Kull meta noħroġ passiġġata fl-inħawi fejn noqgħod, inħobb ngħaddi minn quddiem dar li għandha ġardina mimli arbuxxelli li spiss ikunu fgati bil-fjuri. Nieħu gost nara l-friefet joqomsu minn pjanta għal oħra f'ferneżija qishom iridu jżuru l-fjuri kollha fl-istess ħinl Mhux darba u tnejn għoddejt 20 farfett u iktar. U magħhom partita naħal u ħanfus. Il-ġimgħa l-oħra għaddejt minn quddiem din id-dar, u waqaft inħares mibluhi Il-ġardina kienet sparixxiet, u flokha sibt art b'madum ġdid ileqq. Għal mument ħsibt li kont żbaljajt id-dar, imma hi kienet. Biss flok dik ir-rokna kollha lwien, fwieħa u ħajja issa kien hemm deżert taċ- ċeramika. Daqshekk fjuri u friefet. Baxxejt rasi u komplejt miexi b'qalbi sewda. B'xorti ħażina din il-ħaġa qiegħda ssir moda f'pajjiżna. Qisu ddikjarajna gwerra kontra l-ħamrija u ma nistax nifhem għaliex. Iktar m'għandna bżonn indaħħlu natura f'dal- pajjiż niexef, iktar qed intajru l-ftit ħdura li baqa' fit-toroq tagħna. Ħbieb, jekk għandkom roqgħa ħamrija fuq quddiem jew wara tad- dar ibżgħu għaliha u għożżuha. Il-ħamrija prezzjuża iktar mid- deheb. Victor Falzon L-Editur Nixtiequ ngħidu grazzi lill-isponsors li bis-saħħa tagħhom Il-Ħuttafa qed titwassal għand eluf ta' familji. Il-Pitirross (Robin Erithacus rubecula) jaf bih kulħadd. Sar famuż bis-saħħa tal-kartolini tal-Milied. Minħabba f'hekk ukoll L A A TA o Imma fil-fatt dawn jaslu hawn f'Ottubru u ħafna minnhom jibqgħu magħna x-xitwa kollha. Għal Marzu jħalluna biex imorru jbejtu x'imkien iktar frisk. H ĠI 8 fa) 2 (c) va Ritratt ta' Aron Tanti mimlija frott, pranzu sabiħ għal xi għasafar. X'għandna f'dil-ħarġa2 Klabb Kuntatti iĠII info jq 44 'q Frl M2 Jien ili: ff'Jien dħalt membrul JI qablek. all Otuv2017 Iżurna ghasfur Il-Velleran Eremit (Northern Bald Ibis Geronticus eremita) tant huwa għasfur rari li xi pajjiżi bdew proġetti fejn irabbu minnhom fil-magħluq biex imbagħad jitilquhom ħalli terġa' tikber il-popolazzjoni. Proġett minnhom qiegħed fin-naħa ta' fuq tal-Italja, mnejn ftit ilu ħarbu xi vellerani żgħażagħ. Peress li dawn l-għasafar ipassu, il-frieħ taru 'l isfel tul l-Italja kollha. Uħud intilfu, oħrajn inqatlu, oħrajn qasmu għal Sqallija, u nhar il-Ħadd 15 Ottubru waħda minnhom waslet ukoll Maltal Intlemħet l-ewwel fi grawnd f'Ta' Qali, fejn membri tal-BirdLife indukrawha matul il-lejl biex ma tinqatilx mill-kaċċaturi. Jumejn wara taret lejn Għawdex… Sadattant il-BirdLife saret taf li din il- vellerana (imlaqqma Irisl) kienet fidila sew man-nies. Biex ma tispiċċax maqtula u bbalzmata, il-BirdLife ġabet permess biex taqbadha u tibgħatha lura l-Italja biex tkompli titrabba mingħajr xkiel. Fid-dinja kollha baqa' inqas minn 500 Velleran Eremit fis-selvaġġi Gravi s-sitwazzjoni. nistgħu ngħinuh. Issa Dinja Waħda daħlet ukoll fl-iskejjel medji u sekondarji. B'hekk issa l-istudenti l-kbar ukoll jistgħu jgawdu minn dal-programm. Is-sena l-oħra ħames skejjel sekondarji ħadu sehem u fost proġetti li għamlu kien il-ħolqien ta' ġonna għan- natura, magażin ambjentali u programm tar-radju. Il-programm Dinja Waħda jsir f'ħafna skejjel Q Q Q primarji ta' Malta. Bis-saħħa ta' Dinja Waħda ħafna ) studenti qed jitgħallmu fuq l-ambjent naturali u kif EZ TR Studenti mill-ħames skejjel li ħadu sehem f'Dinja Waħda Seondarja. F'idejhom qed iżommu kburin il-premju li ħadu l-iskejjel waqt okkażjoni f speċjali fit-12 ta' Ottubru 2017. Dun Manwel Attard, Wardija f 2. Skola Sekondarja, Mrieħel jil Skola Sekondarja, Ħad-Dingli Peter u Svivia, Maris u Skv huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natural 'EEEEEEI JAAAQQI Neħħih minn quddiemi'' Kienet reġgħet bdiet l-iskola u Marlon, tifel fil-klassi tat-tewmin, kien iħobb jittanta lil Charlene li kienet tibża' minn dellha. Did- darba kien poġġielha stampa ta' farfett il-lejl fid-djarju. 'Mela mhux jaqq il-farfett il-lejlT qal is-ser tax-Xjenza. 'Tafu li farfett il-lejl kapaċi jaqbad 2000 nemusa f'lejl wieħed2 Immaġinawkom taqbdu nemusa fid-dlam waqt li ttiru, bla ma tużaw għajnejkom ' U bis-saħħa ta' Marlon it-tfal ingħataw ħowmwerk li jagħmlu ftit riċerka fuq il-friefet il-lejl. L-erba' tewmin sħabna ma kellhomx għalfejn ifitttxu fil-kotba biex jitgħallmu fuq l-annimali. Ftehmu biex dakinhar filgħaxija jduru dawra ma' Ħal Bużbież ħalli jitgħallmu fuq il-friefet il-lejl. l-għolja l-erbat itfal iltaqgħu f'tarf ir-:— raħal. Bdew iħarsu 'l fuq u peċpċu għajnejhom għax kien qed jidlam. 'Hemm ara tnejni' qabeż Skv hekk kif ipponta b'sebgħu. 'Ejja ningħaqdu,' qal Peter, 'għax bilkemm qed nara.' Malli qabdu id xulxin it-tfal bdew jisimgħu ħafna ħsejjes strambi għaddejjin fuq rashom. 'TIKKTIKKTIKITIKITIKKI X'hawn tan-nemus il-lejlal Diġà qbadt 40, min se jgħaddini7' 'Iss, jien iktar minnek, s'issa 65. Tikitikitiki TIKITIKKI Oħra ġewwal' Id f'id, it-tewmin tgħallmu li l-friefet il-lejl kienu qed jagħmlu bħal tektik irqiq, u mill-eku jindunaw fejn qiegħed in-nemus. 'Waww, għalhekk għandhom widnejhom kbar mela,' qalet s-semmiegħa Il-Ħuttafa 142 : Ottubru 2017 : p4 Desirċe Falzon Maris, 'Ħalli jisimgħu bl-eżatt minn fejn ġej l-eku u jaqbdu l-priża.' Wara nofs siegħa jfittxu fejn ikun hemm l-iktar friefet il-lejl, it-tfal skoprew li l-aħjar postijiet kienu fejn hemm lampa tat-triq, speċjalment ħdejn ġnien jew għalqa u iktar u iktar ħdejn siġar tal-fikus. Wara ftit it-tial bdew jisimgħu ilħna irrabjati. 'Ojj, min int7 Itlaq l hemmi Hawn tagħnal Sparixxul' It-tewmin baqgħu ssummati jisimgħu… 'Sori, imma bilfors kellna niġu hawn għax fejn inkunu s-soltu qatgħu s-siġar kollha biex iwessgħu t-triq. Tgħidx x'xokk ħadna meta ma sibniex x'niekluf' L-erba' tewmin baqgħu jisimgħu l-friefet il-lejl igorru fuq kemm ma baqax postijiet fejn isibu x'jieklu, u jinkwetaw li se jmutu bil-ġuħ għax m'hemmx ikel għal kulħadd. Biex joħorġu mid-dwejjaq li qabadhom, it-tfal ħalfu li jagħmlu minn kollox biex ipattu għall-ħsara li n-nies jagħmlu lin-natura. Qabel ma nfirdu ftehmu li l-għada stess imorru l-Kunsill Lokali u jitolbuhom jħawlu s-siġar f'roqgħa ħamrija mitluqa f'tarf ir-raħal. Min jaf darb'oħra x'ħa jiġri… Il-Ħuttafa 142: Ottubru 2017 : p5 1 Ħieles mill-ġdid… Bi pjaċir inħabbru li wara kura immedjata u ġimgħat ta' paċenzja u dedikazzjoni, l-astun fieq tant li seta' jerġa' jinħeles. Dawn ir-ritratti juru l-mument li din it-tajra żagħżugħa nħelset minn membri tal-BirdLife f'Kemmuna biex tkompli triqitha lejn Hasta 1 . . $ Q l-istrina HEWALTAC ta Issued b Bank of Valletta p.l.c., l-għad 1 Tu 58, Triq San Zakkarija, Il-Belt Valletta VLT 1130 It-Tipjip It-tipjip huwa direttament responsabbli għal ħafna tniġġis tal-arja. Aħseb ftit kemm sigarett wieħed jarmi duħħan. Issa jekk iżżomm f'moħħok li , immaġina xi kwantità ta' duħħan. Sigarett fih madwar 4000 kimika, li ħafna minnhom huma ta' ħsara ambjentali enormi. Meta s-sigarett jitqabbad dawn il-kimiċi kollha jinħarqu u jispiċċaw fl-atmosfera. Sfortunatament il-kwalità tal-arja mhix l-unika vittma tat-tipjip. It-tipjip iwassal ukoll għat-tniġġis tal-art u tal-ilma. Għal kull sigarett li jitqabbad jintrema l-filter (dik il-parti li ma titpejjipx). Fil-biċċa l-kbira dawn il-filters ma jintremewx fejn suppost. Jikkalkulaw li , li ħafna minnhom jispiċċaw il-baħar. Fil-baħar jittieklu minn ħut u annimali oħrajn li jaħsbuhom ikel, u b'riżultat jispiċċaw imutu. Biex tgħaxxaqha, l-istudji juru li filter idum bejn 5 u 15-il sena biex jitmermer. Anke l-proċess li bih isiru s-sigaretti mhu xejn ħanin mal- ambjent. Huwa stmat li (medda ikbar mill-Isvizzera) tintuża għat-tkabbir tal-pjanti 9 qale Il-Ħuttafa 142 : Ottubru 2017 : p6 Ħafna mill-ispazji li jintużaw biex jitkabbar it- tabakk setgħu ntużaw għal skopijiet aħjar, pereżempju biex jitkabbru prodotti tal-ikel jew siġar tal-frott jew foresti. Jew tħallew naturali. Minbarra hekk, fuq il-pjanti tat-tabakk jintużaw ħafna pestiċidi u kimiċi artifiċjali li xejn m'huma ta' ġid għan-natura. Miljuni ta' siġar jinqatgħu mhux biss biex isiru karti għas- sigaretti u l-pakkett tagħhom, imma biex l-injam tagħhom jinħaraq waqt it-tnixxef tat-tabakk. Fil-fatt jikkalkulaw li Jekk persuna tpejjep 10 sigarett kuljum għal 50 sena dik il-persuna tkun qerdet iktar minn 600 siġra (u tkun qerdet il-pulmun ukoll s'intendil) Hi ħasra li nafu tant fuq is-sigaretti u l-ħsara li ssir kemm għal saħħitna kif ukoll għall-ambjent u xorta waħda l-konsum tas-sigaretti għadu jikber b'persentaċċ allarmanti. Aħna ftit nistgħu nagħmlu ħlief li: Inwegħdu lilna nfusna li aħna stess qatt ma naqbdu l-vizzju tat-tipjipl Inħajru nies li jpejpu biex jaqtgħu l-vizzju. Kif rajna hawn fuq, anke persuna waħda li taqta' t-tipjip tagħmel differenza. Il-Ħuttafa 142 : Ottubru 2017 : p7 Mm xorta… Dawn iż-żewġ stampi tal-m ET Faqqiegħ Vjola taħsibhom IB W ; l-istess imma fil-fatt C fihom 10 differenzi żgħar. Gari a) tal-Pipa. Imma rożal Bonġu lilek. Bħal ħafna faqqiegħ, il-Faqqiegħ Vjola (Wood Blewits) jħobb jikber fid- dell taħt is-siġar. Din tar- ritratt kibret taħt siġ tal-ballut. illu Għax kif qed tara, il-fjuri tiegħi jkunu magħluqin f'tubu qisu pipa. Le ta, m'għandhomx xi riħa speċjali. Inħobb ambjent fejn il-ħamrija tkun niedja, u mhux b'wisq xemx. Le, jien nikber bħalissa fil-ħarifa, imma tista' tibqa' ssibni sar- rebbiegħa. Imbagħad nagħmel iż-żerriegħa u ninxef għal kollox. Komuni mhux ħażin, imma minħabba li nikber baxxa spiss ma tindunawx bija. Anke l-fjuri tiegħi, għalkemm strambi m'għandhomx kulur jispikka. hawn u 'l hemm iffurmaw xi għadajjar, bdew jitfaċċaw iż-żrinġijiet mir- raqda twila tas-sajf. Kultant xi nies bil-karozzi fil- kampanja jipparkjaw fuq il-ħaxix Tinsiex tisma' l-programm u jgħaffġuna. kull nhar ta' Sibt fit-8.30am fuq Radju RTK Saħħa, ara tirfisli l-weraql Ritratt meħud fir-riserva naturali tal-Għadira Ritratt ta' Victor Falzon Poster Il-Ħuttafa Iva, tista' tagħmel differenza Fin-nixfa, tas-sajf, l-Għakrux jidħol fil-qoxra, ujagħlaq il-fetħa b'lega likwidu li tinxef u ssir speċi ta' parċmina rqiqa. Din tinxef u żżomm il-bebbuxu niedi minn ġewwa. Qabel jorqod għas-sajf il-bebbux jaħrab mis-sħana, tal-wiċċ tal-art billi jfittex postijiet fl-għoli jew taħt il-ġebel. Fis-sajf il-wiċċ tal-art ikun jaħraq iktar. Taħt il-ġebel ikun iktar frisk u anke 'l fuq mill-art, pereżempju xi zokk jew ħajt delli. Il-bebbux importanti għan-natura. Meta jiekol il-pjanti jagħmel il-kompost, u huwa wkoll parti min-nisġa, tal-ikel għax jikluh diversi annimali. Fost dawn insibu… Desirċe Falzon Ħafna, nies iħottu ħitan sħaħ biex jaqbduh għall- ikel. Ħafna oħrajn jagħmlu minn kollox biex jeqirduh. Imma, għal min iħobb in- natura l-Għakrux u sħabu l-bebbux l-oħrajn tal-art huma annimali tal-għaġeb li evolvew ħafna kapaċitajiet li jgħinuhom jghixu fl- ambjent tagħhom. Bil-par it-twal jagħraf id-dawl mid-dlam UOzje4 S9JISSQ Bil-par il-qosra jħoss l-ambjent ta' quddiemu L-Għakrux għandu lsienu qisu… CI A. raspa, biex iqaxxar wiċċ il-weraq CI B. serrieq, biex jaqta' toqob fil-weraq CI Ġ. labra, biex jiddefendi ruhu Il-bebbux kapaċi jitkaxkar fuq hamrija, ġebel, hġieġ, saħansitra fuq xewk jew fuq xifer ta' xafra, u anke rasu 'l isfel fuq saqaf. Din kapaċi jagħmilha bis-saħħa ta' likwidu speċjali li jiġġebbed u jwaħħal l-annimal waqt li jkun miexi, u jipproteġilu ġismu minn grif, eċċ. Toqtolx bebbuxi Flok toqtolhom, ferrxilhom qxur imfarrkin tal-bajd, jew trab tat-tewm jew fond tal-kafe fil-ħamrija (jew mad-dawra tal- qasrija) fejn ma tridx bebbux jersaq. Tixtrix krema, kontra t-tikmix magħmula minn prodott tal-bebbuxi Din il-krema, jagħmluha mir-ragħwa li joħroġ il-bebbuxu meta jistressjawhl Mhix ħaġal Irrid insir berdwoċerli Martin Austad jaghtina, pariri biex jgħinna nsiru berdwoċers. Meta tkun għadek ġdid għall- fotografija huwa komdu tħalli l-kamera fuq Auto u kemm tagħfas il-buttuna u jinġibed ir-ritratt. Imma jekk tesperimenta ftit b'modes oħra titgħallem iżjed kif taħdem il-kamera u jkollok riżultati aħjar. Program huwa mode tajjeb biex tibda għax iħallik tbiddel xi affarijiet u l-kamera tadatta l-bqija. Pereżempju f'dawl batut għolli l-ISO u ħalli l-kamera tagħżillek hi l-aperture (il-wisa' tat-tieqa tal-lenti) u x-shutter speed (il-ħin li t-tieqa ddum miftuħa). U bil-maqlub, f'dawl tajjeb baxxi l-ISO għal xi 100. Il-buttuna (jew rota) tal-ISO iżżidlek jew tnaqqaslek is-sensitività tas-sensor. L-aperture tista' tvarjalu l-wisa' biex tikkontrolla kemm jidhol dawl fuq is- sensor. Aperture miftuħ ghal post fid-dell jew ġurnata, msaħħba Aperture magħluq ghal meta tkun f'dawl tajjeb. Il-flash jgħinek biss jekk l-għasfur qiegħed viċin. Għal għasafar li jkunu 'l bogħod għalxejn tuża l-flash. Għasfur jiċċaqlaq L-għasafar m'għandhomx kwiet f'ġisimhom. Ħlief meta jkunu reqdin, kważi l-ħin kollu jiċċaqalqul Għalhekk biex tieħu ritratti tal-għasafar issettja shutter speed għoli (500 jew iktar) inkella r-ritratt ħa jiġik imċaqlaq. Għal għasafar itiru tista' wkoll tissettja l-kamera fuq continuous shooting biex tiġbed ħafna ritratti wara xulxin. B'dan il-mod tista' ġġib sekwenza sabiħa ta' Tesaġerax fil-kuntrasti Il-Ħuttafa 142 - Ottubru 2017 : p12 It-tieni parti ta' artiklu dwar il- fotografija, tal- għasafar. L-ewwel parti dehret f'Il- Ħuttafa 141 azzjoni fejn tidher l-imġiba tal-għasafar. Attent biss li tagħti ċans lill-kamera tiffoka u li jkollok SD card tajba biżżejjed biex ma teħillekx il-kamera. Metering huwa meta l-kamera tkejjel kemm hemm dawl biex tevita li r-ritratt jiġik imdallam jew mifqugħ bid-dawl. Bl-ispot metering il-kamera tkejjel biss iċ-ċentru tar-ritratt fejn ġeneralment ikun qiegħed l-għasfur. Dawn huma biss ftit eżempji. Jekk trid titgħallem iżjed hemm ruxxmata artikli fuq l-Internet (tinsiex tispeċifika bird photographv fil-Google għax l-aħjar settings ivarjaw skont is-suġġett). Il-manwal tal-kamera stess jgħinek tifhem is-settings partikulari tal-kamera tiegħek (sakemm ma jkunx bil-Ġappuniż bissl). It-tromba qabel il-kamera, Xorta waħda l-aqwa mod kif titgħallem hu li toħroġ fil-kampanja u fl-istess ħin tkun qed tgawdi n-natura. Tajjeb li tgawdi l-għasafar bit-tromba l-ewwel, imbagħad jekk jagħtuk ċans aqbad il-kamera. Għax jekk jaħbat jiġuk ritratti ħżiena u tkun użajt il-kamera biss bla ma kellek imqar ċans tittawwallu, diffiċli mbagħad tgħid xi tkun rajt minn koċċ ritratti sfukatil Il-ħajd Għal ritratt tajjeb inti ħa jkollok ġenn biex l-għasfur tersaqlu viċin, imma jekk tagħmel hekk tissogra Ritratt li ma tantx ikun ġiek tajjeb tista' tkompli tirfinah meta ttellgħu fuq il-kompjuter. Hemm softwer tajjeb bħal Photoshop li pereżempju jista' jdawwallek ritratt li jkun ġiek xi ftit imdallam, jew li jżidlek il-kuntrast jewkk ġie xi ftit ċass. Basta ma tesaġerax perċl Il-Ħuttafa 142 - Ottubru 2017 : p13 Trid tkun kapaċi tistenna bil- paċenzja fil-kwiet mistoħbi u l-għasafar jaf jiġu qrib tiegħek huma. Għal dan, il-ħajds tar-riservi tal-Għadira u s-Simar huma perfetti kemm għall-berdwoċing u kemm għall-fotografija. Fejn m'hemmx ħajd tista' tuża ħajd portable. Din tista' jew tixtriha lesta (minn websajts bħal www.nhbs.com) jew tagħmel waħda bi ftit drapp skur u xi lasti. Ħalli toqob żgħar kemm kemm toħroġ il- lenti minnhom. Jekk għandek ġnien tista' tqiegħed platt bl-ilma u filwaqt li tattira l-għasafar tkun qed tgħinhom ukoll biex Il-ħajds tar-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar huma, eċċellenti għall- fotografija tal-għasafar, kif indunaw dawn it-tfal. ikampaw bin-nixfa tas-sajfl (B Ktieb għal tfal li jixtiequ jsiru berdwoċers. l 44 Birdlife va) ia sa ika fa ki Kejit EEIEL madwarna 6 Din hija t-tieni edizzjoni ta' dan il-ktieb, b'iktar paġni u iktar speċi, b'tagħrif aġġornat u bi tpinġijiet riveduti u rfinuti. żuie (B L-ewwel edizzjoni kienet rebħet il-premju nazzjonali tal-Ktieb tat-Tfal bl-Aħjar Ilustrazzjonijiet. Ibejtu f'artna Minkejja li għas għajta LEWMUET li spi Xu te i NIE fi ikun moħbija qalb il-weraq. Daqs 14ċm. Piż 12-18g Ħabitat msaġar, widien folti Status komuni, residenti s-sena kollha Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik. Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba. Il-Ħuttafa 142 : Ottubru 2017 : p15 Daqs proprju ta' bajda tal-Bufula tal-Għollieq Bufula tal-Għollieq omm għadha kemm waslet fil-bejta b'munqar mimli ikel bnin (xi żewġ busaqajn) għal uliedha. Busaqajn huwa annimal jiġi mill-brimb, bl-Ingliż harvestman. Dan il-ferħ ta' Bufula tal-Għollieq m'ilux li ħalla l-bejta. Ma' rasu għad għandu xi rix sufi u denbu għadu kemm kemm beda jikber. Jekk tkun qrib wied bħal dan ieqaf ħames minuti u forsi tisma' l-għajta qawwija tal-Bufula tal-Għollieq ġejja minn qalb il-ħdura.