Meta Mosċ ried joħroġ. lil-Lhud minn art il-Masar u s-Sultan ta' hemm ma riedx, Mosċ ħabbar lis- Sultan li bħala għedieb talli ma riedx iħallihom jitilqu, fil-lejl tal-14 tax-xahar Nisan, l-Anġlu t'Alla kel- lu jgħaddi minn fuq dik l-art u joq- tol kull bikri tan-nies u tal-bhejjem. Mosċ amar ukoll lil-Lhud biex dik inhar kull sid dar joqtol ħaruf u jiż- bogħ b'demmu wirek il-bieb, biex hu u għaddej l-Anġlu l-qattiel jagħ- raf id-dar fejn jgħammru l-Lhud u ma. joqtlilhomx il-bkura. tagħhom. Dak li ħabbar Mosċ saħħ, u fl- aħħar Sultan il-Masar ħalla lil-Lhud jitilqu. Mosċ kien sejjer bin- nies lejn il-Palestina, kiteb lil-Lhud dan il-kliem: ''Il-jum 14 ta' Nisan għandu jkunilkom jum ta' tifkira. Għandkom tħarsuh bħala Għid, u tqaddsuh lil 'Mulej għal dejjem, minn nisel għal nisel. (ktieb tal- Ħruġ, XII, 14). U għal hekk il- Lhud biex jisimgħu minn Mosċ, 77 KIF IL-LHUD IĦARSU L-GĦID għadhom. sal-lum jagħmlu l-akbar Għid tagħhom fil-15 ta' Nisan. It-thejjija għa: Għid il-Kbir issir kif sa ngħidu hawn. Ftit jiem qa- bel inaddfu tindifa. kbira lid-dar kol- lha u kull ma fiha. Ibajjdu'u jiż- bgħu u jaħslu l-art u jogħorku taj- jeb il-borom u t-twaġen u kull ħaġa li jsajru fiha; Fit-13 ta' Nisan, fil- għaxija, sid id-dar jagħmel it-tifti- xa għal ħmira. Għax billi Mosċ amarhom li fil-jiem tal-Għid ma għandhomx iħallu f'darhom ebda ħobż mehmur (Ktieb il-Ħruġ, XII, 15), jisimgħu minnu kif imiss. Sid id-dar mela iqiegħed nitfa: ħobż mehmur żgħira fejn jaraha kull ħadd, aktarx fuq ħoġor ta' tieqa kbira, fid-dar. Imbagħad jixgħel xemgħa u jgħid talba u jibda jfittex fir-rkejjen tad-dar, fis-sniedaq u fuq il-farxiet. F'idu jkollu qatta żgħira rix tal-wiżż u kull fejn isib frak tal-ħobż, jikinsu bir-rix għal ġewwa luħ żgħir li jkollu f'idu l-oħra. aħħar, meta jfittex kull imkien, jik- nes ukoll għo; ge' l-uħ dik il-ttieta ħobż ii jkun qiegħed ġewwa ħoġor it-tieqa. Imbaghad. jorbotha. f'ċar- ruta. mal-trak l-ieħor li jkun sab u jdendilha mas-saqaf tuq musbieħ jixgħel, biex ma' tul il-lejl dak il- irak. ma, jjilħquhx il-ġrieden u jerġ- għu jxerrduh mad-dar. Wara dan jistqarr; bil-lsien Lhudi ji huwa jqis ibħala ; trab, il-frak: tal-ħobż meħ- mur, jekk baqa' xi ftit x'imkien li ma. sabux huwa. Il-għada, ftit qa- bel nofs inhar, dik is-sorra żgħira frak tal-ħobż, sid id-dar jaħraqha. Fl-T4 ta' Nisan lil iben. il-bikri tad-dar il-Lhud iġiegħluh isum, bħa- fa fidwa u tifkira. ta' meta l-Anġlu għadda. minn art il-Masar u qatel il-. bkura kollha. Fil-għaxija s-subjien koliha. jilbsu l-aktar libsa. sabiħa. 'i jkollhom: u jmorru għall-għasar il- knisja tagħhom. Wara li jiġu mill- għaxa jew ikla tal-Għid, Dil-mej- da, il-Lhud Askenażim (jiġifieri tax- Xmiel tal-Ewropa) jgħidulha Seder u l-Lhud Separdim (jiġifieri ta' Spa- nja) jgħidulha Ħaggada. F'ras il-mejda jitqiegħed siġġu tad-dirgħajn bi mħadda fuqu għal sid id-dar, u ħafna drabi l-mara, tie- għu wkoll ikollha siġġu kbir imhej- ji. Fuq il-mejda quddiem is-sid ikun hemm platt u fuqu tliet ftajjar tal-ħobż bia ħmira, jgħidulhom mażżot, misrurin waħda waħda ġewwa. ħrieki bojod nadifa. Fuq dawn jitqiegħed platt ieħor b'wirk ta' ħaruf mixwi, li jfisser il-ħaruf tal-Għid u bajda misjura. li tfisser il- Ħaġiġa, jew għotja li dari jagħtu : lil Mulej fil-Ħakel ta' Ġerusalem. -Fuq il-mejda jkun hemm ukoll ħat- na platti bil-ħaxix morr, bħal ħass u sija (dak li bl-Ingliż jgħidulu water-cress) u fiġel u bieqja b'għa- sida. li jgħidulha: Keroseż, magħmi- ia minn: frott imqadded mgħolli fl- imbid u l-ħajl, ikun hemm ukoll qdieħ (jew żazza) mimlija: bl-ilma bil-Meih, li jfisser id-dmugħ li xer- rdu l-Lnud meta kienu tis-jasar fl- art tal-Masrija. Waqt l-ikel jixor- bu erba' qdieħ' inbid, li jfissru l- enba' weghdiet li Aiila wiegħed ill- Lhud mera kienu fil-jasar, Il-wegħ- diet huma: li joħroġhom minn taħt idejn il-Masrin; li jeħjishom mill- jasar; li jgħaddeb lil Masrijin; li je- hodhom bħala tajfa tiegħu; . Qdieħ ieħor bl-inbid iħajluh tuq il-mejda għall-Profeta. Elija li hu mistenni li jiġi f'Għid il-Kbir, qabel ma jid- her il-Messija. Meta. n-nies koilha tad-dar, sew- wa. l-ulied kemm il-qaddejja, jo: qogħdu .ma' dwar il-mejda, sid id- dar iqum bil-wieqfa u jferragħ l- ewwel qadaħ inbid u jgħid talba 'i biha jbierek l-inbid u kull ma jkun hemm. fuq il-mejda. Imbagħad joq- għod bil-qegħda, imil fuq minkbu x-xellug u jixrob l-ewwel qadah in- ' bid u i-koll jagħmlu bħalu. ; Wara dan sid id-dar jarġa' jqum u jaħsel idejh u jarġa' joqgħod bil- qegħda u jitteka fuq minkbu x-xel- lugi u jibda jiekol il-ħaxix. morr miblul fl-ilma mielaħ u jagħti ftit lil kull wieħed li jkun hemm' fuq il-mejda. Imbagħad jieħu mill- platt waħda: mill-ftajjar mażżot u jaqsam nofsha u jaħbiha taħt im- ħadda, u n-nofs. l-ieħor iqattgħu bċejjeċ żgħar u jagħti biċċa lil kull mir. ikun fuq il-mejda. — Dawna jqumu, jgħollu l-biċċa tal-ftira miż- ża lejn is-sema u jgħidu: ''Dan hu- wa. l-ħobż tan-niket ,li misserijiet- na kielu f'art il-Masar'. U jekk ikunu barra mill-Palestina jgħidu, wkoll: ''Dis-senż hawn; sena oħra f'Ġerusalem. Dis-sena lsiera, sena oħta ħelsin''.— Imbagħad iqegħdu l-biċċa ftira quddiemhom u t-tifel iż-żgħir tad- dar. isaqsi lis-sid: ''Għaliex il-lejla qegħdin nieklu ħaxix morr u: ħobż miżż, u mitkijin fuq minkibna2' U sid id-dar jibda jgħid lilu u lil kul min jisma' kemm ħabbhom Alla lill-Lhud u kemm ġid għam- lilhom u kif ħelishom mill-jasar tal- Masrijin. Wara, jgħannu jew jgħi- du l-ewwel qasma. tal-Hallel, li hi s-Salmi, mill-għadd 113 sal 118, u jixorbu t-tieni qdieħ li jgħidulu Haggada, wara. li jgħolluh lejn is- sema. Wara dan jaħsiu jdejhom janġa' jaqsam ftira u jberikha u jie- kol: ftieta. minnha miblula — fl-ilma mielaħ u jagħti wkoll lil dawk tal- mejda. Jagħtihom ukol ħaxix morr miblul fil-kerosef u biċtejn żgħar ftira li f'nofshom ikun hemm qat- għa żgħira fiġel, tifkira ta' Hillċl, Lhudi qaddis, li kien jiekol fil-Għid ħobż miżż u ħaxix morr u laħam tal-ħaruf imkebbin flimkien. ' Imbagħad iġibu ikel ta' ħafna xorta misjur kif isajjru l-Lhud. Fl- aħħar tal-ikla wieħed tifel żgħir imur iġib dik in-nofs ftira li ħeba taħt l-imħadda sid i-dar. ' Hawn is-sid jiżżi ħajr 'l Ala u jferragħ it-tielet qadah inbid, u l- oħrain jagħmlu bħalu. Wara li ji- xorbuh, is-sid iferragħ il-qadah ii jkun hejja. għal Profeta. Dak i-ħin dawk kollha li. jkunu fuq il- mejda. jibqgħu għal ftit tal-ħin sek- tin, bla ma jagnmlu ebda ħoss an- qas jgħidu epda keima. Imbagħad jifthu bieb id-dar u jibdew jidgħu u jisħtu jil dawk li m'humiex: Lhud, jiġifieri lil dawk li ma jemmnux. Did-drawwa ma kenitx minn dej- jem, imma. miż-żmenijiet tan-nofs, meta l-Lhud kienu minn kull-ħadd maħqura. Wara dan jgħannu jew jgħidu t- tieni taqsima tal-Hallel u xi talba u jixonbu r-raba' qadah inbid. Fl- aħħar nett jitolbu 'l Alla li jilqa' t-talb li talbu u t-tifkira li għam- u tal-Qawwa tiegħu meta ħelishom minn. art il-Masar. Għad li l-Liġi tal-Lhud tgħid li għandhom jagħmiu dan il-Għaxa tal-Għid fil-lejl tal-I4-15 ta' Nisan; u fil-21-22 tax-xahar biss, hemm ħafna Lhud li jerġgħu jagħmlu hekk ukol' fil-lejl 15-16 u 22-23 biex jekk Alla 'ma jilqax l-ewwel Għid, jilqa' t-tieni. Il-Għid huwa fil-15 ta' Nisan, im- ma s-sitt ijiem ta' warajh ikunu għejjeda tal-ħobż miżż, bla ħmira, u minnu biss jistgħu jieklu. Ma' tul dawn il-jiem fil-knejjes tal-Lhud ikun hemm il-Għasar u kull Lhu- di li jħobb id-djiena tiegħu, għan- du jaħdar għalieh. IL-'GLORIA PATRI' BIL-PALESTIN U BIL-MALTI El-meġd 'lil Ab u 'l Iben u wa 'i Ruħ il-Qodos. Ka ma kan fil-eb- tidà, alàn u kull awwàn, ila d-deher id-deherin, Amien Is-sebħ lil Missier u jil Iben u lir- Ruħ il-Qodos, Kif kien fil-bidu 'issa u dejjem, għala dejjem ta' dej- jem. ġi