Il-mistoqsija li aktarx ma jistax jaħrab minnha kull min jistħarreġ xi aspett jew ieħor tal-kultura Maltija hi din: minkejja li l-gżira hi art qadima bi ġrajja magħrufa qadima, minn meta 'l hawn nistgħu ngħidu li l-Maltin kisbu kuxjenza komunitarja waħda li tressaqhom lejn il-kwalifika ta' nazzjon mifhum fis-sens modern7 Minħabba l- limiti ġeografiċi, numeriċi u politiċi, Malta ftit li xejn setgħet tikseb dan is-sens mingħajr l-imbuttatura ta' mentalità miġjuba minn artijiet li sawrulha l-identità mħallta tagħha ta' gżira mediterranea. Jekk is-sens ta' nazzjonalità ma kellux għalfejn jitbiddel f'kuxjenza attiva fil-każ ta' artijiet kbar li kellhom, ftit jew wisq, il-ħakma fuqhom infushom, fil-każ ta' art ċkejkna merħija f'idejn il-barranin, dan is-sens jew ma kienx jinħass il-bżonn tiegħu (jekk kien jeżisti), jew jekk kien jeżisti, kien ħaġa waħda mal-preżenża kulturali u politika barranija. Tant hu minnu li għal żmien twil dak kollu li tqies bħala Malti hu, bil-kriterji ta' llum u għal-lum, barrani jew importat. Għal żmienu, jekk ma rridux inneżżgħu lil Malta ta' missirijietna l-qodma minn kull ħjiel ta' ruħ ħajja, dak għandu jitqies bħala wirt lokali, hu liema hu n-nisel tiegħu. Ir-Romantiċiżmu - għarfien tar-ruħ tal-poplu Għal sekli sħaħ eżistiet id-distinżjoni bejn kultura għolja u kultura baxxa, kultura mirquma u kultura popolari. Herder (1744-1803) innifsu seħaq fuq l-għażla fundamentali bejn il-kunstpoesie (il-poeżija ta' l-arti) u n-naturpoesie (il-poeżija tan- natura). L-ewwel waħda hi l-prodott iffurmat tajjeb tal-kultura u tar-riflessjoni matura, waqt li t-tieni waħda hi l-leħen intimu u spontanju tal-qalb. Fil-kwadru Malti, l-għażla hi, ftit jew wisq, dik li hemm bejn it-Taljan (miktub minn klassi edukata) u l-Malti (mitħaddet minn kotra mhux edukata). Il-poplu kien wieħed, iżda l-espressjonijiet tnejn. Ir-Romantiċiżmu ried iseddaq l-importanża ewlenija ta' kulma hu popolari, u jekk jista' jkun, jintegra miegħu dak li hu kolt fis-sens dejjaq. Dan hu li ġara fl- epoka tar-Romantiċiżmu: id-distanza bejn iż-żewġ estremi bdiet tingħeleb, il-kriterji tbiddlu, u wasal il-waqt tal-kixfa ta' l-identità tal-wirt indiġenu, mhux stmat tal-poplu. Hawn jidħol Mikiel Anton Vassalli (1764-1829), Malti aġġornat fix-xejriet Ewropej ta' żmienu, konxju għall-aħħar ta' Malta bħala parti minn kontinent u mhux aktar bħala blata maqtugħa għaliha. B'dan il-mod hu l-ewwel pjanifikatur tal-programm li kellu jseħħ aktar tard: l-integrazzjoni taż-żewġ mezzi ta' espressjoni (kultura għanja Taljana u kultura popolari Maltija) biex jingħata bidu għall-ħolqien ta' kultura li, waqt li tibqa' l-espressjoni tal-komunità kollha, ittella' fil-wiċċ l-aspetti mwarrbin, u awtentiċi, tal-kotra popolari. Hu l-waqt storiku meta l-esperjenzi kbar ta' l- Illuminiżmu u tar-Romantiċiżmu (imġafrba b'riħet il-preżenza kulturali Taljana fil- gżira) setgħu jwasslu għat-tiġdid mitlub mill-mentalità Ewropea l-ġdida. Fil-każ partikulari ta' Vassalli, dawn huma esperjenzi li hu seta' jġarrabhom direttament minħabba ż-żmien twil li għadda barra minn Malta. Bil-mod il-mod ir-Romantiċiżmu, li beda jieħu sura għalih minn madwar nofs is- seklu tmintax sakemm immatura fis-seklu dsatax, beda jintroduċi viżjoni ġdida, radikali, tal-ħajja. Għal sekli sħaħ il-qima ta' l-Ewropej moderni lejn il-Greċja u lejn Ruma tal-qedem biddlet il-kultura f'devozzjoni rassenjata li timita u ma tfittixx it-trawwim ta' individwalità nazzjonali. Dan wassal, b'mod u b'ieħor, għall-għaqda Ewropea fuq livell kulturali. Għar-romantiku, għall-kuntrarju, l-individwalità - tal- bniedem bħala xi ħadd u bħala ċittadin - saret il-qofol. Mill-programm ta' tixrid kulturali mfassal mill-Illuministi, ir-Romantiċiżmu ħa t-tajjeb li hemm fil-prinċipju tad-demokratizzazzjoni tal-kultura, sakemm it-twemmin fil-poplu sar reliġjon u l- ideal ġdid tal-ħelsien tbiddel fi pjan ta' fidwa għan-nazzjonijiet mhux ħielsa. Kollox issa beda jdur madwar il-kunċett ta' patrija, u twieled in-nazzjonaliżmu, bħala teorija u bħala prassi. Bis-saħħa tal-preżenza kulturali Taljana f'Malta. li għal sekli sħaħ tqieset bħala l-kultura tal-gżira u trawmet fi ħdanha l-ħidma tal-Maltin f'bosta oqsma (l-arti, il- letteratura, l-arkitettura, l-ilsien uffiċjali u kulturali, bosta drawwiet soċjali u oħrajn), dan is-sens ta' fidi fin-nazzjon daħal f'Malta wkoll. Fil-viżjoni ta' Mazzini dan kellu jinġabar f'żewġ emblemi: Dio e il Popolo. M'hemmx poplu mingħajr Alla u m'hemmx tifsira ta' Alla mingħajr poplu; l-astratt kellu jsir konkret, u l-konkret kellu jagħraf ruħu fl-astratt. Fi żmien ir-Risorġiment Taljan, li l-gżira ħadet sehem sħiħ u ħaj fih (bejn wieħed u ieħor bejn l-1804 u l-1860), dan is-sentiment kiber sakemm wassal għal żewġ kisbiet importanti: (i) il-bidu organizzat tal-ħidma direttament politika tal-Maltin bħala Maltin, immexxija mill-kawża ta' emanċipazzjoni kostituzzjonali; (ii) l-għarfien ta' l-ilsien Malti, bħala l-espressjoni tal-poplu, u t- tiswir ta' letteratura bil-Malti skond l-istess xejriet ta' kontenut u ta' forma tal- letteratura tradizzjonali tal-gżira miktuba bit-Taljan, u issa aġġornata skond valuri ġodda. Il-punt tar-riferiment il-ġdid fil-każ ta' din it-tieni kisba kien id-dħul ta' viżjoni ġdida tal-ħajja, li ddur madwar ir-reliġjon tal-patrija. Għalhekk il-wirt tradizzjonali u l-wirt modern - ir-Romantiċiżmu - tħalltu flimkien biex illum nistgħu nħarsu lejn il-ġrajja letterarja Maltija bħala mogħdija waħda mill-wirt rinaxximentali, neo- klassiku, għall-wirt romantiku. Mill-viżjoni tal-bniedem bħala bniedem, il-kultura setgħet tgħaddi għall-viżjoni tal-bniedem bħala ċittadin li, skond Mazzini, għandu l-jedd ta' patrija u d-dmir li jaħdem għaliha. L-identità storika Il-ħabbàr ta' din il-kuxjenza radikali, li maż-żmien tbiddlet f'moviment ta' nazzjonaliżmu fuq il-pjan politiku u fuq il-pjan kulturali (l-aktar letterarju), hu Vassalli. Jiġi fil-bidu tal-mixja twila li għamlet Malta matul perijodu mqalleb u ħaj, żmien ta' għarfien ta' individwalità territorjali, mibnija fuq fehmiet sodi ta' storja, kultira u pjanifikazzjoni politika ribelli. Meta wieħed jifhem li n-nazzjonaliżmu romantiku, l-aktar f'art bħall-Italja, xandar b'importanza kbira l-għarfien u l-użu tal-lingwa nazzjonali bħala għodda siewja ta' għaqda popolari, wieħed jifhem minnufih għala Vassalli, skond ix-xejriet ta' żmienu, seħaq daqshekk fuq il-ħtieġa ta' l-iżvilupp tal-Malti u lemaħ fih valuri politiċi u soċjali kbar li jmorru ħafna lil hinn mill-konsiderazzjonijiet lingwistiċi ta' llum. Min-naħa l-oħra, jekk lingwa kienet tfisser nazzjon, kif għallmu bosta ħassieba u kittieba romantiċi, l-għarfien tal-lingwa ma jibqax esperjenza maqtugħa għaliha weħidha ta' studjuż, iżda jinfetaħ u jieħu wkoll xejriet politiċi diretti. (Tant hu minnu li l-kwistjoni tal-lingwa bejn il-Maltin u l-Ingliżi kellha mhux biss tkun punt ċentrali iżda tissarraf fi ġlieda bejn id-dinjità u l-impożizzjoni; l-istorja turi li, għal għadd ta' raġunijiet, kien għadu kmieni li l- Maltin jidhru quddiem l-Ingliżi b'lingwa li kien għad ma kellha ebda dinjità kulturali, bħalma kien il-Malti. Vassalli, għall-kuntrarju, minn kmieni ra fil-Malti wirt ta' siwi kbir, iżda għal żmien twil kellu jibqa' leħen solitarju, moħħ akbar minn żmienu). Ir-Romantiċiżmu hu storiċista; fuq is-sisien ta' l-imgħoddi ried jibni l-fidwa tal- preżent. U l-ilsien Malti, meqjus bħala monument ta' qedem, kif isejjaħlu Vassalli, seta' jitbiddel f'emblema ta' għaqda fil-preżent u fi standard ta' kburija storika. Iżda l-kuxjenza popolari ma kinitx inħejjija għal dan. Il-Malti kien għadu nieqes minn letteratura deċenti, u l-ilsien kien għad jonqsu saħansitra ortografija normalizzata. L-istħarriġ' lingwistiku ta' Vassalli, għalhekk, hu sforz serju u qalbieni ta' taħriġ fil-fiduċja tan-nazzjon. Fil-fatt, Vassalli jitkellem sa mill-1796 dwar il-Malti bħala Isien nazzjonali daqskemm jitkellem dwar Malta bħala nazzjon. Il-kitba kotrana tiegħu bit-Taljan dwar il-Malti turi, fl-istess ħin, is-sintesi aġġornata għal żmienu bejn ilsien ta' kultura (it-Taljan) u lsien popolari (il-Malti). Dawn l-isforzi xjentifiċi huma l- bidu tal-ħidma twila li kellha twassal biex l-ilsien jingħata għarfien uffiċjali, jasal li jikseb il-post ta' lsien kulturali ewlieni tal-ġemgħa Maltija kollha u jitbiddel f'għodda mirquma ta' letteratura tajba. Fl-istess mogħdija jidħlu l-figuri ewlenin li ġew warajh u li raw il-ħtieġa tal-kontinwità fl-evoluzzjoni kulturali (u għalhekk anki politika) tal-gżira. Minn Ġan Anton Vassallo (1817-1868) sa Ġużċ Muscat Azzopardi (1853-1927) sa Dun Karm (1871-1961) sa Ninu Cremona (1880-1972) u l-oħrajn kollha li bnew il-letteratura bil-Malti fuq is-sisien tal-preżenza bikrija tagħhom fil- letteratura lokali bit-Taljan, hemm mixja twila waħda li waslet għall-adultezza moderna mingħajr ma setgħet tiċħad it-tfulija storika. kultura tiegħu. Hu għallem li ma hemmx mixja politika mingħajr mixja kulturali, u l-iżjed lingwistika u letterarja. Dan ukoll hu wirt illuministiku u romantiku, żewġ kulturi li integraw b'saħħa kbira lill-kelma u l-arti tagħha fil-kumpless tal-ħajja ċivili u politika. Minħabba li l-kuxjenza kulturali trid tiġi qabel, bħala mezz, hu żvolġa dan il-programm ta' tixrid ta' fehmiet dwar il-lingwa u l-kultura tagħha. Maż-żmien, il-kittieba Maltin, imnebbħin mill-iżvolġiment politiku, żvolġew huma wkoll letteratura li tat sehem ta' fejda kbira fit-tiswir ta' viżjoni tal-patrija. Għall-ewwel darba l-kittieba skoprew il-bixra storika vera tal-gżira billi kantaw il-ġrajja, il-pajsaġġ, id-drawwiet, it-tbatijiet u l-ideali mgħoddija u preżenti ta' poplu f'qagħda kolonjali. Sa mill-1783 Vassalli ħaseb f'din id-direzzjoni wkoll, meta beda jiġbor għidut u qwiel tal-poplu biex minnhom joħroġ il-karattru tal-komunità. maltesi (Malta, 1828), Vassalli fittex li jinterpreta l-identità popolari skond kif il- kotra taħseb u mbagħad tirrifletti bil-għaqal f'sentenzi li jintirtu minn nisel għal ieħor u li jiġbru fihom l-għerf tal-poplu li ma jinqediex bil-kelma miktuba. Minn tradizzjoni mitħaddta huwa qiegħed ifittex li jgħaddi lil Malta għal tradizzjoni miktuba; hu programm ta' rikostruzzjoni u salvataġġ ta' wirt qadim u mwarrab li l-istudjuż se jagħtih id-dinjità li kien kiseb diġà f'artijiet oħrajn fejn l-idejoloġija romantika kienet wasslet diġà għal dan l-għarfien ġdid taż-żminijiet imgħoddija. Bis-saħħa ta' għanjiet, qwiel u espressjonijiet popolari tipiċi oħra, ir-Romantiċiżmu tella' fil-wiċċ il-wirt tradizzjonali li l-kultura mirquma ta' qabel, l-aktar fid-dell tar-Rinaxximent, ma tatux attenzjoni u valur. Hi dejjem kuxjenza waħda li tmexxi lil Vassalli fil-kitbiet tiegħu. Hi l-kuxjenza ta' intellettwali li jagħraf in-nisel tiegħu fil-kultura popolari waqt li jgħarbilha fid- dawl tal-kultura mirquma ġdida li issa bdiet ittella' fil-wiċċ għad-dawl tad-dinjità dak kollu li għal żmien twil tħalla fil-qiegħ, għad-dlam ta' l-għajb. Il-każ ta' Malta jistieden għallinqas żewġ riflessjonijiet: (a) il-qagħda tal-kultura Maltija kienet dik li kienet għaliex anki f'artijiet kbar il-kultura popolari kienet imħollija tikber weħidha, imbiegħda mill-kultura mirquma, jew aħjar mill-arti ta' siwi estetiku magħruf; (b) il-kultura Maltija kienet il-kultura ta' kolonja li kellha tgħix fid-dell ta' kultura kontinentali għolja u meqjuma. Għalhekk Malta kellha l-problema ''żejda'' ta' bilingwiżmu li kien jissarraf ukoll f'duwaliżmu kulturali: il-kultura ta' nisel Taljan jew Taljana kienet għolja, waqt li l-kultura Maltija, imfissra bil-Malti minn min ma kienx jaf ilsna oħra, kienet meqjusa bħala inferjuri jew nieqsa mis-siwi u mid-dinjità. Vassalli, bis-saħħa tal-fehmiet aġġornati li kiseb minn barra, jintroduċi l-medjazzjoni ġdida bejn iż-żewġ naħat imbiegħda tal-kwadru kollu. Dan hu l-qofol tal-ħsieb tiegħu mfisser fl-1796, l għad li hi dejjem mentalità waħda li sserrep fix-xogħlijiet l-oħra tiegħu. Bil-kejl tal-ġrajja Maltija, Vassalli jista' jitqies bħala l-ħolqa li tagħlaq l-epoka l-qadima u tiftaħ l-epoka l-ġdida. Minn warajh 'il quddiem il-pass tal-mixja Maltija lejn kuxjenza nazzjonali beda jitqawwa b'ritmi konsistenti, il-fiduċja li żera' Vassalli ssoktat tikber sakemm ħadet l-għamliet organizzati li nafu bihom fuq il-livell tal- ħidma politika u fuq il-livell ta' kitba bil-Malti b'argument Malti wkoll. Il-bniedem Il-persunalità kumplessa ta' Vassalli tgħaqqad flimkien, f'nisġa individwali waħda, lil bniedem li ħaseb ma' bniedem li ħadem. Hi ħidma kemm intellettwali u kemm fiżika, li tbiddel lill-ħajja tiegħu f'mixja mgħaġġla waħda lejn xi għamla ta' għarfien, kemm persunali u kemm nazzjonali. Ir-ritmu li jikkaratterizza lil ħajtu mqanqla huwa mnissel minn xewqa li kibret miegħu biex iċaqlaq u jbiddel il-qagħda li trabba fiha fil-pajjiż. Il-ħsieb tiegħu, bil-qisien Maltin ta' żmienu, huwa radikali għal kollox, u dan kien ifisser li ma setax jiftiehem minnufih jew minn bosta. Il-bidla li jipproponi tmiss lill-istrutturi, waqt li l-fehmiet li jintroduċi jitolbu għarfien mill-kotra, li kienet għadha mhux biss sajma ħafna minnhom iżda saħansitra sajma għal kollox mill-mezzi li bihom setgħet tasal biex issir taf bihom. Madankollu, l-azzjoni ta' Vassalli tiftiehem minnufih jekk titqiegħed fi ħdan il- kwadru kontinentali. Miftuħ għall-għerf, mogħni bl-għarfien tal-Latin u tat-Taljan, midħla tad-dinja ta' barra, Vassalli jieħu sehem fil-kuxjenza moderna tas-sekli tmintax u dsatax, waqt li jilmaħ il-ħtieġa u l-possibbiltà li din il-kuxjenza tixtered f'Malta wkoll. Kien għad jonqos kemm il-kuxjenza kif ukoll l-istrumenti meħtieġa biex dik il-kuxjenza tingħaraf. Kien iżjed iebes l-ideal tiegħu li jara lil din il-kuxjenza, jekk tasal biex tingħaraf, titħaddan kemm mill-istrutturi u kemm mil-kotra. Dan hu li jfisser għala Vassalli kiteb dwar il-Malti bħala Isien nazzjonali, waqt li biex jagħmel dan inqeda bil-Latin u bit-Taljan. Huma ilsna li, fuq naħa, setgħu jagħtu dinjità lilu persunalment bħala bniedem kolt li kien qiegħed ixandar il-ħtieġa u s-siwi tal-Malti fuq il-bażi tat-tħejjija persunali tiegħu fl-ilsna meqjuma fil-kontinent. Huma wkoll ilsna li, min-naħa l-oħra, setgħu jqanqlu l-kuxjenza tan-nies tal-kultura, kemm f'Malta u kemm f'artijiet oħrajn. Huwa importanti wkoll il-fatt li Vassalli qiegħed jibda mill-bidu, jiġifieri billi joffri sistema ortografika tal-Malti. Jidher sewwa li l-pjafi tiegħu, indirizzat lil ħutu l-Maltin ta' żmienu, kien mifhum minnu nnifsu wkoll bħala pjan li kellu jieħu ż-żmien biex iseħħ. Huwa twieled Ħaż-Żebbuġ fil-5 ta' Mejju 1761, studja fis-Seminarju u mbagħad tgħallem il-Filosofija, it-Teoloġija, il-Letteratura u Ilsna Orjentali f'Ruma. Fost il- ħidmiet tiegħu ta' min isemmi li kien fassal għamla ta' ftehim bejn l-Ordni tal- Kavallieri u l-artijiet tal-Lvant bil-ħsieb li jkun jista' joktor il-kummerċ tal-gżira, kif ukoll li xtaq it-twaqqif ta' Lingwa għall-Maltin fi ħdan l-Ordni. Il-ħidma tiegħu wasslitu biex jingħata sentenza ta' ħabs għal għomru, wara li nstab ħati li seraq splussivi u armi mill-Armerija ta' l-Ordni f'Ħal Qormi. Wara xi żmien tħarrab mill- Forti Rikażli u sab kenn f'Salerno. Tul iż-żmien li dam imbiegħed minn pajjiżu, Malta waqgħet f'idejn il-Franċiżi u hu aktar tard inħatar ajjutant fil-Gwardja Nazzjonali. Fir-rewwixta kontra l-Franċiżi tkeċċa 'l barra mill-Belt u mbagħad reġa' ntefa' l-ħabs minħabba suspetti li waqgħu fuqu u safa' eżiljat f'Tunes. Il-bqija ta' ħajtu għaddieha fil-faqar, kif tixhed il-qagħda tal-familja tiegħu fi żmien mewtu fit-12 ta' Jannar 1829.2 , Ittra miktuba madwar Marzu 1822 lill-Arċisqof Ferdinando Mattei li fiha jitolbu jgħinu minħabba l-qagħda fqira tiegħu tagħlaq b'dan il-kliem: ''L'oratore nonostante il gran travaglio che fece pei letterati e per la Patria nel comporre l'unico Dizionario maltese, si trova ridotto ad una continua fame e nudità, e senz'alcun mezzo, onde sollevarsi dallo stato di tanta miseria.''3 Hi silta li turi l-qagħda li ġab ruħu fiha dan l-ispirtu ribell li għex biex jara ħolma ta' ħajtu sseħħ, jiġifieri li l-gżira tagħraf l-ilsien nazzjonali tagħha u b'hekk tikseb kuxjenza tagħha nnifisha bħala nazzjon. Il-ħidma politika tiegħu, għalhekk, tidher imsieħba mal-kitba u ma' l-istudju; huma żewġ xejriet ta' persunalità waħda. Imgħammar kif kien b'fehmiet liberali li ssokta jiżviluppa bis-saħħa tal-ġiri tiegħu barra minn Malta, Vassalli fehem sa minn kmieni r-rabta ċentrali bejn l-emanċipazzjoni kulturali u l-emanċipazzjoni politika. Għarfien ta' l-ispirtu u tal-lingwaġġ ta' l-epoka L-Illuminiżmu, marbut ftit jew wisq mas-snin 1715— 1760, hu żmien li skopra fir- raġuni s-setgħa waħdanija tal-bniedem. Kull tiftixa kellha ssir bi proċess razzjonali, waqt li l-metodu kellu jkun il-kritika msieħba ma' l-argument imsejjes fuq il-provi. Is-seklu tmintax Franċiż rabat kollox ma' l-idea tad-dawl (les lumiċres), aktar ma s-setgħa tar-re u tal-Knisja bdiet tiddgħajjef mal-waqgħa tal-klassiċiżmu. Il-libertins ħarġu mis-sikta ta' qabel u bdew jinstemgħu, waqt li beda jidher bħal sforz intellettwali kollettiv biex jinqerdu l-preġudizzji ta' l-imgħoddi u sseħħ riforma mill-qiegħ fl- oqsma kollha tal-ħsieb u ta' l-imġiba. Kien wasal iż-żmien li jinħasad il-frott ta' Descartes, Locke u l-oħrajn kollha li seħqu fuq il-bniedem bħala moħħ ħieles u investigattiv. Dan il-kult tar-raġuni mhux biss warrab prinċipji u kredijiet qodma iżda offra metodi ġodda għall-għarfien xieraq ta' kulma kien meqjus li nftiehem ħażin matul it-tradizzjoni. Hu kemm hu antistoriċista, l-Illuminiżmu hu wkoll żmien li ried jagħraf tajjeb, analitikament, lill-istorja nnifisha. Kollox kellu jsir b'metodu meqjus, xjentifiku, maħsub tajjeb, ippruvat; il-ħassieba, l-istudjużi u l-kittieba wkoll kellhom jinqdew bil-metodi tax-xjenzjati. Jekk waqgħu l-prinċipji qodma ta' l-awtorità, kellhom jaqgħu wkoll it-teoriji qodma li nbnew fuqhom l-istati, is-sistemi politiċi, l-orjentamenti kulturali, ir-reliġjonijiet, l-istituzzjonijiet li għaġnu d-dinja għas-sura tagħhom infushom. Minn hawn jibda l-proċess ta' reviżjoni ta' l-istorja kollha, proċess li kellu jsaffi lill-kultura minn kulma fiha kien jonqsu s-sisien tar-raġuni. L-injoranza tradizzjonali, riżultat ta' kultura magħluqa fost il-ftit, kellha tintrebaħ bi proċess ta' edukazzjoni tal-kotra, bit-tħaddim xieraq tal-lingwa tal-poplu, bit-tixrid ta' kontenuti li tul it- tradizzjoni l-poplu tħalla sajjem minnhom. Ma setax iseħħ tiġdid mill-qiegħ mingħajr tħaddim tar-raġuni bħala l-mezz li bih il-poplu seta' jikseb għarfien tal-jeddijiet minsija tiegħu. Il-ħeffa fil-lingwaġġ, il-propaganda, l-użu ta' l-istampa kellhom ikunu għodod li jwasslu lill-kotra biex waqt li titgħallem, tagħraf lilha nnifisha u tirraġuna. Il- bniedem illuminista ġdid kien, fuq kollox, kosmopolita, ċittadin ta' dinja waħda u sħiħa. Dawn l-ideali wasslu għall-ħruġ ta' l-Encvclopċdie (1751—1772), damma wiesgħa u għanja ta' l-għerf kollu li seta' jitwassal lill-kotra, minsuġa xjentifikament minn uħud mill-aqwa mħuħ Franċiżi ta' dik il-ħabta, fosthom Diderot u D'Alembert. F'din l-opra jidher l-aktar il-paradoss ta' l-Illuminiżmu: l-antistoriċiżmu, ħarsa lejn l- imgħoddi bħala sensiela ta' żbalji u preġudizzji, kien imsieħeb ukoll ma' stħarriġ metodiku ta' kulma kellu jinfeda u ma jintremiex, waqt li jingħata bħala kontenut maħsub, irraġunat u ppruvat. Ħsibijiet ġodda bħall-awtonomija ta' l-Istat mill-Knisja, il-libertà u t-tolleranza reliġjuża, il-jeddijiet ċivili, il-progress kostituzzjonali u oħrajn huma mżewġa mal- prinċipju ewlieni ta' tiġdid lingwistiku. Il-kelma miktuba kellha tissaffa mit-tiżjin fieragħ tal-wirt klassiku u ssir għodda ta' edukazzjoni ċara u tixrid ta' l-għarfien. Dan il-proċess ta' demokratizzazzjoni kellu mbagħad isib il-wetqa kbira tiegħu fiż- żmien romantiku li, hu kemm hu kuntrarju għall-Illuminiżmu, silet ħafna tagħlimiet miż-żmien ta' qablu. Kien f'dan iż-żmien li Melchiorre Cesarotti, l-awtur tas-Saggio sulla filosofia delle lingue (1785) tkellem dwar orjentament lingwistiku ġdid u modern, u bħalu fost l-oħrajn Gianfrancesco Galeani Napione, l-awtur ta' Dell'uso e dei pregi della lingua italiana (1790). Paġna importanti fil-ġrajja ta' l-Illuministi Taljani hi magħrufa bħala ''Il-Kwistjoni tal-Lingwa'', diskussjoni sħiħa dwar ir-relazzjoni bejn it-Taljan u l-Franċiż, u dwar liema kelma, stil u kostrutti kellhom jinkitbu. Fl-isfond ta' dan kollu fl-Italja kien hemm il-pożizzjoni ta' Leonardo Salviati u ta' l-Accademia della Crusca tiegħu: kienet għażla kontra l-latineġġjar fit-Taljan u b'riżq il-Fjorentin arkajku, kif deher sewwa fil-Vocabolario ta' l-Akkademja (1612). Kollox ma' kollox, madanakollu, kemm il-konservattivi u kemm il-modernisti qablu li l-kitba kellha tinfetaħ u tiġġedded biex tilħaq lill-kotra, skond l-ispirtu ġdid ta' l-epoka. Kien iż-żmien li kollox jibda jinkiteb bi lsien il-poplu. Fost bosta eżempji oħrajn jista' jissemma Antonio Genovesi (1713— 1769) li, mdakkar mill-fehmiet Franċiżi, beda jgħallem bit-Taljan u waqqaf it-tradizzjoni tat-tagħlim bil-Latin, waqt li fassal ukoll pjan ta' tagħlim u edukazzjoni tal-poplu. Imnebbaħ minn Montesquieu, Gaetano Filangieri (1752 — 1788) fi Scienza della legislazione jfassal pjan sħiħ dwar kif kellha tiġġedded is-soċjetà f'bosta oqsma. Jistgħu jissemmew eżempji oħrajn li jseddqu r-rabta bejn l-ideal tat-tiġdid politiku-kulturali u l-ideal ta' l-edukazzjoni popolari; ilkoll juru li s-seklu tmintax jiftaħ beraħ il-bibien mhux biss għar-reviżjoni ta' l-imgħoddi differenti iżda wkoll għall-emanċipazzjoni tal-bniedem il-ġdid, protagonista li jibni kollox fuq ir-raġuni u fuq jeddijiet miksuba. Dan l-isfond kulturali Ewropew hu minnu nnifsu xhieda ta' kemm Vassalli m'hu xejn għajr iben l-epoka li għex fiha. Ix-xejriet imsemmija jistgħu jingħataw ilkoll applikazzjoni diretta għalih u minnhom jissawwar il-karattru persunali, kulturali u xjentifiku tiegħu, anki bħala purista. F'dan id-dawl jitqies tajjeb il-fatt ta' Vassalli Ewropew li xtaq jinserixxi lil Malta wkoll fil-kwadru kontinentali. Ħarsa qasira lejn il-lingwaġġ imħaddem minn Vassalli hi biżżejjed biex tixhed it-twemmin qawwi tiegħu fil-fakultà li l-epoka emmnet għal kollox fiha. F'Alla nazione maltese hu mhux biss ifisser l-għanijiet storiċi tiegħu fil-kitba tal-Lexicon iżda jisħaq fuq il-metodu fl-istħarriġ, fuq ir-raġuni u fuq kif kull pass li għamel huwa fehem li kellu jibnih fuq il-provi u l-istudju. L-insistenza sħiħa tiegħu fuq il-lingwaġġ tar-raġuni u tad-dawl intellettwali, marsus fi spazji żgħar, turi li bħala ġustifikazzjoni għal kulma qiegħed jagħmel f'Malta hemm il-mentalità Ewropea. Min-naħa l-oħra jitla' fil-wiċċ il-kliem li hu tipiku tal-kultura romantika, imsejsa fuq in-nazzjonaliżmu, l-identità territorjali, il-ħakma tas-sentiment u l-individwalità. Tneżżigħ ħafif ta' dan il-lessiku fil-kitbiet imsemmija jixhed il-profondità li biha Vassalli daħal sa minn kmieni fil-kuxjenza tal-moviment Ewropew li daqskemm xorob mill-Illuminiżmu kellu wkoll joffri viżjoni ġdida u differenti: il-comune vantaggio della mia Patria; le incessanti di lei brame; o miei Concittadini; bramo; pubblico; la Nazione; La lingua Nazionale; o miei Concittadini; lL'amor patrio ed i comuni vantaggi stanno piti che altro a cuore; dolce lusinga; nazionale favella. Mill-bqija, il-kitbiet l-oħra ta' Vassalli huma miżgħudin b'din it-taħlita ta' kliem tipiku tal-kuxjenza illuminista u tal-kuxjenza romantika. Hi taħlita li turi li huwa xorob miż-żewġ kulturi ta' żmienu għaliex lemaħ fihom mhux biss il-fejda soċjali iżda wkoll il-possibilità tas-sintesi. L-edukatur liberali illuminista, immexxi mir-raġuni bħala fakultà u metodu, u r-ribell-riformatur romantiku, immexxi mill-viżjoni nazzjonali u sentimentali, huma l-komponenti ta' persunalità kumplessa waħda, it- tnejn imseddqin mill-mod kif Vassalli ħaseb, kiteb u għex. F'dan id-dawl il-bijografija spettakolari tiegħu tintiseġ sfiq ma' l-opra tiegħu, b'mod li t-tnejn jidhru bħala l- kawża u l-effett ta' xulxin. Din ir-reċiproċità ġewwiena ssaħħaħ il-fehma li l-bniedem u l-ħassieb huma t-tnejn xejriet ta' individwalità waħda, li daqskemm hi kuraġġuża fil-qasam ta' l-għajxien u ta' l-azzjoni hi wkoll kuraġġuża fil-qasam tal-proġett nazzjonali ġdid li ħareġ minnha. Id-distanza bejn l-Ewropa u Malta ta' żmienu tispjega għala hu spirtu modern u, għalhekk, ma setax jiftiehem. Il-ħsieb politiku u kulturali Ix-xogħlijiet ewlenin tiegħu huma Mvisen phoenico-punicum sive grammatica melitensis (Ruma, 1791), Ktieb il-Kliem Malti mfisser bil-Latin u bit-Taljan sive Liber Dictionum Melitensium jew Vocabolario maltese recato nelle lingue latina e italiana (Ruma, A.Fulgonio, 1796), u Motti, aforismi e proverbii maltesi (Malta, 1828). Fil- ġrajja tal-qlib tat-testi Bibbliċi hu wkoll importanti għall-Quatuor Evangelia et Actus Apostolorum (Londra, R.Watts, 1829). Forsi mkien iżjed milli fil-kelmtejn li jintroduċu d-dizzjunarju, imsemmijin ''Alla nazione maltese'', ma jinħass qawwi l-ispirtu investigattiv ta' Vassalli, ruħ imqanqla u solitarja fil-ħemda kulturali Maltija ta' l-1796, bosta snin qabel ma kellu jseħħ iċ-ċaqliq b'riżq il-qawmien politiku u kulturali tal-gżira. Dawn il-ħsibijiet, u l-iżjed l-użu mtenni ta' kliem ''ġdid'' bħal patria, concittadini, amor patrio, jixħtu dawl qawwi fuq Vassalli mhux l-iżjed bħala studjuż ta' Isien daqskemm fuq Vassalli idealista u patrijott, mixgħul mill-fehmiet moderni ta' l- Illuminiżmu u tar-Romantiċiżmu. Il-ħidmiet politiċi tiegħu, il-qlubija u l-konvinzjoni kontra l-poter ma jistgħux jinfirdu kif ġieb u laħaq mill-ħidma tiegħu b'riżq l-ilsien Malti, meqjusa dejjem fid-dawl tal-kundizzjonijiet imsemmija. Sa mill-1933 Dun Karm ra fih figura li tħaddan wisq aktar milli hemm fl-isem li sar magħruf bih, ''Missier l-Ilsien Malti''. Kienet ħaġa loġika għall-poeta li jilmaħ fih il-profeta mbiegħed ta' nazzjon indipendenti: u kont ewlieni fost in-nisel tagħna li ħsibt il-jedd li nkunu ġens għalina. $ Id-''Discorso preliminare'' tiegħu, mehmuż bħala daħla għad-dizzjunarju, jixraqlu attenzjoni kbira minn min irid jistħarreġ il-medda tal-viżjoni Maltija tiegħu. Taħt il-kunsiderazzjoni ta' xeħta lingwistika tinħass ittektek id-dehra ta' Malta differenti u ġdida, in-nazzjon ħieles li tkellem dwaru sikwit. Il-pjanijiet tiegħu ta' liema użu jista' jsir mill-Malti miktub, il-ħtieġa li jinfetħu skejjel għall-kotra, il-fehmiet tiegħu dwar it-trawwim ta' poeżija miktuba bil-Malti, u r-riflessjonijiet imxerrda 'l hawn u 'l hinn dwar il-psikoloġija tal-Maltin kif din tidher l-aktar fit-taħdit u fil-kitba: dawn huma biss uħud mill-ispunti li jbiddlu l-figura ta' Vassalli f'dik ta' osservatur ħerqan tal-poplu tiegħu. Vassalli jiftaħ id-''Discorso'' billi jikxef l-għeruq tal-kuxjenza Ewropea moderna tiegħu: f'seklu meta l-arti u x-xjenzi għamlu progress mill-ikbar, kien xieraq li ma jibqax imwarrab u midfun wieħed mill-eqdem monumenti, l-ilsien Malti. jitkellem minnufih dwar il-Malti bħala lingwa, u jegħleb diġà x-xejriet tad-dibattitu li seħħ aktar tard dwar jekk il-Malti hux lingwa jew djalett. Il-Malti hu l-lingwa tagħna (''nostra lingua '), lingwa mċaħħda mill-ħarsien xieraq (''incolta lingua''). Hi wkoll qadima (''antica favella''), lingwa li ntisġet mal-ġrajja tal-poplu u saret tiegħu bħala Isien nazzjonali (''lingua patria e nativa''). Minn din il-' 'lingua incolta ed antica'' huwa xtaq bħallikieku jislet il-prinċipji li jseddqu l-istess nazzjonalità tal-gżira. Il-Malti hu Isien qadim, u għalhekk hu minnu nnifsu erudit. Il-ġrajja tal-lingwa hija marbuta mill-qrib mal-ġrajja tal-bnedmin li jitħaddtuha; għalhekk l-għarfien ta' l-istorja lingwistika jwassal għall-għarfien ta' l-istorja tal-poplu, u l-kuntrarju. Vassalli jagħti l-fehmiet tiegħu dwar din ir-rabta bejn il-lingwa u l-poplu, u juri minnufih li għalih l-għarfien tal-Malti hu l-għarfien stess ta' l-identità tal-pajjiż. Dan huwa l-aspett politiku u kulturali l-iżjed importanti li joħroġ mill-ħsieb tiegħu kollu; l- istħarriġ tal-lingwa jimxi id f'id ma' l-istħarriġ ta' l-individwalità territorjali u nazzjonali li titħadditha. Hi mġiba kollha kemm hi politika li tqanqal lil Vassalli biex jixħet ħarstu, ta' studjuż daqskemm ta' ħassieb politiku, fuq il-Malti bħala Isien qadim u minsi, żewġ xejriet li jgħoddu bl-istess mod għall-istess poplu Malti. Huwa jagħraf ukoll ħames djaletti ta' din il-lingwa: id-djalett tal-bliet, id-djalett ta' Għawdex, id- djalett tar-rħula t'isfel, id-djalett tar-rħula ta' fuq, u d-djalett tar-rħula tan-nofs. Huwa jagħraf diġà t-taħsir bla ħtieġa tax-xeħta qadima tal-lingwa minħabba d-dħul ta' taħdit minn ilsna oħra li m'hux meħtieġ. Vassalli, studjuż ta' l-ilsna, kittieb ta' xogħlijiet bil-Latin u bit-Taljan minbarra bil-Malti, jagħraf sa minn kmieni l-ħtieġa li din id-drawwa ta' taħlit ta' lingwi differenti titrażżan qabel ma tixtered mal-pajjiż kollu: ''Questo insipido e sciocco dialetto, o patois, bisognerebbe proccurare di estirparlo ora sul suo nascere; poichċ col tempo potrà radicarsi in tutto il dominio.'' Huwa jagħraf fil-Malti wieħed mill-ilsna l-iżjed ħelwin, espressivi, sbieħ u kontrana fil-kliem. Dawn ix-xejriet jistgħu jerġgħu jitilgħu fil-wiċċ skond kemm il-Malti jkun ikkultivat. Jekk jitħares kif imissu, il-Malti jerġa' jikseb ix-xejriet sbieħ li għandu rieqda u mrażżna fih. Il-ħarsien tal-lingwa m'hux mifhum minn Vassalli bħala programm ta' studju maqtugħ għalih waħdu, iżda hu meqjus bħala mezz ewlieni biex tingħaraf l-individwalità tal-pajjiż. Miegħu timxi l-letteratura bħala l-espressjoni popolari l-iżjed safja u naturali. Din l-aħħar frażi hi waqt rari fil-kitba kollha ta' Vassalli li jersaq kemm kemm lejn riflessjoni letterarja. Id-diskussjoni dwar jekk il-poeżija Maltija, miktuba fi lsien ta' nisel Semitiku, għandhiex tadotta t-teknika prosodika Orjentali tiftiehem aħjar fid-dawl tal-kliem li Vassalli għażel li jdaħħal fid-dizzjunarju skond in-nisel tiegħu. Min-naħa l-oħra, Għarab, kif ukoll it-tradizzjoni poetika Taljana kollha tal-Maltin ma setgħux jgħinu fil-qasam tal-koltivazzjoni tal-Malti bħala għodda poetika kieku l-poeti li ġew wara qatgħuha li jidħlu fi tradizzjoni ġdida, akkademika u artifiċjali wisq għall-qagħda storika, jiġifieri kieku adottaw il-forom poetiċi tad-dinja Semitika. Il-programm tal- ġbir ta' l-eqdem kitbiet poetiċi bil-Malti, mibdi fl-1791 meta Francois Emm. Guignard de St. Priest xandar tliet għanjiet qosra ta' Gioacchino Navarro, u ssoktat minn Mrs Iliff (1818), F. Vella u G. Montebello Pulis (1824), George Percv Badger (1838) u oħrajn, kellu juri li l-iżvilupp tal-poeżija bil-Malti kellu jseħħ fi ħdan il-kwadru tat-tradizzjoni poetika Taljana eqdem tal-gżira. L-aħjar stqarrija letterarja tiegħu hi li biex jirtoqom il-Malti jeħtieġ li jinkitbu bih xogħlijiet oriġinali, u mhux jinqalbu xogħlijiet minn ilsna oħra. Vassalli jissuġerixxi li jitfissru mingħajr dell ta' imitazzjoni barranija sentimenti msawra u maħsuba bil- Malti, u għal dan il-għan kulturali tiswa fuq kollox il-poeżija. Din il-proposta tidwi l-fehma magħrufa li fil-qawmien letterarju ta' lingwa, kif tixhed l-istorja letterarja Maltija nnifisha, hija l-poeżija li ssib l-ewwel u l-akbar żvilupp. Bħalma jgħid hu nnifsu, dawn il-fehmiet juru l-''erudizione'' u l-'utilità'' tal- Malti, jiġifieri jiġbru d-dinjità kulturali u l-funzjoni soċjali u edukattiva ta' l-ilsien tal-kotra. Minn hawn 'il quddiem (fit-taqsimiet XXVI-XXXVIII tad-' 'Discorso preliminare'') Vassalli jitħaddet dwar il-ħtieġa li l-ilsien Malti jkun ikkultivat. Il- qedem tal-lingwa huwa minnu nnifsu ta' ġid għar-''repubblica delle lettere'' għaliex il-qedem stess jixħet dawl fuq għadd ta' ħwejjeġ. Madankollu, il-ħarsien tal-lingwa huwa wkoll meħtieġ għan-nazzjon li jitħadditha. Il-kultura nazzjonali tinbet mil-lingwa u biha tista' tiżviluppa ruħha. B'hekk jissawru l-ideat, u jikbru s-sentimenti nazzjonali. Mingħajr il-kultivazzjoni tal-lingwa, il-bniedem li jitħadditha ma jista' qatt ikollu kultura xierqa. Bħalma dan il-programm ta' ħarsien lingwistiku seħħ f'artijiet oħra, fosthom fi Sqallija, jgħid Vassalli, hekk ukoll għandu jibda jseħħ f'Malta. Minn dan in-nuqqas ta' ħarsien qiegħda tbati Malta, ''la nostra nazione', kemm fl-aspett materjali u kemm fl-aspett morali (''nel fisico egualmente che nel morale''). B'dawn il-ħsibijiet Vassalli jgħaddi biex jagħti definizzjoni tassew moderna ta' nazzjon, dejjem mibnija fuq l-għarfien u l-ħarsien ta' l-ilsien nazzjonali. Il-kultura ta' nazzjon tikkonsisti fl-edukazzjoni, minn fejn titnissel il-moralità tiegħu, kif ukoll fl-għaqal tal-politika nazzjonali li biha taħdem għall-ġid komuni. Il-kultura titlob ukoll il-kultivazzjoni tax-xjenza u ta' l-arti, biex b'hekk jikber il-kummerċ. Huwa meħtieġ ukoll l-għarfien u l-ħarsien tal-liġijiet, li jżommu l-istat fil-paċi u fit- trankwillità. Dan kollu ma jistax jinkiseb mingħajr l-użu ta' l-ilsien tal-pajjiż, miktub u mħaddem fost kulħadd, għaliex il-lingwa hi l-mezz ewlieni tas-soċjetà. Minn dan wieħed jikkonkludi li fejn l-ilsien nazzjonali m'hux ikkultivat u ma jinkitibx, in- nazzjon li jitħaddtu ma jista' jasal qatt biex jikber u jiffjorixxi. Il-lingwa nazzjonali hi meħtieġa qabelxejn għall-edukazzjoni: ''la cultura… della lingua materna ċĊ necessaria in primo luogo per l'educazione. Il-moħħ jitħaddem sewwa, u l-ideat jitfasslu kif jixraq b'dan il-mod: billi kollox jinbena fuq l-ilsien naturali. Vassalli jistħarreġ u jikkritika l-qagħda lingwistika fil- pajjiż u jisħaq fuq x'għandu jsir biex ma jintilfux ''le speranze della patria e della repubblica letteraria''. Huma lkoll ħsibijiet li juru kemm Vassalli hu ħassieb modern, kemm għal żmienu u kemm għaż-żminijiet ta' warajh. Il-fehmiet tiegħu jaqblu ma' dawk li jfissru fi żmienna l-aqwa esperti Ewropej ta' l-edukazzjoni, waqt li jbassru bosta miżuri li mbagħad bdew iseħħu fis-sistema tat-tagħlim, għallinqas minn żmien ir-rapport ta' Keenan (1879) 'il quddiem. Minbarra ż-żgħażagħ, l-adulti wkoll jeħtieġu l-ilsien nazzjonali biex jedukaw ruħhom u jimmaturaw, u jieħdu ħsieb l- interessi tagħhom. Il-modernità tal-ħsieb ta' Vassalli, imdawwal mill-fehmiet ġodda li xterdu fil-kontinent fi żmienu, u li hu fittex li jdaħħal f'Malta, tidher aħjar f'din Vassalli jitkellem diġà dwar ir-''repubblika'' li għandha jkollha ċittadini xierqa tagħha. Il-moralità tajba, l-għarfien tar-reliġjon, il-ħarsien tal-liġijiet: huma Ikoll xejriet li jbiddlu lill-bniedem f'ċittadin ċivilizzat. Dawn ix-xejriet ma jistgħux jinkisbu mingħajr l-għarfien tal-lingwa nazzjonali. Fi kliem ieħor, Vassalli jara fil-Malti l- aqwa għodda biex jinbena nazzjon modern u ċivilizzat, fejn l-edukazzjoni, il-kultura u l-ħidma politika jimxu flimkien b'riżq dak li hu jsejjaħlu l-ġid komuni. Jidher sewwa li l-ħsieb ta' Vassalli jħares lejn in-nazzjon kollu, u jara n-nuqqasijiet kulturali, soċjali u politiċi tiegħu mnisslin min-nuqqas ta' edukazzjoni tal-kotra, saħansitra fil-qasam reliġjuż, fejn ma kienx għad hemm imqar ktieb miktub tajjeb dwar il-morali u d-dmirijiet tan-Nisrani u l-ħwejjeġ l-oħra meħtieġa, bħalma hu katekiżmu jew ktieb tad-devozzjoni. Dawn il-kotba, jissokta jikteb, jistgħu jinħolqu biss meta l-lingwa tkun ikkultivata (u hawn isemmi ktieb wieħed li kien mimli żbalji, u diffiċli biex jiftiehem). Il-ġid tan-nazzjon jitlob ukoll li l-liġijiet ikunu miktuba bil-Malti; il-kodiċi li jgħaqqadhom flimkien għandu jkun bħal katekiżmu. Jekk iċ-ċittadin, jissokta Vassalli, m'għandux il-ħila jagħraf il-konsegwenzi koroh li joħorġu minn azzjonijiet ħżiena li jsiru kontrieh jew kontra l-libertà tiegħu nnifsu, huwa jsir ilsir ta' għadd ta' nies, li jħarsu l-liġijiet u li jispjegawhom kif jidhrilhom huma. Għal Vassalli, mela, id- demokrazija moderna tinbena fuq iċ-ċittadin li jaf sewwa d-dmirijiet u l-jeddijiet tiegħu. Għalhekk it-tfal għandhom jitgħallmu fl-iskejjel kif jaqraw, kemm il-kotba tar-reliġjon, u kemm il-kotba tal-liġi. Vassalli jemmen li hemm kuxjenza popolari dwar din il-ħtieġa (''la nazione maltese ċ da per se convinta che la lingua popolare ċ molto necessaria, e che percid debbasi coltivare''); għalhekk minn hawn 'il quddiem huwa jgħaddi biex jistħarreġ il-mod kif dan jista' jsir. Vassalli jtemm id-''Discorso preliminare'' b'konklużjoni li tixhed, fuq naħa, iċ- ċarezza u d-determinazzjoni tal-ħsieb tiegħu u, fuq in-naħa l-oħra, ir-responsabbiltà li issa għandu l-pajjiż li jfittex is-soluzzjoni għal din il-problema. Hi problema nazzjonali li huwa jħares lejha min-naħa kulturali, fis-sens wiesa' tal-kelma, biex jasal għal interpretazzjoni sħiħa u waħda ta' nazzjon, anzi ta'repubblika, fejn id- dawl tal-moħħ iwassal għal kull għamla ta' emaċipazzjoni. Il-ħsara ta' Malta hi l-injuranza, in-nuqqas ta' kuxjenza nazzjonali; hi ħsara li titneħħa bit-tagħlim tal-kotra, li ma tistax isseħħ jekk mhux bis-saħħa tal-kultivazzjoni tal-lingwa Maltija. Fuq dan is-sies jinbena mbagħad in-nazzjon modern li qiegħed jara Vassalli, nazzjon li jgħaqqad il-ġid soċjali mad-dawl tal-moħħ. Hi viżjoni integrali li tbiddel lill-istudjuż tal-lingwa f'ħassieb li qiegħed ifassal il-pjan kif Malta tista' tqiegħed is-sisien għall-bini ta' dik li hu qiegħed isejħilha diġà repubblika. F'dan id-dawl is-sehem ta' Vassalli ma jolqotx biss l-istorja tal-lingwa Maltija, iżda wkoll l-istorja politika, li fiha huwa għandu l-post ta' protagonista bikri li qanqal moviment li kellu jasal għall-wetqa tiegħu żmien twil wara. Is-sigriet tal-moderniżmu tal-ħsieb u ta' l-azzjoni ta' Vassalli jinsab fil-fatt li hu ddakkar mill-fehmiet ewlenin ta' l- Ewropa ta' żmienu u ħaddanhom biex applikahom, b'analiżi storika, għal pajjiżu. Il-ħarsa tiegħu hi mixħuta lejn Malta kolonja li hi nazzjon u li għandha madwarha l-punti tar-riferiment għall-qawmien, iżda li għandha ssib ġewwa fiha stess is-saħħa li tqajjimha wara li tkun għarfet il-kredenzjali li jagħtuha l-jedd politiku u kulturali għal dan il-qawmien. Tqabbil tal-fehmiet tiegħu f'dan il-qasam mal-fehmiet ta' protagonisti politiċi li ġew warajh, minn Mitrovich 'il quddiem, jista' jseddaq aħjar dan kollu. Fehmiet importanti oħrajn dwar in-nazzjonalità Maltija huma mfissra fil- ''Prefazione'' għall-Morti, aforismi e proverbii maltesi (1828). Vassalli jistqarr li kien ilu mill-1783 ifittex li jagħraf dan il-wirt popolari bil-ħsieb li jiftaħ triq tajba għall-koltivazzjoni ta' l-ilsien Malti.' Matul iż-żmien, aktar ma mexa 'l quddiem f'dan l-istudju, sab li l-għadd ta' dawn il-qwiel beda jikber, għaliex l-istħarriġ tal- prinċipji ortografiċi u etimoloġiċi tal-lingwa kien l-aħjar okkażjoni għalih biex jiltaqa' magħhom. Uħud minnhom iddaħħlu fid-dizzjunarju, meta deherlu li kellu jseddaq Xi tifsira speċjali ta' kliem oskur jew għidut b'aktar minn tifsira waħda. B'hekk seta' wkoll juri d-differenza li hemm bejn terminu u ieħor skond il-binja li jsibu ruħhom fiha. L-għan ewlieni fit-tiftix tal-qwiel Maltin, jistqarr Vassalli, hu li jsib fihom is-safa ta' l-espressjoni u tal-morali. Jidher minnufih li mqar fit-tiftix lingwistiku Vassalli hu mmexxi mill-prinċipji tal-ħsieb ewlieni Ewropew ta' l-epoka. Huwa jintegra minnufih l-għarfien ta' l-għidut mat-tiġrib u ma' l-identità tal-poplu, ħallieq u kelliem. Fil-fehma tiegħu, aktar ma wieħed imur lura fiż-żmien, aktar tixref is-safa msemmija; bħal drabi oħrajn, huwa qiegħed ifittex l-għeruq tan-nazzjonalità, u mhux biss ix- xejriet evidenti tagħha. Fi kliem ieħor, il-wirt idjomatiku huwa xhieda ta' l-imgħoddi mbiegħed, fdal ta' fehmiet u esperjenzi li waslu mill-qedem. Is-sens tal-qedem tal- Malti hu fundamentali fil-ħsieb ta' Vassalli, u r-rabta li jsib bejn il-qedem tat-taħdit u l-qedem ta' l-istorja ma ddumx ma titbiddel f'ġustifikazzjoni għad-definizzjoni nnifisha tiegħu ta' Malta bħala nazzjon u tal-Malti bħala Isien nazzjonali. Stħarriġ komparat ta' dan il-punt importanti jqiegħed lil Vassalli spalla ma' spalla mal-ħassieba u ma' l-istudjużi kontinentali ta' l-epoka. F'dawn l-espressjonijiet, moħbija taħt suriet differenti, xi drabi enimmatiċi u drabi oħra figurati, hemm is-sentimenti maħsusa mill-Maltin imgħoddija, dawk li hu jsejħilhom ''inostri antichi''. Il-ġbir ta' dawn il-qwiel hu mifhum minn Vassalli bħala l-bini tal-ġrajja morali u spiritwali tal-ġens Malti; fihom jixirfu l-valuri tagħhom li għaddew minn ġenerazzjoni għal oħra, għalhekk l-għarfien u l-apprezzament tagħhom huma għamla ta' valutazzjoni ta' nazzjon fih innifsu, fid-dawl tar-ruħ distintiva tiegħu. Dan l- orjentament hu kollu kemm hu tipiku tal-viżjoni morali li torbot l-Illuminiżmu mar- Romanticiżmu fi proċess wieħed, djalettiku u kuntrastanti kemm jista' jkun, imma mrabbat fil-qofol tiegħu b'raġunijiet li għaddew bla ebda qtugħ minn seklu għal ta' warajh. Hija sewwasew din l-ewropeità tal-ħsieb Malti ta' Vassalli li turi l-modernità tiegħu, kontemporanju ta' l-imħuħ Ewropej, u ruħ solitarja u qabel żmienha fl-għeluq tal-gżira ta' dik il-ħabta. Fehmiet bħal dawn jixhdu li Vassalli m'huwiex biss il-kollezzjonista metodiku tal-wirt mitħaddet tal-Maltin iżda wkoll l-istoriku tal-moralità tagħhom. Imxebilkin ma' dawn l-aspetti hemm ukoll sensiela ta' ġudizzji morali u storiċi, kif ukoll ideat dwar is-sistema tal-ħsieb Malti. Fuq is-sisien tat-tiftix tal-kliem tal-poplu Vassalli jrid jibni mhux biss il-ġustifikazzjoni moderna tal-jedd ta' l-ilsien imwarrab li jkun imħares u studjat u mħaddem fl-oqsma kollha ta' nazzjon li qiegħed jagħraf lilu nnifsu u jimxi fid-dawl ta' l-epoka l-ġdida, li hu jsejħilha l-epoka tad-dawl, iżda jrid jibni wkoll interpretazzjoni ta' ġens skond din l-istess ġustifikazzjoni. Meta l-lingwa ma tibqax titqies biss bħala għodda ta' taħdit iżda ssir ukoll dokument ta' ruħ ta' poplu, l-implikazzjonijiet joktru u jinfetħu. Vassalli, f'dawn is-siltiet u f'oħrajn karatteristiċi, m'huwiex aktar l-istudjuż tal-lingwa, iżda hu wisq iżjed il-ħassieb politiku, l-interpretu ta' identità nazzjonali sħiħa. Il-ħsieb tiegħu jixxengel bejn żewġ naħiet, in-naħa ta' ''i nostri avi'' u n-naħa ta' Ui lor posteri'', tas-''secolo presente'' f'kuntrast mas-''secoli remoti''. Il- moraliżmu li hi mgħobbija bih sikwit l-interpretazzjoni lingwistika-kulturali ta' Vassalli toħorġu minnufih 'il barra mill-għeluq ta' l-istudjuż tal-lingwa u tqiegħdu fil-beraħ tal-filosfu politiku, ta' l-ideatur u tal-pjanifikatur soċjali. Hija sewwasew din id-dinamika morali li jilmaħ fil-ħsieb.u fil-kelma Maltija li, kollox ma' kollox, tbiddel lil Vassalli f'viżjonarju li mix-xhieda lingwistika tal-qedem jislet il- ġustifikazzjonijiet politiċi tal-ġejjieni. Hi dejqa, u saħansitra inġusta, għalhekk, id- definizzjoni ta' Vassalli bħala studjuż tal-lingwa; il-lingwa hi biss il-qasam ta' l- istħarriġ għall-prova ta' verità differenti, wisq usa' u akbar mil-lingwa nnifisha. Il- Malti hu mifhum antropoloġikament, bħala xejra ewlenija ta' individwalità etnika sħiħa. Stħarriġ ta' dawn il-fehmiet fid-dawl tal-ħsieb kontinentali juri li Vassalli qiegħed idaħħal f'Malta l-orjentamenti kulturali ta' l-Ewropa ta' qablu u ta' żmienu: mill-puriżmu ta' l-Accademia della Crusca sad-demokratiżmu illuminista u romantiku. Il-qedem, is-siwi etiku, ir-rilevanza, ir-rabta bejn l-għidut u t-tiġrib ta' kuljum: dawn u xejriet oħrajn mhux biss jistqarru l-ħtieġa tal-qawmien ta' l-ilsien nazzjonali mwarrab, iżda wkoll u fuq kollox jagħtu prova li l-poplu Malti għandu l-individwalità morali u kulturali tiegħu. Din hi konklużjoni kollha kemm hi politika, waqt li l- premessi tagħha biss huma lingwistiċi. Fl-għarfien tal-''codice nazionale'' Vassalli jagħraf ukoll id-distintività tal-poplu Malti. L-enfasi fuq il-kontinwità bejn epoka u oħra hi xhieda ta' l-isforzi tiegħu biex isib il-ġustifikazzjoni għall-istqarrija tiegħu li Malta hi nazzjon. L-aspett ġdid ta' Vassalli li jsejjaħ lil Malta nazzjon ma jinstabx fl-istqarrija ta' din il-fehma, iżda fil-ġustifikazzjonijiet kumplessi u ordinati li jagħti għaliha. In-nazzjonalità f'Vassalli m'hix impressjoni iżda r-riżultat ta' ħsieb sistematiku, il-konklużjoni ta' proċess mimli provi u illustrazzjonijiet. Vassalli ma huwiex poeta li jaħdem bl-intwizzjoni, iżda hu ħassieb li jimxi xjentifikament bil- provi. Ħarsa lejn it-tifsiriet li jagħti għall-qwiel isseddaq dan kollu minnufih. Hi ħaġa kurjuża li matul il-Kwistjoni tal-Lingwa dawn il-fehmiet ma tħaddmux kif messhom mid-difensuri tal-Malti. Hemm bosta raġunijiet, tipiċi ta' l-epoka, li jixhdu għaliex. Il-punt importanti hu li, fil-prattika, Vassalli sa minn bosta snin qabel bħallikieku bassar il-polemika kollha u offra t-tweġibiet sodi għaliha. Is-sisien ta' din is-saħħa intellettwali tiegħu m'humiex biss is-setgħat persunali tiegħu ta' osservatur kollu kemm hu Malti, iżda huma wkoll u wisq iżjed is-setgħat li kellu bħala moħħ kontinentali li laħaq xorob il-prinċipji l-kbar ta' Franza u ta' l-Italja ta' żmienu. Bil-qisien Ewropej Vassalli hu, mill-ġdid, modern u kontemporanju; bil-qisien Maltin, hu leħen iżolat, moħħ li ħaseb b'mentalità li kien fadlilha ħafna biex tasal fil-gżira. Il-qedem tal-lingwa, imwaħħad mal-qedem tal-poplu li jitħadditha, jibqa' l-qofol tad-dinjità kulturali u morali li jilmaħ f'dan kollu. Dak li hu jsejjaħlu ''orientalismo'' m'huwiex biss riferiment lingwistiku; huwa wkoll ħjiel ta' interpretazzjoni etnika. Dawn il-fehmiet u oħrajn li jixirfu minn waqt għal ieħor fl-għoti tat-tifsir tal-qwiel Maltin huma Ikoll turija ta' ħassieb li jrid jagħti prova ta' nazzjonalità qadima bis- saħħa ta' xejra ewlenija ta' dik in-nazzjonalità, il-lingwa, li tiġbor fi ħdanha l- kwalitajiet distintivi kollha ta' dik in-nazzjonalità. Imxeblek ma' l-istħarriġ lingwistiku hemm l-istħarriġ politiku-kulturali. Il-kelma hi mifhuma bħala wirja tas-saffi l-aktar profondi ta' identità nazzjonali, waqt li l-valuri morali li jinsiltu mill-kelma huma mifhuma bħala dokument tad-dinjità tal-poplu. Vassalli qiegħed ifittex il-ħsieb Malti, il-ġenju popolari li, minkejja li m'għandux tradizzjoni filosofika miktuba bħalma għandhom il-popli l-oħra, xorta waħda wasal biex żamm ħaj fi ħdan il-ġenerazzjonijiet ''siekta'' tiegħu damma ta' prinċipji. Għal dan il-għan Vassalli emmen sa minn kmieni li kellu jiġborhom skond metodu daqskemm skond viżjoni; għall-għan politiku tiegħu, ħass li kellu jfittex fihom il-ħila kreattiva u l-korrettezza morali ta' ġemgħa nazzjonali sħiħa. L-isfida ta' Vassalli, imdawwal mill-kitba tal-ħassieba kontinentali, hi li jfittex mod kif idaħħal lill-poplu Malti wkoll fil-kwadru wiesa' tad-dinja ċivili. It-tradizzjoni waħdanija kienet mitħaddta, u għalhekk hu ried jiktibha. Ir-riżultat tiegħu m'huwiex biss ta' studjuż tipiku ta' epoka, iżda wkoll ta' mexxej politiku li fehem li l-azzjoni politika tal-ġejjieni ma setgħetx tinbena tajjeb jekk mhux fuq is-sisien intellettwali. Il-kisbiet politiċi li seħħu warajh kienu ilhom li sabu, bis-saħħa tiegħu, il- ġustifikazzjoni kulturali tagħhom. Meqjusin ilkoll flimkien, bħala maħżen wieħed ta' ħsieb, il-qwiel huma d-definizzjoni morali ta' poplu; fihom Vassalli jilmaħ il- qedem, il-virtà nazzjonali, il-ġenju kreattiv ta' ġenerazzjonijiet sħaħ, u fuq kollox l-unanimità. Huma lkoll xejriet li kull ħassieb romantiku Ewropew bena d-definizzjoni ideali ta' pajjiżu fuqhom; minn hemm, imbagħad, seta' jinbeda l-proċess ta' l- emanċipazzjoni politika. Għeluq Fi ħdan il-kwadru Ewropew Vassalli huwa kontemporanju ta' persunaġġi oħra li żvolġew ħidma ta' l-istess xeħta f'pajjiżhom. Fi ħdan il-kwadru Malti huwa l- persunaġġ iżolat, mhux mifhum, bassar tal-ġejjieni, li madankollu xeħet sfida li kellha tittieħed maż-żmien malli l-kuxjenza Maltija setgħet timmatura aktar skond il-pass meqjus tagħha. Jistgħu jissemmew kittieba oħrajn li żmien twil qabel Vassalli tkellmu dwar in-nazzjonalità Maltija. Antonio Saliba fi Nuova figura di tutte le cose che sono € del continuo si generano dentro la terra (Napli, 1582) jitkellem diġà dwar ''Malta, nostra patria'', waqt li Giovanni Mvriti, l-awtur ta' Opusculum Geographicum (1590), isejjaħ lil Malta ''patria mea dulcissima''.8 Iżda ħadd qablu u daqsu, u għal żmien twil warajh, ma silet it-tagħlimiet politiċi (jew aħjar demokratiċi) u kulturali (fis- sens dejjaq ta' Isien nazzjonali, u fis-sens wiesa', ta' programm sħiħ ta' edukazzjoni popolari) ta' l-Ewropa u applikahom bir-reqqa kollha għal Malta. Fl-opra tiegħu Vassalli jillustra u jiġġustifika xjentifikament il-pretensjonijiet ewlenin tan-nazzjonalità Maltija. Il-kelmiet nazione, patria, nazionale, popolo, concittadini u l-oħrajn kollha li jsawru l-lessiku politiku tiegħu m'humiex espressjoni ta' sentimenti iżolati iżda huma elementi ta' sistema sħiħa ta' ħsieb organiku, xhieda naturali ta' viżjoni integrali li tiftiehem bħala kontemporanja fil-kuntest tal-konċezzjoni Franċiża-Taljana, u tinħass bħala profetika fil-kuntest tat-telqa politika u kulturali ta' Malta. Ġrajja tan- nazzjonaliżmu Malti trid titkellem dwaru bħala punt ta' riferiment ewlieni li jindika l-ġejjieni mqalleb tas-sekli dsatax u għoxrin f'Malta, is-sekli li kellhom jaraw nazzjon ċkejken jinbena fuq il-konfront bejn ħakma kolonjali u fiduċja nazzjonali, kif ukoll fuq l-iżvilupp kulturali kbir li seħħ bis-saħħa ta' l-għarfien ta' emblema romantika ewlenija: il-lingwa. Iżda m'hix il-lingwa mirquma għal għanijiet filoloġiċi jew akkademiċi biss. Hi l-lingwa li trodd ruħ waħda liċ-ċittadini kollha, u li tgħaqqad l-interessi differenti biex jinkiseb il-ġid komuni. Jekk il-proposta filoġika tiegħu tista' tidher nieqsa mill- prattiċità mitluba mill-qagħda lingwistika Maltija, il-proposta politika-kulturali tiegħu m'hi xejn ħlief valida ħafna. Bl-integrazzjoni tal-pjan lingwistiku-letterarju u tal- pjan edukattiv, it-tnejn mibnija fuq il-lingwa, fil-qafas usa' ta' dehra ta' patrija sħiħa jista' jiftiehem is-sens politiku ta' kull taħdit lingwistiku fis-seklu dsatax. Huwa s- seklu li ra lil Malta kolonja tqum bir-ritmu naturali tagħha ta' pajjiż żgħir u fqir, tiġbor il-fdalijiet ta' identità nazzjonali mwarrba (kif xtaq Vassalli), titgħallem il- lezzjoni kbira tal-ġrajja twila tagħha (kif għamlu mbagħad il-poeti u r-rumanzieri ta' ispirazzjoni storika), u tikseb il-fiduċja meħtieġa fiha nnifisha. Maż-żmien din il-kuxjenza kellha twassal biex jitwaqqfu gruppi ta' xeħta ribelli u biex jinbnew partiti li wettqu fil-prattika l-viżjoni li Vassalli, ruħ solitarja u mdawla, kellu s-saħħa intellettwali u l-qawwa morali li jbassar. Ma' l-ewwel daqqa t'għajn jista' jidher li Vassalli ġie kmieni, b'xorti tajba għal Malta, u b'xorti ħażina għalih persunali. B'ħarsa iżjed sistematika Vassalli jidher bħala l-mexxej ta' moviment nazzjonali li, meta kellu jikber u jitqawwa, ma setax jieqaf qabel ma jilħaq il-fażi aħħarija tiegħu. Dan hu, imbagħad, li ġara meta l-ilsien Malti sar il-mezz ewlieni biex tinbena kultura Maltija moderna, biex titqanqal il-kuxjenza nazzjonali rieqda u biex jinstabu l- mogħdijiet politiċi li jseddquha b'miżuri kostituzzjonali. Il-fehmiet ewlwnin ta' Vassalli li juruħ bħala ħassieb u studjuż li jara rabta sħiħa bejn l-iżvilupp ta' l-edukazzjoni bil-Malti u l-iżvilupp politiku tan-nazzjon jinsabu f''Discorso preliminare ', Ktieb il-Kliem Malti, Roma, A. Fulgonio 1796, pp. VII-XLIII. Għal tagħrif dettaljat dwar il-ħajja u l-ħidma tiegħu cfr. N. CREMONA, Vassalli u Żminijietu, Malta, 1937 (2ed., Malta, Klabb Kotba Maltin 1975). Mużew tal-Katidral, Arkivju tal-Kurja Episkopali, Atti Oriġinali, cit. minn Ġ. AZZOPARDI, ''Ħames Dokumenti Ġodda fuq Mikiel Anton Vassalli'', Sagħtar, 62, Marzu 1979, p.19. Ktieb il-Kliem Malti ċit., pp. IIl-V. Motti, aforismi e proverbii maltesi, Malta, 1828, p.VI. Il-'Prefazione'', li minnha huma meħudin il-fehmiet ta' Vassalli u mqegħdin fil-kwadru tal-ħsieb ġenerali tiegħu, tinsab fil-pp. IĊ-ĊURKETT U X-XBIEHA TA' VASSALLI Minbarra x-xogħlijiet stampati tiegħu, ftit huma l-ħwejjeġ ta' Mikiel Anton Vassalli li waslu għandna. Xi manuskritti mhux magħrufa tiegħu nstabu dan l-aħħar, u dawn swew ħafna biex xeħtu dwal ġodda fuq il-persunalità mżewqa tiegħu bħala bniedem u bħala studjuż. Fil-każ ta' bniedem kbir mhux biss ix-xogħlijiet li juru l-ġenju tiegħu huma importanti, iżda wkoll, f'dawl differenti, l-oġġetti li kienu proprjetà tiegħu jew imkejjen marbutin ma' ġrajjietu. Hi importanza iżgħar, għaliex ma hix parti mill- qofol ta' l-identità oriġinali tiegħu, u tikber jew tiċkien skond kemm tgħin biex jissawwar il-kwadru. sħiħ ta' l-għarfien tiegħu. Wirt rari ħafna li wasal minn żmien Vassalli sa żmienna u li issa nafu bih huwa ċ-ċurkett li kien jilbes hu nnifsu u li ntiret minn ġenerazzjoni għal oħra fi ħdan il- familja tiegħu. Dan iċ-ċurkett illum hu milbus bi kburija minn wieħed mid-dixxendenti tiegħu, is-Sur Louis Azzopardi, imwieled il-Ħamrun fl-14 ta' Mejju 1918 u li jgħammar fid-dar 10 Triq id-Duka ta' Xork, il-Ħamrun. Kont imgħarraf li dan iċ- ċurkett jinsab għandu, u meta kellimtu fuq hekk, is-Sur Azzopardi, awtur ta' bosta radjudrammi u traduttur ta' xogħlijiet klassiċi Griegi u Latini, tbissem ferħan u qalli, Iva, arah, dan hu'', u wrieni idu biċ-ċurkett f'wieħed mis-swaba'. Ir-rabta familjari tas-Sur Azzopardi ma' Vassalli tiftiehem malajr jekk wieħed jirrikostruwixxi l-linja familjari tiegħu f'dawn l-aħħar mitejn sena. Skond Cremona, Vassalli żżewweġ aktarx bejn l-1801 u l-1813 lil Katerina Formosa de Fremaux meta hu kien eżiljat fi Franza, fejn aktarx li sar jafha. l Fost ulied oħra huwa kellu lil Grabiel, li żżewweġ lil Grazzja Portelli; dawn kellhom żewġt itfal, Marjanna u Katerina. Katerina żżewġet lil Salvatore Azzopardi u dawn kellhom lil dawn l-ulied, f'dan l-ordni ta' l-età: Akille, Rafel, Ġorġina, Willv u Filippu. Filippu huwa missier is-Sur Louis Azzopardi. (Fl-irqaqat li Ninu Cremona jagħti fil-manuskritt tal- bijografija tiegħu ta' Vassalli, huwa jagħti tagħrif ieħor dwar il-familjari ta' Vassalli u jżid li fi żmienu familjari eqreb ta' Vassalli kienu għadhom jgħammru fil-Furjana). Hemm tradizzjoni magħrufa fil-familja, imwassla bil-fomm minn żmien ilu, li dan iċ-ċurkett intiret dejjem mit-tifel il-kbir f'din id-dixxendenza minn Vassalli. Kull primoġenitu kellu jagħtih lill-primoġenitu tiegħu qabel ma jmut, biex jintlibes minnu. Missier is-Sur Louis Azzopardi, Filippu, kien iżgħar minn ħuh Akille. Bħala t-tifel il-kbir Akille żamm iċ-ċurkett; meta kiber sewwa żżewweġ iżda ma kellux tfal, u għalhekk imbagħad, biex tinżamm it-tradizzjoni familjari, huwa ta ċ-ċurkett lil Filippu li għalkemm kien iżgħar minnu, kellu t-tfal. Filippu mbagħad għadda ċ-ċurkett lil ibnu l-kbir, Louis. Iċ-ċurkett, magħmul mid-deheb b'xi frak ta' fosos ingastati fih, għandu s-sura ta' kobra mgħawġa fuqha nnifisha. Fil-familja hemm tradizzjoni li Vassalli ġieb dan iċ-ċurkett mill-Afrika. Cremona jikteb: ''Ma nafux sewwa sew meta lil Vassalli sifruh minn Malta, iżda milli jidher, wara l-Milied ta' l-1800 huwa ma damx ma telaq minn Malta u aktarx għabbewh fuq vapur li kien sejjer lejn Tuneż. Minn dokument fl- Arkivji tal-Qrati Superjuri ta' Malta jidher li bis-saħħa ta' sentenza ta' turufnament minn Malta (16 ta' Settembru 1800) 'Mikiel Anton Vassalli ta' 37 sena' kellu jkun ħalla l-gżira sal-15 ta' Jannar 1801 fuq 'S. Nicola' li kellu jmur Tuneż… Ċertifikat nadif tas-saħħa ngħata lill-kaptan fl-14 ta' Jannar 1801, u lil Vassalli ngħatalu fil- jum ta' wara. Mill-istess dokument jidher li fit-23 ta' Diċembru 1800 Vassalli kien ingħata ċertifikat nadif tas-saħħa biex jimbarka fuq ix-xambekk 'L'Anime del Purgatorio' li kellu jmur lejn Tuneż iżda li, minħabba li ried imur Sirakuża, it-tluq tiegħu ddawwar sakemm instab vapur li seta' jmur f'Tuneż. Ma nafux jekk Vassalli damx f'Tuneż għal xi żmien jew issokta triqtu lejn xi mkien ieħor. '$ Il-kobra hi serpent marbut ħafna ma' l-Afrika. Is-sriep huma oġġett ta' qima f'xi kulturi. Il-misterjożità u l-qawwa tagħhom qanglu biża' u qima f'bosta nħawi. L- ideat tal-qawmien u ta' l-immortalità, is-setgħa tagħhom li jsaħħru lill-vittmi tagħhom, u l-għajxien tagħhom taħt l-art huma sikwit marbutin ma' l-identità kulturali li ħadu f'għajnejn il-bniedem. il-qima lejn l-antenati hi sikwit is-sies ta' din l-imġiba. Fil- Ġenesi, ngħidu aħna, is-serpent kien mifhum bħala spirtu ta' għerf. Hekk ukoll kien mifhum fost il-Babiloniżi u l-Azteki. Tifsira li torbot lis-serp mal-fejqan tinstab fl- Israel, kif ukoll f'xi kulti Griegi u Afrikani. M'hemmx dubju li dawn it-tifsiriet ma jistgħu jixħtu ebda dawl dirett fuq il-fatt ħafif u sekondarju li Vassalli kellu dan iċ-ċurkett. Iżda fil-każ ta' individwu ta' bixra mhux komuni wieħed jista' forsi jissuspetta, għad li mingħajr ebda ċertezza, li anki ħwejjeġ żgħar u komuni għandhom mnejn jixhdu xi xejriet li mbagħad għandhom il-qofol tagħhom fuq livelli oħrajn u li jixirfu direttament fi mġibiet differenti ħafna. Is-Sur Azzopardi jiftakar b'liema qima hi miżmuma t-tifkira ta' Vassalli fil-familja, u għalhekk din it-tradizzjoni hi mħarsa b'ċertu skruplu u b'fedeltà lejh, għaliex id- drawwa hi meqjusa bħala xewqa tiegħu. Hekk ukoll hu fi ħsiebu jgħaddi dan iċ- ċurkett lil ibnu l-kbir, Mario Philip, direttur taċ-ċinema u t-teatru li llum jinsab imsiefer. Huwa jiftakar ukoll li l-figura ta' Vassalli ilha stmata fil-familja tiegħu. Fil-fatt isostni li n-nanna tiegħu, Katerina (it-tifla ta' Grabiel, iben Vassalli), kellha pittura sabiħa taż-żejt tiegħu li nqerdet maż-żmien. In-nuqqas ta' l-eżistenza ta' xbieha ta' Vassalli wassal biex fi żmienna l-iskulturi Ċensu Apap u Toni Agius ħolqu huma nfushom xbieha ta' wiċċu, kif jidhru fil-bolla kommemorattiva u fil-mafkar f'Ħaż-Żebbuġ rispettivament. Madankollu, xbieha ta' wiċċ Vassalli tidher li kienet teżisti mhux biss minn dak li qal is-Sur Azzopardi iżda wkoll minn tifkira li ħalla Ninu Cremona nnifsu. Fl-okkażjoni tal-ftuħ tal-Kamra tal-Qari fid-dar tal-ħaddiema fl-Isla, fejn kien hemm għadd ta' xbihat ta' kittieba Maltin, f'diskors li għamel dak in-nhar Ninu Cremona fakkar li fosthom kien hemm nieqsa x-xbieha ta' Vassalli. Huwa jistqarr li bħalma ħabrek biex isib ix-xbihat ta' persunaġġi oħrajn, huwa fittex ukoll ix-xbieha ta' Vassalli. Huwa jagħmel riferiment għal madwar l-1880, ħamsin sena qabel ma nfetħet il-Kamra tal-Qari fl-Isla: 'F'Ħaż- Żebbuġ… kien hemm mal-ħamsin sena ilu Kamra tal-Qari bħal din tagħkom. Fiha mdendlin kien hemm ir-ritratt (naħseb disinn) tan-nies kbar tar-raħal, u fosthom, kif qaluli, ta' Vassalli. Il-Kamra għalqet għax il-qalb ta' l-imxerkin fiha kienet birdet. Tliet xhur ilu tlabthom ifittxuhuli qalb l-imbarazzi ta' għamara qadima f'dar ta' sinjura li kienet wirtet xi ħwejjeġ ta' dik il-Kamra. It-tfittxija li saret sfat fix-xejn. ''$ It-tiġrib li għadda minnu Vassalli tul ħajtu bħallikieku jissokta wara mewtu, għaliex mhux biss il-post tad-difna tiegħu baqa' suġġett ta' diskussjoni fost l-istudjużi, iżda wkoll għaliex l-għajb inġust li nxeħet fuqu jidher li wassal biex imqar wara mewtu jdum ma jkun apprezzat għall-kobor tiegħu. Fil-kitba ta' Cremona, mitbugħa f' ''Il- Kotra'', riproduzzjoni tad-diskors tiegħu ta' l-1930, Vassalli hu deskritt bħala ''dan il-bniedem magħruf u minsi fl-istess waqt, midfun fid-dlamijiet kiefra li jwaħħxuk u jbikkuk, taħt saħta ta' dak id-destin li f'Malta hu merfugħ għal nies kbar u patrijotti bħalma kien Vassalli.''5 Kien dan li wassal biex Cremona nxeħet għall-kitba tal- ħajja tiegħu, li beda jxandar f'siltiet f' ''Il-Malti'', II, Ġunju 1932, u li mbagħad ħariġha bħala ktieb fl-1937, Fis-sunett imxandar f' ''Leħen il-Malti'', Settembru 1933, Dun Karm għaraf fih mhux biss studjuż ta' l-ilsien nazzjonali iżda wkoll patrijott politiku li ra fil-bogħod l-emanċipazzjoni ta' stat modern. Bħala epilogu għat- traduzzjoni ta' 1 sepolcri, Dun Karm jagħlaq L-Oqbra (1936) b' ''Il-leġġenda tal- qlib tas-Sepoleri bil-Malti''$ fejn jidealizza u jagħti interpretazzjoni erojka u nazzjonali ta' Vassalli. Fl-1945 Rużar Briffa jagħlaq Jum ir-Rebħ, imnebbħa mil- logħba ta' Malta mal-Hajduks, b'riferiment għal Vassalli bħala missier ta' nazzjon sħiħ. Min-naħa l-oħra, fil-kwistjoni tal-lingwa isem Vassalli ssemma bosta drabi f'dawl differenti. Minn hawn 'il quddiem, il-proċess tar-rikostruzzjoni tal-figura tiegħu, persunaġġ u ħassieb, kien beda bis-serjetà. : A.CREMONA, Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu, 2ed., Malta, Klabb Kotba Maltin, 1975, p. 41. : Bibljoteka ta' l-Università ta' Malta, ''Melitensia'', ms. A. CREMONA, L-Ilsien Malti, ''Il-Kotra'', 2/10/1930, p.6. DUN KARM, L-Oqbra, Stamperija tal-Gvern, Malta, 1936, pp.57-61. Għal stħarriġ ta' ''Il-leġġenda tal-qlib tas-Sepolcri bil-Malti'' u għall-għarfien tal-preżenza simbolika ta' Vassalli fiha cfr. Olschki, Firenze, 1978, pp. 105-111 u O. FRIGGIERI, Il-Kultura Taljana f'Dun Karm, Klabb Kotba Maltin, 1976, pp. 107-113.