ĊLEHEN IS-SEWWA' — Is-Sibt, 29 ta' Ottubru, 1977 L-ARTI SAGRA F'MALTA MILL-1530 SA L-1800 A. BONNICI Fis-seklu sittax, speċjalment wara l-miġja tal-Kavallieri tal-Ordni Gerosolmitan, f'Malta, beda jinħass qawmien gdid fl-Arti Sagra. il-bini tal-Belt lazzi ('auberges') u Iknejjes tagħha inkoraggiet lartisti u lpatroċinaturi hom biex jesegwixxu opri Fl-arkitettura — bizzejjed insemmu. lillinginierru Ar:- kitett Malti Girolamu Cas- sar, li ħazzez id-disinji ta' ħafna knejjes tal-Belt .il- Gdida — tal-Knisja Kon- ventwali ta' San Gwann, ta' San Pawl Nawfragu, ta' $. Marija (ta' Giezu), ta' S. kbar. tal-arti. Wistin u tal-Karmnu; ta' stil religjuz u flistess. ħin sempliċita' militari, kif wie- ħed kien jistenna fi zmeni: jiet meta Malta kienet il- ħin kollu mhedda b'ħebb tal-għadu musulman. Sew- wa qal wieħed kritiku tal- Arti,li:. knisja ta' S. Gwann hija 'estensjoni tas- swar qawwija ta' madwar- ha, filwaqt l d --dekorazz- jonijiet interni juru dar ta' qima l-aktar sabieħa''. IL-KNISJA. L-QADIMA TA' BIRKIRKARA ' Arkitetti oħra Maltin id- disinjaw knejjes oħra Sbieħ. Vittorju Cassar ip: pjanta l-knisja tal-Assunz- joni f'Birkirkara, li fiz- żmien saritilha ħsara u kellha tinzamm magħluqa għal perijodu twil. Illum, bis-saħħa ta' kummissjoni mwaqqfa mill-Kapitlu ta' B'kara u approvata mill- Arċisqof u bil-paċenzja u ssengħa l-aktar kbira ta' l- imgħallem is-Sur Abram Schembri, qegħda — terga tigi rikostruwita għal kif kienet qabel. Haqqhom tas- sew prosit dawk kollha li nteressaw ruħhom, fiha. Mibdija minn Cassar, tkompliet mill-artista l-ieħor Malti Tumas Dingli. li ddi- sinja ukoll il-Knisja. tal- Valletta bil-pa- tagh- TAR Mosta, li llum. ma għadiex aktar, u dik 'ta' l-Assunta f'H'Attard. art twelidu, tal- Gudja, ta' Haz-Zebbug u oħrajn. Lorenzu Gafa' iddisinja ħafna knejjes, sbieħ huma ukoll — dik tal-Katidral fl- Imdina, dik ta' S. Lawrenz fil-Birgu, dik ta' S. Kata- rina fiż-Żejtun, ta' Hal Tar- xien, tal-Matrici ta' Għaw- dex u oħrajn. Il-knisja ta' S. Gakbu tal- Belt u l-knisja parrokkjali ta' Hal-Lija nbnew minn iĠwanni Barbara ita' Ħal- Lija fi stil sobriju u grazz- juz, stil li ssokta juza Gu- zeppi Bonnici fil-bini. tal- Knisja ta' S. Publju fil-Fur- jana: L-arkietett Duminku Ca- chia għamel il-pjanti tal- knisja ta' S. Liena f'Birkir- kara u Frangisku Buonami- qi kompla l-bini tal-Knisja tal-Gizwiti fil-Belt li tix- baħ ħafna lill-knisja 'Del Gesu' f'Ruma, ddisinjata mill-arkitett magħruf tal- jan Vignola. Buonamieji għamel ukoll il-pjanta tal- Lunzjata fil-Birgu. Dnub li fl-aħħar gwerra tkisser il- laktar. sabieħ tagħha, li hemm min jgħid li ġie disinjat minn Cas- sar. (Ikompli fil-paġna 4) L-ARTI SAGRA F'MALTA MILL-1530 SA L-1800 (Jagbad mill-paġna 3) Mal-bini ta' knejjes ġod- da żviluppat ruħha li skul- tura dekorativa fi Gżiritna. Insemmu l-ewwelnett dik tal-pilastri ta' S. Gwann, li aktarx saret fuq diżinji li għamel l-istess pittur. tal- knisja Mattija Preti. Skond kritiku tal-Art; hija 'l-ġab- ra dekorattiva l-aktar għan- ja li teżisti'. Vittorju Cassar kien res- ponsabbli għall-iskultura tal-kappelli u l-artali tal- knisja tal-Assunzjonj ta' Birkirkara. Tumas Dingli għal dawk tal-knisja ta' H'Attard, art twelidu. Skul- turil oħra sbieħ fil-bieb ew- lieni tal-istess knisja saru mill-artist sqalli Casanova. Skultura oħra magħrufin għax-xogħlijiet statwarji sbieħ tagħhom f'dak iż- żmien kienu: Vinċenzu Di- mech mill-Belt, li fost l-oħ- rajn ħallilna li statwa ta' S. Publju fil-Furjana u l-Ma- donna tan-Nofs fl-Isla, u Marjanu Gerada minn Bor- mla, li tiegħu insemmu il- Madonna tal-Grazzi ta' Haż-Zabbar, il-Kunċizzjoni ta' l-Isla, S. Katarina taz- Zurrieq, S. Mikiel f'art twelidu, Bormla. Imma żgur li l-aqwa fost li skulturi Maltin kien Mel- kjor Gafa mill-Birgu. Tiegħu għandna 1; statwa artistika ta' S.' Pawl. tal- Belt u l-mudelj tal-Grupp tal-Magħmudija ta' Kristu (li jinsab fiż-Żejtun) li ġie modifikat xi ftit u maħdum mill-iskular tiegħu Gużeppi Mazzuoli, u mqiegħed fil- kor ta' S. Gwann, ::- U BARRANIN Jekk arkitetti u skulturi Maltin iddew bħal kwiekeb fil-firmament tal-fergħa artistika tagħhom, mhux daqshekk iddew artisti Maltin fil-fergħa tal-pittu- ra. B'dana kollu għandna xogħlijiet sbieħ ta' pitturi Maltin taż-żmien li qegħdim nitħaddtu fuqu. L-iżjed imsemmija huma: Gużeppi d'Arena, alliev tal- Guercino; Stiefnu Erardi, li studja Ruma; Gio. Nikola Buħaġiar, li pinġa ħafna Madonni tar-Rużarju; Fran- ġisku Zahra, li tana s-saqaf sabieħ tal-Awla tal-Katid- ralu l-koppla tal-kappella; Mikiel Busuttil, li pinġa kwadri fil-kappella tal-Kol- leġġjata tal-Birgu. 'Għalkemm ma nistgħux niftaħru bix-xogħlijiet mill- kbar: nett impittrin minn artisti Maltin, fi. -Gżiritna wisq sammirati xi xogħlijiet ta' pitturi Talja- ni l-aktar famużi, bħalma kienu Filippu Paladini, di tiegħu nsemmu l-kwadru ti- tular; ta' $. Pawl Nawfraġu, dak ta' S. Gakbu fil-knisja tiegħu u dak tal-Madonna bil-Bambin fil-Palazz tal- Arċisqof; Mikelanġlu Meri- si (il Caravaggio') li ħal- lilna ż-żewġ kapolavuri tie- għu f'S. Gwann — Qtugħ ir-Ras ta' $. Gwann. u $. Glormu f'Betlem; u Al-aħ- ħarnett Mattija Preti (STI Calabrese''), li, barra l-ħaf- na kwadri sagri mxerrdin ma' Gżiritna, sebbħilna l- knisja ta' San Gwann mhux biss bi kwadri, iżda wkoll bil-pittura tiegħu fil-volta, jew saqaf tal-knisja. Din il- pittura hija prezzjuża mhux biss- għas-sbuħija artistika tagħha, iżda wkoll għaliex magħmula biż-żejt direttament fuq il-ġebla u mhux, bħalma naraw fi knejjes oħra, daqqa fuq it- tila u daqqa 'affresco', jiġi- fieri pittura magħmula fuq il-ġebla miksija bl-'inton- aco' jew tkaħħil magħmul apposta ħalli fuqu jaqbdu l-kuluri. X'kull waħdal Fl-aħħar ta' ħajti kell; nagħti l-lez- zjonijiet dwar l-Artil Jekk ħadt xi żball skużawni, għax, fl-aħħar mill-aħħar, la jiena u anqas. nippretendi- ha ta' professur ta' dak is- suġġett. SLEHEN IS-SEWWA' — Is-Sibt, 29 ta' Ottubru, 1977