IL-KONGURA TA' L-ILSI Nat żgur li intom ilkoll smajtu bl-isem taż-Grammastru Manoel Puto; iżda mhux kulħadd jaf x'ġara matul il-maġistratura tiegħu ta' 32 l-Gżejjer Maltin. Ilum fi ħsiebni nirrakkontalkom biss dwar il-konġura żmienu biex. jieħdu r-riedni ta' Malta f'idejhom: konġura Malta jirrakkontaw fil-qosor u oħrajn fit-tul. Għandkom tkunu tafu li f'dak iż-żmien l-għadd ta l- ilsira misilmin fi Gżiritna kien kbir ġmielu — xi 9,800: ilsira fil-Palazz tal- Grammastru, ilsira fil-Ber- eġ tal-Kavallieri, ilsira ma' l-għonja Maltin u ilsira li jaqdfu fuq ix-xwieni ta' l- Ordni, Biżżejjeġ tgħid li til- Palazz tal-Grammastru biss kien hemm mal-100: ilsir. iservu bħala koki, kamrie- ri, qaddejja, ġenniena: u għassiesa, Il-ħażin kien li ' d-dixxiplina magħhom kien- et illaxkat wisq: kienu jiġ- ru 'l hemm 4 'l hawn, jil- taqgħu flimkien fejn u me- ta jridu, ukoll meta kienet tinżel ix-xemx. JINQABAD IL-BAXA Mela ġara li, għall-bidu tas-sena 1748, ix-xini ewle- nija ta' Rodi, imsejħa ''Lu- pa'' kienet qed tbaħħar fil-Mediterran. L-ilsiera nsara 'li kienu abbord ir- nexxielhom. joqtlu l-għas- siesa, iqumu kontra s-sid- ien tagħhom, jagħmluhom priġunieri idejhom ix-xini u jidħlu biha hawn Malta. priġunieri kien hemm Mustafa, il-Baxà ta' Rodi, raġel ta' 40 sena, spirituż, sabieħ u għaref, jitkellem tajjeb il-franċiż, Il-Qorti ta' Franza, li dak iż-żmien kienet. ħabiba mas-Sultan Tork Mahmud I, insistiet mal-Ordni biex dan Mustafà ma jiġix trat- tat bħala Isir. L-Ordni, li kellu xi ftit tad-dipenden- za mir-Re Lwiġi XV, ċeda għat-talba tiegħu u ta lil Mustafà ġieħ u privileġġi u jieħdu taħt. xierqa għall-istat tiegħu. Fost l-oħrajn ħallih igħix f'dar il-Furjana, imsejħa 'Casino Napoletane', im- dawwar b'ħafna servi u ħbieb misilmin, fosthom il- Kajid, il-Papas Ibrahim u l-ilsir: Imseleti (il-kamrier maħbub tal-Grammastru Finto). Ingrat, dak il-Baxà beda jara kif jista' kif għidna, jaħtaf Malta minn taħt idejn l-Ordni u jagħtiha f'idejn is-Sultan Tork, bis-saħħa ta' kolp ta' stat il kellu jitwettaq nhar id-29 ta' Gunju 1749, festa ta'. Dakin- har, minħabba l-festa Imnarja, il-Kavallieri u l- Maltin kienu jkunu aljena- ti jiddevertu fir-Rabat u l- Buskett u t-triecat. tal-Belt kienu jkunu baħħ. Il-pjan kellu jibda jitwet- taq fis-sagħtejn ta' nofsinhar. L-ilsir Imseliti, li kien Grammastru u għal. qalbu ħafna, kellu joqtol lil-dam' waqt li jkun mistrieħ f'ka- martu; l-Iswed Gampatist kellu jaqtagħlu rasu u joħ- roġha fil-gallarija tal-Pal- azz bħala sinjal; is-saġittier Xjaba kellu jitfa' qasrija minn ġewwa l-bitħa biex l- ilsira l-oħra jaħbtu f'daqqa għall-Kavalieri ta' ġo l-Pa- lazz; il-ħaddied Halil kellu jisfronda l-portun tal-Arm- erija biex l-ilsira jarmaw ruħhom u jmorru j'liber- aw ilsiera oħra u jiġru lejn li xi whuġ min-istoriċi jittradixxi l lill-Ordni u lill-Maltin, u beda jsawwar pjan biex, il-kamrier tal- ii disa. mexxa li ilsira torok għamlu fi ta' Sant'lermu, fejn is-suldat Anton de Vighier kellu jift- ħilhom il-portun ħa jidħlu dritt. Sadattant il-Baxà Mustafà kellu jieħu f'idejh il-kmand tal-ilsira u b'kan- unata jgħarraf lill-ilsiera tal-Kottonera biex iqumu huma wkoll. Flotta torka kellha tasal Malta fiż-żmien biex tgħinu. l IL-BNIEDEM JIPPROPONI Il-ħsieb tal-kumplott kien li jiġu maqtula l-Kavallieri kollha, issir ħerba mill-qas- sisin u s-sorijiet fil-kunven- ti.u jintbagħtu l-isbaħ xeb- biet Maltin lill-Gransinjur Mahmud f'Kostantinopli. u lill-Kbarat oħra torok. Kollox kien imħejji sew u bir-reqqa; iżda l-qawl igħid: Il-bniedem jippro- poni u Alla jiddisponi'. U hekk ġara. Fis-6 ta' Gunju qamet ġlieda fil-ħanut tal- kafe ta'- wieħed iudi kkonvertit, jismu, Gużeppi Cohen, fi Triq il-Funtana, illum Triq Kristofru, ħdejn il-ħabs tal-ilsira — ''bagno degli schiavi', Dan il-ħabs iġġarraf fl-aħħar gwerra u ilum hemm minfloku l-bini tal-Gvern. Skond Laferla l-ġlieda li semmejna nqalgħet bein żewġ ilsira: wieħed min- nhom hedded lill-ieħor li joqtlu u dan mar gżah bis- sehem li kien qed jieħu fil- konġura. Castagna, fl-Istor- ja tiegħu, kiteb li s-suldat de Vighier, il-Papas Ibra- him u l-Iswed Gampatist marru f'dak il-kafe' ta' Co- hen u ppruvaw għall-aħħar darba jiġbdu magħhom fil- komplott lil suldat ieħor jismu Gakbu Cassar, imp- jegat fil-Palazz tal-Gram- mastru. Billi Cassar ma riedx jindaħal, l-Iswed tel- għalu u tah daqqa ta' ħar- ta. Kienet daqqa ta' ħarta li tajret il-komplott kollu mar-riħl Castagna jissokta jirrak- konta ċerti dettalji oħra, li ma nistax naħlef għall-veri- tà tagħhom, u jgħid li Co- hen sar jaf bil-komplott minn Cassar u ftehmu li jmorru t-tnejn jikxfu lill- Iswed. u l-komplott kollu (Ikompli fil-paġna 4) (Ikompli mill-paġna 3) lill-Grammastru fl-10. ta' bil-lejl. Cohen wasal qabel Cassar u daħal ikellem ' waħdu lill-Grammastru, u fost ħwejjeġ oħra qallu li fuq iċ-ċelu tas-sodda tiegħu kien hemm moħbija l-ban- diera torka, li kellha titla fuq il-Palazz wara li joqt- luh. Din il-ħaġa kienet semgħet biha mart Cohen. Wara tfittxija instabet il- bandiera u sikkina magħ- ha. Dan saħħaħ dak li mar igħid Cohen. L-għada filgħodu ġew ar- restati tliet misilmin fost- hom l-Iswed: Gampatist. Sottopost għal torturi ħor- ox, dan kixef lil sħabu l- oħra u saħanistra lill-Baxà Mustafà, li ħalef fuq il-Qo- ran li ma kellux x'jaqsam mal-komplott. B'dana kollu l-Maltin riedu jagħmlu giaiih fid- dar tiegħu tal-Furjana. Il- Bajlliju Franċiż Bocage qa- beż għalih u l-Grammastru ordna li Mustafà jittieħed ġo Sant'Iermu matul il-lejl. Igħid il-kittieb Acciard : li €). kaless li ġarru ġera tant illi r-roti aktar daru fl-ajru milli mxew fl-art'. Il-poplu mgħaddab, ġarraf il-moskea torka u weħlu ma' rasu sa- ħansitra il-povri klieb li kienu jissejħu bl-isem ta' UPaxa'l Taħt it-torturi, l-ilsira maqbudin issuktaw isemmu lsira oħra imdaħħlin fil- konġura, tant li l-għadd tal-arrestati laħaq it-38, skond oħrajn il-125. Dawn ġew ikkundannati u ħallsu bl-ikrah id-delitt tagħhom. Saru b'kollox 7 eżekuz- zjonijiet: bdew fl-10. ta' Lulju b'żewġ 'derwixa (pat- rijiet mawmettani) u spiċ- ċaw fis16 ta' Settembru 1749. Dawn saru f'postijiet pubbliċi u wħud minnhom quddiem id-dar ta' Musta- fà. It-torturi li għaddew minnhom il-ħatjin kienu bil-wisq kiefra, u li ma kienx wieħed iġib quddiem għajnejh iż-żmenijiet ħorox li ġraw fihom u l-kruha kbira tal-konġura, ma tantx kien jiskuża lil min: uża- hom. IL-KAP HELISHA LIXXA U —lBaxà, il-kapurjun, ippatroċinat sewwa mir-Re ta Franza, ħelisha lixxa, bi tħ g ma, ilsiera għaliex matul il-lejl, frega- ta franċiża, li ġiet Malta minn Toulon, tellgħetu bil- moħbi abord u wasslitu qawwi u sħieħ Kostantino- pli. Hadd ma jista' jiċħad li l-għan tal-konġura kien ta' ħsara, anzi ta' qerda ta' l- Ordni u tal-Knisja f'Malta, u għalhekk, meta nkixef il-komplott, sar ringrazzja- ment fil-knejjes u ġew spa- rati 120 kanunata mill-fort- izzi tal-gżira b'sinjal ta' ferħ. Imma liżjed li feraħ kien il-hudi Cohen, għax minn raġel bil-ħanut Sar s'njur u bniedem stmat minn kulħadd. L-Ordni tah dar sabieħa fejn joqgħod u ħariġlu pensjoni għal ħajtu. Irħama fuq dik id- dar kienet tfakkar l-għemil tiegħu ta' ġid għal Malta. Il-Grammastru u l-Ordni tgħallmu lezzjoni: ġeddu l- ordnijiet ta' dixxiplina: ma' l-ilsira u fdaw l-għassa tal- Palazz f'idejn. kumpannija ta'-suldati Maltin bl-isem ta' 'f'Guardia Urbana'. je jTombi, tombi U spidiet. kwart sapun 'disgħa ħabbiet…