L-Istatwa Titulari ta' Ħal Tarxien u l-Iskultur Tagħha Għaxar snin wara l-Assedju l-Kbir, fl-1575 Monsinjur Pietro Dusina wettaq Viżta Appostolika fil-gżejjer Maltin. Minn 414 il-knisja jew kappella li kien żar sab 168 iddedikati lill-Madonna taħt diversi titli soltu mogħtija f'ġieħha.l Fost dawn jisbqu fil-għadd kienu l-Assunzjoni, l-Annunzjazzjoni, it-Twelid u l-Viżitazzjoni. F'dik il-ħabta tal-Viżta ta' Dusina, f'Ħal Tarxien kienu jgħammru mal-mitt familja, bejn wieħed u ieħor 400 u 500 ruħ jabitaw fih. Minħabba żjieda fil-popolazzjoni, fis-sena 1592, l-Isqof Gargallo waqqaf lil Ħal Tarxien parroċċa għalih u qatgħu minn dik ta' Bir Miftuh. Minn fost l-erba' knejjes li kien hemm ġor-raħal, dik tal-Lunzjata saret l-ewwel knisja parrokkjali. Il-Vara ta' l- Annunzjazzjoni Sal-bidu tas-seklu dsatax il- parroċċi ta' madwar Ħal Tarxien bħal Haż-Żabbar; iż-Żejtun, Ħal Għaxaq, Ħal Luqa$ u oħrajn diġà kellhom il-vara titulari lesta u toħroġ proċessjonalment nhar il-festa tagħha. Għalhekk kien xieraq li l-parroċċa ta' Ħal Tarxien ikollha l-istatwa titulari tagħha wkoll. Nhar it-23 ta' Awissu 1827 il-kappillan Dun Pawl Camilleri flimkien ma' Dun Franġisk Penza, f'isimhom u f'isem l- abitanti tar-raħal, ftiehmu ma' Alessandro Farrugia miż-Żejtun biex fi żmien sena jiskolpixxi fl-injam (legno ponente) statwa tal-Annunzjazzjoni.' Farrugia aċċetta li jaħdimha bil-figuri tal-Beata Verġni Marija bi statura ta' 6 palmi u nofs u dik tal-Anġlu Gabriel b'għoli ta' 5 palmi u nofs skond il-mudell muri lilhom minnu stess għall- prezz ta' 400 skud. Minn dan l- ammont Farrugia rċieva 60 skud bil quddiem. Hu ġie mwiegħed 200 skud skond il-progress tax-xogħol u l-kumplament, 140 skud, nhar il-25 ta' Marzu 1829 jew qabel ukoll, jekk tkun kompluta l-vara. Dan il-prezz kien jinkludi l- induratura, iż-żebgħa u dak kollu meħtieġ biex il-vara setgħet toħroġ proċessjonalment. Il- pedestall, li kien inkluż ukoll fil-prezz, ried isir bħal dak li kellha l-istatwa tal-Madonna tar- Rużarju meqjuma fiż-Żejtun. Il- klijenti riedu wkoll li l-istatwarju jindura u jiżbogħ il-figuri billi jimita x-xogħol lest tal-mejjet Mariano Gerada (1766-1823). Huma kellhom jedd li jmorru fid- dar ta' Farrugia, akkumpanjati minn skultur ieħor, biex jaraw li x-xogħol qed jiġi eżegwit skond is-sengħa u kif titlob l-arti. Fl-1 ta' Awissu 1830 Alessandro Farrugia stqarr li kien tħallas u rċieva s-somma ta' 359 skud f'diversi ammonti u f'dati differenti. Il-ħlas ta' 19-il skud aktar fuq il-prezz miftiehem ta' 400 skud seta' kien mogħti għal xi xogħol barrani minn dak miftiehem jew bħala rigal. kiteb hekk, '' Dawn iċ-ċirkostanzi jitfgħu l-oriġini tal-vara f'dalma. B'danakollu, jiena nemmen li xi xorta ta' kuntratt bejn il-parroċċa u Xandru Farrugia kien sar. … Iżda jkolli nistqarr li sa issa għad ma rnexxilix insolvi din il- problema'.l' Issa din il-problema nħallet għax għall-ewwel darba nafu kif Ħal Tarxien ġie mżejjen bl-istatwa ta' l-Annunzjazzjoni għall-parroċċa tiegħu. Maż-żmien din il-vara titulari sarulha diversi tibdiliet u restawri. Hekk fl-1851 il- prokuraturi, Dun Franġisk Penza li kien l-istess persuna li ordnat il-vara fl-1827 u Dun Feliċ Falzon, talbu li jsir xi restawr fuqha għand Farrugia stess. Flimkien miegħu l-iskultur Giuseppe Vella (1804-66)'2 wettaq xi tibdil fuq l-Anġlu biex wara setgħet tiġi ndurata u miżbugħa minn Paolo Grima li tħallas is-somma ta' 100 skud. $ Daqs tletin sena wara, fis-snin 1884-85, sar pedestall ġdid minn Mikel' Angelo Mangion li tiegħu tħallas aktar minn 140 skud. Paolo Bugeja, skultur ieħor, kompla irranġa l-vara u rċieva 96 skud, Giuseppe Farrugia reġa' ndura l-istatwa u l-pedestall għas-somma ta' 288 skud u l- pittur Giuseppe Cali tħallas 48 skud għad-direzzjoni tiegħu waqt it-twettiq tax-xogħol meħtieġ u ta' xi pittura. Matul is-seklu għoxrin, fis-snin 1919, 1940-41, 1946, 1974 u 1991, komplew isiru interventi ta' restawr fuq il-vara, il-pedestall u l-bradella biex jiġu mnaddfa, indurati, miżbugħa u żgraffiti skond il-bżonn.'5 Waqt li fir-restawr ta' l-1851 u l-1885 id-dehra tal-figuri tal-Madonna Annunzjata u l-Anġlu Gabriel inbidlet, fl-aħħar intervent kbir li sar fis-snin 2003-04 din ma Data u inizzjali ta' Xandru Farrugia fuq il-qiegħ ta' l-anġlu ta' l-istatwa Ir-restawr kien meħtieġ għax biż-żmien ħafna mill-ġonot ta' l-injam skullaw għal kollox $ Kienu qegħdin iżommu flimkien bil-kisja tal-ġibs li wkoll bdiet turi xquq. Dan ix-xogħol twettaq mill-iskultur Renzo Gauci u l- induratur John Orlando. Permezz tagħhom il-parruċċani ta' Ħal Tarxien jistgħu jkomplu jgawdu x-xogħol ta' Alessandro Farrugia li għamel l-ewwel vara titulari b'żewġ figuri fil-gżejjer Maltin. Tagħrif Bijografiku u l-Influwenza ta' Mariano Gerada fuq Alessandro Farrugia L-iskultur Alessandro Farrugia twieled f'Casal Pasqualino (il-lum iż-Żejtun) nhar it-2 ta' Frar 1791 minn Giuseppe u Domenica nċe Abela.' Fil-magħmudija barra l-isem ta' Alessandro ngħata wkoll l-ismijiet ta' Annuntiatus, Julianus u Candelorus. Meta kellu 23 sena, fit-8 ta' Novembru 1814, Alessandro żżewweġ lil Marianna, imwielda Camilleri, armla ta' Giovanni Zahra.'$ Minn dan iż-żwieġ twieldu ta' l-inqas tal-Lunzjata ta' tmint itfal li fil-magħmudija ngħataw dawn l-ismijiet: Michael, Joseph, Angelus (24 ta' Settembru 1815); Columba, Rosa, Josepha (17 ta' Jannar 1817); Antonius, Andreas, Felix (19 ta' Settembru 1818);P Joannes, Dionisius, Carmelus (20 ta' Ottubru 1819); Anna Maria, Evangelista, Margartia, Theodora (4 ta' Ottubru 1822);70 Paulus, Franciscus, Laurentius (14 ta' Mejju 1824);7' Didacus, Federicus, Ludovicus (25 ta' Awissu 1826); u Catharina, Maria Teresia (1 ta' Awissu 1827).22 Dawn twieldu f'Casal Bisbut, parti oħra mir-raħal taż-Żejtun, fejn kienet tabita l-familja ta' Alessandro. Minn fost l-ulied kollha kien ir-raba' wieħed Giovanni, li sar skultur bħal missieru. Alessandro miet nhar l-4 ta' Diċembru 1871 fl- għomor ta' madwar 82 sena Fil-bidu tas-seklu dsatax l-iskultur Mariano Gerada li kien studja l-iskultura ġewwa Valencia fi Spanja kien imfittex sew mill-prokuraturi tal-knejjes Maltin.55 Huwa kien ħarreġ f'din is-sengħa lil Alessandro Farrugia, Salvatore Psaila (1798- Parroċċa Marija Annunzjata — Ħal Tarxien L-influwenza fil-mod u l-istil li bihom Gerada kien jiskolpixxi u jaħdem baqgħu jinħassu sewwa fis-snin ta' wara mewtu speċjalment fix-xogħlijiet imwettqa minn Alessandro. Fil- kuntratt ta' l-obbligazzjoni tal- vara tal-Lunzjata għall-parroċċa ta' Ħal Tarxien, Alessandro ntrabat li jagħmel l-induratura u ż-żebgħa b'imitazzjoni ta' Gerada 26 Nhar it-30 ta' Ottubru 1835 il-kappillan ta' l-Imqabba, Dun Tomaso Agius, u l-prokuraturi, Dun Bernardo Xiberras u Dun Giovanni Bonavia, ftiehmu ma' l-iskultur Alessandro Farrugia biex jiskolpixxi fl-injam (legno ossia tronco di ponente) statwa li tirrappreżenta lil Maria Assunta bħal dik li kienet tinsab fil-parroċċa ta' Ħal Għaxaq 7' Ta' min josserva li din kienet maħduma minn Gerada fis- snin 1807-0855 Huma ordnaw ukoll il-pedestall, erba' puttini (tnejn quddiem u tnejn oħra wara) u anġlu. Alessandro kellu jinduraha, jiżbogħha u jforniha b'dak kollu li kien meħtieġ biex tkun tista' tinħareġ proċessjonalment nhar il-festa. Kellha titlesta sa l-aħħar ta' Lulju jew l-aktar tard il-bidu ta' Awissu 1836 għall-prezz ta' 301 skud. Din is-somma kienet tinkludi 51 skud, il-valur taz- zokk ta' l-injam fornut mill- prokuraturi, li minnu kellha tiġi maħduma l-istatwa. Fl-1819 Mariano Gerada skolpixxa l-istatwa ta' San Mikiel għall-parroċċa ta' Bormla. Alessandro imitah meta fit-3 ta' Novembru 1840 Giuseppe Cassar, il-prokuratur ta' l-artal ta' San Mikiel fil- parroċċa ta' San Ġorġ Ħal Qormi, inkarigah biex jiskolpixxi fl-injam statwa ta' San Mikiel Arkanġlu. 5' Fil-għoli, kwalità, indoratura, żebgħa u ħwejjeġ kellha tkun bħal dik li kien hemm fil-Kolleġġjata ta' Bormla. Alessandro kellu jaħdem ukoll il-pedestall, il-bradella, il-lasti, il-forċini u dak kollu meħtieġilha biex fi żmien sena tkun tista' tinħareġ proċessjonalment għall- prezz ta' 300 skud li minnhom irċieva 50 skud bil quddiem. $ L-influwenza ta' Mariano ħalliet effett fuq ix-xogħol ta' Alessandro wkoll meta hu kien għadu ħaj. Fil-25 ta' Ottubru 1818 il-prokuraturi, Salvatore Cachia u Gio. Maria Farrugia, tal-konfraternità tar-Rużarju ta' Ħal Għaxaq ftiehmu ma' Alessandro Farrugia biex jiskolpixxi statwa tal-Madonna tar- Rużarju għolja 7 palmi u li tkun proporzjonata għall-pedestall li fuqu kellha teħel sa Awissu 1819 għall-prezz ta' 160 skud u li minnhom irċieva 50 skud bil quddiem. $ Alessandro ntrabat li juża injam ta' l-aħjar kwalità u l-istatwa tkun irfinuta. Il-kulur u l-induratura tal-mant riedu jkunu bħal dawk tal-Assunta meqjuma fil-parroċċa ta' Ħal Għaxaq u li sa Awissu 1819 riedet tkun lesta mix- xogħol u mogħtija l-ġibs. $ Alessandro aċċetta wkoll bi ħlas għalih li l-klijenti kellhom dritt li jsejħu pittur u induratur biex jaraw li x-xogħol taż- żebgħa u induratura saru sewwa. Barra l-istatwa tal-Madonna tar-Rużarju għal din il-parroċċa, nhar it-12 ta' Novembru 1815, Alessandro aċċetta li jiskolpixxi fl-injam mogħti lilu mill-klijent, Parroċċa Marija Annunzjata — Ħal Tarxien Giuseppe Cutajar minn Ħal Għax, statwa tad-Duluri skond mudell u disinn diġà approvati għall-prezz ta' 100 skud. $ Alessandro ried jiżbogħha u jlestiha skond kif titlob is-sengħa sa Ħadd il-Passjoni tas-sena ta' wara. Ried jillesti wkoll iżda sa Settembru ta' wara, anġlu proporzjonat għall-istatwa għall- prezz ta' 30 skud. Alessandro ntrabat li jekk ma jillestix il-vara fiż-żmien stipulat kellu jħallas lil Cutajar ta' l-injam li kien ipprovdielu. F'dan il-kuntratt ma hemm ebda referenza li ried jimita fix-xogħol lil xi skultur partikulari. Vara oħra importanti li ħarġet minn id Alessandro Farrugia hija dik ta' San Pawl, titulari għall- parroċċa ta' Ħal Safi. Nhar l-4 ta' Ottubru 1842, il-kappillan Dun Giovanni Caruana u Michel' Angelo Abdilla, prokuratur tal-fondazzjoni tal-mejjet Dun Francesco Bugeja, ftiehmu ma' Alessandro biex jiskolpixxi fl-injam (legno di ponente) statwa li tirrappreżenta lil San Pawl qiegħed jippriedka, flimkien mal-pedestall, bradella, lasti u erba' forċini sal-25 ta' Novembru 1843 għall-prezz ta' 250 skud, li minnhom irċieva 52 skud bil quddiem. Din id-darba x-xogħol kellu jkun ugwali u uniformi skond dak eżistenti fil-knisja Kolleġġjata ta' San Pawl Appostlu, fil-Belt Valletta.'' Alessandro kellu jinduraha skond il-mudell li aktar qabel ġie mogħti lill-kappillan Caruana u li dan kellu jżommu għalih. L-istatwa tlestiet skond kif kien miftiehem għax fis-16 ta' Novembru 1843 Alessandro rċieva 75 skud, bilanċ minn 198 skud li kellu jieħu skond il- ftehim. Fost l-istatwi jew vari maħduma minn Alessandro Farrugia ta' min isemmi l- Kunċizzjoni għall-knisja parrokkjali tal-Birgu fl-1838,7 Kunċizzjoni oħra fl-1844 għall- knisja ta' Santa Marija ta' Ġesti fil-Belt, il-Madonna tal-Katina fl-1844 għall-knisja parrokkjali ta' l-Isla, Ecce Homo fl-1838 għall-parroċċa tan-Naxxar, mezzo bust tal-Ecce Homo fl- altar ta' Sant'Andrija fil-parroċċa taż-Żejtun, statwa ta' Kristu marbut mal-kolonna maħduma fl-1844 għall-istess parroċċa, u Kristu Mejjet għall-Monument fl-1844 għall-knisja parrokkjali ta' San Ġorġ, f'Għawdex $ Barra mill-injam, Alessandro skolpixxa statwi fil-ġebla Maltija ukoll bħal San Ġużepp fil- Gudja fl-1834 u San Franġisk f'kantuniera ġol-Belt fl-1836. Kien wieħed mill-aqwa skulturi u statwarji Maltin, u fejn għadhom jeżistu għandna nibżgħu għal dan il-patrimonju artistiku tant prestiġjuż ta' pajjiżna. Konklużjoni L-istatwarju Alessandro Farrugia twieled, għex u ħadem fiż-Żejtun. Tant kien magħruf fi żmienu għall-ħidma artistika tiegħu li qatt ma ħalla raħal twelidu biex imur joqgħod il- belt Valletta jew fit-Tliet Ibliet. Artisti oħra li għexu fi żmienu, bħal Pietro Paolo Azzopardi, Salvatore Psaila u Giuseppe Vella (Giuseppe Hvzler u ħuh Vincenzo, Pietro Paolo Caruana u Tomaso Madiona lkoll pitturi) kienu armati f'dawn l-inħawi għax hemm kienu aktar milħuqa mill-prokuraturi jew klijenti li riedu jarmaw il-knejjes tagħhom b'xi statwa titulari jew xi statwa oħra tal-fratellanzi. Alessandro Farrugia rnexxielu jiskolpixxi l-istatwi titulari ta' Santa Marija fl-Imqabba, ta' San Pawl f'Ħal Safi u l-Annunzjazzjoni ta' Ħal Tarxien li huma tliet parroċċi ta' madwar raħal twelidu. Kuntratt fuq naħa waħda Dun Pawl Camilleri u Dun Franġisk Penza u fuq in-naħa gie EV2) igħazlriŻE - aż x WA L6PIleo €237 mi AL jidla: ipen, a a l lażebii M'G kj Vaez1/ċ L la iena iċ pġ Żjee 3 ĦAIL- fk G haqt 8 bb: KOEl Pan Sijo pkertiovonenzjoi l ri Ta MDA, ek jlezt FATELJA, jew l'-sa W 062 H 5z0elh . met € Jżentoiz ċju RĊAKMELJE, għ Alka b-bnaenz DD sat Do xl ea isti idi zA L-ta L-ewwel paġna tal-kuntratt bejn il-Kappillan Dun Pawl Camilleri u Xandru Farrugia. Parroċċa Marija Annunzjata — Ħal Tarxien l-oħra l-iskultur Alessandro Farrugia biex dan jiskolpixxi fl-injam statwa li tirrappreżenta l-Annunzjazzjoni li tikkonsisti f'żewġ figuri waħda lill- Madonna Annunzjata u l-oħra l-Anġlu Gabriel sa żmien sena għall-prezz ta' 400 skud, it-23 ta' Awissu 1827. L-iskultur Alessandro Farrugia stqarr li rċieva mingħand Dun Pawl Camilleri u Dun Franġisk Penza s-somma ta' 359 skud għall-istatwa tal-Annunzjazzjoni, I ta' Awissu 1830. V. Borg, 'L-Arkitettura tal-Knisja fis- sekli sbatax u tmintax', fi Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Tarxien, Malta 1973,9-10. 3 G. Zarb, Il-Vara u Mariano Gerada', fi Għoxrin Sena Ilu, Malta 1971, 15-6. Ara ukoll K. Bonavia, 'L- Istatwa tal-Madonna tal-Grazzja', fi Leħen is-Santwarju Żabbar, nru. 5, Settembru-Novembru 1980, 2-3 u E. F. Montanaro, 'L-Iskultur Mariano Gerada (1766 — 1823), fi Leħen Is- Santwarju Madonna. tal-Grazzja Żabbar, nru. J. Debono, 'Il-Vara Titulari taż-Żejtun u l-Iskultur Tagħha', It-Torċa, 15 ta' Mejju 2005. Id., Il-Vara Titulari ta' Hal Għaxaq u l-Iskultur Tagħha', fl-istampa. Id., Il-Vara Titulari ta' Ħal Luqa u l- Iskultur Tagħha', fi Leħen il-Parroċċa Ħal Luqa, nru. F'obbligazzjonijiet ta' din ix-xorta kienet ħaġa normali li jiġiippreżentatrikors biex jiġi approvat mill-awtoritajiet ekklesjastiċi u wara dan ikun miżjud mal-kuntratt. Donnu li dan ir-rikors ma ġiex ippreżentat. Għal aktar dettalji, ara J. G. De Bono, L-Istorja tal-Vara tal-Lunzjata ta' Ħal Tarxien, Malta 2004, 8. Wieħed irid josserva li fiż-Żejtun fi spazju ta' ftit snin kienu ġew ordnati żewġ statwi tal-Madonna tar- Rużarju. Nhar il-15 ta' Jannar 1769 -iskultur Antonio Fabri obbliga ruħu ma' Grazio Busuttil, prokuratur ta' -artal iddedikat lill-Madonna tar- Rużarju fil-parroċċa taż-Żejtun, biex jiskolpixxi statwa ta' l-injam (legno di ponente) għall-artal tagħha tixbah il dik eżistenti għand id-Dumnikani fir-Rabat. Barra l-istatwa Fabri ntrabat i jagħmel il-pedestall komplut mill- ' istess kwalità ta' njam użat fil-vara. Dan ried jiġi jixbah lil dak ta' l- istatwa ta' San Franġisk meqjuma fil-kunvent tal-patrijiet Fraġiskani ġewwa r-Rabat. Ix-xogħol ried jitlesta fi żmien sena għall-prezz ta' 180 skud i minnhom Fabri rċieva 15-il skud bil quddiem: ANV, Nut. Għal aktar dettalji, araJ. Debono, 'L-Istatwa tal-Madonna tar-Rużarju fis-Sannat u l-iskultur tagħha', Il-Mument,24 ta' Lulju 2005. Seba' snin wara, fl-24 ta' Mejju 1776, l-iskultur Vincenzo Dimech aċċetta li jiskolpixxi, għall-konfraternità tar- Rużarju fiż-Żejtun skond deċiżjoni meħuda fil-5 ta' l-istess xahar, statwa ta' l-injam ta' l-olmu taħt l-istess titlu. Din l-istatwa kellha tkun bħal dik eżisenti għand il-patrijiet Dumnikani ġewwa r-Rabat u titlesta fi żmien tliet Parroċċa Marija Annunzjata — Ħal Tarxien xhur għall-prezz ta' 60 skud. Dimech aċċetta li f'każ li ma togħġobx lill- prokuratur, Dun Giovanni Borg, jew lill-iskultur li kien jakkompanjah hu kien lest li ma jitħallasx: ANV, Nut. Ma jistax ikun li fi spazju ta' ftit snin jiġu ordnati żewġ statwi taħt l-istess titlu tal-Madonna tar-Rużarju għall-istess. parroċċa. Waqt li Fabri kellu jaħdem l-istatwa u l-pedestall, Dimech intrabat li jiskolpixxi biss l-istatwa. Jista' jagħti l-każ li Fabri ma għamilx l-istatwa, ħadem biss il-pedestall, li għalih disa' xhur wara li kien sar il-ftehim, fil- 15 ta' Ottubru 1769, irċieva 85 skud oħra: ANV, Nut. 367-367', kuntratt marġinali. Għal aktar tagħrif fuq Gerada, ara Montanaro, 2-14 u Debono, 'Il-Vara Titulari ta' Hal Għaxaq'. Giuseppe, iben Felice u Marija nċe Micallef, twieled nhar it-18 ta' Novembru 1804 u fil-magħmudija ngħata l-ismijiet ta' Joannes, Fabritus, Nicolaus, Salvator u Joseph: Arkivju Parrokkjali San Pawl Valletta, Liber Baptizatorum, vol. xiv (1797-1809), p. 356. Huwa miet nhar it-3 ta' Frar 1866 fl-età ta' 62 sena u ndifen fil-parroċċa ta' Porto Salvo ġewwa l-Belt: Arkivju Parrokkjali San Duminku Valletta, Liber Morti, vol. xi (1859-1867), p. 203. Bħala statwarju Giuseppe ħadem diversi xogħlijiet. Fost l-oħrajn insibu l-Misteri tal-Passjoni għall-parroċċa ta' Ħal Luqa (1830), sett ieħor għall- parroċċa ta' Ħal Għaxaq, il-vara ta' San Duminku għad-Dumnikani tal- Birgu (1849) u dik ta' Santa Katarina għall-parroċċa ta' San Lawrenz fil- Birgu wkoll. Għal aktar tagħrif, ara P. P. Castagna, Lis Storia Ta Malta Bil Gzejer Tahha, i, Ed. F'Għawdex insibu l-istatwa tal-Viżitazzjoni li Giuseppe Vella intrabat li jaħdem għall- parroċċa ta' l-Għarb nhar it-18 ta' Mejju 1853. Kien il-kjeriku Francesco Saverio Debrincat li ħa l-inkarigu għal din il-vara, maħduma fuq mudell aċċettat kemm minnu kif ukoll mill- istatwarju. Il-kuntratt fih deskrizzjoni dettaljata dwar kif kellhom isiru l- kulur tal-karnaġġjon, l-indoratura u ż-żebgħa ta' l-ilbies taż-żewġ figuri maħduma mill-karta pesta. Giuseppe kellu jiżbogħ il-mant tal-Madonna b'kulur ċelest fin b'ornamenti ta' fjuri u burdura tad-deheb biex hekk tkun aħjar mill-istatwa ta' l-Annunzjata ta' Hal Tarxien. Mal-vara, l-istatwarju Giuseppe, ried jaħdem il-pedestall u l-bradella mill-injam ta' l-abjad, erba' forċini u żewġ lasti meħtieġa biex il- vara tista' toħroġ proċessjonalment. Il- pedestall b'erba faċċati ried ikollu fil- faċċata ta' quddiem l-isem ta' Marija ibbuzzata 'l barra mdawra minn żewġ fjuri tal-ġilju, it-tlieta l-oħra miżbugħa kulur l-irħam. Il-bradella riedet tiġi mdawra b'tiżjin tal-ħadid indurat ħalli jinxtegħlu xi xemgħat. Giuseppe aċċetta li jlesti dan ix-xogħol kollu sal-25 ta' Ġunju, ftit iktar minn xahar żmien, għall-prezz ta' 200 skud: ANV, Nut. Għal aktar dettalji, ara A. Attard Hili, 'Għarb's 150-vear-old titular statue', fi The Sundav Times (Malta), 6 Julv 2003. 5 Barra dawn kien hemm nies tas-sengħa oħra li ħadmu fuq l-istatwa. Giovanni Farrugia, iben Alessandro, għamel erba' gastri u Carlo Attard ħadem erba' brazzi tal-ħadid arġentati: De Bono, 16-8. , 5 Għall-aktar dettalji ara, ibid., 28-34. 1 A(rkivju) P(arrokkjali) Ż(ejtun), Liber Baptizatorum, vol. x (1787-97), f. 100'. Nixtieq niżżiħajr lil Joseph G. De Bono ta' l-għajnuna li tani biex infittex dwar din il-bijografija. Ftit aktar minn seba' snin qabel, nhar l-20 ta' Jannar 1807, Marianna, bint Pawlu u Catharina nċe Formosa, kienet iżżewġet lil Giovanni Zahra: ibid., p. 8; (1818-22), pp. 27 u 137 rispettivament. (1825-31), pp. 69 u 104 rispettivament. 23 Fl-għħar snin tas-seklu dsatax, Giovanni ġie mqabbad biex jiskolpixxi fil-ġebla Maltija żewġ statwi, jirrappreżentaw lil Santa Katarina u lil Santu r-Rokku biex jitqiegħdu quddiem il-knisja parrokkjali taż- Żejtun, iżda minflok tpoġġew fiċ- ċimiterju ta' l-istess raħal: Buhagiar, 103. Għal aktar tagħrif, ara De Bono, 11u 17. 24 Iċ-ċertifikat tal-mewt jidher li mhux korrett dwar l-età tiegħu għax fil- fatt kellu 80 sena: APŻ, Liber Defunctorum, vol. xii (1858-71), f. 176'. 726-728', speċjalment f. 726'. 3 Nhar l-14 ta' Awissu 1836 Alessandro Farrugia stqarr li kien irċieva l- ammonti dovuti lilu u li kulħadd kien sodisfatt: ANV, Nut. Fis-16 ta' Ġunju 1842 Farrugia stqarr li kien irċieva l-ammont ta' 275 skud. Din is-somma kienet tinkludi 25 skud aktar minħabba xi xogħol li wettaq l- iskultur u li ma kienx inkluż skond il- Min-naħa l-oħra Cassar kien sodisfatt bix-xogħol ta' l-istatwa: id., din l-istatwa inbiegħet lill-knisja ta' San Ġorġ, t'Għawdex: J. F. Grima, 'Vari u Statwi Oħrajn', fi Il-Knisja Parrokkjali ta' San Ġorġ Ħal Qormi, Għal aktar tagħrif fuq il-festa titulari, ara J. Micallef, L-Istorja ta' Ħal Safi, Malta 1980, 74-5 u P. Callus, Ħal Safi, Malta Din l-istatwa ta' San Pawl ġiet skolpita Għal aktar dettalji, ara J. Ciarlo, 90 A. Bonnici, L-Isla fi Ġrajjiet il- Bażilka-Santwarju ta' Marija 396-397, datat it-2 ta' Ottubru 1844. Madwar erba' xhur wara, fil-31 ta' bilanċ ta' 47 skud 6 tari: id., R 513/10, ġ Għal aktar tagħrif dwar l-istatwa tal-Lunzjata, ara l-ktejjeb 'L-Istorja tal-vara tal-Lunzjata ta' Ħal Tarxien 1829-20047 ta' Joseph G. Debono, pubblikazzjoni tal-Parroċċa ta' Ħal Tarxien fl-okkażjoni tal-175 sena mill-wasla ta' l-Istatwa Titulari, pp 48.