Programm tal-Festa 2006… L-Ilma ta' ġol-Blat Kitba ta' Ġużi Gatt Billi gżiritna hi xotta u nieqsa mill-ilma, il-bniedem sa mill-qedem ħabrek biex mhux biss irieġi l-ilma tax-xita li jiġri fil-widien u saħansitra dak li jaqa' fuq il-bjut a' daru u jsewqu għal ġol-bjar u l- ġwiebi, imma ħabrek ukoll biex jerfa' l-ilma li jkun hemm maħżun fil-blat taħt l-art u jużah għax-xorb u t-tisqija tar-raba'. Jista' jkun li fl- imgħoddi mbiegħed, Malta ma kinitx abitabbli-li' ma kienx għall- ilma maħżun fis-saffi tal-blat. Kull min-jaħdem fil-barrieri jew li dari kien ibaqqan fit-trinek jew iħaffer il-bjar jaf li l-blat 'kull xiber iqalleb'. Filli qed taħdem fl-artab, u filli ssib il-qawwi, M'hijiex ħaġa ħafifa li tikklassifika l-għamliet tal- blat. Imma tul dawn l-aħħar mitejn sena, l-istudju tal-ġeoloġija wasal fi qbil li Malta hi magħmula minn ħames saffi ta' blat differenti. Is-saff ta' fuq nett jissejjaħ il- Qawwi ta' Fuq. Das-saff hu blat iebes, imma għandu l-pori tiegħu ħoxnin b'mod li l-ilma jgħaddi minnu bla tbatija. Taħtu hemm saff li jissejjaħil-Ġebla s-Safra jew Ġebla tar-Rina. Dan mhux xi saff oħxon u rari biex Malta u Għawdex issibu aktar minn metro għoli. L-ilma lanqas minn dan is-saff ma' jibżà. Jgħaddi minnu wkoll. Imma meta jasal sat-tielet saff ta' blat, l-ilma jsib bużillis u jkollu jieqaf. Mit-tafal, l-ilma ma jgħaddix, allura jiżżerżaq u jiġri fuqu sakemm fl-aħħar, jekk isib minn fejn, jerġa' inixxi 'l barra għall-arja f'nixxiegħa li ġġelben mal-ġnub tal-widien. L-ilma tan- nixxiegħat u l- Il-Qawwi ta' Fuq għejun, u dak li jinstab jiġri fil- widien jissejjaħ Il-Globiġerina Il-Ġebla s-Safra jew ir-Rina (Greensand) L 2 Iż-Żonqor jew il-Qawwi ta' Taħt (Lower Coralline Limestone) Ilma Ġieri. F'Malta mhux kullimkien issib il- ħames saffi tal-blat kollha fuq xulxin. Biex naqtgħu linja dritta, meta taqbeż is-Siġġiewi (bejn wieħed u ieħor) 'l Programm tal-Festa 2006 .— ann dan tliet saffi li semmejna: il-qawwi Qawl tal-Prima bir ia ta' fuq, ir-rina, u t-tafal, kollha ifxa. jmaannanantsa ttieklu mill-elementi fuq medda Il-Qawosi tas-Sekonda iri ta' eluf kbar ta' snin. Fin-naħiet t'isfel ta' Malta, fil-wiċċ insibu l- jissara I——8—1)2j Globiġerina. Il-famuża 'franka' li minnha nibnu l-bini tagħna,hi FT parti mill-gobiġerina. Taħt il- globiġerina hemm il-Qawwi ta' teen IG ik e ET Taħt jew iż-Żonqor (ara ftit id- (ġia je disinn li jmiss) Peress li mit-tafal l-ilma ma jgħaddix, iż-żewġ saffi fuqu jsiru qishom sponż mxarrba. Din il- ħażna ta' l-ilma, il-bniedem jista' jagħmel użu minnha billi jħaffer Spiera (pl. spejjer/spieri). Bil- mezzi moderni ta' żmienna tista' tħaffer f'kemm trodd salib; imma f Pen ta hi f ka lhom el, el ħallesanikionbentzw fuq l atfi; mill-qawwi ta fuq sat- dari kien ikollhom iħaffru spiera bil-baqqun. toqba tonda, imħaffra 'l isfel fil-blat. It-toqba tkun wiesgħa (ĠL j L-IMQABAD ikunu mhafrn fl-ġmub biex ji Għ L hawn, tkun tista' tinżel magħhom l isfel l-ispiera. Il-biat hawnhekk ikun tal-Qawwi jew tar-Rina. IL-MINA tista' tesian, kill 4 il-blat hawnhekk l-aħjar li jkun tafal: L-ilma jiżżerżaq għal ġol-maħżna, imbagħad jittetta' 'l fuq. Spiera mħaffra bil-mod tradizzjonali Spiera tkun magħmula minn: tafa biżżejjed li jgħaddi bniedem minnha, imma fl-istess ħin dejqa biżżejjed biex bniedem ikun jista' jinżel fiha billi jqabbad sieq waħda ġo toqba li tkun imħaffra fil- ġenb fuq naħa, u s-sieq l- oħra ġo toqba oħra mħaffra fuq il-ġenb l-ieħor. Dawn it-. toqob jissejħu Mqabad u jkunu mgħawrin 'l isfel, f'għamla ta' ħawt żgħir, biex ikollhom ħanek ma' fejn wieħed jista' jiggranfa. Malli l-ħofra tasal fil-fond biżżejjed jista' jkun sakemm jinstab it- ), imma dan mhux bil-fors) — Programm tal-Festa 2006. titħaffer mina, jew tnejn, jew tlieta. Il-ħsieb ikun li l-ilma maqbud ġol- blat ikun jista' joqtor bil-mod, ġol- mina. Itwal ma tkun il-mina, jew iktar ma tħaffer mini, iktar aħjar, għax l-ilma jkollu firxa ikbar minn fejn joqtor. B'hekk il-mina tkun saret Qattara, bl-ilma joqtor mis- saqaf u l-ġnub tagħha. Isfel nett, bi dritt il-bokka, titħaffer ħofra li tissejjaħ il-Maħżna jew il-ħażna. Peress li l-art tal-mina tkun bi ftit tal-pindli, jiġifieri titħaffer ftit imżerżqa, l-ilma li joqtor jiżżerżaq u jiġri 'l isfel għal ġol-maħżna. Minn ġol-maħżna, l- f'manuskritt medjevali fl-arkivji ta' Malta u Sqallija. Il-manuskritti jkunu miktuba bl-Isqalli, jew bit- Taljan qadim, jew bil-Latin; imma l-kittieb xi kultant kien isib ċerta diffikultà biex ifisser ruħu u kien iniżżel il-kelma kif tinħass u tingħad bil-Malti. Din il-kelma tissemma wkoll fil- ktieb ta' Gian Francesco Abela 'Della Descrittione di Maltà', meta tkellem fuq il-bini ta' l-akwadott ta' Wignacourt. F'paġna 111 insibu miktub '….cana, o'mina nella rocca'. ilma jittella' 'l fuq bħalma jittella' l-ilma minn ġo xi bir. l-materjal il-mejjet waqt it Mhux ċar il- kelma 'spiera' minn fejn hi ġejja. il-Qattara hi dik il-parti li minnha jkun Meta l-mina jew Il-qattara tkun twila ħafna titħaffer aktar minn toqba waħda biex hekk jgħaddi aktar nifs u jkun jista'w wkoll jittetta' 2 hi s-sistema kollha ta' taħt l-art. Is-sistema ta' swieqi Il minnha ħadet post. iqanshis-si 7 jgħaddi l-ilma għal gor-raba' kelma oħra tissejjaħ SAQQAJJA. eqdem u aktar Maltija. Din il- elma eqdem u aktar Maltija: hi l- kelma Qana. (Il-kelma 'qana' għandha tingħad b'vokali qosra, iex taqbel mal-kelma 'mara', jew 'dara', Mhux bl-ewwel vokali twila, bħal 'vara' jew 'gara') Dari, il-kelma 'qana' tant kienet importanti li hi waħda mill-ftit kelmiet bil-Malti li l-Professur Godfrev Wettinger sab imniżżla In-nisel tal-qana hu qadim ħafna. L-istess bħal fil-każ ta' l- ispiera, l-ewwel trid tħaffer toqba tonda 'l isfel fil-blat sakemm issib il-ħażna ta' l-ilma li jkun nixxa fil- blat. Il-mina, jew il-qattara, titħaffer b'mod li tibqa' sejra sakemm tinfed il-blat u tfiġġ għall-arja fil-ġenb ta' xi wied. L-ilma li joqtor fil-qattara jiżżerżaq u jiġri tul il-mina sakemm Programm tal-Festa 2006 . hu wkoll isib l-arja ta' barra. F'tarf il-mina jitqiegħed xi ħawt biex jimtela' u l-qana sservi ta' għajn li minnha jixorbu n-nies jew il- bhejjem. Jew inkella tista' tinbena sistema ta' swieqi jew kanali li minnhom jiġri l-ilma biex isaqqi r- raba' ta' madwar, li l-biċċa l-kbira jkun imtarraġ 'l isfel. Dari, qwieni bħal dawn kienu komuni ħafna fir-raba' ta' madwar l-Imdina, ir-Rabat, Ħad-Dingli, u wieħed għadu. jista' jarahom, speċjalment f'Wied ir-Rum fejn hemm ħafna ġonna b'ismijiet bħall- Qattarda, Ta' Baldu, Tas-Simblija, eċċ. L-Ilma tal-Pjan B L-ilma li jaħrab minn fuq it-tafal jista' jsib ruħu fuq ir-raba' saff ta' blat li minnu hi magħmula Malta - Il-Globiġerina. Din għandha l-pori wkoll u l-ilma jgħaddi minnha bil-mod sa ma jsib l-aħħar saff -— iż-Żonqor jew il-Qawwi ta' Taħt. La wasal s'hawn, l-ilma issa jkun qiegħed invell mal-baħar. L-ilma baħar jgħaddi minn ġol-blat ukoll u jekk tħaffer 'l isfel iżżejjed, issibu. Imma l-ilma ħelu hu eħfef mill-ilma mielaħ. L-ilma ħelu jgħum fuq wiċċ l- ilma mielaħ u s-saff ta' ilma ħelu li jirriżulta jissejjaħ il-Ħażna ta' l-Ilma tal-Pjan. Il-Maltin ilhom jafu b'dan u jħaffru wkoll mini u spejjer biex jużaw l-ilma tal-pjan għall-ħtiġijiet tagħhom.