IL-ĠIFEN TORK Sud ta' V.M. Pellegrini Dan l-aħħar, bħalma ħafna drabi jiġrili, kont qiegħed inqalleb il- kollezzjoni tal-Melitensia, li bil-mod il-mod qiegħed niġbor, u fost kotba oħra ġie f'idejja ktejjeb li ħsibtu bit-Taljan billi l-frontespizju tiegħu u l-introduzzjoni huma bit-Taljan. Iżda kif bdejt inqalleb il-folji sibt li l-ġabra ta' poeżiji li kellu kienu kollha bil-Malti. L-in- troduzzjoni, iffirmata P.P., bid-data 15 ta' Ottubru 1852 (billi l-ew- wel edizzjoni kienet stampata fl-1853) u minnha jidher sewwea l- iskop tal-kompilatur li ried jagħti lit-tfal tal-iskejjel primarji tal-1853, ġabra ta' poeżija imqassma f'erba' partijiet: l-ewwel waħda għażla ta' poeżiji Sagri' miktuba mis-Saċerdot Don Lodovico Mifsud Tommasi: it-tieni waħda, ġabra ta' ''poeżiji morali'' it-tielet ''poeżiji varji' it- tnejn ta' Dott. Gio Antonio Vassallo u r-raba' parti l-poema Erojku ta' l-istess Vassallo, ''Il-Ġifen Tork', Billi kont ili ma naqra xogħlijiet ta' Vassallo u billi dan l-aħħar stampajt Poema Epiku imsejjaħ 'L'Epopea ta' Ġensna' ġietni l-kur- żita' li nerġa naqra il-Poerma Erojku, ''Ġifen Tork'' u b'hekk pass wara l-ieħor spiċċajt biex ktibt dan l-apprezzament fuqu. Nibda biex ingħid li l-ortografija ta' din l-Edizzjoni ma taqbel xejn ma' dik ta' l-Akkademja tal-Malti u bir-raġun kollu, għax hi dik ta' l- Akkademja Filoloġika li twaqqfet fl-1843, Dari fi żmien tfuliti meta qrajt. għall-ewwel darba ''Il-Ġifen Tork' dan ma fixkilni xejn għax allura kont iktar imdorri naqra b'Malti miktub bit-Taljan milli bil-Malti ta' llum, iżda issa, biex ingħid is-sewwa, napprezza iktar l-ortografija ta' l-Għaqda, li nsibha aktar mexxejja u aktar raġunata. Għalhekk ma naqbilx mal-kundanna li Ġuże Cassar Pullicino għamel lill-kontemporanji ta' Ġian Anton Vassallo meta qal ''Spirtu ta' ego- iżmu mnissel minn preġudizzji qodma kien jherri l-qlub ta' l-aħjar elementi fost il-Maltin li setgħu, bi ftit rieda tajba, jerfgħu lill-poplu bit-tagħlim u bil-kitba.' Din kundanna barra minn lokha u xejn ġusta, għax ċerti rifles- sjonijiet wieħed irid jagħmilhom mhux fuq il-bażi ta' żmienu, iżda fl- ambjent ta' min għex fl-Epoka li għaliha wieħed ikun qiegħed jirri- ferixxi. Il-fatt stess li Ġian Anton Vassallo ċanfar lil sħabu fuq hekk, juri biżżejjed li l-kuxjenza Nazzjonali kienet qiegħda tinbet, iżda ħadd ma jista' jlum lil min, fil-fehma tiegħu, kien konvint li l-poplu Malti 70 IL-MALTI kont tista' terfgħu u tedukah anke billi tgħallmu b'lingwa kulturali flok b'dik popolari, illum nazzjonali. iż-żminijiet jitbiddlu u l-popli jinbidlu magħhom u l-iżvilupp ta' Nazzjon ma jistax bid-daqqa tal-mazza, iżda qajla qajla mal-milja taż-żmien, bil-għaqal u b'ħafna prudenza. Gian Anton Vassallo għamel sewwa li ġġieled għal u ddefenda ilsien art twelidu u għal daqshekk li Missier il-Letteratura Maltija, Ġużċ Muscat Azzopardi, kien iħobb isejiaħlu l-Patrijarka tal-Poeżija Maltija, Naraw għalhekk x'tana Vassallo fih 'Il-Ġifen Tork.' ' Dal-poema, Vassallo kitbu fl-1842, u stampah għall-ewwel darba fl-1853. Fl-edizzjoni tal-1855 insibu miktub li Vassallo kien kit- bu bħala esperiment biex jara jekk il-Malti kienx joqgħod ukoll daqs- hekk tajjeb fil-vers endekasillabu taljan, kif fil-versi qosra l-oħra li bihom kienet tinkiteb l-aktar il-poeżija bil-Malti. Għalhekk ma jistax ikun li f'biċċa xogħol bħal din, miktuba minn ġuvnott ta' ħamsa u għoxrin sena ma nsibux difetti u imperfezzjonijiet. Dan tennieh l-edi- tur tal-1855 biex seta' jasal għall-konklużjoni li għalkemm b'dawn id-difetti kollha, jibqa' l-fatt li l-Malti kellu biżżejjed enerġija u qaw- wa fih li bihom seta' jitlibbes suġġett epiku bħal dak magħżul minn Vassallo. U Vassallo ma tqarraqx, għax meta qrah hu stess quddiem l-Akka- demja Filoloġika, għamel figura tajba u ħalla impressjoni siewja, for- si iżjed milli aħna stess nistgħu nieħdu llum, għar-raġuni li ħafna mill- armonija ta' xogħol poetiku hi bażata fuq l-elizjonijiet tal-kliem wżat u li mhux dejjem jaqblu mal-mod kif wieħed jaqra dak ix-xogħol. Il-poema ta' Vassallo hu raqassam fi tliet partijiet. L-ewwel taq- sima turina kif ilsiera Maltin fuq ġifen Tork, ma felħux iżjed għat- tbatijiet tal-qagħda tagħhom, u kif meta l-ixjeħ fosthom wegħedhom il-ħelsien, hu ġegħelhom jagħmlu wegħda lill-Madonna li jmorru jżu- ruha u jiżżuha ħajr fis-Santwarju tal-Mellieħa, imxekkla f'xi katina jew mar-riġel jew ma' l-għong jew mad-driegħ. It-Tieni taqsima tpinġilna t-taqtigħa li saret bejn il-Maltin u t- Torok fuq il-Ġifen, u kif il-Maltin ħarġu rebbieħa, It-tielet taqsima tur- ina l-ferħ tal-ilsiera u ta' qrabathom x'ħin waslu fuq gżirithom u kif wettqu il-wegħda li kienu għamlu lill-Madonna, billi jmorru jżuruha f'pellegrinaġġ mmexxi mir-Raheb Rosignoli. Jidher ċar li d-denominazzjoni ta' 'Poema Eroico'', li Gian Anton Vassallo ta lil din il-kitba tiegħu, hi xi ftit esaġerata, għax fil-fatt il- poema ma jittrattax ħlief episodju wieħed u fit-trattament ta' dan l- episodju hemm aktar kliem milli azzjoni, iktar kummenti u riflessjoni- jiet milli ġrajja, iktar sens reliġjuż milli erojku. Difatti b'poema Erojku, nifhmu xogħlijiet bħal 'Enejde' l- IL-ĠIFEN TORK 71 tllliede' — l-'Odissee' il-''Gerusalemme Liberata' il-'Cris- tiade' u xogħlijiet oħra kbar bħal dawn. F'Il-Ġifen Tork'' għandna biss azzjoni erojka waħda, imwettqa tminn ċorma bla ebda sinjal ta' ero- iżmu individwali; u għalhekk, jiena naħseb li fit-terminoloġija ''Poema Eroico' Vassallo ried aktarx juri l-metru kif użat fil-poemi erojċi, milli s-suġġett fih innifsu u dan tant hu hekk li fid-daħla ta' l-ewwel ediz- zjoni, kif diġa' għendna, l-esperiment ta' Vassallo hu muri espressa- ment bħala li għandu x'jaqsam mal-metrika u mhux mal-materja. It-tfassil tas-suġġett bu tabilħaqq dak poema eroiku, u bla dubju ta' xejn Vassallo kellu quddiemu bħala xenarju ''Gerusalemme Libertà' ta' Torquato Tasso. Difatti l-istess ġrajja turi l-ġlieda sekolari bejn it-Torok u l-Insara; il-fidwa tal-qabar ta' Kristu, li ġiebet magħha għal żmien twil, il-ġlied tal-Kruċjati, u iżjed tard, dak bejn il-Kavallieri ta' San Ġwann u l-qawwiet Ottomani. Ġużċ Cassar Pullicino jinfurmana, skond kif kien qallu Ġużċ Gatt, li qabel ''il-Ġifen Tork'' ta' Vassallo kienet dehret hawn Malta poeżija bit-Taljan fuq l-istess suġġett, im- sejħa ''Per la Sollevazione e Conquista, fatta dai Cristiani, della Pri- maria del Gran Signore, nomata ''La Corona Ottomana'' ancorata nella Rada di Stanciċ'', poeżija li skond l-istess Ġużż Gatt aktarx li kienet tal-poeta ftit magħruf, Nicolo' Muscat, u b'hekk inkomplu nsostnu l- fehma tagħna li Vassallo ried jesperimenta bil-vers u mhux speċifi- katament bis-suġġett. U versi sbieħ, f' 'Il-Ġifen Tork niltaqgħu magħhom ta' sikwit; versi imqanżha ma jonqsux, iżda l-kompless hu xogħol sabiħ li poġġut fil- gwarniċ ta' żmienu. jagħmel unur lil min kitbu, lill-ilsien li bih inkitbet lill-pajjiż li welldu. Nisiltu issa xi strofi mill-poema biex intiegħmu l-benna ta' dawn il-versi ġodda fil-Malti, blanzuni li għadhom ifewħu sa llum u nib- dew bil-kliem tax-xiħ, li nistgħu nikkonsidrawh bħala l-eroj tal- ġrajja:- L-aħwa, il-kefrin hawn taħt xejn ma jarawna, Nixtieq li minna lkoll darba tissielem Omm Alla. — Ival' — Kulħadd rabat idejh, u x-Xiħ beda it-tislima għarrkubbtejh. Bħalu l-Oħrajn, u talbu minn ġo qalbhom, U wieġbu b'wiċċhom fl-art għal-latanija: f'taħbit il-Knisja kien ifakkrek talbhom, Meta l-insara ġo l-għerien moħbija, Iweġġhu kienu 'l Alla biex l-għedewwa Ma jaqbduhom jitolbu 'l Alla is-sewwa. IL-MALTI Qajl, qajl, il-ġrajja tiżvolġi ruħha b'xejra drammatika; għal kliem tax-xiħ iwieġeb wieħed mill-imjassra :- Malli dal-kliem tkellem ix-xiħ, fuq sidru Reġa' xeħitha rasu, u l-ilsiera marru' Matul is-saff tal-Ġifen, kienu jidhru Ħosbenin kollha kliem ix-xiħ jixtarru: Fl-aħħar wieħed imjassar lix-xiħ liem Għaliex ma jiftaħ kif imissu l-kliem. Ja l-ixjeħ fostna, qallu, f'dan il-jasar, Għaliex ma tiftaħ sewwa qalbek magħna7 Flimkien ilsiera ġo Istambul fil-Masar (l-Eġittu) Żammejniek dejjem bħala missier tagħna; li ħsiebek turi hawn kulħadd irid, Nafu li inti titħaddet biss għal ġid — u jerġa' jfendi x-xiħ. Ja uliedi, reġa' lilhom qal ix-xwejjaħ ili f'dal jasar dwar il-għoxrin sena u daqs hekk ieħor l-għajnuna insejjaħ ili tas-sema, u minnu nitma l-hena: Magħkom ser niftaħ qalbi, kliemi isimgħu Jekk mill-ħadid tibqgħu ħelsien titimaw, llli aħna rġiel jien naf, u għalenja, Le mhux biżżejjed, mhux biżżejjed dana; Illi aħna rġiel nagħtu jenħtieġ turija Ġo sider qawwi Alia qalb kbira tana: Hsiebi jien f'kelma waħda ser infissru, — Jew mewt ikollna, jew 'l kulħedd inkissru Il-poeta issa jġibilna quddiemna, b'sens realistiku, ix-xena tal- għoti ta' l-ikel, biex jurina iżjed il-qlubija tal-Maltin, li, qabel jiftiehmu sewwa, ma jridux jitrejqu, u wara li x-xiħ poġġa quddiemhom il-pro- ġett tiegħu li fuqu waslu għal ftehima u l-għaqda, għamlu l-wegħda li kellha tkun bħala s-siġill ta' l-irġulija. Imbagħad ġew għal wegħda, u kienet dina: (Weġibha x-xiħ u wieġbu kollha miegħu) llli kulħadd, imxikkel b'xi katina, IL-ĠIFEN TORK 73 Jew ma' riġlu, jew ma' għonqu, jew ma' driegħu, Għandu jmur il-Mellieħa; imbagħad ried Li jwieġbu xi kelmtejn għal dal-kelmiet. — Ja Madonna tal-Mellieħa, Isma' t-talb tal-imjasrin, Li neħilsu minn dal-jasar Itlob 'l ibnek il-Ħanini — Agħmel int, għal ħniena tiegħek, li Aħna nibqgħu rebbiħini — Ħadd għal xejn Lilek ma talab, Ġmiel u hena tas-Smewwieti Quddiem Alla ja Marija, Kelma tiegħek dejjem swiet. — Lil min b'qalbu talab lilek It-thennija dejjem ġiet. — Int reġġagħna ġewwa Malta, Bint Sant'Anna, u Omm Ħanina Biex inkissru dawn il-ktajjen Saħħa, qalb u qawwa 'tina'. — Biex neħilsu min dal-jasar Inti biss trid tkun għalinaf — Il-ħalib tal-Hniena tiegħek Dejjem xtered għal miskin, Qatra minnu biss jixtiequ Fuq irjushom l-imjassrint — Qatra minnu tkun biżżejjed Biex inkunu meħlusint U b'din it-talba ħerqana u tassew sabiħa u li kienet forsi l-ispiraz- zjoni għal Rużar Briffa, biex fassal fuqha l-Poeżija tiegħu 'Ja Madonna tad-Duluri' tagħlaq l-ewwel taqsima ta' 'Il-Ġifen Tork' b'nota lirika tassew sublimi u għal kollox imbiegħda mill-idea tal-poema erojku, kważi bħala prova oħra li Vassallo ma kien xejn ċar fl-idea tiegħu dwar is-sustanza tal-poema erojku, daqskemm, kif diġà għedna, fl-esperi- ment ta' l-endekasillabu, billi l-anqas biss ma uża l-ottava bħal ma għamlu qablu Tasso u Ariosto, iżda uża s-sestina u fit-tmiem ta' l- ewwel taqsima, bidel l-għamla tal-vers u uża l-ottonarju flok l-ende- kasillabu, b'riżultat stupend, li wassal għal 'Climax' sabiħ u f'waqtu. It-Tieni Taqsima Vassallo sejħilha ''it-Taqsima u l-Herba' u hawn niltaqgħu ma' iżjed azzjoni milli rajna fl-ewwel taqsima. L-Ilsiera Maltin stennew il-waqt għal qawmien u mas-sinjal tax-xiħ, b'għajta waħda, ilkoll qabżu fuq l-għadu. 8 Mewtl Mewtl — għajtu l-oħrajn ,u sjuf u skieken Lill-kefrin ħatfu, xteħtu f'daqqa fuqhom; Trid ixxebbaħhom f'rasek ħafna rwiefen li jwaqqgħu, iġarrfu kull fejn Alla jsuqhom: Iġri, aħbat, agħti, oqtol minn hawn u minn hemm, U f'daqqa waħda nżebagħ kollox demm. 79: Imbeżżgħa u mriegħda it-Torok kollha insteħtu, Min miet, min qiegħed imut u barra lsienu; Trekknu xi wħud, oħrajn il-baħar xteħtu, Jibki, jidgħi, kulħadd, u jheżżeż snienu: inqatlu oħrajn b'idejhom fid-dagħdigħa u l-Ġifen tal-Maltin kien qabel siegħa, U i-Ġifen salpa għall-ħarba lejn art twelidu rebbieħ, Ir-rajjes Xer- in, iżda, ma qatax qalbu, u salpa hu ukoll għal warajhom, Kien kollu għal xejn. Għal baħħara bħall-Maltin u għal Ġifen tal-għaġeb bħalma kien dak tas-Sultan, ma seta' qatt ikun li xi ħadd jilħaqhom u bħal ma għajjat Enea x'ħin lemaħ quddiemu l-Italja, hekk ukoli għajjat ix-xiħ x ħin ra mill-bogħod tfiġġ il-Gżira għażiża tiegħu. 12: Hin bla waqt iżda, jilmhu warajhom ġejja Ħafna xwieni sabiex kieku jaqbduhom, Xwieni li jfaħħru mill-iżjed ġerrejja, U b'elf moqdief it-Torok iġerruhom: Fuq il-kbar nett rajjes Xerin kien qiegħed iqatta' Iħitu u jaħlef ħalf li jriegħed. Malta Maltal ix-xiħ għajjat l-ewwel wieħed bil-kemm seta' bil-ferħ dil-kelma jħollha; Kif meta l-qalb minn weġġha kbira tkun strieħet Tnehida ħarġet minn ġo sdirhom kollha Dil-ferha lil kulħadd kabbret ir-ruħ, u ħareġ minn għajnejhom l-oħla dmugħ. IL-ĠIFEN TORK 75 Ċpar 'il-bgħid safa sewwa u dehret lejhom il-Belt bi ġmielha u raw id-daħliet tagħha; Xi dgħajjes tas-sajjieda resqu ħdejhom, Għajjtu lil waħda, bagħtu ħbarhom magħhom; Hekk kif kienu jibagħtu din l-aħbar Semgħu lil San Ġwann iħabbar Nofsinhar. Ġriet l-aħbar u feraħ il-Gran Mastru u miegħu ferħu l-qraba ta' l-imsejknin u l-poplu kollu bi ħġaru: Waslu u l-qlub inqassmu: l-ulied tara Ibusu lil missier, li xuxtu bjadet Missier lil bintu iħaddan, li bi ħrara Qiegħda tbus lilu; oħra lil żewġha ħadet tgħannaq u tibki; ix-xiħ għannaq tlett ibniet Uliedu, bir-rġiel tagħhom u bl-ulied. Minn ħadden 'l ommu xiħa u beda jbusha Min 'il ħutu b'uliedhom, u min ħalla Kien tifla żgħira u lilha' sab għarusa; Min fuq dirgħajh ulied uliedu għolla: Bews tal-qraba, tal-ħbieb, biki, tnehid li jikser alub il-ġebel u l-ħadid. Ix-xiħ iżda kellu fi tisiebu bħala l-ewwel ħaġa l-wegħda li kienu għamlu lill-Madonna u għalhekk, fost il-ferħ u l-biki; it-tgħanniq u l- bews, instema' leħnu u fakkar lil sħabu biex l-għada Ikoll jinġabru fil-misraħ ħdejn fejn igħidulu 'Il-Casa Santa'' ħalli flimkien iwettqu wegħdithom. 37 Is-sawma ħobż u ilma; biss ikollu Kulħadd fi ħżiemu kisra, u bl-isem t'Alla Nitilqu għall-Mellieħa, u l-wegħda nħollu Lil Dik, illi mitluba dejjem tqalla U biex aħjar inħollu l-wegħda tagħna, Lil-Patri Rosignoli nieħdu magħna. It-tielet taqsimu il-poeta sejħilha: IL-WEGĦDA u fiha insibu mbarra topografija eżatta, mera ta' x'kienu allura missirijietna, Tix- għel qawwija il-fidi li mingħajrha Malta tisboq għera. Żernaq l-għada u madwar ir-Raheb miġbura, dawk li kien ilsiera, IL-MALTI flimkien ma' qrabathom u ma' ħbiebhom qabdu it-triq lejn il-Mellieħa, mmexxija minn Patri Rosignoli, li mat-triq kollha ma naqasx milli jgħidilhom r-Rużarju u bosta kredijiet. Mill-Furjana għal-Hal Lija u Birkirkara; min-Naxxar għal San Pawl tat-Tarġa u' għal Burmarrad sa fejn Għajn Rażul, ilkoll ikaxkru l-ktajjen u jitolbu sa ma laħqu il-Pwales u ġew sa taħt Selmun, 15 Kulħadd jaqbad għal mixja traku jerġa', U r-Raheb ma nafx x'talba reġa' bdielhom Laħqu kienu sa fejn San Pawl tat-Tarġa U li jistrieħu ftit hawn reġa' swielhom; Xi tifħir u xi talb lil San Pawl għamlu, Iżda li jdumu wisq ebda ma ħamlu, 16 Minn hemm u ftit iltaħaq Alla u Ommu, U twaqqfu ikoll biswit edik in-niċċa Kulħadd reġa' quddiemha fetaħ fommu U t-talba ġewwa qalbu mar ifittxha Wara li kliem mill-għeżeż kien ingħad, Tal-Wegħda qabdu jimxu Burmarrad, Il-poeta b'nota lirika u fl-istess ħin deskrittiva imexxina mal- ġemgħa u iġegħelna nħossu ruħna ħaġa waħda magħha. Tħoss nifsek jinqata' f'dik il-mixja qalila u jiksaħ demmek x'ħin f'daqqa waħda til- maħ quddiemek xi serp jew lifgħa lesta biex tħebb. għalik. Aħna li nafu l-kampanja ta' llum, niexfa, fqira minn kuil ħdura, kollha ġebel u trab, nistgħu nobsru x'kienet f'dak iż-żmien imbiegħed; u waqt ħeġ- ġa reliġjuża bħal dik, fi żminijiet meta l-imħuħ twajba ta' missirijietna kienu jemmnu kollox taħt is-simboliżmi li ttihom, il-Knisja kienet tin- qeda bl-arti, id-dehra ta serp kbir ma setgħetx ma tiġix interpretata bħala dehra ta' għadu li ma jħallix waħda taħrablu. 25 ĦHofor, ħotob, tiġrif, blat u ħamrija, kienet it-telgħa ta' Selmun, żmien ilu; Lofa' sriep taħt is-sagħtar hemm moħbija, Beda' kulħadd iġerri bi tfixkilu: Serp kbir iġġerra, u lilhom ġieb il-bard… Ir-raheb rifsu, u ħallieh mejjet fl-art. 26 Waqfu tal-wegħda meta dana ġara Għax Rosignoli kien il-mixja żammha, U bil-Latin xi kliem imqaddes qara; IL-ĠIFEN TORK 77 Imbagħad leħnu lill-miġemgħa semma' — U qal — ''Ferħana, o Huti, qalbi qiegħda … Il-Għadu gasam qalbu b'din il-wegħda, U bħala għeluq sublimi tnejn minn l-isbaħ endekasillabi, jew versi tat-tnax, li jidwu qishom qanpiena fl-aqwa tagħha, 'Trid kieku jfixkilna, iżda għalina Min jista' qatt, jekk il-Madonna Magħna7' Il-poeta, bħal ma għamel fl-ewwel taqsima, jerġa' jġibna għar- realtà tal-ħajja fl-episodju taż-żewġ messaġġiera tas-Sultan, li bi ħniena u mħabba għall-meħlusa, u talli rebħu l-Ġifen b'ħilithom, bagħtilhom mitt skud kull wieħed: 31 Fogqra lkoll kienu, u f'daqqa bdew ifaħħru Qalb is-Sultan u jitolbulu saħħa; Ma' dana kollu il-mixja kienu laħħqu tat-Telgħa, u 'l ħinn ftit mill-għogba tagħha lIitemaħ is-Salib, kibret ir-Ruħ, Donnu kulħadd bil-ġwienaħ ġie merfugħ, U sa fl-aħħar waslu, daħlu fil-Knisja, qaddes ir-Raheb, u Ikoll raw- dew ħajr lill-Mulej u lill-Kbira Ommu għall-ħelsien tagħhom. Radd is-Salib kulħadd u iżża ħajr 'l Alla, u bdew ifaħħru lkoll iż-żmien warrani, Meta fil-hemm, fil-biki lilhom ħalla Raw kif Hu qatt ma jħalli lin-Nisrani Sas-smewwiet l-isem t'Alla bdew jgħollu, Tneħħa l-ħadid, u l-wegħda imqaddsa ħallu. U b'din is-sestina armonjuża mimlija b'dehriet ta' l-imgħoddi u b'tama għal ħajja li ma tintemm qatt, jagħlaq il-poema tiegħu Gian Anton Vassallo, li għalkemm għadda ħajtu f'hemm kbir u f'melan- konija li tbażża', kellu mumenti ta' dawl u ta' nebħa li swewlu biex, wara t-taqtigħ ta' qalb li fih għadda ħajtu, jirnexxilu jikseb, bħala kit- tieb, post xieraq fil-qasam letterarju Malti u l-ġieħ li rawwem b'ħiltu, kittieba oħra bħalu li wasslu t-torċi li xegħlet fi żmienu sa żmienna, biex, kif nittamaw, tibqa' issa mkebbsa għal dejjem, f'ġieh ilsienna U f'ġieh Art Twelidna