iltqajna ma'… I-Kifu fejn għamilt l-istudji tiegħek biex sirt Qassis7 Kelli sitt snin meta ommi daħħlitni fl-is- kola tal-Gvern, din kienet fejn id-dar tagħna. F'dak iż-żmien ftit kienu t-tfal li kienu jat- tendu l-iskola, billi ma kenitx obligatorja. Me- ta spiċċajt std. 5 xtaqt li nidħol is-Seminar- ju. Iżda dak iż-żmien is-Seminarju kien magħluq u ma kienx jeżisti ħlief is-Seminarju Maggiore u għalhekk mort il-kulleġġ S. Al- wiġi ta' B'Kara fil-Form I. Inti m'għandekx idea t-tbatijiet li batejt f'dik is-sena. Għaliex ma kien hawn xejn biex tmur B'Kara. Ta' kull filgħodu kont nitlaq bil-mixi u nirritorna fl-4.00 p.m. bil-mixi. Dan ukoll fil-ġranet tal- maltemp. Kont ngħaddi minn Ħaż-Żebbuġ għall-Wied u hekk nasal B'Kara. Għeluq is-sena tlabt 'l missieri biex idaħ- ħalni f'xi skola l-Belt, Għalkemm kien hemm kull filgħodu l-karrozzini u wara nofsinhar kont nasal bit-tram sa Ħaż-Żebbuġ. Għalhekk dħalt fis-St. Pauls School fil- Form II. Mort tajjeb hawnhekk, iżda ħafna drabi t-tram ma kienx jaħdem għax spiss kienu jagħmlu strajk u għalhekk kien ikolli niġi bil-mixi mill-Belt. Darba waħda kien strajk u allura kont ġej bil-mixi. Kien dalam sewwa x'ħin wasalt fejn it-telgħa qabel ma titla' s-Siżġiewi. It-triq kienet dejqa u kien hemm ħafna siġar tal-ħarrub. Jaqbżu fuqi erba' rġiel u qaluli biex nagħtihom li għandi. Jiena pront tajthom il-kotba u tlett soldi tat- tram. Iżda huma fehmu li għamlu pass ħażin, u għalhekk ħallewli ħollox u ħallewni nkomp- li tiela' bil-kwiet. Dakinhar iddeċidejt li ma nkornplix nistudja. Iżda ommi tant daret bija u tant kellha kliem sabiħ li komplejt nistud- ja. Emminni, ma nixtieqx ninsa, li filgħaxija malli kont ninżel mit-tram Ħaż-Żebbuġ, kont niltaqa' ma' xi ħmistax-il raġel mis-Siġġiewi li kienu jaħdmu t-Tarzna. Dawn kienu jiġu madwari, iqegħduni f'nofshom u malli noħor- ġu minn Ħaż-Żebbuġ kienu jgħiduli biex nibdielhom ir-Rużarju. F'għeluq it-tielet se- na s-Seminarju ż-żgħir infetaħ u għalhekk dħalt fit-Terza intern. Fis-sena 1925 tajt il- matrikola u għaddejt minn kollox. Imma, dak iż-żmien il-kors kien jibda kull tlett snin. Jiena kelli nistenna sentejn biex nibda l-kors universitarju. Għalhekk għamilt ħsieb li nagħ- ti l-eżami taċ-Civil, u bdejt nipprepara ruħi. Imma dak iż-żmien kien hawn il-kuġin tie- għi Malta, Patri Daniel Callus O.P. li kien professur l-Università u ħeġġiġni li mmur nis- tudja barra minn Malta biex ma nitlifx sen- tejn ma nagħmel xejn. Hawnhekk nara t-tju- bija ta' Alla miegħi, Patri Daniel ġie d-dar, u ħaġa tal-għaġeb missieri u ommi ħallewni nsiefer. U hekk fis-sena 1926 bdejt l-istudji tiegħi barra. Jiena ma kontx naf li trid tkel- lem lill-Arċisqof u trid il-permess tiegħu u għalhekk mort Ruma għand il-Patrijiet Dum- nikani biex isibuli post huma. Hemmhekk sibt Patri li ħadni f'post ta- freres fejn kienu jiltaqgħu xi 800 ġuvni. Mesa domt xi tmint ijiem deherli li ma kienx il- post addattat għalija. Għalhekk mort l-Università Gregorjana u tlabt lir-Rettur, Padre Gianfranceschi li jdaħħalni hemmhekk. Malli ra ċ-ċertifikat tal-matrikola, aċċettani. Din l-Università hi- ja ta' kobor immens u konna nistudjaw fiha niadwar 3,500 student u konna ta' 70 naz- zjon differenti. Din hija mmexxija mill-Patri- jiet Ġiżwiti. Issa bdejt infittex xi kulleġġ Ekkleżjasti- ku. L-ewwel ma mort kien il-Kulleġġ Ingliż. Ir-Rettur aċċettani, iżda x'ħin qalli s-somma li ridt inħallas fis-sena, somma enormi, ma stajtx naċċetta. Intant mort f'ħafna kulleġġi, ħafna minnhom aċċettawni iżda ma tajthomx kelma li mmur, Kienu għaddew xi ħmistax u ġurnata waħida nara deħlin il-Franċiżi, ele- ganti u fuq ruħhom u għamilt ħsieb li nid- ħol magħhom. Għalhekk staqsejt lil wieħed minnhom x'ħin inkun nista' nkellem lir-Ret- tur u dan qalli nhar ta' Ħadd fl-10.30 a.m. (Ikompli f'paġna 26) (Jaqbad ma' paġna 19) Għalhekk l-ewwel Ħadd mort il-Kulleġġ Franċiż fil-10.30 a.m. u tlabt lir-Rettur biex idaħħalni l-Kulleġġ Franċiż. X'ħin għedtlu għalfejn mort, irrispondieni li ma jistax ikun għaliex hemmhekk Franċiżi biss jaċċetta, Il-Kulleġġ kien hemm 205 u dawn kienu jibgħatuhom l-Isqfijiet tagħhom mill-aħjar studenti li kien ikollhom. Jiena, allura, għedtlu li kont rajthom deħlin l-Uni- versità u l-mod ġentili tagħhom saħħarni u għalhekk xtaqt nidħol magħhom. Ir-Rettur, meta għedtlu dan il-kliem qalli: 'idħol hawn illum stess. Mur ġib il-bagalji tiegħek u id- ħol magħna.' Kien ili xi xahar is-Seminarju Franċiż, aħ- na għas-siegħa ta' wara mofsinhar, wara l- pranzu, konna soltu nitilgħu fuq il-bejt (il- Franċiżi kienu jsejħulha l-Loggia) nippassiġ- ġaw, Din kienet kbira ħafna. Fis-siegħa u l- ħin, jitla' hemmhekk ir-Rettur flimkien ma' l-Arċisqof Mgr. Jien malajr ħallejt lil sħabi u mort inbus l-id ta' l-Arċ- isqof, Dan ħares lejja u bi kliem daqsxejn eċitat qalli 'Mr Vella, qatt ma ssoponejt li inti titlaq minn Malta… u tiġi tistudja hawnhekk mingħajr ma tgħidlil' Jiena dak il-ħin indunajt li kont għamilt żball, għax ma kontx għedt xejn lill-Arċisqof. Għalhekk bid- dmugħ f'għajnejja tlabtu jaħfirli għax kif ġew l-affarijiet lili ħasduni u l-Arċisqof bid-daħka qalli kompli hawn …. qis li tkun ta' ġieħ lil Maltal' Ta' kull sena meta kont nirrito:na Malta, kont infakkarhielu lil Mgr. Arċisqof. Hekk komplejt nistudja fl-Università Gre- gorjan u kont alloġġjat fil-Kulleġġ Franċiż. Nirringrazzja lis-Sinjur, il-Franċiż tgħallimtu tajjeb u f'għeluq xahar għamilt l-ewwel kon- ferenza bil-Franċiż. Ma nixtieqx inħalli barra wieħed mill-ak- tar avvenimenti koroh li ġrali hawnhekk. Konna fix-xahar ta' Ġunju, l-eżami ta' l- ewwel sena kont għadni nispiċċah. Wieħed Franċiż tampari Mr. De Guilhemier kien qiegħed jistennieni. Morna flimkien is-Semi- narju. X'ħin dħalna nsibu lir-Rettur qiegħed jippassiġġa fil-bitħa, (Malli rani ġie jgħaġ- ġel għal ħdejna u qalli, Mr. Vella għandi te- legramm għalik. Jiena lanqas flaħt mitkellem. Tahuli u nsib miktub 'VENITO PRESTO' bil-Malti 'EJJA MALAJR'. L-arloġġ kien jimmarka l-4.30 p.m. F'dak iż-żmien ma kienx hawn ajruplani, u l-ferrovija kienet tit- laq darba kuljum fil-5.00 p.m. Tistgħu tafis- bu kif bqajt issummat. Ma stajtx nitlaq ħlief l-għada. L-għada għat-3.00 p.m. tlaqt mis- Seminarju biex niġi Malta. Trid tara kemm (jiġifieri jumejn wara) f'nofsinhar kont qie- għed Catania. F'daqqa waħida tani li nibki u kwantità ta' dmugħ niżel ma' ħaddejja, tant li kelli mmur fid-W.C. biex ninsatar. Dak il- ħin miet missieri. Wasalna Malta l-għada fil- għodu. Ġew qassisin u ħbieb tiegħi jilqgħu- ni, X'ħin wasalt id-dar, ħareġ il-funeral billi missieri kien miet f'nofsinhar, fil-ġurnata ta' qabel. Għamilt il-kors tal-Filosofija u ħadt il- lawrja u wara erba' snin ħadt il-lawrja tat- Teoloġija. Kont biħisiebni nkompli nistudja u hekk ħadt il-baċellerat tad-Dritt Kanoniku. Iżda, meta miet missieri waqt li kont Ruma, ommi kienst marida ħafna. U għalhekk ġert Malta. O Sinjur Alla, kemm nirringrazzjak. Kemm kont tajjeb miegħil Kif nista' npatti għal tant tjubija tiegħekl Kemmeil sena ilek Qassis, u x'kien li ġiegħlek tagħmel dan il-pass Jiena ġejt ordnat saċerdot f'd-29 ta Sst- tembru, 1931. Kelli 23 sena. Jiġifieri ili 54 sena saċerdot. Minn meta kont żgħir kont inħoss ix-xewqa li ngħix għal Alla. Ma rridx li taħseb li ma kellix tentazzjonijiet kbar, li minn xi daqqiet ħawwduni, iżda bl-għajnuna ta' Alla u bl-interċessjoni tal-maħbuba Om- mna Marija Santissima irbaħthom. Ir-Rużar- ju dejjem għidtu bil-qalb u kwarta meditaz- zjoni għamiltha kuljum. Liema kien l-aktar mument sodisfaċenti fil-ħajja saċerdotali tiegħek u għaliex) L-akbar u l-aktar mument sodisfaċenti fil- (Ikompli f'paġna 44) IL-KWADRU TAT-TITULAR (Jaqbad minn paġna 43) Għax Preti għex fi żmien meta l-i bniedem kien jogħxa fl-illużjoni: dak li ma jeżistix għajr fil-moħħ u l-ħolm, il-bniedem kien jirnexxilu jagħtih dehra ta' realtà bit- tiżjin u l-pjaċir li kien jnessuh l-għan li għa- lih Alla ħalqu, u li hemm Ħaddieħor aktar setgħani minnu. Il-pittur irid ifihemna mela li kull ġid u setgħa ġejjin minn Alla: għalhekk Bażilju jidher iġorr il-buqar waqt li San Niko- la qiegħed jeħilsu mill-jasar. Ki:n żmien meta mhux is-sinjur biss, iżda l-fqir ukoll kienu jsibu l-għaxqa tagħhom f'il- lużjonijiet ta' dix-xorta. Infatti nkwadri bħal dan kienu milqugħin tajjeb ħafna minn kul- ħadd. In-nisrani. f'dawk is-snin kien iqis il- ħajja bħala ġlieda ma taqta' xejn kontra l- ' qawwa tal-ħażen, ġlieda li jeħtiġilna nagħmlu ħilitna tul ħajjitna kollha jekk irridu noħor- ġu rebbiħin. Mela l-poplu jibqa' jgħix fit- tbaħrid u fid-dlam jekk ma jħallix il-Knisja tmexxih hi lejn it-triq tal-fidwa. Li l-bniedem ikun 83 vidat minn xi setgħa oħra mhux biż- żejjed. Jekk niflu sewwa l-inkwadru naraw żewġ qaddejja suwed: immexxijin mill-awto- rità tal-Viżier dawn jibqgħu dejjem ilsiera ta' twemmin li ma jwassalhom imkien jew jiż- rilhom bħar-raġel bit-turbant li jidher fl-is- fond miexi għal rasu: mitluf donnu ma jafx fejn sejjer, iħalli l-ħajja tkaxkru. Għalhekk San Nikola, l-anġlu, Bażilju u l-ilsir nisrani l- ieħor qegħdin jirċievu d-dawl li jagħżilhom fil-parti ta' isfel ta' l-ingwadru huma mif- ruxin ma' kullimkien. Qiegħdin jiċċaqilqu fid-direzzjonijiet kollha: il-Viżier u l-misted- nin tiegħu, kif ukoll il-qaddej nisrani bil- kmiem imxammrin qiegħdin jew iċaqilqu rashom, b'idejhom miftuħin beraħ jew ixej- ru xi oġġetti li qiegħdin iżommu. Dan il- moviment igħib ftit ftit fl-isfond ta' l-ink- wadru. Iżda fuq kollox Preti qagħad attent li josserva l-ordinament ġerarkiku: fin-nofs qiegħed lill-Viżier li hu l-persunaġġ l-aktar importanti fil-parti ta' isfel. Wieħed wieħed l-oħrajn jimlew simmetrikament l-irkejjen kollha tat-tila sa ma jtellgħuk bil-ħarsa tis- għek sal-figura ġganteska ta' San Nikola. Fir-rokna n-naħa tax-xellug l-ilsir nisrani jibbilanċja bil-mossi tiegħu dawk ta' l-anġlu. Infatti t-tnejn wiċċhom imdawwal, filwaqt li jdejhom huma fuq linji paralleli, tal-wieħed lejn ta' l-ieħor; it-tnejn qiegħdin iżommu gabarre', it-tnejn b'dirgħajhom għera, wieħed għax bil-kmiem imxammrin, u l-anġlu għax idejh mgħollijin 'il fuq. B'hekk Preti jagħti xejra aktar drammatika lid-dehra ta' San Ni- kola fost il-misilmin fil-waqt li jgħolli wkoll il-kobor tal-miraklu. Għalkemm il-barrani li jżur gżiritna aktarx li mill-pittura kollha ta' Preti ma jitgħaxxaqx għajr bis-saqaf ta' San Ġwann, b'danakollu s-Siġġiewi jista' jiftaħar li għandu wieħed mill-kapu'avuri tal-wirt artistiku ta' pajjiżna. (Ikompli minn paġna 26) ħajja saċerdotali tiegħi kien dak inhar li ġejt ordnat Saċerdot, waqt li kont qiegħed nirre- peti ma' l-Eċċ. Tiegħu Mgr. Arċisqof, il-kel- miet tal-KONSAGRAZZJONI. Dak il-ħin ħassejt li l-Omnipotenza ta' Alla tat is-setgħa kbira tagħha lil ilsieni biex jiġġedded il-misteru ta' l-Inkarnazzjoni: (Ikompli f'ħarġa oħra) (ikompli mill-ħarġa ta' Ġunju 1985) Nafu li bejnek u 'bejn l-Azzjoni Kat- tolika hemm ċerta rabta. X'tista' tgħidilna/ Kienet l-ewwel sena tas-Saċerdozju tie- għi — jiġifieri nhar il-festa tar-Rużarju tas- sena 1932 — meta wara l-purċissjoni jiena u sejjer id-dar, waqaft ftit fuq iz-zuntier u il- tqajt mas-Sur Karm Vella (RIP) u ħajjarni li nibdew l-Azzjoni Kattolika. Dak iż-żmien ma kienx hawn ħlief xi erba' Ċirkoli mqass- min ma' Malta. Għoġbitni ħafna l-idea. Jiena kelli xi ħmistax il-tifel ngħallimhom il-kant tal-Knisja għal waqt l-Ora Santa. Għalhekk tlabt il-W. Rev. Kappillan li jippermettilna nużaw il-lok tal-Knisja li dak iż-żmien kien post imħarbat u li fih kienu iqedu xi armar Niftakar l-ewwel ma tani kienet il-- kamra t'isfel u l-kamra ta' mat-taraġ. Għa- milt sejħa lil Ġuvintur biex jingħaqdu mie- għi. Bħala President ġie magħżul is-Sur Karm Vella. Wara tana s-sala għall-kon- ferenzi. Kont ngħamlilhom tliet konferenzi fil-Ġimgħa (jiġifieri, it-Tnejn, l-Erbgħa u l- Ġimgħa- fis-7.30 p.m. It-tfal kont nagħmil- hom duttrina kuljum fis-6.00 p.m. Nhar ta' Ħadd kont noħodhom passiġġata miegħi. Nhar ta' xogħol lit-tfal kont nagħmlilhom il-Quddiesa kuljum għand is-Sorijiet. Ġu- vintur inġabru 80, u għalhekk anke rġiel bdejt indaħħal. Sadanittant bdejna nir- ranġaw isfel. L-ewwel ma għamilna rranġaj- na bil-madum l-entrata, imbagħad irranġaj- na l-kamra tal-bir u l-bitħa. Sadanittant bdiet il-gwerra (1939) il-post ħaduh għar-rifuġjati. Aħna bqajna niltaqgħu fl-Oratorju. Kelli ħafna mill-aspiranti li ħallew kollox u saru patrijiet. Insemmi fost dawn Patri Pawl Aquilina S.J., Patri Ġużeppi Schembri S.J., Patri Paskal. Delia O.F.M.Cap., eċċ. Għal ħabta tal-1952 iċ-Ċirkolu kien fih għaxqa. Iżda mbagħad bnew is-sala — jien għajjejt — u ħallejt iċ-Ċirkolu. Kemm u kif kien. il-kontribut lette- rarju tiegħek għat-tagħlim tal-Katekiżmu7 Fl-1951 stampajt 'IL-KREDU'. Dan il- ktieb swieli ħafna xogħol, għaliex: ma kull risposta hemm il-pass ta' l-Iskrittura li tip- prova dak li qiegħed tgħid. Fit-28 t'April 1954 stampajt 'IL-KATE- KIŻMU' għat-tfal. Dan il-ktieb fih 30 lezz- joni — fih stampi f'kull lezzjoni u fih mis- toqsijiet speċjali biex it-tfal jifhmu tajjeb dak li qiegħed tgħallimhom. Dan huwa maħ- sub għat-tfal li jkunu telgħu Std. I (illum CI III) jiġifieri jkun jafu jaqraw xi ftit. Hawnhekk kelli nieqaf għax tani attakk tal-Pressjoni għolja. Kont gravi ħafna. Wara ġrali li l- memorja spiċċatli u ma kontx kapaċi nikteb iżjed. F'din is-sena Nternazzjonali taż- Żgħażagħ, x'inhu l-Appell tiegħek għalina ż- żgħażagħ) (i) il-virtà l-iżjed li tispikka fiż-żgħożija hija l-IMĦABBA. Għalhekk ngħidilkom li għandkom tħobbu lil kulħadd u aħfru dej- jem mill-qalb. Iżda għandna noqogħdu at- tenti li aħna m'għandniex nużaw l-istess im- ħabba għal kulħadd. Hawn ħafna li jixtiqul- kom id-deni, li jixtiequ jużaw l-imħabba tagħkom biex jagħmlukom ilsira. Għand- kom tagħmlu attenzjoni kbira għalihom. Għalhekk attenti dejjem għal purezza ta' qalbkom .. . min igħid kliem diżonest, min juża kunfidenza żejda magħkom . . .aħar- buh u tagħmluhiex miegħu, għalkemm intom tibdew tħobbuh. (ii) fittxu li jkollkom konfessur wieħed li miegħu tafdaw qalbkom . . . kull tmien t'ijiem fittxu li tkellmuh, afdaw miegħu s- sigrieti ta' qalbkom. Dan ifittex li jgħinkom żgur. (iii) almenu fittxu li tqerru kull tmien t'ijiem u titqarbnu wkoll kull tmien t'ijiem. (iv) aħarbu s-suppervja… . din jekk ma toqogħdux attenti taħkimkom .. . u tirren- dikom ilsira tagħha. ke jin