Ta' Jorin BEZZINA i(JPissolta, Ara ' Il-Maltà' ta' Marzu, 1960, p. 22-26) B ftit snin ilu l-eżerċizzi fil-Bażilika ta' San Ġorġ kienu dif- ferenti minn dawk li qegħdin nisimgħu l-lum, Il-priedki tan-nisa kienu jkunu tnejn kuljum u kienu jagħmluhom predika- turi differenti. Kienu jibdew ir-raba' Ħadd ta' qabel il-Għid għal ħabta. ta' xi l-4.30 p.m. Dawk ta' l-irġiel kienu jsiru fil-ġimgħa tad-Duluri u kienu jsiru wkoll żewġ priedki. Drawwa antika kienet, u għadha, dik li fid-dar tal-''Manresa'', jew aħjar f'San Kalċedontu, issir ġimgħa rtir li fihom isiru wkoll l-eżerċizzi. Dan l-irtir li jsir fil-ġimgħa tad-Duluri huwa msejjaħ l-Irtir tal- Professjonisti, li għalih jiġu minn Malta għal ta' l-apposta. Fil- Katidral sa tliet snin ilu ma kinux isiru eżerċizzi spiritwali, iżda priedki tal-Kwaresimal biss. F'diversi istituti reliġjużi, u anki f'xi knisja 'l-hawn u 'l hinn, il-priedki ġie li saru bit-Taljan, F'dawn l-erbgħin jum ta' penitenza aktar minn ġranet oħra tas-sena l-poplu tagħna mdorri jinvista l-Via Sacra. Kważi l-knej- jes u l-parroċċi kollha ta' Għawdex għandhom il-Via Sacra. Hekk kif l-irġiel tagħna jerfgħu mix-xogħol għall-ħabta tas-sitta ta' filgħaxija tarahom b'ħerqa kbira jinġabru l-knisja sabiex jinvis- tawha mal-qassis wara l-Benedizzjoni ta' filgħaxija. Għadni nif- takar, kont għadni tfal sewwa, meta flimkien ma' sieħbi kont immur fil-knisja ta' San Franġisk biex hu jerfa' s-Salib u jien u xi tifel ieħor nerfgħu fanal kull naħa. Konna nimxu minn staz- zjon għall-ieħor bil-poplu warajna. Ħafna kienu jinvistaw il- Via Sacra fil-knisja viċina. Il-Knisja ta' San Ġużepp tas-suq fir- Rabat kienet magħrufa ħafna għall-Via Sacra. Din il-knisja, li issu ġġarrfet, għalkemm ma kenitx għajr kappella żgħira, fil- ġranet tar-Randan kienet tilqa' ġewwa fiha poplu sħiħ H ma jaqta' xejn tul in-nofs ta' nhar ta' kull filgħaxija, Ħaġa li ma hix ta' min iħalliha ħija dik li ta' spiss wara l-bieb ta' din il- knisja kont issib xi xiħ li ma kienx jaf jinvista, jistenna lil xi ħadd dieħel biex jitolbu jinvista miegħu. Dir il-Knisja dan l-aħ- ħar kienet tilfet xi ftit mill-popolarità tagħha billi fil-Bażilika ta' San Ġorġ, li tinsab fil-qrib, minn sitt snin 'il hawn tinsab Via Saeta ta' rħam. F'din il-Bażilika l-Via Sacra tiġi invistata. wara l-Benedizzjoni minn wieħed qassis. Il-Katidral tagħna. sa sentejn ilu kien mingħajr Via Sacra. Via Sacra żgħira tinsab issa fil-kappella tas-Salvatur ta' din il-knisja. 16 ; IL-MALTI F'Hadd il-Palm filgħodu kmieni tibda tara ħafna tfal deħ- lin u ħerġin fis-sagristija tal-knejjes Dawn ikunu' jistennew fuq ix-xwiek li tispiċċa l-funzjoni tal-Palm. Mat-tmiem tagħha, tibda tara ħafna tfal jittallbu l-palm sabiex jagħmlu salib. Il-palm isfar ikun ippreferit għax billi jkun artab iżjed wieħed ikun jista' jagħmel bih, mhux biss salib, iżda ċurkett ukoll. Tfal ta' sittax-il seng kont tarahom bil-mus jew xafra jibnulek salib tal-kavalieri bi tmien ponot imżejjen b'xi werqa żebbuġa wkoll. Il-kbar kont tarahom jibnu salib u jżejnuh bis-sellum, bit-tnalja, bil-martell u bl-imsiemer. Bosta minn dawn is-slaleb kienu jintrefgħu minn sena għal oħra. It-tberik taż-żebbuġ isir ukoll f'dan il-jum. L-Għawdxin jużaw dan iż-żebbuġ imbierek fil-pruwa tad-dgħaj- jes tagħhom sabiex jiġu mħarsa mill-għajn, Jużawh ukoll bħala asperges għall-ilma mbierek waqt il-mewt. Ħafna żebbuġ jin- ħaraq sabiex ibaħħru bih mal-glorja ta' Sibt il-Għid sabiex bis- saħħa tiegħu jitbiegħdu l-ispirti ħżiena. Il-Knisja tagħmel salib kbir tal-palm u ż-żebbuġ sabiex is-sena ta' wara taħarqu u l-ir- mied tiegħu jidħol fil-funzjoni ta' l-ewwel Erbgħa tar-Randan. Il-Patrijiet tal-Kabuċċini jbierku ħafna żebbuġ sabiex wara l-Għid jibagħtu lill-Fra jqassam fid-djar. F'Ħadd il-Palm ukoll titqiegħed fil-knisja l-istatwa ta' Kristu msallab li aħna nsibuha bħala l-vara l-kbira. F'jum it-Tnejn tal-Ġimgħa l-Kbira ma tarax għajr tfal bl- ommijiet magħhom jiġġerrew sabiex jiksbu xi żimarra, fanal, imħadda jew xi libsa tal-kavalieri. Ġuvintur u rġiel jibdew jil- taqgħu sabiex jiftiehmu f'liema statwa sejrin jerfgħu, Iż-żgħa- żagħ jittallbu l-forċini, filwaqt li oħrajn tarahom jitħabtu l-jum kollu sabiex jesponu. fil-knisja l-kumplament ta' l-istatwi. L-istatwi tal-Kolonna u tal-Porpra jitniżżlu mill-knisja tal-Kati- dral b'geġwiġija tfal magħhom filwaqr li l-istatwa tad-Duluri tinġieb minn San Ġakbu għal San Ġorġ, Ix-Xagħra u n-Nadur ukoll jintramaw l-istatwi tal-Ġimgħa l-Kbira Matul din il- ġimgħa tara kwantità ta' nies deħlin San Ġorġ jaraw l-istatwi. Nhar l-Erbgħa tat-Tniebri fil-parroċċi kollha ta' Għawdex, f'is- tituti u fi knejjes oħra jhejju s-Sepulkru sabiex filgħodu jittieħed hemmhekk Ġest Ostja. Is-Sepulkri f'Għawdex ikunu differenti wieħed minn ieħor. Min juża fjuri bojod biss, min jarma bid- damask u min b'armar ta' l-injam magħmul apposta. Il-Katidral għandu l-isbaħ Sepulkru f'Għawdex. F'dan il-jum ukoll il-Knisja tgħatti t-twieqi tal-koppla u tal-bjut, ukoll il-bibien b'xi purtieri jew biċċa inċirata sabiex b'hekk il-knisja f'dan il-jum tat-Tniebri FOLKLORE TAR-RANDAN F'GĦAWDEX 17 tkun mudlama bħala. sinjal ta' vistu. Il-kagħak ta' l-Appostii li dari kienu jinħadmu fis-sqaq ta' Lippa fi Triq il-Karità kien ikun fihom x'tara tassew. Dawn kienu jkunu mżejnin bi ħlewwa u ġilġlien. Il-lum dawn il-kagħak qed ikunu mżejnin b'xi ħelu fuq- hom. Dawn jittieħdu l-Katidral l-Erbgħa tat-Tniebri filgħaxija. Il-Ħamis filgħodu wara l-funzjoni tal-knisja u wara li Ġesti Ustja kien jittieħed fis-Sepulkru kienu jibdew il-visti tas-Seba' Knejjes, iew, kif insejħulhom aħna, ix-Xirka. Matul in-nofs ta' nhar ta' filgħodu ma tantx kont tara nies jagħrulu l-visti. tas-siegħa ta' wara nofs in-nhar, iżda wara tibda tara geġwiġija ta' nies qatta qatta li jibdew jagħmlu l-visti. Dawn jibqgħu sej- rin sa filgħaxija. Minn knisja għall-oħra jingħad ir-Rużarju. Mal-ħarnsa ta' filgħaxija tibda tara mijiet ta' nies mat-toroq tar-' Rabat; ġniżegħi ta' nies wara: xi fratellanza u għadd ġmielu ta' żgħażagħ u xebbiet wara s-salib ta' xi istitut. Is-soċjetajiet tal- Baned ikollhom warajhom numru sabiħ ta' partitarji, Fil-bibien tal-knejjes ma tibdiex tara għajr nies jistennew lil dawk li jkunu daħlu qabilhom sabiex joħorġu, Fl-irħula ta' Għawdex, fejn ma hemmx għajr knisja waħda jew tnejn, is-seba' visti jsiru fi knisja waħda billi joħorġu minn bieb u jidħlu minn ieħor. Ħafna huma dawk in-nies ta' rħula li jingħaqdu fi gruppi u tarahom jitilqu biex jinvistaw il-knejjes ir-Rabat. Kont nieħu gost nara lill-Korp tal-Pulizija b'pass wieħed flimkien mad-Direttur Spi- ritwali tagħhom jinvistaw s-seba' knejjes. Meta fl-irħula ta' Għawdex għall-ħabta ta' l-1936 kien hawn ħafna Groups ta' li Scouts kont tarahom ukoll jagħmlu dawn il-visti. Ħaġa sabiħa ħafna kienet dik, li għadha wkoll f'xi bnadi, li jarmaw xi vetrina bil-vari tal-Ġimgħa l-Kbira, bid-damask iswed warajhom. Il- visti kienu jibqgħu sejnin sal-Ġimgħa filgħodu sakemm il-Knisja tneħħi s-Sepulkru. Il-Ħamis filgħodu wkoll fil-Katidral tagħna kienet issir il-funzjoni li aħna nsibuha bħala tal-Ħasil tas-sa- qajn ta' l-Appostli, funzjoni li tqanqal kurżità kbira speċjal- ment fost it-tfal. Din il-funzioni l-lum issir il-Ħamis filgħaxija. Ħaġ'oħra li sa ftit żmien ilu kienet issir il-Ħamis filgħodu wkoll ħija dik li malli ddoqq il-glorja, il-qniepen kienu jintrabtu u ma jdoqqux qabel il-glorja tas-Sibt filgħodu; Iċ-Ċuqlajta tul dawn il-jumejn kienet tieħu l-post tal-qniepen u kienet hi li tħabbar l-Angelus, il-Ħdax u ta' l-Imwiet filgħaxija. Wara l-Glorja tal- Ħamis filgħodu bosta kienu dawk li jagħlqu bieba waħda b'sinjal ta' vistu. Filgħaxija ħadd ma kien jaħdem. It-talkies ma jaħ- 18 TST IL-MALTI dmux sa l-Għid b'sinjal tà' vistu. Il-Ħamis filgħaxija wkoll f'dawn l-aħħar snin kienet issir il-Mejda ta' l-Appostli li kien ikun fiha tassew biex wieħed jitgħaxxaq. Kienet xena sabiħa tara lit-tfal żgħar libsin ta' Appostli u mdawrin mal-mejda. Il- Ħamis filgħaxija kien jagħlaq bl-Ora Santa. Il-jum tal-Ġimgħa l-Kbira kien u għadu l-akbar jum ta' penitenza. Il-bibien magħluqa, il-faxxi suwed mal-bibien tal- ħwienet, l-ilbies ta' ingravati suwed, il-libsa sewda fuq iż-żgħa- żagħ u x-xebbiet tagħna; baħħ. tat-toroq ikabbru n-niket ta' dik il-ġurnata. F'dan il-jum is-sawma kienet tkun iebsa, ħobż u ilma biss jew xejn sat-tlieta ta' wara nofs in-nhar, Dawk li jpejpu f'dan il-jum kienu jagħmlu l-akbar sagrifiċċju billi ma jpejpux:u l-flus li kienu jonfqu għas-sigaretti dak in-nhar jagħtuhom lill- fqar. Id-deżerta ta' ħelu jew inbid dak in-nhar ħafna nies igħaddu mingħajrha. Sat-tfal iż-żgħar kienu jġagħluhom isumu fil- Ġimgħa l-Kbira dejjem bil-ħsieb li fl-Għid il-Bambin iġibilhom il-figolli. Qabel ma jitneħħa s-Sepulkru, il-Ġimgħa filgħodu kie- net issir funzjoni li fiha kien isir il-bews tas-salib, F'din l-fun- zjoni mijiet ta' tfal u nies kienu jinżlu għarkobbtejhom fuq tapit matul il-knisja kollha sabiex ibusu s-salb. Wara l-bews tas-Salib ħafna minn dawk li kienu jkunu fil-knisja kienu jmorru jgħinu fiż-żarmar tas-Sepulkru sabiex jakkwistaw il-fjuri li jkun hemm u bihom iżejnu l-istatwi, kulħadd bl-imħatra min ikollu l-isbaħ statwa. Minn ftit tas-snin 'l hawn qalb il-fjuri ta' madwar l-is- tatwi qiegħed jitpoġġew lampi żgħar jixegħlu bil-batterija. Xi nisa wkoll jersqu lejn is-Sepulkru bil-ħsieb li jakkwistaw xi fjura u jżommuha b'devozzjoni. Hafna huma dawk iż-żgħażagħ li jmorru sabiex jiddubbaw . il-fjuri mid-djar privati. Sal-11 ta' filgħodu l-istatwi kollha jkunu mżejnin kif imiss, Sa tliet snin ilu, qabel ma jibdew il-priedki tat-tliet sigħat tas-Seba' Kelmiet, l-istatwa l-kbira kienet tit- qiegħed fuq il-presbiterju. Is-Seba' Kelmiet kienu jitqassmu jew waħda waħda jew tnejn tnejn u fl-aħħar il-predikatur jagħmel tliet kelmiet flimkien. Wara li jispiċċaw il-priedki tat-Tliet Kel- miet, l-Istatwa l-Kbira kienet titniżżel u flokha jitpoġġa l-monument. Minn x'ħin il-predikatur jinżel mill-priedka tas- Seba' Kelmiet sal-ħruġ tal-purċissjoni tara moviment kbir ta' tfal min biż-żimarra u min bil-fanal. Użanza, antika qatigħ, hija dik li fil-purċissjoni xi fratelli b'wegħda jiġbdu l-ktajjen warajhom bħala penitenza. Dawn ikollhom barnuż f'wiċċhom b'żewġ toqbiet sabiex jaraw jimxu. Żewġt irġiel jimxu quddiem FOLKLORE TAR-RANDAN F'GĦAWDEX ,19 l-Istatwa ta' l-Orazzjoni. fl-Ort, wieħed bis- suffara u l-ieħor bil- katuba. Quddiem l-Imgħobbi kull kantuniera, kien jindaqq il- buġle. Sa ftit Żmien ilu f'din il-purċissjoni kienu jieħdu sehem b'marċi funebri l-Baned tar-Rabat. Waħda: minn dawn il-Baned kienet tkun dik li ma tkunx daqget fil-purċissjoni tad-Dulwi dik is-sena. Il-konkors tal-fratelli u: tfal. biż-żimarra huwa kbir biżżejjed. Il-poplu jikkonkorri bi ħġaru. minn kull rokna' ta' Għawdex. Minn 22 sena 'l hawn Monġ, Giov. Grech daħħal l-użu tal-kavalieri fil-purċissjoni. Użanza oħra antika. hija dik li meta jkunu deħlin l-istatwi fil-knisja għadd ġmielu ta' żgħażagħ kienu, minn quddiem, ' l- istatwi jaqilgħu x-xemgħa li jkun baqa'. Kull statwa li kienet tidħol mill-bieb 'il ġewwa ma titpoġġiex fuq il-bradella, iżda jibqgħu telgħin biha fuq. Il-bradelli kienu jkunu diġà żarmati, L-istatwa tad-Duluri biss li ma tidħolx fil-knisja bħall-istatwi l-oħra, Dina titwassal sa. wara l-bieb tal-Knisja ta' San Ġorġ u mbagħad tittieħed lura lejn il-knisja tagħha ta' San Ġakbu ak- kumpanjata mill- kavalieri u mill-banda: Hekk kif tispiċċa l-pur- ġissjoni, il-Knisja ta': San: Ġorġ.tagħlaq:u min kien jidħol nofs siegħa biss wara kien jinduna li l-istatwi kollha jkunu żarmati. u diġà lura f'posthom għal sena sħiħa. Id-damask iswed ikun tneħħa. u floku jkun hemm l-aħmar. Dan kien isir hekk malajr għax kienu. jaħsbu. minn qabel sabiex ipoġġu d-damask aħmar taħt l-iswed. . Malli jisbaħ Sibt il-Għid, in-hisa jlestu ż-żebbuġ : sa- biex hekk kif idoqq il-Glorja. kulħadd jibda jbaħħar sabiex id-djar jissaffew. mill-ispirti ħżiena. Użanza sabiħa kienet dik li hekk kif 'iddoqq il-Glorja xi nisa li jkollhom tfal waslu biex jimxu jip- pruvaw imexxuhom. Mal-Glorja jinkixfu l-kwadri, jinfetħu l-bibien u jispiċċa l-vistu. L- Arċipriet joħroġ ibierek l-ewwel dar f'Numru 9, Triq Mons. Farrugia, residenza ta' l-ewwel Isqof ta' Għawdex, il-lum. dar tal- mejjet Mons. Giuseppe Farrugia. Ma' nofs in- mhar, is-sawm kien jispiċċa. Tal-ħwienet tal- ħelu jperrċu l-figolli, il- bajd u kwareżirnali. Tal-laħam idendel mal- koxxa. tal-bieb l-akbar majjal H jkun semmen għal sena sħiħa. Dan kien ikollu f'ħalqu żewġt ikrafes, sinjal li issa r-Randan spiċċa u jiswa l-laħam. Il-qniepen jibdew idoqqu ferħana. Issir mixegħla ġenerali. Il-Ħadd mas- sagħtejn u nofs ta' filgħodu kien . joħroġ wieħed idoqq qanpiena biex iqajjem in-nies, Mat-tlieta ta' : filgħodu, hekk kif iddoqq il-glorja, joħorġu bl-istatwa ta' l-Irxoxt. Din l-użanza ilha li spiċċat xi 58 ġena, L-istatwa ta' L-Irxoxt : 20 l , l IL-MALTI kienu joħorġu biha minn San Ġorġ b'ħafna nies imdawrin mie- ; għu u jduru r-Rabat għalkemm-il darba bih. Mal-Glorja jispara l-Kastell, toħroġ il-Quddiesa u jibda t-Tqarbin. F'din il-ġurnata ħafna nies jagħmlu l-preċett. Malli jisbaħ, għall-ħabta tas-sebgħa l-irġiel joħorġu biex jiltaqgħu mal-ħbieb u jagħtuhom il-Għid it- Tajjeb. In-nisa, mill-banda l-oħra, kollha bl-imħatra min jieħu l-isbaħ. turtiera qassatat il-forn. F'xi rħula ta' Għawdex jużaw jagħmlu l-kagħak tal-għasel ukoll, Il-Għid jispiċċa bid-daqq tal- qniepen u jħalli warajh tifkira li ma tmut qatt: ir-Rebħa 'ta' Kristu fuq il-Mewt.