L-ILSIEN MALTI tal-Prof. Ġ. Wars l-pubblikazzjoni ta' l-ewwel ktejjeb bl-Ingliż ''The Maltese Lan- guage, (19407, il-Prof. Aquilina ħareġ dan il-ktejjeb is-sena li ħarġet bil-ħsieb, milli jidher, li jfisser: bil-Malti għall-Istudenti li jixtiequ jidħlu l-Università, bi kliem u argumenti li l-moħħ ta' l-istudent sajjem mill- nċipji filoloġiċi jista' dlonk iġerrgħu, dak li kien diġà qal b'metodu iżjed sintetiku fid-dissertazzjoni ta' qabel, Qabel ma nitkellmu fil-qosor fuq dan ix-xogħol ġdid f'xi argu- menti u f'xi konklusjonijiet, tajjeb li wieħed isemmi li, neħħi x-xogħ- lines ta' Preca u Caruzna, li l-lum ma għandhomx dak il-valur xjentifiku li jmissu għandhom għall-għadd kbir ta' karta li uħliet fihom, l-istudju tiloloġiku fuq sisien sħaħ, tista' tgħid, inħeda fustuu minu Napuljun Ta- gliafesro l-hawn. Warajh tħajru jiktbu xi ħaġa 'l-hawn u 'l-hiun xi oħ- rajn, fosthom G. sallo li kien kiteb fuq il-morfoloġija u fonetika Mal- tija. bħala sisien ts ija gr Savdon, li kien kiteb studju komp nqrat fil-Kungress ta' l-Orji ħtalis ; il-Prof. bl-Ingliż fuq il-Malti fil-karta li Oxford, (1928) u f'taħdita bil-Malti f'Marzu ta' l-1929, taħt l- ufl-Malti u l-Isna s-Semin'' u xi studji oħra morfoloġiċi, etimoloġ' ċ i € Il-Malti u f'Leħen il-Malti: Ġanni Vella fi sudju Komparativ tal-Malti mxebbah mal-Għarbi 'TI Dia- letto Maltese (1929) u jien fit-taħdita tiegħi ''Xinhu l-Malti Safi' (1925) dwar l-isvilupp lessikali u frażjoloġiku tal-Malti u fit-taħdita tiegħi ''Folk- lore u l-Lsie talti' (1940) — u xi studji oħra bħal dawn f'Il-Malti; iżda din il-b xogħol tal-Professur Aquilina u tliet bċejjeċ tiegħu oħra Inq studju komparativ lingwistiku tal-Malti, li fuqhom nitkellmu 'l qud- diem, igħaqadu fihom infushom l-istudju fil-qosor ta' kollha kemm hi l-istruttura organika u lessikali tal-Lsien Malti, studju, li f'xi bnadi jmiss mal-materjal, fatti u argumenti k dehru diġà f'pubblikazzjonijiet oħra, 36 IL-MALTI 1 b'mod ġenerali jittratta minn naħiet oħra fuq prinċipji, klassifikazzjoni u deduzzjonijiet tal-lingwistika, Fl-ewwel ktieh ''The Maltese Kanguage' huwa jitkellem fuq l-orga- niżmu morfoloġiku u lessikali, u l-influwenza ta' l-istorja. politika u eko- nomika li, fuq l-istruttura qadima tal-Malti, żiede: fil-vokaholarju soċjolv- ġiku u sawret il-biċċa l-kbira tal kostruzzjoni żjoloġika tal-Malti vol- ġari u letterarju—fil-waqt li b'riħet il-liġijiet grammatikali u fonetiċi tal- Malti l-arblu ta' lsienna baqa' iżomm sħiħ fuq għe:uqu fl-istess art li minn- ha żmissel. Il-metodu li bib jittratta l-materja ta' dan l-istudju lingwis tiku fuq il-Malti, f'dan l-ewwel xogħol, billi miktub bl-Ingliż, huwa wisq iżjed magħqud u komprensiv. mill-istixlju fuq l-istess ħaġa miktub bil- Malti—u dana naħseb għal żewġ raġunijiet. L-ewwelnett għax l-Ingliż bħala Isien wisq iżjed imħarreġ u għani Sp ie: astratti, maħ- dut b'metodu sintettiku u induttiv, joffri l-mezz ħafif biex wieħed jit- tratta fatti u argumenti fuq dak Ji trodd ix-xjenza tal-lingwa jew il-lin- gwistika, u t-tieni il-għaliex il-ktejjeb (li wara nkiteb bil- Malti) hu magħ- mul għal studenti li, bħalma fissi:na qabel, huma sajmin minn tagħrif ta' xjenza filoloġika jew lingwistika. Għalhekk insibu li bejn l-ewwel u t- tieni dissertazzjoni hemm ak ż argumentazzjonijiet, esposizzjon sikali, fonoloġiċi u sintattiċi. Sew il- kuviszjomi tal-pu tija, kemm dik tad-divvenzja etimoloġika u lingwistika fl-istudju tal- Malti, kemm il-fond semitiku u l-isvilupp lessikali u frażjoloġiku tal- Malti bl-influwenza ta' l-ilsna Romanzi li tħalltu miegħu, f'dan udju miktub bil-Malti, l-Awtur jimxi fuq metodu, biex ingħid hekk, rudimen- tali, hi bih l-istudent isib ruħu miexi pass pass fi trieq watja li twasslu tt ġdid u mwiegħer li biex tifhmu ti ġġerrgħu sewwa kont trid trattat ta' vohum oħxon. Jibda biex igħid li sa l-istudenti u l-istud studjaw il-Malti biss fil-grammatika tiegħu u li-F'grammatika weħidha, ma tiftħilniex ħlief bieh wieħed bis; 77. U dan sa ċertu pont hu minnu għax il-gram- matika hija biċċa waħda biss mill-fergħa tal-lKingwistika, għalkemm l-aktar fondamentali. Jingħad li l- ilsna kollha semi semitiċi u mhumiex, uh tal-ġisem, u fil-Malti, bħalma fl- sien malti, u fl-ilsua l-oħra kollha, a bija l-għodda ti biha aħna nibnu d- rammatika hij huwa hekk il-grammaż diskors—sew il-forom kemm it-tagħqid ta' kliem f'sentenzi, Il-grammati- ka f n semitiku, skond il-filologi ta' 'dari u tal-lum, hija dik Ji twaq- qaf is-sies sħiħ tal-Filoloġija Komparata, B'riħet studju komparat tal- grammatika tal-lsien, semitiku ma' ieħor, aħna nistgħu naslu biex insibu l-qrubija ta' lsien jew djalett ma' ieħor—il-għaliex ix-xebh tal-ħoss u ta' l-egħruq ta' kelma jew lingwa, ma' għeruq ta' kelma oħra f'lingwa oħra, dlonk iqarraq fl-istudju ta' nisel ta' lsien u ta' qrubija ta' lsien ma' ieħor, Fi ftit kliem l-istudju filoloġiku jiħtieġ l-istudju ewlieni tal-grammatika; iżda kif ifisser l-Awtur, il-: fitoloġija, ma tiflix u tistħarreġ, bħalma tagħm 1 il-lingwistika, l-i rilupp storiku tal-lingwa, kif ukoll ir-rabta li lingwa għandha mas-si li titħaddet b'dik mngwa, iżda n-nisel tal-lingwa, studju li fih, barra mix-xebħ ta' kliem imsejjes fuq il-fonoloġija, għandha l-ikbar sehem il-morfoloġija jew grammatika. L-Awtur b'din id-dissertazzjoni fuq l-Ilsien Mali, jiftħilna, għal- hekk, trieq ta' studju akbar li hu dak tal-Lingwistika, studju li hu iktarx iżjed wiesa' milli ġdid għalkollox, iżda wisq meħtieġ il-għaliex fih igħaq- qad dawk il-fergħat kollha li jagħmlu mill-organiżmu kollu tal-lsien, minn twel:du saż-żmien tal-lum, studju li fih jidħlu l-fonetika, il-vokabolar il-morfoloġija, is-semantilka A l-istilistika, il-grammatika stori il-grammatika komparata (imxebbha ma' ta' ilsna oħra li huma qraba ta' xulxin) u tl-aħħarnett il-filoloġija stess. Għalhekk, naraw, illi biex tit- kellem fuq lingwistika ma. tistax ma titkell mx ukoll fuq i rgħa ta' studju jew oħra li semmejna hawn fuq, u li waħda ma tistax tingħażel minn oħra hiex tindamm il-katina kollha tal-lingwistika, Din hi għallinqas il-fehma tiegħi. Il-Prof. Aquilina qahel ma jgħaddi biex juri l-evoluzzioi tal-Ilsien Malti fuq il-prinċipji tax-xjenza tal-lingwa jew tal-lingwistika, i żel bejn użu ta' kliem u ieħor fil-Malżi fost il-kittieba, Tmaqdar, u ġun, dawk li huma safjin iżżejjed, u l-oħrajn li bil-maqlub, jinqdew hi kliem barrani barra minn loku, Bħalma kien fisser Napuljun Taglis- terro, f'egħluq l-istudju tiegħu 'T'Elemento Neo-latino nel linguaggio Malteset, sew dawk ta' l-ewwel kemm dawk tat-tieni, meta jagħmlu hekk, jpUAn qegħdin jimxu kontra l-liġi naturali ta' l-evoluzz joni tal-Isien Malti li għandu d-d li jgħix il-ħajja li tawh l-istorja politika u ekonomika tal-Gżejjer ta' Malta. In-nuqqas ta' dokumenti bil-Malti il-fuq minn 400 sena ilhu ma jagħii ebda ħjiel tat-tibdil li sar fl-ilsien Malti, iżda isemmi xi kliem li tilef l-ewwel seus tiegħu u li baqa' jgħix b'tifsir jew jixbhu, fost dan ukoll kliem medjoevali Sqalli li tiegħu għad għandna xi fdalijiet. Xi kliem ieħor mejjet, fuq dak li qalilna Orazju, igħid li jar ġa' jinbet—nistħajlu jien bħal x ' deheb b'ornament antik islġ tal-filugranu li l-lum tara msensel fil- l-widnejn jew mehmuż frq xi mara, fuq libsa moderua—iżda nżid jien fuq dak li qal ukoll. Orazju, dan jitwettaq his: iridu l-użu — l- i għandu d-dritt u x-regulu tat-taħdit (si volet s penes quem est jus eb norma loquendi); iżda l-użu ta' kliem mejjet hija ħaġa li fil-Malti qajla titwettaq. Nistennew li l-progress tal-letteratura dan il-kħem iqajmu minn qabru u idaħħlu fil- moda, ta' l-istil għallinqas fil-poeżija bħalma ħbatt indaħħlu jien fil- tiFidwa tal-Bdiewa. Barra minn dak il-kliem li semma l-Awtur nistgħu nsemmu wkoll dak il-kliem li dlonk insibu f'xi fdalijiet bħal fil-frażi: qata' jiesu, fejn il-kel- ma jiesu, weħidha, bis-sens ta' fawna ma tinstama qatt, u f'xi espressjoni- jiet bħal fil-qawl: aħjar mqattgħa u ħorra jew għanja u morra, u f'dawn l-oħra: vaqad. bla għaxa; dak li jidra jgħix bis-sisija, fejn il- kelmiet ħorra, għaxa u sisija, bis-sens ta' onestà, ċena u talb qajla tismagħhom. Ħekk nistgħu ngħidu għal kliem ieħor qadim li ġie li jintuża ħażin. Il-kelma sisa (assisa) ma toqgħodx il-lum flok id-dasju ta' l-inbid; hekk il-kelma ħaraġ, H dlonk taqra fil-liġijiet bil-Malti, ma tistax taqgħod flok il-kelma tawea. Is-self ta' kliem, kif jissokta igħidilna l-Awtur, hija ħaġa li timxi mal- kżonnijiet taż-żminijiet fl-ilsna kollha li fejn dehrilhom daħħluhom fit- taħdit u kitba tagħhom. It-tiswir ta' kliem ġdid (neoloġismi) minn għerna 38 IL-MALTI ta' nisel Malti, kif jissoktà jfisser, bija biċċa xogħol ta' kitti'b tas-sengħa. Dan it-tiswir dlonk narawh f'ilsna oħra l għandhom letteratu:a qadima u sviluppatà. D'Annunzio kien fassal il-kelma velivolo għall-ajruplon, iżda, naħseb jien, li aħna għadna lura hiex infasslu kliem bħal dan, u ma. nistgħux naslu aktar milli nfasslu xi kelma 'l hawn u 'l hinn bħal fejjied, minn fad- jew fied, Iżda flok ajruplan qajla wieħed juża l-espres- sjoni qlugħ ta 'l-ajru. It-teorija illi l-ilsna nibtu minn kliem onomatopejtiku, jiġifieri minn ħsejjes li l-ewwel nies kienu jagħmlu b'ilsienhom biex isemmu l-amnimtal hi b'ħalqu jagħmel dawk l-istess ħsejies, hija mwettqa. minn prin- ċipji tal-filoloġija komparata tas-seklu li għadda. Dawn il-ħsejjes b'qgħu xorta f'ħafna ilsna u għalhekk għad hemm kliem j'xxi bah sa miż-żmien li r-razez ta' l-ewwel nies kienu nfirdu u xxerrdu mad-dinja. Minn h kk ukoll il-filoloġi kienu wkoll tħabtu biex jistabbilixxu, fuq dak ix-xebħ ta' ħsejjes f'xi kliem, ir-rabta bejn is-Semitiku u l-Indo-Ewropew. Iżda bili l-egħruq ta' dawn i jes kienu, tista' tgħid, xorta, għall-ewwel mhix ħaġa kbira li-konż i dan ebħ; iżda r-rabta hejn 1 u ieħor, għal dak li hu nisel, hija f'dik il-biċċa tad-diskors li tfisser il-ħs'eb magħjun b'egħruq li bihom wara ssawret il-frażi mibnija skond il-grammatika, Din it-teorija tal-filoloġija kompurata tas-seklu li għadda taqbel ma' dak li fisser. l-Awtur. meta qal illi l-Malti huwa morfoloġikament u, fil- biċċa l-kbira, lessikament imnissel mill-familja semitika, kif ukoll xi ftit sintattikament u li, fil-biċċa l-kbira tas-sintassi u fil-lessiku mod: rn il-Molti ġibed minn ilsna Romanzi, fost dawn l-iktar mill-Isqalli, Taljan, eċċ. Iżda biex juri wisq aktar fil-wisa' dan kollu, l-Awtur kien ikollu jimla volum u mhux tliet faċċati. In-natura tal-Malti fil-morfoloġija, bħalma s'issa kienu fissruha oħrajn qabhel il-Prof, Aqmilna, hija hekk qawwija su min-nisel tagħha, illi l-kliem modern kellu joqgħod għal-liġi gram- matikali u fonoloġika tal-Malti bħala lsien semitiku. Il-kwistjoni jekk il-Malti hux djalett jew lingwa, l-Awtur, ifissirha u jaqtagħha skond il-prinċipji tax-xjenza lingwistika tal-lum, f'jn wera illi l-Malti tal-lum għalkemm imħallat, jifforma bħala ġisem wieħed u iista' jitqies nazzjonali bħal ilsna oħra ta' l-Ewropa u bħalhom ukoll bħala Lsien letterarju, għax bħalhom wasal, għalkemm, għadu kif j'bda, biex daħal fl-iskejjel u fl-amministrazzjoni tal-Gvern u biex waqqaf letteratura, mibnija fuq il-pronunzja tan-nies tal-Belt u fuq il-kliem tan-nies tar- raħal. Vassalli li kien qassam il-Malti fi djaletti ma tantx jidher li fil- pronunzja ta' kitba letterarja mexa fuq dik tal-Belt. Iżda, għal dawk li huma idejjiet u frażijiet, naħseb li l-letteratura Maltija, sew preża kemm poeżija torbot l-iktar fuq ix-xejriet u fasla tal-letteratura Ewro- pea, l-iktar Taljana ti minnha tgħallimna nżejnu l-ħsieb u n-nisġa tal- frażijiet tagħna. L-Awtur jieqaf b'ex jidħol fil-kwistjoni tad-divsenzji dja- lettali tal-Malti fost in-nies ta' l-irħula—studju ta' xebh li minnu w'eħed jista' jasal biex isib it-tarf tar-rabta tan-nisel ta' bejn id-djaletti ta' Malta u Għawdex ma' dawk ta' ilsna oħra ta' bazra, bħalma huma d-dja- letti Għarbin fil-Kosta ta' Ba:rberija, Studju bħal dan ta' fonetika u g'ot- toloġija kienu għamluh l-Arabista Hans Stumme u Bonelli li kienu ġew hawn Malta biex jistudjaw il-għamla semitika-għarbija tal-Malti. Srupju KRITIKU 39 tibdil li jsir fil-kelma bis-saħħa tal-liġijiet fonoloġiċi, l-Awtur isemmi l- konsonanti li jitnisslu bl-organi tal-vuċi u oħrajn li jitlissnu bl-organi tan- nifs u H bħala radikali għandhom sehem khir fiż-tibdil tal-ħoss u pronun- zja tal-kelma mqabbla ma' kelma għarbija jew romanza li minnha ġietna — l-kelma. Barra mill-assimilazzjoni tal-konsonanti tal-kelma meta daħlet fil-Malti, li mħabba fiha l-Malti tbiegħed xi fti: mill-Għarbi, hemm liġijiet oħra fonetiċi fil-vokalizzazzjoni u aċċent Malti li taw lill-kelma Maltij sura għaliha partikulari. Dwar is-semantika jew it-tibdil fit-tifsira ewlenija tal-kelma Maltija, l-Awtur iqabbri dan il-fenomenu ta' tibdil fit-tifsira tal-kelma ma' dak li nsibu f'ilsna oħra Ewropej ta' l-istess ġidd bħal fl-Ingliż, fit-Taljan u fil- Franċiż li ħa mil-Latin. Barra mill-kliem komuni li semma l-Awtur, hemm ukoll bosta kliem ta' pjanti, siġar u annimali, fosthom għasafar (mill- Isqalli jew Taljan għall-Malti) li meta daħlu fostna, imħabba x-xebh, il- Malti fissirhom għal pjanti, siġar u annimali oħra. Billi l-Malti tħallat ma' bosta ilsna Ewropej, l-iktar ma' Sqalli, Tal- ian, Spanjol, eżċ., u dan l-aħħar ukoll ma' l-Ingliż; kif osserva l-Awtur, l-istudjuż ta' misel il-kelma jiħtieġlu 'jkun jaf sewwa, sew il-Għarbi, kemm ukoll it-Taljan u l-Isqalli, bħalma stqarr ukoll Stumme. L-Awtur jagħlaq dan l-isudju billi jagħti bħala konklusjoni, id-divrenzja bejn il-filoloġija. li tistudja n-nisel tal-kelma u storja żagħha sakemm ħadet l-għamla li għandha l-lum u l-lingwistika li tistudja l-kelma bħala mezz li taqdi l-bniedem b'ex ifisser l-idejiet tiegħu—iżda, bħalma għid qabel, il-filoloġija ħija. b'fċa mix-xjenza tal-Ilsien li tħaddan. il-fer- għat kollha tal-kostituzzjoni tal-lingwa, Sakemm wasalna għax-xjenza tal-Ilsien li dari kienet tfisser dik Hi tis- sejjaħ Filoloġija Komparata. u l-lum imwassa' f'dik ta' lingwistiku, tud- ju xj'ntifiku tala' ta'ġa tarġa sakemm wasal fejn hu l-lum. Il-filoloġija qa- dima k'enet tibda minn fuq, jiġifieri mill-ilsna ewlenin u mejta u tibqa' nieżla, fil-waqt li l-Filoloġija Kamparata, skond it-teorija ta' Leibnitz, tibda minn isfel għal fuq, jiġiferi mid-djaletti ħajjin, u mill-istudju ta' dawn ma' oħrajn qaribhom, bħalma jsir fl-arblu tar-razza meta wieħed irid isib kif bniedem tnissel mill-ieħor minn żwieġ jew taħlit ta' demm ma' ieħor. Hekk ukoll fl-istudju lingwistiku tal-lum. L-istudiu ta' l-Awtur hu miktub bi proża. tajba li tiftiehem u li hija xierqa għas-suġġett—bi stil ħafif li ma jgħa. il-moħħ ta' l-istudent, u, neħħi xi anomaliji ċkejkna fl-ortografija f'xi kliem, dan il-ktejjeb hu eżempju sabiħ ta' kitba Maltija didattika u dissettatorja.