Minn Ġrajjiet Beltna: 61 ĠANNI DARMANIN (1817-1908) MARMISTA U STATWARJU LI ĦABB LILL-ISLA Il-familja 'Darmanin' b'rabta ma' l-istatwi hi magħrufa ħafna. Imma wieħed minn ulied din il-familja tant inħass li kien issupera lill-oħrajn b'mod li, ħdejn tiegħu, l- ismijiet ta' l-oħrajn donnhom intfew. Meta llum ngħidu li xi statwa nħadmet minn Darmanin, f'moħħna jiġi minnufih Karlu jew Karlozz. Madankollu, Karlozz Darmanin ma kienx waħdu. Hu kien imnissel ġo familja li fiha l-aħwa, imrawwmin minn missierhom Ġużeppi, ħadmu flimkien għall-knejjes, palazzi, u postijiet oħrajn tagħna. Kellhom dar kbira bi tliet bibien fi Triq il-Vitorja, fl-Isla. Fuqha, kienu jidhru b'ittri kbar il-kelmiet Giuseppe Darmanin e Figli. Ġużeppi kien l-ispirazzjoni ta' wliedu. Karlozz kien il-'prinċep' ta' l-istatwarji, kif kien hawn min sejjaħlu. Imma, sfortunatament, l-iben il-kbir tal-familja, u l-aħjar fosthom bħala marmista, kważi intesa. Qarib ta' l-istess familja kien Ġlormu, li l-Isla tiftakar fih għall-istatwa ta' San Ġużepp li ħadmilha fil-kartapesta. L-Ewwel Żmien ta' Ġanni F'din il-kitba sejjer nagħti ftit tagħrif fuq Ġanni Darmanin, li kien jiġi ħu Karlozz. Hu kellu jgħaddi l-aħjar snin ta' ħajtu ġo l-Isla. Ġie f'din il-belt meta kien għadu żgħir ħafna. Fil-fatt, Ġużeppi Darmanin, flimkien ma' martu Marija (imwielda Cumbo), fl-1816, marru joqogħdu fil-belt Valletta wara ż-żwieġ tagħhom. Kienu fit- territorju tal-parroċċa ta' San Pawl. Kien hemm li, fit-3 ta' April 1817, tweldilhom l-ewwel iben tagħhom. Ġie mgħammed l-għada fil-Kolleġġjata ta' San Pawl mill- Kan. Dun Pawl Borg, li kien il-Vigarju-Kurat. Lilu semmewh Ġanni. Imma, flimkien ma' l-isem li bih kellu jibqa' magħruf, żidulu l-ismijiet ta' Pawlu, Lwiġi, Pietru, Baskal, u Rużar. Bħala parrini, hu kellu lil Anton Schembri u Ġanna, it-tnejn mill- Belt.' Ġużeppi, missier Ġanni, fi żmien qasir telaq mill-Belt u ġie joqgħod l-Isla. F'din il-belt tweldulu l-ulied l-oħrajn tiegħu, fosthom il-magħruf Karlozz. Hu kien l-oriġni ta' ditta li saret magħrufa ħafna. Uliedu bdew jixorbu s-sengħa tiegħu. Imma xi xogħlijiet baqgħu jidhru qishom f'anonimat. Ma nafux eżattament min kien il-moħħ tagħhom. Billi l-ulied bdew jaħdmu ma' missierhom, xi opri tagħhom fl-irħam bdew jidhru reġistrati bħala maħdumin mid-ditta Giuseppe Darmanin e Figli. Biex insemmu każ ta' l-Isla, meta nħadmet vaska ta' rħam fis-sagristija tal-parroċċa, fl-1878, din tidher maħduma minn din id-ditta. Jidher li Karlozz ma damx wisq ma ntafa' għal rasu, għax hu beda jkollu bosta kummissjonijiet ta' statwi. L-akbar għajnuna għall-missier kien Ġanni. Barra minn hekk, fi żmien qasir, Ġanni beda jieħu r-responsabbiltà prinċipali għal-lavuri fl- irħam. L-aħwa Darmanin, taht it-tmexxija ta' Ġanni, mhux biss ħadmu xogħol fl- irħam, imma rrestawraw ukoll xi ħsarat. Żgur li l-isem ta' Ġanni jinstab f'reġistri ta' L-ISLA — Ħarġa Speċjali 7 parroċċi, meta lilu ħallsuh tax-xogħol tiegħu. Lilna hawn jinteressana ngħidu li ismu jidher kemm-il darba fir-reġistri ta' l-amministrazzjoni tal-parroċċa ta' l-Isla. Fratelli tat-Trinità e Ġanni Darmanin kien nisrani li kellu parti attiva fil-parroċċi li għex fihom. Il- parroċċa ta' tfulitu u żogħżitu kienet din ta' l-Isla. F'din il-parroċċa, hu nkiteb bħala fratell fil-Fratellanza tat-Trinità. Il- fratelli kienu kuntenti ħafna bih għax ħassew li hu kien qed jagħmlilhom ġieħ. Huma ma naqsux milli jitolbuh jagħtihom xi servizz għall-altar tagħhom fil-Kolleġġjata. Fl-1853, meta hu kellu 36 sena, Ġanni ġie kummissjonat minn dik il-Fratellanza biex ikun id-disinjatur tal-prospettiva ta' rħam ta' dak l-altar tat- Trinità: Kien fl-istess sena meta Tommaso Madiona pitter il-kwadru tat- Trinità Qaddisa għal fuq dak l-altar. Marmista li Jmexxi l-Oħrajn Għalkemm Ġanni Darmanin kien statwarju wkoll, niddeskrivuh aħjar jekk 3 kies insejħulu marmista. Hu, mhux je A mejċwql Sempliċement kien jahdem ma' missieru i À u ħutu, imma kien fdat bl-akbar TA e i responsabbiltà fix-xogħol. Missieru L-altar tat-Trinità kif kien qabel il-gwerra. fli agija a a i $ Ġanni Darmanin iddisinja l-prospettiva ta' Gużeppi kien jitlaq id-daqqa finali l-irħam ta' dan l-altar. f'idejh. Fl-ewwel żmien, hu deher imexxi għaliex kien l-akbar fost ħutu. Imbagħad, meta l-missier irtira mix-xogħol, id-ditta Darmanin ġiet f'idejh għax-xogħol fl-irħam. Fl-Isla, hu jintrabat l-iżjed ma' l-altar tat-Trinità. Għal Ġanni, inkiteb espressament: 'Bħala l-akbar fost ħutu, hu mexxa x-xogħol tat-tqegħid ta' dak l-irħam tant sabih li jżejjen dik il-prospettiva meraviljuża u ta' l-għaġeb (ta' l-altar tat-Trinità).$ Imma d-direzzjoni tax-xogħol thalliet f'idejn Ġanni, mhux sempliċement għax kien il-kbir, imma l-iżjed għax kien wieħed ta' ħila. Il-ħila ta' Ġanni ma rawhiex in-nies ta' l-Isla biss. Meta Dun Ġużepp Micallef kiteb l-istorja ta' Ħal Luqa, hu kiteb: 'L-artal inħadem mid-Ditta ta' l-Aħwa Darmanin, fuq disinn ta' wieħed mill-aħwa stess jismu Ġanni'. Dan juri li Ġanni kien jinqala' biex jiddisinja wkoll xi opra li jahdimha fl-irħam. Micallef kiteb dwar l-altar maġġur tal-parroċċa. Il-ħila ta' Ġanni bħala artist tidher minn dak li nkomplu naqraw: 8 L-ISLA — Ħarġa Speċjali 'Tnħadem fis-snin 1838-41. Ħareġ biċċa xogħol tassew sabiħa li ġiet imfaħħra sew għad-disinn kemm għall-irħam minn ħafna li kienu jifhmu fl-arti'.7 L-aħwa Darmanin, minbarra Karlozz, baqgħu jaħdmu flimkien. Imma d-disinji u d-direzzjoni kienet ta' Ganni. Pietru Pawl Castagna, meta ġie biex jippubblika Storja ta' Malta, kellem lil Ġanni Darmanin, u minn fommu ġabar it-tagħrif dwar liema kienu l-opri li ħarġu minn idejh. Żgur li l-lista ma hiex sħiha għax Ġanni għex għal għoxrin sena oħra. Imma l-lista ta' xi opri fl-irħam tagħtina idea tajba ta' kemm Ġanni Darmanin kien sar magħruf. Fost l-opri tiegħu fl-irħam, kien hemm i) il-bust tat-Tabib Lwiġi Pisani fil-Mall, ii) l-armi rjali fil-Palazz tal-Belt, f'Porte de Bombes, u f'postijiet oħrajn, iii) armi oħrajn fil-Barrakka, is-Suq, u oħrajn. Hu kien jinqala' wkoll għal disinji ta' pavimenti għal xi knejjes. Fosthom insemmu l-pavimenti ta' San Pawl tal-Belt, ta' tliet knejjes fil-Birgu, li huma l-parroċċa, il-Lunzjata, u Santa Skolastika. Ħadem ukoll il-pavimenti ta' l-Oratorju tal-katidral ta' Malta u tal-korsija tal-katidral ta' Għawdex. L-Isla wkoll irrikorriet għand Ġanni Darmanin għall-paviment ta' l-aqwa żewġ knejjes tagħhom. Saru fuq disinn tiegħu u b'xogħol tiegħu u tal-ħaddiema tiegħu l- pavimenti tal-Kolleġġjata u tal-Portu Salvu. Lil Ġanni, kienu jfittxuh anki għall- pavimenti ta' xi djar privati. Inżidu wkoll li dak ta' Ħal Luqa ma kienx l-altar waħdieni li tħalla f'idejh. Hu ġie mfittex anki għal bosta lapidi u skrizzjonijiet fl- irħam. Ħutu baqgħu jahdmu miegħu; imma d-direzzjoni kienet tkun f'idejh. Statwi li Ħarġu Minn Idejh Ġanni Darmanin iżżewweġ ma' Marija Tereża Fleri. Fost uliedu, hu kellu waħda li kien jisimha Marija. Lil din, mhux biss ħarriġha fis-sengħa tiegħu ta' skultur, imma lil Castagna qallu wkoll li dik bintu kienet tinqala' daqsu. Mill-Isla, hu mar joqgħod il-Birgu. F'kull statwa li hu għamel biex jintramaw fit-toroq, Ġanni kien assistit dejjem minn bintu Marija. Il-Birgu gawda iżjed minn oħrajn għall-istatwi. Hu ħadem ħafna statwi kemm għax ġie mitlub minn dawk tal-Kolleġġjata ta' San Lawrenz, kif ukoll mill-Patrijiet Dumnikani. Kienu statwi tal-kartapesta li ntramaw fit-toroq għall- festi. Hu u bintu ħadmu oħrajn għal Bormla, Ħaż-Żabbar, Ħaż-Żebbuġ, Ħal Kirkop u Ħal Qormi. Fl-aħjar tiegħu, lil Ġanni bdew ifittxuh biex jaħdem statwi tal-kartapesta anki għal barra minn Malta. Imma l-istatwa li, għaliha, baqa' msemmi l-iżjed hi dik tal-Madonna tal-Ġilju li, fl-1876, hu ħadem fil-kartapesta għall-Imqabba. Kumment Dwar l-Istatwi Filwaqt li, għal xogħol fl-irħam, Ġanni kien imexxi lil ħutu, meta l-opra kienet tkun statwa tal-kartapesta, il-moħħ l-iżjed ġenjali kien Karlu. Ġie li naraw xebħ kbir bejn statwa ta' Ġanni u ohra ta' Karlu. Ġie li, biż-żmien, xi statwa ta' Ġanni ssejħet ta' Karlu. Ġanni għamel xi statwi oħra għall-knejjes, minbarra dik tal-Ġilju għall-Imqabba. Hu ħadem ir-Redentur u l-Anġlu ta' Kristu fl-Ort tal-Birgu. Imma dak l-anġlu nkiser fil-gwerra, u sar ieħor minn Ġużeppi Caruana.10 Għall-Birgu, hu ħadem ukoll Santu Rokku u l-Madonna tal-Karità. Hi tiegħu wkoll statwa ta' San Duminku li kienet fil- L-ISLA — Ħarġa Speċjali 9 kunvent tad-Dumnikani tal-Birgu. Ħarġu minn idejh ukoll it-tliet figuri tal-vara l- kbira taż-Żejtun: il-Madonna, San Ġwann, u l-Madalena.ll B'xorti ħażina, Ġanni ma hux magħruf daqs kemm jistħoqqlu. Bintu Marija kienet sfortunata iżjed minnu. Ma nafux li hi ħadmet xi statwi wara l-mewt ta' missierha, u s-sehem eżatt tagħha fl-istatwi ta' Ġanni qatt ma kien magħruf. Mill-Birgu, Ġanni tala' joqgħod ir-Rabat. Daru kienet fi 83 Triq il-Buskett (illum 'Borg Olivier). Ma kienx imbiegħed mill-khisja ta' San Duminku. Għalhekk, hu nkiteb bħala fratell tar- Rużarju f'dik il-Knisja. Martu Marija Tereża mietet qablu. Għalhekk, Ġanni romol, imma ħajtu kienet waħda twila ħafna. Hu miet fl-4 ta' Diċembru 1908 fid-dar tiegħu tar-Rabat. Bħala fratell tar-Rużarju, hu ġie midfun fil-knisja ta' San Duminku. ' Nittama li din il-kitba tgħin biex marmista u statwarju li ħabb lill-Isla u kien marbut magħha jingħata xi ftit mill-ġieħ li jistħoqqlu. Forsi, biż-żmien, ma nibqgħux inħalltuh iżjed ma' ħuh Karlu. Hu aktar diffiċli li nifirdu l-opri ta' Ġanni minn dawk ta' bintu Marija. Isem Ġanni jistħoqqlu li jidher ma' ta' dawk li għamlu ġieħ lil Malta bil-kwalitajiet artistiċi tagħhom tul is-seklu dsatax u l-bidu ta' l-għoxrin. Nittama li ismu wkoll għad jidher ma' ta' dawk li għamlu ġieħ lil art twelidhom. Dokumentazzjoni S. Pawl, Valletta, Magħmudijiet, 16(1812-1819), f.448. Senglea, Atti Kapitulari, 1862-1892, f.250. Trinità, fil-post imsemmi. G. Micallef, Hal Luqa: Niesha u Ġrajjietha, 1979, p. 249. Ib., Lorenzo Zahra, 'Fil-Birgu', Il-Purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira f'Malta u Għawdex, PIN, 1992, p. 42; imma Zahra żbalja meta kiteb li r-Redentur hu ta' Karlu. Castagna, 1.c.; W.R. Zahra, 'Fiż-Żejtun', Il-Purċissjonijiet, p. 82; imma ma saritx distinzjoni jekk l-istatwa hix ta' Karlu jew Ġanni. Hemm insibu tagħrif anki dwar martu Marija Tereża. Il-mewt tiegħu tissemma fir-reġistri tal-Fratellanza tat-Trinità ta' l-Isla; imma, bi żball, inkiteb li miet fil-5 ta' Diċembru, minflok fl-4 tax-xahar: Ark. Trinità, fil-post imsemmi. Fil-kitba tiegħi dwar l-Isla, bit-titlu: L-Isla fi ġrajjiet il-Bażilika-Santwarju ta' Marija Bambina, v. II, 1991, jiena ktibt dwar Ġanni Darmanin f'pp. 167, 200. VIDEO ORIĠINALI ĠDID IR-REDENTUR lii KAFE TA' L-ISLA jeġ Produzzjoni: Godwin Micallef Kitba: Tonv Terribile Narratur: George Portelli Jinbiegħ mill-Bażilka ta' l-Isla ghall-prezz ta' Lm3.50 BISS 10 L-ISLA — Ħarġa Speċjali