L-Imnara Nru.19: 1995 IL-FUNERALI TA' DARI Jekk għat-twelid fil-familja Maltija dari kellna ċerti drawwiet, ma kienx jonqos li jseħħu ċerti użanzi fil-hemm li ġġib magħha il-mewt. Meta dari kien imut xi ħadd, malajr malli jmut, il-kamra tiġi mneżża' minn kull ma jkun hemm fiha, titbattal għal kollox minn mobbli, inkwadri u purtieri. Jibqa' biss il- katavru li jitpoġġa fuq żewġ strippi apposta b'ġix twavel fuqhom, mgħottija b'liżar abjed. Fejn ras il-katavru jitqiegħed Kurċifiss b'żewġ xemgħat, Xi drabi fid-djar tas-sinjuri kien jitqiegħed mal-ħajt, drapp iswed. Fil-kamra, allura jinġabru il-qraba madwar il-katavru, iħarsu lejħ, jibkuh, u jfaħħru l-għemejjel tiegħu meta kien ħaj….. kemm kien twajjeb, kemm kien karitattiv, eċċ. Id-dar titħejja għaż-żjajar tan-nies, għalhekk jitneħħew l-inkwadri u tapiti, sa l-bbabat jew pumi tal-bieb ta' barra jinqalgħu. Il-bieb ta' barra jinżamm magħluq jew imbexx- aq. Il-bibien tal-qraba, b'rispett, ukoll jagħlqu bieba, u tista' tgħid il-familji tat-triq — kollha, waqt li tal-ħwienet idendlu faxxa sewda. Il-bieb tal-familja tal-mejjet kien jiġi mċappas b'irmied iswed li jitħallat ma xi oġġett taċ-ċaqquf li kien jitkisser apposta. Fil-bitħa, jekk kien ikun hemm xi qsari, kienu jitkissru, u kienu jinġabru n-newwieħa li kienu nisa apposta mħallsa biex jibku u jixhru, Dawn l-ewwel jinġabru fil-bitħa fejn jibda il-biki u x-xegħir. Hemm ukoll ikantaw għana ta' dieqa sa ma s-sidien jitolbuhom jitilgħu ħdejn il-mejjet. Hemm ikomplu jibku u jixhru, iġebbdu xaghrhom u jqabblu strofi ta' tifħir għall-mejjet, Meta jsir il-ħin għall-funeral, l-ewwel jiġi l-kummissjonant iħejji l-programm. Meta jiġi l-qassis flirakien ma' żewġ abbatini, wieħed bis-sassla u ieħor bis-salib f'idejħ, jgħid xi orazzjoni, u mbagħad ir-reffiegħa, aktarx ħbieb jew tal-familja, jew bukkamorti mħallsa libsin l-iswed, jerfgħu il-katavru fuq il-katalett mgħotti bil- faldrappa sewda, u taħt rasu mħadda sewda mimlija bir-rend. Il-katavru jkun imkebbeb f'lizar bajdani, jekk raġel, b'leħja mqaxxra u f'idejk ġeneralment jingħata kuruna tar-rużarju jew salib, jew tabella b'xi kitba mis-salmi. Il-qassis jirnxi quddiem, warajh il-katavru u rabagħdd it-tibiċini idoqqu l-flawt, u fl- aħħar il-familja. Kulħadd liebes l-iswed u n-nisa b'dublett twil iswed imsejjah kurkar. Il-faldrappa kienet tkun tal-fratellanza li ġġorr il-mejtin, u billi din, ta' l-użu titlob ħlas, mhux spiss il-fratellanzi kienu jitlewmu fuq min għandu joffri is-servizz tiegħu għall-qliegħ. Jekk il-mejjet ikun fratell, speċjalment jekk ikun uffiċjal, sħabu jakkumpanjawh biex iwassluh sad-difna tal-fratellanza. il-fratelli kellhom ukoll l- obbligu li wara, jagħmlu servizz jew uffiċjatura apposta flimkien, u fil post tal-fratell mejjet, jagħmlu il-ktieb tar-regola insinji u bukkett fjuri, b'sinjal ta' qima lejh. Wara d-difna, il-familja tinġabar id-dar, u għal tliet ijiem, ma jsirx tisjir bin-nar fid- dar, u l-ikel jittiekel fl-art. Ma hemmx użu ta' siġġijiet, Generalment il-ġirien kienu jwasslu xi ikel tul dawk l-ewwel tliet ijiem Il-mara tal-mejjet ma kienetx toħroġ mid-dar qabel erbgħin jum iżda l-irġiel kienu jibqgħu biss fid-dar, sebat ijiem, minghajr ma jqaxxru leħja. Xi uħud ma kiesux iridu lin-newwieħa, u sa kienu jiktbu fit-testment tagħhom li ma jriduhomx. Meta l-funeral kien jeħtieġ il-karru biż-żiemel, dan kien ikun akkumġpanjat minu erbgħa bukkamorti li bix-xemgħa f'idejhom kienu jiġru mal-karru, meta ż-żwiemel kienu jkunu mexjin lejn xi knisja qrib, għad-difna. Dari id-dfin kien isir biss fil- knejjes jew fiz-zuntier, u ma kienx hawn l-użu tat-tebut, imma l-katavru kien jitgeżwer kollu fil-liżar u jitniżżel fil-qabar. L-Imnara Nru.19:—/1995 Jekk il-mejjet kien jippossjedi xi żiemel jew ħmar, dan kien jinqatagħlu denbu b'sinjal ta' luttu. It-tul tal-luttu kien ivarja skond kemm il-mejjet kien ikun jiġi mill-qrib. Hekk ngħidu aħna, għall-ġenituri kien idum sentejn, waqt li għal oħrajn sena. Fil- luttu tal-familja, fid-dar ma kienx isir għana (dak iż-żmien ma kienx hawn meżżi oħrajn ta' kant jew mużika), u l-familja ma kienetx tidher fil-festi, u aktarx twarrab mir-raħal jew belt fejn issir il-festa. Uħud minn dawn l-użanzi li semmejna sparixxew, waqt li oħrajn tbiddlu. Minn mitt sena l-hawn, bid-dħul taċ-ċimiterji u bil-mopumenti u kappelli fuq l-oqbra, il-mejtin jiġu spiss imfakkra bi żjarat xemgħa u fjuri fuq l-oqbra. in-newwicħa f'dar il-mejjet (minn iġpinġija ta' G.Lanfranco)