18 Il-Ħamis 3 ta' Awwissu 2017 FEATURE (L-ORIZZONT ID-DWELL F'MALTA FI EFA ŻMIEN L-INGLIŻI (5) dIstorja tgħallimna li kienet sinonima wkoll mal-militar sew mill-Ingliżi kif ukoll mill-Maltin. It-til- wim serju kkawżat mill-an- tagoniżmu ta' diversi fizzjali żgħażagħ imtellgħin f'am- bjent u f'familji b'għeruq militari, bosta drabi wassal lil xi wħud minnhom biex jisfidaw lil xulxin għad- dwell. U miskin hu min ma kienx jilqa' l-isfidal Għalkemm jidher ċar li l- militar kien kontra d-dwell u ma riedx li n-nies tiegħu jiddwellaw, saħansitra kien jaħfer lil dak li jkun sfidat għad-dwell, madankollu, dak l-uffiċjal li kien jirrifjuta sfida għad-dwell kien jibqa' magħdud bħala ġifa fost sħabu, jitlef ġieħu magħhom u saħansitra l-karriera tie- għu. Mill-istejjer li qrajna s'issa kollox jindika li kważi fil- każi kollha, il-kawża prinċi- pali tal-maġġoranza tad- dwell tiffokka l-aktar fuq it- tkasbir tal-unur individwali jew ġieħ il-familja. Ovvja- ment kien hemm diversi każi oħra li saru fuq kwist- jonijiet oħra, iżda l-unur minn dejjem kien jitqies bħala l-bażi li fuqu titkejjel ir-reputazzjoni ta' kull indi- vidwu, irrispettivament il- klassi jew il-qagħda soċjali tiegħu. L-unur jiġbor fih il-kwali- tajiet sbieħ li jagħmlu lill- bniedem komplut bħalma huma l-ġieħ, l-onestà, il- karattru u l-qagħda soċjali tiegħu fil-komunità ta' mad- WArUu. Ħafna mit-tradizzjonijiet antiki li huma magħġunin intimament mal-ħajja famil- jari juruna ċar u tond li ġieħ il-familja kienu jgħożżuh, jibżgħu għalih u ħażin għal min jipprova jtebbagħulhom jew ikasbarulhom. Antikament, f'bosta pajji- żi Ewropej kienet daħlet id- drawwa tad-dwell fost in- nobbli —taqtigħa miftiehma bejn żewġ persuni bl-armi fil-preżenza ta' żewġ xhieda (parrini) b'wieħed għal kull naħa. Din id-drawwa li sa- bet art fertili ħafna f'bosta pajjiżi klandestinament, sa- ret il-mezz kif wieħed seta' jieħu l-ġustizzja b'idejh u jiddefendi unuru jew ġieħ il- familja tiegħu permezz ta' konfrontazzjoni diretta bl- armi. Fil-fatt, il-maġġoranza tad- dwellijiet ma sarux bl-inten- zjoni li l-isfidant joqtol lill- avversarju tiegħu bħala so- disfazzjon għall-malafama jew diżunur lijkunwaqqgħu fih bi kliemu jew b'għemilu (għalkemm insibu dwelli li ntemmu fatali), iżda aktar biex juri li jkun lest li jir- riskja ħajtu għall-unur. Normalment, f'kull każ tad-dwell l-isfidant kellu d- dritt li jagħżel il-ħin, il-post u l-armi. Nafu wkoll li x- xabla u l-pistola minn dej- jem kienu l-armi tradizz- jonali li jintużaw fid-dwellu mid-dehra dejjem inżammet l-użanza li d-dwell isir fil- għodu kmieni u f'postijiet imwarrbin. Normalment kull dwell kien jispiċċa hekk kif wieħed mill-protagonisti jferi lill- avversarju tiegħu, iżda ltqa- jna ma' każi oħrajn fejn id- dwell spiċċa fatali — b'wie- ħed mill-protagonisti jispiċ- ċa maqtul. Għalkemm set- għu jintużaw diversi armi, ħafna huma tal-fehma li x- xabla kienet l-aktar arma popolari u mfittxija għad- dwell, kemm għax kienet arma komuni li wieħed seta' jsibha, jużaha u jipprattika biha faċilment, kif ukoll għax ir-riskju ta' mwiet kien wie- ħed rari, fejn b'feriment ħa- fif kien ikun biżżejjed biex id-dwell jieqaf. Sintendi l- pistola kienet popolari wkoll —arma perikoluża ħafna fejn il-protagonist minn tnax-il . pied bogħod mill-avversar- ju tiegħu kien jeħtieġlu biss li jippunta l-arma tiegħu lejh, jimmira tajjeb, u mal- għafsa tal-grillu toħroġ balla li kienet kapaċi toqtlu jew tferih serjament mingħajr ma jersaq viċin lejh. Qabel is-Seklu 19 din id- drawwa kienet fl-aqwa tagħ- ha f'bosta pajjiżi Ewropej l- aktar imsemmijin l-Ingilter- ra, Franza, l-Italja u Spanja. , Iżda bla dubju ta' xejn id- dwell kien isir f'bosta pajjiżi oħra. Issa nafu li mal-miġja tal-Kavallieri f'Malta, din id-drawwa daħlet ukoll f'pajjiżna. Mit-toroq tal-Belt Valletta, it-Triq San Federi- ku kienet l-aktar waħda msemmija li fiha saru dwell- ijiet, għalkemm fi żmien l- Ordni, qrajna li d-dwell kien ipprojbit bil-liġi u. meqjus bħala reat gravi. Fil-fatt, dawk il-kavallieri li kienu jieħdu sehem f'xi dwell setgħu jitkeċċew mill- Ordni jew jintbagħtu l-ħabs ta' Sant'Anġlu. Iżda xi wħud mill-kavallieri tant kellhom min jaqbeż għalihom li meta nqabdu jiddwellaw, la tkeċ- ċew mill-Ordni u wisq aktar intbagħtu l-ħabs. Qrajna b'każi fejn kavallieri, min- ħabba l-biża' li xi ħadd jista' jikxifhom :u jitkeċċew mill- Ordni, qagħdu jistennew iċ- ċans li jkunu msiefrin bar- ra minn. xtutna (l-aktar fi Sqallija) biex: hemmhekk itemmu darba għal dejjem bi dwell it-tilwima ta' bej- niethom li tkun bdiet f'Mal- ta. U din id-drawwa, kif għedt, kompliet anke fiż- żmien il-ħakma Ingliża f'Malta. Min kien fil-militar jaf tajjeb kemm dan il-korp hu strett u għajjur għall-ġieħ ir-rekluti li jidħlu fih, u kemm wieħed ried ikollu kondotta nadifa biex jaċċet- tawh. Sintendi, fiż-żmien l- ewwel snin tal-ħakma In- gliża, dawk il-fizzjali mili- tari li ma kinux jilqgħu sfida għad-dwell, anke jekk fil- fatt uffiċjalment il-militar kien kontra din id-drawwa, ma kellux ħajja twila fil- korp. Fatt ċkejken li jsaħħaħ din t-teżi hu dak li ġara fiż- żmien il-Gvernatur Hasting (1824 — 1826) meta dan il- gvernatur kien il-kmandant tat-truppi f'Malta. Jingħad li wara li kien għażel lil wie- ħed biex ikun fizzjal fir-riġ- ment tal-Maltin, reġġa' lura l-ħatra tiegħu għax sema' li dan darba kien ġie sfidat għad-dwell minn fizzjal ie- ħor tal-istess riġment u rrif- juta li jiddwella. Meta dan sema' bid-de- ċiżjoni tal-gvernatur u talab biex ikellmu, u f'ħin minn- hom qallu li hu kien diġà ħa sehem fi tliet dwellijiet oħra, Lord Hasting dar fuqu u bla tlaqliq wieġbu li kien għajb għalih li ma riedx jiddwella għar-raba' darba wkoll. Minħabba l-biża' li setgħu jinqabdu u jittieħdu passi dixxiplinarji kontra tagħ- hom b'sentenzi tal-ħabs u saħansitra tal-mewt, ħafna minn dawn id-dwellijiet kienu jsiru f'postijiet im- warrbin 'il bogħod minn għajn tan-nies u b'kawtela kbira. Min jaf kemm saru dwell- ijiet li ħadd ma sar jaf bihom peress. li dan ir-reat mhux dejjem ikkawża l-imwiet, u għalhekk il-każ kien jibqa' mistur mill-protagonisti nfus- hom u minn dawk li kienu assoċjati magħhom. B'dana- kollu, meta l-awtorità bl- għajnuna tal-ispjuni tagħha (li kellha ħafna) kienet issir taf li sar xi dwell kienet tin- vestiga l-każ u tieħu l-passi neċessarji. B'danakollu nsibu li sal- 1841 darbtejn biss il-ħatja ġew arrestati u fiż-żewġ ok- każjonijiet instabet skuża u ġew meħlusin, iżda fl-1842 l-istorja nbidlet, u l-ħaqq be- da jieħu ħsieb min jinqabad jiddwella kif se naraw fit- każi li se nitkellmu dwar- hom fl-artiklu li jmiss… Ikompli fil-ħarġa li jmiss