(1) ĦAL GĦAXAQ U L-INĦAWI TA' MADWARU: IL-WIRT ARKEOLOĠIKU Daħla F'din il-kitba sejjer nagħti titwila panoramika fuq il-ġrajja qadima ta' Ħal Għaxaq, mill-Preistorja sal-Medju Evu. Billi l-kitba u d-dokumenti storiċi għal dawn iż- żminijiet huma siekta għal kollox, dan ir-rakkont jibbaża ruħu għal kollox fuq il-wirt saru f'Ħal Għaxaq innifsu jew fil-konfini tal-Kunsill Lokali tiegħu, li huma mil-lenti ta' l-arkeoloġija għal kollox arbitrarji, iżda ser nestendi l-firxa ta' din it-titwila sa mhux aktar minn kilometru lejn il-punent u l-Ivant, u mhux iktar minn żewġ kilometri lejn it-tramuntana u n-nofsinhar. F'dawn il-limiti ser niffoka fuq dawk il-fdalijiet li ma jinstabux ġo l-abitat ta' raħal ieħor jew lil hinn minn dak l-istess raħal. Bħala eżempji: ser niffoka fuq Għar Dalam u fuq il-Villa Rumana f'Ta' Kaċċatura għaliex dawn jinsabu bejn Ħal Għaxaq u Birżebbuġa; iżda mhux ser ninkludi l-fdalijiet ħdejn TTS Ħal Għaxaq mill-ajru Bir Miftuħ għaliex dawn huma lil hinn mill-Gudja, u uf l-Villa Rumana taż- Żejtun għaliex din tinsab fl-abitat ta' dak ir-raħal. Ħal Għaxaq huwa raħal aktarx żgħir l- li ma kellux il-bidu tiegħu fi żmien (CC il-qedem, bħalma kellha l-Imdina; V iżda, bħal ħafna rħula oħra Maltin, ħareġ minn raħal ikbar u biż-żmien inqata' minnu u sar parroċċa għalih. F'dan il-każ, Ħal Għaxaq ħareġ miż- Żejtun.l Fil-fatt, Hal Għaxaq huwa magħqud maż-Żejtun b'gelgul dejjaq ta' djar fuq in-naħa ta' nofsinhar tat-triq ewlenija li tieħu mill-knisja parrokkjali għaz-Żejtun sa ma tasal fis-salib it-toroq ta' Bir id-Deheb. Dan ta' l-aħħar minn f dejjem kien u għadu jifforma l- limitu li jifred lil Hal Għaxaq miż- Żejtun. Ħal Għaxaq lanqas ma għandu madwaru faċilitajiet ta' difiża naturali, bħal irdumijiet, jew ta' xi għajn ta' ilma ġieri biex isostni l-popolazzjoni tiegħu; allura ma EA ma A i i setgħux kienu dawn il-fatturi li taw map, M.E.P.A.) bidu għall-ħolqien tiegħu. Dan ir- raħal aktarx li nħoloq bi proċess twil ta' żvilupp spontanju ta' numru żgħir ta' djar li nbnew waħda wara l-oħra f'salib it-toroq li jgħaqqdu żewġt irħula kbar: il-Gudja min-naħa tal-punent u ż-Żejtun minn-naħa tal-lvant. Dawn it-toroq jiltaqgħu sewwa sew fejn inbniet il-knisja parrokkjali. Ftit 'il bogħod mill-knisja nsibu żewġ toroq oħra ewlenin, waħda tmur lejn it-tramuntana (għall-Belt), u l-oħra lejn in-nofsinhar (għal Ħas-Saptan). Ħal Għaxaq huwa daqsxejn iktar fil-għoli miż-Żejtun (Figura 1). Minn-naħa tal- lvant jibda fuq l-istess livell ta' l-ogħla partijiet taż-Żejtun (bħal dawk tal-knisja tal- Madonna tal-Ħniena), iżda jitla' ħelu ħelu lejn il-knisja parrokkjali u l-parti l-iktar qadima ta' madwarha, li huma daqs ħamsin pied iktar 'il fuq. Fuq in-naħa tal-punent, l-art tibqa' ftit jew wisq fuq l-istess livell sal-Gudja, filwaqt li fuq in-naħat tat- tramuntana u tan-nofsinhar, l-art titbaxxa sew kemm lejn Santa Luċija u, iktar u iktar, lejn Birżebbuġa rispettivament. Iż-Żmien Neolitiku (5000-4100 q.K.) Għad hemm il-possibiltà li xi darba nsibu xhieda arkeoloġika ta' min jorbot fuqha li turi li xi bnedmin tal-Paleolitiku (Żmien k il-Ħagar Bikri) għammru fuq ji din l-art li llum tifforma l- B gżejjer Maltin, iżda li għal eluf $ ta' snin fiż-Żminijiet tas-Silġ kienet magħquda mal-kontinent Ewropew; iżda sakemm ma fal nsibux xhieda bħal din, ma nistgħux ngħidu li dan fil-fatt seħħ. L-ewwel xhieda li ma jista' jmeriha ħadd tal-preżenza ta' bnedmin f'Malta tmur lura biss san-Neolitiku (Żmien il-Ħaġar Waħħari). Dawn l-ewwel bnedmin kienu bdiewa u raħħala li qasmu minn Sqallija u bdew jgħammru f'dawn il-gżejjer madwar 5000 sena q.K. Magħhom ġabu l-ewwel żrieragħ ta' ħxejjex domestikati (bħal qamħ u farru) u l-ewwel annimali domestiċi (mogħoż, nagħaġ, qżieqeż u baqar) biex setgħu jgħixu mill-uċuh tar-raba' li bdew ikabbru u mill-merħliet li bdew irabbu hawnhekk. Dawn l-ewwel abitanti ta' Malta għamlu użu mill-għerien, li huma frott naturali tal- formazzjoni ġeoloġika ta' dawn il-gżejjer, mhux biss biex jaħżnu jew biex iżommu l-bhejjem tagħhom fihom, iżda wkoll għall-kenn tagħhom infushom, biex jgħammru fihom. L-iktar għar magħruf ta' dan it-tip huwa Għar Dalam, li minħabba f'hekk ta l- isem lill-ewwel fażi tal-preistorja Maltija, il-fażi ta' Għar Dalam. Dan l-għar jinsab fit-tarf tan-nofsinhar tat-territorju li qed neżaminaw, ħafna iktar qrib Birżebbuġa, sewwasew taħt it-triq li minn Bir id-Deheb tinżel għal Birżebbuġa. Huwa għar twil ħafna u spazjuż ukoll, li jiftaħ fuq ix-xaqliba tal-lvant ta' Wied Dalam. Ħawnhekk instabu eluf ta' għadam ta' annimali li kienu jgħixu f'dawn l-inħawi madwar 180,000-100,000 sena ilu, bħall-ippopotami u l-iljunfanti nani. Fl-istess għar instabu eluf ta' għadam ta' ċrief kbar ħomor li għixu hawn madwar 15,000 sena ilu. Iżda sa minn 5000 sena q.K. bdew jgħammru fih il-bnedmin li fdalijiet ta' l-għodod u l-fuħħar tagħhom instabu fis-saff ta' fuq ta' l-art ġewwa l-għar. L-għodod kienu magħmulin miż-żnied, ħaġar iebes miġjub minn Sqallija, kif ukoll mill-ossidjana, ħaġar iebes iswed, qiesu ħġieġ, impurtat mill-gżejjer ta' Lipari u Pantellerija. F'Malta tinsab għamla ta' żnied lokali ta' kwalità inferjuri, li bl-Ingliż insejħulu ''cherf'. Dan ukoll kien jintuża mill-Maltin tal-preistorja biex minnu jitnisslu l-għodod tal-ħaġar. Il-fuħħar kien tipiku ta' dawk iż-żminijiet, użat f'ħafna nħawi tal-Mediterran, imsejjaħ timpress' għaliex il-wiċċ tiegħu kien imżejjen b'disinji magħmulin minn strumenti bil-ponta magħfusin fuq it-tafal qabel il-ħami. Il-forom u t-tiżjin tal-fuħħar tal-fażi ta' Għar Dalam huma identiċi ma' dawk ta' Stentinello fi Sqallija, ħaġa li turina biċ- ċar li dawn l-ewwel abitanti ta' Malta ġew minn Sqallija, minn fejn il-gżejjer Maltin kienu jidhru fil-jiem ta' temp tajjeb. Ta' min josserva, iżda, li l-ewwel bnedmin li għammru f'Malta kienu wkoll joqogħdu f'għerejjex miġburin f'irħula żgħar fil-beraħ. Madankollu, dawn l-għerejjex kienu mibnijin b'materjali, bħal qasab miksi bit-tajn, li jitmermru u jgħibu fix-xejn wara ftit snin, u għalhekk ftit li xejn ħallew fdalijiet tagħhom li jistgħu jinsabu mill- arkeologi. Għal din ir-raġuni, s'issa f'Malta kollha nstabu fdalijiet ta' raħal wieħed biss ta' dan iż-żmien bikri, jiġifieri, ir-raħal Neolitiku ta' Skorba.2 F'Għawdex kollu nstabu biss traċċi żgħar ta' għarix f'Taċ-Ċawla.5 Ma niskantawx, mela, li s'issa ma nstab xejn bħal dan fin-naħiet ta' Hal Għaxaq, la ġewwa r-raħal innifsu, u lanqas fil- qrib tiegħu. Dan lanqas ma jfisser li l-art ta' madwar m'għadiex tostor fdalijiet bħal dawn; il-probabbiltà hi li dawn il-fdalijiet għadhom hemm, mistura taħt il-ħamrija, jistennew li jsibuhom u jikxfuhom l-arkeologi meta l-istrumenti u t-teknika adattati għal dan il-għan isiru disponibbli. Dan jgħodd għaż-żminijiet l-oħra kollha li ġew wara, minn żmien it-tempji megalitiċi sal-Medjuevu. Żmien it-Tempji Megalitiċi (4100-2500 q.K.) Ix-xhieda arkeoloġika li għandna turi li madwar 4000 sena q.K. reġgħu qasmu għal Malta minn Sqallija gruppi ta' bnedmin oħra li ġabu magħhom xorta ta' fuħħar li l- għamla u t-tiżjin tiegħu kienu għal kollox differenti minn dawk tal-fuħħar ta' qabel. Minn dan iż-żmien 'l quddiem, p l-abitanti tal-gżejjer Maltin ħa bdew proċess ta' żvilupp Ke j kulturali li, bejn it-3600 u l- TAN X 2500 q.K., wassalhom biex tellgħu binjiet li ma ssibx imkien bħalhom fid-dinja, it- Għall-ewwel, AL À dawn kienu strutturi żgħar u GALA, ti sempliċi, mibnijin b'ġebel żgħir o f / u bit-tafal; iżda biż-żmien, so ieqifuż bdew jitkabbru fid-daqs kemm S JEpS6 tal-binja nnifisha kif ukoll tal- pŻw Fig. 2: Pjanta tal-fdalijiet ta' tempji megalitiċi is iż- f'Borġ in-Nadur ġebel, u bdew isiru iktar u iktar sofistikati fil-pjanta tagħhom. L-inħawi ta' madwar Ħal Għaxaq ma fihomx fdalijiet ta' tempji megalitiċi kbar u spettakolari, bħal dawk l- iktar magħrufin ta' Ħal Tarxien, Ħagar Qim u l- 4 Imnajdra, ħlief dawk tat- jaħ tempju ta' Borġ in-Nadur ) (Fig. 2-3), ftit lil hinn minn. x;s 3: Dehra ta' wħud mill-fdalijiet ta liriċi f Borġ in-Nadur (Evans Għar Dalam, kważi jmiss ma': (1971), Pjani) Birżebbuġa. Meta tqabbilha ma' dik tat-tempji l-kbar, il-pjanta tat-tempju ta' Borġ in-Nadur tidher irregulari ħafna. Din tidher li oriġinarjament kienet tikkonsisti f'tempju bi pjanta normali, b'ħajt qawwi għamla ta' nagħla fuq barra u erbgħat ikmamar semi- ċirkolari fuq ġewwa - mill-faċċata tat-tempju ma baqa' xejn. Quddiemu, iżda, kienet tinfetaħ bħal bitħa kbira, għamla ta' bajda, imdawwra b'ġebel kbir. Iżda f'dawn l-aħħar mitt sena, instabu wkoll u ġew dokumentati fdalijiet bħalhom, iżda iżgħar, li jew inqerdu maż-żmien, jew inkella trid titħabat sew biex issibhom. Ta' min isemmi li fdalijiet ta' ġebel kbir, li aktarx kienu jagħmlu parti minn xi bini bħal dawn, għadek tista' tarah fil-ħàra imsejjħa 'Id-Dawwar', li tħares fuq Wied Ħas-Saptan (Fig. 4). John Evans isemmi fdalijiet oħra bħal dawn, daqs 300m. lejn il-punent minn dawn ta' l-aħħar, f'naħa msejjħa ''Ta' Razzat', iżda ma jagħtix deskrizzjoni tagħhom.: Dawn għadni ma rnexxilix insibhom. Ftit 'il bogħod minn Bir id-Deheb, f'għalqa fuq ix-xaqliba ta' nofsinhar ta' Triq Anton Buttigieg, għad baqa' xi fdalijiet żgħar mifruxin 'l hawn u 'l hinn li jikkorrispondu mad-deskrizzjoni ta' ''nofs ċirku ta' ġebel x'aktarx żgħir mhux maħdum' li jagħti l-istess Evans. Min-naħa l-oħra, ma jidher li baqa' xejn minn 'fdalijiet megalitiċi' li jsemmi Evans fin-naħa msejjħa 'Tal-Għoljiet' bejn il-Gudja u Santa Luċija, u fin-naħa msejjħa 'Ta' Xlejli, ma' ġenb il-Palazz ta' Bettina. Hawnhekk, Evans isemmi li kien hemm menhir, iżda mill-fuħħar li nstab ma' ġenbu aktarx li kien parti minn binja megalitika. Xi ġebel li kien jisporġi mill-ħamrija fil- qrib, jgħidilna Evans, kien inqered minn sid il-għalqa biex ikun jista jaħrat aħjar $ Fdalijiet bħal dawn huma xhieda li l-abitanti bikrin ta' dawn l-inħawi kellhom bini fejn kienu jqimu l-allat tagħhom bħal ma kienu jagħmlu sħabhom ta' Ħaġar Qim u ta' l-Imnajdra, kif ukoll dawk ta' Ħal Tarxien. Ħal Għaxaq jinsab bejn dawn iż-żewġ gruppi ta' mqades kbar, kif ukoll bejn Borġ in-Nadur u Ħal Tarxien, u wieħed jista' jobsor li kull min kien iterraq bejn dawn it-tempji aktarx kien jgħaddi minn dawn l- inħawi. Ma rridux ninsew g ukoll li l-imqades qatt ma setgħu kienu jeżistu fil-baħħ tax-xagħri; ma setgħux kienu 'Ibogħod iżżejjed mill-abitat u, għalhekk, il-preżenza ta' maqdes timplika l-preżenza ta' abitazzjoni ta' komunità madwarha, jiġifieri, ta' raħal, żgħir kemm hu żgħir. Fig.4a: L-awtur maġenb il-grupp ta' megaliti f'Id-Dawwar, ħdejn Wied Ħas- Sabtan Żmien il-Bronż (2500-700 q.K. Lejn in-nofs tat-tielet millennju qabel Kristu (madwar 2500 q.K.), il-folja nqalbet. Jidher li kien hemm xi kriżi li ġabet magħha t-tmiem tal-kultura tat-Tempji. Ma nafux eżatt x'ġara; nafu żgur li l-kultura tat-Tempji għebet f'daqqa waħda minn fuq wiċċ dawn il-gżejjer. Dan iġiegħelna naħsbu li n-nies kollha li kienu jgħixu f'Malta fil-fażi ta' Ħal Tarxien, fl-aħħar tliet mitt sena qabel dik id-data (jiġifieri, 2500 q.K), meta kienu laħqu l-quċċata tal-iżvilupp kulturali tagħhom, kellhom jitilqu bi ħġarhom minn arthom. Iżda ma nafux fejn setgħu marru. Hemm min jaħseb li kull ma ġara kien taqlib fl-ordni soċjali u li l-mexxejja politiċi u reliġjuzi ta' qabel twarrbu u laħqu flokhom oħrajn mill-klassi maħkuma.'' Iżda jekk wieħed jifli l-fdalijiet arkeoloġiċi ta' wara din id-data u jqabbilhom ma' dawk ta' qabel, jasal għall- konklużjoni li n-nies li għammru l-gżejjer Maltin wara din id-data kienu għal kollox differenti minn dawk ta' qabel. M'hemm assolutament l-ebda ħjiel ta' kontinwità bejn kultura u oħra, ħlief il-preżenza ta' tip ta' fuħħar griż li jidher li kien impurtat minn barra, '' Wara dik id-data, il-pajżaġġ antropoloġiku ta' madwar Hal Għaxaq għadda mill- istess trawma li għaddew minnu il-gżejjer Maltin. Jista' jkun li kien hemm xi snin li fihom dawn il-gżejjer ma kienux abitati minn ħadd. Kull ma nafu hu li fit-tieni nofs tat-tielet millennju u fl-ewwel nofs tat-tieni millennju qabel Kristu (2500-1500 q.K.), għammru f'Malta nies li kellhom teknoloġija iktar avvanzata (għaliex kienu jużaw għodod tal-bronż) u kienu jipprattikaw ir-rit funerarju tal-inċinerazzjoni, jiġifieri, minflok jidfnu l-iġsma sħaħ tal-mejtin ġo għerien naturali jew artifiċjali, kif kienu jagħmlu ta' qabilhom, kienu jaħarqu l-iġsma tal-mejtin tagħhom u jidfnu l-fdalijiet maħruqa ġo bwieqi fil-ħamrija f'ċimiterji maħluqa għal dan il-għan 'l fuq mill-art. S'issa nstab wieħed biss minn dawn iċ-ċimiterji, dak li tqiegħed fuq parti mill-fdalijiet imġarrfa tat-tempji ta' Ħal ) Tarxien. Hu għalhekk li l- ewwel fażi ta' Żmien il- Bronż insejjħulha ''il-fażi taċ- Ċimiterju ta' Ħal Tarxien'. Din l-istess fażi tal-Preistorja hija rrappreżentata f'Ħal Għaxaq bil-preżenza ta' monument arkeoloġiku tipiku ieħor ta' din il-fażi: id- dolmen. Dan qiegħed eżattament ftit 'il barra mir- raħal, fil-ħàra msejjħa ''Tal- Ġarda'', lejn in-nofsinhar tar-raħal. Normalment, id-dolmen kien ġebla kbira u ċatta, x'aktarx mhux maħduma u bla sura, mimduda fuq tliet ġebliet imdaqqsin, waħda taħt kull wieħed minn tlett itruf; ir-raba' tarf kien imħolli miftuħ. Dawn insibuhom fix-xagħri jistrieħu direttament fuq il-blat għeri. Naħsbu li l-għan tagħhom kien għad- dfin tal-fdalijiet maħrugin tal-mejtin. L-eżemplari ta' Ta' Ġarda jidher xi ftit differenti għaliex il-ġebliet weqfin tal-ġnub huma mgħottijin minn ġebel tas-sejjieħ. Il-qisien tal-ġebla mimduda huma: 1.80m. wiegħsa, b' 2.10m. twila u 0.30m. ħoxna. Fig.4b: Id-dolmen f'Tal-Ġarda Mill-inqas, żewġ dolmen oħrajn huma ddokumentati fl-inħawi madwar Ħal Għaxaq; iżda minkejja li fittixthom kemm il-darba, għadni ma sibthomx, u nkun grat jekk xi ħadd li jaf fejn huma jurihomli. L-ewwel wieħed rah John Evans fis-snin ħamsinijiet, ftit metri biss lejn il-lvant mill-megaliti ta' Id-Dawwar li semmejt qabel. Il-ġebla l- mimduda kienet miksura fi tnejn u inkorporata f'ħajt tas-sejjieħ.'5 Ftit li xejn nafu fuq it-tieni dolmen, dak li l-istess Evans iqiegħed f'Il-Brolli, 'il barra minn Birżebbuġa; dan għaliex lanqas Evans ma jagħti deskrizzjoni tiegħu. '$ l F Ma jidhirx li Ħal Għaxaq għandu fl-inħawi tiegħu eżemplari ta' monument ieħor l tipiku tal-fażi taċ-Ċimiteru ta' Ħal Tarxien, il-menhir. Dan għaliex, kif għidt qabel, dak ta' Xlejli kien parti minn binja ikbar, iktar milli menhir. Il-menhir huma monumenti arkeoloġiċi preistoriċi tipiċi tal-Bretanja, fi Franza tat-tramuntana, li ħadu isimhom mill-ilsien mitkellem hemm. Iżda l-menkir li l-iktar jixbħu lil dawk ta' Malta huma dawk tal-Pulja, fl-Italja t'isfel. Hawn min jaħseb li l-menhir għandhom x'jaqsmu mal-qima ta' xi alla jew allat tas-sema. Oħrajn jaħsbu li għal min ħologhom, kienu jfissru l-għamara ta' xi alla (beth-el/baetvlus). Iżda qatt ma nistgħu nkunu ċerti Xi jfissru verament għaliex ma għandna l-ebda kitba ta' żmienhom. Wara l-fażi taċ-Ċimiterju ta' Ħal Tarxien, Żmien il-Bronż ra żewġ fażijiet oħra, dik ta' Borġ in-Nadur u, fl-aħħar, dik tal-Baħrija. Iżda dawn huma kkaratterizzati minn abitati, gruppi ta' għerejjex, mibnijin fuq għoljiet imdawwra b'irdumijiet biex jistgħu jifilħu għal xi ħbit minn barra. Fit-taqsima fuq Żmien it- Tempji, semmejna t-tempju ta' Borġ in-Nadur. Fit-tieni fażi ta' Żmien il-Bronż, il- bini ta' dan it-tempju ntuża mill-abitanti ta' dawn l- inħawi biex jgħammru fih. Dan il-bini inzerta qiegħed fit-tarf ta' promontorju ċatt bejn żewġ widien (Wied Dalam u Wied Ħas-Saptan) li Fig.5: Pjanta tar-raħal fortifikat ta' Borġ in-Nadur, li turi wħud mill-għerejjex u l-fortifikazzjonijiet tat-Tramuntana (Evans (1971), Pjan 2) l-ġnub tiegħu kienu weqfin u għalhekk kien jiddomina fiżikament fuq l-art ta' wadwaru. Dan kien joffri mezz ta' difiża naturali, u billi dawn kienu żmien ta' ġlied u ta' biża ta' ħbit minn barra, dawn l-abitanti estendew ir-raħal tagħhom fuq il- kumplament tal-promontorju ta' Borġ in-Nadur. Uħud mill-għerejjex ta' dan il-villaġġ Fig.6: Pjanta ta' wħud mill-għerejjex ta' Borġ in-Nadur skavati fl-1959 (Evans ġew skavati fl-1881 u oħrajn fl-1959 (Fig. 5-6). Fuq in- naħa tat-tramuntana tal- promontorju, iżda, l-art kienet fuq l-istess livell mal- bqija tal-kampanja, u għalhekk kienet vulnerabbli iktar għal xi ħbit mill-għadu. Minħabba dan, hawnhekk l- abitanti bnew sur qawwi għamla ta' D minn ġebel kbir u bla sura, teknika li ħafna jsejjħulha ''ċiklopika'( Fig. 5, 7).5 Il-Feniċi u l-Puniċi (ċ. L-ewwel sinjali tal-preżenza f'Malta ta' nies li kienu jużaw il-kitba, jiġifieri, il-Feniċi, iġibu fi tmiemha l-Preistorja ,) fil-gżejjer Maltin. Dan seħħ 4 lejn l-aħħar tat-tmien seklu q.K. Il-Feniċi kienu l-abitanti ta' numru ta' bliet fuq ix-xatt tas-Sirja-Palestina (illum il- Libanu), li l-iktar magħrufin minnhom kienu Tir u Sidun. Fil-fatt, huma kienu jissejjħu bl-isem ta' belt twelidhom, bħal Tiri jew Siduni; l-iżjed l l-iżjed kienu jingħarfu Fig:7: In-naħa t-tonda tas-Sur ''ċiklopiku'' ta' Borġ in-Nadur. Ta' min jinnota l- flimkien bħala 'Kananej'. a rema mill-ġebel żgħir huma filsa mdeffsin biex jirfdu Kienu l-Griegi li kienu l jsejħulhom 'Feniċi' (Phoinikes), mill-kulur ħamrani fil-vjola tad-drappijiet prezzjużi li kienu jipproduċu, jew mill-kulur ħamrani tal-ġilda tagħhom. Mit-tnax is-seklu 'l quddiem, il-bliet Feniċi sabu ruħhom maħnuqa mill-potenzi kbar tal-Lvant, bħall-Eġizjani u l-Assiri, li kienu kontinwament jitqabdu bejniethom biex iżommu dawn il-bliet strateġiċi taħt il-ħakma tagħhom; u għalhekk il-Feniċi tawha għat-tbaħħir u għall-kummerċ bil-baħar. Kienu baħħara esperti, u wħud minnhom salpaw lil hinn mill-Mediterran u daru mal- kontinent Afrikan. Fil-punent tal-Mediterran sabu art għammiela fejn iħaddmu l- kummerċ tagħhom billi jpartu l-prodotti maħduma tagħhom, fosthom il-ħġieġ u d- drappijiet, ma' minerali mhux maħduma ta' l-abitanti tal-lokal: deheb, fidda, ram u landa. Bil-mod il-mod, bdew joħolqu kolonji żgħar li biż-żmien saru bliet li kienu jħaddnu fihom kemm Feniċi kif ukoll nies tal-lokal. Bliet bħal dawn kienu Gadir fi Spanja, Liksus fil-Marokk, Utika fit-Tuneżija, Nora f'Sardinja, u Mozja fi Sqallija. Iżda l-iktar waħda magħrufa kienet Kartaġni, fit-Tuneżija, li biż-żmien ħadet f'idejha r-riedni tal-kolonji Feniċi kollha tal-Punent tal-Mediterran fil-ġlieda tagħha għall- poter mal-qawwiet l-oħra tal-Mediterran, l-ewwel il-Griegi, u mbagħad ir-Rumani. Għall-ewwel, il-Feniċi aktarx li kienu gruppi żgħar ta' kummerċjanti jew baħħara li bdew jgħammru f'Malta flimkien mal-qraba tagħhom qalb l-abitanti indiġeni biex jaqdu l-ħtiġijiet tat-tpartit kummerċjali tagħhom; u biż-żmien kotru u tħalltu ma' l- indiġeni u dakkruhom bil-kultura semitika tagħhom. L-iktar fdal bikri li nstab fil- ħàra ta' Ħal Għaxaq imur lura sa l-ewwel fażi ta' dan il-perjodu, jiġifieri, sa żmien il- Feniċi (700-550 q.K.). Dan kien qabar li nstab fl-1969 f' għalqa xi 200m. lejn il-lvant tal-knisja ta' Santu Kristu li tinsab fuq it-triq li tieħu għall-Belt. Kemm l-għamla ovali tal-kamra tad-dfin, kif ukoll il-fuħħar misjub ġo fiha jixhdu d-data bikrija tal- qabar.' Il-preżenza tiegħu turi li kien hemm xi abitazzjoni fl-inħawi sa minn din il- fażi bikrija. Qabar ieħor, li nstab fl-1959-1960 fin-naħa msejjħa 'Ta' Karax', bejn Ħal Għaxaq u Ħal Safi, imur lura sat-tieni jew l-aħħar fażi ta' żmien il-Feniċi, meta Malta kienet tagħmel sehem mill-qawwa politika u kummerċjali ta' Kartaġni, magħrufa aħjar bħala l-fażi Punika (madwar 550-218 q.K.). Sfortunatament, ir-rapport tal-Mużew ma jagħtix dettalji tas-sejba, lanqas tal-għamla tal-kamra tad-dfin, u l-unika indikazzjoni tad- data ġejja minn buqar tipiku ta' din il-fażi. $ It-tielet. qabar huwa importanti għaliex jidher li ntuza darbtejn, l-ewwel darba f'din l-istess fażi Punika, u t- tieni darba fil-perjodu ta' wara, dak Ruman. Dan instab fl-1919 waqt li kienu qed jitqattgħu t-trinek għall- pedamenti ta' l-iskola primarja tar-raħal fit-triq li tieħu għal Gudja, ma' ġenb il-knisja ta' San Filippu (Fig. 8).P Għalkemm il-kamra Fig.8: Pjanta tal-qabar li nstab ħdejn il-knisja ta' San Filippu fl-1919. L-għamliet tad-dfin kienet ovali, fit-tarf tal-fuħħar misjub fl-istess qabar iddiżinjati minn Temi Zammit (Sagona fig.38, tan-naħa tar-ras tal-mejtin 8271 , kien hemm bħal imħadda fil-blat. Hija ħaġa mil-lewn id-dinja li l-qabar tħaffer f'din il-fażi ġaladarba l-iktar fuħħar bikri, bħal urni għall-għadam maħruq, amfora għamla ta' bajda, u msiebaħ b'żewġt iżnienen, kien tipiku ta' dan iż-żmien. Ma nafu li nstab xejn iżjed fl-inħawi ta' dawn l-oqbra, bħal bini ta' l-istess żmien; iżda wieħed ma jridx jinsa li l-istess oqbra ma setgħux kienu iżolati, u għalhekk jindikaw li x'imkien fil-qrib kien hemm tgħix xi komunità żgħira, imqar familja waħda, li kienet tidfen il-mejtin tagħha fil-qrib. Din il-komunità kienet toqgħod f'xi struttura (dar) li l-fdalijiet tagħha qatt ma nstabu, u kienet tgħix fuq ir-riżorsi agrikoli ta' l-inħawi. Fdalijiet bħal dawn instabu daqs erba' kilometri lejn il-punent ta' Ħal Għaxaq, fil-ħàra msejjħa ''Tad-Dawl', fiż-Żejtun, u f'Ta' Kaċċatura, ħdejn Birżebbuġa, li ser nitkellmu fuqha iktar 'l quddiem, fil-parti Rumana, iżda li jista' jkun li l-istorja tagħha tmur lura sa żmien il-Puniċi. Minn rakkont li ħallielna l-istoriku Latin Titu Livju, nafu li fil-bidu tat-tieni gwerra konsli Rumani ta' dik is-sena, Tiberju Sempronju Longu, telaq lejn Malta minn Lilibeju (illum Marsala) fil-punent ta' Sqallija biex jaħbat għall-flotta Kartaġiniża. Fi trieqtu ma ltaqax ma' din il-flotta, iżda meta wasal Malta, ħadd ma waqaflu, minkejja li kien hemm stazzjonat kontinġent ta' ftit inqas minn elfejn suldat. Jgħidilna l-istoriku li l-gżira ċediet bil-belt u l-kontinġent b'kollox. Il-konslu Ruman ħa xi priġunieri miegħu, u minn dak in-nhar 'l quddiem Malta waqgħet taħt il-ħakma tar- Rumani (LIV. Ir-Rumani ħakmu l-gżejjer Maltin għal kważi tmien sekli, mis-sena 218 q.K. sa bejn wieħed u ieħor 535 w K Sa mill-bidu tal-ħakma Rumana, jidher li l-abitanti tal-gżejjer Maltin kienu jgawdu minn ċertu livell ta' tolleranza min-naħa tal-ħakkiem. Huma setgħu jkomplu jqimu l- allat semitiċi tagħhom u jirriproduċu x-xbieha ta' dawn fil-muniti tagħhom. Iżda kien hemm drabi fl-istorja ta' Ruma meta kien hemm gwerra ċivili, u meta partijiet differenti tal-imperu, inkluża Malta, żammew ma' naħa, ma' setax jonqos li n-naħa l-oħra ħadet għaliha, u meta ġiet ix-xoqqa f'moxta, pattithielhom billi neħħitilhom xi privileġġi. Hekk naħsbu li ġara fil-każ ta' Malta. Għall-ewwel, il-Maltin ingħataw id-dritt li jistampaw il-muniti tal-bronż tagħhom; iktar tard, Għawdex ukoll kellu l- muniti tiegħu, iżda dan id-dritt jidher li spiċċa wara s-sena 35 q.K. Għall-ewwel, il- Maltin tħallew iqimu l-allat Feniċi tagħhom; iżda wara mitejn sena, insibu biss xhieda ta' qima ta' allat pagani Rumani kif ukoll dik ta' l-imperaturi u ta' xi qraba tagħhom wara li dawn għamluhom allat 2i Grad ta' awtonomija lokali jidher li ngħata lil Malta, kif ukoll lil Għawdex, lejn in-nofs tas-seklu tnejn wara Kristu Ż F'dan l-isfond, il-pajżaġġ ta' Ħal Għaxaq ma' jidhirx li nbidel wisq minn dak ta' żmien il-Feniċi: xi razzett 'l hawn u 'l hinn abitat minn familja li kienet tidfen il- mejtin tagħha fil-qrib, f'nofs ir-raba' u x-xagħri. Dan ix-xenarju jissuġġeruhulna s- sejbiet ta' oqbra bħal dawk ta' żmien il-Puniċi, jiġifieri, bi trinka li tagħti għal kamra għad-dfin, it-tnejn maqtugħin fil-blat, li d-data tagħhom, iżda, taqa' fi żmien il-ħakma Rumana. Wieħed minn dawn instab fl-1993 f'nofs it-triq Tal-Barrani, inqas minn kilometru lejn il-grigal ta' Ħal Għaxaq. Il-qabar instab bla mittiefes, u fih instabu fdalijiet ta' sitt kadavri 52 Oqbra oħra bħalu kienu nstabu qabel fl-istess inħawi. Tnejn minnhom, li nstabu fl-1915, huma mniżżlin biss fil-kotba tan-noti ta' Temi Zammit. Aktarx li nstabu fuq il-ġenb tal-Ivant tat-triq Tal-Barrani, kif toħroġ miż-Żejtun. Kull wieħed minn dawn l-oqbra kellu kamra waħda tad-dfin, It-tielet qabar instab fl-1963 fl-istess post. Il-kamra tad-dfin ta' dan, fuq ġenb minnhom, kellha żewġ niċeċ fit- tond u żewġt imħaded maqtugħin fil-blat ġo fihom. Musbieħ magħmul fit-Tripolitanja fir-raba' seklu wara Kristu juri li dan il-qabar tħaffer f'dak is-seklu 2 Qabar ieħor li digà semmejna huwa dak ta' l-iskola tal-gvern, ma' ġenb il-knisja ta' San Filippu. Dan, kif għidna, intuża għat-tieni darba fi żmien il-ħakma tar-Rumani. Dan jixhduh il-forom ta' xi fuħħar, bħal xi bwieqi, fliexken u ungwentarji, u lampa bil-wiċċ magħluq, kif ukoll xi fliexken tal-ħġieġ minfuħ (Fig. 8). Fl-istess żmien jidher li tħaffret trinka f'nofs l-art minn tul il-kamra tad-dfin biex b'hekk inħolqu żewġ qiegħan għad-dfin tal-mejtin.5 Ta' min jgħid li ħafna jaħsbu li t-trinka fil- kamra tad-dfin kienet titħaffer biex l-ilma tax-xita li jinżel fil-kamra fix-xitwa jkollu fejn imur bla ma jxarrab u jgħerri l-fdalijiet tal-mejtin u l-oġġetti ta' madwaru; iżda mhux kulħadd jaqbel fuq dan. L-iktar fdalijiet ta' bini importanti li qatt instabu s'issa fl-inħawi ta' Ħal Għaxaq huma dawk tal-Villa Rumana mdaqqsa f'Ta' ) Kaċċatura, fuq in-naħa tal- punent ta' Wied Dalam, faċċata ta' Għar Dalam. Din il-Villa kienet digà skavata fis-seklu dsatax, u kompla jiskavaha Thomas Ashbv fl- 1915 li sab numru ta' kmamar madwar bitħa rettangolari (Fig. 9). Il- bitħa kellha ġiebja f'nofsha, ' msaqqfa bil-konkos imqiegħed fuq troll rieqed Fig.9: Pjanta tal-fdalijiet tal-Villa Rumana f'Ta' Kaċċatura, qrib Birżebbuġa tal-ġebel x'aktarx żgħir U (4skbv(1915)) tawwali, u kienet imdawwra b'portiku bi tnax-il kolonna Dorika. Jidher li din il-parti reżidenzjali tal-Villa kellha sular ieħor għaliex Ashbv hawnhekk sab ukoll fdalijiet ta' taraġ. Is-sejba ta' biċċiet ta' tikħil impitter u ta' rħam ikkulurit jindika li xi kmamar f'din il-parti kienu ddekorati bl-irħam u bil-pittura. Biċċa rħama griża kienet minquxa bl-ittri PII; jista' jkun li kienet parti minn iskrizzjoni li ssemmi wieħed mill-Imperaturi Antonini li saltnu fit-tieni nofs tat-tieni seklu w.K. Fin-naħa tal-punent instabu fdalijiet tal-ġebel ta' apparat tal-għasir taż-żebbuġ li juri li dan il-bini kellu parti minnu ddedikata għall-ipproċessar taż-żejt taż-żebbuġa u għalhekk aktarx li kellu għelieqi madwaru mgħottijin bis-siġar taż-żebbuġ. Fuq in- naħa tal-punent, fuq livell iktar għoli fuq il-ġenb tal-wied, hemm ukoll ġiebja enormi li kienet taħzen l-ilma tax-xita kemm minn fuq il-bjut tal-bini, kif ukoll mix-xagħri iktar 'il fuq minnha. Is-saqaf tal-ġiebja hu spettakulari, mibni minn knaten kbar oriżżontali bit-truf tagħhom mserrħa fuq travi kbar tal-ġebel bit-truf tagħhom iserrħu fuq pilastri ta' knaten kbar weqfin. Villa oħra bħal din instabet fis-snin 1960 u 1970 waqt it-tħaffir għall-pedamenti ta' l-iskola tal-gvern taż-Żejtun. Din għadha IETa tiġi esplorata. Bini ieħor, aktarx Villa wkoll, li ftit jafu bih għaliex ftit minnu għiżiu jidher, huwa dak f'Il-Brolli, ftit 'il bogħod minn Borġ in-Nadur. Is-sejba ewlenija hawnhekk hija ġiebja Rumana li tixbaħ xi ftit lil dik f'Ta' Kaċċatura, li nstabet fl-1946.77 Mal-ġenb ta' din il-ġiebja nsibu traċċi kemm ta' raddi tar-roti kif ukoll barriera qadima mħaffrin fil-blat. Il-kumbinazzjoni ta' dawn it-tliet elementi (raddi tar-roti, barriera qadima u bini Ruman) tkompli ssaħħaħ dak li dejjem sostnejt jien fuq id-data ta' dawn ir- raddi, jiġifieri, li huma ta' żmien Klassiku, u mhux ta' żmien il-Bronż, bħal ma jsostni ħaddieħor $ l Ġiebja oħra mibnija bl-istess teknika ta' tisqif tinsab fil-ħàra msejjħa 'Ġnien Ingraw'/, jew 'Ta' Garnaw', bejn Santa Luċija u l-Gudja. ' Din ukoll aktarx kienet parti minn Villa li l-fdalijiet tagħha m'għadhomx jidhru. B'hekk, jekk fit-titwila panoramika tiegħu fuq l-inħawi li jdawwru Ħal Għaxaq wieħed kellu jinkludi wkoll il-Villa Rumana ta' Tad-Dawl, bejn Ħal Luqa u l-Imqabba, dan isib li Ħal Għaxaq kellu mill-inqas Villa Rumana fuq kull wieħed mill-erbgħat irjieħ tiegħu: dik ta' Ġnien Ingraw fit-tramuntana; taż-Żejtun fil-lvant; ta' Ta' Kaċċatura fin-nofsinhar; u dik ta' Tad-Dawl fil-punent. Dan juri ċerta intensità ta' abitazzjonijiet rurali u attività agrikola f'din in-naħa tal-gżira Maltija li t-territorju ta' Ħal Għaxaq ma setax jonqos milli jipparteċipa fih. Kienu l-abitanti ta' dawn il-Vilelu ta' oħrajn bħalhom li kienu jidfnu l-mejtin tagħhom ġewwa l-oqbra ta' madwarhom. Il-Biżantini (535-870 w.K.) Il-qabar, li fih instab musbieħ tar-raba' seklu li semmejna qabel, jgħaqqad l-aħħar seklu jew tnejn tal-perjodu Ruman ma' dak Biżantin. Il-fenomenu storiku u kulturali li jgħaqqad iż-żewġ perjodi huwa l-Kristjaneżmu li beda jħalli l-marka tiegħu arkeoloġika fir-raba' seklu u kompla jagħmel hekk sal-miġja tal-Għarab. It-tradizzjoni tad-dfin ġo ambjenti maqtugħin fil-blat taħt l-art, infatti, tkompliet mill-ewwel Insara Maltin lejn l-aħħar tal-ħakma ta' Ruma u fiż-żmien tal-ħakma Biżantina. Din ta' l- aħħar bdiet x'aktarx fis-sena 535 w.K. meta Bellisarju, il-ġeneral tal-Imperatur ta' Kostantinopli, Ġustinjanu, ħataf taħt idejh il-gżira l-kbira ta' Sqallija u l-gżejjer iż- żgħar ta' madwarha. Il-kitbiet qodma ftit li xejn jitfgħu dawl fuq x'seħħ f'Malta f'dan iż-żmien; iżda il- fdalijiet arkeoloġiċi jixhdu bidla importanti fit-twemmin reliġjuż tal-abitanti tal-gżejjer Maltin. Għalkemm ma nistgħux ngħidu fiż-żgur li l-oqbra ta' dawn iż-żminijiet u min kien jindifen fihom kienu kollha Nsara, ċerti elementi ta' l-arkitettura, l-għamla, Il-dekorazzjoni u r-riti funerarji huma komuni ma' dawk li jagħtu xhieda ċara (bħal simboli u iskrizzjonijiet) tat-twemmin Nisrani. Minkejja li l-maġġoranza tal-Maltin huma konvinti li l-poplu Malti jaf l-konverżjoni għall-Kristjaneżmu lil San Pawl, li ġarrab in-nawfraġju u qatta' tliet xhur f'Malta fis-sena 60 w.K, d-data ta' dawn l- oqbra flimkien, li komunement insejħulhom ''katakombi' — minkejja li bosta minnhom huma żgħar ħafna, biżżejjed biex jakkomodaw membri ta' familja waħda -— ma tmurx lura iżjed mir-raba' seklu wkKS F'din in-naħa ta' Malta m'għandniex katakombi kbar bħal ma hemm fir-Rabat. Minflok, insibu ipoġej żgħar, u anke fl-inħawi ta' Ħal Għaxaq. Wieħed minn dawn instab fl-1993 f'nofs it-triq Tal-Barrani waqt tħaffir ta' trinka għal kejbil ta' l- elettriku. Jidher li dan l- ipoġew kien digà ttiefes fil- qedem, iżda xorta waħda kien fih elementi, bħal dekorazzjoni arkitettonika minquxa fil-blat (bħal dik li nsibu fil-katakombi tax- Ġ SECTION AA Xarolla) u oġġetti tal-fuħħar, li huma ta' interess kbir. Ipoġew żgħir kien għadu jeżiżti fil- ħàara ta' Id-Dawwar, ħdejn Ħas- Saptan sal-1980, meta jien rajtu b'għajnejja u tiegħu għandi disinn u xi ritratti (Fig. 10); iżda meta mort infittxu dan l-aħħar, ma stajtx insibu. Is-saqaf madwar it-trinka tad-dħul kien diġà mifqugħ u l- ipoġew kien tbattal minn kull ma kien fih. Minn din id-daħla, żewġ twieqi kienu jagħtu għal żewġt ikmamar tad-dfin, waħda fuq ix- Fig.10: Pjanta u żewġ sezzjonijiet tal-ipoġew ta' Id-Dawwar, Ħas-Sabtan. (Diżinn ta' H. Schinas) Qabar ta' l-era Kristjana xellug u l-oħra faċċata ta' min ikun nieżel minn l-aħħar żewġ tarġiet. Fuq il-lemin tinfetaħ kamra oħra li fiha wkoll żewġ twieqi li kienu jagħtu għal żewgt ikmamar oħra tad-dfin. Kull tieqa kellha battent, bil-parti ta' fuq għamla ta' ħnejja, biex tidħol fih it-tirxa tal-ġebel. Tnejn mill-kmamar tad-dfin kellhom imħadda b'żewġ ħofriet kull waħda, biex jistrieħu fuqhom l-irjus ta' żewġ katavri. Dawn l-imħaded b'żewġ ħofriet huma komuni ħafna f'dawn l-ipoġej, bħallikieku kellhom l-għan li jirċievu koppji miżżewwġa biex dawn ikomplu jaqsmu ma' xulxin il-ħajja wara l-mewt. Ma' dawn nistgħu nżidu tliet oqbra maqtugħin fil-blat, ftit metri 'l bogħod lejn il-punent tal-fdalijiet tal-Villa f'Ta' Kaċċatura. Minn dawn irnexxili nsib wieħed biss li għandu żewġt ikmamar li Birzebbugia, Xagħra ta' Kacetura hpogea tidħol għalihom mill-ġnub ta' A. Tomb 1. It-tnejn l-oħra €. B Copied from a sketeh bv T. Zammit ma nstabux (Fig. 11).$ IB Fig. 11: Pjanta ta' tliet oqbra fl-inħawi tal-Villa Rumana f'Ta' Kaċċatura L-Għarab (870-1091 w.K.) (ebesiar (1986), fis. Mal-miġja ta' l-Għarab fostna mhux biss inqata' għal xi mijiet ta' snin it-twemmin Nisrani,' iżda nbidlet radikalment it-tradizjoni tad-dfin tal-mejtin. Il-Musulmani kienu jidfnu l-iġsma imgerrbin sempliċiment f'liżar direttament ġo t-trab; l-iżjed l-iżjed kienu jibnu bħal tebut miċ-ċangaturi tal-ġebel. Eżempji ta' dawn iż-żewġ xorta ta' dfin instabu f'diversi lokalitajiet ta' Malta, bħaċ-ċimiterju Mislem barra l-Bieb ta' l- Għarreqin ta' l-Imdina,'$ izda mhux fl-inħawi ta' Ħal Għaxaq. Lanqas fdalijiet ta' xorta oħra ta' żmien l-Għarab ma nsibu f'dawn l-inħawi. Żmien l-Għarab iġibna fit-tmiem ta' din il-ħarsa lejn il-wirt arkeoloġiku ta' Ħal Għaxaq li, kif rajna, muhiex limitat daqs kemm wieħed jaħseb qabel ma jibda jfittex. Naħseb li dan għandu jkun motiv biżżejjed ta' kburija għall-Għaxqin u ta' rieda biex dan il- wirt jibżgħu għalih, jindukrawh u, jekk jista' jkun, ikabbruh billi jżommu għajnejhom miftuħa għal xi fdalijiet oħra li għadhom mistura u li jistgħu jinkixfu waqt tħaffir għal żvilupp urban. € Prof, Bonanno jgħallem l-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta, fejn huwa Kap tad- Dipartiment tal-Istudji Klassiċi u ta' l-Arkeoloġija. żb Ara A. Guillaumier, Bliet u rħula Maltin, Malta, 2002, 1.2251. J. Calvert, 'British team discovers remains of prehistoric dwelling in Gozo', The Times (of Malta) (13 ta' April, 1995),6-7; M.C. HORTON, Assessment of archaeological evaluation bv the Museums Department at Taċ-Ċawla, Rabat, Gozo (rapport ċiklostilat lill-Ministru għaż-Żgħażagħ u għall- Arti, bid-data tat-12 ta' April, 1995). A. Bonanno, ''Tarxien, Xagħra Circle and Tas-Silġ. J.D. Evans (1971), 6-18; ara wkoll il-bibljografija tiegħu. Sfortunatament, dan il-qabar daqshekk importanti għadu mhux ippublikat; għalhekk ma nistgħux nillustrawh, la b'disinji u lanqas b'ritratti. Lanqas ma nistgħu nagħtu iktar informazzjoni fuqu. Frendo u O. Friggieri (edi.), Culture and identitv, Malta, Ministeru għaż-Żgħażagħ u għall-Arti, 1994, 81-103; D. Trump, ' The enigma of the cart-ruts'', f'D. Cilia (ed.), Malta before historv, Malta, Miranda Publishers, 2004, 378-97. Dan l-ipoġew ukoll, bħal qabar Ruman ta' ma' ġenbu, għadu qed jistenna li jiġi ppublikat, biex isir magħruf iktar mill-pubbliku. Qatt ma ġie ppublikat. Inkun grat lejn kull min jista' jurihuli, jekk għadu jeżisti. L-istess Buhagiar sab wieħed biss minn dawn l-oqbra (Fig. 11A).