Il-pittura titulari tal-knisja parrokjali ta' Ħal lija sabet postha fuq l-altar tal-kor malli tlestiet il-binja tal-knisja kif tlestiet, u ġiet indurata il- prospettiva skulpita fil-ġebel u wara indurata x'aktarx. mill-iskulturi Anton Zahra, Indri Grech u Salv Colbert. Fil-Knisja il-ġdida ma qagħadx jinġarr il-kwadru titulari kif kienet id- drawwa, dan baqa' u għadu hemmhekk sallum. X'aktarx instab benefattur li ndaħal biex jagħti hu stess kwadru ġdid għall-artal tal-Kor. Il-benefattur kien membru tal-Ordni ta San Ġwann, il Kommendatur Vincenzo Valera u l- Kwadru ġie kkommissjonat lil pittur li kien jagħmel parti mill-istess Ordni, Mattia Preti, li pitter is-saqaf ta' San Ġwann u mijiet ta kwadri oħra tul il-Karriera tiegħu. Biss għal żmien twil dan il-kwadru kien qied jiġi ikkritikat bħala pit- tura mill-Bottega ta' Preti, iġiferi pittura impittra fuq l-idea ta' Mattia Preti imma mhux mpittra minnu innifsu. Din il-pittura hija l-unika waħda iddoku- mentata minn dan l-artist, fejn l-ikonografija tal-opra issegwi ix-xena tipika u tradizzjonali, bi Kristu iglorifikat ċentralment, akkumpanjat biż- żewġ profeti tal-antik testament, Mose' u Elija. Kif ikompli jirrakont it-testment il-ġdid l-Ap- postli, Pietru, Ġwanni u Ġakbu huma mixħutin mal-art fil-parti t'isfel tal-inkwadru. Pietru jħares 'il fuq lejn ix-xena glorjuża u b'idu il-lem- EA Għaqda Festi Esterni - Ħal Lija - Festa tas-Salvatur 2017 inja jindika '3' b'referenza għat-tlitt tined li xtaq itella'. Sa ċertu punt, u nifhmu x'inhi r-raġuni, huma. jiddiskrivu kif ħafna mill-figuri speċjalment dawk ta' Kristu, Mose' u Elijja huma 'riġidi' bħal donnu qabdu il-figuri imqasqsin u weħluhom fuq xena. Ma dan kollu, iż- żmien fejn ġie ikkumissjonat il-kwadru, matul il-kostruzzjoni tal-knisja parrokjali l- ġdida iddisinjata mill- Architett Giovanni Bar- bara, Mattia Preti kien xjaħ u fi zmien fejn kien ma jiflaħx u pjuttost ma nsibux inkwadri impit- trin minnu nnifsu iżda mill-istudenti tiegħu bħal dawk li jinstabu f'tal-erwieħ fil-belt Valletta. Ma nistgħux neskludu il-fatt ukoll li l- pittura kienet fi stat ħazin ta' konservazzjoni, b'verniċ li skura tul iż-minijiet fejn wieħed ftit seta' jifhem eżatt id-dettalji irqaq li l-pittura setat tiġi attribwita lil Mattia Preti. Iżda it-tama li dan l-inkwadru huwa tassew tal-artist imsemmi tibda mill-iskoperta tal- Mons. Giuseppe Fenech b'l-irċevuta iffirmata minn Mattia Preti innifsu għall-ħlas uffiċjali tal- inkwadru. Mill-ewwel analiżi li saru qabel ma beda ir- restawr u l-konservazzjoni tal-inkwadru fdat lil Revamp- Art Restoration Services, deher ċar li l-pittura kienet mogħtija bosta strati ta' verniċ kif ukoll kellha ħafna rtokk u żebgħa mhux impitter mill-ġdid. Biex inkun eżatt, mill-istudju taħt dawl UV u wara ikkonfermat mit-testijiet li saru tat-tindif, il-pittura kienet mogħtija 4 livelli minn Żminijiet differenti ta' vernic u 3 strati ta irtokk u 'overpainting. Matul it-tindif, fejn kull livell ġie imneħħii separatament, u għaldaqstant bdew jitneħħew id-dnubiet li saru tul iż-żminijet bdew ħerġin ħafna dettalji fejn qabel ma kienux jidhru, ħafna daqqiet ta' pinzell u traċċi ta' kuluri li kienu jiffurmaw l-opra orriġinali. Sfortu- natment, il-kaġun għaldaqstant żebgħa mhux oriġinali kien mill-fatt li probabilment din l-opra sofriet minn tindif tal-istrat pittoriku agressiv fejn tneħħiet ħafna żebgħa oriġinali. Ma dan kollu insibu żoni bħalma hi dik tal-libsa ta' San Pietru li minħabba l-komposizjoni tal-kulur li intuza, dan altera, u biż- żmien skura u tilef il- karatteristiċi oriġinali tiegħu. Fir-restawr u l- konservazzjoni dan ma jistax jitpitter mill-ġdid u għalhekk naraw libsa ħadra fil-kannella skur bi traċċi żgħar ta' ċilesti, li tagħti l-idea li proba- TABOR-- Rivista Annwali Festa tas-Salvatur 2017: JU oriġinali. Aktar minn 7096 mill-inkwadru kien bbilment din il-libsa kienet tkanġi fuq il-blu. Dan hu l-effett taż-żmien, ftit inqas minn 320 sena, fuq il-materjal li jiffurma it-titular. Fl-isfond ukoll naraw li llum huwa ħafna aktar ċar minn kif niftakruh qabel ir restawr, u jerġa' qabel kien aktar ċar kif ukoll jagħti għal fuq kulur blu skur, lewn is-sema tal-għabex. Ħafna mill-figuri nistgħu ngħidu li-ħareġ l-effett mixtieq u naraw kif Kristu jarmi d-dijja. L-ilbies ta' Kristu tnaddaf u wara li tneħħa 'ktar minn żewg passati żebgħa, naraw. kif il-daqqa professjonali ta' Mattia Preti titfaċċa. Fejn issa l- ilbies huwa ħafif u l-effett tar-riħ jaħbat fuq il- libsa minn quddiem joħroġ il-komposizzjoni oriġinali tal-pittur, dik ta' Kristu igglorifikat. F'pittura imnaddfa naraw id-differenza minn dak li kien hemm qabel, speċjalment fl-uċuh u fil-partijiet mikxufin tal-personaġġi kollha, daqqiet ta pinzell b'kulur liberu, 'penellate libere efresche dal Maestro' kif jidiskrivi issaq qiegħed jiddiskrivih storiku ta' l-arti, fejn qabel sostna li din kienet opra esegwita mill l-istudenti ta' Mat- tia Preti għaldaqstant issa nafu biċ-ċert li din hija l-aħħar kapulavur ta' dan l- Artist veteran. Tul iż-żmien il-pittura sofriet minn ħsarat kbar tant li anke tul l-istess tagħlim tal-perjodu rispettiv, il-pittura kienet ġiet milqutha u imċarta diversi drabi waqt l-armar jew forsi b'xi inċidenti oħra. Iżda l-aktar intervent li sofriet minnu kien dak fejn il-ħjata li kienet tgħaqqad it-tlitt biċċiet tat- tila ġew imqaxra minn wara. Fi kliem ieħor waqt li l-pittura kienet qed tigi ( imnadfa minn wara u tneħħiet it-tila li: f kienet inkullata ma' dik tal-pittura oriġinali, l-opra kellha żewġ tiċritiet minn fuq s'isfel, u għaldaqstant ġiet maqsuma fi tlitt biċċiet. Dawn reġgħu ġew issaldjati flimkien u sar intervent biex it-tila oriġinali tibqa' libera u mhux titwaħħal fuq tila ġdida. Għalkemm din id-deċiżjoni tinvolvi aktar xogħol u l- pittura tkun aktar de- likata, ir-restawr jitlob li meta tiġi ikkonservata pittura jsiru l-anqas in- terventi agressivi possibli fuq l-opra u kemm jista jkun tibqa' fl-istat oriġinali tagħha. It-tilar kien imbidel ukoll matul iż-żmien u ma kienx ta' kwalita' prima, għalhekk sar tilar ġdid maħdum bi traversi tal-aluminju b'sistema ta' mollol fejn it-tilar jkun jista' jespandi u jiċċaqlaq mal-movimenti tat-tila nfisha. Il-pittura issa tgawdi sistema mill-aktar avvanzata li nsibu fir- restawr kontemporanju, kif fil-fatt jixraqilha. L-aħħar fażi tar-restawr u konservazzjoni hija dik tal-verniċ u l-irtokk. Ingħataw diversi strati ta' verniċ faċilment riversibbli u studjati biex tul iż-żmien ma jisfarux daqs dawk antiki li kienu ta' oriġini naturali. Il- kuluri huma wkoll l-aħjar li hawn fis-suq tad-ditta Gamblin li ġew studjati u esperimentati l-Amerka, dan sabiex huma wkoll ma jvarjawx daqstant tul iż-żmien kważa : tar-raġġi UVIIi jinstabu fid-dawl naturali tax- It-toqob u it-tiċrit ġew irtukkjati biex ma jidhrux daqstant mill-bogħod iżda mill-viċin il- partijiet kbar ikunu visibbli minn dawkli jistud- jaw l-inkwadru mill-qrib u: bir-reqqa. Għal-raġunijiet devozjonali li għandu dan il- kwadru, partijiet li alteraw biż-żmien u żoni oħra li setgħu tneħħew bi żball tul iż-żminijiet mgħoddija tħallew kif inhuma mingħajr ma jagħtu daqshekk fil-għajn, biex finalment bmod ħolistiku id-dehra tal- Glorja tat-Trasfiguraz- zjoni ta' Kristu fuq it Tabor skond l-imaginaz- zjoni ta' Mattia Preti tibqa' oriġinali u tiġi rrapreżentata skond id-daqqa tal-Pinzell ta' Preti nniffsu. TABOR- Rivista Annwali - Festa tas-Salvatur 2017