Kitba ta' Eman Bonnici Oqsma tad-Dfin fil-Furjana Kienu bosta dawk l-oqsma li matul perjodi diversi servew għal skop ta' dfin fil-Furjana. Waqt li wħud minnhom għadna nistgħu narawhom weqfin, fl-istat oriġinali jew ħjiel minn dan tal-aħħar, diversi minnhom spiċċaw għalkollox u ż-żmien għatta mhux biss il-lok fejn darba kienu weqfin, iżda wkoll nessa t-tifkira tagħhom. Għalhekk permezz ta' dan l-artiklu, sejrin nagħtu daqsxejn ta' ħarsa lejn kull wieħed minn dawn l-oqsma, sew jekk għadna nistgħu narawhom u wkoll jekk le. Il-Kripta tal-Kapuċċini Bla dubju ta' xejn l-aktar qasam partikolari ta' dfin fil-gżejjer tagħna jinsab taħt il-kunvent u l-knisja ddedikata lis-Salib Imqaddes tal- Patrijiet Franġiskani Kapuċċini. Hawn jestendi sotterran li jaf l-oriġini tiegħu lil ċertu P. Ġużepp Grech OFM. Cap., minn Bormla, li fost id- diversi ħidmiet tiegħu, ngħoddu proprju t-tħaffir ta' din il-kripta bejn l-1725 u l-1730, bl-ispejjeż Dettall mill-Kripta tal-Kapuċċini imħallsa mill-Granmastru Manoel de Vilhena. Xejn partikolari, jaħseb dak li jkun,huu jaqra dan. Wara kollox, sotteranji simili wieħed isibhom faċilment taħt il-parti l-kbira tal-knejjes. Dak li sawwar din il-kripta f'lok uniku kienet idea partikolari li l-Kapuċċini introduċew f'pajjiżna: dik tal-mummifikazzjoni u l-preżervazzjoni tal- siġsma ta' diversi membri tal- Kustodja. jistaqsi min jisma' b'din il-biċċa, ma jfissirx li l-Kapuċċini kollha kienu jiġi ppreżervati b'dan il-mod, iżda numru sostanzjali, b'mod speċjali dawk li kienu meqjusa li għexu ħajjithom b'virtà partikolari, sabiex hekk wara mewthom, iservu ta' gwida għall-viżitatur, b'mod speċjali għall- istess patrijiet, li kienu sikwit jinżlu għat-talb fil-kripta. Dawk li mbagħad kienu jindifnu maż- żmien kienu jiġu eżumati u l-għadam tagħhom imqiegħed b'disinn mal-ħitan tal-kripta. L-idea li jiġu ppreservati l-iġsma b'dan il- mod f'pajjiżna, il-Kapuċċini aktarx ġabuha minn Sqallija, fejn taħt il-kunvent u l-knisja tagħhom ta'Santa Maria della Pace fil-belt ta' Palermu, sal-lum wieħed għadu jista' jara mat- 8,000 mummja mqassma f' għadd ta' kategoriji. Filwaqt li għal bosta l-idea tal-preżervazzjoni tal-iġsma tinstema' makabra għall-aħħar, mhux hekk kienet għal tant oħrajn mhux biss fi Sqallija, iżda wkoll f'għadd ta' bnadi oħra fl-Ewropa, fejn sal-lum għadna nistgħu naraw kripti sħaħ mimlija katavri mqadda u preżervati. Bla dubju, l-aktar mummja devota preżervata fis-sotterran tal-Furjana, kienet dik ta' Fra Krispin Zammit mir-Rabat, Għawdex, li miet b'fama ta' qdusija ta' 79 sena nhar il-11 ta' Marzu 1869. Dan l-ajk twajjeb ma kienx l-uniku wieħed li n-nies irrikorriet lejh b'devozzjoni matul is-snin. Miegħu nżidu l-ismijiet ta' Fra Adrijanu minn Castrogiovanni, Sqallija, liema post illum huwa magħruf bħala Enna, li miet fil-kunvent tal-Furjana fl-1614 u li l-fdal tiegħu nstab ippreżervat f'kaxxa taċ-ċomb proprju waqt it-tħaffir tal-kripta; Fra Klement minn Ragusa, li miet fl-istess sena ta' Fra Adrijan; u P. Wistin Zammit minn Bubaqra li miet fl-1729 u li bosta mirakli jingħad li kienu attribwiti lilu sew f'ħajtu u wkoll wara mewtu. Jekk min jaqra jiddarras mill-ħsieb tal-katavri mmumifikati tal-Kapuċċini u jaħbat ser joqgħod lura milli jżur il-kripta,m' għandux għalfejn, għax mat-tiġrif tal-knisja u l-kunvent fit-Tieni Gwerra Dinjija s-sotterran ġie mbarrat u meta aktar tard reġgħet infetħet mill-ġdid u ġiet irrestawrata għad-dehra preżenti grazzi għat-tħabrik ta' P. Franġisk Azzopardi minn tas-Sliema fl-1979, il- mummiji tqiegħdu fl-ossarju tal-kripta u wieħed illum ma jsibx għajr tnejn: dik ta' Fra Krispin u ta' Kapuċċin ieħor li ismu ma waslilniex u l-mummja tiegħu nżammet bħala xhieda ta' kif il-katavri kienu jiġu mqadda mill-Kapuċċini. Il-Kripta u ċ-Ċimiterju Pubbliku ta' San Publju. ' Filwaqt li taħt il-knisja ta' San Publju kienet testendi kripta simili ta' dawk li wieħed jiltaqa' magħhom fil-biċċa l-kbira tal-knejjes Maltin, li llum inbidlet f'sala parrokkjali, biswit tagħha kien jeżisti darba sotterran ieħor, dari magħruf bħala ċ-'Ċimiterju Pubbliku', li sal-lum għad fadal min isejjaħlu 'tal-Gvern', sewwasew taħt is-sezzjoni balavostrata biswit il-knisja li fiha wieħed isib il-lapidi li jfakkru lil Dun Mikiel Xerri u sħabu u l-vittmi Furjaniżi tat- Tieni Gwerra. Filwaqt li llum dan is-sotterran mhuwiex għajr maħżen, lura għal żmien l-Ordni kien qasam ta' ċerta importanza, mhux biss għax sar minn flus l-Università, iżda fuq kollox għax kien iservi għad-dfin ta' bosta, il-biċċa l-kbira għall-Beltin. L-estensjoni ta' din il-kripta ma' dik eżistenti taħt il-knisja, li għalkemm kont tasal għaliha minn din tal-aħħar ma kellha xejn x'taqsam mal-ewwel waħda, kellha fid-daħla tagħha s-simbolu tal-mewt u stemma kbira b'kuruna fuq ġewwa, li iżda l-iskud tagħha fin-nofs maż-żmien intilef jew ġie mibrux kif ġralhom bosta stemmi oħrajn matul il-perjodu tal-Franċiżi. Il-ħsieb li jitħaffer dan is-sotterran inħoloq wara n-nuqqas totali ta' ftehim mal-idea tal- Il-mod ta' kif kien isir id-dfin ta' wħud mill-Patrijiet Kapuċċini Granmastru de Rohan li bena ċimiterju fi Blata l-Bajda sabiex iwaqqaf id-dfin minn biswit is- Sacra Infermeria u li spiċċa baqa' vojt għax in- nies ma għoġobhiex, għaldaqstant l-Università offriet li minflok issir estensjoni mal-kripta tal- knisja ta' San Publju u li tintuża proprju għal dan l-istess għan min-nies tal-Belt u eventwalment skont il-ħtieġa f'każi diversi. Bla dubju, l-aktar persuna prominenti li ndifnet f'dan is-sotterran kien Dun Mikiel Xerri, il-patrijott Żebbuġi li ġie ffuċċillat mill-Franċiżi fis-17 ta' Jannar 1799. Miegħu sabu l-mistrieħ tagħhom il-qalbiena l-oħra li sabu t-tmiem tagħhom flimkien miegħu fil-Pjazza tal-Palazz fil-Belt Valletta. Qabarhom maż-żmien intilef u ebda ħjiel ma fadal minnu. Filwaqt li l-kripti sofrew. danni kbar matul it- Tieni Gwerra mal-waqgħa tal-knisja, ħsarat kbar oħra seħħew fis-snin sebgħin tas-seklu għoxrin meta ħadu n-nar. Ċimiterju Musulman L-ilsiera ta' tmewwin Iżlamiku fi żmien l-Ordni, kellhom qasam art għad-dfin tagħhom fil-Furjana li tteħdilhom mal-kostruzzjoni tal- fortifikazzjonijiet tal-Furjana u li minfloku ngħataw lok ieħor fil-Marsa mill-Granmastru Nicolas Cotoner, liema midfen inkixef bla ħsieb fi Frar tas-sena 2012 waqt li kien għaddej xogħol ta' skavar fit-telgħa ta' Spencer. ŻS Ż £ Parroċċa San Publju —Furjans-20/d Il-Fossa tal-Glasis Meta dari kienu jiġu ġġustizzjati l-ikkundannati għall-mewt fil-fossa tal-glasis tal-Furjana, il- katavru tal-ikkundannat kien fis jindifen fil- post f'ħofra li titħaffer dak il-ħin fil-ħamrija mir-Rużarjanti, li kienu jakkumpanjaw. lill- iġġustizzjat sal-aħħar. L-aħħar persuna li ndifnet fil-glasis kien ċertu Ġużeppi Grech li dendluh f'Mejju tal-1825. Iċ-Ċimiterji tal-Inġliżi Fil-Furjana kienu jeżistu darba ħames ċimiterji li ttellgħu fi żmien l-Ingliżi għall-użu tagħhom stess li minnhom illim ma fadalx għajr wieħed, liiżda wieħed irid fis isemmi, għax jinsab ikkurat u miżmum bl-aktar mod xieraq minn diversi voluntiera. L-ismijiet taċ-ċimiterji huma kif ġej: il-Quarantine Bastion Cemeterv; il-Cholera Cemeterv; il-Greek Orthodox Cemeterv; l-iMsida Bastion Cemeterv u l-Presbvterian Cemeterv. Dak li salva sal-ġurnata tagħna minnhom kollha huwa r-raba' wieħed. Nagħtu għalhekk ħarsa ħafifa lejn kull wieħed minnhom. Il-Presbvterian Cemeterv kien jinsab fl-inħawi magħrufa bħala 'Hornworks Ditch'. Twaqqaf fl-1840 u ma ntużax ħlief għal madwar għaxar snin. Il-parti l-kbira ta' dawk li ndifni fih Highlanders u tan-92nd Gordon Highlanders. Meta eventwalment tneħħa, il-fdal ta' dawk midfuna fih u xi lapidi li kien għad fadal ittieħdu Ikoll fiċ-Ċimiterju Militari tal-Pietà. L-erba' ċimiterji oħra li saru fi żmien l-Ingliżi u li ssemmew aktar 'il fuq, kienu jinsabu Ikoll fl-inħawi li llum huma magħrufa bħala Belt is- Sebħ u flimkien kienu jiffurmaw 'l hekk imsejħa Floriana Bastion Cemeteries. Il-Quarantine Bastion Cemeterv kien wieħed żgħir li l-ispazju tiegħu ma damx ma mtela kollu u eventwalment spiċċa mitluq. Ġie distrutt meta fih intefa' t-terrapien tad-djar imġarrfa mill-bombi tal- għadu fit-Tieni Gwerra fil-Belt u l-Furjana u eventwalment tneħħa sabiex jagħmel spazju għal-lukanda Excelsior. L-istess sehem mess lill-Cholera Cemeterv u lill-Greek Orthodox Cemeterv. Filwaqt li l-ewwel wieħed laqa' fih il-vittmi Ingliżi tal-kolera tal-1865, it-tieni kien riżervat, kif jixhed l-istess ismu għal persuni ta' twemmin Grieg Ortodoss. L-iMsida Bastion Cemeterv, li d-dfin fih dam għaddej sat-tieni nofs tas-seklu dsatax, għadna nistgħu mill- banda l-oħra narawh wieqaf u konservat wara snin ta' restawr mill-ħsarat kbar li sarulu mhux biss bl-elementi naturali matul is-snin, iżda wkoll sforz tal-bombi li waqgħu fih matul it- Tieni Gwerra u l-vandaliżmu li tiegħu spiss safa mira. Fih, sabu l-mistrieħ tagħhom fost l-oħrajn il-magħruf kittieb u diplomatiku Ingliż John Hookham Frere (1769 - 1846), u Mikiel Anton Vassalli (1764 - 1829), imsejjaħ kif tant jixraqlu 'Missier l-Ilsien Malti', liema difna sfat mhux darba u tnejn suġġett ta' kontroversja sforz li jinstab il-lok preċiż li fih Vassalli tniżżel għall- mistrieħ tiegħu. Għalkemm il-parti l-kbira tal-oqsma li servew għad-dfin fil-Furjana llum il-ġurnata spiċċaw, dawk li fadal huma eżempji tassew waħdiena: filwaqt li l-iMsida Bastion Cemeterv fih dehra tassew partikolari u miżmuma, il-kripta tal- Patrijiet Kapuċċini tibqa' xempju uniku fl- istorja tad-dfin f'pajjiżna, u jekk illum hawn min jiddarras hekk kif jisma' b'dan, mhux hekk kien għal missirijietna, għax kienu bosta dawk li matul is-snin fittxew li huma wkoll jindifnu f'dan is-sotterran, b'mod speċjali membri ta' klassijiet għonja, waqt li viżitaturi u devoti, imqanqla sew mill-kurżità u sew mill-ħtieġa spiritwali, ma naqsu qatt milli jżuru l-kripta u l-mummji tagħha, u għalkemm illum ma fadalx għajr niċeċ vojta, li fihom dari kien hemm weqfin il-Kapuċċini mmumifikati, bosta huma dawk li għadhom iżuru l-kripta sabiex jaraw b'għajnejhom huma wkoll x'kienet sewwasew din l-affari, waqt li forsi f'widnejhom tidwi wkoll dik il-famuża frażi li l-Kapuċċini sikwit jehmżu jew inaqqxu f'postijiet simili: 'Dak li inti int illum, xi darba konna aħna; dak li aħna aħna, xi darba għad tkun intl' Attard, Timotju (1955), Il-Knisja u l-Kunvent tal- Kappuċċini tal-Furjana u l-Ordni Ġerosolomitan. Cremona, Ninu (1975), Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu.