Don Brandano Caxario u l-għejun primarji — xi punti ta' riflessjoni -għan ewlieni ta' dan l-artiklu huwa li joffri xi punti ta' riflessjoni fuq il-ħajja tan-nutar Don Brandano Caxario li nsibu ħjilijiet tagħha fl-għejun primarji tas-seklu sittax.2 B'hekk inkunu nistgħu nifhmu aħjar għaliex Brandano kien imqanqal li jittraskrivi l-Kantilena għall-posterità, u kemm l-espressjoni poetika tagħha sabet xebhu milja fl-esperjenzi personali ta' dan in-nutar. Joħroġ sabiħ ukoll l-impatt li l-miġja tal-Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann kellha fuq l-infiltrazzjoni tal-ideat Luterani f'komunità iżolana li ħafna storiċi dejjem iddeskrivewha arkajka u Medjevali. Il-ħeffa tat-tixrid tal-ħsieb Riformista fl-ewwel nofs tas-seklu sittax, speċjalment fost nies letterati bħal Brandano, tagħti lok għal riflessjonijiet oħra fuq x'timbri nagħtu lis-soċjetà Maltija f'dan il-perjodu delikat ta' tranżizzjoni. Biex isir dan l-istudju ġew ikkonsultati bosta dokumenti li fil-parti l-kbira tagħhom huma mniżżla fil-kitbiet ta' Godfrev Wettinger u Mikiel Fsadni.' Dan l-istudju se jibda billi jiddiskuti l-għejun primarji misjuba fl-Arkivju Notarili li jesprimu l-aħħar xewqat ta' Brandano, imbagħad se jgħaddi biex jesplora d-dokumenti tat-Tribunal tal-Inkwiżizzjoni li jgħinuna biex inħarsu lejn dan in-nutar b'mod aktar uman, għalkemm b'ħafna riservi. Fid-depożizzjonijiet mistura ġo dan l-arkivju, il-karattri li nsibu fl-atti notarili flimkien ma' oħrajn li kienu jifformaw parti mis-soċjetà li trabba u għex fiha Brandano, jingħataw il-ħajja permezz tal-interrogazzjonijiet. Fl-aħħar ta' dan l-artiklu se jitqajmu xi punti ta' riflessjoni bil-għan li jgħinuna nifhmu aħjar x'setgħet fissret il-Kantilena għal Brandano Caxario. L-aħħar xewqat tan-nutar Brandano L-aħbar tas-sejba tal-eqdem kitba bil-Malti fis-snin sittin issorprendiet mhux ftit. In-nies stagħġbet għaliex ħadd ma basar li xi ħadd intellettwali li kien ġie deskritt bħala poeta, filosfu u oratur kien se jieħu l-inkarigu biex ''ibaxxi' lilu nnifsu u jikteb bil-lingwa tal-kotra.' U dan aktar u aktar meta wieħed iqis li din il-kitba, li hija minsuġa b'versi retoriċi u allegoriċi, kienet tesprimi b'sengħa mħaddma tajjeb sentimenti mħallta ta' diqa u tama u għalhekk donnha nkitbet f'mument meta l-awtur kien għaddej minn żmien ta' tiġrib. Il-kobor u l-importanza tas-sejba tal-Kantilena jixhidhom il-fatt li din il- poeżija għadha tqajjem interess u għatx għal aktar analiżi. Mhux ta' b'xejn għalhekk li meta wieħed ikun qed iqalleb il-folji tar-reġistri notarili l-isem 'Caxaro', fil-forom varji tiegħu, iqajjem kurżità. Il-wirt letterarju li ħalla dan il-kunjom huwa kbir wisq u jħalli 'lkulħadd għatxan għal tagħrif ieħor, u għaliex le, forsi anke s-sejba ta' aktar kitbiet bil-Malti fost il-gzuz ta' dokumenti li għadhom ma ġewx miflija peress li qatt ma kienu aċċessibbli għar-riċerkatur. Kien f'mument ta' kurżità simili li ġibidli l-attenzjoni l-isem ta' Brandano Caxario' f'volum numru disgħa tal-atti tan-nutar Bartolomeo Axisa.' In-nutar Axisa huwa diġà msemmi fil-kitbiet ta' Wettingeru Fsadni, li rreferew għall-ftuħ u l-qari tat-testment solenni ta' Brandano Caxario, miktub fis-17 ta' Settembru 1565.5 Il-kurżità kompliet tikber meta, ftitfolji wara l-kopja tat-testment, tfaċċa kuntratt ikkategorizzat bħala ''Inventarium Bonorum Venerabilis Brandanus Caxario' li ma kien xejn ħlief lista tal-affarijiet mobbli, immobbli, annimali u introjtu ieħor li ħalla warajh dan il-qassis/nutar' Tiftix ieħor żvela kif Brandano Caxario kien għamel għall-inqas testment ieħor qabel dak tas-17 ta' Settembru 1565. Dan jirriżulta minn kopja ta' kodiċilli'0 li tinsab fir-reġistri tan-nutar Juliano Muscat u li ġġib id-data 13 ta' Marzu 1563, fejn hemm referenza għal testment li kien inkiteb minn idejn l-istess Caxario u li kien ġie kkonservat min-nutar Muscati' (ara Appendiċi I). Importanti li wieħed isemmi li kienet teżisti battalja antika bejn in-nobbli u l-qassisin għall-pussess ta' riżorsi ekkleżjastiċi u mhumiex.' Qassis li kien membru tal-kleru kien jinħtieġlu dispensa mill-Papa biex ikun jista' jagħmel testment, u fin-nuqqas ta' din, l-awtoritajiet ekkleżjastiċi kellhom dritt għall- eredità tiegħu.'5 Fil-fatt, fil-kodiċilli Brandano jsemmi li huwa kellu dan il-permess appostoliku'' u għalhekk ħassar żewġ legati ta' għaxar ewwieq' il-wieħed biex dak li qabel kien imħolli lin-nobbli Gerolamo de Inguanes'$ u lin-nobbli Vincenzo Cagege'' issa ġie mħolli lil Laura Bonello, it-tifla ta' ħarġa LXXXVII 2014 'S Interessanti ngħidu li f'dan il-perjodu kienet użanza fost in-nutara li fil-kodiċilli jdaħħlu xi kwotazzjoni magħrufa li b'xi mod tiġġustifika l-bidla tal-ħsieb tat-testatur. F'dan il-każ, Caxario, wara li jtenni li l-volontà umana hija mutabbli u għalhekk tista' tinbidel sal-mewt (voluntas hominum ambulatoria est usque ad mortem)' ikompli billi jikkwota'0 preċiżament mill- Ktieb ta' Ġob: ''jgħid Ġob, il-bniedem imwieled mill-mara u qatt ma jibqa' fl-istess stat permanenti tiegħu' (dicente Job homo natus de muliere nunquam in eodem statu permanent). Kif ser jiġi spjegat 'il quddiem, meta wieħed jifli sew u jaqra b'mod sħiħ din is-silta meħuda mill-Bibbja, ma jistax ma jinnotax ix-xebh kbir li hemm fis-sinifikat bejn il-kitba ta' Ġob u l-Kantilena, kif ukoll kemm dawn iż-żewġ kitbiet jorbtu tajjeb mal-ġrajjiet li sawru ħajjet Brandano Caxario. Iżda għalissa ejja nkomplu ngħarblu d-dokumenti. Il-maħbubin ta' Brandano u t-tfal tagħhom Il-pass li kien imiss kien li jiġu studjati kemm it-testment kif ukoll l-inventarju tal-beni ta' Brandano, u dan sabiex wieħed jipprova jislet tagħrif personali fuq in-nutar. L-istess bħat-testmenti, l-inventarji huma għajn ewlenija ta' tagħrif u jgħinu biex ipoġġu persuna li tkun għexet mijiet ta' snin qabel f'soċjetà u f'kuntest li huma aljeni għalkollox minn tal-lum. Infatti joħorġu bosta punti interessanti mill-qari tat-tnejn. Bħalma diġà ntqal, l-aħħar testment ta' Caxario nkiteb fis-17 ta' Settembru 1565, ftit jiem wara li spiċċa l-Assedju l-Kbir u ftit ġranet, jekk mhux sigħat, qabel ma miet.2 Fil-ftuħ tat-testment jingħad li dan kien inkiteb minn id Ferdinando Chiappara'' (sic) peress li Caxario kien dgħajjef u marid imma tajjeb minn moħħu. F'dan it-testment Brandano ħalla bħala werriet universali tiegħu lin-nutar Juliano Muscat.2 Interessanti l-fatt li ma jissemmew la Katarina Aczopardo, li kienetil-konkubina ta' Brandano għal aktar minn għoxrin sena, u lanqas uliedhom is-subien. Hawn ta' min jagħmel parenteżi ċkejkna u jiġbed l-attenzjoni li tul ħajtu Brandano darbtejn kellu l-inkwiet mal-awtoritajiet ekkleżjastiċi fl-1546 u fl-1563, peress li ġie mixli li kien qiegħed ixerred ideat Luterani li kienu jmorru kontra t-tagħlim tal-Knisja, fosthom li l-qassisin ma kellhomx bżonn id-dispensa tal-Papa biex jiżżewġu. Għalhekk, għalkemm il-konkubinaġġ tiegħu kien magħruf sew fost dawk li kienu jafuh, huwa ma setax jagħraf lis- sieħba tiegħu u lil uliedu b'mod formali u legali. Madanakollu, l-aktar ħaġa li tolqot l-għajn f'dan it-testment kienet l-inklużjoni ta' ċerta Clara, sciava manumissa de Catania (l-ilsira meħlusa ta' Katanja) u wliedha f'post prominenti fost il-werrieta partikolari. Infatti, kemm Clara kif ukoll uliedha bniet u subien' isibu posthom eżatt wara li jissemma l-Isqof u s-sehem li Caxario kien ħalla lill-Knisja u l-membri l-oħra tal-kleru. B'ġesthekk imsejjaħ 'ta' mħabba'', kif ukoll għall-maħfra ta' dnubietu, lil Clara u lil uliedha Brandano ħallielhom għaxar ewwieq li kellhom jingħatawlhom mill-werrieta fi żmien sena wara mewtu. Wieħed għalhekk awtomatikament jistaqsi: min kienet din Clara u x'sehem kellha hi u wliedha fil-ħajja ta' Brandano 2 Tgħid waħda minn uliedha l-bniet kienet dik li f' Awwissu 1549 għammdet tifla bl-isem ta' Mariola u li tniżżlet fir-reġistri tal-knisja tan-Naxxar sempliċiment bħala la figlastra di Notaro Brandano Caxar di Mosta P' j , EP Ż JERGAa alhan ie b Tr i, mhis 2 FEWW żlow U B lmran, sma Srecm, 4 seba każ serjeta Jiepeeemin PI aa Fġ tan KAWŻI Tela Seċem SE Ż WP jek ghin ti DES ġraw siċemtenatie £ dew) fik paiħsi jafu femm, sa sena. L-mmwm miri 8, tad dmewi5 $ PRAGRL ap À0i Awove- sq in ak ffumu FWAG fr M4Nġ Il-parti fit-testment ta' Brandano Caxario fejn qed iħalli werrieta lil Clara u wliedha. ANV, R 32/9, f. 3v (22.1x.1565) (Ħajr lill-Arkivju Notarili, il-Belt Valletta) ħarġa LXXXVII 2014 Traduzzjoni: Ukoll 'il fuq imsemmi testatur ħalla legat u b'titlu ta' legat (ħalla) lit-tfal kollha, subien u bniet, ta' Clara manumissa de Catania għaxar ewwieq ta' valur tajjeb li għandhom jiġu mogħtija u kkonsenjati lilhom fi flus jew f'parti ta' għaxar ewwieq skont il-formam bullae bir-rata ta' għaxra fil-mija fi żmien sena mill-mewt tal-imsemmi testatur u dan għall-imħabba t' Alla u għall-maħfra ta' dnubietu. 2 (Traskrizzjoni u traduzzjoni tal-awtriċi). Sfortunatament s' issa l-għejun primarji għadhom ma tefgħux dawl ieħor biex jgħinuna nirrispondu dawn il-mistoqsijiet, anzi bil-kontra l-għaliex f'Lulju 1563 waqt il-ġuri ta' Caxario, Lorenzo Falzon stqarr quddiem l-Inkwiżitur Cubelles li Brandano kellu konkubina li kienet magħrufa bħala figlia di Preicio (it-tifla ta' Preicio) u li minnha kellu ħamest itfal (ara isfel). Mistoqsi: X'taf fuq il-ħajja, il-fama, il-konverżazzjonijiet u d-drawwiet tal- imsemmi Sinjur Brandano(2) Irrisponda: Li minn madwar għoxrin sena 'l hawn l-imsemmi don Brandano żamm bħala konkubina tiegħu waħda msejħa t-tifla ta' Preicio li magħha nissel ħamest itfal, sa fejn jaf dan ix-xhud, u din il-konkubina għadu jżommha sal-ġurnata tal-lum, u li spiss jiddiskuti mal-eretiċi msemmija hawn fuq. (Traskrizzjoni u traduzzjoni tal-awtriċi) Ftit jiem qabel, fit-28 ta' Ġunju 1563, Nicola Xerri wkoll xehed quddiem l-Inkwiżitur u stqarr li Brandano kellu konkubina u li 'kienu jgħidu' li minnha kellu ''piu di cinque figloli' (aktar minn ħamest itfal) perċ ma semma la l-ismijiet u lanqas kinux subien jew bniet.'' Min-naħa tiegħu, Brandano, meta ġie mistoqsi kemm kellu tfal wieġeb li kellu tliet subien. Jista' jagħti l-każ li huwa stqarr hekk minħabba li kien maħkum mill-biża' u ma riedx ikompli jgħarraq is-sitwazzjoni tiegħu mal-awtoritajiet. Dan aktar u aktar meta wieħed jiftakar li l-Inkwiżitur Cubelles ma kellux relazzjonijiet tajba wisq mal-kleru Malti peress li xi snin qabel dawn kienu xlewh quddiem il- Papa b'abbuż ta' poter.'$ Dawn it-tliet stqarrijiet kontemporanji jqajmu kurżità għaliex skont l-arblu tar-razza ppubblikat minn Wettinger u Fsadni, Katrina Aczopardo kellha tal-anqas seba' subien li b'xi mod jew ieħor huma ddokumentati fl-għejun primarji. Jista' dejjem jagħti l-każ li 't-tifla ta' Preicio'' kien il-laqam ta' Katarina Aczopardo u li ż-żewġ xhieda ma kinux jafu eżatt kemm kellu tfal Brandano, għalkemm Falzon żgur li kien midħla sew ta' Brandano peress li l-laqgħat sigrieti tar-Riformisti Luterani li kien jattendi Brandano kienu jsiru għand missier Falzon. Jista' jkun ukoll li ''t-tifla ta' Preicio'' ma kienet ħadd ħlief xi konkubina oħra ta' Caxaro (forsi Clara) u li minnha kellu ħamest itfal filwaqt li minn Katarina kellu mill-anqas seba' subien. Fin-nuqqas ta' provi konkreti, kull ipoteżi hija possibbli. Ngħaddu issa għall-inventarju tal-beni ta' Caxario fejn jerġa' jingħad li n-nutar Juliano Muscat kien il-werriet universali ta' Caxario'' (ara Appendiċi ID), kif ukoll jingħata dettall tal-introjtu li Brandano kellu mill-artijiet u xi flejjes li kellu jagħti u jirċievi.1l Xi kurżitajiet li wieħed jiltaqa' magħhom tul din il-lista huma li Brandano kellu: e xidjar, imsaqqfa u mhumiex, ir-Rabat in-naħa ta' Santa Margerita e senduq tal-ġilda bil-għatu e saqqu mimli bis-suf e farsata(biċċa drapp magħmula mis-suf) bajda' e żewġ siġġijiet, wieħed tal-ġilda u l-ieħor tal-injam e. żewġ mantelli e libsabiex iqaddes e brevjaru missalin e traverseri (imħaddaj'' mimlija bis-suf e pavigluni' u l-aċċessorji tiegħu li kienu meħuda minn Joannello Maczara bħala erarju tal-Kurja tal-Isqof, mid-dar ta' Antonio Caxaro, id-dar li fiha Don Brandano kien jinsab marid u fejn miet e mantellieħorġdidlikien jinsab għand il-manifku Hieronimo Inguanes e. biċċtejnartfejn xulxin li kienu jinsabu l-Wardija (la Guardia) in-naħa ta' San Termo (Sant'Iermu) jew inkella tal-Latmija e ħmarlikien investa f'xirka għall-valur ta' wqitejn u għoxrin irbiegħi, ħmar li laħaq miet e bank tal-injam li kien jinsab fid-dar ta' Antonio Caxaro'$ ħarġa LXXXVII 2014 e ktieblikienjismuLicapituli diloregno li kien ġie misluf lil Bartolomeo Bonellu u li kien għadu għandu e uqitejnutmienjau għoxrin irbiegħi li kien ħa mingħand Don Francesco di Alagona biex għamel it-testment tal-mejjet Alvaro de Navau likienu ġew imħallsa lill-Onor. Katerina Aczupard bħala parti mis-somma ta' tliet ewwieq u tmintax irbiegħi li din l-istess Katerina kienet sellfet lill-mejjet Caxario e baqrauerħalikien investa f'xirka ma' Simuni Calleia bir-rata ta' sitt ewwieq u ħmistax irbiegħi e baqra oħra li kien investa f'xirka ma' Paulo Mifsud minn Casali Gadirburdi bir-rata ta' sitt ewwieq. Meta wieħed jifli l-kodiċilli msemmi aktar 'il fuq jinnota li f'Marzu tal- 1563, jiġifieri sentejn u nofs qabel ma Brandano għamel l-aħħar testment, donnus Brandanus de Caxaro jacens in lecto infirmus corpore.'' Min-naħa l-oħra fl-inventarju jingħad li Brandanu kien jinsab marid u saħansitra miet fid-dar ta' Antonio Caxaro li kien ibnu minn Katarina Aczopardo.'$ Fis-7 ta' Settembru 1583 l-istess Antonio niżżel nota fl-aħħar reġistru notarili ta' missieru, jiġifieri dak tal-1563, u ddikjara li huwa kien il-konservatur tal-atti ta' Brandano Caxaro (sic). B'hekk nistgħu ngħidu li l-Kantilena sabet postha mar-reġistri notarili ta' dan in-nutar. Brandano u l-Inkwiżizzjoni Biex inkomplu dan it-tagħrif fuq il-ħajja ta' Brandano Caxario, tajjeb li wieħed jerġa' jmur lura għaż-żmien meta Brandano kien għaddej minn perjodu diffiċli għalih u għall-familja tiegħu. Qed nirreferu għall-ġuri li kellu quddiem l-Inkwiżitur fl-1563, meta s-saħħa ta' Brandano żgur kompliet sejra lura meta għat-tieni darba f'għoxrin sena ġie mixli quddiem l-Inkwiżitur Domenico Cubelles li kien qed ixerred tagħlim qarrieqi li kien imur kontra d-domma tal-Knisja Kattolika. Infatti, ħarsa ħafifa lejn il-kitba tiegħu fuq id-dokumenti tal-Inkwiżizzjoni tixhed id li ma hi xejn soda fil-kitba (ara Fig. 2). Tajjeb li nibdew biex naraw x'kien il-kuntest li fih għex il-protagonista tagħna, b'hekk inkunu nistgħu nifhmu aħjar x'wassal għall-arrest tiegħu u ta' bosta minn sħabu fl-1563. Bla dubju, il-wasla tal-Kavallieri f'dawn il-gżejjer fl-1530 ħalliet impatt soċjali u ekonomiku kbir u fetħet il-bibien beraħ għall-influss kontinwu ta' ideat, drawwiet u tradizzjonijiet li ħolqu ambjent kożmopolitan. Bosta minn dawn l-ideat sabu art għammiela fejn irabbu l-għeruq u jikbru, u dan għaliex sa minn qabel il-wasla tal-Kavallieri, f'Malta kien hawn faxxa tas-soċjetà li kienet mhux biss letterata imma anke kolta. Sa nofs is-seklu sittax, il- moviment umanistiku kien fl-aqwa tiegħu fl-Ewropa, u Malta ma baqgħetx lura.'' Ewlenin fost dawk li kienu jħaddnu, jgħallmu u jxerrdu dawn l-ideat Riformisti li l-Knisja Kattolika kienet tqis bħala ereżijiet kien hemm Don Andrea Axac u Don Francesco Gesualdo li kienu jmexxu żewġ skejjel tal- grammatika fl-Imdina u fil-Birgu. Dawn kellhom influwenza kbira fuq it-tfal ta' nies influwenti li kienu jużaw is-servizzi tagħhom. Gesualdo kien ukoll responsabbli għat-twaqqif tal-Confrateria dei Buoni Christiani, li kienet tħaddan u xxerred twemmin Luteran. Mix-xhieda li ngħatat waqt każijiet diversi fit-Tribunal tal-Inkwiżizzjoni joħroġ ċar li fil-laqgħat tagħhom dawn ir-Riformisti kienu jaqraw u jiddiskutu l-Iskrittura Mqaddsa, kif ukoll diversi xogħlijiet projbiti, bħal dawk ta' Luteru, Melanchtonu Erażmu. $ Sa mill-aħħar snin tas-seklu ħmistax fl-Ewropa l-kotba ta' Erażmu, speċjalment il-Colloguia'' jew 'Djalogi' bdew jintużaw bħala kotba tat-tagħlim u tal-eżerċizzju għall-istudenti. Sal-1533 kienu ġa ħarġu madwar tnax-il sensiela ġdida minn dawn id-Djalogi sakemm eventwalment telgħu għal madwar ħamsin. Malta wkoll ifformat parti minn dan it-tixrid ta' tagħlim ġdid u dan nafuh mid-depożizzjonijiet ta' diversi xhieda quddiem l-Inkwiżitur li stqarrew li dawn il-kotba kienu jinqraw fl-iskejjel tal-grammatika, kif ukoll jiġu diskussi f'laqgħat sigrieti li kienu jsiru għal dan il-għan. Dan it-tagħlim ġdid kien joffri spiritwalità ġdida li kienet tressaq il-bniedem lejn Alla permezz tal-filosofija ta' Kristu. Kemm dawn l-ideat influwenzaw lil Caxario nistgħu narawh mill-volumi notarili tiegħu fejn ta' kultant kien iniżżel xi vers minn dawn il-kotba, bħalma pereżempju għamel fil-volum notarili tal-1541 fejn niżżel għall-posterità vers mill-ktieb Colloquia: Amaracus ait abstine sus non tibi spiro, jiġifieri 'l-merqtux jgħid, warrab ħanżira, jien ma nfuħx għalik'.5 Għalfejn niżżel propju dan il-vers Brandano7 Kellu xi sitwazzjoni partikolari f'moħħu' Seta' l-merqtux li jfewwaħ il-ġonna u jpaxxi l-palat jirrappreżenta t-tagħlim il-ġdid 7 Setgħet il-ħanżira, li kienet tistkerrah din ir-riħa, tirrappreżenta l-Knisja Kattolika li riedet teqred dan it-tagħlim Min jaf2 Dak li hu żgur huwa li fl-aħħar sitt xhur tas-sena 1563 tressqu quddiem l-Inkwiżitur u ġew ikkundannati xejn anqas minn sittax-il ruħ, fosthom żewġ ħarġa LXXXVII 2014 Biss p l: Wi bunfAwns sskkom Mkkaria tutes ġi5 taj), ix ghan te ta kw 7 ili Jinnz jan rat-JISB Fig. 2 Il-firma ta' Don Brandano Caxario (l-ewwel linja fuq nett), waqt li qed tikkonferma kulma ntqal quddiem l-Inkwiżitur Cubelles, tixhed il-kitba ta' id xejn soda. 2 No. 9, 'Contra donnum Brandanum de Caxario', f. 37v (1563) (Ħajr lill-Arkivju tal-Katidral, l-Imdina) persuni li diġà ltqajna magħhom f'dan l-istudju, in-nutar Bartolomeo Axisa u Tumas Bonello li kien in-neputi ta' Brandano.'' Id-dokumenti tat-Tribunal tal-Inkwiżizzjoni joffru lill-qarrej il-possibiltà li jħossu preżenti u jassisti għal dak li kważi jista' jitqies bħala dramm imtella' ġo sala tal-Qorti fis-seklu sittax. Dramm li huwa artikulat mid-depożizzjonijietu l-interrogazzjonijiet tax-xhieda u tal-akkużat, u f'każijiet partikolari anke mill-krib tal-vittmi tat-tortura.60 Dramm li jilħaq il-qofol tiegħu fl-għoti tal-verdett finali, u fil-każ ta' Brandano fl-umiljazzjoni pubblika u s-sottomissjoni totali tal-ħati għas-sentenza finali. Brandano Caxario kien ingħata tlett ijiem ċans biex jirrifletti fuq l-azzjonijiet tiegħu u jindem eżatt wara li ġie arrestat. Nistgħu ngħidu li huwa minnufih stqarr li kien sogħobbih għall-aġir tiegħu u anke talli ħaddan u xerred bosta mit-tagħlim Luteran. Il-ħeffa ta' Brandano li jammetti ħtijietu ma tiġix bħala sorpriża. Biżżejjed wieħed iqis li, sena biss qabel, il-ħbieb tiegħu Don Andrea Axaq u Don Francesco Gesualdo pprovaw jaħarbu minn taħt id l-Inkwiżitur Cubelles billi ħarbu lejn l-Italja, iżda dan xorta baqa' jippersegwitahom u fil-fatt dehru quddiem il-ġustizzja f'Ruma. Gesualdo baqa' sħiħ fit-twemmin tiegħu u spiċċa maħruq fil-pjazza tal-Birgu xi żmien wara Ġunju 1563.61 Axac min-naħa l-oħra nidem pero tneħħietlu l-liċenzja biex ikun jista' jgħallem u tneżża' minn qassis għal xi żmien. Huwa kellu jabjura'Ż darbtejn, l-ewwel darba f'Marzu tal-1562 fil-knisja ta' Santa Maria Sopra Minerva, Ruma, u mar-ritorn tiegħu Malta quddiem kongregazzjoni sħiħa magħmula mill-Gran Mastru, l-Isqof u l-kleru.$ L-ereżija issa kienet ferrxet l-għeruq sew ġol-ibliet, u l-Knisja Kattolika kienet determinata li tgħaddi l-messaġġ li ma kienx se jkun hemm ħniena għar- Riformisti Luterani. Brandano kien jaf sew x'kien qed jistennieh li kieku baqa' sod f'fehmtu, u għalhekk ma tilifx ħin biex jitlob maħfra u jwiegħed li kien ser jimxi fuq it-tagħlim tal-Knisja Kattolika. Fis-16 ta' Lulju nqatgħetlu sentenza ħarxa u l-għada kien meħud fl-Awla Secreta biex din tinqara lilu mill-Isqof Cubelles innifsu. Brandano kien imġiegħel jabjura fil-Knisja tal-Lunzjata, il- Birgu, fil-ġurnata tal-Ħadd jew f'xi festa kmandata.€' Din is-sentenza neżżgħetu minn bosta privileġġi fosthom l-introjtu mill-benefiċċji ekkleżjastiċi kollha. Huwa ġie mċaħħad ukoll milli jaqdi dmirijietu ta' qassis u ta' nutar. Ikun interessanti li wieħed isemmi xi wħud mill-kastigi spiritwali, hekk imsejħa mediċinali 06 li kienu maħsuba biex ifejqulu ruħu, u dawk korporali li kienu mogħtija bħala tpattija tal-aġir eretku tiegħu. (Ara Appendiċi III). Biex nibdew, tajjeb li ngħidu li Brandano kellu jisma' l-qari tas-sentenza għarkopptejh quddiem l-Inkwiżitur bħala sinjal ta' rassenjazzjoni u ubbidjenza GĦA, f 3 f wż - , ke x N ; Alks VINIEĦUS ACIO, MOEHŻIK mil Pablicnm melmefawm. — f ' RQ ħ Fig. 3 Vers mill-Colloquia ta' Erażmu ġol-volum notarili ta' Brandano Caxario ANV,R 175/8, f. 1 (1541) (Ħajr lill-Arkivju Notarili, il-Belt Valletta) ħarġa LXXXVII 2014 totali lejn il-Knisja Kattolika u t-tagħlim tagħha. Din fiha nfisha kienet umiljazzjoni kbira meta wieħed jiftakar li Cubelles ma tantx kien igawdi minn stima kbira mill-kleru Malti. e jiġi maqful il-ħabs għat-tul ta' żmien li jiġi deċiż mit-Tribunal tal-Inkwiżizzjoni e jilbes il-libsa tal-mistħija bis-salib aħmar, il-'patientia salva'',7 fuq il-ħwejjeġ kollha tiegħu u ma jneħħiha qatt ħlief biex jorqod e darbafix-xahar imur jirrapporta għand l-Isqof ''al suo ordinario' e għalxahar sħiħ jassisti fuq l-artal maġġur tal-Knisja tal-Lunzjata, il- Birgu, fil-Ħdud u l-festi kmandati u x-xahar ta' wara jagħmel l-istess fil-Katidral tal-Imdina e għaltliet snin jagħti kontribuzzjoni għall-bżonnijiet tal-erwieħ e iqerr għand il-konfessur li jagħżillu l-Isqof jew inkella l-Vigarju kull nhar ta' Ħadd u fil-festi kmandati, u ried ukoll jitqarben e fl-ewwelokkażjoni li l-Isqof ikun fil-Katidral tal-Imdina, ibuslu siequ kif ukoll ibus idejn ir-Reverendi qassisin bħala sinjal ta' ubbidjenza lejn il-Knisja li kien inġurja e jobdil-liġijiet tal-Knisja u l-indulġenzi e iżomm fil-kamra tiegħu xi xbihat ta' Ġest Kristu u tal-qaddisin e għalsena sħiħa, darba fix-xahar iqerr f'post fejn jarawh in-nies e għalsentejn, kull nhar ta' Ġimgħa jsum u, jekk ikun ma jiflaħx, jagħti l-karità, u kull nhar ta' Ġimgħa jgħid is-salm penitenzjarju għarkopptejh e iħallas ħamsin skut lill-Uffiċċju tal-Inkwiżizzjoni. Din is-sentenza reġgħet inqrat pubblikament nhar il-Ħadd 18 ta' Lulju 1563 fl-għaxra ta' filgħodu fil-knisja tal-Lunzjata, il-Birgu, minn Alexandro Abela, in-nutar tal-Inkwiżizzjoni.'' Wieħed hawn jista' biss jimmaġina l-umiljazzjoni li sofra Caxario fl-aħħar snin ta' ħajtu. Minn bniedem imfittex sew kemm għas-servizzi reliġjużi kif ukoll għal dawk legali, huwa spiċċa prattikament ħabsi ġo daru, mingħajr introjtu u mingħajr ma jista' jaqla' x'jiekol b'ħidmietu. Fid-dehriet pubbliċi tiegħu l-ilbies tal-penitenza kien jagħżlu bħala l-midneb tas-soċjetà. Ried jidher f'postijiet fejn il-miġemgħa kienet kbira. Min jaf x'kien iħoss hekk kif ħarset in-nies kienet taqa' fuqu u l-ilsna jibdew itaqtqu7 Bħal bniedem imniġġes ried jagħżel ruħu mill-kumplament tas-soċjetà, dik l-istess soċjetà li min jaf kemm-il darba qeda u kemm-il darba ħafrilha dnubietha. Iżda, filwaqt li dnubietha riedu jibqgħu mistura għandu, dnubietu riedu jiġu mxandra, ried jiġi mkażbar u redikolat. Kien biss f'Jannar 1564 li Brandano Il-libsa tal-mistħija bis-salib aħmar - Kmnnanazzznnnz ib'baientia saha' tħalla jerġa' jibda jipprattika ta' nutar u tmien xhur wara ngħatalu l-permess li jerġa' jibda jqaddes u jdaħħal il-flus mill-benefizzji. Ta' min jistħarreġ ukoll jekk fil-volumi ta' Brandano hemmx xi ħjilijiet li jistgħu jitfgħu dawl fuq is-sitwazzjoni politika lokali fi żmien li huwa tant nieqes minn dokumentazzjoni li tirrifletti l-attwalità tal-ġurnata. Biex isir dan huwa importanti li wieħed jifhem sew it-tifsira ta' kull kelma jew frażi, li ġo volum legali żgur makinitx titniżżel b'kapriċċ. F'dan ir-rigward, ta' min jinnota referenza li tinstab ġo volum notarili tal-1538, fejn Brandano juża l-istess verb aspiro (li jidher imsemmi f'Fig. 3) bħala talba biex l-Ispirtu qaddis jillumina l-bniedem, ''' u dan partikolarment qabel ma n-nutar niżżel l-ismijiet ta' dawk li kienu fit-tmun tat-tmexxija tal-pajjiż. 7: Dettall importanti li joħroġ mill-qari ta' dawn l-ismijiet huwa fejn Brandano mhux biss isemmi lir-Re ta' Spanja ħarġa LXXXVII 2014 15 ġenu ali BA Ai TA: ejn —- at ħed festin ja 2) su kbw- bra Ea : es maħ Ga baiiviċa 2 nn dar telaq me k eh ae Pa ta SA B jar seb fn fiż WA A. ii Ea mla silla LL kiwi wħa eizjeate ixij EA vagi ari Kera l ża ĠpAw. s ti WA (ni PE 3A f f 20096 ġa, 'ansij ŻGN) i azzjoni ki elijuet OO nar —ecrie—— met e, Ap l mbi- i) et (et Aparj B Aworha 'smaħhbmam——a, Permezz tal-kitba tiegħu, Brandano Caxaro jipproponilna li l-Università kienet temmen li ser tiggverna f'dijarkija mal-Kavallieri. ANV,R 175/3, f.162v (1538) (Ħajr lill-Arkivju Notarili, il-Belt Valletta) Karlu V (1519-1556) u l-Kavallieri ta' Malta, li dak iż-żmien kienu taħt it- tmexxija ta' Juan D'Homedes (1536-1553), iżda fl-istess livell ta' importanza jpoġġi l-ismijiet tal-membri tal-kunsill muniċipali, magħruf bħala l-Università. Lil dawn tal-aħħar isejħilhom Patres Conseripti, li prattikament huwa l-istess titlu mogħti f'Ruma tal-Qedem meta kienu jirreferu għall-membri tas-Senat. B'hekk f'dan iż-żmien bikri tat-tmexxija tal-Ordni permezz tal-kitba tiegħu huwa qiegħed jipproponilna li hemm xi forma ta' dijarkija fit-tmexxija, fejn l-Università kienet għadha temmen li kienet se tmexxi id f'id mal-Kavallieri u li l-privileġġi tagħha ma kinux se jiġu mittiekla, ħaġa li l-istorja għallmitna li ma seħħitx. Din l-ipoteżi tissaħħaħ bl-użu tal-verb rego (regnante u regantibus) meta jirreferi għat-tmexxija tal-kotra taċ-ċittadini mhux biss minn Karlu V u l-Ordni imma wkoll mill-amministrazzjoni lokali. Brandano u l-Kantilena — Punti ta' riflessjoni L-istudju ta' dawn id-dokumenti jqajjem ħafna punti ta' riflessjoni. L-ewwel nett ta' min jgħid li lil Brandano ma nistgħux nippruvaw nifhmuh jekk mhux fil-kuntest tar-riformi kbar li kienu qed jiżviluppaw fi żmienu, u li kienu qed iqajmu mistoqsijiet ġodda dwar il-kwalità tal-ħajja tal-bniedem u l-potenzjal tiegħu. Mistoqsijiet li għalkemm kellhom sfond reliġjuż, kienu qed ifittxu tweġibiet li kienu jxejnu l-ħsieb Medjevali u jipproponu soluzzjonijiet li kienu jwasslu għal serħan tal-moħħ.'' Fost oħrajn, ix-xogħlijiet ta' Erażmu, li Brandano kien tant jiddiskuti ma' sħabu, 2 kienu jipproponu li biex bniedem ikollu kuxjenza safja jinħtieġlu jfittex il-qdusija fih innifsu u jagħmel paċi ma' Alla. Din il-paċi kienet tiġi billi wieħed ikollu moħħu miftuħ għall-pjaċiri tat- tagħlim, tal-istudju u tal-kitba letterarja. Forsi l-aktar ħsieb li jnawwar ġo moħħ l-istudjuż meta jgħarbel il-ħajja ta' Brandano Caxario jirrigwarda r-rabta li kellu mal-Kantilena. X'kien dak li ġiegħlu jiktibha —in-niket, il-ferħ, it-tama jew sempliċiment is-sbuħija letterarja tagħha7 Fid-daħla għall-poeżija, Brandano jgħid li kien: Daqsxejn ferħan bit-tifkira tal-għanja minsuġa żmien ilu minn qaribi, il-mejjet Pietro de Caxaro, filosfu, poeta u oratur, li dwaru darba kien intqal: 'Onfoħ il-qasba lil Caxaro, nitolbok, ja nisel magħruf': ħalli jixtiquk in-Ninfi, ħadet ħsiebek il-Muża tiegħek, liema (għanja) qed inżidha hawn bl-ilsien Malti. ħarġa LXXXVII 2014 Din id-daħla turina li Brandano Caxario kien tassew bniedem kolt u profond fi ħsiebu, nistgħu ngħidu prodott tal-Umaniżmu ta' żmienu. '' Fl-introduzzjoni għall-Kantilena Brandano ried ifakkar lin-nisel Malti l-kliem ta' tifħir li kien intqal fuq wild denn ta' dan il-ġens, Pietru Caxaro. Interessanti li l-kliem li jintuża biex jiddeskrivi 'l Pietru jidher li hu mnebbaħ minn xogħlijiet klassiċi tal-letteratura Griega, ħaġa li kienet komuni għal daż-żmien ta' tiġdid meta r-riskoperta tax-xogħlijiet klassiċi Latini u Griegi, flimkien mal-valuri varji tagħhom, kienu jiġu applikati fil-letteratura u l-morali. Hawnhekk Brandano qed itenni dan il-kliem biex jistieden lin-nisel Malti joħroġ il-qasba u jibda jdoqq għall-poeżija ta' Pietru.'$ L-għażla ta' 'qasba'' bħala strument mużikali, b'differenza ta' ''pinna' li rreferew għaliha Wettinger u Fsadni, qed issir peressli tintuża l-kelma 'onfot'' (confla)' qabel 'qasba'' (calamum).' Il-qasba u l-konnessjoni mal-mużika tista' tirreferi għall-istejjer mitoloġiċi Griegi, bħal dik tal-alla Pan u l-oriġini tal-flawt. Brandano jfakkar ukoll li l-kliem tal-Kantilena kien miktub b'sengħa poetika hekk tajba li anke n-ninfi setgħu jixtiquh. Fil-mitoloġija Griega, in-ninfi kienu jirrappreżentaw xbejbiet sbieħ li kellhom għal qalbhom il-mużika u ż-żfin.5' Il-mużi min-naħa l-oħra kienu magħrufa li jħaddnu s-setgħa li jnebbħu lill-bniedem jikteb il-poeżija. Fig. 6 Sapientissimum Tempus — Żmien Wisq Għaref ANV,R 175/10, £. 1, 1542 (Ħajr lill-Arkivju Notarili, il-Belt Valletta) Brandano jtennili n-ninfi, li kif għidna huma l-prodottta' kultura letterarja Griega tant rikka, setgħu jixtiequ din il-poeżija, u li l-muża ħadet ħsieb l-ispirazzjoni poetika ta' Pietru, kien qed jiddikjara l-kobor tal-ħsieb miktub minn Malti. Dan il-kliem jieħu tifsira akbar meta wieħed iqis li din id-dikjarazzjoni, li ġiet ikkwotata minnu fl-introduzzjoni, inkitbet xi żmien bejn nofs is-seklu ħmistax u l-ewwel nofs tas-seklu sittax. Brandano jinformana wkoll li din il-poeżija kienet qed tiġi mniżżla bl-ilsien Malti. Għalfejn jagħti din l-informazzjoni/ Forsi l-Kantilena ta' Pietru nkitbet bil-Latin jew bit-Taljan u Brandano ttraduċieha''- ħila li nafu li n-nutara ried ikollhom peress li kienu marbuta bil-liġi li jittraduċu l-atti notarili kelma b'kelma mil-Latin għall-vernakular meta tinqala' l-ħtieġa'$' Għalfejn min faħħar lil Pietru Caxaro faħħru bil-Latin għal biċċa xogħol bil-Malti, li ma kinetx il-lingwa tal-għorrief' Jista' jkun li Pietru kitibha b'aktar minn lingwa waħda biex jilħaq udjenza akbar, u Brandano għażel dik bil-Malti2 Kif jgħidilna Wettinger, il-kultura f'Malta sa nofs is-seklu sittax kienet kważi kollha orali. $ Wieħed allura bilfors jistaqsi: il-Kantilena f'liema sura waslet għand Brandano, miktuba jew orali2 Jekk waslet oralment kważi mitt sena wara, kemm kienet fidila lejn il-verżjoni oriġinali7 Nistgħu ngħidu definittivament li l-fonoloġija tal-Kantilena hija waħda li tirrifletti fedelment il-Malti Medjevali ta' nofs is-seklu ħmistax7$ Sakemm jintefa' dawl ġdid fuqhom dawn il-mistoqsijiet jibqgħu mhux imwieġba definittivament, u huwa propju dan is-sabiħ tal-arkivji, li jippermettulna nittamaw li fihom għad xi darba nsibu xi ftit minn dawn it-tweġibiet. Iżda x'kien eżatt dak li ġiegħel lil Brandano jniżżel din il-poeżija ġol-volum notarili tiegħu) Il-fatt li l-poeżija ta' Pietru Caxaro kienet miktuba f'volum iddatat 1533-1536 ma jfissirx li din bilfors inkitbet fil-perjodu li fih inkitbu dawn l-atti. Brandano seta' faċilment kitibha snin wara u għażel li jniżżilha fl-ewwel volum tiegħu. Huwa jiftaħ l-introduzzjoni għall-kantilena bil-kliem 'Daqsxejn ferħan'. Xi jfisser2 Li kien imdejjaq u li din l-għanja farrġitu 257 Tgħid Brandano kkopja din il-poeżija wara xi wieħed mill-każijiet li kellu hu, jew xi wieħed minn sħabu, quddiem l-inkwiżitur, biex jesprimi d-diqa tas- sitwazzjoni u fl-istess ħin irabbi kuraġġ quddiem dawn id-diffikultajiet7 Jista' jkun li l-għanja ta' Pietru Caxaro, bl-allegorija kollha tagħha, kienet tesprimi eżattament dak li kienu għaddejjin minnu Brandano u sħabu r-Riformisti Kif diġà rajna, id-dokumenti juru li Brandano kien bniedem tal-ħsieb u kellu l-aspirazzjonijiet, l-aspettattivi u l-ideali tiegħu. Aspirazzjonijiet u ideali li kienu joħolmu b'dinja li tkun maħkuma anqas mill-influwenza tal-Knisja, ħarġa LXXXVII 2014 19 Wiċċ kurjuż impinġi ġol-kelma ĊNOS' (aħna) f'wieħed mill-volumi ta' Brandano Caxario. Forsi wiċċ Brandano7 : (Ħajr lill-Arkivju Notarili, il-Belt) Ħajr lil Daniel Cilia talli ġibidli l-attenzjoni għal din it-tpinġija ANV,R 175 Indiċi vol. 1 (Ħajr lill-Arkivju Notarili, il-Belt) dinja li fiha l-ħsieb seta' jimraħ liberament u l-bniedem ikun aktar ħieles biex iħobb u jirrifletti. Xhieda ta' kemm Brandano kien tassew jemmen li kien qed jgħix fi żmien imdawwal minn tagħlim ġdid li kien qed ibiddel lid-dinja ta' madwaru huwa l-użu tal-kliem Sapientissimum Tempus, jew ''Żmien Wisq Għaref', imħażżeż minn id Vincenzo Cagege'' taħt is-signum'' tiegħu fil- volum notarili tal-1542. Iżda dan it-tagħlim imdawwal mill-għerf li kienu tant jiddiskutu bejniethom Brandano u r-Riformisti sħabu, x'ġara minnu Spiċċa mġarraf bħad-dar ta' qaribu Pietru' It-tafal merħi ta' Brandano kien forsi n-nuqqas ta' kuraġġ li wrew hu u bosta minn sħabu l-Luterani meta ġew biex jiddefendu dak li kienu jemmnu fih7 L-imgħallmin li ma kellhomx ħtija għal Brandano kienu nies bħal Gesualdo li għalkemm taw ħajjithom għal dak li kienu jemmu fih, ma rnexxilhomx jibnu pedamenti sodi fid-dixxipli tagħhom/ Il-qalb ta' ebda rażan kienet dik tal-awtoritajiet ekkleżjastiċi, li tefgħu lil Brandano u sħabu f'niket kbir meta ġegħluhom jiċħdu twemminhom/ Il-kliem b'ton ta' tama li jagħlaq din il-poeżija, kemm kien jagħtih kuraġġ lil Brandano biex jittama f'ġejjieni aħjar7 Ovvjament, ma jista' qatt ikollna risposti definittivi għal dawn il-mistoqsijiet, iżda x-xebh ta' dawn is-sitwazzjonijiet mal-allegorija retorika tal-Kantilena hija tema li tqajjem lok għal dibattitu. Brandano, il-Bibbja u l-Kantilena Fl-aħħar nett ejja mmorru lura fl-1563, meta Brandano kiteb il-kodiċilli tiegħu, u fih ikkwota xi versi mill-Ktieb ta' Ġob.'l Xi nsibu meta niflu sew is-silta, li hija lament fuq ħajjet il-bniedem7 (Ara Appendiċi III). Kważi kważi meta wieħed jaqra din is-silta, li min jaf kemm-il darba nqrat mill-istess Brandano, jibda jistħajjel li Brandano, permezz tagħha, sab is-serħan bħalma forsi sab fil-Kantilena. Sab mezz kif jixli lill-awtoritajiet ekkleżjastiċi li moħħhom kien biss biex isusu fuq in-nies u jkunu pronti biex jakkużawhom, u dan meta huma nfushom kienu mċappsa bid-dnub: (Ġob: 14:3-4) U fuq dan jixraqlek iżżomm għajnejk miftuħa u ssejjaħlu quddiemek għall-ħaqq7 Xi ħadd, mela, jista' jislet is-safi mill- imniġġes7 Ħaddl ħarġa LXXXVII 2014 21 Taħżiż ieħor li nsibu fil-volumi ta' Brandano Caxario ANV,R 175 Indici vol. 3 Ħajr lil Daniel Cilia talli ġibidli l-attenzjoni għal din it-tpinġija (Ħajr lill-Arkivju Notarili, il-Belt Valletta) 22 Il-MALTI U fl-istess ħin qed jitlobhom biex iħallu bniedem ikkundannat, marid u dgħajjef (bħalma kien hu fl-1563) itemm ħajtu bil-kwiet: (Ġob: 14:5-6) Ladarba jiemu magħdudin, ladarba l-għadd tax-xhur qiegħed f'idejk, u ħażżiżtlu tarf li ma jistax jaqbżu, warrab għajnejk minn fuqu, u ħallih itemm il-jum tiegħu bħal ħaddiem mikri. Jista' jagħti l-każ li fil-Kantilena Brandano seta' jara mezz ta' kif jaħrab mid-dinja u mill-problemi permezz tal-mewt: Bir imgħammiq irmietni, b'turġien muħsula, Fejn, ħajran għall-għarqa, ninżel f'tiraġ minżeli.2 Din l-istess xewqa setgħet ukoll sabet espressjoni fis-silta ta' Ġob: (Ġob: 14:13) Mhux li kont taħbini f' Art l-Imwiet fejn nistkenn sa ma tibred il-korla tiegħek u tiffissali żmien li tiftakar fija. Il-versi ta' tama li jinsabu fil-Kantilena ta' Pietru Caxaro joffru ferm aktar sens ta' kuraġġ mill-kitba ta' Ġob. U hekk waqgħet hi, imrammtil W erġa' ibnihal Biddillha inti l-imkien illi jewtiha Min ibiddel l-imkien ibiddel il-vintura $ Min-naħa l-oħra, fis-silta biblika nsibu sitwazzjoni li tirrappreżenta stat ta' bniedem li għalkemm kien għatxan għall-bidla għall-aħjar, issa spiċċa deluż minn dak kollu li kienet tagħti l-ħajja, u għalhekk qata' qalbu. (Ġob: 14:14-19) Li kien jista' bniedem imut u jerġa' għall-ħajja, iż-żmien kollu tas-servizz tiegħi kont nissaporti sa ma jasal il-waqt tal-bidla tiegħi. Kont tgħajjatli u jiena nwieġbek, kont titgħaxxaq bl-opra ta' jdejk. Ma kontx tgħoddli l-passi tiegħi, lanqas tgħassisli għal dnubieti, kont tissiġilla f'sorra l-ħtija tiegħi, u tiksi bil-ġir il-ħżunija tiegħi. Bħalma tittiekel muntanja u tiġġarraf u jitqanqal minn postu l-blat, bħalma jiekol l-ilma l-ġebel, u jiknes l-għargħar il-ħamrija, hekk int ixxejjen it-tama tal-bniedem. ħarġa LXXXVII 2014 Konklużjoni Mhux faċli li wieħed jipprova jibni l-ħajja ta' bniedem li għex madwar erba' mija u ħamsin sena ilu, u jkun żball li ngħidu li mid-dokumentazzjoni eżistenti nistgħu b'xi mod nagħtu stampa ċara u eżatta tal-ħajja ta' persuna kumplessa bħalma kien Brandano Caxario. Numru ta' intoppi jfixklu triqitna. Għalkemm id-dokumenti legali li ġew ikkonsultati jiftħu twieqi żgħar fuq ħajjet il-kopista tal-Kantilena, dawn żgur li qatt ma nkitbu bl-intenzjoni li minnhom tinbena bijografija. Eżempju ċar huma l-manuskritti tat-Tribunal tal-Inkwiżizzjoni. Għalkemm dawn joffru stampa mlewna tal-ħajja soċjali Maltija, wieħed għandu joqgħod attent u jikkonsidra l-limitazzjonijiet tal-għodda li għandu f'idu. Id-depożizzjonijiet tax-xhieda u tal-akkużati ħafna drabi huma mibnija fuq ċirkustanza partikulari, u għalhekk, bosta dettalji importanti setgħu ma nqabdux fix-xibka tat-Tribunal b'konsegwenza li qatt ma waslu għandna. Dan ifisser li l-istudjuż għandu jagħraf li l-konklużjonijiet li jasal għalihom huma miftuħa għal aktar studju u dibattitu li maż-żmien jista' jkun imnebbaħ minn aktar skoperti relatati mas-suġġett. Nistgħu ngħidu b'ċertezza pero li Brandano kien bniedem li għadda ħajtu jaqdef kontra l-kurrent u kontra l-prinċipji stabbiliti u imposti fuq soċjetà li fil-maġġor parti tagħha kienet illitterata. Jidher li fl-aħħar ta' ħajtu huwa rema l-ankri u ċeda għall-pressjoni tal-awtoritajiet ekkleżjastiċi. Għal familtu, qrabatu u ħbiebu kien eroj jew midneb, min jaf'7 Li hu żgur hu li, għalina l-Maltin, l-akbar opra ta' Brandano kienet li niżżel għall-posterità dik li sa issa hija l-eqdem poeżija bil-Malti. It-taħdita organizzatha l-Akkademja fis-16 ta' April 2014. APPENDIĊII APPENDIĊI II ħarġa LXXXVII 2014 ħarġa LXXXVII 2014 ħarġa LXXXVII 2014 ħarġa LXXXVII 2014 APPENDIĊI III Ġob, 14:1 sa 14:22: ''Qosor ħajjet il-bniedem' 'Il-bniedem imwieled minn mara għandu ħajja qasira, imma tbatija għandu biżżejjed. Bħal warda, jiftaħ u mbagħad jidbiel, u jaħrab bħal dell li ma jiqafx. Jintemm bħal għuda msewsa, bħal ilbies mikul mill-kamla. U fuq dan jixraqlek iżżomm għajnejk miftuħa u ssejjaħlu quddiemek għall- ħaqq7 Xi ħadd, mela, jista' jislet is-safi mill-imniġġes7 Ħadd' Ladarba jiemu magħdudin, ladarba l-għadd tax-xhur qiegħed f'idejk, u ħażżiżtlu tarf li ma jistax jaqbżu, warrab għajnejk minn fuqu, u ħallih itemm il-jum tiegħu bħal ħaddiem mikri. Siġra għall-inqas għandha tama, li jekk tinqata' terġa' ttella', u ma jiġux nieqsa ż-żraġen tagħha. Imqar jixjieħu fl-art għeruqha, u jinxef fit-trab iz-zokk tagħha, kif tħoss l-ilma terġa' tarmi, u tagħmel il-friegħi bħal xitla ġdida. Iżda l-bniedem imut u jispiċċa; xħin toħroġ ruħu fejn ikun7 Bħalma jinxtorob l-ilma mill-baħar, jew tinxef xmara u titqaxqax, hekk il-bniedem li jmut, ma jqumx aktar, sa ma jintemmu s-smewwiet ma jistenbaħx, le, ma jqumx mir-raqda tiegħu. Mhux li kont taħbini f' Art l-Imwiet fejn nistkenn sa ma tibred il-korla tiegħek u tiffissali żmien li tiftakar fija. Li kien jista' bniedem imut u jerġa' għall-ħajja, iż-żmien kollu tas-servizz tiegħi kont nissaporti sa ma jasal il-waqt tal-bidla tiegħi. Kont tgħajjatli u jiena nwieġbek, kont titgħaxxaq bl-opra ta' jdejk. Ma kontx tgħoddli l-passi tiegħi, lanqas tgħa sli għal dnubieti, kont tissiġilla f'sorra l-ħtija tiegħi, u tiksi bil-ġir il-ħżunija tiegħi. Bħalma tittiekel muntanja u tiġġarraf u jitqanqal minn postu l-blat, bħalma jiekol l-ilma l-ġebel, u jiknes l-għargħar il-ħamrija, hekk int ixxejjen it-tama tal-bniedem. Int iżżarmah u hu jitlaq għalkollox, tħassarlu surtu u tibagħtu. Jekk jiksbu ġieħ uliedu, hu ma jkunx jaf, jekk jaqgħu fl-għajb, lanqas jintebaħ. Għalih biss ibati ġismu, għalih waħdu titniehed ruħu. ' 1: Dan l-artiklu ma kienx ikun possibbli kieku mhux għall-għajnuna ta' Victor Bonnici li għen fit-traskrizzjonijiet u t-traduzzjonijiet tal-Latin u ħa sehem f'bosta diskussjonijiet li segwew. Nirringrazzja lil Olvin Vella li inkoraġġieni biex niktbu u lil Charles Dalli li qrah u għadda kummenti siewja. Żbalji jew ineżattezzi li setgħu saru huma kollha responsabiltà tal-awtriċi. 2: Il-kunjom Caxaro jinsab miktub fid-dokumenti primarji bħala Caxario, Caxaru u Caxar. F'dan l-istudju ser tintuża l-forma Caxario, kif iffirma n-nutar innifsu fid- dokumenti tal-Inkwiżizzjoni. A(rkivju) tal-I(nkwiżizzjoni) M(dina) Proc. 2 No. 9, 'Contra donnum Brandanum de Caxario', f. 37v (1563) kif ukoll fl-atti notarili tiegħu li jinstabu fl-A(rkivju) N(utarili) V(alletta), Reġistru) 175/l-68 flimkien ma' tliet indiċijiet u żewġ volumi oriġinali MS 719/l-2. Godfrev Wettinger u Mikiel Fsadni, L-Għanja ta' Pietru Caxaru, Poeżija bil-Malti Medjevali (Malta, 1983). Fuq il-kitba bil-Malti u r-rabta mad-drawwa tal-għanjiet fiż-Żmien Nofsani ara Wettinger u Fsadni 41. Fuq it-tifsira tal-Kantilena ara Wettinger u Fsadni, kif ukoll intervista lill-Prof. Joseph Brincat fuq il-Kantilena minn Maria Kristina Sammut, https://www.voutube. com/watch 7v-ELqfhpJS2zA (aċċessat fit-13 ta' Diċembru 2013). Mis-sena 1531 sal-1533 kien Mastro Notaro fil-Kurja tal-Imdina. Beda jipprattika ta' Nutar Pubbliku fl-1533 u r-reġistri notarili tiegħu jibqgħu għaddejjin sal-1563. Caxario kiseb l-awtorizzazzjoni appostolika biex jipprattika ta' Nutar Pubbliku fl-1537. Fl-1561 inħatar erarju tas-Segrezja Maġisterjali u kien ukoll in- nutar tal-Kapitlu tal-Katidral. Ir-referenza mogħtija minn Wettinger u Fsadni għal dan l-att legali trid tinqara bħal fuq u mhux ANV, R 32/17, f. 2 'il quddiem, bħalma ġiet imniżżla mill-awturi. Fil-fatt in-nutar Axisa lanqas għandu reġistru bin-numru sbatax. 'Kodiċilli'tfisser kitba supplimentari għal testment li tkun intenzjonata biex tissupplimenta jew timmodifika parti mit-testment preċedenti jew id-dispożizzjonijiet kollha tiegħu. Ħajr lin-nutar Paul Callus, mill-Uffiċċju tan-Nutar Ewlieni tal-Gvern, ta' din id-definizzjoni mogħtija fl-1ta' Diċembru 2013. 'Patet Reverendum donnum Brandanum de Caxaro civem civitatis Melite suum condidisse testamentum sollemne et in scriptis scriptum tam manu propria ipsius Reverendi donni Brandani quam manu aliena mandato ipsius donni Brandani conservatum penes me notarium infrascriptum die etc et in eo instituisse eius heredem universalem personam in eodem testamento mentionatam et nonnullas alias depositionesfecisse…' Bil-Malti: 'Huwa żvelat li r-Reverendu Don Brandano de Caxaro, ċittadin tal-belt ta' Malta (l-Imdina), kiteb it-testment solenni tiegħu stess, u li (dan it-testment) kitbu b'idejh l-istess Reverendu Don Brandano u wkoll b'idoħra kif talab l-istess Brandano, preservat għandi, in-nutar hawn taħt imsemmi, fil-ġurnata eċċ., u li fih kien ħatar werriet universali tiegħu persuna msemmija fl- istess testment, kif ukoll kien għamel xi dispożizzjonijietoħra…' (Fit-traduzzjonijiet ħarġa LXXXVII 2014 kollha, fejn ma kienx hemm biża' ta' possibiltà ta' telf mis-sinifikat tal-kitba oriġinali ntuża kliem li jispjega b'mod aktar sempliċi l-kitba legali). Charles Dalli, Iż-Żmien Nofsani Malti (Malta, 2002) 193. F'Diċembru tal-1545 il-kleru Malti fetaħ kawża kontra l-Isqof Cubelles u xlieh li kien qiegħed jaħtaf il-proprjetà ta' bosta membri tal-kleru wara mewthom. Kien tqabbad il-Kanonku Malti Jacobus Bondino li kien residenti f'Sirakuża biex jieħu ħsieb il-każ, iżda dan miet fl-1546 u għalhekk minfloku nħatar Don Josephus Manduca. Din id-deċiżjoni tniżżlet fl-atti ta' Brandano Caxaro taħt l-4 ta' Awwissu 1546. Kien biss fis-17 ta' Jannar 1566 li l-Papa Piju V ta s-setgħa lill-membri tal-kleru Malti li jiddisponu mill-beni tagħhom mingħajr bżonn ta' dispensa. L-Isqof Domenico Cubelles kien l-aħħar Pro-Inkwiżitur (1540-1562) u l-ewwel Inkwiżitur ta' Malta (1562-1566). Alexander Bonnici, Storja tal-Inkiżizzjoni ta' Malta, Vol. Anke b'dawn l-Ittri Appostoliċi, sal-bidu tal-1566 membru tal-kleru seta' jiddisponi biss minn żewġ terzi tal-propjetà tiegħu u t-terz l-ieħor kellu jmur għand l-awtoritajiet ekkleżjastiċi. L-uqija (oncia) kienet tiswa żewġ skuti u nofs jew tletin irbiegħi (tari). Meta fl- 1886 l-Ingliżi neħħew l-iskut dan kien jiswa xelin u seba' soldi, pero għadu qatt ma sar studju rigward il-muniti u l-ekwivalenza tas-saħħa tagħhom fis-snin differenti għall-kuntest Malti. Dan kien in-neputi ta' Brandano min-naħa ta' oħtu Agata. Dan kien ir-raġel ta' Isabella, in-neputija ta' Brandano min-naħa ta' ħuh Luqa. Ara wkoll l-arblu tar-razza tal-familja Caxaro, f'Wettinger u Fsadni. Ta' min iżid ukoll li ċertu Matheus de Caxario, li kien imħallef fil-Ġemgħa tal-Imdina flimkien ma' Pietru Caxaru, mhuwiex imniżżel ġo dan l-arblu tar-razza. Tumas Bonello kien in-neputi ta' Brandano, u wkoll ħu Isabella Cagege. Ara wkoll l-arblu tar-razza tal-familja Caxaro u n-noti korrispondenti mal-ismijiet f'Wettinger u Fsadni. Linja 10 sa 11 tal-ewwel paragrafu tal-att notarili. Ara http://legal-dictionarv.thefreedictionarv.com/Volunt as-rtestatorislambulatoria-est-rusque-rad-dmortem (aċċessat: 29 ta' Jannar 2014). Linja 11 sa 13 tal-ewwel paragrafu tal-att notarili. Grazzi lil Victor Bonnici talli ġibidli l-attenzjoni għal din is-silta fil-5 ta' Diċembru 2013. Din il-linja tirreferi għal Ġob 14, 1-2 Homo natus de muliere, brevi vivens tempore, repletur multis miseriis. Ara http://www.newadvent.org/bible/job014. htm (aċċessat 29 ta' Jannar 2014). ('Il-bniedem imwieled minn mara, jgħix ħajja qasira u kollha tbatija. Jiftaħ bħal fjura u jidbiel, jgħaddi malajr bħal dell u qatt ma jibqa' fl-istess stat permanenti tiegħu. ') (Traduzzjoni tal-awtriċi.) Vincent Borg jikteb li Brandano Caxaro (sic) miet fid-9 ta' Settembru 1565, iżda dan ma setax ikun peress li t-testment tiegħu jġib id-data tas-17 ta' Settembru 1565. Meta sar tiftix għar-referenza li jagħti Borg, jiġifieri, l-Arkivju tal-Katidral l-Imdina, Giuliana II, 706, ma nstab xejn rigward il-mewt ta' Brandano Caxario taħt din ir-referenza. L-atti notarili ta' Ferdinando Ciappara jkopru s-snin 1573-1610. Baqa' volum wieħed biss oriġinali ta' dan in-nutar, MS 735, filwaqt li għandu 57 reġistru (kopji awtentiċi tal-oriġinali), taħt ir-referenza R 185, li għadhom jeżistu. Wisq probabbli meta kiteb it-testment ta' Brandano Caxario kien għadu nutar-apprentist. It-tfal ta' Clara huma msemmija kollettivament bħala t-tfal bniet u subien. Wisq probabbli dan kien parti mit-terz tal-beni li kien ordnat mill-Papa li kellu jmur għand l-awtoritajiet ekkleżjastiċi. Stanlev Fiorini, 'Il-Kantilena ta' Pietru Caxaru: bejn lingwa u storja', Il-Malti, LXXXII (2011) 37-44. L-għaxra fil-mija skont il-formam bullae tirreferi għad-digrieti Papali (Martinu V Regimini, 1425, Nikola V, Sollicitudo Pastoralis, 1452 u Calixtus III, Regimini, 14551 li kienu japplikaw dak iż-żmien u fejn fost ħwejjeġ oħra kienu jgħidu li ma setax ikun hemm dħul annwali ta' aktar minn għaxra fil-mija tal-valur tal-propjetà. ħarġa LXXXVII 2014 Il-werriet seta' jiddeċiedi li jirrifjuta l-wirt jew inkella jaċċettah jew jirrinunzjah bil-benefiċċju tal-inventarju. Meta ssir din it-talba lill-qorti, l-inventarju kien isir ftit żmien wara l-mewt tat-testatur u dan sabiex jitniżżlu l-beni flimkien mal-kredituri u d-debituri tat-testatur. Kien ikun jaf ukoll jekk ikollux jagħmel tajjeb għal xi djun mill-propjetà tiegħu stess intra vires jew jekk jaddottax dik li kienet imsejħa ultra vires jew cum viribus hereditatis li kienet tipproteġilu l-proprjetà tiegħu u huwa kien jagħmel tajjeb biss bl-eredità mħollija mit-testatur. Brandano kellu mill-anqas ħmistax-il benefiċċju. Fit-8 ta' Lulju 1563 quddiem l-Isqof Cubelles stqarr li kellu tnax-il benefiċċju f'Malta u Għawdex li minnhom kellu dħul ta' 39 skutu 6 irbajja'. Fl-inventarju hemm imniżżla s-somma ta' aktar minn sebat ewwieq u 39 skut li Brandano kellu jiġbor fil-parti l-kbira tagħhom bħala renditi mill-artijiet. Bħala paragun tal-valur attwali ta' din is-somma wieħed jista' jsemmi li s-salarju annwali ta' furnar fl-1564 kien kwotat bħala 8 skuti, filwaqt li fl-1558, aromatarju jew spiżjar kien jaqla' madwar 16-il skut fis-sena flimkien mal-ikel, sodda u ħwejjeġ. Interessanti li jissemmew is siġġijiet peress li f'dan il-perjodu l-użu tas-siġġijiet ma tantx kien mifrux peress li n-nies kienet tpoġġi aktar fuq bankijiet jew fuq imħaded li kienu jintefgħu fuq l-istess bankijiet jew inkella mal-art. Dan kien aċċessorju tas-sodda magħmul mid-drapp li kien jiġi mwaħħal 'il fuq mis-sodda b'tali mod li jdawwar is-sodda u jgħin biex iwarrab l-insetti. Dan seta' kien il-bank li kien iservi ta' skrivanija għal Brandano waqt xogħlu. 'L-imsemmi Reverendu Don Brandano Caxaro jinsab mixħut fis-sodda marid'. Antonio Caxaro kien iservi ta' nutar pubbliku u l-atti notarili tiegħu li baqgħu jeżistu huma MS 718/1 u R 174 Vol l-3 (1577-1584). Ara wkoll l-arblu tar-razza tal-familja Caxaro u n-noti korrispondenti mal-ismijiet f'Wettinger u Fsadni. II (1563), (nota addizzjonali 7.ix.1583) f. 737. Dan kien xogħol li jirrappreżenta diversi djalogi bejn persuni fuq suġġetti differenti maħsuba biex jesploraw ir-reazzjoni tal-bniedem għall-konverżazzjonijiet u raġunamenti diversi. Desiderius Erasmus, Colloquies of Erasmus, Vol. l (Mitbugħ mill-ġdid minn Tredition Classics, il-Ġermanja, 2011). Grazzi lil Theresa Zammit Lupi talli ġibditli l-attenzjoni għal din it-tpinġija. F'Lulju tal-1523 ġew maħruqa l-ewwel żewġ vittmi tar-Riforma fi Brussell. Dawn u oħrajn li segwew kienu meqjusa bħala martri minn sħabhom. Każ ieħor li nafu bih huwa ta' Fra Thomas Petit li skont Borg ġie maħruq fil-Birgu xi żmien qabel l-1560. Jiġifieri jiċħad l-ereżijiet li kien mixli bihom u jistqarr pubblikament id-dispjaċir tiegħu. ħarġa LXXXVII 2014 Jiġifieri l-abjurja kellha ssir meta l-knisja kienet tkun mimlija bil-fidili. L-aħħar att notarili tiegħu jġib id-data 22 ta' Ġunju 1563, ANV,R 68/175. Forsi minn hawn ħarġet l-espressjoni ''busli sieqi'. 70b Brandano jikteb hekk: aspiretgue N(7)ibus jew M(7j)ibus. Il-qari ta' din l-aħħar abbrevjazzjoni huwa diskutibbli għax jista' jfisser N(ation)ibus, M(elitens)ibus jew N(atjibus fost l-oħrajn, għalhekk għażilt li npoġġi l-kelma ''bniedem' li toqgħod għal diversi interpretazzjonijiet. Aktar studju hu meħtieġ f'dan ir-rigward. Nirringrazzja lil Victor Bonnici talli ġibidli l-attenzjoni għal din ir-referenza u kif ukoll iddiskuta l-importanza tagħha fil-kuntest storiku. AIM Proc 3B Każ 34. Il-terminu 'umaniżmu' ġie addottat fis-seklu dsatax biex jirrifletti l-attitudni tal- bniedem li, bħala parti mir-Rinaxximent Taljan, kien ipoġġi d-dinjità tal-bniedem fiċ-ċentru tal-ħsieb. L-umanisti ma kinux kontra l-Knisja iżda kontra l-abbużi tal-Knisja Kattolika. Strumenti mużikali bħall-betbut, iż-żummara u l-flejguta huma kollha tal-qasab. (Qasba li juża r-ragħaj, jew strument mużikali tar-ragħajja magħmul minn bosta qasab ta' qisien differenti midmumin flimkien bix-xemgħa jew b'xi mod ieħor). Ħajr lil Anna Borg Cardona ta' din l-informazzjoni mogħtija b'korrispondenza elettronika fis-26 ta' Frar 2014. Verb tat-tieni persuna singular preżent imperattiv attiv. Nom singular maskil akkużattiv. Wettinger u Fsadni jagħtu r-raġunijiet tagħhom għaliex ma jaħsbux li kien hekk. (16.vii.1558) fejn in-nutar niżżel nota li l-kuntratt kien inqara de verbo ad verbum prout iacet in materna lingua per me notarenum ('kelma b'kelma kif inhu mniżżel fil-lingwa materna minni n-nutar'). Godfrev Wettinger, ''Tagħrif ieħor fuq il-kultura orali f'Malta qabel ma wasal l-Ordni', Il-Malti, LXXXII (2011) 7-11. Waqt it-taħdita li fiha ġie ppreżentat dan l-artiklu, Bernard Micallef ġibidli l-attenzjoni li minn studju li sar fuq għanjiet u ballati Maltin antiki nstab li dawn kienu baqgħu fidili ħafna għall-verżjoni oriġinali u għalhekk kien hemm possibiltà kbira li l-Kantilena baqgħet iżżomm l-istess fonoloġija Medjevali. Wisq probabbli li n-nutar Vincentio Cagege kien għadu apprentist ma' Caxario f'dan il-perjodu peress li l-volumi notarili tiegħu jkopru s-snin 1562-1590, ANV, R 111/l-21. Kull nutar kellu s-signum tiegħu u dan kien jagħti saħħa legali lid-dokumenti. Għall-bidu s-signa kienu jkunu mpinġija, bħal fil-każ ta' Brandano Caxaro, pero fi żmien Brandano stess kien hemm nutara li kellhom timbru apposta, bħal pereżempju n-nutar Placido Abela ANV, MS 515 u R 4 u n-nutar Vincenzo Bonaventura de Bonetiis ANV, R 206. Grazzi lil Lisa Camilleri talli ġibditli l-attenzjoni għal din it-tpinġija. Dan il-ktieb li hu mibni minn kapitli f'forma mill-isbaħ ta' letteratura Lhudija, u jittratta għala l-bniedem għandu jbati, u aktar ma jkun tajjeb, aktar ibati. Ara Il-Bibbja: Il-Kotba Mqaddsa miġjuba bil-Malti mill-ilsna oriġinali, il-Lhudi u l-Grieg, mill-Għaqda Biblika Maltija (Malta, 1996).