Zewġ Gawhriet Poetiċi Għeluq ta' Victor Fenech u Mill-blat insawwar ħolma ta' Ġorġ Borg REĊENSJONI TA' PATRICK SAMMUT ĠER 2005 RAT IL-PUBBLIKAZZJONI TA' ŻEWĠ ANTOLOĠIJI poetiċi miktubin minn żewġ poeti kontemporanji ewlenin. Qiegħed nirreferi għal Għeluq — poeżija, poeproża, 2000-2005 ta' Victor Fenech, u Mill-blat insawwar ħolma — poeżiji 1992- 2004 ta' Ġorġ Borg. ' Fenech ħarġet L-antoloġija ta' f'edizzjoni limitata / ta' mitt kopja bejn wieħed u ieħor, u tiġbor fuq firxa paġna, 34. poeżija — oriġinali, poeżija ta' Pessoa maqluba għall-Malti u 137 ħajku, flimkien ma' spazji li juru xogħlijiet ta' artisti bħal Luciano Micallef, Ravmond Pitrċ u Rigbv Graham. Dik ta' Ġorġ Borg tiġbor mal-168 poeżija fuq 83 paġna. Leħen il-Malti għadd 31 Bħala metrika u prosodija Għeluq jiġbor fih 24 poeżija miktuba bil-vers ħieles (għalkemm xi drabi jinħass ukoll ir-ritmu tal- poeproża), 10 siltiet ta' poeproża u numru mdaqqas ta' ħajku. Il-qarrej iħoss ritmi u armonija mill-isbaħ anki fil-poeproża. Fenech iħaddem taħlita ta' diskors informali u kwotidjan mal- lingwaġġ poetiku u liriku profond. Hemm ukoll it-ton ironiku li naqraw f'siltiet bħal Srebenika, F'daqqa qdiemet, Tluq (Insomma saħħal) u Ikkraxxjalil; u l-istil dirett u enfatiku-anaforiku bħal f'Rajt u Jekk qatt ma aft. Min-naħa l-oħra Ġorġ Borg jilgħab x'imkien bejn il-forom tradizzjonali u dawk moderni. Insibu frekwenti l- kwartini, ir-rima mqabbża u versi bħal trisillabi, kwaternarji, kwinarji, senarji, settenarji, ottonarji, novenarji u endekasillabi, imma jitħaddem anki l-vers ħieles. Bosta mill-poeżiji ta' Borg huma konċiżi fit-tul tagħhom, oħrajn huma itwal min-norma li s-soltu tirregola l-versi ta' Borg. Il-kelma 'gost' hija ċentrali fil-poeżija ta' Borg: dik tiegħu hi poeżija li tagħti gost anki permezz tar-riflessjoni dwar l-iċken ħwejjeġ u l-iktar affarijiet sempliċi. Fuq kollox, is-sbuħija tar-ritmi, il-mużikalità, imma anki l-istedina min-naħa ta' vrus Borg biex il-qarrej jimraħ fil-fantasija. Il-lessiku, ir-ritmi u r-rimi tiegħu spiss ifakkru fil- poeżija tal-patri Franġiskan Marjanu Vella. Xi poeżiji jieħdu wkoll l-għamla tas-salm penitenzjali. i. It-tiftix tal-verità u t-transitorju Tematikament hemm xi aspetti li huma preżenti kemm f'Għeluq ta' Fenech, kif ukoll f'Mill-blat insawwar ħolma ta' Borg. Waħda mill-ossessjonijiet ta' Fenech, issa li m'għadux daqshekk żagħżugħ, hija t-tiftixa tal-verità u l-għarfien li l-ħajja f'din id- dinja ('vjaġġ-granell (…) tul ramla bla tmiem; ara Jekk ngħidlek li nħobbok) mhix eterna. Għalhekk hawnhekk tintmess sewwa t- għadd 31 Lelten il-Malti tematika ta' l-eżistenzjaliżmu. Laqtuni bħala qarrej versi bħal 'Il- verità tinsab x'imkien / hemm fuq / (fejn) / fis-sintesi ta' żmien u spazju / għad jinħema l-bniedem sħiħ (Kwiekeb/Verità), jew 'naf biss / li terraqt jiemi nfittex sigriet il-ħajja; / imqar nifhem truf għeliemha' (Aridità), jew 'Mulej, qattajt jiemi u ljieli / infittex tarf il-kobba / ir-raġuni wara l-ġenesi ċ…ġ Imma / mid-dehra dħalt ġo cul-de-sac' (Enimma eterna), jew il-ħajku, 'Ħajja ta' ġipsi / bla nifs dan il-vjaġġ tiftix / serħan m'hemm imkien' Quddiem l-għarfien taċ-ċokon u l-limiti tiegħu, il-poeta jdur lejn il-Mulej, imma ma jisma' xejn ħlief 'jirbombja l-eku f'aridità waħxija' u dan wara li Fenech jikteb versi bħal 'F'għadira dubji ngħum; 'Ah dil-ħajja, dawn id-dubji, dad-dagħbienf' u 'A), il-vojti' (Aridità). F'Ħanini, issammarx ħarstek Fenech jikteb dwar 'l-apokalissi ta' ruħu' u r-'rwiefen suwed li jaħkmu fond ġo fija; filwaqt li jtemm il-poeżija hekk: 'u xorta tibqa' bla tweġiba l-mistoqsija' U l-mistoqsija jew mistoqsijiet li jikteb dwarhom jinsabu fil-ħajku bħal, 'Bejta sigrieti: / mnejn ġejna, fejn se mmorru, / x'qegħdin nagħmlu hawn' u 'Wasalt f'tarf it-tmiem: / minkejja l-vjaġġ twil, għadni / m'għaraftx jien min jieni' Anki fil-versi ta' Borg naqraw spiss dwar vjaġġ li jintrabat kemm mat-tiftixa kif ukoll ma' l-iskoperta. Did-darba perċ hija qawwija r-rabta ma' l-elementi naturali li bħal donnu l-poeta jitwaħħad magħhom. Hekk f'Għad nerħilha jikteb: 'Għad niskopri minn fejn beda / dan il-ġmiel ta' sema skur; / għad nistordi u nerġa' f'sikkti / u nkun għadni qed indur'/ filwaqt li f'L-ispirtu tiegħi jikteb hekk: 'Fittixt l-ispirtu tiegħi / qalb l- għoljiet, / l-ispirtu tiegħi frisk bin-nida / ta' l-għodwiet. // U naf li rajt għasfur jittajjar / 'il fuq lejn is-smewwiet' F'Enerġija Borg ibexxaq wiċċ l-art ħalli jara 'x'jimbotta ż-żerriegħa / tinbet bil- mod u ttella' / fir-rebbiegħa' Minkejja dan, jikteb li 'Sa llum jien għadni nqalleb / fil-ħamrija' L-idea li l-ħajja tgħaddi u tisfa fix-xejn (mela t-tema tat-transitorju) nistgħu naqraw dwarha f'poeżiji bħal Qed tinħela, Il-Ġardinar, Dalwaqt, Tmiem oskur, Leħen il-Malti għadd 31 Tluq, Tgħidlix li ż-żiffa (Tgħidlix / li l-ilma safi / li għaddej / għad jnxef'jew jixtorob / qisu xej. // Tgħidlix / li jien ukoll / għad nitlaq lura / bil-barka tan-natura') u Buffura ((U fejn ġarritna lkoll dik il-buffura/ biex qatt ma rġajna lura'') Qasam ieħor li jiġi ttrattat miż-żewġ poeti huwa dak tat- twemmin. Fil-poeżija ix-xwejjaħ tad-daqna bajda, Alla jinftiehem minn Victor Fenech (mhux iktar tifel) bħala 'l-ogħla misterju f'enimma eterna tisfida kull żmien' Fil-ħajku Alla hu xi daqqiet il-Mulej, oħrajn huwa l-'bidu ta' Kollox/ drabi oħra l-'Ħallieq' Hemm spiss il-polemika kontra t-talb formali, id-dogmi, il-leġġendi tal-Beati, u t-twiddib li ħa post il-vera Imħabba. Fil-poeproża Xi mkien trid titwieled, ir-riferimenti Bibliċi jintużaw f'rabta mat-tema soċjo-ambjentali: 'Agħmel, Mulej, li dil-gżira ma tinkaljax, bħal ġifen Pawlu, fuq skoll moħbi ġewwa moħħna lkoll sallabna, dik il-ġerħa ħamra/kaħla bħall-ożona li taqqabna' Ġorġ Borg jixrob ukoll mill-Vanġelu f'poeżija bħal Ġetsemani li hija miżgħuda b'lessiku marbut mal-passjoni ta' Kristu ('uġigħ; 'jissawtu/ 'kalċi/ 'mrar' 'dulur' 'tbatija' 'Għaraq kiesaħ; 'demm; 'jokrob' 'dmugħ') Anki hawn it-tema tat- twemmin tintrabat ma' dik soċjali, l-aktar fi tmiem il-poeżija: Għadu jokrob talb u suppliki bi dmugħ jaħraq mal-ħaddejn. Għadu jfittex kenn u faraġ u ma jsib lil ħadd u xejn. Fuq l-istess nota, fil-poeżija F'dat-tempju Borg jikteb dwar 'massa ta' dlam / tisfida / lil Kristu li qam' Ir-riferimenti Bibliċi jkomplu f'poeżiji oħra bħal Fuq l-għadira (Ġest u l-appostli sajjieda), Ġakobb ('Jien kont Ġakobb / nissara tul il-lejl / ma' Alla bla ma għadd 31 Lefien il-Malti naf') u Ħajja (Karba ta' moribond) ('Naf biss li Wieħed / il-mewt bil-ħajja mlieha /u mar fejn qatt ma tonqos / iż-żiffa tar-rebbiegħa') Alla hu mifhum bħala 'Sid l-univers' (Jien kewkba li nteptep), jew 'żiffa ħelwa l…) ġġorr il-fwieħa ta' mitt fjura' (Xi tkun). L-element primordjali u l-baħar Żewġ aspetti oħra komuni f'Fenech u f'Borg huma dak li jiena nsejjaħlu l-element primordjali, u l-baħar. L-element primordjali f'Fenech jinħass sewwa fil- poeżija It-tempju l-qadim, fejn jikteb: Jingħi l-grigal qalb il-ħarrub. Mistrieħa d-dolmeni f'sikta ħalliema Li tmur lilhinn miljuni snin. L-istess element huwa aktar spiss fl-antoloġija ta' Borg. Il- poeta ta' Mill-blat insawwar ħolma jiftakar f'meta kien 'ċiġpassi f'sekli qodma' (Pre-eżisterzza), jew f'meta kien 'għadċuġ ċjġqandel / il-ġebel tal-qawwi / biex ċjġibni t-tempju lill-allat' (Meta kont inqandel); jaf li meta jmut 'għad ċjġerġa' lura / ma' l-istejjer u l-leġġendi' (It-tifel tan-natura); jikteb dwar 'l-għar / minn fejn ġejna / mill-bogħod; / ċ…ġ fejn ġa konna' (F'dan l-għar), u dwar 'l-għar / fejn ġa saffi ta' sekli / tgħattew' (Għar Dalam), dwar il- 'fond mudlam ta' l-art / li jqajjem fina Ikoll tkexkixa bard..' (Taħt dawn is-saffi), u dwar 'meta żernaq il-ħolqien' (Min jaf). Il-baħar għal Fenech huwa kiefer għax seraq bosta ħajjiet ('Ah, baħar baħar, baħar baħar, / ħolqien aħrax, kiefer-skurl/) imma fl-istes ħin huwa wkoll 'baħar misterjużi' (Baħar). F'Borg il-baħar hu l-ġuf li minnu ġie l-bniedem u li fl-aħħar jerġa' jsir ħaġa waħda miegħu (Naf tifel), u għalhekk hu wkoll imkien ta' mistrieħ (Mħabba sewda). Il-baħar għal Borg hu anki dak li 'jiflaħ jistenna / millennji bla għadd ċ…ġ sa jasal iż-żmien / li jiftaħ passaġġi / f'tal-gżira s-sisien' (Gżira). Leħen il-Malti għadd 31 Il-poetika Kemm Victor Fenech, kif ukoll Ġorġ Borg jiktbu dwarhom infushom u l-poeżija. F'Fenech dan insibuh l-aktar fil-ħajku: 'Fraġli dal-ħajku; / imma fil-fond ankrata / il-ħbiela tiegħu'; 'Bir frisk il-ħajku, / ħassejtni satal ilma / nittella' mill-bir'; u 'Ħajku xejn inqas: / in-nisġa raffinata / ta' tapit Persjan' Borg jikteb li hemm 'tant enerġija / maħżuna / ġo dal-mikrokożmu ta' vers // li qed nistennieh / li jisplodi / u jsir / univers' (Poeżija), imma jaf li biex tkun poeta veru jeħtieġ li tbati tassew (Poeta u Il-Poeżija). Fil- versi-taħżiż tiegħu Borġ jaf'li l-qarrej jista' jara 'l-kliem jissawwar / u tqanqil qalbi jfawwar / bħal nixxiegħa' (Taħżiż). v. It-tema soċjo-politiko-ambjentali Hemm imbagħad xi elementi tematiċi li jaħkmu f'Għeluq imma mhux f'Mill-blat insawwar ħolma, u viċi-versa. B'saħħitha fil-versi ta' Fenech hija t-tema soċjo-politiko-ambjentali. U hawnhekk l-istil u l-ilsien li juża Fenech huma diretti u bla kantunieri. Dwarna l-Maltin u dwar Malta tal-preżent jikteb: 'Aħna, ulied l-għaġla / wild il-ħsejjes' (Ħalluha torqod l- Imdina); 'L-oħla mkejjen ta' din artna inbidlu f'mostri lussużi' u 'Kuxjenza moribonda ta' poplu ttradut' (Mhux iżjed dan il-pajjiż tiegħi); 'poplu-pupu; 'ħerba ekoloġika; 'ġerħa kaxex ħġieġ-konkrit' (Xi mkien trid titwieled); 'Il-kotra ta' madwari / bniet pilastri tal-konkos u stagħniet' (Jekk, wara mewti); 'Malta fl-Ewropa: / la sibna ġnien l-Eden, la / sibna bieb Satna' u 'Fil- Parlament ftit / hemm oraturi; l-oħrajn / koċċ parlapaċpaċ' (Aktar ħsibijiet stil ħajku). Il-versi ta' Fenech jittrattaw ukoll il-qtil li ġġib magħha l-kaċċa, l-abbuż fis-sewqan u l-qtil ta' l- innoċenti marbut miegħu, il-beżgħat li l-Knisja ta' l-imgħoddi kienet tnissel fil-fidili, il-murtali, il-maskri u l-ipokresija, il- Magħtab, it-toqba fl-ożonu, il-qirda tal-wied, u ż-żwieġ li llum ma jtulx ħafna. Hemm imbagħad versi ta' protesta li jmorru lilhinn mill-fruntieri nazzjonali, u dan narawh f'Ramallah u fi għadd 31 Leħen il-Malti Srebenika (il-gwerra), f'Jekk qatt ma aft (dwar il-'qoħba-qerq ta' tant -iziji') u fil-poe-proża F'daqqa qdiemet (is-seklu 20 bħala s-'Seklu tal-Progress; li fih tfarrku d-drittijiet universali u s-sens morali, għexu tant dittaturi, u ra l-ġuħ tat-Tielet Dinja, ir-razziżmu u l-qerda tal-foresti tropikali). Fuq in-naħa l-oħra f'Mill-blat insawwar ħolma hemm insistenza fuq żmien it-tfulija, imma anki fuq ir-rabta bejn l-iben u l-omm. Biss biss il-kelma 'tifel' jew derivati (bħal 'tfajjel' 'tfulitu' 'tfulija' u bosta oħrajn) tintuża mat-30 darba. Għal Borg it-tfulija kienet iż-żmien meta kien jitqejjes mal-ħlejjaq naturali ċkejknin (Għad nerġa', u żmien 'il-ħolm ikkulurit u l-fantasija' (Ġfuf u żigarelli), 'l-innoċenza u l-kuluri' (Tliet funtani); illum hi ż- żmien li ma jerġax lura (Hemm għalqa moħbija); hi wkoll rokna 'li bnejna / xi mkien ġewwa fina' (Dik rokna). Il-figura ta' l-omm tidher f'poeżiji mill-isbaħ bħal Omaġġ lil ommi, Ħobża, Kemm ixxennagt ('Illum li għandi kollox / fej taf kemm ixxennaqt / għal par idejn melliesa / u par għajnejn għassiesa;) Għad tilħaq timxi, Rixa u Għanja qadima ('Jien naf b'għanja qadima / mimlija vrus bir-rima, / għanja li qaltli ommi / waqt li saħħnitli fommi') Lessiku u kurżitajiet lingwistiċi oħra Nispiċċa billi nikkummenta fil-qosor dwar xi aspetti lessikali li nsibu fiż-żewġ antoloġiji poetiċi msemmija f'dan l-istudju. Jolqtu żgur lill-qarrej ta' Għeluq id-doppjuni li Fenech iħobb juża spiss fil-poeżiji tiegħu: 'ħerqan-sakran/ 'vjaġġ-velu' 'sfida-nkejja; 'tintemm-tgħib; 'taħbi-trekken; 'qolla-xewk' u 'firda-dlam' Hemm ukoll sensiela ta' kuntrasti jew paradossi li juruna li l-poeżija f'idejn il-bniedem tas-sengħa hija wkoll logħba bil-kliem: 'sema tajjar' kontra 'xita azzar 'tal-millennju sejb u semm' (Rajt); u 'Mara — forza primordjali / -— lifgħa-tentatriċi, / - tuffieħa-pekkatriċi / Mara - dnub/dilierju / dekadenza' (Mara). Leħen il-Malti għadd 31 Hemm imbagħad lessiku meħud mid-dinja naturali (bħal 'baħar' 'ballut; 'żiffa' 'ħarrub' u oħrajn) li hu preżenti fil-versi ta' Borg. Danil-lessiku naturali huaktar spiss f'Mill-blatinsawwar ħolma ('bebbuxu/ 'mewġ; 'blat' 'arzella' 'ħut' 'warda/ 'ġiżimina' 'qawsalla' 'xemx/ 'bur/ 'kwiekeb/ 'smewwiet/ 'għoljiet' u tant oħrajn), u huwa l-ispazju fejn jimirħu l-ħsibijiet u l-ħsus ta' Borg. Imbagħad hemm ukoll tip ta' lessiku ieħor li jagħtina x'nifhmu li l-poeta jiċċaqlaq il-ħin kollu bejn iċ- ċertezza u l-inċertezza, jew bejn dak li hu u dak li kien u dak li jista' jkun. U dan narawh fi kliem bħal 'Meta' (kelma li tiftaħ mill-inqas seba' poeżiji), 'Darba' jew 'Xi darba' (użati mad- disa' darbiet fil-vers tal-ftuħ ta' poeżiji differenti), 'Xi mkien 'Jekk' (tiftaħ ħames poeżiji), 'Fittixt' 'Nixtieq' 'Niftakar'; imma anki d-deittiċi bħal 'Hawnhekk/ 'Hemm' (tiftaħ seba' poeżiji), 'Hawn/ 'Din/ 'Dik' 'Quddiemi' u 'Quddiemek' Konklużjoni Għeluq ta' Victor Fenech u Mill-blat insawwar ħolma ta' Ġorġ Borg huma t-tnejn antoloġiji poetiċi, imma nħoss li joffrulna żewġ esperjenzi differenti, anki jekk kif ippruvajt nuri hawn fuq hemm bosta punti komuni li jorbtuhom flimkien. U dan anki għax wara l-poeżija hemm żewġ persuni differenti li għażlu li jesprimu rwieħhom permezz tal-kelma Maltija, imma fl-istess ħin permezz ta' għodda u mekkaniżmi (prosodiċi, metriċi, ritmiċi u l-bqija) li jvarjaw bejniethom. Iż-żewġ antoloġiji poetiċi ma jgħajjux lil dak li jkun, bejn għax bejniethom isawru biss 121 paġna, bejn għax bejniethom jippreżentaw taħlita ta' stili differenti, u anki għax inġenerali l-poeżiji (ta' tul li ma jdejqekx) huma miktubin b'lingwaġġ li jinftiehem, li jpaxxi u li fl-istess ħin jistiednek tieqaf u tirrifletti fuq kwistjonijiet jew tiġrib differenti.