IDEJAT SOĊJALI F''IL-POLZ TA' MALTA' U F'UTAĦT TLIET SALTNIET' 'Ta' EMMANUEL MIFSUD IL-LETTERATURA dan l-aħħar saret mezz qawwi ħafna biex il-kittieb jagħti fehemtu fuq il-problemi soċjali ta' żmienu, Biżżejjed insemmu l-poeżija psiko-analitika ta' Wallace Gulia, id-drammi ta' Ibsen, il-kanzunetti ta' protesta ta' Dvlan, l-epigrammi ta' Buttiġieġ, u l-enċikliċi tal-Papiet. Il- professur Ġuże Aquilina wkoll ħass il-ħtieġa li jagħtina fehemtu fuq il- problemi soċjali ta' żmienna u jdawwal l-imħuħ tal-Maltin bid-dawl ta' l-argumenti qawwijin tiegħu. Dan Aquilina għamlu fost xogħlijiet oħra fir-rumanz Taħt Tliet Saltniet, u iktar tard permezz ta' l-essavs miġburin fil-ktieb Il-Polz ta' Malta. F'dawn ta' l-aħħar Aquilina jagħtina t-tejorija, sensiela ta' argumenti li juru n-nuqqasijiet tas-soċjetà u l-mezzi li jistgħu isewwuhom, waqt li f'Taħt Tliet Saltniet ilibbes, biex ngħid hekk, il- fehmiet tiegħu bil-laħam biex joħroġ il-karattri li juru l-konflitti ta' l-idejat. U l-protagonista tar-rumanz hu Alessandru, karattru idealizzat li jservi ta' riegla li magħha jitkejlu l-kwalitajiet tajbin u ħżiena tal-karattri l-oħrajn. Fl-essavs għandna t-tejorija, fir-rumanz it-tejorija mqiegħda fil- prattika, is-Sewwa fil-ħajja ta' kuljum. Għalhekk ma jistax jonqos li r-rumanz ukoll jieħu xejra x'aktarx didattika, imma l-awtur għaraf iżewwaq il-filosofija tar-rumanz b'għadd ta' episodji sbieħ, romantiċi u patrijottiċi, li jaħkmu l-immaġinazzjoni tal-qarrej u joħorġu l-argumenti bla ma jdejqu. Il-qofol ta' l-argument huwa l-Haqq kif iridu Alla. Għidt kif iridu Alla, għax il-bnedmin tad-dinja ħafna drabi jimxu wisq xort'oħra. Tassew, ir- regħba għall-flus u għas-setgħa hija qawwija wisq u tirbaħ il-kotra tal- bnedmin, U, kif igħidilna Aquilina fl-essav Il-Fagar Soċjali, 'il-frott tar- regħba hu għana żejjed minn naħa (kapitaliżmu bla lġiem) u faqar (pro- letarjat) minn naħa l-oħra'. Hekk jinħoloq żbilanċ kbir fil-ħajja ekonomika u soċjali tal-pajjiż, u tibda l-mibegħda bejn iż-żewġ klassijiet, jew, skond il-qawl Malti, bejn min hu mejjet għal qatra u min hu mejjet bis-sakra. Il-ħsieb ta' Aquilina huwa li. jseħħ il-ħaqq soċjali mibni mhux fuq it- tejorija Kommunista li teqred il-proprjeta privatà, imma fuq is-soċjoloġija Nisranija li ssejjes il-ħajja ekonomika tas-soċjetà Nisranija fuq il-pro- pjetà privata. Hekk fl-aħħar jintlaħaq il-bilanċ ekonomiku mixtieq bejn il-klassijiet u jkollna, flok il-ġlied u d-dwejjaq li ġġib il-firda tal-klassi, l-imħabba u l-paċi fil-pajjiż. Għalhekk jekk jinqerdu l-abbużi tal-kapital- iżmu nistgħu noħolqu soċjetà ferħana, immexxija mid-dawl tat-tagħlim Nisrani. L-idejal t'Aquilina huwa li jintlaħaq dan il-bilanċ fil-ħajja soċ- jali, mibni fuq il-ħaqq u l-imħabba u mhux fuq il-mibegħda u l-esplojtaz- zjoni tal-ħaddiem l- ż- idejal li jagħtihulna tajjeb ħafna Dun Karm ukoll fil- poeżija Il-Musbieb tal-Mużew, mieta jiddeskrivi l-ħajja ta' l-Insara fl-ew- wel żmenijiet tal-Kristjaneżmu: Jinġabru l-Insara — Il-għonja, l-fqajrin — U jieħdu u jroddu Il-bewsa tas-sliem, U, waqt illi jgħannu ta' David il-kliem, Dwar mejda tal-ħaġar Mingħajr l-ebda għażla Ta' ġiebu ta' żmien, U ż-żejjed tal-għani Man-nieqes tal-fqir Jitħallat, u jiekol Iċ-ċkejken mal-kbir, Għax il-knisja dejjem għallmet li l-fqir u l-għani huma ndaqs, u għalhekk l-għani għandu jħenn għall-fqir u jgħinu b'ġidu biex jintrafa' mill-faqar. U' din kienet ukoll il-ħolma ta' Alessandru Habela, li għalkemm kien l-iben waħdieni ta' familja mill-ogħna tal-gżira, dejjem fittex li jgħin lill- fqir maħqur u batut. ': Dan l-idejal ta' mħabba u għajnuna għall-klassi tal-foqra nsibuh idawwal ħafna mill-essavs ta' Il-Polz ta' Malta, U'lill-foqra għandna ngħinuhom bi tliet modi: l-ewwel, billi ma nesplojtjawhomx; it-tieni, billi nagħtuhom dak li jeħtieġu għall-ħajja; u t-tielet, imma forsi l-iktar importanti, li ngħinu lill-ħaddiem billi ndawlulu moħħu, billi ngħallmuh:-Għidt l-ewwel: billi ma nesplojtawhx, jiġifieri billi l-għani ma jabbużax minn ġidu biex iżomm il-ħaddiem mirfus taħt saqajh u jagħsru mingħajr ħniena, Ales- sandru wkoll kien iħabrek biex jara l-għani jġib il-fqir kif jixraqlu. U ma naqasx li jagħmel sehmu wkoll. Qabbel ftit l-imħabba ħażina tal-Kavallier Rovas, li kien japprofitta ruħu mill-posizzjoni tiegħu, għal-Pawlina, u l-imħabba safja u sinċiera ta' Alessandru li ma qiesx in-nisel nobbli tiegħu imma niżel u tħallat mal-ħaddiema tar-raba'. Għax tassew, Ales- sandru bi żwieġu ma' Pawlina: ta xhieda bil-fatti ta' dak li kien jemmen. Alessandru kien imdawwal b'idejat ġodda. kien jobgħod il-jasar soċjali, li ommu kienet tant temmen bih, u ħeles il-qaddejja t'ommu għax, skond it-tagħlim ta' Kristu, kien jemmen li l-għonja mhumiex aħjar mill-foqra. Hu stess qal lil Pawlina: UNjesek,i ħanina, aktar nobbli minn niesi għax nisilhom hu eqdem. Li ma kinux niesek l-ewwel, kieku ma kinux ikunu niesi. L-ikbar nies tad-dinja kienu u jibqgħu l-ħaddiema ta' l-art'. U f'Al- essandru dan il-ħsieb, li wieħed m'għandux japprofitta ruħu għax jiflaħ iktar minn ħaddieħor, kien iġiegħlu jaqbeż mhux biss għall-ħaddiem maħ- qur (kif insibuh jagħmel kemm-il darba f'Taħt Tliet Saltniet), iżda saħan- sitra għal sempliċi nsett li Spiru, ħu Pawlina, kien qiegħed jaħqar. : Lill-fqir ngħinuh ukoll bil-flus. U fuq dan il-professur Aquilina, jisħaq ħafna f'Il-Polz ta' Malta. Għax lill-magħkus mhux biżżejjed issabbru u tgħidlu 'Alla jgħinek'; Alla jgħinu, imma permezz tal-ġid li ta lilek. 'Itma' lil min hu bil-ġuħ' għandu jkun il-motto ta' kull min għandu iktar milli jeħrieġ. U fl-essav Il-Għaliex il- Kommuniżmu qiegħed jirbaħi l-awtur għandna l-ħafa; il-kotra tal-Maltin u tal-Għawdxin ma jafux jiktbu u anqas jaqraw; ma kellhom l-ebda tagħlim tas-snajja bis-serjetà; l-ebda ħarsien għall-fqar mill-qagħad, il-mard u x-xjuħija; kif ukoll nuqqas ta' servizzi soċjali oħra'.f' Aquilina jgħid li sar iż-żmien meta t-tagħlim Nisrani li dejjem tgħallimna f'pajjiżna nqegħduh fil-prattika jekk irridu nuru lill-fqir batut li s-soluzzjoni li jagħti għall-problema tal-faqar mhix ħrafa; u fl-es- sav Il-Faqar Soċjali jsemmi bħala eżempju l-ħafna kerrejiet fil-bliet tagħna li qed iservu ta' ħsara kbira għar-ruħ u għall-ġisem għal dawk li jgħixu fihom u mela għall-pajjiż kollu. U Aquilina donnu jistaqsi ma' Bob Dvlan: Kemm sa ndumu ninħbew wara subgħajna' Kemm sa ndumu ngħallmu ħwej- jeġ li fil-prattika ma nagħmluhomx2 U Alessandru Habela wkoll kien jem- men li lill-fqir jeħtieġ li l-ewwel nitimgħuh imbagħad ngħallmuh u nħad- dmuh. U fil-ħajja tiegħu insibuh dejjem ligħin lill-foqra minn flusu stess; lill-bidwi fqir li ma kellux mnejn iħallas il-qbiela, lill-armla Pina ta' Vangu u wliedha, lill-ibleh tal-Wied, u ħafna oħrajn. U meta ommu tagħtu f'idejh il-ġid tal-familja biegħ kollox,-sa ċ-ċurkett tan-nobbiltà, u l-flus qassamhom lil min kien fil-bżonn. U, fl-aħħamett, lill-fqir jeħtieġ li ngħallmuh, Ngħallmuh mhux biss kif 'Ma għandniex ninsew li dan l-essav inkiteb fl-1948, u li minn dak iż-żmien 'l hawn, b'riħet it-tħabrik ta' għadd ta' Maltin bil-għaqal, fosthom l-awtur innifsu, il-qagħda tal- ħaddiem Malti tjiebet mhux ftit. jikteb u jaqra, għalkemm dawn huma ħwejjeġ meħtieġa, imma ngħallmuħh qabel xejn id-drittijiet u d-drittijiet tiegħu bħala ċittadin f'art Nisranija. Id-dmirijiet tal-ħaddiem il-kapitalisti bla qalb jgħallmuhomlu tajjeb ħafna. Imma d-drittijiet tiegħu le, id-drittijiet tiegħu jaħbuhomlu u jnessuhomlu sakemm lanqas biss ikun jista' joħlomhom: Hekk igħidilna l-awtur fl-es- sav Il-Malti u l-Maltin: 'Fost il-mezzi biex iżommu l-poplu qiegħed, bħal ħmar mgħobbi u mniggeż, l-aqwa hi l-injoranza. Għalhekk qajla tara l-ħak- kiem iħabrek għat-tagħlim tal-maħkum, u jiġri li l-istess maħkum, daqs- kemm jidra taħt is-saqajn, jikkuntenta jagħmilha ta' qaddej mas-sidien tiegħu'.Hsieb li jagħtihulna wkoll Anton Buttiġieġ fl-epigramma allego- tika Il-Kanarin: 'Ommu u missieru, r-razza u r-radika għexu fil-jasar wara l-bottafora; u l-lum għall-kanarin li dara l-jasar x'inbija l-libertà ħdejn ftit skaloraf' Għax poplu njorant ma jagħrafx id-drittijiet tiegħu u l-mezzi biex jinfur- zahom. U għalhekk jgħidilna Aquilina fl-essav Demokrazija u Dittatorjat: SPoplu mhux edukat hu poplu lsir tad-dlamijiet fejn isiru d-dnubiet u l-inġustizzja'. Hafna kienu l-Maltin li ħadmu sħiħ biex idawlu s-soċjetà; fosthom insemmu 'l Mikiel Anton Vassalli, lil Àifons Maria Galea, lil Agostino Levanzin u fi żmienna wkoll lil-Ġuże Aquilina, li dejjem għaraf igħallem u jgħolli l-ħaddiem Malti billi jisħaq fuq il-ħtieġa ta' qari tajjeb f'pajjiżna, li jsaħħaħ il-poplu fil-moħħ u fir-ruħ: Mhux għaġeb mela li f'Alessandru Habela poġġa wkoll l-istess fehmiet u l-istess ħeġġa għat- tagħlim tal-kotra, Alessandru ra l-ħaddiem Malti maħqur taħt is-saltniet barranin li ħakmu fuqu u żammewh lura kemm setgħu, u għalhekk dejjem fittex li jaħdem bid-dieher u, meta kien jeħtieġ, bil-moħbi wkoll, biex irodd lill-poplu d-drittijiet li kienu ħadulu, kif narawh jagħmel l-ewwel kontra l-kavallieri, li kienu ħakmu fuq il-Maltin bla ħniena, u mbagħad : kontra l-Franċiżi, li kisru wegħdiethom u riedu joħonqu d-drittijiet tal- poplu, l-iktar dawk reliġjużi. Alessandru nnifsu kien bniedem iħobb il- qari u kien midħla ta' l-idejat imdawlin tal-letteratura ta' żmienu. Il- maturità tiegħu tidher l-iktar fil-fatt li ma waqax ilsir tal-fanatiżmu' tal- partiti, li jdallam l-intellett tal-bniedem. Hekk, meta ra li l-Franċiżi ma żammewx kelmithom mal-Maltin, hu li kien ħabrek tant biex jiġu fi gżiritna, dar f'daqqa kontrihom, għax kien immexxi mill-idejal tal-ħaqq u s-sewwa mingħajr uċuh. - Ħsieb ieħor li nsibuh qawwi ħafna kemm fl-essavs kif ukoll fir-rumanz t'Aquilina bija l-fidi u l-imħabba għar-reliġjon: L-essavs jiffurmaw, biex ngħid hekk, 'manwal' ta' soċjoloġija Nisranija għax l-argumenti kollha, għalkemm maħruġin bis-sengħa artistika tal-kittieb, huma mibnijin fuq is- sisien tat-tagħlim tal-Papiet. Hafna mis-suġġetti ta' l-essavs jittrattaw dwar problemi li jolqtu, direttament jew indirettament, il-fidi Nisranija. Hekk għandna l-essavs Il-Fidi u l-Arti; Arti, Hajja u Morali, Il-Bibbja, Letteratura u Reliġjon; L-Eternità u ħafna oħrajn li fihom argumenti qaw- wija favur il-valuri morali, u f'oħrajn bħal Il-Bniedem Magna u Is-Saltna ta' l-Ispirtu għandna attakk ta' l-awtur kontra l-materjaliżmu tal-ħajja tal-lumXF'Taħt Tliet Saltniet ukoll insibu dik l-arja nadifa u spiritwali li togħla 'l fuq mill-materjaliżmu tal-ħajja. Alessandru nnifsu huwa bniedem mixgħul b'fidi qawwija u konvinzjoni fi twemminu, tant li Vassalli stess kien isejjaħlu 'iż-żagħżugħ ta' fidi kbira'. F'kull ma kien jagħmel kien joqgħod għajnejh miftuħa li ma jkunx immexxi minn dak li sa jgħidu n-nies fuqu, imma minn dak li fil-kuxjenza jħoss li hu tajjeb; u meta jagħarfu kien jagħmel kollox sa ma jwettqu. Il-moralità kbira tiegħu narawha fit-tqanqil ta' ndiema li ħass fih wara li tqatel mal-Franċiżi a li tant kien iħobb il-bniedem kellu jħebb għalih u joqtlu. U l-konvinzjoni tiegħu fit-tagħlim utieq tal-Vanġelu hija ċara ħafna fil-fatt li, bħal ma talabna Kristu nnifsu, qassam ħwejġu u ġidu lill-foqra. L-imħabba lejn dak li hu Malti hija karatteristika oħra mportanti fl-es- savs ta' Il-Polz ta' Malta. U din nistgħu inħarsu lejha minn żewġ as- petti: l-ewwel, l-imħabba għall-ilsien Malti; u t-tieni, l-imħabba lejn gżiritna, Aquilina dejjem igħid li biex nedukaw il-poplu jeħtieġ li nibnu Isien u letteratura nazzjonali. Jeħtieġ li ngħallmu l-Malti, u l-Ingliż għax neħtiġuh, imma l-Malti qabel kollox. U l-kelma Maltija, skond l-awtur, għandna nseħbuha mal-ħsieb Nisrani biex b'hekk noħolqu letteratura sabiħa u f'sikkitha; u jtemm l-essav ' 'Żewġ Popli, Żewġ IIsna' bil-vers qalil: 'Ħażin għalih min imiss il-Malti' U f'dan it-tħabrik għal ilsienna Aquilina jkun jimxi fuq il-passi ta' l- -Imgħallem. Mikiel Anton Vassalli, li f'Taħt Tliet Saltniet jippersonifika x-xewqa ta' ħafna żgħażagħ Maltin, ulied id-dawl, li l-Malti jintrafa' minn taħt riġlejn l-ilsna tal-barranin li ħakmuna. Għax bħal dak li jaqta' Isien min joħodha miegħu biex ibikkmu, il-ħakkiem ifittex jisħaq il-lingwa tal-poplu biex isikktu u jaħkmu kif irid hu. U fost iż-żgħażagħ ammiraturi ta' Vassalli, nsibu dejjem minn ta' quddiem lil Alessandru, żagħżugħ mimli ħeġġa għal ilsien il-ħaddiem.. Miegħu kien fil-ftehim bil-moħbi, u miegħu wkoll fit-tbatija u l-għawġ li għadda minnu, bħalma jiġrilu kull min jagħmel il-ġid. — c L-imħabba għal artna wkoll insibuha f'Il-Polz ta' Malta; U fl-essav Il-Malti u l-Maltin lil Aquilina nsibuh jilmenta li 'l-aħjar nies tal-Gżira jinqatgħu mill-poplu ż-żgħir u jibnu għalihom u għal uliedhom sur li wlied il-ħaddiema mhux lakemm jixxabbtuh u jaqbżuh'. U dan hu l-ikbar għajb li jista' jkollu pajjiż, il-firda bejn in-nies tiegħu stess. U dan il-ħsieb Aquilina jarġa' jħaddmu f'Taħt Tliet Saltniet. Lil Alessandru nsibuh jis- sielet kemm-il darba fuq is-swar kontra l-Franċiżi u jnassas għall-ġid ta' Malta ma' sħabu l-Ġakbini. Imma l-ikbar taqtigħa ta' Alessandru kienet dik li biha ried jeqred il-firda li kienet teżisti bejn il-klassijiet. Għax din kienet id-dudu li kien qiegħed iherri s-soċjetà Maltija u jagħmilha dgħajfa wisq biex tilqa' l-ħbit tal-barrani. Magħqudin inkunu nistgħu nfartku l-qajd li l-ħakkiema rabtuna bih. U din il-ġlieda kontra l-firda tal-klassi- jiet għal Alessandru ma kinetx biss waħda intellettwali. Meta kien jeħ- tieġlu jagħti prova, Alessandru rema l-inkwatri u ċ-ċurkett ta' l-aristok- razija fin-nar u qassam ir-traba' li kellu lill-bdiewa. Għax Alessandru ma kienx bniedem li jimla moħħu bid-duħħan fieragħ, kif naraw darb'oħra meta trifjuta l-midalja li Captain Ball ried jagħtih, għax kulma għamel għamlu għal Malta, u kulma ried kien li jara l-Mexxej tal-Maltin meħlus. Dan kollu juri f'Alessandru kwalitajiet kbar li nistgħu niġbruhom f'erba' kelmiet: Kien raġel miegħu nnifsu.iU din l-irġulija hija nota li nsibu l-ħin kollu fl-essavs ta' Aquilina, kif ukoll fid-dramm tiegħu Il-Bniedem li Caħdu. Għax Aquilina jsostni li għandek tagħmel it-tajjeb dejjem, ukoll meta ma jaqbillekx, ukoll meta s-sewwa jkun ifisser li sa tbati fil-ġisem jew fil-but. Il-professur Hili ma kellu xejn x'jaqla', kellu biss x'jirlef; u tilef, Imma ma' naqasx mill-irġulija miegħu nnifsu. Kristu wkoll sata' siket u qatt ma qal dawk il-veritajiet li riegħxu l-kotra faċċola; Kristu miet imsallab, l-aqwa xiehda ta' l-irġulija. Għal Alessandru wkoll kien ikun eħfef kieku baqa' f'dar ommu, igħix fil-kumdità u l-lussu bħall-għonja li kienu jagħsru demm il-fqir, Imma s-sewwa kien band'oħra, u Alessandru ħalla daru u lil ommu li tant kien iħobb biex imur ifittex is-sewwa. U l-kotra kienet issejjaħlu 'miġnun' u tidħak bih; Fl-essavs ukoll Aquilina jurina kif għandha tkun l-irġulija, u fl-essav Il-Għaliex il-Kommuniżmu qed Jirbaħ7 jattakka bis-sħiħ lill-kapitalisti li joħduha kontra l-Kommun- iżmu għax dawn igħidilna, jagħmlu hekk 'mhux għax tgħidilhom il-kux- jenza Nisranija, imma għax hekk iġagħalhom jaħsbu l-but … Dawa jit- qabdu mal-Kommuniżmu, imma mbagħad erħilhom isejħu Kommunista kull liġi soċjali xierqa li, għax tqum il-fus, titlob xi ħaġa mifnhom'.L-ir- ġulija li neħtieġu fi żmenijietna hija l-istess irġulija li wera Alessandru f'imħabbtu għal Pawlina, quddiem Bali, u ,mkoll f'dar ommu, ommu li ħaditha kontrih u keċċietu 'l barra, imma li wara għarfet is-sewwa u berkitu. Mela rajna kif ir-rumanz Taħt Tliet Saltniet jifforma, biex ngħid hekk, ċ- suppliment għall-essavs tal-professur Aquilina, li fih it-tejoriji huma. mqegħdin fil-prattika, fi sfond storiku veru. U l-problemi li jitħaddet fuq- hom il-kittieb mhumiex problemi ta' żmien wieħed, għax għandhom l-egħruq tagħhom fin-natura nnifisha tal-bniedem, li minn qaddisu jħobb it-tajjeb u jinġibed lejn il-ħażin. Għalhekk is-soluzzjonijiet li jagħti Aquilina għall- problemi soċjali ta' żmienna f'dawn iż-żewġ kotba jibqgħu jkunu apprezzati u studjati sakemm jibqa' min irid is-sewwa u l-ħaqq iseħħu. (B'Tifkira ta' żjara liċ-Ċimiteri ta' Alamejn) Min int, Suldat, li bawn tistrieħ f'dil-hemda tax-xagħri sieket, taħt salib tal-għuda; min int, Suldat, li mitt f'din l-art għariba, u ismek mitluf ma' ħajtek, għab mar-ramel tax-xagħri ta' Alamejn jew ta' Tel-Għisa' Istrieħ, Suldat, ġenb das-salib tal-għuda, għassies fidil, b'idejn miftuħa fuqek, ismek minsi fuq l-art, miktub fil-kwiekeb… Għalhekk jien ħdejk… minn ħdejk ma mmurx għax ħsiebi imsammar fuq it-trab tal-qabar tiegħek… Naħseb fi dwejra ħiemda f'wied ħdejn l-Alpi, fejn xwejħa kiebja, b'xall qadim fuq dabrha, qiegħda fuq siġġu tilmaħ bejn il-fjammi żgħar ta' kenun, ta' binha x-xbieha ħelwa: jirtogħ'du f'idha ż-żibeġ tal-kuruna, tgerger xi talb u tisma' bieb iħabbat c mir-riħ… mhux binha… bħalma toħlom dejjem… Suldat, li bawn midfun 'il bogħ'd minn niesek, ommok ma tafx fejn int, ma tafx li jiena hawn ħdejk minn flokba npoġġi fjura ċkejkna ħdejn is-salib, għassies fidil ta qabrek… Orqod, Suldat, istrieħ, il-bwieq tal-gwerra siktu għalik… sa tisma' l-bwieq ta' l-Anġli iqajmu lill-mejtin għall-Ħajja Eterna…