Il-Ġeneral Għawdex Ni firex ix-xedd fuq dahar il-bagħal u qabel m'għadda ċ-ċinga minn taħt xejjirlu laqta ħafifa bit-tarf fuq koxxtu biex iġiegħlu jniżżel in-nefħa ta' żaqqu. Kull meta kien jintebaħ li jkunu waslu biex joħorġu, il-bagħal kien jimla żaqqu bl-arja biex, ladarba mbagħad jerġa' jarmiha, ir-rabta tax-xedd kienet tispiċċa tillaxka. Bhima rasha iebsa, m'hemmx x'tagħmel. Kultant żmien kont trid tfakkru min kellu r-riedni f'idejh tabilħaqq. Il-bagħal għaddas rasu hekk kif Salvu xeħet xi erba' ponnijiet ħafur fil-maxtura. 'Hemm, il-bqija tal-għalfa toħodha meta nerġgħu lura, 'qallu x-xiħ. ''Wara li nkunu lestejna minn dak li għandna x'nagħmlu ' Salvu ħareġ il-bhima mir-remissa. Għad-diwi tan-nagħal fuq iċ-ċangar tal-isqaq, kelb fetħilha jinbaħ minn fuq bejt ta' dar fil-qrib. Minn wara x-xifer tal-għoljiet, nibet bħal ħjiel ta' ħmura dgħajfa waqt li l-wied ta' taħtu kien għadu midfun fi dlam ċappa. Xi wħud mid-djar tar-raħal kellhom xi dwal irqaq jidhru mix-xquq tal-kontraporti u l-persjani. Ix-xwejjaħ dawwar il-kapott sewwa ma' spalltu biex jilqa' għar-reżħa tal-lejl, ċaqċaq ilsienu u qabad in-niżla. Il-bagħal xejjer rasu u telaq bil-lajma għal warajh, biż-żewġ xkejjer imdendia ma' ġenbejh jitbandlu ma' kull pass li jagħmel. 'Ejja, bagħal,' gerger ix-xiħ, hu u jagħti ġibda bil-goff fuq il-ħabel. Mill-bosta bhejjem tat-tagħbija li l-bidwi kien qasam xogħlu magħhom matul ħarġa LXXXIX 2016 is-snin, dan biss — ''il-bagħaf' — kien baqa' bla isem. Mill-bidu kienu bdew ħażin. Dakinhar li Salvu kien daħħlu fl-istalla għall-ewwel darba, il-bagħal kien ipprova jfajjarlu daqqa biż-żewġ inkiss inkiss. Dikment bdiet it-taqtigħa ta' bejniethom li ma taffiet qatt kemm kien ilu għandu, bil-bidwi ma jafdah qatt minn taħt għajnejh. Biex issa, hemm aħna, minnhom kollha, proprju b'dak kellu jitqanna fuq il-biċċa xogħol li kien daħal għaliha. Għal dan il-ħsieb, Salvu gedwed talba lil San Ġuda u ta ġibda oħra fuq il-ħabel. Li kieku kien għal Nina, dakinhar kien jinqafel id-dar u ma jmeddx riġlu barra. Mal-lejl kienet ħolmot ħolma minn tagħha fejn, skont hi, Salvu kellu jgħaddi minn twegħir tal-waħx; ħallik li meta staqsieha ma kinitx taf tgħidlu x'ħolmot, jew x'riedet tgħid biha dik it-twissija. U għax gidem ilsienu għax kien jgħidilha minn xiex kellu jgħaddi, ġejja bil-qaħbeċ ħolm. Imma, min-naħa l-oħra, ma riedx jerġa' jagħmel bħal dakinhar li kienet ħolmot bid-diżgrazzja ta' Ġanninu. Dakinhar ukoll kien ħadha biż-żuffjett biex imbagħad l-uniku wild li kellhom kien spiċċa midfun taħt borġ ġebel fil-barriera. Salvu kien ħalla lil martu bilqiegħda fil-kċina, tolfoq bil-maktur ma' ħalqha u tixrob il-misħun bl-ilma żahar biex trażżan is-sulluzzu li kien jaħkimha kull darba li kienet tieħu xi kedda. Ta' xejn ipprova jfehemha li, la kien tahom il-kelma, kien intrabat. Jekk jonqoshom imqar darba, lil dawk setgħu jroddulhom is-salib. Hawn, mhux għax kellu xi rispett lejn dak l-irmixk li kultant żmien kien jaqsam minn Malta biex jiġi jsibu. Mill-ewwel darba li kienet waqfet ħdejh dik il-karozza ħamra u niżlu jkellmuh dawk it-tnejn kien ħadhom fuq demm id-dars. Ma kienx jagħtihom aktar minn tletin sena: karfa bla manjieri ta' xejn, biex ikellmuk iridu jgħollu leħenhom qishom qed ikellmu xi belhieni li qatt ma ħareġ mid-dar. imma, m'hemmx x'tagħmel, kellhom bżonn il-flus. Sew minħabba li, issa li kien ġie nieqes it-tifel, dik ix-xi ħaġa fil-ġimgħa li kien jgħaddilhom kienet waqfet, u sew imħabba li saru jgħaddu ġimgħat sħaħ meta lanqas biss jiftaħ idejh ma kien ikun jista' bl-artrite, kienu spiċċaw f'qagħda mwiegħra tassew. Ix-xogħol fil-barriera kien qatgħu għalkollox, u meta tersaq lejn l-għelieqi biss meta jagħtuk idejk, ma tantx tispiċċa tiġbor frott. Imma jieklu jridu, it-tnejn li huma. Kull meta Salvu kien jiftakar fiex kienu sabu ruħhom hu u martu, kien iħoss l-istonku jingħafaslu. Eqq, kieku minn kif kienu pinġewha dawk iż-żewġ għefieret, il-biċċa tax-xogħol ma kienx fiha keded, u jekk ried jgħid is-sewwa, kien minnu li tul it-tliet snin li kien ilu li daħal għaliha, ma kien inqala' l-ebda saram. F'xi wħud mill-irqajja' ħamrija H hemm moħbija qalb il-blat kbir ta' taħt l-irdum ta' bejn ir-Ramla u San Blas, imdawrin bil-paraventi tal-qasab biex jilqgħu għar-riħ kiefer li jaf jaħkem fuq dawk l-inħawi mperrċa, il-bdiewa minn dejjem kienu jkabbru s-siġar taċ-ċitru: xi waħda jew tnejn, għax dawk il-ħoloq art ma jifilħux għal aktar minn hekk. Minnu li l-ħamrija ta' ġo fihom ma tantx hi fonda, iżda, biex ipattu, jinsabu milquta sew mix-xemx. Dawk it-tnejn tal-karozza ħamra kienu tal-fehma li dak il-post kien maħluq għal dakli kellhom f'moħħhom huma. Kienu telgħu jaraw b'għajnejhom —ħallik li kienu spiċċaw irrovinaw iż-żraben fuq dak il-blat kollu xfar. Hemm, qalb is-siġar tal-lumi u 'l bogħod mill-għajn, Salvu kellu jibda jkabbar il-ħaxixa. U lanqas kien ikollu għalfejn iħabbel rasu kif se jeħles minnha meta jaħsadha għax għal daqshekk kienu jidħlu huma. fNaqbżu qabża meta jkun żmienha,' qallu wieħed minnhom, hu u jtaptap fuq il-but tal-karozza. Flus fil-pront ma' kull kunsinna li jgħaddilhom. Biex jibda, tawh borża żerriegħa flimkien ma' xi tagħrif ħafif fuq meta kellu jagħmel iż-żergħa u kif kellu jieħu ħsieb ix-xtieli meta jinbtu u jħaddru. Salvu ma damx wisq biex warrab kull qtigħ il-qalb li seta' ħakmu għall- ewwel. Il-flus li kienu jidħlu kultant żmien, regolari daqs il-wasla tal-istaġuni, kienu bħal manna nieżla mis-sema. Meta fil-bidu, meta kien għadu qed itella' u jniżżel x'jaqbad jagħmel, kien żerżaq xi ħaġa lil dawk it-tnejn li affarijiet bħal dawn ma kontx issibhom f'raħal bħal San Katald, wieħed minnhom kien xeħet rasu lura u nefaħ ħafif f'daħqa siekta ta' żuffjett. U lilek min qallek li int biss dħalt għal dan ix-xogħol7' staqsieh. Salvu nħasad u ma reġax qal oħra. Bħal ħafna mill-ġirien tiegħu, għalih Malta ma kinitx ħlief Sodoma u Gomorrah oħra; fossa tad-dnub u l-vizzju. Xejn minn dak li seta' jagħmel hu ma kien se jżid mat-tħassir li ġa kien jaħkimha. Dak li kien hemm ġol-ixkejjer imdendlin ma' ġenbejn il-bagħal: l-aħħar ħasda, miġbura f'qatet. Salvu kien fi triqtu biex jiltaqa' max-xerrejja. Id-dawl kien donnu qed itellaq mar-raġel u l-bhima tiegħu. Meta waslu f'nofs il-mogħdija, spiċċa qabiżhom u wara ftit Salvu seta' jilmaħ il-passaġġ li kien jagħti minn nofs il-wied. Żiffa ħarrket il-friegħi tal-ftit arbuxxelli u siġar baxxi li kien hemm madwaru. Il-mogħdija kienet isserrep qalb il-blat kbir li kien hemm imxerred tul l-għoli tal-irdum kollu. Salvu lewa ma' blata minnhom u sab ruħu wiċċ imb wiċċ ma' żewġt irġiel bilqiegħda fuq ġebla mdaqqsa. Kienu mitlufin ipaċpċu, b'wieħed minnhom medhi jbandal beritta bejn kuxxtejh. Għal dik id-dehra li feġġet fuqhom għal għarrieda, l-irġiel tbaxxew f'daqqa u ħatfu l-azzarini li ħarġa LXXXIX 2016 kellhom ħdejn riġlejhom biex imbagħad reġgħu rrilassaw meta ntebħu li ma kienx ħlief raħħal xwejjaħ. Kienu libsin il-qomos u qliezet ħodor tas-suldati. Għal mument Salvu għoddu tħawwad hekk kif għaddielu minn moħħu li dawk kienu qegħdin hemm jistennew lilu. Imma reġa' ħa n-nifs meta ttenda li kellhom xagħarhom imqaxxar, u li jekk kellhom għoxrin sena, it-tnejn li huma. Rekruti, qatagħha, jew suldati għadhom jibdew, barra fuq xi manuvri. Mhux ta' b'xejn inħasdu; kienu ħasbuh xi fizzjali L-akbar wieħed fosthom qam fuq saqajh u resaq lejh. 'Hemm x' għandek, nann 7'staqsieh, hekk kif wera b'sebgħu lejn l-ixkejjer. Salvu għolla spallejh, 'Għalf għall-bhejjem.' Bla għaġla ta' xejn, iż-żagħżugħ ħall il-qafla u fetaħ waħda mill-ixkejjer. Waqaf skantat jiċċassa lejn il-qatet ta' ġofiha. Imbagħad għolla rasu f'salt, ħares lejn Salvu u, kollu eċċitat, sejjaħ lil sieħbu biex jiġi jara x'kien sab. Daħħal idu ġol-ixkora, ħareġ ponn weraq u għamilhom ma' mnifsejh. Is-suldati nġibdu mal-ġenb u qagħdu jitkellmu minn taħt l-ilsien. Wara ftit, l-iżgħar fosthom ta daqqtejn b'rasu u telaq iħaffef 'l isfel mal-mogħdija. L-ieħor ippunta l-azzarin lejn Salvu, 'Int ibqa' fejn int, qed tisma'7 Ara tiċċaqlaq. ' Għal xi għaxar minuti hekk baqgħu: iħarsu lejn xulxin mingħajr ma jitħarrku. Fl-aħħar, Salvu ħareġ idu lejn l-art, donnu biex jistaqsi jekk jistax għall-anqas joqgħod bilqiegħda. Is-suldat kemmex ħuġbejh u ħarrek kemm kemm geddumu biex jurih li seta' jpoġġi. Imma issa, li kien spiċċa bilwieqfa waħdu, aktar ħassu skomdu, sakemm ank'hu, ikaxkar saqajh u bi tbandila ta' wieħed li lest għal kollox, mar poġġa fuq il-ġebla. Għadda aktar ħin. Kulma tmur ix-xemx aktar bdiet tikkarga. Iż-żagħżugħ neża' l-beritta u ħakk ħakka l-qorriegħa bil-goff. Il-bagħal xejjer rasu f'daqqa u ttewweb waħda fit-tul. Salvu ħareġ idu bil-mod u, b'xeħta ta' wieħed li m'għandux x'jagħmel, wara li qagħad jilgħab b'sebgħu għal xi ftit mal-weraq tax-xtieli li kien hemm fil-qrib, ġibed ponn ħaxix minn ħdejn riġlejh. Meta ra li s-suldat lanqas biss indenja jħares lejh, għolla idu ma' wiċċ il-bagħal. Dan mattar għonqu, ġibed xufftejh lura, hekk li kixef ringiela snien sofor u mikduda, u beda jqarmeċ il-ħaxix bil-lajma. F'dik ix-xemx tisreġ, is-suldat donnu ma setax isib kwiet. Kultant ħin kien jimxi xi ftit lil hinn matul il-mogħdija, biex jara jilmaħx lil sħabu ġejjin, biex wara jerġa' lura għal taħt siġra taż-żnuber li kienet tarmi l-unika roqgħa dell li kien hemm fil-madwar. Milli jidher ma kienx qed iħabbel moħħu li Salvu seta' jipprova jdabbar rasu lil hinn meta ma jkunx taħt għajnejh. Żagħżugħ fl-aqwa tiegħu, allaħares ma kellux il-ħila jlaħħaq ma' xwejjaħ u bhima mgħobbija jekk jagħtuha għall-ħarba. Sadanittant, bla għaġla ta' xejn, Salvu kompla jżoqq lill-bagħal. Kien qabeż nofsinhar meta semgħu l-krib ta' jeep tissielet biex titla' mal- mogħdija wieqfa. Is-suldat qam jiġri fuq saqajh, libes il-beritta u farfar xi trab u biċċiet tal-ħaxix li kienu weħlu ma' ħwejġu. Tlett irġiel: logutenent, is-suldat l-ieħor u xufier niżlu minn ġol-jeep. L-għassies iddritta f'salt, tella' l-azzarin ma' spalltu u sellem lill-fizzjal. Il-logutenent, raġel pjuttost qawwi u b'żewġ dabriet għaraq taħt abtu u oħra ma' dahru kollu, lanqas biss ħares lejh u baqa' sejjer dritt għal fuq Salvu. Kien jidher mgħaddab waħda sew. 'Fejnu7'għajjat. 'Fejnu dal-ostra baruni tad-droga ħa naraw7 Jalla ma tellajtunix hawn ta' xejn għax massakru nagħmel minnkom'' Salvu, li ma tantx kien midħla tal-armata, ma kienx jaf jgħid xi grad kellu dak il-fizzjal, imma mlaħħaq kien żgur, minn kif beda jgħajjat ma' dawk iż- żewġ povri— żibel ġabhom. B' rispett neża' l-beritta u żammha kobba ma' sidru. Il-logutenent neħħa l-qafla ta' waħda mill-ixkejjer u minnha ħareġ ponn xewku ħuxlief. Ġibed waħda minn taħt l-ilsien, dar mal-bagħal u ġibed il-qafla l-oħra bil-herra donnu qed iqaċċat xi ras barra. Ħareġ aktar xewk u ħaxix, u magħhom ħarġet litanija kliem ħażin u tgħajjir. 'Li ma kontux tubal Min iż-żobb daħħalkom suldati lilkom Iż-żewġ żgħażagħ baqgħu ċċassati, ħalqhom miftuħ. Il-bagħal għażel proprju dak il-mument biex beda jitbandal 'lhinnu 'lhawn għoddu se jinstabat. L-irġiel daru maħsuda jħarsu lejh. Ras il-bhima donnha tqalet f'daqqa tant li ma setax iżommha 'l fuq aktar u kellu jniżżilha f'daqqa bejn saqajh ta' quddiem li issa tberrqu 'l barra filwaqt li stiraw qishom staneg hekk kif il-bagħal ġabar l-aħħar ħila li kien fadallu biex ma jċedix. Żaqqu minfuħa bdiet tielgħa u nieżla b'ritmu dejjem mgħaġġel, kull nifs joħroġ imħarħar mill-ħalq miftuħ beraħ li minnu deher jiddendel, kollu riq u ragħwa, ilsien daqsiex ta' lewn vjola dagħmi. Wara ftit, għajnejn il-bhima ċċajpru u, bil-mod, niżel fuq irkopptejh qabel ma tmiel ħelu ħelu fuq ġenbu, bi xkora waħda maqbuda taħtu u l-oħra 'l fuq tħares lejn is-sema. Fil-ħemda tal-wied, ħlief għal xi żarżir irqiq, il-ħamest irġiel daru qaqoċċa mal-bagħal minxur mal-art jippruvaw jifhmu x'seta' ġralu. Damu hekk sakemm il-logutenent donnu stejqer minn xi ħedla tqila u reġa' tela' fil-jeep. Il-militari l-oħra għollew wiċċhom biex iħarsu lejh imma ma ċċaqalgux minn fejn kienu. Ejja, x'qed tistennew 7' nebaħ l-uffiċjal, inkazzat aktar minn qabel. 'Mhux qed taraw li tnejjek bikom, biċċa gabillott7 Surġenti nagħmlukom fuq din.' ħarġa LXXXIX 2016 Wieħed mis-suldati ħareġ idu lejn il-bagħal stendut donnu ried jgħid xi ħaġa, iżda mbagħad reġa' ħasibha u, flimkien ma' sieħbu, għaddsu rashom u għamlu kif ordnalhom. Minn hawn u minn hemm ix-xufier irnexxielu jdawwar il-jeep u saqu 'l isfel f'disfatta totali. Dam sew jistenna ħdejn il-bagħal, Salvu, sakemm il-bhima reġgħet bdiet tistejqer. Għamilhom li ġa kienu qabżu l-ħamsa. Ara Nina, eeh, tgħidlek dak fejn ix-xjafek baqa'7 Meta ra li għajnejn il-bagħal kienu reġgħu ħadu d-dawl, Salvu ġibed fuq il-ħabel sakemm għollielu rasu u għenu jerġa' jqum bil-mod fuq saqajh. Min jaf x'għatx kellul Imma f'dak il-qoxqox fejn kien se jsiblu x'jixrob7 U għalih ukoll, jekk niġu f'dan. Kellu ħalqu niexef aktar minn qorq qadim. Ejja, Kurunell, qallu, b'ton ta'żegħil. ''Ejja mmorru. X'qed ngħid kurunell7 Ġeneral int, aqwa minn kurunell, ħafn'aqwa.' Ix-xwejjaħ u l-bhima qabdu t-telgħa li kienet twassal sa San Katald. Sa fl-aħħar anke dak il-bagħal kien dabbar isem.