Il-banda tar-raħal hija karatteristika li ssibha fil-qalba tal-ħajja Maltija. Hija marbuta ma' kultura minsuġa ġmielha mat-twemmin tagħna. Bis-saħħa tagħha l-mużika daħlet sa minn żmien ilu fil-ħajja tar-raħal u trawmu mijiet ta' żgħażagħ li sabu l-isfog tagħhom fl-attivitajiet tagħha. Kien ukoll bis-saħħa ta' din il- kultura li twieldu tant u tant melodiji u li kienu jsiru aktar magħrufin u ta' preġju, huma u l-kompożituri li ħolquhom, kieku l-udjenza kienet akbar minn dik li toffri artnal Imma l-bniedem jitwieled, jgħix, iqatta' jumejn fuq din l-art u jgħib mill-ġdid. Il-ħajja mimlija b'karattri li ġew u marru matul is-snin bħal teptip tal-kwiekeb issa jidhru, issa le. Issib nies ta' ħila kbira li minn żmien għal ieħor jiddu fil-qasam tagħhom u donnu ħadd ma jintebaħ bihom. Jgħibu u jintesew fl-umiltà li għexu fiha. Bħallikieku mistoħbijin miż-żmien u mit-tifkira. Jgħib isimhom għax f'ħajjithom qatt ma rsistew biex il-ħila tagħhom juruha lill-bqija b'wiċċhom minn quddiem. Hemm nies mimlija ħila li jagħmlulna ġieħ tgħidx kemm. Uliedna għad jibqgħu grati lejn xogħlijiethom. U tajjeb li minn żmien għal żmien, dawn in-nies insiru nafu min huma. Huma l-bnedmin li bla ma jafu jsaħħu dawk il-ħoloq tal-katina tal-identità tagħna. Is-Surmast Ġanni Mamo ħa pjaċir jaqbad jirrakkonta bħalma jagħmlu x-xjuħ kollha, jitkellem b'entużjażmu fuq dak li għadda minnu. Ukoll jekk qiegħed insejjaħlu xiħ għax mgħobbi bis-snin, żgur li ħadd ma jagħtihomlu t-tmenin sena li għandu u fuqhoml Laqqagħni miegħu ħija Tonv. Iżda malli ltqajna l-Qawra, u rajtu tiela' t-taraġ sa fuq nett u la jieqaf u lanqas jaqta' nifsu, lissint 'Alla jbierkul' f'qalbi, u xtaqtlu snin twal oħrajn. U bla ma ridt erġajt rajtu fil-festa tal-Vitorja, il-Mellieħa, erġajt ftakartu bil-bakketta f'idu, tielgħa u nieżla, tixxejjer bħallikieku tferrex mal-pjazza noti u melodiji mill-isbaħ, in-nuċċali jaħbilu ħarstu soda iżda espressiva, mimlija fehma iżda serja fl-istess waqt, tiġġerra minn fuq bandist għal ieħor. U smajt l-Innu tal- Banda Imperial isaħħar il-miġemgħa ferħana u ssummata fil-pjazza, nhar it-tmienja ta' Settembru. Sena wara sena… Is-Surmast Ġanni Mamo Is-Surmast Ġanni Mamo ħalliena nhar is-16 ta' Lulju 2012. L-aħħar li rajtu kien lejlet il-Vittorja xi erba' snin ilu, jekk niftakar tajjeb. Dakinhar kien mistieden mis-surmast Anthonv Borg biex iħabbat l-innu li jibqa' magħruf għalih. Fuq il-podium is-surmast Mamo deher raġel dgħajjef, mgħobbi bis-snin. In-nies baqgħet tħares tara x'sa jiġri: Meta qabad il-bakketta tas-surmast Borg, kulħadd stagħġeb jara x'sa jiġri. Imma f'daqqa waħda l-bniedem xwejjaħ inbidel. Taret kull għejja u wera l-ħeġġa qadima u attenzjoni kbira lijibqa' magħruf għaliha, biex mexxa l-Banda Imperial għall-aħħar darba. Ma nafx min ma ħassx it-tingiża MU ALPTLA9TA AĦWA A aXXX MARA A A illa LM L- iii Għaqda Mużikali Imperial IL-MELLIEĦA AQ pI FAO f 3 Kien hemm ħafna li żammew biex ebda demgħa ma tixrief xfar għajnejhom. Din li ġejja hi kitba msejsa fuq taħdita miegħu nhar is-7 ta' Jannar, 1999. Is-Surmast John Mamo nqisu wieħed minn dawk il-Maltin, mimlijin ħila u talent, li matul it-tnejn u tmenin sena li għaddew minn fuqu ferraħ b'xogħlu mhux ftit lil sħabu fis-soċjetà. Il-ħila tiegħu bħala bandist, bħala surmast tal-banda u bħala kompożitur kienet il-mezz li bih ħa sehem attiv mhux ftit f'din il-karatteristika tal-ħajja tagħna l-Maltin. Bniedem ieħor f'dan il-qasam kulturali li t-talenti tiegħu ħallew il-frott. Missieru kien negozjant tal-għamara, u jien niftakar sewwa l-ħanut tagħhom Birkirkara, fejn l-isqaq tas-sorijiet jiftaħ quddiem l-għassa f'tarf Triq Brared. 'Imma l-ħajja fqira kienet tafx 7 qalli s-surmast. 'Fqira għall-aħħarl Missieri kellu ħwienet il-Belt u Bormla, jixtri l-għamara antika u jirranġaha u jbigħha. Imma qatt ma qalagħha tajjeb miskinl Kien hawn faqar wisqi' Is-surmast insista li l-faqar kien tabilħaqq jeżisti. Ukoll biex tilbes żarbun kont trid tagħmel sagrifiċċju. U l-għamara kienet mill-inqas fid-djar, siġġijiet, sodda u mejda, u xejn aktar. In-nies ma kinux jafu xort'oħra, u ma setgħu qatt jitgħallmu xi jfisser tgħix aħjar. Ma kinux jeżistu l-għamliet ta' għamara bħalma wieħed jista' jsib illum, l-ewwel nett għaliex il-bniedem kien jaf joqgħod b'li għandu u trid tkun fula f'qargħa biex ifittex aktar kumdità milli kellhom ta' qablu, u t-tieni nett, lanqas kieku ried ikun aħjar minn ħaddieħor, flus f'idejh ma kelluxi U jrid u ma jridx kien ikollu jibqa' b'xiber imnieħer. Lussu ma kinux jafu bih. Ħela lanqas. Kwalità ta' ħajja kiefra li għexu fiha l-biċċa l-kbira tal-Maltin ta' dan is-seklu li għadna kif ħriġna minnu. Mhux biss żewġ gwerer kbar, iżda bruda soċjali fost uħud mill-mexxejja u fost min ħakimna biex il-Maltin ifittxu l-ewwel nett l-interessi tagħhom qabel kull ħaġa oħra. 'Fi tfuliti la bajd u lanqas ġamm ma kien jeżisti għalina,' qalli s-Surmast Mamo. ''Mhux aħna biss tafx, imma l-biċċa l-kbira tagħnal Ftit kafċ bil- ftiet u suq ħa mmorru kull filgħodul Aħna konna noqogħdu fejn Tal-Bagri wara l-Knisja l-Kbira ta' Birkirkara. U missieri jqajjimna kull filgħodu għall- quddies, itajrilna l-friex u dejjem għall-quddiesa tas-sitta u nofs Tal-Ħerbal Imbagħad wara l-iskola, insomma, kien hemm waħda kienet tgħallimna xi ħaġa hi miskina, tagħtik siegħa taqra ktieb u aktarx torqod kienetl L-iskola li tgħallimt jiena għax kont fis-Servizzi Illum ħadd ma jista' jifhem il-qagħda kif kienet meta konna tfal aħna… 7 Fil-Pjazza ta' San Franġisk fejn kien joqgħod fi tfulitu jiftakar saħansitra l-mogħoż jiġġerrew mal- bejjiegħa li kienu jinżlu minn Tal-Balal. Kienu jixtru xi sold ħalib sħun sħun ifexfex minn sider il- mogħża, joħduh għand Tal-Ħamra, li kien ħanut fil- pjazza, u jżidilhom ftit kafċ miegħu għat-togħma. 'U għalhekk qbadt il-mużika kmieni jien '' qalli. 'Għax aħna konna noqogħdu ħdejn il-każin Tal- Bagri. Minn fejn twelidt jiena kont inħares 'l isfel fil-bitħa u narahom jagħmlu l-kunċerti. U dejjem ġol-każin imbagħadl Ta' seba' snin bdejt nitgħallem u ta' tmien snin ħriġt indoqq l-althorn mal-banda. L-althorn kien jiswa erba' liri bissl Imma missieri ma kellux minn fejn jixtrihulil U kienu għamlu ġabra mingħand il-qraba u xtrawli wieħed. U bqajt sejjer ftit ftit, nitgħallem u kien hemm is-Surmast Costa, kien żiemel dan, u ħadni miegħu jgħallimni l-mużika. It-tifel tiegħu kien surmast ukoll, konna mmorru nitgħallmu għandu jiena u Ninu Sammut, wara kien sar surmast ukoll Ninu… konna ħbieb kbar jiena u hu. Ninu Sammut kien iħabbat tajjeb ukoll. Kien dam snin twal surmast tal-banda f'Ħal Lija, il-Mellieħa… kien surmast maħbub. 'Għax ġol-każin ma bqajniex nitgħallmu mbagħad. Ġol-każin iwasslek sa ċertu livell, imma mbagħad ħadna taħt idejh is-Surmast Costa. Ninu kien kurunetta… kienu bil-ħanut tal-inbid Ninu… u kien hemm ħuh Fredu kien tajjeb ukoll. Fredu tal- Pistulin… wieħed mill-kbar ta' Malta kien Fredu Sammut. Ċensu Costa miet fl-1950, kien ukoll surġent fl-Armv… 'Sadanittant il-ħajja tax-xogħol riedet tibqa' għaddejja bla waqfien. It-tbatija, ix-xogħol, il- kultura, il-ħidma, il-mużika. Imma ħa ngħidlek, il-mużika kienet kollox tafxl Mela l-bniedem bix- xogħol biss se jgħixl Ikun kemm ikun imwiegħer fil-ħajja tiegħu, imnalla jkollu ħjiel ta' dawn il- ħwejjeġ akbar biex ikun jista' jgħix ta' bniedem ' Bla ma kien jaf dak il-waqt, Ġanni Mamo kien għaqqad flimkien il-ħsibijiet li fil-fehma tiegħi jintgħasru fl-eżistenza tal-bniedem. Kien fehem li l-bniedem li hu bniedem u mhux annimal, ma jista' qatt jgħix biss bil-ħobż. Ta' bniedem li huwa jaf jaħseb u jaf jixtieq, u fuq kollox iħoss ix-xewqat, bilfors irid ifittex xi ħaġa ogħla mill-għajxien ċatt li jaf jgħix annimal. Dan hu l-għajxien uman fil-milja tiegħu kollha. B'dak li qalli s-Surmast Mamo kien wera għal darb'oħra kemm il-bniedem fuq dawn il-gżejjer Għaqda Mużikali Imperial IL-MELLIEĦA FESTA 20 f L) kien għaddej sewwasew mill-istess proċess li minnu kienu għaddew ġnus oħrajn madwarna fl- oqsma tal-arti. Il-mixja kulturali tal-ġens tagħna ma qabditx ir-ritmu mgħaġġel bħalma ġara lil xi wħud oħrajn, imma l-ftit li kellna nqdejna bih kif stajna fil-limitazzjonijiet li joffri pajjiżna li ftit ftit l-arloġġ tiegħu tektek u dar ukolll Sa minn meta kien għadu daqsxejn ta' tifel, Ġanni Mamo baqa' dejjem jaħdem ma' missieru fin- negozju tal-għamara. In-nies kienu jiġu għandhom fil-ħwienet tagħhom. Din hija kwalità oħra tal- ambjent qadim tal-bniedem universali kien fejn kien. Ir-rabta bejn l-id u l-moħħ. U l-bniedem Malti ħa sehem ukoll f'din il-mixja biex kiseb il-progress li niftaħru bih illum: iż-żwieġ bejn il-kultura u x-xogħol, bejn il-qalb u l-id, f'ambjent ta' tbatija u faqar li, minkejja kollox, ma kienx jirnexxilu jsewwed qalb il-bniedem. Anzil Kien donnu aktar jagħmlu ferħan u kuntent b'dak il-ftit li kellu u li Alla bagħatlu. 'Kien jinqala' xi ħadd u jistaqsina, 'Għandi gwardarrobba jew gradenza, tgħodd għalikom7' U li jkunu bil-ħsara nirranġawh. Kellna l-karozza u nġibuhom biha. U qabel kellna ż-żiemel imma, u konna mmorru anki l-Mellieħa biż-żiemel għal biċċa għamaral Kellna qisha remissa, garaxx kbir u kien jiġi Sultana tal-Mellieħa u jarahom, fejn l-Imperial kien, u nirranġawhom, niżbgħuhom u ntellgħuhom il-Mellieħa biż-żiemel stessl Hekk kien jaqla' sold missieril U hekk għexna aħna… 'Mużika, daqq u ħidmal' għedtlu jiena. 'Is- sengħa riedet tkun immal' 'Mhux riedet tkunl' ħatafni Ġanni. ''Imma hi riedet tkunl Mela bil-banda biss se tiekol ibnil Bl- umpappa umpappa biss ma tagħmel xejn dak iż- żmieni' Id-demm tal-gwerra Meta Ġanni kellu xi għoxrin sena, kien ġa magħruf bħala bandist mill-aħjar; is-Surmast Aquilina kien sema' bih, u bagħat għalih. mal- banda tal-RMA. Fit-2 t'Awwissu tal-1939, daħal suldat, iżda ftit wara, fit-3 ta' Settembru, faqqgħet il-gwerra. Daqshekk jemmen li kellu xortih tajbal Ġanni daħal mill-ewwel bħala bandist, ukoll jekk kienet ħaġa tqila li jidħol bandist regolari. Matul il- gwerra kienu sfrattaw ftit-għax bħala bandisti ma setgħux jibqgħu għaddejjin bħallikieku ma kien hemm gwerra xejnl Jiftakar li kienet ħajja iebsa ħafna u mimlija biża' u mewt. Ġanni ħares lejja biex bħallikieku jara hux tassew ridt inkun naf il-ġrajja tiegħu fejn il-banda u l-mużika kienu jitħalltu b'mod hekk stramb mal- bombi u l-mewt, mad-demm u mal-ħajja tal-Maltin. 'Trid. ngħidlek l-istorja tal-gwerra mela7' Kien ikun għalxejn li kelli ngħidlu le, għax moħħu kien ġa qabad dik it-triq tat-tifkira. 'Lill-banda, lill-bandisti kollha… kienu xerrduha fuq il-kanuni u fuq l-għases, u lili tefgħuni postman, nieħu l-ittri u nġib l-ittri minn Laskri… hemm taraġ hemmi Il-ħajja kienet ftit jew wisq għadha sejra bħal qabel. Imma fl-10 ta' Ġunju, l-Italja ddikjarat gwerra kontra l-Ingilterra. Jien u xi oħrajn konna telgħin kunċert La Vallette għax kont indoqq magħhom jien. Imma kif wasalna ħdejn San Duminku qalulna li l-Italja kienet ħarġet kontra l-Ingilterra. U ma bqajniex telgħin lejn il-każin aħna. 'L-għada filgħodu ġie l-ewwel attakk mit- Taljani. Fis-sebgħa nieqsa kwart ta' filgħodu. Iwa, aħna konna… kienu jittrenjawna kontra l-paraxutisti. U kienu jibagħtuna fuq il-bjut ħalli nisparawlhom. U konna fuq il-bjut, is-suldati kollha mqassmin. U jiena kien imissni fuq bejt kbir, tond, bejt ta' sur kien dan. U kif qegħdin hemm, smajt l-ajruplan nieżel jien… u bżajtl 'Il-Madonna teħlisnil għedt f'qalbi u tlaqt niġri 'l isfel f'kamra tal-konkosl Xi stajt nagħmel bl- ixkubetta biss7 U kien hemm raġel ieħor hemm isfel u dħalna taħt mejda. Fuq il-mejda niftakar kien hemm telefon… U Madonna taqa' bomba fuq il-bejt sewwal Konna sebgħa hemm fuq u toqtol sitta minnal Erba' bandisti u tnejn tas-Servizz. Il- mejda għolietl Ħoss itarraxl U meta waqa' s-skiet u l-ajruplani ma smajnihomx aktar, tlaqt 'il fuq mill- ġdid jien. U ridt nitla' xi tletin tarġal 'Kieku bqajt hemm fuq, illum m'iniex qiegħed hawn Is-Surmast Mamo ma tkellimx aktar għal ftit tal- ħin. Jien ma tniffistx lanqas. Kien qiegħed jerġa' jgħix dawk il-waqtiet koroh li żgur mhux lakemm imorrulu minn quddiem għajnejh. Kienu waqtiet li issa drajt kull meta niltaqa' ma' bniedem li għex il-gwerra. Kont tgħallimt nieqaf u ma nitkellimx meta jasal waqt bħal dak. Il-memorja tal-bniedem għandha ħabta kif tressaqlu quddiem moħħu rqaqat li kien ilu jaħseb li nesa. U fuq kollox kellha ħabta kif iġġiegħel lill-qalb u terġa' tibda ġġarrab imqar għal ftit ħin sewwasew l-istess emozzjonijiet. 'Imma lil sħabi ma rajthomx hemm f' qalli wara ftit. 'Kien hemm Ċali s-Sibimoll mir-Rabat, ma rajtuxl Kien hemm it-tifel tas-Surmast Busuttil… kien hemm straġi sħiħa. Demm u trab u tifrikl Sitta mejtin. Trab, duħħan, demm u kulħadd mejjet. Irmied, bċejjeċ… U kien hemm Philip, it-tifel tas- surmast u qlibtu, hekk, wiċċu 'l fuq… tifel kien għadu jaħasra… kien mejjet, minn qaddu 'l isfel imqatta' kien, kollu ħjut bix-xrapnels. Għaqda Mużikali Imperial IL-MELLIEĦA AQ pI FAO f 3 qlibtu biex narah. Imbagħad kien hemm is-surġent, qlibtu wkoll… u sibtu żewġt imħuħ barra, rasu maqsuma fi tnejn, ix-xrapnel ħaditu ġo wiċċu. U jiena bdejt nibki kemm niflaħ… kont għadni żgħir jien… Imbagħad inżilt niġri isfel biex ngħid lil xi ħadd u bqajt dieħel fejn it-tabib Ċensu Tabone, li wara kien sar President ta' Malta: kien Kaptan magħna dak. U sibtu korrut hu wkoll. Wiċċu kollu demm. 4U Ċensu beda jgħajjat, 'X'ġara x'ġara Mamo, x'ġara) X'ġara €U qalli nġiblu xugaman u msaħtlu wiċċu mid- demm. 'Imma l-oħrajn kienu mejtin imsiekenl Kienu mqattgħin biċċietl Kien irid jirrapporta x'ġara ġol-fortizza. Kien għadu ma jafx li ibnu mejjetl U qagħad fit- taraġ u jniżżel il-mejtin. Ċali Galea… u jniżżel Ċali Galea. U lit-tifel ħallewhulu għall-aħħar… kien hemm ċertu Micallef mill-Imsida, saxaphone alto, u kien hemm baxx ieħor… imma meta ġie biex jisma' li kien hemm ieħor mejjet u li kien it-tifel tiegħu… tista' taħseb. Waqa' fl-art miskin… Issa dak it-tifel mhux suppost kien hemm. It-tifel lanqas rifle ma kellul It-tifel mat-telefon kien qiegħed u xejn aktarl 'Suppost kien hemm jiena fuq dik il-maduma fuq il-bejt. Għax lili fuqha qaluli li kelli noqgħod meta qassmulna x-xogħol. Imma jiena bżajt, jew il- Madonna ħebritni nitlaq u jien tirt minn hemm fuq u ma nafx kif inżilt dawk it-tletin tarġa 'l isfell U ħlisthal Bdilna l-ħajja mal-mewti' Meta l-gwerra ndrat xi ftit, u meta l-poplu ntebaħ illi kien se jkollu jgħix f'dawk il-waqtiet tal-biża', inqala' uffiċjal Ingliż, ċertu CRA Becket, dilettant kbir tal-mużika u sejjaħ lil Aquilina u qallu jerġa' jgħaqqad il-banda. Matul il-gwerra kienu ta' kuljum imorru jdoqqu fil-fortizzi madwar Malta, daqqa Tignċ, daqqa Delimara, Binġemma… l-aqwa li jtellgħu l-moral. Is-Surmast Aquilina għaqqad banda ta' sittin ruħ li wħud minnhom inġabru bil- lieva biex ikunu jistgħu jdoqqu u jferrħu lis-suldati. Ma kinux ikunu waqtiet ta' hena u ferħ waqt li l-banda qed iddoqq; kien biss l-għatu li jaħbi u jgħatti borma mimlija dwejjaq ibaqbqu. Il-biża' li kien jaħkem fuq dawk l-imsejkna suldati li ma jafux humiex se jisbħu ħajjin l-għada. Is-Surmast Mamo jiftakar kemm ġera meta darba kienu qed idoqqu Tignċ, f'nofs il-grawnd u raw Junker 88 ħiereġ mis-sħab, u jitfgħalhom bomba li spiċċat fil-baħar. Madankollu, is-CRA Becket ma kienx iċedi waħdal Ma kien jippermetti lil ħadd jiċċaqlaq mill-parata jew jieqaf mid-daqq, ukoll jekk jinqala' xi saram ta' errejd waqt li qed idoqqul Darba waqt parata Kastilja, bil-bombi neżlin u ċ-ċaċċis tat-twieqi nieżel fuqhom u ħadd ma jista' jiċċaqlaql Il-bqija tal-ħajja Ta' dsatax-il sena, qabel ma daħal mal-RMA, is- Surmast Mamo kien ġa miżżewweġ. Iżda ma kellux igawdi lil martu għaliex ta' tlieta u għoxrin romol. Martu kien għad kellha dsatax-il sena. Il-laqgħa mat-tieni mara tiegħu kienet kumbinazzjoni kbira. 'Aħna kellna ħanut fejn l-għassa ta' Birkirkara, kif għedtlek,' qalli. 'Jien kont ilni armel xi ħdax-il sena sadanittant, u kelli l-bank tiegħi jħares 'il barra. Iwa, u kellu jiżżewweġ ħatni, jiġifieri ħu l-ewwel mara, u lanqas kien stedinni lili, għax kien tieġ tal- familja biss, u kif ħarist 'il barra narah fejn l-għassa. U sellimtlu u sellimli mill-bogħod. U mort sa ħdejh biex nitkellmu u qalli, 'X'biċċa ġratli Ġanni Kellu jiġi l-foreman biex jagħmilli xhud u naħseb nesal Tagħmillix xhud inti, tagħmilli pjaċirl' U miskin kien ikkonfondutl Kien is-Sibt, l-agħar ġurnata tax-xitwa kienet. U f'xis-sagħtejn ġiet karozza u Ibist u morna Ħal Lija. U hekk hu u malli wasalt rajt lil din u għedt 'X'mara dinl Kemm hi sabiħal' U qgħadna niġru wara xulxin fit-tieġ imbagħadl U qaltli nwassalha d-dar u tgħarrasna dak il-ħinl Issa ilna 47 sena miżżewġin i' Beda jħabbat Xi żmien wara l-gwerra ħareġ minn mal- Banda tal-Militar, ukoll jekk il-Maġġur Aquilina għamel li seta' biex ma jħallihx jitlaq. Ġanni daħal jaħdem bħala messaġġier l-Università l-Qadima u jagħmel xi ħaġa barranija fuq il-bank tax-xogħol ta' missieru. Missieru kellu wkoll ħanut quddiem l-istess Università. 'Darba waħda, waqt li kont qiegħed il-ħanut, ġie wieħed mis-Siġġiewi, ċertu Karmenu Micallef, u qalli, 'X'ġaralnal Is-Siġġiewi spiċċajna bla surmastl M' għandniex min iħabbtilna'' 'Qatt ma kont rajtu qabel lil dal-bniedem ' qalli s-surmast. 'Imma mbagħad sirna ħbieb sewwa. Jien għedtlu: 'Trid niġi nħabbtilkom jien 77 'X jiġifieri tħabbat surmast7' staqsejtu. ''Għandek raġun,' qalli. 'Għax aħna hekk ngħidu. Tħabbat ifisser tmexxi l-banda. Tidderieġi… Għedtlu li jien kont ħabbatt mal-Banda Sant'Elena, lil ta' La Vallette ġieli ħabbattilha wkoll… trid niġi nipprova jien Issa dan ma kontx nafu u lanqas huwa ma kien jafnil U kellimna lill-kumitat, u rranġajt magħhom u issa ilni mal-Banda San Nikola 37 sena sħaħ diretturl Għamilt tletin sena sħaħ mal-La Vallette, u kienu jiġu wkoll kompożituri u surmastrijiet minn barra. 'Kienu jkunu awturi wkoll dawn, jiktbu Għaqda Mużikali Imperial IL-MELLIEĦA FESTA 20 f L) Kien ikun hemm l-opri t-Teatru Rjal, jien kont indoqq hemm ukoll, ma tantx ilħaqtu għax imbagħad waqa' fil-gwerra. Kont għamilt xi erba' opri hemm. Imma niftakar lil Respighi, lil Zandonai, lil Refice… u kienu jiġu jħabbtu wkoll La Vallette, kienu jistednuhom jiġu…7 Serjetà Is-Surmast Mamo jemmen fid-dixxiplina u fis-serjetà waqt il-ħin ta' studju. Jemmen li l-ħila naturali waħidha mhix biżżejjed, iżda trid magħha preparazzjoni kbira u ma taqta' xejn biex wieħed jipprova jilħaq il-perfezzjoni. Kull xogħol irid jittieħed bl-akbar serjetà. 'Jiena aktar kont inħobb indoqq solo milli nħabbat,' qalli Ġanni. 'Imma la bdejt inħabbat beda jogħġobni. Niftakar lill-Maġġur Aquilina meta kellna l-banda tal-jazz, kien fitt u jibqa' jiffitta sakemm il-ħoss jiġi sewwa kif irid hu u jlaqqa' l-ħoss li jrid bi tliet biċċiet ramm mas-saksofoni, mal-kitarri, mal-pjanu, kien Jimmv Dowling tal- pjanu… ġieli għamilna nofs ta' nhar fuq biċċa battuta bissl U darbtejn fil-ġimgħa konna nagħmlu l-ballijiet, jien kont bit-trumbun… daqqa l-Union Club, il-Belt, Tas-Sliema, l-Imdina, u kien ikun hemm il-mistednin… Aħna ndoqqu l-banda lill- mistednin u barra l-bombi jfaqqgħul 'Dan kollu fil-gwerra tafxl Balal neżlin u lilna kienu jħalluna hemmhekk u huma jiżfnu. Konna ħmistax-il bandist u kien fitt fuqna l-Maġġur… 'Is-serjetà tal-bandist trid tidher meta jmur għall-kunċerti ,' qalli Ġanni. 'Jekk ma tmurx għall- kunċett, kif tista' titgħallem il-partitura sewwa7 Jien meta nkun se ndoqq parti kont inkun irrid naraha minn qabel u nistudjaha sewwal U mmur għall- kunċerti. Illum il-baned jidher li għandhom futur tajjeb. Hemm aktar baned ġodda. Imma xi bandisti jippretendu li jdoqqu bla ma jmorru għall-kunċerti. Din mhix serjetà. ' L-imħabba fil-mużika Is-Surmast Mamo: kkompona madwar mija u ħamsin marċ li ħafna minnhom jindaqqu mill- baned madwar Malta u Għawdex kollha. Il-ħajja tas-surmast direttur dedikat għal xogħlu hi ħajja impenjattiva ħafna. Il-mara tas-surmast għadha sa llum dik il-mara sabiħa li fasslet ħajjitha fuq l-istil ta' ħajja li kellu jgħaddi minnha żewġha. Ma kinitx ħajja ħafifa għaliha, għaliex filgħaxijiet aktarx dejjem waħidha waqt li huwa qiegħed għall- kunċerti jew mal-Banda San Nikola tas-Siġġiewi jew mal-Imperial tal-Mellieħa, jew idoqq f'xi opra. 'Jiena dejjem kontlu ta' spalla fix-xogħol tiegħu, qaltli martu. 'U naħseb li mara, jekk tifhem lil żewġha u ma tgergirx, diġà biżżejjedl U jekk tara li xi ħaġa ġejja ħażina tipprova tberridha flok iżżidilha hux… Allaħares ma kellniex xi ħaġa żejda mill-banda għaliex mix-xogħol biss ma konniex inkunu nistgħu ngħixu. Il- banda kienet ħajja għalina. Imma fiha ħafna xogħol. Il-kompożizzjonijiet jiena nismagħhom l-ewwel… Jiena mużika ma nafx… imma meta nisimgħu jdoqq il-pjanu, wara ftit għid li se nkantah jien. 'Il-marċ tal-Iljun tal-Imperial dak, tagħhom dak issa, imma meta kitbu, l-ewwel saffru, imbagħad qalli, 'Imxi ndoqquh fuq il-pjanu' u morna l-garaxx, f'nofs il-faċendi… kelli x'nagħmel dakinharl Imma mornal Għax il-melodija ma tiġix meta trid intil U ħariġlu tajjeb dak il-marċ. Kulħadd irid idoqqul U dak il-marċ l-ieħor li semma /n Memorv of Joseph Borg, meta daqq il-melodija… kienet tant sabiħa u bkejt bla naf għaliex… tbikkik, imma tant hi sabiħa… Is-Surmast Mamo kien kiteb dan il-marċ bħala tifkira ta' missieri Ġużeppi Borg, meta ħija Tonv qallu bil-mewt tiegħu. U tabilħaqq, sewwa qalet mart is-surmast, huwa tabilħaqq marċ mogħni b'melodija mill-isbaħ li tidħol bil-kwiet fil-qalb ta' kull min jismagħha. 'Imbagħad ħaġa oħra; kompliet. 'Jiena nammirah lilu u dejjem nistagħġeb kif ma jibżax ikun fejn jidher u fejn irid jagħmel kollox sewwa u perfett għaliex kulħadd ikun qiegħed għajnejh fuqu. Meta kien ikun idoqq prim kont nieħu r-ruħ meta jispiċċa jdoqq hul Għax biex tieħu xi żball ma trid xejnl Imma trid tkun ippreparat sewwa. U hu dejjem ikun studja l-biċċa tiegħu sewwa. U hekk ngħidlu, 'Imma kif ma tibżaxl U issa qiegħed jikber, jew kiber, u għadu xorta waħda sejjer bil-banda tas-Siġġiewi… U kellu jitlaq lill-Imperial tal-Mellieħa, l-ewwel nett jaf li qiegħda f'idejn tajbin, u kien ikunlu strapazz kbir ġej u sejjer, u jkollhom il-programmi Għawdex ukoll. U ta' tnejn u tmenin sena… Imma ara, jiena qed nieħu kors tal-First Aid, dalwaqt għandi l-eżamijiet… u hekk inkun aktar ippreparata jekk allaħares qatt jinqalagħlu xi ħaġa… ' U ħarset lejh. Qbadt ħarstu lejha. U għajnejhom tbissmu lil xulxin.