MILL-GETSEMNI SAL-QABAR Il-Lhud fil-bidu tar-Rebbiegħa kienu jagħmlu l-Għid il-Kbir tagħ- hom tifkira ta' meta Alla ħelishom mill-jasar bis-saħħa ta' Mosċ. Lejliet dik inhar kull familja kienu jieklu ħaruf u jixorbu l-inbid u jgħannu flimkien għana ta' tifħir 'l Alla. Hekk ukoll għamel Ġest: kiel l-ikla tal-Għid mal-Appostli. Hemm. il-ferħ ta' Ġest. tbiddel f'niket, u xteħet għar-rkubtejh fuq blata watja, u qiegħed wiċċu mal-art u beda, jokrob u jitniehed u jitlob 'l Alla li jbiegħed minnu dak. il- hemm li kien ġej fuqu; imma talbu wkoll li fuq kollox, jagħmel kif irid Hu, ''Abbal' beda jgħid, ''kollox jista' jsir għandek, biegħed minni din Ġerusalem — Dehra tal-Ġnien tal-Getsemni u l-Bażilka tal-Agonija. Fuq, qalb is-siġar, il-knisja ta' santa Mad- dalena tar-Russi. l-għada kellu jkun maqtul, għax kif qagħdu bil-qegħda jieklu qalilhom li dik kienet l-aħħar ikla tiegħu fuq l-art. Waqt l-ikla wieħed mill-Appostli, Jehuda, ħareġ 'il barra. U wara l-ikla, Ġesti ħareġ ukoll ma' l- oħrajn, u mar barra mill-belt, ġewwa għalqa siġar taż-żebbuġ. is-siegħa. Imma jsir dak li trid Int, m'hux dak li rrid jien F' Din kienet l-agonija. Għax agonija hi kelma Griega li tfisser taqbida. U Ġest dak il-ħin kien qiegħed f'taq- bida: taqbida bejn il-ġisem u r-ruħ. Il-ġisem igħidlu: ''Aħrabl għax il- mewt hija kiefra L' u r-ruħ tgħidlu: €Lel Ibqa' hawn ħalli tkun maqtul f Kemm damet sejra dit-tiġriba, ma hux magħruf. Forsi siegħa, forsi anqas, forsi aktar. Ġest rebaħ. Għax kieku ried jaħrab, ma kellux ħlief ftit passi biex jilħaq il-ġemgħat ta' sħabu l-Galilin, u l-Lhud ma kienux jaqbduh, għax dawk kienu jaqbżu għalih jew jintilef fosthom, Imma dan ma għamlux. Hemm baqa' sa kemm ġew il-għedewwa għalih u qabduh u rabtuh u ġarrewh magħ- hom lejn il-qorti. Hekk kienet ir- rieda t'Alla, u Ġest qagħad għaliha, u hekk sar. U l-glorja li kellu Ġest: jumejn qabel, meta ħadd ma sata' għalih fost il-ġemgħat tas-semmiegħa f'nofs it-Tempju. ta' Ġerusalem, f'daqqa waħda għabet, u minn bdielha ġie l- għajb. Ġest: ma għadux is-sultan tal- Lhud, il-poplu t'Alla, imma sar il-lsir tar-Rumani, jiġifieri tal-Pagani. Hekk kienet ir-rieda t'Alla u hekk sar. Sagrifiċċju akbar minn dan ma jistax jingħata meta wieħed jissag- rifika għal Alla lilu n-nifsu. Għax dan hu l-qofol tad-dnub: li wieħed jistma aktar lilu n-nifsu, li hu qaddej u maħluq, milli jistma' l-Alla, li hu sid u ħallieq. IL-FLAĠELLAZZJONI TA' SIDNA ĠESU' KRISTU Meta l-għases tat-Tempju b'amar il-Qassis il-Kbir tal-Lhud, qabdu lil Ġesu fil-Ġnien tal-Ġetsemni, niżlu bih fil-wied ta' Kedron,. telgħu telgħa żgħira u daħlu bih fit-Tempju, li jinsab hemm qrib. Hemm qasmu l-bitħa l-kbira u ħarġu minn bieb ieħor, għal fejn kien jinġama' lQorba tas-Sanħedrin. Is-Sanhedrin kien ġemgħa ta' seb- għin Xiħ, li kienu jagħmluha ta' membri tal-Parlament Lhudi u wkoll bħal ta' Ġurati tal-Qorti,.u r-Ras tagħhom kien il-Qassis il-Kbir, li jagħmilha ta' President. Hemm lil Ġest: ħaduh biex jagħmlulu bħal kumpilazjoni. ' Dak il-ħin kien bil- lejl, u ma setgħux skond. il-Liġi tagħhom jagħmluha; imma huma għamluha għax kienu mgħaġġlin, għax riedu jeħelsu minn Ġest ma- lajr kemm jista' jkun, biex jgħaddu l-Għid il-Kbir tagħhom moħħhom mistrieh. Għalhekk l-ewwel għamlu l-laqgħa dak il-ħin, imbagħad reġgħu ltaqgħu, biex jagħmlu l-konklużjoni, filgħodu meta beda jisbaħ, biex bħalli kieku l-Liġi ma kisruhiex. Il- Qassis il-Kbir li quddiemu kien meħud Ġest kien jismu Jusef Ben Khajjàfa, raġel makakk għall-aħħar, ara kemm li għad li t-tliet Qassisin ta' qablu kienu damu fil-karga kull wieħed sena biss, hu, billi dejjem ħaddem rasu, dam tmintaxer sena mis-sena 18 sas-sena 36 A.D. Il-ħtija li ġiebu fuq Ġest kienet li hu qal li kellu jwaqqagħlhom it-Tempju, għal. dan ġebuh li kien ħati tal-mewt. Ġest ma kienx qal hekk; kien qal lil wieħed mid-dixxipli tiegħu, li minn dak il-bini kbir kollu għad jiġi żmien li fih ma tibqax ħaġra fuq ħaġra. Imma l-Lhud biddlu ftit minn kliem Ġesu biex jiftiehem xorta oħra. Hawn ħafna nies li jħobbu jagħmlu hekk il-lum ukoll, ibiddlu kelma minn kliem xi: ħadd, biex jiftiehem ħażin. Fil-għodu kmieni, malli ħallet il- laqgħa tas-Sanhedrin, il-Qassisin tat- Tempju u l-għassiesa' u l-ħuttàba (jiġifieri l-avukati), ħadu lil Ġest quddiem Pilatu, biex isaħħilhom is- sentenza tal-mewt. Pilatu, billi l- Ċħtija'' kienet xi ħaġa fuq il-Liġi tal-Lhud, ma kellux jindaħal fiha, u li kieku lill Ġest ma bagħtux hemm il-Qassis il-Kbir, li kien qisu l-Papa u kien ukoll taparsi re, Pilatu kien ikeċċihom minn quddiemu. Imma la darba bagħtu dak, Pilatu kellu min- nkejja fih jara x'sa jagħmel, biex ma jixluhx lill-Imperatur. Għalhekk ħaseb biex iġiegħel lin-nies li kienu nġabru li jitolbuh jeħelsilhom lil Ġest billi għall-Festa l-Kbira kien kull sena jeħelsilhom wieħed. Imma billi l-Galilin li kienu jafu sewwa lil Ġest u kienu ġew miegħu Ġerusalem għall-Għid, ma kienux hemm, għax aktarx li kienu ħarbu minn fuq il- muntanja taż-żebbuġ meta għarfu li Ġesti nqabad, u l-Lhud ta' Ġerusalem u t'artijiet oħra ma kienux jafuh sew, għax tliet darbiet biss kienu rawh. jgħallem fit-Tempju, għal hekk il-ħsieb ta' Pilatu ma seħħx. Il-Qas- sisin bdew jiġru qalb in-nies u jgħidulhom jitolbu lil Pilatu jeħelsil- hom lil Barabba u jsallab lil Ġest. U hekk sar. Meta bniedem kienu jaqtuhielu għal mewt, dak iż-żmien, ir-Rumani qabel ma joqtluh, kienu jagħtuh is- swat. Is-swat kienu jagħtuhulu fuq il-post tal-qtil, qabel isallbuh (jew jaqtgħulu rasu) sewwa. Imma lil Ġest sawwtuh hemm, ġewwa l-Maħ- kma, fejn kien Pilatu, qabel ma ħaduh għal mewt, Aktarx li. Pilatu ried li jsir hekk biex iqanqal lin-nies għal ħniena, u fl-aħħar jeħles lil Ġesti mill-mewt. Pilatu, mela, telaq lil Ġest f'idejn is-suldati biex jagħ- tuh is-swat. Is-swat kien ħaġa tal-biża'. kemm, li kien hemm nies li bis-swat biss kienu jmutu, Lil dak li jkun l-ewwel kienu jneżżgħuh għarwien, u s-swat kien jingħata minn żewġ sul- dati bi frosti bi tliet qfieli tal-ġild kull waħda, u f'tarf kull qafla boċċa taċ-ċomb jew għadma tal-għaksa ta' gidi. Dil-frosta kienu jgħidulha jflagrum, inkella flagellum, jiġifieri ħruq, għax wara s-swat biha, il- ġisem kien jisfa donnu maħruq, jew mixwi. Kienu jorbtu lil bniedem b'idejh fuq rasu, fil-għoli, u jagħtuh b'dawk. il-frosti wara u quddiem, fuq dahru, u fuq sidru, u fuq irkubtejh u l-qasab ta' saqajh. Fil- liżar li keffnu lil Ġest fih wara li miet, li issa jinsab Torin, ix-xbieha ta' dahar u sider Ġest, imtertqin bis- swat, għadha tidher sewwa. L-INKORONAZZJONI TA' ĠESU' BIX-XEWK Il-Qassis il-Kbir, meta bagħat lil Ġest: għand Pilatu (il-Ħakem tal- biċċa tal-Palestina li kienu jgħidulha Jeħudija) fost ħwejjeġ oħra bagħat jgħidlu li Ġesti kien irid isir re ta' din il-biċċa art. Għax meta miet Erodi x-Xiħ, fis-sena 4 qabel Kristu, is- saltna li kellu, il-Palestina, kienet maqsuma bejn it-tliet uliedu: Arkelaw, Antipa u Filippu. Arkelaw ħa ftit anqas minn nofsha (il-Jehudija, is-Samarija u l-Idumija) u l-bqija qasmuh Antipa u Filippu, bejniethom it-tnejn. Arkelaw, għaxar snin wara, kien imneħħi minn re, u minn floku beda jsir wieħed Ruman, bl-isem ta' Prokuratur. Imma kull ftit taż-żmien kien jinqala' xi ħadd li kien irid jsir hu re tal-Jehudija, bħal ma kien qabel Arkelaw, u li jarġa' jitneħħa l-Prokuratur. Għal dan il-Qassis il-Kbir bagħat jgħid hekk lil Pilatu, biex Pilatu jemmen, billi ma kenitx l-ewwel darba li ġara dan. Hekk jiftiehem malajr għaliex is-suldati Rumani lil Ġest: libbsuh kuruna tax-xewk. Imma ħalli nfissru l-ħaġa ftit aħjar. Il-post fejn kien qiegħed Pilatu dak iż-żmien tal-Għid il-Kbir. (kien tala' Ġerusalem għall-festa, mhux biex jieħu gost jaraha, imma biex jekk tinqala' xi tixwixa jrażżanha malajr; għax id-dar tiegħu kienet f'Qajsarija, belt fuq xatt il-baħar, ftit-'l-isfel minn Hajfa), kienet fortizza kbira mibnija mill-Makkabin u mkabbra u msebbħa minn Erodi x-Xiħ, li sem- mejna l-ewwel. Din kienet imdawra bi swar għolja u mħarsa. b'erbat ibràġ, u minn ġewwa kienet maqsuma fi tnejn, naħa għolja u naħa. baxxa. In-naħa l-baxxa kienet iċċangata b'ħaġar kbir, kull ħaġra fiha (għax hemm għadha) tlett ixbar tul u xi xibrejn u nofs wisa'. Għalhekk kienu jgħidulha Litho-Strotos, jiġifieri ċan- gar tal-ħaġar. Is-suldati mela, li għad li kienu jaqdu lil Ruma kienu qishom kollha Surijin, li jobgħodu lil-Lhud, meta semgħu li Ġesti kien maqbud u miġ- Ġeursalem — marbut fil-kolonna u msawwat, fil-Pretorju. Kappella fuq il-post fejn Ġest kien jub għal ħaqq għax ried isir re, nġemgħu lkoll flimkien u għamlu waħda minn tagħhom. Qiegħdu bil- qegħda fuq xi ħaġa lil Ġest, hemm ġewwa l-bitħa, xeħtulu fuq dahru biċċa drapp tlellex u barmu fergħa xewk u qegħduhielu fuq rasu bħala kuruna, U biex ikun b'kollox, ġiebu biċċa qasba u qegħduhielu f'idu bħala xettru, biex taparsi għamluh rċ. Bħalli kieku riedu jgħidlu: 'Rċ tal-Lhud trid issir': Rċ tal-Lhud nagħmluk f'' U hekk qatgħu xewqit- hom minn żewġ naħàt, għax għad- dew iż-żmien u qagħdu jinku lil-Lhud li kienu hemm ftit bogħod iħarsu, bħalli kieku jgħaddu ż-żmien bir-rċ tagħhom. Bdew ukoll jeħdulu l-qasba u jagħtuh biha fuq rasu, u jobżqu fuġu u dan, għemil li tistennieh min- nies ta' kafkaf bħal ma kienu jkunu s-suldati. Għax dawk għal hekk kienu jidħlu suldati, għax kienu jkunu nies mill-agħar u ma huma Ġerusalem — L-Ark. tal-Pretorju, fejn is-suldati għabbew. is-salib fuq kitfejn Ġest u mexxewħ lejn il-Kalvarju. tajbin għal xejn. Din l-inkoronazzjoni ta' Ġesti bix- xewk, għad li S. Mark u Mattew kitbuha wara l-flaġellazzjoni, aktarx li ġrat qabel, jiġifieri, meta Ġest ħareġ minn quddiem Erodi Antipa. Sinjali ta' dan huma: (a) S. Luqa jgħid li Erodi qagħad jiddieħek b'Ġesit mas-suldati tiegħu, u libbsu libsa tleqq (peribalċn esthċta lamprà) (b), S. Luqa ma jsemmi xejn l-inkoro- nazzjoni fejn kien imissu jsemmiha u San Mark u San Mattew ma jsemmux il-mawra ta' Erodi; u (c), San Mat- tew jgħid li lil Ġest neżżgħuh (kai ekdvsantes avton) qabel l-inkoronaz- zjoni bix-xewk. Mela ma kienx wara l-flaġellazzjoni, għax waqt il-flaġel- lazzjoni ċert li Ġesti kien imnażża'. Għaliex l-inkoronazzjoni bix-xewk ġiet ittrasportata, jiftiehem malajr. Meta nkiteb l-ewwel Evanġelju, Erodi Antipa kien għadu qawwi sħiħ (qabel is-sena 89 A.D.) u l-Insara ma rieduhx jieħu għalih u jibda jaħqarhom bla ħtieġa. U dan l-ispos- ment sata' jsir malajr għax Erodi u Pilatu aktarx kienu ġewwa fortizza waħda, li kif għedna l-ewwel, u għadha tidher s'issa, kienet maqsuma fi tnejn. Wieħed kittieb Lhudi ta' dak iż-żmien, Ġużeppi Flavju jgħid li Pilatu meta jmur Ġerusalem ma kienx joqgħod fl-'Antonia'', imma fil- palazz l-ieħor, fil-belt ta' fuq. Għal- hekk Erodi Antipa kien joqgħod fiha. U dik is-sena Pilatu wkoll fettillu jmur joqgħod hemm. IL-MIXJA TA' ĠESU' GĦAT-TISLIB Meta s-suldati taw is-swat lil Ġesu, kif kien isir wara s-sentenza tal-mewt libbsuh ħwejġu u għabbewh l-għuda tas-salib, u ħarġu bih u bit-tnejn l-oħra li kien hemm ukoll għal mewt, biex isallbuhom f'nofs il-misraħ tal- Kalvarju. Ġerusalem — Biċċa mit-tel- għa li tieħu lejn il-Kalvarju, kif inhi issa, Qabel kienet wieqfa aktar mmn hekk, Għax Ġerusalem iġġarrfet u nbniet wi tliet darbiet. Imma donnu li Ġest kien aktar batut miż żewġ ikkundannati l-oħra; u kellu biex. L-ewwelnett, bis-swat li kien qala' ma' tul dawk il-ħdax jew tnax-il siegħa, li kien ilu maq- bud; it-tieni, għax aktarx li Pilatu wissa lis-suldati li fis-swat lil Ġesu jagħfsuh aktar mill-oħrajn, biex jew imut taħt is-swat, jew iħennu għalih in-nies u jħalluh jeħelsu, U hekk, hu la jidher li kkundanna bniedem bla ħtija, anqas li ma tàx widen lil Qas- sis il-Kbir. Għalhekk Ġest: aktarx li meta għabbewh il-għuda tas-salib u mexa ftit passi, waqa' biha, għal kemm ma kenitx tqila wisq. Kif toħroġ mill-fortizza ''Antonia'' hemm niżla li tinfed ma' triq watja, li tiġi minn wieħed mill-bibien tal- belt u tieħu għan-naħa tat-Tempju. Minn dik it-triq kien għaddej raġel li hu, ir-reffiegħ, ma riedx jagħmilha dik il-biċċa xogħol, u mhux wisq ta' minn ilumu, għax min jaraħ sata' jaħseb li kien hu li sejjer għat-tislib. Imma kellu jagħmilha. Lil min kien ikun sejjer għal mewt, kienu jgħadduh mill-iktar toroq im- wennsa, biex jarawh ħafna nies, u jibżgħu mill-ħtija. U dan jidher li għamlu s-suldati Rumani meta ħadu għal mewt lil Ġest. Għax il-mixja Kif kien il-Kalvarju fi żmien Kristu, ta' Ġerusalem. Il-Qabar li difnuh fih hu dak tal-bieb wiesa', bejn is-siġar tal-palm u s-siġra taż-żebbuġ. kirjani, jiġifieri reffiegħ, li jinkera biex jarfa' xi ħaġa, u kien battal, għax kien ġej lura minn kirja. U ċ-Ċenturjun, li kellu fi ħsiebu t-tislib kif rah, ħatfu malajr, u ġiegħlu jarfa' s-salib ta' Ġesu, li kif għedna, ma kienx jiflaħ, u jimxi warajh bih, sal- Kalvarju. Il-kelma miktuba fl-Evan- ġelju ta' San Mark u San Mattew, aggarevousin, jiġifieri ġiegħluh, turi mill-'Antonia'' sal-Kalvarju hi mqassma fi tlieta: l-ewwel biċċa niżla; imbagħad ftit passi minn triq watja, u wara din, telgħa wieqfa u twila. Tnejn minn dawn it-tliet toroq il-watja u t-telgħa, kienu jiġu mill- bibien tal-belt u jieħdu lejn it-Tem- pju; jiġifieri kienu jgħaddu minnhom qatiegħ nies, għax it-Tempju, l-aktar dawk il jiem tal-Għid il-Kbir, kien ikun dejjem mimli bil-ħlejjaq; u ħada l-bibien, kienu, is-sena kollha, u l- aktar dik il-ħabta, jgħamlu bħal suq, ibiegħu bhejjem u żrieragħ, ħwejjeġ tal-lbies u tal-ikel, żejt u nbid u dan. Għalhekk minn jaf x'geġwiġija ta' nies kienu għaddejjin. San Luqa (li xi ħwejjeġ kitilbhom aħjar miż-żewġ Sinottki l-oħra, għad li xi ħwejjeġ oħra huma kitbuhom aħjar minnu), qal ħaġa ta' min isem- miha li kif kien sejjer għal mewt Ġesti mal-ħallelin: kienu mexjin — warajh ruxxmata nies, u wkoll ħafna nisa. In-nisa kienu jibkuh u jnewwħu għalih. B'hekk jidher li Ġesi kien miexi l-aħħar wieħed fost it-tlieta, għax in-nies ma jistax ikun li kienu f'nofs l-purċissjoni ta' dawk li kienu sejrin għal mewt, Jidher ukoll li kien hemm: id-drawwa li bħal ma wara l-għarajjes mexjin għall-għors kienu jmorru n-nisa jgħannu bil-ferħ, hekk wara l-magħdumin sejrin għal-qtil, kienu jmorru n-nisa jnewwħu bin- . niket. Mis-seklu Tlittax 'il hawn fit-triq li għadda minnha Ġest hu u sejjer għall-Kalvarju, issir il-Vija Sàgra li fost l-oħrajn, fiha tliet waqfiet fejn Ġest. waqa' fl-art bil-għejja d-dàgħfa. Tgħid minnu li Ġest waqa' fit-triq Aktarx iwa, għalkemm ebda wieħed mill-Evanġelisti ma jsemmi dan. U aktarx minnu wkoll li kien miexi bil-kuruna tax-xewk f'rasu. Għax kien ikun jaqbel mat-titulus jew tabella, li kellha titwaħħal fuq is- salib tiegħu. Din kien fiha miktub li Ġesti kien ''Melek Jehudaja' jiġifieri Re tal-Lhud. Din mela, kienet l-aħħar mixja, u l-aktar mixja mixhura ta' Ġest. Dan kien il-kortew il-kbir tiegħu, meta kien sejjer jitla' fuq it-tron tar-Renju li tawh il-bnedmin. Kemm qal sew- wa darba, li r-renju veru tiegħu ma kienx ta' daż-żmien, anqas ta' did- dinja l IL-MEWT TA' ĠESU' FUQ IS-SALIB Ġerusalem, fi' żmien Kristu, bħal ma kienu jagħmlu Malta sa ftit żmien ilu, l-ikkundannati għal mewt (barra għalina u għal proxxmu kollu), kienu joqtuuhom barra bieb il-belt. Hawn Malta. kienu jgħallquhom fix-Xagħra tal-Furjana, u Ġerusalem, dak, iż- żmien, kienu jsallbuhom, biex ngħidulha hekk, fix-Xagħra tal- Golgota, qrib il-bieb tal-belt ukoll. Dik ix-xagħra kienet biċċa art watja u kennija; għax minn żewġ naħàt, Xerq u Qibla, kellha jilqagħ- ha s sur ta' Ġerusalemm, u min-naħa tal-Għarb, kellha blat maqtugħ dritt u għoli. Dil-wetja kienet wiesgħa qrib il-mija u ħamsin jarda (magħruf, għax il-blat l-għoli għadu hemm, u minn fejn kien jgħaddi s-sur jidher sewwa), u t-tul tagħha ma tistax tgħid kemm, imma dejjem aktar minn mitejn u ħamsin jarda. Ġewwa dil-wetja kienu jagħmlu suq fil-beraħ ibiegħu bhejjem u ġwież, qamħ u xgħir, żejt u nbid, u frott u żrieragħ. In-nies ta' l-antik is-suq dejjem kienu jagħmluh xi mkien kenni, ġewwa xi ħofra. Għalhekk il-Griegi ħadu l-isem minn għand. il-Kanghanin u sem- mewh ''agora''. mill-Kangħani ''Al- gora'', jiġifieri: il-ħofra. Mela, kif il-purċissjoni tal-mewt ħarġet mill-bieb ta' Ġerusalemm, lil Ġest u liż-żewġ ħallelin, tellgħuhom fuq il-blata, għolja xi ħmistax-il xiber li- kien hemm f'nofs dik il-wetja. Lil Ġest aktarx li refgħuh biex: tellgħuh fuq dik il-blàta, għax bil-Grieg hekk miktub fl-Evanġelju ta' San Mark (XV, 22: kai ferousin avtċn epi ton Golgotàn) ara kemm kien sfinit u tiewi bil-għejja u l-moħqrija. Hemm sallbu lil Ġest: u liż-żewġ ħallelin. Kif kien is-salib mhux magħruf sew. sewwa; u dan magħruf bla dgħul, għax ir-raġel jew suldat x'kien, biex wassal sponża sa xufftejn Ġesti, ma laħaqx b'idu, imma kell jwaħħalha f'tarf ta' qasba. Ġib mela quddiem għajnejk ix-xena tal-Golgota. F'nofs ta' misraħ kenni Il-Kalvarju kif kien sal-1808, u kif qisu għadu issa. (1) bieb il-Bażilka; (2) l-oqbra ta' Goffredu de Bouillon u Baldwinu I, slaten ta' Ġerusalem; (3) kappella t'Adam; (1)kappella tal-Griegi, fuq il-Kalvarju, (fejn Ġest miet fuq is-salib; (5) kappella tal-Franġiskani fejn Ġest kien imsammar mas-salib; (6) fejn keffnu lil Ġest qabel ma qegħduh fil-qabar. Sata' kien għuda waħda, wieqfa (stipes), u sata' kien b'żewġ għudiet waħda wieqfa u oħra mimduda (stipes u patibolum), bħas-slaleb li naraw l-aktar tad-drabi fit-tpinġija. Kien kif kien, is-salib kien għoli quddiem bieb il-belt, blàta għolja qisha m'ogħla bejt, u fuqha tliet irġiel imsallbin, imsammrin ma' tliet seratizzi wieqfa. Taħt is-slaleb sew, fuq il-blata, bil-qegħda fl-art, is-sal- laba. Ma' dwar il-blata, isfel, is- suldati Rumin, għassa, biex ħadd ma jersaq aktar milli jmissu. Il- misraħ mimli bin-nies ta' kull xeħta foqra u għonja, żgħażagħ u xjuħ, Lhud tal-Palestina u Lhud ta' barra, li ġew għal Għid il-Kbir Ġerusalem. Kulħadd iħares lejn l-imsallbin, isaq- ' su xi ħaġa fuqhom u jgħidu xi kelma. Ġemgħa ta' rġiel xjuħ bil-leħja kbira u griża jew bajda, qrib sewwa tal- blata, jidħku u jitgħamżu, u ma' ġenbhom grupp ta' żagħżagħ iħab- btu jdejhom u jgħannu, biex jinku lil Mislub tan-nofs: Ja li teħreb il Muqàm, Wa tibnih fi tlett ajàm, CĦallas ħàlak mill-egħdam f U fuq il-blàt għoli u wieqaf li sem- mejna l-ewwel, bgħid mir-rġiel, weħedhom, quddiem. il-blàta tal- Golgota sew, grupp ieħor żgħir ta' nisa, jibku u jnewwħu. U f'nofshom wiefqa Waħda Mara…… wiċċha mix- rub, għajnejha ħomor u d-dmugħ nieżel minnhom…… ta' ma' dwarha jkellmuha u ma tweġibx…… tħares . fiss lejn il-Mislub tan-nofs, u drabi xufftejha jiċċaqalqu, donnha qegħda titkellem f'qalbha…… Min hi Dik il- Qatt ħsibt li l-ġrajja tal-Golgota hija xbieha ħajja tad-dinja li ninsabu fiha' Ġest msallab bejn żewġ ħalle- lin. Il-bniedem Waħdani safi u qad- dis fost ulied Adam, ibati xorta waħda bħal żewġ ħallelin, qattiela u midinba. Wieħed minnhom webbes rasu fi ħżunitu, u x-xitan inqeda bih biex jarġa jġarrab lil Ġest biex ma jkomplix ir-rieda t'Alla. Qallu: t'Jekk int Kristu eħles lilek innifsek u lilna f' (Bħal ma kien qallu darba oħra: ''Jekk int Bin Alla, agħmel lil dal-ħaġar ħobż f'') Imma l-imsallab l-ieħor, għad li midneb ukoll, stqarr dnubietu; u qal: ''Aħna ħaqqna''; u rrassenja ruħu għax kien ibati, biex iħallashom: (Aħna ħadna li jistħoqq għemilna''. U stqarr u em- men is-safa' u l-qdusija ta' Ġest fdan ma għamel ebda deni''. U fl- aħħar wera x-xewqa u t-tama tal- maħfra bis-saħħa ta' dak li kien mislub miegħu, li emmen li kien Iben Alla, u qallu kliem ta' umiltà kbira: €'Mulej, iftakar fija, meta tiġi fil- kobor tiegħek f U hekk hija wkoll id-dinja, Fid- dinja ma hawnx tajbin u ħżiena, im- ma hawn nedmin u ħżiena; u Ġesu qiegħed fin-nofs, jifred lin-nies minn xulxin. Fost ulied Adam, Ġesu biss huwa bla dnub, u daħal fis-sema bil- jedd. Il-bqija kulħadd midneb, u ma hemmx dħul fis-saltna t'Alla ħlief bil-maħfra u l-ħniena ta' Dak li miet imsallab bla ħtija. ID-DIFNA TA' ĠESU' FIL-QABAR Wara xi tliet siegħat li Ġest kien ilu msallab, miet. Miet, malli wieħed raġel, jew suldat, x'kien, newillu jixrob il-ħall minn sponża mwaħħla fuq qasba. U meta taqra dal-episodju fl-Evanġelju ta' San Mark u San Mattew, donnu jagħtik li taħseb li l-mewt għall-għarrieda ta' Ġest kell- ha x'taqsam mat-tinwil tal-isponża. Għax malli xorob, u dak neħħielhu l-isponża minn ma' xuftejh, għajjat għajta kbira u miet f'daqqa, bħal min jinfdulhu qalbu b'xi ħaġa. Meta sar fil-għaxija (hekk miktub fl-Evanġelji ta' Mark u Mattew), jiġifieri biċċa ħin sewwa wara li Ġest kien miet, ġie wieħed raġel, ras kbira jismu Ġużeppi, u daħal quddiem Pilatu u talbu l-ġisem ta' Ġesu, jiġi- fieri l-katavru tiegħu, biex jidfnu. Il- fatt li dan Ġużeppi ma marx mill- ewwel għand Pilatu malli Ġest miet, imma wara xi sagħtejn; donnu jagħ- tik taħseb li dan ir-ras kbira, dak in- nhar, ma kienx qiegħed Ġerusalem, imma wasal dak il-ħin, għax xi ħadd kien bagħat igħidlu li lil Ġest kienu qabduh u kkundannawh għal mewt. Donnu li ġie jaqbeż għalih ma' Pilatu Pilatu baża' li Ġużeppi sa jqarraq bih u jieħu lil Ġest, għaxi imma ħaj, u jarġa' jfejqu. Pilatu imma, meta għaraf minn: għand iċ-Ċenturjun: li Ġesti kien miet tassew. tagħa l-ka- tavru tiegħu lil Ġużeppi, hemm qad- diem iċ Ċenturjun. : U ''ċ-Ċenturjun raġa' mar jindokra ' l-imsallbin u Ġużeppi mar jixtri liżar biex ikeb- beb fih il-Ġisem ta' Ġest u jidfnu. Ġerusalem — Qabar tal-Ewwel mgerba, bħal dak li qegħdu fih il-Ġisem ta' Ġest meta nizzluh mis-salib. Il-ħaġra tidher fuq ix-xellug. imma sabu li kien mejjet. Hu x'inhu Ġużeppi ma kienx. minn Ġerusalem; u billi dak kien żmien il-Għid il-Kbir aktarx li kien qiegħed. f'daru, f'Ari- matija, biex: jgħaddi jiem il-Għid mal-familja. Pilatu lil Ġużeppi ma emmnux mill- ewwel li Ġesu kien laħaq miet, u bagħat. għaċ-Ċenturjun li kellu. fi ħsiebu. t-tislib, biex jgħidlu sewwa jekk kienx veru. Minn dan jidher li Seklu, bil-ħaġra Fl-Evanġelji Sinottki mhux miktub li Ġużeppi ħasel il-katavru ta' Ġest qabel ma difnu, kif kellhom id-draw- wa li tagħmlu l-Lhud tal-Palestina; donnu: jidher li Ġużeppi, billi kien sar il-ħin: biex tgħib ix-xemx (dik il- ħabta, għall-ewwel t'April, ix-xemx- tinżel għal xi s-sitta.u nofs, ftit qabel jew ftit wara), u jibda. s-Sibt, biex ma jaqbżux fuqu 'l-Qassisin tat- Tempju u l-ħaddiema tagħhom (li m'għandniex xi ngħidu kienu hemm għassa donnhom 'ilpup. feroċi). u jagħtuh xi xebgħa għax kiser il-Liġi, u jarmu l-Ġisem Imqaddes ġewwa xi bir, fittex keffen ta' malajr lif Ġesu fil-liżar, u għalqu fil-qabar tiegħu, ġdid, li kien. għadu kemm: ħaffer għalih stess, dik in-naħa; biex il- pitgħada, kif jgħaddi s-Sibt, jarġa jaqalgħu u jidfnu sewwa (ara l-ktieb tat-tabib Barbet: (La Passione secondo il Chirurgo'', faċċata 195 u bnadi oħra fl-istess ktieb). U dan huwa msaħħaħ mill-fatt li n-nisa tal-Galileja, Mirjam il-Madliena u xi tnejn oħra, xtraw il-fwieħa fil-għaxija kif għadda s-Sibt (għax il-ġurnata kienet tispiċċa ma' nżul ix-xemx, mhux f'nofs il-lejl, kif ngħidu issa) u marru biex jidilku biha lil Ġesu, fil- qabar, il-Ħadd fil-għodu, U barra minn hekk, mil-Liżar li jinsab Torin, jidher li l-Ġisem ta'-Ġesti: ma kienx maħsul; għax kieku-kien, ma kienux jidhru fih, bħal ma jidhru, il-qtar u ċ-ċarċir tad-dmija. Miktub: fl-Evanġelju li Ġużeppi, malli qiegħed il-Ġisem ta' Ġesu fil- qabar, gerbeb ħaġra kbira fuq biebu u telaq. Kif telaq hekk, u ma bażax li l-Lhud jagħmlu xi azzjoni ħażina 7 Ma bażax, l-ewwel għax kien is-Sibt, u l-Lhud fis-Sibt ma jistgħu jagħmlu ebda xogħol; u t-tieni, għax il-qabar kien ma' ġenb bieb il-belt sewwa u ma' bieb il-belt, nhar u lejl, kien ikun hemm : is-suldati għassa, U billi l-Ġisem ta' Ġest: kien mogħti lilu mill Gvernatur, is-suldati kellhom id- dmir. li jindukrawhulu. Mill-kliem li hemm miktub. fl- Evanġelju li Ġużeppi ''gerbeb ħaġra kbira'' f'bieb il-qabar, nafu ta' liema għamla kien dak il-qabar. Qrib ta' Ġerusalem, għad baqa' kemm il- qabar qadim, bil-ħaġra mdawra, donnha ħaġra ta' mitħna, fil-bieb tiegħu. Il-qabar kien ikun magħmul minn żewġ kmamar imħaffrin fil- blat, waħda wara l-oħra; ta' ġewwa ftit aktar baxxa minn ta' barra. Il- kamra ta' barra (jew. vestibolum), kienet tkun dejjem miftuħa; u fl-art tagħha. mal-ħajt tal-faċċata kien ikollha ħofra kbira, u fil-ħofra jkun hemm. bieb żgħir kemm jgħaddi bniedem u tmiss miegħu l-ħaġra l-imdawra wieqfa ġewwa kanal, li jgerbuha fih, 'l hawn jew 'l hemm, meta jridu jiftħu jew jagħalqu l-qabar. Hekk mela kienet id-Difna ta' Ġesti u hekk temmejna dawn l-erba' kelmiet, ħfief u qosra, fuq il-Misteri tal-Ġimgħa l-Kbira. El biddu jinkik, xal għajbu u ħattu fik. Min irid jinkik, neħħa l-għajb tiegħu u xeħtu fuqek. Aħna l-Maltin ngħidu: ċTal ħanut milli jkollu jbiegħ''. U ngħidu wkoll: ''Il-għar jgħajjar, u l-għajb igħajieb''. U dan jidher li hu minnu. Dari, min jgħid bin-nuqqas ta' ħadd ieħor, jagħmel hekk, biex jekk jinkixef tiegħu, in-nes ma jstagħġbux. Elf għadu barra, u la għadu ġewwa. Qawl li jiftiehem tajjeb bil-Malti; aħjar ikollok elf għadu barra, inkella għadu wieħed ġewwa. Għax ta' barra tista' teħles minnhom u ġġennibhom, imma ta' ġewwa dejjem mie- għek, u tistenna d-daqqa tiġi kull ħin.