B'dedika lid-deffiena tagħna: Ħaddiema wkolli Bil-pala f'idu…… il-ħin kollu jagħti fil-qabart Tħassartu miskinl Sar għarqan xraba, għax kien ilu sejjer bla xejn mistrieħ… Dak ħobżul Beda jfakkarni fil-Prinċep Halmet u l-kliem li poġġielu f'fommu. Fl-istess ħin ħsibt u għedt, bejni u bejn ruħi, 'Xi darba A xi deffien bħalu — (min jaf min għandu jkun7 Jaf ikun dan l-istess flien li hawn quddiemi f dan iċ-ċimiterju, f'din il-għodwa ta' Luljut) ikollu jieħu taħbita bħal din biex jagħmel gods minn dan għadmi… ħalli jagħmel il-wisa' għal xi katavru ta' xi qarib jew qariba tiegħi.' B'għajnejn moħħi li ma jintemmux — mhux bħal dawk materjali li għandi, li għad isiru trab, bħat-trab l-ieħor tal-qabar li għad iserraħni — qisni bdejt nara l-ġejjieni… Emmnuni, tħassart bosta 'l dan għadmi — fosthom 'il dawn it-tlitt iswaba' li qegħdin iżommu l-pinna biex inkun nista' nikteb dan, il-lum, it-22 ta' Awissu, 1973. Bla ħafna ħsibi- jiet żejda u bi ftit jew xejn għożża, rajt deffien iwarrab u jwaddab 'l hemm 'il dan l-imsejken għadmi: ' id-deffien bieżel wisq u dil-ħabta jidher imħabbat sewl Ġismi qiegħed inħossu jsir xewk xewk… B'daqs- hekk7 Minn dan għad irrid ngħaddi, bħall-miljuni bla għadd oħra ta' nies — jexk, sa dak iż-żmien, niftiehmu, ma ntemmx ħajti mgħarraq f'xi ilmijiet fondi, mikul minn xi kelb il-baħar, jew maħruq u magħ- mul irmied u mqiegħed f'xi urna bħal fi żmien il-qedem, kif għad jista' jsir ukoll fi żmienna…… Lil dan id-deffien kont ilni nafu. Konna tfal fl-istess klassi 1a' l-is- kola tar-raħal. Qatt ma kien għaddieli minn moħħi li dan is-sabi mqar- qaċ kellu jkun id-deffien ta' raħal twelidna jew li, x'waħda din, iista' jkun id-deffien tiegħi stess…. Kif stajt nobsru dan meta, wisq naħseb, li anqas huwa nnifsu ma seta' qatt għaddielu minn rasu li għad jaqbad dak il-lant71 Setgħu kienu biss iċ-ċirkostanzi li ma ħallewlu ebda triq oħra x'jagħmel ħlief din … Mhux ħekk jiġri, bosta drabi fil-ħajja tagħna Ikoll7 B'tagħlim qatt ma ried jaf — tih jiġġerra u j'lgħab barra, fit-toroq, fil-pjazza u sa fl-istess ċimiterju fejn illum qiegħed jaqla' ħobżu (tgħid dak kien l-ewwel sinjal tal-ġej'ieni tiegħuf) u xejn, xejn aktar … X'aktarx ukoll, biex inkunu għedna kollox, li moħħu, imsejken, kien żurżieqa, ma jerfa' xejn u, allura, ra u fehem li dik kellha tkun 12 IL-MALTI il-karriera tiegħu. Xogħol li jkexkex 'il hafna u ħafna nies — ibdew minni, l-ewwel wieħedl — iżda wieħed li jrid isir…. u minn xi wħud… Tiġux tgħiduli li ħidmiet id-deffien m'hijiex sengħa: trid sengħa kbira biex tidfen sewwa u bil-galbu, waħda li trid ukoll kuraġġ ta' sur, bil- wisq iżjed minn dik, ngħidu aħna, ta' l-imgħallem tal-forġa jew tal- bennej. Trid tkun tabilħaqq tal-qatgħa għal dax-xogħol: għalhekk mhux kulħadd jinqala' għal deffien. Ii-ħaddied u l-bennej jeħtieġu ħafna immaġinazzjoni biex jagħtu sura aħjar lil dawk il-ħwejieġ li joħorġu minn taħt idejhom: filwaqt li l-deffien, aktar ma jkun nie- qes minnha, jew aħjar ngħidu, anqas ma tħabbillu rasu u tgħakksu, tant l-aħjar… Xogħlu x'aktarx li jwettqu b'aktar ħeffa u b'inqas tba- tija… Nieħu minni — ma kont qatt nirnexxi bħala deffien…. Mhux biss għax nitwaħħax u nistkerrah naqbad it-twiebet, tqal sewwa għax bil-katavri għadhom sħaħ, 'friski'… jew ħfief mhux ħażin għax ikunu therrew u bi skeletri biss, iżda l-aktar għax l-immaġinazz'oni li għandi żżommli idejja u riġlejja… Nitħeddel għal kollox u jkolli xorti jekk ma naqax għaxi u nispiċċa b'laħmi u xaħmi f'xi ħofra mhejjija għal ħaddieħor… Tabilhaqq immisshom biss titlagħli bħal dehxa li tmew- witli n-nervituri kollha — sensazzjoni bħal dik li għad irridu nġarrbu lkoll kemm aħna. Tgħidux li qiegħed inkabbarha… Għalhekk, fost kollox, tant nam- mira lil Sweru (Assweru) imlaqqam Tal-Qajd — sieħbi ta' darba fl- iskola tal-Gvern: jekk ma jinqala' għal xejn iżjed, għal deffien żgur li jkollna nneħħulu l-kappelli Bis-sabar kollu, b'dik ħarstu dehnija — waħda li għandha tnixxifna lkoll meta nqisu li l-fantasija ftit li xejn tjassru ew twerwru — arawlhi iwettaq ħidmietu u jtemmha, qisu mhux hu…. Lest jagħmel l-istess xogħol — jidfen kemm-il wieħed kemm-il darba matulek ja jum, u saħansitra bil-lejl jekk tinqala' l-ħtieġa, illum, għada u pitgħada, sena wara sena, Siderja, il-qabla ta' ħdejna, iġġib in-nies fid-dinja u Sweru Tal-Qajd jordom u jaħbi għal dejjem — f'koperazzjoni sħiħa mal-Mewt — 'il dawk li jħalluha…. u sejrin…. Kif, ;um fost l-oħrajn, stqarr miegħi huwa nnifsu, bla xejn mistħija, inbati l-ġuħ jiena, marti u wliedi, li kellhom ma jmutux aktar nies, tifhimni sieħeb7'' Meta, bi tbissima mqanżħa — tistgħu taħsbu, ehi — weġibtu, ''Imma…. Swer inti għad trid tmut ukoll, tafx7 Għid is- sewwa, dal-ħsieb ma jdaħħlekx f'qoxortok97 ma taqtgħux biex reġa' ħariġlif Bi tbissima sfiqa u naturali, qalli, ''Naf, nafl B'daqshekk7 Sieħbi, deffien ieħor, jagħmel miegħi u minni dak li xbajt nagħmel j'en ma' ħaddieħor …. Imbagħad, wara kollox,' issokta bid-daħka, 'jien ma nkunx naf x'ikun qiegħed isir minni… Il-mejtin la jitxellmu, la jaraw, la jifhmu u lanqas iħossu… Kollu minnul Xi drabi noqgħod naħseb waħdi: tgħid dan Sweru, wara kollox, joqgħod jaħseb xi daqsxejn u jiżen x'ikun jagħmel — l- aktar meta jkun waħdu — huwa u jidfen, jaqla' l-katavri jew jagħmel borġ minn għadamhom7 Kif jista' jifhem u fl-istess waqt jissokta sej- jer dik ħidmietu u jterraq b'ħeffa ta' għażżiela — għad għandu xi 45 sena — minn ġol-passaġġi ta' bejn l-oqbra, uħud minnhom imżejna b'monumenti sbieħ li jqimu l-flejies it-tajba u oħrajn hekk u hekk, jew biss b'xorok umli kollhom ħażiż, iżda Ikoll mimlija minn ġewwa bil-miżerja tal-bnedmin, qisu mhux hu, qisu f'xi ġnien pubbliku, bħali Sant Anton iew Villa d-Este7 Jista 'jkun li, wara kollox, dan Sweru — u kemm-il Sweru u deffien ieħor hawn fuq wiċċ din l-art jifhmu aħ- jar u aktar milli nifhmu aħna l-misterji ta' ħajjet il-bniedem. Inħoss, li biex jaqtdi sewwa d-dmirijiet iebsa tabilħaqq ta' deffien wieħed jis- tenna li jkun jew bniedem ftit jew xejn bla qalb, jew nieqes mid-dehen — inkella jkun, ukoll bla ma jaf, għamla ta' filosfu mhux ta' min jarmih…. Dan Sweru Tal-Qajd (bin Lippu li, xi snin ilu kellu ħanut tal-kafe' fil-pjazza tar-raħal' f'ġieħ is-sewwa, biex nagħtih li hu tiegħu — b'xejn ma rrid nonqsul — la nista' ngħid li huwa raġel kiefer anqas wieħed belhani. Ajma jommi, hekk għidlut B'dak leħnu, baritonali, b'par għajnejn itajru x-xrar u l-ħin kollu jferfer idejh f'wiċċkom — dawk idejn, iġibuti l-bardi — igħaġġel igħarrafkom li, s'issa, qatt għadu ma qatel 'il ħadd, filief xi ħaruf, beċċun, fenek jew jissokta jispara d-dis- kors, qisu dak l-Ispanjol mill-Katalonja li darba smajt ipaċpaċ fuq mikrofonu ''Barċellona, ''Jiena l-ġlied nobogħdu, xbin, tiegħek nagħti- hulek iżda tiegħi rridu, u ngħid li għandi ngħid jekk naf li jħanxruli għonqi barra… fhimtnij' Biss l-aktar ħaġa li tagħtih ġewwa tkun jekk xi ħadd iiftillu jsejjaħlu 'belhani'. Żgur li huwa aktar moħħu jilħaqlu mid-deffien li jsemmi Victor Hugo f'''Les Miserables', Oqogħdu żguri li jasal biex igħajjar lilna belhanin — 1a nitwerwru mill-mejtin, miċ- ċimiterji u, saħansitra mit-twiebet għadhom ġodda fiamanti, maħżuna : għand xi kummissjonant u ma nibżgħux mill-ħajjin li. kemm-il darba matul din àajjitna jgħalltuna u jgħalluna. ''Il-ħajjiena' Dawk fost .l- hajiin issibnhom f'' Ikollna nistqarru bla tlaqliq li… għandu raġun b'ex ibiegħ…. Mela, allura, nistgħu b'xi mod insejħu lil Sweru d-deffien bħala 'filosofu' — il-filosfu taċ-ċimiterju tar-raħal tagħnat — għal- kemm mhux żgur qatta' ħames snin b'kollox isaħħan il-bankijiet ta' l- iskola u, li laħaq tgħallem daqs kemm għadu tgħallem neputi ċkejken milli għand: u li ommu għadha tieħdu l-iskola kuljum…. Minnu li skola ma tantx jaf għax għandu xorti jaf iħażżeż ismu — għalkemm jagħraf- hom sewwa ċ-ċifri u jinqala' għall-kontijiet daqs l-aqwa skrivan tal- bank — imma jiena nqisu xi ftit filosfu. Mhux xi Spinoza jew Bertrand Russell, ejjew niftiehmu, — 'il bogħod minn dant — iżda 14 IL-MALTI bniedem b'moħħu hemm, jaf xi jrid, jaf x'inhuwa jagħmel, li jqis, jiżen u jkejjel kulma jagħmel u, fuq kollox, wieħed ji ebda babaw, ħares jew spirtu — minn dawk li, xi drabi, iwerwru lili u lil kemm-il skular, iew nies li jriduha ta' hekk — hawn f'dil-Gżira tagħna… Għid lili, jew lil ħafna minna, nishru weħidna ma' mejiet fil-kapella ta' xi ċimiterju, f'xi kamra mortwarja l-isptar iew ukoll fi djarna stess, madankollu, ;ma' xi qarib għażiż li jkun għadu kif ħalliena… Mela le7 B:l-ġirit Kif tispiċċalna, kos, hux, kull arja li jista' jkollna, it-tagħlim u l-għerf, il- presopopea u l-prużunzjoni kollha fejn il-kadavru ta' xi ħadd, imqarr kien missierna stess7 Imma mhux Sweru Tal-Qajdi Lil ħabibi Sweru, idħku bija kemm jogħġobkom, nibqa' nqisu wieħed minn dik il-kotra ta' filosfi tal-kampanja, bi ftit jew bla xejn skola kemm tridu, iżda mim- lija b'dak is-sens komun — li kif qal tajjeb wieħed għaref, ma huwa xejn komuni fost ħafna bnedmin. Jekk Sweru d-deffien huwa filosfu xein ma hija anqas minnu martu, dik l-imgħassda ta' Żieżi, bint Indri tal-Blażnaj, is-sagristan tal- parroċċa. Għidli ma' min tagħmilha u ngħidlek x'intl Tiskantawx li saret taħsibha bħalu wara ħmistax jew sittax-il sena żwieġ. Mara tal- ġabra li ddur il-bejjiegħa tal-ħaxix ir-raħal kollu biex tiffranka żewġ milleżmi minn hawn u tliet milleżmi minn hemm, Tal-Monti, drawha wkoll smajt: jieħdu qatgħa jarawha ġeijal Sweru laħaq ħeles, war- rab, ħeba — difen taħt l-art, fi kliem ieħor — min jaf kemm nies mir- raħal li ħallewna għal dejjem, imma… huwa (flimkien ma' Żieżi bis- sagrament imqaddes taż-Żwieġ, m'hemmx għalfejn ngħidu) ma naqasx li jpatti għal dan bilii ġab fid-dinja mhux anqas minn għaxert itfal — tmien subien u ġixt ibniet — Alla jberikom u jseddaghom … Ilkoll b'saħħithom, kollox ma' kollox sbieħ — l-aktar Ġiżwarda, il-kbira — u f'aptithom ngħid… Għandu raġun iitħasseb Sweru meta jonqos xi daqsxejn ix-xogħol waħxi tiegħu… Min jitmagħhomlu, imbagħad7 Tgħallem bl-esperjenza li l-ħajjin — ħutu l-bnedmin, għajru — jaħ- sbulu għall-għajxien biss jekk jeħlishom minn ħuthom il-mejtin… la iżjed u la anqas: proposta li laqa' mill-ewwel. Kien għad kellu biss tmintax-il sena meta daħal deffien — sena wara żżewweġ. Tant hu hekk li, jum minnhom, meta Itqajna fil-ħanut tal-kafe' ta' Fid'el l-Infidil (hekk igħidulu 'l dal-flien li lilu missier Sweru kien welia l-ħanut), Sweru ħadni f'ġenb, u bejn boqqa nbid u oħra, tafu x'qalli7 ''Surmast, xogħolna huwa hekk meħtieġ u indispensabbli (il-Bambin biss jaf kif kissirha dil-kelmal) li, f'xi epidemija (kif stradikaha wkoll lil dil- kelmal) — meta d-deffiena ma jkunux jistgħu jlaħħqu max-xogħol — taf xejn inti li l-ħabsin jew is-suldati jkollhom jidfnu lill-mettin7' ''Ma niċħadx, Swer,' għedtlu, 'xogħolkom, għalkemm xejn sabiħ, huwa meħtieġ fuq li meħtieġ… Allaħares ma kienx hawn xi erba' bħalkom f'din id-dinja msejkna tagħnal'' U xrobt ftit inbid — għal ftit ma xer- raqnix bid-daqqa — ridt ngħid bit-taptipa — li taħi fuq spallti. Dik idu felħana kessħitli demmi, imma dħakthielu, x'tagħmel Ħadt ir-ruħ x'ħin infridna. Donni għadni nħossha dik it-taptipa fuq spallti: fis- sewwa kexkxitni daqs li kieku kienet id id-destin li, għalkemm ma battietnix għal kollox, żgur li fakkritni f'dik ħidmietu waħxija li għad trid tagħmel miegħi u minni dak li għamlet ma' tant u tant nies oħra. X'kull ħabib ikolli wkoll, nistħajjilkom tgħidu…. Imma x'tagħmel — niksru'7 Għaliex miskin, mhux proxxmu wkoll7 Lil Sweru d-deffien tar-raħal, m'ilux wisq rajtu f'dawl ieħor, Mis- sieru, Lippu — raġel ta' dawk it-tmenin sena jew hekk — kien ħal- liena u lil Sweru rajtu fil-funeral tiegħu, liebes l-iswed u pulit. Din id-darba kien jakkumpanja biss, flimkien ma' martu u wliedu. Kif għar- tafni wara ħabibu Ġakki ta' l-Imtentex, Sweru rrofta ikun id-def- fien ta' missieru u għalhekk qala' lid-deffien ta' raħal qrib. Dakinhar, lil Sweru rawh iħares fil-vo:t, kollu miblugħ, b'demgħa jew tnejn iġel- bnu minn għalnejh x'ħin it-tebut tniżżel fil-qabar tal-familja. Ma rridx ninsa ngħarrafkom li Sweru — Wara xi sentejn li 'laħaq'' id-deffien tar-raħal — ma naqasx li jixtri qabar u ordna anġlu għarkobbtejh, taħt kruċifiss, kollu mbikki jħares lejn is-sema u b'Idejh it-tnejn juri l-ir- ħama tal-qabar, bl-ismijiet ta' xi qraba mejtin fuqha: ġmiel ta' monu- ment li, oqogħdu fuq kliemi, swielu kemxa… Tistagħġbux: l-ewwel qabar, b'monument sabiħ u kif jixraq, f'kull ċimiterju, għandu jkun ttad-deffien tiegħu. Hekk imuri Intant, deijem skond Ġakki, għal- kemm Sweru ma riedx ikun hu li jidfen 'il missieru, xorta waħda fl- aħħar mill-aħħar ma ħamilx ma jaqbadx il-pala u…: jitfa' kotx trab fuq it-tebut qabel ma qabru ġie mkaħħal għal kollox. Tarawx, kienet id-daqqa ta' l-aħħar — id-daqqa ta' l-imgħallemi ta' deffien li hu. Bħalma għamilna fl-ewwel ħarġa ta' IL-MALTI tas-snin ta' qabel — issa wasalna fit-52 sena — infakkru lil dawk il-membri akkademiċi jew imseħbin fir-rivista li qegħdin lura fil-ħlas biex ifittxu jiskuntaw id-dejn li għandhom. L-ispe'jeż kibru waqt li d-dħul ta' flus baqa' li kien u, għalhekk, ma jistax ikun li wieħed jibqa' jirċievi IL-MALTI gratis meta l-Akkademja qed titlef minnu somma kbira kull sena. Dawk li ma jixtiequx jirċievuh aktar għandhom għallanqas jgħar- rfuna killi jċemplu lit-Teżorier f'Numru 40733 jew jiktbulu d-dar f'Nru. 24, Triq il-Ferrovija, B'Kara, Min iħallas m'għandux jibgħat Postal Orders għax dawn iġibu inqas flus Maltin imma, minflok, jibgħat bolil tal-5 milleżmi.