Tifkiriet mill-Imgħoddi Bħal ma jaf kulħadd fost il-ħafna f'Malta u Għawdex il-Parruċċani fost l-aktar li kienu il-ħaddiema tal-id, bħall-bdiewa, barklori u sajjieda, kien hemm ukoll ħafna nies tas-sengħa wkoll. Fosthom kien hemm ħaddieda primi fix-xogħol tal-ħadid, jużaw il-forġa biex irattbu l-ħadid u jkun jista' jiġi immartellat aħjar. Mastrudaxxi li kienu kapaċi jahdmu l-injam u oħrajn li minbarra li kienu jpinġu, kienu jiddisinjaw xogħol ta' skultura fl-injam. Fl-eqqel tas-snin għoxrin ħafna nies mill-irħula kienu bajjada, tqegħid ta' madum, pavimentar tal-irħam, u tant snajja oħra li r-raħal ta' Ħal-Għaxaq żgur li kien fost l-aqwa rħula b'nies li kellhom dawn it-talenti fil-ħidma tagħhom. Kien propju għalhekk li fl-irħula tagħna insibu ħafn nies ta' kapaċità kbira fix-xogħol tagħhom manwali minkejja d-diffikultajiet u l-ħajja diffiċli li kienu jgħixu fiha. Ir-raħal ta' Ħal-Għaxaq igawdi reputazzjoni tajba ħafna u huwa mogħni b'nies ta' ħila kbira fix-xogħol partikulari tagħhom. Dan kien jikkuntrasta bil-kbir il-mod kif fl-eqqel tas-snin qabel il-gwerra b'mod speċjali fl-irħula kont issib ħwienet żgħar tax-xorb li fihom kienu jiltaqghu l-parruċċani biex jgħaddu l-ftit tal-ħin liberu tagħhom qabel is-satra tal-lejl. Aktar ma beda jgħaddi ż-żmien fis-snin tletin il- każini bdew ikunu aktar iffrekwentati minn nies tar-raħal fejn l-aspett tal-kultura tal-festi li kien jkunu qed jiġu ċċelebrati fl-irħula beda jieħu svolta oħra fl-ambjent tal-festa u l-banda bdiet tkun aktar il-mod li permezz tiegħu tħeġġeġ nies biex jagħtu s-sehem tagħhom f'dak kollu li għandu x'jaqsam mal-festa. Issa ppermettuli li fil-kuntest kollu tal-ħajja ta' kuljum dak iż-żmien ser nagħti ħarsa aktar dettaljata dwar l-involviment u l-kontribut tan-nies ġewwa r-raħal ta' Ħal- Għaxaq. Ma nistgħux ma nsemmux ukoll iż-żmien ikrah li għaddiet minnha Malta fil-bidu tas-snin erbgħin meta faqqgħet il-gwerra li Ħal-Għaxaq ukoll ġarrab it-tenur li ħalliet din il-ġrajja tant kerha tul l-istorja ta' pajjiżna, iżda b'xorti tajba minkejja li ġarrabna ħafna attakki mill-ajru peress li konna ninsabu qrib tat-tarzna u l-mitjar ta' Ħal-Luqa konna fil-mira tal-għadu ukoll. Ħafna knejjes madwar Malta ġarbu ħsarat enormi u oħrajn iġġarfu għall-kollox mill-qilla tal-balal u l-attakki tal-Ġermaniżi, bħal pereżempju l-knejjes tal-Lunzjata fil-Birgu, ta' Bormla, l-Isla, Ħal-Luqa, n-Naxxar, u tant oħrajn madwar Malta. Il-Knisja tar- raħal ta' Ħal-Għaxaq ukoll kienet fil-mira tal-attakki mill-għadu iżda b'xorti tajba ħlisniha bl-eżatt għax fi Sqaq maġenb il-knisja magħruf bħala l-mandraġġ, illum Triq Dun Ġużepp Naudi, li jinsab biss daqs 100 metru bogħod minn fejn hemm il-każin Santa Marija Ilum. F'dan l-attakk kienu mietu żewġ persuni li ma laħqux skappaw u daħlu fix-xelter li kienet fil- pjazza quddiem il-knisja wara li sar rejd mill-ajru għal fuq il-knisja bħal ħafna oħrajn li kienu fil-mira tal-għedewwa. Kien kważi tista' tgħid b'miraklu li l-knisja tagħna ma ġarbitx it-tiġrif mill-binja tagħha. Dan qiegħed ngħidu minħabba li kienet tkun traġedja kieku l-knisja tagħna iġġarfet minħabba l-kobor tagħha u li għandna biex niftaħru li hija waħda fost l-isbaħ knejjes fost l-irħula u l-ibliet Maltin, mibnija fuq stil barokk, l-altari l-ġmiel tagħhom imżejna b'ħafna:skultura ta' lavur madwar il-gwarniċi. Illum il- knisja tagħna hija waħda monija u mżejna bil-pittura ta' Ġużeppi Vella fil- koppla u l-laterna, inkluż il-pittura tal-arkata fil-kor fuq l-altar maġġur. Dan kien xogħol li kien ilu li beda biex tiżżejjen il-Knisja, u għall-żmien, i-bidu tas-sittin inħass il-bżonn biex titkompla l-iskultura u x-xogħol tal-gwarniċi fil-kappelluni u l-korsija: biex issir il-pittura u l-induratura. Kien propju wara ħafna snin li l-korsija għamlet żmien twil armata bit-tavlar u b'ħafna strippi sas-saqaf biex jitlestew il-gwarniċi biex wara tkun tista' ssir il-pittura fihom. Propju meta kien ġie l-Kappillan Dun Karm Zammit miż-Żejtun kien ħa din il-ħaġa ħafna bis-serjetà biex dan ix-xogħol jitkompla mill-aktar fis It-Tieni Gwerra Dinjija 75 Anniversarju mit-Twaqdi tal-Ewwel Banda f'Ħal Għaxaq bk jkunu miġbura fi gruppi sabiex jaħdmu fil-bini, min fil-barrieri, bħall-naġġara, ' manwala jiskulturaw fil-ġebla Maltija, xogħol ta' lavur, tqegħid tal-ġebel, kaħħala, Ħal Għaxaq Intant fl-1967 hekk kif kien laħaq kappillan beda dan ix- xogħol li li kien ġie iżerigat għall-pittura. il-magħruf pittur il-Kav. Emvin Cremona li ha ħsieb it-tkomplija tal-pittura kollha ankċ dik tal-Kappelluni. Din il-pittura ta' min ifakkar li kienet ġiet inawgurata għall-Festa Titulari ta' Santa Marija tas-sena 19, dak iż-żmien kienet saret ukoll ġewwa l-knisja l-bidla tas-sistema fl-elettriku biex tkun tista' tidgawda l-pittura li kienet għada kif żanżnet minn fuq iċ-ċinta tal-Knisja kollha. La qegħdin nitkellmu dwar il-knisja f'Hal Għaxaq ma tistax ma ssemmix il-pittura kollha, hemm ġrajjiet fuq il-madonna, u hija ddedikata lill-Assunta. Ġmiel ta' statwa li żgur hija fuq fomm kulħadd. Din bija statwa verament kapulavur xogħol fl-injam maħduma minn Marjanu Gerada fl-1808, u bi pjaċir infakkru għeluq il-mitejn sena li s-sena l-oħra ċċelebrajna flimkien biex infakkru dan il-Biċentinarju b'festi kbar kemm dawk fil-knisja kif ukoll waqt il-festi ta' barra. Din l-istatwa ta' Santa Marija hija fost l-isbaħ fil-gżejjer Maltin, u dan jixduh dawk kollha li jżuru l-parroċċa tagħna, kemm matul is-sena, kif ukoll żmien il-festa. Biex isiru l-festi esterni ried ikun hemm l-involviment ta' ħafna nies li minn naħa tagħhom il-każin tal-baned bdew ikunu mezz importanti sabiex jipparteċipaw biex bl- għajnuna tagħhom tikber il-festa. Bħal ma kont qiegħed ngħid fil-bidu, r-raħal ta' Ħal Għaxaq żgur li kellu nies kapaċi ħafna biex jagħtu daqqa t'id f'dak li jkun hemm bżonn għax kienu ħafna dawk li jaħdmu snajja differenti bħala x-xogħol tagħhom. Nies oħra kienu jimpenjaw ruħhom jorganizzaw orkestra li tul iż-żmien żvolġew il-baned tradizzjonali Maltin. Il-Każin Santa Marija dejjem kellu nies kapaċi jagħmlu xenarji u jarmaw il-palk u jagħmluha ta' atturi biex isir it-tTejatrin li kien parti mill-kultur tul is-snin fl-antik, fejn kollox kien ikun ippreparat mis-soċi stess tas-Soċjetà. Dan kien mezz kif kienu jkunu jistgħu iħajru lin-nies jiġu lejn il-każin. B'xorti tajba inħosnni kburi li għandi manuskritt ta' farsa miktuba bil-pinna saħansitra iffirmata mill-Kappillan Dun Ġużepp Naudi biex jikkonferma li tista' tkun għall-pubbliku datata fl-1937. Wara li għamlet żmien twil ma jsir it-tejatrin minħabba il-gwerra fis-snin ħamsin beda jonqos l-interess u l-attendenzi jonqsu wkoll minħabba l-introduzzjoni tal-films magħrufin bħala Talkies. bdew jinvolvu ruħhom biex isir il- karru tal-Karnival fil-Belt Valletta. Kien propju fl-1958 meta l-karru li baqa' jissemma għal ħafna snin dak ta' serduk li kien ukoll ħa l-premju tal-aqwa karru fost dawk li ħadu sehem bil-parteċipazzjoni tal-banda imlibbsin il-kostum ukoll. Biex nibqgħu fuq it-tema tal-Karnival li beda jikber l-interess għalih sal-bidu tas-snin sebgħin ipparteċipajna tliet darbiet oħra bit-titli msemmija The Clown in Town Il-Kejk tal-Għarusa - Il-Lampa ta' Aladin Meta dak iż-żmien kien għadu jsir għall-ħabta tal-aħħar ta' Mejju minħabba s-sħana tremenda u l-ħin twil tal-isfilata bdiet tkun wisq diffiċli issib in-nies jieħdu sehem kemm fuq il- karru kif ukoll il-bandisti lebsin il-kostum. Il-Każin Sa qabel is-snin sittin il-Każin Santa Marija f'dan l-istess post tal-lum kien b'sular wieħed bil-faċċata li tagħti għall- pjazza. Il-Kumitat dak iż-żmien kien ħa deċiżjoni li l-każin kellu bżonn ikollu Sala kif jixraq. Il-faċċata kienet bi tliet bibien bl-entratura ċentrali twasslek għall-kontrantrata li fuq ix-xelluq kien hemm taraġ għal fuq, li jwasslek fil-pjan b'loġġa kbira għall-bitħa u bieb li minnu tidhol għas-sala li semmejna. Il-bibien tal-ġnub fuq il-faċċata kienu għall-kmamar waħda użata bħala Banka tal-Lottu, u l-oħra l-bar tal-Każin fuq in-naha tal-lemin. Mal-ġenb wara l-bar kien hemm tliet kmamar żgħar, tnejn użati bħala stores u oħra bit-televixin, li dak iż-żmien kien wisq importanti f'każin minħabba li kienet rari ikollok televixin fid-dar mhux bħal-lum. It-televixin fis-snin sittin kien xi ħaġa kbira li jkun fid-djar, imma kien mezz tajjeb li jiġbor ħafna nies jisimgħu l-aħbarijiet u jaraw xi films fuq stazzjonijiet Taljani tar-RAI. Il-bitħa li kienet eżatt bil-bieb ċentrali, għall-bieb ta' barra iżda kienet kbira biżżejjed biex hemm kien isir it-tejatrin li semmejna qabel u għalhekk kienet imsaqqfa bil-pjanċi li damet għal ħafna snin twal. Bħala mezz ta' rikrejazzjoni kien hemm table billiard full size f'kamra fuq wara tal- Każin. Waqt li qed nikteb dan kollu, bħal ħafna qed niftakar fi żmien it-tfulija tagħna li konna nkunu ferħanin sejrin naraw xi film fuq it-televixin sa mhux aktar tard mill-ħin tas-sitta qabel imorru il-M.U.Ż.E.U.M. Meta beda jidher li s-saqaf tal-pjanċi kien ta' periklu, beda jkun ukoll problema minħabba li kien jidħol l-ilma tax-xita ukoll u ma kienx aktar possibbli li wieħed joqgħod jagħddi l-ħin liberu tiegħu hemm. Tul is-snin li bdew igerbu mhux ħażin kont tfarfart u bħala żagħżugħ u ħafna oħrajn bdejna ninkoraġixxu lill-kumitat li hemm bżonn imminenti biex is-saqaf tal-bitħa jitneħħa qabel iweġġa xi ħadd jew issir xi traġedja. Fil-bidu tas-snin sebgħin kont nagħmel parti mill-kumitat Ċentralu bħala membru, u kont inwassal l-ilmenti kollha lill-kumitat f'isem is-soċi. Minkejja Palazz Santa Marija ħic ka lii jgeluġ iġib 2009 Għaqda Mużikali Sant: Marija — Ħal Għaxaq li kont fost l-iżgħar kien qed jikber l-interess biex tittieħed deċiżjoni dwar il-bitħa, li fl-eqqel tas-snin 70' preparajna pjan maħsub biex il-każin issirlu taqliba kbira fl-abitazzjoni tiegħu. Kien propju meta fil-pjazza sar l-iżvilupp tat-Triq Dawret Hal-Għaxaq, u nfetħet it-triq Vjal il-Labour li nafu Ilum, tagħti għall-pjazza meta hemm kien magħluq bil-bini u kien hemm l-Għassa tal-Pulizija. Għall-aħħar tas- snin sebgħin il-Gvern Laburista ta' dik il-ġurnata kien fassal li tinfetaħ triq oħra minn ġol-pjazza faċċata ta' triq Vjal il-Labour. Biex tinfetah din it-triq kellhom jaqaw xi żewġt id-djar u oħra li kienet il-każin tal-Labour ta' dak iż-żmien, biex din tkun tista' tifrex it-traffiku miċ-ċentru tal-pjazza ukoll. Kien minn hawn 'il quddiem li l-kumitat tal-Għaqda Mużikali Santa Marija ħares 'il quddiem b'fiduċja kbira li l-każin se jkollu l-faċilità li permezz ta' din it-triq li kienet tiġi biswit mal-ġenb tal-każin kienet tista' ssir il-faċċata ġdida u l-każin ikun f'pożizzjoni perfetta b'żewġ faċċati ġewwa l-pjazza ta' Hal-Għaxaq. Dan kien il-mument opportun li ssir bidla minnufih biex isir dak kollu meħtieġ u ssir il-faċċata ġdida fejn kellha tinfetaħ it-triq mal-ġenb. Wara li l-kumitat kien fassal il-pjanti u kellu dak kollu meħtieġ sabiex jinbena x-xogħol, l-affarijiet kienu xort'oħra għax inqalaw ħafna problemi biex joħorġu il-permessi meħtieġa kif kien maħsub. Tant kien diffiċli u nqalaw ntoppi kbar li ta' min biss ifakkar li din it-triq kien kważi waqaf il-permess li tinfetaħ u kienu saru saħansitra il-bandli bħala post rikrejattiv ġewwa l-pjazza, wara li kienu twaqqgħu ż-żewġ postijiet li semmejna mal-ġenb tal-każin. Hafna soċi u parruċċani Għaxqin kienu diżappuntati kif raw li dan il- proġett tat-triq kien kważi sfaxxa fix-xejn, iżda bl-għajnuna ta' ħafna soċi u membri tal-kumitat taw il-kontribut tagħhom biex dak imfassal u li kien ippjanat fuq il-pjanti ma kien jikser ebda ħaġa biex it-triq ma tinfetaħx. Bl-Insistenza ta' Carmelo Pace, Manuel Agius, Gorg Camenzuli, Ġużeppi Spiteri u ħafna oħrajn, bdew isiru diskussjonijiet biex il-bandli li kienu twaħħlu saru f'post verament perikoluż ħafna għat-tfal. Wara xhur ta' diskussjonijiet u nuqqas ta'qbil il-post ma kienx addattat fejn saru l-bandli ġewwa l-pjazza, f'post ċentrali magħluq u ta' periklu għall-istess tfal. Meta mbagħad il-Ministeru responsabbli ra li kien hemm raġunijiet konsistenti dwar fejn suppost kellhom isiru l-bandli, dawn tneħħew biex ikun jista' jibda x-xogħol sabiex tinfetaħ it-triq skond il-pjanti u permessi meħtieġa li ġew sottomessi lill-Awtorita tal-Bini Pubbliku. Bl-insistenza personali ta' Ġużeppi Spiteri u oħrajn ħadmu biex jinħarġu l-permessi l-linji tat-triq li kellha tkun il-faċċata ġdida tal-każin fejn kellha tinfetaħ it-triq. Kif il-kumitat kellu f'idejh il- permessi kollha li setgħa jibda x-xogħol li kien tfassal pjan minn fejn kellu jibda x-xogħol għat-twaqqih biex jibdew jiġu ppjantati l-pedamenti tal-faċċata ġdida ta' binja b'żewġ faċċati li tiddomina l-pjazza ewlenija ta' Ħal-Għaxaq u jkun il-Każin Santa Marija. Dan ix-xogħol ta' twaqqiegħ kien inbeda għal Marzu tas-sena 1979 u meta ġew imburrati il-ħitan għal barra tat-triq tkompla x-xogħol fuq ġewwa li kien kollu xogħol li sar mill-ħaddiema tant qalbiena tas-Soċjetà tagħna. Il-binja kienet trid titkompla wara kull festa li tgħaddi u ta' min isemmi fost oħrajn mix-xogħol tal-bini lil Mario Ellul, Twannv Mizzi, Eugenio Cutajar, Bastjan Bartolo, Martin Agius, Rosario Mifsud, Ġorġ Camenzuli, Frenċ Farrugia, Anġlu Dimech, Schembri Bros. għall- inġenji, u ħafna oħrajn li skużawni ma nistax niftakar. Il-faċċata li tagħti għall-pjazza u s-sala ta' fuqha baqgħu ma ntmessux, imma l-faċċata tat-triq il-ġdida kien hemm żewġ bibien u tliet twieqi jagħtu għal barra fit-triq illum imsemmija Triq GioMaria Farrugia, Sa ma tlesta dan ix-xogħol kollu u saret Sala kbira fuq fejn kienet il-bitħa dam sal-1982. Hafna nies oħra involvew ruħhom fix-xogħol ta' ġewwa bħall-tqegħid ta' madum, xogħol tal-irħam, kisi, tikħil, dawl u ilma, aperturi, xogħol tal-ħadid, dak kollu li kien hemm bżonn, dan kollu Grazzi għax kollu sar volontarjament mill-ħin liberu tas-soċi u l-partitarji tas-soċjetà Santa Marija. Imbagħad kien wasal il-mument meta tletsa ix-xogħol biex ġiet iffissata l-ġurnata tal-ftuħ uffiċjali tal-bini tal-każin nhar it-30 ta' Lulju 1984, nhar il-Kwindiċina. Ġurnata memorabbli li jien kont nagħmel parti mill-kumitat, u niftakar il-Pogramm li sar fil-pjazza ta' Ħal-Għaxaq, taħt id-direzzjoni tas-Surmast John J.Pace. Infetaħ uffiċjalment mill-President ta' Malta s-Sinjorina Agatha Barbara, u il-preżenza tal-Vigarju Ġenerali tal-Kurja Mons. Carmelo Xuereb fil-preżenza ta' hafna nies u rapreżentanti mistiedna, soċi partitarji u pubbliku inġenerali. Bibita fil-ftuli tal-Każin tal-1984 gh B Ma Carmelo Pace jipprepara l-affarijiet tal-Karnival Il-Każin Santa Marija fl-1984 Ftufi tal-Każin