INSEWWU L-IZBALJI TAGHNA Ta' BRoTrHER AMEDx NENIES tassew kbar li-qatt dehru fid-dinja. huma l-qaddisin, għax biex wieħed ikim jistħoqqlu jissejjaħ kbir għandu jieħw suret Kristu, li-hu l-akbar bniedem, s-ewlieni. il-waħdieni. L-ewwelnett inħarsu lejn Sidna Ġest: Kristu nnifsu: Ġesti kien jitkellem biss b'ilsien il-ġens Dħudi, li f'dak iż-żmien kien l-Aramajk. Għad li Iben-il-Bniedem kien jiġbor fib kull għerf u kull tagħlim, Hu qatt ma wera l-iċken tkasbir lejn ilsienu, Hu qatt ma ċaħdu. Jekk il-Grieg u l-Latin kienu l-ilsna ta' ġnus miżmumin bħala ċ-ċivilizzaturi tad-dinja, Ġest qatt ma żżattat billi nqeda bil-Grieg jew bil-Latin. Hu tkellem biss bl-Aramajk li fi żmienu kien l-ilsien mitkellem fil-Palestina, Jekk inqaltbu l-Evanġelju Mqaddes nintebhu. li l-egħdew- wi tal-Ġesti għajruli u saħansitra xlewh li kien xewwiexi, ħajjen. inixajtan. Qatt ħhudd imma ma liemu li-xaqleb mar-Rumani, Hi habb u tkellem ilsienhom. Ġest ma deherlux li lsien ir-Rumani kien isbaħ, ogħna u ogħla. minneilsienu, għax bħala bniedenuAlla kien jifhem biżżejjed li kull ilsien għandu ġmielu, kull ilsien hu nobbli, għax l-ilsna kollha huma ħlejjaq t'Alla. Mela nhħobbuli: il-Malti. Ma ngħidux li ilsna oħra huna isbaħ minnu… li l-Malti hu fqajjar, dgħajjef, ruħu fi snienu… tgħax l-ewwelnett mhux ninmnu m t-tieni, għax li kieku Ġesti twieled fostna. kien żgur u bla dubbju ta' xejn. jitkellem: biss u dejjem bil-Malti. Tali x'għamdu l-Malti kontrieħ7 Haġa waħda biss: li -min missili għenu meta ħasel igħejja. ilibbsu u jżejnu meta beda jitta- qar, aktar issokta tah id-dasqa tal-inewt, kasbru u rmieh. Ġest qatt ma għamel praspar bħa; dawn lill-poplu tiegħu, għax Hu ġie fost Tmtu biex igħall-mhom u mhux le biex jurihom kemm kien jal Nisimgħu għaldaqstrit rimm twissijiet Dun Kurm, l-akbar poeti tagħna, li b'qalbu mnikkta quddiem ħajnet l-egħdewwa tal-Malti jmur itenni: f'Għaliex immela tiċħad. Malti ħija lil-dan l-ilsien li bih int Malti sewwa' 2 iL-Mantt Hobo, jekk jiswewlek, l-ilsna barranija Iżda le tbarri lil-min hu ta' ġewwa, ' Mingħajr ma nagħmel l-ebda kumment sa nġib biċċa mill- lswwel Epistola ta' l-Appostlu Missierna San Pawl lill-Korinti meħuda mit-Taqsima' XIV. L-Appostlu qalbieni tal-ġnus jurinu hekk fiċ-ċar kif kien jifhimha hu l-kwistjoni ta' l-ilsien u kif għandna nifhmuha aħna, li jkun għajb għalija jekk fl-aħħar inżid il-fehma dgħajfà tiegħi. San Pawl ikellem lill-Korinti fuq għotjiet Ruħ-il-Qodos u jsemmi d-don tal-ħbir u dak ta' l-ilsna: Imxu, jissokta l-Ap- sostlu, imxu fi triq l-imħubba. kunu mħeġġin għall-għotjiet ir- ruħ, inuna l-aktar li intom tħabbru (ġrajjiet li għad jiġu), Għax dak li jitkellem b'ilsien (li ma jinftiehemx) ma jkellimx lill- bnedmin, iżda 'l Alla, għax l-ebda bniedem ma jifhmu. U dan. għad ji b'Ruħ-il-Qdusija, ixandar ħwejjeġ mostura, imqar għodod bla ħajja li jagħtu xi ħsejjes, bħal ma huma l-fifra u l- arpa: għax jekk kull waħda ma tingħarafx minn leħinha, kif wieħed ikun jaf xinhi ddoqq il-fifra jew l-arpa) Għax jekk it- munbetta tagħti leħen imgerfex, min ihejji ruħu għat-taqbida 2 l-istess ħaġa intom, jekk ma titkellmux b'ilsien li jmftiehem, kif wieħed ikun jaf xi tridu tgħidu. Għax intom tkunu qed tit- kellu fl-arja. Hemm hosta għamliet ta' ilsna fid-dinja, u l- ebda wieħed mhu bla leħen, Mela jekk jien ma nagħrafx is- setgħa tal-leħen, jien inkun qisni barrani għal dak li miegħu nitkellem. tr dak li jkellimni jkun daqstant ieħor barrani għa- ija…' U sewwa sew dan li ġralna f'Malta Maltija ' Li kieku niflu ħajjet il-qaddisin insibu l-istess xeħta lejn ilsien arthom: Il-qassis M. Ħamon li kiteb fit-tul il-ħajja. ta' San Pranġisk De Sales imur itarrfilna fuqu dan li ġej dwar l- ilsien: Franġisk kien tal-fehma sa minn żgħożitu, li kull tfajjel jiħtieġlu jitħarreġ fil-letteratura ta' artu, jekk irid, meta jsir raġel, jagħmel il-ġid lil pajjiżu. — Għaldaqshekk San Franġisk kien iħobb joqgħod għat-tagħlim tilu mogħti mill-kittieba ta' żmien li sawru l-letteratura franċiża. Dal-qaddis. jissokta Ha- on, qatt ma stmerr l-ilsien TLatin u għad li fih lemuħ l-akbar tfixkil fir-reħha tal-Franċiż, hu kien jitkellmu bil-ħeffa. u jiktbu bis-sengħa: biss il-fehma qawwija tiegħu kienet li 'l quddiem, il-kittieba u l-predikaturi franċiżi kellhom ixandru l-kelma t'Alla bil-Franċiż, jekk tabilħaqq riedu jiswew ta' ġid lill-erwieħ… Id-dinja kif iddur taf x'henna franċiża ħarġet minn taħt il-pinna Insewwu L-IŻBALJI TAGĦNA 9 għaslija tad-De Sales, u kenmi biddel erwieħ bil-prietki ħelwin ' tt għorrief tieghu, : i Pan l-istenbiħ. dun il-qawmien fil-letteratura franċiża beda, nistgħu ngħidu, ma' Żerniq is-seklu sittax. Fis-seklu sbatax u dak ta' warajli it-taqbida kienet għadha fl-eqqel tagħha, għax il- Latin fi Pranza kien laħaq xenxel għeruq qawwija, Fl-1651 ileher qaddis ieħor li bil-metodi tiegħu, bl-iskejjel li fetaħ, bil- kotba li ħareġ u bil-kelma li xandar, lill-Latin f'pajjiżu tah id- daqqu tal-mewt. Dal-qaddis kien San Ġwann Battista de Ta Salle, li ġie maħtur patrun ta' ħafna xrieki tal-Malti, sewwa sew imħabba dil-ġlieda qalbeni'a. li hu beda u fiha sseddaq sa ma kiseb rebħa għall dejjem. Ni kieku kellna nistħarrġu ġrajjiet artijiet oħra niltaqgħu ma' qaddisin qlubin li ħaqquba bis-sħiħ għal ilsien arthom : San Ċirillu u Metodju, l-appostli tal-Bohemja, għad li mhux wild dal- pajjiż, ħarrġu liċ-Ċeki. lis-Slovakki u lill-Moravi fil-kitba tqila u mħabbla ta' lsienhom. Dawn it-tlitt iġnus, il-lum jagħarfu 'l dawn iż-żewġ qaddisin. mhux biss bħala l-Appostli ta' pajjiżhom, iżda wkoll bħala l-fundaturi tal-letteratura tagħhom. San Patrizju seta' jikkonverti lill-Irlandiżi f'qasir żmien għax kien jaf b'ilsienhom. ' Tl-missjunarji. bħal dan l-aħħar qaddis li semmejt, jitkissru fl-ilsna ta' dawk il-ġnus li jixtiequ jirbħu għal Kristu. Lill-appos- tli tiegħu Ġest tahom id-don ta' l-ilsna biex jirnexxu f'ħidmit- hom. X'nixtieq ingħid b'dana kollt2 Ħaġa waħda biss: Li poplu li ġie mrobbi fi Lsien Artu, f'ilsienu, ma għandux jiġi mħajjar biex jarmih u jaħtar ieħor barrani… Ma għandux jiġi mistieden. u wisq anqas imġiegħel, jit'ob jew igħanni b'ilsien li la jista' jerfagħlu 'l-ruħu u lanqas iħeġġiġħi 'l qalbu… Għada bħal din hi ħrafa' U hawn ukoll naqbel ma' San Pawl. li jmur itenni fl- Fpistolu ġà msemmija aktar 'il fuq : ''Għax jekk jien nitlob b'il- sien (li ma nifhemx) ruħi titlob, imma deħni jihqa' mingħajr frott… kif immela 2 Nitlob (biss) bir-ruħ, ngħanni wkoll bil-fehma . Għax jekk inti tbierek bir-ruħ, kif jista' jkun li dak li ma jit- hmekx iwieġeb ''Amen'' (Hekk ikun) għall-barka tiegħek meta hu , Ma jifhimx. x'inti tgħid… Niżżiħajr 'l Alla, jissokta l-Appostlu tal-Ġnus. li jien imħarreġ fl-ilsna tagħkom kollha. imma fil-kni- sja aħ'ar ingħid ħames kelmiet b'deħni, milli għaxart elef kelma b'ilsien (li ma jinftehemx).' 94 ' IL-MALTI M'hawnx Malti fuq Ciżiritna li-ma jħobbx il-Madonna. Halli mela naraw Ħimkien kif ġiebet ruħha Hi dwar din il-kwis- tjoniż F'kelma wahdu. Hi fehmitha bħal Binha Ġest, Xhieda ta' dan huma d-dehriet tagħlu fid-dinja, Meta dehret F'Pariġi lil Katerina. Labourċ, il-Madonna kellmitha bil-Franċiż, b'dan l-istess ilsien hi kellmet jit-tfal Massmu u Melanja fuq il-għoljiet ta' La Salette. u bil-Franċiż kitbet f'nofs ta' sema aħbarijiet tal- ha liċ-ċkejknin L-sawha f'Pontmain. Meta dehret fl-Italja tkell- mat bit-Taljan, fil-Portugad. bil-Portugiż, u li kieku Hi tidher lil-xi gabillott Malti, nu naħsibx li sejra tkellmu għajr b'ilsien art twelidu ' Meta Ommna. tas-sema ġġibilna xi messaġġi minn għand Alla trid li tfiehem u tiftiehem. Araw kemm hu hekk: Berna- detta Sonbirons ma keniex taf ħlief bid-djalett tal-Pirinej, taħlita ta' Franċiż u ta' Spanjol. Għaldaqshekk, il-Madonna la kell- mitha b'ħaġa u lanqas b'oħra. Hi keilmitha bid-djalett tagħha. bil-'patois' kif igħidu l-Franċiżi, Tiha kixfet l-ogħla ħwejjeġ mestura, lilħa farrġet. għallmet u amret bil-'patoie', lilha. b'dan l-istess ilsien. fost hena u għaxqa li-Żsaħħru, tarrfitilha isimha… F mbagħad niġu Malta u nsibu d-dinja ta' taħt fuq ' Jekk Dante Alighieri, Chaucer u Montaigne ii tant għożżew ilsienhom ma swewx lil-xi wħnd minn ħutna ta' dawl biex jurn- 1oni u jfehmuhom xi jsarraf l-ilsien li tana l-Ħallieq. jalla, għall- mas, Imġibet Krista u Ommu u ż-qadd'sin tiegħu tiftaħ għal- nejn dawk kollha Hi s'issa kienu u għadhom ta' xkiel lill-Malti. Tabilħaqq, il-ġlieda għar-rebħa ta' Tisienna għadha sejra n aktar Ina tmur qed issir eqqel u eħrex. Jekk sal-bieraħ it-Taljan kien għall-Mażti t-tehdida ta' kull waqt, il-lum minn naħiet li qatt ma bsarna bihom, tiela' sħab ikreh, li bil-qajla l-qajla qed igħatti x-xefaq dawwali tas-sema kaħlani ta' l-Tlsien Malti, u għaldaqshekk bil-wisq nibża' Żi wara li Tisienna ħeles mill-qat- arx sejjer issa jeħel fil-miżieb. Milli jgħaddi ininn għala widnejja nm milli naqra, sirt naf li xi nies (fosthom ħosta ġenituri li jaħsbu li jilħqilhom ħafna, imma. l jaħasra għad ma 'istgħux jifhmu ħtieġet il-Malti fi traw- wiri il-poplu tal-gżejjer tagħna, il-lum iridu jarawh imneħħi għal kollox. mill-iskejjel kif nkoll mit-taħdit nffiċjali. mill-għana u mit-talb tagħna. biex minfloku jqiegħdu u jħallu l-Ingliż biss. Xi wħud qed isefsfu fil-widnejn li dawk il-prietki li dari kienu jsiru bit-Taljan, il-lum dawn għandhom isiru lill-insara Maltin bl-In- Insewwu L-IŻBALJI TAGĦNA 95 : Il-Malti hu telf ta' żmien u jtaqqi agħha L-Edn mi li edna, sabiex il-Malti jibqa' ma l-Ingliż l-ilsien uffiċjali ta' ma. qed isiru spejjeż kbar, l-impjegati tal-gvern qed jiżdiedu wisq, u qiegħda wkoll tin- ħelu ħafna karta għal xejn, Dawn huma kollha, skużi fil-komma Dan, aħna l-Maltin, insejħulu dmugħ il-kukkudrili l għax, sa fejn naf jien, skużi bħal dawn qatt ma nġiebu meta dari ma kenitx tista' tidher kelma bl-Ingliż, jekk fuqha, ma' ġenbha. jew taħthu ma kenitx tindiehes seħbitha bit-Taljan. Dik il-ħabta l-impjegati qalt ma kienu wisq, l-ispejjeż dejjem kienu żgħar u karta kien hawn bir-radam. Meta t-tfal ta' l-iskola kienu jħallu l-bankijiet biex jaqilgħu x'jieklu bla ma jafu la bl-Ingħiż n wisq anqas bit- Taljan, dan l-ilsien tqil ma kienx xkiel għall-edukazzjoni f'Mal- ta… f'dak iż-żmien kollox kien sewwu' kollox kien miexi ħarir l u r-riħ kien ġmielu qed jonfoħ fil-qala'… Il-lum mar kollox il- baħar għax il-Malti rnexxielu jikseb xi ftit minn jeddijietu l Ti kieku s-saram li fih il-ħnn jinsab l-Ilsien Malti, imħoloq biss mill-bixra ta' nies ti għadna kif semmejna, fiha u ma fihiex. Inn. it-twegħir ġej ukoll mill-ġibda li bħala ġens żgħir titwie- led magħna. ġibdu li kif fissirt f'dak li ktibt F'TLMalti' ta' Set- tembru 1943, iġġegħiina nixxadinjaw Hil-ġnus akbar minna. u din il-għada qed tinħass fi drawwietna, f'fehmietna. f'ilsienna. IL-Ingliż jiħtieġ ii nitgħallmuh sew għax miegħu hu marbut ħobżna ta' kullimn. Biex ingħoġbu, imma. ma għandniex inkas- bru l-Malti li miegħu huma marbutin ġrajjietna, id-Din tagħna, m t-tifkiriet l-aktar għeżież tagħna. Mal-Malti hu marbut dak kollu li ħabbejna sa minn ċkumitna. Qabel nagħlaq nixtieq intella' f'wiċċ l-Ilma għajb ieħor li fih waqgħu xi wħud mill-iskejjel Maltin. mibnija u miftuħa għall- Maltin. Dari f'dawn l-iskej'el it-Taljan kien isaltan bil-eddijiet kollha, li bihom ħu sid fl-Italja nfisha. meta ma kienx jikseb elf iedd ieħor li biħ aħna nħobbu nagħmu lil kull ħaġa (jew ħlejqaj li twieldet taħt xemx li mħix tagħna. Ġara, mela, li għax il-gwerra ġegħlitna nagħmlu dak li ma ridniex. dawn l-iskejjel dlonk xiddu għata ieħor bili ħatru l-In- gliż minflok it-Taljan u 'l-Malti. m'skin, ħallewh barra, Il-lum, bil-maqlub ta' dari. il-għana. it- ta'b u t-taħdit isiru dejjem u biss bl-Mmgliż. B'dan ma rridx infisser li fl-iskejjel tagħna. it-tfal IL-MALTI għandna nħalluhom jitkellmu kif u meta jogħġobhom bil-Malti. Le. għax inkella qatt li hu qatt ma jitħarrġu sew fl-Ingħż. li hu lsien tqil daqs kemm hu mħabbel. Nixtieq infiehem biss, li lit- tfal ta' l-iskejjel tagħna għandna ngħallmuhom igħannu u jitol- bu b'ilsienhom ukoll. a jżejnu l-kitba tagħhom b'Malti sabiħ, mir- (jim u mexxej. Niftakru, għaaqshekk, li ċ-ċkejknin tagħna huma l-irġiel ta' għada u l-Mexxejja ta' pajjiżna fiż-żmien li - għad irid jiġi. Inqisu, mela, li wliedna jiksbu mill-iskejjel tagħna edukazzjoni sħiħa u mhux nofs edukazzjoni. Jalla dawk kollha li quddiem Alla u l-bnedmin għad iridu jwieġbu fuq għadithom lejn Tisienna l-Malti u fuq ħidmithom dwar l-edukazzjoni ta' wliedna, jifhmu darba għal dejjem, sew bħala nsara u sew bħala Maltin, imġiebet Kristu Sidna u l-Qad- disin tiegħu lehr Nsien Arthom u bħalhom jaqdu dmirijiethom kollha lejn l-T'sien Malti. billi jħabirku sabiex il-għana, it-taħdit u t-talb tagħna jxiddu libsa tabilħaqq Maltija, libsa, li ż-żmien la jqaddem u lanqas iherri, imma aktar ma s-snin jitgerrbu u jgħad- du, aktar hi tissebbaħ, tiżżejjen u tistagħna. Tuwissija.—Nixtieq ingħarraf lill-qarrejja. li meta jien tkel- limt dwar talb, għana u taħdit bil-Malti fil-knejjes u fil-wirjiet ta' Fidi, ma ridtx nifhem li meta dawn it-tliet ħwejjeġ ikunu liturġiċi, għandhom isiru b'ilsienna u mħux bil-Latin. Fid-dehen n l-għaqal tagħha u sabiex bejn l-insara tad-dinja kollha jseħħu l-għaqda u l-ftehim, il-Knisja Kattolika għażlet il-Latin bħala l-ilsien waħdieni u uffiċjali tagħha. Tilha mela nobdu f'kull ma tgħallimna u nweġġħu kif xieraq ix-xewqat. ir-ridiet. id-drawwiet u t-twissijiet tagħha, Tmma kemm tkun ħaġa sabiħa u ta' fejda li kieku l-pop'u Malti jkanta aktar u ta' sikwit sew fil-knisia u kemm fil-purċiss'onijiet. Min siefer u ra d-drawwiet kattoliċi ta' ġnus oħra jifhem x'irrid ingħid…… l-aktar min mar iżur Tourdesl