IL-ĠOBON TAN-NAR Ġużi Gatt Fost il-ħrejjef miġbura minn Patri Manwel Magri u li dehru għall-ewwel darba fis- sensiela Mogħdija taż-Żmien, insibu waħda magħrufa bħala il-Ħrafa tax-Xhur'. Din tgħid li darba kien hemm raġel fqir li ħareġ għodwa waħda jimxi għal għonq it-triq, sab bieb kbir miftuħ, daħal, ra mejda mifruxa fid-daħla tad-dar, u madwar il-mejda tnax-il ruħ jieklu. It-tallab ma kienx jaf, imma dawk l-irġiel jieklu mal- mejda kienu t-tnax-il xahar tas-sena. Talabhom xi ħaġa għax: 'Anqas belgħa ma ħadt illum' qallhom il-fqir. 'Oqgħod mal-mejda' qalulu, 'u kul magħna'. Meta xaba', wieħed mill-irġiel — li fil- fatt kien Jannar, imma l-fqir ma kienx jaf li dak kien Jannar — staqsieh: 'Xbin, x'jgħidu n-naħa tagħkom fuq Jannar7' U l-fqir, peress li kien raġel sewwa, wieġbu li Jannar kien xahar tax-xita u ta' kull ġid…ħaxix isir u kulma tixtieq qalbek. 'Xi: waħda mqabbla ma jgħidux7' reġa' staqsieh Jannar. 'Ara X'qallek' wieġbu. l-fqir, 'ngħidlek kemm trid': 'Jannar dejjem jitrekken fid- dar' 'Meta x-xemx issaħħan f'Jannar Ikollok biex fis-sajf timla d-dar'. 'Qamar Jannar ħareġ ix-xebbiet mill-għar; ħasbuh bi nharf' jannar tbissem u l-oħrajn bdew jidħku. Biex ma ntawwalhiex, anke Frar ried ikun jaf in-nies x'jgħidu fuqu, u l-fqir reġa' wieġbu bit-tajjeb ukoll: 'Frar fawwar, Tal-bidwi għana fid-dar.' 'Fix-xahar ta' Frar, Iżra', saqqi, u baqqi l-ħabaq għadsif' U baqa' sejjer hekk: għal kull mistoqsija tal-oħrajn, iħoll ilsienu għat-tifħir u jtella' mas- smewwiet ix-xhur kollha. Meta ġie biex iqum, talabhom xi ħaġa għall-mara u t-tfal, għax imsieken bil-ġuħ. Jannar ħa f'idu mindil (maktur) tal-ħobż, tahulu, u qallu: 'Meta trid xi ħaġa għid: 'Ifrexf', itlob li tixtieq qalbek, u jiġik. Meta ma tridx aktar għid: 'Arfa'', u l-mindil jintena waħdu. Ħudu miegħek; ma hux għal darba biss, imma għal kemm trid.' Il-fqajjar iżżieh ħajr, xtieq lilu u lil sħabu mitt elf ġid, u telaq lejn id-dar. Malli wasal qal lill-mara: 'Mart', issa jkollkom x'tieklu bix-xaba'l' Ħareġ il-mindil mill-ħorġa, qallu: 'Mfrex', u l-mindil firixlu ikla tabrom il-mustaċċil. Isimgħu ftit il-ħrafa x'tgħid li kien hemm mifrux fuq il-mindil: Meraq tal-fekruna tal-baħar magħqud bħall-baqta. Ross fil-forn. Ħobż tas-smid. Baqra bil-fenek ġewwa fiha (hawnhekk baqra hi dugħ tal- fuħħar). Ħasi moħxi (mimli). Qassatat tal-ful u l-piżelli. Qubbajt tal-għasel abjad. Imqaret sħan sħan. Ħabbgħażiż għat-tfal. Boqqa nbid ta' Alikant. Boqqa oħra ta' Malag mill- qadim. Frott għal qalbek, sa dulliegħa ta' Tripli fiha daqs kajjikk. Imma mill-lista ta' affarijiet tal- ikel ħallejna waħda barra għax xtaqna nagħżluha mill-oħrajn u nitħaddtu ftit fuqha. Ħallejna barra l-fatt li fuq il-mindil kien hemm ukoll il-Ġobon tan-Nar. Il-Knisja f'Għawdex taħroġ perjodiku ta' kull xahar jismu 'il- Ħajja f'Għawdex'. Fil-ħarġa ta' Diċembru 2006, Anton F. Attard kiteb artiklu fuq dan il-ġobon tan-nar għax, mid-dehra, Għawdex kien għad hemm xi xjuħ li jiftakru lil: nieshom jagħmlu dan il-ġobon. Anton F. Attard semma lil Manwel tal- Kumpar, li kien armat ħdejn ta' Savina, ir-Rabat t'Għawdex; lill- Pespus u liż-Żebbuġi, t-tnejn minn Ta' Sannat; lin-Nigru, mix- Xagħra; u lif Leli Farrugia, t- Trijestri, mir-Rabat. Dawn kollha, b'xi mod jew ieħor, jew għax kienu jbigħuh, jew għax kienu jagħmluh, kellhom x'jaqsmu, dari, mal-ġobon tan- nar. M'għandniex xi ngħidu, illum ma fadal ħadd minn dawn it- talin.. Imma peress li xtaqt nitkixxef iktar, fettilli nkellem lil Consiglia Azzopardi, minn Ta' Sannat u bis-saħħa tagħha sirt naf lil Feliċa Saliba, taż- Żebbuġi, minn Ta' Sannat stess, u lil Liza Mizzi, ta' Ġakbu, mill-Għarb. Din il-kitba li ġejja nġabret bis-saħħa tagħhom ilkoll. Liza Mizzi, lum mgħobbija bil- għomor, fi: żmienha kienet raħħala. Familtha kienu jrabbu l-bhejjem. Il-bhejjem kienu jagħtu l-ħalib, li kien jinbiegħ jew frisk, x'aktarx mibgħut lejn Malta, jew magħmul fi ġbejniet, friski, moxxi, jew tal-bżar. Imma xi kultant ir-raħħal kien jibqa' b'iktar ħalib milli kien jiflaħ jikkonsma jew ibiegħ. Dan kien jiġri l-aktar meta d-dgħajsa jew vapur tal-mogħdija bejn Malta u Għawdex ma kienx jaħdem. Il-ħalib iż-żejjed kien jintefa' ġo kaldarun apposta u JITTAMMAS bħas-soltu; qisek se tagħmel il-ġbejniet. 'Jittammas' jiġifieri titfagħlu l- QTAR TAT-TAMES.. Bil-qtar tat-tames, il-ħalib JOBQOT — jiġifieri parti minnu tibbies u ssir BAQTA, u l-parti l-oħra ssir ilma u jissejjaħ XORROX. Il-ħalib malajr jobqot jekk it-tames ikun tajjeb, imma qabel ma l-proċess jintemm — jiġifieri meta l-baqta tkun għadha fi stat ii tista' tibbies ftit ieħor, il-kaldarun bil- ħalib jittella' fuq in-nar. Hu għalhekk li l-ġobon jissejjaħ 'ġobon tan-nar. — Dari kien jintuża kenur, imma fi żminijiet eqreb lejna kinet tintuża spiritiera tal-istim (primus). Il- ħalib jitħalla jisħon sew, imma ma jitħalliex jiftaħ jagħli. Hawnhekk tidħol is-sengħa. Liza ta' Ġakbur qaltli li 'x-xogħol waħdu jurik', imma bħal f'kollox, għal dil-biċċa xogħol irid ikollok ix-xeħta. Malli tara li l-ħalib imtammas se jiftaħ jagħli, tniżżlu minn fuq in-nar u tħallih jibred. Hawnhekk issa trid iġġib xi ftit qwieleb kbar, bħal dawk li jintużaw għall-irkotta; u l-pass li jmiss ikun li terfa' l-baqta minn ġox-xorrox u. titfagħha. fil- qwieleb. Kieku dil-biċċa xogħol nagħmluha llum, m'għandix dubju li nerfgħu il-baqta b'xi mgħarfa kbira jew b'kuċċarun. Imma meta Liza Mizzi kienet qed: tispjegali dil-parti tal- proċess, użat kelma li lili tgħidx kemm għoġbitni u nixtieq naqsamha magħkom: Kaldarun tal-enemel li fih Felic Camilleri Taż-Żebbuġi, minn Ta' Sannat, kien itammas il-ħalib biex jagħmel il-ġobon. Disinn meħud minn ritratt provdut minn Feliġa Saliba Qaleb kbir magħmul mis-simar. Disinn meħud minn ritratt ipprovdut minn Feliċa Saliba. Aħna, fil-Malti, nużaw il-kelma 'ħafna', bħal meta ngħidu 'Ganni għandu ħafna flus'. Issa jekk inti toqgħod bil-pinna U bil-klamar tista' tgħid li l-kelma 'ħafna' proprjament tfisser a handful — ponn, jew dak l- ammont li jirnexxielek TAĦFEN b'id waħda. Jiġifieri kien hemm żmien li wieħed seta' jgħid: 'Cikku daħħal idu fis-sassla u qabad ħafna flus', u din is- sentenza kienet tinftiehem li Ċikku picked up a handful of coins. Biż-żmien, il-kelma 'ħafna' ġiet tfisser kif tfisser ilum — jiġifieri a lot. Issa Liza Mizzi qaltli: 'Taqbad. il-baqta ĦAFEN ĦAFEN minn ġol- kaldarun u titfagħha fil-qaleb'. Meta lissnet il-kelma 'ħafen' għamlet il-pali ta' jdejha flimkien, biex turini kif. Mela fil- waqt li l-kelma 'ħafna' tfisser b'kemm tista' taħfen b'id waħda, il-verżjoni maskili tal- kelma, jiġifieri 'ħafen', tfisser b'kemm tista' taħfen b'idejk it- tnejn. Kelma sabiħa li biħsiebni nibqa' niftakarha. Mela taqbad il-baqta ĦAFEN ĦAFEN minn ġol-kaldarun, u titfa' kull ħafen ġol-qaleb. Il- ħafen baqta li titfa', jiċċattja fil- qiegħ tal-qaleb, għax il-baqta tkun ratba. Qabel ma titfa' t- Lisa għamlet il-pali ta' jdejha flimkien Biex turini kif ikun ĦAFEN tieni ħafen, trid tferrex il-bżar iswed IMKISSER fuq l-ewwel saff ta' baqta. Użajt il-kelma 'imkisser' għax Liża fissritli li ż- żibeġ tal-bżar iswed ma jridux ikunu misħuqin jew mitħunin b'mod (li jsiru trab, imma sempliċement imkissra b'xi ħaġa iebsa biex iż-żibġa tinqasam f'biċċiet ikbar minn traba. Mela titfa' l-bżar mkisser fuq l-ewwel saff, taqbad ħafen ieħor baqta' minn ġol-kaldarun u titfgħu fuq il-bżar. Terġa' troxx il-bżar fuq dan it-tieni saff, u tibqa' sejjer hekk sakemm timla' l-qaleb sa fuq. Il-qaleb mimli baqta jitħalla joqtor, imbagħad jitqiegħed x'imkien għall-frisk, għal ftit: ġimgħat, sakemm il-baqta tinxef, tibbies, u ssir ġobon. Hi u tinxef, il- baqta tinxtorob u tiċkien — tinżel anke sa nofs il-volum li kellek fil-bidu, imma xorta tispiċċa b'ġobna ferm ikbar minn ġbejna. Skont Liza Mizzi ta' Ġakbu, din il-ġobna kienu mbagħad jgħaddsuha fil-ħall: għal xi ġurnata jew tnejn, biex tieħu t- togħma tal-ħall ukoll, imbagħad iroxxu fuqha aktar bżar mitħun. Tiġi qisha bħal ġbejna tal-bżar kbira, u kienu jaqtgħu minnha u jbigħuha bl-użin. ĠOBON TA' SQALLI F'Għawdex għadhom: sallum isemmuh dan il-ġobon. Felica Saliba taż-Żebbuġi, li toqgħod fi Triq il-Knisja, Ta' Sannat, tiftakar li nannuha Feliċ, kien jagħmel il- ġobon u l-butir, u kien isiefru barra minn Malta (jew minn Għawdex) x'aktarx lejn Sqallija. Il- butir u l-ġobon kienu jitqiegħdu ġo kaxxi magħmula mit-landa, u li fuqhom kien ikollhom miktub: 'C, Felic' tfisser: Camilleri Felic, in- nannu ta' Felica. Skont Felica, il- kaxxi kienu jmorru barra minn ĦSDALCHIE SA SANNAT G0Z0 Malta mimlija bil-ġobon u l-butir li kien jagħmel nannuha, u jerġgħu jiġu Malta vojta; biex jerġgħu jimtlew. id-disinn t'hawn taħt hu meħud minn ritratt ta' waħda minnhom. Felica urietna wkoll il- qwieleb u l-kaldaruni, ii minn ritratti tagħhom saru d-disinji li jidhru f'dan l-ariklu. Il-kaldaruni kienu jitqiegħdu fuq l-ispiritieri tal-istim (primus). Xtaqt ħafna nkun naf m'għand Felica nannuha kif kien jagħmel il- butir, imma ma kenitx taf. Fil-Malti, l-kelma 'butirf' x'aktarx ġejja mill- Isqalli:: butiru. Imma. fil-lingwa Mattija (kienet) teżisti wkoll il-kelma Semitika: SEMEN, li turi li niesna ilhom jafu bis-semen, jiġifieri bil- butir, minn żmien in-nisel tal-ilsien Għad hawn xjuħ, li ltqajt magħhom jien, li: għadhom jiftakruha din il-kelma. Għalihom is-semen hu dak il-materjal li jibqa' joħroġ mill-ġbejniet tal-bżar meta dawn ikunu maħżuna fit-tul f'xi flixkun jew ġarra. Niesna dari kienu jlaqqtu dak l-artab minn mal- ġbejniet u jżiduh għat-togħma mal-- minestra, kawlata, jew ma' x'hiex iridu. imma etimoloġikament, semen tfisser 'butir', u ŻIBDA, kelma oħra li llum qiegħda biss fid- dizzjunarju, tfisser 'krema'. Ġobon tan-nar, semen, u żibda: kollha jfakkruna x'kellna fl-imgħoddi u x'armejna matul iż-żmien, kemm f'dik li hi lingwa, u kemm f'dik li hi kultura tagħna. L GO Ġużi Gatt Kaxxa tal-metall (landa) li fiha C. Felic kien isiefer il-butir u l-ġobon barra minn Malta.