Lapidi u Skrizzjonijiet Mhux kull kitba mal-ħajt hija tħarbix, jew att ta' vandaliżmu. Sfortunatament dawn jeżistu wkoll. Imma hemm kitba oħra li ssir fuq l-irħamijiet. Din issir biex tfakkar xi ġrajja ta' qies jew biex tonora xi persuni ta' ġieħ. Il-belt tagħna mhix nieqsa minn dawn it- tifkiriet. jekk induru dawra mat-toroq tagħna nilmħu rikkezza ta' memorji sbieħ. Aħna li kuljum ngħaddu minn dawn it-toroq u minn quddiem dawn l-iskrizzjonijiet, qajla nagħtu każ x'qed jgħidulna. Għaldaqstant, flimkien, ser induru dawra mal-Isla u, permezz ta' din il-kitba, naraw x'iridu jfakkruna. Fi Ġnien il-Gardjola Il-mixja tagħna ser tibda mit-tarf ta' dan il- promontorju, u proprju minn Ġnien il-Gardjola fejn insibu l-eqdem fost dawn l-iskrizzjonijiet. Il-gardjola: hija dik il-kamra tal-ġebel, ħafna drabi mibnija forma ta' skorfina, li naraw tispikka ħafna fil-Port il-Kbir, għandha skolpiti fuqha fleur-de-1vs, għajn, widna u għasfur. L-għajn u l-widna ifissru li għandek tkun dejjem attent u ppreparat għal dak li jista' jiġri. L-għasfur li hemm mal-gardjola hu ċikonja. Dan ifisser diliġenza u viġilanza proprju għaliex hu qiegħed wieqaf b'sieq waħda mgħollija 'l fuq iżomm ġebla. Skont leġġenda jew tradizzjoni, xi kavallieri li kienu għassa mas-swar tal-Isla fi żmien l-Assedju, ħadhom in-nagħas u raqdu. Xi Torok ħadu l-opportunità biex jattakkaw għall-għarrieda s-swar iżda dak l-għasfur, malli sema' l-ħsejjes qam u qajjem lil kull min kien hemm. B'hekk, ġiet evitata skonfitta għall-kavallieri. Din il-Gardjola tal-Isla kienet ġiet maħtuta fi żmien il-gwerra. Aktar tard, għalkemm inbniet mill-ġdid, mill-Gardjola tal-imgħoddi ma' fadal xejn ħlief l-iskultura tal-għasfur u l-iskrizzjoni li naqraw fuq id-daħla. L-iskrizzjoni hija din: iDpgrċjuto mt U Btunea sd dtaro mALAW Din tfisser hekk: 'Qiegħdha hawn wieqfa ħdejn tliet portijiet u ħafna swar, u, waqt li bl-għassiesa nżomm għassa tajba, kollox ikun fiż-żgur. Qabel ma nħallu Ġnien il-Gardjola, xieraq li ninnutaw li f'dan l-istess post insibu ħames skrizzjonijiet oħra. L-ewwel waħda saret fl-1974 B'tifkira tal-25 sena minn meta l-Perit Duminku Mintoff sar mexxej tal-Partit tal-Ħaddiema f'Malta 1949-1974'. Fis- sena 1995, Ġnien il-Gardjola ġie msebbaħ u fin-nofs tiegħu inbniet funtana li fil-għamla tagħha, taqbel ferm ma' dan il-post storiku. fl-1995 u llum Illum, tikkumplimenta lil din l-iskrizzjoni originali, insibu plakka aktar riċenti li taqra hekk: 'Lighting up of Trees and Water Fountain fi Ġnien il-Gardjola, Isla — Dan il-proġett ġie ffinanzjat mill-Urban Improvement Fund (UIF) li hija skema li tħaddem l-Awtorità ta' Malta dwar l-Ambjent u l-Ippjanar (MEPA). Ix-xogħolijiet saru mill-Kunsill Lokali tal-Isla. Mejju 20127. Il-Prinċep Andrew, iben ir-Reġina Eliżabetta u l-Prinċep Filippu, Duka ta' Edinburgh, żar lill-Isla fl-1998. Huwa ttieħed fi Ġnien il-Gardjola biex, minn hemm, igawdi l-panorama spettakolari tal-Port il-Kbir li dan il-ġnien joffri. Il-Prinċep Andrew kien sar Duka ta' Vork fl-1986. Plakka oħra li nsibu fi Ġnien il-Gardjola tfakkarna fi 'Tħawwil ta' sigra fl-okkażżjoni ta' Jum l-Isla 20007. Ta' kull sena, il-Kunsill Lokali tal-Isla, ifakkar dan il-jum fit-8 ta' Mejju għaliex kien f'dan il-jum tas-sena 1552 li minn fuq is-swar tal-Forti San Mikiel ittellgħet u bdiet tperper għall-ewwel darba l-bandiera ħamra bis-salib abjad tal-Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann. Mill-Gardjola, issa ninżlu lejn ix-xatt fejn inkomplu l-mixja tagħna minn taħt il-Maċina. Ma' dan is-sur ħiereġ il-barra jmiss mal-baħar, tqiegħdet boma jew krejn magħmul minn żewġ travi kbar tal-injam imissu ma' xulxin min-naħa ta' fuq u attrezzat b'tarjola kbira u permezz ta' ħbula kien jerfa' piż kbir. Meta bastiment kien idum fil-port kienu jiżżarmaw minn fuqu l-arbli, l-kanuni, l-ħażniet eċċ. Dan kien isir biex jitneħħa piż żejjed u tonqos il-pixka u għalhekk seta' jsir ix-xogħol tat- tqalfit. Il-bastiment kien jitrakka mal-Maċina u l-attrezzaturi kienu jinħattu permezz tal-krejn u ta' braken KnpiErJA biex phoooa oġġe i IRitrattitas 2ojta ġFrarg1927glijjuriji mumentimeta' eneħħewġit-travijtal-maċinaju intefgħuil-baħarġ għamlu oħrajn tal-ħadid. Iżda hekk kif igerbeb iż-żmien, kollox jibda jiqdiem u mezzi aktar moderni ħadu post dawk qodma. Hekk ġralha l-Maċina. Fis-26 ta' Frar 1927 it-travi tneħħew u intefgħu fil-baħar. Skrizzjoni storika, x'aktarx imwarrba u minsija, minquxa fl-irħam u ingastata mal-bini tal- Maċina tfakkarna f'dan kollu. Skont is-Sur Ġużeppi Muscat, kittieb u ' espert fil-qasam marittimu, is-sena 1629. hija ħażina għaliex il-Maċina tlestiet wara l-1700 biex — taqdi lill-vaxxelli tal-Ordni u mhux lill-galeri. f f'din il-wesgħa, tfakkar din il-ġrajja 2009 Festa Nazzjonali mikxufa llum 25 ta' Marzu 2009 mis-Sindku tal-Isla Joe Casha'. Fil-għoli fi Triq ix-Xatt, imma din id-darba kantuniera ma' Triq il-Maċina, nilmħu plakka ċkejkna, forma ta' skroll. Il-kitba li hemm fuqha hija din: 'Homagie de la Armada De La Republica Argentina a La Ciudad De Senglea Cuna del Coronel de Marina Juan Bautista Azopardo, Malta, Octobre 1990 — Mogħtija mir-Repubblika Arġentina f'ġieħ Juan Bautista Azopardo Fundatur tan-Navv Arġentina imwieled fl-Isla fid-19 ta' Frar 1772 f'din id-dar'. Dan il-Kurunell, li għamel isem għalih innifsu, għal Malta u għall-Isla 'l barra minn xtutna kien l-ewwel Kaptan tal-Qawwa Navali Arġentina u tarzna importanti fil-belt ta' Azul ġiet imsemmija 'Azopardo' b'tifkira tiegħu. Ix-xatt tal-Isla ukoll huwa msemmi għal dan l-eroj Senglean. i G (il Pa Imsemmifbiifkiratta g juan Bla dubju ta' xejn, ġrajja miktuba b'ittri tad- deheb fl-istorja ta' din il-belt hija dik li seħħet fl-4 ta' Settembru 1921. Ix-xewqa mixtieqa minn bosta Sengleani, dik li jaraw l-istatwa ta' Marija Bambina nkurunata b'digriet pontifiċju, seħħet dakinhar u proprju f'dan ix-xatt fil-pjazzetta li llum hija magħrufa bħala Triq Dingli Cornelio. Fl-4 ta' Settembru 1971, din il-ġrajja kellha — titfakkar b'mod solenni fl-istess post fejn kienet — seħħet ħamsin sena qabel. Għalkemm kollox kien imħejji kif xieraq, l-maltemp u x-xita li kienet niżlet dakinhar, ma ppermettewx li din Minkejja krizzjoni. kelmiet: U1.Isla tfakkar meta f'dan ix-xatt fejn aktar minn 300 sena ilu waslet l-istatwa għażiża ta' Marija Bambina nhar l-4 ta' Settembru 1921 l-Arċisqof Dom Mauro Caruana O.S.B. qiegħed fuq rasha kuruna tad-deheb u Ilum 4 ta' Settembru 1971 il-Kardinal Giacomo Lercaro warda tad- deheb f'riġlejha qiegħed'. Issa, l-mixja tagħna teħodna lejn il-Ponta tal-Isla. Hemm, proprju taħt is-swar tal-Gardjola nsibu grawnd żgħir fejn isir logħob tal-ballun u fejn jitħejjew dawk li jieħdu sehem f'kompetizzjonijiet marbuta ma' din il-logħba tant popolari. Għal żmien twil, dan il-grawnd, wara t-trunċieri, kien abbandunat mhux ftit. Fl-2008 dan il-post ġie restawrat u msebbaħ b'risq iż-żgħażagħ Sengleani. Fuq skrizzjoni minquxa fuq blata naqraw: 'Dan il-grawnd imsemmi '31 ta' — Mejju 1981' ġie inawgurat illum 31.05.2008: fil-Ponta ta' l-Isla mis-Sindku Joseph Casha f'għeluq il-27 se iġibu d-draw mal-avversarju Floriana, il-ħolma tagħhom li jniżżlu isimhom fuq it-Trophv ma dehritx għal kollox impossibbli. Saħansitra huma resqu anke viċin li jmorru fil-vantaġġ. Iżda xutt minn barra l-kaxxa, ħasad għal kollox lil Ravmond Camilleri, il-goalkeeper ta' Senglea, bil-ballun jaħbat ma' sieq il-lasta qabel spiċċa fix-xibka. Għal Senglea dan kien goal li fisser it-tmiem ta' avventura sabiħa f'partita li fiha kkonfermaw li dak li għamlu, għamluh fuq il- merti tagħhom u li tilfu bl-unuri kollha. Nitilgħu issa mit-taraġ li jinsab biswit dan il- grawnd u ngħaddu minn daħla ċkejkna msejħa Sallv Port. L-Isla, bħal bliet iffortifikati, kellha numru ta' Sallv Ports. Dawn kienu jintużaw biex jiffaċilitaw id-dħul għan-nies u għat-trasport tal- armi. Ħafna kienu mibnija f'partijiet imwarrba tal-fortifikazzjonijiet u kienu jinżammu sigrieta. Mibnijin fiċ-ċokon, huma setgħu jiġu faċilment imblukkati f'każ li l-post tagħhom isir magħruf mill-invażuri. Proprju fuq din il-mina tal-Ponta għadna naraw impinġija il-kelmiet 'Point Sallv Port'. Tajjeb jingħad li fl-imgħoddi, in-naħa t'isfel ta' Triq San Mikiel, kien hemm dik magħrufa bħala 'Corradino Sallv Port' li bosta kienu jirreferu għaliha bħala 'il-bwejba', fejn l-isem stess jixhed li kienet daħla żgħira li tagħti għall-moll ta' taħt is-Sur li jiġi faċċata ta' Kordin. Daħliet oħra żgħar kienu jinsabu waħda fin-niżla li tagħti għall-Ponta (fejn illum hemm in-niċċa tad-Duluri) u oħra fit-tarf ta' Triq il-Mina tax-Xatt li proprju tat l-isem lil din it-triq. Bonnici, A., L-Isla fi Ġrajjiet il-Bażilka-Santwarju ta' Marija Bambina, Vol. 1 (1981), Parroċċa ta' l-Isla. ; Ġurnata adatta għal jum l-Isla: 8 ta' Mejju 'L-inawgurazzjoni tal-Forti San Mikiel, f'L-Isla: Leħen il-Parroċċa, MejjuzĠunju 1998, nru. 66, pġ. Casha, J., L-Istorja memorabbli tal- bl fl-Isla f'għeluq il-75 sena 1906-1981. Tabone, C., Djarju tal-Festi Cinkwantinarji ta' l-Inkurunazzjoni tal-Bambina, l-Isla, 1972. Zammit, V., Is-Swar u l-Fortifikazzjonijiet, PIN, Malta, 1999. Senglea Citv A.F.C., tagħrif moghti mis-Sur Joe Scerri. L-Isem ta' Marija Hawn kelma sabiħa meqjuma Mill-foqra, mill-għonja, mill-kbar, Li fewħet lid-dinja bi ġmielha, Bi fwieħa wisq ifjen miż-żahar. Dan l-isem wisq aktar għalina Għal Malta kien dejjem għażiż. Kull raħal u belt urewh qima Għax ismek MARIJA, qaddis. Għallimna dan Ismek inħobbu B'imħabba qawwija, bla tmiem, Biex fl-aħħar fis-sema jwassalna Għand Ibnek, fi ħdanek, fis-sliem. Ġużċ Cardona Leħen is-Sewwa 13/08/1963