It-Tfal Jiġu Bil-Vapuri Kif ktibt dan ir-rumanz u għaliex IL-KITBA TA' DAN IR-RUMANZ, MITMUM FTIT SNIN ILU U maħruġ fis-sena 2000, kelli f'moħħi li ngħaqqad flimkien ix-xejriet tar-rakkont popolari u x-xejriet tan-narrattiva post- moderna, kif inħossha unifhimha u niġġustifikaha jien. Rumanz ġdid huwa dejjem vjaġġ twil, interessanti, u jieħu s-snin, waqt li jdaħħal lill-awtur f'dinja għalih, donnu biex jinterrompi l-pass tas-soltu: xogħol u mistrieħ. Il-kitba ta' rumanz la hi xogħol u lanqas mistrieħ. M'hix dover u m'hix divertiment. Forsi hi forma ta' rtir. Għalija, mill-ġeneri kollha tal-kitba li ħaddimt tul dan iż-żmien kollu, mis-sittinijiet 'l hawn, il-kitba tar-rumanz kienet l-iżjed waħda interessanti u mlewna fil-ħajja letterarja kollha. Parti mill-kitba tar-rumanz hi magħmula wkoll mir- rispons, mill-effett li r-rakkont jista' jħalli fuq qarrejja tat-triq, l- aqwa kritiċi, li jitkellmu bla kitba, u b'qalbhom f'idejhom b'vuċi baxxa. Kollox jista' jinġabar fl-idea 'ir-rumanz tiegħek esprima dak li ħassejt jien. Grazzi' Se nipprova ngħid għaliex, waqt li nittama li l-qarrejja jsibu dan kollu bħala tagħrif utli li jressaghom lejn rumanz, għaliex nifhem li l-iskop tar-rumanz huwa l-qarrej innifsu, il-karattru li jidħol waħdu, minn jeddu, fir-rakkont. Rumanz għalija huwa sforz biex il-ħajja kaotika titqiegħed f'sistema. Rakkont skond idea li trabbat kollox f'daqqa, bħal siġra li għandha l-għeruq moħbija. L-għeruq huma l-motiv. Minn hawn jiddependi kemm rumanz għandu jittieħed bis-serjetà — waqt li hu fiction — jew jitqies biss bħala titjira tal-fantasija, kapriċċ ieħor. It-Tfal jiġu bil-Vapuri (Mireva Publications, 2000) huwa l-ġrajja ta' tfajla li toħroġ tqila u tkun abbandunata mill- Leħen il-Malti għadd 31 maħbub tagħha, waqt li jidħol għaliha Dun Grejbel, qassis eżemplari, li jagħmel minn kollox biex jgħinha tibni ħajjitha u tfassal il-ġejjieni skond kif tixtieq hi. Kollox iseħħ fil-bidu tas- seklu għoxrin, meta l-wied, il-kampanja, it-toroq, id-dar, id- drawwiet, il-preġudizzji, iċ-ċertezzi, isawru flimkien ambjent antik sħiħ. Dinja żgħira fit-tarf tad-dinja, li ma jonqosha xejn min-nieqa sal-qabar. Ġrajjiet oħrajn juru l-isfortuni tat-tfajla, tal-qassis raħli, u anki tar-raġel ġejjieni tagħha, Arturu. Min-naħa l-oħra, il- maħbub tagħha tal-bidu jibqa' dejjem 'il bogħod, fl-isfond skur, biex imbagħad jidher biss fl-aħħar xena tar-rumanz, b'mod li joħroġ waħdu 'l barra mill-istorja. Dan hu l-qafas tar-rumanz, kif jista' jitfisser fi ftit kliem skond is-sens fundamentali li jorbot kollox flimkien. Mill-mod kif hu rrakkontat kollox, nittama li r-rumanz jgħaqqad flimkien il-gost tal-qari u r-riflessjoni fuq xejriet ewlenin tal-ħajja. Kollox skond proġett li jissejjaħ rumanz. Il-qari ta' rumanz għandu jkun pjaċir, anki jekk it-tema tippreżenta realtajiet li jweġġgħu. B'sempliċità maħsuba li nittama li hi wkoll mimlija tifsir, u b'nisġa ħafifa li hi wkoll kumplessa, jinbena rumanz li jaqbel max-xejriet taz-żmien daqskemm jolqot lil min hu interessat li f'rumanz isib wisq aktar minn rakkont. Kelli nżur diversi mkejjen tipiċi, qodma, ta' Malta, u ridt nesplora x'inhu wied Malti, kif inhi d-dar antika Maltija, liema kienu d-drawwiet marbutin mat-tqala u mat-twelid, liema kienu l-konvinzjonijiet u l-preġudizzji ta' ħafna, u kif kienet il-ħajja f'raħal Malti għexieren kbar ta' snin ilu. Ridt nibda billi nibni ambjent, li kważi kważi hu diġà 'konklużjoni' eżistenzjali fih innifsu, u fih jiżvolġu ħajjithom numru ta' karattri. Imbagħad hemm, fi ħdan qafas speċifiku, bħal atturi fuq palk, jew ħut f'akwarju, jew bnedmin f'dinja, tibda l-istorja. Imma kemm hi storja differenti u ħielsa mill-ambjent7 Tista' ħuta tgħix 'il barra mill-ilma2 Hemm definizzjoni tagħha mingħajr l-ilma għadd 31 Leħen il-Malti Ir-rumanz jipprova jillustra dawn id-dilemmi, kif inħosshom jien. Rumanz għal kulħadd Ir-rumanz hu l-frott ta' sforz biex ikun ktieb għal kulħadd, miktub b'mod sempliċi, li jsieħeb lill-idea u lill-ġrajja f'kull pass. Wara dawn is-snin kollha li għaddejt nikteb, inqis li l- kitba għandha tkun taħriġ kumpless li jwassal għas-sempliċità. Is-sempliċità matura, l-oppost tal-banalità, hi kisba diffiċli ħafna. Forsi l-awtur jasal għaliha mhux biss bis-sabar taż- żmien, b'sigħat twal kuljum quddiem il-paġna tiegħu, b'taħriġ kontinwu, iżda wkoll bl-iżvilupp tas-sens kritiku li l-awtur iħaddem fuqu nnifsu. Minħabba f'hekk ukoll, It-Tfal jiġu bil- Vapuri kien ippubblikat wara li għadda ż-żmien minn fuqu bħala kitba, u wisq aktar minn fuqu bħala proċess personali ta' ħsieb u strutturar mentali. Qiegħed nirrakkonta mill-ġdid lill-preżent li ma jitbiddilx, lil dak il-mument fl-istorja tagħna lkoll li ma jgħaddi qatt. Bejn l-ambjent Malti tal-bidu tas-seklu għoxrin, ta' gżira- kolonja Ingliża, Mediterranja, fis-Sud ta' l-Ewropa, anzi fis- sud tas-Sud, weħidha, fin-nofs bejn żewġ kontinenti, żgħira u sħiħa, awtosuffiċjenti, u fid-dawl tal-ħajja ta' raħal, 'appuntu . 'fit-tarf tad-dinja' Qagħha retrograda' Le, lanqas xejn. Qagħha normaliż Lanqas. Qagħda privileġġjata' Forsi iva. L-iżolament bħala privileġġ. Ir-rumanz, l-istess bħar-rumanz ta' warajh, marbut miegħu, La Jibbnazza niġi Lura, jippreżenta dinja żgħira li hi wkoll sħiħa. Fiċ-ċentru ta' kollox hemm persuna li żżomm is-sistema taħdem: l-omm. U hemm xi ħadd li lil din is-sistema jagħtiha tifsira li tressaq lejn xulxin lin-nieqa u lill- qabar: il-qassis. Ir-rumanz huwa sforz biex ikun mibni tajjeb ambjent ta' kif kienet Malta qabel ma ġew il-ġenerazzjonijiet ta' żmienna. F'dak il-kuntest jinbnew il-figuri ewlenin: Susanna, it-tfajla- Leħen il-Malti għadd 31 omm li ġabret l-għerf tagħha mill-għelieqi; Dun Grejbel, is- saċerdot tax-xifer li hu qrib Alla; Arturu, il-ġuvni li qiegħed ifittex l-ewwel imħabba f'dinja li għadu ma jafhiex; l-omm u l- missier ta' Susanna, li jsegwu l-liġi tat-tradizzjoni, u nies oħrajn li Ikoll jibnu dinja li hi mbiegħda daqskemm hi qrib tagħna. Hi dinja kattiva din id-darba wkoll. Ir-rumanz dwar il-qassis Ili ħafna nfittex li nasal għall-kitba tar-rumanz li hu mnebbaħ kollu kemm hu minn qassis. Il-qassis tal-qofol, ta' l-essenzjali, sempliċi daqskemm speċjali, erojku u naturali. Diversi inċidenti u deskrizzjonijiet għandhom jillustraw dan fir-rakkont. Ir-rumanzi l-oħra (L-Istramb, Il-Gidba, Fil-Parlament ma Jikbrux Ejuri, Ġiżimin li qatt ma Jiftaħ, u mbagħad, wara dawn, La Jibbnazza niġi Lura) jippreżentaw realtajiet li fihom il-qassis hu preżenti ħafna. Huma sforz biex tkun esplorata pass pass ir-realtà li fiha jixref il-qassis fl-ispeċifiċità tiegħu ta' persuna solitarja. Imma hi solitudni Nisranija, imgħammda, jiġifieri f'nofs il-pjazza ffullata. Dun Grejbel ma jaħrab qatt. It-Tfal jiġu bil-Vapuri huwa għalija pass 'il quddiem f'din il-mogħdija personali. Dun Grejbel hu karattru li għandi lejh qima kbira. Fraħt u bkejt jien u nibnih minn vers għal ieħor fil- kitba. Fih xtaqt nippreżenta raġel li jagħti kollox għal ħaddieħor. Susanna sikwit tfakkru li hu sempliċi, naive, tant li lid-dinja ma jafhiex. Dan hu l-mod kif, illum ukoll, nixtieq nibqa' nħares lejn il-qassis: raġel matur li baqa' tifel, anzi li kiber biex sar tifel. Jew aħjar, bniedem li kiber biex wasal sal-livell tas-sempliċità. Dan hu li qiegħed infittex li nirrakkonta fir-rumanzi riċenti tiegħi. M'hemm xejn essenzjalment folkloristiku jew tradizzjonali f'dan kollu. Hemm kategorija ta' mġiba li, fil-fehma tiegħi, hi l- għajn tat-tama li jista' jkun li fadlilha l-pjaneta mnikkta tagħna. L-għażla tar-rumanz: kulħadd bħal Dun Grejbel, jew qerda għadd 31 Leħen il-Malti Għalhekk ukoll nittama li ebda wieħed minn dawn il- karattri, fl-aħħar mill-aħħar, ma hu biss jew l-aktar Malti. Il-kriżi ta' tfajla tqila L-inġustizzja fiha forma. It-Tfal Jiġu bil-Vapuri hu fuq kollox ir-rakkont ta' Susanna li tiskopri li se ssir omm, u li jkollha tiġi wiċċ imb' wiċċ ma' realtà soċjali ġdida. Missierha, fuq kulħadd, hu bniedem iebes li ma jċedi xejn mit-tradizzjoni mqita ta' l- unur. Susanna tgħaddi minn kalvarju sħiħ, li hu aktar politiku milli morali. Is-solitudni ta' din it-tfajla hi fiha nnifisha espressjoni tas-solitudni li Ilum jinsabu għaddejjin minnha ħafna nies oħrajn. Ir-rumanzier ma jista' jinsa qatt li qiegħed jirrakkonta l-unika realtà li jaf, li hi l-preżent, anki jekk taħt lenti taż-żmien. Lenti tiċċara bla ma tittrasforma. Hekk hu rumanz. Bir-rumanz ma titbiddilx is-soċjetà. Lanqas Fil-Parlament ma jikbrux Fjuri ma seta' kien immotivat minn din il-ħolma non-letterarja. Imma naf'li bir-rumanz ħafna nies jistgħu jersqu wisq aktar lejn dak il-punt f'ħajjithom fejn jifhmu li għandhom jirriflettu fuq kulma jiġri madwarhom, u lil ħaddieħor. F'dan is-sens il-ħajja ta' raħal, ċkejken, idilliku daqskemm kumpless, hi wkoll rifless ta' dinja sħiħa. Ir-realtà lokali bħala qagħda tas-Sud Ħafna minn kulma hu maħsub u ppreżentat fir-rumanz huwa riflessjoni fuq kulma nifhem li hu s-Sud Ewropew, kif inħadem matul sekli twal, u kif baqa' llum ukoll, jirreżisti t-tibdil, u jinħakem bla ħniena mill-influssi barranin. Reżistenza u adattament, tkomplija u tiġdid, trawwim u qerda, identità u telf ta' identità: is-Sud bħala mod ta' għajxien, relazzjoni mad- Divinità, rabta mal-baħar, ftuħ għal kulturi diversi, qawsalla li hi ħafna u hi fl-istess ħin waħda, unika. F'nofs din il- kundizzjoni ġeografika u naturali, gżira żgħira ħafna hi wkoll Leħen il-Malti għadd 31 realtà maqtugħa għaliha, ċentru tal-kumplament u totalità fiha nnifisha. Bħal f'Ġiżimin li qatt ma Jiftaħ, ambjentat fl-aħħar tas- snin ħamsin, żmien l-innoċenza qabel l-adultezza tas-sittinijiet, u bħal f'La Jibbnazza niġi Lura, 'sequel' ta' It-Tfal jiġu bil-Vapuri, nittama li f'dan ir-rakkont il-qarrej ta' Ilum isib spunt biex iħoss u jirrifletti dwar realtà li daqskemm hi qadima, hi wkoll 'il fuq mil-liġi tat-tibdil. It-Tfal Jiġu bil-Vapuri as Oliver Friggieri — Ġiżimin li