META L-MARA TIBQA' TMIERI KUMMIEDJA B'ATT WiEĦED Ta' A. CREMONA (Ix-Xena tissokta mill-aħħar Nru. ta' ''Il-Malti'', Marzu 1964, paġna 18) Ġamri: Karolina: Ġamri: Karolina: Ġamri: Ġervażju: Ġervażju: U żgur ukolll… Issa twebbel bid-dar ta' San Pawl il- Baħar… Xi ħaġa hemm fin-nofs biex reġa' bdielu. Ara, Ġamr, mur itlaq dawk ix-xtieli fil-kamra tal-ġnien u mba- għad ngħidlek jien fejn tħawwilhom. Isma', sinjura… jien kont għidtlek li ma biħsibnix noqgħod iżjed ġo did-dar. Toqgħod sakemm ngħidulek. Le, sinjura; ngħidlek quddiem is-Sinjura Dovina u qud- diem das-sinjur li ma jistax ikun li nibqa' hawnhekk. Dak jordna ħaġa u inti oħra… Dan mhux mument li toqgħod iġġibli dawn il-kawtieli. Mur, u agħmel dak li għidtlek. Hawn das-sinjur… u ma nistax naħli ż-żmien miegħek. (Lis-Sur Ġervażju ). Skużani, sinjur… għax quddiemek qed nitkellem b'dal-mod… (Lil Karolina). Ara, sinjura, il-lum sbaħt hawn, imma għada ma nafx jekk nisbaħx hawnhekk. (Joħroġ). Kulma jiġi quddiemi, kollox bil-maqlub ta' dak li rrid jien. issa naraw x'se jinqala' …Skużani, Sur Ġervażju, emminni li kultant ma nafx fejn nibda nagħti rasi… żewġi minn banda… u l-oħrajn mill-banda l-oħra; kieku ssir xi ħaġa bħalma nixtiegha jien… X'destini Ħu paċenzja, sinjura… Mhux kulħadd fehma waħda.. . jeħ- tieġ li wieħed jagħder lil xulxin… Bħalma għidtlek, is-Sur Ġan Feliċ dak li jagħmel huwa għall-ġid tad-dar u mhux biex jikkuntrarjak… raġel li. dejjem fittex l-interessi tad- dar… Naħseb li dis-sinjura tgħid bħali, hux tassew… Altru li hekk… Daż-żgur… Xi tridha tgħid is-Sinjura Dovina… Mara waħidha. Ħsieb ta' ħadd, ħlief tagħha nfisha… Kellha bżonn kienet bħali bi tlieta min-nies, li ma nafx x'nibda nsejħilhom, minn filgħodu sa filgħaxija, erħilhom imeruni għal kull nifs li nieħu, ibda minn dak żewġi, binti u spiċċa f'dak l-iżmagat ta' ġennien… Bniedem xiħ… la tasal ċerta età ftit jew wisq issir bis- betku… la tiħux għalih, sinjura… Dovina: Ġan Feliċ: B. Ciantar: Ġan Feliċ: B. Ciantar: Ġan Feliċ: Karolina: B. Ciantar: Karolina: Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ) Ciantar $ Ġan Feliċ: Karolina: Ġervażju: Karolina: Ġervażju: META L-MARA TIBQA' TMIERI 49 Qallek hu… bix-xjuħija tiegħu, dlonk jisserdak u jhedded li jrid jitlaq… malli tagħmillu daqsxejn ta' osservazzjoni… Għandek tgħid li dak żewġi telaqlu r-riedni kollu f'idejh… il-ġnien għamlu tiegħu… (Tidħol b'nifisha maqtugħ). Ma, tiela' sinjur mat-tifel tiegħu… Kienu fl-istudju mal-papà… Jaqaw ġie dak is-sinjur li jrid ibigħ il-villa ta' Ħal Balzan Ma nafx, ma. (Karolina tmur tittawwal mill-bieb. Sofie lil Dovina, b'leħen li bilkemm jinstama'): Zi, qis li ssewwili xi kelma mal-papà. Aldo mal-papà tiegħu. Ħalli f'idejja. (Lill-Baruni Ciantar huwa u dieħel miegħu ma' Aldo): Jien, biex ingħidlek, kont biddilt il-ħsieb… għax wara kol- lox il-mara trid toqgħod fiha l-iktar… (Lil Karolina): Karolin, das-sinjur huwa l-Baruni Ciantar, sid id-dar tal- villa ta' Ħal Balzan, u dan li hawn miegħu, ibnu, il-Barun- ċin. Jismuż… Għadu jistudja, hux tassew' iva, l-Università, għal kors ta' spiżjar. Imma xaħrejn oħra jkun spiċċa mill-kors. Għandi pjaċir. Jalla l-Bambin ikompli miegħu. X'jidhirlek Karolin2… X'biċċa ta' ġuvni għandu l-Baruni Ciantar. Nistħajlu daqs Sofie tagħna… Lilu biss għandek2 - Lilu biss, sinjura. Marti; jaħasra, mititli f'qasir il-għomor. Ħallietu ta' tliet snin… rabbietu oħti. U x'tagħmel jekk jiżżewwiġlek2… jew ma biħsibux Jekk jiżżewweġ, sinjura, inbierku b'idejja t-tnejn, basta jieħu tifla sewwa u bil-għaqal, u li tkun għal qalbu. Kulma għandi jkun tagħhom. U intiż ' Jekk ikunu jriduni magħhom, immur ngħix magħhom. X'xorti dinl Imma min jaf il-mamà tagħha tkunx trid. Għaliex le' . Iht tifla ma' żewġt irġiell Ahl Aħt ahl aħt aht f Jidħku). Fejn sejra b'rasek' B'rasi xejn… intom l-irġiel kollha xorta waħda. Mhux biex nindaħal. Din nistgħu ma nniżżluhiex fil-kitba taż-żwieġ. X'ma tniżżilx, jekk jogħġbok llli l-missier imur igħix ma' ibnu u l-mara t'ibnu. Xi tgħid, Sur BaruniŻ IL-MALTI Ġan Feliċ Ciantar Karolina: Ġervażju 'Ciantar Karolina: Ġervażju: 'Ġervażju: Karolina: Nista' naf għaliex qegħdin tidħku2 i Aħt ahf ahl ahl ahi Wara kollox, jien din il-ħaġa ma togrosnix. Li jimpurtani huwa li żewġi jibqa' miegħi hawn il-Belt, u ma jmur joqgħod imkien, u la Hal Balzan:u lanqas San Pawl 'l- Baħar… għax milli jidher issa xi ħadd ħajru biex jarma xi luzzu bil-mutur għas-sajd flok ma jedha bil-ġnien tal- villa ta' Ħal-Balzan. Sur Nutar, xtaqt għalhekk inkun naf, jekk ġejtx biex tagħmel xi kuntratt u għal liema dar. Int milli jidher mort għand il-prokuratur tal-Baruni biex tħassar ix-xiri tal-villa. Il-prezz ta' sebat elef lira deherlek li hu għoli, u żewġek, għalhekk kien biħsiebu, milli jidher, jieħu d-dar ta' San Pawl il-Baħar u jikkuntentak. Ehl naħseb li l-ħsieb ta' żewġi huwa wisq 'il bogħod minn dak li qiegħed tgħidli, Sur Nutar. Żewġi dejjem qies l-in- teressi tiegħu u qatt ta' martu. Imma din di-darba ħasibha xort'oħra, sinjura. Insomma, id-dar ta' San Pawl il-Baħar ma jixtrihiex. B. Ciantar: Milli jidher is-sinjura tixtieq li hu jixtri l-villa tiegħi. Jekk inhu hekk, aħna malajr niftiehmu, bil-patt li jekk nif- tiehmu,, is-sinjura tikkuntenta wkoll li bintha… Binti, Sur Baruni, f'din l-affari m'għandha x'taqsam xejn. B. Ciantar: U jiena ngħidlek, sinjura, li għandħa x'taqsam ħafna. Binti m'għandhiex kapitali ta' flus- biex tixtri l-villa tie- għek… u lanqas aħna biex noħorġu s-somma ta' £7,000 'i tlabt lil żewġi. B. Ciantar: Jien ġejt hawn, kif taħseb int, biex niftiehem ma' żewġek fuq ix-xiri tal-villa. Il-prokuratur li ħallejt floki meta kont imsiefer, qalli li inti mort biex tħassar il-proposta tax- xiri, l-iktar minħabba li s-somma deherlek li kienet kbira; jien ktibtlu li d-dar inħalliha b'xi ħaġa inqas, jiġifieri b'£6,000, iżda, milli jidher, bejn li inti ma ridtx li żewġek jixtri l-villa, u flokha ridtu jixtri dar oħra San Pawl il- Baħar, in-negozju tax-xiri tal-villa waqaf. Iżda bejn bintek u ibni hemm negozju ieħor, u dan baqa' miexi ġmielu; negozju li mill-banda l-oħra kellu rabta kbira ma' dak li kellna jiena u żewġek. U dawn x'negozju seta' kellhom… nista' nkun naf) B. Ciantar: Negozju wisq ikbar minn tagħna. Negozju ta' mħabba, Negozju ta' mħabbaŻ Biex ingħidlek ili nisma' xi ħaġa fuq is-sinjurina binti, u rrid nara x'inhi sewwa din l-affari. META L-MARA TIBQA' TMIERI 51 Ġan Feliċ: Karolina: Wara kollox, din mhix ħaġa li għandha x'taqsam max-xiri tal-villa tiegħek jew mad-dar ta' San Pawl il-Baħar. Għandha fuq li għandha, Sinjura Karolin. Xtaqt ngħarrfek 'li jiena u żewġek diġà tajna l-kunsens tagħna għaż-żwieġ ta' ibni mas-sinjurina bintek. X'jien nisma2…U dan kif2… U lili ħadd ma jgħidli xejn2 Qiegħed ngħidulek issa jien, u naħseb li ma tmurx kontra x-xewqa ta' bintek. U dana kollu sar mingħajr żewġi ma qalli qatt xejn. Żewġek ma kienx jaf li bintek hija. l-maħbuba ta' ibni Aldo, bħalma jiena ma kontx naf li ibni Aldo huwa l-maħ- bub ta' bintek. jiena hawnhekk ġejt għal żewġ ħwejjeġ: l-ewwelnett biex nagħmel xi proposti fuq il-villa li żew- ġek xtaq jixtri minn għandi… Villa u mhux villa, hawn qiegħda nara li' dawn huma pre- testi biex saru ħafna konfoffi minn taħt, Il-villa, milli jidher, is-sur żewġi ma jridhiex, jew ngħiduha kif inhi, mhux imħajjar iżjed għaliha, u flokha, milli jidher, irid li jsir negozju ieħor, iżewweġ lil ibnek ma' binti Sofie. Xejn minn dan kollu, Sinjura Karolin… Din biċċa ta' żewġt iqlub, li ltaqgħu u nħabbu, u jien u żewġek, bħala ' missirijiet, rajna li m'għandniex intellfu l-hena u l-paċi ta' dawn iż-żewġt itfal għeżież, u fuq hekk naħseb li taqbel magħna, Sinjura Karolin… Jekk il-villa, żewġek ma jridhiex, teħodha bintek, u huwa jixtri dik li int tant xtaqt: id-dar ta' San Pawl il-Baħar; dar li milli jidher togħġbok aktar mill-villa tiegħi għal bosta u bosta raġu. nijiet. La s-sur żewġi, issa, biddel il-ħsieb, għax xi ħadd ħajru għad-dar ta' San Pawl il-Baħar, jiena d-dar ta' San Pawl il-Baħar ma rridx immur fiha. Jien hawn dari, sewwa għax- xitwa kemm għas-sajf. Minn hawn ma rridx nitħarrek. Din biżżejjed għalina. — Mela issa m'għandniex nagħmlu ħaġ'oħra ħlief niġu għall- fatti. (Lil Sofie): Sinjurina, inti għadek bil-fehma li tiż- żewweġ lil-ibni Aldo2 Iva, u bil-qalb kollha. Jien, papà, nixtieq niżżewweġ lis-Sinjurina Sofie, għax dik li jien ħabbejt, u ħliefha ħadd. . (Lil Ġervażju): Mela, Manjifk, kif aħna hawn naqdu żewġ affarijiet. Xi tgħid, Sur Ġan Feliċ Naħseb li wasal il-waqt li nwettqu l-ftehim b'kuntratt, Kif, u lili ħadd ma jistaqsini jekk għandix pjaċirż Xi trid li nistaqsuk, sinjura' IL-MALTI Karolina: Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: Ġan Feliċ: Karolina: Il-kunsens tiegħi, jekk jogħġbok. Għal dak li hu żwieġ ta' bintek ma' ibni naħseb li għan- dek tifhem li l-kunsens tiegħek, kif ukoll ta' żewġek, xejn ma hu meħtieġ, ladarba ibni u bintek għandhom il- jedd li jagħżlu s-sieħba jew sieħeb tal-ħajja tagħhom; għal dik li hi dar, inti sa ċertu pont għandek u m'għan- dekx il-jedd li tindaħal fix-xiri tagħha. Jiena diġà għidtlek, Sur Baruni, li jien la rrid immur f'dar u lanqas f'oħra. Bil-prezz li tlabt lil żewġi, il-villa tiegħek ma konna nixtruha qatt. Id-dar se nagħtiha lil ibni, ladarba ma ridtux tixtruha; għax milli jidher, malli jiżżewweġ, biħsiebu jmur jgħam- mar fiha. Kif2 Ibnek imur joqgħod fiha ma' bintit Jeħodhieli daqs- hekk 'il bogħod2 Bogħod xejn, sinjura; ibni għandu motor car, tasa' disgħa minn nies. Meta tkun trid, jibgħathielek, u fi ftit minuti twasslek għandha u terġa' twasslek lura d-dar; bil-patt, bil-patt li mill-ġurnata li tgħid is-signor si lil bintek ma toġgħodx tmeriha u tindaħiilha bħalma tagħmel lil żewġek, jiġifieri li tħalliha tgħix bil-paċi. Ġan Feliċi (Tgħajjat). Xi tridni ngħidlek. Kif, u inti ma titkellem xejn'… Dan kollu kont taf bih… u lili ma tgħidli xejn… Xi tridni ngħidlek2… jeħtieġ inbaxxu rasna u ma nindaħ- lux fix-xewqat ta' bintek u ta' dak li għad ikun ir-raġel tagħha… la l-baruni għoġbu jagħtihom il-villa tiegħu, u ħuma jridu jmorru fiha, aħna m'għandna ebda dritt nin- daħlulhom… inti, jiġifieri, m'għandek ebda dritt tindaħlil- hom u tmerihom bħalma kellek l-għada tmieri lili. Kif ma nindaħalxŻ… Ibda biex il-Baruni talli se jagħti l-villa lil ibnu jkun.irid li npattu b'xi dota li ma tkunx inqas mill-prezz tal-villa. Doti minn għandkom ma nippre- tendi xejn. Ibni se jkollu biżżejjed biex igħix hu u martu. Id-dar nagħtiha lil ibni jgawdiha f'ħajtu miegħi; wara mewti tkun tiegħu u ta' martu għalkollox. Jien infatti se mmur noqgħod magħhom. Tmur toqgħod magħhom2… Ma' binti2… U int sur żewġi, tippermettih dan2… Dik affari ta' bintek u ibnu; mhux tagħna. Tajjeb, mela jien immur noqgħod magħhom ukoll. Jien lil binti ma rridhiex toqgħod ma' żewġt irġiel. META L-MARA TIBQA' TMIERI 53 Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: Karolina: Ġervażju: Ġamri: Ġan Feliċ: Ġamri: Ġan Feliċ: Karolina: Ġan Feliċ: Ġamri: Ġamri: B. Ciantar: Ġervażju: Jekk bintek tkun tridek magħha, mur oqgħod hemm għal kollox. Trid teħles minni, hux tassew2 Imma jarralek il-ħsieb ta' moħħok. Int mur ma' bintek… u jien immur ngħix m'oħti Dovina… Trid tmur tgħix m'oħtok Dovina2… M'oħtok Dovinaż… Jien minn ħdejk ma niċċaqlaqx… u jekk immut, il-persuna tiegħi tibqa' tiġri warajkl (Lil Ġervażju): Manjifk, naħseb ti wasal il-ħin li toqgħod hawnhekk fuq dan it-tavolin… Ġibthom il-karti u d-doku- menti kollha2 (Joqgħod bil-qiegħda u jpoġġi l-karti fuq it- tavolin). (Lil Karolina): Sinjura Karolin, nitolbuk li issa tieħu ftit tas-sabar u tagħtina ftit tan-nifs. Fuq kollox nitolbuk li ma tmutx għalissa biex tilħaq tgawdi lil bintek miżżewġa. (Jidħol u jgħid lil Ġan Feliċ): Jiena sejjer, sinjur. Ix-xtieli tas-siġar ħallejthomlok fil-kamra tal-ġnien… Jiena sejjer. Fejn sejjer Jien għidtilha lis-sinjura li għada ma nisbaħx hawn. Ma jistax ikun li nkompli dil-ħajja. Int tordnali mod u s-sin- jura tordnali mod ieħor. Jien għamilt f'rasi li nitlaq. Is-Sinjura ma tordnalekx iżjed. —— Kif ma nordnalux iżjed2… Mela jien x'jien hawn ġew… xejn)… . Inti l-mara tad-dar u l-mara tad-dar tibqa' hawn ġew. Ġamri huwa l-ġennien, u ta' ġennien jibqa' jagħmilha. Miegħu ma jkollokx x'taqsam. Ġo din id-dar ma nibqax iżjed. Tajjeb. Lil Ġamri neħduh magħna. Nagħmlu patt mas-Sur Ġan Feliċ li jibqa' magħna. Magħkom ma' min, jekk jogħġbok Magħna, jiġifieri fil-villa tiegħi. Miegħi u mas-Sinjurina Sofie li sa tiżżewweġ lil ibnu… das-sinjur. (Juri lil Aldo). (Bid-daħka jħares lejn il-Baruni Ciantar u lejn Aldo). Mas-Sinjurina Sofie… u ma' das-sinjur… Eh, eh. Għandi pjaċir… (lil Aldo). U ma' min iżjed2… Forsi… ma nafx… forsi xi darba mas-Sur Ġan Feliċ ukoll… Mas-Sur Ġan Feliċ iva, imma mas-Sinjura Karolin, le. (Lil Ġervażju): Manjifk, jekk jogħġbok… Il-lum… 25 ta' Jannar 1954. Hawnhekk quddiemi, Ġervażju Casha, Nutar Pubbliku, jidhru… l-miżżewġin Ġan, Feliċ Triganza, bin il-mejjet Indri, u s-Sinjura Karoli… IL-MALTI Karolina: Ġan Feliċ: Sofie: Ġamri: Sofie: Ġamri: Ġervażju: Sofie: Karolina: Ġervażju: . Sofie: Ġervażju: Ġervażju: (Bil-herra): Skużi, Manjifk, ismi ħallih barra… Jien ħier- ġa. (Toħroġ b'ġirja). ; (lsejjaħ): Karolin… Karolin… Mamà… mamà… Dik terġa' tiġi, tibżax. Sadattant jien sejjer ir-raħal għax lik marti ħallejtha tistennieni. Kont għidtilha li l-lum għandi niġbor ħwejġi u mmur norqod id-dar. Ir-riżq lil kulħadd, l-iktar lis-Sinjurina Sofie u lill-għarus tagħha u s-Sema jieqaf magħhom. Sejjaħ lill-mamà, Ġamri… Ġamr, mur ilħaqha… Dik terġa' tiġi, tibżax… Araha ġejja, wiċċha aħmar nar… Jiena sejjer. Sinjuri, nerġa' narakom, u s-Sema jkompli ma' kulħadd. Għada tarawni l-villa ta' Hal Balzan u l-ew- wel ma nagħmel, Sur Baruni, niżborlok is-siġar tal-larinġ. (Joħroġ). Il-lum, 25 ta' Jannar, 1954. Nistennew il-mamà… (Tinstama' tgħajjat minn ġewwa). Jien ismi ma rridux isemmih… 'Il-lum, 25 ta' fannar, 1954. Hawnhekk quddiemi… hawnhekk quddiemi… Ġejja… ġejja… Hawnhekk quddiemi, Ġervażju Casha, Nutar Pubbliku, jidhru l-miżżewġin Ġan Feliċ Triganza, bin il-mejjet Indri, u martu, is-Sinjura Karo… (Tidħol, wiċċha aħmar nar, b'idha l-leminija merfugħa 'l fuq, bis-saba' l-werrej ma' wiċċ Ġervażju… Trid titkel- lem. Jinstama' bħal għagħa ta' Iss… Iss… Iss…) Hawnhekk quddiemi, martu s-Sinjura Karolina… KOTBA LI RĊEVEJNA GĦAL-LIBRERIJA Ir-Rużarju — Xandir ta' Kultura Dumnikana. XVI — April- Ġunju, 1964.