(Jorbot mal-Għadd ta' Marzu paġ. Kif fissirna, l-ewwel Grammatka Maltija (1791) ta' Vas- salli hija mqassma fi tlitt kotba jew taqsimiet. Fl-Ewwel Taqsima hemm mogħtijin ir-reguli tal-kitba maltija li kienu mfissrin fil-qosor bil-Malti fl-ewwel xogħol ta' Vassalli fuq l-alfabet malti li semmejna hawn qabel, kif ukoll fl-aħħar biċċa ta' din il-Grammatka stess bħala Taħriġ tar-reguli fuq il-Kitba Maltija (Praxis). It-Tieni Taqsima titħaddet fuq il-Bċejjeċ tad-Diskors, jew kif il-lum imsejħin mill-grammatiċi, Morfoloġija, li huma n- Nom u Aġġettiv; l-Artiklu, il-Għadd, il-Pronomi, il-Verb u Partiċelli. In-Nom hu mqassam skond il-għamla u x-xorta. Man-Nom jidħol l-Aġġettiv. Ix-xorta tan-Nomi titqassam f'ewlenija u fi mnissla; taħt dawn ta' l-aħħar hemm biċċa mnisslin min- Nom u oħrajn mill-Verb. Fin-Nom jingħataw tagħrifiet u reguli fuq il-Ġens Imżewweġ u fuq il-Għadd Miksnr, u għamliet tiegħu, minn Vassalli msejħin Plurali Irregulari; bini ta' Nomi u taħt din ir-ras: il-Mimmati, l-Aġenti, il Komparativ u Superlativ, id-Diminuttiv jew ismijiet taċ- ċokon, id-Deklinazzjonijiet tan-Nom; Isem il-Għadd jew Numerali; il-Pronomi, personali, relativi. mehmużin. Il- Verb hu mqassam f'Ewlieni, imsejjaħ Radikali u Mnissel, imsejjaħ Miżjud. It-taqsim tal-Verb Ewlieni jimxi fuq il- vokalizzazzjoni tal-Preteritu, Futur u Imperativ u għalhekk il-Verb jinferaq f'Disat Irjus u dawn imbagħad f'Fergħat. Din il-vokalizzazzjoni, kif ifiehem Vassalli, hija dik li aktarx tinsama' l-għaliex tiġi li titbiddel f'xi djaletti ta' Malta u Għawdex. 'Għal kull waħida minn dawn l-Irjusu Fergħat tingħata l-Konjugazzjoni ta' kull għamla ta' Verb bħala mudell. Naraw li fit-taqsim ta' dawn il-Verbi, Vassalli ma għażilx dawk li huma Sħaħ minn dawk li huma Dgħajfin, Neqsin, eċċ. u lanqas dawk li huma Torox u Moħifijin. Ma' dawn il- Verbi Ewlenin daħħal it-Trilitteri b'vokali twila bejn it-tieni u t-tielet konsonanti li fil-grammatki tal-lum, fuq dik tal-Għar- bi, huma magħdudin ma' l-Imnisslin. Il-għamla tal-Verb Imnissel imqassma f'disa' forom. Dawna jaqblu ma' oħrajn miġjubin fi grammatiki oħra tal-lum. Taħt il-Verbi Ano- mali, Difettivi (neqsin) hemm imsemmijin il-verb kiel, MAT; ħa qal, af, naf illi fil-Konjugazzjoni tagħhom ma jimxux ma' dik ta' verbi oħra. Il-Verb jagħlaq b'xi 'Tempi Sekondarji tal-Verb imsejħin Aċċidenti Impropriji tal-Verbi, u modili jitfissru wkoll bil-għajnuna ta' partiċelli, u bit-Tifsira tal- Verbi. Il-Partiċelli li bihom tagħlaq il-morfoloġija huma mqassmin fi tnejn, f'magħqudin u f'magħżulin. Is-Sintassi hija l-iċken taqsima tal-Ktieb u titħaddet fuq il-bini u rabta ta' Nom ma' ieħor, ta' Verb ma' Verb ieħor u ta' Verbi ma' Nomi u ta' dawn ma' Verbi, bini u rabta ta' Pronom ma' bċejjeċ oħra: nom, verb jew partiċelli. Fl-aħħar- nett il-Grammatka tagħlaq b'xi tagħlim u tifsir fuq frażijiet maltin mibnijin fuq partiċelli u verbi ma' pronomi. Sentejn wara, kif fissirna qabel, kien liareġ ktejjeb fejn jugħti t-tifsira tat-tliet epigrafi ta' oqħra b'karattru kufiku. Dawn it-tliet epigrafi minquxin bil-Kufiku, ħażżhom bin-Neskhi u fissirkom bil-Latin. L-ewwel tnejn jibdew bis-sejħa ta' ''B'ism Allah el-vak- man el-vraħim, eċċ.' L-ewwel lapida tissokta tgħid. 'Lil Alla biss imissu l-Għerf u l-Ħolqien; fuq il-ħlejjaq tiegħu, hemm miktub li għandhom imutu; u fil-profeta tiegħu, illi Alla jagħtih ir-risq u jżommu ħaj, il-Perfezzjoni u l-Ħakma. Dan hu l-qabar tal-qaddej t'Alla Ruhman, Alla jqaddislu ruħu. Miet is-Sibt, (f'ta' Vassalli ''feria secunda') it-18 tax- xahar ta' ġumadi, it-tieni tas-sena 531 (13 ta' Marzu, 1137) fil- waqt li ta xhieda li ma hemmx Alla ieħor ħlief Alla: u li Mawmettu huwa qaddej u rasul Alla'. It-tielet u r-raba' vers, kif imfissrin bil-Latin minn Vas- salli, jissoktaw igħidu mibgħut minn Alla biex imexxi u juri l-verità tad-Din sabiex dan isaltan fuq kull Din ieħor, b'in- kejja ta' dawk li jqimu ħafna allat (politeistil, illi l-Ġenna bija vera u li n-nar ta' l-Infera hn veru, u li l-ħajja ta' dejjem hija vera u li s-siegħa tal-Qawmien tasal bla dubjr u li Alla jqajjem (il-mejtin) lilhom mill-oqbra. Alla jkollu ħniena minn min jaqra (din l-iskrizzjoni) u jitlob ħniena għaliha, għall-ġenituri tagħha u għall-misilmin kollha. ' ja Fuq dawn l-epigrafi jitkellem Michele Amari fil-Ġabra ta' Iskrizzjonijet Għarbin ta' Sqallija (Le Epigraji Arabiehe di Sicilia eċċ. Parte Seconda. Palermo, 1879. pp. 76, 33 u 65) u wara li jagħti traskrizzjoni bin-Neski ifissirhom skond il-fehma tiegħu. It-tifsira li tajna ta' l-ewwel iskrizzjoni hija fuq dik ta' Vassalli u Amari li f'xi ħwejjeġ ma jaqblux ma' xulxin. Il-lapida qiegħda fil-Mużew Nazzjonali ta' Palermu. L-Amari jsemmi li l-'Professur M. A. Vassallo ittraskriveiha u qalibha bil-Latin fil-Ktejjeb li ħareġ f'Ruma fl-1793. Hekk ukoll għamel Tvehsen f'ittra li tinsab qalb il-manoskritti tal-Bibljoteka Komunali ta' Palermu,' L-Amari hu bejn ħaltejn jekk l-isem fit-tieni paragrafu għandux jinqara rumhara flok Ruhman kif mogħti minn Vassalli. It-traduzzjoni ta' l-Amari ma taqbelx ukoll ma' dik ta' Vassalli f'xi sitt kelmiet ta' l-ewwel paragrafu u fosthom il-ġurnata tal-mewt tal-midfun ; il-Amari: 'is-Sibt, tat-18 tax-xahar ta' ġumadi'; f'dik ta' Vassalli: ''feria secunda die decima octava mensis Giomadi etċ'' Fil-bqija jaqblu t-tnejn. Tvehsen, skond l-Amari, fehem u qara ħażin xi kliem tat-tieni vers. L-iskrizzjoni tat-tieni lapida tibda, bħalma għedna, bis- sejħa ta' 'B'ism Allah, eċċ.'. Il-bqija tal-paragrafu, skond ma jfisser Vassalli fin-noti tat-traduzzjoni li għamel bil-latin, hu meħud minn fuq is-Sura III. X. 182 tal-Quran. 1879. paġ. 33) igħid illi dik l-iskrizzjoni għandha titqies bħala ħaġa li qatt ma ġiet stampata qabel, il-għaliex qatt ma Ħareġ disinn tagħha u, kif jaħseb, ftet wisq huma dawk in-nies li jafu it-traskrizzjoni tagħha b'ittri għarbin komuni, li kien ħareġ stampata bi traduzzjoni latina is-Sur Michele Antonio Vassallo ta' Malta, fi ktejjeb ta' 8 paġni, Ruma 1793, minn għand Antonio Fulgoni, fejn jingħad illi din il-lapida, u tnejn oħra, kienu nsabu f'Settembru tal-1792 fid-dar ta' Antonino Bagnasco ta' Palermo u meħudin fil- Bibljoteka Komunali li dik il-ħabta kienet tissejjaħ tas-Senat. L-Amari jgħid li dik il-lapida issa qiegħda fil-Mużew Naz- zjonali, xi żmien ilu fl-Università ta' l-Istudji. Il-lapida maqsuma fi tnejn u fiha hemm nieqsa biċċa miksura u għal- hekk it-traduzzjoni ta' l-ewwel paragrafu mogħtija minn Amari nieqsa mill-biċċa l-kbira ta' kliem. It-traduzzjoni latina tat-tieni paragrafu mogħtija minn Vassalli hija din: ''Hoc est Sepulerum Aabd-vr-Rabhman rl Mekkia Abu-vd-Daher Ibn-Aabd-ir-Rahman Xbn Aabd-Allah, filii Isidorii elarissimi. Kif naraw illi bejn it-traduzzjoni ta' Vassalli u bejn dik ta' l-Amari hemm xi tibjin ta' kliem. Fosthom 'vi mekkia' flok l-fimlaqqam' (soprannominato) bil-Għarbi 'al-mukennd; WZidur el-Ażiż' (Isidori Clarissimi) flok 'Zardun 'al qarawi' jew Żavdun tal-Qarwanvu xi kelma oħra (1). L-Amari qal li Vassalli ma satax jaqra tajjeb xi kliem li ma jaqblux ma' dawk li fisser hu, il-għaliex, għalkemm kien jaf xi ftit bil-lsien Għarbi, dana kien nieqes mir-reqqa ta' xi tagħlim, Iżda, kif nuru iżjed il-quddiem, it-tifsir ta' xi kliem f'iskrizzjonijiet Kufiċi bħal dawn mhux dejjem taqbel fost dawk li huma saħansitra magħrufin bħala l-aqwa għor- rief fil-lsien Għarbi. It-tielet iskrizzjoni jfissirha wkoll l-Amari (Epigrafi Ara- biehe: 1879 paġ. Hu jgħid li din il-lapida tinsab fil- Mużew Nazzjonali ta' Palermu. It-test Għarbi, bi traduz- zjoni tagħha bil-latin, ippublikahom, mingħajr tifsira u disinn tal-monument, Mikiel Anton Vassallo, fil-ktejjeb li kien diġà semma fin-numru VIL Il-Professur Malti, jis- sokta jgħid hu, qara tajjeb l-ewwel formula (jiġifieri l-ewwel kelmiet tas-soltu u l-versi tal-Quran), iżda, wara li għadda n-nofs tat-tielet vers, tbixkel fil-kelma li jiena fissirt bil-kelma ċforaġ' u li hu fisser bi żball bil- kelma ''virtà', barra milli ma għarafx fir-raha' vers il-kelmiet 'is-Sibt' u 'għaxra', u kagħbar ukoll l-isem billi nsibu qrah u fissru bl-isem ta' : Abu… Holu il-Kemmad. Amari jissokta jgħid kif Tvehsen, li kien ittraskriva u qaleb bil-latin din l-iskrizzjoni fisser ħażin xi kelmiet. Biex nagħtu xi ħjiel sewwa ta' dan it-tibjin li hemm fit-traduzzjonijiet ta' Vassalli u ta' l-Amari f'din l-iskriz- zjoni, inġibu hawnhekk it-traduzzjoni tal-wieħed u l-ieħor. Ta' Vassalli, li hija bil-Latin tgħid: ''Admodum misericor- dis. It-tifsira ta' l-Amari mogħitija bit-taljan (L'Epigrifi Ar: di Sieilia p. 67) hija din :— (1) Ab' el rahman 'ibn 'abd atlah 'ibn Żamdin al-Qarawi eċċ. Skond it-traskrizzjoni ta' l-Amari bin-Neskhi, Fejn hemm il-vojt immarkat bin-niktiet ifisser illi jonqsu l-kliem fil-lapida stess li f'xi bċejjeċ hija miksura. Għalkemm id-divrenzi fit-traduzzjonijiet jistgħu juru f'wielied jew ieħor nuqqas ta' għerf biżżejjed fil-kitba għar- bija u Isien tagħha, nistgħu ngħidu, iżda, illi fi traduzzjonijiet bħal hawn, li għalihom trid sengħa barranija ta' qari u tagħlim klassiku tal-Għarbi, għaż-żminijiet H fihom għex Vassalli, ħadd ma jista' jgħid li kien għaref biżżejjed. Fil-qari tal-karatteru kufiku għarbi, sa ftit żmien ilu, kien hemm fost l-aqwa Arabisti min imieri lil xulxin, aħseb u ara fl-1793 meta tarġa' Vassalli kien żagħżugħ ta' 29 sena, u, għalkemm dak iż-żmien sata' kien qiegħed igħallem l-Għarbi jew jitħarreġ fih, fl-Istitut tal-Propaganda Fide, kien għadu ma għaddiex żmien biżżejjed biex bit-taħriġ tat-tagħlim tal-Għarbi Klassiku kien jista' dlonk jagħiti bir-reqqa kollha t-tifsira ta' skrizzjonijiet bħal dawn. L-iskrizzjoni ta' Majmuna, li l-lum tinsab fil-Mnżew tal- Belt, kif jistqarr Amari stess, hija l-iktar waħda li fuqha, l-għorrief tal-Ilsien Għarbi taw tifsiriet li ma jaqblux ma xulxin. L-istess Assemanno, Professur tal-Għarbi u Kaldajk fil-Kulleġġ tal-Propaganda Fide, fi żmien Vassalli, ma kien ta ebda tifsira ta' din l-iskrizzjoni. Warajh ta xi tifsira wisq ċkejkna Camillo Falconet. Wara sebgħin sena li kien ilhom igħarblu, bla ma jgħarblu sewwa, fuq l-iskrizzjoni eTa' Majmuma', l-Amari sewwa t-traduzzjonijiet kollha li kienu saru u raġa'ta, biex ngħid hekk, traduzzjoni ġdida li meta tqabbilha ma' dik li saret dan l-aħħar mill-Patri Ka- buċċin Gabriel Maria d'Aleppo, issib li fiha hemm xi kliem li ma jaqbel b'xejn. Meta Vassalli ħareġ it-traduzzjoni ta' dawn it-tliet epi- grafi, fi Sqallija ma kienx hemm ħlief il-Kanonku Rużar DeGregorio li b'xi mod kien jifhem fil-lsien Għarbi u fit- traskrizzjoni tal-karattru kufiku, Kull traduzzjoni bħal din kienet issir bil-għajnuna ta' nies barranin, fosthom ta' O.G. Tvehsen, Professur tal-Għarbi f'Rostock, u ta' Simon Asse- manno, ta' Ruma. L-abbati Fra Ginseppe Vella (l ta' l-Ordni Gerosoll- mitan, imsemmi għat-traduzzjoni ta' xi manuskritti Għarbin, kien ilu f'Palermu mill-1780, meta kien mar hemmhekk mingħajr sold f'butu. Bil-għajnuna ta' l-Arċisqof Airoldi, wara xi snin dehret stampata traduzzjoni tal-Kodici Diplo- matiku ta' Sqallija bl-istorja ta' Sqallija fi żmien il-Għarabh, magħmula minn Vella; wara imbagħad traduzzjoni tal- Kodiċi ta' żminijiet in-Normanni; imbagħad dik tal-Kotba ta' Livju bil-Għarbi.