L-Istampa f'Malta Ta' Ġuże GArT (Jissokta man-Nru. ta' Settembru, 1948, faċċ. Kotba li fil-frontispizju tagħhom iġibu li huma stampati f'Malta, filwaqt li dan mhux tassew, ĦADMA. rajna fis-VII Taqsima, wara li ntemmet l-Istampe- rija li Ponpew de Fiore waqqaf fi gżiritna fl-1642, ġie żmien li f'Ma'ta ma kien hawn ebda oħra. qabel ma l-Gran Mastru Pinto daħħal tiegħu fl-1756. B'danakolu, b'inkejja tas-sewwa kollu li għarrafna, jinsabu xi kotba 1' fil-frontispizju tagħhom iġibu li huma stampati hawn, ma' tal iż-żmien li semmejna, meta. artna kienet battala u niexfa qoxqox minn kull ħjiel u għamla ta' stamperi'a, X'uħud minn dawn il-kotba ma jġibux fihom għajr l-isem ta' tf'Malta'' biss, fil-waqt li oħrajn igħaddu iżjed 'il quddiem. billi. bil-wiċċ sfiq kollu tagħhom, iżidu jgħidu wkoll, li huma stampati fl-Istamperija li l-Gran Mastru kellu hawn fi gżiritna. Ma għandniex xi ngħidu, l-għamla ta' kotba li -semmemna jnru ħaġa b'oħra fid-dieher. Iżda, ladarba dawn għoġobhom L, fl-istampar tagħhom, ideffsu u jxandru l-isem ta' artna fihom. jixraq li, qabel ma ngħaddu biex nissuktaw nitkellmu mill-Is- tamperiża tas-Snltan Pinto, insemmu u ngħidu min kienu dawn il-ħarriefa. Gram Mastru ta' Malta. laħaq Fra Anton Manoel Vilhena. Dan. mill-ewwel ħa ħsieb jaħtar biex jiġbru, jagħżlu nr jdommu dawk il-Piġijiet. Prammatki u Bandi li ħarġu ma' tul iż-żmien tal-Gran Mastri ta' qablu, u li kellhom jibqgħu jiswew. sabiex igħaqqdnhaom flimkien u jistampawhom fi ktieb Malli dawn thefjew minn kol'ox, is-Sultan Manoel qabbad lir-riċevitur tiegħu li kellu f'Napli, jismu Fra. Hittore Marulli. hiex jieħu ħsieb jistampahomlu hemm. F'ittra li kitiblu għarrfu biex den ix-xogħol jagħtih jaħdmu Il. istampamr Pawlu Petrini. u minnu ried li jagħmillu 250 kopia. Tżda jekk dan ma jistax jistampah ix-xogħol igħaddih lil-Ġalandri Binvenuto. Imbagħad, kemm-il darba anqas it-tipi ta' dan ma L-IsrAMPA F'MALTA 79 jinqulghu għalhekk, balla f'idejh li jagħżel stampatur ieħor hu, u jagħtih lilu (1), Ii-Liġijiet tal-Vilhena raw id-dawl mill-istampa l-1724. Fil- frontispizju, barra l-isem tiegħu, iġib hekk: In Malta, M.DCG, AXIV. Melu, għalkemm il-ktieb bil-Liġijież tal-Vilhena jġib li hu stumpat f'Malta, ma jgħidx is-sewwa, bili. bħalma wrejna, kien stampat f'Napli, għand Ġalandri Benvenuto, Dan it-taħwid u tagħwiġ tas-sewwa, li dari kien jintgħa- ml fil-frontispizju tal-kotba, ma tħalliex isir mill-Gran Mastri bil-fehma li jagħti x'juri li l-Ordni f'Malta kelu stamperija kbira u ta' saħħa bil-kif, Min jaħseb hekk, jitqarraq qatigħ. Ara kemm hu hekk, X'kien jiswa li wieħed irid igħaddi b'hekk man- nies, meta, nibdew minn gżiritna, hawn kienu aktar milli jafu li dan mhu tassew xejn li xejn7 Terġa. barra minn Malta, kienu jafu wkoll, li. Ġalandri Benvenuto, dak ii stampa l-Liġijiet tal- Vilhena, ma hu stampatur ebda mkien ieħor, għajr f'Napli biss. Għalhekk irridu naħsbu li l-Gran Mastri, bil-Ordni magħhom, ina kienx ta' ġieh għalihom li jaqgħu għaċ-ċajt, fi ħwejjeġ bħal dawn, li juru ħaġa b'oħra fid-dieher, la mal-kotra, la mal-ħafna u anqas mal-ftit. Mela, minn dan li għedna nieħdu li dan it-taħwid fil-fron- tispizju ma kien isir bla ebda ħsieb ta' xejn minn i-ebda naħa — la mill-istampatur u anqas mill-kittieb. Biss, f'dil-ħaġa, kul- ħadd kien ħieles jagħżel il-post li jogħġbu. biex igħid fejn hu stanipat il-ktieb tiegħu. U b'hekk imexxu d-dgħajsa mad-draw- wa ta' dak iż-żmien, Wars l-Liġijiet tal-Vilhena, dehru kotba oħrujn li l-fron- piżju taghhom ma jgħidx is-sewwa, bili jġibu li huma stam- pat, f'Malta, ''Nella Stamperia di Sua Altezza''. L-eqdem fost- hom huma żewġ kotba żgħar. Iżda, għalkemm wieħed għandu s-sena ta' l-1735 u l-ieħor tal-1786. tista' tgħid mhumiex għajr ħaġa waħda. Biss, ma jaqblux bejniethom, fis-sena li fihom, bħalma wrejna, u fl-ittra li hemm fid-daħla tagħhom. Mill-bqija, it-tifħir lil-Gran Mastru Vilhena li hemm f'wieħed. issibu fl- ieħor ukoll, midmum u nsawwer bi kliem xorta waħda fit-tnejn. (l) Ark. ta' l-Ordni, Vol, 1485. 80 IL-MALTI L-isem ta' dawn iż-żewġ kotba hu dan: La Virtu in-Garu per innalzare la. Dawna l-kantati, jew serenati, dedikati lill-Gran Mustru ta' l-Ordni, kienu jsinu ta' kull sena, aktarx fl-aħħar jiem ta' April, fil-Misraħ ta' quddiein il-Palazz, Meta daħlet sewwa dina dedrawwa fi Gżiritna, ma nafux, il-Prof. V, Lanrenza, li kiteb dwarha tl-'Archivium Melitense'', Vol. 196, taħt l-isem ta ' Calendimaggio Settecentesco u Malta' , l-ewwel waħda di jsemmi fil-kitba tiegħu hija dik li saret fl-1724, Għal dawn is-serenati, aktarx i kienu jieħdu sehem fihom l-artisti tat-teatru. Ukoll kantata oħra li kellha ssir fl-1741, iġġib li hi stampata : 'In Malta, nella Stamperia di Sua Altezza ', L-isem tagħha hu : 'tLa Virtii Trionfante… Dedicata a. S.ż Fr, lm. Iżda, jekk il-kantati li semmejna jġibu f'liema Stamperija kienu mitbugħa, Almanakk bil-Franċiż li feġġ fl-1741, ma jsen- mi xejn, għajr: TA Malte. Dediċ a B.A.E. Monsel- gheur je Grand Maltre Despuig.'— Kien ta' 72 paġna, ta' daqs żgħir, u jagħti ħafna tagħrif dwar Melta, € FL1742, il-Konti Ġalanton Ciantar kiteb ''Proteo Xaticinin- te, Serenata da Cantarsi in Malta. Dil-kantata tgħid li hi stampata UIn Malta, nella Stan- perta di S.A. 1742.'7 Hekk ukol iġġib kantata oħra li l-imsemn- mi Ciantar kiteb għaxar srin wara, taħt l-isem ta' ''Serenata da cantarsi in-Malta Tultimo d'Aprile dell'amno 1752. Għalkemm iż-żewġ kantati li s-mmejna jġibu li huma stam- pati f'Malta. fit-2ni Vol, ta'Malta Ilustrata'. faċċ. 594-5. hemm tagħrif fejn juri li dawn kienu stampati f'Katanja. Għal- hekk hawn irridu nerġgħu ntennu u ngħidu, li t-taħwid li dari L-IsrAMPA F'MALTA 81 kien isir fil-frontispizju tal-kotba ma ntagħmilx biex in-rics tit- qarraq u taħseb li l-Ordni f'Malta kellu Stamperija kbira tiegħu, fiż-żmien li-minn dan kolu me kien jikseb xejn li xejn. Ara kemm hekk, Li kieku l-Ordni ried jagħti lil min jaħseb hekk, ma kien jħalli qatt li jinġieb fil-—Malta Illestrata'' li semimejna—ktieb li kien stampat fl-Istumperiju stess tal-Gran Mastru — li dawk il-kantati stampawhom f'Katanju, wara li kienu mgħoddija bħa- la di huma stampati f'Malta. Għax jiġi li, b'dana t-taghrif. l-Ordni kien jitfa' l-ġebla fuq siequ, u b'ħekk jinżamm bħala qarrieqi — ħaġa li mz hi ta' xejn ġieh għalih. U hawn jis- sokta jitwetteq dak li għedna iżjed lura, jiġifieri li, it-taħwid fil-frontispizju, kien biss isir bħala drawwa ta' dak iż-żmien bla ebda ħsieb ieħor ta' xejn. Fl-1748, ħafna rsiera :i kienu fuq ix-xini tal-Baxa ta' Rodi, qamu g għal sidhom, ħatfu x-xini taħt idejhom, u baqgħu ġejjin bili lejn Malta. Dal-ktieb ġibnieb ma' dawk li jgħidu li huma stampati fi Gżiritna, għax, għalkemm ma jfisserx sewwa l-post fejn hu stampat, bħalma wieħed jista' jaħseb li l-kliem li jġib. ta' U Malta, 5 febbraio, 174877, huwa biex juri meta nkiteb, daqs- hekk ieħor ukoll jista' jitticħed .i hu stampat £'Malta. Fl-1750, il-Patri Ġiżwita Malti, Nazju Theuma, stampu ktieb bil-Latin dwar il-Bolla Kruċjata, li b'kollox fih 156 paġna. U fil-fron- tispizju tiegħu jġib ''Me'itae, anno Jubilej. Tabilħaqq, dal-ktieb fil-paġ, VILI tiegħu jġib li għadda miċ- ċensura. tal-Proposta Provinċjali tal-Ġiżwiti f'Messina. Iżda. b'hekk biss wieħed ma jistax igħid il-post fejn kien mitbugħ. Ara kemm bu hekk. Għalkemm il-ktieb isemmi li għadda miċ-ċensura f'Messina, ma hux stampat f'dil-belt. 82 IL-MALTI kotbu tal-U Bosla Kruċjata ', jidher li kien stampat f Palermo (4). in-nelqa kollha li sewa dan il-Ktieb, tħallset mill-Ordni, mid- Dipartima nt tal-Bolla Kruċjata, Mal-kotbu tal-għamla li -qed inseminu jinsab iehor biL-Latm, ii għalkemm juri b hareġ fl-1754. ina jistax ikun li stampawli f'din is-sena, Dan il-ktieb żgħir, ta' 86 paġna, iġib l-arini ta' x'uhud mill-Gran Mastri u ta' xi Kavalieri, b'dak li għamlu u melu mietu. Il-kittieb tiegħu hu P.A. De Vignier, Tassew li fil-Irontispizju jġib 'Melitae, Anno Domini M.DQC.LIV U, iżda fl-aħħar tiegħu nsibu msemmi wkoll lill- Balliju Fr. Jac. Prancesco De Ghambrav, fejn jingħad li dan miet hawn Malta, fit-S ta' April, 1756, meta kellu 70 sena, Mela, ladarba dan il-ktieb jasal .i jsemmi wkoll is-sena tal- 1756. ma seta' jkun qatt minnu li deher fl-1754. Għalhekk ikoll- nu nibsbu li l-ħtija ta' dan kollu huwa biss għelt ta' l-istampa, billi thawdulu l-aħħar żewġ numri rumani. Irridu nifissru ruħna li dawn inqalbu u ġew IV (erba'), Hok VI (sitta). U b'hekk tnissel l-għelt li għedna, L-uħħar wieħed li hareġ mis-sensiela. ta' kotba tal-għamla li qed insemmu, deher taħt l-isem ta' ''Serenata da doversi can- ture a di 30 aprile 1736. Kienet dedikuta lill-Gran Mastru Pinto, mill-Kmandatur F. Bernardino de Marbeuf, Logutenent tal-Venerandu Gran Teżorier u Kaplan tal-Belt. Il-poeżija tagħha miktuba minn Ġaunnikol Muscat, Luwrjat fil-Filosofija. U l-mużika mir-Rev. Fra Ġużepp Sammartin, Maestro di Kappella tal-Knisja l-kbira. Konventwali ta' San Ġwann. Giħalkinm dal-ktieb żgħir ħareġ fl-1756, is-sena li fiha dah- let l-Istampa fi Giżiritna, ma kienx stampat f'Malta, għax kienet drmwwa Ji dawn is-Sererati jistampawhom xi Żmien qabel, biex jilqu jitqassmu fl-idejn għal dek in-nhar li jsiru. U billi din kellha tintagħmel f'April, xahar li fih l-Istamperija ta' l-Ordni kie- net għad ma bdiets taħdem, ma setgħux jistampawh hawn. Ter- ġa'. jissokte jwettaq dan li għedna mhux ħiss għax ma jinsabx Ark, ta' l-Ordni, Libro Maestro B, taħt il-jum 30 ta' Ottubru, 1750, u Vol, 1887, taċċ. TFAJJEL SAJJIED 83 imniżżel fil-kotba. ta' l-Istamperija ta' l-Ordni, imma wkoll għax iġib, fil-frontispizju tiegħu, ii hu ħareġ mill-Istamperija ta' S.A. liminentissima, fil-waqt li dawk il-kotba li bdew joħorġu minn hawn Malta, kollha jġibu li kienu joħorġu mill-Istamperija ta' S.A.S. Trridu nfissru ruħna, li flok ''Eminentissima', kienu jġibu 'Serenissima''' (B), Dawn li semmejna kienu l-kotba kollha li ġew f'idejna. biL- frontispizju tagħhom li juri ħaġa b'oħra. Tabilħaqq, din l-għam- la ta' kotba ftit li xejn ma għandha x'taqsam ma' l-Istampa f'Malta ; iżda, ladarba dawn fettlilhom iġibu u jdeffsu isem Artna fihom, dehrilna li hu xirraq ii wieħed jagħti ġabra wkoll ta' dawk il-kolba. kollha li isemmu lill-Gżiritna. fil-batal,