Patri Vogt, ir-Rettur ta' l-Istitut Ponti- fiċju tal-Bibbja f'Ruma. Issa l-ħeġġa għaliha donnha birdet; imma billi dan il- —Qari'' tagħna, għalkemm żgħir u fqajjar, jixtieq ikun ''up to date'' kemm jista', ma jridx li jħalli bla ma jgħarraf biha lil qarrejja tiegħu. B'dana kollu d-Direz- zjoni ta' dal-'Qari', ma taqbilx mat- teorija tal-Professura Jaubert. — (Dawn in-noti huma kollha ta' l-Editur), (1) Ara n-noti ta' l-aħħar. (2) Ara l-kitba fuqhom li xandarna f'dal-'Qari', għadd 4, 1957, u għadd 1, 2, u 3, 1958. (3) Lejliet l-Erbgħa, jiġifieri t-Tlieta wara nżul ix-xemx, kien tassew il-bidu tal-Passjoni ta' Ġest, għax f'dik il-lejla Jehuda mar ftiehem mal-Qassisin biex jagħtihulhom f'idejhom, Ara Mk, XIV, 10; Mt. XXVI, 14; u La., XXII, 8-4. Minn dan xterdet ix-xnija li Ġest beda jbati lejliet l-Erbgħa. Ma tidhirx li hi raġuni tajba. Għax in-nies li bdew ixerrdu dil-fehma setgħu kienu preġudikati mill-fehma li kollox kellu jibda nhar t'Erbgħa, għax fir-Raba' Jum kienet inħalqet ix-xemx u b'hekk beda ż-żmien. Riedu jgħadduha li nhar ta' Erbgħa wkoll bdiet il-Fidwa tal-Bnedmin. (5) Xi trid aktar minn hekk7 L-Evan. ġelisti ma kellhomx jobsru x'kien sa jin- għad minn ftit nies wara, għalhekk ma għamlux enfasi fuq il-Ħamis. (6) Din l-asserzjoni ma tidherx tajba, għax San Mark għandu diarju ċar ta' l-aħħar ġimgħa fil-ħajja ta' Ġest, kif ukoll ammess f'dil-kitba, aktar 'l isfel. Dak li ma jdherx ċar wisq hu biss, jekk l-ikla għand Xmun ta' Betanja kenitx it-Tlieta (li hija aktarx) jew l-Erbgħa fil-għaxija. (7) Ara dak li għedna fin-nota ta' qabel, à (8) Għax ma għandux ikun hemm jumejn battala' Kif jidher minn kliem Ġest li sa mit-Tlieta fil-għaxija, imqar bħala bniedem, kien jaf li wasal għall- mewt. Għax ma kellux jagħmel jumejn ta'. thejjija, bħal ma' ta' bniedem, fil- Ġnien tal-Ġetsemni, baża' mill-mewt (9): Anqas din it-tinbiha ma tidher sabiħa. Jista' ikun li Ġest jagħmel din il-mossa biex iqarraq bin-nies M'hux talli minnha nfisha tidher li ma tixraqlux, talli mkien' fl-Evanġeliu ma hemm xi ħaġa li tixbaħha, U oħra: la darba Pietru u Ġwanni kienu fuq Sijon iħejju ċ-Ċena (Luqa, XXII, 8-13), it-Tlieta fil- għaxija, skond il-Professura, kif jista' jkun li fl-istess ħin, kienu wkoll fuq il- Muntanja taż-Żebbuġ, u saqsew lil Ġest fuq il-ħerba ta' Ġerusalem (Mark, XIII, 3)7: Jewilla l-Appostli kienu erbatàx, u kien hemm tnejn jisimhom Pietru u tnejn oħra jisimhom Ġwanni (10) Għad li dawk li kitbu l-Evanġelji jidher li kienu nies sempliċi (u sinċieri) ma hemm ebda sinjal li kenu sa jilgħabu bid-diskors, u daqqa jsemmu Għid u daq- qa isemmu ieħor; daqqa l-Għid ta' Ġesu u daqqa l-Għid tal-Lhud. Il-Għid ta' Ġest kienu jum il-Ġimgħa; għalhekk, it- Tlieta fil-għaxija, wara nżul ix-xemx kien baqa' jumejn sew: l-Erbgħa kollha (għax l-Erbgħa kienet tibda t-Tlieta wara nżul ix-xemx), u l-Ħamis kollu, sa fil- għaxija, Jiġifieri, il-jumejn kienu: minn inżul ix-xemx tat-Tlieta sa nżul ix-xemx ta' l-Erbgħa, jagħmlu jum; u minn nżul ix-xemx ta' l-Erbgħa sa nżul ix-xemx tal- Ħamis, jum ieħor. Fi nżul ix-xemx tal- Ħamis, għal Ġest u l-Appostli, beda l-Għid, għalhekk iċ-Ċena tal-Għid għam- luha l-Ħamis fil-għaxija. (11) Jidhirlu hekk, imma, min ma jafx xi ftit arkeoloġija ta' Ġerusalem, u ma jistudjax xi ftit bir-reqqa l-Evanġelji. (12) Hawn il-ġrajja tal-Passjoni qegħda mqattgħa biċċa biċċa, biex tagħti mpres- sjoni ta' tul. Imma għandu wieħed ikun jaf li l-laqgħa tas-Sanhedrin saret fid-dar ta' Qaifa, qrib ħafna għal Palazz ta' Erodi, fejn sata' kien jgħammar Pilatu għal jiem tal-Għid. Erodi Antipa aktarx li kien ukoll qiegħed f'dak il-Palazz, li kien kbir sewwa u kellu qatiegħ taqsim. Għalhekk il-ġrajjiet kollha, mil-laqgħa tas-Sanhedrin sal-kundanna, saru kollha qishom post wieħed. Jekk Pilatu kien fil- Palazz ta' Erodi, minn hemm sal-Kalvarju ma hemmx ħlief 400 jarda bogħod, għan- niżla, u billi Ġest: ma rafax is-salib ħlief ftit wieħed, kellhom jaslu malajr. Jekk Pilatu kien fil-Fortizza Antonia, fuq ir-riħ tat-Tempju, mill-Qorti tas-Sanhedrin :sa hemm, hemm xi ħaġa fua it-300 jarda bogħod, u Antipa sata' wkoll kien fl-istess Fortizza, li kien bnieha missieru. Mill- Antonia sal-Kalvarju hemm xi 350 jarda bogħod, l-ewwel niżla mbagħad telgħa, u billi Ġest: ftit dam bis-salib fuqu (ara l-Evanġelji Sinottiki) sata' wasal il- Kalvarju qishom f'għoxrin minuta mixi, jew l-aqwa, f'nofs siegħa. Għalhekk kull ma hawn miktub f'dan il-paragrafu fuq il-ġrajja li ma jistgħux jidħlu fiż-żmien, kollu tagħġib. kienir-jagħtar-kas-tagħha, B-bHl xejn-ma jsir—minn—xein,—idher—li dil-fehma—biex żiew ki fRnjAl ii ii Donnu l-bieraħ, imma diġa għad- dew 84 sena minn mindu mort inżur lil Ġerikul Għadni niftakar x'ħas- sejt ġewwa fija meta rfist fuq dik l- art u qaluli: Hawnhekk Ġerikul Min-naħa l-waħda la tgħidx kemm fraħt għax ġibt quddiem għajnejja li hemm hekk, darba ilu, l-Arka ta' l-Għaqda l-Qadima ġiet imdawwra mal-belt għal seba t'ijiem sħaħ u, li fl-aħħar jum, fost id-daqq tat-trom- bi u l-għajjat tal-poplu, iġġarfu s- swar tagħha (Jos. U dak in-nhar biss stajt nifhem kif dan seta' jiġri, għax fl-aħħar mill-aħħar, kif jien in- nifsi rajt b'għajnejja mill-fdalijiet tal- belt qadima, is-swar ta' Ġeriku kienu ftit iktar b'saħħithom u ftit iktar għoljin mill-ħitan tas-sejjieħ tal- għelieqi tagħna. Fraħt meta ġibt quddiem għajnej- ja li dik il-belt kienet saret skola tal- Profeti u l-iktar ta' Elija u ta' Eli- żew. Imma, min-naħa l-oħra, ħassejt bħal dwejjaq jaqgħu fuqi meta rajt b'għajnejja f'liema sura kienet tin- sab issa dik il-belt li, minħabba l- ġonna sbieħ tagħha mimlijin ward liema bħalu u siġar tal-balzmu, u li minħabba l-arja ħelwa tagħha, kienet il-għaxqa ta' dawk li, fix-xhur tax- xitwa, kienu jqattgħu hemm il-btaj- jel tagħhom. Ingħid is-sewwa, jiena hemm ma rajtx ħlief biss ftit djar qodma mxerrdin 'l hawn u 'l hinn f'dik il-wita' kollha u ftit nies fqar, tar-raba'. Niftakar li rajt ukoll knis- ja ċkejkna tal-Patrijiet tat-Terra Santa u knisja oħra ċkejkna tal- Griegi; kien hemm ukoll bħal xi lukandi żgħar biex jilqgħu fihom lil dawk li jmorru jżuru dawk l-inħawi. Imma, x'difrenzja, għidt bejni u bejn ruħi, minn dak iż-żmien ta' l-Iżrae- liti jew miż-żmien tal-Kroċjati li, fis- seklu XI u XII, kienu bnew mill- ġdid il-belt ta' Ġeriku u għamluha belt sabiħa l Iżda jien ftit kelli żmien x'nitlef u għalhekk bqajt miexi biex nara l- €Għajn ta' Eliżew' li n-nies ta' dak il-post, il-Għarab, isejħulha f€Għajn is-Sultan''. Din in-nixxija jew għajn tissejjaħ ''Ta' Eliżew ' għax dan il-Profeta, imqanqal mit- talba li għamlulu n-nies ta' Ġeriku, qabad ponn melħ u, filwaqt li xeħtu ġewwa dik l-għajn, l-ilma li kien morr u ħażin, issa sar ħelu u tajjeb għax- xorb u għas-saqi (IV Reg., II, 19). Ming hawn, imbagħad, bqajt sejjer nara l-'Muntanja tal-Qwarantena'' li, l-Arab, isejħulha: ''Ġebel Qaran- tul'. Imma, qabel ma wasalt taħt din il-muntanja għolja, għaddejt minn quddiem il-fdal ta' mitħna an- tika, aktarx tas-seklu XII, li tissejjaħ Tawahin is-Sukkar'', għax hemm hekk kien isir iz-zokkor. Meta, im- bagħad, wasalt taħt il-muntanja żon- qrija, fin-naħa tal-vant u ta' nofs- inhar tagħha, jiena lmaħt għadd kbir ta' għerien ta' kull daqs u ta' kull għamla. F'wieħed minn dawn il- għerien Kristu nnifsu kien għadda er- bgħin jum u erbgħin lejl f'sawm l- iktar aħrax bla ma jieħu xejn biex jitrejjaq; minn ġewwa dak il-għar ukoll ix-xitan qabad lil Kristu u ħa- du fuq il-quċċata ta' dik il-muntanja biex iġagħlu jgħir u jwaqqgħu fil- ħtija (Luk. Dan il-għar li semmejna, maż- żmien, ġie mibdul f'kappella; imma, billi l-kanonki tas-Santu: Sepulkru kienu telqugħ għal kollox, fis-sena 1874 waqa' f'idejn il-Patrijiet griegi xismatki u għadu għandhom sal-lum. Sakemm tlajt sa dak il-għar tas- sawm ta' Kristu ġbidt iktar minn 25 minuta. għaliex it-triq hija wisq im- wegħra. Minn hawn bqajt tiela' għal għand il-Patrijiet griegi u, f'ħin ta' nofs siegħa, sibt ruħi fuq xifer mhux inqas għoli minn 800 metru. Għajjejt Dehra ta' biċċa mill-belt ta' Ġeriku, kif kienet meta żarha l-Professor Tabone li kiteb dil- kitba. Daż-żmien hi wisq isbah minn hekk, għax inbnew fiha qatigħ djar ġodda u lukandi. sakemm tlajt hemm fuq, imma dik il-wita' ta' bla qies sew fit-tul kemm ukoll fil-wisa' tagħha li kelli quddiem għajnejja, żiditli l-ferħ, qawwietli qalbi u tatni saħħa ġdida. U kif kont nieżel minn fuq il-muntanja min- naħa tat-tramuntana, wara siegħa oħra mixi, mort inżur ''Għajn Duk'' u ''Għajn Nwajmeh'' li l-ilma tagħ- hom bnin jibqa' nieżel iserrep lejn il- wied li jagħti għal ĠORDAN li fuqu nitkellmu darb'oħra. Mhux dawk li jisimgħu l-liġi, ikunu sedqin m'Alla, imma dawk li jagħmlu l-liġi, jisseddqu (Lir-Rumin, II, 13). ; Meta nisseddqu bit-twemmin, ikollna s- sliema m'Alla, b'sidna Ġesu Kristu (Lir-Rumin, V, 1). Dik li aħna nsejħulha Madonna (kelma Taljana li tfisser Sidt, jew Sinjura), meta kienet fid-dinja, tgħix fid-dar tagħha bħan-nisa l-oħra, il- ġirien kienu jgħajtulha, bil-Isien tagħ- hom: ''Umm Joxwa', li kif nitkell- mu hawn Malta, tfisser: ''Omm Ġesti'. Dan nafuh għax fil-Palestina fejn kienet tgħix din il-Mara, iż-żmien jew wieqaf jew jgħaddi bil-qajl wisq. Id- drawwiet hemmhekk, jew jibqgħu li jkunu jew jitbiddlu ftit kemm-kemm. U hemm hekk għadhom s'issa: lil mara ma jgħajtulhiex Karmni, jew Peppa, jew Katarin; imma jsibuha b'isem binha: omm Pawlu, jew omm Kola, jew omm Saver. Issa, dan hu l-isem l-aktar sabiħ li jista' jingħata lill-Madonna. Għand- ha isem ieħor, kbir ukoll, li hu: €0Omm Alla', imma dan fih naħa waħda, in-naħa tad-Divinità jeb Ġest, u ma jsemmix l-Umanità. Im- ma ''Omm Ġest' fih żewġ naħat, għax juri li hi Omm ta' Dak li Hu Alla u Bniedem. Dak li bħala Alla għad irid jagħmel ħaqq minn kul- ħadd, u bħala Bniedem sallbuh fuq is-salib. Omm Ġest l-Omm Dak li bil-kelma biss kellu l-ħila jbiddel wiċċ l-art L-omm hija l-aqwa nies tad-dar, għax l-ulied magħha jkunu msensla l-ewwel snin ta' ħajjithom. Minnha jixorbu l-ewwel tagħlim. Lil Ġesu, bħala bniedem, Ommu għallmitu jit- kellem. Ommu darrietu d-drawwiet ta' pajjiżu u ta' żmienu. Bħala bnie- dem ħa l-karattru tiegħu minn Om- mu, bħal tfal oħra, Kemm hi mela kbira Omm Ġesu li tat lil Binha dak il-karattru temmi u qawwi, li ġibed miegħu n-nies ta' żmienu u għadu jiġ- bed, u jbażża' lin-nies tal-lum l Kellha xorti kbira Omm Ġesu, im- ma xorti li tassew tixirqilha l X'xorti kellha li ġġib fid-dinja lil Dik it-Tarbija mħabbra mill-Profeti u mistennija min-nies it-tajba kollha ta' l-antik. Dik it-Tarbija li kienet il-ħolqa tar-rabta bejn iż-żewġ Għaq- diet, il-Għaqda l-Qadima u l-Għaqda l-Ġdida. Iġġib fid-dinja lil Dak li kel- lu meta jikber jifred id-dawl mid- dlam it-tajjeb mill-ħażinl: Kemm-il darba qagħdet imbissma tħares lejn wiċċu, waqt li kien jerda' l-ħalib minn sidirhal: Kemm-il darba raq- qditu mgħannaq fi ħdanha, u tagħfas wiċċha bil-għożża max-xagħar ta' rasul Hi żammitu mill-wejda u għal- lmitu jimxi Hi għallmitu jitkellem dik l-ewwel kelma ''Abba l li kellu wisq jinqeda biha u jinfed il-qalb tan- nies ta' rieda tajba, 'il quddiem. ġ-- x k Omm Ġesu fil-ħajja ta' Binha kel- Iha hemma kbira, għad li moħbija l L-Evanġelju ta' S. Ġwann, għad li jidher imħawwad, fih ħafna ġrajjiet li jien inħobb insejħilhom ''seareh- lights', daqs kemm fihom dawl. Waħda minn dawn hija l-ġrajja tal- għors ta' Kana l-Galil, li tagħti dawl qawwi fuq il-hemma jew importanza li Omm Ġesi kellha fix-xogħol ta' l- Iben tagħha. Resqet fuq Binha u qaltlu: ''Ma baqgħalhomx inbit F'