'Ieħen is-sewwa — 22 ta' Diċembru, 1973 B SBGBEBBOBOBBBEBBBBOTBOTBOTTTTTOOTTEETTEEĊESTBETTEBBTBT IL-KNISJA TA' , Mium deħerli ii bħala artiklu tas-soltu nigħtikom id-diskors di għamit San Ġwann nhar. il-Ħamis fl-okkażjoni ta' għeluq l-400 s:na mit-tqegħid ta' l-ewwel ġebla ta' din il- Knisja storika, monumentali u artistika. Żm'en jer kien tkellem. fuqha f'artikoli sbieħ u studjati Mons. Kan. Teżorier Pawlu Butigieg. Fl-artikolu tiegħi ssibu ħwejjeġ ii ġa qal hu — għax dak li ġara ma tistax tgħidl li ma ġarzx — iżda xi ħaġa ġdida ssibu wkoll. Malli, fl-1530, - — waslu 'Malta, il-Kavallieri Ospita- lieri ta' San Gwarin waqqfu r-residenza .' tagħhom: fil- Birgu, il-Belt Ewlenija ħdejn il-baħar, :u' bdew: jużaw il- 'Knisja 'ta'. San: Lawrenz ibħala Knisja' Kenventwali tagħhom. . Ti FEASBD ddeċidew. ktini: tivament 1: jgħammru' għal : dejjem . f'Malta. ' Għalhekk bdew jaħsbu .biex- jibnu hemmhekk, flimkien ma Pa: lazzi cħ'a,- il-Knisja :. tagħ- horn u jiddedikawha lill-Pat- run tal-Ordni. . Kavallieri u kbarat maltin, fosthom l- Isqof Mons. Duminku Cu- belles, off'ew flus għal dak il-għan: iżda,. meta wara: l-Assed- ju l-Kbir. tal-1565, il-GM. La Vallette u. l-Kunsill: tiegħu qatgħuha l jibnu. belt-ġdida fuq. l-għolja Xeberras, dak il- p'cgett iġġenneb, biex. il- knisja konventwali tinbena fiha. LA VALLETTE… RA BISS IL-BIDU irbini tal-Belt. inbeda taħt l-imsemmi Granmastru, li għalih kellha tissemma ''La Vallette', li kellu x-xorti ; biss li jara dak il-bidu. Fl-20 ta' Novembru 1569, il-Ka- pitlu tas-Sittax, taħt. il- Grammastru, . Pietru del Montr, iddekretaw li knis- ja konventwali, dedikata ll San Ġwann, tinbena, kif xie'aq, fil-Belt. Hdejha kellu jitħalla ' spazju kb'r biżżejied biex tinbena fuqu d-dar tal-Gran Pirjol bi kmamar għall-Kappillani tal-Ordni magħha, u tin- żamm parti minnu għal zun- tier spazjuż magħluq. F-- 1571, l-Ordni telaq mill-Bir- gu U waqqaf is-Sede fil- Belt il-Ġdida. tal-Grammas- laħaq floku Cas- siere, gwerrier qalbieni li salva l-istandard tal-Ordni fil-ħbit ta' Zara tal-1552, bniedem: dixxiplinat u. sever ftit iżżejjed, imlaħħaq Ma- rixxal tal-Lingwa: ta' Alvern- ja. magħruf għall-ħila tiegħu fil-Kunvent u fil-Qrati ta' l- Ewropa. AKTAR ĊENTRALI Malli. ħa f'idejh ir-riedni tal-Ordni. ' ssokta bil-ħeġġa l-bini. tal-Belt. il-Gdida.. Kiteb fuqu storiku Biartolomeo Dai Pozzo: ''Qalb. il-ħsejjes tal-armi torok u t-tilwim: fil- Kunvent, imkebbes bi ħrara reliġjuża u b'tieba, beda l- bini tal-Knisja. Konventwali Ewienija fl-15737. Kien inqata' għall-ewwel ii l-knisja tinbena ma ġenb l-Isptar. tal-Ordni, ħdejn iżda inħaseb Għalhekk, wara li-dak il-post, f'tarf il- 'Belt,-kien irmġenneb wisq u li d-daqq tal-qniepen kien ser, jiddisturba lill-morda ingħa- żel post aktar ċentrali u: iż- jed fil-għoli. L-art magħżula . kienet. ġa: ngħatat lil-Anġe- lus u: Manol;-Metaxi, Pa- passi: tal-Kommunita Griega li ġiet mal-Kavallieri minn Rodi. L-Ordni tahom minn flokha biċċa art oħra. Il-Knisja ġiet disinjata fuq dik ta' Rodi mill-Arkitett u Nġirier— talOrdni, il-magħ- ruf. Jingħad li fl-ewwel proġett tiegħu l-knisja kellha tkun akbar milli hi: il-korsija kell- ha tasal sad-dahar tal-kor u minn hemm. il-ġewwa kellu jinfirex ilspresbiterju: bil-Kor imgħaqqad b'kuritur mal-Pa- lazz iMagistrali. Minħabba f'diffikultajiet tekniċi, dak il-proġett i-iżjed ''grandjuż kellu jintelaq u wieħed jik- kuntenta bil-qies li għandna ilum. Skrizzjoni fuq, il-bieb il-kbir tgħid li l-ewwel ġebla tqegħdet fl-1 ta' Novembru 1573 u: l-bini ntemm. fit-22 ta' Gunju 1577. Ma sibt eb- da deskrizzjoni tat- tqegħid tal-ewwel ġebla. TGĦADDI F'IDEJN IL-KLERU MALTI . Mgħallem minn dakl. li ġara qabel, meta l-Kavallie- ri tkeċċew l-ewwel minn imbagħad: minn. Rodi imbeżżgħa li dan seta' jiġri wkoll għal darb'oħra u jitkeċċew ukoll minn Malta, La (Cassiere għamel. test- ment. fit-23 ta' Novembru 1577 fl-atti tan-Nutar Mat- tew Briffa u fih niżżel li f' każ li l-Ordni,- fil-ġejjieni, kellu jħalli Malta, il-Knisja Konventwali ta' San Gwann keilha tgħaddi f'idejn il-Kle- ru ta' Malta biex juffiċċ- jawha huma. Fil-ħerqa tiegħu li jara l- knisja, biex ngħidulha hekk, j'tiegħu' kkonsagrata, il- G'tammastru mija kelluxi sa- bar jistenna n-nomina: ta' Mons. Gargallo, li kien ġa ġie preżentat għall-Vesko- il-Kon-Katidral minn ġewwa waqt funzjoni vat ta' Malta flok il-mejjet Mons. Martinu Rovas. .seb għalhekk B'evi Appos- toliku' Ii: ta' s-setgħa. lill Mons. Ludovikul de Torres, Arċisqof ta' Monreale, biex jagħmel il-konsag'azzjoni. Fl-20 ta' Frar 1578 il-Knisja ta' San Gwann f'Malta ġiet ikkonsagrata bħa'a il-Knisja Ewlenija Konventwali u Parrokkjali tal-Ordni. kollu Gerosolmitan bi privileġġi veskovili; immedjatament soġġetta għas-Santa Sede. Bil-kunsens tal-Kapitlu, fl- 20 ta' Diċembru 1578, l-is- tess Grammastru ddeċieda li iiddota wkoll lil dik il- knisja b'ġidu, biex jistgħu fiha jsiru l-funzjonijiet kull jum. matul is-sena. Għal dan il-għan huwa ħalla xi għe- lieqi u ġid ieħor li wiret minn Luka Xara, Dekan tal- Katidral, u dak .li kiseb mill-konfiska ta' nofs il-ġid tal-eretku Mattew Falzon Għal 220 sena Grammas- tri u. Kavallieri, b'pika qad- disa, għanew mill-aħjar li setgħu din il-Knisja b'fi- ded u dehebijiet u żejnuha b'xogħolijiet tal-aħjar skul- turi taż-żmien bħal Maz- zuoli, Soldani Benzi, Pra- dier, Gagini, u tal-aħjar pit- turi, bħal Preti, Caravaggio, Faviav Brescianone, Penni, b'attal l-aktar prezzjuż, don tal- Granmastru Gregorju Carafa u b'sett arazzi, maħ- dumin fit-Tapezzerija Bel- ġjana ta' De Vos, don tal- GM Ramon Verellos. Meta Napujjun, fit-tnax ta' Gunju 1798, ħa l-ħakma ta' Malta minn taħt idejn il- Kavallieri, f'wieħed mill-ew- wel atti tiegħu, li ħareġ l- għada, huwa qiegħed il- Knisja Konventwali ta' San Gwann għad — dispożizzjoni ta'-Isqof biex isservi ta' Konkatedral. L-oriġinal ta' reliġjuża. dak il-att iffirmat minnu stess jinsab il-Arkivju tas- Seg'eterija Arċiveskovili. Tiitt: ijiemrwara, il-General ordna. li mill-20 kanonku tal- Kattidral, 15 kellhom iservu fil-Knisja ta' San Gwann u l-5 l-oħra fil-Katidral. L-irfegħ ta' Knisja għal dinjita' mill-Awtorita Civili biss, hija att antikanoniku u invalidu, għalhekk għat-talba tal-Isqof Labini, Mons Ml:- chele di Pietro, Delegat Ap: postoliku f'Ruma, għannom tal-Papa Piju VI li kien miż- mum. priġunier tal-Franċiżi f'Valenzja, irratifika dak l- att u għolla kanonikament dik il-knisja, provviżorja: ment, għall-Knisja Konka- tid'ali ta' San Gwann u San Pawl. Fis-27 ta' Jannar 1816, il- Papa Piju VII għolla l-Knisja ġa Konventwali tal-Ordni Gerosolmitan għad — dinjita' ta' Knisja Konkattedrali 'ad benepiacitum S. Sedis' bl- unuri u il-prerogattivi kollha ta' katidral. IL-KNISJA MISRUQA Napuljun, filwaqt li ta l- knisja ta' S. Gwann lill-Is- ħatfilha d-deheb u l- fided u ħalla biss dak li kien jintuża ta' kuljum u ħa wkoll taħt idejh ir-renti tal- fundazzjonijiet u — tal-bini ta' dik il-knisja, kollox a fa- vur tar-Republika Franċiża, Meta, fit-3 ta' Settembru 1800, il-Franċiżi tkeċċew Minn Malta, u daħlu 'flok- hom Hngliżi l-Isqof Labini (ikompli fil-paġna 22) leħen is-sewwa'' ON SOILLĊSLSSSSSSS — 22 ta' Diċembru, 1973 IL-KNISJA TA' SAN GWANN ; (Jaqbad mill-paġna 5) ħaseb li kien wasal iż-żmien b'ex dik: il-knisja bid-do- tazzjoni kollha tagħha taqa' f'idejn id-Djoċesi. iżda l- Amministratui Civili, kif ordnaihom: Sir: Alexander Ball, żammew f'idejhom. il- bini u l-fondazzjonijiet koll- ha tal-Knisja, għar-raġuni li l-Kuruna Ngiiża rriservat il- jeddijiet kollha li kien igaw- di l-Grammmastru f'Malta 'bħala Sovran. M swewx quddiemu l-ar: gumenti tal-Isqof: (1) li dik il-Knisja kienet tappar- tjeni lill-Grammastru bħala Kap ta' Ordni Reliġjuż; (2) li, wara ttluq tal-Ordni s- Santa Sede ħatret ukoll lill- isaof Delegat Appostoliku għall-knejjes ta' Ordni Ge- rosolmitan fid-djoċesi; (3) u li l-Fundatur tal-Knisja ried. li, fil-każ tattluq tal- Ordni minn Malita, il-knisja taqa' f'idejn il-kleru Malti. Fl-1812, waslet hawn Malta Kummisjoni Rjali biex , tistħarreġ dwar il-qagħda tal-Gżira. L-Isqof Mattei qi'e- għed quddiemha l-kwestjo- ni ta' San Gwann; iżda l- Kummissjoni kitbet li r-ren- ti u d-dotazzjonijiet ta' San Gwann huma kbar ħafna u l-Kuruna Ingliża ma kellhiex iċċedihom. ds'seha ta' wa: ra, il-Gvern Ingliż: ordna lill- Gvernatur ': Maitland :'biex jiċħad: kategorikament il-jed- dijiet tal-Isqof fuq dawk rir- renti u dotazzjonijiet. ħassew Il-Gvern iingliż u, warajh, il-Gvern IMa.ti baqgħu: jam- 'ministraw favur tagħhom Il-. ġid tal-Knisja ta' San, Gwann u jaħsbu fl-istess ħin għalil- manutensjoni tal-bini. u għall-provvista ta' ħwejjeġ meħtieġa għall-lokal u, bar- ra minn f'xi każ rari, dejjern l-obbligu morali li jirrispettaw ir-rieda tal-Isqot u tal-Kapitlu Katedrali f'dak li jsir jew ma jsirx sija fil- knisja. kif ukoll madwarha Filwadt li, kif jidher, la l-Is- qof u lanqas il-Gvern ma ċedew. il-jedd tal-proprjeta tal-knisja, huma sabu mezz ta' 'elazzjoni tajba bejniet- hom. Nittamaw li dan ill- ftehim ma jiġi qatt nieqes. X'ĠARA U X'SAR F'SAN ĠWANN X'rat u x'semgħet din il- Knisja ta' San Gwann2. Fi- ha ntgħażlu l-Granmastri ta--Ordni u ġew ikkonsagra: ti Isqfijiet. Kavatlieri bid- daqqa tav-xabla fuq spalt- hom ġew maħtura bi stqar- rija difensuri tal-Fidi Nisra- nija. U lsqfijiet b'idejhom mifruxa nizzlu fuq żgħa- żagħ l-Ispirtu s-Santu u bagħatuhom ixandru l-Bxa- ra t-Tajba. Hawn inġabru fil- hemmi u fil-mard, til-għaks u' fil-ħbit, missirijietna ħa jitolbu ħniena '1 Alla u l- għajnuna tal- Madonna. 'Minn hawn ħarġu proċess- jonijiet solenni u hawn daħ- lu pellegrinaġġi kbar u de- voti. Hawnhekki infetħu Kong'essi Kattofiċ/j Nazzjo- nali u Internazzjonali u saru ċelebrazzjonijiet Centinarji g'andjużi. Hawnhekk għad- na niltaqgħu ħa nroddu ħajr lil Alla għarrebħiet u s-suċ- ċessi tagħna, u ħa niftakru f'dawk li mietu għalina. Din hi fil-qasir. l-istorja tal-Knisja Konventwali tal- Ordni glorjuż Gerosolmitan, ilum Knisja Konkatedrali ta' Malta, il-ġisem fejn l-ak- tar jinħass iit-ttaħbit tal-qalb nisranija ta' Malta.