Is-Sibt 6 ta' Awwissu 2016 MILL-ISTORJA TAT-TIĠRIJA TAL-VITORJA minn JOSEPH SERRAĊINO L-ORIZZONT MINN FOMM IL-QADDIEFA U D-DILETTANTI (5) l-intervista ta' Karmenu Grech tal-Posta li kien jaħdem mal-gvern bħala 'ci- vil servant'. Karmenu, li miet fl-1978, kien ġej. minn razza ta' barklori u hu wkoll kellu permess biex jaħdem bid- dgħajsa. Ismijiet ta' Karmenu Grech tal-Posta ta' sieħbu Pietru Farrugia t-'Tinet', flimkien ma' għadd ġmielu ta' qad- diefa oħra Bormliżi li matul il-karriera tagħhom kisbu suċċessi kbar fit-tiġrijiet tradizzjonali — tad-dgħajjes bejn iż-żewġ gwerer u wara, huma minquxa mhux biss fl- istorja tat-Tiġrija tal-Vitorja iżda wkoll fi qlub il-Bormliżi li għandhom għal qalbhom l- istorja marittima ta' din il-belt antika. Fl-intervista tagħna konna wasalna fejn Pietru t- 'Tinet' kien talab lil Karmenu biex flimkien jarmaw dgħajsa ta' bi Tnejn u tal-Posta aċċetta l-proposta tiegħu. ' ,. bdejna it-taħriġ tagħna f'Lulju fuq id-dgħajsa ta' sieħbi Pietru … ma nif- takarx jekk kinitx il-Bronka jew xi dgħajsa oħral Konna nitħarrġu x-xatt ta' Santa Tereża, iżda kultant konna nieħdu triq twila mill-Break Water sal-Marsa. 'Fl-1922 konna dħalna ras imb'ras ma' Marsamxett … aħna dħalna l-ewwell Fl- 1923, irbaħna dan il-palju b'mod konvinċenti ħafna u bqajna nirbħuh, sena wara l-oħra sal-1930-36 snin infila. 'Fl-1931 ma ħadniex se- hem f'ta' bi Tnejn u qdifna f'ta' bl-Erbgħa minħabba l- pika kbira li kienet teżisti be- jna u tal-Birgu f'din il-korsa, fejn il-palju tagħha konna ilna snin ma nirbħuh. 'Naħseb li kieku f'dik is- sena ħadna sehem f'ta' bi Tnejn konna nirbħuh ukolll Kif tista' timmaġina, biex irbaħna dan il-palju mill-1922 jie l-oħra bdejna sal-1936, jien u Pietru kel- Ina sfida ħarxa mal-qaddiefa tal-Birgu — mill-aħwa Cauchi li kienu magħrufin bħala 'Ta' Patatiet' u mill-koppji oħra minn Marsamxett u l- Isla. L-aħjar u l-aqwa koppja avversarja tagħna kienu 'Ta' Patatiet' tal-Birgu li f'kull tiġrija kienu jibqgħu telgħin magħna sa tmiem il-korsa. Tiftakar xi tiġrija partikolari fejn int u sieħbek Pietru stajtu titilfu l-palju2: ',.1va, niftakar fit-tlieta żguri Fl-1926, Marsamxett rama sitt dgħajjes għalina dik is-sena kont marid bir-ramattiżmu, iżda f'jum il-Vitorja ħassejtni tajjeb u rnexxielna nidħlu l-ewwel wara taqtiegħa ħarxa mal- Birgu. 'Fl-1930 kont ma niflaħx ħafna, tant, li għedt lil Pietru biex isib sieħeb ieħor min- floki, iżda hu baqa' jsostni li jekk ma naqdifx miegħu kien jieqaf mill-qdif. Ħaġa tal-għaġeb, f'Jum il-Vitorja ħassejtni tajjeb ħafna … kont għamilt wegħda mal-Bambi- na li jekk nirbaħ il-palju wara t-tiġrija mmur nirringraz- zaha. 'Il-palju rbaħnieh, u wara t-tiġrija tlabt lil Pietru biex iwassalni l-Ponta tal-Isla, fejn hemmhekk ilbist qalziet u qmis u tlaqt dritt lejn il-knisja tal-Isla biex nirrigrazzja lil Madonna għall-għajnuna li tatni. 'Fl-1933, Bormla rebħet il- paljijiet kollha, s'intendi barra dak tal-Ferilli għax aħna ma konniex nieħdu sehem fiha. Irbaħna l-palju bi ftitl Kienet tiġrija iebsa ħafna, u għalija kienet aktar minħabba li kelli musmar maqlub fil-warrani tiegħi u ma stajtx noqgħod bilqiegħda sewwa. 'Niftakar li r-rebħ ta' ħames paljijiet, fl-1933, kienet rebħa kbira għalina meta kemm il-Birgu kif ukoll l-Isla kienu armati tajjeb ħafna. F'dik l-epoka aħna konna qegħdin niddominaw kull Regatta u f'din l-okkażjoni speċjali konna għamilna fes- ta kbira u ħadna xi ritratti f'Cafċ Riche. Għedtli li fl-1931 int u sieħbek qdiftu f'ta' Bl-Erbgħa u mħux f'ta' Bi Tnejn — x'kienet ir-raġuni): Kif għedtlek, bejna u l- Birgu kien hemm pika kbira f'din il-korsal Il-Birgu kienu tajbin ħafna fiha u aħna kon- na ilna snin ma nirbħu dan il-palju. 'Niftakar qisu l-bieraħ, wara t-tiġrija tal-1930, fix-xatt ta' Bormla nqala' argument sħun fost il-qaddiefa, u bdew jistaqsu jekk kienx wasal iż- żmien li nirbħu dan il-palju. mill-ġdid. 'Bormla minn dejjem kienet armata tajjeb f'din il- korsa, iżda fis-snin 20 il-Bir- gu kienu aħjar minna. Wara t-tiġrija kien sabni ċertu Leli Aquilina (Ir-Ratal) u talab- ni biex flimkien miegħu u Wiġi Scicluna u Pietru Far- rugia narmaw dgħajsa ta' bl- Erbgħa forsi fl-aħħar Bormla jirnexxielha tirbaħ dan il- palju prestiġjuż. F'dik l-epoka aħna kellna żewġ dgħajjes armati tajjeb u dejjem tajna tiġrija iebsa lil Birgu. 'Nitakar li jien bqajt inħares lejn Leli r-Ratal' u la għedtlu iva u lanqas lel Meta wara kellimt lil Pietru, dan qalli li lilu kienu diġà avviċinawh u xtaq ħafna li jien naċċetta, li għal dik is- sena minflok nieħdu sehem f'ta' Bi Tnejn inġerru f'ta' bl-Erbgħa. Jien aċċettajt, u għalhekk morna nfittxu lil Leli r-Ratal u lil Wiġi u fte- hmna li narmaw dgħajsa tajba. 'F'Awwissu bdejna t-taħriġ fid-dgħajsal Għall- ewwel jien ħsibt li m'aħniex se naqblu, iżda wara ftit palati, irranġajna l-armar u morna aħjar. Wara xi ħmistax nitħarrġu qrib ix-xatt ta' San- ta Tereża biex inqajmu ftit entużjażmu fost il-partitarji tagħna, tlaqna biex nieħdu t- triq fil-kanal… mhux l-ewwel darba ħadna t-triq darbtejn u anke tlieta u ġieli għamilna t- triq f'ħames minuti b'dgħajsa: tax-xogħol taf x'jiena ngħid b'dgħajsa tax-xogħol dgħajsa tax-xogħol hi opra tqila għax biex tingħata permess mid-dwana. trid tkun tiflaħ għaxar passiġġieri u żewġ barklori. Aħna konna nafu li l-ewipaġġ tal-Birgu barra li kien tajjeb ħafna, kien ilu snin jaqdef flimkien, id- dgħajsa tax-xogħol tagħhom kienet eħfef minn tagħna… 'F'jum it-tiġrija, aħna ħad- na postna fil-kanal maġenb id-dgħajsa tal-Isla li wkoll kienet tajba, iżda aħna kon- na armati aħjar minnhom. Kien hemm id-dgħajjes ta' Marsamxett u tal-Marsa, iżda d-dgħajsa t-tajba tal-Birgu ma dehret imkienl 'Fxi ħin qalulna li d-dgħajsa tas-Settebirra kie- net irtirat mit-tiġrija iżda għadni sal-lum ma nafx għaliex irtirat mit-tiġrija. Wara t-tiġrija smajna b'ħafna stejjer, min qal li rtiraw għax beżgħu li jinqala' ħafna ġlied fost il-partitarji taż-żewġ It-Tiġrija tal-Imħatra fuq id-dgħajjes tal-Midalji bejn Bomrla u Marsamxett li kienet saret fil-Port ta' Marsamxett, fis-27 ta' Ottubru, 1906 distretti, oħrajn qallu li riedu jilagħbu xi flus u ma sabux . iżda wara smajna wkoll li wieħed mill-qaddiefa kien fis-sakra u li kien inqala' ħafna nkwiet fost l-ekwipaġġ u kien hemm xi tilwim ukoll. ' 'Ngħidlek is-sewwa, għalkemm jien fraħt ma' sħabi li rbaħna dan il-palju, iddispjaċini ħafna li ma ħadtx sehem f'ta' bi Tnejn kont iħossni aktar kburi kieku rbaħnieh kontra l- aqwa ekwipaġġ tal-kanal ta' dak iż-żmien. Meta wara t-tiġrija sabni Leli r-Ratal u talabni biex nerġa' naqdef magħhom, għedtlu biex isibu lil ħaddieħor għax jien ak- tar nippreferi nkompli naq- def f'ta bi Tnejn milli f'korsa oħra … Jien dejjem nismagħhom jgħidu li qabel il-gwerra kienu jsiru ħafna mħatri fuq id- dgħajjes. Qaddief veteran ieħor Bormliż semmieli l-pika kbira li kienet teżisti bejn Bormla u Marsamxett u qalli wkoll li fil-bidu tas-seklu kienet saret imħatra kbira fuq id-dgħajjes tal-Midalji … x'taf tgħidli dwar din it-tiġrija7 4… imħatri minn dejjem kienu jsiru, anke fiż-żmienna . min se jilgħab imħatra mhux se jiġi jgħidlek. Dwar it-tiġrija li semmejtli — dik baqgħet magħrufa bħala t-Tiġrija tal-Imħatra' u meta saret jien kont għadni daqs- xejn ta' tifel. 'Nismagħhom jgħidu li din it-tiġrija kienet saret f'Ottubru, 1907, bejn l-aħjar żewġ dgħajjes tal-Midalji li kien hawn fiż-żewġ portijiet- In-Nażżarenu ta' Marsamxett u l-Kunċizzjoni ta' Bormla. 'F'din it-tiġrija li kienet saret fil-Port ta' Marsamxett kienet intrebħet minn Mar- samxett u jingħad li l-Bormliżi . kienu tilfu ġidhom kollu. Jista' jagħti l-każ li min kien jgħid hekk kien qed jesaġera, għaliex jgħidu li wara din id-disfatta l-Bormliżi reġgħu sfidawhom għal tiġrija oħra iżda il-Beltin ma aċċettawx. Iżda telf ta' flus jissem- mew żguri: Nismagħhom jgħidu wkoll, li xi ħabrieka Bormliżi kienu marru l-Isla u talbu lil ċertu Ġanni Caru- ana (Il-Bubbli John) biex jaq- def magħhom, iżda dan ma aċċettax… Nota: Karmenu kellu ra- ġun meta sostna li l-imħatri minn dejjem kienu jsiru f'dawn. it-tiġrijiet għaliex f'korrispondenża f'waħda mill-gazzetti nsibu żewġ tiġrijiet oħra bejn Bormla u Marsamxett — waħda fuq id- dgħajjes ta' bl-Erbgħa fl-14 ta' Mejju, 1887, f'lejlet il-festa ta' San Publiju, u l-oħra tal- Kajjikki fl-aħħar ta' Settem- bru, 1991. Meta waqaftlu mill-qdif7 ta fl-19361 Jien u Pietru komplejna nieħdu sehem fil- korsa ta' Bi Tnejn u komple- jna bir-rebħ sal-1936… staj- na komplejna naqdfu, iżda t-tnejn iddeċidejna li nieqfu mil-qdif. Ngħidlek is-sewwa f'Pietru Farrugia sibt mhux biss qaddief tajjeb iżda wkoll ħabib onest u tar-ruħ … kon- na nħobbu lil xulxin qisna żewġ aħwa. 'Mhux l-ewwel darba li sehmu mill-premju tal-flus li konna nirbħu mal-palju kien jagħtihomli għax kien jgħidli li jien għandi l-familja. Qdifna fuq diversi dgħajjes, iżda l-aktar dgħajsa li kienet għall-qalb Pietru kienet Ladi Bronk bin-numru 304. 'Din id-dgħajsa kienet ta' Pietru, u kien semmieha hekk għal ommu li kienet magħrufa bħala 'Il-Bronka' tkompli f'ħarġa oħra