Mejju — Ġunju 2012 Il- smaqażin ta' Klabb Ħuttaf. Eżatt kif kont ħa nikteb dan l-editorjal, il-ħbieb tagħna Rav Galea u ibnu Nick - żewġ berdwoċers akkaniti - tawna l-aħbar sabiħa li sabu bejta tal- kapinera fil-Buskett. Din hija l-ewwel darba li dan l-għasfur nafu li bejjet f'Malta. Allura ddeċidejt li dan l-editorjal niddedikah lil din l-aħbar, għax mhux kull sena jbejjet għasfur ġdid. F'Malta l-lista ta' għasafar li jbejtu hija fqira mhux ħażin. Veru li f'dawn l-aħħar għaxar snin żdiedu speċi ġodda, bħar-rundun, it-tiġieġa tal-baħar u l-gamiema tal-kullar - kif taqraw mill- aħbarijiet f' Il-Ħuttafa stess - imma n-numru xorta għadu baxx. Il-kapinera hija komuni u tidher kull sena fir-rebbiegħa u fil-ħarifa. Numru sabiħ minnhom anke jibqa' Malta fil-ħarifa u jgħaddu x-xitwa magħna. Eh, imma sa Mejju kollha jkunu parpru lejn Sqallija, l-Italja jew iktar 'il fuq. Imma dis-sena par kapineri baqa' fil-Buskett, bnew bejta ġo liedna folta u rabbew fiha familja ta' tnejn. Iss'issa għadni Is-Sultan huwa l-ikbar mazzarell li naraw Malta. Huwa territorjali ħafna, ETT jiġifieri l-vaska tiegħu jiddefendiha sew, u jikgzatia jkeċċi l-mazzarelli l-oħrajn kollha. Wiżuwu X'għandna7 Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid2 Kompetizzjoni Attività X'idea dikl Avviżi Nħawi Naturali il-kumitat kemm smajt li ż-żewġ frieħ kibru b'suċċess, tgħallmu ' jtiru u telqu mill-bejtal Iż-żewġ flieles tal-kapinera fil-bejta. Ir-rix diġà Aħna nisperaw li qed jibda jispuntalhom. din ma tkunx l-ewwel u l TF'ASMMA l-aħħar darba li l-kapinera tbejjet f'pajjiżna, u bil- qalb nistidnuha terġa' ji tiġi s-sena d-dieħlal Anzi Sew, qed jalla jiġu ż-żgħar u jbejtu brimba tl- huma wkoll. B'hekk tibda pal tal-bajtar. popolazzjoni ta' għasfur i ġdid f'Malta. Caw ħbieb. il-kuntatt s-sajf imma tantx toqogħdu L-omm waslet bl-ikel biex titma' liż-żgħar tagħha. ( ietor Il-mara jkollha l-kappell kannella. q .- Il-Limonju (sea-lavender) hija pjanta delikata li tikber DIK Life baxxa fuq friegħi irqaq ħafna u weraq f'bukkett fl-art. Din tar-ritratt tikber fi xtut ramlin u hija rari. Għad irid isir studju aħjar fuqha għax għadna lanqas nafu sew liema speċi hil Ritratt ta' Victor Falzon Il-Ħuttafa 110 : Ġunju 2012 : p3 Ir-rebbiegħa hija ż-żmien meta l-għasafar jibnu l-bejtiet u jrabbu familji ġodda. F'Malta għandna diversi speċi ta' għasafar li jbejtu, u mhux għasafar tal-bejt biss, kif jaħsbu ħafna nies. Fost dawn hemm il-monakella, it- tiġieġa tal-baħar u l-gamiema tal-kullar. Dawn huma ritratti friski ta' xi frieħ tagħhom minn ta' dis-sena. F'Malta l-Monakella tbejjet biss fir-riserva naturali tal-Għadira. Dawn huma tlieta mill-flieles li faqqsu f'Mejju ta' dis-sena. Rnazzjjaj ST ON ss 7 Uċieċja CN vASEEED ġ Ġ ċ F'Malta t-tiġieġa tal-baħar tbejjet biss fir-riserva naturali tas-Simar. Dawn tlieta mill-flieles li faqqsu f'Mejju ta' dis-sena. Il-gamiema tal-kullar bdiet tbejjet regolari f'Malta f'dawn l-aħħar għaxar snin. Dawn żewġ bċieċen li faqqsu dis-sena. Dawn l-aħbarijiet u anke ta' paġna 4 tajbin biex tużawhom l-iskola 9, fl-Attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) L AI B Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li titmexxa fl-iskejjel minn Bi rd Life BirdLife Malta u Bank of Valletta, bl-għajnuna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni. l-ġdida neħħewhom. Għall-inqasl l-aħħar 20 1—BW il-puma żdiedet sew f'diversi stati tal- iStati Uniti, speċjalment fl-inħawi magħrufin bħala l-Midwest. Dan l-aħħar sar servej fuq dal-ġmiel ta' annimal u sabu li fi stati bħal Texas, Arkansas, Nebraska, South Dakota, North Dakota, u anke (fil-Kanada) f'Manitoba u Ontario, minn inqas minn 100 li kienu għoddew fl-1990 issa n-numru tela' għal 30,0001 Nisperaw li l-kaċċaturi-kawbojs Amerikani ma jibdewx jikluhom idejhom biex imorru jieħdu bażż joqtlu koċċ puma għall-gost. L-Amażon hija waħda mill-ikbar foresti tad-dinja, u fiha jgħixu eluf ta' speċi ta' pjanti u annimali. Ħafna mill-Amażon qiegħda fil-Brażil, u għalhekk il- futur tagħha qiegħed f'idejn in-nies u l-gvern t'hemmhekk. B'xorti ħażina s'issa l-Brażiljani ma tantx beżgħu għall-Amażon għax kull sena jaqtgħu u jaħarqu meded kbar minnha. Dan l-aħħar il-Brażil għadda liġi ġdida li biha l-qerda tal-foresta flok tonqos ħa żżidi Fil- Brażil l-għaqdiet tal-bdiewa huma sinjuruni u b'saħħithom ħafna, u hemm bdiewa biljunarji li lesti jaqtgħu l-Amażon kollha u jibdluha f'għelieqi enormi fejn irabbu miljuni ta' baqar. Dal-baqar imbagħad isiru… ħambergersl B'xorti tajba, l-aktar partijiet koroh tal-liġi INN Amażon Il-Kolombja hija l-iktar hem pajjiż fid-dinja li fih għasafar differenti: xi 1880 speċil Dan għaliex il-Kolombja għandha varjetà kbira ta' ambjenti differenti, u f'kull ambjent issib natura differenti, inkluż għasafar. U issa sabu ieħor. Dan huwa l-Antioquia Wren, u sabuh erba' Tornitoloġi Kolombjani, li għamlu sentejn jistudjaw u josservaw dawn l-għasafar fil-majjistral tal-pajjiż. L-Antioqula Wren Thrvophilus sernai mhux talli huwa għasfur ġdid għax-xjenza, imma huwa wkoll endemiku għall-Kolombja. DU z xi ħadd li jistudja l-għasafar. -: 'endemiku — jinstab biss f'dak il-pajjiż jew reġjun Imma jaħasra b'dak il-faqar kollu fl-Indja, fejn tridhom isibu bl l-flus biex jipproteġu t-tigri 72 Partijiet mill-foresta li diġà nqerdu fil-Brażil Fid-dinja baqa' biss L xi 4000 tigra, u kważi nofshom jgħixu fl-Indja. Għalhekk minn kif l-Indja tittratta t-tigri tagħha jiddependi ħafna l-futur ta' dan l-annimal tal-ġenn. Fil-fatt l-aħbarijiet mill-Indja huma ħżiena immens. Fl-2010 ġew rappurtati li nqatlu 56 tigra, u fl-2011 inqatlu 52. Waħda fil-ġimgħal U dis-sena agħar, għax fl-ewwel sitt xhur biss diġà nstabu 48 tigra mbiċċral It-tigri jinqatlu l-iktar biex jinbiegħ l-għadam tagħhom fiċ-Cina, fejn ħafna jemmnu li huwa mediċinalil U ejjal La għandhom flus biex jibnu rokits spazjali u bombi nukleari, e għandhom biex iħarsu t-tigri sew. Il-Ħuttafa 110 : Ġunju 2012 : p5 X'nista' nara tgħid7 jikteb Jason Aloisio It-Tertuxa hi fost l-iżgħar u l-iktar komuni mill-grupp tal-għasafar tax-xatt. Tidher fi żmien il-passa u anke matul is-sajf. L-aħjar postijiet fejn tista' taraha, flimkien ma' għasafar oħra tax-xatt huma s-Salini u r-riservi naturali tal-Għadira u tas-Simar. Tħobb tfittex l-ikel ma' għasafar ikbar minnha, qisha biex titwennes. L-ikel tagħha, magħmul l-aktar minn 'invertebrati żgħar, tnaqqru minn wiċċ it-tajn b'munqar żgħir u rqiq. L-aħjar mod biex tagħrafha, speċjalment meta jkollha l-kuluri ċari tax-xitwa, hu mid-daqs żgħir tagħha. It-tertuxa tbejjet fin-naħat ta' fuq tal-Ewropa u tal-Asja, fejn is-sajf huwa qasir. Huwa għalhekk li tibda tpassi em kmieni lejn l-Afrika meta l-ħarifa tkun għadha kai SĦAĦ) lanqas bdiet. Il-frieħ ipassu ftit wara l-ġenituri (G PSfTa tagħhom. It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. linvertebrati — annimali bla sinsla tad-dahar (vertebra), ħafna minnhom bla għadam ieħor ukoll. Per eżempju insetti, brimb, ħniex, bebbux, gambli, qarnit, arzell, granċijiet, eċċ. THE MALTI TUTA O f r Ħ'B kk Lal F'Il-Ħuttafa li jmiss ħa jkollna l-ħames poster. Dan biċċa mir-ritratt li ħa jidher. markati X'taħseb li hu l-għasfur7 Ibgħat it-tweġiba, flimkien ma' ismek, f'dan l-imejl il-ġuħ, aħsbulu u ħudu l-ikel magħkom. Toqogħdux taqbdu lilna biex tmeximxulna saqajna. Ma niħdux gost, tafuxl Saqajna għandna bżonnhom. Grazzi. Ktieb sabiħ immens. il-Ġimgħa 13 Lulju 2012 €5 Tibagħtux flus bil-posta (ħlas fil-post). XMembri, familji u ħbieb meta tibbukkjaw. A I żaħ Klabb Ħuttaf Dakinhar ħa nqassmu l-istiker I V Klabb Ħuttaf numru 5. Jekk il-baħar Biex tibbukkjaw ċemplu lill-BirdLife fuq 21347644/5 (ħinijiet tax-xogħol). Ċans għandkom sa 3 Lulju imma tittardjawx għax il-postijiet jinħatfu. jagħmlilkom id-deni, tieklu xejn sa 3 sigħat qabel il-ħarġa. 'Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir. Jien ili membru fil-BirdLife imma, llum mort l-ewwel ħarġa, tieghi magħhom. Morna, r-riserva, naturali tal-Għadira, hemmhekk rajt tipi differenti ta' għasafar bħal russett griż, agretti bojod u għasafar oħra. Kif kont hemm sirt naf bi pjanta jisimha denb il-fenek, u kienet sabiħa. Ħadt pjaċir ħafna, l-ewwel ħarġa, ma' Klabb Ħuttaf u nittama, l-ħarġiet li jkun hemm ma nitlifhomx għax kienet tant interessanti. Alvin Farruġia (13) Illum mort l-ewwel ħarġa tiegħi ma' Klabb Ħuttaf għar-riserva tal-Għadira. Bdejna b' mixja madwar ir-riserva u rajna, qatgha rundun u hawwiefa jtiru. Wara rajna gamiem tal-kullar, kaċċamendula u buċaqq jistrieħu fuq wajers tad-dawl. Dħalna fir-riserva u hemmhekk osservajna aktar għasafar mill-qribuanke bit-trombi. Rajna russett griżu xiagretti bojod li jżuruna, fil-passa. Waqt li mixjin fil-passaġġ biex immorru ġo kamra fuq wara tar-riserva, rajna l-pjanta tal-ħannewija. Fost l-għasafar li rajna mill-kamra kien hemm diversi tipi ta' huttaf, pispisella hamra, gallozz u gawwija. Kemm kienet interessanti din il-ħarga,l Jien qiegħda nistenna, bil-ħerqa l-ħarġa li jmiss. Jisimni Pankrazju. Hawn min jafni wkoll bħala Narċis il-Baħar. Ma tantx issibni lili, ħijjos. Għax l-ambjent tiegħi huwa rari. Jien ngħix fl-igħaram tar-ramel. konna ġibna fuq l-għaram tar-ramel. Iva, imma jien ngħix fl-għaram li jiffurmaw f'xatt il-baħar. Jien fjura tas-sajf, ħabib. Mhux biss sabiħa, imma kbira u tfuħ bħall-ġilju. Peress li l-fjuri tiegħi jfuħu, kultant jaqtgħuhomli. U xi drabi l-karozzi jipparkjaw fuq ir-ramel u jżellġuna ġor-ramel… Saħħa lilek, u jekk tkun f'xatt il- baħar u tara lil sħabi, sellili. i għaram tar-ramel. Il-Ħuttafa 110 : Ġunju 2012 : p7 X'differenza bejn naħla u żunżana2 In-naħal is-soltu jkun sufi, iż- żnażan is-soltu ma jkunux. In-naħal għandu forma ftit ) żee, smina, iż-żnażan huma iktar tawwalin u spiss ikollhom qaddhom dejjaq. In-naħal ikollhom saqajhom sufin u ħoxnin, taż-żnażan twal u lixxi. — sil Kważi kull fejn issib il-fjuri ħa ssib l-insetti. U fost l-iktar insetti li jixxalaw bil-fjuri huma n-naħal u ż-żnażan. 7 W fi Ħafna nies jibżgħu min-naħal u ż-żnażan minħabba dik l-imbierka xewka. Imma jekk ma nfixkluhomx, dawn l-insetti ma jagħmlulna xejn, anzi jkomplu bix-xogħol bieżel tagħhom. F'Malta għandna mal- 200 speċi ta' naħal u żnażan, u dawn sebgħa minnhom. Innutaw kemm dawn $ l-insetti jħobbu l-iswed u isfar. Fin-natura dawn iż- żewġ kulur flimkien ifissru PERTKLU. Din twissija lil annimali oħrajn biex iħallu lil dawn l-insetti bi kwiethom. Il-Ħuttafa 110 : Ġunju 2012 :/p8. r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew fjuri kultivati) u aħna nġibuhomlkom f'dil- paġna, basta jkunu veru tagħkom. Tistgħu tibagħtuhom 6 bil-POSTA' lil Klabb Ħuttaf BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 0 bl-IMEJL (jpg, pdf, tif) lil In-natura sabiħa anke il-huttafaObirdlifemalta.org tagħha. Dawn il-fjuri alavolja nien korla XMaterjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux ihom ritratt. nistgħu nibagħtuhulkom lura. Mhux biss, Kartun ieħor ta' Askva Pizzuto (16) imma jkollhom i iż-żerriegħa, EFA li jiġġennu £ ; għalihom A 4 , għasafar bħall-gardell. Qaqoċċ tax-Xewk 4 Francesco Tanti (5) Ħuttafa 2/4 GN / Ħ Desirċe miaea QK i Ideat li l-bniedem ikkopja min-natura Skont it-tradizzjoni, fis-sena 105, wieħed Ċiniż jismu Ts'ai Lun kien qed josserva żunżan tax-xehda 3 jibnu l-bejta tagħhom u innota kif iż-żunżana tgerrem l-injam minn zokk ta' pjanta u tibda tomogħdu sakemm isir qisu pejst. Imbagħad iż-żunżana tuża saqajha u anke ħalqha stess biex tiċċattja l-pejst. Meta ġġibu l-ħxuna ta' karta tibda tużah biex tibni l-ħitan tax-xehda tagħha, b'dawk il-ħafna ċelel żgħar. ' Minħabba li Ts'ai Lun xogħlu kien li joħloq magni u invenzjonijiet oħra għall-Imperatur tiegħu Han Ho Ti, dan mill-ewwel beda jħaddem moħħu biex jara kif jista' jimita liż-żnażan. Ts'ai Lun qabad zkuk tal-bambu, taċ-ċawsla u ftit ċraret, qattagħhom, ħallathom flimkien u xarrabhom qisu kif jagħmel żunżan f'ħalqu. Meta t-taħlita saret ħaġa waħda, nixxifha, ferrixha fuq tilar u b'hekk ħoloq… il-kartal Din l-iskoperta tant kienet kbira li ċ-Ċiniżi żammewha sigrieta għal mijiet ta' sninl Eluf ta' snin qabel ic- Cinizi, l-Egizzjani kienu ivvintaw tip ta' karta imma kellhom sistema ohra. Flok ifarrku l-injam u jaghmluh pejst kienu jinsgu strippi rqaq tal-papiru. Il-papiru uwa tip ta' qasab li q - f jikber mal-gnub tax- Jinghad pero keeż ħ l li qabel ma bdew juzaw isgara l-Egizzjani Żewġ. żunżaniet qed: igerrmu J TJ II tel ghal xi zmien ukoll kienu IT AJ TA Te Ja To l B Ta L-A ag era) skoprew u kkupjaw is4 ' Bl-Ingliż daż-żunżan jgħidulu J ċelel bit-tapp ikollhom. fih NM TAI Ka te Ta e sigriet taz-znazani elef be ba Ko (fo Ta ae fo fol El lesta od feta ii Fil-fatt il-kelma paper ġejja minn papvrus mara 1 Av ieA erigħlmat Grazzi bLai Biex titgħallmu fu ix-xogħol tal-BirdLife Nixtiequ ngħidu grazzi ill- tta L-ORIZZONT li kal dawn lahhar ħames. żuru l-websajt Www.birdlifemalta.org snin kull ġimagħtejn fl- Ċemplu fuq dan- Biex Tgħ żuru paġni tattfal ġabitilna numru jekk taraw fjuri u siġar Mal Q roki na dwar ki In Għaturat bini Jew żvilup P www.maltawildplants.com IDEA GĦAS-SAJF jisimha… Rokna Na Ni onira Hiġi, Ħiħiħiii Tridu tiffrankaw k kemm so l-elettriku BAJDU jirrabja. L-BEJT nranI L-abjad jirrifletti. mhux biss id-dawl imma anke s-sħana, Għalhekk djar bil-bejt abjad ikunu iktar friski MINN djar bil-bejt skur. l Ara kemm fannijiet Nħawi Naturali Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. Flimkien, is-siti Natura 2000 jiksu 2090 tal- Ewropa. X'aktarx ħafna minnkom għaddejtu xi darba mill-inħawi tas-Salina, li qiegħed ħdejn il- Kennedv Grove (forsi tiftakru r-riħa mhux tant tfuħl) Is-Salina huwa post importanti ħafna għan-natura f'Malta, tant li Ilum huwa Natura 2000 Site. L-ambjent tas-Salina huwa speċjali ħafna, għax fih jiltaqgħu tliet tipi ta' ambjent naturali: l-art, l-ilma ħelu u l-ilma baħar. Fejn dawn it-tliet ambjenti jiltaqgħu spiss jifforma dak li ngħidulu bur 'salmastru jew bur mielaħ (saltmarsh). Bwar salmastri ma tantx għandna fil-Gżejjer Maltin, għalhekk post bħas-Salina rridu nibżgħu għalih għax huwa rari. Tifilhu għall-imlufia Issa li dieħel is-sajf aħna ngergru bis-sħana, imma l-pjanti li jgħixu fil-bwar salmastri għandhom problemi kbar ISE of i To To fo AN To postijiet interessanti għan-natura. qiegħed ħdejn il-Qawra, sewwasew fejn tispiċċa t-triq li minn Baħar iċ-Ċagħaq twasslek San Pawl il-Baħar. oħrajn. Per eżempju, minħabba li fis-sajf ma tagħmilx. xita, jonqos ħafna l-ilma ħelu, u b'hekk jiżdied l-ammont ta' melħ fl- ilma. Għalhekk il-pjanti li jgħixu hawnhekk iridu jkunu jifilħu ħafna mluħa. Mhux biss, imma jridu jkunu wkoll kapaċi jgħixu f'ambjent li jinbidel minn staġun għal ieħor. Irridu niftakru li ħafna annimali jistgħu jitilqu minn post meta staġun jinbidel u ma jibqax komdu għalihom. Il-pjanti ma jistgħux imorru x'imkien ieħor, għax imwaħħlin fl-arti Xi pjanti tipiċi ta' dan l-ambjent jadattaw għall-imluħa għolja u għan-nuqqas ta' xita billi jaħżnu l-ilma ħelu fil-weraq. Hekk jagħmel per eżempju x-xorbett, li għandu weraq imlaħħmin għax fih isorr l-ilma. Oħrajn, bħall-almeridja, għandhom weraq żgħir ħafna li jnaqqas it-telf ta' ilma ħelu. Is-siġra tal- bruk li tikber fl-inħawi tas-Salina terfa' l-melħ fil-weraq, li mbagħad twaqqgħu fix-xitwa, u teħles mill-melħ żejjed b'dal- e għelieqi O art mibnija q triq L kanal Fir-ritratt jidher parti mill-Kanal tas-Sokkorsu u l-ikbar tliet salini, li qegħdin fuq barra nett. Fis-Salina nsibu wkoll pjanti oħra adattati sew għal dan l-ambjent u li m'għadhom jinstabu mkien iktar fil-Gżejjer Maltin. Tnejn minnhom huma l-mellieġ tal-bwar mielħa (Borrer's saltmarsh grass) u s-sikrana tar-ramel. Fawna speċjali Is-Salina huwa wkoll ta' interess għall-fawna. Fil-Kanal tas-Sokkorsu, li jdur mas-salini u li jilqa' fih l-ilma ħelu li jinżel mill-widien ta' Burmarrad, insibu l-bużaqq, l-unika ħuta tal- ilma salmastru li għandna f'Malta. afforestazzjoni KOM EKNONI ied Is-Salina huwa wkoll post eċċellenti għall-għasafar tax- xtut, bħat-tertuxa (ara paġna 5) u l-fras-servjent, li jieqfu hemmhekk waqt il-passa biex jieklu u jistrieħu; is-Salina huwa fil-fatt Żsantwarju tal-għasafar. F'dan il-post kienet instabet l-ewwel bejta f'Malta tal-bufula tal-qasab fl-1977, u f'xi snin għadha tbejjet hemm. Fis-Salina hemm ukoll fawna li ma ssibhiex f'postijiet oħra, bħal tip ta' insett jgħidulu mqass tax-xtut, jew li mhumiex komuni, bħal tip ta' gamblu jgħidulu 'amfipodu tas-salmastru. Ilma li jkollu mħallat fih l-ilma baħar, is-soltu fejn wied jiftaħ fuq il-baħar santwarju tal-għasafar. Post fejn l-għasafar huma mħarsin minn kull tfixkil, kaċċa, insib, eċċ. Per eżempju l-Buskett, l-Għadira, Is-Simar, Ta' Ċenċ, Kemmuna, eċċ. Samfipodu tas-salmastru. L-isem xjentifiku tiegħu huwa Gammarus aequicauda. Ejja ħa nispjegaleki fasciatus l — wħ-iaF fl EEA TE T