LEĦEN IL-MALTI IT-XXII SENA APRIL-SETTEMBRU 1953 GĦADD 266-271 DAN IL-GĦADD FIH: L-EDITUR: It-Talba F'Ippona — V. V. BARBARA 0.P.: Gulju Ċesri — P. MARIANUS VELLA 0.F.M.: Twieqi Miftuħa — ANT. BUTTIGIEI ż-Żurbun tad-Dardanelli — A. CREMONA: Il-Dakra — A. FARRUGIA: TDun Karm u Jore Marin Peman — E. AGIUS: Venezja — DUN F. CAMILLERI: Xerqut Milsuru — G. ZAMMIT: Naltnati — DUN F, CAMILLERI: Wazd u Ward — P. MARIA VELLA O.6.M.: Fil-Beraħ tar-Raba' — B. AGIUS: Żell-am-see — JOS. MEILAK: L-Impressjoniżmu — C. LI UMelodiji u Kuluri ta' (i. Pisani — A. CREMON Omnibus — Ġ. AR PULLICINO: Żieda ta' Kliem u Tifsir — Ġ: FALZON: Il-Poeżija ta' Betlehem — DP.F.C.: Reċensjoni, Laurent Ropa, magħruf ħajna hawn Malta bhala l-kittieb Franċiż li ħu sehem fid-difiża ta' Isien art twelidna meta dan kien imkażbar mill-Faxxisti u ħbiebhom skond il-politika tagħhom irredentista jil- Mediterran, raġa' hareġ ktieb ieħor ta' poeżija. Ta' qablu U'Le Jardin de V Alleleki' hareġ fis-sena 1950, erba' snin wara l-pubblikazzjoni tal- poema tiegħu ''Notre-Dame-de-la-Vie'. X'uħud mill-qarrejja tagħna jafuh ukoll bhala rumanzier ta' fanta tbaqbaq. Dazek li ma jafux bil-Franċiż qrawwh jil-traduzzjoni bil-Malti. tar-rumanz tiegħu 'Le Chant de la Noria' (L-Għanja. tas-Sienja) li jiena xandart fil-Berqa mit-30 ta' Diċembru 1952 sa' l-4 ta' Frar, 1953. Qrajt l-aħħar xoghol poetiku ta' Ropa bl-akbar pjaċir, dak il- pjaċir fin, spiritwali li jinsab fir-Reliġjon u l-Arti biss. Għax x'inhi l-Arti, fl-aħħar mill-aħħar, jekk mhux warda l-aktar friska mil-ġnien tar-Reliġjon, dokument tal-aspirazzjonijiet umani l-aktar profondi u l-aktar ġewwenin għal ruħ il-Bniedem7 Bejn Reliġjon u Poeżija ġen- wina hemm rabla naturali — ir-rabta tal-qraba — il-tnejn żewġ war- diet mistiċi tal-ġenju tal-Bniedem, il-tnejn tifwir jahraq mill-qalb shuna tal-umanità, mġenna l-ħin kollu mid-dehra tal-Gmiel —qis- Sewwa li-jilwaħhdu bħal żewġ raġġi f'Xemx waħda — ix- xemx li hija Alla. Ma jimpurtax li hajna jaqtgħu l-ankri minn mar-reliġjon. Il- bniedem jidhirlu biss li ma hux reliġjuż, L-irveliġjosità tiegħu hija illużżjoni — ma hix verita' u meta jahseb li hija jitqarraq. Għax lanqas il-bniedem ma jifhem lilu nnijsu. Il-ħolqien tal-ġmiel, l-għatx għas-Sewwa, ix-xewqa għal dak kollu li hu sabih, huma bħal: ħjut imżarrda mil-tapizzeriji tar-reliġjon — il-poeżija anti-reliġjuża jew nedtrali fiha wkall element qawwi ta' reliġjon, reliġjon umanistika, li għal fejn ir-reliġjon vera, tixbah lil-xoqqa magħmula minn ħjut in- żarrda minn xoqqa oħra. Imma hi dejjem 'reliġjon'. Il-poeżija ta' Ropa din id-darba hija reliġjuża u awlobijokrafika — jew aħjar hija poeżija mistika li trid tarġa' tgħaqqad tixniq ir-ruħ imħabbta mal- Għajn li taqta' dan l-għatx—l-Għajn ta' lil hinn mill-qabar. Tmma ma kienx hekk minn dejjem għal Ropa ħaddiem tal-kelma — kien hemm żmien, kif naqraw fl-aħħar boema ''La Priċre à Hippone', il- poeżija li minnha Ropa ħareġ it-titolu tal-ktieb, żmien meta huwa ma rabalx tixniq ir-ruħ mal-għajn li setgħet ixxebbgħu, u baqa' bil-ġuh u bil-għalx sa ma… Imma ma naqbdux mit-tarf. Nisimgħu lill-poeta nnifsu jintroduci l-poeżija tiegħu, u jagħtiha l-messaġġ tagħha. Isimgħu n-nota tal-għaja ta' min hareġ mit-triq biex jipprova trigal oħra u għax sabhom imħattbin u jieħdu żmerċ, raġa' għat-triq ta' darba…. dik it-triq li ħajna minna jitilfu f'żgħożithom u jerġgħu jsibuha fi rġulithom bħalma sabha l-poeta tagħna, Naqleb l-ewwel erba' versi: Għannejt sal-lum u lanqas naf għaliex, U lanqas naf għal min, u leħni dgħajjef Intilef ġo l-isqaq ta' dlam il-bniedem….. 'Mma lbieraħ kellna ż-żjara ta' Ġest. Dawn l-ewwel erba' versi huma l-mujtieħ tal-Muża ta' Ropa fis- snin. ta' fil-għaxija, meta x-ruħ imġarrba kojdabar ġo fiha, tghaddi l-warrani ġrajja wara. l-oħra u taqleb minn'triq għal oħra… it-triq li tgħallem l-esperjenza tal-ħajja, it-triq tal-ħelsien tassew, it-triq li tin- jed x'imkien. ''Fil-Għaxija' dan huwa t-titolu ta' poeżija proża li għandha l-qawwa ta' poeżija mill-isbaħ, libera għax mhix im- xokkla mill-irbit tar-rima u:qisien ta' versi sg Hija proża poetika jil-għamla uw poeżija pura fl-essenza tagħha. flnġibha bil-Malti u sa jejn nista' nżomm id-daqqa tar-ritmu li fil-Franċiż jagħtiha x-xejra ta' melodija salmodika, imlewwna b'tixbih oriġinali. Nisimgħuha fi lsienna: Igħid il-poeta:— ''Nixtieq narġa' nidħol ma ndumx ġewwa dari; għax ara, sar il-lejl. Xi ħlewwa wara ġurnata xogħol iebes tarġa' tidhol id-dar, tarġa' tinġabar taħt it-tinda tiegħekl Hemmhekk ġismek għajjien jarġa' jistejqer, ruħek mifluġa u mudlama tarġa' tieħu saħħitha u titqawwa bħal ġamar ta' ġol-kenur meta n-nar jonfoħ fih. Issa jiena xbajt nitħabal u niġri, xogħli temmejtu. Minn fil-għodu sa fil-għaxija stinkajt insaqqi l-art ħawlija u mxarrba bil-għaraq ta' ġbini. Mitt proġett fieragħ wieħed wara l-ieħor kollha tawni x'nagħmel ħafna, u għal ftit tal-ħin ħawgwlu fija ħeġġa għaddiena. Issa ħlejt saħħti nghodd il-kwiekeb li Alla ta' kull filgħaxija jitlaq fil-mergħat tas-sema; ngħodd il-qatriet tal-Oċejani w il-frak tar-ramel tad-deżert, Għax x'ma ppruvajtx nagħmel, infitlex u noħlom sa issa2 U fejn ma kellix il wassallx. l-inkwiet tiegħiż Liema gżira u liema blata bogħod kemm hija l-bogħod ma tlabthomx igħiduli s-sigriet tagħhomż Liema għam- mieq tal-baħar u tal-arl2 Liema quċċata, liema traba, liema kewkba, u liema atomu tal-univers U issa għajjien mill-ġiri għal għonq it-triqat tal-pjaneta, qalbi maħruqa b'tama ġdida, intjajt fl-ispazji verġni, jil- pjanuri maħruta minn xibka tal-biża' ta' mogħdijiet bla tarf fejn ix- xmux iduru f'sikta eterna u majestuża u fejn kull ħolma tal-bnedmin tinġazza u tgħib. U arani issa rġajt waqajt fuqi nnijsi. Tmur fejn linur, tiġri fejn tiġri, tara x'tara, inti dejjem taqa' fuqek innifsek. U issa xbajt nitħabat u niġri. U hekk il-poeta fisser tnl-qavrjj tieghu l-ghaliex f'din il-poeżija ta' filgħaxija huwa ser jarġa' jaqa' fuqu nnifsu u jibda fejn beda qabel qabad triq oħra li begħditu…. Ghax qal sewwa hafna l-Poeta 'tilħabat kemm titħabat u tiġri kemm tiġri 'l-barra mit-triq li tkun bdejt timxi fiha, xi darba jkollok tarġa' lura għaliha u tfittex ġo fik dak li d-dinja ma tagħlikx.7 It-tielet poeżija (Sur. Le Front D'un Viellard''— twettaq. il- programm spiritwali tal-pocta — il-ġlieda harqiena għas-Sewwa, is- sewwa mitluj u darb'ohra misjub ji triq li darba waħda kienet hekk qrib u li wara dehret il-boghod ħafna. F'dil-poeżija tinghad il-ġrajja ta' bniedem li-xjiel ifittex. il-henu u sabha sa fl-aħħar jejn kien telaqha darba, Igħid ix-Xih, ghajjien f'din il-liftixa twila:— Viżjoni dpokulittika tas-Sezezea li-xi drabi l-Bniedem isib għall- amqas fi-xjuhitu — in-nar kbir tar- rgħajja— intmaġini evanġelika mill-aħbar ta' twelid il-Messija lir-rgħajja meta dawn kienu miġbura jissaħhmu madwar nar kbir. Ir-Raba poeżij 1 TA Mon Chant'' qisha ghal Ropa dik li U Non Onnis Mortar' hija għal Dun Karm—biss wisq iżjed persunali għax tiġbor fiha hafna tifkiriet minn hajtu, tifkiriet ghal issa nofs mik- xufa, iżjed 'il quddiem fl-aħħar poeżiji mikxufin għal kollox bhal kieku ried iqerr dnubietu mhux biss ma' Alla—ras imb-ras—inma mal-bnedmin ukoll. Il-poeta huwa l-bniedem imħabbal minn dehra ta' Ġmiel u Sewwa li d-dinja ma tridx taf bihom. Tiflukar xi jgħid il-poeta Malti fil-poeżija tieghu Anestesij EX'tiswa qatt lill-kotra għajjiena l-għanja li semmajtha jiena 2 Għall-marid mhux Poeżija, imma s-serħ t'Aneste: Imma l-Muża hija wkoll leħen is ħila nasal2 Fuq liema xtajta ma s-sema, u x'jimporta li hija għall- kotra leħen fid-deżert la darba għall-poeta' hija dejjem leħen li għan- du jinstama'2 Kemm idum jistenna l-pocta7 Kemm idum jaħbi l-mis- terju ġo fih7: Kemm idewwem. il-tabernaklu magħluq ġo qalbuf L-għanja jeħtieġ titgħanna.: Isaqsi l-poeta lill-Għanja tiegħu:— Tifkiriet tat-tfulija ma' djul ommu f'Bona u missieru raġel lax- xogħol minn Għawdex, jagħtu lill-poeta xbihat tassew imletewna tal- immaġinazzjoni tassew sentimentali. U J-awlur tar-rumanz Le Chant de la Noria jarġa' jiftakar fis- sen fil-bramel li jinżlu vojtu u jililgħu mimlija, Ruħi, igħidilna l-poeta, hija bħal wiehed minn dawn il-bramel—jinżel ballal u jitla mfawwar bl-ilma jiddi bil-ferħ: Għall-poetà ħajtu mhix ħolqa mifruda imma waħda mill-holog fil- kalina tal-eżistenza. Għalhekk. il-poeta inhux waħdu, il-poela huwa l-umanità nfisha wil-muża tiegħu tfisser xewqat il-bnedmin kollha. Dun. hu l-ħsieb li Dun Karm fisser f'dawn il-versi fil-Poeżija 'Non Omnis Moriar': 4U kont nistħajjel nisma' mill-qiegħ ta' żmenijiet illu insija u mill-ħerba ta' bliet li kienu darba L il-qlub tad-dinja, telgħin ilħna tal-fidda li għannew bl-oħla kelma is-sura tal-ħolqien u d-dija tiegħu. ' Il-poeżija tilħaq l-ilħna l-aktar moħbija fil-qiegħ taż-Żmien u' ruħ il-Bniedem. Fil-ħames għanja ''Orgucil De Ma Jeunesse', għal darb'ohra s-suġġett huwa l-poeżija. L-akbar ħsieb tal-poeżija u tal-poeti f'dan iż-żmien ta' ġenn—żmien ta' theddid u qirdal Fi żmien ir-rinaxai- ment opra ta' skultura jew pillura kienet ġrajja importanti bi d biex iżżomm jilħaddtu fuqha l-kbarat tad-dinja ċivilizzata. Kien żmien il-Meċenati l-ħbieb tal-Arti u tal-Artisti. L-aħbarijiet tal-lum hi- ma aħbarijiet ta' xi invenzjoni xjentifika li tkompli thedded iċ-ċiviltà mibnija mill-Grenju tal-Bniedem tul is-sekoli, L-aħħar waħda sa issa dik li qiegħda tħasseb lil ħafna, il-Bomba. Imma l-Fama qalt ma. ħabbet lill-poeti f'ħajjithom. Tabilħaqq, jtit huma dawk li bieshom ħajjin il-fomm sħun tal-Fama; u forsi kien aħjar għalihom. Għaliex il-Poeta mingħajr tbatija ma joħloqx. Il-Fama tfissed u għalhekk ħafna drabi tnixxef l-egħjun tal-ispiraz- zjoni. Toqtol inkwiet tar-ruħ billi ddaħħal floku sens ta' pjaċir u sodisfazzjon — sens li kollox sewwa, li issa intlaħqet il-quċċata. mma l-poeta ma jiklebx. għall-Fama, għalkemm din tħajru jagħmel sidru jit-telgħa tal-Muża. Tarġa' l-poeta lanqas ma iqis kemm għandu jik- teb mis-suċċess tal-pubbliċità, ħafna drabi kummerċjali jew partiġjani. Mis-sitt poeżija. La Maison Sur La Colline, għandna tixniq l-umanità għas-Sabih u għas-Sewwa mxebbah f'Bu Ras (Bou Ras) le doux pasteur à la flfite ingenue li biex jirbah il-ħolma jiġġieled mad- dlamijiet tal-Qiegħ, F'din il-poeżija immaġinativa ħafna, għandna rappreżentazzjoni ħajja tal-Glidea bejn it-Tajjeb wil-Ħażin, bejn Alla u. Satana, l-għadu tal-Bniedem li dan l-aħħar Papini kiteb fuqu ktieb kontroversjali ħafna. Bu Ras imdejjaq jistaqsi: Imma mhux mingħajr tama—mhux min- ghajr xaqq dawl: A Bou Ras connait enfin la prċsence divine; u Bu Ras il-poeta jillibera l-Muża mill-qabar tal-Mewt: U Bu Ras isib id-Dar ta' fuq il-Għolja, id-dar fejn Tarbija. tilgħab b'Salib, waqt li Ommu tinsiġlu kefen tal-għażel, u Ġużeppi jagħmel sellum hekk twil li riġlejk huma mħawla fil-lejl tal-Għar, u rasu tilhaq sas-sema fuq kewkba''. Dar il-Hena — Dar fuq il-Għolja. Id-Dar tal-Imsallab li feda l-ħajja wil-Poeżija. Fis-seba' poeżija, waħda mill-isbaħ, imżewqa fin-nisġa tat-tixbih, għandna taħlita ta' elementi mitoloġiċi Indjani minsuġa ġo oħrajn meħudin mill-Kristjaneżmu, u mwaħħdin kollha fl- saspirazzjonijiet tal- Bniedem f'kull żmien u f'kull art, tal-Bniedem li dejjem jixxennaq is-Sewwa wis-Sabih. La Vixnu, l-għadu tal-Ħażen, is-setgħa anti-djabolika tal-mitoloġija Brahminika, huwa l-Feddej mistenni li sa fl-aħħar għandu jeqred il- ħażen għal kollox. Kull meta deher daqqa ħa bixra daqqa ohra— waħda minn dawn il-bixriet, is-seba' waħda, hija ta' Rama Chandra li ġġieled u għeleb id-demonju Ràvana meta dan seraglu lil-martu. Rama fil-poeżija ta' Ropa jgħid lil dawk li-jżuru l-altar tiegħu:…… Krixna. husa inkarnazzjoni ta' Vixnu li-deher taħt din il-għamla ('avatara'') biex jiġġieled kontra l-lirannija ta' Kansa, sultan ahrax li d-dinja pprotestat kontra l-moħqrija tiegħu. Krixnu, l-istess V'ixnu bħal Rama l-istess Vixnu wkoll taħt dehriet diversi, fil-poeżija ta' Ropa jippersonifika l-Glieda tal-Tajjeb mal-Ħażen, tal-Ħelsien mal- Jasar. Imma fejnu dan il-ħelsien li n-nies dejjem jixxenqu għalih2 Dan il-ħelsien qiegħed għand Alla tal-Lhud li kellem lil-Most u li wara ħafna snin bagħat lil-Ibnu, lit-Tieni persiina, biex tifdi l-umanità. U hekk il-mitoloġija Dralopai mika, ssib postha fit-teoloġija Nisranija, Kristu biss ji. jsib tarf ta' Satwħa, missier il-ħażen. Wil- poeta qalbu magħfusa qed jistennih: U fl-aħhar nilhqu l-poeżija li tat-isimha lill-ktieb: La Priċre A Hippone ħoeżija li għalkemm artistikament mhix l-aqwa wahda, ma- dankollu hija l-aktar għażiża għall-poeta għax fiha ġabar il-qrara ta' htijietu, dik il-qrara li l-poeta jagħmel bejnu u bejn Alla, u li l-Arti tagħmel pubblika. Hu. destin tal-Artisti kollha li l-Arti tikxjilhom qalbhom u ruh- Bħal Dun Karm, il-poetà jijtakar Jit-tagħlim ta' ommu. Bhal Dun Karm ġie żmien li hu' tbiegħed mit-tagħlim tagħha sempliċi. Tbiegħed minnha u tbiegħed ukoll minn Kristu. Baqa' jħobbha. 'l-ommu imma ma baqax jaħseb b'moħha. Kliem għeri minn kull tiżjin stilistiku, għeri bhal qrara ta' dnub kbir li t-tifkira tieghu twaġġa'. Il-ħajja ġġarrab u tgħallem u ħafna jerġgħu jfittxu u jsibu t-triq —3$ — i il-mitlufa. Fl-għanja ta' fil-għaxija l-poeta din it-triq raġa' sabha— il-triq tal-omm sempliċi, waħda min dawk in-nisa tagħna li, għal- kemm jitwarrbu minn art twelidhom wara żewġhom li jmur jfittex il-ħobż barra, jieħdu magħhom il-Fidi ta' missirijiethom, it-tifkira tal- knisja, wil-festa tar-raħal. : L-aħħar poeżija tgħid il-ġrajja ta' konverżjoni fl-art tal-Affrika— Jejn omm talbet għal Iben li mbagħad sar qaddis kbir: Augustin. Nċire ċ vċġue trċs grand pechċour et trċs grand saint Fit-triq sa fl-aħħar misjuba, it-triq evanġelika, il-poeta hekk niedem, ikellem lil ommu mejta għad-dinja imma ħajja lil hin mill- qabar. Darb'oħra id-dawl, ma, id-dawl tiegħek ta' darba, dak id-dawl li mingħajru tlift it-triq. Din l-aħħar għanja fil-ġabra ta' poeżiji ta' Laurent Ropa, il-poeta Għawdxi, li għalkemm Franza tatu l-tieni dar tiegħu u t-tieni Isien li għalih bħala kittieb sar ukoll l-ewwel ilsien, baqa' xorta waħda jhobb: ir-reliġjon u l-ilsien ta' missirijielu…. li għexu f'dik id- daqsxejn ta' gżira tal-ħdura u tal-Poeżija, għalkemm hu telaqha meta. kien għad għandu sentejn biss—tarbija. : Priċhe A Hippone huwa dokument spiritwali ta' poeta ġenwin. TAGĦRIF LETTERARJU Fil-'Tournal of Near Eastern Studies', maħruġ mid- Dipartiment tal-''Oriental Languages and Literatures' ta' l-Università ta' Chicago, fil-Vol. Fir-rivista xjentifika tal-Lingwistika ''ORBIS', Bulletin International de Documentation Linguistique, li qed toħroġ l-Università ta' Louvain (Belġju), fit-Tom. II, No. 2, 1953, deher studju xjentifiku fuq il-Lessikografija Maltija ''Maltese Lexicographv'' mill-Prof.