Il-Knisja Parrokkjali tagħna hija bla dubju ta' xejn waħda antika ħafna, mibnija min-nobbli Cosmana Navarra li għaniet dan it-tempju b'rikkezzi kbar u b'pitturi meraviljużi, fosthom il-kwadru titulari ta' San Pawl u l-Glorja xogħol l-artist Stefano Erardi, il-kappellun ta' San Anton Abbati xogħol Michelangelo Marulli, u l-kappellun ta' San Stiefnu xogħol ta' Mattia Preti. Fil-kappellun ta' San Stiefnu illum insibu l-altar ċkejken ddedikat lil Kristu Salvatur li l-festa tiegħu tiġi ċċelebrata nhar is-6 ta' Awwissu. F'Malta nsibu l-Parroċċa ta' Ħal Lija ddedikata lil dan it-titular. Dan il-kwadru u l-altar b'differenza mill-kwadri l-oħra ma tpoġġewx hemm minn Cosmana Navarra iżda kien process ta' snin li għaddew sabiex sar kif qed narawh illum. Kollox beda minn kappella ċkejkna ddedikata lil Kristu Salvatur li kienet tinsab proprju fi Triq is-Salvatur — fil-Belt is-Siekta — l-Imdina. Din il-kappella li kienet tinsab fin-nofs tat-triq, inħattet meta saret it-triq preżenti. Tissemma l-ewwel darba fl-1436 iżda wara nafu li kienet fi stat ta' abbandun. Nafu wkoll li wara xi żmien reġgħet bdiet tiffunzjona, izda llum ma baqa xejn minnha ħlief xi partijiet f'bini privat. Illum il-ġurnata nsibu niċċa ddedikata lis-Salvatur u skrizzjoni. li tfakkar din il-kappella ċkejkna. In-niċċa bl-istatwa tas-Salvatur li timmarka l-post tal-kappella oriġinali fl-Imdina Sagristan tal-Kolleġġjata l Il-Kwadru Titulari Il-kwadru titulari ġie trasferit fil-post fejn narawh illum fil-bidu tas-seklu dsatax u pariġġu (fil- bieb li Ilum huwa tal-oratorju) kont issib il-kwadru ta' Marija Addolorata, dak li llum jinsab fl-altar iddedikat lilha, l-aħħar wieħed tal-korsija (li qabel kien ta' San Eliġju). Dan il-kwadru tħallas fl-1678 mill-Kanonku Dun Anton Testaferrata u sar minn Giuseppe d' Arena (c.1633-1719) u kien sar minflok ieħor antik bħala kwadru titulari tal-Knisja. L-artist li ħa l-ideat ta' Guercino u Mattia Preti, ipinġi b'mod tradizzjonali x-xena tat- Trasfigurazzjoni ta' Ġest Kristu fiċ-ċentru ''jiddi bid-dija li tgħammex' u maġenbu Mosċ u Elija, u taħt naraw lit-tliet appostli magħżula — Pietru, Ġakbu u Ġwanni. Dan il-kwadru kien fih madwar 260 ċentimetru b'130 ċentimetru, kien ġie mnaqqas sabiex jidħol fil- Id-data li tidher fin-naħa t'isfel tal-pittura Il-Kesti, Tagħna,2018 post fejn jinsab illum. Fuqu l-pittur kien imqabbad ipitter l-arem tad-donatur u tal-Isqof Girolamo Molina (1678-82). Din tal-Isqof Girolamo Molina tinsab fix-xellug tal-pittura fin-naħa t'isfel flimkien mad-data li ġġib is-sena 1679. Rigward l-arma tad- donatur, jekk kienet tpittret, illum m' għadiex tidher. Il-pittura jeħtiġilha xi restawr sabiex tkun iżjed ċara x'kien ġara mill-arma u sabiex tintgħaraf aktar l-arma tal-Isqof Molina. L-Altar Taħt il-kwadru kont issib il-qabar tas-Sur Vincenzo Micallef li kien avukat, Illum insibu altar tal-irħam. Dan l-altar kien ġ proprju l-altar tal-preparatorja tal-Parroċċa (il-kamra fejn is- saċerdot kien iħejji ruħu bit-talb qabel jamministra s-Sagrament qaddis tal-Ewkaristija.) L-altar f'din il-kamra kellu użu wkoll sabiex saċerdot li ma jkunx qaddes matul il-ġurnata jkun jista' jqaddes, jew sabiex saċerdot novell jibda jqaddes hawn. Il-kamra preparatorja kienet tinsab proprju fis-Sagristija fejn illum insibu l-kamra tal-kleru u l-abbatini. Mill- arkivji parrokkjali fil-Mużew Wignacourt nafu li fit-12 ta' Diċembru tal-1916 tħallset is- somma ta' 26 lira u 3 xelini lill-bennej Carmelo Attard għax-xogħol li kien għamel f' din il-kamra. Kif għidna f'din il-kamra tpoġġa dan l-altar sabiħ tal-irħam maħdum mill-marmarista Francesco Buhagiar u tħallas fit-23 ta' Frar tal-1917. Sabiex jitlesta t-tabernaklu ċkejken li għandu jżejjen dan l-altar kien jonqos il-bieba li għadha hemm sal-lum. Din hija tar-ramm u swiet lira u 3 xelini. Inħadmet minn Giuseppe Bonnici u tħallas nhar l-14 ta' Marzu tal-1917 u b'hekk din il- kamra kienet kważi lesta għajr xi għamara li kienet meħtieġa u li saru mill-mastrudaxxa Giuseppe Bugeja u tħallas 7 liri, 18-il xelin u 2 soldi nhar il- 21 t'April 1917. Kont issib ukoll kwadri bit-talb mdawwrin mal-ħitan għat-tħejjija tal-quddiesa. L-ewwel trasferiment Meta mbagħad nbniet is-sala parrokkjali, dan l-altar iċċaqqlaq minn dan il-lok għall-kuritur tas- L-Artal tas-Salvatur fil-preżent GĦADD 42 sala fejn proprju Ilum insibu l-lift. Hawnhekk bdiet tintuża bħala preparatorja u aktar tard ukoll għal- laqgħa tal-abbatini tal-Parroċċa u sabiex jinżamm Ġest Sagramentat fil-jiem tal-Ġimgħa Mqaddsa (wara li l-altar maġġur ikun żarmat f'Ħamis ix- Xirka). It-tieni u l-aħħar trasferiment Fis-sena 2013, fil-Parrokkat tal-Arċipriet Kan. Louis Suban wara li sar il-kejl u dak kollu meħtieġ, irriżulta li dan l-altar jidħol preċiżament fil-wisa' tal-prospettiva sabiħa li żżejjen il-bibien u dan il- kwadru tas-Salvatur, bħallikieku magħmul għal B hemm. Għalhekk dan l-altar ġie meħud quddiem dan l-inkwatru mingħajr ma tnaqqsitlu jew żdieditlu biċċa, għajr it-tarġa li. minħabba l-aċċessibilta' kellha titpoġġa fil-Knisja ta' San Katald wara r-restawr tal-paviment t'hemmhekk. Ix- xogħol sar mis-Sur Joe Borg u s-Sur Frankie Farrugia. Ma jistax jonqos li l-altar ġie mżejjen b'dak kollu li hu meħtieġ. Għalhekk tnaddfu sett gandlieri sbieħ tar-ramm għal matul is-sena u fil-festa jintrama wkoll b'gandlieri (li sa ftit ilu kienu jintramaw fil-kor) u l-appostli (li kienu jintramaw fil-kulleġġ) sabiex ikun bħal kumplament. tal- korsija matul iż-żminijiet tal-festi tagħna. Sarulu wkoll it-trieħi, u għall-festa waħda ħamra tal-bellus irrakkmata li nħadmet mis-Sur Lawrence Caruana. Il-bieba tat- tabernaklu ġiet indurata mill-ġdid fis-sena 2017 u sarilha wkoll drapp ġdid minn ġewwa. L-altar għandu wkoll ventaltar sempliċi li jinsab għar- restawr u l-induratura għand is-Sur Arthur Vassallo. Illum dan l-altar jikkumplimenta l-Knisja maestuża tagħna u jservi sabiex jostor fih l-Ewkaristija mqaddsa waqt xi kunċert jew okkażjoni oħra fejn is-Sagrament jitneħħa mill-altar maġġur. B'hekk il- kwadru tas-Salvatur reġa' ġie mgħolli għad-dinjità li kellu fuq l-altar bħalma kien fil-Belt l-Antika. Ħajr lil Mons. Ġwann Azzopardi, l-Arċipriet Kan. Louis Suban u l-Mużew Wignacourt għal din l-informazzjoni. Kumitat Festi Esterni Corpus Domini u San Pawl Rabat