Inċident żgħir fi triq ċkejkna maġenb il-pjazza tas-Siġġiewi daħħal sitt irġiel mir- raħal f'basla u f'xebgħa inkwiet mitt sena ilu. Dakinhar Salvu Schembri, Karmnu Zammit, Karmnu Agius, Ninu Farrugia, Nikola Ciantar u Ġorġ Calleja qattgħu fanal żgħir tal-karti f'ħanut tax-xorb fi Triq id- Dejqa. Triq id-Dejqa mill-pjazza qabel l-aħħar gwerra Minħabba dan huma spiċċaw arrestati għal tnax-il ġurnata u kienu fil-periklu li jeħlu l-ħabs. Fl-istorja daħlu Lord Plumer il- gvernatur, il-Ġeneral William Hunter Blair il-Kap tal-Forzi Brittaniċi f'Malta, James Frendo Azzopardi l-Aġent Kummissarju tal-Pulizija, l-Avukat tal-Kuruna Mikelanġ Refalo u Dun Salv Chircop il-Kappillan tar- raħal. U dan kollu ħmistax wara l-irvellijiet tas- Sette Giugno li dis-sena qed ikunu mfakkra il-mitt sena minn meta ġraw. L-inċident ġara fl-24 ta' Ġunju 1919; sirt naf bih minn dokumenti fl-Arkivji Grupp tal-Armar 6 ta' Diċembru ipsa i Eku ku tas-Sette. ette Giugno fis-Siġġiewi Nazzjonali ta' Malta. Mill-proċess tal-Qorti' u minn żewġ files tal-Gvern' irnexxieli nerġa' nibni din l-istorja li turi kif is- Siġġiewi ta' 100 sena ilu ma kienx maqtugħ għalkollox mill-movimenti politiċi li kienu għaddejja barra r-raħal. Fil-festa ta' San Ġwann tal-1919 kien hemm tiġrijiet taż-żwiemel fir-Rabat, bħal dawk li kienu u li għadhom isiru fl-Imnarja. Salvu Schembri baħri ta' 21 sena fuq l-HMS Europa, Karmnu Zammit baqqunier ta' 26 sena, Nikola Ciantar baqqunier ta' 29 sena, Karmnu Agius burdnar bil-karettun ta' 32 sena, Ninu Farrugia u Ġorġ Calleja iddeċidew li jitilgħu għat-tiġrijiet. Ftehmu ma' ħabibhom Pawlu Mangion li propjament kien miż-Żurrieq imma kien ġie joqgħod ir-raħal. Mangion kellu waħda mill-ftit karozzi li kien hawn s-Siġġiewi u s-sebgħa li huma marru r-Rabat għat- tiġrijiet. Meta waslu Pawlu qalilhom li kien se joqgħod għassa mal-karozza u sħabu marru jixorbu għal rashom. Fix-xhieda tiegħu huwa qal li meta ġew biex jirritornaw is- Siġġiewi kienu 'kollha mċaqalqin, min iżjed u min anqas.' Fil-karozza, Pawlu żamm lil Nikola Ciantar maġenbu għax ma kienx qed iżomm dritt u pprova jżomm ukoll lil Karmnu Agius li kien fis-seat warajh għax kważi nqalebi Skont ix-xufier l-erbgħa l-oħra qagħdu jkantaw It's a Long Wav to Tipperarv matul il-vjaġġ. Waslu s-Siġġiewi ftit qabel l-Ave Maria, jiġifieri għas-6.00pm. Huma stiednu lil Pawlu biex imur jixrob magħhom. Waqfu quddiem il-ħanut ta' Caterina Cahia magħruf bħala Tal-Furnar f'Bieb San Ġwann (Pjazza San Ġwann). Qagħdu hemm kwarta u kull wieħed ħa tlieta whiskv. Minn hemm marru fil-ħanut ta' Ġanna, minn Ħal Tarxien u miżżewġa lil Ġanni Tanti. Fil-ħanut tagħha fi Triq Santa Margerita huma ħadu limonata u whiskv wieħed. Ġanna xehdet li wieħed minnhom lanqas kien jiflaħ joqgħod fuq saqajh. Minn hemm niżlu għall-ħanut ta' Nikola Vassallo £'55 Triq il-Parroċċa. Ordnaw whiskv u xi luminata imma Nikola ma riedx jagħtihom whiskv għax kienu fis-sakra. Huwa xehed li allura tahom erbgħa luminata bi ftit whiskv. Ħarġu mingħand Nikola, niżlu l-pjazza u minn ħdejn il-kappella taċ-Ċwerra kisru għall-ħanut ta' Pawla. Din Pawla twieldet ir- Rabat u wara li żżewġet lil Karmnu Mifsud ġiet toqgħod is-Siġġiewi u kellha ħanut tax- xorb fi 3 Triq id-Dejqa. Kien ċar li kienu mlaħalħin sewwa u talbuha xi luminata; wieħed talabha għall- whiskv. Ġorġ Calleja u Ninu Farrugia qamu minn posthom, marru mal-bank u talbu lil Pawla taqlilhom żewġt ifniek. Hija weġbithom li ma kellhiex ħin għax riedet tipprepara l-għaġna tal-ħobż. F'daqqa waħda dawn innutaw li mas- saqaf tal-ħanut kien hemm fanal tal-karti li fuqu kien hemm il-Union Jack. Ġorġ Calleja staqsiha għalfejn kellha dak il-fanal. Pawla wieġbet li kienet għamlitu biss biex iżżejjen u bla ebda ħsieb ieħor. Qabeż Ninu Farrugia u qalilha biex tneħħih. Karmnu Agius daħal fin-nofs u qal lil Pawla: 'Neħħih minn hemm għax daż- żmien imkien ma fadal il-Jack Ingliż'. Karmnu Zammit insista biex Pawla tneħħi dak il-fanal. Pawla staqsietu jekk kienx qed jagħtih fastidju. Zammit weġibha: €Ma rridux hemm f u qabad kaxxa tal-injam biex jitla' jiġbdu 'l isfel. Żammu Saver Calleja, ħu Ġorġ, li nzerta daħal fil-ħanut. Hawnhekk qam Salvu Schembri. Tela' fuq siġġu u minn fuqu tela' fuq il-mejda. Huwa staqsa lil sħabu: 'X' jiġrilu min ma jbiddilx77: Huma weġbuh: ''Tqammel' Hawnhekk Schembri qaċċat il-fanal, qattgħu u tefgħu mal-art. fanal bħal dak li qatta' Salvu Schembri fil-ħanut ta' Pawla Mifsud Fuq ġewwa tal-ħanut Pawla kellha Union Jack żgħir ieħor. Kif rawh qalulha biex tneħħih ukoll, imma ma messewhx. Wara li xorbu ħallsu u offrew lil Pawla biex iħallsuha tal-fanal li kienu qattgħu. Hija ma riditx u allura Karmnu Agius qalilha li kien se jġibilha ieħor. Pawla xehdet li wieħed minnhom, li ma kinetx tiftakar min kien, qalilha: ''issa nġibulek ieħor, forsi bil- bandiera Amerikana. ' L-għada wara nofsinhar Pawla marret l-Għassa (fejn illum hemm Dar Ommna Marija), ħadet biċċa mill-fanal imqatta' u għamlet rapport dwar dak li ġara fil-ħanut lis-Surġent Mikelanġ Borg. Grupp tal-Armar 6 ta' Diċembru Ritratt meħud 13-il sena wara l-inċident. lill-Ispettur Salvatore Galea. Minnufih is-sitt irġiel ġew arrestati u hawn beda l-inkwiet. L-Ispettur. Galea. informa lis- Supretendent Ramiro Barbaro Sant li daħħal mill-ewwel lill-Aġent Kummissarju tal- Pulizija li bagħat kollox lill-militar. Fis-27 ta' Ġunju l-Ġeneral William Hunter Blair kiteb lill-Gvernatur u qallu li jidhirlu li dawn is-sitt Siġġiwin għandhom ikunu mgħoddija ġuri akkużati li insultaw il-bandiera Brittanika u li xewxu lin-nies. Fit-3 ta' Lulju il-Gvernatur Plumer approva li dawn jgħaddu ġuri. Erbat ijiem wara, fis-7 ta' Lulju l-Ispettur Salvatore Galea ressaq lil Salvu Schembri, Karmnu Zammit, Karmnu Agius, Ninu Farrugia, Nikola Ciantar u Ġorġ Calleja quddiem il-Maġistrat Luigi Camilleri u akkużahom li fl-24 ta' Ġunju qattgħu l-bandiera Brittanika u xewxu. Dakinhar stess, il-kappillan Dun Salvatore Chircop kiteb lill-Gvernatur biex iħenn għal dawn is-sitt irġiel li għamlu dak li Grupp tal-Armar 6 ta' Diċembru i - Il-Maġistrat Luigi Camilleri li quddiemu tressqu s-sitt Siġġiwin fis-7 ta' Lulju 1919. għamlu meta kienu ''fis-sakra għal kollox. ' Saħansitra l-Kappillan offra li jkun arrestat hu minflokhom basta jinħelsu huma. F'din l-ittra, Dun Salvatore jindika li kien diġà talab li jinħelsu darb'oħra. ittra tal-Kappillan Dun Salv Chircop jitlob għall-ħelsien tas-Siġġiwin arrestati. Il-Gvernatur wieġbu li ma kienx xieraq li huwa jindaħal sakemm ''il-Maġistrat ikollu l-opportunità jesprimi opinjoni Fid-9 ta' Lulju l-Prokuratur Legali Giuseppe Zammit jressaq petizzjoni lill- Gvernatur f'isem is-sitt arrestati. Huwa argumenta li l-arrestati kienu fis-sakra u li l-familji tagħhom qed isofru għax kienu jiddependu fuq il-paga tagħhom. Huwa talab li tinbidel l-akkuża u minflok li qattgħu l-bandiera u xewxu jkunu akkużati li għamlu ħsara fil-ħanut. Intalab il-parir tal-Avukat tal-Kuruna. Fit-12 ta' Lulju, l-Avukat tal-Kuruna Mikelanġ Refalo qal li ma jaqbilx li l-akkuża tinbidel imma ppropona li l-każ jinqata' mill-Maġistrat u mhux jgħaddu ġuri. Dan ifisser li kienu jistgħu jeħlu sa sitt xhur ħabs u multa sa £100. Iżda jidher li Lord Plumer, il-Gvernatur li kien qed jipprova jikkalma s-sitwazzjoni wara l-irvellijiet tas-7 u t-8 ta' Ġunju, kien jaħsibha mod ieħor. Dakinhar stess huwa qal li kien iqis li dan kien każ ta' xi ħadd li għamel storbju waqt li kien fis-sakra u l-perijodu ta' arrest li għamlu kien kastig biżżejjed u allura l-każ għandu jkun irtirat. Dakinhar stess is-sitt Siġġiwin ġew meħlusa; fil-15 ta' Lulju il-Kappillan tas- Siġġiewi reġa kiteb lil Lord Plumer biex jirringrazzjah. Dan l-inċident jirrifletti s-sentimenti politiċi f'Malta dak iż-żmien. L-ewwel nett kien hemm moviment kontra l-preżenza Ingliża, bil-bandiera bħala simbolu ewlieni. Niftakru li ftit jiem qabel, matul l-irvellijiet tas-Sette Giugno, il-bandiera Ingliża kienet sors ta' inkwiet: il-folla insisitet li tintniżżel il-bandiera minn fuq il-ħwienet tal-Belt, tniżżlet minn fuq il-Librerija Nazzjonali u l-bandiera Ingliża li kien hemm fuq il-Liċeo kienet ġiet imqattgħa u mwaddba għall-isfel. Barra minn hekk kien qed jiżviluppa moviment favur l-Amerika. F'dan il-perijodu niltaqgħu ma' numru ta' każijiet fejn ikun hemm tifħir lill-Amerika u l-argument li l-bandiera Amerikana għandha tibdel dik Brittanika ġewwa Malta. Nafu li l-politiċi Maltin' kienu konxji li l-President Amerikan Woodrow Wilson kien qed jargumenta favur id-drittijiet tal-popli li jagħżlu d-destin politiku tagħhom bħala wieħed mill-prinċipji għall-bini tal-Ewropa wara l-gwerra li kienet għadha kemm spiċċat. Dan is-sentiment jinġabar f'rapport dwar il-qagħda f'pajjiżna li l-Konslu Amerikan f'Malta Carl Loop bagħat lis- Segretarjat tal-Istat f'Washington fis-27 ta' Novembru 1919. Fost l-oħrajn Loop jikteb: 'Lord Plumer, il-gvernatur ta' bħalissa, huwa popolari ħafna' u 'irrid ninnota li l-Maltin għandhom ammirazzjoni kbira, kważi superstizzjuża, għall-poplu u l-Gvern Amerikan… 7 2 NAM/CSG01/3060/1919 u CSGO2/1833/1919, 3 Fost il-politiċi Maltin kien hemm l-avukat Nicold Delia imwieled is-Siġġiewi. Fl-1919 l-avukat Delia ħa sehem fl-Assemblea Nazzjonali li kienet iltaqgħet fil-25 ta' Frar u fis-7 ta' Ġunju biex taħdem għal kostituzzjoni ġdida għal Malta. Attenda dawn il-laqgħat bħala r-rappreżentant taċ-Circolo e Filarmonica San NicolĠ, il-banda tar-raħal. Kien elett bħala deputat mal-Partit Nazzjonalista fl- 1927 u fl-1932.