28. is-Sibtizta' Novembru 2016 L-ORIZZONT MILL-ISTORJA TAT-TIĠRIJA TAL-VITORJA MINN FOMM IL-QADDIEFA U D-DILETTANTI (16) il-kitba tal-lum se nis- F letxi siltiet mill-interv- ista li kont għamilt lil Salvu Grech — dilettant Sen- glean li fi kliemu, ir-Regatta Nazzjonali u l-festa tal- Vitorja minn dejjem kienu parti minn ħajtu. Għalih, l-Isla fir-Regatta kienet tiġi l-ewwel u qa- bel id-distretti l-oħra, anke meta l-ekwipaġġi Sengleani fis-snin 70 u 80 ma baqgħux jirbħu r-rebħ tal-paljijiet bħalma kienu jagħmlu fis- snin 50 u 60. Lil Salvu (illum mejjet) kont ilni nafu s-snin, dejjem għandu x'jagħmel u dejjem m'għaġġel, iżda meta kont niltaqa' miegħuu nsemmilu r-Regatta, allura kien jinsa' l-għaġġla tiegħu u jintilef jitkellem dwarha. ' għamilthielu fid-dar tiegħu fil-bidu tas-snin 80, iżda ak- tar tard kont għamiltlu oħra meta kien rikoverat fid-dar ta' l-anzjani Sant'Anna, fl- Isla. L-ewwel mistoqsija tiegħi kienet dwar x'tifkiriet kellu tat-tiġrijiet ta' qabel il- gwerra. B'kalma kbira fuqu beda hekk: '… fi tfuliti niftakar lill- qaddiefa Sengleana jieħ- du ħsieb l-opri li kienu se jġerru bihom, u ladarba l-opra tintiżen u tingħata s- sinjal allaħares xi ħadd jer- saq maġenbha. 'L-għoti tas-sinjal (il- bandiera) kien ifisser li l-opra tkun tkejlet u lesta għat-tiġrija. Il-kejl kien isir fil-Boat House tal-Gvern, il-Marsa, lejlet il-Vitorja fil- għodu jew fil-għaxija de- jjem skond kif kien imissek. Ġieli marru erba' dgħajjes, u meta jirritornaw il-Ponta kienu jmorru tnejn oħra. L- istess kien jiġri fis-snin 50. 'Jien, ġieli kont inkun preżenti għall-għoti tas-sin- jal u mhux l-ewwel darba li magħna kellna lil ta' Bormla jew tal-Birgu. 'Qatt ma niftakar li nqa- la' xi argument jew inkwiet fost il-qaddiefa. Ir-rivalità u l-pika ta' bejniethom kienu jħalluha waqt it-tiġrija fejn kull ekwipaġġ kien jagħmel l-almu tiegħu biex jegħleb lir-rivali tiegħu u jirbaħ il-palju ta' l-ewwel għal- lokalità tiegħu …' 'Safejn niftakar jien, fi tfuliti, l-ebda qaddief minn xi distrett ma kien imur f'distrett ieħor qabel it- tiġrija. Kif taf int, normal- ment il-qaddiefa li kienu jġerru fir-Regatta kienu jkunu barklori u għalhekk kollha kienu jafu lil xulxin u jiltaqgħu fuq il-lant tax- xogħol, iżda biex żgur ma jinqalax inkwiet bejniethom ftit li xejn kienu jitkellmu 'Waqt il-provi, l-atmos- fera fil-port kienet tkun qi- sha t-tiġrija. Id-dwana u x-xtut tal-Belt u tal-Furjana kienu jkunu mimlijin bin- nies, u daqshekk ieħor kienu mimlijin bin-nies il-Ponta tal-Isla u l-ġnien tal-Gardjo- la, ħafna minnhom bl-istop watches f'idejhom jirrekord- jaw il-ħin ta' kull dgħajsa li tieħu t-triq. Fil-Gardjola ġieli ltqajt ma' Bormliżi li kienu jaħdmu miegħi t-tarzna, iżda dari, fil-Gardjola kien ikun hemm biss nies mill- Isla għax ta' Bormla u tal- Birgu kienu jħobbu jmorru jaraw il-provi mix-xatt tal- Belt jew inkella minn fuq id- dgħajjes …. Salv, jingħad li Marsamxett kienu jidħlu fil-kanal jumejn qabel: il-Vitorja kellhom xi mħażen f'Xatt il-Belt fejn jerfgħu d-dgħajjes7 'Marsamxett kienu jit- ħarrġu fil-port l-ieħor …kie- nu jidħlu għal provi jumejn qabel it-tiġrija. Kienet tkun xena sabiħa, kienu jġibu magħhom Ferilli, Dgħajjes, Frejgatini, Kajjikki u sahan- sitra laneċ mimlijin bin-nies, u f'nofshom id-dgħajjes tat- tiġrija … l-aħħar ġimgħa ta' provi, ħafna mid-dilettanti kienu jqisuha bħala tiġrija kuljum, għax kull dgħajsa tat-tiġrija kienet tkun arma- ta bl-aħjar qaddiefa ta' kull distrettuallura wieħed seta' faċilment josserva r-rivalità li kienet teżisti bejniethom anke fil-provi, l-aktar meta żewġ opri rivali jinzertaw telgħin flimkien fil-kanal … 'Le, jien ma niftakarx li Marsamxett kellhom xi mħażen f'xatt il-belt kienu jirritornaw lejn Marsamxett flimkien tard filgħaxija s'intendi, l- istess xena ta' saħħa u briju kienet tirrepeti ruħha f'jum il-Vitorja xi siegħa qabel ma tibda r-Regatta …' Salv nismagħhom jgħidu li l-imgħallem Leli Pulċ li kellu l-maħżen tiegħu l-Kalkara, fis-snin tletin kien bena erba' dgħajjes. tal-Pass: għall-erba' distretti kbar - Bormla, Birgu, Isla u Marsamxett … x'taf tgħidli dawn id-dgħajjes7 'L-erba' dgħajjes li qed issemmi int kienu nbnew mill-imgħallem Leli Pulċ tal-Kalkara - waħda għal Bormla, l-Isla, il-Birgu u Marsamxett qabel. il-gwer- ra. 4Dawn 'kienu dgħajjes mibnijin apposta għat-tiġrija u kienu jsejħulhom 'Fancv Boats'. Jien ma niftakarx jekk, jekk id-dwana kinitx tathom il-pass tal-għaxra. L-ewwel dgħajsa li nbniet kienet għad-distrett ta Mar- samxett, u fit-tiġrija kienet L-aħħar fażi tal-korsa tad-dgħajjes ta' bl-Erbgha fl-1938 miżbugħa safra. Niftakar li l-Beltin kienu ġerrew biha weħidhom, u l-ekwipaġġ tagħhom kien ġerra bl-ew- weltliet qaddiefa bilqiegħda u l-poppier bilwieqfa jekk m'iniex sejjer żball, il- poppier tagħha kien Kar- mnu Saliba magħruf bħala l-Krajm. Dak in-nhar l-ebda distrett ma kien ipprotesta għax din id-dgħajsa kienet ħafifa. 'Is-sena ta' wara, id- distretti tal-Isla, ta' Bormla u tal-Birgu ordnaw waħda bħalha għand l-imgħallem Pulċ, u b'hekk fis-sena ta' wara għat-tiġrija fil-kanal kien hemm erba' dgħajjes l-istess. WNiftakarhom:— jgħidu li dawn id-dgħajjes kienu jbatu fuq il-pruwiera, u minħabba hekk l-Isla kienu tellgħu lil ċertu Charlie For- mosa (tal-Oscar) u allura d-dgħajsa ġiet fuq iż-żewġ bordijiet. Niftakar ukoll li l-ekwipaġġ ta' din id- dgħajsa li kienet issemmiet Vittoria kien kompost minn Charlie Formosa (tal-Oscar) Leli Micallef (in-Nanna Klara), Lorrv. Caruana u George Caruana (Il-Bubli John).' Dawn id-dgħajjes kienu ta' sidien privati jew tal-poplu bħalma. kienu. l-Kajjikki. t- Twal) 'Kienu tal-poplu, għall- inqas tagħna kienet żgur … kienet saret mill-ġbir fost il- ża Fe ċġi barklori u d-dilettanti Sen- gleani …. miftakar li anke lotteriji kienu jsiru f'ras it- taraġ tal-Ponta …' Dawn. id-dgħajjes kienu ġerrew bihom wara l-gwerra2 'Ma ġerrewx bihom fl- 1951: għaliex fil-gwerra spiċċaw it-tliet dgħajjes minn erbgħa u baqgħet biss dik tal-Isla. 'Meta fl-1951 tħabbar li kienet se jsir it-tiġrija, u d-distretti tal-Birgu u tal- Marsa saru jafu li l-qaddiefa Sengleani kienu se jġerru biha bdew jipprotestaw fuqha għax saħqu li din id-dgħajsa kienet eħfef mill- oħrajn, u minħabba hekk, f'dik l-edizzjoni din id- dgħajsa ġerriet f'kategorija oħra: … niftakar li fiha kien ġerra zijuk Kieli … u jien biex niċċajta miegħu kont ngħidlu -— tieħu l-ewwel għax se jġerri waħdek … 'Dak iż-żmien id-dis- trett tal-Isla kien qed jif- forma ruħu mill-ġdid, u għalhekk insibu numru kbir ta' ħabrieka fosthom Ġużeppi Formosa (In-Ni- ger), Salvu Mizzi (il-Pajsu), Kieli Degiorgio (Favett), Gustu Cachia (Battajola) li kien jieħu ħsieb il-laqgħat li kienu jsiru perjodikament fid-dwana, is-surmast Cen- su Borg, Pawlu Gaffarena (Gidoni) u ħafna oħrajn li kellhom għal qalbhom ir- Regatta …7 ikompli f'ħarġa oħra