'ESSAX' mill-aktar li kont inħobb naqra meta kont għadni stu- dent kien fuq il-fotografija, miktuba minn J.B. Priestiv. Tant kien im- pressjonani li wasalt biex napprezzah fi żmien, meta ngħidha kif in- ħossha, ftit li xejn kont ninnamra mill-ġmiel ta' Letteratura li biha l-Ingliżi għandhom għax jiftaħru. Bħall-kotra l-kbira ta' l-istudenti, l-iżjed dawk kandidati għal xi eżami iebes, ħsiebi kien li ngħaddi l-ewwel u qabel kollox. Fil-qosor, dan Priestiv — f'kitba umoristika magħġuna b'sengħa kbira — kollu mbegħren jeħodha qatta bla ħabel kontra din l-imgħarrqa invenzjoni tal-fotografija. Fost l-oħraju igħid li … ma jistax ikun li wieħed ikun u jidher naturali meta joq- għod għal ritratt. Min jieħu ritratt — sakemm ma jiġbduhulux għal għarrieda — ikun għamla ta' qabar imbajjad għax lilu nnifsu u lill- oħrajn ikun qed juri faċċata jew xbiha li għandha mnejn xejn ma tkun taqbel mar-realta'. Biċ-ċajt jew bis-sod madankollu, dal-kittieb famuż Ingliż jagħtina ħafna u ħafna x'nixtarru… Ngħiduha kif inhi, ukoll, għandu xi ftit tar-raġun… Imma, hekk sejra d-dinja… la l-fotografija — bir-ritratti li tistendilna bħala tant frott u offerta tagħha — ġiet ivventata, immorru noqogħdu bla għadd minnhom… Ftit tabilħaqq huma dawk in-nies li ma jissaħħrux wara dawn l-imberkin ritratti — l-aktar ritratti tagħhom stess — u ma jfittxux li jkollhom għadd mhux ħażin minnhom id-dar merfugħa b'għożża ġo xi album sabiħ u li jkun sewa sold jew tnejn. Min ikun tat-tajjeb, min ikun għamel suċċess fil-ħajja għax ikun laħaq f'xi kariga għolja, xi ministri, imħallef — anki sempliċi kavallier jew xi ieħor li bin-negoz- ju jkun stagħna sewwa — ara taħsbu li sejjer jikkuntenta ruħu biss b'ritratti… Melat Għal wieħed bħal dan pittura taż-żeit — fiha nfisha s-'sultana' tar-ritratti kollhat Hekk imur u xejn anqas, ħalli jkollu xi jdendel fl-aktar post ta' ġieh fis-'sanctum sanctorum' ta' darul Il- bniedem minnu nnifsu xi ftit fanfarun… Imma jaħasra tifhmu u… tagħdru lill-bniedem. Halli niftehmu wkoll — jagħmel sewwa fuq li jagħmel sewwa jżomm kemm jiflaħ ritratti. Ebda ħadd, li jridha ta' modern, ma għandux jara li ma jkollux kamera: dan ngħidu b'wiċċi minn quddiem avolja riklam gratis — bla ebda interess min-naħa tie- għi — lil ħafna stabbilimenti tar-ritratti li għandna Malta u Għawdex jekk mhux Kemmuna wkoll daż-żmien. Le, le, għiduli ftit, x'hawn isbaħ milli meta nikbru u nibdew im- majnaw xi ftit, milli noqogħdu niflu dawk l-imbierka ritratti tagħna, tifkiriet ta' tfulitna u żgħożitna hienja, u ħalli għall-fantasija — dej- 6 IL-MALTI jem fl-aqwa tagħha f'dal-każ — tmur lura lura u titpaxxa timrah fil- 'belle epoque' ta' dik ħaijitna l-imgħoddija' Ir-raġel u martu ħarsit- hom, għajnejhom dawl il-hena, fuq ir-ritratti ta' meta kienu għadhom fil-fjur ta' ħajjithom, meta kienu għadhom namrati, għarajjes, jew f'dawk ta' jum it-tieġ, meta għal dak iż-żmien qasir qasir. saltnu — bil-pompa kollha ta' lbies sabiħ, orkestra b'mużika ferrieħa, dwal kbar u qawwija — fuq qrabathom, ħbiebhom, u l-ħaddara kollha. Kemm jitbissmu bil-qalbi Tbissim li jfisser aktar minn kull- kliem li jista' jingħad — imħabbithom titkebbes u tħeġġeġ mill-ġdid… Inkella arawh lin-nannu — imsejken, beda jitħatteb xi. naqra għax misjur sewwa bis-snin — l-għors tiegħu jara, u juri r-ritratti, bħalu issa mus- fara, ta' żgħożitu ta' darba lil ulied uliedu. Meta jkun waħdu x'ak- tarx li jsammar dawk għajnejn miksura u għajjiena u jitpaxxa bihom: bil-kemm jemmen li żmien ilu kien. hekk sod u fuq tiegħu, x'waħda din, donnu sfida ħajja liż-Żmien u lill-Mard… Kemm kien iridha b'dak xagħru folt u sabiħ skond il-moda — bla ma irid imiss b'idejh il-qargħa b'dawk l-erba' żajbriet xagħar Ili aktar ikerrħuh milli le — u dak il-pass ħafif U dawk dirgħajh felħana7 Fejnhom, jaħasra7 Il- ferħ li jħoss dikment jinbidel f'imrar u qalbu tinkiser, imseiken, x'ħin iħares lejn il-mera — ir-'ritratt fidif tal-lum — u jilmah il-kruha ta' surtu, Djufitu tal-lum iħossha bħal qatt qabel. Il-passi mkaxkra tis- għu bħal donnhom iħaffu mixjitu lein xifer il-qabar… X'ingħidu, im- bagħad, għan-nanna7 Ġmielha ta' dari hemm… hemm qiegħed, bl- iswed fuq l-abjadl X'ma togħxiex tħares lejn ir-ritratti avolja, l-istess bħan-nannu, ftit wara tkemmex xofftejha u ssewwed qalbha meta tiftakar fil-preżent. Dak kien żmieni Tobsru li dik ix-xebba tbiegħ il- ġmiel u s-saħħa kienet l-istess mara, in-nanna tagħnaż In-nisa — anki fi xjuħithom xi dagsxejn tal-frugħa, l-istint ewlieni femminil, jibqagħlhom mhux ma jibqagħlhomx, ingħiduha kif inhi… Daħkana daħkana, in-nanna tgħarrafna, li… mhux għal xi ħaġa… anqas biex tif- taħar tafux… imina s-sewwa għandu jingħad, kienet xebba li ġmielha kien iġib il-għira lix-xebbiet l-oħra tar-raħal jew tal-belt… Lix-xbej- biet tal-lum, araw li ma tmorrux iddaħħluha f'raskom, li kienet tagħmlilhom xi għajb għal dak li hu ġmiel, avolja xejn żebgħa fuq il- ħaddejn, ix-xofftejn jew fuq ix-xagħar ma kinetx tambihom iż- żebgħat ħejl U, u xi kemm-il żagħżugħ marret issaħħar warajha7 Din nannitna tissokta tgħidilna li x-xbejbiet tal-lum x'aktarx, fil-fehma fqaira ta' xiħa li hi, ma tantx… għadhom ħelwin u grazzjużi dags dari, għalhekk ibiddlu elf moda, jiskullaw — eh, fejnha l-modestja daż-żmien — jinżebgħu qishom maskarati. Dari, mela, tfajla sabiħa, sabiħa, ma kienx hemm il-ħtieġa ta' ħafna ħmerijiet… Biex inkunu ġusti ma' din nannitna, ħarsa anki maħtufa lejn ir-ritratt ta' żgħo- żitha turina li ma kinetx qed tħarref għal kollox… Iż-żgħażagħ tal-lum, m'hemmx għalfejn ngħidu, għandhom il- privileġġ mhux żgħir li jistgħu jitpaxxew bir-ritratti tagħhom, im- żewqa bl-isbaħ ilwien qishom naturali u mirfudin bis-sengħa tal-prog- ress tas-seklu għoxrin, fl-istess waqt li jgawdu persunithom żagħ- żugħa u b'saħħitha. 'Il dawn ftit jiġu ġo rashom li għada pitgħada, jekk Alla jrid, għad jasal fuqhom ukoll żmien in-nannu u n-nanna. Iż-żgħa- żagħ igħixu għal-lum, u joħolmu bil-ġejjieni, fil-waqt li x-xjuħ iħobbu l-iżjed jiftakru u 'jgħixu' f'dik żgħożithom, rebbiegħa li ma jduquha qatt u qatt aktar… Tassew ta' min igħid li r-ritratti tagħna — frott il- preżent u l-imgħoddi — jafu jhennuna u jfarrġuna iżda fl-istess ħin jafu jinfdulna 'l qlubna bħal tant stalletti. Bħall-ulied — għax ir-rit- ratti tagħna nistgħu wkoll inqisuhom uliedna meta juru lilna stess u jkunu tagħna — iġibulna sew ferħ kemm għali, kif ġa rajna. Imma kif ikollna ngħidu li aħjar ikollna l-ulied darba nkunu miżżewġin, ħalli dawn'iħabbtuna u jnikktuna xi ftit, milli ma jkollniex — u nagħ- lu wisq iżjed — hekk ukoll fil-każ tar-ritratti. Jisgħobbina. fuq li jis- għobbina jekk ma jkollniex xi ftit minnhom x'naraw, x'niflu u x'nuru fi xjuħitna ħalli wara nimtlew bid-diqa għax li kien għadda u ma jer- ġax jiġi. Mhux kull ħelu fih il-morr jistqarr il-qawl għaref tagħna' Ir-ritratti tagħna jisquna kemm il-ħelu u kemm il-morr, bħal meta nżid ngħid, iġibna koroh… Imma sbieħ jew koroh ilium sirna qisna mhux la kemm ngħaddu mingħajrhom, dawn l-imberkin, jew l-imgħarrqin, ta' ritratti, skond kif inħarsu lejhom. Nieħdu s-safar, Hafna u ħafna nies daż-żmien iħobbu jsiefru fis-sajf. Taħalli lilkom tgħiduli tkunx ħasra kbira, u għajb akbar, jekk naħslu nsiefru u ma nieħdux, jew ma jiġbdulnielx, xi erba' ritratti) għaddi ż-żmien u nkunu qisna ma sifirna qatt, oqogħ- du fuq kliemil Insiefru u jekk ma nieħdux daqsxein ta' kamera magħ- na tkun bluha li ma tinħafirx: qisna nkunu morna għall-kaċċa bla xkubetta jew morna nistadu bla qasba u xlief xejni Igerrbu s-snin ui r-ritratti biss kull ma jkun fadlilna, Ritratti ħelwa, b'kull barka, im- seddqa, li jfakkrulna l-btajjel sbieħ imqattgħa barra minn art twelid- na meta, għal dawk il-ħmistax jew tliet ġimgħat, immorru nilgħabuha tat-turisti u tal-għonja nduru u npappuha tajjeb, alloġġati ġo xi lu- kanda mill-iprem, b''nies kollhom ħlewwa jaqduna u jraħħmulna għax jarawna frustieri — l-aktar jekk inwiżnuhom b'xi frank, deutsechmark jew peseta żejda… L-akbar ħsieb ta' xogħol li qabel sifirna tant jas- sarna u li, la nerġgħu lura, għad jissokta jgħakkisna, irridu jew ma rridux… Niftakar li waħda kamriera Taljana — mara għandha dawk l-erbgħin, fuq tagħha mhux daqs għattuqa prima iżda serduq minn dawk, nistħajjel, li kien il-għaxqa tan-nies li jehdew bil-ġlied tas- sriedek — li wara li tajtha munita ta' mitt lira (minn tagħhom, tafux, mhux minn tagħnal) għal xi qadja Ji għamlitli, marret iġġib il-kamera tagħha — għax jiena, iblah li kont, ma kontx ħadt waħda għax ma kellix. — u sejħet lil ħabiba tagħha u ġagħlitha tiġbdilna ritratt. Min jaf x'sar minnha Ilum, għadha f'dik il-lukanda ta' Ġenova tgħid Nieħu gost narah u jfakkarni f'dik l-ewwel ġita li mort fl-1965. Kulħadd jie- ħu 'gost jarahom u jiftakar. Mhux biss. Nitpaxxew nuruhom lil niesna u lil ħbieb u ħalli għall-kummentarju ta' lsienna — kemm jagħtiha ż-żejti ''Tarawh dar-ritratt l-ieħor7 Hadnih ħdejn l-imsemmi monas- terju Benedittin ta' Montserrat fejn tinsab meqjuma l-Madonna s- Sewda ta' Spanja. U xi tgħidilna għal dan imbagħad7 Hawn qegħdin mal-ħabib Ġermaniż, Herr Nussbaum — ta' min igħid li dan qalilna li kien bdot tal-Luftwaffe u li tul il-gwerra li għaddiet kien kemm-il darba ġie fuq Malta jitfagħlna l-bombi… Kien ikkmandat jagħmel hekk, miskin… Magħna kien raġel tqatta' u tiekol minnu u tgħidux kemm dawwarna bil-karozza tiegħu kemm domna l-Ġermanja. Baqa' aktar ritratti x'taraw: f'Ruma fil-Pjazza San Pietru, fi Pjazza Ve- nezja — taħt il-famuża gallerija minn fejn Benito Mussolini mar jid- dikjara gwerra lill-Ingilterra u lil Franza fl-1940; fi Vjenna, Budapest, Belgrad, eċċ., eċċ.' Nieħdu ras min ikollu sabar biżżejied jismagħna… Kollha tifkiriet sbieħ mhux nieqsa wkoll minn xi ftit tal-ftaħir… iżda ftaħir li ħadd ma jkollu l-qalb li jsejjaħlu hekk almenu f'wiċċna… Im- bagħad, terġa' u tgħid, meta ħaddieħor imur iżur artijiet oħra u allu- ra min jaf kemm ikollu ċans jieħu ritratti hu… mhux l-istess jibda jlablab u jiftaħar xi daqsxejn7 Hekk sejrini Kulħadd jiddaqqaq — min iżjed u min anqas — bir-ritratti tiegħul Hemm, iżda, ritratti li lil min jarahom ma jġibux ħlief diqa ta' qalb u ħasra. Irrid ngħid għar-ritratti tal-mejtin li naraw fuq qabar- hom nhar il-Għid ta' l-Imwiet iew li nżommu ġo xi kexxun fi djarna. Kull għamla ta' ritratti li juru lill-mejtin fil-ħafna etajiet tagħhom: tfal, żgħażagħ, jaħasra irġiel u nisa magħmula u xjuħ sewwa… Huma min huma u kienu x'kienu għalihom ilkoll inħossu għafsa ta' qalb ukoll jekk xi wħud minnhom setgħu kienu nies bla raj. Il-mewt tħas- .sar kull tebgħa, kienet x'kienet, kbira kemm hi kbira. Dawn in-nies bħalna li qabilna qasmu l-'fruntiera' ta' did- dinja — ir-Rubikon eterna — li minnha m'hemm ebda reġgħa lura ' għal ħadd, kien setgħani jew għani kemm kien, idaħħluna sew fina nfusna. Xi ritratt milli għandna… milli ngħożżu u mkabbrin bih għad — min jaf7 — 'iżejjen' lil qabarna stess jekk niesna jibqgħu jħobbu- na u la jiftakru fina x'aktarx, kif naraw fiċ-ċimiterji, ikunu jridu jfakkruna ma' l-oħrajn… Tagħlima ċkejkna hi mhux mhix lokha hawn: infittxu li ngħixu sewwa, nagħmlu l-ġid mhux il-ħsara lill- proxxmu għax ma jkunux ritratti fuq l-oqbra tagħna… u flimkien mat-talb ta' niesna u ħbiebna tinżel xita ta' tmaqdir u saħtiet imsie- ħeb minn ħars ikrah minn naħa ta' min inkunu f'ħajjitna weġġajna. Niftħu għajnejna, inkella nħallu fit-testment li ma rridu xejn ritratti fuq l-oqbra tagħna… Tassew ikunu ta' siwi kbir jekk ir-ritratti tagħna jkunu bħal tant sejħiet biex jitolbu għalina lill-Mulej. Iżda mhux dan is-siwi kbir biss għandhom. Għandhom siwi ieħor, tassew prattiku fil-ħajja. Kemm, ngħidu aħna, igħinu r-ritratti fil-kotba ta' l-istorja, fil-ġurnali jew ri- visti Minn xi daqqiet wieħed jasal biex jistaqsi x'siwi jkollhom dawn ta' l-aħħar jekk il-kronaki tal-ġrajjiet ma jkunux imsieħba wkoll minn ritratti tal-kbarat li jiddeċiedu l-mixja ta' l-istorja, jew oħrajn ta' in- ċidenti storiċi bħal battalji, irvellijiet, assassinji, diżgrazzji ta' kull xorta u elf ħaġa oħra Għax aħna, ħafna drabi, nibqgħu bħat-tfal ukoll la nikbru: ktieb, gazzetta bla ritratti jew almenu stampi( li hu- ma 'ritratti' mpinġija bl-idejn) ftit li xejn, jista' jagħti l-każ jinteres- sana. Tassew li jkollna nistqarru li l-istudju ta' l-istorja, ngħidu aħna, kien jitlef ħafna mill-effett tiegħu kieku l-kotba kellhom ikunu bla xejn ritratti, xbihat, pitturi jew stampi. L-għajnejn ta' min jaqra jew jistudja bħal iridu sehemhom ukoll u huma jgħinu mhux ftit lill- moħħ biex jifhem u japprezza iżjed meta jaraw lil dawn jew lil dawk l-istatisti, l-imġieba tan-nies u lbieshom fit-tali perijodu ta' l-istorja. Huwa minnu tabilħaqq, kif rajna, li r-ritratti jqanqlu fina ħafna emozzjonijiet ta' ferħ, swied il-qalb kif ukoll iġeddulna l-memorja u jgħallmuna, Iżda, bla xejn dubju, kif naraha jien, l-agħar ritratti huma dawk li, irridu jew ma rridux, ikexkxuna. Jekk noqogħdu naħsbu għandhom tassew għax iwaħħxuna. Qed nirriferi speċjalment għal ritratti li għandhom x'jaqsmu ma' assassinji politiċi. Għadna qisna qed naraw, fost l-oħrajn, lil dak Prinzip li mar joqtol lill-Arċiduka Franġisku Ferdinandu u lil martu, l-Arċidukessa Sofija, ta' l-Awstri- ja — delitt li wassal għall-Ewwel Gwerra Dinjija — jiġi arrestat ftit tal-ħin biss wara l-fatt; jew lir-Re Alessandru tal-Jugoslavja maqtul f'Marsilja waqt li kien fil-karozza mal-Ministru Franċiż, M. Barthou. Fi żmienna nsibu l-assassinji li kważi rajnihom jiġu taħt għajnejna: permezz tat-televiżjoni, bħal ta' l-aħwa l-kbar, John u Robert Ken- nedv u ta' Dr. Martin Luther King, difensur tal-jeddijiet tas-Suwed fl-Amerika. Ritratt ieħor li laqatni ħafna juri lil dittatur, Abdul Ka- rim Kassem, President ta' l-Iraq — li kien ħa s-setgħa wara kolp ta' l-istat fl-1958 li ma' tulu r-Re u l-Prim Ministru ta' dak iż-żmien flim- kien ma' ħafna oħrajn ħallsu l-laħam — mitfugħ mejjet f'rokna bħal bhima f'biċċerija kien imiss lilu, ittradut u maqtul minn sħabu stess ta' l-armata, ħames snin biss waral Imma, ikolli ngħid, l-aktar ritratt 16 IL-MALTI li mpressjonani huwa wieħed ji jiena ċert ftit huwa magħruf f'pajjiż- na. Mexxej Soċjalist Ġappuniż, ċertu Asanuma — la naf fl-1964 an- qas fl-1965 iżda xi ħaġa hekk — ikun qiegħed ikellem folla kbira ġewwa misrah ta' pajjiżu waqt 'meeting' li l-importanza tiegħu deh- ret ċara la t-televiżjoni ta' hemmhekk kienet qed tkoprih. Hin minn- hom jitla' wieħed żagħżugħ, għadu fanatiku tal-kelliemi, u quddiem kulħadd u quddiem makna televiżiva, deher joqtol lil Asanuma bid- daqqiet tas-sikkina. Kien hemm biss ħin li t-televiżjoni turi x'inhu jsir — ma kienx hemm ħin li jżommu lill-qattiell Ma nistax ninsa l-ħarsa fuq wiċċ Asanuma dak il-mument. Fuqha biss — kif dehret fuq ir-ritratt televiżiv u wara fuq il-ġurnali — wieħed jista' jikteb artiklu sħiħ. Harsa kollha għaġeb, uġigħ, u niket bla tarf. Stħajjiltu jrid igħid, għalkemm bla xejn kliem, 'Kif7 Għaliex2 Hekk kellu jkun' Kien miktub li għandi nintemm b'dal-mod kiefer, quddiem kulħadd, hekk ħesrem ħesrem7' L-aħħar espressjoni ta' wiċċu żgur li kienet issarraf aktar m.nn hekk ukoll: 'Kollox intemm għalija tabilħaqq… kollox kollox… snin twal ta' ħidma politika għall-ideal tiegħi, tant tamiet, holm u xewqat li xi darba nrieġi 'l pajjiżi taru bħal duħħan, taru bħalma ruħi qed ittir minn ġo ġismi mmewwet bl-uġigħ… B'idejh magħfusa ma' sidru jħammar b'demmu jbaqbaq frisk ħassu fl-istess waqt iddisprat u msabbar mad-destin li kien qed jamarlu jit- laq u jħalli kollox, Hsibijiet ta' dix-xirta għaddew minn moħħi meta rajt ir-ritratt tat-televiżjoni Ġappuniża. Kien ritratt li fih innifsu jgħid ġrajja sħiħa ta' bniedem. Fil-fehma tiegħi, nerġa' ngħid, anqas il-qtil tal-President John Kennedv ma kien impressjonanti daqs dak — ap- parti l-fatt li Kennedv kien wisq u wisq aktar magħruf minn Asanuma — għar-raġuni ji minn fuq it-televiżjoni lill-President Amerikan raj- nih biss jaqa' għal ġol-karozza miftuħa li kien fiha, midrub fatalment .minn tir ġej minn xkubetta u minn post li ma stajniex naraw. Wiċe Kennedv ma rajnihx sewwa mill-ewwel u meta stajna narawh kien, imsejken, ġa mejjet jew kważi. Kellha tkun din l-invenzjoni tal-għa- ġeb — it-televiżjoni — li tagħti sura aktar perfetta u ħajja lir-rit- ratti. Naħseb li ġieli nnotajtu li meta ritratt jinzerta jkun ta' xi ħadd minn niesna jew ħbiebna li, b'xorti ħażina, jkun miet b'xi disgrazzja dan aktar jimpressjonana minn dawk ta' oħrajn li ikunu mietu natu- rali. Ma nkunux nistgħu naqilgħu għajnejna minn fuqu… Bla ma rrl- du ħarsitna tiitaqa' ma' ħarset il-mejjet u nidhlu ġo qoxortna, nit- kexkxu u bħal kesħa sserrep max-xewka ta' daharna u demmna jik- sah. Nitwerwru biss bil-ħsieb — ħafif u tal-biża' daqs leħħa ta' saj- ietta — li lilna wkoll tista' xi darba, Allaħares qatt, tmissna xorti hekk kiefra. Kollox għad irid isib tmiemu. Fost il-ħafna ħwejjeġ jew postijiet li aħna nħobbu jew ngħożżu bħal djarna, għamara, deheb, fidda, ġaw- har u mitt ħaġa oħra, x'aktarx li jkun l-imsejken ġisimna mill-ewwel li jmur jitmermer u jispiċċa… Għalxejn inkunu ħadna tant ħsiebu, tmajnih ikel bnin u sqejnih xorb fin, ħsilnih u dliknih, libbisnih ħwej- jeġ iqumu l-flejjes sbieħ… għax jiġi jum li fih jintelaq għal kollox u għal dejjem. Ibeżża' lil min jarah. Jasal żmien ukoll meta anqas għa- damna ma jibqa' għax isir trab — trab bħal ta' kull bniedem ieħor… bħal kull trab ieħor li jimla t-toqob ta' l-art kif qal tajjeb Shakes- peare fil-'Hamlet'. Jista' jagħti l-każ ukoll li żmienna nkunu ilna sew- wa li għamilnih u ħadd ħadd ma jkun baqa' min jiftakar fina; id-dix- xendenti tagħna jibdew igħodduna ma' 'dawk', l-antiki, l-antenati tagħhom, 'Missirijiethom' — nies għeżież ta' memorja mbierka kemm tridu, iżda li ma jkun jafna ħadd… Mhux bilfors meta minna u mina tagħna ma jkun għad fadal xejn Imma żommu daqsxejni Mela ma jkunx fadal, x'jiġifieri7t Iva, bil-ħaqq, jaf ikun baqa' għadd sewwa ta' ritratti milli konna hadna jew ħadulnal Tassew li jafu jkunu sofor u tant mitfija H ħarira ningħarfu. Imma b'daqshekk7 Hemm, hemm inkunul Aħna, dawk li r-ritratti tagħna juru, inkunu ilna neżistu bir- ruħ biss. Iżda l-fatt huwa li kieku ma kinux ir-ritratti dawk li jiġu warajna anqas biss idea ma jkun jista' jkollhom ta' x'għamla ta' nies konna aħna, 'missirijiethom'. Tal-għaġeb dawn ir-ritrattil Tant għandhom ċerta qawwa mister- juża r-ritratti li, jekk ikolli ngħid — għalkemm din hija ħaġa li la jien u anqas ħadd ma qatt jista' jipprovaha — l-erwieħ tal-mejtin nafu in- sibuhom x'aktarx iħufu fil-lok fejn ikun hemm ir-ritratti jew ix-xbihat tagħhom. Wara kollox, il-wiċċ, f'ritratt, xi jkun ħlief xbiha jew għam- la b'xi mod misterjuż tar-ruħ ta' min ikun jew tkun' Ir-ritratti tal-mejtin kollha, l-aktar dawk li kienu arabatna jew ħbiebna jew ta' l-anqas konna nafuhom, b'xi med li mhux lakemm jitfisser, għand- hom il-ħila li jgħaddu ċerti messaġġi lil min jarahom: siekta iżda elokwenti. Sakemm jibqgħu jeżistu r-ritratti tagħna u jingħarfu, l-erwieħ tagħna jibqgħu jibagħtu messaġġi bħal dawn lil ta' warajna. Iżda, meta fl-aħħar nett jintemmu huma wkoll, allura, jisgħobbija ngħidilkom, illi x'aktarx li nkunu ħallejna għal kollox din l-art li tant inħobbu għalkemm tisqina bosta mill-kus morr tagħha… Anqas l-iċ- ken sinjal li darba, darba… konna neżistu, jekk almenu ma nkunux għamilna isem għalina f'xi fergħa ta' l-arti jew xjenza.