IR-RESTAWR TA' L-ARZELLA TAR-RUŻARJU in jidħol fil-knisja parrokkjali tagħna bħalissa u jħares 'lfuq in-naħa tal-kappellun tar- Rużarju jilmaħ l-arzella mgħottija għalkollox. Dan għaliex fl-aħħar, wara ħafna żmien li kienet ilha tinħass il-ħtieġa li l-pittura ta' Francesco Zahra tiġi restawrata, ix-xogħol issa qiegħed isir. Veru li x-xogħol miexi bil-mod, imma għallinqas inbeda. L-ilma tax- xita li daħal minn fuq il-bejt tal-knisja laħaq għamel ħafna ħsara lill-pittura, b'tali mod li parti sewwa minnha, l-aktar in-naħa ta' fuq, bilkemm tista' tgħid eżatt x'kien hemm. Opri ta' Zahra fiż-Żejtun Fostid-diversi artisti liħadmu fil-knisja tagħna, wieħed minn dawk li l-aktar taw sehem kien żgur. il-pittur Zahra. Zahra pinġa l-kwadri ta' l-altari tar-Rużarju, Ċin- tura, Karmnu u San Girgor, uxi kwadri laterali fil-kappel- luni. Opra mill-aqwa tiegħu huma s-sitt kwadri li jirrappreżentaw episodji mill- Antik Testment, li jinsabu fl- Oratorju. Tiegħu wkoll huma l-kwadri kbar laterali fil-kor tal-knisja u li juru żewġ epi- sodji mill-ħajja ta' Santa Katarina. Xiwħud minndawn il-kwadri ġew minsusa biex ikunu restawrati, iżda l-arzella tal-kappellun tar-Rużarju, meqjusa bħala waħda mill-aqwa opri ta' Zahra, qatt ma ġiet minsusa. Għadha, safejn baqgħet tajba, kif pinġieha Zahra nnifsu mitejn u ħamsin sena ilul Barra minn hekk hi waħda mill-ftit opri li Zahra iffirma. Donnu li l-pitturkien kuntent biha aktar milli b'xogħolijiet oħra tiegħu. Il-firma tiegħu n-naħa t'isfel ta' l-arzella għadha tidher ċara meta wieħed iħares lejn il-pittura minn fuq l-armar. Trobbija ta' Zahra Francesco Zahra twieled l-Isla fil-15 ta' Diċembru 1710, meta l-knisja parrokkjali tagħna kienet qiegħda tinbena. Hu kien ġej minn familja ta' skulturi Sengleani. Missieru, Pietru Pawl Zahra, kien magħruf għax-xogħol tiegħu fil-ġebel, u mhux ta' b'xejn li l-familja ġiet imlaqqma tta' l-Iscarpellin'. Omm Francesco, Augustina neċ Casanova, iżżewġet lil Pietru Pawl Zahra fl-1706. Minn dan iż- żwieġ twieldu sebat itfal, li minnhom Francesco kien it-tieni tarbija. Fil-magħmudija hu ġie msemmi Vincenzo Francesco, iżda tad-dar dejjem sejħulu sempliċiment Francesco, għalkemm meta kiber kien iħobb jiffirma l-irċevuti bl-isem Francesco Vincenzo. Mill-'Istatus Animarum' tal- parroċċa ta' l-Isla jirriżulta li l-familja Zahra kienet toqgħod viċin il-knisja parrokkjali, xi mkien fejn illum tinsab Triq San Lawrenz. Ma tantx nafu aktar dwar it-trobbija tal-pittur tagħna. Jista' jkun li minħabba t-tradizzjon tal-familja, għall-ewwel t-tfajjel kien aktar mixħut għall-iskultura milli għall- pittura, iżda l-bijografi tiegħu jaqblu illi kmieni f'ħajtu hu ddeċieda li jikkonċentra fuq il-pittura. L-Ewwel Xogħolijiet ta' Zahra Francesco beda juri l-kapaċità tiegħu għall-pittura kmieni f'ħajtu. Fl-1732, meta kien għad kellu biss 22 sena, hu pinġa kwadru għad-Dumnikani tar-Rabat. Dan il-kwadru, li jirrapreżenta lil Ġesu utliet qaddisin Dumnikani, wieħed għad jista' jarah qabel tidħol fis-sagristija. Fl-1735 Zahra pinġa xi kwadri għall-knisja ta' San Pawl tal-Belt Valletta, u Kienet din il-biċċa xogħol li fetħitlu t-triq għal bostaoprioħra lillum jinsabu mxerrdin, tista' tgħid, fil-parroċċi kollha qodma ta' Malta. Illum, dawn il-kwadri ta' Zahra għal San Pawl tal-Belt jinsabu wkoll għand id-Dumnikani tar-Rabat. Is-suġġett Pawlin jidher spiss fil-pittura ta' Zahra. Fuq l-eżempju tal-pittura f'San Pawl, Zahra ġie spiss imqabbad ipinġi l-kwadri laterali fil-korijiet ta' parroċċi oħra, fosthom iż-Żejtun. Dawn il-kwadri dejjem jirrappreżentaw episodji mill-ħajja tal- qaddis patrun jew qaddisa patruna tal-parroċċa li tkun. Dejjem huma kwadri kbar li jingħataw prominenza ġmielha. Barra minn hekk, kienu wkoll mezz li bih il-pittur żagħżugħ seta' jirbaħ popolarità kbira fost il-parruċċani tal-knisja fejn il-kwadri jkunu. Ta' min hawn isemmi l-kwadri tiegħu laterali fil-korijiet ta' Ħaż-Żebbuġ, Bormla, Żurrieq, San Ġorġ, Għawdex, Birkirkara, u s'intendi taż-Żejtun. L-Apside tar-Rużarju Minkejja li mid-dokumenti jirriżulta li għall-pittura Pawlina tas-sena 1735, Zahra ma tantx kien imħallas tajjeb mill-kleru tal-Belt, madankollu b'konsegwenza ta' dan ix-xogħol hu beda jiġi mqabbad ipitter f'diversi parroċċi ta' Malta. Waħda mill-akbar opri tiegħu li segwew malajr kienet it-tpinġija ta' l-apside fil-kappellun tar-Rużarju tal-knisja tagħna. Beda x-xogħol fl-1739 u spiċċa s-sena ta' wara (1740). Iż-żewġ dati huma mniżżlin fl-apside stess, ta' l-ewwel fuq in-naħa tax- xellug, u tat-tieni fuq in-naħa tal-lemin, viċin il-firma tal-pittur. Zahra pinġa direttament biż-żejt fuq il-ġebla, bħalma kien għamel qablu l-magħruf Mattia Preti fil-Konkatidral ta' San Ġwann. Is-suġġett hu t-twaqqif tar-Rużarju Mqaddes. Il-pittura tikkonsisti f'żewġ gruppi; fuq ix-xellug, grupp ta' qaddisin fundaturi ta' Ordnijiet Reliġjużi, u fuq il-lemin, grupp ta' figuri allegoriċi, b'figura ħelwa tal-Madonna b'Ġesi Bambin f'idejha fuq is-sħab fil-għoli fin-nofs. Fil-grupp ta' qaddisin fundaturi mill-ewwel nilmħu lil San Duminku jikkumbatti l-ereżija raffigurata f'persuna femminili, li tħaddan volumi ta' kitba eretika bis-serp idur madwarhom, taħt riġlejh; lil San Filippu Neri, fundatur ta' l-Oratorjani; lil San Franġisk t'Assisi, fundatur tal-Franġiskani; lil San Injazju ta' Lojola, fundatur tal-Ġiżwiti; u lil San Franġisk di Paola, fundatur tal-Patrijiet Minuri. Kollha huma indikati bis-simboli li jirrappreżentaw id-devozzjonijiet li huma xerrdu. San Duminku jġib madwar qaddu l-kuruna tar-Rużarju. L-anġlu li jittajjar fuq il-qaddisin iġib il-kelmiet 'Signavit nos et dedit pignus' mill-ittra ta' San Pawl lill-Korintin. Is-suġġett ta' din il-parti hi r-rebħa tal-Knisja fuq l-ereżija ta' l- Albiġeżi. : Figuri Allegoriċi Isfel fuq il-lemin naraw grupp ta' erba' figuri allegoriċi. Tat-tarf hi figura tal-ħażen li tipprova tbiegħed l-umanità mill-Madonna. Żewġ figuri femminili mill-isbaħ iġorru bejniethom it-'Turris Eburnea' tal-Litanija tal-Madonna. Imxerrdin viċin dawn il-figuri jidhru ħafna simboli oħra, bħal mitri u bakli papali u veskovili, kappell kardinalizju, berittin saċerdotali, ktieb tal-Bibbja, simboli tal- mużika, xettru u kuruna reali. In-naħa tan-nofs jidher San Mikiel ikeċċi l-anġli l-ħżiena lejn l-abbissi ta' l-infern permezz ta' lanza twila, li ġġib forma ta' salib in-naħa ta' fuq. Mis-salib tidher imdendla kuruna tar-Rużarju. Imxerrdin 'l hawn u 'l hinn fl-apside majestuża, nilmħu numru ġmielu ta' anġli, xi wħud iġorru siltiet mill- Iskrittura - użanza komuni fil-pittura (Ara Mattia Preti fis-saqaf ta' San Ġwann), filwaqt li oħrajn għandhom f'idejhom il-ward tal-Madonna (rosae). Isfel nett fin-nofs naraw kitba bil-Latin, kwotazzjoni mill-ktieb ta' l-Ekkleżjastiku: 'Il-fjuri tiegħi huma l-frott ta' l-unur u l-onestà'. L-użu tal- ward fil-kwadri tal-Madonna tar-Rużarju hu komuni. Rebħ fuq l-Ereżija Fil-għoli fin-nofs tidher il-fig- ura dominanti tal-Madonna b'Ġesu f'idejha. B'ġest dram- matiku San Duminku qedjuri b'idu x-xellugija x-xbieha ta' Marija Santissima, filwaqt li taħt riġlejh qed jisħaq l- ereżija. Fil-għoli, viċin ras il- Madonna, anġlu ċkejken għal darb'oħra jġorr kuruna tar-Rużarju. Il-messaġġ hu ċar: hu permezz ta' l-in- terċessjoni tal-Madonna tar- Rużarju li jintrebaħ il-ħażen tad-dinja. Diżgrazzjatament din il-parti ċentrali ta' fuq, parti wisq sinjifikattiva, ba- tiet ferm mill-ilma tax-xita li daħal mis-saqaf. Hu verament xogħol mill- isbaħ u ma nsibx kliem adattat biżżejjed biex infaħħar il-kapaċità ta' dan il-pittur. Tidher ċara l-influ- enza barokka, b'figuri ta' forzakbira, b'min iħares jara l-pittura minn angolu fil- baxx. Hawn għandna lil Zahra, minkejja li kien għad kellu biss 30 sena, fl-aqwa tiegħu. L-influenza ta' Mattia Preti tinħass sewwa mhux biss fil-mod li bih Zahra imitah fit-tpinġija biż-żejt fuq il-ġebla, iżda wkoll fil-kompożizzjoni tal-kwadru, il- pożizzjoni tal-figuri u l-ilwien użati. Ma ninsewx li Mattia Preti kien il-pittur li dawk li ġew warajh għal bosta snin ippruvaw jimitaw, matul iż-żmien kollu li l-Kavallieri ta' San Ġwann damu hawn Malta. Ħidma Siewja ta' Alfred Briffa Bħalissa l-artist-restawratur Alfred Briffa, minn Ta' Xbiex, li diġà ġie afdat b'diversi xogħolijiet delikati ta' restawr hawn Malta, bħal knisja tal-Vitorja, il-Belt Valletta; il-kolleġġjata ta' San Lawrenz, il-Birgu; is-sepulkru famuż tal-Katidral, l-Imdina; u l-kappella ġawhra ta' żmien tardiv medjevali Ħal-Millieri, qiegħed jirrestawra din l-opra grandjuża tagħna ta' Francesco Zahra. Briffa qed jagħmel biċċa xogħol siewja ħafna, u bil-mod il-mod qed jagħti lura lill-oprata' Zahra s-sbuħija oriġinali tagħha. Is-Soluzzjoni hi li jaqta' l-pittura minn mal-ġebla, billi juża t-teknika msejħa 'strappo', u jittrasferiha fuq panewijiet tal-'fibre-glass' miksija bil-kanvas. Fuq in-naħa ta' wara tal- panewijiet jintuża r-reżin biex jiżolahom mill-ġebla. Filwaqt li hekk isaħħaħ il-wiċċ, Briffa jirnexxilu jutilizza l-benefiċċji kollha tar-restawr modern billi jagħti lill-pittura ta' Zahra ħajja kemm jista' jkun twila. ' Hu importanti wkoll li ma nħallux ilma jidħol mill-ġdid minn fuq il-bejt u hekk jirrovina kull xogħol li qed isir. Nittamaw li ma ndumux ma naraw ix-xogħol ta' restawr lest kollu. IX-XOGĦOL TAR-RESTAWR Ix-xogħol tar-restawr tal-pittura ta' Zahra fil-kappellun tar-Rużarju beda għall-aħħar ta' l- 1988. . Billi l-ħsara li ġrat biż-żmien lil din il-pittura kienet gravi ħafna, ix-xogħol tar-restawr jitlob li f'ħafna partijiet il-kulur tal-pittura jrid jinqala' minn mal-ġebla. Dan il-proċess jissejjaħ 'Strappo'. Wara, l-ġebla ta' taħt il-pittura tiġi kkurata mill-melħ, mill-umdità u mill-ħsarat naturali li jiżviluppaw biż-żmien. Ix-xogħol jitlob sengħa u attenzjoni kbira. Il-kulur li jinqala' se jitpoġġa fuq 'paner' speċjali li jipproteġi l-pittura mill-umdità tal-ġebel mingħajr ma ssir l-ebda ħsara lill-pittur. Imbagħad isir ix-xogħol ta' tindif b'tali mod li ma jintilef xejn mill-valur tal-pittura li ħalla l-awtur oriġinali ta' 250 sena ilu. Ix-xogħol miexi b'ritmu regolari u nittamaw li l-abside tar-Rużarju tkun lesta sa l-aħħar ta' l-1990. Jekk Alla jrid is-sena d-dieħla nibdew ir-restawr ta' l-abside fil-kappellun tal- kurċifiss. Kif kien avżat sa minn qabel ma beda x-xogħol dan ir-restawr se jiġi jiswa Lm7000. Sa issa nġabru Lm2595.