ETA wieħed jitkellem dwar Triq l-Ajkla, , mandraġġ.. Kemm fil- l-Belt, Simboli Marinareski użati bħala alternattiva għall-armi eraldiċi Wieħed donnu bilfors irid jitkellem dwar arja ta' l f'Bormla, kif ukoll fil-Marsa, Triq l-Ajkla jfissru biss f'għajnejn ħafna nies ''slum area''li għandha tiġi mwaqqa': ' Jekk dan jgħodd żgur għal Triq l-Ajkla fil-Marsa, mhux bil-fors jgħodd ukoll għal Bormla u l-Belt… . Triq l-Ajkla f'Bormla kienet fi stat inabitabbli; iżda dan ma.kienx ifisser Il-ma: 'Setgħetx terġa' tiġi rijabilitata. it-twaqqigħ se jwassal biex forsi jerġa' jirrijabilita' ż-żona, iżda Mhux se jgħin għar-rijabilitazzjoni jew l-iżvilupp ta' Bormla. BORMLA hija belili żviluppat u kibret wara l-assedju. Fi kliem ieħor kibret warali l-Ordni kien wera biċ-ċar li se jibqa' fuq il-gżira. L-iżvilupp ta' Bormla ma kienx xi żvilupp mhux ippja- nat, anzi se jsegwi dak li f'termi urbanistiċi jissejjaħ ' 'ripple de- velopment', jiġifieri Bormla se tespandi kull dafba f'għamla ta' nofs ċirku madwar in-nukleju ċentrali. In-nukleju ċentrali kiber madwar id-daħla tax-xatt ta' Bormla, jiġifieri dik il-parti fejn illum hemm il-baċir numru wie- ħed. : Fdalijiet ta' din iż-żona l-aktar antika ta' Bormla ma baqa' xejn. Il-bini tal-Baċir numru wieħed, u l-iżvilupp tax-xatt, kifukoll il- ħerba tal-gwerra, wassal għal- telf ta' dan in-nukleju ta' bini f'Bormla. L-ewwel espansjoni li se ssir madwar dan in-nukleju hija dik il-parti ta' fejn hemm il- knisja u ż-żona ta' Triq l-Ajkla. Il-knisja stess se tkun parti minn din l-espansjoni, waqt li fiż- żona ta' Triq l-Ajkla se jibnu dawk in-nies li issa għamlu l- flusu jistgħu jibnu d-djar ikbaru aħjar għalihom, kważi palaz- zeski. Magħhom se jitħalltu niesli waqt li jippossedu kapital iċken, kellhom jibnu d-dar tagħ- hom fi proporzjonijiet iżgħar. L-iżvilupp ta' din iż-żona li mill-knisja tagħti għal fuq San Pawl, mhux sessegwi l-pjanijiet riġidi ta' l-urbanistika moderna introdotta mill-perit tal-Papa u l- assistent ta' Michelangelo Lap- parelli. Kif diġà tkellimt qabel, din iż-żona hija kompress bejn . dik medjovali u l-oħra moderna. L-urbanistika medjovali f'Malta tista' tinqasam fi tnejn. Dikużata fl-Imdina u l-Birgu, jiġifieri dik li qed issegwi kriterji Ewropej ta' toroq serpeġjanti u l-oħra Għarbija bbażata wkoll minn toroq 1a' l-istess għamla, iżda biż-żieda ta' numru ta' sqaqien li joħorġu mit-triq prinċipali, Waqt li kriterji Ewropej ġew addottati fil-Birgu u fl-Imdina, jiġifieri fiż-żewġt ibliet li tfal tan-nobbiltà Spanjola marru Fdal minn Skala Reale jgħammru fihom; l-irħula kom- plew jiżviluppaw fuq struttura li. ħallewlna l-Għarab. Din l-urba- nizzazzjoni popolari tant kellha għeruq sodi li se tidħol anki fil- belt Valletta, jiġifieri l-parti fejn qabelkien hemm il-Mandraġġ l- antik, li pattijiet żgħar minnu għadhom jeżistu, kif ukoll, fuq skala aktar iċken fil-parti t'isfel ta' Triq l-Ajkla f'Bormla. Bit-tkabbir aktar ta' Bormlali se jseħħ bil-bini taż-żonali minn wara l-knisja tagħti għal fuq Santa Margerita, u l-Kunvent tal- Patrijiet Tereżjani, u l-iżvilupp taż-żona ta' Fuq San Pawl, Triq l-ajkla tibda tara l-ewwel deklin tagħha, Bħalma ħafna drabi jiġri fil-bini ta' żoni ġodda, min jibni dak ikun li l-aktar jista' jaffordja. Fi żmien meta sistemi ta' self baxx għall-bini ma kienx hemm, dawn iż-żewġ żoni ġodda bdew jiġu mibnija bi djar kbar u sbieħ skond l-istili ta' l-epoka, waqt li żoni interni tal-belt Cos- picua, u dawkil-partijietli kienu għat-taraġ u għalhekk ma set- għux joffru l-użu tal-kaless, jew ta' l-istalla, bdew jitħallew għall- abitazzjoni tal-popolin. Triq l- Ajkla kienet waħda minnhom. 6 IĊ-ĊANGATURA Meta vjaġġatur Għarbi kien għal żjara f'Malta fl-ewwel nofs tas-seklu l-ieħor, u sab quddiemu t-traġedja li sehħet fil-belt Val- letta bit-tkissir taċ-ċangatura tal- toroq, ikkummenta hekk: ''Il-toroq tal-belt, min jimxi fihom, il-ħin kollu tiela' unieżel, bħal pruwa ta' vapur fil-mewġ. Biss għandhom turġien li jħaffu d-diffikultà (sic) tal-mixi. Qabel, kollha kienu ċċangjati u għal- ; hekkit-taħbit tal-karozzelli fuq- hom makontx tissaportih. Għal- hekk l-Ingliżi qalgħu ċ-ċangaturi tagħhom tan-nofs u poġġew flokhom torba u ċagħaq. Il- Maltin qalu li l-Ingliżi hija drawwa tagħhom li jirrovinaw pajjiżhom, bħal meta qabel ħa- dulhom il-kanuni tar-ramm u poġġew flokhom oħrajn tal-ħa- did. Għall-ħaqq għandu jintqal li l-kisi tat-toroq bit-trab uċ- ċagħaq iġibhom fis-sajf nexfin qoxqox u fix-xitwa mifqugħa bit- tajn. L-Ingliżi għamlu dan biex jikkuntentaw xi għonja li kel- lhom karozzella, u biex jaqdu lil dawk biss, għalqu għajnejhom għall-ħtiġijiet pubbliċi.' (Ah- med Effendi Fares, El-Wasita,, Maqlub għall-Malti minn Fran- cis Xavier Cassar, Ċentru Isla- miku, 1985 pp. 36-37). Vjaġġatur ieħor, żewġ sekli qabel, jagħmel osservazzjoni simili. Peter Tolstov, antenat tal-famuż Leon Tolstov, waqt żjara ta' ġimgħa f'Malta f'Lulju tas-sena 1698, innota fost l- oħrajn li t-toroq kienu ''kollha pavimentati minn ġebel maqtugħ forma ta' erba' kantunieri b'ka- nali biex ma żżommx l-ilma'. Lorenza Di Nuzzo f'artiklu li kitbet f'wieħed mill-kotba ppubblikati biex ifakkru l-ħamsa u għoxrin anniversarju ta' l- Indipendenza, tiġbed l-atten- zjoni għalaspett ieħor ta' interess partikolari. Iċ-ċangatura li saret mill-Ordni kienet ukoll maħsuba biex tikkumplimenta l-bini ba- rokk tal-belt. Dawn l-osservazzjonijietżgur kienu jgħoddu għaż-żonata' Triq ' It-triq li saret pjuttost dejqa biex tikkrea ż-żiffa, kellha l-effett kollaterali li tagħmel l- RĊA — Il-Ħadd, 18 ta' Lulju, 1993 Meta l-Ingliżi qalgħu ċ-ċangatura tal-Belt, il-Maltin qalu ll fl-Ingliżi hija drawwa li jirrovinaw pajjiżhom'. Illum gvern Malti qiegħed jimxi fuq il-passi ta' ex-kolonjaturi ambjent kemmxejn mudlama, Iċ-ċangaturi, kien qed joħloq kuntrast mal-kulur mal-mas- sività tal-ħajt tal-faċċata tal-bini tat-triq, mibni biex jissodisfa l- għanijiet ta' l-arkitettura barok- ka. It-triq li fiha nfisha hi għan- niżla, iċ-ċangaturi kienu qed jgħinu l-ilma jiskorri aktar. e TURĠIEN Iċ-ċangatura taż-żonqor ġiet ukoll użata fi Triq l-Ajkla għat- turġien li kien hemm f'din ix- xaqliba. Kontra dak li jsirillum, it-turġien ma kinux isiru bl- addoċċ. Anzi ċ-ċangatura li ntu- żat għat-turġien, ġiet maqtugħa f'qisien ta' għoli u wiesgħa preċiżi, biex jinħoloq dak l- effett li Ahmed Effendi Fares iddeskriva, jiġifieri t-turġien kienu magħmula b'mod li jħaffu d-diffikultà biex titlagħhom. Biex dan l-iskop aktar jintlaħaq, wara numru ta' tant turġien kienet issir parti watja, biex tagħti ftit ta' mistrieħ lis-sieq qabel ma terġa' taqbad l-indana tat-taraġ. Biex tħoss dan l-effett mur itla' taraġ li trid, magħmul dan l- aħħar mill-konkos, .kemm f'partijiet oħra ta' Bormla, jew xi turġien ġodda li saru dan l- aħħar fil-Belt Valletta, u tħoss kemm dan it-taraġ modern hu medjokri, jekk mhux ukoll perikoluż, ħdejn dak li kien qed ikun proġettat fi żmien l-Ordni. Imbagħad, il-bini f'dawn it-tel- għat bil-turġien inbena biex jik: komplimenta l-proġettazzjoni tat-taraġ. Dawn l-effetti kollha bdew jintilfu meta t-triq ġiet mogħtija kisja siment, u issa ntilfu għal. kollox għax iċ-ċangaturi, li kien imexxielhom jirreżistu l-bombi tal-gwerra, u tliet mitt sena ta': storja, ma rnexxielhomx jirre- żistu l-ħlas ta' dejn politiku, e IL-BAĦAR TELA' L-ART Meta wieħed jitkellem dwar Bormla, wieħed mhux biss irid jitkellem dwaril-fattli l-Bormliżi niżlu fil-baħar għall-għajxien tagħhom, iżda wkoll li tellgħu l- baħar l-art. Iż-żona ta' Triq l- Ajkla kienet waħda mill-ak- kwati li tirrappreżenta fiha l- kuntatt kważi intimu ta' dawn in-nies mal-baħar. Fiha, iżda mhux fihabiss, hemm imnaqqxa fuq uħud mill-faċċati tal-bini antik li ma ġarrbitx il-gwerra, : għal paġna 9 ħirxa- €'Tonċa — Il-Ħadd, 18 ta' Lulju, 1993 : minn paġna 8 (iżda wħud minn dawn taż-żona ta' Triq l-Ajkla farrkitu l-gaffa), simboli marinareski. Fi kliem-żeħor il-baħġr isir sors ta' ispirazzjoni, u simboli meħuda mill-baħar, li kienu tant għal qalb l-arkitetti tal-bini barokk isib ruħu bi prominenza kbira fuq faċċati ta' bini f'Bor- mla. Hekk fuq il-volta ta' twieqi li ma qerditx il-gwerra iżda li wħud minnhom issa qerdet il- gaffa, tara skolpiti l-forma ta' xi arzella. F'parti oħra tara mnaq- qax wiċċ ta' torok fuq il-volta tal-bieb, li fih innifsu hu wkoll prodott tal-bahar. Iżda probabbli l-aktar każ emblematiku fl-użu ta' dawn is-simboli marinareski jinsab f'faċċata ta' dar li tinsab mal-ġenb tal-knisja parrokkjali. Din id-dar li parti kbira min- nha nqerdet fil-gwerra, iżda l- majjesta tal-faċċata għadha ma nqerditx għal kollox, tinsab fi pjazza li minn post dejjaq tiftaħ bħal trijangolu għal fuq id-dar. Tidher li hi nbniet apposta biex tiddomina l-post, bil-gallerija malisuba li tiġbed l-attenzjoni prinċipali. Il-gallerija hi magħ- mula biex tagħti l-impressjoni ta' forma ta' pulena. L-iskultura ta' serena tħares 'l isfel għal fuq il-pjazza, waqtli ż-żewġ saljaturi l-oħra fihom skultura ta' iljuni li qed jgħassu lis-serena. F'użu ta' dawn l-iskulturi wieħed ma jistax ma jarax mezz biex jinħoloq simbolu alternattiv għall-armi eraldiċi, Kifdiġà għedt qabel, Bormla ġiet abitata, mhux min-nies ta' nobilità jew kavallieri ta' l- Ordni, iżda nies ta' oriġini umli li għamlu triq u saru potenti, grazzi għall-kummerċ tagħhom, Għalhekk dawn ma kellhomx armi majestużi xi jqegħdu fuq il- bini tad-djar tagħhom. Is-simboli marinareski mqegħda f'partijiet ta' prominenza tal-palazzi li huma bnew, ma jistax ma jkol- lhomx l-iskop biex jikkompli- mentaw faċċata maħsuba biex tafferma l-poter ekonomiku u soċjali tagħhom. e ŻVILUPP MIĊĦUD Dan it-tip ta' nukleju f'Bor- mla, li kull ma jmur qed dejjem isir rari f'pajjiżna kellu jkun A A SA AMANAN Toroq bħal dawn fl-Imdina L-ewwel għax hu parti mill-wirt storiku tagħna. Wirt Malta mhux biss il-palazzi tri- jonfali, iżda skoll l-abitazzjoni popolari. It-tieni, għax dan, u oħrajn bħalu, li l-Gvern ukoll se jwaqqa', seta' jwassal biex ikun sors għal ħajja mill-ġdid ta' Bormla. Illum wieħed mill- pilastri ta' l-ekonomija Maltija qed issirdejjem aktar l-industrija turistika. Iżda din l-industrija wkoll għaddejja minn fażi ta' tibdil. Għal ħafna nies, l-industrija turistika ġiet imfassla għas-suq Ingliż, għat-turist tax-xemx u l-fixxenċips Biex jaqdi lil dawn it-turisti ġew żviluppati bliet bħall-Qawra u Buġibba, li llum wara biss deċenju, diġà qed nitkellmu li huma fi stat ta' shantv town. Kienet poliev tajba ta' dan il- gvern li jiskopri lit-Tlett Ibliet, u jirriklamahom għat-turisti. It- turist li issa qed nimmiraw għa- IAN ai d raw restawr u ilu inżejnuhom bil-fjuri. Għal Bormla erfajna l-gaffa lih, dak Tedesk u dak Taljan, ġej Malta b'bagalja kulturali hafna aktar superjuri għal dak Ingliż. Dawn it-turisti llum qed jinżlu f'dawn l-inħawi tal-Kot- tonera, inkluż Bormla, u tara-- hom jippassiġġaw, f'dawn it- Toroq li l-Gvern qed jaħseb li jwaqqa' biex forsi jikkrea ap- partamenti a la Buġibba. Xi wħud minnhom tant qed jin- namraw mal-post, li qed jispiċ- ċaw jixtru l-bini fihom, jirres- tawrah għall-glorja passata. Speċjalment l-Isla u xi partijiet tal-Birgu, qed jesperjenzaw dan l-iżvilupp. Triq l-Ajkla stess kienet qed tesperjenza dan it-tip ta' żvilupp, li jirripprestinalha l- glorja passata. Barranin u anki Maltin kienu qed jixtru djar hemm, jirrestawrawhom u jer- ġgħu jagħmluhom abitabbli. Għalhekk twaqqigħ indiskrimi- nat se jwassal biss biex Bormla tieħu daqqa aktar 'il isfel. Nik- krejaw appartamenti moderni ' ġodda, għal nies ta' l-aħħar skala soċjali, u kif dawn jew it-tfal tagħhom jirnexxilhom jittel- Igħu skala soċjaliogħla, jaħsbu biex imorru jsibu post alter- nattiv x'imkien ieħor. Għal- hekk dak il-bini stesslisenibnu jerġa' jinbidel fi ftit żmien għall-istat attwali. Iż-żona ta' Triq l-Ajkla diġà ġarrbet ħsarat kbar fil-gwerra, li rvinat iż-żona ta' Santa Liena mis-sħubija passata tagħha. Ir- rikostruzzjoni flok għenet, tat daqqa aktar 'l isfel lil din iż- żona. Il-bini ta' appartamenti li l-propaganda ta' l- epoka ddeskriviet bħala xogħol kolossali, illum diġà spiċċa f'qagħda ta' Mandraġġ u fil- bżonn li jitwaqqgħu. Huwa dan il-bini inuman li għandu jit- waqqa', iżda dan ma kellux ifisser li l-istruttura taż-żona tisparixxi għal kollox. e PROPOSTA GĦAL L-istrutturi interni ta' Bormla għandhom jiġu rranġati, rijabi- litata u mhux rijabilitata. Dan jista' jseħħ billi tinżamm l-is- truttura esterna. Id-djar jerġgħu jintgħamlu rijabitabbli billi dawk id-djar li darba kienu palazzi u spiċċaw maqsuma f'kerrejiet, isir intervent fuqhom. Minn ġewwa jiġu mibdula jekkhemm bżonn kompletament iżda l-istruttura ta' barra, tad- djuq għandha tinżamm. Fuq kollox, il-futur ta' Malta mhux fit-toroq wesgħin jew prinċipali qiegħed, iżda f'żoni deskritti bħala kwieti. Il-ħajja li dejjem qed issir aktar mgħaġġla qed tagħmilha aktar diffiċli li wieħed jgħix f'partijiet ta' traffiku esaġerat. Wieħed biżżejjed imur sal-main roads ewlenin Maltin u jibqa' impressjonat bin-numru ta' djar li fihom għall-bejgħ. Għalhekk żoni bħal Bormla bit-toroq dojoq u bl-arja friska tagħhom se jkun l-iskoperta tal- futur, (jekk mhux diġà ġew mibjugħa lill-kuntratturi), sko- perta li diġà ġiet attwata għall- Imdina, u partijiet mill-Isla. Għalhekk għal postijiet bħal Bormla teħtieġ li tinżamm l- istruttura ta' toroq dojoq, jin- għataw il-glorja passata li din il- Ta' l-ewwel juri d-daħla 'manjerista' ta' dar kbira li kien hemm fiż-żona. It-tieni u t-tielet juri biebien ta' djar ta' dik l- jarbariku Ieħor Belt, waqt li għandhom isiru 'underground car parks' taht Bormla, biex it-toroq isiru żoni għall-mixi biss. Proġetti bħal dawn sehhew fl- Italja. Ma nafx għax ma jistghux iseħħu f'Malta. Ix-xogħol hu ħafna diffiċli, jitlob l-użu ta' esperti li jifhmu sew f'dan il- qasam, kif ukoll spiża kbira. Iżda bir-riprestinazzjoni tal- glorja l-imgħoddija tagħha, Bormla tista' terġa' tibda toħroġ mid-dlam li waqgħet fih, u jsib skop għal xiex teżisti waqt li tgħin fl-iżvilupp ta' l-ekonomija Maltija. Għalhekk, ftaħir min-naħa tal-Gvern, permezz tal-mik- rofoni tiegħu, dwar it-twaqqigħ ta' Triq l-Ajkla f'Bormla ma jistax ma fakkarniex fi traġedja simili li seħħet f'Ruma fl-epoka faxxista, meta fuq insistenza ta' Mussolini twaqqa' l-Kwartier medjovali li kien hemm qud- diem il-Vatikan, Bħal Triq l- Ajkla, dan il-kwartier Ruman ġie deskritt bħala mandraġġ, u twaqqa' biex jagħmel wisgħa għal Triq ir-Rikonċiljazzjoni li għaqqdet lill-Vatikan max- Xmara Teverċ. Dawn it-tip ta' nterventi fuq iċ-ċentru storiku Ruman waqfu mal-waqgħa tal-Faxxiżmu. F'Malta ħamsin sena wara, il- gvern għadu qed jitkellem f'termi Faxxisti, meta qed jiftaħar bl-intervent indiskri- minat li qed iwettaq f'Bormla 'biex ineżża' 'l Bormla mill- glorja ta' l-istorja tagħha. L-alarm ġie mogħti mill-Prof. Savdon lejn l-aħħar tas-sittinijiet waqa' f'widnejn torox. Wara għoxrin sena ingħata raġun. Esperti bdew jitkellmu li qridna ħafna miċ-ċentri ta' l-irħula tagħna, Milli jidher mhux kul- ħadd fehemhom sew. Il-Gvern għandu jħares mhux lejn il-futur immedjat, li jista' jġiblu xi riżultati vantaġġjużi temporanji —kif ġabet ir-rikos- truzzjoni lil Mintoff, iżdali tilef, hekk kif il-postijiet tar-rikos: truzzjoni għamlu lil Bormla aktar 'inabitabbli — iżda jrid jara aktar minn imnieħru, jinsa d-djun politiċi, u jaħseb fil-bogħod biex il-vantaġġi li din id-darba Malta tikseb ikunu permanenti.