L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA STEJJER TAL-ĦARES U L-WAĦX FIL-KULTURA POPOLARI MALTIJA TAS-SEKLU DSATAX KIF MIĠJUBA MINN PIETRO PEROLARI-MALMIGNATI F'kull qasam tal-għerf l-istudju hu dejjem imsensel fuq l-osservazzjoni diretta tal-oġġett tal-istudju, kif ukoll il-konsultazzjoni ta' dokumentazzjoni li sservi sabiex tiġi analizzata l-evoluzzjoni storika tal-istess oġġett. Id-dokumentazzjoni tista' tkun ta' kull tip u għamla, iżda ċertament il-kitba tibqa' l-iktar mezz importanti li tgħaddilna informazzjoni dwar dak kollu li seħħ fi żminijiet imbiegħda meta ma kienx jeżisti t-tagħmir teknoloġiku modern. Il- kitba għandha valur storiku qawwi anki jekk ma tinkitibx intenzjonalment bl-iskop li tħalli dokumentazzjoni storika attendibbli ta' fatti tal-passat. Lil hinn mill-kotba tal-istorja hemm diversi forom oħra ta' kitbiet li jservu għal fini ta' komunikazzjoni man-nies kontemporanji u li allura ma jkollhom ebda intenzjoni oħra għajr li jgħaddu tagħrif lil persuni oħra li jgħixu fl- istess epoka tal-kittieba tagħhom. Jgħaddu s-snin u dawn l-istess kitbiet jiksbu valur storiku sempliċiment għax maż-żmien dik il-komunikazzjoni ssir xhieda tal-perjodu li fihom kienu miktuba. Il-kitba bħal donnha twaqqaf iż-żmien, issir qisha tieqa li minnha aħna nistgħu nittawlu u nagħtu daqqa t'għajn fuq eventi tal-passat. Eżempju ċar ta' dan huwa l-ktieb A/cune occhiate a Malta ta' Pietro Perolari-Malmignati, awtur Taljan li żar lil pajjiżna u għex fostna għal xi żmien fit-tieni nofs tas-seklu dsatax. Dan il-ktieb kien maħsub bħala forma ta' komunikazzjoni ma' persuni li għexu matul ħajjet l-awtur sabiex iwasslilhom l-esperjenza tiegħu ta' dak kollu li osserva f'Malta. Perolari-Malmignati hu l-awtur ta' diversi kotba oħra ta' dan it-tip u tinħass qawwija fih il-passjoni għall-ivvjaġġar. Hu għex fi żmien meta ma kienx jeżisti t-turiżmu tal- massa u allura għall-maġġor parti tal-persuni l-qari ta' kotba dwar esperjenzi tal-ivvjaġġar kien wieħed mill-uniċi mezzi sabiex jiksbu tagħrif fuq pajjiżi oħra. Illum, kif għidna, kotba bħala ta' Perolari-Malmignati għandhom valur storiku enormi għax huma xhieda ċara u preċiża ta' Malta fis-sittinijiet tas-seklu dsatax. Hu xhud dirett ta' Malta ta' dak iż-żmien u ħallielna record tat-tagħrif li ġabar u l-osservazzjonijiet li għamel waqt li kien f'pajjiżna. Il-folklor ukoll, bħal kull qasam ieħor tal-istudju, jeħtieġ dokumentazzjoni li titfa' dawl fuq id-drawwiet ta' missirijietna. Normalment fl-ambitu ta' kultura popolari mhux dejjem ikun faċli li jinstabu kitbiet direttament minn idejn l-istess protagonisti ta' dik il-kultura. Speċjalment fejn tidħol in-narrattiva (fil- L-għan ta' dan l-artiklu hu propju li naraw mill- qrib xi stejjer tal-ħares u l-waħx fil-kultura popolari Maltija tas-seklu dsatax kif miġjuba fil-ktieb A/cune occhiate a Malta. Fi tmiem dan l-artiklu se ssibu estratt minn Alcune occhiate a Malta, preċiżament il-ħames kapitlu kollu, fejn Perolari-Malmignati jirrakkonta bit-Taljan l-istejjer tal-ħares u l-waħx li hu ħa mill-kultura popolari Maltija. Dan hu dokument prezzjuż li m'għandux jintilef peress li ftit li xejn jeżistu testi miktuba tal-letteratura orali ta' dak il-perjodu. a Malta hu ktieb xi ftit minsi lokalment u ftit kopji tiegħu għadhom jinstabu fil-libreriji ta' pajjiżna. Għaldaqstant dawn il-paġni minnu qed jiġu riprodotti hawnhekk sabiex ikunu aċċessibbli għal dawk kollha li għandhom għal qalbhom l-istudju tan-narrattiva popolari Maltija. Fl-istess ħin se nkun qed inżid ukoll traduzzjoni minni stess bil-Malti tal-istess kapitlu mill- pubblikazzjoni ta' Perolari-Malmignati. forom u s-sottoġeneri kollha marbutin mal-kuntest ta' letteratura popolari) nosservaw li hemm rabta assoluta mal-oralità. L-irrakkuntar fil-kultura popolari jseħħ primarjament b'mod orali, bi stejjer li jiġu rakkontati verbalment minn persuna għal oħra u t-trażmissjoni tkompli għaddejja f'katina li ma taqta' qatt hekk kif kull persuna jkollha d-dritt li taqbad dik l-istorja u tirrakkontaha lil persuni oħra. L-esperti f'dan il-qasam juruna li anki l-binja tal-istess stejjer popolari hi mfassla b'tali mod u manjiera li jkun faċli li persuna tiftakar l-istorja bl-amment u hekk tkun tista' tgħaddiha verbalment lil persuni oħra. Barra minn hekk ma rridux ninsew li l-kultura popolari għal mijiet ta' snin kellha pubbliku ta' illitterati jew semi- illitterati u għaldaqstant l-oralità kienet l-uniku mezz biex titrawwem il-letteratura popolari fl-assenza tal-kitba u l-qari tar-rakkonti. Xi minn daqqiet, perċ, l-istejjer orali popolari laqtu l-attenzjoni ta' persuni letterati li ħassew il-ħtieġa li jniżżluhom f'forma miktuba. Kien speċjalment fis-seklu dsatax li mewġa kbira ta' studjużi (biżżejjed insemmu lill-aħwa Grimm) bdew jersqu eqreb tal-kultura popolari u ħallewlna xhieda bil-miktub tal- arti verbali ta' żmienhom. L-istess seħħ f'pajjiżna anki jekk fuq skala minuri. Biex ngħidu hekk dawn kienu osservaturi esterni għal dik id-dinja ta' raħlin imma li kienu 10 Nru. 3, Ħarġa Nru. 38 midħla sew tal-kultura popolari Maltija tal-passat u li allura setgħu jħallulna dokumentazzjoni miktuba jew aħjar xhieda ta' dak kollu li huma assistew għalih. Fil-każ tal-ktieb Occhiate a Malta, l-awtur Perolari-Malmignati mhuwiex biss xhud estern għax jappartjeni lil klassi soċjali differenti minn dik tal-protagonisti tal-kultura popolari, iżda wkoll minħabba l-fatt li hu barrani. Il-qari ta' Alcune occhiate a Malta juri biċ-ċar li Perolari-Malmignati kellu kuntatti mill-qrib mat-tradizzjonijiet ta' pajjiżna tant li ħass il-ħtieġa li jħallilna ġabra ta' aneddoti dwar dak kollu li sar jaf u esperjenza fil-perjodu li qatta' f'Malta. Tajjeb ngħidu wkoll li f'footnote fil-ħames kapitlu (dak fejn huma miġjuba l-istejjer tal-ħares u l-waħx), Perolari-Malmignati jgħarrafna li għall-kitba tal-istejjer tal-ħares u l-waħx hu uża manuskritt tal- Baruni Augusto Testaferrata Abela. Hekk għandna każ partikolari fejn ix-xogħol ta' żewġ osservaturi esterni jitwaħħad u jwelled il- ħames kapitlu ta' A/cune occhiate a Malta. Ftit li xejn għandna informazzjoni dwar ħajjet Pietro Perolari- Malmignati. L-istoriku Giovanni Bonello jikteb li hu twieled fis-16 ta' Ġunju 1848 u li kien dixxendenti ta' familja nobbli. Nafu li wasal Malta f'età tassew żgħira u li wara li rritorna l-Italja ggradwa fil-Liġi fl-Università prestiġjuża ta' Padova. Perolari-Malmigmati kellu karriera diplomatika ta' suċċess u sar awtur prolifiku li, kif għidna qabel, ippubblika diversi kotba tal-ivvjaġġar dwar pajjiżi qrib jew 'il bogħod mill-Italja. Hu miet billi neħħa ħajtu b'idejh fis-16 ta' Lulju 1886. Ma nafux eżatt meta Perolari- Malmignati wasal Malta u lanqas ma hi magħrufa r-raġuni għala ġie Malta. Bonello stess ma rnexxilux isib ħjiel ċar dwar x'wassal biex Perolari-Malmignati jasal Malta u allura jipprova jagħmel xi tip ta' ipoteżi: Perolari-Malmignati Fl-istudji dwar l-eżuli risorġimentali Taljani li għexu f'Malta ma nsibux isem Perolari- Malmignati, għalkemm tajjeb li jkun osservat li dawn l-istess studji normalment jieqfu sal-1860. B'kull probabbiltà Perolari-Malmignati wasal Malta wara din id-data L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA peress li kien għad kellu biss tnax- il sena fl-1860. Lanqas nafu eżattament kemm dam Malta. Il-ktieb tiegħu jagħtina x'nifhmu li hu dam ftit mhux ħażin f'Malta peress li jagħmel riferiment għal ħafna żjarat f'lokalitajiet differenti ta' Malta u kellu ħafna informazzjonijiet dwar pajjiżna li ġabar proprju fiż- żmien li fih għex fil-gżejjer Maltin. liberal and anti-clerical groups that characterised some 19th- centurv Italians.'2 F'Malta hu sab l-ambjent ideali sabiex jesprimi dawn l-ideat tiegħu, kemm mil- lat politiku kif ukoll minn dak reliġjuż. Hawn kellu l-opportunità li jsegwi l-inklinazzjonijiet tiegħu b'mod liberu, filwaqt li fl-Italja kellu jħabbat wiċċu ma' ambjent iktar riġidu politikament, filwaqt patrijotti Taljani għażlu li jgħixu u joperaw minn Malta. L-unika ċertezza li għandna dwar il-perjodu 'Malti' ta' Perolari- Malmignati hi d-data meta hu telaq minn Malta. Fil-fatt A/cune occhiate a Malta jibda proprju b'deskrizzjoni tat-tluq tal-bastiment ''Archimede' li kellu jieħdu lura l-Italja. Id-data li l-awtur jagħti għal dan il-vjaġġ ta' tluq minn Malta hi tat-28 ta' Kollox jagħtina x'nifhmu li kellu lil Malta għal qalbu. li fl-isfera reliġjuża fl-Italja kien hemm dominju assolut mir-reliġjon Kattolika. Fis-sittinijiet tas-seklu dsatax f'Malta kien hawn iktar libertà ta' espressjoni fl-isfera Id-deskrizzjoni tat- tluq tiegħu minn Malta — ''Addio faro maltese' — tfakkarna fl-'Addio ai monti' li nsibu fil-Promessi Sposi u allura nifhmu li, apparti politika u reliġjuża, tant li mijiet ta' t-tentattiv ta' emulazzjonijiet artistika ta' kapulavur tal-letteratura Taljana, Perolari-Malmignati ried jesprimi s-sentiment ta' diqa għat-tluq minn pajjiż li hu kien sar iħobb. Fil-parti introduttiva ta' A/cune occhiate a Malta, Perolari-Malmignati jispjega li hu beda jikteb il-ktieb eżatt malli wasal Siracusa bil-bastiment ''Archimede''. Wara kompla jiktbu f'Palermo, f'Napli u f'beltu stess. Sena wara li telaq minn Malta, A/cune occhiate a Malta kien ippubblikat. Tajjeb ngħidu li Perolari-Malmignati ma jagħtiniex l-istampa sħiħa ta' Malta f'dawk iż- żminijiet, imma jġib biss 'għażla' ta' dak kollu li laqtu. Tant hu hekk li juża 'occhiate' fit-titlu. Fit-Taljan 'occhiata' għandha proprju s-sinifikat ta' ħarsa ħafifa, ta' malajr, ħarsa fuq fuq, mingħajr wisq dixxerniment jew attenzjoni sabiex jinflew id-dettalji kollha. Għaldaqstant l-'occhiate' fit-titlu tindika li fil-ktieb ma nsibux ħarsa panoramika ta' Malta li tolqot kull aspett tal-ħajja, iżda sempliċiment titwila ħafifa lejn xi wħud mill-aspetti tal-ħajja Maltija li l-aktar ħallew effett fuq l-awtur. Il-ktieb hu maqsum f'seba' kapitli. Qabilhom hemm introduzzjoni li tirrakkontalna b'mod poetiku t-tluq minn Malta ta' Perolari-Malmignati. Diġà semmejna l-influwenza tal-Promessi Sposi fuq din il-parti introduttiva, għalkemm ta' min isemmi wkoll li l-awtur ma naqasx milli jdaħħal anki xi ftit konsiderazzjonijiet politiċi hekk kif kien iddispjaċut li jara lill-Maltin jaċċettaw il-fatt li jkunu taħt il-ħakma ta' poplu barrani. Ħafna mill-patrijotti Taljani li għal xi raġuni jew oħra ġew Malta fis-seklu dsatax kellhom interess letterarju u filwaqt li esprimew l-imħabba għal-libertà u għal pajjiżhom, huma xtaqu wkoll inisslu sens ta' patrijottiżmu fost il-Maltin bit-tama li huma wkoll jiġġieldu għall-indipendenza tal-gżejjer tagħna. Diġà aċċennajna għall-fatt li isem Perolari-Malmignati ma jinsabx fl-istudju dwar l-eżuli patrijottiċi Taljani, imma ma nistgħux ma ninnutawx dan ix-xebh fl-aġir ALGUNE OGGHIATE A MALTA f'iETRO fuqmon 'MALMIGNATI u fis-sejħa biex anki l-Maltin iqumu kontra l-ħakkiem barrani. Is-seba' kapitli ta' Alcune occhiate a Malta jittrattaw argumenti diversi. L-ewwel kapitlu hu dwar l-istorja ta' Malta, segwit minn kapitlu ieħor bi ftit tagħrif ġenerali dwar il-ġeografija ta' Malta u l-ibliet prinċipali ta' pajjiżna. Il-lingwa Maltija hi diskussa minn Perolari-Malmignati fit-tielet kapitlu. Li huma tassew interessati huma r-raba' u l-ħames kapitlu fejn insibu ġabra ta' informazzjoni dwar id-drawwiet u t-tradizzjonijiet Maltin, kif ukoll l-istejjer tal-ħares u l-waħx. L-aħħar żewġ kapitli jittrattaw ir-reliġjon u l-politika f'Malta, żewġ argumenti li kienu L-ISTEJJER TAL-ĦARES U L-WAĦX Il-letteratura popolari hi maqsumi f'diversi forom: ħrafa, leġġenda, stejjer ta' ħajjet il-qaddisin u ħafna iktar. F'Alcune occhiate a Malta naqraw li f'pajjiżna hemm produzzjoni kotrana ta' stejjer tal-waħx u l-ħares. Perolari- Malmignati kien bniedem razzjonali ħafna u allura ma tantx kellu simpatija għas-superstizzjonijiet u t-twemmin fl-iħirsa. Il-kummenti tiegħu fi tmiem il-ħames kapitlu huma kemxejn ta' stmerrija. Madankollu xorta kien hemm fih interess antropoloġiku fil-konfront ta' produzzjoni ta' stejjer li huma marbutin b'mod sħiħ mal-identità kulturali Maltija. Interessanti kif fost il-ħafna forom tal-letteratura popolari, Perolari-Malmignati ħaseb li jġib biss l-istejjer tal- ħares u l-waħx. Din żgur mhix kumbinazzjoni. Anzi hi indikattiva ferm għax turi kemm kienu mifruxin dawn ir-rakkonti. Qabelxejn, biex nifhmu għala l-istejjer tal-ħares u l-waħx kienu daqstant popolari f'Malta, jeħtieġ inħarsu ftit lejn il-fatturi li minnhom toriġina l-letteratura popolari. Ġorġ Mifsud-Chircop f'Il- Folklor Malti jikteb: ''In-narrattiva popolari marbuta sfiq mal- bniedem u l-kultura tiegħu. Tixhed l-attitudnijiet u l-valur tiegħu, bil- biżgħat, it-tamiet, l-aggressjonijiet, il-gosti kollha li jġarrab matul ħajtu.'' Il-poplu Malti minn dejjem kien reliġjuż ferm u emmen fix- xitan u fil-ħajja wara l-mewt. Konxjament u inkonxjament kien hemm dejjem biża' qawwija fil- poplu Malti marbuta mal-kunċett tal-ħażen, ix-xitan u l-erwieħ jew l-iħirsa li jagħmlu kuntatt mal- bnedmin ħajjin. Dawn l-elementi kollha dejjem nisslu sens ta' biża' fost ir-raħlin u, bħal kull ħaġa tal-biża', inevitabbilment ħolqot ukoll kurżità għal dawn l-istejjer. Il-Maltin kienu jkunu mwerwrin li setgħu jgħaddu minn esperjenza ta' kuntatt mal-ħares jew il-waħx, iżda xorta waħda kellhom interess qawwi li jisimgħu stejjer dwarhom. F'Alcune occhiate a Malta nsibu żewġ stejjer tal-ħares flimkien ma' rakkont ieħor li għandu bħala protagonist lill-waħx. Perolari-Malmignati ma jaqbadx sempliċiment iniżżel l-istejjer tal-ħares, imma jieħu lill-qarrejja fid-dar ta' xi raħlin Maltin miġbura mal-mejda tal-ikel filgħaxija. Hawn, għad-dawl ta' xemgħa (sitwazzjoni tipika tal-istorvtelling f'kuntest popolari fejn ħafna mir-rakkontar kien iseħħ madwar il-fuklar, billejl, għad-dawl tan-nar) il-persunaġġi miġburin madwar il-mejda jibdew jirrakkontaw. Joseph Attard f'Fatati u Iħirsa ta' Malta jirrimarka li f'pajjiżna l-ħares hu assoċjat mal- flus. Ir-raħlin u l-bdiewa Maltin kienu dejjem jgħixu ħajja fqira u allura kien hemm fihom ix-xewqa li jistagħnew u jsiru sinjuri. Wieħed mill-persunaġġi tal-istejjer ta' Perolari-Malmignati jgħid proprju li malli jara l-flus tal-ħares jaħseb li hu se jsir sinjur iktar minn sidu. Ovvjament din ir-regħba għall-flus kellha wkoll aspett negattiv peress li tmur kontra l-kunċett Kattoliku tal-bżulija fix-xogħol u l-ħidma intensiva sabiex il-persuna taqla' onestament l-għajxien tagħha bl-għaraq ta' ġbinha. sinjur f'kolp wieħed permezz ta' donazzjoni mill-ħares hi xi ħaġa li tmur kontra dan il-kunċett nobbli tax-xogħol u allura hi assoċjata mal-element tal-ħażen. Fir-rakkonti miġjuba minn Perolari- Malmignati nsibu aspetti tipiċi tar-rakkonti Maltin tal-ħares: il- qattus l-iswed bħala aġent tal-forzi tal-ħażen u l-barri bil-qrun li hu inkarnazzjoni tad-dehra tassew terribbli tal-figura mxajtna jew il-ħażen. Hu sinifikattiv li f'wieħed mir-rakkonti l-ħares jidher għall- ewwel darba liebes ta' Tuneżin. Kif hu magħruf, il-letteratura 10 Nru. 3, Ħarġa Nru. 38 tassew għal qalb Perolari- Malmignati. Maltija hi mimlija riferimenti għall-Mislem jew l-Għarbi bħala rappreżentant tal-ħażen. Joseph Attard jikteb li normalment il-ħares kien jieħu forma ta' Tork, imma fir-rakkont ta' Perolari-Malmignati nsibu persuna mit-Tuneżija. Din tkun biss forma esterjuri biex tinganna lill-povri vittmi tagħha u twaqqagħhom fin-nasba li ħejjiet għalihom. Interessanti wkoll li fir- rakkonti li nsibu f'Alcune occhiate a Malta hemm elementi maġiċi jew marbutin mas-superstizzjoni li huma assoċjati max-xitan/il-ħażen: in-numru tlettax, il-qrun tal-barri (karatteristiku tax-xjaten u ħlejjaq oħra infernali) u d-denb (simbolu falliku b'implikazzjonijiet marbutin mat-tabl soċjali tas-sesswalità). L-istorja l-oħra, dik tal-waħx, tiġi miġjuba b'mod differenti minn dik tal-istejjer tal-ħares. Fil-fatt f'din l-okkażjoni Perolari-Malmignati ma jerġax jieħu lill-qarrej f'dar ta' xi bdiewa. Hu jintroduċi l-istorja tal- waħx b'nota dwar x'jifhmu l-Maltin b'waħx. Skontu jissejjaħ waħx kull min jitwieled fl-istess jum u fl- istess siegħa tat-twelid ta' Ġesu. Ir-ruħ ta' dawn l-individwi tieħu forma kerha u toħroġ iddur fil- ħin meta jieqfu jdoqqu l-qniepen. L-awtur isemmi li l-ħares u l-waħx jisparixxu malli jisimgħu l-isem t'Alla. Fl-istess ħin hu jagħmel riferiment għad-drawwa Maltija li jintuża ż-żebbuġ imbierek bħala forma ta' protezzjoni kontra l-aġenti tal-ħażen. Malli jtemm din in-nota ta' spjegazzjoni, Perolari- Malmignati jgħaddi għar-rakkont proprju tal-waħx. Fil-final tal- kapitlu nsibu kumment ieħor tal-awtur dwar il-waħx u l-ħares, b'indikazzjoni ċara li t-twemmin fihom ma kienx mifrux biss fost il- Fil-fatt Perolari-Malmignati jagħmel riferiment għal membru tal-kleru li kien jemmen fil-waħx. Ta' min jinnota l-polemika tal- awtur fil-konfront tal-kleru li L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA Hemm ukoll, fi tmiem il-ħames kapitlu, riferiment għall-kabala bl-implikazzjonijiet maġiċi tagħhom u Kif ġustament jirrimarka Giovanni Bonello, A/cune occhiate a Malta hu ktieb pjuttost minsi u anki l-istudjużi tal-folklor donnhom qatt ma jagħmlu riferimenti għalih fil-kitbiet tagħhom. L-istudju tal- folklor Malti ma jistax jgħaddi mingħajr riferimenti preċiżi għal testi miktuba li jitfgħu dawl fuq it- tradizzjonijiet u n-narrattiva popolari. Kif spjegajna Alcune occhiate a Malta hu dokument prezzjuż ta' dak li osservatur attent ra f'Malta fis-sittinijiet tas-seklu dsatax. It-tagħrif li l-awtur jagħtina hu importanti għax hu xhieda ta' dak kollu li hu esperjenza u tal- informazzjoni kollha li kiseb direttament waqt perjodu ta' żmien li qatta' Malta. L-istejjer tal-waħx u l-ħares li hu niżżel fil-ħames kapitlu ta' Alcune occhiate a Malta DOKUMENT A- IT-TEST ORIĠINALI Qed inġibu hawnhekk estratt minn A/cune Occhiate a Malta ta' Pietro Perolari-Malmignati. Dawn il-paġni jiffurmaw il-kapitlu ħamsa tal-ktieb u fihom insibu l-istejjer tal-ħares u l-waħx ('hhares' u ''uacse''). Nota: Fil-parenteżi kwadri nsibu n-numru tal-paġna fil-ktieb oriġinali. Il-footnotes qed jinġiebu f'tipa iżgħar. l-interpretazzjoni ta' dak kollu li mhux Kattoliku bħala xi ħaġa relatata ma' prattiċi illeċiti. huma fost il-ftit stejjer popolari ta' dawk iż-żminijiet li tagħhom fadlilna xhieda. Għaldaqstant meta nikkunsidraw l-importanza dokumentarja ta' dan il-ktieb u fl-istess ħin inżommu quddiem għajnejna l-fatt li ftit jafu dwaru, ninsab konvint li hemm tassew il-ħtieġa li kull studjuż Malti jkollu aċċess għal din il-pubblikazzjoni. Minħabba raġunijiet ta' spazju ma tantx stajt nifli iktar fid-dettall dawn ir-rakkonti u ppreferejt li l-parti prinċipali tal-artiklu tkun meħuda mit-test oriġinali ta' Perolari-Malmignati. Fil-bidu nett tal-artiklu diġà aċċennajt għall-fatt li fit-tieni parti ta' dan ix-xogħol se nġib estratt bit-Taljan minn A/cune occhiate a Malta u wara nikkonkludi bi traduzzjoni bil- Malti tal-istess paġni. 10 Nru. 3, Ħarġa Nru. 38 L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA DOKUMENT B- IT-TRADUZZJONI BIL-MALTI Fost il-ħafna stqarrijiet li għamel Victor Hugo, hemm waħda ta' mħabba għas-superstizzjonijiet, li hu jsejjaħ l-ulied tar-reliġjon u ommijiet tal-poeżija. Ma jkun qatt li niċċensuraw għalhekk lill-famuż awtur tal-Homme qui rit. Hu kiteb affarijiet oħra li huma ferm iktar stravaganti. Ta' min jagħtih biss il-parir li jmur Malta; għax hemm, iktar minn postijiet oħra, huwa se jsib l-aktar produzzjoni kotrana tal-oġġett ta' mħabbtu. Iktar milli f'Alla u l-qaddisin, il- bidwi Malti jemmen fil-hhares u l-uacse. Nitħawwad bħal teologu li kieku kelli nittratta l-kwalitajiet ta' dawn l-entitajiet sopranaturali; għaldaqstant nippreferi nieħu lill- qarrej f'dar ta' bdiewa Maltin, u nitolbu jisma' l-għemil tal-hhares u l-uacse. Hu ħin l-ikel ta' filgħaxija. Ekku l-mara, sidt id-dar, iġġib fuq il-mejda skutella kbira li kellha jgħumu fil-wiċċ il-ħxejjex kollha tal-istaġun. Fix-xifer tqiegħdet xemgħa żgħira li b'riħitha aktar milli (53) bid-dawl tagħha, għarrfitna bil-preżenza tagħha. Kull wieħed minn dawk preżenti jaqbad biċċa ħobż, u biha u b'subgħajh beda jara li jagħmel qabda tajba f'dak il-brodu. Is-silenzju, li ddomina s'issa, jiġi interrott minn tfajla li tfakkar lill-parrinu l-wegħda li għamlilha li jirrakkuntalha avventura minn tiegħu. Il-grupp kollu jappoġġa din it-talba, u Giuseppe tal-Firiol, filwaqt li bela' kisra ħobż mifqugħa ħxejjex, hekk beda: dlu għoxrin sena, rajt lill-hhares f'ħolma. Hu ħares lejja u qalli: Jekk trid id-deheb, għada mur mal-ġenb tal-Alia,f u ssib biżżejjed biex timla xkora. Wara din il-ħolma qomt u ma stajtx nagħlaq iktar għajn m'għajn. Meta fl-aħħar wasal sbieħ il-jum, inżilt mis-sodda, qbadt l-itwal u l-usa' xkora li kien hemm id-dar u ħaffift tant li siegħa wara kont ħdejn l-Alia. B'dispjaċir rajt li kien hemm żewġ persuni li kont naf, u li persuni oħra kienu neżlin mill-għolja. F'żewġ minuti konna tlettax. Anki l-oħrajn kellhom xkora, u dehru dispjaċuti li ma kinux waħidhom. Wara li qasmu xi domandi ma' xulxin, irrakkuntaw li kellhom ħolma: ħolma li kienet preċiżament bħal tiegħu. Malli l-aħħar wieħed temm ir-rakkont tiegħu, (541 dlonk minn grotta ħareġ raġel b'leħja twila, liebes ta' Tuneżin. Id-dehra trankwilla tiegħu farrġitna u fhimna li mhix veru d-diċerija li min ikollu ħolm bħal tagħna minflok deheb jaqla' daqqiet. F'dak il-mument l-għatx għall-flus kien qed jagħtina tant enerġija li dehrilna li stajna nġorru mhux biss xkora deheb, imma anki l-għolja li kieku kienet tad-deheb.v kil-hhares ordnalna li nsegwuh fil-grotta tiegħu. Obdejna u minnha għaddejna f'oħrajn ikbar, iżda iktar mudlama.x Fis-sitt waħda waqafna. nista' nfissrilkom il-ferħ tiegħi, l-istagħġib tiegħi7 Raġġ ta' dawl nieżel mill-parti ta' fuq tal-grotta kien qed jitfa' dawl fuq muntanja deheb. Mela se nkun għani, sinjur iktar minn sidi, ħsibt bejni u bejn ruħi. Inkun giddieb jekk ma nistqarrx magħkom li fl-istess ħin i. Il-parti l-kbira ta' dak li qed nirrakkonta f'dan il-kapitlu, ħadtu minn manuskritt tas-sinjur Baruni Augusto Testaferrata Abela, li hu ġentilment silifni fil-Belt Valletta. Kollox iħallini nittama li s-sorpriża se togħġbu. kont qed ninħaraq b'sentiment ta' għira. Kien jidhirli li l-oħrajn kienu iktar b'saħħithom minni u kellhom xkejjer ikbar. Mas-sinjal tal-hhares tbaxxejna u f'ħakka t'għajn l-ixkejjer kienu tant mimlija li bilkemm stajna nagħlquhom. Ma konniex għadna xbajna mid-deheb u poġġejnieh fil-bwiet, f'ħobbna u fil-fond tal-brieret.' (55) xMeta mbagħad ġejna biex nerfgħu l-ixkejjer, mhux biss ma konniex kapaċi ngħolluhom, imma lanqas inċaqilquhom, u r-regħba tagħna ferm ikbar minn saħħitna, wasslet biex fuq wiċċ il-hhares feġġet tbissima mċarrta. Konna pallidi bit-tbatija, u bħal meta waqt tempesta kien ikollna nitfgħu t-tagħbija l-baħar, qlibna l-parti l-kbira tad-deheb li ħadna fuq il-munzell li kien fadal; iżda kien tard wisqi Ras il-hhares bdiet tinbidel u saret ras ta' barri. Ġismu kiber u qatta' ħwejġu b'ħoss li riegħed is-saqaf tal-għar. Kien għeri u sar ġgant, ħareġ denb enormi minn dawk li jbeżża' lill- qaddisin u beda jdawru b'idu qisu żbandola, filwaqt li b'għajnejn ta' nar u b'vuċi ħarxa, għajjat: tinsabu lesti7 Iva, laqlaqna mbeżżgħa, u erfajna l-ixkejjer fuq spallejna. Sakemm konna ħerġin minn dak il-post infernali, il-hhares, li kien quddiemna, qabad denbu b'idejh u ppuntah lejn sidirna, waqt li b'vuċi terribbli qal: Mhux se tieħdu d-deheb tiegħi jekk wieħed minnkom li se nagħżel jien ma jibqax jagħmilli kumpanija għal dan il-lejl.m Għal din il-proposta tal-biża', ħallejna l-ixkejjer jaqgħu u waqt li bdejna naħbtu f'xulxin, ftaħna b'disperazzjoni triq bejn is- saqajn pilużi tal-mostru. Dan, malli tbaxxejna biex ngħaddu, beda ii Bħall-bdiewa tal-Italja t'Isfel, anki l-bidwi Malti jxedd beritta twila kannella jew kaħla, li għandha forma ta' barżakka, u li taqdi anki din il-funzjoni; għax fil- parti mdendla 'l isfel il-bidwi jpoġġi flusu u affarijiet żgħar oħra prezzjużi. jagħti b'denbu daqqiet kbar fuq daharna. Fl-aħħar (56) rajna d-dawl, sibna ruħna fil-miftuħ, u, għajjenin bi Isienna barra, inxtħetna fuq il-ħaxix. Wara li straħna ftit, fittixna f'ħobbna, fil-bwiet u fil-brieret biex naraw jekk wara dik l-istorja kerha baqgħalniex almenu xi ħaġa; iżda b'sorpriża kbira tagħna ma sibna xejn għajr ħmieġ tat-tiġieġ. Hawn il-morali tar-rakkont twaqqfet minħabba ħanżir li, forsi urtat li ma ssejjaħx għall-ikla bħall-oħrajn, tella' saqajh fuq il-mejda, daħħal geddumu f'dak li kien fadal mill-minestra u waqqa' d-dawl u ħalla lil kulħadd fid-dlam. Malli nxtegħel id-dawl u reġa' nstab l-ordni, Francish ta' Faccaisa ħa l-kelma u hekk beda: KQrib akwedott fl-art ta' San Ġakbu hemm arma b'iskrizzjoni. Ġegħelthom jispjegawli xi tfisser quddiem ħafna nies u sirt naf li kienet tgħid: Min se jkollu l-istonku tant tajjeb li jiekol f'dan il-post qattus iswed b'sufu kollu, se jsir sid it-teżor li jien ngħasses.0 kil-gwardjan kien, kif hu normali, il-hhares; kulħadd jaf li hu jgħasses fuq kull teżor. Għall-ewwel ħsibt li nagħmel dak li hu miktub; iżda mbagħad bdilt fehmti wara li rriflettejt ftit. L-għada, pero mort l-akwedott, u aqtgħu x'rajt7 … Rajt raġel (571 mixħut fl-art, b'għajnejh imqabbżin barra minn posthom, qishom żewġ bajdiet iebsa żgħar. Imwerwer b'dak li rajt, b'kemm kelli saħħa f'ġismi, bdejt ngħajjat: Ajjutl Għajnunal Ġew ħafna nies; iżda kien kollu għalxejn għax ir-raġel kien mejjet. Ftit sigħat wara t-tabib ordna awtopsja fuq il-katavru. L-imsejken kien kiel qattus iswed bis-suf kollu; iżda tafu għala ma setax jikseb it-teżor imwiegħed mill-hhares2…9 Għax denb il-qattus weħillu f'gerżumtun Għal dik il-lejla r-rakkont ta' Faccaisa kien l-aħħar wieħed, u kulħadd mar jorqod. Apparti l-hhares, kif għidt, hemm anki l-uacse. Għandhom dan l-isem dawk kollha li jitwieldu fl-istess lejl u fl-istess siegħa tat-twelid ta' Ġest. Ruħhom toħroġ minn ġisimhom, u wara li tagħżel il-forma li l-aktar togħġobha, toqgħod iddur fil-ħinijiet meta l-qniepen jieqfu jdoqqu. M'hemmx bidwi li ma rax il- uacse, jew għall-inqas li ma semax l-istorbju tiegħu. Il-uacse jippreżenta ruħu normalment f'forma ta' annimal domestiku b'ġisem imkabbar. Malli jisimgħu l-isem t'Alla, il-uacse u l-hhares jisparixxu. Il-weraq taż-żebbuġ imbierek mitfugħ lejhom, jibdilhom f'nar, ilma jew duħħan. Dawk kollha li jgħixu r-Rabat jafu li l-bennej Ferraru hu uacse. Paolo tal-Pariġin, li għandu ħanut fil- pjazzetta ta' San Pawl fl-istess belt, kien jagħti fastidju l-ħin kollu (581 lil Ferraru, billi jgħajjatlu uacse; u dan kien iwieġbu li jekk mhux se jieqaf kien se jpattihielu qares, iżda l-ieħor kien ikompli jniggżu bi Isienu. Lejl minnhom, wara li Pariġin għalaq il-ħanut u daħal jorqod f'kamra biswit, il-mara tiegħu, għad- dawl tal-qamar, rat qattus kbir jaqbeż mit-tieqa għal 10 Nru. 3, Ħarġa Nru. 38 ġol-kamra, u jiġri lejn il-ħanut. Inwerwra, qajmet lir-raġel u dan, wara li xegħel xemgħa mar ikeċċi lill-qattus; iżda nefħa bħal ta' bniedem tfiet id-dawl. Waqt li beda jixgħel mill-ġdid, ħass il-qattus jaqbiżlu fuq dahru u jsir tant tqil li kellu jilwi rkupptejh. Ħass b'kumbinazzjoni sikkina li kienet taħt il-bank u ried jaqbadha, imma għalxejn għax subgħajh tgħawġulu. Hu allura fehem min kien il-qattus, u jirtogħod u jlaqlaq, qallu: daqshekk Ferraru, aħfirli … mhux Iżda għalxejn talab l-imsejken; l-implakabbli uacse sar tant tqil li waqqgħu wiċċu mal-art. Ġiet martu bid-dawl, Pariġin ma ħass ebda piż u seta' jqum; minflok il-qattus ra ġgant aħdar ikrah b'pil twil ferm li, filwaqt li kellu f'idu xabla kbira b'żewġt ixfafar, beda jurih li ried iniżżilha fuq rasu. Malli l-ġgant kien ħa gost biżżejjed iwerwer lill-vittma mingħajr iferiha, sar qattus bħal qabel, u għeb minn tieqa żgħira, bla ma (59) mart Pariġin setgħet tara xejn minn dak li ġara. L-għada, malli fetaħ il-ħanut, ma damx ma deher qalb il-klijenti anki Ferraru. Malli Pariġin rah, tilef il-boxxla; ħataf sikkina u kien joqtlu żgur li kieku l-oħrajn ma daħlux fin-nofs. Filwaqt li żamm is-sikkina mgħollija, ħalef fuq San Pawl u Alla li jekk Ferraru jissogra jerġa' jagħmel ċajta bħal dik, kien iħanxarlu għonqu mingħajr miżerikordja. Stampa makabra mir-rumanzi tal-faxxikli li kienu jkompli jnisslu l-biża' fin-nies L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA Aktar mill-osservazzjonijiet tiegħi, dawn ir-rakkonti għamlu magħrufa kemm injuranza u superstizzjoni jirrenjaw fost il-bdiewa Maltin. Ħadd m'għandu jaħseb pero li huma l-uniċi hekk. Ħafna mill-istess qassisin, minkejja l-edukazzjoni li rċevew, huma bħall-merħla tagħhom. Ċertu Dun Giovanni, qassis tal-Belt il- Qadima, iddikjara li jemmen fil-hhares u l-uacse, u żied anki li xi ħallelin — meta jgħidu l-kredu bil-kontra Attard Joseph, Fatati u Iħirsa ta' Malta, Allied Publications, Malta, 2009. u jlissnu kliem tal-kabala li hu ma tgħallimx għax jaf li huma ħżiena — isikktu l-klieb u jisirqu bla problemi. Kemm hu veru dak li qal Artur Schopenhauer, li r-reliġjonijiet, bħall-friefet tad-dawl, jeħtieġu d-dlam biex jibbrillawl Biżżejjed jingħad li hemm iktar minn 350 binja kkonsagrata għall-kult, u li 1300 persuna bejn qassisin, patrijiet u sorijiet qed jismnu qrib l-artali ad majorem Dei gloriam. Lanfranco Guido, Drawwiet u Tradizzjonijiet Maltin, PIN, Malta, 2001. Mifsud-Chircop Ġorġ, Il-Folklor Malti, 2 volumi, PIN, Malta, 2003. 3 Ġorġ Mifsud-Chircop, Il-Folklor Malti, L-ewwel volum, (PIN: Malta, 2003), 80-81. 4 Ikolli nistqarr li flimkien mal-Editur ta' L-Imnara, is-Sur Ġużi Gatt, kelli diskussjonijiet twal u ferm stimolanti dwar l-isem Ippruvajna kemm stajna nifhmu liema hu dan il-post preċiżament, madankollu ma rnexxilniex naslu għal xi tip ta' konklużjoni definittiva. Ħriġna b'żewġ ipoteżi li jidhrulna li huma l-iktar probabbli: (i) hu isem ta' fantasija kif tipikament naraw fin-narrattiva Maltija u li forsi kellu jagħti sens iktar eżotiku lir- rakkont; inkella (ii) jista' jkun li hi traskrizzjoni ħażina tal-kelma 'għolja', forsi mlissna b'xi aċċent djalettali.