100: STORJA QASIRA DWAR IL-PRESEPJU Ta' A. TABONE -ISORJA sabiħa tat-Twelid ta' Ġesti nsibuha irrakkontata, għall-ewwel darba, fl-Evanġelju ta' San Luqa u ta' San Mattew. San Luqa, fit-tieni kap tiegħu, jibda mill-bandu li Ċesri Awgusto kien ħareġ biex in-nies tas-saltna tiegħu jmorru jinkitbu fil-belt tagħhom, u jispiċċa bir-Rgħajja ta' Beslehem li, wara l marru tagħtu qima lik Ġest fil-għar, telqu lejn pajjiżhom ifaħħru u jbierku 'l Alla ta' kull ma kienu raw u semgħu. San Mattew, fit-tieni kap ukoll, iżid jitkellm fuq is-Slaten Maġi u jgħid li dawn il-Maġi, wara li sabu lil Ġest fil-għar u offrewlu r-rigali, telqu lejn pajjiżhom fil-waqt li għaddew minn triq oħra. Din l-istor'a ta' dawn iż-żewġ evanġelisti, sa mill-bidnnett, imliet qalb l-insara bil-ferħ u b'qima kbira lein il-għar ta' Bet- lehem u, forsi, għalhekk San Ġirolmu u Pawla u ħafna rwieħ oħra twajba kienu rħewlha lem dawk l-inħawi tal-Lvant u għaddew il-bqija ta' ħajijthom ħdejn il-maxtura tal-Bambin. It- tradizzjoni tgħid li l-fdal ta' l-injam ta' dik il-maxtura ttieħed Ruma bl-ordni tal-Papa Teodoru (642-649) u tq'egħed fil-ħa- żilka ta' U'Santa Maria Magsiore'. Il-lum, dawn, il-ħames biċ-- ċiet injam, għadhom hemm u j'nsabu sewsew f'dik in-naħa li tissejjaħ U'La Confessione'' taħt l-altar il-kbir tal-bażilka. Nhar il-Milied dawn il-biċċiet jista' jarahom kulħadd u kienu meqju- min daqshekk li l-Papiet, fis-seklu VIII'u IX, f'lejl il-Milied kienu jqaddsu quddiemhom. Fil-katakombi wkoll, u l-iktar f'dawk ta' ''Priscilla'' ġew- wa Ruma, li kellhom il-bidu tagħhom fis-seklu TI, 'nisibu pit- tura li turi t-twelid tal-Bambin, bħalma nsibuha wkoll fiż-żewġ knejjes antiki ta' ''Santa Mara Ant'qua' fil-Forum u ta' Santa Maria fit-Trastevere, Fl-Ingliterra wkoll u ġewwa Franza, f'lejl il-Milied kienu jsiru festi sbieħ ġewwa l-knejjes katedrali tagħ- hom, imma, sa fejn nafu aħna, id-devozzjoni u l-qima lejn it- twelid ta' Ġest, qabel is-seklu VIII kienet għadha ma waslitx sal-mili tagħha kif inhi l-lum. San Franġisk minn Assisi ried ikun l-ewwel wieħed b'ex it-twelid ta' Ġest: narawh, biex ingħid, ' b'għajnejna b'mezz tal-presepju. San Bonaventura minn Barno- Tea, li kellu ħames snin meta miet San Franġisk, igħid ċar li hn kien jisma' n-nies igħidu li San Franġisk kien l-ewwel wieħed. li għamel il-presepju, u mhix ħaġa li ma. tistax tkun, għax San STORJA QASIRA DWAR IL-PRESEPJU 101: Franġisk fis-sena 1219 kien mar ġewwa Betiehem, għadda l-lejl tal-Milied hemm, ġewwa l-għar imqaddes, u, mbagħad, meta raġa' lura f'pajjiżju raba ħaġa f'lokha u xierqa li jarġa' jfakkar lin-nies ta' Greccio dak li kien ra b'għajnejh fl-għar imdaqqes. Greccio hu raħal ċkejken ħdejn il-belt ta' Rieti fl-Italja, ma- dwar 2,000 pied għoli minn wiċċ l-art, imdawwar b'ħafna we- dien u rdumijiet mimlijin b'siġar għoljin u dejjem ħodor u b'ħat- na għerien ta' kull daqs u għamla, F'wieħed minn dawn l-għe- rien, igħid San Bonaventu'a, San Franġisk minn Assisi, x. tlie snin gabel ma miet, ried jagħmel l-isbaħ tifkira tat-twelid ta' Kristu Feddej. X'għamelŻ sab lil wieħed bidwi ħabib t'egħu li kien jismu Ġanni Vellita u talbu biex, għal żmien il-Milied, jisllfu dak il-għar li fih Ġanni kien jistkenn fix-xemx u fix-xita u jqiegħed hemm il-għodda. tiegħu. Ġanni ma qallux le u, lejlet il-Milied, San Franġisk għamel altar f'dak il-għar u għamel maxtura ta' l-injam bi ftit tiben ġewwa fiha. Sejjaħ qassis biex , iqaddes hemm f'nofs il-lejl u stieden lin-nies ta' Greccio biex jisimgħu l-quddiesa. Meta l-qassis spiċċa jaqra l-Evanġelu, San Franġisk li kien jagħmilha ta' D'aknu, beda jippriedka u beda jgħid dak li hu nnifsu kien ra fil-għar ta' Betlehem. Kif igħidu, meta San Franġisk wasal jitkellem fuq l-imħabba li Ġest wera lill-bnedmim bit-twelid tiegħu, igħidu, narġa' ngħid, l: San Franġisk intilef f'estasi tas-Sema u f'daqqa waħda dehret tar- bija ċkejkna ħajja ġewwa dik il-kaxxa bit-tiben u kulħadd beda jgħajjat: Miraklu, miraklu F' : Issa, hi ħaġa li tista' tkun li, wara dik il-ġrajja ta' Greccio, il-patrijiet Franġiskani bdew ta' kull sena jarmaw il-presepju fil- kunventi tagħhom, għaliex dak li jagħmel il-m'ssier aktarx li jagħmluh ukoll uliedu. Ti l-quddiesa ta' nofs il-leil tal-Milied kienet qanqlet il-qlub-u l-imħuħ ta' dak iż-żmien jidher ċar fil- fatt li sew il-pitturi, kemm il-poeti bdew ifakkru dik il-ġrajia bil-pinzell u l-pinna tagħhom. Għandna lil Giotto il, f'waħda mill-pitturi tiegħu fil-knisja fuqana ta' Assisi, ħallielna dehra sabiħa li moħħ il-bniedem jista' jaħseb dwar il-presepju. Għand- na lil-Jacopone minn Todi, l-awtur ta' li ''Stabàt Mater Dolo- rosa' li. imqanqal mit-tifkira, ħelwa ta' Greccio, kiteb li ''Sta- bat Mater Speciosa'' li turi l-ferħ u l-għaxqa tal-Madonna ħdejn il-benniena ta' binha Ġest. Tista' jkun ukoll li l-presepiu kif narawh il-lum, intrama l-ewwel darba fil-knisja ta' ''Santa Maria d'Araceli'' ta' Ruma li l-Papa Innoċenz IV, madwar 25 sena wara l-mewt ta' San 102 IL-MALTI Franġisk, kien taha lill-patrijiet Minuri u li għadha għandhom sal- lura. iĠewwa din il-knisja hemm Bambin ċkejken, — magħmul minn zokk ta' siġra li kienet tikber fuq il-għolia. taż- żebbuġ ta' Ġerusalemm, u li kif igħidu, ġie miżbugħ minn San Luqa meta hu kien Ruma, Dan il-Bambin hu mirakuuż ħafna u għalbekk ir-Rumani jsejħulu: UTI Santissimo Bambino'. Il-Ministru: Ġeneral innifsu tal-Patrijiet Minuri, nhar il-Hamiem, jagħmel il-purċissjoni b'dan il-Bambin imqaddes fil-knisia, ta' Àraceli, ; kif jasal ħdejn il-bieb il-kbir ta' barra, minn fuq dik il- għolja l tinsab fil-qalba tal-belt u li minnha tidher nofs Ruma, ibierek, bl-isteess Bambin, lil dik il-belt eterna. Fis-seklu XW imbagħad, id-drawwa tal-preesepju nxterdet u daħlet saħansitra fil-kastelli u palazzi tal-kbarat ta' l-Italja. Fil-bidu tas-seklu XVITI, ir-Re ta' Napli, Karlu TIL, flimkien ma' marti Amelia Wallurga, kienu jqattgħu b'idejhom stess xi ftib-minn ħwejjiġhom tal-ħarir u tal-ħellus biex bikom jagħmlu dibiesi għat-tliet Slaten Maġi. Fil-Mużew Nazzjonali ta' San. Martin f'Napli, li darba kien kunvent tal- Patrijiet Kartusjani, mibni fis-sena 1825 minn Karlu ta' Kalabrja, imsibu kollezzjoni jew ġabra kbira ta' xogħ- ijiet ta' arti Naplitana u fost dawn ix-xogħlijiet insibu ħafna mudell ta' presepji ħelwin u tabilħaqq artistiċi u tnejn minn- 36m sikstarx li huma ta' San Martin, li għax fis-sena 3720, li, għalkemm kien pittur mill-aħjar, kien għamel żmien fil-belt ta' . Firenze, jaħdem il-presepji. Ġewwa dan l-istess Mużew insibu resepji ieħor żgħir tal-qroll, mudell ta' ħafna presepji kbar li kienu jidhru fid-djar ta' Napli fis-seklu XVII u XVIII, Fil-Mużew Nazzjonali ta' Munieh ukoll hemm mimru kbir ta' presepji antiki, u huma daqshekk fil-għadd li hemm sala. għalihom biss; jiddispjaċini, imma ngħid, li dawn il-pre- sepii ma tantx huma mħarsin sew għax la huma mdawlin tajjeb u lanqas huma mqassmin kif imiss. Din il-ġabra ta' presepji kien għamilha t-Tabib Herr Max Schederer li, kull fejn kien imur, fil-Ġermanja u barra, kien jiġbor kull presepji li kien fil- taqa' miegħu basta imma kien ikun tas-seklu VIT u tas-seklu VITI. Is-sabiħ ta' dawn il-presepji hu li dawn juruk il-bini, id- drawwiet, il-lbies, f'kelma waħda, il-ħajja tan-nies li kienu jgħixu f'dawk l-inħawi li fihom kienu jsiru l-presepji. Ħafna minnhom huma tat-tafal u fihom tara mhux biss il-għar tal- Bambin, imma xi għoljiet u xi widien mimlijin bis-siġar tal- —ward u tal-frott. STORJA QASIRA DWAR IL-PRESEPJU '108 Fi Franza l-presepju beda fis-seklu XV, imma dan aktarx kont issibu fil-knejjes biss milli fid-djar tal-familji wkoll. Fil- Mużew ta' Marsilja hemm tliet presepji li huma ta' min isem. mihom għax wieħed hu ta' żmien ir-Re Lwiġi XVI, ieħor ta' żmien Lwiġi XV, u l-ieħor ta' żmien ir-Re Lwiġi XVI. Il- personaġġi ta' dawn it-tliet presepji huma kollha maħdumin minn porċillana b'ħafna lwien differenti. U fil-Mużew ta' Orleans hemm ukoll ġabra oħra ta' presepji tal-ħġieġ. Fl-Ingilterra l-użu tal-presepju ma tantx hu magħruf għar- raġuniiit li kulħadd jifhem, Il-presepju li bemm fil-''Victoria and Albert Museum ' ilu hemm mis-sena 1985 biss u hu xogħol ta' Giulio Caetano Żumbo, Sqalli, għalkemm dana Zumbo miet Napli fis-sena 1701. Minn dan naraw li l-użu tal-presepju ġewwa Sqallija hu antik ħafna u aktarx li l-ewwel wieħed li għa- mel il-presepju kien Ġanni Matera. Matera twieled fis-sena 1653; meta kiber sar pittur, imma kien ukoll: diżinjatur speċjali tal-presepju u maż-żmien kien waqqaf ukoll skola ta' diżinja- turi tal-presepji. B'hekk il-presepju kien jinsab, tista' tgħid, f'kull dar ta' Sqallija. Issa, jekk 250 sena ilu l-presepju kien jinsab f'kull dar ta' Sqallija, mhix ħaġa kbira li xi daqshekk ieħor il-presepju ilu fil-gżejjer tagħna Maltin. Is-safar ta' sikwit tal-Maltin għal Sqallija u ta' l-Isqallin għal Malta, u, l-iktar tal-Patrijiet Franġiskani li kienu ġejjin u sejrin Sqallija, sata' jġib miegħu d-drawwiet ta' l-Isqallin. Mela ma nkunux niżbaljaw jekk in- għidu li d-drawwa tal-preesepju ġewwa Malta hi antika daqs dik ta' Sqallija għalkemm m'għandniex provi biżżejjed. Il-lum nist- għu ngħidu li d-drawwa tal-presepju fid-djar Maltin kibret ħat- na, bħalma issa kibret ukoll fl-Olanda, fil-Belġju u f'xi nħawi oħra ta' Franza. F'dawn il-pajjiżi li seemmejt hemm għaqdiet ta' nsara apposta. għat-tixrid tal-Grotta ta' Betlehem'' fil- familji u l-iktar fi żmien il-Milied. Hawn Malta, ftit taż-żmien ilu, kellna l-Azzjoni Kattolika li kienet tħabrek biex il-presepju jiżdied fid-djar tagħna L-Az- zjoni Kattolika kienet għamlet saħansitra xi premijiet għall-aħ- jar presepji artistiċi tal-pajiż; kienet ħatret ukoll xi kommis- sjonijiet bħala ġurija ta' dawn il-presepji, imma, b'sogħba ta' qalb, jeħtiġli ngħid li sew il-premijiet, kemm ukoll il-kummissjo- 104 : IL-MAnri jiet spiċċaw għal kollox, Kienet tkun ħaġa sabiħa u xierqa li kieku xi ħadd. jarġa' jqajjem din id- devozzjoni, biex insejħulha hekk, lein il-presepju l-iktar fi żminijietna meta l-'Christmas Tree hi dieħla ġmielba fil-familji tagħna. Għaliex din id-de- vozzjoni ma iqajmubiex il-Patrijiet Franġiskani nfushom, jew, għall-inqas, it-Terzarji Franġiskani Din. mhix ħaġa li tmiss lilhom iktar fil-qrib minn ħaddiehor7 U, meta tinħatar xi kom- missjoni biex tagħżel l-aħjar presepji. hi ħaġa minn ewl id- dinja li f'din il-komnissjoni għandu ikun hemm il-Patri Pran- ġiskan, għax ħadd daqsu ma jista' jidħol fl-ispirtu reliġjuż tal- presepju, spirtu li-għandn jkun il-għan ewlieni ta' kull presepju, spirtu li l-Franġiskani biss setgħu jirtu Minn 'għand Missier- hom. Jekk fil-kommissjoni jkun jonqos il-Patri Franġiskan, żbalji biss jistgħu jsiru fil-għażla ta' l-aħjar presepju. Ħalli ngħidilkom x'ġara, żmien ilu, f'post li ma jixraqx li nsemmu. Darba. waħda l-Patrijiet Franġiskani ta' ċertu kun-' vent' għamlu presepju għall-wiri ta' ku ħadd u tawh dik il- għamla moderna iklikbiha u fiha narawh il-lum. Issa quddiem dan il- —presepju a imodemi, sewwasew fir-rokna l-oħra tal- kamra tal-preseplu, għamlu kaxxa ċkejkna ta' l-injam bi ftit. ti- ben fiha Bambin ċkeiken fuqu, u quddiemha, fieri quddiem din il-kaxxa poġġew Patri tal-ġibs, b'leħja iwila, għarrubbtejh u b'ideih marbuta quddiem sidra, jagħti qima HI dak il-Bambin ċkejken. Wieħed mill-eżaminaturi tal-knmmissjoni, kif ra din ix- xena tal-Patfi f'dik ir-rokna, fanqa' daħna behlanija u staqsa lil sħabu x'riedu igħidu biħ il-Patrijiet b'dak il-laik kabnuċċin tal- leħia li kien hemm quddiem il-maxtnra ta' l-infam. Ħadd minn- hom ma. wieġeb għal dik il-mistoqsija għax ħadd minnhom ma kien jaf li dak il-Patri tal-leħja twila ma kienx ajk kabuċċin, imma San Franċisk innifsu u li l-Patrijiet kienu qegħduh hemm biex juru lil-knil min jidħol f'dik il-kamra H San Fran- ġisk kien Lewwel wieħed li għamel il-presepju u f'hin wieħed juru wkoll il-bidla kbira li saret fil-għamla tal-presepju mal- mixja ta' 700 sena, Fli ħaġa li m'hemmx għalfejn ingħiduha illi, kieku dak il-presepru kien jistħonqlu jieħu l-ewwel premju, ibqa' żgur li, minħabba x-xena storika li l-eżaminaturi ma waslux jifhmuha, dak il-presepju kien jibqa' minn ta' l-aħħar, u kien jitlef il-premju. U ħtija ta' min7