Taqsima 6 IL-KWISTJONI TAL-LINGWA (i) Il-Pari Passu' vs il-'Free Choice' Il-kontroversja dwar il-lingwa kienet qalba ta' l-istorja poll- ta Malta. Assimilazzjoni ta' poplu mal-kolonizzatur ' imezz Gini kien wieħed mill-ewwel passi li kien jieħu l-Gvern Imperjali minħabba problemi ta' amminis:razzjoni U fuq kollox biex jinkisbu l-ordni u d-dixxiplina. Poplu li jaqbel jevi li jkollu jaqbel, mal-polilika tal-gvern ma tan'x seta' jkun ta' uġiegħ ta' ras. Għalhekk kienet tissemma sikwiet il- fit ja tal-lingwa tal-kolonizzatur li issa minnu sar jiddependi ħixien tal-poplu maħkum. Iżda l-politika dwar il-lingwa qatt ma kienet iqis is-sentiment ta' dan il-poplu. F'Malta ċ-'champion' ewlieni ta' din il-politika kien Stri land, kif wieħed jista' jobsor. Fil-tmeninijiet kien diġà sar attentat biex jidħol l-Ingliż fl-ewwel klassijiet ta' l-i eiiel Primarji, kif kien issuġġerixxa Sir P. Keenan, iżda xi ftit jew wisq dan kien falla. Għall-bidu kienet tinħass biss 1; ħtieġa H l-Ma'żin ikunu jafu biżżejjed Ingliż kemm jiddubbaw biex l-amministrazzjoni ssibha eħfef li tikkomunika mal-komunità jk Issa, kważi għoxrin sena wara, bdiet żinħass l-urġenza ii Malta tiġi assimilata malajr kemm jista' jkun ma' l-Ingil- terra minħabba l-qagħda internazzjonali mwiegħra u l-biża' mill-moviment irredentista Taljan li kien qed ikabbar l-infiu- wenza tiegħu fost l-inteiliġenzja Mal'ija. il-tixrid ta' l-ilsien Ingliż ħa prominenza li qatt ma kellu qabel: angliċizzazzjoni f'kull qasam u fuq Kull livell tal-ħajja Maltija. - Nemmen illi l-Maltin huma assolutament passivi,' qal Strickland, ''għaliex jifhmu li jinħtieġ jedukaw lil uliedhom, u illi l-Ingliż kapaċi jgħinhom aħjar jaqilgħu l-għajxien tagħhom… 0 F'din il-kwistjoni l-P.N. kien lest li jasal għal kompromess In-Nazzjonalisti ħarġu bl alternattiva tal-pari passu, jiġifieri li jiġu mgħalhma l-Ingliż u t an flimkien. Iżda l-gvern baqa' jisħaq fuq l-iskema tiegħu, il-Free Choice' (li fil-prattika ma kienet ħielsa xejn), fen il-ġenituri. tat-tfal ikunu jistgħu jagħżlu jekk iridux fi wliedhom jitgħallmu l-Ingliż jew il- Taljan. Barra mill-propaganda li kienet issir mill-gvern favur l-utilità ta' l-Ingliż, il-ġenituri kienu jiġu influwenza'i mod ieħor. Kif wieħed jista' jimmadna, il-biċċa l-kbira tal-ġenituri kienu huma stess nies bla skola u ħafna drabi kienu jmorru jistaqsu lill-għalliema għall-parir dwar l-għażla. Fuq pressjoni mill-gvern, l-għalliema kellhom. bil-fors jappoġġjaw il-poli ika prevalenti, l-aktar meta l-gvern għamiiha ċara li l-Ingliż u mhux it-Taljan kien il-lingwa tal-ġejjieni. Il-mexxejja Naz- jonalisti ma kinux jaraw ħlief ġejjieni ikreh ta' ripressjoni u imtimidazzjoni mill-gvern. Mizzi għalxejn talab li jsir refs- rendum. dwar. il-kwistjoni għaliex kien konvint Hi l-Maltin jippreferu li wliedhom ma jkollhomx jagħżlu bejn i vĊ lingwi, Tu jekk il-poplu jgħid illi ma jridx jaf aktar b'Taljan, nagħti kelmti u naħlef illi qatt ma nerġa' nitkellem dwar l-isien Taljan sakemm indum ħaj. (20 L-ewwel passi li ttieħdu mill-gvern biex tiddaħħal is-Sis- tema tal-'Free Choice'' kienu riformi fid-dipartiment ta' l-Edu- kazzjoni b'tali mod li l-iskop ta' l-amministrazzjoni Im jintlaħaq malajr kemm jista' jkun u mingħajr ebda Dr. A.A. Caruana, li kien laħaq Direttur ta' l-Edukazzjoni wara Savona, għamel l-istess bħal ta' qablu u rriżenja. Ġie iffurma' kumitat speċjali biex jirrapporta dwar bidliet f'istituzzjonijiet edukat'ivi, u nħatar kumitat ta' :mexxija separat għall-iske Primarji. Barra minn hekk it-Taljan ma baqax suġġett obbil- gatorju biex wieħed jidħol il-Liċeo fejn l-Ingliż sar il-Lingwa ta' struzzjoni fis-suġġetti kollha ħlief fil-Latin, it-Tajjan u r-Reliġjon. Ċerti suġġetti fil-Fakultà tal-Mediċina fl-Univer- sità kellhom ukoll jiġu mgħallma l-Ingliż. Iżda l-akbar insult kien meta tneħħa s-Senat 'a' l-Università li kien twaqqaf fl-1887 u li kien jagħti ħjiel ta' awtonomija lill-Edukazzjoni Taqsima 6 IL-KWISTJONI TAL-LINGWA (i) Il-Pari Passu' vs il-'Free Choice' Il-kontroversja dwar il-lingwa kienet qalba ta' l-istorja poll- ta Malta. Assimilazzjoni ta' poplu mal-kolonizzatur ' imezz Gini kien wieħed mill-ewwel passi li kien jieħu l-Gvern Imperjali minħabba problemi ta' amminis:razzjoni U fuq kollox biex jinkisbu l-ordni u d-dixxiplina. Poplu li jaqbel jevi li jkollu jaqbel, mal-polilika tal-gvern ma tan'x seta' jkun ta' uġiegħ ta' ras. Għalhekk kienet tissemma sikwiet il- fit ja tal-lingwa tal-kolonizzatur li issa minnu sar jiddependi ħixien tal-poplu maħkum. Iżda l-politika dwar il-lingwa qatt ma kienet iqis is-sentiment ta' dan il-poplu. F'Malta ċ-'champion' ewlieni ta' din il-politika kien Stri land, kif wieħed jista' jobsor. Fil-tmeninijiet kien diġà sar attentat biex jidħol l-Ingliż fl-ewwel klassijiet ta' l-i eiiel Primarji, kif kien issuġġerixxa Sir P. Keenan, iżda xi ftit jew wisq dan kien falla. Għall-bidu kienet tinħass biss 1; ħtieġa H l-Ma'żin ikunu jafu biżżejjed Ingliż kemm jiddubbaw biex l-amministrazzjoni ssibha eħfef li tikkomunika mal-komunità jk Issa, kważi għoxrin sena wara, bdiet żinħass l-urġenza ii Malta tiġi assimilata malajr kemm jista' jkun ma' l-Ingil- terra minħabba l-qagħda internazzjonali mwiegħra u l-biża' mill-moviment irredentista Taljan li kien qed ikabbar l-infiu- wenza tiegħu fost l-inteiliġenzja Mal'ija. il-tixrid ta' l-ilsien Ingliż ħa prominenza li qatt ma kellu qabel: angliċizzazzjoni f'kull qasam u fuq Kull livell tal-ħajja Maltija. - Nemmen illi l-Maltin huma assolutament passivi,' qal Strickland, ''għaliex jifhmu li jinħtieġ jedukaw lil uliedhom, u illi l-Ingliż kapaċi jgħinhom aħjar jaqilgħu l-għajxien tagħhom… 0 F'din il-kwistjoni l-P.N. kien lest li jasal għal kompromess In-Nazzjonalisti ħarġu bl alternattiva tal-pari passu, jiġifieri li jiġu mgħalhma l-Ingliż u t an flimkien. Iżda l-gvern baqa' jisħaq fuq l-iskema tiegħu, il-Free Choice' (li fil-prattika ma kienet ħielsa xejn), fen il-ġenituri. tat-tfal ikunu jistgħu jagħżlu jekk iridux fi wliedhom jitgħallmu l-Ingliż jew il- Taljan. Barra mill-propaganda li kienet issir mill-gvern favur l-utilità ta' l-Ingliż, il-ġenituri kienu jiġu influwenza'i mod ieħor. Kif wieħed jista' jimmadna, il-biċċa l-kbira tal-ġenituri kienu huma stess nies bla skola u ħafna drabi kienu jmorru jistaqsu lill-għalliema għall-parir dwar l-għażla. Fuq pressjoni mill-gvern, l-għalliema kellhom. bil-fors jappoġġjaw il-poli ika prevalenti, l-aktar meta l-gvern għamiiha ċara li l-Ingliż u mhux it-Taljan kien il-lingwa tal-ġejjieni. Il-mexxejja Naz- jonalisti ma kinux jaraw ħlief ġejjieni ikreh ta' ripressjoni u imtimidazzjoni mill-gvern. Mizzi għalxejn talab li jsir refs- rendum. dwar. il-kwistjoni għaliex kien konvint Hi l-Maltin jippreferu li wliedhom ma jkollhomx jagħżlu bejn i vĊ lingwi, Tu jekk il-poplu jgħid illi ma jridx jaf aktar b'Taljan, nagħti kelmti u naħlef illi qatt ma nerġa' nitkellem dwar l-isien Taljan sakemm indum ħaj. (20 L-ewwel passi li ttieħdu mill-gvern biex tiddaħħal is-Sis- tema tal-'Free Choice'' kienu riformi fid-dipartiment ta' l-Edu- kazzjoni b'tali mod li l-iskop ta' l-amministrazzjoni Im jintlaħaq malajr kemm jista' jkun u mingħajr ebda Dr. A.A. Caruana, li kien laħaq Direttur ta' l-Edukazzjoni wara Savona, għamel l-istess bħal ta' qablu u rriżenja. Ġie iffurma' kumitat speċjali biex jirrapporta dwar bidliet f'istituzzjonijiet edukat'ivi, u nħatar kumitat ta' :mexxija separat għall-iske Primarji. Barra minn hekk it-Taljan ma baqax suġġett obbil- gatorju biex wieħed jidħol il-Liċeo fejn l-Ingliż sar il-Lingwa ta' struzzjoni fis-suġġetti kollha ħlief fil-Latin, it-Tajjan u r-Reliġjon. Ċerti suġġetti fil-Fakultà tal-Mediċina fl-Univer- sità kellhom ukoll jiġu mgħallma l-Ingliż. Iżda l-akbar insult kien meta tneħħa s-Senat 'a' l-Università li kien twaqqaf fl-1887 u li kien jagħti ħjiel ta' awtonomija lill-Edukazzjoni Għolja. Strickland innifsu issa sar il-President tal-kumitati speċjali u ġenerali tal-Liċeo u ta' l-Università rispettivament. Dawn. ir-riformi fl-edukazzjoni qanqlu attakki ħorox mill- ġurnali lokali bit-Taljan ii ddeskrivew l-iskema ''intiża biex toħnoq it-Taljan.' Li kien għal Strickland, dawk il-Professuri li ma setgħux jew li ma ridux igħalimu bl-Ingliż kienu jiġu mġiegħla jirriżenjaw, iżda ma sabx appoġġ, lanqas mill- Uffiċċju tal-Kolonji. Fid-dipartimenti tal-gvern ġiet intensifikata l-proċedura ta' diskriminazzjoni sistematika: il-promozzjonjiet kienu jeħ- duhom biss dawk li kienu lesti jikkollaboraw mal-gvern. Il- kriterju kien: kemm taf bl-Ingliż. Strickland kien tal-fehma li fi ftit żmien din il-politika kienet tħalli riżultati pożittivi għall-amministrazzjoni.8) (ii) Il-Kampanja tal-Partit Nazzjonalista B'reazzjoni għall-mod arbitrarju li bih il-gvern kien qed iħaddem il-politika tiegħu, il-P.N. fetaħ kampanja ma' Malta u Għawdex favur il-Pari Passu. Il-Partit ħa l-politika tiegħu fil-pjazez minn fejn issokta jkabbar il-popolarità tiegħu fost l-elettorat li kien imur bi ħġaru biex jisma' lil Mizzi. Saru meetings f'Ħal Qormi, Ħaż-Żebbuġ, Birkirkara, il-Mellieħa, iż-Żejtun, Bormla u Għawdex.'4' Barra minn hekk tqassmu manifesti u fuljetti miktubin bil-Malti biex il-poplu jifhem mill-qrib il-messaġġ tal-Partit. 'Lil min temmnu,' staqsa Mizzi fil-meeting ta' Hal Qormi, ''lil dawn il-Maltin li għand- hom l-istess interessi bħalkom, li għandhom l-istess dmirijiet lejn uliedhom bħalma għandkom intom lejn uliedkom, jew lil xi ftit għalliema mal-gvern li bil-fors ikollhom iwettqu r-rieda ta' Strickland2… Kollha qed naqdfu fl-istess dgħajsa, ' kompla jgħid fl-istess meeting, 'm'għandniex interessi kon- fliġġenti; l-interessi tagħna huma l-interessi tagħkom. Aħna mhux qed ngħidu li aħna għandna nitgħallmu l-Ingliż u intom it-Taljan. Le: aħna ninsistu illi l-Maltin kollha għandhom jit- għallmu ż-żewġ lingwi flimkien, u m'għandux jinħela ħin billi ngħallmu l-Malti lill-Maltin. Mizzi kien jemmen f'sistema ta' edukazzjoni 'nazzjonali' fejn kull min kien kapaċi, irrispettivament min-nisel soċjali tiegħu, kien jista' jimxi 'l quddiem liberament. Skond Mizzi, dan seta' jitwettaq biss bis-saħħa tat-tagħlim tat-Taljan. L-argument tiegħu kien li s-siwi soċjali ta' individwu, hu min hu, kien jiddependi mill-kompetenza tiegħu fit-Taljan li per- mezz tiegħu seta' jkompli l-istudji għoljin. Dan il-għan ma setax jintiaħaq permezz ta' l-Ingliż; il-Malti kien ta' ħsara wkoll għal dan il-għan minħabba li seta' jiġi sfrutta: mill- awtoritajiet biex jitneħħa t-Taljan u b'hekk jiffaċilitaw l-assi- milazzjoni ma' l-Ingliż. Mizzi kien iqabbel tifel fl-iskola ma' xitia li għandha l-potenzjal li tikber u ssir siġra jekk imman- tna tajjeb; iżda jekk le, it-tifel jitgħallem biss dak li hu meħ- tieġ biex ikun ċittadin tajjeb (tajjeb f'dan is-sens, jiġifieri li l-Malti jaċċetta, għaliex ma jkunx jaf aħjar, il-qagħda tiegħu ta' sudditu inferjuri —- Ta second class citizen' — Ġo pal- jiżu stess). L-appell ta' Mizzi kien lejn il-ġenituri biex jinteressaw irwieħhom f'dak li kienu qegħdin jitgħallmu wliedhom, u mhux jibagħtuhom l-iskola biex jeħilsu minnhom matul il- Aurnata. Illum, kompla jgħid, ''ma għadx hemm differenza bejn fqir u sinjur… Illum jekk bin wieħed sinjur ma għandux biżżejjed talent iex javvanza, jibqa' lura, iżda jekk bin wieħed fqir huwa kapaċi, żgur li jirnexxi. F'għajnejn il-pajjiż, sinjuri u fqar, injoranti u għorrief, kollha huma ndaqs. Min ġej minn familja fqira xorta jistħoqqlu jkollu pożizzjoni rispet- tabbli fil-pajjiż jekk lest u kapaċi li jagħmel l-isforz meħtieġ ' Il-Partit kien jemmen li l-gvern kellu żewġ għanijiet ewle nin għall-politika tiegħu f'Malta: l-ewwelnett li jżomm iill- poplu injorant, u t-tieni li jżommu fqir permezz ta' taxxi li l-poplu ma kienx jiflaħ għalihom. ''Meta żaqq il-poplu hija vojta u l-fakultà mentali mhix żviluppata, il-popiu m'għandu xejn x'jagħmel ħlief li jimxi skond ir-rieda tal-gvern. Iżda Għolja. Strickland innifsu issa sar il-President tal-kumitati speċjali u ġenerali tal-Liċeo u ta' l-Università rispettivament. Dawn. ir-riformi fl-edukazzjoni qanqlu attakki ħorox mill- ġurnali lokali bit-Taljan ii ddeskrivew l-iskema ''intiża biex toħnoq it-Taljan.' Li kien għal Strickland, dawk il-Professuri li ma setgħux jew li ma ridux igħalimu bl-Ingliż kienu jiġu mġiegħla jirriżenjaw, iżda ma sabx appoġġ, lanqas mill- Uffiċċju tal-Kolonji. Fid-dipartimenti tal-gvern ġiet intensifikata l-proċedura ta' diskriminazzjoni sistematika: il-promozzjonjiet kienu jeħ- duhom biss dawk li kienu lesti jikkollaboraw mal-gvern. Il- kriterju kien: kemm taf bl-Ingliż. Strickland kien tal-fehma li fi ftit żmien din il-politika kienet tħalli riżultati pożittivi għall-amministrazzjoni.8) (ii) Il-Kampanja tal-Partit Nazzjonalista B'reazzjoni għall-mod arbitrarju li bih il-gvern kien qed iħaddem il-politika tiegħu, il-P.N. fetaħ kampanja ma' Malta u Għawdex favur il-Pari Passu. Il-Partit ħa l-politika tiegħu fil-pjazez minn fejn issokta jkabbar il-popolarità tiegħu fost l-elettorat li kien imur bi ħġaru biex jisma' lil Mizzi. Saru meetings f'Ħal Qormi, Ħaż-Żebbuġ, Birkirkara, il-Mellieħa, iż-Żejtun, Bormla u Għawdex.'4' Barra minn hekk tqassmu manifesti u fuljetti miktubin bil-Malti biex il-poplu jifhem mill-qrib il-messaġġ tal-Partit. 'Lil min temmnu,' staqsa Mizzi fil-meeting ta' Hal Qormi, ''lil dawn il-Maltin li għand- hom l-istess interessi bħalkom, li għandhom l-istess dmirijiet lejn uliedhom bħalma għandkom intom lejn uliedkom, jew lil xi ftit għalliema mal-gvern li bil-fors ikollhom iwettqu r-rieda ta' Strickland2… Kollha qed naqdfu fl-istess dgħajsa, ' kompla jgħid fl-istess meeting, 'm'għandniex interessi kon- fliġġenti; l-interessi tagħna huma l-interessi tagħkom. Aħna mhux qed ngħidu li aħna għandna nitgħallmu l-Ingliż u intom it-Taljan. Le: aħna ninsistu illi l-Maltin kollha għandhom jit- għallmu ż-żewġ lingwi flimkien, u m'għandux jinħela ħin billi ngħallmu l-Malti lill-Maltin. Mizzi kien jemmen f'sistema ta' edukazzjoni 'nazzjonali' fejn kull min kien kapaċi, irrispettivament min-nisel soċjali tiegħu, kien jista' jimxi 'l quddiem liberament. Skond Mizzi, dan seta' jitwettaq biss bis-saħħa tat-tagħlim tat-Taljan. L-argument tiegħu kien li s-siwi soċjali ta' individwu, hu min hu, kien jiddependi mill-kompetenza tiegħu fit-Taljan li per- mezz tiegħu seta' jkompli l-istudji għoljin. Dan il-għan ma setax jintiaħaq permezz ta' l-Ingliż; il-Malti kien ta' ħsara wkoll għal dan il-għan minħabba li seta' jiġi sfrutta: mill- awtoritajiet biex jitneħħa t-Taljan u b'hekk jiffaċilitaw l-assi- milazzjoni ma' l-Ingliż. Mizzi kien iqabbel tifel fl-iskola ma' xitia li għandha l-potenzjal li tikber u ssir siġra jekk imman- tna tajjeb; iżda jekk le, it-tifel jitgħallem biss dak li hu meħ- tieġ biex ikun ċittadin tajjeb (tajjeb f'dan is-sens, jiġifieri li l-Malti jaċċetta, għaliex ma jkunx jaf aħjar, il-qagħda tiegħu ta' sudditu inferjuri —- Ta second class citizen' — Ġo pal- jiżu stess). L-appell ta' Mizzi kien lejn il-ġenituri biex jinteressaw irwieħhom f'dak li kienu qegħdin jitgħallmu wliedhom, u mhux jibagħtuhom l-iskola biex jeħilsu minnhom matul il- Aurnata. Illum, kompla jgħid, ''ma għadx hemm differenza bejn fqir u sinjur… Illum jekk bin wieħed sinjur ma għandux biżżejjed talent iex javvanza, jibqa' lura, iżda jekk bin wieħed fqir huwa kapaċi, żgur li jirnexxi. F'għajnejn il-pajjiż, sinjuri u fqar, injoranti u għorrief, kollha huma ndaqs. Min ġej minn familja fqira xorta jistħoqqlu jkollu pożizzjoni rispet- tabbli fil-pajjiż jekk lest u kapaċi li jagħmel l-isforz meħtieġ ' Il-Partit kien jemmen li l-gvern kellu żewġ għanijiet ewle nin għall-politika tiegħu f'Malta: l-ewwelnett li jżomm iill- poplu injorant, u t-tieni li jżommu fqir permezz ta' taxxi li l-poplu ma kienx jiflaħ għalihom. ''Meta żaqq il-poplu hija vojta u l-fakultà mentali mhix żviluppata, il-popiu m'għandu xejn x'jagħmel ħlief li jimxi skond ir-rieda tal-gvern. Iżda jekk, għall-kuntrarju, in-nies ikollhom il-flus fil-bu' u slruwiti, id-drittijiet tagħhom hadd ma jmisshomion. 7 Ghal darb'oħra t-twemmin ta' Mizzi u sħabu sab esp difiża tal-jeddijiet ċivili tal-poplu. Il-P.L. Francesco Azzopardi (li kellu jmexxi l-Par l-mewt ta' Mizzi) akkuża lill-gvern li kien qiegħed ji bil- poplu. Meta l-gvern iwarrab. it-Taljan mill-iskej tal-gvern ser jiġri li dawk li jifiiħu jħallsu ser jibaghiu li uliedhom fi skejjel privati biex jitgħalimu t-Taijan. Għalhekk t-Taljan ikunu jafuh biss dawk l; ġejjin minn familji tat-tajjeb, u mhux ulied il-foqra. Min ma kienx jiflaħ iħallas pill) razzjoni privata qa:t ma kien se jirnexxilu jaqbad professji minħabba li ma jkunx jaf bit-Taljan (li kien għadu i-Lingwa tat-tagħlim fl-Univer. . Il-gvern kien qiegħed ipoġġi 7; uiiod il-poplu f'pożizzjoni fejn ma jkunux jistgħu jikkompelu rna' wlied is-sin;uri. Permezz tat-Taljan il-poplu seta' javvanza soċjalment u jiftaħ orizzonti ġodda billi jsir konxju tad-dinjità u tal-porenzjal tiegħu. Iżda bl-Ingliż x'kienu se jieħdu l-Maitin2 ''L-iskop tal-gvern,' wissa Azzopardi fl-istess meeting ta' Ħal Qormi, hu ti jinkoraġġixxi lill-Ingliżi biex jieħdu impiegi f'Malta, filwaqt li l-Maltin ikollhom jeżiljaw ruħhom billi jerri graw. Il-gvern irid iżomm lill-poplu fl-injoranza, speċja:men: lill-klassijiet tal-fqar, sabiex dawn ikunu jistgħu jgħabbu fuq daharhom bħal qatgħa ħmir li jsofru sehemhom. bil-kwiet, għax ma jkollhomx kuxjenza tas-setgħa li għandhom. Ma jafux li dawn jistgħu jgħidu lis-sidien: 'Aħna f'saħħiina iżied minn- kom u b'daqqa ta' siea nafu neħilsu minnkom. Mizzi kien jagħraf li l-Ingliż, sa ċertu punt, kien użli fil ħajja Maltija, l-iżjed fl-inħawi ta' madwar il-Port il-Kbir fejn kien hemm taħlit akbar bejn kummerċjanti u ħaddiema Ma ma' klijenti u sidien Ingliżi. Iżda wieħed irid iqis ukol Malta kienet tinsab qalb bosta nazzjonijiet — l-Italja, Franza, Spanja, il-Marokk, l-Alġerija, it-Tuniżija, Tripli u l-Eġittu — nazzjonijiet li Malta kellha konnessjonijiet magħhom, u għal- hekk it-Taljan kellu għan utilitarju wkoll. il-wara i tela' fuq liveil internazzjonali u miegħu għolla n-Naz zjonniżmu Malti permezz tat-Taljan; waqt ii-Siricklamd m pprova jgħolli l-Malti mil-livell ta' vernakular, jew lingwa milt- kellma, għal lingwa ta' studju, kien qiegħed iġib ruħu ta' nazzjonalist (għalkemm. l-iskopijiet tiegħu kienu mqanqa mill-Imperjaliżmu). Interessanti li wieħed jinnota li Mizzi u Strickland kienu jaraw din il-qagħda kull wieħed minn lenti għalih. L-għar ewlieni ta' Mizzi kien li jiddefendi l-klassi struwita fit-Talian kienet klassi, madankollu, li Mizzi kien jidentifika ma' l-inie- ress nazzjonali għaliex kienet minn ta' quddiem fit-taqbida kontra t-tmexxija ripressiva mill-barrani. L-għan ta' Strickland kien li jeqred lil din il-klassi; dan kien ser jagħmiu bili jiddiskrimina kontra l-kriterju eżistenti meħtieġ biex wieħed javvanza soċjalment u ekonomikament: (iiġifieri t-Taljan) u fl-istess ħin idaħħal minfloku kriterju ġdid (l-Ingliż). B'helk tinħoloq klassi ġdida li l-interessi tagħha jkunu marbużin, u sa ċertu punt identifikati, ma' dawk ta' l-Imperu rappreżentat lokalment mill-mekkaniżmu burokratiku ta' Strickland. Din immela ssir il-klassi li jkollha inflwenza fuq il-poplu kollu kemm hu u meta xxerred l-interessi tagħha tkun qiegħda fl- istess ħin ixxerred l-interessi tal-gvern. Wieħed kien iħares iura fiż-żmien biex isib karatteristiċi li kienu jgħaqqdu lill- poplu; eħor kien iħares 'il quddiem lejn l-espansjoni u l-opportunitajiet għax-xogħol. Iżda fil-fatt, kemm jista' wieħed iħares 'il quddiem u jinjora l-imgħoddi2 L-Imperu Ingliż kien jagħmel sens għall-Ingilterra, nazzjon industrjalizzat u f'saħ- ħżu iżda kemm seta' jkollu sens għall-Malti ħlief forsi f'termini ekonomiċi, u għal dan fuq livell individwalistiku aktar milli nazzjonalistiku u komunitarju 2 Għal xi Bormliż li jaħdem it-Tarzna jew xi barklor mill Isla, il-flotta Ingliża kienet tfisser il-ħobża ta' kuljum. Iżda kemm nistgħu ngħidu l-istess għal xi bidwi minn Burm l xi furnar minn Ħal Qormi jew xi avukat mill-Belt2 Il-maġġo- ranza tal-Maltin ma kinux jiddependu mill-Ingliżi għall-għixien jekk, għall-kuntrarju, in-nies ikollhom il-flus fil-bu' u slruwiti, id-drittijiet tagħhom hadd ma jmisshomion. 7 Ghal darb'oħra t-twemmin ta' Mizzi u sħabu sab esp difiża tal-jeddijiet ċivili tal-poplu. Il-P.L. Francesco Azzopardi (li kellu jmexxi l-Par l-mewt ta' Mizzi) akkuża lill-gvern li kien qiegħed ji bil- poplu. Meta l-gvern iwarrab. it-Taljan mill-iskej tal-gvern ser jiġri li dawk li jifiiħu jħallsu ser jibaghiu li uliedhom fi skejjel privati biex jitgħalimu t-Taijan. Għalhekk t-Taljan ikunu jafuh biss dawk l; ġejjin minn familji tat-tajjeb, u mhux ulied il-foqra. Min ma kienx jiflaħ iħallas pill) razzjoni privata qa:t ma kien se jirnexxilu jaqbad professji minħabba li ma jkunx jaf bit-Taljan (li kien għadu i-Lingwa tat-tagħlim fl-Univer. . Il-gvern kien qiegħed ipoġġi 7; uiiod il-poplu f'pożizzjoni fejn ma jkunux jistgħu jikkompelu rna' wlied is-sin;uri. Permezz tat-Taljan il-poplu seta' javvanza soċjalment u jiftaħ orizzonti ġodda billi jsir konxju tad-dinjità u tal-porenzjal tiegħu. Iżda bl-Ingliż x'kienu se jieħdu l-Maitin2 ''L-iskop tal-gvern,' wissa Azzopardi fl-istess meeting ta' Ħal Qormi, hu ti jinkoraġġixxi lill-Ingliżi biex jieħdu impiegi f'Malta, filwaqt li l-Maltin ikollhom jeżiljaw ruħhom billi jerri graw. Il-gvern irid iżomm lill-poplu fl-injoranza, speċja:men: lill-klassijiet tal-fqar, sabiex dawn ikunu jistgħu jgħabbu fuq daharhom bħal qatgħa ħmir li jsofru sehemhom. bil-kwiet, għax ma jkollhomx kuxjenza tas-setgħa li għandhom. Ma jafux li dawn jistgħu jgħidu lis-sidien: 'Aħna f'saħħiina iżied minn- kom u b'daqqa ta' siea nafu neħilsu minnkom. Mizzi kien jagħraf li l-Ingliż, sa ċertu punt, kien użli fil ħajja Maltija, l-iżjed fl-inħawi ta' madwar il-Port il-Kbir fejn kien hemm taħlit akbar bejn kummerċjanti u ħaddiema Ma ma' klijenti u sidien Ingliżi. Iżda wieħed irid iqis ukol Malta kienet tinsab qalb bosta nazzjonijiet — l-Italja, Franza, Spanja, il-Marokk, l-Alġerija, it-Tuniżija, Tripli u l-Eġittu — nazzjonijiet li Malta kellha konnessjonijiet magħhom, u għal- hekk it-Taljan kellu għan utilitarju wkoll. il-wara i tela' fuq liveil internazzjonali u miegħu għolla n-Naz zjonniżmu Malti permezz tat-Taljan; waqt ii-Siricklamd m pprova jgħolli l-Malti mil-livell ta' vernakular, jew lingwa milt- kellma, għal lingwa ta' studju, kien qiegħed iġib ruħu ta' nazzjonalist (għalkemm. l-iskopijiet tiegħu kienu mqanqa mill-Imperjaliżmu). Interessanti li wieħed jinnota li Mizzi u Strickland kienu jaraw din il-qagħda kull wieħed minn lenti għalih. L-għar ewlieni ta' Mizzi kien li jiddefendi l-klassi struwita fit-Talian kienet klassi, madankollu, li Mizzi kien jidentifika ma' l-inie- ress nazzjonali għaliex kienet minn ta' quddiem fit-taqbida kontra t-tmexxija ripressiva mill-barrani. L-għan ta' Strickland kien li jeqred lil din il-klassi; dan kien ser jagħmiu bili jiddiskrimina kontra l-kriterju eżistenti meħtieġ biex wieħed javvanza soċjalment u ekonomikament: (iiġifieri t-Taljan) u fl-istess ħin idaħħal minfloku kriterju ġdid (l-Ingliż). B'helk tinħoloq klassi ġdida li l-interessi tagħha jkunu marbużin, u sa ċertu punt identifikati, ma' dawk ta' l-Imperu rappreżentat lokalment mill-mekkaniżmu burokratiku ta' Strickland. Din immela ssir il-klassi li jkollha inflwenza fuq il-poplu kollu kemm hu u meta xxerred l-interessi tagħha tkun qiegħda fl- istess ħin ixxerred l-interessi tal-gvern. Wieħed kien iħares iura fiż-żmien biex isib karatteristiċi li kienu jgħaqqdu lill- poplu; eħor kien iħares 'il quddiem lejn l-espansjoni u l-opportunitajiet għax-xogħol. Iżda fil-fatt, kemm jista' wieħed iħares 'il quddiem u jinjora l-imgħoddi2 L-Imperu Ingliż kien jagħmel sens għall-Ingilterra, nazzjon industrjalizzat u f'saħ- ħżu iżda kemm seta' jkollu sens għall-Malti ħlief forsi f'termini ekonomiċi, u għal dan fuq livell individwalistiku aktar milli nazzjonalistiku u komunitarju 2 Għal xi Bormliż li jaħdem it-Tarzna jew xi barklor mill Isla, il-flotta Ingliża kienet tfisser il-ħobża ta' kuljum. Iżda kemm nistgħu ngħidu l-istess għal xi bidwi minn Burm l xi furnar minn Ħal Qormi jew xi avukat mill-Belt2 Il-maġġo- ranza tal-Maltin ma kinux jiddependu mill-Ingliżi għall-għixien qblux 3 lejn tagħhom u għalh kellhom. interessi i zatur. In-Nazzjonalist kien dawk ti i għoddi biex fil-proċess evoluzzjonarju ta' ġensu jliltex dak li ' għaqqad. lill-poplu f'entità waħda u li jiddistingwili minn popli oħrajn. B'hekk biss setgħu l-Maltin jingħaqdu u jibdew jittamaw għal ġejjieni aħjar. l Bħala difensur tat-tradizzjonijiet morali u soċjali ta ari twelidu, in-Nazzjonalist kien Konservattiv; iżda l-konfront tie- għu ma' reġim li kellu l-għan li jeqred dawn il-valur hekk kien jaqbel lilu, u jimponi oħrajn barranin għal u ħafna drabi ta' ħsara, imbiegħda mill-jeddijiet tal-poplu indiġenu, kien jirrendih ukoll liberali, radikali u rivoluz zjonarju Fi kliem ieħor, in-Nazz,onalis: kien jaspira għal bidla mis-sistema preżenti tal-ġurnata biex jadotta l-mod ta' hajja ll kien jaf hu u li kien ta' ġid għalih u għan-nazzjon (iii) Il-Meetings f'Ta' Braxia Il-meetings li saru fl-irħula (kif rajna qabel) wittew It-triq għal mobilizzazzjoni akbar li kellha tkun il-qofol tal-kam- panja tal-Partit. Nhar il-5 ta' Mejju u l-11 ta' Awissu 1901, fil-post magħruf bħala ta' Braxia (sewwa sew barra l-Fur- ana) saru żewġ meetings memorabbli li l attendenza għall- hom tat xhieda ta' l-appoġġ li kien qed igawdi l-Pariit mill- cassijiet kollha tal-popolazzjoni. Il-għadd ta' nies li marru għalihom kien jisboq saħansitra lil dak tal-meetings famużi dwar il-Kwistjoni taż-Żwiġijiet. Fil-kampanja tiegħu l-P.N. cellu wkoll l-appoġġ tal-Comitato Nazionale li kien għadu kemm issawwar taħt id-direzzjoni tat-Tabib Filippu Sceberras. l-għan ta' dan il-kumitat kien li jiddefendi d dritti,et Maltin,' u kien responsabbli wkoll għall-organizzazzjoni kampanja tal-P.N. Qasam ieħor li wera appoġġ lil Mizzi cc il-kleru. L-Isqof Pace ma tax kas tat-twissijiet minn għand ill- Gvernatur biex il-qassisin ma jappoġġjawx lin-Nazzjonalisti u biex ma jsirx talb fil-knisja ta' San Pawl, il-Belt, 'għall- żonnijiet tal-pajjiż. ' Mhux talli hekk, talli Pace ħareġ ittra astorali li fiha kkritika l-ġurament li-ħa Dwarlrur MIE-mieja ar Ko ta' l-Ingilterra. L-atmosfera politika f'Malta komplie: tiġbor ferment akbar bejn iż-żewġ meetings meta sar magħruf dispaċċ mibgħut minn Chamberlain fit-30 ta' Lulju 1901 waqt fi Strickland kien qiegħed Londra għal konsultazzjonijiet. Id-dispaċċ kien igħid li kemm fl-interess ta' l-Ingliżi kif ukoll għall-ġid tal- Maltin kellhom jibdew jinġabru £40.000 fis-sena bħala taxxa għal 13-il sena. Kien dispaċċ li, kif osserva Savona, kien ittratta lill-Maltin ''bħallikieku kienu skjavi jew poplu meg iub bi gwerra jew nies slavaġ. ' Permezz ta' din il-pro; mazzjoni ħareġ. il-karattru ekwivoku ta' Strickland li igħid lill-Gvern Ingliż li l-programm. ta' riforma tiegħu k immirat biex jaqdi l-interessi ta' l-Imperu u fl-istess kien jipprova jbellagħha lill-Maltin li kien kollu għall-avvanz materjali tagħhom. Il-meeting li sar fil-11 ta' Awissu, kif wieħed jista' jobsor, attakka bil-qawwa d-dispaċċ ta' Chamberlain. Francesco Azzo- pardi tela' jitkellem fost ċapċip, għajjat u briju: ''Chamberlain igħid illi s-suldati u l-baħrin Ingliżi jinħtieġu sistema ta' denaġġ tajjeb biex jibqgħu b'saħħithom, illi għan- dhom bżonn ta' ilma tajjeb għax-xorb minħabba saħħithom (għajjat ta' Whiskvi Birral). Igħid ukoll ilii t-toroq tagħna jridu jiġu rranġati u mwessgħin ħalli r-reġimenżi u l-artille- rija jgħaddu mingħajr diffikultà. Wara kollox għalfejn din l-għaġla kollha min-naħa tal-gvern biex jagħmilna Inaliżi 2 X'inhi. r-raġuni2 Ir-raġuni hija illi jriduna nemigraw minn pajjiżna, iridu jeħilsu minna (għajjat sfrenat ta' ''Dan hu pajjiżnal') ħalli l-Ingliżi jkunu jistgħu jeħdulna postna. ' Malta hi tal-Maltin,' qal Cachia Zammit, ''aħna ma rridux inkunu Isiera f'artna stess u m'aħna ser inħallu lil ħadd inaqqsilna ġiehna. Dan minn meta Strickland qed imur igħid lil Chamberlain 'li l-ħaddiema Maltin qed jaqilgħu minn żewġ sa tliet skudi kuljum2'7 Hawnhekk qam. storbju qblux 3 lejn tagħhom u għalh kellhom. interessi i zatur. In-Nazzjonalist kien dawk ti i għoddi biex fil-proċess evoluzzjonarju ta' ġensu jliltex dak li ' għaqqad. lill-poplu f'entità waħda u li jiddistingwili minn popli oħrajn. B'hekk biss setgħu l-Maltin jingħaqdu u jibdew jittamaw għal ġejjieni aħjar. l Bħala difensur tat-tradizzjonijiet morali u soċjali ta ari twelidu, in-Nazzjonalist kien Konservattiv; iżda l-konfront tie- għu ma' reġim li kellu l-għan li jeqred dawn il-valur hekk kien jaqbel lilu, u jimponi oħrajn barranin għal u ħafna drabi ta' ħsara, imbiegħda mill-jeddijiet tal-poplu indiġenu, kien jirrendih ukoll liberali, radikali u rivoluz zjonarju Fi kliem ieħor, in-Nazz,onalis: kien jaspira għal bidla mis-sistema preżenti tal-ġurnata biex jadotta l-mod ta' hajja ll kien jaf hu u li kien ta' ġid għalih u għan-nazzjon (iii) Il-Meetings f'Ta' Braxia Il-meetings li saru fl-irħula (kif rajna qabel) wittew It-triq għal mobilizzazzjoni akbar li kellha tkun il-qofol tal-kam- panja tal-Partit. Nhar il-5 ta' Mejju u l-11 ta' Awissu 1901, fil-post magħruf bħala ta' Braxia (sewwa sew barra l-Fur- ana) saru żewġ meetings memorabbli li l attendenza għall- hom tat xhieda ta' l-appoġġ li kien qed igawdi l-Pariit mill- cassijiet kollha tal-popolazzjoni. Il-għadd ta' nies li marru għalihom kien jisboq saħansitra lil dak tal-meetings famużi dwar il-Kwistjoni taż-Żwiġijiet. Fil-kampanja tiegħu l-P.N. cellu wkoll l-appoġġ tal-Comitato Nazionale li kien għadu kemm issawwar taħt id-direzzjoni tat-Tabib Filippu Sceberras. l-għan ta' dan il-kumitat kien li jiddefendi d dritti,et Maltin,' u kien responsabbli wkoll għall-organizzazzjoni kampanja tal-P.N. Qasam ieħor li wera appoġġ lil Mizzi cc il-kleru. L-Isqof Pace ma tax kas tat-twissijiet minn għand ill- Gvernatur biex il-qassisin ma jappoġġjawx lin-Nazzjonalisti u biex ma jsirx talb fil-knisja ta' San Pawl, il-Belt, 'għall- żonnijiet tal-pajjiż. ' Mhux talli hekk, talli Pace ħareġ ittra astorali li fiha kkritika l-ġurament li-ħa Dwarlrur MIE-mieja ar Ko ta' l-Ingilterra. L-atmosfera politika f'Malta komplie: tiġbor ferment akbar bejn iż-żewġ meetings meta sar magħruf dispaċċ mibgħut minn Chamberlain fit-30 ta' Lulju 1901 waqt fi Strickland kien qiegħed Londra għal konsultazzjonijiet. Id-dispaċċ kien igħid li kemm fl-interess ta' l-Ingliżi kif ukoll għall-ġid tal- Maltin kellhom jibdew jinġabru £40.000 fis-sena bħala taxxa għal 13-il sena. Kien dispaċċ li, kif osserva Savona, kien ittratta lill-Maltin ''bħallikieku kienu skjavi jew poplu meg iub bi gwerra jew nies slavaġ. ' Permezz ta' din il-pro; mazzjoni ħareġ. il-karattru ekwivoku ta' Strickland li igħid lill-Gvern Ingliż li l-programm. ta' riforma tiegħu k immirat biex jaqdi l-interessi ta' l-Imperu u fl-istess kien jipprova jbellagħha lill-Maltin li kien kollu għall-avvanz materjali tagħhom. Il-meeting li sar fil-11 ta' Awissu, kif wieħed jista' jobsor, attakka bil-qawwa d-dispaċċ ta' Chamberlain. Francesco Azzo- pardi tela' jitkellem fost ċapċip, għajjat u briju: ''Chamberlain igħid illi s-suldati u l-baħrin Ingliżi jinħtieġu sistema ta' denaġġ tajjeb biex jibqgħu b'saħħithom, illi għan- dhom bżonn ta' ilma tajjeb għax-xorb minħabba saħħithom (għajjat ta' Whiskvi Birral). Igħid ukoll ilii t-toroq tagħna jridu jiġu rranġati u mwessgħin ħalli r-reġimenżi u l-artille- rija jgħaddu mingħajr diffikultà. Wara kollox għalfejn din l-għaġla kollha min-naħa tal-gvern biex jagħmilna Inaliżi 2 X'inhi. r-raġuni2 Ir-raġuni hija illi jriduna nemigraw minn pajjiżna, iridu jeħilsu minna (għajjat sfrenat ta' ''Dan hu pajjiżnal') ħalli l-Ingliżi jkunu jistgħu jeħdulna postna. ' Malta hi tal-Maltin,' qal Cachia Zammit, ''aħna ma rridux inkunu Isiera f'artna stess u m'aħna ser inħallu lil ħadd inaqqsilna ġiehna. Dan minn meta Strickland qed imur igħid lil Chamberlain 'li l-ħaddiema Maltin qed jaqilgħu minn żewġ sa tliet skudi kuljum2'7 Hawnhekk qam. storbju hiħ mill-ħaddiema preżenti, li kienu numerużi mhux ħalżn u għal ħin twil instema' għajjat ta' 7 Giddiebi Giddiebl' Ta' min jinnota f'dawn iż-żewġ meetings l-għadd kbir ta' nisa li atendew. Mill-ilbies eleganti tagħhom, kif jixhdu ritratti li ttieħdu f'dawn iż-żewġ okkażjonijiet, jidher li waqt ii kien hemm rappreżentanza soċjali wiesgħa fost l-irġiel, in- nisa kienu kważi kollha mill-klassijiet tan-nofs. In-nisa dejjem urew ċertu impenn fil-politika f'Malta. Saħansitra dawn kienu rappreżentati mhux ħażin ukoll fl-ewwel meeting pubbiiku li kien sar il-Furjana fit-2 ta' Lulju 1879. Għal dawk l-irġiel li kienu militanti politikament, l-impenn tan-nisa tagħhom kien għajn ta' kuraġġ kbir. Meta l-P.L. Paolo Revnaud ġie arresta' wara l-meeting ta' Awissu, martu f'intervista ma' rivista Tuni żina qalet li darb'oħra żewġha ma kienx ser jimxi waħdu għaliex hi kienet ser tkun hemmhekk timmarċja maġenbu. '$' Wara li spiċċa l-meeting ta' Awissu, il-folol li kien hemm miġbura f'Ta' Braxia għamlu dimostrazzjoni fil-Belt Valletta bi protesta għaliex il-Maltin ma setgħux jagħmlu meetings fil-belt kapitali tagħhom stess. Uħud bdew ikantaw. l-innu Nazzjonali Franċiż, Le Marseillaise, oħrajn ċarrtu Union Jack waqt li kien hemm ċapċip quddiem. il-konsolati ta' Franza u l-Istati Uniċi ta' l-Amerika. Ftit ġranet wara, xi ħadd tefa' taħlita ta' aċidu nitriku u fidda fuq l-istatwa tar-Reġina Vittorja.) Dak inhar tad-dimostrazzjoni saru b'kollox 23 arrest. (iv) L-Angliċizzazzjoni tal-Qrati Qasam ieħor li ntlaqat mir-riformi kien il-qasam legali. Ir riedni tal-poter kienu bla dubju f'idejn is-Segretarju Prinċipali u wieħed jista' jimmaġina x'kien ifisser li tgħix f'Malta fi żmien l-eqqel tal-bigottiżmu S'ricklandjan. Li tkun anti-Ingiiż sar sinonimu ma' anti-Strickland — u bir-raġun. Dan waqt id- dibattiti fil-Kunsill tal-Gvern dwar is-sostituzzjoni tal-Lingwa kien il-gost tiegħu ''joħroġ l-arloġġ mill-but u b'dik id-daħka sardonika tiegħu jgħodd għad-deputati s-snin, il-ġranet, is sigħat u l-minuti li kien għad fadal biex it-Taljan jitwarrab mill-Qrati. Strickland kien anzjuż ħafna li jdaħħal l-użu ta' l-Ingliż fil-Qrati għal żewġ raġunijiet apparti milli jġib lill-korp legali f'qagħda ta' sottomissjoni. L-ewwelnett kien igħid li jsibha 'inġusta'' li persuni li jafu bl-Ingliż biss igħaddu ġuri b'lin- gwa barranija għalihom u dan f'kolonja Ingliża. It-tieni raġun kienet li l-Ingliż ma kienx aktar barrani għal Malta mit-Taljan, u barra minn hekk kienet ħaġa inġusta li l-Maltin ukol' igħaddu ġuri b'lingwa li ma jifhmux. L-argument favur l-Angil- ċizzazzjoni tal-Qrati ma kien xejn differenti minn dak li ntuża biex jiġġustifika r-riformi fl-Edukazzjoni. Minħabba li t-Taljan kien meħtieġ biex wieħed jidħol il-Liċeo jew l-Università, it- tfal ta' l-Ingliżi kienu jitħallew barra'9' kif ukoll sudditi Ingliżi ji ma twildux Malta kienu jiddejqu jisimgħu l-kawża ta' l-Avukati tagħhom. issir bit-Taljan u x-xhieda tagħhom tinqaleb mill-Ingliż għat-Taljan. Barra minn hekk, kienet ix-xewqa tal-Gvernatur Grenfell li membri tas-servizzi Ingliżi stazzjonati hawn Maita jingħa- taw il-vot kif ukoll il-jedd li jiġu eletti fil-Kunsill tal-Gvern hekk l-argument tal-Gvern kien ikompli jiġi ġussifik Ż sostituzzjoni tal-lingwa fil-Qrati ' għandha tgħaqqad flimkien lill-Ingliżi u 'l-Maltin u tfarrak in-nukleju ta' xewwiexa kontra l-Ingliżi… Hawn illum Partit struwit,' qal il-Gvernatur, 'jin- teressa ruħu u vjolenti, illi qatt m'hu ser jasal għal kompro- mess dwar din il-kwistjoni.' Bħala kwistjoni ta' prinċipju, qal Strickland bi tweġiba għal protesta mill-Kamra ta' l-Avu- kati fl-1901, il-kwistjoni żal-lingwa kellha ftit valur prattiku 7. ''Ma tagħmilx differenza,'' qal, ''għall-maġġoranza tal-Maltin jekk jintbagħtux il-ħabs bl-Ingliż jew bit-Taljan… Fil fatt aktar minn 9096 tax-xhieda qed tingħad bil-Malti. ' Il-Każ ta' Hewson Ir-riformi li ried iġib Ssrickland fil-Qrati sabu ġustifikaz- zjoni f'każ li kien jinvolvi kurunell ta' l-armata Ingliża. hiħ mill-ħaddiema preżenti, li kienu numerużi mhux ħalżn u għal ħin twil instema' għajjat ta' 7 Giddiebi Giddiebl' Ta' min jinnota f'dawn iż-żewġ meetings l-għadd kbir ta' nisa li atendew. Mill-ilbies eleganti tagħhom, kif jixhdu ritratti li ttieħdu f'dawn iż-żewġ okkażjonijiet, jidher li waqt ii kien hemm rappreżentanza soċjali wiesgħa fost l-irġiel, in- nisa kienu kważi kollha mill-klassijiet tan-nofs. In-nisa dejjem urew ċertu impenn fil-politika f'Malta. Saħansitra dawn kienu rappreżentati mhux ħażin ukoll fl-ewwel meeting pubbiiku li kien sar il-Furjana fit-2 ta' Lulju 1879. Għal dawk l-irġiel li kienu militanti politikament, l-impenn tan-nisa tagħhom kien għajn ta' kuraġġ kbir. Meta l-P.L. Paolo Revnaud ġie arresta' wara l-meeting ta' Awissu, martu f'intervista ma' rivista Tuni żina qalet li darb'oħra żewġha ma kienx ser jimxi waħdu għaliex hi kienet ser tkun hemmhekk timmarċja maġenbu. '$' Wara li spiċċa l-meeting ta' Awissu, il-folol li kien hemm miġbura f'Ta' Braxia għamlu dimostrazzjoni fil-Belt Valletta bi protesta għaliex il-Maltin ma setgħux jagħmlu meetings fil-belt kapitali tagħhom stess. Uħud bdew ikantaw. l-innu Nazzjonali Franċiż, Le Marseillaise, oħrajn ċarrtu Union Jack waqt li kien hemm ċapċip quddiem. il-konsolati ta' Franza u l-Istati Uniċi ta' l-Amerika. Ftit ġranet wara, xi ħadd tefa' taħlita ta' aċidu nitriku u fidda fuq l-istatwa tar-Reġina Vittorja.) Dak inhar tad-dimostrazzjoni saru b'kollox 23 arrest. (iv) L-Angliċizzazzjoni tal-Qrati Qasam ieħor li ntlaqat mir-riformi kien il-qasam legali. Ir riedni tal-poter kienu bla dubju f'idejn is-Segretarju Prinċipali u wieħed jista' jimmaġina x'kien ifisser li tgħix f'Malta fi żmien l-eqqel tal-bigottiżmu S'ricklandjan. Li tkun anti-Ingiiż sar sinonimu ma' anti-Strickland — u bir-raġun. Dan waqt id- dibattiti fil-Kunsill tal-Gvern dwar is-sostituzzjoni tal-Lingwa kien il-gost tiegħu ''joħroġ l-arloġġ mill-but u b'dik id-daħka sardonika tiegħu jgħodd għad-deputati s-snin, il-ġranet, is sigħat u l-minuti li kien għad fadal biex it-Taljan jitwarrab mill-Qrati. Strickland kien anzjuż ħafna li jdaħħal l-użu ta' l-Ingliż fil-Qrati għal żewġ raġunijiet apparti milli jġib lill-korp legali f'qagħda ta' sottomissjoni. L-ewwelnett kien igħid li jsibha 'inġusta'' li persuni li jafu bl-Ingliż biss igħaddu ġuri b'lin- gwa barranija għalihom u dan f'kolonja Ingliża. It-tieni raġun kienet li l-Ingliż ma kienx aktar barrani għal Malta mit-Taljan, u barra minn hekk kienet ħaġa inġusta li l-Maltin ukol' igħaddu ġuri b'lingwa li ma jifhmux. L-argument favur l-Angil- ċizzazzjoni tal-Qrati ma kien xejn differenti minn dak li ntuża biex jiġġustifika r-riformi fl-Edukazzjoni. Minħabba li t-Taljan kien meħtieġ biex wieħed jidħol il-Liċeo jew l-Università, it- tfal ta' l-Ingliżi kienu jitħallew barra'9' kif ukoll sudditi Ingliżi ji ma twildux Malta kienu jiddejqu jisimgħu l-kawża ta' l-Avukati tagħhom. issir bit-Taljan u x-xhieda tagħhom tinqaleb mill-Ingliż għat-Taljan. Barra minn hekk, kienet ix-xewqa tal-Gvernatur Grenfell li membri tas-servizzi Ingliżi stazzjonati hawn Maita jingħa- taw il-vot kif ukoll il-jedd li jiġu eletti fil-Kunsill tal-Gvern hekk l-argument tal-Gvern kien ikompli jiġi ġussifik Ż sostituzzjoni tal-lingwa fil-Qrati ' għandha tgħaqqad flimkien lill-Ingliżi u 'l-Maltin u tfarrak in-nukleju ta' xewwiexa kontra l-Ingliżi… Hawn illum Partit struwit,' qal il-Gvernatur, 'jin- teressa ruħu u vjolenti, illi qatt m'hu ser jasal għal kompro- mess dwar din il-kwistjoni.' Bħala kwistjoni ta' prinċipju, qal Strickland bi tweġiba għal protesta mill-Kamra ta' l-Avu- kati fl-1901, il-kwistjoni żal-lingwa kellha ftit valur prattiku 7. ''Ma tagħmilx differenza,'' qal, ''għall-maġġoranza tal-Maltin jekk jintbagħtux il-ħabs bl-Ingliż jew bit-Taljan… Fil fatt aktar minn 9096 tax-xhieda qed tingħad bil-Malti. ' Il-Każ ta' Hewson Ir-riformi li ried iġib Ssrickland fil-Qrati sabu ġustifikaz- zjoni f'każ li kien jinvolvi kurunell ta' l-armata Ingliża. il-25 ta' Frar 1898, il-Kurunell J.L. Hewson ġie msejjaħ il- Qorti biex jixhed fil-kawża ta' tliet persuni mixlija b'serq u frodi mid-Dipartiment tas-Salarji ta' l-Armata. Naturalment Hewson ta x-xhieda tiegħu bl-Ingliż. Wara li ttieħdet l-istqar- ja, il-Maġistrat Edgar Parnis, li kien qed jisma' l-każ, qraha lil Hewson u fl-istess ħin qalibhielu għall-Ingliż. Iżda l-Kuru- nell ma riedx jiffirmaha u pprotesta li x-xhieda tiegħu ttieħ- det bit-Taljan u mhux bl-Ingliż u fuq prinċipju ma kienx r jiffirma dokument li hu ma kienx kapaċi jifhem. ll Maġistrat, bis-sabar kollu, spjega l-proċedura lil -Hewson u wiegħdu li ċ-traduzzjoni għat-Taljan kienet preċiża skond ix- xhieda verbali bl-Ingliż. Parnis bagħat ukoll għas-Suprainten- dent tal-Pulizija li kien Ingliż, iżda dan xorta ma rnexxilux jikkonvinċi 'l-kurunell. Wara, il-Maġistrat aġġorna l-Kamra għall-għada biex jagħti opportunità lil Hewson jerġa' jqis id-deċiżjoni tiegħu. Minkejja dan Hewson baqa' jisħaq li jekk ikollu jiffirma d-dokument, iitħalla jdaħħal fir-'records' tal- Qorti protesta miktuba bl-Ingliż. Il-Maġistrat qatagħha. li Hewson jintbagħat tlett ijiem ħabs għal disprezz tal-Qorti Dan aż, fil-falt, kien jimplika ħafna iktar milli kien jidher prima facie. Kemm fil-verità kien każ ġenwin jew kemm kien maħsub diffiċli wieħed igħid, iżda interessanti li wieħed jinnota ċerti ċirkostanzi marbutin direttament miegħu li jis- tgħu jagħtu 'l wieħed x'jifhem li l-aġir ta' Hewson sar bi skop immanuvrat minn Strickland, li żgur ma naqasx li ja mel kapital politiku minnu. L-ewwelnett insibu li l-Avukat ta' Kuruna nnifsu, Naudi, magħruf għas-simpatiji pro-Ingliżi tie- għu, kien ta parir lil Hewson biex ma jiffirmax 'għal motivi ta' kuxjenza'; il-Maġistrat Parnis kellu jikkonsulta lil Naudi fil- privat dwar dan.'1) Barra minn hekk, Hewson qatt ma serva s-sentenza tiegħu: baqa' fl-uffiċċju tas-Supraintendent. tal- Pulizija sakemm. il-Gvernatur uża l-privileġġ irjali tiegħu u malajr malajr ordna li jinħeles. Ir-reazzjoni ta' Chamberlain kienet immasħna; li Qorti f'kolonja tasal biex ċittadin Ingliż kien insuli intollerabbli. tikkundanna joni tal-Qorti Maltija kienet ''mostruża,' qal, V jinħtieġ li każ bħal dan ma jirrepetix ruħu… is-sentenza kienet inġusta ' (Vit was a mis- carriage of justice'').02) Hewson kieku ried seta' talab għal interpretu, iżda dan ma għamlux; b'hekk Strickland seta' jinqeda bil-kwistjoni biex iqajjem il-każ favur l-użu ta' l-Ingliż fil-Qrati. Fl-Uffiċċju t : Kolonji kien hemm min kien tal-fehma li l-bidla ssir bil-morl il-mod ''kif kien issuġġerixxa Sir Penrose Juivan' minħabba l-fatt li kien hawn ''ftit wisq avukati Maltin kompetenti biż jed biex jagħmlu kawża bl-Ingliż.' Kien impossibbli i ċġib bidla li tabolixxi sistema li eżistiet għal mijiet ta' snin u li ġiet aċċettata mill-gvernijiet Ingliżi minn jeddhom fil bidu tal-ħakma Ingliża u wkoll wara, hekk f'daqqa waħda. Ir-reazzjoni tal-Maltin lejn kif ġie ttrattat il-każ ta' Hewson kien differenti għal kollox minn kif ħadha Chamberlain. L-in ċident kien 'epoka fl-Istorja ta' l-iskandli li l-amminis'raz- zjoni pubblika llum saret magħrufa għalihom. ' ''Kienet ribel- ijoni sfaċċata kontra l-liġijiet tal-pajjiż,' akkuża Mizzi. Jekk l-Ingliżi f'Malta ma kinux suġġetti għal-Liġi, kiteb fil-Malta, ma kellhom ebda jedd jitolbu l-prożezzjoni tagħha. 'Wara dak li rajna,' kiteb Manwel Dimech fil-ġurnal tie- għu Il-Bandiera tal-Maltin, (għandna nistennew żewġ koriċi tal-Liġi: waħda taċ-ċomb għall-Maltin u oħra tal-karta strazza għall-Ingliż. 719 B Il-każ ta' Hewson b'hekk hejja t-triq għall-ewwel Order- in-Council f'Marzu ta' l-1899 dwar l-użu ta' l-Ingliż fil-Qrati u konsegwentement il-proklamazzjoni li fi żmien 15-il sena (Marzu 1914) l-ilsien Taljan jitwarrab għal kollox minn lingw uffiċjali u postu jieħdu l-Ingliż. Kien hemm ħafna ħidma P.N. li qajmet ferment qawwi fost il-poplu, l-aktar fost membri tal-korp legali li dejjem spikkaw bħala element infiu- wenti fil-Partit. Saru bosta 'iaqgħa: biex jittieħdu miżuri kontra d-deċiżjoni tal-gvern. F'memorandum. iffirmat minn Mizzi u Cachia Zammit, l-avukati wrew irwieħhom lesti li jaslu għal kompromess. Xhieda bl-ingliż tkun tista' tingħale il-25 ta' Frar 1898, il-Kurunell J.L. Hewson ġie msejjaħ il- Qorti biex jixhed fil-kawża ta' tliet persuni mixlija b'serq u frodi mid-Dipartiment tas-Salarji ta' l-Armata. Naturalment Hewson ta x-xhieda tiegħu bl-Ingliż. Wara li ttieħdet l-istqar- ja, il-Maġistrat Edgar Parnis, li kien qed jisma' l-każ, qraha lil Hewson u fl-istess ħin qalibhielu għall-Ingliż. Iżda l-Kuru- nell ma riedx jiffirmaha u pprotesta li x-xhieda tiegħu ttieħ- det bit-Taljan u mhux bl-Ingliż u fuq prinċipju ma kienx r jiffirma dokument li hu ma kienx kapaċi jifhem. ll Maġistrat, bis-sabar kollu, spjega l-proċedura lil -Hewson u wiegħdu li ċ-traduzzjoni għat-Taljan kienet preċiża skond ix- xhieda verbali bl-Ingliż. Parnis bagħat ukoll għas-Suprainten- dent tal-Pulizija li kien Ingliż, iżda dan xorta ma rnexxilux jikkonvinċi 'l-kurunell. Wara, il-Maġistrat aġġorna l-Kamra għall-għada biex jagħti opportunità lil Hewson jerġa' jqis id-deċiżjoni tiegħu. Minkejja dan Hewson baqa' jisħaq li jekk ikollu jiffirma d-dokument, iitħalla jdaħħal fir-'records' tal- Qorti protesta miktuba bl-Ingliż. Il-Maġistrat qatagħha. li Hewson jintbagħat tlett ijiem ħabs għal disprezz tal-Qorti Dan aż, fil-falt, kien jimplika ħafna iktar milli kien jidher prima facie. Kemm fil-verità kien każ ġenwin jew kemm kien maħsub diffiċli wieħed igħid, iżda interessanti li wieħed jinnota ċerti ċirkostanzi marbutin direttament miegħu li jis- tgħu jagħtu 'l wieħed x'jifhem li l-aġir ta' Hewson sar bi skop immanuvrat minn Strickland, li żgur ma naqasx li ja mel kapital politiku minnu. L-ewwelnett insibu li l-Avukat ta' Kuruna nnifsu, Naudi, magħruf għas-simpatiji pro-Ingliżi tie- għu, kien ta parir lil Hewson biex ma jiffirmax 'għal motivi ta' kuxjenza'; il-Maġistrat Parnis kellu jikkonsulta lil Naudi fil- privat dwar dan.'1) Barra minn hekk, Hewson qatt ma serva s-sentenza tiegħu: baqa' fl-uffiċċju tas-Supraintendent. tal- Pulizija sakemm. il-Gvernatur uża l-privileġġ irjali tiegħu u malajr malajr ordna li jinħeles. Ir-reazzjoni ta' Chamberlain kienet immasħna; li Qorti f'kolonja tasal biex ċittadin Ingliż kien insuli intollerabbli. tikkundanna joni tal-Qorti Maltija kienet ''mostruża,' qal, V jinħtieġ li każ bħal dan ma jirrepetix ruħu… is-sentenza kienet inġusta ' (Vit was a mis- carriage of justice'').02) Hewson kieku ried seta' talab għal interpretu, iżda dan ma għamlux; b'hekk Strickland seta' jinqeda bil-kwistjoni biex iqajjem il-każ favur l-użu ta' l-Ingliż fil-Qrati. Fl-Uffiċċju t : Kolonji kien hemm min kien tal-fehma li l-bidla ssir bil-morl il-mod ''kif kien issuġġerixxa Sir Penrose Juivan' minħabba l-fatt li kien hawn ''ftit wisq avukati Maltin kompetenti biż jed biex jagħmlu kawża bl-Ingliż.' Kien impossibbli i ċġib bidla li tabolixxi sistema li eżistiet għal mijiet ta' snin u li ġiet aċċettata mill-gvernijiet Ingliżi minn jeddhom fil bidu tal-ħakma Ingliża u wkoll wara, hekk f'daqqa waħda. Ir-reazzjoni tal-Maltin lejn kif ġie ttrattat il-każ ta' Hewson kien differenti għal kollox minn kif ħadha Chamberlain. L-in ċident kien 'epoka fl-Istorja ta' l-iskandli li l-amminis'raz- zjoni pubblika llum saret magħrufa għalihom. ' ''Kienet ribel- ijoni sfaċċata kontra l-liġijiet tal-pajjiż,' akkuża Mizzi. Jekk l-Ingliżi f'Malta ma kinux suġġetti għal-Liġi, kiteb fil-Malta, ma kellhom ebda jedd jitolbu l-prożezzjoni tagħha. 'Wara dak li rajna,' kiteb Manwel Dimech fil-ġurnal tie- għu Il-Bandiera tal-Maltin, (għandna nistennew żewġ koriċi tal-Liġi: waħda taċ-ċomb għall-Maltin u oħra tal-karta strazza għall-Ingliż. 719 B Il-każ ta' Hewson b'hekk hejja t-triq għall-ewwel Order- in-Council f'Marzu ta' l-1899 dwar l-użu ta' l-Ingliż fil-Qrati u konsegwentement il-proklamazzjoni li fi żmien 15-il sena (Marzu 1914) l-ilsien Taljan jitwarrab għal kollox minn lingw uffiċjali u postu jieħdu l-Ingliż. Kien hemm ħafna ħidma P.N. li qajmet ferment qawwi fost il-poplu, l-aktar fost membri tal-korp legali li dejjem spikkaw bħala element infiu- wenti fil-Partit. Saru bosta 'iaqgħa: biex jittieħdu miżuri kontra d-deċiżjoni tal-gvern. F'memorandum. iffirmat minn Mizzi u Cachia Zammit, l-avukati wrew irwieħhom lesti li jaslu għal kompromess. Xhieda bl-ingliż tkun tista' tingħale mingħajr ma tinqaleb għat-Taljan, u kul; suddiżu Ingliż f'Malta fi żmien jum ikun jista' jkollu Att ta' Liġi li jixtieq hu maqlub għall-Ingliż mingħajr ħlas.'1' L-attitudni tal-P.N. kienet kemm jista' jkun reaiistika; kien lest li jċedi fti: i għallinqas jikseb xi konċessjoni mill-gvern. Fil-konfront t kien diplomatiku iżda mhux dgħajjef minkejja li ma kellux l-appoġġ li kien jixtieq mill-oqsma politiċi l-oħra kolha. Il- gravità. tar-riformi m'għamlitx l-impatt mixtieq fuq il-kamp politiku kollu minħabba li l-bidla ma kinitx ser tkun immed jata. Iżda kien hemm simpatija ma' dawk l-avukati u indl- vidwi oħra milquża li sa l-1914 ikun għadhom fl-aqwa. tal- karriera tagħhom u ii ma kinux fi ħsiebhom jassimilaw il: il għalihom kien simbolu ta' ripressjoni politika u soċjali. Fil-Kunsill tal-Gvern, id-deputati ma naqsux milli jiddefendu l-kawża ta' sħabhom. L-Italianità ta' Malta kienet: fatt storiku li ma seta' jiċħdu ħadd, it-tradizzjoni tal-ħajja Martija kellha l-egħruq tagħha fil-kultura Taljana li mal-mogħdija tas ġie: assimilata u assorbita fiċ-Ċiviltà tal-post. 'Il-lingwa. taċ-Ċiviltà ta' poplu hija dik li tagħtihom din jità quddiem il-poter li jiddominhom,' kiteb il-membru par- lamentari Nazzjonalista Semini. Jekk il-iingwa titwarrab, il- popiu maħkum isir komunità ta' skjavi… Ejjew għallinqas in- salvaw ġiehna.' Chamberiain, kompla jgħid, kien qiegħe jittratta mal-Maltin bħalma wieħed sinjur Ingliż jittratta mas seftur tiegħu. billi: jġiegħlu jilbes l-uniformi tas-sefturi tiegħu. iv) Nazzjonaliżmu jew Interess ta' Klassi2 Bħalma kien ġara fl-1880, il-messaġġ Nazzjonalista msaħħaħ u mxerred fl-istess żmien meta kien hemm l-inter tal-klassi professjonista mhedded. Għalhekk wieħed forsi jis- taqsi: Kemm kienet il-ġlieda favur it-Taljan ta lista'2 (fis-sens li tpoġġi l-interes tan-nazzjon l-ewwel). Jew inkella kienet taqbida kontra l-indħil żejjed tal-Gvern Ingliż iejn xi wħud dehrilhom li kien jidħol fejn ma jesgħux 2 Fl-1896 Savona kien semma każ fejn avukat ewlieni qal lil wieħed jiġi minnu, Int taf bl-Ingliż u tiffavorih għaliex jaqdi tajjeb l-inte- ressi tiegħek, iżda għalfejn trid iċċaħħad lili mill-għixien tiegħi27' Savona f'dak iż-żmien kien favur l-użu ta' l-Ingliż u l-Malti fil-Qrati meta dawn kienu jiffaċiliżaw il-qadi tal-ġus- tizzja, iżda qatt ma ried li t-Taljan jinqered. Minn dan l-aspett, il-biża' ta' Mizzi saret realtà bl-Order-in- Council u l-konferma tar-riformi bil-Proklamazzjoni ta' l-1899. Ir-riżultat ta' dan kien mobilizzazzjoni politika u l-għajta ''Malta ial-Maltin'l it-tneddida kienet għall-ilsien Taljan u tħarrek il-Partit Nazzjonalista; ir-riformi kienu favur l-Ingiiż u l-inizjattiva ġiet min-naħa tal-Gvern Kolonjali. Importanti li wieħed. jifhem li l-Kwistjoni tal-Lingwa f'Malta ma kiniix ġlieda għal-lingwa fiha nnifisha, sew jekk Ingliż jew Taljan. Jekk in-Nazzjonalisti ddefendew it-Taljan, u jekk Strickland ried jimponi l-Ingliż, ma kienx għaliex kien hemm xi valur lingwistiku inerenti li kien jagħmel lingwa superjuri għall- oħra. It-taqbida kienet bejn il-kriterji li kienu jirrappreżentaw dawn iż-żewġ ilsna Dawn il-kriterji jistgħu jissarrfu f'livelli paralleli iżda fl- istess ħin polarizzati bejn in-Nazzjonalist u l-Imperjalist (f'dan il-każ ippersonifikati minn Mizzi u Strickland). Ngħid paralleli għaliex l-imperjalist kien ukoll, għalkemm b'mod pervers, nazzjonalist. Kien nazzjonalist għaliex ried li ċ-Ċiviltà tiegħu taħkem fuq oħrajn li hu kien iqis inferjuri. L-għan tiegħu kien il-qligħ materjali tal-'Mother Countrv' biex din ikompli tiżviluppa mingħajr ebda riskju u periklu għall-potenzjal ta' produzzjoni tagħha. Saħansitra ħafna drabi l-Imperu Ingliż ġie msejjaħ 'John Bull €r Co'. Dan wassal biex rawwem fl-imperjalist istint aristo- kratiku: bħala prodott ta' ċiviltà ekonomikament u teknolo- ġikament superjuri, l-Anglo-Sassonu kellu l-jedd li jaħkem, irrispettivament mis-sentimenti tal-poplu maħkum. Fuq livell sentimentali nsibu li kemm in-Nazzjonalist kif ukoll l-Imperjalist kellhom l-għan li jippreservaw lilhom in- mingħajr ma tinqaleb għat-Taljan, u kul; suddiżu Ingliż f'Malta fi żmien jum ikun jista' jkollu Att ta' Liġi li jixtieq hu maqlub għall-Ingliż mingħajr ħlas.'1' L-attitudni tal-P.N. kienet kemm jista' jkun reaiistika; kien lest li jċedi fti: i għallinqas jikseb xi konċessjoni mill-gvern. Fil-konfront t kien diplomatiku iżda mhux dgħajjef minkejja li ma kellux l-appoġġ li kien jixtieq mill-oqsma politiċi l-oħra kolha. Il- gravità. tar-riformi m'għamlitx l-impatt mixtieq fuq il-kamp politiku kollu minħabba li l-bidla ma kinitx ser tkun immed jata. Iżda kien hemm simpatija ma' dawk l-avukati u indl- vidwi oħra milquża li sa l-1914 ikun għadhom fl-aqwa. tal- karriera tagħhom u ii ma kinux fi ħsiebhom jassimilaw il: il għalihom kien simbolu ta' ripressjoni politika u soċjali. Fil-Kunsill tal-Gvern, id-deputati ma naqsux milli jiddefendu l-kawża ta' sħabhom. L-Italianità ta' Malta kienet: fatt storiku li ma seta' jiċħdu ħadd, it-tradizzjoni tal-ħajja Martija kellha l-egħruq tagħha fil-kultura Taljana li mal-mogħdija tas ġie: assimilata u assorbita fiċ-Ċiviltà tal-post. 'Il-lingwa. taċ-Ċiviltà ta' poplu hija dik li tagħtihom din jità quddiem il-poter li jiddominhom,' kiteb il-membru par- lamentari Nazzjonalista Semini. Jekk il-iingwa titwarrab, il- popiu maħkum isir komunità ta' skjavi… Ejjew għallinqas in- salvaw ġiehna.' Chamberiain, kompla jgħid, kien qiegħe jittratta mal-Maltin bħalma wieħed sinjur Ingliż jittratta mas seftur tiegħu. billi: jġiegħlu jilbes l-uniformi tas-sefturi tiegħu. iv) Nazzjonaliżmu jew Interess ta' Klassi2 Bħalma kien ġara fl-1880, il-messaġġ Nazzjonalista msaħħaħ u mxerred fl-istess żmien meta kien hemm l-inter tal-klassi professjonista mhedded. Għalhekk wieħed forsi jis- taqsi: Kemm kienet il-ġlieda favur it-Taljan ta lista'2 (fis-sens li tpoġġi l-interes tan-nazzjon l-ewwel). Jew inkella kienet taqbida kontra l-indħil żejjed tal-Gvern Ingliż iejn xi wħud dehrilhom li kien jidħol fejn ma jesgħux 2 Fl-1896 Savona kien semma każ fejn avukat ewlieni qal lil wieħed jiġi minnu, Int taf bl-Ingliż u tiffavorih għaliex jaqdi tajjeb l-inte- ressi tiegħek, iżda għalfejn trid iċċaħħad lili mill-għixien tiegħi27' Savona f'dak iż-żmien kien favur l-użu ta' l-Ingliż u l-Malti fil-Qrati meta dawn kienu jiffaċiliżaw il-qadi tal-ġus- tizzja, iżda qatt ma ried li t-Taljan jinqered. Minn dan l-aspett, il-biża' ta' Mizzi saret realtà bl-Order-in- Council u l-konferma tar-riformi bil-Proklamazzjoni ta' l-1899. Ir-riżultat ta' dan kien mobilizzazzjoni politika u l-għajta ''Malta ial-Maltin'l it-tneddida kienet għall-ilsien Taljan u tħarrek il-Partit Nazzjonalista; ir-riformi kienu favur l-Ingiiż u l-inizjattiva ġiet min-naħa tal-Gvern Kolonjali. Importanti li wieħed. jifhem li l-Kwistjoni tal-Lingwa f'Malta ma kiniix ġlieda għal-lingwa fiha nnifisha, sew jekk Ingliż jew Taljan. Jekk in-Nazzjonalisti ddefendew it-Taljan, u jekk Strickland ried jimponi l-Ingliż, ma kienx għaliex kien hemm xi valur lingwistiku inerenti li kien jagħmel lingwa superjuri għall- oħra. It-taqbida kienet bejn il-kriterji li kienu jirrappreżentaw dawn iż-żewġ ilsna Dawn il-kriterji jistgħu jissarrfu f'livelli paralleli iżda fl- istess ħin polarizzati bejn in-Nazzjonalist u l-Imperjalist (f'dan il-każ ippersonifikati minn Mizzi u Strickland). Ngħid paralleli għaliex l-imperjalist kien ukoll, għalkemm b'mod pervers, nazzjonalist. Kien nazzjonalist għaliex ried li ċ-Ċiviltà tiegħu taħkem fuq oħrajn li hu kien iqis inferjuri. L-għan tiegħu kien il-qligħ materjali tal-'Mother Countrv' biex din ikompli tiżviluppa mingħajr ebda riskju u periklu għall-potenzjal ta' produzzjoni tagħha. Saħansitra ħafna drabi l-Imperu Ingliż ġie msejjaħ 'John Bull €r Co'. Dan wassal biex rawwem fl-imperjalist istint aristo- kratiku: bħala prodott ta' ċiviltà ekonomikament u teknolo- ġikament superjuri, l-Anglo-Sassonu kellu l-jedd li jaħkem, irrispettivament mis-sentimenti tal-poplu maħkum. Fuq livell sentimentali nsibu li kemm in-Nazzjonalist kif ukoll l-Imperjalist kellhom l-għan li jippreservaw lilhom in- tushom: dan għal ta' l-ewwel kien ifisser dinjità, preservaz- zjoni ża' l-espressjoni kulturali awtentika tiegħu; għal tal- tieni kien ifisser poter, impożizzjoni taċ ità tiegħu fuq komunità indiġena li għalkemm ikbar fin-numru kienet mater jalment: inferjuri. Fuq il-livell strumentali, bis-saħħa ta' din l-impożizzjoni n-Nazzjonalist kien mhedded minn ċaħda. ta' opportuniżajiet indaqs u xierqa f'dik li hi ħajja soċjo-ekono mika, ċaħda minn sehem fit-tmexxija ta' paj;iżu. Għall-Imper jalist il-lingwa kienet strument li bih seta' juża d-diskrimi nazzjoni bejn il-kollaboratur u l-għadu tar-reġim. Għalhek: f'Malta ġeneralment min kien jappoġġja l-Ingliż kien Strick- landjan għaliex dan kien jaqdi l-aħjar l-interessi tiegħu U min kien favur iż-Taljan kien Mizzjan. Il-lingwa kienet biss il- munizzjoni li bih iż-żewġ naħat kienu jiddefendu t-territorju tagħhom. kien iwassal għall-ingliżizzazzjoni tal-Liġijiet infushom) kien li jaqdi l-interess tal-priġunieri Ingliżi f'Malta u fl-istess ħin ixejjen in-nukleju permanenti ta' xewwiexa kontra l-Ingliż — jiġifieri l-P.N. Kien għal dan l-għan li l-idea ta' 'seit- preservation' u nazzjonaliżmu ġenwin kienu daqshekk mar- butin mill-qrib fil-Partit. Ir-raġunament ta' qabel ta' lingwa- kultura-nazzjonalità kien għadu l-istess iżda issa ħa bixra aktar aggressiva minn qatt qabel. Aktar ma r-reġim sar biered quddiem ix-xewqa: tar-rappreżentanti tal-popiu — mingħalih ser jeqred wirt magħġun tul il-mijiet tas-snin — aktar l-istima ta' l-ilsien Taljan kibret f'għajnejn in-nazzjonalist, dan sar id- dawl li jixgħel it-triq tal-ħelsien mill-barrani TU dan kollu għal min qed isir7'' staqsa Mizzi. ''Għal xi nofs tużżana suldati Ingliżi illi wara li jiskru, imorru jiksru l-liġi. 7 Fl-istess ħin li l-Gvern Ingliż kien qal li l-Order-in- Council tas-7 ta' Marzu kienet saret fi spirtu ta' ġustizzja lejn il-komunità Ingliża f'Malta, wissa lill-Maltin b'dispaċċ minis- terjali tal-15 ta' Marzu li l-Maltin kellhom jisimgħu l-kawżi tagħhom bl-Ingliż.'19) Kienet kwistjoni,kif qal tajjeb Mizzi, ' tad- dinjità tagħna, tal-ħelsien tagħna, u tal-għixien tagħna. 29 'Tal-għixien tagħna' kienet espressjoni f'waqtha, għaliex waqt li xi ħadd bħal Strickland kien jinterpretaha 'l-għixien ta' xi klikka professjonisti li kienu jaraw biss sa xiber imneħirhom', ir-realtà tas-sitwazzjoni kienet li jekk l-Ingliż isir l-ilsien uffiċjali tal-pajjiż ħafna mix-xogħlijiet li qabel kienu f'idejn il-Maltin issa kienu ser jittieħdu mill-Ingliżi li jiġu hawn bil mijiet u l-eluf. B'hekk il-Maltin ma jkolihomx ħaġ'oħra x'jagħ- miu ħlief li jitturufnaw irwieħhom minn arthom u jemigraw. 'Jekk ser tinluża l-forza biex ifarrku poplu dgħaj;ef u mhux armat, poplu li b'fiduċja sħiħa reħa lilu nnifsu f'idejn l-Ingilterra, ser naqgħu,' qal Mizzi waqt li kompla jqawwi qlub b'ħeġġa u b'enerġija li ma bħalhom, 'iżda mmutu fil-ġlieda waqt li niddikjaraw id-drittijiet tagħna sa l-aħħar mument. '' Il-Maltin, taħt il-ħarsien tal-mexxej tagħhom, riedu r-reżistenza sa l-aħħar: ''Is-sentimenti tagħna, id-dinjità nazzjonali tagħna, l-interessi tagħna, jobbligawna li nagħmlu hekkl' B'hekk il-P.N. kompla jsejjes lilu nnifsu bħala l-Partit tal-Masin ', il-partit li għażel jerfa' r-responsabbiltà u d-dmir li jiftaħ għajnejn il-poplu kontra l-abbużi u l-aġir skandaluż tar-reġim li kien qed jinqeda tajjeb bl-injoranza tal-poplu. ''kif nistgħu aħna, f'nofs il-Mediterran, imdawrin b'popli Latini, kif nistgħu aħna 160,000 ruħ, naddottaw bħala l-lin- gwa tagħna l-Ilsien Anglo-Sassonu2 Kif nistgħu bih nesprimu s-sentimenti tagħna2 Kif qalt nistgħu aħna, immellsin minn din ix-xemx, li aħna poplu poetiku, mużikali, u artistiku, naddottaw lingwa ta' poplu li jgħix fis-silġ Nordiku2 Kif nis- tgħu naddattaw il-mod kif naħsbu u nħossu għall-mod. kif jaħsbu u jħossu l-Ingliżi2 U jekk ma nistgħux inqaċċtu r-ruħ mill-kelma, jiġifieri l-ĦSIEB, kif qatt nistgħu nlibbsu dan il-ħsieb b'forma oħra ħlief dik li tiġi lis-sentmenti tagħna, jiġifieri l-forma Taljana2/(2D F'Mejju 1899 delegazzjoni magħmula minn Mizzi u Cachia Zammit telqet għal Londra bit-tama li sseħħ ġustizzja mal- tushom: dan għal ta' l-ewwel kien ifisser dinjità, preservaz- zjoni ża' l-espressjoni kulturali awtentika tiegħu; għal tal- tieni kien ifisser poter, impożizzjoni taċ ità tiegħu fuq komunità indiġena li għalkemm ikbar fin-numru kienet mater jalment: inferjuri. Fuq il-livell strumentali, bis-saħħa ta' din l-impożizzjoni n-Nazzjonalist kien mhedded minn ċaħda. ta' opportuniżajiet indaqs u xierqa f'dik li hi ħajja soċjo-ekono mika, ċaħda minn sehem fit-tmexxija ta' paj;iżu. Għall-Imper jalist il-lingwa kienet strument li bih seta' juża d-diskrimi nazzjoni bejn il-kollaboratur u l-għadu tar-reġim. Għalhek: f'Malta ġeneralment min kien jappoġġja l-Ingliż kien Strick- landjan għaliex dan kien jaqdi l-aħjar l-interessi tiegħu U min kien favur iż-Taljan kien Mizzjan. Il-lingwa kienet biss il- munizzjoni li bih iż-żewġ naħat kienu jiddefendu t-territorju tagħhom. kien iwassal għall-ingliżizzazzjoni tal-Liġijiet infushom) kien li jaqdi l-interess tal-priġunieri Ingliżi f'Malta u fl-istess ħin ixejjen in-nukleju permanenti ta' xewwiexa kontra l-Ingliż — jiġifieri l-P.N. Kien għal dan l-għan li l-idea ta' 'seit- preservation' u nazzjonaliżmu ġenwin kienu daqshekk mar- butin mill-qrib fil-Partit. Ir-raġunament ta' qabel ta' lingwa- kultura-nazzjonalità kien għadu l-istess iżda issa ħa bixra aktar aggressiva minn qatt qabel. Aktar ma r-reġim sar biered quddiem ix-xewqa: tar-rappreżentanti tal-popiu — mingħalih ser jeqred wirt magħġun tul il-mijiet tas-snin — aktar l-istima ta' l-ilsien Taljan kibret f'għajnejn in-nazzjonalist, dan sar id- dawl li jixgħel it-triq tal-ħelsien mill-barrani TU dan kollu għal min qed isir7'' staqsa Mizzi. ''Għal xi nofs tużżana suldati Ingliżi illi wara li jiskru, imorru jiksru l-liġi. 7 Fl-istess ħin li l-Gvern Ingliż kien qal li l-Order-in- Council tas-7 ta' Marzu kienet saret fi spirtu ta' ġustizzja lejn il-komunità Ingliża f'Malta, wissa lill-Maltin b'dispaċċ minis- terjali tal-15 ta' Marzu li l-Maltin kellhom jisimgħu l-kawżi tagħhom bl-Ingliż.'19) Kienet kwistjoni,kif qal tajjeb Mizzi, ' tad- dinjità tagħna, tal-ħelsien tagħna, u tal-għixien tagħna. 29 'Tal-għixien tagħna' kienet espressjoni f'waqtha, għaliex waqt li xi ħadd bħal Strickland kien jinterpretaha 'l-għixien ta' xi klikka professjonisti li kienu jaraw biss sa xiber imneħirhom', ir-realtà tas-sitwazzjoni kienet li jekk l-Ingliż isir l-ilsien uffiċjali tal-pajjiż ħafna mix-xogħlijiet li qabel kienu f'idejn il-Maltin issa kienu ser jittieħdu mill-Ingliżi li jiġu hawn bil mijiet u l-eluf. B'hekk il-Maltin ma jkolihomx ħaġ'oħra x'jagħ- miu ħlief li jitturufnaw irwieħhom minn arthom u jemigraw. 'Jekk ser tinluża l-forza biex ifarrku poplu dgħaj;ef u mhux armat, poplu li b'fiduċja sħiħa reħa lilu nnifsu f'idejn l-Ingilterra, ser naqgħu,' qal Mizzi waqt li kompla jqawwi qlub b'ħeġġa u b'enerġija li ma bħalhom, 'iżda mmutu fil-ġlieda waqt li niddikjaraw id-drittijiet tagħna sa l-aħħar mument. '' Il-Maltin, taħt il-ħarsien tal-mexxej tagħhom, riedu r-reżistenza sa l-aħħar: ''Is-sentimenti tagħna, id-dinjità nazzjonali tagħna, l-interessi tagħna, jobbligawna li nagħmlu hekkl' B'hekk il-P.N. kompla jsejjes lilu nnifsu bħala l-Partit tal-Masin ', il-partit li għażel jerfa' r-responsabbiltà u d-dmir li jiftaħ għajnejn il-poplu kontra l-abbużi u l-aġir skandaluż tar-reġim li kien qed jinqeda tajjeb bl-injoranza tal-poplu. ''kif nistgħu aħna, f'nofs il-Mediterran, imdawrin b'popli Latini, kif nistgħu aħna 160,000 ruħ, naddottaw bħala l-lin- gwa tagħna l-Ilsien Anglo-Sassonu2 Kif nistgħu bih nesprimu s-sentimenti tagħna2 Kif qalt nistgħu aħna, immellsin minn din ix-xemx, li aħna poplu poetiku, mużikali, u artistiku, naddottaw lingwa ta' poplu li jgħix fis-silġ Nordiku2 Kif nis- tgħu naddattaw il-mod kif naħsbu u nħossu għall-mod. kif jaħsbu u jħossu l-Ingliżi2 U jekk ma nistgħux inqaċċtu r-ruħ mill-kelma, jiġifieri l-ĦSIEB, kif qatt nistgħu nlibbsu dan il-ħsieb b'forma oħra ħlief dik li tiġi lis-sentmenti tagħna, jiġifieri l-forma Taljana2/(2D F'Mejju 1899 delegazzjoni magħmula minn Mizzi u Cachia Zammit telqet għal Londra bit-tama li sseħħ ġustizzja mal- anza u bi-atiitudni intolleranti li tant kien magħruf għa- iha. Mill-ewwel deher li ma kien lest jilqa' ebda talba li sa- ritlu. Kien hawnhekk li nsibu l-ewwel taiba formali għal Gvern Responsabbli li d-delegazzjoni għamlet f'isem il-Partit.'22' Barra minn hekk, l-is'qarrija li ġie: ippreżentata lil Cham berrain kienet tipprotesta kontra l-mod korroit li -b'h kien imexxi l-gvern permezz ta' tixħim u xiri, u fuq koilox id-drawwa li issa kienet saret stabbilita, li dawk li jaqdu l-interessi tal-gvern biss seta' jkolhom. it-tama li jimxu 'l quddiem. '' L-uffiċjali tal-gvern jirriżervaw għalihom infushom. id- dritt ii jiddiskrimminaw bejn min verament jaqdi lill-gvern. Il-Maltin kienu jħallsu t-taxxi iżda ma kellhom ebda jedd fuq kif jintnefqu l-fius.23' 'l-ebda wieħed mill-ġenerali li ggver- naw f'Malta qatt ma ġietu f'rasu li jutilizza l-karattru tal- Maltin għall-ġid ta' l-Imperu. Dawn. (il-Gvernaturi) kienu jaraw biss id-difetti tal-poplu, u kellhom ħabta kif jeżaġeraw- hom. Il-ġenerali li wieħed wara l-ieħor ikkmandaw f'Malta dejjem emmnu li r-rimedju jinsab fit-tnaqqis. tal-libertaji tal-Maltin, jeżaġeraw id-diferti tagħhom, jipproponu. l-er grazzjoni, u jimponu l-ilsien Ingliż fil-pajjiż. Fl-ilmenżi tagħhom Mizzi u Cachia Zammit fakkru. wk denti tas-Sei Maggio meta l-pulizija, fuq struzzjon minn Strickland, użaw il-forza fuq folla li ma setgħetx tir defendi ruħha. Dak inhar Strickland kien qiegħed fil-gallerija tal-Palazz, ''josserva bi tbissima f'fommu waqt li n-nies kienu qed jiġu msawta u beda jixtered id-demm. Waqt li Cachia Zammit u Mizzi kienu Londra, ir-rappre- żentanti fil-Kunsill tal-Gvern għamlu mill-aħjar li setgħu biex jipposponu d-diskussjonijiet sakemm jiġu lura l-mexxejja tal-Partit. Iżda kien f'dan iż-żmien li ħarġet it-tieni Order-in- Council (Lulju 1899) biex jinġabru £150,000 f'taxxi mill-poplu li l-parti l-kbira tagħhom kellha tintnefaq fi proġett għall-esten- sjoni tad-drenaċċ. Barra minn hekk id-dazju fuq l-ispirti u xorb alkoholiku ieħor irdoppja, inħolqot taxxa fuq il-bolol, u ġie kkonfermat salarju annwali ta' £250 għal impieg ġdid ta' Assistent Rettur ta' l-Università, li kien maħluq apposta għal wieħed Ingliż, ċertu John Revnolds.(26) Dawn l-estimi kienu tressqu diġà quddiem il-Kunsill aktar kmieni fis-sena iżda r-rappreżentanti ma vvutawhomx.'27) Infiskat bl-aġir tad-deputati, Grenfell heddidhom qabel ma ħarġet l-Order-in-Council li jekk ma jaħdmux favur il-politika tal-gvern kienu ser ipattuha qares u wara jkollhom jiffaċċjaw il-konsegwenzi. '28) Il-partit ta' Mizzi ma kienx lest li jċedi għal rikatt bħal dan minkejja li kien ċar li l-gvern kien ser igħaddi dak li ried hu anki mingħajr 'l-approvazzjoni tar-rappreżentan'i. F'kumment editorjali, il-Malta lissnet il-ferma tal-Partit Naz- zjonalista fi tmiem is-seklu: ''Ħadd ma jista' jiċħad lili l-Maltin issa jinsabu mxebbgħin u jħossuhom. l-istess bħall-Irlandiżi, illi… jkunu kuntenti meta l-Gvern Ingliż JITLAQ 'IL BARRA BI ĦĠARU U JĦALLL- HOM IMEXXU L-AFFARIJIET TAGĦHOM HUMA STESS.7029 (Kapitali tiegħi). (vi) Appoġġ minn Barra Il-qagħda f'Malta ġibdet l-attenzjoni ta' bosta politikanti barranin, l-aktar mill-Italja. Il-P.N. min-naħa tiegħu rnexxielu jistabilixxi ħafna kuntatti barra minn Malta. Forsi l-aqwa kuntatt li kellu l-Partit ġo l-Italja kien ma' Adriano Colocci li kiteb id-daħla ta' ktejjeb dwar. l-istorja ta' l-ilsien Taljan f'Malta miktub mill-propagandist Antonio Cini.80 Cini, iben familja fqira Għawdxija, kiteb bosta ktejba dwar. il-kwistjoni tal-lingwa f'Malta li mill-inqas wieħed minnhom tqassam fost il-membri tal-Parlament Taljan, aktarx bl-għajnuna ta' Colocci nnifsu.'3D Wieħed mill-iktar persunaġġi prominenti li wrew appoġġi għall-kawża Nazzjonalista kien bin Garibaldi nnifsu, Ricciotti. F'ittra li kiteb lill-Ambaxxatur Ingliż f'Ruma (Lord Currie), anza u bi-atiitudni intolleranti li tant kien magħruf għa- iha. Mill-ewwel deher li ma kien lest jilqa' ebda talba li sa- ritlu. Kien hawnhekk li nsibu l-ewwel taiba formali għal Gvern Responsabbli li d-delegazzjoni għamlet f'isem il-Partit.'22' Barra minn hekk, l-is'qarrija li ġie: ippreżentata lil Cham berrain kienet tipprotesta kontra l-mod korroit li -b'h kien imexxi l-gvern permezz ta' tixħim u xiri, u fuq koilox id-drawwa li issa kienet saret stabbilita, li dawk li jaqdu l-interessi tal-gvern biss seta' jkolhom. it-tama li jimxu 'l quddiem. '' L-uffiċjali tal-gvern jirriżervaw għalihom infushom. id- dritt ii jiddiskrimminaw bejn min verament jaqdi lill-gvern. Il-Maltin kienu jħallsu t-taxxi iżda ma kellhom ebda jedd fuq kif jintnefqu l-fius.23' 'l-ebda wieħed mill-ġenerali li ggver- naw f'Malta qatt ma ġietu f'rasu li jutilizza l-karattru tal- Maltin għall-ġid ta' l-Imperu. Dawn. (il-Gvernaturi) kienu jaraw biss id-difetti tal-poplu, u kellhom ħabta kif jeżaġeraw- hom. Il-ġenerali li wieħed wara l-ieħor ikkmandaw f'Malta dejjem emmnu li r-rimedju jinsab fit-tnaqqis. tal-libertaji tal-Maltin, jeżaġeraw id-diferti tagħhom, jipproponu. l-er grazzjoni, u jimponu l-ilsien Ingliż fil-pajjiż. Fl-ilmenżi tagħhom Mizzi u Cachia Zammit fakkru. wk denti tas-Sei Maggio meta l-pulizija, fuq struzzjon minn Strickland, użaw il-forza fuq folla li ma setgħetx tir defendi ruħha. Dak inhar Strickland kien qiegħed fil-gallerija tal-Palazz, ''josserva bi tbissima f'fommu waqt li n-nies kienu qed jiġu msawta u beda jixtered id-demm. Waqt li Cachia Zammit u Mizzi kienu Londra, ir-rappre- żentanti fil-Kunsill tal-Gvern għamlu mill-aħjar li setgħu biex jipposponu d-diskussjonijiet sakemm jiġu lura l-mexxejja tal-Partit. Iżda kien f'dan iż-żmien li ħarġet it-tieni Order-in- Council (Lulju 1899) biex jinġabru £150,000 f'taxxi mill-poplu li l-parti l-kbira tagħhom kellha tintnefaq fi proġett għall-esten- sjoni tad-drenaċċ. Barra minn hekk id-dazju fuq l-ispirti u xorb alkoholiku ieħor irdoppja, inħolqot taxxa fuq il-bolol, u ġie kkonfermat salarju annwali ta' £250 għal impieg ġdid ta' Assistent Rettur ta' l-Università, li kien maħluq apposta għal wieħed Ingliż, ċertu John Revnolds.(26) Dawn l-estimi kienu tressqu diġà quddiem il-Kunsill aktar kmieni fis-sena iżda r-rappreżentanti ma vvutawhomx.'27) Infiskat bl-aġir tad-deputati, Grenfell heddidhom qabel ma ħarġet l-Order-in-Council li jekk ma jaħdmux favur il-politika tal-gvern kienu ser ipattuha qares u wara jkollhom jiffaċċjaw il-konsegwenzi. '28) Il-partit ta' Mizzi ma kienx lest li jċedi għal rikatt bħal dan minkejja li kien ċar li l-gvern kien ser igħaddi dak li ried hu anki mingħajr 'l-approvazzjoni tar-rappreżentan'i. F'kumment editorjali, il-Malta lissnet il-ferma tal-Partit Naz- zjonalista fi tmiem is-seklu: ''Ħadd ma jista' jiċħad lili l-Maltin issa jinsabu mxebbgħin u jħossuhom. l-istess bħall-Irlandiżi, illi… jkunu kuntenti meta l-Gvern Ingliż JITLAQ 'IL BARRA BI ĦĠARU U JĦALLL- HOM IMEXXU L-AFFARIJIET TAGĦHOM HUMA STESS.7029 (Kapitali tiegħi). (vi) Appoġġ minn Barra Il-qagħda f'Malta ġibdet l-attenzjoni ta' bosta politikanti barranin, l-aktar mill-Italja. Il-P.N. min-naħa tiegħu rnexxielu jistabilixxi ħafna kuntatti barra minn Malta. Forsi l-aqwa kuntatt li kellu l-Partit ġo l-Italja kien ma' Adriano Colocci li kiteb id-daħla ta' ktejjeb dwar. l-istorja ta' l-ilsien Taljan f'Malta miktub mill-propagandist Antonio Cini.80 Cini, iben familja fqira Għawdxija, kiteb bosta ktejba dwar. il-kwistjoni tal-lingwa f'Malta li mill-inqas wieħed minnhom tqassam fost il-membri tal-Parlament Taljan, aktarx bl-għajnuna ta' Colocci nnifsu.'3D Wieħed mill-iktar persunaġġi prominenti li wrew appoġġi għall-kawża Nazzjonalista kien bin Garibaldi nnifsu, Ricciotti. F'ittra li kiteb lill-Ambaxxatur Ingliż f'Ruma (Lord Currie), Ricciotti saħaq fuq il-proposta li kien għamel Mizzi fil-Kunsill li jsir referendum dwar il-politika tal-Għażla Ħielsa. Filwaqt li fakkar il-ħbiberija li dejjem eżistiet bejn l-lalja u l-Ingilterra fuq livell diplomatiku, Ricciotti Garibaldi kkundanna l-aġir ta' Strickland u sostna li Malta qatt ma kienet fil-pjan tal-Movi- ment irridentista Taljan.(32) L-istoriku magħruf Pasquale Villari, li kien ukoll il-Presi- dent tas-Soc'età Dante Alighieri, kien iktar dirett minn Gari- baldi. Waqt: laqgħa li kellu ma' Lord Currie, Villari pprotesta dwar il-politika ta' Ingliżizzazzjoni f'Malta u Imenta li l-pass tal-Gvern Ingliż kien weġġa' lis-sentimen: tal-poplu Taljan.'39) Barra minn hekk, Villari bagħat lill-Marchesa Tartarini biex, f'isem is-Società, tagħmel xi taħditiet hawn Malta.'$9) Protesti oħra saru mill-Ġeneral Luchino dal Verme, li kien dixxiplu ta' Francesco Crispi, Dr. Napoleone Colajanni, u Il Secolo, ġurnal radikali li ddeskriva lil Chamberlain bħala bniedem b'kilba għall-unuri u li ma kinux biżżejjed għalih ir- rebħiet li kien kiseb fl-Afrika t'Isfel.85' Il-każ ta' Malta qam ukoll fil-Parlament Taljan. Il-ministru għall-affarijiet barranin, Visconti-Venosta (1899-1901) xtaq ikompli r-relazzjonijiet tajbin li kienu jeżistu bejn l-ltalia u l-Ingilterra, u b'mod evażiv qal 'li pajjiżu ma setax jindaħal fil-politika ġewwiena ta' kolonja Ingliża; iżda wħud, bħad-deputati Galli u Luporini fost applaws mill-Kamra fissru d-disappprovazzjoni għall-atti- tudni tal-Ministru. Din uriet ċar li l-opinjoni pubblika fl-Italja kienet favur iċ-twemmin tal-Partit Nazzjonalista dwar l-Italjaniżà ta' Malta, u li l-Italja kienet tixtieq tidħol fil-kwistjoni b'mod aktar dirett. Għalhekk fl-Italja nnifisha nsibu konflitt bejn l-opinjoni pubblika u l-politika tal-gvern, li esprimieha modestament il- Konslu Taljan f'Malta, Grande: ''Simpatia si, ma non ailuto'' (Simpatija iva, iżda għajnuna le). Is-suċċessur ta' Visconti- Venosta, Giulio Prinetti (1901-1903), wera koperazzjoni ak- bar mal-P.N. Malti, kif ukoll ir-Rċ Emmanuele Ill li wera ċar li ma kienx jaqbel mal-politika Imperjali f'Malta. stikament, saħansitra rrimarka li kienet ħaġa tal-għaċieh, me'a wieħed iqis il-kobor ta' l-Imperu Ingliż, kif Chamberlain sab il-ħin joqgħod. ifittex ix-xagħra fl-għaġina u jabolixxi l-ilsien. Taljan mill-unika kolonja Ingliża fejn dan kien jintuża.'39) Għalkemm l-attitudni ta' l-Italja interessat lil Chamberlain, ma wasslitux biex jibdel fehmtu. F'Novembru 1900 Chamber- lain żar l-Italja via Malta, fejn kellu laqgħa ma' Visconti Venosta u l-Baruni Sidnev Sonnino biex jitħaddet dwar Malta L-inizjattiva biex issir din il-laqgħa, li saret fir-residenza ta' Lord Currie, ittieħdet minn Wickham Steed, il-korrispondent ta' The Times f'Ruma, bit-tama li diskussjoni fil-miftuħ tkun tista' twassal għal ftehim aħjar bejn l-Italja u l-Ingilterra. Il- laqgħa marret tajjeb minkejja ti Chamberlain bl-arroganza tiegħu tas-soltu għamel referenza għal-Lhud bħala ''phvsical cowards ' fil-preżenza ta' Sonnino li kien ta' nisel Lhudi. Sieed malajr salva s-sitwazzjoni billi ta daqqa ta' sieq lil Cham- berlain minn taħt il-mejda u b'hekk ħeles konfront kemm- xejn imbarazzanti, 35) Minkejja kollox, Chamberlain baqa' jwebbes rasu dwar is- sostituzzjoni tal-lingwa fil-Qrati. Il-bijografu tiegħu, Julian Amerv, iġġustifika din l-intransiġenza, ''għaliex,' kiteb, 'amministrazzjoni li ġiet aktar tard f'Malta kellha taddotta l-istess politika. Fil-fatt dan huwa storikament żbaljat. ''The later Government' li jirreferi għalih Amerv huwa dak ta' Strickland innifsu fil-bidu tat-tletinijiet li ried idaħħal il- Malti u mhux l-Ingliż minflok it-Taljan fil-Qrati. Il-kelliem favur il-Partit ta' Mizzi fil-Parlament Ingliż kien l-Irlandiż John Boland: ''F'Malta, is-sentiment Nazzjonalista, qal, ''qiegħed. jikber bl-istess rata li l-gvern qiegħed jip- prova jeqirdu billi jdaħħal l-ilsien Ingliż.' B'referenza għall- politika ta' oppressjoni f'Malta, Boland semma kif il-P.N. ma kienx jitħalla jagħmel meetings fl-ibliet, ma tħalliex li jitkanta innu nazzjonali ġdid fit-Teatru Rjali u kif ix-xewqat tar-rap- preżentanti tal-poplu kienu jiġu injorati fil-Kunsill. Ricciotti saħaq fuq il-proposta li kien għamel Mizzi fil-Kunsill li jsir referendum dwar il-politika tal-Għażla Ħielsa. Filwaqt li fakkar il-ħbiberija li dejjem eżistiet bejn l-lalja u l-Ingilterra fuq livell diplomatiku, Ricciotti Garibaldi kkundanna l-aġir ta' Strickland u sostna li Malta qatt ma kienet fil-pjan tal-Movi- ment irridentista Taljan.(32) L-istoriku magħruf Pasquale Villari, li kien ukoll il-Presi- dent tas-Soc'età Dante Alighieri, kien iktar dirett minn Gari- baldi. Waqt: laqgħa li kellu ma' Lord Currie, Villari pprotesta dwar il-politika ta' Ingliżizzazzjoni f'Malta u Imenta li l-pass tal-Gvern Ingliż kien weġġa' lis-sentimen: tal-poplu Taljan.'39) Barra minn hekk, Villari bagħat lill-Marchesa Tartarini biex, f'isem is-Società, tagħmel xi taħditiet hawn Malta.'$9) Protesti oħra saru mill-Ġeneral Luchino dal Verme, li kien dixxiplu ta' Francesco Crispi, Dr. Napoleone Colajanni, u Il Secolo, ġurnal radikali li ddeskriva lil Chamberlain bħala bniedem b'kilba għall-unuri u li ma kinux biżżejjed għalih ir- rebħiet li kien kiseb fl-Afrika t'Isfel.85' Il-każ ta' Malta qam ukoll fil-Parlament Taljan. Il-ministru għall-affarijiet barranin, Visconti-Venosta (1899-1901) xtaq ikompli r-relazzjonijiet tajbin li kienu jeżistu bejn l-ltalia u l-Ingilterra, u b'mod evażiv qal 'li pajjiżu ma setax jindaħal fil-politika ġewwiena ta' kolonja Ingliża; iżda wħud, bħad-deputati Galli u Luporini fost applaws mill-Kamra fissru d-disappprovazzjoni għall-atti- tudni tal-Ministru. Din uriet ċar li l-opinjoni pubblika fl-Italja kienet favur iċ-twemmin tal-Partit Nazzjonalista dwar l-Italjaniżà ta' Malta, u li l-Italja kienet tixtieq tidħol fil-kwistjoni b'mod aktar dirett. Għalhekk fl-Italja nnifisha nsibu konflitt bejn l-opinjoni pubblika u l-politika tal-gvern, li esprimieha modestament il- Konslu Taljan f'Malta, Grande: ''Simpatia si, ma non ailuto'' (Simpatija iva, iżda għajnuna le). Is-suċċessur ta' Visconti- Venosta, Giulio Prinetti (1901-1903), wera koperazzjoni ak- bar mal-P.N. Malti, kif ukoll ir-Rċ Emmanuele Ill li wera ċar li ma kienx jaqbel mal-politika Imperjali f'Malta. stikament, saħansitra rrimarka li kienet ħaġa tal-għaċieh, me'a wieħed iqis il-kobor ta' l-Imperu Ingliż, kif Chamberlain sab il-ħin joqgħod. ifittex ix-xagħra fl-għaġina u jabolixxi l-ilsien. Taljan mill-unika kolonja Ingliża fejn dan kien jintuża.'39) Għalkemm l-attitudni ta' l-Italja interessat lil Chamberlain, ma wasslitux biex jibdel fehmtu. F'Novembru 1900 Chamber- lain żar l-Italja via Malta, fejn kellu laqgħa ma' Visconti Venosta u l-Baruni Sidnev Sonnino biex jitħaddet dwar Malta L-inizjattiva biex issir din il-laqgħa, li saret fir-residenza ta' Lord Currie, ittieħdet minn Wickham Steed, il-korrispondent ta' The Times f'Ruma, bit-tama li diskussjoni fil-miftuħ tkun tista' twassal għal ftehim aħjar bejn l-Italja u l-Ingilterra. Il- laqgħa marret tajjeb minkejja ti Chamberlain bl-arroganza tiegħu tas-soltu għamel referenza għal-Lhud bħala ''phvsical cowards ' fil-preżenza ta' Sonnino li kien ta' nisel Lhudi. Sieed malajr salva s-sitwazzjoni billi ta daqqa ta' sieq lil Cham- berlain minn taħt il-mejda u b'hekk ħeles konfront kemm- xejn imbarazzanti, 35) Minkejja kollox, Chamberlain baqa' jwebbes rasu dwar is- sostituzzjoni tal-lingwa fil-Qrati. Il-bijografu tiegħu, Julian Amerv, iġġustifika din l-intransiġenza, ''għaliex,' kiteb, 'amministrazzjoni li ġiet aktar tard f'Malta kellha taddotta l-istess politika. Fil-fatt dan huwa storikament żbaljat. ''The later Government' li jirreferi għalih Amerv huwa dak ta' Strickland innifsu fil-bidu tat-tletinijiet li ried idaħħal il- Malti u mhux l-Ingliż minflok it-Taljan fil-Qrati. Il-kelliem favur il-Partit ta' Mizzi fil-Parlament Ingliż kien l-Irlandiż John Boland: ''F'Malta, is-sentiment Nazzjonalista, qal, ''qiegħed. jikber bl-istess rata li l-gvern qiegħed jip- prova jeqirdu billi jdaħħal l-ilsien Ingliż.' B'referenza għall- politika ta' oppressjoni f'Malta, Boland semma kif il-P.N. ma kienx jitħalla jagħmel meetings fl-ibliet, ma tħalliex li jitkanta innu nazzjonali ġdid fit-Teatru Rjali u kif ix-xewqat tar-rap- preżentanti tal-poplu kienu jiġu injorati fil-Kunsill. fl-Imperi Ingliż ma tista' ssib qagħda bħal din. (40) F'ittra li kiteb lil-Malta, Boland qal li r-riżultati ta' l-Ingliżizzazzjoni fl-Irlanda kienu diżastrużi. Il-Maltin kellhom raġun jopponu lir-reġim u ma jitħallewx isiru ''sempliċement dipendenza ta' l-Imperu Ingliż. (vii) L-iskemi ta' Modernizzazzjoni ta' Strickland Il-qagħda kompliet sejra għall-agħar fl-1901 meta Strick- land ressaq Ordinanza (Public Revenue Improvement Ordi- b nance) quddiem il-Kunsill biex tinġabar mill-poplu s-somma i ta' £623,152. Ssrickland kellu bosta xogħlijiet imfassla u ried iwettaqhom malajr kemm jista' jkun. L-Ordinanza tressqet għall-ewwel darba quddiem il-Kunsill fi Frar ta' dik is-sena u ġiet irrifjutata. F'April waslet għat-tieni qari u għal darb'oħra r-rappreżentanti vvutaw unanimament kontrieha. Kien hemm diversi proġetti maħsuba. L-aktar wieħed am- bizzjuż kien dak ta' l-estensjoni tad-drenaġġ għall-irħula li waħdu kien iqum £308,118. Barra minn hekk l-Ordinanza kienet titlob għal £72,728 oħra biex jinbnew skejjel ġodda u jsiru xi tiswijiet fi skejjel li kienu jeżistu diġà. Kien hemm xi proġeżti żgħar bħall-bini ta' sptar għan-nisa lebbrużi, sala fl-isptar tal-moħħ għall-kriminali, sptar ġdid, breakwater fil- Port ta' l-Imġarr, Għawdex, l-estensjoni tad-dawl. elettriku, moll fejn il-Customs House fix-xatt tal-Belt, u tiswijiet fit- toroq u bini ta' toroq ġodda f'Malta u Għawdex. Fl-1899 Strickland kien ippropona li ssir Order-in-Council dwar żjieda fit-taxxa ta' l-importazzjoni tal-bhejjem li jirgħu, u li bi spejjeż tal-Maltin tinħoloq riserva tal-qamħ li jkun jista' jagħmel tajjeb ''f'każ ta' gwerra, (44 iżda dawn il-proponi- menti ma dehrux fl-Ordinanza ta' l-1901. Minflok dehru taxxi ġodda fosthom żjieda ta' 2094 fil-prezz ta' l-inbid u l-birra (jiġifieri 64d kull ġarra), 4d fuq kull ratal zokkor, il-pitrolju żdied b'sold il-gallun, u għolew ukoll it-tabakk, is-sigaretti, is-sigarri u n-niskata. ''Għalfejn ma jħallasx din l-ispiża l-Gvern Ingliż jekk is- suldati u l-baħrin jinħtieġu toroq 'usa u ilma u drenaċġ27 staqsa l-President tal-Comitato. Għandha Malta, li hija tant ċkejkna u fqira, balla għall-Ingilterra li hija tant kbira u sinjura27 Il-bini ta' skejjel ġodda kien ħaġa tajba iżda mhux meta permezz tagħhom: kien ser jitħaddem programm ta' edukazzjoni li Malta kollha kienet kontrieh. L-aħħar ħaġa li riedu jagħmlu r-rappreżentanti kienet li jivvutaw flus għall-bini ta' skejjel fejn kien ser jin xtered l-ilsien Ingliż bi ħsara tat-Taljan Barra minn hekk, il-manuvrar makakk ta' Strickland kien tip li jqanqal diżgust. F'Diċembru 1901, f'wieħed mill-itwal dis- korsi li qatt għamel fil-Kunsill, Mizzi ressaq mozzjoni appoġġ ġjata unanimament mir-rappreżentanti tal-poplu biex Strick land jitneħħa mill-ħatra ta' Segretarju Prinċipali. 'Dan i Prim Ministru tal-gvern tagħna qiegħed jeduka lill-popolaz- zjoni biex tiċħad lil Art Twelidha, u bit-taxxi li qiegħed ji poni qed jeqred u jfarrak l-industrija lokali tal-birra u tt bakk. 7045) ''Dak li jiċħad l-onestà, li jiċħad il-ġid ta' pajjiżu biex jingħoġob mal-gvern tal-ġurnata, xi darba iew oħra kien ser iħallas 'lill-istess gvern b'dak il-mod: ''Chi tradisce la propria patria tradirà un giorno il -suo governo. ''46' Min kien juri li jħobb lill-Ingilterra aktar minn Malta kien giddieb. ''Dan huwa. sentiment li qatt ma jista' jidħol fil-qalb umana. Fl-1901 żwaqqaf il-Kunsill Rappreżentattiv ta' l-Istudenti, (Comitato Permanente Universitario) minn Arturo Mercieca u oħrajn. Flimkien mal-moviment Giovine Malta, li kellu wkoll kuntatti mas-Società Dante Alighieri, l-istudenti għall- ewwel darba bdew jieħdu sehem attiv fil-ħajja politika u pub- blika. Fl-ewwel laqgħat tal-Giovine Malta, li saru fil-każin La Valette, Mizzi nħatar President Onorarju waq: li ibnu Nerik, li dak iż-żmien kien għadu student, sar membru attiv./1$) L-għaqdiet ta' l-istudenti f'Malta kellhom bosta kuntatti ma' organizzazzjonijiet barranin li l-biċċa l-kbira tagħhom kienu favur l-Italjanità ta' Malta. Waħda minn dawn kienet il-Corda fl-Imperi Ingliż ma tista' ssib qagħda bħal din. (40) F'ittra li kiteb lil-Malta, Boland qal li r-riżultati ta' l-Ingliżizzazzjoni fl-Irlanda kienu diżastrużi. Il-Maltin kellhom raġun jopponu lir-reġim u ma jitħallewx isiru ''sempliċement dipendenza ta' l-Imperu Ingliż. (vii) L-iskemi ta' Modernizzazzjoni ta' Strickland Il-qagħda kompliet sejra għall-agħar fl-1901 meta Strick- land ressaq Ordinanza (Public Revenue Improvement Ordi- b nance) quddiem il-Kunsill biex tinġabar mill-poplu s-somma i ta' £623,152. Ssrickland kellu bosta xogħlijiet imfassla u ried iwettaqhom malajr kemm jista' jkun. L-Ordinanza tressqet għall-ewwel darba quddiem il-Kunsill fi Frar ta' dik is-sena u ġiet irrifjutata. F'April waslet għat-tieni qari u għal darb'oħra r-rappreżentanti vvutaw unanimament kontrieha. Kien hemm diversi proġetti maħsuba. L-aktar wieħed am- bizzjuż kien dak ta' l-estensjoni tad-drenaġġ għall-irħula li waħdu kien iqum £308,118. Barra minn hekk l-Ordinanza kienet titlob għal £72,728 oħra biex jinbnew skejjel ġodda u jsiru xi tiswijiet fi skejjel li kienu jeżistu diġà. Kien hemm xi proġeżti żgħar bħall-bini ta' sptar għan-nisa lebbrużi, sala fl-isptar tal-moħħ għall-kriminali, sptar ġdid, breakwater fil- Port ta' l-Imġarr, Għawdex, l-estensjoni tad-dawl. elettriku, moll fejn il-Customs House fix-xatt tal-Belt, u tiswijiet fit- toroq u bini ta' toroq ġodda f'Malta u Għawdex. Fl-1899 Strickland kien ippropona li ssir Order-in-Council dwar żjieda fit-taxxa ta' l-importazzjoni tal-bhejjem li jirgħu, u li bi spejjeż tal-Maltin tinħoloq riserva tal-qamħ li jkun jista' jagħmel tajjeb ''f'każ ta' gwerra, (44 iżda dawn il-proponi- menti ma dehrux fl-Ordinanza ta' l-1901. Minflok dehru taxxi ġodda fosthom żjieda ta' 2094 fil-prezz ta' l-inbid u l-birra (jiġifieri 64d kull ġarra), 4d fuq kull ratal zokkor, il-pitrolju żdied b'sold il-gallun, u għolew ukoll it-tabakk, is-sigaretti, is-sigarri u n-niskata. ''Għalfejn ma jħallasx din l-ispiża l-Gvern Ingliż jekk is- suldati u l-baħrin jinħtieġu toroq 'usa u ilma u drenaċġ27 staqsa l-President tal-Comitato. Għandha Malta, li hija tant ċkejkna u fqira, balla għall-Ingilterra li hija tant kbira u sinjura27 Il-bini ta' skejjel ġodda kien ħaġa tajba iżda mhux meta permezz tagħhom: kien ser jitħaddem programm ta' edukazzjoni li Malta kollha kienet kontrieh. L-aħħar ħaġa li riedu jagħmlu r-rappreżentanti kienet li jivvutaw flus għall-bini ta' skejjel fejn kien ser jin xtered l-ilsien Ingliż bi ħsara tat-Taljan Barra minn hekk, il-manuvrar makakk ta' Strickland kien tip li jqanqal diżgust. F'Diċembru 1901, f'wieħed mill-itwal dis- korsi li qatt għamel fil-Kunsill, Mizzi ressaq mozzjoni appoġġ ġjata unanimament mir-rappreżentanti tal-poplu biex Strick land jitneħħa mill-ħatra ta' Segretarju Prinċipali. 'Dan i Prim Ministru tal-gvern tagħna qiegħed jeduka lill-popolaz- zjoni biex tiċħad lil Art Twelidha, u bit-taxxi li qiegħed ji poni qed jeqred u jfarrak l-industrija lokali tal-birra u tt bakk. 7045) ''Dak li jiċħad l-onestà, li jiċħad il-ġid ta' pajjiżu biex jingħoġob mal-gvern tal-ġurnata, xi darba iew oħra kien ser iħallas 'lill-istess gvern b'dak il-mod: ''Chi tradisce la propria patria tradirà un giorno il -suo governo. ''46' Min kien juri li jħobb lill-Ingilterra aktar minn Malta kien giddieb. ''Dan huwa. sentiment li qatt ma jista' jidħol fil-qalb umana. Fl-1901 żwaqqaf il-Kunsill Rappreżentattiv ta' l-Istudenti, (Comitato Permanente Universitario) minn Arturo Mercieca u oħrajn. Flimkien mal-moviment Giovine Malta, li kellu wkoll kuntatti mas-Società Dante Alighieri, l-istudenti għall- ewwel darba bdew jieħdu sehem attiv fil-ħajja politika u pub- blika. Fl-ewwel laqgħat tal-Giovine Malta, li saru fil-każin La Valette, Mizzi nħatar President Onorarju waq: li ibnu Nerik, li dak iż-żmien kien għadu student, sar membru attiv./1$) L-għaqdiet ta' l-istudenti f'Malta kellhom bosta kuntatti ma' organizzazzjonijiet barranin li l-biċċa l-kbira tagħhom kienu favur l-Italjanità ta' Malta. Waħda minn dawn kienet il-Corda Fratres li fi-1902. stiednet lill-istudenti Maltin biex jieħdu soħum f'laqgħa internazzjonali li attendew għaliha studenti minn bosta Universitajiet, fosthom dawk ta' Trieste, Gratz, u Innsbruck. ' 19 F'Settembru 1901 faqqgħet sajjetta oħra bit-tielet Order-in- Council, Din id-darba kienet tagħti awtorità lill-Gvernatur biex jinġabru f'taxxi diversi somom għal xogħlijiet pubbliċi, fosthom skejjel (£35,000); drenaġġ (£30,000); estensjoni ta' l-ilma (£20,000); tiswijiet fl-isptar ċentrali (£5,000); sptar għan , nisa lebbrużi (£8.000); sala fl-isptar tal-moħħ għafl-kriminali (£2,500); toroq (£10,000). Barra minn hekk, il-Gvernatur seta' jiġbor mill-poplu sa £9,000 fis-sena mingħajr ma jkollu jagħli sodisfazzjon dwar l-għan ta' l-ispiża. Dwar l-Edukaz zjoni, l-Order-in-Council kienet tgħid li ħadd ħlief gradwat ta' l-Università ta' Malta ma seta' jilħaq Maġistrat jew Imħallef f'Malta. Iżda din kienet biss bżar fl-għajnejn għaliex ftit wara l-Orler-in-Council kienet tkompli tisħaq fuq is-sistema. tal- Għażla Ħielsa bil-għan li l-Ingliż jilħaq kull livell ta' l-edu kazzjoni. ''Il-ġenituri jew dawk responsabbli għall-istudenti li huma kandidati għal-Liċeo jew l-Università jkollhom jagħżlu jekk l-istudent jiġix eżaminat bl-Ingliż jew bit-Taljan, jew biż-żewċi lingwi. Ebda student ma jista' jinżamm milli jillawrja, milli jidħol il-Liċeo jew l-Università, jew li jiżla' għal klassi ogħla, jekk jissodisfa lill-eżaminatur fl-Ingliż jew fit-Taljan.' Il- gvernatur seta' jbiddel ir-regolamenti fl-Università u fil-Liċeo kif u meta ried hu biex jitwettqu l-ordnijiet il-ġodda. It-Taljan jew il-Latin kellhom jibqgħu l-mezz ta' tagħlim fil-Fakultà tat-Teoloġija biss. Fil-Kunsill tal-Gvern dawk il-membri li jaslu biex jisfidaw l-awtorità tal-President tal-Kamra setgħu jiġu sospiżi għal mhux aktar minn għaxar seduti. Il-Partit Nazzjonalista nfexx f'sensiela ta' attakki: Alla jisma' s-saħta ta' poplu mgħakkes bl-aktar mod kiefer. L-im- ħabba li konna nħossu għaliha, il-lealtà li stqarrejna lejha bl-akbar sinċerità, għandna nqaċċtuhom minn qalbna… Fjjew nisħtuhal Ejjew nobogħduhal…. Issa. l-egħdewwa tagħha huma ħbiebna. Ftit ġranet wara li deher dal-kliem Grenfell kiteb: V/Irridi inħabbat wiċċi ma' popolazzjoni ostili f'din il-Fortizza. L-aċi tazzjoni qed tiżdied u qed tkompil tiżdied aktar taħt l-influ wenza tal-kleru. ''52) Anki Savona, f'petizzjoni li bagħat lir Rċ Dwardu VII, ikkundanna t-tmexxija despotika ta' l-amminis- 'razzjoni kolonjali; il-poplu kien mgħaddab u mxabba' — il qagħda f'Malta kienet waslet f'xifer rivoluzzjoni, kiteb Kmieni fl-1902 Chamberlain iddikjara li kien se jirtira l-proklamazzjoni ta' Marzu 1899 dwar. is-sostituzzjoni tal- lingwa.'59' Fl-1901 din kienet ġiet imtawla sa l-1919, iżda issa tneħħiet għal kollox. Kienet l-aktar il-qagħda internazzjo: nali mwiegħra li wasslet lil Chamberlain biex jieħu din id deċiżjoni. L-Ingilterra xtaqet ikollha relazzjonijiet tajbin ma' l-Italja minħabba l-flotta tagħha fil-Mediterran, u Chamber- lain għamilha ċara li ma xtaqx iħalli nuqqas ta' ftehim dwal l-lingwa f'Malta li jwassal għal konfront mhux mixtieq. ''Ir-relazzjonijiet tagħna ma' l-Italja minn dejjem kienu tal- sin. L-interessi tagħna u tagħhom ħafna drabi, u speċjalment fil-Mediterran, kienu l-istess… Ma rridx li jkun hemm aktar nuqqas ta' ftehim fl-Italja. Għalhekk jekk nista' noffri kom- promess li permezz tiegħu nsolvu din il-problema… jien lest illi, mingħajr ma naħsibha darbtejn, formalment nirtira din il proklamazzjoni. Fil-House of Comrnons din intlaqgħet ta;jeb ħafna. Iżda dwar l-Għażla Ħielsa Chamberlain baqa' jwebbes rasu. ''B'kuli sogru u kontra kull oppożizzjoni aħna determinati li nippre- żervaw il-ħelsien tal-għażla.' Minkejja li issa kienet tneħħiet il-proklamazzjoni, l-Ingliżizzazzjoni ssoktat miexja b'pass imgħaġġel u, kif qal il-konslu Taljan Grande, 'issa m'għa- dhiex kwistjoni ta' lingwa, tal-Kultura Taljana, iżda saret biss Fratres li fi-1902. stiednet lill-istudenti Maltin biex jieħdu soħum f'laqgħa internazzjonali li attendew għaliha studenti minn bosta Universitajiet, fosthom dawk ta' Trieste, Gratz, u Innsbruck. ' 19 F'Settembru 1901 faqqgħet sajjetta oħra bit-tielet Order-in- Council, Din id-darba kienet tagħti awtorità lill-Gvernatur biex jinġabru f'taxxi diversi somom għal xogħlijiet pubbliċi, fosthom skejjel (£35,000); drenaġġ (£30,000); estensjoni ta' l-ilma (£20,000); tiswijiet fl-isptar ċentrali (£5,000); sptar għan , nisa lebbrużi (£8.000); sala fl-isptar tal-moħħ għafl-kriminali (£2,500); toroq (£10,000). Barra minn hekk, il-Gvernatur seta' jiġbor mill-poplu sa £9,000 fis-sena mingħajr ma jkollu jagħli sodisfazzjon dwar l-għan ta' l-ispiża. Dwar l-Edukaz zjoni, l-Order-in-Council kienet tgħid li ħadd ħlief gradwat ta' l-Università ta' Malta ma seta' jilħaq Maġistrat jew Imħallef f'Malta. Iżda din kienet biss bżar fl-għajnejn għaliex ftit wara l-Orler-in-Council kienet tkompli tisħaq fuq is-sistema. tal- Għażla Ħielsa bil-għan li l-Ingliż jilħaq kull livell ta' l-edu kazzjoni. ''Il-ġenituri jew dawk responsabbli għall-istudenti li huma kandidati għal-Liċeo jew l-Università jkollhom jagħżlu jekk l-istudent jiġix eżaminat bl-Ingliż jew bit-Taljan, jew biż-żewċi lingwi. Ebda student ma jista' jinżamm milli jillawrja, milli jidħol il-Liċeo jew l-Università, jew li jiżla' għal klassi ogħla, jekk jissodisfa lill-eżaminatur fl-Ingliż jew fit-Taljan.' Il- gvernatur seta' jbiddel ir-regolamenti fl-Università u fil-Liċeo kif u meta ried hu biex jitwettqu l-ordnijiet il-ġodda. It-Taljan jew il-Latin kellhom jibqgħu l-mezz ta' tagħlim fil-Fakultà tat-Teoloġija biss. Fil-Kunsill tal-Gvern dawk il-membri li jaslu biex jisfidaw l-awtorità tal-President tal-Kamra setgħu jiġu sospiżi għal mhux aktar minn għaxar seduti. Il-Partit Nazzjonalista nfexx f'sensiela ta' attakki: Alla jisma' s-saħta ta' poplu mgħakkes bl-aktar mod kiefer. L-im- ħabba li konna nħossu għaliha, il-lealtà li stqarrejna lejha bl-akbar sinċerità, għandna nqaċċtuhom minn qalbna… Fjjew nisħtuhal Ejjew nobogħduhal…. Issa. l-egħdewwa tagħha huma ħbiebna. Ftit ġranet wara li deher dal-kliem Grenfell kiteb: V/Irridi inħabbat wiċċi ma' popolazzjoni ostili f'din il-Fortizza. L-aċi tazzjoni qed tiżdied u qed tkompil tiżdied aktar taħt l-influ wenza tal-kleru. ''52) Anki Savona, f'petizzjoni li bagħat lir Rċ Dwardu VII, ikkundanna t-tmexxija despotika ta' l-amminis- 'razzjoni kolonjali; il-poplu kien mgħaddab u mxabba' — il qagħda f'Malta kienet waslet f'xifer rivoluzzjoni, kiteb Kmieni fl-1902 Chamberlain iddikjara li kien se jirtira l-proklamazzjoni ta' Marzu 1899 dwar. is-sostituzzjoni tal- lingwa.'59' Fl-1901 din kienet ġiet imtawla sa l-1919, iżda issa tneħħiet għal kollox. Kienet l-aktar il-qagħda internazzjo: nali mwiegħra li wasslet lil Chamberlain biex jieħu din id deċiżjoni. L-Ingilterra xtaqet ikollha relazzjonijiet tajbin ma' l-Italja minħabba l-flotta tagħha fil-Mediterran, u Chamber- lain għamilha ċara li ma xtaqx iħalli nuqqas ta' ftehim dwal l-lingwa f'Malta li jwassal għal konfront mhux mixtieq. ''Ir-relazzjonijiet tagħna ma' l-Italja minn dejjem kienu tal- sin. L-interessi tagħna u tagħhom ħafna drabi, u speċjalment fil-Mediterran, kienu l-istess… Ma rridx li jkun hemm aktar nuqqas ta' ftehim fl-Italja. Għalhekk jekk nista' noffri kom- promess li permezz tiegħu nsolvu din il-problema… jien lest illi, mingħajr ma naħsibha darbtejn, formalment nirtira din il proklamazzjoni. Fil-House of Comrnons din intlaqgħet ta;jeb ħafna. Iżda dwar l-Għażla Ħielsa Chamberlain baqa' jwebbes rasu. ''B'kuli sogru u kontra kull oppożizzjoni aħna determinati li nippre- żervaw il-ħelsien tal-għażla.' Minkejja li issa kienet tneħħiet il-proklamazzjoni, l-Ingliżizzazzjoni ssoktat miexja b'pass imgħaġġel u, kif qal il-konslu Taljan Grande, 'issa m'għa- dhiex kwistjoni ta' lingwa, tal-Kultura Taljana, iżda saret biss waħda ta' l-interess personali taż-żgħażagħ u l-futur tagħhom ' ihokk il-ġenituri bd jħarsu ien il-qagħda minn iċnli u' l- litarja aktar milli b'sentimenti ta' storja u tradizzjoni. Barra minn hekk, il-gvern kien għamilha ċara li jekk wieħed ma jkunx jaf tajjeb bl-Ingliż ma kellu ebda tama li jidħol maċ-Ċivil jew mal-Militar, jew saħansitra li jieħu professjoni. Il-gvern hedded li jekk il-membri ma jj fl-edukazzjoni, l-iskejjel kienu ser jingħalqu. Fil-fatt, żewġ okkażjonijiet l-iskej;el ta' Malta ngħalqu għal xi ftit ġranet. Iżda l-membri ma kinux fi ħsiebhom iċedu. 'Jekk. il-Kunsill m'għandux. id-dritt li jiddeċiedi dwar l-edukazzjoni tal-poplu, ma nafux xi drittijiet oħra jista' jib qagħlu,' qal Azzopardi. ''Jekk din il-Kostituzzjoni ser tkun tiswa biss biex il-membri eletti jgħidu 'Hekk ikun' għal dak kollu li jrid il-gvern, l-aħjar ħaġa li nagħmlu hija li ma noqogħ- dux niksru għajn iċ-ċittadini biex jiġu hawn u nħallu l-affa- rijiet f'idejn is-sitt membri infallibbli fil-Kunsill. Eżekuttiv ħalli jmexxu skond il-ħila tagħhom. Fi Frar 1902 il-membri fil-Kunsill tal-Gvern. irriżenjaw kollha f'daqqa. F'Marzu ta' l-istess sena reġgħu ġew elet'i mingħajr ebda kontestazzjoni'55) M'aħniex ser inċedu,' qal Mizzi waqt seduta tal-Kunsill, Tla jekk żiħdulna. l-Kostituzzjoni u lanqas jekk tiħdulna ħajjitnal U ''Taħt ebda ċirkostanza m'aħna ser ngħidu 'iva' għal dik li jrid il-gvern fil-kwistjoni ta' l-edukazzjoni. Kulma rridu huwa illi wlied uliedna jkunu jafu li aħna ma nqasniex fi dmirna meta sħabna l-Maltin għażluna biex niġu hawn u niddefendu lil pajjiżna. Din hija l-ambizzjoni tagħna, l-uniku skop li nitħabtu għalih — dak li nwettqu d-dmir tagħna lejna nfusna u lejn pajjiżna. Il-kieru wera l-appoġġ tiegħu bis-saħħa ta' petizzjonijiet li ntbagħtu lir-Rċ. Waħda minnhom, li ffirmawha 'l fuq minn 60,000 ruħ, intbagħtet mill-Isqof Pace li qal li ''l-interessi soċ jali u individwali tal-Maltin huma marbutin ma' l-ilsien Taljan. U Il-petizzjoni kienet issemmi wkoll it-taxxi li l-gvern kien qie- għed jimponi fuq il-Maltin, taxxi li l-biċċa l-kbira tagħhom kienu qed jinġabru minn għand. il-klassi tal-ħaddiema. 57 ta li kellu mal-ġurnal D'Italie fl-1902, Pace fiss ( kienu ġew daharhom mal-ħajt fil-kwistjoni għażla tal-lingwa. Dawn kienu qed jagħżlu i-Ingliż gl ma setgħux jagħmiu mod ieħor minħabba li ma ridux jippe rikolaw it-tamiet ġejjiena ta' wiledhom. Pace kien mistoqsi wkoll dwar iċ-ċerebrazzjonijiet biex ifakkru l-koronazzjoni —Rġ. In-Nazzjonalisti ki jikj u ser jibbol kottjaw il-festi. Pace, min-naħa tiegħu, qai hu jkollu jattendi biex jintona t-Te Deum minħabba uffiċjali tiegħu. Iżda għaċ-ċelebrazzjonijiet ma kienx jistenna li jara ħ ti U baħrin. 'Il-qagħda f'Malta qiegħda tmur dejjem g agħar minn jum għall-ieħor, ' ikkummenta l-istess ġurnal. (vili) Tintemm l-Amminisirazzjoni ta' Strickland tit xhur qabei ma l-Gvern Ingliż irtira l-Kostitu : Strickiand inħatar Gverna:ur. fil-gżejjer Leeward. fil-Baħar Karibbew. Li jsir Gvernatur minn dejjem kienet l-ambizzjoni tiegħu u mhux minnu naqas li din il-ħatra ma kisibhiex qabsi. Fil-fatt kien applika darbtejn — l-ewwel għall-gżejjer Wind ward u wara għal Newfoundland — u darbtejn l-applikazzj ġiet miċħuda.'59. Strickland kien wera ewqa wkoll l Kummissarju Għoli f'Ċipru; minflok offrewlu Fiji u rrifju jmur. Kien issuġġerixxa li jinħoloq post ta' Sotto-Segre ta' l-Istat, barra minn dak li diġà kien hemm, biex il j jaħdem ma' Chamberlain aktar mill-qrib. Dan is-sud ukoll ma ntlaqax.(60) Hekk kif sar magħruf li Strickland kien ser jiġi tra ir-rappreżentanti ħadu n-nifs bħallikieku kienet intrefgħet għoqla minn fuq l-istonku tagħhom. Iżda wieħed ma jistax jiċħad li kemm dam jamministra f'Malta, Strickiand kien irnex waħda ta' l-interess personali taż-żgħażagħ u l-futur tagħhom ' ihokk il-ġenituri bd jħarsu ien il-qagħda minn iċnli u' l- litarja aktar milli b'sentimenti ta' storja u tradizzjoni. Barra minn hekk, il-gvern kien għamilha ċara li jekk wieħed ma jkunx jaf tajjeb bl-Ingliż ma kellu ebda tama li jidħol maċ-Ċivil jew mal-Militar, jew saħansitra li jieħu professjoni. Il-gvern hedded li jekk il-membri ma jj fl-edukazzjoni, l-iskejjel kienu ser jingħalqu. Fil-fatt, żewġ okkażjonijiet l-iskej;el ta' Malta ngħalqu għal xi ftit ġranet. Iżda l-membri ma kinux fi ħsiebhom iċedu. 'Jekk. il-Kunsill m'għandux. id-dritt li jiddeċiedi dwar l-edukazzjoni tal-poplu, ma nafux xi drittijiet oħra jista' jib qagħlu,' qal Azzopardi. ''Jekk din il-Kostituzzjoni ser tkun tiswa biss biex il-membri eletti jgħidu 'Hekk ikun' għal dak kollu li jrid il-gvern, l-aħjar ħaġa li nagħmlu hija li ma noqogħ- dux niksru għajn iċ-ċittadini biex jiġu hawn u nħallu l-affa- rijiet f'idejn is-sitt membri infallibbli fil-Kunsill. Eżekuttiv ħalli jmexxu skond il-ħila tagħhom. Fi Frar 1902 il-membri fil-Kunsill tal-Gvern. irriżenjaw kollha f'daqqa. F'Marzu ta' l-istess sena reġgħu ġew elet'i mingħajr ebda kontestazzjoni'55) M'aħniex ser inċedu,' qal Mizzi waqt seduta tal-Kunsill, Tla jekk żiħdulna. l-Kostituzzjoni u lanqas jekk tiħdulna ħajjitnal U ''Taħt ebda ċirkostanza m'aħna ser ngħidu 'iva' għal dik li jrid il-gvern fil-kwistjoni ta' l-edukazzjoni. Kulma rridu huwa illi wlied uliedna jkunu jafu li aħna ma nqasniex fi dmirna meta sħabna l-Maltin għażluna biex niġu hawn u niddefendu lil pajjiżna. Din hija l-ambizzjoni tagħna, l-uniku skop li nitħabtu għalih — dak li nwettqu d-dmir tagħna lejna nfusna u lejn pajjiżna. Il-kieru wera l-appoġġ tiegħu bis-saħħa ta' petizzjonijiet li ntbagħtu lir-Rċ. Waħda minnhom, li ffirmawha 'l fuq minn 60,000 ruħ, intbagħtet mill-Isqof Pace li qal li ''l-interessi soċ jali u individwali tal-Maltin huma marbutin ma' l-ilsien Taljan. U Il-petizzjoni kienet issemmi wkoll it-taxxi li l-gvern kien qie- għed jimponi fuq il-Maltin, taxxi li l-biċċa l-kbira tagħhom kienu qed jinġabru minn għand. il-klassi tal-ħaddiema. 57 ta li kellu mal-ġurnal D'Italie fl-1902, Pace fiss ( kienu ġew daharhom mal-ħajt fil-kwistjoni għażla tal-lingwa. Dawn kienu qed jagħżlu i-Ingliż gl ma setgħux jagħmiu mod ieħor minħabba li ma ridux jippe rikolaw it-tamiet ġejjiena ta' wiledhom. Pace kien mistoqsi wkoll dwar iċ-ċerebrazzjonijiet biex ifakkru l-koronazzjoni —Rġ. In-Nazzjonalisti ki jikj u ser jibbol kottjaw il-festi. Pace, min-naħa tiegħu, qai hu jkollu jattendi biex jintona t-Te Deum minħabba uffiċjali tiegħu. Iżda għaċ-ċelebrazzjonijiet ma kienx jistenna li jara ħ ti U baħrin. 'Il-qagħda f'Malta qiegħda tmur dejjem g agħar minn jum għall-ieħor, ' ikkummenta l-istess ġurnal. (vili) Tintemm l-Amminisirazzjoni ta' Strickland tit xhur qabei ma l-Gvern Ingliż irtira l-Kostitu : Strickiand inħatar Gverna:ur. fil-gżejjer Leeward. fil-Baħar Karibbew. Li jsir Gvernatur minn dejjem kienet l-ambizzjoni tiegħu u mhux minnu naqas li din il-ħatra ma kisibhiex qabsi. Fil-fatt kien applika darbtejn — l-ewwel għall-gżejjer Wind ward u wara għal Newfoundland — u darbtejn l-applikazzj ġiet miċħuda.'59. Strickland kien wera ewqa wkoll l Kummissarju Għoli f'Ċipru; minflok offrewlu Fiji u rrifju jmur. Kien issuġġerixxa li jinħoloq post ta' Sotto-Segre ta' l-Istat, barra minn dak li diġà kien hemm, biex il j jaħdem ma' Chamberlain aktar mill-qrib. Dan is-sud ukoll ma ntlaqax.(60) Hekk kif sar magħruf li Strickland kien ser jiġi tra ir-rappreżentanti ħadu n-nifs bħallikieku kienet intrefgħet għoqla minn fuq l-istonku tagħhom. Iżda wieħed ma jistax jiċħad li kemm dam jamministra f'Malta, Strickiand kien irnex xielu johloq appoġġ persunali li kellu jservi ta' bażi għail- ġejjieni meta fforma l-partit tiegħu. Dawk li kienu jappoġġaw lil Strickland kienu nies li marru tajjeb mal-gvern billi kisbu impjiegi jew ħadu promozzjonijiet fil-post tax-xogħol. talli għażlu li jikkollaboraw mar-reġim u rikbu l-karru tal-patru Fi kliem ieħor, Strickland kien irnexxielu joħloq bażi j bl-opportunisti. Taqsima oħra tal-popolazzjoni i tat l-appoġġ tagħha lil Strickland kienet il-klassi tan-neguz- janti u għalhekk tal-Kamra tal-Kummerċ, kif ukoll l-Assoċ- jazzjoni tan-Nobbiltà Mattija li kellha l-istess interessi ' klassi bħal Strickland u kienet taf ukoll l-istess mod għixien. Karatteristika sal-ħajja Maltija li kient tirrifletti l-allinja- menti politiċi fuq livell popolari/partiġġjan tinstab fil-każi tal-banda. Ħafna minn dawn kienu pro-Ingliżi u ta' sikwit kienu jidħlu f'piki ma' xulxin għal titli u unuri mill-Ingilterra. Strickland min-naħa tiegħu kellu ħabta kif jiġbed is-simpa- tija tagħhom. Fl-okkażjoni tar-rebħa ta' l-Ingliżi f'Ladvsmith, fit-Transvaal fl-1900, il-banda filarmonika Sant'Elena ta' Birkirkara (imwaqqfa fl-1885) marret iddoqq marċi ferrieħa quddiem il-villa ta' Sirickland. Dak inhar Strickland ippre- żenta tazza tal-fidda li fuqha kien hemm miktub: ta' Meta. wasliet l-aħbar ii s-suldati li kien hemm assedjati f'Ladvsmith ġew meħlusa, saru dimos'razzjonijiet ta' ferh fil-Belt. Skond. il-'memoirs' ta' Grenfell, il-Belt kienet miżgħuda bil-bnadar, baned idoqqu u toroq iffullati bin-nies. Minkejja ż-żminijiet koroh 1i kienet għaddejja minnhom Malta il-poplu ma kienx jitlef opportunità li joħroġ jixxala u jiccele- bra. Dak inhar, waqt li Grenfell kien sejjer le;n it-Teatru Rjali, in-nies ġrew lejn il-karozza tiegħu, neħħew iż-żwiemel u ġrew biha huma stess tul Kingswav fost briju, ferħ u daqq tal- baned. Okkażjonijiet bħal dawn jagħtu xhieda ta' kemm il-bur- data tal-massa kienet tmewweġ 'l hinn u 'l hawn —- daqqa tinkorla u drabi tifraħ. Wara l-meeting tal-11 ta' Awlssu, ngħidu aħna, il-Belt rat xeni differenti ħafna minn dawk li kienet rat sena qabel. Fil-ħarġa tat-12 ta' Ottubru 1901, meta kienet għadha kemm tħabbret l-Order-in-Council ta' Settembru 1901, il-Malta Għadha Tagħna tas-Savonjan Lorenzo Busuttil fakkret l-avvenimenti brijużi ta' Frar 1900 u wriet sogħba li dak inhar ''tant fraħna… illi wasalna biex neħħejna ż-żwiemel mill-karrozza tal-Gvernatur… Sa l-1916 kien hawn 27 każin tal-Banda f'Malta u Għawdex — wieħed jew aktar f'kull bel: u l-oħrajn imxerrdin fl- rħula.'62' Il-piki partiġġjani bejn dawn il-każini, l-aktar f'par roċċi li kellhom aktar minn każin wieħed jew blie: li kellhom iżjed minn parroċċa waħda, dejjem kienu mifrudin b'mod li jirrifletti l-allinjamenti politiċi ta' dak ir-raħal jew belt. Il-Belt Valetta, ngħidu aħna, kellha żewġ parroċċi — ta' San Pawl u ta' San Duminku — kif ukoll żewġ każini tal- banda (it-tnejn imwaqqfa fl-1874). Il-każin ta' La Valette, li għal xi żmien kellu lil Fortunat Mizzi bħala President, flimkien mal-parroċċa ta' San Pawl, kien jappoġġja lill-Partit Nazzjona- lista. Il-każin l-ieħor, ftit mijiet ta' jardi bogħod, kien La Stella. Dan wara biddel ismu għal Prince of Wales Band Club u wara għal King's Own Band Club. Aktarx li l-każin La Stella għażel li jappoġġja lil Strickland sempliċement għaliex il- każin l-ieħor kien tan-Nazzjonalisti. Manwel Dimech innifsu kien aktar imxaqleb 1i jappoġġja lill-każin La Valette, kemm għaliex kien ammiratur kbir ta' Mizzi kif ukoll għaliex kien jobgħod il-fanatiżmu politiku li dejjem kienu magħrufin u iden- tifikati miegħu l-Istricklandjani. Il-każin ta' l-Isla, La Vincitrice, kien ukoll magħruf għal- lealtà tiegħu lejn il-Kuruna u saħansitra fl-1903 talab biex jibdel ismu għal Queen's Own Band Club. Fit-talba li għamel bil-miktub, il-kumitat iddeskriva l-membri tal-każin bħala ''l-biċċa l-kbira minnhom qaddejja tal-Kuruna peress illi aħna nies tas-sengħa u impjegati fit-Tarzna Rjali tal-Ma xielu johloq appoġġ persunali li kellu jservi ta' bażi għail- ġejjieni meta fforma l-partit tiegħu. Dawk li kienu jappoġġaw lil Strickland kienu nies li marru tajjeb mal-gvern billi kisbu impjiegi jew ħadu promozzjonijiet fil-post tax-xogħol. talli għażlu li jikkollaboraw mar-reġim u rikbu l-karru tal-patru Fi kliem ieħor, Strickland kien irnexxielu joħloq bażi j bl-opportunisti. Taqsima oħra tal-popolazzjoni i tat l-appoġġ tagħha lil Strickland kienet il-klassi tan-neguz- janti u għalhekk tal-Kamra tal-Kummerċ, kif ukoll l-Assoċ- jazzjoni tan-Nobbiltà Mattija li kellha l-istess interessi ' klassi bħal Strickland u kienet taf ukoll l-istess mod għixien. Karatteristika sal-ħajja Maltija li kient tirrifletti l-allinja- menti politiċi fuq livell popolari/partiġġjan tinstab fil-każi tal-banda. Ħafna minn dawn kienu pro-Ingliżi u ta' sikwit kienu jidħlu f'piki ma' xulxin għal titli u unuri mill-Ingilterra. Strickland min-naħa tiegħu kellu ħabta kif jiġbed is-simpa- tija tagħhom. Fl-okkażjoni tar-rebħa ta' l-Ingliżi f'Ladvsmith, fit-Transvaal fl-1900, il-banda filarmonika Sant'Elena ta' Birkirkara (imwaqqfa fl-1885) marret iddoqq marċi ferrieħa quddiem il-villa ta' Sirickland. Dak inhar Strickland ippre- żenta tazza tal-fidda li fuqha kien hemm miktub: ta' Meta. wasliet l-aħbar ii s-suldati li kien hemm assedjati f'Ladvsmith ġew meħlusa, saru dimos'razzjonijiet ta' ferh fil-Belt. Skond. il-'memoirs' ta' Grenfell, il-Belt kienet miżgħuda bil-bnadar, baned idoqqu u toroq iffullati bin-nies. Minkejja ż-żminijiet koroh 1i kienet għaddejja minnhom Malta il-poplu ma kienx jitlef opportunità li joħroġ jixxala u jiccele- bra. Dak inhar, waqt li Grenfell kien sejjer le;n it-Teatru Rjali, in-nies ġrew lejn il-karozza tiegħu, neħħew iż-żwiemel u ġrew biha huma stess tul Kingswav fost briju, ferħ u daqq tal- baned. Okkażjonijiet bħal dawn jagħtu xhieda ta' kemm il-bur- data tal-massa kienet tmewweġ 'l hinn u 'l hawn —- daqqa tinkorla u drabi tifraħ. Wara l-meeting tal-11 ta' Awlssu, ngħidu aħna, il-Belt rat xeni differenti ħafna minn dawk li kienet rat sena qabel. Fil-ħarġa tat-12 ta' Ottubru 1901, meta kienet għadha kemm tħabbret l-Order-in-Council ta' Settembru 1901, il-Malta Għadha Tagħna tas-Savonjan Lorenzo Busuttil fakkret l-avvenimenti brijużi ta' Frar 1900 u wriet sogħba li dak inhar ''tant fraħna… illi wasalna biex neħħejna ż-żwiemel mill-karrozza tal-Gvernatur… Sa l-1916 kien hawn 27 każin tal-Banda f'Malta u Għawdex — wieħed jew aktar f'kull bel: u l-oħrajn imxerrdin fl- rħula.'62' Il-piki partiġġjani bejn dawn il-każini, l-aktar f'par roċċi li kellhom aktar minn każin wieħed jew blie: li kellhom iżjed minn parroċċa waħda, dejjem kienu mifrudin b'mod li jirrifletti l-allinjamenti politiċi ta' dak ir-raħal jew belt. Il-Belt Valetta, ngħidu aħna, kellha żewġ parroċċi — ta' San Pawl u ta' San Duminku — kif ukoll żewġ każini tal- banda (it-tnejn imwaqqfa fl-1874). Il-każin ta' La Valette, li għal xi żmien kellu lil Fortunat Mizzi bħala President, flimkien mal-parroċċa ta' San Pawl, kien jappoġġja lill-Partit Nazzjona- lista. Il-każin l-ieħor, ftit mijiet ta' jardi bogħod, kien La Stella. Dan wara biddel ismu għal Prince of Wales Band Club u wara għal King's Own Band Club. Aktarx li l-każin La Stella għażel li jappoġġja lil Strickland sempliċement għaliex il- każin l-ieħor kien tan-Nazzjonalisti. Manwel Dimech innifsu kien aktar imxaqleb 1i jappoġġja lill-każin La Valette, kemm għaliex kien ammiratur kbir ta' Mizzi kif ukoll għaliex kien jobgħod il-fanatiżmu politiku li dejjem kienu magħrufin u iden- tifikati miegħu l-Istricklandjani. Il-każin ta' l-Isla, La Vincitrice, kien ukoll magħruf għal- lealtà tiegħu lejn il-Kuruna u saħansitra fl-1903 talab biex jibdel ismu għal Queen's Own Band Club. Fit-talba li għamel bil-miktub, il-kumitat iddeskriva l-membri tal-każin bħala ''l-biċċa l-kbira minnhom qaddejja tal-Kuruna peress illi aħna nies tas-sengħa u impjegati fit-Tarzna Rjali tal-Ma Fl-istess talba l-kumitat fakkar ukoll li r-Re kien diġà kkonċieda l-istess favur lill-każin King's Own.'$3' Fl-1901 il-banda San Giorgio ta' Bormla kienet mistiedna mill-każin La Valette biex iddoqq f'kunċert li kellu jsir il-Belt. L-istedina ntlaqgħet iżda l-Bormliżi għamluha ċara li jekk xi partitarji ta' La Valette jibdew isaffru waqt il-God Save' huma kienu lesti li jaħbtu għalihom. Il-ħatra ta' Strickianl kienet pass maħsub minn qabel mill- Uffiċċju tal-Kolonji. Il-Kostituzzjoni kienet waslet fl-aħħar tagħha u meta l-Gvern Ingliż iddeċieda li jneħħiha għal kollox ki jinħtieġ ii l-ħtija tidher kollha. tal-politikanii Maltin. Chamberlain, bħal Grenfell, kien tal-fehma li l-Kostituzzjoni qatt ma setgħet tirnexxi għaliex il-Gvernatur dejjem kien ser isib oppożizzjoni mill-membri eletti, l-aktar dwar il-kontroll ta' kif jintnefqu l-flus. Min-naħa l-oħra r-rappreżentanti nfus- hom kienu jilmentaw li ma kellhomx setgħa biżżejjed. Chamberlain kien jemmen li aktar ma tiħrax l-oppożizzjoni, aktar il-membri kienu qed jitfgħu l-ġebla fuq saqajhom u b'hekk jagħtu skuża lill-Gvern Ingliż igħid li l-Kostituzzjoni kienet falliet minħabba. l-intransiġenza tar-rappreżentanti nfushom. F'Ġunju 1903 reġgħu ġew ippreżentati l-estimi dwar l-edu- ka fi l-membri kienu għadhom kemm irrifjutaw f'April ta stess sena: ''Jaqaw il-membri uffiċjali qed jiżmagaw 27 taqsa Azzopardi, jew jaħsbu illi l-poplu Malti u r-rappre- żentanti tiegħu qed jiġġennu 2765) Issa li Strickland kien twarrab min-nofs u Malta kelha Segretarju Prinċipali ġdid, Merewether, kif ukoll Gvernatur Adid, il-Ġeneral Clarke, (1903-7), kull ftit reżistenza kienet siżżejjed biex il-Gvern Kolonjali jsib l-aħħar skuża ħalli Marta terġa' tmur lura għall-istat umiljanti li kienet tinsab fih qabel l-1887. L-ittri Patenti u struzzjonijiet Irjali tat-3 ta' Ġunju neħħew. il-maġġoranza ta' membri eletti fil-Leġislatura u l-membri mhux. uffiċjali fil-Kunsill. B'hekk Maita reġgħet bdiet titmexxa permezz tal-Kostituzzjoni ta' l-1849. Il-proklamazzjoni saret nhar it-22 ta' Ġunju b'effett mill-25 ta' l-istess xahar.'66' L-għadd tal-membri eletti fil-Kunsill tal- Gvern issa niżel għal tmienja u billi kienu fil-minoranza saru ineffettivi. Is-seduti saru kwieti, monotoni u qosra. Il-Gvernatur Clarke ien jitkellem ftit fil-bidu, imbagħad jiżlaq 'il barra sakemm issir sessjoni oħra. Ġeneralment postu kien jieħdu s-Segre- tarju Prinċipali Merewether, jew il-Prim Imħallef Sir Giuseppe Carbone, jew l-Avukat tal-Kuruna Naudi. Wara l-mewt. ta' Naudi fl-1905 laħaq Vincenzo Frendo Azzopardi. Xi drabi s-sedja kien jeħodha wkoll xi kap ta' dipartiment tal-Gvern L-Ordinanzi kollha kienu jgħaddu mingħajr ebda emenda u mingħajr ħadd ma jiftaħ ħalqu, anqas meta ġew proposti taxxi ġodda.'67' Hekk kien ir-ritwal minn issa 'l quddiem fil-Kunsill tal-Gvern: l-Avukat tal-Kuruna jippreżenta għat-tielet qari Ordinanza li kien hemm quddiem il-Kamra, il-Logużenent Gvernatur ikollu l-unur li jissekondah u l-membri uffiċjali jiv vutaw favur bla kliem u bla. sliem Il-Kostituzzjoni kienet mietet imma l-P.N. bl-ebda mod ma ien fi ħsiebu jaqta' qalbu. L-ewwel ħaġa li għamlu r-rappre- żentanti kienet li jibbojkożttjaw is-seduti. Imbagħad. il-Partit eda biex jorganizza l-forzi tiegħu ħalli jiġġieled minn barra l-Kamra. tal-Kunsill. F'ittra ta' protesta li ntbagħtet Londra, Mizzi u sħabu ddikjaraw il-firda sħiħa tagħhom mir-reġim u addottaw politika ta' non-koperazzjoni. Kif jista' poplu struwit, li jixxennaq għall-ħelsien politiku u huwa konxju tad-drittijiet tiegħu bħala nazzjon ċivilizzat, jaċ- ċetta Kostituzzjoni bħal din2 U b'liema skop2 Liema ċittadini jistgħu qatt iwarrbu l-interessi persunali tagħhom u jaċċettaw il-mandat tal-poplu biex jistudjaw u jiddiskutu l-problemi ta' Malta, biex jitħabtu u saħansitra jitbaqbqu… biex jimirdu u jixjieħu qabel iż-żmien, bil-biċċa xogħol iebsa li għandhom li jippruvaw jikkonvinċu Gvern li mhux fl-interess tiegħu jisma' s-sewwa, li jaraw lilhom infushom dejjem telliefa meta jiġu għall-vot minħabba l-pupi uffiċjali li dejjem huma fil- Fl-istess talba l-kumitat fakkar ukoll li r-Re kien diġà kkonċieda l-istess favur lill-każin King's Own.'$3' Fl-1901 il-banda San Giorgio ta' Bormla kienet mistiedna mill-każin La Valette biex iddoqq f'kunċert li kellu jsir il-Belt. L-istedina ntlaqgħet iżda l-Bormliżi għamluha ċara li jekk xi partitarji ta' La Valette jibdew isaffru waqt il-God Save' huma kienu lesti li jaħbtu għalihom. Il-ħatra ta' Strickianl kienet pass maħsub minn qabel mill- Uffiċċju tal-Kolonji. Il-Kostituzzjoni kienet waslet fl-aħħar tagħha u meta l-Gvern Ingliż iddeċieda li jneħħiha għal kollox ki jinħtieġ ii l-ħtija tidher kollha. tal-politikanii Maltin. Chamberlain, bħal Grenfell, kien tal-fehma li l-Kostituzzjoni qatt ma setgħet tirnexxi għaliex il-Gvernatur dejjem kien ser isib oppożizzjoni mill-membri eletti, l-aktar dwar il-kontroll ta' kif jintnefqu l-flus. Min-naħa l-oħra r-rappreżentanti nfus- hom kienu jilmentaw li ma kellhomx setgħa biżżejjed. Chamberlain kien jemmen li aktar ma tiħrax l-oppożizzjoni, aktar il-membri kienu qed jitfgħu l-ġebla fuq saqajhom u b'hekk jagħtu skuża lill-Gvern Ingliż igħid li l-Kostituzzjoni kienet falliet minħabba. l-intransiġenza tar-rappreżentanti nfushom. F'Ġunju 1903 reġgħu ġew ippreżentati l-estimi dwar l-edu- ka fi l-membri kienu għadhom kemm irrifjutaw f'April ta stess sena: ''Jaqaw il-membri uffiċjali qed jiżmagaw 27 taqsa Azzopardi, jew jaħsbu illi l-poplu Malti u r-rappre- żentanti tiegħu qed jiġġennu 2765) Issa li Strickland kien twarrab min-nofs u Malta kelha Segretarju Prinċipali ġdid, Merewether, kif ukoll Gvernatur Adid, il-Ġeneral Clarke, (1903-7), kull ftit reżistenza kienet siżżejjed biex il-Gvern Kolonjali jsib l-aħħar skuża ħalli Marta terġa' tmur lura għall-istat umiljanti li kienet tinsab fih qabel l-1887. L-ittri Patenti u struzzjonijiet Irjali tat-3 ta' Ġunju neħħew. il-maġġoranza ta' membri eletti fil-Leġislatura u l-membri mhux. uffiċjali fil-Kunsill. B'hekk Maita reġgħet bdiet titmexxa permezz tal-Kostituzzjoni ta' l-1849. Il-proklamazzjoni saret nhar it-22 ta' Ġunju b'effett mill-25 ta' l-istess xahar.'66' L-għadd tal-membri eletti fil-Kunsill tal- Gvern issa niżel għal tmienja u billi kienu fil-minoranza saru ineffettivi. Is-seduti saru kwieti, monotoni u qosra. Il-Gvernatur Clarke ien jitkellem ftit fil-bidu, imbagħad jiżlaq 'il barra sakemm issir sessjoni oħra. Ġeneralment postu kien jieħdu s-Segre- tarju Prinċipali Merewether, jew il-Prim Imħallef Sir Giuseppe Carbone, jew l-Avukat tal-Kuruna Naudi. Wara l-mewt. ta' Naudi fl-1905 laħaq Vincenzo Frendo Azzopardi. Xi drabi s-sedja kien jeħodha wkoll xi kap ta' dipartiment tal-Gvern L-Ordinanzi kollha kienu jgħaddu mingħajr ebda emenda u mingħajr ħadd ma jiftaħ ħalqu, anqas meta ġew proposti taxxi ġodda.'67' Hekk kien ir-ritwal minn issa 'l quddiem fil-Kunsill tal-Gvern: l-Avukat tal-Kuruna jippreżenta għat-tielet qari Ordinanza li kien hemm quddiem il-Kamra, il-Logużenent Gvernatur ikollu l-unur li jissekondah u l-membri uffiċjali jiv vutaw favur bla kliem u bla. sliem Il-Kostituzzjoni kienet mietet imma l-P.N. bl-ebda mod ma ien fi ħsiebu jaqta' qalbu. L-ewwel ħaġa li għamlu r-rappre- żentanti kienet li jibbojkożttjaw is-seduti. Imbagħad. il-Partit eda biex jorganizza l-forzi tiegħu ħalli jiġġieled minn barra l-Kamra. tal-Kunsill. F'ittra ta' protesta li ntbagħtet Londra, Mizzi u sħabu ddikjaraw il-firda sħiħa tagħhom mir-reġim u addottaw politika ta' non-koperazzjoni. Kif jista' poplu struwit, li jixxennaq għall-ħelsien politiku u huwa konxju tad-drittijiet tiegħu bħala nazzjon ċivilizzat, jaċ- ċetta Kostituzzjoni bħal din2 U b'liema skop2 Liema ċittadini jistgħu qatt iwarrbu l-interessi persunali tagħhom u jaċċettaw il-mandat tal-poplu biex jistudjaw u jiddiskutu l-problemi ta' Malta, biex jitħabtu u saħansitra jitbaqbqu… biex jimirdu u jixjieħu qabel iż-żmien, bil-biċċa xogħol iebsa li għandhom li jippruvaw jikkonvinċu Gvern li mhux fl-interess tiegħu jisma' s-sewwa, li jaraw lilhom infushom dejjem telliefa meta jiġu għall-vot minħabba l-pupi uffiċjali li dejjem huma fil- maġġoranza, u għalhekk ikollhom joqogħdu għad-deċiżjonijiet kollha tal-gvern… aċċetati taħt il-formula: l With the advice and consent of the Council of Govern- ment' u minn fuq jiġu insuitati u mgħajra fid-dispaċċi tal- gvern2 Lel Poplu bħal dak ża' Malta, li għandu isem tajjeb xi jħares u l-appoġġ ta' l-Ewropa biex ifarrġu, qatt ma jasal biex jilqa' Kostituzzjoni bħal dinl' (68) F'inqas minn sentejn saru sitt elezzjonijiet ta' protesta (imsejħa Elezioni Protestatore). Kull darba l-kancidati, jua mexxija minn Mizzi, kienu jirriżenjaw u jerġgħu jiġu eletti mingħajr kontestazzjoni. Ir-riżenja tagħhom kienet tasal fi ftit ġranet u xi drabi l-għada stess; iżda dan ma kinux jagħmiuh qabel ma jisottomettu quddiem il-Kunsill protesta u talba formali għal Gvern Responsabbli. (ĠA. Il-politika ta' Astens'onismo (b'hekk il- kandidati bdew jis- sejħu Astensionisti), kif saret magħrufa din is-sistema. ta' protesta, wasslet għal tibdiliet aktar retrogradi mill-amminis- trazzjoni fl-Ittri Patenti tat-3 ta' Ġunju 1903. Ma kellhiex issir akar minn elezzjoni waħda fis-sena. Wara l-1904, il- kandidati Nazzjonalisti, li issa kienu saru ex-membri tal-Kunsill, irrifju- taw li joħorġu għall-elezzjoni jekk ma jkun hemm kontestaz- zjoni minn kandidat rival. L-amministrazzjoni malajr qatgħetha fil-qasir: Ma ssirx elezzjoni qabel tliet snin oħra (dan kien iż-żmien li seta' jdum l-aktar il-Kunsill). B'hekk il-Kunsill tal Gvern baqa' ji:mexxa biss mill-membri maħtura, jew aħjar il-funzjonarji tal-Gvern. L-ewwe; laqgħa saret fil-każin tal-Giovine Malta fil-Belt u l-ewwel Pre- sident tagħha kien Fortunat Mizzi nnifsu. Mizzi kien ilu żmien twil jisħaq fuq il-fatt li ma kienx għadu ż- żmien li l-Ma'żin jinħlew fuq piki partiġġjani. Kien jikkundanna sikwiet lil-min i xi mod jipprova joħloq dissens fost il-popolazzjoni: 'Nitoob li tħalluni ngħid kelma lil dawk li s-sentimenti tagħhom huma fl-estrem, naħa jew l-oħra. Aħna nixtiequ nfakkru lil kulħadd ili l-popolazzjoni Maltija hija żgħira wisq biex tinfired per- mezz ta' żewġ partiti jew aktar… ġejna issa wiċċ imb'wiċċ ma' għadu komuni. Mizzi għaraf li Malta kienet waslet f'qagħda fejn ma setax ikun hemm firda fost il-poplu. L-għan ewlieni ta' ħajtu deher li kien, fil-fatt, li jġib lill-Maltin taħt standard wieħed biex ħadd ikun magħqud. ħalli jissielet kontra l-abbużi. tal- Cvern Ko;onjali. L-aħħar umiljazzjoni li seta' jġerraħ Mizzi ienet meta l-poplu ġie mċaħħad saħansitra milli permezz tar-rappreżentanti tiegħu fil-Kunsill, isemma' r-rieda tiegħu. Għalhekk kien wasal iż-żmien li l-Maltin, bil-kunsens tal-gvern ew mingħajru, ikollhom korp rikonoxxut u fuq kollox rappre- żentattiv tal-poplu. L-APM twaqqfet għal żewġ raġunijiet ewlenin: l-ewwelnet:' biex isservi ta' territorju ideoloġiku, aktar milli partiġġjan, i jħaddan fih l-elementi politiċi kollha fil-pajjiż. B'hekk tit- nissel il-ħtieġa ta' sforz magħqud taħt l-għajta li reġgħet tqan- qlet: 'Fil-għaqda hemm is-saħħa.' Mizzi, li ried, se'a' kompla jikkumbatti permezz tal-Partit, iżda aktar milli partiżarju Mizzi ien idealist u għaldaqstant għażel li jħalli fil-ġenb il-par- tiġġjaniżmu, jinsa. r-rivalitajiet, u jħaddan lill-poplu. mhux biss bħala mexxej iżda aktar bħala missier. It-tieni għan kien fuq livell aktar prattiku. Dan kien li jiġi elett Kunsill Popolari li jirrappreżenta tassew lill-poplu Malti u, bil-manda: tiegħu, ikollu l-jedd li jattakka lill-amministrazzjoni u saħan- sitra jakkużaha bil-ksur żal-jeddijiet kostituzzjonali. B'hekk ellu jkun hawn f'Malta speċi ta' stat ġo ieħor bi gvernijiet mifrudin, anzi egħdewwa ta' xulxin. L-elezzjoni għall-Kunsill Popolari saret fuq bażi nazzjona;i. Kull membru maskili adult fil-familja kellu l-jedd li jivvota Għalhekk insibu li għal din l-elezzjoni vvutaw 20,000 ruħ — jiġifieri d-doppju ta' l-elettora: li kien jivvota għall-membri fil-Kunsill tal-Gvern. L-organizzazzjoni tal-K.P. kienet timxi maġġoranza, u għalhekk ikollhom joqogħdu għad-deċiżjonijiet kollha tal-gvern… aċċetati taħt il-formula: l With the advice and consent of the Council of Govern- ment' u minn fuq jiġu insuitati u mgħajra fid-dispaċċi tal- gvern2 Lel Poplu bħal dak ża' Malta, li għandu isem tajjeb xi jħares u l-appoġġ ta' l-Ewropa biex ifarrġu, qatt ma jasal biex jilqa' Kostituzzjoni bħal dinl' (68) F'inqas minn sentejn saru sitt elezzjonijiet ta' protesta (imsejħa Elezioni Protestatore). Kull darba l-kancidati, jua mexxija minn Mizzi, kienu jirriżenjaw u jerġgħu jiġu eletti mingħajr kontestazzjoni. Ir-riżenja tagħhom kienet tasal fi ftit ġranet u xi drabi l-għada stess; iżda dan ma kinux jagħmiuh qabel ma jisottomettu quddiem il-Kunsill protesta u talba formali għal Gvern Responsabbli. (ĠA. Il-politika ta' Astens'onismo (b'hekk il- kandidati bdew jis- sejħu Astensionisti), kif saret magħrufa din is-sistema. ta' protesta, wasslet għal tibdiliet aktar retrogradi mill-amminis- trazzjoni fl-Ittri Patenti tat-3 ta' Ġunju 1903. Ma kellhiex issir akar minn elezzjoni waħda fis-sena. Wara l-1904, il- kandidati Nazzjonalisti, li issa kienu saru ex-membri tal-Kunsill, irrifju- taw li joħorġu għall-elezzjoni jekk ma jkun hemm kontestaz- zjoni minn kandidat rival. L-amministrazzjoni malajr qatgħetha fil-qasir: Ma ssirx elezzjoni qabel tliet snin oħra (dan kien iż-żmien li seta' jdum l-aktar il-Kunsill). B'hekk il-Kunsill tal Gvern baqa' ji:mexxa biss mill-membri maħtura, jew aħjar il-funzjonarji tal-Gvern. L-ewwe; laqgħa saret fil-każin tal-Giovine Malta fil-Belt u l-ewwel Pre- sident tagħha kien Fortunat Mizzi nnifsu. Mizzi kien ilu żmien twil jisħaq fuq il-fatt li ma kienx għadu ż- żmien li l-Ma'żin jinħlew fuq piki partiġġjani. Kien jikkundanna sikwiet lil-min i xi mod jipprova joħloq dissens fost il-popolazzjoni: 'Nitoob li tħalluni ngħid kelma lil dawk li s-sentimenti tagħhom huma fl-estrem, naħa jew l-oħra. Aħna nixtiequ nfakkru lil kulħadd ili l-popolazzjoni Maltija hija żgħira wisq biex tinfired per- mezz ta' żewġ partiti jew aktar… ġejna issa wiċċ imb'wiċċ ma' għadu komuni. Mizzi għaraf li Malta kienet waslet f'qagħda fejn ma setax ikun hemm firda fost il-poplu. L-għan ewlieni ta' ħajtu deher li kien, fil-fatt, li jġib lill-Maltin taħt standard wieħed biex ħadd ikun magħqud. ħalli jissielet kontra l-abbużi. tal- Cvern Ko;onjali. L-aħħar umiljazzjoni li seta' jġerraħ Mizzi ienet meta l-poplu ġie mċaħħad saħansitra milli permezz tar-rappreżentanti tiegħu fil-Kunsill, isemma' r-rieda tiegħu. Għalhekk kien wasal iż-żmien li l-Maltin, bil-kunsens tal-gvern ew mingħajru, ikollhom korp rikonoxxut u fuq kollox rappre- żentattiv tal-poplu. L-APM twaqqfet għal żewġ raġunijiet ewlenin: l-ewwelnet:' biex isservi ta' territorju ideoloġiku, aktar milli partiġġjan, i jħaddan fih l-elementi politiċi kollha fil-pajjiż. B'hekk tit- nissel il-ħtieġa ta' sforz magħqud taħt l-għajta li reġgħet tqan- qlet: 'Fil-għaqda hemm is-saħħa.' Mizzi, li ried, se'a' kompla jikkumbatti permezz tal-Partit, iżda aktar milli partiżarju Mizzi ien idealist u għaldaqstant għażel li jħalli fil-ġenb il-par- tiġġjaniżmu, jinsa. r-rivalitajiet, u jħaddan lill-poplu. mhux biss bħala mexxej iżda aktar bħala missier. It-tieni għan kien fuq livell aktar prattiku. Dan kien li jiġi elett Kunsill Popolari li jirrappreżenta tassew lill-poplu Malti u, bil-manda: tiegħu, ikollu l-jedd li jattakka lill-amministrazzjoni u saħan- sitra jakkużaha bil-ksur żal-jeddijiet kostituzzjonali. B'hekk ellu jkun hawn f'Malta speċi ta' stat ġo ieħor bi gvernijiet mifrudin, anzi egħdewwa ta' xulxin. L-elezzjoni għall-Kunsill Popolari saret fuq bażi nazzjona;i. Kull membru maskili adult fil-familja kellu l-jedd li jivvota Għalhekk insibu li għal din l-elezzjoni vvutaw 20,000 ruħ — jiġifieri d-doppju ta' l-elettora: li kien jivvota għall-membri fil-Kunsill tal-Gvern. L-organizzazzjoni tal-K.P. kienet timxi permezz ta' infrastruttura elaborata: kellha kumiċat ġeniati (Kumitat Popolari), u bosta oħrajn distrettwali, relazzjonijiet u kuntatti ma' bosta pajjiżi barranin (allura kellu wkoll riko- noxximent internazzjonali), mezzi ta' propaganda, kif ukoll fondi u sistema ta' tesserament. t-tmexxija nnifisha tal-Kunsill kienet f'idejn il ua Popolari b'Mizzi bħala President. L-ex-rappreżentanii fil-Kun sill tal-Gvern kollha ġew eletti f'dan il-kumitat b maġġoranza qawwija ża' voti. Barra minn dawn insibu wkoll nies li kienu prominenti fil-qasam politiku fis-snin ta' qabel. Fost dawn hemm Mons. Panzavecchia, Evaristo Castaldi, li issa kien irtira min-negozju, U s-Savonjan Antonio Dalli. żel 'li jibqa' barra mix-xena. 70) A reżenoa ta' nies bħal Panzavecchia u Dalli ia Popolari kienet tixhed kemm il-kawża tal-P.N. kiene': xierqa. Panzavecchia nnifsu kien beda l-karriera politika tiegħu ma partit ta' Mizzi. Meta għażel li jingħaqad ma' Savona fl-1895 biex jifforma l-P.P., dan għamlu minn konvinzjonijiet reliġjużi aktar milli politiċi. Il-politika tal-P.N. f'dak iż-żmien kienet pjuttost tmur kontra l-fehma tal-kleru, saħansiira Mizzi kien għoddu ġie skumnikat u l-ġurnal tiegħu kien interdettjat. Min- kejja dan, in-Nazzjonaliżmu kien minqux f'qalb Panzavecchia u ladarba l-atitudni ta' l-Isqof Pace 'lejn il-Partit inbidlet, huwa reġa' sab ruħu mal-P.N. l ''Sa mill-1880. sibt lili nnifsi fil-kamp nad . u dejjem ser nibqa' Nazzjonalist sakemm napprova l-imġiba ta dawk il-membri, ta' liema partit huma, li juru bil-fatti li jix- l-ġid ta' dawn il-gżejjer. Mal li saru biex il-poplu jsir jaf tajjeb x'kien l-għan tal-Kunsill Popolari, Panzavecchia kien wieħed li ta sikwiet kien jidher fuq l-istess palk ma' Mizzi u Francesco Azzopardi. Kien f'dan iż-żmien ukoll li nqalgħe: kwistjoni ta xejra politika-reliġjuża li fl-istess ħin kompliet issaħħaħ l-appoġġ tal-kleru. Il-każ ġara meta grupp. ta' Protestanti, immexzia mill-qassis Presbiterjan Skoċċiż John MacNeill, għamlu żjara Matul din iż-żjara kellhom jagħtu xi 'lectures'. li kienu mxandra fid-DMC. ta' Bartolo,'73' u kellhom isiru fit- Teatru Rjali, Xi Maltin attendew uħud mid-diskorsi li għamlu dawn il-Protestanti. Dan qanqal ħafna protesti mill-qassisin, l-iżjed mill-Isqof Pace, tant li l-gvern kellu jirtira l-permess u b'hekk il-'lectures' ma komplewx isiru. 7491 Min-naħa l-oħra, dan il-qassis qaj;em kritika qawwija mill-Evangel'cal Alliance, minn għadd. ta' għaqdiet Protestanti oħra, kif ukoll minn membri tal-Parlament: Ingliż, bħal T.H. Sloan u T.H. Corbett Ir-reazzjoni li qanqal dan il-każ kienet ikkaġunata minn żewġ raġunijiet ewlenin. In-Nazzjonalisti kienu għadhom ma nsewx meva ma ngħatalhomx permess jużaw it-Teatru Rjali biex jinawguraw l-innu nazzjonali ġdid. Barra minn hekk, ir- reliġjon Kattolika kienet l-akbar twemmin għal qalb il-Maltin. L-espressjoni Religio et Patr'a kiene: tiġbor fiha t-twemmin, it-tradizzjoni u l-emozzjoni ta' popolazzjoni sħiħa. ''F'kull pajjiż hemm reliġjon li tippredomina, u f'Malta din hija r-Reliġjon Kattolika,' qal Cachia Zammit. Gazzetti Ingliżi, l-iżjed l-Iskoċ- ċiżi, kienu jitkellmu favur missjonijet Protestanti f'pajjiżi fejn teżisti l-intolleranza lejn reliġjonijiet differenti minn dik tal- pajjiż, b'referenza għall-ġerarkija tal-Knisja Kattolika. ''Dan huwa pajjiż Protestant, qal il-Glasgow Herald, ''u Malta hija pussess ta' l-Imperu. '''75) Pastor Jacob Primmer, li kien ukoll ħabib ta' MacNeill, kiteb fid-Dailv Record: ''Kull fejn hemm tperper il-bandiera Ingliża għandu jkun hemm ħelsien sħiħ ta' ħsieb u egħmil. Ruma hija intolieranti llum daqskemm kienet fiż-żmien meta kienet taħraq lill-martri,''176) Panzavecchia u sħabu, il-biċċa l-kbira Sengleani. ħadu t-tmun. tal-kwistjoni f'idejhom. Fuljett ippubblikat mill-APM biex ixandar meeting, li fih Panzavecchia kellu jkun il-kel- liem ewlieni, kien igħid hekk: Wara lli l-Gvern Ingliż ħadilna l-ilsien nazzjonali tagħna biex iġegħelna nitgħallmu tiegħu, wara li għabbiena bit-taxxi, wara li ċaħħadna mil-libertà, issa jrid jattakka d-drittijiet reliġjużi tagħna… U l-ministru, wara li uża l-aktar tattiċi kodardi ta' despotiżmu u theddid f'isem permezz ta' infrastruttura elaborata: kellha kumiċat ġeniati (Kumitat Popolari), u bosta oħrajn distrettwali, relazzjonijiet u kuntatti ma' bosta pajjiżi barranin (allura kellu wkoll riko- noxximent internazzjonali), mezzi ta' propaganda, kif ukoll fondi u sistema ta' tesserament. t-tmexxija nnifisha tal-Kunsill kienet f'idejn il ua Popolari b'Mizzi bħala President. L-ex-rappreżentanii fil-Kun sill tal-Gvern kollha ġew eletti f'dan il-kumitat b maġġoranza qawwija ża' voti. Barra minn dawn insibu wkoll nies li kienu prominenti fil-qasam politiku fis-snin ta' qabel. Fost dawn hemm Mons. Panzavecchia, Evaristo Castaldi, li issa kien irtira min-negozju, U s-Savonjan Antonio Dalli. żel 'li jibqa' barra mix-xena. 70) A reżenoa ta' nies bħal Panzavecchia u Dalli ia Popolari kienet tixhed kemm il-kawża tal-P.N. kiene': xierqa. Panzavecchia nnifsu kien beda l-karriera politika tiegħu ma partit ta' Mizzi. Meta għażel li jingħaqad ma' Savona fl-1895 biex jifforma l-P.P., dan għamlu minn konvinzjonijiet reliġjużi aktar milli politiċi. Il-politika tal-P.N. f'dak iż-żmien kienet pjuttost tmur kontra l-fehma tal-kleru, saħansiira Mizzi kien għoddu ġie skumnikat u l-ġurnal tiegħu kien interdettjat. Min- kejja dan, in-Nazzjonaliżmu kien minqux f'qalb Panzavecchia u ladarba l-atitudni ta' l-Isqof Pace 'lejn il-Partit inbidlet, huwa reġa' sab ruħu mal-P.N. l ''Sa mill-1880. sibt lili nnifsi fil-kamp nad . u dejjem ser nibqa' Nazzjonalist sakemm napprova l-imġiba ta dawk il-membri, ta' liema partit huma, li juru bil-fatti li jix- l-ġid ta' dawn il-gżejjer. Mal li saru biex il-poplu jsir jaf tajjeb x'kien l-għan tal-Kunsill Popolari, Panzavecchia kien wieħed li ta sikwiet kien jidher fuq l-istess palk ma' Mizzi u Francesco Azzopardi. Kien f'dan iż-żmien ukoll li nqalgħe: kwistjoni ta xejra politika-reliġjuża li fl-istess ħin kompliet issaħħaħ l-appoġġ tal-kleru. Il-każ ġara meta grupp. ta' Protestanti, immexzia mill-qassis Presbiterjan Skoċċiż John MacNeill, għamlu żjara Matul din iż-żjara kellhom jagħtu xi 'lectures'. li kienu mxandra fid-DMC. ta' Bartolo,'73' u kellhom isiru fit- Teatru Rjali, Xi Maltin attendew uħud mid-diskorsi li għamlu dawn il-Protestanti. Dan qanqal ħafna protesti mill-qassisin, l-iżjed mill-Isqof Pace, tant li l-gvern kellu jirtira l-permess u b'hekk il-'lectures' ma komplewx isiru. 7491 Min-naħa l-oħra, dan il-qassis qaj;em kritika qawwija mill-Evangel'cal Alliance, minn għadd. ta' għaqdiet Protestanti oħra, kif ukoll minn membri tal-Parlament: Ingliż, bħal T.H. Sloan u T.H. Corbett Ir-reazzjoni li qanqal dan il-każ kienet ikkaġunata minn żewġ raġunijiet ewlenin. In-Nazzjonalisti kienu għadhom ma nsewx meva ma ngħatalhomx permess jużaw it-Teatru Rjali biex jinawguraw l-innu nazzjonali ġdid. Barra minn hekk, ir- reliġjon Kattolika kienet l-akbar twemmin għal qalb il-Maltin. L-espressjoni Religio et Patr'a kiene: tiġbor fiha t-twemmin, it-tradizzjoni u l-emozzjoni ta' popolazzjoni sħiħa. ''F'kull pajjiż hemm reliġjon li tippredomina, u f'Malta din hija r-Reliġjon Kattolika,' qal Cachia Zammit. Gazzetti Ingliżi, l-iżjed l-Iskoċ- ċiżi, kienu jitkellmu favur missjonijet Protestanti f'pajjiżi fejn teżisti l-intolleranza lejn reliġjonijiet differenti minn dik tal- pajjiż, b'referenza għall-ġerarkija tal-Knisja Kattolika. ''Dan huwa pajjiż Protestant, qal il-Glasgow Herald, ''u Malta hija pussess ta' l-Imperu. '''75) Pastor Jacob Primmer, li kien ukoll ħabib ta' MacNeill, kiteb fid-Dailv Record: ''Kull fejn hemm tperper il-bandiera Ingliża għandu jkun hemm ħelsien sħiħ ta' ħsieb u egħmil. Ruma hija intolieranti llum daqskemm kienet fiż-żmien meta kienet taħraq lill-martri,''176) Panzavecchia u sħabu, il-biċċa l-kbira Sengleani. ħadu t-tmun. tal-kwistjoni f'idejhom. Fuljett ippubblikat mill-APM biex ixandar meeting, li fih Panzavecchia kellu jkun il-kel- liem ewlieni, kien igħid hekk: Wara lli l-Gvern Ingliż ħadilna l-ilsien nazzjonali tagħna biex iġegħelna nitgħallmu tiegħu, wara li għabbiena bit-taxxi, wara li ċaħħadna mil-libertà, issa jrid jattakka d-drittijiet reliġjużi tagħna… U l-ministru, wara li uża l-aktar tattiċi kodardi ta' despotiżmu u theddid f'isem il-prinċipju fundamentali ta' l-Ingilterra — dak tal-ħelsien —- issa jrid iġibina f'din l-għarukaża bħallikieku aħna poplu mingħajr lingwa, mingħajr drittijiet u mingħajr reliġjon ll quddiemi Alla huwa magħna. Fil-meeting li sar ftit wara li ħareġ dan il-fuljett, il-kel- liema kollha taw fehmiet li xi drabi ma kinux jisħqu fuq l-istess aspetti. Il-politika Maltija kienet għadha poliċika ta' personalitajiet u għaldaqstant maħkuma minn prinċipji li setgħu jkunu kontra xulxin. Panzavecchia, li n'ilaqa' b'ferħ kbir, qal li l-pajjiż u r-reliġjon huma ħaġa waħda, iżda għalih il-fidi kienet tiġi l-ewwel. Dr. Arturo Mercieca, il-President ral-Giovine Malta, tkellem dwar is-sovranità tal-poplu bħala l-akbar u l-eqdes prinċipju, aktar mil-libertà reliġjuża. Il-poli- tika ta' Mizzi kienet aktar sekulari, u bla dub;u għol kollox kontra. l-Ingliżi. L-Italjanità ta' Malta kienet l-insinja tan- Nazzjonaliżmu Malti. Taħt l-istandard tagħha Mizzi għażei li jidħol għat-taqbida kostituzzjonali ta' Malta. Panzavecchia, min-naħa l-oħra, seħaq fuq il-fatt li għalih il-ġlieda ta' Malta ma kinitx mal-poplu Ingliż iżda mal-gvern tagħhom. It-tħassib sħiħ tiegħu, kemm bħala Senglean kif ukoll bħala qassis tal- poplu, kien fuq il-ħaddiema tal-port li kienu midħla tajjeb tiegħu. L-iskop tal-gvern li jipprova joħloq ħafna xogħlijiet f'daqqa kien li f'dawn iż-żminijiet imwiegħra, meta l-poplu Malti kienu qegħdin jitnaqqsulu l-jeddijiet tiegħu, 'il-ħad- diem Malti ma jkollux żmien jitħasseb dwar kwistjonijiet politiċi; b'hekk il-gvern ikun jista' jagħmel li jrid. Iżda kien dispaċċ mill-ministru tal-Kolonji dwar MacNeill li l-aktar qanqal l-għadab ta' Panzavecchia. Dan id-dispaċċ kien igħid li r-reliġjonijiet kollha kellhom jibdew jitqiesu ndaqs (''all creeds should be put on an equal footing''). Kif qatt tista' tpoġġi l-verità u l-gideb fuq l-istess pjan2 Għalfejn ma jħalluniex bi kwietna2' qal. Is-sena 1905 rat it-twelid ta' għaqda morali ġdida f'Malta, għaqda taħt fehma waħda: ''Ir-Rieda għall-Ħelsien — Ir- rieda li l-poplu Malti jgħix kif jixraqlu. Iżda kien fl-istess sena wkoll li Malta ġarrbet l-akbar telfa tagħha li ħalliet lin-nazzjon kollu mdiehex. Għal xi żmien saħħet Mizzi kienet sejra lura u sewwa sew nhar it-18 ta' Mejju 1905 miet fl-għomor ta' 61 sena. Anki f'mewtu, Mizzi baqa' ppersegwitat. Pace lanqas biss bagħat rappreżentant għall-funeral. L-amministrazzjoni għamlet pressjoni fuq dawk li kienu marbutin b'mod dire't mal-gvern biex ma jattendux; fill-fatt, mill-Imħallfin kollha, il-ħabib antik ta' Mizzi, Zaccaria Roncali li kien beda l-kar- riera politika tiegħu mal-Partito Anti-Riformista, mar għall- funeral. Kbarat ma kellux warajh, iżda l-akbar ġieh tahulu dak li Mizzi de;jem għożżu, il-poplu Malti, li minkejja x-xkiel u t-theddid ħareġ bi ħġaru biex jagħti l-aħħar tislima lill-mex- xej qalbieni tiegħu. Manwel Dimech. innifsu, fil-ġurnal tiegħu Il-Bandiera tal-Maltin iddeskriva lil Fortunat Mizzi bħala ''Suldat vera- ment li għamel dmiru. ' Bosta minn tiegħu nxtraw; imma min jista' jgħid li nxtara hu2 La rajna lilu u lanqas lil uliedu, li llum qegħdin jibku t-telfa tiegħu, igawdu x'impieg tal-gvern bil-mijiet tal-liri fis- sena. Biss rajnieh — avolja marid, u ftit żmien fuq il-mewt tal-maħbuba martu — fuq il-palk hemm ix-xagħra tal-Furjana, jitkellem mal-poplu biex ifehmu dak li kellu bżonn jifhem. ' Fortunat Mizzi: President tal-Kamra ta' l-Avukati, President ta' l-APM, Editur tal-Malta u fuq kollox mexxej tal-Partit Nazzjonalista u tal-Maltin, għex u ħadem bla heda għal ideal wieħed: li jara lill pajjiżu ħieles mill-madmad tal-barrani. Dak li beda Mizzi kellu jifforma s-sisien sodi li fuqhom trawwem il-P.N. Malti. It-tifkira ta' Mizzi kellha tkun il-fanal li jnebbah it-triq iebsa tal-ġejjieni għal ġenerazzjonijiet sħaħ. il-prinċipju fundamentali ta' l-Ingilterra — dak tal-ħelsien —- issa jrid iġibina f'din l-għarukaża bħallikieku aħna poplu mingħajr lingwa, mingħajr drittijiet u mingħajr reliġjon ll quddiemi Alla huwa magħna. Fil-meeting li sar ftit wara li ħareġ dan il-fuljett, il-kel- liema kollha taw fehmiet li xi drabi ma kinux jisħqu fuq l-istess aspetti. Il-politika Maltija kienet għadha poliċika ta' personalitajiet u għaldaqstant maħkuma minn prinċipji li setgħu jkunu kontra xulxin. Panzavecchia, li n'ilaqa' b'ferħ kbir, qal li l-pajjiż u r-reliġjon huma ħaġa waħda, iżda għalih il-fidi kienet tiġi l-ewwel. Dr. Arturo Mercieca, il-President ral-Giovine Malta, tkellem dwar is-sovranità tal-poplu bħala l-akbar u l-eqdes prinċipju, aktar mil-libertà reliġjuża. Il-poli- tika ta' Mizzi kienet aktar sekulari, u bla dub;u għol kollox kontra. l-Ingliżi. L-Italjanità ta' Malta kienet l-insinja tan- Nazzjonaliżmu Malti. Taħt l-istandard tagħha Mizzi għażei li jidħol għat-taqbida kostituzzjonali ta' Malta. Panzavecchia, min-naħa l-oħra, seħaq fuq il-fatt li għalih il-ġlieda ta' Malta ma kinitx mal-poplu Ingliż iżda mal-gvern tagħhom. It-tħassib sħiħ tiegħu, kemm bħala Senglean kif ukoll bħala qassis tal- poplu, kien fuq il-ħaddiema tal-port li kienu midħla tajjeb tiegħu. L-iskop tal-gvern li jipprova joħloq ħafna xogħlijiet f'daqqa kien li f'dawn iż-żminijiet imwiegħra, meta l-poplu Malti kienu qegħdin jitnaqqsulu l-jeddijiet tiegħu, 'il-ħad- diem Malti ma jkollux żmien jitħasseb dwar kwistjonijiet politiċi; b'hekk il-gvern ikun jista' jagħmel li jrid. Iżda kien dispaċċ mill-ministru tal-Kolonji dwar MacNeill li l-aktar qanqal l-għadab ta' Panzavecchia. Dan id-dispaċċ kien igħid li r-reliġjonijiet kollha kellhom jibdew jitqiesu ndaqs (''all creeds should be put on an equal footing''). Kif qatt tista' tpoġġi l-verità u l-gideb fuq l-istess pjan2 Għalfejn ma jħalluniex bi kwietna2' qal. Is-sena 1905 rat it-twelid ta' għaqda morali ġdida f'Malta, għaqda taħt fehma waħda: ''Ir-Rieda għall-Ħelsien — Ir- rieda li l-poplu Malti jgħix kif jixraqlu. Iżda kien fl-istess sena wkoll li Malta ġarrbet l-akbar telfa tagħha li ħalliet lin-nazzjon kollu mdiehex. Għal xi żmien saħħet Mizzi kienet sejra lura u sewwa sew nhar it-18 ta' Mejju 1905 miet fl-għomor ta' 61 sena. Anki f'mewtu, Mizzi baqa' ppersegwitat. Pace lanqas biss bagħat rappreżentant għall-funeral. L-amministrazzjoni għamlet pressjoni fuq dawk li kienu marbutin b'mod dire't mal-gvern biex ma jattendux; fill-fatt, mill-Imħallfin kollha, il-ħabib antik ta' Mizzi, Zaccaria Roncali li kien beda l-kar- riera politika tiegħu mal-Partito Anti-Riformista, mar għall- funeral. Kbarat ma kellux warajh, iżda l-akbar ġieh tahulu dak li Mizzi de;jem għożżu, il-poplu Malti, li minkejja x-xkiel u t-theddid ħareġ bi ħġaru biex jagħti l-aħħar tislima lill-mex- xej qalbieni tiegħu. Manwel Dimech. innifsu, fil-ġurnal tiegħu Il-Bandiera tal-Maltin iddeskriva lil Fortunat Mizzi bħala ''Suldat vera- ment li għamel dmiru. ' Bosta minn tiegħu nxtraw; imma min jista' jgħid li nxtara hu2 La rajna lilu u lanqas lil uliedu, li llum qegħdin jibku t-telfa tiegħu, igawdu x'impieg tal-gvern bil-mijiet tal-liri fis- sena. Biss rajnieh — avolja marid, u ftit żmien fuq il-mewt tal-maħbuba martu — fuq il-palk hemm ix-xagħra tal-Furjana, jitkellem mal-poplu biex ifehmu dak li kellu bżonn jifhem. ' Fortunat Mizzi: President tal-Kamra ta' l-Avukati, President ta' l-APM, Editur tal-Malta u fuq kollox mexxej tal-Partit Nazzjonalista u tal-Maltin, għex u ħadem bla heda għal ideal wieħed: li jara lill pajjiżu ħieles mill-madmad tal-barrani. Dak li beda Mizzi kellu jifforma s-sisien sodi li fuqhom trawwem il-P.N. Malti. It-tifkira ta' Mizzi kellha tkun il-fanal li jnebbah it-triq iebsa tal-ġejjieni għal ġenerazzjonijiet sħaħ. Iżjed minn Ingliż wieħed, — per eżempju F.W. Rowsell fl-1878 issuġġerixxa li l-Università ta' Malta kien imissha titneħħa u min ried seta' jmur jistudja Londra. IT-TWAQQIF TAL-PARTIT NAZZJONALISTA FL-1880 Iċ-ċifra ta' il-introjtu ta' Cachia Zammit toħroġ minn kumment inċi- dentali tat-2 ta' Frar 1895 tal-Gvernatur Fremantie lis-Segretarju ta' l-Istat għall-Kolonji Ripon, f'C.O. 158/311. Għalkemm R. Mifsud Bonnici fid-Dizzjunarju Bijo-Bibljografiku jgħid li Cachia Zammit kien iżżewweġ mara sinjura, jidher allura li din mietet żgħira, għaliex l-impressjoni pubblika ta' Cachia Zammit fis-snin 70 pjuttost kienet waħda ta' 'confirmed old bachelor'. 77, 15 ta' April 1879, kol. 7, 3 ta' Marzu 1881, kol. 6, 16 ta' Frar 1881, kol. 5938 tat-28 ta' Marzu 1881 f'C.O 158/259. Dun Fortunato Mizzi jiġi bin Dr Enrico Mizzi, li jiġi bin Dr Fortunato Mizzi. 12, 23 ta' Settembru 1880, p. 3, kol. iii 8: Din kienet riferenza għall-kontenut tal-kitba ta' Benjamin Disraeli fein dan iddistingwa 'żewġ nazzjonijiet fl-Ingilterra. 1, 9 ta' Ġunju 1880, p. 1. IL-ĠLIEDA GĦAL GVERN RAPPREŻENTATTIV 1 Għal iżjed dettalji, anki dwar dawk li ma telgħux, ara l-Malta Standard tat-18 ta' Ottubru 1883 2: Ara l-Malta Blue Book għall-1880 u għall-1883 u d-Debates, nru. Dwar dan ara l-gazzetti u Debates, nru. 465 kif ukoll l-ittra ta' Mizzi lis-Segretarju ta' l-Istat għall-Kolonji Stanlev tal-10 ta' Diċembru 1885, dok. f'C.O. 158/275. Ara l-fuljetti Riformisti intitolati Zaccaria Mażun (li ħareġ darb- tejn: L-Avukat Roncali u Sħabu; il-Kanonku Agius u l-Mażuni; u Ara wkoll A.M. Broadiev, The Historv of Freemasonrv in Malta, li ħareġ qabel dan iż żmien, fl-1880 Ara Borton lil Derbv, 24:1v.1884, C.O. 158/268. Dwar dan ara l-istampa u Mizzi /Stanlev, 10.xii.1885, C.O. 158/ 275; Debates, nru. It-terminu 'entente cordiale' ifisser għaqda bejn il- Maltin u l-Inaliżi, permezz ta' taħlit fid-demm. Din kienet ukoll idea ċentrali fl-idenloċija tal-Konti St skland, kif jidher ċar mid- diskors tiegħu Malta and the Phoenicians li sar snin wara. Ara per eżemp'u l-ittra ta' Helv-Hutchinson Hi Anderson tal-B ta' Ġuniu 1884 f'C.O., 158/267. u l-ittra nri. 15 ta' Barton lil-Derhv datata s-7 ta' Ġunju 1884, kif ukoll id-dibattiti fil-Kunsill ta' Ottu bru 1884, speċialment kol. Ara d-diskorsi ta' Mizzi fid-Debates, pe eżempiu, f'nru. Dwar dan. ara r-riżoluzzjoni mressqa minn Mizzi għall-osservanza ta' l-Otto Settembre bħala vakanza nazzjonali fid-Debates, nru. Dwar dan, ara r-rapport mill-pulizija f'dok. 4 inkluż fl-ittra Simmons / Stanlev. tat-12. ta' Ottubru 1885. f'C.O 158/274, soeċjalment l-ittra mill-ispjun in-Nobbli Tancred dei Baroni Sceberras kontra Zaccaria Roncali, li ġiegħlet lill-avern jieħu passi kontra l-mexxej Nazzjonalista li kien gi aijat li Malta hi tal-Maltin (dok. 1 mehmuż ma' l-istess dispakk f'dan il-volum) L-akkuża kienet li Roncali kien uża l-kliem ''Viva Maltal Malta ċ dei Maltesi, non deali Inglesil Fuori lo stranierol' (Viva Maltal Malta hi tal-Maltin, mhux ta' l-Ingliżil Il-barrani jitlaq 'il barral) Peress li l-ispun in-Nobbli Tancred dei baroni Sceberras qal li kellu x-xhieda, u peress li l-biċċa issa dehret li ġejja bil-kbir u li Roncali seta' jintefa' l-ħ talli lissen dan il-kliem favur in-nazz'on Malti, huwa ħassu kostri li jipprofessa l-lealtà tiegħu lejn il-Kuruna Ina'iża u li jiċħad li kien qiegħed ixewwex lill-poplu biex iqum kontra r-reġim kolon- jali. Anzi huwa ċaħad li kien qal ''il-barrani jitlaq 'il barra' u sostna li kieku kien aħai il-kljem, kif sostna l-ispiun Sceberras. il-folla ma kinitx tapplawdih bħalma aħamlet. (Ara l-ittra ta' Roncali lil Simmons. Ċara b'hekk li Ronrali ddiżappunta lil kulħadd: kemm lil dawk li kienu jappoċċijawh, kif ukoll lil-dawk li ħassuhom urtati b'dan il-kliem Huwa kellu jirtira. mill-presidenza tal-Każin. Son Gioraio. wieħod mill-każini ewlenin tal-Belt, 1 ismu Ġie mħassar mil-lista. tal- membri onorarii tal-każin ta' l-Imdina. fein kien membru influwenti l-avukat moderat l-Aqostino: Naudi Fiċ-ċirkostanzi l-avernatur deherlu Hi kien aħjar li ma isaħmlux lil Ronanali Martri billi iin- proċediu kontrieh, 1 hekk il-każ waqa'. (Snin wara, wara li kien ċie maqbuż darbtejn jew tlieta minn avukati oħrain innominati mill Iżjed minn Ingliż wieħed, — per eżempju F.W. Rowsell fl-1878 issuġġerixxa li l-Università ta' Malta kien imissha titneħħa u min ried seta' jmur jistudja Londra. IT-TWAQQIF TAL-PARTIT NAZZJONALISTA FL-1880 Iċ-ċifra ta' il-introjtu ta' Cachia Zammit toħroġ minn kumment inċi- dentali tat-2 ta' Frar 1895 tal-Gvernatur Fremantie lis-Segretarju ta' l-Istat għall-Kolonji Ripon, f'C.O. 158/311. Għalkemm R. Mifsud Bonnici fid-Dizzjunarju Bijo-Bibljografiku jgħid li Cachia Zammit kien iżżewweġ mara sinjura, jidher allura li din mietet żgħira, għaliex l-impressjoni pubblika ta' Cachia Zammit fis-snin 70 pjuttost kienet waħda ta' 'confirmed old bachelor'. 77, 15 ta' April 1879, kol. 7, 3 ta' Marzu 1881, kol. 6, 16 ta' Frar 1881, kol. 5938 tat-28 ta' Marzu 1881 f'C.O 158/259. Dun Fortunato Mizzi jiġi bin Dr Enrico Mizzi, li jiġi bin Dr Fortunato Mizzi. 12, 23 ta' Settembru 1880, p. 3, kol. iii 8: Din kienet riferenza għall-kontenut tal-kitba ta' Benjamin Disraeli fein dan iddistingwa 'żewġ nazzjonijiet fl-Ingilterra. 1, 9 ta' Ġunju 1880, p. 1. IL-ĠLIEDA GĦAL GVERN RAPPREŻENTATTIV 1 Għal iżjed dettalji, anki dwar dawk li ma telgħux, ara l-Malta Standard tat-18 ta' Ottubru 1883 2: Ara l-Malta Blue Book għall-1880 u għall-1883 u d-Debates, nru. Dwar dan ara l-gazzetti u Debates, nru. 465 kif ukoll l-ittra ta' Mizzi lis-Segretarju ta' l-Istat għall-Kolonji Stanlev tal-10 ta' Diċembru 1885, dok. f'C.O. 158/275. Ara l-fuljetti Riformisti intitolati Zaccaria Mażun (li ħareġ darb- tejn: L-Avukat Roncali u Sħabu; il-Kanonku Agius u l-Mażuni; u Ara wkoll A.M. Broadiev, The Historv of Freemasonrv in Malta, li ħareġ qabel dan iż żmien, fl-1880 Ara Borton lil Derbv, 24:1v.1884, C.O. 158/268. Dwar dan ara l-istampa u Mizzi /Stanlev, 10.xii.1885, C.O. 158/ 275; Debates, nru. It-terminu 'entente cordiale' ifisser għaqda bejn il- Maltin u l-Inaliżi, permezz ta' taħlit fid-demm. Din kienet ukoll idea ċentrali fl-idenloċija tal-Konti St skland, kif jidher ċar mid- diskors tiegħu Malta and the Phoenicians li sar snin wara. Ara per eżemp'u l-ittra ta' Helv-Hutchinson Hi Anderson tal-B ta' Ġuniu 1884 f'C.O., 158/267. u l-ittra nri. 15 ta' Barton lil-Derhv datata s-7 ta' Ġunju 1884, kif ukoll id-dibattiti fil-Kunsill ta' Ottu bru 1884, speċialment kol. Ara d-diskorsi ta' Mizzi fid-Debates, pe eżempiu, f'nru. Dwar dan. ara r-riżoluzzjoni mressqa minn Mizzi għall-osservanza ta' l-Otto Settembre bħala vakanza nazzjonali fid-Debates, nru. Dwar dan, ara r-rapport mill-pulizija f'dok. 4 inkluż fl-ittra Simmons / Stanlev. tat-12. ta' Ottubru 1885. f'C.O 158/274, soeċjalment l-ittra mill-ispjun in-Nobbli Tancred dei Baroni Sceberras kontra Zaccaria Roncali, li ġiegħlet lill-avern jieħu passi kontra l-mexxej Nazzjonalista li kien gi aijat li Malta hi tal-Maltin (dok. 1 mehmuż ma' l-istess dispakk f'dan il-volum) L-akkuża kienet li Roncali kien uża l-kliem ''Viva Maltal Malta ċ dei Maltesi, non deali Inglesil Fuori lo stranierol' (Viva Maltal Malta hi tal-Maltin, mhux ta' l-Ingliżil Il-barrani jitlaq 'il barral) Peress li l-ispun in-Nobbli Tancred dei baroni Sceberras qal li kellu x-xhieda, u peress li l-biċċa issa dehret li ġejja bil-kbir u li Roncali seta' jintefa' l-ħ talli lissen dan il-kliem favur in-nazz'on Malti, huwa ħassu kostri li jipprofessa l-lealtà tiegħu lejn il-Kuruna Ina'iża u li jiċħad li kien qiegħed ixewwex lill-poplu biex iqum kontra r-reġim kolon- jali. Anzi huwa ċaħad li kien qal ''il-barrani jitlaq 'il barra' u sostna li kieku kien aħai il-kljem, kif sostna l-ispiun Sceberras. il-folla ma kinitx tapplawdih bħalma aħamlet. (Ara l-ittra ta' Roncali lil Simmons. Ċara b'hekk li Ronrali ddiżappunta lil kulħadd: kemm lil dawk li kienu jappoċċijawh, kif ukoll lil-dawk li ħassuhom urtati b'dan il-kliem Huwa kellu jirtira. mill-presidenza tal-Każin. Son Gioraio. wieħod mill-każini ewlenin tal-Belt, 1 ismu Ġie mħassar mil-lista. tal- membri onorarii tal-każin ta' l-Imdina. fein kien membru influwenti l-avukat moderat l-Aqostino: Naudi Fiċ-ċirkostanzi l-avernatur deherlu Hi kien aħjar li ma isaħmlux lil Ronanali Martri billi iin- proċediu kontrieh, 1 hekk il-każ waqa'. (Snin wara, wara li kien ċie maqbuż darbtejn jew tlieta minn avukati oħrain innominati mill Konti Strickland, Roncalli kien i i k ; ) inħat. l t iet Sti jal inzerta msiefer minn a mi-gvornatut, immons/Stanhope, telegramm, 27.ix 1886, e 8 pe OD 27.1ix.1886, C.O. 158/278 6.9. JS8/21D, ra l-ittra ta' 0 i IA taa G. Errington minn Ruma, 21.1.1885, dok. f'nru. Simmons/Derbv, 21.1.1885 ibta' V, .1.1885, 158/272. Simmons/Stanho i jali i mor pe, kunf ji 6 Simmo /Derbv, 28.1.1886, IATA 2901980, 188/279 war il-karriera ta' Buhagi l ż, ara Eegamzzan ar uħagiar f'Tuneż, ara La Sferza, nru. 25, ta' l-24 Minuta fuq dispakk kunfidenzjali ta' , l k € enzjali ta' $ st j ta' 1885 f'158/272 titkellem dwar dan. 363 tat-23 ta' Dan l-artiklu deher f'La Vo i poċeja Iil Bukaglor, fl- pol Popolo, il-gazzetta li kienet tap- Simmons/Stanhope, 27 1886, 158/277 Bl ġe f la FE A ir-riferenzi: vol. ccc, 27.vii.1885 b sovili, 9.ix B. kol. 681. ' isklatiii ra l-ittra mis-Segretarju ta' l-As i i ) L t . l-Assemblea, il-Bari s rrat EE AL fl tt mad-dispakk. ta' Simmons, IIL Stankaan Ie esi 158/279. Dwar diskorsi tal-Viscount Siemanth ka MAG ki aa Bel ġdi MiSDGGTA vol. ccev, 17 1886 kol. (1149. l-Ansemb ella Nobbiltà Maltese twaqafet fl-1875 dawk A a piena l-interessi tal-klassi tan-nobbli kif ukoll ra l-ittra ta' Strickland lil Si ' Striekla r Albert Woods, do: l 8 tit Stri kland kien iiddeletta juża xi l eba ei ktil tla pre ona lil dak li jkun, per eżempju ta' Trinitv IF M am ridae (fein kien reġistrat bħala student) jew t ii ja fela fein. kien inagħod, bħall-Bickinaham Palaca Hot 1 tA ita A - lil Stanħope, 23.xii.1886 me teTGt 1 fuq Simmons/Stanhope, 4 November 1886 rafu 5 tar-rapport dwar il-K i ż i i ar il-Kunsill Eżek w Simmons lil Stanhope ta' l-4 ta' Novemisni MAR Ara l-minuta ta' ri i GĦA inuta ta' Herbert fuq Simmons/Stanhope, 29.x.1886, 158/ Ara l-minuta minn Anderson li ġġib id-data tal-10 ta' Novembru 883/4 Chinson fit-22 ta' Ġunju 14 u f'nru. 24 ta' Med. 883/4 għas-sena TAQSIMA 3 IL-PARTITI Din il-laqgħa tal-Kunsill Eżekuttiv tal-Gvern kienet nru. 9, u saret fil- 28 ta' Frar 1887 Il-minuti tagħha huma mehmużin mad-dispakk Simmons/Holland ta' l-1 ta' Marzu 1887 f'vol. Din kienet l-ewwel darba li Mizzi ħareġ fuq Malta, flok Għawdex. Din kienet ukoll l-ewwel darba li l-Konti. Strickland ħareġ għall- Ma. rrapourtax li Destefani, reġgħu telaħu u reġgħu rriżeniaw darbtein fuq xulx Herbert fuq nru. 8143 f'158/281. tal-Kostitiizzoni ara d-dispakk Holland /Simmons xru 1887 (C. 5308). Ara wkoll il-ktejieb ta' J.J Develonment of Malta 1963) Ara l-Manifest Elettorali tar-Reform. Partv iffirmat minn Qawr xi ħames kandidati oħra. li iċib id-data 20 ta' Frar 1888 158/2868: Public Oninion 27 ta' Diċembru 1887. Mimmta ta' Herbert dwar l-ittra Simmons 1887, 158/281 Dan seħħ permezz tal Letters Patent kienu JHolland 16 ta' Mejju JLetters Patent ta' l-14 ta' Frar 1889 jaħidu wkoll illi r-ranpreżentant ekkle elett mill-eletturi speċjali seta' jkun biss Kattoliku. POLITIĊI TAĦT KOSTITUZZJONI RAPPREŻENTATTIVA Ara l-Manifest Elettorali tal-P.N.: 'Agli Elettori di Malta' f'dok. 2 inkluż fl-ittra Simmons/Holland, 24 ta' Frar 1888, 158/286: Gaz- zetta tal-Gvern Nru. 3244, tat-8 ta' Marzu 1888 pp 107-8, 162/28. Torrens/Knutsford, 22 ta' Ottubru 1888, 158/288 Mrs. E.P. Adams: ''Home Life in Hawaii', ntat minn E.P Vassallo fi: Strickland (Progress Press, Valletta 1932) p. 10 Debates 2 ta' Novembru 1899 Nru. 3. kol. Ara l-Memoirs ta' Strickland 21 ta' Marzu 1891, f'nru. Rapport tal-Pulizija ta' tat-2 ta' Ġunju 1895, 8/6/1895. Suonliment tal-Malta Tagħna Nru 21/1/1895, 158/311 l-4 ta' Ġunju 1895 dwar id-diskors ta' Savona fl-ittra ta' Fremantie/Chamberlain iddatsta Konti Strickland, Roncalli kien i i k ; ) inħat. l t iet Sti jal inzerta msiefer minn a mi-gvornatut, immons/Stanhope, telegramm, 27.ix 1886, e 8 pe OD 27.1ix.1886, C.O. 158/278 6.9. JS8/21D, ra l-ittra ta' 0 i IA taa G. Errington minn Ruma, 21.1.1885, dok. f'nru. Simmons/Derbv, 21.1.1885 ibta' V, .1.1885, 158/272. Simmons/Stanho i jali i mor pe, kunf ji 6 Simmo /Derbv, 28.1.1886, IATA 2901980, 188/279 war il-karriera ta' Buhagi l ż, ara Eegamzzan ar uħagiar f'Tuneż, ara La Sferza, nru. 25, ta' l-24 Minuta fuq dispakk kunfidenzjali ta' , l k € enzjali ta' $ st j ta' 1885 f'158/272 titkellem dwar dan. 363 tat-23 ta' Dan l-artiklu deher f'La Vo i poċeja Iil Bukaglor, fl- pol Popolo, il-gazzetta li kienet tap- Simmons/Stanhope, 27 1886, 158/277 Bl ġe f la FE A ir-riferenzi: vol. ccc, 27.vii.1885 b sovili, 9.ix B. kol. 681. ' isklatiii ra l-ittra mis-Segretarju ta' l-As i i ) L t . l-Assemblea, il-Bari s rrat EE AL fl tt mad-dispakk. ta' Simmons, IIL Stankaan Ie esi 158/279. Dwar diskorsi tal-Viscount Siemanth ka MAG ki aa Bel ġdi MiSDGGTA vol. ccev, 17 1886 kol. (1149. l-Ansemb ella Nobbiltà Maltese twaqafet fl-1875 dawk A a piena l-interessi tal-klassi tan-nobbli kif ukoll ra l-ittra ta' Strickland lil Si ' Striekla r Albert Woods, do: l 8 tit Stri kland kien iiddeletta juża xi l eba ei ktil tla pre ona lil dak li jkun, per eżempju ta' Trinitv IF M am ridae (fein kien reġistrat bħala student) jew t ii ja fela fein. kien inagħod, bħall-Bickinaham Palaca Hot 1 tA ita A - lil Stanħope, 23.xii.1886 me teTGt 1 fuq Simmons/Stanhope, 4 November 1886 rafu 5 tar-rapport dwar il-K i ż i i ar il-Kunsill Eżek w Simmons lil Stanhope ta' l-4 ta' Novemisni MAR Ara l-minuta ta' ri i GĦA inuta ta' Herbert fuq Simmons/Stanhope, 29.x.1886, 158/ Ara l-minuta minn Anderson li ġġib id-data tal-10 ta' Novembru 883/4 Chinson fit-22 ta' Ġunju 14 u f'nru. 24 ta' Med. 883/4 għas-sena TAQSIMA 3 IL-PARTITI Din il-laqgħa tal-Kunsill Eżekuttiv tal-Gvern kienet nru. 9, u saret fil- 28 ta' Frar 1887 Il-minuti tagħha huma mehmużin mad-dispakk Simmons/Holland ta' l-1 ta' Marzu 1887 f'vol. Din kienet l-ewwel darba li Mizzi ħareġ fuq Malta, flok Għawdex. Din kienet ukoll l-ewwel darba li l-Konti. Strickland ħareġ għall- Ma. rrapourtax li Destefani, reġgħu telaħu u reġgħu rriżeniaw darbtein fuq xulx Herbert fuq nru. 8143 f'158/281. tal-Kostitiizzoni ara d-dispakk Holland /Simmons xru 1887 (C. 5308). Ara wkoll il-ktejieb ta' J.J Develonment of Malta 1963) Ara l-Manifest Elettorali tar-Reform. Partv iffirmat minn Qawr xi ħames kandidati oħra. li iċib id-data 20 ta' Frar 1888 158/2868: Public Oninion 27 ta' Diċembru 1887. Mimmta ta' Herbert dwar l-ittra Simmons 1887, 158/281 Dan seħħ permezz tal Letters Patent kienu JHolland 16 ta' Mejju JLetters Patent ta' l-14 ta' Frar 1889 jaħidu wkoll illi r-ranpreżentant ekkle elett mill-eletturi speċjali seta' jkun biss Kattoliku. POLITIĊI TAĦT KOSTITUZZJONI RAPPREŻENTATTIVA Ara l-Manifest Elettorali tal-P.N.: 'Agli Elettori di Malta' f'dok. 2 inkluż fl-ittra Simmons/Holland, 24 ta' Frar 1888, 158/286: Gaz- zetta tal-Gvern Nru. 3244, tat-8 ta' Marzu 1888 pp 107-8, 162/28. Torrens/Knutsford, 22 ta' Ottubru 1888, 158/288 Mrs. E.P. Adams: ''Home Life in Hawaii', ntat minn E.P Vassallo fi: Strickland (Progress Press, Valletta 1932) p. 10 Debates 2 ta' Novembru 1899 Nru. 3. kol. Ara l-Memoirs ta' Strickland 21 ta' Marzu 1891, f'nru. Rapport tal-Pulizija ta' tat-2 ta' Ġunju 1895, 8/6/1895. Suonliment tal-Malta Tagħna Nru 21/1/1895, 158/311 l-4 ta' Ġunju 1895 dwar id-diskors ta' Savona fl-ittra ta' Fremantie/Chamberlain iddatsta 9: Debates 12 ta' Diċembru 1894 nru. 2/ ta' IO. Fremantle lil Chamberlain 22 ta' Awissu 1895, 158/312. 16 tiela naj artikoli 11 Għal lista ta' ismijiet u eżempji ta' dawn ara, per eżempju, id- Awjiea , - i: ''Unionel' 26 ta' Awissu 1891. diskors ta' Savona tas-7 ta' Diċembru 1891, fil-korrispondenza Un IT 1892, nru. Smwth lil Knutsford ta' l-4 ta' Jannar 1892, 158/299 i Mi reraTa, Herbert dwar l-ittra ta' Smvih lil Ripon li ġġib id-data i ed e kol ji l tas-7 ta' Novembru 1892, a bagħat lill-Vigarju Ġenerali 91 k if ar t e ba a Ġenerali, iti i r ġ ji itrr 20. Għal aktar tagħrif ara l-ittra li Pace bagħa l - , B Mra 35 ' ovembru 1892, nkorporat lil-korspondenza Sr 14. Torrens lil Knutsford 20 ta' Ġunju 1889, 158/291 A TA a fl Smvth iddatata 3 ta' Diċembru 1892, 3. dei dat, MA, ok, j/ġaġ/sa Ma mA Seta ETA JSIAS,sa 17. Minuta ta' Winafield tas-7 ta' Mclju 1891 dwar Smith Jil-Knuteford ai 30 ta' April 1891, 158/296 23. Debates, 28 ta' Ottubru 1896. nru. 100 , 67 NA fil Strickland 28 ta' April 1891 f'dok. 100, ŻI Ara l-ittra ta' Dr. Alfredo Mattei lil, The Times ta' l-4 ta' April fanal id AIR : L 1896. pg , Mizzi, Saona a 'għieha ammiratur ta' e MA taħ 25. Malta, 12 ta' Diċembru 1892, fl-ittra Smvth/Ripon 16 ta' Diċembru vs 3.6 2 7 (G. Gauci. an pp - 5 B 20. Smvth lil-Knutsford 30 ta' April 1891. 883/4 je ii 13 ta' Jannar 1893, 158/303 21. Smwth lil-Knutsford 27 ta' Mejlu 1891, 883/4 26. Smvwth lil Ripon 15 i iziia fil-korri 27. Public Opinion, 10 ta' Jannar 1893 22 Rapport tal-Pulizija fil-korrispondenza bejn Smvth/Knutsford 8 ta' AU eenel FM aa kN (AI PRAJA, 29. Malta, 9 ta' Jannar 1893 L A Mil 24. Ram 30: Ċirkolari ta' l-Isqof lir-Rappreżentanti li ġġib id-data tas-7 ta 24. Rannort dwar stħarriċ dwar l-aġir tal-pulizij N IA B ONE AN rd 1891. fl-ittea ta' Smvih. lil Knutsford li à 1893, 158/306 Awieer 1891 , is-6 u s-7 ta' Me'in b id-data tas-7 ta' huta. ta' Ri 7/8/1893, dwar. l-ittra Smvth/Ripon, 28. ta' JA. ta Denarhe Tumisianna ta' l-94 ta' Maliu 1891. fil-korrispandenza si Lulju 1893 NB 90. 1aħ: Gazzeta tal- Drummond lil-Salisburv 24 ta' Mejju 1891 Gvern nru. 3615, 16 ta' Settembru iieava B Mifs 1 h, 23 ta' Lulju 1894, 158/30 TAQSIMA 4 ġa bie antia Iil Ħipom, 4 ta' Awissu 1894, 158/309.— IL-KWISTJONI TAR-RETIĠJON 34 Ma'ta, 21 ta'Luliu 1894, fl-ittra Fremantie lil-Ripon, 24 ta' Lulju 1. Salisburv lil Simmons 1 ta' Awissu 1899, inkorporata fil-Korris- 1894, 158/308 L pondenza dwar il-Missjoni Speċjali ta' Sir L. Simmons fil-Vatikan 35. Ara l-ittra Smvih lil-Ripon, 25 ta' Luliu 1894. dwar il-Kwistjoni tar-Reliġjon f'Malta, Mejju 1890 (C. 5975) 38. Ara l-ittra Fremantle lil -Ripon. 21 ta' Jannar 1895, 158/311 2: Fremantle lil Chamberlain 23 ta' Novembru 1889, 158/326 37. Debates, 8 ta' Novembru 1895, nru. 154 tle/Ripon 3 Rampolla/Simmons 20 ta' Marzu 1890, ''Korrispondenza dwar il- 38. Rapnort tal-Pulizija tas-18 ta' Frar 1895, fl-ittra Fremantie/Rino Missjoni ta' Sir L. Simmons'' eċċ., op. cit. tat-28 ta' Frar 1895. 158/311 L ; jew 4 Simmons /Salisburv 23 ta' Diċembru 1889, ibid. 39 Rapport tal-Pulizija, fl-ittra Fremantle/Chamberlain, 14 ta' Awissu 5. Simmons/Salisburv 22 ta' Jannar 1890. ibid. Simmons/Salisburv 23 ta' Diċembru 1889, ibid. 3765, 29 ta' Awissu 1895, pp. 715-715 7. Rampolla/Pace, 20. ta' Ġunju, ikkwotat minn T.M. Healv: ara 162/30. Fremantie/Chamberlain, 9 ta' Lulju 1895, 158/3121 8. (Va'letta 1897) pp 18-19 9: Caruana/Smvth 24 ta' Lulju 1890, 158/294. 43: Malta, 13 ta' Jannar 1896: Dailv Malta Chronicle 2 ta Jannar u 10. 10 ta' Jannar 1896: Fremantle/Chamberlain 16 ta' Jannar 1896, 11. Debates, 5 ta' Novembru 1890, nru. Fremantle lil Pace, 28 ta' Marzu 1895, 883/5. 20 ta' Ġunju 1890, nru. Pace/Fremantle, 24 ta' ittubru 1896. inkorporat fl-ittra ta' Fremantir 14. Smvth/Knutsford 1 ta' Ġunju 1891, 883/4. 7 JH Chamberlain, 30 ta' Ottubru 1896 15. Malta Standard, 28 ta' Smvih lil-Knutsford 46. Debates, 28 ta' Ottubru 1896, nru. 88/90 31 ta' Awissu 1891, 158/297. Fremantio Chamberlain, 17 ta' Marzu 1896, 158/315 9: Debates 12 ta' Diċembru 1894 nru. 2/ ta' IO. Fremantle lil Chamberlain 22 ta' Awissu 1895, 158/312. 16 tiela naj artikoli 11 Għal lista ta' ismijiet u eżempji ta' dawn ara, per eżempju, id- Awjiea , - i: ''Unionel' 26 ta' Awissu 1891. diskors ta' Savona tas-7 ta' Diċembru 1891, fil-korrispondenza Un IT 1892, nru. Smwth lil Knutsford ta' l-4 ta' Jannar 1892, 158/299 i Mi reraTa, Herbert dwar l-ittra ta' Smvih lil Ripon li ġġib id-data i ed e kol ji l tas-7 ta' Novembru 1892, a bagħat lill-Vigarju Ġenerali 91 k if ar t e ba a Ġenerali, iti i r ġ ji itrr 20. Għal aktar tagħrif ara l-ittra li Pace bagħa l - , B Mra 35 ' ovembru 1892, nkorporat lil-korspondenza Sr 14. Torrens lil Knutsford 20 ta' Ġunju 1889, 158/291 A TA a fl Smvth iddatata 3 ta' Diċembru 1892, 3. dei dat, MA, ok, j/ġaġ/sa Ma mA Seta ETA JSIAS,sa 17. Minuta ta' Winafield tas-7 ta' Mclju 1891 dwar Smith Jil-Knuteford ai 30 ta' April 1891, 158/296 23. Debates, 28 ta' Ottubru 1896. nru. 100 , 67 NA fil Strickland 28 ta' April 1891 f'dok. 100, ŻI Ara l-ittra ta' Dr. Alfredo Mattei lil, The Times ta' l-4 ta' April fanal id AIR : L 1896. pg , Mizzi, Saona a 'għieha ammiratur ta' e MA taħ 25. Malta, 12 ta' Diċembru 1892, fl-ittra Smvth/Ripon 16 ta' Diċembru vs 3.6 2 7 (G. Gauci. an pp - 5 B 20. Smvth lil-Knutsford 30 ta' April 1891. 883/4 je ii 13 ta' Jannar 1893, 158/303 21. Smwth lil-Knutsford 27 ta' Mejlu 1891, 883/4 26. Smvwth lil Ripon 15 i iziia fil-korri 27. Public Opinion, 10 ta' Jannar 1893 22 Rapport tal-Pulizija fil-korrispondenza bejn Smvth/Knutsford 8 ta' AU eenel FM aa kN (AI PRAJA, 29. Malta, 9 ta' Jannar 1893 L A Mil 24. Ram 30: Ċirkolari ta' l-Isqof lir-Rappreżentanti li ġġib id-data tas-7 ta 24. Rannort dwar stħarriċ dwar l-aġir tal-pulizij N IA B ONE AN rd 1891. fl-ittea ta' Smvih. lil Knutsford li à 1893, 158/306 Awieer 1891 , is-6 u s-7 ta' Me'in b id-data tas-7 ta' huta. ta' Ri 7/8/1893, dwar. l-ittra Smvth/Ripon, 28. ta' JA. ta Denarhe Tumisianna ta' l-94 ta' Maliu 1891. fil-korrispandenza si Lulju 1893 NB 90. 1aħ: Gazzeta tal- Drummond lil-Salisburv 24 ta' Mejju 1891 Gvern nru. 3615, 16 ta' Settembru iieava B Mifs 1 h, 23 ta' Lulju 1894, 158/30 TAQSIMA 4 ġa bie antia Iil Ħipom, 4 ta' Awissu 1894, 158/309.— IL-KWISTJONI TAR-RETIĠJON 34 Ma'ta, 21 ta'Luliu 1894, fl-ittra Fremantie lil-Ripon, 24 ta' Lulju 1. Salisburv lil Simmons 1 ta' Awissu 1899, inkorporata fil-Korris- 1894, 158/308 L pondenza dwar il-Missjoni Speċjali ta' Sir L. Simmons fil-Vatikan 35. Ara l-ittra Smvih lil-Ripon, 25 ta' Luliu 1894. dwar il-Kwistjoni tar-Reliġjon f'Malta, Mejju 1890 (C. 5975) 38. Ara l-ittra Fremantle lil -Ripon. 21 ta' Jannar 1895, 158/311 2: Fremantle lil Chamberlain 23 ta' Novembru 1889, 158/326 37. Debates, 8 ta' Novembru 1895, nru. 154 tle/Ripon 3 Rampolla/Simmons 20 ta' Marzu 1890, ''Korrispondenza dwar il- 38. Rapnort tal-Pulizija tas-18 ta' Frar 1895, fl-ittra Fremantie/Rino Missjoni ta' Sir L. Simmons'' eċċ., op. cit. tat-28 ta' Frar 1895. 158/311 L ; jew 4 Simmons /Salisburv 23 ta' Diċembru 1889, ibid. 39 Rapport tal-Pulizija, fl-ittra Fremantle/Chamberlain, 14 ta' Awissu 5. Simmons/Salisburv 22 ta' Jannar 1890. ibid. Simmons/Salisburv 23 ta' Diċembru 1889, ibid. 3765, 29 ta' Awissu 1895, pp. 715-715 7. Rampolla/Pace, 20. ta' Ġunju, ikkwotat minn T.M. Healv: ara 162/30. Fremantie/Chamberlain, 9 ta' Lulju 1895, 158/3121 8. (Va'letta 1897) pp 18-19 9: Caruana/Smvth 24 ta' Lulju 1890, 158/294. 43: Malta, 13 ta' Jannar 1896: Dailv Malta Chronicle 2 ta Jannar u 10. 10 ta' Jannar 1896: Fremantle/Chamberlain 16 ta' Jannar 1896, 11. Debates, 5 ta' Novembru 1890, nru. Fremantle lil Pace, 28 ta' Marzu 1895, 883/5. 20 ta' Ġunju 1890, nru. Pace/Fremantle, 24 ta' ittubru 1896. inkorporat fl-ittra ta' Fremantir 14. Smvth/Knutsford 1 ta' Ġunju 1891, 883/4. 7 JH Chamberlain, 30 ta' Ottubru 1896 15. Malta Standard, 28 ta' Smvih lil-Knutsford 46. Debates, 28 ta' Ottubru 1896, nru. 88/90 31 ta' Awissu 1891, 158/297. Fremantio Chamberlain, 17 ta' Marzu 1896, 158/315 TAQSIMA 5 IL-ĠLIEDA TAN-NAZZJONALISTI TAĦT L-AMMINISTRAZZJONI TA' STRICKLAND 1. Grenfell lil Chamberlain, 2 ta' April 1901, 158/336. Grenfell lil Chamberlain, 24 ta' Diċembru 1901, 158/2336 3 Minuti ta' Chamberlain 2/11/1901 dwar il-korrispondenza. ta' Grenfell lil Chamberlain li ġġib id-data 14/10/1901. Grenfell lil Chamberlain, 13 ta' Novembru 1901, 158/338 5. Fremantle lil Chamberlain, 30 ta' Ġunju 1898, 25 ta' Settembru le 158/324; Chamberlain lil Fremantle, 24 ta' Diċembru 1898, 58/33 B. Chamberlain lil -Fremantie, 24 ta' Diċembru 1898, 158/326 9. 10: Grenfell lil Chamberlain, 27 ta' Mejju 1899, 158/328 11. Fremantie lil Chamberlain, 4 ta' Ottubru 1898, 158/325. 12 Gazzetta tal-Gvern, nru. 4050, 19 ta' Settembru 1898, p. 719, 162/32. 13 Debates, 13 ta' Marzu 1901, nru. Grenfell lil Chamberlain, 21 ta' Marzu 1899, 158/8328 15. Malta, 18 ta' Ġunju 1900 18. Grenfell lil Chamberlain, 21 ta' Mejju 1901, 158/336/183665 17 De , 7 ta' Ġunju 1899, nru. Grenfell lil Chamberlain, 8 ta' Frar 1899 19: Grenfell lil-Cham ain. 18 ta' Ottubru 1898 20. Malta, 13 ta' Jannar 1896 21. Granfeil lil Chamberlain, 18 ta' Mejju 1902, 158/342/19760 2 Cla il-Lviti 30 ta' Mejju, 13 ta' Lulju 1904, 158/346 23. 'Twissii, lill-M rijiet u. lill-Ommijiet Kollha'', Dailv. Malta L eħronicie: 1901 24 'lill-Missirijiet u lill-Ommijiet tat-Tfal ta' l-Iskejj al- mn' MSNERTO GI 13 el tal-Gvern 25. Agius lil Blizzard, 3 ta' Settembru 1901, 158/338/43061 26. Maħta r Sue Dinpendenze, 13 ta' Marzu 1902 Fremantie/Chamberlain, 5 ta' April 1898, 158/323. TAQSIMA 6 IL-KWISTJONI TAL-LINGWA Debates, 6 ta' April 1899, nru. Debates, 14 ta' April 1899, nru. Strickland lill-Uffiċċju tal-Kolonji, 30 ta' Novembru 1201 Grenfell lil-Chamberlain, 19 ta' Ġuntu 1901, 158/3368 Rapport tal-Pulizija, Grenfell lil Chamberlain, 21 ta' Mejju 1901 La Depżcho Tunisiċnne, 22 ta' Ottubru 1901 Conaleton lil-Chamberlain. 16 ta' Awissu 1901. Grenfeli lil Chamberlain, 21 ta' Jannar 1901; Chamberlain. lil Grenfell, 13 ta'' Frar 1901, 158/3835. Grenfell lil Chamberlain, 17 ta' Marzu 1902, nru. Fremantie lil Chamberlain, 12 ta' Ottubru 1898, 158/326. Chamberlain lil Fremantle, 31 ta' Ottubru 1898, Parliamentarv Paper 1899 lix, dok. Minuti ta' Wingfield, 18 ta' Ġunju 1898 dwar il-korrispondenza ta' Fremantle lil Chamberlain tat-13 ta' Mejju 1898, 158/3283. Malta, 25 ta' Frar 1898. Il-Bandiera tal-Maltin, 5 ta' Marzu 1898. Semini jil Chamberlain, 8 ta' Awissu 1901, 883/5. Debates, 2 ta' Diċembru 1896, nru. Malta, 23 ta' Marzu 1899 Minuti ta' Harris, 28 ta' Marzu 1899. Debates, 19 ta' April, nru. F. Mizzi u S. Cachia Zammit, op. cit., a-g, para. Chamberlain lil Grenfell, 20 ta' Lulju 1899; Parliamentarv Papers 1899 lix, nri. Ibid., 30 ta' Ġunju 1899 Grenfell lil Chamberlain, 8 ta' Ġunju 1899, ibid., nru. Malta, ''Assolutiżmu Kostituzzjonali, 31 ta' Lulju 1899; Grenfell lil Cham ain; 5 ta' Awissu 1899, 158/329 Grenfell HI Chamberlain, 24 ta' Jannar 1902, nru. Garibaldi lil Lord Currie, 11 ta' Jannar 1901 dok. Lord Currie lil Lansdowne, 8 ta' Novembru 1900, dok. L Lord Currie lil Lansdowne, 12 ta' Diċembru 1900. Lansdowne lil Lord Currie, 31 ta' Jannar 1902. Malta, 11 ta' Settembru 1902. Grenfell lil -Chamberlain, 12 ta' April 1901. Debates, 13 ta' Frar 1901, nru. Grenfell lil Chamberlain, 30 ta' Jannar 1899, 158/328 Dehates, 4 ta' Diċembru 1901, nru. TAQSIMA 5 IL-ĠLIEDA TAN-NAZZJONALISTI TAĦT L-AMMINISTRAZZJONI TA' STRICKLAND 1. Grenfell lil Chamberlain, 2 ta' April 1901, 158/336. Grenfell lil Chamberlain, 24 ta' Diċembru 1901, 158/2336 3 Minuti ta' Chamberlain 2/11/1901 dwar il-korrispondenza. ta' Grenfell lil Chamberlain li ġġib id-data 14/10/1901. Grenfell lil Chamberlain, 13 ta' Novembru 1901, 158/338 5. Fremantle lil Chamberlain, 30 ta' Ġunju 1898, 25 ta' Settembru le 158/324; Chamberlain lil Fremantle, 24 ta' Diċembru 1898, 58/33 B. Chamberlain lil -Fremantie, 24 ta' Diċembru 1898, 158/326 9. 10: Grenfell lil Chamberlain, 27 ta' Mejju 1899, 158/328 11. Fremantie lil Chamberlain, 4 ta' Ottubru 1898, 158/325. 12 Gazzetta tal-Gvern, nru. 4050, 19 ta' Settembru 1898, p. 719, 162/32. 13 Debates, 13 ta' Marzu 1901, nru. Grenfell lil Chamberlain, 21 ta' Marzu 1899, 158/8328 15. Malta, 18 ta' Ġunju 1900 18. Grenfell lil Chamberlain, 21 ta' Mejju 1901, 158/336/183665 17 De , 7 ta' Ġunju 1899, nru. Grenfell lil Chamberlain, 8 ta' Frar 1899 19: Grenfell lil-Cham ain. 18 ta' Ottubru 1898 20. Malta, 13 ta' Jannar 1896 21. Granfeil lil Chamberlain, 18 ta' Mejju 1902, 158/342/19760 2 Cla il-Lviti 30 ta' Mejju, 13 ta' Lulju 1904, 158/346 23. 'Twissii, lill-M rijiet u. lill-Ommijiet Kollha'', Dailv. Malta L eħronicie: 1901 24 'lill-Missirijiet u lill-Ommijiet tat-Tfal ta' l-Iskejj al- mn' MSNERTO GI 13 el tal-Gvern 25. Agius lil Blizzard, 3 ta' Settembru 1901, 158/338/43061 26. Maħta r Sue Dinpendenze, 13 ta' Marzu 1902 Fremantie/Chamberlain, 5 ta' April 1898, 158/323. TAQSIMA 6 IL-KWISTJONI TAL-LINGWA Debates, 6 ta' April 1899, nru. Debates, 14 ta' April 1899, nru. Strickland lill-Uffiċċju tal-Kolonji, 30 ta' Novembru 1201 Grenfell lil-Chamberlain, 19 ta' Ġuntu 1901, 158/3368 Rapport tal-Pulizija, Grenfell lil Chamberlain, 21 ta' Mejju 1901 La Depżcho Tunisiċnne, 22 ta' Ottubru 1901 Conaleton lil-Chamberlain. 16 ta' Awissu 1901. Grenfeli lil Chamberlain, 21 ta' Jannar 1901; Chamberlain. lil Grenfell, 13 ta'' Frar 1901, 158/3835. Grenfell lil Chamberlain, 17 ta' Marzu 1902, nru. Fremantie lil Chamberlain, 12 ta' Ottubru 1898, 158/326. Chamberlain lil Fremantle, 31 ta' Ottubru 1898, Parliamentarv Paper 1899 lix, dok. Minuti ta' Wingfield, 18 ta' Ġunju 1898 dwar il-korrispondenza ta' Fremantle lil Chamberlain tat-13 ta' Mejju 1898, 158/3283. Malta, 25 ta' Frar 1898. Il-Bandiera tal-Maltin, 5 ta' Marzu 1898. Semini jil Chamberlain, 8 ta' Awissu 1901, 883/5. Debates, 2 ta' Diċembru 1896, nru. Malta, 23 ta' Marzu 1899 Minuti ta' Harris, 28 ta' Marzu 1899. Debates, 19 ta' April, nru. F. Mizzi u S. Cachia Zammit, op. cit., a-g, para. Chamberlain lil Grenfell, 20 ta' Lulju 1899; Parliamentarv Papers 1899 lix, nri. Ibid., 30 ta' Ġunju 1899 Grenfell lil Chamberlain, 8 ta' Ġunju 1899, ibid., nru. Malta, ''Assolutiżmu Kostituzzjonali, 31 ta' Lulju 1899; Grenfell lil Cham ain; 5 ta' Awissu 1899, 158/329 Grenfell HI Chamberlain, 24 ta' Jannar 1902, nru. Garibaldi lil Lord Currie, 11 ta' Jannar 1901 dok. Lord Currie lil Lansdowne, 8 ta' Novembru 1900, dok. L Lord Currie lil Lansdowne, 12 ta' Diċembru 1900. Lansdowne lil Lord Currie, 31 ta' Jannar 1902. Malta, 11 ta' Settembru 1902. Grenfell lil -Chamberlain, 12 ta' April 1901. Debates, 13 ta' Frar 1901, nru. Grenfell lil Chamberlain, 30 ta' Jannar 1899, 158/328 Dehates, 4 ta' Diċembru 1901, nru. Order-in-Council tas-26 ta' Settembru 1901, Med. 51, 883/5; Proklamazzjoni XIX ta' l-1901: Gazzetta tal-Gvern tas-7 ta' Ottubru Malta, 8 ta' Ottubru 1901 Grenfell lil Chamberlain, 14 ta' Ottubru 1901. Debates, 12 ta' April 1902, nru. Grenfell lil Chamberlain, 18 ta' Frar, 29 ta' Marzu 1902, 883/5 Debates, 30 ta' Marzu 1903, nru. Grenfell lil Chamberlain, 25 ta' April 1901, 158/344/15937 Smwth lil Ripon, 1 ta' Lulju 1893; 158/304; Fremantle lil Cham berlain, 9 ta' Lulju 1895, 158/312 Strickland lil-Ommanev, 13 Ottubru 1901, 158/338/36335 B'Tifkira ta' Egħluq il-Mitt Sena tas-Soċjetà Filarmonika ''Duke of Connoughts Own Band'', Birkirkara; Valletta 1965 p. 19 Kanonku F. Marengo, 13 ta' Marzu 1903 Ara Chamberlain dwar Grenfell lil Chamberlain. 28 ta' April 1903 Debates, 19 ta' Ġuniu 1903, nru. Eż. ara Debates, 13 ta' Ġunju 1906, kol. Kellv lil Chamberlain, 15 ta' Settembru 1903 Kellv lil Chamberlain, 8/9/1903; 15/9/1903: 3/11/1903: Clarka lil Lvttleton, 4/12/1903: 21//1/1904; 1/3/1904; 19/4/1904 Malta, 29 ta' Awissu 1903 Malta, 7 ta' Frar 1905 1187, 22 ta' Frar 1891, p. 3, kol. 5 ta' Mejju 1908 2 ta' Awissu 1906 21 ta' Mejju 1906