Santa Liena - Statwi u Vari Dis-sena li Birkirkara qed tfakkar il-175 anniversarju tal-istatwa proċessjonali jew kif tissejjaħ ukoll popolarment vara, ta' min jara ftit kif żviluppa l-użu tal-purċissjonijiet u tal-istatwi proċessjonali fil-festi tagħna. Il-purċissjoni hija azzjoni liturġika li tmur lura ħafna fiż-żmien u mhux bilfors marbuta ma' festa. Il-purċissjoni oriġinat mill-mixja tal-insara lejn il-knisja fejn imbagħad kienet issir iċ-ċelebrazzjoni tas-servizz divin. Ma rridux inqisu ċ-ċirkustanzi u l-ambjent fiżiku ta' żmienna, meta kulħadd joqgħod madwar il-knisja, erba' passi kollox. U b'mod speċjali jekk il-mixja kienet issir għal xi knisja jew santwarju partikulari, 'il bogħod mill-abitat, fejn kien ikun imiss li tkun iċċelebrata l-festa tal-qaddis jew qaddisa tal-post. Allura n-nies kienu jiltaqgħu u jimxu flimkien lejn dak il-post, forma ta' pellegrinaġġ kollettiv. Fi nħawi tal-Italja, u jekk ma niżbaljax anke Spanja, għad hekk id-drawwa li tinġarr statwa tal-qaddis mill-knisja parrokkjali għas-santwarju. Inkella jmorru jġibuha mis-santwarju għall-knisja parrokkjali għaż-żmien tal-festa. Purċissjoni fuq l-ara Pacis tal-Imperatur Awgustu, Ruma Il-purċissjonijiet mhumiex xi ħaġa tal-kattoliċi jew tal-insara biss. Anke fost ir-reliġjonijiet ta' qabel il-Kristjaneżmu, kienu jinstabu kemm fost l-Eġizzjani, fost il-Griegi u r-Rumani. U fi żmienna wkoll isiru fost reliġjonijiet oħra bħal Buddisti, Xinti tal-Ġappun, il-Hindu u anke l-Misilmin. Fost denominazzjonijiet Kristjani, purċissjonijiet isiru wkoll mill-Ortodossi, inklużi dawk Etjopiċi waqt li ċerti protestanti żammew ċerti purċissjonijiet. Ritratt antik ta' purċissjoni fil-kampanja ta' Fuipiano, Lombardia Il-purċissjonijiet għalhekk mhumiex bilfors okkażjonijiet jew ċelebrazzjonijiet biex fihom jinġarru statwi. Għalkemm dawn insibuhom jintużaw kemm fl-antik f'purċissjonijiet Eġizzjani u Griegi-Rumani, u sal-lum f'dawk Ħindu, Xinti u Buddisti. Fost l-Ortodossi iżda hemm id-drawwa li jinġarru bandalori bix-xbihat tal-qaddisin, jew ikoni li ġieli jkunu mqiegħdin fi speċi ta' fercolo jew monument bħal tal-ġimgħa l-Kbira. Hawn Malta wkoll ilhom isiru purċissjonijiet li wħud minnhom huma dokumentati għallanqas 175 Sena tal-Vara Titulari ta' Sant'Elena Imp. sas-seklu sittax. F'Birkirkara stess, jew aħjar fil-parroċċa, hu dokumentat li kienet issir purċissjoni għall-ewwel knisja parrokkjali ta' Santa Liena fl-Għargħar fejn kienet issir quddiesa u jitbierku l- mejtin fiċ-ċimiterju li kien hemm magħha. Wieħed irid ifakkar ukoll li fl-1402, dik il-knisja kienet diġà ma tintużax bħala parrokkjali u minflokha kienet tintuża dik medjevali tal-Imrieħel, li kien hemm qabel il-Knisja l-Qadima tal-lum. Aktarx li fis-seklu sittax ukoll kienu bdew jintużaw statwi jew simulakri fil-purċissjonijiet, aktarx minn dawk l-imlibbsin bħal ta' Spanja, u anke nħawi tal-Italja. Fis-seklu ta' wara, aktarx kmieni, bdew jidhru wkoll statwi tal-injam, bħal dik ta' San Ġużepp tar- Rabat a). Hemm ukoll dik tal-Isla (jingħad 1618), San Pawl tal- Belt (1658) ta' Melchiorre Gafà li għamel ukoll l-istatwa tal-Madonna tar-Ruzarju għad-Dumnikani tar-Rabat (1660-1), l-ewwel statwa tal- Kunċizzjoni f'Bormla li llum tinsab il-Qrendi fejn damet tintuża bħala statwa titulari sal-1840 c). Aktarx ukoll li l-istatwa ta' San Duminku tal- Belt tista' tkun xogħol Spanjol tal-istess seklu. F'Birkirkara stess, lejn l-aħħar: Statwa antika tal-Kunċizzjoni li ta' dan is-seklu kienet Bormla u llum L Ż tinsab il-Qrendi fl-1595 kienet saret l-istatwa proċessjonali tal-Madonna tar- Rużarju mill-iskultur Ġużeppi Azzopardi mill- Birgu, għalkemm din imbagħad kienet damet kważi 20 sena biex inżebgħet c). Dak iż-żmien il-knisja parrokkjali kienet għadha l-Knisja l- Qadima u jingħad li kienet tinżamm f'niċċa li hemm fuq il-lemin tal-bieb meta tidħol. Fis-seklu tmintax, u l-aktar fit-tieni nofs, bdew jidhru aktar statwi proċessjonali, fosthom: San Nikola tas-Siggiewi (1736) 4, San Ġorġ ta' ħal Qormi (1741), Santa Katerina taż-Żejtun (1757). Il-Madonna tal-Karmnu tal-Imdina (1761), San Pawl tar-Rabat (1774), Sant' Andrija ta' Ħal Luqa u l-Madonna tal-Karmnu tal-Belt (1 781) (5), il-Madonna tal-Grazzja ta' Haż-Zabbar (1797) (6). Statwa tal-Madonna tar-Rużarju, L L L ; Birkirkara (1695) Jerġa' sas-snin tletin tas-seklu ta' wara, meta kien għadda l-periodu iebes tal-Imblokk tal- Franċizi (1798-1800), u minkejja l-periodu ikrah tal-imxija kbira tal-pesta (1813-14), komplew jiżdiedu l-istatwi: Santa Marija tal-Gudja (1807) u dik ta' Ħal Għaxaq (1808), San Publiju tal- Furjana (1811), Santa Katarina taż-Żurrieq (1818), il-Lunzjata ta' Hal Tarxien (1829) u Santa Marija tal-Imqabba (1836) 7. 175 Sena tal-Vara Titulari ta' Sant'Elena Imp. F'Birkirkara sadattant kienet saret l-istatwa ta' San Ġużepp minn Vincenzo Dimech (1826) li minbarra l-istatwa ta' San Publiju msemmija fuq, għamel oħra simili ta' San Ġuzepp għall-parroċċa taż-Żurrieq. Jingħad ukoll li f'Birkirkara fl-1834 (s) saret l-ewwel statwa tal-Madonna tad-Duttrina, tal-injam, dik li llum tinsab il- Knisja l-Qadima. Band'oħra jinghad li din saret fl-1870 minn Franġisku Psaila, iben Salvu li kien ħa l-arti ta' Missieru. Imma jingħad ukoll li f'dik is-sena kienet saret l-istatwa prezenti tal- Madonna tad-Duttrina, tal-kartapesta, minn Karlu Darmanin. Jerġa' anqas jista jkun li Franġisku Psaila kien l-iskultur tal-istatwa tal- 1834, jekk nieħdu din id-data bħala minnha, għax kien għadu żgħir peress li Salvu żżewweġ fl-1829. Għalhekk sakemm fl- , , 1837 ki l L-istatwa l-antika tal-Madonna tad- ; ienet saret l- Duttrina, illum fil-Knisja l-Qadima istatwa ta' Santa Liena, kien diġà hawn numru ġmielu ta' statwi proċessjonali, mhux biss ta' titulari ta' parroċċi, imma oħrajn fl-istess Knejjes u fi knejjes oħra, l-aktar dawk tal-patrijiet. Sa dak iz-zmien ukoll, mit-tmien parroċċi ewlenin, Birkirkara, Ħaż- Żebbuġ u possibbilment in-Naxxar (o) kien għad ma kellhomx statwa proċessjonali, għallinqas dik li nafu llum. Kien għalhekk aktar milli f'waqtha l-inizjattiva ta' Vincenzo Borg Brared, il-patrijott Karkari ta' żmien l- Imblokk tal-Franċizi, li fl-1833 (10) għamel kuntratt mal- iskultur Salvu Psaila li bih ikkummissjonalu l-istatwa proċessjonali ta' Santa Elena għall-knisja kolleġġjata ta' Birkirkara. U kienet ħasra kbira li probabbilment ma rahiex lesta, imma Vara ta' Santa Liena ta' Salvu Psaila - rigal li zgur ma laħaqx raha lill-Karkariżi minn Vincenzo Borg - Brared. fa 4 fil-knisja fejn xtaqha. Għax miet tista' tgħid dak inhar stess li din twasslet hemmhekk. Jekk nistgħu ninsew kull ħaġa oħra li għamel f'ħajtu għall-Karkarizi, li 175 sena wara mewtu għadhom m'għamlu ebda sinjal tar- rikonoxximent tagħhom lejh, zgur li ma nistgħux ninsewh għal din l-opra hekk kbira li ħallielna bħala wirt. Ħsieb imur ukoll għall-iskultur Salvu Psaila minn Bormla (1798- 1871), izda li nistgħu ngħidu adottat Karkariz. Għax f'Birkirkara għex l-aħħar parti l-kbira ta' ħajtu, fejn kompla jaħdem, fejn miet u fejn jinsab midfun. Fejn barra l-istatwa maestuza ta' Santa Liena li għamel bħala skultur ewlieni fl-injam, bħala marmista hallielna wkoll l-altar maġġur tal-Bazilika. U fejn, li kieku x-xorti riedet, kif kienet ir-rieda tal-istess Vincenzo Borg li kieku dan ma mietx, Bust ta' Vincenzo Borg għandna wkoll opra oħra kbira minn tiegħu fis-sura ta' statwa tal- magħmul minn Salvu Psaila, Madonna tar-Ruzarju. jrċinkt Apt 98 Għaqda Mużikali Sant'Elena 2 Birkirkara A.D. 1919 1: www:sainthelenbc.org Il-maestrija ta' Salvu Psaila bħala skultur fl-injam ma tidhirx biss fl-istatwa ta' Santa Liena. Għalkemm ma nistgħux ngħoddu xi numru kbir ta' statwi li kienu kkummisjonati lilu u li huwa wettaq, għallinqas minn dak li nafu llum dwar hidmitu, bizzejjed insemmu l-istatwa ta' Kristu Rxoxt fil-Birgu (1833), l-istatwa tal-Madonna tal-Karmnu taz-Zurrieq (1842) u l-istatwa tal- Immakulata Kunċizzjoni (1848) li tinsab fil-knisja tal-patrijiet Franġiskani Konventwali tar-Rabat ta' Għawdex. (1) Jingħad li din kienet parti mill-Gran Carracca di Rodi, vaxxell li kien inqabad mingħand l-Ottomani fl-1507, inġab hawn malta mal-Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann fl-1530 u nħatt fl-1548. (2) Lanfranco G., L-Istatwi Ttitulari u l-Istatwarji Tagħhom (1999). (3) SAL : Il-Vara tal-Madonna tar-Rużarju; Ktieb Programm Festa S. Liena 1999, pp. 25-6. (4) Qabel l-istatwa preżenti ta' Pietro Felici kien hemm oħra minn dawk li jitlibbsu u li għadha teżisti fil- knisja. (5) Qabel din kien hemm tnejn oħra tal-Fratellanza, waħda tinsab fl-Oratorju u l-oħra fil-knisja tal-Balluta. (8) Buhagiar V. Kan; Tagħrif fuq il-Kolleġjata Bażilika ta' Santa Liena Birkirkara (1984). (9) Il-Vara tal-Bambina tan-Naxxar hu magħruf li saret Ruma, imma mhux magħruf meta. (10) Għall-Birgu, Salvu Psaila għamel ukoll l-istatwi ta' Kristu marbut mal-kolonna u dik tal-Ecce Homo għall-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira. 175 Sena tal-Vara Titulari ta' Sant'Elena Imp.