Fis-Seklu VIII qabel Kristu, meta Malta kienet taħt l-influwenza tal-Feniċi, kellha wkoll komunita ta' nies Griegi. Dan hu magħruf minn iskrizzjonijiet miktubin bil-Grieg li nstabu kemm f'Malta u f'Għawdex. Dawn l-iskrizzjonijiet jirreferu kemm għall-poplu Malti u Għawdxi, kemm għall-mexxejja tagħhom u kemm għar-reliġjon tagħhom. Minn dan ta' fuq wieħed jikkonkludi li Malta u Għawdex kellhom żewġ gvernijiet separati, dak li kien jiffunzjona mill-belt ta' Melite, illum l-Imdina, f'Malta, u dak ta' Gawlos, illum Victoria, f'Għawdex. Wieħed jikkonkludi wkoll mill-istess iskrizzjonijiet li r-reliġjon ta' Malta u Għawdex kienet dak iż-żmien waħda politeista, jiġifieri, li minbarra alla suprem Zews, kien hemm ukoll allat oħra, kemm nisa u kemm irġiel, kif ukoll il-kultijiet tagħhom u qassisin li kienu jieħdu ħsieb dawn il-kultijiet. Jidher li dawn iż-żewġ komunitajiet Griegi, waħda f'Malta u l-oħra f'Għawdex, kienu jeżistu flimkien ma' żewġ komunitajiet oħra Puniċi, jiġifieri ta' razza Feniċja li kienet ġiet Malta minn fejn illum ngħidulu l-Libanu. Dawn il-komunitajiet, Griegi u Feniċi, mid-dehra kienu jinġiebu mhux ħażin, almenu mill-fatt li ma jissemma ebda ġlied bejniethom. Dan hu differenti għal kollox mill-esperjenza ta' bejniethom fi Sqallija ħdejna, fejn għal mijiet ta' snin iġġieldu u ħarbtu bliet xulxin, biex ħadd minnhom ma ħareġ rebbieħ. L-ikbar rigal li dawn il-Griegi taw lilna l-Maltin u l-Għawdxin hu isimna. L-isem ta' Malta hija korruzzjoni ta' l-Għarbi Malitah, li hi traskrizzjoni tal-Grieg melite. Melite kien isem ta' nimfa, alla mara minuri, li għaliha kienet imsemmija gżira oħra fil-baħar Adriatiku, u bliet oħra mferrxin fid-dinja Griega, li kienet e tinkludi l-Greċja, parti mit-Turkija, il-Palestina, l-Eġittu, ż-7. Cipru,Kreta, il-Libja, parti minn Sqallija u l-Italja t'isfel. Għawdex għandu żewġ ismijiet: Għawdex u Gozo. Għal min ma jafx, Gozo mhuwiex isem riservat għall-barranin. Iżda l-Griegi la qatt semmew lil Għawdex 'Għawdex' u l-anqas €Gozo', iżda ''Gawlos', kelma li tfisser vapur merkantili pjuttost tond, li bħalu kienu jinsabu Għawdex bil-bosta taħt il-pussess tal-Feniċi. Mela kif Gawlos ġie Għawdex jew Gozo2 Awtur Grieg, bl- isem ta' Strabone inzerta ħa żball, li waqt li kien qed jitkellem fuq gżira ħdejn Kreta li kien jisimha Gawdos, qal li din il-gżira kienet ħdejn Melite mhux bogħod minn Sqallija. Dan l-iżball baqa' peress li Għawdex huwa traskrizzjoni ta' Gawdos. Barra minn hekk, peress li din il-gżira ta' Kreta ġiet wara ħafna magħrufa bħala Gozo, u peress li Gawdos u Gozo kienu l-istess gżira, l- iżball ta' Strabone sar il-kaġun li Gawlos żdidulu l-ismijiet, Griegi wkoll, ta' Gawdos u Gozo. X'kien li ressaq kemm lill-Griegi u kemm lill-Feniċi lejn il-gżejjer tagħna' Dawn iż-żewġ popli kienu kummerċjanti kbar, u l-interessi tagħhom ma kinux tant li jiffurmaw imperu u ħakma, imma li jħallu f'kull post li minnu kienu jgħaddu qatgħa nies li xogħolhom kien ikun li jixtru u jbiegħu prodotti, kemm dawk li sħabhom il-Griegi u l-Feniċi kienu minn żmien għal żmien iwasslulhom bil-vapuri, u kemm dawk li kienu jakkwistaw bit-tpartit mill-indiġeni Maltin u Għawdxin u mill-barranin li bħalhom kienu qed jagħmlu dan it-tip ta' kummerċ. Seta' ġara li dawn in-nies ma kellhomx interess oriġinali li jsiru ħaġa waħda mal-popli ta' Malta u Għawdex, iżda li jittrattawhom bħal ma nafu kienu jittrattaw il-Griegi u l-Feniċi lill- Berberi ta' l-Afrika ta' fuq, il-Griegi fil-Libja, il-Feniċi fit-Tunisija. Hemmhekk, dawn il- popli kummerċjanti kienu jħossuhom superjuri lejn dawn l-indiġeni; tant li nafu wkoll kemm sfruttament kienu jagħmlu mill-prodotti tagħhom, speċjalment il-Griegi mis-silpju, li kien tip ta' droga. Ġara iżda li kemm il-Griegi u l-Feniċi kkolonizzaw l-ibliet prinċipali ta' Melite u Gawlos, ħadu f'idejhom il-presidenza tal-kunsilli rispettivi taż-żewġ gżejjer, u tkellmu f'isem il-popli ta' Malta u Għawdex, kif jidher fl-iskrizzjonijiet. U dan it-tip ta' ħakma għen sabiex ftit sekli wara, fis-sena 218 q.k., din il-ħakma u kultura mista tgħaddi bla xkiel f'idejn ir-Rumani, kif ġara fi Sqallija għexieren ta' snin qabel. F'din l-okkażjoni, il-Feniċi, li kienu issa taħt l- influwenza Kartaġiniża, kienu ħafna iktar dominanti mill-Griegi, tant li l-armata ta' Malta li ssemmiet mill-istoriku Ruman Livju kienet Punika, u mhux Griega. Jekk il-Griegi u l-Feniċi ġew u ssetiljaw f'Malta u Għawdex, u mhux sempliċiment żammew kolonja merkantili, bilfors li sabu hawn prodotti li setgħu jakkwistaw, bħal għasel, ward, suf, qoton, prodotti ta' l-ikel, inkluż il-frott. Ma kienx jonqos ukoll il-ħut u frott tal- baħar. F'dan il-kummerċ kien jiggwadanja kulħadd, imma l-aktar in-negozjanti barranin. Ħal Kirkop, fil-Lbiċ ta' Malta u mdawwar b'ħafna għelieqi, li kif rajna qabel ma kienx bogħod minn diversi bajjiet, speċjalment dawk ta' Wied iż-Żurrieq u Birżebbuġa, b'mogħdijiet stabbiliti sa minn żmien il-Ħaġar, ma setax kien minsi u mwarrab minn din l-influenza. Iżda waqt li l-influenza Punika għadha tidher fil-fdalijiet b'forma ta' bini u oqbra, ftit li xejn l- arkeoloġi jirreferu għal bini u oqbra Griegi. Horatio Caesar Roger Vella 30 ta' Ġunju 2000. Bċchius, A. u Franzius, l., edi. Corpus inscriptionum Graecarum, Berolini ex officina academica 3, 14.953.24 (Iskrizzjoni lil Demetriju)