Il-Knisja ta' San Gejtanu — Ħamrun minn Horace Muscat — President Onorarju Għaqda tal-Mużika San Gejtanu EŻ il-kitba sejjer għal ħafna minnkom inġedded il- memorja ta' dak li diġà nkiteb jew mill-ġenituri tagħna, kif ukoll mill-antenati u nies oħra li ġieli rrakkontaw dak li semgħu dwar kif kien il-Ħamrun għal dak li għaridu x'jaqsam mal-ħtiġijiet spiritwali. Taħt liema parroċċa kont taqa' kien jiddependi minn fejn twelidt jew kont toqgħod. Meta kont tiġi għall-bżonnijiet spiritwali tiegħek, bħal ma huma magħmudija, Griżma ta' l-Isqof jew żwieġ, kont trid tmur jew B'Kara Sant'Elena, jew Ħal Qormi San Ġorġ jew il-Belt Valletta mill-1843, meta l-Furjana saret Parroċċa taħt it-titolu ta' San Publiju għax qabel xi Ħamruniżi kien ikollhom jinqdew bil-Belt Valletta. Dan ma ilux ħafna żmien: mija u sbatax-il sena biss (117) sa ma sirna Parroċċa fl-1881. Hawn ma nistax ma nsemmix fejn kienu jmorru l-antenati tagħna li kienu jabitaw fuq din il-medda ta' art għall-bżonnijiet ta' kuljum. Dejjem bil-pjaċir tal-proprjetarji, kienu jużaw il-Knisja li aħna l-Ħamruniżi nsibuha bħala tas-Samra, il-Knisja li nsibuha bħala Santu Nuzzu (Porto Salvo), il-Knisja ta' San Ġużepp li llum ma għadiex teżisti minflok l-Istitut ta' San Ġużepp jew aħjar fejn illum hemm il-pompa tal-Petrol jew il- Knisja tad-Duluri f'Tal Pietà, b'hekk żgur li l-poplu ma kienx moqdi tajjeb għall- bżonnijiet tiegħu. Biex tinġibed l-attenzjoni ta' l-awtorità kemm ekkleżjastika u ċivili kellhom isiru kemm appelli fil-gazzetti kifukoll rikorsi. Wieħed minn ta' l-aħħar li sar kien fl-1862', biss ir-rikors sar fi żmien meta l-gżejjer tagħna ma kienx ilu wisq li laħaq Isqof Patri Maestru Fra Gaetano Pce Forno. Dan kien sinjur minn familja nobbli u ġie msejjaħ mis-Santa Sede biex isir Isqof biex ikun Kondjatur ta' l-Arċisqof Sant li kien marid'. Fra Gaetano Pace Forno ġie kkonsagrat Isqof mill-Kardinal Perrizi, bit-Titolu ta' Isqof ta' Ebros' u wara ftit taż-żmien sar il-Pussess tiegħu għad-Djoċesi ta' Malta u Għawdex'. Dan l-Arċisqof li kien mimli b'ħafna enerġija kif ukoll jippossedi ħafna studju, wieħed isib li dan kellu diġà kuntatti tajbin mal-Gvernatur Grant li kellha Malta dak iż-żmien. L-Isqof Pace Forno u l-Gvernatur Grant flimkien tkellmu fuq il-bżonn ta' Knisja għal poplu dejjem jiżdied tal-Ħamrun. Il-Gvernatur aċċetta li tinxtara l-art li fuqha nbniet il-Knisja' li għandna llum, il-pass baqa' sejjer mgħaġġel li f'qasir żmien sar it-Tberik ta' l-Ewwel Ġebla' billi l-maġġoranza ta' l-antenati tagħna kienu fqar, l- art li nxtrat ma setgħetx tinbena ħlief bix-xogħol li setgħu jagħtu volontarju. Għalhekk l-Arċisqof Gaetano Pace Forno li kellu fiduċja li kemm in-Nobiltà, Neguzjanti kif ukoll is-Sinjuri Maltin ta' dak iż-żmien kienu sejrin jikkoperaw miegħu finanzjarjament, ħatar kumitat biex jieħu ħsieb il-ġbir. Dan kien magħmul minn Dun Fortunato Valletta (Rettur) ta' dak iż-żmien, Mikiel Ang Xerri, Giuseppe Sammut, Giobatta Muscat, Gaetano Lagresti, Emmanuele Imbroll, Gtuseppe Muscat, Francesco Ellul'. Tajjeb li wieħed jispjega kif sar il-ġbir. Min kien jiflaħ intrabat li jibda jagħti somma fix-xahar'. Hawn l-Arċisqof Gaetano Pace Forno biex jagħti l-eżempju beda jagħti 50 Festa San Gejtanu — Ħamrun 1998 skud kull xahar, kien hemm min intrabat li jagħti somma kull sena sa ma jitlesta x- xogħol, oħrajn wiegħdu li jagħtu somma darba waħda biss. L-għajnuna bdiet ġejja minn diversi sorsi fejn insibu li fl-Union Club bdew isiru t-tombli', donazzjonijiet oħra saru fosthom mid-dħul għal Show Ċiniżi), reċti fit-Teatru Manoelll, tombla ġewwa l- Borża mis-Soċjetà ta' St. Vincent de Paola'' li minnha kien sar qliegħ ta' £5/7 lira (sebgħa u ħamsin lira) li kienu ħafna għal dak iż-żmien. L-istess insibu li t- -Taljan ħassli għandu jgħin billi ta xahar paga'5, sar ukoll li dawk kollha li jagħtu flus i isir Quddies għal ruħhom. Biss b'dan il-ġbir kollu ma setax ikompli x-: xogħol. Il-Kumitat maħtur għall-ġbir tal-bini tal-knisja kellu jerġa jitlob lill-Gvern jagħti mitt lira (£100) biex jitkompla x-xogħol. Biss din it-talba ma ġietx aċċettata għax riedet issir lill-Avukat tal-Kuruna'5. Hawn wieħed irid jifhem il-burokrazija li għadha teżisti llum aħseb u ara dak iż-żmien. Biss sa ma rranġa dan l-iżball, il-Membri Eletti offrew somma flus huma''. Dan ma kienx biżżejjed u saru appelli għal ġabra minn kulħadd darba bissi'; hawn wieħed jista' jifhem il-faqar ta' dak iż-żmien. Biex wieħed ikollu idea tal-faqar li kien jeżisti, il-Kurat Dun Fortunato Valletta kien għal 24 (erbgħa u għoxrin) siegħa kuljum, isajjar il-minestra biex ikun jista' jitrejjaq u fix-xitwa jsaħħan ftit lill-foqra mill-bard'8. Tajjeb li qegħdin insemmu l-faqar għax dan kien jeżisti f'kollox. L-aqwa introjtu li kellu kull kappillan kien it-tberik ta' l-Għid il-Kbir għad li ma kienx ikun fi flus, insibu li l-Arċipriet tal-Furjana li kien dam ħafna snin jiddependi mill-Belt Valletta, l-akwata li kienet taqa' taħtu kien jagħti permess lil Dun Fortunato Valletta biex ibierek huwa. Biss ta' B'Kara u ta' Ħal Qormi kienu jiġu huma għal dan id-dritt'' darba fis-sena, biss matulek ja sena ried ilaħħaq kollox Dun Fortunato. Wara insistenza mill-membri tal-Gvern Eletti ingħatat is-somma ta' £200 (mitejn) Il-pjanta tal-Knisja hif kellha tkun u kif inbidlet Festa San Gejtanu — Ħamrun 1998 lira' biss tajjeb li wieħed isemmi i fl-istess waqt li kienet qieghda tinbena l-knisja tagħna, sar il-ħruq tat-Teatru Rjal, u l-Gvern sab numru kbir ta' eluf biex seta' jinbena mill- ġdid dan it-teatru. Mhux knisja waħda biss kienet tista' tinbena minn din is-somma imma numru ta' knejjes. L-Arċisqof Geatano Pace Forno ta' spiss kien jiġi passiġġata ġewwa l-Ħamrun ħalli jara x-xogħol kif huwa sejjer u nsibu li f'waħda minn dawn iż-żjarat huwa kien iltaqa' ma' Gvernatur u Prinċep Daniż''. Dan il-bniedem ħadem kemm felaħ biex jara l- knisja ta' San Gejtanu, li jġib ismu, lesta. Hawn tajjeb li wieħed jgħid li ġewwa l-Gżejjer tagħna d-devozzjoni lejn San Gejtanu kienet teżisti minn qabel ma ġie mgħolli għall- ġieh fuq l-Altar tal-knisja tagħna. Fil-fatt insibu altari ddedikati lil San Gejtanu fiż- Żejtun, fil-Katidral ta' l-Imdina kif ukoll ġewwa l-Kollegġjata ta' San Pawl Nawfragu fil-Belt fejn hemm ukoll bust tal-fidda li s-sena l-oħra kien fostna, kifukoll insibu diversi altari u pittura mxerrda mal-Gżejjer Maltin. Aħbar li żgur ħadd ma kien jistenniha kienet il-mewt ta' l-Isqof Gaetano Pace Forno li ġrat waqt li kien għal vista ta' rutina fil-Vatikan meta xi ħin waqaf għand il-familja tiegħu ġewwa Napli u miet f'Castel dal Mare. Il-mewt tiegħu xxukkjat lil kulħadd speċjalment lilna l-Ħamruniżi li tlifna l-akbar benefattur tal-Knisja tagħna. Meta sar it-tberik tal-Knisja nhar il-5 ta' Lulju 1875 mis-suċċessur tiegħu l-Arċisqof ta' Rodi u l-Isqof ta' Malta, il-Konti Carmelo Scicluna'Ż, dan ġie milqugħ minn Dun Fortunato Valletta u mill-Kappillan ta' Ħal Qormi Kan. Hawn tajjeb li nsemmu li f'dan it-titular li kien ħallas għalih l-Arċisqof Gaetano Pace Forno kifukoll l-altar maġġur li kien ta' l-irħam mill-aktar fin li kien magħruf ma' Malta kollha kif ukoll il-Presbiterju ta' l-irħam, komplut bi trieħi huma meqjusa opri ta' arti fina li saru mill-Markiża Scicluna'' li kienet waħda mill-benefatturi kbar tal-knisja tagħna anke waqt il-bini tal-knisja. Dawn jista' wieħed illum japprezza xi wħud minnhom nhar Ħamis ix-Xirka fl- Altar tad-Depożizzjoni (Sepulkru). Wieħed ma jistax ma jsemmix li sakemm sar dan it-tberik il-ġbir kollu kien ta' total Sc. 37,118 1 14 u l-ispejjeż kienu Sc. 35,205 6 0 filwaqt li l-bilanċ kien ta' Sc.1912 7 14. Dan sar wara li saret xi kritika fuq il-ġbir, xi darba oħra wieħed jagħti min kienu dawk li taw dan il-flus. (Nota: skud huwa ekwivalenti għal 8 cents 4 mils ta' llum li kienu qabel ukoll jiswew 20 sold, u kull 12-il wieħed lira). Dawk li għandhom ċertu età jiftakru l-Festi li saru fis-sena 1975 għeluq l-Ewwel Ċentinarju ta' dan it-tberik ta' l-Ewwel Ġebla, biss dawk kollha li għandhom 23 sena jew inqas tajjeb li wieħed jerġa' jfakkar dan l-avveniment li għaqqad il-Ħamrun ħaġa waħda. Dakinhar sar avveniment li kien għadu, kif ukoll sa issa qatt ma sar ġewwa lokal ieħor, meta ż-żewġ baned sar massed band fejn fost ħwejjeġ oħra ndaqqu ż-żewg innijiet klassiċi li għandhom kemm l-Għaqda San Gejtanu ta' Mro Jos. Abela Scolaro kif ukoll dak ta' l-Għaqda San Ġużepp ta' Mro Antonio Meruzzi, it-tnejn versi ta' Dun Frans Camilleri. Flimkien ma' dawn, indaqqu l-innijiet tal-baned rispettivi taħt id- direzzjoni ta' Mro Lorrv Borg u Nazzareno Mifsud flimkien mal-Kor tal-Ħamrun taħt Dun Ġużepp Cachia fl-aqwa tiegħu bl-istatwa barra l-bieb tal-knisja, il-kor u l-massed band fuq it-taraġ u l-bankina, dehra li min vera għandu demm Ħamruniż jiġri fih, kieku ħaġa possibli, jaraha aktar spiss. Biss illum ukoll għandna għaxqa lejlet il-festa bil-massed bands, pass li seta' jseħħ għax kieħ hemm is-sodda diġà lesta. Tajjeb li hawn wieħed isemmi meta, u minn min ittieħdet id-deċiżjoni li ma jkomplix Festa San Gejtanu — Ħamrun 1998 93 u jieqaf ix-xogħol tal-koppla li kienet deċiżjoni ta' Arċisqof Mons. Conti Carmelo Scicluna u l-poplu Ħamruniż kellu jistenna sa l-1956 bil-ġbir li kien isir kull ġimgħa għall-Koppla li ħafna kienu jagħtu sold kull darba (5 mils) jiġifieri wara 76 sena'', f'ġieh is-sewwa wieħed ukoll irid isemmi li dan l-Isqof Scicluna fit-testment tiegħu ħalla renta ta' razzett u każin fi Strada Villa Ambrosa li hija klawsola 4 għal Eżerċizzi fil-knisja ta' San Gejtanu, kifukoll fi klawsola 7 insibu li ħalla elfejn skud (2000). Bħalha ħalla lil ta' Stella Maris u tlett elef lill-Imsida San Ġużepp''. Meta sirna parroċċa fl-1 ta' Diċembru 1881, sena wara saru l-aktar Festi Kbar Solerini lil San Gejtanu'S, biss għad li sirna parroċċa, biex sar il-Kappillan kellha tasal is-sena 1883 fejn l-Isqof ta' dak iż-żmien talab li jsir eżami u l-karti marru għand il- Papa Ljun XIIT' biex wara li kien ilu jservi ISA għalaktar minn ħamsa u għoxrin sena inħatar Dun Fortunato Valletta'S. Tajjeb li wieħed isemmi li meta sirna Parroċċa, kellha taħt il-ħarsien tagħha mill- Bieb tal-Bombi sal-Bieb ta' Fleur de Lvs, kif ukoll sal-Knisja tad-Duluri tal-Pietà u l- Marsa sa Sallv Port, li minnhom illum ħarġu dawn il-Parroċċi: l-Immakulata Kunċizzjoni Ħamrun, Santa Venera, Marsa S.S. Trinità u Maria Regina, kif ukoll ta' Fatima G'Mangia. Possibli li bħala Arċimatriċi ma ħaqqniex insiru xi żmien qrib Arċipretali77 Wieħed ma jistax iħalli barra lill-Perit il-Professur Ġorġ C. Schinas li kien il-Kap tad-Dipartiment tax-Xoghlijiet kif ukoll Kunsillier tal-Gvern, biss meta wieħed jara l- Pjanti Oriġinali jistaqsi kif ma ġewx esegwiti fedelment speċjalment bil-kampnari magħluqa eċċ…2 L-iskop huwa biex min jaqra dan l-artiklu jara kemm jaf minn dan li semmejt. Jekk inti xi għalliem, meta tagħmel xi proġett ipprova daħħal lill-istudenti biex imorru jfittxu ġewwa l-biblijoteka, għalhekk għamilt dawn ir-referenzi. Jekk inti ġenitur jew student u qiegħed taqra dan, ġej is-sajf, mur qalleb ftit ħalli tkun taf aktar fuq il-Knisja ta' San Gejtanu u l-Ħamrun ħalli int ukoll jasal iż-żmien li ssir ċittadin dehen tal- Ħamrun kifukoll kburi bih u l-Qaddis tal-providenza San Gejtanu żgur li dejjem ikun miegħek. Il-Festi t-tajba lil Kulħadd. Niddedika din il-kitba lill-benefatturi kollha u lill-voluntieri li ħadmu biex illum għandna dan it-tempju, fosthom lin-nannu tiegħi Salvu Barbara. l- Il-Ħatar 24.4.1862. 1, p.428-431 Storja ta'— $ L'Ordine 19.3.1874. Ara l-pittura ta' l-Arċisqof Gaetano Pace. f. Lo Smascheratore 20.12.1873 Forno fis-Sagristija tal-Kumitat. L-Ordine 8.12.1870. Il-Ħabib Malti 6.8.1888. Festa San Gejtanu — Ħamrun 1998