Il-Perit Ġużċ Bonnici u t-Tempju Monumentali tan-Nadur F'għeluq il-Mitejn u Ħamsin sena mill-bidu tal-bini ta' dan it-Tempju Perit Edward Scerri Ħafna huma dawkjli jibqgħu imsaħħrin bl-armonija fl-arkitettura. u fid-dekorazzjoni tal-Bażilika Kolleġġjata ta' San Pietru u San Pawl hekk kif jilmħu dan it-tempju minn barra u daqshekk ieħor kifjammirawh minn ġewwa. Pero' ħaġa li nipprova nagħmel meta noqgħod nosserva u nixtarr dan il- bini tabilħaqq monumentali, speċjalment min-naħa ta' barra, hija dik li nimmaġina dan il-bini mingħajr iż-żjidiet li sarulu fil-bidu tas-seklu għoxrin, liema żjidiet jagħtuh l-armonija arkitettonika u ekklettika li fih illum. Għax forsi huma ftit dawk li meta jaraw dan il-monument arkitettoniku jintuwixxu jew ikunu jafu li din il-binja storika kienet bil- wisq differenti minn kif tidher illum meta ġiet imbierka fis-sena 1804. Il-knisja preċedenti (li hija parti integrali mill-knisja ikbar u isbaħ tal-lum) kienet iżgħar u mneżżgħa meta komparata ma' dik tal-lum. Perc' ċertament li b'daqshekk ma kinitx iżjed inferjuri. Fir-realta', it-tempju monumentali li tbierek iktar minn mitejn sena ilu kien wieħed mibni skont l-idjoma arkitettonika ta' dak iż-żmien u kien jagħmel ġieħ lill-Perit li ddisenjah, jiġifieri l-Perit Guże' Bonnici. Il-Perit Ġuże' Bonnici twieled fl-1705 u miet fl- 1779 fl-eta' ta' 74 sena. Bħala perit kellu karriera tassew illustri prinċipalment għaliex l-Ordni ta' San Ġwann kellu fiduċja kbira fih u fdalu diversi proġetti u karigi importanti. Huwa kien inġinier sostitut tal-Commissari:— Domorum (Il- Kummissarji tal-Qasam tal-Bini tad-Djar). Kien ukoll eżaminatur ta' kandidati li kienu jaspiraw li jsiru periti agrimensorijew 'land survejors', jiġifieri dawk in-nies tekniċi li kienu inkarigati mill- kejl ta' proprjetajiet. Mill-1761 sa l-1779, jiġifieri sa meta miet, huwa kien Capomastro delle Opere li kienet it-tieni l-ogħla kariga fil-qasam tax-xogħlijiet pubbliċi. Matul il-karriera rikka u rispettabbli tiegħu, il- Perit Ġuże Bonnici kien inkarigat minn numru ta' proġetti kbar. Dawn kienu jinkludu t-tkomplija tal-Kastellanija fil-Belt Valletta li kienet ddisinjata u mibnija minn Francesco Zerafa. Huwa kien fdat bit-tkomplija ta' dan il-proġett sena biss qabel ma Zerafa miet fl-1758. Il-Kastellanija kienet kompluta Il-Perit Bonnici kien involut ukoll f'xogħlijiet kbar fil-Knisja ta' San Publiju fil-Furjana. Huwa kien responsabbli mit-tkabbir tan-navi ta' din il-knisja b'tul ta' kappellun. Huwa bena wkoll faċċata ġdida b'żewġ kampnari, liema faċċata kienet imbagħad sostitwita b'dik li hemm illum. Knisja oħra importanti li kienet disinjata u mibdija minnu kienet dik ta' Santu Wistin fil-Belt Valletta. Ċertament, kapolavur ta' Bonnici kienet il-Bini tad-Dwana f'Lascaris Wharf, il-Belt Valletta. Dan il-bini kien jikkumplimenta ferm l-imħażen tal- Ordni li nbnew matul ix-Xatt tal-Belt fuq l-istess naħa ta' dan il-palazz tad-Dwana u il-palazzi li nbnew fuq in-naħa l-oħra tal-Port il-Kbir matul ix-Xatt tal-Kottonera. Dawn il-binjiet kienu xogħol l-aqwa periti u inġiniera tal-Ordni bħal Buonamici, Blondelu Gafa'. Il-fatt li Bonnici ġie fdat bid-disinn ta' bini daqshekk importanti f'pożizzjoni tant Ġuże Bonnici Arkitett tal-Knisja Parrokkjali tan-Nadur. prominenti juri l-fiduċja li l-Ordni ta' San Ġwann kellu f'dan il-perit abbli. Wieħed irid iqis il-fatt li x-Xatt tal-Belt kien l-ewwel impressjoni li wieħed jieħu hekk kif jasal Malta. F'dawk iż-żminijiet kull min jasal Malta minn barra ried jidħol il-Port il-Kbir u bħalma Jlum l-ajruport huwa l-ewwel binja li tilqa' lil kull min jasal minn barra, hekk ukoll dakinhar il-Bini tad-Dwana kien l-ewwel bini li kien jilqa' lil min ikun ġej minn art barranija. Dan kien bini simetriku b'loġġja ta' tliet arkati fuq quddiem, bini li kien jaċċentwa l-preżenza u l-influwenza barokka f'Malta f'dawk iż-żminijiet. Irridu niftakru li Bonnici għex fl-aħħar seklu tal- preżenza tal-Ordni ta' San Ġwann f'Malta u f'dak is-seklu l-influwenza barokka f'pajjiżna kienet qawwija, influwenza li kienet ġejja prinċipalment mill-Italja, speċjalment minn Ruma u Sqallija. Huwa diffiċli li f'dan l-artiklu nsemmi l-proġetti kollha li kien involut fihom il-Perit Bonnici. Tajjeb insemmi il-knisja ddedikata lil San Bartilmew u lill- Madonna tal-Bon Kunsill li tinsab ġo Ħal Tarxien, knisja żgħira b'arkitettura mill-isbaħ li l-ewwel ġebla tagħha tqiegħdet fl-1764 bil-permess tal-Isqof Bartolomeo Rull. Din il-knisja ġiet ikkonsagrata fl- 1797. Il-faċċata ta' din il-knisja hija relattivament oriġinali għal pajjiżna. Hija faċċata eleganti fl-istil tagħha għaliex l-erba' kantunieri li jagħlquha huma magħquda b'nofs tond, wieħed fuq kull naħa tal- faċċata. F'dawn iż-żewġ nofs tond, jinsabu żewġ bibien kwadri mdawra bi gwarniċa wiesgħa u bi frontispizju fil-quċċata tal-bibien. Din il-faċċata fiha ċerta somiljanza mal-kappella ta' Sant'Antnin li tinsab f'Manoel Island fil-port ta' Marsamxett. Ġuże' Bonnici kellu sehem ukoll fid-disinn tal- Il-Knisja Monumentali tan-Nadur qabel ma tkabbret fil-bidu tas-seklu għoxrin. Il-kwadru tal-pittur Antoine De Favrav li skont riċerka li saret riċentament hu maħsub li fih tidher il-fiġura tal-Perit Ġuże' Bonnici. kappella ta' Santa Barbara fi Triq ir-Repubblika li min jaf kemm ħaddiema u studenti Għawdxin semgħu l-quddies fiha. L-estern ta' din il- kappella kien iddisenjat mill-perit Taljan Romano Carapecchia, pero' peress li dan il-perit miet qabel ma l-kappella kienet lesta, id-disinn ta' ġewwa sar proprju mill-Perit Bonnici. Id-disinn tal-intern iġiegħel lill-viżitatur iħares 'il fuq lejn il-koppla li hija mdawla bit-twieqi tal-lanterna. Din il-kappella hija kapolavur tal-Barokk. Il-perit Bonnici kellu wkoll sehem fil-bini tal- Castellania li kien il-bini tal-Qrati tal-Ġustizzja fi żmien il-Kavallieri u li jinsab fi Triq il-Merkanti l-Belt Valletta. Dan il-bini inbeda fl-1757 mill-Perit Francesco Zerafa u tkompla minn Bonnici fl-1760. L-iktar element important tal-faċċata ta' dan il-bini huwa l-portiku li huwa inkurunat mill-gallerija li hija unika għal pajjiżna għall-fatt li tikkonsisti minn irħam tal-Carrara. Il-bieb li jagħti għall- gallarija huwa element ferm elaborat u huwa inkwadrat minn pilastri Korinti u ssormontat minn frontispizju mhux magħqud. Hija faċċata mimlija moviment u grandezza li huma sinonimi biss mal- barokk. Knisja important fil-Belt Valletta li kienet iddisenjata mill-Perit Bonnici hija dik ta' Santu Wistin li tinsab fi Triq l-Ifran. Is-sehem ta' Bonnici fi knisja daqshekk important tkompli tikkonferma r-rispett li kien igawdi dan il-perit fi żmienu. Il- knisja preżenti ddisenjata minn Bonnici nbniet flok waħda preċedenti mibnija fl-1571 minn Ġirolmu Cassar, liema knisja kienet żviluppat ħsarat strutturali. Il-knisja tal-lum inbniet fl-1765. Minn riċkerka li għamlu Antoine Xuereb u l-kollega tiegħi il-Perit Conrad Thake, espert tal-Barokk Malti, kwadru li tpinġa mill-artist magħruf Antoine De Favrav (1706-1798) u li juri raġel bi pjanta f'idejh taċ-ċentru tal-Belt Valletta liebes elegantement, jista' jkun li r-raġel li ppoża għal dan il-kwadru kien proprju l-Perit Bonnici. Dan huwa msaħħaħ mill- fatt li diversi element tal-kwadru juru li dan ir-raġel kien perit jew inġinier jew xi figura oħra importanti li kellha x'taqsam mal-Belt Valletta. Il-curriculum vitae tal-Perit Bonnici jikkonferma kemm in-Nadurin immexxija mill-Kappillan Dun Salv Galea riedu li jkun perit mill-aqwa li setgħu jsibu f'dawk iż-żminijiet li jkun inkarigat mill- proġett tal-knisja l-ġdida. Irrid insemmi li biex wasal għall-pjanta tal-knisja l-ġdida tan-Nadur, il-Perit Ġuże' Bonnici għamel użu minn disinn li kien sar mill-kappuċċin Fra Ġużepp Grech li kien magħruf Il-Knisja Parrokkjali tan-Nadur qabel il-bini tal-Koppla, kif ukoll dik tal-Qalb ta' Ġesu' wara s-sena 1910. bħala Ta' Qrolli u kien ġej mill-Isla. Grech kien midħla sew tad-disinn tal-knejjes tant li d-disinn ta' mill-inqas żewġ knejjes oħra li nbnew f'dawk iż- żminijiet kienu ġejjin mit-talent tiegħu. Dawn kienu l-knisja ta' Santa Barbara fil-Kalkara u l-knisja tal- Madonna tal-Grazzja li tifforma parti mill-kunvent tal-Kappuċċini fir-Rabat, Għawdex. Forsi ftit jafu b'din il-konnessjoni fl-arkitettura tal-Bażilika tan- Nadur u l-Knisja tal-Grazzja tar-Rabat t'Għawdex. L-influwenza barokka li kif diġa' semmejt kienet fl-aqwa tagħha fit-tieni nofs tas-seklu tmintax dehret ukoll fit-tempju monumentali tan-Nadur li tqiegħdet l-ewwel ġebla tiegħu fit-28 ta' Settembru, 1760. Dan kien tempju tassew kbir għal raħal li fl- 1782 il-popolazzjoni tiegħu kienet ta' 1,851 skont Status Animarum ta' dik is-sena. Il-knisja l-ġdida kienet ferm ikbar minn dik ta' qabilha tant li nbniet madwar il-knisja l-qadima b'mod li l-knisja l-qadima baqgħet tintuża matul il-kors tal-bini tal- knisja l-ġdida. Biex wieħed iqabbel il-kobor taż- żewġ knejjes, biżżejjed ngħid li l-knisja l-qadima kienet toqgħod fit-tul tal-korsija tal-knisja l-ġdida. Il-knisja l-ġdida nbniet fuq l-istess post tal-knisja l-qadima prinċipalment għaliex dan huwa l-iktar punt għoli tan-Nadur, il-quċċata per eċċellenza tar- raħal u ma kienx jagħmel sens li l-knisja tinbena f'post ieħor iktar baxx. Barra minn hekk, dan kien diġa' ċ-ċentru tar-raħal u ma kienx jagħmel sens li l-knisja l-ġdida tinbena lil hemm miċ-ċentru. Ħafna mill-ewwel xogħol kien jinvolvi l-bini tas- sagristija. Din hija l-istess sagristija li għandna llum. F'Mejju 1781 is-sagristija kienet diġa' lesta. Probabbli kienet is-sagristija li ġiet kompluta l-ewwel. Dan ġara għaliex il-bini tas-sagristija l-ġdida kien lura mill-knisja l-qadima u għalhekk kien itellef mill-inqas l-użu tal-knisja l-qadima matul l-eżekuzzjoni tal-proġett. Dan huwa kkonfermat mill-fatt li fl-1789 f'waħda mis-sagristiji kien hemm artal proviżorju biex fuqu jitqaddes il- quddies. Fl-istess sena anki l-kor kien komplut. Is- sagristija għandha biss difett wieħed li Ilum jinħass sew - dak li hija maqsuma f'żewġ partijiet separati mill-altar maġġur u l-kor, b'parti li qiegħda fuq in- naħa tat-tramuntana u l-parti l-oħra fuq in-naħa tan-nofsinhar. Għalhekk wieħed irid jaqsam minn quddiem l-altar maġġur biex imur minn sagristija għall-oħra. Dan għaliex m'hemm l-ebda passaġġ li jgħaddi minn wara l-altar maġġur. Preġju kbir tal-knisja l-ġdida kien iz-zuntier spazzjuż u elevat li jdur ma' tliet naħat tal-knisja. Dan iz-zuntier ma jkomplix biss fuq in-naħa ta' wara tal-knisja, jiġifieri fuq in-naħa tal-lvant fejn hemm Pjazza l-Arċipriet Dun Martin Camilleri jew, kif nafuha aħjar, il-Pjazzetta. Meta sar it- tkabbir tal-knisja fil-bidu tas-seklu għoxrin skont id-disinn maestuż ta' Francesco Saverio Sciortino, dan iz-zuntier prattikament ma ntmessx. Għalhekk iz-zuntier li naraw illum huwa simili ħafna għaz- zuntier tal-knisja oriġinali bl-istatwi ta' San Pietru u ta' San Pawl waħda fuq kull naħa tat-taraġ prinċipali. L-unika differenza bejn iz-zuntier tal- knisja li tbierket fl-1804 u l-knisja tal-lum huma l-kantunieri tal-majjistral u tal-Ibiċ. Dawn kienu jidħlu l-ġewwa f'għamla ta' kwadrant ta' ċirku. Meta sar il-proġett tat-tkabbir u nbnew in-navi u l-faċċata l-ġdida tal-knisja bil-portiku li huwa uniku għal Għawdex, dawn il-kantunieri inħarġu fit-tond 'il barra minflok tħallew fit-tond 'il ġewwa. Dan sar ħalli jiġi kkumpensat il-fatt li z-zuntier naqsitlu s-superfiċje tiegħu meta sar dan it-tkabbir. Vantaġġ kbir ta' dan iz-zuntier kien li wassal biex ġew iffrankati ħafna spejjeż fil-formazzjoni tal- oqbra. Irridu niftakru li f'dak iż-żmien kien għadu komuni ħafna d-dfin fil-knejjes u kien hemm l-intenzjoni li jibqa' jsir id-dfin anke fil-knisja l-ġdida. Minħabba li l-knisja l-ġdida u z-zuntier tagħha nbnew elevati fil-konfront tal-art ta' madwarhom, ma kienx hemm il-ħtieġa li jitħaffru l-oqbra fil-blat, iżda minflok dawn setgħu jinbnew 'il fuq mill-blat taħt l-art tal-knisja. Il-pedamenti tal-knisja kien il-blat innifsu. Il-Perit Bonnici kien tassew abbli fit-trattament estern: tal-arkitettura tal-knisja. Biex wieħed japprezza s-sbuħija barokka tal-knisja l-qadima, wieħed jista' jdur madwar il-Bażilika ta' Ilum min- naħa ta' barra filwaqt li jimmaġinaha mingħajr il- kappelluni tan-navi u l-kappelluni u l-portiku tal- faċċata. B'hekk wieħed jista' jara l-knisja barokka litteralment tielgħa mill-art fil-maestosita' barokka tagħha. Bonnici ra li l-knisja jkollha gwarniċjun tal- lavur bi proporzjonijiet massivi jdur madwar il- knisja fid-dawra kollha tagħha. Dan il-gwarniċjun inkludieh kemm fil-livell tal-bejt kif ukoll f'nofs l-għoli tal-knisja, jiġifieri kemm fl-ewwel kif ukoll fit-tieni ordni. Iz-zokklu u l-pilastri kienu jispiċċaw kollha fil-kapitelli kemm fl-ewwel kif ukoll fit-tieni ordni. Il-lavur tal-gwarniċjuni bid- diversi mwieżeb tal-ilma tax-xita wieħed jista' jappreżżah illum hekk kif wieħed idur madwar il- knisja minn barra. Il-gwarniċjun fin-nofs tal-għoli tal-knisja tgħatta ħafna minnu biż-żjieda tan-navi u l-faċċata minn Sciortino. Pero' Sciortino qagħad attent li jkompli dan il-gwarniċjun fin-navi u l-faċċata li żied. Dan għamlu għaliex bena fuq id-disinn ta' Bonnici, naturalment għaliex kellu bażi soda fuqhiex jibni d-disinn tiegħu tat-tkabbir tal-knisja. Il-Perit Bonnici qagħad attent li l-knisja ġdida li pproġetta tkun waħda kompluta fid- disinn tagħha minn kull naħa tagħha. Ma tax biss importanza lill-faċċata tal-knisja imma qagħad attent li l-knisja tidher sabiħa mill-ġnub u min- naħa ta' wara wkoll, tant li l-erba' lati tal-knisja kienu jikkumplimentaw ferm lil xulxin. Mill-erba' lati tal-knisja, n-naħa ta' wara hija dik li għadha kif ipproġettaha l-Perit Bonnici u huwa għalhekk li ħafna llum iqisu din in-naħa tal-knisja bħala waħda li ma taqbilx ħafna mal-ġnub u l-faċċata tal-knisja, għaliex ma saru l-ebda żidiet fuq in- naħa ta' wara. Il-kampnari tal-Bażilika tal-lum huma wkoll parti mid-disinn oriġinali ta' Bonnici. L-unika differenza bejn il-kampnari li naraw illum u dawk kif ipprinċipjahom Bonnici huma li kien inkluda speċi ta' apramorta bil-balavostri fuq il-gwarniċjun ta' fuq tal-kampnari. Din illum m'għadhiex hemm. Illum nieħu pjaċir ferm inħares lejn dan it-tempju monumentali u nimmaġinah mingħajr iż-żjidiet ta' Sciortino. B'għajn li llum umilment rat ħafna mil- lenti arkitettonika tagħha jirnexxili mimmaġinah hekk kif bnieh Bonnici u nirrealizza kemm kien disinn ta' perit li kien professjonalment matur għaż-żminijiet li għex fihom. Huwa għalhekk illi huwa importanti li nagħtu kull ġieħ lil dan il- bniedem ta' ħila li ta l-kontribut tiegħu lir-raħal tan- Nadur. Xieraq għalhekk li meta nsemmu t-tempju monumentali tan-Nadur niftakru u nsellmu lill- Perit Ġuże' Bonnici.