52 IL-MALTI 'IL-FIDWA TAL-BDIEWA' TA' NINU CREMONA Oliver Friġġieri dwar l-Istudju Kritiku ta' Ġuże' Diacono L-istudju kritiku li għadni: kemm xandar Ġużċ Diacono dwar ''Il- Fidwa tal-Bdiewa'' beda biex naqqas il-vojt kbir li għadu jinħass fil- qasam ta' l-istudji letterarji, l-iżjed fil-qasam tal-kitba ta' Ninu Cre- mona. Il-ħsieb ewlieni ta' Ġużċ Diacono, id-dramaturgu magħruf li se jagħti l-fehma tiegħu dwar xogħol ieħor drammatiku, huwa li bħa'a poema fih bosta valuri, iżda bħala xogħol għall-palk fih għadd ta' nuq- qasijiet tekniċi. Diacono jiċħad li d-dramm huwa pastorali, u jisħaq li huwa ''poema drammatiku' iżjed milli ''dramm poetiku'. Dan huwa ħsieb interessanti li Diacono jinqeda bih biex iqiegħed f'postu lix-xogħol ta' Cremona min-naħa letterarja maltija. Jissokta biex jiddeċiedi b'ra- ġunijiet tassew siewja jekk ''Il-Fidwa tal-Bdiewa'' huwiex xogħol klassi- ku jew romantiku. Diacono jemmen li fil-qofol tiegħu huwa għandu ruħ romantika, waqt li l-element klassiku donnu jsostni lir-ruħ ewlenija. Biex jifred bejn klassiċiżmu u romantiċiżmu, Diacono jagħmel taj- jeb ħafna meta jisħaq fuq l-eżistenza jew in-nuqqas ta' unita' ta' l-azzjo- ni u taż-żmien. Dwar iż-żmien il-kritiku għaraf idaħħal it-tagħrif storiku mal-fehmiet kritiċi tiegħu, b'mod li ta bixra ta' ħtieġa, u mhux ta' żieda, lill-element tal-ġrajja. li fi studju kritiku jista' ma jkollux importanza. Fil-qasam tal-karatterizzazzjoni Diacono mexa tajjeb meta għażel bejn il-ġemgħa tal-karattri maltin u l-ġemgħa l-oħra ta' l-ispanjoli. Tien ukoll nemmen li din l-għażla, bħal bejn l-iswed u l-abjad, kienet f'moħħ Cremona l-ħin kollu matul ''Il-Fidwa tal-Bdiewa '. Ried joħroġ il-karat- tru waħdani tar-raħħala Maltin bis-sengħa ta' l-artist u mhux bir-raġuni kiesħa ta' l-istoriku, għad li Cremona ma ħalliex il-fantasija tiġri bih wisq biex jitbiegħed mill-verità storika. U hekk ukoll għamlu l-kittieba klas- siċi Maltin kollha li kellhom f'moħhom il-ħakma kolonjali. Anzi l-kwali- tajiet tajbin tal-ġemgħa Maltija, kemm fi Cremona u kemm fil-bqija tal- poeti u rumanzieri klassiċi, għandhom l-għan doppju li jwettqu lill-karat- tri lokali u jitfgħu dell iswed fuq il-ġemgħa barranija. Din m'hijiex ħlief għażla romantika, immexxija biss minn sentiment individwalista. Element ieħor li Diacono tah importanza huwa l-lingwaġġ klassiku, mirqum, li Cremona qiegħed fuq fomm bdiewa u raħħala bla tagħlim. Min-naħa realistika, dan huwa nuqqas, iżda l-arti m'hijiex tiġdid tal- ġrajja fuq il-livell tas-sensi, iżda ħolqien bis-saħħa tagħha. Huwa ħolqien li jgħaqqad it-tiġrib tas-sensi barranin u ġewwiena biex joħloq xogħol li IL-FIDWA TAL-BDIEWA' 53 m'huwiex qrib il-materja daqs kull ħidma umana oħra ta' kuljum. Dia- cono jfisser dan billi jgħid Hi huwa Cremona, u mhux il-karattri nfushom, li qiegħed jirrakkonta ġrajja ta' nazzjon bis-saħħa ta' persunaġġi li għa- żel hu, Fl-aħħar taqsima ta' l-istudju kritiku, Diacono jqis l-element storiku li l-kittieb inqeda bih bħala l-bażi tax-xogħol tiegħu fid-dawl ta' l-istoriċi l-qodma, li kienu magħrufa qabel ma kiteb Cremona, u fid-dawl tat-tif- tix li Monsinjur Mifsud xandar aktar tard skond dak li rnexxielu jsib fl- arkivju tal-Katidral u fil-Bibljoteka. Cremona nnifsu ammetta dan: €. għalhekk ix-xogħol tiegħi ma jaqbilx f'kollox ta' kollox ma' dak li sirna nafu fuq dawn il-ġrajjiet minn xi 27 sena 'l hawn,' It-tiftix ta' Mifsud jinsab miġbur ''f'Le Franchigie Costituzionali Alfonsiane e l'In- vasione dei Mori del 1429 nella compilazione della storia di Malta''. Fi ftit kliem, l-istudju ta' Ġużċ Diacono qanqal bosta punti tassew importanti dwar xogħol li sal-lum kien għadu qiegħed ifittex il-kritiċi tiegħu. Diacono ta dehra ċara ta' ħsibijiet ewlenin dwar ''Il-Fidwa tal- Bdiewa'': jekk hux dramm poetiku jew poema drammatiku; is-siwi tad- diskorsi twal u deklamatorji fl-unità; il-burdati li jitbiddlu minn żmien għal ieħor matul ix-xogħol kollu; il-qagħda tiegħu mqabbla ma' xogħli- jiet drammatiċi oħra Maltin. Il-ktieb huwa maħruġ fis-sensiela tal-''Melitensia Publications', huwa mitbugħ fuq karta ċara, u jinsab għall-bejgħ għand il-librara ew- lenin.