'Leħen Is-Sewwa', — . Is-Sibt, 26 ta' Lulju, 1975. 'Erġajt koppi, Monsinjur77 Għandkom raġuni Imma xi triduni nagħmel, jekk dis- sena 1975 hija mimlija ċentinarji2 ' A Hmistex ilu kellimtkom dwar għeluq l-ewwel ċentinariu tat-tberik tal-knisja par- rokkjali tal-Hamrua. Ilum se nitħaddet magħkom, fil-qosor, dwar ċentinarji oħra li jaq- għu din is-sena, u ftit aktar fit-tul, dwar wieħed minnhom. Mitt sena ilu tqegħdet l- ewwel ġebla għall-bini ta' belt ġdida f'Malta, li kellha tissejjaħ 'Albert Town', li aħna nafuha aktar bl-isem ia' 'il-Marsa'. L-isem ta' Albert Town ingħatalha b'ġieħ Prince Albert, ir-ra- ġel maħbub tar-Reġina Vit- torja. Barra minn dan Ladv Van Straubenzee, il-mara tal- Gvernatur, fl-1875 qegħdet l-ewwel ġebla tal-Konserva- torju Buġeja għall-edukaz- zjoni tal-bniet fqar. Il-bini sar fuq il-pianta tal-Konti Verpagnani, arkitett tal-Pa- pa Piju IX, mibdula xi ftit min-naħa ta' ġewwa mill-pe- rit Ingliż Webster Paulson. Mite'n sena ilu, fl-1775, xi Maltin, fosthom ftit ekkleż- jastiċi, immexxijin minn Dun Geitanu Mannarino, qa- mu u ppruvaw jeħilsu lill- pajjiżhom mill-ħakma iebsa tal-Kavallieri, speċjalment taħt it-treġija tal-Grammas- —iru Fra Franġisku Ximenes. il-qawmien, magħruf fl-Is- torja bħala ''L-Irvell tal-Qas- sisin', ma kisibx l-għan tiegħu: falla. Tlieta minn dawk li ħadu sehem ġew ik- kundannati għall-mewt; Mannarino ġie mixħut il- ħabs. Wara ġie meħlus minn Napuljun fl-1798. F'dik l-istess sena miet il- Grammastru li semmejna Ximenes u laħaq floku Fra Manoel de Rohan. Dan ba- qa' famuż għall-Kodiċi msej- jaħ 'Diritto Municipale di Malta', li huwa ġagħal lill- Dr. F'ederico Gatto jikkom- pila u jippubblika fl-1784. Ma nsemmux il-pesta u l- ġuħ li kien hawn Malta 300 sena ilu, li ħabblu sewwa ras il-Grammastru Nikola Cottoner u ġagħluh jibni il- Lazzarett; imma ngħaddu għall-ġrajżiet ta' 400 sena ilu, jiġifieri tal-1575. Nibdew biex ngħidu li dik fis-sena intemm ix-xogħol tal-bini taż-żewġ Bereġ sbieħ ferm fi Triq Irjali, il. lum Triq ir-Repubblika. Dawn kienu l-Berġa ta' Pro- venza, fein illum hemm il- Mużew Nazzionali tal-Ar- keoloġija. u l-Berġa ta' Al- vernja, fein illum hemm il- Qorti, mibnija mil-ġdid fi żmienna wara li waqgħet għal kollox fil-gwerra. Dawn iż-żewġ bereġ komplew seb- bħu l-Belt il-Gdida, il-Belt mibnija minn Gentlomi għal Gentlomi.' Fl-istess sena bdiet u nte- mmet il-Viżta Appostolika ta' Mons. Pietro Dusina, De- legat u Inkwiżtur Apposto- liku għal Malta. Kienet Viż. ta l-aktar importanti fl-Is- torja ta'-Knisia Maltija, għaliex tat ħajja ġdida reliġ- juża. Matul dik il-Viżta Mons. Dusina waqqat il-fra- tellanza tas-SS. Sagrament f'ħafna parroċċi. Nistħajjil- kom ġa qrajtu dak li qal P. Philip Mallia O.P. dwar il- fratellanza ta' Portu Salvu u fors ġie f'idejkom ukoll il-ktejjeb li ħarġu r-Rabtin dwar l-istess fratellanza fil kn'sja tagħhom, U issa Wasalt biex insem- mi l-parroċċa tiegħek, Sur Kappillan ta' H'Attard. Naħseb li għalhekk tajtni dak il-ktejjeb, imsejjaħ 'H' Attard, 400 sena parroċċa (1575-1975)', miktub minn C. Mallia, biex żgur insib xi ngħid fuq ir-raba' ċentinar- ju ta' din il-Parroċċa, 7 F'55 paġna l-Awtur jagħ- ti ġabra ta' tagħrif u tifki- riet dwar kappllani, kleru u nies oħra tar-Raħal; knej. jes, armar u għaqdiet. tal- Parrocca, Minn dak li jidher, l-Aw- tur iħobb l-istorja u ġabar, għalhekk, dak li sema mix- xjuħ xħieda tal-imgħoddi, dak li kien xheda tieghu huwa stess, U ma naqasx li jfittex ukoll il-Arkivju tal- Parrocca u f'kotba oħra. flaqqu prositl Għaliex hu- ma tifkiriet bħal dawn, mi- kiubin kemm jista' jkun bir- reqqa u bla spirtu ta' par- tt, 'i jservu izjed il-quddiem bħala għejjun għal kitba tal-Istorja ta' Pajjizna u tad-Diocesijiet tagħna. HAL-LUQA — NIESHA U GRAJJIETHA U hawnhekk qed niftakar fil-ktieb li ħareg dan l-aħ- ħar Dun Gużepp Mica'lef, imsejjaħ ''Hal-Luqa — Nies- ha u Grajjietha', ktieb ta' 3'74 paġna dwar l-istorja ta' dak ir-Raħal importanti f' Malta. Dun Dużepp tkellem dwar il-bidu tar-Raħal u l- ħajja tiegħu reliġjuża, poli- tika u soċjali. Fil-parti reliġ- juża jitħaddet dwar it-twaq- qif talParroċċa ta' Hal Luqa, il-festi, il-proċess'onijiet, il- Viżji Pastorali u l-inkwiżizz- joni. Fl-istorja politiko-soċ- jali, jikteb dwar l-amminis- trazzjoni, t-triqat, id-djar, in-n'es, id-Dejma, l-funerali, it-testmenti, is-servizzi Soċ- jali, minn qabel il-Kavallie. ri sa żmienna, fiż-żmenijiet tal-gwerra u f'dawk tal-pa- ċi. L-istorja ta' Dun Gużepp huwa ktieb miktub xjentili- kament, ibbażat fuq doku- menti li huwa fittex u sab fl-Arkivji ewlenin ta' Malta u f'dawk ta' Hal-Luqa u ta' rħula madwaru; fuq. dak li kitbu ġurnali taż-żmien li jittratta, u fuq kotba serji li hu jikkwota, In-noti li nsibu m'żjudin ma kull Ka- 'parroċċa minn pitu juru s-serjeta' —— tax- xogħol, il-paċenzja u l-req- qa di-biha Dun Gużepp Mi- callef -kiteb dak. il-xtisp. Pros.tt Dun Gużeppi BENEFATTUI U GPRi Minn Hal-Luga ħalli ner- ggħu mmorru Ħ'Attard. Wara li tana d-dati ta' xi ġrajjiet importanti f'din il- qabel ma twaqqiet sal-lum, is-Sur Mallig għadda biex tana ta- għrif dwar il-knisja parrok- kjali u l-arkitett tagħha Tu- mas Dingli, huwa stess mir. raħal, u lista tal-25. Kappil- lan li mexxewha, minn l- ewwel Kappillan Dun Leo- nardu Mica'lef sa Dun Gu- żepp Dalmas, il-Kappillan li sar fl-1957 u għadu hemm sal-lum. Imbagħad jitħaddet ftit fit-tul fuq il-Kappillani tal-aħħar 100 sena, l-Viċi parroċi, l-membri tal-kleru parruċċjan u l-benefatturi u l-opri sbieħ u mportanti li saru fi żmienhom u bit- tħabrik tagħhom: is-siktar tal-bini u. tiżjin ġewwa u barra l-Kn'sja parrokkjali, koppla, arloġġ, statwi, irħa- mijiet, kaxxarezzi, pitturi, damaski, tuzel', — pulptu, armar tal-festa eċċ., eċċ. 'Dawn kollha huma opri sbieħ li. jagħtu xhieda tad- devozzjoni tanmies ta' H' Attard lejn il-knisja t'Alla u lejn il-Medonna, Marija AS. sunti, Patruna taghhom. Kemm hi ħaġa sabieħa tara — —————8—— nies x'aktarx mhux ta' ħal- na flus jaghtu mill-ftit tagħ- hom $' ż Ala u u Iżda poplu twijjeb u de- vot m'gaandux jeqa' fl- tiżjin tal-knisja U tat-triqat fil-festa, Dawn m'għand. homx ikunu l-gdan waħdie- ni u l-anqas ewlieni tagh- hom. Il-moħħ u l-qalb għan- dhom jintrefgħu aktar. 'il fuq. U gha hexx, ħadna gost naqraw fl-istess. ktej- jeb dwar l-isforzi 'i għamlu l-Kappillani, l-Kieru u l-Par- ruċċani b'ex jerfgħu 'l fuq il-ħajja reliġjuża u spiritwa- li fil-Parroċċa, meta waqqfu u ħaddmu l-fratellanzi, fosthom waħda mill-aktar qodma f'Malta — l-Għaqda tal-Beżta Verġni Marija, — li twaqqfet fl-1499; l-Għaq- diet l-oħra tal-Ażun'ja, ta'- Mużew, til-Konsregazzjo- nijiet Marjan', ta'-Azzjoni Kattolika, tal-'Legion of Marv' u taċ-Centru Parrok. xjali. Bis saħħa għaqd'et reli u bit-txattir t ijes għali jie: għ tat tixrid ta' żi u kattoliċi tuzzjoni- f'l-par- roċċa j sju ve- ru tàgħha rroċċani jħossu li qe n jersqiu dejjem aktar lejn l-għan ta- għhom bħa'a merobri tal-