L-Università ta' Malta ka L- rsERV Copijright bu Mitbugħ fil-PROGRESS PRESS 340, Triq San Pawl, il-Belt, TA' L-ISTESS AWTUR Għadu Kemm Jibdal 4, tijatru Blużi Bojod … . tliet atti Il-Vizzju tal-Vja, . tliet atti Is-Sinjurina Ġigġifogu RI . tliet atti Errċjds . tliet USi Vis Pacem… żewġ Imħabba ta' Mrar Kapitlu l-Aħħar . żwieġ il-Mewt … Xofftejn Magħluq Żwiġijiet Imħallta .. Bejn Ħaltejn (Id-Dubju DEBTBA A nn Il-Magħmudija tal-Pupi Sliema-Furjana fl-Istadju . Suspetti ….. Żewġ Avviżi . Il-Berritta Bajda ta' bil- kejl 'Pape Satan Aleppe IX-X(ĦJMEU AL elu Ir-Rigal tat-Tieġ Milied ta' Gwerra Il-Logħba tal-Fqar Ponzju Pilatu . Il-Għeruq . Il-Ġejjieni S Regħba u Mibegħda (ma' Kif Tikteb għall-Palk u għa Radjo ta' Ġabra ta' Ġawhar Il-Ġrajja ta' Ġoġo Rummiena Gwida Ċkejkna ta' Kotba X'Taqr: Innu ta' L-Istudenti Universitarji NINU. SAN ZfNM ari j Tliet Nisa u Raġel . għar- radjo għar-radjo għar-radjo għar-radjo għar-radjo għar-radjo tijatru poeżija: U proża kviaa SANTA għat-tfal .reċensjonijiet radjofoniċi —: Versi rumanz rumanz Ħajja ta' Ħrafa …. . rumanz Il-Poeżija Taljana Mindu Twieldet Sallum traduzzjonijiet Maltese in Easv Stages . gtammatka The Rompish. M'-Gassola' 1 2111 ini see sa qideo poeżiji u oħrajn . rakkont .: Poeżiji il-Prim A.M. Cassola qiegħed jirċievi l-Inez Trophv minn idejn PERSUNAĠĠI: Frans, Ġino, Roża, Lino, Ivo. Salott: wara l-festà tal-għarusija. FRANS — (li kien mar iwassal sal-bieb lil Dun Renat). Dan is-saċerdot għad jivvenerawh bħala qaddis, ĠINO — B'danakollu għax qabżitli demgħa meta ftakart f'ommi qalli biex ma noqgħodx naħseb fil-mejtin. Ma tantx tistennieha minn qaddis, ROŻA — Ġino, aħna għamilna festa mhux funeral. Għandu raġun Dun Renat: lanqas ħaqq min jarak, Festa tal- għarusija u għajnejk idemmgħu bħat-tfal għax fta- kartli,.. ma nafx kemm-il sena ilu mititlek ommok. Tant ilu, li int kont hekk żgħir li lanqas biss tiftakarha. ĠINO — Sewwa sew għalhekk id-demgħa li qabżitli. Dun Renat ma satax jifhem, kif ma jista' jifhem ħadd iżjed barra minni. Dun Renat ruħ tajba, iva, u 7: il-qdusija ħaġa diffiċli. FRANS — Ħaġa faċli, Ġino. Kull min hu tajjeb huwa qaddis. Jien, int, Lina, missierek .. . ilkol kemm aħna. ĠINO — Missieri… FRANS — Ilkoll, ilkoll, ĠINO — Ikoll… Lina, int… u missieril Hux veru, Roż7 Santa Roża. Santa Roża ta' Malta. ROŻA — In-nisa Maltin kollha qaddisin. FRANS — Il-biċċa l-kbira martril ROŻA — Il-mirakli n-nisa Maltin jagħmluhom f'ħajjithom. FRANS — L-uniku miraklu li naf li għamilt int kien dak in- nhar li l-brodu ma mellaħtulix, ROŻA — U bil-melħ żejjed kollu li nħawwarlek ma' l-ikel ma rnexxilix inpattilek għall-melħ nieqes li għandek f'moħħok. LINA — Il-piaċir li ħadna fil-partv sa tħassruhulna issa. Tidhru li m'intomx imdorrijin tixorbu, ROŻA — Jiena m'iniex fis-sakra. FRANS — Anzi mejta għal qatra… LINA — Papà, bdejt il-kwistjoni int u donnok trid tibqa' sejjer biha. Ġino qed jiddejjaq u iien ukoll, ROŻA — Verament, Ġino dejjem wiċċ il-buri … Imma l-lejla għallinqas . . . Tiħux fastidju, Ġino, is-ser- jetà sabiħa, imma, fil-lejla tal-għarusija tista' tid- ħak darba. Il-festin mar tajjeb, veru jew le2 Ħbieb kellkom, allegrija .. . kollox. Imm'inti donnok ġej minn funeral. FRANS — Ġino… għax Roża ma. tafx tqiegħed il-kliem Stqarr il-verità . . . iva, quddiem Lina u ommha .. . Avolja issa l-affari daħlet 'il ġewwa u saret uffiċjali . . . perċ qatt m'huwa tard wisa. Jekk ma tħossokx żgur mill-pass li sa tagħmel … ĠINO — Kif stennejtu l-lejla biex tgħiduli dan kollu2 ROŻA — Ma jidhirlikx, Ġino, li dmir tagħna bħala ġenituri tal-għarusa, li nwissu l-għarus biex jekk … in- somma … biex jekk raġa' bdielu… ma jintrabatx fuq qalbu ma' bintna .. . u fuq kollox jorbot lilha għal għomorha, Il-lejla tgħarrastu .. . għada filgħodu ħassru . .'- FRANS — Għallinqas biex tħassar għarusija ma jeħtiġux festi, LINA — Qed tgħidu fi ftit kliem li Ġino ma jħobbnix; li tgħarrasni fuq il-qalb, li aħjar iħallini qabel ma jkun tard wisq. Wara din l-allegrija tal-partv, waqajna f'din il-monotonija … Konna qed ngħidu kemm Ġino huwa monotonu; li jfisser… LINA — Ġino n-natural tiegħu hekk. Veru jew le, Ġino2 ĠINO — Veru. Kieku ma kienx iħobbni ma kienx se jħalli l-affarijiet jidħlu 'l ġewwa kif daħlu. Forsi hu ftit serju żżejjed, imma dak hu l-karattru tiegħu, Veru, Ġino2 ĠINO — Veru. Tinsewx li jien iltim. Ftakru li trabbejt min- għajr omm, Ma nafx hux l-orfni kollha bħali, imma n-nuqqas ta' l-imħabba t'ommi nħossu għamel tie- għu fuqi bis-sħiħ u nsib li xejn ma jista' jpatti għal dik l-imħabba ħlief l-imħabba ta' Lina. LINA — mtitbissimlu bil-ħlewwa u tagħfaslu idu). FRANS — Jekk tlift 'il ommok, baqagħlek 'il missierek. Tall- għak raġel, wasslek għal avukat, tak kulma trid… ĠINO — U ħadli l-aqwa. IVO — (jidħol Hawn iien mill-ġdid. X'battikata tana. Kellna ntallgħuh it-taraġ aħna u ngħinu 'l oħtu tqiegħdu fuq is-sodda, Mhux ħlief isejjaħ 'il Ġino b'ismu .. . Kemm nażżajnielu ħwejġu u ntilef ċomb f'nagħsa, Xorob ftit iżżejjed. Dak l-alter ego tiegħi. Mingħand is-sorijiet għal-Liċeo, għall-uni- versità … dejjem flimkien jiena u hu…ħobża u sikkina. Iħobbni daqs kieku ħija. FRANS — Rajtx kif sibt min ipattilek għall-imħabba t'ommok: Aldo, Lina, missierek … ĠINO — Missieri7 … Iva. Imma wara li ma tanix ħuti, wara li tellifli 'l ommi, IVO — Ġinol LINA — Ġino, perċ jiena wkoll il-lejla qed narak imħawwad. Xi trid tgħid bi kliemek7 Li xrobt, kont ingħid li għalhekk qed titkellem hekk. Xi ġralek7 ĠINO — Tgħarrast, Lina. Ma tafx7 Dak li ġara lilek ukoll. 'Tgħarrasna, LINA — allura għax tgħarrasna tagħmel il-buri7 Jew sewwa qalulek2 .. ĠINO — Le, ie… ROŻA — Mhux le, Ġino. Xi ħaġa ġratlek. Aħna għajnejna f'wiċċna. Nifhem li forsi f'ġurnata bħal din xtaqt li kellek 'il ommok miegħek, Imma wara kollox 'il ommok bilkemm tafha. Ta' sitt snin tliftha… IVO — Nispiċċawha. Ommok, Ġino, marret tgawdi l-ġenna. ĠINO — Min bagħatha2 IVO — Ġino. FRANS — Ma nistax nifhmek il-lejla, Ġino. Donnok trid toħodha ma' xi ħadd, Oħroġ li għandek fuq l-istonku. Għiq li għandek tgħid. Aħna lkoll miegħek. Għamil- nielek xi tort7 Tkellem. IVO — M'hemmx xi tgħid, il-festa, il-ħbieb, in-nies, l-okkaż- : joni… Ġino jħossu xi ftit eċċitat … A ROŻA — Dan kollu għax tgħarras . … Mela fit-tieġ x'sa jagħ- mel FRANS — Aħjar xorob daqsxejn. Kieku jallegra ruħu, Lina, newwillu grokk. LINA — Sa nġiblek whiskv, Ġino. ĠINO — Le, grazzi, ma rrid xejn. ROŻA — Mhux issaqsih. Aqbad u ġiblu. Ħalli nġiblu jien. Hekk, ara. U ieħor għalija wkoll. Int tieħu, Ivo. IVO — Le, jiena le, grazzi. FRANS — Hawn, Ġino, ixrob, ROŻA — (li tkun marret tferra' tazza mfawra għaliha u oħra għal Ġino) U int dak id-daqsxejn tagħmillu, Frans9 Mhux billi jgħid le. Isqih, Mela jibqa' wiċċ Laskri2 LINA — Tassew, Ġino, mhux il-każ li tqarras wiċċek. ROŻA — Donnu mietlek xi ħadd, ĠINO — Mietli xi ħadd. ROŻA — Sa tarġa' b'ommok9 Ħa, ixrob u insa. (Tqegħidlu t-tazza ma' ħalqu). ĠINO — (jixrob jiġri, Roża tidħak) Mur idħak 'il barral ROŻA — (mijrula) Lili qed tgħid hekk9 …Lil omm il- għarusa tiegħek7… Mela aħsebu ara x'tagħmel għada lill-għarusal Smajt, Lina, hux LINA — (bejn mistagħġba u mbikkija) Ġino, Ġino. (Tidħol tiġri 'l ġewwa). ROŻ.L — Ara x'għamilt. Ma jistax jonqos. (lil Ivo) Ma kontx nistennieha mingħand ibnek. Ma kontx nobsor għalih, perċ ndunajt li mhux kuntent. Morru, itilqu 'l barra, Milli għedna m'hemm xejn. Ħalluna waħedna. Aħjar issa milli wara, Tersaux iżjed 'il hawn. Ma ngħaġġlux żejjed. Ġino m'għandu xein kontra tagħkom u ta' Lina. Kollox jirranġa … ROŻA — Il-għarus ta' binti jkeċċini 'l-barra minn dari. Lan- qas li kont f'daru. Imbagħad illum, il-ġurnata tal- għarusija … Jonqosx ukoll FRANS — żomm kalma, Roż. ROŻA — Dik marret taqbeż mill-gallarija. Trid tkun bla demm biex ma toħodhiex għal rasha … FRANS — Mela mur żommha. Ħallina nitkellmu ftit bejn- ietna, irġiel waħedna. ROŻA — Le, le, qaċċathom 'il barra, mill-aktar fis, Ħalli f'idejja. Issa idħol ġewwa. (Kważi jimbuttaha). ROŻA — Nidħol minħabba dik il-povra tifla. Imm'ara x'għed- tlek. Dawn mhux manjeri. (Tidħol ġewwa tgerger). FRANS — (isakkar il-bieb tal-kamra). IVO — (wara skiet twil ifittex li jgħid xi ħaġa) Emminni, Frans, ma nafx x'naqbad ngħid. FRANS — Tgħid xejn. Mhux int li jeħtieġ titkellem. Din tal-lejla ma stennejnihiex żgur. Ma bsarnieha qatt. ĠINO — (li jkun mar jinxteħet, donnu mitluf, fuq pultruna). Lanqas jien stess ma bsartha, Issa Lina ma taħfirlix iżjed. Imma sa fl-aħħar kull vulkan jisbroffa. Kemm tista' ddum iżżomm ġo fik2 FRANS — X'għamilnielek aħna7 ĠINO — Mhux intom. Minnkom ma rajtx ħlief ġid. Allura neħlu aħna bii għamillek forsi ħaddieħor, Imbagħad xi ġralek7 ĠINO — Ommi. FRANS — Ġino, ma tridx tiffissa, Dik ħaġa li mhi tort ta' ħadd. ĠINO — Tort ta' ħadd… FRANS — Il-mewt ma jista' ħadd għaliha. ĠINO — Il-mewt ma jista' ħadd iżommha, veru; la meta l-ħtija tagħha tkun marda u wisq inqas meta tiġi kawżata minn qattiel. IVO — Ġino, sa ngħidhielek quddiem missier il-għarusa tie- għek Ji ma jdumx ma jsir missierek ukoll; sa ngħid- hielek issa li f'sebgħek daħħalt iċ-ċur- kett imbierek minn Dun Renat — dan l-atteġġja- ment tiegħek lejia issa ma nistax nittollerah iżjed. Frans, jien qiegħed inwissi serjament 'il ibni biex dak li għandu jgħidli jgħidhuli. FRANS — Iva, Xi tridu jgħidlek ibnek2 … Il-lejla7… IVO — Iva, il-lejla, ibni, dak li għandu jgħidli, li tant ilu biex igħidli, jeħtieġ li jgħiduli. Jiena qabel kelli suspetti, li issa sar ċertezza, Jeħtieġ li niċċaraw il-kwistjoni. FRANS — M'iniex nifhem għal xix aed tgħid. IVO — Teħodhiex bi kbira, Frans. Dawn l-iskatti ta' nervi ta' Ġino ġejjin kollha minn ħaġa waħda. Bejnietna t-tlieta biss, ilkoll irġiel… Tgħidlix li biċċa bħal din jien arfajtha għal serata bħal tal-lum. Ma stajt nagħmilha qatt qabel, għax illum għoġbu jqanqalha Ġino. Tistagħġeb kif fid-dinja ċerti affari- jiet tkun trid tagħmilhom, tkun trid tgħidhom, u ma ssibx waqt wieħed tajjeb biex taqlagħhom minn fuq l-istonku tiegħek, Jien missier Ġino. Għexna flimkien taħt l-istess saqaf sal-lum u sal-lum bqajna dejjem qisna barranin il-wieħed għall-ieħor. Huwa jrid ifissirli xi ħaġa u ma jsibx ħin ifissirħieli, jiena nistenna li joħroġli biha u ma nsibx waqt tajjeb biex inġagħalu jagħmel hekk. FRANS — Ivo, iżjed ma titkellem iżjed qed tħawwadni. Ma nafx iniex nifhem sewwa li għandek xi sigriet x'tik- xef ma' ibnek… IVO — Fhimtni bil-maqlub. Aktarx ħtija tiegħi li ma fissirtx ruħi sewwa. Mhux jien għandi xi ngħid 'il ibni, huwa ibni li għandu xi ħaġa xi jgħid lili. ĠINO — Jekk taħseb li dan huwa l-waat.li nkellmek ċar lilek… qiegħed tiżbalja. IVO — Meta tkellem 'il missierek mil-lum 'il quddiem, sejjaħlu papà. ĠINO — Ma nħossx li nista' nsejjaħ papà lil min m'għarafx ikun sieħeb tal-mamaà tiegħi, kif imissu kien, Min ma kienx fidil ma' martu mhux raġel, IVO — 'II marti qatt ma bdiltha, 'il ommok dejjem ħabbejtha b'qalbi kollha, ĠINO — Giddiebi IVO — Saħħa ma sejijaħtli qatc papà minn snin. 'il hawn, imma giddieb ma tgħidlix għax nasal biex nisħtek, FRANS — Ivol Ġinol ĠINO — Ħaġa żgħira biex tagħmilha. Kellek il-ħila tagħmel wisq iżjed minn hekk. IVO — Oħroġha. Sa fl-aħħar aqlagħha minn fuq l-istonku. ĠINO — Le, mhux għalissa. La nkun għal kollox żgur minnha. Jien għadni nistaqsi, nitkixxef, nindaga. IVO — X'sibt ġdid7 Kemm-il sena oħra sa tibqa' tinvestiza7 ĠINO — Sa ma nkun nista' nċappaslek l-akkuża ma' ħalqek. FRANS — Ġino, xi kliem hu dan'7 Jien sa nitlaq minn hawn. Jew morru tħaddtu barra minn dari. IVO — Le, oqgħod. Kun xhud tal-kliem li qed tisma'. Żmien twil, Frans, ili ngħix hekk ma' ibni, taħt inkubu, b'din it-tensjoni, bħal fi gwerra bierda, qisna kelb u qattus. Jiena nħobbu bil-moħbi, huwa jobgħodni bid-dieher. Taħt il-maskra ta' għarus ħelu, hemm il-wiċċ ta' iben bla qalb. ĠINO — U taħt il-maskra ta' missier twajjeb int taħbi l-wiċċ tal-qattiel ta' ommil IVO — Sa fl-aħħar: qattiel t'ommok. ĠINO — Rattiel ta' martek. IVO — (jiddieħak qares) Smajtu b'widnejk, Frans2 Nistax in- ħarrku fuq kalunnia gravi7 Huwa stess imissu jaf għax avukat, ĠINO — Appuntu, naf x'iiena ngħid: int uxoricida. IVO — Kont taf, Frans, li jien qtilt 'il marti2 ĠINO — Rajtx7 Mhux jien 'biss. Kulħadd jaf. Mhix sempliċi diċerija mela. FRANS — Stenna: jiena m'għedt xejn … ĠINO — Nieħu l-passi, Għada stess. Issir ġustizzjal Balla ġo sidirha .. . u rajtha tmut quddiem għajnejk 'il-im- sejkna ommi, Iċħad jekk tista'. Ma niċħadx. ĠINO — Meta jien kien għad għandi sitt snin. Qed tgħidu quddiem ix-xiehda … j IVO — Ma kellikx biżżejjed xiehda2 Kont ilek tiġborhom tant7 Jew ħsibt li ma nafx2 Għalija int ibni, imqar jekk lil missierek int stmajtu dejjem ta' għadu, Jien kont inħoss ġo fija li flok l-imħabba, għalija inti kel- lek il-mibegħda. Madankollu ridt inħallik tistqarr int stess dak li żammejt f'qalbek, Sa fl-aħħar il-ġurnata waslet, meta l-inqas stennejtha, imma waslet. Għa- liex ħallejt għal-lum ma nafx, Imma għall-inqas sa fl-aħħar waddabtli ma' wiċċi l-akkuża tiegħek. Issa tista' tipproċessani. MiPESIsnA faqa ĠINO — Nakkużak b'wiċċi minn quddiem. Ħalli jkun jaf kul- ħadd, iekk xi ħadd għadu mhux żgur. Għax jiena ma nqarraq b'ħadd kif fittxejt li tqarraq b'ibnek int. Jekk Lina sa tiżżewweġ lili, jiena rridha tkun taf li sa tieħu bin qattiel. FRANS — Ġinol Ġinol… IVO — Mela għax ħallejt sal-lum ĠINO — Għax 'il Lina nħobbha. Ma kellix l-almu ngħidilha qabel. Għax naf li għada pitgħada ż-żejt jitla' f'wiċċ l-ilma u Lina jkollha l-jedd kollu ċċanfarni li ma stgarrejtilhiex kollox. Għax meta hi tkun marti, tiġi ġurnata li (minħabba fija li ma naħ- tix u fik ji taħti) tibda twaqqa' wiċċha fl-art. Jekk ma ngħidilhiex qabel iż-żwieġ inkun qed insir kompliċi miegħek, FRANS — Stajt għedtilna qabel l-għarusija … ĠIN7 — Ma ngħidx li le. Imma ħassejtha bi tqila, L-aqwa ji hi tkun taf. Jew tagħżel li tħallini — u l-imħabba tagħna tiġi sagrifikata ħtija ta' missier snaturat — jew toħodni xorta waħda imma tkun taf x'sa tieħu. Jekk ikun meħtieġ, nitilqu 'l barra minn Malta, f'art imwarrba, fejn ħadd ma jaf min hu missieri, fejn nis- tgħu naħbu, nigdbu jekk ikun hemm bżonn, fejn ngħidu li mhux biss ommi hija mejta imma wkoll missieri. It-tabgħa ta' missieri ma tibqax tidher fuqi. (Lil Ivo) Inkun nista' niċħdek man-nies, u niċħdek ġo qalbi. FRANS — Skużawni, iien dieħel ġewwa. Meta tlestu l-kwist- joni sejħuli, Ma nistax noqgħod nisma' dal-kliem bla ma nitniffes. Irrid ngħid li dak li smajt il-leila mhux : ħaġ'oħra ħlief ħolma … Ħolma, Sur Ivo. Ħolma, perċ. ji jiena… ħlomt drabijiet oħra, biex inkunu eżatti. Ma nafx infisser meta, imma ħlomtha. Mhux ċara daqshekk, imma ħlomtha qabel ukoll. Forsi xi għajdut tan-nies li m'għaddieli qatt li nemmnu. Ilsien in-nies fih it-tosku u jien qatt ma tajt widen għalih. Imma bħal Ġino ..'. la ġejna f'dan, jiena wkoll ġie li. smait xi ħaża. Malli sirt naf li Lina kienet ciegħda tħares lejn Ġino smajt b'dak li Ġino qiegħed igħid il-lejla. Warrabt il-ħsieb minn moħħi għax fhimt li kien ir- riżultat tal-għira tan-nies. Tarġa' aħna konna għad- na ġeijin Malta minn Lixandra biex nibdew ħajja ġdida u kwieta hawnhekk… , Xi ħadd wissiena wkoll li fil-Gżira l-ilsna velenużi ssibhom għallinqas daqs f'kull pajjiż ieħor tad-dinja. Ma stajt qatt nobsor… Illum, illum sa jkolli nemmen. L-akkuża, Sur Ivo, mhix ġejja min-nies, imma mill-bniedem li hu d-demm ta' demmek. Mill-banda l-oħra int, Ġino, ma jmissikx ħallejt sal-lum. Inqast int ukoll. Dmirek kien li tikxef il-karti mill-bidu. Kif irridu nagħmlu issa: Wara l-aħbar uffiċjali tal- għarusija ta' binti, għada nagħtu dik li sfratta kollox7 Hekk, qisu xejn… Qisha kienet ċajta ta' l-ewwel ta' April2 Għal Lina mhix daħka żgur: lil dik sa tagħtiha ġewwa, u bir-raġun. Imbagħad in-nies li ssaqsi l-għala … ĠINO — Lin-nies għidilhom is-sew. FRANS — Għidilhom inti ĠINO — Għidilhom li sa fl-aħħar kxiftu li missier il-għarus huwa kriminali u, naturalment, m'intomx sa titħalltu ma' nies ta' bla ġieħ, IVO — Li ma kinitx akkuża hekk kiefra, Ġino, kont ingħid li raġa' bdielek li tintrabat ma' Lina u qed iġġib l-iskuża biex tħassar… FRANS-— Jien sa nwarrab… IVO — Le, ibqa' fejn int. Irridek tkun taf kollox. Mhix iżjed kwistioni li tinteressani. IVO — Cagħod fejn int nitolbok, iekk mhux f'ġieħ il- ħbiberija tagħna, f'ġieħ il-ġustizzja umana. Jiena wkoll irridek tisma' kollox. S'issa smajt biss il-pro- sekuzzjoni, jinħtieġ li tisma' wkoll id-difiża. ĠINO — Difiża2 X'inhi d-difiża7 Kif issa biss ħsibt li tid- defendi ruħek FRANS — Għax issa biss saritli l-akkuża. ĠINO — U qat217 Meta għamilt id-delitt IVO — Ilek tfittex ħafna u bqajt ma taf xejn. Tait widen għall-għajdut li xerred min kellu l-ħdura f'qalbu imma li għaraf viljakkament jinħeba wara l-arma tal-vendetta. ĠINO — Għax għandu ikun hawn min jixtieq vendetta minnek2 : IVO — Mhux minni, Ġinc: minnek. ĠINO — Minni/ X'inhu l-motiv2… IVO — Min jista' jaf dawn l-affarijiet fid-dinja2… Biż- żejjed il-ġelosija … fil-professjoni … fl-imħabba. … Għala le2 Fl-imħabba. Barra Ġino kien hemm min iridha lil Lina, sur Frans2 FRANS — Xebba bħal dik mhux għax tiegħi, jista' jonqos li jkun hemm min iridha barra Ġino2 Mhux biex nif- taħar b'binti. .. imma Ġino l-ewwel wieħed li jmissu jaf… i IVO — Biżżejjed hekk, grazzi. ĠINO — Iddawwarx il-kliem issa, toħloqlix ħrejjef. IVO — Li sa ngħidlek mhix ħrafa, Ġino, imma storja vera. Fatti preċiżi li tista' tqabbilhom. FRANS — Jien m'għandix għalfejn noqgħod nisma stejjer iktar. IVO — Għandek id-dmir li toogħod tisma'. Bħalma dmir tiegħek li wara tiġġudika. Kont xhud ta' dak li qal ibni, kun xhud ta' dak li sa ngħid jien. Imbagħad agħmilha ta' mħallef kemm trid, FRANS — Lili ma jinteressanix … IVO — Dmir tiegħek li tisma'. Wara kollox hemm bintek fin- NOLss, ĠINO — Jien b'ħaġa biss mistagħġeb: kif baqgħu ma għad- dawkx ġuri. IVO — Kit tispjegah) Fissirli int. Isa, fissirli kif jien qtilt 'il ommck u ma ħadu l-ebda Dass kontra tiegħi7… Titbikkem9… ĠINO — B'Ifors li ma sabux xiehda… IVO — U allu:a97 Xi jfisser dan fil-każ) ĠINO — Ma jfisser xein. Ix-xiehda ma jirnexxilikx issibhom dejjem. Jew ma jkunux iridu iitkellmu. Għax tkellmu. Lix-xieħda sabuhom. Iżjed milli riedu, sabu. U għadhom ħajjin, mimlijin għomor. Inlaqqgħek magħhom u 'għidulek. Tlieta minnhom tafhom, l-ieħor issir tafu, L-investigaz- zjonijiet saru wkoll u l-maġistrat għadu ma mietx, N imqar jekk m'għadux iaħdem. Storja qasira ħafna (ismagħha inti wkoll, Frans), kiefra imma qasira. ĠINO — Aħna l-avukati ma naċċettawx stejjer imma fatti konkreti, provi ċari u inkonfutabbli, Imma inti ibni wkoll. Tant bħala avukat allura, kemm bħala ibni, għax ma tlabthom- lix qabel il-provi u l-argumenti2 Malli fesfsulek f'wid- nejk l-ewwel gideb… Kif blajt dak li qalulek in- nies u ma fittixtx li tisma' x'għandu xi jgħidlek missierek g ĠINO — Qattiel jibqa' qattiel ukoll jekk ikun missierek. IVO — Imma missierek m'huwiex qattiel. ĠINO — Il-provil Il-provil Bit-tlablib ma naslu mkien. IVO — Int għedtli li ma tridx tisma' l-istorja. U tkellimt qabel ma ippruvait tismagħha. Imma issa ngħid- hielek. Fil-qosor għax qasira. ĠINO — Iġġustifika ruħek. IVO — Għall-anqas qed tammettili d-dritt li niġġustifika ruħi, Ħaġa li ma għaraftx tagħmilha qabel. Pass lura milli għadek kemm għedt, għax b'dan ir-riko- noxximent turi li dħalt f'daqsxejn tad-dubju fuq il- ħtija li qed tixħetli. Ejja għall-fatti. u eħles jekk għandek. - FRANS — Ġino, mhux hekk. Ukoll li ma kienx missierek, wara kollox, Id-dritt li jfisser ruħu kont tagħtihulu dejjem. Barra dan, jekk stess l-istoria ma tippers- wadikx, missierek kien u missierek jibqa'. ĠINO — Min joqtol m'għandux dritt fuq min ta l-ħajja. FRANS — Il-missier jibqa' missier, ĠINO — Inti 'l missieri tridu bħala missier bintek FRANS — Dik ħaġ'oħra. Imma inti demmu, trid u ma. tridx. U d-demm ma jistax isir semm, ĠINO — Tiegħu sar. Dak li jiġri fil-vini tal-qattiel mhux demm imma semm. FRANS — Qattiel sejjaħtlu int… Qallek li għandu l-provi u x-xiehda li mhux. Ara l-ewwel x'għandu xi igħid. ĠINO — Inti wkoll f'daqqa waħda sa ddur favur tiegħu) IVO — M'għandix bżonn min jaqbeż għalija. Li għandi bżonn hija ftit tal-komprensioni, daqsxein tas-sabar tie- għek, u ftit tal-kalma, ĠINO — Tajieb. Fejn ili nistabar is-snin nistabar ftit ieħor. Għid li għandek tgħid. IVO — Bħalma kont nagħmel dejjem għall-ħabta ta' Settembru, għodwa waħda f'xi l-erbgħa ta' filgħodu — kont tielaq għall-kaċċa. Ommok à sejħitli minn ġewwa biex tagħtini l-barżakka tal-kalazzjon li kont nieħu miegħi u li kont insejt warajja. Bla ma sten- nietni mmur għaliha, ġiet tiġri fuqi biex tnewwilhieli hi. Niftakar li jien għedtilha biex niċċajta: ''Kont sa tħallini bil-ġuħ. M'għadikx taħseb fija bħal dari. Nidher li bdejt nixjieħ bħall-klieb tiegħi'' Sadattant ippuntajtilha l-ixkubetta għal sidirha, Hi baqgħet: ġejja tiġri lejja daħkana. Wieħed mill-klieb tala' miegħi, ħatafli idi bejn snienu, u kien għoddu taq- qabhieli sal-għadma, X'ħaseb il-kelb li kont sa nagħmel ma nafx, biss lili ma reħinix qabel ma tlaqt l-arma fl-art. Ommok, Ġino, inxteħtet fuqi tgħannaqni. Jieu ġbdit idi ħalli nimsaħ id-demm. Id-demm ma kienx tal-ġerħa ta' idi, Kien tal-ferita ta' sider marti. Sadattant ma' l-isparatura daħlu l-kaċċaturi sħabi. Hi ma ħallitniex narfgħuha. Ċar smajnieha. tlissen: Disgrazzja. Żewġi ma jaħti xejn, Nibqa' nħobbu u nitlob għalih. Biss Ġino, lil Ġino tgħidulu qatt kiż ġrat il-biċċa. Ma tistax taf il-kliem kif jiġi mdawwar. Għidulu li jien mitt ibil-mard, b'mewta naturali, meta huwa kien għadu tfajjel. Għidulu li kieku ma tliftx ħajti kmieni kont inkun dejjem lesta biex nagħtiha għalih kemm-il darba kien ikun hemm. bżonn, Ġibuh ħalli nagħtih l-aħħar bewsa.' (Lil Ġino). Ġibuk ħdejha. Inti kont għadek żgħir wisq biex tista' tifhem. Għannqitek magħha, fittxet li titbissimlek. Tat ħarsa ħelwa lejja, u baqgħat tħares fiss, Dun Renat, iva Dun Renat kien il-qassis u tista' ssaqsi lilu wkoll — għalqilha għajnejha. Il-ġurnali ma semmew qatt xejn għax il-pulizija żammet kol- lox sigriet għall-iskopijiet tagħha… Imma mba- għad għadda ż-żmien biż-żejjed biex l-inċident tilef kull interess ġurnalistiku. ĠINO — (ilaqlaq) Imma … allura… Jien ma kontx nafu dan… Hekk l-affarijiet jieħdu aspett ieħor Imma int x'għamilt) : IVO — X'għamilt jien/ Tani ġenn. Qbadt l- xkubetta, daw- wartha għal rasi, ġbidt il-ġrillu. Ħsibt li fl-ixku- betta mhux balla waħda kien hemm .. . ntbaħt minnufih x'kont sa nagħmel b'idejja, Kif b'daqshekk flok insewwi l-affarijiet kont sa nkompli nkabbarhom. Kien għad hemm int. Inseit lilek, in- sejt… lil Alla. Hu x'inhu Dun Renat u sħabi kienu ġa ' fuqi, qegħdin iżommuni. Dort għal fuq il-klieb tal-kaċċa, dawk iva, weħlu ma' rasi bla ħtija ta xejn. Kont mitluf mina sensija. ĠINO — Dixk il-balla li kienet mietet biha ommi min kien qegħidha fl-ixkubetta2 IVO — Min kien qegħidha, Ġino2 Dak il-misteru. Dik it- traġedja. l ĠINO — Ma indagajtx2 Ma fittixtx2 IVO — Mhux jien, Ġino, mhux jien biss: il-pulizija. ĠINO — U kif ma qabditx min7 IVO — Il-pulizija mhix infallibbli. ĠINO — Imissha tkun Għalhekk aiegħda l-pulizija. Xi ħadd għamilha l-balla, u sata' għamilha apposta. Min kien hawn fid-dar barra minnek u ommi9 IVO — Int kellek bil-ħniena sitt snin. Kont dejjem trid tiġi miegħi għall-kaċċa, daka veru. Kont dejjem trid tilgħab tas-suldati .,. taf int it- tfal)… Ġie li qbadt l-ixkubetta tiegħi, li bilkemm kont tiflaħha, u bdejt tagħmel il-għassa bħas-sul- dati. Xtrajnielek ma nafx kemm-il xkubetta u azza- rini tal-logħob… Imma le, kont trid dik tiegħi bil- fors, il-vera, li tispara tassew. ĠINO — L-iskrataċ u l-balal fejn kienu jkunu/ IVO — Maqfulin biċ-ċavetta tiegħi. ĠINO — Allura dik il-balla min seta' qegħidha hemm IVO — Qed nifhmek, Ġino. Għalhekk kien li l-pulizija issus- pettat fija għall-bidu. Għalhekk baqa' xi għajdut fuqi, għalhekk wasal ukoll għal widnejja … Mis- teru… ĠINO — Hemm lakuna li mhi xejn konvinċenti. Li l-pulizija ma satgħetx tittraskura. Il-pulizija ma setgħet qatt tikkuntenta qabel ma ssib min qiegħed il-balla. La ċ-ċavetta tal-kaxxa tal-balal kienet għandek, ma sata' qegħidha ħadd iżjed ħliefek. IVO — (imħawwad) Iċ-ċavetta kont inħalliha fil-kaxxun ta' l-iskrivanija… ĠINO — Mela ommi… Qegħditha ommi… Hux hekk7 Għalfejn setgħet trid tqegħidha ommi2 IVO — (wara żmien). U jien għalfejn, Ġino) Taħseb li l-pulizija ma għarblitnix biż-żejjed2 ĠINO — Allura2 FRANS — Allura kien inċident. Disgrazzja li ma jaħti għaliha ħadd. Issa l-każ iċċara biż-żejjed, jidhirii jien, Ġino. Jiena persważ. ĠINO — U jiena le. FRANS — Il-kelma tal-missier hija qaddisa, ma tistax tid- dubita minnha. ĠINO — Ma niddubitax li missieri ma qatilx 'il ommi imma l-balla. Dik gegħidha xi ħadd bil-fors. Wahid- ha ma setgħetx marret hemm. Dan huwa fatt in- negabbli. FRANS — Inspjegabbli. ĠINO — Inspjegabbli mhux għall-pulizija. FRANS — Ħares, Ġino, int ridt taf kienx missierek li qatel 'il ommok, barra minn fuqu. Konvint li mhux hu2 ĠINO — Nieħu l-kelma tiegħu. Tant li nitolbu jaħfirli għas- suspetti infondati li kelli fih. FRANS — Infondati… u inġusti, ngħidulra. ĠINO — U inġusti, hekk hu, Imma ma nkunx soddisfatt qabel ma nikxef min kien li qiegħed il-balla u għal- fej… FRANS — La ma waslitx il-pulizija dak iż-żmien, mhux sa tasal int wara dawn is-snin. Imbagħad m'intiex sa tqajjem 'il-imsejkna ommok mill-mewt. U li kellek taqbad min, trid tara dak li kien għadux ħaj, għa- dux Malta, għamilhiex bi żball, bla ħsieb ta' xejn. Il-vendetta ma naħsibx li qiegħda fi ħsiebek. Mhux għax jekk tieħu l-ġustizzja f'idejk tiekol il-ħabs int. Imma għax naħseb li taf tajjeb li l-isbaħ vendetta hija l-maħfra. Il-lejla inti tgħarrast; tkomplix tħas- sar din il-lejla bi ħsibijiet koroh. Issa li ridt taf sirt tafu. Issa serraħ moħħok, Mur sejjaħ 'il Lina. Issa nfissrilha jien malajr x'kienet il-biċċa bla ma noq- għod nimlielha rasha għalxejn. ĠINO — (jersaq bil-qajla lejn missieru) Papa, aħtirli. (Igħannqu, imbagħad jidħol jiġri jsejjaħ lil Linav Linal Linal Linal IVO — Mhix twieġbu. Issa bil-mod biex tagħmel paċi miegħu. FRANS — Jekk ma marritx taqbeż kif ħasbet ommha, oqgħod żgur li minuta oħra jkunu qegħdin jitbewsu, IVO — Hemm skiet assolut ġewwa; lanqas ommhom ma. tin- stama' titkellem … FRANS — Mela ssib li ħaduha għal rashom it-tnejn. (Jidħak. Wara pawsa twila) Pero, Ivo, jibqa' l-fatt, bejnietna, li jiena wkoll ma nistax nifhem min sata' kien li qiegħed il-balla — jekk mhux inti stess. IVO — Frans, lilu mhux sa ngħidlu, Naf tajjeb li ċino għad jibqa' jindaga sa mewtu. Imma ma, jasal qatt għall- verità, Għax dan il-fatt stqarritu marti qabel ma għalqet għajnejha u nafuh biss jien, l-uffiċjal tal- pulizija li ikkorrobora l-każ quddiem il-maġistrat : U Sa tkun tażu int issa. Il-balla qegħidha Ġino IVO — Ommu nsiet barra fuq mejda ċ-ċavetta li jien tajtha biex filgħaxija tqegħidha fil-kaxxun. Mir-rikostruz- zjoni polizjeska ta' kif ġraw il-fatti, insab li Ġino ħa ċ-ċaveta hu, fetaħ il-kaxxa, qabad il-balla u daħ-- ħalha fl-ixkubetta kif ġie li ra lili nagħmel. Sem- pliċi daqshekk. Kien qed jistenna tifel ħabib tiegħu jiġi biex joqogħdu jilagħbu tas-suldati flimkien. In- fatti qagħad jagħmel il-għassa b'dik l-ixkubetta u meta ommu ndunat marret tiġri toħodhielu minn idu, bla ma taf xejn li kien fiha l-balla naturalment. Tatu xebgħa u daħħlitu fis-sodda. Kieku l-ħabib tiegħu sabu mqajjem meta ġie għandna, kienu jib- dew jilagħbu u jispiċċaw bil-mewt ta' xi wieħed minnhom. It-traġedja ii ġiet evitata dik il-lejla, ġrat il-għada filgħodu. Marti ma setgħetx tobsor li dak id-daqsxejn ta' tifel innoċenti sa jasal biex jik- karga l-arma, FRANS — Ħwejjeġ li bil-kemm iitwemmu. L-agwa li issa Ġino ipperswada ruħu li m'hemm xejn milli kien qed jaħseb… Kien qegħidha hu u dan ma nista' ngħidulu qatt. It-tranġid ta' moħħu fuq dan il-pont jibqagħlu dejjem. ROŻA — (tidhol) Frans malajr; irrid naf x'ġara mill-ewwel 'il hawn .. . Ġino ġie jiġri ħdejna daħkan u ferħan kif qatt ma nafu qabel f'għomri. FRANS Mil-lum 'il duddism dejjem hekk tibqa' tarah 'il Ġino, ROŻA — Mhux li kien. Imma fissirli kif saret fih din it-tib- dila kollha f'daqqa waħda. Biż-żejjed ingħidlek li lil lina għannaqha u biesha quddiemi … Issa tgħarras uffiċjalment, ROŻA — Imma 'l Lina tafha kemm hi mistħija: bdiet taħlef u taħlef li qatt f'sena ma kien biesha hekk qabel. FRANS — Mela ħallihom ipattu. Wara kollox inti emmin- tha li ma ha qatt2 ROŻA — Qed ingħidlek bdist taħlef u tarġa' taħlef. FRANS — Jekk veru li f'sena u nofs ma biesha qatt… kważi kważi ma nagħtihiex tort li tagħmel hekk … ROŻA — Ma tagħtihiex tort ta' xix7… FRANS — Ara ta' xix… Li taħlef u taħlef u taħlef IVO — (li jifhem il-ħlieqa malajr, jinqasam bid-daħk). Għadha kif ħarġet ir-raba' Edizzjoni ta' MALTESE IN EASX STAGES, riveduta, bi Preżentazzjoni ġdida u vokabolarjett Ingliż- Malti. L-eħfef Grammatka tal-Malti li fiha taħriġ u t-tweġib tiegħu.