IL-VIJA SAGRA VW Kull nhàr ta' Ġimgħa, fit-tlieta sew, wara nofs inhàr, iddoqq il-qan- piena tad-Dejr il-Kbir ta' San Salva- tir, f'Ġerusalem, u għadd ta' Rħieb Franġiskàni joħorġu minn bieb id- Dejr, fejn ikun hemm ġliba nies jis- tennewhom fit-triq, barra. Jisef, il-Qawwds tarRħieb Franġis- kani, li jimwi quddiemhom kull im- kien meta joħorġu bħala proċessjoni barra mid-Dejr. Hu raġel sewwa ħafna, Darba l-Qoptin qasmulu rasu b'daqqa ta' ġebla minn minn fuq il-bejt tad-Dejr tagħhom, waqt il-Vija Sagra, fid-IX Stazjon, meta ħabtu għal Franġiskani, u dam ħafna l-isptar. imbagħad, flimkien jimxu wara l-Qawwàs (2), li jħabbat fuq l-art bid-debbusa bit-tarf tal-ħadid u r-ras tal-fidda, li jkollu maħkuma f'idu, u u fl-imkien imorru lejn l-iskola tal- Misilmin, imsejħa mill-Għarab ta' hemm Dejr Bilàt (jġifieri d-Dejr ta' Pilatu) fejn qabel kien kwartier tas- stldati Torok, mibni fuq il-fdàl tal- Fortizza ''Antonia.' Meta jaslu hemm jidħlu ġewwa, Rħieb u nies, u joqogħdu għar- rkubtejhom, waqt li Riħeb Fran- ġiskan jaqra b'leħen għoli l-ġrajja tal-Ewwel Waqfa, jew Stazzjon, tal- Vija Sagra. Imbagħad flimkien jgħidu : Missierna Sliema u Glorja, waqt li l-Misilmin ji jktinu hemm fl- iskola, jieqfu jħarsu bil-qima, bla ma jitkellmu. Wara dàn ir-Rħieb u n-nies joħorġu barra u jerġgħu jimxu mat- triq li ġew minnha, għan-naħa. tal-Bażilka tal-Qabar ta' Kristu. Ma' tul it-triq, huma u sejrin Ifira, m'nn waqt għal waqt, jieqfu quddiem xi biċċa kolonna, jew xi naqra ta' kappella, jew xi ħaġra mibnija fil- ħajt b'xi tinqixa fiha, u joqogħdu għar-rkubtejhom. Ir-Ràheb jaqra l-ġrajja tal-Waqfa, u jgħidu Missierna Slema u Glorja, bħal ma għamlu l-ewwel darba. Imma hawn ta' min isaqsi: ''Jewil- la l-Franġiskani jidhrilhom, meta jagħmlu l-Vija Sagra, li qegħdin jim- xu l-m'xja nfisha, sewwa-sew fejn imxieha Ġest mgħobbi s-salib f'' Jekk tkiin hemm, magħhom, ak- tarx li taħseb li iwa, għax ir-Ràheb li jaqra, jgħid f'kull Waqfa: 'HAWN Ġesti kien mgħobbi s-salib… HAWN waqa' l-ewwel darba… HAWN iltaqa' m'Ommu l-Għażiża…' Imma l-fehma tal-Franġiskàni ma hix din. Għali- hom il-kelma ''Hawn'' għandha tifsir wiesa' aktar milli dàri jista' jinħaseb; bħal ma fil-Knisja ta' San Mark ta' Venezja hemm miktub GHIC Baptizatus est Xristus' (HAWN tgħammed Kristu) waqt li kif jaf kulħadd Kristu tgħammed fix- xmira tal-Ġordàn fil-Palestina, mhux fil-knisja ta' San Mark f'Venezja. U fl-Arazzi ta' Baveux hemm miktub: Ċ€HIC dederunt Haroldo coronam'' (HAWN taw il-kuruna lil Haroldu), u: ''HIC Episcopus cibum benedicat'' (HAWN l-Isqof ibierek l-ikel), fejn il- kelma 'HIC' tfisser x'hemm fix- xbieha, m'hux x'ġara f'dak l-imkien. Barra minn dan, il-lim magħrif sew li kemm il-waħda mill-Waqfiet jew . Stazzjonijiet tal-Vija Sagra ta' Ġeru- salem, inħalqu m'ilhomx ħafna, u ma mħalqux min-nies ta' hemm, imma min-nies tal-Ewropa. Għal ħabta tas-Seklu Erbatàx, il- Franġiskàni qabdu jsieħbu huma liż- żawwarin fl-Art Imqaddsa; u f'Ġeru- salem kienu jibdew il-mixja mid-Dejr ta' Sijon fejn kienu jgħammru huma u jerġgħu għal hemmhekk wara daw- .Ta kbira, Għalhekk lil dawn iż-żjarat kienu: jgħidulhom bit-Taljan: Lo santo circolo, jiġifieri: d-dawra l-qad- disa (8) għax il-għan tagħha kien li ż-żawwarin (a): jaraw l-Imkejjen Imqaddsa kollha mxerrdin mal-belt; (b): jaqalgħu l-maħfriet jew Indul- ġenzi li kien hemm fihom, u (e): jaħsbu fuq il-ġrajjiet għeżież li jfak- kru dawk l-Imkejjen. Imħabba f'dan u wkoll biex il-Misilmin ma jinbxu- homx, il-Franġiskàni kienu jieħdu liż- żawwarin għad-dawra mqaddsa qabel is-sebħ, meta l-Għarab ikunu għad- hom rieqda, għax hekk ma kienx ikin hemm x'itellifhom fil-ħsiebijiet qaddisa, billi ma jarawx dak il-lbies għarib tal-Għarab anqas jisimgħu- hom jitkellmu, anqas jistagħġbu bi drawwiet li ma kienux : jarawhom il-Ewropa. Fost dawn il-Waqfiet li l-Insàra kienu jagħmlu ġewwa Ġerusalem kien hemm uħud li jfakkru fit-tbatija jew Passjoni ta' Ġest; bħalli kieku; fejn tawh il-qada tal-mewt; fejn għab- bewh is-salib; fejn waqa' l-ewwel waqgħa, fejn iltaqa' m'Ommu Marija u dan. U dawn baqgħu miżmuma f'moħħ iż-żawwarin, l-aktar għax il- Franġiskàni li kienu jdawwruhom, kiehu jsemmuhomlhom fuq l-imkien li ġraw, fil-belt Imqaddsa ta' Ġerusa- lem, Għalhekk m'hux ta' m'n jistagħ- ġeb li meta dawna ż-żawwarin reġgħu lejn pajjiżhom, għamlu t-tifkira ta' dawk il-Waqfiet ġewwa l-knejjes tagħhom, biex jerġgħu jħossu dik il- għafsa ta' qalb li ħassew darba f'Ġerusalem. Hekk ġara meta ben- nejja twajba bnew knejjes żgħar bħal dik ta' San V'valdu, qrib Volterra fit- Toskàna, li fiha xi tnaxer Waqfa, u f'Monte Varallo (4). U fi nħawi oħra, Nies oħra fakkru l-ġrajja tal-Passjoni billi ġabruhom flimkien f'kotba tal- knisja bit-tifsir tagħhom. Ma għand- niex ninsew li dawna n-nies ma kell- homx min jindaħlilhom x'kellhom jagħżlu minn dawn it-Tifkiriet Im- qaddsa, għalhekk il-għadd tal-Waq- fiet għamluh aktar kbir milli kien f'Ġerusalem. Wara ftit, imma, qablu flimkien li jkun hemm erbataxer Waqfa fil-Vija Sagra, l mogħnija u megħjuna bil-ħalla u l-Indulġenzi tal- Papiet, ingħoġbot. u seħħet. Uħud mill-Waqfiet kienu jfakkru ġrajjiet imsemmija fl-Evanġelji, bħal qada tal-mewt ta' Ġest u r-refgħa tas- salib minn Xmun. il-Kirjini u l-laqgħa ta' Ġest man-nisa ta' Ġeru- salem; u oħrajn ma kenux; imma ddaħħlu wkoll jew għax kien hemm xi filt tal-għidit fuqhom f'Ġerusa- lem u ntesa, jew qalgħuhom minn żniedhom l-Insàra nfushom, għal ħniena li kellhom lejn Ġest fil-Pas- sjoni, bħala ħàġa li setgħet saret. Waqt li fl-Ewropa għal ħabta tal- aħħar tas-Seklu Sittax l-Insara waslu f'xi qbil fuq il-Vija Sagra, ir-Rħieb Franġiskàni f'Ġerusalem kienu għad- hom idawwru liż-żawwarin mas- Esanto cireolo', bħal ma kienu jagħmlu qabel. Il-Waqfiet, hemm- hekk, kienu wkoll erbatax, imma ma kienux kollha jaqblu mal-Waq- fiet tal-Ewropa, għal dak li hu tfak- kir tal-ġrajja. Għax fil-belt ta' Ġeru- salem, kienu miżura fost dawk l-er- Waqfa: id-dar tal-Għàni l-Iskola tal-Madonna .u ta' Ġerusalem, minn fejn għadda Kristu; lima. kellhomx x'jaqsmu mal-Passjoni. Waqt: li kienu jitħallew barra oħrajn: żewġ waqgħat ta' Ġesti (5), u fejn mes- ħitlu wiċċu l-Veronka (6). Ħaġa li tiġi minnha, li żżawwarin tal-Ewropa li kienu jmorru Ġerusa- lem, malajr kienu jintebħu b'din il- b'dla, għalhekk kien meħtieġ li dil- għażla titneħħa, u t-Tifkiriet .ta' Ġerusalem u tal-Ewropa jsiru bħal xulxin. Hekk inħaseb li l-aħjar ħàġa li ssir tkfin li jiżdiedu t-Tifkiriet il- ġodda tal-Ewropa, bejn l-Ewwel u l-Aħħar Waqfa ta' Ġerusalem, jiġi- fieri bejn Dejr Pilàtu u l-Kalvarju, u jitneħħew dawk li ma kienux jin- sàbu fil-Vija Sagra tal-Ewropa. Dana sar qajl-qajl, u kien mitmum għal kollox għal ħabta tal-bidu tas-Seklu Tmintàx u baqa' hekk sa żmienna. Nistgħu ngħidu li t-tidħil tal-Waq- fiet il-ġodda, kien imqiegħed sewwa, u ttieħed ħsieb ta' xi rqaqat li huma tajbin wisq biex aktar tinżamm fil- moħħ. il-ġrajja li tfakkar il-Waqfa. Bħalli kieku il-laqgħa ta' Ġest m'Ommu Marija tqċgħdet qrib mu- żajk qadim, li fih tinsab ix-xbieha ta' żewġ qiegħan żgħar ta' sandli: jew papoċċ, li huma qegħdin sew biex jixegħlu l-ħsieb li hemm waqfet il- Biċċa mill-Mużajk qadim li hemm. taħt il-knisja tal-Armeni Kattolki, fil-Waqfiet III-u IV. Fil-mużajk a-xbiehat ta' żewġ qiegħan ta' papoċċ jew qorq żgħir, fejn waqfet il-Madonna, meta rat għaddej lil Binha Ġest mgħobbi s-salib. li jinħaseb li huma: tifkira: ta' Madonna kif kien għaddej Binha Ġest, meta ltaqgħet miegħu, Il- ġrajja ta' Xmin. il-Kirjani li rafa' s-salib ta' Ġesu fil-bidu -tat-telgħa, fejn jiltaqgħu tliet toroq: triq minn- hom. tiġi minn Bàb il-Għamdd fejn isir is-siq, biex bħalli: kieku: jidher li dan ir-ràġel reffiegħ, kien ġej minn refgħa, jew kirja, kif hu miktub fl- Evanġelju (Matt. XXVII; 32, u par). Mela: la darba hu magħrtif kif in- ħalqu u kif tbiddlu il-Waqfiet tal- Vija. Sagra. f'Ġerusalem, għandu jkun: magħruf ukoll is-siwi ta' dik il- kelma 'HAWN' li tingħad f'kull Waqfa. Il-kelma. ''hawn' trid tfisser: Hawn; f'dan: l-imkien, nifta- kru… jew inġibu quddiem għajnejna, kif Ġest waqa' taħt is-salib; jew, kif Ġest ltaqa' m'Ommu Marija, jew: kif Xmtin il-Kirjani rafa' s-salib ta' Ġest… Imma xi ħadd. hawnhekk jixtieq jaf: Jekk f'xi Waqfiet naraw xi kappella, u b'hekk nifhmu li huma meqjuma, u bħalli kieku mitwemmna mill-knisja; nistgħu nifhmu dan ukoll fuq il-Waqfiet l-oħra kollha tal- Vija Sagra f'' Aħna nistgħu nkunu moralment ċerti mill-Waqfiet tal-aħħar, li huma semmija jaqblu sew ma' dak li hemm miktub fl-Evanġelju. Għal dawk li huma l-ewwel Waqfiet, il-kim, il-għorrief qishom kollha jaqblu li: huma minnhom, għax qis- hom kollha jemmnu li l-Pretċrju, jew Qorti ta' Pilàtu, nhar il-mewt ta' Ġesu kien ffil-Fortizza ''Antonia''. Tas-sew li fl-Evanġelju m'hux mik- tiib fejn kien sew il-Pretċrju, u hu minnu wkoll li l-fehma ta' fejn kien, fi żmien il-Biżantini, ma hix ċara; u li s-Salibijin, jew Crociati kienu sem- mew Via Dolorosa triq li kienet tibda Ġerusalem — L-Ewwel Waqfa, jew ''Stazjon'' tal-Vija Sagra, ġewwa l-Fortezza ''Antonia'', li llum magħmula skola tal-Misilmin. l-Blata tal-Kalvàrju u l-Qabar Im- qaddes. Dawn ħadd ma jista' jaħseb li m'huniex minnhom mingħajr ma jidneb dnub ta' temerità (dnub ta' meta wieħed jaħseb ħażin bla raġiini) għax ix-xnija, jew tradizzjoni, fuq dawn l-imkejjen hi qadima għall- aħħar u ewlenija, u l-imkejjen im- mit-Tempju. Imma l-għorrief tal-lum li jgħidu li l-Pretċrju kien fil-Fortiz- za ''Antonia'', għandhom raġunijiet tajba biex jemmnu dan. L-ewwelnett jissemma fl-Evanġelju ta' San Ġwann (XIX, 18) li fil-Pretċrju kien hemm naħa jgħidulha Lithostrotos bil- Grieg, u Gabbàta bil-Lhudi; żewġ ismijiet li joqogħdu tajjeb għal For- tizza ''Antonia'' fejn għadu jidher sal-ltim. misraħ kbir ġmielu. miksi bil- ħaġar kbir (lithostrotos), u wkoll bħal għoqba żgħira . tal-blat, li bl- Arami, jew Lhudi ta' dak iż-żmien, joqogħdilha tajjeb l-isem ta' Gab- ibàta. Barra minn dan, magħruf li ġie li nqata' l-qada tal-mewt ġewwa dil-Fortizza; u billi qegħda fil-għoli, qegħda tajjeb wisq biex il-Ħàkem Rumàin jgħasses minnha fuq il-bitħa jemmen li t-triq tal-Vija Sagra tal- lim hi dik infisha li mexa Ġesu fl- aħħar siegħat ta' ħajtu, jew qrib tagħha sewwa, iIssa, l-aħħar kelma hi din: m'hux biex nimxu. t-triq infisha li mexa Ġest fit-toroq ta' Ġerusalem, issir il- Vija Sagra; imma biex naħsbu sew fiq dik il-mixja ħarxa Tiegħu, li ħaditu għall-mewt fuq is-salib, biex jeħles lilna mid-dnub. Għan ieħor hu l-qliegħ tal-maħfriet, jew in- ta' Kristu (fuq il-lemin tar-ritratt) tat-Tempju fejn kienu jsiru l-aqwa ħafliet jew ċerimonji tal-Għid il- Kbir tal-Lhid, u minn fejn kemm il-darba kien jibda t-tixwix. Hekk, mela, la rajna ż-żewġt itriif, it-tliq u l-wasla, tal-mixja ta' Ġesu għall-mewt, m'hix ħaġa tqila li naslu minn tarf għall-ieħor bit-triq tal- Vija Sagra ta' Ġerusalem tal-liim. Għalhekk ftit jista' jgħarra min il-Qabar ġewwa l-Bażilka ta' dulġenzi. Imma l-aqwa ħàġa hi dejjem dik li nitgħallmu minn Sidna Ġesu, li f'kollox, saħansitra fil-mewt, tkun kemm. tkun ħarxa, norbtu reditna ma riedet Alla, għax dik l-aqwa glorja li jista' jingħata minna, għax hi xhieda li aħna f'kol- lox qaddejja Tiegħu. Qagħdin inġbu hawn, bil-Mal- ti, dil-kitba, tajba u ċara, minn fuq ir- Rivista' f'La Terra Santa', ħarġa ta' Lulju 1961, imxandra. mill-Franġiskani ta' Ġerusalem, miktuba minn Patri Ba- gatti, li hu Arkeologu tajjeb, u kif jgħid min jafu, wieħed mill-aktar Franġ.skàni ta' ħajja qaddisa li hemm f'Ġerusaiem. Fiha naraw kif issawwret il-Via Sagra, u x'hemm fiha ċert, u x'hemm probabli, u x'hemm biss jista' ikun. F'Malta hawn ħafna nies li. għal ehom il-ħweżlieġ tar- Reliġjon kollha xorta waħda: kollha dommi tal-Fidi, Jekk dil-kitba tiġi f'idejn xi ħadd minn dawn n-nies, ta' m'n it- tama li jiftaħ ftit għajnejħ, u tagħmillu xi naqra tal-ġid. Qawwàs huwa bħal għassa per- sonali ta' xi ras kbira, u fi żmien it- Torok kellu awtorità kbira mogħtiis lilu mis-sultan ta' Kostantinopli. Il-lum għadu miżmum mill-kbarat ta' Ġerusalem. — Patr'jarki, Latin u Ortodoss u Armen, Konslijiet, il-Kustodju tat-Terra Santa, u hekk — aktarx bħala żina, għad li kelm- tu għadha mismugħa daqs ta' Pulizija. Via Sagra'' u ''Santo Circolo' ifissru qishom ħaġa waħda, ''Via'', hi mixja, jew dawra, u ''circolo'' dawra wkoll, Il-kelma ''Via Crucis' li igħidu l- lum, hi aktar imwaħħra minn ''Via Sag- ra''. Il-kelma ''Viia Sagra', hawn Malta drajnieha aktarx mir-Rh'eb li dari kienu jiġu spiss mit-Terra Santa u igħaddu hawn, u tfakkar iż-żmien meta l-Fran- ġiskàni k'enu jsejħu b'dan l-isem id- dawra tal-Imkejien Imaaddsa kollha ta' Ġerusalem, m'hux tal-Passjoni biss. Fuq Monte Varallo hemm Bażilka ta' Santa Marija u 43 kappella imxerrdin fuq il-għolja. Il-bidu ta' dawn il-kappelli kien bdieh il-Franġiskan Patri Bernar- dinu Caimi, minn Milan. li kien Gwaid- jan tal-Qabar ta' Kristu mis-sena 1477 sal-1478. Fis-sena 1481 raġa' lein l-Italja u Tied jagħmel bħal Ġerusalem ġd'da, bl- Imkejjen Imqaddsa tat-Terra Santa. Il- Papa ta' dak iż-żmien, Innoċenzju VII taħ il-ħalla għal dan, bil-miktub, fis-sena 1486. Beda x-xogħol tal-kappelli, kull kappella tfakkar xi ġrajja mill-Ħajja u l-Mewt ta' Ġest, bi statwi ġewwa fiha u pitturi mal-ħitan, Fis-sena 1523 ix-xogħol waqaf, imma raġa' nbeda fis-sena 1560, aqwa milli kien isir fi żmien P. Caimi. Ħeġġeġ biex isir dax-xogħol il-Kardinal San Karlu Barromeo, . li mar darbtejn biex jara b'għajnejh, 'fuq dik l-għolja — darba fl-1578 u larb'oħra fl-1584, u ħareġ għal dax-xogħol somom ta' flus kbar. Wara San Karlu baagħu igħinu dax- xogħol in-neputi tiegħu Federiku Barro- meo, id-Duka ta' Savoja, Karlu Manwel I, u l-Isqof ta' Novara, Karlu Bescapċ (1593- 1615). Sal-lum għadhom imorru jżuru s-Santwarii ta' Monte Varallo ħaf- na nies, Fuq il-knisja ta' San Vivaldu u nħawi' oħra tal-Italja fein kienu mtennija l-Imkejjen Imqaddsa tat-Terra Santa, ara ' l-ktieb ''The Church of the Holv Sepul- 'chre'', ta' George Jefferv (1919), faċċata 195; u ara wkoll kif it-Taljani darba ħab- tu jaqalgħu l-Qabar 'ta' Kristu, kif inhu' mħaffer fil-blot, u ieħduħ l-Italja, bil- nermess tal-Emir Mislem Faħar- id- Din, fl-1608 (faċċata 85). Għall-ewwel, f'Ġerusalem, l-im- kien ta' waqgħa 'waħda ta' Ġesii kien magħruf u kien barra, fin-naqra ta' mis- raħ, jew bitħa quddiem il-Bażilka tal- Qabar: ta' Kristu, Ara wkoll il-ktieb ta' Jefferv, imsemmi fuq, faċċata 96. Il-ġrajia tal-Veronka ma hix im- semmija anqas fl-Evanġelu Apokrifi, imma setpħet ġrat tassew fil-ħin li Ġest waqaf ikellem lin-nisa ta' Ġerusalem. kif inhu miktnh fl-Evanġelju ta' San Luqa (XXI. 27), u hemmhekk ukoll. sata' ra lil Ommu Marija. qalb dawk in-nisa. (In-noti kollha tad-Direzjoni ta' dan il- Qar'), ġa QWIEL TAL-PALESTINA Id-dgħif jidħol emir, joqgħod jasir, u jitlaq ħaqir. ''Dgħif' tfisser dak li jmur joqgħod f'dar ħadd ieħor. Lil dan malli jidħol kull ħadd idur bih, għax għadu ġdid; meta jidrawh, ikollu jieħu dak li jagħtuh, bħala lsir; meta joħroġ ikun imnikket għax ħela l-flus, u ħaseb ħaġa u sab oħra. Itgħallem il-qadab menn qalil il-qadab. Itgħallem l-imġieba tajba minn dak li għandu ftit imġieba tajba. Jiġifieri, trid titgħallem spejjes ta' ħadd ieħor, tara d-deni tal-oħrajn biex titgħallem taħarbu.