Kitba ta' joseph F. Grima MA, Dip Educ, MIM Fost l-hekk imsejħa cappelle eżistenti f'Malta fl- 1436, insibu waħda dedikata lil Marija Assunta, jew Santa Marija kif inhi magħrufa f'pajjiżna, f'Bir Miftuħ. Il-knisja nnifisha daż-żmien m'għadhiex tiffunzjona bħala parroċċa iżda l-bini għadu jeżisti u m'għaddiex minn xi tibdil sinifikanti mis-seklu sittax 'il hawn. Għaldaqstant, hi waħda mill-ftit knejjes fil-gżejjer Maltin li għandhom rabta diretta mal- arkitettura medjevali tardiva tal-knejjes f'Malta. Sit u Parroċċa Is-sit attwali ta' din il-knisja parrokkjali dejjem ħoloq xi ftit ta' kontroversja għax qatt ma kien fiċ- ċentru ta' xi post abitat. Anzi, fil-limiti tiegħu kien jinkludi postijiet pjottost imbegħdin bħalma kienu Ħal Luqa, Ħal Farruġ, Ħal Tarxien, l-Imqabba, Ħal Kirkop u Ħal Safi flimkien mal-Gudja li kien fil-qrib. Ħadd għadu ma skopra x'kienet ir-raġuni għal din il- konglomerazzjoni x'aktarx stramba ta' tant irħula imxerrda f'parroċċa waħda. U bilfors nużaw il-kelma — stramba għax irridu nqisu li Ħal Safi kien biss tefgħa Il-Knisja… sabiħa fis-solitudni tagħha, ta' ġebla bogħod mill-parroċċa taż-Żurrieq filwaqt li: kemm kemm 'il barra mill-Gudja Ħal Għaxaq, li kien jagħmel parti mill-parroċca taż- Żejtun, kien ferm eqreb lejn Bir Miftuħ milli kien għall-parroċċa matriċi tiegħu. Barra minn hekk, hi ħaġa iebsa biex wieħed jimmaġina kif il-kappillani ta' din il-parroċca ta' Bir Miftuħ setgħu jamministraw id-doveri reliġjużi tagħhom mal-parruċċani li kienu mifruxin ma tant postijiet imxerrdin, aktar u aktar meta l-knisja ewlenija tal-parroċċa nnifisha kienet qiegħda f'rokna imbiegħda tal-limiti parrokkjali. F'każ bħal dan, meta d-dokumentazzjoni neċessarja tkun nieqsa, wieħed jista' biss jipprova jifhem u jittanta jispjega għaliex din il-parroċċa kienet ifformata b'dan il-mod. Għandu mnejn li l-ispjegazzjoni li l-aktar toqrob lejn il-verità kien ħareġ biha Dun Ġużepp Micallef meta, fil- ktieb tiegħu dwar l-istorja ta' Ħal Safi li ppubblikah fl-1980, esprima t-teorija li kollox kien marbut mad-dħul finanzjarju tal-kappillani. Dun Ġużepp Micallef jaħseb li, meta l-kampanja f'Malta inqasmet f'parroċċi, dawn saru bejn wieħed u ieħor ta' l-istess kobor biex irendu kemm jista' jkun l-istess dħul finanzjarju lil kull kappillan. Id-dħul ewlieni kien mill-primitiae (l-ewwel frott) u l-għexur (id-deċmi). Allura, skond Micallef, l-irħula ż-żgħar tqassmu fost il-parroċċi b'mod li d-dħul tal-kappillani kien kważi l- Forsi dan jispjega għaliex Ħal Għaxaq kien jagħmel maż-Żejtun flok ma' Bir Miftuħ u għaliex Ħal Safi ma kienx magħqud maż-Żurrieq iżda kien parti minn Bir Miftuħ. L-istess awtur jinnota li, skond l-istudju tal-Professur Godfrev Wettinger fuq il-lista tal-milizzja fl- 1419-20, publikat fil-Melita Historica tal-1969, fiż-Żejtun, fiż-Żurrieq u f'Bir Miftuħ kien hemm rispettivament 104, 106 u 116 irġiel tad-dejma. Dawn il-figuri huma indikazzjoni li, almenu f'dak iż-żmien, f'dawn it-tliet parroċċi ftit kien hemm differenza fin-numru ta' parruċċani. Iżda, meta bdew igerbu s-snin, din il-parroċċa tnaqqret mill-kobor u l-popolazzjoni tagħha. Dan kien l-aktar riżultat tat-twaqqif ta' parroċċi ġodda minn fost il-konfini tagħha. Fl-1436, Bir Miftuħ kien parroċċa pjuttost kbira li l-kappillan tiegħu, il-Kanonku Blasius, kellu dħul tajjeb ta' 15-il uqija, dħul tajjeb għal dak iż-żmien, skond ir-rollo tal-Isqof Senatore de Mello. Fl-1590, il-poplu ta' Bir Miftuħ kien jgħodd 1973 ruħ, izda n-numru niżel għal 1439 persuna fl-1632, li 1082 minnhom kienu abitanti ta' Ħal Luqa li ma kienx għadu nqata' bħala parroċċa għalih. Kien appuntu f'dan il-perjodu li minn Bir Miftuħ inqatgħu mhux anqas minn erba' parroċċi - Ħal Tarxien, Ħal Kirkop, Ħal Safi u l-Imqabba. Fl-1634, inqatgħet ukoll il-parroċċa ġdida ta' Ħal Luqa u, allura, Bir Miftuħ spiċċa b'popolazzjoni ta' anqas minn 400 ruħ. Il-popolazzjoni mbagħad żdiedet xi ftit u leħqet il-figura ta' 572 fl-1645 iżda n-numru qatt ma qabeż din iċ-ċifra qabel l-1760 meta kien stmat li l-figura telgħet għal 857 persuna. Iżda, sadattant, il-parroċċa ta' Bir Miftuħ saret sinonima mar-raħal qrib tiegħu, il-Gudja, fejn l-abitanti fl-1655 bnew knisja ġdida f'nofs ir-raħal tagħhom u ddedikawha lil Marija Assunta, l-istess bħall-parroċċa l-qadima. Fil-fatt, il-Gudja hi meqjusa bħala l-kontinwazzjoni tal-parroċċa ta' Bir Miftuħ, li l-arkivju tiegħu imur lura għal qabel is-sena 1575 u li Ilum jifforma parti mill- arkivju parrokkjali tal-Gudja. . , Il-Knisja Parrokkjali l-Qadima Ħafna rħula oħrajn f'Malta kibru ħafna u litteralment kellhom bilfors jew ikabbru jew jibnu mill-ġdid il-knejjes parrokkjali tagħhom biex ilaħħqu man-numru akbar ta' parruċċani li dejjem kien jiżdied. Dan ma seħħx fil-knisja ta' Bir Miftuħ għar-raġunijiet li diġà semmejna: li ma kinitx fiċ-ċentru ta' post abitat u għax inqatgħu minnha ħames parroċċi ġodda f'temp ta' anqas minn ħamsin sena. Sa ċertu punt, dan sewa ta' ġid għax ma kienx hemm bżonn ta' tibdil u tkabbir bir-riżultat li l-knisja, fil-kumpless tagħha, baqgħet eżempju ħaj ta' arkitettura ekklesjastika medjevali tardiva li tfakkarna f'dik l-epoka meta ma kienx hemm differenzi fundamentali arkitettoniċi bejn knejjes parrokkjali u knejjes jew kappelli oħrajn. b Il-Knisja: għandha l-pjan normali rettangolari b'miżuri ta' madwar 48 pied b'36 pied bis-saqaf imdawwar b'parapett baxx. X'aktarx li fis-snin bikrin tas-seklu 16 il-knisja kienet ittawlet u, possibilment, inbniet ukoll B il-faċċata eżistenti li fuqha kemm f campanile bi tliet arkati, żjieda tal- ewwel snin tas-seklu 17. Il-ġenb tan- nofsinhar għandu bieb proporzjonat aħjar minn dak ewlieni u fuqu nsibu skulturat basso-riljev ta' kurċifiss. Ġewwa, is-saqaf jistrieħ fuq ħames arkati li jispiċċaw bil-ponta. L-arkati ppuntati u l-pjan rettangolari huma fost l-aspetti arkitettoniċi ps- ekklesjastiċi tal-medju evu Malti. Fuq ġewwa, xi darba kien hemm mill-anqas żewġ saffi ta' pitturi fuq il-ħajt. Ta' fuq kien fih mill-anqas 18-il qaddis filwaqt li s-saff ta' taħt x'aktarx kien pittura ta' L-aħħar Ġudizzju. Figura b'għatja fuq rasha ta' stil orjentali u li għandha bukkett Figura b'għatja fuq rasha ta' stil orjentali u li għandha bukkett fjuri jingħad li tirrappreżenta lill- fjuri jingħad li tirrappreżenta lill-Madonna. Dawn il-murali huma mdawrin bi frejm ta' pigment ħamrani li 'l ġewwa minnu għandu bordura b'tiswir ta' nofs ċrieki bojod fuq sfond ikħal ċar. Twieqi f'dil-knisja m'hemmx għajr għal waħda tonda fuq il- bieb ewlieni iżda fil-ħitan tan-navata nsibu xi ftit xquq tawwalin (slits bl-Ingliż). Bla dubju ta' xejn, Santa Marija ta'Bir Miftuħ hi eżempju tipiku tal-knejjes Maltin tal-medju evu tardiv. Digà semmejna l-ewwel kappillan magħruf ta' Bir Miftuħ, il-Kanonku Blas (Blaisius) fl- 1436. Bejn l-1502 u l-1522, il-kappillan kien Dun Consalvo Canchur, saċerdot li kien jaħdem ukoll ta' nutar. Kien Kanonku tal-kattidral u għal xi żmien għamilha ta' vigarju-ġenerali tad- djoċesi fl-assenza tal-Isqof. Warajh insibu lil Dun Ġakbu Bondin (1522-39) u l-Kanonku Pankarzju Micallef (1539-74). Fl-1542, Micallef laħaq Arċidjaknu tal-kattidral iżda, b'xi mod lill-viċijiet li kellu tul is-snin. Dan kien ifisser li l-bżonnijiet reliġjużi tal-parroċċani mhux dejjem kienu jaqduhom kif imiss. L-affarijiet ħżienu aktar wara l-bini tal-belt Valletta billi kienu mhux ħażin dawk is-saċerdoti li kienu jippreferu l-kenn tal-ibliet fortifikati għall-periklu tal-kampanja miftuħa għall-inżul tal-għadu. Fi żmien il-Kappillan Dun Bartilmew Mangion (1574-1592), seħhet il-Vista Appostolika ta' Monsinjur Pietru Dusina, vista li hi ta' importanza liema bħalha fl-istorja ekklesjastika, soċjali u ekonomika ta' Malta. F'dak li jirrigwarda din il-knisja ta' Bir Miftuħ, insibu deskrizzjoni tajba fejn jissemmew li l-artal maġġur kif ukoll iż-żewġ artali tal-ġnub ma' ġenbu kienu Ikoll dedikati lil Marija Assunta, ħaġa li Ilum ma tistax issir. Kien hemm ukoll żewġ artali oħrajn, wieħed dedikat lill-Ispirtu s-Santu u ieħor lill-qaddisin Kosma u Damjan li t-tnejn tneħhew fuq ordnijiet ta' Dusina nnifsu. Il-knisja kellha fonti tal-magħmudija magħmul mill-ġebel iżda kienet nieqsa minn tabernaklu sura. Madwar il-knisja kien hemm ċimiterju u ħames kappelli ddedikati lil Marija Assunta, San Ġorġ, San Bastjan, Santa Katarina u t-Twelid tal-Madonna li l-bieb sabiħ tiegħu għadu jeżisti. F'din il-knisja ta' Bir Miftuħ, Dusina waqqaf il-Fratellanza tas-SS. Sagrament li bdiet bi 18-il fratell. Ta' min iżid li l-artal maġġur ġie konsagrat mill- Isqof Tommaso Gargallo fl-1591 u li, wkoll meta l-knisja ma baqgħetx tiffunzjona bħala knisja parrokkjali, xorta baqgħet miftuħa għall-użu liturġiku. Illum il-ġurnata, din il-knisja għadha teżisti, sabiħa fis-solitudni tagħha kemm kemm 'il barra mill-Gudja, restawrata u ppreservatga bil-ħidma tas-Soċjetà Din l-Art Ħelwa, biex tibqa' tfakkarna fl-istorja ekklesjastika u soċjali ta' pajjiżna tas-sekli l-imgħoddija.