A Iz-Zarbun tad-Dardanelli (Novella ta' Anton Buttigieg.) L-attakk li għamlu l-Allijati fuq id-Dardanelli fi żmien l-ewwel gwerra tad-dinja. sewa ta' ħafria deni għal ħafna nies; iżda għal Ċensu l-Ħuxi kien żgur providenza t'Alla, għaliex bis-saħħa tiegħu kiseb żarbun gwapp, li qeda lilu u lill-familja tiegħu tul ħajtu kollha, u li baqa' famuż għal żmien twil wara li miet l-istess Ċensu. Fid-Dardanelli Ċensu ma kienx mal-Awstraljani li sbarkaw u niżlu l-art u qasmu l-fildiferru mxewwek taħt xita ta' balal, iżda kien imwarrab f'post imbiegħed mill-ġlied, fein kien hemm ħażna tal-munizzjon, u fejn Ċensu kien jista' juża sewwa l-par. dirgħajn mibrumin li ħa miegħu minn qiegħ Għawdex, u aktar u aktar l-aptit li ħa miegħu biex ibattal il-landi kbar tal-buliv- beef li bħalu kien għadu ma daq qatt. Darba biss Ċensu u sħabu kienu Sa jiġu fil-periklu; iżda Ċensu, li ma dirgħajn tajba kien ħa miegħu wkoll moħħ tajjeb biex jaħseb għal rasu ,malajr kien mar inħeba ġo għar ġewwa wied, fejn ma nisiex jieħu miegħu erba' landi kbar tal-buliv-beef. Il-gwerra spiċċat, u Ċensu ġie Jmikghut lura lejn pajjiżu. Kienet ġurnata tar-rebbiegħa dik inhaf li ' wasal ir-raħal, u t-tfal kollha kienu qegħdin jilagħbu barra, F'daqqa waħda instema' ġej tisbit qawwi, bħal dak ta' meta l-buttar ikun qiegħed idaħħal iċ-ċirku f'xi bittija. It-tfal daru u ħarsu… ara ġej suldatl…ilkoll għajtu f'daqqa waħda, u telqu jiġru għal ħdejh. Veru kien ġej suldat…Ċensu kollu kemm hu bl-uniformi ta' suldat ingliż, u b'żarbun daqsiex li ġich mid-Dardanelli iħabbat fuq l-art ħarxa ta' Għawdex kif il-mastrudaxxa jħab- bat fuq xi musmar iebes li ma. jkunx irid jidħol, L Mal-ewwel ħanut tal-merċa Ċensu kellu jieqaf, għaliex in-nisa kollha ħarġu u daru miegħu. 'Ara l-Ħuxi reġa' ġiel ara l-Ħuxii' kulħadd igħajjat. 'Għamillek tajjeb il-laħam, Ħuxi, qaltlu Tereż tal-ħanut. U veru, għaliex Ċensu li kienu jafuh iswed daqs tork bil-ħruq tax-xemx għawdxija kien ġie lura b'wiċċ imfaqqa' u aħmar nar daqs in-nar, Karmena, l-għarusa ta' Ċensu, kienet semgħet il-għajjat tat-tfal u ħarġet fis-setaħ u rat in-nies miġmugħa u qagħdet tħares. F'daqqa waħda s-suldat, neħħa l-beritta u Karmena ħarġet tiġri daqs sajietta. U żgur li għarfitu lil Ċensu, avolja mill-bogħod. Ċensu kien għadu bl-istess maxta li kien mar biha, jew ngħidu agħiar xagħru kien għadu mħabbel u mġiegħed bħax-xagħar tal-mogħoż kif kien dik inhar li: ħareġ mid-dar bil-beritta mmiejla biex imur isiefer, Ara l-Ħuxi tiegħil' qaltlu Karmena kif waslet ħdejh; 'Iż-żigg kemm sirt sabihl ara jien miniex sa nsajjarlek laħarx bħal ma kont. tiekol, taf', żiedet tgħidlu bid-daħka, U malli Ċensu kellem lil Dun Mikiel li kien ġie jifraħ bih, Karmena, qaltiu: Imxi d-dar tagħna, għax ommok marret għal ħaxix'. U Ċensu u Karmena telqu lejn id-dar flimkien, imdawrin b'ċur- mun tfal tagħhom, kollha jimbuttaw lil xulxin biex jersqu kemm jistgħu ħdejn Ċensu. Wieħed minnhom daħal f'saqajh u kien għoddu tefgħu għal tulu fl-art. Imma Ċensu kien għadu ferħan wisq biex iżarrad xi waħda u minn flok ma żarrad daħak. Kif ċensu tela' t-taraġ u daħal fil-għorfa, Mariross li kienet tagħlef il-bhejjem taħt it-taraġ tad-dar ta' Karmena ħarġet tiġri b'qatgħa kbira…f'daqqa waħda kienet semgħet ħsejjes kbar fuq it-taraġ u ħasbitu sa jaqa' fuqha u marret b'ġirja għand omm Karmena għaliex kienet ħasbet li dak il-mingħul ta' tifel iż-żgħir tagħha kien qed isammar fuq it-taraġ u kien ser jikser xi waħda minnu, Baqgħat tielgħa fil-għorfa u hemm kien ċensu mġ'wiċċu aħmar daqs qrolla, u ħdeih fl-art kien hemm iż-żarbun tiegħu, kbir daqs dgħajsa tal-pass, għoli minn l-art fuq żewġ nagħliet kbar daqs taż-żwiemel, u b'ġilda ħoxna li lanqas b'xafra ma tinfidha. Ċensu kien diġa neża' darba għal dejjem il-libsa ta' suldat biex jerġa jsir biċċa waħda mir-raħal tiegħu u mir-raba' li jagħmel minnu għal ħajtu kollha. Tefa' xkora fuq spalltu u telaq ħafi għal ġol-għalqa, u wara ftit ġie lura ma' ommu bix-xkora tal-ingliża fuq dahru, Karmena kienet refgħetlu ħwejġu. Ċensu kien ta' l-qalziet tal-uniformi lit missier il-għarusa, il-ġakketta kien refagħha għal missieru, u ż-żarbun refgħu għalih, u Karmena poġġietu fil-kexxun t'isfel tal-gradenza. Għadda ftit taż-żmien, u wasal jum it-tieġ ta' ċensu l-Ħuxi ma' Karmena tal-Buqrajq. U hawn beda s-servizz li ż-żarbun tad-Dardanelli kellu iagħti lil sidu għal żmien twil, Dik inhar fil-għodu Ċensu ħarġu minn ġol-kexxun, farfru daqsxejn b'idu wiesgħa daqs marżebba, libsu u beda nieżel it-taraġ. Kif sa jmiss siequ fl-aħħar tarġa ħadd ma jaf minn fein Pawla, it-tifla ż-żgħira tal-Buqrajq, u tidħol ġo Ċensu, u dan flok ma rifes fl-art rifes fuq siegha. Pawla għajtet għajta li semgħuha mill- knisja; ommha refgħetha u bdiet ixxarrabhielha bl-ilma u spiċċat biex ma ratx it-tieġ ta' bintha, Sieq Pawla saret kaħlu bħan-nir, u damet tmint ijiem Ma, tistax timxi, u ħajjitha kollha baqgħet tifakar fit-tieġ ta' oħtha. Ċensu kellu jibqa' sejier lejn il-knisia, għax il-ħin kien sar; kienu ġa daqqu l-erbgħa u nofs ta' fil-għodu, u kellhom itejġu qabel il-quddiesa tal-ħamsa. Kif daħal il-knisja, iż-żarbun ta' ċensu beda jħabbat taħbit tal-għaġeb — kienet donnha ġejja armata sħiħa. Il-kappillan ħares lejn il-paviment tar-rħam ii kien għadu kif għamel ġdid, u f'qalbu xtaq li ma jiġux suldati - iżjed mid-Dardanelli, 1 kif il-kuxjenza niggżitu għal din ix- xewqa, xtaq li jekk jiġu almenu iiġu mingħajr żarbun. Reġa għadda ż-żmien, u l-kappillan, jew għax nesa x-xewqa li kien għamel kontra Ċensu dik inhar tat-tieġ jew għax ma nafx, ħajjar lill-istess Ċensu biex jilbes fratell, u dana ma kisirlux kelmtu. U hawn jissokta s-sevizz fidil li ż-żarbun tad- Dardanelli ta lil sidu. ; : Kienet il-festa taċ-Ċintura u Ċensu kellu jilbes l-ewwel darba. Bil-kunfratija misrura fil-maktur kollu fjuri ta' Kar- mena, taħt spalltu x-xellugija, u biż-żarbun miżmum imdendel mis-seba' l-kbir u s-seba' tan-nofs ta' idu l-lemenija, Ċensu telaq lejn il-Knisja, daħal, poġġa ż-żarbun fl-art ħdein it-tarf tal- bank u s-sorra fuq il-lasta tal-istess bank, u bis-sabar kollu qagħad jisma' l-priedka li minnha fehem ftit jew xejn. Kif spiċċat ix-xita taċ-ċinturi u tal-edana u edika minn fomm il-predikatur, Ċensu qabad iż-żarbun f'idu u s-sorra taħt spalltu, foroq il-ġemgħa tan-nies, u daħal fis-sagristija, Hemm libes iż-żarbun waħdu u bil-għajnuna ta' Frenċ it-tawru u Pawlu l-burqax libes il-kunfratija u l-muzzetta, u ftit wara ħareġ mill-bieb tal-knisja rebbieħ u trijonfant bl-istandard l-ikħal tal-Madonna. : Minn dik inhar 'il quddiem ma kienx hemm purċissjoni li ċensu ma kienx fiha l-ewwel wieħed bl-istandard. Kif ikun qiegħed idoqq l-aħħar. kont tara 'l Ċensu ġej bis-sorra' taħt spalltu u biż-żarbun imdendel mn'idu ġej lejn il-Knisja. Il-kappillan tar-raħal ma kienx ta' subgħajh f'ħalqu: meta huwa kien ħajjar lil Ċensu biex jidħol frateli, huwa kien jaf 'tajjeb li ftit li xejn kien periklu għall-irħam tal-paviment, għaliex kien żgur li Ċensu barra dik inhar tat-tieġ ma kienx sa joħroġ iżjed mid-dar liebes iż-żarbun. Kif kienet iddoqq il-barka kont terġa tara lil Ċensu ħiereġ mis-sagristija bis-sorra tal-kunfratija taħt spalltu u biż-żarbun imdendel mn'idu, joħroġ mill-bieb tal-knisja, u flimkien mal- Burqax, u dan ukoll biż-żarbun f'idu, jitlaq lejn il-ħara tad-dar tiegħu. B iżda mhux biss lil Ċensu qeda dak iż-żarbun; qeda wkoll lili-erba' wliedu subien. Kull wieħed minnhom meta tejjeġ ma kellux bżonn jixtri żarbun għaliex inqeda bih. Tlieta minnhom meta libsuh għamlu: ħsejjes iżjed minn missierhom, għaliex kellhom saqajhom iżgħar minn ta' missierhom; tant ħabbtu 'li l-kappillan reġa tenna x-xewqa, li kien għamej fit-tieġ ta' Ċensu, mingħajr ma did-darba niggżitu l-kuxjenza, It-tifel il-kbir ma tantx għamel ħoss, għaliex kellu saqajh akbar minn ta' missieru u beda kull darba bil-kemm imiss saqajh mal-art u jaħlef ma' kull weġgħa li ma jerġax jilbes żarbun ieħor f'ħajtu. Tistgħu tistħajlu kemm kienet kbira siequ meta ngħidilkom illi fid-Dardanelli s-surġetit ma setax isib żabun li jiġi lil ċensu daqs kemm kellu siequ kbira, Meta tgħarrset it-tifla ta' Ċensu u sar il-ftehim, il-ħabib tagħna qabel qal lill-għarus bid-daħka: M'hemmx għalfejn tixtri żarbun. nisilfek tiegħi, U hekk għamlu. iżda l-Ħuxi wara sogħobbih ħafna għaliex il-għarus tat-tifla qatagħlu l-lazz. ''Jien minn l-ewwel għidt li dak ħali u bla grazzja', qal ċensu hu u jorbot għoqda biex jerġa iorbot it-truf flimkien. U dik il-għoqda baqgħet maż-żarbun u tkeffnet ma' Ċensu. l , Iż-żmien isajjar il-bajtar, u Ċensu mingħajr ma ried jem- men — għaliex ġo qalbu kien jemmen li n-nies jixjieħu u jmutu iżda qatt ma sata' jemmen li l-Ħuxi jixjieħ u jmut — insommg kien iemmen u ma kienx Ċensu xjieħ mingħajr ma nduna, B'dana kollu huwa kien għadu jerfa' l-istandard ikħal tal-Ma- donna,, u ż-żarbun tiegħu — żagħżugħ ta' dejjem — kien għadu jżaqżaq fuq l-aħrax taz-zuntier f'kull ħarġa tal-purċissjoni. Kienet il-festa tad-Duluri; in-nies ħasbet li l-purċissjoni mhix sa toħroġ għax kien hemm żiffa mbatt mhux ħażin, Iżda l-kap- pillan ma qatax qalbu; wara l-priedka sejjaħ lill-fratelli — ċensu mar l-ewwel wieħed biż-żarbun f'idu. F'kemm ili ngħid- lek il-qniepen bdew idoqqu. In-nies infirxet f'żewġ srabat wieħed kull naħa tal-bieb ma tul iż-żuntier tal-knisja, u f'daqqa waħda l-Ħuxi feġġ rebbieħ u trijonfant bl-istandard l-ikħal. ċensu ma ħasibx għar-riħ u ħareġ bil-bandiera: tperper miftuħa — idejh u dirgħajh qatt ma kienu regħxu mill-imbatt. Iżda din id-darba le: kif wasal f'nofs iz-zuntier ir-riħ ta żewġ skossi kbar lill-istandard, l-aħrax taz-zuntier jaħraq bħan-nar bix-xemx ta' Settembu kien jiżloq daqs is-sapun, Ċensu żelaq, dirgħajh ċedew u Ċensu u l-istandard marru għal tulhom fuq iz-zuntier, i Ix-xitan m'għandux ħalib u jbigħ il-ġbejniet, Lil min tgħidu intom: li: laqtet dik il-balla bis-salib li kien hemm fuq ras l-istandard) Lil Manwel il-Billi li kien għadu kif irkupra biċċa raba' minn għand l-istess Ċensu u stordietu sewwa. Li l-affari- jiet ma ġfawx kif ġraw kienu igħidu li l-Ħuxi għamilhà b'vendikazzjoni. Wara din il-waqgħa Ċensu baqa' sejjer lura. Bl-istandard ma ħariġx iżjed, u l-kappillan poġġieh l-aħħar wieħed fil-fratel- lanza b'medalja kbira daqs gabarre' fuq sidru. Ma ħariġx hekk aktar minn tliet darbiet. Għodwa waħda r-raħal kollu qam igħid li mal-lejl kien miet il-Ħuxi, M'għandniex xi ngħidu meta keffnu lil ċensu libbsuh ta' fratell, u m'għandniex xi ngħidu libbsuh iż-żarbun tad-Darda- nel. Il-mastrudaxxa li għamel it-tebut jew għax ħa kejl ħażin jew għaliex ma nafx, għamillu tebut mhux twil biż-żejjed, u l-pali ta' Ċensu ma setgħu jidħlu bl-ebda mod, u għalhekk kellhom iħalluhom mixrufin fuq it-tarf. Il-qniepen bdew inaqqu u wasal il-kappillan bil-kappa sewda. In-nies ħarsu lejn l-istandard ikħal f'ras il-purċissjoni u ftakru fil-waqgħa ta' Ċensu u f'Manwel il-Billi. Beda l-kant tal-Miserere, u l-katavru ta' Ċensu feġġ ġo tebut mikxuf, merfugħ minn erba' fratelli tal-fratellanza tal-Madonna, Hekk kif il-funeral mexa erba' passi, il-pali tas-saqajn ta' Ċensu bdew jixxenglu 'l hawn u 'l hemm maċ-ċaqliq tat-tebut. in-nies raw qiegħ ta' żarbun daqsiex, b'par nagħliet ileqqu fix-xemx li jiġbdu l-għira ta' kull ħaddied, u f'kemm ili ngħidlek mill-funeral ta' Ċensu n-nies ma baqgħetx tara ħlief iż-żarbun tiegħu, Kienet il-għanja aħħarija taż-żarbun tad-Dardanelli, għanja aħħarija bħal dik tal-wiżża li tkun sejra tmut Ji naqraw fil-poeti ta' żmien il-qedem. Iż-żewġ żarbuniet bdew jieħdu suriet differenti — daqqa sura ta' 'v'', mhux is-sinjajl tal-v ta' Chuchill għax iż-żarbun ma setax kien jafha, — daqqa sura ta' żewġ ''it' ħdejn xulxin meta rridu nfissru n-numru tnejn b'dawn iż-żewġ ittri, — daqqa sura ta' L majjuskola maqluba lejn il-lemin jew lejn ix-xellug,— daqqa stph ta' żewġ 'l' żgħar paralleli sejrin jitbandlu miż-żifna tal-mewt. Kif spiċċa l-funeral u l-pali tas-saqajn tal-Ħuxi siktu kwieti, ir-raġel tat-tifla tiegħu tħajjar jaqla' ż-żarbun minn ġot-tebut, għax qal dnub żarbun bħal dak jintemm fit-trab. Iżda dlonk qabeż it-tifel il-kbir (ma nafx dak il-ħin ftakarx fil-wegħdiet li ħass fit-tieġ u fil-ġuramenti li ħa dik inhar) u qal bil-herra: 'Dak ġie ma' missieri u jmur ma' missieri', Fl-aħħar minn l-aħħar missieru kien sejjer jibqa' jgħix għaliex in-nies kienu ġa' bdew jgħidulu Ġużepp il-Ħuxi flok Ġużeppi tal-Ħuxi. U hekk intemm is-servizz li għamel lil sidu l-famuż żarbun tad-Dardanelli. Niftakar darba qrajt storja tal-fatati, storja ta' żarbun imsaħħar li kellu ras u dirgħajn — żarbun. ma kellux bżonn — li kien imur u jiġi kull xħin ifettillu fl-art imsaħħra taż-żraben. Ngħid għalija dak iż-żarbun kien ġej minn dik l-art u kien imsaħħar, għax inkella kif tispjiega l-ġrajjiet kollha tiegħu7 kif tispjiega d-daqqa fuq ras il-Billi, kif tispjiega l-kejl ħażin tal-mastrudaxxa7 Meta mietet il-mara ta' Ċensu xi għaxar snin wara, lil ċensu qalgħuh u sabuh trab; iżda ż-żarbun kien għadu mhux mimsus. Ma naħsibx li jerġa' jinqala' iżjed minn taħt l-art, u — ji — xejn ma nistagħġeb jekk iż-żmien, li jwebbes it-trab u jagħmlu ġebel, jippetrifika dak iż-żarbun, Jista' jiġri wkoll li fiż-żmien taż-żmien li ġej għad jiġi xi arkeologu iħaffer fil-art ta' Għaw-. dex u b'xorti tajba jsib iż-żarbun ippetrifikat, u jagħti lid-dinja turija l-aktar qawwija ta' kemm Għawdex ta' suldati qalbenin għall-attakk fuq id-Dardanelli. (Tagħrif ta' A. Cremona). Qabel ma wieħed jitkellem fuq id-dakra fil-pjanti, tajjeb ii ifisser xi ħaġa fuq l-organi tal-pjanta li għandhom x'jaqsmu mad-dakta, jiġifieri fuq iż-żahar jew fjuri tal-pjanta jew siġra, li huma l-organi tat-tnissil. Iż-żahar jew fjuri huma l-organi li bis-saħħa tagħhom 1sir it-tagħlil tal-frott. Nieħdu ż-żahar tal-Larinġ. Żahar tas-Siġar. Iż-żahra tal-larinġ fiha fuq iz-zokk: (a) Ċurkett aħdar b'5 sinniet jew sepali li flimkien maċ-ċurkett jagħmlu l-kaliċi tal-fjur. (b) Il-Peżali, jiġifieri l-weraq jew loqom tal-fjur. (c) l-Istami jew. ħjut bojod ġewwa s-sinniet jew sepali. L-Istami għandhom ras safra fuq kull ħajta (d) l-Antera li hija ras saf- ranija, (d) il-Polline jew Dakra li hu trab isfar fl-antera, (f) l-Ovarju li hu bħal żibġa rqiqa ħadranija (g) il-Pistillu ma' l-Istilo, fettul ħadrani li joħroġ mill-ovarju, u l-Istimma, ir-ras ta' l-Istilo miksija b'sugu li jwaħħal. i In-naħal u insetti oħra meta jardgħu mill-qiegħ tal-fjur jiċċapsu bil-poline jew dakra ta' l-antere u dan jeħel ma' l-istimma. B'hekk il-fjur jiddakkar u l-ovarju jimla u jiħxien. Dan imbagħad isir larinġa. Siġar jew pjanti bil-fjur raġel biss jew bil-fjur mara biss. Dawn huma.. il-qara', il-ħiar, il-bħajra, il-prinjoli u ċ-ċip- ressi; l-ispinaċi (bqajla), il-ħarrub u t-tamar. Id-dakra ta' dawn issir bil-ġarr tal-polline jew dakra għal fuq l-istimma ta' l-ovarju, (1) bir-riħ, (2) bin-naħal, (3) u b'insetti oħra u għasafar żgħar, friefet il-lejl u bebbux Dakra b'mezzi oħra Ir-Rummien jiddakkar bil-fjur tad-Dakra (Ammi. Majus, L.) jew b'ta' Ħaxixet it-Trieraħ (Tordvlium Apulum, L.j—ħaxixa tar-razza tal-bisbies u tursin,