Ġebel fix-Xatt ta' San Ġorġ, Birżebbuġa MI Kien madwar 38 sena ilu, proprju fl-1966 meta fix-Xatt ta' San Ġorġ f'Birżebbuġa kienet saret sejba ta' mportanza kbira. Tista' tgħid li sallum il-ġurnata dwar din is-sejba ma kien jaf ħadd, għajr ċertu Tonv Minuti u l-familja tiegħu. Grazzi għal dan Tonv, li dak iż-żmien kien daqxejn ta' tifel, illum ser nikteb dwar is-sejba u l-importanza tagħha. Kif saret eżatt din is-sejba B Kien ix-xahar ta' Awissu tas-sena 1966 meta ċertu Tonv Minuti minn Birżebbuġa li dak iż-żmien kien tfajjel ta' madwar 7 snin, kien qiegħed idur ma' Xatt il-Baħar. Għal Tonv din kienet xi ħaġa komuni li f'sajf kif jaf jagħmel f'Malta taħt il-qilla tax-xemx imur idur mal- baħar, issa biex jistad jew biex jaqbeż xi qabża l-baħar. Kienu madwar l-11.30 ta' filgħodu meta Tonv kien miexi fuq iċ-ċint li dak iż-żmien kien jifred it-triq mill-baħar, eżatt quddiem il-ħanut tax-xorb 'Mer- maid Cave Bar' (Ta' Walter) ġewwa San Ġorġ. Illum il-ġurnata dawn l-inħawi nbidlu xi ftit, meta saret bankina wiesgħa u moll mal-baħar. Waqt li kien miexi jħares lejn il-baħar huwa lemaħ xi ħaġa stramba fil-baħar. Għall-bidu ma setax jagħraf x'kienet dik il-ħaġa, biss meta ħares sewwa lejha mill-ewwel ħaseb li setgħet kienet xi ħaġa forma ta' ras. Dan l-oġġett kien qiegħed madwar 5 metri l-barra mill-ħajt, ġo fond ta' xi żewġ metri. Il-kurżità għelbitu u fil-pront qabeż il-baħar. Ma' Tonv dakinhar kien hemm ukoll ħuh Renald li flimkien niżlu f'qiegħ il-baħar minn fejn tellgħu din ir-ras. Tonv jirrakonta li hekk kif tellgħu ir-ras fuq l-art, raġel li nzerta fil-qrib mar fuqhom u meta ra r-ras staqsa lil dawn iż- żewġ subien jekk ridux ibiegħu dak l-oġġett u hu kien lest itihom nofs lira. It-tfal qalulu 'le' għax xtaqu jżommuha huma. Malli waslu d-dar Tonv mill-ewwel qabad inaddaf din ir-ras mill-ħmieġ li kellha, li kien inġema' tul is-snin. Missier Tonv meta taha qalilhom biex jieħdu ħsiebha 'Għax kienet xi ħaġa antika u ta' valur'. Fil-fatt huwa kien ħadmilha kaxxa tal-ħġieġ biex jerfugħa fiha. Imma d-destin ta' din ir-ras kellu jkun morr ieħor. Ir-ras misjuba fil-Baħar f'San Ġorġ Kienet għaddiet kważi sena minn din il-ġrajja meta hu Tonv, Renald waqt li kien fil-klassi ta' l- iskola, kienu qegħdin jitkellmu dwar l-Istorja ta' Malta u l-importanza ta' dak li ħallew ta' qabilna. Fil-pront dan Renald qal lill-għalliem.li l-għada kien ser iġibilhom ras tal-ġebel li flimkien ma' ħuh kien sab fil-baħar is-sena ta' qabel. Hekk ġara u l-għada huwa mar l-iskola bir-ras tal-ġebel. L- għalliem malli raha mill-ewwel ħa nteress fiha, tant li qal lit-tifel biex iżommha ftit għandu ħalli jkun jista' juriha lil xi ħadd li jifhem. Meta din ir-ras ġiet murija lil tal-Mużew ta' l-Arkeoloġija, dawn - mill-ewwel raw il-valur li kellha din ir-ras. Bi ftehim mal-familja Minuti dawn kienu ingħataw Lm20 ' bħala kumpens bil-patt li r-ras tinżamm fil-Mużew. M'għandniex xi ngħidu, hekk kif ittieħdet fil- mużew, dawn mill-ewwel bdew bl-istudji tagħhom fuqha. Meta kienu saru l-istudji neċessarji, ċertu F.S. Mallia mill-Mużew tal-Arkeoloġija kien għadda kopja ta' dak li ġie studjat fuq ir-ras lill-familja Minuti, liema studju ser inġibu għall-attenzjoni tal-qarrej, dejjem skond kif kitbu F.S. Mallia. Id-deskrizzjoni u l-analiżi li saret fuq ir-ras B L-ewwel ma jsemmi F.S. Mallia dwar din ir-ras, huwa li din ġiet imtella' mill-baħar minn fond ta' żewġ metri waqt li kienet bejn wieħed u ieħor xi 5 metri 'l barra mill-ħajt li kien hemm fil-ġenb tat- triq. Ir-ras hija mnaqqxa fil-franka kompatta, simili ħafna tal-franka Maltija. Id-daqs tagħha huwa ta' 14.5cm mill-għoli u 9.5cm fil-wisa'. Skond hu din ir-ras tirrapreżenta żagħżugħ liebes kappa sempliċi li twassal sa nofs il-moħħ. Ix-xagħar fuq wara huwa stil innokklat b'erba saffi li jibqa' nieżel sa fuq il-għonq. Il-widnejn, b'dik tal-lemin imkissra, huma t-tnejn mgħottija b'nokkli żgħar li jispiċċaw fuq wara tan-ngħas. Il-fatturi tal-wiċċ hekk kif tħares lejh jagħti dehra ta' espressjoni ta' wieħed qiegħed jaħseb. L-għajnejn huma ffokati 'l isfel. Dan l-effett ġie milħuq billi x-xagħar ta' xfar il-għajn u l- għajnejn infushom ġew miftuħa lura mill-ħuġbejn. L-imnieħer li bħall-widna tal-lemin huwa mkisser, biss juri li kien tip ta' mnieħer ċatt. Dan joħroġ mid- dehra ta' l-għadma ta' l-imnieħer. Ħsara oħra li tidher fil- wiċċ huma l-parti ta' barra tax-xufftejn li huma mtajrin. Ir-Ras ta' liema perjodu IM Fi kliem l-istess F.S. Mallia, kull attentat biex tassenja r- ras ma' xi perjodu dokumentat lokalment jibda billi tqabbel fil-qosor żewġ improbbabiltajiet. L-ewwel, ta' rappreżentazzjoni Preistorika Maltija ta' ras umana minn angolu fil-qasir, jew it-tieni, tip ta' wiċċ li jidher li waqa' minn distanza qasira ta' realiżmu, kif jidher minn dak li nstab f'Birżebbuġa. Mallia jkompli jgħid li fi żminijiet Rumani, meta. kull xebħ ta' ħajja kien immirat, (u kważi dejjem akkwistat) wieħed ma jsib l-ebda evidenza, l-anqas dik lokali mat-tip ta' kappa u stil ta' xagħar li jidhru fuq din ir-ras. Huwa jkompli jgħid li mill-lat posittiv din ir-ras għandha xi ftit xebħ b'evidenza minn baħħara mill-Lvant tal-Mediterran u minn kolonji Fenici fiċ-ċentru tal- Mediterran. Dwar l-istil ta' xagħar b'dawk in-nokkli f'xulxin, tista' tixxiebaħ ma' dik ir-ras oħra tal- . ġebel, probabbli xbieha tar-Re Varim-Lim (seklu 18 Q.K.) mit-tempju f'Atchana fis-Sirja, li dak iż- żmien kien parti mit-territorju Canaanit. F'dan: il-każ allura hija biss ispirazzjoni distinta li tista' tqabbad. Meta kienu studjati aktar il-fattizzi tal-wiċċ; il-paraguni l-iżjed aċċettabli huma provduti bis-sejba ta' maskla maskili bid-daqna. Din kienet misjuba fin-niċċa ta' Acroplis, ġewwa Monte Sirai f'Sardinja u attribwita għas-seklu Sitta jew il-bidu tal-Ħames Seklu Q.K. jew iżjed probabbli bil- minjaturi ta' maskli maħduma fil-pasta tal-ħġieġ ikkulurit minn Kartagni tas-Sitta sar-Raba' seklu Q.K. Minn analiżi li kompla jagħmel Mallia fuq din ir-ras huwa jgħid li mis-sempliċità estrema tal- kappa huwa diffiċli biex tipponta tqabbel materjal minn dak provdut barrani. L-iżjed eżempju ċar magħruf lil Mallia jiġi mill-eskavazzjoni mit-Tophet puniku ta' Motva (mill-aħħar tas-Sitt seklu Q.K. 'il quddiem) li tikkonsisti f'ras maskili żgħira tat-terrakotta, fejn tip ta' kappa simili hija ndikata b'xaqq li jaqsam mill-parti t'isfel tal-ħuġbejn u l-parti ta' quddiem tan-ngħas. Aktar 'il quddiem ix- xaqq jisparixxi, b'riżultat ta' użu estensiv mill-ġnub u wara tar-ras. Mill-virtu ta' stil naturali, ir-ras tissuġġerixxi wkoll tip ta' razzismu mħallat f'termini pjuttost qawwija. Dan it-tip, muri f'taħlita ta' karattru Mediterranju u Mori (Suwed), possibilment jista' jirriżulta minn taħlita ta' żewġ razez mill- kosta tat-tramuntana ta' l-Afrika sa l-istess proċess li pproduċa lil Hamites ta' l-Etjopja: Meta wasal biex jikkonkludi l-kitba tiegħu Mallia, jgħid li għaldaqstant jista' jkun li r-ras misjuba f'San Ġorġ Birżebbuġa, tista' tkun xbieha ta' persuna mit-Tramuntana ta' l-Afrika, probabbli dixxindent Kartaġiniż, li jista' jkun li kien jappartjeni lill-qalba awtentika ta' dawk li kienu jgħammru fil-Gżejjer Maltin. Fl- aħħarnett Mallia jgħid li-dak lijjagħmel uniku dan ix-xogħol ta' l-atti fl-istampa ta' ċivilizazzjoni Fenica, jista' jimplika li s-suġġett kien meqjum ħafna mill-Komunità.soċjali jew politika tal-lokal. Dan jista' jkun għall-fatt, li dan ix-xogħol ġie magħmul fil-ġebla, punt fih innifsu ta' importanza maġġura, u dan dejjem fid-dawl ta' wiri-limitat-ta'-xbihat tal-perjodu provdut lill-istoriċi. Ix-xatt ta' San Ġorġ f'Birżebbuġa minfejn ġiet imtella' ir-ras mill-Babar Għeluq IB Fil-kitba tiegħi jiena xtaqt li nkun kemm nista' fidil għal dak li kiteb F.S. Mallia dwar din ir-ras, u dan għar-raġuni li dan is-suġġett mhux il-linja tiegħi. Ma nistax nagħlaq u ma nirringrazzjax lil Tonv Minuti li kien ta' għajnuna kbira u li fuq kollox nebbaħni biex nikteb dan l-artiklu. Jalla sejbiet bħal dawn insiru nafu dwarhom biex b'hekk inkomplu nsebbħu l-paġni ta' l-istorja, li r-raħal ta' Birżebbuġa hu mogħni biha. Referenzi: Kitba ta' F.S. Mallia. Ħajr lil Tonv Minuti Tonp Minuti… il-persuna li sab ir-ras mill-Babar Arthur Grima l Għaqda Storja u Kultura Birżebbuġa'