ŻMIEN IR-RE ĠORĠ F'MALTA Ġorġ V, is-Sultan malibub minn kulftadd, li d-dinja kollha bkietu. meta ġie nieges fi ħruġ Jannar ta' din is-sena, kien għadda xi erbat ijiem ġmielhom Malta, fl-aħjar żmien ta' żgħużitu. Dik il-ħabta ħuh il-kbir, id-Duka ta' Clarence, kien għadu ħaj u l-Prinċep Gorġ ma kienx jobsor li hu għad jilħaq Re. Ta' dsatax-il-sena, żagħżugħ fuq ruħu, għaqli, bieżel, u xi ftit nebbiexi, il-Prinċep Ġorġ kien ġie mal-Flotta tal-Mediter- ran bħala Fizzjal, l-ewwel fuq il-ġifen ''Thunderer', imbagħad fuq id-'Dreadnought', u wkoll fuq l-'Alexandra'; u qatta' ma' l-erba' snin f'din il-Gżira, snin ta' hena u ta' tgawdija, li baqgħu dejjem f'qalb ir-Re kif hu n-nifsu: kien stqarr lill-Ar- mirall Sir Roger Keves. Fl-1885, meta wasal hawn il-Prinċep Ġorġ, din il-Gżira kienet qiegħda tieħu bixla ġdida: il-ħajja kull ma tmur kienet bdiet issir aktar imgħaġġla u mferfxa, u n-nies bdew jaħsbuha xort'ofira minn qabel; kienu bdew jaslu fisibijiet u ġibdiet ġodda minn l-Ewropa; u bdew jitnisslu xewqat u drawwiet ofira fost il-poplu. Kien żmien ir-riżq. Il-gwerra bejn ir- Russi u t-Torok, u dik l-oħra ta' l-Eġittu wara l-bumbarda- ment ta' Lixandra kienu fiallew qligħ kbir lin-neguzjanti Maltin, is-swieq tal-qoton kienu reġgħu għolew, imtieħen tal- mixi jalidmu bla heda. Kien infetali il-Kanal tas-Swejz; xogħol tal-faħam ma jilħqux miegħu, ix-xatt mimli bil-vapuri jgħabbu u jħiottu, ġfien defħilin u ħerġin. Ħafna nies stagħnew, il-flus bdew jiġru fl-idejn, il-poplu, jara xi sold, beda jarfa' rasu, beda jħawtel u jflabrek biex jaqla' iżjed, beda jixtieq ħwejjeġ ġodda, tħajjar igħaddi 'l quddiem, u ried igħix atijar. Fuq hekk bdew xogħlijet kbar. Ħasbu għad-drenaġġ, xerrdu l-ilma mal-Gżira, bnew skejjel, tellgħu fortizzi, ħaffru baċil, u ġiebu l-ferrovija. Imma biex isir dan litieġu jżidu t-taxxi; u allura dawk tal-pulitka bdew iħanbqu; min ried ħaġa u min xtaq oħira, l-irjus saħinu, il-fehmiet ingħażlu, u minn dak iż-żmien bdew il-partiti politiċi kbar u ħorox għal xulxin li għandna l-lum. Dawk. tal-partit 'Anti-Riformist', biex ifixklu l-Gvern fatru żewġ Kunsilieri taċ-ċajt, wieħed ħuttab ta' tliet karnijiet, u. l-ieħor liabbież, iħobb il-qatra, li għadhom jissemmew sal-lum l Billi l-Italja kienet ingħaqdet f'saltna walida, il-Gvern taglina ġabar l-Ewwieq ta' Sqallija; inbidlu wkoli l-Irbgħajja ta' l-Ordni; bdew jiġru l-flus Ingliżi, u kulħadd jixxala u jonfoq. Il-Belt ħadet sura ġdida; nħattew l-Imtieħen tar-Rifi fuq is-sur ta' Marsamxett, iġġedded il-Bieb tax-Xatt, inbnew djar għoljin bħal ta' barra, ħasbu biex iqiegħdu statwa ta' San Piju V fuq il-Bieb il-Kbir tal-Belt. Kien raġa' twaqqaf it- Tijatru Rjal wara li nħaraq, kien hawn sitt riġmenti, u fil- għaxija, il-belt kien ikun fiha l-hena. Daqq u żfin u dawl ta' l-eletriku li kienu għadhom kemm daħifiluh f'Malta. Iż-żgħa- żagħ. Maltin wiċċhom kien beda jisfieq, u t-tfajliet tagħna bdew joħorġu mis-satra tagħhom u jilbsa fuq ix-xempju ta' Pariġi. Nies jixorbu fil-ħwienet bit-tabelli bl-Ingliż fuq il-bieb, oħrajn jitħaddtu fil-kafejiet kollha mirja, min jixxiegħel fil- każini, u baħrin fis-sakra, u suldati mxenglin. F'Misrafi San Ġorġ kienet tinġabar geġwiġija ta' nies ta' kull ġens, jit- kellmu b'mitt ilsien; u fil-Borża laqgħat kbar ta' kummerċjanti. F'Malta kien għad baqa' ħafna Taljani li kienu ħarbu minn pajjiżhom minħabba l-pulitka, u lil-xi żgħażagħ Maltin imlewlhom rashom b'ħafna bżieżaq. Frustieri ġejjin u sejrin, u kummerċ bla tarf; il-ħajja f'Malta ħadet xejra qawwija saret ħajja ta' tlellix, ta' għana, ta' żina u ta' foħrija l-aktar minħabba l-Kbarat li kien hawn fostna, kienu nies tal-pinna, nies tal-flus, Ġenerali u Kmandanti. Rjus kbar Maltin ma kinux nieqsa: Dun Ġużepp Zammit, ''Brigella', il-ħabib ta' Scott u Frere, kien għadu ħaj, u għalkemm xii, kultant kien ifajjar xi sunett bil-Latin minn tiegħu. Sir Adrian Dingli, l-Imħallef Malti ta' għerf kbir, li saħansitra kienet tafu r- Reġina Vittorja, kien dieħel u ħiereġ il-Palazz. It-tabib Nikol Zammit, Filosfu, Arkitett, u Kittieb kien igħallem fl-Università; Tagliaferro u Caruana bdew jistudjaw fuq l-Ar- kjoloġija ta' Malta; Preca, Muscat Azzopardi, u Castagna kienu tawha għall-Malti. Imma jiddu fuq kulltadd, kienu d-Duka ta' Edinburgu u niesu. Id-Duka kien bin ir-Reġina Vittorja; u billi kien jik- kmanda fil-Mediterran, kien ġie joqgħod hawn bil-familja tiegħu; ftit wara twilditlu tifla, u hu semmieha Melita, għall- Gżira fejn twieldet; bintu oħra li ġiet miegħu (hawn), kienet il-Prinċipessa Marija, li wara saret Reġina tar-Rumanja. Għalhekk il-Prinċep Ġorġ meta ġie Malta sab nies ta' mparu ma' min jagħmilha; hu kien żagħżugħ bil-għaqal u ħafif daqs tellerita, iħobb il-ħdura ta' l-egħlieqi, u l-berafi tar- raba', u l-għors tiegħu meta kien joliroġ idawwar xi dawra liż-żewġ Prinċipessi wlied zijuh, id-Duka, li kien għadhom tfal jifirħu b'kollox; kien irikkibhom fuq il-karettun tal-molol tiegħu, u erħilu jsuq bit-trott lejn l-Intalileb, għal xi piknik, jew lejn San Pawl għal xi tbaħbiħa. Ir-Reġina tar-Rumanja għadha tiftakar bil-pjaċir f'dawk id-dawriet fil-kampanja tagħna, u fil-logħob u r-raġġar qalb is-siġar ta' Sant'Anton, kif sem- miet fil-ktieb li kitbet fuq ħajjitha. Dik il-fiabta f'Malta kienu jiltaqgħu Prinċpijiet wlied is- slaten. Fi dħul is-sena 1887 wasal hawn il-Prinċep Vittorju Emanweli, li mbagħad laħiaq Re ta' l-Italja; u ftit wara ġiet il-Prinċipessa Lwiża ta' l-Ingilterra. Festi kbar, pranzijiet fil- Palazz tal-Belt, mixeglila, daqq, tiġrijiet, u logħob il-Marsa. Fit-28 ta' Jannar ta' dik is-sena sar ballu bil-kif, kien hemm id-Duka u d-Dukissa, il-Prinċipessa Alexandra, il-Prinċipessa Lwiża u l-Prinċep Gorġ; kienu mistednin il-Gvernatur, Armi- ralli, Generali, u ma nsewx il-Kbarat Maltin, li dak iż-żmien kienu midħla wisq ma' l-Ingliżi Id-Duka u l-Prinċpijiet kienu dħulin u jafu jmorru man- nies, u l-poplu kien imtajjar għall-Qraba tar-Reġina Vittorja, is-Sultana tiegħu, u kull fejn imorru kien jilqagħhom b'festi kbar. Nhar San Pawl tal-Belt, id-Duka u l-familja tiegħu marru jaraw il-festa mid-dar ta' sinjur Malti, is-Sur Preca; u d-Duka wera li ħa pjaċir, u beda jixfiet mill-gallarija s- sunetti ta' San Pawl. Il-poplu xegħel bil-ferħ u l-għada ''Il- Ħabbar Malti', ir-'Risorgimento' il-Malta News' u l-gazzetti l-ora għollew sas-sema lid-Duka u 'l dawk ta' madwaru. Xahrejn wara, nhar San Ġorġ, il-Prinċep Ġorġ, huwa u sejjer minn Sant'Anton għall-Marsa għal-logħob tal-Pulu, għadda minn Ħal Qormi, biex jara l-festa ta' hemm. In- nies għarfuh, u ferħu bla tarf. Ommi għadha tiftakar il-Prinċep Gorġ għaddej riekeb fuq gig ut n-nies iċċapċaplu, u tgħajjat: 'Wiva r-Reġina Vittorja'. Għax dik is-sena kienu bdew jaħsbu għall-Ġublew tad- Deheb tar-Reġina Vittorja, li mbagliad f'Ġunju sar b'wirja ta' qima kbira, bħalma s-sena l-ofira alina wkoll urejna qalbna għall-Ġublew tal-Fidda tal-malibub Re tagħna, u għarrafna lid-dinja li l-ġibda taglina lejn il-Kuruna Ingliża, għadha qawwija bħal meta kien hawn fostua r-Re Ġorġ. IR-RE ĠORĠ V KIEN MALTA BHALA FIZZJAL TAL-BAHAR