irkejjen storiċi Mużew Nazzjonali ta' l-Arkeoloġija: L-arkitettura fi Zmien ieħed mill-perijodi l- VAfsikar importanti fl- istorja tal-gżejjer Dan minħabba li matul l-istess pe- rijodu kien hemm nies li mhux biss għexu ħajja organizzata sew, iżda Ħallew warajhom ġid materjali diversi. Dan il- ġid illum il-ġurnata jagħmel parti mill-patrimonju Malti, u jagħmel: parti mill-istess attrazzjoni turistika. Iżda apparti l-monumenti l- kbar wieħed jista' jsemmi wkoll diversi dettalji żgħar li huma merfugħa fil-mużewijiet tagħna. L-akbar u l-aħjar kollezzjoni arkeoloġika li nsibu f'Malta hi dik li hemm fil- Mużew Nazzjonali ta' l- Arkeoloġija. Mudelli arkitettoniċi id-diversi vetrini nsibu Fra dettalji u fdalijiet li ħallew warajhom dawn in-nies. Iżda l-lum nixtieq nikkonċentra biss fuq ftit minn dawn il-fdalijiet li qegħdin juru dettalji arkitettoniċi. Mhux sejjer nitkellem dwar il- mudelli mdaqqsin li nsibu fl- istess kollezzjoni nazzjonali, għax dawn huma moderni. Iżda hemm oħrajn li kienu saru fi żmien il-bini tat-tempji stess. Mudell ta' bini minn seba' ġebliet kbar. Il- ġebel li qiegħed juri li hu l- ħajt, jidher li qiegħed dieħel il- ġewwa. Id-daqs ta' dan il- mudell hu ta' 4.5 ċentimetri u 3.7 ċentimetri. Dan il-mudell kien instab waqt l-iskavi li kienu qegħdin isiru taħt id-direzzjoni ta' Sir Themistocles Zammit (1864 - 1935) fl-1923. Zammit kien għaraf l-importanza ta' dan il- mudell għax hu stess kien kiteb li dan kien l-aktar ħaġa importanti li nstabet fil-fdali- jiet ta' Ħaġrat, apparti mill-is- tess tempji. Fid-deskrizzjoni li jagħti juri li dan il-bini kien qiegħed jimita l-bini tat-tem- pji. L-importanza ta' dan il- mudell hi ħafna. L-ewwelnett hu l-uniku wieħed li nstab s'is- sa ta' dan it-tip. Hu mudell li jurina mhux biss kif kienu jibnu, iżda fl-istess ħin jagħtina indikazzjoni li kien hemm ukoll bini iżgħar mit- tempji li għandna. Semmejna li d-daħla ta' dan il-bieb hi murija minn tliet ġebliet. Dawn. kienu. jit- poġġew billi jkun hemm tnejn. wieqfa u oħra mimduda fuqhom. Dan it-tip ta' bieb hu magħruf bħala trilittiku. Il- kelma trilittiku tfisser tliet ġebliet. id-dettal tas-saqaf hu interessanti wkoll. Fil-fdalijiet tat-tempji tagħ- Mudell ta' bini li nstab fl-Imġarr na għadna ma sibniex soqfa f'posthom. Għalkemm hemm indikazzjoni li kien hemm soqfa f'dawn il-postijiet, u l- esperti llum jaċċettaw li żgur kien hemm is-soqfa, fil-verità fdalijiet ta' saqaf għadu ma nstabx. Għalhekk l-istudjużi dejjem bnew it-teoriji tagħhom fuq ideat u esperi- menti. Iżda bis-sejba ta' dan il- mudell wieħed jista' jara kif kien jissaqqaf ċertu bini, li ma jkunx kbir ħafna. Tempji Ta' Ħaġrat, Imġarr orsi wieħed mill- Prt mudelli inte- ressanti li: qatt instabu s'issa hu dak li juri kamra, mibnija b'ġebel megalitiku u msaqqfa. Dan il-mudell instab fil-kumpless preistoriku magħruf bħala Ta' Ħaġrat, Im- ġarr (Malta). Hawnhekk qegħdin naraw. bini, magħmul ovali, il-ġebla użata hi dik tal-franka, għandu d-daħla magħ- mula minn tliet ġebliet, bis-saqaf magħmul L-użu ta' dan il- bini: m'huwiex magħruf. Wie- ħed ma jistax jgħid għal-liema raġuni kien jintu- ża dan. il-bini. Għalkemm x'im- daqqiet hu maħ- sub li seta' kien tempju żgħir. Bċejjeċ Arkitettoniċi Tempji ta' Ħal Tarxien it-tempji F-srsistorċi ta' Ħal Tar- Rikostruzzjoni tal-faċċata tat- tempju magħmula mit- tliet biċċiet mis- juba Il-parti t'isfel li nsibu fir- rikostruzzjoni tal-faċċata Uħud minnhom huma impor- tanti. L-importanza ta' dawn l- istess fdalijiet hi minħabba li joffru soluzzjonijiet għal mis- toqsijiet li l-istess fdalijiet poġġew lill-arkeoloġisti. Kul- ħadd jaf li t-tempji m'humiex fi stat komplut. Naraw biss dak li fadal. Għalhekk meta wieħed isib mudelli, jew inkella frammen- ti ta' mudelli li jkunu jistgħu jgħinu fl-istudju tat-tempji, dawn ikunu aktar milli kkun- sidrati bħala importanti. Fit-tempji ta' Ħal Tarxien instabu almenu erba' biċċiet. Tliet biċċiet minnhom jistgħu jiffurmaw parti minn mudell ta' faċċata ta' tempju. Il-parti t'isfel tagħtina l-impressjoni li hi l-bank li jidher kważi f'kull tempju li hawn f'Malta. tuniera għandha ġebla imdaqqsa. Din tal-kantuniera tagħmel ħafna sens minħabba li tkun qiegħda tor- bot il-kumplament tal-bini. It- tinqix li qiegħed juri li huma ġebel, juru daqsijiet differenti, iżda juru wkoll li huma mpoġġija bis-sengħa. Il-biċċtejn l-oħra jiffurmaw il-parti ta' fuq ta' dan il-mudell tal-faċċata ta' tempju. Barra minhekk jidher li huma kienu fuq xulxin ukoll. Mid-dettalji joħroġ ċar li hawnhekk għandna għal darb'oħra ġebel ta' daqsijiet differenti użati. Hemm ukoll dekorazzjoni li turi li l-bennejja kienu jinkludu fil-faċċati. Tindika li hi parti minn gwarniġjun. Dan l-istess dettal jerġa' jirrepeti ruħu fil- parti ta' fuq. , Meta wieħed joqgħod jagħrbel dawn id-dettalji mill- ewwel jinduna li hawnhekk kien hawn xi ħaġa li kienet tlestiet minn dak, jew dawk, li kienu responsabbli mill-bini tat-tempju. Jista' jkun li dawn kienu qegħdin juru kif kellu jiġi t-tempju meta jitlesta. Forsi kellhom bżonn juruh lill- qassisin il-kbar. Jista' jkun ukoll li dan il-mudell kien sem- pliċiment mogħti mill-istess bennejja bħala turija ta' ringrazzjament talli l-allat kienu waqfu magħhom fil-bini tat-tempji. Id-dettalji li naraw f'dan il- mudell juruna kemm nistgħu nqabblu ma' l-istess bini li għadu jidher sal-ġurnata ta' llum. Il-parti t'isfel li tinsab il- faċċata tal-mudell insibuha kważi ripetuta f'diversi okkażjonijiet oħrajn. La qegħdin nitkellmu dwar it- tempji ta' Ħal Tarxien allura nibqgħu f'dan it-tempju. Hawnhekk għandna d-daħla tat-tielet tempju mibnija mill- ġdid. Hekk kif wieħed jidħol ġewwa, fuq in-naħa tax-xellug hemm diversi altari u arranġamenti ta' bankijiet. Dawn l-istess bankijiet għand- hom id-dettal tagħhom jixbaħ lill-arranġamenti li hemm fil- mudell tal-faċċata. L-istess dettal mill-faċċata- mudell nistgħu nsibu fdalijiet oħrajn li għadhom juruna kif verament kienet. Il-faċċata tat- tempju ta' Ħaġar Qim għadha wieqfa għall-parti sostanzjali. Id-dettat li naraw fuq ix-xellug hu eżatti bħalma naraw fil- mudell. Il-ġebla tal-kantuniera hi akbar mill-oħrajn. Barra minhekk għandha biċċa maq- tugħa fejn il-ġebel l-ieħor jin- sab impoġġi u jserraħ fuqha. Dan it-tip ta' qtugħ jidher anke fuq ġebel fl-istess tempji preistoriċi. : Minn dawn id-dettalji kollha wieħed jasal għal konklużjoni li dawn il-bennejja bikrin tal- gżejjer Maltin ma kinux sem- pliċiment nies li poġġew ġebla fuq ġebla u mbagħad qagħdu jaraw jekk il-bini huwiex sejjer iżomm wieqaf jew le. Kienu nies li ħasbu, ippajnaw l-istess struttura tagħhom, u anki spiċċaw biex għamlu mudelli wkoll. M'hux ta' b'xejn li arkeoloġisti bar- ranin jirreferu għal dawn il- bennejja Maltin bħala l-ewwel periti tad-dinja. Fil-kollezzjoni Nazzjonali ta' l-Arkeoloġija hemm aktar fdalijiet li juruna kif kienu jaħsbu dawn. il-bennejja. Hemm biċċiet ta' fuħħar kif ukoll ta' ġebel li juru li kien hemm min kien jipprepara l- mudelli qabel ma jibda jsir il- bini proprja. Hemm mudelli li juru d-disinji tal-kmamar tal- ġnub tat-tempji. Hemm mudelli li juru bini li hu maħsub li qatt ma nbena. Għalkemm. tkellimna dwar uħud minn dawn il-mudelli, wieħed jista' jieħu idea ċara tal-kapaċità ta' dawn il-ben- nejja Maltin bikrin. Żjara lill- Mużew Nazzjonali ta' l- Arkeoloġija għandha tkun żjara ferm informattiva.