Il-Ħamrun fi żmien San Ġorġ Preca Qed nikteb dan l-artiklu hekk kif fakkarna l-għaxar anniversarju mill-kanonizzazzjoni ta' San Ġorġ Preca. Ġewni fi ħsiebi kif kienu ż-żminijiet ta' meta San Ġorġ Preca kien waqqaf is-Soċjetà għad-Dutrina Nisranija, magħrufa aħjar bħala l-MUSEUM, u kif l-ewwel fergħa kellha tkun fil-Ħamrun, il-post li fih trabba għal bosta snin Dun Ġorġ Preca. Kienet fi Triq Fra Diegu. għalhekk, f'dan il-kuntest, nixtieq ukoll naqsam ftit ħsibijiet dwar dawk iż-żminijiet, minn dak li smajna u qrajna. Hu perjodu ta' żmien li jeħodna bejn wieħed u ieħor minn Eric Montfort madwar mitt sena u ftit iktar. Qed nagħmel hekk ukoll fl-isfond ta' dak li hu l-Ħamrun illum, għax wara kollox, l-istorja mhix xi relikwja li wieħed iħalliha magħluqa għaliha nfisha, anzi il-passat għandu jservi bħala werrej għall-preżent u l-futur ukoll, kif sejjer niżvolġi tul dan l- artiklu. San Ġorġ Preca waqqaf il-MUSEUM nhar is-7 ta' Marzu tal-1907, madwar xahrejn u nofs biss minn meta qaddes l-ewwel quddiesa tiegħu. Kienu żminijiet fejn il-popolazzjoni tal-Ħamrun kienet qed tikber sew. Fejn fl-1901 kien hemm jgħixu 10,393, fl-1911 kien hemm 14,601 residenti. Dan it-tkabbir kien dovut għal bosta raġunijiet, l-iktar ix-xogħol u l-iżvilupp li kien għaddej fil-Port il- Kbir. Ta' min jgħid ukoll li din il-popolazzjoni kienet tinkludi wkoll il-Marsa u Santa Venera li dak iż-żmien kienu wkoll jifformaw parti mill-Ħamrun, kif kienu wkoll partijiet minn Gwardamanġa, li fil-verità dak iż-żmien kienet kważi diżabitata. Ftit tas-snin wara l-Marsa u Santa Venera ħarġu bħala parroċċi għalihom. Kien hemm bosta nies li ġew mill-Belt (minħabba kirjiet għoljin li kien hemm fil-Belt Kapitali), il-Kottonera u anke minn Għawdex. Il-Knisja ta' San Gejtanu armata għall-festa fis-snin għoxrin tas-seklu l-ieħor: snin li fihom Dun Ġorġ kien jaħdem fil-parroċċa Il-Ħamrun ma kienx mibni kif inhu llum. L-iżvilupp kien iktar ikkonċentrat fuq l-inħawi ta' wara l-Knisja Parrokkjali, u kien jibqa' sejjer sal-Blata l-Bajda. kbira tagħhom kienu għadhom spazji miftuħa u diżabitati. Il-konċentrazzjoni tal-bini kienet testendi sal-Blata l-Bajda fejn kien hemm ukoll grupp ta' djar antiki li kienu ilhom hemm sa mill-1627. Dawn twaqqgħu fi żminijiet relattivament riċenti għall- proġett ta' twessiegħ tal-inħawi tal-Blata l-Bajda. Lanqas il-Kappella tal-Midalja Mirakoluża ma kienet teżisti, anzi hawnħekk kien hemm ċimiterju antik. Il-Blata l-Bajda wkoll fil-parti l-kbira kienet tikkonsisti f'għelieqi u spazji miftuħa li llum, minn dawn ma fadal kważi xejn. Wieħed irid jieħu wkoll il-kuntest ta' popolazzjoni, kemm fil-Ħamrun kif ukoll madwar Malta, li ma kenitx taf skola. Kien hemm ħafna illitteriżmu u nuqqas ta' tagħlim, inkluż tagħlim Nisrani. Biex tagħqad, anke l-akkomodazzjoni ma kenitx xi waħda attraenti. Palazzi bħal dak tal-Konti Sant Fournier ħdejn il-Knisja tal-Madonna ta' Porto Salvu (Santunnuzzu) spiċċaw inbidlu fi djar u kerrejiet fil-bidu tas-seklu. U dan seħħ minħabba li l- popolazzjoni kibret konsiderevolment. Fl-ewwel ħmistax-il sena tas-Seklu 20, Malta kienet għaddejja minn żminijiet tajbin fejn tidħol l- ekonomija. Kien hemm negozju kbir fl-inħawi tal- Port il-Kbir, speċjalment fil-Belt, it-Tarzna fil- Kottonera, il-Furjana, il-Marsa u anke l-Ħamrun, li minnu kienet ukoll tgħaddi l-ferrovija. Fi żmien l- Ewwel Gwerra Dinjija kien hemm ukoll żieda minħabba li ġew eluf, madwar 136,000 suldat mill- kampanji tas-Servizzi Brittaniċi f'Gallipoli u Tessalonika. Kien hawn 27 sptar imferrxin madwar Malta u kien hemm ukoll ħafna kummerċ madwar il-Port il-Kbir minħabba xogħol ieħor marbut mal- gwerra. Fil-Ħamrun il-kummerċ kien żdied ukoll, b'ħafna l k ħwienet tal-merċa, tax-xorb, industriji tal-għamara, Attrezzi militari għaddejjin minn Triq il-Kbira ċikkulata u madum. Kien hemm ukoll, kif wieħed għall-ħabta tal-Ewwel Gwerra jista' jistenna rivalità bejn iż-żewġ każini tal-banda, San Gużepp u San Gejtanu, b'dan tal-aħħar ikun għadu fil-bidu tiegħu. Insemmu ukoll l-iskwadra tal-futbol Ħamruniża, u l-fatt li sa għaxar snin minn meta twaqqfet, kienet ġa rebħet żewġ kampjonati. Fejn illum insibu l-Valentine Hall, kienet għalqa u kien hawnhekk fejn San Ġorġ Preca kien imur jagħmel l-ewwel missjonijiet tiegħu, jiltaqa' maż- żgħażagħ, jitlobhom siġarett u jitkellem dwar il- Mulej Alla, biex imexxi tagħlim proprju u siewi fuq it-twemmin Kristjan. Ma riedx iktar jisma' kliem bħal dak li kien darba qal is-sagristan ta' dak iż- żmien, meta ma' tifel żgħir stqarr li ''Alla sar waħdu, l meta fil-verità Alla ma sarx iżda kien minn dejjem L-istazzjon tal-Ferrovija tal-Ħamrun u jibqa' għal dejjem ta' dejjem. Kien minn hawn li ħarġu wkoll soċji denji ta' nota, fosthom Salvu Muscat li kien hu li ħareġ bl-idea tal- MUSEUM, sabiex dan ikun speċi ta' mużew b'dak kollu li hu sabiħ u qaddis fil-fidi Kristjana. Kien hemm ukoll Eugenio Borg li kien mill-Isla, ħaddiem tat-Tarzna imma li kien ġie joqgħod il-Ħamrun fejn għex hawnhekk għal bosta snin. San Ġorġ Preca, kellu diġà werrej tajjeb fejn tidħol il-missjoni Kristjana fil- Ħamrun. Ftit tas-snin qabel, fl-1902, miet Fra Diegu Bonanno, u l-wirt filantropiku ta' dan il-Franġiskan kien ukoll jinħass sew bl-istitut tat-tfal li nfetaħ fi Triq Villambrosa fl-1905. Il-MUSEUM beda fi Triq Fra Diegu imma tul is-snin ta' wara kien ibbażat f'xi postijiet oħra, fosthom Triq il-Wiesgħa, llum magħrufa bħala Triq Dun Nerik Cordina Perez. Dawn l-ewwel għaxar snin tal- MUSEUM kienu ibsin. Fl-1909, sentejn biss wara t-twaqqif tas-Soċjetà, San Ġorġ Preca rċieva ordnijiet biex jieqaf minn din il-missjoni. Kien hemm min ħass li kienet xi ħaġa mhix flokha li wieħed jeduka l-klassijiet tal-ħaddiema. Kif mistenni, San Ġorġ Preca ħadha bi kbira, imma fl-ispirtu tal-voti li ħa bħala saċerdot, kien obda. Kien hemm ħafna nies, fosthom kappillani li ħaduha kontra din id-deċiżjoni, inkluż il-Kappillan Dun Ġużepp Muscat, Kappillan tal-Parroċċa ta' San Gejtanu dak iż-żmien. Dawn talbu li din l-ordni taqa'. Il-Viġarju Ġenerali, il-Monsinjur Salvatore Grech tqabbad mill-Kurja sabiex imexxi investigazzjoni dwar din is- Soċjetà, biex eventwalment fl-1932, il-missjoni tagħha ġiet approvata mill-Isqof Dun Mauro Caruana. Dun Ġużepp Muscat Dawn kienu s-sitwazzjonijiet u ċ-ċirkustanzi li ħabbat wiċċu magħhom San Gorġ Preca meta waqqaf is-Soċjetà għad-Dutrina Nisranija. Fuq naħa kien hemm l-entużjażmu ta' dawk li kienu nteressati, u fuq naħa oħra kien hemm xettiċiżmu minn min ma kellux fidi jew mill-istess awtoritajiet tal-Knisja. Jekk ninkwadraw dan kollu f'dak li qed naraw illum, hemm xi ftit xebħ, fis-sens, li Ilum fil-Ħamrun, u madwar Malta u Għawdex kollu, hemm nuqqas ta' attendenza anke fil-Quddiesa tal-Ħadd, daħal sew l- individwaliżmu u relativiżmu, hawn iktar taħlit anke fejn jidħol twemmin, ċertu valuri m'għadhomx jiġu li juru wkoll li għad hawn min tassew jinteressa ruħu f'soċjetà serja u li tagħti kas il-bżonnijiet morali u materjali tal-oħrajn. Il-MUSEUM hu wieħed minn dawn u nħeġġeġ biex wieħed jixtarr sew il-kitbiet ta' San Ġorġ Preca għax għandhom ħafna valuri għoljin għas-soċjetà ċivili daqskemm għandhom valuri morali.