FEJN MIET U NDIFEN ĠESU' Ħafna nies jaħsbu li Ġesti kien imsal- lab fuq muntanja. Imma dana ma hux minnu, u fl-Evanġelju l-kelma muntan- ja ma tissemmiex. San Mattew li kiteb l-Evanġelju l-ewwel wieħed, u kitbu bil- lsien Arami, għal-Lhud tal-Palestina, semma li fejn sallbu lil Ġesti kienet na- ħa msemmija makan Golgolta (XXVII 32. Ara wkoll Mk. XV, 22, u Gn. Fuq muntanja u m'hux muntanja ma qal xejn. Lil Ġesti sallbuh fuq blata għolja xi ħmistax-il xiber, maqtugħa għaliha, f' nofs ta' foss wiesa' donnu misraħ, qud- diem wieħed mill-bibien tal-belt. Din li joqtlu l-ħatja qrib il-bieb tal-belt, kie- net ħaġa li ssir qisha kull imkien. anqas minn mitt sena ilu, hawn Malta wkoll, kienu jgħallqu n-nies fix-xagħra tal-Furjana, jiġifieri ftit 'il barra mill- Bieb ta' Putirjal. Jekk inti tmur ir- Rabat u tidħol fil-ġnien ta' ħada l-bieb tal-Imdina, tara foss fejn jilgħabu l- foot-ball, u f'rokna tiegħu, fis-sur, tara bieb. Jekk tistħajjel li dak il-foss hu- wa wiesa' xi daqs li hu darb'oħra jew ftit aktar, u li f'nofsu hemm blata maq- tugħa: għalieha, ikollok xbieha tajba tan-naħa li fih kien imsallab Ġest. ''Mela, ma kienx hemm it-telgħa. tal- Kalvarju, li jsemmuha n-nies2'' isaqsi xi ħadd. Kien hemm u għadha hemm il-lum ukoll. Imma t-telgħa kienet (u għaż- Kif kienet il-Blata tal-Kalvarju meta sallbu fuqha lil Ċesi. Il-għar li hemm fil-blata, ma huhiex il-qabar ta' Kristu. imma kien xi ħaġa għażiża għal-Lhud, għax ħtija tiegħu tħalliet dik il-blata f'nofs il-misraħ. Il-Kalvarju kif inhu l-lum. lil Ċesii mejjet qabel difnuh. wara l-ħajt li jidher taħthom. Bak li donnu qabar, bejn il-kandlieri, hija l-Ħaġra fejn dilku Il-Blata tal-Kalvarju għolja m'ogħla l-balavostri, u moħbija Fil-lemin. jidher wiehed miż-żewġ. turġien li jieħdu fuq il-Kalvarju. ha) ġewwa l-belt. Tibda minn triq wat- ja, jgħidulha l-Wied u tibqa' tielgħa sa ma ma taqbad mat-triq ta' taħt is- sur. Biex minn hemm tmur il-Golgol- ta, kont trid tilwi fuq ix-xellug, timxi — ftit u toħroġ mill-bieb, u ssib ruħek fil- foss wati li semmejna, fejn kienet il- Blata. Lil Ġesu, biex wassluh il-Gol- golta, ħarġuh mill-Għassa l-Kbira, dak li jgħidulu Pretorju ta' Pilatu, niżżluh niżla, sat-triq il-watja li jgħidulha Wied, ilwew in-naħa tal-lemin mat-tel- għa li qegħdin insemmu, u ħarġuh mill- bieb għal misraħ ta' barra s-sur. ''Għaliex kienu jgħidulha Golgolta dik il-blata t'hemmekk2' Fl-Evanġelji miktub li Golgolta tfis- ser Ras ta' Mewt, jew qarriegħa. Im- ma. dit-tifsira aktarx tennewha l-kopis- ti, u tista' tkun minna u. tista' ma tkunx. Għax din ma qalhiex San Mat- tew li kiteb l-ewwel Evanġelju, imma min qalbu mill-Arami għal Grieg. San Mattew kiteb l-Evanġelju bl-Arami, u ma kellux għal fejn jgħidha, għax min jaf l-Arami kien jaf xi tfisser bla ma jgħidlu ħadd. B'dana kollu tista' tfis- ser Ras ta' Mewt ukoll, kif sa ngħidu hawnhekk. L-Arami kien qisu bejn Għarbi u Lhudi, u kien jixbaħ lil Malti wkoll, imma 'ġ' ratba ma kellhomx. Kienu jgħiduha dejjem. jiċbsa (ġemel kienu l-isem kien ifisser: Il-Blata l-Imġelġla, jiġifieri l-Mixquqa. (Għal dan għedt mill-ewwel li: min: qaleb: l-Evanġelju mill-Arami għal Grieg, u qal li Golgolta tfisser Ras ta'Mewt, jista' jkun li qal sewwa u jista' jkun li. le. Għal hekk, fejn sallbu lil Ġest: ma kienx. muntanja. Kienċt blata ftit għolja. Kienu jgħidulha; Tal-Ġolġol, jew għax kienet imġelġla, inkella għax kellha għamla ta' Ras ta' Mewt. Kif kien il-Qabar Ċdid li fih Jusef T'Arimatija difen il-Ġisem Imqaddes Ta' Ċesu. jgħidulu gemel). Aħna, dik il-għamla ta' qanpiena mdawra li jdendlu f'għonq il-bhejjem ma ngħidulhiex ġolġol2 Il- ġolġol ikun fih żewġ toqob, donnhom żewġ ħofor tal-għajnejn; u xaqq f'nofs- hom, donnu fejn kien l-imnieħer. Jis- ta' jkun mela li l-Blata tal- Golgolta kien fiha xi żewġ ħofor, waħda kull na- ħa, u f'nofshom xi ħaġa donnha mnie- ħer. Imma jista' jkun li kienet tfisser ħa- ġa oħra. Aħna, borma mixquqa ma ngħidux li hija mġelġla2 Issa, fil-Blata. tal-Golgolta kien hemm. xaqq. kbir, minn fuq għal isfel, u għadu jidher il- lum ukoll. Għal hekk jista' jkun li dak 'U l-Qabar li difnu fih lil Ġest, kif kien2' L-ewwel għidna li fejn sallbu lil Ġe- sil kien jixbaħ ġmielu lill-foss ta' taħt il-ġnien ta' ħdejn l-Imdina. Issa, is- tħajjel li l-ħajt ta' biswit is-sur huwa tal-blat. Il-Qabar li fih difnu 'l Ġesti kien imħaffer fil-ħajt tal-blat ta' qud- diem is-sur, hemm, qrib mill-Blata tal- Ġolġol, ukoll. Il-Qabar kien magħmul żewġ kma- mar: kamra barra u kamra ġewwa. Il- kamra ta' barra, bla bieb, miftuha dej- jem. Fl-art tagħha, mal-ħajt ta' ġew- wa, biswit il-bieb, kien hemm ħofra u Il-Qabar ta' Kristu kif inhu issa. Jidhru l-Franġiskani u n-nies, waqt il-purċissjoni li ssir kull wara nofs inhar fil-Bażilka. ġewwa l-ħofra bieb żgħir, jagħti għal kainra ta' ġewwa. Il-bieb iż-żgħir kien jingħalaq b'ħaġra mdawra, donnha ħaġra ta' mitħna, li jgerbuha ġewwa kanal imħaffer quddiem il-bieb. Il-kam- ra ta' ġewwa kien fiha ħnejja fil-ħajt u taħt il-ħnejja farxa tal-ħaġar. Il-mej- jet kienu jmidduh fuq dik il-farxa, u meta joħorġu, igerbu l-ħaġra l-imdaw- ra quddiem il-bieb, biex jagħilquh, u jordmu l-ħofra b'kollox biż-żrar u t- trab, Il-kamra ta' ġewwa kienet il-kam- ra tal-mejjet, u l-kamra ta' barra l- kamra ta' niesu, meta jiġu jibkuh. Hekk kien il-Qabar li fih difnu lil Ġe- sui kif jidher mill-Evanġelju. U oqbra ta' dil-għamla, qrib Ġerusalem, għad baqa' m'hux wieħed u tnejn. QWIEL TAL-PALESTINA Qal il-ħajt lel wetet: 'Liex txoqqniż'' ġawab: ''Asqal lijdoqqnil'. ħajt qal lil musmar: ''Għax qiegħed ittaqqabni2'' Wieġeb il-musmar: ''Saqsi 'l min qiegħed isammarnil' Tfisser li l-ħaddiem ikollu jisma' minn min iħad- dmu, u meta jagħmel dak li jkun imqabbad, u la għandu fidja anqas ħtija.