għall-parroċċa ta' Ħal Għaxaq Kuratur tal-Mużew Nazzjonali ta' l-Arti (Heritage Malta) Mariano Girada (kif kien jikteb kunjomu) jista jitqies bħala wieħed mill-aktar skulturi importanti tal-bidu tas-seklu dsatax. L-importanza tiegħu tkompli tiżdied hekk kif dan l-aħħar ppublikajt informazzjoni importanti dwar iż-żmien li Mariano Girada qatta' fi Spanja u dwar il-karriera tiegħu. Issa nafu li Girada tħarreġ taħt l-Valenzjan Jose Esteve Bonet Z- (1741 — 1802) li kien l-aktar skultur importanti f'Valencia tas-seklu tmintax. Llum għandna f'idejna dokumenti li juruna b'ċertezza li Gerada ffrekwenta l-Akkademja ta' l-Arti ta' Valencia fejn hemmhekk rebaħ numru ta' premijiet u kkompeta ma' studenti li aktar tard saru artisti magħrufin f'art twelidhom. Dan kollu jkattar bil-bosta l-importanza ta' Girada bħala skultur Malti li jdaħħal ideat Spanjoli f'art twelidu wara snin jitħarreġ ġewwa l-belt Spanjola ta' Valencia. Ġiet wkoll reveduta d-data tat-twelid ta' dan l-artist għaliex jidher li l-Girada twieled fl-1771 u mhux fl-1766 kif kien maħsub sa ftit taż-żmien ilu. Il-Kummisjoni tal-Vara Titulari ta' Ħal Għaxaq Mariano Girada ħadem il-vara titulari ta' Hal Għaxaq meta kien diġà artist stabbilit qed joqrob lejn l-erbgħin. Kien ilu li ġie lura minn Valencia madwar tlettax-il sena u mill- ħantu tiegħu f'Bormla, fejn kien jgħix mal-familja ta' huh l-kbir Giuseppe, kienu laħqu ħarġu numru ta' xogħlijiet. Girada kien diġà hadem l-istatwa tal-Madonna tar-Rużarju għas-Siġġiewi u l-monument tal-Madonna ta-Grazzja għal Triq is-Santwarju f'Haż Żabbar. Iżda l-istatwa ta' Santa Katarina taż-Żurrieq kkummisjonata fl-1803 kienet għada ma tlestiex. L-istatwa titulari ta' Hal Ghaxaq, kkummissjonata minn Giovanni Farrugia f'April tal-1807 kellha titlesta sa l-aħħar ta' Lulju ta' l-1808 u Farrugia fil-fatt intrabat li jirrifjuta x-xogħol jekk ma jkunx lest fiż-żmien miftiehem. Madanakollu, x-xogħol jidher li kien diġà nbeda qabel ma sar l-att notarili. L-iskultur kien diġà ħejja disinn u buzzett qabel ma l-partijiet marru għall-ftehim miktub. Aktarx li Girada kien l-ewwel jippreżenta d-disinn għad-diskussjoni bħal ma ġara fil-kas tal-Madonna tar-Rużarju tas-Siġġiewi. Il- Il-burdura max-xifer tal-komma buzzett kien aktar jużah bħala gwida biex jimxi fuqu hekk kif jibda jnaqqax ix-xbiha. ii (0 run oriinali ta' żniżżji Farrugia kien ra kemm id-disinn kif wkoll l-abbozz tax-xbiha tal-Assunta u kien għadda Girada. lil Girada l-ewwel 80 skud mis-somma miftehma ta' 700 skud. Hija l-istess somma għolja li talab għall-vara titulari ta' Santa Katarina taż-Żurrieq aktar minn ħames snin qabel. Iżda jidher li l-kont tela għal 800 skud sa tliet snin wara għalkemm dawn l-ispejjeż addizzjonali setgħu saru għal xi aċċessorji meħtieġa bħal, ngħidu aħna, raġġiera. Farrugia talab wkoll l-buzzett tax- f BE xbiha tal-Assunta li Girada kien ħejja. Kollox juri li l-intenzjoni ta' Farrugia kienet li din l-istatwa ssib postha fil-knsija parrokkjali ta' Hal Għaxaq. Il-ħsieb jiġi sostnut. fit-talba mressqa lill-awtoritajiet tal-knisja lokali fl-1811 biex il-vara ssir propjetà tal-knsija parrokkjali. Fil-fatt l-istatwa maħduma b'mod li tista titgawda Dettall ta' id l-Assunta ta' Girada. Il-pedistall — qabar tal-vara. L-ornament tal- panewijiet u dekorazzjonijiet oħrajn li ma jidhrux fir-ritratt huwa probabbilment xogħol Gerada minn angoli differenti waqt pruċissjoni. nafux jekk Girada lestiex l-istatwa kif miftiehem għalkemm is-sena 1808 tissemma minn numru ta' studjużi bħala d-data li fiha-żżanżnet l-istatwa. Jekk lesta l-vara fiż-żmien stipulat dan hu tabilħaqq kas uniku għaliex Girada rari kien jlesti fiż-żmien miftiehem. Madanakollu, jidher li t-talba lill-awtoritajiet tal-knisja tirreferi għas-sena 1810 bħala d-data li fiha l-istatwa tlestiet. Jista' jagħti l-kas li għalkemm l-istatwa tlestiet fl-1808 ma L-Anġlu tal-vara ta' l-Assunta ta' l L LI I L U, , L bdietx tinstilef lill-knsija qabel l-1810. L-ewwel banku jidher li sar fl-1814 mis-surmast Ħal Għaxaq Iżda sa dak iż-żmien li sar dan l-ewwel bankun l-istatwa kienet ġibdet 7 d-devozzjoni lejha. Ftit xhur qabel kienet nħarġet fil-knisja għat-talb u l-qima tad-devoti hekk kif qorbot il-pesta tal-1813. ġi L-att notarili jorbot lil Girada bir-responsabbiltà għax-xogħol kolli li kellu jsir iżda dan ma jeskludix li Girada seta' ħalla parti mix-xogħol f'idejn nies tal-fiduċja tiegħu. Il- pedistall u l-bradella setgħu fil-fatt inħadmu min-nies tal-fiduċja tiegħu. Interessanti kif , fl-istess sena li tlestiet l-istatwa titulari tal-Assunta minn Girada, l-alliev l-aktar wrib ta' Girada Pietro Paolo Azzopardi )1791 — 1875) lesta l-istatwa ta' Kristu Redentur mqegħda fuq l-għolja ta' Kalamija. Skultur ieħor li dak iż-żmien seta' kien għadu qed jitħarreġ għand Mariano Girada kien Xandru Farrugia (1791 — 1871). Azzopardi u Farrugia kienu ta' l-istess età iżda kien Xandru li aktar tard ħadem fuq l-istatwa tal-Assunta għall-knisja parrokkjali tal-Imqabba fl-1836. Bhala alliev ta' Girada Xandru seta' kien jaf l-Assunta ta' Ħal Għaxaq mill-qrib forsi aktar minn Azzopardi li fl-1808 kien qed jaħdem fuq l-istatwa tar-Redentur għall-għolja ta' Kalamija. Xandru kien dak li ntrabat l-aktar mill- f'A scunra ta' L-Imqabba xogħol qrib ma' Ħal Għaxaq. Fl-1818 Xandur ġie kummisjonat vara proċessjonali tal-Madonna. L-iskultur Xandru Farrugia tar-Rużarju għall fratellanza tal-Madonna tar-Rużarju ta' Hal Ghaxaq liema statwa ġiet rinovata aktar tard minn Xandru Farrugia stess fl-1848. Din l-istatwa inħadmet minn Xandru Farrugia fl-istess żmien li Girada kien għadu ħaj u kollox juri li l-Għaxqin kellhom għal qalbhom l-istil tal-iskultur Girada u xtaqu aktar xogħlijiet ta' l-istess għamla u stil. Madanakollu il-prezzijiet għoljin li kien jitlob Girada seta' wassalhom biex jippreferu x-xogħol tal-allievi. Analiżi kritika tal-Vara titulari . L-Assunta li Girada ħadem għal Hal Għaxaq mill-ewwel serqet l-qlub u qajjmet interess. Bosta huma x-xbihat maħdumin fuqha li nsibu f'inħawi differenti ta' pajjiżna. Jsemmuha wkoll l-awturi tas-seklu dsatax li kitbu fuq Girada. Ignazio Saverio Panzavecchia jsemmiha mal-lista ta' ftit xogħlijiet li jgħid li huma ta' Mariano Girada. Ferris jfaħħar l-istatwa bil-bosta u jsemmi li nħadmet mill-iskultur famuż Mariano Girada. Minkejja dan Girada kien intalab garanzija fuq xogħlu; kellu jirranġa d-difetti li seta' jkolla l-istatwa sa sena wara li titlesta. L-interess daqstant qawwi f'din l-istatwa forsi ġej mill-fatt li din kienet tabilħaqq oriġinali għal Malta. X-xbiha tal- Assunta tiġbor fiha bosta elementi li hu jislet mill-iskultura ta' Valencia. Nistgħu ngħidu li din hi l-aktar statwa minn fost dawk li ħadem Girada li toqrob lejn l-iskola ta' Valencia. Jista jagħti l-kas li minħabba li kienet kummissjoni privata Girada ma kellux l-indħil tas-soltu. Jeżisti sebħ interessanti bejn l-istatwa tal-Assunta u statwa ta' San Ġwann Nepomuk li nħadmet mis-Surmast ta' Girada Jose Esteve Bonet fl-1789 għal istituzjoni reliġjuża f'Madrid (Escuelas Pias). F'dak iż-żmien Girada kien jaħdem fil-ħanut ta' Esteve ġewwa Valencia u kien wkoll jistudja fl-Akkademja tal-Arti tal-istess belt. Ix-xaqliba u l-barma tal-figura kif wkoll l-anġlu, tipiku ħafna tal-iskultura ta' Valencia, kollha jfakkruna fil-vara titulari ta' Hal Għaxaq. Iżda Girada jħares wkoll madwaru biex jispira ruħu, l-aktar lejn xogħol Spanjol li kien wasal Malta għexieren ta' snin qabel. Il-ħsieb li l-pedistall jkun parti sħiħa mill-istatwa jidher li Gerada ħadu mill-istatwa ta' Kristu irxoxt tal-Kolleġġjata ta' Bormla, statwa meqjusa bħala Spanjola u li kienet waslet f'Bormla fl-1742. l-istatwa u l-pedistall huma aktar mwaħhdin ma' xulxin u Girada johloq bilanċ tajjeb u armonjuż bejn il-pedistall u l-istatwa. L-Irxoxt tal-Kolleġġjata ta' Bormla i Id-dehra oriġinali tal-vara titulari ta' Ħal Għaxaq L-istatwa oriġinali li sawwar Girada ma kienetx indurata u sgraffita kif narawha llum. L-att tad-donazzjoni jsemmi /7 statwa indurata kompluta bil-pedistall u l-bradella iżda l-istil tal-Akkademja ta' Valencia li Girada ħaddan, kif wkoll l-mod kif kienu jinħadmu l-istatwi f'Valencia ta' nofs is-seklu tmintax, jkomplu jsostnu li l-istatwa ma kienetx indurata Jidher wkoll li l-anġlu żgħir wieqaf ħdejn il-madonna kien marbut aktar ma' l-istatwa u jżomm it-tarf tal-mant tal-Assunta b'idu l-leminija. Din l-informazzjoni nġabret waqt ix-xogħol ta' rinovament li sar fuq l-istatwa fl-2006 u jidher fi xbihat li nħadmu fuq l-Assunta ta' Hal Għaxaq tul is-seklu dsatax bħal, ngħidu aħna, statwa tal-ġebel li naraw fl-inħawi ta' Bubaqra fiż-Żurrieq. Ż Nafu biċ-ċert b'intervent importanti li sar fuq l-istatwa fil-bidu tas-seklu għoxrin għalkemm jista jagħti l-kas li saru xi : nterventi oħrajn qrib nofs is-seklu dsatax. Il-kotba tal-kotnijiet fl-arkivju parrokkjali jagħtuna ħafna informazzjoni dwar —4 ħlasijiet li sar għal xogħol ta' skultura, xogħol ta' pittura (karnaġġjon7) mill-pittur Taljan Attilio Palombi, xogħol ta' induratura fuq l-istatwa maħdum mill-induratur Francesco Coleiro u par għajnejn ġodda għall-anġlu. Il-ħlas baxx li jitlob l-induratur Coleiro jurina li seta' ma reġax indura kollox mill-ġdid filwaqt li l-hlasijiet għal skultura probabli li jkopru d-dekorazzjoni li għadna naraw sal-lum fil-panewijiet tal-pedistall. Konklużjoni Din l-informazzjoni titfa dawl ġdid fuq l-istatwa titulari tal-Assunta. Tagħraf l-istil uniku tagħha minsuġ ma' l-iskola ta' Valencia u tiddiskuti l-effett li ħallew il-bidliet li saru tul iż-żmien fuq din l-istatwa hekk importanti. Tabilħaqq, l-istatwa tal-Assunta hija xhieda ta' ħidmet skultur Malti li ħalla ismu mnaqqax f'tant opri ta' kalibru li għadhom jitgawdew f'Malta. Din l-informazzjoni ingħatat f'konferenza fuq l-iskultur Girada li saret fl-Uffiċju Ċentrali ta' Heritage Malta u li parti mill-informazzjoni diskussa dak in-nhar qegħda tiġi ppublikata hawnhekk għall-ewwel darba. A(rkivju) NCotarili) V(alletta), M. Troisi Menville, 26 ta' April 1807. fols 877 — 8799. Ara wkoll J. Debono, 'L-Istatwa tal-Assunzjoni ta' Hal Għaxaq u l-Iskultur T Santa Marija, Ghaxaq, 2006. 25 ta' Awwissu, P.P. Farrugia, 26 ta' Ġunju 1803, fol. Ippublikat f'Mangion A Mużikali Tagħha fiż-Żurrieq. iferenza tindika li l-buzzett ta' l-istatwa titulari tal-Assunta Kien, ta' l-inqas għal xi żmien, għand il- A.P.Gh..M. Troisi Menville, 26 ta' April 1807. fols. 29 ta' Lulju 1812. fol. Ara Arkivju) P(arrokkjali) Għ(axaq). Tissemma wkoll linfa li kienet tiddendel quddiem l-istatwa. A(rkivju) P(arrokkjali Għ(axaq).. Fl-1883 saret bradella ġdida mhallsa mill-benefatturi Felice u Marija Calleja. A.N.V., Not Troisi Menville, 30 ta' Ottubru 1835, fols. Ara wkoll J. Debono, L-istatwa Titulari ta' Hal Tarxien u l-Iskultur Taghha, Harġa Speċjali Fuljett Parrokkjali, Festa 2006, 7-17. A.N.V., Nutar Troisi Menville, 25 ta' ottubru 1818, fols. R-renovazzjoni tal-istatwa sehh Il-1848. Arkivju tal-Kattidral Mdina, Pan 79. Faure G., Storja ta' Malta u Għawdex bil-Gżejjer Tagħhom, 4 Vols. ghha, f'Programm Festa Hajr lil Dun Anġ Vella għall-informazzjoni verbali dwar l-intervent ipotetiku ta' nol Kuntratt bejn Gio. Maria Farrugia minn Ħal Għaxaq u l-iskultur Mariano Gerada biex jiskolpixxi statwa fl-injam li tirrappreżenta l-Assunzjoni tal-Madonna, u din sa l-aħħar ta' Lulju 1808 ghall-prezz ta' 700 skud, 26 ta' April 1807. Mitejn Sena'Statwa il808.-: 2008, i