It-Toponomastika ta' Malta: IL-MELLIEĦA U MADWARHA Fl-artiklu li kont ktibt fil-ħarġa numru 29 tal-Imnara qsamt magħkom xi tagħrif li kont ġbart dwar il-peniżola tal-Aħrax tal-Mellieħa, li tista' tgħid hija l-aktar parti mtarrfa tal-gżira ta' Malta. Konna tajna titwila mill-qrib kemm lejn il-pajsaġġ ta' fuq l-art kif ukoll lejn dak ta' mal-baħar, u rajna wkoli kif l-aspett kulturali u toponomastiku ta' din ir-rokna tal- gżira huwa magħġun magħhom it- tnejn. Ma setax jonqos ukoll li naraw taħlita ta' rkejjen imwarrba u bilkemm mittiefsa, u oħrajn li tħassru kważi għal kollox fi żminijet reċenti wara li nħakmu minn firxa bla rażan ta' bini jew minn interventi oħra li ftit li xejn taw kas tal-ambjent ta' madwarhom. Dan kollu ti għadni kemm għidt igħodd mhux biss għall-Aħrax, iżda wkoll (jekk mhux aktar) għall- Mellieħa u l-madwar tagħha, li għadhom s'issa jħaddnu fihom uħud mill-aktar ambjenti verġni, filwaqt li fi bnadi oħra tilfu mhux ftit mill-karattru u l-ġmiel tagħhom matul l-aħħar erbgħin sena. F'dan l-artiklu xtaqt li nżur dawn l-inħawi magħkom, u se nibda sewwasew fejn kont ħallejt fi tmiem l-artiklu li ktibt dwar l-Aħrax. L-Għadira u madwarha il-vjaġġ tagħna jibda taħt it-Torri l-Aħmar fl-inħawi tal-Qammieħ, fejn l-artijiet għoljin tal-Aħrax jaqtgħu ħesrem biex flokhom jitfaċċa għonq (isthmus) ta' art baxxa wara L-Għadira. Is-sinjal tal- ixpakkatura ġeoloġika qawwija ta' bejn dawn iż-żewġ artijiet jidher sew bħala ħondoq fond imsejjaħ Il-Ħarq tan-Niġes (il-kelma 'ħarq' tfisser xaqq, filwaqt li 'tan-niġes' huwa laqam ta' persuna u m'għandux rabta mal-baħar imniġġes li b'kumbinazzjoni hemm fil-qrib minħabba bokka tad-dranaġġ). Meta wieħed iqabbel is-saffi tal-blat fuq iż-żewġ naħat tal-ħarq, jirriżulta li l-forza li refgħet 'il- Aħrax u għaddset l-artijiet ta' maġenbu ħolqot ċaqliq m'ogħla bosta sulari tant li is-saff tal-qawwi ta' fuq f'Ġebel Imbark qiegħed fl-istess livell li fih jinsab iż- żonqar t'isfel man-naħa ta' Rdum il- Qammieħ. Dan iċ-ċaqliq tal-art matul eluf ta' snin kien fattur ewlieni fit-tiswir tal-Mellieħa u tal-parti ta' fuq ta' Malta, minbarra li qata' lil Għawdex u ' Kemmuna minn ma' Malta. Fi ftit kliem, il-movimenti tal-art qasmu l-medda daqsiex ta' bejn Ħondoq ir-Rummien u l- Victoria Lines fi blokok kbar, bi xquq (faults) fondi bejniethom. Dawn il-blokok tħaxknu u żżerżqu kontra xulxin, b'mod li uħud minnhom intrefgħu 'l fuq biex iffurmaw sensiela ta' għoljiet tawwalin, filwaqt li l-oħrajn ta' bejniethom tniżżlu 'l isfel biex saru artijiet baxxi li uħud minnhom sfaw saħansitra mgħaddsa taħt il-baħar. Fost il-meded li għolew naraw Il-Qala (f'Għawdex); Kemmuna; l- Aħrax; il-Bisqra; il-Mellieħa u Selmun; ix-Xemxija u l-Manikata; l-Imġarr u l- Wardija; u x-xifer għoli ta' bejn Ħal Għargħur u l-Baħrija. U dawk li tbaxxew jinkludu: iż-żewġ fliegi ta' madwar Kemmuna; Iċ-Ċumnija u l-Għadira; Qasam Barrani u l-Ħofra; il-Miżieb u l- Mistra; il-Pwales u l-Port ta' San Pawl; u l-witat ta' Binġemma u Burmarrad. Uħud mill-aktar sinjali ċari tal-qsim innifsu narawhom madwar Ħondoq ir-Rummien f'Għawdex, fil-Ħarq tan-Niġes, fl- Arġentier (ħdejn il-Manikata), u matul il- Victoria Lines (ngħidu aħna f'San Ġużepp tat-Tarġa ħdejn il-Mosta). Minn Ġebel Imbark, l-art tinżel qisha żurżieqa wieqfa (Il-Mejjiel) lejn Iċ- Ċumnija, għar tond nofsu sfrundat li ilum jidher bħala ħofra kemmxejn fonda qisha borma. Iċ-Ċumnija ħadet isimha minħabba li meta l-baħar qawwi mill- punent kien iħabbat għal ġo fiha, ir-raxx fin kien jiżbroffa 'l fuq bis-saħħa minn ġo toqba fis-saqaf, qisu duħħan. L-istess effett fil-maltemp, kif ukoll l-istess tixbiħ, narawhom ukoll fin-naħa t'isfel ta' Malta, sewwasew f'Għar id-Daħħàn qrib ix- Xgħajra. Fl-inħawi taċ-Ċumnija, xi kitbiet qodma isemmu wkoll għar b'isem stramb: Abela jniżżlu bħala 'Ghar tal- Bettieus' bla ma jgħid wisq dwaru, filwaqt li l-mappa ta' Ciantar turina bejn wieħed u ieħor fejn jinsab u ssemmih 'Ghar Betticus'. Kittieba oħra bħal Aquilina u Bezzina nterpretaw dan il- ħjiel bħala 'Għar Bettiewes', iżda għandi dubju dwar kemm hija korretta din il-konklużjoni. Skond ma kienu qaluli xi Melliħin bla ma kienu aktar preċiżi, x'imkien fil-viċin hemm post ti jsibuh bħala L-Imbidjuż; u din naraha tixbaħ wisq lill-kelma 'tal-Bettieus' li jsemmi Abela. Milli stajt nifhem dan huwa l-għar imdaqqas li jinsab maqrus bejn iċ- Ċumnija u Ġebel imbark, ġo daħla ħelwa bil-ġnub weqfin, għalkemm dan huwa biss wieħed minn xi sitt għerien li hemm mal-baħar madwar iċ-Ċumnija. Tassew ħasra li f'post sabiħ bħal dan kienet infetħet mhux biss bokka tad- dranaġġ ewlenija, iżda wkoll miżbla mdaqqsa; suppost li s-sitwazzjoni għandha titjieb xi ftit ġaladarba għadu kemm inbena impjant għat-tisfija tad- dranaġġ, u suppost li kellhom isiru xi jagħtina parir. Peress li hija maqrusa bejn artijiet ogħla minnha, kemm lejn it-tramuntana kif ukoll lejn in-nofsinhar (fejn tinsab l- għolja xagħrija tal-Bisqra), iċ-Ċumnija hija wkoll il-bidu ta' wied qasir u wiesa' (Il-Wied tal-Qammieħ) li għandu qlib ħafif lejn il-grieg il-lvant, dovut għal ċaqliq ieħor li xaqleb il-gżira ta' Malta kollha kemm hi. Għaldaqstant, l-ilma li jilqa' fih dan il-wied jinġabar qrib il- bokka tiegħu, fejn joħloq għadira kbira salmastra li tat isimha lill-inħawi ta' madwarha — appuntu L-Għadira. Din tiġbed lejha bosta għasafar tal-ilma u għaldaqstant hija mħarsa bħala riserva naturali. Qabel ma sarulha xi interventi fis-snin '80, kienet tinxef kważi għal kollox fis-sajf, u kien jibqa' l-melħ f'wiċċ il-ħamrija. Għaldaqstant, fil-medjuevu kienet isservi bħala salina (jew mellieħa) kbira, u Ħafna jaħsbu li minn hawn tnissel isem ir-raħal tal-Mellieħa. L-użu tagħha għal dan il-għan naqas meta l- Kavallieri bnew kumpless ġdid (is- Salinij ħdejn Burmarrad. Huwa għalhekk li f'ħafna mapep qodma l- Għadira tidher immarkata bħala Saline Vecchie, biex tingħaraf mill-oħrajn (Saline Nuove). Quddiem l-Għadira tiftaħ l-akbar bajja fil-Gżejjer Maltin (Il- Qala tal-Mellieħa), irnfittxija ferm għar- ramla twila li fiha. ir-ramla nnifisha. jgħidulha ir-Ramla tal-Mellieħa, iżda ħafna nies jirreferu għaliha bħala 'L- Għadira'. Propjament hemm żewġ ramliet, mifrudin minn plajja qasira ta' blat imsejħa Tan-Nofs, li mhix għajr it- tarf sporġut tal-għolja tal-Bisqra. min igħid li lHok fejn kien seħħ in- nawfraġju ta' San Pawl jinsab 'l hawnhekk, aktarx fil-punt imsejjaħ L- Iskoll (illum immarkat b'arblu li jixref minn wiċċ l-ilma), fejn f'nofs ta' baħar il- qiegħ jerġa' jitbaxxa mhux ftit tant ti miegħu ġieli nkaljaw xi dgħajjes. Dwar il-post fejn tkisser il-ġifen ta' San Pawl hemm kontroversja sħiħa, iżda dwar din nitkellmu aktar 'il quddiem. Inqas magħrufa huma L-Irzieżet tal- Għadira, misturin mal-ġenb ta' wied żgħir (fergħa tal-Wied tal-Qammieħ) imrekken taħt il-Bisqra, mhux wisq 'il bogħod mill-kumpless turistiku Daniż. Hawnhekk hawn binja qadima li għad għandha arma ta' żmien il-Kavallieri fuq il-faċċata tagħha, u qribha hemm ukoll mina ta' l-ilma u bir b'sienja miegħu; dawn jieħdu l-ilma minn taħt il-Bisqra. Qalb l-għelieqi ta' ġol-Wied tal- Qammieħ kien hemm xi swieni oħra, kif ukoll għadd ta' ġwiebi qodma, bjar u ħwat, mentri fil-parti tal-wied li hija eqreb lejn l-Għadira jinsabu l-artijiet ta' il- Ħamra (li tingħaraf mill-palma li tinsab ħdejha), L-Aħdar (jew Ta' l-Aħdar) u Is-Sontina (qrib il-mogħdija li ddaħħlek ġo l-Għadira). Aktar 'il fuq, viċin taċ- Ċumnija, hemm ukoll xi fdalijiet ta' ħamrija ffossillizzata (depożiti Kwaternarji) sewwasew fejn mal-Wied tal-Qammieħ jingħaqad wied ieħor baxx li jserrep 'l isfel minn bejn l-għoljiet tal- Bisqra u Il-Gudja. Din tal-aħħar isimha magħha, peress li bħalma rajna f'artikli oħra l-kelma 'gudja' tfisser għolja. ' Man-naħa l-oħra tal-Bisqra hemm ukoll wied ieħor baxx bl-għelieqi fih u madwaru; fl-għamla tiegħu jixbaħ lill- Wied tal-Qammieħ u fil-fatt ifforma bl- istess mod bħalu. Anke dan għandu għadira salmastra mdaqqsa (f'dal-każ Il- Ħofra) sewwasew fejn l-aktar parti baxxa tiegħu tiftaħ għal mal-baħar. Dan il-qasam agrikolu kbir jinsab max- xaqliba ta' barra nett tal-Mellieħa u jsibuh bħala Qasam Barrani. Għal ġo fih jaqilbu għadd ta' widien imdaqqsin u fondi li jinżlu minn fuq l-għolja tal- Mellieħa, fosthom Il-Wied tal-Ħanżira li jibda minn wara l-barriera f'Tat-Tomna, u il-Wied tal-Għajn li jgħaddi biswit il- liwja qisha 'S' tat-triq ewlenija li tinżel minn Ta' Pennellu lejn Ir-Ramla tal- Mellieħa. Bejn dawn iż-żewg widien jinsabu l-artijiet weqfin Tal-Għajn, bir- Razzett tax-Xjaten jittawwal għal fuqhom. Aktar milli razzett li jsegwi t- tifsila tradizzjonali, dan tal-aħħar huwa bini għali, tawwali u riġmentat fit- tqassim tiegħu minn ġewwa, tant li jagħtik x'tifhem li aktarx kien fih xi stalel importanti ta' Żmien l-Ordni jew tal-bidu ta' Żmien l-Ingliżi, l-istess bħall- Kavallerizza f'Marsaxlokk. Mad-daqqa t'għajn jidher li seta' tlaqqam hekk minħabba li t-tronob tat-turġien weqfin ti jagħtu għal fuq il-bjut jidhru qishom par qrun, għalkemm maż-żmien nibtet leġġenda lokali li skontha dawn l-istalel inbnew mix-xitan f'lejl wieħedi L-Għar ta' Żamberat jinsab imrekken wara r- razzett u jiftaħ għal fuq ħofra mdaqqsa (aktarx oħra bħall-Maqluba) li tħaddan fiha r-roqgħa ta' egħlieqi Ta' Randa. Skond x-xeħta naturali tal-art, il-Wied tal-Ħanżira u l-Wied tal-Għajn kienu jaqilbu lejn Qasam Barrani, iżda llum it- tnejn li huma jferrgħu għal ġo kanal artifiċjali dejjaq (aktarx tas-Seklu XIX) li jdawwar ilmijiethom lejn Il-Prajjet. In-naħa l-ġewwenija tat-triq tħares għal fuq Il-Ħalqun, isem li mhux spjegat fid- dizzjunarju iżda li kemm hawnhekk kif ukoll lejn il-Ġnejna (il-Ħalqun, jew Wied il-Ħalqun) narawh assoċjat ma' wied bi ġnub għoljin. U tabilħaqq hawn għandna ħondoq fond fir-ras ta' Wied San Niklaw. Wieħed mis-sensiela ta' aktar minn sitt għerien li għandu fuq ġenbu kien ġie kkonvertit f'kappella medjevali (San Niklaw, jew L-Għar ta' San Niklaw) li tagħha għad fadal xi ħjiel minqux mal-ġewwieni ta' l-għar, Ir-raba' għammiel ta' Ġnien San Niklaw qiegħed f'qiegħ il-wied, misqi minn nixxiegħa li tgelgel minn taħt għar ieħor daqsiex b'razzett qadim mibni ġo fih. F'dan it-tip ta' isem, il-kelma 'ġnien' għandha tinftiehem bħala ort fejn jitkabbru s-siġar f'xi wied kenni u mogħni b'xi għajn ta' ilma naturali. Madwaru hemm ukoll xi oqbra qodma ma' ġenb it-triq, kif ukoll żewġ trunċieri żgħar ta' Żmien l-Ingliżi (1903) mperrċin fl-għoli max-xfar tal-qraten li jagħtu għal fuq il-ħondoq. L-artijiet ta' Bejn il- Ġonna jifirdu 'l dan il-ġnien minn ieħor bħalu (Ġnien Ingraw) li jinsab bejnu u l- qalba tal-Mellieħa, f'wied aktar imserrep (Il-Wied ta' Ġnien Ingraw) li wkoll fih sensiela ta' għerien u għajn oħra ta' l- ilma ħelu. Għalkemm dawn iż-żewġ widien jibdew bħala ħniedaq fondi, jispiċċaw kważi fix-xejn f'kanali dojoq li jarmu l-ilma tax-xaba' direttament għal ġol-baħar ħdejn l-artijiet illum mibnija taċ-Ċens; aktarx li Wied San Niklaw kien jiftaħ għal ġol-Ħofra qabel ma ġie mdawwar artifiċjalment għal ġo gandott maġenbha. L-irdumijiet tal-punent Hekk kif tħalli ċ-Ċumnija, ix-xatt jogħla u l-ġenb wieqaf tal-Gudja jagħti għal fuq il- baħar bħala rdum għoli b'xi tirxien u tifrik tal-blat taħtu; dawn jintlaħqu minn ġo kunsentura mal-faċċata tal-irdum li sservi bħala minżel. Iżda hawnhekk wieħed irid joqgħod attent meta jkun qed jittarraf jew jixxabbat, għax il-blat ta' dan L-Irdum l-Ikrah jitfarrak mix-xejn. Madwar għoxrin sena ilu, niftakar lil ħabib tiegħi jaqa' m'ogħla żewġ sulari wara li tqaċċat bih xifer ta' blata x'imkien taħt il-minżel li semmejt. Ġietu tajba għax ħelisha ħafif, iżda xorta weġġa' sew u ħadna battikata ġmielha biex tellajnieh lura 'l fuq. X'aktarx li isem l- irdum għandu x'jaqsam man-natura perikoluża tiegħu pjuttost milli: ma' nuqqas ta' sbuħija. Ftit 'il bogħod, mill- Irdum l-Ikrah toħroġ 'il barra Ras in- Niexfa, ponta għolja u rqieqa (isimha magħha) li mhix wisq inqas perikoluża biex tixxabbat magħha, tant li anke hawn smajt li kien hemm min iċċaqlaq xi blat bih. Il-veduta panoramika mill- inħawi ta' Ras il-Qammieħ u t-Torri l- Aħmar għal fuq l-Irdum l-Ikrah, Ras in- Niexfa u l-irdumijiet ta' warajhom hija tassew sabiħa u tidher spiss fil- pubblikazzjonijiet turistiċi. Xi mapep u kitbiet qodma jgħidulna wkoll li x'imkien 'l-hawn (aktarx lejn iċ-Ċumnija) hemm ukoll irdum Stas, iżda dan ma rnexxilix insib eżatt fejn huwa, u forsi mhux għajr isem ieħor għall-Irdum l-Ikrah. Hekk kif iddur ma' Ras in-Niexfa, l-irdum jersaq lura ħesrem lejn il-lvant u jibdel ismu għal Irdum l-Ixquq, isem li f'kitbiet u mapep qodma narawh miktub bħala 'Rdum l-Ixqaq', 'Irdum Xaqqa' u diversi tagħwiġiet tagħhom. ikennen taħtu daħla tawwalija ta' baħar b'ramla ċkejkna fuq ġewwanett. jisimha Il-Prajjet (diminuttiv ta' 'port') jew Il-Għant (minħabba l-forma tawwalija tagħha qisha għant ta' sikkina jew xabla), għalkemm donnu li l-Melliħin aktar jirreferu għad-daħla bl-istess isem ta' l-irdum (Ix-Xquq). Dwar il-kelma 'Prajjet', ta' min igħid li d-dizzjunarju t'Aquilina jipprova jagħti tifsira abbażi tal-kelma Taljana 'prato', iżda jidher li din hija żbaljata. Interessanti wkoll li din hija waħda mill-ftit bajjiet imdaqqsin ti ma ffurmatx bħala bokka ta' wied, u fil- fatt m'għandha ebda wied naturali li jagħti għaliha; hawnhekk l-elementi wessgħu t-tarf tal-qasma geoloġika li tifred il-Bisqra minn Qasam Barrani. Għall-istess raġuni, iż-żewġ ġnub tal- bajja huma differenti minn xulxin għax filwaqt li l-art ta' taħt Irdum l-Ixquq hija taflija u miksija b'tirxien kbar li waqgħu għal isfel, il-ġenb l-ieħor huwa sies wieqaf li jaqta' dritt għal ġol-baħar. Dan is-sies ġie sfigurat għal kollox fis- sebgħinijiet meta, biex inħadem il-film 'Popeve', inbena moll kbir u ċċarrtet biċċa sew mis-sies biex tgħaddi triq dritta għal isfel. Anke l-bajja titfet nofs il- bixra naturali tagħha, peress li l-istrutturi u l-binjiet supppost temporanji li kienu saru għal waqt il-ħdim tal-film mhux biss baqgħu ma tneħħew qatt minn fuq il- post, anzi saru aktar interventi li xejn ma jaqbiu mal-ambjent ta' madwarhom. Is-sies li għadna kemm semmejna jispiċċa f'ponta dejqa magħrufa bħala Ras il-Prajjet jew Il-Ponta ta' Bunaħħàla. Din hija waħda mit-tliet ponot li joħorġu mit-tarf tal-qortin wiesa' ta' Bunaħħàia, li jisporġi minn ħdejn l- aktar tarf imbiegħed ta' Qasam Barrani għal fuq il-baħar miftuħ. Dan l-isem narawh f'għadd ta' mapep qodma (normalment f'xi forma Taljanizzata bħal 'Buno Cala', 'Bunochala', eċċ) u għadu ħaj fuq fomm in-nies tal-inħawi. Iżda hemm dubju dwar jekk tnissilx minn xi trobbija tan-naħal fl-imgħoddi jew inkella minn xi siġar tal-palm li setgħu kienu jikbru fil-qrib, ġaladarba bl- Għarbi l-palma wkoll jgħidulha 'nakħla' (jiġifieri bil-'ħ7 aktar qawwija, bl-ittra ċ minflok l-ittra c li tixbaħ lill-ħ' normali tagħna) u jidher li din il-kelma kienet ukoll tintuża fil-Malti semitiku ta' dari għalkemm illum intiffet. Mad-daqqa t'għajn, it-tagħwiġiet li jidhru fil-mapep jagħtuk x'tifhem li t-tieni tifsira hija dik korretta. Il-qortin għandu ġnub weqfin mad-dawra kollha, u fil-faċċata tiegħu għandu xi erba' għierien mal-livell tal- baħar. L-akbar wieħed fosthom igħidulu L-Għar ta' Bunaħħàla, u l-istess isem ġieli nsibuh estiż għall-għerien kollha magħdudin flimkien, jiġifieri L-Għerien ta' Bunaħħàla. Eżatt fuq dawn l- għerien, Il-Wied ta' Rdum iwaddab ilmijietu minn fuq is-sies għal isfel; dan il-wied imdaqqas huwa l-uniku wieħed fost il-widien li jinżlu mill-Mellieħa li jaqleb lejn l-irdumijiet tal-punent. Hawnhekk stess kienet saret il-bokka tad-dranaġġ ta' Ras il-Prajjet li suppost għandha titneħħa biex b'hekk tibqa' biss l-oħra akbar li hemm fiċ-Ċumnija. It-tieni ponta li toħroġ minn Bunaħħàla hija matnazza u maqtugħa minn taħt, u isimha (fl-Poppa tal-Ġifen) jixirqilha tassew; max-xifer tagħha kienet inbniet rifle range ta' Żmien l-Ingliżi. Hemm imbagħad it-tielet ponta (ma nafx x'jgħidulha), minfuda minn tieqa naturali żgħira mal-baħar, li tħares lejn id-daħla mdaqqsa u pittoreska ta' L-Għawseġ. B'xorti tajba, din id-daħla mwarrba għadha mhux mittiefsa, għall-kuntrarju ta' uħud mill-postijiet fil-qrib li dari kienu daqstant ieħor sbieħ. Hawnhekk għadha tikber kotrana x-xitla xewwikija tal-għawseġ (box thom bl-Ingliż, jew spina santa bit-Taljan), li hija kemmxejn rari fil-kumplament tal-Gżejjer Mattin. L- istess. bħall-Prajjet, din id-daħla għandha sies wieqaf fuq il-ġenb li jmiss ma' Bunaħħala mentri minn taħt l-irdum ti jdawrilha l-ġnub l-oħra tagħha (rdum il-Għawseġ) jixref talut tafli b'ħafna tirxien li waqgħu għal fuqu. U propju fejn jiltaqgħu s-sies u l-irdum tinsab ferqa baxxa b'passaġġ dejjaq li jinżel għal isfel minn qalb it-tafal. Id-dizzjunarju ta' Aquilina l-ewwel isemmi l-kelma 'għawseġ' bħala isem ta' xitla u jindikaha bħala toponimu ta' post mhux identifikat, imbagħad isemmi separatament lil 'Rdum il-Għawseħ' (aktarx żball) bħala post fil-limiti tal- Mellieħa u għalih jagħti spjegazzjoni għal kollox. differenti u kemmxejn imqanżħa. għolja tal-Mellieħa, sewwasew taħt l- artijiet tal-Mansab (jew Iċ-Ċens tal- Mansab), Ta' Ciantar u ta' Għajn Dwar tal-aħħar se nitkellmu F'nofs dawn l-artijiet jinsab it-Torri ta' Ciantar (jew It-Torri ta' Għajn Żnuber) li jittawwal lura għal fuq l-irdum; jintlaħaq direttament mit-triq li tgħaqqad il-Mellieħa mal-Manikata, sewwasew fejn it-triq tikser f'daqqa qisha minkeb. Mill-ftit ħjiel li sibt, jidher li dan it-torri nbena lejn il-bidu ta' Żmien l- Ingliżi, iżda daqshekk naf dwaru. ilium jinsab fi stat ħażin, kemm minħabba t- telqa u l-vandaliżmu li ħakmuh matul is- snin, kif ukoll (skond ma jgħidu) minħabba li kien intlaqat minn sajjetta. Skond il-mapep ta' Żmien il-Kavallieri, x'imkien fil-viċin kien jinsab Censo dei Falconi, aktarx traduzzjoni bit-Taljan ta' xi toponimu Malti li ma wasalx għandi, sakemm mhuwiex ħaġa waħda maċ- Ċens tal-Mansab. Malli taqbeż l-Għawseġ, l-irdum jieħu bixra ferm aktar salvaġġa kollha blat imqaċċat, tant li hemm fejn tintilef ġo fih. L-ewwel parti jsibuha bħala L-Irdum ta' Beċċuna, u tintlaħaq mix-Xagħra ta' Għajn Żnuber permezz ta' taraġ kbir u qadim (il-Minżefħ li kien inbena b'sengħa liema bħalha mal-faċċata ta' l- irdum fl-imgħoddi. Dan it-taraġ iwassal ukoll għal qala ħelwa li tinsab taħt ir-riħ tal-irdum, hekk kif dan jikser 'il barra lejn il-punent u jibdel ismu għal l-Irdum id- Delli. Dan l-isem ġej mill-fatt li hawnhekk l-irdum iħares lejn it- tramuntana u għaldaqstant jara inqas xemx. Uħud mill-bosta blatiet kbar li waqgħu għal taħt dan l-irdum sabu ruħhom nofshom mgħaddsin taħt l-ilma, u għaldaqstant jidhru bħala skollijiet imdawrin bil-baħar; fost dawn insibu L- iskoll ta' l-Għasafar u Dahar il-Ħmar. L-Irdum id-Delli huwa l-ġenb ta' qartin kbir u għoli (il-Qortin ta' Għajn Tuffieħa) li jibqa' ħiereġ 'il barra sew, sa ma jsib it-tarf tiegħu f'Ras il-Waħx. Jidher li din tal-aħħar ħadet isimha mill- fattizzi ta' blata oħra maqtugħa minn max-xatt, li jsibuha bħala L-Iskoll tal- Waħx jew Ras il-Mewt. Minn hawn 'il quddiem, l-irdum jerġa' jibdel ismu għal Irdum Majjiesa (jew L-Irdum tal- Mejjiesa, għalkemm ġieli jsibuh sempliċement bħala il-Mejjiesa jew L- Irdum), u anke r-ras innifisha ġieli jsejħulha Il-Ponta tal-Mejjiesa minflok Ras il-Waħx. t-tifsira tal-kelma 'majjiesa' jew 'mejjiesa' mhix ċara, u daqshekk ieħor ma stajtx naqbad art fejn kien jinsab sewwasew irdum Fossa li jidher imħarbex (suppost x'imkien f'dawn l-inħawi) fuq xi mapep L-art għolja ta' fuq l-irdum ukoll jgħidulha Ix-Xagħra tal-Majjiesa jew inkella ix-Xagħra tal-Qortin. Taħt l- irdum jinsabu wkoll tliet daħliet ċagħkin b'nixxiegħa ta' l-ilma mhux wisq 'il Pura ġ 462. ĠS 7472 bogħod minnhom. Dawn jinttaħqu permezz ta' mogħdija (Il-Minżel tal- Majjiesa) li tinfed minn ġo tnaqqira baxxa fix-xifer tax-xagħra sewwasew ħdejn ir-riffe ranges qodma tan-Naħlija u tibqa' nieżla kważi sa max-xatt. Dak li għedna dwar: it-tnissil tal-kelma 'Bunaħħaàla' jgħodd daqstant ieħor għal dan l-isem li f'xi mapep reċenti jidher mgħawweġ għal 'In-Naħħalija'. Fuq l-art għolja ta' ħdejn il-minżel hemm wied żgħir (Il-Wied tan-Naħlija), li jifred ix- Xagħra tal-Qortin mix-Xagħra ta' Għajn Tuffieħa (li ġieli tissejjaħ ukoll Il-Moxa ta' Għajn Tuffieħa) u mix-Xagħra l- Ħamra li tkompli magħha aktar lejn il- ivant. Din tal-aħħar, aktarx imsemmija hekk minħabba l-lewn tal-blat u tal- ħamrija tagħha, hija interessanti minħabba l-giren qodma li jinsabu mxerrdin fiha. Misturin madwar il-Wied tan-Naħlija hemm għadd ta' fdalijiet arkeoloġiċi, fosthom oqbra, ġwiebi qodma maqtugħin fil-blat, u razzett qadim b'xi ġebliet kbar ġo fih li hemm min jaħseb li huma ta' Żmien ir-Rumani, il-wied innifsu jiftaħ għal fuq ħarrieġa ta' l-irdum (Il-Ponta tal-Mixquqa) li tinsab eżatt magenb. il-lukanda daqsiex li nbniet max-xifer b'mod li tiddomina r- ramla kbira u ferm popolari li hemm taħtha, Ir-Ramla tal-Mixquqa. Bil-mod il-mod, dan l-isem Malti qed jintesa ġaladarba anke t-tabelli tat-toroq juru biss it-tikketta eżotika ta' 'Golden Bav' li kienet inħolqot għall-ħabta tas-snin sittin bħala parti mill-kummerċjalizzazzjoni tal-post għal għanijiet turistiċi. Fuq ġewwanett tar-ramla jiftaħ ħondoq żgħir bi ġnub weqfin u mimli qasab, li fil-fatt huwa t-tarf ta' wied ferm itwal (Il-Wied ta' Għajn Tuffieħa) li jibda mill-Imġarr u li ħa ismu mill-istess għajn li kienet tisqi l-banjijiet Rumani. Mal-bokka tal-ħondoq kien hemm nixxiegħa oħra (Għajn Mixquqa), filwaqt li jittawlu għal fuqha għad hemm il-fdalijiet ta' żewġ trunċieri (f'dal-każ, pjuttost żewġ ħitan baxxi) tas- Seklu XVIII — waħda fuq kull naħa tal- ħondoq. F'kitba dwar dawn it-trunċieri tidher ukoll riferenza għall-Qala tal- Mixquqa bħala l-isem tad-daħla fejn tinsab ir-ramla. Tat-Torri, fil-qosor) tagħlaq il-qala min- naħa tan-nofsinhar; isimha magħha peress li hija medda ta' art għolja u ċatta li f'tarfha għadu jittarraf It-Torri ta' Għajn Tuffieħa (jew it-Torri ta' Għajn Mixquqa), mibni mill-Gran Mastru Lascaris fl-1637 fuq il-post imsejjaħ Il- Borġ ta' Għajn Tuffieħa aktarx minħabba xi struttura eqdem li kienet tinsab hawn. Minn hawn tista' titgawda veduta tassew sabiħa tal-bajja li jmiss (Il-Qala ta' Għajn Tuffieħa) bir-ramla tagħha (Ir-Ramla ta' Għajn Tuffieħa jew inkella Ir-Ramla tar-Rdum) u l- ponta tassew partikolari ta' faċċata (Ras il-Qarraba) li dwarha nitkellmu xi dab'oħra. F'żewg mapep qodma, x'imkien qrib it-torri jidhru il-Ponta tal- Vas u Il-Ponta ta' Għajn Tuffieħa, u jista' jkun li dan kien isem ir-ras li fuqha nbena t-torri, iżda dwar dan ma naħlifx peress li l-preċiżjoni ta' dawn il-mapep ħija waħda baxxa. Il-Mellieħa Dan ir-raħal għandu storja twila marbuta mal-Madonna tal-Mellieħa, li huwa fost l-aktar santwarji meqjuma fil-Gżejjer Maltin. Il-knisja nnifisha hija antika ferm u nofsha maqtugħa fil-blat, għalkemm aktar tard (fis-Sekli XVI-XIX) tkabbret u nbnewlha wkoll kampnar, misraħ b'xi loġoġ u kmamar għall-pellegrini, u rixtellu monumentali. Ir-raħal kif nafuh illum dam ma ħa r-ruħ minħabba li kien maħkum wisq mill-furbani, u għaldaqstant beda jiżviluppa biss għall- ħabta ta' l-1840 meta reġa' sar parroċċa u ftit wara nbnietlu l-knisja parrokkjali ġdida tefgħa ta' ġebla 'l bogħod mis- santwarju. iċ-ċentru l-qadim kiber bil- mod fuq l-istess qortin fejn inbniet il- knisja, jiġifieri dak maqrus bejn Il-Wied ta' Ġnien Ingraw u l-Wied ta' Santa Marija (li ġieli jsejħulu wkoll Il-Wied tal- Mellieħa, Il-Wied tal-Madonna, jew Il- Wied ta' Ruman), u minn hemm kompla jinfirex lejn Ta' Snajjin (qrib Is- Salib tal-Pellegrini u l-mitħna l-qadima ta' ħdejh) u lejn il-Fortizza tal-Mellieħa (jew Il-Fortizza tas-Salib) li kienet inbniet bħala stabbiliment militari mill- Ingliżi fuq l-ogħla quċċata tax-Xagħra fal-Mellieħa. Ħafna mill-bini (inkluża l- istess knisja) nbena mhux bil-knaten tal- franka bħal fi rħula oħra iżda b'ġebel maqtugħ minn saff artab tal-qawwi ta' fuq, u b'hekk ta karattru partikolari till- qalba tar-raħal. Ħdejn l-Armier għadha tidher il-Barriera tal-Knisja (jew Il- Barriera tal-Aħrax) li tlaqqmet hekk minħabba din il-ġrajja. Fost l-irkejjen interessanti tal-Wied ta' Ruman hemm L-Għar tal-Madanna (jew L-Għar ta' l- lima), kappella ġo għar li tinttaħaq minn taraġ wieqaf bi dritt is-Santwarju; ismu miegħu għax fih nixxiegħa qrib l-istatwa tal-Madonna tal-Għar). Aktar 'l isfel ħdejn Ta' Skrajda (taħt it-tisripa tat-triq il-qadima li tagħti għall-Għadira) hemm L-Għajn tal-Mellieħa, għajn tal-ħasselin li ġiet irrestawrata fis-snin disgħin. Fil- għoli faċċata tagħha tispikka L- Għarukaża (jew L-Għarkaża), isimha magħha għax kienet dar ġo għar qabel ma ntelqet fl-aħħar ftit snin. Taħtha hemm ukoll sitt għerien oħra aktar moħbijin mal-ġenb wieqaf tal-wied. Minħabba statwa kbira ta' San Pawl li tinsab fil-quċċata ta' blata għolja ħdejha, L-Għarukaża hemm min isejħilha Għar San Pawl jew Id-Dar ta' San Pawl, l- artijiet ta' fuqha kienu jsibuhom bħala Fuq San Pawl jew Tat-Trambiett. Mis-snin sittin 'il hawn il-Mellieħa kibret f'daqqa. Ir-raħal innifsu nfirex qabel xejn lejn in-nofsinhar għal fuq Tas-Salib, Ta' Masrija u lejn ix-xlokk għal fuq Ta' Pennellu, fejn dari kien hemm ċikken kbir imsejjaħ Ta' Peswella li fih kienu jinżammu l-imrieħel tal-bhejjem (bejn wieħed u ieħor fejn illum hemm il- ground tal-footbalħ. Il-bini: xtered saħansitra aktar malajr lejn il-lvant għal Fuq San Pawl u għal matul it-triq il-kbira sa fejn jinsabu l-artijiet Tal-Braġ (jew L- Ibraġ) kważi mad-daħla ta' Selmun. Minn mat-triq, il-bini kompla nfirex lejn it-tramuntana sa ma bela' għal kollox l- artijiet estensivi tax-Xagħra ta' Barra (isimha magħha ġaladarba kienet tinsab int u tħalli l-Mellieħa) u l-Qortin ta' Għajn Żejtuna. Magħhom inbnew ukoll l-artijiet Taz-Zoppa u Ta' Ċangulin (fejn kien jinsab razzett qadim imwaqqa') li jinsabu bejniethom. Sitwazzjoni kemmxejn tal-biki nsibuha f'Għajn Żejtuna, fejn dak li sas-snin sittin kien għadu l-akbar u l-isbaħ fost il-widien tal- Mellieħa ingħata kollu kemm hu għall- kostruzzjoni ta' vilel u toroq bla ma ngħata l-iċken kas imqar tal-miġra tal- wied jew ta' l-irdumijiet li jkennuh, biex floku llum hemm il-kruha u t-tħarbit ta' 'Santa Marija Estate'. Il-Wied ta' Għajn Żejtuna huwa wied twil, wiesa' u tafli li minn Fuq il-Qigħan jibqa' nieżel direttament għal ġol-baħar, fejn jifforma daħla ċkejkna ċagħkija li ġġib l-istess isem (ir-Ramla ta' Għajn Żejtuna). ismu jidher li ġej minn xi siġar taż- żebbuġ, li bil-Malti qadim kienu jissejħu wkoll 'żejtun', u fuq kollox jindika għajn ta' ilma ġieri. Fil-fatt, għallinqas sa ftit snin ilu, dan il-wied kien fih mill-inqas żewġ nixxigħat, L-Għajn ta' Fuq li tinsab taħt il-Qortin ta' Għajn Żejtuna u L-Għajn t'Isfel li tgelgel minn mal-ġenb ta' kisra fonda f'qiegħ il-wied li jsejħulha L-Għonq (ismu miegħu ġaladarba jiftaħ għal ġo parti usa' u aktar fonda tal-wied, bħal għonq ta' flixkun). Għaldaqstant, parti mill-qiegħ tiegħu iżżomm l-ilma matul is-sena kollha u matulha kellha xi raba' saqwi li minnu tista' tgħid għad fadal biss irqajja' żgħar bħall-Ħabel it- Twil. Fi triqtu, il-wied jgħaddi minn bejn żewġ qraten kbar u għoljin (Il-Qortin jew Fuq San Pawl; u l-Qortin ta' Għajn Żejtuna) li jittawlu għal fuqu minn fuq irdumijiet ftit jew wisq għoljin, b'xi għerien fil-għoli u xi blat imqaċċat li waqa' għal fuq it-tafal. Fl-irdum man- naħa tal-punent hemm għar kbir (L- Għar tal-Bajjadan) u għar ieħor iżgħar nofsu magħluq b'ħajt antik tas-sejjiegħ; dawn jinsabu qrib ħafna tal-Ħarq, xaqq fond li jifred il-faċċata tal-irdum minn blata dejqa m'ogħla bosta sulari li tqaċċtet qisha galletta minn miegħu. Nistagħġeb kif issib min jitħajjar jibni daru fuq it-tafal bi blata bħal din tistrieħ ma' djulul Aktar 'il ġewwa fejn l-irdum għoli jiġi fix-xejn, għad fadal miġbħa qadima ġo għar żgħir qrib tat-triq li sserrep lura 'l isfel lejn il-wied. L-irdum man-naħa tal-ivant, jiġifieri taħt il-Qortin ta' Għajn Żejtuna, igħidulu Ix-Xerrieqa, dejjem riesaq għal fuqu. Fuq ix-xaqliba ta' mans-nofsinhar tal-qortin, l-irdum jitbaxxa u jidħol 'il ġewwa lejn fergħa baxxa tal-Wied ta' Għajn Żejtuna fejn jinsabu L-Għerien (isimhom magħhom) Anke dan il-ħjiel ta' wied messitu l-istess xorti bħall-bqija ta' l-inħawi, u l-għerien infushom s'issa ħelsuha bi żbrixx imma tilfu nofs il- preġju tagħhom billi jinsabu kalzrati kullimkien, L-irdum idur madwar il-qortin man-naħa li tħares lejn l-Aħrax ukoll, fejn jispikka L-Għar tat-Tramuntana, għar kbir u ismu miegħu. Taħtu, il-bini kompla ħonoq l-artijiet immejlin ta' L- imxaxa (aktarx plural ta' moxa, għalkemm ma sibthiex fid-dizzjunarju) u saħansitra naqqar nofs il-wied li jagħlaq il-Qortin ta' Għajn Żejtuna mill-Ivant. Isem dan il-wied (Wied Ballut) jagħtik x'tifhem li l-bosk żgħir li għadu jeżisti mhux wisq 'il bogħod f'Wied l-Imġiebaħ aktarx kien iwassal s'hawn fl-imgħoddi qabel ma nqered mill-id tal-bniedem. Ma' xatt il-baħar f'Taħt l-Imxaxa, bejn il- bokka ta' dan il-wied u dik tal-Wied ta' Għajn Żejtuna, hemm roqgħa msejħa Il- Ġebliet u skond xi arkeoloġi l-ġabra ta' ħaġar li tatha isimha mhi xejn inqas mill- fdal ta' tempju megalitiku. Il-bini bl-addoċċ kerrah ukoll mhux ftit l- ambjent f'Tas-Sellum (jew Is-Sellum, fil-parti t'isfel tal-Wied ta' Ruman) fejn saħansitra kien beda jitnaqqar il-ġenb tal-irdum bl-inġenji biex jagħmel il-wisa' għal aktar appartamenti. Fit- toponomastika Maltija, il-kelma 'sellum' tindika sensiela ta' għelieqi mtarrġin fuq art kemmxejn wieqfa ma' ġenb ta' għolja, bħalma tabilħaqq kont tara hawn qabel ma daħlu l-gafef. Taħt tas-Sellum, jiġifieri matul ix-xtut baxxi tat-Tunnara, Ta' Gerbulin (fejn hemm għar żgħir sfrundat mal-baħar) u Tal-Ġrieden li minn tarf ir-Ramla tal-Mellieħa jaslu sar- Ramla ta' Għajn Żejtuna, il-bini resaq sa mal-baħar għajr għal żigarella dejqa ta' blat maqrusa bejn it-tul tat-triq u wiċċ l- ilma. Tista' tgħid li l-uniku spazju li għad fadallu x'tara matul din il-kosta mħarbta hija Ix-Xagħra tat-Tunnara, roqgħa żgħira ta' blat li tinsab madwar It- Trunċiera (jew it-Trunċiera tal- Mellieħa). Din il-batterija kienet saret fl- 1716 biex tħares ix-xtut mill-iżbark tal- għadu, iżda mbagħad għamlet żmien twil tintuża bħala maħżen għat-tagħmir tat-tunnara, u dan l-aħħar infetħet bħala mużew dwar dan il-metodu ta' sajd għat-tonn li kien fost it-tradizzjonijiet l- aktar famużi tal-Mellieħa. Il-ħjiel ta' nofs ċirku fejn kienu jintramaw il-kanuni għadu jidher maqtugħ fil-blat ta' madwar il-kamra qadima tat-Trunċiera, sewwasew fuq għar żgħir fil-baħar (L- Għar tat-Trunċiera) u r-rokna żgħira bir-ramel u ċ-ċagħaq (Iċ-Ċagħqija) ta' biswitu. Selmun u x-xtut tal-Ivant Malli taqbeż l-Imxaxa fl-aħħar jerġa' jitfaċċa ambient miftuħ fl-inħawi ta' Taħt il-Palma, b'nixxiegħa li l-ilma tagħha jibqa' jgelgel sal-baħar ħdejn tnaqqira fix-xatt imsejħa il-Kopp. Ftit aktar 'il quddiem, naslu ma' L-Irdum tal- Griebeġ, fejn il-blat ta' max-xatt jogħla xi ftit u jerġa' jieħu bixra salvaġġa u mxaqqa'. Tarfu joħroġ 'il barra f'Ras il- Griebeġ, u b'hekk ħriġna 'l barra għal kollox mill-Qala tal-Mellieħa, Ma fhimtx jekk dawn l-inħawi (il-Griebeġ) jgħidulhomx hekk minħabba xi strutturi li kienu jinsabu hawn, jew inkella minħabba l-għamla tal-blat imxaqqa u saħansita msaqqfa li f'xi bnadi forsi tixbaħ lil xi gorboġ. L-inħawi ta' Taħt il- Palma jieħdu l-ilma tagħhom minn taħt Ix-Xagħra tal-Kurunell, jiġifieri l-qortin arjuż li jiftaħ għal fuq il-Griebeġ. Xhieda ta' dan hemm mina tal-ilma qadima maqtugħa fil-ġenb tal-għolja, li tgħaddi minn taħt tliet spejjer li l-ħereż tagħhom jidhru qrib it-tarf tal-qortin, sewwasew ħdejn razzett qadim u żewġ giren li aktarx kienu ikoll parti mill-istess kumpless. ix-Xagħra tal-Kurunell hija biss it-tarf ta' xagħra tawwalija ti tagħlaq il-parti l-mibnija tal-Mellieħa min-naħa tal-lvant, u bi dritt il-Qortin ta' Għajn Żejtuna tibdel isimha għal Xagħret Għekek u mbagħad għax-Xagħra tal- Gardillu, aktarx laqmijiet ta' persuni. Mat-tarf ta' din ix-xagħra hemm il-fdal ta' barriera qadima li għadu sal-lum isibuh bħala Il-Latnija (mit-Taljan 'latomia' li tfisser appuntu barriera), għalkemm ix- xjuħ tal-inħawi aktar isemmu Il-Bir tal- Lafnija, bir li jinsab hdejha. Qribhom hemm il-ħotba ta' Ġebel Żnajbar, ii tagħti għal fuq il-bidu tal-wied twil ta' L- Imġiebaħ, hawnhekk il-kelma 'ġebef' tindika quċċata, l-istess bħal fl-Għarbi. Fil-Malti tal-lum, din it-tifsira ntilfet kważi għal kollox ħlief fit-toponomastika, fejn narawha marbuta ma' mkejjen għoljin jew sisien weqfin. It-tifsira tat-tieni kelma ('żnajbar') hija inqas ċara u tista' tkun sempliċement laqam ta' persuna, iżda daqstant ieħor tixbaħ lil diminuttiv ta' 'żnuber' u tabilħaqq ftit aktar 'l isfel f'ras il-wied għad fadal xi siġar xjuħ taż- żnuber li jingħad li huma l-fdal ta' bosk qadim. Wied l-Imġiebaħ (jew Il-Wied tal-Imġiebaħ) huwa wied twil magħruf għall-ġmiel tiegħu. Jibda minn taħt ir- raba' tal-Ħawwiexa (fejn hemm xi oqbra li kienu tnaddfu ftit tas-snin ilu, biswit Il- Mogħxa ta' wara d-djar ta' Selmun) u Il- Ħawlija (jiġifieri art li xejn ma hi għammiela), u minn hemm iserrep 'l isfel minn qalb l-egħlieqi mtarrġin u l- ħitan tas-sejjiegħ qodma li jdawruhom. Ħa ismu mill-imġiebaħ qodma tan-naħal li jinsabu f'uħud mill-irkejjen l-aktar mistura tiegħu, u jħaddar mhux ftit minħabba li fih xi nixxigħat tal-ilma. Waħda minn dawn l-egħjun tinsab fejn it-triq dejqa li tinżel mal-wied tikser ħesrem ħdejn razzett qadim f'Tal- Mellieħi. Aktar 'il fuq jinsabu l-artijiet Ta' Kettu, mal-ġenb tax-Xagħra tal- Kurunell; ftit 'il bogħod għad hemm xi siġar qodma ħafna tal-ballut li huma fdal ieħor ta' bosk antik. Moħbijin wara dawn is-siġar hemm L-Għerien tal-Imġiebaħ, li aktarx kienu abitati fis-sekli l- imgħoddija. Wied l-imġiebaħ jintemm f'ramla ħelwa ta' lewn dehbi li ġġib l-istess isem, u li tinsab f'qala mdaqqsa bejn Ras il- Griebeġ u Il-Ponta s-Sewda. Din ta' l- aħħar hija t-tarf ta' qortin għali u tifred Ir- Ramla tal-Imġiebaħ li għadna kemm semmejna minn oħra iżgħar (ir-Ramla ta' Għajn Ħadid) li għandha nixxiegħa kważi mal-baħar taħt ġabra ta' siġar xjuħ tal-bruk. Din in-nixxiegħa tat isimha mhux biss lir-ramla, iżda wkoll lill-inħawi kollha ta' madwarha (Għajn Ħadid) u b'mod partikolari lill-qortin (Ix-Xagħra ta' Għajn Ħadid), l-irdum ta' taħtu (L- Irdum ta' Għajn Ħadid), u l-artijiet aktar 'il ġewwa (Iċ-Ċens ta' Għajn Ħadid). Fl-1658 kien inbena l-ewwel fost it- tlettax-il torri tal-Gran Mastru De Redin (It-Torri ta' Għajn Ħadid) max-xifer ta' dan il-qortin, iżda llum fadal biss nofsu wara li s-sular ta' fuq iġġarraf f'terremot li seħħ fl-1856. Il-qortin ġieli jsibuh ukoll bħala Ix-Xagħra tat-Torri. L-inħawi ta' Għajn Ħadid jintlaħqu minn triq tal- kampanja li tgħaddi minn ħdejn ix- xagħriet Tal-Lembi, Iċ-Ċens tal-Merħla u Iċ-Ċens tal-Bir wara li tofroq minn ma' triq oħra sewwasew quddiem Il- Palazz ta' Selmun. Dan il-palazz sabiħ inbena fl-1783 u għadu jsaltan fuq l- inħawi ta' madwaru għalkemm f'dal-każ jidher ċar li l-palazz ha ismu mill-post (Selmun) u mhux il-kontra. il-Bir tal- Ħnejja li hemm quddiem il-palazz inbena fl-istess żmien biswit ċikken qadim fejn kienu jinżammu l-bhejjem. Jekk nerġgħu lura lejn Għajn Ħadid u nkomplu mexjin lejn il-lvant, l-irdum isir aktar imfellel u għalhekk igħidulu ft- Taqtigħat. Taħtu tinsab id-daħla ċkejkna u ċagħqija Ta' Rumini, marsusa bejnu u l-art għal kollox differenti f'Tal-Blata, ġaladarba hawn tinsab qasma oħra ġeoloġika qawwija. F'Tal-Blata ma narawx aktar blat imqaċċat, u minn taħt it-tafal jixref is-saff tal-franka; dan jibqa' ħiereġ 'il barra fuq il-baħar bħala ponta rqiqa (il-Blata l- Bajda, jew Il-Blata) li tat isimha lill- inħawi. Din il-ras tkompli wkoll taħt wiċċ l-ilma bħala sikka kemmxejn twila —Is- Sikka tal-Blata. Għall-irdoss tagħha hemm Bugazzin, daħla żgħira fil-baħar, iżda ma nafx aktar dwar mnejn seta' ġie dan l-isem. Billi fuq ix-xatt baxx tal- franka madwar il-Blata kienu saru għadd ta' salini għall-produzzjoni tal- melħ, isibuh bħala Is-Salini. Matulu jinsabu wkoll żewġ ħnejjiet. naturali żgħar; waħda minnhom qiegħda taħt il- baħar iżda tintlaħaq bin-nifs minn ġo toqba (b/owhole) max-xatt, filwaqt li l- oħra tidher sew quddiem wieħed miż- żewġ għerien żgħar li hemm bi dritt il- Gżejjer. Hawnhekk jitfeċċa xaqq ġeoloġiku ieħor ħdejn Il-Ħerrieqa (l- eqreb ras lejn il-Gżejjer) li jerġa' jibdel l- għamla tax-xatt: igħib ix-xatt tal-franka u jibda Rdum il-Bies, sies wieqaf magħmul għal kollox mill-blat tal-qawwi. Għall-ħabta ta' Żmien il-Gwerra, kienet inbniet posta tal-għassa (it-Trunċiera) fuq il-Ħerrieqa. Kienet tħaffret ukoll spiera li mix-xagħri ta' fuq Irdum il-Bies tinżel għal ġo fetħa fis-sies, sewwasew fejn jinsabu sitt għerien mal-baħar, wieħed minnhom pjuttost kbir u msejjaħ L-Għar ta' Rdum il-Bies. U, fuq kollox, kienet inbniet il-Fortizza ta' Selmun (jew Il-Fortizza ta' Campbell) fil- quċċata strateġika tax-Xagħra tal-Bur tal-Ħarruba li tħares għal fuq ix-xtut kollha ta' bejn Għajn Ħadid u l-Mistra, fejn diġà kien jinsab Ir-Razzett tal- Minn bejn din il-fortizza u Rdum il-Bies tgħaddi l-istess qasma ġeoloġika li semmejna ftit ilu, u hekk ħolqot art baxxa bejn żewġ għoljiet li tfakkrek ftit fil-forma ta' sarġ (saddie) tant li jsibuha bħala is-Sarġ jew Tas-Sarġ. Minn hawn 'il quddiem, Rdum il-Bies jieħu l-forma ta' daħla kennija u s-sies iċedi postu għal irdum daqstant ieħor wieqaf iżda b'ħafna blat imqaċċat taħtu. Hawnhekk jilħaq ukoll l-ogħla quċċata tiegħu, f'Ġebel it-Tork, iżda wara ftit jitbaxxa għal kollox u jinżel kważi sal-livell tal- baħar fil-ponta dejqa ta' Ras il- Miġnuna; f'nofs it-triq (maġenb posta oħra ta' Żmien il-Gwerra) hemm minżel li jwassal għal passaġġ qalb it-tirxien ta' taħt l-irdum. Ras il-Miġnuna għandha għamla ta' qarn imdawwar lejn il-grigal, u flimkien max-xtut ta' madwarha (Tal- Miġnuna) ħadet isimha mill-ħsejjes tal- mewġ Ii jħabbat fl-għerien li hemm qribha. Hemm mill-inqas tliet għerien żgħar madwar Ras il-Miġnuna nnifisha (u kultant aktar ma jkunu żgħar aktar jagħmlu storbjul), u erba' oħra aktar fondi taħt Ix-Xagħra tat-Trunċiera li tinsab ftit passi 'l bogħod. Jekk fhimt sew, dawn huma l-għerien li Borg jidentifika bħala L-Għar ta' Bazzu, L- Għar ta' Marozz, L-Għar tal-Furbani u L-Għar ta' San Pawl, filwaqt ti Aquilina jsemmi Il-Ħafq tal-Klieb. Ix-Xagħra tat- Trunċiera ħadet isimha mit-Trunċiera tal-Mistra (jew It-Trunċiera għad-dritt), batterija li kienet inbniet għall-ħabta ta' l- 1716 mill-Kavallieri u armata bil-kanuni; aktar 'il ġewwa lejn moll li hemm fil-qrib kienu semmewli wkoll post li jsibuh bħala Il-Gardjola. Hemm imbagħad L- Għar ta' Ġebel it-Tork, mal-ġenb ta' l- għolja li ġġib l-istess isem. Ġebel it-Tork u x-Xagħra tat-Trunċiera (b'Ras il-Miġnuna b'kollox) huma parti minn promontorju maħruġ għal fuq il- baħar (Qortin Simben, li jifred lil Irdum il-Bies mill-Qala tal-Mistra (jew kif jafuha ħafna, il-Mistra). Din id-daħla tonda b'ramla dejqa fuq ġewwa tinsab f'ħalq wied twil (Wied il-Mistra) u hija tassew pittoreska, imdawra kif inhi bl- għelieqi mtarrġin tal-Bajjad, Il-Ħbula l- Bojod, u dawk aktar watja tal-Wilġa jew L-Ulieġi (din ta' l-aħħar hija plural ieħor ta' 'wilġa', użata minflok il-forma aktar komuni 'wileġ'). L-ewwel żewġ ismijiet għandhom x'jaqsmu mal-ħamrija ta' lewn ċar li naraw madwar il-Mistra, u l- istess nistgħu ngħidu għall-Isqaq tal- Bajjad li jinżel dritt u wieqaf mill-artijiet għoljin taċ-Ċens (wara l-kappella l- ġdida ta' Selmun) u dawk tal-Ġnien (eżatt taħthom). L-artijiet tas-Sarġ, Il- Bur (jew Il-Bur tal-Ħarruba), Il-Ġdida u ix-Xifer jinsabu aktar 'il fuq, u x-Xifer jirreferi għat-tarf tax-Xagħra ta' Selmun li ddawwar il-palazz. Ir-raba' ta' taħtu huwa magħmul minn ħbula dojoq għall- aħħar, fosthom Il-Ħabel ta' Demel, Ir- Ranċis, u Id-Dukkiena. Jaccarini, f'dawn l-inħawi hemm ukoll xi mġiebaħ integrati fl-istruttura ta' uħud Mill-ħitan tas-sejjiegħ ħoxnin, fl-artijiet ta' Taħt il-Ħanin, Ta' Kullatu u Taħt il- Palazz li ma rnexxilix insib fejn jinsabu eżatt (għalkemm wieħed mill-ismijiet jagħtina xi ħjiel żgħir). Minn ħdejn il- kappella jinżet ukoll Wied Għarbiel, wied tant baxx li bilkemm tinduna bih kieku ma kienx għas-sinjali ta' tagħwir li jħalli warajh l-ilma jċarċar għan-niżla lejn Wied il-Mistra. L-għelieqi ta' madwaru jġibu ismu (Iċ-Ċens ta' Wied Għarbiel), filwaqt li dawk ta' taħtu jsibuhom bħala L-imgħalaq jew Il- Magħlaq. F'xi mapep uffiċċjali dan l- isem safa mdawwar f'L-Imgħallaq', iżda dan huwa biss żball għax hawnhekk kulma hawn artijiet magħluqin bil-ħitan tas-sejjiegħ u mhux nies imdendlin minn għonqhomi Ħdejn il-fdal ta' barriera żdingata fl-Imgħalaq kien hemm għar li dari kien jintuża bħala maqjel, b'sienja miegħu. Aktar 'il ġewwa fejn tilwi t-telgħa tal-Mellieħa hemm ukoll l-artijiet magħrufin bħala Il-Forn. Il- ġenb l-ieħor ta' Wied il-Mistra (fejn xi mapep jindikaw Il-Kalkara) huwa aktar wieqaf u ftit huma l-għelieqi mtarrġin li jifirdu qiegħ il-wied mix-Xagħra tal- Qortin (jew Tal-Qortin) li tinsab aktar fil-għoli. Dan l-isem jagħti deskrizzjoni xierqa tal-post, ġaladarba din nija xagħra mikxufa mperrċa fuq promontorju li jġib il-Qala tal-Mistra taħtu. Max-xifer tal-qortin (f'post indikat bħala Stoppin) għadha tidher sal-lum il- ġerħa li ħalliet waħda mill-barrieri li kien hawn madwar il-Mistra għall-ħabta ta' l- 1900 meta kien qed jinqata' l-blat biex jinbena l-ilqugħ li jħares il-Port il-Kbir mill-maltemp. Ix-xagħra taqta' ħesrem lejn il-lvant, u l-għoli tagħha jidher sew bħala faċċata ta' rdum li fil-mapep huwa mmarkat bħala Rdum Irxaw. Mill-ħjiel li ġbart mingħand xi Melliħin, donnu li dan l-isem aktar jintuża għall-parti l- ġewwenija tal-irdum (fejn hemm l-artijiet taflin magħrufin bħala Ta' Rxaw, jew Ta' Rdum Irxaw, inkella Ta' Għar Fekruna) milli għall-biċċa li tmiss mal- Mistra peress li din isibuha bħala L- Dan tal-aħħar għandu bixra pjuttost salvaġġa u mimli blat imqaċċat. Sa ftit ilu kien jintlaħaq minn ġo kamra max-xifer bi slielem għoljin tal-ħadid li jagħtu għal isfel; din kienet tgħaqqad stabbiliment tal-BP (li għad hemm il-fdal ikrah tiegħu fuq ix- xagħra) mal-katusi tiegħu li jibqgħu ħerġin għal ma' qiegħ il-baħar. Il-bqija tal-irdum isibuha bħala Rdum Stoppin, isem li fil-mapep jidher imċaqlaq aktar lejn ix-Xemxija, aktarx bi żball għax ma jaqbilx mal-għamla tal-art t'hemm. Aktar 'il ġewwa tinsab Daħlet il-Fekruna (jew Dar il-Fekruna), qala tassew ħelwa magħluqa bejn l-irdum u ras dejqa (ll- Ponta tal-Fekruna jew Ras Irxaw) li tifridha mill-moll tax-Xemxija fejn sas- snin tmenin ġieli kien jitrakka l-vapur t'Għawdex meta l-maltemp kien ikun jaqbel wisq fiċ-Ċirkewwa. Fuq ġewwa tal-ponta hemm għar żgħir mal-baħar (Għar Fekruna), u bi drittu man-naħa taflija ta' Rdum Stoppin jidher li kien hemm nixxiegħa bl-istess isem (Għajn Fekruna). Minn hawn 'il quddiem jibda l-bini tax-Xemxija. Il-Gżejjer Fil-limiti tal-Mellieħa tinsab ukoll gżira tawwalija, b'għamla partikolari li tixbaħ lil żewġ skollijiet kbar b'għonq dejjaq ta' blat baxx li jgħaqqadhom. Għaldaqstant hija magħrufa l-aktar bħala Il-Gżejjer, u f'xi mapep saħansitra tintwera b'mod żbaljat bħala żewġ blatiet mifrudin minn xulxin. Jidher li ż-żewġ nofsijiet kellhom l-ismijiet tagħhom: il-'gżira' l-għolja (ta' ġewwa) kienet tissejjaħ Selmun filwaqt li l-oħra aktar baxxa li tinsab 'il barra minnha kienet tissejjaħ Selmunett. Iżda mbagħad xi dokumenti u mapep oħra jħawdu xi ftit il-borma billi jużaw l-ismijiet Il-Gżejjer ta' Selmun, L-Iskoll ta' Selmun jew Selmunett biex jirreferu għalihom it-tnejn magħdudin flimkien. U peress li l-isem Selmun jintuża wkoll għax-xaqliba tal-Mellieħa li tħares lejhom, lanqas mhu ċar għal kollox jekk kinux il-Gżejjer ti ħadu isimhom mill- artijiet ta' madwarhom jew inkella ġarax il-kontra bħalma naraw fil-każ tal-Ġżira u 'Manoel Island'. L-isem 'Selmun' (u miegħu 'Selmunett') huwa taħsira ta' Salomone, il-kunjom tas-sidien ta' l- imgħoddi, u dan id-dettall donnu jaqbel mal-ismijiet Taljanizzati li jidhru f'ħafna mapep qodma (/sola Salomone, Isola Salomonetto, eċċ.). Ta' min isemmi li aktar tard fi Żmien il-Kavallieri, il-Gżejjer għamlu żmien jissejħu Tal-Barba Marku, wara li fl-1576 kienu ngħataw lil ċertu baħħàr Marco. de Maria b'rikonoxximent għall-ħila li kien wera meta kien qed jaħrab minn xi furbani Torok. Jingħad li hekk kif dawn kienu waslu biex jilħquh, idderieġa l-bastiment tiegħu għal ġol-fliegu baxx li jifred il- Gżejjer minn Malta, appuntu msejjaħ Bejn il-Gżejjer. Meta wasal f'baħar qasir, l-ewwel ċaqlaq l-ekwipaġġ kollu lura sabiex b'hekk tintrafa' l-pruwa u ma tiħux il-qiegħ, imbagħad qaleb kollox bil- kontra sabiex ma tinkaljax il-poppa. Imexxielu jgħaddi bl-eżatt, fitwaqt li t- Torok ma kinux daqstant midħla tal-post u ma qagħdux attenti biżżejjed għall- pixka baxxa, u b'hekk baqgħu mwaħħlin hemm. La qed nitħaddtu dwar il-Gżejjer, ma nistgħux ma nsemmux. it- tradizzjonijiet popolari dwar in-nawfraġju ta' San Pawl. Ftit li xejn hemm qbil dwar fejn tassew seħħet din il-ġrajja, u hemm teorija tista' tgħid għal kull fejn instabet xi ankra Rumana f'qiegħ il-baħar jew fejn l-għamla tax-xatt taqbel ftit jew wisq mad-deskrizzjoni mogħtija fl-Atti ta' l- Appostli. Min jinsisti li l-ġifen inkalja fl- Iskoll li jinsab ftit 'il barra mir-Ramla tal- Mellieħa, min jipponta lejn Ras il-Qawra jew Ras il-Għallis, min jisħaq fuq L-Iskoll tal-Għażżenin f'San Pawl il-Baħar (kultant anke b'tifsiriet kemmxejn imġebbdin dwar it-tnissil ta' l-isem tal- post direttament mill-Grieg), min iżeffen lil Ras il-Miġnuna, u min saħansitra jgħid li l-ġifen lanqas biss resaq lejn Malta. Insomma, jidher li fis-Seklu XIX, l-aktar teorija rikonoxxuta kienet tqis Il- Gżejjer bħala l-post tan-nawfraġju, tant li fl-1845 inbniet l-istatwa kbira ta' San Pawl tal-Gżejjer fil-quċċata tal-'gżira' l- kbira; minn dakinhar 'il hawn anke l- gżira nnifisha saru jsejħulha Il-Gżejjer ta' San Pawl. B'kollox, Il-Gżejjer għandhom tul ta' ftit inqas minn 900 metru meta mkejlin mix-xifer li jagħti għal fuq il-fliegu ta' Bejn il-Gżejjer sal- ponta baxxa ta' Ras il-Gżejjer li tibqa' ħierġa 'l barra lejn il-grieg il-lvant bħala sikka taħt wiċċ il-baħar. Bejn wieħed u ieħor fin-nofs jinsab l-għonq ta' blat li jorbot iż-żewġ partijiet tal-gżira u jkennen il-qala ħelwa ta' bejniethom, magħrufa bħala Is-Sillat jew Is-Sillat tal-Gżejjer. Fl-aktar rokna kennija ta' din id-daħla hemm xtajta ċkejkna ċagħqija, filwaqt eżatt faċċata tagħha (maqtugħa fil-blat man-naħa tal-'gżira' l- baxxa) għadha tidher menqa ċkejkna li tesa' dgħajsa waħda biss, bi skal qadim Ikompli f'paġna 190. IL-MELLIEĦA U MADWARHA — maġenbha. Il-bqija tax-xtut tal-Gżejjer huma weqfin u jogħlew bosta sulari 'l fuq minn wiċċ il-baħar qrib l-istatwa ta' San Pawl, għalkemm imbagħad jitbaxxew aktar ma tersaq lejn Ras il- Gżejjer. F'dawn is-sisien hemm ukoll sensiela ta' għerien żgħar, kif ukoll il- fdalijiet ta' ieħor akbar (illum sfrundat) li kienu jsejħulu L-Għar tal-Gżejjer u tliet mini naturali żgħar li l-isbaħ waħda fosthom tinsab ftit passi biss 'il bogħod mis-Sillat. Taħt l-istatwa ta' San Pawl tispikka wkoll qasma ġeoloġika, fejn il- blat tal-qawwi jieqaf ħesrem f'sies lixx inċanat u minfloku tixref l-unika biċċa tafal li tinsab fil-Gżejjer; maqrusa taħthom hemm ukoll daħla ċkejkna b'ċagħqija mrekkna fiha. L-istess qasma (fault) tidher anke fuq in-naħa l-oħra tal- fliegu, f'ġenb il-Ħerrieqa. Għalkemm illum Il-Gżejjer huma diżabitati, għadu jidher il-fdal ta' razzett qadim biswit l- istatwa. Kien magħmul minn żewġt ikmamar imdaqqsin fuq xulxin u sa xi għoxrin sena ilu kien għadu kważi sħiħ, iżda minn dakinhar 'l hawn tħalla jiġġarraf kważi għal kollox minħabba t- telqa u l-vandaliżmu li ħakmuh. X'ħasral Madwar dan ir-razzett naraw ukoll ħjiel tal-ħajja tal-imgħoddi fuq il-gżira: ħitan tas-sejjiegħ li kienu jdawru għelieqi b'ħamrija baxxa, bir (sewwasew nofs triq mir-razzett lejn Bejn il-Gżejjer), għar żgħir li kien jintuża bħala maqjel, u barriera ċkejkna li tittawwal għal fuq Bejn il-Gżejjer. Donnu li sas-seklu l- ieħor ir-raba' kien jinħadem, u hemm rakkonti dwar raħħàla li kienu jaqsmu l- fliegu minn Malta bil-merħla tagħhom (bl-għawml) biex jieħdu l-bhejjem jirgħu fuq il-Gżejjer. Qrib l-egħlieqi hemm ukoll roqgħa magħrufa bħala It-Toqba l- Ħamra, li mid-dehra kienet imfittxija għall-kaċċa tal-fniek li kienu jiġġerrew fuq il-gżira. Ix-Xemxija, il-Pwales u l- Manikata Biex tasal sal-Mellieħa, triq bilfors taqsam Il-Wied tal-Pwales (jew Wied il-Pwales), billi dan il-foss naturali wiesa' li jinsab bejn Għajn Tuffieħa u San Pawl il-Baħar jaqtagħha mill-bqija ta' Malta. Bħalma rajna fil-bidu ta' dan l- artiklu, din il-medda ta' art baxxa bejn żewġ għoljiet issawret permezz taċ- ċaqliq tal-art aktar milli bħala wied jaqbad ma' paġna 174 minqux mill-ilma ġieri, iżda fil-fatt għandha wkoll pendil ħafif (l-istess bħalma rajna fil-każ tal-Wied tal- Qammieħ u ta' Qasam Barrani) u għaldaqstant l-ilma li jinġabar fiha jistagħdar f'tarfha, bejn ir-raba' tal- Pwales u dik Ta' Rkuplu. B'hekk inħolqot għadira salmastra mdaqqsa ħdejn il-baħar, magħrufa bħala is-Simar minħabba l-ħaxix iebes u ippuntat li jikber f'dan it-tip ta' ambjent u li dari kien jintuża biex minnu jinħadmu qfief u tagħmir ieħor minsuġ. Din l-għadira tiġbed lejha bosta għasafar tal-ilma tant li lum hija mħarsa. Hemm teoriji differenti dwar l-isem Pwales. Ħafna jaħsbu li hija verżjoni Semitika ta' l-isem 'Pawlu' (jew tal-plural tiegħu) jew taħsira tal-isem Latin 'Paulus', aktarx b'rabta ma' waħda. mit-tradizzjonijiet popolari dwar il-miġja ta' San Pawl jew inkella minħabba xi mqades qodma li seta' kien hawn iddedikati lilu. iżda skond id-dizzjunarju ta' Aquilina hemm ukoll min isostni li dan l-isem antik iktar għandu x'jaqsam mas-Simar stess, u huwa mnissel mill-kelma Latina għal dan it-tip ta' art mifqugħa bl-ilma ('palus', li minnha tnisslet ukoll il-kelma Taljana 'palude'). L-ilmijiet tax-xaba' tal- Wied tal-Pwales u tas-Simar ifuru għal ġol baħar sewwasew fejn hemm ramla żgħira (Ir-Ramla tal-Pwales) fil-parti l- ġewwenija nett ta' waħda mill-akbar qaliet tal-gżejjer Maltin, magħrufa bħala Il-Port ta' San Pawl, Il-Qala ta' San Pawl, jew Il-Qala ta' San Pawl il- Baħar. Matul ix-xtut ta' dan il-port naturali maż-żmien żviluppa r-raħal kbir ta' San Pawl il-Baħar. Ir-Ramla tal- billi setgħet toffri post komdu għall- iżbark tal-għadu, fl-1716 ġiet imħarsa minn żewġ batteriji armati bil-kanuni, waħda fuq kull tarf tar-ramla. Minħabba li waħda kienet tara aktar xemx mill- oħra (minħabba li din tal-aħħar kellha għolja lejn in-nofsinhar tagħha), in-nies kienet issejħilhom it-Trunċiera x- Xemxija u it-Trunċiera d-Dellija. ix- xemxija għadha hemm sal-lum u tintuża bħala ristorant, filwaqt li d-dellija kienu ħattewha biex fetħu triq, u fil-post għadhom jidhru biss il-kopji ta' l-istemmi li kellha mal-faċċata tagħha. dawn iż-żewġ trunċieri maż-żmien taw isimhom liċ-ċentri abitati ta' madwarhom, appuntu ix-Xemxija u t- tarf ta' San Pawl il-Baħar li għadu s'issa magħruf bħala id-Dellija. it-triq ewlenija li mir-Ramla tal-Pwales twassal għal fuq il-Mistra wkoll isibuha bħala It-Telgħa tax-Xemxija, filwaqt li l-quċcata ta' l- għolja li tħares għal fuqha tissejjaħ ix- Xagħra tax-Xemxija. Din ix-xagħra tidher sew mit-triq tal-Mellieħa u dari kienet toffri xena li tpaxxi l-għajn; iżda fl- aħħar tletin sena, tilfet is-sbuħija tagħha minħabba l-bini għoli u ikrah li tħalla jinfirex għal fuqha u llum għandek dehra li: tweġġa'. Max-xifer tax-xagħra għadhom jidhru xi fdalijiet arkeoloġiċi importanti, fosthom oqbra preistoriċi, kalati, il-fdal ta' tempju megalitiku fix- Xagħra ta' Żminka, u L-Għar ta' Berbaħ li aktarx dari kien abitat. Minn ħdejn dan l-għar b'saqaf baxx tgħaddi trejqa antika ċċangata li tgħaddi minn max-Xagħra ta' Żejżu u tieħdok lura lejn it-trunċiera; matulha hemm sensiela ta' għerien oħra maqtugħin fil-blat, u fi 3 minnhom għadek tista' tara l-imġiebaħ qodma tan-naħal mibnijin b'ċerta sengħa. Ftit 'il ġewwa mis-Simar tinsab il- kappella qadima (1672) ta' Sant'Anna tal-Pwales, maqrusa mal-ġenb tal-Wied tal-Pwales u mkennija taħt il-ġenb kemmxejn għoli tax-Xagħra tal- Għansar (jew sempliċement Tal- Għansar) li tittawwal għal fuqha. Aktarx li x-xagħra ħadet isimha mix-xitla tal- għansar li hawnhekk tikber kotrana u li tispikka minħabba l-basal kbir tagħha li spiss jixref fil-wiċċ. Ħdejn il-kappella hemm mina qadima tal-ilma kif ukoll shelter u xi għerien oħra żgħar. Hemm ukoll wied ċkejken li jiġbor ilmijietu mix- Xagħra tal-Għansar u jinżel bi qlib wieqaf minn ħdejn il-kappella, qabel ma jferra' fil-Wied tal-Pwales; s'issa ma mexxilix. nitkixxef x'jismu. X'imkien fl- inħawi tissemma wkoll il-kappella medjevali ta' Santa Marija tal-Pwales li lum m'għadhiex teżisti. Ftit aktar 'il ġewwa hemm ukoll wied ieħor akbar, Il- Wied ta' Manna, li jinżel minn taħt ġemgħa ta' djar f'L-imbordin qabel ma huwa wkoll jingħaqad mal-Wied tal- Pwales. Minn ġo dan il-wied tgħaddi t- triq li tieħu lejn il-Miżieb u l-Mellieħa, filwaqt li fil-blat ta' madwaru jinsabu xi għerien, kalati u oqbra antiki; isem dan il-wied jissemma wkoll fil-katalogu arkeoloġiku li kien ħejja l-istudjuż Inġliż Il-Wied ta' Manna jifred ix-Xagħra tal-Għansar mid-Dar il- Bajda (jew Ix-Xagħra tad-Dar il- Bajda), quċċata għolja li: aktarx issemmiet hekk minħabba xi binja solitarja li kienet tispikka f'dawn l-inħawi fl-imgħoddi. B'xorti ħażina, xi kittieba (aktarx fis-snin '50) qabdu u kissru dan l-isem biex dawruh f'Bajda Ridge' (isem ivvintat, b'nofs Malti u nofs Ingliż) u b'hekk ħolqu żball li baqa' jiġi kkupjat sal-lum, l-istess bħalma kienu għamlu b'daqqa ta' pinna fil-każ ta' l-Aħrax tal- Mellieħa li għalih ivvintaw l-isem falz 'Marfa Ridge'. Il-Wied tal-Pwales jilqa' fih ukoll l-ilmijiet li jinżlu minn tliet widien kbar li jinżlu mill-inħawi tal-Imġarr u l- Wardija: Il-Wied ta' Għoxx il-Ħida, Il- Wied ta' San Martin u wied kemmxejn iqsar iżda wiesa' li jibda minn ħdejn Għajn Ballut fil-Wardija. Dwar dawn il- widien forsi nitkellmu xi darb'oħra, inkella nitbiegħdu żżejjed mill-inħawi tal- Mellieħa u x-Xemxija. Jekk nibqgħu mexjin mat-tul ta' Wied il- Pwales, bi dritt l-egħlieqi f'Ta' Ġannaru, Tal-Imbordin, u Il-Wilġa, naslu f'Tal- Arġentier (jew sempliċement L- Arġentier), mnejn tgħaddi trejqa qadima li ttellgħek lura lejn ix-xagħriet għoljin tad-Dar il-Bajda u tal-Għansar. Fl-inħawi tal-Arġentier, il-ġenb tal-wied jieħu l-forma ta' sies għoli u wieqaf li mhux għajr il-ħjiel ta' waħda mill- qasmiet ġeoloġiċi li diġà semmejna. F'daħla mal-ġenb ta' dan is-sies hemm għadd ta' għerien kbar li aktarx kienu abitati fl-imgħoddi, tant li uħud minnhom saħansitra għandhom xi bini ġo fihom; hemm ukoll xi bini ieħor eżatt magħhom. Għerien oħra bħalhom narawhom ukoll ftit 'il bogħod taħt Tal- Qargħa (jew Ix-Xagħra tal-Qargħa) mat-tarf tal-Manikata, għalkemm hawnhekk huma aktar mheddin minħabba l-bini ġdid u t-tqattiegħ ta' blat li għaddej f'dawn l-aħħar snin. Qrajt li wieħed mill-għerien ta' ħdejn il- Manikata, L-Għar ta' Mezzjettu, kien jintuża min-nies tal-Manikata bħala kenn mill-ħbit tal-għadu waqt it-Tieni Gwerra. U b'hekk wasalna f'ras il-Wied tal- Pwales li tinsab bejn wieħed u ieħor fejn hemm. l-artijiet maħduma ta' Ta' Tabuni, Ħabel Ċillaq, Il-Ħabel il-Kbir u Il-Ħabel l-Iswed. Hawnhekk, il-kelma 'ħabel' tindika għalqa tawwalija, bħalma wieħed kien għadu jara qabel ma seħħ ħafna qsim tar-raba' fi mkatar iżgħar. Wasalna wkoll il-Manikata, illum raħal imdaqqas (i jittawwal għal fuq dan ir- raba'. Il-bini tal-Manikata tista' tgħid jaqta' x-Xagħra tad-Dar il-Bajda mix- Xagħra l-Ħamra. Hawn ta' min ifakkar li x-xagħriet li għadna kemm semmejna (kif ukoll Ix-Xagħra ta' Għajn Tuffieħa u x-Xagħra tal-Majjiesa li jinsabu aktar lejn il-punent) ikomplu ma' xulxin u flimkien jiffurmaw il-quċċata tal-istess għolja tawwalija li twassal mill-Mistra sa Ras il-Waħx. Mat-tarf tal-Manikata hemm Ir-Razzett tal-Qasam, kumpless qadim ta' mqawel b'ħafna għerien żgħar madwaru, fosthom mina tal-ilma. Jinsab imrekken f'wied ċkejken li jaqleb lejn l- artijiet tal-Bajjid (mad-daħla tal- barracks tal-Kamp ta' Għajn Tuffieħa) qabel ma jiġi fix-xejn fil-Qasam ta' Għajn Tuffieħa, l-art watja fuq ir-riħ tar- Ramla tal-Mixquqa. X'imkien f'dawn l- inħawi jissemmew Għar Keteb u Għar Nifus (it-tnejn marbutin mal-kunjomijiet ta' xi Lhud li jissemmew fil-kitbiet ta' l- 1417, għalkemm mhux ċar għal kollox jekk dawn iż-żewġ għerien jinsabux ħdejn ir-Razzett tal-Qasam jew inkella aktar lejn il-Manikata jew l-Arġentier. Minn ħdejn dan il-qasam agrikolu, kif ukoll minn mal-egħlieqi tal-Wilġa, tgħaddi triq li titla' lura lejn il-Manikata wara li tilwi mar-razzett solitarju Tas- Sold. Aktar 'il fuq fil-qalba ċkejkna tar- raħal, din it-triq tikser f'daqqa lejn It- Telgħa tal-Ħorob fejn tinsab il-kappella ta' San Ġużepp (mibnija fl-1920) u minn hemm tibqa' tiela' f'żigużajg kemmxejn wieqaf li fl-aħħar iwassal lejn il-knisja parrokkjali aktar moderna tas-sittinijiet li tiddomina r-raħal minn fuq il-quċċata tal- għolja. Il-Miżieb u Kalkara L-istess bħalma l-għolja dejqa ta' bejn ix-Xemxija u l-Manikata tixref għal fuq il- Wied tal-Pwales fuq naħa, daqstant ieħor taqleb lejn l-artijiet baxxi tal- Miżieb fuq in-naħa l-oħra. Il-Miżieb huwa gandott naturali kbir u wiesa' li jifred l-għolja ta' bejn il-Manikata u x- Xemxija minn dik tal-Mellieħa, u fforma bl-istess mod bħall-Wied tal-Pwales meta l-art fejn jinsab sfat imbuttata 'l isfel minħabba li nqarset bejn l-artijiet tal-Mellieħa u l-Manikata li ntrefgħu 'l fuq. Jidher li l-għamla tiegħu issaħħaħ l- effett tal-irjieħ li jonfħu għal ġo fih, u b'hekk ġieli jsibuh ukoll bħala Miżieb ir- Riħ. Fil-qiegħ tiegħu jgħaddi wied twil (Il-Wied tal-Kalkara) li jibda minn post imsejjaħ Il-Għonq (ismu miegħu, bħalma rajna fil-Wied ta' Għajn Żejtuna) u jibqa' sejjer sal-Mistra. L-inħawi ta' madwar l-Għonq jgħidulhom Għajn Żnuber, minħabba li sal-bidu tas-Seklu XX kien għad fadlilhom il-fdalijiet ta' bosk qadim magħmul minn siġar taż- żnuber (jigifieri — tal-prinjoli) biswit nixxiegħa tal-ilma, u fil-fatt l-ewwel parti tal-Wied tal-Kalkara ġieli jsejħulha wkoll Il-Wied ta' Għajn Żnuber. Hawnhekk l- art tinżel bi qlib kemmxejn qawwi mill- Għonq lejn ir-raba' aktar baxx f'Tax- Xatba (jew Ix-Xatba), mnejn ħadu isimhom l-artijiet tal-madwar (Fuq ix- Xatba) kif ukoll ir-razzett qadim (Ir- Razzett tax-Xatba) li jinsab fil-qrib. Madwar Tax-Xatba nsibu l-artijiet ogħla Tal-Qortin u Il-Mejjieli (ismu miegħu, għax imil lejn ġenb il-wied) man-naħa tal-Manikata, u dawk Ta' Ciantar u Tat- Tomna man-naħa tal-Mellieħa. Minn taħt Ta' Ciantar jinżel ukoll Il-Wied l- Abjad, wied ċkejken b'xi egħlieqi mtarrġin ġo fih li jingħaqad mal-Wied ta' Għajn Żnuber sewwasew ħdejn l- Għonq. il-Wied l-Abjad huwa. biss wieħed minn sensiela ta' widien qosra li jibdew minn max-xifer tal-għolja tal- Mellieħa u jċarċru bi qlib qawwi lejn il- Wied tal-Kalkara. Fil-fatt, qrib ħafna ta' xulxin fl-inħawi tal-pumping station tal- Miżieb hemm Il-Wied ta' Sufa, Il-Wied Wied il-Miżieb (li minnu tgħaddi t-triq sekondarja li mill-Imbordin twassal lejn il-Mellieħa). Xi ħbieb Melliħin kienu qaluli li 'ta' Sufa' u 'tax-Xaqrani' huma laqmijiet ta' familji li għadhom magħrufin sal-lum f'raħalhom; il-kelma 'xaqrani' hija kelma qadima li tindika lil xi ħadd b'kamaġjon ruxxan. Fuq l-artijiet ta' madwar dawn it-tliet widien, ti jsibuhom bħala Fuq il-Miżieb, għadha tikber fl- istat naturali s-siġra kemmxejn rari tal- għargħar, illum meqjusa bħala s-siġra nazzjonali Maltija. U madwar l-irjus ta' dawn il-widien hemm ukoll ġabra ta' madwar għoxrin għar, fosthom L-Għar tal-Miżieb (li minn taħt ix-Xifer tal- Miżieb u l-art għolja Ta' Masrija jittawwal għall-fuq il-wied li jġib l-istess isem) kif ukoll miġbħa u xi oqbra fuq Il- Wied tax-Xaqrani. Jekk fhimt sew, huma propja dawn l-għerien li jissemmew minn Borg bħala L-Għerien ta' Fuq ir- Raff f'artiklu li kien kiteb fl-1995. Fil-parti t'isfel tal-Wied ta' Sufa hemm ukoll xi Depożiti Kwaternarji li jidhru bħala roqgħa ta' blat skur magħmul minn ħamrija ffossillizzata; il-ġebel ittundjat li jinsab ingastat fiha juri li din il-ħamrija nġabret hawn wara li nġarret mill-wied. F'Wied il-Miżieb hemm ukoll mina tal- ilma, kif ukoll (aktar 'l isfel ma' ġenb it- triq) vaska li donnha kienet tiġbor l-ilma ġieri u tintuża bħala għajn, għalkemm ilum tinsab nofsha mirduma bl- imbarazz. Aktar lejn il-lvant, mix- Xagħra tal-Ħawlija (ħdejn ir- roundabout mad-daħla tal-Mellieħa) jinżel ukoll Il-Wied tax-Xemgħa (jew Il- Wied tal-Għansar), li jgħaddi minn ħdejn l-artijiet weqfin Tax-Xemgħa u Il- Migduma qabel ma jingħaqad huwa wkoll mal-Wied tal-Kalkara fl-inħawi ta' Taħt il-Migduma, sewwasew bi dritt ix- Xagħra tal-Għansar li diġà ltqajna magħha qabel. Minn mal-Wied tax- Xemgħa tgħaddi wkoll mogħdija qadima li kienet tinżel mill-Mellieħa, taqsam il- Wied tal-Kalkara (fejn hemm anke xi turġien maqtugħin fil-blat), u tibqa' tiela' lejn ix-Xemxija minn maġenb. l-art immejla tas-Sagħtrija li aktarx tissejjaħ hekk minħabba li miżgħuda bix-xtieli tas-sagħtar kif wieħed jistenna f'dan it- tip ta' ambjent. L-istess mogħdija għandha fergħa oħra li tingħaqad maċ- Ċangar, kif kienet tissejjaħ it-triq il- qadima li titla' mal-Mejjieli tal-Ibraġ (l- artijiet imżerżqin bejn Tal-Braġ u l-wied) u tieħu lejn Selmun. Minn hawn 'il quddiem, il-kanal dejjaq tal-Wied tal- Kalkara jieħu s-sura ta' ħondoq baxx u mserrep, u fil-ġnub tiegħu nsibu għaxar għerien żgħar (fosthom tlieta li kienu jintużaw fl-imgħoddi bħala mġiebaħ, u tnejn oħra li aktarx kienu oqbra antiki). Imbagħad, sewwasew taħt Tal-Ħanċ (fejn tilwi t-telgħa tal-Mellieħa), il-wied jerġa' jitwessa', jaqsam minn taħt it-triq, u jibdel ismu għal Wied il-Mistra li jibqa' nieżel lejn il-baħar. It-tarf tax-Xagħra tax-Xemxija li jagħti għal fuq Wied il- Mistra fih irdum wieqaf u pjuttost inaċċessibbli, minħabba s-siġar u għollieq fotti li jikbru fih. Jidher sew mit- triq ewlenija, eżatt wara binja żgħira (Ir- Rixtellu) li nbniet fi Żmien il-Kavallieri Dawn l-inħawi jsibuhom bħala Il-Ġnien tal-Kalkara. Mal-faċċata tal-irdum. hemm żewġ għerien imdaqqsin, li wieħed minnhom fil-fatt għandu żewġ livelli fuq ġewwa u jerġa' jitfaċċa bħal tieqa maqtugħa fl-għoli; jidher li kien jintuża bħala gunpost, peress li qiegħed f'pożizzjoni tassew strateġika u fl-istess waqt moħbija. Mhux wisq 'il bogħod, u tista' tgħid imiss mal-bini tax-Xemxija, hemm ukoll rixtellu li mhux għajr id-daħla ta' mitħna taħt l- art; din kienet inbniet fis-snin '50 bħala parti mit-tħejjijiet għall-Gwerra l-Bierda. It-toponomastika ta' taħt il- baħar Fl-artklu li kont ktibt għal 'L-Imnara' fl- 2005 dwar l-Aħrax tal-Mellieħa, kont semmejt xi ħaġa fil-qosor dwar qiegħ il- baħar madwar. il-Mellieħa, b'mod partikolari dwar Is-Sikka l-Bajda. Minn dak iż-żmien 'l hawn, ksibt aktar tagħrif toponomastiku mingħand xi sajjieda, u xtaqt naqsmu magħkom. Billi s-Sikka l- Bajda hija daqstant mifruxa, ix-xaqlibiet differenti tagħha għandhom ukoll il- laqmijiet tagħhom. Il-ġenb li jħares lejn it-tramuntana (bi dritt il-Ponta ta' l- Aħrax) isibuh bħala ix-Xifer ta' Barra. Aktar 'il fuq minnu, aktarx bi dritt Kemmuna, hemm ħofra fil-qiegħ wiesgħa xi 400 metru li tissejjaħ Il- Qrolla jew Il-Qrolla tas-Sikka l-Bajda. Hemm ukoll ix-Xifer ta' Ġewwa, li jinsab bejn wieħed u ieħor bi dritt il- Madonna ta' l-Aħrax u jaqleb lejn in- nofsinhar. is-sena l-oħra nżilt nogħdos bejn ix-Xifer ta' Ġewwa u l-Gżejjer, fejn hemm sikka oħra sabiħa f'għamla ta' tumbata mdaqqsa tal-qawwi li tisporġi mill-qiegħ; il-ġnub li jħarsu lejn il-lvant jaqilbu bil-mod lejn xifer baxx li mbagħad jagħti għal fuq qiegħ ċatt u ramli. Ngħid għalija t-tarf tagħha rajtu jixbaħ xi ftit lix-xtut ta' Bejn il-Kmiemen, bid-differenza li hawn kollox jinsab mistur taħt wiċċ l-ilma. L-istess sikka fiha wkoll sensiela ta' widien baxxi iżda tawwalin, u lejn il-quċċata tagħha għandha ħofra baxxa iżda wiesgħa li aktarx hija l-fdal ta' għar kbir sfrundat (l- istess bħall-Maqluba fil-Qrendi, u l- Latnija u d-Dragunara fil-Mellieħa). Semmewli wkoll Is-Sikka tal-Qanpiena, li tinsab bejn Is-Sikka l-Bajda u l-post fejn jinsab mgħarraq is-sottomarin HMS Stubbomn, iżda dwar din ma nafx wisq aktar. Hemm imbagħad Il-Banka, sikka oħra aktar fil-fond li qiegħda xi 26 mil lejn il-grigal tal-Gżejjer ta' San Pawl. Aktar qrib l-art, madwar nofs triq bejn Il- Gżejjer u Buġibba, hemm sikka oħra żgħira (L-Iskolji) fejn qiegħ il-baħar jitbaxxa sa madwar 11-il metru. Egħluq F'dan l-artiklu ppruvajt naqsam magħkom xi informazzjoni li ġbart matul is-snin dwar it-toponomastika Melliħija, kemm minn għadd ta' kitbiet imxerrdin, kif ukoll direttament minn fomm xi nies tal-inħawi, fosthom xjuħ li ma nafx jekk minn dakinhar 'l hawn għadhomx magħna. Nittama li b'dan il-mod għent xi ftit biex dan il-tagħrif ġeografiku ma jintilifx, kif ukoll li forsi rmexxieli nqanqal xi naqra interess f'dan il-qasam tal-wirt kulturali Malti. Fil-każ tal-Mellieħa għandi ngħid li sibt minjieri sħaħ ta' tagħrif fi ktieb mill-isbaħ li kien ħareġ il- Kunsill Lokali tal-Mellieħa fl-2002 bil- kontribut ta' diversi awturi, kif ukoll fil- kitbiet varji ta' Paul P. Borg speċjalment dwar Selmun. U ma nistax ma nsemmix l-għajnuna kbira li kienu tawni l-Melliħin David Muscat u Ernest Vella f'dan l- istħarriġ matul is-snin '90. Minkejja li b'dan il-mod ksibt kwantità kbira ta' dettalji, joħroġ ċar li għad hemm ferm aktar x'jinġabar qabel ma jkun tard wisq. Ngħidu aħna, f'dan l-artiklu stess aċċennajt għal numru kbir ta' għerien (kemm fuq l-art kif ukoll mal-baħar) bla ma stajt ngħidilkom x'igħidulhom, u daqstant ieħor semmejt postijiet li naf b'isimhom iżda għadni ma fhimtx fejn jinsabu eżatt. Ma' dawn ta' l-aħħar inżid ukoll Il-Wied ta' Psiepes, Wied il- Ħarrub u l-Wied id-Delli li jinsabu x'imkien fl-inħawi tal-Mellieħa, iżda s'hemm naf. U, mhemmx xi ngħidu, dwar it-toponomastika ta' qiegħ il-baħar qbadt biss tarf żgħir ta' dak li, żgur mhux forsi, jkunu jafu bih is-sajjieda tal- Għaldaqstant, f'każ li xi ħadd mill-qarrejja ta' L-Imnara jaf xi ħaġa aktar dwar dan is-suġġett, napprezza jekk ikellimni jew, saħansitra aħjar, jekk jogħġbu jikteb dwarha sabiex b'hekk dan it-tagħrif ma jintesiex. nagħlaq nixtieq inrodd ħajr ukoll lill- Mapping Unit tal-MEPA li pprovdewli l- mappa li fuqha stajt nimmarka d-dettalji toponomastiċi għal ma' dan l-artiklu. Edizzjoni facsimile mitbugħa minn Midsea Books Ltd. Mappa tal-Gżejjer Maltin, riprodotta fil-kalendarju tal-Bank of Valletta għall-1999. 3. — Anonima (2009): L-Inħawi ta' Selmun. Artiklu f'In-Nota (fuljett ta' l-Għaqda Korali u Orkestrali 'Maria Bambina', Mellieħa), Ħarġa nru. 5. — Attinotarili dwar artijiet ħdejn Daħlet il- Fekruna ġNutar Francis Micallef 21.04.1965; Nutar Tonio: Spiteri 14.03.1989ħ. Bonniċi Call, Rafel (1994): Il-Mellieħa post ta' folklor u storja. 'L-Imnara' Vol, 4 nru. 4 gĦarġa nru. 17ħ. Bezzina, John (bla Toponomastika tal-Mellieħa. Selmun u l- Inħawi. Artiklu fil- gazzetta 'It-Torċa' (29.10.1995) Kunsill Lokali tal- Mellieħa. Cardona, Mario (2002): Għajn Tuffieħa and Manikata. Kunsill Lokali tal-Mellieħa. Artiklu f'Il-Majjistral Nature and Historv Park. Edizzjoni facsimile mitbugħa minn Midsea Books Ltd. Malta, 1772. ġmappa meħuda mill-ktieb ta' l-istess awtur Malta Iilustrataħ, riprodotta f'Ganado (2002). Ruma, (1686. ġmappa riprodotta f'Ganado (2002jħ. Artiklu f'Il-Majjistral Nature and Historv Park. Kunsill Lokali Mellieħa. GSGS No. 3852. ġPrinted at Ordnance Survev Office, Southampton, 1911- 1940ħ Pariġi, 1752. ġmappa riprodotta f'Ganado (2002jħ. Għaqda Ex-Studenti Liċeo: Il-Kappella ta' Sant'Anna. ġkif deher fuq il-paġna ta' l-Intemet htip://www,alpsmalta.com/civics/stanab ooklet.pdf, nhar l-1 t'Ottubru 2011ħ Jaccarini, Carol (2002): Giren and Imġiebaħ of Mellieħa. Kunsill Lokali Mellieħa. Kunsill Lokali tal-Mellieħa: il-Bir tal- Ħnejja — Il-Bir tal-Ħnejja f'Selmun. ġkif deher fuq il-paġna ta' l-internet http:/iwww.mellieha.gov.mt/2modulezc ontentàidz511, nhar l-1 t'Ottubru 2011ħ Pariġi, 1718. ġmappa riprodotta f'Ganado (2002jħ. Kunsill Lokali Mellieħa. Kunsilt Lokali Mellieħa. Muscat, David: Il-Mellieħa 2,500 Q.K.- 870 W.K. Minn Żmien il-Bronz sa tmiem l-Imperu Ruman (2,500 QK. 870 W.K.) ġkif deher fuq il-paġna ta' l- Internet tal-Kunsill Lokali Mellieħa htto://www.mellieha.qov.mt/2modulezc ontentkidz505, nhar l-1. t'Ottubru 2011ħ Kunsill Lokali Mellieħa. Records tad-Dipartiment ta' l-Artijiet (avviżi dwar esproprijazzjoni ta' art fir- Ramla tal-Mellieħa) Kunsill Lokali Mellieħa. San Pawl il- Baħar: A Guide. Kunsill Lokali San Pawl il-Baħar. Kunsill Lokali Mellieħa. Ħarga nru. 3 tar-rivista 'Vida' (Marzu 2010). Kunsill Lokali Mellieħa. Kunsill Lokali Mellieħa. Komunikazzjonijiet personali: Dun Alwiġ Deguara (Mġarr), 1993 Charles Vella (mill-Mellieħa), 1997 David Muscat (mill-Mellieħa), 1995 Emest Vella (mill-Mellieħa), 1995 Ġamri Vella (mill-Mellieħa), 1995 Ġanni Debono (mill-Mellieħa), 1995 Gilbert Cutajar, 2000 Joseph Cachia (mill-Mellieħa), 2001 Paul P. Borg (mill-Mellieħa), 1995 Sammv Vella (ex-Sindku tal-Mellieħa), — 12. Gwardjan tar-riserva ta' l-Għadira FIL-PAĠNI LI JMISS ISSIBU WERREJ 1998 (anonimu), 1994 TAL-ISMIJIET TAL-POSTIJIET: MURIJA 11. Bdiewa (anonimi) f'dawn il-lokalitajiet: 13. Kaċċaturi: (anonimi) f'dawn il- FIL-MAPPA TA' PAĠNA 169-170. Il-Wied tal-Qammieħ (1994); Il-Wied lokalitajiet: Bunaħħala (1990) tax-Xaqrani (1994 8 1997); Rdum 14. (1997); Il-Wied tax-Xemgħa G Alex Car (1998). Mimtnagpapber al Għa Mars. e Ea L-Għadira u madwarha Il-Qammieħ 2. il-Ħarq tan-Niġes 3. Rdum il-Qammieħ J 5. Il-Mejjieli 6. — Iċ-Ċumnija. d 7. Għar Bettiewes' (2) / L-Imbidjuż (2; 8. il-Bisqra 9. Il-Wied tal-Qammieħ 10. L-Għadira 11. Ir-Ramla tal-Mellieħa IEĦ Tan-Nofs 13. L-Iskolt 14. — L-Irziezet tal-Għadira (l-5. il-Ħamra 16. — L-Aħdar (Ta' l-Aħdar) — 17. iIs-Sontina 18. Il-Ħofra 20. Il-Wied tal-Ħanżira 22. —Tat-Tomna 23. Il-Wied tal-Għajn 7124. Tal-Għajn 26. — Ir-Razzetttax-Xjaten iI 27. L-Għar ta' Żamberat j 28. Il-Ħalqun 30. — Wied San Niklaw 31. San Niklaw (L-Għar ta' San Niklaw) d 32. — Ġnien San Niklaw ' 33. Bejn il-Ġonna 34. — Ġnien Ingraw — l-35. Il-Wied ta' Ġnien Ingraw 36. Iċ-Ċens L-irdumijiet tal-punent 37… L-Irdum l-Ikrah 38. Irdum l-Ixquq 7140. il-Prajjet (Il-Għant) 41. Ix-Xquq Ta. Ras il-Prajjet (il-Ponta ta' Bunaħħàla) L.43.. Bunaħħala //44. L-Għar ta' Bunaħħàla 45. L-Għerien ta' Bunaħħàla 46. Il-Wied ta' Rdum 47. Il-Poppa tal-Ġifen 48. L-Għawseġ — 49. Irdum il-Għawseġ 50. Il-Mansab (Iċ-Ċens tal-Mansab) 51. (Ta' Ciantar 52. — Għajn Żnuber 53. It-Torri ta' Ciantar (It-Torri ta' Għajn Żnuber) 54. — L-Irdum ta' Beċċuna 55. Ix-Xagħra ta' Għajn Żnuber 56. Il-Minżel 57. Irdum id-Delli 58. — L-Iskoll ta' l-Agħsafar 59. Dahar il-Ħmar 60. Il-Qortin ta' Għajn Tuffieħa 61. Ras il-Waħx (Il-Ponta tal-Mejjiesa) 62. — L-Iskoll tal-Waħx (Ras il-Mewt) La. Ix-Xagħra tal-Majjiesa (ix-Xagħra tal-Qortin) 64. — Irdum Majjiesa (L-Irdum tal-Mejjiesa; il-Mejjiesa; jew L-Irdum) 65. Il-Minżel tal-Majjiesa 66. — in-Naħlija 67. Il-Wied tan-Naħlija 68. Ix-Xagħra ta' Għajn Tuffieħa (Il-Moxa ta' Għajn Tuffieħa) 69. Ix-Xagħra l-Ħamra 70. il-Ponta tal-Mixquqa (2: : Ir-Ramla tal-Mixquqa 72. — Għajn Mixquqa 73. Il-Wied ta' Għajn Tuffieħa 71/74. Il-Qala tal-Mixquqa It-Torri ta' Għajn Tuffieħa (It-Torri ta' Għajn Mixquqa) Il-Borġ ta' Għajn Tuffieħa la Il-Qala ta' Għajn Tuffieħa Ir-Ramla ta' Għajn Tuffieħa (Ir-Ramla tar-Rdum) 80. Ras il-Qarraba — il-Mellieħa Il-Madonna tal-Mellieħa 82. Il-Wied ta' Santa Marija (il-Wied tal-Mellieħa; Il-Wied tal-Madonna; jew il-Wied ta' Ruman) Ta' Snajjin — 84. Il-Fortizza tal-Mellieħa (il-Fortizza tas-Salib) 86. Ix-Xagħra tal-Mellieħa L-Għar tal-Madonna (L-Għar tal-Ilma) 8 il-Madonna tal-Għar 88. Ta' Skrajda L-Għajn tal-Mellieħa 90. L-Għarukaża (L-Għarkaża; Għar San Pawl; Id-Dar ta' San Pawl) Fuq San Pawl (Tat-Tramblett) 92. il-Qortin Ta' Masrija Ta' Peswella le Tal-Braġ (L-Ibraġ) 97. ix-Xagħra ta' Barra 98. Il-Qortin ta' Għajn Żejtuna Taz-Żoppa 100. Ta' Ċangulin Għajn Żejtuna 102. Il-Wied ta' Għajn Żejtuna Fuq il-Qigħan 104. Ir-Ramla ta' Għajn Żejtuna L-Għajn ta' Fuq 1 106. L-Għajn t'isfel L-Għonq. — L 108. Il-Ħabel it-Twil L-Għar tal-Bajjadan 1 110, il-Ħarq Ix-Xerrieqa 112. L-Għerien 113. L-Għar tat-Tramuntana 114. L-Imxaxa —— 115. Taħt l-Imxaxa 117. Il-Ġebliet 118. Tal-Ġrieden 123. it-Trunċiera (it-Trunċiera tal-Mellieħa) 122. ix-Xagħra tat-Tunnara 124. L-Għar tat-Trunċiera Ta' Gerbulin j Iċ-Ċagħajja ii Selmun u x-xtut tal-Ivant Taħt il-Palma 127. Il-Kopp l 128. L-Irdum tal-Griebeġ 129. Ras il-Griebeġ Il-Griebeġ 131. Ix-Xagħra tal-Kuruneli Xagħret Għekek jq. Ix-Xagħra tal-Gardillu J (134. Il-Latnija 136. Il-Bir tal-Latnija Ġebel Żnajbar 137. L-Imġiebaħ 1 Wied l-Imġiebaħ (il-Wied ta' l-Imġiebaħ) 139. Il-Ħewwiexa Il-Ħawlija 141. Tal-Mellieħi Ta' Kettu 143. L-Għerien ta' l-Imġiebaħ Ir-Ramla ta' l-Imġiebaħ Ir-Ramla ta' Għajn Ħadid Għajn Ħadid Ix-Xagħra ta' Għajn Ħadid (Ix-Xagħra tat-Torri) L-Irdum ta' Għajn Ħadid Iċ-Ċens ta' Għajn Ħadid It-Torri ta' Għajn Ħadid Iċ-Ċens tal-Merħla Il-Palazz ta' Selmun 155. 156. il-Bir tal-Ħnejja 157. It-Taqtigħat 158. Ta' Rumini 159. Il-Blata l-Bajda (il-Blata) 161. Is-Sikka tal-Blata 162. Bugazzin 163. Il-Ħerrieqa 165. Rdum il-Bies 166. it-Trunċiera L-Għar ta' Rdum il-Bies Il-Fortizza ta' Selmun (Il-Fortizza ta' Campbell) Ir-Razzett tal-Blata Is-Sarġ (Tas-Sarġ) Ġebel it-Tork Ras il-Miġnuna Tal-Miġnuna Ix-Xagħra tat-Trunċiera L-Għar ta' Bazzu L-Għar ta' Marozz L-Għar tal-Furbani L-Għar ta' San Pawl 180. It-Trunċiera tal-Mistra (It-Trunċiera) Il-Ħalq tal-Klieb 181. L-Għar ta' Ġebel it-Tork Il-Qala tal-Mistra (il-Mistra) Wied il-Mistra Il-Bajjàd Il-Ħbula l-Bojod Il-Bur (il-Bur tal-Ħarruba) L-Ulieġi —l 189. Il-Ġdida 190. ix-Xifer 191. L-Isqaq tal-Bajjad Ix-Xagħra ta' Selmun Wied Għarbiel Iċ-Ċens ta' Wied Għarbiel 196. il-Forn 195, L-Imgħalaq (Il-Magħlaq) —) 197. Ix-Xagħra tal-Qortin (Tal-Qortin) Ta' Rxaw (Ta' Rdum Irxaw, jew Ta' Għar Fekruna) Daħlet il-Fekruna (Dar il-Fekruna) Il-Ponta tal-Fekruna (Ras Irxaw) Għar Fekruna Għajn Fekruna Il-Mogħxa 207. Iċ-Ċens tal-Bir 208. ix-Xagħra tal-Bur tal-Ħarruba 209. Iċ-Ċens I 211. Il-Ġnien 212. Il-Ħabel ta' Demel 213. Ir-Ranċis IEĦ Id-Dukkiena 215. Il-Kalkara 216. Stoppin L- il-Gżejjer IET Il-Gżejjer (Il-Gżejjer ta' San Pawl; il-Gżejjer ta' Selmun; L- l 218. Iskoll ta' Selmun; Tal-Barba Marku) 219. San Pawl tal-Gżejjer Bejn il-Gżejjer 222. Ras il-Gżejjer Is-Silaat (Is-Sillat tal-Gżejjer) L-Għar tal-Gżejjer It-Toqba l-Ħamra ix-Xemxija, il-Pwales u l-Manikata Ir-Ramla tal-Pwales 231. il-Port ta' San Pawl (Il-Qala ta' San Pawl; Il-Qala ta' San Pawl il- Baħar) l— 232. it-Trunċiera x-Xemxija 233. It-Trunċiera d-Dellija 234. ix-Xemxija 235. 236, It-Telgħa tax-Xemxija 238. Ix-Xagħra ta' Żminka Ix-Xagħra tax-Xemxija 239. L-Għar ta' Berbaħ 240. ix-Xagħra ta' Żejżu Ix-Xagħra tal-Għansar (Tal-Għansar) 244. L-Imbordin Il-Wied ta' Manna 245. Id-Dar il-Bajda (Ix-Xagħra tad-Dar il-Bajda) Il-Wied ta' Għoxx il-Ħida Il-Wied ta' San Martin Għajn Ballut Ta' Ġannaru Ta' l-Imbordin (251 : il-Wilġa Ta' l-Arġentier (L-Arġentier) Tal-Qargħa (Ix-Xagħra tal-Qargħa) Il-Manikata L-Għar ta' Mezzjettu Ta' Tabuni Ħabel Ċillaq Il-Ħabel il-Kbir Il-Ħabel l-iswed 260. ir-Razzett tal-Qasam l 261. il-Bajjad 262. Il-Kamp ta' Għajn Tuffieħa 263. il-Qasam ta' Għajn Tuffieħa 264. il-Wilġa 265. It-Telgħa tal-Ħorob il-Miżieb u l-Wied tal-Kalkara Il-Miżieb (Miżieb ir-Riħ) Il-Wied tal-Kalkara Il-Għonq 271. Il-Wied ta' Għajn Żnuber 272. Fuq ix-Xatba 273. ir-Razzett tax-Xatba 275, Il-Mejjieli Il-Wied l-Abjad L-2717. Il-Wied ta' Sufa 279. Wied il-Miżieb Fuq il-Miżieb L-Għar tal-Miżieb 283. L-Għerien ta' Fuq ir-Raff Ix-Xifer tal-Miżieb 284. Ix-Xagħra tal-Ħawljia 285. il-Wied tax-Xemgħa (Il-Wied tal-Għansar) Tax-Xemgħa 287. il-Migduma Taħt il-Migduma Is-Sagħtrija 290. Iċ-Ċangar (291. Il-Mejjieli ta' l-Ibraġ 292. Tal-Ħanċ 293. Il-Ġnien tal-Kalkara 294. ir-Rixtellu it-toponomastika ta' taħt il-baħar 295. L-Iskolji 296. ix-Xifer ta' Barra Il-Qrolla (il-Qrolla tas-Sikka l-Bajda) 299. Ix-Xifer ta' Ġewwa 300. il-Banka Oħrajn (mhux identifikati sew) 301. Il-Ponta tal-Vas 305. il-Ponta ta' Għajn Tuffieħa Għar Nifus Għar Keteb Taħt il-Ħanin Ta' Kullatu Taħt il-Palazz 311. il-Wied ta' Psiepes 313. Wied il-Ħarrub