Id-daqq tal-qniepen f'Ħal Tarxien f'Ħal Tarxien hu wieħed mill-eqdem irħula Maltin, għaldaqstant min jaf kemm tul is-snin ġabar miegħu ' drawwiet marbutin ma' kull qasam tal-ħajja. Diżgrazzjatament, uħud minn dawn id-drawwiet intilfu, oħrajn jinsabu moribondi, iżda oħrajn għadhom magħna. Wieħed jammetti, li l-kamla li dejjem tipprova tiekol u tmermer dawn id-drawwiet qodma marbutin ma' l-identità nazzjonali tagħna, hija l-progress. Illum bil-qawwa tal-mass media u tat-taħlit mal-barranin f'Malta u barra, jinsabu fostna, uħud li lesti jissagrifikaw dak li hu tagħna waqt li jitilfu għaqalhom wara dak barrani. Jiena ma nippretendix li għandna ninqatgħu għalina mill-bqija tad-dinja jew li ma nimxux maż-żmien; iżda mill-banda l-oħra, l- identità tagħna rridu nibżgħu għaliha. Jekk ma nagħmlux hekk, inkunu qegħdin nonqsu wkoll mir-rispett lejn missirijietna. Id-daqq tal-qniepen: Waħda mid-drawwiet li qiegħda f'ċerti bliet u rħula, aktar minn qniepen mill-kampnari tal-knejjes jisktux, kif ġralhom f'postijiet jew inikktuna bil-messaġġi li Fid-dramm 'Macbeth' ta' William lill-ġeneral Macbeth jistqarr li, 62) U hekk hu. Il-qniepen iħabbrulna. Ftit ilu persuna ddoqq tliet moti: waħda biex f'Hal Tarxien dawn għadhom ma ssib il-bsaten fir-roti - forsi f'oħrajn - hija d-daqq tal- tagħna. Għall-Grazzja t'Alla siktux għal kollox; u jalla ma oħra. S'issa għadhom iferrħuna jwasslulna. I, isejħulna, jistednuna, anzjana qaltli li kultant il-knisja tħabbrilna, oħra biex tistedinna, u t-tielet waħda biex twiddibna. Messaġġi ta ferħ u niket: Kif ġà għedt, il-qniepen iwasslulna messaġġi differenti. Uħud minn dawn il-messaġġi jkunu ta' ferħ, oħrajn ta' niket. Min ma jħossx fih il-ferħ joktor, ngħidu aħna, mad-daqq tal-qniepen f'xi festi partikolari Dawk il-moti sbieħ, jibdew qanpiena wara l-oħra sakemm ftit wara jingħaqdu kollha flimkien u joħolqu dik l-armonija ħelwa li tpaxxi 'l-widnejn ta' min jismagħha. Id-daqq tal-qniepen jitlob sengħa u interess. Niftakar f'Ħal Tarxien lil ċertu Ganni (Mazzitu) li kien joqgħod fi Triq Santa Marija, li n-namra tiegħu kienet id-daqq tal-qniepen. Kont tarah bl-arloġġ f'idu, jikkmanda lilna t-tfal li konna nibkulu biex iħallina nitilgħu miegħu fuq il-kampnar fil-ġranet tal-festa tal-Lunzjata. Erba' moti; kull waħda differenti mill-oħra. Erba' moti lejlet u nhar il-festa. Imbagħad 'innaqqru' għall-paneġierku; ftit wara ndoqqu s-'Sanctus' tal-kantata. Tiġbed tokk biss meta jgħidlek hu. Kemm it-'tnaqqir' kif ukoll is-'Sanctus', it-tnejn jispiċċaw b'żewġ tokki wara xulxin bl-istess qanpiena l-'Kbira'. Iżda fis-sewwa kollha, l-aktar mota li kienet tpaxxini fi tfuliti kienet dik magħrufa bħala 'Tas- Sollennità'. Din kienet tindaqq f'xi t-tlieta u nofs ta' filgħodu - illum fejn tindaqq, tindaqq fis-sitta - u ddum sejra nofs siegħa. F'dik il-ħemda, f'dak il-kwiet, dawk l-ilħna tal-qniepen bit-temp adattat kienu jqabbżuli d-dmugħ bla ma naf għaliex; kont inħosshom jikkommovuni. L-istess bħalma jferrħu l-moti tal-festi maġġuri ta' matul is-sena. Il-'Gloria' fil-quddiesa tal-Għid il- Kbir, waħda minnhom. Zewġ tokki, tlieta, bil-'Kbira', imbagħad jingħaqdu l-qniepen l-oħra u jieqfu eżatt f'daqqa. Niftakar lil Gz ini jgħolli idu, u kif iniżżilha, kulħadd jieqaf zoptu. Ara ma jfettillekx ma tkunx attent u tagħti xi tokk żejjed, għax, 'ħoll xagħrek u ġib iż-żejt'. L-istess bħall-mota qasira tal- Barka Sagramentali; jew dik tal-'Glorja' f'Ħamis ix-Xirka. Iżda l-aħbarijiet li jwasslulna l-qniepen mhux dejjem ikunu sbieħ. Niftakar dawk it-tokki Ilajmati f'xi ħin mhux mistenni tal-jum. 'Xxx.., biżżejjed, ħa nisma'. Iva, dan vjatkul' Imbagħad ħafna tfal arahom b'ġirja waħda lejn il-knisja biex jilħqu xi fanal. U xi ngħidu, għal xi aħbar ta' mewt. Il-kbar erħilhom isikktu liż-żgħar ħalli jkunu jistgħu jgħoddu t- tokki tal-'Fustanija'. Għax jekk kien ikun miet raġel, allura t-tokki kiebja kienu jkunu sebgħa għal seba' TARXIEN ĦARĠA SPEĊJALI TAL-FESTA, 1997 7 arbiet; jekk kienet tkun mara, allura dawn kienu jkunu ħamsa għal ħames darbiet. Din kienet tissejjaħġ b trapassjoni. — Meta kien imut xi saċerdot, id- -daqq tat-transtu kien ikun għal kollox differenti; kienu 'e; E jieħdu sehem il-qniepen kollha. Dan għadu jsir sa llum. Ġieli kienet tindaqq ukoll l-agonija meta xi 'i moribond ikun fuq soddtu jistenna jtemm il-ħajja tiegħu fuq din l-art. Ninnutaw, dawr huma kollha kelmiet ta' nisel Taljan jew Latin. Iżda trapassjoni u trastu jfissru l-istess ħaġa; il-mogħdija li tgħaqqad din il-ħajja ma' l-eternità. Imbagħad hemm id-daqq fil-funerali. Fi tfuliti spiss konna nisimgħu żewġ qniepen idoqqu flimkien li kienu jagħtuna x'nifhmu li kien ikun qed isir xi funeral ta' tarbija. Dak iż-żmien sikwit kont tara qassis u żewġ abbatini jakkompanjaw tebut ċkejken abjad merfugħ minn erbat itfall Il-qniepen tal- knisja kienu jdoqqu, il-'Glorja'. Għall-kbar iż-żewġ qniepen kienu jdoqqu b'mod differenti. Fil-funeral ta' xi saċerdot imbagħad, il-qniepen kollha jissieħbu f'nisġa ta' karba newwiħija b'tokki meqjusa wara xulxin. Dak it-tip ta' daqq konna nsejħulu rampil. Huwa dak l-istess daqq li jinstema' kull nhar ta' Ġimgħa fit-tlieta ta' wara nofsinhar, biex ifakkar il-mewt ta' Sidna Ġesu Kristu ; inkella bħal dak li jindaqq matul ix-xahar ta' Novembru. Stediniet għat-talb: Niftakat lil nannuwi jgħidli li fl-anitik il-qniepen ġieli daqqew waqt xi maltempata kerha jew wara xi theżżiż ta' l-art. Dan kien isir biex l-Insara jdawru ħarsthom lejn is-Sema u jitolbu maħfra, ħniena u l- għajnuna meħtieġa f'sitwazzjonijiet prekarji bħal dawk. Fil-fatt, xi nies kienu jixegħlu xi biċċa xemgħa tal-Kandlora quddiem xbiha għażiża u jinfexxu f'talb ħerqan. Anzjan ieħor ftit ilu fissirli li fl-antik il-qniepen kellhom funzjoni soċjali barra dik reliġjuża. Mhux kulħadd kien jaf jaqra l-arloġġ u barra minn hekk, l-arloġġi ta' l-idejn jew dawk imdendlin ma' xi polka sabiħa ma kinux ħwejjeġ ta' kuljum. Allura x-xogħol tar-raba' kien jibda f'ċertu ħin, imbagħad mat-tokki tat-tmienja kien ikun hemm ftit ħin ta' mistrieħ; f'nofsinhar mistrieħ itwal u mad-daqq ta' l- Ave Marija, il-ħidma kienet tiġi fi tmiemha. Ta' min isemmi wkoll it-tokki ta' l-Orazzjoni u dawk ta' l-Imwiet. Dawn bħall-Ave Maria ma kinux jindaqqu dejjem fl-istess ħin, iżda skond l-istaġun. Kmieni filgħodu kien jindaqq il-Pater Noster; aktarx nofs siegħa qabel toħroġ l-ewwel quddiesa fil-parroċċa. Għeluq: Illum, f'Ħal Tarxien ukoll, id-daqq tal-qniepen naqas. L-aqwa li ma spiċċax. Wara kollox, ċertu daqq m'għadx hemm loku. Importanti l-moderazzjoni. Ngħidu aħna, m'hemmx għalfejn quddiesa ddum iddoqq ħames minuti, ftit tokki biżżejjed. L-istess dwar daqq ta' qniepen f'ċerti ħinijiet tal-lejl. Iżda tajjeb li wieħed jifhem li l-qniepen jagħtu ċertu tifsir lill-ħajja, iżejnuha. Huma ilħna differenti ġejjin minn qniepen ta' daqs u ton differenti. Uħud jingħataw isem jew laqam. Aħna għandna: iż- Zgħira, il-Fustanija, il-Qadima, l-Għawdxija, u l-Kbira. Huwa veru li f'din il-Kitba kkonċentrajt fuq id-daqq tal-qniepen f'Ħal Tarxien. Iżda Ħal Tarxien kien u għadu jagħmel parti mill-gżejjer Maltin, għalhekk dak li għedt, jgħodd ukoll għal diversi bliet u fħula oħra. Jidher ċar li missirijietna ħabbewhom ħafna lill-qniepen u ħadmu u stinkaw biex fil- parroċċi tagħhom ikollhom sett mill-isbaħ. Kultant raw kif għamlu biex dendlu qniepen żgħar anke f'kappelli ġol-lokal. Id-daqq tagħhom għalihom kien ifisser ħafna u kien isir bis-serjetà u b'ċerta maestrija. Ħal Tarxien s'issa rnexxielu jżomm it-tradizzjoni tad-daqq tal-qniepen; grazzi għall-kappillani li kellna u li għandna. Illum ninsabu mdawrin b'diversi ħsejjes storbjużi ferm aktar minn tokki ta' qanpiena, u tista' tgħid li ħadd ma jipprotesta. Ħdejn dawn l-istorbj i, ċertament id-daqq tal-qniepen ma joqgħodx. Importanti, iżda, li min idoqqhom ikollu s-sengħa ta' kif iwassal messaġġ permezz ta' armonija ħelwa, bla ma ttul iżżejjed. Tajjeb li l-kbar jgħallmu liż-żgħar japprezzaw din it-tradizzjoni biex tibqa' ħajja għax saret parti integrali mill-identità Maltija. TARXIEN ĦARĠA. SPEĊJALI TAL-FESTA, 1997 9