L-Ewwel Taqsima — DAWL ZMIEN IL-PROFETI TA' IL-PROFETA AMOS Għall-ħabta tal-1058 Q.K., David kien sar sultan tat-tribt ta' Ġuda u, wara seba' snin: mill-mewt ta' Isboset, l-aħħar iben is-sultan ta' qablu Sawl, kollu kemm hu Iżrael għaraf b'sultan tiegħu lil David, li dan, imbagħad, minn Hebron ġarr saltnatu fuq is-Sijon u bħala l-Belt ewlenija għamel 'il: Ġerusalem. Hekk Ġerusalem saret il-belt polit- ka u ċ-ċentru reliġjuż tan-nazzjon Lhudija. Għar-rebħiet kbar tiegħu, David sar ir-Ras ta' saltna qawwija u setagħna, meqjuma mill-barranin u mmexx'ja b'għerf u għaqal ta' fejda għall-ġewwenin. L-imġieba tie- għu kollha turi li David kien ta' ħsus reliġjużi mill-aqwa u ta' ħeġġa għall-glorja tal-Mulej u, għalkemm kien waqa' fi ħtijiet kbar, l-indiema u t-tewbiet tiegħu stħoqqu l-ħniena u l-maħfra minn Alla. Wara mewtu, qrib is-sena 1018, wiret is-saltna ibnu Salamun li mogħni mis-sema b'għot- jiet kbar, bit-talb imħeġġeġ tiegħu, stħoqqlu jaqla' dehen u għerf hekk kbir, li bihom seta' jmexxi saltnatu fis-sliem, fil-ġid u fil-ġieh. Waqqaf Tempju ta' l-akbar ġm'el għall-qima tal-Mulej, bena palazzi mill-isbaħ li żejnu l-belt u ħoloq bliet li jgħaxxqu,. fosthom il-belt ta' Palmira fin-naħa ta' fuq tal-Palestina u fetaħ marsa (port) fil-golf Elanitku, imnejn flotta kienet tbaħħar għal Ofis u għal Jemen biex terġa' lura mgħobb'ja bid-deheb. Iżda dan il-kbir sultan, imħajjar min-nisa għorba, kien ta lilu nnifsu għall-ħajja żienja u ta' tbaħrid, tilef emmnietu b'għajb kbir għalih u għall-poplu t'Alla. Għedieb il-Mulej, għalhekk, ma naqsux minn fuqu u minn fuq saltnatu. Kien għadu ħaj: is-Sirju b'Damask u bl-Idumeja nħallu mill-ħakma tiegħu, u marru għal rashom; tbaħrid u kor- ruzzjoni kienu jsaltnu fil-Qorti, il- poplu mdejjaq u magħfus bit-taxxi u biex tagħqad, mal-mewt ta' Salamun, iqum Ġeroboamu, mit-tribi ' ta' Efrajm għadu tat-tribii ta' Ġuda, u ħoloq is-saltna l-Ġdida ta' IŻRAELI li mifruda minn dik ta' Ġuda, k'enet tinfirex minn Betel sa Dan, kontra dik ta' Roboam, bin Salamun. Ġara, għalhekk, li mal-firda polit- ka dlonk ġiet il-firda reliġjuża: in- firxet ix-xiżma, għax biex ibiegħed il-poplu tiegħu, miż-żjajjar għat- Tempju ta' Ġerusalem, li kien taħt is-saltna ta' Ġuda, Ġeroboamu waq- qaf f'Betel u f'Dan il-kult tal-Għoġol tad-deheb, li fetaħ it-triq għall-qima ta' Baal u, ħeġġa tal-Profeti r-reliġjon mosejka fit-tribti tan-naħa ta' fuq, kienet tiġi fix-xejn. AMOS hu mill-ewlenin fil-lista tal- Profeti t'Alla. Ragħaj imsejken ta' mrieħel, ġie magħżul minn Alla biex ixandar il-qerq u jħabbar — għedieb tal-qilla tal-Mulej kontra l-idolatrija u s-saltna xiżmatika ta' Ġeroboam. Hu qeda l-missjoni tiegħu għall-ħab- ta ta' nofs is-seklu VIII, Q.K. sewwa. sew madwar is-snin tal-fondazzjoni ta' Ruma. Il-waqgħa ta' qajl qajl li ġrat jew kienet qiegħda tiġri mill-Istati Ara- min tas-Sirja, flimkien mat-tfixkil li kieku ma kinetx il-- kbir tal-Assirja, li kienet f'tislita mal-popli tal-Armenja, għamlu hekk, li s-saltna ta' Iżrael setgħet tarfa' rasha, u tfur sewwa bil-ġid materjali taħt is-saltna l-iżjed ta' Ġeroboam II. Imma, jaħasral kemm. taħsir, tbaħrid u ġrieħi fir-ruħ ta' l-għonja, u kemm faqar u tgħakkis ukoll f'dawk li kienu l-aktar foqral (Amos 8, 5b, 6). U biex iwiddeb lil dawn, idolatri u xiżmatiċi, kien imsejjaħ Ġummajża Amos bħala profeta fi żmien Ġero- boam II. Amos, qabel ma ġie msejjaħ minn Alla għall-ministeru ta' profeta, kien raħħal, jirgħa l-imrieħel u jrawwem u jieħu ħsieb is-siġar tal-gummajż fil-pajjiż u Tekwa, li jiġi ftit mili bogħod n-naħa ta' isfel ta' Betlehem. Kellu, mela, sengħa mill-iżjed baxxi u kien ta' qagħda soċjali mill-inqas, ukoll jekk nifhmu li hu kien is-sid ta' l-imrieħel li kien jirgħa u ta' l-art li fiha kien irawwem u jikkura s-siġar tal-gummajż. Il-gummajża hi siġra qisha bħal dik tat-tin tagħna, li tagħmel tin selvaġġ u togħla ftit iżjed minn 10 metri u, għalhekk, m'għandniex in- ħalltuha ma' dik tagħna jew ta' l-Ewropa. Minn din is-surg ta' siġra, fi żmienu, jinġabar il-frott, jitnaqqax bid-dwiefer jew b'xi għodda siewja, biex mill-frotta joħroġ donnu dmugħ imħalleb ta' togħma qarsa u, li jdew- ta' Ġeriko, si wem is-sajran biex ikun jista' mbagħad, jittiekel mill-foqra; ukoll iz-zokk tas-siġra jitqaxxar, u b'dan il-qxur il-Lhud kienu jinqdew għal bosta ħwejjeġ. Amos, mela, kien ħadd'em: ta' qagħda baxxa f'pajjiżu Tekwa. Iżda fejn jiġi sewwa dan il-pajjiżi Kien fis-saltna ta' Ġuda jew f'dik ta' Iżrael Il-kittieba tal-qedem ftit u xejn taw każ ta' din il-ħaġa u wieġbu għaliha kif dehrilhom mill-ewwel daqqa t'għajn, mingħajr ma qagħdu jiflu bir-reqqa l-kwistjoni hekk, li S. Ċirillu ta' Lixandra, il-psewdu Epifanju u ħafna Rabbini qalu li l-belt ta' Amos tiġi t-tribli ta' Zabu- lon jew ta' Aser. Imma oħrajn, b'aktar dehen, igħidu li hi fis-sa'tna ta' Ġuda, in-naħa t'isfel ta' Ġeru- salem u ta' Betlem, mhux bogħod mill-Baħar il-Mejjet. (S. Ġlormu jgħid: ''Hi bogħod sitt mili, in-naħa t'isfel, mill-qaddisa Betlehem, fejn twieled il-Feddej tad-dinja''. Hu x'inhu, Alla għażel lil Amos, ma ħarisx lejn il-qagħda baxxa tie- għu u ta' sengħatu, u bagħtu profeta ħdejn is-santwarju xiżmatiku ta' Betel, fis-saltna ta' Ġeroboam II, biex jipprietka u jxandar lil dawk ta' Iżraeli dnubiethom u jfiehemhom sewwa li ''l-vera reliġjon ma tistax toqgħod mal-qerq, ma' l-inġustizzja, mal-materjaliżmu li għandhom, mal- kefrija f'għamilhom mgħottijin taħt qima reliġjuża, nieqsa mill-qalb; u biex: iwiddibhom u. jheddidhom b'għedieb il-Mulej li huma fil-qrib li jaqgħu fuqhom'' (Amos 6, 4-71). Bxajjar bħal dawn, m'għandniex xi ngħidu, ma setgħux jogħġbu lil dawk ta' Iżrael; imgħarrin fid-draw- wiet tagħhom ta' frugħa, ta' vizzji, ta' qerq, ta' tbaħrid u ta' żina, mgħottijin minn qima fiergħa reliġ- juża, kellha bilfors tqajjem lill-għol- jin u lill-baxxi biex iqumu kontra l-profeta u ma jħalluhx jikxfilhom iżjed għawwarhom u jbassrilhom fil- qrib għedieb il-Mulej. Għalkemm ma ażżardawx iħaġġruh u joqtluh, is- saċerdot tas-santwarju ta' Betel, Amasja, bagħat messaġġ lil Ġero- boam II, fejn qallu hekk: ''Hawn Amos li qed iqajjem u jxewwex kon- tra tiegħek fl-istess dar ta' Iżrael; il- pajjiż ma jiflaħx jisimgħu iżjed. Hu qed igħid u jtenni: ''Ġeroboam jiġi maqtul bix-xabla, u Iżrael jiġi meħud ilsir 'il-bogħod minn artu''. U mhux kuntent is-saċerdot Amasja li bagħat dan il-messaġġ lis-sultan, idur kontra Amos stess u jgħ'dlu: ''Ttlaq mur barra minn hawn, ja bassar ħalliemi l Erġa' lura lejn pajjiżek l Hemm fittex li ttaffi ġuħek bil-profeziji tiegħek; hu l-ħin li twarrab il-profeziji minn Betel; hawn, fejn hu mwaqqaf is- santwarju tas-sultan, u t-tempju nazzjonali tagħna U Amos wieġ- bu:— ''La jien profeta, lanqas bin profeta; imma raħħal u nuqqaxi l-gummajż; — Hu l-Mulej li qalagħni minn qalb l-imrieħel; Hu l-Mulej li għamarli: Mur u bassar kontra l-poplu tiegħi, Iżraell (Amos 7, 10-15). ''Dak, jewwilla, li għalih l-iljun joħroġ l-għajta. tal-biża' tie— għu, ma jitrigħedx' — U dak, li lilu l-Mulej jagħti l-amar tiegħu, ma jbassarx f'' (Amos 8, 8). Hi x'inhi, Amos wara ftit żmien kellu jitlaq mis-saltna ta' Iżraeli, għax, min jaf kieku, x'kien jgħaddi m'nnu, Aktarx li Amos, wara li mar lura qalb niesu u qabad mill-ġdid il-ħajja ta' raħħal u ragħaj l-imrieħel seta' jħallielna bil-miktub dak li waslilna b'ismu; jew forsi seta' wkoll ħaseb minn qabel iqabbad lil xi wieħed mis-semmiegħa jew dixxipli tiegħu biex jiktbu minn floku kien ġegħelu jgħid lill-poplu tiegħu ta' Iżrael. Jibqa' dejjem, iżda, li l-Profeta Amos hu l-ewwel wieħed fost il-pro- feti kittieba: Elija u Eliżew, li kienu qablu, ma ħallewilna proprju xejn bil-miktub. Hu kien ukoll, kif rajna belti mis-saltna ta' Ġuda, u. biss b'amar tal-Mulej qeda l-missjoni tiegħu ta' Iżrael.