IS-SIĠAR Essaq ta' ALBERT M. CASSOLA Kull sena ġo Malta ssir il-festa tas-siġar li għaliha jiġbru t-tfal ta' l-iskejjel. It-tfal infushom, jekk ma niżbaljax, jieħdu sehem kbir billi jħawlu u jiżirgħu siġar quddiem għadd sabiħ ta' nies, quddiem il-Ministri ta' l-Edukazzjoni u ta' l-Agrikoltura. Dan huwa rit ta' mħabba u ta' ħlewwa li jeħodna lura fiż- żminijiet qodma taċ-ċiviltà u li jġibilna quddiem għajnejna l-ħtieġa li i dejjem inħasset fil-ħajja tal-bniedem u fl-iżvilupp ta' l-ekonomija Il- kult ta' d-imsaġar ma bediex Mata, fil-festa li qiegħda ssir daż-żmien. In-nies ta' l-eqdem żmimijiet kienu jaduraw is-siġar bħala divinitajiet u f'xi siegħa. kerha tal-ħajja iebsa tagħhom kienu jgħollu dirgħajhom lejn is-siġar biex jitolbu ħniena, għajnuna u ħarsien. Fl-istess Ruma, meta dik il-belt kienet għadha mgħammra biss minn ragħajja u bdiewa, il-festa tagħha dawn kienu jiċċelebrawha billi jagħtu ġieh u qima lil Pali, il-alla tar-ragħajja. In-nies kienu jżejnu bir-rand u friegħi oħrajn tas-siġar il-bibien ta' kull dar u kull maqjel waqt li kienu jdawru rashom bil-kurumi tal-fjuri. Kienu jaħarqu z-zkuk ħalli jaraw l-ilsna tan-nar telgħin, u iżjed ma dawn kienu jogħlew iżjed in-nies kienet teħodha bħa'a sinjal ta' riżq. Dejjem fl-istess Ruma antika kienu jħawlu s-siġar kull meta kienu jifirħu bit-twelid tat-trabi, Għandi għax naħseb li ġol- Lombardija, kif wara kollox f'bosta mkejjen oħrajn, għadhom sal-lum jagħmlu ċ-ċerimonja tat-tħawwil tas-siġar. Naf żgur li dari l-allievi ta' ċerti skejjel kienu jerħulha għal pajjiż barra Milan, imse'jaħ Gwello, u jitilgħu jaraw is-sbuħija tas-siġar iħaddru fuq il-għoljiet. Fil-ġonna ta' Gwello u matul it-triq kollha sabiħa li tgħaqqad il-Brijanza u Vallassina ma' Bellaġjo, it- fajliet kienu jxettlu siġar oħrajn mal-mijiet li kienu jinsabu f'dik it-telgħa wieqfa li mill-quċċata tagħha tidher il-ħdura ta' madwar il-lagi u l-għadajjar. Iżda kwoll fl-Amerika ta' Fuq, sa mill-1886 kienu jagħmlu festi kbar ħafna u Franza u l-Ingilterra mxew wara l-eżempju ta' l-Italja billi bdew huma wkoll jieħdu ħsieb il-boskijiet għaliex tgħallmu sewwa li l-pjanti jtuqu lill-art billi l-għeruq ta' dawn jaħkmu t-tulba tar-raba' u jisirquhom lill-gliegel ta' l-ilma li b'hekk, flok ma jeqirdu u jkaxkru magħhom kulma jsibu quddiemhom, jinżlu matul l-istess Is-SIĠAR 85 egħruq, jidħlu ġo fihom u jibqgħu mexjin biex jagħtu l-ħajja lil egħjun oħrajn. Barra minn hekk il-weraq tas-siġar sfiqa jkunu jistgħu jroddu lill-atmosfera l-ilma li jixorbu mit-tjun u l-ħamrija, jikkunsmaw il-gass li jifga' l-immifsejn u jbiddlu l-arja ħażina f'arja bnina u safja. Is-siġar swew ħafna drabi biex qerdu l-malarja, u b'dan il-mod telgħu bliet ġodda sewwa sew fejn qabel il-bniedem ma kienx isib ħlief mard u mewt, Fil-Kanada u fir-Russja l-imsaġar huma enormi, Il-foresti tal- Kanada waħedhom għandhom biż-żejjed siġar taż-żnuber u ċedri u njam ieħor mill-aħjar nett li jistgħu tibnu bih djar kemm iridu, Fl-Amerika l-industrja tal-kawċjl hija xi ħaġa tassew kbira u toħroġ oġġetti tal-lastku li jiswew għal kull użu li jagħmel minnu l-bniedem. Saħansitra l- ekonomija tal-pajjiż u tal-bniedem illum il-ġurnata hija marbuta qawwi. mas-siġar. Meta fi triq, fi pjazza, f'xi misraħ, fuq għolja, fuq muntanja, ġol-widien, naraw il-ħdura, ikollna nistqarru li s-siġar huma sbuħija waħedhom. Iżda l-faħam fil-fabbriki ħarkiena mnejn ġejt Kemm fabbriki kienu jagħalqu kieku ma kienx il-faħam 7 Kemm ħaddiema kienu jitifu ħobżhom' Dak il-faħam, ġej kollu mis-siġar, huwa għana. Il-karrozzi, l-ajruplani, it-trenijiet, il-magni kollha x'inhuma u biex jaħdmu ' Il-karrozza, l-ajruplan, it-tren huma zkuk tas-siġar jiċċaqalqu u jimxu. Meta nagħalqu bieba jew niftħu tieqa, meta noqogħdu fuq siġġu jew miktbu fuq mejda, iekk naqraw ktieb jew ġurnal — bis-saħħa ta' xix mistgħu nagħmlu dan kollu' Il-ħtiġiet tagħna żgħar u kbar nistgħu naqduhom minħabba fis-siġar. Saħan- sitra r-radda tal-moħriet li taħrat it-tuba, il-magni li joforqu l-art, iż-żaqq tad-dgħajjes; il-kanumi u l-armi kollha li nsibu fil-gwerer huma, l-prodott tan-nar, jiġifieri tal-faħam, jiġifieri tas-siġar, l-iżjed ta' dawk iz-zkuk u l-għeruq li kienu ilhom midfunin taħt l-art għal mijiet tas-snin Għalhekk, mela, is-siġra. hija għana. Ninivi u Babilonja waqgħu fil-għaks wara l-qirda ta' l-imsaġar tagħhom, Iva, is-siġar huma għana u wkoll egħjun ta' saħħa u ta' ġid, ħtieġa kbira fil-ħajja tal-bniedem. Il-frott bnin jagħtuhulna s-siġar, il-mediċini tal-morda ġejjin mis- siġar, id-duwa nsibuha fis-siġar u l-ħxejjex. Qalb is-siġar l-aħjar post fein wieħed jarġa' jieħu saħħtu għaliex huma s-siġar li jimlewlna mnifsejna bl-aħjar arja pura, huma s-siġar li jqawwulna qalbna, li jħammru bl-ossiġenu lil demmma. Fuq il-mejda ta' l-ikel jaqbżu quddiem għajnejna bosta affari- jiet agrikoli. Mitt ħaġa li nsibuha fl-idejn ta' kuljum, jekk oġġett ta' lbies, jekk ta' l-ikel, hija ġejja mill-ħxejjex jew mill-weraq. Min qatt jieqaf biex jaħseb, fi pranzu mħawwar minn kollox, li l-istess 86 IL-MALri bżar jaħraq huwa planta, u li fi żmien, dak il-bżar kien jiswa daqs il-mimmi tal-għajnejn, tant li l-Franċiżi, biex juru kemm kien ħaġa rari l-bżar, ħolqu l-qawl Cher comme le poivre. Min qatt jieqaf biex jaħseb mnejn jiġi ż-żejt tar-rieġnu, użat fid-dinja kollha biex iħoll iż-żejjed li jibqgħalna fil- istonku 7 Kemm serviet dik il- pjamta tar-rieġnu għal kull min ħass darba jew oħra dak it-toqol fuq l-istonku tiegħu f X'ħasra meta tara erbat itfal bla ħsieb ta' xejn qegħdin ifarrku zokk jew iqaċċtu siġra l Għax hemm siġar, tabilħaqq, li ilhom igħixu l-mijiet tas-snin, Biż-żejjed insemmu l-għurgħar ta' Roland, kif kienet magħrufa dik is-siġra, jew il-balluta ta' Jean Cavalier li kienet hekk kbira li mhux biss kienet tagħti kenm taj'eb iżda li z-zokk tagħha kien iservi ta' moħba għas-suldati, Dawk iż-żewġ siġar famużi, jaħasra lum intilfu, bħalma ntilfu l-olmi ħaddara ta' Nantes. Xi ngħidu mbagħad għall- balluta ta' Sċgormaux li fiha kienu jgħammru għal żmien il-qalila Montiuc u Des Adrets tul il-gwerer reliġjużi li dawn kienu jqajmu $ Fl-Ewropa biss għad hawn siġar qodma li huma ta' ħafna im- portanza. Il-balluta li hemm ġo Allonville, fi Franza, imħawla iktar sew minn disa' mitt sena ilu minn Guliermu r-Rebbieħ, għadha taħkem taħt il-weraq tagħha wesgħin kappella tar-raħal. Ġo Saint- Duanie-Parev, fil-Vosġi, tinsb siġra oħra tal-ballut li għandha iżjed minn emba' sekli u li jsibuha bħala l-Balluta tal-Partiġjani għaliex waqt l-assedju ta' Lamothe kienet tiswa biex jiltaqgħu taħtha l-bdie- wa ta' Lorena li kienu baqgħu fidi. lejn id-Duka Karlu IV, Żewġ siġriet oħrajn tal-ballut, xjuħ ħafna, huma dawk ta' Gorge- Aux-Loups u ta' Saint Bernard fl-Orne; din ta' l-aħħar imħawla fis- sena 1000. Imbagħad hemm il-balluta magħrufa ta' Damorev fid- Devonshire, l-Ingilterra, li kellha għomor ta' mitejn sena imma li fl-1703 kienu qaċċtuha. Oħra hija dik ta' Cowtorpe, siġra li llura għandha qrib il-mitejn sena. Meta Napuljun I amar li jiftħu t-triq kbira tas-Sempjun, kienu saibu siġra li kiemet ilha l-mijiet tas-snin u li tant kienet għażiża għan-nies ta' dawk l-inħawi; biex ma jeqirduhiex, minflok dritta, it-triq li fetħu kellhom igħawġuha apposta biex dik is- s-siġra tibqa' tgħaxxaq 'in-nies bi sbuħitha. Fi Brabumn, ġo Kent, igħidu li tinsab balluta tal-liċi H aktarx għandha fuq it-800 sena waqt li ġo Fortingat (Perth) hemm oħra bejn wieħed u ieħor ta' l-istess żmien. Oħra bħalhom hija dik ta' Aukernvk House, qrib Steines, li meta iffirmaw il-Magna Charta l-1215 kienet ġa magħrufa; anzi hemm min igħid li Enriku VIII kien jiltaqa' ma' Anme Bolevn. taħt dik is-siġra, Ma nispiċċawx malajr jekk nibqgħu sejrin b'din il-litanija ta' Is-SiĠAR 87 siġar antiki. Ġo Fontain Abbev hemm tliet siġriet taż-żafżaf li qabżu l-1,200 sena, waqt li fiċ-ċimiterju ta' Viċenza, l-Italja, hemm erba' ċipressi li ilhom jaraw il-mejtin jindifnu mit-tmien sek 'l hawn, Is-siġra tat-tilu Hi hemm Neusbadt ġo Wurbemberg tieqaf fuq xejn inqas minn 160 pilastru tal-ġebel u l-platnu ta' Hancho huwa miż- mum minn ġniebu b'xi ħamsin kolonna ta' l-irħam, Iċ-ċelebri siġra tal-qastan fuq il-vulkan ta' l-Etna, xiħa ta' tnax-il seklu, għattiet bid- dell tagħha, fil-bidu tas-seklu li aħna fih, mitt kavalier tar-reġina ta' Napli. Fis-Senegal kienu sabu 'ibacbab'' qodma daqs il-piramidi, u dawn is-siġar ftit li xen jagħmlu għajb għall-kobor tagħhom lil dawk l-egħġubijiet ta' l-Eġittu. Fil-Libanu sabu ċedri ta' żmien Salamun u fil-Ġetsemani siġar taż-żebbuġ li jixhdu l-agunija ta' Kristu. Madankollu l-ebda siġra, sa fejn jaf il-bniedem, ma tgħaddi, għallanqas kif igħidu, lil dik li hemm f'Ortova, fuq il-gżira ta' Tene- riffe, u li għandha xejn inqas minn 6,000 sena l- Mela l-botanika mhix ħaġa tal-lum għal kollox. Il-koltura tas- siġar jidher ċar li ma bdietx dan l-aħħar, imqar jekk 6,000 sena ilu wisq kienu joħolmu bil-botanika bħala x'enza u wisq għadda mimn rashom li 'l dik ix-xjenza jsejħulha ibotamika. B'danakollu kienu jieħdu ħsieb is-siġar kif nieħdu ħsiebhom aħna llum. Kienu jaraw fihom mhux ibiss il-ġmiel iżda wkoll ħtieġa ewlenija. — Tilum, m'hemmx xi tgħid, bħal f'kollox, l-affarijiet isiru xjentifikament għax nafu l-affariiet aħjar. Dak li kienu jafu dari, imqar ftit sekli ilu, fejn li nafu aħma kien logħob tat-tfal, Illum aħna nafu li l-ilmiiet qliel tax-xita kienu jagħmlu kulim- kien ħsarat mill-aqwa kieku ma kienx għas-siġar. Għalhekk ilum il-imsaġar insibu l-protezzjoni sħiħa ta' rħula sħaħ, difiża mir-rjieħ u mill-ilma. jgelgel li jgħarraq pajjiżi sħaħ, difiża u. 'protezzjoni mill- għargħar ita' l-ilma, mix-xemx tikwi tas-sajf li taħraq il-fjuri u l-pjanti, li teqred il-bhejjem u n-nies, li tħassar bħallikieku xejn ħafna xogħol tqil, twil u iebes, ħafna ħidma ħarkiena tal-bniedem. Iżjed miili Malta fejn dawn l-affariċiet, għall-grazzja t'Alla, ma tantx nafu bihom bħall-bqija ta' l-Ewropa, bħall-bqija tad-dinja, ma tgħaddix xitwa li ma nisimgħux b'diżastri tal-biża', ukoll qrib ta' Malta, diżastri li fihom jitilfu ħajjithom tfal, nisa u rġiel, li bihom jiġġarrfu d'ar u jinqerdu l-egħlieqi, Nagilbu l-paġna u naraw min-naħa l-oħra l-ħlewwa tal-għasafar li mas-siġar jibmu l-bejta u fuqhom igħannu, li bis-sbuħija tal-kant ħlejju tagħhom ihennulna ruħna u jsaħħru'na qalbna, Il-ħaddiem għajjien wara nofs ta' nhar xogħol isib il-mistrieħ tiegħu fid-dell ta' siġra ħanina u ma jonqosx li jiżżiħajr 'il Alla li ħalaq il-ġonna u l-boskijiet, jiżżiħajr lill-bniedem li għaraf iħawwel 88 IL-MALTI is-siġar. Fid-dell tas-siġar jistrieħu x-xjuħ u jilagħbu t-tfal. Ta' l-ewwel ibierku lis-siġar li mħabba fihom il-bniedem, fl-aħħar jiem ta' ħajtu, jista' joqgħod daqsxejn bi kwietu jitħaddet fuq l-imgħoddi u jitħasseb fuq il-ġejjieni; ta' l-aħħar ifaħħru lis-siġar li bis-saħħa tagħhom jistgħu jaqbżu u jgħajtu u jilagħbu, imkennijin mir-raġġi tax-xemx. Jekk il-qilla tar-rwiefen twaqqa' l-friegħi tas-siġar ma' l-art fl-ixtiewi kefrin, jew meta fil-ħarifa u r-rebbiegħa l-bniedem iqaċċat il-friegħi u jġarraf iz-zkuk, is-siġra tagħtina l-ħatab biex inkebbsu n-nar fi d'arna u tiġborna madwar dik il-ħuġġieġa sħuna, ma' dik il- fjamma ħamra li donnha ssaffina u tgħaqqadna flimkien ma' wliedna u martna, ma' ħutna u ma' niesna ikollha, Dik il-fjamma ta' nar u ta' mħabba tiġbidna lejha u żżommna ma' dwarha f'għaqda waħda familjari. Xbieha tal-ħajja tagħna, tħaddar mbħat-tamiet ta' ħajjitna, għerja minn lewnha ma' tul il-ħarifa, b'saħħitha u sabiħa fiż-żmien tar-rebbiegħa, mimduda minm tulha ma' l-art meta naħsdulha l-għeruq, is-siġra hija għelma ta' qawwa meta z-zokk għadu wieqaf fuq qaddu u l-fjuri miftuħin ikunu qegħdin isebbħuha u l-frott ikun Bħal ruħna, is-siġra tħoss għaddejjin minn fuqha t-tempesti qliel tan-natura u bħal ruħna tista' taqa' bit-tikdid. Hekk, kontra l-idejn tad-destin l jħarbtuha, tista' toħroġ bil-għajta ta' Pier della Vigna: Għala tqaċċatniP Għala tkissirni P' Għala tqaċċatnif Għaliex ir-ruħ jeħtiġilha tbati, jeħtiġilha tibki, jeħtiġilha tiġġerraħ bil-passjonijiet tagħha nnifisha, jeħtiġilha ssofri mħabiba l-istess desbin tagħha, jeħtiġilha titmikket, taqta' nifisha u tilheġ fit-telgħa tal-kalvarju u fir-rebħa tal-glorja tas-Sema: hekk bħalma l-id li tiġġebbed biex taqta' l-warda, titniggeż bix- xewk; hekk bħalma l-ħatba tokrob u ċċaqċaq u titkagħweġ biex tagħti l-ġamra li tiddi u tilma u ssaħħam. Fil-ħarifa l-weraq tas-siġar itiru mar-riħ waħda wara l-oħra, sakemm il-friegħi jinżgħu għal kollox u jroddu lura lill-art dak li minnha; jkunu ħadu. Fil-ħarifa kif fir-rebbiegħa, il-istaġuni kollha tas-sena u tal-ħajja, f'kull ħin, f'kull waqt, ir-ruħ tal-bniedem tista' titqarraq, tista' tara l-isbaħ ħolm tagħha jisfa' fix-xejn, tara jit- biegħdu t-tamiet l-iktar għeżież, waħda wara l-oħra, u ssir kiebja, mitlufa, maħqura, iżda mhux mirbuħa; għaliex Alla, bħalma jagħ- mel mas-siġra, hekk jagħmel mar-ruħ tal-bniedem: jarġa' jagħtiha s-saħħa di tkun tilfet biex tqum mill-ġdid u tgħolli rasha mit-tajn, Meta tarġa' tarfa' rasha r-ruħ tiste:qer mill-ġdid u tħalli warajha kull telfa li tkum ġarrbet, biex flaħħamett tarġa' tieħu postha fil- ġlieda tal-ħajja, twieġeb għas-sejħa tad-destin, tibda l-ħidma tagħha Is-Siċan 89 mill-bidu, tobdi għas-sejħa ta' dmirijietha, tħares f'wiċċ it-tiċħid u tilqa' s-sagrifiċċji. Xorta waħda bħalma tagħmel il-werqa di tmil it-tarf tagħha meta jonfoħ riħ qawwi biex mill-ġdid ittalla' rasha lejn is-sema ħamin. Is-siġar huma sagri għall-ħelsien, għall-pajjiż, għar-reliġjon, Qalb e:uf ta' palm imewweġ, Ġerusalemm, qabbel ma ċaħditu, laqgħet 'il-Iben t'Alla u qimitu. Dik il-ġrajja qadima u sabiħa tit- fakkar kull sena f'kull rokna ta' l-art għaliex il-bniedem ma jistax jinsa li mhux fil-mibegħda iżda fl-imħabba għandu jgħix ħajtu. Fuq għuda ta' siġra għalaq għajnejh l-istess Nazzarenu, fuq is-salib ta' l-in- jam intemm l-ikbar martirju li bih l-Iben t'Alla feda l-bnedmin kollha, Dak is-Salib, imgħolli fuq l-altari ta' l-imqades, imwaħħal fuq l-oqbra, fuq il-koppli tal-knejjes, fil-pjazez, fit-toroq, ilu mitt seklu jsejjaħ lill-ġnus: ersqu lejn Kristu, intom li bkejtu għajnejkom; dawk il-Għajnejn TiegħU jafu tajjeb x'inhu dmugħ jaħraq. Ersqu lejH, intom li tamt sofrejtu; il-Qalb TiegħU taf xi jfissru l-ġrieħi. Ersqu lejH, intom li tgħaddu minn quddiemU bia ma tieqfu tħarsu lejH; Huwa ma jitbigħidx minnkom iżda iibqa' jistemniekom. Fost il-friegħi tas-siġar dehret iżjed minn darba il-Madonna, lit-tfal ta' Fatima, lit-tfajla ta' Massabielle. Fuq il-friegħi tar-rand qiegħdet il-Madonna d-Dar Tagħha Qaddisa u misslet fil-qlub tal- bnedmin il-fidi u) t-tama f'ħajja ta' tjubija u ta' qdusija għal dejjem. Madwar is-siġra, għelma ta' libertà, min iaf kemm kien hemm min ħassu jinfeda minm ħakmiet ta' jasar, kemm min żifen iż-żifna tal-ħelsien, kemm min għanna l-għana tal-ferħ. Min jaf kemm suldati qasmu bejniethom: taħt is- siġar taż-żebbuġ il-ħobż iswed tal-battalja l Ta' l-injam. kienu x-xwieni li taw lil Ruma mitt rebħa u mitt glorja; ta' l-injam il-galjotti li kienu l-għana u l-kburija tal-qawwiet repubblikami tal-medjuevu; ta' l-injam kienu l-bastimenti tan-Nofs Qamar li trażżnu taħt il-qilla tal-kanuni tal-fortijiet u d-difiżi ta' Gżiritma meta l-Maltin u l-kavalieri taw lid-dinja Nisranija r-rebħa tal-għaġeb; ta' l-injam l-imkejjen li fuqhom baħħru Kristofru Kolom- bu u baħħara kbar ħibalu li fetħu toroq ġodda tal-baħar u kixfu artijiet mhux magħrufin miċ-ċiviltà tal-bniedem. Sal-lum, il-benniena u t-tebut, l-altari u l-oqbra jġibu s-sinjali tal-mewt u tal-ħajja magħmulin mill-injam jew minquxa fih. Imfaħħrin ikunu s-siġar, għaldaqstant, u nissoktaw aħna wkoll hawn Malta ngħallmu lit-tfal xi jfissru u x'jiswew is-siġar. jridu jkunu, dawn it-tfal tagħna Maltin u Għawdxin, biex ikomplu li bdejna aħna: it-tħawwil u l-koltivazzjoni tas-siġar mal-Gżejier li fihom twelidna u li fihom ngħixu, biex insebbħu pajjiżna, tant nieqes mill-ħdura, ħalli niġbdu iżjed il-barrani li jfittixhom, ħalli nithenmew bihom u nitgħaxxqu fil-ħinijiet ta' wara x-xogħol,