L-ISKOLA TA' Fit-tielet ħarġa tal-Ewwel Sena ta' dan il-ktejjeb, kont għedt: kif wasalt Ġerusalem, nhar il-Ġimgħa. l-Kbira fil- għaxija, tas-sena 1920. Il-lum sa nik- teb xi ħaġa fuq l-ewwel żmien li għad- dejt il-Palestina, jew aħjar, fuq l-isko- PALESTINA. — ir-raħal ta' Għajn Karem. Fix- -xellug jidhru l-kanpnar u l-kor tal-l l-Franġiskani, li warajhom qie- Iha tal-Misilmin. għda l-iskola.. betta, tal-Franġiskani wkoll. Il-kanpnar iż-żgħir, fil-lemin tar-ritratt, huwa tal-kn Id-djar qalb is-siġar, GĦAJN KAREM nofs in-nhar, Fra Elija ried jeħodni na- ra l-Ġetsemani. Kif ħriġna fil- misraħ żgħir ta' quddiem. il-Bażil- ka, wieħed raġel saqsieni: ''Ma għandekx tarbuxż Aħjar tilbes tarbux, għax jaħsbuk Lhudi u jisparaw għa- Id-djar li jidhru quddiem qishom kol- ja ta' Santa Liża- u l-kanpnar l-ieħor żgħir, fin-nofs tar-ritratt, hija l-Kolonja Russa, tad-Djakonessi, jew sorijiet la ta' Għajn Karem, fejn kont ngħal- lem l-Ingliż għall-ewwel żmien li mort hemm. Kont għedt dik id-darba, min: għadu jiftakar, li kif wasalt Ġerusalem, mort sibt lil Fra Elija, Malti, mill-Mellieħa, fil-Bażilka tal-Qabar ta' Kristu, kif kon- na miftehmin. L-għada li wasalt jien, Sibt il-Għid, iġġieldu l-ewwel darba l- Għarab u l-Lhud. Sibt il-Għid, wara Jiena ma kontx għadni nifhem il-Għarbi sew, u saqsejt lil Fra Elija x'kien qal. Meta fissirli għedtlu: ''Jien m'hux miegħek inkun2 Jfarawni miexi ma' wieħed Franġiskan jagħrfuni li jien nisrani. Imbagħad ħriġna minn bieb żgħir għat-triq (għax il-misraħ tal-Bażilka donnu bitħa, u fih żewġ bibien) u raj- na suldat Indjan wieqaf jispara bl-az- zarin għal bgħid, għandu jkun għal ġewwa xi tieqa. Ma' dwaru kien hemm xi erba' jew ħamest irġiel. Wieħed min- nhom resaq fuq Fra Elija u saqsieh: ''Fejn intom sejrin2' Inżuru l-Ġetsemni, ' Elija. ''Hawn wara, fin-niżla,' reġa' dak ''hemm raġel maqtul bi msarnu barra. Qiegħed ngħidilkom biex meta tarawh ma tinqatgħux. ' Jiena bniedem maqtul qatt ma kont rajt (u għadni ma rajtx sal-lum, għad wieġbu Fra PALESTINA. — L-iskola ta' Għajn Karem, fl-1920. fuq il-mina, wara l-ħadid. li l-gwerra kollha kont hawn Malta), u anqas ridt nara. Għal hekk għedt lil Fra Elija: ''Tridx ma mmorru xejn il- lum2 Il-Ġetsemani ma nilħaqx narah xi darb'oħra2'' ''Huwa aħjar,' wieġeb Fra Elija, għal hekk irġajna lura u ma morna xejn. Xi jumejn wara Fra Elija ħadni na- ra d-Dejr il-kbir tal-Franġiskani, San Salvatur. Il-Kustodju, Patri Diotalle- vi, dik il-ħabta kien Ruma, u floku Il-bieb ta' l-Iskola hu dak ta' It-tabella ta' fuq il-bieb fiha salib tat-Terra Santa u ma' dwaru miktuba: ''Schola Parochialis Puerorum''. u fix-xellug il-ħadid tat-taraġ fejn kien joqgħod ''Elsie'' jindukrahom. Isfel tidher il-bitħa fejn jilgħabu t-tfal Taħt it-taraġ hemm kappella qadima bil-mużajk b'kitba li tgħid li hemm jinsabu l-Iġsma tal-Martri. Ma jafux dawn il-Martri min huma. Il-bini li jidher kollu tas-seklu XII. kien hemm Patri Awrelju Marotta, il- President. Qallu li kont Malti u mort inżur it-Terra Santa. Saqsieh jekk kontx naf l-Ingliż, u wieġbu li iwa. Qallu: ''Ara jridx jibqa' hawn jgħallem l-Ingliż f'xi skola minn tagħna, għax m'għandniex biż-żejjed surmastrijiet. ' Fra Elija fissirli u jien mill-ewwel għidtlu iwa. Li nibqa' l-Palestina, il- pajjiż ta' Ġesti, kienet l-aktar ħaġa li kont nixtieq. Għal hekk ftit jiem wara Fra Elija ħadni Betlehem, bil-mixi, bgħid minn Ġerusalem ħamest imjiel. Hemm qagħ- dna jum, u rajna kull ma hemm x'tara, u l-għada tlaqna lejn Għajn Karem, bil-mixi wkoll. Minn Betlehem sa Għajn Karem, il- mixja hija ta' ħames mili oħra, triq kollha wegħra, jew aħjar; trejqiet u mogħdijiet. Għaddejna minn taħt Bejt-Ġagħla u bqajna sejrin u qsamna Wadi Henija u tlajna fuq ġebel għoli, u rajna lill-Għajn Kmaer taħtna. Inżilna minn hemm u morna lejn ir-raħal u dħalna fih u ġbid- na lejn id-Dejr. Għajn Karem huwa raħal żgħir u sabiħ, imkennen qalb l-iġbla; fih żewġ ħaràt, il-ħàra tal-Insara u lħàra tal- Misilmin. Tal-Misilmin magħmulha minn ħafna djar qrib xulxin u misraħ żgħir f'nofshom, kollu trab u ħmieġ tal-bhejjem; u tal-Insara bħal triq (għedt bħal, għax id-djar fiha qegħdin fuq naħa waħda) li f'tarf minnha hemm id-Dejr il-kbir, tat- Twelid ta' San Ġwann, u f'tarf ieħor id-Dejr iż-żgħir, ta' Santa Liżabetta. L-Insara għand- hom ukoll xi djar ġewwa l-egħlieqi, fuq ir-riħ ta' din it-triq. Fil-ġenb ta' dit- triq hemm l-għajn li minnha r-raħal ħa l-isem. Kif dħalna d-Dejr il-Patri Gwardjan ta' hemm laqagħna u għajjat lil Patri Marku Sammut, Malti ta' Port Said. Hekk fhimt għaliex kienu bagħtuni f' dak ir-raħal u m'hux x'imkien ieħor. Għax billi kien hemm Patri Malti, għal- l-ewwel, kont nista' nitwennes bih. Il-Patri ' Gwardjan, Spanjol, jismu Parti Josċ Montero feraħ meta rani, għax huwa wkoll kien jixtieq jitgħal- PALESTINA. — Il-knisja l-oħra ta' Għajn Karem, fejn il-Madonna marret iż- żur lil Santa Liżabetta, fejn tispiċċa t-triq ta' l-Insara. U kien hemm waħda So- ru, Suor Ippolita tgħallem il-bniet, li riedha titgħallem l-Ingliż ukoll. L-għa- da għamilli bħal naqra ta' eżami, biex jara kontx naf l-Ingliż ta' bil-ħaqq. Kien hemm soru oħra heim, għal ftit żmien, Suor Maria Palmina, li l-Ingliż kienet tafu. Ħadni nitkellem ftit magħ- ha, biex wara tgħidlu jekk kontx naf l-Ingliż tajjeb jew le. Hu ma qallix li ħadni għal hekk, imma jien mill-ew- wel intbaħt. Għal hekk jien kelli fil-għodu ngħal- lem siegħa lil Patri Gwardjan, imba- għad sagħtejn lit-tfal. sagħtejn lit-tfal u siegħa lil Suor Ippo- lita dik li semmejt fuq. L-iskola kienet skola tal-isem — sko- la ta' żmien it-Torok. Żewġ kmamar kbar, twal u dojoq, miksija bil-ħaġar tal-franka, kollu xquq. Il-bankijiet twal, miżbugħin suwed, u mqegħdin mal-ħitan. It-tfal ukoll kienu ftit: xi sittax-il wieħed, l-akbar ta' xi tnax-il sena u l-iżgħar ta' xi sitt snin. Waqt li jien ngħallem f'kamra, kien hemm ajk Gharbi, Fra Silvestru, jgħallem f'oħra, imbagħad ninbidlu jieq immur f'dik u hu jiġi f'din. Imbagħad ilkoll f'daqqa kien jgħallimhom id-Dutrina wieħed qassis Sirjan, Abuna Għabd-il-Messieħ Zahra, li kien jagħmilha ta' Direttur. Għall-ewwel ix-xogħol sibtu iebes, għax ma kontx għadni naf il-Għarbi. Kont naf ftit kliem li tgħallimtu Malta, mis-suldati li ġew minn Lixandra, meta kont fl-R.M.A. Imma mbagħad ġejt f' tiegħi, kif sa ngħid hawnhekk. Il-qassis Sirjan kien qalli li t-tfal ma kenux jisimgħu minni għax qatt ma kont insawwathom, imma nqegħdhom għar-rkubtejhom biss. Issa jien kont għamilt ħbieb ma' wieħed Sqalli, Fra Giuseppe Caperaro, il-ħajjat. Darba waħda kif kont nitħaddet miegħu fil- kamra tal-ħjata, jew kif igħidulha hemm ''kommunità', — fettilli ninżel minn taraġ għal ġewwa kantina. Ma kenitx kantina, imma spiżerija qadima, u kellha bieb għal barra, imma jien ma kontx naf. Hemm kien għad hemm għadd ta' kwież tad-duwa u qratas bit- trab u kaxex bil-pilwli. Kien hemm ukoll qatiegħ bagalji. qodma tal-Fran- ġiskani li jmutu u ftietaq oħrajn. Fost- hom sibt ''dixxiplina'' u kurbaġ, jiġi- fieri sawt tal-barrin. Tlabthom lil Fra Giuseppe u tahomli u ħadthom l-iskola miegħi: It-tfal id-''dixxiplina'' ma be- żgħux wisq minnha, imma għamlu l- mewta tagħhom meta raw. il-kurbaġ. Għax taf kemm kien iwaġġa'l Ħwejjeġ tal-għaġeb. Jien ġarrabtu fuq sieqi, l- ewwel. Tajt daqqa żgħira bih u domt inħossha m'hux ftit. Is-sawt ma ħaddimtux ħlief xi darb- tejn, imma bid-dixxiplina lit-tfal bdejt insawwathom kull jum. U bdejt ukoll lil- dawk li ma. jitgħallmux insakkarhom ġewwa l-iskola f'nofs in- nhar, biex jibqgħu bil-ġugħ. Malajr qagħdu qagħdhoml Hekk ix-xogħol be- da miexi tajjeb ħafna. Bagħatt ġibtil- hom kotba ġodda minn Ġerusalem, qatgħa. bl-Ingliż biex tfissirha bil-Għar- bi, u qatgħa bil-Għarbi biex tfissirha bl-Ingliż. U kif huma kienu jitgħall- mu l-Ingliż, jien kont nitgħallem magħ- hom, naqra u nitkellem, bil-Għarbi, u morna tajjeb wisq. Għedt li t-tfal tal-iskola ta' Għajn Karem kienu xi sittax-il wieħed. Qis- hom kollha għadni nġibhom quddiem għajnejja, u għadni niftakar isimhom ukoll. Kien hemm tliet aħwa, ulied il- ħallaq;: jiġifieri l-parrukkier, jisimhom Sliman, Ħabib u Fadal-Alla. Żewġt aħ- wa oħra, Peter u Fredric Rock (kun- jomhom sewwa kien Ruk, bil-Għarbi imma missierhom bidlu meta kien l-Is- kozja). Tnejn oħra, aħwa wkoll, Ħabib u Rafful. Żewġ tewmin, li daqs kemm kienu jixxiebħu qatt ma stajt nitgħal- lem min kien jismu Franġisk u min An- ton. Ieħor ta' xi tmien snin. jismu Ġirġes (kellu rasu-kbira, u darba daħ- ħalha fix-xatba tal-ħadid u ma satax jaqlagħha. Kellhom jaqtgħu l-ħadid Miet ftit wara li tlaqt jien. Mar fuq il- għajn u xxarrab għasra u baża' jgħid lil ommu. Raqad bil-ħwejjeġ imxar- bin u marad u miet). Ieħor jismu Għej- sa, li ftit wara mar Ġerusalem, l-iskola tal-Freres.. Wieħed jismu Franġisk, jgħidulu ċ-Ċlis, u ieħor jismu. Hanna, ulied l-aħwa ma' ta' Rock. Wieħed jismu Stefan u ieħor Għafif, u l-aħħar, tifel Mislem, jismu Aħmed, iben il-mu- kri, jiġifieri dak li kien imur bil-ħmar, jagħmel ix-xirja tal-Franġiskani minn Ġerusalem. Kien hemm ieħor, insejt ismu x'kien. Issa sa naqbeż ftit f'ħaġa oħra. L-ewwel semmejt id-''dixxiplina'', li kienet ta' xi raħeb li miet. U xi tkun id-''dixxiplina'', u għal fejn tiswa sa ngħid hawnhekk. Ir-rħieb: Franġiskani, il-Palestina (hawn Malta ma nafx) isawtu lilhom infushom kull nhar ta' Ġimgħa fil-għa- xija bid-'dixxiplina''. Id-'dixxiplina'' tkun donnha frosta qasira, b'xi ħames biċċiet rumnell marbutin fiha, jiebsin u rqaq. Ta' Għajn Karem Kienu jagħm- luha fil-kuritur ta' ħada l-kor. Naf għax wieħed żagħżugħ Għarbi, jismu Milad, li kien jaħdem hemm, u jien, ġie li tlaj- na t-taraġ u qagħdna nisimgħuhom. Kif joħorġu mill-kor, joqogħdu għar- rkubtejhom bgħid minn xulxin u jitfu d-dawl. Jerfgħu ċ-ċoqqa u jxammru l- qalziet ta' taħt (il-qalziet tagħhom ikun wiesa' u qasir, għax rajt minnhom min- xura) u mbagħad jibdew jagħtu fuq wirkejhom. Jibdew jgħidu: ''Miserere mei Deus, secundum magnam miseri- cordiam tuaml', u jagħtu: ċlaq, ċlaq, ċlaql Wieħed minn dawk ta' Għajn Għajn Karem kellu dixxiplina tal-ħa- did, għax kien jistama' l-ħoss tagħha. Aktarx kien Patri fuan Vano, Spanjol xiħ, għax kienu jgħidu li hu qaddis. U tassew, qatt ma kien joħroġ barra, an- qas joqgħod jitħaddet mal-oħrajn. Il- ħin kollu jew fiċ-ċella jew fil-kor. U ġewwa l-kor miet, ukoll. Waqa' u miet għal għarrieda waqt. il-meditazzjoni. Imma issa nerġgħu naqbdu. fuq l-isko- la, għax inkella ma neħelsu qatt. L-aktar ħin li kont inkun għal qalbi, kien meta t-tfal kienu jkunu jilgħabu, fil-bitħa, fin-nofs siegħa ta' bejn it- tagħlim. Il-bitħa kienet bejn l-iskola u l-knisja. Jien kont noqgħod bil-qegħ- da, naqra, fuq it-taraġ tal-knisja, jew wieqaf mal-ħadid ta' bejn iż-żewġ tur- ġien, u ngħassishom li ma jiġġieldux, Imma kollox darba jew oħra irid jasal fit-tmiem tiegħu, kif sa ngħid ukoll hawn. Darba waħda, dħul is-sajf, wara nofs inhar, kif kont naqra u t-tfal jilgħabu quddiemi, nisma' ħoss ta' mixi ta' xi ħadd bil-qorq. Kien raħeb Franġis- kan, li resaq ħdejja u sellimli. ''Dawn huma t-tfal kollha tal-iskola/ saqsieni. 'Dawn kollha, ' weġibtu jien. ''Kif int sejjer magħhom''' raġa' hu. Tajjeb wisq,' weġibtu. ''Għall-ew- wel iddejjaqt u kont sa nitlaq, imma issa kollox sewwa. '' ''Moħhom tajjeb xejn2 Jitgħallmu2' ''Qishom. kollha moħhom tajjeb'', għedtlu jien. ''Għandna kotba bl-In- gliż u bil-Għarbi ġebnihom minn Ġeru- salem u bihom jitgħallmu ħafna. Meta ġejt hawn jien, bilkemm kienu jafu l- a,b,c, u issa jaqraw tajjeb, jiktbu bi żbalji ftit u xi żewġ kelmiet bl-Ingliż igħiduhom ukoll. Stenna, ħalli tara b'għajnejk. ' Kien hemm Stefan, wieħed mit-tfal, bil-qumbas miftuħ, jiġri u 'jbażża' lil sħabu b'wiżgħa jew gremxula x'kienet, mejta, imdendla minn deqbha, bejn subgħajh. Għajjattlu. Rema l-wiżgħa u ġie. 'Is verv hot, mv teacher,'' weġibni. Stefan telaq jiġri bil-qumbas iferfer warajh u tala' t-taraġ u daħal l-iskola. Wara naqra ttawwal minn ħada l-bieb u għajjatli: 'Mv teacher, I cannot find it. ġi It-tifel daħal fil-klassi u wara ftit ni- żel jiġri t-taraġ bil-ktieb f'idu u ġie ħdejja u tahuli. ''Hux minnu li għidt- lek jien7'' saqsejt lil Franġiskan. U sellimli u dar u raġa' tala' 'l fuq. Għaddew ftit tal-jiem u ġie sabni Pa- tri Montero. Wara l-eżami jridek tmur tgħal- lem Ġerusalem.. Hemm ma jaqbillekx, għax hemm ħafna xogħol. Hemm tme- nin tifel fl-iskola ta' ġewwa, u fl-iskola ta' barra ma nafx kemm. Tridx nibgħat ngħidlu li trid tibqa' hawn2'' ''Jekk iriduni Ġerusalem, irrid im- mur,' weġibtu jien. ''Hemm jinsab il- Qabar ta' Kristu, hemm. il-Ġetsemni, hemm iċ-Ċenaklu, hemm il-Vija Sagra. Inkun nista' mmur inżurhom kull meta rrid. Jien, il-Palestina għal daqs hekk ġejt'. Meta għadda l-eżami, sarrejt ħwejġi fil-bagalja u tlaqt. Mort il-Belt għażiża ta' qalbi; il-kalamita ta' ruħi; il-ħolma ta' żogħriti, jiġifieri Ġe- rusaleml