BAHAR, MEWG U HALEL FIL-POEZIJA TA' DUN KARM Studju idjomatiku Ta' J. ZAMMIT MANGION Lil Dun Karm ma nistgħux inqisuh poeta tan-Natura bħalma ngħidu aħna, hu Anton But'igieg; iżda min jaqra lil Dun Karm ma jistax ma jintlaqatx mir-rikkezza ta' riferenzi li l-poeta jagħmel għan-Natura, u l-fenomeni tagħha. F'kull poeżija li kiteb Dun Karm insibu xi allużjoni, simile, metafora jew espressjoni idjomatika oħra fuq in-Natura, u dan juri żewġ ħwejjeġ. L-ewwe'nett, il-poeta kien iħobb in-Natura, kien jifhimha f'mewbitha u kien ukoll jaf jispiritwalizzaha. Għalkeram il-poeta qatta' l-biċċa l-kb'ra ta' ħajtu il-ibliet, iżda t-trobbija raħlija tiegħu kienet għadha t'ġri fid-demm, u ikemm-il darba nsibuh fil-poeżiji tiegħu jixxennaq għal sublimaz- zjonijiet mill-isbaħ fuq in-Natura. It-tieni, l-ilsien Ma'ti, speċjalment — fl-istil ta' poeżija kif ittrattat minn Dun Karm, jagħti sfog qawwi. għal espressjonijiet id'omatiċi mibnija u msawra fuq fenomeni tan-' Natura. Jekk niflu sew u nqabblu t-traduzzjoni tal-'Oqbra'' mal-: €Jien u Lilhinn Minnu'' nindunaw mill-ewwel bid-differenza qawwija. li tgħaddi bejniethom: ta' l-ewwel hi mtaqqla b'riferenzi għall-mito- loġija u l-allat tal-Griegi u r-Rumani, tat-tieni hi mimlija riferenzi għal dak li joffri l-ambjont Malti — baħar, xemx, sema, ħdura, għasafar…… Imsaħħar minn din il-qawwa u s-sensibbiltà tal-poeta: le'n il- ikwejjeġ tan-Natura, qrajt il-poeżiji kollha tiegħu u ġbart ir-riferenzi kollha li hu jagħmel għaliha, Biex inġib dak kollu li ġbart f'essav wieħed irrid nimla ħafna u ħafna paġni. Iżda naħseb li jkun ta' interess jekk din id-darba nieħu biss aspett wieħted li juri l-poctai Il-BAĦAR. Lilna l-Maltin il-baħar jiffaxxinana: hu jdawwarna, iwennisna, jurina li aħna żgħar. Il-baħar u aħna huma ibiċċa waħda, iu l-ebda Malti ma ionqos li xi darba jew oħra f'ħajtu ma jkollux x'jaqsam miegħu. Għalkemm Dun Karm hu Żebbuġi — post li għalina l-Maltin hu xi ftit imbiegħed mill-baħar — huwa influwenzat ħafna mill-qawwa ta' din il-meravilja, u mhux biss insibu ħafna riferenzi għall-baħar, u għall-fenomieni tiegħu fil-poeżija ta' Dun Karm, iżda naraw li saħan- sitra il-poeta. iddedika kemm-il xogħol lill-Baħar — l- l-aqwa tnejn, forsi huma Żagħżugħ ta' Dejjem u Il-Ġerrejja u.Jien, Fil-poeżija ta' Dun Karm iltqajt ma' tliet espressjonijiet differenti: baħar, mewġ, u ħalel li għalkemm il-poeta jużahom għall-istess ħsebijiet, x'aktarx 88 I c Il-Maqti ta kull waħda għandha tifs:ra għaliha, Hekk, il-kelma baħar, bħal ma ddoqq fil-widna, tfisser kobor, għaġeb, qawwa li ma tistax tit- kejjel u titqies, qawwa li tegħieb u taħkem il-bniedem. Fl-istess ħ'n, din il-meravilja hija x'aktarx beninja, ġwejda, twajba, u mhux darba l-poeta jalludi għaliha bħala l-alla tal-fertilità, tal-ħolqien. Hemm rabta kbira bejn il-baħar u l-art, rabta ta' mħabba, rabta ta' twaħħid, u rabta ta' tnem di Qiftiehmu tajjeb bejn xulxin. Kulltant, il-baħar hu kiefer, iżda x'alktarx li l-poeta donnu jagħti t-tort lil ħaddieħor u mhux lill-baħar innifsu: nieħdu lill-irwiefen, lill-ħalel. U forsi l-poeta għandu din l-idea tal-baħar għax hekk hu l-baħar tagħna, baħar kwiet, baħar sabiħ, baħar immens. Meta l-poeta jrid juri l-baħar fil-qilla t'egħu, juża l-kelma Ħall, Fil-Malti, halla baħur hija mewġa qawwija li tagħmel ħafna ħsara, u għalhekk il-poeta dejjem juża din il-kelma meta jrid ifisser it-taqlib tal-baħar. Fl-istess ħin, hemm ukoll bħal ħoss onomato- pejku fil-kelma (ħalla /ħael' li tixbab ħafna s-sabta ta' mewġa fuq ix-xatt. Jekk il-poeta juża l-kelma ħalla /ħatel b'ex juri ċerti aspetti tal-baħar (x'aktarx aspetti koroh), hekk ukoll juża l-kelma meteġa f'sens ristrett fil-biċċa l-kbira biex juri aspetti sbieħ tal-baħar. Il- mewġa, fil-poeżija ta' Dun Karm, tur: l-baħar fil-mumenti kwiċti, ħelwin tiegħu meta l-baħar jilgħab, meta l-baħar irid iżiegħel. Kull ant, il-poeta wkoll, juża l-kelma mewġa biex ifisser il-baħar mgħaddab. Meta l-poeta jrid juri l-azzjoni tal-baħar, joħroġ il-kelma ċjmewweġj, Fil-Malti, il-kelma (tbaħħar tbaħħir hija astratta wisq b'ex turi l-moviment tal-baħar, u għalhekk l-ebda kelma oħra ma toqgħod daqs il-kelma Ċineroweġ', Billi m'għandna l-ebda kelma oħra, t'mewweġ' tfisser il-moviment tal-baħar kemm kwie': kif ukoll imqalleb. Fl-użu metaforiku tagħhom, il-kelmiet baħar u ineweġ huma d'fferenti. Fil-waqt li l-poeta juża bahar biex ifisser immensità, kobor tal-għaġeb, il-kelma mewġ turi moviment, aktarx ritmiku, li jagħti l-ħajja. . IL-BAĦAR a) Deskrizzjoni; Personifikazzjoni 1. baħar ikħal daqs in-nir: Il-Jien u Lilhinn Minnu v. 428; Non Omnis Moriar v. 4; Għanja tar-Rebħa v. 60. i 2. (il-baħar)… mera bla nikta u mingħajr mewġa /fi nżul ix-xemx : Il-Jien u Lilhinn Minnu vv. 3. il-baħar mifrux fid-dalma siekta /iħaxwex l-għanja ta' tfulitu: ' Il-Jien u Lilhinn Minnu vv, 48-49. Batman Mewċ u ĦALEL FIL-POEŻIJA TA' Dun KARM 89 ja Baħar, meta tfajjel mingħajr dnewwa /tinxteħet fuq ir- ramel /ta' xtajta: Żagħżugħ ta' Dejjem vv. kif fuq xtajta mwarrba jgħanni lubien fi mħabbtu l-baħar tagħna: Non Omnis Moriar vv. il-baħar taħt sema safi /firex in-nir bla mewġa: Lil Wieħed Xħiħ vv. il-baħar jitbewwes max-xtajta : Waħdi v. 7… dan il-baħar… /mera safi ta' l-isbaħ smewwiet : Malta Ġawhra tal-Mediterran vv l-2. iħaxwex/ il-baħar max-xtut tiegħu : L-Għanja tal-Imħabba vv Id-14. baħar donnu mera : Lil S. Franġisk v 37. (gżira xemxija) tiddi fil-wiċċ ta' buħar ikħal : Missjunarju v 180 11, fil-bewsa li f'rogħda ta' mħahbba/ il-baħar fix-xtajta tal-mewġa jagħtik : X Frar 1917 vv 34. Il-baħar li tqalla' : X Frar 1917 v 88. il-baħar lewn is-sema / jirgħa mir-riħ milqu'/ igerbeb donnhom iġbla/ il-ħalel fuq ix-xtut: X Frar 1928 v i7-20, il-baħar mill-grigal milqut /igerbeb bħal egħdewwa l-ħalel kiefra : Għanja tar-Rebħa vv 22-28, baħar/ meta jmewweġ mir-rwiefen milqut : Alla vv 9-10. taqliba ta' baħar ħażin : Għanja ta' Malti v. 22. Kif il-baħar fiħaddar. l-art, hekk Inti tħaddan lili : Il-Jien u Lilhinn Minnu vv 486-7. l-art 'bħal wiċċ il-baħar/ donnha tilgħab u tmewweġ : Spes Ultima vv 58-59. ħajja bħal baħar kbir dejjem mimlija : Lil Ġannina Pisani II v 14. bħal baħar lewn id-deheb imewweġ) il-qamħ : Ġunju v 9-19. ħbub għajnejha iħiemda/ bħall-baħar fil-qaliet : Il-Wegħda vv il-i2. il-qamħ misjur ma' nżul ix-xemx kien donnu/ baħar ta' deheb imewweġ : Lil Wieħed Xħiħ vv 107-8. Metafori baħar ta' nies : Bewsa v. 7; Il-Monument v. 55 ibħra taż-żara' : Il-Għid il-Kbir v. 83. baħar ta' dmija : Il-Madonna ta' Lourdes v 4. baħar ta' blat samm u ramel : Terror of the Desert v 8 minn sema kaħlani bla nikta/ baħar dawl : Warda li Tgħid Ġrajjietha v 9-10. 90 iL-Manri 27.. baħar niket: Għanja tar-Rebħa v 7. baħar bla tarf in-niket : Id-Duluri v 8. d) Oħrajn fil-baħar miftuħ : Il-Musbieħ tal-Mużew v 254, fuq il-baħar/ f'rogħda ta' ferħ u mħabba/ mifruxa triq sa fejn twassal il-ħarsa /miżgħuda b'ward tan-nar jilgħab mal-fewġa: : Alla mhux Ħekk v. 25-28, IL-ĦALEL a) Deskrizzjoni: bil-ħalel donnu jrid jiblagħna : X Frar 1984. v 4 il-ħalel tasal qishom dwieb maħruba/ u jqanqlu l-ħama li jkun hemm fil-qiegħ : 8 Għanjiet v Il-12, nara 'l sidrek jikber / u l-ħalel bojod fuq il-blat jitkisser Żagħżugħ ta' Dejjem v 8l-82. jiġru/ maħrubin (bħal żwiemel il-Żalel tiegħek : Il-Jien u Lilhinn Minnu v. 218-9. i l bi ħsejjes ta' ragħda waħxija/ nisma' l-ħalel jitkisser max-xtut: Alla v il-12. Il-ħalel f'dagħdigħa li twaħħax /arawhom bħal żwiemel deħlin : ħalla wara ħalla: Lill-Knisja v. 6.- IL-MEWĠ a) Deskrizzjoni u Persomifikazzjoni: bejn mewġa u sema : Lil S. Franġisk Saverju v 89. kisser il-meroġa Ibla magħrufa : It-Tibaħħir v 23, meteġa/ li bla ragħwa kienet tħaxwex fil-blat : Żjara lil Ġest v Id-15, f'riġlejja/ waħda waħda l-mewġ tasal u tmut; Waħdi v 5-6. il-mewġa fsafja tal-ilma li tgelgel u sserrep : L-Għira v 10-1 ix-xemx tal-oħla April kienet titniehed / fuq il-mewġa. tal- r baħar : Non Omnis Moriar vv 2-8- Il-metwwġ lubien : Il-Ġerrejja u Jien v 18, bħal tfajla qalbiena /li ġarnbet l-ewwel darba l-ħajr tal-mewġa / tmil fuq ġenbejk u ċċafċaf : Il-Ġerrejja u Jien v 9-1 il-mewġ iħaxwex dik il-għanja ċkejkna/ li thannen għall-mist- rieħ : Il-Jien u Lilhinn Minnu vv 87-88. tħaxwex mewġa lubiena bħal żegħile : Il-Jien u LIhinn Minnu v 424, il-mewġa li wasslitek/ fuq ix-xtut tagħna : X Frar 1981 v 88-34. il-qoxra tixxengel mal-mewġa f minfuħa, qalila bis-sħiħ: X Frar 1982 vv 28-24, Baman Mewċ u ĦaLmL rIL-POorżisa Ta' Dun Kanm di jirkeb il-mewġ tal-baħar qalil : X Frar 1925 v. 88-84. li kollox issuq/ u tħammel quddiemha/ bħall-meroġa tal-wied: Il-Musbieħ tal-Mużew v. 180-182. mdagħdagħ:timewweġ bħal baħur : Il-Jien u Lilhinn Minnu v 2178 baħar ta' nies illi jmeżowveġ : Il-Morument v 55, ħiemed tal-orgni l-leħen / imeseweġ dak il-ħin : Ora Santa v 17-18. i mewġaj ta' daqq ħem : Il-Monument v 19-39; kienet iddoqq helu/ f'widnejja l-meieġa tagħha : il-Kelma t'Ommi vv 19-50. mill-pjanu ġiet mewġa/ ta' daqq : Warda li Tgħid Ġrajjietha vv 9T-8. id-daqq tbiddel; il-mewġu ferrieħa/ kisret f'oħra : Il-Warda li Tgħid Ġrajietha vv 109-110, innu/ li mewweġ fl-ajru donnu ragħda twila : Wara 25 Sena vv. tmewweġ u tidwi, kwarta wara kwarta, /- ta' l-arloġġ it-twissija : Nofs il-Lejl Sajfi v. 15-16. tħabbat /tad-demm il-inewġa :. Wistin v Il-12, mal-inewwġa tad-demm. : Lil Wieħed Xhiħ v 81 tad-demm il-mewġa. :: Non Omnis Moriar v-100; Spes Ultima v.S7. mewġaj sħuna ta' demm tfawwar mill-qalb : Bewsa v 8l-82, tal-ħajja l-mewġa: Dell u Dija v 94, LS ruħi tagħha fil-inewġ tal-ħlewwiet : Nirien ta' Mħabba v 12. xrobt minn qalbu tal-għerf il-inereġiet : Sedes Sapientiae v 8. il-mewġa tas-snin : Il-Milied v 42. fuq il-mewġ taż-żmien : Il-Ġerrejja u Jien v 81. tixroblu minn fommu / il-mewġa tal-kliem: Il-Musbieħ tal-Mużew v 1138-4. tal-imħabba l-mewġa : Presepju ta' Tfuliti-v 17-18. meteġa wara mewġa l-ġnus mexxejthom: Lil Kristu Sultan V 18-14. il-mewġa tad-deheb (il-qamħ) : Il-Wegħda v 88-84, is-siġra…./ żmewweġ il-kotra ta' xuxitha : Il-Jien u Lilbinn Minnu v 178. - tmewweġ u tħammar fibandiera : Il-Vjatku v 19-80, oqsma /tmewweġ biż-żara' mdieheb .: Dell u Dija v 16-17. ħibula tmewweġ bl-ogħna żara' : L-Ewwel Xita v 48. kien sabiħ imewweġ / il-qamħ qiegħed jisfar : Il-Wegħda v 81-82.