Numru 81 — L-14-ilsena Lulju - Awwissu 2007 T Il-Ħuttafa 81 7 Lulju- Awwissu 2007 F'Ġunju 2007 il-ħabib tagħna Michael Ħares iktar bir- reqqa u nduna li dan kien farfett li qatt Minn dak iż-żmien 'l hawn deher diversi drabi oħra kemm fl-istess post u anke f'inħawi oħra. Dal-farfett oriġina fl-Afrika Sammut ra farfett żgħir jittajjar fuq Ħadlu xi ritratti (ara pġ1), fittex fil-kotba u sab li kien Geranium Bronze Cacvreus marshalli. Din hija speċi ġdida għal Malta, u nistgħu nsejħulu Farfett tas-Sardinell. el, u probabbli ddaħħal Malta bi żball bħala bajd, xagħat jew fosdqa ma' xi pjanti tal-ġonna. Is-Sena tal-Ħuttafl Dis-sena kienet rekord għall-ħuttaf li bejjet f'pajjiżna. Sa ftit snin ilu l-ħuttaf konna narawh biss fil- passa. Imma dawn l-aħħar snin xi par kien qed jibqa' Malta u jbejjet. Dis-sena kienet rekord għax bejtu mill-inqas tliet pari b'suċċess. Iktar frieħ ifisser mhux biss iktar għasafar, imma dawk il-frieħ hemm ċans li s-sena d-dieħla anke huma jiġu jbejtu f'Malta. ms AIBejta 1 Sannat (Għawdex). F'Ġunju 2007 par AW ħuttaf bnew bejta f'kamra żgħira f'dan ir- raħal, u kienu jidħlu minn tieqa żgħira għax i il-bieb kien imbarrat. L-ewwel frieħ tajru p ejtie 7 għall-bidu ta' Lulju. Imbagħad l-istess par probabbi kien reġgħu biedu fl-istess bejta u kellhom erbat hemmukoll ifrieħ oħral żewġ pari. — i BI ) oħrajn ibejtu, par fl-inħawi Marsaxlokk. F'Lulju 2007 il-berdwoċer . ta'l-iMtaħleb' Richard Cachia Żammit ra tmien ħuttafiet u par ieħor fl- fl-inħawi ta' Tas-Silġ. Rav Galea, berdwoċer inħawi ta' l- ieħor, mar jinvestiga u sab li par ħuttaf kienu Għadira. Il- bnew bejta f'villa mitluqa. Din x'aktarx bejtiet pero kienet familja ta' żewġ adulti u sitt ifrieħ. ma sibnihomx. ' Il-Buskett. F'Awwissu 2007 seħibna Rav Galea ra par ħuttafiet deħlin f'bini mitluq, u ssuspetta li kienu qed ibejtu. Meta ċċekkja sab li f'dal-bini kien hemm żewġ bejtiet tal- ħuttaf, u sab li dawn kienu t-tnejn ta' l-istess par. ' bejta kienu trabbew ħamest ifrieħ, li kibru u tajru, u fit-tieni xe) ) waħda kien għad hemm erbat ifrieħ żgħar. Sa ma jaslilkom ' dal- -magażin nawguraw li anke dawn ikunu tajru wkoll. Grazzi ħafna lil Rav Galea mhux biss tax-xogħol ta' ditektiv ta' l-għasafar, imma anke talli ġabrilna dal- materjal biex nippublikawh, flimkien mar-ritratti li ħa tal-bejtiet. G jew2 Dawk rigal sorpriża għal das-sajf :-) . aħna b'xortina li naraw bil-kulur. Tafu li mhux ; l-annimali kollha jaraw bil-kulur2 Mela x'hiexi Matthew Borg Qardġ ii Aarak ' iswedu'abjad jaraw, jew insomma għandhom ) skoss kuluri neqsin mill-vista tagħhom. Xagħat ta' Farfett tal-Kaboċċi ritratt ta' Aron Tanti x'għandna2 aħbarijiet X'għandna mid-dinja2 X'se naraw2 Siġra u Verv Good gallerija Nilagħbu tikka Daħħal membru Lejla maċ-ċief Ughi Dan x'jaħbat21 Ħej Ħuttafl Allural Għoġbukom il-paġni ġodda bil-kulur Ħbieb tiegħi; jien u sħabi l-granċijiet li ngħixu fil-qxur tal-bebbux qed nagħmlulkom dan l-appell. Meta ssibu bebbux f'xatt il-baħar ma jimpurtax billi tiġbruhom biex forsi tarawhom ftit. Imma nitolbukom biex wara ftit terġgħu titilquhom. Ħafna drabi f'dak il-bebbux ikun hemm granċijiet żgħar bħali, u aħna jekk indumu barra mill-ilma mmutu. Għalhekk grazzi talli terġgħu tpoġġuna lura fil-baħar. Inselli għalikom u komplu gawdu s-sajfl Kos x'differenza jagħmel ftit kulur. 'Il-mammiferi, per eżempju, kważi kollha ;U qtates, żwiemel u baqar, ċriev, mogħoż, ngħaġ u antilopi, orsijiet, iljuni, tigri u iljunfanti, ġiraffi u ħnieżer, ġrieden u fniek, friefet il-lejl u qniefed, foki, dniefel u balieni, dawn kollha jaraw ħafna inqas kuluri minna. Fil-ħajja ta' dawn l-annimali, il-kulur mhux importanti. Imma b'xorti tajba aħna, u anke x-xadini (li niġu minnhom) naraw bil-kulur. Għaliex2 Għax l-ikel ta' ħafna xadini huwa l-frott, u biex xadina tkun taf jekk frotta hix misjura u tajba għall-ikel s'intendi trid tara x'kulur tkun. Għalhekk naraw bil-kuluri Kieku x-xadini flok frott kienu jieklu per eżempju ħaxix bħaż-żebra jew laħam bħal- lupu, kieku huma wkoll jaraw black-and-white. U aħna magħhom. U l-magażin favorit tagħna kien ikun kollu kulur wieħed :-( Mela viva x-xadini żaqqigin għall-frottl Victor Falzon L-Editur Il-bufula ħamra (spectacled warbler Svivia conspicillata) hija għasfur żgħir tal-kampanja. Tħobb il- beraħ u x-xagħri, u tibni l-bejta f'xi arbuxxell baxx. Ma tantx hi komuni f'Malta, u f'dawn l-aħħar snin kompliet tonqos. L-ambjent tagħha qiegħed kull ma jmur jonqos u jisparixxi taħt it-toroq, taħt il-bini u taħt l-imnasab tan-nassaba. Din mhux bħall-kuġina tagħha l-bufula sewda li drat tgħix viċin in-nies; 7 il-bufula ħamra hija mgerrxa sew mill-bniedem. Biex insalvaw il-bufula ħamra irid ikollna iktar postijiet . protetti mill-iżvilupp. (Ritratt ta' Denis Cachia). Il-kumitat ta' Klabb Ħuttaf i Jason Aloisio, Matthew Borg Cardona, Desirġe Falzon, Svivia Falzon, Victor Falzon u Kathleen Mamo. indirizz BirdLife Malta, 57/28 Triq Abate Rigord, Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 imejl info birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa 0 birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri tà' taħt it-18. Norganizzaw ħarġiet fil-i l-kampanja, żjarat f'riservi naturali, u nagħmlu xogħol ambjentali. Noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa kull xaharejn għall-membri, u nagħmlu ħendawts u logħob għal-waqt xi attivitajiet. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija Lm3 (€6.99) fis-sena. Sakemm mhux speċifikat mod ieħor, l-isem BirdLife f'dal- l-magażin jirreferi għal BirdLife Malta. Materjal mill-magażin jista' jiġi kkupjat basta mhux għal skop kummerċjali u basta jissemma' isem il-magażin u tintbagħat lill-BirdLife Kopja tal-materjal fejn ġie kkupjat. Publikazzjoni BirdLife Malta, Awwissu 2007 e Disinn u produzzjon Victor Falzon s Stampat għand Poulton's Print Shop karta € riċiklata Il-Ħuttafa 81 7 Lulju- Awwissu 2007 F'Ġunju 2007 il-ħabib tagħna Michael Ħares iktar bir- reqqa u nduna li dan kien farfett li qatt Minn dak iż-żmien 'l hawn deher diversi drabi oħra kemm fl-istess post u anke f'inħawi oħra. Dal-farfett oriġina fl-Afrika Sammut ra farfett żgħir jittajjar fuq Ħadlu xi ritratti (ara pġ1), fittex fil-kotba u sab li kien Geranium Bronze Cacvreus marshalli. Din hija speċi ġdida għal Malta, u nistgħu nsejħulu Farfett tas-Sardinell. el, u probabbli ddaħħal Malta bi żball bħala bajd, xagħat jew fosdqa ma' xi pjanti tal-ġonna. Is-Sena tal-Ħuttafl Dis-sena kienet rekord għall-ħuttaf li bejjet f'pajjiżna. Sa ftit snin ilu l-ħuttaf konna narawh biss fil- passa. Imma dawn l-aħħar snin xi par kien qed jibqa' Malta u jbejjet. Dis-sena kienet rekord għax bejtu mill-inqas tliet pari b'suċċess. Iktar frieħ ifisser mhux biss iktar għasafar, imma dawk il-frieħ hemm ċans li s-sena d-dieħla anke huma jiġu jbejtu f'Malta. ms AIBejta 1 Sannat (Għawdex). F'Ġunju 2007 par AW ħuttaf bnew bejta f'kamra żgħira f'dan ir- raħal, u kienu jidħlu minn tieqa żgħira għax i il-bieb kien imbarrat. L-ewwel frieħ tajru p ejtie 7 għall-bidu ta' Lulju. Imbagħad l-istess par probabbi kien reġgħu biedu fl-istess bejta u kellhom erbat hemmukoll ifrieħ oħral żewġ pari. — i BI ) oħrajn ibejtu, par fl-inħawi Marsaxlokk. F'Lulju 2007 il-berdwoċer . ta'l-iMtaħleb' Richard Cachia Żammit ra tmien ħuttafiet u par ieħor fl- fl-inħawi ta' Tas-Silġ. Rav Galea, berdwoċer inħawi ta' l- ieħor, mar jinvestiga u sab li par ħuttaf kienu Għadira. Il- bnew bejta f'villa mitluqa. Din x'aktarx bejtiet pero kienet familja ta' żewġ adulti u sitt ifrieħ. ma sibnihomx. ' Il-Buskett. F'Awwissu 2007 seħibna Rav Galea ra par ħuttafiet deħlin f'bini mitluq, u ssuspetta li kienu qed ibejtu. Meta ċċekkja sab li f'dal-bini kien hemm żewġ bejtiet tal- ħuttaf, u sab li dawn kienu t-tnejn ta' l-istess par. ' bejta kienu trabbew ħamest ifrieħ, li kibru u tajru, u fit-tieni xe) ) waħda kien għad hemm erbat ifrieħ żgħar. Sa ma jaslilkom ' dal- -magażin nawguraw li anke dawn ikunu tajru wkoll. Grazzi ħafna lil Rav Galea mhux biss tax-xogħol ta' ditektiv ta' l-għasafar, imma anke talli ġabrilna dal- materjal biex nippublikawh, flimkien mar-ritratti li ħa tal-bejtiet. G jew2 Dawk rigal sorpriża għal das-sajf :-) . aħna b'xortina li naraw bil-kulur. Tafu li mhux ; l-annimali kollha jaraw bil-kulur2 Mela x'hiexi Matthew Borg Qardġ ii Aarak ' iswedu'abjad jaraw, jew insomma għandhom ) skoss kuluri neqsin mill-vista tagħhom. Xagħat ta' Farfett tal-Kaboċċi ritratt ta' Aron Tanti x'għandna2 aħbarijiet X'għandna mid-dinja2 X'se naraw2 Siġra u Verv Good gallerija Nilagħbu tikka Daħħal membru Lejla maċ-ċief Ughi Dan x'jaħbat21 Ħej Ħuttafl Allural Għoġbukom il-paġni ġodda bil-kulur Ħbieb tiegħi; jien u sħabi l-granċijiet li ngħixu fil-qxur tal-bebbux qed nagħmlulkom dan l-appell. Meta ssibu bebbux f'xatt il-baħar ma jimpurtax billi tiġbruhom biex forsi tarawhom ftit. Imma nitolbukom biex wara ftit terġgħu titilquhom. Ħafna drabi f'dak il-bebbux ikun hemm granċijiet żgħar bħali, u aħna jekk indumu barra mill-ilma mmutu. Għalhekk grazzi talli terġgħu tpoġġuna lura fil-baħar. Inselli għalikom u komplu gawdu s-sajfl Kos x'differenza jagħmel ftit kulur. 'Il-mammiferi, per eżempju, kważi kollha ;U qtates, żwiemel u baqar, ċriev, mogħoż, ngħaġ u antilopi, orsijiet, iljuni, tigri u iljunfanti, ġiraffi u ħnieżer, ġrieden u fniek, friefet il-lejl u qniefed, foki, dniefel u balieni, dawn kollha jaraw ħafna inqas kuluri minna. Fil-ħajja ta' dawn l-annimali, il-kulur mhux importanti. Imma b'xorti tajba aħna, u anke x-xadini (li niġu minnhom) naraw bil-kulur. Għaliex2 Għax l-ikel ta' ħafna xadini huwa l-frott, u biex xadina tkun taf jekk frotta hix misjura u tajba għall-ikel s'intendi trid tara x'kulur tkun. Għalhekk naraw bil-kuluri Kieku x-xadini flok frott kienu jieklu per eżempju ħaxix bħaż-żebra jew laħam bħal- lupu, kieku huma wkoll jaraw black-and-white. U aħna magħhom. U l-magażin favorit tagħna kien ikun kollu kulur wieħed :-( Mela viva x-xadini żaqqigin għall-frottl Victor Falzon L-Editur Il-bufula ħamra (spectacled warbler Svivia conspicillata) hija għasfur żgħir tal-kampanja. Tħobb il- beraħ u x-xagħri, u tibni l-bejta f'xi arbuxxell baxx. Ma tantx hi komuni f'Malta, u f'dawn l-aħħar snin kompliet tonqos. L-ambjent tagħha qiegħed kull ma jmur jonqos u jisparixxi taħt it-toroq, taħt il-bini u taħt l-imnasab tan-nassaba. Din mhux bħall-kuġina tagħha l-bufula sewda li drat tgħix viċin in-nies; 7 il-bufula ħamra hija mgerrxa sew mill-bniedem. Biex insalvaw il-bufula ħamra irid ikollna iktar postijiet . protetti mill-iżvilupp. (Ritratt ta' Denis Cachia). Il-kumitat ta' Klabb Ħuttaf i Jason Aloisio, Matthew Borg Cardona, Desirġe Falzon, Svivia Falzon, Victor Falzon u Kathleen Mamo. indirizz BirdLife Malta, 57/28 Triq Abate Rigord, Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 imejl info birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa 0 birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri tà' taħt it-18. Norganizzaw ħarġiet fil-i l-kampanja, żjarat f'riservi naturali, u nagħmlu xogħol ambjentali. Noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa kull xaharejn għall-membri, u nagħmlu ħendawts u logħob għal-waqt xi attivitajiet. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija Lm3 (€6.99) fis-sena. Sakemm mhux speċifikat mod ieħor, l-isem BirdLife f'dal- l-magażin jirreferi għal BirdLife Malta. Materjal mill-magażin jista' jiġi kkupjat basta mhux għal skop kummerċjali u basta jissemma' isem il-magażin u tintbagħat lill-BirdLife Kopja tal-materjal fejn ġie kkupjat. Publikazzjoni BirdLife Malta, Awwissu 2007 e Disinn u produzzjon Victor Falzon s Stampat għand Poulton's Print Shop karta € riċiklata Ħafna Awstraljani jħobbuh i mmens il-kangaru għax dan l-annimal huwa s-si u Tasmania ħabitat wesgħat bil-ħaxix tul 150ċm lewn griż minn fuq, abjad minn taħt ikel ħaxix u weraq problemi qerda tal-ħabitat, nixfa status komuni, imma nqered minn ħafna nħawi PA mbolu ta' pajjiżhom. Imma għandhom problema. Fl-Awstralja jrabbu ħafna ħafna ngħaġ… in-ngħaġ irid ħafna art fejn jirgħa… l-art qed tinsteraq mill-ambjent naturali tal-kangaru… u l-kangarti m'għandux fejn jgħixl Ħafna kangaruni bdew jitfaċċaw fil-parks u wesgħat ħdejn l-ibliet għax hemm qed isibu ħaxix frisk. Wieħed mill-postijiet li mtela bil-kangaruni huwa bażi militari ħdejn Canberra. Imma d-Dipartiment tad-Difiża qed igorr li dawn il-kangaruni qed jagħmlu ħsara lill-ambjent tal-bażi, u ddeċieda li jdaħħal il-kaċċaturi biex joqtluhom. Imma l-pjan qajjem protesti mill-publiku u kellu jinbidel. U nbidel sewl Issa flok m'huma ħa jinqatlu, il-kangaru ħa jitraqqdu, jinqabdu, jinġarru b'vannijiet (b'arja kkundizzjonata) u jintelqu f'medda art kbira ta' ħaxix u siġar li ħa titwarrab apposta għalihom. Din l- operazzjoni se tqum balla flus. Kull kangaru se jiswa lid-Dipartiment tad-Difiża Awstraljan xi Lm970, u b'kollox hemm xi 3200 kangaru. Mur aral Aħjar milli jonfquhom f'missili hux21 Nofs tużżana friskil Kmieni dis-sena tim ta' xjenzati kienu fil-Congo (Democratic Republic of Congo) qed jagħmlu riċerka fl-għoljiet u l-muntanji fil-punent ta' Lake Tanganvika. Il-post huwa ġenna ta' l-art għan-natura, fejn għadhom jgħixu xadini, bufli, iljunfanti u leopardi. Fix- xaharejn li damu hemm, ix-xjenzati sabu sitt annimali ġodda għax-xjenza: tip ta' farfett il-lejl, tip ta' ġurdien, żewġ tipi ta' bugeddum (shrews) u żewġ żrinġijiet. Sabu wkoll salt pjanti li wħud minnhom ġodda wkoll. Dal-post fih biċċa foresta tropikali ta' xi 100Okmż (xi elf darba daqs il-Buskettl) li għadha mhix imbagħbsa mill-bniedem. Qed jibdew isiru sforzi biex din l-art tiġi protetta. endemiċi: annimali u pjanti li ssibhom f'post wieħed biss fid-dinja. ri sponsun.ikħal Kull sajf sirna nisimgħu b'nirien kbar li jaħarqu meded kbar ta' foresti, speċjalment fil-pajjiżi tal- Mediterran fejn is-sħana hija qawwija u l-ilma huwa skars. Dis-sena nirien kbar għamlu ħerba fil-Gżejjer Canarie, fejn inqerdu 35,000 ettaru (medda ikbar mill-Gżejjer Maltin) ta' foresta. Il-gżira Gran Canaria biss biss tilfet terz tal-foresti tagħha. L-ambjentalisti allarmati għax fil-Canarie jgħixu diversi speċi 'endemiċi. Fost dawn hemm l-iSponsun Ikħal u tliet speċi ta' ħamiem. Jekk bin-nirien jinqerdu dawn l-għasafar, ikunu spiċċaw għal kollox minn wiċċ id-dinja. karta €) riċiklata fejn jgħix. Awstralja (fin-nofsinhar u l-Ivant) Il-Ħuttafa 81 9 Lulju Awwissu 2007 Victor Falzon jgħidilna kif naraw u nagħrfu l-għasafar Għandek kemm għandek siġar, m'intix ħa tarah fil-ġnien dan l-għasfurl Għaliex2 Għax l-għasafar mhux kollha jfittxu l-ġonna. Il- pispisella tad-dabra, per eżempju, tgħix ħajjitha kważi kollha f'xatt il-baħar. Mhux għax tħobb tgħum u tixxemmex imma għax hemm issib l-ikel tagħha: dud u ħniex irqaq li jgħixu midfunin fit-tajn u r-ramel imxarrab. Il-pispisella tad-dabra hija għasfur żgħir b'munqar twil, għodda perfetta biex ittella' d- dud mit-tajn. Fis-sajf ma' żaqqha jkollha tebgħa sewda kwadra (bħal Teletubbvl), imma fix-xitwa tkun żaqqha bajda u daharha griż. Biex taraha mur f'postijiet bħas-Salina, ir-riserva ta' l-Għadira, kultant f'xi xtut kwieti. (Għasafar Madwarna p 22) l-għasfur tal-bejt Lil dan kulħadd jafu, għax komuni, issibu kullimkien f'numri kbar, jgħix qalb in-nies u jbejjet fil-ventilaturi ta' djarna. U biex tgħaqqadha huwa wkoll storbjużi Imma billi l-għasfur tal-bejt huwa komuni xorta waħda huwa sabiħ. Speċjalment fir- rebbiegħa u fis-sajf ikollu ħafna iswed ma' sidru u fuq rasu jkollu qisha beritta kannella. Imma r-raġel biss ikun hekk; in-nisa jkunu griżi fil-kannella, b'żaqqhom abjad mitfi. L-għasfur tal-bejt sar daqshekk komuni għax tgħallem jgħix magħna u jiekol bis- serqa mill-ħafna skart li narmu. Jekk tarma bird table fil-ġnien, l-għasfur tal-bejt ħa jkun wieħed mill-għasafar li jinżlu jżuruhielek, u spiss ukoll iżarmawhielek mill-ikell (Għasafar Madwarna p 47) L-istampi t'hawn fuq meħudin mill-ktieb Għasafar Madwarna (fil-ktieb qegħdin bil-kulur). Il-BirdLife ħarġet dal-ktieb apposta għal min irid jibda l- berdwoċing minn età żgħira. Fih tagħrif sempliċi fuq 100 għasfur, u stampi bil-kulur minn qoxra sa qoxra. U jiswa Lm2.05 (€4.78) bissl Jekk għad m'għandekx… x'qed tistenna2 Ċemplilna fuq 21347644/5 u ordna wieħed. karta €) riċiklata Ħafna Awstraljani jħobbuh i mmens il-kangaru għax dan l-annimal huwa s-si u Tasmania ħabitat wesgħat bil-ħaxix tul 150ċm lewn griż minn fuq, abjad minn taħt ikel ħaxix u weraq problemi qerda tal-ħabitat, nixfa status komuni, imma nqered minn ħafna nħawi PA mbolu ta' pajjiżhom. Imma għandhom problema. Fl-Awstralja jrabbu ħafna ħafna ngħaġ… in-ngħaġ irid ħafna art fejn jirgħa… l-art qed tinsteraq mill-ambjent naturali tal-kangaru… u l-kangarti m'għandux fejn jgħixl Ħafna kangaruni bdew jitfaċċaw fil-parks u wesgħat ħdejn l-ibliet għax hemm qed isibu ħaxix frisk. Wieħed mill-postijiet li mtela bil-kangaruni huwa bażi militari ħdejn Canberra. Imma d-Dipartiment tad-Difiża qed igorr li dawn il-kangaruni qed jagħmlu ħsara lill-ambjent tal-bażi, u ddeċieda li jdaħħal il-kaċċaturi biex joqtluhom. Imma l-pjan qajjem protesti mill-publiku u kellu jinbidel. U nbidel sewl Issa flok m'huma ħa jinqatlu, il-kangaru ħa jitraqqdu, jinqabdu, jinġarru b'vannijiet (b'arja kkundizzjonata) u jintelqu f'medda art kbira ta' ħaxix u siġar li ħa titwarrab apposta għalihom. Din l- operazzjoni se tqum balla flus. Kull kangaru se jiswa lid-Dipartiment tad-Difiża Awstraljan xi Lm970, u b'kollox hemm xi 3200 kangaru. Mur aral Aħjar milli jonfquhom f'missili hux21 Nofs tużżana friskil Kmieni dis-sena tim ta' xjenzati kienu fil-Congo (Democratic Republic of Congo) qed jagħmlu riċerka fl-għoljiet u l-muntanji fil-punent ta' Lake Tanganvika. Il-post huwa ġenna ta' l-art għan-natura, fejn għadhom jgħixu xadini, bufli, iljunfanti u leopardi. Fix- xaharejn li damu hemm, ix-xjenzati sabu sitt annimali ġodda għax-xjenza: tip ta' farfett il-lejl, tip ta' ġurdien, żewġ tipi ta' bugeddum (shrews) u żewġ żrinġijiet. Sabu wkoll salt pjanti li wħud minnhom ġodda wkoll. Dal-post fih biċċa foresta tropikali ta' xi 100Okmż (xi elf darba daqs il-Buskettl) li għadha mhix imbagħbsa mill-bniedem. Qed jibdew isiru sforzi biex din l-art tiġi protetta. endemiċi: annimali u pjanti li ssibhom f'post wieħed biss fid-dinja. ri sponsun.ikħal Kull sajf sirna nisimgħu b'nirien kbar li jaħarqu meded kbar ta' foresti, speċjalment fil-pajjiżi tal- Mediterran fejn is-sħana hija qawwija u l-ilma huwa skars. Dis-sena nirien kbar għamlu ħerba fil-Gżejjer Canarie, fejn inqerdu 35,000 ettaru (medda ikbar mill-Gżejjer Maltin) ta' foresta. Il-gżira Gran Canaria biss biss tilfet terz tal-foresti tagħha. L-ambjentalisti allarmati għax fil-Canarie jgħixu diversi speċi 'endemiċi. Fost dawn hemm l-iSponsun Ikħal u tliet speċi ta' ħamiem. Jekk bin-nirien jinqerdu dawn l-għasafar, ikunu spiċċaw għal kollox minn wiċċ id-dinja. karta €) riċiklata fejn jgħix. Awstralja (fin-nofsinhar u l-Ivant) Il-Ħuttafa 81 9 Lulju Awwissu 2007 Victor Falzon jgħidilna kif naraw u nagħrfu l-għasafar Għandek kemm għandek siġar, m'intix ħa tarah fil-ġnien dan l-għasfurl Għaliex2 Għax l-għasafar mhux kollha jfittxu l-ġonna. Il- pispisella tad-dabra, per eżempju, tgħix ħajjitha kważi kollha f'xatt il-baħar. Mhux għax tħobb tgħum u tixxemmex imma għax hemm issib l-ikel tagħha: dud u ħniex irqaq li jgħixu midfunin fit-tajn u r-ramel imxarrab. Il-pispisella tad-dabra hija għasfur żgħir b'munqar twil, għodda perfetta biex ittella' d- dud mit-tajn. Fis-sajf ma' żaqqha jkollha tebgħa sewda kwadra (bħal Teletubbvl), imma fix-xitwa tkun żaqqha bajda u daharha griż. Biex taraha mur f'postijiet bħas-Salina, ir-riserva ta' l-Għadira, kultant f'xi xtut kwieti. (Għasafar Madwarna p 22) l-għasfur tal-bejt Lil dan kulħadd jafu, għax komuni, issibu kullimkien f'numri kbar, jgħix qalb in-nies u jbejjet fil-ventilaturi ta' djarna. U biex tgħaqqadha huwa wkoll storbjużi Imma billi l-għasfur tal-bejt huwa komuni xorta waħda huwa sabiħ. Speċjalment fir- rebbiegħa u fis-sajf ikollu ħafna iswed ma' sidru u fuq rasu jkollu qisha beritta kannella. Imma r-raġel biss ikun hekk; in-nisa jkunu griżi fil-kannella, b'żaqqhom abjad mitfi. L-għasfur tal-bejt sar daqshekk komuni għax tgħallem jgħix magħna u jiekol bis- serqa mill-ħafna skart li narmu. Jekk tarma bird table fil-ġnien, l-għasfur tal-bejt ħa jkun wieħed mill-għasafar li jinżlu jżuruhielek, u spiss ukoll iżarmawhielek mill-ikell (Għasafar Madwarna p 47) L-istampi t'hawn fuq meħudin mill-ktieb Għasafar Madwarna (fil-ktieb qegħdin bil-kulur). Il-BirdLife ħarġet dal-ktieb apposta għal min irid jibda l- berdwoċing minn età żgħira. Fih tagħrif sempliċi fuq 100 għasfur, u stampi bil-kulur minn qoxra sa qoxra. U jiswa Lm2.05 (€4.78) bissl Jekk għad m'għandekx… x'qed tistenna2 Ċemplilna fuq 21347644/5 u ordna wieħed. karta €) riċiklata Il-Ħuttafa 81 9 Lulju - Awwissu 2007 Jekk bħali qrajt il-kotba ta' Harrv Potter żgur għaraftha din l-istampal Dik hija l-qoxra ta' wara ta' l- aħħar ktieb. Imma mhux fuq Harrv ħa nitkellmu llum. Ħa nitkellmu tikka fuq dak is-simbolu żgħir li dawwartulkom b'ċirku u kabbartulkom fuq il-lemin. Dak is-simbolu qed jgħidilna xi ħaġa fuq il-karta li użaw biex jistampaw dan il-ktieb. L-FSC hija għaqda li vvvintat sistema biex tipproteġi l-foresti. Fl-1993 ingħaqdu flimkien grupp ta' nies li ma felħux iktar jaraw foresti tropikali u forest antiki jkomplu jinqerdu għall-injam tagħhom. Bdew imexxu l-idea li jekk irridu njam għall-karti jew għall-għamara, irridu npattu għas-siġar li naqtgħu billi nkabbru foresti ġodda. B'hekk l-injam nibdew niħduh minnhom mhux nibqgħu neqirdu l-foresti antiki. L-FSC. għamlu regoli fuq kif tkabbar u tieħu ħsieb foresti meta tkun trid taqta' njam minnhom. Ħolqu wkoll dal-logo li juri sigra b'verv good magħquda magħha. Ħafna kumpaniji xtaqu jgħinu lill- ambjent u bdew jużaw injam (jew prodotti mill-injam) li ġej minn foresti mkabbrin skond ir-regoli ta' l- FSC. Dawn il-kumpaniji ingħataw permess jistampaw il-logo ta' l-FSC fuq il-prodotti tagħhom. U aħna kif nistgħu ngħinu2 Faċli: nużaw prodotti li għandhom it-timbru tal-FSC. Per eżempju ftit ieħor nibdew naħsbu għall-iskola. Meta nixtru karti, file paper, pitazzi, kartolini:eċċ;iniċċekkjaw. jekk hemmx il-logo ta' l-ESC — u nixtru lilhoml ĠEJ ZA Ji a Aedja Il-Ħuttafa nistampawh fuq karta riċiklata, u kif tafu l- karta riċiklata ma tiġix mill- foresti, imma minn karta użata. karta € riċiklata ċikonja Melanie ħanżir l-art' Il-Ħuttafa 81 - Lulju - Awwissu 2007 (G kukkudrill EJ) Pamela Bezzina 11 tulipan selvaġġ Chaanah Muscat 13 Bl-Għeruq u x-Xniexel Ħarsa lejn is-siġar Maltin barbaġann - - Gabriel id-d ifi a) Oleander Nerium oleander Siġra li naraw spiss f'pajjiżna hija d-difla, pjanta oħra Mediterranja u Maltija. Fin-natura, id-difla (jgħidulha wkoll oljandru, siġra tal-wirdien u siġret il-ġarab) tikber mal-ġnub tax-xmajjar, u tikber ukoll fil-qiegħ ta' widien li jinxfu fis-sajf. L-għamla naturali tad-difla hija arbuxxell. F'Malta hija rarissma fis-salvaġġ u x'aktarx li s-siġar oriġinali kienu nqerdu għal kollox mill-widien. Imma b'xorti tajba d-difla titħawwel ħafna fil-ġonna u mal-ġnub tat-toroq, u minn hemm ħarbet u f'xi widien reġgħet qed tikber, per eżempju f'Wied Għollieqa, Wied Ħarq Ħamiem u f'Wied Sara (Għawdex). Id-difla tintuża spiss bħala ħeġġ folt, imma spiss ukoll tinżabar fuq żokk wieħed u titħalla tikber f'siġra ta' 3-4m. L- isbaħ dehra tad-difla hija fis-sajf (Mejju Awwissu) meta timtela ward kbir rosa jew abjad. Dawn huma l-ilwien naturali tagħha, imma hemm varjetajiet ħomor, oranġjo u anke sofor. Il-weraq twil xi 15ċm, aħdar skur u dejjaq forma ta' lanza. Wara li l- ward jiddakkar jikber miżwet twil kannella li meta jsir jinqasam minn tulu u minnu toħroġ iż-żerriegħa. Kull żerriegħa jkollha troffa xagħar biex jaqbadha r-riħ u b'hekk tinxtered. Id-difla mimlija vantaġġi: tiflaħ għan-nixfa tas-sajf, għat- tniġġis tat-traffiku u għar-raxx tal-baħar. Tajba bħala lqugħ għar-riħ u lqugħ kontra n-nar. Tikber malajr, tħaddar is-sena kollha, tinfexx fil-fjuri fl-iktar staġun diffiċli, tikber f'kull tip ta' ħamrija, u faċli titkattar (biż-żerriegħa jew bil-biċċa). Għal ħaġa waħda trid toqogħdilha attent: kull parti minn dis-siġra hija velenuża ħafna, ie $ kemm għan-nies kif ukoll għall-bhejjem. Il-velenu tagħha jaffettwa l-qalb u jista' joqtol, u l-ħalib tagħha jirrita l-ġilda. B'xorti tajba l-ħalib tagħha huwa morr ħafna. Lanqas m'għandna nużaw zkuk tad-difla biex insajru l- ikel (bħal f'barbikju) u rridu nevitaw ukoll li nibilgħu d- $ duħħan tagħha. Charles F Grech Masġàar It-tifla ta' Fidiel tal-Fiddien faddlet ftit flus tal-fidda li difnet xs fil-fond taħt difla dellija. karta. €) riċiklata Il-Ħuttafa 81 9 Lulju - Awwissu 2007 Jekk bħali qrajt il-kotba ta' Harrv Potter żgur għaraftha din l-istampal Dik hija l-qoxra ta' wara ta' l- aħħar ktieb. Imma mhux fuq Harrv ħa nitkellmu llum. Ħa nitkellmu tikka fuq dak is-simbolu żgħir li dawwartulkom b'ċirku u kabbartulkom fuq il-lemin. Dak is-simbolu qed jgħidilna xi ħaġa fuq il-karta li użaw biex jistampaw dan il-ktieb. L-FSC hija għaqda li vvvintat sistema biex tipproteġi l-foresti. Fl-1993 ingħaqdu flimkien grupp ta' nies li ma felħux iktar jaraw foresti tropikali u forest antiki jkomplu jinqerdu għall-injam tagħhom. Bdew imexxu l-idea li jekk irridu njam għall-karti jew għall-għamara, irridu npattu għas-siġar li naqtgħu billi nkabbru foresti ġodda. B'hekk l-injam nibdew niħduh minnhom mhux nibqgħu neqirdu l-foresti antiki. L-FSC. għamlu regoli fuq kif tkabbar u tieħu ħsieb foresti meta tkun trid taqta' njam minnhom. Ħolqu wkoll dal-logo li juri sigra b'verv good magħquda magħha. Ħafna kumpaniji xtaqu jgħinu lill- ambjent u bdew jużaw injam (jew prodotti mill-injam) li ġej minn foresti mkabbrin skond ir-regoli ta' l- FSC. Dawn il-kumpaniji ingħataw permess jistampaw il-logo ta' l-FSC fuq il-prodotti tagħhom. U aħna kif nistgħu ngħinu2 Faċli: nużaw prodotti li għandhom it-timbru tal-FSC. Per eżempju ftit ieħor nibdew naħsbu għall-iskola. Meta nixtru karti, file paper, pitazzi, kartolini:eċċ;iniċċekkjaw. jekk hemmx il-logo ta' l-ESC — u nixtru lilhoml ĠEJ ZA Ji a Aedja Il-Ħuttafa nistampawh fuq karta riċiklata, u kif tafu l- karta riċiklata ma tiġix mill- foresti, imma minn karta użata. karta € riċiklata ċikonja Melanie ħanżir l-art' Il-Ħuttafa 81 - Lulju - Awwissu 2007 (G kukkudrill EJ) Pamela Bezzina 11 tulipan selvaġġ Chaanah Muscat 13 Bl-Għeruq u x-Xniexel Ħarsa lejn is-siġar Maltin barbaġann - - Gabriel id-d ifi a) Oleander Nerium oleander Siġra li naraw spiss f'pajjiżna hija d-difla, pjanta oħra Mediterranja u Maltija. Fin-natura, id-difla (jgħidulha wkoll oljandru, siġra tal-wirdien u siġret il-ġarab) tikber mal-ġnub tax-xmajjar, u tikber ukoll fil-qiegħ ta' widien li jinxfu fis-sajf. L-għamla naturali tad-difla hija arbuxxell. F'Malta hija rarissma fis-salvaġġ u x'aktarx li s-siġar oriġinali kienu nqerdu għal kollox mill-widien. Imma b'xorti tajba d-difla titħawwel ħafna fil-ġonna u mal-ġnub tat-toroq, u minn hemm ħarbet u f'xi widien reġgħet qed tikber, per eżempju f'Wied Għollieqa, Wied Ħarq Ħamiem u f'Wied Sara (Għawdex). Id-difla tintuża spiss bħala ħeġġ folt, imma spiss ukoll tinżabar fuq żokk wieħed u titħalla tikber f'siġra ta' 3-4m. L- isbaħ dehra tad-difla hija fis-sajf (Mejju Awwissu) meta timtela ward kbir rosa jew abjad. Dawn huma l-ilwien naturali tagħha, imma hemm varjetajiet ħomor, oranġjo u anke sofor. Il-weraq twil xi 15ċm, aħdar skur u dejjaq forma ta' lanza. Wara li l- ward jiddakkar jikber miżwet twil kannella li meta jsir jinqasam minn tulu u minnu toħroġ iż-żerriegħa. Kull żerriegħa jkollha troffa xagħar biex jaqbadha r-riħ u b'hekk tinxtered. Id-difla mimlija vantaġġi: tiflaħ għan-nixfa tas-sajf, għat- tniġġis tat-traffiku u għar-raxx tal-baħar. Tajba bħala lqugħ għar-riħ u lqugħ kontra n-nar. Tikber malajr, tħaddar is-sena kollha, tinfexx fil-fjuri fl-iktar staġun diffiċli, tikber f'kull tip ta' ħamrija, u faċli titkattar (biż-żerriegħa jew bil-biċċa). Għal ħaġa waħda trid toqogħdilha attent: kull parti minn dis-siġra hija velenuża ħafna, ie $ kemm għan-nies kif ukoll għall-bhejjem. Il-velenu tagħha jaffettwa l-qalb u jista' joqtol, u l-ħalib tagħha jirrita l-ġilda. B'xorti tajba l-ħalib tagħha huwa morr ħafna. Lanqas m'għandna nużaw zkuk tad-difla biex insajru l- ikel (bħal f'barbikju) u rridu nevitaw ukoll li nibilgħu d- $ duħħan tagħha. Charles F Grech Masġàar It-tifla ta' Fidiel tal-Fiddien faddlet ftit flus tal-fidda li difnet xs fil-fond taħt difla dellija. karta. €) riċiklata 8 Il-Ħuttafa 81 e Lulju- Awwissu 2007 Mit-22 sas-27 Ġunju 2007, tliet membri tal-Falko (Simon Sultana, Esther Schembri u jien), flimkien ma' membru mill-FOE Malta irrappreżentajna lil Malta f'konferenza li saret f'Berlin (Ġermanja). It-tema kienet it-tibdil fil-klima. B'kollox konna 150 parteċipant minn ħafna pajjiżi fl-Ewropa. Il-konferenza organizzatha l-Vouth Alliance for Future EnergV, u l-għanijiet kienu e. biex jinħolqu strateġiji ħalli nikkumbattu t-tibdil fil-klima e biex jinħoloq abbozz ta' dikjarazzjonijiet o. biexjiġu ppjanati proġetti madwar l-Ewropa biex jitnaqqas it-tniġġis fl-arja. Il-konferenza kienet tikkonsisti f'diversi laqgħat ta' gruppi, diskussjonijiet u anke dimostrazzjoni quddiem il-parlament ta' Berlinl Waqt id-dimostrazzjoni, il-parteċipanti firxu bener bil- kitba KNOCK OUT CLIMATE CHANGE bil-lingwi kollha Ewropej (inkluż bil-Malti). Bl-atmosfera li nħolqot ġbidna l- interess ta' ħafna nies mit-triq. Xi parteċipanti ppreżentaw dikjarazzjoni lill-ministru ta' l-ambjent Sigma Gabriel. Il-ministru wiegħed li jippreżenta d-dokument fil-Kunsill ta' l-Ewropa. Waqt l-avveniment il-grupp Malti ngħaqad ma' dak Taljan biex flimkien noħolqu proġett fil-Mediterran u nsibu modi kif nippromwovu enerġija sostenibbli. Taqtgħux pankrazju pleasel Fuq ir-ramel tax-xtut tagħna tikber waħda mill- isbaħ fjuri Maltin: il-pankrazju. Bħalissa l- pankrazju jkun bil-fjuri. F'dak ir-ramel jikwi, f'dik ix-xemx tisreġ, f'din-nixfa qalila, mikxuf għar-riħ 7 u għar-raxx tal-baħar, u xorta joħroġlok dak il- ġmiel ta' bukkett li jgħidlek Ejja xommnil U jekk tkunu Għajn Tuffieħa jew ir-Ramla l-Ħamra jew it-Torri l-Abjad u ssibuh jikber, toqogħdux lura milli xxommuh għax tassew ifuħ. Imma OJJI Taqtgħuhx tal Ħallu l-fjuri bi kwiethom mhux biss biex igawdihom ħaddieħor (inkluż l-insetti) , imma biex il-pankrazju jkun jista' m. jagħmel iż-żerriegħa u jkompli jinfirex. Simon jindirizza waħda mil-laqgħat waqt il-konferenza. L-oTI IE MD Bi karta € riċiklata Il-Ħuttafa 81 2 Lulju Awwissu 2007 Reġa' wasal is-sajf u min jgħid Għall- erwieħlu min jgħid Uff xi dwejjaq: 1 Għax min iħobb is-sħana, u min lel Pero s-sajf jaf ikollu wkoll xeħta ftit. iktar kiefra milli mdorrijin biha, fejn jidħlu l-foresti Jekk segwejtu l-aħbarijiet dan l-aħħar, żgur li smajtu bin-nirien li kien hawn fil- dis-sena biss, in-nirien qerdu xi 2230km'ta' foresta fil-Bulgarija, Kroazja, Greċja u Italja. Kien hemm ukoll nirien qerrieda fl-Albanija, u fil-Gżejjer Canarie pġA4). Mid-dehra n-nirien ta'-dis-sena kienu l-agħar fl-istorja. m'għaddiexl Forsi tarawha stramba din, imma n-nar huwa naturali f'xi tipi ta' foresti. Xi foresti anzi jiddependu min-nar biex ċerti siġar jirriġeneraw. Per eżempju hemm żerriegħa li ma tinbitx jekk ma tinħaraqxl Allura n- nar meta jsir problema2 In-nirien isiru problema meta jseħħu f'foresti fejn mhux soltu jsiru, jew jekk ikunu qawwijin jew spissi wisq. L-ikbar problema hija meta n- nirien il fuq meded kbar. Il-bniedem għandu ftit tort meta jiġri dan. L-ewwelnett it-tibdil fil- klima qed jibda jagħmel tiegħu. Iktar ma tkun sħana u nixfa, iktar se jkun hemm nirien. U dan it-tibdil diġà qed jinħass sew f'xi postijiet, u fil-fatt ġed jiżdiedu n-nirien. bniedem li tikkawża l-inċendji, ħafna drabi bi traskuraġni jew vandaliżmu. F'pajjiżi speċjalment fejn hemm problemi ekonomiċi u soċjali, in-nies spiss jaħarqu l-foresti apposta, ħalli mbagħad jużaw l-art għall-biedja. fit-Turkija, (ara: wkoll U- S-sajf għadu ronikament, il-bniedem kultai jikkaġuna n-nirien proprju għax joqgħod attent iż-żejjed biex ma jħallix nar jaqbadi X'jiġifieri21 Meta n-nirien iseħħu b'mod naturali u regolari jinħaraq ċertu ammont ta' materjal niexef bħal zkuk, friegħi u weraq mejtin. Imma meta l-bniedem ma jħallix dawn in-nirien naturali jaqbdu, il-materjal niexef jibda jinġema' ż- żejjed. Meta mbagħad il-foresta taqbad, l-inċendju jkun enormi għax in-nar isib ħafna materjal x'jaħraq. Nar bħal dan jaf jeqred foresta għal kollox. Dan ġara f'partijiet minn Vellowstone National Park (USA) xi snin ilu għax ir-rejnġers kienu jitfu kull xrara nar li jaraw - fi kliem ieħor kienu jagħmlu xogħolhom sew wisql Meta fl-aħħar qabad in-nar, ħalla ħerba sħiħa. Illum xi foresti jimmaniġġjawhom billi jħalluhom jinħarqu kull tant żmien, xi drabi r-rejnġers stess iqabbdu nirien żgħar apposta, biex jevitaw inċendji kbar. i karta €) riċiklata Apparti l-qerda diretta tas-siġar, u l-flora u fawna li jisfaw vittmi tan- nirien, l-impatt ta' inċendju forestali jkompli anke wara li jieqaf in-nar. Dan għaliex l-ispeċi li mbagħad tjikkolonizzaw l-art maħruqa x'aktarx ikunu differenti minn dawk li kien hemm qabel. Din tibdel l- ekoloġija ta' post. ' In-nirien iħallu wkoll effett fuq l- ilma u fuq il-ħamrija. U d-duħħan u t-trabijiet jaffettwaw ukoll saħħitna, speċjalment min ikollu problemi bin- nifs, bħall-affann. Għalhekk das- eajfii meta tġergjii bis-sħana, ftakru li l-bidla fil-klima mhix biss kwistjoni ta' Uff xi sħanal L-impatti fuq in-natura diġà bdew u qegħdin narawhom. U se jkomplu jżidu. ijikkolonizzaw: annimal jew pjanti ġodda li jibdew jikbru jew jiġu jgħixu f'post ġdid. 8 Il-Ħuttafa 81 e Lulju- Awwissu 2007 Mit-22 sas-27 Ġunju 2007, tliet membri tal-Falko (Simon Sultana, Esther Schembri u jien), flimkien ma' membru mill-FOE Malta irrappreżentajna lil Malta f'konferenza li saret f'Berlin (Ġermanja). It-tema kienet it-tibdil fil-klima. B'kollox konna 150 parteċipant minn ħafna pajjiżi fl-Ewropa. Il-konferenza organizzatha l-Vouth Alliance for Future EnergV, u l-għanijiet kienu e. biex jinħolqu strateġiji ħalli nikkumbattu t-tibdil fil-klima e biex jinħoloq abbozz ta' dikjarazzjonijiet o. biexjiġu ppjanati proġetti madwar l-Ewropa biex jitnaqqas it-tniġġis fl-arja. Il-konferenza kienet tikkonsisti f'diversi laqgħat ta' gruppi, diskussjonijiet u anke dimostrazzjoni quddiem il-parlament ta' Berlinl Waqt id-dimostrazzjoni, il-parteċipanti firxu bener bil- kitba KNOCK OUT CLIMATE CHANGE bil-lingwi kollha Ewropej (inkluż bil-Malti). Bl-atmosfera li nħolqot ġbidna l- interess ta' ħafna nies mit-triq. Xi parteċipanti ppreżentaw dikjarazzjoni lill-ministru ta' l-ambjent Sigma Gabriel. Il-ministru wiegħed li jippreżenta d-dokument fil-Kunsill ta' l-Ewropa. Waqt l-avveniment il-grupp Malti ngħaqad ma' dak Taljan biex flimkien noħolqu proġett fil-Mediterran u nsibu modi kif nippromwovu enerġija sostenibbli. Taqtgħux pankrazju pleasel Fuq ir-ramel tax-xtut tagħna tikber waħda mill- isbaħ fjuri Maltin: il-pankrazju. Bħalissa l- pankrazju jkun bil-fjuri. F'dak ir-ramel jikwi, f'dik ix-xemx tisreġ, f'din-nixfa qalila, mikxuf għar-riħ 7 u għar-raxx tal-baħar, u xorta joħroġlok dak il- ġmiel ta' bukkett li jgħidlek Ejja xommnil U jekk tkunu Għajn Tuffieħa jew ir-Ramla l-Ħamra jew it-Torri l-Abjad u ssibuh jikber, toqogħdux lura milli xxommuh għax tassew ifuħ. Imma OJJI Taqtgħuhx tal Ħallu l-fjuri bi kwiethom mhux biss biex igawdihom ħaddieħor (inkluż l-insetti) , imma biex il-pankrazju jkun jista' m. jagħmel iż-żerriegħa u jkompli jinfirex. Simon jindirizza waħda mil-laqgħat waqt il-konferenza. L-oTI IE MD Bi karta € riċiklata Il-Ħuttafa 81 2 Lulju Awwissu 2007 Reġa' wasal is-sajf u min jgħid Għall- erwieħlu min jgħid Uff xi dwejjaq: 1 Għax min iħobb is-sħana, u min lel Pero s-sajf jaf ikollu wkoll xeħta ftit. iktar kiefra milli mdorrijin biha, fejn jidħlu l-foresti Jekk segwejtu l-aħbarijiet dan l-aħħar, żgur li smajtu bin-nirien li kien hawn fil- dis-sena biss, in-nirien qerdu xi 2230km'ta' foresta fil-Bulgarija, Kroazja, Greċja u Italja. Kien hemm ukoll nirien qerrieda fl-Albanija, u fil-Gżejjer Canarie pġA4). Mid-dehra n-nirien ta'-dis-sena kienu l-agħar fl-istorja. m'għaddiexl Forsi tarawha stramba din, imma n-nar huwa naturali f'xi tipi ta' foresti. Xi foresti anzi jiddependu min-nar biex ċerti siġar jirriġeneraw. Per eżempju hemm żerriegħa li ma tinbitx jekk ma tinħaraqxl Allura n- nar meta jsir problema2 In-nirien isiru problema meta jseħħu f'foresti fejn mhux soltu jsiru, jew jekk ikunu qawwijin jew spissi wisq. L-ikbar problema hija meta n- nirien il fuq meded kbar. Il-bniedem għandu ftit tort meta jiġri dan. L-ewwelnett it-tibdil fil- klima qed jibda jagħmel tiegħu. Iktar ma tkun sħana u nixfa, iktar se jkun hemm nirien. U dan it-tibdil diġà qed jinħass sew f'xi postijiet, u fil-fatt ġed jiżdiedu n-nirien. bniedem li tikkawża l-inċendji, ħafna drabi bi traskuraġni jew vandaliżmu. F'pajjiżi speċjalment fejn hemm problemi ekonomiċi u soċjali, in-nies spiss jaħarqu l-foresti apposta, ħalli mbagħad jużaw l-art għall-biedja. fit-Turkija, (ara: wkoll U- S-sajf għadu ronikament, il-bniedem kultai jikkaġuna n-nirien proprju għax joqgħod attent iż-żejjed biex ma jħallix nar jaqbadi X'jiġifieri21 Meta n-nirien iseħħu b'mod naturali u regolari jinħaraq ċertu ammont ta' materjal niexef bħal zkuk, friegħi u weraq mejtin. Imma meta l-bniedem ma jħallix dawn in-nirien naturali jaqbdu, il-materjal niexef jibda jinġema' ż- żejjed. Meta mbagħad il-foresta taqbad, l-inċendju jkun enormi għax in-nar isib ħafna materjal x'jaħraq. Nar bħal dan jaf jeqred foresta għal kollox. Dan ġara f'partijiet minn Vellowstone National Park (USA) xi snin ilu għax ir-rejnġers kienu jitfu kull xrara nar li jaraw - fi kliem ieħor kienu jagħmlu xogħolhom sew wisql Meta fl-aħħar qabad in-nar, ħalla ħerba sħiħa. Illum xi foresti jimmaniġġjawhom billi jħalluhom jinħarqu kull tant żmien, xi drabi r-rejnġers stess iqabbdu nirien żgħar apposta, biex jevitaw inċendji kbar. i karta €) riċiklata Apparti l-qerda diretta tas-siġar, u l-flora u fawna li jisfaw vittmi tan- nirien, l-impatt ta' inċendju forestali jkompli anke wara li jieqaf in-nar. Dan għaliex l-ispeċi li mbagħad tjikkolonizzaw l-art maħruqa x'aktarx ikunu differenti minn dawk li kien hemm qabel. Din tibdel l- ekoloġija ta' post. ' In-nirien iħallu wkoll effett fuq l- ilma u fuq il-ħamrija. U d-duħħan u t-trabijiet jaffettwaw ukoll saħħitna, speċjalment min ikollu problemi bin- nifs, bħall-affann. Għalhekk das- eajfii meta tġergjii bis-sħana, ftakru li l-bidla fil-klima mhix biss kwistjoni ta' Uff xi sħanal L-impatti fuq in-natura diġà bdew u qegħdin narawhom. U se jkomplu jżidu. ijikkolonizzaw: annimal jew pjanti ġodda li jibdew jikbru jew jiġu jgħixu f'post ġdid. 1 0 Il-Ħuttafa 81 e Lulju- Awwissu 2007 Nilagħbu ITOĊI MM 16 1 726 76 TA to EEI L TEN Ibdel in-numri f'ittri u tifforma f:5 T 15 26 ħafna ismijiet ta' pjanti Maltin. Kull (L.D numru jaqbel ma' ittra waħda, u kull numru li taqtgħu tistgħu timlew. il-kaxxa t'isfel u din tgħinkom pum ia ii 5 zi timlew il-bqija tat-taħbila. ngħinukom tibdew tajniekom tlieta Jekk għandek il-verżjoni Maltija Flora u Fawna ta' Malta,tant u tant aħjar għax tista' tmur mill-ewwel fl- indiċi. Ħajjar lil sħabek u lil ħutek jidħlu fi Klabb Ħuttaf… Tihom kopja ta' dil-formola biex jimlewha… . Imla isfel nett id-dettalji tiegħek stess… Ibgħat kollox lil BirdLife Malta, flimkien mat-Lm3 (€6.99) tal-membru l-ġdid. isem u kunjom. Ibgħat kollox lil BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord, Ta' Xbiex XBX 1120 Tibgħatx flus bil-posta, imma ċekk (pagabbli lil BirdLife Malta) jew inkella 38 bolla tat-8ċ (jekk self-adhesive aħjarl). karta €). riċiklata p TE ġ Ħarġa Klabb Ħuttaf 7 Lulju 2007 Kienet esperjenza vera sabiħa. Temp perfett, baħar kalm, ftit sħab u ż-żiffa tal-baħar. Konna grupp kbir ħafna, imlejna żewġ laneċ, imma kif ħriġna miċ- (01 A e la LI i TI jikkalmak, u kulħadd qisu baxxa leħnu u qagħad jitpaxxa jħares lejn wiċċ il-baħar li kien donnu qed jieħu n-nifs bil-mod. Qbiżna Kemmuna u qrobna lejn Għawdex. Ġbidna lejn in-nofsinhar tal-gżira u bdejna resqin lejn l-irdum ħoli, sabiħ u fl-istess ħin tal-waħx, il-famużi sisien ta' Ta' Ċenċ. Aħna u resqin beda jidher iċ-ċiefl L-ewwel rajna waħdiet, imbagħad bdew ġejjin qtajja' sħaħ, itiru madwarna jew joqogħdu f'wiċċ l- ilma, jistennew id-dlam biex jidħlu fil- bejtiet fl-irdum. Kulħadd issaħħar. Anke dawk minna li ilhom is-snin jaraw u jistudjaw iċ-ċief baqgħu ċċassati. Ħeqq ma ttihomx tortl Wara kollox, li tara elfejn ċiefa itiru qishom erwieħ skuri waqt li nieżla x-xemx Iusiaa A iċ a To a TE A lI esperjenza ta' kuljuml 1 0 Il-Ħuttafa 81 e Lulju- Awwissu 2007 Nilagħbu ITOĊI MM 16 1 726 76 TA to EEI L TEN Ibdel in-numri f'ittri u tifforma f:5 T 15 26 ħafna ismijiet ta' pjanti Maltin. Kull (L.D numru jaqbel ma' ittra waħda, u kull numru li taqtgħu tistgħu timlew. il-kaxxa t'isfel u din tgħinkom pum ia ii 5 zi timlew il-bqija tat-taħbila. ngħinukom tibdew tajniekom tlieta Jekk għandek il-verżjoni Maltija Flora u Fawna ta' Malta,tant u tant aħjar għax tista' tmur mill-ewwel fl- indiċi. Ħajjar lil sħabek u lil ħutek jidħlu fi Klabb Ħuttaf… Tihom kopja ta' dil-formola biex jimlewha… . Imla isfel nett id-dettalji tiegħek stess… Ibgħat kollox lil BirdLife Malta, flimkien mat-Lm3 (€6.99) tal-membru l-ġdid. isem u kunjom. Ibgħat kollox lil BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord, Ta' Xbiex XBX 1120 Tibgħatx flus bil-posta, imma ċekk (pagabbli lil BirdLife Malta) jew inkella 38 bolla tat-8ċ (jekk self-adhesive aħjarl). karta €). riċiklata p TE ġ Ħarġa Klabb Ħuttaf 7 Lulju 2007 Kienet esperjenza vera sabiħa. Temp perfett, baħar kalm, ftit sħab u ż-żiffa tal-baħar. Konna grupp kbir ħafna, imlejna żewġ laneċ, imma kif ħriġna miċ- (01 A e la LI i TI jikkalmak, u kulħadd qisu baxxa leħnu u qagħad jitpaxxa jħares lejn wiċċ il-baħar li kien donnu qed jieħu n-nifs bil-mod. Qbiżna Kemmuna u qrobna lejn Għawdex. Ġbidna lejn in-nofsinhar tal-gżira u bdejna resqin lejn l-irdum ħoli, sabiħ u fl-istess ħin tal-waħx, il-famużi sisien ta' Ta' Ċenċ. Aħna u resqin beda jidher iċ-ċiefl L-ewwel rajna waħdiet, imbagħad bdew ġejjin qtajja' sħaħ, itiru madwarna jew joqogħdu f'wiċċ l- ilma, jistennew id-dlam biex jidħlu fil- bejtiet fl-irdum. Kulħadd issaħħar. Anke dawk minna li ilhom is-snin jaraw u jistudjaw iċ-ċief baqgħu ċċassati. Ħeqq ma ttihomx tortl Wara kollox, li tara elfejn ċiefa itiru qishom erwieħ skuri waqt li nieżla x-xemx Iusiaa A iċ a To a TE A lI esperjenza ta' kuljuml