IL-KAVALLIER FRANCESCO BUONARROTI U L-GROTTA TA' SAN PAWL MEDALJI QODMA MILL-ĠEBLA TAL-GROTTA TA' S.PAWL FIL-MUŻEW BUONARROTI- FIRENZE Ġwann Azzopardi Fil-belt ta' Firenze, f'Via Ghibellina, hemm palazz magħruf bħala Casa Buonarroti, Billi dan il-palazz kien ġie akkwistat mill-magħruf Michelangelo, il-werrieta ta' Michelangelo biddluh f'mużew sabifi ad unur tiegħu, u ġabru fifi Ħafna opri tiegħu, l-aktar dawk li ħadem f'żgħożitu kif ukoll forom ta' xogħlijiet ta' Michelangelo li jinsabu mxerrda f'diversi lokalitajiet. lżda ma dawn żiedu xi xogħlijiet ofira konnessi ma' membri tal-familja tiegħu. F'dan l-artiklu se nitkellmu fuq oġġett żgħir miżmum f'kamra magħrufa bħala l-Pensatoio ta' l-istess palazz u li hu ta' nteress kbir għall-Maltin u speċjalment għalina r-Rabtin li ngħożżu lil San Pawl u nqimu l-Grotta tiegħu fir-Rabat bit-tradizzjonijiet tagħha. F'dawn l-aħħar snin il-Kapitlu tal-Kolleġġjata tar-Rabat reġa' qajjem id- drawwa qadima li bħala rigal lil xi viżitaturi distinti joffrilhom skultura ta' San Pawl maħduma mill-ġebla tal-Grotta. Rigal bħal dan ġie mogħti lill-Q.T. il-Papa Ġwann Pawlu Il nhar is-27 ta' Mejju 1990, meta żar il- Grotta, kif ukoll lil Dun Sta- nislaw, segretarju privat tiegħu u lill-E.T. Mons P.L. Celata, Nunzju Appostoliku, lill- Arċisqof Ġużeppi Mercieca u lill-Isqof t'Għawdex Mons N. Cauchi, kif ukoll lill- Granmastru Fra Andrew Bertie. Rigali bĦal dawn jinsabu konservati wkoll fil-Mużew tal- Kolleġġjata tagħna, f'Parroċċa f'Louisiana, U.S.A., kif ukoll l-Italja ħdejn Frascati. L-is- kultur ta' dawn ir-rigali dejjem kien l-istess wieħed, il- magħruf Ġużeppi Galea mir- Rabat, li Ħadem rigali ta' tlett forom u daqsi- jiet. Irrid ngħid li m'aħniex qed nitkellmu fuq bċejjeċ kbar jew żgħar ta' ġebla kruda tal- Grotta fl-istat naturali tagħha, bħalma hemm konservati b'devozzjoni kbira fil-knisja ta' Il-Grotta u l-Knisja ta' San Pawl. San Ġużepp f'Ġibilta', fi knisja oħra fl-Aw- stralja, kif ukoll għand tant persuni u postijiet f'Malta (fosthom fil-kamra tan-nar ta' San Pawl, Rabat) imma qed nitkellmu fuq ġebla maħduma, li barra d-devozzjoni tal-ġebla għandha l-valur ta' l-arti u l-messaġġ imwas- sal mis-suġġett skolpit fiha. L-oġġett kurjuż tal-mużew Buonarroti, Firenze, li fuqu qed nikteb hu kollezzjoni ta' 35 medalja żgħira, jiġifieri maħdumin mill- ġebla tal-Grotta u minquxin mill-wiċċ u mill- ġejjen b'figuri u kliem li juri ħila artistika u jwassal messaġġ. Dawn il-35 medalja żgħira huma konservati fuq kabare' jew trav żgħir ta' l-injam, mingħajr ebda indikazzjoni għajr dak li hemm miktub fuq l-istess medalji. Għalkemm in-numru ta' dawn il-medalji hu 35, fil-fatt 9 minnhom huma duplikati u għal- hekk in-numru veru ta' medalji differenti huwa ta' 26. Kull waħida minnhom għandha xbiha kemm fil-wiċċ kif ukoll fil-ġejjen, iżda hemm numru ta' ripetizzjonijiet l-aktar fil- ġejjen tal-medallji. B'kollox hemm 25 varjant fil-wiċċ u 9 varjanti fil-ġejjen, total ta' 34 xbiha fil- kollezzjoni kollha. L-Istemma tal-Kavallier Franceso Buonarroti Nagħmluha ċara li dan l-artiklu m'hux il-pub- likazzjoni xjentifika ta' din il-kollezzjoni mpor- tanti, iżda biss ġabra qasira ta' nformazzjoni fuqha minħabba l-fatt li kelli x-xorti niskopri- ha u li meta mort inżurha ġejt imħolli nagħtiha enumerazzjoni definittiva. Inħalli għall-ħabib tiegħi Dr George Zammit Maem- pel il-pubblikazzjoni xjentifika ta' din il-kol- lezzjoni: meta semmejthielu, bħali u qabli, mar Firenze biex jistudjaha. Fil-fatt dan l-is- tudjuz qed ifħiejji ktieb dettaljat fuq is-siġilli kollha tal-Grotta, mxerrda mad-dinja, u fil- ktieb li ħriġna dwar il-Grotta fl-okkażżjoni taż- żjara tal-Papa huwa diġa' ppublika l-ewwel kapitlu tiegħu fejn wkoll għamel xi kummenti fuq din il-kollezzjoni. Wieħed għalhekk jist- enna b'fierqa il-kontribut validu ta' l-istudju sħiħ tiegħu. Kif ġew oriġinati il-medalji ta' Firenze maħdumin mill-ġebla tal-Grotta7: L-ideatur tagħhom kien il-Kavallier ta' l-Ordni ta' San Ġwann Fra Francesco Buonarroti, proneputi tal-famuż Michelangelo. Francesco twieled fl-1574 u sar kavallier fil-5 ta' Settembru 1599. Huwa qatta' ħafna snin f'Malta - kien hawn fis-snin 1599, 1607, 1611-12, u minn Marzu 1613 sa mewtu li seħħet fit-3 t'Ottubru Medalja ta' San Karlu Borromeo F'Malta kellu bosta karigi : gvernatur ta' Sant Anġlu (1615), Prokuratur tal-Lingwa ta' l- ttalja (1617), Kummissarju ta' l-ispolji (1623) u Segretarju tal-Granmastru għal-Lingwa ta' l- ltalja (1623). Il-Granmastri Wignacourt u De Paule kkummissjonawlu diversi proġetti ta' ar- kitettura, li wĦud ġew ukoll esegwiti. Is-snin li fihom għex fostna Francesco Buo- narroti kienu snin ta' qawmien ġdid ta' de- vozzjoni lejn il-Grotta ta' San Pawl. is-sena 1599 li fiha Buonarroti sar kavallier kienet is- sena li fiha beda jwettaq ħidmietu fostna l- eremit Spanjol Juan Beneguas. Is-snin l-oħra li fihom Buonarroti reġa' ġie jew għex f'Malta kienu snin li fihom il-Grotta infirdet mill-Paroċċa biex tiġi amministrata minn Beneguas jew inkella s-snin li fihom il-Grotta għaddiet minn idejn Beneguas għand f'Ordni jew fl-aħħarnett is-snin li fihom il-Grotta saret Kolleġġjata ta' l-Ordni ta' San Ġwann u bdiet tiffjorixxi. Ma nistagħġbux għalhekk li l-arma ta' Fra Francesco Buonarroti insibuha fid- dahar ta' 8 medalji diversi ta' din il-kollezz- joni. B'mod ġenerali nistgħu nikklassifikaw il-kol- lezzjoni Buonarroti f'faames taqsimiet: a) qaddisin ta' l-Ordni ħdax u waħda duplikata. b) simbolu ta' l-Ordni waħida u waħda duplikata. c) misteri ta' Kristu, tlieta d) qaddisin oħra sitta u ħamsa duplikati e) San Pawl, il-Grotta u l-qawwa tal-ġebila tagħha kontra l-valenu . sitta u tnejn duplikati Nagħtu issa xi tagħrif aktar dettaljat fuq dawn il-kategoriji. A) Qaddisin ta' l-Ordni. Fid-dahar ta' kull medalja minn din is-serje, barra waħida, hemm dejjem is- salib bi tmien ponot ta' l-Ordni bil-kelmiet Elevabitur signum in nationibus. lsaias V (Jintrefa' bħala sinjal fost il-ġnus - kliem mefiud mill-5 kap tal-ktieb tal-profeta Isaija). Il-waħda differenti fiha arma tal-Granmastru Vascancellos, bla ebda kliem ieħor jew isem. Din ix-xbieha tal-Gran- mastru Vascancellos hi sinifikattiva Ħafna, minħabba li dan il-Granmastru saltan fis-snin 1622-23, u f'dawk is-snin Buonarroti kien Malta, segretarju tal-Kummissjoni ta' l-ispolji u segretarju tiegħu għall-Lingwa Taljana u għal- hekk iġġegħlek taħseb li din il-kollezzjoni ta' medalji saret f'dawk is-snin. Dan ikompli jikkonfermah il-fatt li l-unika data mniżżla fuq xi waħda minn dawn il-medalji (S. Karlu Borro- meo) hi sewwasew is-sena 1622. Fil-wiċċ ta' dawn il-medalji hemm ix-xbiha ta ħidax il-qaddis ta' l-Ordni u dawn huma - enumerati, minn 1 sa 13 bin-numri 1,3 u 10 neqsin. Dawn il- qaddisin huma: S. Rajmond de Podio (2), S.Toscana (4), S. Ugo (5), S. Ger- ardu minn Villamagna (6 u duplikata), S. Ger- landu minn Alemagna (7), S. Nikasju (8), S. Garsia Martinez (9), S.Pietru minn Imola (11- bl-arma ta' Vascancellos), S. Ubaldeska (13) u l-waħda bla numru turi lil S. Tumas Dinglev, Ingliz, li l-medalja ssejjaħlu qaddis iżda fil-fatt l- anqas l-Ordni ma jqisu qaddis. Hawn irridu nżidu li mhux il-qaddisin kollha ta' l-Ordni Ktieb bil-kelmiet 'Vera Pietra di San Paolo' u is-Serp. huma qaddisin għall-Knisja Universali. In-numri mogħtija fuq il-medalji huma f'ordni kronoloġiku skond iż-żmien li fiħ għexu dawn il-qaddisin, kif jirriżulta jekk inqabbluhom mas-serje ta' pittura ta' l-istess qaddisin bid- dati fuqhom li għandna fil-kuridur tal-Mużew tal-Parroċċa tagħna. Bħala xbihat iżda huma wisq differenti, għax magħmulin minn artisti differenti u għax ukoll adattati għall-forma ta' medalji. In-numri neqsin huma: il-Beatu Ġerardu, fun- datur (numru 1), S. Flora u l-martri Ngliz S. Adrianu Fortesque. Minħabba f'hekk jidher ċar ukoll li l-kollezzjoni ta' Firenze m'hix kom- pluta u darba kienet akbar. (B) Simbolu ta' l-Ordni. L-unika medalja f'din is-sezzjoni turi fil-wiċċ is-Salib bit-tmien ponot ta' l-Ordni sovrapost fuq arzella, simbolu internazzjonali tal-pelle- grini, flimkien mal-kelmiet sub hoc signo crucis vincemus (b'dan is-sinjal tas-salib noħorġu rebbieħa) u minn naħa tal-ġejjen ras San Ġwann Battista sovrapost l-istess fuq arzella bil-kelmiet propter veritatem et ius- titiam (għas-sewwa u l-ħaqq) li jorbtu mal- martirju ta' San Ġwann, patrun tal- Kavallieri. Ma ninsewx li l-Ordni ta' San Ġwann fl-oriġini tiegħu kien jieħu ħsieb il-pellegrini li jżuru l- art imqaddsa. Il-Grotta ta' San Pawl f'dawk is-snin kienet ukoll ċentru nternazzjonali ta' pellegrinaġġi. (C) Misteri ta' Kristu. Għandna hawn 3 medalji li juru: It-twelid ta' Kristu bil-kelmiet Fit Genetrix Virgo Maria et Coeli Regina u fin-naħa ta' wara San Pawl bil-kelmiet S. Paule Apostole intercede pro nobis ad Dominum. It-twelid ta' Kristu bl-istess kelmiet flimkien mal-frażi Mirabile Grazia di S. Paolo u fin- naħa ta' wara l-istemma tal-Kardinal Cesare Baronio, figura mportanti fil-moviment kattoli- ku tal-Kontroriforma fi żmien Buonarroti, Beneguas u l-qawmien ta' devozzjoni tal- Grotta. Il-Kurċifiss u fin-naħa ta' wara l-istemma ta' Fra Francesco Buonarroti. Ix-xena tal- Kurċifiss ma fiha ebda skrizzjoni. In-Nawfrġju ta' San Pawl. Medalja fl-10 sena tal-Privileġġ. L-Istemma tal-Granmastru Vascancellos, ta' l-istess żmien tal-Medalji. Minn dawn it-tlieta, it-tieni waħda tolqotna kemm minħabba d-disinn sabiħ tagħha kif ukoll minħabba l-kelmiet dwar il-qawwa tal- ġebla tal-Grotta. (D) Qaddisin oħra. F'dan il-grupp għandna xbihat ta' 5 qaddisin li ma jappartenux lill-Ordni ta' S. Ġwann. In- numru ta' medalji duplikati hu konsiderevoli. Fid-dahar tal-medalji kollha, barra waħda, hemm l-istess stemma tal-Kavallier France- sco Buonarroti. il-waħda speċjali turi knisja, u fl-isfond tagħha grotta, bi xbiha ta' San Pawl fuq il-lemin għarkubbtejh quddiem Kurċifiss u taħtu s-simboli Pawlini Maltin, jiġifieri s-sejf b'lifgħa madwaru; mad- dawra hemm il-kelmiet Terra di S. Paulo contra vele- no. Il-qaddisin, b'isimhom madwar. ix-xbiha, huma: S. Bastjan, S. Katerina, S. Karlu Borro- meo u l-qaddisin S. Ludoviko/ S. Lawrenz. Taħithom hemm il-kelmiet: Petra (jew Pietra) di S. Paulo. Medalja ofira turi l-istess xbiha ta' S. Karlu Borromeo, iżda mingħajr ismu u mingħajr il- kelmiet Petra di S. Paulo; din l-aħħar medalja iġġib is-sena 1622, li kif ġa għidna hi aktarx id-data ta' din il-kollezzjoni. S. Karlu kien qaddis popolari ħafna fil-Kontroriforma Kat- tolika. (E) Medalji bi xbihat tan-Nawfrġju jew tal- Grotta. Dan il-grupp hu ta' l-akbar interess għalina; - fiħ 3 medalji tondi, li għandhom fil-ġejjen l-is- temma ta' Buonarroti u tnejn rettangolari, forma ta' ktieb magħluq vertikali. L-ewwel waħda fiha fil-faċċata annimal mito- loġiku stramb, qisu ċerv bi tlett irjus, imdaw- war bil-kelmiet Vera Petra di S. Pavlo C.V. L-ittri C.V. huma taqsira ta' Contra Veleno. It-tieni medalja turi l-Knisja tal-Grotta mill- ġenb li juri kemm il-faċċata u kemm il-ġenb tal-lemin (il-ġenb l-ieħor hu l-ħajt tal-Knisja ta' S. Pawl). Is-salib fuq il-faċċata hu s-salib ta' S. Ġwann; jidher ukoll fl-isfond il-kampnar ta' S. Pawl. Id-daħla tal-Grotta tidher kemm mill- faċċata (bħalma għadek taraha llum mill-bieb ta' barra) u kemm mill-ġenb fejn tassew jinsab l-għar ta' San Pawl. San Pawl qiegħed għarkubbtejh quddiem Kurċifiss, did-darba fuq ix-xellug; is-simbolu tas-sejf u l-lifgħa jinsab ukoll taħt bħal qabel. Did- darba flok il-kelmiet contra veleno hemm frażi aktar kurjuża: Cum Privilegio, li ttik x'taħseb li Buonarroti kellu xi privileġġ ta' dawn is-siġilli. It-tielet medalja turi xbiha tan-Nawfraġju, b'San Pawl. fuq ix-xellug, u tlett figuri fuq il- lemin; isfel fin-nofs il-baħar u l-lifgħa. Il-figura tan-nofs mill-grupp ta' tlieta fuq il-lemin qed ittella' lil xi Ħadd mill- baħar waqt li fit-tarf hemm donnu suldat. Il-kliem f'din il-medalja jinqara: Vera Petra di S. Pavlo. Cum Privilegio Anno X, kliem li jtina x'nifhmu li l-privileġġ li semmejna kien ilu għaxar snin mogħti. L-aħħar tnejn għandhom forma ta' ktieb u juru sriep u skorpjuni. Fil-faċċata tal-wieħed (l-iżgħar) hemm is-salib ta' l-Ordni waqt li fil- faċċata ta' l-ieħor, li hu akbar, hemm is-sejf ta' 8. Pawl bil-lifgħa. Fil-ġejjen tal-ktieb iż- żgħir hemm serp jew lifgħa bil-kelmiet Vera Pietra di S. Paulo waqt li fil-ġejjen tal-ktieb il- kbir hemm skorpjun fin-nofs u lifgħat fuq u taħt, bla ebda kitba. Kelma fuq id-daqs ta' dawn il-medalji; barra l-aħħar tnejn li semmejna, forma ta' ktieb, li huma ta' daqs inegwali, il-medalji kollha, ta' forma tonda, għandhom żewġ daqsijiet: l- akbar huma s-serje tal-qaddisin ta' l-Ordni,, l-oħrajn kollha huma ftit iżgħar. Minn dan il-ftit tagħrif li tajna, nifhmu biżżejjed l-importanza ta' din il-kollezzjoni qadima. Fid-dawl ta' tagħrif dokumentarju miżmum fl-arkivju ta' Buonarroti fil-Biblioteka Medicea, Firenze, din il-kollezzjoni jixirqilha studju aktar dettaljat u komparattiv. In-numru ta' medalji duplikati jagħtik x'taħseb li dawn kienu ntizi wkoll biex jitqas- smu. Nafu li l-ġebla tal-Grotta, sew jekk fl- istat naturali tagħha sew ukoll jekk maħduma, kienet mogħtija bħala rigal u ap- prezzata minn nies distinti, kif jirriżulta minn manoskritti u kotba stampati qodma. Nagħlaq dan l-istudju billi nagħti żewġ ret- erenzi ta' akkwisti qodma tal-ġebla tal-Gret- ta, li s'issa għadhom ma ġewx pubblikati, (fit-28 ta' Ġunju 1658, il-Kavallier Fra Ama- deo Rovero, Prijur ta' Sant'Eufemia ordna m'għand id-diskret Adriano Risbe, żewġ oġġetti: Kwadru bil-pjanti tal-Belt Valletta, l- Birgu u l-Isla u kaxxa ġebel tal-Grotta. Dawn irċevihom kif jirriżulta mill-ittra tiegħu tal-15 tOttubru 1658: il- ġebla jidher li kienet maħduma għax Fra Rovero jsejħilhom una scatola di devotioni e figurine di Pietra di S. Paolo. Dan jirriżulta mill-ispoll ta' dan il-ka- Valier fl-arkivju tal-Kattidral, vol. C)Bejn April 1674 u Marzu 1678, fl-arkivju ġenerali tad-Dumnikani nsibu tiett referenzii ta' rigali tal-ġebla tal-Grotta: Fis-7 t'April San Ugo, qaddis ta' l-Ordni IV, 146, p.249), hemm ittra lil Pir- jol tar-Rabat fejn il-Ġeneral jiddikjara li rċieva le devozioni di S. Paolo. Fil-5 ta' Jannar 1675 (Reg. IV, 148, p.171) jikteb lill-Pirjol tal- Belt u Vigarju ta' Malta, Patri Tumas Landoli- na Gregorio Dingli. Fl-aħħarnett fit-23 ta' Marzu 1675 (Reg. IV, 148, p.215), il-Ġeneral jikteb lil P. Bernardin Maria, Malti li kien fil- Kunvent ta' S. Duminku, Napli, u jgħidlu: Rċevejt id-devozzjonijiet ta' S. Pawl li bgħattli u billi apprezzajthom, qed nirringrażżjak. Ħajr lil (1) Dr Ludovica Sebregondi Fiorentini li semmiet din il- kollezzjoni fl-istudju tagħha fuq Francesco Buonarroti u li meta mort Firenze ntroduċietni mad-Direzzjoni tal-Mużew u seg- wiet ix-xogħol tiegħi; (2) Dr. Pina Ragioneri, di- rettriċi, di: tatni: l-permess. nenumera l-kollezzjoni; (3) l-Prof. John Critien ta' Pisa, Cavaliere di Grazia magistrale, kavallier pro- fess ta' l-Ordni ta' San Ġwann li sabilna foto- grafu, student tiegħu, akkompanjah waqt ix-xogħol tal-fotografija u fuq kollox irregala lill- Mużew tal-Parroċċa sett ta' fotografiji kbar u tant sbieħi ta' kull xbieha li hemm f'din il-kollezz- joni u (4) lill-fotografu Signor Cesare Fantini li ffotografa tant tajjeb dawn il-medalji:(5) Patri Stiefnu Forte O.P. li tani r-referenzi mill-Arkiv- ju Ġenerali tal-Ordni Dumnikan.