ŻWIEĠ MHUX MITMUM ( mill-Promessi Sposi ta' Manzoni miġjub bil-Malti kelma b'kelma kemm jista' jkun) U Carneadel Min kien danf'' kien q'ed italla' u jniżżel bejnu u bejn ruħu dun Abbondju, bilqiegħda fuq il-putruna tiegħu, f'għorfa, bi ktieb ċkejken miftuħ. qud- diemu, xħin Perpetwa daħlet biex iġġiblu l-bxara. '' Car- neadel dan l-isem kemm jidhirli li qrajtu u smaltu: kien għandu jkun xi bniedem mogħti għall-kotba, xi kittieb kbir ta' żmien ilu; dan l-isem ta' wieħed minn dawk; imma min il-mniegħel kien 777 Kemm kien bgħid l-imsej- ken milli jobsor bil-burraxka li kienet qiegħda tinġabarlu fuq rasul Għandek tafli dun Abbondju kien iħobb jaqra dak il-ftit kull jim; u kappillan qrib tiegħu, li kellu xi ftit tal-kotba, kien jisilfu ktieb wara l-ieħor, l-ewwel wieħed li kien jiġi f'idejh. Dak li kien qiegħed jaħseb iuqu dak il-ħin dun Abbondju, li kien għadu qiegħed ifieq mid-deni tal-qatgħa, jew aħjar li kien (għal dak li deni) ifejjaq aktar milli kieku kien irid iħallihom jaħsbuh, kien pall- ġirku f'ġieħ San Karlu, magħmul b'ħeġġa kbira u għa- ġeb ta' dawk li kienu jisimgħu, ġol-Katidral ta' Milan, sentejn qabel. Fih il-qaddis kien imxebbah, għall-Ħrara ta' l-istudju, ma' Archimede; u sa hawn dun Abbondju ma sabx x'ifixklu; għax Archimede għamel ħwejjeġ hekk tal- għaġeb u baqa' hekk jissemma, li biex ikun taf xi ħaġa fuqu, ma tridx ikun taf bosta. dmima, wara li ma' Àr- chimede, il-priedkatur xebbhu wkoll ma' Carneade: u hawn li l-qarrej weħel. Dak il-fiin dalilet Perpetwa biex tagħtih l-aħbar li ġie Toni. 4 Da'l-ħin7' qal dun Abbondju; ħaġa ininni awl id-dinja. , U Xi trid tagħmel Mies bla moħħ: Huma jekk ma taqbdux bħall-għasfur waqt li għaddej itir… ' U Hekk hu: jekk mma naqbdux issa, min jaf meta nkun nista' naqbdul Daħħlu,. Isl-Isl inti żgura li hu P' 4 U l-mniegħelt' wieġbet Perpetwa, u niżlet, fet- ħiet il-bieb ta' barra u għajtet: Ġisjn int7'7 Toni Ħal- lieha taraħ; u, fil-waqt, resqet ukoll Njeża, u sellmet lil Perpetwa b'isimha. tt Saħħa għalik, Njeż, '' qalet Perpetwa: $ mnejn inti ġejja da' l-ħin 7 i € Ġejja minn.. '' u semmiet raħal qrib. '' U li kont taf..'' żiedet tgħid: ''iddawwart iktar kollu mħabba fik. U Jaqawp' staqsiet Perpetwa; u ddur fuq iż-żewġt attwa, '' għaddu, '' qaltilhom, '' ġejja jiena wkoll. ' u Il-għaliex, ' wieġbet Njeża, '' mara minni: dawk li ma jafux bil-bċejjeċ u jridu jitkellmu… temmen 7: web- bset rasha tgħid li inti mi żżewwiġix ma' Peppi Suola- vecchia u lanqas ima' Anselmu Lungħigna, għax ma ridukx, Jien ħaqqaqtha magħha li kont int li rruftajthom, 'ill-wie- ħed u 'l-ieħor… ' U Hekk hu. Giddiebal Giddieba fuq li giddieba l U min hi din, ' U Tistaqsihulix, għax ma nħobbx inġib ġlied. ' €1J hekk tgħiduli, ikollok tgħiduli: giddieba 7 1 Ħallina issa minn dan… ma temminx x'għali qa- badni li ma kontx naf sewwa l-biċċa kollha, ħalli kont niksirha lil dik. 4 Aqra tistax taqla' qlajja bħal dawn t'' tenniet Per- petwa u raġgħet qabdet minnufih: ''fuq Peppi, jaf kul- fiadd u sata' jara… Tonl ressaq il-bieb u itla' fuq għal xogħlok, għax jiena ġejja. '' Toni, minn ġewwa, wieġeb iva; u Perpetwa baqgħet sejra tgħid fuk il-għerusija, Minn biswit il-bieb ta'-dun Abbondju kienet tinfe- taħ, bejn żewġ dwejriet, trejqa, li, kif tħalli lilhom, kienet ' tikser għal ġo għalqa. Njeża ġibdet il hemm, bħalkieku riedet twarrab fil-ġenb biex titkellem aktar bla xkiel: u Perpetwa warajha. Kif kisru u waslu mnejn wieħed ima kienx jista' jara iżjed dak li kien q'ed jiġri quddiem id- dar ta' dun Abbondju, Njeża sogħiet qawwi. Kien il-qad- dis: Wenzu samgħu, għamel il-ħila lil Luċija b'għafsa fi dtiegħha, u t-tnejn flimkien, fuq it-tarf ta' subgħajhom ġew il-quddiem, mal-ħajt il-fajt, anqas nifs ma jieħdu; waslu fidejn il-bieb, imbuttawh qajl qajl; ħiemda u mil- wijin daħlu fl-intrata, fejn kienu jistennewhom iż-żewġt aħwa. Wenzu ressaq mill-ġdid il-bieb qajl qajl; u l-er- bgħa rħewla mat-taraġ, bla ma jagħmlu fioss anqas ta' wie- lied. Kif waslu fuq il-pjan tat-taraġ, iż-żewġt aħwa res- qu fidejn il-bieb, li kien mal-ġenb tat-taraġ; l-agħrajies irtassu mal-ħajt U Deo gratias,'' qal Toni li jisimgħu kulħadd. u ToniP: Għaddi, '' wieġeb lefien minn ġewwa. L-imsejjali fetafħi il-bieb kemm kemm biżżejjed biex jista' jgħaddi hu u ħuh, wiefied kull darba. L-istrix- xa dawl, li ħarġet għalgħarrieda minn bejn dak ix-xaqq u tħażżet fuq l-art imdallma tal-pjan tat-taraġ, ħasdet lil Lu- ċija, bħalkieku nkixfet. Malli l-aħwa dalilu, Toni ġibed warajh il-bieb; l-agħirajjes baqgħu fid-dlam bla ma jitħarrku, b' widnejhom weqfin u jżommu n-nifs: l-ikbar ħoss kien it-taħibit li kienet qiegħda tħabbat il-qalb ta' l-imsejkna Luċija. Dun Abbondju kien, kif għidna qabel, bilqiegħda fuq putruna qadima, milfuf f'kappa qadima u f'rasu kal- lotta qadima tinżillu sa fuq widnejh, li kienet tagħmillu ta' gwerniċ madwar wiċċu għad-dawl dgħajjef ta' l-imnara. Żewġ trofof xagħar sfieq jfierġin barra minn taħt il-kallot- ta, żewġ ħwieġeb sfieq, żewġ mustaċċi sfieq, daqna sfieqa, kollha bojjod, u imferrxin ma' dak il-wiċċ ismar u mkem- mex, kienu jistgħu jixxebbhu ina' għaqdiet ta' ħafna żquq irqaq bla weraq (i) miksijin bil-borra, ħerġin il-barra minn blata, għad-dawl tal-qamar. 4Obt Jhi' kienet it-tislima tiegħu, fil-waqt li nelt- fija. n-nuċċali u qiegħdu fil-ktieb ċkejken. t Nistħajjel is-sur kappillan igħid li ddawwart ma ġejt, ' qal. Toni, ibaxxi. fil-liin rasu, kif għamel ukoll, imma bosta aktar bla galbu, Qervasju. 4UJ ngħid li ddawwart: iddawwart kull kif teħo- dha. Ma tafx li jien marid ' ' Kemm q'ed nagħlif U Naħseb Ji smajt: jien marid, u ma naix meta nkun mista' nħalli min jarani. U għalfejn ġarrejt warajk dak… dak it-tifer7 ' Hekk, għall-wens, sur kappillan. ' U Biżżejjed, ej' naraw. ' 4 Dawn huma Ħamsa u għoxrin uqija ġdida, minn dawk ta' Sant'Ambroġ fuq iż-żiemel, ' qal Toni, fil-waqt li ħareġ mill-but sorra żgħira. U Maraw,'' tenna dun Abbondju: u, kif qabad f'idejh is-sorra, raġa' libes in-nuċċali, fetaħha, Bareġ minnha l-ew- (1) Manzoni għandu di'l-kelma waħda: cespugli. wieq, għaddhom, dawwarhom ti raġa' dawwarhom u ma sab x'igħid fihom xejn. 4 Issa, sur kappillan, tagħtini tura l-ħannieqa ta' Tie- kla, il-mara tiegħi. ' U Hekk imur,'' wieġeb dun Abbondju; imbagħad mar ma' ġenb armarju, Ħareġ ċavetta mill-but, u, iflares madwaru, biex bħalkieku jżomm il-bogħod dawk li kienu qegħdin jaraw, bexxaq wifida mill-bibiet, għatta b'ġismu fejn fetaħ, daħħal rasu ġewwa biex iħares, u driegħu biex iġib il-ħannieqa; ġiebha, u, wara li għalaq l-armarju, taha f'idejn Toni u fil-ħin qallu: '' hux kollox sewwa f ' 4 Issa, '' qabeż Toni, ''jekk jogħġbok qiegħed ftit iswed fuq l-abjad. UJonqosxt'' qal dun Abbondju: '''għorrief wisq. ih kemm saret taħseb Ħażin id-dinjal Ma tafdanix 2 ' 4 Kif sur kappillan, nafdakx jien':— Ma ħaqqnix tgħi- dli dan. Imma billi ismi jinsab fuq il-ktieb tiegħek fin- —naħa tad-dejn… mela, kif qgħadt titħabat darb'ofira tikteb, hekk… mill-mewt għall-ħajja… ' 4 Tajjeb, tajjeb, ' qatagħlu kliemu dun Abbondju, u, igerger, ġibed lejb kaxxun tal-mejda żgħira, ħareġ min- nu karta, pinna u klsimar u beda jikteb, itenni b'leħen għali l-kliem li kull ma jmur kien q'ed joħtroġlu mill-pinna. Sa da'l-fiin Toni u, għal għariża tiegħu, Ġervasju ntasbu weqfin quddiem il-mejda żgħira, hekk l ma jħallux lil dak li kien q'ed jikteb jista' isra l-bieb; u, bħal min m'għan- dux x'jagħmel, bdew b'saqajhom ikaxkxu mal-art, biex jagħtu s-sinjal lil-dawk li kienu barra biex jidħlu u fil-ħin igħattulhom il-fisejjes ta' riġlejhom. Dun Abbondju, medhi kollu fil-kitba, ma'kellux ħsieb ħaġ'oħra. Mat-tkaxkix ta' l-erba' saqajn, Wenzu qabad driegħ Luċija, taha għafsa fih biex jagħmlilha l-qalb, u tħarrek, jiġbed lilha warajh kol- Iha mriegħda, għax minnha nnifisha ma kienx ikollha l-ħila tmur. Daħlu nkiss-inkiss, fuq it-tarf ta' subgħajhom, iżommu n-nifs, u nħbew wara ż-żewġt aħtwa. Sa da'l-ħin, dun Abbondju, li kien heda jikteb, raġa' qara bir-reqqa, bla ma jaqla' għajnejh minn fuq il-karta; tnieha f'erbgħa, igħid fil-ħin: issa, hux għal qalbek7'' u, ineħħi b'idu l-waħida n-nuċċali minn fuq imnieħru, newwilha bl-oħra lil Toni, jarfa' fil-waqt wiċċu l-fuq. Toni, itawwal idu biex jieħu l-karta, inġibed min-naħa; Ġervasju, għal għamża tie- għu, mill-oħra; u fin-nofs, bħal meta jinfetaħ fi tnejn is- siparju, dehru Wenzu u Luċija, Dun Abbondju bejn ra u ma rax, imbagħad ra ċar, inqata', inbala', sibel, Ħaseb, qata' x'għandu jagħmel: dan kollu sakemm Wenzu lafiaq ħareġ minn fommu l-kelmiet: ' sur kappillan, quddiem dawn ix-xiehda, din hi marti.' Xofftejh kienu għadhom ma ġewx lura f'lokhom, li dun Abbondju, ifalli taqa' il-art il-karta, ma kienx qabad u tafa' b'idu x-xellugija l-imnara, ħataf bil-leminija t-tapit tal-mejda ż-żgħira u ġibdu lejh bil-herra, jitfa' fil-ħin fl-art ktieb, karta, klimar u rina;; u, jaqbeż qabża bejn il-putruna u l-mejda żgħira, resaq lejn Luċija. L-imsejkna, b'dak il-leħen ħelu u dak il-ħin kollu mriegħed, kienet bil-kemm għadha satgħet toħroġ minn fommha: 'u dan..,'' li dun Abbondju ina kienx waddbilha t-tapit fuq rasha u wiċċha, biex ma jħallihiex tgħid il-forma sħifis, U minnufih, jitlaq fl-art l-imnara li kien q'ed iżomm f'idu l-oħra, għin ruħu wkoll b'din biex igeżwirha ġot-tapit, li kien għoddu ħonogha; u fil-waqt kien q'ed igħiajjat b'kemm kellu garġi: ''' Perpetwa, Per- petwal daħlulna nm-niest ajjuti'' L-imnara, li kienet inewnen fl-art, kienet tarmi dawl mejjet u jpetpet fuq Lu- ċija, li, barra għal kollox minnha nifisha, anqas ma kie- net tfittex tofiroġ mit-tapit, u kienet qisha statwa tat-tafal għadha l-ewwel daqqa ta' id, li fuqha l-imgħallem firex biċċa niedja. Kif intefa d-dawl, dun Abbondju telaqha lill-imsejkna, u mar ifittex, iteftef b'idejh, il-bieb li kien jagħti għal għorfa aktar il-ġewwa: sabu, daħal fiha u ssak- kar ġewwa, igħajjat dejjem: '''Perpetwal daħlulna n-niesl oħorġu 'l barra f'' Fil-għorfa l-oħra kien hemm taħwida wall- da: Wenzu, ifittex li jżomm lill-kappillan u jaqdef b'idejh, qisu q'ed jilgħab ta' tiġieġa għamja, kien wasal hada l-bieb u kien ifiabbat fuqu, igħajjat fil-ħin: 'iftaħ, iftaħ, la tagħmilx għaġeb, '' Luċija ssejjaħ HI Wenzu b'leħen mafinuq u tgħidlu bil-finiena: ''immorru, f'ġieħ Alla.' Toni, inbċ, jiknes b'idejh l-art, biex jara jsibx l-irċevuta tiegħu, Gervasju, qisu miġnun, igħajjat u jaqbeż, ifittex fil-ħin il-bieb tat- taraġ ħalli jeħles. Dun Abbondju, li sab ruħu mdawwar, jara li l-għa- du ma kienx donnu beħsiebu jitlaq, fetaħ. tieqa li kienet tħares għal fuq il-misraħ tal-knisja u qabad igħajjat : 'ajjutl ajjutl '': Kien dawl ta' qamar mill-isbaħ; id-dell tal-knisja, u 'lbarra aktar id-dell twil u mislut tal-karapnar, kien jin- firex sewdieni u maqlugħ fuq il-wita kollu ħaxix u middi tal-misraħt; kull ħaġa kienet tista' tingħaraf, qisu kien bin-nhar, bnma safejn kienu jwasslu l-għajnejn ma kenitx tidher rufi. iżda mal-ħajt tal-ġenb tal-knisja, u sewsew mal- ġenb li kien għan-naħa tad-dar tal-kappillan, kien hemm dwejra, gorboġ, fejn kien jorqod is-sagristan. Dan ħasdu dak il-għajjar tal-ġenn, ħa qabża, tar minn fuq is-sodda, fetaħ il-bieba tat-tieqa żgħira li kellu, xiref, b'għajnejh għadhom nofshom magħluġs, u għajjat: ' x'ġara P 'Iġri, Ambroġl ajjutl daħlulna n-nies, ' għajjatlu dun Abbondju. '' Ġej malajr, ' wieġeb dak, ġibed rasu lnra, raġa' tebaq il-bieba tat-tieqa, u, għalkemm bejn nofsu rieqed, u aktar minn nofsu mwerwer, ġietu, f'kemm ingħid, kif jagħti għajnuna aktar milli kien mitlub, mingħajr ina jintafa' fir-rewixta, kienet x'kienet. Jaqbad. il-qalziet, ii kien iħallih fuq is-sodda; jitigħu taħt driegħu bħal kap- pell tal-gala, u, jaqbeż l-isfel ina' taraġ dejjaq tal-għuda, imur b'ġirja għall-karmpner, jaħfen il-ħabel ta' l-ikbar fost iżżewġ kniepen li kien hemm, u ertilu jiġbed it-tokki,