Tagħrif Storiku Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Ħaż-Żebbuġ huwa wieħed mill-parroċċi l-anzjani ta' Malta u Għawdex u jissemma bħala parroċċa għall-ewwel darba f'lista ta' benefiċċji tal-1436, magħrufa bħala r-'Rollo' — Cappella Rahal Zebug uncias xi — li kienet ordnata — quinterniolus pro concordia taxarum — mill-Isqof Senatore de Mello de Noto7 Kont taf li d-dokument oriġinali kien safa' mitluf iżda kopja tiegħu tas-seklu sittax/sbatax baqgħet teżisti u maż-żmien intrefgħet fil-Librerija Nazzjonali fis-sezzjoni tal-manuskritti', u kien mitbugħ mingħajr l-introjti u b'mod disorganizzat mill-istoriku Malti Giovanni Francesco Abela fid-Della Descritione di Malta… li huwa ppubblika fl-16477 2 Kont taf li r-referenza għal Ħaż-Żebbuġ fir-'Rollo' hija sewwa sew dik ta' ''cappella'', kelma li fit-terminoloġija ta' dak iż-żmien kienet tfisser parroċċa7 Kont taf li Ħaż-Żebbuġ ma sarx parroċċa fl-1436 kif għadd ta' storiċi, inkluż l-istoriku eklesjastiku Achille Ferris', stqarru minn żmien għal żmien fin-nisġiet tagħhom fuq ġrajjiet artna, iżda kien diġà parroċċa f'dik is-sena, jiġifieri huwa kien ilu xi żmien stabbilit, għalkemm la nafu meta u lanqas kif twaqqaf bħala parroċċa7 Kont taf li f'kitba qadima oħra tas-seklu ħmistax li tinsab merfugħa fil-Mużew tal-Katidral, l-Imdina', il-knisja parrokkjali ta' San Filep f'Ħaż-Żebbuġ tissejjaħ ''matriċi' li jfisser li hija kienet issejħet hekk bil-fors sabiex tingħażel minn fost kemm kien hemm knejjes oħrajn f'dik il-parroċċa tat-tliet irħula żgħar ta' Ħal Mula, Ħal Dwin u Ħal Muxi li kollha kellhom il-knejjes tagħhom Kont taf li l-eqdem referenza li għandna għal isem Ħaż-Żebbuġ hija sewwa sew dik li naraw fil-Lista tad-Dejma datata 1419 fejn ir-raħal jissemma bħala casali zebugi '7 Kont taf li Ħaż-Żebbuġ jissemma wkoll f'atti tal-Qorti Kapitanali ta' Malta, dak li jġib id-data 19 ta' April, 1436 — casale oliva alias Zebbug, contrata''7 L-isem ta' Ħaż-Żebbuġ għalhekk jidher indikat tajjeb f'dokument li jmur lura għall-istess sena li fiha huwa indikat bħala ''cappella'. Wieħed jinnota li fir-'Rollo' tal-Isqof De Mello huwa mniżżel bil-Malti — Raħal Żebbuġ'. Kont taf l-isem ta' Ħaż-Żebbuġ huwa prominenti f'għadd sabiħ ta' dokumenti oħrajn tas- seklu ħmistax u li jinsabu kemm fl-arkivju Statali kemm f'dak Ekkleżjastiku Kont taf, per eżempju, li raħal żebuġ jinsab imniżżel f'dokumenti li jinsabu konservati fl-arkivju tal- Mużew tal-Kattidral fl-Imdina'7 Kont taf li isem ir-raħal jitfaċċa wkoll f'numru sabiħ ta' atti notarali bħal dawk diversi tan-Nutar Giacomo Sabbara f'wieħed mir-reġistri miżmumin b'għożża fl-Arkivju Notarili fil-belt Valletta7' Wieħed mill-ulied denji ta' Malta u Għawdex li ismu ma ngħatax il-ġieħ li jistħoqqlu u li twieled Haż-Żebbuġ kien il-perit Giovanni Domenico Debono7 Huwa twieled fl-1835, iben Filippo Nicola Debono u Narua mwielda Trevisan. Għalhekk, huwa kien mill-familja ta' għadd ta' patrijotti Żebbuġin fl-imblokk tal-Franċiżi min-naħa t'ommu. Kont taf li Giovanni Nicola fassal knejjes, kunventi, kulleġġi, fabbriki u edifizji oħrajn. Kont taf li huwa kien il-perit ta' għadd sabiħ ta' djar ta' arkitettura ġentilizja u aristokratika speċjalment f'tas- Sliema li żviluppa fi żmienu. Huwa għamel il-pjanta tal-knisja l-ġdida tal-Qalb ta' Ġesi Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 ) Tagħrif Storiku www.bandasanfilep.com.mt f'Tas-Sliema, il-knisja tal-Kulleġġ tal-Ġiżwiti u ż-żjieda l-ġdida tal-istess Kulleġġ fil- Balluta. Huwa kien ukoll id-disinjatur tal-kunvent ta' San Ġużepp f'Tas-Sliema. Kont taf li huwa kien li ddisinja s-St. Paul's Buildings fi Triq il-Punent kantuniera ma' Triq it-Tijatru, fil-belt Valletta, fl-19087 Kont taf li ismu jinsab imnaqqax fuq l-istess blokk bini li nbena flok Palazzo Britto'7 Kont taf li huwa għamel ukoll il-pjanta tal-'West End Buildings' fi Triq in-Nofsinhar kantuniera ma' Triq l-Ifran fl-istess kapitali tagħna7 Kont taf li huwa bena fost l-ewwel blokok ta' appartamenti fil-belt Valletta bħal fi Triq Zekka, Triq Kristofru, Triq in- Nofsinhar u f'għadd ġmielu ta' toroq fl-istess kapitali tagħna7 Kont taf li miż-żwieġ tiegħu ma' Maddalena mwielda Naudi fl-1876, huwa kellu tifla — Marija Ġużeppa — li żżewġet lill- ġurista u leġislatur famuż Malti Sir Michelangelo Refalo7 Il-knisja tal-Madonna tal-Abbandunati li nsibu fir-raħal hija waħda minn żewġ knejjes biss moħtara lill-Verġni Qaddisa li jinsabu f'Malta u Għawdex7 Kont taf li l-introduzzjoni tad-devozzjoni Marjana lejn tal-Abbandunati fil-gżejjer Maltin seħħet bis-saħħa ta' intervent li kien għamel Fra Ramon Perellos v Roccaful meta kien għadu Balliju u qabel ma nħatar Granmastru tal-Ordni ta' San Ġwann u l-Kap ta' pajjiżna fl-16972 Kont taf li kien sewwa sew fis-sena 1758 li nbniet il- knisja filjali tal-Madonna tal- Abbandunati f'Ħaż-Żebbuġ fl-inħawi magħrufin bħala Il-Kappella tal-Abbandunati u Villa Buleben tal-F. amilja Azzopardi fi Triq il- Ħal Dwin u li l-fundatur Madonna, Ħaż-Żebbuġ. tagħha kien is-saċerdot Dr Baskal Arkangelo Azupardi li kien iggrawda Juris Utriusque Doctor jew bħala Duttur tal- Liġi ta' dak iż-żmien, li kien benefattur tal-knisja arċipretali ta' Haż-Żebbuġ kif ukoll li għen lis-Sodalità tal-Qassisin fi ħdan l-istess parroċċa7 Kont taf li Reverendu Azupardi, li kien konsulent tas-Sant Uffizju (jew l-Inkwiżizzjoni) f'Malta, skont l-atti tan-Nutar Girolamo Bonavita kien ħalla proprjetà lill-knisja tal-Madonna tal-Abbandunati sabiex minnha jkunu jistgħu jinħarġu renti jew pensjonijiet bħala benefizzju ekkleżjastiku. Barra minn hekk, Reverendu Azupardi kien għammar din il-knisja bl-artali u paramenti kollha meħtieġa. Kont taf li Fra Azupardi kien bena l-kwatier-palazz bil-ġonna miegħu jmiss mal-knisja sabiex huwa flimkien mal-familja u l-qaddejja tiegħu jkunu jistgħu jgħixu fih2' Fost il-kunjomijiet li jispikkaw f'Ħaż-Żebbuġ fil-bidu tas-seklu ħmistax fil-'Lista tad- Dejma, jew ta' individwi li kienu ingaġġati biex jgħassu u jħarsu x-xtut ta' Malta, insibu dak medjevali ta' 'Żurki''7 Kont taf li dan il-kunjom Żebbuġi taż-Żmien Nofsani fi ġrajjiet pajjiżna, minkejja li nqered sekli ilu, baqa' wkoll jissemma fit-toponomastika billi biċċa art fl-inħawi tal-Imqabba baqgħet tissemma bħala ''Ta' Żurqi' — ta zurki, galca in contrata xl hvseuv (għassiewill. Kont taf li kien ukoll bit-tħabrik tal-Patri Stiefnu Żurki, Vigarju Provinċjali tal-Patrijiet Agostinjani f'Malta, li fis-sena 1533 tkabbar il-kunvent u ngħatat xejra ġdida lill-knisja tal-Ordni f'Għawdex skont l-atti tan-Nutar Giovanni Antonio Sansuni Tagħrif Storiku Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Kont taf li kunjom ieħor li jissemma fil-lista tas-suldati tad-Dejma tal-1419 huwa dak ta' Mula biex b'hekk wieħed jagħraf tajjeb ir-rabta li huwa kellu mar- raħal billi fl-inħawi tiegħu konna nsibu wkoll toponimu bl-istess nomenklatura — Ħal Mula2 Kont taf li l-isem ta' dan ir-raħal diġà jissemma fis-seklu ħmistax f'atti notarili u oħrajn tal-Istat''. Kont taf li maż-żmien ir-raħal ta' Ħal Mula u l-kunjom tbiegħdu minn xulxin billi r-raħal baqa' jeżisti biss fl-isem fl-ewwel nofs tas-seklu sbatax filwaqt li d-dixxendenti tal- familja ħarġu mill-irjieħ tar-raħal filwaqt li tferrxu f'inħawi oħrajn tal-gżira Fortunatament, Ħal Mula reġa' nbena mill-ġdid u Ilum huwa isem magħruf ferm fir-raħal ta' Ħaż-Żebbuġ fejn insibu anki triq li ġġib ismu. Ir-Reġistri Elettorali tal-1930 u l-1932 huma fost il-listi tal-Maltin u l-Għawdxin li kellhom id-dritt tal-vot li huma ħafna minnhom indikati bil-laqam tal-familja jew dak personali kif kienu magħrufin dak iż-żmien Kont taf li ż-żewġ elenki tal-elettorat ta' Ħaż- Żebbuġ f'dawk is-snin ixandru onomastika fir-raħal li tmur lura għexieren ta' snin u li għadha kollha eżistenti sa Ilum7 Il-laqmijiet li niltaqgħu magħhom fir-Reġistri Elettorali ta' Ħaż-Żebbuġ għas-snin imsemmija jistgħu jkunu klassifikati bħala dawk marbutin ma' isem jew simbolu ta' antenat fir-razza, jew tixbiħ ta' kapostipite ma' persunaġġ storiku u famuż, jew okkupazzjoni inkella sengħa rikorrenti li kienet tagħti identità lill-familja, jew imġieba jew avveniment li seħħ fil-passat fi ħdan ġenerazzjonijiet passati, jew raġuni oħra. Kont taf li kunjom popolari f'Ħaż-Żebbuġ — u Ilum anki fis-Siġġiewi — li jmur lura minn ġidd għal ġidd 'il fuq minn mitejn u ħamsin sena, u jaf l-oriġini tiegħu lil isem persunaġġ fil-familja kien dak TA' KRISTOFNU li baqa' marbut sewwa sew mal-kunjom Attard sal-ġurnata tal-lum2 Kont taf li dan il-laqam baqa' jingħad u ħaj allavolja Kristofru Attard, li minnu huwa beda, kien jgħix f'nofs is-seklu tmintax u kien miż-żwieġ tiegħu ma' Anna Gambin li ta bidu għal kull min iġib il-kunjom Attard u huwa magħruf bħala TA' KRISTOFNU anki fi żmienna/ Kont taf li dan huwa eżempju ċar kif kunjom u laqam jistgħu jibqgħu marbutin flimkien għal sekli sħaħ2 Il-poeta Nazzjonali Monsinjur Dun Karm Psaila (1871-1961), wieħed mill-ikbar ulied Fi Ħaż-Żebbuġ ta' kull żmien, twieled fid-dar Nru 7) 12 fi Triq il-Parroċċa7 Kont taf li huwa kien offra Għaliex, Missier, għal leħnek sod jitriegħed Sogetli: z 7—200M Sa mill-qiegħ nett l-infern imgħaddab sewwa) i. si Liema Driegħ moħbi ħadem fik u qiegħed lsuqek hawn ġo nofsna kollok ħlewwal7 Hekk, lil Filippu, bil-biża' jitniehed Il-poplu ġewwa Aggira, fejn bid-dnewwa L-Għadu kien ħakem, w issa qed jitbiegħed Għax saħħtu diebet: kulħadd qed jiddewwa heaqa U dak li ħbub għajnejh kienu bla dija X'ħin jara dawl ix-xemx mill-gdid, itenni: O setgħa ta' bla qiesl X'kelma qawwijal Tarah id-dinja miexi f'nofs il-ħtija Lil dak ifejjaq u lil dan iħenni l U tinzel fl-art quddiemu għalenija A (FIĦ i - IE 1004 mm Is-sunett ta' Dun Karm miktub bit-Taljan fl-1940, maqlub bil-Malti fl-1985 minn Mons. Lawrenz Cachia. Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 ) Tagħrif Storiku www.bandasanfilep.com.mt ċurkett tad-deħeb li kien jiswa għaxar liri sterlini meta beda l-ġbir għall-bini tan-navi tal-knisja arċipretali. Dun Karm, li kellu jitbiegħed mir-raħal twelidu għażiż minħabba l-professjoni, il-missjoni u l-vokazzjoi tiegħu ta' għalliem, baqa' jħobb lil Haż-Żebbuġ u jinteressa ruħu fih sakemm miet. Kont taf li huwa tant kien moħħu f'raħal twelidu, li huwa kien lesta l-qabar f'kappella fiċ-ċimiterju tal-Infetti ġewwa r-raħal sa minn ħafna snin qabel il-mewt tiegħu li ġrat fl-1961. Kont taf li fl-1904, Dun Karm kiteb sunett bit-Taljan li Monsinjur Reverendu Dun Lawrenz Cachia, saċerdot Żebbuġi ieħor ta' dehen u ġieh fil-qasam tal-lingwistika u l-letteratura li serva anki bħala Arċipriet tar-raħal, kien qaleb bil-Malti fis-sena 19855. Kont taf li meta Dun Karm kiteb is-sunett b'dedika lil Ħaż-Żebbuġ u lill-patrun tiegħu Filippu t'Aġġira, huwa kien għadu ma bediex jikteb il- poeżiji bil-Malti iżda biss bit-Taljan2 Kont taf li huwa beda jisperimenta bl-ilsien Malti fl-1912 wara li kien ilu jinseġ il-poeżija sa mill-1889 meta ta' tmintax-il sena huwa kiteb l-ewwel versi tiegħu 79 familji tiegħu kien jinsab f'Ħaż-Żebbuġ u kellu l-oriġini tiegħu bil-ħidma u l-għaraq tal-qassis minn Ħaż-Żebbuġ Reverendu Dun Ġann Karl Muscat (1874-1942), iben Filippu u Giovanna mwielda Vassallo7 Kont taf li Dun Ġann Karl, li sar saċerdot fl-1899, kien ħalla werrieta tiegħu lin-neputijiet aħwa Muscat, ulied Franġisk Saverju u Marjetta xebba Felici f'testment li kien għamel għand l-Prim Ministru ta' Malta n-Nutar Dr Giorgio Borg Olivier meta kien għadu jilħaq manjifk u kien għadu fil-bidu tal-prattiku twila u intensiva tiegħu fil-liġi u fil-politika2 Kont taf li l-ġenealoġija tal-familja Muscat kienet miruta mill-familja ta' Marija u Antoine Lanfranco tal-Imsida meta mietet l-aħħar superstiti tal-familja Muscat, jiġifieri Rita, fis-sena 2003, u Ilum hija magħrufa bħala l-Ġenealoġija Lanfranco u tinsab fl-Imsida7 Kont taf li kemm l-aħwa Muscat kif ukoll il-familja Lanfranco komplew aġġornaw u sebbħu b'tagħrif ġdid il- ġenealoġija Lanfranco biex issa saret waħda mill-aqwa fil-kamp internazzjonali7 Kont taf li wieħed bis-saħħa ta' din il-ġenealoġija jista' jikkompila l-arbli tar-razza tiegħu fir-riġward ta' għadd ta' riċerki importanti bħalma huma dawk li għandhom x'jaqsmu mat-titli ta' proprjetà ta' oqbra f'ċimiterju, id-drittijiet ta' legati matrimonjali, konnessjonijiet ma' personalitajiet ta' fama, u l-bqija. Kont taf li l-pittur Żebbuġi Pawlu Chircop kien pitter bil-lapes ritratt ta' Dun Ġann Karl fl-1918 meta dan is-saċerdot kellu 44 sena7 Iż-Żebbuġin kienu fost l-eroj ewlenin Maltin fi żmien l-Imblokk tal-Franċiżi fl-1798-1800 iżda kellhom ukoll iħallsu prezz qares mhux biss għaliex bosta minnhom mietu jew mardu wkoll jekk ma kinux jiffurmaw parti mill-battaljun jew gwariġjon iżda għaliex ħafna minnhom tilfu flejjes kbar li kienu sellfu lill-gvern tal-Ordni ta' San Ġwann matul is-snin. Numru ta' Żebbuġin sidien, għonja u oħrajn kienu ddepożitaw boqxiexhom fil-bank kummerċjali tal-gvern ta' dak iż-żmien magħruf bħala l-Massa Frummentarja li l-Istat kien organizza biex jinxtraw il-qmuħ u ikel ieħor minn Sqallija. Kont taf li l-gvern Franċiż malli ħa l-amministrazzjoni ta' Malta kien ħataf taħt idejh il-kapitali kollha ta' dan il-fondi li wasslet għal tbatija kbira fost il-Maltin inkluż iż-Żebbuġin. Il-Ġeneral Franċiż Vaubois kien verament ħalla nota li biha kien wiegħed li l-flus jerġgħu jitħallsu lura u kien saħansitra għamel garanzija li fin-nuqqas ta' ħlas jitħallew suldati mill-armata Franċiża bħala rahan, iżda mhux biss l-Imperu tiegħu iżda anki dak Inġliż li kellu seba' mitt sena biex jieħu t-tmexxija ta' Malta taħt idejh, naqas milli jonora id-djun tiegħul Kont taf li l-knisja ta' Haż-Żebbuġ weħidħa kienet tilfet is-somma ta' 37,815-il skud (dan l-ammont huwa ekwivalenti għal bejn wieħed u ieħor 7,310 Euro) a skapitu mhux biss tal-Kurja iżda Tagħrif Storiku Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 l-iktar bi preġudizzju għall-kleru, ix-xrieki reliġjużi kif ukoll il-poplu in ġenerali tar-raħal) Bosta kienu l-Kapijiet tal-Knisja lokali li ssottomettew petizzjonijiet jew talbiet formali lill- gvern biex titwaqqaf kummissjoni indipendenti sabiex tara u tgħarbel il-kotba jew reġistru tal-Massa Frummentarja iżda kien kollu għalxejn. ' l Librerija Nazzjonali, Manuskritt 721 (Mixxellanja), 2 r. 4 v. 5 Ara: Godfrev Wettinger, Il-Ġrajja Bikrija tal-Knisja Matriċi t'Għawdex 1435-1551, Malta Universitv Press, Malta 1975, paġna 3 7 Librerija Nazzjonali, Manuskritt 360, paġna 922 1300-1800, Publishers Enterprises Group Ltd, 2000, paġna 292 0 ANV, Reġistru 494/1 1 Arkivju Arċiveskovili, Malta, Vista Pastorali 1758-60, II, paġni 588-589r '2 Arkivju Notarili, Valletta, Atti Nutar G Buttiġieġ, 26.1.1539 5 Ara: P.Ġulju Bonnici, O.S.A., Ġrajjiet Agostinjani f'Malta, Provinċja Agostinjana, Malta, 1990, paġna 7 4 Ara, per eżempju, Arkivju Notarili, Valletta, Atti Nutar Giacomo Sabbara, 10.8.1496, Reġistru 494/1 5 Luret Vella, Storja Ta' Ħaż-Żebbuġ, Interprint Ltd. Malta, 1986, paġni 106, 123, 157 u 159 16 Ara: Oliver Friġġieri, Dun Karm — Il-Poeżiji Miġbura, Klabb Kotba Malta, Malta 1980, 481 pp. 77, Ramija Str., Siġġiewi Tel: 9901 2473