(Taħdita letterarja mqassra magħmula fil-Union ta' l-Università lill-Istudenti tal-Għaqda tal-Malti (Università). Int ħadt f'idejk il-kelma li -mhie fqira mill-fomm ta' ġensna, rqomtha, ħdimthu sewwa, u. tajtna tal-Maltin l-isbaħ. tifkira, mg UŻBE' MUSCAT-AZZOPARDI hu l-ewwel Malti ti ta xeħta moderna lill-letteratura ta' lsienna. Il-kitba—ma kinetx wisq— li dehret fiż- żmenijiet ta' qabel, fiha s-sabiħ u l-ikrah tagħha: is-sabiħ għax kie- net l-ewwel kitba li wriet li l-Malti jista' jinħadem jekk ikun bawn min iaf jaħdmu; l-ikrah għaliex il-kittieba ta' dak iż-żmien setgħu mxew fuq ix-xempji kbar ta' letteraturi barranin li dik il-ħabta kienu fl-aqwa tagħhom, ħasslu tagħlim u idijat mill-oqsma kbar bla tarf tal-għerf li kien qed jixtered ma' l-erbat irjieħ, u tawna xi ħaġa wisq aħjar milli tawna. Ġuże Muscat-Azzopardi ra dak il-baħħ, ma setax ma jħossx għafsa. f'qal- bu għax-xejn letterarju li konna fih, u b'rieda li ma tafx biża' xammar biex jiġġieled… bil-pinna, Kiteb qatigħ, Emma kitbitu ma kinetx dejjem tajba, jew aħjar, ma kinetx dejjem għolja. Bosta drabi kiteb bla ma ħass l-ispirazzjoni, u għal- hekk il-kitba ħarġitlu mġebbda u mxattra. L-aktar dik il-kitba li nsibuba fl-ewwel taqsima ta' ħajtu, nieqsa minn kull ġmiel u mill-fakultajiet kol- . lha inventivi. Miktuba għall-poplu ċ-ċkejken, li kollox jogħġbu u li-ma għandu ebda. sens tas-sabiħ, ma setgħetx. tkun. għolja, ma setgħetx maż- żmien titqiegħed fost għlijiet letterarji bil-Malti, għax fiha la kien hemm 'qawwa lanqas ħajja. F'din l-ewwel taqsima tal-ħajja tiegħu lette- rarja Ġuże Muscat-Azzopardi m'għarafx mill-ewwel jagħti dik ix-xejra meħtieġa biex il-poeżija tiegħu togħla u tistagħna, xejra li turi fih l-ar- tista, B'riżq tajjeb, dan fehmu żmien wara, iż-żmien tal-Qawmien Malti, li tiegħu hu kien il-bidu, Imma fit-tieni taqsima ta' ħajtu Ġuże Muscat-Azzopardi, wriena kif il-kelma Maltija tista' titħaddem u tiltewa għal kull xejra ta' ħsieb u tfisser f'poeżija li tingħoġob l-idejiet u x-xbihaż kollha kbar li jistgħu igħaddu f'leħħa ta' berqa minn moħħ il-poeta, Jekk Ġuże Muscat-Àzzo- pardi sab il-poeżija tagħna mhix maħduma, ħarxa u iebsa, iżda mhux hekk hu ħallieha lilna. Il-lum aħna nistgħu ngħidu dak li Dr, Johnson qal dwar il-poeta Ingliż Dravton ''he found it briek and he left it mar- ble'' Bħala poeta Ġużċ Muscat-Azzopardi fetaħ it-triq tal-poeżija Mal- tija għal dawk li ġew warajh. Ma jimpurtax jekk il-poeżija tiegħu mhux dejjem kienet tajba, meqjusa u qawwija, Ma jimpurtax jekk il-ħsebijiet tiegħu mhux dejjem għolew 'il fuq iżda' l-aktar fil-bidu, żammew irwieħ- hom fil-livell baxx li seta' jilħaghom bla tbatija l-poplu mhux imgħallem. Għalkemm dawn il-poeżiji tal-bidu ma setgħux jagħmlu isem, imma hu beda jħoss li t-triq li kien miexi fiha kienet ser twasslu għal ħajja aħjar, għal saltna ta' poeżiji akbar u isbaħ, U bekk kien; għaliex maż-żmien laħaq il-livell ta' poeta li ħafna jippruvaw, imma li ftit jirnexxilhom, jilħqu. Fil-poeżiji ta' Ġuże Muscat-Azzopardi nsibu żewġ fatturi dijametral- ment kontra xulxin: l-ewwel fattur jagħtina poeżija bla ġmiel; it-tieni, poeżija ispirata u maħduma kif titlob is-sengħa, Niġbru taħt din l-ewwel ras poeżiji bħalma huma Ta' l-Ilma, Tal-Pas- tissi, Lis-Sur Karmenu Gauci, Bluha Tfiq b'Oħra, Kummerċ Libru, Il- P ittir 'oss, Strina u ħafna oħrajn. Fihom ma nsibu ebda sentiment veru i qawwi li jolqot il-qalb ma' kull medda ta' żmien. Issib waqtiet dak is- sentimentaliżmu kiesaħ, iblah, fieragħ. Għandhom ix-xeħta tal-għana popolari, mimlija b'għadd ta' kliem u trażijiet ħaffiefa, bi ħsebijiet im- tennija, b'fantasija dgħajfa u mġebbda, M'hemm ebda dinja ta' imma- ġinazzjoni li fiha timraħ il-fantasija ħafifa, ħelwa, ħarqiena. M'hemm ebda passjoni jew ġibda ta' mħabba kbira mfissra b'riflessjonijiet ħajja. M'hemm. anqas l-iċken ħjiel ta' tpittir mirqum u floku, ta' tiżwiq ta' xbihat, ta' tiswir għani li jgħolli u jżejjen dak il-karattru nazzjonali li kieku l-qabbiel xtaq, imma għalxejn, li jnaqqax fil-poeżija tiegħu. Għidt Cqabbief' u mhux ''poeta'. Għax f'dit-taqsima tal-ħajja li fuqha qed nitkellmu ma niltaqgħux ħlief ma' taqbiliet, imħarbxa milli jidher f'radda ta' salib, bla ebda siwi letterarju, Hemm qabża kbira bejn taqsima u oħra. U nista' ngħid it-triq bdiet titwitta meta l-poeżija kien beda jħossha, u jiktibha biss meta jħoss ruħu mqanqla. Kellu s-sentiment għani imma kien għad ma kellux l-immaġinaz- zjoni għalliela. U meta maż-żmien is-sentiment inissel l-ispirazzjoni, u minn naħa l-oħra l-ispirazzjoni bdiet trabbi xbihat fantastiċi u immaġi- nazzjoni sabiħa, hemmhekk Ġużċà Muscat-Azzopardi beda jagħtina poe- żija, ġieh u ġmiel ta' lsienna letterarju. Me ittex li jiftiehem superfi- ċjalment, tana biss taqbiliet bla ħajr u bla ħajħf; imma meta fittex li jol- qot il-moħħ u l-qalb f'ħin wieħed, il-poeżija tiegħu kien fiha x'ittiegħem, x'tixtarr u x'tomgħod. Mat-tqanqil u t-tifsir tas-sentiment bdejna naraw jieħħ id-dawl tal-personalità. Mal-personalità bdejna naraw u nħossu n- naturalezza, il-vitalità, l-oriġinalità. Fil-poeta bdejna naraw l-artista. Hu kien il-bidu ta' moviment ġdid fil-poeżija, għalkemm l-influwenza tiegħu bdiet tinħass snin wara, Nistgħu nqisuh bħala l-poeta tradizzjo- nali u rivoluzzjonarju, żewġ kelmiet'li ma' l-ewwel daqqa ta' għajn taħ- sibhom kontra xulxin. Tradizzjonali, għax żamm mill-aħjar li seta' t- tradizzjonijiet għanja. ta'- pajjiżu. Rivoluzzjonarju, għax qalleb bħal mil-lejl għan-nhar ix-xejriet u l-karatteristiki tal-kitba Maltija u fetaħ skola ġdida ta' poeżija moderna. Bis-saħħa tiegħu, it-teknika ta' poeti barra- nin, l-aktar Taljani, intirtet mill-ġenerazzjoni żagħżugħa ta' warajh. Kien hu li fetaħ beraħ it-triq lill-poeti tagħna, Kien hu li tana poeżija ta' siwi meta fehem tabilħaqq is-setgħat moħbija ta' qalbu, u meta fi fisiebu bagbaq, sħun u safi u qawwi, l-ispirtu ta' mħabba mħeġġa mixgħu- la bin-nar ta' l-ispirazzjoni. , Kellu s-sentiment, imma kien għadn dgħajjef fl-immaġinazzjoni u f'dawk il-karatteristiki letterarji li jagħtu l-poeżija xeħta suret in-nies. Is-sentiment li jitwieled mill-passjonijiet, mill-ġibdiet u minn kull ma tħoss il-qalb, jitnissel qabel l-immaġinazzjoni li tixgħel meta l-bniedem jib- da jagħraf u jifhem aktar lid-dinja ta' madwaru. sieħba mas-sengħa ta' l-espressjoni, joħolqu poeżija kbira. Nieħdu l-poe- żija Il-Farfett ta' Ġużà Muscat-Azzopardi u Mewt ta' Dun Karm, it-tnejn jitkellmu u jpinġu suġġett wieħed, it-tnejn tolqothom bejn wieħed u ieħor l-istess ħaġa, imma bejniethom hemm divrenzja kbira, imħabba H Dun Karm għaraf inaqqax ħsibijietu b'sengħa akbar, b'kelma aħjar, aktar mimlija, aktar meqjusa, u b'versi aqwa, L-istess ħaġa nsibuha f'żewġ poeżiji oħra, L-Imħabba ta' Missier, ta' Ġuże Muscat-Azzopardi, u Sejħa, ta' Dun Karm, it-tnejn ifissru ċar dik il- għajta. ta' uġigħ u ta' biki, dik it-tnehida u l-qtigħ il-qalb ta' missier, quddiem il-biża' tal-mewt li jistħajjilha mdendla fuq ras ibnu, L-ewwel: waħda hi mqassma f'erba' qatgħat, li l-poeta sejjaħ sunetti, marbuta b'ħa- rira ta' ħsieb; it-tieni waħda miġbura taħt tlitt irjus Dar il-Hena, Dar is-Salib, u Dar il-Faraġ; fit-tnejn hemm mewġa ta' swied il-qalb li fuqha waqtiet. jilma xaqq dawl ta' tama, ta' talb u ta' ħniena. L-ideja fis- sies tagħha, bejn wieħed u ieħor l-istess, biss fil-waħda nsibu tirqim, tix- hih, u tiswir aħjar minn ta' l-oħra. Ġuże Muscat-Azzopardi, għalkemm issiblu nuqqasijiet 'l hawn u 'l hinn, għandu. l-mertu tiegħu għax irnexxielu jiġbor l-ideja ġo qoxra ta' ġellewża u jfissirha tajjeb jew ħażin b'mod li jimpressjona u jogħġob. Es- klamazzjonijiet, mistoqsijiet, u kliem u frażijiet maqtugħa, issib ħemel, imma dawk juru l-istat tal-moħħ imħasseb u mbeżża tal-missier, Dawk ma jagħmlu ebda difett. Id-difett insibuh f'versi maħlula, għajjiena u mġebbda bħal ''u ma jkunx aktar hawn miegħi 9', u fi ħsibijiet u dehriet li ma huma xejn poetiċi Tien. inħossni ġa stordut: Ħanin. Alla, żommli driegħi, Jekk narah ħiereġ f'tebut Fis-Sejħa nsibu rappreżentati b'mod straordinarju s-sempliċità u n- naturalezza li, imħaddma bis-semgħa meħtieġa, mirquma bil-fantasija msejsa fuq ir-rejaltà, ħadu f'idejn Dun Karm dik il-ħlewwa artistika li tat lill-poeżija xejra tabilħaqq umana, Hawnhekk illi wieħed isib dal-. baħar ta' divrenzja bejn dawn iż-żewġ poeż il-ħsieb ħu fil-qalba. tie- għu xorta, b'xi tirqim u ħilijiet żgħar li ma jixxebhux—imma l-waħda tħalli kiesħa l-immaġinazzjoni ta-poeta, l-oħra twassalha sa l-ogħla ele- ment li jżomm ħaj il-ħsieb, u fuq ix-xwiek il-qalb, tal-qarrej. Ġużċ Mus- cat-Azzopardi kien għadu nieqes minn dik il-ħila rappreżentattiva ta' dak li kien iħoss f'qalbu u jara fi ħsiebu. Imma, bl-esperjenza u biż-żmien, Ġuże Muscat-Azzopardi beda jnaq- qax fil-poeżija tiegħu l-ħajja u l-arti, u jagħniha b'qawwa u rabta ta' ħsl- bijiet għammieqa, ta' sentimenti sostanzjali u immaġinazzjonijiet kon- kreti, li fihom il-ġmiel jidher bħala ħaġa mwielda biss mill-ispirazzjoni. It- tqanqil liriku kien jidher ġej mill-qiegħ ta' qalbu. Il-mixi ħafif tal- versi, b'ħażna ta' kliem meqjus u magħżul; l-ilwien kotrana ta' xgħil-il- fisieb, mitfugħa fejn l-aktar joqogħdu; l-istil ħaj, sabiħ, u mnaddaf minn kull xkiel u toqol; il-għażla flokha u n-nisġa mżewqa tas-suġġetti li jolqtu u jhennu; it-tinqix artistiku tax-xbihat mirquma b'għadd wiesa' xa' idejat ta' ġmiel—dawn kienu ftit mill-karatteristiki ewlenin li sawru l-poe- żija—poeżija tabilħaqq—ta' Ġużà Muscat-Azzopardi. U nistgħu ngħidu dil- poeżija, miktuba kif titlob is-sengħa, kienet minn ta' l-ewwelnett li nibtet fil-qasam tal-letteratura żagħna, u b'riħitha… u biż-żerriegħa li ferrxet, il-ward kiber fil-għadd u kotor, u sbieħ u sebbaħ. Bla: dubju ta' xejn waħda mill-poeżiji sbieħ ħafna ta' Dun Karm hi. L-Ewwel Xita, biċċa xogħol lirika li fiha nsibu, biex insejħulu hekk, is- sentiment tan-natura, kif narawh. €Il-sabato del villagio u La Quiete dopao la tempesta ta' G. Leopardi. Sħiħa fil-ħsieb u fil-kelma, did-daqsxejn ta' poeżija toqgħod. fost l-aħjar li għandu Dun Karm, Imma ma tagħmlil- hiex għajb il-poeżija Xita ta' Ġuże Muscat-Azzopardi, miktuba fuq it- tletin sena qabel dik ta' Dun Karm. Is-suġġett hu wieħed, imma waqtiet ix-xejra tal-ħsieb taż-żewġ po. titbiegħed qatigħ: Ġużċ Muscat-Àzzo- pardi ifaħħar ita u juri l-ġid u r-riżq li ġġib magħha; Dun Karm jagħti deskrizzjoni. tal-ħin ftit qabel ma tinżel ħalba xita u, hu wkoll, juri l-ġid u l-ġmiel li nħasslu minnha, Iż-żewġ poeżiji fihom il-qawwa tal- kelma. u s-saħħa tal-ħsieb. Hawnhekk il-ħajja letterarja ta' Ġuże Muscat-Àzzopardi ħadet xaq- liba oħra. L-ewwel leħħiet ta' dwal bdew jidhru fuq ix-xefaq imbiegħed tal-letteratura Maltija. Is-seklu 19 kien fit-tmiem tiegħu — Malta sa fl-aħħar fehmet is-sejħa tal-kuxjenza, daħlet fiha nfisha, u għarfet l-individwalità u l-indipendenza tagħha bħala. nazzjon li. għandu jkollhu letteratura għaliha. Mhux għalxejn l-awtur da' Nazju Kllul huwa magħruf bħala l-f'Missier tal-Letteratura Maltija'' Il- poeżija tiegħu mma tlaħħaqx il-kobor li jisfida u jegħleb it-taqlib u t-tħar- bit ta' kull medda ta' żmien, imma fl-istorja tagħna, l-istorja ta' art żgħira bi ġrajjiet kbar, l-istorja ta' poplu magħruf għall-qlubija sħiħa u l-fehma 'ta' l-azzar li dejjem wera f'din l-istorja għażiża miktuba b'ħid- 'mitna u b'demmna, ismu jibqa' jiddi bħal kewkba sabiħa, li tilma ħienja fost ġlibiet ta' kwiekeb oħra li jleqqu u ġibbr: ija. Ġuże Muscàt-Azzopardi kien l-ewlieni li ta'Xejra serja lis-sunett Mal- ti. Mhux dejjem qawwi, u waqtiet deherlu li għandu jitbiegħed mir-regola fissa ta' l-endekasillabu, imma, hu x'inhu, hu li wera li s-sunett bil-Mal- ti jista' jinħadem fuq liema għamla u xeħta tkun, Fil-medda art maħruta u mħawla minnu, Dun Karm żmien wara żera' żerriegħa tajba li tat uċuh għammiela. Aqra ż-żewġ sunetti Fieragħ u Lilha u tara sengħa, intwiz- zjoni u profondità. ta' ħsieb. Sħaħ, u qawwija, b'lehma misluta mir-rejal- tà tal-ħajja, b'kelma li minn xejn. mhi nieqsa, huma ż-żewġ .terzini fis- sunett Fieragħ.: : Meta tkun waħdek ' magħbuq ġewwa darek, imdejjaq, bla mistrieħ, għajnejk miksura, u tħoss, mirbuħ. m: iżomm, kemm hu kbir għarek; ħares fil-mera: iftakar x'kont il-bieraħ: ww istaqsi, bia. ti lil dik: is-sura; UKont inku. hekk, li kieku ma kontx fieragħ £ Suneti iehor, Til San. Franġisk t'Assisi, hu maħdum tajjeb ukoll, u jidħol fil-qalba. tas-suġġett b'mod mill-aħjar u mill-aktar effettiv, imma żgur Hi l-aqwa sunett ta' Ġużi Muscat-Azzopardi hu Marsaxlokk, sew għat-tpittir ħaj, it-tiżwiq, it-tiswir tax-xbihat li jleħħu waħda f'waħda, donnhom tarahom jaqbżu quddiemek, kemm ukoll għal dak is-sens ta' mħabba idejali li jixtered, daqqiet moħbi, u daqqiet bid-dieher, minn strofa għal oħra. Hu kwadru sabiħ ta' pittur magħruf li jpitter xena saj- fija. f'xatt il-baħar. lfli bir-reqqa das-sunett, u tara kemm fit-tnejn hemm xebħ kbir, xebh tal-wieħed imfisser bil-pinzell, ta' l-ieħor bil-pinna, imma fir-ruħ tagħhom hemm ħaġa li fit-tnejn hi xorta: in-naturalezza, Ġużċ Muscat-Azzopardi tana wkoll xi għana popolari li mhuwiex ta' min iġennbu u jwarrbu. L-ewwelnett, b'dal-għana l-poeta tana xempju sa- bih tal-għanja Maltija kif nisimgħuha f'xi lejl sajfi ġejja mill-bogħod, maħ- ruġa safja u sħuna mill-qalb ta' xbejba raħlija, imsieħba bid-daqq meqjus u ferrieħi tal-kitarra. It-tieni, il-poeta. għaraf il- kuratteristiki li jsawru dan il-għana: ċarezza fil-ħsieb tal-ġrajja, sempliċità ġett, u mixja ħafifa ta' versi, l-aħjar u l-eħfef fosthom, il-versi tat- tmien- ja. Aktarx iva milli le, il-ħsieb fundamentali ta' dan il-għana primitiv hu b'mod jew ieħor misluf mit-tradizzjoni. F'dan il-għana popolari ma niltaqgħu ma' ebda bixra filosofika u l-anqas ma' tagħlim morali: dak li nsibu hu biċċa ġrajja, maħduma b'xejriet artifiċjali ta' ripetizzjonijiet u tirqim tekniku. Ħemm xebh mhux ħażin bejn dan il-għana u l- l-poeżija narrativa, imma. din ta' l-aħħar hi aktar studjata, miktuba b'reqqa u im- maġinazzjoni akbar, u tilħaq livell bil-wisq aktar għoli. Fergħa oħra ta' min isemmiha fil-ħajja letterarja ta' Ġuże Muscat- Azzopardi hi t-traduzzjonijiet li għamel minn poeżiji bit-Taljan. Il-Far- fett, maqluba mit-Taljan ta' Luigi Sailer, għaraf jaqlihha bil-Malti kważi kelma b'kelma u ħsieb bi ħsieb, Traduzzjoni mill-aħjar. Hekk ukoll Biċċa minn 'Cowper', li hi traduzzjoni minn traduzzjoni H l-Baruni A. 'Pestaferrata Abela għamel mill-Ingliż. Iżda Ġużà. Muscat-Azzopardi laħaq fl-aqwa ta' l-immaġinazzjoni tie- għu meta kiteb Lill-Qamar, Is-Susa, It-8 ta' Settembru u Sawl ta' Tarsu —erba' ġawhriet imxerrda imma qatt mitlufa. Hacit u Qatra ta' l-Ilma huma żewġ poeżiji oħra, miktuba għall-ħabta tal-1900, li jixhdu kemm kienet għammiela u għammieqa l-fantasija tal-poeta. Nissħajjel minn dak ;mien li l-ġwinħajn tal-ħsieb kotran tal-poeta nfetħu għal kollox u bdew jittajru fil-għoli. Dak li kien iħoss f'qalbu kien igħaddi u jitterraq fuq l- inkwina ta' ħsiebu, u joħroġ sabiħ u mimli bil-ħajja. Sentimenti reliġjużi mwaħħda ma' l-imħabba tal-pajjiż, sawru l-akbar kunċetti ta' l-aħjar poe- żiji tiegħu. Il-poeżija l-oħra Ċajta, miktuba fl-1910, ġibitli quddiem għajnejja ħjelijiet li jien kont ġa qrajt f'Non. Omnis Moriar li Dun Karm kiteb daqs ħmistax-il sena. wara. Ma rrid nagħti ebda xebh taż-żewġ poeżiji: Non Omnis Moriar hi poeżija kbira, mill-akbar fi lsienna; iżda Cajta ta' Ġużċ Muscat-Azzopardi anqas mhu ta' min jagħtiha l-ġenb. L-ewwelnett l-isem tal-poeżija seta' kien aħjar, għax Ċajta mhi ċajta xejn. Fl-ewwel ħames strofi Ġużà Muscat-Azzopardi jurina l-ħajra u l-ħeġġa tiegħu biex jikteb il-poeżija t'sa minn meta kien għadu tfajjel, rasu bir-riħ mimlija.' Darba. tifl-aħjar tal-poeżija'', għajnu marret bih…… U ħlomt… vajt ġmiel ta' xebba riesqa lejja: għajnejha kbar uu żoroq, twila, misluta, ħamra daqs pepprina u b'fergħa rand fuq ġbinha… qatt ma kont rajt fit-toroq bħal dal il-lbies: u, meta waslet ħdejja, intbaħt li mal-pass idda f'riġlejha qorq tal-fidda… U b'id ħafifa bdiet tmellisli rasi, li kienet fuq minkbejja mitluqa fuq il-mejda: u baqgħet sejra tqanqalni b'dik ix-xejra, u tħares ħelu lejja, sakemm, bla kliem ta' wejn, kisritli nagħsi, Imbagħad qabditli driegħi u: qaltli: ''Tiġi miegħi… Ma' dawn xebbah il-versi li ġejjin, meħuda minn Non. Omnis Moriaż ta' Dun Karm: Kif kont mitluf, imsaħħar, f'dik in-nagħsa ta' ħlewwa, ħafif daqs berqa, wiċċu wiċċ ta' kewkba, niżel anġlu mis-sema —l-Anġlu tal-Poeżija— u b'dawk xufftejh eħfef mir-riħ li jgħaddi fietel ma' nżul ix-xemx minn l-art għall-baħar biesni bewsa fuq ġbini, u. qalli: USehmek il-Għama.' Niltaqgħu ma' tliet poeżi oħra li ma nistgħux inqegħduhom mal- kbar, għalkemm fihom dik ix-xi ħaġa li tħossha tiġbdek u togħġbok: Min kien jobsor, Hekk hu, u Le, mhum hekk, Imma l-poeżija Mita'… tis- ta' tingħadd mat-tajbin ta', Ġużċ Muscat-Azzopardi, Immaġinativa, storja u mħabba jagħżlu l-aqwa tliet poeżiji ta' Ġuże Muscat-Azzopardi, Is-Susa, Sawl ta' Tarsu t-8 ta' Settembru. Minn- hom tidher ċar daqs il-kristall il-ħila poetika ta' Ġużċ Muscat-Azzopardi. Fuqhom bena fil-għoli ismu ta' poeta. Fl-ewwel waħda t-tixbih tas-susa, il-pendlu u l-polz, tħossu dritt jolqtok bl-originalità tiegħu; it-tliet jtek- tku, donnhom miftehmin biex jeqirdu qajl qajl il-ħajja tal-bniedem: is- stisa tgerrem f'biċċa għuda mnawra, il-pendlu jgħodd il-ħin u jnaqqas nifs mill-ħajja, u l-polz, l-istess bħall-kamla, jgħawwar u jherri. It-tieni waħda mibnija fuq l-istorja: il-poeta jiġri ġirja mal-ħaija ta' San Pawl—miż- żjara li Sawl ta' Tarsu, mgħaddab u mfawwar bil-qilla, għamel f'Damas- ku, saż-żjira bla ħsieb li bis-saħħa tal-mewġ tal-baħar għamel b'riżq taj- jeb, fuq nitfa ta' Gżira, It-tielet, poeżiia msejsa fuq l-imħabba. tal-paj- jiż, miktuba bil-ħeġġa ta' qalb Maltija. Kull kelma hi qawwija, kull vers ifisser ideja, kull strofa mimlija b'imħabba sħiħa : L Oħorġu mill-oqbra minsija, o qraba felħana w rebbieħa, bħorġu wisq aktar qawwija. biż-żina tar-rand u tad-demm: barrani ma jtiefes qatt ġiehħha ieemxafra li sliżtu fil-hemm Din il-poeżija għall-qawwa ta' idijat u versi li fiha, għat-tfissir ċar u bla tiġbid tas-sentimenti patrijottiċi u kattoliċi, u għas-saħħa effettiva tal-kelma, żgur tibqa' fost l-ogħla li qatt inkitbu fuq dan is-suġġett. Kliem u versi bħal dawn ma jintesewx kif ġieb u lgħaq: Tliedkom iġeddu bl-imħabba il-laħam li tilfu ġenbejkom… i 0 xhieda għad-dinja meħtieġa ta' nisel maħqur u rebbieħl Imrażżan mill-herra Maltija id-Dib li kien ġie biex jiblagħhom qatt iżjed tal-Gżira. mifdija ma. jirfes ix-xtajta b'riġlejh l Hi. ħaġa li tfisser mhux ftit li wara iżjed minn dsatax-il sena li ilu li miet, Ġużà Muscat-Azzopardi għadu ħaj fostna, ħaj fil-poeżija, fir-ru- manzi u f'għadd ta' friegħi oħra letterarji. Kien poeta' Ma nistgħux ngħażlu ħlief ftit mill-ħafna poeżiji li kiteb li, kif naħsbu, jistgħu jħas- slu ħajja twila. Imma' dawk il-ftit huma miktuba hekk tajjeb, bla ebda dell li jgħajjibhom, bla ebda. nuqqas li jxattarhom, bla ebda tagħwiġ u tiġbid li jkerrahhom, illi ż-żmien, bil-fehmiet mibdula li jġib miegħu, ma jista' qatt jeqridhom. Jekk it-trab taż-żmien bir-raġun kollu ġa difen it- taqbiliet bla siwi li ħażżeż fl-ewwel taqsima ta' ħajtu, b'daqshekk ma qeredx ismu ta' poeta, isem li kiseb bil-poeżiji kbar, fil-veru sens tal- ; kelma kbar, li aħna għadna naqraw b'għoġba u minnhom nitgħallmu kif il-kelma għandha titħaddem u kif il-ħsieb għandu jissawwar. Ma' tul il-karriera twila tiegħu letterarja hu kien imħabbat u msawwat bi kritka ħarxa, mhux tant għal dak li hu stil u xejra ta' kitba, daqs kemm għall- imħabba tiegħu lejn il-Malti. Ħbiebu kienu jħarsu lejh b'għajn kerha. Ħbiebu kienu jiddieħku bih—bih u bl-Tisien Malti li hu kien iħobb, Imma fil-qiegħ ta' qalbu dejjem baqgħet sħiħa l-imħabba. u fil-lond ta' ħsiebu l-fehma, li b'xejn ma ttiefset, li l-Malti, fuq dak it-taqlib u t-twegħir taż-żmien, għad żgur joħroġ rebbieħ. U rebaħ tabilħaqq. ĠUŻE' CHETCUTI. RECENSJONIJIET IL-KOTBA MQADDSA BIL-MALTI — Il-Kotba ta' Esdra u Nehemija maqlubin mill-Lhudi u mfissrin minn Dun P.P. Savdon. pp. tl—Empire Press. Wara biċċa żmien sewwa, il-Prof. Savdon tana ktieb ieħor tal-Bibbja bil-Malti, biċċa xogħol reliġjuża u letterarja: reliġjuża għax hu l-kelma t'Alla miktuba, li aħna l-Maltin s'issa kellna naqrawha, min kien jista', f'ilsien ħaddieħor, u leċteraria għax il-Prof. Savdon f'dan ix-xogħol tqil u ta' responsabbiltà bla tarf qed iħaddem l-ilsien Malti b'sengħa ta' artist. Dawn iż-żewġ kotba huma miktubin wara s-sena 332 Q.K. minn kit- tieb Hi ma nafux min hu, iżda li nqeda bit-tifkiriet miktuba minn Esdra u Nehemija u daħħalhom fil-ktieb tiegħu bla ma biddilhom'' (p. vi) Il- kittieb jirrakkontalna r-reġgħa lura tal-ġens Lhudi mill-jasar tal-Babilo-