f'Ras il-Klitunnu (mit-Taljan ta' Giosuċ Carducci) Fortunato Mizzi ILL-GĦOLJA, o xmara, li mal-fraxxnu nieket, M fir-ruħ gemgumi tmewweġ u mill-bogħod ma' l-arja tfewwaħ friska minn tal-bosk bis-salvja w is-sagħtar, baqgħet, mal-lejla niedja, tinżel għandek sal-lum il-merħla; għandek mill-Umbrja t-tfajjel in-nagħġa kontra qalbha ġewwa l-mewġa jgħaddas, fil-waqt li lejh, minn sider ommha samranija, li ħafja tpoġġi fuq il-għatba u tgħanni, tarbija ħarstha ddawwar u minn wiċċ mimli titbissem: ħosbien missierha, ġewwa ġlud tan-ngħaġ riġlejh imgeżwra bħal tal-fawni antiki, jaħkem l-impitter karrettun u l-qawwa ta' l-għoġiela sbieħ: ta' l-għoġiela sbieħ, kbir u mibrum sidirhom, weqfin fuq rashom qrun għamla ta' qamar, ħlewwa f'għajnejhom, bojod, li tant ħabb Virġilju t-twajjeb. Mudlam, fil-ħin, is-sħab fuq l-Appennini idaħħan — kbira, ħarxa, imżejna bl-aħdar minn fuq l-għoljiet li dawra tond jiżżerżqu l-Umbrja tittawwal. Lilkom insellem, Umbrja ħadra, għajn safja, alla Klitunnul Inħoss pajjiżi antik $o qalbi, inħoss irewħu ġbini mkebbes l-allat Taljani. Min qatt id-dell tas-siġra ġieb bikkejja fix-xtut imqaddsa/ Ir-riħ ta' l-Appennin jisiltek. xitla dgħajfa, għożża ta' żmien li xejn m'hu kburil Il-Maltż fila tħabbat hawn max-xitwa u tinseġ ħrejjef f'Mejju, bil-ħajja mimli, il-ġandra sewda, dik li b'żgħożija hienja z-zokk minn tagħha il-liedna tlibbes: Hawnhekk, f'għadd kbir, madwar l-allat li jfeġġu, bħal ġganti għassiesa, ħa jgħammru ċ-ċipressi: w'inti, fid-dell, int l-għanja tad-destin inseġ, o xmara. O xhud ta' tliet saltniet, tkellem fuq dan, kif l-iebes Umbru, fit-tisliet qalil, ma ġiebx mal-ħatar ta' l-Etrusk u s-sħiħa Etrurja kibret; Għid kif, megħluba l-għolja taċ-Ċiminu, fuq il-magħquda bliet, b'passi ta' ġgant, niżel imbagħad Gradivu u s-simblu ħawwel kburi ta' Ruma. Imm'int tal-post, alla Taljan tat-tnejn, kont tberred lir-rebbieħ u lill-mirbuħ u, meta ragħdet ta' Kartaġni l-qilla mit-Trasimenu, mill-għerien tiegħek telgħet għajta w it-tromba mħabbla mill-għoljiet mill-ġdid tennietha: — Intli l-gendus qed tagħlef ħdejn Mevanja fiċ-ċpar moħbija, int li qed taħrat fuq l-għoljiet imħattba, xellug in-Nar, inti li l-bosk qed tqaċċat fuq Spoleto jew li tiżżewweġ sejjer f'Todi l-ġellieda, itlaq il-gendus smin mal-qasab, itlaq, f'moħriet nofs radda, l-għoġol samrani, itlaq fil-ġandra li qed tmil il-files, itlaq fl-artal l-għarusa, u ħaffef iġril ħaffef bil-mannara, ejja bil-vleġġa, bil-mazza, bil-ħatarl iġril qed jhedded l-allat ta' l-Italja il-kiefer Nibblu. — Ix-xemx, o b'liema dawl ta' ħajja tbissmet fuq l-art imżejna kollha għoljiet ħelwin x'ħin rat iwerżqu u maħrubin jitgerbbu, f'taqbida ħarxa, il-Mawri kiefra u tan-Numidja ż-żwiemel l-għolja Spoleto, u fuqhom sħaba sewda ta' ħadid, xmajjar ta' żejt jikwi u l-għanja ta' ksib ir-rebħal Kollox hu sieket issa. Ġewwa x-xmara ħiemda, nitfa gelgul nilmaħ jitmerżaq, jirtogħod u bi tnibbiet ħafif il-mera iħożż ta' l-ilma. Bla ma jitħarrek, midfun fil-qiegħ, bosk żgħir jitbissem u l-friegħi jarmi — d-djaspru donnu jixxeblek ġo barmiet ta' mħabba ma' l-ametista. U l-għamla taż-żaffir għandhom il-fjuri, għandhom tad-djamant iebes it-tlellix; u jiddu bierda u jistidnuk għas-skiet tal-qiegħ ħadrani. F'riġlejn l-għoljiet, Italja, u f'dell il-ġandar il-għana tiegħek jaf, max-xmara, il-bidu, Hemm għammru n-ninfi, hemmhekk hum' għammru: imbierka hi din ir-rokna. Kienu jixirfu twal, ġo veli jperpru, in-najjadi ċelesti u, skiet il-lejl, kienu bil-qawwa jsejħu mill-għoljiet lil ħuthom somor, u żfin fid-dawl tal-qamar jiddi fuqhom kienu jinsġu, ferħana jgħannu f'daqqa lil Ġanu etern u b'kemm imħabba ħabb lil Kamezina. Hu minn ġos-sema; tal-post, hija, xebba mibruma: il-friex kien l-Appennin imdaħħan: sħab iswed għatta l-kbir tgħanniq u twieldet razzet l-Italja. Kollox hu sieket issa, armel Klitunnu, kollox — mit-tempji sbieħ li kellek wieħed għad baqa' u ġewwa fih, liebes il-porpra, m'hemmx aktar int. Iżjed m'għadux, imxarrab bl-ilma mqaddes, kburi u vittma wkoll, iġorr il-barri, tifkir tal-gwerra, ġewwa t-tempji: Ruma m'hix tirbaħ iżjed. M'hix tirbaħ iżjed dment li galilew, xagħru ħamrani, fuq Kampidolju tela', salib xeħtilha fuq dirgħajha u qallha: ''Dan erfa' w qim. Ħarbu bikkejja jistaħbew fix-xmajjar in-ninfi, u ġo qoxriet is-siġar tagħhom; inkella, bi twerżiqa, fix-xejn għebu, bħal sħab fil-għolja, X'ħin ġemgħa nies imberfla minn ġot-tempji bojod, imneżżgħa u bil-kolonni mġarrfa, għaddiet bil-mod, imlibbsa xkejjer suwed, tgorr litanija, u fuq l-egħlieqi li jdamdmu bix-xogħol tal-bniedem u fl-irdum li jaf l-imperu għamlet deżert u dad-deżert sejħitlu renju tas-sema. Firdu mill-moħriet safi l-ġnus, mix-xjuħ l-ulied, l-irġiel miż-żgħażagħ nisa tagħhom, kull fejn ix-xemx imqaddsa kienet tbierek lesti biex jisħtu Lesti biex jisħtu l-ħidma ta' dil-ħajja u ta' l-imħabba, huma, f'thewdin, bdew jilmħu irbit qalil u ta' tbatija m'Alla f'għerien u rdum. Niżlu fl-irħula b'xewqa ta' tgħakkis. sakrana, u f'geġwiġija tat-twerwir, talbu bil-ħrara l-imsallab, midinba, Is-sliem għalik, kwieta fi xfar l-Ilissu u sħiħa u dritta ħdejn ix-xtut tat-Tebru, o tuħ il-bniedem: Żmien id-dlam iss'għadda, stenbaħ u saltan. U lilek, omm il-għoġol qatt għajjien ikisser l-art u jħaddem raba' mserraħ, omm żwiemel ħorox li jiżhru fil-gwerra, omm twajba Italja. omm il-ħafur u l-għenba u l-ħaqq ta' dejjem, omm arti mqima, għaxqa tal-ħajja, lilek insellem, lilek l-għana tat-tifħir antik inġedded. Bl-għanja, l-għoljiet jifirħu w il-bosk u x-xmajjar ta' l-Umbrja ħadra: minn quddiemna jdaħħan, ħabbàr ta' ħidmiet ġodda, u jsaffar mgħaġġel vapur ta' l-art. 14 ta' Novembru, 1986