Biex ingawdu n-natura tajjeb li nitgħallmu nużaw sensi differenti. U iva, ma jfissirx noqogħdu ntiegħmu kollox, tal Imma sensi bħas-smigħ u x-xamm jgħinuna. Pereżempju fid-dinja tal-għasafar is-smigħ importanti immens. Ħafna għasafar mhux faċli tarahom għax jew żgħar wisq, jew bogħod wisq, jew żvelti wisq, jew moħbijin qalb il-weraq, jew fis-seba' sema. Imma b'xorti tajba ħafna minnhom iħobbu jsemmgħu leħinhom. Jekk nitgħallmu ftit ftit nagħrfuhom inkunu tgħallimna sigriet tan-natura. Nibdew kważi naraw b'widnejnal Ħa ħal Naraw b'widnejnal Din tfakkarni fil-friefet il-lejl. il-friefet il-lejl annimali speċjali mhux biss għax huma mammiferi li jtiru imma wkoll għax kapaċi jaqbdu nemussa ttir fid-dlam ċappal Kif jarawha7 Għax il-friefet il-lejl mhux għajnejhom jużaw imma widnejhom. Waqt li jtiru jagħmlu ħoss irqiq li skont kif jisimgħuh jidwi jindunaw x'hemm madwarhom. Dawn il-ħsejjes għoljin wisq biex nisimgħuhom aħna l-bnedmin imma b'xorti tajba hawn apparat apposta jgħidulu bat detector (ikun qisu walkie-talkie). Dan jaqbad il-ħsejjes tal-friefet il-lejl u jbaxxihom b'mod li anke aħna nkunu nistgħu nisimgħuhom. S'intendi jien xtrajt wieħed u b'hekk issa nista' nitgħallem is-sigrieti tal-friefet il-lejl ukoll. Awguri għall-eżamijiet u l-vaganzi. Uċier Victor Falzon L-Editur Il-bat detector jgħinek tisma' l-ħsejjes tal- friefet il-lejl. Peress li jgħajtu fuq frekwenzi differenti, kultant tkun tista' tagħraf liema speċi jkunu. Ħmml Dan xi pipistrell. Il-Gremxula (Maltese Wall Lizard) hija waħda mir-rettili Maltin. Anzi tant hi Maltija li mkien iżjed ma ssibha fid-dinja ħlief f'pajjiżna, u għalhekk tissejjaħ endemika. Dari kienet komuni ħafna fil-kampanja, illum f'xi nħawi ta' Malta saret iktar komuni fil-ġonna tan-nies milli fil-kampanja. Proprja proprja HEMM razza ttik xejn, intl tal-gremxula Maltija li tgħix fuq Linosa, gżira żgħira Taljana. Il-Ħuttafa 128 : Ġunju 2015 : p2 Merill raġel qed jgħanni minn fuq bejt ta' kamra fil-kampanja. Qed jgħid lil merilli irġiel oħrajn: 'Hawnhekk tiegħi, aqilgħuli 'l barral' Editorjal Aħbarijiet Ambjenti u Residenti Mhux mitlufl Ħadna gost Jitwieled Dragunl Tista' tgħidli2 Arti u ritratti Paġna Falko Natura 2000 Attività Ċentrali ordinazzjoni millZuffiċju Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18vrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Bħalissa fil- Klabb qegħdin xi 1000 membru u s-sħubija hija €10 fis-sena. untaħt indirizz BirdLife Malta 1-2 Xemxija Waterfront Apts Triq is-Simar, Xemxija tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info(obirdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa0Obirdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org OBirdLife Malta, Ġunju 2015 Disinn u produzzjoni - Il-Ħuttafa 128 : Ġunju 2015 : p3. i w . e o jippassidgaMuijkeċċulkuli għasturii JJELASXZ a SJ KOLA JIU XI F JLJ jaslilkomulmagazini KUmprobvabbDiijàiga Kemm hu mqareb dat-tifel l'għandnal M'għandux kwiet 8 U ħallih, għadu żgħir. nsejtu żmienek2 Kull sena l-kampanja tagħna tiċkien. Kull sena l-bini jkompli jinfirex u jibla' l-art. Dan jiġri fil-pajjiżi kollha, imma f'pajjiżna l-problema iktar serja għax Malta ŻGĦIRA ĦAFNAI Terz ta' pajjiżna, diġà bnejnieh u rridu noqogħdu b'seba' għajnejn kemm ħa nkomplu nnaqqru mill-ftit beraħ li baqgħalna. Imma, l-proġetti enormi ta' bini li qed nisimgħu bihom juri li għadna ma tgħallimniex. Pereżempju ħdejn Wied il-Għajn hemm ċans li tintradam biċċa kampanja ikbar mill-Imdina. Il-medja ta' art mibnija fl- Meta se nitgħallmu Unjoni Ewropea hija 524. f —- 3390 PI bini, toroq u żvilupp 4 għelieqi KkL Qbiżnieha sew medja mel: Medda art ikbar mill- Jott marina u salt bini, proġett ieħor mostruż maħsub għal Għawdex. Veru li bħalissa l-art t'hemm hija barriera, imma meta ma tibqax tinħadem barriera tista' terġa' ssir kampanja u jerġa' jsaltan is-skiet u l-merill. Jott marina u raħal bini hemm jibqgħu, anzi jkomplu jikbru. Fil-ħarifa u x-xitwa fittex Peress li jiekol il-ħaxix għasfur żgħir b'wiċċu , ż iultabta' wiċċu twil: iswed, nofs kullar abjad B- 'Qw jppipia istoppa, jgjmis- ME; A: tAl-ieWATiA V a sajfu l-ħarifa fittxu qalb imperreċ fuq l-ogħla zokk — juzuiż ŻABIEEA jiġi a f'nofs il-ħaxix. Dak ikun il- JS6/7 2000piita fl tajah għax jsa à xa h c mislut bħall-weraql buċaqq tax-xitwa u spiss isemma' l-għajta tipika tiegħu swi-CCCI Bħall-brimb kollu, il-piżawra hija karnivora. Ma tagħmilx għanqbuta biex taqbad il-priża imma taqbeż fuq l-insetti li ssib qalb il-ħaxix. Wara li tbid, iġġorr il-bajd f'kobba ħarir taħt żaqqha (kif jidher fir-ritratt hawn taħt) sakemm jaslu biex ifaqqsu. In-nannakola tal- faxx hija kuġina tan-nannakola ħamra u bħalha tiekol insetti żgħar bħall-briegħed tal-pjanti (aphids) li jsoffu s-sugu tal-ħaxix. Meta l-berwieq jagħmel il-fjuri fi Frar l-isteppa timtela bukketti fjuri fuq lasti ħodor. Il-ftit insetti li jfaqqsu daż- żmien ifittxuhom dawn il-fjuri. Jekk tisma' għasfur jgħajjat zippl zippl zippl mis-sema' fir-rebbiegħa, qed tisma' l-bufula tal-imrewħa. Ir- raġel ikun qed ikeċċi rġiel oħrajn u jiġbed in-nisa lejh ħalli jbejtu fil-ħaxix għoli. Dawk it-trofof ħaxix aħdar ċar huma ħalfa, pjanta tipika tal-isteppa. L-għeruq tagħha jżommu l-ħamrija milli tinġarr mix-xita. Il-fjura tal-qaqoċċ tax- xewk hija spettakolari kemm minħabba l-kulur vjola highlighter tal-petali kif ukoll għax jiġġennu għaliha ħafna insetti. L-isteppa hija tip ta' ħabitat li jkun miksi bil-ħaxix. Fl-isteppa ma ssibx siġar jew arbuxxelli għoljin minħabba li dal-ħabitat spiss ikun espost għar-riħ. Mill-banda Mi s ' : l-oħra l-ħaxix iħobb ir-riħ għax ixerridlu ms ana Il-pespus wieħed l-polin biex jiddakkru l-fjuri. Jeżistu Ti A mill-għasafar li diversi tipi ta' steppa. Hemm steppa li: jiġ $ jimxu mhux jaqbżu tifforma meta għalqa ma tibqax tinħadem BBB 7 — iktar komduli għal ħafna snin, u ftit ftit timtela bil- timxi meta qed ħaxix. Hemm steppa li tifforma f'inħawi , tfittex bejn il-ħaxix fejn il-ħamrija naqset sew u beda jitfaċċa NAR għall-bebbux u l-blat. Tip ieħor ta' steppa tikber mal- ; insetti għall-ikel. ġnub taflin ta' xi għoljiet, kif jidher f'dan ir-ritratt meħud fl-inħawi tal-Ġnejna u Ras il-Pellegrin. Ġir rnqm Mhux mitlufl Bħalissa ħafna għasafar tal-bejt ikunu bil-bejta. Għall-ewwel il-frieħ joqogħdu fil-bejta imma meta jibdew jikbru joħorġu jaqbżu 'l hawn u 'l hemm, allavolja, jkunu għadhom ma, jtirux. Din ħaġa normali u ommhom u missierhom ikunu jafu fejn qegħdin uliedhom, għax joqoghdu jpespsu lil xulxin. Għalhekk jekk issibu ferħ u taħsbuh mitluf, ftakru li dak mhu mitluf xejn. Ommu u missieru jkunu x'imkien viċin, jistennew lilek twarrab ħalli jinżlu jitimgħu lit-tifel taghhoml Għalhekk sakemm ma jkunx f'periklu li ttajru karozza jew tabqdu qattusa, l-aħjar li tħalluh fejn hu. Anzi, tbieghdu daqs 10 metri u oqogħdu osservaw fil-kwiet, u spiss ma jdumux ma, jitfaċċa, xi wieħed mill-ġenituri tiegħu b'xi dudu f'ħalqul Ħadna, $0 st il-Buskett $ Nhar iS Sibt 16 ta' Mejju wara nofsinhar kellna ħarġa JJ nna na n-niżla. vxollox xi 20. Imxejna n-DIŻ.A t. Ko b'kol FEEGT Ma wied il-Luq U qgħadna irġieaia A na Ta riedna li tixxeblek U l-weraq jebeet ġ tal- kaħt, imgħ' j wwija tal- isi u l-għajta; QA' viġ Tas taħt, U m Fuq karti u bil-kuluri li tawna. Nat l Esjet dl bark rubbinġs ma' jag No era i nani ghml ti minn affariji me i jfe li beda. jew nm ukoll rinġer tall-Birdlits L jet L tad ghasafar u jagħmlilhom a ġdi 9 mag jarġa wa, studju li jsir jerġa' ji m. Dan huw i TA aid tar fuq l-għasafar. irrinġja tajr: safra vera sabiħa. Iġri ner u mmorru: 8) jra gr: ġgeħ J Din is-sensiela ritratti ħadha l-ħabib tagħna Charles Gauci ħdejn vaska fil-ġardina tiegħu, li minnha kien għadu kemm ħareġ ferħ ta' Mazzarell Sultan. Il-mazzarell jibda ħajtu fl-ilma, f'qiegħ ta' għadira jew vaska bl-ilma tax-xita. Għall-ewwel ikun qisu dudu u jiekol annimali żgħar tal-ilma. Meta jikber biżżejjed joħroġ mill- ilma, jitla' ma'xi zokk jew blata u hemm issirlu bidla kbira. L-ewwel tixxaqqaq il-qoxra ta' dahru u minnha jibda ħiereġ bil-mod l-insett adult, jiġġebbed u jitmattar. Meta jkun ħareġ kollu joqgħod jistrieħ mill-battikata filwaqt li l-ġwienaħ jibdew jinfetħu u jistiraw. L-istorja kollha mill-ewwel sal-aħħar ritratt ħadet xi sitt sigħat (9.30pm— 3.30am). Grazzi Charles talli qsamt magħna dil-meraviljal 9 . e D Il-Ħuttafa 128 : Ġunju 2015 : p8 Tista, tghidli ta. Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħa nġibuhom f'dil-paġna. Basta jkunu veru tagħkom. Ibagħtuhom bl-imejl jew bil-posta. Inwieġbu mistoqsijiet u misteri mistifikanti li tibagħtulna intom il-membri. s'intendil Jekk jogħġbok dan ġurat jew grillu7 Sibnieh il-bieraħ, Denfil minniMatthew Attardi(6) kien fuq bush fi ġnien publiku. Meta mort biex immissu qabeż u Ilandja fuq karozza pparkjatal Tgħidx kemm dħakna. Grazzi. San Ġwann Għażiża Nicole, Il-grillijiet (crickets) jiġu mill-ġurati (grasshoppers) imma qegħdin fi grupp differenti. Tagħrafhom minn xulxin għax il-grillijiet ikollhom antenni twal ħafna, tal-ġurati jkunu qosra. Prosit, dak ġurat. Fil-fatt huwa ġurat tar-raba' (Egvptian grasshopper) — dan tar-ritratt huwa żagħżugħ għax għadu bla ġwienaħli L-Editur Gawwija, Prima minn krancesco anti (6) Għażiż Editur, Ar ti u ritratti Jekk jogħġbok kemm jiġu għasafar f'Malta kull sena2 Grazzi. Alan Grima (11) Ħal Qormi Għażiż Alan, Qed tistaqsi kemm jiġu għasafar differenti (speċi) jew kemm jiġu total b'kollox7 Jekk it-tieni waħda, impossibli ngħidlek għax ħadd ma jaf. Jgħaddu żgur mijiet ta' eluf, anke miljuni, għax Malta qiegħda fir-rotta tal-passa. Ħafna minnhom għasafar żgħar bħal buful, vjolini u pitirrossi. Kemm jiġu speċi differenti2 S'intendi ebda sena mhi bħal oħra, imma nikkalkulaw bejn wieħed u ieħor xi ħaġa taħt il-200 speċi. L-Editur 8 Iktbu lill-Editur fuq il-huttafa0birdlifemalta.org Arti minn zkuk u weraq li l-membri ġabru waqt il-ħarġa tas- 16 Mejju 2015 fil-Buskett (ara, paġna 6) Iż 171 Fix-xhur li għaddew kellna żewġ attivitajiet b'suċċess, kif tistgħu taqraw mar-ritratti f'dil-paġna. Ħadna gost bil-kampanja u bl-għasafar tal-passa li rajna. Issa li l-passa battiet, jibqgħu biss l-għasafar li jbejtu, dawk residenti s-sena kollha jew dawk li jibqgħu magħna għas-sajf biss. Minbarra xi speċi tal-plajja li jbejtu fir-riservi naturali (L-Għadira u Is-Simar), id-diversi buful fil-kampanja Maltija u t-tajr tal-baħar fl-irdumijiet, ir-Rundun dis-sena kompla jbejjet Malta fl-urban. Għal aktar tagħrif tistgħu tidħlu fil-paġna tal-proġett tagħna Hemmhekk taraw xi xogħol li għamilna dis-sena, bħall-istallar ta' nest boxes għar-Rundun f'xi lokalitajiet, lukandi u skejjel. Għalkemm il-proġett se jispiċċa das-sajf, ħa nkomplu nużaw ir-riżorsi li fadal u nfittxu opportunitajiet biex intellgħu iżjed nest boxes u norganizzaw attivitajiet fir-rebbiegħa li jmiss biex inkomplu nxerrdu tagħrif dwar dan l-għasfur speċjali. Qed nippjanaw li jkollna xi attività fis-sajf ukoll (araw il-paġna Facebook tagħna). Nixtiqilkom il-vaganzi tajbin u nispera li Ir-Rundun (Common Swift) narakom dalwaqt fil-ħarġa bil-lanċa. L beda jbejjet Malta f'dawn l-aħħar J IM snin. Bil-proġett APUS qed Timothv Micallef nippruvaw ngħinuh jinfirex iktar ma' pajjiżna. infurmana jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko. Ċempel lil Tim (79071796) lil Nick (99809190) jew ibgħat email lil falkoblim(agmail.com ħallilna messaġġ fuq Facebook Fid-19 ta' Marzu morna s'Għawdex, fejn imxejna ftit mhux ħażin u osservajna xi għasafar sbieħ ukoll. L-ewwel għamilna r-rotta mill-Imġarr sa Ta' Ċenċ, fejn għaddejna minn postijiet uniċi tal- kosta tagħna, bħax-Xatt l-Aħmar u Mġarr ix-Xini. Minn hemm dħalna s-Sannat u ħadna t-triq għar-Rabat. Kellna temp tajjeb għall-mixi u qabel ma morna lura għall-vapur qattajna ftit ħin ir- Ramla l-Ħamra. Fost għasafar f'Għawdex rajna Kuda, Fjamma Sewda, Daqquqa tat-Toppu u Spanjulett. p xi f 1) Jekk qed Eżatt xahar wara, fid-19 t'April tlajna ġurnata Kemmuna, . kem id Nie. fejn żorna r-Ringing Station f'Wied l-Aħmar. Hemmhekk fe PO , TVSU hemm rożinjol. osservajna kif isir dan l-istudju xjentifiku u kellna TNAA i l-opportunità naraw mill-qrib ħafna għasafar tal-passa sakemm dawn inħelsu mir-ringers biex ikomplu l-vjaġġi À - - x tagħhom lejn l-Ewropa ħalli jbejtu u forsi jingħarfu minn Tibi 8 i — U Tim għandu studjużi f'pajjiżi oħra. B'dan il-metodu dejjem nitgħallmu l ħ kaċċamendula. aktar fuq l-għasafar, il-movimenti tagħhom u bis-saħħa , ZEWd , Ara tigdmek. t'hekk inkunu kapaċi nipproteġuhom aħjar. Fost għasafar fuq Kemmuna rajna Qerd in-Naħal, Kokka, Rożinjol u Kaċċamendula. L-aħħar tnejn jidhru fir-ritratt għax ġew irringjati. Il-Ħuttafa 128 - Ġunju 2015 : p10 al Ii ħa F'din il-ħarġa se nagħtu ħarsa lejn sit li jinsab fid- 'denb' tal-gżira ta' Malta, fl-Aħrax tal-Mellieħa. huwa sit importanti ħafna għan-natura, kif se naraw. Fejn qiegħed7 Dan is-sit qiegħed fl-inħawi tal- Aħrax tal-Mellieħa u l-Armier. Iż-żona tar-Ramla tat-Torri u l-Irdum tal-Madonna tiġbor ta' għaram tar-ramel (sand dunes) li fiha varjetà ta' ambjenti differenti tal-kosta. Partijiet huma baqa' fil-Gżejjer Maltin — sfortunatament, magħmulin minn meded tal-blat tal-Qawwi ta' Fuq, li dan l-ambjent inqered kważi għal kollox min f'postijiet jifforma jew irdum għoli pjuttost inaċċessibbli, jew ) pajjiżna. F'inħawi oħra nsibu ambjent ta' xagħri, inkella xatt iktar baxxa. F'partijiet oħrajn insibu xatt bir- u saħansitra ta' bosk; dan tal-aħħar tħawwel mill- ramel; fil-fatt hawnhekk insibu waħda mill-ftit komunitajiet bniedem b'siġar li mhumiex indiġeni għal Malta, imma xorta jipprovdi kenn għal diversi għasafar. xagħri tax-xatt Minkejja li mhux sit kbir, din il-varjetà ta' ambjenti siġar 4 j , tipprovdi kundizzjonijiet naturali għal diversi speci j—- ' - differenti. Pereżempju fl-irdum insibu pjanti bħax- ż 4 xebb, arbuxxell żgħir 'endemiku. Fejn ix-xatt huwa l i baxx mal-baħar insibu x-xorbett, pjanta oħra tipika f bini fu ħafna tal-kosta Maltija. F'partijiet oħra ta' dan is-sit insibu pjanti tipiċi tax-xagħri, pereżempju s-sagħtar, l-erika u t-tengħud tax- xagħri. Fuq ir- ramel għadna nsibu wkoll diversi speci (L) Ir-Ramla tat-Torri (2) L-Irdum tal-Madonna Il-Ħuttafa 128 : Ġunju 2015 : p11 s ġ $ 7 g N 8 $ Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. (5 B'kollox hemm iktar 7) minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta. tipici tal-għaram tar-ramel, bħall-għantux tal-blat u l-pankrazju, u speċi oħrajn xejn komuni fil-Gżejjer Maltin. UIEWJSUQ ĦULJH Barra pjanti nsibu wkoll fawna differenti u interessanti f'kull wieħed minn dawn l-ambjenti. Hawnhekk se niffukaw fuq l-għasafar. L-Irdum tal-Madonna magħruf sew ma' dawk li jħobbu l-għasafar, u dan minħabba l-importanza tiegħu speċjalment għall- għasafar tal-baħar. Fost dawn insibu l-garnija u Fl-Irdum tal-Madonna qed isiru proġetti mmexxijin mill-BirdLife ċ-ċiefa, li t-tnejn ibejtu f'ħofor fl-irdum. bit-tir li jħarsu l-kolonji tat-tajr tal-baħar. Fost il-ħafna xogħol li sar, F'Malta jbejtu u f'dan ġie studjat fejn qed imorru jistadu l-għasafar fuq il-baħar, biex insiru nafu liema partijiet tal-baħar għandna bżonn nipproteġu b'iktar reqqa. Qed isiru wkoll sforzi biex jinqerdu l-firien mis-sit, minħabba li dawn jattakkaw il-bejtiet tal-għasafar u joqtlu l-frieħ jew jieklu l-bajd. is-sit hawn l-ikbar kolonja tagħhom, b'iktar minn 500 par. L-Irdum tal-Madonna fil-fatt imħares mhux biss bħala sit Natura 2000 imma huwa Important Bird Area (IBA) Internazzjonali, titlu li jfisser li dan wieħed minn ħafna postijiet mifruxin mad-dinja li minn hekk saru sforzi biex huma partikolarment importanti għall-għasafar. jitnaqqas l-istorbju u d-dwal Barra tajr tal-baħar f'dawn l-inħawi jbejjet ukoll bil-lejl, li jfixklu l-għasafar. il-merill, l-għasfur nazzjonali. proġett irnexxa għax mhux biss tgħallimna ħafna fuq il- garni, imma n-numru tagħhom kompla żdied. Annimal jew pjanta li jinsabu f'post partikolari u mkien iktar fid-dinja żkolonja. Grupp ta' annimali li jgħixu jew ibejtu viċin ta' xulxin. Jekk il-baħar idardarkom f 423 tieklu xejn sa 3 sigħat (e qabel il-ħarġa.