Ir-raħal tal-Mosta fl-ewwel snin tas-seklu sbatax Wara l-Assedju l-Kbir. il-popolazzjoni ta' Malta dehret li kienet qieghda tiżdied billi twaqqfu parroċċi ġodda, bhal pereżempju ta' Porto Salvo fil-Belt Valletta (1571), u l-parroċċi ta' l-Isla, Bormla, San Pawl il-Belt — mwaqqfa fl-1581, 1584 u 1585 rispel- tivament. L-ewwel nofs is-seklu sbatax ra ukoll it- twaqqif ta' parroċċi ohra, wahda minnhom tal-Mosta (1608) u. Hal Gharghur (1610). L-isetss. ġara f'Ghawdex. Ghalhekk fi tmiem is-seklu sbatax f'Malta kien hemm disgha u ghoxrin parroċċa u tmienja f'Ghawdex. Id-data tas-16 ta' Settembru, 1608 kienet wahda importanti ghan-nies tar-rahal tal-Mosta, ghax wara li l-Isqof Tumas Gargallo żar ir-rahal iddeċieda li l- Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Mosta ssir parroċċa. Carmel Calleja jikkwota minn dokument. bid-data tas-16 ta' Settembru, 1608, Dismembratio Casalis. Melivetane, jaghti r-raġunijiet ghaliex il-Mosta saret parroċċa: (i) il-kappillan tan-Naxxar ma kienx kapaċi jlahhaq mal-amministrazzjoni tas-sagramenti f'dan ir-rahal, (iijl-irhula kienu mbegħdin minn xulxin biżżejjed li n-nies ma setghux jikkomunikaw ma' xulxin, u ghax ukoll minhabba l-istat hażin tat-toroq, (iii) il-popolazzjoni tal-Mosta baqghet kull ma jmur tiżdied u fl-1608 kienet ġa laħqet mija u tmenin famil- ja b'disa' mitt ruh. Prova li l-popolazzjoni kienet żdiedet hu l-fatt li l-Ordni ta' San Ġwann kienet tat w- ikompli paġna 24 idi RADIANORS iż Ir-raħal tal-Mosta fl-ewwel snin tas-seklu sbatax m' minn paġna 23 artijiet lil dawk in-nies li xtaqu jibnu dar f'dan ir- rahal. Grace Said tghid fit-teżi taghha tal-B.A. (Hons) Dailv Life in the Village of Mosta, 16OD- 16501i aktarx li billi l-Mosta kienet ghadha kemm saret parroċċa hafna miżżewġin friski thajri jiġu joqoghdu ghal kollox fil-Mosta, u ghax ukoll ir- rahal seta joffri protezzjoni ta' difiża minhabba l- qaghda vantaġġjuża tieghu qrib is-swar ta' l- Imdina. Barra minn hekk, ir-rahal kien imdawwar b'hafna art agrikola u aċċess ghall-irhula tal-qrib fejn kienu jahdmu l-Mostin, li kellhom in-negozju u f'każ ta' bżonn imorru l-qrati. Fl-ewwel ghaxar snin tas-seklu sbatax bdiet tinbena l-knisja parrokkjali tal-Mosta, fuq disinn ta' l-arkitett Tumas Dingli. Tlestiet fl-1614. Hafna mir-residenti Mostin ikontribixxew b'mod ġeneruż ghall-bini tat-tempju l-ġdid. Ma jidhirx li ġraw avvenimenti li harbtu l-hajja tar-rahal matul is-seklu sbatax. Barra mill-karesti- ji tal-1591 u l-1636, u l-pesta tal-1592-3, Ma'— (qqfin tal-mejtin fiċ-ċimiterji li nfetħu apposta fi żmien w- ikompli paġna 25 l-epidemija tal-pesta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Ir-raħal tal-Mosta fl-ewwel snin tas-seklu sbatax me minn paġna 24 nholqux ċirkustanzi ohra diffiċli. Fil-fatt lanqas. il- pesta ma jidher li affettwat il-Mosta daqshekk bil-kbir. Aktarx li fil-Mosta ma kienx hemm tabib jew barbier- kirurgu, u ghall-ghajnuna medika l-Mostin kienu jid- dependu minn irhula ohra, bhan-Naxxar. Mastru Andrea Schembri tabib Naxxari kien ta' spiss jiġi mse- jjah mill-irhula tal-qrib meta jinqala' l-mard. Fil- Mosta, Katarina Malordina armla ta' sittin sena bil- laqam ta' 'It-Tirda', kienet maghrufa u ferm popolari biex tfejjaq, u meta l-kura medika ma kinetx thalli effett in-nies kienu jmorru jitolbu l-ghajnuna taghha. Spiċċat mixlija mill-Inkwizizzjoni ghall-hidma taghha ta' fejqan. Bejn l-1612 u l-1650 ġew iċċelebrati fil-Mosta 3 14- il-żwieġ. Kien hemm fosthom dawk imsejha bhala 't- tieni żwieġ' ta' dawk romol, jew ta' dawk li żżewġu ghat-tieni darba. Il-biċċa l-kbira kienu bejn żghażagh tar-rahal, iżda żghażagh Mostin kienu wkoll jiżżewġu barra mir-rahal. Nafu li minn total ta' 204 żweġijiet li saru bejn l-1630-50, 83 kellhom żghażagh jghixu barra mil-Mosta. 24 nisa Mostin żżewġu rġiel min-Naxxar, ghoxrin hadu rġiel mir-Rabat. Dawn iż-żewġ irhula kienu ferm popolari man-nisa Mostin, aktarx ghax l- irhula kienu viċin il-Mosta. L-irġiel ukoll urew il-hajra jiżżewġu nisa barra mir- rahal, speċjalment minn Hal-Lija, Siġġiewi u Ghawdex. Kien hemm każijiet fejn koppji ma thallewx jiżżewġu ghax kienu jiġu minn xulxin, jew ghax xi hadd minnhom kellu relazzjoni sesswali ma' qraba ta' l-gharus/a. Bejn l-1750 u l-1800, 18-il żwieġ ma sarx ghax l-gharajjes kienu jiġu minn xulxin, 5 ohra minhabba relazzjonijiet sesswali mal-qraba ta' l- gharus/a. Barra minn hekk, billi hafna kienu jmutu qasir il-ghomor, it-tieni żwieġ kien komuni. Id-doku- menti taż-Żwiġijiet fil-Mosta juri li n-nisa, bejn wiehed u iehor, kienu jiżżewġu ta' erbgha u ghoxrin sena. Jissemmew żewġ każi li ġraw fl-1647 u l-1650 meta żewġ ibniet iżżewġu ta' Id-il sena. L-età ta' l-irġiel kienet ta' madwar 29 sena. Bejn l-1612-29, fil-Mosta ġew mghamdin 617-il tar- bija, medja ta' 37.28 fis-sena. L-aktar numru ta' maghmudijet sar fis-sena 1630, total ta' 49, u l-anqas fl- 1640 b'31. Hu kkalkulat li fl-ewwel nofs tas-seklu sbatax il-familji kellhom tmien persuni. Kien hemm, iżda familji b'tifel wiehed, ohrajn b'sebgha, tmienja, disgha u aktar ukoll. Minhabba nuqqas ta' mediċina hafna trabi kienu jmutu. Dawk it-trabi ċċertifikati li twieldu mejta, ma kenux jitniżżlu fil-kotba tat-twelid u ta' l-imwiet. Fl-ewwel hamsin sena tas-seklu sbatax żewġt it-trabi biss ġew abbandunati. Ħallewhom qrib il- w- ikompli paġna 26 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Ir-raħal tal-Mosta fl-ewwel snin tas-seklu sbatax Ft minn paġna 25 knisja parrokjali, diffiċli. £ U tghid kenux leġġittimi jew illegittimi. Li kienu leġitti- mi. il-ġenituri taghhom abbandunawhom minhabba l-faqar u l-livell baxx ta' l-ghajxien. Bejn l-1613 u l-1629 fil- Mosta mietu 41 ruh, medja ta' 8.3 imwiet fis-sena. Fl- 1628 mietu 16. waqt li fl- 1618 u l-1621. persuna wahda hi rreġistrata bhala mejta. Bejn l-1630-50 mietu 250. Kienet drawwa li d-dfin isir fil-knisja. Iżda s-sinodu lokali. fl-1703 iprojbixxa din l-użanza. L- ewwel. ċimiterji f'Malta jmorru lura ghas-sena 1529, saru. fil-kampanja għall-vittmi tal-pesta. Hekk inbena iċ-ċimiterju ta' Santa Margerita, b'dak l-iskop. Il-biċċa l-kbira tal-Mostin kienu jaqilghu l-ghaxjien taghhom mix-xoghol. tal-biedja. Parti żghira kienu sajjieda, bil-hwienet, impjegati mal-gvern u nies tas- sengha. Il-bdiewa kienu jahdmu u jrabbu l-bhejjem. Il- membri tal-familja kollha kienu jahdmu fl-ghelieqi qrib ir-razzett tagħhom. L-irġiel, in-nisa taghhom u l-ulied il-kbar kienu jaghmlu x-xoghol iebes, iż-żgħar jiehdu hsieb il-bhejjem. Min ma kellux l-art tieghu, kienu jaghmlu xoghol ghal haddiehor fil-ġonna jew fl- ghelieqi. Barra minn hekk, uhud kienu jahdmu wkoll bhala bennejja, fil-hwienet, haddiema tas-sengha u m'humiex. In-nies tal-Mosta kienu jinqalghu hafna bhala bennejja. Fil-fatt il-knejjes ta' Wejda (1610), ta' San Anton Abbati (1657), ta' San Silvestru (1657) u tal- Kunċissjoni (1658) kollha reġghu ġew mibnija mill- Mostin. Id-djar u l-ġodda li telghu ghax il-popolazzjoni bdiet tiżdied inbnew ukoll mill-Mostin. Kif kien isir it-tqarbin tal-morda matul l-epidemija tal-pesta Uhud kienu mpjegati fil-pira- terija, mar-riġment u x-xwieni ta' l-Ordni u fil-militar. Bejn l-1630-50 l-aktar isem komuni kemm ghas- subien kif ukoll ghall-bniet kienu Domenico. 75 wiehed, Marta (Marietta u Mariettina) b'84. Ismijiet komuni ghas-subien u l-bniet kienu Gio Maria, Caterina u Domenica. L-aktar kunjomijiet komuni fid- dokumenti huma Galta (144) u Fenech (106). Uhud mill-kunjomijiet bhal Sant u German jidhru fid- dokumenti tan-Naxxar tal-1546-1600, mhux ta' nies li joqoghdu fil-Mosta. Dan jista' jfisser li dawk li kon- jomhom jidhru fid-dokument tal-Mosta wara l-1650 kienu qabel joqoghdu n-Naxxar jew l-Ghargħur. Il-popolazzjoni tal-Mosta bdiet tiżdied mill-1608. Jidher li l-Mostin kienu nies kwieti, devoti, rari qanqlu inkwiet u offiżi kriminali. jEgċus 6, Triq il-Barjol, Ta' Mlit, Mosta Tel: 421305 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001