Dan l-aħħar smajna u qrajna li wieħed raġel f'Malta weħel il-ħabs għax ħaqar qattus. Din, ħbieb, hija aħbar tajba ħafna ħafna, għax dan ifisser li fl-aħħar il-Qorti ta' Malta qed tibda turi serjetà anke ma' min hu kattiv ma' l- annimali. f ilġil Aħna n-nies inħobbu. wisq nafisbu li jekk taħqar bniedem huwa ħażin, imma jekk taħqar annimal mhijiex ħaġa gravi. 'U iliivaf' jgħidulek, 'Mhux biċċa annimal7' Meta nisma' min jitkellem hekk ikolli aptit inħabbat rasi ma' ħajt. Nies li jirraġunaw hekk huma nies li għadhom mhumiex mija fil-mija ċivilizzati. U b'xorti ħażina għad hawn ħafna pajjiżi fejn il-moħqrija ta' l-annimali għadha ħaġa norrnali u legali, anzi ħaġa ta' festa u spettaklul Hemm pajjiżi fejn jagħmlu festa u spettaklu mit-tortura tal-barrin. F'pajjiżi oħrajn tista' bil-libertà ġġelled il-klieb, is-sriedaq, is-sriep, il- mangusti u annimali oħrajn. Dawn l-affarijiet imisshom huma kontra l-liġi fid-dinja kollha, għax nies li jieħdu gost jaħqru l-annimali huma nies bla qalb. Imma għadna lura. Anke l-kaċċa u l-insib bħala passatemp huma moħqrija żejda, u għalhekk il-BirdLife ma taqbilx ma' dawn il-hobbies kiefra. Il-BirdLife temmen li f'pajjiż ċivilizzat il-bniedem għandu japprezza l-ħajja mhux il-atil. Imma kif għedna, għadna lura. Dan l-aħħar f'Los Angeles wieħed raġel, biex jimpressjona lill-għarusa, qata' ras il-kelb tiegħulti Lil dan il- hero tellgħuh il-qorti u smajna li hemm ċans jeħel għomru l- Jason Aloisio, Audrev Chetcuti, Norman Chetcuti, Desirċe Falzon, Victor Falzon, Chris Schembri, Mariangela Schembri Meli, Justin Vassallo Indirizz: BirdLife Malta, 57/28 Triq Rigord, Ta' Xbiex MSD 12 Tel: 21347646 Fax: 21343239 email: infoO birdilfemalta.org website: www.birdiifemaità.org email tal-magażin: ilhuttafa G birdiiferalta.org Sakemm mhux speċifikat mod ieħor, l-isem Birdivife f'din il-publikazzjoni jirreferi għa BirdLife Malta. Materjal mill-magażin jista' jiġi kkupjat dment li mhux għal skopijiet kummerċjali, dment li jissemma' l-isem Il-Ħuttafa u dment li tintbagħat lill-Birdijie Kopja tal-materjal fejn ġie kkupjat. Publikazzjoni: BirdLife Malta Disinn u produzzjoni: Victor Falzon Faċċata ta' quddiem: Ċuvett (ritratt ta' Denis Cachia) Faċċata ta' wara: Bejn il-Kmiemen (ritratt ta' Victor Falzon) ni ju Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt is-sittax. Norganizzaw ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, serati kraft u anke nagħmlu xogħol ambjentali. Noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa kull xaharejn għall-membri, u nagħmlu ħendawts u logħob ghal waqt l-attivitajiet. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija Lm2 fis-sena. Il-Ħuttafa 51 2 Lulju- Awwissu 2002 Sbieħ imma Skarsi Tiftakru s-sena l- oħra kemm ħareġ studju għamilna għaġeb tri dwar l-orkidi ta fuq par ħawwief Gr Malta. (house martin jież l-A L-orkidi Delichon urbica) li: imil SEA NM ab- l huma fjuri bejtu fl-inħawi ta' — ; pa pk i speċjali mhux Ħad-Dingli. Kellna mla , biss għax sbieħ raġun nagħmlu a L immens, imma għaġeb għax il- i GA għax hawn ħawwief rari jbejjet q pg. Malta ħafna f'pajjiżna. Dis-sena ; PIEJ 5 minnhom huma reġgħet ġrat: ix-xorti a , rarissmi u did-darba messetlil.— IA GA Ina f'periklu li dar. ta' ċertu Ritratt tal-bejta, mibnija bħas-soltu minn ċapep jinqerdu. Karmenu Buttiġieġ. żgħar tat-tajn, bil-ħawwiefa tittawwal mix-xaqq. Skond dan l- f'waħda mit-toroq prinċipali tan-Nadur, f'Għawdexli istudju, f'Malta Din hija t-tielet sena in fila li nafu li bejjet il-ħawwief f'Malta. għandna mill- Nisperaw li din issir ħaġa ta' kull sena, u li ħafna jkunu l-Maltin inqas 37 speċi kburin bħal Karmenu tan-Nadur. differenti ta' orkidi. Em X'isem strambi Il-kelma gabdoll ġejja mit- Taljan capo d'olio, għax f'ras - dan l-annimal hemm kwantità kbira ta' likwidu qisu żejt. Fid-9 Ġunju 2002, seħibna dehra dal-likwidu jgħinu Michael Sammut kien qiegħed € NA aa il-priża h RANI i jaqbad fid-dlamijiet ta' qie berdwoċing il-Qawra f'xatt il-baħar. L pipi l 9169 F'daqqa waħda f'wiċċ il-baħar A - Naturalment il-bniedem tfaċċat ħaġa sewda, qisha dgħajsa Na ukoll sablu użu daż-żejt, u i ; i i iuui i eluf ta' gabdolli sfaw vittma maqluba, twila xi 10m. Dil-ħaġa sparixxiet ' tal-kaċċa għall-balieni. għal ftit, u meta reġgħet telgħet f'wiċċ l-ilma ħareġ minnha sprej qawwi ta' fwar. Seħibna hawnhekk induna li kien għadu kemm ra balienal Imma liema baliena2 B'xorti tajba qabel ma għabet għal kollox, Michael leħaq ralha x-xewka ta' daharha u anke denbha, u minn hawn seta' jagħrafha żgur. Ma kienx hemm dubju li dak li ra kien gabdoll (sperm whale Phvseter macrocephalus). Il-gabdoll huwa mxerred ma' l-ibħra tad-dinja kollha. Fil- Mediterran ukoll jidher sikwit, imma fl-ibħra Maltin mhux ħaġa komuni li tarah. Il-baliena famuża fil-ktieb Mobv Dick ta' Herman Melville kienet gabdoll. Lejl wieħed, Albert Feng u l-kollegi tiegħu niżlu sax- xatt tax-xmara Tau Hau fiċ- Ċina biex jistudjaw tisfir u tpespis irqiq ta' għasfur misterjuż. L-istudju tagħhom urihom li t-tisfir fil- fatt ma kien ta' ebda għasfur imma ta' żrinġi Iż-żrinġ Ċiniż Amolops tormotus raġel 'ikanta' bħal għasfur biex jiġbed lin-nisa lejh. Din hija l-ewwel darba li nafu bi żrinġ li kapaċi jvarja leħnu minn baxx għal għoli bħall-għasafar - iż- żrinġijiet is-soltu ton wieħed ikollhom f'leħinhom. Barra minn hekk, l-Ama/ops għandu varjetà kbira ħafna ta' ħsejjes. Fl-istaġun tan-namra ż- żringijiet irġiel jinġabru bil- lejl u jagħmlu 'konkors' ta' kant. Iktar ma jikkumplikaw il-kanzunetta, iktar hemm ċans li jogħġbu lin-nisal Tant hi kbira l-varjetà ta' kant li f'rekordings ta' 12-il siegħa ta' 21 żrinġ, l-ebda żewġ għajtiet ma kienu l- istessi Tgħid jeżistu xi kreaturi kbar li għadna ma nafux bihom fil-qiegħ ta' l- ibħral Xjenzati għandhom rekordings strambi ta' ħsejjes mill- ibħra, li jaħsbu li jistgħu jkunu ġejjin minn xi annimal kbir. Dawn. il- ħsejjes, li tlaqqmu Bloop sounds, qishom ta' xi mammiferi tal-baħar, imma ħafna iktar qawwijin mill-għajta tal-balieni jew ta' kwalunkwe annimal ieħor li nafu bih. Xi wħud jaħsbu li l-ħsejjes qed jagħmluhom xi klamari ġganteski, li ħadd għadu ma jaf daqsxiex jistgħu jikbru (ara Il-Ħuttafa 48). Xjenzati oħrajn ma jaqblux ma' din it-teorija, imma lkoll jaqblu li l-bloops ġejjin minn xi ħaġa ħajja, mhux bħal terrimot jew vulkan. L-apparat li rrekordja dawn il-ħsejjes huwa fdal militari li kien jintuża biex jissemma' għas-sottomarini fi żmien il-Gwerra l-Bierda. Il-bloops inħassu minn apparat anke 5000km 'l bogħodi Sabuh fid-deżerti Il-velleran tal-Marokk (northern bald ibis Geronticus eremita) huwa għasfur rari tatna, li l-popolazzjoni tiegħu fid- dinja dejjem tonqos. Grupp żgħir li kien jgħix u jbejjet fit-Turkija spiċċa fl-1989, u baqa' biss popolazzjoni f'xi nħawi fil-Marokk. Fir-rebbiegħa ta' dis-sena, pero, instab grupp fis-Sirja. Seba' għasafar b'kollox: tliet pari bil-bejta u għasfur ieħor. Il- post qiegħed fid-deżert magħruf bħala Al Bajda. Xi bedwini ti jgħixu fl-inħawi kienu ilhom jgħidu li jaraw dan l-għasfur. Issa din l-aħbar tajba kkonfermawha grupp ta' esperti li marru ma' xi bedwini u sabu din il-kolonja żgħira. Qed (jgħidu wkoll li l-velleran tal-Marokk jista' jkun qed ibejjet ukoll f'xi nħawi fl-Eritrea (ara Il-Ħuttafa 23). il-Ħuttafa 51 9 Lulju Awwissu 2002 Żmien Żemżem.. 2: Mhux soltu f'il-Ħuttafa nitkellmu fuq l-istorja : tal-bniedem. Il-bniedem qisna dejjem inpoġġuh. .fuġ naħa u n-natura fuq naħa oħra. Forsi għax ' bil-ħajja komda li ngħixu Ilum ninsew li aħna' wkoll parti min-natura. Imma a jaljieġ li kultant Fl-antik ħafna, il-bniedem kien annimal ieħor fost ħafna oħrajn. Kien jgħix barra u la kellu djar u lanqas ħwejjeġ. Mhux għax kien fqir, imma għax kien għadu ma tgħallimx kif jagħmel dawn l- affarijiet. Kien jiekol frott selvaġġ mis-siġar, insetti, dud u għeruq li jħaffer għalihom. Insomma, li jsibl Il-ħajja kienet perikoluża għax il-bniedem m'għandux armi naturali biex jiddefendi lilu nnifsu - la dwiefer jaqtgħu, la snien tal- biża' u lanqas saqajn jiġru wisq. Min jaf kemm nies kienu jinqatlu mill-iljuni u l-leopardi u l-jeni ta' dak iż-żmien. Arma waħda biss kellu tajba: moħħul Meta beda jħaddem moħħu, il- bniedem tgħallem juża zkuk u ġebel bħala armi biex bihom jiddefendi lilu nnifsu u anke biex jattakka u joqtol annimali kbar għall-ikel, bħal antilopi, bufli u anke iljunfanti. n hawn diversi speċi ita bnedmin. Maż- spiċċaw, ju llum speċi waħda biss baqa': jo sapiens, li tfisser 'bniedem għaref', jgħixu l-Afrika, speċjalment fifi: — naħa tal-Lvant fejn illum hemm il- Kenja u t-Tanżanija. Imma maż- żmien in-nies bdew jinfirxu minn hemm sa ma ftit ftit xterdu mad- dinja kollha u waslu anke fl- Ewropa, li dak iż-żmien kienet art selvaġġa kollha foresti. It-temp f'postijiet bħall-Ewropa kien iktar kiesaħ minn ta' l-Afrika u għall-ewwel ħafna nies kienu jmutu bil-kesħa. Imma mill-ġdid bis-saħħa tal-moħħ makakk il- bniedem anke l-problema tal- kesħa solva. Tgħallem iqabbad in- nar u tgħallem jitgħatta bil-ġlud sufin ta' l-annimali - dawn kienu l- ewwel ħwejjeġ, forsi mhux tal- moda, imma komdi u jsaħħnul Maż-żmien il-bniedem ħoloq ħafna għodod ġodda biex jgħinuh jagħmel l-affarijiet, u llum aħna imdawrin bl-affarijiet li vvintajna u tista' tgħid li nqtajna Ħafna mill- ħajja naturali. . Imma m'għandna qatt ninsew li nagħmlu x'nagħmlu, nibqgħu dejjem niddependu min-natura għall-għixien tagħna. Għadam qadim Kull ma nafu dwar il-bniedem tal-qedem kollu nafuh minn fossili ta' għadam antik li l-istudjużi jsibu fil-blat. Dan mhux xi studju faċii għax biċċa għadma ma tgħidlekx l- istorja kollha, u l-esperti mhux dejjem jaqblu bejniethom, Kultant sejba ġdida tgħallimna affarijiet ġodda u tbiddel dak li forsi konna naħsbu qabel. Per eżempju fiċ-Ċhad għadhom kemm sabu għadam ta' ras (stampa) li turi li l-bniedem ilu jeżisti ħafna iktar milli kienu qed jaħsbu. Din il-fossila għandha 7 miljun sena, u din l-ispeċi ġdida ssemmiet Sahelanthropus tchadensis. 6 il-Ħuttata 51 9 Lulju- Awwissu 2002 Tukan tal-munqar aħmar Rajtuh Spiderman7 Għoġobkom2 Gawwija Tajjebi Imma issa jaqbel li tkunu tafu l- Daharha verità fuq il-brimba li gidmet lil Peter Iswed Parker il-famuża black widow spider. Il-black widow hija brimba żgħira, Ż wi (ġisimha daqs dubbiena), sewda tleqq k Nicholas Galea 6 b'tikka ħamra fuq żaqqha. Imma ) i ) għalxejn tfittxuha fil-ġnien, għax hawn Malta ma teżistix - hija brimba Amerikanal Għaliex jgħidulha black widow - armla sewda7 Jgħidulha hekk għax il- Ħamingberd brimba mara spiss tiekol lill-brimba raġell Dan miskin jidħlilha fl-għanqbuta biex jara tixtieqx tkun N il-mara tiegħu, imma jekk jagħmel mossa waħda żbaljata ħażin ikun għalih, għax flok għarus jispiċċa muntanji pranzul Stramba huxi Imma fil-fatt din. l c-iristian hija drawwa komuni fil-brimb. Buttiġieġ 13 L-armla sewda veru li hija velenuża għall-bniedem (għalkemm rari li xi ħadd imut minn gidma tagħha), imma mhijiex brimba aggressiva. Fi kliem ieħor mhix se tinżel fuqek minn jeddha u tigdmek għal xejn b'xejn (kif tagħmel fil-film). Biex tigdmek trid jew inti tipprova taqbadha jew inkella tmissilha l-blalen tal-bajd. Imbagħad iva ħej, iċċapċaphielekl U wara ftit bħal Spiderman anke int titla' mas-saqaf, imma bl-uġigħlli :-) Ajkla tal- Għasfur tal-bejt Mġa Il-Ħuttafa 51 9 Lulju- Awwissu 2002 Selvaġġa - F'dan iż-żmien tas-sajf għandkom mnejn tinnutaw pjanta qed tikber taħt il-bankini fit-toroq tagħna - pjanta bi zkuk dritti u tawwalin u b'weraq twil, lixx u aħdar skur. Din hija s-settembrina selvaġġa (narrow-leaved aster Aster squamatus), pjanta komuni li ssibha tikber kważi fl-ambjenti kollha. Semmejt is-sajf għaliex din il-pjanta tibda tikber għall-ħabta ta' Marzu u April, u fis-sajf tkun fl-aqwa tagħha. Fejn ikun hemm l-ilma u ftit ħamrija ssir qisha siġra żgħira, b'zokk oħxon u għolja iktar minn 2m. Għall-aħħar tas-sajf toħroġ kwantità ta' fjuri bojod u żgħar ħafna. Iż-żerriegħa tixxerred bir-riħ. Is-settembrina selvaġġa bdiet tidher fil-gżejjer Maltin madwar 70 sena ilu. Il-pjanta oriġinat fl-Amerka t'Isfel iżda ddaħħlet fl- Ewropa aktarx mal-merkanzija sakemm sabet ruħha wkoll f'pajjiżna. Bħal kull fejn iddaħħlet, fi ftit tas-snin hija honqot diversi ambjenti, speċjalment l-għadajjar mielħa. Il-problema bi pjanti (u annimali) li jiddaħħlu minn art barranija hija li dawn spiss jieħdu post in-natura li tkun qed tikber hawn qabilhom. Dan ġara wkoll bis-settembrina: ħadet post xi pjanti indiġeni Maltin. Xi wħud minn dawn issa qed isibuha diffiċli jikkompetu mas-settembrina, u għalhekk naqsu sew fin-numru. SPUEJSI 950)J2JN 9410 SJJIPIM QOFPI-jinU BIBUAL Ibagħtulna t-tpinġijiet tagħkom ta' pjanti u annimali (basta mhux domestiċi), iktbu isimkom, kemm għandkom żmien u x'inhu dak li pinġejtu. tizzjoniSli m ve Kompetizzjoni 31,172, Norman Chetcuti JITOSZOWX , A is i , ; ERRQPVDUSBI Sibu d-9 tajriet tal-priża moħbijin fit-taħbila. Il-kliem BEFLASVREBMTLJ jista' jkun mimdud, wieqaf jew imxattar. Ħudu KHRORKORFZOBHAD fotokopja tat-taħbila u ibagħtuhielna flimkien ma' FUQVWIMJDVQIRKD isimkom u l-indirizz. Jew skenjaw l-istampa u AQEINNAHLATREQESR ibagħtuha attaċment. Imma QATT tqattgħu l- DUXELHWKPDUBD SWN LJW magażin. Ċans għandkom sal-31 Awwissu. GCGREWNVIDRBHASXLBLB Ajkla bajda VROCLAJMGWAHILIMROM Arpa XGNZXLNJVANNRB HUIV Astun i d VGCOZESVNAUTVAXJIT Avultun abjad LAGFEWXTTIWUWCA Bies sj MKVWVVSELVGGEKQ Seqer tal-ħannieqa .. ml WZS c À $ 5 U c F TTL Sarier XGZAP l Skużawna Żumbrell TWNDZZ Skużawna talli fl-aħħar premju LOO kompetizzjoni ħadna VPU żball fl-ewwel kelma. set kartolini GBZ Aħna naturalment xorta CQH aċċettajna dawk li Ir-rebbieħa ta' Kompetizzjoni 50 hija Jennifer Camilleri mill- k Hi M bagħtu t-tweġibiet bl- iMġarr. Jennifer se tirċievi bil-posta l-kartolini li rebħet. Prositl ewwel waħda vojta jew ħażina. Jekk żball ħadnieh aħna mhux se teħlu intoml Did-darba se nitkellmu dwar id-dliela żejtnija (common oil beetle Meloe tuccius), waħda mill- ħafna speċi ta' ħanfus li għandna Malta. Ġeneralment ir-raġel ikun kbir 16-21mm u l- mara 25-30mm. Din il-ħanfusa ma ttirx għax il- ġwinħajn tagħha mhumiex żviluppati. Il-kulur ta' dan l-insett huwa iswed ileqq. Meta jattakkah xi annimal dan jerħi d-demm tiegħu, li hija sustanza żejtnija li jgħidulha cantharadin. Dan il-likwidu jinten ħafna u jtellgħalna l-ponot fil-ġilda jekk immissuh. Id-dudu ta' dan il-ħanfus (meta jkun għadu żgħir) jgħix fil-bejtiet tan-naħal solitarji. Dan jiekol il-bajd tan-naħal, kif ukoll il-polin u n- nektar li jkunu fil-bejta. Meta jikber ma jibqax parassita fuq in-naħal, u jiekol biss pjanti. L- adulti fil-fatt issibhom jgħixu qalb il-ħaxix. Qisħiex xi aljen minn film tal- fantaxjenzal LBjin fi pl) B) TA ta' nemusa kbira jgħidulha Nemusun tad- Iktar issibha fl- għerien għax tħobb l-umdità, imma kultant tidħol fid-djar. Imma tibżgħux, ma. tixrobx demmi il-Ħuttafa 51 e Lulju- Awwissu 2002 ir-riservi (speċjalmen ; t l- Għadira li tidher se tagħti frott. ar jibdew neżlin lejn l-Afrika L-għasafar jibdew neżlin fejn iqattgħu x-xitwa. Flimkien ma Marzi dan huwa xahar li fih wieħed jista jammir l-passa veru meta diversi tajf tal-priża ; il-ażetj ħna. hi minn fuq il-gżejjer tagħr l TAN omm jidhru minn diversi lokalitajje, , l-aqwa post fejn wieħed jista' jara dan il- nomenu huwa l-Buskett fejn tard wara Ta inhar jibdew jinġabru biex a pol fejn jorqdu. Għalkemm ma jgħac U a mijiet ta' eluf li jgħaddu minn postijiet ka fil-Mediterran, ftit huma pos ġel wieħed jarahom daqshekk fil-viċin. Il- sta tal- Lvant ukoll tibda ikun tajba ħafna g seawatching, fejn il- — varjetà ma tonqosx. ġ seqer tal- ħannieqa Il-Ħuttafa 51 9 Lulju- Awwissu 2002 Ħbieb Falkunil Is-sajf sewwa u ħafna mill- attivitajiet tal-Falko għaddew. Għal min ġie, għiduli ftit kellix raġun f'il- Ħuttafa 49 ngħidilkom li bajdal Mhux hekk biss, talli kull attività kien fiha xi ħaġa ġdida u li rnexxiet tajjeb u ħadna gost. Bla dubju, l-aktar attività popolari kienet il-Kamp ta' Kemmuna. Konna grupp sabiħ u mlejna nofs il- kampsajtl U mhux l-art biss ikkapparrajna, imma l-baħar ukoll, għax kull meta nżilna ngħumu ħadna nofs il-bajja bil-logħob tagħna. Anke l-bajja ta' San Niklaw u l-Blue Lagoon morna - ma fadalx bajja Kemmuna li ma morniexl Insomma, għal aktar dettalji araw ir- rapport ta' Andre. U issa għal Kamp ieħor, nies - ir-RaptorCampi Qabel ma tiġu itolbu li ninzertaw passa tajba ta' tajr tal-priża. Ħa timxu mir-Rabat saċ- Ċirkewwa. Taħsbu litwila71'Qas xejni L-aħħar najtħajk li għamilna f'dawn l-7: inħawi konna mxejna mir-Rabat sa l- Aħrax tal-Mellieha u: mas-2,.00am konna ġa wasalnal U ma tgħidx li : għaġġilna għax ħadnieha bil-mod: niftakar anke konna waqafna xi siegha nistkennu mix-xita… Mela taqtghux qalbkom, għax. . twila mhijiex. U bejn kelma u:-ċajta u (orelaie Mea ol L g DEL enillo fi ili Niltaqgħu: Il-venda tar-Rabat inllar 70000) dħalnielu ' Hekk hul Kamp ieħorl Issa saret drawwa li kull sena nagħmlu l-kamp ta' Settembru biex ingawdu t-tajr tal-priża ' filwaqt li ngħixu weekend flimkien, u dis-sena mhux ser (7 nonqsu. b Baħar fejn ngħumu mhux ser ikollna bħal ma kellna q Kemmuna, imma t-tajr tal priża għaddej minn fuq rasna '::: / għandu jaljenana biżżejjedi Kull sena f'Settembru minn fuq 4 $ il-Buskett ipassu ELUF ta' tajr tal-priża bħal kuċċard u ki bgħadan. Aħna mmorru hemm biex nammirawhom u nitpaxxew bil-ġmiel tagħhoml Min għadu qatt ma ra passa ta' tajr tal-priża, ma jafx x'qed jitlefl Dati: 20-2t-22 Settembru Post; Il-Buskett sIbbukkjaw: Tel 21347646 jew email ; ; 2 bid-dettalji tagħkom lil officeObirdlifemalta.org. : Aktar dettalji lil min : jibbukkja: Prezz: Lm9::——— Eta: Falko (13vrs-r) l Parteċipanti tal-Falko RaptorCamp 2001 ger Il-Gimgħa fil-għaxija ltqajna għal waħda mill-aktar attivitajiet mistennijin tal-Falko: il-Kamp ta' Kemmuna. Konna xi 25 ruħ, l-ikbar attendenza li qatt kellna minn mindu ngħaqad il-Falko. Wara li wasaina Kemmuna kulħadd intefa' jarma l-ħafna tined li kellna. Dan sar malajr, għax kulħadd kien imġennen biex jinżel il-bahar biex jehles mis-sħana u l-gdim feroċi tan-nemus. Wara l-baħar tlajna fuq ix-xatt, nistennew l-ikel tal-barbikju li konna se nagħmlu. Madwar il-ħuġġieġa li għamilna domna ħafna ħin inparlaw u niekiu bil-qalb. Uħud minna anki reġgħu niżlu jgħumu. L-għada filgħodu kulħadd qam ftit jew wisq għajjien: imma ma tantx tajna każ għax, wara l-brejkfast morna nsaqqu xi siġar li tħawlu mill-BirdLife f'Wied l-Aħmar fejn hemm ċentru tar-ringing. Komplejna wkoll nibnu xi ħitan tas- sejjieħ, u wara kulħadd ġirja waħda lejn il-baħar biex jiffriska. Wara li kilna biċċa ħobż biż-żejt u striħajna ftit, tlaqna lejn il-Blue Lagoon, fejn kulħadd kompla juża l-enerġija li kien baqagħlu b'mod mill-aqwa - għomna sa Kemmunetti Aktar tard morna lura ħdejn it-tined fejn bdejna nsajru ftit għaġin. Minħabba li f'nofs it tisjira spiċċalna l-gass, laħqu saru xi nofs il-leji sa ma fl-aħħar bdejna nieklu :-),.. Imma kulħadd ħa pjaċir biċ-ċajt u r-rakkonti ii qgħadna ngħidu lil xulxin. Għajjenin mejtin, intfajna fit-tined fejn fi ftit sekondi beda jinstema' l- inħir tagħnal il-Ħadd filgħodu kulħadd beda jżarma l-tined u jiġbor ħwejġu. Imbagħad morna sal-Bajja ta' Santa Marija, fejn qgħadna nistennew il-lanċa, waqt li għomna ftit. Tlaqna għal xi nofsinhar biex kulħadd imur lejn daru u jara l-finali tat- Tazza tad-Dinja… sakemm ma raqdux f'nofsha bħal ma naf li għamlu bostal għali ambjentali Il- l-feżi geneticaliv- -modified (GM) tiddeskrivi dak il-proċess li fih xjenzati jieħdu minn annimal jew pjanta ġene li tipproduċi effett partikolari, jagħmlu kopja tagħha u jdaħħluha f'annimal jew pjanta differentil F'ċertu sens nistgħu ngħidu li l- bniedem ilu żmien twil jippratika forma ta' bdil ġenetiku. Per eżempju l-bidwi jagħżel iż-żerriegħa ta' l- aktar ħxejjex li jikbrulu b'saħħithom biex jiżragħhom is-sena ta' wara, biex b'hekk ikattar dejjem l-aqwa Ħmmi Kelli iktar estratt ta' l-iljunfanti2 Hawn tista' tgħid li l-bidwi jkun qed jikkopja lin-natura, għax fin-natura wkoll huma l-iktar pjanti u annimali b'saħħithom li jkomplu jkattru. Imma t-tip ta' tbagħbis li qed naraw illum huwa ta' tip li żgur ma jistax iseħħ fin-natura. In-natura mhix kapaċi tikkopja ormoni minn baqra u ddaħħalhom fit-tiġieġ biex dawn jikbru iktar malajr u ikbarl L-iżvilupp ta' ħxejjex ĠM sab kemm qbil kif ukoll kritika. X'inhuma l-vantaġġi ta' ikel GM2 Il-popolazzjoni tad-dinja qabżet is- sitt biljun (6 000 000 000), u mhix faċli titma' dawn in-nies kollha. Il- bdil ġenetiku jista'jipproduċi pjanti li jifilħu għall-mard u għall-pests. Ix- xjenzati żviluppaw pjanti li kapaċi jikbru f'temperaturi għoljin jew baxxi ħafna, u għalhekk pjanti jkunu jistgħu jitkabbru fid-deżert. Ħafna nies tat-Tielet Dinja jieklu ross biss. Ir-ross jimlik, imma sfortunatament ma fihx is-sustanzi u l-vitamini kollha li hemm bżonn biex tgħix b'saħħtek. Bil-dil ġenetiku jistgħu jivvintaw ross li jkollu s- sustanzi koliha meħtieġa. Allura x'inhi l-problema2 Hemm ħafna riskji involuti, għax din il- kwalità ta' indħil fil-liġijiet tan-natura T 'Dan l-aħħar. tqajjem ħafna jU 'dibattitii fudii il- kwistjoni ta' ikel — ġenetikament — minnu li diġà fil-fatt. ħikluh. X'infissru .. eżatt meta nitkellmu. . fuq dan it-tip ta' ikel2: jista' jkollu effetti li lanqas biss għadna ħsibna fihom. Per eżempju żviluppaw tip ta' qamħ li kellu jkun reżistenti għall-insetti - ġara li l-polin ta' dal-qamħ tar għal fuq pjanta oħra, li qatlet ix-xgħat kollha tal- friefet li kielu minnhal In-natura tant hija kumplessa li ħadd ma jista' jipprevedi l-effetti kollha ta' meta nbiddlu xi ħaġa fiha. Hemm ukoll biża' li per eżempju xi insetti jiżviluppaw reżistenzi għal dawn il-ġeni, ħaġa li diġà ġrat b'xi pestiċidi, fejn l-insetti li qabel kienu jmutu bil-bexx fi ftit snin evolvew u llum saru jifilħu għall-velenu li qabel kien joqtolhomi Biża' ieħor huwa li xi ġeni ġodda maħluqin fil-laboratorju jinxterdu fin- natura - jekk per eżempju ġeni ta' pjanta iddisinjata biex tiflaħ għall- bexx jidħlu bi żball f'ħaxix ieħor, nispiċċaw b'dawk li jissejħu superweeds li jirreżistu l-kimika u ma tkun tista' tikkontrollahom b'xejn. Hemm ukoll ċans ta' effetti fuq is-saħħa tal-bniedem. Ħafna nies għandhom allerġiji serji ħafna għal ċertu ikel. Ġeni ġodda fl-ikel jafu joħolqu allerġiji ġodda u iktar serji. Għalhekk qatt m'inti ċert x'se jiġri meta ikel GM jinbiegħ lin-nies. Fl-aħħar hemm ukoll biża' li żviluppi bħal dawn ikomplu jkabbru l-qasma bejn il-pajjiżi fqar u dawk żviluppati. Dan għaliex huma biss il-pajjiżi sinjuri li għandhom ir-riżorsi biex jiżviluppaw ikel GM, mentri fil- fatt huma l-pajjiżi fqar li l-iktar li għandhom bżonn il-benefiċċji (jekk veru huma benefiċċji) ta' żviluppi bħal dawn. Il-Ħuttafa 51 2 Lulju- Awwissu 2002 Miktub minn Judv Allen Kif se i Tpenġijiet ta' Martin Brown ig naqsam inti diġà Red Fox 1994 2) Qkiije, Ktieb aħdari Dan il-ktieb jurina bla tidwir mal-lewża li jekk ma rridux ngħixu fuq pjaneta niexfa, maħruqa u mejta, irridu naraw x'se nagħmlu. L-awtur titkellem ċar dwar il-ħsara li l-bniedem qed jagħmel lid-dinja meta juża sprejs u batteriji, jifflaxxja t-tojlit, iħalli d-dawl mixgħul eċċ. Naqraw dwar ix-xita aċiduża, l-effett serra, it-tniġġis ta' l- i ilma u l-qerda tal-forest. redehank Imma għad mhux kollox mitluf (għalissajl Dal- vthropus) In ; ; ; i wieħed mill-isbaħ I Ktieb jurina kif aħna nistgħu nbiddlu l-mod kif għasafar tax-xtut li ngħixu fi djarna. Wasal iż-żmien li nqumu fuq jżuru Malta, l-iktar tagħna u nieħdu passi biex nibdew nirranġaw xi meta jkun bil-libsa ftit mill-ħsara li ġa għamilna lid-dinja tagħna. sewda ttikkjata tas- Dal-ktieb iktar jifhmuh u japprezzawh tfal ftit sajfl Postijiet bħall- kbar (tal-Falko) Għadira huma tajbin ' i biex tarah. Janet Gerardi Dal-ktieb issibuh ukoll fil-Librerija Pubblika tal-Furjana. iex niċċaj e Tliet pitazzi B 9 stiker bil-kulur f e 8 punti fil-Huttafa tas-Sena o Ħajjar ħbieb,aħwa u kuġini jidħlu fi Klabb Ħuttaf, agħtihom kopja ta' dil- formola biex jimlewha, ilma isfel nett id-dettalji tiegħek stess, u ibghat EA kollox lil BirdLife Malta, flimkien mal-Lm2 tal-membru l-ġdid. 8 ġ s 8 Ż s8 aQ— £5 : jsem k 8 88 Indirizz we a —m E EMB 8 3 postcode — D Giċjid E8 Data tat-twelid Telefon 82 $ sE Isem 82 e. mhi L Jndirizz 93 B- f cie ta 3 i postcode ż . 8 Metpership number Telefon 8 ġ Tqattax il-magażin — Ħu fotokopjal'