TLEHEN IS-SEWWA' — Is-Sibt, 28 ta' Mejju, 1977 lllum ser neħodkom 'l bogħod fiż-żmien aktar mis-soltu u nkellimkom dwar il- Knisja f'Malta fi żmien il-Biżantini. Qabel xejn: x'nifhmu meta ngħidu 'biżantin'7 Nifhmu dak kollu Bi għandu x'jaqsam ma Bisanzju — ġens, imperatur, knisja, rit, arti eċċ. Bvzantium kien ta' raħal ċkejken qadim fuq l-istrett tal-Bosforu fit-Traeja, illum fit-Turkija. FIL-BELT TA' KOSTANTINV' L-Imperatur Kostantinu l-Kbir għażel dak ir-raħal biex ikun ċentru strateġiku u belt kapitali tal-Imperu Ruman fil-Lvant, Huwa dawwar, għalhekk, dik il- belt ġdida bi swar, 16-il mil tul, ħarisha b'20 torri, witta; trieqat ġodda — dojoq għaż-żmien ta' llum, żejjin- ha b'għejjun u banjijiet pubbliċi, forniha — b'ak- kwedotti li: jwasslu il-ilma ma' kullimkien u tella' fiha bini ċivili u ekkleżjastiċi. duplikazzjoni : ta' dawk Fil-11 ta' Mejju 330, l- ' Imperatur, imdawwar bil- kbanat tiegħu, inawgura solenaement dik il-belt il- ġdida, li sejjaħ: għalih Kos- tantinopli (il-belt ta' Kos- tsatinw), u nsedja ruħu f'dik il-holk flimkien mas-segwi- tu tiegħu, mhux biss milita- ri u amministrattiv, iżda ukoll ekkleżjastiku. Minħabba f'dan Kostan- tinopii , maż-żmien, ħadet. importanza akbar politika, militari, ekonomika u reliġ- juża u bdiet ukoll tissejjaħ ċpuma Gdida', filwaqt li Ruma Qadima' bdiet titlef il-kobor. tagħha, u : maż- żmien, ma baqalhiex ħlief prijorita' onorifika. Fis-sena 476, intemm l- Imperu Ruman fil-Punent u Kostantinopli inqatgħet minn Ruma, li waqgħet taħt il-ħakma morali tal-Papiet. Dawn ħarsuha kontra l-ħebb kiefer tal-Gnus Barbari li invadew l-Italja. MINN DJOĊESI GHALL-PATRIJARKAT Malli Kostantinopli bdiet tikber politikament, bdiet ukoll tiżviluppa ruħa d-djo- ċesi żgħira tagħha, li kienet dipendenti mid-djoċesi ta' Eraklea; u minn. djoċesi l- aktar ċkejkna rnexxielha tikber fi djoċesi metro- politana, anzi patrijarkali, u qabżet ukoll lid-djoċesi- jiet patrijarkali tal-Lvant — Antjokja, Lixandra u Ger- usalemm. Fiha tlaqqgħu ma- tul iż-żmenijiet tal-Qedem xejn inqas minn 4 Konċilji Ekumeniċi fis-snin 381, 553, 680 u 8/0. Sfortunatament, ma' dan il-kobor bdiet tiżviluppa ruħha ċerta rivalita' bejn Ruma il-Qadima u Ruma l- Gdida. U għalhekk ma nist- agħġbux naraw jinbtu fil- Lvant l-aqwa ereżjarki, li ma qagħdux għall-kelma tal- Patrijarka ta' Ruma u b' xiżma wara l-oħra, spiċċaw biex, fl-1054, firdu l-Knisja tal-Lvant minn dik tal-Pu- nent, Id-djoċesi ta' Malta ħas- set l-influwenza ta' din ir- rivalita'. Filwaqt li l-Papiet sostaew li d-djoċesi ta' Malta kellha tkun fl-ambitu amministrattiv. tal-Knisja ta' Ruma, l-Imperaturi Bi- żantini rieduha fl-ambitu tal-Knisja Orjentali. Infatti l-Imperatur Ljun VI (886- 912), imsejjaħ. l-'Għaref', indirizza ittra lil xi Isqfijiet ta' Sqallija u magħhom lil dak ta' Malta, bħala suffra- ganej tas-Sedi ta' Sirakuża, ji kienet dipendenti mill- Patrijarka ta' Kostantinopli. Minn ittra tal-Papa Nikola I, li bagħat… lill-Imperatur Mikiel III fis-sena 859, jid- her ċar li dak li smembra- ment sar kontra r-rieda tas- Santa Sede. Il-Katdinal Baronio fl-Is- torja tal-Knisja kiteb li fis- sena 854 il-Knisja ta' Mal- ta ġiet maqtugħa mill-Patri- jarkat Ruman u mgħaqqda ma dak ta' Kostantinopli, bħala suffraganja ta' Sira- kuża. Sa mill-ewwel nofs tal- ħames seklu l-Afrika ta' Fuq u Sqallija (u natural- ment Malta ukoll) waqgħu taħ il-ħakma ta' Gnus Bar- bari u fis-sena 476 intemm l-imperu Ruman fil-Punent, Bejn is-snin 533 u 5836, il- General Belisarju kiseb dawn l-inħawi għal Gustin- janu, Imperatur Bizantin £ Kostantinopli. B'hekk poli- tikament Malta saret soġġet- ta għal dak l-Imperatur; iż- da, milli jidher, ekkleżjasti- kament baqgħet soġġetta għall-Patrijarka ta' Ruma — il-Papa. Ngħid f'parentesi li, ftit żmien ilu, xi ħadd ried jid- defendi t-teżi tiegħu li Malta kienet taħt l-Għarab sa mis- seklu sitta, u biex jipprova din l-asserzjoni, iċċita l-Istor- ja tal-Knisja li ktibt jien, u qal li jiena sostnejt fiha it- teżi tiegħu. Kif għidna, Mal- ta kienet tassew soġġetta għal Kostaninopli fis-seklu sitta, imma dik kienet Kos- tantinopli Bizantina u mhux Kostantinopli Torka. jew Għarbija, għax dik il-belt ġiet okkupata mit-Torok fis- sena 1453. TAS-SANTA SEDE Ejja issa nkomplu. Jiena naħseb. li l-Knisja Maltija ġiet mgħaqqda ma dik ta' Kostantinopli kontra r-rieda tas-Santa Sede, qabel is-sena msemmija mill-Baronio. naħseb li. dan sar fi żmien l- Imperatur Ljun 1: (717- 41). Dan qanqal gwerra kontra: s-Santa Sede, għax ikkundannat l-ereżija tal- Inkonoklażmu, li riedet teq- red ix-xbihat sagri. Fis-sena 781 bagħat flotta biex tħebb għall-Italja li nqer- det b'tempesta. L-Impera- tur, mgħaddab, għabba b' taxxi l-bliet ta' l-Italja li kienu għadhom taħt il-ħak- ma tiegħu u għaqqad xi djoċesijiet fil-Punent mas- Sedi Patrijarkali ta' Kos- tantinopli. B'hekk Malta li kienet soġġetta ċivilment għal Kostantinopli sa mis- sena 553, saret ekkleżjaska- ment soġġetta għall-Knisja Biżantina fis-sena 733. . Ruma baqgħet tipprotesta kontra .din l-użurpazzjoni u, kif għidna mis-sena 859, il-Papa Nikola I bagħat ittra lill-Imperatur Mikiel TIL-U rreklama l-jedċijiet tiegħu dwar in-nominz tal-Isqfijiet ta' Sqallija (naħseb li ta' inklużi). Ir-rebħa ta' Malta mill- Għarab fis-sena 870 qatgħet dik il-kwestjoni Matul il-ħakma minn Kos- ġ Malta ħasset l- infiuw biżsxina. Il- Kommeu.giar Abla, fl-Is- torja tiegħu, isemmi xi kliem ekkleżjastiku grieg, bħal 'lansi', 'malluta', u xi drawwiet griegi. Il-Prof, Savdon, il-Prof Aquilina u l-Prof. Lupi għamlu xi stud- ji dwar dan u qalu li huma ta' oriġni griega il-kliem 'Għid il-Hamiem', Sibt Lazzru' u Hadd il-Gdd'. Ta oriġni orjentali huma ukoll il-kliem ''tqassis', ''quddiesa', 'għasar', 'tqar- bin'': magħmudija'' 'tew- ba'' eċċ, Annetto Caruana kifeb li, fi żmien il-ħakma biżanti- na, daħlet f'Malta d-devozz- joni lejn: il-qaddisin San Gorg, San Nikola u Santa Liena. Il-Kavallier Bonello jitkellem. dwar l-infiu- wenza ekkleżjastika orjen- tali f'Malta mdaħħla minn kolonja ta' nsara orjentali wara tkeċċija tagħhom mill- Musulmani mis-Sirja l-Eż- ittu u ċ-Cirenajka fis-sekli sebgħa u tmienja. Dan kollox għal-lum,