IL-GĦANJA MALTIJA. Lil pċeti maltin li telgħin. Fi ktieb bil-franċiż, mitbuħ fl-1791, li jismu ''Malte par u Vorageur Francois' u li għal kemm mingħajr l-isem ta' l-awtur, nafu li kitbu l-Kavalier de SAINT PRIEST, sibna—ħaġa li ma nsibuhiex f'kotba oħra—il-fehma tal-kittieb fuq il-poe- żija maltija. Il-kliem tiegħu fuq il-poeżija tagħna ma hux l-iżjed ħelu, bil-maqlub, nistgħu ngħidu li hu ftit u xejn iebes: iżda ma satax ikun xort'oħra għaliex fiż-żmien li nkiteb dak il-ktieb ma kienx hawn f'Malta, ħilief il-poeżija popolari, jiġifieri dik li, bħal ma jgħidilna hu n-nifsu, kienet titgħanna minn xi nisa jew xi rġiel fuq il-kitarra f'xi ħabtiet tta' festi, jew ta' ferħ. Ma dan kollu dan il-kittieb franċiż ma stmerix iġib, ma- qlubin mill-malti fil-franċiż, tliet għanjiet żgħar, ġa qodma ħafna fi żmienu; għanjiet ta' erba' versi kull waħida u mqab- blin it-tieni vers ma' ta' l-aħħar. Fil-faċċata 63 tal-ktieb tiegħu, De Saint Priest igħidilna li dawn il-għanjiet, kien ġabarhom mill-fomm tal-għannejja u kitibhom il-qassis Navarro (M.T'Abbà Navarro), li biex iħat- fef il-qari tagħhom għal min ma kienx jaf bil-għarbi, sawwar alfabett b'xi tnax l-ittra mill-għarbi jew mill-persjan, miżju- din ma' l-alfabett taljan. Il-għanjiet, miktubin bl-alfabett tagħna, huma dawn li ġejjin : Jagħmel ir-riħ fil-bomblu, Jaħseb li jsiefer bih. Smajt li 'nti tarbit l-imħabba; Għidli fl-imħabba xi ġralek, Ejja tħaddet għommtok miegħi, Għax nibża' l jien ġrali bħalek. Għadira li tixrob minnha Nitolbok la ddardarhiex, Għax imur żmien jiġi ieħor, Tfittixha u ma ssibhiex. 47 i Għalkemm mimlijin bil-għerf li jiġi mit-tiġrib tad-dinja, poeżija kbira ma fihomx dawn il-għanjiet. Iżda l-awtur tal- ktieb għamel wisq sewwa li ġabrilna dawn il-għanjiet li fi żmienu kienu diġa' qodma bil-bosta. Hu jgħidilna li l-imħab- ba għall-poeżija daħħiluha f'Malta l-Griegi u li l-Għarab im- bagħad tawha xejra orjentali. Kif-in-bi sewwa din il-ħaġa, aħna ma nafux: iżda minn kollox jidher Hi l-ġibda għall- poeżija, f'Malta, qadima biż-żejjed, u li l-ġens malti, hekk kif igħanni l-lum, għanna eluf ta' snin ilu, u dejjem fisser bil- għana l-għerf miġbur mill-ġrajja u mit-tiġrib tal-ħajja, u t-tqanqil tal-qalb fl-imħabba, li naħseb, kien minn dejjem qawwi daqs keinm irżin fiż-żgħażagħ maltija. Fit-tieni għanja lċqatni bil-bosta t-tiswir tal-versi. L-ewwel darba li qrajthom — nistqarr is-sewwa — ma fhimtx minnufih x'sura ta' versi kienu. It-tielet vers ħassejtu ma' l-ewwel tlissina li hu vers tat-tmienja: imma l-oħrajn' Arġajt qrajthom bil-mod il-mod, kif wieħed jaqra biċċa proża, u mar- raba' jew ħames darba kxift dik il-ħaġa li serqitni, dik il-ħaġa ta' teknika perfetta li ma kont nistenniha qatt f'għanja popo- lari maltija—ħaġa li, kont sejjer ingħid, ġegħlitni nafħiseb illi jew dik il-għanja kienet maħiduma minn wieħed tas-sengħa, poeta tas-sew; jew lil-poplu malti kellu xeħta barranija għat- tiswir tal-versi u għat-tqabbil. Kxift illi l-għanja magħmula minn erba' versi kollha tat- tmienja (ottonarji), iżda l-ewwel, it-tieni u l-aħħar bil-waqgħiet tal-leħen fuq l-ewwel, fuq ir-raba' u fuq is-seba' sillaba, fil- waqt illi t-tielet vers għandu l-waqgħa tal-leħen fuq it-tielet u s-saba', bħal ma nkitbu dsjjem, sa ftit snin ilu, fit-taljan. Hekk, dawn il-versi tat-tmienja huma maħdumin bħall- versi tad-disgħa, neqsin mill-ewwel sillaba, sewwa sew kif il- versi tad-disgħa huma maħdumin fuq dawk tal-għaxra neqsin mill-ewwel sillaba, ara kif: Smajt Tinti tàrkit l-imħàbba Għidli fl-imżàbba xi ġràlek Ejja tħàadde; għomtok miegħi Għax nibża' l'jien ġrali bħalek. kal Fuq din il-għanja, li bħala poeżija hi l-isbaħ waħda fost it-tlieta, ridt nikteb daqsxejn ta' għanja kif naħseb kellha tinkiteb dak iż-żmien, mhux biex infisser xi sentiment ġdid, jew tqanqil barrani tal-qalb fl-imħabba; iżda biss biex nuri illi l-versi maħdumin hekk jimxu tajjeb ħafna, u jiksru, meta jkunu mqegħdin bis-sengħa, dik il-monotonija. tal-versi tat- tmienja li jkollhom dejjem il-waqgħa, tal-leħen fuq it-tielet u fuq ta' qabel l-aħħar. Il-għanja din li ġejja. GĦANJA FUQ TA' DARI Xtaqt nisma' kelma minn fommok, Kelma ċkejkuna, ċkejkuna, Dik suritha nar u għasel, Qegħda ġe' qalbek maħżuna : Għax ta' di'l-kelma moħbija Rajt jiena l-leħħa f'għajnejk ; U ħilewwitha u bennitha Dehret minn daħkit xoftejk. Għidli li tħobbni, ħanina, Ħa' nerħi r-riedni lill-qalbi : Xin hu jżommok 7 Għaliex tistħi 7 Għidli li talbek bħal talbi. Biex nagħlaq, xtaqt inwissi liż-żgħażagħ tagħna li, qabel majatu ruħhom għall-kitba tal-poeżija, jifhmu tajjeb xinhuma l-għelmiet tal-għaanja maltija, biex ma jiġġerrewx iż-żejjed wara, t-tlellix tal-għana barrani. ' Is-sabiħ hu sabiħ kullimkien; u l-għanja barranija tista' tolqotna, tgħaxxaqna, issaħħarna; iżda qatt ma għandha tħaj- jarna u tisraqna li nħallu wrajna u ninsew dik li hi tagħna, dik li hi ħajjitna, dik li hi aħna.