Novella ta' Ġ. Di in-nhar li Karmena waslet lura mis-safar kien hemm ferħ liema, bħalu fit-triq tagħha. 'Tad-dar kienu ħadu t-telegramm xħin kejlha tasal u missierha u ħuha kienu niżlu x-xatt jilqgħuha, Te.qu lura lejn ir-raħal bil-karozzin ta' Grezzju, ta' maġenbhom, u daħlu fost iċ-ċempil tal-qanpiena tal-karrozzin, l-agħjat tat- tfal li kienu jilagħbu ħafjin fit-triq u l-ġiri ta' nies oħra li ħallew minn idejhom u teiqu jgħaġġlu għal għandhom biex jarawha u jifirħulha. Fuq kull fomm ma tismax ħlief ''Karmena' tiela' u ''Karmena' nieżel. ''Waslet, ħej, Karmena l Rajtekx, kollox igħaddi. Qisha marret il-bieraħl Imbierek Allal Ħarġet għall- iskola dik Karment Kemm hi brava l Ġiet sinjora f'sentejn. ' Dan kien għall-ħabta ta' nżul ix-xemx ta' jum ta' Ġunju —meta r-raħħal ikun ġeżż in-nagħaġ tiegħu, il-bidwi ħasad il- qamħ u għamel l-andar u tkun bdiet tinbitlu l-bħajra. U ma' nżul ix-xemx dawn in-nies ikunu reġgħu lura lejn id-dar fejn tkun tistenniehom ikla sħuna li timla ż-żaqq u ssaħħaħ l-iġsma għajjiena bit-tbatija tal-jum. Imma dak in-nhar ma kienx bħal ġranet oħra u kulħadd ħareġ minn daru u n-nies inġemgħet quddiem id-dar ta' Ċensu, missier Karmena — dar bil-faċċata mbajda friska u l-bibien miżbugħin ġdid. Kien hemm nies ta' kull xorta: min qiegħed hemm biex iħares biss għax tagħmel bih il-kurżità, min jimbotta 'l ta' quddiemu bla jaf sew għaliex, min dieħel għand Ċensu u min ħiereġ b'wiċċu daħkan. Dak in-nhar missier Karmena fetaħ idejh u kien hemm min billha sewwa. n-niexfa qabel reġa' telaq minn għandu lejn daru. Kar- mena kienet fil-kamra tal-pranzu — li qatt ma jieklu fiha — imdawra b'miesha u qrabatha kulħadd isaqsiha kif marret barra, kif inhi l-ħajja, kif sabithom in-nies u elf mistoqsija oħra li Kar- mensa għarfet twieġeb waqt li kompliet bit-tbissima fuq fommha ma' kull min daħal jifirħilha. F'daqqa waħda, billi l-aħbar laħqet xterdet mar-raħal kollu, instema' wkoll id-daqq tal-banda wara l-bieb. Kienu daqs sitta minn nies, min bil-vjolin, min bil-klarinett u min bil-katuba u t-tħanxir u t-twerżiq ta' l-istru- menti żiedu juru l-ferħ tan-nies li dik ix-xbejba tar-raħal tagħ- hom kellha ħila tilħaq f'sentejn sinjora, ta' l-iskola, Siktet fl-aħħar il-banda, in-nies tbattlet u Karmena setgħet tistrieħ ftit mill-għeja tal-vjaġġ fi ħdan niesha. Imima dik il- lejla ma kienx hemm dar jew ħanut fejn ma ssemmietx Karmena, issa fil-batal u issa fis-sewwa. Xjuħ u żgħażagħ, nisa u rġiel, jafuha u ma jafuhiex, ukoll dawk li marru jifirħulha, kulħadd, riedu jgħidu tagħhom. Kien hemm min qalli raha għolbot kemm damet imsiefra, li saret bla qadd u l-libsa saret tperper fuqha, imma oħrajn fuq l-istess bniedma qalu li wiċċha kien ħa l-lewn u li ġiet aħjar milli marret. Iż-żgħażagħ tħaddtu fuq il-ġmiel ta' wiċċha, fuq il-barma ta' ġisimha u fuq il-ħeffa, ta' għajnejha leġġi. Imbagħad kien hemm oħrajn li tathom ġewwa din li t-tifla. ta' Censu laħqet sinjora. Uħud minnhom qalu b'nofs.għira ''Laħqitlu 'l Ċensu, rajthiex7 Dik hi x-xortil Tgħid ma kienx hawn min hu kapaċi daqsha għall-iskolal Imma fid- dinja l-flus kollox'. Instemgħu mbagħad oħrajn li kliemhom jagħti raġun 'il dawk li jgħidu li San Pawl neħħa l-velenu minn ħalq il-lifgħa biex tefgħu f'ħalq il-Maltin. Għax ma sabux fhiex iqabbdu difrejhom, qalu dawn il-kliem: ''Ajma jommil Issa tara, ħej, billi laħqet kemm ġejja polikarja u kemm ġiebet ksuħati magħhal Dalwaqt tibda. titkaża b'missierha. talli jbigħ il-ġwież. Mhux diġà, qabel telqet, kienet tarana koroh għax nitkellmu mgħawweġ bir-raħlip: Ajma, ma nafx jien fejn sa naslu b'din l-iskola kollha tal-lum.'' L-aħjar fost kulħadd kienu dawk il-ftit oħrajn li ma qalu xejn u qablu f'kollox ma' dak li ntqal minn ħaddieħor, Fost iż-żgħażagħ li dik il-lejla ntasbu għand Ġamri tal- ħanut biex jippintjaw l-inbid u jaħarqu s-sigaretti wieħed biss kien hemm li baqa' sieket — bla mia qatt fetaħ fommu. Dan kien jismu Żarenu, imma għall-ħeffa kulħadd: kien isibu b'Żaru, għax iqsar. Meta l-inbid jitla' fir-ras, l-irjus jisħnu u dak iż- żagħżugħ, li qagħad waħdu f'rokna għalih, seta' jisma' ċ-ċajt goff, il-għana li beda jindaqq fuq il-kitarra u, fl-aħħar. il-klimi- jiet li ntqalu fuq din Karmena, Kien hemm xi ħaġa li tagħżlu minn l-oħrajn 'il dak iż-żagħżugħ. Mhux mill-ilbies, għad li kien liebes tajjeb, qalziet u sidrija tas-sarġ, u f'saqajh kien xedd papoċċ kannella tal-Ġapan bil-qiegħ tax-xama', Imma l-ħarsa tiegħu kienet ta' wieħed jaf iġib ruħu, jaf sa fejn għandu jasal fiċ-ċajt u ma jinżilx fil-baxx biex ħaddieħor jidħaklu. F'daqqa waħda, meta xi ħadd minn dik iċ-ċorma xurbana. stiednu biex jixrob oħra bis-saħħa tas-sbejħa Karmena, Żaru qam ħil-herra, ta xengila 'l isfel lill-pizz tal-beritta, ħares bl-ikrah lejn l-oħrajn u baqa' ħiereġ 'il barra bla kliem u bla sliemi, Til Karmena Żaru kien ilu jafha minn tfulitu. Missieru u missierha kienu xbejjen; ta' l-ewwel kien għammed il-kbira ta' Ċensu u dan kien għamel il-Griżma 'l Żaru. Kienu joqogħdu fl-istess triq u għalkemm Żaru kien sentejn ikbar iż-żewġt itfal kienu ġejjin u sejrin għand xulxin, kull fejn imorru dejjem flim- kien, issa fl-għalqa jirgħu n-nagħaġ, issa fil-wied ilaqqtu magħ- lef ħaxix, wara l-iskola jarmaw il-ħmara u jmorru l-mitħna jew jeħdu l-kafċ l-għalqa lil missieru jonkella jaqilgħu l-patata jew jiżirgħu t-tewm, Meta kibru, mill-Iskola tal-Gvern għaddew għal tagħlim akbar u wara sentejn Żaru qata' qalbu u ħalla waqt li Karmena ssuktat għal assistenta…… U Żaru qorob it-tmintax u kellu jmidd għonqu għax-xogħol. Irrikkmandawh mal-perit u laħaq supristant. Kien iqum filgħodu kmieni jaqra n-nies tax- xogħol u mbagħad iqassam in-nies kulħadd fejn għandu jaħdem u jagħti daqqa t'għajn ix-xogħlijiet li kienu jsiru u jirrapporta lil ta' fuqu xi jkun isir. Ta' tmintax il-qalb tkun bdiet tiftaħ għal dak il-ġmiel mistur li jissejjaħ imħabba u Żaru beda jħoss bħal ġibda ġdida lejn Karmena, is-sieħba tal-logħob ta' tfulitu. Imma ma riedx ifixkilha fl-istudji tagħha u għalhekk ikkun- tenta ruħu li jgħaddi minn quddiemha hija u sejra l-iskola ti jikolha bil-ħars. u minn ġol-ġnien tad-dar tiegħu kien jaraha tippassiġġa bil-ktieb f'idha fuq il-bejt fl-aħħar ġranet qabel l-eżami…… U darba—kien is-sajf meta kienet tistenna r-riżul- tat minn barra — waqqafha fuq il-għajn wara nofs inhar u stqar- rilha mħabbtu. Karmena nfixlet, telgħet fawra ta' mistħija f'wiċ- ċha u ma għarfetx twieġeb għajr il-kelmiet ''U ħallina minn dan, Żart'' Imma billi ma qaletx le. Żaru baqa' jittama fuq li jittama H dak li ma kienx għad jista' jkun. Tama fiergħal Għax lanġas biss thissima waħda ma qatt tagħtu biex tqawwilu qalbu. Għadda ż-żmien u Karmena laħaet assistenta, baqgħet tistudja, ingħażlet għal sinjora u siefret. Kemm damet hemm Żaru staqsa. baxx baxx fuqha u rnexxielu fiddobba l-indirizz tagħha. ta' barra mn kitbilha. iktar minn darba — ittri ta' Żagħ- żugħ bla sahar jittallab. il-faraġ ta' l-imħabba m'għand il-ħani- na. Imma lanqas biss weġbitu : selliet biss għalih darba f'waħda mill-ittri tagħha u xejn aktar… Issa kienet reġgħet lura r-raħal. Tmma. min taf għadx ittih wiċċ9 Min jaf qagħadx jistenna dan iż-żmien kollu ta' xem9 Għax bħal dik illum ma. tkunx trid taf bihi X'jagħmelf Jerġa' jwaqqafha2 Imma iekk tiksru u tgħidlu le ma tregħxux u twaqqagħlu wiċċu l-art71 Mhux aħjar jisten- na ftit ieħor fejn ilu ħafna, qabel jagħti xi pass fil-vojt Jis- tenna għal issal Hekk jaqbel… Ta' din ix-xorta kienu t-tifki- riet u l-ħsebijiet li bdew ġejjin f'moħħ Żaru f'dik il-lejla. U Żaru stenna, Għaddiet ġimgħa u ġimgħa oħra u l-ġim- għat saru xahar, xahrejn, tlieta u Karmena nxeħtet għax-xogħol ġdid tagħha. Imma, għax tgħid, donnha ma kenitx f'sikkitha sa barra. Kellha xi ħaġa fil-ħarsa li kienet tixhed tqanqil kbir ġewwa qalbha. Saret ta' ftit kliem, ma toħroġ imkien, ħbieb ħadd, tilfet aptitha u ġie waqt li sabuha bil-ktieb miftuħ qud- diemha skantata, bil-ħarsa mitlufa fil-bogħod. X'ma għamlux niesha biex iderrulha7 Billil Kollu ta' xejni… Żaru nduna wkoll imma. qajla seta' jifhem x'kien li qed isewdilha qalbha dik it-tfajla li kienet issaltan waħedha fi ħsebijietu minn fil- għodu sa filgħaxija. Kemm-il darba staqsa. lill-purtinara kif inhi s-sinjora u bosta drabi ħallielha magħha bukketti sbieħ tal- ward jew xi bixkilla frott misjur. Miskin Żarut Kif seta' qatt jagħrblilha qalbha, jikxef is- sigriet u jagħraf il-ġrajja li kienet għaliha l-isbaħ u l-ikreh tif- kira. ta' ħajjithaf Il Karmena ma tlumhiex. Ma kienx mill-agħar Żaru u ma kellha xejn kontra tiegħu. (Biss meta tiġi għall- imħabba…… kif jista' marid idewwi marid ieħor7 Għax hija wkoll darba ħabbet, u ħabbet fis-sewwa. Imma mhux lil Żaru. Tiftakar, qisu l-bieraħ meta telgħu fuq il-vapur għall-Ingilterra, hija u oħra u tliet subien, ilkoll għal surmastrijiet. Tul il-vjaġġ għamlu ħbieb sewwa l-ħames Maltin; jieklu, jixxemmxu fuq il-gverta, jiżfnu filgħaxija, kollox flimkien. Wieħed mis-suħien — dak li għallimha tagħmel il-passi taż-żfin — kien minn Tas- Sliema, jismu Robr. Kien ċajtier, għajnejh daħkana, xagħru mġiegħed, jimxi wieqaf wieqaf u kien jaf jitkellem fuq ħafna xorti, saħansitra fil-moda tan-nisa kien jifhem. Qabel infirdu biex imorru kulleġġi differenti, ftiehmu li jiktbu lil xulxin. U dak li ma setgħux jgħidu 'l- xulxin bil-kliem qaluh bil-kitba. Għadhom għandha l-ittri tiegħu. Kollha refgħethom f…… Fil- vakanzi tal-Milied u tal-Għid u tas-sajf kienu jiltsagħu u ġieli iqattgħu ġranet sħaħ għand ħbieb oħra studenti bħalhom. Xi żmien kien dakl Mixjiet twal qalb il-widien kollha siġar u ħdu- Ta. fuq il-muntanji, max-xtajtiet tax-xmajjar…… pienies f'ir- ħula ħelwin f'xatt il-baħar. U Robv u Karmena dejiem flim- kien u biż-żmien il-ħbiberija ta' fuq il-vapur inbidlet f'imħabba Kemm-il darba, mitlufin f'sakra ta' mħabba, ħalfu 'l xulxin li ma kellhom jinsew qatt wieħed lill-oħra l Issa kienu għaddew is-sentejn — għaddew bħal ħolma, Reġgħet ġiet hawn, minn daqs dak kobor, tindifen f'dan ir-ra- ħalll Oh x'dinja din li tlaqqa' fejn ma għandhiex tlaqqa' u tifred fejn l-iktar kien messha tgħaqqadl Kif inqaleb kollox kemm ilha li ġiet lural Lil Robv ma tarah qatt ħlief fl-aħħar tax-xahar meta jidħlu l-Belt għas-salarju. Imbagħad — jifirħu b'xulxin għal ftit. Donnu bħal dari — imma mhux sewwa sew bħal dari. Robv mia baqgħax dak likien; minn kliemu u għa- milu kien bħal beda jibred lejha u wara dil-brudà spiċċa biex jaħrabha u ma jimxix magħha… sakemm semgħet li qed jerġa' joħroġ mat-tfajla li kien ikellem fl-antik u li kien iġġieled magħ- ha ftit qabel siefer… Kemm kienu fiergħa dawk il-wegħdiet li taw 'il xulxin barra minn Malta,l Xejn ħlief iż-żmien ma jiswa biex ifejqilha l-ferita li baq- għet f'qalbha. Iż-żmien biss inessil Imma madankollu kien hemm xi ħadd li ż-żmien, flok naq- qaslu, kattarlu t-tama li xi darba għad ikun jista' jsejjaħ 'il Karmena tiegħu. U waqt li din kienet qed tnin bl-imħabba għal min kisrilha qalbha, l-imsejken Żaru qagħad jistenna minn għand Karmena kelma waħda, Biss li timlielu qalbu b'dak il- faraġ li hi kienet għalxejn ittallbet mn'għand ħaddieħor. IL-ĠMIEL X'inhuwa l-ġmielt Wara li ħafna ħsibt, Naf illi fl-aħħar it-tweġiba sibt. Il-ġmiel hu in-normal, il-ġmiel hu s-saħħa; Il-ġmiel hu l-qawwa u kull wiria tagħha; Meta l-maħluq iħoss il-ħajja fih Jidher u jkun, f'għajnejn in-nies, sabiħ. Sa hawn il-ħsieb. Iżda kif lilek rajt B'għainejja 'l-moħħi tifsir ġdid jien tajt. Il-ġmiel hu int, il-ġmiel huwa għajnejk, Il-ġmiel huwa il-lwien ta' fuq ħaddejk; Il-ġmiel hu rasek ċkejkna, id-daħka tiegħek, Il-ġmiel dak kollu illi jaqsam miegħek. Sabiħa l-art ti fuqħa int irfist, — Il-ward sabiħ għax lejħ inti ħarist.