Festa Għarb Lulju 2019 DUN ĠAN MARIA CAMILLERI L-Ewwel Kappillan tal-Għarb Kien fl-1679 li l-parlament Ingliż fiż-żmien ir-renju ta' Karlu Il għadda l-liġi tal-Habeas Corpus.l Dan ifisser li kien hemm il-bżonn li l-qorti teżamina l-legalità li priġunier ikun arrestat jew miżmum biex b'hekk ma tħallix li jkun hemm arresti illegali jew priġunerija arbitrarja. F'Malta l-Gran Mastru Nikol Cottoner kien wasal fit-tmiem tar-renju twil tiegħu u l-poplu kien qiegħed jirkupra mill-pesta li ħakmet lil Malta (1675- 1676) u qatlet kwart tal-popolazzjoni tal-gżejjer. L-Isqof Mikiel Ġlormu Molina sar Isqof ta' Malta 1678 u qajjem rivoluzzjoni sħiħa. Fi ftit xhur waqqaf l-ewwel parroċċa rurali f'Għawdex, ix-Xewkija, u ftit xhur wara waqqaf l-Għarb bħala t-tieni parroċċa fil- Gżira. Il-parroċċa tal-Għarb inqatgħet mill-Matriċi fid-29 t' Awwissu 1679. Mat-twaqqif tal-parroċċa tal-Għarb ried jiġi appuntat kappillan biex jieħu ħsieb il-merħla. L-Isqof nieda konkors għall-kappillan għall- parroċċa tal-Għarb u fil-11 ta' Settembru tas-sena 1679 sar l-eżami fil-palazz tiegħu l-Belt Valletta. Fuq parir tal-eżaminaturi sinodali l-Isqof Molina ħatar lil Giovanni Maria Camilleri bħala l-ewwel kappillan tal-Għarb. L-Isqof xandar edit fejn ordna lil Dun Alessandru Baglione J.U.D. pro vikarju tiegħu f'Għawdex biex fil-15 ta' Settembru jagħti l-pussess tal-parroċċa l-ġdida lil dan il-qassis fil-knisja iddedikata lill-Viżitazzjoni ta' Marija lil Eliżabetta msejħa 'Tal-Virtu' fil-limiti tal-Għarb (Figura 1). F'dik il-ġurnata fil-preżenza tal-pro vikarju, il-kappillan elett kellu jidħol u joħroġ f'din il-knisja, jiftaħ u jagħlaq il-bieb tagħha, jitla' fuq l-artal u jbusu u minn fuq l-artal jilbes l-ispellizza u l-istola u jkanta t-Te Deum u talb ieħor tal-okkażjoni solenni quddiem ix-xhieda Dun Anton Vella u Anton Apap.i L-għada s-16 ta' Settembru, l-pro vikarju Baglione bagħat ittra lill-Isqof Molina biex jgħarrfu li kollox sar kif xtaq hu. Il-poplu tal-Għarb wiegħed li jħallas kulma jkollha bżonn il- knisja, jikkontribwixxi 3 tari kull sena lill-Matriċi u jħallas biex iżomm il-kappillan. Dun Giovanni Maria Camilleri twieled ir-Rabat Għawdex, iben Duminku u Gisella u tgħammed fil-31 ta' Jannar tal-1648 minn Dun Baskal Bugeja.' Qabel ma sar kappillan fl-Għarb kien viċi-parroku fil-Birgu mill-1676. Meta laħaq kappillan, fir-raħal kien hawn qassis wieħed, Dun Pietru Pawl Madiona, u xi kjeriċi iżda sa ftit snin wara l-kleru żdied b'Dun Duminku Axiak, Dun Ġan Anton Micallef, Dun Ġan Anton Falzon u Dun Feliċ Micallef. Fi żmien it-twaqqif tal-parroċċa l-popolazzjoni kienet tgħodd 511. Din baqgħet stabbli b'513 fl-1700 u 514 fl-1706. L-ewwel magħmudija mill-Kappillan Camilleri kienet ta' Didaco, iben Grezzju Cauchi u Anna fil-5 ta' Diċembru 1679, u l-ewwel koppja li żewweġ fil-knisja parrokkjali kienet ta' Andrea Dimech u Domenica Borg fit-30 t'April, 1680.5 Wara kważi għoxrin sena li nqatgħet parroċċa l-Kappillan Camilleri u l-poplu tal-Għarb bdew iħossu l-bżonn li tinbena knisja ikbar. Fl-1698 il-Kappillan Camilleri, f'isem il-poplu tal- Għarb, talab lill-Granmastru Ravmondo Perellos biex jagħtihom biċċa art fejn tista' tinbena knisja ġdida. Il-Granmastru kkuntentahom u fil-bidu tal-1699 il- Kappillan Camilleri qiegħed u bierek l-ewwel ġebla tal-knisja l-ġdida fil-post imsejjaħ 'Ta' Nawrata'. Ix- xogħol beda u ma waqafx għal 15-il sena. Il-Kappillan Camilleri u l-viċi parroku Ġanni Falzon ġabru l-fondi mingħand il-popju u flimkien mal-bennej Carnemolla ħadmu kemm felħu biex jinbena dan il-maqdes. Waqt li kien fl-Għarb il-Kappillan Camilleri bena dar L-ewwel knisja parrokkjali tal-Għarb iddedikata lill-Madonna tal-Virtà (Viżitazzjoni ta' Marija Santissima lil Santa Eliżabetta.) minn butu ħdejn il-kappella ddedikata lil San Pietru Appostlu fil-Ktajjen. Din kienet tinsab tefgħa ta' ġebla 'l bogħod mill-knisja parrokkjali ta' dak iż-żmien fejn illum Santu Pietru. Kellha poġġatur żgħir ħdejha u żewġ mandretti. Il-Kappillan meta telaq ħalla din il- propjetà lis-suċċessuri tiegħu. Fis-7 t'Awwissu, 1712 il-Kappillan Camilleri laħaq Kanonku tal-Matriċi tar- Rabat u ħalla l-kariga ta' kappillan. Fir-Rabat Għawdex intefa' b'ruħu u ġismu jaħdem. Ma kienx hemm sptar diċenti f'Għawdex u l-morda kellhom ħafna problemi u bogħod biex imorru s-Sagra Infermerija fil-Belt Valletta. Barra li riedu jaqsmu l-baħar li ma kienx mingħajr periklu u ħafna drabi ma setax isir minħabba l-maltemp, kien ikun baqa' vjaġġ ta' 18 —il mil fuq l-art mill-Marfa sal-Belt. Minħabba f'hekk ħafna morda kienu jagħżlu li jibqgħu d-dar mingħajr ma jkollhom il-kura addattata mentri oħrajn li jkunu rriskjaw il-vjaġġ kienu jmutu fit-triq mingħajr sagramenti mqaddsa. Flimkien ma ħuh Girgor Camilleri li kien Kappillan tal-Ubbidjenza mal- Ordni ta' San Ġwann, il-Kanonku Ġan Maria Camilleri ħallew flushom biex jinbena sptar ġdid iddedikat lil San Ġwann Battista u Sant' Antnin ta' Padova. Billi Girgor kien membru tal-Ordni kellu jitlob permess lill-Granmastru Fra Marco Antonio Zondadari biex il-beni tiegħu jkun jista'jgħaddihom lil ħuh Ġan Maria biex jgħaqqdu l-fondi għall-isptar. Din it-talba kienet tgħid hekk: Sinjur Wisq Għali, Il-Kappillan tal-Ubbidjenza Fra Girgor Camilleri, qaddej wisq devot tal-Eminenza Tiegħek, bil-qima qiegħed quddiemek, li bis-saħħa tal-att li sar għand in-Nutar Ġan Franġisk Debonu fis-27 ta' Lulju 1718, ħuh il- Kanonku Ġan Maria Camilleri, kien tah il-jedd li jista' jbigħ, jagħti u jirhan il-bini lilu mħolli mill-imsemmi kanonku u li huma msemmijin fl-aħħar biċċa tal-att li semmejna. Billi l-Kappillan tal-Ubbidjenza Fra Girgor li qiegħed jiktiblek s'issa għadu ma jiddobbax b'dan il-jedd, jifhem li jbarri dan il-jedd u jċedih biex jagħmel ġid lill-Isptar ta' San Ġwann li ser jibni ħuh l-imsemmi 'Dun Ġan Maria'. Għalhekk, ġejt għand is-Sinjurija tiegħek biex nitolbok tagħti l-permess lil kull nutar, kien min kien, biex nista' nikteb għandu ċ-ċaħda ta' dan il-ġid li jmissni għall-favur ta' dan l-isptar, u nibqa' nafhulek. (fuq) Traskrizzjoni tal-bulla ta' Klement XI bil-konferma tal-Papa għall-bini tal-Isptar fejn isemmi lill-benefattur Ġan Maria Camilleri. (Meħuda minn Agius De Soldanis GPF. Għawdex Bil- Ġrajja Tiegħu Traduzzjoni ta' Ġużeppi Farrugia, 1953 vol. 2 paġ 166.) il-Kanonku Camilleri ta beni tiegħu favur dan l-isptar fis-27 ta' Lulju, 1718 u mbagħad ħalla ġidu kollu għal dan l-isptar fl-atti tan-Nutar Biagio Zammit fis-16 ta' Ġunju, 1719 taħt il-patroċinju tal-Granmastru. F'dak iż-żmien kien neċessarju li jinġab permess mis- Santa Sede biex jitwaqqfu Fundazzjonijiet tal-Karità Zondadari għaġġel biex iġib il-konferma mill-Papa Klement XI b'bulla tat-8 ta' Ġunju, 1720 (Figura 2). Il-Kanonku Camilleri kien joqgħod fil-kastell fid-dar fejn illum hemm il-Mużew tal-Arkeoloġija t'Għawdex (Figura 3). Il-Muniċipju t'Għawdex li kien responsabbli mill- bini tal-isptar ma jidhirx li kienu qed jgħarrfu t-tbatija tal-poplu tal-gżira bħalma kienu għamlu l-aħwa Camilleri u ma tantx urew ħeġġa biex iwettqu dak li riedu l-fundaturi. Fortunatament il-Granmastru Zondadari ried b'saħħa li jinbena l-isptar u fit-23 ta' Mejju 1721 amar lill-ġurati t'Għawdex biex jakkwistaw l-art mingħand il-Patrijiet ta' San Franġisk u sidien oħra. Xorta waħda baqa' t-tkaxkir tas-saqajn għax fid-19 ta' Lulju l-Granmastru kiteb ittra oħra fejn wera d-dispjaċir tiegħu għat-traskuraġni tal-ġurati. Għaddiet kważi sena qabel ma sar it-trasferiment Festa Għarb Lulju 2019 tal-art u saret sejħa għall-offerti mis-suċċessur ta' Zondadari, Fra Antonio Manoel de Vilhena.1 Il-pjanti saru fl-1726 u l-bini tlesta tliet snin wara fuq disinn tal-Inġinier Franċiż il-Kavallier Henri de Mondion li ddisinja l-Banca Giuratale f'Għawdex ukoll. Ġan Franġisk Agius De Soldanis kiteb li oriġinarjament fi żmien Zondadari l-isptar kellu jiġi ikbar iżda De Vilhena ċekken il-pjanti oriġinali għax iddeċieda li l-isptar ġej kbir iżżejjed għall-bżonnijiet tal-poplu Għawdxi u allura l-bini kompla kif ried hu, kollu kemm hu, bil-fondi tal-aħwa Camilleri.l2 Il-Granmastru de Vilhena ħareġ ftit inqas minn elf skud biex jitlesta l-bini u jforni l-isptar bil-ħwejjeġ meħtieġa.5 L-isptar tbierek mill-Isqof Paolo Alpheran u nfetaħ fl-14 t'Ottubru, 1729 (figura 4). Il-bini tal-isptar kien jikkonsisti f'żewġ swali twal fin-nofs (figura 5) b'bitħa kbira fuq kull naħa. Fit-tarf ta' kull sala kien hemm artal; ta' sala waħda kien iddedikat lil Sant' Antnin ta' Padova u tal-oħra lill-qaddisin protetturi tat-tobba, San Kożma u San Damjan. $ Fiż-żmien li nfetaħ l-isptar ġrat ġrajja kurjuża li għolliet mhux ftit l-introjtu tal-isptar. Bidwi waqt li kien jagħżaq fl-għalqa tiegħu sab idolu fl-għamla ta' għoġol tad-deheb.5 Billi ma kienx jaf il-valur tas- sejba, il-bidwi partat l-għoġol ma' xi ħaġa ta' bla valur mal-Ġurat Ġużeppi Cassar li kien tat-tajjeb ħafna. Meta eventwalment il-Granmastru sar jaf b'dan, ried jakkwista l-għoġol iżda l-ġurat Cassar ma qalx x'għamel bih alavolja kien ittorturat biex jikxef fejn kien. Cassar ittella' l-qorti talli rrifjuta li jgħid fejn kien it-teżor u ġie kkundanat għall-ħabs. Il-propjetà tiegħu ġiet ikkonfiskata u mogħtija lit-Teżor tal-Ordni. Il- Granmastru f'att tat-28 t'Ottubru ,1729 ta l-ġid li kellu Cassar lill-isptar il-ġdid.15 Billi Cassar kien maltrattat ħafna spiċċa ġol-isptar stess li gawda minn ġidu u baqa' hemm sa ma miet bħala priġunier fl-età ta' 73 sena. ' Fl-età ta' 77 sena, il-Kanonku Ġan Maria Camilleri ġie assassinat f'daru mas-seftura tiegħu Tereża de Azzopardo li kellha 40 sena. Dan ġara fit-30 t'Awwissu tas-sena 1723. Ma kellux xorti jara l-frott tad-donazzjoni kbira li għamel biex jinbena l-isptar. L-Isptar San Ġwann Battista u Sant' Antnin ta' Padova li nbena bi flus il-Kanonku Ġan Maria Camilleri u ħuħ iddisinjat minn Mondion. Id-dar fejn kien joqgħod u fejn safa maqtul il-Kanonku Ġan Maria Camilleri, Sala ġol-Isptar San Ġwann Battista u Sant' Antnin tar-Rabat, Għawdex. Ritratt meħud fil-bidu tas-Seklu 20. 1992 paġ 100). Il-mewt traġika tiegħu u tas-seftura seħħet billi fit- tard filgħaxija il-kanonku kien jiftaħ il-bieb ta' barra tad-dar tiegħu biex jidħol il-qattus ġewwa. Il-qattus kien iħarbex b'difrejh mal-bieb u jingħi biex jiftaħlu u jidħol. Il-ħalliel beda jigref u jingħi bħal qattus u meta l-qassis fetaħ il-bieb, l-assassin qatlu u qatel ukoll lis-seftura. Xnigħat persistenti ta' dak iż-żmien kienu li l-Kanonku ġie maqtul minn qarib tiegħu biex ipattilu talli ċaħħdu mill-wirt meta ta l-ġid kollu Referenzi 1) https://www.bl.uk/learning/timeline/item104236.htmi (aċċessat fl-10 ta' Ġunju 2019) 3) Atti tan-Nutar Tumas Debono, Kurja tal-Isqof, Għawdex. 4) Arkivju Knisja Katidrali, Rabat Għawdex.a Arkivju Parroċċa Għarb voli Manuskritt mhux ippubblikat. Għawdex bil-Ġrajja tiegħu (Farrugia Ġużepp traduttur). Paġ 108-9. 9) Ara wkoll l-atti tan-Nutar Biagio Zammit tan-22 ta' Diċembru 1718 u 13 ta' Lulju 1721. Għaqda Mużikali Viżitazzjoni li kellu biex jinbena l-isptar. 5 Mons. Luigi Vella kien jirrakkonta li raġel 'midħla tal-knisja matriċi, persuna onesta li qatt ma kienet ġiet f'ilsien in- nies, kien imtella' l-qorti kriminali f'Malta akkużat u pproċessat bil-qtil tal-qassis u tas-seftura. Meta ġiet 'iddikjarata l-innoċenza tiegħu u ġie meħlus, tant għadab u ħadha bi kbira li meta kien sejjer lura Għawdex waqaf Kemmuna u baqa' jgħix hemm sa kemm temm ħajtu'.20 Biblijoteka Nazzjonali, Valletta, Malta Biblijoteka Nazzjonali, Valletta, Malta. Għawdex bil-Ġrajja tiegħu (Farrugia Ġużepp traduttur). Paġ 9. Ibid, paġ 110. Biblijoteka Nazzjonali, Valletta, Malta Biblijoteka Nazzjonali, Valletta, Malta Biblijoteka Nazzjonali, Valletta, Malta Biblijoteka Nazzjonali, Valletta, Malta Iż-Żebbuġ u l-Ġrajja Tiegħu. Faxxiklu 14 p 287. Kanonku Teżorier Dun Mikiel Cauchi - 50 sena qassis Kien sewwasew fil-31 ta Mejju 1969, festa Liturgika tal-Vizitazzjoni li Dun Mikiel gie ordnat qassis fil-kolleġġjata tan-Nadur mill-ET. Mons. Nikol Cauchi li kien għadu kemm laħaq Isqof ta' Għawdex u li kien jiġi kuġin tiegħu. Kien għadu fil-bidu tal-Episkopat tiegħu, mimli ħeġġa, u dakinhar kien jordna fil- parroċċi. Fil-fatt, Dun Mikiel ġie ordnat Djaknu fil-Knisja Parrokkjali tagħna, fil-Kolleġġjata li mbagħad iktar tard, fl-10 ta Ġunju tal-1969, laħaq Kanonku tagħha. Ir-raba' wild ta' Alexander, magħruf bħala Sander u Victoria Cauchi (neċ Tabone) minn disa' aħwa li meta laħaq qassis uħud minnhom ġew apposta mill-Awstralja fejn kienu emigrati bħal ħafna oħrajn. X'aktarx issemma Michael għal zijuh li kien għadu kemm miet ftit qabel ma twieled fid-9 ta Frar tas- sena 1943. Dun Mikiel, fost id-diversi xogħlijiet li kellu, fosthom vigarju parrokkjali tal-Għarb, Azzjoni Kattolika, teżorier eċċ, kien jaħdem fis-Santwarju ta' Ta' Pinu u kien hemm meta ġie l-Papa issa qaddis Ġwanni Pawlu II. Tajjeb ngħidu li kien strumentali biex jitkabbar iċ-ċentru parrokkjali (is-sala) u biex ikun hemm benefattur tal-Artal Mejda li sar dan l-aħħar snin. Nawguraw lil Dun Mikiel saħħa u barka minn Alla, minn San Mikiel Arkanġlu biex ikompli bil-karattru ferrieħi tiegħu u ħidma fil-parroċċa tagħna.