Saġġ dwar ''Mal-Ħmura tas-Silla'' ta' Lino Spiteri minn DANIEL MASSA NIBDA biex ngħid li nqis in-novelli ta' Mal-Ħmura tas-Silla bħala friegħi li jerdgħu mill-meraq ta' l-istess siġra. Madankollu kull waħda min-novelli integra u tista' titħawwel u tgħix weħidha. Sa qabel din il-ġabra f'kitbiet bħal Tad-Demm u l-Laħam, Ħala taż-Żgħożija, Anatomija, Il-Ħalliel, u Rivoluzzjoni do Minore Lino Spiteri eċċella b'novelli b'nisġa soċjo-politika f'qafas li ipokritikament isostni l-ekwità u l-ġustizzja … Ammiratur ta' Graham Greene, Somerset Maugham, u Jeffrev Archer, Lino Spiteri kiteb novelli intelliġenti, inċiżivi, li jevalwaw taħlita stramba ta' tjubija/ħruxija/ħażen/xi daqqiet tenerezza f'komunità politikament polarizzata jew soċjalment emarġinata. Kemm mexa kilometri Lino Spiteri minn Tad-Demm u l-Laħam, 19687 Kemm tkisser iżjed Spiteri minn Anatomija, 19787 jew minn Rivoluzzjoni do Minore, 19807 X'kiteb f'Mal-Ħmura tas-Silla fl-19937 Miblugħa, mnikkta, għajjiena, suwiċida … qabel bil-minġel taqsam tas binha drogat u molestat mill-barrani, Maridor tistaqsi Kif ħriġt hekk, ibni, kif għidi Għaliex dnubi ġarrek miegħu wara dan iż- żmien kollu 7' X'inhu jipprova jikkomunika f'Mal-Ħmura tas-Sila' Barra t-tħassir tal- morali maltin u s-sinjal ċar li l-vjolenza, il-qitda u l-mewt dejjem jaslu wara d-dnub u t-trasgressjoni x'inhu jikkomunika Lino Spiteri' Dawk li studjaw it-teorija tal-komunikazzjoni jafu bil-famuża Johari Window ta' Joseph Luft u Harrv Ingham li tintuża bħala kunċett biex jinxteħet dawl fuq il-jien. It-tieqa ta' Johari fiha erba kwadranti (miftuħ, magħluq, għami, mhux-magħruf)… li l-qies tagħhom jinbidel skond kif u kemm nagħżlu li nikxfu minna nfusna 4 il-jien miftuħ, nafu jien, u tafu l-komunità X il-jien magħluq li naf bih jien u naħbih minn kulħadd X il-jien għami li xi wħud jafu bih iżda jien m'għandix ħjiel tiegħu ' il-jien mhux-magħruf li la jien u lanqas ħaddieħor ma jaf bih Lino Spiteri jidher li jrid juża n-novelli biex jgħin il-protagonisti (u forsi lilna) jagħrfu lilhom infushom billi jċekknu l-kwadranti tal-jien magħluq, għami, jew mhux-magħruf u jkabbru l-kwadrant miftuħ minni u minn kulħadd biex il-ħajja tibda tagħmel ftit iżjed sens. Biex l-istaġun ta' l-iżbalji jiqsar. Is-soluzzjoni mhux li taħbi iżda li tfittex biex issib. Kif ifisser sewwa t-Raġel Għaref: p.29 ff. Jekk ma tgħidlix x'tixtieq, ma nistax nipprova nifhmek. Jekk imqar ma nibdiex nifhmek … ma nistax nipprova ngħinek tifhem lilek stess ……. jekk tfisser sewwa, jekk hemm tifsira, tara… Inti trid tara… Jien kull ma nista' nagħmel hu li nipprova ngħinek biex tara … biex issib int… ħadd ma jista' jsib ħliefek ………. kultant jista' jimexxilek tgħin lil ħaddieħor jibda' jifhem .. tista' …. U meta jiġri hekk, fit-tmiem tiegħek tibda ssib tifsira, iva… (p.34) Element distintiv fl-aħjar novelli ta' Mal-Ħmura tas-Silla (xi wħud minnhom fihom doża awtobijografika trasformata: p.eż. F'Dell il-Muntanja p.91 ff), huwa l-konflitt bejn emozzjoni/ħsus personali u issues Nazzjonali, bħal ma huma—abbuż tal-poter, esplojtazzjoni, klijenteliżmu, tixħim, polarizzazzjoni. Dejjem dal-konflitt f'qafas ta' sens komun u raġonevolezza… L-'istorv line'' ippjanata qisha logħba chess iddisinjat teleoloġikament biex iġġorr sinifikat universali. Li tikxef il-maskra, kważi dejjem fil-privat, biex għall-waqt imqar ċkejken l-Epifanija ta' Spiteri tikxef il-kwadrant magħluq, għami jew mhux magħruf tat-tieqa msejħa Johari. Mela, f'din il-ġabra, Lino Spiteri jevalwa sensazzjoni, ħsieb, xilja, mottiv f'qafas kważi totalment anonimu l-kultura ta' l-anonimat fejn kull individwu/karattru jagħraf/ifittex sewwa d-distinzjoni mhux biss aħna/huma li tiġi mil-polarizzazzjoni politika u l-emarġinazzjoni soċjali iżda b'iktar insistenza jiena/aħna … kull individwu atomu mitluq għal rasu ''Tħokk/u Jħokku miegħu' (Cf. L-Għabex tal-Mandarin) f'relazzjoni mhix dejjiema jew sodisfaċenti, anzi transitorja/għaddiena, ambigwa/problematika/f qafas ta' konvenjenza li kull ma jmur m'hu konvenjenti xejn u allura m'hemmx sens ta' Solidarjetà, Fedeltà: Fedeltà Għaddiena li trid issarraf flus/favuri/voti/pjaċiri/jew pjaċir bid-dritt li meta jrid dan l-atomu jbiddel id- direzzjoni jew jiżganċa mill-ideal irrispettivament mill- iskomdu/weġgħa' tiċrita li jista' jikkawża fl-ieħor/oħra/oħrajn/fih innifsu. U l-weġgħa, l-iskomdu, it-tiċrita timmarka l-għarfien jew il- manifestazzjoni; dik li Jovce isejħilha l-'epiphanv … the momentarv sudden disclosure and manifestation of self'. L-Epifanija ta' Spiteri tikxef il- kwadrant magħluq, għami jew mhux magħruf tat-tieqa msejħa Johari. Il- periferija tħares lejn iċ-ċentru u wara d-deheb, l-inċens u l-mitra ssib il-vojt u b'hekk il-jien imkabbar jinża' xi ftit mill-preżunzjoni L-Epifanija ta' Spiteri tikxeflturi l-fraġilità tal-pretensjoni u t-tirannija tal- passjoni/fanatiżmu/poter. Strateġija ppjanata qisha logħba chess biex fl- aħħar tirbaħ/tegħleb il-qalba tal-belt imdawra bis-swar, strateġija ddisinjata biex iġġorr sinifikat universali permezz ta' enimmi, skoperti inkompleti, mottivi żbaljati, miżmumin flimkien b'satira, ironija u understatement, kelma inqas flok kelma iżjed dejjem b'raġonevolezza. Il-karattri/individwi f'din il-ġabra ta' dsatax-il novella Mal-Ħmura tas-Silla jgħixu f'belt, komunità ta' konvenjenza mhux komunità ta' konvinzjoni … (Martin Buber) il-kwadrant tat-tieqa tal-jien miftuħ huwa ċkejken, kwadrant magħluq, għami, mhux magħruf imdaqqas għalhekk Spiteri, kif tgħidilna l-qoxra tal-ktieb irid 'Jinfed l-irkejjen l-iżjed moħbija', li l- protagonisti jew ma jafuhomx, jew jixtiequ jaħbuhom, biex… ir-raġuni jafuha huma. Tant hu hekk li inizjalment Lino Spiteri donnu jrid jirrispetta x-xewqa li jinsatru, ma jħossx il-bżonn li jagħtihom isem, anzi donnu jħoss il-bżonn li ma jagħtihomx isem (eċċezzjoni biss Ħmura tas-Silla, Ktieb ta' Żeża, u Ċensina huma żewġ karattri b'isem/differenti). Is-sabiħa hi li l-protagonisti ta' Spiteri bl-ebda mod ma jidhru li jħossuhom skomdi mingħajr isera allavolja dan il-fatt jista' ftit jew wisq ixellfilhom l-identità. Anzi Spiteri xi daqqiet jindika li jistgħu jħossuhom iżjed komdi mingħajr isem, lebsin il-maskra tas-soltu (Kelb Maħrub) ta' l- anonomat waqt il-passatemp favorit tagħhom li jaħarbu minnhom infushom imqar għal siegħa waħda biss kif jingħad f'Kelb Maħrub. Il-persuna waħdanija mkabbra b'isimha hi l-innoċenti Żeża li qalbha tħabbat bil-ferħ meta taf li isimha se jidher fid-direttorju tat-telefon il-ġdid, 'Issa, iżda, isimha se jidher x'imkien. Fid-direttorju, ikun hemm hi wkoll, Min iridha, jista' jfittixha hemm.'' Tħossha se tikseb identità, u allura ''Tħossha vojta minn ġewwa meta taħseb li ħallewlha isimha barra: 'Ara, Sinjur, Zammit hawn qegħdin. Imma jiena, Tereża Zammit, m'iniex hemm. Kull m'hemm Tereza mix-Xewkija. Lili ħallewni barra. Għala Sinjuri Il-kont mhux bħal ħaddieħor inħallsu jien7 Ħabs qatt ma weħilti'' (p.43) Kif tafu, kienet bi żball fittxet biss fis-sessjoni t'Għawdex, u d-deputat tad- distrett tagħha li m'hu bl-ebda mod skomdu mingħajr isem jinduna bl-iżball u ġenerożament jagħtiha d-direttorju tiegħu: 'Hawn ara ħalli nagħtik tiegħi. F'tagħna d-deputati żgur jaraw li ma jagħmlux żbalji. U ara nann, biex ma titfixkilx, se nqegħedlek ritratt tiegħi fil-ktieb. Meta trid issib lilek, kemm tfittex hawn biss fejn qiegħed jien, imkien iżjed.'' (Client Politics at its best…) U l-innoċenti Żeża ''Qamet biex tmur, tross il-ktieb ma sidirha niexef, wiċċha mkemmex jixgħel, għajnejha jleqqu mill-ġdid, jaduraw lid-deputat …''issa nerġa nivvutalek iżjed bil-qalb, jaħasra''. — Importanti: B'sengħa ta' kitba u bi ħsieb profond, iktar milli jixgħel wiċċ Żeża … Lino Spiteri jixgħel bozza qawwija li tixli/tesponi/tikxef il-Jien Għani tad-deputat bla isem, jixgħel bozza qawwija oħra fuq sitwazzjoni soċjo-politika perenni fejn l-innoċenti biex isib lilu nnifsu jrid isib ''fejn qiegħed jien'' i.e. l-ispazju li jippermettilu l-qaddis, il-politiku bla isem li hu stess joqgħod f'dar bla numru fi triq bla isem f'wieħed mit-tlettax-il distrett elettorali ta' Malta, jistaħba wara r-ritratt, il-maskra elettorali li jnewwel il- kostitwenti tiegħu. (Ara: Ċensina) Żewġ daqqiet ta' pinna li jistgħu jagħtuk l-impressjoni mitfugħin malajr kemm kemm jingħarfu bħar-riċetta mgħaġġla tat-tabib iżda fihom b'sengħa gżejjer … u li l-politiċi mġiegħla jesplojtaw biex jgħixu/joktru politikament. ''Meta trid issib lilek kemm tfittex hawn biss fejn qiegħed jien''. F'għajnejn il-kandidat u sħabu, għalkemm isem Żeża jidher fid-Direttorju hi terġa' titlef l-identita' u ssir vot… L-istess bħal povra Ċensina fin-novella ta' dak l-isem: Il-Kandidat waqaf f'nofs tarġa jistaqsiha: ''Isma Ċens … int taf min jien, hux veruf' U Ċensina tirrispondi, ''Le, Sinjur għedtlek, ma nafx naqra. Imma tibżax nagħrfek mir-ritratt…Lilek nivvota, naħlef. Mela, anke jekk dal-kandidat jixtieq ġenwinament jgħin, għalih Ċensina hija Vot. …u għall Ċensina hu ritratt, maskra. L-istess bħal Ġanpawl, Konsa, u nrnies li jidhru fl-istorja msejħa Jum il- Ministru. L-uniku darba fejn nersqu biex il-politikant nużawlu ismu, jekk għandu (iżda huwa jassigurana li għandull) hija f'Jum il-Ministru (pp.133f0. Isejħulu Onorororororevoli, Sinjur membru tad-delegazzjoni lokali jsejjaħlu —: Onorevoli, … Sir… Sur… u meta l-Ministru ''għadu bidu'' biex jinbex il-kelliem jinsisti: ''Ara. sejjaħli b'ismi jekk trid;' il-membru jirrispondi: —B'ismek1 Of course not, Sirl Xou're the Minister… Meta iżjed tard il-Ministru b'ċajta jispjega lil martu ''il-Praspura ta' xi jsejħulu'' (p.147), m'hemm l-ebda dubju la għal martu u lanqas għall-qarrej li l-Ministru fil-fatt realment tilef ismu jekk mhux ukoll l-identità iżjed minn Zeża tad-Direttorju. Kif huwa jara l-bnedmin bħala kostitwenti/voti hekk martu u l-kostitwenti jarawh bħala l-anonimat/maskra tar-ritratt elettorali li issa elett u magħżul siker bil-poter u allura ma baqagħlux identità, għannaq, tbewwes ma' l-anonimità, ħaddan il-maskra, li fil-privat bl-iżjed mod krudil, satiriku, .u dirett tneżżgħu martu stess. Iċ-ċentru li l-periferija qieset u għadha tqis b'qawwi jinstab vojt, I'alla modern'' jiġi smaskerat sempliċement bil-bidla ta' sempliċi konsonanti: Martu tgħidlu: ''Għal darba kont kważi onest… M'għedtlux ħażin lil dak il-miskin isejjaħlek 'Bloqq' … imma kont tkun iżjed onest kieku għedtlu jgħidlek 'Bloqt'… Kienu jsiru jafuk kif nafek hawn jien. Qiegħda ngħid sewwa jew le7' biss pretensjoni, … u x'hemm moħbi fil-kwadrant rnagħluq, għami jew mhux magħruf tat-Tieqa Msejħa Johari jinkixef. Il-Ministru ta' bla isem m'għandux risposta la għax-xilja, u langas għal kixfa tal-jien li hu jrid jaħbi mill-periferija, l-alla modern jispiċċa jixxaqqaq mgħattan mill-verità: 'Telqet torqod, waqt li hu baqa' jteftef bla ma jiekol il-koxxa niexfa qoxqox ta' tiġieġa…, wiċċu qisu mgħaffeġ bla fadallu sura mqar daqsha'' Dak huwa l-ġudizzju ta' l-aħħar, it-tmiem predeterminat, il-ġudizzju li l- awtur riedu jrieġi fl-istrateġija li ddisinja sa mill-bidunett. 'Jekk titlef ismek titlef ġieħek' Titgħaffeġ, titlef anke s-sura/xebh ta' bniedem. Tista' tmur tindifen. X'irid li jagħmel bl-Onorevoli bla isem l-awturi Inaqqaslu xi ftit mill- ispazju li jokkupa. Iċekknu ftit. Tant hu hekk li fl-istorja penultima, Il-Kont, l-Onorevoli qisu biss dell, preżenza u ma jgħidx biss kelma waħda waqt li x- xwejħa tferra' x-xmara interminabbli ta' tgergir li għandha kontra d- dipartiment ta' l-intaks. X'irid jagħmel bl-Onorevoli bla isem l-awtur7 Hawnhekk, xi ħaġa li qatt ma nagħmel, se jkolli nitkellem extra-testwalement, noħroġ barra mit-test, xi ħaġa li l-kritika letterarja ma tippermettix li nagħmlu. Iżda billi l-qoxra tal-ktieb hija wkoll parti mit-text se nazzarda nistaqsi: X'irid li jagħmel bl- Onorevoli bla isem 'alla modern' l-awtur' Il-qoxra tal-ktieb talludi b'isimha għall-novella li fil-ktieb ma tidhirx, il-kittieb nesa' jgħaddiha lill-istampatur u t-text tagħha, l-istorx line, plot, karattru, motivi ma nafuhomx. L-isem biss nafu. Qabar għall-Onorevoli X'se jġagħlu jagħmel lill- Onorevoli2 Iħaffer qabru hu stess7 jikkommetti suwiċidju/ Ċertament se jkollu bżonn qabar adegwat għall-ispazju li okkupa f'ħajtu. Jew forsi Spiteri se juża l-aħħar ironija. …u jogħsfru jew jirriduċih tant li l-qabar li jkun ħejja b'tant imħabba ma jkollux bżonn jużah2 Nerġa, niġi għan-nuqqas ta' solidarjetà għall-fedeltà li jekk teżisti hi għaddiena u ambigwa. Dan narawh speċifikament mhux biss fin-novelli politiċi bħal Il-Kandidat Prospettiv, F'Dell il-Muntanja, Id f'Id, Xkupa Ġdida, u Għabex il-Mandarin iżda wkoll f'novelli intimi bħal kelb maħrub, tkaxkir u f'Ġenna ġdida fejn il-mara titlaq ma' ħaddieħor biex tfittex il-paradoss 'ġenna ġdida fl-infern', F'Jum il-Ministru— il-mara ma titlaqx iżda l-kumment satiriku li jgħattan tagħha jindika li ilha li telqet emozzjonalment. L-iskomdu, weġgħa, qasma fil-jien jeżistu fin-novella Mal-Ħmura tas-Silla u li jistħoqqilha wisq iżjed minn paper għaliha biss. Iżda l-qasma u t-tiċrita jeżistu kważi f'kull novella ta' Spiteri… Għaliex f'komunità xi daqqiet sadista milquta minn imxija ta' materjaliżmu li jħassar lil min jagħti u lil min jieħu l-awtur b'mogħdrija qarsa jew l-ironija ta' l-aċċettazzjoni jeżamina l-mottivi u l-ħsus fil-kwadrant moħbi jew għami. Kif Spiteri appuntu joħloq personae nattativi/maskri/vuċijiet bla isem li direttament jaħtfu l-qarrej minn sidru u jġegħluh jisma' u jinduna bit-tiċrita, il-qasma antitetika jien/l-oħrajn u drabi bejn jien/jien—Din il-Qasma tmexxi lejn il-kontradizzjoni (eż. Fid-Dell tal- Muntanja) ix-xilja falza (eż. Il-Passiġġier) Il-Karba tat'Telfa lil-Fanatiżmu (eż. Omm l-Azzarin) Il-Karba tat-Telfa lit-taħsir/transgressjoni morali (eż. Mal- Ħmura tas-Silla) Il-Karba tatTelfa lin-nuqqas ta' Għarfien tal-Bżonnijiet ta' l-oħrajn (eż. Tkaxkir) Il-Karba ta' dak li tard wisq jasal biex jifhem lilu nnifsu (eż. Il-Karba tal-Hvena) Il-Karba ta' Karattri maqbudin fi traġedja individwali ta' falliment ta komunikazzjoni interpersonali li matul ħajjithom jiżgura nuqqas ta' sikurezza u doża insistenti ta' Malaise li twassal lejn l-ammissjoni tat-telfa aħħarija: bħal eż. fi Tkaxkir: 'Doqali ħanini..' lissen bla ma jinstema. F'ruħu magħluba, sema' biss saqajh. bħal eż. f Il-Karba tal-Hvena' Il-karba tal-ljena … b'leħen iktar mitfi, nieqes minn kull tama, kompla jlissen lilu nnifsu… iċċarratli s-sliem … U ra li dak li sieħbu għarrfu bih il-bieraħ, ruħu ġewwa fiha kienet ilha tafu, ilha trid tgħidulu. Kważi kull novella ta' Spiteri ibda minn Mal-Ħmura tas-Silla tagħtik sens ta' telfa jew ħala. Iċ-ċentru li jorganizza jew jorganizza l-ġrajja maqbud f'enimma li tiżviluppa permezz ta' faxx simboli li jimplikaw malaise u jwasslu fl-aħħar għall-ammissjoni tat-telfa jew qirda. U din it-telfa, dan it-tmiem kien konxjament/inkonxjament irieġi l-ħsibijiet, tixbih, simboli, u struttura ta' l-awtur. Verament ''a Sense of an Ending' irieġi l-ġisem bla isem magħżul bħala vittma espijatorja minn Lino Spiteri. Paradossalment, b'eċċezzjoni waħda… L-Għabex tal-Mandarin li jekk miniex sejjer imqarraq hija l-iżjed novella b'bażi awtobijografika. Għedt paradossalment, għaliex it-titolu jindika tmiem, telfa, diżappunt, tradiment, telfien tas-setgħa, tiċrit… L-Għabex… Paradossalment għaliex is-sens ta' telfa jinbidel permezz tal-fehma u determinazzjoni żagħżugħa f'sens ta' ferħ u sejbien ta' jien ħieles: 'Qabel Mandarin għamlitek is-setgħa. Illum int Mandarin għal dak li għaddejt minnu, għal dak li daħal fik. Ara minn kemm għaddejt, sew tajjeb u kemm ħażin, tul das-snin kollha tħakkek u jħokku miegħek' Hekk li l-Mandarin imġarrab hu konvint li fit-telfa sab l-għożża, fil-ftuħ tal- kwadrant tat-Tieqa Johari sab is-serħ u l-ħelsien: 'Daż-żagħżugħ xwejjaħ tiegħi, ukoll, qallu maħnuq, 'Dan l-għerf kollu mnejn ġibtu '' 'X'tistenna minn iben mandarin f', wieġbu l-ġuvni ferħan. U jien fl-aħħar ngħid x'tistenna minn Lino Spiteri 2