RAĠEL BIL-GĦAQAL.—Ġrajja ta' Malta, ta' Ġuże' Galea pp. 82. INN kittieb ta' żewġ romanzi Maltin bħalma huma ''Żmien l-Ispan- joli u ''San Ġwann' u ta' bosta novelli ta' żmien il-gwerra tal- jum li s'issa dehru f''Il-Malti' u f''Leħen il-Malti'' minn xi tliet snin 'l hawn, aħna ma konniex nistennew li dan ir-rakkont sa jagħmel għajb lil sħabu. U tassew li ma għamlilhomx għajb, iżda f'xi bċejjeċ sebaghom fil-ġ ta' l-istil u fir-reqqa tal-kitbal Għalhekk nistgħu ngħidu li b'dan i ogħol ta' kitba Maltija t-Tabib Galea żied ġawhra oħra ma' dawk li bihom s'issa għaraf iżejjen il-letteratura Maltija. Il- proża narrativa tat-Tabib Galea, għal dak li hu vokabularju, idjomi, frażi ħajja, tifsil u misġa ta' ġrajjiet u deskrizzjonijiet tiġi li tħalli warajha wkoll lil dik ta' l-aqwa romanzieri Maltin li s'issa kellna. Bħalma nsibu fir-rumanzi u stejjer li kiteb qabel, f'dan ir-rakkont, dan il-kittieb għaraf joħloq ġ kk imżewqa, h' ri ta' nies hekk tk li ka 'e hekk ħajjin, b' rkustanzi minsuġin Tu kull tarf ta' ġrajja jħallik bix-xewqa li tkun taf it- tmiem tiegħu — illi meta taqbad l-ewwel faċċata jkollok mitt sena li tasal fl-aħħar waħda u taqra l-ktieb kollu f'nifs wieħed. Ma hemm l-ebda karattru li ma. jgħaxxqekx bil-lwien li bih hu pinġut, tibda minn dak tal-għaref u għaqli Marku Falzun u tispiċċa f'dak ta' bniedem qalbu xierfa u ħajna bħalma hu Diegu Alagona. Fix-xbieha ta' Miju Mekkek il-kittieb wera għajn fina li taf tara, taqra u tixrob il-fiżonomija ta' bniedem l jpatti fil-ħżunija ta' moħħu u ta' qalbu għall-għaġeb u kruha ta' figurtu. Dan hu wieħed mill-karat- tri tipiċi li nsibuh biss pinġut tajjeb mill-aqwa romanzieri li fil-proża tagħhom hemm l-isbaħ mera tal-passjonijiet sew għolja kemm baxxi tal- qalb tal-bniedem. Il-qawwa. tal-pinna ta' dan il-kittieb tidher l-iktar fid-deskrizzjonijiet bħal fix-xogħlijiet l-oħra li s'issa rajna miktubin minnu. F'dik tat-tempesta tal-baħar huwa jurina, mill-ewwel fewġa li qajmet ċafċifa f' il-baħar' sakemm il-muntanji tal-mewġ tal-baħar dehru li riedu jibilgħu l-bastiment, id-daqqiet tal-pinzell li bihom il-kittieb għaraf ipinġi wieħed mill-isbaħ kwadri tas-sengħa tal-kitba fejn il-għajn tara ''s-sabiħ'' fil-waħx tan-Natura. L-egħluq tar-rakkont,—fejn jiltaqgħu t-trufijiet kollha tal-ħjut li biħom huma minsuġin il-ġrajjiet kollha li jgħaqqdu t-tmiem li jikxef għad-dawl tas-Sewwa u tal-Ħaqq il-qerq, in-nases, ir-regħba, ħażen u ġuferija ta' nies bħalma huma Diegu Alagona u l-qaddej tiegħu Miju Mekkek u r-ruħ għaqlija, twajba u qalbiena ta' Marku F'alzun, u l-qalb safja ta' nies bħalma hi dik tat-tfajiel Rigu u ta' missieru. Luqa Briffa, l-imsejken suldat tad-Dejma, u l-karattru sod tal-Kanċillier—buwa l-qofol ta' xogħol ta' l-isbaħ vinturi li s'issa nkitbu bil-Malti għal idejn it-tfal ta' l-iskola, Il-ħsieb ta' l-awtur li jikteb ktieb tal-qari li bih jedha l-moħħ tat-tifel ' ukoll espressjonijiet li huma wisq tekni u jixtarr il-ħlewwa tal-Lsien Malti u, fl-istess ħin, jitgħallem bla tbatija, jidher li rnexxa fil-biċċa l-kbira. Jista' jkun li fin-nisġa tal-ġrajja hemm xi: tpinġija ta' karattri li hi psikoloġika żżejjed u li f'xi bnadi hemm f'rakkont għat-tfal, bħalma ngħidu aħna, il-kliem tal-bċejjeċ u mattjatura tal-bastiment tal-qlugħ, li, barra milli jtaqqlu l-istil mexxej jiġi li jħawdu u jgħajju l-moħħ tat- tifel — iżda. fuq kollox għandna wkoll nistqarru li dan ir-rakkont huwa wieħed mill-ifjen bħala qari letterarju. Bħala ktieb għall-iskejjel huwa mbagħad il-ktieb mudell; fih, infatti, insibu saħansitra nieqes l-element ta' passjonijiet fiergħa li bihom jixegħlu l-qlub ta' raġel u mara u l dlonk issib f'kull ġrajja, passjonijiet li xi mindaqqiet imarrdu l-moħħ u' l-qalb taż-żgħażagħ. Bħalma kien xieraq għal ktieb bħal dan, insibu fl-aħħarnett, illi fir-rakkont kollox ħu mibni fuq is-sens ta' tagħlim mġrali fejn il-ħażin, il-qarrieġ u r-rgħib huwa. , t-tellief fil-waqt li għaqli u l-onest huwa r-rebbieħ. Qabel ma nagħalqu dan id-daqsxejn ta' studju kritiku . nixtiequ, għall-ħaqq u s-sewwa, nistqarru illi fil-kitba ta' dan ix-xogħol, kif sibna f'xogħlijiet oħra ta' l-istess kittieb, hemm xi kelmiet li huma safja żżejjed u li setgħu jitfissru aħjar b'termonoloġija iktar' mexxejja, xi modi avverbjali li huma mtennijin ta'' sikw't, kif ukoll xi daqsxejn ta' prolis- sità f'xi ħsieb u riflessjonijiet u xi għiltijiet żgħar iktarx biċċa minnhom ta' l-istampa m'lli ta' l-ortografija li xtaqna jissewwew f'edizzjoni oħra. L-'sem tal-protagonista Marku Falzun (daqqa msemmi b'ismu u kun- jomu sħiħ u daqqa b'ismu jew b'kunjomu biss) jidher għal iżjed minn darba fl-istess sentenza fejn floku jista' joqgħod taijeb u aħjar il-pronom. Iżda dawn huma tebgħat wisq ċkejkna li ma jdennsu b'xejn il-ġmiel tar-rakkont u ta' l-istil idjomatiku li bih hu miktub, ġm'el ilh ftit huma dawk il-kittieba Maltin li s'issa jistgħu jgħidu bih għarfu jżejnu l-proża Maltija tagħna.