Ġaħan u l-Kirxa Dak in-nhar Omm Ġaħan qaltlu: ''Mur ixtrili nofs wiżna kirxa, u la ddumx'. 4Ħalli f'idejja, ma' wieġeb Ġaħan (u kif qallha hekk tafa' sidru 'l quddiem u rasu lura—qisu kien ser jitqabad ma' xi għadu). Mar għand Ġamri tal-laħam, xtara l-kirxa, u billi ra li kienet maħmuġa ż-żejjed ġieh fisieb li jmur jaħsilha fuq għajn ta' l-ilma li kienet tinsab qrib il-ħanut. Hawn sab qabda nisa u tfal, min bis-satal u min b'xi barmil jew buqar biex jieħdu l-ilma, u għalkemm qagħad hemm ħafna ra li kien kollu għal xejn, l-iktar billi bdew iċanfruh malli saru jafu għal fejn kien mar. ''Biex talisel dik il-kirxa ta' nannuk trid għomor u taħli xmara ilma' hekk qalulu u ħwejjeġ ofira wkoll bħal dawn u mhux bħal dawn, jiġifieri maħmuġin iktar mill-kirxa li kellu. Għalhekk bil-qalb it-tajba ġabar il-kirxa u ġibed lejn xatt il-baħar bil-fisieb li hemmhekk ikun jista' jafisilha bil-kwiet, Iżda hawn ukoll sab ħafna nies igħumu, għalhekk baqa' sejjer iktar 'il quddiem: għalxejn, kollu għalxejn, l-għaliex hemm ra xi rġiel qegħdin igħawwmu ż-żwiemel u l-ħmir. ''L-ilma mhux nadif hawn'' qal f'qalbu Ġaħan u telqilha iktar 'il quddiem sa fejn ra li kien walħidu—il-bogħod minn nies. Mar fuq il-blat, u baqa' nieżel sakemm l-ilma laħaqlu sa rkubtejh, u meta deherlu li ħasilha biżżejjed qal: ''Issa Ħalli nnixxfuha': U beda jperpirha u jxejjirha mar-riħ fil-waqt li kien għadu nofsu ġel-ilma. Ftit il-bogħod kien hemm xi sajjieda, u hekk kif rawh ixejjer ħasbu li xi ħadd kien ser jegħreq għialhekk : ġibdu għan-naħa tiegħu. Hekk kif qorbu tistgħu tafisbu kif baqgħu malli għarfu x'kienet il-biċċa. Ħebbu għalih u kienu ser jgħoddsuh fil-baħar darba għal dejjem. Ġaħan tbażża' u talabhom li jkollhom ħiniena minnu. ''Taj- jeb, afina naħffruhielek, iżda inti trid tgħid il-ħin kollu ma' tul it-triq kollha lejn darek dawn il-kelmiet: ''Aqbdu ħut kemm tifilħu.':— Ġaħan wegħidhom li jagħmel hekk, jew aħjar li jgħid hekk. Tafa' l-kirxa fuq dirgħajh u fil-waqtli qabad it-triq lejn id-dar beda jgħid: ''Aqbdu ħut kemm tifilħu. Aqbdu kemm tifilħu. Aqbdu minnhom kemm tifilħu. U hekka jiltaqa' ma' raġel miżmum tninn tnejn minn nies tal-pulizija. Ġaħan ħares lejhom u qallhom: ''Sewwa, sewwa, aqbdu minnhom kemm tistgħu'. Malli tbiegħed daqsxejn, jaq- bżu fuqu tnejn minn nies u jilagħbulu xebgħa bil-kif fil-waqt li qalulu: ''Tifraħ hux meta jaqbduna' u trid li jaqbdu minna kemm jistgħul' ''Le, jiena għall-ħut qed ngħid'. ''X'ħut, ħut, jewwilla trid tagħmilha ta' l-iblah biex ma tħallasx ħaraġż Inti ghal seħibna kont qed tgħid.' Ġaħan, fost il-biki u waqt li kien qed jogħrok kull fejn kellu miġruħ bis-swat li tawh, qallhom x'kienu wissewh jgħid is-sajjieda. Dawk infexxew jidħku bih kemm jifilħu u, wara li hemżu lil xulxin, wieħed minnhom qallu: ''Mhux hekk għandek tgħid — iżda: 'Aħarbu, aħarbul- hom—u lil pulizija għidilhom- itilquhom, Ħalluhomi Fhimt 9'. ''Aflarbulhom, aħarbulhom u itilquhom'' baqa' jtenni Ġaħan wara li dawn ħallewh. Dlonk iltaqa' ma' raġel bl-ixkubetta, u' l-klieb miegħu; u minnufih rah igħarrex. Ġaħan ma tilifx żmien u beda jgħajjat ''Aħarbu, aħarbu. Aħarbu malajr, fittxu afar- bu'. Is-sajjied l-għasafar dar lejh u għal naqra ma għamilx in-nar fuqu, : Ġaħan hekk kif ra s-senter għal fuqu, waqa' qisu għaxi fl-art u beda jwerżaq ''Lel Leeeel Lecel' ''Il-għala kont qieghed tgħajjat u tgħid: Aħarbur' qabeż igħid ir-raġel imbergħen, ''Il- għala trid tħarrabhomli, il-għala kont qiegħed tgerrixli l-għa- safar 9'' Ġaħan għarrfu x'kien ġralu mal-ħallelin. Għalhekk is-sajjied taptaplu fuq spalltu u qallu: Le, ibni, tgħidx hekk, iżda għid dejjem 'Inżlu minn hemm imgħargħrin f'demmkom l Ġaħan wiegħed u telaq u beda jmiss u jħoss kullimkien ħalli jara jekk kienx għadu Ħaj, jekk is-sajjied kienx għamel jew le n-nar fuqu. Sadalliin kien qorob lejn ir-raħal fejn, fil-bidu tiegħu, kien hemm dar qiegħda tinbena. Ftakar fi kliem is-sajjieda u minnu- fih rafa' rasu lejn il-bennejja, għamel lembut b'idejh madwar ħalqu u b'kemm kellu leħen qallhom ''Inżlu minn hemm, tgerbu, aqgħu malajr imgħargħrin f'demm demmkom', ''Lilna qiegħed tgħidf' staqsewh dawk imgħaġġbin. Iva, li ma jifdalx wieħed minnkom bissli ma jistabatx fl-art maħsul f'demmu;' Għaal dan il-kliem wieħed minnhom, waqt li tefagħlu l-kaz- zola li kellu f'idu, qallu ''Mela ħa din fuq ras rasek', Ieħor tefagħilu xi etba' madumiet, ieħor ċangun, waqt li ieħor ħaslu minn fuq s'isfel billi waddablu kemm kellu ġir maħilul fl-ilma ġewwa barmil, u għal naqra ma kinux ser jordmuh Ħaj. Ġaħan twerwer u qallhom ''Jaħasra, jekk qaluli biex ngħid hekk' fil- waqt li beda jara kif jista' jneħħi l-ġir għall-inqas li kellu fuq wiċċu, ' Kien hemm tfajjel li kien jafu, u dan qallhom bil-mod UDan Ġaħan, Ġaħan'. Meta semgħu hekk, il-bennejja qalulu: lIsma' 'l-hawn, għal din id-darba teħlisha (Hawn Ġaħan qal ġe qalbu: Jalla darba filistha llum) iżda biex nitilquk trid twiegħed li tgħid tul trieqtek kollha u b'lehen għoli: ''Ibqgħu fejn intom u xejn dmija, xejn ħisara.' Gaħan raġa' qabad it-trieq lejn ir-raħal iżda biex ma jilta- qax iżjed ma' nies ħa trieq li kienet taqsam minn qalb ir-raba' u xi artijiet moxa. Wara li mexa ftit bis-sliem, lemafi żewġt irġiel imrekknin sewwa: Ġalian kien qiegħed itenni l-kliem li qalulu l-bennejja, mhux biss, iżda malli rahom għolla leħinu sewwa biex żgur jisimgħuh dawk iż-żewġt irgiel: ''Ibqgħu fejn intom, xejn dmija, xejn ħisara',. U ma' l-għajjat tiegħu dehru jiġru 'lhinn u 'l hawn bosta fniek. Dawk it-tnejn qabżu fuqu. Wieħed minnhom qabdu minn xuxtu u waħħallu daqqa kif tmiss il-liġi fuq il-pattiżmu ta'moħħu, : waqt li l-ieħor ried jaf il-għala kien qiegħed igerrxilhom il- fniek, Ġaħan qallu x'kien ġralu mal-bennejja. fin-nassabà ndu- naw li kellhom belliieni quddiemhom, u għalhekk telquh wara li qalulu: ''Irrid nara dmija minn tafit idejkom, dmija u mewt minn taħtt idejkom, għandek tgħid.' Kif wasal fidejn l-ewwel bini tar-raħal, Ġaħan jilmaħ qatta' nies. Resaq lejhom biex jara x'kien ġara. Isib sitta minn nies jew sebgħa qegħdin jitqabdu. Ferraq in-nies li kien hemm ma' dwarhom, resaq fuq dawk li kienu qegħdin jiġ- ġieldu u qallhom: ''Ħarsu 'l hawn araw kif tagħmlu, isa, fit- txu għamlu mill-aħjar għax irrid nara mewt u dmija minn 'taħt idejkom'' Kif qal hekk mhux biss dawk li kienu qed jiġ- ġieldu għamlu għalih iżda wkoll dawk li kienu miġmugħin iħarsu, u li kieku dak il-ħin ma wasalx kuntistabbli żgur li kienu jagħmluh zalzett. Ir-raġel tal-pulizija ġarru lejn il-għassa u lilu ried iħarrku bħala xewwiex tal-ġlied. Ġaħan, bil-kirxa għadha f'idejh, qal lis-surġent b'kull ma kien ġralu. Minn dak il-kliem is-surġent induna min kien—Ġa- kd ħan, u għalhekk qallu: Kien imissek għedtilhom ''Infirdu, fittxu Ġaħan qawwa qalbu u qal: ''Issa żgur li ma nagħlix il- għaliex il-pulizija stess qaltli x'għandi ngħid'. Iżda ma damx hieni wisq il-għaliex wara ftit li Ħareġ mill- għassa jiltaqa' ma' tieġ ġej mill-Knisja. Ma tilifx żmien Ġaħan u b'qalbu qawwija resaq fuq l-għarajjes u qallhom 'U isa, infirdu, infirdu, x'intom tistennew 77. U waqt li qallhom hekk fetaħ idejh it- Ainejn (wara li qiegħed il-kirxa fuq għatba ta' bieb) biex iferraghom hu n-nifsu. Għal xagħra dak it-tieġ ma ssiħebx ma' mewt, il-għaliex il-għarus, qrabat il-għarajjes, kif ukoll il-mistednin għamlu għalih bl-ikrah. Kienet il-għarusa li ħennet għalih u, waqtli tbissmet, qaltlu; ''Le, ħi, m'għandekx tgħid hekk, iżda 'Jalla . - ġi X'dejjem hekk. Xejn ħlief hekk. Hekk sewwa. Hekk sabieħ. X'henal Xi sbuħijal X'ferħ l À Ġaħan qal f'qalbu: ''Din hi l-ewwel marali lum qaltli xi' kliem għandi ngħid u billi ommi dejjem qaltli li l-mara ma. titqarraq qatt (1111) u ma tqarraq b'ħadd (11111) jiena ċert li ebda hemm ma jiġrili jekk nagħmel kif qaltli din il-għarusa. Wara żewġ minuti, hekk kif lewa t-trieq, jiltaqa' ma' fu: neral b'ħafna nies warajh kollha mbikkija. Ġaħan ħares lejhom, faqqa' daħika mill-akbar, beda jċapċap idejh u qallhom: ''imma kemm intom ġwejjef7: Tibku minflok ma tifirħu 7 Jalla dejjem jiġri hekk, xejn ħlief hekk, x'hemm isbaħ minn funeral, mill- mewt. Itgħaxxqu miegħi isaw 110 Għal ħarira Ġaħan ma difnuhx mal-mejjet l-ieħor. Iżda , mara xwejħa tħassritu, għalhekk qabżet għalih u Ħelsitu minn X taħt dufrejn qrabat il-mejjet, u wissitu biex igħid; 'TJalla Ilum stess ikun fil-ġenna''. l UOrrajt, Orrajt, owkej bejbi 1) qallha Ġaħan.. Dik ix- xwejħa rafilija (waħida skrupluża) Ħarset lejh beżgħana u qalet 'X'wofida dinl don xi jkun, xi tentozzjoni, biex qed ikellimni 77 U fittxet raddet is-salib u warrbet minn fidejh. Ġaħan għorok idejh billi feraħ li dak in-nhar kien irnex- xielu jbażża' lil-xi ħadd, u kollu daħkan resaq fuq mara li kienet ma' qabda nies oħfra ġejjin mill-Knisja wara magħmudija, mara ħoxna daqs bettija b'tarbija fuq dirgħajha ħelwa daqs pupa X mill-isbaħ. Hu qal lil dik ir-reffiegħa: ''Mari nittama b'qalbi kollha li dan it-trajbu jittajjar minnufih lejn is-sema issa stess.' Hawn kienet ommu li ħelsitu mill-madmad billi bdiet tgħaj- jat u ssejjaħlu ''Qed idoqq nofsinhar. Il-kirxa maħiniex se nik- kluha Hum 1 EĦĦħ, x'nagħmillek la tiġi. Ja indemonjati Ja għafrid M' Ġaħan kien jibza' minn ommu aktar mill-bard ta' Jannar u li kienet darb'oħra żgur li ma kienx jersaq lejha f'ħaġa , f bħal dik, iżda dik id-darba qabillu jmur jissakkar ġewwa d-dar 'Tbilli ra nies it-tarbija resqin għal fuqu biex itajjruh għal fuq il-kampnar. Għalhekk, bilġri bilġri, parpar lejn daru. Malli dafial, ommu qabditu minn xuxtu u bdiet twerżaq 'Ja Manigold l-ja għażżien l-ja skumnikat l kemm domtl (fil-waqt li bdiet tagħtih bl-imselħa). il-kirxa fejnha 7' —Għandu jkun tliftha. Hawn ommu. bdiet tilgħablu b'kemm kellha saħħia fejn ġie ġie. l Meta waqfet xi ftit Ġaħan qal b'kollox lil ommu, u mar 'jintefa' fuq il-friex fil-waqt li qallha: ''L-ewwel darba li tkun 'trid issajjar il-kirxa niftaħ żaqqi u ntik tiegħi, għax żgur li inqas jinbati milli batejt illum minħabba l-imgħażżda ta' kirxa'. Hekk qal Ġaħan, billi kien Ġaħan; ma qalx, kif kien imissu jgħid: ''Darb'oħlra nara x'nara u nisma' x'nisma' ma nindaħalx'' FREDU FARRUĠA ,, 22 ta' April, 1937. Lid-Demokrazija Lill-afiwa kollha ta' fisieb ħieles, Il-baħar qam għalik, u ħalla ħalla Ihedded ta' kulljum li jgħarrqek miegħu: ' Hekk ħalfu d-dittaturi: xejn jitħalla Ma għandu mill-Ħelsien ħlief l-isem tiegħu. Għalxejn il-baħar iżd' għalik jitqalla, Għax il-bnedmin ma jistgħu qatt ibiegħu Il-jedd ewlieni li ħallielhom Alla U l-isbaħ għatja tas-setgħat ta' driegħu. Għal min bħal issa qiegħed skiet jitmagħhom Il-ġnus iqumu xħin int turi saħħtek U l-ebda Kbir ma jista' mbagħ'd jirbaħhom. Igerrbu s-snin u għad iwaqqgħu magħhom Saltniet il-jasar. Inti tibqa' waħdek Tgħanni rebbieħa fuq il-qabar tagħhom. ĠORĠ PISANI Għawdex