fuq il-mapep tas-seklu XX Kif beda s-seklu XX, l-amministrazzjoni ċivili ta' dak iż-żmien ħadet ħsieb tagħmel mapep tal-irħula kollha ta' Malta. Qassmet il-pajjiż f'żoni amministrattivi. Għal dan l-għan, il-gvern ċivili uża l-limiti tal-parroċċi ħalli jimxi fuqhom. Dawn il-mapep, bil-firma ta' Mr. Gatt, Superintendent of Public Works, illum huma merfugħin fl-arkivji nazzjonali fir-Rabat, Malta. Huma ddettaljati biżżejjed li juru l-mogħdijiet ewlenin bejn l-irħula u fil- kampanja. Tul dawn il-mogħdijiet tfasslu l-limiti tal-parroċċi u tal-gvern tal-imgħoddi. Il-limiti tal-Gudja 1900 (Parroċċa) Parroċċa hija territorju ta' amministrazzjoni tal-knisja. Territorju sħiħ u kontinwu. Meta beda s-seklu XX, mill-knisja matriċi ta' Birmiftuħ — ir-raħal l-antik tal-Gudja — kienu nqatgħu, tista' tgħid, il-parroċċi kollha. Kien fadal biss dik ta' Birżebbuġa. Dak iż-żmien, il-limiti tal-Gudja kienu jaslu sa Tal- Lampat, fil-maqgħad bejn il-Gudja u Santa Luċija fit-tramuntana, sal-Karwija fin-nofsinhar, sa Tal-Millieri fil- Lvant u jibqgħu jinfirxu lejn ix-xiokk sakemm naslu mal-baħar f'Birżebbuġa. Mix-xatt ta' Birżebbuġa, kif nafuh illum, il-medda mid-Daħla ta' San Gorġ, fejn jorbtu d-dgħajjes għall-kenn sa nofs il-Bajja ta' Birżebbuġa (illum Pretiv Bav), fejn Wied il-Qoton jiżfoga fil-baħar, kienet kollha parti mill-parroċċa tal-Gudja. Insemmi biss l-inħawi ewlenin. Il-Ħofra, Ras il-Wied, Ħas-Saptan, Knejjes Durbien, Wied il-Qoton, Ta' Sanserna, Tal-Giebja, Il-Brolli, kollha kontradi bejn il-Gudja u Birżebbuġa, kienu jagħmlu parti minn dan it- territorju parrokkjali. Kif għedt qabel, għall-amministrazzjoni ċivili tal-bidu tas-seklu, kienu parti mill-Gudja. l-Kunalià Parroċċa sa Kunsil Żvilupp tul is-seklu XX Kien hemm tliet mumenti importanti tul is-seklu XX li ħallew effett fuq il-limiti tal-Gudja. Dawn kienu: 1911 żvilupp ekkleżjali Birżebbuġa nqatgħet parroċċa għaliha 1974 — żvilupp infrastrutturali Runwav ġdida għall-airport ta' Malta 1993: żvilupp amministrattiv Tfasslu l-konfini tal-Kunsilli Lokali (Att XV (1993) Il-konfini tal-Gudja 2000 (Kunsill) Id-daqs tal-Gudja llum huwa bil-bosta iċken minn dak ta' mitt sena ilu. It-tliet deċiżjonijiet li ttieħdu, naqqru mill-art li kienet tifforma parti mill-parroċċa mitt sena ilu. Meta nqatgħet Birżebbuġa, xi nħawi għaddew mat-territorju ta' din il-parroċċa filjali. Wied il-Qoton, Il-Brolli, Tal-Giebja u Ta' Sanserna, fost oħrajn, illum insibuhom parti mit-territorju tal-Kunsill ta' Birżebbuġa. L-iżvilupp tar-runwav u t-terminal il-ġdid tal-airport, fihom infushom ma ħolqux tibdil fil-konfini amministrattivi, iżda ħolqu linji fiżiċi ġodda li fuqhom 'il quddiem sar it-tfassil tal-konfini tal-Kunsilli. Dan l- iżvilupp infrastrutturali sar fl-inħawi magħrufa bħala l-Karwija u l-Madorbu, ismijiet illi llum ma nsibuhomx fuq il-mapep, u parti sew minn Knejjes Durbien. Dawn ukoll kienu jagħmlu mal-Gudja. Kien meta ħareġ l-Att XV (1993) tal-Kunsilli Lokali li l-art tal-Gudja tnaqqret sew. Id-differenza bejn il-limiti tal-parroċċa, anke meta taqta' barra t-territorju ta' Birżebbuġa, u l-konfini tal-Kunsill Lokali hija sinifikanti. Nistgħu naraw xi ċaqliq żgħir, jiġifieri: i) żieda ta' roqgħa art żgħira, magħrufa bħala Taċ-Ċagħki, bejn il-Gudja u Ħal Luqa, ii) tnaqqir żgħir ta' strixxa art wara Tal-Mitħna, bejn il-Gudja u Ħal Għaxaq, iii) tnaqqis ta' dak li fadal mill-Karwija, il-Madorbu u Knejjes Durbien 'il hemm mir-runwav biswit Ħal Safi, li għaddew ma' Ħal Safi u li issa, bir-runwav fin-nofs, iktar jagħmel sens li jkunu ma' Ħal Safi. Nistgħu naraw ukoll tnaqqis ieħor ferm iżjed radikali, riżultat ta' deċiżjonijiet amministrattivi. Dawn huma: i) l-art tal-Karwija, il-Madorbu u Ta' Ħarrub Rummien fejn illum hemm it-terminal tal- airport, u l-art bejn it-terminal u Ħal Far, flimkien mal-approach lights, li ngħatat lil Ħal Luqa, ii) l-artbejn Ta' Ħmis u Ta' Sanserna, jiġifieri Ta' Ras il-Wied, il-Bur ta' Ras il-Wied, il-Wied ta' Ħas-Saptan u Ħas-Saptan, Ta' Razzat, Ta' Sanserna li qatgħuhom mill-Gudja u għaqqduhom ma' Ħal Għaxaq, iii) strixxa art biswit Tax-Xlejli, magħrufa bħala Tal-Millieri, li għaddiet ma' Ħal Għaxaq ukoll. Dawn il-meded kollha, li flimkien jagħmlu bejn wieħed u ieħor daqs dak li fadal mit-territorju tar- raħal, tneħħew mil-limiti tal-Gudja b'deċiżjoni 4 amministrattiva biss. Il-bażi storika titlob illi dawn f -— il-meded għandhom ikunu fil-konfini tal-Gudja. ii ġ xiżjeenavaja L-iżvilupp tar-raħal stess Wara li flejna r-raħal bħala territorju, nistgħu niflu wkoll ir-raħal fin-nisġa tal-bini u t-toroq tiegħu. Anke minn raħal ċkejken bħall-Gudja, nistgħu naraw kif il-leġislazzjonijiet li saru fl-aħħar żmien tas-seklu XIX u tul is-seklu li għadu kif spiċċa, biddlu l-mod tal-iżvilupp tal-irħula Maltin. Qabel l-1880 Ir-raħal tul is-snin beda jikber 'il hemm mill- kappella ta' Birmiftuħ lejn l-għolja tal-Gudja. sqaqien spissi u d-daqs żgħir tal-egħlieqi madwar il-kappella jixxiebħu ħafna ma' dak ta' ħafna lost villages oħra imxerrdin ma' Malta kollha. L-iżvilupp kien wieħed organiku. Il-bini kien kumpatt biex l-art agrikola ma tinħeliex. Aktarx illi kienu djar bi btieħi żgħar, biżżejjed biex jagħtu d-dawl u l-arja lill-kmamar kollha. L-iżvilupp sar sewwasew tul il-linja tal-mogħdijiet eżistenti u mxew mal-livelli tat-terren. Is-sqaqien dojoq qalb il-bini swew biex aktar djar ikollhom faċċata fuq it-triq; b'hekk kienet tinħela art mill-anqas għall-abitazzjonijiet. Fejn it-toroq kienu jiġu ma' xulxin, issib xi pjazza jew wesgħa, aktarx f'forma irregolari u magħluqa minn kull naħa. Sal-1880 ir-raħal kien jikkonsisti fi Triq Santa Marija, Triq il-Kbira mill-kappella ta' Santa Katerina sal-bidu ta' Triq Ħal Safi u d-dawra ta' Triq Santa Katerina, ilkoll bis-sqaqien tagħhom. Illum dan it-tip ta' żvilupp huwa ferm apprezzat mit-turist; dan ifittex il-kultura tal-pajjiż mill-istorja tiegħu, u jara xeni ħafna isbaħ u rkejjen ferm iżjed jilqgħuh f'dawn it-toroq imserrpin milli fit-toroq moderni. U mhux f'pajjiżna biss. Pajjiżi barranin ifittxu li jippreservaw dan it-tip ta' żvilupp, u jaħdmu bla heda biex jagħtu ħajja ġdida lil dawn iż-żoni, fejn in-nies jingħataw priorità assoluta. Fil-bidu tas-seklu Ftit qabel il-bidu tas-seklu XX, l-iżvilupp kellu jinbidel. Għax fis-sena 1880, il-Gvern ta' dak iż-żmien għadda regolamenti sanitarji ġodda għall-iżvilupp tal-bini. L-ewwel żieda mar-raħal skond dawn ir-regoli kienet fi Triq San Mark, bejn Triq iż-Żebbuġa u Triq Girolamo Cassar (dak iż-żmien kienet għadha sqaq). Dan jidher sewwa fuq il-pjanta Sketch Plan of Casal Gudja, waħda mis-sett ta' pjanti tal-irħula li saru fl-1907, bil-firma tas-Superintendent of Public Works, Mr Gatt. Il-bidla hija ċara. Il-linja tat-triq issa saret dritta u t-triq twessgħet, għalkemm mhux ħafna. Mad-djar issa tidher il-bitħa fuq in-naħa ta' wara tal-bini, f'daqs ħafna ikbar mill-btieħi tas-snin ta' qabel. Il-faċċata tal- bini ttellgħet fuq din il-linja tat-triq. Din il-bitħa tibqa' sejra sal-ħabel li fired l-egħlieqi. Minn courtvard house fi stil vernakulari, il-bini issa ħa xejra ta' townhouse b'dettalji fuq il-faċċata aktar klassiċi. Ta' interess huwa l-fatt illi l-Palazz, minkejja li jidhru mħażża l-ħitan ta' barra tiegħu, ma hemm l- ebda dettall tal-pjanta tiegħu. F'dawk iż-żmenijiet, il- bini ta' xi użu militari ma kienx ikun imniżżel fuq il-mapep. Qabel il-bidu tal-boorn tal-bini tas-snin '60 Il-forma tal-bini baqgħet tista' tgħid ma nbidlitx. Id- dettall fuq il-faċċati nbidel tul is-snin; bdew jonqsu d- dettalji klassiċi tal-gwarniċi u l-faxex, u bdew deħlin aktar linji dritti riżultat tad-dħul ta' teknoloġija ġdida fis-sistemi tal-bini. Kienu għadhom ifittxu li ma tintilifx ħafna art agrikola. Fil-fatt, in-numru ta' djar ġodda kien żgħir. Matul dawn l-ewwel ħamsa u sittin sena tas-seklu, il- bini l-ġdid tela' tul Triq il-Kbira (illum Triq Ravmond Caruana) bejn il-kappella ta' Santa Katerina u l- Palazz Dorell. Tkompla l-iżvilupp ta' Triq San Mark, u nbeda l-iżvilupp ta' Triq iż-Żebbuġa (mappa 1957) u Triq San Pawl (mappa 1967). Ta' min jinnota li sezzjonijiet partikulari tul dawn it-triqat jistgħu jkunu identifikati ma' żmien speċifiku fuq il-mappa. Kienet dejjem art matul jew qrib toroq eżistenti li ttieħdet għall-bini. L-art agrikola għaldaqstant ma kinitx qed tinbidel fi żvilupp urban bla bżonn u bia użu immedjat. Sa dan iż-żmien, il-kampanja kienet għadha mal-għatba tal-qalba tar-raħal. Bħal ma semmejt 'il fuq dwar in-nuqqas ta' dettall fuq il-pjanta tal-Palazz, fil-mappa tal-1957 ma jidher l-ebda dettall tal-inħawi tal-Karwija u tal-airport, anzi f'dan il-każ tidher biss roqgħa bajda bla dettall ta' xejn. Mill-boom sal-Liġi tal-Ippjanar (1992) Bejn l-1967 u l-1988 — f'għoxrin sena — sar żvilupp ta' bini fil-Gudja daqs kemm sar tul is-sekli l-oħra kollha. Is-soċjeta' Maltija kienet qed tinbidel. L- agrikoltura ma baqgħetx l-uniku mezz tal-għixien tal- familja. L-industria saret mod ieħor ta' impieg, u eħfef, ta' qligħ ta' flus. Il-ħajja tal-familja Maltija kienet qed tinbidel ukoll. Id-daqs tal-familja beda jiċkien. Iżda l- membri ta' dawk il-familji numerużi ta' wara l-gwerra bdew ifittxu dar għal rashom. Ma bqajniex immorru bil- pass, bil-karettun u bir-roti, kultant xi karozza; issa l- karozza saret l-iskop li għalih tfasslu t-toroq — wesgħin ħalli ngħaddu bil-karozzi sparati minn kullimkien, u kullimkien naslu bil-karozzi. Dan kollu, flimkien mal- liġijiet fil-qasam tal-bini, ġabu żvilupp enormi madwar ir-raħal. L-iżvilupp tul dawn is-snin kien ikkontrollat permezz ta' pjan regolatur. Dment li l-art tinstab f'dan il-pjan, l-iżvilupp seta' jseħħ. It-toroq twessgħu iżjed — iżżejjed. Dan kollu wassal għal sparpaljar fil-bini. Dak li stajna naraw qabel l-1967, jiġifieri żvilupp tul triqat eżistenti, spiċċa. Matul is-snin sebgħin, imbagħad, naraw l-iżvilupp ta' tliet housing estates, tnejn minnhom 'il barra mill-pjan regolatur. Dan it-tip ta' żvilupp mill-Gvern, kiber fuq meded ta' art mingħajr tifrix bla bżonn. Iżda ġara illi, wara dan, b'liġi msejħa l-Building Development Areas Act (1993), seta' jsir żvilupp ta' bini qrib dawn iż-żoni l-ġodda. Dan wassal għall-iżvilupp tal-art bejn il-Gudja u Ħal Għaxaq. Minħabba illi dan l-iżvilupp segwa mappa maħduma f'uffiċju, ġara illi dan l-iżvilupp kollu ma kellu l-ebda rabta naturali mal-art li fuqu sar. Fiġġew toroq b'pendil stramb, u fiġġew l-għadajjar tal-ilma tax-xita. Il-bini ukoll inbidel. Iddaħħlet it-terraced house bil-front garden. Tliet metri ta' wisa' suppost għas-siġar, iżda li fihom aktar ċangatura. Kollha kliem Ingliżi, u juru żvilupp skond prinċipji mhux lokali. L-iżvilupp beda jixxerred, ma kienx hawn iktar kontinwita' fl-iżvilupp. Bdew jidhru rqajja' ta' art mitluqa qalb il-bini. Minbarra l-iżvilupp fiż-żona residenzjali, tul dan il-perjodu sar ukoll żvilupp enormi — meta jitqabbel maż- żmien tal-imgħoddi — fil-kampanja. Bdew ġejjin inġenji kbar għall-agrikoltura, li riedu jitqiegħdu x'imkien. Il- kmamar żgħar għall-għodod tal-idejn ma wesgħuhomx. Iżda l-iżvilupp li sar ma kienx biss għall-biedja. Xi rziezet bdew jinbidlu ukoll f'countrv houses u farmhouses li ma għandhom l-ebda relazzjoni mal-biedja. Kienu biss mezz biex min jixtri, jaħrab ftit mill-agħa tal-ibliet għal ftit serħan. Wara żmien ta' żvilupp li tista' tgħid skond il-liġi ta' dak iż-żmien ma kellux limitu — jiġifieri li stajna tlifna l-kampanja Maltija darba għal dejjem — daħlet fis-seħħ id-Development Planning Act (Att 1(1992)). F'din il- liġi, iddaħħlu l-limiti tal-Iżvilupp li jgħoddu sakemm jiġi rivedut il-Pjan tal-Istruttura tal-gżejjer Maltin. Dawn il-konfini huma approvati mill-Parlament, u l-Parlament biss jista' jbiddilhom. Il-mappi li qed jintużaw huma dawk li ddaħħlu skond l- Building Permits (Temporarv Provisions) Act (1988). L-iżvilupp tal-binjiet baqa' l-istess, iżjed terraced houses, iżjed detached houses, iżjed bvpasses, iżjed twaqqigħ ta' bini antik biex jagħmel il-wisa' għal bini ġdid skond il-moda tal-ġurnata. Kien biss fejn isir il- bini li kien effettwat. Mill- mappa jidher ċar li l- ammont ta' bini li sar dawn l-aħħar għaxar snin kien bil- bosta anqas mis-snin ta' qabel. Dan sar ukoll fil-vojt li tħalla bejn il-bini li ttella' ġdid fl-għoxrin sena ta' qabel. Fil-kampanja, l-ammont ta' żvilupp kien ikkontrollat; dan minkejja li l-pressjonijiet fuq din l-art qegħdin dejjem jiżdiedu u jinbidlu. L-aqwa grazzja li għandha l-Gudja hija li, għallanqas, baqgħet imdawra kważi kollha kemm hi bil-kampanja, minkejja li din tbegħdet xi ftit mill-qalba tar-raħal. Nies minn barra r- raħal ilkoll tolqothom din il- karatteristika tar-raħal tagħna. B'xorti tajba, il- pjazza tar-raħal ma nfetħitx beraħ bħal ma ġralhom ħafna pjazez ta' rħula oħra. Mill-bini l-qadim, fadal ħafna; u dan għandna napprezzawh. Jekk forsi xi ftit minnu ma għadux tajjeb għall-abitazzjoni, skond il-bżonnijiet tal-familji tal-lum, għandna nħabirku u naħsbu kif nistgħu nsibulu użu ġdid adattat għalih. Ir-raħal irid jingħata lura lin-nies tar-raħal ħalli ngawduh. Irridu nsibu mezzi biex jonqos it-traffiku tal-karozzi mill-qalba tar-raħal. Inħarsu madwarna u 'l barra minn xtutna; bħal ma wasal ħaddieħor, naslu aħna ukoll. U meta ma jkunx fadal art biex tinbena 'l ġewwa mil-limiti tal-iżvilupp2 Naħseb illi ma nkunx hawn biex nikteb il-paragrafu li jkun imissl Ħajr: Arkivju Nazzjonali ta' Santu Spirtu, Rabat, Malta — Planning Authoritv — Water Services Corporation