F'waħda mid-djar tax-xjuħ li jieħdu ħsiebha s-sorijiet Franċiżi, f'Ġerusalemm, kien jinsab, itit snin ilu, wieħed xiħ għakka li xejn ma kien jixbah lil stiabu fi mġiebtu: waqt li x-xjuti l-oħra jreddnu n-nhar kollu, huwa kien dejjem sieket, għajr isellem lil min isellimlu. B'ħatar f'idu, igħin ruħu bih, . jerħilha minn fil-għodu għan-nafia tal-ġnien, fejn daqqa kien jimxi'l hawn u 'l hemm, u daqqa joqgħod bil-qiegħda jżiegħel bil-weraq ta' xi xtejla. Meta jiħtieġlu jitkellem, dejjem jaqta' fil-qasir, u jekk xi ħadd isellimlu, naqra ta' tbissima kienet tikser in-niket li dejjem jidher fuq wiċċu. Is-sorijiet kienu jġibuh m'hux ħażin, u mħabba l-ġibda li kellu għal- ġnien kienu laqqmuh: ''Efres ix-xitel'. Waħda soru żagħżugħa—għarbija, minn Bejrut, imma għaddiet kemm-il-sena fi Franza— kienet tidher tieħu ħsieb dan ix-xiħ aktar minn l-oħrajn : kull fil-għodu, araha, titkixxef fejn hu, tara x'taqla' biex ikollha għax tgħaddi minn ħdejh, u ssellimlu bil-għarbi: ''Nharek sagħid, Juseff' — 'Nharek imbarakl' kien iwieġeb ix-xiħ, u jibqa' jċekċek għal xogħilu. Darba walida fi dħul is-sajf, is-sorijiet ħarġu sa minn fil-għodu, iduru ftit, jieħdu x'erbàt infies safja għall-ġid ta' saħħithom. Tlieta baqgħu d-dar jieħdu ħsieb ix-xjuħ, fost- hom is-soru ż-żagħżugħa li semmejna. Kif kienu ilhom li telqu xi nofs siegħa, din li semmejna taqbad tifsila ħwejjeġ, ħajt, labar u ħolqa, u tertiilha għall-ġnien tfittex lix-xiħ. Sabitu qiegħed fuq ħaġra ma' ħajt, quddiem ħammiela xitel, imelles il-weraq u jgħid xi ħaġa taħit leħnu. ''Nharek sagħid' qaltlu. UNharek imbarak' weġibha; imma l-lum ma baqgħietx miexja: ħadet ħaġra, ressqitha ħdejh, qagħdet fuqha, fetħet li kellha f'idha u bdiet tiiit. ' Kif int il-lum, Juseff '' saqsietu wara ftit. 'Axkor Allaf' wieġeb ix-xiħ. 'Jusef, għax dejjem qalbek sewda 7'' reġgħet saqsietu. 4 X'hawn fid-dinja li jferrħilna qalbna, binti 7' qal ix-xiħ waqt li nġibed l-ura u serraħ dahru mal-ħajt. 'X'bawn fid- dinja li jfarraġna 7: kollox niket u mrar l ' Ma jidhirlekx li għandha tferraħna t-tama li għad irs- morru l-ġenna''' saqsiet mill-ġdid hija. € Ma ngħidx li 16,' wieġeb huwa, 'imma mita wieħed jiftakar li għad m'aħniex hemmhekk fejn nixtiequ mmorru, il-ferħ aktarx jisfagħlu niket.' Baqgħu għal ftit siktin: ix-xiħ iħares lejn ix-xitel quddiemu u ż-żagħiżugħa tħit. Wara daqs-xejn reġgħet hija: 'Jusef ma għandekx qraba 7 ' Kelli ħamest aħwa, imma jekk għadx baqa' xi ħadd minnhom ħaj, ma nafx, jien l-iżgħar fosthom, u billi nħossni qiegħed noqrob biex nitlaq, naħseb li huma jinsabu l-koll, bħal issa, id-dinja l-oħra f' U Ma għandekx ulied 7 reġgħet hija. 4 Jista' jkun li għandi wlied ir-ruħ, imma wlied il-ġisem — là, għax qatt ma żżewwiġt.' € Għax qatt ma żżewwiġt, Juseff '' saqsiet hi bi ħrara. € Uh, bintil int trid taf wisq ħwejjeġi għadek tfal, nagħadrek. Naf li t-tfal dejjem iridu jafu, u jien ukoll inħobb ingħarrafhom fejn nista'. Jekk tatini kelma li ma tgħidu 'l ħadd qahel mewti ngħidlek kull ma tixtieq taf € Iva xejn tieħu ħsieb l ħadd ma ikun jaf tarf ta' kelmaf' U Mela isma': meta jien kont tfal, ġie f'idejja ktieb il- ħajja tal-qaddis Wiġi; qrajtu u għoġobni. Messitni wisq il- wegtida ta' xbubitu li kien għamel lil sidtna Marija meta kien għad kellu għaxar snin, ġieni f'moħħi nagħmel bħalu għal- kemm kont sentejn akbar—kelli dak iż-żmien tnax-il-sena, Għalhekk, nhar il-ħadd fil-għodu, qabel il-quddies, wegħedtha jien ukoll lil Omm Sidna li ma niżżewwiġx ħajti kollha. Meta kbirt u tlaqt minn dar niesi, kemm-il-darba kont se' nikser il-wegħda, imma l-ħsieb li nrigħex b'egħmili lil Sidtna, dejjem reġġagħni l-ura, u bqajt ma żżewwiġtx. Meta bdejt nixjieħ ħassejtni nindem li bqajt għażeb; imma issa nifraħ. Kieku żżewwiġt kont nithenna : imma l-hena bħal issa kienet tkun għaddiet, ninsab kif ninsab, f'xifer il-Ħajja. Bqajt għażeb u batejt: imma t-tbatija għosfrot ukoll ; il-ftit li baqa' minnha m'hux ta' min iqisu; tarġa' ruħi ma tniggiżnix fuq il-għażż, għax dak li ma għamiltx ma' wliedi, għmiltu ma' ulied l-oħrajn fl-isem t'Alla.' Ix-xiħ waqaf u ħa n-nifs. Is-soru baqgħet siekta qisha tixtarr dak li kienet semgtiet. Wara ftit tal-ħin reġgħet saqsietu: ''U kif wasalt hawn ġew, Jusef7 Nitolbok tgħidli kollox, tagħmilli ġid bla qies, nibqa' nafulek 7 U Il-ġrajja biex ingħidha kollha daqsxejn twila, binti; ma naħisebx li għandek żmien toqgħod tismagħha,' qal ix-xiħ b'ħarsa ta' mistoqsija. € Il-lum iva, biex tridni ngħidlek; l-oħrajn ma jiġux qabel il-lejla: u xogħol wisq x'nagħmel ma għandix', wieġbet ix-xbejba, b'leħħa kbira. Isma' u hekk titgħallem xi Ħaġa aħjar milli fiha d-dinja, li għalkemm inti bgħid minnha, tista' tiswielek. Mela jien nista' ngħid li twelidt iltim, għax 'il missieri ma nafux—miet mita kont għadni tarbija ta' ftit xhur. Ommi mietet ukoll meta kien għad kelli ftit fuq is-sitt snin : bil-kemm niftakar fiha; li kienet iżżomli idi mita kont nimxi magħha, li kont norqod b'rasi f'ħoġorha, u xi teftufa oħra ta' din il-għamla bu kolln li niftakar fuqha. Ħuti, bħal ma għedtlek, kelli ħamsa oħra, akbar minni. Wara mewt ommi ħaditna waħda mill-qraba, li għalkemm ma' ħuti ma kinetx ħarxa żejjed, lili xejn ma kienet iġġibni. Trabbejt fil-għaks, naħdem ir-raba' sa ma lħaqt il-għoxrin sena. F'dak iż-żmien deherli li għandi nitlaq mid-dar, u għodwa waħda, bla ma għedt lil ħadd, mort inktibt għaskri Franċiż f'Damaxg. Domt għaskri tmien snin u ma' tulhom ilħaqt tgħallimt il-qari u l-kitba u l-għadd u kemm-il ħaġ'oħra. Mita dan, rajt kif għamilt u ħallejthom; ġejt hawn Ġerusalemm għax minn dejjem kienet xewqti li ngħix fl-art imqaddsa fejn bata u miet għalina Sidna. Hawn dħalt ingħallem il-għarbi u l-franċiż f'waħida minn Djar it-tagħlim tal-belt, fejn bqajt sa kemm xjieħt. Ma' tul daż-żmien, kemm-il-darba kont tħajjart niżżew- weġ u hekk intaffi d-diqa ta' qalb li kont fiha, ninsab wafidi- waħdi, imma kif għedtlek l-ewwel, il-ħsieb tal-wegħda li kont għamilt fi tfuliti reġġagħni l-ura. Il-flus li kont naqla, li jibqa' żejjed wara li kont inħallas il-ftit li neħitieġ għall-ħajja, kont natih lill-foqra jew lil l-iltima ta' xi dar hawn Ġerusa- lemm. Iż-żmien għadda u saħti bdiet tonqos. Fl-aħħar ġiebu wieħed ieħor għal fejn kont jien u lili qaluli li nista' nitlaq. Tlaqt b'qalbi maqsuma, għax dar fejn noqgħod ma kellix, u flus ma kelli f'kisbi għajr ftit żgħar. Tbigħedt minn Ġerusa- lemm, ħallejt tikber il-leħja, bdilt ħwejġi ma' wieħed bidwi u rġajt hekk mibdul biex ħadd ma jagħrafni. Inxtħett fl-art mat-tallaba, daqqa f'xi salib it-toroq u daqqa fit-taraġ tal- Knisja tal-Qjama: ma kontx nitkellem, għax kont nibża' li xi ħadd minn dawk li jafuni, jagħrafni minn leħni… imma kont biss… u hawn ix-xiħ infexx fi dmugħ u Hfiq, li kien : jidher minn qabel jitħabat biex jagħleb. Is-soru ħallietu jistrieħ u mita waqaf u mesaħ għajnejh, 'istenna ftit hawn, Jusef, ħa' nġiblek xi ħaġa x'tixrob', talbitu. Ix-xiħ ma tkellem xejn. Iż-żagħżugħia telqet il-lijata, dafilet id-dar bħal berqa, u wara ftit reġgħet il-ġnien b'nitfa xorb. ''Ħa' Jusef', qaltlu, ' tħossok aħjar b'dil-qatra l ' Ix- xiħi xorobha; iżżiha ħajr; ' Konna wsalna' tarrfitlu, ''meta qagħadt mal-foqra f'taraġ il-Qjama; u nħagħad $ ' Ix-xiħ ħa n-nifs u beda: ''Għedtiek li ma kontx in- samia' leħni, bil-biża' li xi ħadd li jafni jintebaħi min kont; imma kont biss immidd idi għar-rafima ta' min igħaddi: għalhekk in-nies qajla x'kienet tħares lejja u tatini xi ħaġa. Kemm-il-darba kien igħaddi n-nhar u jasal il-lejl bla ma nkun trejjaqt. Jien in-nifsi kont nistagħġeb kif ruħi tibqa' f'ġismi. Fil-għaxija kont ninġabar f'xi walida mit-toroq l-im- saqqfa, noqgħod kobba mal-ħajt, b'rasi fuq irkubtejja nogħi- nos sa ma jgħaddi l-lejl. La jasal is-sebħ, jarġa' jibda mill- ġdid kollox bħan-nhar ta' qabel. Domt f'dil-ħajja ma' dwar tliet snin: aktar ma kont inħossni niħitieġ il-mewt, aktar kienet tidher titbiegħed minni. 'Darba waħda f'jum minn Xbat ħassejtni ħażin għal l-aħl- liar. Kien bard li jqaxxar, u jien, liebes ċraret kif kont, bla ikelu bla dar, ma kontx nista' nilqagħilu. Fil-għaxija tgħax- xixt bħal dari, kobba mal-ħajt. Niftakar li ma' tul il-lejl fiassni ħażin : ridt inqum fuq saqajja u ma stajtx; waqajt waranijiet, u ma ħassejt xejn iżjed. Meta stenbalit kien sebaji beraħ, ġemgħa nies kienet imdawra miegħi, u fosthom wieħed ħdejn rasi b'naqra ta' kus f'idu, ibill'li xufftejja bid- duwa li kien fih. Dar-raġel kif rani ġejt fija qabbad tnejn min-nies jerfgħuni u jeħiduni għandu, fejn biddilli ħwejġi u dar bija bil-ħniena. X'ħin rani għaddejt għal l-aħjar, saqsieni min kont, li għal l-ewwel ridt nara kif naħibilu, l-aktar għax hu u jitkellem deherli li għaraft min kien: wieħed iltim li kont ingħin fi ċkunitu. Fl-aħħar, għax baqa' jrossni, kelli naqa' u nistqarrlu ismi… huwa nfexx jibki u jlumni għax qatt ma, fittixt ingħarrfu bil-faqar tiegħi, jara f'hiex kont wasalt. Inbagħad għamilli l-qalb u ħajjarni ninsa l-imgħoddi għax mn'issa 'l quddiem jeħodni f'daru, Bejrut, u jkolli nibqa' miegħu. Jien iżżejtu ħajr u għarraftu fehemti: li aħjar idaħħalni f'dar tax-xjuħ. Hu wegħedni li jagħmel hekk biex ma, jiksirlix qalbi, u wara xi jumejn ġibuni hawn, fejn għal ħniena t'Alla u tagħkom ninsab ħieni biż-żejjed. ' Dal-waqt ix-xebba kienet telqet il-ħjata u dehret bħal mistagħġba. Baqgħiet siekta għal ftit u nbagħad: '' Min kien dak ir-raġel li għenek u daħħlek hawn'7' saqsietu b'regħba. U Trid taf din ukoll f ' saqsa x-xifi imbissem. ''Ismagħha: meta kont ingħallem kien jiġi fost l-oħrajn wieħied sabi ta' ma' dwar għaxar snin, liebes fqir: kien ġwejjed fi mġiebtu, aktarx dejjem ħosbien. Darba waqt it-tagħlim intbaħt li kien jibki. Waqt il-logħob saqsejtu jekk jistàx igħidli x'kien ġralu. Qalli li ommu kienat ilha marida kemm-il ġimgħa u li ma għandhiex flus biex iġġib it-tabib. miet l-Amerka sentejn qabel. Għarrafni wkoll li dak ix- xahar kien l-aħħlar li huwa jiġi jitgħallem, għax 'il quddiem jeħtieġlu jmur idabbar xi ħaġa biex jista' jgħajjex 'l ommu; u ħwejjeġ bħal dawn, li lili, billi kont naf xinhi tbatija, qasmuli qalbi. Wegħedtu li għandi ngħinhom kif nista'. Dak inhar bagħattilhom tabib. Imma jidher li kien im- waħħar wisq, għax sirt naf li l-imsejkna mara mietet wara tlitt ijiem, 'Til l-iltim, billi ma kellux niesu, daħħaltu f'dar fejn kont naf li xejn ma jkun jonqsu. Wegħiedtu li nibqa' nħallaslu kollox jien—ikel, ilbies u tagħlim—minn buti sa kemm jibqa' iġib ruħu tajjeb. Tani kelma li jagħmel kemm jista' biex jimxi sewwa, u xejn ma naqas minnha, għax kull l-ewwel tax- xahar, mita kont immur inħallaslu, kont insaqsi għalih, u dejjem kelli tweġibiet tajba. Meta nbagħiad kiber…' u hawn qata' kliemu għax is-soru, b'wiċċha bejn idejha, stemgħet tolfoq. 'Xi ġralek binti 7' saqsieha x-xiħ, ''għax qiegħda tibkif' € Biss, Jusefl' weġbitu, biż-żejjed : il-bqija nafu f'… —Tafu' mnejn tafuf'' raġa' x-xiħ imgħaġġeb. ' 4 Qalli kollox missieri… kien dejjem isemmik u jħobb jitħaddet fuqek. ' € U dan missierek fejn jafni 7 saqsa mibluh ix-xiħ. U Iż-żagħżugħa ħadet f'idejja torja l-id niexfa u mkemmxa tax-xiħ, tbusha fost id-dmugħ, u: ''Dak il-ltim li int għint fi ċkunitu, dak missieri… kif rajtek l-ewwel darba qalbi fiebritni b'xi ħaġa… għalhekk ridt naf min int. U jien għalhekk sirt soru, biex nagħmel bħal ma għamilt int… ingħix għall-ġid. ta' l-oħrajn għal l-imħabba t'Alla. Ġerusalemm. Nifirħu bit-Zeacher li raġa' qajjem rasu u l-iktar il-għaliex fost il- kitba sabiħa u għaqlija li dehret, hemm dik l-oħra——fuq il-kitba tal-Malti — xogħol ta' tliet ħbieb tagħna tal-qalb—u xi ħaġa iktar minn ħbieb, għax tnejn minnhom huma ta' ġewwa ġmielhom, u t-tielet, l-anqas ma nistgħu ngħidu li mhux magħqud mal-fehmiet u ħrariet tal-' GŻaqda.' — Nifirħu għalhekk lit- Zeac/er tal-ksiba sabiħa li għamel u nixtiqulu r-risq 1