbu la jeħtieġ li tmur għall-oriġini tiegħu fl-ilsien barrani u lanqas hemm bżonn li tkun taf ilsna barranin. Trid tkun taf biss kif il-kelma tingħad u tinħass fil-Malti. Din turihielna l-fonetika — jiġifieri kif il-kelma tinħass fil-widna għax hekk daħħalha l-poplu.' Il-punt huwa tajjeb imma fil-verità, fil-Malti nsibu bosta regoli fejn il-prinċipju etimoloġiku fil-każ tal-kitba tal-kliem missellef, huwa l-uniku fattur li jiddetermina l- kitba ta' dan il-kliem, fosthom il-każ klassiku tar-regola nru 1, it-Taqsima Ċ, fiż-ŻIEDA stess, li tittratta l-kitba tal-vokali i etimoloġika. Ir-Regola nru 3 tar-Regoli Fundamentali tibqa' tisħaq li kliem barrani li fonetikament, u xi drabi anke ortografikament, ma joffri l-ebda diffikultà biex jinkiteb skont ir-regoli tal- ortografija Maltija għandu jinkiteb kif jinħass. Minkejja li skont ir-regola dan il-kliem jinkiteb 'ħafna drabi saħansitra bħall-oriġinal' u jingħataw eżempji bħal agonizzant, filament u spara, b'xorti ħażina l-kliem Ingliż li jidħol f'din il-kategorija huwa relattivament. ftit minħabba li s-sistema fonetika tal-Ingliż, l- aktar fil-każ tal-vokali, hi differenti ħafna mis- sistema nattiva ta' lsienna. Madankollu, regola nru 4 tistqarr li għad hemm għadd ta' kliem, l- iktar mill-Ingliż li 'ħoloq xi diżgwid fost il- kittieba u l-għalliema… u nuqqas ta' direzzjoni l-iktar mix-xandara u mill-istampaturi.' Skont din ir-regola dan il-kliem jew (kien) għadu x'aktarx rari fil-Malti, eż. aircraft-carrier, contour, chassis, high-tension, jew inkella aktar imdorrijin niktbuh f'ilsna oħra, eż. snooker, boxer u skates. Fit-taqsima tar-Regoli Partikolari nsibu biss ħames regoli li b'xi mod għandhom x'jaqsmu mal-kitba tal-kliem Ingliż. Ir-Regola nru 1, dwar il-kliem barrani li jibda bil-vokali i, minkejja li hija aktar maħsuba għall-kliem ta' nisel Rumanz, tapplika wkoll għall-kliem missellef mill-Ingliż, ladarba tirreferi b'mod ġenerali għall-kliem barrani. Għaldaqstant, fi kliem bħal internet, interpol u input l-i għandha titqies bħala parti integrali mill-kelma u tibqa' tinkiteb dejjem imqar meta l-kelma ta' qabel tkun tispiċċa b'vokali. Ir-Regola nru 2 tirreferi għal dawk il-verbi li jibdew b'konsonanti waħda fl-oriġinal u li dawn 'isiru Maltin' billi jiddupplikaw din il- konsonanti pereżempju, mill-verb Ingliż to challenge niktbu 'ċċalinġġja u minn to shoot niktbu 'xxuttja. Ir-regola tgħidilna li f'każijiet bħal dawn il-vokali i li tinkiteb quddiem il- kelma għandha titqies bħala vokali tal-leħen. Fl-AĠĠORNAMENT dir-regola ġiet estiża wkoll għan-nomi mnissla minn verbi ta' nisel Ingliż u Rumanz,eż. pparkjar X 'pparkja u 'ttajpjar X 'ttajpja. Dan il-proċess ta' ġeminazzjoni tal-ewwel konsonanti taz-zokk morfemiku mhuwiex ġdid fi lsienna minħabba li kien diġà tħaddem fil- kuntatt preċedenti li l-Malti kellu mal-Isqalli u mat-Taljan f'verbi li Mifsud' jirreferi għalihom bħala verbi ta' tip Ċ, eż. 'ttanta, 'ppretenda, 'kkastiga, 'kkalkula, 'ffavorixxa, 'ppubblika u bosta oħrajn. Ir-Regola nru 9 tirreferi għall-kliem li daħal mill-Ingliż u li fih il-vokali i jew u mkarkrin. Dawn il-vokali m'għandhomx ikunu segwiti bis-semivokali j jew w rispettivament imma għandhom isegwu r-regoli normali tal-Malti bħalma jiġri fil-kitba ta' kliem bħal tmun, studja, snin u inklina. Bl-istess mod, għandna niktbu kliem bħal stim (steam), tim (team), 'lidja (led), skuter (scooter), snuker (snooker). Dan jiġri għax fil-Malti l-vokali twila /i:/ ortografikament tikkorrispondi għal i, grafema li tirrappreżenta wkoll il-vokali qasira /1/, u l- vokali twila /u:/ ortografikament tikkorrispondi għal u, grafema li tirrappreżenta wkoll il- vokali qasira /o/. Għaldaqstant fil-Malti ma nagħmlux distinzjoni fil-kitba tal-vokali i u u fi kliem bħal ġibt u ġib ('ġijb) u punt u dur (f'duwr). Ir-Regola nru 10 titkellem dwar kliem li fl- ilsien barrani jispiċċa b'konsonanti waħda iżda fil-Malti jinħass b'konsonanti mtennija. Kliem bħal dan għandu jsegwi l-fonetika tal-Malti u jinkiteb b'konsonanti doppja, eż. plagg, magg, klabb, gass, vann u fann. Bil-loġika ta' din ir- regola, kliem li fl-Ingliż jinkiteb b'konsonanti doppja u li fil-Malti jinħass b'konsonanti waħda għandu wkoll isegwi r-regoli tal- fonetika u jinkiteb b'konsonanti waħda, eż. driler, tenis, seting u esej. Ir-Regola nru 11 tirrigwarda l-kitba tal-ismijiet proprji li jirreferu għal persuni u postijiet. Fil- każ ta' ismijiet proprji barranin għandhom jibqgħu jinkitbu bħal fl-oriġinal anke meta jkollhom sura Maltija, eż. George (Ġorġ), Arthur (Turu) u Joseph (Ġużeppi). Fil-każ tal- ismijiet ta' pajjiżi li ma ħadux għalkollox sura Maltija għandhom jibqgħu jinkitbu bħall- 2 Ara l-AĠĠORNAMENT TAT-TAGĦRIF FUQ IL-KITBA MALTIJA tal-1924, ir-Regola V, p. 19. oriġinal jekk aħna Ilissnuhom bħall-oriġinal, eż. Dan ifisser ukoll li dawn l-ismijiet iridu jibqgħu jinkitbu (fil-qofol tagħhom) bħall-oriġinal anke meta fil-Malti nnisslu xi kelma oħra minnhom. Hekk niktbu sunett Shakespearjan u mhux sunett 'Xejksperjan, ngħidu aħna. Soluzzjonijiet diffiċli Is-soluzzjonijiet dwar il-kitba tal-kliem Ingliż mhumiex faċli. L-ortografija tagħna hi bbażata fuq prinċipji differenti (fonetiċi, fonoloġiċi, morfoloġiċi, etimoloġiċi u viżivi). Ir-regoli ortografiċi huma kompromess bejn dawn il- prinċipji li, minkejja li normalment jaħdmu flimkien f'ġerarkija stabbilita, f'xi każi bħal donnhom jiġu f'kunflitt u xi prinċipju minnhom jingħata aktar importanza mill- oħrajn. Hekk, ngħidu aħna, minkejja li fil-ftit regoli li għandna s'issa għall-kitba tal-kliem Ingliż, il-prinċipju fonetiku jingħata importanza kbira, madankollu wieħed ma jridx jinjora l-prinċipji l-oħra, b'mod speċjali l- prinċipju viżiv. Ħafna drabi ssir reżistenza Dr George Farrugia (xellug) waqt seminar għat-tradutturi tal-Kummissjoni Ewropea f'Novembru tal-2013 għall-kriterju fonetiku billi llum għandna konoxxenza tajba ħafna tal-Ingliż u għalhekk kliem missellef minn din il-lingwa x'aktarx li nkunu diġà drajna narawh miktub bil-verżjoni oriġinali tiegħu. Għaldaqstant, jekk narawh miktub mod ieħor f'xi kitba bil-Malti, l-ewwel reazzjoni tagħna tkun li nirreżistu din il-forma grafika ġdida minkejja li tista' tkun korretta u l-aktar waħda li tagħmel sens. L-għażla tal-kliem Imma d-diffikultajiet jibdew mill-bidu nett. Qed nitkellmu fuq il-kitba tal-kliem Ingliż imma eżattament għal liema kliem Ingliż qed nirreferu7 Għall-kliem kollu7 Għal xi kliem partikolari7 U jekk qed nirreferu għal xi grupp partikolari ta' kliem, xi grupp għandna f'moħħna u fuq liema kriterju se nagħżluh7 Jiġifieri hawn qed nitkellmu fuq jekk għandniex niktbu fil-Malti kliem bħal teacher, babv jew Christmas7 Ir-Regola Fundamentali nru 5 taż-ŻIEDA tgħidilna 'li kelma barranija ssir Maltija, u tinkiteb skont regoli fonetiċi Maltin, meta tkun daħlet fil-Malti mitkellem u ma tiksirx ir-regoli ortografiċi Maltin, u meta toqgħod għar-regoli grammatikali tal-Malti bħal pereżempju tieħu l-plural Malti, tikkonjuga ruħha, jew iżżid prefissi jew suffissi Maltin. ' Ikollna nistqarru, iżda, li regola bħal din hija pjuttost vaga minħabba li mhuwiex faċli tgħid meta kelma tkun daħlet fil-Malti mitkellem. Kelma li ftit li xejn tintuża minn xi ħadd tista' tkun waħda mill-aktar kelmiet użati fl-idjolett ta' xi ħadd ieħor. Dan jiġri l-aktar fil-każ ta' kliem marbut ma' reġistri partikolari. Jekk niddeċiedu li se niktbu bil-Malti dak il-kliem Ingliż li minnu nnisslu kliem ieħor, dan ikun ifisser li żgur li l-Malti se jimtela b'mijiet ta' varjanti ortografiċi. B'eżempju ta' dan nistgħu nsemmu lil xi ħadd li b'dan il-kriterju jikteb ħajlajter għax juża l- verb jiħħajlajtja jew kuler għax jgħid tikkulja. Xi ħadd ieħor jiktibhom highlighter u cooler għax jiħħajlajtja u tikkulja jkun għadu jqishom bħala kelmiet barranin u ma jużahomx. Proposta bħal din nistgħu nħarsu lejha, jew bħala mod kif narrikkixxu l-Malti bi kliem ġdid, jew inkella bħala konfużjoni sħiħa. Tajjeb niftakru li eluf ta' kliem fid-dizzjunarju tal-Ingliż, anke l-aktar nomi u verbi li llum narawhom. strambi, teoretikament għandhom potenzjal jidħlu fis-sistema inflettiva nominali u verbali tal-Malti. Għaldaqstant, dan il-kliem se nikkunsidrawh ukoll biex niktbuh kollu bil-Malti jew se niddeċiedu biss fuq numru ta' kliem partikolari u b'hekk nevitaw ħafna varjanti U jekk se niddeċiedu fuq lista ta' kliem, din se tkun lista magħluqa jew se tibqa' tkun aġġornata minn żmien għal żmien' Xi mkien trid tinqata' linja u fost l-aktar mistoqsijiet bażiċi li rridu nwieġbu qabel infasslu xi regoli nsibu dawn: Xi kriterji ċari se nużaw biex kelma Ingliża se nqisuha li daħlet tassew fil- Malti2 U jekk daħlet, f'liema forma tal- lingwa, fit-taħdit, fil-kitba, fit-tnejn F'liema kuntesti lingwistiċi l-aktar li tintuża Il-kelma hi vera meħtieġa fi Ilsienna Fi kliem ieħor, qed taqla' b'kapriċċ kelma oħra nattiva li għadha fl-użu, jew neħtiġuha tassew għax m'għandniex kelma oħra bil-Malti li tkopri eżattament l-istess arja semantika tagħha' Wara li tittieħed id-deċiżjoni fuq liema kliem Ingliż se jkun aċċettat fil-kitba bil-Malti, trid tittieħed deċiżjoni oħra: kif se niktbu dan il- kliem. Kliem li diġà drajna niktbuh bil-Malti bħal friġġ, kuker, futbol, plejer, tim u swiċċ se nibqgħu niktbuh bil-Malti jew hemm il- possibbiltà li nerġgħu nibdew niktbuh bl- Ingliż7 U jekk naqblu li teżisti din il-kategorija ta' kliem li diġà ndara, għandna bżonn lista oħra tiegħu biex niġbruh kollu u kulħadd ikun jaf għal liema kliem qed nirreferu eżatt Hemm aktar minn possibblità waħda kif nistgħu niktbu l-kliem Ingliż fil-Malti, fosthom: 1. il-kelma titħalla miktuba bl-Ingliż, eż. dehumidifier, roundabout, 2. il-kelma tinkiteb bl-Ingliż imma bil- korsiv, dehumidfier, roundabout, 3. il-kelma tinkiteb bl-Ingliż imma fil- virgoletti, 'dehumidifier, 'roundabout', jew 4. il-kelma tinkiteb kif tinstema' bil- Malti skont ir-regoli ortografiċi tal-Malti, diħjumidifajer, rawndebawt. Kull waħda minn dawn il-possibbiltajiet trid tiġi analizzata għall-vantaġġi u l-iżvantaġġi tagħha. Mhux bilfors tingħażel possibbiltà waħda li tkun tapplika għall-kliem kollu. F'każ li tingħażel il-possibbiltà 4. wieħed irid ikun konxju mill-fatt li din tista' toħloq bosta varjanti ortografiċi. Hekk wieħed jista' jikteb bejken jew bejkin, festival jew festivil, kabord jew kabort, kaberd jew kabert, ngħidu aħna. Dan x'aktarx jiġri minħabba li l-kelliema: 1. ikunu jlissnu l-kelma, b'mod naturali għalihom, bi pronunzja li toqrob ħafna lejn dik oriġinali għax ikunu jafu tajjeb l- Ingliż jew għax ikollhom kuntatt akbar miegħu, jew inkella 2. jagħmlu hekk b'mod konxju għax jaħsbu li l-pronunzja Ingliża għandha aktar prestiġju soċjali. F'dan il-każ ukoll trid tittieħed deċiżjoni jekk hux se jinżamm varjant ortografiku wieħed jew inkella l-varjanti kollha possibbli jitqiesu bħala korretti. Hawn ukoll tidħol il-problema ta' kliem li diġà drajna niktbuh bil-Malti bħal maniġer vs. meniġer, telefon vs. telefown. Kliem bħal dan aktarx ġejna f'kuntatt miegħu f'żewġ perjodi differenti: l-ewwel meta l-parti l-kbira tal-Maltin kienet għadha monolingwi u l-kuntatt mal-Ingliż, bħala lsien tal-ħakkiem, kien għadu limitat, u t-tieni, aktar reċenti, meta l-parti l-kbira tal-Maltin huma. bilingwi, għalkemm bi gradi differenti, u l-kuntatt mal- Ingliż bħala lsien internazzjonali huwa aktar qawwi fis-sens li bosta Maltin illum jafu sew din il-lingwa. Problema oħra hi kif il-kliem Ingliż se jitniżżel fid-dizzjunarju. Jekk se jkollna sistema fejn xi kliem se jitħalla miktub bl-Ingliż u kliem ieħor se jinkiteb la Maltija, irridu naħsbu f'liema ordni se npoġġuh fid-dizzjunarju tal-Malti. Se nużaw sistema li: 1. tiġbor il-kliem kollu flimkien u li tibbaża fuq il-ħoss tiegħu, eż. kostum, kotor, kowċ, code, coat' 2. tiġbor il-kliem kollu flimkien u li tibbaża fuq il-kitba tiegħu, eż. coat, code, kostum, kotor, kowċ' jew 3. tpoġġi l-kliem ta' nisel Ingliż u li se jitħalla miktub bl-Ingliż f'taqsima fid- dizzjunarju li tkun separata mill-kliem l- ieħor/ Jekk il-kliem mill-Ingliż jew xi kliem mill- Ingliż se nagħżlu li niktbuh fonetikament bil- Malti, irridu naħsbu wkoll biex insolvu fost oħrajn, każijiet li tal-morfema -s tal-plural, pereżempju se niktbu klabbż jew klabbs, xorts jew xorz, buts jew buz Il-konsonanti doppji Problema oħra li trid tissolva hija jekk fiz-zokk morfemiku ta' nisel Ingliż hux se niktbu konsonanti waħda jew konsonanti doppja meta nikkonjugaw ċerti verbi. Dan jiġri billi verbi bħal dawn hawn min jippronunzjahom b'modi differenti. Hekk, ngħidu aħna, hawn min jgħid /ji' p:enikje/ bl-aċċent ewlieni fuq it-tieni sillaba u għaldaqstant jikteb jippanikja, u hawn min jgħid /jip:e'nik:je/ bl-aċċent ewlieni fuq it- tielet sillaba u għalhekk jikteb jippanikkja. Eżempji ta' dan it-tip huma l-verb jippolixja imlissen /jr'p:olifje/ vs. jippolixxja /jip:9' lif je/, jew il-verb jiddribilja imlissen /jid:'ribilje/ vs. jiddribillja /jid:xi bil:je/. Il-probema assoċjata mal-konsonanti doppji tista' tidher ukoll fil-kitba ta' ċerti nomi li xi drabi nużawhom weħidhom u drabi oħra ngħaqduhom ma' xi element lessikali ieħor (aktarx nom) biex jiffurmaw kelma komposta, pereżempju niktbu dekk, dokk u nett imma mbagħad x'se niktbu, dekċer jew dekkċer, dokjard/t jew dokkjard/t, netbol jew nettbol) Forsi din m'għandhiex tkun problema kbira billi fir-regoli tal-kitba bil-Malti diġà jeżisti kuntest simili. Bħala regola ġenerali fil-kliem kompost li mhux ta' nisel Ingliż, l-ewwel kelma titlef waħda miż-żewġ konsonanti mtennija fit-tarf tagħha meta tingħaqad ma' kelma oħra, eż: kull-ħadd isiru kulħadd, kull-jum isiru kuljum; kull-tant isiru kultant, minn-għajr isiru mingħajr u minn-għand isiru mingħand. L-abbrevjazzjonijiet u l-akronimi Fit-taħdit tal-Malti kontemporanju ta' spiss nużaw abbrevjazzjonijiet u akronimi li jkunu jirrappreżentaw kliem missellef mill-Ingliż. Il- problema assoċjata magħhom mhix sewwasew fil-kitba tagħhom imma fil-kitba ta' elementi oħra li jinkitbu quddiemhom jew warajhom, bħall-artiklu, il-prepożizzjonijiet mehmużin mal-artiklu, il-vokali tal-leħen, il-bidla ta' ju W f'iu u rispettivament, li tiddependi minn kif se ninterpretaw dawn l-abbrevjazzjonijiet u l- akronimi. Nistgħu nsemmu żewġ modi ewlenin kif nistgħu ninterpretawhom, jew skont il- kriterju viżiv jew inkella fonetiku. U jekk nagħżlu li nimxu fuq il-kriterju fonetiku jkollna nżommu f'moħħna li anke f'dan il-każ jeżistu diversi possibbiltajiet bħal, ngħidu aħna jekk l-akronimu jew l-abbrevjazzjoni nagħżlux li Ilissnuhom bħala: 1. kelma sħiħa, eż. il--WHO /hU:/, in- NATO /'nejtow/ jew /'ne:to/, 2. frażi sħiħa, eż. il-World Health Organization (WHO), il-Malta Union of Teachers (MUT), il-Malta Union of Midwives and Nurses (MUMN), jew 3. sekwenza ta' ittri, eż. id-WHO, l- MUT, l-MUMN, is-CMTU Deċiżjoni dwar kif se nittrattaw dawn l- abbrevjazzjonijiet u l-akronimi tiffranka modi differenti ta' kitba li bħalissa ta' spiss niltaqgħu magħhom, kif juru dawn l-eżempji miktubin skont il-pronunzja tagħhom: Daħal membru fl-MUT Ilum. Daħal membru fil-MUT illum. Is-CMTU jrid ikollha rappreżentant. Il-CMTU irid ikollha rappreżentant. Id-WHO ippubblikat ir-rapport. Il-WHO ppubblikat ir-rapport. L-ismijiet ta' persuni u postijiet Dak li għedna għall-abbrevjazzjonijiet u l- akronimi japplika wkoll għan-nomi proprji, l- aktar l-ismijiet ta' persuni u postijiet. Hawn ukoll trid tittieħed deċiżjoni fuq jekk hux se nżommu mal-kriterju fonetiku u nkunu lingwistikament aktar preċiżi, jew inkella mal- kriterju viżiv u nkunu aktar prattiċi. F'dan il- każ, il-problema tolqot l-aktar lil tarf il-kelma. Li kieku fil-kitba, tarf il-kelma jikkorrispondi dejjem mal-ħoss konsonantali jew vokaliku ta' isem il-post jew il-persuna, kien ikollna problema anqas xi nsolvu. Jiġifieri li kieku l- ismijiet kollha li jispiċċaw b'ħoss vokaliku niktbuhom dejjem b'vokali fit-tarf, eż. Anna, Marie, Jessica, Angelo, Dundee, Swansea, Eddie, Andrea u Palermo, u l-ismijiet kollha li jispiċċaw b'ħoss konsonantali niktbuhom dejjem b'konsonanti fit-tarf, eż. Martin, Frank, Thomas, Doris, Ann, Margaret, Manchester, Munich u Bristol, il-kriterju fonetiku kien ikun l-aktar kriterju ideali. Imma dan mhux il-każ. Insibu bosta ismijiet li jitlissnu b'ħoss vokaliku fit-tarf iżda jinkitbu b'konsonanti, u bil- maqlub, eż. Mela f'każijiet bħal dawn għandna nuqqas ta' korrispondenza bejn dak li nisimgħu u dak li naraw miktub. U jibdew il-problemi. Jekk nagħżlu li nimxu mal-kriterju fonetiku, niffukaw fuq il-ħoss tal-kelma filwaqt li ninjoraw il-forma miktuba tagħha. F'dan il-każ niktbu, ngħidu aħna, Smajt lil Irene issejjaħli, Żort Melbourne illum, Lil Charlotte iriduha tkompli tistudja minħabba li Irene, Melbourne u Charlotte jispiċċaw b'ħoss konsonantali. Jekk nimxu mal-kriterju viżiv, nikkunsidraw il- forma miktuba tal-kelma jiġifieri jekk tispiċċax b'vokali jew konsonanti, filwaqt li ninjoraw l- aspett fonetiku tagħha. F'dan il-każ niktbu, eżempju, Smajt lil Irene ssejjaħli, Aħna żorna Melbourne lbieraħ, Lil Charlotte jriduha tkompli tistudja minħabba li l-aħħar ittra fil- kitba ta' dawn l-ismijiet hija vokali. Deċiżjonijiet bħal dawn, ibbażati fuq l-aspett fonetiku jew l-aspett viżiv tal-kelma mhumiex xi ħaġa ġdida fl-ortografija Maltija. Hekk, ngħidu aħna, meta niktbu sentenzi bħal Nista' mmur għada u Nitla' t-taraġ inkunu qed napplikaw il-kriterju fonetiku. Għalhekk ma niktbux il-vokali tal-leħen mal-verb mmur (fl- ewwel eżempju) u mal-artiklu (fit-tieni eżempju) minkejja li l-kelma ta' quddiemhom tispiċċa bl-appostrofu li qed jirrappreżenta l- konsonanti għ. L-għ hija konsonanti storika li tilfet il-leħen proprju tagħha u għalhekk, f'dawn l-eżempji, il-kelma li ssegwiha nistgħu nippronunzjawha mingħajr vokali tal-leħen. Min-naħa l-oħra, meta niktbu sentenzi bħal Nistgħu mmorru għada u Nitilgħu t-taraġ inkunu qed napplikaw il-kriterju viżiv, jiġifieri minkejja li fuq livell ta' ħoss neħtieġu l-vokali tal-leħen biex illissnu l-kelma mmorru (fl-ewwel eżempju) u l-artiklu (fit-tieni eżempju) madankollu din il-vokali ma niktbuhiex minħabba li fil-kitba l-kelma ta' qabel tispiċċa bil-vokali. Wieħed jista' jirraġuna li din ir-regola bbażata fuq il-kriterju viżiv mhijiex korretta iżda fil- verità, hija regola li ilha żmien twil stabbilita u mħaddma bħala regola uffiċjali tal-kitba bil- Malti. Irridu niftakru wkoll li fir-regoli tal- kitba bil-Malti nsibu bosta każi oħra fejn il- kriterju fonetiku ma jingħatax preċedenza fuq il-kriterji l-oħra. Eżempji oħra li forsi jġegħluna nxaqilbu aktar lejn l-għażla tal-kriterju viżiv huma każijiet fejn niltaqgħu ma' ismijiet li jistgħu jkunu pronunzjati b'aktar minn mod wieħed bħal: Każijiet aktar diffiċli huma meta niltaqgħu ma' ismijiet li lanqas biss inkunu nafu kif nippronunzjawhom, ngħidu aħna l-ismijiet Għaldaqstant, għalkemm fil-każ tal-kitba tal- ismijiet ta' persuni u postijiet il-kriterju fonetiku jista' jidher bħala l-aktar soluzzjoni ideali u preċiża — tikteb kif tisma' — fil-verità, rajna li nistgħu niltaqgħu ma' bosta kuntesti fejn m'hemmx korrispondenza diretta bejn dak li nisimgħu u dak li naraw miktub, bejn il- fonema u l-grafema li tirrappreżentaha. U ladarba din ir-relazzjoni diretta bejn ħoss u kitba ma teżistix fil-każi kollha, ikollna nqisu proposti oħra li minkejja li huma anqas preċiżi jistgħu jkunu aktar prattiċi għal min qed jikteb jew jikkoreġi. Il-proċess ta' tiġdid u tibdil fil-lingwa huwa naturali, inevitabbli u kontinwu l-aktar fil-każ ta' lingwa li tiġi f'kuntatt ma' lingwa jew lingwi oħra. Il-kuntatt jista' jseħħ fuq livelli lingwistiċi differenti. X'aktarx li l-ewwel li jkun affettwat huwa t-taħdit iżda maż-żmien, l- aktar meta l-kliem jindara, jintuża u jintgħaġen mal-lessiku nattiv, tibda tinħass il-ħtieġa li jkun integrat ukoll fil-kitba. Dan il-proċess għall-Malti mhuwiex xi proċess ġdid. Bosta kliem ta' nisel Sqalli u Taljan, li ġejna f'kuntatt miegħu, niktbuh skont regoli stabbiliti tal-ortografija Maltija. Kliem bħal dan sab ruħu fid-dizzjunarji tagħna u nużawh b'mod regolari meta niktbu bla ma noqogħdu nistaqsu l-għaliex niktbuh hekk u mhux mod ieħor. Tajjeb niftakru li waħda mill-kwalitajiet li jrid ikollha ortografija tajba hija li, filwaqt li tibża' għall-istabbiltà tagħha, għandha tkun aġġornata minn żmien għal żmien meta jkun meħtieġ. U din il-ħtieġa, fil-każ tal-ortografija ta' lsienna, qed terġa' tinħass, sewwasew għax il-Malti huwa Isien ħaj. Nittamaw li anke fil- każ tal-kliem Ingliż jitfasslu regoli ċari ta' kif għandna nirrappreżentaw dan il-kliem bil- kitba. Żgur li d-DEĊIŻJONIJIET 2, bħal ta' qabilhom, mhumiex se jikkuntentaw f'kollox lil kulħadd. Iżda rridu nżommu f'moħħna li l-ortografija fiha nfisha hija sistema arbitrarja. L-importanti huwa li dawn id-deċiżjonijiet ikunu bbażati fuq kriterji lingwistiċi sodi, ċari u prattiċi biex iħajru aktar nies jiktbu bil-Malti. U ladarba jittieħdu, nistennew li jsiru uffiċjali u jkunu segwiti minn kulħadd. Dr Farrugia huwa lettur tal-Malti fil-Fakultà tal-Arti tal-Università ta' Malta Pajjiż imsieħeb jew pajjiż sieħeb' Il-partiċipju fil-Malti u kif jipparteċipa Mark Paul Vella l-partiċipju fil-Malti huwa fergħa verbali li għandha identità differenti skont il-każ, għax il-partiċipju jaf jilbes is-sura aġġettivali, nominali jew verbali. Apparti li jista' jiddenota dawn it-tliet kategoriji, għandu wkoll funzjoni temporali. Il-partiċipju attiv jesprimi qagħda fil-preżent u l-partiċipju passiv jesprimiha fil- passat. Il-partiċipju attiv jista' jaqdi l-funzjoni ta' aġġettiv, nom jew verb fil-preżent. Xi eżempji ta' partiċipju attiv meta jintuża bħala aġġettiv huma fietel, liebes u ħiemed. Mill-banda l-oħra l-partiċipju jista' jkollu l-funzjoni ta' nom tal- aġent bħal dawn l-eżempji non-Semitiċi: predikatur, negozjant u edukatur, u dawn l- eżempji mis-Semitiku: rebbieħ, wikkiel, u kaħħal. Dan ir-reġistru lessikali jista' jkollu rwoli semantiċi u grammatikali differenti, pereżempju l-partiċipju attiv wikkiel jista' jintuża kemm bħala nom tal-aġent kif ukoll bħala aġġettiv, kif jidher fiż-żewġ sentenzi li ġejjin: Il-wikkiel għajnejh ikbar minn żaqqu. Il-bniedem wikkiel rari biex jintebaqlu l- istonku. Il-partiċipju attiv għandu wkoll użu verbali, jagħti interpretazzjoni progressiva, attwali tal- azzjoni, pereżempju ħiereġ, dieħel u tiela'. Grammatikalment dan hu differenti mit-temp tal-imperfett. Din id-differenza tirrifletti ruħha semantikament. L-imperfett huwa abitwali, juri drawwa, eż. jien noħroġ. L-istess differenza tirrifletti ruħha wkoll morfoloġikament għax il- partiċipju attiv għandu biss tliet forom tal- għadd u l-ġens, li jikkorrispondu mal-ewwel persuna singular maskil, mal-ewwel persuna singular femminil, u mat-tielet persuna plural rispettivament, filwaqt li l-imperfett jikkonjuga ruħu mas-seba' pronomi b'forma unika f'kull każ: Il-Pronom Il-Partiċipju Personali Attiv L-Imperfett Jiena noħroġ Inti toħroġ Huwa joħroġ Hija toħroġ Aħna noħorġu Intom toħorġu Huma ħerġin joħorġu Anki l-partiċipju passiv jista' jkollu valur aġġettivali, nominali jew verbali. Mal-verbi ta' nisel Semitiku jinħadem biż-żieda tal-prefiss m-, eż. maħnuq, maħmuġ u magħluq. Mill- banda l-oħra, il-partiċipju passiv ta' verbi non- Semitiċi jirrikjedi s-suffiss -at, -ut, u -it bħal fl- eżempji skomunikat, stordut u pprojbit. B'mod ġenerali, f'dan is-sens aġġettivali (l-aktar komuni), il-partiċipju passiv jiddeskrivi stat li seħħ fil-passat li fil-mument tat-taħdit, dan l- istat għadu kostanti u fiss. Tajjeb inżommu f'moħħna li l-partiċipju passiv kif ukoll il-partiċipju attiv, meta jintużaw bħala aġġettiv, hija prattika komuni li jinħadmu fil- femminil singular ma' nom li jkun fil-plural u iżda dan ma jgħoddx għan-nomi kollha, ngħidu aħna oġġetti misruqa (pp), toroq wieqfa (pa). Sintendi, dejjem jistgħu jintużaw il-partiċipji fil-plural għal ma' dawn in-nomi fil-plural, eż. oġġetti misruqin u toroq weqfin. Issa niġu għad-differenza semantika bejn 'msieħeb ('msieħbal'mseħbin) u sieħeb (sieħba/ sħab) f'eżempju konkret fit-traduzzjoni. Nibdew. billi fil-lingwa sors naraw il-frażi komuni partner countrv li tinbet kemm-il darba f'testi leġiżlattivi. Fit-traduzzjoni għall- Malti, il-valur semantiku tal-partiċipju passiv 'msieħeb u tal-partiċipju attiv sieħeb (għax oriġinarjament hu partiċipju) huwa differenti, għaldaqstant bejn pajjiż imsieħeb u pajjiż sieħeb m'hemmx. korrispondenza. Fil-frażi pajjiż imsieħeb il-partiċipju passiv qed jagħti lill-frażi konnotazzjoni passiva, ta' pazjent. Għalkemm f'pajjiż imsieħeb ma jissemma l- ebda aġent, qed jiġi implikat li hemm entità (f'dan il-każ l-UE) li qed taġixxi bħala aġent, u li sieħbet (magħha) lill-pajjiż (li ried jissieħeb). Hawnhekk joħroġ diżlivell bejn l-istatus tal- pajjiż u dak tal-UE (il-pajjiżi l-oħra diġà sħab) u dan huwa raġonevoli sakemm isseħħ is- sħubija, għax din fl- aħħar mill-aħħar hija prerogattiva tal-UE. Madankollu, minħabba l-użu tal-partiċipju pas- siv, semantikament, il- pajjiż li jissieħeb jibqa' attribwit miegħu l- istatus inferjuri, ta' inugwaljanza. Il-partiċipju passiv jibni relazzjoni ġerarkika ta' entità superjuri vis-à-vis pajjiż inferjuri. Fil- leġiżlazzjoni tal-UE dan mhux il-każ, it-28 pajjiż parteċipanti huma fuq livell pari ta' status iżda meta jintuża l-partiċipju attiv sieħeb (pajjiż sieħeb), din l-inugwaljanza ma tinħologx. Il-partiċipju attiv sieħeb joħloq dinamiżmu li jeskludi l-istatiċità (imgħoddija) li joffri l-partiċipju passiv 'msieħeb. Mil-lat semantiku, il-frażi pajjiż sieħeb tagħti status ta' ugwaljanza, hemm intrinsikament il-kunċett ta' sħubija pari, li mhux bilfors tagħtiha l-frażi pajjiż imsieħeb. Dan ġej ukoll minħabba d- differenza morfoloġika f'dan il-kuntest għax il- partiċipju attiv għandu sens nominali u l- partiċipju passiv għandu sens aġġettivali. Fit-traduzzjoni tal-frażi partner countrv, sieħeb u 'msieħeb huma żewġ partiċipji li qed iwasslu informazzjoni differenti. Pajjiż imsieħeb mhix korrispondenti għal partner countrv. Minkejja li hi grammatikalment korretta, semantikament mhix, filwaqt li pajjiż sieħeb hi koretta kemm grammatikalment kif ukoll semantikament. Mark Paul Vella huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea SĦAB L-GĦASFUR 7 Muw emwb fl kaddiekon Il It-terminoloġija Ħieles, liberu u indipendenti Leanne Ellul afna drabi s-sinonimi huma aċċettati bħala kliem bl-istess tifsira; iżda dan il- kliem ifisser preċiżament l-istess2 Ħarsa lejn it-tagħrif f'dizzjunarji u l-korpus Malti (MLRS) turina li hemm differenzi li joħorġu permezz tal-kollokazzjonijiet u l-kuntesti li fihom jintuża dan il-kliem. Is-sinonimi huma kliem li jixxiebah fit-tifsira. Raġuni li tagħti lok għall-ħolqien ta' sinomimi hi li l-lingwi jitħalltu flimkien u għall-istess kunċett naddottaw kliem minn lingwi differenti; hekk insibu ħieles mill-Għarbi u liberu mit-Taljan. Min-naħa l-oħra, il-kelmiet liberu u indipendenti juruna li din mhix l-unika raġuni għax it-tnejn ġejjin mill-istess lingwa. F'ID-DIZZJUNARJU MALTI U TEŻAWRU TA' MALTI MĦADDEM ta' Mario Serracino-Inglott, fost oħrajn jagħti dawn is-sinonimi: Dan jiġri wkoll f'każi oħra, ngħidu aħna każwali u. komdu huma mogħtija bħala sinonimi ta' informali; filwaqt li informali hi mogħtija bħala sinonimu ta' każwali u la informali u lanqas każwali m'huma mogħtija bħala sinonimi ta' komdu. Għalkemm ħarsa lejn it-teżawru diġà tagħtina ħjiel li s-sinonimi mhux bilfors ikollhom tifsira għalkollox l-istess, id-differenzi u t-tixbih fit- tifsir joħorġu l-aħjar minn ħarsa lejn il-kliem f'kuntest għaliex l-ebda kelma mhi sospiża waħedha, u t-tifsira tagħha toħroġ l-aħjar meta narawha fil-kumpanija ta' kliem ieħor. L-użu ta' kliem fis-sentenzi li jippreżenta Aquilina fid-DIZZJUNARJU MALTI-INGLIŻ jgħin biex inqabbluhom. Jekk fis-sentenza li jagħti Aquilina It-tabib qalli li issa ħieles u nista' niekol li rrid inbiddlu l-kelma ħieles bil-kelma indipendenti, din ma tagħmilx wisq sens: It- tabib qalli li issa indipendenti u nista' niekol li rrid. Iżda jekk nieħdu s-sentenza, M'iniex ħieles bħalissa, erġa' ejja u nbiddlu l-kelma ħieles b'liberu, din tibqa' tagħmel sens. Dan ma jfissirx li ħieles u liberu dejjem jistgħu jintużaw flok xulxin. Li kieku sinonimu jkun identiku għal ieħor għalkollox, jiġifieri sinonimu assolut, ikun jista' jintuża minfloku dejjem u bla tfixkil. Dan hu possibbli fil-każ ta' kliem bħal xefaq fis-sentenza Fuq ix-xefaq kien hemm ħafna vapuri u orizzont fis-sentenza Fuq l-orizzont kien hemm ħafna vapuri. Biex nosserva aħjar kif iġibu ruħhom dawn is- sinonimi tajt ħarsa lejhom fil-korpus Malti, magħruf bħala MLRS li jista' jinstab f'http:// mirs.research.um.edu.mt — għodda essenzjali fejn jidħol dan it-tip ta' analiżi. Minħabba li ħieles u liberu jinflettu ruħhom għall-għadd u għall-ġens, fittixt ukoll il-kelmiet ħielsa u ħelsin, kif ukoll libera u liberi. B'hekk qbadt kemm jista' jkun kuntesti li fihom jintuża dan il-kliem. Dan it-tip ta' tiftixa m'applikax għal indipendenti għax hu aġġettiv invarjabbli. Sabiex inqabbel, qassamthom skont kategoriji differenti kif jidher f'din it-tabella. Minn dat- tqabbil joħroġ li indipendenti hi l-iktar kelma frekwenti fil-korpus, segwita minn ħieles u liberu. m ħieles B'ħarsa lejn il-kategoriji, rajt f'liema kuntesti dawn is-sinonimi jintużaw l-iktar. Indipendenti tintuża l-aktar f'testi parlamentari, u mbagħad fuq l-internet u fl-istampa, filwaqt li tintuża l- inqas fil-kuntest akkademiku. Ħieles tintuża l- aktar fuq l-internet, wara f'testi parlamentari u fl-istampa u għal darb'oħra tintuża l-inqas fil- L-iktar kuntesti popolari għal kull emma kuntest akkademiku. Liberu tintuża l-aktar fil- B ħieles kuntest tal-parlament, imbagħad fl-istampa u Semrezzjjzo flberu wara fuq l-internet. Fil-kuntest akkademiku, b'g £E R 8 $ 6 5 liberu hi l-inqas li tintuża wkoll. Interessanti li B s-SrsEz liberu nsibuha użata kważi ugwalment fil- G £ 5 kuntest parlamentari u fl-istampa. Għalkemm il-frekwenza ta' sinonimu f'kuntest partikolari tvarja, l-aktar tliet kuntesti popolari It-tieni l-iktar kuntesti popolari huma l-parlament, l-istampa u l-internet. għal kull lemma Indipendenti u liberu huma l-aktar popolari 2000 /—————— f'testi parlamentari, filwaqt li l-kuntest li fih jintużaw l-inqas it-tliet sinonimi hu dak akkademiku. Ta' min jinnota li l-liġi hija kuntest popolari wkoll. Dawn it-tabelli juru 500 — aħjar il-firxa ta' kuntesti li nsibuhom fihom. B ħieles £ m : BE g 3 u £ mliberu Billi it-tliet sinonimi huma popolari kważi fl- 8 tse$ 5Ż ġ£ istess tliet kuntesti, jaf tkun iktar diffiċli biex f£ st--ġ Min-naħa l-oħra, billi mhux mt £ kollha popolari bl-istess frekwenza fl-istess kuntesti, jaf joħorġu xi differenzi. It-tielet l-iktar kuntesti popolari għal kull lemma m ħieles liġi akkademja letteratura oħrajn dibattiti.. stampa diskors internet.. Evert (2005) jisħaq li l-kollokazzjonijiet huma essenzjali minħabba r-relevanza kuntrastiva tagħhom, u għalhekk b'ħarsa lejhom id- differenzi bejn is-sinonimi joħorġu iktar. L-iktar tliet kollokazzjonijiet popolari mal- kelma indipendenti huma media', personali u mod. Mill-ewwel: ħamsin: kollokazzjoni ninnotaw li indipendenti tikkolloka l-aktar ma' kliem marbut mal-politika u anke ma' kliem bażiku jew li nużawh spiss bħal skola u ħajja. Il-kollokazzjonijiet meħuda mill-bloggs ukoll kellhom x'jaqsmu mal-politika. Dan ifisser li l-qrubija ta' din il-kelma ma' kuntesti politiċi tissaħħaħ. Minbarra l-politika, Aquilina juża dan l-aġġettiv f'eżempji marbuta ma' post jew pajjiż, jew ħsieb individwali. L- istudju tal-korpus jikkonferma l-eżempji minn Aquilina filwaqt li joffri possibiltajiet oħrajn. Il-kelma ħieles insibuha l-aktar f'kuntesti ekonomiċi u kuntesti politiċi. Fil-fatt, l-aktar tliet kollokazzjonijiet popolari huma suq, kummerċ u moviment, għalhekk huwa diffiċli iktar li niddistingwu bejn indipendenti u ħieles abbażi tal-kuntest politiku.' Id-definizzjoni ta' Aquilina tiffoka l-aktar fuq ħelsien minn rabtiet fiżiċi jew morali. Għaldaqstant il- ' Il-kelma media qed niktibha kif tidher fil-korpus. 2 Tajjeb insemmu żewġ festi nazzjonali: Jum l-Indipen- denza u Jum il-Ħelsien. L-użu frekwenti tagħhom fil- politika jista' jkun minħabba f'hekk. korpus jiftaħ tieqa ġdida fuq l-użu ta' ħieles f'kuntesti ekonomiċi u politiċi biex b'hekk titwessa' t-tifsira li ta Aquilina. Fil-korpus, liberu tintrabat l-aktar ma' stat ta' persuna jew attitudnijiet u azzjonijiet individwali għalkemm tintuża l-aktar fil- kuntest tal-parlament u tal-istampa. L-iktar tliet kollokazzjonijiet popolari ma' din il-kelma huma ħin, moviment u aċċess. Aquilina jikteb li /iberu tfisser li tkun liberu fil-moviment u l-azzjoni u għalhekk, il-korpus qed isaħħaħ dak li kiteb Aquilina. Ninnotaw li l-kelma mod hi popolari ħafna kemm ma' indipendenti kif ukoll ma' liberu u inqas popolari ma' ħieles, iżda dan ma jissuġġerix wisq għax il-kelma mod mhix marbuta ma' xi reġistru partikolari u għalhekk tista' tintuża f'kuntesti differenti. Kollokazzjonijiet oħra popolari ma' iktar minn sinonimu wieħed huma ħajja, moviment u ħin, fejn moviment tikseb tifsiriet differenti skont kuntesti differenti (ngħidu aħna, il-moviment ħieles favur il-kaċċa ma tfissirx l-istess bħal agħmel moviment b'idejk). Hemm kliem ieħor li jikkolloka ma' kelma u mhux oħra, fosthom media li abbażi tal-ewwel ħamsin kollokazzjoni hi l-aktar kollokazzjoni popolari mas-sinonimu indipendenti. It-tabella fil-paġna li jmiss qed turi l-ewwel għaxar kollokazzjonijiet għal kull sinonimu. Il- kliem aħmar jindika li dik il-kelma tintuża ma' tal-inqas żewġ sinonimi. Tajjeb ninnotaw kollokazzjonijiet bħal vers u ħieles. F'dal-każ ma nistgħux inbiddlu vers jew ħieles bi kliem ieħor bħal aħna vers indipendenti għax inkella tinbidel it-tifsira tal- espressjoni. Frażijiet bħal dawn jissejħu espressjonijiet iffriżati fejn 'there is just one wav of saving indipendenti )J ħieles liberu aċċess ħin mod kandidati ħin status ċirkolazzjoni statutorji huwa skejjel industrijali suq ħajja swieq mano 10 J totalment vers jkun Dan japplika wkoll għal espressjonijiet bħal ħin liberu, fejn xi wħud jużaw il-frażi ħin ħieles iżda ħin indipendenti ma tfissirx l-istess. B'dan it-tagħrif f'idejna nistgħu nikkonkludu li minkejja li s-sinonimi ma jfissrux l-istess, xorta waħda għandhom il-potenzjal li jissejħu sinonimi għax fil-fatt, 'complete svnonvmv of lexemes is relativelv rare in natural languages and (…l absolute svnonvmv (…l is almost non-existent' (Lvons p. 148). Nikkonkludu wkoll li m'hemmx kriterju wieħed li fuqu niġġudikaw it-tifsir ta' kelma, u li għodod moderni bħall-MLRS jgħinu qatigħ f'dan id- differenzjar. Ħarsa ħafifa lejn dawn. is- sinonimi tgħinna nifhmu li indipendenti marbuta l-aktar ma' xi ħaġa inanimata; ħielsa ma' xi ħaġa animata filwaqt li liberu tista' tinftiehem fuq livell aktar astratt. Dan ma jfissirx li f'xi każijiet ma jintużawx flok xulxin, u għalhekk. it-tifsiriet ta' bejniethom, għad illi huma differenti, huma qrib ħafna wkoll. Leanne Ellul hija l-Uffiċjal għar-Relazzjonijiet Pubbliċi tal-Ghaqda tal-Malti — Università, u għalliema tal-Malti fl-iskola Santa Dorotea, Ħaż-Żebbuġ. Bhalissa qiegħda tirriċerka l-qasam tan-nomi verbali fil-livell ta' Masters Agius, A.W. IT-TEŻAWRU. Teżi tal-PhD, IMS, Universitv of Stuttgart, 2005. Ktiba għal seminar. Il-Ġermanja: Universitàt Leipzig, April 2009. McEnerv, T. £ Wilson, A. CORPUS LINGUISTICS (it-tieni edizzjoni). ID-DIZZJUNARJU MALTI U TEŻAWRU TA' MALTI MĦADDEM. L-Istati Uniti: Columbia Universitv, Marzu 1993. Stedina għal kontributi Dan il-ġurnal qabad ritmu ġmielu u kif tistgħu taraw, din l-edizzjoni hi waħda mill-aktar imlaħħmin. Sabiex dan ir-ritmu nsostnuh, inħeġġukom biex tibqgħu tibagħtu kontributi fuq l-aspetti kollha li huma ta' interess u/jew li jqajmu diskussjoni. Grazzi lil kulħadd. Il-prinċipju ta' legalità jew nullum crimen, nulla poena sine lege Alan Xuereb u David Borg -idea għal dan l-artikolett nibtet wara laqgħa tat-terminoloġija (li ssir sikwit fid- diviżjoni tagħna tal-Qorti tal-Ġustizzja) fir- dwar it-traduzzjoni tal-espressjoni ''Violation du principe de legalitċ des peines'. F'din il- laqgħa qam dibattitu għar-rigward u ntgħażlet l-espressjoni ''Ksur tal-prinċipju ta' nulla poena sine lege'. Wieħed mill-awturi ta' dan l- artiklu ma jaqbilx ma' din l-għażla u jissuġġerixxi li l-espressjoni principe de legalitċ bil-Franċiż għandha tiġi tradotta bl- espressjoni prinċipju ta' legalità. Kien hemm suġġerimenti oħrajn minn xi kollegi li staqsew jekk tistax. b'mod ekwivalenti tintuża l- espressjoni l-istat tad-dritt. Fi spirtu ta' djalettika Hegeljana' dehrilna li minflok niktbu żewġ artikli separati u diverġenti dwar l-istess. punt, għandna nippruvaw nuru ż-żewġ opinjonijiet ikkristallizzati f'artiklu qasir li jissintetizza l- pożizzjonijiet kontrapposti. Il-kunċett ġenerali Jidher li l-Franċiżi jattribwixxu l-espressjoni ENullum crimen, nulla poena sine lege' għall- awtur Taljan Beccaria, filwaqt li l-Ingliżi jsostnu li kien l-awtur Ingliż Hobbes l-ewwel li ħareġ b'dan il-kunċett, għalkemm jikkonċedu li Beccaria tah l-importanza li akkumpanjat il- kunċett sal-ġurnata tal-lum. Jekk nagħtu ħarsa, anki mhux profonda, lejn id-definizzjonijiet li jinsabu għad-dispożizzjoni ta' kulħadd f'diversi siti tal-internet, mill- ewwel nintebħu li l-'principe de lċgalitċ des peines' huwa fir-realtà xejn iktar (u xejn inqas) mill-prinċipju li fid-dritt penali Malti jissejjaħ il-prinċipju ta' nulla poena sine lege. Kemm meta wieħed jikkunsidra d-definizzjoni segwenti: kif ukoll meta wieħed jikkunsidra għejun inqas tekniċi, bħal ngħidu aħna l-Wikipedia bil- Franċiż, li tagħtina d-definizzjoni li ġejja: Qed jiġi enfażizzat dan il-punt peress li, kif diġà ntqal, kien hemm suġġeriment li l-principe de la Iċgalitċ fir-realtà tfisser l-istat tad-dritt (rule of law), iżda jidher li mhumiex ekwivalenti. Il-kunċett tal-istat tad-dritt jinkludi, fil-fatt, il- kunċett ta' nullum crimen, nulla poena sine lege. Wieħed mill-awturi l-iktar magħrufa fuq dan is-suġġett, A. V. Dicev, kien kiteb hekk dwar l-istat tad-dritt: Peress li dan hu aspett wieħed tal-kunċett tal- istat tad-dritt, hawn ma tistax issir traduzzjoni tal-principe de lċgalitċ bħal dak tal-istat tad- dritt. L-aspett legali u tat-traduzzjoni Madankollu, jidher li kien hemm xi sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja li ġew tradotti fis-sens li żammew. l-espressjoni litterali mill-Franċiż intatta u b'hekk ġiet tradotta bħala ''prinċipju ta' legalità tar-reati u tal-pieni $. Filwaqt li ma teżisti l-ebda oġġezzjoni kunċettwali għal din l-espressjoni ħlief li forsi mhijiex konsistenti mal-korpus- tad-deċiżjonijiet, wieħed jista' jilmenta li jekk nibdew noħolqu espressjonijiet differenti minn dawk li komunement u tradizzjonalment huma mifhumin mill-qrati u l-avukatura ta' pajjiżna, nistgħu noħolqu nuqqas ta' kjarezza minflok (kif inhu rikjest minna) inżidu l-kjarezza. Għaldaqstant, meta niċċaraw kunċetti bħal dawn li qed niddiskutu, inkunu qed nosservaw il-prinċipju ta' ċertezza legali u nżidu l- konsistenza terminoloġika u legali, u b'hekk innaqqsu d-diskrepanzi li jistgħu jinħolqu bejn il-lingwaġġ legali kif użat fit-testi tal-Unjoni Ewropea u dak li jintuża f'pajjiżna. Fil-kunċett ta' nullum crimen, nulla poena sine lege ma hemm l-ebda element ta' dritt tal- Unjoni, bħala tali, li jista' jiġġustifika l-użu ta' kliem differenti minn dak użat f'pajjiżna mill- ġuristi. Huwa abbażi ta' dan l-argument li hemm tendenza li tingħata preferenza lill- espressjoni Latina. Meta wieħed jara li mill- Mamo. Notes' sal-qrati Maltin$ jużaw din l- espressjoni (jiġifieri: nulla poena sine lege, nullum crimen sine lege) biex jesprimu l- kunċett ta' ''principe de lċgalitċ des peines', ma tantx jibqgħu dubji li l-aħjar li tintuża hija l-espressjoni Latina. L-Artikolu 7(1) tal-Konvenzjoni Ewropea, li jixbah fil-ħsieb tiegħu l-Artikolu 39(8) tal- Kostituzzjoni, jipprovdi hekk: €(1) Ħadd ma għandu jitqies li jkun ħati ta' reat kriminali minħabba f'xi att jew ommissjoni li ma kinux jikkostitwixxu reat kriminali skont liġi nazzjonali jew internazzjonali fil-ħin meta jkun sar. Lanqas ma għandha tingħata piena aktar minn dik li kienet applikabbli fiż-żmien meta r-reat kriminali jkun sar. ' Dan l-artikolu, li jirrifletti l-prinċipju nulla poena sine lege… ' B'mod simili, mill-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea. tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-każ 'Kokkinakis vs Greece' (il-25 ta' Mejju 1993), ġie rritenut li: 4 Is-sentenza tal-Qorti Ġenerali tat-13 ta' Settembru 2013, Total vs il-Kummissjoni (T-548/08). 6 Il-Qorti Kostituzzjonali (Onor. Imħallef, Aġent President A.J. Magri, Onor. Imħallef G. Valenzia, Onor. Imħallef G. Caruana Demajo), seduta tat-13 ta' April 2011, Appell Ċivili Numru 1/2010/1 Dr Josċ A. Herrera bhala mandatarju ta' AWEVS MAANI KHAVRE vs l- Avukat Ġenerali u l-Kummissarju tal-Pulizija. F'eżempju ieħor, ġie rritenut fl-Appell Kriminali 'Il-Pulizija vs George Faenza ef' deċiż fis-7 ta' Jannar 2005: 4L.J il-Qrati tal-Ġustizzja Kriminali tagħna kienu japplikaw mhux biss ir- regola kontenuta fl-Artikolu 27 tal- Kodiċi Kriminali dwar it-tibdil fil-piena għal reat partikolari, iżda wkoll il- prinċipju nullum crimen, nulla poena sine lege li minnu titnissel ir-regola konkomitanti tan-nonretroattività tad- dritt penali sostantiv.' Barra minn hekk, hekk kif jidher b'mod ċar minn dokument reċenti ħafna, xi kultant anki l- ġuristi lingwisti Franċiżi stess iħallu l-kunċett ta' nulla poena sine lege fil-verżjoni Latina tiegħu. F'dan is-sens, ara essenzjalment ir- rikors ippreżentat fit-28 ta' Awwissu 2013 — Arrow Group u Arrow Generics vs il- Kummissjoni. Fil-motiv numru 4 insibu: Il-verżjoni bl-Ingliż tal-istess test tgħid: Argument favur l-użu ta' prinċipju ta' legalità jinsilet mill-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea. L-Artikolu 49 għandu l- intestatura Il-prinċipji ta' legalità u proporzjo- nalità ta' reati u ta' pieni. Dal-artikolu jispjega l-prinċipju ta' legalità kif ġej: L-ebda persuna m'għandha tiġi kkundannata għal xi att jew ommissjoni li, fiż-żmien meta sar jew saret, ma kienx jew ma kenitx reat skond. il-liġi nazzjonali jew. il-liġi internazzjonali. Lanqas m'għandha tingħata piena akbar minn dik li kienet applikabbli fiż-żmien meta twettaq ir-reat. Jekk wara li twettaq ir-reat, il-liġi tipprovdi għal piena inqas, dik il-piena għandha tkun applikabbli. Dal-Artikolu m'għandux jippreġudika l-proċess u l-piena ta' persuna ħatja ta' att jew ommissjoni li, fiż-żmien meta sar jew saret, kien jew kienet reat skond il- prinċipji ġenerali rikonoxxuti mill- komunità tan-nazzjonijiet. ' Interessanti li dan huwa dokument importanti tant li din il-Karta, ipproklamata fl-2007, għandha l-istess valur legali tat-Trattati (skont l-ewwel inċiż tal-Artikolu 6(1) tat-TUE. Il- verżjoni Ingliża tal-intestatura tal-Artikolu 49 jgħid, ''principles of legalitv'. Ma hemmx dubju li l-kunċett ta' principle of legalitv jeżisti fil-lingwaġġ ġuridiku Ingliż. Fid-dritt kriminali internazzjonali naraw li wieħed mill-prinċipji ġenerali huwa dak ta' the principle of legalitv of crimes u the principle of legalitv of penalties. 8 BLAack's LAW DICTIONARV, Brvan A Garner (editur), id-disa' edizzjoni. 9 INTERNATIONAL CRIMINAL LAW, Antonio Cassese, OUP, it-tieni edizzjoni, 2008, p. 36, 51. Għalhekk hu ċar li fid-dritt kontinentali u f'dak Anglosassonu tintuża espressjoni li hija simili għal dik ta' prinċipju ta' legalità. Barra minn hekk, fid-dritt Ewropew din l-espressjoni daħlet fil-liġi primarja u fil-ġurisprudenza bil- lingwa Maltija, għalkemm ma tintużax fid-dritt nazzjonali Malti. L-aħħar argument dwar l-istat tad-dritt u l- filosofija tad-dritt Nistgħu niktbu volumi twal fuq x'inhuma jew x'għandhom ikunu r-rekwiżiti jew id- desiderata tal-istat tad-dritt. Kull avukat, almenu fl-aħħar ħmistax-il sena, żgur iltaqa' max-xogħlijiet tal-Prof. Finnis'' isemmi tmien desiderata tal-istat tad-dritt, kif jagħmlu wkoll, wara kollox, Fulleri' u Raz'2. Fost id-desiderata hemm wieħed. rilevanti partikolarment għall-kwistjoni prinċipali f'dan l-artiklu. Dan id-desideratum jistabbilixxi li r- regoli tad-dritt għandhom ikunu prospettivi u mhux retroattivi'$ u għalhekk nerġgħu mmorru lura għan-nonretroattività tar-regoli tad-dritt, li ddiskutejna iktar 'il fuq. Iżda, kif wieħed jista' jara anki fuq livell filosofiku-ġuridiku, l-idea li għandu jkun hemm regola sabiex ikun hemm reat (crimen) u sabiex konsegwentement ikun hemm piena (poena), tiddependi mill-fattur temporali, jiġifieri miż-żmien. Għaldaqstant, kronoloġikament (vide T.1) ir- regola trid tkun teżisti fil-mument meta jkun sar ir-reat (nullum crimen). Loġikament, jekk f'dak il-mument ma teżisti l-ebda regola tad- dritt (sine lege) ma tistax tingħata piena għax ir-reat ma kienx jeżisti meta twettqet l-azzjoni. U għalhekk, ħadd mhu punibbli għal reat li ma jeżistix (nullum crimen, nulla poena sine lege). Nota konklużiva Fl-aħħar nett, ma hemmx min għandu raġun u min hu żbaljat f'din il-kwistjoni. Il-kunċett ta' prinċipju ta' legalità li issa daħal fil-lingwaġġ Malti permezz tad-dritt tal-Unjoni Ewropea ma jidhirx li huwa żbaljat, u jista' jkun validu bħala espressjoni bil-Malti tal-kunċett Latin. F'dan il-każ, jista' jiġi argumentat li ladarba hija diġà espressjoni Maltija, għandha nużaw lilha minflok nużaw kunċett espress b'lingwa barranija. Ħafna drabi huwa fejn tiddeċiedi li tpoġġi l-enfasi li jivvalida espressjoni. Il- validità tan-nullum crimen, nulla poena sine lege ġejja fuq kollox, iżda mhux unikament, mill-fatt li l-użu tagħha huwa nieqes mill- ambigwità, u li tintuża internazzjonalment kif ukoll f'Malta biex tfisser eżattament dak li rridu ngħidu bl-espressjoni iktar volubbli u ambigwa ta' prinċipju ta' legalità. Huwa għal din ir-raġuni, fost affarijiet oħrajn, li ttieħdet deċiżjoni favur l-użu tal-frażi nullum crimen, nulla poena sine lege fid-diviżjoni tagħna fil- Qorti tal-Ġustizzja. Liġi li tagħmel l-att illegali Direzzjoni taż-żmien (T.1) 19 NATURAL LAW AND NATURAL RIGHTS (Clarendon Law Series), OUP Oxford, it-tieni edizzjoni (is-7 ta' April 2011) Alan Xuereb u David Borg huma ġuristi lingwisti fid- diviżjoni Maltija tal-Qorti. tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea Kliem mitluf: Il-Kalendarju tal-Bidwi tal-1849 Ġużi Gatt l minħabba l-fatt li jien twelidt fl-1955, jiġifieri ħafna u ħafna snin ilu; jew forsi għax trabbejt ġewwa raħal, qalb nies li ma kienu jitkellmu bl-ebda lingwa oħra ħlief bil- Malti, u għalkemm limitati fl-orizzonti kulturali tagħhom, kienu artikolati mhux ħażin fejn jidħlu l-oqsma li kienu jinteressawhom; jew forsi għax jien sensittiv wisq — imma hi x'inhi r-raġuni, jien m'għandi l-ebda dubju li l- Maltin li kont naf jien dari kellhom ħakma fuq l-ilsien Malti ferm iktar minn dik li għandhom il-Maltin tal-lum. Il-Malti fi żmienna qed jitlef ħafna kliem li qatt ma messu tħalla jintilef. Din l-emorraġija tidher li ilha sejra s-snin. Xi żmien ilu ġiet f'idejja pubblikazzjoni maħruġa mis-Società Economico-Agraria del Gruppo di Malta fl-1849, bl-isem CALENDARIO DELL' AGRICOLTORE: PER. X'aktarx li ma kenitx l-ewwel darba li s- Società Economico-Agraria ħarġet dan il- kalendarju, imma fl-1849 u fis-sena ta' wara, għall-ewwel darba l-Kalendarju ħareġ b'żewġ lingwi: bit-Taljan u bil-Malti. L-isem bil-Malti kien: CALENDARIU TAL BIDWI (AL SENA 1849 PUBBLICAT MIS- SOCIETÀ ECONOMICO-AGRARIA TAL GHIZER (sic) TA MALTA. L-alfabett użat isegwi, bejn wieħed u ieħor, ir-regoli tat-Taljan, imma l- ittra għ tinkiteb f), filwaqt li l-ħ għandha rasha maqtugħa. Il-Malti tiegħu hu Malti tajjeb ħafna, imma żgur li min kitbu ma kellux f'rasu li juża l-'Malti safi'. Hu Malti maħsub biex jinftiehem minn min kien interessat fis-suġġett; jiġifieri, fost l-oħrajn, mill-bdiewa Maltin. Tistagħġeb, għalhekk, kemm fih kliem li ntilef, u tista' tgħid li hu kollu kliem li llum ma ġiex mibdul minn kliem ieħor; immu hu kliem li għalih issa nużaw il-kelma bl-Ingliż. L-eżempji li se nġibu huma kollha meħuda mill-KALENDARJU tal-1849. Fl-ewwel paġna ta' dan il-Kalendarju hemm li kien ''mictub mis-Signuri: Dr. C. Ab. Il-paġni mhumiex innumerati. Ġhiżer ta' Malta Is-siġar Għal kull xahar, il-KALENDARJU jagħti lista ta' liema siġra tenza, issajjar, tiżhar, u traħħas. Il- fatt li siġra tinża', jew issajjar, u aktarx anki li tiżhar, għadu jinftiehem sal-lum. Imma li siġra traħħas' Bit-Taljan din il-kelma hi mogħtija bħala frondescenza. Is-siġra traħħas meta tibda taħseb biex ittella' weraq ġdid wara li tkun neżgħat fi żmien ieħor tas-sena. Ngħidu aħna, dejjem skont dan il-KALENDARJU, is-siġra tat- tin issajjar f'Ġunju/Lulju, tinża' f'Awwissu, u traħħas f'Marzu. Imma anke siġra li ma tinżax, traħħas ukoll, u dan meta tibda ttella' weraq ġdid. Il-ħarrub, ngħidu aħna, iraħħas f'Jannar. Forsi tgħiduli, illum nużaw il-kelma tarmi. Imma le, il- KALENDARJU dik il-kelma jafha wkoll. Ir-rimja ssir fergħa ġdida, filwaqt li r-raħsa ssir werqa (bl-Ingliż tista' tiġi leaf bud). Meta jitkellem fuq it-tabakk (li dari kien għadu jitkabbar), u jgħid li f'ċertu żmien tas-sena dan għandu jitqaċċat, il-KALENDARJU jgħid ukoll li jridu jitneħħew ir-rimjiet kollha li x-xitla toħroġ minn wara. Bit-Taljan, il-kelma rimjiet hi mogħtija bħala rari, li tfisser friegħi. Id-differenza bejn il-qoton u l-bjad Kurżità oħra interessanti hi d-distinzjoni li l- KALENDARJU jagħmel bejn il-qoton u l-bjad. Fi Frar jinħarat ir-raba' għall-qoton. F' April/ Mejju jinżera' l-qoton. F'Lulju jitqaċċat il- qoton. Imma mbagħad f'Settembru jinġema' l- bjad. Id-distinzjoni hi ċara daqs kemm illum għadha ċara d-differenza bejn dielja u għeneb. Bl-istess mod li llum ma ngħidux ''se mmorru naqtgħu d-dwieli' meta rridu nfissru li se mmorru naqtgħu l-għeneb, daqshekk ieħor m'għandniex ngħidu li se mmorru naqtgħu l- qoton meta dak li nkunu qed nagħmlu jkun li Ritratt meħud minn Maltese Historv and Heritage, proġett tas-sit elettroniku: vassallomalta.com qegħdin niġbru l-bjad. Il-bjad hu dak il-ballun abjad u artab li tagħtina x-xitla tal-qoton. Bl- Ingliż jissejjaħ boll. Bit-Taljan il-KALENDARJU jagħtiha bħala bambace. Illum fid-dizzjunarji Taljani ssib il-kelma bambagia. Imbagħad il- bjad jinħaleġ jiġifieri jingħadda minn makki- narju apposta biex jissaffa miż-żerriegħa li tkun għadha ġo fih. Il-bjad bla żerriegħa jissej- jaħ maħluġ u l-maħluġ jittieħed għand id- daqqaq biex idoqqu u jagħmlu tajjar. Il-ġelbin Għall-KALENDARJU TAL-BIDWI, Frar hu x- xahar tal-ġelbin (germogliamento). Il-kliem li semmejna s'issa jgħodd għas-siġar u x-xtieli, kif jikbru minn sena għall-oħra, meta jkunu diġà jeżistu fuq wiċċ l-art. Imma xi ngħidu għaż-żerriegħa' X'jiġri meta din tindifen fil- ħamrija u tissaqqa/ Iż-żerriegħa l-ewwel tfelles (to germinate), jiġifieri tarmi r-rimja tal-għerq (radicle) li minnha joħorġu dawk li wara kol- lox nistgħu nqisuhom bħala friegħi taħt il- ħamrija, u li aħna nafuhom bħala l-għeruq; u kważi fl-istess ħin iż-żerriegħa toħroġ ukoll ir- rimja n-nebbieta (bl-Ingliż ikollna nsejħulha shoot). Meta din ir-rimja tfiġġ minn taħt il- ħamrija, toħroġ għall-arja, u tibda terfa' rasha 'lfuq, ngħidu li ż-żerriegħa nibtet (to sprout). Issa l-ilsien Malti jinkludi kelma oħra li wkoll għandha x'taqsam ma' dan il-proċess li qed insemmu. Din il-kelma hi ġġelben. Imma din il-kelma ġralha bħalma ġara lill-kelma nwar. Jekk illum ngħid li ħaġa bdiet rnawwar, ninftiehem li qed ngħid li din il-ħaġa mmuffat jew nitnet. Imma jekk noqogħdu bil-pinna u l- klamar, il-kelma tnawwar tfisser li ħarġet l- inwar, jiġifieri ħarġet il-fjuri kif jagħmlu l- uċuħ tar-raba' f' April. L-istess ġralha l-kelma ġġelben. Illum din saret tinftiehem li tfisser iċċarċar bħal ngħidu aħna meta d-dmugħ iġelben ma' ħaddejha, anzi, na- sal biex ngħid li llum din il-kelma hi marbuta biss mad-dmugħ iġelben mal-ħaddejn; jew for- si max-xita ġġelben mal-ħġieġ. Imma mhux minn dejjem hekk kien. U mhux hekk għandu jkun. Iġġelben il-ful tfisser tisprawtja l-full Jiġifieri ġelbin hu dak li bl-Ingliż jissejjaħ sprouting. Biex nifhmu dan x'inhu, irridu niftakru aħna l- Maltin x'nagħmlu liż-żerriegħa tal-ġulbiena fi żmien il-Milied: inxarrbuha biex din tinbet, u n-nebbieta tagħha tikber u titwal, imbagħad Ġelbin taċ-ċiċri Ritratt ipprovdut mill-kollega Simon Bartolo inqegħduha ħdejn Ġest: Bambin. Fi żmienna, proċess bħal dan qed isir b'ħafna żrieragħ oħra, imbagħad iż-żerriegħa tittiekel bin-nebbieta b'kollox. Min hu konxju ta' dieta tajba żgur sema' bil-bean sprouts u bl-alfalfa sprouts. Jekk irridu, għandna kelma bil-Malti għal dan il-proċess ukoll: bean sprouts hu ġelbin tal-ful, alfalfa sprouts hu ġelbin tal-alfalfa, eċċ. Issa jekk irridux nużaw din il-kelma, dik ħaġa oħra. Imma imbasta ma jkunx hemm min jgħid li bil- Malti m'għandniex kelma għal bean sprouts. Osservazzjonijiet Għal kull xahar, il-KALENDARJU kellu wkoll dik li jsejħilha Osservazioni. Minn dawn l- osservazzjonijiet toħroġ ċar id-differenza li min kiteb il-KALENDARJU kien jagħmel bejn il- kelma demel (letame) u bżar (concimare). Bl- Ingliż, demel hu manure, filwaqt li bżar hu fertiliser. Id-distinzjoni hemm bżonnha għax, wara kollox, il-fertilizzant mhux bilfors ikun demel tal-bhejjem. Fl-osservazzjoni li hemm f'Awwissu, il-KALENDARJU jgħid hekk: 'Waħda mil ħueijeg li izied interessau lil bidwin, hia it-tidmil; la darba id-demel hu dach li bih isiru fL'uciuh collha tar- raba.' Fl-osservazzjoni ta' Frar, meta jkun jitkellem fuq il-patata ta Gerusalem, il-KALENDARJU jgħid hekk: 'Fir-raba tafli li ikun imbazzar chif imis- su, tati frott (al darbtein izied mil patata Voħra.' L-osservazzjoni ta' Marzu, li titkellem fuq is- siġar taż-żebbuġ, tgħid li dawn għandhom jinżabru kull erba' snin u sena kabel din iz- zabra (andhom itbazru. Inħoss li hi ħasra li din id-distinzjoni ntilfet fil-Malti tal-lum. Semmejna r-raba' tafli, li bit-Taljan ingħata bħala terreni argillosi. Il-KALENDARJU jaf b'iżjed kwalitajiet ta' raba'. Bil-Malti din ġiet: raba' moħwi u ħamri. Diġà semmejna li l-Osservazzjoni ta' Awwissu kienet fuq it- tidmil tar-raba'. Il-KALENDARJU jfakkrek li d- demel ''m'għandux jingħata xorta waħda lir- raba' kollu; id-demel tal-baqar għandu jmur għar-raba' ħamri u bajjad (terreni sciolti); id- demel taż-żwiemel, tal-ħmir, u tal-ibgħal għandu jingħata lir-raba' tafli u żejti (terreni forti). Xi bdiewa xjuħ li tkellimt magħhom qaluli li r- raba' żejti jkollu: trab sewdieni grass jixbah lit-tafal, u jeħel mal-għodda int u taħdem''. ' Minn hawn 'il quddiem, il-kwotazzjonijiet mill- KALENDARJU qed jingħataw bil-Malti Standard. Fl-1932, Vincenzo Busuttil u Tancredi Borg ħar: ġu d-DIZZIUNARIU ENCICLOPEDICU MILL'IN- GLIS GHAL MALTI U MILL MALTI GHALL'IN- GLIS: GIABRA TA TIFSIR TA DUAR 25,000 CHEL- MA (BIL FRASEOLOGIJA), li ppubblikatu d-ditta Giovanni Muscat. F'pġ. 3380 tal-volum mill- Ingliż għall-Malti tal-ittri mill-I sal-J, meta kien qed jitkellem fuq id-dwieli, id-dizzjunarju jgħid li, 'It-tafli u ż-żejti aktarx ikun fih il-putassa kemm hemm bżonn għad-dielja. Imma l- ħamri u l-muħrar, xi drabi jkun nieqes wisq mill-putassa li hija meħtiega għad- dielja biex tagħmel il-faxxina u trabbi l- frott. Nafu b'iżjed kwalitajiet ta' raba'. Lejn l-Aħrax tal-Mellieħa hemm ħafna ramal, jiġifieri ħam- rija ramlija tajba ħafna għall-uċuħ tar-raba' u, dejjem skont kif qaluli xi bdiewa li ġieli ħadmu r-raba' t'hemm, ir-ramal tista' taħdmu mqar fix-xita. L-isem tal-post magħruf bħala l- Armier hu taħsira tal-kelma l-Irmiel, il-plural ta' ramal. Fil-ktieb tiegħu SIĠAR TAL-FROTT, Peter A. Caruana jgħid li l-ħamrija ta' Malta hi ta' ħames tipi, 'it-tafli, ir-ramli, ramli u tafli f'daqqa, ħamrija bil-ġir, u ħamrija sewdinijia b'ħafna peat.' Imma nissuspetta li l-antiki, li kienu għadhom jitkellmu bil-Malti tajjeb, x'ak- tarx li kienu jużaw terminoloġija differenti. It- tipi kollha tar-raba' li semmejna s'issa huma r- raba' tafli, ħamri, bajjad, żejti, moħwi, ramal u muħrar. Tgħid l-awtoritajiet tal-biedja f'Malta jafu jid- distingwu xjentifikament bejn dawn it-tipi ta' ħamrija Maltija Ma naħsibx li hu 'żvilupp' lingwistiku jekk l-antiki kienu jagħrfu d- differenza, u aħna Ilum lanqas it-terminoloġija ma nafu. Iż-żrigħ Għal Novembru 1849, l-osservazzjoni kienet fuq iż-żrigħ tal-qamħ. F'Novembru, dejjem skont dan il-kalendarju, jinżera' l-għosfor Bl-Ingliż jissejjaħ safflower, jinżera' x-xgħir (orzo), u jinżera' l-qamħ majjorkin (frumento tenero). Issa, aħna nafu li meta l-bidwi dari kien jiżra' l-qamħ, kien l- ewwel imattar l-għalqa jiġifieri jqassamha mtira mtira, imbagħad jimxi tul kull imtira, f'id waħda jġorr xi ġewlaq jew ċurniena żgħira mimlija żerriegħa, u bl-id l-oħra jaħfen ponn żerriegħa u jferrixha, sewwa kemm jista' jkun, mal-imtira kollha. Dan il-metodu ta' żrigħ, il-KALENDARJU, bir- raġun kollu, isejjaħlu żrigħ bil-keff. Il-keff hu dak li Ilum forsi iktar nafuh bħala l-pala tal-id, imma l-kelma proprja hi l-keff tal-id. Iżda l- osservazzjoni għax-xahar ta' Novembru xtaqet tinsisti li kien hemm 'strument' ġdid li kien jippermetti lill-bidwi li minflok bil-keff, jiżra' fil-ħatt (in linea). Din hi kelma li, għal min bħali jogħxa fuq in-nisel tal-kliem, iġġib ferħ kbir fil-qalbl Il-kelma ħatt hi l-kelma Maltija għal dak li llum sar sinjal, jew sing, jew linja, jew anke line. Jidher li l-ewwel li tniżżlet din il-kelma kien fid-dizzjunarju ta' Mikiel Anton Vassalli u d- dizzjunarji l-oħra ta' wara baqgħu jġibuha. Erin Serracino Inglott fil-MIKLEM iġib ukoll il- kelma taħtit, u jfissirha bħala ''kaligrafija', u dan bir-raġun kollu għax meta tikteb, int tikteb linja linja, sing sing, jew line, line. Hekk xtaq li jibdew jagħmlu l-bdiewa dan il-kalendarju maħruġ mis-Società Agraria: xtaqhom jibdew jiżirgħu l-qamħ fil-ħatt, ħatt ħatt, linja linja, sing sing, b'dan l-istrument il-ġdid. L- Osservazzjoni hi gustuża ħafna u ħsibt li naqsamha magħkom: 'Iż-żrigħ tal-qamħ fil-ħatt għandu van- taġġi li l-bdiewa kollha li jaħsbu tajjeb fuq dak li jagħmlu, jistqarruhom. Dan iż- żrigħ isir bi strument li jiżra' waħdu, ixerred il-qamħ kif imissu u bil-qies kol- lu, jordom il-qamħ kollu xorta waħda, u hekk iż-żara' jiġi mqabbad tajjeb fir- raba' qasir. Dan l-istrument ixerred ukoll il-bżar, imma wisq inqas minn kieku jixxerred bl-idejn, u jfendi iżjed għaliex isib ruħu mal-istess żerriegħa. B'dan il- mod ta' żrigħ tonqos il-ħsara li jagħmlu s-saqajn fin-naqa; jagħti aktar qawwa li jikber iż-żara', u dak fuq kollox li jagħti tgħam wisq iżjed miż-żrigħ l-ieħor, li jsir bil-keff, b'mod illi r-raba' għajjien ikun jagħti daqs ir-raba' tajjeb. L-ewwel stru- ment taż-żrigħ, kif semmejna, li fehmu jġibu għal pajjiżna, hu dak li għamel is- Sur Maurgue; fejn fost l-istrumenti kollha li s'issa saru barra minn Malta għaż-żrigħ, hu l-aktar sempliċi u ħafif. Ma nixtieqx li nħalli l-kelma fil-ħatt tibqa' għaddejja u tintnesa. Jidher li kien hemm żmien meta fl-ilsien Malti, jekk tagħtini lapes u karta u tgħidli, 'Agħmel ħatt bil-lapes fuq il- karta', kont nifhmek u nagħmel sinjal, rig, sing, jew line bil-lapes fuq il-karta. Jekk ittini żiemel u moħriet u tgħidli, ''Agħmel ħatt bil- moħriet fil-ħamrija minn ħajt sa ħajt tal- għalqa'', kont nifhmek ukoll, u nagħmel radda bil-moħriet fil-ħamrija. Jekk imbagħad tgħidli, 'Jssa iżra' ż-żerriegħa fil-ħatf', kont niżra' ż- żerriegħa fir-radda li għamilt. Hekk kienet tinżera' l-patata: wieħed jagħmel radda bil-moħriet, u l-ieħor jimxi fil-ħatt, jitfa' l-patata mqattgħa fil-ħamrija u jirfisha hu u miexi biex tintradam. Il-ħatt li sar bil-moħriet fil-ħamrija jissejjaħ ukoll radda, imma l-ħatt li għamilt bil-lapes fuq il-karta ma jissejjaħx rad- da, imma huwa sempliċement ħatt. Jisgħobbija li bqajt ma sibtx min kien is-Sur Margue, Alla jaħfirlu, li vvinta dan l-istrument imsemmi mis-Società Agraria. Imma jidher li l-istrument tas-Sur Margue ma qabadx ħafna art f'Malta, u l-bdiewa baqgħu għal ħafna żmien jiżirgħu l-qamħ bil-keff, u mhux fil-ħatt. Traħħas, bjad, maħluġ, ġelbin, inwar, bżar, żejti, moħwi, ramal, muħrar, żrigħ fil-ħatt, żrigħ bil-keff, xi ġmiel ta' kliemi Kliem li 'ntilef' iżda b'rieda tajba jista' jerġa' 'jinstab'. 2 L-ortografija tranġat biex taqbel ma' dik ta' żmienna. raħħas to bud maħluġ carded cotton ġelbin sprouting nwar flower buds bżar fertiliser raba' żejti clavev soil raba' moħwi loose soil raba' ramal sandv soil raba' muħrar għosfor safflower żrigħ fil-ħatt żrigħ bil-keff spreading seeds bv hand Ġużi Gatt huwa l-awtur tal-pubblikazzjoni QIEGĦDA FIL- PONTA TA' LSIENI u huwa wkoll l-editur tar-rivista folkloristika L-IMNARA Aquilina, Joseph, MALTESE-ENGLISH DICTIONARTV, iż- żewġ volumi, Malta, 1987. Busuttil, V. u Borg T., DIZZJUNARJU ENCICLOPEDICU MILL'INGLIS GHAL MALTI U MILL MALTI GHALL'INGLIS, Giovanni Muscat, Malta 1932. Caruana, P. A., SIĠAR TAL-FROTT, Malta, 1982. Lejn mappa tad-dinja bil-Malti — għala le7 Passaġġ ta' Drake, ikun aħrax is-sena kollha), Antoine Cassar iddur bil-galbu ma' Kap it-Tama t-Tajba, lejn (L-ewwel artiklu minn tnejn) il-Lvant, għal fuq l-ilmijiet aktar kalmi tal- Oċean Indjan. Il-proposta Iktar ma nitbiegħdu mill-Blata, iktar dawn l- mwaħħla mal-ħajt tal-uffiċċju għandi mappa ismijiet jidhrulna strambi, bizzarri, jekk mhux kbira tad-dinja, tan-National Geographic. ukoll iżarżru; terġa' u tgħid, fil-każijiet tat- Bl-Ingliż, m'hemmx xi ngħidu, għalkemm toponimi tradotti bis-sħiħ (il-Muntanja tal- setgħet kienet bil-Franċiż, bl-Ispanjol, bit- Mejda, Kap it-Tama t-Tajba), jista' jkun li l- Taljan. Kultant, bejn it-traduzzjoni ta' ismijiet jisfaw aktar eżotiċi milli kieku tħallew paragrafu u ieħor, ninqala' minn quddiem l- fil-lingwa pont', f'dan il-każ l-Ingliż (Table iskrin u ndur inħares lejn il-mappa, bħalkieku Mountain, Cape of Good Hope). biex inserraħ ftit għajnejja, u fl-istess ħin biex nerġa' nikseb daqsxejn tal-perspettiva. Il- kuxjenza ġeografika fundamen-tali, mhux biss għall-moħħ, iżda daqstant ieħor għall-pulmun. Ta' sikwit, għajnejja jaqgħu istintivament fuq stilla sewda magħluqa f'ċirku, bejn il-kelmiet MALTA u Valletta. Il-forma ta' ħuta jkolli nistħajjilha, għax moħbija mhux biss wara ċ- ċirku bl-istilla, iżda anki taħt ajruplan aħmar itwal minnha. Drabi oħra, nibda noħlom. Mhux biss li qiegħed inbaħħar fuq il-wesgħat koħol, jien u nsegwi s-suriet tal-kontinenti, jew nittrakka fi gżejriet żbanduti f'nofs il-Paċifiku. il-kantuniera tal-Lbiċ tal-Afrika t'Isfel, mil-Lvant. Mix- Noħlom ukoll li l-postijiet li ngħaddi minn xellug għal-lemin: il-Gżira Robben, Belt il-Kap, il-Muntanja ħdejhom, u l-ismijiet jitmewġu fuq il-baħar ji: fMejda, Kap it-Tama t-Tajba. ngħaddi bejniethom, ikunu miktubin, fejn L-użu ta' lingwa pont fl-adozzjoni u/jew il- possibbli u fattibbli, bil-Malti. ħolqien tat-toponimi huwa prattika bażika f'kull lingwa, inkluż l-Ingliż: iż-żewġ eżempji Mappa tad-dinja bil-Malti, x'jiġifieri Jiġifieri, li għadni kif semmejt huma msejsa fuq l- ngħidu aħna, li ssalpa minn nofs il-Baħar ismijiet bl-Afrikaans, li min-naħa tiegħu kien Mediterran, tgħaddi mill-Istrett ta' Ġibiltà biex adotta u ttraduċa l-ismijiet mogħtija mill- tiżbokka fl-Oċean Atlantiku, issegwi x-xatt tal- baħħara Portugiżi tas-seklu 15; billi Spanja tul Majjistral tal-Afrika bl-Irjieħ Aliżej impoppa, is-seklu 19 kienet tħares lejn il-bqija tal- taqsam it-Tropiku ta' Kankru u l-Ekwatur, Ewropa mit-tieqa tal-kultura Franċiża, ħafna tkompli nieżell sakemm taqbeż l-għorom tad- toponimi bl-Ispanjol inħolqu b'kalk fuq il- Deżert tan-Namib, tgħaddi minn bejn il-Gżira Franċiż (Colonia, Varsovia, Moscu);, u bil- Robben u Belt il-Kap, tħalli warajk il- Malti stess, il-biċċa l-kbira mit-toponimi — anki Muntanja tal-Mejda, u jekk il-ħalel jippermettu ta' ċerti postijiet Ingliżi — waslulna mit-Taljan (il-Kurrent ta' Benguela, li jibqa' tiela' mill- (Barċellona, Ateni, saħansitra Londra). spiss, madankollu, jien u nħares lejn il-mappa, l Fuq u isfel mhumiex strettament ekwivalenti għal ikolli l-impressjoni li hemm. fruntiera Tramuntana u Nofsinhar, iżda hija konvenzjoni Maltija inviżibbli, mhux ħafna ikbar mill-Mediterran u altru milli aċċettata, imsejsa fuq il-konvenzjoni Ewropea l-Ewropa tal-Punent, li lil hinn minnha t- tal-mappa orjentata bit-Tramuntana fil-parti ta' fuq, sa mill-invenzjoni tal-boxxla fis-seklu 13. toponimi kollha (għajr imqar l-ismijiet tal- pajjiżi) jibqgħu awtomatikament fil-lingwa pont, u nibżgħu nagħtuhom dik l-aħħar spinta biex jieħdu wkoll, fejn possibbli u xieraq, libsa ortografika (u għaldaqstant natura fonetika) Maltija. Ma nixtieqx inkun pessimist, iżda apparti l- biża' mill-ħolqien ta' toponimi ġodda bil-Malti lil hinn minn dik il-fruntiera immaġinarja, illum il-ġurnata, fit-taħdit ta' kuljum, għaddej proċess altru milli inkwetanti: ċerti toponimi stabbiliti minn dik il-fruntiera 'l ġewwa sabu ruħhom jikkompetu mal-ekwivalenti tagħhom la Ingliża, tant li safa kważi għalkollox naturali tisma' frażijiet bħal 'naħdem Laksimberg', 'tiela' sa. Brasilż', 'ibbukkjajna lukanda f'Venis,'' u sejrin. Għaxar snin wara d-dħul ta' Malta fl-Unjoni Ewropea, b'aktar faċilitajiet biex nivvjaġġjaw, aktar aċċess għall-għarfien u aktar esponiment għal kulturi mbiegħda, jekk il-kuxjenza ġeografika tas-soċjetà Maltija tassew twessgħet, hija ħasra li l-kuxjenza ġeografika tal-ilsien Malti ma mxietx pari passu magħha. Anzi, jekk xejn, it-taqtigħa siekta bejn it-toponimi stabbiliti u l-ismijiet Ingliżi li qed jeħdulhom posthom tikkonferma mhux biss li bqajna pprogrammati li nħarsu lejn il-bqija tad-dinja b'għajnejn u bi lsien ħaddieħor, iżda li din il-kundizzjoni lingwistika, psikoloġika — qed tiġi eżaċerbata. F'dan ix-xenarju, li ssemmi l-possibbiltà ta' atlas tad-dinja bil-Malti tinstema' ġennata; il- periklu huwa li nispiċċaw b'mappa fejn il-ħuta Maltija, flimkien ma' minoranza ta' toponimi bil-Malti li jistgħu jitqiesu familjari mal- maġġoranza, tgħum f'oċean Ingliż. Bħal dak li qallu li l-kuxjenza ġeografika Maltija tibda l- Qrendi u tispiċċa x-Xlendi, jew l-iktar l-iktar, tkopri mill-Ponta ta' Bengħajsa, Ħal Far, sa Kap San Mitri, ir-raħal tal-Għarb. Nafu li dan mhux minnu, u li lanqas qatt ma kien. 2 It-tismija ta' bliet Taljani la Ingliża mhix komuni, iżda jidher li bdiet tinstema' wkoll. Eżempju meħud mill- internet: ''Min jaf Maria Pia kif sejra Venice (http://www.theweddingsite.com/bridalforum/ mill-ismijiet ta' bliet Mediterranji marbutin mal-emigrazzjonijiet tas-seklu 19 (Marsilja, Lixandra, il-Kajr), jissemmew ta' kuljum toponimi lil hinn mill-Mediterran (Pariġi s'issa ma jidhirlix li daħlet f'kompetizzjoni ma' Paris) u anki lil hinn mill-Ewropa (l-Amerka). Żid l-ismijiet tal-ibħra, tal-pajjiżi, ta' xmajjar u muntanji u karatteristiċi ġeografiċi oħra, u l- possibbiltà ta' mappa tad-dinja bil-Malti ma tibqax tidher stramberija. Għalija, li hu tassew stramb hu li qatt ma nzertajt mappa tad-dinja bil-Malti mwaħħla ma' ħajt, u lanqas fi ktieb. Bla dubju, il-problema, u allura s-soluzzjoni, jinstabu fl-edukazzjoni. Mill-ftit żmien li qattajt fl-iskola primarja tal-Qrendi f'nofs it- Tmeninijiet, għandi tifkira mċajpra ta' ktejjeb tal-Istudji Soċjali bil-Malti (bil-qoxra safra, jekk ma kinitx il-kisja tal-plastik), bi ftit mapep sfużi, bilfors ċkejknin u limitati. Ktejjeb ieħor ta' dak iż-żmien IL-ĠOGRAFIJA ta' Lizio Zerafa, jinkludi biss mapep tal-gżejjer Maltin, tal-Gran Brittanja, u tal-Ewropa u l-Magreb, mingħajr wisq dettalji lil hinn mill-ismijiet tal- pajjiżi. Iktar riċenti, fis-sena 2012 ħareġ ID- DINJA DARNA għat-tielet sena tas-sekondarja, iżda billi huwa ffukat aktar fuq studji ambjentali milli ġeografija 'tradizzjonali', il- mapep li fih xorta jibqgħu skarsi, u mill- Mediterran ma jitbegħdux. Lil hinn mill-kotba għall-iskejjel, u mill-ftit paġni ġeografiċi tal-ENĊIKLOPEDIJA GĦAT- TFAL adattati minn Pierre Mejlak bl-għajnuna ta' Trevor Żahra (Merlin Librarv, 2005), l- isforzi li saru biex tinħoloq toponomija dinjija bil-Malti huma diversi u sparpaljati, u jikkonċernaw, kważi esklussivament, l-ismijiet tal-pajjiżi jew stati nazzjon. Dan hu l-każ tal- listi li nsibu fl-aħħar paġni taż-żewġ dizzjunarji ta' Ġużċ Aquilina, u tal-lista tan-nazzjonijiet li tidher fl-Anness À5 tal-GWIDA TAL-ISTIL INTERISTITUZZJONALI, li impona l-gvern Malti erba' snin ilu, bl-inkonsistenzi kollha tagħha. Nistennew bil-ħerqa r-riżultati tal-ħidma li għaddejja bħalissa mill-Kunsill Nazzjonali tal- Ilsien Malti biex tiġi kkoreġuta u aġġornata din il-lista 'uffiċjali' skont kriterji fis-sod. Il- Kunsill diġà ħa ħsieb il-verżjoni Maltija tal- lista tal-ismijiet tar-reġjuni tal-pajjiżi tal- Unjoni, midmuma abbażi tal-livelli l-u 2 tal- klassifikazzjoni NUTS (in-Nomenklatura ta' Unitajiet Territorjali għall-Istatistika), u ppubblikata f'Diċembru li għadda bħala l- Anness AI0 tal-istess GWIDA TAL-ISTIL. Il- kriterji għat-traduzzjoni (u t-traspożizzjoni ortografika) jew għaż-żamma bl-ilsien lokali jew fit-trażlitterazzjoni Ingliża (fejn xieraq) jidhru konsistenti, u din il-lista diġà qed tkunilna ta' siwi għat-traduzzjonijiet dwar il- prodotti agrikoli b'denominazzjoni protetta tal- oriġini, l-għotjiet għall-iżvilupp reġjunali, il- politiki ekoloġiċi lokali, u l-bqija. Dan l-ewwel artiklu minn tnejn huwa sempliċi proposta dwar il-possibbiltà ta' mappa tad- dinja (u eventwalment, min jaf'7, ta' atlas sħiħ) bil-Malti. Fid-dawl tal-ħidma li għaddejja $ Ara l-artiklu 'ListCountriesandtheirDerivatives.xls' (sie.; kien l-isem tal-fajl bil-lista 'uffiċjali' li kellna nsegwu reliġjużament fit-traduzzjonijiet tagħna), ta' Andrew Sammut, l-aċċent Nru 2, Marzu 2010, p. 2-4. bħalissa fi ħdan il-KNM, nevita li nidħol wisq fi kwistjonijiet rigward l-ismijiet tal-pajjiżi (u l-ortografija tagħhom); f'kull każ, billi mappa tmur neċessarjament lil hinn mill-ismijiet tal- istati nazzjon, tinteressani ħafna iktar, f'dan l- istadju, it-traduzzjoni ta' toponomi proprjament ġeografiċi (reġjuni fis-sens ġeoloġiku, muntanji, xmajjar, eċċ.) aktar milli politiċi. Madankollu, ċerti koinċidenzi se jkunu inevitabbli: biss biss, insibu ismijiet ta' xmajjar li għalihom huma msemmija l-pajjiżi maqsumin minnhom, eż. il-Gambja u l-Kongo. Mappa fil-ktejjeb IL-ĠOGRAFIJA, ta' Lizio Zerafa F'dan l-ewwel artiklu niddiskuti wħud mid- diffikultajiet li rridu nkunu lesti li nattakkaw meta niġu biex noħolqu toponimi bil-Malti, marbutin ma' ċerti realtajiet politiċi u lingwistiċi fil-lingwi sors, iżda anki mal- għarfien ġeografiku ġenerali fil-lingwa mira, li billi huwa ddominat mill-Ingliż jista' faċilment irażżan il-kreattività toponomika jekk ir- riżultati ma jkunux trasparenti biżżejjed. Fil- ħarġa li jmiss ta' l-aċċent, beħsiebni nesplora xi kriterji preliminari — x'jista' jiġi tradott jew trażlitterat, u kif — li aktar 'il quddiem, wara l- pubblikazzjoni tat-tabella kkoreġuta tal- ismijiet tal-pajjiżi mill-KNM, ikunu jistgħu jitqabblu mal-kriterji li adotta l-Kunsill għat- titjib u għall-irfinar tagħhom. Id-diffikultajiet L-ewwel diffikultà timplika wkoll riżerva: f'elenku ta' toponimi (gazetteer), iżda anki fuq il-mappa stess, inkunu idealisti wisq, biex ma ngħidx inġenwi, jekk nassumu li kull post bilfors irid juri isem waħdani. Għandna naċċettaw il-possibbiltà ta' varjanti, li jeżistu minħabba kwistjonijiet politiċi, żviluppi storiċi, jew sempliċi realtajiet lingwistiċi. Fil- każ tar-raġunijiet politiċi, it-trattament ta' tali varjanti tant jista' jkun sensittiv li n- Nazzjonijiet Uniti stess, fil-MANUAL FOR THE NATIONAL STANDARDISATION OF GEOGRAPHICAL NAMES (2006), iħallu f'idejn l- istati nazzjon individwali d-deċiżjoni dwar kif il-varjanti għandhom jintwerew fuq il-mappa (jew jitħallew barra), filwaqt li jisħqu fuq l- importanza tal-konsistenza fl-applikazzjoni tas-sistema magħżula. Aneddotu li jiċċirkola ħafna. fir-rivisti ġeografiċi huwa l-battibekk imġebbed bejn l- Iran u l-Emirati Għarab Magħquda rigward l- isem 'internazzjonali' tal-baħar li jifridhom: fl- 2004, in-National Geographic Societv ippubblikat it-tmien edizzjoni tal-Atlas tad- Dinja tagħha, li fiha, għall-ewwel darba, inkludiet l-isem Arabian Gulf fil-parenteżi wara l-isem Persian Gulf, wara sitt snin ta' pressjonijiet minn bnadi differenti, is-Soċjetà ħalliet l-isem sekondarju barra mid-disa' edizzjoni tal-istess Atlas (2010). Dan eżempju wieħed minn ħafna ta' ilsna li jiġġieldu biex ikunu l-'lingwa pont' li permezz tagħha toponimu jiġi adattat f'ilsna oħra, speċjalment fl-Ingliż, u ta' sikwit, istituzzjoni li taħdem f'dik it-tielet lingwa jkollha tagħmel għażla politika kontra qalbha, għax anki jekk turi żewġ ismijiet, wieħed minnhom bilfors ikollu jidher fuq jew quddiem l-isem l-ieħor. 1 Dokument tal-UNGEGN (UNITED NATIONS GROUP OF EXPERTS ON GEOGRAPHICAL NAMES), p. 49. http:// unstats.un.org/unsd/publication/seriesm/ Tali għażla politika mhux dejjem ikollha ssir bejn żewġ lingwi pont, iżda anki bejn varjanti li jistgħu jeżistu fl-istess lingwa, spiss minħabba modifiki ortografiċi minsuġa ma' żviluppi storiċi. Fl-1947, il-gvern tal-Indja beda proċess (li għadu għaddej sal-lum) ta' tismija mill-ġdid ta' ċerti reġjuni u bliet tal- pajjiż, bl-adattament ta' ħafna toponimi mill- Ingliż kolonjali għall-Ingliż tal-Indja', il- lingwa franka tas-subkontinent: b'hekk, l-isem uffiċjali tal-belt ta' Calcutta ġie 'kkoreġut' għal Kolkata (abbażi tal-fonetika Bengali), Bombav saret Mumbai (abbażi tal-Marathi), u Bangalore nbidlet f'Bengaluru (abbażi tal- Kannada). Il-mappa tan-National Geographic tirrispetta dawn. it-tibdiliet, iżda tagħti t- toponimu kolonjali bħala isem sekondarju, fil- parenteżi wara l-isem aġġornat u f'tipa tikka iżgħar, x'aktarx. għax l-ismijiet il-ġodda għadhom mhux mifruxin biżżejjed fost il- kelliema tal-Ingliż barra mill-Indja, filwaqt li l- 'antiki' mhux talli għadhom jiċċirkolaw, talli għadhom jinħassu moderni (ħlief forsi l-isem Bombav, li beda jieħu bixra iktar nostalġika). F'każijiet bħal dawn, atlas bil-Malti jista' faċilment jagħżel li jibbaża esklussivament fuq l-ismijiet bl-Ingliż tal-Indja (Kolkata u Bengaluru jibqgħu jinkitbu l-istess, filwaqt li Mumbaj sempliċement jadatta l-i għas- semivokali j), mhux biss bħala għelm ta' rispett iżda anki għall-preċiżjoni ġeopolitika; mill-banda l-oħra, kif se naraw issa fit-tieni osservazzjoni, wieħed għandu jixtarr jekk dawn l-ismijiet humiex trasparenti biżżejjed waħedhom, jew jekk, nagħtu każ, Kolkata jkollu warajh l-isem sekondarju Calcutta fil- parenteżi, biex. min mhux familjari mat- toponimu l-ġdid ikun jista' jorjenta ruħu, flok jintilef fil-mappa. Lil hawn jew lil hinn mill-istejjer ta' lingwistika patrijottika, il-varjanti toponomiċi jistgħu jitqiesu sors ta' rikkezza, iżda għandna noqogħdu attenti wkoll li ma nitilfux il-bilanċ billi ninjoraw ċertu bżonn ta' stabbiltà, li fil- każ tal-Malti ilu ħafna jinħass, anki fejn jidħlu termini ġeografiċi mill-iktar bażiċi: biżżejjed insemmu l-kelma ġeografija stess, li ilha d- deċennji tikkompeti mal-forma Anglo-Taljana ġografija. Għadu jeżisti nuqqas ta' qbil ukoll rigward l-ismijiet ta' ċerti kontinenti (Affrika vs. Afrika, Asja vs. Ażja), filwaqt li l-kelma oċeanu għadha ma ċedietx għalkollox għall- forma oċean. (Interessanti li fil-paġna 419 tat- tieni edizzjoni tad-DIZZJUNARJU ta' Mario Serracino Inglott, tal-2003, tidher oċean bħala entrata għaliha, u eżatt wara, taħt l-entrata oċeaniku, insibu t-tifsira 'li għandu x'jaqsam mal-oċeanu', tmien snin wara, fit-tielet edizzjoni tal-istess dizzjunarju, l-edituri ndunaw bl-inkonsistenza u l-u ta' oċeanu waqqgħuha.) It-tieni diffikultà, skabruża wkoll iżda mod ieħor, tikkonċerna l-fattur tat-trasparenza tat- toponimi li jieħdu libsa Maltija, kemm dawk li jkunu adattamenti fonetiċi-ortografiċi, u kemm dawk li jinħolqu permezz ta' traduzzjoni kunċettwali, parzjali jew bis-sħiħ. Hawnhekk tidħol iż-żurżieqa tal-familjarità tal- kelliem Malti 'medju' mat-toponimi. kif inhuma fil-lingwa pont, qabel ma jiġu adattati jew tradotti: żurżieqa, għax il-livell ġenerali ta' familjarità mal-ġeografija dinjija (speċjalment lil hinn mill-fruntiera Ewro-Mediterranja li semmejna aktar 'il fuq) mhux lakemm tkejlu, u kull suppożizzjoni rigward tali livell ġenerali tkun perikoluża. Minn banda, jekk nassumu wisq, il-mappa bil-Malti tista' toħorġilna iktar eżotika milli informattiva, u nkunu qegħdin nagħżqu fl-ilma; mill-banda l-oħra, jekk ma nassumux biżżejjed, il-mappa jaf turi ċertu lapazzar arbitrarju, u tikxef inkonsistenzi fl- applikazzjoni tal-kriterji, għax inkunu tajna aktar importanza lill-fattur tal-familjarità ġeografika ġenerali milli lill-possibbiltajiet ta' kreattività toponomika. Għażla oħra tkun li, tal-anqas fl-ewwel ftit edizzjonijiet tal-mappa, ċerti proposti ta' toponimi bil-Malti jidhru flimkien mal- ekwivalenti tagħhom fil-lingwa pont bejn il- parenteżi, bħal fis-suġġeriment ta' Kolkata (Calcutta) iktar 'il fuq; madankollu, din ma tantx tinħass soluzzjoni prattika lanqas, għax b'hekk l-użu tal-Malti jkun qed jiġbed wisq attenzjoni lejh innifsu, u jsir aktar importanti mill-mappa stess. Kif għidt iktar 'il fuq, fl-eżerċizzju tiegħi nixtieq niffoka l-iktar fuq toponomi proprjament ġeografiċi, iktar ġeoloġiċi milli politiċi, iżda ma nistax nagħmel hekk mingħajr ma navviċina wkoll ċerti ismijiet ta' pajjiżi u ta' bliet. Fejn niġbdu l-linja bejn dak li jista' jitqies trasparenti — identifikabbli fuq il-mappa mingħajr ma jidher ħdejh l-isem bil-lingwa pont—u dak li ma jistax Tkun fejn tkun miġbuda l-linja, nemmen li aktar ma l-qarrejja tal-mappa jassorbu t- toponimi proposti, aktar se jidraw ċerti xejriet (uħud minnhom offruti mill-istruttura tal-ilsien Malti stess, bħall-istat kostrutt), u aktar l- ismijiet li fil-bidu jinħassu strambi se jsirulhom trasparenti, u eventwalment ukoll familjari. Eżempju sempliċi: Belt il-Messiku u Belt il- Vatikan jinftiehmu mill-ewwel u jintużaw (f'kompetizzjoni mal-forma il-Belt tal-…); Belt il-Panama u Belt il-Gwatemala ma nafx li qatt smajthom, iżda jibqgħu trasparenti; jien u nisraq ħarsa lejn il-mappa bl-Ingliż li hemm warajja, għajnejja jaqgħu fuq Ho Chi Minh Citv, fin-nofsinhar tal-Vjetnam: jekk nikteb Belt Ho Chi Minh, ma naħsibx li nkun qed nitkessaħ. Anzi, bl-għajnuna tal-erba' eżempji ta' qabel, b'sempliċi analoġija fuqhom, ikun hemm iktar ċans li Belt Ho Chi Minh tiġi aċċettata mill-kelliem 'medju' wkoll. Madankollu, meta niġu għat-toponimi maħluqa bi traduzzjoni sħiħa, inkunu qed nitolbu u nistennew ftit (jew ħafna) aktar sforz min-naħa tal-qarrej. Eżempju mill-vjaġġ tul ix-xatt tal- punent tal-Afrika li ħlomna fil-bidu tal-artiklu huwa Belt il-Kap, għadma tikka aktar iebsa minn Belt Ho Chi Minh, għax tirrikjedi żewġ gidmiet flok waħda biex dak li jkun jasal għal Cape Town. Hawnhekk x'aktarx insibu 'l min jifhem u jaċċetta t-toponimu Belt il-Kap minnufih, u min bl-isem Malti jħossu iktar imbiegħed mill- belt imsemmija milli mqarreb lejha, tal-anqas l-ewwel darba li jarah. Paċenzja jkun hemm bżonn ħafna, fuq iż-żewġ naħat: l-ewwel pass huwa li t-toponimu propost jinqara; it-tieni pass li jintlaqa'; u t-tielet li jindara. Issa pero t-tieni pass mhuwiex esklussivament f'idejn il-qarrejja, għax it-toponimu propost irid jikkonvinċi, permezz ta' kriterji applikati b'mod kemm jista' jkun konsistenti; mill- banda l-oħra, tajjeb ukoll li t-toponimi li għall- ewwel jinħassu strambi jisfidaw u jwessgħu l- kuxjenza ġeografika ta' min jikkonsulta l- mappa, inkella l-mappa tkun inutli, għajr bħala sempliċi oġġett ta' tiżjin. It-tielet pass, li toponimu ġdid jindara, jibqa' 'l bogħod ħafna, u jkun f'idejn il-midja, l-iskejjel, u kull min jemmen tassew fil-possibbiltà — u fil-ħtieġa — ta' toponomija dinjija bil-Malti. It-tielet diffikultà tikkonċerna l-lingwi pont, li fil-każ tal-Malti għandhom ikunu tnejn: iktar possibbiltajiet, iva, iżda wkoll iktar każijiet ta' kompetizzjoni u iktar lok għall-inkonsistenzi. Bħalma l-kultura Spanjola tas-seklu 19, kif għidna, kienet tħares lejn il-bqija tal-Ewropa mill-priżma ta' Franza bħala punt ta' riferiment kulturali, sa xi ġenerazzjoni u nofs ilu, il-Malti kien iħares lejn id-dinja mil-lenti tal-kultura Taljana, u llum dik Ingliża globalizzata. Ma nemminx li t-Taljan għandna nwarrbuh bħala lingwa pont possibbli, għax jaqdina diġà fil- maġġoranza tal-ismijiet tal-pajjiżi (tal-anqas, dawk. stabbiliti), u jaqdina tajjeb b'mod partikolari għat-toponimi tad-dinja Latina (l- Amerka Ċentrali u l-Amerka t'Isfel), ovvjament għax il-morfoloġija tiegħu mhijiex differenti wisq minn dik tal-Ispanjol. Xi eżempji: il-Perd, b'dak l-aċċent importanti fuq l-aħħar vokali (l-aċċent Spanjol huwa bil- maqlub, iżda għandu l-istess għan); il-muntanji tal-Andi (anki jekk bdiet tinstema' wkoll tal- Andes); l-Amażonja (mogħtija minn Aquilina u użata f'diversi paġni tal-Wikipedija Maltija, għalkemm ħadd ma jitniffes ormaj jekk titlissen minflokha l-kelma Amażon).' Xorta waħda, kif għad naraw meta niġu għall- kriterji għat-trażlitterazzjoni jew traduzzjoni tat-toponimi, jekk nassumu li se nimxu strettament fuq it-Taljan għall-Amerka Latina, u fuq l-Ingliż għal kull kontinent ieħor lil hinn mill-fruntiera. Ewro-Mediterranja mistħajla aktar 'il fuq, tkun semplifikazzjoni qarrieqa. Lil hinn mill-Amerka Latina, għad hemm ħafna varjanti f'kompetizzjoni: skont statistiċi misluta mill-korpus tal-MLRSS, għal ħafna postijiet, il-verżjoni mit-Taljan tidher li qed titlef, eż. l-Golf Persjan vs. il-Golf Persiku, 23- A, jew il-Himalavas vs. il-Ħimalaja, 18-5, iżda għal postijiet oħrajn, it-toponimu mit-Taljan għad għandu s-sopravvent, eż. l-Baħar Kaspjan vs. il-Baħar Kaspju, 4-8. Ir-raba' diffikultà tkompli żżid il-bżonn ta' prudenza, mhux biss fl-applikazzjoni tal- kriterji u r-rispett għal ċerta trasparenza, iżda fuq kollox, rigward il-periklu li naqgħu fin- nasba tal-etimoloġija falza. Kultant, it- tentazzjoni li noħolqu toponimu bil-Malti ta' ċerta 'eleganza' tista' tkun qawwija, u jaqbel li noqogħdu attenti għal ċerti toponimi li jistgħu jidhru metafori meta fil-fatt ġejjin minn sempliċi nomi proprji. Il-peniżola tal-Grigal tal-Afrika, pereżempju, magħrufa bl-Ingliż bħala the Horn of Africa, jisimha hekk proprju għax għandha forma ta' qarn (aktarx ta' rinoċeronti), u allura jixraq li bil-Malti tissejjaħ il-Qarn tal-Afrika. Madankollu, fil-każ ta' $ Anomalija li l-loġika tagħha għadni ma wasaltx nifhem, jekk hemm, hija l-isem iċ-Ċili, bl-aċċent fuq it- tieni i: mhux imsejjes fuq it-Taljan (Cile, fuq l-Ispanjol Chile), u lanqas fuq l-Ingliż (Chi-le, bl-aċċent fuq l- ewwel sillaba). Forsi kien żball tat-tipa fid-dizzjunarju ta' Aquilina, jew żball ġenwin fir-rigward ta' wieħed mill-pajjiżi l-iktar imbiegħda mir-realtà Maltija, li baqa' jitnissel sal-lista 'uffiċjali' tal-ismijiet tal-pajjiżi li ħareġ il-gvern Malti ta' erba' snin ilu. Madankollu, tant smajt iċ-Ċili fuq fomm in-nies, tradutturi u mhux, li nibża' li ormaj tard wisq biex jiġi 'kkoreġut', jekk tista' fil-fatt 'tikkoreġi' dak li hu diġà stabbilit. Cape Horn, dak li jitqies l-aktar punt meridjonali tal-Amerka t'Isfel, anki jekk ix- xtut tal-Lvant u tan-Nofsinhar ta' Tierra del Fuego jixbhu t-taqwisa ta' qarn, it-toponimu ma jitnissilx mill-istess metafora: fil-fatt, dal- kap jinstab fit-tarf ta' gżejra jisimha Hornos (li f'kull każ kieku tfisser fran, mhux qarn), iżda bħalma Kap it-Tama t-Tajba tgħammed mill- Portugiżi, din il-gżejra, u magħha l-kap tal- Amerka t'Isfel, huma msemmija għall-belt Olandiża Hoorn, mnejn kien jiġi ċ-ċelebri baħħar u merkant Willem Schouten. Fid-dawl ta' din l-istorja, it-toponimu 'Kap il-Qarn kien ikun falz, u minfloku jaqbel l-isem Malti Kap Horn, jew Kap Ħorn biex jirrifletti aħjar it- tlissin tal-isem proprju, skont ir-regoli ta' trażlitterazzjoni li nadottaw. Evitajt apposta li nsemmi d-diffikultajiet ortografiċi fit-trażlitterazzjoni tat-toponimi (fejn fattibbli), għax huma parti integrali mill- kriterji li se nesplora fit-tieni artiklu, u jeħtieġu ċertu żvilupp u dettall. Kap Horn jew Ħorn7 Lag Tanganvika jew Tanganjika' Il-Vulkan Fuji jew Fuġi) Iktar diffiċli minn hekk, u bil- wisq iktar interessanti, tkun it-'traduzzjoni' proprja, il-ħolqien ta' toponimi bil-Malti fejn ma jeżistux jew mhumiex stabbiliti. L-ewwel deċiżjoni li tkun trid tittieħed, każ wara każ, hija jekk toponimu jaqbillux jiġi tradott, u jekk iva, kemm minnu jista' jinqaleb mingħajr ma tintilef it-trasparenza: ngħidu aħna, il-wied li minnu ġejja l-umanità kollha, għandna nsemmuh il-Great Rift Vallev) Il-Wied tal- Great Rift Jew forsi il-Wied tal-Qasma l- Kbira'. Mit-tliet xmajjar il-kbar taċ-Ċina, apparti l-kwistjoni tal-ortografija tal-Vangtse (jew Jangzċ), ix-Xmara s-Safra tinftiehem malajr bħala l-Vellow River, iżda x-Xmara tal- Ġawhar jaf tinħass wisq eżotika biex tkun reali. Deċiżjoni oħra, jew sensiela ta' deċiżjonijiet, ikunu jirrigwardaw l-użu ta' tindika korp ta' ilma ikbar minn għadira, il- kelma kaskata tista' titqies xierqa biex tirreferi għal dawk ta' Victoria, Niagara u Iguazi, jew hemm bżonn terminu ieħor li jwassal aħjar l- idea tad-daqs Dan l-ewwel artiklu kien diskussjoni preliminari ħafna, iżda l-vjaġġ lejn mappa tad- dinja bil-Malti beda: salpajna, għaddejna mill- Istrett ta' Ġibiltà bla ma żŻżerżagna fil- belliegħa, u żbukkajna fl-oċean. Iżda sa ma nduru ma' Kap it-Tama t-Tajba — biex nirreferi għall-espressjoni ġeografika Ingliża (to round the Cape of Good Hope) — baqgħalna ħafna u ħafna x'naqdfu. L-ewwel passi tal-bini tal- kriterji għat-trażlitterazzjoni u għat-traduzzjoni jkunu pjuttost faċli, bl-Irjieħ Aliżej impoppa, iżda kif naqbżu l-Ekwatur. il-kriterji se jikkomplikaw ruħhom, u l-irjieħ se jkunu qed jonfħu bil-kontra, u se jkomplu jiħraxu iktar ma noqorbu lejn l-Oċean tan-Nofsinhar. Xorta waħda, nemmen li l-vjaġġ huwa importanti, u li jmur ħafna lil- hinn minn sempliċi divertissement. Lil hinn mill-mili ta' lakuna kbira, u lil hinn mill-isfida personali jew kollettiva, l-ikbar vantaġġ li nara f'mappa tad- dinja bil-Malti jkun li, billi mhux biss inkunu nistgħu nħarsu lejn il-bqija tad-dinja b'għajnejna iżda wkoll naħsbuha, insemmuha u ngħixuha bi lsienna, psikoloġikament, dik id- dinja tkunilna inqas imbiegħda. U b'hekk, il- ħuta Maltija, sa ċertu punt, forsi ssib ruħha inqas iżolata, u iktar parti mid-dinja l-kbira milli hi bħalissa, flok mitlufa fil-mapep ta' lingwi oħra, mistura wara ċ-ċirku bl-istilla. Antoine Cassar huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea MILL-GĦATBA 'L BARRA Aspetti oħra Minn rebbieħa tal-Juvenes Translatores għal stagiaire fid-DGT l-2008, Paula Schembri kienet ir-rebbieħa Maltija tat-tieni edizzjoni ta' Juvenes Translatores, konkors annwali tal- Kummissjoni Ewropea għat-tradutturi żgħażagħ li fih jieħdu sehem aktar minn 3,000 student madwar l-UE. Ħames snin wara, Paula ngħaqdet mad-Dipartiment tal-Ilsien Malti tad- DĠT, il-Lussemburgu, għal apprendistat ta' ħames xhur. Storja ta' suċċess mhux biss għal Paula, li għandha karriera promettenti ħafna quddiemha, iżda wkoll għall-konkors Juvenes Translatores stess, li qed jilħaq l-għan tiegħu li jippromwovi l-professjoni tat-traduzzjoni fl- iskejjel, filwaqt li jħeġġeġ liż-żgħażagħ jistudjaw il-lingwi u t-traduzzjoni fil-livell universitarju. Il-Ħamis 29 ta' Novembru 2008, fil-Junior College tal-Imsida. Fil-klassi, skiet taqsmu b'sikkina. Paula qed taqleb artiklu dwar l- importanza tat-tagħlim ta' varjetà ta' lingwi. Kif qed tħossha7 ĊEżatt qabel ma bdiet il-kompetizzjoni, niftakar li kont eċitata. Bqajt kalma u ffukata. L-interess tiegħi fil-lingwi u fit- traduzzjoni ilu ġej mit-tfulija; jaffaxxinawni l-ħafna modi li ssib biex tesprimi idea jew sentiment meta lingwa tużaha fil-potenzjal kollu tagħha. Fil-fatt, l-artiklu li kelli naqleb dakinhar kien proprju fuq hekk, u allura ħadt pjaċir ħafna nittraduċih.' Dawk is-sagħtejn li qattgħet tikkonċentra fis- skiet, Paula ma kellhiex l-impressjoni li kienet qed tagħmel eżami. Anzi, l-hena tagħha tfittex il-kelma preċiża, issib l-idjoma xierqa, tgħarrex għall-ekwivalenti kulturali fejn ma jkunx hemm korrispondenza sħiħa bejn iż- żewġ ilsna. Ftit xhur wara, Paula sabet ruħha Brussell, bilwieqfa bejn Juhani Lonnroth (dak iż-żmien id-Direttur tad-DĠT) u. l- Kummissarju Orban, hi u tiġbor il-premju tal- Juvenes Translatores. 'Kienet esperjenza sabiħa ħafna li tatni sens ta' sodisfazzjon, u fuq kollox tatni l- motivazzjoni biex inkompli nitgħallem il- lingwi u nistudja t-traduzzjoni. ' U, fil-fatt, dik l-istess esperjenza wasslet għal żviluppi sbieħ lil hinn mill-karriera tagħha: fost ir-rebbieħa mill-pajjiżi l-oħra tal-UE għamlet ħbieb ġodda, u għadhom f'kuntatt sal-lum. 'Wara ċ-ċerimonja, bqajt f'kuntatt ma' tliet rebbieħa. Kull meta konna nsibu ċans konna nitkellmu fuq kollox: l-istudju, il- passatempi, il-pajjiżi li żorna, id- differenzi bejn il-lingwi u l-kulturi tagħna …7 Ħames snin wara, b'BA Unuri fil-Lingwa u l- Letteratura Franċiża ġewwa u b'Masters fit- Traduzzjoni fuq ix-xefaq, Paula qed tgawdi kemm tista' l-apprendistat tagħha fid-DĠT. 'Il-ħajja fil-Lussemburgu, u x-xogħol mal-Kummissjoni Ewropea, qed jagħtuni l-opportunità li nrabbi attitudni iktar miftuħa u iktar multikulturali, u qed insir iktar multilingwi wkoll. Mindu wasalt, bdejt nitgħallem il-Portugiż, l-Ispanjol u l-Ġermaniż, u ngħallem il-Franċiż lill- istagiaires sħabi. L-apprendistat qed jilħaq l-aspettattivi tiegħi u jisboqhom.' Bejn tant lingwi, liema hi l-favorita tagħha' Bla dubju, il-Franċiż. 'Togħġobni l-istruttura tas-sentenzi bil- Franċiż, qisha xmara, b'mod li l-ideat u l-ħsibijiet tista' tesprimihom b'mod loġiku u bi preċiżjoni. Jogħġobni anki l- vokabolarju tal-Franċiż, rikk u varjat ħafna, f'kull reġistru. ' Għal aktar tagħrif dwar l-apprendistat fi ħdan il-Kummissjoni Ewropea, żur il-paġna http:// ec.europa.eu/stages. Ir-rwol tal-Uffiċjal tal-Lingwa fir-Rappreżentanza tal-KE f'Malta Brian Buhagiar 'kull Rappreżentanza tal-Kummissjoni Ewropea hemm uffiċjal tad-DĠT (jew tnejn) imsejjaħ l-Uffiċjal tal-Lingwa. Għal Malta hemm jien u ili ftit iktar minn tliet snin. Ir-rwol tal-Uffiċjal tal-Lingwa jvarja minn Rappreżentanza għal oħra, l-iktar minħabba li r-realtà partikolari ta' kull Stat Membru hija differenti iżda anki minħabba l-preferenzi jew il-ħiliet partikolari tal-uffiċjal involut. Iżda fil- kalendarju tagħna hemm jiem jew attivitajiet ta' prominenza komuni għal kull Stat Membru. Il-kompetizzjoni tat-tradutturi żgħażagħ Juvenes Translatores tapplika għall-istudenti tas-sixth form li jkunu fl-ewwel sena. Fil-każ ta' Malta, in-numru massimu ta' skejjel li jistgħu jieħdu sehem kull sena huwa sitta (l- istess daqs is-siġġijiet fil-Parlament Ewropew) u kull sena naċċerta li jieħdu sehem f'din il- kompetizzjoni mill-inqas sitt iskejjel. Sitt iskejjel mhux xi għadd enormi imma minħabba li d-data tal-għeluq biex tieħu sehem f'din il- kompetizzjoni taħbat viċin il-bidu tas-sena skolastika, spiss ikollok tiffitta ftit lill-kapijiet tal-iskola u tfakkarhom. Il-Jum Ewropew tal-Lingwi li jaħbat fis-26 ta' Settembru wkoll huwa punt saljenti għalina l- Uffiċjali tal-Lingwa. Kull sena nipprova norganizza xi ħaġa differenti bl-iskop li naħdem ma' partijiet interessati differenti fil- kamp tal-lingwa u t-traduzzjoni kif ukoll biex niġbed kemm jista' jkun nies u ġurnalisti għall- attività partikolari. F'Settembru li għadda pereżempju, għamilna fiera tal-lingwi fi Pjazza Tignċ b'bosta stands biex jippromwovu assoċjazzjonijiet differenti tal-lingwa u l- kultura. Ħadu sehem l-Għaqda tal-Malti tal- Università, l-Alliance Francaise, il-Fondaz- zjoni Valletta 2018, l-Aġenzija Nazzjonali taż- Żgħażagħ, is-Centro Cultural Hispano Maltċs, iċ-Ċentru Kulturali Ċiniż, l-Assoċjazzjoni Kulturali Ġappuniża, il-Fondazzjoni Reggie Miller, id-Deaf People Association, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, u ċ-Ċentru tal-Lingwa Għarbija. Il-poeta u kollega Antoine Cassar għalaq l-attività b'qari tal-aħħar xogħol tiegħu MAPPA TAL-MEDITERRAN, akkumpanjat mill- Forsi waħda mill-ikbar sfidi hi li tagħmel iktar b'inqas, u kultant li tagħmel iktar b'xejnl Wieħed mir-rwoli tal-Uffiċjal tal-Lingwa huwa l-aċċent Waqt Jum l-Ilsna Ewropej, Tigne, nhar is-26 ta' Settembru 2013 li jorganizza attivitajiet li jippromwovu t- tagħlim tal-lingwi, il-multilingwiżmu u t- traduzzjoni. Waqt l-ewwel laqgħa annwali tal- uffiċjali tal-lingwa li attendejt għaliha, ġietni l- idea li nibda norganizza serata letterarja Maltija fil-pajjiż tal-Presidenza tal-UE, f'kollaborazzjoni mal-Uffiċjal tal-Lingwa tal- pajjiż partikolari. Hekk evitajt li 'nikkompeti' ma' għaqdiet lokali kompetenti li jorganizzaw serati letterarji Maltin u nirreplika xogħolhom, u żidt il-probabbiltà li niġbed l-interess tal- ġurnalisti biex jitkellmu dwarha. Din l-attività saret parti mill-kalendarju tiegħi u għadni kemm ġejt lura minn Vilnjus — is-sitt serata letterarja Maltija ta' dan it-tip, mal-kittieba Simone Inguanez. Parti minn xogħol l-Uffiċjal tal-Lingwa huwa li jagħti preżentazzjonijiet lil udjenzi differenti, u li jvarjaw minn studenti tal-primarja sa dawk fil-livell terzjarju u l-pubbliku ġenerali. Is-sena li għaddiet kienet tinvolvi ftit iktar minn dawn minħabba l-concours. tat-tradutturi tal-Malti. Dan fisser li ridna nxerrdu l-kelma biex ikunu jafu kemm jista' jkun nies b'din l-opportunità. Dejjem sibt li l-aqwa prassi hija dik li tinvolvi l-kollaborazzjoni. Flimkien mal-Uffiċċju tal- Parlament Ewropew u l-EPSO għamilna preżentazzjoni dwar l-eżami tat-tradutturi u stedinna lill-pubbliku u 'l-ġurnalisti. Imbagħad bl-għajnuna tad-dipartiment Malti fid-DĠT deher artiklu dwar ix-xogħol tat-tradutturi Maltin li kien fih ukoll intervisti. Meta għalqu l-applikazzjonijiet, f'kollaborazzjoni mas- Segretarjat tal-Presidenza tal-UE 2017 u tal- Fondi tal-UE, tajt erba' sessjonijiet ta' taħriġ li seta' jattendi għalihom kull min applika, u li kienu ffukati fuq il-mistoqsijiet b'alternattivi varji li spiss iħabbtu lil min jagħmel dan l- eżami. Iżda l-attivitajiet li jinvolvi ruħu fihom l- Uffiċjal tal-Lingwa mhumiex biss dawk li jorganizza hu. Hemm bosta attivitajiet oħra li jsiru minn entitajiet oħra u li jistidnuni biex nieħu sehem fihom. U fuq kollox hemm l- attivitajiet tar-Rappreżentanza, li bi staff żgħir tapprezza daqqa t'id minn kulħadd. Ħallejt għall-aħħar, għax dulcis in fundum, ix- xogħol ta' traduzzjoni, editjar u lokalizzazzjoni tal-messaġġ li hu parti mill-ħajja ta' kuljum ta' Uffiċjal tal-Lingwa. Kull komunikazzjoni li toħroġ mir-Rappreżentanza ssir f'żewġ lingwi u allura kollox b'xi mod jew ieħor irid jgħaddi minn taħt l-Uffiċjal tal-Lingwa. Dan ir-rwol huwa opportunità għat-tradutturi biex jutilizzaw l-għarfien tagħhom billi jaħdmu f'kamp li jlaqqa' fih dak li huma familjari miegħu u dak li għalihom huwa kompletament ġdid. Huwa wkoll opportunità għalina l-Maltin biex niftakru li xi darba konna ngergru bis- sħana. Brian Buhagiar huwa. traduttur mal-Kummissjoni Ewropea Il-VTS f'Malta — Żjarat fl-Università u fis- Settur tas-Sajd u l-Akkwakultura Carmen Carabott Ms lejn tmiem l-2012, ħarġu l- applikazzjonijiet għall-Visiting Translators Scheme tal-2013, ikkonkludejt li din kienet skema ideali biex inwettaq xogħol ta' terminoloġija fis-settur tas-Sajd u l- Akkwakultura, xogħol li kont ilni nixtieq nagħmlu għal bosta xhur iżda qatt ma sibt il- ħin. Barra minn hekk, jekk dan ix-xogħol isir Malta, inkun nista' nikkonsulta esperti fis- settur u b'hekk narmonizzaw it-termini tagħna ma' dawk li jintużaw Malta. Billi ġejja mill-kamp edukattiv, ħsibt ukoll li nagħmel żjarat l-Università, biex mhux biss nindirizza lill-istudenti iżda nattendi wkoll xi lezzjonijiet, għax qatt ma kont studjajt il-Malti fl-Università jew id-dixxiplina tat-traduzzjoni. Safrattant ikkomunikajt kemm mal-Università kif ukoll ma' partijiet interessati fis-sajd u l- akkwakultura f'Malta biex wasalt għal skeda ta' tliet ġimgħat. Min-naħa tad-Dipartiment tal- Malti fil-Lussemburgu, ikkoordinajt mat- terminologi sabiex ipprovdewli aktar minn 250 terminu relatati mas-sajd u l-akkwakultura li riedu jiġu kkonfermati jew irriċerkati. Fl-Università ta' Malta Meta ppjanajt iż-żjara tiegħi l-Università ta' Malta kelli żewġ skopijiet. L-ewwel skop li nindirizza lill-istudenti fil-korsijiet tal-Malti u tat-Traduzzjoni u nkellimhom dwar xogħolna, l-għodda li nużaw, ħajjitna barra minn Malta f'komunità multikulturali u l-opportunitajiet disponibbli għalihom. It-tieni skop kien li nattendi għal lezzjonijiet tad-Dipartiment tal- Malti u tad-Dipartiment tal-Istudji tat- Traduzzjoni, Terminoloġija u Interpretazzjoni. Kelli kollaborazzjoni sħiħa miż-żewġ dipartimenti (Dr Bernard Micallef u Prof. Joseph Evnaud rispettivament). Ingħatajt il- kuntatti kollha kif ukoll skeda tal-lezzjonijiet għall-perjodu li kont se nkun hemm jien fih. B'konsegwenza ta' dan attendejt lezzjonijiet dwar l-Istorja tal-Lingwa Maltija u l-Malti bħala Għodda Komunikattiva mas-Sur Olvin Vella u lezzjonijiet dwar il-Malti għat- Traduzzjoni ma' Dr George Farrugia. Mil-lat ta' traduzzjoni attendejt lezzjonijiet dwar it- Teoriji tat-Traduzzjoni ma' Dr Sergio Portelli. Matul dawk it-tliet ġimgħat indirizzajt lill- istudenti tal-Malti tat-tielet sena u kellimthom dwar xogħolna u l-opportunitajiet tax-xogħol mal-istituzzjonijiet Ewropej, u lill-istudenti tal- Malti tat-tieni sena fejn il-fokus kien fuq it- traduzzjoni u t-terminoloġija. Kelli wkoll l-okkażjoni nitkellem mal-istudenti tad-Diploma tat-Traduzzjoni u wrejthom fid- dettall kif naħdmu bl-SDL Trados Studio u l- għodda l-oħra għad-dispożizzjoni tagħna. Waqt sessjoni oħra mal-istudenti kollha ta' dan id-Dipartiment tkellimt dwar xogħolna u l- istituzzjonijiet Ewropej, l-esperjenza tagħna barra minn Malta u opportunitajiet tax-xogħol. Terminoloġija fis-Settur tas-Sajd u l- Akkwakultura Il-punt tat-tluq hawnhekk kienet lista ta' aktar minn 250 terminu minn dan. is-settur ġentilment ippreparata mit-terminologi tad- Dipartiment. Din kienet il-bażi ta' ħafna riċerka fis-sezzjoni tal-Melitensia fl-Università ta' Malta, kif ukoll diversi laqgħat matul il- ġimgħat li kont Malta. Il-laqgħat kienu dawn: Laqgħa ma' Dr Robert Vassallo Agius, il-Kap taċ-Ċentru ta' Riċerka tal- Akkwakultura ta' Malta fit-Torri San Luċjan, u ħareġ il-fatt li ma hemm ebda struttura sabiex l-informazzjoni (anke mmirata għall-pubbliku ġenerali) tiġi tradotta għall-Malti. Fi spirtu ta' kooperazzjoni offrejt li nittraduċi wieħed minn dawn il-fuljetti ta' informazzjoni li issa jinsab fil-proċess tal-istampar fil- verżjoni Maltija. Laqgħa ma' Dr Edric Micallef, mid- Dipartiment Legali tad-Dipartiment tas- Sajd u l-Akkwakultura, u ħareġ li l- verżjonijiet bil-Malti huma kkonsultati regolarment. Filwaqt li ġie rrimarkat li l- kwalità hija ġeneralment tajba, ġieli nstabu xi inkonsistenzi mat-testi bl-Ingliż u bit-Taljan. Żammejna dan il-kuntatt miftuħ sabiex. jekk ikun hemm inkonsistenza fit-test tal-liġijiet bil-Malti dawn jingħaddu lilna sabiex isiru r- rettifiki meħtieġa. Laqgħa mas-Sin. Rachel Ann Galea u s-Sur Michael Darmanin, u ngħatajna opinjonijiet dwar it-traduzzjonijiet tagħna u ddiskutejna xi termini mil-lista li kont qed naħdem fuqha. Ġie stabbilit li s-Sin. Eleanor Ciantar, li taħdem fis-settur tal-Kontroll tas-Sajd, tkun il-kuntatt tagħna fid- Dipartiment. Wara l-laqgħat ħejjejt dokument li jispjega l- kollaborazzjoni attwali u futura bejn iż-żewġ dipartimenti, flimkien ma' lista ta' termini mis- settur li dwarhom xtaqna l-opinjoni tal-esperti li ngħatat lill-membri tal-Bord tas-Sajd waqt laqgħa fl-4 ta' Diċembru 2013. Sfortunatament ma rċevejna ebda reazzjoni mingħand il- membri u dan nammetti li huwa diżappuntanti. Il-lista terminoloġika nqasmet fi tliet listi oħra wara r-riċerka fil-fond li saret kif spjegat fil- paġna li jmiss. Lista A — lista ta' 152 terminu li jew diġà kienu fil-IATE jew li r-riċerka tat sorsi affidabbli ħafna. Dawk it-termini li diġà kienu fil-IATE ġew ivverifikati ma' sorsi oħrajn u, fejn kien xieraq, Żidt definizzjonijiet u kuntesti. Din l- informazzjoni ngħatat lit-terminologi u l- informazzjoni kollha addizzjonali diġà ddaħħlet fil-IATE. Lista B — lista ta' 78 terminu li jew ma kinux fil-IATE (u ma stajtx insib sors affidabbli biżżejjed) jew ħassejt li r-referenza mogħtija kienet teħtieġ aktar verifika. Ġie suġġerit terminu bil-Malti għal kull entrata filwaqt li ngħata r-raġunament wara kull terminu. Dawn ġew diskussi aktar fil-fond waqt il-laqgħat li kelli, u għadu għaddej ix-xogħol dwarhom. Lista Ċ — lista ta' 18-il terminu fejn ma stajt insib ebda informazzjoni mir-riċerka li għamilt li setgħet twassalni għal verżjoni Maltija. Din il-lista ngħatat lill-kuntatti kollha tagħna għar- reazzjonijiet u l-opinjonijiet tagħhom. Attivitajiet oħra Matul it-tliet ġimgħat tiegħi Malta kelli opportunitajiet oħra li ħassejt li kelli nisfrutta, fosthom: L-attività Back to School — peress li din kienet se ssir waqt li kont Malta ħtaft l-opportunità mmur l-iskola sekondarja tal-Bniet tal-Kulleġġ San Ġorġ Preca l-Blata l-Bajda, fejn kont studenta jien, u qattajt ġurnata nkellem lill- istudenti u nagħti preżentazzjonijiet dwar l- istituzzjonijiet Ewropej. Laqgħat fl-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika — b'kuntatt personali kelli laqgħat mad-Direttur Ġenerali tal-NSO, is-Sur Michael Pace Ross u l-Kap tal-Komunikazzjoni u l-Kooperazzjoni Esterna, is-Sin. Catherine Vella u stabbilixxejt kuntatt magħhom u ngħatajt kopja tal-ktieb BILINGUAL GLOSSARX OF STATISTICAL TERMS ENGLISH-MALTESE li ħareġ fl-2013. Dan ġie senjalat lill-Korrispondent tad-Dipartiment għal-Librerija biex jinxtraw kopji tiegħu. Evalwazzjoni ġenerali Matul it-tliet ġimgħat li qattajt Malta rnexxieli nagħmel kulma ppjanajt. Mil-lat terminoloġiku x-xogħol għadu għaddej u ġaladarba tibda r- riċerka tħoss li għandek bżonn aktar jiem fil- librerija. Wieħed jispera li l-kuntatti li għamilna mad-Dipartiment tas-Sajd u l- Akkwkultura jagħtu l-frott, għalkemm sfortunatament ninnota li s'issa ma kellniex parteċipazzjoni attiva minn dawn il-kuntatti. Fl-Università ta' Malta l-affarijiet ma setgħux imorru aħjar u kelli kull appoġġ mingħand l- awtoritajiet. Sfortunatament ma rċevejtx il- materjal kollu li tlabt mingħand id-DĠ COMM u kien biss bl-għajnuna ta' Brian Buhagiar li kelli materjal biżżejjed xi nqassam lill- istudenti universitarji. M'hemmx dubju li hemm għatx kbir sabiex isiru jafu x'hemm disponibbli għalihom u kif naħdmu aħna. L-esperjenza tal-VTS kienet waħda pożittiva ħafna minn kull lat. L-Università rajt interess qawwi mill-istudenti. Min-naħa l-oħra kien interessanti ferm li niddiskuti xogħolna u t- terminoloġija rilevanti ma' nies li jaħdmu effettivament fis-settur ikkonċernat. Carmen Carabott hija traduttriċi mal-unità web tad- DGT, il-Kummissjoni Ewropea fpiezzjoni għall-Malti kienet l-epilogu tal-ħajja mqanqla ta' Mikiel Anton Vassalli. L-akbar biċċa xogħol ta' traduzzjoni li għamel Missier l-Ilsien Malti kienet il-qlib mil-Latin tal-Vanġeli u l-Atti tal-Appostli. Ninu Cremona, l-ewwel bijografu ta' Vassalli, jistqarr li 'l-aħħar xogħol it-traduzzjoni tal- Vanġeli … għalkemm taħt it-toqol taż-żminijiet kiefra, taħt il-qilla ta' mard u faqar, għaraf jibni għamla ta' kitba u stil li fuqha maż-żmien kellha tissawwar il-proża Maltija.' (1975: I) Kif daħal Vassalli fil-professjoni tat- traduzzjoni7 Tal-oppożizzjoni li wera kontra setgħet pajjiżu mhux l-ewwel darba ħallas prezz għoli. L-Ordni qaflitu fil-ħabs wara li nqabad f'komplott kontra l-Gran Mastru. Qatgħuhielu għall-mewt iżda wara qafluh għal għomru fir-Rikażli. Ħbiebu ħarrbuh u sab ruħu Salerno. M' għandniex xi ngħidu, meta ġew il- Franċiżi f'Malta Vassalli sab ruħu Malta iżda fl-imblokk inqabad il-Belt u, meta tkeċċew il- Franċiżi, hu u ħiereġ minn hemm ġie arrestat mill-Ingliżi. Fl-1800, ġie kkundannat għal għomru fl-eżilju. iżżewweġ lil Katerina Formosa de Fremaux u kellu tlett itfal, iżda rritorna pajjiżu xi għoxrin sena wara. F'Malta taħt l-Ingliżi, Vassalli kien fqir u għajjien. Ma nafux jekk kellux rispons tajjeb għall-avviż li huwa ppubblika fil-GAZZETTA TAL-GVERN f'Novembru tal-1820 (is-sena tar- ritorn tiegħu u ta' familtu f'Malta) li kien jgħid li se jibda jagħti l-lezzjonijiet tal-Franċiż fi 347, Triq San Pawl, il-Belt. ''Meta ġie Malta ma sab ebda għajnuna mingħand ħadd… F'supplika lill-Arċisqof Malti jistqarr kemm kien fqir u li ma kellux biex jgħajjex il- familja.' Iżda Sir John Hookham Frere, diplomatiku Ingliż u lingwista, għenu ħafna fl-aħħar snin ta' ħajtu. Sir John, li kellu 'interess fil- koltivazzjoni tal-Malti u l-edukazzjoni tal- poplu in ġenerali' (Sant, 1993: 59), saħansitra għen lil Vassalli biex sar l-ewwel Professur tal- Malti fl-Università ta' Malta u ħallaslu s- salarju. Mons. Karm Sant jemmen li Sir John laqqa' lil Vassalli mar-Rev. ' Sa minn meta Ninu Cremona ħareġ għad-dawl il-ħajja u l-ħidma ta' Vassalli bil-bijografija MIKIEL ANTON VASSALLI U ŻMINIJIETU, l-ewwel f'sensiela ta' artikli f'IL-MALTI u mbagħad miġburin fi ktieb, ir-riċerka dwar Vassalli qatt ma waqfet. Saħansitra fil-5 ta' Marzu li għadda, fil-Palazz ta' San Anton tnediet il-bijografija dwar dan l-Illuminista Malti tas-seklu tmintax, M.A. VASSALLI (1764-1829) — AN ENLIGHTENED MALTESE REFORMER, miktuba mill-istoriku eminenti, il-Professur Frans Ciappara, u qed nistennew ktieb ieħor, MINN FOMM VASSALLI: TAGĦRIF ĠDID FIL-MANUSKRITTI TAL- KANONKU FORTUNATO PANZAVECCHIA ta' David Agius Muscat u Olvin Vella. Ħafna mir-riċerka, jekk mhux kollha, li saret sal-1993, inġabret f'edizzjoni speċjali tal- JOURNAL OF MALTESE STUDIES — ESSAVS ON MIKIEL ANTON: VASSALLI, editjat mill-Professur Oliver Friggieri. Fih hemm ukoll ''Id-dati ewlenin fil-ħajja ta' Vassalli' (p. 34-36). Kronoloġija simili ħafna, flimkien ma' kronoloġija tal-avvenimenti storiċi ewlenin ta' żmienu, tista' tinsab fil-LEXICON TA' MIKIEL ANTON VASSALLI (preżentazzjoni u annotamenti ta' Frans Sammut, SKS, 2002). Hemm ukoll paġna tal-Facebook iddedikata lil Vassalli. Kriu tan-nvsel ta Gesu Kristu b'n David, Abrim nvssel 1 Isħik: v Tsħàk nvssel 1 Gakob: u Gakċb nvssel vI Guda, u xl U Gida nvssel xl Fires, u vi Zdram L-antenati ta' Ġesti Kristu (Lq 3.23-38) I-IKtieb in-nisel ta' Ġesti Kristu, bin David. bin Abraham, ŻAbraham. nissel lil Iżakk, Iżakk nissel lil Ġakobb, Ġakobb nissel Ħesrun żiġġiel I' Ardm. U Arim nvssel xl Maminadàb: v Nami- nadab nvssel vi Naħstin: v Naħsiin nvssel vl Salmiin. 5.:U Salminn nvssel xl Bonoz mvn Raħab: li dan il-qassis Anglikan kien id-Direttur tal- pubblikazzjonijiet taċ-Church Missionarv Societv (CMS), li f'ittra tat-28 ta' April, 1823, stqarr li 'huwa rnexxielu fl-aħħar iqabbad traduttur ġdid għall-Malti, li fejn l-oħrajn hu l- aħjar wieħed fil-Gżira, sew għal dik li hija ħila kemm għal dak li hu isem, u dan hu xejn inqas ħlief l-għaref Antonio Vassallo (sic), awtur ta' dizzjunarju Malti, li kien qiegħad jgħix f'faqar kbir.' Jidher li Vassalli beda jaqleb il-Vanġelu skont San Mattew fil-bidu tal-1823 ftit wara li qabbduh il-Protestanti, u f'April tal-istess sena beda t-traduzzjoni tal-Vanġelu skont San Mark u spiċċa bil-qlib tal-Atti tal-Appostli f'Jannar 1829, ftit qabel ma miet (Cremona 1975: 189). Vassalli ma ħadimx fuq it-test tal-Bibbja Protestanta Ingliża imma ħadem fuq il-verżjoni Latina, il-Vulgata', it-test uffiċjali tal-Knisja Kattolika. avid reġem, 2 Is-CMS daħlet f'Malta fl-1815 bl-iskop li xxerred l- Anglikaniżmu fil-Mediterran u waqqfet stamperija f'pajjiżna fl-1822 (Vella, 2006: 37). 3 Din hi l-verżjoni uffiċjali tat-traduzzjoni mil-Latin tal- Bibbja tal-Knisja Kattolika: il-versio vulgata, li tfisser 'it-traduzzjoni l-aktar użata' li fis-seklu sittax ġiet ipproklamata uffiċjalment bħala l-verżjoni Latina definittiva tal-Bibbja tal-Knisja Kattolika (http:// en.wikipedia.org/wiki/Vulgata). Judas antem genult Pħares, et lil Ġ à IĠ għas , À À Zaram de 'Tħamar, Pħares ma--— Jil-Guda u lil-ħutu, 'Ġuda nissel lil Fares u lil ka T u Fi nm) 1 xi flesrin; U (em ġenult Esron, Esron astem ġenuit Aram. Aram autemn genult Aminadab, Amlnadaħ nutem ġenult Naasson, Nassson nstem gonsit Salmon, Żaraħ minn Tamar, Fares nissel lil Ħesron, Ħesron. nissel lil Aram, 4Aram nissel lil Għamminadab, Għamminadab nissel lil Naħson, Naħson nissel lil-Salmon, SSalmon nissel lil Bogħaż minn Raħab, Bogħaż nissel lil Għobed minn Rut, Għobed nissel lil-Ġessi, tĠessi nissel lis-sultan David. ii, flimkien mal-vulgaa bil- edizzjoni moderna tal-Għaqda Bibblika Huwa miet fil-faqar fit-12 ta' Jannar 1829, b'attakk f'qalbu kkawżat mill-kankrena, meta kien qed jaqra l-provi tat-traduzzjoni tiegħu stess, peress li ma ried lil ħadd min jaqrahomlu (Cremona 1975: 68). Il-Vanġeli u l-Atti ħarġu stampati f'Londra ftit xhur wara mewtu fl-1829, it-traduzzjoni bil- Malti kellha magħha l-Vulgata. M'aħniex ċerti jekk laħaqx ittraduċa xi ftit mill-ittri ta' San Pawl. Din it-traduzzjoni ħarġet wara li l- Protestanti Ingliżi ppubblikawlu f'Malta t-tieni ħarġa tal-GRAMMATICA — LINGUA MALTESE tiegħu bit-Taljan f'Settembru tal-1827 u ġabra ta' aktar minn 800 proverbju Malti bit-titlu MOTTI, AFORISMI E PROVERBII MALTESI fl- 1828. Jidher li t-traduzzjoni tal-Vanġeli u l- Atti saret minn Vassalli b'kundizzjoni li qabel jippubblikawlu dawn it-tnejn (Sant, 1993: 61). Mons. Karm Sant, bl-awtorità ta' Biblista, jistqarr li 'it-traduzzjoni ta' Vassalli baqgħet fondamentali fl-istorja tat-traduzzjoni Maltija tal-Vanġeli u l-Atti' u jsemmi bosta tradutturi Maltin li użaw din it-traduzzjoni meta ġew biex jittraduċu l-Bibbja bil-Malti (1993: 62). Għal Cremona f'dan ix-xogħol tat-traduzzjoni tal-Vanġeli ''kien għad hemm ilebilbu n-nirien ta' moħħ misjur u mikdud mid-dwejjaq u għeja ta' ħajja xewwiela, imħabbta, imħawda, li baqgħet tissabbar u taħdem u tagħraq sal-aħħar nifs.' Sentejn wara mewtu, fl-1831, il- Protestanti stampaw. traduzzjoni oħra ta' Vassalli, STORJA TAS- SULTAN ĊIRU oriġinarjament bil- Franċiż, meħuda mill-HISTOIRE ANCIENNE DES EGVPTIENS, DES CARTHAGINOIS, DES ASSVRIENS, DES BABVLONIENS, DES MEDES ET …, ta' Charles Rollin. Aktarx li Vassalli għamel din it-traduzzjoni għall-ħabta tal-1825 meta kien qed jgħin lir-Rev. Jowett f'xi kotba tat-tagħlim. Anke hawn, skont Cremona, Vassalli ''wera sengħa kbira' u 'ħoloq bidu ta' stil: Malti', madankollu ma nistgħux ngħidu li huwa tajjeb f'kollox.' (1975: 103) Fl-1793, fl-aqwa tiegħu, Vassalli ppubblika traduzzjoni għal-Latin ta' tliet skrizzjonijiet Kufiċi, li ppubblika, flimkien ma' spjega, fi ktieb bit-titlu TRIA MONUMENTA LAPIDEA SEPULCRALIA KUFICO- ARABICO-SICULA etc. Qabel qaleb l-epigrafi ta' oqbra b'karattri Kufiċi għal-Latin, ittraskriviehom bin-Neski. MANT A ħ ħ Perses ċlaient v fort grossiċrement. istess silta q a Vas: izzjoni ppul ta Din is-sena qed niċċelebraw il-250 sena mit-twelid ta' Vassalli fil-5 ta' Marzu. Hawn qed jidher f'riljiev tal-iskultur Ċensu Apap filwaqt li fid-daħla qed jidher f'pittura ta' Anna Galea. Ciru b' dik xd-dia tal qorti M$dja ujejn ma stangeb, anqas mvlas najnejh, li qat ma kinu mdorrijin jvtaam- muu bvd-dobbàn,u bxn-nefha: vmma qat la kwn jvtnvifes, anqas jnir eu jmfri, jara ma'jara; u hekk naraf jvbqaa jzomm ruħu kif kin trabba jaf jgib ruħu ma nannuh, u kin jvsivtlu qalbu bx kiġmu, dàk kfn sàr jħobbu uvsq, u mai ftit zmin daħal fvil qlub ta kollfiad. Jien inqis lil Vassalli bħala wieħed mill-akbar Maltin li qatt ra pajjiżna, jekk mhux l-akbar, li twieled qabel żmienu, jew aħjar, li twieled barra minn loku. Kien minn tal-ewwel li tkellem dwar Malta nazzjon. Ftit fehmuh fi żmienu. Huwa kbir mhux biss għax sejjes il- grammatika tal-Malti tal-lum, kien għaref, kien jaf ħafna lingwi u kien patrijott, iżda għax fuq kollox kellu viżjoni għall-iżvilupp tal-poplu Malti. Mhux biss ħadha kontra l-qawwiet ta' żmienu li kkalpestaw lill-Maltin, iżda kellu viżjoni u pjan ta' kif il-fidwa ta' dan il-poplu setgħet isseħħ. It-traduzzjoni wriet li dan il-bniedem verament kellu setgħa fuq l-ilsien Malti li tant kien iħobb u li kien kapaċi jħaddmu f'kull ċirkostanza, b'ċerta finezza, inkluża t-traduzzjoni mill- Kotba Mqaddsa. Ivan Said huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea Cremona, Ant., MIKIEL ANTON VASSALLI U ŻMINIJIETU, Edizzjoni Klabb Kotba Maltin, 1975. QUATOR EVANGELIA ET ACTUS APOSTOLORUM JUXTA VULGATAM ROMAE A.D. M.D.XCII. EDITAM: NEONON EORUNDEM. M.DCCC.XXIX, traduzzjoni attribwita b'ċertezza lil M.A. Vassalli. Jinsab fuq http:// books.google.com.mt Sant, Karm, IT-TRADUZZJONI TAL-BIBBJA U L-ILSIEN MALTI 1810-1850, L-Università Rjali ta' Malta, 1975. Sant, Karm, ''Studjuż u traduttur', JOURNAL OF MALTESE STUDIES — ESSAXS ON MIKIEL ANTON VASSALLI, 23-24, Malta: Id-Dipartiment tal- Malti, il-Fakultà tal-Arti, l-Università ta' Malta, 1993, 58-62. STORJA TAS-SULTAN CIRU, mohuda mvr-Rollin, Malta, 1831, traduzzjoni attribwita b'ċertezza lil M.A. Vassalli. Malta, il-Fondazzjoni Patrimonju Malti bl-assoċjazzjoni tal-Awtorità Maltija tat- Turiżmu, is-Sajf 2006. Din il-pubblikazzjoni hija disponibbli wkoll f'dan l-indirizz http://ec.europa.eu/dgs/translation/publications/magazines Jekk tixtieq tikkontribwixxi f'dan il-bulettin, Koedituri: Mark Vella, Louise Vella, Antoine Cassar Distribuzzjoni: Marvann Agius Impaġnar: Alan Delia Qari tal-Provi: Jeantide Naudi, Angela Debono, Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f'isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista' jsir mit-tagħrif inkluż f'din il-pubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni u lanqas is-servizzi tagħha ma huma marbutin b'xi mod jew ieħor mill-kontenut tiegħu.