il-Mument — il-Ħadd, 8 ta' Settembru, 1991 Kull pajjiż sovran għandu' ġabra ta' jiem imxerrdin matul is-sena kollha li jfakkru xi ġrajjiet ta' l-imgħoddi. Malta għandha bosta jiem u fost dawn insibu t-8 ta' Settembru. Għal min għandu l-istorja għal qalbu, dan il-jum hu importanti għax ifakkar lill-Maltin f'diversi kapitli ta' l-istorja tagħhom, bħar-rebħa tat- Tieni Gwerra dinjija u fuq kollox ir-rebħa ta' l- Assedju l-Kbir ta' l-1565 magħruf bħala l-Assedju l- Kbir. X'importanza għandu dan l- assedju fl-istorja tagħnaf Xi studjużi ta' l-istorja jaqsmu l- Istorja Maltija fi tnejn. Il-kapitlu li jaqsam parti minn oħra hu l- Assedju l-Kbir. Dan l-Assedju hu magħruf bħala l-quċċata ta' l-istorja twila ta' attakki minn pirati u sibien fuq Malta u minn Malta, matul is-Sekli 15 u 16. it-telf ta' Rodi Għall-kavallieri ta' San Ġwann, l-Assedju l-Kbir hu importanti ħafna fl-istorja tagħhom. Fl-1523 l-Ordni tilfet Rodi — gżira qrib ħafna ta' l- imperu Tork. Dan kien ifisser li l-Ordni spiċċatilha s-setgħa tagħha wara 400 sena ta' ħakma fil-Lvant tal-Mediterran. L- Imperu Karlu V offra lill- kavallieri l-gżejjer Maltin u l- fortizza ta' Tripli. Il-Gran Mastru Philippe Villiers de 1'Isle Adam (1530 - 1534) ra lil Malta bħala bażi temporanja. Għal xi żmien il- mexxej ta' l-Ordni ried li l- Imperatur jagħtihom lil Sirakuża, belt fi Sqallija. L- Ordni kellha xewqa kbira biex terġa' tirbaħ lil Rodi, fejn setgħet tkun ta' perikli għas-saltna Torka. Malta, għall-Ordni kienet gżira fejn kollox ried jiġi minn barra. Kienet gżira nieqsa minn bini militari bi ftit nies biex jimlew is-swar bis-suldati. Malta kienet mingħajr riżorsi u industrji. Mela Malta u l-Ordni kienu se jiddependu minn Sqallija u l- grazzja tal-Viċi Rejiet Spanjoli. Rabta ma' Malta L-Assedju l-Kbir rabat 'l- Ordni ma' Malta. Din ir-rabta berkuha permezz tal-bini tal-Belt Valletta. Wieħed jista' jġib l- argument li wara l-waqgħa ta' Tripli fl-1551, l-Ordni ma kien baqgħalha l-ebda dar fejn titfa' rasha, għajr Malta. Mhux ta' b'xejn li l-Ordni waqqfet kummissjoni biex teżamina d- difiża ta' Malta. Għalhekk fl-1552, l-Ordni bniet żewġ fortizzi, waħda fuq il-ponta ta' Sciberras — il-forti ta' San Elmu —u oħra fuq l-Isla (il-forti ta' San Mikiel). Ma kienx hemm pjan għall-bini tal- belt ġdida. Kien wara l-ħatra tal- Gran Mastru Jean de La Valette (1557-1568) li nġiebu inġinieri biex jagħmlu pjan għall-bini ta' din il-belt — Bartolomeo Genga u Baldassare Lanci. Sentejn qabel l-Assedju, il- Papakien diġà ta l-approvazzjoni tiegħu għall-bini tal-belt. Iżda kien hawn biża'. Din kienet l- attakk Tork fuq Malta. L- aħbarijiet ta' dan l-attakk kienu ilhom jaslu f'Malta. Fl-1564 Don Garcia de Toledo, il-Kaptan Ġenerali de La Mer, il-Viċi Re ta' Sqallija studjaw is-sitwazzjoni u kkonkludew li Malta kellha tkun l-iskop ta' l-attakk Tork. Don Garcia ġie Malta biex jara d- difiża. Hu ippjana wkoll li jibgħat xi forzi militari f'Malta. Jekk il-Belt Valletta rabtet lill- Ordni ma' Malta, dan ġara mhux permezz ta' l-Assedju l-Kbir, iżda minħabba l-waqgħa ta' Tripli. Min-naħa l-oħra kellha l- Ordni flus biżżejjed biex tibni l- Belt Valletta' Kienet din il-belt ġdida kbira daqs dik li hemm il- lum7 Kien proprju l-Assedju l- Kbir li ġab l-għajn Ewropea fuq Malta. Barra minhekk kien l- Assedju l-Kbir li qaleb il-ħsieb ta' l-Ordni. Il-kavallieri sabu l-valur tal- gżira f'nofs il-baħar tal- Mediterran. Li kieku l-Ordnimma ratx assedju, kieku l-ħsieb ta' Rodi kien jibqa' hemm' Għalhekk permezz ta' l-Ordni, kapital u ideat daħlu f'Malta. Malta bdiet tara żvilupp u ma baqgħet aktar parti mir-renju ta' Sqallija — parti miz-zona ta' faqar u sotto-żvilupp. B'hekk l- Ordni saret magħrufa bi tliet titli — Ta' Ġerusalemm, Ta' Rodiu ta' Malta. Kieku l-kavallieri tilfu l-Assedju x'effett kien se jkollhom fuq l-Ordni tagħhom' Flus fl-Ewropa L-għaqda kienet se tispiċċa jew le7 Kienet se tkun ordni ta' kavallieri telliefa wara l-waqgħa ta' Rodi, ta' Tripli u issa ta' Malta7 L-Ordni kellha flus fl- Ewropa u nies fis-setgħa biex jagħtuha daqqa t'id tqum. L-ideat repubblikani dawra fl-Ewropa kienu se jsibulhom xi post ieħor, forsi xi port fi Sqallija t'isfelbiex jistgħu jiffaċċjaw lit-Torok alijar, u forsi biex l-Imperatur ta' Spanja jkun jista' jorqod bil-lejl billi Sqallija għandha lil xi ħadd min jieħu ħsiebha fil-parti t'isfel, billi Malta 60 mil bogħod kienet Torka. L-Assedju l-Kbir hu importanti ħafna għal Malta. Hu minnu li l-Assedju ħalla faqar u herba fil-gżira. Kollox kien ħerba — id-djar, il-ħitan tas- sejjiegħ, l-irħula eċċ. Meta l- bidwi mar lura d-dar ma' martu u wliedu sab kollox ħerba — il- merħla spiċċat, l-għodda spiċ- ċat. Kellu bżonn ta' għodda u żerriegħa. Iżda minn dan kollu l-industrja tal-biedja setgħet tqum fuq saqajha. Kien hemm bżonn ta' kapital, iżda minn fejn It-tweġiba kienet biss fil-bini tal-belt il-ġdida, Il- bidwi, bix-xogħol tiegħu kellu l-ħila jġib kapital lejn id-dar għall-industrja agrarja tiegħu. Dan kien ifisser qawmien ekonomiku. Mhux ta' b'xejn li l-Ordni ħarġet munita biex tfakkar ir-rebħa ta' l-Assedju bil- kliem Melita Rinascens. Il-Maltin sabu xogħol ukoll ma' l-Ordni fil-palazzi, vilel u bereġlinbnew. Fil-Maltin seħħet il-fiduċja fihom infushom. Fuq kollox permezz ta' l-Assedju l- Maltin resqu lejn l-Ordni. Meta fl-1530 waslet l-Ordni, il-Maltin ma tantx ħadu pjaċir bihom. In- nies tal-Birgu biss kienu jafu lill-Ordni billi huma kienu mdaħħlin fis-sibi2 Tmiem l-istituzzjonijiet l-Maltin ta' l-Imdina ma kinux jaħsbu hekk. Il-wasla ta' l-Ordni kienet tfisser it-tmiem ta' l- istituzzjonijiet politiċi li l-Maltin kienu żviluppaw matul is-sekli. Xi wħud min-nobbli kellhom iħallu Malta. Il-poter u l-flus spiċċaw għalihom. L-Università ta' l- Imdina kien biss isem, għajr għal xi poteri żgħar. Issa l-folja nqalbet. Mill-ġid ta' l-Ordni, il- Maltin kien se jmisshom xi ħaġa. Min ried jimxi 'l quddiem seta'. Naturalment kien hemm min baqa lura bħal xi nobbli. X'kien l-Assedju l-Kbir għall- Ewropau fuq kollox għas-Saltna Torka7 Ir-rebħa ta' l-Assedju żamm lit-Torok milli jidħlu fil- Punent tal-Mediterran. F'nofs dan il-baħar kien hemm qisha fruntiera tal-ħadid. Tibda fl- Italja, tkompli fi Sqallija u tis- piċċa f'Malta. — L-Ewropej bdew jaraw lil Malta b'lenti oħra. L-Assedju huimportanti fl-istorja Ewropea iżda mhux xi battalja Ewropeali kellha xi effetti kbar. Wara l- Assedju, it-Torok raw ħafna battalji oħra. Malta kienet biss postlikien jagħmilhom skomdi. L-Ordni dehret f'għajnejn l- Ewropa bħallikieku kienet eroj. Min-naħa l-oħra l-Maltin qishom ma għamlu xejn. Qisu qagħdu b'idejhom fuq żaqghom. Il-Papa offra li jagħmel lill-Gran Mastru kardinal. Filippu ta' Spanja bagħat xabla bil-kliem plus quam valur Valette valet. Mhux ta' b'xejn li Voltaire qal li xejn m'hu magħruf daqs l-Assedju l- Il-ħarba u t-tluq ta' l-Armata Torka. Affresk fuq it-Tron, Sala tal-Gran Kunsill, il-Palazz, il-Belt Kbir ta' Malta. L-Assedju kien importanti iżda mhux xi battalja li qalbet l- istorja Ewropea. Għal Malta kien assedju importanti. Kien assedju li bidel ħafna ħwejjeġ — tibdil fil-ħajja tal-Maltin. Kieku rebħu t-Torok, il-ħajja kienet tkun differenti. Malta setgħet issir post ta' battalja, post fejn it- Turkija tlesti l-attakki tagħha fuq Sqallija u fuq l-interessi Ewropej fil-Punent tal-Mediterran u l- Afrika ta' Fuq. Minflok Malta saret b'ruħha u ġisimha marbuta ma' l-Ordni, għal 250 sena l- popolazzjoni żiedet u industrjiu kummerċ twieldu. Ħajja ġdida u Malta dehret bħal dik taċ-ċentri Ewropej.