It-Trasformazzjoni ta' Kultura Nazzjonali: Lejn Sistema b'Żewġ Partiti Fil-bidu ta' l-għoxrinijiet ta' dan is-seklu Malta kienet iżjed urbanizzata, anqas agrikulturali u x'aktarx aktar sekularizzata minn kif kienet ħamsin sena qabel. Kien hemm iżjed kuxjenza nazzjonali u soċjali, speċjalment fost il-ħaddiema industrjali u l-impjegati ta' grad baxx. Il-politiċi bdew jikkonċentraw iżjed bis-serjetà fuq il- politika ekonomika. Malta issa kellha komunikazzjonijiet aħjar, kellha aktar skejjel u kienet aktar nadifa, u fuq kollox kienet tħossha ħielsa mhux ħażin. Għalkemm ċerti suġġetti ta' taħdit u dibattitu kienu familjari daqs l-ismijiet tal-mexxejja tal-partiti, l-għotja ta' Gvern Responsabbli ħolqot sens ta' sodisfazzjon u naturalment kienet imsieħba minn determinazzjoni li l-problemi tal-pajjiż jiġu ffaċċjati b'awtorità u responsabbiltà. It-tema ta' 'taxxa bla rappreżentazzjoni' ma setgħetx tibqa' tap- plika: minn dak il-lat intfiet l-oppożizzjoni li fl-imgħoddi kienet issir lit-taxxi, sikwit b'mod għami. Ħafna mit-talbiet għal bidliet kosti- tuzzjonali issa kienu ntlaħqu wkoll: minn daqshekk anki l-problema kostituzzjonali kienet sa ċertu punt solvuta. Problemi 'reliġjużi' bil- kemm kienu jeżistu: l-antiklerikaliżmu fil-politika Nazzjonalista kien tnissel iżjed mill-kritika tal-ġerarkija tal-Knisja milli minn fehmiet jew twemmin reliġjuż differenti - is-sekulariazzjoni kienet biddlet l-attitudnijiet lejn il-Gvern aktar milli lejn ir-reliġjon — u l- periklu tal-proselitiżmu ma kienx għadu jeżisti, ġaladarba l-Gvern issa kellu kontroll fuq l-attivitajiet ta' Knejjes u gruppi Protestanti. Fl-1921 (bħal fl-1887) il-partiti kollha kienu jaqblu li l-Kattoli- ċiżmu Ruman kellu jkun ir-reliġjon stabbilita ta' Malta. Imma ma kienx hemm iżjed dak il-qbil patrijottiku rigward il-lingwa Taljana: il-kwistjoni tal-lingwa kienet għadha tfiġġ sikwit fid-dibattitu pub- bliku, bil-ħafna konnotazzjonijiet u riperkussjonijiet tagħha, bħalma d-dispożizzjoni reliġjuża kienet għadha ċentrali fil-mod tal-għixien. Waqtli l-popolazzjoni rduppjat f'nofs seklu, u l-faċilitajiet edukat- tivi tkabbru u tjiebu, il-moviment pro-Ingliż, li nbeda minn Savona, u mbuttah 'il quddiem Strickland, beda naqra naqra jisposta t-Taljan mill-pożizzjoni stabbilita tiegħu. Mal-medda tas-snin forsi iżjed kellha tifsira l-introduzzjoni minn Savona ta' l-istudju grammatikali tal-Malti fl-iskejjel primarji tal-Gvern, bħala għan fih innifsu u bħala mezz ta' angliċizzazzjoni. Dil-mossa f'ċertu sens waqqgħet il-kredu ta' l-italianità li kien serva lin-Nazzjonalisti ta' Fortunato Mizzi bħala bażi biex jasserixxi d-dritt ta' Malta għall-awto-determi- nazzjoni. Fl-1921 (bħal fl-1880) l-eletturi ffaċċjaw problema ta' trilingwiżmu; imma issa iżjed minn terz tal-popolazzjoni kienu jafu jaqraw u daqskemm kien hemm minn jafit-Taljan-kien hemm min jaf l-Ingliż. L-enerġija kinetika ta' l-angliċizzazzjoni fil-livell tal- massa kienet finanzjarja u 'prattika', mhux edukattiva jew kulturali. L-utilità ta' l-Ingliż kienet żdiedet mhux biss minħabba l-impjiegi ma' l-Ingliżi, u mar-reġim kolonjali nnifsu, iżda wkoll minħabba l- emigrazzjoni 'l barra mill-Mediterran lejn artijiet li jitkellmu bl- Ingliż - l-Awstralja, il-Kanada u l-Istati Uniti. Madankollu, fid-dawl tal-produzzjoni letterarja ta' l-imgħoddi, tat-tradizzjonijiet tal-familja u l-ideat fuq in-nazzjonalità edukazzjoni Maltija sħiħa qajla kienet possibbli mingħajr għarfien tat-Taljan. L- italianità - l-idea ta' Malta bħala 'Taljana-Mediterranja' iżjed milli 'Brittanika- Imperjali' - kienet għadha l-qofol ta' dak il-patrimonju sekulari li kien qanqal, ispira u ggwida l-ġlieda tal-P.N. għall- awtonomija. Issa li dan l-ideal kostituzzjonali kien ġie finalment realizzat, in-Nazzjonalisti kienu fi ħsiebhom jagħmlu użu minnu. Biss waqt li Fortunato kellu juża l-kultura u l-lingwa Taljana bħala arma kontra l-fenomenu ġdid ta' angliċizzazzjoni, Nerik kellu jiġġieled lura biex jirxoxta l-imgħoddi. Bħala lsien komparatti- vament ġdid u impost, l-Ingliż f'Malta ma kellux l-egħruq li t-Taljan kien rawwem matul is-sekli; imma għal biċċa sew mill-ġenerazzjoni li kienet tielgħa wara l-1918 it-Taljan ma kellux dak l-impenn emozzjonali jew ideoloġiku li dari, f'kondizzjonijiet differenti, kien jidher naturali u f'waqtu. Hekk kif l-elettorat twessa', u Malta xorta baqgħet membru vitali ta' l-imperu Ingliż, il-ġibda ta' l-italianità (sakemm kienet twassal biss jew primarjament għal għażlietlingwisti- ċi) kellha bilfors tonqos. Xi drabi l-Italja kienet swiet ta' għajnuna morali għall-kawża tan-Nazzjonlisti, imma mill-banda l-oħra l- Ingilterra kienet tipprovdi l-impjiegi, l-prospetti u s-sigurtà. U kif jgħid Braudel bi kliem sempliċi, 'min jagħti, jiddomina'. Imbagħad kien hemm il-problema tal-Malti, li kien l-ilsien veru tal-poplu, u għaldaqstant seta' jispira, kif fil-fatt għamel, nazzjonaliżmu differenti -b'teorija 'oġġettiva' aktarmilli 'suġġettiva' tan-nazzjonalità -u jwassal għal kunflitt kurjuż ta' nazzjonaliżmi. Li l-Malti kien indispensabbli bħala mezz għall-istruzzjoni tal-bidu kienet ħaġa magħrufa minn dejjem imma kemm kien jiswa i tistudja Isien mitkellem biss minn ftit mijiet ta' eluf ta' nies fi gżira ċkejken sittin mil 'il bogħod minn pajjiż akbar li għal sekli sħaħ ilsienu kien sar l-ilsien ta' l-edukazzjoni 7 Sa issa kienu biss xi ftit intellettwali avangardisti, partikularment studjużi ta' l-Orjent, li kienu ħerqana biex jistudjaw il-Malti għalih innifsu, għalkemm ir-rabta bejn il-Malti u n-nazzjonalità li kien isemmi Savona fid-disgħinijiet tas-seklu l-imgħoddi — rabta li aktar tard żviluppawha kittieba bħal Manwel Dimech, Ġużċ Muscat Az- zopardi u Alfons Maria Galea - diġa' kienet tindika x'kien ġej. Imma l-ġlieda ta' l-għoxrinijiet (bħal dik tat-tmeninijiet tas-seklu ta' qabel) kienet prinċipalment, anki jekk superfiċjalment, waħda bejn parti- tarji ta' l-Ingliż u partitarji tat-Taljan. Veru li t-Taljan seta' kien fuq in-naħa telliefa, imma f'imħuħ ħafna Maltin it-Taljan kien għadu b'mod naturali mal-patria - it-Taljan 'aħna', l-Ingliż 'huma'-u kienu l-pro-Taljani, wara kollox, li telgħu fil-poter fl-1921, mhux Strickland, jew Bartolo, jew Willie Savona: Ġużċ Muscat Azzopardi nnifsu, li hu msemmi bħala 'missier il-letteratura Maltija', ikkon- testa l-elezzjoni ta' l-1921 bħala Nazzjonalist Panzavecchjan. L- imħabba lejn it-Taljan, li wara l-1880 paradossalment ġiet aċ- ċentwatau fl-istess waqtmummifikata mill-movimentli beda jaħdem kontrieha, kienet tinvolvi neċessarjament ċertu rispett lejn il-ġara l- Itàlja bir-rabtiet kollha ta' kultura u reliġjon li kellna magħha, imma, kollox ma' kollox, din il-qima ma kienet irredentista xejn. Bl-istess mod, madankollu, l-Ingliż, x'aktarx bħat-Taljan, sal-bidu tal- għoxrinijiet kien laħaq sar iżjed minn sempliċiment ilsien ieħor: kien simbolu, affinità jew triq miftuħa; u ovvjament seta' jiġi ttrattat daqs it-Taljan bħala Isien ta' kultura u edukazzjoni — fil-fatt il-Kosti- tuzzjoni ta' l-1921 kienet tirrikonoxxi l-Ingliż u t-Taljan bħala 'lingwi ugwali ta' kultura'. Għall-imperjalista Stricklandjan, li kien jemmen li l-ġid ta' Malta kien marbut għal dejjem ma' l-Imperu Ingliż, l-Ingliż kien dak li t- Taljan kien għan-Nazzjonalist Mizzjan-Panzavecchjan: il-kriterju ta' kulma hu tajjeb, superjuri u ta' min jinkoraġġih. Għalhekk l- oppożizzjoni bejn il-qagħda pro-Taljana u dik pro-Ingliża ssarrfet f'kunflitt dwar x'kien verament jikkostitwixxi l-interess 'nazzjon- ali' jew 'pubbliku': xi ftit jew wisq it-tnejn kienu jimplikaw it- twettiq ta' għan prattiku kif ukoll idcali. Is-sistema tal-pari passu, li kienet appoġġjata b'xi mod jew icħor mill-partiti ta' Mizzi, Pan- zavecchia u Savona, kienet kompromess f'waqtu fid-dawl tat- tranżizzjoni li kienet qed isseħħ. Imma jekk il-Malti kellu jiġi studjat sew, dan kellu jieħu post xi wieħed miż-żewġ ilsna li kienu f'kunflitt: Fortunato Mizzi kien indika dan snin qabel meta qal ''inclusio unius est exclusio alterius''. Sakemm it-tfal ma kinux se jitgħallmu tliet lingwi b'xi mod, il-Malti ma setax jiġi studjat wisq; mill-banda l- oħra, jekk kellha tirbaħ xi waħda miż-żewġ lingwi, il-Malti setgħu jgħallmuh biex jaqla' 'l barra xi waħda minnhom, jiġifieri jużawh bħala mezz ta' angliċizzazzjoni jew italjanizzazzjoni. Kif qal xi ħadd, il-Malti kien Cinderella. In-Nazzjonalisti, influwenzati minn orjentazzjonijiet kulturali, klassijiet soċjali, livelli ta' tagħlim, inter- essi finanzjarji u, mhux l-inqas, minn politika bbażata fuq il-partiti, kellhom tweġiba waħda - l-pari passu - imma l-iStricklandaji u, sa ċertu punt, il-P.L. kellhom soluzzjoni oħra: l-Ingliż mgħallem per- mezz tal-Malti. Dak li jolqtok fuq il-kwistjoni Maltija tal-'lingwa' - il-pern tal- politika tal-partiti — hu li kellha tkun daqshekk ċentrali u mtawla, kawżativa u diviżiva. Biex infissru dal-fenomenu jeħtieġ inħarsu lil hinn minnu, u nqisu l-forzi fi ħdan is-soċjetà Maltija nnifisha li wellduh u sostnewh: il-forza kosmopolitana u dik insulari tiġbed kontrieha; il-forza nazzjonali u dik parrokkjali; l-istruttura ta' valuri, bidliet, unur u mistħija; popolazzjoni kbira wisq; massa illitterata ta' nies; rivalitajiet bejn il-familji; nuqqas ta' riżorsi għajr għax-xogħol; iċ-ċokon fid-daqs u d-dgħufija quddiem qawwiet barranin; id-dip- endenza ekonomika fuq l-Ingilterra, li kienet tiddomina politi- kament; ir-rabtiet sentimentali u letterarji ma' l-Italja; in-natura teokratika ta' l-istrutturi u t-twemmin tar-reliġjon; il-pożizzjoni romantika ta' Malta f'nofs baħar klassiku; storja qadima ħafna u lingwa unika li madankollu ma kellhiex letteratura tagħha. Is-sejbiet ta' Boissevain jindikaw li l-istudju tar-rivalitajiet fuq il-livell par- rokkjali (bejn każini tal-baned, festi tal-qaddisin u familji differenti) jista' faċilment jissupplimenta dak li kien qed jiġri fuq livell nazzjon- ali, anki fil-politika; 0) u jidher ċar li mill-bidu l-partiti politiċi sfruttaw ir-rivalitajiet istituzzjonalizzati li kienu diġa' jeżistu fuq livell lokali- speċjalment il-każini tal-baned - għall-għanjiettagħhom. Il-partiti politiċi tnisslu u evolvew fil-kuntest ta' l-okkupazzjoni Ingliża: għaldaqstant kienu prodott ta' żmienhom, l-effett ta' l- opportunitàjietu l-benefiċċji, il-pressjonijiet u l-frustrazzjonijiet tas- sistema kolonjali kif kienet taħdem fil-ħajja Maltija. Matul is-seklu dsatax u anki wara, Malta ġiet iggvernata primarjament bħala for- tizza. Setgħu jilagħbu bil-Kostituzzjoni nnifisha, jagħtuhielna u jefiduhielna; saħansitra l-lingwa ta' l-edukazzjoni setgħet titwarrab. Il-Maltin l-aktar li setgħu ikunu kienu lsiera mitmugħin tajjeb, kif Chamberlain darba implika, biċ-ċajt, rigward Fortunato Mizzi: meta Mizzi, f'taħdita ppassjonata u twila, rrefera għall-jasar politiku tal- Maltin, Chamberlain wieġbu li qatt ma kien ra bniedem li kien ifakkru inqas f'ilsir minnu. € Ir-reġim kolonjali kien jirfes il-ħin kollu fuq l-intelliġenza Maltija biex imewtilha ruħha, u l-effetti so- ċjo-psikoloġiċi ta' dal-proċess persistenti jistgħu jitqiesu biss mill- frott li ħallew — fil-forma ta' sintomi tanġentjali li kienu jidhru reazzjonarji - fil-politika nazzjonali. Forsi tista' tidher ħaġa stramba li n-Nazzjonalisti kienu qed jiġġieldu fuq lingwi, Kostituzzjonijiet u taxxi, u mhux fuq ħwejjeġ oħrajn, li: kienu jidhru iżjed jixtiequ jippreservaw milli jirriformaw, li kienu qed iħarsu lura aktar milli 'l quddiem. Imma kien hemm bidla waħda li kienu ġeneralment jitolbu: dik li l-aktar kellha tifsir għalihom, id-dritt li jmexxu lilhom infushom. Meta n-nies iħossuhom imjassrin, ftit jista' jkollhom interess fil-katusi u d-drenaġġi, fil-fosos ta' l-ilma u d-dawl tal-gass: dakli jixtiequ huwa l-ħelsien. Kemm jekk kienu ffukati fuq il-lingwa u kemm jekk fuq ir-reliġjon, it-talbiet Nazzjonalisti għal riforma kostituzzjonali kienu jirriflettu x-xewqa li kellhom għad-drittijiet taċ-ċittadinanza, għar-rapprezentazzjoni ta' lmenti li seta' jkollhom, għal riġenerazzjoni ta' l-affarijiet pubbliċi .L-angliċizzazzjoni - l- akbar ilment tagħhom - kienet politika konxja min-naħa ta' l-Ingliżi, mgħejunin minn anglofili lokali, kollaboraturi u minn min kien jaħseb b'mod utilitarju. Ma kinitx intenzjonata biss li twessa' l-opportunita ta' mpjiegi għal min kien jitlaq mill-iskola, jew li ttejjeb il-prospetti ta' l- emigranti; imma wkoll li tassimila l-popolazzjoni nativa ma' modi 'superjuri' Ingliżi, li ġġib fix-xejn speċjalment lill-avukati-politiċi, l-hekk imsejħa 'pro-Taljani' u irredentisti li kienu l-iżjed nies li kienu jikkritikaw lir-reġim kolonjali. Meta l-angliċizzazzjoni bdiet taqbad l-art, l-oppożizzjoni tan-Nazzjonalisti kibret u intensifikat ruħha. Konsegwentement il-Gvern ipprova jwebbes il-politika tiegħu bħalma l-oppożizzjoni fittxet mezzi u metodi li bihom iġġiegħlu jagħti kasha -— bħall-elezzjonijiet ridikoli, jew inkella n-non-ko- operazzjoni totali. Dawk li kienu jappoġġjaw lir-reġim, normalment minorità żgħira, kienu madankollu biżżejjed fin-numru biex jikkon- testaw l-elezzjonijiet. Sir Victor Houlton fl-1879 kien bassar li l- istorja ta' Malta kellha taqbad triq ġdida meta 'l-maħkuma jagħmlu tagħhom il-lingwa tar-razza ħakkiema'; u fl-istess waqt Sir Adriano Dingli kien ipprofesizza li l-mibegħda li titnissel mill-attentat ta' angliċizzazzjoni tkompli teżisti għal ħafna żmien wara li jkun diġa' ntesa x'kien li nissilha. €) Fil-biċċa l-kbira tagħhom, dawk li kienu kontra l-Gvern kienu tanti-Ingliżi' u/jew 'anti-Protestanti'; u kellhom tendenza li jkunu kontra kollox għas-sempliċi raġuni li ma kellhom l-ebda kunfidenza fir-reġim. Min-naħa tiegħu ir-reġim kien jitratta lill-oppożizzjoni bi tmaqdir, indifferenza jew diskriminazzjoni: l-uffiċjali kienu jippruvaw iċekknu dak li kien jintqal fi kritika tal-pjanijiet jew egħmejjel tal- Gvern, anki joħolqu dubju fuq kemm kellhom kwalità rappreżentattiva jew mandat il-kunsillieri eletti. Biss anki meta l-vot ingħata wkoll lill-illitterati' bl-estensjoni li saret fl-1883, il-P.A.R. xorta waħda rebaħ lill-P.R. Anki fl-1921, meta l-elettorat komplew wessgħuh, in- Nazzjonalisti marru tajjeb. Il-P.N. l-inqas li kien popolari kien fid- disgħinijiet tas-seklu l-ieħor, meta l-P.P. ta' Savona kien sa ċertu punt ġustifikatli jakkuża ċerti membti eletti li kienu qed iżommu ma' Strickland (konsegwenza tal-'Partit ta' l-Ordni' ta' Alfredo Naudi); imma Mizzi kien pront qata' r-rabtiet ma' dawn l-elementi. Dawk li kienu -jew saru- 'moderati' jew 'liberali' - jiġifieri kienu jikkritikaw ir-reġim imma fl-istess waqt kienu lesti jikkooperaw miegħu - kienu jiġbduhom regularment lejn in-naħa uffiċjali tal-Kunsill, skond is- sistema li biha kienu 'jolqtulhom l-interessi persunali tagħhom' kif stabbiliha Helv-Mutchinson u pperfezzjonaha Strickland. Dawn il- kollaboraturi, sew jekk uffiċjali eżekuttivi (Savona, 1880-1887; Strickland, 1889-1902) sew jekk bi sħab (Azzopardi, 1915-1919) saru l-vittmi ta' l-oppożizzjoni. Il-partiti politiċi Maltin intlaqtu serjament minn dil-mibegħda ma tiqafx u sikwit irrazzjonali bejn Gvernu oppożizzjoni bħallikieku ż- żewġ naħat ma kienu jixxiebhu f'xejn. Il-partit pro-Ingliż u 'individ- walista' kien jappella għad-duttrina ta' l-utilità u ta' l-opportunità, u għall-koborta' l-Imperu, u kien jorbot dan mar-riforma soċjali u mal- progress. Il-partit pro-Taljan u 'komunali' kien jappella għall- 'poplu', għan-'nazzjon' u l-'patria', u kien jitlob Kostituzzjoni li biha seta' jirregola l-affarijiet tal-Maltin kif kien jidhrilhom li għandhom ikunu. Fil-konfront dejjiem bejn id-dinamika kolonjali u l-konsensus patrijottiku, l-idea ta' ħidma komuni f'isem il-patria bil-mod il-mod kellha twarrab biex teħdilha postha d-duttrina ta' l- opportunità, tas-sigurtà' u tal-qligh tal-għixien. Kienet l-għażla iebsa bejn l-'idealista' u l-'pragmatista': u lanqas kien faċli tkun taf min kien fuq liema naħa. Imma l-karattru eċċessivament 'pro' jew 'anti' tal-partiti - li kważi jfakkrek fid-dwalità medjevali tat-Tajjeb u l-Ħażin - diġa' jibda jinħass mit-tieni nofs tas-seklu dsatax. Fis- snin ta' wara l-1880 il-qasma kienet bejn żewġ partiti - ir-Riformisti (favur il-Gvern) u l-Anti-Riformisti (kontra l-Gvern). Id-differenzi fi ħdan il-partiti, meta mhux fuq lingwa jew Kostituzzjoni, kienu prinċipalment fuq tattika u personalitajiet. Imma t-tendenza ta' żewġ partiti kompliet tikkaratterizza l-allenjamenti politiċi, kif uriet il- waqgħa tal-Partito Unionista (1891-1893); u — mill-1910 'l qud- diem - bil-qasma fil-P.N. bejn l-Astensionisti (kontra l-Gvern) u l- Anti-astensionisti (favuril-Gvern). It-tielet partit, l-'indipendenti', qatt ma kien forza qawwija jew dejjiema. Forsi dan kien minħabba li s-sistema kolonjali kellha t-tendenzali tippolarizza d-dispożizzjoni tal-pubbliku fi rwol jew ta' 'kollaborazzjoni' jew ta' 'aġitazzjoni' 7 Jew forsi dan kien duwaliżmu naturali, il-predestinazzjoni li jesprimi W.S. Gilbert f'poeżija tiegħu 7 Fi kliem ieħor, kien hemm żewġ partiti għax kienet ħaġa naturali li jkollok lil naħa topponi oħra, partit u kontra-partit, u mbagħad l- ismijiet jibqgħu 7 Kifl-organizzazzjoni tal-partit żdiedet, hekk ukoll żdied il-fanatiċiżmu partiġġjan - ideat fissi, preġudizzji fid-demm, qima ta' l-eroj u propaganda sterjotipata, bħallikieku l-ħajja fi stat li jmexxi l-affarijiet tiegħu hu nnifsu ma kellhiex tkun differenti, jew aħjar, mill-ħajja f'sistema ta' Kolonja tal-Kuruna. Is-sistema ta' żewġ partiti qabdet l-art u firxet l-egħruq, biss dan ma kienx ifisser li kull partit kellu kwalitajiet 'demokratiċi' identiċi, jew li kienu differenti biss f'affarijiet ta' politika jew prijorità'. Bla dubju l- partiti kienu influwenzati mill-mudell kostituzzjonali Ingliż, imma wieħed irid jiftakarli kibru fil-ħakma tal-kolonjaliżmu; għaldaqstant f'dal-każ m'għandniex l-evoluzzjoni gradwali ta' Gvern parlamen- tari, imma aktarx l-iżvilupp batut ta' forzi opposti fil-forma ta' żewġ sezzjonijiet kbar tal-kommunità - waħda bit-tendenza li żżomm mal- Gvern Kolonjali, mal-kollaboraturi u l-intermedjarji. tiegħu; u l-oħra xi ftit jew wisq bit-tendenza li tidentifika ma' l-intelliġenzja nativa, ħmemmni nanna l-iżjed dawk tradizzjonalista ta' fuq u l-professjonisti ta' karattru borgiż vag. Il-qasmiet bejn il-partiti ma kinux dipendenti fuq kundizzjonijiet lokali daqskemm wieħed jaħseb: kienu influwenzati ħafna minn pressjonijiet imposti fuqhom, regolamenti u Kostituzzjonijiet. U dawn il-qasmiet bejn il-partiti lanqas setgħu jitfissru prinċipalment skond kriterji konvenzjonali Marxisti tal-klassi soċjali. F'kolonja- fortizza li kienet daqshekk disposta għal relazzjonijiet tipikament Mediterranji bejn patrun u klijent, b'sistema ta' Gvern imfassla biex iġġelled naħa kontra oħra għall-għanijiet tagħha, il-'ġlieda tal- klassi' ma kinitx bejn għonja w foqra, kapitalisti u proletarjat. Bil- kontra ta' dan, il-ħaddiema Maltin sabu rwieħhom fuq in-naħa pro- Ingliża ta' sikwit, f'oppożizzjoni għan-Nazzjonalisti, li l-mexxejja tagħhom kienu ħerġin kważi b'mod esklussiv mill-klassijiet nofsana, li aktarx kienu inqas għonja minn ta' l-ewwel, imma aktar indip- endenti minn tat-tieni. Il-qasma aktar kienet bejn dawk li kienu jixħtu ħarsithom fuq l- Ingliżi (u/jew fuq il-Gvern Kolonjali) għall-qligħ, sigurtà, avvanz u titjib materjali u f'ċertu sens anki morali permezz tal-'progress', u fuq in-naħa l-oħra dawk Ji kienu jistmerru l-Ingliżi (u/jew il-Gvern Kolonjali) bħala ħakkiem, bħala nies li daħħlu mneħirhom fejn ma kellhomx idaħħluh, bħala eretiċi, esplojtaturi u bigotti. Dan jispjega sa ċertu punt għaliex il-biċċa l-kbira tal-proletarjat kellhom it- tendenza jżommu man-naħa kolonjali; u hekk ukoll kienu jagħmlu ċerti membri prominenti ta' l-aristokrazija ta' l-art tan-negozjanti l- kbar. Fin-nofs kien hemm il-ħafna klassijiet medji, li kienu jvarjaw minn tallaba puliti, skrivani u negozjanti żgħar li jaqilgħuha tajjeb, għal professjonisti, qassisin u bdiewa. Meta wieħed jiddiskuti l-problemi tal-lingwa, żwiġijiet imħallta, taxxi u bdil kostituzzjonali, ma jistax ma jibdiex isaqsi lilu nnifsu x'kien li kien qed jimmotivahom lill-partitarji ta' naħa jew oħra, x'kien li kebbes is-simpatiji lejn il-partiti fuq il-livell l-iżjed bażiku tas-soċjetà, jew jekk in-nies kinitx immexxija mill-emozzjoni aktar milli mir-raġuni jew mill-prinċipju u kinitx, wara kollox, tattendi għall-mijtings biex tisma' il-banda ddoqq aktar milli biex tisma' lill- kelliem jitħaddet. Ovvjament kwistjonijiet ta' reliġjon u taxxa aktar kellhom għax jiġbdu l-folol minn kwistjonijiet ta' żvilupp fl- edukazzjoni jew fil-Kostituzzjoni, imma fuq il-punti essenzjali ta' kwistjonijiet bħal dawn, il-partiti normalment kienu jieħdu pożizzjoni komuni jew pożizzjonijiet jixxiebhu. Kemm nistgħu ngħidu li l-' għażla tal-partitarju kienet sempliċiment waħda influwenzata minn relazzjonijiet ta' wiċċ imb'wiċċ, mir-relazzjonijiet pubbliċi tal- partiti, mir-reġjun, mill-ambjent u mill-okkupazzjoni tiegħu; jew inkella li kienet biss sempliċiment waħda influwenzata minn interess privat jew skond opinjoni 7 Dawn il-mistoqsijiet dwar il-moti- vazzjoni tan-nies ma jistgħux jitwieġbu; u f'Malta l-politika tal- partiti ħafna drabi kienet personalizzata u parrokkjali. Wieħed ma jistax igħid, ngħidu aħina, li l-klassi nofsana kienet favur 'in-nazzjon' waqt li l-klassi tal-ħaddiema kienet favur 'l-Imperu', l-ewwelnett għaliex l-ebda qasma hekk radikali m'hi possibbli, speċjalment fejn jidħlu l-allenjamenti politiċi Maltin, u t-tieninett minħabba li l- politika kolonjali ma kinitx hemm biex tpoġġi l-klassi qabel in- nazzjon - għaliex liema 'klassi', għajr għal dik ta' l-ilsiera ta' xi pjantazzjoni, tista' teżisti barra n-nazzjon) Kien hemm ħafna tibdil u xebh. Il-P.N. ta' Mizzi kien ġeneralment Kattoliku ħafna, imma ma kienx fanatiku fuq ir-reliġjon daqs il-partitarji tal-Partito Popolare, mmexxi minn Savona u Panzavecchia bil-beneplacitu ta' l-Isqof u l-Papa. Il-partit ta' Savona kien iqis lilu nnifsu patrijottiku, u fil-fatt kien kontra l-eleminazzjoni tat-Taljan, imma bla dubju kellu ammi- razzjoni kbira għall-Imperu Ingliż u fittex li jippromwovi l-angli- ċizzazzjoni. Il-Partitta' Mizzi -uiżjed u iżjed ta' Panzavecchia - kien jisħaq li ma kienx kontra t-tagħlim ta' l-Ingliż ġaladarba dan ma kienx iservi biex jiġi eliminat it-Taljan: din kienet kważi kontra- dizzjoni in termini. Dwar it-taxxi, fl-aħħar mill-aħħar Savona u Mizzi kienu qed jgħidu l-istess ħaġa: 'ma rridux taxxa bla rappreżentazzjoni'; imma waqt li Savona fil-bidu kien aktar attent li jirrelata l-ħtiġijiet soċjali mal-politika fiskali, il-partit ta' Mizzi kien iżjed iqis it-taxxa bħala arma politika. Prima facie kien jidher li l- partit ta' Strickland kien l-iżjed wieħed li jinftiehem malajr, fis-sens li ma kienx iċedi xiber mill-pożizzjoni tiegħu; biss, wara ftit ri- flessjoni, dak li jkun jintebah li dan kien x'aktarx l-aktar partit kumpless minnhom kollha. Kien jippretendi li kien imperjalista u patrijottiku fl-istess waqt; kien jiddefendi lin-nobbiltà, lis-sidien ta' l-art u lill-kapitalisti, u fl-istess ħin jippoża ta'difensur tal-klassi tal- ħaddiema kontra l-borgeżija, l-iżjed il-professjonisti; kien jappoġġja l-vernakulu Malti, imma fl-istess waqt kien jimbutta l-Ingliż 'il quddiem jiġri x'jiġri; kien jitkellem bil-lingwa tar-'riforma' u l- 'progress' imma ma kienx lest jitratta l-oppożizzjoni lokali bi ftit rispett; lil Strickland kien hemm min isejjaħlu 'salvatur tal-Maltin', imma oħrajn kienu jgħajjruh 'ħakkiem fewdali'. F'kondizzjonijiet 'primittivi' bħal dawn, wieħed bir-raġun ikollu t-tentazzjoni jistaqsi kemm il-kwistjoni tal-lingwa tista' titqies bħala l-motivatur prinċipali tal-politika Maltija tal-partiti. Madankollu din kienet tkun mistoqsija ġusta li kieku l-kwistjoni kienet biss sempli- ċiment waħda dwar il-lingwi, u ċertament ma kinitx hekk biss- għax kienet tinvolvi prospetti ta' xogħol, possibilitajiet ta' tagħlim, it- tkabbir tat-tfal fi ħdan il-familja, fatturi ambjentali u possibbilment il-viżjoni sħiħa ta' x'inhu l-iżjed importanti fil-ħajja tal-bniedem. Mistqosija oħra li ta' min jistaqsi hija jekk ir-reliġjon fil-politika tal- partiti kinitx fattur iżjed sinifikanti mil-lealtà kulturali; jiġifieri jekk wieħed jistax jitkellem fuq 'klerikali' u 'anti-klerikali' aktarmilli fuq 'pro-Taljani' u 'pro-Ingliżi'. Biex iwieġeb dan wiefied irid jara x'relazzjoni kien hemm bejn il- partiti fuq kif kienu jaħsbuha dwar il-kontroversji lingwistiċi u reliġjużi. Jirriżulta li kienu l-'pro-Taljani', jiġifieri n-Nazzjonalisti Mizzjani, li kienu aktar sekulari, liberali u mundani fil-Kattoliċiżmu tagħhom; waqt li dawk li kienu jiftaħru li kienu anglofili utilitarji jirriżultaw li kienu ultramontani, li kienu jġibu rwieħhom b'mod isteriku u inkwiżitorjali, waqt li kienu jxewxu lill-fidili biex ma jittollerawx dawk li makinux jaqblu magħhom. Il-linearità- għallinqas fuq il-livell ta' tmexxija - tidher essenzjalment waħda ta' valuri umani li kienu ġejjin mid-dispożizzjoni ta' grupp rigward il-verità u l-poter f'kuntrast mal-grupp l-ieħor: forsi din kienet konsegwenza ta' l-ilħuq ta' ċertu livell ta' tagħlim; li fih innifsu seta' kien sempliċ iment konsegwenza tal-kondizzjonijiet tal-familja. Fuq naħa waħda għandek il-moħħ li jkun iżjed 'imdawwal' u mħarreġ biex jikkritika l-awtorità', sew jekk din tkun ċivili (jiġifieri l-Gvern Kolonjali) u sew jekk reliġjuża (jiġifieri l-ġerarkija ekkleżjastika). Fuq in-naħa l-oħra għandek il-babu glorifikat, mimli pretensjoni u mnieħru mxammar, imma fl-istess waqt reverenti lejn l-awtorità kostitwita, u probabbilment l-ispettaklu iżjed jagħmel bih. L-op- erazzjoni ta' tratti ta' karattru jew drawwiet mentali bħal dawn naturalment dejjem għandna narawha fil-kuntest politiku għaliex fiż-żewġ każijiet għandhom mnejn jinbidlu sostanzjalment fit-tiġrija għall-poter. Mill-ġdid Strickland jidher li m'hux bħall-oħrajn: minħabba li kien fl-istess waqt anti-Taljan u antiklerikali, imma fl- istil ta' tmexxija u fl-ideoloġija tiegħu jidħol l-aħjar fit-tipoloġija 'Savonjana' tal-bniedem b'saħħtu li għandu tweġiba għal kollox; huwa kien jaf ukoll li l-fqir ikun irid il-kenn mill-ġuħ aktar milli l- ħelsien mit-tirannija, sakemm dawn iż-żewġ fatturi ma jiġux asso- ċjati ma' xulxin. Dan id-differenzjament protratt, anki jekk mistur, fl-attitudnijiet, bejn il-partit 'ta' l-edukati' u l-partit 'ta l-illitterati', il-partit 'kontra l-Gverm' u l-partit 'favur il-Gvern' huwa probabbil- ment l-akbar kontradizzjoni interna tal-kolonjaliżmu fl-esperjenza Maltija, u l-aktar waħda serja: l-espressjoni aħħarija ta' kriterji doppji u pretensjonijiet foloz, ta' l-inverzjoni u l-perverżjoni tal- valuri; tant li hu possibbli titraċċa ċerta polarizzazzjoni bejn il- 'ġellied għall-ħelsien li għadu lura' u l-'kollaboratur progressiv, jew aħjar bejn l-'aġitaturi', li aktarx kienu indipendenti u mħejjija biex jikkritikaw, u l-'moderati' li kienu dipendenti u jibilgħu kollox. Il-gravitazzjoni lejn sistema b'żewġ partiti kienet tassew qawwija. Sal-1926 Malta kienet qabdet dik it-triq mill-ġdid. F'Jannar ta' l- 1926 kien hemm ri-allenjament tal-forzi politiċi billi, fuq naħa waħda, l-UPM u l-P.D.N. ingħaqdu (jew reġgħu ingħaqdu) f'P.N. imwieled mill-ġdid, waqt li fuq in-naħa l-oħra l-P.L. qabel, aktarx b'ċerta eżitazzjoni, biex jifforma compact mal-P.K. -— kien għaldaqstant bl-għajnuna ta' Savona li Strickland sar Prim Ministru fl-1927.6 It-tlugħ ta' Strickland fil-poter qangal inċidenti serji bejn partitarji opposti u wassal, bħal qabel, għal kriżi kostituzzjonali u kwistjoni 'politiko-reliġjuża': kien hemm 'kull inkwiet li tista' tistħajjef. €) Matul il-perjodu ta' bejn iż-żewġ gwerer, iż-żewġ figuri ewlenin fil- politika Maltija kienu Nerik Mizzi fuq in-naħa ta' l-oppożizzjoni u Strickland fuq in-naħa tal-Gvern; il-P.L. għal ftit ma baqax jeżisti. Fl-elezzjoni ta' l-1932 il-P.L. tella' membru wieħed biss, Dr. (aktar tard Sir) Pawlu Boffa (1890-1962); imma wara l-mewt ta' Strickland fl-1940 il-P.K. ma baqax il-forza li kien. Fl-elezzjoni ta' wara l- gwerra l-P.N. qala' taptipa kontra l-partit ta' Boffa, u dan sarl-ewwel Prim Ministru Laburista ta' Malta fl-1947. $) Minn issa ' l quddiem il-politika Maltija ddominawha, fuq naħa, l- P.L., mmexxi mill-Perit Duminku Mintoff (1916- ), li twieled Bormla u studja Oxford, u li beda jmexxi l-partit wara li neħħa lil Boffa min-nofs fl-1949; u, fuq in-naħa l-oħra, il-P.N., immexxi minn Dr. Giorgio Borg Olivier (1911-1979), imwieled il-Belt u ggradwat bħala nutar minn Malta, li ħa post Mizzi wara li dan miet fl-1950.0) Kif osserva Ostrogorski in konnessjoni mat-teorija tiegħu ta' intimi- dazzjoni soċjali, Żewġ organizzazzjonijiet, l-iżjed tnejn bikrija f'termini ta' żmien, għarfu d-dritt ta' xulxin li jeżistu, imma qiegħdu fid-dmir ta' kull ċittadin li jipprofessa l-kredu ta' waħda jew ta' l-oħra, skond l- oriġini tiegħu… Tħalla post għall-'Oppożizzjoni tal-Majestà Tiegħu; imma kull oppożizzjoni oħra kienet 'illeġittima', 9) Kemm bħala riżultat tas-sitwazzjoni kolonjali, kif ukoll għaliex Malta kienet gżira ċkejkna maqbuda fil-kurrent internazzjonali, is- sistema Maltija ta' żewġ partiti kompliet titrawwem b'rabta misħuta ma' żewġ artijiet-omm, l-Italja u l-Ingilterra, biex b'hekk tissus- tanzja l-kummenti niggieża ta' Acton rigward id-dilemma li jsibu rwieħhom fiha stati żgħar: It-tendenza tagħhom hi li jiżolaw u jagħlqu lin-nies tagħhom, li jċekknu x-xefaq ta' ħarsithom u li jċekknu sa ċertu punt il-pro- porzjonijiet ta' l-ideat tagħhom. L-opinjoni pubblika ma tistax iżżomm il-libertà u s-safa tagħha f'dimensjonijiet hekk żgħar. F'popolazzjoni żgħira u omoġenea qajla hemm spazju għal klassifikazzjoni naturali tas-soċjetà jew għal dawk il-gruppi ġewwenin ta' interessi li jillimitaw lill-qawwa sovrana. Il-Gvern u s-sudditi jiġġieldu lil xulxin b'armi mislufin. Ir-riżorsi tal- wieħed u l-aspirazzjonijiet ta' l-oħrajn jiġu minn għajn barranija, u l-konsegwenza hi li l-pajjiż isir strument u teatru ta' taqtigħat li fihom m'għandux interess. 'Għaliex Malta hija ċertament anormali', osserva Hancock fl- 1937: Żgur li m'hemm l-ebda kommunità oħra fl-Imperu Ingliż li l- argumenti domestiċi tagħha huma marbutin daqshekk sfiq mal- kontroversji bla bażi li jaqsmu l-prinċipati u l-potenzi. Mil-lejl għan- nhar il-politika fiergħa tal-gżira ssir ekumenika, u tqajjem mir-raqda r-ragħad u l-beraq tal-Papat medjevali. Tonfoħ biex tħeġġeġ il- ġamar qed imut tar-rivalità' bejn żewġ Imperi moderni, li l-kommu- nikazzjonijiet marittimi tagħhom jiltaqgħu fil-baħar ta' Malta, for- tizza Ingliża li tidher daqshekk fraġli, billi hija 'l bogħod bl-ajru tnejn u għoxrin minuta biss minn bażi t'attakk Taljan. Huwa ġust li tistenna li istituzzjonijiet li jmexxu lilhom infushom jifirxu egħruqhom f'art bħal din, miftuħa beraħ għall-irwiefen li jonfħu minn barra 70) Imma t-taqbida biex jinżamm it-Taljan bħala l-ilsien nazzjonali ta' l-edukazzjoni kienet saret biex jitbiegħdu minn xtutna 'l-irwiefen li jonfħu minn barra'. Bl-istess mod l-angliċizzazzjoni mbuttatha 'l quddiem il-biżgħa mill-irredentiżmu, u minn dan kienet tnisslet il- ħtieġa li jiġu assigurati s-sottomissjoni u l-lealtà'. Wara r-rebħa kbira tal-P.N. fuq il-P.K. u l-P.L. fl-elezzjoni ta' l- 1932 (21 siġġu għal 10 u 1 rispettivament) li fiha vvutaw għadd rekord ta' nies (95.539), l-Ingilterra, bħal fl-1903, irrevokat il- Kostituzzjoni. Fl-1934 l-Ingliż, bħala l-lingwa ta' l-Imperu Ingliż, u l-Malti bħala Isien il-poplu Malti, intgħażlu bħala l-lingwi uffiċjali ta' Malta mill-Ministru Kolonjali: it-Taljan tneħħa kompletament mill-uffiċini tal-Gvern u mill-kurrikula ta' l-iskejjel elementari, sar suġġett sussidarju fl-iskejjel sekondarji u fl-Università (inkluża l- Fakultà tal-Liġi) u l-Malti ddaħħal floku bħala l-ilsien uffiċjali tal- Qrati. Il-Kostituzzjonijiet ta' l-1936 u l-1939 ikkonfermaw dawn id- digrieti: kostituzzjonalment, Malta, mill-ġdid Kolonja tal-Kuruna, kienet reġgħet għaddiet f'idejn il-ġenerali u l-uffiċjali Ingliżi; kultu- ralment, Malta suppost kienet ħolqien ġdid. (7 Il-kuinflitt Malti ta' l-identità ġie riżolut skond il-fehmiet ta' Strickland u bil-metodi tiegħu ukoll; imma l-kurrenti soċjali li fuqhom kienet mifruxa l- attività politika, għalkemm kienu jidhru ħafna iżjed ħorox u aġitati minn kif kienu fis-seklu dsatax, ma kinux inbidlu radikalment. Madankollu partikularment fuq il-livell politiku-kostituzzjonali, kien għad hemm il-wirt Mizzjan, fil-forma ta' kuxjenza nazzjonali u valuri demokratiċi, Il-kultura popolari, kemm jekk b'forza u kemm jekk b'persważjoni - sakemm kellhom x'jaqsmu kwalitajiet nativi bħal-lingwa kienu qed jagħrfuha u jaċċettawha iżjed u iżjed nies, speċjalment hekk kif l-ilsien Malti bil-mod il-mod beda miexi 'l quddiem fil-poeżija, fil-proża, fil-ġurnaliżmu, u eventwalment fix- xandiru t-televiżjoni. 07) L-italianità Maltija qalgħet daqqa ta' ħarta fit-Tieni Gwerra Dinjija meta Malta l-Fortizza kellha importanza strateġika ta' ħajja w mewt għall-Alleati; u did-darba l-Italja kienet fuq in-naħa l-ħażina. Bl-inizjattiva tal-partit ta' Strickland, Mizzi, li kien skappa t-tkeċċija għal-Libja fl-1917, issa ġie deportat l-Uganda flimkien ma' bosta partitarji tal-P.N. (li ġew arrestati bis-saħħa ta' sezzjoni 18 tar-Regolamenti għad-Difiża ta' Malta ta' l-1939, kollha bla ma lanqas biss ġew mixlija): 'bħala ħarsien', qalet il-Chronicle ta' Bartolo, 'kontra kull egħmil konxju. jew inkonxju li jista' jip- perikula s-sigurtà pubblika'. Fost id-deportati kien hemm Sir Arturo Mercieca, il-Prim Imħallef (li dari kien appoġġja lil FortunatoMizzi, imbagħad lil Azzopardi u fl-aħħar lil Nerik), u għadd ta' ħaddiema Nazzjonalisti tat-Tarzna (li nkixfu mill-iStricklandjani) kif ukoll 'Quislings' veterani bħall- Perit Pasquale Calleja (li kien segretarju tal-Comitato Patriottico ta' Panzavecchia), Daniele German (li l-familja tiegħu kienet imdaħħla fl-amministrazzjoni tal-Malta sa mit-tmeninijiet tas-seklu l-ieħor), l-artist Vincenzo Bonello (li kien membru tal-kumitat tal- fergħa 'kkundannata' tad-Dante Alighieri ta' Mizzi, li mbagħad saret il- Lega Nazionalista Maltese, u ħabib Mizzi, Dr. Herbert Ganado, li kien President ta' l-Azzjoni Kattolika Maltija u editur tal- ġurnal tal-Knisja. U madankollu, osserva Ganado fl-awtobijografija tiegħu, Strick- land innifsu kellu l-almu jgħid fil-Kunsill tal-Gvern, sa f'April ta' l- 1940, li hu kellu 'l-akbar rispett għan-Nazzjon u l-poplu Taljan, u li kien jammira t-titjib manjifiku li kien sar fl-Italja taħt il-Gvern Taljan preżenti', 45) Mid-dehra d-delitt ma kienx li tkun faxxist, imma li tkun Nazzjonalist. Skond it-Times of Malta ta' Strickland, l-aħbar li Mizzi, 'flimkien ma' xi għoxrin minn fost il-flieles ta' madwaru', kien ġie internat, intlaqgħet b'approvazzjoni ma' kul- limkien. Hemm miktub fl-Iskrittura Mqaddsali 'Min m'hux miegħi kontra tiegħi'. €89) Fl-istudju tiegħu dwar il-kriżi Mediterranja ta' l-1936-1939, Lau- rence Pratt irrefera b'mod żbaljat għad-deportati Maltin bħala 'Taljani anti-Ingliżi'. 47 Ironikament, din it-taħlita ta' anti-Ingliż u pro- Taljan, pro-Ingliż u anti-Taljan kienet tispjega ħafna minn dak li n- nazzjonalità Maltija kienet qed issir. Kif l-Ingliż ħa post it-Taljan fl- amministrazzjoni u l-edukazzjoni, il-Malti, li ma kellu xejn miż- żewġ lingwi li kienu għoddhom mewtuh, beda jintgħaraf ġener- alment bħala l-ilsien nazzjonali: il-Kostituzzjoni ta' l-Indipendenza ta' l-1964, li ngħatatilna meta l-P.N. kien fil-Gvern, kellha mnaqqxa fiha l-klawsola li kienet tipproteġi l-ilsien Malti bħala tali. Għallinqas il-politikanti setgħu - sa fl-aħħar - ma jaqblux, kemm fl-artikli tagħhom fil-gazzetti u kemm fit-taħdit ta' bejniethom, bl-istess ilsien. Il-ġlieda ħarxa tal-lingwa, li kienet l- aktar fattur li wassal għall-formazzjoni tal-partiti politiċi Maltin, u li tahom karattru, ġiet miġġielda, kif żgur kien jgħid Acton li kiċku kien jaf, 'b'armi mislufin', imma b'Malta bħala l-forma li tfondiha. Is-soċjetà Maltija tas-seklu dsatax hija probabbilment eżempju uniku ta' każ fejn it-trilingwiżmu sar kamp tal-battalja fit-tiftixa għall-identità nazzjonali. Ir-rota tan-nazzjonaliżmu Malti maż-żmien daret fuq dan il-paradoss tripliku: id-difiża tat-Taljan bħala lingwa nazzjonali mhux Maltija; il-promozzjoni attiva tal-vermakulu Malti mill-qawwa Imperjali Ingliża bħala mezz ta' kif jitneħħa t-Taljan; u l-qawmien bil-mod tal-Malti bħala Isien nazzjonali u bħala l-aqwa espressjoni ta' sentimenti anti-Ingliżi… L-angliċizzazzjoni setgħet tintlaħaq biss wara li ssir ħsara kbira lir- relazzjonijiet umani fil-kolonja. Imma meta l-Ingliżi neżżgħu lil Malta mill-Italianità tagħha, sfurzaw it-twelid ta' wild iżjed lokali. Meta rreżistew l-assimilazzjoni u l-kolonjaliżmu, il-pro-Taljani nisslu kuxjenza politika nazzjonali li fiha setgħet tirgħa l-ġemgħa tal- politiċi. B'mod paradossiku, l-ilsien Malti mexa 'l quddiem bħala sinteżi tar-rivalità bejn il-pro-Ingliżi u l-pro-Taljani. Malti sewa ta' rabta soċjali u emotiva u sar fattur 'naturali' ta' għaqda, 09 Biss li poplu jaċċetta li jitkellem bl-istess lingwa m'hux biżżejjed biex jinqala' miċ-ċiklu kolonjalista. Anki sterjotip kulturali li jkun ħareġ mill-istess art fil-prattika jista' jkun inċidentali biss għall- manifestazzjonijiet ta' nazzjonalità; kemm hu iżjed minnu dan meta l-bandierau l-fruntieri tan-nazzjonalità jkunu ġew determinati b'forza wara sensiela ta' antagoniżmi ħorox f'kunflitt imtawwal 7 Għaliex, kif osserva Alfred Zimmem, in-nazzjonijiet ma jistgħux ikunu verament ħielsa u la bid-diplomazija, u lanqas bil-gwerra: il-ħelsien iridu jirbħuh għalihom infushom fir-reġjun ta' l-ispirtu: il-konsegwenza ta' l-oppressjoni tibqa' hemm - it-tifkiriet koroh u l-intolleranza li tkun daħlet fid-demm sikwit frott il-persekuzzjoni, u d-drawwiet tas-servitudini u tal-qaddisin li jkollok bżonn biex timxi 'l quddiem, tat-tnassis u ta' l-aġitazzjoni, li inevitabbilment isiru biċċa mill-ħajja ta' l-individwi jew gruppi li jkunu ilhom jgħixu għal snin twal imqanqlin mill-propaganda, minflok ma jkunu għexu ħajja soċjalment normali w b'saħħitha, 69) Fil-perjodu ta' bejn il-gwerer diġà kien possibbli li tara l-istess mudelli jirrikorru fl-esperjenza kolonjali Maltija: kemm fuq il-livell soċjali, fil-forma tal-klijenteliżmu, tal-parrokkjaliżmu u tal- filistiniżmu vili; kif ukoll fuq il-livelli ta' mġiba politika- meta tawna l-Gvern Responsabbli u f'qasir żmien reġgħu ħaduhulna fit-tleti- nijiet (wara kontroversji 'politiko-reliġjużi' u lingwistiċi-kostituzzjon- ali') f'ċertu sens kien qed jerġa' jseħħ dak li seħħ fl-imgħoddi, meta tawna l-Gvern Rappreżentattiv fit-tmeninijiet u aktar tard ħaduhulna mill-ġdid. Il-kolonjaliżmu ma kienx biss kwistjoni ta' nativ kontra barrani: bil-kontra ta' dan, spiċċa biex affetwa serjament l-attitudini tal- Maltin lejn ħuthom il-Maltin. Ħija ipokrezija jew sempliċiment bluha min-naħa ta' dawk il-politiċi 'ex-kolonjali' li dejjem jagħtu tort arbitrarjament lill-'barrani' għal kull ħaġa ħażina li tiġihom f'moħħhom meta huma stess kellhom sehem ta' sikwit, u f'ħafna modi, f'ħafna kawżi tas-sintomi li issa jgergru dwarhom. 09) Biżżejjed wieħed jiftakar kif il-politiċi ewlenin f'Malta li kienu rċevew edukazzjoni Ingliża, Sigismondo Savona u l-Konti Strickland, f'xi waqtieħorimxew b'mod tiranniku għall-aħħar biex jilħqu l-għanijiet 'riformisti' tagħhom meta kienu fil-poter. Savona darba minnhom issuġerixxa li jiġi abolit il-Gvern Rappreżentattiv u li minfloku tiġi imposta l-awtokrazija tal-Gvernatur; imbagħad bidel fehmtu għax hekk kien jaqbillu fiċ-ċirkostanzi tal-mument. L-ieħor, li kien jammetti hu stess li kien jemmen ' li jsalva biss min hu l-iżjed b'saħħtu', fixkel kemm seta l-mixja għal Gvern Responsabbli u wara l-1921 beda jfixkel lill-oħrajn milli jħaddmuh sew. In-Nazzjonalisti ntlaqtu mod ieħor. Fl-attentat iddisprat tagħhom biex iżommu l- valuri tradizzjonali, daqskemm kienu jopponu l-assimilazjoni u d- despotiżmu, hekk ukoll kull mossa ta' modernizzazzjoni kienet tħassibhom ħażin. Ir-relazzjoni tagħhom mal-klassi tal-ħaddiema kienet limitata, u ta' sikwit litteralment ma kinux jitkellmu bl-istess lingwa. Jidher li l-politiku kolonjali - partikularment l-aġent 'pro- gresssiv' jew 'riformista' - la seta' jirrealizza u lanqas iqis il-frugħa li tagħha huwa nnifsu kien prodott u aġent. Il-falliment tal-bniedem imnieħru mxammar (li kien naturalment jammira l-aristokrazija Ingliża) jew tal-'Kristjan tal-missjoni' (li jħaddan b'mod sinċier it- twemmin li tiegħu hu reklam daqstant fqir) jiġi minħabba l-person- alità tiegħu, mhux minħabba l-ideali li jħaddan: Il-falliment tagħhom ma jiġix minħabba ideali ħżiena, imma minħabba l-metodi żbaljati ta' kif jippruvaw jilħquhom: huwa fal- liment ta' l-edukazzjoni. Meta jippruvaw jilħqu xi ħaga lil hinn minnhom jitilfu lilhom infushom: ikunu qatgħu r-rabtiet tagħhom ma' l-imgħoddi, u ma dak l-imgħoddi tkun intilfet biċċa minn ruħhom u saħħithom. Bħalma l-iskawts ta' Oxford u Cambridge jilbsu bħan-nobbli u anki jagħmlu l-imħatri fuq l-istess żwiemel jekk qattisiru jafu x'jisimhom, hekk ukoll il-Lhudi żagħżugħ u ambizzjuż ta' Boston f'getto Russu jimita l-manjieri u d-drawwiet ta' New England, u l-istudent intelliġenti mill-Bengal jibda juża l-frażijiet fa- ċli u jħaddan il-fehmiet ta' Macaulav u Mill. Dan il-proċess ta' mġiba mhux regulata u edukazzjoni assimilata ħażin, flok 'il-barbari robusti w żgħażagħ jew il-pagani li kienhemm qabel l-Alla tal-Progress qiegħdet idha fuqhom biex tiġbidhom lejha', issa kien joħloq 'karattri bla sinsla u bla grazzja… eżempji miżerabbli taċ-ċiviltà, esponenti fjakki ta' moħħ imdawwal…2D Din hi l-istess idea li ried jesprimi Dr. Nerik Mizzi meta qal li 'l-ħelsien ma jiġix esportat mill-Ingilterra bħallikieku kien xi merkanzija'. Il-fenomenu ta' dik li tista' tissejjaħ il-klassi kolonjalista nativa fil- bosta manifestazzjonijiet tagħha, matul iż-żmien ġibdet l-attenzjoni ta' bosta studjużi ta'l-esperjenza kolonjali. L-espożizzjoni intwit- tivata' Franz Fanon, li f'moħħu kellu l-esperjenza Alġerina, hija tal- biżgħa: Meta l-ordni kolonjali ta' l-affarijiet jikkonfronta lin-nativ, dan isib ruħu fi stat ta' tensjoni permanenti. Il-barrani jidħol f'dinja ostili, li tbiegħed lin-nativ, imma fl-istess waqt hi dinja li jgħir għaliha… In-nativ dejjem joqgħod b'seba' għajnejn, għax ġaladarba s-simboli tad-dinja kolonjali ibati biex jifhimhom, qatt ma jkun ċert jekk qasamx il-fruntiera jew le…Fil-fatt ikun dejjem lest biex f'ħakka t'għajn minn annimal ikkaċċjat isir kaċċatur. In-nativ hu bniedem oppress li l-ħolma dejjiema tiegħu hi li jsir il-persekutur. Is-simboli ta' l-ordni soċjali - il-puliżija, id-daqq tal-bjuger fil-kwartieri, il- parati militari u l-bnadar iperpru - huma inibitorji u fl-istess ħin stimulanti, 29) Hija r-rieda soppressa li mill-infern li jgħix fih joħloq ġenna, li, fost ħwejjeġ oħrajn, lill-kollaboratur tipproduċih u timmotivah. Hija dik li aktarx tagħmel lill-għassiesa agħar mis-sid, lill-maniġer agħar mill-proprjetarju, lill-imgħallem agħar mis-supritendent, u lill-ġakbin agħar minn min iħaddem. Fl-istess waqt iċ-ċirku vizzjuż li jinħoloq minn dil-ħaġa jkompli jgħarraq 'l-istat mentali anormali u kważi marid' ta' din l-oppożizzjoni: L-oppressjoni u s-soppressjoni tant ikunu kagħbruhom li ma jkunu jistgħu jaħsbu f'xejn iżjed, ma jitkellmu fuq xejn aktar u għall-ebda ħaġa oħra ma jaħdmu. Hemm ċerta malinkonija u monotonija għajjiena fir-rappreżentanti ta' nazzjonalitajiet oppressi: it-tbatijiet u t-tamiet nazzjonali tagħhom huma dejjem fuq fommhom. Wieħed iħoss li bħallikieku jkunu qed ifittxu xi ħaġa indispensabbli biex irġulithom tkun sħiħa. Fil-proċess ta' interazzjoni bejn l-imperjaliżmu u n-nazzjonaliżmu, l-aktar li joffendu aktarx li huma dawk li jkun kellhom il-benefiċċju dubjuż li jedukaw ruħhom fil-'pajjiż-omm' jew dawk ta' razza mħallta. Dawn għandhom tendenza akbar li jfittxu u jreqqu mill- bniedem 'mixtri' indiġenu kollu kemm hu. Kif jgħid Albert Memmi: Dawk li jkunu ġew assimilati fi żmien riċenti jpoġġu lilhom infushom f'pożizzjoni superjuri ħafna għall-kolonizzatur medju. Il- mentalità kolonjali jġebbduha għall-aħħar, u mal-kolonizzati dejjem jimxu bi stmerrija mkabbra u dejjem jiddandnu b'rix ħaddiehor mill- pożizzjoni li jkunu tawhom, li sikwit tostor ir-regħba u l-brutalità vulgari. Impressjonati wisq bil-privileġġi tagħhom, huma jgħożżuhom u jiddefenduhom bi ħruxija w biżgħa kbira; u meta l- kolonizzazzjoni ssib ruħha fil-periklu, huma jsiru l-aktar difensuri dinamiċi tagħha, il-krema tat-truppi tagħha, u xi kultant anki l- instigaturi tagħha. €$ Kemm jekk art hija 'kolonizzata' attwalment u kemm jekk hija 'okkupata', l-effetti huma sostanzjalment l-istess f'dak li għandu x'jaqsam ma' ċerti okkupazzjonijiet (eż. fil-milizzja jew fil-korp tal- pulizija) u ma' ċerti kategoriji ta' impjiegi (eż. l-ispetturi u l- imgħallmin) li l-Gvern Kolonjali joħloq għan-nies tal-post. Iżid jgħid Memmi: Ir-rappreżentanti ta' l-awtoritajiet, il-qalba tal-militar, il-puliżija, eċċ., magħżula minn fost il-kolonizzati, jiffurmaw kategorijia ta' kolonizzati li tipprova taħrab mill-kundizzjoni soċjali u politika tagħha. Imma meta jagħmlu hekk, billi jagħżlu li jqiegħdu lilhom infushom fis-servizz tal-kolonizzatur biex jipproteġu l-interessi tiegħu b'mod esklussiv, jispiċċaw biex jadottaw l-ideoloġija tiegħu, anki f'dak li għandu x'jaqsam mal-valuri tagħhom u ħajjithom stess… Hekk hil-istorja tal-piramida ta' tiranni tal-but: kull wieħed minnhom, billi jkun oppress socjalment minn xi ieħor iżjed b'saħħtu minnu, isib lil xi ħadd inqas b'saħħtu minnu fuq min iserraħ, u jsir tirann hu stess. X'jiġri meta fl-aħħar tasal l-indipendenza 7 Iċ-ċittadin emanċipat huwa bħall-ħabsi li joħroġ miċ-ċella mudlama tiegħu imma tagħmih ix-xemx 7 Hekk kif dak li qabel kien sudditu kolonjali joħroġ minri qoxortu jibda jfittex 'l- hawn u 'l hinn b'idejh għomjin: ifittex, l- ewwelnett, biex jiskopri lilu nnifsu, biex jingħaqad fih innifsu. Imma issa jista' qatt isib x'fadal minnu; jew inkella se jkun bniedem differenti għal dejjem 7: Li tagħmel l-indipendenza tirnexxi hija esperjenza trawmatika; bl-ebda mod ma hija xi ħaġa ħafifa - u l- bulettini ta' l-aħbarijiet ta' kuljum qegħdin hemm biex jixhdu dan, jekk qatt nistgħu nemmnuhom. Malta, nazzjon xiħ u żgħir u stat ċkejken u ġdid, saret indipendenti fl-1964 u kostituzzjonalment hija demokrazija parlamentari, imma minn dal-waqt 'il quddiem il-pajjiż sab ruħu f'dak li wieħed jittama li kien l-aħħar stadju ta' kolonjaliżmu (jew aħjar neokolonjaliżmu). Wieħed irid jistudja l-idjoma popolari u d-drawwiet mentali tal-poplu biex jintebah malajr kemm u kif uħud mill-agħar karatteristiċi tal-wirt kolonjali baqgħu magħna qawwijin u sħaħ, l-iżjed fl-isfera politika. Mizzi kien qawwi w kien jidher b'saħħtu. L-impressjonijiet tal-Gvernatur Grenfell dwar dan l-inċident insibuhom fl-awtobijografija tiegħu (op. cit., p.160): 'Mr. Chamberlain laqa' lill- Membri eletti, li kienu f'deputazzjoni mmexxija minn Dr. Mitzi (sie), l- opponent ewlieni tal-Gvern. Dan għamel taħdita ppassjonata fuq il- jasar politiku tal-Maltin. Mr. Chamberlain wieġbu b'mod eċċellenti, u waqt li rrifjuta ħafna mill-argumenti tiegħu, innota li d-diffikultajiet politi- ċi kienu jaċċentwaw ruħhom bl-azzjonijiet indiskreti tal-membri eletti. Rigward il-jasar tal-Maltin, huwa informallil Dr. Mitzi- li kien raġel qsajjar uoħxon ħafna li qatt ma kien ra bniedem ieħor li jfakkru inqas f'ilsit mill- onorevoli membru. Dawn il-kelmiet ġiegħlu l-membri l-oħrajn tad- deputazzjoni jinfaqgħu jidħku u Ikoll tlaqna 'l xulxin bi ħbieb'. Il-P.L. żamm identità separata imma wiegħed li jaħdem spalla ma' spalla mal-P.K. Panzavecchia miet fl-1925. Savona ż-żgħir qatt ma kien influwenti daqs missieru. Boffa, li kien mill-Birgu, ingħaqad mal-P.L. fl-1922, tela' l-ewwel darba fl-Assemblea fl-1924, sar il-Mexxej fl-1927; matul il-gwerra kien kum- missarju mediku tad-distrett fil-Kottonera. Wara l-isplit fl-1949, il-partit ta' Boffa beda jismu l-Malta Workers' Partv, u dak ta' Mintoff il-Malta Labour Partv. Dr. Eddie Fenech Adami (1934- ) minn Birkirkara, sar il-Mexxejtal-P.N. u ta' l-Oppożizzjoni wara Borg Olivier f'April ta' l-1977. Araeż. Il-ktieb klassiku ta' Fanon dwar l-antikolonjaliżmu ġie pubblikat għall-ewwel darba fl-1961 minn Francois Maspero f'Pariġi. Għalkemm Malta ma kinitx settler colonv, is-sintomili jsemmi Fanon fil-biċċa l-kbiratagħhom japplikaw xorta. (Dal-ktieb ġie ppublikat l-ewwel darba bil-Franċiż fl-1957) Indiċi ta' l-Ismijiet u l-Postijiet Afrika ta' fuq, 44 Al-Din al-Afghani, Jamal, 32 Alġier, 25 Arċisqof, l-, 46 Apap Bologna, Paolo, Markiz, 19 Asquith, Lord, (P.M. Ingliż) 33,45 Astensionismo, 2,9,57,89 Astensjonisti, 9, 17, 21-22,.48, 50-51, 57,119 Assedju l-Kbir ta' l-1565, l-, 39 Assemblea di Cittadini, 17 Assemblea Leġislativa, 89,99 Assemblea Nazzjonali, 64-67, 83, 88 Awstralja, L- 97 Azzjoni Kattolika Maltija, 127 Azzopardi Francesco, xi,1,5, 8-11, 13-20, 47-48, 50-51, 56-59, 63, 65. Baħar l-Aħmar, 45 Balzan, (Ħal-) 92,96 Camera del Lavoro, La, 87 Carbone, Giuseppe, Sir (Prim Imħallef), 2 Feniċi, 8 Ġamajka, 2 Għaqda tal-Bdiewa, 86 Għarab, 41 Għargħur, 92 Għawdex, 12, 20, 48, 51, 56, 89, 95 Ġermanja, 36, 45, 54 Ġibiltà, 35-37, 68, 97 Gvern Imperjali, 25 Gvern Kolonjali, 30, 123, 132 Gvern Rappreżentattiv, 67, 97, 129, 130 Gvern Responsabbli, 11, 83-84, 103, 111,119, 129 Gwerra tal-Korea, 68 Gzejjer Leeward, 1, 58 Ħabib, Il-., 32 Ħaddiem, il-., 101 Ħaddiem , Malti, Il-, 101 Harcourt, Lewis, Ministru tal-Kolonji, 21,25 Hassuna Pasha, 41 Helv-Hutchinson, Sit Walter, 118 Ħmara, Il-.,61, 87 Imqabba, 95 Ingilterra, 11-12, 32, 34, 36-38, 42- 45, 49, 64-65, 68, 85, 91, 126 Ingliż, l- (lingwa), 28 J Julvan, Sir Penrose, 26 Jum Nazzjonali ta' Malta, 39 Kamra ta' l-Avukati, 8 Kamra tal-Kummerċ, 85, 89 Kanada, 99, 112 Kirkop, (Ħal-), 95 Knisja Kattolika Rumana, 8, 33, 46, 60, 89-90,112 Kostituzzjoni ta' l-Indipendenza, 128 Kulleġġ San Injazju, 90 Kummissjoni Rjali, 26-27 Kungress ta' Berlin, 68 Kunsill, 2,5,9-11, 16-17, 20-21, 23, 48-55, 57, 59, 63, 118 Kunsill Popolari, 5, 11, 17 Kunsill Rapprezentattiv ta' l-Istudenti, 11 Kunsill tal-Gvern, 128 L-ewwel Gwerra Dinjija, 33 Lingwa Maltija, 97, 103 Lingwa Taljana, (it-Taljan), 19, 28, 28 Lija, (Ħal-), 92 Malta, Il-., (Gazzetta tal-PN), 8, 15- 16, 20, 22-23, 41, 45-46, 50-51, 60-61, 100, 127 Malti, il- (lingwa) 28-30, Mellieħa, 92 Mintoff, Duminku, xi-xii, 38-39, 124 Mizzi, Nerik, xi, 31, 33, 35-57, 61, 63-64, 85-87,89, 92-94, 98-100,102, 114, 121-122,124, 126- 127, 131. Naħla, In-., 18 Naudi, Alfredo, 118 Naxxar, 92 Nazzjonijiet Uniti, x New England, 130 Newfoundland, 2 New South Wales, 58 Nikosija, 2 Partit Kostituzzjonali (PK), 85-86, 89, Progress, Il-, 100-101 Pubblikazzjonijiet Indipendenza, x Qala, Il-., 86 Qormi, (Ħal-), 32 Qrendi, 95 Rieda għall-Ħelsien, Ir-, x Riformisti, 118 Rodezżja t'isfel, 67 Safi, (Ħal-), 95 Soċjeta Dante Alighieri, 46, 48 Soċjeta ta' l-Imdawlin, 29 Sqallija, 54, 103 Tieni Gwerra Dinjija, 126 Tuneż, 25, 39 U Uffiċċju Kolonjali, 1, 45, 59, 67, 94, 97 Uffiċċju tal-Gwerra, 24-25 United National Partv, 89 Università ta' Malta, x, 18, 55, 90, 126 Università Pontificia ta' Ruma, 15 Università ta' Urbino, 33 Giuseppe, Spiżjar, 60, 85 Vassallo, E.P., 105, 106 Zabbar (Ħaz-) 96 Dwar l-Awtur u kitbiet oħra tiegħu HENRX FRENDO il-lum hu Professur ta' l-Istorja fl-Università ta' Malta. Matul iż-żmien li għamel l-emigrazzjoni bejn l-1978 u l- 1988 hu nħatar f'karigi ġurnalistiċi, amministrattivi u diplomatiċi li sikwiet involvew ippjanar u esekuzzjoni ta' programmi ta' bosta miljuni bi staffa internazzjonali. Fl-għajnuna lil rifuġjati mill- Vjetnam, mill-Etjopja, mic-Cile', mill-Indonezja u tant pajjiżi oħra, hu ħadem mill-qrib ma' ministeri ta' l-intern, l-immigrazzjoni, l- affarijiet barranin, l-edukazzjoni, l-informazzjoni u ma' press corps akkreditati f' għadd ta' bliet, kif ukoll ma non-govemmental organi- zations, ambaxxati u knejjes. Ħa sehem f'laqgħat ta' livell għoli f'diversi pajjiżi fl-Ewropa, fl-Afrika u fl-Asja waqt li serva fl- Isvizzera, f'Mozambique, Zimbabwe, l-Eġittu u Papua New Guinea. Wara li ħa r-residenza fl-Awstralja fl-1985 Henrv Frendo ħadem bħala konsulent qrib il-Ministru għall-Affarijiet Etniċi f'Victoria u fi proġett dwar immigrazzjoni asjatika fi New Caledonia. Huwakien konsulent f'Victoria fit-tħejjija, il-koordinazzjoni u l-produzzjoni ta' enċiklopedija dwar il-poplu Awstraljan (Angus d Robertson, 1988) u ħadem flimkien max-xjenzat politiku James Jupp. F'kitbiet oħra ikkopera mas-soċjologu Abc Ata, ma' l-istoriku G.W. Trompf u max-xjenzat politiku Robert Manne. Mil-lat akkademiku l-inter- essi prinċipali tiegħu huma l-iżvilupp politiku u kulturali Ewropew u dak fl-Unjoni Sovjetika, ir-relazzjonijiet bejn l-Ingilterra u l-Italja fil-Mediterran, Malta fl-imperu Ingliż, u l-emigrazzjoni u l- ġurnaliżmu. Fil-qasam tax-xandir il-Professur Frendo jikkolabora ma' l-istazzjon internazzjonali Voice of the Mediterranean fejn jipproduċi u jippreżenta l-programm ta' intervisti ''Maltese Imprint''. Ix-xogħlijiet tal-Professur Frendo mill-1970 'lhawn, l-iktar dawk dwar Malta u nicsha, huma kkaratterizzati mit-tiftix ta' identità nazzjonali u ta' relazzjonijiet umani fil-qafas ta' ċittadinanza, ta' tolleranza u ta' iggvernar rappreżentativ, speċjalment matul il- perijodu kolonjali Ingliż. Għadd ta' kitbiet oħra tiegħu dwar emi- granti, rifuġjati u drittijiet umani ħarġu fl-Awstralja u fl-Isvizzera. Kotba oħra ta' l-Awtur: 1989 'Għalkemm l-isem prinċipali tal-ktieb hu deskrittiv, in-natura tiegħu aktar jixirqilha t-titlu ta' investigattiva tas-suġġett u għalhekk għandu tifsira forsi aktar importanti t-tieni titlu, Reflections on the Course of Maltese Historv. Għax għalkemm Frendo donnu jitlaq mill-premessa li l-Maltin, sa minn dejjem xtaqu bħal jaqdfu għal rashom, il-mod kif jargumenta, jew aħjar jirrifletti, jistimola d- diskussjoni dwar sa fejn kienu konxji ta' dan, jew f'liema ċirkustanzi għażlu t-triq ta' l-awtonomija u f'liema ċirkostanzi oħra dehru li qablilhom jikkolaboraw mal-barrani ħakkiem jew juruli jridu jitfgħu xortihom ma' xi qawwa barranija oħra. M'hijiex storja faċli l-istorja ta' artna. U Frendo jipprova jikxef kemm kien diffiċli għal missir- ijietna jimxu fuq triq li għax żgħar, żgur li kienet bil-wisq itqal minn ta' ħaddieħor… ''Il-kotba ta' l-istorja m'humiex sempliċi test li tistudjah biex tkun taf x' għadda minn artek jew minn art ħaddicħor. Huma minjiera ta' esperjenzi li jservu biex il-lum nitgħallmu mill-imgħoddi u nipproġettaw il-ġejjieni. U dan hu sewwasew li jixtieq jagħmel il- ktieb ta' Frendo filwaqt li jirrakkonta ħafna mill-istorja ta' pajjiżna b'mod li, f'linja ġenerali, ikopriha kollha kemm hi, il-ħin kollu jpoġġina f'sitwazzjoni li aħna nistaqsu x'wassal għal din jew dik id- deċiżjoni u b'hekk naslu biex ikollna veduta aktar ċara tal-ġrajja ta' din l-art li dejjem emminna bis-sħiħ li hi tagħna iżda li tant drabi rbatnieha wisq mad-destin ta' ħaddicħor'. Joe Felice Pace, Il-Ġens L koxox 1980 Ir-Rieda Għall-Ħelsien. Storja Kritika tal-Partit Nazzjonal- ista 1880-1905: —(AZAD) 'Lil Frendo sejjaħtlu 'storjografu' għax għalija x-xogħol tiegħu hu xi ħaġa iżjed minn ta' l-'istoriku'. L-istorjografu jidħol iżjed fil-fond, ifittex f' għejjun ewlenin u jagħrbel taħt il-qoxra barranija sakemm jikxef l-għala u l-għaliex, f'dawl safi, bla mittiefsa minn partiġjaniżmu politiku jew ideoloġiku. Dan il-ktieb għandu l-għanli juri lil Dimech kif tabilħaqq kien. Ma rridux ninsew li figura pubblika bosta drabi tieħu fama li mhux dejjem tkun toqgħodilha għal kollox…. Kollox ma' kollox, il-ktieb ta' Frendo huwa l-ewwel wieħed tal- ġeneru tiegħu li deher f'Malta. - Frans Sammut, In-Nazzjon Tagħna 'Għalija u għal ħafna, Frendo għaraf jagħtina mhux biss nisġa ta' dati li jfakkru biss xi ġrajjiet ta' Manwel Dimech, iżda rakkont u studju psikoloġiku msejsin fuq dokumenti li għandhom joħorġu għal dawl akbar il-ħajja vera ta' dan il-bniedem kbir Malti li sal-lum ħajtu kienet għadha mkeffna fi star iswed ta' dubji u preġudizzji. Talli . mexxielu jagħmel dan, Henrv Frendo ħaqqu l-ħajr ta' min jaf jibni ġudizzju fuq fatti storiċi tajba''. — Alfred Degabriele, Iż-Żmien 'Il-lum Frendo qiegħed jibni isem bħala l-istoriku żagħżugħ tal- ġrajja soċjali maltija….Dan il-volum jitfa' dwal ġodda mhux biss fuq Malti li sal-lum intesa u twarrab apposta, bi pjan, sewwa sew għaliex l-istituzzjoni ekkleżjastika ma jaqblilhiex li nies bħalu jkunu magħrufa, iżda wkoll fuq il-ħajja iebsa u bla ħajr ta' missirijietna taħt il-ħakma kolonjali… Dan ix-xogħol ta' Henrv Frendo m'huwiex ktieb li jolqot lill- qarrejja tal-Malti u l-kotba intelliġenti biss. Hu ktieb għal idejn kull Malti li għadu ma jaf xejn bil-logħba fina li ntlagħbet minn wara dahar missirjietu fi żmenijiet mhux imbiegħda wisq minn tagħna, tantli għadna naraw l-istess tattika f'forom differenti. Huwa xogħol ta' ftuh il-għajnejn, xaqq dawl fid-dlam ta' l-istorja soċjali ta' dan is- seklu ta' taqlib politiku f'Malta. L-istil ta' l-awtur huwa ċar, mexxej ħafna u mhux nieqes minn dak il-kumment, 'l hawn u 'l hinn ta' togħma qarsa li tikber f'kull Malti sinċier li jsir jaf b'delitti bħal dawn. Iżda qatt m'hu tard wisq, għallinqas biex, kif kiteb Frendo fid- dedika tal-ktieb, mill-għarbiel ta' l-imgħoddi riċenti tifhem aħjar il- preżent li qiegħed tgħix.' - Oliver Friggieri, In-Nazzjon Tagħna 1971 Lejn Tnissil ta' Nazzjon, it-Twemmin Soċjo-Politikuta' Manwel Dimech (KKM) 1970 Ir-Rivoluzzjoni Maltija tal-1919, Ħarsa lejn il-Ġrajjiet tas- 'Sette Giugno' (Aquilina) 'Henrv Frendo. ttratta s-suġġett bl-oġġettività ta' storiku… Il- Ktieb tas-Sur Frendo meta taqbdu f'idejk ma titilqux…. miktub minn bniedem li kien hemm. Dan il-ktieb għad iservi bħala dokument importanti fil-kitba ta' l- Istorja ta' pajjiżna, meta din l-istorja tinkiteb skond kif titlob ix- xjenza moderna. - Il-Professur Ġużċ Galea, Il-Ħajja Fl-Istampa: Maltese Political Development, 1798-1964, A Documentarv Historv ; Lest għall-istampa: Kritika tal-Kolonjaliżmu L-awtur f'Ginevra waqt laqgħa għall-ambaxxaturi tal-Kum- missjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għar-Rifuġjati meta huwa kien imexxi l-uffiċċji tagħha fl-Eġittu. Il-Professur Frank Coppa, (New Work), ikkummenta hekk f'riċensjoni dwar dan ix-xogħol ta' Henrv Frendo fil-Cana- dian Review of Studies in Nationalism, meta ħareġ sħiħ bl- Ingliż: i PUBBLIKAZZJONIJIET INDIF