L-ORIZZONT FRAK MILL-ISTORJA: IL-PORT IL-KBIR Is-Sibt 3 ta' Frarz018 23 DAWRA KULTURALI MAL-PORT IL-KBIR (7) atul -ix-xatt tal- Birgu, li jħares lejn il-Kalkara nsibu żewġ siti storiċi oħra li tajjeb ngħidu xi ħaġa dwarhom. Is-swar li jdawru l-Birgu nbnew fiż-żmien il-Gran Mastru D'Omedes u lil din il-belt tawha l-isem ta' Citta Nuova — belt ġdida — peress li qabilha l-Imdina kienet il- belt ta' Malta. Parti minn dawn mis-swar, eżattament wara l-iskal li jintuża biex iniżżlu u jtellgħu l-opri tal- baħar, insibu kullana ta' swar għoljin ' magħrufin bħala ta' Kastilja, u jekk nibqgħu mexjin matul: il- moll lejn il-Kastell ta' Sant' Anġlu, niltaqgħu ma' żewġ mini mħaffrin fis-sur, tefgħa ta' ġebla 'l bogħod minn xulxin li fiż-żmien l-Ingliżi kienu jsejħulhom 'Sullv Ports', waqt li n-nies tal-lo- kal jafuhom bħala 'l-ġdida' u 'l-qadima'' jew inkella t- Toqba tal-Birgu. Fuq l-ewwel mina nsibu l-Monasteru ta' Santa Sko- lastika — bini għoli ħafna li jiddomina dawn in-naħat bit-twieqi tiegħu mbarrati bil-ħadid. Illum iddeċidejt li nitkel- lem fuq dawn iż-żewġ siti interessanti marbutin stori- kament mal-istorja din il- Belt Vittoriosia u ta' pajjiżna. L-istoriċi jgħidulna li matul l-Assedju l-Kbir, is- swar ta' Kastilja tal-Birgu u l-Forti ta' San Mikiel tal-Isla għaddew mill-eħrex attakki tal-għadu Tork. Jekk għad- kom tiftakru tajjeb, fis-sen- siela ta' artikli li jien ip- pubblikajt fuq dan il-ġurnal dwar l-Assedju l-Kbir fil-bi- du ta' Jannar ta' din is-sena, tkellimt fit-tul dwar dawn it-taqtigħat imdemmijin li saru fuq dawn is-swar taż- żonqor. Ma nixtieqx li nitkellem fit-tul dwar il-ġlied u taqbid li għaddew minnu l-kaval- lieri u l-Maltin fuq dawn is- swar ġlorjużi, iżda nixtieq biss li nislet silta qasira mill- artiklu fejn fih niddeskrivi l-eqqel bumbardamenti u l- eħrex attakki li saru matul l- Assedju l-Kbir fuq is-swar ta' Kastilja — infakkarkom biss, li t-Torok biex jattak- kaw lil dawn is-swar kienu waqqfu batterija kbira. ta' kanuni kbar. fuq l-Għolja tas-Salvatur u batterija kbira oħra fuq l-Għolja ta' Santa Margerita: biex: permezz tagħha jimbumbardjaw is- swar tal-Birgu li kienu L-attakki fuq il-Posta ta' Kastilja kienu qliel ħafna u matulhom mietu ħafna sul- dati, l-aktar Torok. Aktar ma beda għaddej ħin, aktar l- attakki bdew joktru u jiħ- raxu. F'ħin minnhom, bejn attakk u ieħor it-Torok taw in-nar lill-mina li huma ki- enu ħaffru taħt is-swar ta' Kastilja u ma l-isplużjoni nfetħet prexxa (passaġġ) fis- swar. Iżda l-kavallieri u l- suldati Maltin ma tilfux rashom, u bi qlubija kbira komplew jiddefendu is-sur f'taqtigħa ħarxa sider ma' sider ma' mijiet ta' Ġanniz- zari Torok, li mal-isplużjoni ġrew lejn il-fetħa fis-sur u ppruvaw jidħlu fil-belt. Fost għajjat li jtarrax u taqbid li jwaħħax l-Insara rnexxielhom irażżnu l-qilla tat-Torok, iżda f'ħin minn- hom it-Torok irnexxielhom jegħlbu r-reżistenza qalbie- na tas-suldati Nsara, telgħu fuq is-sur tal-Posta ta' Kas- tilja u taw is-salt biex jidħlu fil-Birgu. Mal-isplużjoni tal-mina wieħed mill-kavallieri ġera lejn il-pjazza tal-Birgu u tal- ab lill-Gran Mastru biex minnufih jibgħat is-suldati tiegħu jgħinu lid-difensuri jrażżnu l-avvanz tal-għadu Tork li kien tela' fuq is-sur tal-Posta ta' Kastilja. Beż- għan li t-Torok setgħu minn ħin għall-ieħor jidħlu' fil- belt, il-Gran Mastru ħataf lanza b'idejh u waqt li dar fuq il-kavallieri u s-suldati li kellu madwaru, b'kuraġġ kbir u bi kliem li jqanqal ħeġġiġhom. biex imorru miegħu fil-post tat-taqbid u hemmhekk imutu għal Kris- tu. Kliem il-Gran Mastru tant qanqal lil dawk ta' madwaru li b'kuraġġ kbir fuqhom ġrew lejn il-Posta ta' Kastilja u b'qilla kbira nxteħtu fuq it-Torok, li mifx- ulin bil-ħeġġa u l-qlubija tal- Insara reġgħu rtiraw lejn it- trunċieri tagħhom u b'hekk l-assedju mdemmi fuq is- swar tal-Posta ta' Kastilja spiċċa b'rebħa kbira għall- Insara — u sintendi din it- taqbida ħarxa u mdemmija ma waqfitx hawn… IL-MONASTERU Kif aċċennajt fil-bidu ta' din il-kitba, fuq il-mina tat- Toqba nsibu l-monasteru tas-sorijiet magħruf aktar bħala l-kunvent u l-knisja ta' Santa Skolastika. Din il-bin- ja li nbniet fl-ewwel snin tal- ħakma tal-Ordni tal-Kavall- ieri' fostna, llum okkupata mis-sorijiet (Benedittini) tal- Klawsura, u li t-titular tal- knisja hu ddedikat lil Sant' Anna. Oriġinarjament, dan il-bini kien l-isptar ewlieni tal-Ordni — bnewh hekk kif rifsu l-Birgu fl-1532. Wara l-Assedju l-Kbir, l- Ordni kompliet . bil-pjani tagħha li tibni belt ġdida fuq l-għolja ta' Xebb-ir-ras, u meta daħlu fiha, mhux biss bnew il-bereġ tal-kavallieri u l-knejjes li xi wħud minnhom għadna ngawdu- hom sal-lum, iżda ħasbu wkoll li jibnu sptar akbar — konsegwentament telqu dak tal-Birgu li spiċċa abbandu- nat għal diversi snin. L-istoriċi jgħidulna wkoll li snin wara, din il-binja ab- bandunata, bl-għajnuna tal- Isqof Fra Tommaso Gargal- lo ġiet f'idejn is-sorijiet Benedittini li kellhom mon- asteru ieħor fl-Imdina. Sin- tendi biex jakkomoda lis- sorijiet tal-Klawsura kellu jsir xi tibdil u xogħol ta' kostruzzjoni sakemm final- ment inbidel f'monasteru mill-isbaħ. Insibu wkoll li fiż-żmien l-Isqof Mons. Michele Gero- lamo Molina (1680), il-knisja u partijiet minn dan il-mon- asteru nbnew mill-ġdid, u ħafna familji li kienu jabitaw madwar u qrib dan il-mon- asteru bdew jiffrenkwetaw din. il-knisja, li l-faċċata tagħha ġiet iddisinjata minn Lorenzo Gafa. ki F'din il-knisja nsibu di- versi kwadri ta' pittura li tajjeb li wieħed jagħmel ref- erenza għalihom għax huma ta' ċertu preġju. Nibda. b'dak ta' San Benedittu u ta' Santa Skolas- tika li hu xogħol mill-isbaħ ta' Preti, il-kwadru tal-Kun- ċizzjoni ta' Rokku Buhagiar, il-kwadru ta' San Mikiel ta' Franġisku Zahra, il-kwadri tal-Qalb ta' Ġesu u l-Qalb ta' Marija ta' Ġużeppi Calleja. Sintendi, f'din il-knisja nsi- bu opri oħrajn saġri x'wie- ħed jara u japprezza, u għal- hekk nissuġġerixxi lil dawk kollha li tinteressahom l-arti sagra u l-istorja reliġjuża ta' pajjiżna biex meta jkunu l- Birgu jżuru din il-knisja… ikompli darba oħra