MINN BETLEHEM: GHALL-KALVARJU LEĠĠENDA SAGRA Ta' A. CREMONA (Jissokta minn f'Il-Malti ta' Marzu, 1967, pp. 12-17) IR-RABA' TAQSIMA F'Betlehem GĦALL-ĦELSIEN TA' TARBIJA KOMMENTARJU NARRATIV — Introduzzjoni għall-Ħames Kwadru:— Hekk bħal bastiment fuq il-mewġ tal-baħar, riekeb jitbandal 'l hawn u '1 hlun fuq duhar il-ġmiel, tarah issa Ti dak l-imsejken ta' Maġjan jaqsam ix-xagħri, iħares 'l- hawn u 'l hinn biex jara jilmaħx il sħabu li kienu telqu qabel m'ngħajru. Iżda ebda dell ta' bniedem ma kien jidher għaddej minn fik l-art ta' baħħ. Quddiemu, iżjed il-bogħod kienu jidhru te'għ'n imissu s-sema ktajjen suwed ta' għoljiet, u 'l-hawn u 'l hinn braġ ta' ramel li kien donnhom x' oqbra. Bin-nhar ix-xemx kienet tisreġ bil-qilla tagħha kollha fuq dahar Àrtaban, u fuq dik l-art kollha ramel tikwi taħt 'saqajh, il-ġemel 'l hawn. u 'l hinn kont tarah huwa wkoll iħoss iżjed it-toqol tas-sħana milli t-toqol ta' s'du bit-tagħmira kbira ta' ħwejġu. : U ma tarax ħlejqa waħda fuq dik l-art niexfa u moxa ħlief kultant xi ġurdien ħiereġ imgerrex minn ġewwa xi maħtab maħruq bix- xemx jew xi gremxula li taraha tgħib ġewwa x-xquq ta' xi blata. Mal-lejl xi dib iħuf f'dak il-waħx tisimgħu jinbaħ fil-bogħod, imbagħad warajh il-għajta ta' xi dorbies li kienet iddamdam b'ieħen oħxon fl-irdum iswed ta' l-inħawi, fil- waqt li kesħa irqiqa irq'qa li xxoqq il-għadam tħossha t'ġri ma' ġismek kollu wara s-sħana ħarxa ta' b'n-nhar. Hekk fis-sħana tikwi ta' bin-nhar u fil- kesħa ta' bil-lejl, Artaban. l-Maġjan baqa' miexi dejjem 'il quddiem. bla ma qata' jiesu. Hekk kf ħalla x-xagħri warajh u daħal f'Damasku għajnejh strieħu bid- dohra sab'ħa ta' ġonna u għelieqi msoqqijin bin-nixxigħat u widien ta' ilma mix-xmajjar ta' Abana u Farpar, ta' wileġ kollha ħdura u siġar tal-ward u frott. — Minn hemm, wara triq twila, nifed taħt il-muntanji ta' Hermon, għadda minn ħdejn 'l-boskijjet mudlama ta' siġar taċ-ċedru, u l-wied tal- Ġurdan u l-għadira l-kbira tal-Galilija, u l-witat kollha ħdura ta' Esdrelon u l-għolj'et ta' Efra'm u fl-aħħarnett liġbla tal-Lhudija, R'ekeb dejjem fuq il-ġemel għadda ġranet u ljieħi mix-xagħri u minn dawn l-ibliet, irħula, widien, xmajjar, imsaġar sakemm fl-aħħar wasal fejn tant xtaq jasal; fir-raħal ta' Betlehem fejn stenna li jsib it-Tarbija mħabbra m'Il-Profeti u li kellha tkun is-Sultan. tal-Lhud. Meta wasal, kien it-tielet jum wara li sħabu, it-Tliet Maġ, kienu waslu hemmhekk u sabu lil Marija u lil Ġużeppi fejn i kejken Ġest, u k'enu offrewlu għar-rkobbtejhom qud- diemu, id-dhebijiet, l-inċens u l-mirra. Qalbu ttaqtaq, kollu ħrara, Artaban niżel m'nn fuq il-ġemel, sab għar kenni fejn sata' jħalli l-ġemel sakemm imur jistaqsi u jsib l-imwiegħda Tarbija m'bgħuta mis-Sema, liċ-ċkejken Sultan, biex joffrilu għar-rkobbtejn ma' sħabu l-ħaġar prezzjuż li kien. ġieb m'egħu, ir-rahan ta' ġldu kollu. Minn BETLEHEM GĦALL-KALVARJU 43 IL-ĦAMES KWADRU XENA:— Waħda mit-triqat ta' Betlehem, ħdejn waħda mid-djar fqar li għandha l-bieb miftuħ. Il-fuq minnha jidhru għelieqi u siġar li jibqgħu jidhru sfiq lejn il-wilġa ta' għolja b'għerien mad-dahar tagħha u ħitan tas-sejjieħ madwar xi ġonot taba' iħaddar b'wi għarix 'l-ħawen u 'l-himn. ARTABAN jidher ġej, iħares 'l-hawn u 'l'hinn. ARTABAN: Dan hu r-raħal li qalli bih dak il-Lhudi, u li fuqu tkellmu l-profeti. Fl-aħħar kelli x-xorti nasal fejn għandu jfeġġ quddiem għajnejja dak id-Dawl kbir li għandu jdawwal id-dinja. Iżda jeħtiġli nistaqsi għalih u għal sħabi, u fuq liema dar mexxiethom dik il-kewkba li dehret ewl il-lejl qabel ma tlaqt minn dari ma' sbieħ il-jum. Hawnhekk baħħ . . . . ma tarax ruħ, ma tisma' lil ħadd; ir-raħħala dal-ħin marru jiġbru l-imrieħel tagħhom, ARTABAN f'daqqa waħda jieqaf jissamma' leħen ta' mara li qiegħda tbennen lit-tarbija, ħiereġ mill-bieb tad-duwejra. ARTABAN: Qiegħda traqqad it-tarbija . . . (Skiet) ARTABAN iħabbat kemm kemm bil-ħatar fuq il-bieba. MARA: (dinn ġewwa, b'leħen mitfi) Naam …maam…maam,… (Skiet ….. wara ftit tfeġġ fuq il-għatba tal-bieb). ARTABAN: Nista' nitolbok tgħidli fejn insib dik it-tarbija li twieldet m'ilux … Ġejt naraha mill-bogħod il-bogħod . . . min-naħa ta' lil hinn minn Babel. . . lil hinn mill-Iġbla ta' Żagros, Jien Medjan, mill-belt ta' Ekbatana . . . Tarani għajjien wara triq hekk twila . . . għaddejt mix-xagħri fuq il-ġemel . . . triq ta' għaxart ijiem, Tista' taħseb ix-xewqa kbira tiegħi li nara dit- tarbija li bagħtilna Alla ta' Mosċ biex tkun is-Sultan tal-Lhudija. Jisgħobbini qajjimtek minn fejn it-tarbija li kont traqqad. MARA: Xejn, ja raġel, oqgħod strieħ fuq din il-ġebla (turih ġebla ħdejn il-bieb) . . . inti tidher għajjien … . wara triq hekk twila. ARTABAN: Għajjien … . sewwa qed tgħid… . imma l-għeja tiegħi m'iniex inħossha daqskemm issa inħossni ferħan li wasalt fejn twieldet dik it-tarbija li semmejtlek. MARA: Dik it-tarb'ja, jaħasra, aħna morna wkoll narawha u ħad- nielha ħwejjeġ tas-suf tan-ngħaġ biex titgħatta . . . 'l-ommha u 'l missierha ħadnielhom ukoll il-ħalib tan-ngħaġ. Xi ħlewwa ta': tarbija l Ad IL-MALTI ARTABAN: (Iqum f'daqqa) Fejn, fejn . . . urini fejn , .. immur issa stess naraha, għalkemm inħossni bil-għatx, u għadni ma trejjaqtx minn xi jumejn; l-ikel temmejtu, iltqajt ma' min kien bil-ġuħ u tajtu nofsu… MARA: Ħallini immur inġiblek l-ilma, u nġiblek ukoll biex titrejjaq. Għadni kif tbaħt il-fatra għar-raġel li qed nistennieh ' ġej bil- merħla (tidħol fid-dwejra). ARTABAN: Mara tassew twajbal Mara tal-ħniena l Is-Sema jieqaf magħha, : . MARA: (Toħroġ bil-bomblu tal-ilma u bieqja bit-tisjir. Ħu ixrob, ja barrani, u oftor biex titrejjaq. ARTABAN: (fil-waqt li jieħu minn idejn il-MARA) Int tassew mara tal-ħniena u Alla jroddhulek ta' kulma għamilt mal-barrani. Issa, għidli, għax qiegħed fuq ix-xwiek biex inkun naf dik it- tarbija li semmejtlek fejn nista' nsibha, u fejn iktarx nista' wkoll niltaqa' ma' xi tlieta oħra bħali li ġew iżuru t-tarbija. MARA: Tlitt ijiem ilu ġew tlieta oħra bħalek barranin min-naħa ta' Fl hinn mill-Galilija, u naħseb wisq iżjed il-bogħod, u ġew bħalek rikbin fuq l-iġmla. Kif igħidu, mexxiethom kewkba bix-xuxa għal fuq il-għar fejn twieldet dik it-tarbija. Kif igħidu wkoll, dawn il-barranin qagħdu għar-rkobbtejhom quddiem dik it-tar- bija u tawha għotjiet ta' bosta ġid bħal dawk il-ħwejjeġ għeżież li jagħtu lis-slaten. ARTABAN: U issa fejn marru dawk it-tlieta minn nies barranin P MARA: Telqu minnufih wara li raw u qiemu lit-tarbija. Aħna tħas- sibna b'din iż-żjara tagħhom. Ma stajniex nifhmuha din il-miġja tagħhom, ARTABAN: U fejn hu l-għar fejn hemm dik it-tarbija MARA: (Turi b'subgħajha) Kemm wara dawk l-għerejjex ta' tarf ir-raba' qabel taqbad il-wilġa ta' dik l-għolja. Iżda t-tarbija m'għadhiex hemm, ja barrani. ARTABAN: Mhix hemm' — Fejn ħaduha' MARA: (B'leħen ħiemed f'widnejn ARTABAN) Il-missier u l-omm, lejla waħda, kif smajthom igħidu, telqu bit-tarbija bil-moħbi lejn it-triq li tieħu għall-art ta' l-Eġittu. Minn mindu telqu dawk in- nies hekk twajba, hawnhekk waqa' bħal waħx. F'dan ir-raħal m'hawnx ħlief dwejjaq, il-ħajja tbiddlet; mil-lum għal għada nistennew xi għawġ, xi saħta fuqna, Igħidu li s-suldati tas-Sultan ġejjin minn Ġerusalemm biex igħabbuna b'xi ħaraġ aħrax, u xi raħħala telqu bil-merħliet tagħhom qalb il-għoljiet biex jinħbew u jeħilsu mill-ħaraġ, Ħu kollox bis-sabar bħalma nieħu Minn BETLEHEM GĦALL-KALVARJU 45 Ili li tlaqt mal-għoxrin jum minn Ekba- tana; kelli niltaqa' ma' sħabi, u dawn telqu mingħajri għax iddawwart fuq triqti biex ngħin u ndur bi bniedem li kien sa jmut bit-tbatijiet ta' għaks u ġuħ. Ix-xewqa tiegħi li nara wiċċ it-tarbija mibgħuta mis-Sema biex issaltan fuq Iżrael u ġġib is- sliem u barka tas-Sema ma kellhiex titwettaq. Issa din it-tarbija telqet u jien għad irrid nimxi min jaf kemm biex forsi jkolli x-xorti nara 'l wiċċha u nwettaq ix-xewqa u l-wegħda tiegħi. Barra t-triq kemm wejn il-bogħod jinstemgħu għajat u twerżiq, ; ħsejjes ta' saqajn, taħb't ta' xwabel u daqq ta' trombi. Għajat ta' NISA: Is-su'dati tas-sultan qegħdin joqtluna t-trabi. Ejjew, għinuna. Ejjew, aqbżu għalina .. . Ikollkom ħniena . . . Ħatfulna t-trabi minn idejna… Jaħasra… għaliex… għaliexP…, , uliedna… bla ħtija . . . kiefra, ja kiefra… MARA: X'waħda dinl Is-suldatil Le mhux għal ħaraġ ġew .. . ġew biex joqtlu 'l uliedna … . aħbini , .. eħlisni… Sa mmur inġib it-tarbija . . , aħbihieli x'imkien ieħor; ARTABAN: Tibża' xejn… ħalliha f'idejja… mur ġibha malajr… MARA: (Tidħol b'ġirja. ARTABAN jibqa' jissamma'. Il-MARA ġġib it-tarbija f'ħoġorha, Fil-waqt li sa terħiha f'idejn ARTABAN, l-għajat, iċ-ċaqċiq taw-xwabel u ż-żarżir tat-trombi jinstamgħu fil-qrib). ARTABAN: Is-suldati għoddhom waslu fuqna. Mur daħħal din it- tarbija u ħalliha rieqda li ma tqumx u jisimgħu leħinha. Xejn la tibża'. Nilqagħhom jien. Hawn ġew ma jidħlux. Qis li ma issammax leħnek, ja mara. MARA: (Tidħol tiġri ġewwa kollha mbażżgħa). : ARTABAN: (Joqgħod wieqaf quddiem. il-bieb bit-turbant abjad ta' rasu jmiss mal-blata tal-bieba u b'idejh miftuħin Beraħ). ĊENTURJUN bix-xabla misluta f'idu, b'suldati warajh bi xwabel f'idejkom imċappsin bid-demm jaslu quddiem il-bieb. Jkunu sa jin- xeħtu fuq ARTABAN u jwarrbuh biex jidħlu, ARTABAN wiċċu lejn is-sema, b'għajnejh ileġqu, b'idejh. miftuħa t-tnejn iraġġa' lura liċ- ĊENTURJUN u lis-suldati li jieqfu b'ħasda kbira bħal miżmumin minn xi seħer. ARTABAN: (B'leħen għoli u sod) Jiena waħdi f'din id-dwejra, 01 qed nistenna biex nagħti din il-ġawhra lil dak il-għaqli ta' ċen- 46 l IL-MALTI turjun li jħallini hawnhekk fis-sliema tad-dwejra tiegħi. (Juri bejn subgħajh ta' idu l-leminija r-rubin ileqq bħal qatra ta' demm). ĊENTURJUN: (B'għajnejh imberrqin, mistagħġeb iħares lejn ir- rubin u bi tbissima ta' rgħiba kbira imidd idu l-waħda u jaħtaj ir-rubin. B'għajta lejn is-suldati). Ibqgħu sejrin. Hawnhekk m'hawnx trabi. (Iċ-ĊENTURJUN u s-SULDATI jitilqu, fil-waqt li jibqgħu jin- stemgħu l-ħsejjes, l-għajat u ċ-ċaqċig tax-xwabel u d-daqq tat-trombi li bil-mod il-mod jintfew). ARTABAN: (Bil-ħarsa lejn is-sema u idejh mgħollija 'l fuq) Alla tal- ħniena. Aħfirli d-dnub li għamiltl Minn fommi ħarġet kelma b'oħra sabiex neħles il-ħajja ta' tarbija. U tnejn mill-ġawhar li kienu għalik, ja Sultan tas-Sema u l-Art, jiena tajthom lil ħaddieħor. Jiena tajt lil bniedem dak li kien maħsub għalik. Ikun qatt li jistħoqqli li nara wiċċ is-Sultan 7 GĦELUQ IL-ĦAMES KWADRU IL-ĦAMES TAQSIMA Fl-Eġittu ARTABAN JFITTEX IL-MESSIJA FL-EĠITTU Artaban issokta triqtu lejn l-Eġittu fejn wasal wara bosta ġranet. Hemmhekk tħallat ma' kotra ta' nies, ifittex kullimkien u jistaħreġ l-irkejjen kollha tal-belt u rħula ta' dik l-art bit-tama li jiltaqa' ma' dik il-familja ċkejkna u fqajra, ir-raġel u mara bit-tarbija tagħhom li telqu minn. Nistħajluh li hu waqaf kemm-il darba għad-dell tal-piramdi l-kbar li tarahom jerfgħu rjushom u jinfdu d-dija ħamranija tas-sema f'inżul ix-xemx — monu- menti sħaħ ta' glorja li tmut, iżda ta' tama li ma tmut qatt. Nistħajluh li hu waqaf iħares quddiem il-wiċċ kbir u ċass ta' l-Isfinġi bil-qiegħda kobba, għalxejn ifittex li jaqra t-tifsira ta' dawk l-għajnejn ġwejdin tagħha u t-tbiss'ma ta' fommha. Kienet dik it-tbissima tagħha xi daħka, xi gidba, xi mossa qarrieqa ta' xi xarada li ma għandha ebda tweġiba 2 — Jew f'dik it- tbissima kien hemm xi ħjiel ta' ħniena, xi tama, xi wegħda li wkoll dawk li tilfu f'xi ġlieda tal-ħajja għandhom jirbħu, u li dawk li tqarrqu f'xortjhom għandhom 'isibu min j'ppremjahom, u dawk li huma dgħajfin minn moħhom isiru għorrief u dawk li huma għomja jibdew jaraw, u dawk li jiġġerrew 1 hawn u 'l hb'nn u ma għandhomx fejn jiskennu fl-aħħar isibu saqaf ta' kenn li jilqagħhom. Artaban nistħajluh ukoll dieħel ġewwa dwejra f'rokna ta' triq imwarrba f'Lixandra fejn mar jieħu parir m'nn għand xi Rabbi Lhudi. Dak ix-xwejjaħ Minn BETLEHEM GĦALL-KALVARJU AT ta' Lhudi, mgħawweġ fuq romblu tal-parċmina fejn k'en hemm miktubin il- profez'ji ta' Iżrael, narawh jaqra b'leħen għoli l-kliem ta' ħasra li kienu jħabbru t-tbatijiet tal-Imw'egħed Messija — l-imżeblaħ u mċaħħad mill- bnedmin, — Ftakar, iba'7, nistħajub jgħidlu r-Rabbi, b'l-ħofor ta' għajnejh imwaħħlin fuq wiċċ Artaban — ''is-Sultan li qed tfittex ma ssibux f'x' palazz, u lanqas fost il-għonja, jew fost is-setgħann. Il-għaliex ebda wild ta' Abraham ma' jarġa' jħabbatha mas-setgħa li Ġużeppi kellu fil-palazzi tal-Eġittu, jew jħabbatha mal-kobor ta' Salamun ji q'egħed fuq it-tron bejn il-ljuni ta' Ġerusalemm''. ĊIżda d-dawl li d-dinja qed. tistenna huwa dawl ġd'd, il-glorja Hi għandha titn'ssel mit-tbatijiet ta' sabar u rebħ. Is-saltna li għandha titwaqqal għal dejjem hija saltna ġdida, is-sa'tna ta' mħabba sħ'ħa, saltna li ma tingħaleb minn ħadd''. jien ma nafx k'f dan sa jiġri u lanqas ma naf kif is-slaten u n-nies tad-dinja sejrin, jilqgħu dan il-Mess'ja u jagħtuh dik il-qima l: jistħoqqlu. Naf biss l dawk li qed ifittxuh jagħmlu sewwa jekk imorru jfittxuh u jsibuh qalb il-fqar u l-maħqurin'. Għalhekk Il -Artaban issa tibda tarah jiġġerra 'l- hawn u 'l b'nn minn belt għal oħra jfittex qalb in-nies imxerrda tal-Lhudija Ir magħhom il-familja ċkejkna ta' Betlehem setgħet tinsab, tistkenn ġewwa x: gorboġ jew għarix. Hu għadda m'nn. artijiet fejn kien hemm jaħkem il-ġuħ, u n-nies kienu qed jittalbu l-ħobż għal għaxja ta' lejla. Huwa mar igħammar f'ibliet maħkuma bil-mard tal-pesta fejn il-morda kienu qed in'nu b'ż-żlieġa tal-mewt f'għaj- nejhom: bla għajnuna fl-ikbar għaks. Hu żar il-maħqurin u l-imdejgu priġunieri li jgħixu fl-għerien mudlama ta' taħt l-art u s-swieq ta' l-irsiera msejkna u 'l dawk il-qaddiefa tax-xwieni taħt il-frosta tal-argużini. Qalb il- kotra mwiegħra tad-dinja, għalkemm ma sab ebda ħaġa xi jgħożż u jqim, hu sab bosta m'es li sata' jgħ'nhom. Huwa tama' lil nies bil-ġuħ, libbes lil min kien għeri u dewwa lil morda u sabbar u farraġ lill-irsiera, u s-snin għaddejjin iżjed m'nn dak il-kurrent tal-ilma ta' wied dejjem għaddej bla ma jsib ebda tarf. Hu deher fl-aħħar nifsu maqtugħ għa'kollox, ġismu beda jħoss il-għeja ta' ġiri 'l hawn u 'l- hinn u staħriġ bla hedu, iżda x-xewqa li jibqa' jfittex u jiltaqa' ma' dak li kien ilu jfittex qatt ma naqset minn qalbu li dejjem tħabbat b'd'k il-ħeġġa li kien, ħass sa m'Il-bidu li telaq minn daru. Iżda darba waħda deher waħdu w'eqaf għal ftit fi tlugħ ix-xemx jistenna fil-b'eb ta' ħabs. Hu kien qala' mill-moħba ta' ħżiemu l-ġawhra li kien baqagħlu biex biha jifdi lil xi ħadd li ħaseb sa jsibu hemm ġew magħluq bla ħt'ja. Dik il-ġawhra kienet l-aħħar ħlas għall-fidwa ta' bniedem Ji hu ħolom b:h il-lejl ta' qabel… . 'mma għalxejn . . . dak il-bniedem ma kienx hemm. Dik il-ġawhra baqa' jħares lejha, u deherlu li ralha bħal d'ja wisq isbaħ milli kellha qabel. K'enet tidd' b'dija mżewqa ta' dawl lewn ikħal u roża, Dawk ilwien f'd'k il-ġawhra issa dehru mixrubin minn dawk taż- żaffir u tar-rub'n li hu kien iċċaħħad minnhom biex bihom ħallas għall-għaj- nuna u ħe'sien ta' bnedmin bħalu. Iktar ma damet għandu dik il-ġawhra, l issa Zadallu mit-tliet teżori li kellu għaċ-ċkejken Sultan ta' Iżrael, iktar kien qed jaraha tleqq u tisb'eħ, D'k il-ġawhra f'qiegħ ħżiemu huwa jibqa' jżommha tħoss is-sħana ta' dik il-qalb ħanina thabbat, tħabbat dejjem bix-xewqa li fl-aħħar jara dak il-wiċċ li issa kien ilu s-snin jfittex u jara qabel jagħlaq għajnejh għad-dawl tax-xemx ta' d'n id-dinja.