fis-sena 1903.. għajnuna It-tradizzjoni tal-loghob tan-nar f'pajjiżna tmur aktar minn 150 sena. Saħansitra, il-kittieb Balzani Mons. Dun Ġwann Dimech, fil-ktieb tiegħu Ħal Balzan: Ġrajjietu sal- 1999, jikteb li f'irċevuta tal-festa tit- ulari tal-Lunzjata tas-sena 1861, li lanqas l-istatwa tal-Lunzjata ma kienet għadha saret, anzi kienet issir il-festa bl-istatwa tal-Madonna tar- Rużarju, sab irċevuta li turi li l- prokuratur tal-festa Dun Alwiġ Mompalao ħallas lil Ġanni Muscat is-somma ta' 21 skud 6 tari għal- logħob tan-nar. Dun Ġwann ikompli jgħid meta jikwota lil Dun Xand Cortis, kittieb magħruf li għamel żmien joqgħod f'Ħal Balzan kif ukoll kien joqgħod Ħal Lija għand ħuh Dun Mattew a' żmienu, meta fis- sena sas jgħid l li issa bil-ftuħ tac-Circolo L'Antiunziata, il-festa tal-Lunzjata bdiet issir bil-kbir, saħansitra 3ninn żmien qabel il-festa, fil-ħinstas-serħ, u filgħaxija billejl, tilma qatgħa Ż i miġbura flimkien jitkellmu fuq il-festa u k għall-festa bosta logħob tan-nar' festa.tas-Salvatur kien kiteb li n-nies ta' kitba ta' Silvio Cassar Id-disgrazzja tan-Nar f'Ħal Balzan Il-poplu ta' Ħal Lija jagħti l-ewwel u saħansitra jishru filgħaxija jħejju bandieri, trofej, piramidi, kuruni, stilel, skrizzjonijiet u ħwejjeġ oħra bħal dawn, ' Traġedja kbira Kien il-Ħamis 22 ta' Ottubru 1903, għall-ħabta tat-8 ta' filgħaxija, kulħadd kien miġbur f'daru, għajr għaċ-Circolo LAnnunzjata li dak iż- żmien kien l-uniku Każin fir-raħal ta' Ħal Balzan… min jilgħab bil-karti, min jaqra, min jaħdem in-nar għall- festa, insomma xi rġiel Balzanin iqattgħu siegħa żmien flimkien. Dak iż-żmien iċ-Circolo LAn- nunziata kien jinsab' il fuq mill-Knisja Parrokkjali. Fid-daqqa u l-ħin, bla ma ħadd intebaħ kif u għala, it-taħlita tal-putassa li kellhom ħadet in-nar u tajret kull m'hemm. Instemgħet splużjoni qawwija u heżżet lid-djar ta' Ħal Balzan kollha, saħansitra nstemgħet minn irħula oħra fil-qrib fosthom Ħal Lija. The Dailv Malta Chronicle tas-Sibt 24 t'Otturbru 1903 tid- deskrivi din it-traġedja bħala splużjoni kbira li n- nies ħasbu li waslet l-aħħar tad-dinja. Il-Każin sar ħerba u l-Balzanin ħarġu kollha minn djarhom ħalli jaraw x'ġara. M'hemmx dubju li n-nies bdiet tipprova tagħti l-ewwel għajnuna u tfittex lil niesha. Iċ-Circolo D'Annunzjata kien imiss mad-dar tal-Kappillan u sħaba sewda, trab u duħħan beda jinfirex mar-raħal kollu. Is-Sur Luis Engerer wieħed mill-fundaturi tas-Soċjetà San Pio X li għen bil-bosta waqt it-traġedja Dailv Chronicle tgħidilna li Piju Muscat ta' 16-il sena sabuh l-għada waranot- sinhar fid-dar tiegħu stess b'kawża tat-tifrik li seħħet bl- isplużjoni. L-istess jingħad għal oħt il-Kappillan Dun Amabile Sisner, Konċetta li mietet mgħaffġa wara li ġġarraf is-saqaf li b'xorti ħażina Konċetta ta' 46 sena kienet qiegħda tħit taħtu. Il-gazzetta Malta Tagħna. tiddeskrivi lill- Kappillan Sisner u tgħid li bl-għali tad-disgrazzja, jinsab iġib ħniena 'l kull min jarah. Il-vittmi tat-traġedja kienu Valent Debono, Antonju Falzon, Ġużeppi Muscat, Pawlu Muscat, Piju Muscat u Konċetta Sisner. ta' Marija Annunzjata. Ħal Balzan kien waqa' f'luttu. kbir. Għar-raħal żgħir ta' Ħal Balzan ma kinitx tfisser biss telfa ta' 6 persuni iżda kienet tfisser telfa ta' 5 żgħażagħ fl-aħjar tagħhom. Kienet tfisser ukoll li 5 familji jew aktar ser ibatu l-ġuħ minħabba l-faqar li kien hawn fil-pajjiż. wkoll bosta nies oħra fosthom Rosina, oħt il- L-għajnuna soċjali kienet bil-wisq 'il Kappillan Sisner. bogħod. Sadanittant beda jsir il-ġbir għall-familji tal-vittmi milquta, bil-Kappillan Sisner fuq qud- L-ewwel għajnuna diemnett bl-għajnuna tiegħu. Il-Banda Cittadina La Vallette fuq inizjattiva tal- In-nies ta' Ħal Lija jidher ukoll li taw l-ewwel President tagħha l-Avukat G. Adami ġietha idea għajnuna li l-gazzetta The Dailv Malta Chronicle sabiħa li ttella' programm mużikali li d-dħul tiegħu tgħid li nies tar-raħal ġar, marru jmiddu jdejhom jmur għall-familji tal-vittmi milquta fid-diżgrazzja. ukoll. Mingħajr telf ta' żmien, il-Balzanin bdew Il-Programm Mużikali kien sar nhar il-Ħadd 15 jieħdu lill-vittmi li ndarbu lejn l-Isptar ta' Novembru 1903 fil-Ġonna tal-Argotti' Ċentrali fil-Furjana. Il-gazzetta Il-Poplu fil-Furjana. Inġabret is-somma. ta' Malti tal-24 ta' Ottubru 1903 tgħid £27, somma sabiħa għal dak iż- hekk dwar id-disgrazzja, 'bħalha żmien. tħ ma niftakru qatt li nstemgħet f Aktar għajnuna finanz- Malta. jarja waslet mill- The Dailv Malta Chronicle tat-Tnejn 26 ta' Ottubru 1903 tistqarr li l-funeral kien a strangelv solemn and singu- larlv sad funeral. Ħal Balzan ħareġ bi fiġaru jagħti l-aħħar tislima lil ulied ir-raħal li ħallew ħajjiethom għall-festa Kumpanija Teatrali L-Indipendenza' li orga- Ikompli f'paġna 137 Is-Sur Luigi Agius wieħed mill-persuni li stinka biex jgħin waqt id-diżgrazzja. Serva bħala President tas-Soċjetà San Pio X fl-1911. nizzat reċta fit-Teatru Manoel fl- Belt Valletta nhar il-Ħadd 22 ta' Novembru 1903. Il-Familja Arpa, sidien tal-istess teatru offriet it-teatru b'xejn. Id- dħul kien ta' kważi £23 li fi tmiem is-serata s-Sur Arpa ppreżenthom lill- istess Kappillan. M'hemmx dubju li l- poplu ġar ta' Ħal Lija wkoll offra l-għajnuna tiegħu kemm lill-istess Circolo: L'Annunziata u kemm lill-poplu Balzani. Is-Sur Luigi Agius' u s-Sur Luigi Engerer 4, li kienu aw- torità kbira f'Ħal Lija u ferm at- tivi fil-ħajja tar-raħal ta' Ħal Lija, tħabtu kemm felħu biex jiġbru l-flus. Dan kollu wera li r-raħal ġar ta' Ħal Lija offra s-solidarjetà tiegħu f'mumenti diffiċli u ta' tbatija lejn il-poplu Balzani. Kuxjenza dwar il-logħob tan-nar Jidher li din id-diżgrazzja bdiet tqajjem kuxjenza dwar ix-xogħol tal-logħob tan-nar ġewwa pajjiżna. F'dik l-epoka jidher li kienet drawwa li x-xogħol tal- logħob tan-nar jinħadem fil-viċinanzi tal-postijiet abitati. Il-ġurnali bdew iħeġġu lill-qarrejja sabiex jgħinu lill-Pulizija fil-ħidma tagħhom u jirraportaw $- Is-Sur Luiġi Agius kien il-Fundatur u l-ewwel President Circolo San Andrea li twaqqfet fis-sena 1880. L torja tgħid li wieħed minn dawk li telqu kien iż-żagħżugħ. uraġġ li kellu kienu ta' e i fis-se minn ħmistax-il sena, l-enerġija u l- bri warajh biex iwaqqfu Każin i Agius laħaq President tas-Soċjeti al-minuti gal ni għalfil-efwel Segreta: Louis Enġeri 3 ; ħ im 1 Mons. Dun Ġwann Dimech Ħal Balzan: Ġrajjietu sal-1999. $ ġ 6; Dan, għalkemm mal kellux Il-Kappillan ta' Ħal Balzan Dun Amabile Sisner li tilef lil oħtu Konċetta Sisner waqt id-disgrazzja tan-nar. Kienet intradmet ukoll Rosina, I oħt il-Kappillan Sisner fost ħafna oħrajn. każi ta' xogħol li jsir bil- moħbi viċin postijiet abitati. Bdew iħeġġu lill-Pulizija sa- biex il-logħob tan-nar ikun taħt superviżjoni u jinħadem f'postijiet liċenzjati, kif ukoll tissuġġerixxi li biex jinxtraw kimiċi kien jenħtieġ il-permess bil- l miktub tal-Pulizija. — ża $ Bdew jissuġġerixxu li jsiru tfittxijiet regolari f'postijiet pubbliċi sabiex in-namra tal- ik logħob tan-nar tibqa' u mhux tinqata. a) Minkejja li maż-żminijiet dehret rivalità parrokk- jali bejn l-irħula ta' Ħal Balzan u Ħal Lija, fil-mument — tal-prova dehret fuq kollox is-solidarjetà metà raħal- jew ieħor jgħaddi minn żmien li ħadd ma jkun qed. jistennieh. ke disiesċi, a Jalla l-għaqda u s-sens komun jibqa' jirrenja fost iż-żewġ irħula kemm matul is t u kemm fil-festi — titulari li jiġu ċċelebrati ad unur Ommna Marija — imħabbra mill-Arkanġlu San Gabriel u kem tat- A Trasfigurazzjoni ta' Ġest Kristu Salvatur. Ru 4 ie ġ sempju għal oħrajn biex jiġbed mem- ki: ellu 38 sena. L-istess Luiġi ' ġ kż