Ħ Il-flora u l-fawna tal-Mosta u l- in ħ awi KELLIMTU Daħla (1 Il-biċċa l-kbira mill-lokalità tal-Mosta hija mgħottija minn żvilupp urban jew mill-agrikultura u għalhekk, mill-ambjent naturali oriġinali, baqa' biss ftit irqgħajja sporadiċi. Minkejja t-tħarbit u t-tibdil fl-ambjent li jġib miegħu l-iżvilupp, dawn l-irqgħajja huma sinjuri ħafna fil-biodiversità u joffru rifuġju għal pjanti u annimali li issa ntilfu mil-bqija tal-lokalità. Dawn ir-rifuġji iżolati xorta għadhom mhedda minn żvilupp li għadu għaddej u għalhekk għandhom jitqiesu bħala ambjenti vulnerabbli. L-iktar ambjenti sinjuri fil-Mosta huma l-widien li jgħaddu minnha. Dawn il-widien (Wied Speranza, Wied il-Għasel, Wied is-Sir u Wied Filep) huma parti minn sistema ikbar ta' mogħdijiet li minnhom jgħaddi l-ilma li jinġabar fuq l-għoljiet tar-Rabat u Ħad-Dingli. Dawn il-mogħdijiet jibdew minn Wied il-Bużbież, li qiegħed wara r-Rabat, u jkomplu sakemm jgħaddu mill-Mosta biex fl-aħħar jiżvujtaw fl-inħawi tas-Salina. Il-kenn u l-ilma tal-widien joħolqu ambjent kemmxejn stabbli li jiġi kolonizzat minn pjanti u annimali li ma jinstabux f inħawi oħra. Ambjenti oħrajn ta' valur ekoloġiku konsiderevoli li jinstabu lil hinn mill-widien jinkludu rqgħajja ta' art xagħrija, irqgħajja ta' steppa u għadajjar ta' l-ilma ħelu. Il-Qigħan tal-Widien Matul l-istaġun tax-xitwa, l-ilma tax-xita li jinġabar fuq l-għoljiet tar-Rabat u Had-Dingli jgħaddi mill-widien tal-Mosta fi triqtu lejn il-baħar u għalhekk, il-qigħan ta' dawn il-widien ikollhom, imqar jekk għal ftit ġimgħat kull sena, lilma ġieri għaddej minnhom. Dawn il- mogħdijiet ta' l-ilma m'humiex dejjem kontinwi minħabba li t-telf ta' l-ilma jirriduċihom f'sensiela ta' għadajjar żgħar li jakkumulaw fil-ħofor u l-gandotti tal-qiegħ. Dan ifisser li l-annimali akkwatiċi li jinstabu fil-qigħan tal-widien jinkludu kemm dawk li għandhom bżonn ilma ġieri kif ukoll dawk li ġeneralment huma assoċjati ma' ilma qiegħed. Annimali tipiċi li jinstabu fil- qigħan jinkludu ż-żrinġijiet u l-imrieżeb tagħhom kifukoll l-ostrakodi, gambli żgħar li għandhom qoxra li tgħatti l-ġisem kollu. Il-volum ta' l-ilma f'din is-sistema ta' widien huwa l-iktar għoli lejn il-bidu tagħhom, fl-inħawi tar-Rabat, u jonqos iktar ma' wieħed jersaq lejn il-Mosta. It-telf tal- ilma mill-widien tista' sseħħ minħabba diversi raġunijiet fosthom l-evaporazzjoni, it- traspirazzjoni mill-pjanti, id-dħul ta' l-ilma fil-ħażna tal-pjan u l-użu tiegħu mill-bniedem. Il-biċċa l-kbira tal-qiegħ ta' Wied Speranza u l-qiegħ tal-qasam tal-Punent ta' Wied il-Għasel huma kolonizzati minn pjanti li huma meqjusa bħala tipiċi tal-mogħdijiet ta' l-ilma ġieri. Dawn jinkludu s-Simar tal-Boċċi (Holoschoenus vulgaris), is-Sogħda Komuni (Carex divisa), il-Bordi (Cvperus longus)u l-Qarsajja tal-ilma (Rumex conglomeratus). Dawn il-pjanti għandhom bżonn provista konsistenti ta' ilma ħelu u għalhekk ma jinstabux f'ambjenti oħrajn fil-lokalità. Fl- oqsma inqas niedja tal-qiegħ, jew fl-oqsma fejn kien hemm xi tħarbit mill-bniedem, sikwit jinstabu ħxejjex mhux speċjalizzati li jieħdu post il-pjanti karatteristiċi ta' dak l-ambjent. La darba l-pjanti speċjalizzati jintilfu, tkun diffiċli ħafna biex jiġu lura. Il-ġnub tal-widien Il-ġnub tal-widien tal-Mosta huma mgħottija b'xagħrili, fil-każ ta' Wied il-Għasel, huwa sinjur ħafna fispeċi. Ix-xagħri huwa ambjent fejn l-ilma jkun nieqes matul in-nixfa tas-sajf u għalhekk bosta mill-pjanti li jikbru f'dan l-ambjent għandhom strutturi li jgħinuhom inaqqsu t-telf ta' l-ilma. Il-pjanti ewlenin fix-xagħri huma l-arbuxxelli, pjanti li jkollhom zokk baxx ta' l-injam li minnu joħorġu friegħi qosra. Il-weraq ta' dawn il-pjanti jkunu ġeneralment żgħar u xi kultant à mħażżmin u miksijin b'lega ta' xama', kollha strateġiji sErREJAJAR li bihom il-werqa tnaqqas it-telf ta' l-ilma. L-iktar speċi Għansar Ikħal… speċi rari.li tinstab Wied il-Għasel Għal paġna 86 Minn paġna 85 komuni fix-xagħri ta' Wied il-Għasel hija t-Tengħud tas-Siġra (Euphorbia dendroides), arbuxxell kabbari u ttundjat li jwarrad fir-rebbiegħa. Lejn tmiem ir-rebbiegħa, il-weraq ta' din il-pjanta jiħmaru u jaqgħu u z-zkuk tagħha jgħaddu xi ftit żmien għarwenin mill-weraq. Arbuxxelli oħrajn li jinstabu fix-xagħri ta' dawn l-inħawi jinkludu l-Erika (Erica multiflora), li tipproduċi fjuri roża fix-xitwa u s-Sagħtar (Thvmbra capitata), li twarrad għall-ħabta ta' Ġunju. F'ambjent kiefer bħalma hu x-xagħri, xi pjanti jwaqqgħu l-weraq fis-sajf (biex ma jintilifx ilma) u jqattgħu ż- żmien tan-nixfa bħala basal fil-ħamrija. Pjanti li jinstabu f'Wied il-Għasel u li jużaw din l- istrateġija jinkludu l-Għansar (Urginea pancration), in-Narċis (Narcissus tazetta), il-Berwieq (Asphodelus aestivuus) kif ukoll l-Għansar Ikħal (Scilla sicula), li hija pjanta rari. Mal-ġnub ta' Wied il-Għasel jinstabu wkoll bosta orkidej, pjanti żgħar iżda spettakolari li ġeneralment jwarrdu bejn Frar u Ġunju. Sa ftit għexieren ta' snin ilu, Wied il-Għasel kellu fih varjetà sħiħa ta' orkidej; huwa saħansitra maħsub li l-ispeċi kollha ta' orkidej tal-Gżejjer Maltin kienu jinstabu hemm. Minkejja t-tħarbit li ħoloq il-bniedem fl-aħħar snin xorta għadhom jinstabu varjetà kbira ta' orkidej f'dan il-Wied. Uħud mill-iktar frekwenti huma l-Orkida tat- Tikek (Orchis conica), l-Orkida Ħamra (Orchis collina), l-Orkida Tfuħ (Orchis fragrans)u l-Orkida Piramidali (Anacamptis pvramidalis). F'Wied il-Għasel tinstab ukoll l-Orkida Piramidali ta' Malta (Anacamptis urvilleana) li hija endemika għall-Gżejjer Maltin, jiġifieri tinstab hawnhekk biss u mkien iktar fid-dinja. Din ta' l-aħħar twarrad l-iktar f'Marzu meta tipproduċi fjuri żgħar li l- kulur tagħhom jista' jvarja minn abjad sa roża ċar. Jinstabu bosta speċi oħra ta' orkidej fil- widien tal-Mosta, fosthom id-Dubbiena (Ophrvs fusca), in-Naħla (Ophrvs bombvliflora) u l- Brimba Sewda (Ophrvs sphegodes ssp. melitensis). Oħrajn li kienu jeżistu f'dawn il-widien sa xi żmien ilu issa nqerdu, fosthom il-Brimba (Ophrvs oxvrrhvncos) u l-Orkida tal-Ilsien Kbira (Serapias vomeracea). Mal-ġnub tal-widien jikbru xi speċi oħrajn ta' importanza kbira ħafna. Waħda minn dawn hija t-Tulliera (Chiliadenus bocconei), li hija endemika għall-Gżejjer Maltin (u li tidher fuq il- munita tal-ħamsin ċeteżmi). Tip ta' felċi (Ceterach officinarum) tikber biss f'Wied il-Għasel u madwar tliet postijiet oħra waqt li l-Putorja (Puroria calabrica) tikber biss f'Wied il-Għasel, Selmun u Kemmunett. Hemm saħansitra indikazzjoni li l-Putorja li tikber f'Wied il-Għasel tista' Għal paġna 87 DIŻISĦBS OI :5 $. WI BS. $ 8 of ġdi bi 5 SF. $ rezrji jawwgrareaww il-festez KI-BPROHI se Żill-nrĠstira KOllfzer Pjazza Rotunda, Mosta - Tel: 2141 8924 Minn paġna 86 tkun razza ġdida. Il-makkja tal-widien , Il-makkja hija komunità ta' pjanti dominata minn siġar żgħar u arbuxxelli kbar. Ġeneralment tikber fejn hemm ċertu ammont ta' ilma u fejn it-tħarbit ma jkunx frekwenti u minħabba f'hekk, l-iktar li tinstab huwa f'postijiet mhux aċċessibli u fejn jinġabar l-ilma bħalma huma l-qigħan ta' xi widien. F'xi partijiet tal-widien tal-Mosta il-makkja hija żviluppata sew bil-pjanti ewlenin jkunu l-Ħarrub (Ceratonia siliqua), iż-Żebbuġ (Olea europaea), it-Tin (Ficus carica), iż-Żagħrun (Crataegus monogwvna) u d-Deru (Pistacia lentiscus). Jikbru fuq u bejn dawn il-pjanti kbar hemm pjanti oħrajn bħalma huma l-Għollieq (Rubus ulmifolius) u z-Zalza Pajżana (Smilax aspera) waqt lil-Ħannewija (Acanthus mollis) sikwit tinstab tikber bejn is-siġar u l-arbuxxelli. L-annimali tal-widien Il-fawna (l-annimali) li tgħix fil-widien tal-Mosta wkoll hija ta' importanza kbira. Bosta speċi ta' insetti huma magħrufin biss minn dawn l-inħawi. Tip ta' ġurat (Conchocephalus conchocephalus), tip ta' nemla (Camponotus truncatus), seba' tipi ta' ħanfus u erba' tipi ta' żnażan huma magħrufin biss minn Wied il-Qlejgħa u Wied Speranza. Tliet speċi ta' nemel jinstabu biss, jew jinstabu l-iktar, f'Wied il-Għasel. Waħda minn dawn l-ispeċi, in-Nemlu ta' Kemmuna (Strongvlognathus insularis), hija kemm endemika kifukoll rari ħafna u tinstab biss f'Kemmuna u f'Wied il-Għasel. Insetti oħrajn li jinstabu biss f'Wied il-Għasel jinkludu ħames speċi ta' żnażan, speċi waħda ta' naħla u sbatax-il speċi ta' ħanfus, fost ħafna oħrajn. Barra l-insetti hemm bosta annimali oħra li jqattgħu ħajjithom kollha jew parti minnha fil- widien. Dawn jinkludu, fost ħafna oħrajn, is-Serp Iswed (Coluber viridiflavus), il-Gremxula ta' Malta (Podarcis filfolensis maltensis), il-Qanfud (Erinaceus algirus) u l-Kamalejont (Chamaeleo chamaeleon). Dan ta' l-aħħar m'huwiex indiġenu għall-Gżejjer Maltin; iddaħħal f'Malta fis-seklu dsatax (fi Gnien f'San Ġiljan), ħarbu xi ftit minnhom, infirxu, u l-Kamalejont issa jinstab f'kull parti ta' Malta u Għawdex. Mal-ġnub tal-widien jgħixu wkoll bosta speċi ta' bebbux ta' l-artiżda l-ebda wieħed minnhom m'huwa ristrett għall-widien tal-Mosta. Il-wesgħat tal-karst f'Tal-Wej L-inħawi ta' Tal-Wej, bejn il-Mosta u n-Naxxar, fejn hemm espost il-Qawwi ta' Taħt, huma karatterizzati minn wiċċ imsejjaħ karst. Il-ġebel karstifikat huwa miekul u mqatta', b'ħafna ħofor u xfur bil-ponta. Dan il-wiċċ aktarx ġie mnaqqax minn ilma aċiduż waqt li l-blat kien għadu miksi bil-ħamrija. L-ilma aċiduż joħloq reazzjoni kimika mal-minerali fil-ġebel tal-Qawwi, bir- riżultat li xi wħud minn dawn il-minerali jinħallu u jinġarru ma' l-ilma. Minħabba din l-erożjoni selettiva, il-blat jibda jitnaqqax u jitqatta' waqt li l-fdalijiet li ma nħallewx jibdew jakkumulaw bħala ħamrija. Il-wesgħat tal-karst huma ġeneralment mimlijin ħofor żgħar, msejħin 'kamenitza', li jimtlew bl-ilma matul l-istaġun tax-xita u jinxfu fir-rebbiegħa. Dawn l-għadajjar huma ġeneralment żgħar u ftit huma dawk l-għadajjar li t-tul jew il-wesgħa tagħhom jkun iktar minn żewġ metri jew tlieta. Il-fond tagħhom ivarja minn ftit ċentimetri sa madwar nofs metru waqt li l-biċċa l- kbira minnhom għandhom saff ta' ħamrija fil-qiegħ. Il-fond tas-saff ħamrija mhux dejjem xorta u jvarja minn kważi xejn sa madwar 15-il ċentimetru. Ħofor bħal dawn ġeneralment jimtlew bl- ewwel xita ta' l-istaġun għal ħabta ta' Settembru jew Ottubru u jibqgħu jżommu l-ilma sal-bidu tan-nixfa tas-sajf. Il-wesgħat tal-karst f'Tal-Wej huma ambjenti b'valur ekoloġiku kbir, kemm minħabba x-xagħri u l-isteppa li jikbru hemm kif ukoll minħabba l-ħajja li tgħix fl-għadajjar ta' l-ilma ħelu. L-isteppa hija komunità ta' pjanti magħmula prinċipalment minn ħxejjex erbaċi (mingħajr injam)u arbuxxelli żgħar. Il-pjanti ewlenin f'Tal-Wej jinkludu il-Ħipparenja (Hvparrhenia hirta), il-Bużbież (Foeniculum vulgare) kif ukoll arbuxxelli bħalma hija s-Sagħtar (Thvmbra capitata). Bosta orkidej jinstabu wkoll f'Tal-Wej. L-għadajjar f'Tal-Wej, u oħrajn bħalhom li jinstabu viċin ta' Wied il-Għasel, huma fost l-iktar ambjenti importanti fil-Gżejjer Maltin minħabba li l-biċċa l-kbira ta' l-annimali u l-pjanti li jinstabu fihom huma tant speċjalizzati li jgħixu biss f'għadajjar bħal dawn. Fost l-annimali speċjalizzati tal-għadajjar hemm il-Gamblu tal-Għadajjar (Branchipus schaefferi). Dan l-annimal jilħaq tul ta' Z-3ċm u jgħum daru 'lisfel u saqajh 'il fuq. Il-qdif tas-saqajn joħloq kurrent ta' ilma li jwassal partiċelli żgħar ta' ikel, fosthom detriti organiċi u algi, lejn ħalqu. Krustaċju ieħor li jinstab fl-għadajjar huwa l-Gamblu tal-Qoxra (Cvzicus tetracerus). Dan ukoll huwa żgħir (madwar 1ċm)u mgħotti b'qoxra li superfiċjalment tixbaħ dik ta' arzella. Dan l-annimal jqatta' l-biċċa l-kbira mill-ħin iħaffer fil-ħamrija tal-qiegħ ta' l-għadira jfittex partiċelli ta' l-ikel. Wieħed k Għal paġna 88 Minn paġna 87 mill-iktar annimali rari fl-għadajjar tal-Gżejjer Maltin huwa l-Gamblu ta' l-Elmu (Triops cancriformis). Dan il-krustaċju nstab tliet darbiet biss fl-aħħar għaxar snin, darbtejn minnhom fil-Mosta. Il-Gamblu ta' l-Elmu jakkwista l-ikel billi jħaffer fil-ħamrija tal-qiegħ tal-għadajjar u jiekol partiċelli organiċi, annimali żgħar u algi. Annimali għawwiema oħra li jgħixu fl-għadajjar jinkludu ż-Żagħrun tal-Għadajjar (Ceriodaphnia quadrangula) u ż-Żagħrun Skur (Pleuroxus letourneuxi), it-tnejn li huma żgħar ħafna. Iż-Żagħrun Skur jilħaq tul ta' madwar millimetru waqt li ż-Żagħrun tal-Għadajjar għandu tul ta' madwar żewġ millimetri. Dawn jieklu partiċelli organiċi u mikrobili jiffiltraw mill-ilma. Fil-qiegħ tal-għadajjar jgħixu l-Ostrakodi, krustaċji żgħar li jieklu detriti organiċi. Hemm ħafna annimali oħrajn li jgħixu f'dawn l-għadajjar, fosthom l- imrieżeb taż-żrinġijiet, bosta insetti u invertebrati oħra. L-ambjent tal-għadira huwa wieħed li, min-natura tiegħu, jsostni varjetà konsiderevoli ta' pjanti. Minħabba li jagħmel parti mis-sena mgħarraq, parti mis-sena niedi u parti mis-sena niexef, jista' jaqdi l-ħtiġijiet ekoloġiċi ta' firxa wiesgħa ta' speċi. Meta l-għadajjar ikunu mgħarrqa jistgħu jiġu kolonizzati minn pjanti ta' l-ilma, dawk li mingħajr ilma ma jgħaddux. Matul il-fażi niedja jkunu okkupati minn pjanti amfibji (pjanti li jistgħu jgħixu mgħarrqa kif ukoll f'ħamrija niedja) u minn pjanti ta' l-art li jissaportu ħamrija mifqugħa bl-ilma waqt li fil-fażi niexfa jitfaċċaw pjanti li ma jkunux speċjalizzati għall-ambjent akkwatiku. Minħabba li ċiklu tal-għadajjar jirrepeti ruħu kull sena, il-pjanti li jgħixu f'dawn l-ambjenti huma karatterizzati minn ċiklu bijoloġiku qasir fejn, bejn meta jinbtu miż-żerriegħa sa meta jarmu l-frott, jgħaddu biss ftit xhur. Fost il-pjanti ta' l-ilma li jikbru fl-għadajjar f'Tal-Wej hemm il-Ħarira ta' l-Ilma (Zannichellia melitensis) li hija endemika għall-Gżejjer Maltin. Il-pjanti amfibji jinkludu ċ-Ċfolloq ta' l-Ilma (Ranunculus saniculaefolius), il-Litrum ta' l-Ilma (Lvthrum hvssopifolia), l-Elatine (Elatine gussonei) u d-Damażonju (Damasonium bourgaei). Pjanti amfibji jgħixu fl-għadajjar kemm meta dawn ikunu mgħarrqa kemm meta jkunu mingħajr ilma u xi uhud minnhom adattaw għal din is-sitwazzjoni billi żviluppaw żewġ tipi ta' weraq; tip wieħed li jidher meta l-pjanta tkun mgħarrqa u tip ieħor li jitfaċċaw meta l-għadira tkun waslet biex tinxef. Id-Damażonju tuża strateġija bħal din, fejn matul il-fażi akkwatika jkollha weraq tawwalin, delikati li jżommu fuq wiċċ l-ilma u meta tasal in-nixfa tiżviluppa weraq ikbar u eħxen. Iċ-Ċfolloq tal-Ilma wkoll għandha żewġ forom ta' weraq; weraq tawwalin u dojoq qishom swaba taħt l-ilma u weraq ikbar u wiesgħa li jżommu fuq wiċċ l-ilma iktar tard fl-istaġun. Pjanti amfibji jibdew iwarrdu meta l-għadajjar ikunu waslu biex jinxfu. L-iktar fjuri prominenti fl-għadajjar huma dawk taċ- -Ċfolloq tal-Ilma li, għal ħabta ta' Frar jew Marzu, skond l-istaġun, tiżviluppa zokk tawwali li jfeġġ 'il fuq minn wiċċ l-ilma u jġorr fjura, wiesgħa madwar ċentimetru, bil-petali bojod. Il-pjanti amfibji l-oħra jipproduċu fjuri li jagħtu inqas fil-għajn. Dawk tal-Elatine huma wiesgħa madwar tliet millimetri biss. Matul il-fażi akkwatika jidhru wkoll xi algi. L-ikbar huma l-karofiti, bħall-Kara (Chara vul- garis), u l-algi filamentużi, bħal Spirogvra, Oedogonium u Zvgnema. Il-Kara tista' tilħaq tul ta' għexieren ta' ċentimetri. Tintrabat fil-ħamrija tal-qiegħ u tipproduċi spori żgħar forma ta' bajda meta tersaq in-nixfa. Din l-alga terfa' ħafna karbonat tal-kalċju (CaCO3) ġewwa fiha u meta l- għadira tinxef u l-pjanta tmut u titmermer, il-karbonat tal-kalċju jibqa' fuq wiċċ il-ħamrija tal- qiegħ, qisu skeletru, bl-istess forma li kellha l-alga meta kienet għada ħajja. L-algi filamentużi jinbtu fil-ħamrija tal-qiegħ u jtellgħu massa kbira ta' filamenti twal, qishom xagħar, lejn il-wiċċ ta' l-ilma fejn jinfirxu. Bosta drabi, din il-firxa tkun tant li tgħatti l-wiċċ kollu ta' l-ilma. Il-bniedem u l-ambjent Mill-ambjent naturali tal-Mosta baqa' biss ftit irggħajja iżolati. Il-ħidma tal-bniedem, partikolarment l-agrikultura u ż-żieda fil-bini, qerdet ħafna minn dak li kien jeżisti. Il-ftitli baqa' huwa frammentat u għalhekk mhux kapaċi jiflaħ speċi daqskemm kien jiflaħ qabel. Iżda l- pressjoni fuq il-ftit li baqa' xorta għada għaddejja. Wied il-Għasel huwa eżempju xieraq: partijiet kbar minn dan il-wied inqerdu għal kollox mit-tħaffir tal-barrieri. L-ilma ġieri li kien jgħaddi mill-qiegħ tal-wied għal madwar disa' xhur fis-sena issa kważi sparixxa għal kollox minħabba li l-ilma issa qiegħed jiġi sfruttat xi mkien ieħor. Dan in-nuqqas ta' ilma biddel l-ambjent fiżiku u kimiku ta' qiegħ il-wied u minħabba f'hekk intilfu bosta organiżmi akkwatiċi li kienu jgħixu hemm qabel. Hidma oħra tal-bniedem bħal rimi ta' l-iskart u rdim bit-terrapien tnaqqas il-kwalità ta' l-ilma u tgħatti u teqred komunitajiet bijologiċi. L-irdim ma jseħħx biss fil-widien; f'dawn l- aħħar żminijiet, partijiet mill-wesgħat tal-karst f'Tal-Wej ġew mgħottija bil-ħamrija bir-riżultat li nqerdu ħafna għadajjar bl-organiżmi li kienu jgħixu fihom. Il-fertilizzant u l-pestiċidi li jintużaw fl-agrikultura intensiva jnixxu mill-ħamrija u jniġġsu l-ilma tal-wied u jinbidel l-ambjent ekoloġiku u b'hekk jinqerdu xi organiżmi oħrajn. Dawn huma kollha riżultat taż-żieda fid-daqs tal-popolazzjoni u sa ċertu punt ma jistgħux jiġu evitati faċilment. Minkejja dan għandna nżommu f'moħħna li ppjannar meqjus jista' jsalva dak li baqa' biex jitgawda min-nies t'għada.