'IR-RUĦ FIL-KELMA'T STUDJU TA' ta' ĠUŻE' GALEA OLIVER FRIGGIERI AN hu studju profond u motivat dwar ir-ruħ, il-qalb u l-bixra tal-let- teratura kif jitnisslu mill-persunalità tal-kittieba. Fid-daħla għall- ktieb Oliver Friggieri jfisser il-fehma tiegħu dwar il-kriterji li għand- hom iwasslu għal kritika ġusta u meqjusa li tagħti ħjiel mhux biss tal- valuri artistiċi, iżda wkoll tas-sentimenti spiritwali ta' l-arisit, anzi l- element spiritwali għandu jieħu l-ewwel post għax ''l-għana sp'ritwali jittraxxendi l-forum u s-seħer tal-materja'. Iżda l-ispiritwalità weħidha mhix biżżejjed biex toħloq ġmiel u sedqa letterarja. Il-kittieb, biex jirnexxi, jeħtieġlu jġarrab u jistħarreġ dak kollu li taf trodd il-ħajja għax l-esperjenza tnebbħu kif ifisser ix- xenqat u t-tqanqil li jaħkmu fuq in-nisel uman. Fi ftit kliem, biex wieħed ikun jista' jagħmel apprezzament serju tal-ħajja, jeħtieġ ikollu esperjenza tagħha. Il-letteratura, bħal ġeneri artistiċi oħra, fiha nnifisha aktarx hi s- sublimazzjoni ta' l-esperjenza. Mingħajr esperjenza, il-k ttieb jista' jfas- sal qari sabiħ iżda mhux xogħlijiet letterarji li iqanqlu l-qalb u jixegħlu l-moħħ. ' L-awtur intebaħ sewwa bil-problema li jilteqa' magħha l-kritiku sinċier u għaraf ifisser tajjeb il-fili li għandu jiġbed biex isolvih: il- kritiku jsib ruħu quddiem tliei entitajiet: dik ta' kittieb, dik tal-pub- bliku li jaqra u dik tiegħu nnifsu, u biex ikun ġust, irid ilaqqa' l-motivi ta' dawn it-tlieta billi jara l-persunalitajiet tagħhom kif jikkombinaw u jikkonċertaw bejniethom. il-fehma tiegħu għandha tkun li jara jekk minn dak il-kunċert trinomju toħroġx armonija jew le. Id-daħla ta' Oliver Friggieri fiha nnifisha tħaddan teżi maħsuba bid-dehen u m'rquma bil-għaqal; biċċa xogħol li weħidha biss tisfa bħala kontribuzzjoni mill-aktar importanti li qatt inkitbu f'ilsienna. L- awtur jagħfas fuq l-astratt u r-riflessiv, imma b'daqshekk ma jwarrabx l-element loġ'ku għax din id-daħla ma hix m'ktuba għall-qarrej ordin- arju, iżda għall-qarrej intellettwali li jixtieq jeżerċita l-intelliġenza u ma jbarrix l-argumenti u l-ispekulazzionijiet. Wara d-daħla, Friggieri jgħaddi għall-kritika ta' wħud mill-poeti u prożaturi u jibda mill-poeta nazzjonali, Dun Karm għadu ma sabx il- 88 IL-MALTI prospettiva li tistħoqqlu fil-kumpless tal-lirika Maltija. Sa ftit żmien iln l-poeżija Maltija kienet taħt l-influss ta' eżuberanza mqanqla minn tradizzjonal żmu u nazzjonaliżmu, F'dawn l-aħħar snin biss rajna l- ħsieb u l-espressjoni imilu lejn naħiet mifrudin minn xulxin, maqtugħin. mill-bixriet qodma u jwasslu għall-kunċetti moderni, L-awtur f'Dun Karm jilmaħ rażna fl-istint, kif ukoll fl-espressjoni, u r-rażna hi tant qawwija li kultant tinħass bħala limitazzjoni fl-iżlanċ liriku. Madankollu Dun Karm kellu x-xorti li ifiġġ fix-xefaq letterarju fil-ħin u l-waqt meta rajna d-dawl ta' jum il-ħelsien u meta kien hemm bżonn li xi ħadd jipprietka l-avvent mistenni u jxandru b'kelma safja, mirquma, Maltija li sservi bħala rahan ta' fidwa. Dun Karm kien il-leħen mixgħul bil-ħrara, imma l-awtur jagħmel analiżi fina ħafna tal-konflitti ġewwiena li semmgħu dak il-leħen. Hawn iqumu d-diffikultajiet li wieħed jitlaqa' magħhom meta jistħar- reġ l-'ego' dunkarmjan, jew il-kumpless fiżiku, spiritwali, filosofiku, reliġjuż li kien jissatura l-persunalità tal-poeta qassis, Dawn it-tensjonijiet xi drabi konfliġġenti ma setgħux ma jħallux l-effett tagħhom fil-kitba ta' Dun Karm, u minn hawn ġejiin l-opinjoni- jiet diversi li nħolqu dwaru. L-awtur jagħmel kritika raġunata u penet- ranti ħafna dwar ħafna mill-aspetti ta' kritika li nkitbet fuqu, F'Ninu Cremona ma nitfixklux fil-taħbil introvert għax hu kien dak li l-Ingliżi jsejħu ''good mixer'. Hu qatt ma nfatam mis-seħer folk- loristiku, tradizzjonali u leġġendarju. Dan jidher, kif ifisser Friggieri, fl-essavs, fin-novelli u fid-dramm, Iżda Cremona jistħoqqlu tifħira għall-manjera li biha fisser x'inhi l-essenza tal-Malti u ġered darba għal dejjem il-preġudizzju tal-Malti Safi. Briffa, 'l-aktar poeta suġġestiv u introvert tal-letteratura Maltija'', għex u kiteb taħt l-influwenza ta' emozzjoni mistika li xxenxlet ma' ġrajjet ħajtu. Is-sentiment mistiku ħafna drabi jesprimi ruħu f'mumenti ta' niket jew ta nostalġija, u l-awtur jagħmel analiżi fina u komparata ta' l-ewwel poeżija u ta' l-aħħar waħda biex juri u jipprova s-sentimenti emotivi u t-tensjonijiet 'li baqgħu jħeddu lill-poeta sa l-aħħar. ' F'kuntrast insibu lil Ġorġ Zammit poeta mqanqal mir-romanti- ċiżmu. L-awtur jidhirlu li l-lirika ta' Zammit hi ispirata mill-ħolqien hu kif inhu, u hi ħielsa mill-aljenazzijoni ta' preokkupazzjonijiet spe- kulativi. Għalih il-qofol hi l-ħolqa eterna li torbot id-dinja barranija jew in-natura, mad-dinja ġewwenija jew spiritwali. Friggieri jinqeda bir-rumanz ''Taħt Tliet Saltniet' biex jislet ap- IR-RUH FIL-KELMA 89 prezzament fuq Ġużċ Aquilina. Skond l-awtur, Aquilina hu mqanqal minn motiv ta riforrna, mhux riforma distruttiva iżda oħra msejsa fuq it-tagħlim tal-Vanġelu. L-awtur ifisser kif 'ir-riforma ta' Aquilna hi mibnija fuq bdil tal-fehmiet u mhux fuq il-vjolenza u l-aggressjoni li jbellgħu l-bidla mingħair ma jibnu kollox fuq bidla spiritwali'' u hawn wieħed jintebaħ b'ċerta affinità bejn il-prinċipji ta' Aquilina ma' dawk li sostna dejjem Gandhi, il-mexxej Indjan. Din is-sejħa umanitarja ta' Aquilina ma tihstemax biss fir- rumanz li kkummenta dwaru l-awtur, iżda f'dan il-ktieb tidher aktar fiċ-ċar, u forsi wkoll aktar attraenti billi hi mżewqa bir-'rifuġju fl-im- għoddi storiku'. Dwar Anton Buttigieg l-awtur jikteb: ''In-natura hi l-fidi ta' But- tigieg' u jsaħħaħ il-fehma tiegħu billi jagħmel riflessjonijiet dwar il- persunalità, l-esperjenza u l-eżistenza tal-poeta. In-natura tant għandha ġibda sħiħa fuq il-poeta li għamlitu biċċa minnha hekk li hu jħoss ruħu bħala sehem organiku f'dak il-kumpless tal-għaġeb li hi n- natura, difatti fil-versi tiegħu wieħed jistħajjel il-bixra ta' ħlewwa ser- afika Franġiskana. Il-volum fih ukoll studji oħrain dwar Francis Ebejer u awturi oħra ta' żmienna bħal Frans Sammut u Oreste Calleja, Il-kelma hi don sabiħ li jagħni lill-bniedem u jagħżlu mill-anni- mali. Il-kelma hi l-espressjoni tad-dehen, l-aqwa u l-ogħla fàkultà tal- bniedem. Saru ħafna studji fuq il-kelma miktuba, minn ikkonsidra l- ġmiel tagħha, min il-qawwa, min is-seħer, Oliver Friggieri f'dan il- ktieb tiegħu jistħarreġ ir-ruħ li tinsab fil-kelma miktuba bil-Malti u skopra mhux biss sedqa, sebħ u seħer imma wkoll għerf, ġenju u talent. Oliver Friggieri mhux l-awtur li jixxiegħel fis-superfiċjalità u jin- tilef wara x-xejn, imma huwa l-istudjuż li jistħarreġ id-dimensjonijiet tas-suġġett u jifli b'mod loġiku l-kunċett ewlieni tal-kwistjoni li taqa' fi hsiebu. Hu ma jissodisfax ruħu bil-qisien materjali, imma jinsisti li jsib il-valuri spiritwali jew jagħraf l-ispekulazzjoniiiet filosofiċi li ma jonqsu qatt fix-xogħlijiet ta' siwi letterarju. Minn dan il-ktieb (Klabb Kotba Maltin) wieħed jara kemm hija vasta l-kapaċità intellettwali ta' Oliver Friggieri, imma fuq kollox wieħed jinduna li huwa jaf jinqeda b'dik il-kapaċità biex jagħti ħjiel mhux biss ta' l-immaġini iżda wkoll tar-ruħ u tal-qalb fix-xogħlijiet letterarji li hu jindaħal biex jagħmel il-kritika tagħhom,