Malta mitt sena ilu, żmien ta' gwerra u ġid James Attard- Membru fl-Għaqda Storja u Kultura Birżebbuġa Bħal dan iż-żmien mitt sena ilu, lura fl-1916, id-dinja kienet tinsab f'nofs gwerra li sat-tmiem tagħha fl-1918, ħalliet miljuni ta' nies mejtin u midruba. Din kienet il-gwerra li baqgħet magħrufa bħala l-Ewwel Gwerra Dinija, jew il-Gwerra l-Kbira. Il-gwerra kienet bdiet sentejn qabel, fl-1914, wara l-qtil tal-Arċiduka Franz Ferdinand, l-eredi għat-tron ta' Imperatur tal-Imperu Awstro-Ungeriż, waqt żjara rjali ġewwa Sarajevo, fil-Bożnja Herżegovina. Franz Ferdinand kien inqatel miż-żagħżugħ Gavrilo Princip, li kien ġej minn familja Serba li kienet tgħix fil-Bożnja. Għal diversi snin, is- Serbja kienet ilha f'kunflitt mal-Imperu Awstro-Ungeriż, wara li dan tal-aħħar kien għaqqad miegħu t-territorju ta' Bożnja-Herżegovina, territorju li anke s-Serbja kellha għajnejha fuqu, speċjalment minħabba n-numru kbir ta' familji Serbjani li kienu jgħixu hemmhekk. L-evidenza kienet turi li l-qattiel Princip kien ingħata l-ordinijiet tiegħu mis-Serbja, u dan ma damx ma wassal biex l-Imperu Awstro-Ungeriż jiddikjara gwerra fuq is-Serbja. Wieħed jista' jħares lejn il-qtil tal-Arċiduka Franz Ferdinand bħala s-sulfarina żgħira li waslet għal ħuġġieġa kbira, b'injam li kien ilu jinġema' għal ħafna żmien. Dan għaliex it-tensjoni u l-inkwiet fl-Ewropa ma bediex fl-1914, imma kien ilu għaddej għal diversi snin. Il-potenzi tal-Ewropa kienu ilhom itellqu u jikkompetu bejniethom għal progress fl-industrijaliżazzjoni, il-produzzjoni ta' armamenti u vapuri tal-gwerra kif ukoll il-ħakma ta' teritorji u kolonji ġodda, partikolarment fil-kontinent Afrikan. F'dan iż-żmien ta' tensjoni fl-Ewropa, fejn il-pajjiżi kollha kienu għassa għal dak li qed jgħamel ta' maġenbu, ma damux ma bdew isiru ukoll alleanzi u wegħdiet bejn diversi pajjiżi, bil-għan li jħarsu l-interessi ta' xulxin. Dan kien wassal biex fl-Ewropa jinħolqu żewġ alleanzi importanti: fuq naħa kien hemm il- Ġermanja, l-Imperu Awstro-Ungeriż u l-Italja; fuq in-naħa l-oħra kien hemm ir-Russja, Franza u l-Ingilterra. Minħabba dawn l-alleanzi, konflitt bejn żewġ stati (l-Imperu Awstro-Ungeriż u s-Serbja) kiber fi gwerra dinija, hekk kif pajjiżi oħra, flimkien mal-kolonji tagħhom, ġew involuti. Malli l-Imperu Awstro-Ungeriż iddikjara gwerra fuq is- Serbja, is-Serbja daret fuq ir-Russja għall-għajnuna. Hekk kif ir-Russja involviet ruħha, l-alleanzi ma damux ma daħlu fis-seħħ, hekk kif il-Ġermanja ngħaqdet fil-gwerra mal-Imperu Awstro-Ungeriż, u Franza u l-Ingilterra daħlu man-naħa tar-Russja u s-Serbja. Waqt li l-gwerra kienet għaddejja, komplew ingħaqdu pajjiżi oħra fil-gwerra fuq iż-żewġ naħat, fosthom l-Istati Uniti, l-Italja, il-Bulgarija u l-Imperu Ottoman. Malta tidħol fix-xena tal-Ewwel Gwerra Dinija propju minħabba l-involviment tal-Imperu Ingliż. Mitt sena ilu, fl-1916, il-Gżejjer Maltin kienu ilhom taħt il-protezzjoni u l-ħakma tal-Imperu Ingliż għal iktar minn mitt sena. Bosta storiċi jargumentaw li l-Ingliżi kienu jħarsu lejn Malta bħala fortizza ta' importanza strateġika, użata bħala bażi navali f'nofs il-Mediterran. Perċ waqt l-Ewwel Gwerra Dinija, il-parti l-kbira tal-ġlied sar fil-qalba tal-kontinent Ewropew. Kienu ftit il-battalji li seħħew fil-Baħar Mediterran, u dawn kienu ristretti għal Lvant tal-Mediterran, wara li l-Imperu Ottoman (lum it-Turkija) ingħaqad fil-gwerra man-naħa tal-Ġermanja u l-Imperu Awstro-Ungeriż. Minħabba n-nuqqas ta' konfrontazzjonijiet militari fiċ-ċentru tal-Baħar Mediterran, Malta ma kinitx involuta direttament fl-Ewwel Gwerra Dinija. Huwa minħabba f'hekk li probabbli din il-gwerra ma tantx hija popolari fl-istorja ta' pajjiżna, speċjalment meta nikkumparawha mat-Tieni Gwerra Dinija. Fit-Tieni Gwerra Dinija Malta kienet għal tliet snin sħaħ taħt il-mira tal- ajruplani Taljani u Ġermaniżi, u dan wassal għal ħafna tbatijiet fost il-familji Maltin. Fit-Tieni Gwerra bosta familji tilfu xi qraba tagħhom, uħud kellhom jitilqu minn djarhom viċin il-Port il-Kbir, jew raw id-djar tagħhom jiġu mġarrfa. Familji qattgħu siegħat sħaħ fil-kenn tax-xelters, filwaqt li ħafna kellhom ibatu l-ġuħ fi żmien meta kien hawn nuqqas ta' provvisti. Għalhekk, minħabba f'dawn iċ-ċirkostanzi u forsi anke l-fatt li ġrat fi żmien iktar riċenti, it-Tieni Gwerra ħalliet impatt ħafna iktar importanti fuq il-kultura u l-istorja ta' pajjiżna. Mill-banda l-oħra, l-impatt ewlieni li l-Ewwel Gwerra Dinija kellha fuq il-Gżejjer Maltin kien wieħed ekonomiku. Malta nistgħu ngħidu li qdiet irwol importanti għall-Imperu Ingliż waqt il-gwerra, minn wara l-kwinti. Dan l-irwol għen biex jagħti imbuttatura 'l quddiem lill-ekonomija Maltija waqt is-snin tal-gwerra, u għalhekk il-Maltin setgħu jħarsu lejn Leħen il-Banda — Festa 2016 107 il-gwerra b'perspettiva differenti minn nies ta' dawk il-pajjiżi li kienu involuti fil-ġlied. Għall-Maltin kien żmien ta' ġid, aktar milli ta' tbatija. L-Ingliżi għarfu jisfruttaw il-pożizzjoni ta' Malta f'nofs il-Mediterran waqt din il-gwerra, bħala bażi għal flotta tagħhom fil-Mediterran u bħala waqfa fit-trasport ta' truppi u provvisti, fi triqthom lejn il-battalji li seħħew fil-Lvant tal-Mediterran. Il-portijiet Maltin kienu miżgħuda b'vapuri Ingliżi kif ukoll Franċiżi, minħabba li Franza kienet alleata tal-Ingilterra waqt il-gwerra. Il-preżenza ta' iktar vapuri fil-Baħar Mediterran u fil-portijiet Maltin kienet tfisser żieda fid-domanda ta' xogħol ta' tiswijiet ġewwa t-tarzna. Minħabba ż-żieda fid-domanda tax-xogħol u l-fatt li waqt gwerra trid tagħmel użu mir-riżorsi kollha disponibli, l-ammont ta' ħaddiema ġewwa t-tarzna żdied, biex b'hekk il-vapuri li jiġu Malta bi ħsarat kienu jistgħu jissewwew fi ftit żmien u jkomplu jaqdu l-irwol tagħhom fil-gwerra. Dan wassal għal żieda konsiderevoli fl-ammont ta' ħaddiema fit-tarzna, fejn minn 4,000 ħaddiem fil-bidu tal-gwerra fl-1914, in-numru tela' għal madwar 12,000 ħaddiem fl-1917. It-tiswijiet fuq il-vapuri ma kienx l-unika użu li l-ħakkiema Ingliżi sabu għal Malta f'dan iż-żmien. Qasam ieħor li ingħata ħafna importanza waqt din il-gwerra kien dak mediku. Dan hekk kif eluf ta' suldati midruba jew morda bdew jinġiebu mill-Lvant tal-Mediterran lejn Malta, sabiex jirċievu l-kura li kellhom bżonn, tant li Malta ngħatat il-laqam tal-Infermiera tal-Mediterran' Parti kbira minn dawn is-suldati ġew mill-battalji li saru ġewwa Gallipoli, fit-Turkija, kif ukoll f'Salonika, fil-Greċja. In-numru ta' suldati li nġiebu f'Malta tant kien kbir, illi l-isptarijiet u l-faċilitajiet mediċi li diġa kien hawn f'pajjiżna qabel il-bidu tal-gwerra ma kinux biżżejjed. Minħabba f'hekk, it-tmexxija Ingliża f'Malta kellha toħloq spazji ġodda biex takkomoda lis-suldati midruba, tant li l-isptarijiet eżistenti ġew estiżi b'diversi tined mad-dawra tagħhom, filwaqt li binjiet oħra bħal barracks tas-suldati nqalbu fi sptarijiet temporanji, bil-maġġoranza tal- isptarijiet ikunu konċentrati fiż-żona ta' madwar il-port. Din id-domanda f'daqqa għal kura medika ta' suldati feruti jew morda kompliet żiedet ix-xogħol ġewwa l-Gżejjer Maltin. Matul il-waqfa tiegħu f'Malta kull suldat kellu bżonn kenn, assistenza medika u ikel, fost affarijiet oħra. Dan kompla fetaħ diversi opportunitajiet ta' impjiegi għall-Maltin. Sorsi storiċi juru li fost il-pazjenti li nġiebu Malta f'dak iż-żmien, kien hemm suldat li kienet saritlu operazzjoni maġġuri 108 Għaqda Mużikali San Pietru fil-Ktajjen f'qalbu, intervent mediku li kien diffiċli ħafna għal dak iż-żmien. Din l-operazzjoni kienet suċċess, għalkemm is-suldat miet ftit xhur wara minħabba infezzjoni. Sfortunatament, minħabba li mitt sena ilu l-avvanzi tax-xjenza u l-mediċina kienu ħafna iktar limitati mill-ġurnata ta' Ilum, numru kbir ta' suldati feruti jew morda tilfu ħajjithom ġewwa pajjiżna, uħud minnhom minħabba infezzjonijiet jew kundizzjonijiet li lum huma ħafna iktar faċli li jiġu kkurati. Xhieda ta' dan hija n-numru kbir ta' ogbra li nsibu f'numru ta' ċimiterji tal-gwerra madwar il-Gżejjer Maltin, fosthom fil-Pieta' u l-Kalkara. Fuq dawn l-oqbra wieħed jinnota l-età żgħira li mietu fiha numru kbir ta' suldati bejn l-1915 u l-1918. Dawn ukoll numru ta' suldati Awstraljani u minn New Zealand. F'dak iż-żmien, dawn iż-żewġ pajjiżi kienu wkoll kolonji taħt il-ħakma Ingliża u għalhekk ġew involuti fil-gwerra. Malta intalbet tagħti kontributi oħra, iżda minuri, lill-Imperu Ingliż waqt din il-gwerra. Wieħed minn dawn kien illi diversi priġunieri tal-gwerra, partikolarment Torok u Bulgari, inżammu arrestati f'postijiet differenti fil-Gżejjer Maltin, fosthom il-Barracks ta' Verdala ġewwa Bormla u l-Forti Salvatur ġewwa l-Birgu. Kien hemm ukoll xi mijiet ta' Maltin li taw sehem iktar dirett fil-gwerra, billi ntbagħtu bħala suldati mal-armata Ingliża fid-Dardanelli, kif ukoll baħrin fuq il-vapuri tal-flotta Ingliża. Uħud minn dawn il-Maltin ħallew ħajjithom waqt il-gwerra, u isimhom għadu mfakkar fil- monument tal-Ewwel Gwerra Dinija ġewwa l-Furjana. Minkejja li l-Ewwel Gwerra Dinija ġabet ix-xogħol u tat spinta tajba lill-ekonomija Maltija f'dak iż-żmien, ma jfissirx li kulħadd gawda l-istess. Il-gwerra waslet għal tħarbit fil-kummerċ Ewropew, u għalhekk ċertu prodotti, inkluż prodotti tal-ikel, ma baqgħux jaslu f'Malta f'numri kbar. Dan wassal biex il-prezzijiet ta' bżonnijiet essenzjali ta' kuljum għolew b'rata mgħaġġla ħafna, speċjalment meta d-domanda għal dawn il-prodotti kompliet tiżdied bin-numru kbir ta' suldati u baħrin li bdew jaslu Malta. Xi Maltin, fosthom xi negozjanti u bdiewa marru tajjeb, hekk kif kellhom iktar nies lil min ibiegħu l-prodotti tagħhom u setgħu jaqilgħu lira tajba. Ħafna Maltin li kienu jaħdmu mal-gvern jew fit-tarzna, u kellhom paga fissa, sabuha diffiċli biex bil-paga li kellhom ilaħħqu mal-għoli tal-ħajja. Anke meta x-xogħol żdied u . l-Gvern Ingliż żied xi pagi tal-ħaddiema tiegħu, iż-żieda ma kinitx meqjusa biżżejjed. Il-ħaddiema tat-tarzna kienu fost il-ħaddiema li ma kinux kuntenti bil-pagi tagħhom, tant li fl-1916 iffurmaw union biex tirrapreżenta l-ħaddiema, Sena wara, fl-1917, ġie organizzat l-ewwel strike fl-istorja ta' Malta, propju mill-ħaddiema tat- tarzna, fejn dawn talbu żieda ikbar minn dik li offra l-Gvern Ingliż fil-paga tagħhom. Minħabba l-importanza tat-tarzna waqt żmien ta' gwerra, il-Gvern Ingliż ġie kemmxejn dahru mal-ħajt u kellu jilqa' t-talba tal-ħaddiema għal żieda akbar. Il-perjodu pjuttost pożittiv li kienet ġabet il-gwerra fuq l-ekonomija Malta ma damx ma ġie fi tmiemu, hekk kif il- gwerra spiċċat fl-1918, wara erba' snin. L-aħbar tat-tmiem tal-gwerra kienet aħbar li żgur li ħafna minn nies fil-pajjiżi nvoluti direttament ħadu gost biha. Perċ għall-Maltin, din ma kinitx aħbar tajba ħafna, għar-raġuni li din kienet tfisser żieda kbira fil-qgħad. Mat-tmiem tal-gwerra, il-vapuri bil-ħsarat fit-tarzna naqsu ħafna, ma komplewx jiġu iktar suldati feruti lejn Malta, filwaqt li s-suldati li kienu ġew Malta mweġġgħin jew morda, ftit ftit bdew jirkupraw u jmorru lura lejn pajjiżhom. B'hekk ħafna nies li kienu jaħdmu t-tarzna jew mas-servizzi Ingliżi spiċċaw tkeċċew, għax xogħol għal kulħadd ma kienx hemm. Dan kien ifisser żmien ta' tbatija għal diversi familji Maltin, speċjalment minħabba l-fatt li l-prezzijiet tal-ikel u l-bżonnijiet xorta kienu għadhom għoljin. In-nuqqas ta' xogħolu l-għoli tal-ħajja kienu ser ikunu fostiil-fatturi importanti lijwasslu għall- irvellijiet tas-Sette Giugnio, li seħħew fl-1919, sena wara t-tmiem tal-gwerra. Hemmhekk aktarx ħafna Maltin riedu juru lill-mexxejja Ingliżi li wara l-kontribut li Malta tat lill-Imperu Ingliż fl-Ewwel Gwerra Dinija, issa kienu qed jistennew li l-Imperu Ingliż jieħu ħsieb lill- Maltin u jgħinhom fil-ħajja tagħhom ta' kuljum. Leħen il-Banda -— Festa 2016