KEATS: IR-RUŻINJOL FUQ L-GĦATBA TAT-TMIEM Minkejja l-qosor ta' ħajtu marradija, John Keats (1795-1821) irnexxielu jħalli warajh wirt għani ta' poeżiji li fl-universalità tagħhom ipoġġuh fostil-poeti ewlenin ta' kull żmien. ' Il-karriera poetika tiegħu infirxet tista' tgħid fuq l- aħħar ħames snin ta' ħajtu; wara li l-ewwel ġabra ta' poeżiji tiegħu fl-1817 ma tantx għamlet ħoss, għalkemm kienet tinkludi sunett (On First Looking into Chapman's Homer, li wara kellu jsir famuż, beda jaħdem fuq Endvmion, li lesta fl-1819. Dil-poema, imsejsa fuq l-idea ta' l-immortalità ta' dak li hu sabiħ, qanqiet kritika ħarxa kontrieh. Kemm il-mewt ta' wieħed minn ħutu bit- tuberkulożi, kif ukoll l-emigrazzjoni ta' l-ieħor, daħħluh fi kriżi li kkaratterizzat ruħha mill-mistoqsijiet eżistenzjali dejjiema li saqsa. Il-ġabra ta' poeżiji ta' l- 1820 kienet tinkludi wħud mill-ifjen versi tiegħu, bħal The Eve of St Agnes u l-Odi, Fancv kitibha ftit xhur qabel ma kiteb l-Odi, li jiffurmaw il-qalba tal- kontribut letterarju tiegħu, f'ambjent ta' mard u frustrazzjoni mnikkta. Fiha jitħaddet dwar dak li Vendier issejjaħ 'l-ennui eventwali tas-sensi'2, u kif dan jiddewwa permezz tal-ħelsien ta' l-immaġinazzjoni fl-istħajjil bla rbit. Minkejja li jirrappreżentaw waqtiet opposti tas-sena, sewwasew iż-żernig tal-ħajja fuq naħa, u l-għabex tagħha fuq in-naħa l-oħra, il-Ħarifa u r-Rebbiegħa jitlaqqgħu flimkien fuq il-livell ħalliemi tar-realtà. Mid-dehra f'dan l-istadju Keats aktar kien qiegħed ifittex 'l-estasi intellettwali immaġinattiva' milli s-sensazzjoni fiżika, minħabba li ta' l-ewwel, kontra tat-tieni, toffri intensità imtawlaS. Dix-xejra tidher iżjed fiċ-ċar fl-Ode to Psvche, tejn jesklama: Keats ixebbah lil dik li bil-Malti qlibtha bħala l-Ħajra (għalkemm wieħed jifhem li hemm diversi possibilitajiet ta' traduzzjoni ta' Fancpfi Isienna) mal-ġennien li jgħin u jtejjeb il-ħolqien. Fil-fatt hemm xebh bejn kif Keats jikkonċepixxi l- Ħajra, u l-viżjoni Aristotelika tal-funzjoni ta' l-Arti kif insibuha fil-Poetika bħala dik ta' titjib fuq in-natura reali. il-versi ta' Keats jixhdu mħabba għan-natura li għal xi ħin titilfek fil-ġmiel tagħha, kif qal il-Kardinal Wiseman iżjed minn mitt sena ilu'- Keats jagħżel li jaħrab mir-realtà sewwasew għax m'għandux ħliefha; il-funzjoni tal-Ħajra tista' titqies bħala t-tqarrib ta' dak li hu lejn dak li messu jkun. lfisser ħafna l-fatt li f'ċerti waqtiet Keats juża Fancv minflok Poesp, u bil- maqlub'. Huwa jitlaq min-normalità biex, fuq livell differenti, isawwar sen- siela ta' assoċjazzjonijiet semantiċi li huma t-twettiq ta' Ħajra meħlusa. F'dan is-sens ta' devjazzjoni metaforika minn dak li jseħħ fi ħdan l-ordni stabbilit ta' kuljum, nistgħu nidentifikaw l-effetti li jġib miegħu t-tħaddim ħieles ta' l- immaġinazzjoni, ma' l-effetti tal-Poeżija bħala tluq mil-loġika tan-normali lejn l-art għammiela tal-ħolm. 1 Obitwarju mhux iffirmat, New Monthiv Magazine and Literarv Journal, (1 ta' Mejju 1821), ili, Taħdita ta' l-1855 tal-I Kardinal Wiseman, ikkwotat minn Matthews G.M. ed., Keats: The Critical Heritage (1971), p: . IL-ĦAJRA Dejjem ħalli l-Ħajra tiġri, Il-Pjaċir qatt m'huwa d-dar: Il-Pjaċir idub kif tmissu, Bħall-qatriet li x-xita tixħet; Ħalli ddur lill-Ħajra mtajra Minn ġol-ħsieb mifrux quddiemha: Berrħu l-bieb ta' gaġġet moħħok, Hi tiżġiċċa w għas-sħab togħla, Ħelwa Ħajral ejj, eħlisha; Gost is-sajf imħassra bl-użu, U t-tgawdija tar-Rebbiegħa Dlonk tidbiel bħat-tifwir tagħha: Il-frott aħmar tal-Ħarifa, Minn ġoċ-ċpar u n-nida, mistħi, Jxabba' b'togħmtu: imbagħad x'tagħmel2 Ħdejn in-nar intasab, meta Z-zkuk imkebbsa jħeġġu b'ħerqa, Bħall-ispirtu ta' lejl xitwi; Meta l-art bla ħoss hi mgħammda, U ż-zarbun it-tqil tat-tfajjel Tal-moħriet, lis-silġ ikisser; Meta l-Lejla jilqa' lill-Qamar Għal konfoffa mdallma, ħalli Jqaċċtu l-lejla minn ġos-sema. Hemm intasab, imbagħad ibgħat, B'moħħok mgħaġġeb bih innifsu, Fuq missjoni 'l-Ħajr'; ibgħathal Għandha rsiera biex jaqduha: Hija ġġib, minkejja r-reżħa, Ħwejjeġ sbieħ li l-art tilfithom. Hija ġġiblek, kollox b'kollox, L-għaxqiet kollha ta' temp sajfi; Il-blanzuni w qniepen f'Mejju Minn ħażż niedi jew ħurriqa; Il-ġid mgħarrem tal-Ħarifa, F'serqa siekta w misterjuża: Hi tħallatlek dal-pjaċiri Bħal xi tliet inbejjed tajba F'tazza, w int tleglighom: tisma' Kant il-ħsad, mill-bogħod, 'mma ċari; It-tħaxwix tal-qamħ maħsuda; It-tjur ħelwa jgħannu 'l-għodwa; Fl-istess waqt — isma'l t'April L-alwetta bakkarija, Jew iċ-ċawl bl-għajat ħabrieki, Qed ifittxu z-zkuk u t-tiben. B'ħarsa waħda inti tilmaħ Margerita w marigolda; Ġilji bajdanija, w l-ewwel Primli qsajra illi fetħu; Ġjaċint delli, bħas-sultana Taż-żafiru ta' nofs Mejju; U kull werqa u kull fjura Hija mġawhra bl-istess xita. Tara jixref ġurdien l-għalqa Niexef minn raqda magħluqa; U lis-serp, magħlub bix-xitwa Jarmi l-ġilda fuq blat xemxil Bajd imnemmex tara f'bejta Ġoż-żagħruna jfaqqas, meta Ġenb il-qroqqa jiġi jserraħ Sieket fuq il-bejta mħażża; Imbagħad l-għaġġla u l-allarmi Meta n-naħal jarmu 'l frieħhom; Ġandar smin igedwed, waqt li Tal-Ħarifa ż-żiffiet jgħannu. Ħajra ħelw'l ejja ħarrabha; Kull ma hu, hu mħassar bl-użu: Fejn issib ħaddejn le dbielu Meta ntwerew wisq7 Liem tfajla Fommha smin dejjem żagħżugħ2 Fejn hi l-għajn li ma tgħajjiex Kaħla kemm hi2 Fejn hu l-wiċċ li Tixtieq tilmaħ kullimkien2 Fejn hu l-leħen li hekk artab Li tixtieq tism'hekk sikwit7 Il-Pjaċir idub kif tmissu Bħall-qatriet li x-xita tixħet. Ħalli l-Ħajra mtajra ssiblek Sieħb'għal moħħok: b'ħarsa ħelwa Bħal bint Ċeres, qabel l-Alla Tat-Turmenti ġie għallimha Kif titqarras, kif iċċanfar; B'qaddha u b'ġenbejha bojod Daqs ta' Ħebe, meta ħżiemha Żżerżaq 'l isfel minn ġol-qfieli Mdiehba, ħdejn saqajha niżlu U Ġove tgħaxxex — Aqta' Rbit iċ-ċinga fina li Lill-Ħajr ijassar — iġri, W hija ġġib għaxqiet bħal daw'; Ħalli l-Ħajra mtajra tiġri, Il-Pjaċir qatt m'huwa d-dar. (Fancv ta' John Keats, imxandra l-ewwel darba fl-1820; maqluba għall-Malti minn Charles Dalli, 1988)