Diabetes Association Ġurnal maħrug mill-Għaqda Kontra D-Dijabete Bħal-lum 6 snin konna għadna. kif tdejna niltaqgħu flimkien bħala membri ta' 'L-GĦAQDA KONTRA D-DIJA- BETE'. Għalaqna sitt snin u f'dawn is-snin minn familja żgħira sirna familja kbira, fejn il-membri jitgħallmu u jgħallmu dwar l-edukazzjoni tad-dijabete, Il-familja tagħna hi magħmula minn kull settur tas-soċjetà Maltija u bħala familja, ġbidna ħabel wieħed f'bosta ok- każjonijiet, sbieħ u koroh, Kif jaf kulħadd l-għan prinċipali tagħna dejjem kien li nedukaw, li: ngħallmu u Ji nitgħallmu dwar id-dijabete, L-edukazzjoni ta' kul- jum fid-dijabete, tfisser futur aħjar, futur sabiħ b'kontroll tajjeb li bih id-dijabetiku jkun jista' jgawdi u jgħix normali, Ċertament l-'GĦAQDA' teżisti għa- liex il-membri jgħinu; jgħinu f'bosta inizjattivi, jgħinu f'bosta oqsma, u jgħi- nu fl-ispejjeż. Wieħed jista' jgħid li l-Għaqda Kon- tra d-Dijabete' hi vitali mhux biss għall- membri tagħha iżda wkoll għal kommu- nità dijabetika Maltija. Bħala familja, aħna nemmnu li d-dija- ketiku ma hux waħdu — ma għandux jiġi mħolli waħdu — waqt li jkun qie- għed jissielet ma' din il-kondizzjoni hekk komuni fina l-Maltin. Bħad baqa' bosta Maltin li għadhom ma jafux bl-eżistenza tal-GĦAQDA tagħna u għalhekk huwa dmir tagħna. bħala membri li nitkellmu fuqha u dwarha, ma' ħbiebna dijabetiċi Maltin u anki ma' dawk li ma humiex. Il-parti importanti ta' l-edukazzjoni tal-pubbli- ku, hi li tikber l-edukazzjoni fid-dija- bete. Ejjew mela, għeżież membri, nagħtu daqqa ta' għajn madwarna u nkabbru l-familja tagħna. Huwa dmir tagħna kemm bħala membri kif ukoll bħala di- jabetiċi biex bosta Maltin jissieħbu magħna, illum qabel għada. i Ejjew naħdmu biex dan iseħħ. Kunu ġenerużi kemm tistgħu biex il-frott tat- tagħlim jitqassam, u l-kommunità dija- ketika Maltija jkollha, bħal ma għand- hom kosta pajjiżi oħra fid-dinja, 'Għaq- da Kontra D-Dijabete' b'saħħitha u dejjem lesta biex timxi mal-progress u ma' l-edukazzjoni moderna dwar id- dijabete, TO : PRESSJONI GHOLJA FID-DEMM F'dan l-artiklu ta' din il-ħarġa tad-'Dijabete u Saħħtek', ħsibt il nagħti lill-qar- rejja tagħrif fil-qosor dwar il-Pressjoni Għolja fid-demm, Ji bħad-dijabete, hi marda kro- mika, komuni ħafna fid-dinja, b'mod partikolari hawn Malta, GĦALIEX GĦANDI NIEĦU ĦSIEB IL-PRESSJONI GĦOLJA' Il-pressjoni għolja w id-dijabete huma żewġ kundizzjonijiet li ta' 'spiss ikunu flimkien f'ħafna pazjenti anzjani. Flimkien ma' 'risk factors' oħra, bħal piż żejjed, nutriment żbilanċjat, livell għoli ta' xaħam fid-demm (cholesterol), tipjip, dawn hu- 'ma kaġun ta' numru sinjifikanti ta' mwiet kaġunati minn mard u attakki tal-qalb u mard tal-kliewi. ' IL-PRESSJONI GĦOLJA BĦALA 'RISK FACTOR' Il-pressjoni għolja fid-demm qiegħda l-ewwel post bħala 'risk factor għall-mard fil-vini, u mard tal-qalb. Hi tifforma problema doppju, għax waqt li ħafna nies ibatu biha, il-pressjoni għolja kważi tiżviluppa ruħha mingħajr sintomi. Ir-riżultat hu li ħafna nies bi pressjoni għolja jgħaddu bosta snin mingħajr kura, għaliex ma jkunux jafu li qiegħda fuqhom. Pazjenti oħa li jkunu taħt kura, ma josservawx id-dieta ord- nata, għaliex igħidu li ma jħossu xejn ħażin fihom. IL-BŻONN LI WIEĦED IKUN JAF X'INHI L-PRESSJONI GĦOLJA Issa niġu għall-importanza li wieħed ikun jaf dwar il-pressjoni għolja biex b'hekk wieħed jipprova jevitaha jew għal inqas jinduna biha mal-ewwel u qabel ma jiżvilup. paw il-komplikazzjonijiet. Kif ġa għidt, il-pressjoni għolja hi komuni u teffettwa proporzjon sewwa ta' nies li jkunu għalqu l-50 sena. Ħxuna żejda ħafna (obesita) u natural nervuż, ta' spiss jidhru assoċjati mal-pressjoni għolja. In-nisa huma aktar milquta mill-irġiel. Hemm tip ieħor ta' pressjoni għolja, iktar qawwi, iżda aktar rari. Dan jiżviluppa l-aktar fl-irġiel. Il-għala wieħed ikollu dan it-tip, għadu mhux magħruf. IL-KAWŻA/I TA' PRESSJONI GĦOLJA Għalkemm kultant ċertu mard, ereditarju jew inkella miksub (bħal mard tal- kliewi, mard tat-tirojde ('thvroid), mard fiċ-ċirkolazzjoni tad-demm u oħrajn) jista' jkun il-kawża ta' pressjoni għolja fid-demm, fil-maġġoranza tal-każi ma jkunx hemm 'kawża speċifika. L-eredita u l-mod kif wieħed igħix (life stvle) jidhru li huma fatturi importanti li wieħed jista' jkun suġġett għall-pressjoni għolja. IS-SINTOMI TA' PRESSJONI GĦOLJA Fil-bidu tal-marda ma jkun hemm ebda bdil patoloġiku li wieħed jista' jara. Iżda aktar tard, tibdil fis-sistema nervuż kif ukoll il-fatt li bosta arterji jirqaqu u jsiru riġidi, AND OTHER ĊLASSES. 4 ID-DIJABETE U SAĦĦTEK Mar. 1987 IL-PRESSJONI GĦOLJA (ikompli minn paġna 2) dawn ikunu l-kaġun li d-demm ina jkunx jista' jiċċirkola b'mod naturali u jkun hemm resistenza aktar biex id-demm jiċċirkola sewwa, minħabba xi ħaxmijiet fid-demm. Bil-mod il-mod issa tibda tikber il-qalb fid-daqs tagħha, u l-proċess ta' l-'athe- rosclerosis' probabbli jiġi mħaffef ukoll. Dan kollu jista' possibilment iwassal għall-iżvilupp ta' komplikazzjonijiet bħal anġina u attakki tal-qalb, ''heart failures', strokes, kif ukoll nuqqas fiċ-ċirkolazzjoni u xi tnixxija ta' fluwidi ġol-moħħ. Jista' jkun hemm ħsara fir-retina, li qiegħda n-naħa ta' wara ta' l-għajn, bir-riżultat li jkun hemm xi debbolizza fil-vista. Jistgħu jiġu nvo- luti l-kliewi u dan jista' jwassal fi ħsara ta' xogħol tal-kliewi nfushom. QARI TAL-LIVELLI TA' PRESSJONI FID-DEMM Fil-verità, il-pressjoni tad-demm tirreferi għal żewġ livelli ta' pressjoni fid-demm. L-ewwel — ta' fuq, — hu l-ammont ta' pressjoni ġenerata mis-sistola tal-qalb waqt li din tkun qed tippompja d-demm ġo l-arterji. Dan jissejjaħ 'svstolic'. It-tieni, (ta' taħt) jissejjaħ 'diastolic' u jkun il-pressjoni f'arterji waqt il-ħin tal-mistrieħ meta l- qalb tkun qed terġa' timtela bid-demm. Fil-bidu tal-marda, il-livelli ta' pressjoni fid-demm jistgħu jvarjaw mhux ħażin, daqqa jkun hemm livelli għoljin u f'waqtiet oħra, livelli kważi normali. Il-pressjoni għolja fid-demm ta' bosta nies tista' titbaxxielhom mhux ħażin u b'apprezzament, meta dawn it-talin jistrieħu u/jew ineħħu xi tensjoni emozzjonali. Il-pressjoni għolja fid-demm tista' tkun fuq l-individwu għal żmien twil mingħajr sinjali u sintomi. Ta' spiss din il-pressjoni għolja tiġi ndagata għall-ewwel darba waqt 'check-ups' tat-tabib li wieħed ikollu, għall-għeja, għal nervożiżmu, għall-isturdamenti, għall-uġigħ ta' ras. Dawn huma Imenti komuni u għal din ir-raġuni dawn il-fatturi ma jistgħux. ta' kull darba jiġu attribwiti għall-pressjoni għolja. Din tiġi magħrufa meta l-qari ta' fuq (svs- tolie) ikun 'il fuq minn 160mm H.g. u/jew il-qari ta' isfel (diastolic) ikun iktar minn 95mm H.g. Qari inqas minn 140 f'ta' fuq, u inqas minn 90 f'ta' taħt, (140/90) huma kkun- sidrati bħala normali u dak il-qari ta' bejniethom bħala borderline. It-tul tal-marda jvarja ħafna; iżda jekk ma tiġix mogħtija kura, it-tul tal-ħajja ta' l-individwu jista' jiqsar u dak li jkun imut qabel iż-żmien, prinċipalment minn attakk tal-qalb, minn xi puplesija (stroke) jew min xi 'kidnev failure' fejn il-kliewi jimirdu. Għalkemm ma hawnx kura magħrufa li tista' tfejjaq il-marda kompletament, is- sistema moderna għall-kura, tista' tikkontrolla l-marda sewwa ħafna. Fost il-miżuri ġenerali għall-kontroll tal-pressjoni għolja, għandna l-edukazzjoni u sens ta' sikurezza tal-pazjent; hawn ukoll 'check-ups' regojari u taħditiet kif wieħed jista' jevita 'stress' fiżiku jew emozzjonali mhux tas-soltu. Tkun ta' għajnuna ji wieħed jiċċaħħad mirn ħafna tà u minn ħafna kaffà u alkoħol, kif ukoll jiċċaħħad mit-tipjip. Għandu jkun hemm ukoll kontroll fil-piż permezz ta' pjan ta' ikel bilanċjat, mibni fuq il-pjan ta' ikel (ikompli paġna 16) Il-Guarem huwa sustanza naturali li tiġi estratta miż-żerriegħa ta' xi wħud mil-legumi li fihom ħafna 'fibre'. KIF JAĦDEM IL-GUAREM7 Il-karboidrati fl-ikelli tiekol huma malajr mibdula f'zokkor (glucose) permezz ta' l-essenza diġestiva li tinsab fl-istonku. Dan il-'glucose' huma mbagħad assorbit malajr mill-istonku għal ġod-demm, bir-riżultat li z-zokkor fid-demm jogħla. Hawn Guarem igħin billi l-ikel diġerit jagħmlu aktar mimli huwa u jgħaddi għal ġo 'l-istonku. Din is-sistema tnaqqas il-ħeffa u r-rata dwar kif il-karboidrati jiġu mibdula f'zokkor u b'hekk din il-proċedura tnaqqas il-ħeffa ta' kif iz-zokkor jidħol fid-demm. KIF JISTA' JGĦINNI 'L GUAREM2 Jekk inti teħtieġ injezzjonijiet ta' l-insulina, il-Guarem jista' jgħin għax idewwem il-mod ta' kif iz-zokkor fid- demm jogħla, bħalma wara jgħin billi idewwem il-mod ta' kif iz-zokkor fid-demm jinzel. B'dan il-mod Guarem għandu jnaqqas il-biża' tal-hvpos' u b'hekk inti tevita li tieħu z-zokkor. B'hekk int issib ukoll li d-doża ta' l-insulina tista' tiġik imnaqqsa. Jekk tieħu pilloli għad-dijabete, il-Guarem idewwem ir-rata li biha z-zokkor jidħol fid-demm b'riżultat li d-demm ikollu livell taz-zokkor anqas għoli. B'inqas zokkor x'taħraq u b'iktar żmien biex taħarqu, il-pilloli jistgħu jaħdmu b'riżultat aħjar. B'hekk ħafna dijabetiċi jsibu li jkunu jistgħu jnaqqsu d-doża tal-pilloli. Jekk inti tikkontrolla d-dijabete tiegħek bid-dieta biss, Guarem jista' jgħinek ukoll. Fil-waqt li ħafna individwi jibdlu malajr u jadattaw ruħhom għal dieta ġdida, oħrajn isibuha bi tqila jew impossibli biex jieklu dik il-kwantità ta' 'fibre' bzonnjuża biex ikollhom kontroll xieraq ta' zokkor fid-demm. Guarem fih innifsu hu 'pulse fibre' konċentrat. Ġie misjub li Guarem għandu l-akbar effett fuq il-kontroll taz-zokkor fid-demm. Meta żżid il-Guarem mad-dieta tiegħek tkun aed tiżdied il-kwantità ta' 'pulse fibre' b'mod konvenjenti u b'mod effiċjenti, bir-riżultat li jkollok iktar libertà fil-għażla tad-dieta tiegħek. (L-EWWEL PARTI) L-ITTESTJAR TA' DEMM U URINA D-DAR- HOME MONITORING minn JOSEPH SANT Kontroll tajjeb tad-dijabete jfisser li wieħed iżomm livelli ta' zokkor fid-demm kemm jista' jkun qrib in-normal. Biex dan il-għan jinkiseb wieħed għandu l-ewwelnett isegwi tajjeb dak li jgħidlu l-ispeċjalista, id-dietitian u n-nurse. F'li-Klinika tad-dijabete jsiru testijiet kemm tad-demm kif ukoll ta' l-urina li huma ta' importanza kbira għat- tabib sabiex jagħtik il-pariri meħtieġa. Bħal ma tafu, il-livell ta' zokkor fid-demm u fl-urina jvarja minn ħin għal ieħor minħabba ċertu ċirkostanzi e.ż. ikel żejjed, nuqqas ta' eżerċizzju, mard, eċċ. Għalhekk, bejn vista u oħra għandu jinżamm rekord tajjeb ta' testijiet li tkun għamilt d-dar. ZOKKOR FID-DEMM, ZOKKOR FL-URINA, 'RENAL THRESHOLD' Il-bniedem, kemm jekk ikun dijabetiku jew le, insibulu z-zokkor fid-demm, Dan iz- zokkor li jiġi mill-ikel li nieklu jintuża miċ-ċelloli għall-enerġija. Sabiex jintuża dan iz- zokkor hemm bżonn il-preżenza ta' l-insulina, li tiġi prodotta mill-frixa. Fid-dijabetiku, minħabba nuqqas ta' insulina, iz-zokkor fid-demm jogħila aktar minn normal. In-Normal huwa sajjem — 'fasting' sa 6.0mmol/(108mg). Bejn siegħa U nofs u sagħtejn, wara l-ikel — 'Random' sa 8.0mmol/ (144mg). Meta dan iz-zokkor fid-demm jaqbeż ċertu livell li huwa bejn 8.9mmol sa 10mmol (160mg sa 180mg) il-kliewi jibdew jarmu dan iz-zokkor fl-urina. Dan il-livell jissejjaħ 'Renal Threshold' u jvarja minn persuna għal oħra. X'JINTUŻA BIEX TITTESTJA L-URINA U D-DEMM Għal kwalunkwe test tad-demm u l-urina jintużaw 'Strips' bħala l-aktar metodu faċli u prattiku. Dawn l-istrips huma tal-plastic u fit-tarf tagħhom hemm kimika li tibdel il-kulur wara ċertu ħin skond l-ammont ta' sustanza preżenti fid-demm jew fl- urina. Minħabba din il-kimika, jinħtieġ li wieħed isegwi dan li ġej biex l-istrips jagħtuk riżultati tajbin. Uża l-istrips speċifiċi għat-test di trid tagħmel. Meta tkun se tagħmel xi test, oħroġ strip waħda biss mill-bott tagħhom u agħlqu mill-ewwel. Il-bott għandu dejjem jinżamm magħluq. Żomm l-istrip mit-tarf tal-plastic u tmiss qatt il-parti tal-kimika b'idejk. Żomm dawn l-istrips f'post niexef, mingħajr umdità, mingħajr xemx diretta jew sħana qawwija. Ħalli dawn l-istrips fil-bott oriġinali tagħhom. Qatt tittrasferixxi strips minn bott għal ieħor. Iċċekkja d-data ta' l-egħluq — 'Expirv Date li tinsab fuq kull bott u tużahomx wara dik id-data. T. Xi strips li stajt ħallejt barra mill-bott, tużahomx għax jistgħu jagħtu riżultati foloz. Dejjem aqra u segwi l-istruzzjonijiet ta' fuq il-bott speċifiku li tkun qed tuża. F'każli jinfetaħ xi bott u jinsab li l-parti kemikali ta' l-istrip fiha xi tibdil fil-kulur, dan m'għandux jintuża. TESTIJIET TAD-DEMM U TA' L-URINA (ikompli minn paġna 6) KIF TITTESTJA L-URINA Uża urina kemm jista' jkun friska Wara li tkun ħriġt l-istrip mill-bott u agħlaqtu, daħħalha fl-urina (jew inkella tista' tgħaddi l-urina dirett fuqha) għal bejn sekonda jew tnejn biss, u kun ċert li l-parti kemikali ta' l-istrip tkun ixxarrbet kollha. Farfar ftit l-istrip biex tneħħi xi urina żejda li seta' baqa' fuqha. Wara li tkun żammejt il-ħin eżatt immarkat fuq il-bott li tkun qed. tuża (kull ditta għandha ħin speċifiku) qabbel il-kulur ta' l-istrip ma l-iskala ta' kuluri li għandek fuq il-bott. Ikteb ir-riżultat li jikkorrispondi mal-kulur. Irid ikollok ħdejk: 1. arloġġ b'sekondiera 2. tajjar niexef 3. tajjar kemm kemm niedi bl-ispirtu 4. Biex tittieħed it-taqtira ta' demm li jkun hemm bżonn, tista' tintuża l-widna 'Ear Lobe' jew it-tarf tas-swaba'. Huwa aktar prattiku għal wieħed li se jieħu d-demm tiegħu stess li juża tarf tas-swaba'. L-Autolet tgħin ħafna. Aħsel idejk sewwa u oħroġ strip mill-bott għal lest. Imsaħ it-tarf ta' wieħed mis-swaba' li tkun ser ittaqqab, bit-tajjar bl-ispirtu u ' xxuttah bit-tajjar niexef. Permezz tal-'blood lancet' jew Autolet taqqab it-tarf tas-seba' Ġentilment immassaġġa ftit is-saba' li tkun taqqabt sabiex tifforma taqtira demm tajba. Meta tara li t-taqtira hi biżżejjed li tgħatti l-parti kemikali ma' l-istrip, iġbor it- taqtira mingħajr ma tmiss il-ġilda ma l-istrip u mingħajr ma ċċallas id-demm fuqha. Immedjatament, ibda żomm il-ħin eżatt li jindikalek il-bott li tkun qed tuża. Wara l-ħin speċifikat, ixxotta it-taqtira demm minn fuq l-istrip b'tajjara niexfa. Uħud mill-istrips ikun hemm bżonn Ji tlaħlaħhom bl-ilma qabel tixxottahom. F'dawn il-każi importanti li ma tużax pressa qawwija ta' ilma. Erġa' żomm il-ħin eżatt li jindikalek il-bott, jekk dan hu l-każ. Wara l-ħin speċifikat qabbel il-kulur ta' l-istrip ma' l-iskala tal-kuluri li jkollok fuq il-bott. Ikteb ir-riżultat li jikkorrispondi mal-kulur. Dejjem segwi l-istruzzjonijiet eżatti li tindikalek id-ditta ta' l-istrips li tkun qed tuża. N.B. Jeżistu wkoll strumenti 'Blood glucose Reflectance Meters' li jħaffulek ħafna l-qari tar-riżultat tiegħek. Dan billi wara li tkun segwejt l-istruzzjonijiet tal- meter speċifiku li tkun qed tuża, fl-aħħar minflok tqabbel il-kuluri ta' l-istrip mal-bott, din iddaħħalha fil-'meter' u jtik ir-riżultat. (It-tieni parti tidher f'ħarġa oħra) TRID LI L-IKEL JERGA' ITIEGHEM AHJAR7 L-ikel għandu jkun okkażjoni ta' gost għal dak li jkun. Iżda jekk inti skorrejt is-60 jew jekk inti ikbar, stajt indunajt li l-aptit tiegħek m'għadux kif kien is-soltu. Tinduna li ċertu ikel li darba kont tiggosta, issa tħossu bla togħma u tħoss li l-anqas jaqbel taħli l-ħin tippreparah. Meta jiġri hekk, isir taħwid, speċjalment jekk tawk parir bosta drabi li huwa importanti li tieħu varjetà ta' ikel, u hawn malajr tinduna li l-parir fih bażi soda. Ħafna nies 'il fuq mill-50 sena għandhom bżonn bejn l-1400 sa 2000 kalorija kul- jum (viċin l-2000 jekk inti twil u tagħmel l-eżerċizzju regolari, u viċin l-1400 jekk ma intix hekk) u kulħadd għandu bżonn ikel varjat biex ikun żgur li jkun ħa n-nutrijenti u l-vitamini meħtieġa. Li tiekol sew, jista' jgħin biex iżżomm ruħek b'saħħtek u fer- ħan, anki jekk il-ġisem qiegħed jgħejja xi ftit. Iżda jekk inti tiekol ftit ħafna, tista' tirrendi ruħek iktar depress, iktar buruż u iktar għajjien milli suppost. U jekk inti tieħu xi mediċinali (bħal insulina jew pilloli) għad-dijabete, meta taqbeż l-ikliet, jista' jiġri li z-zokkor fid-demm jitbaxxa ħafna. Iżda għalkemm tasal biex tifhem dawn ir-raġunijiet tajba għaliex wieħed għandu jiekol, u inti xorta waħda tibqa' ma tħossx il-ġuħ, taqtax qalbek u tibżax. Hawn metodi sabiex l-ikel jidher iktar interessanti u iktar attraenti. L-aptit huwa influwenzat ħafna, mis-sensi tat-togħma, tax-xamm, u tal-vista. U jekk titgħallem kif tħaddem dawn it- tibdiliet, għandha terġa' tiġik ix-xewqa li tibda tiekol aħjar u bil-qalb. IT-TOGĦMA Persuna fuq is-60 sena għandha 6090 inqas qawwa fl-aptit milli meta jkollha 30 sena. Bosta studjużi ta' riċerka jaqblu illi l-erba' togħmiet jonqsu, ġeneralment. Qed nirreferi għat-togħma ħelwa, mielħa, għal dik morra u għal dik qarsa. L-ewwel tliet togħmiet ġeneralment jibdew it-triq tan-niżla wara l-50 sena, u l-kapaċità li wieħed itiegħem il-qrusa tibda tonqos għal ħabta tas-sittin sena. Jekk inti sibt li xi ikel huwa nieqes minn ċertu togħma tajba u bil-mod il-mod ma bqajtx tieħu gost bih, allura dawn huma r-raġunijiet għaliex it-togħmiet tiegħek qed jinbidlu. Sinjal ieħor (li l-aptit tiegħek qed jinbidel) hu, għax inti tħoss il-bżonn li tferrex iktar melħ u ħwawar fuq l-ikel, fejn soltu inti dan ma kontx tfittxu. Li wieħed iżid iktar melħ fuq l-ikel hija jdeja ħażina għal bosta nies (il-melħ jista' jaggrava l-kundizzjoni tal-pressjoni għolja fid-demm). Allura l-aħjar soluzzjoni hi li titgħallem tuża varjetà ta' ħwawar biex ittejjeb l-ikel flok il-melħ. Eżempju, ross bil- 'currv' U bi bżar aħdar imqatta' rqiq jew inkella għaġin bil-lumi u l-bżar u bit-tursin imqatta' rqiq miegħu, jistgħu jkunu ħafna iktar interessanti minn sempliċi ross u sem- pliċi għaġin. Barra milli tuża iktar ħwawar u barra milli tipprova tuża ħwawar varjati, tista' tistaqsi lid-dietitian tiegħek sabiex jikkalkulalek l-ammont ta' vitamini u minerali li inti tenħtieġ. Dan jara b'mod partikolari jekk għandekx bżonn iktar vitamini A jew B' eċċ. In-nuqqas ta' dawn jistgħu jnaqqsulek il-kapaċità li ttiegħem l-ikel sew. Ċerti mediċinali wkoll jistgħu jeffettwaw is-sens tat-togħma. Xi wħud minnhom jistgħu jirrendu l-ikel b'togħma stramba; jistgħu jnaqqsulek is-sens tat-togħma jew inkella jħallu togħma mhux pjaċevoli wara. Jekk inti taħseb li waħda minn dawn ir- riżultati tapplika għalik, staqsi lit-tabib jekk tistax tuża mediċinali oħrajn. Ix-xamm huwa sens ieħor li jitnaqqas hekk kif aħna nikbru fiż-żmien. Probabbli ma hemm l-ebda mod medikali biex wieħed anzjan. jerġa' jġib iura s-sens tax-xamm. Iżda tista' tipprova żżomm is-sens ta' xamm 1i għad għandek. Meta tmur tixtri, ipprova mur fi ħwienet li jkollhom irwejjaħ qawwija u li tieħu gost bihom. Eżempju, meta tixtri l-ħobż minn għand il-furnar, jew il-frott u l-ħaxix mis-suq fejn l-irwejjaħ tant jin- xtammu, inti terġa' tħoss il-gost li terġa' tiekol dak l-ikel. Jekk inti mdorrija tixtri ikel ta' konvenjenza 1i ikun diġà msajjar, ipprova pprepara ikel li jieħu iktar ħin biex tlestih. Dan il-kwalità ta ikel jerħi riħa interessanti fil-kċina. Jekk l-ikel mikxuf jiġi mtektek għal ħin tw'i, dan jitfa' aroma tassew tajba u natural- ment jiġik iċ-ċans li titħajjar tiekol bl-aptit u bil-qalb. Huwa fatt ukoll illi meta tip- prepara l-ikel int, ikun jaqbillek iktar finanzjarjament, milli meta tixtri ikel lest. Ikel ippreparat id-dar fih ġeneralment inqas xaħam u inqas melħ. L-istess bħas-sens tat- togħma, il-ħwawar bl-aroma tagħhom, igħinu ħafna biex l-ikel ikollu riħa li tassew tħajjar lil dak li jkun biex jiekol. IL-VISTA Bla dubju ikel attraenti jappella iktar minn ikel monotonu. L-ewwel pass sabiex terġa' tibda tara l-ikel interessanti u attraenti, hu li trid tieħu ħsieb tal-vista tiegħek. Ara li din tkuniek tajba daqskemm hu possibbli. Id-dijabete u l-proċess naturali tax- 'xjuħija' jistgħu jdgħajfu l-vista. Minn naħa l-oħra, kontroli aħjar tad-dijabete, in-nuċ- ċali jew inkella operazzjoni f'xi każi, dawn igħinu biex itejbu l-vista. Jekk inti ssibha bi tqila beix tomgħod l-ikel, allura agħżel ikel artab, iżda ikel li lilek iħajrek tieklu. Għal ħafna nies, platt patata mmaxxjata u laħam ikkapuljat, huma iktar interessanti minn platt tal-ħut jew tar-ross. Iżda inti għandek tagħżel l-ikel li jogħġob lilek l-aktar, Jekk inti soltu jmurlek l-aptit hekk kif quddiemek tilmaħ platt imburġat bl-ikel, allura aħdem pjan ta' l-ikel (meal plan) mad-dietitian li jirranġalek li jkollok ikliet żgħar flimkien ma 'snacks' jekk dan ikun meħtieġ. Dan il-pjan ta' ikel igħinek tikseb b'mod iktar komdu, il-ħtieġa ta' nutrijenti li għandek bżonn. Iktar ma tidħol fiż-żmien, inti tgħaddi minn tibdil fis-sens ta' palat, tax-xamm u tal-vista, u dawn kollha jistgħu jeffettwawlek l-aptit. It-tibdiliet tant ikunu bil-mod, illi bil-kemm tasal biex tinduna bihom. L-uniku sinjal ikun għax l-aptit jinbidel u jit- naqqas. Imma issa li sirt taf li t-tibdiliet fis-sens tat-togħma, tax-xamm u tal-vista jistgħu jnaqqsulek l-aptit għall-ikel, allura tista' tieħu l-passi meħtieġa biex terġa' ġġib l-interess u l-ħajra għall-ikel fil-ħajja tiegħek biex ħajtek tkun isbaħ u aħjar. Ftakar illi l-ħin ta' l-ikel għandu jkun ta' gost għalik. ID-DIJABETE U L-GILDA (L-EWWEL PARTI) minn MARIE LOUISE MIFSUD Id-dijabete tista' teffettwa kull parti tal-ġisem, saħansitra l-ġilda. Skond statistiċi, jingħad li 30 fil-mija mid-dijabetiċi matul ħajjithom ser ikollhom xi kumplikazzjoni tad-dijabete li jew ikollha x'taqsam mad-dijabete jew tiġi kkomplikata bid-dijabete. Fil- fatt, dawn il-problemi huma ġeneralment l-ewwel sinjal li wieħed ikollu d-dijabete. Fortunatament, ħafna mill-kundizzjonijiet tal-ġilda jistgħu jiġu evitati jew jiġu ttrat- tati faċilment. L-aktar infezzjonijiet komuni li jistgħu juru lit-tabib li wieħed jista' jkollu d-dija- bete, huma dawk li nsejħulhom 'infezzjonijiet batteriċi, (bacterial infections), fungal Veast infections', u ħakk (localized itching). Dawn il-problemi ma jeżistux biss fid- dijabete, iżda meta d-dijabete ma tkunx ikkontrollata, dawn l-infezzjonijiet imorru għal ħażin, Meta t-tabib jara li l-infezzjoni ma tistax tfieq, jew qed tieħu ħafna żmien biex tfieq, allura hemm it-tabib jibda jissuspetta li dak li m'huwiex dijabetiku għandu d- dijabete. 'Bacterial infections' jistgħu jidhru bħala xħira (stve), infezzjonijiet tal-glandoli ta' l-għatu ta' l-għajn, infjammazzjoni tal-ġilda jew dwiefer. Tissues li jkunu ffjammati ġeneralment isiru ħomor, minfuħin u juġgħu. L-iktar bacteria komuni li jikkaġuna infezzjoni tal-ġilda jissejjaħ 'staphvlococcus' jew 'staph'. Qabel, dawn l-infezzjonijiet kienu jikkaġunaw il-mewt, speċjalment għad-dijabe- tiċi; illum bil-għajnuna ta' l-antibjotiċi u ta' kontroll tajjeb tad-dijabete, huwa ferm rari li wieħed imut minħabba ii jkun dijabetiku u jkollu xi infezzjoni. Xorta waħda wie- ħed irid igħid li d-dijabetiċi jistgħu jiżviluppaw dawn l-infezzjonijiet iżjed minn ħadd- ieħor. Dan jista' jiġri minħabba diversi raġunijiet. Meta d-dijabete ma tkunx ikkontrollata, il-ġilda tixxotta ħafna (tiġi dehv- drated). Dan jiġri minħabba li l-ġisem jibda juża ħafna mill-ilma tiegħu sabiex jippro- duċi l-urina biex b'hekk jipprova jeħles kemm jista' jkun miz-zokkor żejjed li jkun hemm fid-demm. Ċirkolazzjoni batuta wkoll hija problema komuni mad-dijabetiċi u din ukoll tikkaġuna li l-ġilda tixxotta. Għalhekk ħafna drabi dawn l-infezzjonijiet huma l-iktar komuni f'nies li jkollhom ġilda xotta minħabba d-dijabete. Wieħed jista' jbati minn kundizzjoni magħrufa bħala neuropathi', u din x'ak- tarx tista' tgħin li wieħed jieħu xi infezzjoni. Dan jista' jiġri għaliex meta wieħed ikollu neuropathv, tonqoslu s-sensazzjoni, (in-neuropathv teffettwa l-iżjed fis-saqajn) u għal- hekk jista' jkollu xi ferita u ma jindunax. Għalhekk, jibqa' jagħmel pressjoni fuq il- ferita (dan jista' jsir permezz taż-żraben) u b'hekk tikkaġuna infezzjoni. Meta d-dijabete ma tkunx ikkontrollata, iċ-ċelloli bojod tal-bniedem (leucocvtes) ma jkunux jifilħu joqtlu l-bacteria qerrieda li jista' jkun hemm fil-ġisem. B'riżultat ta' dan, il-bacteria li ssoltu tiġi maqtula, tibqa' tgħix u tinfetta l-ġilda. Iżda meta d-dija- bete tkun ikkontrollata, il-ġisem ikun iżjed jiflaħ jikkumbatti dawn l-infezzjonijiet. Għadu mhux magħruf għaliex il-ġisem jirreaġġixxi hekk, (It-tieni parti tidher f'ħarġa oħra) (VIVJAN COMMERĠJAL. ĠORPORATION. minn TANJA Tidher stramba, hux vera7 Perċ, hekk hu; biex tirbaħ fil-ġlieda kontra d-dijabete trid titlef mill-piż żejjed li għandek, u meta tagħraf tirbaħ lilek innifsek u titgħallem tgħid ''le', tkun qed titlef minn dan it-toqol li żgur qed jagħmillek id-deni. X'aktarx li la qed taqra dan il-magazine, jew int, jew xi ħadd mill-familja tiegħek għandhom id-dijabete, jew inkella għax inti interessata taqra fuq dan is-suġġett. U kulħadd jaf li aħna l-Maltin għandna t-tendenza għall-ħxuna meta nikbru. Issa ġie ppril- vat mingħajr l-ebda dubju li hemm konnessjoni kbira bejn id-dijabete Tvpe II, s-sonża żejda. Qabel xejn, nibda billi ngħid li mhux kuli min hu kemmxejn imbaċċaċ bilfors li għandu, jew ser taqbdu d-dijabete — Allaħares kien hekk, għax kieku ftit huma dawk il-Maltin ta' fuq is-sittin sena li jeħilsuha. Hemm, u dan mhux. f'Malta biss iżda fid- dinja kollha, ħames ''każi' fejn dak li jkun isir suxxettibbli għad-dijabete: 1) ikun hemm ħafna dijabete (Tvpe II) fil-familja 3) każ ta' dijabete wara xi operazzjoni jew inkwiet serju 4) tendenza li z-zokkor fid-demm jilgħab meta dak li jkun jieħu xi mediċini (anki l- fm), jew 'cortisones' 5) tkun tappartieni minn xi razza (bħal ma aħna aħna) li għandha inċidenza kbira ta' dijabete Tvpe II. Issa naraw kif allavolja jkun hemm dawn il-każi fl-istorja medika ta' dak li jkun, jista' jevita d-dijabete jew għal kollox, jew almenu jnaqqas il-komplikazzjonijiet. 1) Bħal ma tajna, il-ħxuna żejda mhux waħda mill-fatturi ewlenin li tikkawża d- d-dijabete. Perċ, studjużi sabu li allavolja jkun hemm ħafna nies fil-familja li għand- hom id-dijabete, din il-kundizzjoni tista' tevitha jekk tibqa' rqajjaq, jew almenu ma żżidx wisq fil-piż idejali tiegħek. F'dan il-każ il-mara għandha tevita li żżid ferm fil-piż waqt it-tqaliet sussegwenti .. ilum nafu di mhux vera li trid tiekol għal tnejn, u jekk igħidulek li l-ġuf ikun ikabbar, x'aktarx li ssib li l-piż żejjed ikun fil-plaċenta, u żgur mhux kollu fit-tarbija. 3) Uħud min-nies joħorġu d-dijabete bħala parti mit-'trauma' ta' operazzjoni, jew inkwiet serju. Ġieli ssib minn dawn min jinfexx fl-ikel bħala speċi ta' konfort, u meta dan il-bniedem jasal biex jinqafel ġewwa, u ma jrid imur imkien, ikun qed jgħaqqad flimkien tliet fatturi għall-iżvilupp ta' din il-kundizzjoni — ikel żejjed, nuqqas ta' eżerċizzju, u nkwiet kbir. 4) Kultant il-metaboliżmu qisu jipprotesta għal xi mediċini, jew inkella ma jkunx jiflaħ għalihom; hemm imbagħad il-frixa li ma tibqax taħdem kif suppost, qisha ħadet ''xokk'. Jew tibda tipproduċi żżejjed insulina, jew in-nieqes. 5) Aħna għandna l-'fama' li nbatu bid-dijabete — wħud iwaħħlu fl-għaġinijiet u l- ħobż li nieklu, Dan jista' jkun veru jew le — imma li naf hu li meta tkun il-Kanada jew l-Awstralja u tmur għal viżta għand it-tabib, jekk ikun jaf Ji int Malti, jagħ- millek it-test tad-demm, anki jekk tkun mort għall-ażma jew għax ksirt saqajkl Fuq il-ħafna studji li saru, nistgħu naslu għal xi konklużjonijiet. Għalkemm wie- ħed ikun jaqa' taħt tlieta jew iktar minn dawn il-każi msemmija, jekk joqgħod attent li ma jżidx fil-piż, jista' jeħles minn din il-kundizzjoni. (ikompli paġna 16) IRBAĦ GĦAX TITLEF; ITLEF BIEX TIRBAĦ (ikompli minn paġna 14) Dieta tajba, abbinata ma' xi eżerċizzju ħafif (s'intendi, li bih ikun jaf it-tabib ii qed jikkurak għad-dijabete) jistgħu, fil-każ ta' Tvpe I, inaqqsu d-doża ta' insulina meħ- tieġa, jew, f'Tvpe II, saħansitra jneħħu għal kollox il-bżonn tal-pilloli. Imma, mhux għax għidt hekk, taqbdu u tixtru ''tape' ta' l-aerobies, jew xi exercise bike, u tnaqqsu minn jeddkom il-pilloli jew il-units ta' l-insulina Issa naraw fuq fuq x'jiġri meta l-ġisem ikun oħxon. Iċ-ċelloli ikollhom jaħdmu ferm iżjed, biex bħal ''jaqbdu' l-insulina ji jkun hemm fid-demm. Dan iġiegħel il-beta cells (dik il-parti tal-frixa li taħdem l-insulina) biex dejjem tipproduċi iktar, biex. il- ġisem ikollu biżżejjed. Wara xi żmien — anki għoxrin sena — l-frixa tibda tgħejja, u/ jew tmajna mill-produzzjoni, jew tispiċċa għal kollox. Toqgħodx tgħid ''jien bilfors oħxon, għax tar-razza'. Tkun qisek qed tgħid ''jien bilfors għandi d-dijabete, għax tar-razza''. Dawn iż-żewġ kundizzjonijiet tant huma marbuta flimkien li saħansitra vvintaw kelma biex tgħaqqadhom ''diabesitv'l (diabetes u obesitv). Imma bi ftit ħsieb, ftit attenzjoni, u ftit ċaħda, nistgħu kemm innaqsu mill-piż, kif ukoll nevitaw xi kumplikazzjonijiet. il IL-PRESSJONI GĦOLJA (ikompli minn paġna 4) ta' wieħed dijabetiku; għandu jkun hemm programm ta' eżerċizzju biex wieħed iżomm ruħu 'fit'. Wieħed irid iwarrab kemm jista' jkun possibbli l-melħ, kemm fil-forma natu- rali tiegħu kif ukoll fid-diversi forom 'moħbijin' tal-melħ. eż. dadi, laħam proċessat, ikel preservat, ikel tal-kott, ikel bil-'marmite' u bil-'bovril, sopop tal-pakketti, eċċ. Meta u fejn jiġi ndikat, it-taħib ikollu bżonn jordna kura speċifika kontra l-pressjoni taħt forma ta' pjilloli. Fost il-pilloli komuni wżati lokalment, wieħed isib 'diuretics' bħal Bendrofluazide, Fursermide (Lasix) li jġiegħlu l-individwu jagħmel ħafna urina. issib ukoll mediċinali, bħal propranolol (Inderal), methvidopa (Aldomet), hvdralizine (Apresoline), li jistgħu jiġu meħuda skond kif jordna t-tabib. Tħejjija mediċinali aktar ġdida ji bdiet tittieħed ukoll f'Malta, tinkludi nifedipine (Adalat), retapanil (Isoptin), captopril (Capoten), prazosin (Hvporase), atenolol (Tenormin). Importanti li wieħed iżomm f'moħħu li ġeneralment il-kura għall-pressjoni għolja ma għandhiex tieqaf mill-pazjent qabel ma jiġi kkonsultat it-tabib, l-istess bħal ma japplika l-każ ta' kura għal kull mard kroniku, Irrid nikkonkludi billi nerġa' nfakkar li d-dijabete u l-pressjoni għolja għandhom l-istess implikazzjonijiet ta' saħħa, għar-raġuni li ż-żewġ kundizzjonijiet huma komuni ħafna Malta. Billi huma t-tnejn ta' spiss flimkien, il-periklu tal-komplikazzjonijiet jiż- died. Anzi huwa fattur favorevoli, illi l-kura għat-tnejn li huma, tista' sservi kemm għad-dijabete kif ukoll għall-pressjoni għolja. Irrid ingħid illi ikel bilanċjat, piż ikkon- trollat u li wieħed jevita 'risk factors' li għandhom x'jaqsmu ma' xulxin, iservu ta' għajnuna għaż-żewġ kundizzjonijiet. Fl-aħħar irrid inżid illi dawn iż-żewġ kun- dizzjonijiet jistgħu jkunu ta' konsegwenza serja għal saħħitna, jekk ma nagħtuhomx il-kura u l-attenzjoni li jeħtiġilhom. Minn naħa l-oħra, irridu nifhmu illi kemm il-pressjoni għolja kif ukoll id-dijabete jistgħu jkunu kkontrollati sew permezz ta' l-isforzi tajba tagħna, u tar-rieda sinċiera u qawwija tagħna, kif ukoll permezz ta' kura tajba taħt it-tmexxija regolari tat-tabib. Dawn l-attributi tajbin fina biex nikkontrollaw dawn il-kundizzjonijiet, igħinu biex niksbu riżultat siewi, kemm li jirrifletti fuq it-tul tal-ħajja tagħna kif ukoll fuq il-kwalità ta' ħajja li ngħixu. Ħafna ġenituri jkunu jixtiequ jagħmlu 'birthdav-partv' għat-tifla/tifel tagħhom, iżda ħafna jaqtgħu qalbhom għax ma jkunux jafu x'jaqbdu jlestu għat-tifel/tifla dija- betika. Iżda bi ftit ħsieb u preparazzjoni wieħed jista' jkollu partv sabiħ u fl-istess ħin ma jagħmilx ħsara għas-saħħa ta' wliedu. Tinsewx li t-tfal jeċitaw ruħhom u jkunu iżjed attivi waqt partv u għalhekk oqogħdu attenti biex tevitawlhom 'hvpo'. Qatta s-sandwiches biex tifforma 'ħajt' u fforma Humptv Dumptv minn bajda iebsa mżejna b'xi ħxejjex sabiex tagħ- mel l-għajnejn u l-ħalq. SAUSAGE ROLLS Għaġina: 250g dqiq self-raising 1 kuċċarina melħ 85g polvunsaturated margarine $ kikkra ħalib Poġġi flimkien id-dqiq u l-melħ ġo ekutella. Qatta' l-margarine fi bċejjeċ u Żid mad-dqiq. Ħawwad sew flimkien sa- kemm it-taħlita tiġi tixbah il-frak tal- ħobż. Żid il-ħalib u agħġen, Din it-taħii- ta għandha tiġi tixbah għaġina ftit xot- ta. Ifforma f'ballun u agħġen sew. Iftaħ l-għaġina għal ħxuna ta' xi 1 cm. u qat- ta' fi strippi. Dawwar strippa għaġina madwar il-cocktail sausages, poġġi fuq baking trav u aħmi għal madwar 16-il minuta. Toħroġ madwar 20 sausage roll. PULPETTI TAL-ĦUT/LAĦAM Lesti pulpetti tal-ħut jew tal-kapuljat, ifforma fi blalen żgħar, aqli ħafif, servi sħan fuq tooth-pieks. 125g dqiq plain 4 bajdiet Metodu: Poġġi l-ilma u l-marġarina ġo kazzola u ħalli fuq in-nar sakemm tagħli. Żid id-dqiq f'daqqa. Ħawwad sew fuq nar bati sakemm it-taħlita ma teħilx mal- kazzola u tibda tifforma ballun, Neħħi minn fuq in-nar. Żid il-bajd waħda, waħ- da mat-taħlita. Ħawwad sew sakemm l- għaġina tieħu dehra tleqq. Lesti żewġ baking travs mingħajr ma tidlikom bil- marġarine u poġġi mgħarfa, mgħarfa mit- taħlita sakemm ikollok 24 puffs. Aħmi f'forn jaħraq għal madwar 40-45 minuta sakemm jintefħu, u jieħdu lewn dehbi. Oħroġ mill-forn u aqsam naħa minnhom. Erġa' daħħal fil-forn u aħmi fuq nar baxx għal madwar 10 minuti oħra. Dawn il- puffs jistgħu jitlestew minn qabel u jiġu ffriżati. Lesti whipped cream frisk u żid magħ- ha 2 kuċċarini qoxra tal-larinġ. Imla' l- puffs b'imgħarfa orange cream. Kull puff (mimlija bil-krema) fiha 5g Karboidrati; 115 kaloriji. ż kuċċarina melħ 1 kuċċarina vanilla 1à mgħaref polvunsaturated margarine Ħ Vour familv needs it ĦM Xour home iil-Vour car Ħil-Vour business or profession. 4 mgħaref ilma 3 kuċċarini baking powder Metodu: Għarbel id-dqiq, il-cornflour u l-baking powder. Ħabbat l-abjad tal-bajd sew sakemm jiġi qisu xkuma. Żid il-melħ u kompli ħabbat sa- kemm l-abjad jibda jieqaf, żid bil-mod à ta' kikkra zokkor. Żid l-isfra tal-bajd (li tkun ħabbat ħafif qabel) u kuċċarina va- nilla. Żid id-dqiq b'imgħarfa tal-metal. Ħall imgħarfa u nofs marġarina f'erbgħa mgħaref ilma u poġġi ftit fuq in-nar, Żid mat-taħlita tal-cake, Poġġi mgħarfa mit- taħlita f'forom ta' buns u aħmi f'forn moderat għal madwar 25-30 minuta. Żej- jen il-wiċċ tal-buns b'lewża u ftit Whipped cream kkulurit. CREAMV SARDINE PATE Ingredjenti: 100g sardines Sg polvunsaturated margarine 100g cream cheese Qoxra maħkuka u meraq ta' nofs lumija Bżar u melħ 1 kuċċarina horseradish sauce Metodu: Neħħi ż-żejt tas-sardines u xi xewk li jieta' jkollhom, Poġġi il-margarine u l- ġoobn ġo skutella u ħallat kollox flimkien sew. Żid is-sardines il-qoxra tal-lumija, il-meraq u l-bżar u l-melfi u ħallat kollox sew. Servi bħal pate jew 'dip' flimkien ma stieks ta' karrotti u fjuri tal-pastard nej. FINGERS TAL-ĠEWŻ U L-OATS 25g lewż imqatta' 150g polvunsaturated margarine Metodu: Ħallat sew l-oats, lewż, ġewż Ħoll il-margarine fuq in-nar u żid mat-taħlita u ħallat kollox flimkien. Poġġi din it-taħlita f'sandwieh tin u ppressa t-taħlita sew b'furketta, Aħmi għal madwar 20-30 minuta fuq Gas Mark 4/180'C/350'F sakemm jieħu kulur dehbi. Ħalli jiksaħ u qatta' f'fingers. Kull finger s- 10g Kar- koidrati u 150 kaloriji. l SPEONGE BIL-WHIPPED CREAM FRISK Dan il-kejk għandu jinqasam f'12-il porzjon. Ir-riċetta ta' dan l-isponge kejk hija l-istess li tajtkom għall-buns. Kull porzjon fih 25g Karboidrati; 250 kaloriji. Mingħajr il-krema kull porzjon fih 160 kaloriji. WHIPPED CREAM 300ml krema friska ż kuċċarina vanilla ftit sweetener L-ewwel kessaħ sew il-krema. Ħabbat il-krema sew sakemm tiġi wiefqa. Żid à kuċċarina vanilla u s-sweetener. 1 mgħar- fa krema — 45 kaloriji; Karboidrati kwa- żŻi xejn. Tistgħu żżejnu l-isponge kejk u tagħ- mluh stil ta' Funnv Face. Aqsam l-is- ponge kejk fi tlieta u idlek bil-krema. Iksi l-kejk bil-krema u żejjen il-wiċċ. Ħalq: Strixxi niexfa tal-berquq (apri- cot) Imnieħer: Lewża Għajnejn: Tamal bi bċejjeċ tal-berquq Ħuġbejn: Strixxi niexfa tal-berquq Xagħar: Qaxxar nokkli ta' diabetie chocolate permezz ta' vegetable peeler. Poġġi x-xemgħat fuq il-kejk u agħmel żigarella b'ċoff madwaru. IL-BIRTHDAX KEJK Ġeneralment il-kejk huwa dejjem pro- blema minħabba l-kontenut ta' zokkor li jkun fih, għalhekk l-aħjar ħaġa hija li wieħed ilesti sponge cake u jżejnu bil- fresh cream. Dan l-istil ta' kejk fih ħafna inqas karboidrati minn ġelat jew xi fruit cake. It-tfal tant ikunu aljenati li ħafna drabi slice żgħir kejk ikun iżjed minn biż- żejjed għalihom. (i It-tabib kuranti tiegħi qalli, li t-testi- jiet li saruli waqt iż-żmien li kont l-isp- tar għall-operazzjoni tal-'hernia' (ftuq) urew li jien għandi tendenza għad-dija- kete. 'Borderline' sejħilha. Qalli li għan- di bżonn niekol bil-qies iżda ma tani xejn bħala 'diet sheet'. Tista' tgħinni jekk jogħġbok, għax ħadt ftit ta' xokk7 Ta' spiss jirriżulta li waqt testijiet li jsiru dwar xi operazzjoni, jiġi indikat li jkun hemm zokkor fid-demm u l-paz- jenti jiġu mgħarfa jew li huma dijabe- tiċi jew li qed juru xi sintomi li jistgħu jiżviluppalhom id-dijabete. Jiena għandi nissoponi li t-tabib tiegħek eżaminalek iz-zokkor fid-demm, kif ukoll fl-urina meta meta kont sajjem kif ukoll 'ran- dom test'. Jiena ma nistax. nagħtik diet sheet sempliċement għaliex. ma għandix informazzjoni biżżejjed. Iżda ftit mit-tibdil li għandek tikkonsidra huwa: Il-kontroll tal-piż huwa essenzjali. Mela, jekk tiżen aktar milli jmissek, ip- prova naqqas mill-ikel b'mod ġenerali. Dan tista' tagħmlu l-aħjar billi tnaqqas l-ikel li fih xi xaħmijiet, bħas-salami, ġobon tal-ħakk jew ġobon iebes ieħor, laħam aħmar, patata moqlija u ikel b'ħafna żjut, Importanti ħafna wkoll li tqassam l-ikliet tiegħek. Aħjar 3 ikliet żgħar minn waħda jew tnejn kbar. 3.Daħħal iktar il-'fibre' fl-ikel tie- għek. Iktar dettalji jistgħu jiġu mogħtija lilek mid-dietitian li jien ċert li dejjem lest biex jgħin. Kull darba li naqra 'Id-Dijabete u Saħħtek', insib li jkun hemm artikli jew direttivi biex il-membri joqogħdu at- tenti għall-piż, l-iktar ħalli jonqsu fil- piż. Jiena għall-kuntrarju. Ma nistax in- żid ftit grammi ta' piż u l-familjari spiss jakkużawni li miniex: nagħti każ tiegħi nnifsi; għalhekk nidher 'skinnv', Jiena qatt ma kelli 'diet sheet', iżda dejjem obdejt it-tabib privat tiegħi. Hu dejjem javżani biex nevita kull ħelu u kull ħa- ġa ħelwa. Kull ma niekol, hu ħobż wholemeal U dejjem qgħadt il-bogħod minn ikel u xaħmijiet peress li erba' snin ilu kelli attakk tal-qalb. Madankollu jiena niekol daqs kulħadd u meta jippikawni ħadt ukoll xi biċċa cake jew xi patata żejda. Iżda hawn hekk it-testijiet taz-zokkor fid-demm juru glucose għoli. X'nista' niekol biex nismen ftit u fl-istess ħin inżomm il- kontroll2 Jiena qiegħda fuq il-pilloli. Nammetti li l-biċċa l-kbira tal-dijabe- tiċi jixtiequ jonqsu fil-piż. Huwa diffiċ- li biex nirrispondik mingħajr ma naf xejn dwar id-dieta tiegħek u l-kontroll tad-dijabete. Forsi għandek bżonn ta' aktar ikel biex tkun tista' tilħaq ma' l- attivitajiet tiegħek u mar-rata ta' kif ġismek jaħraq iz-zokkor, F'dan il-każ, tista' tiekol aktar, waqt li ma tieħux ikel li fih iz-zokkor u ikel di fih ħafna xaħam. Il-każ tiegħek juri li ġismek qed jipproduċi ftit insulina iżda għandek bżonn iktar għajnuna biex tiekol biżżej- jed u żżomm id-dijabete kkontrollata. Kemm hu faċli bl- 5 . f m l m X'inhu faċli2 x- Li jkollok dik il-qatra demm hekk malqjr biex tkun tista' tittestja l-livell taz-zokkor fid-demm. x. Littaqqab subgħajk hekk malajr u bla tbatija. Ħafna ma jemmnux, jekk ma jkunux ippruvaw. x- Li daqshekk hi ħaġa ta' ftit sekondi biex iżżomm id-dijabete ikkontrollata. Staqsi lil min qed jużha u tara x'jgħidlek.