Din is-sena qed infakkru l-575 sena tal-parroċċa tagħna. Għalkemm l-iktar dokument ekkleżjastiku u uffiċjali dwar l-eżistenza tal-parroċċa ta' Birmiftuħ sar fis-sena 1436, l-istess dokument juri ċar li dakinhar Birmiftuħ kien diġà waħda mill-parroċċi eżistenti fil-gżejjer Maltin. Dokumenti oħrajn ċivili tal- Università tas-sena 1419 juru lista tas-suldati tad- dejma, mill-irħula kollha li kienu fil ġurisdizzjoni ta' Birmiftuħ, kollha għalihom raħal wara l-ieħor, u dan ifisser li dawn l-irħula kienu diġà taħt il-kappa ta' Birmiftuħ. ' It-Tlugħ fis-Sema tal-Madonna, dak li niċċelebraw aħna fir-raħal tagħna, fl-imgħoddi li kien jissejjaħ b'mod partikulari 'Santa Marija tax-Xahar t'Awwissu. Kien jingħata dan id-dettal għax l-Istorja turina li kien hemm diversi festi tal- Assunta li kienu ċċelebrati fi żminijiet oħra matul is-sena. Dan kien jiġri jew minħabba xi devozzjoni partikulari jew għax ikun hemm xi rabta ma' xi titular ieħor. Eżempju ta' dan kien jeżisti f'Birmiftuħ stess. Mons. Pietru Dużina, Delegat Appostoliku li kien żar il-knisja fl-1575, jgħid li t-titular huwa Santa Marija tax-Xahar t'Awwissu filwaqt li fl-istess knisja sab tliet artali maħturin lill-Assunzjoni tal-Beata Marija. Dwar waħda mill-kappelli li kien hemm mal-istess knisja jgħid li kienet iddedikata lill-Assunzjoni wkoll. Għall-ebda waħda minn dawn ma indika x-xahar t' Awwissu. Għalkemm huwa fatt li kulħadd jgħid li l-Gudja hu wieħed mill-eqdem parroċċi ta' Malta, dan mhux korrett għal kollox. Iżda jekk wieħed jgħid li l-Gudja hu wieħed mill-eqdem irħula, ikun qed jgħid sewwa. Hawn wieħed għandu jagħmel distinzjoni bejn raħal u parroċċa. Kien biss ħames snin ilu li l-awtoritajiet tal-knisja semmew għall- ewwel darba formalment il-Gudja bħala parroċċa: fl-parroċċa ta' Birmiftuħ maż-żmien magħrufa wkoll bl-isem tal-Parroċċa tal-Gudja'. Dan kien fid-digriet ta' Mons. Ġużeppi Mercieca mogħti mill-Kurja Arċiveskovili fid-19 ta' Lulju 2006 li bih iddikjara lill-Gudja Parroċċa Arċipretali. seħħ biex jikkonferma li l-Gudja huwa l-fdal ta' Birmiftuħ, li baqa' l-istess parroċċa ta' Birmiftuħ, u biex ifisser dan b'mod ċar, iddikjara l-Gudja Parroċċa Arċipretali peress li hija fost il-parroċċi l-aktar antiki fl-Arċidjoċesi ta' Malta. Se nagħti tifsir fil-qosor ta' kif saret din il-bidla minn Birmiftuħ għall-Gudja u kif fl-istess waqt baqgħet l-istess parroċċa li kienet teżisti sa mill- bidu tas-seklu ħmistax u qabel ukoll. Meta fl-1530 l-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann ġie Malta, żamm l-għamara tiegħu fil-Birgu. Hawn l-Ordni għamel Università oħra biex tamministra l-inħawi tal-portijiet. L-Imdina xorta waħda kien għad għandha l-Università tagħha biex tieħu hsieb l-inħawi l-oħra tal-Gżejjer. Għalhekk kien kiber ħafna l-iskariġġ bejn il-Birgu u l-Imdina. Ħal Luqa u Ħal Tarxien kienu żewġ ċentri f'din it-triq. Dak iż-żmien il-Marsa kienet projbita għall-pubbliku minħabba l-ilma qiegħed u l-malarja. B'hekk dawn iż-żewġt irħula ħadu spinta sewwa 'l quddiem. Birmiftuħ kien ikopri minn Wied il-Kbir, (li kien jifred lil Birmiftuħ minn Ħal Qormi), minn Ta' Għassiewi (li kien jifred lil Birmiftuħ mis- Siġġiewi), minn Ħal Millieri għal Ħal Safi, linja li kienet tifred lil Birmiftuħ miż-Żurrieq - mill- Brolli għal Buleben, (linja li kienet tifred lil Birmiftuħ minn Bisqallin (Żejtun)), sax-xaqliba tal-Lvant tal-Port il-Kbir, u minn hemm għal Wied il-Kbir taħt Ħal Qormi. Bejn l-1592 u l-1634, it- territorju enormi li kellu Birmiftuħ kważi spiċċa fix-xejn. Minn naħa waħda kien hemm l-Awtorità Ekkleżjastika li sseparat ħames parroċċi minn Birmiftuħ. L-abitanti ta' Ħal Safi kienu minn tal- ewwel li ressqu petizzjonijiet biex jinfirdu minn Birmiftuħ u jsiru parti miż-Żurrieq. Min naħa l-oħra kien hemm l-awtorità ċivili tal- Gran Mastru, li kienet ukoll ta' widen għall-ilmenti li kienu jsiru min-nies tad-Dejma li kienu joqogħdu fl-irħula li sseparaw minn Birmiftuħ fl-aħħar snin tas-seklu sittax. Huma kienu jiltaqgħu għat- taħriġ u s-servizz fil-misraħ tal-knisja parrokkjali f'Birmiftuħ, jiġifieri bogħod konsiderevoli mill- irħula tagħhom. Barra minn hekk, il-Kaptan kellu l-Kaptanija fil-Gudja. Għalhekk il-Gran Mastru amar biex is-suldati ta' Ħal Tarxien u Casal Paola jmorru mal-Kaptanija ta' Bisqallin (Żejtun), u ta' Ħal Safi u l-Imqabba jmorru mal-Kaptanija taż- Zurrieq. L-Istorja turina ċar li l-knisja parrokkjali ta' Birmiftuħ minn dejjem kienet f'post diżabitat fil-kampanja. Hemm lista twila ta' serq u żgass f'din il-knisja. Ħafna drabi nies fi triqithom lejn il-knisja sfaw attakkati u misruqin; xi drabi seħħ ukoll qtil. L-iktar waħda li baqgħet tissemma kienet is-serqa tal-pissidi bl-ostji kkonsagrati fl-1663. Il-proċess tal-Inkwiżitur Casanata dwar dik is-serqa huwa wieħed dettaljat ħafna u jagħti stampa ċara tad-diżabitazzjoni li kien hemm fl- idwar tal-knisja ta' Birmiftuħ. Il-wied li kien jgħaddi minn bejn il-knisja ta' Birmiftuħ u r-raħal tal-Gudja (fejn illum hemm il-Gnien tal-Kmand), kien spiss idum għal jiem sħaħ mimli bl-ilma, u kien jagħmel is-sitwazzjoni iżjed diffiċli biex in-nies tmur il-knisja. Dan kollu wassal biex il-poplu wera x-xewqa tiegħu li tinbena knisja parrokkjali ġdida. Huma riedu li jkollhom knisja parrokkjali tagħhom bħall- irħula l-oħrajn li nfirdu minn Birmiftuħ. Fis-sena 1650 il-Gudja kien fiha madwar 450 ruħ. Il-post li għażlu l-Gudjani kien fuq l-għolja u fil-qalba tar- raħal ukoll. F'dan il-post magħżul kien hemm tliet knejjes oħra ħdejn xulxin, iddedikati lit-Twelid tal-Madonna, lil San Nikola, u lill-Annunzjata. It-talba kienet milqugħa, u l-iddisinjar tagħha tħalla f'idejn Tumas Dingli. It-tliet knejjes żgħar li semmejt inħattu biex minflok tinbena l-knisja parrokkjali ġdida. Fis-sena 1666 il-bini prinċipali kien lest. L-Isqof, kien ta l-jedd lill-kappillan ta' Birmiftuħ Dun Ġwann Gatt biex jittrasferixxi fil- knisja l-ġdida dak kollu li kien fil-ġurisdizzjoni tiegħu bħala kappillan ta' Birmiftuħ. Billi l-Gudja kien l-uniku raħal li kien għad baqa' f'Birmiftuħ (għax fis-seklu sbatax Birżebbuġa kien għadu mhux popolat minħabba l-biża' tal- furbani), l-Isqof ma rax il-ħtieġa li jiddikjara l-Gudja parroċċa, ghax bħala fdal ta' Birmiftuħ, awtomatikament il-Gudja kien diġà parroċċa. L-obbligu tal-kappillan kien li l-jeddijiet kollha kellhom jiġu fil-knisja l-ġdida. Hekk, it-titular ukoll kellu jibqa' dak tal-Assunta u l-ebda wieħed minn tal-knejjes li kien hemm fl-istess lok, u lanqas dak tal-knisja prinċipali tar-raħal tal-Gudja ta' dak iż-żmien bit-titular tal-Annunzjata, knisja li kien hemm flok il-kappella tal-Annunzjata li naraw illum fi Triq Santa Marija. Mir-reġistri tal-magħmudija, żwiġijiet, griżma u mwiet, naraw li għal bosta snin wara li dawn is- sagramenti bdew ikunu amministrati fil-knisja parrokkjali l-ġdida fil-Gudja, il-kappillan kien jikteb li hu l-kappillan ta' Birmiftuħ. Hawn ta' min isemmi wkoll li dawn ir-reġistri kienu dawk stess li nbdew fil-knisja parrokkjali l-qadima u tkomplew fil-ġdida sal-ġurnata tal-lum. Li l-Gudja baqa' l-istess parroċċa ta' Birmiftuħ jidher ukoll fil- purċissjonijiet nazzjonali bħal dik li ssir f'nhar San Girgor. Sa madwar ħamsin sena ilu l-fratellanzi tal-Gudja kienu jimxu bid-dritta li dejjem kellha l-parroċċa ta' Birmiftuħ wara ż-Zejtun u qabel Ħal Qormi. Parroċċa Arċimatriċi u Arċipretali - Gudja