Ħal Tartarni: ir-Raħal li kien qed imut Tagħrif meħud mill-ewwel volum tal-ktieb 'Ħad-Dingli Raħal f'Taqbida mal-Ħajja ta' Patri Alexander Bonnici OFM Conv. Ippubblikat mill-Kunsill Lokali Dingli. jalb l-għelieqi f'Hal Tar Fi żmienna, kemm f'Ħad-Dingli kif ukoll fir-Rabat hemm triq li jisimha ''Ħal Tartarni. Dan hu l-isem ta' post bi ftit djar. Illum għadna narawh jissemma fil-mapep, imma hu bħala xaqliba ta' Ħad-Dingli, u mhux bħala post b'xi awtonomija tiegħu. L-eqdem tagħrif li għandna dwaru diġà jorbtu ma' Had-Dingli. Imma Ħal Tartarni u Ħad- Dingli ma kinux l-istess ħaġa. Ħal Tartani kien jiġi n-naħa ta' fejn illum hemm il-Buskett. Kienu żewġ postijiet li, fl-eqdem kitbiet li jeżistu, huma distinti sewwa minn xulxin. Imma t-tnejn li huma kellhom rabtiet kbar mal- Imdina u r-Rabat. Tajna ħjiel ta' preżenza ta' setgħa ċivili permezz ta' Kunsill minn Żmien l-Anġuvini. Fl-istess żmien, fl-Imdina kien hemm il-Kaptan tal-Virga, li l-veru titlu uffiċjali tiegħu kien 'Kaptan tal-Ġustizzja'. Bl-ilsien tagħna, kienu jsejħulu l-Ħakem: mill-verb 'taħkem' għax kellu s-setgħa f'idejh. Fuq Ħal Tartarni u Ħad-Dingli, hu kellu setgħa iżjed kbira. Kien ukoll għalihom il-kap militari, qisu bis-setgħa li wieħed ikollu fuq il-pulizija, kif issejħu ħafna iżjed tard. Imma l-awtorità tiegħu fuq żmien it-tmexxija tal-Kavallieri ta' San Ġwann. Għalhekk, 'il quddiem dan il-ħakem għad jerġa' jissemma. Minfejn ġejja l-kelma ''Dingli',aħna ma nafux b'ċertezza, għalkemm Abela jikteb li l-isem tal-post ġej mill-kunjom ta' familja. Dan jirrepetih ukoll Aquilina li jgħid li 'Dingli aktarx li kien il-kunjom ta' xi ħadd li madwar id-dar tiegħu bdew jinbnew l-ewwel irziezet ta' bdiewa li, bil-mod il- mod, sawru raħal'. Imma ta' dan ma hemm l-ebda prova dokumentata. Mhix magħrufa lanqas l-etimoloġija tal- kelma. Giuseppe Barbera, jikteb li: 'Fit-toponomastika, meta ma jkunx hemm argumenti storiċi, wieħed ikollu jfittex suppożizzjonijiet li jressquna lejn l-isem tal-post. L-isem Dingli għandu jitqies li ġej mill-kelma Għarbija Dagili (li tfisser 'post miżgħud bis-siġar) jew minn Dagila (li tfisser Bosk)'. Serracino Inglott, waqt li jtenni li l-etimoloġija mhix magħrufa, jagħtina biss deskrizzjoni toponomastika. Jgħidilna li Ħad-Dingli hu ''isem ta' raħal sabiħ u maqtugħ għalih, nofs triq bejn Misraħ Suffara u l-Palazz ta' Verdala, fuq it-triq tar-Rabat lejn Għar Bettija, Malta; miegħu kien jagħmel sehem ukoll Ħal Tartarni'. Kien għadda s-seklu erbatax li, għal Malta, kien wieħed ikrah ħafna. Gżiritna kienet f'idejn furbani : jew mexxejja bla qalb bħalma kien Alfonso Federico F'dak iż-żmien li Ħal Tartarni sar parroċċa, ir-Re Alfonso I biegħ il-gżejjer tagħna lil Don Antonio Cardona. Fl-1425, fi żmien ta' fewdaliżmu, Malta kienet f'idejn Don Consalvo Monrov, li waqqagħha f'miżerja kbira. Imma f'dewha l-Maltin innifishom billi, b'sagrifiċċji kbar, ħallsu lir-Re s-somma ta' 30,000 fjorin. Malta ġiet direttament taħt ir-Re, u l-Imdina, il-belt kapitali bdiet tissejjaħ Città Notabile': isem li dam ħafna, għalkemm il-Maltin baqgħu jsejħulha 'Mdina'. L-eqdem tagħrif dokumentat li għandna dwar Ħal Tartarni u Ħad-Dingli jeħodna lura għas-sena 1419. Imma l-isem ta' Ħad-Dingli kien 'Dinkili'. Il-popolazzjoni kienet ta' madwar 325 ruħ. Minn dawn, erbgħin kienu rġiel. Fil-lista ma hemmx inklużi l-qassisin. Imma f'dak iż-żmien ma kienx hemm ħlief xi qassis wieħed, u ġie li lanqas biss wieħed ma kien hemm joqgħod fil-post. L-irġiel ta' dik il-lista huma dawk li f'każ ta' bżonn kienu jservu fid-dejma. Id-dejma kienet riġment ta' għassa permanenti madwar ix-xtut ta' gżiritna; nafu b'għassiesa madwar ix-xtut tagħna sa minn ħafna żmien qabel ma ġew fostna l-Kavallieri ta' San Ġwann. Il- bżonn tal-ħarsien kien jinħass f'Hal Tartarni u Ħad-Dingli wkoll għax kien fil-qrib ħafna l-irdum li jaqta' dritt fuq il-baħar, għalkemm l-irdum innifsu kien bħal protezzjoni kontra min kien jissogra jixxabbat miegħu b'intenzjoni ħażina. F'post ċkejken bħal dan, id-distanza kienet tinħass aktar milli fi żminijiet oħrajn. Ma kinux jivvjaġġaw jekk mhux għal xi bżonn. Imma ma kinux jinsabu 'l bogħod wisq miċ-ċentru ta' Malta li, saż-żminijiet tan-nofs, kien ir-Rabat, fejn kienu jgħammru ħafna nies. Fil-fatt, il-ġurati u l-kunsill popolari kienu jmexxu mir-Rabat, li kien dejjem post li kellu rabtiet kbar ma' Ħal Tartarni u Ħad-Dingli. Madankollu, minn dawk l-erbgħin raġel li jissemmew ma kienx hemm ħlief sitta li kellhom żiemel jew bagħal. Imma l-lista ma tgħidx in-nies kemm kien hemm li kellhom xi barri jew baqra, li kienu jintużaw għall-ħrit tal-għelieqi. Lill-awtoritajiet ċivili ma kinux jinteressawhom ħlief dawk li jkollhom iż-żwiemel jew bgħula. Dawn kienu l-annimali li f'każ ta' bżonn setgħu jinqdew bihom jekk kien ikun hemm xi ħtieġa li jsejħu lill-irġiel ghad-difiża ta' Malta kontra xi għadu. L-attakki tal-furbani f'dawk iż-żminijiet xejn ma kienu rari. Żgur li n-nies ta' Ħal Tartarni u Ħad-Dingli kienu jaqilgħu l-għajxien bħala bdiewa u rarament bħala sajjieda, imma b'mezzi mill-iżjed primittivi. Iż-żwiemel, il-bgħula, u l-ħmir kienu jservuhom wkoll għall-vjaġġi li kienu jagħmlu bejn l-għelieqi u d-dar jew ir-razzett tagħhom, kif ukoll għal xi mawra sar- Rabat. Lejn postijiet oħra ftit kienu jmorru. It-toroq kienu mħarbtin ħafna. Għalhekk, ma kinux jużaw karrettuni ħlief meta kien ikollhom x'jgħabbu fuqhom. Imbagħad, meta kien iżurhom xi persunaġġ importanti, dan kien jasal fir-raħal riekeb fuq xi kaless li kien ikun miġbud minn żiemel u xi drabi minn tnejn biex jimpressjona iżjed lil min jarah għaddej. Din tas-sena 1419, hi l-lista waħdanija li lil Ħal Tartarni, l-Għemieri u Ħad-Dingli tiġborhom flimkien. Fit-tliet postijiet flimkien kien hemm 65 raġel. Kien żmien meta r-Rabat, b'234 raġel u b'popolazzjoni ta' madwar 1170 ruħ, kien fil-wisgħa l-akbar post ta' Malta. Iżjed tard, fil- listi tal-popolazzjoni Ħal Tartarni ma jissemmiex iżjed. L-Għemieri ġie li ssemma fit-taqsim tar-Rabat. Imma ma kienx hemm ħlief xi familja waħda. Daqqa ta' għajn lejn l-ismijiet turina li l-popolazzjoni kienet nisranija. L-ismijiet li għandna huma tal-irġiel biss. Fosthom insibu lil dawk li kienu jisimhom Bastjanu, Ramundu, Awgistinu, Pawlu, Antoni, Jakobinu, Andrea, Pinu, Nikulaki, Franċiscu, Petru, Bernardu, Gullielmu, u oħrajn. Kien hemm dawk b'kunjomijiet li għadna nsibuhom sa fi żmienna, għalkemm b'xi varjazzjoni ċkejkna. Għalhekk, niltaqgħu ma' Debonu, Cumbu, Vella, Cunti, Faruġe, Zamit, Bunniki, Bonavia, Delia, Tabuni, u Bartolu. Inżidu wkoll li, waqt li f'kull żmien ma kinux ftit dawk li rabtu l-oriġini tal-isem tar-raħal ta' Ħad-Dingli ma' xi kunjom, fl-1419 kien hemm tliet irġiel li kellhom kunjomhom 'Dinkili', kif kien l-isem tar-raħal f'dak iż-żmien. Hu wkoll ta' min jirrifletti fuqu l-fatt li, fil-kumplament ta' Malta, ma kienx hemm ħlief tnejn oħra biss li kien iġibu dan il-kunjom. L-eżistenza tal-kunjom 'Dinkili' tissuġġerilna li ma nistgħux norbtu wisq fuq il-fehma ta' dawk li l-isem tar-raħal rabtuh ma' xi kunjom D' Ingli jew Dinkelev, jew Dinglev. 'Tartarni', bħala kunjom ma kien jeżisti qatt. Hu ta' min jorbot fuqu iżjed it-tagħrif ta' Louis de Boisgelin li, għalkemm kien Kavallier tal-Ordni ta' San Ġwann, fil-ktieb tiegħu, stampat fl-1804, ma jiktibx li l-isem tar-raħal hu ġej minn kunjom ta' Kavallier. Hu kiteb li 'Dingkli' ħa ismu minn kunjom ta' familja Maltija. Fil-fatt, nosservaw ix-xebħ kbir li hemm bejn 'Dingli', 'Dingkli' u 'Dinkili'.