WERREJ Bir-reqqa: Il-lingwa miktuba u mitħaddta e. M'għandekx toqtol. Allura, la toqtolx' 1 e Bil-Kelma t-Tajba 11 e. Proposti għall-istandardizzazzjoni dwar il-kitba 11 tan-numri li għandhom il-punt Kelma b'kelma: It-terminoloġija e. Crimecorrectionalisċ, misdemeanour… jew 14 xiex7 e Kliem l-art: dawra mal-matorral 15 Mill-għatba 'l barra: Aspetti oħra e. Il-Malti minn Brussell 22 e Il-VTS: Mod kif nitgħallmu minn xulxin 23 e. Il-Proġett tad-dizzjunarju ta' Aquilina online 24 e. Għodda għal kwalità aħjar 28 e. L-istorja ta' Malta mil-lenti lingwistika 30 e. Dun Karm it-traduttur : il-50 anniversarju mill-31 mewt tal-poeta nazzjonali It-twavel li niżżel Mosċ minn fuq is-Sinaj kellu jkollhom minqux fuqhom 'M'għandux ikollok Alla ieħor għajri' minflok 'Ma jkollokx Alla ieħor għajri'7. Vallapena li nkunu preċiżi fejn tidhol il- leġiżlazzjoni (jew leġislazzjoni) tas-smewwiet) Forsi jkun jista' jilluminana d-dizzjunarju online ta' Aquilina, li qed jitħejja bħalissa): Jew niddibattuha fil-kurituri, biċ-ċans li l-qiegħa tisħon sa xi sebgħin punt wieħed ħamsa gradi Celsius, nispiċċaw nibagħtu lil xulxin insaqqu l-isġajriet tal-matorral, jonkella xi ħadd jispiċċa jwettaq xi misdemeanor7. Bilħaqq, għandna kelma bil-Malti għal misdemeanour, jew aħjar inħalluha bl-Ingliż Il-paġni li ġejjin għandhom joffru spunti infurmati għal diskussjoni dwar dan kollu. Dan minbarra għadd ta' kitbiet dwar inizjattivi u materji oħrajn li kull min il-Malti huwa l-għodda ewlenija ta' xogħlu għandu jsibhom ħobż għal snienu. Ma' din il-ħarġa qed jitqassam suppliment bil- mudelli aġġornati tal-Legiswrite, li hija l-għodda elettronika li l-Kummissjoni Ewropea tuża għad- dokumenti leġiżlattivi. Il-Bord Editorjali Il-lingwa miktuba u mitħaddta M'għandekx toqtol. Waħda mill-problemi ewlenin, fil-fehma tiegħi, tat-traduzzjoni Maltija ta' żmienna hija t-twessigħ semantiku tal-ekwivalenti ta' should (għandu). biex jinkludi wkoll shall, b'konsegwenza li fit-testi Maltin huwa diffiċli, biex ma ngħidx impossibbli, tagħżel bejn shall u should. F'dan is-saġġ se nipprova nanalizza l-problema li kemm shall u kemm should jiġu tradotti bil- kumpless verbali għandu 4 imperfett, filwaqt li nissuġġerixxi soluzzjoni għaliha. X'jgħidu d-dizzjunarji dwar għandu 1.1 Aquilina Id-dizzjunarju ta' Aquilina (EN-MT) jagħti t- tifsiriet kif ġej. Għal shall jgħidilna, 17. għoti ta' istruzzjonijiet/ordnijiet/twiddib: the schoolchildren — remain in class until all their essavs have been read, it-tfal joqogħdu fil- klassi sa ma jinqraw l-esejs tagħhom kollha; thou shalt not kill, la toqtolx; he — go, għandu jitlaq Nissuspetta li l-aħħar eżempju (he shall go) kien miżjud minn xi ħadd mill-ajjutanti ta' Aquilina, billi fil-volum MT-EN għall-vuċi għand Aquilina jagħtina: '3. l Interessanti li mid-dehra l-użu ta' għandu f'das-sens jinsab biss fil-Malti u fl-Għarbi ta' Al-Andalus. (Tagħrif mogħti lill-awtur mill-Prof. Għal should, Aquilina jgħidilna: €12. ifisser obbligazzjoni: pou —n't swear when vou lose vour temper, m'għandekx tibda tiġbed meta jitlagħlek; universitv professors — write books about their specialitv, professuri (sicf' tal- università jmisshom jiktbu kotba fuq l- ispeċjalità tagħhom; 1 — tell vou, għandi ngħidlek. 1.2 Il-Miklem ta' Serracino Inglott Erin Serracino Inglott jgħidilna, dwar għand: €(7) bis-suff. pron. tal-pers. qudd. v. fl-imperf.: (i) tfiss. li l-azzjoni tal-v. għad trid issir, iżda li wieħed jistenna li ssir; (ii) tfiss. li l-azzjoni jaħtieġ li ssir. Naħseb huwa ta' siwi mhux żgħir li Serracino Inglott ma jużax kunċetti marbutin ma' ''amar, ordni, struzzjoni, twiddiba' biex ifisser dil- Vuċi. It-taħdit ġuridiku 2.1 Dak li għandhom xi jgħidu d-dizzjunarji huwa interessanti', imma huwa interessanti aktar il-fatt li fl-Ingliż ġuridiku t-terminu shall ma huwiex daqstant espressjoni ta' obbligu daqskemm espressjoni ta' 'awtorevolezza'. Williams din l- osservazzjoni jesplikaha kif ġej' i Wieħed jistħajjel li t-traduzzjoni t-tajba kellha tkun 'il- professuri'. 9 Anki hawn nissuspetta id barranija. 7 Minkejja t-tendenza premoderna Maltija li tħobb aktar il-kelma mitħaddta minn dik miktuba u kważi tqis lid- dizzjunarju aktar bħala ingombru milli bħala għodda. 2.22: Huwa ċar li, kif jgħid il-Professur Williams, shall ma hijiex sewwasew il-futur temporali. Fil-fatt, tajjeb wieħed jiċċara x'inhu jgħid Williams. Shall hija futur nondeittiku, jiġifieri temp verbali karatterizzat minn nuqqas assolut ta' 'temporalità'. Fi kliem ieħor, huwa temp verbali li għandu fissità indipendenti min-nixxiegħa taż-żmien. Din hi, fil-fehma tiegħi, l-essenza ta' kull test ġuridiku- preskrittiv. L-ekwivalenza ta' shall fil-Malti Nipproponi li naħdem b'dil-metodoloġija: l- ewwel, se ngħarbel xi artikoli mill-Kodiċi Ċivili Malti (Kap. 16, Liġijiet ta' Malta). Se nagħżilhom apposta ħalli filwaqt li jitħaddtu dwar l-istess aspett tad-Dritt tal-Persuni, se jkunu kif ġej: uħud minnhom leġiferazzjoni antika u oħrajn leġiferazzjoni aktar reċenti. It- tieni, se ngħarbel xi artikoli mill-Kostituzzjoni ta' Malta. Ir-raġunijiet għal dil-għażla huma mill-anqas tnejn: (i) il-Kostituzzjoni għandha ambjent semantiku neċessarjament divers mill- bqija tal-leġiżlazzjoni l-oħra kollha, u (ii) il- Kostituzzjoni Maltija hija kodifikazzjoni tal- Kostituzzjoni Ingliża li ma hix miktuba. It- tielet, se ngħarbel xi dispożizzjonijiet mill- Kostituzzjoni tal-Unjoni Ewropea u se nqabbel uħud minnhom mal-Kostituzzjoni Maltija. Fl- aħħar nett, se noffri xi eżempji estremi li jixħtu dawl fuq il-problema. 3.1 Il-Kodiċi Ċivili Is-Sottotitolu FUQ IL-JEDDIJIET U D-DMIRIJIET BEJN AXXENDENTI, DIXXENDENTI U AĦWA L-Artikolu 13 (mhux emendat): (L-Artikoli 7-34) fih artikoli li ġew emendati fl-1973, fl-1993 u fl-2004. Naturalment, l- artikoli li ma ġewx emendati baqgħu kif kienu oriġinarjament, jiġifieri skont it-traduzzjonijiet li saru meta l-Malti sar ilsien uffiċjali. Se niffoka fuq suċċessjoni ta' ħames artikoli, magħżulin mingħajr fini ulterjuri, għad li meta ntgħażlu rriżulta li huma tipiċi: 13, 14, 15, 16, u 17. (1) L-obbligu ta' dawk illi, fl-ordni miġjub fl-aħħar artikolu qabel dan, huma mqegħdin fl-istess grad, huwa in solidum. (2) Iżda dawk li, skont l-ordni ta' hawn fuq, huma mqegħdin fi grad iżjed fil- bogħod, huma obbligati biss in sub- sidium, meta l-manteniment ma jkunx jista' jittieħed mingħand persuni fi grad eqreb. Punt uniku ta' osservazzjoni: shall be — huwa (jiġifieri imperfett indikattiv). L-Artikolu 15 (mhux emendat): (1) L-aħwa bniet u subien, sew jekk aħwa mill-missier u l-omm, kemm jekk mill- missier jew mill-omm biss, għandhom ukoll l-obbligu tal-manteniment lejn xulxin, iżda biss meta ma jkunx hemm persuni oħra obbligati. (2) L-obbligu tal-aħwa bniet u subien, meta hemm dan l-obbligu, huwa wkoll in solidum. (3) Il-persuni msemmijin fl-artikolu 12 għandhom dejjem preferenza fuq l-aħwa subien u bniet, barra minn fil-każijiet ta' urġenza kbira, billi jittieħed qies tal-età, tal-istat tas-saħħa u ta' ċirkostanzi oħra. 10 Ara King, A.S. (2007), passim, għal taħdita dwar in-natura vera u mutevoli tal-Kostituzzjoni Ingliża. Dan huwa saġġ teoriku, bħal ta' Bagehot. zz i Punti ta' osservazzjoni: i. Fis-subartikolu (1) shall extend — għandhom ukoll. Hawnhekk, it-traduttur uża strateġija ta' traduzzjoni interessanti, li fiha uża l-verb kellu ('għandhom', fl-imperfett indikattiv) 4 ukoll biex ifisser to extend. Fis-subartikoli (2) u (3), il-Malti jagħmel użu mill-imperfett indikattiv. huwa, għandhom. L-Artikolu 14 (emendat fl-1993/ ): (1) Meta żewġ persuni jew aktar jitolbu l- manteniment mingħand min m'għandux imnejn jagħtih lilhom ilkoll, fil- preferenza li tingħata lill-waħda fuq l- oħra, għandu jiġi mħares l-ordni miġjub fl-artikolu 12. Punt uniku ta' osservazzjoni: Fil-Malti jseħħ il-fenomenu tax-shining-through:' it-test oriġinarju (TO) jiddi mit-tertuqa tat-test destinatarju (TD). Shall be observed — għandu jiġi mħares. It- traduzzjoni hija litterali. (2) Madankollu, il-qorti tista' titbiegħed mir-regola miġjuba fis-subartikolu (1) f'każijiet ta' urġenza kbira, billi tqis l- istat tas-saħħa, l-età jew ċirkostanzi oħra tal-persuni li jitolbu l-manteniment. Punt uniku ta' osservazzjoni: It-traduttur jevita l-kollokazzjoni Ingliż 'to be lawfuf', bl-użu (tajjeb) ta' strateġija ta' traduzzjoni li titbiegħed mil-litterali u twassal l-istess messaġġ metalingwistiku fit- TD. L-Artikolu 16 (emendat fl-19931): (1) L-obbligu tal-manteniment, minħabba l-qrubija mid-demm, iseħħ biss bejn il- persuni u fil-każijiet imsemmijin fl- artikoli ta' qabel ta' dan is-sub-titolu. Punt uniku ta' osservazzjoni: shall exist — iseħħ (imperfett indikattiv). 42 Għal spjegazzjoni tal-fenomenu tax-shining through u n-normalizzazzjoni tiegħu, kif ukoll għal taħdita dwar il-proċess ta' traduzzjoni mil-livell lingwistiku fit-TO għal-livell metalingwistiku lura għal-livell lingwistiku fit- TD ara l-ktieb tal-Professoressa Elke Teich (2003), passim. Fi ftit kliem, dal-fenomenu jfisser li l-istruttura tat- test oriġinarju tibqa' tidher fit-test destinatarju. Eż: it-traduzzjoni ħażina 'animal feed' — 'għalf tal-annimali', mentri t-traduzzjoni t-tajba għandha tkun sempliċement 'għalf', billi ma hemmx għalf jekk mhux għall-bhejjem' Huwa ċar li fit-test destinatarju qed jiddi t-test oriġinarju. (2) Dan l-obbligu lanqas ma jibqa' jseħħ favur il-persuni hawn fuq imsemmija jekk min jitlob il-manteniment ikun ġie fil-bżonn bi ħtija tiegħu: Iżda dan ma jgħoddx meta dawk li jitolbu l-manteniment huma l-ġenituri, jew axxendent ieħor. Punt uniku ta' osservazzjoni: shall cease — (lanqas) ma jibqa' jseħħ, shall not applv — ma jgħoddx (imperfett indikattiv). Artikolu 17 (emendat fl-1993/9): ħadu l-manteniment, u fi żmien għaxar snin mill-aħħar darba li lilhom ikun ingħata l-manteniment isiru jistgħu jħallsu dak li rċevew, għandhom iroddu dak l-ammont lil min ikun tahom dak il- manteniment, basta li t-talba għar-radd issir f'dak iż-żmien. Punt uniku ta' osservazzjoni: Shall be bound to repav — għandhom iroddu. It-traduzzjoni hija litterali. 3.2 Il-Kostituzzjoni ta' Malta Il-Kapitolu II tal-Kostituzzjoni fih id- Dikjarazzjoni tal-Prinċipji li: għandhom inebbħu lill-Istat fl-'għemil tal-liġijiet, imma li ċ-ċittadin ma jistax jieħu lill-Istat il-Qorti jekk l-Istat ma jimxix magħhom'.. Minkejja dan, id-Dikjarazzjoni tal-Prinċipji hija ġabra ta' 13-il artikolu li fil-maġġoranza tagħhom (il- fatt li mhux kollha huma hekk hu kurjuż fih innifsu f) fl-Ingliż fihom shall. Kull fejn l- Ingliż juża shall, il-Malti juża l-kumpless verbali għandu 4 imperfett.1 Minn dan nosservaw li, kif jgħidilna l- Professur Williams,' shall 'is sometimes used 51, Artikolu 21 tal-Kostituzzjoni ta' Malta. Minkejja li l-kunċetti u n-nozzjonijiet tagħha huma. fil-biċċa l-kbira meħudin mid-Dritt Kostituzzjonali Ingliż, il-Kostituzzjoni tagħna hija dokument awtoktonu. Xorta waħda nosservaw illi timxi mal-mudell li shall - għandu, minkejja li rajna, aktar 'il fuq, li fil- Kodiċi Ċivili shall daqqa tiġi tradotta fil-Malti bl-imperfett indikattiv u daqqa — għandu. Irridu ngħidu wkoll, imma, li hemm aktar minn kittieb wieħed li jista' jirreklama l-paternità tal-Kostituzzjoni tagħna, fosthom xi Ingliżi li imponew ċerti dispożizzjonijiet fuq it-test abbozzat mill-Professur J.J. Cremona, P tingħata l-operattività tagħha. 71, Artikoli 8,9, 10, 11(2), 12, 13(1), 14, 15, 16, 18, 19, 20, u 21. 5 Ara l-kotba ta' John J. Cremona dwar l-istorja kostituzzjonali ta' pajjiżna. B'danakollu, fil-Kapitolu I tal-Kostituzzjoni nsibu fenomenu interessanti. It-test Ingliż isir deskrittiv, u juża l-imperfett indikattiv. 3.3 It-testi tal-Unjoni Ewropea jimxi warajh mingħajr ma hu konxju minnu nnifsu Ma' dil-parti tal-Kostituzzjoni ngħaddi issa biex nagħmel paragun. Se nislet mill-Kostituzzjoni ta' Malta u mill-Kostituzzjoni tal-Unjoni Ewropea. Kostituzzjoni ta' (1) Il-Bandiera Nazzjonali ta' Malta tikkonsisti f'żewġ strixxi vertikali ndaqs, bajda mal-arblu u ħamra n-naħa ta' barra. L-Innu Nazzjonali ta' Malti li jibda bil-kliem 'Lil din l-Art Ħelwa l- Ommi tatna isimha''. Punti għall-osservazzjoni: (i) Fid-dispożizzjonijiet dwar il-bnadar rispettivi, il-Malti tal-Kostituzzjoni Maltija juża l-imperfett indikattiv, x'aktarx għax anki l-Ingliż jużah, filwaqt li l-Malti tal- Kostituzzjoni tal-UE juża għandu bħalma l- Ingliż juża shall be. (ii) Fid-dispożizzjonijiet dwar l-innu, kemm il- Malti kemm l-Ingliż tal-Kostituzzjoni Maltija jużaw l-imperfett indikattiv, filwaqt li l-Malti tal-Kostituzzjoni tal-UE juża l-imperfett indikattiv, mentri (u dan hu importanti) l-Ingliż juża shall. 3.4 Il-membru tal-Accademia della Crusca — l- ogħla istituzzjoni lingwistika Taljana — Bice Kostituzzjoni ta' Malta huwa L-Innu Kostituzzjoni tal- Kostituzzjoni tal- Unjoni Ewropea Unjoni Ewropea (EN) (MT) Il-bandiera tal- Union shall bea Unjoni għandha tkun ċirku ta' tnax- il stilla tad-deheb fuq sfond blu. L-innu tal- Unjoni huwa bbażat fuq KOdi lil Henav mid-Disa' Sinfonija ta' Ludwig van Beethoven. Mortara Garavelli tagħmel osservazzjoni li tiswa mitqilha deheb, għax tiftħilna għajnejna għall-fatt li l-problema ma hijiex konfinata għal Malta: Fin-nota f'qiegħ il-paġna, l-awtriċi tispjegalna x'inhi did-deċiżjoni li hija 'osservata anqas' billi tirreferina għal dokument tal-1986 tal- Kamra tad-Deputati Taljana, Formulazione 20 Fid-dokument tal-indipendenza nazzjonali, it-test Malti hu fl-eqqel tal-mentalità kopjatriċi-kolonjali tiegħu. 21 Mortara Garavelli, B. (2001): pp. 114-115. F'kelma waħda, anki fl-Italja l-użu ta' 'dovere d infinito' (għandu 4 imperfett; shall - infinit) ukoll huwa mifrux minkejja li joħloq problemi ta' interpretazzjoni ('possa insorgere dubbio sul carattere permissivo o imperativo della disposizione' '). 3.5 Il-problema fil-Malti 3.5… Iżda fil-Malti l-problema tieħu dimensjoni doppja, mhux biss minħabba fl- osservazzjoni magħmula mil-lingwisti Taljani dwar id-dubji fuq il-karattru tad-dispożizzjoni, imma wkoll minħabba fil-fatt li, kif għedna fil- bidu nett, id-distinzjoni li hemm fit-Taljan bejn fdovrà' u 'dovrebbe' (u fl-Ingliż bejn shall u should) fil-Malti tintilef kompletament għax iż-żewġ kunċetti qegħdin jiġu ppreżentati bħala għandu. 3.5.2 L-użu ta' shall fit-testi tal-Unjoni Ewropea Billi donnu l-użu jitbiegħed minn dak li jgħidu d-dizzjunarji, se nirreferi għall-konferma li Eżempju 1: Minn COM(2008) 830 finali (4.1.3): tagħti b'mod xjentifiku l-Professoressa Laura Mori li fit-testi tal-Unjoni Ewropea shall tinqaleb bħala għandu, jiġifieri għandu tintuża b'mod preskrittiv. Filwaqt li tagħtina korp żgħir ta' eżempji biex tillustra l-punt tagħha, il-Professoressa Mori tgħidilna hekk: 3.5.3 L-użu ta' should fit-testi tal-Unjoni Ewropea Kull tiftixa bil-magni ta' riċerka tal-Unjoni Ewropea stess tindika li should tinqaleb kważi dejjem għandu. 3.5.4 Shall u should użati flimkien fit-testi tal-Unjoni Ewropea Se nislet tliet eżempji li fihom shall u should intużaw fl-istess frażi, u se nagħmel dan għax huwa bl-eżempju estrem li nifhmu l-eżempji aktar kwotidjani. Minn dawn l-eżempji se nuri biċ-ċar il-konfużjoni li tirrenja minħabba li ż- żewġ termini jiġu tradotti bħala għandu. (it-terminu 'għandu', għandu jinbidel b''huwa': is-suġġett hawnhekk mhuwiex obbligu, imma sempliċement deskrizzjoni fattwali). Eżempju 2: Mill-Fajl Interistituzzjonali 2009/0005 (COD) tas-7 ta' Diċembru 2009: hija targumenta li hemm inkoerenza apparenti fl-Artikolu 1 tad-Direttiva u li l-kelma 'għandhom'' għandha tintuża. 22 Ibid., p. 115, nota 67 f'qiegħ il-paġna. 23 Idem, jiġifieri fl-istess nota f'qiegħ il-paġna. Nixtieq inrodd ħajr lill-Professoressa li kienet ġentilissima u bagħtitli x-xogħol tagħha qabel ma ġie effettivament ippubblikat. Se jkun stampat minn Bulzoni ta' Ruma. Eżempju 3: Minn 2009/C 128/01, paragrafu 71: F'dak is-sens, il-KEPD jilqa' l-prinċipju li jiddikjara li l-individwi ser/għandhom jingħataw aċċess għal u l-mezzi biex jitolbu rettifika u/jew tħassir tal- informazzjoni personali tagħhom'. Huwa ċar daqs il-kristall li f'ebda wieħed minn dal-eżempji t-TD ma tista' taqrah u tifhmu jekk ma jkollokx ukoll taħt għajnejk it-TO. Nieħdu l-ewwel u t-tieni eżempji, li huma prattikament identiċi: 'It-terminu 'għandu', għandu jinbidel… u l-kelma 'għandhom' għandha tintuża… 7. F'dal-frażijiet tintlaħaq waħda mill-ogħla qċaċet ta' ambigwità fit-TD mingħajr ambigwità korrispondenti fit-TO. Bil-kontra tad-TO, li fih il-frażi meħuda waħidha għandha tifsira ċara, fit-TD il-frażi meħuda waħidha tista' tfisser waħda minn erba' kombinazzjonijiet: Li kieku l-Malti kellu jintuża bħala pivot language u allura t-traduzzjoni ssir mill-Malti lejn ilsien ieħor, kif se tagħżel liema hija t- tifsira t-tajba Aktar importanti minn hekk, f'testi leġiżlattivi kif se tkun magħrufa t-tifsira t-tajba7 (U dan biex ma ngħidu xejn dwar dik il-virgola fl-ewwel eżempju…) Nieħdu t-tielet eżempju: l-prinċipju li jiddikjara li l-individwi ser/għandhom jingħataw aċċess'. F'dal-każ, dil-frażi mhix ambigwa… Minflok, lill-qarrej tiżvijjah. Jekk naħdmu b'lura, mill-Malti għall-Ingliż, insibu li dik is-ser ma tiġix tradotta bħala preskrizzjoni, imma bħala deskrizzjoni, u jintilef is-sens kollu tal-frażi tat-TO. Il-kostatazzjonijiet mill-eżempji kollha li ġibna 4.1 L-ewwel reazzjoni hi li tgħid li l-Maltin jittraduċu kif jiftlilhom dak il-ħin mingħajr ma huma konxji minn xi għamla ta' regola. 25 Kemm il-verżjoni bit-Taljan kemm dik bl-Ingliż tal- Ordinanzi li wasslu għall-Kodiċi Ċivili jimxu mal- mudell tal-Kodiċi Ċivili Taljan tal-1865, jiġifieri jużaw l-imperfett indikattiv (kif jagħmel ukoll Clement Billiet fit-traduzzjoni tiegħu għall-Franċiż ta' siltiet minn dawn l-Ordinanzi, li dehret fi ktieb mitbugħ Pariġi fl-1896 jismu Les Lois Civiles de Malte), b'differenza mid-Dritt Muniċipali ta' Malta tal-1784 (l-hekk imsejjaħ Code de Rohan), li juża l-futur. Huwa interessanti li l-Kodiċi Ċivili tal-Franċiżi (l-hekk imsejjaħ Code Napolċon) juża l-futur, u t-traduzzjoni tiegħu fl-Ingliż tal-1804 ('literallv translated from the originaf') tuża shall. Din it-tendenza, jiġifieri li aktar ma tmur lura fiż-żmien aktar issib l-użu tal-futur, hija kkorroborata minn Mortara Garavelli, op. cit., pp. 113-114: 4.2 Jidher li meta l-Malti sar ilsien uffiċjali u sar ix-xogħol għall-bini tal-verżjoni Maltija tal-Kodiċi Ċivili, saret traduzzjoni ta' dak li kien hemm qabel u ntuża l-imperfett indikattiv. Huwa interessanti li filwaqt li l- verżjoni bit-Taljan tal-Ordinanzi tas-seklu 19, li mbagħad ġew konsolidati fil-Kodiċi Ċivili, tuża l-imperfett indikattiv, il-verżjoni bl-Ingliż tal-Kodiċi Ċivili tuża shall. Dan għandu jgħaġġibna biss sa ċertu punt, għax kif jirrimarka l-Professur Williams, l-imperfett indikattiv huwa fit-Taljan tista' tgħid dejjem ekwivalenti tax-shall Ingliża użata bil-mod li qegħdin ngħidu'' u għax wara t-Tieni Gwerra jista' jiġi preżunt li l-Maltin saru jafu l-Ingliż aħjar, 2 4.3 Meta mbagħad (fis-snin 1990) kienet qed tinbena mill-verżjoni Ingliża (u nafu li l-liġijiet Maltin l-ewwel jinkitbu bl-Ingliż''), il-verżjoni Maltija tal-Kodiċi Ċivili mxiet fil-maġġorparti tal-każijiet bil-mudell li shall — għandu. 4.4.1 Il-Kostituzzjoni ta' Malta — dokument awtoktonu — juża l-mudell shall - għandu u imperfett indikattiv EN — imperfett indikattiv MT. Fil-Kostituzzjoni tal-Unjoni Ewropea, shall daqqa — għandu, daqqa — imperfett indikattiv MT. 4.5 Meta ltaqgħu flimkien, shall u should wasslu għal nuqqas ta' preċiżjoni u ambigwità li ma kenitx tinstab fit-TO. Dan iwassalna biex nikkostataw li anki meta ma jkunux flimkien, il-fatt li shall u should — żewġ kunċetti kompletament differenti, b'implikazzjonijiet kjarament differenti — jiġu tradotti bħallikieku 27 Ara l-ktieb tal-Professur Joseph M. Brincat (2011), passim, għal analiżi. 28190 Mifsud Bonnici ġibed l-attenzjoni ta' kulħadd għal dal-fatt meta qal li hu bħala Ministru kien jikteb il- liġijiet bil-Malti, b'differenza minn kull ħaddieħor. 35 Dan jirrifletti x'jiġri fil-ħajja ta' kuljum: lill-pulizija ngħidulhom 'Sir' u lill-gwardjani lokali 'warden'; is- suldati jingħataw l-ordnijiet bl-Ingliż; it-taxxi jissejħu bl-Ingliż (income tax, VAT, CET, capital gains tax); l- organu tal-ippjanar urban jissejjaħ bl-akronimu Ingliż tiegħu MEPA; l-amministrazzjoni pubblika taħdem bl- Ingliż, minkejja tentattivi li taħdem bil-Malti. Kull fejn hemm figura ta' awtorità delegata, jintuża l-ilsien tal- barrani. Mhux lakemm tiżradikaha dil-mentalità. L-E.T. Mifsud Bonnici kkonferma verbalment mal-awtur li hu dejjem saħaq mal-Unità tat- Traduzzjoni u tal-Abbozzar tal-Liġijiet f'Malta li jintuża t-test Franċiż bħala test oriġinarju. metalingwistikament huma identiċi, meta ma humiex, dan iwassal għal ambigwità fil-Malti li fl-Ingliż ma kenitx hemm. Din l-ambigwità mbagħad tagħti lok għall-impreċiżjoni u għall- possibilità ta' diffikultà ta' interpretazzjoni. Analiżi u konklużjonijiet tentattivi 5.1 L-ewwel konklużjoni tentattiva hija waħda ta' natura psikolingwistika: il-Malti għadu mhux meqjus bħala Isien awtorevoli. L- istruttura taħtiena tal-ilsien li minnu qed issir it-traduzzjoni tibqa' tiddi minkejja t- traduzzjoni; u dan anki f'testi suppost awtoktoni' 5.2 Jekk il-konklużjoni fil-punt 5.1 hija valida, allura minħabba f'dak il-fenomenu psikolingwistiku, it-traduttur jimxi mar-regola li l-istruttura taħtiena tat-TO hija awtomatikament tajba (jekk mhux saħansitra aħjar) anki fit-TD u jittrasponiha intatta (eż. shall — għandu). Hemm biss ftit eċċezzjonijiet fejn EN — shall u MT — imperfett indikattiv, għad li ma jistax ikun eskluż li tali eċċezzjonijiet ikunu dovuti mhux għax f'daqqa waħda fiġġet xi kuxjenza, imma għax it- traduttur ikun qed jittraduċi mill-Franċiż jew mit-Taljan'', u allura passivament jimxi mal- istruttura sintattika tat-TO. tal-imperfett indikattiv u jittrasponiha fit-TD. Din it-tendenza ma hijiex xi ħaġa ġdida. Ġa fl- 1947, Ġużċ Galea rrimarka kif id-diffikultà tat- traduzzjoni tikber meta jkun hemm 'too servile an imitation of the foreign pattern. F'dan il-punt huwa utli li wieħed ifakkar fil- kumment ta' Dott. Peter Agius'': Fit-traduzzjoni kelma b'kelma, jew traduzzjoni litterali, wieħed jaqleb b'mod mekkaniku minn lingwa għall-oħra l-kliem tat-test li għandu quddiemu mingħajr ma jagħti kas ta' kemm verament jagħmel sens it-test kollu kemm hu. (…) It-traduzzjoni litterali tittraskura element ċentrali tat-traduzzjoni, li huwa li din jeħtieġ tittrasferixxi l-kultura ta' lingwa waħda għall-kultura tal-lingwa l-oħra. . it-traduzzjoni litterali mingħajr attenzjoni ta' kunċett fil-lingwa oriġinali tista' twassal għal traduzzjoni li, għalkemm forsi tinftiehem, tista' tkun qattieqa jew impreċiża. . dan jista' jindika li l-approċċ litterali għat- traduzzjoni jkun ta' min jevitah b'mod ġenerali. 5.3 Hija meħtieġa regola konxja li timponi traduzzjoni uniformi u kostanti ta' shall bil- Malti, jew għandha tibqa' r-regola inkonxja ta' bħalissa li l-istruttura taħtiena tat-TO hija tajba anki bil-Malti2 5.4 Ir-regola konxja teżisti, u ilha. Naslu għaliha u nikkonfermaw li tassew teżisti bl-użu tal-analoġija. Tinsab, b'mod analoġiku, fil- formulazzjoni tal-Għaxar Kmandamenti: uħud minnhom jinqdew bil-formula Za VERBx u mhux M'għandekx VERB. Fi kliem ieħor, fil- Kmandamenti għandna l-imperattiv. (sitta minnhom. fin-negattiv). Fl-Ingliż, il- Kmandamenti jużaw il-kostruzzjoni Zhou shalt not VERB. Jiġifieri, ix-shall tal-Ingliż fil-Malti tal-Kmandamenti għandha ekwivalenti — imperfett. Jekk nimxu b'analoġija mar-regola ċara li l-Kmandamenti jindikawlna, jiġifieri li b'analoġija mal-imperfett imperattiv nużaw l- imperfett indikattiv bħala ekwivalenti ta' shall bl-Ingliż, inkunu nistgħu nerġgħu ndaħħlu l- għażla bejn shall u should fil-Malti, billi għandu tintuża biss bħala l-ekwivalenti ta' should u l-imperfett indikattiv bħala l- ekwivalenti ta' shall. L-awtur irodd ħajr lil kulmin ra d-diversi abbozzi ta' dan is-saġġ għall-kummenti u. l-pariri siewja. B'danakollu, kull għelt jibqa' biss tiegħu. AGIUS, P. (2010): It-Traduzzjoni tal-Liġi Ewropea. CODE CIVIL DES FRANGAIS, Pariġi, u t-traduzzjoni Ingliża tiegħu tal-1804, Londra. DEL DRITTO MUNICIPALE DI MALTA (1784), il-Belt Valletta. II, Valletta: Universitv Students' Law Societv. KODIĊI ĊIVILI, KAP. 16 TAL-LIĠIJIET TA' MALTA. Bil-Kelma t-Tajba Manwel Mifsud Servizz tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti MISTOQSIJA: F'kitbiet legali ġieli tara kliem bħal disposizzjoni u leġislattiv. Imma jien nisimgħu biż-ż. Kif suppost niktbu, bis-s jew biż-22 TWEĠIBA: Il-kitba t-tajba hija dispożizzjoni u leġiżlattiv. Il-kliem li jkollu s fl-ilsien barrani, meta jidħol fil-Malti, daqqiet jieħu l-ħoss ta' s u daqqiet ta' ż. Skont ir-regoli uffiċjali tal-kitba tal-Malti tal-1984 (Tagħrif fuq il-Kitba Maltija II, p. 134-5, para. 6), dan il-ħoss għandu jinkiteb fonetikament, jiġifieri jinkiteb s jew ż skont il- ħoss li jkun qed jieħu fil-kelma partikolari (eż. diżarm, deċiżi, żvilupp, l-Iżvezja, komuniżmu, ħafna każi imma fantasija, spjega, komunist, ta kasi). Bl-istess. mod, għandna niktbu pożi, pożizzjoni, oppożizzjoni u dispożizzjoni, u leġiżlattiv, illeġiżla u leġiżlazzjoni, avolja fit- ORDINANZI TAL-1868 U L-1873 LI KKOSTITWIXXEW IL-LIĠI ĊIVILI TA' MALTA SAL-KONSOLIDAZZJONI TAL-KODIĊI ĊIVILI, il-Belt Valletta. Il-Belt Valletta: Klabb Kotba Maltin. Ġenwa: Tilgher. Dr Sammut huwa traduttur mal-Parlament Ewropew. Taljan jinkitbu bl-s, għax it-Taljan Taljan u l- Malti Malti. Kull kitba differenti minn din fil- Malti hija żbaljata. Fl-imgħoddi, il-kitba tal-liġijiet u l-kuntratti aktarx kienet issir minn persuni midħla iktar tat-Taljan milli tal-Malti, u għalhekk ma nistagħġbux li kienu — u kultant għadhom — isiru dawn l-iżbalji, imqar f'testi tal-liġi. M' għandniex xi ngħidu, dil-kitba tibqa' titqies żbaljata f'kull qasam tal-Malti, għax il-kitba tal-Malti hija waħda u uffiċjali. Għalhekk min għadu jikteb hekk għandu jikkoreġi ruħu u jibda jobdi l-liġijiet tal-kitba tal-Malti. Ħajr. lill-Prof. Mifsud, il-President tal-Kunsill Nazzjonali. tal-Ilsien Malti, li jagħtina permess nippubblikaw dawn is-siltiet. Proposti għal standardizzazzjoni dwar il- kitba tan-numri li għandhom il-punt David Agius Muscat Fl-1924 l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, illum l-Akkademja tal-Malti, ħarġet ir-regoli tal- kitba bil-Malti u fost l-oħrajn inkludiet tagħrif fuq in-numri Maltin. Minn dak iż-żmien 'l hawn ilsienna kiber ħafna u daħal jimraħ f'toroq lingwistiċi li missirijietna, li kienu qed jiktbu r-regoli tal-kitba, qatt ma kienu meta niġu biex inpoġġu numri f'sentenzi bil- basruhom. Hawnhekk se. nressaq. xi Malti u li dwarhom sa issa m'hemmx regoli suġġerimenti qosra bit-tama li jtuna daqqa t'id uffiċjali. A. In-numri sħaħ i. Kif nafu, kelma li tiġi wara n-numru 11 għandha tieħu s-singular. ħdax-il siġġu aħdar mhux ( ħdax-il siġġu ħodor Wieħed u disgħin paġna rqiqa mhux ( wieħed u disgħin paġni rqaq miljun u mitt elf dollaru Amerikan mhux ( miljun u mitt elf dollari Amerikani ii, Iżda jekk numru li jaqbeż il-mija jkun jispiċċa b'minn 02 sa 10 (eż. 102; 208; 1005; 12,910) il- kelma li tiġi wara tieħu l-plural. mija u żewġ siġġijiet ħodor mhux ( mija u żewġ siġġu aħdar mitejn u tmien paġni rqaq mhux ( mitejn u tmien paġna rqiqa elf u ħames dollari Amerikani mhux (elf u ħames dollaru Amerikan tnax-il elf, disa' mija u għaxar mhux (tnax-il elf, disa' mija u għaxar ħaddiema biżlin ħaddiem biżlin B. In-numri bil-punt (id-deċimali) i. Il-kliem li jiġi wara numru bil-punt deċimali nqisuh bħala numri individwali. 74.1 erbgħa u sebgħin punt wieħed 742 erbgħa u sebgħin punt tnejn 74.12 erbgħa u sebgħin punt wieħed, tnejn 74.45 erbgħa u sebgħin punt erbgħa, ħamsa 74.45609 erbgħa u sebgħin punt erbgħa, ħamsa, sitta, żero, disgħa ii, Fil-każ tad-deċimali, meta numru jkun segwit minn nom, dan dejjem jieħu l-plural. 74.1 times bigger erbgħa u sebgħin punt wieħed drabi aktar 74.2 times bigger erbgħa u sebgħin punt tnejn drabi aktar 74.6 times bigger erbgħa u sebgħin punt sitta drabi aktar 74.75 times bigger ( erbgħa u sebgħin punt sebgħa, ħamsa drabi aktar 74,891 times bigger ( erbgħa u sebgħin punt tmienja, disgħa, wieħed drabi aktar ' Ara r-regoli fuq in-numri fit-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija 11, Akkademja tal-Malti, 2004, Malta, 87-90. m—a81—T—T—T—T—6SSSsS68686868586STSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTSTST Ċ. It-temperaturi Dan l-aħħar tqajjem il-punt dwar kif l-aħjar niktbu t-temperaturi meta jkollhom il-punt. Minkejja li jeżistu diversi possibbiltajiet qiegħed, f'ġieħ il-konsistenza, inġib biss il-mudell li jaqbel mal- prinċipju t'hawn fuq. 2.1 gradi Celsius tnejn punt wieħed gradi Celsius 2,13 gradi Celsius: I tnejn punt wieħed, tlieta gradi Celsius 24.35 gradi Celsius J erbgħa u għoxrin punt tlieta, ħamsa gradi Celsius 9.652 gradi Celsius J disgħa punt sitta, ħamsa, tnejn gradi Celsius -2 gradi Celsius żewġ gradi Celsius taħt iż-żero -14-il grad Celsius ( erbatax-il grad Celsius taħt iż-żero -30.1285 gradi tletin punt wieħed, tnejn, tmienja, ħamsa gradi Celsius taħt iż- Celsius Żero D. L-ewro Kif nafu, fil-każ tal-flus, iċ-ċenteżmi (li ma jistgħux jaqbżu d-99) jinkitbu dejjem bħala ħaġa sħiħa (jiġifieri żewġ ewro u sitta u ħamsin ċenteżmu u mhux skont B(ii) żewġ ewro punt ħamsa, sitta ċenteżmi). U ladarba qed insemmi l-ewro, forsi ta' min infakkar li skont ir-regolament tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti, il-kelma ewro tinkiteb kif tinħass u għandha tibqa' ewro anki fil-plural. Madankollu, għat-testi legali tal-Unjoni Ewropea, il-Kummissjoni Ewropea tisħaq li l-pajjiżi kollha tal-Unjoni (ħlief il-Greċja u l-Bulgarija) għandhom jużaw euro, għalkemm f'dokumenti oħrajn mhux tal-Unjoni bħal, ngħidu aħna, fil-leġiżlazzjoni nazzjonali, huma aċċettati forom oħra ta' ortografija tal-kelma euro. skont. ir-regoli grammatikali ta' kull lingwa. Għalhekk, meta tiġi biex tikteb ewro f'ċekk bil-Malti, tista' sserraħ moħħ min għandu jitħallas li dan huwa miktub tajjeb u skont ir-regoli nazzjonali. Ħajr lil Ludvic Azzopardi Ferrando, Joseph Caruana, Owen Degabriele, il-Prof. Is-Sur Agius Muscat huwa ex-traduttur mal-Parlament Ewropew. 2 Ara. http://www. kunsilltalmalti gov.mt/filebank/documents/rapportdwarlismijiettalmunitaewropea pdf 3 Ara aktar tagħrif f'http://ec.europa.eu/economv. finance/euro/cash/svmbol/index en.htm It-terminoloġija Crime correctionnalisċ, misdemeanour… jew xiex2 Alan Xuereb Xi kultant insibu ruħna quddiem diffikultajiet ta' diċitura kaġun tan-nuqqas. ta' korrispondenza bejn il-kunċetti legali f'ġuriżdizzjonijiet nazzjonali differenti. Jekk ma jiġux riżolti, dawn jistgħu joħolqulna problemi ta' korettezza legali fit-traduzzjoni. Biex nagħti eżempju prattiku: it-traduzzjoni li ġejja, mill-Franċiż għall-Malti, hi legalment korretta)' (MT) ''(il-ksur hu kkastigat b'multa ta' tal- anqas EUR 26 u/jew b'piena l-ħabs ta' bejn 8 ijiem u 5 snin). Il-qorti kriminali tista' timponi sentenza ta' ħabs għal massimu ta' 20 sena f'każ ta' reat Din is-silta għandha x'taqsam mad-dritt Belġjan. Naturalment, f'dan it-tip ta' analiżi ma jistax ikollna ċertezza matematika, anki peress li l-avukat Malti mhux neċessarjament ikollu għarfien (profond) tad-dritt Belġjan. Madankollu, nassumi (mhux bl-addoċċ) li ksur tal-liġi li jġorr piena massima ta' 5 snin l Qed nuri wkoll il-verżjoni Ingliża li tista' titfa' dawl fuq il-kunċett legali. priġunerija jista' jiġi kklassifikat bħala delitt u mhux sempliċement bħala reat (li jista' jimplika li hu xi ħaġa inqas gravi minn delitt). Dan fis-sens li t-terminu zeat jindika klassi ġenerali ta' ksur tad-dritt kriminali li tinkludi kemm id-delitti kif ukoll il-kontravenzjonijiet, u li allura jista' jagħti l-impressjoni żbaljata li din is-silta qed: tirreferi għal reat kontravenzjonali. Din it-teżi tkompli tissaħħaħ anki peress li kull fejn hemm it-terminu crime (l-istess bħal fl- Ingliż) normalment il-verżjoni Maltija tuża delitt. Kuntrarju għal dak li jaħsbu ħafna, delitt ma huwiex biss omiċidjuż. Id-delitt (crime) jifforma klassi ta' reati (offences) serji. Jeżistu diskrepanzi bejn is-sistemi penali ta' pajjiżi differenti — ħafna drabi sottili, xi drabi oħra inqas sottili — u huwa diffiċli ferm biex wieħed ikun preċiż fit-traduzzjoni tagħhom. Jidher, perċ, li f'dan il-każ, minħabba xi attenwanti, id-delitt qed tonqoslu l-gravità u s- serjetà tiegħu. Tant hu hekk li fil-verżjoni Ingliża tal-eżempju tagħna, li ngħata hawn fuq, qed jissemma l- misdemeanour' (terminu ieħor aljen għas- sistema Maltija). Iżda dak li l-Ingliżi ttraduċew bħala misdemeanour jidher li huwa reat aktar gravi għax ma hemmx biss multa biex tissanzjonah, iżda wkoll il-possibbiltà ta' piena ta' priġunerija relattivament twila. U huwa hawnhekk li tinsab il-problema. Huwa inkonċepibbli f'Malta li xi qorti tagħti piena ta' 20 sena priġunerija għal reat li ma huwiex delitt. Fin-nuqqas ta' dizzjunarji legali speċjalizzati li jagħtu definizzjoni eżatta tat- terminu fil-kuntest disponibbli għat-traduttur '((1) Kull reat inissel azzjoni kriminali u azzjoni ċivili'. medju (bħal, ngħidu aħna, id-Dahl'), il- Wikipedia ġustament tipproponi definizzjoni ta' misdemeanour li hija plawżibbli wkolF. Din id-definizzjoni mhix biex tintuża f'dokumenti legali, iżda tista' tgħin biex wieħed jifhem il-kunċett ta' misdemeanour.. Jidher, għalhekk, illi anki jekk ma teżisti l- ebda soluzzjoni komda għal din id-diffikultà, u allura kemm il-kelma reat kif ukoll il-kelma delitt ma jaqduniex sew biex jesprimu crime correctionnalisċ jew misdemeanour, it-terminu reat inqas jagħti lok għal miżinterpretazzjoni. Fid-dawl ta' dan kollu, is-suġġeriment tiegħi ikun dan li ġej: (MT) ''(ir-reat huwa punibbli b'multa ta' mhux inqas minn 26 Euro u/jew b'piena ta' priġunerija ta' bejn 8 ijiem u 5 snin). Il-qorti kriminali tista' tagħti sentenza ta' priġunerija ta' massimu ta' 20 sena għal reat bħal dan (crime correctionnalisċ). Naturalment, dan is-suġġeriment ma jsolvix il- problema b'mod definittiv, iżda għallinqas jibda jaffaċċjaha b'mod prattiku. Il-problema trid tissolva fuq medda ta' żmien u wara studju komparattiv iktar fil-fond. Dr Xuereb huwa ġurista lingwista mal-Qorti tal- Ġustizzja tal-UE. 0 Misdemeanour huwa reat li huwa inqas gravi minn delitt iżda iktar gravi minn kontravenzjoni. Kliem l-art: dawra mal-matorral Antoine Cassar Fost id-dokumenti li jiġu tradotti fi ħdan id- DĠT insibu s-sommarji tal-applikazzjonijiet għar-reġistrazzjoni ta' prodott agrikolu (jew 'oġġett tal-ikel') bħala denominazzjoni protetta tal-oriġini. (DPO) jew. identifikazzjoni ġeografika protetta (IĠP), 'tikketti' li jħarsu l- użu ta' isem il-prodott mill-abbuż fis-suq Ewropew, permezz: tar-Regolament. tal- Kunsill (KE) 510/2006'. Fost. ruxxmata. testi leġiżlattivi ripetittivi, formulajċi u astratti, dokumenti ta' dan it-tip ikunu mill-iktar interessanti, b'arja friska u (sa ċertu punt) kuntatt mill-ġdid mal-erba' elementi, għaliex jinkludu 'speċifikazzjoni' li tispjega, fost l- oħrajn, x'inhi l-materja prima tal-prodott agrikolu, kif jinkiseb u jiġi trattat, u x'inhi l- istorja u t-tradizzjoni tiegħu (speċifikament, ir- rabta essenzjali u esklużiva bejn il-prodott u ż- żona ġeografika ddefinita li fiha jsir). Ngħidu aħna, permezz tal-protezzjoni mogħtija mill- istatus bħala DPO, l-isem Queso Manchego jista' jidher biss fuq ġobon li jiġi prodott f'lista ta' muniċipalitajiet speċifikati fir-reġjun ta' La Mancha fi Spanja, bil-ħalib li jinkiseb biss minn ċerta razza ta' nagħaġ, u skont il- proċeduri partikulari deskritti; b'hekk, pereżempju, produttur Belġjan, Ingliż jew Malti li jipprova jimita dan it-tip ta' ġobon ma jkollux id-dritt jikkummerċjalizza l-prodott tiegħu bl-isem irreġistrat bħala DPO. Id-dokumenti DPO/IĠP huma wkoll fost l- iktar testi ta' sfida għat-traduttur, mhux biss minħabba d-dettalji tekniċi ta' kif isir il-prodott u l-karatteristiċi fiżiċi u kimiċi tiegħu, iżda l U r-Regolament tal-Kummissjoni (KE) 1898/2006, li jagħti regoli dettaljati għall-implimentazzjoni tar- Regolament imsemmi 510/2006. 2Tali dettalji mhux dejjem ikunu spjegati b'mod ċar; intopp ieħor fit-traduzzjoni tad-dokumenti DPO/IĠP huwa li, xi minn daqqiet, l-applikant ma jkollux ħakma tajba tal-kitba ta' lsienu stess, u t-traduttur ikollu jġebbed il-vixxri ta' moħħu biex jifhem u jfiehem sintassi kultant surreali u bombastika. Wieħed qatt ma għandu jassumi li t-test oriġinal huwa perfett, u fejn ikun hemm lok għat-titjib u l-iċċarar, lanqas ma għandu jassumi li t-traduzzjoni għandha tirriflettih perfettament. wkoll għax ta' sikwit niltaqgħu ma' kunċetti u realtajiet li: huma partikulari għaż-żona ġeografika ddefinita, u li għaldaqstant jafu joħolqu taħbil il-moħħ għal min jiġi biex jaqleb id-dokument f'ilsna ta' pajjiżi oħra bi klima, fawna u flora, u forsi fuq kollox, topografija differenti. Fil-każ ta' Malta, ħuta ċkejkna tal- ġir u tal-globiġerina titbaskat f'nofs ta' baħar, il-firxa tat-tipi differenti ta' art hija bilfors relattivament limitata; mingħajr ma naslu ngħidu li t-terminoloġija topografika bil-Malti hija ristretta, mhuwiex ta' stagħġib li nsibu diffikultà biex nagħżlu kelma li tirreferi għal tip ta' art partikulari - għalina eżotiku - fuq il- kontinent Ewropew. Każijiet bħal dan jinqalgħu speċjalment fit- taqsima 3.4 tal-ispeċifikazzjoni, li tispjega, għall-prodotti li ġejjin mill-annimali, x'jieklu l- bhejjem (l-għalf). Biex inkomplu bl-eżempju tal-Queso Manchego', fl-applikazzjoni għall- protezzjoni jiġi speċifikat fejn għandhom jirgħu n-nagħaġ (u, għaldaqstant, x'tip ta' ħaxix għandhom jieklu). Hawnhekk niltaqgħu ta' spiss ma' termini lokalizzati, imfissrin fit-test tal-applikazzjoni stess: F'dawn il-każijiet, jixraq li t-terminu lokalizzat jibqa' fl-ilsien. tal-oriġinal (jew bi trażlitterazzjoni, fil-każ tal-Bulgaru jew tal- Grieg), u ovvjament tiġi tradotta l-ispjega tiegħu: (a) 'L-hekk imsejħa 'madajales' huma l-aktar mergħat ta' siwi għan-nagħaġ; fihom jinsabu l- Poa bulbosa (basla) u kwantitajiet kbar ta' legumi, fosthom: f.) 7 (b) 'F'artijiet b'ħamrija profonda u friska jistgħu jidhru l-'fenelares', li huma mergħat sfieq bi prevalenza ta' pjanti perenni u biannwali, fosthom partikularment. il-ħaxixa Brachvpodium phoenicoides. ' Drabi oħra, perċ, it-test tal-ispeċifikazzjoni jaf iħaddem terminu topografiku inqas lokali, iżda xorta iktar partikulari milli ġenerali, mingħajr ma jagħti t-tifsira preċiża tiegħu. Pereżempju: 'Fejn tidħol it-trobbija tan-nagħaġ, ta' min jissemmew it-tipi ta' mergħat li jinsabu fil- fetħiet tal-………. , U hawnhekk jibda t-taqlib tad-'dizzji', il-vjaġġ imserrep u frustranti mhux ftit fil-masġar tal- glossarji, l-imkielem u d-dizzjunarji. L-ewwel punt ta' referenza għalina, il-bażi tad-dejta tal- IATE, s'issa ma joffrix terminu ekwivalenti bil-Malti għall-matorral, iżda jagħti sa tmien alternattivi bl-Ingliż: Jidher ċar li l-kelma matorral tista' tirreferi għal realtajiet topografiċi pjuttost varjati, skont f'liema latitudni ninsabu. Fil-kuntest tar-reġjun ta' La Mancha, qegħdin nitkellmu dwar il- pajsaġġ li fih Cervantes stħajjel lil Dun Kixott u Sancho Panza jħufu minn avventura għall- 3 Nru tal-KE ES-PDO-0217-0087-06.12.2010. L-ispeċifikazzjoni bl-Ispanjol hija disponibbli bl-indirizz http://docm.jecm.es/portaldocm/descargar Archivo.do2ruta-2010/10/20/pdf/2010 17415 pdfiżtipo-rutaDocm (ara l-paġna 9 għall-eżempji mislutin għal dan l-artiklu). Ritratt tal-matorral ta' La Mancha, bin-nagħaġ li jagħti l-ħalib għall-Queso Manchego (sors: lacerca.com) oħra, bl-imsejken żiemel Rocinante aktarx jirgħa l-istess xtieli bħan-nagħaġ li jagħtuna l- ħalib għall-Queso Manchego'. Biex nifhmu sew dan il-kunċett topografiku Spanjol, tajjeb li nikkonsultaw id-dizzji monolingwi, u nqabblu t-tifsiriet differenti proposti minnhom: B'hekk nifhmu li matorral jista' jkun kemm art miżgħuda bil-matas (il-post) kif ukoll ġabra sfiqa ta' matas (il-flora). L-għalqa semantika ta' mata, iżda, tidher ħafna iktar wiesgħa mill- matorral stess: L-eżempji tal-pjanti li jistgħu jidħlu fil- kategorija ta' mata huma ħafna, u jvarjaw mill- baxx (tomillo — sagħtar) għall-kbar u x'aktarx ta' ħajja twila (o/ivo — żebbuġ). L-eżempju tas- sagħtar jaf ifakkarna fix-xagħri ta' Malta, bħalma nsibu pereżempju fl-inħawi tal- Imnajdra jew San Dmitri t'Għawdex, iżda l- matorral ta' La Mancha huwa. pjuttost differenti mix-xagħri Malti, jekk xejn għaliex iktar wati u inqas imħarbat, b'ħamrija ħafna inqas mielħa. Qabel ma nfittxu ekwivalenti tat- terminu Spanjol f'ilsna oħra, jeħtieġ li nindagaw aktar, billi ngħarrxu għal spjega iktar xjentifika. Għajn siewja, iżda mhux dejjem ta' min wieħed jafdaha bil-għama, hija l- Wikipedija: 3a. Hawnhekk nistgħu niskartaw iż-żebbuġ, billi l- matorral ikun mgħammar ġeneralment minn arbuxxelli (arbustos), ħxejjex (cċspedes, plan- tas- herbdceas) u basliet, tuberi u riżomi (ġeofiti, skont is-sistema ta' Raunkizer'). Hekk tikkonferma l-entrata korrispondenti tal- Wikipedija Ingliża, li naċċedu awtomatikament għaliha billi nikklikkjaw fuq 'Languages 7 English' fil-menu tax-xellug: Wiki-en'' Sħrubland, scrubland, scrub or $ Traduzzjoni Maltija rakkomandabbli, iddaħħaq daqs il-Kastiljan oriġinal, tal-erba' kotba ta' Dun Kixott saret minn Fil-fatt, jidher li l-entrata Spanjola hija tra- duzzjoni parzjali ta' dik Ingliża, avolja fejn l- Ispanjol jagħti żewġ alternattivi, l-Ingliż joffri erbgħa. Kif jiġi spjegat iktar 'l isfel fl-artiklu Ingliż tal-Wikipedija, serub(land) u shrubland mhumiex sinonimi eżatti; tal-ewwel tintuża għal artijiet b'kisja ta' veġetazzjoni medja jew sfiqa (3090-1009/), u tat-tieni għal artijiet fejn il-flora hija skarsa (€109/0-309/). Fil-każ tal-art watja u niexfa ta' La Mancha, għalkemm l-applikazzjoni tal-Queso Manchego ma tispeċifikax il-perċentwal ta' kisja veġetali tal-mergħat, x'aktarx li l- matorral joqrob iktar lejn ix-shrubland. L- artiklu bl-Ispanjol, sadattant, ma jinkludix din il-klassifikazzjoni. ħa CJ) I QUESO MANCHEGO Tiftix sieber fit-tomi ta' Aquilina EN-MT ikompli jikkonferma s-sinonimija limitata bejn scrub u shrub, għalkemm il-gradazzjoni fid- daqs jew fid-densità tal-ħdura toħroġ inqas ċara, u f'kull każ, ma joffri l-ebda terminu Malti li jista' jkun ekwivalenti ma xi wieħed minnhom (u lanqas ma' brush): A, Aquilina serub: art nieqsa mix-xita fejn imħabba f'hekk is-siġar ma jiżviluppawx. tajjeb u jibqgħu baxxi shrub: arbuxxell, sġajra; (ma jagħtix shrubland); shrubberv: medda art/'ħamrija mħawwla arbuxxelli brush: art miksija b'siġar żgħar S'issa, letteralment, ma qbadniex art; kelma Maltija għad m'għandniex, iżda l-iktar terminu bl-Ingliż li donnu joqrob lejn il-matorral huwa x-shrub. Jekk nirrikorru għat-tagħrif awtorevoli mogħti minn Ġużi Gatt fl-ewwel kapitlu ('L-Art u l-Baħar') tal-ktieb Qiegħda fil-Ponta ta' Lsieni, insibu l-'miklem' 'ta' Topografija u veġetazzjoni fil-p. 5a.Ġ. Gattil-— Karst Aħrax Macchia/Maquis-.— Ġmiem Garigue Xagħri/ Xagħra Serub Moxal.. Iltqajna sa fl-aħħar mal-ewwel suġġeriment ta' terminu qrib il-matorral, il-moxa, madankollu, din il-kelma tingħata għal scrub u mhux shrub (li fil-ktieb ma tidhirx), u d-deskrizzjoni tagħha fil-p. 14 ma jidhrix li taqbel mat-topografija li qegħdin infittxu: 5b.Ġ.Gatt.— /..J: Dawk l-irqajja' li ma jkunux komdi li jingħalqu f'għelieqi u jispiċċaw bil-ħaxix ħażin u bit-tgħaffiġ tas-saqajn jissejħu MOXA. /..J Skont id-distinzjoni li rajna fil-Wikipedija Ingliża (3b.), il-kelma moxa donnha taqbel iktar ma' shrub milli ma' scrub, u aktarx li tista' taqdina għall-matorral; madankollu, jekk infittxu moxa fid-dizzji (Aquilina MT-EN u Mario Serracino Inglott), inkomplu nintebħu li xorta mhijiex ekwivalent preċiż: MSI moxa: art blatija, post ħawli, fijnħawi fejn la hu raba' maħdum u lanqas triq imwittija U Gatt, Ġużi, 2005. Qiegħda fil-Ponta ta' Lsieni (Klabb Kotba Maltin). Moxa tibqa' l-iktar (anzi, s'issa l-unika) kelma xierqa biex tfisser it-topografija tal-matorral, iżda jekk din tkun ħawlija jew sterili, x'se jirgħu n-nagħaġ7 Barra minn hekk, Ġużi Gatt kien semma l-irqajja' (5b.), filwaqt li l- matorrales tal-pjanura ta' La Mancha jkunu wesgħin, kultant anki daqs il-gżira ta' Malta jekk mhux ikbar. Dorna mal-matorral kollu, u fejn konna bqajna. B'xorti tajba, wara t-tifsira tal-moxa, Gatt jagħti deskrizzjoni interessanti għax-xagħra: 7. Ġ. Jekk ir-roqgħa li ma tinħadimx tkun kbira mhux ħażin u. b'ħafna blat mikxuf, tissejjaħ XAGĦRA (u xgħajra jekk tkun iżgħar). Fil-'miklem' ta' hawn fuq (Sa.), xagħri u xagħra jingħataw bħala sinonimi, ekwivalenti għall-garigue; madankollu, fil-p.14, Gatt jagħmel distinzjoni: ix-xagħri huwa tip ta' aħrax, b'ħafna trab, li fih 'jinbtu xi xtieli xierfa jew xi arbuxxelli', appuntu bħal dawk il- pajsaġġi ta' Malta u Għawdex li semmejna aktar 'il fuq; ix-xagħra, mill-banda l-oħra, hija moxa kbira, li kif rajna, issir 'b'ħaxix ħażin u tgħaffiġ tas-saqajn (5b.). Il-matorral ta' La Mancha, reġjun minn dejjem ftit ippopolat u magħruf għall-pajsaġġi mtarrba (għalkemm altru milli ħawlija), minn dan il-lat jixbah aktar lix-xagħri. Bħala verifika tal-aħħar, nistgħu nagħtu ħarsa lejn it-taqsima dwar l-erba' tipi ta' abitat f'Malta fil-monografija taż-żewġ Lanfranco, Il-Flora Maltija, pp. 23-25. Għalkemm moxa U xagħra (bl-a) ma jsemmuhomx, wara l- 'Boskijiet u msaġar, jinteressawna t-tliet tipi l- oħra: Lanfrancol' IL-MAKKJA: Din ikollha siġar pjuttost żgħar u għadd ġmielu ta' arbuxxelli kbar jikbru fil- widien u l-ġnub tagħhom f…) IX-XAGĦRI:- Dawn. ikunu postijiet aktar esposti mill-ġnub tal-widien u għalhekk il-pjanti li jikbru hawn ikunu arbuxxelli aktar ċkejknin f…) L-ISTEPPA: f…) fqir ħafna fin- nutrijenti f.) b'riżultat ta' ħafna bhejjem jirgħu u taqlib mill-bniedem f…) Kif jiġi spjegat wara din il-lista, l-erba' tipi ta' abitat jiffurmaw serje dinamika, jiġifieri jistgħu jevolvu f'xulxin skonft) iċ-ċirkostanzi ambjentali'. F'din il-gradazzjoni ta' abitati, il- matorral jidħol l-iktar komdu f'tax-xagħri, bl- arbuxxelli ċkejknin, aktar espost mill-makkja, u inqas milqut minn taqlib il-bniedem milli l- isteppa (li, dejjem skont it-tifsiriet ta' Ġużi Gatt, kieku tixbah aktar lill-moxa u lix- xagħra). Kif rajna fil-bidu, u kif inhu naturali billi qegħdin nitkellmu dwar latitudnijiet u lonġitudnijiet differenti, l-ekwivalenza bejn il- matorral ta' La Mancha u x-xagħri ta' Malta ma tistax tkun preċiża, u għaldaqstant, għażla ta' inqas sogru tkun li l-kelma matorral inżommuha bl-Ispanjol, bil-preċiżazzjoni 'ix- xagħri ta' La Mancha' bejn il-parenteżi: 'Fejn tidħol it-trobbija tan-nagħaġ, ta' min jissemmew it-tipi ta' mergħat li jinsabu fil- fetħiet tal-matorrales (ix-xagħri ta' La Mancha)'. Wasalna għal soluzzjoni trasparenti, iżda d- dawra tond li dorna ma kinitx tant minħabba l- varjetà ta' topografiji bejn wesgħa ta' art u oħra, anzi, kienet iktar minħabba l- inkonsistenzi li sibna fost is-sorsi ta' tagħrif (mhux biss dawk bil-Malti). Għar-referenza, it- tabella fil-paġni li jmiss tqabbel. it-tifsiriet simili u diversi mogħtija għal damma ta' termini topografiċi bil-Malti li sikwit ikunu utli fit-traduzzjoni tad-dokumenti DPO/IĠP. xi xtieli xierfa jew xi arbuxxelli (garigue) Aquilina MT-EN Serracino Inglott Ġużi Gatt jaqblu2 sined a stretch of barren and (xejn) ir-raba' li jinbena fuq il- kważi (pl. isinda/ hillu land; stretches of wileġ, bil-ħitan tas- snud/snieda) fields overlooking a vallev sejjieħ f'għamla ta' taraġ (terraced fields) ħabel a strip, stretch or kejl ta' art bil-ħamrija għalqa twila u dejqa kważi (pl. ħbula) enclosure of land (ma jagħtix terminu Ingliż) bur meadow, fields, grazing art mhux maħduma, tajba J medda art, x'aktarx iva (pl. bwar) land biss bħala mergħa, art watja, li għalkemm ma ħawlija tkunx għalqa, ikollha fiha xi ħamrija, u allura jikber il-ħaxix (meadow) mergħa pasture land, grazing bur, marġ, art fejn jikber (xejn) iva (pl. mergħat/mriegħi) l ground, grass land il-ħaxix, art fejn jimirħu u jsibu x'jieklu l-bhejjem marġ meadow, meadow field, art mimlija ħaxix ħażin u maqgħad jimtela bit-tajn (le (pl. mraġ/mruġ) grassland for cattle xewk, raba' mitluq u n-naqal, sakemm jibqa' (marġa: small meadow, l-ilma qasir f'wiċċ l-art small grassland) (marsh) wilġa' a large area of fields overa ) pjanura, art watja ma' il-ġnub tal-widien iva (pl. wileġ) valler side ġenb wieħed, raba' (ma jagħtix terminu Ingliż) madwar wied tajjeb għaż- żara' aħrax (jagħti biss it-toponimu J (xejn bħala nom, biss l- wesgħat ta' art, kollha - l-Aħrax tal-Mellieħa) aġġettiv, 'mhux lixx') ħofor, xfar, u blat iniggeż (karst) ġmiem uncultivated fields gen. (xejn) fejn l-arbuxxelli jogħlew j le abounding in weeds mhux ħażin u anke jitilgħu xi siġar slavaġ li jkunu xi ftit folti għalkemm mhux għoljin wisq (macchia/maquis) xagħra a large open plain deżert, wesgħa art moxa li ma tinħadimx, le (dim. xgħajra) ħawlija, art mitluqa/wita kbira mhux ħażin u bla ħdura, pjanura battala/ / b'ħafna blat mikxuf abbandunata (garigue) xagħri land on rocku flat tops of (xejn bħala nom, biss l- aħrax li biż-żmien kważi hills covered with terra aġġettivi, 'ħawli', jimtela bit-trab u b'xi ftit rossa (ħamri) 'abbandunat') ħamrija, u allura jinbtu 5 Qabbel mal-Ispanjol vega, li bħal wilġa x'aktarx titnissel mill-Għarbi 'wa/aġa' (Aquilina: 'winding ofa vallev'). moxa moor, heath, barren land art blatija, post ħawli, Irqajja' li ma jkunux kważi inħawi fejn la hu raba' komdi li jingħalqu maħdum u lanqas triq f' għelieqi u jispiċċaw bil- imwittija ħaxix ħażin u bit- tgħaffiġ tas-saqajn (serub) steppa steppes (xejn) (xejn) - bosk, masġar wood, forest; foresta, post fejn jikbru (woodland) iva (pl. msaġar, wood, place full of trees ħafna siġar/xtieli dim. buskett) qortin elevated ground facing the.) (xejn) art x'aktarx ftit fil-għoli, ( kważi (pl. qraten) sea ending in an upland bil-fuqani tagħha wati, u plane; rocku area with verj bil-ġnub għolja, weqfin u thin soil gen. used as jagħtu għal isfel, jew grazeland għal fuq il-baħar, jew għal fuq xi wied jew wita (plateau) ġarf precipice preċipizzju, irdum, il-ġenb tal-qortin kważi (pl. ġruf) żurżieqa dritta għall- (scarp) baħar ħanaq IGozol a field situated (xejn bħala nom) bottleneck, aktarx f'xi le between two high walls wied with one end narrower than the other mintba hillock, mound għaqba, ħotba, tumbata, tip ta' għolja iva (pl. mnieteb) għolja żgħira f'qiegħa (knoll, mound) watja natba a narrow path or footwar ħotba, għaqba, tomba triq jew mogħdija wieqfa j le leading to a hillock li tagħti għal fuq il- mintba għarma għarma ramel — dune munzell, turrun, borġ, ramla kbira, fejn ir-riħ iva (pl. għarem/ katasta, għaqba, tomba, ikun geddes ir-ramel għorom) mintba, għolja, gods trab f'munzelli (sand dune) għaqba knoll, mound, rising għolja, tomba, telgħa, (xejn) iva J ħotba, mintba tumbata raised ground forming a ħotba, stroff, għolja żgħira / (xejn) iva kind of knoll/mound fl-art, żrara mqabbża fi triq/passaġġ ramla sandu beach xtajta bir-ramel tarf ta' wied ħdejn il- iva baħar fejn il-ħamla tkun ġarret magħha ħafna trab u ramel ċagħkija ċagħqija — a slanting plot f (xejn) tarf ta' wied ħdejn il- le of land covered with baħar fejn il-ħamla tkun MILL-GĦATBA 'L BARRA Aspetti Oħra Il-membri tal-Unità Web MT tal-Kummissjoni Ewropea, li huma responsabbli mill-verżjoni bil-Malti tas-sit elettroniku tal-Kummissjoni Punti Ewlenin tal-Aħbarijiet Politiki u leġiżlazzjoni Politiki Leġiżlaz: workshop ta' nofstanhar fl-uffiċċji tagħhom fi Brussell. Matulu ffukaw fuq kemm il-Malti li qed jużaw huwa mexxej u jinftiehem faċilment, kif ukoll fuq kemm qed jimxi pari passu mal-Malti ta' Malta. Il-workshop, li sar fis-7 ta' Settembru 2011, kellu t-tema 'Il-Malti minn Brussell: l-isfida li nibqgħu niktbu bil-Malti tal-Maltin' u kien ikkoordinat mill-awtur. Għalih attendew ukoll xi uffiċjali tal-Kunsill tal-Unjoni Ewropea. L-ispunti għad-diskussjoni ttieħdu minn żewġ sorsi: mit-tweġibiet ta' kwestjonarju li weġbuh 38 ruħ, nofshom impjegati Maltin tal- istituzzjonijiet Ewropej u n-nofs l-ieħor nies li mhumiex parti mis-servizzi tal-UE (li minnhom huma mislutin it-tabelli li jakkumpanjaw dan l-artiklu); u permezz ta' għadd ta' kollegamenti bl-awdjo ma' Malta. Intervent minnhom sar mill-Prof. Charles Briffa, — lekċerer fid-Dipartiment — tat- Mistoqsija Il (http://ec.europa.eu/index mt.htm), organizzaw Meta / jekk iżżur is-sit, liema verżjoni lingwistika l-aktar li tuża7 It-tweġibiet kollha flimkien: 3: 8iq- 03 9'A/1; 384 GMT-13 mEN-21 13; 3446 ENTEN:-3 iiLingwa oħra 0 m L-ebdatweġiba.1 ta'ma ngħatatx bħala. għażla espliċita Mistoqsija Ill Fil-verżjoni MT tas-sit u f'rubriki speċifiċi tagħha, jekk tikklikkja fuq artiklu/i bil-Malti, kemm tħoss li l-Malti użat huwa mexxej u jinftiehem2 It-tweġibiet kollha flimkien: 1:36 Gxejn-1 7; 1816 $ 7/7 85; 2416 mFtitli xejn -1 m Mhux ħażin-9 B Tajjeb -17 m Tajjeb ħafna-7 B L-ebda tweġiba -3 47; 44 Hemm użati xi kliem jew termini li qatt ma smajthom jew li tħoss li jistgħu ma jinftehmux mill-Maltin ta' Malta It-tweġibiet kollha flimkien: m L-ebda tweġiba -3 m Traduzzjoni u l-Interpretar tal-Fakultà tal-Arti fl-Università ta' Malta, traduttur, riċerkatur u studjuż tal-Malti. Huwa analizza bir-reqqa l- lingwa użata fis-sit elettroniku u għadda diversi suġġerimenti utli biex il-Malti jkun aktar mexxej u aktar ċar għall-pubbliku Malti inġenerali. Taw sehemhom ukoll żewġ ġurnalisti veterani f'Malta: il-kap taċ-Ċentru tal-Aħbarijiet tal-Public Broadcasting Services, is-Sur Natalino Fenech, u l-editur politiku tal- Media.link Communications, is-Sur John Zammit. Huma qasmu mal-parteċipanti tal- workshop informazzjoni dwar termini u kliem li jintużaw fis-sit tal-KE iżda li l-midja f'Malta jippreferu jużaw oħrajn minflokhom biex iwasslu tagħrif dwar l-UE lil min jismagħhom jew jaqrahom. Mal-ġurnalisti ġie diskuss ukoll f'liema każi għandu jkun is-sit tal-KE li juża lingwaġġ differenti biex jinftiehem aħjar, u f'liema huwa l-qarrej li għandu jkun mistenni jkun jaf jew jitgħallem xi jfissru kelma jew terminu partikulari. Mangion huwa. traduttur mal-Kummissjoni Ewropea. Il-VTS: mod kif nitgħallmu minn xulxin Ian Zammit Reċentement kelli l-opportunità li nieħu sehem fil-programm Visiting Translator. Għal ġimagħtejn kont 'misluf lill- Uffiċċju tal-Avukat Ġenerali fil-Palazz, il-Belt. Hemmhekk. stajt nitgħallem mill-esperjenza estensiva ta' dan l-Uffiċċju, li ilu jittraduċi l- liġijiet għal aktar minn 70 sena. Matul il-mawra tiegħi, l-Uffiċċju tal-AĠ kien qed jaħdem fuq il-liġi li permezz tagħha ddaħħal id-divorzju f'Malta. Il-Kumitat Parlamentari għall-introduzzjoni tad-divorzju kien qed jiltaqa' kuljum u ż-żewġ naħat tal- kamra kienu qed jibagħtu l-emendi proposti tagħhom kuljum. Dawn kienu jintbagħtu bil-Malti u sas-seduta tal-għada kellhom ikunu tradotti għall-Ingliż biex il-Kumitat ikun jista' jiddiskutihom. L- Avukat Ġenerali kien parti minn dan il- Kumitat Parlamentari u kelli l-opportunità li nakkumpanjah f'waħda minn dawn is-seduti. Minbarra li jittraduċi l-liġijiet li jkunu qed jiġu diskussi fil-Parlament, l-Uffiċċju tal-Avukat Ġenerali jara wkoll li l-Avviżi Legali u l- Ordnijiet tal-President li joħorġu mill-Ministeri jkunu ta' kwalità tajba. Dan jinkludi reviżjonijiet ta' Avviżi Legali li jkunu qed jittrasponu Direttivi tal-Unjoni Ewropea. Minn dawn l-Avviżi Legali wieħed jista' jinnota li ħafna mit-test ikun jixbah lil dak tad-Direttiva, jiġifieri lit-test li nkunu ttraduċejna aħna fil- Lussemburgu. Dan ifisser li x-xogħol tagħna spiss jispiċċa wkoll jagħmel parti mil-Liġijiet ta' Malta. Waqt iż-żjara tiegħi kelli wkoll l-opportunità nippreżenta l-IATE lill-persunal tal-Uffiċċju L-Uffiċċju tal-Avukat Ġenerali tal-Avukat Ġenerali. Din l-għodda terminoloġika tant utli għalina jidher li għadha pjuttost skonoxxuta fid-Dipartimenti tal-Gvern Malti. Anke minħabba nuqqas ta' softwer disponibbli għat-traduzzjoni bil-Malti, din il- bażi ta' dejta ntlaqgħet sew mill-Uffiċċju tal- AĠ. Dr Zammit huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea. Il-Proġett tad-Dizzjunarju ta' Aquilina online Alan Delia Minn mindu l-għodod elettroniċi daħlu biex jgħinuna u jħaffulna tista' tgħid l-oqsma kollha tax-xogħol u tar-riċerka, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti ħass il-ħtieġa li l-Malti wkoll ikollu dizzjunarju mqiegħed fuq l-internet, minn fejn kulħadd jista' jikkonsultah meta u kif irid. Il-preżenza online ta' tant dizzjunarji, kemm tal-ilsna l-'kbar' kif ukoll ta' ilsna ta' komunitajiet żgħar bħal tagħna, kompliet saħħet din il-ħtieġa. Il-proġett tad-dizzjunarju Malti online jibni fuq id-Dizzjunarju ta' Aquilina li bħalissa huwa l-aqwa xogħol u l-iktar wieħed komplet li għandna f'idejna. Fi kliem il- Prof. Manwel Mifsud, li qed imexxi dan il-proġett, 'kienet tkun bluha li nerġgħu nippru- vaw nibdew mill-qiegħ u ra- jna li kien jaqbel li nibnu £ fuqu. ' F'din l-intervista li Alan Delia għamel lill- Prof. Mifsud insiru nafu aktar dwar ix-xogħol li għaddej fuq dan id-dizzjunarju u dwar x'van- taġġi se jġib miegħu ladarba jkun lest, dejjem jekk wieħed jista' qatt juża l-kelma 'lest' għal proġett online marbut mal-lingwa. X'inhu l-involviment tiegħek fil-proġett tad-Dizzjunarju online2 Wara l-istudji tal-Baċellerat f'Malta u mbagħad tliet snin ta' studju fuq l-ilsna Semitiċi fl-Università La Sapienza, jiena kont l-uniku kollega tal-Prof. Ġużċ Aquilina għal seba' snin sħaħ, bejn l-1971 u l-1978, li kienu l-ewwel snin ta' ħidma fuq id-dizzjunarju. Kont inkarigat mill-organizzazzjoni tal-binja grammatikali, minn ħafna mill-etimoloġija u mill-preżentazzjoni prattika tad-dizzjunarju. Ma' Aquilina ddiskutejt u qsamt id- deċiżjonijiet importanti li kellhom jittieħdu sakemm wasalna għal format aċċettabbli, riċetta li bin-nuqqasijiet kollha tagħha għadha taqdi tajjeb lil tant atturi fil-qasam lingwistiku. Dan id-dizzjunarju rajtu jitwieled u jitfarfar. Iktar tard, kien l-aktar bl-insistenza tiegħi li din il-ħolma ta' dizzjunarju Malti online bdiet riesqa lejn it-twettiq tagħha. U naħseb li kien għal dawn. ir-raġunijiet li l-Kumitat tad- Dizzjunarju għoġbu ġentilment jafdani bit- tmexxija effettiva tal-proġett, li se jitlaq formalment mill-bidu tal-2012. Ħabat tajjeb li l-interess tagħna fit-tkabbir u x- xandir ta' dizzjunarju online sab il-qbil u l- appoġġ sħiħ u ġentili tal-Midsea Books, li huma kemm il-pubblikaturi kif ukoll is-sidien tad-drittijiet tad-dizzjunarju. Din is-sinerġija għamlitilna l-qalb biex nidħlu għall-proġett bl- almu kollu tagħna. X'vantaġġi jġib miegħu dizzjunarju online2 Vantaġġi kbar. Qabelxejn, l-aktar vantaġġ ov- vju, il-kumdità. Illum li, aktar iva milli le, niktbu billi nittajpjaw bil-kompjuter, huwa komdu ħafna li żżomm id-dizzjunarju miftuħ fuq l-iskrin biex tikkonsultah malli tiġi bżonnu, mingħajr ma jkollok tqandel jew tqalleb xi volum kbir. M'għandniex xi ngħidu, il-fakultà eċċellenti tat-tiftix (search) hija wisq eħfef u iktar immedjata. Dizzjunarju huwa wkoll għodda normattiva importanti. Malli jiġina dubju fuq kif għandha tinkiteb kelma, x'inhu l-plural tagħha, xi pre- pożizzjoni għandha tieħu, eċċ., arana niftħu dizzjunarju u nfittxuha. Noqogħdu fuqu bħala awtorità. Kif jaf kull min jaħdem fil-qasam tal- lingwa, il-Malti għadu ftit nieqes f'dik li hija norma ċara tal-kitba u tal-użu tal-kliem, l-aktar għaliex għadu ma tħaddimx wisq fl-oqsma for- mali. Dizzjunarju awtorevoli għandu jkun ta' għajnuna kbira u ta' serħan il-moħħ dwar il- forma u s-siwi semantiku tal-kelma għal kull min jikteb bil-Malti, l-aktar fil-qasam tat- tagħlim, tal-pubblikazzjoni u tat-traduzzjoni. Fil-kuntest partikolari tagħna, imbagħad, id- dizzjunarju online għandu jħaffef in- normalizzazzjoni tal-Malti billi joħloq komu- nikazzjoni iktar uniformi u immedjata bejn il- komunità li titkellmu u tiktbu f'Malta, il- ġemgħa kbira ta' tradutturi li jaħdmu fl- istituzzjonijiet tal-UE, kif ukoll il-firxa kbira ta' emigranti Maltin fl- Awstralja, fil-Kanada u bnadi oħra. M'hemmx dubju li d-dizzjunarju — online ikompli jsaħħaħ 32 il-pont tal-lingwa Maltija li jgħaqqad tant tajjeb lil dawn il-komunitajiet. Irridu nifhmu wkoll li dizzjunarju online mhu- wiex sempliċiment kopja tad-dizzjunarju tal-karta li tista' taqraha fuq il- kompjuter. Din qabża fil- kwalità, fażi ġdida tal- lessikografija, għax il-medju l-ġdid jiftħilna orizzonti għalkollox ġodda. Fil-fatt beħsiebna nisfruttaw il-kwalitajiet interattivi li joffrulna l-mezzi elettroniċi, biex min juża d-dizzjunarju ma jibqax utent passiv li jfittex il-kliem u jir- ċievi t-tifsir kif jagħmel bħalissa, imma jkun jista' jgħinna nżiduh, naġġornawh u ntejbuh billi jikkontribwixxi kliem, tifsir u espressjoni- jiet Maltin li s'issa għadhom ma nqabdux fix- xibka tal-lessikografu. Illum, b'differenza mid-dizzjunarji tradizzjon- ali fejn il-lessikografu ma setax ħlief jistrieħ fuq l-għarfien tiegħu u ta' ftit nies madwaru, permezz tal-interattività d-Dizzjunarju online jista' jsir proġett nazzjonali, frott ta' kol- laborazzjoni bejn il-Maltin kollha. B'hekk ikun tabilħaqq, kif sejjaħlu tant tajjeb Agius de Soldanis, wieħed mill-eqdem lessikografi ta' Isienna, 'damma tal-kliem… imxerred fil- fomm tal-Maltin u l-Għawdxin'. Min isegwi l- programm Kelma Bejnietna li nieħu sehem fih kull nhar ta' Sibt fuq l-RTK jista' jieħu idea żgħira ta' kif nistgħu nużaw il-mezzi ta' komu- nikazzjoni interattivament u x'nistgħu niksbu bihom f'din id-direzzjoni. Fiex wasal ix-xogħol, u meta nistgħu nis- tennew li jibda online2 Twaqqaf il-Kumitat tad-Dizzjunarju Malti Online magħmul minn rappreżentanti tal- Kunsill tal-Malti u ta' Midsea Books. Xogħol dan il-Kumitat hu li jfit- tex ir-riżorsi umani u finanzjarji meħtieġa u li jmexxi l-proġett 'il qud- diem. L-ewwel diffi- kultà kienet li ż-żewġ volumi tad-dizzjunarju, jiġifieri t-taqsima Malti- Ingliż, ma kinux diġital- izzati, għax inħadmu qabel il-wasla tal- kompjuter fostna. Dan kien ifisser li aktar minn 1,600: paġna kellhom jiġu skennjati u mib- dulin f'verżjoni diġitali permezz ta' softwer li jagħraf l-ittri (OCR) u mbagħad jissaffew mill-bosta nuqqasijiet li joħorġu waqt dan il-proċess. Xogħol kbir li fih sibna l-għajnuna siewja tal-Università ta' Ari- zona fl-Istati Uniti, u l-aktar tal-Prof. Adam Ussishkin, li diġà kellha interess kbir fl-istudji Maltin u li hija armata ħafna b'apparat u b'esperjenza ta' dan it-tip ta' xogħol. Issa l- volumi kollha huma diġitalizzati u għoddhom ikkoreġuti, u wasalna biex nibdew ix-xogħol ta' aġġornament u noħolqu l-links elettroniċi li jridu jorbtu kull referenza. Bħalissa qed jin- bena tim ta' studjużi, konsulenti u esperti tek- niċi li se jkunu jaħdmu biex, wara l- korrezzjonijiet, l-aġġornamenti u l-bidliet me- ħtieġa, id-dizzjunarju jittella' fuq l-internet. Imma l-frott ta' dan ix-xogħol kbir ma narax kif jista' jibda jidher online qabel, ngħidu aħna, sena u nofs oħra. L-ewwel volum tad-dizzjunarju stampat ħareġ fl-1987, u mhux dejjem isegwi r-regoli uffiċjali tal-kitba. Il-proġett ta' Aquilina online se josserva r-regoli uffiċjali kollha2 Kif qed tgħid, meta ħareġ id-dizzjunarju Malti- Ingliż, dan ma kienx jimxi għalkollox mar- regoli uffiċjali tal-ortografija. Nistqarr li kont inħsadt mhux ftit malli ftaħtu, għax meta ħallejt ix-xogħol tad-dizzjunarju fl-1978 ma kienx hemm virgola li ma kinitx konformi mar-regoli. U r-regola għandha tkun regola, dejjem u għal kulħadd. Hi kif inhi, nista' nser- raħlek rasek li l-eżerċizzju ta' korrezzjoni u aġġornament se jibda sewwasew billi jsewwi dawk il-punti li fihom id-dizzjunarju mhux konformi, bħalma huma ż-żamma tal-konsonanti dgħajfin doppji fi kliem bħal jitke- f jjlu, issajjru, saw- wmu (flok jitkejlu, issajru, sawmu), U t-tagħqid tal- partiċella i/ man- numri minn 11 sa 19 bħal Àmistaxil, sbataxil. (flok ħmistax-il, sbatax- ib. L-ordni tal- kliem se ssegwi strettament dik tal- alfabett uffiċjali, f għax Aquilina (bħal Sutcliffe fl-1936) kien għażel li jqiegħed l-ittra għ'wara n-1 minflok bejn il-g u l-A. Barra minn dan, mill-pubblikazzjoni taż-żewġ volumi tal-Malti-Ingliż (1987, 1990) saru żewġ riformi uffiċjali fl-ortografija, l-Aġġornament tal-1992: mill-Akkademja tal-Malti u d- Deċiżjonijiet l tal-2008 mill-Kunsill tal-Malti. Min se juża d-dizzjunarju online jista' jserraħ rasu li dan se jkun aġġornat għalkollox mar- regoli uffiċjali tal-kitba. Il-kontenut tad-dizzjunarju online kif se jkun differenti mid-dizzjunarju ta' bħal- issa2 Ngħidlek mill-ewwel li d-dizzjunarju sa mill- bidu kien inħadem bi kriterji lingwistiċi serji ħafna, li jirrispettaw kemm ir-rigorożità tax- xjenza lessikografika u kemm in-natura ta' lsienna bħala Isien ta' nisel Semitiku imma Isien imħallat. F'dan aħna xxurtjati li diġà għandna pedament sod fuqiex nibnu. Imma mindu ndamm dan id-dizzjunarju sal- lum, sar ħafna progress kemm mil-lat tal- għarfien lingwistiku kif ukoll fil-mezzi ta' ko- munikazzjoni, progress li beħsiebna nieħdu kull vantaġġ li joffrilna, għaliex nemmnu li l- Malti ma jixraqlu xejn inqas minn kull ilsien ieħor. Id-dizzjunarju online irid jieħu wisa' ġdid, bi ftuħ kemm lejn il-futur kif ukoll lejn l- imgħoddi. Lejn il-futur biż-żieda ta' bosta termini ġodda li llum ilsienna ma jistax jgħaddi mingħa- jrhom, jekk irriduh ilsien Ewropew progressiv. Għandi f'moħħi, ngħidu aħna, bosta termini ġodda miġburin jew maħduma hawnhekk u li jinsabu f'għadd kbir ta' glossarji żgħar u kbar midfunin f'kotba jew f'teżijiet li nħadmu fid- Dipartiment tal-Malti jew fid-Dipartiment tat- Traduzzjoni fl-Università; kif ukoll tant ter- mini ġodda żviluppati mit-tradutturi tal-UE, illum b'mod organizzat u b'kunsens wiesa'. Dwar il-ftuħ lejn l-imgħoddi, irrid infakkar li ma għandniex naħsbu li l-kliem u l- espressjonijiet tal-lingwa Maltija nġabru ko- Ilha. Ta' kuljum niskopru kliem li huwa mxerred fost il-Maltin, forsi reġjonalment, imma li għadu ma jinsabx fid-dizzjunarji, u dan għandu jinġabar. F'dimensjoni iktar storika, id-Dipartiment tal-Malti issa ilu snin jagħti teżijiet li fihom l-istudenti jiflu d- dokumenti qodma tal-Malti, sa mill-eqdem wieħed, u joħorġu minnhom tagħrif ta' kliem qadim, kif ukoll jiddataw l-eqdem użu u l- istorja ta' kull kelma. Naf li Aquilina kien xtaq jasal għal dizzjunarju storiku tal-Malti u ma sabx il-ħin, għax dan huwa xogħol li jitlob ħin, reqqa u sabar. Imma nemmnu li, meta dan it- tagħrif kollu jinġabar fid-dizzjunarju, għand- hom jidhru wisq aħjar l-għana tal-ilsien Malti u l-istorja tiegħu, u jikber il-prestiġju tiegħu bħala Isien li għandu storja daqskemm futur. Għall-etimoloġija, impenjajna l-aħjar studjużi tagħna kemm tal-Għarbi Klassiku u djalettali kif ukoll tar-Rumanz (Sqalli, Taljan u d-djaletti tagħhom) biex nibdew nirrevedu nisel il-kliem, għax minn żmien Aquilina ħarġu għadd ta' dizzjunarji djalettali fuq iż-żewġ xaqlibiet li qed jindikawlna rabtiet etimoloġiċi li huma wisq eqreb minn dawk li seta' jasal għalihom hu bl-għodod li kellu f'idejh. Beħsiebna nżidu wkoll il-kitba fonetika ta' kull kelma biex wieħed ikun jaf kif tinqara, u — biex nersqu iktar lejn l-utent komuni — bdejna naħdmu biex ma' kull kelma jkollna fajl WAV li malli tagħfas fuqu tisma' leħen li jippronun- zjahielek. Għandna wkoll il-ħsieb li 'l quddiem id- dizzjunarju jkun imsieħeb minn serje ta' tabelli bi tpinġijiet ta' oġġetti jew ambjenti differenti, li jirfdu t-tifsira miktuba tal-kliem. Kif qed tara, illum meta taħseb fil-mezzi biex twassal it-tifsir, kif jgħidu l-Ingliżi 'the skv is the limit. U aħna għandna quddiemna programm ambizzjuż ħafna, daqs dak ta' ilsna oħra, anke jekk nafu li rridu nilħquh pass pass u tarġa tarġa. Għall-ewwel fażi, aħna nkunu kuntenti jekk intellgħu d-dizzjunarju Malti-Ingliż bil- korrezzjonijiet u l-aġġornamenti kollha meħtieġa, biex l-utent ma jdumx ma jibda jinqeda. Sadanittant inkomplu naħdmu fuq. il-parti Ingliż-Malti, li tkun it-tieni fażi. Iż-żidiet l- oħra li semmejt se jkunu qed jiżdiedu minn żmien għal żmien, ladarba bis-saħħa tal-mezzi elettroniċi kull bidla tista' tittella' immedjatament. Waħda mill-akbar sfidi wara li jkun varat ix-xogħol hi li jrid ikun hemm korp li jieħu ħsieb l-aġġornament tiegħu. Xi pjanijiet hemm f'dan is-sens2 Qed nieħu pjaċir li din il-ħtieġa tħossha u sem- mejtha. Id-dizzjunarju, bħal kull ħaġa ħajja, jinbidel kontinwament u jista' jeqdiem u jis- kadi jekk ma jkollux min jaġġornah ta' kuljum bi kliem u tifsiriet ġodda (u qodma) li jinqal- għu minn żmien għal żmien. Ma nixtiqux li d- dizzjunarju jiġrilu bħal tant inizjattivi li, wara sforz kbir fil-bidu, jitħallew jindifnu taħt l- għabra taż-żmien. Anke wara li nvarawh sħiħ fuq l-internet, irid ikollna korp permanenti li jieħu ħsieb dan l-aġġornament kontinwu. Għalissa jidher li nistgħu nserrħu rasna għall- ewwel sentejn, bil-kooperazzjoni ġentili tad- Dipartiment tal-Edukazzjoni, tal-Università u taż-żewġ istituzzjonijiet involuti fit-tmexxija tiegħu. Imma l-proġett taż-żamma u l-kodifikazzjoni tal-ilsien nazzjonali huwa proġett nazzjonali li jeħtieġ l-appoġġ ta' kull min jemmen fis-siwi tal-kultura Maltija. Ewlieni fost dawn għandu jkun il-poplu Malti nnifsu permezz tar- rappreżentanti tiegħu fil-Gvern. Imma nisten- new li dan il-proġett essenzjali jsib ukoll l- at K għ a' À EF ġ ġIA Tm Sors: Websajt tal-iskola ta' Ta' Sannat, Għawdex. appoġġ — morali u ekonomiku — ta' entitajiet oħra f'Malta u barra, u — għaliex le7 — tal- Unjoni Ewropea, li tista' tikseb ġid kbir għall- ħaddiema tagħha minn xogħol bħal dan. Bħalissa l-Kumitat qed jagħmel ħiltu biex isib kontributuri ġenerużi li jassiguraw. il- kontinwazzjoni ta' dan il-proġett. Id-dizzjunarju ta' Aquilina għadda mill- ewwel reviżjoni radikali meta ġiet ippub- blikata l-verżjoni konċiża. Mid-dehra r- reviżjoni preżenti se tkun sostanzjali wkoll. Kemm se nkunu nistgħu nibqgħu nsejħulu id-dizzjunarju ta' Aquilina'2 Bħala lingwista serju, il-Prof. Aquilina dejjem żamm quddiem għajnejh li l-lingwa hija tal- poplu li jitkellimha u li l-lessikografu ma jagħ- milx ħlief jiġborha u jiddeskriviha, b'umiltà u b'ammirazzjoni kbira. Fil-fatt l-isem 'ta' Aquilina' huwa isem li tawh in-nies spontanja- ment u meritatament. Imma hu kien għażel li jsemmih sempliċiment Maltese-English Dic- tionarv u English-Maltese Dictionarv. Isiru kemm isiru tibdiliet u żidiet lid-dizzjunarju tiegħu, l-akbar dejn jibqa' dejjem lejn Ġużċ Aquilina, l-arkitett ewlieni tiegħu, u m'hemmx dubju li dan se jibqa' rikonoxxut. Anzi ngħidlek li l-ħolma tagħna hija li naslu għad- dizzjunarju li żgur li Aquilina kien iħabrek biex ikollna kieku kien għadu magħna Ilum. Dan hu l-ewwel proġett biex dizzjunarju Malti jkun ippubblikat fuq l-internet. Ma taħsibx li ħadna wisq żmien2 X'żammna lura2 Jista' jkun. Tajjeb li wieħed jiftakar illi li taħdem dizzjunarju ta' lsien, imqar jekk ikun ċilsien żgħir' kif iħobbu jsejħu lill-Malti, huwa xogħol kbir ħafna. Anzi dizzjunarju ta' lingwa bħal tagħna jaf ikun itqal, għax ma jkollokx tant mudelli ta' dizzjunarji fl-istess ilsien li nħadmu qabel u li fuqhom tista' tistrieħ. Mill- banda l-oħra, ir-riżorsi umani u ekonomiċi ta' pajjiż żgħir huma limitati ħafna. U tinsiex li proġetti dwar elementi 'inviżibbli' tal-kultura, bħal-lingwa, spiss jintefgħu fil-qiegħ tal- prijoritajiet. Imma jien magħmul inħares dejjem 'il qud- diem, u bl-ottimiżmu. Jekk l-imgħoddi kien imdallam, il-ġejjieni jidher wisq iktar imdaw- wal. Huwa ottimiżmu li nħossu kemm fil- Kumitat kif ukoll fit-tim tad-Dizzjunarju li qed jinbena, u qed inissel fina enerġija kbira. 9, X'inhuma l-akbar sfidi li qed jiffaċċja l- ilsien Malti Ilum, u taħseb li dan il-proġett se jindirizza mqar uħud minnhom2 Diġà semmejt oqsma li fihom id-dizzjunarju għandu jgħin u problemi li jista' jsolvi. Il-Malti miktub għandu bżonn iktar ċertezzi, iktar għażliet bejn forom alternattivi, u naħseb li dawn il-kittieb ta' kull lingwa jfittixhom u għandu jsibhom f'dizzjunarju tajjeb. Semmejt ukoll li d-dizzjunarju għandu jgħin fit-tkabbir tal-vokabolarju u fil-ġbir tat-terminoloġija ta' oqsma partikolari, li lsienna għadu kif beda jitħaddem fihom. Imma naħseb li l-akbar sfida u l-isbaħ prospett li għandna quddiemna huwa kif se ninqdew b'dan id-dizzjunarju biex, permezz tal- interattività, noħolqu pont two-wav. bejn il- lessikografu u l-utent, hekk li l-istudenti, it- tradutturi, il-kittieba, il-Maltin li jużawh fid- dar u fuq ix-xogħol iħossuhom biċċa minn dan il-proġett nazzjonali u — permezz tagħna — bennejja tiegħu. Dan għalija jkun l-akbar sodisfazzjon. Is-Sur Delia huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea u l-Korrispondent tal-Librerija tad-Dipartiment tal- Malti. Għodda għal kwalità aħjar Bernard Cachia Meta nikteb ewro, u meta euro7 Nikteb ċertu regola, jew ċerta regola' L-imbierek spazju fiss irrid dejjem nagħmlu man-numri) Il-hvperlinks irrid nittraduċihom2 X'ngħidu: 20 suldat mar jew 20 suldat marru għall-gwerra) Il-Gwida tal-Istil tad-Dipartiment tal-Malti documents/stvleguide maltese det mt.pdf) hija għodda importanti li d-Dipartiment juża biex jistandardizza l-prodott tiegħu u jassigura livell konsistenti ta' kwalità, l-aktar f'dak li jirrigwarda l-użu tal-lingwa u l-preżentazzjoni. L-għan tagħha huwa li tiggwida lit-tradutturi meta jkollhom quddiemhom għażliet ta' natura stilistika, mingħajr ma toħloq uniformità żejda li toqtol il-kreattività. Il-Gwida tipprovdi wkoll ħarsa lejn il-prinċipji li t-traduttur jeħtieġ biex jasal għal soluzzjonijiet korretti, meta jkun iffaċċjat b'informazzjoni li xi kultant tidher mhux konsistenti, u li tkun ġejja minn sorsi li fil-qasam tagħhom ikunu awtorevoli. F'bosta każijiet, il-Gwida tmur lil hinn ukoll mill-prinċipji, u tipprovdi risposti u eżempji speċifiċi, b'mod partikolari f'dak li jirrigwarda żbalji komuni li fil-passat kellhom impatt sproporzjonat fuq il-kwalità. F'każijiet oħra, il- Gwida tagħti wkoll għajnuna prattika dwar kif għandhom jintużaw l-għodod elettroniċi biex ikunu jistgħu jinkitbu testi li jirrispettaw ir- regoli ortografiċi tal-Malti u l-ħtiġijiet tal- Istituzzjoni. Għalkemm il-Gwida tal-Istil hija biss għodda Dipartimentali, u ma tiħux post il- Gwida tal-Istil Interistituzzjonali jew is-sorsi primarji l-oħra (fosthom id-dokumenti maħruġa mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti u, qablu, l-Akkademja tal-Malti), fil-fatt hija mhux biss tirrispettahom b'mod sħiħ, iżda toffri wkoll taqsira utli tal-prinċipji ewlenin tagħhom fejn meħtieġ u tmur ukoll lil hinn minnhom f'dak li jirrigwarda għażliet stilis-tiċi rele-vanti għax-xogħol ta' kuljum tagħna. Il- ħsieb hu li t-traduttur, wara li jkun iffamiljarizza ruħu mas-sorsi primarji kollha u mal-Gwida Dipartimentali nnifisha, imbagħad jużaha fuq bażi regolari bħala l-ewwel għajnuna f'każ ta' diffikultà u bħala gwida dwar kif għandu jirrikonċilja s-sorsi differenti. Madankollu, il-Gwida nnifisha ma hija la grammatika tal-Malti u lanqas deskrizzjoni sħiħa tas-sistema ortografika tal-Malti. Il-Gwida hija proġett li jibqa' għaddej, mhux biss għax bħal kull ħaġa oħra tista' dejjem tibqa' tittejjeb, iżda wkoll għax il-ħtiġijiet tad- Dipartiment jibqgħu jinbidlu maż-żmien, u għax bosta mis-sorsi li fuqhom il-Gwida hija bbażata għadhom huma stess qed jevolvu. It-tieni edizzjoni tal-Gwida ħarġet f'Marzu 2011 u fiha mhux biss diversi punti ġodda iżda wkoll riorganizzazzjoni ta' xi punti inklużi fl- ewwel edizzjoni u żidiet u bidliet fl-eżempji. Kulħadd huwa mistieden iressaq is- suġġerimenti tiegħu jekk iħoss li għandhom jiġu inklużi xi punti oħra fil-futur jew jekk iħoss li jistgħu jsiru xi tibdiliet oħra utli. Cachia huwa. traduttur. mal-Kummissjoni Ewropea. l-aċċent L-istorja ta' Malta mil-lenti lingwistika Alessandro Mangion B'liema Isien kienu jitkellmu l-bennejja tat- tempji megalitiċiż In-nies tal-gżira kienu jitkellmu bil-Puniku, bil-Latin u bil-Grieg matul il-ħakmiet twal tal-Kartaġiniżi, tar- Rumani u tal-Biżantini7 Kif tnissel il-Malti2 Għaliex l-abitanti lokali baqgħu jitkellmu bil- Malti taħt in-Normanni, l-Iżvevi, l-Aragoniżi, Diċembru 2011 għaliex qamu ċerti kwistjonijiet fil-passat, u dan eżaminajtu fid-dawl tal-iżvilupp tat-teoriji lingwistiċi, biex kollox jiġi ppreżentat fil- prospettiva storikokulturali dinjija. Spjegajt ukoll l-istandardizzazzjoni fil-wisa', mhux marbuta biss mal-letteratura imma wkoll mal- ġrajjiet u ċ-ċirkostanzi storiċi, bħalma huma d- demografija, il-kummerċ, l-informazzjoni (l- istampa u x-xandir) u d-divertiment (l-opri, it- teatru, iċ-ċinema, it-televiżjoni). il-Kastiljani u l-Kavallieri ta' San Ġwann, meta Sqallija u l-inħawi ta' Spanja fejn kienu jitkellmu bl-Għarbi qalbu għall-Isqalli u għall- IspanjoiŻ Għaliex il-Maltin irreżistew l- ingleżizzazzjoni7 Il-Malti kif sar 'lingwa'2 Għaliex l-Ingliż f'Malta llum huwa f'pożizzjoni ferm aktar b'saħħitha milli kien qabel it-Tieni Gwerra Dinjija7 Dawn huma ftit mill-mistoqsijiet li jgħarbel l- aktar ktieb riċenti tal-Prof. Joseph M. Brincat, Maltese and other languages, li jirrakkonta l- istorja ta' Malta mil-lenti lingwistika. Ippruvajt negħleb il-kunċett tradizzjonali ta' 'tagħna' u 'mhux tagħna', b'kunċett wiesa' ta' patrimonju, bħal dak li napplikaw għall- arkitettura, għall-arti, għall-mużika u għall- kultura inġenerali,': ikkummenta l-awtur ma' l-aċċent. 'Hekk, kull lingwa li ntużat jew tin- tuża f'Malta tagħmel parti mill-patrimonju ta- għna, iżjed u iżjed jekk għenet biex jiġi ffur- mat il-Malti tal-lum. Ippruvajt ukoll infiehem Il-ktieb, bl-Ingliż, hu ppubblikat mill-Midsea Books u fih 536 paġna. Huwa verżjoni aktar iddettaljata tal-edizzjoni bil-Malti Il-Malti: Elf Sena ta' Storja (PIN 2000, 236 paġna). L- istatistika u l-bibljografija tiegħu jaslu sal- 2010. Mangion huwa. traduttur mal-Kummissjoni Ewropea. Stedina għal kontributi Dan il-ġurnal għalaq sentejn u ma nistgħux ma nħarsux lura mingħjar sens ta' sodisfazzjon għal dak li flimkien irnexxilna niksbu sa issa. Bis-saħħa tal-interess li wrejtu u l-artikli li bgħattu, din il-pubblikazzjoni jidher li qabdet ritmu tajjeb u qed tqajjem interess anke barra mill-konfini tal-istituzzjonijiet tal-UE. Sabiex dan ir-ritmu nsostnuh, inħeġġukom biex tibqgħu tibagħtu kontributi fuq l-aspetti kollha li huma ta' interess u/jew li jqajmu diskussjoni. Grazzi lil kulħadd. Dun Karm it-traduttur: il-50 anniversarju mill-mewt tal-poeta nazzjonali Ivan Said Matul din is-sena ġew organizzati ħafna attivi- tajiet biex jitfakkar il-50 anniversarju mill- mewt tal-poeta nazzjonali Dun Karm Psaila. Bix-xieraq li Malta tfakkar lil dan il-poeta li tul ħajtu tħabbeb mal-poeżija u ma' Isien pajjiżu. Hu laħaq il-quċċata poetika tiegħu bil-kitba u l-pubblikazzjoni ta' Il-Jien u Lilhinn Minnu fl- 1938, wara li kien ittraduċa mit-Tajlan 7 Se- polecri ta' Ugo Foscolo. Il-kitba ta' Il-Jien u Lilhinn Minnu kienet risposta filosofika għal L- Oqbra ta' Foscolo. Anzi, fi kliem il-poeta stess, 'Til-poema 'Il-Jien u Lilhinn Minnu) kellu jkun is-sieħeb u t-temma ta' L-Oqbra ta' Ugo Foscolo' biex b'hekk isiru 'l-biċċtejn xogħol tiegħi (ta' Dun Karm) l-aktar impor- tanti sewwa fl-għalqa tal-letteratura u sewwa fl-għalqa tas-sentiment nazzjonali'''. Skont il-Professur Oliver Friggieri, b'L-Oqbra u b'/Il-Jien u Lilhinn Minnu l-poeta jilħaq il- qofol tal-perijodu 1927-1938 li aktarx (hu) l- iżjed wieħed għani tul il-ħidma poetika tiegħu (ta' Dun Karm) kollha, hu dokument uman u letterarju tal-akbar importanza fl-istudji tiegħu bħala bniedem u bħala artist. Kien il-poeta stess li spjega l-motiv tiegħu wara t-traduzzjoni f'taħdita li ta fl-1942 lis- surmastrijiet tal-iskola ta' Ħaż-Żebbuġ u xi ħbieb tagħhom: 'Jiena xtaqt b'qalbi kollha u bis-saħħa ta' fehmti kollha, nuri lil ħuti l- Maltin illi l-ilsien Malti — li kien x'kien hu l- ilsien tagħna — jista' jnissel u jrabbi minnu nnifsu dawk ix-xejriet kollha karatteristiċi li jinsabu fi Isien letterarju; u fl-1927, meta l- Italja kienet qiegħda tfakkar bil-ġieħ kollu tal- ewwel mitt sena mill-mewt ta' Ugo Foscolo, għaddieli minn rasi l-ħsieb li naqleb fil-Malti l-Carme famuż tiegħu… meta fl-1929 aħna l- Maltin, u l-aktar aħna ż-Żebbuġin, konna qegħdin infakkru, bil-ġieħ li jistħoqqlu, l- ewwel ċentinarju mill-mewt ta' Mikiel Anton Vassalli, il-missier tal-Ilsien Malti bħala l- ilsien nazzjonali, il-ħsieb li naqleb 7 sepolcri tefa' għeruq ħoxnin f'moħħi u f'qalbi, intfajt għax-xogħol, u fl-1932 it-traduzzjoni ta' 7 sepoleri kienet ħaġa mitmuma'. L-Oqbra kienet ippubblikata mill-Istamperija tal-Gvern fl-1936.7 l Dun Karm Psaila, 'Taħdita fuq il-poeżija Maltija', Leħen il-Malti, Sena XXIX, 1960, Għadd 1 (Malta: L- Għaqda tal-Malti (Università), 1960) 1. Friggieri, 'Dun Karm — Il-bniedem fil-poeta'' (Valletta, Klabb Kotba Maltin: 1980), 70. 3 Dun Karm Psaila, Taħdita fuq il-poeżija Maltija'', Leħen il-Malti, Sena XXIX, 1960, Għadd 1, (Malta: L- Għaqda tal-Malti (Università), 1960) 10-11. 44 sepoleri' ta' Ugo Foscolo nqalbet ukoll għall-Ingliż, €The Tombs', mill-poeta Ġorġ Żammit għall-ħabta tal- 1939. Għal aktar tagħrif dwar iż-żewġ traduzzjonijiet ara t-teżi tal-BA (bl-Unuri) tal-Malti tal-1971 ta' Godwin Degabriele, 'Il-qlib ta' L-Oqbra ta' Dun Karm u 7he Tombs ta' Ġorġ Żammit — Studju Komparattiv'. Dan it-tisħib ideali bejn it-traduzzjoni ta' opra romantika Taljana ewlenija u l-personalità ta' patrijott romantiku Malti,' jikteb il-Professur Friggieri, 'jindika l-għan doppju ta' Dun Karm, għan estetiku letterarju u għan lingwistiku nazzjonali. Minkejja li għandna din l-evidenza diretta minn fomm il-poeta li Il-Jien u Lilhinn Minnu kienet risposta għal L-Oqbra. Mons. Lawrenz Cachia, Żebbuġi bħal Dun Karm, awtur u midħla sew taċ-ċrieki tal-istudji tal-Malti, isostni li 'din ma kinitx ħlief qlajja'' li 'tant imxiet li beda jemminha Dun Karm innifsu'. Skont Mons. Cachia, il-ktieb li 'aktarx' nebbaħ lil Dun Karm biex jikteb Il-Jien u Lilhinn minnu hu The Broad View tal-awtur Franċiż Joseph Serre maqlub għall-Ingliż minn Charles E. Benham, li minnu 'ħa biss it-tema jew suġġett, xejn aktar''. Imwieled Ħaż-Żebbuġ fit-18 ta' Ottubru 1871, Dun Karm Psaila studja fl-iskola primarja tar- jraħal u kompla fis-Seminarju bejn l-1885 u l-1891. Baqa' hemm. sal-1888 jistudja l- Filosofija u fl-1890 daħal l- Università ta' Malta biex jistudja t-Teoloġija. Dun Karm ġie ordnat qassis fl- 1894. Bejn l-1895 u l-1921 għallem bosta suġġetti fis- Seminarju. Fl-1921 ġie nominat Kanonku Onorarju tal-Kapitlu tal-Katidral. Fl- istess sena nħatar Assistent Librar fil-Librerija Nazzjonali u sentejn wara nħatar direttur tas-circulating libraries, pożizzjoni li żamm sa meta rtira fl- 1936. Dun Karm għex il-parti l-kbira ta' ħajtu Tas- Sliema sa ma miet fit-13 ta' Ottubru 1961. Hu ndifen fiċ-ċimeterju ta' raħal twelidu. Is-Sur Said huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea. Din il-pubblikazzjoni hija 0 disponibbli wkoll f'dan l-indirizz Jekk tixtieq tikkontribwixxi f'dan il-bulettin, iktbilna hawn: l-accent (Wec.europa.eu $ Oliver Friggieri, 'Dun Karm — Il-bniedem fil-poeta', (Valletta, Klabb Kotba Maltin: 1980), 68. 61 awrenz Cachia, ' L-ilsien Malti — il-bieraħ u l-lum'', (il-Marsa: Sensiela Kotba Soċjalisti — Id-Dipartiment tat-Tagħrif tal-Partit tal-Ħaddiema, 1994), 107. Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f'isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista' jsir mit-tagħrif inkluż f'din il-pubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni u lanqas is-servizzi tagħha ma huma marbutin b'xi mod jew ieħor mill-kontenut tiegħu.