GĦALIEX ISSEMMEW HEKK2 IT-TOROQ FL-ISLA TOROQ B'RABTA RELIĠJUŻA (l-ewwel parti) Dan huwa is-sitt artiklu f'din is-sensiela dwar l- ismijiet tat-toroq fl-Isla u dwar ir-raġuni li għaliha ingħataw dak l-isem partikulari. Kif rajna aktar qabel, hemm personalitajiet distinti Sengleani u oħrajn li numru ta' toroq ifakkruna fihom. Hemm toroq oħrajn li bl-isem tagħhom jeħduna 'l bogħod fl-istroja ta' din il-Belt għaliex isimhom huwa marbut ma' postijiet jew ma' ġrajjiet storiċi. Meta wieħed iqis kemm it- twemmin Nisrani huwa magħġun ħaġa waħda mal-ħajja tal-poplu tagħna, malajr isib ir-raġuni għaliex diversi toroq fl-ibliet u fl-irħula tagħna huma msemmijin għal diversi Qaddisin jew li jfakkruna f'postijiet sagri bħal knejjes u oratorji. Il-poplu tagħna ħalla lilu nnifsu f'idejn il- providenza ta' Alla u fada fl-interċessjoni tal- Qaddisin. Għaldaqstant, it-toroq li isimhom għandu rabta reliġjuża iwasslulna messaġġ li nagħmlu tajjeb nieqfu u nifhmuh sewwa. Inti w dieħel l-Isla, triq fuq ix-xellug tiegħek, iġġib l-isem ta' Triq l-Oratorju. Din qiegħda tirreferi għall-Oratorju tas-Sagrament li d-daħla għalih tinsab propju fit-tarf ta' din it-triq. L- Oratorju tas-Sagrament kien il-post fejn jiltaqgħu l-imseħbin fil-Fratellanza tas-Sagrament. Nafu li sa minn żmien qabel mal-Isla saret Parroċċa, fil-Knisja ċkejkna ta' San Ġiljan (li f'dak iż-żmien kienet isservi ta' Viċi Parroċċa) kien hemm fergħa tal-Fratellanza tas-Sagrament imwaqqfa. fil- Birgu, li minnu kienet tagħmel l-Isla. Meta imbagħad fl-1581 l-Isla ġiet imwaqqfa Parroċċa għaliha taħt il-kura : spiritwali tal-ewwel Kappillan Dun Anton di Nicolaci, il-Fratellanza tas-Sagrament saret l-ewwel fratellanza imwaqqfa kanonikament f'din il-Belt. L-għan ewlieni tal-imseħbin f'din il-Fratellanza kiċn li jxerrdu d-devozzjoni u l-qima lejn Ġesu fl- Ewkaristija. Meta fl-1720 inbniet is-sagrestija li hemm illum, l-imseħbin fil-Fratellanza tas-Sagrament ġew mogħtija l-bini, li sa dak iż-żmien kien iservi bħala sagrestija, biex jibdluh f'Oratorju għall- użu tagħhom. Malajr sar artal u tqiegħdu pitturi li juru xeni mill-Bibbja b'konnessjoni mal- Ewkaristija li xi wħud minnhom għadna ngawduhom sal-lum. Taħt dan l-Oratorju kien hemm ukoll kannirja biex fiha jindifnu l-Fratelli. Bħal ħafna bini ieħor fl-Isla, inkluż il-Bażilika innifisha, dan l-Oratorju ġġarraf fi żmien l-aħħar gwerra. Wara l-gwerra, nbena mill-ġdid imma iżjed fiċ-ċokon. minħabba. it-tkabbir tal- kappelluni. Illum, dan jintuża biss bħala post fejn jintrefgħu xi oġġetti ta' armar tal-Knisja. IL-KURĊIFISS L-Oratorju tas-Sagrament jinsab fuq in-naħa tal- lemin tal-Knisja Bażilika. Fuq ix-xaqliba l-oħra tal-Knisja, wieħed isib l-Oratorju tal-Kurċifiss. Id-daħla prinċipali ta'dan l-Oratorju tinsab propju fil-bidu tat-triq li hija msemmija għalih — Triq il-Kurċifiss. Dan l-Oratorju huwa taħt il- kura tal-Fratellanza tal-Kuċifiss li twaqqfet fl-Isla fis-sena 1715, fi żmien il-Kappillan Dun Mikiel Testaferrata. Sa mill-bidu tat-twaqqif tagħha, din il-Fratellanza tgħabbiet bil-piżijiet u l-obbligi kollha li kellha l-Fratellanza tal-Karità li, għalkemm kienet twaqqfet xi mitt sena qabel, kienu naqsu minnha kemm in-numru tal- imseħbin kif ukoll l-entużjażmu. Fost dawn l- obbligi kien hemm dak li, b'għotjiet mill-fondi tagħha stess, kifukoll minn ġbir li kienet tagħmel, tgħin finanzjarjament lill-foqra matul ħajjithom, IL-ISIDA — ILeliem ill tagħmlilhom il-funeral f'mewthom u tidfinhom bla ebda ħlas, fl-oqbra tagħha stess, għall-ewwel fil-Knisja Parrokkjali, u wara li nbena l-Oratorju, fil-kannirja taħt l-istess Oratorju. Il-Fratellanza tal-Kurċifiss kellha l-għan ewlieni li tkabbar u xxerred dejjem iżjed id-devozzjoni lejn il-Passjoni u l-Mewt ta' Sidna Ġesu Kristu. Biex tilħaq aktar dan il-għan, sa mill-bidu tat- twaqqif tagħha, il-Fratellanza indaħlet għall- organizazzjoni tal-purċissjoni tal-Ġimgħa l- Kbira. Fis-sena 1731 il-Fratellanza tal-Kurċifiss bdiet ix- xogħol fuq il-bini tal-Oratorju tal-Kurċifiss fuq biċċa art mogħtija lill-Fratellanza mill-Balliju ta' l-Ordni, il-Kavallier Emanuel Pinto (li aktar tard sa Gran Mastru). Dan l-Oratorju tlesta fl-1733 hu huwa opra mill-isbaħ tas-Sengleani Klawdju Duranti (li kien l-arkitett), Francesco Zerafa (li kien responsabbli mill-bini) u Pietro Paolo Zahra (li kien l-iskultur). Aħna għandna nħosuna ferm ixxurtjati li għalkemm dan l-Oratorju, ġarrab diversi ħsaret matul l-aħħar gwerra, ġie salvat u għadna nistgħu ngawdu s-sbuħija tiegħu. San Lawrenz (c. 225 — 258) kien wieħed mis-seba' djakni tal-Knisja ta' Ruma Antika u ħa l-martirju fil-persekuzzjoni tal-Imperatur Ruman Valerjanu fis-sena 258, erbat ijiem wara l-Papa Sistu II u l- erba' sħabu djakni ta' Ruma. Il-qabar tiegħu jinsab ħdejn Via Tiburtina fil-Verano. Kostantinu l-Kbir bena Bażilika fuqu. Il-qima lejh xterdet fil-Knisja sa mis-seklu 4. Triq San Lawrenz iġġib l-isem ta' dan il-Qaddis kbir tal-Knisja għaliex tinsab eżatt faċċata tal- Knisja Parrokkjali tal-Birgu iddedikata lilu. Ma rridux ninsew li sas-sena. 1581, l-Isla kienet fit- territorju tal-Parroċċa tal- Birgu u allura taħt il- kura spiritwali tal-Kappillan tal-Birgu. Il-Birgu huwa meqjus bħala l-eqdem Parroċċa f'Malta wara l-Kattidral. Meta il-Kavallieri ta' San Ġwann waslu Malta fl-1530, huma għażlu l- Knisja ta' San Lawrenz biex tkun il-Knisja konventwali tal-Ordni. San Lawrenz tal-Birgu hija l-Knisja li fiha tkanta Te Deum solenni b'radd il-ħajr lil Alla għar-rebħa fuq it-Torok fit- 8 ta' Settembru 1565 fi tmiem l-Assedju l-Kbir. Il-Knisja li naraw illum inbniet bejn l-1681 u l- 1697 mill-arkitett Vittoriosan Lorenzo Gafà. Fl- 1820 din il-Knisja ġie imżejna bil-ġieħ ta' Kolleġġjata. SAN ĠUŻEPP. San Ġużepp, min-nisel messjaniku ta' David, kien ir-raġel kastissimu ta' Marija, Omm Alla, u allura l-missier putattiv ta' Ġest. Minħabba din il-pożizzjoni tant importanti ta' Ġużeppi fil-pjan imfassal minn Alla għas-salvazzjoni tal-bniedem, il-Knisja wkoll tgħoddu bħala l-patrun tagħha, kif ukoll l-patrun ta' mewta tajba. Il-festa tad-19 ta' Marzu tmur lura sas-seklu sittax. San Ġużepp huwa wkoll il-Patrun tal-ħaddiema, peress li kien mastrudaxxa u kien mogħti għall-bżulija fix-xogħol u l-imħabba lejn il-familja. L-interess lejn San Ġużepp fl-Isla ġej mill-qima li din il-Belt kellha lejn dan il-qaddis sa mis-seklu sittax. Mir-relazzjoni tal-Viżta li kien għamel Mons. Ascanio Libertano, Vigarju Ġenerali, f'isem l-Isqof Tumas Gargallo fl-1585, jiġifieri erba' snin biss wara l-erezzjoni tal-Parroċċa, nafu li l-ewwel altar fuq in-naħa tal-lemin tal-maġġur kien iddedikat lil San Ġużepp. Fis-sena 1666, fi żmien is-sitt Kappillan, Dun Franġisk Azzopardi, fuq dan l-altar twaqqfet Fratellanza ġdida taħt il-ħarsien ta' San Ġużepp. L-iskop ta' din il- Fratellanza kien illi tkabbar id-devozzjoni lejn dan il-Qaddis kbir, tkun ta' għajnuna għall- imseħbin, tieħu ħsieb id-dfin tagħhom u tagħmel suffraġji għall-ruħhom. Numru kbir fost l- imseħbin f'din il-Fratellanza kienu dawk li kellhom is-sengħa tax-xogħol tal-injam. Ma rridux ninsew li fl-1884, fl-Isla wkoll kienet twaqqfet l-ewwel Società Operaia Cattolica u tqiegħdet taħt l-isem ta' San Ġużepp. L-iskop ta din is-soċjetà, li l-ispirazzjoni tagħha kien l- inġinier Senglean Anġlu Caruana, kien li tgħin lill-membri tagħha waqt il-mard, korriment, xjuħija u anke fil-mewt. Din it-triq tieħu isimha minn żewġ statwi antiki ta' dawn iż-żewġ qaddisin kbar li jinsabu f'żewġ kantunieri li din it-triq għandha ma' Triq il- Vitorja. Iż-żewġ statwi huma mqiegħda fuq żewġ mensoli pariġġ ta' xulxin. L-istatwa ta' San Pawl fiha xogħol li jisboq l-oħra ta' San Pietru. Dan jista' jkun għaliex l-istatwa ta' San Pietru ġarrbet xi ħsarat fil-gwerra u għalhekk xi partijiet minnha ma baqgħux oriġinali. Kienet tassew grazzja speċjali li dawn iż-żewġ statwi bil- pedestalli tagħhom, ħarbu l-qerda tal-gwerra. San Pietru u San Pawl huma il-pilastri ewlenin tal-Knisja imwaqqfa minn Ġesu Kristu. San Pietru ġie magħżul minn Ġest Kristu stess biex ikun il-Vigarju tiegħu fid-dinja; huwa ġie mogħti s-setgħa fuq l-imfietaħ tas-Saltna tas-Smewwiet (ara Matt. 16, 13-19) u l-inkarigu biex jindokra l- merħla ta' Kristu (ara Ġw. F'San Pietru u fis-suċċessuri tiegħu, għandha s-sinjal viżibbli ta' għaqda u komunjoni fil-fidi u fl-imħabba. Il- grazza Divina wasslet lil Pietru biex jistqarr id- divinità ta' Kristu (ara Mk. San Pietru sofra l-martirju taħt l-Imperatur Neruni fis-sena 64 w.K. u ndifen fuq l-Għolja tal-Vatikan fejn skavi kixfu l-qabar tiegħu propju taħt il-Bażilika ta' San Pietru. San Pawl, waqt li kien fi trieqtu lejn Damasku, ġie magħżul minn Kristu innifsu biex jifforma parti mill-kulleġġ tal-appostli (ara Atti 9, l-16). Magħżul biex iwassal l-isem ta' Kristu lill-ġnus kollha, huwa jista' jitqies bħala l-missjunarju ta' kull żmien. San Pawl huwa wkoll dak li fis-sena 60 w.K., permezz ta' nawfraġju providenzjali, wassal il-fidi Nisranija fuq ix-xtut Maltin. Pawlu, l-Appostlu tal-Ġnus, ħa l-martirju ta' qtugħ ir-ras fi Tre Fontane fil- Via Ostiense, Ruma u-indifen fil-post-fejn-illum— hemm mibnija l-akbar Knisja fid-dinja ddedikata lilu. Sant' Anna, mid-dar u mill-familja ta' David, kienet, skond it-tradizzjoni Nisranija, l-omm tal- Imqaddsa Verġni Marija. L-omm ta' Marija mhijiex imsemmija fil-Vanġeli kanoniċi. Skond il-kitbiet Apokrifi, u l-aktar il-Vanġelu ta' Ġakbu, wara snin li fihom ma kellhomx tfal, anġlu deher lil Anna u lil Ġwakkin, ir-raġel tagħha u wasslilhom l-aħbar li kien se jkollhom tarbija. Anna wiegħdet li toffri lil dan il-wild għas-servizz ta' Alla kif fil-fatt jingħad li għamlu meta t-tifla kellha madwar tliet snin. F'Parroċċa ddedikata lit-Twelid ta' Marija, ma jistax jonqos li tinbet devozzjoni lejn l-omm ta' din it-tarbija speċjali. Fl-Islà, il-qima lejn din il- qaddisa bdiet fis-sena 1676 (is-sena tal-pesta l- kbira). In-nies tal-Isla kienu osservaw li l- maġistrat tal-Imdina, f'isem dik il-Belt qadima, kien għamel wegħda lil Sant' Anna fi żmien il- pesta. Imbagħad, wara l-pesta, Sant' Anna bdiet tiġi meqjuma fl-Imdina bħala l-qaddisa li tħarishom minn dan il-flaġell. B'xebh magħhom, fl-Isla, din il-qaddisa bdiet tiġi meqjuma fl-artal li, sa dak iż-żmien kien għadu jissejjaħ ta' San Karlu Borromeo. Artal li biż-żmien beda jissejjaħ ta' Sant' Anna kif għadu magħruf sal-lum. Ma' dan tajjeb insemmu ukoll li l-ospizju tal-anzjani imwaqqaf fl-1794 huwa ddedikat lilha. Fl- aħħarnett nosservaw li kull min jidħol u joħroġ mill-bieb l-antik tal-Isla jiftakar f'din il-qaddisa għax fuq din il-mina, li ġġib ukoll isimha, hemm xbieha għażiża tagħha. M'hemmx dubju li l-isem ta' din it-triq isib l- għeruq tiegħu fid-devozzjoni tas-Sengleani lejn din il-qaddisa omm il-Madonna u protettriċi kontra pesta. 1 SAN ĠILJAN Ħafna studjużi tal-ħajjiet tal-qaddisin huma tal- fehma li dak li nafu dwar San Ġiljan l-Ospidalier huwa għal kollox leġġendarju. Jeżistu tliet opinjonijiet dwar it-twelid tiegħu. Uħud jaħsbu li twieled f'Le Mans, fi Franza. Oħrajn huma tal- fehma li twieled f'Ath, fil-Belġju, għall-ħabta ta' nofs is-seklu 7 wK. Hemm oħrajn li jaħsbu li ġie min-Napli. L-iktar ħaġa magħrufa fuq dan il- qaddis hija li qatel lill-ġenituri tiegħu. Jingħad li dan għamlu bi żball u li, meta ntebaħ, mar Ruma biex jinħafirlu dnubu. Għal dan il-għan jingħad ukoll li bena sptar għall-pellegrini fuq ix-xtut tax-xmara Gardon, fi Provenza, fi Franza, jew forsi fl-inħawi ta' gżira qrib ix-xmara Potenza, ħdejn Macerata, fl-Italja. Aktarx li l-leġġenda ta' San Ġiljan taf il-bidu tagħha fil-Medju Evu, fi Franza jew fil-Belġju. Din il-leġġenda malajr xegħlet l-immaġinazzjoni popolari tal-Ewropej medjevali. San Ġiljan kien magħruf, l-istess bħall-Arkanġlu San Rafel u bħal San Kristoforu, bħala patrun tal-vjaġġaturi, u wkoll bħala patrun tad-dvernara u tal-ibliet ta' Gand, fil-Belġju u ta' Macerata. Irid jingħad iżda li leġġenda mhijiex ħrafa, iżda storja tradizzjonali, taħlita ta' storja u immaġinazzjoni. Il-kelma Latina medjevali legenda tfisser ''ħwejjeġ għall-qari.' Kienu jissejħu legenda wkoll il-ħajjiet tal-qaddisin li kienu jinqraw b'vuċi għolja fir-riti tal-Knisja tal-bidu. Id-devozzjoni lejn San Ġiljan jidher li daħlet fil- gżejjer Maltin fis-seklu ħmistax wara li fl-1442 instabu r-relikwji tiegħu fil-Belt ta' Macerata. Billi l-Isqof De Astis, ta' Macerata, kellu rabtiet mal-familja nobbli De Astis li kienet minn ta' quddiem f'Malta, jidher li kienu huma li daħħlu din id-devozzjoni: Qabel il-miġja tal-Kavallieri kien hawn tliet knejjes f'Malta ddedikati lil dan il-qaddis: waħda f'Ta' Brija, viċin l-Imdina, oħra f'Ħal-Luqa u dik tal-Isla. Bla dubju, tal-Isla hija l-aktar interessanti għax kienet marbuta 'ma' riserva għall-kaċċa, karatteristika tal-qaddis. Il- knisja fl-Islagħenetukoll biex tikberid-devozzjoni lejn San Ġiljan fost il-baħħara ta' madwar il-Port il-Kbir. Dan joħroġ mill-fatt li fis-seklu sittax, mriekeb b'kaptani mill-Birgu ssemmew għalih. Karatteristika oħra tal-kult tal-qaddis torbtu ma' l-isptarijiet u mad-djar tal-ospizju. Fis-seklu sittax kien jeżisti sptar fiċ-Ċittadella t'Għawdex magħruf bħala Ospedale di San Giuliano. Meta ġew il-Kavallieri ta' San Ġwann, billi kienu Ordni ta' Ospidalieri, xerrdu ħafna d-devozzjoni lejn San Ġiljan l-Ospidalier. Fl-1539 bnew mill- ġdid il-Knisja tal-Isla u fl-1590 bnew mill-ġdid dik ta' San Ġiljan fil-Parroċċa ta' Birkirkara, fl- inħawi li fi tmiem is-seklu sittax bdew jissejħu San Ġiljan propju minħabba l-knisja ddedikata għalih. Fl-1891, din il-knisja saret Parroċċa, l- ewwel u l-unika waħda f'Malta ddedikata lil San Ġiljan l-Ospidalier. Il-Knisja filjali ta' San Ġiljan li għandna fl-Isla, li fl-1575 ġiet maħtura minn Mons. Pietru Dusina biex isservi bħala Viċi-Parroċċa tal-Parroċċa tal- Birgu sal-1581, u li fl-1710 reġgħet inbniet għat- tielet darba mill-arkitett Lorenzo Gafa, tat l-isem lil din it-triq. Għad fadal tminn toroq oħra li għandhom rabta reliġjuża. Nitkellmu dwar dawn, jekk Alla jrid, fil-programm tal-festa tas-sena d-dieħla. Bonnici, A., L-Isla fi Ġrajjiet il-Bażilka Santwarju ta' Marija Bambina, Vol. III (1991), Parroċċa ta' l-Isla. Irreferejt ukoll għal diversi kitbiet fill-fuljetti Bullettin tal-Parroċċa ta' l-Isla u L-Isla: Leħen il- Parroċċa. Ġibt ukoll informazzjoni min-numru ta' siti fl-internet.