Il-Kanonku Caruana bħala. ULTANT fid-dinja jiġu żmenijiet in jqallbu l-ħajja u l-ħsieb tal-bnedmin; dan it-taqlib fil-ħajja donne hu ta' ħtieġa biex i il-ġnus jinfatmu minn drawwiet u fehmiet qodma u jiġġeddu fil- għajxien ta' ħajjithom u r-ridiet ta' meħhom. Dan it-taqlib jitnis- set minn bosta ċirkustanzi, xi drabi hekk żgħar żi wieħed qajla intebah bihom. Bħalma żifia ħafifa, . għall-ewwel, wieħed ma. jqishiex, imma jekk iżżid tonfoħ 'tqaj,em riħ qawwi u fl-aħħar iġġib uragan li jiknes kull ma jsib quddiemu, hekk ċirkustanza ta' xejn tista' taħti għal oħrajn u kolha flimkien inisslu ġrajja i jaqibu d-dinja ta' taħt fuq. Imma ċ-ċirkustanzi weħedhom ma jisfgħu f'xejn jekk ma jkunx hemm il-bniedem li bil-ħidma, tiegħu jinqeda b'dawk iċ- ċirkustanzi biex jagħti xejra jew skop lill-ġrajjiet li jinbtu minn- hom. Minn hawn ġej li kuli epeka jew żmien li ħallew impres- sjoni fuq il-ġnus, jintrabtu ma' xi nies li isimhom ifakkar. f'dik -epoka, għax dawk in-nies u dik l-epoka jkunu midmumin hekk flimkien li wieħed ma jistax jingħażel mill-ieħor, Waħda mill-epoki l-aktar imsemmija fl-istorja ta' Malta, hu żmien il-Franċiżi u meta nsemmu żmien il-Franċiżi bla ma rridu niftakru fil-Kancnku b'ranġisku Saverju Caruana li dik il- ħabta mhux biss kien il-kap tal-Maltin u Ġeneral tal-Forzi tagħ- hem, iżda kellu sehem kbir ferm fit-tiswir tal-ħajja nazzjonali ta' Malta, fir-relazzjon'jiet li din il-gżira kellha mal-barranin u fuq kollox hu kien ta xejia ġdida lill-politika Maltija, ħariġha mill-ambjent Mediterran u daħħalha fl-isfera, internazzjonali. Dun Franġisk Saverju Caruana kien raġel ta' bosta sejħat u għadda 'l quddiem f'kull żriq li qabad: minn qassis sar Ka- nonku, minn Professur sar Rettur ta' l-Università, minn Kman- dant ta' belt twelidu Ħaż-Żebbuġ sar Ġeneral u Kap ta' l-As- sembiea Nazzjonali jew Gvern Malti u minu Vigarju sar Isqof ta' Malta. Imma jien l-aktar li nammira lill-Isqof Caruana. bħa- la diplomatiku. Hu kien wieħed mill-aqwa diplomatiċi li qatt kellha l-gżira 132 IL-MALTI tagħna; indaħal fost id-diplomatiċi l-aktar magħrufin ta' l-lżw- ropa u ħa sehem fil-maniġġi diplomatiċi tagħhom. 'Ta' nisel għoli u ta' kultura mill-aħjar, Caruana kellu per- suntu taqilgħu, wiċċu jagħtih, rieda qawwija, moħħu jilħaqlu u dehen fin, dħuli u jaf imur man-nies, f'kelma waħda hu kellu kull ma jeħtieġ lil bniedem li jrid jmdaħal qalb Suvrani, Minis- tri u Mexxejja ta' popli u nazzjonijiet. Hu kellu ħabta kbira biex jindiehes mal-Kbarat u biex jiġbed fuqu għajnejn il-Kapijiet. Meta Napuljun ġie Malta għażel lil Caruana bħala Membru tal- Kummissjoni tal-Gvern; meta l-Maltin irvellaw għall-Franċiżi daħħluh fl-Assemb'eu Nazzjonali u baqgħu biex fdawlu f'idejh it-treġija. tal-pajjiż; meta ġie Ball, Caruana sar ħaġa waħda miegħu u t-tnejn flimkien daħħlu fix-xkora lill-Ministri tar-Re ta' Napli. Fuq kollox il-Kanonku kien wieħed li ħadem bla qies, bid-dieher, imma, l-aktar bil-moħbi, biex iġib l-Ingliżi f'Malta. Fl-1798 Napuljun Bonaparti ħa Malta minn taħt idejn il- Kavalieri ta' San Ġwann u minnufih ħaseb biex iwaqqaf għamla ta' Gvern imfassla fuq dak ta' Franza; qasam lil Malta f'mu- niċipji u fuq kulħadd waqqaf Kummissjoni Ġenerali tal-Gvern, Dun Franġisk Saverju Garuana, li minn qaddisu kien deffusi u jrid juri ruħu ma baqax lura iżda ħabrek u mexxielu, għax Bo- niparti, biex jiġbed lejh il-qassisin, qatagħha li jpoġġi wieħed minnhom fil-Kummissjoni tal-Gvern u għażel lill-Kanonku Ca- ruana. Imma milli jidher Caruana ma ħareġx kuntent għax ma sabx ruħu kif kien ħaseb; hu stenna li se jkollu setgħa kbira f'idejh, imma l-Franċiżi għalkemm ħatru bosta Maltin u taw- hom unuri kbar, żaminew ir-riedni f'idejhom u fittxew li jagħ- mlu dak ii kien jaqbel lilhom biss; għalhekk għalkemm il-Ka- nonku' Carmana sab ruħu liebes uniformi l-aktar sabiħa u sata' jiddaqqaq bix-xabla u bil-kappell ravjuża, malajr intebah li se- tegħtu. kienet dgħajfa u ma ssarraf xejn: Ħasibha li ma kienx qagħdu fil-Kummissjoni bilii deherlu li l-Gvern Franċiż ma se- tax irabbi egħruq f'Malta v għamel f'rasu li jiddimetti biex ikun ħieles għal meta x-xoqqa tiġi f'moxtha u jinbidel il-Gvern, u żied issaħħaħ f'dik il-fehma meta għadda minn. għala widnejh it l-eżerċitu Franċiż kien iddobba taptipa fl-Eġittu u Nelson ħar- bat il-flotta ta' Napuljun f'Abukir, Ta' diplomatiku li kien, Ca- rusna. telaq. sabiħ sabiħ mill-Kummissjoni tal-Gvern u nġabar IL-KAn. JGARDANA BĦALA DIPLOMATIKU 133 f'Haż-Żebbuġ fejn kien jixxiegħel fil-fabbrika tal-kotnina li kellhom niesu u fejn kien jaħmi minn taħt u jbejji għal meta jasal il-waqt mistenni, Il-Kanonku għamel ħbieb ma' ħafna rjus kbar Maltin u kien ta' sikwit jistedinhom għandu biex jiġbidhom lejh ħalli jsib- hom meta jkollu bżonnhom; nafu li kien nieżel u tiela' Ħal Qormi biex igħaddi sagħtejn fl-ispiżerija tas-Sur Slaw Gatt, fejn kienu jiltaqgħu xi wħud mill-mexxejja tal-poplu. Kienu jmorru nies mill-ibliet, minn Birkirkara, minn Ħal Luqa, u minn Ħal Tar- xien, taparsi biex iqattgħu ftit taż-żmien jiċċajtaw jew iħarrfu bejniethom, iżda minn taħt kien isir ħafna ftehim u tixwix biex jeħilsu lil Malta mill-moħqrija tal-Franċiżi; għax il-poplu kien imxabba' mill-Franċiżi li kienu serqulu ġidu u jeddijietu u że- bilħulu l-knejjes tiegħu. Kulħadd kien jistenna li tqum xi waħda kbira. Il-bomba faqqgħet nhar il-Hadd, 2 ta' Settembru, 1799, meta r-Rabtin ħebbu għas-suldati Franċiżi li kienu marru jir- kantaw il-ħwejjeġ tal-knisja tal-Karmnu ta' l-Imd'na. Saret taqtigħa ħarxa u minnufih ġriet ix-xniegħa ma' Malta kolha; il-poplu għadab u fi ftit sigħat Malta qamet xewwiexa waħda. Milli jidher xi thejjija kien hemm, għax f'sagħtejn l-irġiel tar-rħula ngħaqdu f'battaljuni, taħt il-kmand ta' wieħed mill- kbarat tar-raħal, u kulħadd mar fejn kien bil-qaddis, Iż-Żebbuġin għażlu bħala Kap tagħhom lill-Kanonku Ca- ruana u telgħu fuq is-Saqqajja fejn ingħaqdu mar-Rabtin taħt il-kmand tan-Nutar Manwel Vitale, u ma' dawk tas-Siġġiewi, ta' Ħad-Dingli, tal-Mosta, ta' Ħ'Attard u ta' Ħal Lija, Kollha flimkien taw is-salt għall-Imdina u rebħuha. Sadattant il-Qriema kienu telgħu fit-triq ta' San Ġużepp, ħdejn tas-Samra biex igħassu għar-rinforzi Pranċiżi li joħorġu mill-Bieb tal-Bombi, billi stennew li Vaubois jibgħat għajnuna lin-nies tiegħu li kellu fl-Imdina. Ir-rinforz ħameġ dak il-Ħadd stess wara nofs in-nhar, imma tagħna, ħabtu għalih bil-qawwa. tal-għaġeb, ħarbtuh u ġagħluh jerġa' lura u jaħrab lejn il-Belt mnejn kien ħareġ. Li kieku dak ir-rinforz iaħaq wasal l-Imdina, in-nies ta 'Vitale u Caruana mu kenux jidħlu f'dik il-belt hekk malajr, jekk ukoll ma kenux jaqilgħu xi xebgħa li trażżanhom u titfilhom il-ħeġġa għar-rewwixta li kienu qajmu, 134 iL-MALnri Ir-rebħa ta' l-Imdina ħeġġet il-ħrara għall-kumbatt u f'ju- mejn il-Maltin kinsu l-Franċiżi mill-kampanja ta' Malta u mblukkawhom wara s-swar ta' l-ibliet. Hekk f'daqqa waħda l- biċċa l-kbira ta' Malta. sabet ruħha ħielsa. mill-Gvern tal-barra- nin u setgħet b'rajha f'idejha, Dawn il-ġrajja saru hekk malujr u bil-ħeffa, li qajla kien hemm żmien jaraw kif sa jaħtru l-Gvern biex imexxi dik il- parti tal-Gżira ii kienet waqgħet f'idejn il-Maltin. Imma xi ħadd ried jindaħal, Caruana, tu makakk li kien, mexxa l-ħarile, kif kien jaqbillu, inqeda biż-Żebbuġin u bis-Siġġiwin li bdew igħajtu li jridu l-Kmandant tagħhom bħala kap; dawk tar-Ra- bat u Ħad-Dngli bdew iħaqqu li kien imissu jsir il-Kmandant tagħhom Manwel Vitale u għal ftit ma qamx it-twegħir; iżda mbagħad xi ħadd bil-għaqal wissa li biex jeħilsu mill-għira tal- partiti, aħjar jaħtru Għaqda jew Assemblea Nazzjonali biex imexxi l-Gvern tal-Maltin. Ingħażlu bħala Membri ta' l-As- semibiea Nazzjonali n-Nutar Vita'e, il-Konti Manduca, il-Mar- kiż Depiro, il-Konti Tewma u, ma għandniex xi ngħidu, magħ. hom daħal il-Kanonku Franġisku Saverju Caruana. Dik l-As- sembhiea Nazzjonali għażlet l-Imdina bħala belt kapitali tagħha, u minn hemm bdiet tiggverna l-kampanja ta' Malta. Dik l-Assemblea hi ta' importanza mill-aqwa fl-istorja ta' Malta. Skond il-liġi internazzjonali dik il-Ġemgħa kellha s-set- għa ta' Gvern Suvran għax kienet taħkem fuq art li ħadd ma kellu jedd fuqha ħlief dawk in-nies li kienet tidher għalihom. Difatti d-Delegati ta' dik l-Assemblea kienu milqugħin mill- Gvern ta' Napli u Sqaliija u mir-rappreżentanti tal-Gvern In- gliż, bħala mibgħutin minn Gvern kostitwit responsabbli u in- dipendenti u l-Ministri tar-Re Ferdinandu tkellmu u ftiehmu mad-Deputati ta' Malta bħalma rappreżentanti ta' gvern indi- pendenti jiftiehmu ma' dawk ta' ieħor bħalu. Dan il-perijodu jmissu jkun magħruf wisq aħjar fl-istorja ta' Malta għax hu l- uniku perijodu meta l-Maltin ma kellhom jil ħadd fuqhom u kienu inmexxijin minn Gvern tagħhom u maħtur minnhom biss. F'qasir żmien il-Kanonku Caruana ħa f'idejh it-tmexxija ta' l-Assemblea Nazzjonali; lil Vitale ħallieh bħala Ġeneral u Kmandant fuq il-Forzi kollha Maltin u lit-tliet Membri l-oħra ġennibhom. Milli jidher Vitale kellu ġenju għall-gwerra u aktar kien jinqala' biex imexxi s-suldati milli biex jikkonfoffa u jaħ- IL-KAn. dem minn taħt, għalhekk lil Caruana ma kien jindaħallu xejn fl- intrigi diplomatiċi tiegħu. Wara li għadditilhom l-ewwel dagħdigħa l-Maltin ħasbu u raw li ma kenux jistgħu jmexxu weħidhom kontra l-qawwa ta' Napuljun. Għalkemm niesna kellhom taħt idejhom il-Gżej- jer ta' Malta u Għawdex barra l-Belt u l-Kottonera, kienu jeħ- tieġu għajnuna ta' munizzjon u proviżjon biex ikomplu jim- biokkaw lill-għedewwa tagħhom u ma jħalluhomx joħorġu barra s-swar; kien jeħtieġ nkoll li xi ħadd igħasses għall-Franċiżi minn fuq il-baħar biex iżommhom marsusin u jaqtgħulhom kull għaj- nuna minn barra. Għalhekk Carnana u sħabu tal-Gvern Malti bagħtu d-dele- gati tagħhom biex jitolbu l-għajnuna lir-Re ta' Napli, bagħtu wkoll xprunari Maltin ifittxu l-flotta ta' Nelson biex jitolbu l- għajnuna tiegħu wkoll u stednuh biex jiġi jimblokka lill-Fran- ċiżi minn fuq il-baħar. Jekk ikolli ngħid din is-sejħa lill-Ingliżi ħareġ biha Caruana għax hu kellu ġibda lejn l-Ingilterra u milli jidher kien ta' ġewwa ma' Nelson, hekk hu kien wieħed mid- deputazzjoni tal-Maltin li marru jiftiehmu ma' Nelson fuq il- frejgata. tiegħu, il-Vangnard. u fil-5 ta' Frar, 1799, insibuh jil- menta. ma' Nelson fuq li r-Re ta' Napli kien naqas milli jibgħat qamħ lil-Malta, Il-Kanonku kien ilu jmaħħaħ fuq l-Ingliżi minn meta dawn kissru l-flotta Franċiża f'Abukir: hu kien bniedem li jaħseb fit- tulu kellu dehen u għaqal biex jara li Malta setgħet timxi 'l qud- diem jekk tingħaqad ma' l-Ingilterra, Bniedem bħalu li kien ġarrab il-Gvernijiet despotiċi ta' l-Ordni u ta' Napuljun ma se- tax-ma jixxennaqx għal-liberalità tal-Gvern Ingliż u ġieb qud- diem għajnejh lil pajjiżu mrieġi minn Gvern magħżul minn fost il-Maltin, imħares minn nazzjon l-aktar għani u qawwi li jgħum fil-ġid u x-xaba'. Nelson malajr għaraf is-siwi ta' Malta fl-istrateġija tal- Mediterran u billi dik il-ħabta l-frejgati tiegħu kellhom xogħol ieħor, hu minnufih bagħat frejgati Portugiżi li kellu taħt idejh 136 il-Martri biex igħassu minn fuq il-baħar, u armi u nies biex igħinu lill- Maltin mill-art; bagħat ukoll wieħed mill-aħjar Kaptani tiegħu, Alexander Ball, biex jagħti l-parir tiegħu għall-ġid. Malli Ball niżel l-art, mar sab lill-Kanonku Caruana, inġibed lejh u minn dak il-ħin id-destin ta' Malta waqa' taħt idejn dawk it-tnejn min-nies, Ball kellu r-riħ mill-Ingilterra u Caruana kellu l-arja bil- Maltin u t-tnejn flimkien kienu jħawdu u jikkonfoffaw kif jaq- blilhom. L-ewwel ma. bdew biex lagħbu lin-Re ta' Napli, dak li kien jippretendi li kellu xi jeddijiet fuq Malta; biex isikktuh, Ball għarraf li hu kien magħżul minn Nelson biex jiġi f'Malta f'isem ir-Re Ferdinandu ta' Napli; hekk f'għajnejn in-nies Ball deher li kien ifittex l-interess ta' dak is-Sultan, iżda minn taħt kien isus biex jiġbed lill-Maltin lejn il-Kmuna Ingliża, u seta' jagħmel dan aktar bla tfixkil billi dik il-ħabta u-Re Ferdinandu kien irid mill-Ingliżi, għax il-Franċiżi kienu qegħdin jagħfsuh bla ħedu. Il-Re kien jagħmel dak li tgħidlu martu r-Reġina Ma- rija. Karolina u din kienet tagħmel dak: li ssefsfitha Ladv Fimma Hamilton, il-ħabiba ta' l-Ammirall Nelson, dak li kien bagħat f'Malta lil-Ba'l, li kien ħaġa waħda mal-Kanonku Carnana. Hekk wieħed aktar jifhem il-ħoloq tas-sensiela li kien hemm bejn il-Kanonku Malti u r-Re ta' Napli. Din ir-rabta kienet issarraf ħafna fil-maniġġi diplomatiċi ta' dik il-ħabta, ara kemm hu hekk 'i ftit wara li Ball ġie Malta u rabba l-egħruq f'din il-Gvern, waslu hawn ukoll Nelson u Sir William Ħamilton u DLadv Hamilton u qagħdu fil-Palazz ta' Sant'Anton mill-4 sal-20 ta' Mejju, iltaqgħu mal-Kanonku Franġisku Saverju Caruana u min jaf x'nisġu bejniethom. Meta wasal Nelson il-Maltin kienu diġà tellgħu l-bandiera Ingliża ma' dik ta' Napli u l-Kanonku Caruana ma kienx ħab- rek bil-ftit biex sar dan. Malli qamet ir-rewixta, il-Maltin tel- Igħu l-bandiera tagħhom fuq is-swar ta' l-Imdina, iżda meta raw li kellhom bżonn il-għajnuna barranija dehrilhom li aħjan itellgħu l-bandiera tar-Re Ferdinandu wkoll mnejn stennew dik l-għajnuna, iżda Garnana kellu tir ieħor f'moħħu u f'laqgħa tal- Kmandanti Maltin tkellem tajjeb ħafna dwar il-ġid u r-risq li setgħu jiksbu bis-saħħa ta' l-Ingilterra u Ċensu Borg ta' Birkill- kara ma damx ma tella' l-bandiera Ingliża wkoll fuq il-batterija fit-Twila'' fuq tal-Għargħar. Dik kienet l-ewwel bandiera In- fL-KAn. CARUANA BĦALA DIPLOMATIKU 1$7 gliża li dehret tperper fuq din il-Gżira u bla telf ta' żmien tel- għu bosta oħrajn sakemm għattew u tfew lill-bandieri l-oħra kollha. Dak iż-żmien kien hawn ħafna li xtaqu jaraw bandieri oħ- rajn iperpru fuq Malta, għax kien hawn ħafna li kienu jnassu u jxewxu kif jaqbel lilhom u, kif jiġri minn dejjem f'din il-Gżira, ma damux ma qamu l-partiti, kulħadd jiġbed lejh u jressaq in- nar lejn xawwatu. Kien hawn min kien jaħdem biex il-Franċiżi jibqgħu jaħ- kmu f'dawn il-Gżejjer, kien hawn min ried li Malta taqa' taħt il-kuruna ta' Sqallija, kien hawn min xtaq li jerġgħu jiġu l-Ka- valieri ta' San Ġwann, kien hawn min saħansitra twebbel bir- Russi, u kien hawn ukoll min deherlu li din il-Gżira kellha tih- qa' timxi għal rasha bla ma tintrabat ma' ħadd, iżda ħadd minn dawn ma kien ilaħħaq mal-Kanonku Camana li kien iħabrek bid-dieher u bil-moħbi, biex Malta tingħaqad ma' l-Ingilterra. Carvana, kif għidna. kellu ħabta kbira kif iberren u jlikkem biex jasal għat-tir ta' moħħu; il-Kbarat kienu jistmawh għax ma kenux ilaħħqu ma' moħħu u l-kotra kienu joqogħdu għalli jeħidilhom hu għax kien fabbli, jaf imur u jaf iżiegħel biex jiġ- bed in-nies lejh, fuq kollox kellu l-għajnuna kollha morali u ma- terjali mill-Ingiżi li kien jaħdem id f'id magħhom. Bis-saħħa tiegħu l-partit Ingliż ma damx ma xtered, rabba l-egħruq u se- haq lill-partiti l-oħra kollha, hekk li fil-81 ta' Marzu, 1799, na- raw lill-Kongress tal-Maltin jingħaqad biex jitlob ir-Re ta' l-In- gilterra ħalli jeħodhom taħt il-protezzjoni tiegħu. Dik it-talba tal-Kongress f'ikem Malta kienet il-qofol tal- ħidma li l-Kanonku Carmana kien ilu jwettaq minn meta ltaqa' ma' Ball; kienet rebħa kbira għalih. kienet ukoll manuvra ta' għaqal fin, għax b'hekk sikket il-pretensjonijiet tas-suvrani li kellhom għajnejhom fuq Malta u fl-istess ħin sata' jxandar mad- : dinja kollha li l-'Melitensitm Amor' vied il-għaqda ta' Malta ma' l-Ingilterra. L-Ingliżi ma nsewx kemm swielhom il-Kanonku u tawh ġieh u unuri; hekk wara li ċedew il-Franċiżi, Caruana daħal rebbieħ il-Belt, riekeb ma' Sir Alexander Ball, il-Gverm Ingliż stmah ta' Ġeneral u ta ordni biex jagħtuh l-unuri militari ta' hekk; imma fuq kollox l-Ingliżi riedu jgħolluh bħala kap tal- Knieja ta' Malta. Wara li miet l-Isqof Labini, il-Gvern Ineliż 138 II IL-MALTI xtaq li Caruana jsir Isqof, imma r-Re Ferdinandu tħabat għal Monsinjur Mattej u sar dan; imbagħad, meta fl-1829 miet l-Is- qof Mattei ukoll, il-Ministru ta' l-Istat Ingliż, Viscount Castie- reagh irsista mal-Vatikan biex Carana jilħaq Isqof ta' Malta, u wara ħafna tiġbid il-Papa ħatru Kap tal-Knisja ta' Malta fil- 15. ta' Mejju, 1881, u hekk il-Kanonku Caruana, li ma' tul ħajtu kien qa'a' bosta unuri, u ġarrab ħafna esperjenzi, kellu s-soddis- fazzjon li jogħla sal-quċċata fil-kamiera ekklesjastika tiegħu. Tagħrif fuq l-Isqof Franġisku Saverju Garuana u l-ħidma tiegħu jinsab f'dawn il-kotba li ġejjin: — ETħhe Sovereigntu nf Malta' hj Sir Augustus Bartolo—Malta 1909.