Ghall-habta li gejt lura mill-Ingilterra wara' li kont ghamilt xi studji ftit fit-tul, rajt lil-Malta u. Ghawdex xort'ohra, Il-qaghda tan-nies kienet hazin wisq aktar minn tallum, sew fit-taghlim, u wisq aktar f'dik tal-flus fl-idejn, u l- qawl jghid, Bla flus la tghannaq u l-anqas tbus,'' — In- ; nies kienu jghixu inqas millum, Fostna, l-imwiet tat-tfal ' kien l-akbar fl-Ewropa, u dan ma seghax jonqos, meta kien hemm nuqqas ta' taghlim, ta' flus, u hlas tajjeb ma kienx hemm lil- min jahdem, Ghalhekk nghid li l-faqar iġin il-mard, Wahda mill-mardiet komuni fit-tfal kienet ir-rakitizmu, Ghal min ma jafx, din il-marda iggib hafna ghawg fit-trobbija tatetfal, u thalli hafna mankamenti, ghaliex ill-marda tmiss l-ghadam waqt li dawn ikunu qed jissahhu u jitwalu, Irrid inzid ukoll li f'din il-marda jkun hemm tibdil fid-demm, u ghalhekk dawn it-trabi kienu jidhru maghluba u bajdana, L-ommijiet ma kienux jindunaw li it-tfal kienu qed jimirdu, u ghalhekk kienu jmorru tard wisq ghand it-tabib,(jekk kienu jmorru, ghax qabel aktar kienu jisimghu mill-oariri tal-gara,): Il-vitamini kienu ghadhom jigu studjati, għalhekk ftit kienu dawk li kienu jafu bill-vitamina D. Hafna minn dal-mard kien jasal ghandi, u l-kazi li kont nara jien, meta lit-tarbija kienu jholluha minn gol-fisqija, ma kontx tista' toqghod bir-riha taz-zejt tal-huta jew taz- zaghruna, Dawn l-ommijiet kienu jidilku dawn it-trabi morda — b 'dan iz-zejt minn rashom sa saqajhom; dawn l-ommijiet kienu jaghmlu sew, ghax biz-zmien sar maghruf li dan iz-zejt jinx- torob mill-gilda u t-trabi jghaddu ghall-ahjar, Dawn l- istudji saru fl-Amerka, fejn saħu li luvitanitàa' p: ibssustanza taz-zejt tal-huta, tfejjaq ir-rakitizmu, u ghalhekk l-omiijiet Maltin, hafna drabi, kienu jehilsu lit-trabi taghhbm finn hafna mankamenti fil-gisej, Iz-zaghruna hija huta mdaqqsa li tizen, l-iktar madwar wizintejn, Hi huta mir-razza tal-mazzola imfittxija hafna. . Meta sajjed jaqbad din il-huta jaghmel kollox biex jiehu il- fwied taghha, Dan jorbot il-fwied minn tarf u jdendlu mal habel, u jhallih iqattar sakemm jingabor go flixkun, Meta l-fwied ma jibaghax fih zejt, ipoggu rixa gol-flixkun, u jhalluh gheri fuq l-ixkaffa. . Meta xi hadd kien jigref jew ġaqta' xi mkien, je w ilidllu xi barxa, imur ghand min ikollu: minn dan iz-zejt, u u bir-rixa midluka kien jidlek il-ferżċà,: Ghad li hafna drabi dan il-flixkun kien ikun mitluq fuq l- bpiijin ixkaffa fit-trab u l-ghanqbud, il-ferita kienet tfiq xorta qahda. Izda llum nafu li dan iz-zejt irabbi l-moffa fil- wicc, u-din, li hi peniceliħħ, tbieghed l-infezzjoni ti tghin- il-fejqan. l s Nghaddu issa ghall hag'ohra, li hija il-qatgha, Hafna drabi il-kbar u iz-zghar, jinqatghu, u ghalhekk dawn jinqa— taghlhom l-aptit, u t-tfal, wara jisfaru lelluxa. Ghalhekk l-ommijiet ta' dawn it-tfal jibdew jaraw x'ser jaghmlu, u l-ewwel haga hija li jsaqsu liil-gara, u jmorru ghand mara li 'ksewwi xi flixkunt. (Xi jfisser dan7 Kien hawn individwi,: l-aktar nisa, li jaghhluha ta' tobba u ta' spizjara f'salt, Ghalhekk, meta l-omm kienet tmur B'xi tifel ghand xi hadd minn dawn, kienu l-ewwel jisimgħuha, u mbghati jibdew ikeħlu lit-tifel b'idejh miftuha; wara kienu jaghtu flixkun mistura, Din id-duwa kienet tkun maghmula minn haxix; mill-haxixa tar-rubambru, ftit kola, u mzewqa biz-zokkor jew gulepp; u ghalhekk l-ommijiet kienu hafna drabi jmorru ghand l- ispizjar jixtru l-gulepp tar-rubarbru, Din kienet tkun medicina tajba, ma taghmilx hsara, tnaddat il-fwied, u jekk is-suffejfa kienet tkun mill-qatgha. tassew 'tienet tmur malajr u t-tifel je rga' jiftah l-aptit. Ghalhekk ir-rubarbru, ghall-dan il-mard, ghadu tajjeb sa. lum, Naraw issa xi haga dwar l-iskarlatina, waħda. mill-mard infettivi, Hafna drabi, din in-nies kienu jhawduha mall- hosba. Hemm hafna sintomi jixtiebhu, u t-tabib jaghraf wahda mill-ohra mir-raxx. 'ul-gisem, kif jitqassam f'wahda u kif jitqassam fiċohra, Izda lill-imsejkna ommijiet u missirijiet, din il-marda kienet iddahhalhom f'hafna hsibijiet, ghaliex il-marid, b'wahda minn dawn il-mardiet jintelaq hafna minhabba id-deni qawwi; ghalhekk il-missier jew l-omm jaghmlu minn kollox biex ifejqu lill marid, izda aktar jisimghu mill gara milli mit-tabib… Kienu jaghmlu zaghfran imxarrab bl- ilma mal-lejl, l-ghada jxarrbu l-lizar tal-ghazel. c1h,-u jkebbt l-marid f'dan il-lizar imxarrab, Dan kien isir ghal xi t liet tijiem wara xulxin, u id-deni kien jinzel, M'għandniex xi nghidu, ghall-hosba kienhemm id-drawwa, li malli jaraw li it-tifel qieghed jihmar, kienu jgezwruh f'xali ahmar biex il-marda tohrog malajr. L-ikel kien ikun ilma shun jew halib u xgħir, Haga kienu jaghmlu hazin, li kienet li malli jaraw li t-tifel marritlu l-hmura u d-deni, kienu jhalluh jilghab ma' tfal ohra, u l-marda kienet tinxtered, Iz-zmien ibiddel id-drawwiet ta' l-imghoddi, Bicca huma sbieh u tajbin, u ohrajn huma tal-biki, Hafna nies inqerdu ghaliex l-gherf ta' l-imghoddi kien għadu lura, Tllum ahna mixjin lejn l-era tad-dawl, Bizzejjed wiehed jghid li l- bniedem tela' fuq il-qamar, L-ghemejjel ta' l-imghoddi; meta nharsu l-ejhom tajjeb bid-dawl taghhom, narawhom sbieh, u Alla hares ma kient hekk, ghax dawn swew biex ahna nitghallmu minn dan il-folklor li ilum sirna nghozzu tant, Nghidu xi haga fuq 'it-tazza'l, Din kienet mistura, jigifieri medicina mhallta maghmula minn hxejjex medicinali, Din kienet, biex nghid hekk, id-duwa wahdanija li setkhet tinghata lill-dawk ii jimirdu bill-kolera, u din ghadha tingħata f'xi ukejjen ohra fid-dinja, Fi zmien it-tażza, ix-xjenza kienet ghadha ma haditx xejra l-quddiem, Ghalhekk din il-mistura, b'xi haga biex ixxejjen it-toghma hazina, ma kienetk bizzejjed biex ixxejjen ir-rehja ta' l-imsaren u d-deni, Ghalhekk it-tazza kienet tittiehed ghalxejn, Illum minflok din jaghtu ilma bill-melh, bikarbonat u xi ngredjenti ohrajn, kollox imhallat fl-ilma mgholli, Meta. l-marid mill-kolera jixrob hafna minn dan l-ilma, isib fih dak kollu li jkun tilef, ghalhekk ma jmutx, Billi l-marid ikollu hafna deni, jaghtuh il-penicillin specjali bit- tingiza,:: Bhala prevenzjoni illum hemm ukoll-it-tilqim kontra l-kolera, ' Hafna huma dawk li semghu min jghid oqghod kwiet ghax hawn it-tazza ghalik'' ' Dan ifisser li jekk ma tiskotx intik tan ix-xorb. : L IA Minhabba li f'din il-harga ma kienx hemm spazju biz- zejjed, l-edittn jiddispjacih li ma jistax idahhal ahbarijiet lokali ta' nteress folkloristiku, izda huwa mahsub li dan: i sir f'harg'ohra, : ji L-editur jixtieq javza lill-kontributuri ta' artikoli biex jidhru fl-Imnara, li dawn. ghandhom ikunu originali, Ukoll, l-aktar artikoli accettabbli huma davk li jittrattaw dwar esperjenzi personali u drawwiet li spiccaw, sa qabel il- gwerra li ghaddiet,