IL-KOMM, ALF. Is-Sur Fonsi M'hemmx isem ieħor aktar magħruf w aktar imweġġah minnu f'Malta kollha. Jafuh il-għonja u l-foqra, jafuh il-beltin u r-raħlin, jafuh iż-żgħar u l-kbar, jafuh il- ħaddiema u l-għorrief. Kulħadd kien jafu s-Sur Fons, kulħadd kien igħożżu, iweġġħu u jħobbu, u kulħadd bkieh. meta mas- sebħ tat-30 ta' Lulju xterdet l-aħbar ta' mewtu. U tħassar- nieh u bkejnieh aħna wkoll, kittieba u ħbieb tal-Malti, għax fost il-ħedma, twila u sfiqa, tul ħajja ta' 80 sena, mhux l-inqas jew l-aħħar kienet il-kitba tal-Malti. Is-Sur Fons ħabb il- Malti minn qalbu, kiteb b'ħeġġa li qatt ma birdet, u ħabrek kemm felaħ għal tixrid il-Malti fost il-kotra, u għalhekk hu dmir tagħna li nfaħħruh kemm jistħoqqlu, u nfakkruh lil dawk li ma jafuhx biżżejjed, biex ismu jibqa' dejjem ħaj fostna jħeġġiġna, iwissina, iqawwina. X'kiteb is-Sur Fons7: Din l-ewwel mistoqsija li tiġi fuq ilsien kulħadd. X'kiteb7 Min jista' jgħidl Anqas hu ma kien jaf. Darba għidtlu: ''Sur Fons, irrid niġbor lista ta' kull ma ktibt bil-Malti; tista' tgħinnif7' Tbissem u ġalli: 'U min jaf xi ktibtf' U tabilħaqq; kif seta' jiftakar x'kiteb ma' tul 50 sena, għax kien għad għandu xi 25 sena, qalli, meta beda jikteb bil-Malti L-aktar li huma magħrufin huma l-Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien, ġemgħa ta' 150 ktieb miktubin minnu u oħrajn, u mafiruġin bil-ħeġġa tiegħu. Minnhom 48 huma miktuba minnu barra: minn kotra bla għadd: ta' bċejjeċ żgħar miżjudin ak- tarx f'kull wieħed mill-150 ktieb. Meta ngħalqet dil-ġemgħa ta' kotba fis-sena 1915, is-Sur Fons beda jaħseb x'kotba oħra sa jibda joħroġ għall-ġid tal-poplu. Wara xi żmien fisiehu waqa' fuq il-Kotba Mqaddsa u qaleb ħafna minnhom bil-Malti mis-sena 1926 sas-sena 1932. Fl-istess żmien kiteb ħafna kotba oħra msenslin mal-Kotba Mqaddsa, bħalma huma: Zmien il- profeti (1924), Tagħlim ħajif fuq il-qari tal-Bibbja (1932), Ta- għlim żgħir ieħor fuq il-Kotba tal-Bibbja (1933), Tagħlim ta Ġest meħud mill-Vanġelu u Tagħlim tal-Appostli (1934), Ħajja ta' Kristu Iben ta' Alla (1933), Ġest: u l-Appostli tiegħu (1938), Minn Ħolqien id-Dinja sal-Miġja ta' Kristu (1939). U ma' dawn il-kotba ta' fejda bla qies għall-ġid tar-ruħ inżidu ofirajn bħalma huma: Ruħ ta' tfajjel (1929), Ħajja ta' Matt Talbot (1980), Dun Bosco Qaddis (1934), $. Viċens ta' Pawla (1935), San Gwann Bosco (19836), Mikiel Wistin Pro (1937), Xrara minn tad-dija ta' (S88). (1937), Tiġina Saltnatek (1938), San Franġisk tal-Pjagi Is-Sur Fons mhux kittieb oriġinali. Il-biċċa l-kbira tal- . kotba tiegħu huma traduzzjonijiet (1) jew taqsir ta' kotba b'ilsna oħra. Imma għalkemm traduttur, għandu x-xejra per- sonali u letterarja tiegħu. Ma kienx jaf iħarref bħal A. Preca, ma kienx jaf isawwar novella bħal Temi Zammit, imma ħadd ma kien jaf daqsu jagħti libsa kollha kemm hi Maltija lill- kitba b'ilsien ieħor. Aqra liema ktieb trid minn tiegħu, u int ma tintebaħ qatt li hu maqlub minn ilsiċn ieħor, jekk ma jgħidlekx hu nnifsu. Din hi s-sengħa, li t-traduttur iżomm il-ħsieb tal-kittieb oriġinali u jagħtih dik il-libsa li l-aktar tixraq lill-ilsien tiegħu. U għalhekk is-Sur Fons nistgħu nqisuh bħala kittieb-traduttur, għal dak li huma ħisebijiet u bħala kittieb-oriġinali għal dik li hi forma letterarja, stil, għażla ta' kliem, xbihat. Biex niżnu aktar bir-reqqa s-siwi tas-Sur Fons bħala kittieb, għandna nqisu l-għażla tas-suġġett, il-ħsebijiet li bihom imfisser, in-nisġa tal-ġrajja, l-għażla u r-rabta tal-kliem, it-tiżwiq tax-xbihat; il-ħajja u l-qawwa tal-espressjoni. Għidna. diġà li s-Sur Fons mhux kittieb oriġinali, u għalhekk is- suġġetti li fuqhom jikteb mhumiex ġejjin minn moħħu. Ħaġa oħra, is-Sur Fons ma jiktebx għall-għorrief, imma għan-nies tax-xogħol, għal nies ta' tagħlim żgħir, għal nies li ma jafux jaqraw ħlief bil-Malti u li jixtiequ jaqraw xi ħaġa għall-ġid, u għalhekk ma għandux suġġetti kbar bħalma għandhom lette- raturi kbar. Is-suġġetti li hu jagħżel minn kotba oħra jew huma tagħlim tar-ruħ, bħalma huma Xrara minn tad-dija ta' : Kristu meħud mill-Franċis ta' Patri Raul Plus S.J., u ħajjiet ta' Qaddisin u rwieħ tajba, jew huma tagħlim meħtieġ għall- ħajja nisranija fid- dinja, bħalma humaMufi 'tieh il-Ġenna 'meħud mit-Taljan, Mariroż meħud mill-Ingliż, Ix-Xih tal-Ħr ejjef mit- Taljan, Il-Ltima ta' Tunes mill-Franċis, u ħafna oħra. : Biex ingħidu kollox, inżidu li xi suġġetti huma oriġinali għal kol- lox, bħalma huma Qalb l-iġmla u t-tamar, Fid-dar u fil-għalqa, Fix-xagliri u l-baħar, It-theżżiża ta' Messina, Fuq is-Swar tal- Isla, u oħrajn. Biex nifhmu slijar is-sengħa tas-Sur Fons bħala kittieb nibdew mill-kotba oriġinali. L-aqwa ġmiel tagħhom hija s-. sempliċità, dik il-ħabta li tfisser ħsiebek bi kliem magħżul u ħafif, bi kliem xieraq imma li joħroġ walidu bla ebda talibit jew tqanżiħ, bi kliem sabiħ li jogħġob, imma bla tlellix li jgħammex. Kliem żejjed xejn; kliem li jolqot biss il-fantasija u ma jmissx il-qalb ma għandux. Kollox tarah ħajj quddiem- , ek u tħossu sjidħol f'moħħok u f'qalbek. Għax ma għand- niex ninsew li s-Sur Fons kien imrawwem sewwa, fil-letteraturi ġ Bħala kittieb is-Sur Fons jingħadd mat-tradutturi, Fil-Malla Cananea ta' Preca, faċċ, 767 u 768 hemm lista twila ta' kotba maqlubin bit-Taljan mis-Sur Fons. barranin, u minnhom ħa dik ix-xejra letterarja li tħossha fil- kitba tiegħu kollha. U din ix-xejra letterarja nħossuha wkoll fit-tradużzjoni- jiet. It-traduzzjonijiet tas-Sur Fons jitqassmu fi tliet taqsimiet: l-ewwel, it-traduzzjonijiet tal-Kotba Mqaddsa; it-tieni, traduz- zjonijiet ta' kotba oħira bħal Ħajja ta' Kristu Iben ta' Alla, Xrara minn tad-dija ta' Kristu, Mikiel Wistin Pro, u ħafna oħra; it-tielet, kotba meħudin minn kotba oħra, mhux kelma b'kelma, imma b'xi taqsir u tibdil, Fit-traduzzjonijiet tal- Bibbja l-ħsieb tal-kittieb imqaddes hu mfisser dejjem safi safi u bikliem xieraq u magħżul, imma, s-Sur Fons donnu ma jafx joqgħod għall-kelma li għandu quddiemu. Minn hawn u minn hemm ifittex idawwarha, iqallibha, ibiddilha sa kemm issir togħġbu aktar, iżda bla ma jmiss qatt il-ħsieb tal-kittieb. Biss xi drabi ma rnexxilux jagħtiha l-ħeffa li ried, u għalhekk 'lbhawn u'l hemin jinħass xi ftit tqil u mqammat. Fit-tra- duzzjonijiet tat-tieni taqsima jħossu aktar ħieles. Bla ma jitbiegħed mis-sens oriġinali, jaf lil das-sens jagħtih kisja li taqbel mal-Isien Malti. Kelma b'kelma ma jimxi qatt. Jem- men sħiħ fil-prinċipju li kull ilsien għandu r-regoli tiegħu, għandu l-bixra tiegħu, u li l-ebda traduzzjoni ma tista' tkun tajba jekk ma tkunx taqbel mal-bixra tal-ilsien tagħha. Aqra liema traduzzjoni trid minn tiegħu, mill-Ingliż, mill-Franċiż, mit-Taljan, u ara għandekx ħila tintebaħi minn liema Isien ġejja, mhux biss, imma ara għandekx ħila tintebafi li hi tra- duzzjoni u mhux kitba ariġinali. Bħala traduttur is-Sur Fons għandu post mill-ogħla fil-letteratura tagħna, u jagħmlu tajjeb iż-żgħażagħ jitħarrġu fil-kitba tiegħu. It-traduzzjonijiet tal- tieliet taqsima bil-kemm nistgħu ngħidulhom traduzjonijiet għaliex barra mill-ġrajja H jirrakkontaw, kollox ġej mill-kit- tieb Malti, u għalhekk fihom insibu l-istess kwalitajiet tal- kitba oriġinali, jiġifieri, kliem magħżul, imma bla tiftix żejjed, stil Bafif, mexxej, ħaj, mingħajr kliem żejjed u xbihat fiergħa. Ħaġa walida tidher iddellel ftit isem dan il-kittieb kbir. Għaliex qatt ma kiteb bl-ortografija tal-Għaqda' Il-għala jafu hu, Aħna biss nistgħu ngħidu, għax smajnieh bosta drabi minn fommu, li l-ortografija l-ġdida kienet togħġbu u kien iħobbha, imma, kien igħid, ''daqs kemm ktibt bil-Malti, idi nħossha ibbieseb u ma nistax indawwarha biex nikteb b'orto- gratija oħra. U, terġa' jien illum xjelit biex nibda nitgħallem ortografija oħra.': U ma tlumux, għax meta l-Għaqda ħarġet it-Tagħrif, is-Sur Fons kellu 63 sena, u meta l-ortografija l- sġdida dafilet fl-iskejjel kien qabeż is-70. Imma moħħu kien dejjem nadif mill-għangbut li bih kien mimli moħħ x'uħud. Ma rridx nagħlaq dawn l-erba' kelmiet qabel ma nżid kelma oħra fuq is-Sur Fons bħala kittieb. Nafu bejn wieħed u ieħor x'kiteb, nafu kif kiteh; imma ma għidniex għaliex kiteb. Nistgħu ngħiduh fil-qosor. Il-kitba bil-Malti tas-Sur Fons ' ġejja mill-imħabba kbira u qaddisa li kellu lejn Alla u lejn għajru. Kien iħobb 'l Alla b'qalbu kollha u kien jixtieq li kulħadd iħobbu. Ħajja tajba hija l-ewwel pass fit-triq tal-im- ħabba ta' Alla. U biex igħin il-Maltin jimxu fit-triq it-tajba tahom, l-aktar lil dawk li ma jafux jaqraw ħlief bil-Malti, kotra ta' kotba sbieħ issa fuq il-ħajja ta' Kristu, ta' Qaddisin u ta' erwieħ tajba, issa fuq stejjer, rakkonti, ġrajja li jħallulek kollha togħma ta' tagħlim tajjeb. Qatt ma fittex li jissemma jew jitfaħħar; il-qligħ anqas biss ma kien joħlom bih. Il-kotba —aktar kien iqassamhom b'xejn milli jbigħhom, u għalhekk ' nistgħu natisbu x'kemxa telf kien iħallilu kull ktieb. Biżżej- jed ingħidu li l-ġemgħa 'Kotba tal-Mogħdija taż-Zmien' ħallietlu telf ta' mijiet ta' liri. Imma xinhu t-telf ta' fit mi- jiet ta' liri ħdejn il-ġid li sar b'dawk il-kotba7 Ma kienx jixtieq bil-kotba tiegħu ħilief li jagħmel il-ġid, u ħadd ma jlum- na jekk nemmnu li xewqtu kienet mitmuma. Is-Sur Fons jibqa' jissemma bħala raġel qaddis li għax u ħadem biss għall-imħabba ta' Alla u ta' għajru. IR-RAQDA XIT WIJA Mill-Ingliż ta' SIR WILLIAM WATSON Zagħżugħa għajjiena Biż-żfin u l-għana, ' Id-Dinja raqdana. Ħolmitha mimlija Bil-ġenn u l-ħlejju, Tal-bews, Tal-bews, Tal-bews minn ta' Mejju. Qum, ja żagħżugħa, Għax l-hena qorob lejk. Ħabibek, Ħabibek, Ħabibek qiegħed ħdejk.