IL-BIBBJA U L-LETTERATURA MALTIJA' Fa xhur oħra u. jkollna f'idejna l-Bibbja kollha kemm hi maqluba, fil-Malti mill-pinna, għaqlija u mirquma tal-Prof. Din mhix l-ewwel traduzzjoni tal-Bibbja. bil-Malti; iżda nistgħu ngħidu bla biża' li l-ebda waħda minnbom ma għandha x'taqsam magħha sew għal dak li bu stil malti sew għal dak li bu xogħol xjentifiku bibliku. (Qlib mil-Lhudi għandnu biss is-Salmi ippubblikati fl-1854 fil-''Book of Ġommon Prajer' bil-Malti, dawn kienu irriveduti u stampati minn Tavlor fl- Ut- fiċċju tal-Ġimgħa l-Kbira' ; l-1917 saret reviżjoni ta' 40 Salm stampata, fil-'Habib'. Fl-1924 Mons. Cortis ippubblika triduz- zjoni tal-'Ktieb ta' Rut'. Muscat Azzopardi tana l-Vanġeli tri' ta' San Pawl; is-Sur Fons, xi kotba tat-Testment il-Qadim u dan l-aħħar Patri Paris l-erba' Vanġeli. ħed minn dawn it-traduzzjonijiet ħlief tas-Salmi u ta' Rut ma kienu maħduma, fuq l-ilsna oriġinali u l-ebda wieħed minn dawn it-tradutturi ma kien speċjalista ta' l-istudji bibliċi għalkemm dawn l-istudji ma kinux immexxija 'l- quddiem bħalma huma Għalhekk għidtilkom li t-traduzzjoni tal-Prof. Savdon tħa- res minn liema naħa thares tisboq fil-wisa' lil ta' qabilha kol- iba; hi traduzzjoni fidila, għat-test oriġinali u miktuba fi prożi— Maltija. mill-aqwa. issa nistaqsi x'jista' jkun sehemna fit-trawwim tal-Kitbu Multijaf Nafu mill-istorja ta' letteraturi oħra li l-Bibbja kellha sehem kbir fit-tnissil u t-trawwim tagħhom. Hekk fis-seklu erbgħa l-Isqof Ulfilas fassal ulfabet ġdid biex jagħti lill-poplu t'egħu l-Bibbja Gotika; il-Qaddisin Metodju n- Ċirillo għamlu l-istess għall-Isloven li minn dak in-nhar sar ilsien letterarju; u' fiż-żminijiet tagħna hekk qegħdin jagħmlu l-Missjunarji tl-Affri. 7 ka, fl-Asja u fl-Amerka t'Isfel bl-ilsna primitivi ta' ġnus pagani bla ċiviltà u letteratura. U dawk li għandhom ħjiel tal-letterġtura Ingliża jafu biżżejjed xi swietilhom it-traduzzjoni tal-Bibbja . 'Taħdita li nqrat fl-Akkademja Letterarju , h i i L d ja. ta' l-Għaqda li saret fis- 17 ta' Diċembru tas-sena 1955, fl-Anla Magna ta' l-Università. mn magħrufa, bl-isem ta' ''Authorised Version'. Jiena naħseb li t-traduzzjoni tal-Prof. Savdon jista' jkollha effett kbir u qawwi fuq il-kitba Maltija jekk ma għandux ikun li tkun bi li ssalva l-bixra, karatteristika tal-Malti. Din it-traduzzjoni jista' jkollha żewġ efftti ewlenin : effett fi- loloġiku fis-sens li ssaħħaħ u tħares il-lewn semi tal-Malti, u effett letterarju fuq l-istil tal-poeżija u tal-proża. L-EFFETT FILOLOĠIKU Il-Malti minn tluq l-Għarab mill-Gżira tagħna mexa fuq triq oħra minn dik ta' l-ilsna semin sħabu; Malta kienet Għar- bija meta, l-Mediterran kien Għarbi. Bir-rebħa tan-Normanni Malta. nqatgħet mil-Lvant u Dsienna sab ruħu taħt il-qawwa ta' l-Ilsna romani u l-kultura ta' l-Ewropa, kultura Nisranija. In- tom ilkoll tafu li dan baqa' jiġri sal-lum ; anzi nistgħu ngħidu li iktar ma għadda ż-żmien iktar din l-influwenza, ssaħħet sakemm inħasset fil-vokabolarju, il-morfoloġija, fil-bini tas-sentenzi u tas- sintassi kollha kemm hi. Fi-żmienna, l-iktar minn mindu l-Mal- t; sar l-ilsien uffiċjali fl-amministrazzjoni u fil-qrati, it-tnissil u t-tkattir tal-ġurnaliżmu l-indhis tagħna mall-barranin, id-dħul ta' l-invenzjonijiet ġodda tax-xjenza tal-lum il-Malti jinsab għaddej minn tibdila li mhux aħna imma ta' warajna għad iqisuha sewwa. Mhux il-waqt issa li nqabbel biċċa proża ta' għoxrin sena ilu ma' xi oħra meħuda mill-gazzetti tal-lum biex tħossu l-bidla li qed issir qajla qajla sew fil-vokabularju kemm fil-grammatika tal-Malti. Il-ġrajja mħarbata tal-Malti turina li lsienna għandu saħħa liema bħalha biex jegħleb kull tehdida li tista' toħongu; iżda wieħed ma jridx jinsa li fl-imgħoddi Malta ma kenitx li ħi: dik il-ħabta l-poplu li kien jitkellmu fis-safa tiegħu kien maq- tugħ minn kulħadd, tagħlim ma kellux, u l-ħtiġijiet tiegħu kienu ftit, għalhekk il-Malti baqa' jgħix il-ħajja tiegħu u hekk ma kibirx fil-għadd tal-kliem u l-bini tiegħu ma ħass l-ebda tibdila. Dan issa kollu ntemm u qed naraw dħul ta' kliem ġdid bla hsieb ta' xejn; idjomi ġodda, sintassi ġdida u kif taraw il-Malti jsemi qed jitlef il-qawwa u s-saħħa tiegħu qajla qajla. Nafiseb li kieku ma kenitx il-ħidma għaqlija u f'waqtha tal- Għaqda tagħna kieku ma nafx x'sar s'issa mill-Malti ;' ma inħiex ' profeta, imma, fl-istat ta' transizzjoni li għaddejjin minnu jin- ħtieġ li wieħed iħabrek sabiex ilsienna. jimxi fuq it-triq l-iktar li taqbel man-natura tiegħu ta' lsien Semi u Rumanz f'daqqa, in- IL-BIBBJA U L-LETTERATURA MALTIJA 19 kella jista' jiġi żmien meta l-Malti kif nafuh il-lum ma jibqax iktar jiftiehem minn ta' warajna. Hemm bżonn mela li t-toqol Romanz li bħalissa qiegħed jiżdied kull ma jmur ikun imwieżen bis-semi. Dan ma jfissirx li għandna mbarru kull element ro- manz: dan ikun ġenn u ċaħda tal-jedd li għandu l-Malti bħala ilsien ħaj li jikber u jitbiddel skond iċ-ċirkustanzi ta' l-istorja bħal kull ilsien ieħor tad-dnja ; ifisser biss li għandna nqisu li jinżamm il-qies bejn iż-żewġ elementi. Hawn nara l-għajnuna li l-Bibbja tista' ttina. Intom tafu li l-ilsna tal-Bibbja, il-Lhudi u l-Arami, buma ilsna semin, graba tal-Malti; jixbhuh fil-vokabularju, fil-morfo- loġija, fis-sintassi, Il-Grieg li bih inkitbu l-kotba tat-Testment il-Ġdid u l-aħħar kotba tat-Testment il-Qadim hu mdakkar sew- wa mis-sintassi Lhudija ;u iktarx bu Lhudi f'libsa Griega. Il-Prof. Savdon fit-traduzzjoni tiegħu żamm kemm u sa fejn seta' l-bini sintattiku tat-testi oriġinali; hawr kien megħ- jun kif għidna min-natura semija tal-Lhudi u mill-ħajja sempli- ċi li nsibu fil-Kotba Mqaddsa, li ma għandha xejn x'taqsam mal- ħajja tal-lum. Il-qari tal-Bibbja għalhekk ifakkarna f'dawk l-ele- menti żgħar imma importanti li jagħtu ħajja u qawwa lill-istil Malti : it-tnissil ta' kelma minn oħra, fuq il-prinċipju tat-trilitte- riżmu tal-kelma semija; is-suffissi pronominali, il-plurali mik- sura, il-forom tà' l-aġġettivi, l-idjomi Maltin, il-forom tal-verbi, biex insemmu l-ewlenija. Bis-saħħa ta' dawn ikollna stil mir- qum, nuqqas ta' kliem żejjed. Hudu f'idejkom silta minn xi gaz- zetta liema tkun u taraw li jekk:nifluha sewwa sentenzi sħaħ u għadd żeejjed ta' kliem jistgħu jitqassru fi ftit kliem. Hawn. qiegħda, l-ewwel għajnuna li ttina l-Bibbja Maltija : issaħħilna s-sisien ta' lsienna bla ma tħassrilna l-bini li ma' tulek ja żmien il-ġens Malti bena fuqu biex ifisser ħsibijietu u qalbu. Mhux li itwarrbu l-element romanz, ma nkunux id-deffiena' ta' lsienna, imma li nsaħħu s-sisien li fuqhom hu mtellgħa. IL-BIBBJA U L-ISTIL MALTI Barra l-effett filoloġiku fuq ilsienna l-Kotba Mqaddsa għand- hom ħafna, x'jagħtuna dwar dak li għandu x'jaqsdm ma' l-istil tal-Kitba Maltija ; fihom għajn bla tarf ta' ġmiel, saħħa, qawwa li huma l-ġieb tal-kelma t'Alla. M'iniex ser titkellem fit-tul fuq is-sengħa letterarja. tal-Kittieba Mqaddsa, suġġett li jitlob iż-żmien. Nitkellem biss minn xi elementi li jistgħu jkunulna ta' għajnuna u mudelli, bla ma ninsew Ji kull letteratura hi mera tar-ruħ ta' poplu u l-istil tagħha hu mera tal-ħsieb tiegħu, Fil-Kotbu Mqaddsa nsibu proża u poeżija; bejn dawn il- tnejn hemm. ir-Rettorika fil-kotħa tal-profeti li la hi proża u lan- (as poeżija. Sew il-proża kemm il-poeżija Maltija għandhom ħal- ja. x'jirbħu mill-poeżija jew proża Lhudija kif ukoll ir-rettorika. Nieħdu l-ewwel il-poeżija, l-ewwel li dehret, u minħabba l-ġenju tal-poplu Lhudi lanqas ma nqatgħet mill-proża Lhudiju. Barra l-ispirazzjoni tbaghaq fil-qalb tal-poeta u tixgħel f'moħħu, stil-ta' l-Llsien, il-bini tal-vers li jagħti r-ritmu, l-ima- li tagħti kulur u ħajja lill-għanja. L s-istil tal-poeżija Biblika hu marbnt mal-bini tal-vers u ma' l-imaġinativa ; jekk nifhmu sewwa dawn ikollna l-muftieħ għall- istil tagħna. Sew il-vers kemm l-imaġimativa huma mera tal- ħajja ta' kif kienu jaħsbu u jaslu għall-verità l-Lhud u l-ġnus . l-oħra tal-Lvant. tal-qedem. Dawn il-ġnus kienu għadhom ma waslux biex jintebħu bir-regoli ta' l-argumentazzjoni mibnija fuq id-definizzjoni u s-silloġiżmu; din kienet rebħa tal-għorrief Griegi. Kienu għalhekk jimxu bl-intuwizzjoni, jaraw ħaġa jew ġrajja. u minnha bħalli kieku b'istint kienu jisiltu jew aħjar Ujħossu '. l-verità: minn hawn inħolqot il-mitoloġija pagana biex turina l-ħolqien tad-dinja u ħwejjeġ oħra' li l-lum huma l-oġġett tax-xjenza. Biex il-kittieb iqanqal il-moħħ u l-qalb kel- lu mela. jinqeda bir-ripetizzjoni u bil-ħasda ta' min ikun qed jis- ma' jew jaqra; kien ifittex mhux biss li jdawwal il-moħħ imma li jqangal il-qalb b'mod li min jista' jisma' jitqanqal għall-għe- mil: il-kelma hi qawwa. . Dan hu s-sies tal-paralleliżmu tas-Salmi—u barra s-Salmi l-Lhud ma kellhomx poeżija oħra—il-ħaġa. waħdanija li aħna ċerti minnha fil-poeżija biblika. Is-salm huwa magħmul minn għadd ta' versi kull wieħed maqsum f'żewġ bċejjeċ : il-ħsieb tall waħda hu marbut ma' dak ta' l-oħra: jew jaqblu bejniethom u dan jissejjaħ paralleliżmu sinonimu : ĦHaqruhom l-għedewwa taghhom U trażżnu taħt idejhom jew b'kuntrast, paralleliżmu antitetiku : iu Xebba' l-imġewħin bil-ġid — U l-għonja' telaqhom fiergħa. jew sintetiku meta 'waħda tfisser iktar l-oħrà: Bħalma wiegħed lil missirijietna għal Abrabam u nislu għal dejjem. IL-BIBBJA U L-LETTERATURA' MALTIJA 21 Dan ir-ritmi maħluq minn dah il-paralleliżmu, li bu ritmu iktar tal-ħsieb milli ta' għadd ta' sillabi jew aċċenti — li ma kinux fissi fl-għanja Mhudija — jagħżel l-għanja Biblika minn kull poeżija oħra tal-lum; jagħtiha ġmiel u qawwa kollhom kemm huma tagħha. Isimgħu din is-silta mill-Għanja ta' Marija oħt Mosà wara, l-qsim tal-Baħar l-Aħmar: — Lermintek, ja Mulej, tirġen il-għadu : - U bil-kotra tal-kohor tiegħek iġġarraf lil-min iqum għalik; Tertii qillietek tiblagħhom hi bħal tibna U b'nefħet imnifsejk tgħarrmu l-ilmijiet Qamu bħal gods l-imġar Għaqdu l-imwieġ f'nofs il-baħar. Naħseb li jekk il-poeta Malti jgħarbel sewwa din is-sengħa tal-paralleliżmu jkun jista' jagħti xi ħaġa oriġinali lill-Malti. Bla ina mmoru fl-irqaqat kollha nistgħu ngħidu li fi Lsienna għand- na l-elementi kollha meħtieġa li hemm fil-Lhudi: il-kelma, qa- sira. bl-aċċent fl-aħħar; sempliċità tas-sintassi, u l-bqija. Qabel il-gwerra l-Prof. Aquilina tana xi salmi Maltin maħduma fuq dawk Lhud; qablu kien hemm min ittanta xi ħaġa. Aquilina jidhirli H resaq ħafna, lejhom, imma għad fadal x'wieħed jagħ- mel u nixtieq tassew li jerġa' jaqbad il-pinna u jsaħħaħ ititriq - li fetaħ kif juru dawn il-versi. Oħloq fija qalb oħra Mulej : Imħassra. din qalbi għax fiha għammar id-dnub. Ara jien tlift is-sewwa tal-Kelma Tiegħek Imma, Mnlej, la ddawwarx wiċċek minni, (Jissokta) ĠAWĦAR TA' ĦSIBIJIET MA tfisser il-ħsieb tiegħek b'saħħet il-vuċi, b'nomi u verbi, tkun qisek qed tirrifletti l-opinjoni tal-moħħ f'nixxiegħa ta' ilma H toħroġ mix-xufitejn bħal ġewwa mera. Jien — dan il-ħsieb li jissejjaħ Jien — huwa l-forma li fiha d-dinja tintefa' bħal xema' maħlul.