L-ORIZZONT FRAK MILL-ISTORJA: IL-PORT IL-KBIR Is-Sibt 10 ta' Frar2018 23 MAL-PORT IL-KBIR (8 T'nkomplu għaddejjin bid- dawra kulturali tagħna billi nduru mal-blat ta' taħt il-Forti Sant'Anġlu u nidħlu fit-tielet daħla tal- Port il-Kbir. — Dockvard Creek, antikamentmagħrufa bħala Port ix-Xwieni. L-istoriċi jgħidulna, li t- tlett ibliet tal-Kottonera hu- ma mużew ħaj tal-Patrimon- ju Nazzjonali — wirt li għad- da lilna minn ġenerazzjoni- jiet ta' qabilna u li permezz tiegħu sirna nafu l-koboru l-isbuħija tal-istorja kultura- li ta' pajjiżna. Minn din it-taqsima se nibdew id-dawra tagħna max-xtut ta' dawn l-ibliet antiki li huma rikki ħafna f'dik li hi storja, drawwiet w użanzi. Meta l-istoriċi tagħ- na jitkellmu dwar l-ibliet tal-Kottonera, isostnu li kull bini antik li għadu jeżisti fi- hom għandu l-istorja tiegħu. Sfortunatament, kif jiġri dejjem, minħabba. nuqqas ta' spazju li għandi għad- dispożizzjoni tiegħi jagħ- milha diffiċli ħafna li nsem- mihom kollha, għalhekk se nillimita ruħi li nitkellem biss fuq dawk is-siti storiċi jew ta' interess partikolari li jidhru minn fuq il-lanċa tat- turisti aħna u nduru ma' din id-daħla pittoreska. M'hemmx l-iċken dubju, li d-dehra tad-daħla kennija ta' Dockvard Creek mill-ew- wel iddaħħalna fl-Istorja ta' Pajjiżna. Il-Forti Sant' Anġlu jiddomina l-Ponta tal- Birgu (Belt Vittoriosa) fuq naħa, il- Gardjola u s-swar tal-Isla (Belt Invicta) fuq in-naħa l- oħra, u f'nofshom, xena pit- toreska mill-isbaħ ta' Borm- la (Belt Cospicua) li tgħaq- qadhom flimkien bħal tliet 'aħwa' wara katina ta' swar majjestużi magħrufin bħala Tal-Kottoner. Tħares lejn dawn it-tlett ibliet mill-Bar- rakka ta' Fuq, mill-ewwel jgħaddilek il-ħsieb li quddi- emek għandek stampa reali tal-istorja kulturali, soċjali u Dehra sabiħa tal-Forti Sant'Anġlu u l-Birgu Veduta tal-Fran tal-Flotta Ingliża (bejn wieħed u ieħor fl-1950) forklorista ta' pajjiżna, u tabilħaqq hu hekk, għax kif aċċennajt qabel, kull triq an- tika ta' dawn ibliet antiki għandha l-istorja tagħha, u f'kull waħda minnhom, l- aktar fil-Birgu, għandek isib djar li jmorru lura sal-As- sedju l-Kbir (1565). Sfortunatament ma nis- tgħux ngħidu l-istess għall- Isla u Bormla, għax ħafna mid-djar antiki (l-aktar fl-Is- la) iġġarrfu bil-bombi tal- għadu fit-Tieni Gwerra Din- jija. Madankollu, kemm fl- Isla u f'Bormla nsibu wkoll djar kbar u sbieħ (waħdiet) f'xi toroq li fortunatament ħelsuha mill-bombi qerrie- da, u li xi wħud minnhom għandhom madwar 300 sena uu aktar. Fid-dawra tagħna f'Daħlet ix-Xwieni, se ninżlu matul ix-Xatt. ta' San Lawrenz (Xatt ir-Risq), ngħaddu minn quddiem il- knisja ta' Santa Tereża, indu- ru minn quddiem. il-Baċir Numru Wieħed ta' Bormla, nibqgħu telgħin max-Xatt tal-Imħażen tal-Ordni, il- Maċina (illum 5 star Boutique Hotel), nagħtu ħarsa lejn ix- xatt sabiħ tal-Isla u ntemmu d-dawra tagħna f'din id- daħla storika taħt il-Ġnien tal-Gardjola jew il-Ponta tal- Isla. B'hekk ikunu missejna storikament it-tlett ibliet tal- Kottonera. Nibda biex ngħid li l-ba- ħar li jaħsel ix-xtut tat-tlett ibliet li jħaddan Dockvard Creek fl-antik kien jidħol ħafna aktar 'il ġewwa milli kif narawh illum sal-Baċir ta' Bormla. Fil-fatt kien jasal sal-Pjazza Gavino Gulia, il- lum, f'nofsha naraw l-istat- wa sabiħa tal-Immakulata. Jingħad ukoll li qabel ma nbena l-Baċir Numru Wie- ħed tat-Tarzna (1843), wie- ħed seta' faċilment jagħmel passiġġata max-xtut tat-tlett ibliet tal-Kottonera libera- ment, anke jekk mal-milja taż-żmien f'diversi partijiet ta' dawn ix-xtut infetħu xi tarzni żgħar. Ċertament li ħafna mill- bini storiku li naraw matul dawn ix-xtut inbnew f'epoki differenti, kemm fi żmien il- ħakma tal-Ordni tal-Kavall- ieri, u oħrajn fiż-żmien l- Ingliżi. Kif nafu l-eqdem belt fil-Kottonera hi l-Birgu, u għalhekk l-eqdem parroċ- ċa fosthom (1090). Fil-fatt; il-parroċċi tal-Isla (it-tieni belt tal-Kottonera) u Bormla li saret belt aktar tard (1722) ħarġu minnha. Waqtli l-pat- run tal-Birgu hu San Law- renz li l-festa tiegħu tiġi ċċelebrata bil-kbir fl-10 ta' Awwissu, u li antikament (1821) f'nharha ġieli saru t- tiġrijiet tad-dgħajjes, il-festa titulari tal-parroċċa ta' Seng- lea (1581) hi ddedikata lil Santa Marija tal-Vitorja li ssir nhar it-8 ta' Settembru (Jum Nazzjonali) magħrufa aktar bħala l-Vitorja jew il- Bambina, u li kif nafu, ta' kull sena, f'dan il-jum issir ir-Regatta: Nazzjonali (fil- Port il-Kbir. Jingħad li l-parroċċa ta' Bormla (1584) antikament kienet iddedikata lil Santa Marija tas-Sokkors, iżda l- istoriku Bormliż Charles Galea Scannura jgħidilna li mill-bidu tat-twaqqif tagħ- ha, kienet iddedikata lill- Immakulata Kunċizzjoni, li l-festa tagħha tiġi ċċelebrata ta' kull sena nhar it- 8 ta' Diċembru fost entużjażmu kbir mill-Bormliżi u d-devo- ti ta' Marija. Waqt li l-Birgu hu meqjus bħala monument ħaj ta' storja minħabba s-siti storiċi li jħaddan fih, u li xi wħud minnhom għadhom. jit- gawdew mill-poplu tagħna għax jistgħu jżuruhom, insi- bu oħrajn li qegħdin f'idejn il-privat. Il-Birgu, minkejja belt ċkejkna u antika, matul is-sena jsiru diversi attivita- jiet kulturali li għalihom jat- tendu eluf kbar ta' nies minn Malta kollha, fosthom Birgu Fest li mas-snin ġie inkorpo- rat miegħu 'Birgu bv Can- dlelight' li ssir fil-bidu ta' Ottubru ta' kull sena. Borm- la wkoll għandha attivitajiet kulturali u soċjali tagħha li jsiru ta' kull sena madwar il- Baċir ta' Bormla, fosthom Jum 19 ta' Novembru (tifki- ra tal-Pelligrinaġġ Nazzjo- nali li kien sar fl-1944 minn Birkirkara sa Bormla bl- istatwa u l-kwadru titulari bix-xbieha tal-Madonna kkurunata b'kuruna tad-de- heb u ħaġar prezzjuż), waqt li Senglea (l-Isla) jorganiz- zaw bil-kbir is-Senglea Ma- ritime Festival. Barra dawn, it-tlett ibliet jorganizzaw di- versi attivitajiet soċjali u kulturali oħra matul is-sena. Sintendi, barra s-siti sto- riċi li aħna naraw mil-lanċa matul ix-xtut tat-tlett ibliet, naraw ukoll siti oħra storiċi u postijiet ta' interess parti- kulari. U bħalma semmejna dawk tal-Birgu, hekk ukoll se nsemmu dawk li jsibu fiż- żewġt ibliet ġirien tiegħu. Interessanti hu l-fatt li sa mill-ibagħad żminijiet, din il-firxa art, kemm fuq in- naħa tal-Birgu u anke wara l-Isla, minn dejjem kellha rabtiet kbar mal-baħar parti- kularment mat-tarznari. Fl- 1538 il-kavallieri ħadu dawn in-naħiet biex jibnu tarzna kbira li tlestiet fl-1542, u fost l-iġfna ewlenin li nbnew fiha kien hemm il-kapitana 'Santa Marija delle Vitto- rie.'' Fl-1636 din it-tarzna tk- abbret bi skal ieħor biex ikun jista' jsir aktar xogħol. Fil-fatt l-istoriċi jgħidulna li bejn l-1671 u l-1675 din it- tarzna kellha ordnijiet għall- bini ta' żewġ galeri u xwieni oħra. Aktar tard l-Ordni (1776) ħasset il-ħtieġa li tk- abbar din it-tarzna billi nb- new imħażen. kbar wara l- Isla, fil-viċinanzi tal-Melita Slip (li sa 30 sena ilu kienet għadha teżisti fit-tarzna) biex fihom jinbnew xwieni akbar li setgħu jintużaw għall-ġarr tal-merkanzija. jissokta f'ħarġa oħra