LEĦEN IL-MALTI Il Id-diskors tal-Prof. Ġużċ Aquilina fuq Fl-għaxar sena wara mewtu, l-Akkadermja tal-Malti flimkien mas-Soċjetà tad- Duttrina Nisranija (M.U.S.E.U.M.) għamlu laqgħa ta' tifkira f'ġieh Mons. Prof. Pietru Pawl Savdon fl-Auditorium tad-Dar Ċentrali fil-Museum tal-Blata l-Bajda taħt il-patroċinju ta' Mons. Arċisqof Ġużeppi Mercieca. F'dik l-okkażjoni jien tkellimt dwar il-Professur Pietru Pawl Savdon u x-xogħol tiegħu fl-Università, suġġett li kien jipprovdi materjal kotran għax il-Professur Savdon kien bniedem ta' għerf, il-veru studjuż dedikat l-ewwel nett għall-istudju tal-Bibbja u l-Ilsien Lhudi, is-suġġett tal-katedra tiegħu (l-ewwel dmir ta' kull professur f'Università hu lejn il-katedra tiegħu). Barra minn hekk kien mogħti b'ruħu u b'ġismu għall-istudju ta' l-ilsien Malti fi żminijiet kontroversjali. Din id-darba ser nitkellem, kif talabni l'editur ta' Leħen il-Malti, is-sur Borg, dwar xi tifkiriet tiegħi ta' Savdon. Aċċettajt l-istedina, għax ma stajtx nonqos lil wieħed mill-akbar kolonni ta' l-ilsien Malti u ta' l-Istudji Bibbliċi. Kif stajt nonqsu meta fl-1937 jiena sirt Professur ta' l-ilsien Malti; katedra ġdida, bis-saħħa tat- tħeġġiġ tiegħu biex napplika għall-Professorat meta jiena kont fid-dubju jekk kellix nagħmel hekk minħabba li l-istatus ta' l-ilsien Malti, f'kompetizzjoni politika artifiċjali ma' l-ilsien Taljan, ma kien xejn fiż-żgur Dik il-ħabta l-partiti politiċi Maltin ma kinux għadhom waslu Ikoll flimkien għal għarfien ta' Isien il-poplu bħala x-xhieda ta' l-identità nazzjonali tagħna. L-Akkademja tal-Malti u s-Soċjetà tal-M.U.S.E.U.M,, it-tnejn sabu f'Savdon argument ta' kommemorazzjoni. L-Akkademja rat fih, kif għadna naraw fih aħna, waħda mill-aqwa kolonni ta' l-ilsien Malti li fl-1921 twaqqfet biex issaħħu, twettqu u tgħaddih 'il quddiem. Is-soċjetà tal-M.U.S.E.U.M. rat fih l-akbar studjuż tal-Bibbja li b'sabar kbir qaleb għall-Malti waħdu u stampa minn flusu t-Testment il-Qadim u t-Testment il-Ġdid. Malta ftit għandna nies li jħabbtuha ma' Savdon għall-istudji Bibbliċi u lingwistiċi. L-Għaqda tal-Malti (Università) sabet ukoll argumenti qawwi għat-tifkira tal-Professur Savdon bħala wieħed mill-aqwa studjużi u difensuri tal- Malti. Il-programm tal-lum storikament, barra li jdaħħal lill-Prof. Savdon bħala l- personaġġ ewlieni ta' din l-okkażjoni, idaħħal miegħu lil dawk li bħalu ħadu sehem qawwi fil-ħolqien u t-tmexxija ta' l-Għaqda tal-Malti (Università). Għalhekk tidħol bil-fors il-memorja taż-żewġ fundaturi ta' l-Għaqda tal-Malti fl-Università u' l- ħolqien tar-rivista 'Leħen il-Malti' mill-istudenti Rużar Briffa u Ġuże Bonnici li aktar 'il quddiem laħqu tobba. Rużar Briffa dam editur ta' Leħen il-Malti minn Marzu 1931 sa Settembru ta' l-istess sena, sitt xhur kollox; Ġuże Bonnici minn Marzu 1931 sa Frar 1932, madwar Ħdax-il xahar filwaqt li l-Prof. Savdon dam minn Marzu 1932 sa l-1939, madwar seba' snin. Warajh iż-żmien daħħal lili bħala l- ewwel Professur tal-Katedra mill-1939 sal-1976: madwar 37 sena. Ma' din il- Katedra ntrabtet ukoll fit-tmexxija tiegħi l-Għaqda tal-Malti (Università) kif ukoll 12 LEĦEN IL-MALTI il-Fergħa Drammatika li ħadmet ħafna għall-palk Malti. Niġu għall-punt ewlieni tat-taħdita tiegħi — kif niftakar lill-Professur Savdon. L- ewwel żminijiet ta' meta kont għadni student ftit kienu l-istudenti entużjasti tal- Malti. Biżżejjed ngħidilkom li l-istudju tal-liġi kien kollu bit-Taljan għax it-Taljan kien il-lingwa tal-Qorti u tal-kultura. Meta l-Malti daħal flok it-Taljan bħala l-lingwa tal-'lectures' kienet saret protesta mill-istudenti fil-lezzjoni tal-Professur Avukat Carlo Mallia kontra l-użu tal-Malti, u l-istudenti flimkien mal-Professur Ħarġu 'l barra mill-klassi. Jiena biss bqajt ġewwa għall-prinċipju. Sa l-ewwel sentejn li kien ilu joħroġ Leħen il-Malti (1931-1933) dehru fih diversi studji tiegħi; 'L-Għana f'ħalq il-Malti' u 'Il-Qawl Malti', it-tnejn ta' interess folkloristiku;; 'Il-Poeżija ta' Muscat Azzopardi' u ''Il-Poeżija ta' Dun Karm', żewġ studji ta' natura letterarja, xogħol ta' student żagħżugħ, kienu l-ewwel xejriet ta' studji tiegħi fi żmien meta l-poeżija Maltija qajla kienet tinqara jew tittieħed bis- serjetà; 'Kliem Malti mxerred', ġabra ta' kliem li kien għadu ma nġabarx f'dizzjunarju u li, biż-żmien, daħħalthom fid-dizzjunarju tiegħi ''Maltese-English Dictionarv'. Fl-artiklu 'Kliem Ieħor Imxerred u d-Dizzjunarju l-Ġdid', ktibt dan li ġej: 'Mat-tefgħa dejjem 'il quddiem li ħa l-ilsien Malti, qiegħda issa tinħass il-ħtieġa ta' dizzjunarju aħjar mill-Malti għall-Malti, mibni minn għadd ikbar ta' kliem, billi jdaħħal dak kollu li ġie msawwar, użat minn l-aħjar kittieba, u dak li, għalkemm mitħaddet f'xi naħiet, baqa' minn barra, bħalma ġara lil dan li qed niġbor jiena, mid-dizzjunarji li għandna li u għalhekk minn floku aħna nitolbu xi Ħaġa aħjar, aktar għal idejna, aktar għanja u fejjieda. Imbagħad jinħtieġ li dan id-dizzjunarju l- ġdid, aktar milli joqgħod jisħaq iżżejjed fuq is-safa tal-kliem u għajdut, ifittex li jlaħħaq għadd ta' kliem kemm jista' jkun kotran, biex b'hekk titħaffef il-kitba bi lsienna; għalhekk ma għandux ikeċċi kliem ta' nisel barrani li hu mitlub mill-ħajja soċjali ta' żmienna, fix-xejriet u tefgħat kollha tagħha. Aħna għandna bżonn dak il-kliem kollu li għandhom dizzjunarji oħrajn, biex nistgħu ntemmu kifimiss il-kitba bil-Malti, fuq kull fergħa ta' studju, fuq kull tefgħa, kull xejra tal-ħidma tal-bniedem, li bih hu miżgħud is-seklu kbir li qegħdin noforqu. Dan għandu jkun il-kriterju li jmissu jmexxi l-bini ta' dan il-wisq meħtieġ dizzjunarju'. (Leħen il-malti: Lulju 1932, Nru. 17 p. 9). Dan: il-kliem miktub fl-1932 ġibtu hawn għax ħassejtu bħala l-aħbar ta' dizzjunarju mill-Malti għall-Malti li kien għad irid jinbena u li fil-fatt biż-żmien inbena mill-Ħabib tiegħi, illum m'għadux magħna, Erin Serracino Inglott, u rajt ukoll f'din il-kitba l-ewwel xenxil ta' vokazzjoni lessikografika li seħħet fiha fid- dizzjunarju tiegħi ''Maltese-English Dictionarv'. Din il-kitba għamlet impressjoni lil-Professur Pietru Pawl Savdon għax ra fiha, student fost studenti oħra, xhieda ta' interess lingwistiku li kien ukoll wieħed mill-interessi ta' l-istudji tiegħu. Fil- Leħen il-Malti ta' Novembru 1937, naqra x'kien jaħseb Savdon fuq iż-żagħżugħ Aquilina ta' 53 sena ilu: Aquilina hu żagħżugħ ta' fehmiet kbar u qawwija. Jemmen bis-saħħa kollha ta' ruħu, u xejn ma jħarrku, u xejn ma jqanqlu minn dak LEĦEN IL-MALTI 13 Meta twaqqfet l-Għaqda tal-Malti bejn l-istudenti ta' l-Università fis- sena 1931, hu kien minn ta' l-ewwel li niżżel ismu u daħal biex jitqabad fit-taqbida tal-Malti… Dan hu żagħżugħ li għada jrid isawwar il-karattru Malti tat-tfal li telgħin.' Illum naqra b'sodisfazzjon dak li Savdon kiteb fuqi f'editorjal fi 'Leħen il- Malti' (Ġunju 1939) għax għallinqas ma ddiżappuntajtux f'dak li kien qed jistenna minni. Fil-fatt hu kien jibża' li billi jien kont nikteb xogħol kreattiv ta' proża u poeżija, stajt ma qgħadtx għad-dixxiplina tar-riċerka bil-periklu li noħroġ il- katedra mill-iskop ewlieni bħala ċentru ta' studji lingwistiċi u xjentifiċi kif wieħed jistenna f'Università. Sirna ħbieb, żewġ pijunieri ma' studenti oħra fil-ġlieda għall-ilsien Malti fl- Università. Kien jafda miegħi, ikellimni dwar ix-xogħol iebes tat-traduzzjoni tal- Bibbja. Kont immur miegħu l-'Empire Press' biex jagħti l-manuskritti lil Mosċ, kompożitur fl-istamperija. Dak iż-żmien l-istampa tal-kotba kienet issir bit- tqegħid tat-tip taċ-ċomb, bl-idejn, tipa wara oħra u kien xogħol iebes. - Bħala karattru Savdon kien bniedem jidher kalm minn barra imma nervuż minn ġewwa; kien jikteb aħjar milli jitkellem; studjuż għaref, kalm imma kien jaf ikun emozzjonat meta kien ikun hemm xi Ħaġa jew xi Ħadd jinkwetah. Il-ħbiberija tagħna damet għal ħafna snin sa ma darba waħda din il-ħbiberija, min-naħa tiegħu, u mhux min-naħa tiegħi, birdet u għabet. Ġara li jiena kont inkarigat mil-librerija li bdiet tinbena fl-Università, il-Belt, bix-xiri ta' kotba ftit ftit. il-Professur kien inkarigat jagħti daqqa t'għajn lil-librerija x'ħin jiġi l-Università dieħel jew ħiereġ, u daqshekk biss. Jiena meta rajt in-numru ta' kotba jiżdied u kien hemm bżonn tal-kontroll biex kollox isir sewwa, għidt lir-Rettur li kien jeħtieġ li jiġi maħtur Bibljotekarju responsabbli l-ħin kollu (full-time). Ma setax ikun li jien nibqa' nieħu ħsieb il-librerija fil-ħin tiegħi liberu bejn lecture u oħra. Savdon kien Ħa għalih għax Ħassha mossa kontra tiegħu. Ma kenitx mossa kontrieh, qatt ma għaddieli ħsieb bħal dan; kienet biss mossa f'waqtha favur 'a librarv policv' taħt il- kontroll ta' persuna responsabbli kif hemm illum. Niftakar li bosta xhur qabel dan l-inċident, kellna wkoll daqsxejn ta' twegħir dwar il-kotba li jien nirrikmanda biex jinxtraw għal-Librerija ta' l-Università. Fost dawn kien hemm il-kotba fis-sensiela ta' 'Everjman's Librarv', sensiela magħrufa ħafna li fiha nfisha hija teżor ta' kultura u 'scholarship'. Savdon kien deherlu li dawn il-kotba kienu ċkejknin wisq għal-librerija ta' l-Università. U jien, naħseb li daqsxejn imnaffar, għidtlu: ''Mela allura bilfors kotba daqs messalli9'. Savdon Ħa għalih u niftakar li Ġuże Cassar Pullicino kien mar għandu ż-Żurrieq biex iberrdu u biex isewwi l-ħbiberija miksura. Savdon, bħal Akille, kellu l-punt debboli tiegħu. Għalija dawn kienu inċidenti ta' niket għax jekk qatt kien hemm bniedem li ma ridtx noffendi, dan kien Savdon. Imma xorta waħda bqajt nirrispettah f'ħajtu u wara mewtu; xorta waħda dejjem xandart il-merti tiegħu ta' studjuż u semmejt ix- xogħol tiegħu bil-qima u r-rispett li jistħoqq lil studjuż serju. Il-ħajja ta' kulħadd hi bħal xoqqa mżewqa b'xi tbajja suwed 'l hawn u 'lhemm. Ma' studjuż tal-kalibru ta' Savdon trid tinsa it-tbajja suwed kif għamilt jien. Għalhekk ser nagħlaq din it-taħdita tiegħi billi nħeġġeġ lill- . 14 LEĦEN IL-MALTI istudenti ta' l-Għaqda tal-Malti (Università) biex mhux biss iżommu isem Savdon fil-għoli fejn tellgħu bl-istudji serji tiegħu, imma jżommuh ukoll bħala l-mudell ta' patrijott Malti u ta' professur għaref li għamel gieh lill-Università u fuq kollox bħala studjuż tal-Bibbja li għamel unur lill-Knisja ta' Malta. Grazzi ta' l-istedina biex nitkellem fuqu din il-lejla f'ġiehu u għal ġiehu. Fil-firxa tas-sema hemm dawn il-kelmiet, Ta' mħabba w mibegħda, ta' tluq u firdiet, Dalwaqt tasal rebbiegħa ta' l-imħabbiet, U twarrad jew tgħarraq dawn l-egħżeż fehmiet. Jekk immidd għonqi għal xogħol ta' bla mistrieħ, Ma nsibx il-kenn li sibt qabel dan iż-żmien, . Għalxejn insorr ħwejġi u nitlaq bil-kwiet, Għalxejn kull ħasba u għalxejn kullimkien. Ġunju, 1990