NOTI DWAR IL-- BUTTAR, IL-BTIETI, U L-KAPUTA Minn wara t-tieni gwerra dinjija beda jsir tibdil mgħaġġel fl- użu tal-kontenituri għall-ġarr ta' prodotti likwidi u solidi. Konna naraw ħafna qfief, xkejjer u btieti ta' kull daqs. Il-buttar kien jagħmel btieti, bramel, banjijiet, siegħan, tmien, bziezen tal-ġelat u oħrajn. Ukoll biex ibexxu t-toroq kienet tgħaddi bettija kbira mimlija bl-ilma fuq karrettun b'raġel jimxi warajha jbandal pipe tal-luna biex jifrex l- ilma li jraqqad it-trab tas-sajf. Fl- istess żminijiet, f'postijiet fejn ma kienx għadu wasal is-servizz tad- drenaġġ jew fossa kien jgħaddi kuljum karrettun bil-bettija biex in- nies ibattlu fiha l-bramel u s- sloppijiet. F'diversi ħwienet konna naraw krietel ta' daqsijiet differenti għall-inbid u għaż-żejt kif ukoll oħrajn għall-ilma fejn kienu għadhom ma waslux il-kanen. ŻMIEN L-ORDNI TA' SAN ĠWANN Ix-xogħol tal-buttar kif nifhmuh aħna ma kienx jissemma' qabel ġew Malta l-Kavallieri ta' San Ġwann. It-trasport ta' likwidi u solidi jidher li kien l-aktar permezz ta' diversi tipi u daqsijiet ta' ġarar u qfief. L-Ordni ta' San Ġwann qajmet snajja' li kienu bierda u daħħlet oħrajn li ma kienx hawn. Kienet essenzjalment Ordni reliġjuża imma wkoll. navali tissorvelja l-Mediterran f'isem ir- renjanti U n-negozjanti Ewropej kontra t-Torok, il-kursari u għedewwa ora fuq il-baħar. Malli ġew Malta kellhom jaħsbu fit- tarznar, għall-manteniment u l-bini tal-flotta tagħhom, bini ta' djar u palazzi, provvisti ta' ikel u ilma u l- kumplament. Għal dawn kienet tinħtieġ nies tas-sengħa bħal benneja, dekoraturi, ħaddieda, mastrudaxxi, ta' l-imqadef, kurdara, tal-qlugħ, fundituri, qlafat u bosta oħrajn. Imma jidher li ma sabux biżżejjed Maltin biex jaqduhom. Għalhekk huma ġabu minn barra nies esperti ta' kull xorta biex iħarrġu lill-Maltin, u fosthom ġabu l- buttara li kien hemm bżonnhom fuq lart u fuq il-baħar biex jaħdmu, jsewwu u jmantnu dawk il-ħafna għamliet ta' btieti, bramel u kontenituri oħra li kienu jinħtieġu fuq il-galeri u fl-imħażen ta' l-Ordni. Fuq il-galeri kien ikun hemm bżonn kontinwament min jaħdem il-qlugħ, ħbula, mqadef, ħadid u min iqalfat u jsewwi l-ħsarat li jinqalgħu. Il-buttar kellu xogħol kontinwu biex imantni, jiċċekkja, jżomm imxarrbin, inaddaf jew jaħdem btieti ta' kull daqs u għamla li kien ikun fihom żejt, ilma, porvli, dqiq, frott imqadded u provvisti oħra.) Ma' l-istorja ta' żmien l- Ordni timxi wkoll dik ta' l-iskjavi. Il- jasar kien magħġun mal-ħajja ta' kuljum, bħallikieku kien parti mill- ambjent li fih kienu jgħixu n-nies ta' dawk iż-żminijiet. Is-sistema ta' l- iskjavi kienet ilha aċċettata kullimkien għal mijiet ta' snin sakemm f'Malta spiċċat ħesrem mal-miġja ta' Napuljun. Fl-istorja ta' dak iż-żmien insibu mijiet ta' okkażjonijiet fejn jissemmew il-ħtif, bejgħ, xiri, wirt, għotjiet, bdil u fidwa ta' Isiera, kemm barranin kif ukoll Maltin. Kulħadd (min kien jista' jħallasl) kien ikollu xi skjav jew skjavi, mill-Gran. Mastru sa negozjanti u mill-Papa sa uħud mis-saċerdoti u kunventi lokali. Fost il-ħaddiema ta' l-Ordni fuq il- galeri kif ukoll fuq l-art kien hemm dejjem xi Isir jew aktar jaħdmu ta' buttara, jagħmlu u jmantnu s-soltu btieti, bramel u kontenituri oħra għall-ilma u l-inbid. Dokumenti tas-sekli sittax u sbatax ta' sikwit isemmuhom flimkien mal-ħlas li kien jingħatalhom. Bħala eżempju nfakkru wieħed li fl-1651 talab żieda, u qalagħha, għax qal li kien qed jiffranka ħafna flus lill-Ordni, u ieħor skjav mgħammed buttar li miet fl-infermerija. Skjav ieħor buttar li ta servizz tajjeb lill-Ordni kien ġie meħlus fl-1581. — Skjav buttar li kien jaħdem it-tarzna kien korra lil wieħed tal-ħanut f'xi argument fl-1724 u spiċċa kundannat għall-mewt u mgħallaq. €) ŻMIEN L-INGLIŻI Jidher li fl-ewwel snin tal- ħakma Ingliża f'Malta ma kienx hawn buttara biżżejjed u kellhom iġibu buttara minn Sqallija. Fost oħrajn jissemmew żewġ buttara li waslu Malta f'Lulju tal-1801 minn Messina, miġjubin biex jaħdmu btieti ta' l-inbid għall-gvern. €) — L- Ingliżi: ħaddmu t-tarzna għall- bżonnijiet tal-flotta navali tagħhom u fost snajja' oħra kellhom il- cooperage jew workshop. tal- buttara. Għall-ewwel kien f'post imma meta sar xi tibdil fl- amministrazzjoni fl-1819 ġie trasferit għal qrib il-Fortizza Sant' Anġlu. Ukoll fil-bidu tas-seklu għoxrin l-uffiċjal inkarigat mill- victualling vard tal-Birgu tul l-1904- 1906 u 1918-1921, ilmenta li l- buttara Maltin kienu għadhom ma laħqux il-perfezzjoni u l-effiċjenza bħal postijiet oħra fl-Ewropa Mediterranja. — Għandu mnejn, fost raġunijiet oħra, li l-Maltin aktar kienu jaħdmu stil għalihom minħabba li f'artna ma jkunx hawn l-injam meħtieġ għall-inbejjed u kienu dejjem jirriċiklaw btieti li jaslu minn barra. ' Imma sa qabel u wara t- tieni gwerra dinjija x-xogħol jidher li fit-tarzna kien isir tajjeb u bid- dixxiplina meħtieġa mill-ħaddiema Maltin. Fl-2002 intervistajt lil Joe Bonello ta' 73 sena li kien dockvard cooper mill-1945 sal-1964, u hawn se nġib xi nformazzjoni fi kliemu dwar kif kien ġeneralment jinħadem kartell. 'Hija sengħa ta' tbatija… Fl-eqqel ġranet tal-kesħa fix-xitwa kont tkun trid taħdem il-kartell bil- fwar ħiereġ minnu u ssir għarqan xraba,… aħsebu ara fis-sajfl ix- xogħol kollu kien isir bl-idejn b'għodda antikwata. aħħar snin qabel ma għalqet il-bażi Ingliża f'Malta, li bdew jintużaw żewġ magni, . . . dik ta' l-isserrar (circular saw) u l-oħra munxar (band saw). Min-nofs is-seklu għoxrin 'l hawn is-sengħa tal-buttar bdiet tnaqqas mill-importanza tagħha. Fil-preżent nistgħu ngħodduha bħala sengħa ta' l- imgħoddi, għallinqas hawn Malta. Ditti magħrufa lokali għall-għasir u l-ibbuttiljar ta' l-inbid m'għandhomx buttar impjegat magħhom. Konna nirċievu kwantità kbira ta' krietel mimlijin rum minn barra . .. il- puncheon ta' 100 gallun, . iil- hoġtshead ta' 50 gallun, . . il-barrel ta' 40 gallun. Dawn jiġu żvujtati ġo bajla kbira għamla ta' qanpiena li tesa' 700 gallun. Kien ikun hemm . ħafna minn dawn. Konna nħolluhom miċ-ċirkijiet u nwaqqgħuhom biex inkunu nistgħu nagħmlu konversjoni: minnhom, jiġifieri krietel iżgħar jew insewwu bihom.' 'Dwar. il-kostruzzjoni ta' kartell Joe Bonello jkompli: 'Ikollu madwar 15-il dugħa. Dugħa hija waħda minn dawk l-injamiet dojoq u mqawsa li biha jitwaqqaf il-kartell. (Ikollu wkoll) żewġ tuppani, speċi ta' għatu ingastat fl-injam, 4 ċirkijiet, wieħed f'kull ras, u tnejn fiż-żaqq. L-injam li konna nużaw kien ir-ruvlu Ingliż, . . . bil-vina magħluqa u iebes ħafna. L-aktar li kienu jintużaw u ġeneralment ġewwa tkun qisha handle ta' racer forma ta' qrun. Bir-raspa ta' barra tlaqqax il-ġnub it-tul kollu tad-dugħa u bir-raspa ta' ġewwa tlaqqax id-dugħa min-nofs biss it-tul kollu biex id-dugħa tkun tista' tieħu l-barma fit-tond.' Naslu biex mid-dugħa jsir it-twaqqif tal-kartell li jibda bil- forma ta' l-arbular: Joe Bonello jgħid: 'Issa tiġi biex tgħaqqad il- kartell. Ikollok il-forma ta' l-arbular, ċirku tal-ħadid. Tehmeż fulfiċetta ma' waħda mid-dugħat il-wesgħin tal forma u (tkompli) tpoġġi d-dugħ waħda ma' l-oħra sakemm timla l- forma kollha. Il-kumenti kollha jridu jkunu miftuħin daqs kwart ta' (Wara dan) ikollok il-forom ta' l-injam li ngħidulu tal-Canada, lima jiskaldax, oħxon pulzier u kwartu naħdmu fuqhom kuljum kienu l- ' 'Ninċanaw. il-kumenti tad- dugħa li jridu jiġu mxaqilbin ftit 'l ġewwa (tastatavati). L-inċanar ma jsirx biċ-ċana fuq id-dugħa iżda bid-dugħa fuq iċ-ċana. Din iċ- ċana tkun twila 5 piedi u wiesa' 6 pulzieri kwadru, ingastata ma' strippa għolja 26 pulzieri u tibqa' nieżla sa l-art biex tkun tista' tagħmel forza 'l-isfel u tbati anqas. Id-dugħa' trid tkun nofs pulzier aktar wiesa min-nofs biex tieħu l-forma taż-żaqq. Tnejn mid-dugħa jridu jkunu (aktar wesgħin) miż-żaqq għax meta tlesti l-kartell (fihom) trid tagħmel toqba (bokka) li tkun pulzier u nofs dijametru. Wara li tinċana d-dugħ trid tirraspa b'żewġ kwalità ta' raspi. ir-raspa tkun speċi ta' sikkina. Waħda (biex tirraspa fuq barra) tkun qisha handle ta' bicvcle, u l-oħra ta' għoli żewġ pulzieri biex ikun jiflaħ għad-daqqiet tal-mazza. Tpoġġi (forma) waħda (ta' l-injam) wiesgħa kbira n-naħa taż-żaqq, mbagħad tagħmel oħra aktar 'l fuq (minflok) il-forma tal-ħadid ta' l-arbular. Tikkargahom 'l isfel bid-daqqiet tal- mazza. Għalissa dan ikun ikkargat minn ras waħda; ir-ras l- oħra tkun għadha miftuħa bħal qaqoċċa. Trid is-saħħa biex idur l- injam, (għalhekk) ikollok kenur magħmul minn strxxi tal-ħadid, għoli xi pied u nofs pied dijametru, titfa' (fih) biċċiet li nkunu qattajna mid-dugħ għax dawn iżommu ġamra qawwija. Inxarrbu l-kartell minn ġewwa bil-misħun u nqabbdu n-nar. Ikun hemm ilsien tan-nar kważi għoli daqs il-kartell. Wara xi għoxrin minuta tibda tikkarga il- forom ta' l-injam u ddawwru għar- ras l-oħra li tkun għadha miftuħa. DOQXIEX JEW JEW RASPA TA' BARKA RASPA TA ĠEWWA INĊINATUR Iddaħħal forma daqsxejn kbira u bil-mod, b'daqqiet ħfief tal-mazza tniżżilha ftit 'l isfel. Terġa' xxarrab il-kartell bil-misħun u titfgħu jisħon. Issa trid toqgħod attent li ma jaqbadlekx għax tant jisħon li min ħin għall-ieħor isir vampa nar. Trid tlesti barmil bl-ilma u mopp biex malli jaqbad titfih malajr. Meta tara li jkun saħan biżżejjed tneħħih minn fuq in-nar u tibda bil-mod tniżżillu dik il-forma l-kbira. Iddaħħal żewġ forom oħra, waħda iżgħar mill-oħra. Id-daqqiet tal-mazza jridu jkunu ħfief għax daqqiet goffi jistgħu jaqsmulek xi dugħ min-naħa taż- żaqq u tkun trid tibdilhom dak il-ħin stess. Terġa' xxarrab il-kartell u tkompli ssaħħnu ftit ieħor għal xi 5 minuti u terġa' tikkarga l-forom għall-aħħar darba. Immedjetament terġa' xxarrab il-kartell, dejjem minn ġewwa, u kif ikun: għadu ħiereġ minnu dak il-fwar tibda taħdmu biex issib l-injam artab għax jekk jiksaħ u jinxef ikun iebes ħafna. Tpoġġih fuq iċ-ċanga (din tkun biċċa zokk ta' siġra għolja xi 9 pulzieri b'dijametru ta' 2 piedi) u tmejlu fuq iż-żokk (dan ikun għoli 3 piedi u pied kwardu) u tibda tillivella l-irjus biċ-ċanella. Din tkun ċana forma ta' banana biex tkun tista' tinċana mix-xellug għall- lemin għat-tond. Mbagħad tkun trid tillixxa l-irjus fuq in-naħa ta' ġewwa. (Għal dan) tuża ċana oħra daqsxejn għat-tond tissejjaħ il- wirdiena, mill-lemin għax-xellug, dejjem kontra l-vina. trid tagħmel l-inċina. L-inċina hu speċi ta' kanal 3 linji ta' pulzier fond u wiesa' l-istess. Din (l-inċina) ssir bl-inċinatur. Dan ikun speċi ta' buvett bis-snien u difer u ddawru għat-tond madwar iż-żewgt irjur tal- Imbagħad tillixxa bil- lexxuna l-irjus biex ma jibqgħux ċatti. Il-laxxatura trid taqlibha 'l isfel daqs 3-linji biex ir-ras tiġi issa jasal biex jagħmel l- għotjien (tuppani) wara li jieħu l- qisien sewwa biex ix-xfar jidħlu fl- inċina: 'Issa tiġi biex tagħmel it- tuppani taż-żewġt irjus. …. Biex tagħmel tuppan taqbad daqs 4 jew 5 biċċiet injam ħoxnin pulzier, tagħtihom kument dritt u twaħħalhom bil-kavilji min-nofs il- ħxuna tal-kument ma' xulxin. Bil- kumpass, bil-qies li għandek, tħożż ċirku u tisserrah bil-munxar. Il- ħxuna (tax-xifer) tat-tuppan tkun pulzier u trid tirriduċiha għal 3 linji biex jista' jidħol fl-inċina jew buvett li tkun għamilt. Tinċanah minn naħa waħda bil-boqxiex ta' barra, dejjem kontra l-vina u ġġibu abjad, nadif. Tmur fuq iz-zokk u bir- raspa ta' barra (u waqt li) tross bi spallejk it-tuppan maz-zokk tibda tnaqqax minn taħt u minn fuq madwar iċ-ċirkonferenza sakemm twasslu għal dak il-qies. Meta tlesti iż-żewġ tuppani, taqbad biċċa buda li l-Ingliżi jgħidulha flake. Din tkun qisha qasba tas-sajd twila xi 6 piedi ħoxna daqs is-seba' tan-nofs, ixxarrabha bil-misħun u tiġi ratba. Tofroqha b'difrejk it-tul kollu u ddawwarha ma dawn. it-tuppani biex iddaħħalhom f'dak. il-kanal (inċina, buvett) u ma jkunx hemm biża' li jillijkja. Din il-buda tintuża għal kull qies u xorta ta' tuppani.' Għall-aħħar fażi tal-kartell jgħidilna x'kien jagħmel: 'Meta tlesti ż-żewġ tuppani tħoll il-forom ta' l-injam u ddaħħalhom f'posthom. Issa tiġi biex tlibbsu ċ-ċrieki tal- ħadid. L-ewwel tagħmel ta' l-irjus. Ikollok ċirkijiet ta' krietel akbar, tneħħilhom ir-rivets u tiftaħhom, tieħu l-qies, tagħmlilhom żewġ toqbiet, titfagħlhom żewġ rivets u tirbattihom bil-mazza, tqegħidhom f'posthom u tikkarghom 'l isfel. taż-żaqq. Taqla' l-forom ta' l-injam u tagħmel bħalma għamilt b'ta' l- irjus u tikkalkula kemm għandek tagħmilhom bogħod minn xulxin. Fuq din il-ħaġa hemm qawl Malti li jgħid: 'Ħsieb il-buttar fejn ipoġġi ċ- ċirku. (Wara li) tinċirkjah tkun trid tagħmel it-toqba (bokka) Tagħżel dik id-dugħa l-aktar wiesgħa miż- żaqq, ittaqqabha b'golja tad-difer tal-pulzier. mbagħad tkun trid twessagħha għal pulzier u nofs biex tkun tista' tieħu tapp ta' l-injam tal-pulzier u nofs dijametru. Biex twessa' din it-toqba trid biċċa għodda tissejjaħ kapunara. Din tkun qisha lenbut twil maqsum min- nofs it-tul kollu b'xafra kull naħa. Fil-wesa' n-naħa ta' fuq ikollu toqba fejn jista' jidħol handle ta' l-injam u ddawwar mix-xellug għal-lemin. Il- kartell ikun lest. Minn din il-kwalità ta' krietel kilderkin kont trid tagħmel 9 f'ġimgħa ta' 5t ijiem.' Joe Bonello jsemmi ħafna għamliet ta' kontenituri li kienu jagħmlu fil- workshop. tat-tarzna li jvarjaw skond l-użu tagħhom, fosthom għar-rum, wiski, ilma, ħall abjad, ħmira, melħ u ħobż minbarra bramel għar-ramel għat-tifi tan-nar. (Ara ir-ritratt provdut minnu stess). GĦAL-LIKWIDU U GĦAS- SOLIDU Għalkemm il-btieti ġeneralment nafuhom bħala kontenituri għall-inbid u likwidi oħra, kien hemm oħrajn magħmulin differenti biex. fihom iġorru merkanzija solida. F'xi għelieqi jew ħdejn xi razzett ġieli kien ikun hemm btieti biex fihom tinġabar il- patata għall-espotazzjoni. in- negozjant kien jibgħat il-krietel miftuħin lill-bidwi bit-tuppan u l- anell ta' fuq maqlugħin. — Il-bidwi kien jimlihom u jagħlaqhom lesti għat-trasport. Il-btieti ta' l-inbid jew likwidi oħra kienu jridu jinħadmu bir-reqqa biex. ma jqattarx, minn injam tajjeb li ma joħloqx ħsara jew tibdil fil-likwidu maħżun fih. Kienu jinħadmu minn buttara speċjalizzati f'dik is-sengħa li kienu jrossu d-dugħa biċ-ċrieki tal-ħadid. —Krietel għall-patata u prodotti oħra tal-biedja ma jkollhomx il-problema li jnixxu, għalhekk il-btieti tagħhom ma kienx hemm bżonn li jinħadmu biex ma jqattrux jew minn injam kompatibbli mal-kontenut għalhekk kienu jagħmluhom mill-injam ta' l-abjad u jrossu d-dugħa bi ċrieki tal-qastan miġjubin apposta mill-Italja. F'diversi artijiet fejn jinħadmu dan it-tip ta' btieti jużaw ċrieki jew anelli minn siġar oħra bħal taż-żafżafa u tal-ġellewż. L-Ingliżi jużaw il-kelma coopering jew cooperage għas- sengħa tal-buttar, imma fejn jinħadmu btieti għall-frott u l-patata kienu jgħidulu s/ack coopering, jiġifieri ma jinvolvix trassis perfett tad-dugħa u t-tuppani bħal btieti ta' l-inbid. Sa qabel it-tieni gwerra dinjija kienet tiġi esportata ħafna patata minn Malta u l-Marsa kien hemm għadd ġmielu ta' buttara jaħdmu biex jipproduċu mijiet ta' krietel għaliha. Wieħed milli kienu jaħdmu fihom fil-Marsa kien Ċensu Sammut. Meta kellu 83 sena fl- 1996, kien itervistat minn Anton Cassar dwar xogħolu.. Hu qalli x- xogħol tal-btieti tal-patata kien sengħa differenti ħafna minn dak tal-btieti ta' l- inbid. Anzi nsista li l-btieti ta' l-inbid kienu magħrufin bħala kaputa.'' Din il-kelma rari konna nużawha għalkemm kienet tinstema' kultant. Id-dizzjunarji ta' Ġużċ Aquilina u Erin Serracino Inglott ifissru li ġejja mill-iSqalli, imma fid-dizzjunarji Taljani qajla ssibha. Mad-dawra tal-portijiet konna naraw ħafna krietel jew btieti ta' kull daqs fuq il-mollijiet, fuq id-dgħajjes t'Għawdex u fuq skejjen ġejjin u sejrin. Krietel kbar ħafna għall-imbejjed jgħidulhom karaturi kienu jinżammu fl- imħażen tal-produtturi. Minn barra kien jiġi wkoll il-larinġ ġo krietel bħal dawk tal-patata.. Fl-istess inħawi kien hemm jaħdmu diversi buttara għall- btieti ta' l-inbid u l-krietel tal-patata. L- għodda tagħhom, ukoll jekk għall-istess xogħol, kienet tvarja għax kienet ssir mill-ħaddieda lokali. Dawk li jagħmlu l- btieti ta' l-inbid, biex irossu jew jikkargaw iċ-ċrieki jew anelli tal-ħadid kienu jużaw l-ispassel li kienet ħadida tawwalija bit-tarf milwi biex iżommuha fuq iċ-ċirku u jagħtu fuqha bil-mazza. Oħrajn, minflok il-forma ta' l-injam li kienu jużaw tat-tarzna biex iwaqqfu d- dugħa, kienu jisservew b'katina mdawwra mad-dugħa. Il-krietel ta' l-inbid li jitbattlu ma kinux jistgħu jerġgħu jimlewhom bl- inbid jekk ma jitnaddfux sewwa minn ġewwa għax jekk jibqa' traċċi minn ta' qabel, l-inbid il-ġdid malajr jiqras. Xi kumpaniji ta' l-inbid kienu jżommu l- btieti fil-baħar għal xi ġimgħa biex jitnaddfu u jekk xi tartru jippersisti kienu jixħtu katina fil-bettija u jirrumblawha biex, biċ-ċaqliq tagħha fuq ġewwa, tkompli tqaxxar xi fdalijiet; wara kienu jaħarqu biċċa xkora mxarrba bil-kubrit imdendla fil-bettija. Din is-sistema ta' tindif kienu jużawha wkoll xi bdiewa u oħrajn li kienu jagħmlu l-inbid tagħhom stess. ir-ritratt tal-workshop tat-tarzna fl- 1950, provdut minn Joe Bonello tal- Birgu, juri: Grog tub ta' 10 galluni. tub ta' 30 gallun. galluni. Barricoe ta' 6 Grog tub ta' 40 5. Grog tub ta' 40 6u7. tub ta' 30 gallun. Grog tubs ta' 10 galluni. Grog tubs ta' 20 gallun. Grog tub ta' 30 gallun. Harness tub ta' 36 gallun. Dugħ tal-kilderkin biex jintuża flok dawk miksura. 14. iż-żiemel, biex tirraspa d-dugħ fuqu u ġġibu sura għat-tond; jidher qed jaħdem fuqu l-istess Joe Bonello intervistat mill-kittieb preżenti u kkwotat f'din il-kitba. Kilderkin qiegħed jissewwa, jinbidlulu d-dugħ miksur. Mejda biex jikkargaw dawk li għandhom il-handies. Iċ-ċana komplita bis-sieq biex tinċana d-dugħ fuqha. Noti u referenzi: Gatt, Ġużċ Snajja' Maltin fl-ewwel żmien ta' l-Ingliżi f'Malta fit-Torċa 21-ix-1975 sa 25-l-1976, p.71. Joe Bonello ta' 73 sena, Triq San Ġorġ, il-Birgu, kien buttar fit-tarzna ta' l-ammiraljat bejn l-1945 u l-1964, Meta ntervistajtu fil-11 ta' Frar 2002, minbarra spjegazzjoni orali tani wkoll noti bil-kitba li minnhom ħadt siltiet għal dan l-artiklu. Tani wkoll kopja tar-ritratt APPREZZAMENT ĠUZE' CHETCUTI Fit-18 ta' Lulju 2006 miet Ġużċ Chetcuti anqas minn xahar qabel ma kellu jagħlaq 92 sena. Twieled Bormla fil-11 ta' Awissu 1914. Għamel sentejn għalliem fl-iskejjel primarji imma daħal fiċ-ċivil u fl- 1940 beda jaħdem ta' translator fl- uffiċċju ta' l-informazzjoni u wkoll announcer fuq ir-radju fi żmien il- Kien dejjem involut attivament fl-attivitajiet ta' l- għaqdiet li: jikkonċernaw. il- letteratura Maltija, peożija u drama. Fis-snin ħamsin beda jgħallem il- Malti fil-Liċeo u wara f'taqsimiet u kumitati oħra fid-dipartiment ta' l- Edukazzjoni fejn sikwit kelli l- okkażjoni li niltaqa' miegħu kif ukoll iltqajna l-Palazz f'Diċembru tal- 1996 meta t-tnejn messna l- medalja ta' Ġieħ ir-Repubblika. Kiteb mijiet ta' artikoli u għadd ġmielu ta' kotba, fosthom l-Antoloġija ta' Letteratura Folkloristika Maltija fl-2002 b'624 paġna u fiha nkluda għoxrin artiklu minn membri ta' l-Għaqda Maltija tal-Folklor: magħżulin mill- pubblikazzjoni tagħna L-Imnara li għaliha kien ukoll ikkontribwixxa xi kitbiet. Kien issieħeb membru fl- Għaqda tagħna sbatax-il sena ilu, f'Mejju 1989 u sikwit kien jikteb biex juri nteress fix-xogħol tagħna. Bil-mewt ta' Ġużċ Chetcuti l-familjari tiegħu tilfu membru għażiż, Malta tilfet persunaġġ pijunier u prinċipali fil-kitba tal-Malti, jiena tlift ħabib antik u l-Għaqda tagħna tilfet membru mportanti. Madankollu l- memorja tiegħu, xogħolu u ismu se jibqgħu apprezzati u jitgawdew minn kulħadd. tal-coopers workshop fl-1950 li qed jiher ukoll f'din il-kitba bit-tifsira li tani huwa stess. Joe Bonello għadda kopja ta' l-istess noti u ritratt lil Joseph Abela li kiteb artiklu H, M. Vard Cooperage, Malta li deher fis-Sundav Times fis-26- Cassar, Anton Ix-xogħol tal- krietel u s-sengħa tal-buttar f'L- Antenna Nru. 372, 28-il-1996 p.58 u 13-iil-1996 p.58, ibbażat fuq intervista ma' Ċensu Sammut ta' 83 sena; Kitbiet oħra dwar ix-xogħol tal-buttar: Galea, Ġużċ Xogħol u snajja' ta' l- imgħoddi (1969, 1972) p.86-91; Lanfranco, Guido Xogħol, ġaħġiħ u snajja' li spiċċaw (2002, 2003) p.126- 127 u Sagħtar Marzu 1997 p.8; Cassar, Karmenu Il-buttar f'il-Mument 13-iv-1980; Bugeja, Buhagiar, Fiorini op. cit. p.293. Spiteri, Charles Meta l- inbejjed kienu jkunu. fil-btieti fin- Nazzjon Tagħna 10-viil-1987 p.8-9 u Tifkiriet ta' l-imgħoddi (1989, 1993) p.5- 8, ibbażat fuq intervista ma' Espedito Azzopardi ta' 77 sena; Galea, Victor Qwiel u qaddisin(1999) p.234-235. Fl-1 t'Awissu, 2006 tħabbret il- mewt ta' Sabina Cassar fl-eta' venerabbli ta' 99 sena, li għal dawn l-aħħar snin kienet rikoverata f'Casa Messina, ir-Rabat. Hi kienet l-armla ta' Dott. Charles Cassar, M.D., il-fundatur u għal bosta snin il-President ta' l-Għaqda tal-Folklor. Lil Sabina kont ili nafha di vista, billi t-tnejn konna noqogħdu l-Belt u mhux 'il bogħod minn xulxin; u kont nammiraha ħafna, dejjem tħaffef 'l hemm u 'l hawn, dejjem bi tbissima fuq fommha u dejjem lesta biex issellem. Kienet persuna tassew simpatika. Iżda qisu għal nofs it- tmeninijiet inqalgħet okkażjoni li permezz tagħha sirna nafu lil xulxin aktar mill-qrib. Niftakar li konna qegħdin inħejju biex intellgħu fit-Teatru Manoel waħda mill-opri mmużikati minn Maestro Carmelo Pace (aktarx li kienet Angelica — l-Għarusa tal- Mosta), u billi n-Nutar Dott. V.M. Pellegrini kien il-librettista kif ukoll il-producer, u jien kont responsabbli għall-għażla tal- kostumi u elf ħaġa oħra, konna morna flimkien għand Sunta Camilleri tal-Ħamrun, li kienet tikri l-kostumi, biex nordnawlha dak li kellna bżonn. Ħin minnhom inqalgħetilna diffikulta' — —ma niftakarx jekk hux fuq il-props jew fuq il-kostumi ta' l-epoka li fiha jiżvolġi ruħu s-suġġett ta' l-opra — u Sunta ssuġeritilna nikkuntattjaw lil Dott. Cassar, tatna n-numru tiegħu u qaltilna li żgur kien jgħinna. U hekk kien, għax Dott. Cassar stedinna f'daru, u mhux biss solvielna l-problema li kellna, iżda tant laqgħuna — hu u Sabina — li ħassejna li donna konna. ilna midħla ta' xulxin ħajjitna kollha. Dott. Cassar ħajjarna nidħlu fl- Għaqda. tal-Folklor; u hekk għamilna. Ma domniex ma ġejna eletti fil-kumitat, u billi ma kellniex post fejn niltaqgħu, għal bosta snin ospitawna f'darhom u dejjem ġejna milqugħa kordjalment, tant li meta Sabina kien ikollha bżonn toħroġ kienet tgħidli: 'Maria, lum se mmur inżur lit-talija; Inti l-hostess; ir- refreshments f'idejk. U wara l- waqfa għar-refreshments Dott. Cassar kien ġentilment iqum minn postu biex jiżbarazza t-tazzi, kikkri, eċċ. Tant kienu koppja li jikkomplimentaw perfettament. lil xulxin li ma tistax issemmi lil waħda u ma ssemmix lill-ieħor. Għalkemm Sabina ma kinitx membru tal-Kumitat dejjem għenet kemm setgħet lill-Għaqda tagħna. Ukoll wara l-mewt ta' Dott. Cassar, hi kienet sfurzatna biex nibqgħu niltaqgħu f'darha, iżda aħna ħassejna li ma kinitx prudenza li nżommuha marbuta d-dar minħabba l-laqgħat tagħna. Filwaqt li jien, flimkien mal-membri kollha tal-kumitat nagħtu l-għomor lill- familjari tagħha speċjalment. lit-tliet uliedha — s-Sinjura Georgia Tabone, Dott. J. Cassar, M.D., u l-Perit Charles Cassar — nixtieq nagħlaq dawn l-erba' kelmiet bi frażi Ingliża li tfisser ħafna iżda mhux faċli taqlibha għall-Malti: is- Sinjura Sabina Cassar kienet fil-veru sens tal-kelma a perfect ladv.