77 Il-Ħaddiem K HEMM hija ħaġa iebsa nikbru u nixjieħu, u niftakru li stajnu nkunu ta' faraġ u għajnuna u ma konniex l k k k Imkasbra kif inhuma bil-ħmieġ li jħallu l-metalli; imtappna biż-żjut tal-makni, u biż-żejt li bih jiġi illustrat il-ġewż jew kawba; ġilda ħarxa'u iebsu, ma donnux li dawk is-swaba' — li naraw ta' sikwit, fis-sigħat tax-xogħol imħaddma mal-martell u mal-lima — kienu xi darba qishom tax-xama': dwiefer imżejna b'dak ir-roża ċar li bih in-natura taf iżżejjen, bojod, indaf u rotob bħal ta' dak li jgħaddi ħajtu fil-kamra ta' l-istudju mal- kotba u l-karti: din hija id il-ħaddiem, Fid-dipartimenti kollha tax-xogħol: ''fitting-shop'', ''gun- mounting', t'shipwright', ''coppersmiths', ''patternmakers', tf'plumbers', boiler makers', ħaddieda, mastrudaxxi u dipar- timenti oħra, sibtha dejjem l-istess: ħarxa, iebsa, imkasbra. — Fil-ħanut tal-fitters rajt din l-id, torbot u tiċċentra fit-torn travi solidi ta' l-azzar tondi, jew kwadri, ta' 4 jew 5 piedi tul u id-il pulzier dijametru, u minnhom fi 832 sigħa toħroġ żewġ ''crank-pins' u żewġ ''eccentric-sheaves' : xogħol li jitlob atten- zjoni u preċiżjoni l-aktar partikulari; għax moħxon kurta strazza inqas milli għandu jġib il-qies, huwa biżżejjed biex dak ix-xogħol li sewa tant flus, żmien u enerġija jiġi skartat għat-tidwib ; rajthu tħott u twaqqaf mill-ġdid makni kbar — wara li jkunu ġew iin- sewwija — li, meta. narawhom maħtuta, tant huma l-bċejjeċ differenti, ma jitwemminx li jistgħu jerġgħu jitwaqġru. Fil gun-mounting' dawn is-swaba' ħorox u iebsa jagħtuna xogħol ta' finezza u preċiżjoni partikulari. Mal-mastrudaxxi na- rawhom jonqxu u jintarsjaw fil-kawbu. ġewż u njam ieħor disinji l-uktar dettaljati li għal ġmielhom. għall-ħila u sabar li jitolbu mu domnhomx magħmula minn id-ta' bniedem : kull fejn iltqajt ma' dawn l-idejn, ma stajtx ma nagħfashomx ma' tiegħi b'ammi- razzjoni l F'dawn il-ħwienet tas-sengħa, l-imrietel, il-limi u l-għodod l-oħra ma għandhomx mistrieħ f'idejn il-ħaddiem : l-inkwina ddoqq tuħt dirgħajn il-ħaddied, bil-mod jew bil-qawwi, kif jitlob ix-xogħo': li jkun isir fuqha : mindu jisbaħ sa ma jidlam. xi drabi lejl u mhar, ix-shafts iduru u mijiet ta' makni jaħdmu b'ħeffu tal-għaġeb. 78 FEJN TGĦALLIMT INĦOBBHOM Mal-fitters, meta ħdimt magħhom fuq bank wieħed, spalla ma' spalla; meta oħrajn stmerrew idejja, għax tilfu l-ġmiel u tħammġu biż-żjut u l-għodod, tgħallimt inħobbhom. Tgħallimt niddefendi l-ħaddiem, meta sew sew ftit passi 'l bogħod minnu jien rajt ħaddejh jisfuru bħall-qarsa tax-xama', fommu jibjad, għajnejh jitbexxqu, u bħal ħnejja li marritilha l-ħaġra tan-nofs tonqsu s-saħħa u jaqa' taħt it-torn f'għadira demm li ħarġet minn idejh mingħajr is-swaba' li baqgħu fl-ingranaġġ imkasbru biż-żejt, u li qabel marru għas-sengħa, anki huma kellhom roża d-dwiefer, kienu sbieħ, indaf qishom tax-xama', Filgħodu ta' kuljum ibakkar, joħroġ kmieni għax-xogħol fil- ksieħ u fis-sried tax-xtiewi; xi drabi mhux miksi biżżejjed bi ħwejjeġ li jħarsuh mix-xita u mill-bard. Jishar biex ilaħħaq mal- bżonnijiet tal-familja. Jasal id-dar fid-dlam; imma l-ewwel ħsieb tiegħu jara x'sar minn uliedu. Jekk sa dak il-ħin ikunu għadhom fuq riġlejhom igħannaqhom, ibushom, iħaddanhom miegħu; mhux kuntent jekk ix-xi ħaġa ta' l-ikel li hemm għalih mu jaqsumhiex magħhom. Jekk dawn iż-żgħar tiegħu jkunu raqdu jersaq bla ħoss lejn is-sodda tagħhom, jieqaf iħares lejhom rieqda, dak in-nagħas fond u ħeu tat-tfal imħeddla bil-logħob, u ħielsa. mit-taħbil tal-moħħ, iġennbilhom ix-xuxa li waqgħet imħabbla fuq moħhom, f'diżordni ħelu li tant jixraq ma' dak il-wiċċ ċkejken, jitbaxxa jbushom, imbagħad imur jistrieħ kun- tent li kulħadd f'saħħtu, Narawh sfajjar, ħosbien u bla sabar fuq ix-xogħol jekk id- dar ħallu warajh marid xi wieħed minnhom. Rajnieh mimdud taħt il-bank tax-xogħol, jew taħt is-sejjieħ għal siegħa fuq nofs inhar biex jistrieħ mix-xemx qalila tas-sajf li tkun ilha tisreġ fuqu mindu telgħet; imbagħad jerġa' għax-xogħol sa ma tinżel: liekk l-għomor u l-ħajja. L-AĦĦAR LI LTQAJT MIEGĦU Fis-swali ta' l-isptar fejn il-għajnejn jimtlew bid-dmugħ, il-fomun bi kliem ħelu u ta' ħniena, iltqajt mal-ħaddiem darbu oħra. Sfajjar u magħlub; is-swaba' ta' jdejh mhux aktar ħfief. wieqfa u sodi; imma mċajpra, kważi bla saħħa. Taħt il-ġilda samra u mkemmxa jidher l-għadam u l-vini jingħaddu. Din l-id li ltqajt magħha għal tant snin fil-ħwienet tax- xogħol imqabbda mal-għodda, mal-forġa u l-makni, rajtha bħal ta' skeletru, ħierġa min taħt il-liżar biex taqbad it-tazza tal- ħalib li l-infermiera ressqitilha; imbagħad terġa' taqa' fuq il- kutra. bajda li kienet tiksi s-sodda. Xofftejn il-marid tbexxqu biex igħidu xi ħaġa, u ma felħux ; imma għajnejh nofshom magħ- luqa u mħeddla bit-toqo: tal-mewt donnhom riedu jgħidulna : għaliex inti b'dan il-ħalib, u mhux uliedi biex jilqgħu l-aħħar nifs ta' ħajti Kemm huwa ħlas żgħir għal 40 sena xogħol u tbatija, sodda fi sptar jew f'istitut ieħor tal-fqar l Bejn il-ħitan ta' dawn l-edifiċċji fejn hemm krib, dmugħ u mewt, naraw fuq ponot riġlejha, li bilkenmn donnha tmiss ma' l-art, tittajjar minn sala għall-oħra, minn kuritur għall-ieħor, is-soru tal-karità biex fid-dwejjaq tal-mewt tfarraġ il-morda bil- ħlewwa u t-tieba tagħha. liużejna b'sentimenti għolja ta' karità Nisranija, u mħabba disinteressata lejn l-umanità mikduda b'kull xorta ta' mard, dawn l-anġli ta' l-art, iħallu l-faraġ ta' darhom, jirrinunzjaw għall-ġid tad-dinja, iqiegħdu ħajjithom il-ħin kollu fil-periklu biex imorru jduru bil-morda, jieħdu ħsieb l-iltiema tal-fqajrin mingħajr ebda ħlas ieħor, ħlief, dak tas-Sema: għall-imħabba t'Alla l U hekk li ma kienx għal dawn l-anġli ta' l-art, minn sala għall-oħra f'ringieli twal ta' sodod ma rajtx ħlief fqar u ħaddie- ma jgħaddu l-agunija tagħhom fl-akbar indifferenza ta' nies li la tgħallmet tagħder u anqas tħoss, Is-swali ta' l-isptar jilqgħu l-aħħar nifs tagħhom 'il bogħod minn uliedhom. Jinżlu fi ħdan l-art għall-mistrieħ ta' dejjem minsija minn dawk kolha li għalihom taw saħħithom. Il-qabar tagħhom huwa dak li hemm għal dawk li m'għandhomx qabar. Hbda id ma tieħu ħsieb dawn l-oqbra; imma, r-rebbiegħa żżejjin- hom bi fjuri li kienu żrieragħ li r-rwiefen tax-xtiewi jwasslu sa fuqhom. L-AĦĦAR KWADRU Rajna wlied il-ħaddiem. f'luttu strett, f'Jum il-Mejtin, iżuru l-oqbra, u jieqfu jpoġġu l-ward li kien f'idejhom fuq wieħed li ma kien iġib minqux ebda isem; forsi kien dak li laqa' 'l missier- hom, sakemm ġie mwarrab u mqiegħed band'oħra, fejn ma nis- tgħux insibuh: aktar, biex postu jieħdu ieħor li bħalu kien fqir. Meta dil-ħajja,, li jiena persważ li ma rnexxilix inqiegħed fil- veri kwadri tagħha, ma tibqax inosservata minn dawk li sabu dejjem il-mejda mifruxa bl-aħjar xorb u ikel; li ma raw qatt xufftejn uliedhom koħol bil-ksieh, u ċ-ċkejkna riġilhom imdem- ma, bis-seqi, imtertra. bil-bard għax ma għandhomx għata; sofor u bla ħajta demm f'wiċċhom għax f'dar missierhom sabu biss il-ħobż — jibdew jiem sbieħ għall-Istat u għall-Ħaddiem, LIL JOHN KEATS L-aktar Poeta li nħobb. Żagħżugħ ta' dejjem, jienu biss ingħożżok u nħobbok daqs id-dawl ta' ħbub għajnejja, għax int ukoll f'żgħużitek rajt dell wafħxri ta' marda kiefra, Rajtu lil-dak id-dell jersaq għal fuqek u jaħtfek taħt difrejn il-qilla tiegħu u jiżra' f'qalbek hemm u niket aħrax li ħadd ma jfejjaq. Hassejtu d-dudu rqiq jgħawwarlek ġewwa u jtemm. il-ħajja tiegħek nuqja naqra: ridt tibki x'ħin intbaħt għax qalbek kienet qalb ta' poeta, U bkejt, u bkejt meta l-maħbuba tiegħek u l-ħbieb li kont għożżejt rajthom jitbiegħdu minnek u jersqu 'l-bogħ'd 'il-bogħ'd minn darek biex ma jarawkx. Tibżaw, pożta. kbir, jien ww int inħtarna biex naqtgħu wardiet sbieħ min-niket tagħna u ngħieu għal dejjem għax ulied il-Musi ma jmutu qalt.