Artiklu meħud mill-fuljett 'L-Istandard'' Nru. 2 Marzu / April 1987, liema fuljett kienet toħorġu l-Għaqda Mużikali Santa Marija. isem ir-raħal hu qadim tabilħaqq u għax qadim mhux għalkemm tfissru. Bħal disgħin fil-mija ta' ismijiet l-irħula l-oħra Maltin li jġibu Ħal quddiemhom (Ħal hi taqsira ta' raħal li fl- Għarbi tfisser imkien ta' waqfa u serħan wara jum vjaġġ) hu isem jew laqam xi ħadd li b'xi mbd kien assoċjat ma' dak il-lokal. Hekk, ngħidu aħna, Attard, Ġer, Għargħur, Aldwin, Lija, Mula, Muxi, Perkop u Safi huma kollha ismijiet ta' persuni; Tabuni, Tartarni u Qormi huma laqmijiet deskrittivi ta' persuni. L- abitanti ta' dak ir-raħal kienu jkunu jafuhom b'isem ir-raħal, isem li maż-żmien sar kunjom uffiċċjali. Għalhekk għandna daqshekk kun- jomijiet li huma wkoli ismijiet ta' rħula, fosthom Dingli nnifsu, illum mifrux sew ma' Malta, u li fl-eqdem dokumenti li għandna ta' madwar l-1400 kont issibu aktarx konċentrat f'Ħad-Dingli u l-inħawi tiegħu. Hekk fl-1419 mid-disa' rġiel b'dal kunjom kont issib 3 min- nhom f'Ħad-Dinli stess, wieħed fil-qrib, l- Egħmieri, wieħed mhux 'il bogħod f'Ħal Dragu, ħdejn il-Bidnija, wieħed l-Imdina, tnejn il-Mosta u wieħed Ħax-Xluq, ħdejn is- Siġġiewi. Forom qodma tal-kunjom kienu Dinkili (maskil), Dinkille (femminil) u saħansitra Dnakil (plural), kif jidher minn dokument notarili tal-1540. Dawn il-forom aġġettivali jagħtuk x'taħseb li l-kelma hi deskrittiva ta' xi karatteristaka jew attribut ta' persuna, bħal ngħidu aħna xi laqam, li t-tifsira tiegħu, u allura wkoll dik tar-raħal, għebet u ntilfet mas-sekli li gerbu minn fuqha. Ħad-Dingli minn dejjem kien wieħed mill- iżgħar irħula ta' Mala kif jidher sa mill-eqdem dokumenti li għandna. Diġà kkwotajna wieħ- ed tal-bidu tas-seklu XV, li hu lista mportanti ta' ismijiet l-irġiel Maltin kollha ta' bejn is-sittax u s-sittin sena, barra mill-qassisin, li kellhom id-dmir jagħtu sehemhom fil-għassa ta' xtut il-gżira; fi ftit kliem din kienet il-Lista tad- Dejma tal-1419. Biex inqabblu d-daqs ta' Ħad- Dingli ma' dak ta' centri oħra jiswa jekk nagħtu n-numri tar-rġiel imqassmin fil-parroċċi li nafu li kienu jeżistu: Ħad-Dingli u Ħal-Tartarni (40) u l-Egħmieri (25) in-Naxxar (92), il-Mosta (62), Ħal-Għargur u rħula oħra żgħar (43) LuL eee 197 raġel Birkirkara (89), Ħal-Balzan (20), H'Attard (25), Ħal-Lija (26), irħula oħra (24) LL 184 raġel Ħal-Dragu (32), Ħal-Dimekk u — 190 raġel — 234 raġel 65 raġel Ħal-Pessa (33) .. 7 65 raġel Ħal-Qormi …. 102 raġel Ħaż-Żebbuġ . 103 raġel Is-Siġġiewi (81), Ħal-Qdieri (13), Ħal-Kbir (24), Ħax-Xluq (17) u Ħal-Tabuni (11) L. 146 raġel Il-Gudja (38), Ħal-Luqa u Ħal- Farruġ (27), Ħal-Kirkop (16),. Ħal-Safi (18), L-Imqabba (21) Ħal-Tarxien u rħula oħra (30) Luna 150 raġel Ħal-Bisqallin (14), Ħal-Ġwann u Ħal-Biżbud (40), Ħaż-Żabbar (18), Ħal-Għaxaq (28) u Ħal- Tmin (10) L 110 raġel Iż-Żurrieq (61), il-Qrendi (27), Bubaqra (19) u Ħal-Millieri (TA) ernnnnennnna 121 raġel Minn dawn il-figuri jidher li Ħad-Dingli bħala parroċċa kellha popolazzjoni daqs nofs dik ta' parroċċi oħra; bħala kien hemm dik tal- Mellieħa, fit-Tramuntana tal-Gżira, u t-tnejn li huma ma baqgħux parroċċi fis-seklu ta' wara. Nistgħu ngħidu li l-popolazzjoni ta' Ħad-Dingli u Ħal-Tartarni flimkien kienet tlaħħaq mal- mitejn ruħ fl-1419. It-tieni dokument ta' siwi għalina hu l-hekk imsejjaħ ''Rollo de Mello''. Fl-1436 l-Isqof ta' Malta Mons. Senatore de Mello ordna lli jsir ċensiment jew elenku tal-benefizzji tal-knisja Maltija għal raġunijiet ta' ġbir ta' taxxi fu- qhom. Fost dawn il-benefizzji nsibu tnax-il kappella jew parroċċa, fosthom dik ta' Santa Duminka, jiġifieri ta' Ħad-Dingli w Ħal- Tartarni; il-benefizzjarju dik is-sena kien Dun Ġuglielmu Żammit. Ta' min ifakkar li dan id- dokument ma jagħtix it-twaqqif ta' dawn il- parroċċi, kif intqal minn xi wħud. Il-parroċċi kienu diġà eżistenti f'dik is-sena. Kif għamilna Il-Kappella ta' Santa Duminka li magħha hija marbuta l-istorja ta' Ħad-Dingli. bil-lista tad-Dejma jaqbel nagħmlu hawn ukoll u nagħtu l-introjti ta' dawn il-parroċċi biex in- kunu nistgħu nqabbluhom: Birkirkara : 20 uqija Il-Birgu .. :—— 2 uqijat Ħaż-Żebbuġ … 11-il uqija Is-Siġġiewi . 14-il uqija Iż-Żejtun .. 14-il uqija Ħad-Dingli — 2 uqijat In-Naxxar 18-il uqija Birmiftuħ … 15-il uqija Ħal-Qormi : 12-il uqija Iż-Żurrieq . . 12-il uqija Il-Mellieħa 2 uqijat Ir-Rabat … 25 uqija Jekk inħallu fil-ġenb il-parroċċi ta' Ħad- Dingli u tal-Mellieħa li l-figuri tagħhom huma baxxi ħafna, u dik tal-Birgu li ma nistgħux in- qabbluha mal-popolazzjoni għax ma nafuhiex, il-figuri l-oħra jidhru li għandhom korrelazzjoni matematika qawwija ħafna mal-popolazzjon- ijiet tal-parroċċi tal-1419 li d-dettalji tagħhom ingħataw qabel. d-dħul mill-kappellaniji f'għamla ta' primizji u dħul ieħor għandu jirrifletti n-numru tan-nies. Il-medja ta' dawn il-figuri titqies li hi ta' uqija kull 5O ruħ. F'dan id-dawl, il-figura għal Ħad- Dingli tidher li baxxa wisq billi ma tirrappreżen- tax aktar minn 100 ruħ, jiġifieri nofs biss dak li stennejna. Jidher li r-raħal ħa daqqa ta' ħar- ta sew bejn is-snin 1420 u 1430. Jista' jisp- jega dan il-fatt il-ħbit qawwi mill-Misilmin fl-1429 li kaxkar fil-jasar mhux anqas minn 3000 Malti. Jista' jagħti l-każ li wara dan il- ħbit bosta Dinglin fittxew li joqgħodu eqreb lejn il-kenn tas-swar ta' l-Imdina. Il-popolazzjoni ta' Ħad-Dingli baqgħet nie- qsa sew anke 50 sena wara, tant li kif jidher minn dokument ieħor ta' qrib l-1480, l-hekk imsejħa Lista ta' l-Angara, Ħad-Dingli f'din is- sena ma kellux aktar minn mitt ruħ, meta rħula oħra żammew il-kwota tal-1419, u oħrajn bħal Ħaż-Żebbuġ u ż-Żurrieq saħansitra żiedu. Bir- raġun li bħall-Mellieħa, Ħad-Dingli kellu jitlef l-istatus tiegħu ta' parroċċa u ma jarġax jitwa- aqaf qabel l-1678. Min kienu dawn l-ewwel Dinglin li nafu bihom7 L-irġiel tad-Dejma tal-1419 kienu: Literi Bastianu, Gaddu Bartolu, Pinu, Niculuchi, Agiustinu u Marinu Bonavia; Lemu Bunnichi; Luca, Cola u Andrea Burasi; Angilinu Basajle; Ramundu Canchur; Antoni Ċapu; Lemu u Randinu Cumbu; Danzu Ġeutiti; Aguistinu Debonu; Petru u Paulu Delia; Jakinu, Paulu u Guillelmu Dinkili; Paulu, Ramundu u Gullielmu Faruge; Thomeu Fracacheni; Thumeu Galata; Bernardu Garuf; Pinu Gaugi; Franciscu u Lenzu Luuki; Manfre Maniuni; Bertinu Maxita; Pascualinu Skembri; Nardu Tabuni; Perellu u Deunisi Xikilune; Muni Valent; Rugeri Vella; u Jacubinu Zamit. Daqqa t'għajn lejn il-kunjomijiet f'dawn iż- żewġ listi tkompli tikkonferma l-bidla radikali li ġrat fir-raħal għal nofs is-seklu XV u li neb- bħuna biha l-figuri li tajna. Mill-kunjomijiet oriġinali reġgħu tfaċċaw biss Bastianu, Dingli, Faruge u Xikilune; il-bqija kollha għebu u daħlu oħrajn ġodda minflokhom. Kollox juri l-hemm li għaddiet minnu ''din l-art ħelwa'' u Ħad- Dingli magħha f'dawn iż-żminijiet. Barra mill- ħbit diżastruż u oħrajn bħalu mill-Misilmin, li semmejna, kien hemm ukoll il-pesta u mxija ta' mard tal-grieżem għal nofs dan is-seklu li bejniethom ġarrew mas-700 ruħ. Dan biex ma nsemmux l-għaks li għaddew minnu l-Maltin meta fdew lilhom infushom mit-tirannija ta' Monrov bi ħlas għoli ta' 30,000 fjorin. Dawn il-pressjonijiet kollha fuq popolazzjoni żgħira ta' raħal żgħir għamlu minnu ħerba li minnha ma satax iqum qabel ma jgħaddu sekli li jnissu u jfejqu.