Abstract: Lorenzo Hervas v Panduro (1735-1809) kien Ġiżwita Spanjol, poliglotta, u filologu famuż. Il-kapulavur tiegħu kien it-trattat kożmoloġiku fi 22 volum intitolat Idea dell' Universo, Cesena, 1778-92. Fit-tielet xogħol saħansitra jagħti verżjoni tal-Pater Noster bi lsienna. Hervas iserraħ sostanzjalment fuq dak li qara fil-ktieb Della Lingua Punica (1750) ta' Ġan Fanġisk Agius de Soldanis. Interessanti għalhekk il-vokabularju Malti li ma jinstabx fl-opra tal-kanonku Għawdxi. Fix-xogħlijiet tiegħu, Hervas dejjem jirreferi għall-Malti bħala 'Punico-Maltese'; biss, matul xogħlu, jipprova juri wkoll l-affinità tieghu ma' lingwi Semitiċi oħra, bhall-Ebrajk, l-Etjopiku, u l-Għarbi. € Kliem Muftieħ: Lorenzo Hervas, filoloġija, lingwistika komparattiva, Puniku-Malti, Pater Noster, Agius de Soldanis. Lorenzo Hervis v Panduro (1735-1809) kien Ġiżwita Spanjol u filologu famuż li f'xi wħud mill-kitbiet tiegħu kiteb fuq il-Malti; anki jekk, bil-kriterji tal-lum, l- osservazzjonijiet tiegħu huma sorpassati. Biss jidhirli li r-rabta ta' dan il-lingwista mal-Malti qatt ma ġiet studjata qabel; anzi, dawk li kitbu fuq l-istorja ta' lsienna nista' ngħid li injorawh għal kollox. Hervis twieled f'Horcajo de Santiago (Cuenca) fl-10 ta' Mejju 1735 minn Juan Garcfa Hervàs u Inċs Panduro. Beda n-novizzjat tiegħu fi hdan l-Ordni tal- Ġiżwiti ta' 14-il sena, studja t-teoloġija u l-filosofija għal seba' snin f'Alcalà de Henares, u sar saċerdot fl-1760. Għal xi żmien għallem il-filosofija fis-Seminarju ' Din il-bijografija hi bbażata primarjament fuq it-tagħrif mogħti minn Carlo Tagliavini fl-Enciclopedia Italiana Treccani, vol. xviii, Ruma, 1949, pp. 480—1, u Carlos Rodriguez Egufa fl-Enciclopedia de la Cultura Espaftola, vol. iii, Madrid, 1966, p. 540. Rjali ta' Madrid u fil-kulleġġ ġiżwita ta' Murcia. Wara rħielha lejn l-Amerki bħala missjunarju u dam hemm sal- 1767, meta l-Ġiżwiti tkeċċew mill- artijiet kollha li kienu jiffurmaw parti mir-Renju Spanjol, inklużi l-kolonji. Mar-ritorn tiegħu fl-Ewropa, stabbilixxa ruħu f'Cesena; imbagħad f'Ruma fl-1785. Sakemm dam l-Italja laħaq ġenneb l-interessi tiegħu fit- teoloġija u x-xjenzi naturali biex ikun jista' jikkonċentra esklużivament fuq il-filoloġija. Hervas mar lura pajjiżu fl- 1798 fejn għex għal erba' snin fil- Katalunja, iżda eventwalment kien sfurzat jirritorna l-Italja, u qatta' l- aħħar snin ta' ħajtu f'Ruma. Hervis kien figura ċentrali fl- ambitu umanista u enċiklopediku tas-seklu 18. Il-Papa Piju VII għamlu prefett tal- Librerija Kwirinali, kariga li baqa' jżomm sa mewtu. Kien bniedem mill-aktar stmat tax-Xjenzi u l-Antikità ta' Dublin u l-Etruska ta' Cortona. Fl-Italja kellu ċ-ċans jiltaqa' ma' ħafna membri tas-Soċjetà tiegħu li kkonglomeraw fil-belt eterna wara s-soppressjoni tal-Ordni. Seta' għalhekk jiġbor ħafna tagħrif lingwistiku mingħand sħabu l-ġiżwiti li qabel, tista' tgħid, kienu mxerrdin mal-erbat irjieħ tad-dinja — tagħrif li altrimenti ma setax isibu f'għejun letterarji. Miet Ruma fl-24 ta' Awwissu 1809. Il-ħidma letterarja u lingwistika ta' Hervas Hervis kien kittieb mill-aktar prolifiku u versatili. Il-partijiet ġew stampati separatament f'Cesena bejn l-1778 u l-1792. Il-volumi l-XVI u XXII ta' din l-enċiklopedija, li jirrigwardaw ix-xjenzi naturali, illum tilfu l-valur tagħhom kważi kompletament, iżda l-volumi l-oħra għad għandhom preġju kbir fl-isfera tal-lingwistika komparattiva. Dawn huma l-vol. Hervis kiteb dawn ix-xogħlijiet kollha bit-Taljan; imma sa mill-1789 ħafna minnhom bdew jiġu tradotti wkoll għall-Ispanjol minn diversi ħbieb u dixxipli tiegħu, u eventwalment ippubblikati mill-ġdid f'art twelidu. Hervàs ipprova jinvestiga l-oriġini u r-rabta etnoloġika ta' diversi ġnus fuq bażi lingwistika. Għalhekk, l-għan ewlieni tat-trattat kien bażikament filoloġiku. L-ewwel volum jittratta r-razez u l-ilsna Amerikani; it-tieni volum jitkellem fuq il- gżejjer fl-Oċean Indjan u l-Oċean Paċifiku; filwaqt li l-volumi l-oħra, li jkopru l- lingwi Ewropej, huma inferjuri fil-kwalità mill-ewwel tnejn. Kollox ma' kollox, minkejja l-iżbalji anki kbar li ħa, xogħlu baqa' punt ta' riferiment importanti għall- investigaturi li ġew warajh. Ittraduċa għall-Ispanjol l-istorja tal-Knisja ta' A.H. Berault-Bercastel f'25 volum (1797-1808). Ikkompila grammatika ta' xejn anqas minn 18-il lingwa Amerikana li, aktar tard, ikkomunika lil William von Humboldt għall-pubblikazzjoni tal-Mithridates (Berlin, 1806) ta' Johannes Cristoph Adelung (1732-1806). Lejn tmiem is-seklu tmintax, minkejja li kien għad fadal ħafna fehmiet anakronistiċi u preġudikati fuq l-oriġini u s-sura ġenerika tal-lingwi, xi studjużi kellhom moħħhom miftuħ biżżejjed biex iniedu l-moviment storiku-komparattiv. Fl-1770, pereżempju, l-Ungeriż Janos Sajnovics (1733-85), Ġiżwita ieħor, studja bir-reqqa l-aggruppament tal-ilsna Finno-Ungariċi fix-xogħol seminali Demonstratio idioma Ungarorum et Lapponum idem esse. Fl-opra tiegħu, Hervàs mexa fuq l- istess prinċipji ta' Sajnovics. Bħalu għaraf li x-xebh lessikali m'huwiex biżżejjed biex jiddetermina l-appartenenza tal-ilsna; minflok, saħaq fuq l-istruttura morfoloġika li l-istess lingwi joperaw biha. Kien studjuż klassiku raffinat u orjentalist profond. Matul ħajtu, wera interess fil-matematika, l-arkitettura, l-istorja, l-astronomija, l-antropoloġija, u l-paleografija. Għalkemm inkunu qegħdin nesaġeraw jekk ngħidu li Hervas kien missier il- lingwistika moderna, irridu ngħidu li kien l-ewwel wieħed li forna sinteżi sistematika tal-ilsna varji tad-dinja — ħaġa li anki Adelung irrikonoxxa. Hervis kiteb ukoll serje ta' kotba edukattivi għal dawk neqsin mis-smigħ; l- aktar wieħed importanti kien Escuela espaftola de sordomudos 6 arte para enseftarles d escribir V hablar el idioma espafiol (Madrid, 1795). Volumi XVII (260 paġna), XX (248 paġna), u XXI (255 paġna) tal- enċiklopedija kożmoloġika fihom xi tagħrif fuq il-Malti. It-tlieta li huma kienu stampati f'Cesena minn Gregorio Biasini. L-awtur huwa dejjem indikat bħala l- Abbati Lorenzo Hervàs. Minkejja li kien poliglotta magħruf, ma jidhirx, anzi hu improbabbli, li kien jaf bil-Malti. Fil-fatt hu jserraħ sostanzjalment fuq dak li qara fil-ktieb Della Lingua Punica (Ruma, 1750) ta' Ġan Franġisk Agius de Soldanis (1712-70).' Fix-xogħlijiet tiegħu, Hervis dejjem jirreferi għall-Malti bħala 'Punico- Maltese', għal darba oħra influwenzat mill-opra tal-kanonku Għawdxi. M'hemmx dubju li Hervàs, bħal Megiser, Maius; u Agius' de Soldanis qablu, kien jemmen fin-nisel Puniku tal-Malti. Biss, matul xogħlu, jipprova juri l-affinità tal-Malti ma' lingwi Semitiċi' oħra, bħall-Ebrajk, l-Etjopiku, u l-Għarbi Pereżempju, jgħid li fost il-bedwini tal-Afrika ta' Fuq, li huma dixxendenti tal- Dan il-ktieb kien jinkludi Nuova Scuola di Grammatica per agevolmente apprendere la lingua Punica- Maltese — l-ewwel grammatika tal-Malti li qatt ġiet stampata. Fost l-istudjużi li kkummentaw fuq dan ix-xogħol insibu lil Passeri, Lami, u Zaccharia. Edizzjoni fascimile tal-opra ta' Agius de Soldanis dehret fl-2007, b'inizjattiva ta' Joe Zammit Ciantar. $ Hieronvmus Megiser (1533-1618), vjaġġatur Ġermaniż, kiteb lista ta' kliem Malti, l-ewwel fil-ktieb Thesaurus Polvglottus vel dictionarum multilingue, Frankfurt, 1603, u mbagħad fil-famuż Propugnaculum Europae, Leipzig, 1606. 7 Hervas, mid-dehra, kien għadu mhux familjari ma' dan it-terminu, li ntuża għall-ewwel darba minn August Ludwig von Schlàzer (1735-1809) fil-ktieb Repertorium, vol. viii, (ed. Johann Gottfried Eichorn), Leipzig, 1781,p. 161, biex jirreferi għal dawk il-lingwi li jixbhu lill-Ebrajk. Kien bis-saħħa ta' Eichorn (1752-1827) li t-terminu 'Semitiku' stabbilixxa ruħu sew fin-nomenklatura lingwistika. f Hervds, pereżempju, isostni li l-Etjopiku għandu affinità ma' lingwi Semitiċi oħra bħal-Lhudi, il- Feniċju, u l-Puniku-Malti. Feniċi, huwa komuni ħafna l-isem Barabra — isem Feniċju. Issa, dejjem skont il- ġiżwita Spanjol, l-istess kelma fil-Malti, tfisser 'forestiere''' Banda oħra jsostni li l-bedwini tal-Eġittu jitkellmu b'lingwa li tixbah ħafna lill-Għarbi li forsi għandu wkoll dixxendenza Feniċja. Il-kelma beduin, li tfisser 'villano; rustico', teżisti fl- idjoma Maltija li hu djalett Feniċju. ' Il-kliem l-ieħor bil-Malti mogħti minn Hervis f'dan il-volum huwa: (p. 249) genna — 'paradiso' ighap — 'saliva' $ libien — 'incenso' nofs — 'metà' qaddis — 'santo' qelp— 'cane' qtiep — 'libro' teumin — 'gemelli' zeft — 'pesce'i' fuq — 'alto' 'l Agjus de Soldanis jagħti ghaqal u jżid it-tifsiriet 'giudizio', 'ingegno', 'senno'. ' L-eżempji mogħtija f'p. 248 (minn ach sa thecel) huma mxebbha mal-Ebrajk. Barra l-kelma thecel, Hervis jagħti wkoll il-kelmiet mane u phares li żgur m'humiex kelmiet Maltin. Il-kitba MENE, TEQAL, FERES (jew aħjar MENA, TEQAL, PERAS) dehret fuq il-ħajt tal-palazz tas-Sultan Baltassar, kif inhu rrakkuntat fir-Rabta l-Qadima. 5 Dan żgur huwa żball tipografiku, hekk li Agius de Soldanis jagħti /(ghap. U Żball tipografiku ieħor; Agius de Soldanis jagħti t-tifsira 'pece', kif suppost. L- eżempji mogħtija f'p. 249 (minn genna sa zeff) huma mqabbla mal-Għarbi. srap — 'cecità momentanea' ' bir — 'pozzo' sara — 'combattere' ' nċiza — 'spogliato' la— 'non' Billi l-Feniċi u l-Kartaġiniżi waslu wkoll fi Spanja, Hervis jipprova jsib xebh 51 -eżempji mogħtija f'p. 249 (minn fuq sa srap) huma mqabblin mal-Ebrajk u l-Għarbi. l-eżempji mogħtija f'p. 249 (minn bir sa sara) huma mqabblin mal-Eġizzjan. L-eżempji mogħtija f'p. 249 (minn nċiza sa inuhh) huma mqabblin mal-lingwa Etruska. '' Agius de Soldanis, ġustament, jagħti 'giumenta', 'cavalla'. ' L-ezempji mogħtija f'pp. 249-50 (minn baubau sa ghadira) huma mqabblin mal-Feniċju. Hervis jinjora l-fatt li fil-Medju Evu Spanja u Malta kienu t-tnejn taħt il-Mori; il-konverġenzi mal-Malti b'hekk biss jistgħu jinftiehmu. Anki dan il-volum fih għadd ta' kelmiet bil-Malti: bir, latmia — 'cisterna' onch, hhonch — 'collo' Alla— 'Dio' la— 'non' 221qabbel il-kelma, fost l-oħrajn, mal-Għarbi Eġizzjan abiat u l-Għarbi abiah (sic). 23 Iqabbel il-kelma, fost l-oħrajn, mal-Etjopiku samai u l-Għarbi sciama. 4Il-kelma ras jagħtiha wkoll f'p. 95 fejn iqabbilha, fost l-oħrajn, mal-Etjopiku ras u l-Ebrajk u l- Għarbi ros. 35 Hervis, fil-Catalogo, p. 248, jagħti l-varjant ortografiku hhaquem. 201 eżempji mogħtija f'p. 129 (minn hhatem sa giauhra) huma mqabblin max-'Shilhese' u l-Irlandiż (minħabba l-idea assurda ta' Vallancev li l-Gaeliku kien ukoll ilsien ta' nisel Feniċju). Il-Puniku- Malti, ix-'Shilhese', u l-Irlandiż huma deskritti minn Hervàs bħala djaletti Feniċi, u għaldaqstant għandhom affinità mal-Ebrajk. 77 Agius de Soldnais, fid-'Damma …', jagħti gketmeimuna; Vassalli, fil-Lexicon, jagħti kvtmejmiina; Serracino-Inglott, f'Il-Miklem, jagħti gidmejmun (8 Sqalli gattamaimuni), bl-istess tifsira, 'xadina'. F'dan il-ktieb, Hervas jerġa' jaqbad mat-teorija Punika tal-Malti. Juri qabel xejn l-affinità li teżisti bejn l-ilsna Semitiċi kollha. Hekk, ngħidu aħna, jgħid li mal-Ebrajk nistgħu norbtu s-Sirjak mitħaddet fl-Asja, il-Puniku-Malti mitkellem fuq il-gżira ta' Malta, l-Etjopiku mitkellem fl-Afrika, u l-Għarbi mitkellem fl-Asja u fl-Afrika. Banda oħra, jikteb li kliem Feniċju bħal harak 'bruciare', iamin, iman 'mano dritto', iam, iamo 'mare', u zaith, zaitho 'oliveto' hu qrib ħafna tal- ekwivalenti tiegħu fil-Puniku-Malti, l-Għarbi, u l-Ebrajk.' Fl-aħħar jgħid li l-Malti għandu affinità kbira mal-Għarbi Eġizzjan. Huwa ssuspetta li n-'Nubiese' għandu affinità akbar mal-Puniku-Malti milli għandu x-'Shilhese', iżda ammeta li m'huwiex il-każ $ Xhieda tal-ħiliet komparattivi ta' Hervàs hija l-ġabra tal-'Missierna' fi 307 lingwi differenti (apparti s-siltiet b'22 lingwa oħra) — xi wħud annotati b'kummenti grammatikali. Hervas kien aktarx influwenzat mil-lingwista Svizzeru-Ġermaniż Conrad Gessner li fil-ktieb Mithridates (Tiguri, 1555), kien qabbel 22 lingwa differenti billi uża appuntu din it-talba bħala kampjun. Dan il-ktieb jinteressana qabel xejn għax fih Hervàs jagħti verżjoni tal-Pater Noster anki bil-Malti. Hu jsejjaħ it-talba tal-Missierna 'V'orazione Domenicale', kif jidher mit-titlu sħiħ tal-ktieb. It-talba bil-Malti hi mifruxa silta silta fuq pp. 178-83: 31 eżempji mogħtija f'p. 130 (minn siemel sa hheneb) huma mqabblin max-'Shilhese' u l-Ebrajk. 9 Hervis, fil-Catalogo, p. 247, jagħti l-varjant ortografiku cqeigen. €91 eżempji mogħtija f'p. 131 (minn sana sa hagira) huma mqabblin mal-lingwa 'Shovviah' mitkellma fl-Afrika mill-Kabili (imsejħa Kelti mit-Tuneżini). l Hervġs jagħti lista sħiħa ta' lingwi li fihom is-sillaba ma tokkorri għall-kelma 'madre'. Ċlbid., p.24. 178) Missierna li inti ph' ismezijet: (p. 180) tigi issaltna: icun mahmul dach li trit, kiph ph'issema u hhecda phlart. (p. 1811 Hhobsna ta kuglium atihhuna ilum. (p. 182) Aħħfrinna min dnubietna, Il-Pater Noster bil-Malti ta' Hervis kienet riprodotta minn Adelung li fil- Mithridates (Berlin, 1806) kien iddedika sitt paġni sħaħ għall-ilsien Malti, u inkluda wkoll il-verżjonijiet tal-istess talba pprovduti minn Maius fl-1718 u aktar tard minn Francesco Wizzino fit-Taġhlim Nisrani (Ruma, 1752). Adelung jikkritika l- kampjun Malti ta' Hervàs għax hu miktub b'Għarbi ħażin, kemm mil-lat lessikali kif ukoll mil-lat ortografiku '' L-alfabett użat minn Hervis f'din it-talba jixbah ħafna lil dak ta' Agius de Soldanis. Juża, pereżempju, id-digraff hh fi kliem bħal ahhna ('aħna') u nahhfru ('naħfru'), għalhemm imbagħad jużah ukoll fil-kelma hhecda ('hekkda'). Tgħid għax l-akka f'dak iż-żmien kienet tinstema'2 Flok l-għ tal-lum jikteb h — pereżempju tihech ('tiegħek'), mahmul ('magħmul'), u halina ('għalina'). Billi jikteb wkoll harisna ('ħarisna') bl-istess grafema, nissuspettaw li anki l-għ kienet titleħħen f'dak iż-żmien. Interferenzi grafiċi interessanti huma l-ph Griega fi kliem bħal kiph ('kif') u ph' (fi'), kif ukoll il-gl Taljana fil-kelma kuglium ('kuljum'). Fl-aħħar nett, nosservaw in-nuqqas ta' għarfien morfoloġiku fl-agglutinazzjoni tal-artikli jew tal- prepożizzjonijiet man-nomi suċċessivi — eż. issaltna ('is-saltna'), lisem ('l-isem'), u phlart ('fl-art'). Fl-elenku tal-lingwi, Hervàs jinkludi l-Malti mal-'lingue Asiatiche, ed Africane'.' Mill-Afrika jgħid li rnexxielu jiġbor biss ħames verżjonijiet tal- 'Missierna', fosthom bl-ilsien 'Shilhese' li hu jabbina għal darba oħra mal-Puniku. Isostni li l-kelmiet dnuubnog 'peccati nostri' u dnoob 'male' huma fil-fatt 'Punico- Maltese' $ Il-Ġiżwita Spanjol jgħid illi mill-Puniku baqa' biss xi kelmiet 'l hawn u 'l hemm, iċċitati fl-opri ta' diversi awturi, u l-famużi għaxar versi miktubin minn '6 Dan kien l-ewwel ktieb stampat bil-Malti (b'test parallel bit-Taljan); Wizzino qaleb il-katekiżmu ta' Bellarmino Dottrina Cristiana Breve b'ordni tal-Isqof Alpheran de Bussan. Plawtu fid-dramm Penulo (Att V, Xena I). Hervas jagħmel studju komparattiv tal-passaġġ minn Plawtu, hekk kif espress bil-Puniku-Malti minn Agius de Soldanis, bl-Irlandiż minn Vallancev (li mirakolożament kien joħlom li l-Gaeliku (Gaelic) hu wkoll imnissel mill-Puniku),' u bil-Lhudi-Sirjak mill-Franċiz Samuel Bochart. Hu jirriproduċi t-test ta' Agius de Soldnais mill-ktieb Annone cartaginese (Ruma, 1757).S Hervis jirrepeti l-opinjoni tal-kanonku Għawdxi li t-test attwali ġie korrott mill-kopisti fil-proċess ta' trażlitterazzjoni għal-Latin. Ħareġ f'żewġ volumi mill- Istamperija Rjali ta' Madrid fl-1795. Isem l-awtur, din id-darba, jidher bħala Lorenzo Hervis v Panduro. Anki hawn, il-Ġiżwita Spanjol isemmi l-Malti darbtejn. Fl-Ispanjol hemm diversi kelmiet li jinkludu s-sillaba a/ li m'hi xejn għajr xhieda tal-artiklu (li fil-fatt hu l-artiklu Għarbi, mhux Kartaġiniż). Il-Kartaġiniż hu simili ħafna tal-Għarbi li għandu t-tendenza li juża l-artiklu b'mod eċċessiv. L- istess jiġri fil-Puniku-Malti, l-idjoma naturali ta' Malta, fejn għadu ppreservat dan l-ilsien qadim Kartaġiniż. Il-Malti jgħaqqad l-artiklu man-nomi fin-nominattiv, il- ġenettiv, id-dattiv, u l-akkużattiv — el, tal, le, u men. Pereżempju, is-sillaba tal tindika l-artiklu tal-ġenettiv. F'p. 106, imbagħad, Hervas jagħti ż-żewġ pronomi personali Maltin hua u hia. Jean Quintin d' Autun, magħruf bħala Quintinus (m. 1561), fil-ktieb tiegħu /nsulae Melitae Descriptio, Lvons, 1536, kien diġà ddeskriva l-Malti bħala 'lingwa Afrikana' u sostna li l- Maltin kienu kapaċi jifhmu xi ftit kelmiet Puniċi li jidhru fl-opra teatrali ta' Plawtu. Hu kien żar Malta ftit qabel il-miġja tal-Ordni. 42 Samuel Bochart (m. 1667), fil-ktieb Geographia Sacra in Opera Omnia, Cadoni, 1646, kien ikkonferma li l-Malti hu ta' nisel Għarbi. Hu jikkummenta wkoll fuq is-sitt versi l-oħra ta' Plawtu li altrimenti ħafna studjużi oħra injoraw għax kienu ċerti li m'humiex Puniċi. Dawn il-partiċelli (illum miktuba il-, tal-, lill-, mill-) jagħtihom appuntu Agius de Soldanis f'Della Lingua Punica, p. 78. Il-parti l-kbira tal-lessiku msemmi minn Hervàs hu meħud direttament mill-ktieb Della Lingua Punica ta' Agius de Soldanis. Ħafna drabi anki t-tifsir tal-kliem bit- Taljan hu preċiżament dak li jagħti l-kanonku Għawdxi. Id-differenzi huma żgħar. a. Xi drabi l-ortografija tvarja f'xi rqaqat. Hervis jinjora t-tikka fuq iż-ż (kif jagħmel Agius de Soldanis) fi kliem bħal ghażel, żeft, żara, u hhażen. Dan seta' ġara sempliċiment għax ma kellux it-tipa meħtieġa. b. Xi kultant it-tifsir ivarja kemm kemm. Pereżempju, għall-kliem zara, inuhh, u mielahh Agius de Soldanis jagħti 'seminato', 'piange', u 'salato', filwaqt li Hervas jagħti 'seminare', 'piangere', u 'sale' rispettivament. Għall-kelma srap Agius de Soldanis jagħti t-tifsira 'cecità', filwaqt li Hervis jagħti 'cecità momentanea'. Għall-kelma giangkerlina, Agius de Soldanis jagħti 'gilecco', filwaqt li Hervas jagħti 'gabbano stretto'. Il-kliem l-aktar interessanti li jagħti Hervàs hu sintendi dak li ma jinsabx f'Agius de Soldanis. Min fejn seta' ġab dan il-kliem Lejn is-sena 1755 Agius de Soldanis kien ħadem fuq dizzjunarju tal-Malti, 'Damma tal Kliem Kartaginis mscerred fel fomm tal Maltin u Ghaucin' (erba' volumi). Biss, dawn iż-żewġ xogħlijiet baqgħu manuskritti, u għalhekk ma setgħux waqgħu f'idejn Hervàs, sakemm iż-żewġ skulari ma kinux jikkorrispondu ma' xulxin. Il-Ġiżwita Spanjol lanqas ma laħaq il-pubblikazzjoni tal-Mvisen Phoenico-Punicum (Ruma, 1791) u Ktieb il-Kliem Malti, magħruf bħala l-Lexicon Melitense-Latino-ltalum (Ruma, 1796), ta' Mikiel Anton Vassalli. Hemm xi kliem li deher f'Megiser (- M) u fi Skippon (- S),' iżda ma nistgħux inkunu nafu jekk Hervis kienx familjari ma' dawn l-għejun. ' Mill-bqija, nistgħu nispekulaw li seta' ħadhom minn fomm xi ġiżwiti Maltin li kienu Ruma f'dak iż- żmien. Il-Gran Mastru Pinto kien keċċa l-Ġiżwiti minn Malta fl-1768; għandna nifhmu li ħafna minnhom, f'dak il-perjodu, kienu għadhom l-Italja. Lista ta' kliem li mhux f'Della Lingua Punica: Fis-snin 1748—60, il-Markiż Francesc De Sentmenat-Torrelles i d'Agullċ (1697-1762), li kien midħla sew tal-Ġiżwiti, kiteb 'Vocabulari i gramiàtica de la llengua maltesa'. F'dan il-manuskritt, li jinsab fil-Biblioteca de Catalunva, De Sentmenat ġabar vokabularju elementari, daqsxejn ta' grammatika, ftit djalogi, u 4 Sir Philip Skippon (m. 1692), vjaġġatur Ingliż, ġabar 355 kelma bil-Malti. $ F'dak iż-żmien, Megiser kien magħruf żgur mill-istudjużi tal-Malti għax kien ikkwotat minn Maius, Agius de Soldanis, u Vassalli; iżda Skippon ma kienx. 1 Il-Ġiżwiti kienu diġà tkeċċew mill-Portugal (1750), Franza (1764), u Spanja (1767). Terġa' u tgħid, fl-1773, il-Papa Klement XIV kien abolixxa l-Ordni fl-1773, tant li l-Ġiżwiti kellhom isiru saċerdoti djoċesani jew jingħaqdu ma' xi ordni reliġjuż ieħor. Il-Kumpanija ta' Ġesii reġgħet ġiet stabbilita mill-Papa Piju VII fl-1814. katekiżmu reliġjuż qasir, inkluż verżjoni Maltija oħra tal-Pater Noster. ' Nafu li Hervis għex fil-Katalunja fis-snin 1798—1802, iżda ma nistgħux naċċertaw il-fatt jekk kienx familjari mal-opra tal-markiż. Hu x'inhu, dan il-dokument Katalan jixraqlu skrutinju serju. Il-Puniku-Malti Hervis isejjaħ il-Malti 'Punico-Maltese' għax prinċipalment qagħad fuq dak li sostna Agius de Soldnais. Jidher ċar li għal sekli sħaħ kien hemm fehmiet konfliġġenti dwar in-nisel tal-Malti. Xi wħud kienu jsostnu li l-Malti kien il-fdal tal-Feniċju- Kartaġiniż; oħrajn insistew li l-Malti hu djalett Għarbi. Fost l-ewwel nies li abbinaw, b'xi mod jew ieħor, il-Malti mal-Puniku, insibu lil Jean Quintin d'Autun (1536), Gian Battista Tebaldi (1565) u Tommaso Porcacchi (1572); warajhom ġew Megiser (1603-06), Maius (1718), u appuntu Agius de Soldanis (1750). Il-lista ta' skulari u vjaġġaturi li sejħu l-Malti Isien Moresk, Saraċen, jew Għarbi hi, madankollu, ħafna itwal. Burchardus Niderstedt de Holstein, li żar Malta f'nofs is-snin ħamsin tas-seklu 17, fil-ktieb Melita vetus et nova (Helmstedt, 1660), kien diġà rribatta t-teorija Punika tal-Malti. Fl-1754, il-Journal Etranger ta' Pariġi, fir-reċensjoni tal-grammatika ta' Agius de Soldanis, ikkonferma li x-xebh li hemm fil-kliem Malti mal-Puniku m'hu xejn għajr dak li wieħed isib fl-ilsna Semitiċi kollha. It-teorija Punika tal-Malti ġiet miċħuda wkoll minn studjużi oħra, fosthom il-Konti Giovanni Antonio Ciantar f''De Punica Melitensium Lingua' (dissertazzjoni miktuba wara l-1754), Jakob Jonas Bjornstahl (1777), Antoine Court de Gċbelin fl-opra monumentali Monde primitif, analvsċ et comparċ avec le monde moderne (Pariġi, 1777-82),' u Francois-Emanuel de Guignard, Comte de Saint-Priest fil-ktieb Malte par un vovageur franqois (Malta, 1791). De Sentmenat twieled Barċellona fl-1 ta' April 1697 u miet fl- istess belt fil-5 ta' April 1762. Hu studja l-Latin, il-Grieg, u l-Ebrajk għand il-Ġiżwiti u kien connoisseur tal-letteratura klassika. Kien wieħed mill-fundaturi tar-Reial Acadċmia de Bones Lletres ta' Barċellona u ddistingwa ruħu bħala filologu, poeta, u storiku. Hajr lil Olvin Vella li ġentilment ġibidli l-attenzjoni għall-ktieb ta' Queraltġ Bartrċs. 92Cf, Thomas Freller, 'Il-Malti — Lingua Punica jew Lingua Arabica', tradotta mill-Ingliż għall- Malti minn Achille Mizzi, Il-Malti, VILXXIU, Malta, 1998, pp. l-7. Seta' kien hemm diversi raġunijiet għala Agius de Soldanis tħabbeb mat- teorija tal-oriġini Punika tal-Malti. Qabel xejn, minkejja li l-konoxxenza tiegħu tal-Puniku kienet vaga għal kollox, u b'ebda mod xjentifika, ċertament kien jaf li l- Feniċju u l-Lhudi kienu żewġ lingwi li ħarġu mill-art tal-Kagħnan.' L-idea li jorbot il-Malti mal-Ebrajk Bibliku, imqar remotament, kienet bla dubju ta' xejn attraenti ħafna. Barra minn hekk, jidher li nħakem mit-tendenza Illuminista (li aktar tard dakkret ukoll lir-Romantiċi) li l-ilsien nattiv jinstabulu l-għeruq l-aktar remoti possibbli. Jista' jkun li xi studjużi setgħu użaw it-terminu 'Kartaġiniż' bħala sostitut għal dak li llum hu kopert bil-kelma 'Magrebin', u għaldaqstant kien terminu ġeografiku aktar milli lingwistiku. Dan seta' kien il-każ ta' Megiser u xi oħrajn, imma ma jidhirx li kien il-każ ta' Agius de Soldanis Ż Fl-aħħar analiżi, il-kontribut ta' Hervàs fl-istudju tal-Malti llum ma fih ebda valur, għajr dak storiku, billi għażel li jkompli jsostni t-teorija Punika li fi żmienu stess kienet diġà kkontestata. ' Illum, ftit għadhom jiddubitaw li l-Malti għandu affinità ovvja mal-Għarbi Magrebin; xi wħud jaħsbu, mingħajr evidenza konklużiva, li forsi nibet mill-Għarbi mitħaddet fi Sqallija fis-sekli 11 u 12.7 1 Il-Franċiż Pierre Barthelemv irnexxielu jiddeċifra l-kitba Punika fl-1758 u ppubblika l-konklużjonijiet tiegħu fl-1764. Inċidentalment, irnexxielu jagħmel dan bis-saħħa tat-test bilingwi (bil-Puniku u l- Grieg) ta' żewġ kandelabri tal-irħam li nstabu hawn Malta stess. Agius de Soldanis, mill-banda l-oħra, ħareġ il-ktieb Della Lingua Punica fl-1750. $ Dawn l-ideat huma sintesizzati tajjeb ħafna fil-ktieb ta' Giuseppe Brincat, Malta: Una Storia Linguistica, Ġenova, 2003, pp. 49-50. $i It-teorija Punika baqgħet tħeġġeġ saħansitra sal-bidu tas-seklu 20; biżżejjed insemmu x-xogħlijiet ta' Manwel Magri, Anton Manwel Caruana, u Annibale Preca. Din is-sitwazzjoni ħalliet l-istudju serju tal-Malti f'limbu ta' inċertezza kbira.