Il-Knisja Ta' Sidtna Marija Tal-Porto Salvo U Kunvent San Filippu Fl-Isla San Bernard Abbati u Duttur tal-Knisja, irreġistra bosta kitbiet li permezz tagħhom huwa semma leħnu u xandar id-devozzjoni kbira li huwa kellu lejn il-Verġni Mqaddsa Marija. Fost l-oħrajn, huwa jikteb: 'Int li fil-wied ta' din id-dinja tħossok aktar titqalleb fl-imwieġ u t-tempesti milli miexi fuq l-art, iddarwwarx għajnejk mid-dija ta' din il-kewkba jekk ma tridx togħdos fil-mewtli … Jekk jaħbtu fuqek l-irwiefen tat-tiġrib, jekk teħel mal-blat tat- tribulazzjonijiet, ħares lejn il-kewkba, sejjaħ lil Marija ' Inħossni fiż-żgur ngħid li dawn il-kelmiet tad-Duttur Marjan ispiraw u ħeġġew lill-Patri Ġużeppi Delia SJ biex jikkomponi Innu lill-Verġni Marija Porto Salvo. Fit-tieni strofa ta' dan l-innu, miktub fis-snin sittin tas-seklu l-ieħor, Patri Delia, filwaqt li bħal jagħmel eku tal-eżortazzjoni ta' San Bernard, jikteb: Int bħal kewkba tiddi sbejħa Fid-dlamijiet u r-rjieħ, U l-Port turi lill-baħħara, Tal-kenn u tal-mistrieħ. Bla ma rridu qed nintebħu li għandna quddiemna żewġ titli — Sidtna Marija Stella Maria u Sidtna Marija Porto Salvo — li tant huma viċin xulxin, anzi kważi jfissru l-istess ħaġa. Marija, bħal fanal ċkejken fil-mixja, hija l-Kewkba ħelwa li ddawwalna u twennisna lejl u nhar. Fost it-taqlib u l-imwieġ tal-ħajja, Marija hija l-Kewkba twajba li tħarisna sa ma naslu sħaħ fil-Port tas-salvazzjoni. Huwa xieraq u f'waqtu għalhekk, li llum nimirħu ftit lil hemm mix-xatt ta' tas-Sliema u mmorru fuq ix-xaqliba l-oħra tal-Belt Kapitali tagħha. Hemm fis nilmħu l-Ponta tal-Isla u fil-pront nitfgħu għajnejna fuq koppla ħamranija li tiddomina fuq dan il-promontorju. Din hija proprju is- saqaf imqawwas ta' knisja ddedikata lil Sidtna Marija Porto Salvo. Knisja ġdida fuq l-Għolja tal-Mitħna Wieħed li jagħti daqqa t'għajn lejn l-istruttura ġeografika tal-Isla, malajr jintebaħ li l-knisja parrokkjali tal-Isla tinsab mibnija fuq it-tarf tan-naħa tal-Forti San Mikiel. Dawk li joqgħodu in-naħa tal-Ponta, għandhom mixja relattivament twila biex jaslu l-parroċċa. Għalhekk, fi żmien it-tieni kappillan tal-Isla, Dun Vinċenz Caruana, inħasset il-ħtieġa li timbena knisja oħra imdaqqsa, fuq dik li kienet magħrufa bħala 'l-Għolja tal-Mitħna', biex dawk li jgħixu lejn dik ix-xaqliba tal-parroċċa ikunu jistgħu jintlaħqu u jkunu moqdija spiritwalment. B'hekk, fl-1596, naraw il-bini tal-ewwel knisja tal-Madonna tal-Porto Salvo frott il-ħeġġa u bil-ġenerożità tal-parruċċani. L-Isqof Tumas Gargallo, ħatar lil Dun Leonard Feliċi bħala Rettur ta' dik il-knisja ġdida li sa mill-bidu nett, it-titular tagħha kien il-Viżitazzjoni ta' Marija lill-qariba tagħha, Santa Eliżabetta. Il-kwadru ewlieni wara l-altar maġġur kien ukoll juri din il-ġrajja. Filwaqt li l-qisien ta' din il-knisja huma mitlufa, jidher li kienet kbira biżżejjed biex fiha jkun hemm erba' altari oħra barra l-altar maġġur. Wieħed minn dawn l-altari kien iddedikat lill-Madonna tar-Rużarju u fuqu, fit-13 ta' Jannar 1598, twaqqfet il-Fratellanza tar- Rużarju. Din kienet it-tieni Fratellanza fl-Isla wara dik tas- Sagrament. Din il-knisja kellha tlitt bibien. Dak prinċipali kien iħares lejn il-Lvant. Bieb ieħor kien jagħti għall-kursija Il-knisja ta' Sidtna Marija tal-Porto Salvo fl-Isla armata għall-festa titulari li tiġi ċċelebrata fl-aħħar Sibt ta' Ottubru. u ieħor għal ġol-kappella tar-Rużarju. Il-Bidu tal-Oratorjani Fl-1660, fil-bidu tal-parrokat ta' Dun Franġisk Azzopardi, is-sitt kappillan tal-Isla, għall-knisja tal-Madonna tal-Porto Salvo kien ġej żmien ta' tibdil u żvilupp. F'Lulju 1661, żewġ qassisin, Dun Xmun Schembri u Dun Evanġelista Gandolfo, u żewġ djakni, ir-Reverendi Ġużeppi Lamagna u Orazju Mifsud, ilkoll mill-Isla, tħajru jiftħu Oratorju ta' San Filippu Neri fl-Isla stess. Fit-28 ta' Marzu 1662, u wara li kellem lill-kappillan tal-Isla, l-Isqof Balaguer ħareġ id-digriet li bih laqa' t-talba biex dawn il-qassisin jgħixu f'komunità taħt ir-Regola li San Filippu Neri kien kiteb għall-qassisin f'Ruma. L-Isqof għadda f'idejhom wkoll il-knisja antika Huma wegħdu lill-Isqof li jkabbru l-knisja u jagħtu għamla ta' kunvent klawstrali lid-dar li kienet tmiss magħha. Filwaqt li huma baqgħu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Isqof, il-kappillan żamm id-dritt tal- propjetà tal-knisja u tal-art ta' madwar il-knisja, inkluż il- mezzanin li kien inbena fl-1655. L-ewwel Superjur tal-Oratorjani kien Dun Xmun Schembri. Taħt it-tmexxija tiegħu, l-Oratorjani fl-Isla intefgħu fuq predikazzjoni. In-nies ta' madwar il-knisja u l-kunvent, speċjalment dawk inqas ixxurtjati, kienu jsibu fihom missirijiet li verament iridulhom il-ġid. Xhieda ta' dan huwa l-fatt li l-istess knisja bdiet tissejjaħ tal-Oratorjani jew ta' San Filippu, kif għadha magħrufa sal-lum. L-Istatwa tal-Madonna ta' Portu Salvu xogħol Karlu Darmanin Bini ta' Knisja ġdida Wara li għaddew ftit snin, l-Oratorjani ħassew il-bżonn ta' knisja akbar u ta' kunvent akbar fejn setgħu jaħdmu u jitolbu aħjar. B'dan f'moħħom, fl-1669, huma ħadu il- mezzanin u biċċa art ta' ħdejn il-knisja u minflokhom bdew jibnu kunvent bi kjostru fin-nofs tiegħu. Dan huwa l-kunvent li għadna nistgħu ngawdu llum. Sena wara, jiġifieri fl-1670, twaqqgħet il-knisja l-qadima u minflokha bdiet tielgħa oħra akbar, dik li naraw illum. L-arkitett tal- knisja l-ġdida kien is-Senglean Mastru Karlu Vella. Il-knisja, li damet timbena sa l-1690, issa ħadet forma ta' salib latin. Waħda mir-raġunijiet li l-bini ħa daqshekk fit-tul kienet l-imxija tal-pesta li laqtet lil Malta fl-1675. Fl-Isla, minn popolazzjoni ta' qrib l-4000, mietu 1885. Fost dawn il- vittmi kien hemm 19-il qassis fosthom il-kappillan stess, Dun Franġisk Azzopardi, li miet bil-bieb ta' daru mbarrat minn barra mill-pulizija. Fil-bini tal-knisja, in-nies tal-post għenu lill-Oratorjani b'xogħol mingħajr ħlas. Ħafna kienu dawk li meddew idejhom għax-xogħol. Fost dawn kien hemm il-Prepostu stess, Dun Xmun Schembri, li kien imur bil-karretta iġorr il-faqx jew jagħġen it-tajn ħalli l-bennejja jħaffu f'xogħolhom. Għalkemm, fit-2 ta' Lulju ta' kull sena, baqgħet tiġi ċċelebrata l-festa titulari tal-Viżitazzjoni tal- Madonna, l-Oratorjani żiedu wkoll il-festa tal-Patrun tagħhom, San Filippu Neri. Din kienet issir ġimgħa qabel. Opri ta' arti Il-knisja l-ġdida ġiet imżejna b'opri ta' skultura u bi kwadri artistiċi mill-isbaħ. Il-kwadru titulari tal-Madonna tal- Porto Salvo tbierek il-Port il-Kbir, huwa xogħol ta' Stefano Erardi li sar qrib is-sena 1690. Flimkien mal-Madonna, jidhru erba qaddisin: Sant' lermu u Santa Katerina ta' Lixandra, protetturi tal-baħħara, San Pawl u Sant' Agata, protetturi ta' Malta. Is-saqaf tal-Kor huwa maqsum f'erba' flieli, mpinġijin minn Lazzaro Pisani, pittur ta' fama. Fuq il-presbiterju, jolqot ħafna l-għajn l-altar maġġur skolpit fl-irħam rikk. Fil-ġenb tiegħu wieħed jara l-istemma tal- kunjom Camilleri, benefattur kbir ta' dan l-altar. Fuq in-naħa tal-lemin tal-presbiterju, hemm il-kappellun ta' San Filippu Neri. Il-kwadru ta' San Filippu, mpitter mill- Kavallier Pedro Nunez da Villavicencio, jinsab imdawwar bi skulutra fil-ġebla maltija xogħol ta' Petruzzo Debono. Statwa ta' Ġesu Redentur, xogħol fil- kartapesta ta' Karlu Darmanin, tinsab f'niċċa fonda fil-ġenb ta' dan l-altar. L-altar prinċipali tal-kappellun fuq in- naħa. tal-lemin tal-presbiterju huwa l-uniku altar f'Malta iddedikat lill- Madonna ta' Guadalupe. Is-Senglean Tommaso Madiona pitter il-kwadru titulari ta' dan l-artal. Bejn l-altar Maġġur u l-altar ta' Guadalupe insibu l-altar tal-Kurċifiss. Il-korp ta' Ġesu msallab huwa xogħol fl-injam tassew artistiku magħmul minn Giuseppe Casha. fl-1794. Il-koppla, kienet impinġija bħala affresk minn Lazzaro Pisani. Matul is-snin, din il-koppla għaddiet minn diversi mumenti ta' restawr u illum ftit li xejn baqa' minn ta' Lazzaro Pisani. Taħt il-koppla hemm erba lunetti tal-pittur Injazju Cortis li juru lil San Ġwakkin, lil Sant' Anna u l-Bambina, lil San Żakkarija ma' San Ġwann Battista u lil Santa Eliżabetta. Fil-korsija ta' din il-knisja, wieħed ma jistax jgħaddi mingħajr ma jsemmi il- pulptu. Dan huwa xogħol tas-seklu tmintax li nħadem fil-ġewż b'maestrija kbira. Dan il-pulptu jista' jitqies bħala ġawhra mill-isbaħ f'din il-knisja. Ħdejn dan il-pulptu hemm l-altar, bi prospettiva ta' kolonni stil Korint, iddedikat lil San Ġwann Battista. Il- kwadru ta' dan l-altar tpinġa minn Rokku Buhagiar. Faċċata ta' dan l-altar hemm l-ieħor iddedikat lill-Madonna tal-Karmnu, xogħol artistiku ta' Stefano Dehra mill-Port il-Kbir tal-faċċata, l-koppla u l-kampnar tal-knisja tal-Porto Salvo fl-Isla Ħdejn il-bieb prinċipali tal-knisja, hemm l-altar ta' San Mikiel, bil-kwadru prinċipali mpitter fuq dak oriġinali ta' Guido Reni u faċċata tiegħu hemm l-ieħor iddedikat tat- Twelid ta' Ġesu li hu xogħol tal-pittur Pietru Pawl Caruana. Il-pittur Francesco Zahra kien pitter xi wħud mill-kwadri tal-Via Sagra li jinsabu fil-kappelluni u fil-kursija. Dawn il-pitturi jinsabu fi gwarniċi verament artistiċi skulturati fl-injam. Fuq il-bieb prinċipali, wieħed jista' jammira ix- xogħol fin tal-skultura tal-gallerija tal-orgni. L-orgni kien inxtara minn għand id-ditta ta' Pacifico Inzoli ta' Ruma fl- 1906. Flimkien ma' dawn l-opri, il-knisja ta' San Filippu tgħożż diversi oġġetti maħdumin fil-fidda li jintużaw waqt iċ-ċelebrazzjonijiet liturġiċi. Uniku fost dawn huwa s-Salib tal-Via Sagra li huwa xogħol artistiku fl-injam imżejjen b'simboli tal-passjoni tal-fidda. Fl-1789 sar lampier tal- fidda ta' valur artistiku kbir. Dan tħallas mill-merkanti u l-baħħara tal-Isla. Kien l-Isqof Vincenzo Labini li kkonsagra sollennement il-Knisja ta' San Filippu nhar it-22 ta' April 1781. Lapida mal-ħajt tal-korsija ta' din il-knisja għadha sal-lum tfakkar dan l-avveniment. Filwaqt li l-knisja ta' San Filippu saret ċentru ta' attività pastorali u ta' għajnuna soċjali lill-foqra, l-Oratorjani, fl-1837, offrew għajnuna kbira waqt u wara l-marda tal-Kolera. Waqt din l-imxija, l-Kunvent u l-knisja ġew issekwestrati mill-Gvernatur Bouvarie biex intużaw bħala sptar tal-infettati għal madwar tliet xhur. Dan ġara għaliex ma kienx hemm wisa' biżżejjed fl-isptar Ċentrali tal- Floriana. Oriġini ta' Regatta Qabel ma nkomplu għaddejjin bl-istorja tal-Knisja ta' Santa Marija tal-Porto Salvo u tal-kunvent li jmiss magħha, tajjeb jingħad li t-tiġrijiet tad-dgħajjes bl-imqadef, illum magħrufin bħala r-Regatta tat-8 ta' Settembru, jafu l-bidu tagħhom lejn is-sena 1625 bħala parti mill-festa ta' barra li kienet issir fl-Isla fit-2 ta' Lulju f'ġieħ il-Viżitazzjoni tal- Madonna lil Santa Eliżabetta. Ir-rettur tal-Knisja ta' San Filippu kien iqassam il-paljijiet lir-rebbieħa minn fuq iz- zuntier tal-knisja, faċċata tal-port. Din it-tradizzjoni inżammet mill-Oratorjani ukoll. — Is- suċċess tar-regatta kien ifisser li l-Prepostu jqassam aktar rigali. Biċċa kbira mill-ispiża tal-festa kienet qed tmur għall-paljijiet tal-ħarif li kienu jinxtraw minn Sqallija. Aktar ma għadda ż-żmien, ir-regatta bdiet tiġi organizzata mill- parroċċa u flok fit-2 ta' Lulju bdiet issir fit-8 ta' Settembru, festa titulari tal-parroċċa. Sadanittant, ir-regatta kienet saret avveniment nazzjonali u l-Gvern ta' Malta daħal għall-ispiża tal-organizazzjoni tagħha. Meta fl-1884, it-8 ta' Settembru ġie magħżul bħala l-Jum Nazzjonali ta' Malta, ir-Regatta ġiet magħżula biex tifforma parti miċ- ċelebrazzjonijiet organizzati fil-Belt Valletta u fil-Port il-Kbir biex jimmarkaw dak il-jum storiku. B'hekk nistgħu ngħidu li l-knisja ta' San Filippu rabtet isimha ma' avveniment kulturali u nazzjonali Malti. Ftehim bejn l-Oratorjani u l-Kappillan Fil-21 ta' Awwissu 1702, quddiem l-Isqof Cocco Palmeri, kien sar ftehim importanti bejn Dun Xmun Schembri, Prepostu ta' l-Oratorjani, u Dun Mikiel Testaferrata, Kappillan tal-Isla. B'dan il-ftehim, l-Oratorjani ġew mogħtija l-ġurisdizzjoni li jmexxu l-knisja huma, waqt li l-Kappillan jiċċelebra biss il-festa tal-Madonna tal-Porto Biex dan il-ftehim jidher ċar, ġie deċiż li l-Kappillan jiġi mogħti somma nominali ta' tnax-il skud bħala kera dovuta lilu tal-kunvent u tal-Knisja u xemgħa ta' ratal bħala dritt parrokkjali li juri s-sottomissjoni tal-Oratorjani lejn il-Kappillan. Dawn l-offerti kellhom jiġu mwassla fil- parroċċa mill-Prepostu nnifsu, fil-festa tal-Vitorja ta' kull sena u jingħataw waqt l-offertorju tal-quddiesa solenni. Aktar tard, din iċ-ċerimonja simbolika intrabtu li jkomplu jagħmluha kemm. il-Ġiżwiti meta l-knisja għaddiet f'idejhom fl-1958 kif ukoll is-Salesjani sa mill-2008. Dun Xmun Schembri miet f'Awissu 1723 fl-eta ta' 89 sena. Hu kien ilu jmexxi l-Kongregazzjoni mill-fondazzjoni tagħha fl-1662. Sittin sena sħaħ. Kif rajna, Dun Xmun kien qassis li l-Mulej żejnu bid-don tal-għaqal li bih sata' jgħin u jagħti l-pariri lil kull min resaq għall-għajnuna. Fuq kollox, huwa kellu d-don tal-qdusija li l-Mulej jagħti lill-Fundaturi ta' opri reliġjużi kbar. Prepostu ieħor li jibqa' jissemma fl-istorja tal-Oratorjani fl-Isla huwa Dun Franġisku Saverju Baldacchino, li ntgħażel Prepostu fl-1825 u baqa' jmexxi l-Kunvent sa ma miet fl-1860. Dun Franġisk kien eżaminatur tal-kappillani u kien isib ħin biex jippriedka f'kull parroċċa ta' Malta. Wieħed għadu jista jara, miżmuma b'għożża fil- librerija ta' San Filippu, aktar minn 40 volum ta' priedki miktuba b'idejh. Ismu huwa wkoll marbut mal-letteratura Maltija. Meta l-predikazzjoni f'Malta kienet issir bit-Taljan, hu kien wieħed minn tal-ewwel li kiteb il-priedki bil-Malti. L-aħħar Oratorjan li kien ta' ġieħ għall-Kongregazzjoni u għall-Isla, belt twelidu, kien il-prepostu Dun Angelo Raggio. Huwa twieled fit-8 ta' Diċembru 1852 u ġie ordnat saċerdot fis-17 ta' Ġunju 1877. Huwa kien bniedem ta' spiritwalità u ta' għerf kbir. Hu kien l-aħħar ħolqa minn dik il-katina ta' Oratorjani li kien beda Dun Xmun Schembri, u għalhekk, mal-mewt tiegħu, l-Oratorjani fl- Isla sfaw fix-xejn. Żmien it-Tieni Gwerra Waqt l-attakk fuq l-HMS Illustrious, nhar is-16 ta' Jannar 1941, waqt li l-Isla sofriet ħsarat enormi, il-Bażilika ta' Marija Bambina, intlaqtet diversi drabi u saret ħerba. Wieħed jista' jgħid li kien miraklu li l-Knisja tal-Porto Salvo intlaqtet ftit li xejn. B'hekk, sakemm saret ir-rikostruzzjoni tal-Bażilika, il-Knisja ta' San Filippu serviet bħala l-knisja parrokkjali tal-Isla. Magħmudijiet, żwieġijiet, funerali u quddies ieħor bdew jiġu ċċelebrati fil-Knisja ta' San Filippu. Minħabba li sa Settembru 1943, is-sitwazzjoni bdiet ġejja xi ftit għall-aħjar, l-Arċipriet Brincat ħa ħsieb li jġib lura l-istatwa tal-Bambina mill-Kolleġġjata ta' Birkirkara u qiegħdha f'San Filippu. Kien proprju minn San Filippu meta ħarġet il-purċissjoni storika bil-Bambina nhar it-8 ta' Settembru 1943. Hija purċissjoni storika għall-fatt li meta waslet fix-xatt, bilġri xterdet l-aħbar li l-Italja kienet ċediet. Fit-tmien ta' dik il-purċissjoni, tkanta Te Deum ta' ħajr lil Alla fil-knisja ta' San Filippu. Il-Knisja ta' San Filippu kellha tibqa' sservi bħala parroċċa sas-sena 1957, meta l-Bażilika reġgħet infetħet mill-ġdid. Lapida imwaħħla fil-kursija ta' San Filippu tfakkar dawk il-ħmisxtax-il sena li fihom il- Knisja serviet ta' Knisja Parrokkjali tal-Isla. Il-Ġiżwiti f'San Filiġpu tal-Isla Fis-sena 1958 imbdiet paġna ġdida fl-istorja tal-kunvent ta' San Filippu u l-Knisja tal-Porto Salvo. Meta l-Kanonċi rritornaw lura lejn il-Bażilika, l-Arċisqof Mikiel Gonzi sejjaħ lill-Patri Anthonv Savona SJ, Privinċjal tal-Ġiżwiti, biex tinbeda komunità tal-Ġiżwiti fl-Isla bl-iskop li jsir xogħol pastorali u soċjali skond il-kariżma ta' Sant' Injazju. Wara li sar il-ftehim, l-ewwel komunità ta' Ġiżwiti fl-Isla, taħt it-tmexxija tas-Superjur Patri Ġużeppi Galea SJ, ħadet f'idejha it-tmexxija tal-kunvent u l-knisja. In-nies li kienu jgħixu lejn dik ix-xaqliba tal-Isla, laqgħu b'idejhom miftuħa lil din il-komunità u ħabbewha bħal ma laqgħu u ħabbew lill-Oratorjani. Il-knisja malajr reġgħet saret ċentru ta' qrar u ta' ħidma pastorali. Ta' min isemmi li fl-1963, Patri Ġużeppi Delia SJ, ex- provinċjal tal-Ġiżwiti f'Malta, sar it-tieni Superjur tad-dar. Huwa kien bniedem ta' esperjenza kbira u, għalkemm anzjan, kien jaf isaħħar lit-tfal bil-bużullotti li kien jagħmlilhom. Fil-letteratura Maltija huwa baqa' magħruf bħala l-poeta tal-Leġġendi. Fl-1979 sar Superjur tad-dar Patri Victor Xuereb S) li kellu jdum Superjur għall-erbatax- il sena, jiġifieri, mill-1979 sal-1980, mill-1982 sal-1988, u mill-1993 sal-1999. Il-Patrijiet Ġiżwiti, minbarra li ħadu ħsieb il-kura ta' l-erwieħ, ma baqgħux lura milli jieħdu ħsieb id-Dar ta' Alla u jagħmlu l-manutenzjoni neċessarja tal-Knisja. Fil-fatt, fi żmien it-tliet darbiet tas-superjorat ta' Patri Victor Xuereb SJ, saru l-qofol tat-tiswijiet tal-Knisja. Bħalma għamel Dun Xmun Schembri, li kien iġorr il-ġebel bil-karretta fi żmien meta kienet qed tinbena l-Knisja, Patri Victor Xuereb SJ kien hu nnifsu, flimkien ma' diversi voluntiera, li jintrabat mal-armar u jitla' fuq il-fallakki u jkaħħal il-knisja minn barra u jiżboħha minn ġewwa. Nhar is-26 ta' Diċembru 2005, il-komunità tal-Patrijiet Ġiżwiti ħalliet il-Kunvent ta' San Filippu. Patri Herbert Friġġieri S.J. baqa' l-uniku Ġiżwita residenti fil-Kunvent bħala Rettur tal-Knisja tal-Porto Salvo. fl-20 ta' Ottubru 2008, l-ewwel komunità ta' Salesjani bdiet tgħammar fir-residenza ta' San Filippu. Wara li, nhar is-6 ta' Diċembru 2008, is-Salesjani ingħataw merħba uffiċċjali fil-parroċċa, huma impenjaw ruħhom biex fil- parroċċa jinħoloq dejjem aktar ambjent fejn iż-żgħażagħ iħossuhom aċċettati, apprezzati u mifhuma. Dan għaliex anke fiż-żgħażagħ hekk imsejħa 'mħarbtin' hemm ħafna tajjeb. B'impenn sħiħ, is-Salesjani jfittxu dak li hemm tajjeb u moħbi fiż-żgħażagħ, ħalli dawn jiskopruh għall-ġid tagħhom u ta' dawk ta' madwarhom. Minn dak li ġie miktub hawn fuq, wieħed isir aktar konxju tal-wirt ekkleżjastiku għani u abbundanti li ġie fdat f'idejna mill-ġenerazzjonijiet tal-passat. Issa huwa f'idejn, il-ġenerazzjonijiet tal-lum u ta' għada, biex filwaqt li nindukarwh, nagħtuh il-kura u l-attenzjoni meħtieġa. U fuq kollox, bħalma l-qamar u l-kwiekeb jiggwidaw il-lejl oskur tagħna, jalla nħallu lil Marija tkompli tkun l-Kewkba li trieġa lill-ħajja msaħħba tagħna, sabiex finalment tkun hi li takkumpanjana sal-Port tal-fidwa. Bonnici, A., L-Isla fi Ġrajjiet il-Bażilka Santwarju ta' Marija Bambina, Vol. l (1981), Vol. III (1991), Parroċċa ta' l-Isla. Brincat, E., Senglea During ta' Second Great War (1940-1944), Progress Press, 1980. Mangion, V., 'Is-Salesjani ta' Don Bosco fl-Isla', f'Ħajja Salesjani, nru. 207, Jannar-Frar 2009, pġ. ; Il-Mixja ta' kif is-Salesjani żbarkaw fl-Isla', f'Kummissjoni Festi Esterni Marija Bambina, Senglea, 2009, pġ. Xuereb, V., 'Ir-Residenza ta' San Filippu', f'Il-Ħbiebna, Settembru 1988, pġ. Il-Knisja ta' San Filippu fl-Isla, storja fil-qosor mhix ippubblikata. pġ. 41l-Ħamsin sena tal-Patrijiet Ġiżwiti f'San Filippu (1958-2008), f'L-Isla: Leħen il-Parroċċa, nru.