Dizzjunarju u kliem ġdid Kull min hu mħarreġ fil-kitba kien jistennieha li malli l-Isien malti jibda ''jitħaddem'' bis-sengħa tibda tinħass min- nufih il-litieġa ta' kotba letterarji u għalliema. Is-sengħa tit- lob il-għodda; u l-ħaddiem li jħobb ir-reqqa if'xogħilu iħabrek hiex jikseb il-għodda li taqdih tajjeb. Iżda meta għodda ma jsibx ikollu jitqanna b'dik li għandu u jħaddem dehnu u ħiltu flok il-għodda li tonqsu. Il-kittieb malti tal-bidu sab ruħu bħal dak ir-raġel tax- xogħol nieqes minn għodda tajba. Indaħal għal ħidma tqila u mexa bid-dehen. Laqqat u ġabar minn hawn u minn hemm il-kotba li sata' jsib bħala dizzjunarji, grammatki u l-bqija. Xogħilijiet letterarji bil-malti kważi baħħ. Dizzju- narji għandna ta' Vassalli, ta' A.E. Caruana, ta' Falzun u ta' ofirajn. Għand min jinsabu dawn il-kotba huma għeżież daqs il-mimmi tal-għajnejn u mhux għalkemm jitlaqhom minn taħt idejh. U dawn ukoll għalkemm fejjieda huma għodda qadima għax-xejra letterarja tal-lum. Ta' Caruana ilu mitbugħ aktar minn sitta u tlstin sena. F'din il-medda ta' snin għalkemm qasira fil-ġrajja tad-dinja kemm ħtiġiet ġodda tnisslul Ibda mill-karrożzzi tan-nar kif issemmew fil-bidu l-awtomobblijiet jew il-motors u asal sar-radju u t- televiżjon bla ma noqogħdu nsemmu t-tefgħa li ħadu 'l qud- diem is-snajja' kollha u li Sports. Għadiet ġodda jitolbu ismijiet ġodda. Min jixtieq jikteb bir-reqqa jew bis-safa jkollu jħabbel moħħu mhux ftit fil-għażla tal-kliem għaliex ma għandux mera quddiemu li jurih sewwa liema hija l-kelma l-aktar li mxiet u liema hija dik li hi magħduda b'letterarja mit-tajfa tal-kittieba tajbin. Il-lum wisq aktar minn qabel tinħtieġ il-ħidma id f'id u għaqlija ta' kull min hu miġbud għal isien ġensu u qalbu taħarqu li jarah jirtaqam dejjem aktar. Talbu oħrajn qabli biex inwessgħu l-kitba maltija. Din it-talba ma kinetx għażiq fl-ilma għaliex minn ftit tas-snin 'lhawn qeglidin nitgħaxxqu bil-ħruġ ta' kotba ta' siwi lette- rarju li ma jista' jiċħdu ħadd. Il-letteratura maltija għal- kemm għadha titwieled qiegħda kull ma tmur tmidd friegħi ġodda u tinfirex f'oqsma li ma tħaddmux qabel. Antolo- ġiji, Rumanzi, Storja, Drammi,Poeżija, Grammatki u ħwejjeġ oħra għandna biex niftaħru. L-Antoloġija tal-Professuri Savdon u Aquilina u l-Grammatka ta' Cremona huma biċċtejn għodda mitqilhom deheb għall-kittieb malti. Bħala merja tal-proża u tal-poeżija għandna lil Temi Zammit, lil Dun Karm u lil sħabhom li ddakkru minnhom. Fost il-qodma jiddu wkoll Gużà Muscat-Azzopardi u Alf. L-Istoriku, il-Filologu, il-Kritiku, jirfdu l-lsien daqs il- Poeta, ir-Romanzier, u l-Gurnalist tajbin. Ta' l-ewwel in- xebbahhom mal-bennejja tat-tieni maż-żejjiena jew dekoratu- ri li jkaħħlu u jżejnu l-bini wara li jkun tala'. Nixtiequ għalhekk li t-tajfa tal-kittieba li telgħin iqassmu x-xogħol tal-bini tal-malti bħalma jagħmlu l-bennejja. Kulħadd jin- xieħet għall-fergħa jew qasam li jħoss rufiu miġbud lejh, biex ilsienna jistaglina b'dik il-għodda u b'dak il-materjal meħitieġ għal kull kittieb li jixtieq jitħarreġ fil-kitba maltija. mirquma. Qiegħed wisq jinħass il-ħtieġ ta' dizzjunarju etimolo- ġiku bħalma għandhom ilsna olira. Naf sewwa li qiegħed nitlob ħaġa li trid sabar, żmien u ħila biex issir, imma kull mibdi mitmum l Sa fejn nafu, il-lsien malti qatt ma nkiteb fl-imgħoddi għalhekk tilef ħafna mill-kliem li kellu jew milli sata' jkollu, Ilsienna waslilna b'fomm missirijietna u mhux bil-ktib. Fit- taħdit mela għadna nfittxu l-kliem li hu meħtieġ biex ngħinu rulina u nfissru rufina aħijar, Għandna wkoll ġabra sabiħa ta' qwiel li nistgħu ngħodduhom ta' barriera ta' kliem qadim jew minsi. F'xi laqam tinsab ukoll 'l hemm u 'lhawn xi kelma qadima li tista' tiswielna għat-tiswir ta' kliem ġdid u bosta għajdut malti jgħodd għall-istess ħaġa. Biex il-lsien malti jistgħall bil-għeruq qodma l-Professur P.P. Savdon ta fil-Malti u f'Leħen il-Malti bosta tagtirif kif għandu jissawwar il-kliem ġdid. Fuq atar dan il-għaref Professur imxew kittieba oħra għalhekk dehru bosta artikli ta' fejda fiż-żewġ rivisti letterarji tagħna. Ħidma bħal din ta' għaqal u ta' reqqa jalitieġ nistgħallu minnha billi narawha tinġabar u tidħol fid- dizzjunarju mill-malti għall-malti li għad irid isir. Kliem ġdid beda jidher ġmielu 'fil- kitba tal- malti. Nieħdu b'mera il-verb ''Nieda' li ma kienx jofiroġ mit-tnedijiet taż-żwieġ li jsiru fil-Knejjes u li l-lum qala' barra għal kollox il-verb ippublika. Minn waqt tnissel il-verb waqqat li sar ifisser il-waqt li fih għandha ssir xi ħaġa. Il- laqgħa twaqqtet għal nhar il-Ħamis : jiġifieri iffissata għal nhar il-Ħamis. U bosta u bosta kliem ieħor beda dieħel ġmielu fi lsienna. Nafiseb ukoll li l-'Maltese-Arabie Word List' ta' Dessou- lavv u d-'Dizzjunarju mill-Ingliż għall-Malti' li qiegħed joħi- roġ il-Gvern jiswew biex minnhom jindamm il-kliem għad- dizzjunarju malti. Dawk li qegħdin jaqilbu għall-Malti l- kliem ingliż kollu qegħdin jitħarrġu ġmielhom għalhekk l-esperienza tagħhom tirfed it-twettiq ta' xewqitna. Fuq hekk naħseb li ''materjal' imxerred biex isir dizzjunarju tajjeb għandna qatigħ u bil-qajl qajl jista' jinbeda l-ġbir tiegħu. Kont insejt insemmi l-ġabra ta' kliem tqilli ħareġ il-Professur Savdon fi ktieb żgħir bl-isem ta' 'Tifsir il-kliem fil-Kotba Mqaddsa. ' Tħajjart jien ukoll insawwar xi kliem li nixtieqn jgħaddi mill-għarbiel ta' min hu mħarreġ fit-tagħlim ta' l-ilsna biex jekk inhu tajjeb jidħol. fil-Isien u jekk mhnwiex jintrema fil- qoffa tal-karti. TISWIR TA' KLIEM ĠDID MINN GĦERUQ TA' VERBI MALTIN GĦAM: GĦAMEL: F'ettieħa. Dik il-ħadida jew fettieħa li tiftaħ biha l-fliexken tal-birra. jew tal-limunata. Mifrex: Kanapċ jew divan. Rajna l-Baxa paxxut fuq mifrex tal-ħarir. Il-lozzu kien marbut ma' għaw- wiema ta' l-injam miżmuma b'mażżra f'qiegħ il-baħar. Magħmel. L-ispiżjar għandu magħmel (labora- torju) sabiħ, Mafidem, mħadem. Fil-malidem ta' l-injam issir mobbilja mill-ifjen. Minn Ħall (vinegar). Imħallel: ħjar, pastard, basal 'immarinat' fil-ħall. Il-kelma mhallel iżjed maltija minn ''immarinat'. Il-Maltin ta' l-Eġittu jieklu ħafna mħallel bħala anti- past. Il-verb Żallel jaqbel ma' mellaħ fit-tis- wir tiegħu. Iħoll. Ħollix-xaħam. Jista' jissawwar il-verb 'ħallel' — analizza. L-analiżi ssir bit-taħlil jew 'decomposition'. Maħlul bil-għarbi jfisser likwidu. Ħallat, ħaġa, għodda li tħallat. Il-kallat (li jħallat l-ilma biered mal-misħun) tal-kamra tal-banju jaħidem tajjeb. ĦABEŻ: Maħbeż—- forn. Ħabbież—furnar, minn ħobż. Mikteb, uffiċju (fejn isir il-ktib) jew skrivanija (fuqiex isir il-ktib). Milbes (l-imkien fejn wieħied jil- bes— vestwurju). Mliebes: il-ħwejjeġ li jintlibsu. Smigħ. Semmiegħa ħaġa li tisma' biha. Qiegħed is-semmiegħa ma'widintek sewwa biex tisma' tajjeb it-telefonn. Minn Sajf. Qrabatna ta' Tunes kull sena jiġu jsajfu (igħaddu s-sajf) f'Malta. Masif- mkien għall-'villeġġjatura' Musajjifin—nies li jsiefru biex igħaddu s-sajf. Isuq. Sewwieq ta' karrettun jew Sewwieq ta' karrozza — xuffier. Jieqaf. Mawqaf jew Miwqaf (stage). L-imkien fejn wieħed jieqaf. Biex tmur il-Marfa ħu l-karozza li tillaq mill-Mawqaf ta' Putirjal.