il-Ħadd, 19 ta' Frar, 2017 il-mument 33 — Albert Camus: Il-kultura indiġena… il-kultura ġdida Mediterranja o) Minn Toni Aquilina lil Oliver Friggieri, sinon- imu għalija mal-kultura Mediterranja fil-linja ta' ħsieb ta' Albert Camus li dwaru u xogħlijietu tant nieħdu gost niddiskutu ' III. -— Iżda din ir-realtà ta' ħajja li hu l-Mediterran mhix xi ħaġa ġdida għali- na. U jidher li din il-kultura hija msejsa fuq dik tal-antikità Latina li r- Rinaxximent ittanta jiskopri mill-ġdid 47 matul iż-Żminijiet tan-Nofs. Hija din il- etta Latinità li Maurras u: s-segwaċi tiegħu ġed jippruvaw jappropjaw. Huwa f'isem dan l-ordni Latin li, fil-kwest- joni tal-Etijopja, erbgħa u għoxrin intel- lettwali Oċċidentali iffirmaw manifest degradanti li eżalta ċ-ċivilizzar min- naħa tal-Italja tal-Etijopja barbara.' Mhuwiex dan il-Mediterran li 'd-Dar tal-Kultura'' tagħna qed tir- rivendika. Għax mhuwiex il-veru wieħed. Dan hu l-Mediterran astratt u konvenzjonali rappreżentat minn Ruma u r-Rumani. Dal-poplu t'imitaturi bla immaġinazzjoni stħajlu b'danakollu kapaċi jibdel il-ġenju artistiku u s-sens ta' ħajja li m'għandux permezz tal- ġenju ħarrieb. U dak l-ordni li tant jif- taħru bih kien l-ordni imposta bil-forza u mhux dak li jistaħja fid-dehen. Saħansitra f'dak li kkopjaw għamlu froġa. U lanqas tgħid almenu imitaw il- ġenju fundamentali tal-Greċja, imma l- frott tad-dekadenza tagħha u t'għeltiji- etha. Mhux il-Greċja b'saħħitha u samma tal- kittieba kbar traġiċi jew ta' dawn l- għar sekli. Mhux il-ħajja li Ruma ħadet mingħand il-Greċja, iżda l- astrazzjoni pwerili u pikuża. Il- Mediterran xi mkien ieħor qiegħed. Hu sewwasew it-tiċħid ta' Ruma u l-ġenju Latin. Huwa ħaj u m'għandux x'jambi- ha l-astrazzjoni. U wieħed bil-qalb koll- ha jista' jikkonċedi lil Mussolini li hu s- suċċessur denju taċ-Ċesarijiet u l- Awgusti tal-qedem, sakemm b'dan nifhmu li hu qed jissaggrifika, bħal- hom, is-sewwa u l-kobor favur il- vjolenza bla ruħ. Mhux il-ħajra għall-argumentazzjoni u l-astrazzjoni li nirrivendikaw aħna fil- Mediterran, iżda l-ħajja li fih — il-btieħi, is-siġar taċ-ċipress, ix-xtieli tal-bżar — Eskilu u mhux Ewripide'f — l-Apollojiet DoriċiS, u mhux il-kopji tal-Vatikan. Hija Spanja, il-forza u l-pessimiżmu tagħha, u mhux il-ftaħir ta' Ruma — il- pajsaġġi mgħaffġin taħt ix-xemx u mhux ix-xenarji tal-palk fejn dittatur jisker jisma' lilu nnifsu u jżomm il- folol fil-jasar. Li rridu aħna, mhux il- gidba li rebħet fl-Etijopja, iżda l-verità li qed tinqered ġewwa Spanja. IV. — Baċir internazzjonali bil-kurren- ti kollha li jgħaddu minnu minn naħa — s'oħrà, il-Mediterran huwa fost ir- reġjuni. kollha l-uniku forsi li jilħaq il- filosofiji Orjentali l-kbar.M' Minħabba li mhux klassiku u ordnat, hu mifrux u mqanqal, bħal dawk id-distretti Għarab jew dawk il-portijiet ta' Ġenova u t- Tuneżija. Dik il-ħajra rebbieħa għall- ħajja, dak is-sens ta' tagħfiġ u ta' diqa, l-imsieraħ baħħ f'nofsinhar ġewwa Spanja, is-sjesta; dan hu l-Mediterran ta' vera, u jixbah lill-Orjent. Mhux lill- Oċċident Latin. L-Afrika ta' Fuq hi wieħed mill-uniċi reġjuni fejn l-Orjent u l-Oċċident jikkoabitaw. U f'dil-kon- fluwenza m'hemmx distinzjoni bejn il- mod kif jgħix Spanjol jew Taljan fuq il- mollijiet t'Alġeri, u l-Għarab ta' mad- warhom.$ Dak li hu l-akar essenzjali fil-ġenju Mediterranju forsi joħroġ: 7 minn dan it-tlaqqigħ uniku fl-istorja; dika 2 ġeografija, li nisslu l-Orjentu l-— Oċċident bejniethom. (Inkwantu għal dan wieħed jista' jirreferi għal Audisio.)'. Din il-kultura, din il-verità Mediterranja teżisti u timmanifesta ruħha fuq il-binarji kollha: 1- unità lingwistika.— faċli wieħed jitgħallem lingwa Latina darba diġà jkun jaf oħra —; 2 unità ta' nisel — kollettiviżmu sreajn fiż- Żminijiet tan-Nofs — sistemi fewdali, jeċċ.2 Il-Mediterran, fuq dawn il- binarji kollha, jagħtina 'hawnhekk stampa ta' ċiviltà ħajja u mżewqa; konkreta, li tittrasforma d-dut- trini fi xbiehetha — u tixrob l-ideat mingħajr ma tibdel in-natura proprja tagħha. Imma allura, sa jgħid xi ħadd, x'hemm bżonn li wieħed imur aktar 'l bogħod V. — Għax l-istess reġjun li ttrasforma tant u tant duttrini ma jistax ma jit- trasformax id-duttrini tal-lum. Kollettiviżmu Mediterranju ser ikun differenti minn kollettiviżmu Russuż' veru u proprju. Il-logħba kollettivista mhux fir-Russja qed tintlagħab: qed tintlagħab fil-baċir Mediterranju u j siegħa li qegħdin il-logħba għall-bnie- dem ilha tintlagħab żmien twil, iżda huwa forsi hawnhekk li laħqet l-aktar punt traġikuu li għandna daqstant karti f'daqqa ġo jdejna. għajnejna realtajiet li ithom minna. L-ideat tagħna sa jitgħawġu u jadattaw rwieħhom għalihom. Din ir-raġuni għala l-avversarji tagħna qed jiżbaljaw bl-oġġezzjonijiet'li jġibu. Wieħed m'għandux dritt jiġġudieka minn qabel id-destin ta' xi duttrina, u jiġġudika l- ġejjieni tagħna f'isem il-passat, anki jek ikun dak tar- Russja. b'mod inġust, u nħejjuh bil-lest biex jilqa' l-forom ekonomiċi li qed jisten- newh. Huwa dak li niskopru x'hemm fih li hu konkret u ħaj, u dak li niffa- vorixxu f'kull okkażjoni li tiġina l- aspetti diversi ta' din il-kultura. Aħna ħafna aktar imħejjija għal dil-biċċa xogħol għax qegħdin f'kuntatt immed- jat ma' dan l-Orjent li tant għandu x'jgħallimna f'dan ir-rigward. Hawn aħna nżomma mal-Mediterran kontra Ruma. U r-rwol essenzjali li jista' jkoll- hom bliet bħal Alġeri u Barċellona, hu dak li jagħtu sehemhom, umli kemm ikun umli, biex isostnu dak l-aspett tal- kultura Mediterranja li jseddaq lill- bniedem flok ma jgħaffġu. L-Italja invadiet l-I sEġjonia fit-3 ta' Ottubru 1935. Fiż-żmien li Camus ta din it- taħdita kien qed iħejji t-traġedja ' Eskiljana Promethee enchaine biex tit- tella' fuq il-palk t'Alġeri mit-Theġtre du Travail. L-ewwel rappreżentazzjoni saret fis-6 ta' Marzu 1937. Fl-1946 Camus jerġa' lura għat-tema ta' Prometju fl-esej letterarja tiegħu, Prometju fl-Abbissi (ara Faraxa, Is-Sajf, 2013:33). Statwi ta' Apollo. It-terminu 'Doriku' jirreferi għall-aktar stil bikri u sempliċi f'dik li hi arkitettura u skul- tura Griega. Referenza għall-gwerra ċivili fi Spanja li bdiet f'Lulju tal-1936 meta uffiċjali tal-armata qajmu ribelljoni fiż- żona Spanjola tal-Marokk. Camus żamm mar-Repubblikani kontra Franco. Kif jindika l-użu tal-plural, Camus hawn mhux neċessarjament ' qiegħed jirreferi għall-Islam. Anzi hemm x'juri ( ara L-Apostata jew moħħ :, imħarbat, Waħda Till-Kovelli fil-ġabra — . Turufnamentt: u Saltna — Il-Malti, — b 3); $ bħala l-mudell ta' ħsieb Mediterranju kif aktar tard esposonieh f'L'Homme rċvoltċ / Il-Bniedem Ribell. Id-deskrizzjoni tal-Musulmani tal-Alġerija bħala 'Għarab'' trid tin- ftiehem naturalment fil-kuntest kolon- jali ta' dawk iż-żminijiet. Ma nistax ma nżidx iżda li għal Camus kienet u baqgħet l-Alġerija Ewro-Għarbija li kellha sservi ta' 'Kapiltali' għal speċi ta' Commonwealth Franċiż. Għalhekk wieħed malajr jasal biex jifhem il-għala l-gwerra għall-indipendenza fl-Alġerija tal-ħamsinijiet kiċfiet għal Albert Camus daqqa ta' ħarta doppja — għax barra t-tixrid tad-demm u l-mibgħeda, ġabet ukoll magħha l-WAQGĦA tal- proġett tiegħu favur il-multi- kulturaliż- mu Mediterranju. Gabriel Audisio (1900-1978), l- awtur ta' żewġ volumi t'essejs intitolati Jeunesse de la Mediterranċe / Żġħożija tal-Mediterran (Gallimard, 1935 u 1936), u li kellu influwenza kbira fuq Albert Camus. Camus hawnhekk qed ikun konċiż bħalma jagħmel kelliem li jip- prepara biss spunti li mbagħad jidħol fihom b'aktar dettal waqt it-taħdita vera u proprja. Inkwantu għall-ordre des chevaliers li jirreferi għalih, l-istudjuż Conor Cruise O'Brien hu tal-fehma li kellu f'moħħu jsemmi l-Kruċjati (Fontana, Camus, 1970: 12). Il-kollettiviżmu hu bbażat fuq it- teorija li l-mezzi tal-produzzjoni ta' pajjiż għandu jkun f'idejn il-poplu. Fl- Unjoni Sovjetika dan ġie rinforzat fis- settur agrikolu bejn l-1928 u l-1940 u beda bħala parti mill-ewwel pjan ta' ħames snin. Fl-1937 in-numru ta' rziezet fis-sistema kollettivista tar- Russja kien ilaħħaq 243 700 bi 9394 tal-agrikultura soċjali kkollettivizzata. It-tielet partu tkompli l-Ħadd li ġej