Meta nżuru ċ-ċimiterju tal-Parroċċa tagħna, fil- wied ta' Ħal Balzan, żgur li tolġofiia lapida mwaħħla mal-ħajt fuq in-naħa tax-xellug hekk kif nersqu lejn il-kappella. Din l-irħama twaħħlet fit- 22 ta' Ottubru 1953, bl-inizjattiva tal-Każin 'San Gabriel, sabiex tfakkar ġrajja ta' qsim il-qalb li kienet laqtet lir-raħal ħamsin sena qabel, Din is- sena jaħbat għeluq il-mitt sena minn din il- ħalliet warajha l-mewt ta' sitta min-nies. Kien il-Ħamis,22 ta' Ottubru 1903, għall-ħabta tat-tmienja ta' filgħaxija. Kulħadd tista' tgħid kien miġbur f'daru. Fir-raħal kien kollox. skiet, għajr għall-Każin 'L'Annunziata', li dak iż-żmien kien l-uniku każin f'Ħal Balzan, fejn kien għad hemm xi rġiel iqattgħu siegħa żmien: uħud: kienu qed jaqraw, oħrajn jilagħbu l-karti, filwaqt li oħrajn l-għala, it-taħlita tal ħadet in-nar u tajr splużjoni qawwija li ta' Ħal Balzan, u li nħa: tal-qrib. L-isplużjoni ki ħasbu li nfetħu bwieb is wasal l-aħħar tad-dinja Il-Balzanin kollha. x'ġara: 'ir-raħal kollu jiffolla biex jara x'ġar: lilżwieġu, lil ħbiebu '' irħula ġirien tagħna. M għax hemm kien il-Każin. 'L' Apnunziata', sewwasew mad-dar tal-kappillan, dehret tielgħ; sħaba sewda ta' trab u duħħan li bdiet tinfire ir-raħal kollu. Il-każin kien sar ħerba. Iżda x'kie sar minnhom dawk l-irġiel li kienu ġewwa l-każin7 Żgur li ħsieb il-Balzanin kien fihom. Ma' l- isplużjoni, dawn l-irġiel ilkoll għamlu ħilithom sabiex jiġru lejn il-bieb ta' barra: uħud irnexxielhom joħorġu qawwijin u sħaħ, oħrajn weġġgħu ħafif. Raġel minnhom, l-isplużjoni sabbtitu mal-koxxa tal-bieb, iżda rnexxielu jeħlisha. Festa tal-Lunzjata — 2003 Kitba ta' Carmel Bezzina BA,MA. h NNUNZ JATA tTAL-KAŻI IN - fL- . GABRIEL- Ma ħelsuhiex, iżda, dawk li kellhom f'idejhom it-taħlita tal-putassa. Dawn kienu tlieta min-nies, li għandna naħsbu kienu fuq ġewwa nett tal-każin. L-isplużjoni ġrat hekk f'tebqa ta' għajn li ma tathomx ċans joħorġu, u baqgħu hemm mirduma; magħhom intradam ukoll ieħor li kien f'kamra oħra. Dawn l-imsejkna kienu Valent Debono ta' 47 sena, Antonju Falzon ta' 28 sena, Pawlu Muscat ta' 27 sena, u Ġużeppi Muscat ta' 16-il sena. Skond ir- rapport ta' The Dailv Malta Chronicle, il-kadavru ta' dan ta' l-aħħar sabuh l-għada, il-Ġimgħa, fl-4.30 pm. Vittma oħra ta' l-isplużjoni kien Piju Muscat ta' 16-il sena, li sabuh għaxi u miet id-dar tiegħu Ħal Balzan l-għada wara nofsinhar fit-3.30 pm. In-nies li marru jagħtu l-għajnuna fis daħlu fil- każin nofsu mwaqqa' ,u wara ħafna sogru u taħbit irnexxielhom jaqilgħu l-iġsma sfigurati ta' l-erba' vittmi minn taħt ħafna ġebel u terrapien. Il-ġisem ta' wieħed minnhom kien kważi maħruq għal kollox. 5 Hawn jissemma b'tifħir is-suprintendent Curmi tal-pulizija li, tgħidilna l-gazzetta Malta Tagħna, ''wara ftit kien fil-lok tad-diżgrazzja, u wera tassew kuraġġ u enerġija bl-ordnijiet li għaraf jagħti, u sa medd idejh hu wkoll u xejn ma beża' mill-periklu'$ Skond The Dailv Malta Chronicle, dan is-suprintendent ta eżempju lin-nies tar-raħal għall-kuraġġ li wera meta rnexxielu jidħol fil-bini mwaqqa' minn gallerija. Jissemmew ukoll il- pulizija tad-distrett li malajr waslu fil-post u għamlu dak kollu li setgħu. Ir-rapport ta' l-istess gazzetta jsemmi wkoll wieħed Ingliż li, għalkemm ismu ma nafuhx, 'his deeds will not be forgotten bv the good people of Balzan.'7 Ma naqsux li jagħtu l-għajnuna tagħhom ukoll in-nies tar-raħal ġar tagħna, Ħal Lija. 'Tn-nies ta' Ħal Lija donnhom kienu lesti biex imiddu idejhom. Għalhekk kulħadd ġirja waħda lejn Ħal Balzan, u kulħadd beda jmidd idejh sabiex jiġu meħlusin dawk id-diżgrazzjati li kienu hemm mirdumin $ It-traġedja ma tiqafx hawn. L-isplużjoni għamlet ħsara wkoll liż-żewġt idjar li kienu jmissu mal-każin u li waħda minnhom, dar b'sular wieħed, kienet tal-kappillan, li dak iż-żmien kien il-mibki Dun Amabile Sisner (1854-1923). Ma' l-isplużjoni, xi ġebel mis-saqaf tal-każin waqa' fuq il-bejt tal- kappillan, iġġarrfet parti mis-saqaf, u waħda minn ħutu l-bniet, Konċetta Sisner ta' 46 sena, ' baqgħet mejta. Dak il-ħin kienet qiegħda tħit. Oħtu l- oħra, Rożina ta' 39 sena, weġġgħet gravi, ''iżda tfiq ma ddumx, u ma mititx għaliex kienet imwarrba minn dik in-naħa,' tgħidilna l-Malta Tagħna.ll B'xorti tajba, il-kappillan ma ġralu xejn, minkejja li ma kienx bogħod wisq minn ħutu,' 'iżda bil- qatgħa u l-għali tad-diżgrazzja, jinsab iġib ħniena 'l kull min jarah 5 In-naħa l-oħra tal-każin kien hemm stalla u mezzanin, proprjetà ta' Ġ. Dawn theżżu u niżlu xi soqfa wkoll. Taħthom intradmet Annunzjata Muscat ta' 45 sena, li ħelsitha b'miraklu wara li żewġha rnexxielu joħroġha minn taħt it- terrapien. Hija ġarrbet ġrieħi f'daharha u f'sidirha.H Minbarra Annunzjata Muscat u Rożina Sisner, insibu għadd ta' nies oħra li ntlaqtu f'din id- diżgrazzja. Fost dawk li ndarbu, jissemmew Franġisku Muscat ta' 15-il sena, Baskal Muscat ta' 16-il sena, Ġużeppi Tanti ta' 23, Karmnu Sammut ta' 40 sena, Ġużeppi Sammut ta' 25, u Karmnu Sammut ieħor ta' 15-il sena. Mingħajr telf ta' żmien, il-vittmi li nstabu u dawk li ndarbu gravi malajr ittieħdu lejn l-Isptar Ċentrali fil-Furjana sabiex jingħataw il-kura meħtieġa. Il-mejtin saritilhom l-awtopsja s-Sibt filgħodu mill-Maġistrat Dr. G.B. Mifsud. L-istess maġistrat, l-għada tal-każ, fetaħ inkjesta sabiex jistħarreġ sewwa l-kawżi ta' din id-diżgrazzja'S li, kif qalet il-gazzetta Il-Poplu Malti tas-Sibt, 24 ta' Ottubru 1903, ''bħalha ma niftakru qatt li nstemgħet f'Malta. ' Il-Ġimgħa, 23 tax-xahar, eluf ta' nies minn kull rokna ta' Malta bdew ġejjin Ħal Balzan sabiex jaraw il-post tad-diżgrazzja.7 Iżda għall-Balzanin kien jum ta' luttu, jum li fih id-dell tal-mewt kien jinħass tqil fuq ir-raħal kollu. L-għada, is-Sibt, sar il- funeral ta' dawn il-vittmi msejkna. Fl-għaxra ta' filgħodu ndifnet Konċetta Sisner fil-qabar tal- familja fiċ-Ċimiterju ta' l-Addolorata. Kienu preżenti għall-funeral bosta qraba u ħbieb. Siegħa wara, ħames twiebet dehru ħerġin fuq l-idejn mill- kamra mortwarja ta' l-Isptar Ċentrali fost il-biki u l-ilfiq ta' ħafna qraba u ħbieb. Għall-ħabta tal-ħdax, il-ħames karrijiet bl-iġsma fuqhom bdew jitħarrku bil-mod il-mod fi triqthom lejn Ħal Balzan. Warajhom kien hemm għadd kbir ta' karozzini u nies oħra li ħadu sehem fil-funeral bil-mixi. Hekk kif qorbu lejn ir-raħal bdew jinstemgħu t- tokki kiebja tal-qniepen ġejjin mill-Knisja Parrokkjali ta' l-Annunzjata. It-triq il-kbira u z- zuntier tal-knisja kienu maħnuqa b'folol ta' nies. Ħal Balzan kollu ħareġ bi ħġaru sabiex isellem għall-aħħar darba lil dawn ulied ir-raħal li ħallew ħajjithom iħabirku għall-festa għażiża tal-Lunzjata. Malli l-funeral rifes ir-raħal kien hemm xeni ta' qsim il-qalb li bil-mod tiddeskrivihom bil-kitba: 'a sight of sadness was presented which is more easilv imagined than described''': Hekk kif it-twiebet iddaħħlu fil-knisja, saret quddiesa solenni praesente cadavere u wara saret id-difna fl-istess knisja. Antonju Falzon u Ġużeppi Muscat indifnu fil-qabar numru 78, Pawlu Muscat u Valent Debono fin- numru 79, u Piju Muscat ġie midfun fil-qabar 31.70 Għar-raħal, din id-diżgrazzja ma kinitx tfisser biss it-telfa ta' ħames żgħażagħ fl-aħjar tagħhom. Kienet tfisser ukoll li ħames familji jew iktar kienu se jbatu l-ġuħ fi żmien meta kien għad hawn ħafna Każin tal-Banda San Gabriel — Balzan faqar fil-pajjiż u l-għajnuna soċjali li għandna llum kienet għadha 'l bogħod ħafna. Biex tagħqad, fost dawk li tilfu ħajjithom jew li ndarbu serjament kien hemm uħud li kienu rġiel tal-familja. Għaldaqstant fir-raħal beda jsir ġbir għall-familji tal-vittmi, u l- kappillan Sisner kien minn ta' quddiem nett li ta l- għajnuna tiegħu. Barra dan, il-Banda Ċittadina 'La Valette' fuq l-inizjattiva tal-president tagħha l-avukat Ġ. Adami, ġietha l-idea sabiħa li tagħmel kunċert mużikali li d-dħul tiegħu kellu jmur għall-familji tal-vittmi tad- diżgrazzja ta' Ħal Balzan. Il-kumitat approva unanimament din il-proposta'' Il-Malta Tagħna faħħret l-idea u qalet li hija: ''Ħaġa sabiħa u ta' min jgħinha tassew 22 Il-programm sar fil-ġonna ta' l- Argotti nhar il-Ħadd, 15 ta' Novembru 1903. Id- dħul kien ta' 27 lira sterlina, li kienet somma sabiħa għal dak iż-żmien $ Ħaqgha tifħir ukoll il-kumpanija teatrali 'L- Indipendenza' li l-Ħadd ta' wara,22 ta' Novembru, għamlet reċta sabiħa fit-Teatru Manoel sabiex tgħin lill-familji Balzanin. Is-sur Arpa, sid il-Manoel, ta s-sehem tiegħu wkoll billi offra b'xejn it-teatru, u s-sinjuri Cousis u Lapira ma naqsux li jghinu wkoll: ta' l-ewwel ta b'xejn il-programmi, u l-ieħor il- parrokki. B'hekk kien hemm profitt ta' 22 lira, 13- il xelin, u 9 soldi, li s-sur Arpa ppreżentahom lill- kappillan Sisner $ Ma naqsux li jgħinu lill-familji tal-vittmi Balzanin il-każini u l-poplu ta' Ħal Lija. Għal dan l-għan, ġew inkarigati s-sur Luigi Agius u s-sur Luigi Engerer, li tħabtu kemm felħu biex issir ġabra tajba. Skond nota li bagħat lill-gazzetta Malta Tagħna s-sur Luigi Engerer, b'kollox inġabret is- somma ta' 7 liri, imqassma hekk: mill-Casino Liense (lira), il-Casino Ssmo Salvatore (15-il xelin), il-Casino San Andrea (10 xelini), il-Filarmonika Fior d' Arancio (5 xelini), u mill-poplu (4 liri u 10 xelini).$. Dawn il-flus ġew ikkunsinjati lill- kappillan ta' Ħal Balzan ''biex hu jqassamhom lil min l-aktar għandu bżonn.'' Preżenti għal din l- okkażjoni kien hemm ukoll il-prokuratur tal-Knisja, is-sur Luigi Cauchi.25 Turija sabiħa ta' solidarjetà f'mumenti ta' tbatija. Din id-diżgrazzja li ġrat fir-raħal tagħna ħarġet fid-dieher diversi abbużi li kien hawn fix-xogħol tan-nar fl-ibliet u l-irħula tagħna, kif ukoll in-nuqqas ta' leġislazzjoni serja f'dan ir-rigward. Kitba fil- gazzetta Malta tal-Ġimgħa, 23 ta' Ottubru 1903, intitolata 'Gli esplosivi', titkellem dwar l-abbużi Il-kitba tirreferi speċifikament għad-diżgrazzja tal- jum ta' qabel li kienet seħħet f'Hal Balzan, bil- mejtin u l-feruti li kienet ħalliet warajha. Festa tal-Lunzjata — 2003 Il-każ ta' Ħal Balzan jidher li beda jqajjem kuxjenza dwar ix-xogħol tan-nar f'postijiet abitati. Artiklu f'The Dailv Malta Chronicle tat-Tlieta, 27 ta' Ottubru, jisħaq fuq il-ħtieġa ta' kontrolli u spezzjonijiet biex dak li ġara fir-raħal tagħna ma jerġax isir. Milli jidher il-pulizija diġà kienet bdiet tieħu xi passi. Fil-fatt, skond dan l-istess artiklu, diġà kienu nqabdu mill-pulizija tlett elef bomba mill-Furjana biss, u l-pulizija kellha ħjiel ta' qabdiet oħra… Skond nota fil-Malta Tagħna, il-każ tal- Furjana ġara għand wieħed Montesin, li ssekwestrawlu tlett elef bomba u oġġetti oħra tan- nar li kellu merfugħin f'kamra ta' kerrejja. Ressquh malajr quddiem il-maġistrat u weħel 10 xelini u ħadulu n-nar kollu li kellu $ Milli jidher, ħafna dilettanti kellhom id-drawwa li jaħdmu n-nar fi djarhom, b'periklu kbir għalihom u għall-ġirien. L-artiklu tal-Malta Chronicle iħeġġeġ lill-qarrejja sabiex jgħinu lill-pulizija fil- ħidma tagħha u jirrappurtaw każi ta' xogħol tan- nar li jkun qed isir fil-moħbi. Il-kittieb isostni li m'huwiex kontra n-nar, imma li dan għandu jkun regolat biex jitnaqqas ir-riskju ta' xi diżgrazzja. Għaldaqstant iħeġġeġ sabiex in-nar jibda jinħadem f'postijiet liċenzjati mill-pulizija u taħt is- superviżjoni tagħhom.5' U l-istess gazzetta, fil- ħarġa tagħha tat-Tnejn, 2 ta' Novembru, tissuġġerixxi li biex wieħed ikun jista' jixtri sustanzi kimiċi ta' splussivi jeħtieġ li jkollu l-permess bil- miktub tal-pulizija. Anke l-Malta Tagħna, fir-rapport li diġà rreferejna għalih, tagħmel appell imqanqal lill- pulizija sabiex tieħu l-biċċa f'idejha, u b'mod immedjat. Ma tissuġġerixxix li n-nar jinqata' ,iżda 'li ma jistax jinżamm u jinħadem fl-abitat xogħol tan-nar, u lanqas ma jistgħu jaħdmuh nies li ma jkunux tas-sengħa; u ssir liġi li min jinqabad ikun ikkundannat kif imiss. Tissokta tappella lill- pulizija sabiex 'tagħmel tfittxija sewwa anke fuq il-kampnari tal-knejjes, fil-każini, u fejn ikollha suspett li hemm il-porvli, għax impossibbli li f'daqsxejn ta' raħal ma kinitx taf li fil-każin qiegħed jinħadem ġigġifogu.'$ Naturalment, f'dawn il-mitt sena li għaddew minn din id-diżgrazzja, is-sitwazzjoni marret ħafna għall-aħjar, għall-grazzja ta' Alla. Mhux biss saru ħafna liġijiet li jipproteġu mhux biss lid-dilettanti u 'ldawk li jaħdmu n-nar imma wkoll lill-poplu in ġenerali. Barra dan, sar hawn ħafna aktar professjonaliżmu fix-xogħol tan-nar u, b'riżultat ta' dan, id-diżgrazzji naqsu ħafna. Nittamaw ukoll li min jaħdem f'dan il-qasam jieħu dejjem il- prekawzjonijiet meħtieġa ħalli jkollna inċidenti mill-inqas. Filwaqt li tkun ħaġa xierqa li f'Ottubru ta' din is-sena l-Parroċċa tfakkar b'xi mod din il-ġrajja, tajjeb li meta nżuru ċ-ċimiterju tagħna niftakru fit- talb tagħna f'dawn il-vittmi msejkna meta nilmħu dik l-irħama li fuqha hemm minquxa ismijiethom. 2 Malta Tagħna, 31 Ottubru 1903, p.1. Billi l-etajiet tal-mejtin ivajraw minn gazzetta għal oħra, għall- eżattezza ġew ikkonsultati r-reġistri tal-magħmudija tal- parroċċa. Minn dawn ir-reġistri nafu li Valent Debono, bin Salvu u Marija, imwielda Grima, twieled nhar id-19 ta' Ġunju 1856 (Liber IV, paġna 19); Antonju Falzon, bin Salvu u Vitorja, imwielda Scerri, twieled fl-10 ta' Mejju 1875 (Liber IV, paġna 11); Pawlu Muscat, bin Ġużeppi u Anunzjata, imwielda Stivala, twieled fit-2 ta' Diċembru 1876 (Liber IV, paġna 203); Ġużeppi Muscat, bin Baskal u Karmela, imwielda Sammut, twieled fl-10 ta' Ġunju 1887 (Liber V, paġna 10); Piju Muscat, bin Valent u Elena, imwielda Falzon, twieled nhar it-30 ta' April 1887 (Liber V, paġna 9). 6 Malta Tagħna, 31 Ottubru 1903, op.cit., loc.cit. $ Malta Tagħna, 31 Ottubru 1903, op.cit., p.3. 9 Marija Konċetta Sisner, bint Ġużeppi u Karmela, imwielda Cristina, twieldet Bormla nhar it-13 ta' Marzu 1857 (Reġistru tal-Magħmudija Nru. XVI, paġna 415, Parroċċa Kolleġġjata ta' Bormla). Il-gazzetta The Dailv Malta Chronicle, b'mod żbaljat, tgħid li Marija Konċetta Sisner kellha 20 sena. 0 Malta Tagħna, 31 Ottubru 1903, op.cit., p.l. 2 Reġistru Parrokkjali, Parroċċa ta' Ħal Balzan — Liber 2 Malta Tagħna, 7 Novembru 1903, p.4. 24 Ibid., 5 Diċembru 1903. 355 Malta Tagħna, 7T Novembru 1903, op.cit., p.4. 30 Malta Tagħna, 31 Ottubru 1903, op.cit., p.l. 3 Malta Tagħna, 31 Ottubru 1903, op.cit., p.1. Nota: Artiklu dwar din id-diżgrazzja, għalkemm inqas dettaljat, inkiteb mill-istess awtur u ġie ppubblikat fil- gazzetta Ħal Balzan, Numru 13, Settembru-Ottubru 1973, p.4, f'għeluq is-sebgħin sena minn din il-ġrajja. Il-Kumitat Nisa ser jorganizza il-Coastline Hotel, Salina nhar is-Sibt 9 ta' Awwissu, 2003 fit-8.30pm. Booking mill-Każin jew ċempel 2144 5840 Festa tal-Lunzjata — 2003