Poeżija ta' Monsinjur Mikiel Barbara lill-Arċisqof Pietru Pace Kitba tal-Prof. Bħalma għedt drabi oħra f'sommarji simili fl-aħħar snin, is-sabiħ tar-riċerka huwa meta tkun qed tfittex dwar suġġett u tispiċċa tiltaqa' ma' tarf ieħor interessanti. Sejbiet bħal dawn jikkumpensaw bil-bosta lil dawk li jfittxu bil-qalb fl-istorja passata. Hekk ġrali jien meta ltqajt ma' din il-poeżija miktuba minn Mons. Mikiel Barbara. It-tifħir li ssib għal dal-predikatur Koppi fil-ġurnali ta' żmienu mhuwiex ftit, iżda sfortunatament, qatt ma kont iltqajt ma' xi kitba tiegħu li tissosstanzja l-kummenti sbieħ li nkitbu dwaru. Iżda fl-aħħar iltqajna ma' xi ħaġa wkoll, u ovvjament ħsibt li naqsamha magħkom f'din il-ħarġa. Peress li l-poeżija hija miktuba bil-Latin, dlonk ikkuntattjajt lill-Prof. Horatio C. R. Vella biex jagħmel traduzzjoni għal-lingwa Maltija. Il-Prof. Vella kien tant ġentili li minbarra t-traduzzjoni, kiteb artiklu sħiħ dwar dak li ried iwassal il-Poeta Barbara. Jiena ċert li bħali ser issibuha interessanti ferm, 'il bogħod minn sempliċi poeżija. i; el ieteġool l-Abate Si iae3/ A / 3) ji l-għ FESTA SAN ĠUŻEPP HAL KIRKOP 2013 Ħamsa u għoxrin sena ħarbu, Missier għażiż, tul iż-żmien li mitra sagra għattiet xagħrek. 'Ġa isem magħruf jinġarr fid-dinja bis-suċċessi (tiegħek), 'ġa fama glorjuża qed ittir fuq is-smewwiet. Imma min jista' jgħanni għemilek b'poeżija li tagħmill(ek) ġieħ, O mexxej u unur sħiħ tal-poplu Malti2 O, illum ma nistax insemmi biżżejjed l-opri kollha (tiegħek); kont inkun irrid ngħaddi tant (xogħlijiet) b'versi ritmiċi ħelwinl Għalhekk qiegħed niġbor tant tifħir f'għanja waħda: ħajtek, O ragħaj, hija wkoll il-ħajja nnifisha tal-merħla (tiegħek). Aċċetta dak li llum ix-xewqat ta' iben jirrikjedu minnek. Għix għal ħafna snin, maħbub tagħna. Għix għal tul ta' żmien, għix issa, O Pietru, għas-saħħa ta' (in-ngħaġ) tiegħek, i O unur, O glorja kbira ta' artnal Saċerdot Mlikiell Barbara Il-poeżija Latina għandha diversi forom. Din li għandna quddiemna hija eleġajka, u hi magħmula minn alternazzjoni ta' vers ta' ċertu tul b'vers ta' tul ieħor. Fil-fatt, il-vers li fil-bidu ħiereġ 'il barra huwa eżametru, u l-ieħor li dieħel 'il ġewwa hu pentametru. L-eżametru huwa mqassam f'sitt piedi (biċċiet), u l-pentametru f'ħamsa, li huma maqsuma fi tnejn u nofs ripetuti. Kif wieħed jista' jara, fuq kull vers hemm sinjal, li huwa ta' żewġ tipi. Is-sinjal (7) ifisser li l-vokali ta' taħtu hija waħda twila, waqt li s-sinjal (') ifisser li l-vokali ta' taħtu hija waħda qasira. Bħalma fil- mużika żewġ quavers jagħmlu crotchet, hekk ukoll hawn, żewġ vokali qosra (7 7) jagħmlu waħda twila F'dak il-każ, hu kien Professur tal-Latin mhux biss fis- Seminarju, imma wkoll fl-Università. L-Istil Iżda l-abbiltà tal-poeta ma tidhirx biss fil- prosodija, jiġifieri, fir-ritmu u t-tqassim tal-vokali U bħalma fil-mużika f'bar ikollok ċertu ammont eżatt ta' valur ta' noti (2, 3 jew 4 crotchets), hekk ukoll hawn, f'kull pied (/ … /) għandek jew tnejn twal (. )), jew waħda twila u tnejn qosra (77). It-tnejn twal jagħmlu 'spondew', u twila bi tnejn qosra jagħmlu ''dattilu'. Barra minn hekk, l-aħħar pied jista' jkun jew spondew (: 7) jew trokew ('. '). Wieħed jista' josserva wkoll sinjal ieħor, din id-darba sottoskritt ('). Dan jindika li l-vokali ta' fuqu tkun qed tiġi injorata peress li taħbat quddiem vokali oħra, 'h' jew -am, -em, im -0m, -um. Dan il-fenomenu jissejjaħ 'eliżjoni'. — Meta, imbagħad, l-eliżjoni — tiġi injorata, allura jkollna dak li ngħidulu 'iatu'. Wieħed josserva wkoll li barra s-sinjal ( / ) li jissepara pied minn ieħor, insibu wkoll is-sinjal ( // ) li jfisser pawsa metrika li ngħidulha 'ċesura', għaliex taqta' r-ritmu b'xi sekonda. Din iċ-ċesura trid tiġi bejn kelma u oħra, u mhux f'nofsha, u ġeneralment wara l-ewwel sillaba li jkollha vokali twila fit-tielet pied. Hekk jiġri fil-poeżija ta' Dun Mikiel Barbara, barra tliet darbiet: fit-tielet vers, fejn il-poeta ma rnexxilux jagħmilha qabel ma wasal fil-ħames pied, u wara sillaba qasira. Dan huwa kkunsidrat bħala nuqqas min-naħa tiegħu. Fis-seba' vers, iċ-ċesura qiegħda wara l-ewwel sillaba qasira tar-raba' pied. Fil-vers 13, iċ-ċesura jagħmilha wkoll wara l-ewwel sillaba qasira flok dik twila fit- tielet pied. Dan l-użu huwa aċċettabbli. Kif wieħed jista' jara, il-ħaġa hi komplikata mhux ftit. Wieħed għalhekk japprezza żewġ affarijiet: kemm ir-Rumani, u l-Griegi qabilhom, kienu bravi li jiktbu poeżiji b'sistema tant komplikata, u kemm Monsinjur Mikiel Barbara, iben Ħal Kirkop, li kellu niesu affiljati mal-Fratellanza ta' San Ġużepp, kien bravu fil-Latin. Mhux ta' b'xejn kien magħdud bħala Professur tal- Latin. Pittura li hemm ta' ċertu persuna fl-Università l-Qadima hija kkunsidrata bħala tirrappreżenta lilu. Mons. Mikiel Barbara ma' tnejn mill-istudenti tiegħu li kien jgħallem is-Seminarju. f'piedi li jammontaw bl-eżatt skont mal-vers hu eżametru (sitt piedi) jew pentametru (ħames piedi), imma wkoll fl- istil u fil-ħsieb. L-istil li: bih il-poeta jesprimi ruħu, dak li ngħidulu 'sublimi', hu dak li hu peress li l-istess. poeta jutilizza teknika li ilha ġejja minn żmien il-Griegi u r-Rumani. Din it-teknika, jew l-arti, tiġi esebita permezz ta' 'tricks' li jgħinu fil-ħsejjes tal-ittri u fil-pożizzjoni tal-kliem. Għalhekk sejrin naraw. kif dan seħħ fil-poeżija tagħna. Fl-ewwel linja, il-poeta juża l-kliem bis deni. Flok ma jgħid viginti, jiġifieri, 'għoxrin', jgħid minflok 'għoxrejn' li. fil-Malti tiġi proprju 'għoxrin'. Din il- figura ngħidulha ''perifrasi', bħal meta fil-Malti ngħidu 'iddur mal-kelma' għall- effett poetiku. Eżempju ieħor ta' perifrasi hu dak ta' pangere plectris (v. 5): flok jgħid 'iddoqq' jew ttgħanni', il-poeta jgħid 'tikkomponi bil-plektri'. Tajjeb li nkunu nafu li kemm il-Griegi u r-Rumani kellhom f'rashom li jkantaw bl-akkumpanjament tal- istrumenti, bħal-lira u l-flawt, il-poeżiji 'komposti' minnhom. Fil-poeżija nsibu ħafna kliem bil-Latin mifruda minn oħrajn li suppost imorru magħhom. Aħna ngħidu ''raġel bil-għaqal', u bejn dawn it-termini ma ndaħħlux kliem. Fil-Latin u l-Grieg jidħlu kliem ieħor biex min ikun qed jaqra jew jisma' jagħmel iktar sforz biex jifhem u japprezza verità espressa b'mod elaborat u mhux tas-soltu. Din it-teknika hija msejħa Viperbatu' u, kif qed naraw, isseħħ kontinwament fil-poeżija, imma mhux fil-lingwaġġ tal-Ewropej tal- lum. B'mod partikolari nosservaw il-kumplessità li FESTA SAN ĠUŻEPP Hal KIRKOP 2013 biha versi 5, 7 u 9, li huma t-tliet eżametri tan-nofs tal-poeżija, huma magħġuna. Għal din ir-raġuni, ser nirriproduċi dawn il-vrus bl-istruttura tagħhom ki ġej: Fattur ieħor li jsebbaħ fil-poeżija huwa l-għażla partikolari tal-ħsejjes. Hekk insibu l-ħoss ta' 'r Bla dubju, l-iktar ħoss komuni huwa l- 'r'. Ir-repetizzjoni tal-ħsejjes permezz tal-konsonanti nsejħulha 'alliterazzjoni'. Insibu wkoll repetizzjoni ta' kliem f'din il-poeżija, bħal dik ta' iamque fil-bidu tat-tielet u r-raba' vers, vita (v. 10) u vive (v. 13). Ir-repetizzjoni hawn qed tintuża biex joħroġ l-emfasi u, allura, il-qawwa mixtieqa tal-poeżija. Meta l-istess kelma tibda żewġt ivrus konsegwenti, bħal iamque fit-tielet u r-raba' vers, din il-figura ngħidulha 'anafora'. Meta kelma tkun repetuta fil-forom differenti tagħha, bħal vivito (v. 12) u vive (v. 13), din ngħidulha 'poliptotu'. Inċidilment, fil-Latin m'hemm l-ebda differenza bejn vivito u vive, ħlief li tal-ewwel hi eqdem minn tat-tieni. Ir-raġuni, mela, li juża vivito hi kemm l-arkaiżmu, figura oħra li tfisser tuża forma antika, jekk mhux ossolita, biex tiġbed l-attenzjoni tal-qarrej u tgħolli l-ħsieb iktar 'il fuq, u kemm minħabba l-eżiġenzi tal-metrika: vivito għandha tliet sillabi li joqogħdu fil-vers, waqt li vive għandha tnejn, li ma joqogħdux. Insibu wkoll logħob tal-kliem fis-sens li l-awtur jippreżenta żewġ kelmiet jew iktar li jinħassu simili, imma huma differenti, bħal velat (v. 2) u volat (v. 4). Din il-figura ngħidulha ''paronomasija'. Eżempju ieħor ta' paronomasija huwa dak ta' Pater (v. 1) u Petre (v. 13), fil-bidu u fl-aħħar tal-poeżija. Fil- bidu jsejjaħlu 'Missier', u fl-aħħar isejjaħlu b'ismu. Figura oħra ftit differenti hi dik li biha jintużaw kliem jixtiebħu imma li jfissru l-istess, bħal decus (v. 6) u FESTA SAN ĠUŻEPP HAL KIRKOP 2013 Figura oħra hija dik tal-paralleliżmu tal-frażi, fejn għandek alternazzjoni ta' żewġ kunċetti bħal aġġettiv u nom. Hekk insibu nostri gloria magna soli (v. 14), li fl-ordni tagħhom proprju huma aġġettiv, nom, aġġettiv u nom. Għejjun ta' Kliem L-espressjonijiet sbieħ bil-Latin li Mons. Barbara juża f'din il-poeżija jixhdu kemm tassew kien midħla tal-letteratura Latina. Ta' min wieħed iqabbel sentenzi mill-letteratura Latina ma' dawn l-espressjonijiet tiegħu, kif ġej: Barbara, v. 1: Quinque et bis deni subeunt anni, Pater Alme, Verġilju, Enejde 1.381: bis denis Phrvgium conscendi navibus aequor. L-Istruttura tal-Poeżija Din il-poeżija hija mqassma f'erba' partijiet, l-ewwel tnejn ta' erba' vrus kull waħda, u l-aħħar tnejn ta' tlett ivrus kull waħda (44 44 3-3). Il-poeta jirreferi għall-25 sena ta' episkopat li matulhom il-fama tal-personaġġ 'telgħet sas- smewwiet' (l-4). Minħabba dan il-fatt, min jista' jinstab biex jgħanni din il-fama hekk għolja2 (5- 8) Il-poeta almenu jipprova jiġbor kollox f'poeżija waħda, (9-11), waqt li jawguralu ħafna snin ta' saħħa għall-ġid tal-merħla tiegħu. L-apiċe ta' din il-poeżija tinsab fin-nofs tal-kontribuzzjoni tal-poeta (9-11): vita tua est, Pastor, vita quoque ipsa gregis: ir-ragħaj ta ħajtu għall-merħla tiegħu. Id-Data tal-Poeżija Mons. Barbara jikteb din il-poeżija fl-1902 fil-25 anniversarju minn meta Mons. Pace kien ikkonsagrat isqof (ara isfel) fl-1877. Is-sena 1902 hija wkoll indikata fil-ġurnal li fih tidher din il-poeżija.' U min kien dan il-personaġġ7 Mons. Pietru Pace, Isqof ta' Malta u Arċisqof ta' Rodi L-Arċisqof Pietru Pace twieled fir-Rabat, Għawdex, fid-9 ta' April, 1833, minn Franġisku u Margerita Stellini. Ħuh kien il-Karonku Antonju Pace li huwa midfun fil-Katidral ta' Għawdex. Missieru, Franġisku Pace, bin Ġwanni Marija u Ċeċilja Grech, iżżewweġ lil Margerita Stellini, bint Pietru u Ursula, fl-10 ta' Settembru, 1807, fil-Bażilka ta' San Ġorġ. Żewwiġhom. l-Arċipriet Ġwanni Marija Gauci. Ta' 14-il sena, intbagħat fl-Università La Sapienza f'Ruma. biex jistudja għal qassis. Biex dan seta' iseħħ, bilfors li l-familja tiegħu kienet tat-tajjeb u kellha kuntatti ma' barra, u bilfors li l-kandidat laħaq għamel, ta' età żgħira, impressjoni tajba fuq l-għalliema u l-Kappillan tiegħu. L-impatt li dan il-bniedem kien iħalli fuq ta' madwaru jidher mill-fatt li, waqt li kien Ruma, huwa ġie msejjaħ jgħallem lit-tfal tal-familja Orsini, familja influenzanti ħafna dak iż-żmien: żagħżugħ Għawdxi jgħallem bit-Taljan ulied il-kbar ta' Ruma. Din il-fama swietlu biex ngħatatlu udjenza ta' siegħa mal-Beatu Papa Piju IX. U ħaġa ġġib lill-oħra: minn Għawdex għal La Sapienza, minn La Sapienza għall-familja Orsini, mill-familja Orsini għall-Papa, u mill-Papa7 Kien proprju f'dik is-siegħa li kellu miegħu li s-seminarista Pietru Pàce ġibed l-attenzjoni tal-Papa għax-xewqa tal-Għawdxin li jkollhom djoċesi tagħhom, ħaġa li seħħet fl-1864, u li huwa kellu jsir it-tielet isqof ta' Għawdex, wara Mons. Buttigieg u Mons. Grech Delicata. Fl-1856, huwa rċieva ittra mill-Kanonku Mikiel Franġisku Buttigieg, li wkoll kien f'Ruma. Ironikament, kemm min kiteb l-ittra u kemm min irċeviha, saru isqfijiet ta' Għawdex. Mons. Arċisqof Pietru Pace ġab dottorat fit-Teoloġija, id-Dritt Kanoniku u d-Dritt Ċivili. Ġab ukoll lawrea fil-Lingwi Orjentali, u ngħata midalja tad-deheb mill-istess Papa Piju IX. Huwa ordna fl-1857, u ħadem bħala segretarju għall- Kardinali Santucci u Panebianco. Lura f'Malta, l-Isqof Pace Forno ħatru Monsinjur tal-Katidral ta' Malta. Mons. Pace laħaq ukoll Professur tal-Iskrittura fis-Seminarju, u Professur tat- Teoloġija Morali fl-Università ta' Malta. Tlett xhur biss wara li Għawdex sar Djoċesi, l-istess Papa Piju IX ħatru Vigarju Ġenerali tal-ewwel Isqof t'Għawdex. Fil-fatt, huwa msemmi fl-iskrizzjoni ewlenija fil- Katidral ta' Għawdex, li tinsab quddiem nett taħt il- presbiterju, kemm bħala Vigarju Ġenerali u kemm bħala, iktar tard, Isqof li, flimkien mal-Kanonċi, kien qiegħed ipoġġi din l-iskrizzjoni. B'hekk nafu meta saret din l-iskrizzjoni li ġejja, jiġifieri, wara l-1877, meta l-ewwel Isqof ta' Għawdex miet fis-sena 1866. Din hi l-iskrizzjoni bit-traduzzjoni tiegħi: OMNIA QVAE AD RELIGIONIS DIGNITATEM AVGENDAM ET FOVENDAM IN POPVLO PIETATEM PERTINEBANT SVMMO STVDIO SVSCEPIT, PERSEQVVTVS EST. Hawnhekk qed jistrieħ fil-paċi Mikiel Buttigieg, minn Għawdex, l-ewwel Isqof t'Għawdex, maħtur mill-Papa Piju IX fit-22 ta' Settembru, 1864. Huwa rregala daru lill-isqfijiet, bi flusu għatta bl-irħam l-art madwar l-altar maġġuri. Ħa ħsieb u esegwixxa bl-ikbar żelu dak kollu li kellu x'jaqsam mat-tkabbir tad-dinjità tar-reliġjon u l-attenzjoni lejn id-devozzjoni fost il-poplu. Huwa miet fit-12 ta' Lulju, 1866, ta' 72 sena, seba' xhur u disat ijiem. Pietru Pace, Isqof t'Għawdex, li kien FESTA SAN ĠUŻEPP HAL KIRKOP 2013 servieh bħala l-Vigarju tiegħu, u l-Kanonċi tal-Katidral poġġew (din il-lapida) bħala monument ta' tifkira għal bniedem li b'mod speċjali kien jimmerita t-tifħir dwar ir-reliġjon u pajjiżu. Iskrizzjoni oħra li l-Isqof Pace poġġa mal-ħajt tal- Katidral t'Għawdex, fuq in-naħa tax-xellug int u tħares lejn il-bieb prinċipali, fuq id-daħla tas-sagristija, li tikkommemora t-twaqqif tad-Djoċesi ta' Għawdex, hija din, bit-traduzzjoni tiegħi: 'Lil Alla l-Iktar Kbir u Għoli. Fis-sena ta' Kristu 1864, il-Papa Piju IX, peress li kienet ix-xewqa tal-Kleru u l-Poplu t'Għawdex, fired Għawdex mid-Djoċesi ta' Malta; u ħatar lil Mikiel Franġisku Buttigieg bħala l-ewwel Isqof tiegħu. Pietru Pace, Isqof t'Għawdex, li bl-attenzjoni u ż-żelu tiegħu dan il-Katidral ġie msebbaħ b'eleganza ġdida u fornut b'paviment ġdid, sabiex il-memorja ta' (dan) il-benefiċċju distint, mogħti mill-Papa Piju IX, ma jintilifx bil-mogħdija tas- snin, għadda dan (it-tagħrif) għal ta' wara fis-sena 18797 Mons. Pietru Pace laħaq it-tielet Isqof t'Għawdex wara Mons. Mikiel Franġisku Buttigieg u Mons. Antonju Grech Delicata. Fit-18 t'April, 1877, huwa kiteb, bħala Monsinjur tal-Katidral, lil: sħabu, Monsinjuri, biex jagħtihom tagħrif dwar din il- ħatra tiegħu t'Isqof t'Għawdex.. L-ingress tiegħu fiċ-Ċittadella sar f'Ġunju tal-1877, tant li fl-ewwel ta' Lulju tal-istess sena, saret akkademja ta' poeżiji fis-Seminarju t'Għawdex biex tikkommemora dan l-ingress. Mons. Pace ġie kkonsagrat isqof f'Ruma mill-Kardinal Howard. Kemm dam Isqof t'Għawdex, huwa ħareġ minn tal-inqas sbatax-il ittra pastorali, mill-1 ta' Settembru, 1877, sal-25 ta' Jannar, 1889. L-Isqof Pace ħadem biex id-Djoċesi t'Għawdex ikollha l-Kurja tagħha. Dan sar billi fl-1881 huwa xtara FESTA SAN ĠUŻEPP HAL KIRKOP 2013 dar' mingħand Wiġi Bondi', dak il-post fuq ix-xellug viċin il-Posta fi Triq ir-Repubblika f'Victoria. Kif tidħol fil-Kurja tal-Isqof t'Għawdex, viċin it-taraġ, insibu iskrizzjoni li ssemmi dan il-fatt. Ser inġib biss l-ewwel parti ta' din l-iskrizzjoni twila, bit-traduzzjoni tiegħi kif ġej: PETRVS PACE, EPISCOPVS GAVLITANVS, AEDES ALOISII BONDIŻ QVAS GAVLI EPISCOPI INCOLERENT COEMIT. 'Pietru Pace, Isqof t'Għawdex, xtara d-dar ta' Wiġi Bondi' għar-residenza tal-isqfijiet t'Għawdex. Fis- sena 1881, il-Papa Ljun XIII approva x-xirja maqbula.' L-Isqof Pace mhux biss ħadem biex Għawdex ikun djoċesi, imma wkoll biex bejn Għawdex u Malta, għall-ewwel darba, ikun hemm servizz regolari ta' vapur. Dan nafuh ukoll mill-iskrizzjoni li tinsab fil- pjazza ta' quddiem il-Katidral t' Għawdex, li ser inġib hawnhekk bit-traduzzjoni tiegħi kif ġej: OPPIDO IVS CIVITATIS ATTRIBVIT ET VICTORIAE NOMEN INDIDIT ANNO QVINQVAGESIMO EX QVO VICTORIA BRITANNIAE REGNVM INIIT; CIVES GAVLITANI, 'Fis-sena 1887, John Lintorn Simmons, Gvernatur ta' Malta, waqt li qabel max-xewqat ta' Pietru Pace, Isqof t'Għawdex, ordna li vapur, immexxi bil-magni, imur u jiġi bejn Malta u Għawdex kuljum f'ħinijiet fissi; huwa żviluppa l-pjazza ta' quddiem il-Katidral wara li warrab min-nofs bini ta' bla sura; huwa biddel u għamel triq wara li ħeffef it-telgħa u biddel mogħdijiet dritti f'oħrajn imdawra; huwa applika għar-Rabat id-dritt li jissejjaħ 'belt' u tah l-isem ta' Victoria fil-50 sena minn meta Victoria ħadet f'idejha r-renju ta' Brittanja; iċ-ċittadini t'Għawdex, biex (dawn) il-benefiċji jibqgħu fl-imħuħ għal ta' wara, ippubblikaw din il-memorja.' Bħall-Isqof Mikiel Gonzi warajh, minn Isqof t'Għawdex Mons. Pietru Pace ġie mitlub mill-Papa Ljun XIII biex ikun l-Arċisqof ta' Malta fl-1888 wara Fra Antonju Marija Buhagiar. F'Mejju tal-1901, l-Arċisqof Pace safa aggredit. Kien għalhekk li saru diversi protesti għal dan l-aġir, fosthom mill-Isqof t'Għawdex, Mons. Ġwanni Marija Camilleri O.S.A., fl-24 ta' Mejju.' Mons. Pace ħadem bil-bosta biex jinbdew il-proċessi ta' beatifikazzjoni kemm ta' Nazju Falzon u Adelaide Cini, kif jidher mill-ittri rispettivi li kiteb fuq dan fil-11 ta' Lulju, 1901, u fis-26 ta' Diċembru, 1906.5 Fil-fatt, il-beatifikazzjoni ta' Nazju Falzon seħħet fi żmienna, ftit tas-snin ilu permezz tal-Beatu Papa Ġwanni Pawlu II. Kemm dam Arċisqof ta' Malta, nafu b'minn tal-inqas b'għaxart ittri pastorali li Mons. Pietru Pace ħareġ, waħda fir-4 ta' Settembru, 1901,1 u disgħa bejn il-11 ta' Ottubru, 1911, u t-22 ta' April, 1914,7 ftit xhur qabel ma miet. Fl-okkażjoni t'għeluq it-80 sena tiegħu fl-1911, Malta kollha ċċelebrat b'festi spontanei, kif jidher minn pubblikazzjoni ta' ktieb. Fost dawn il-festi, saret akkademja mużiko- letterarja fis-Seminarju t'Għawdex fil-25 ta' Mejju tal-istess sena fejn tkanta innu għalih. L-Arċisqof Pietru Pace miet f'Victoria fid-29 ta' Lulju, 1914, meta kellu 83 sena, u jinsab midfun fil-Katidral t'Għawdex. Mal-ħajt bejn il-korsija u n-navata tal-lemin tinsab din l-iskrizzjoni, li tagħha qiegħed ukoll inġib it-traduzzjoni tiegħi: 'Pietru Pace, minn Għawdex, li huwa mexxa bħala Isqof għal tnax-il sena, mill-aktar meritatevoli, magħżul għas-Sede ta' Malta, miet mewta qaddisa f'Għawdex fis-27 ta' Lulju, 1914, fl-età ta' 83 Din l-iskrizzjoni hija mqiegħda bejn żewġ anġli magħmula minn irħam ta' lewn griż skur li qegħdin iżommu struttura rettangulari li qiegħda żżomm il- bust tal-bronż tal-Arċisqof Pietru Pace. Dan il-bust huwa mqiegħed f'niċċa tal-ġebel. L-Arċisqof qiegħed ibierek b'idu l-leminija, waqt li qiegħed iserraħ idu x-xellugija fuq ktieb miftuħ. Taħt il-bust hemm l-arma tal-Arċisqof, li hija plakka quddiem salib ta' Malta, plakka li fuq il-lemin tagħha hemm żewġ stilel fuq faxxa orizzontali, li taħtha hemm stilla oħra, u fuq ix- xellug tagħha hemm għasfur fuq siġra. Fl-Arkivju tal-Katidral t'Għawdex, jinsab dokument li jitratta proprju l-funeral tal-Isqof Pace.2l Imbagħad, fl-1 ta' Settembru tal-istess sena, Mons. Ġwanni Marija Camilleri O.S.A., Isqof t'Għawdex, ħareġ ittra pastorali dwar il-mewt tal-Arċisqof Pietru Pace.2 Fil-Kurja tal-Isqof t'Għawdex, qrib it-taraġ, tinsab iskrizzjoni oħra li ssemmi l-isqfijiet li Għawdex kellu, kif ġej: Anke fil-Katidral tal-Imdina tinsab skrizzjoni għall- ġieħ tal-Arċisqof Pace, kif tidher hawn taħt, bit- traduzzjoni tiegħi. Din l-iskrizzjoni tinsab fuq il-lemin nett int u dieħel fil-Kappella tat-Tħabbira lil Sidtna Marija. IN AEDE MAXIMA INSVLAE SORORIS IN PACE CHRISTI QVIESCIT PETRVS PACE, QVI PRIMVM HIVIVSI PRINCIPIS TEMPLI CANONICVS, DEIN GAVLITANIS SVIS CIVIBVS EPISCOPVS ANNOS XI PRAEFVIT, A LEONE XIII PONJIFICEJ) MAXIIMOJ AD SEDEM MELITENSEM TRANSLATVS EST. FESTA SAN ĠUŻEPP Hal KIRKOP 2013 'Pjetru Pace qed jistrieħ fil-paċi ta' Kristu fil- Katidral tal-gżira oħt, hu li għall-ewwel kien Monsinjur ta' dan il-Katidral, imbagħad ippresieda għal ħdax-il sena bħala Isqof fuq l-Għawdxin, kompatriotti tiegħu, (u fl-aħħar) ġie trasferit għas-Sede ta' Malta mill- Papa Ljun XIII. Mogħti l-ġieħ tas-Salib il-Kbir tal-Ordni ta' San Ġwann, magħdud fost il-Kavallieri (tar-Reġina) Vittorja mir-Re Edwardu VII, telaq lejn is-Sema fid-29 ta' Lulju, 1914, fl-età ta' 83 sena ' Iskrizzjoni oħra fil-Katidral tal-Imdina tinsab fuq in-naħa tax-xellug fil-Kappella tat-Tħabbira lil Sidtna Marija. Hija tiddeskrivi l-inkurunazzjoni tax-xbieha tal-Madonna. tradizzjonalment ikkunsidrata bħala mpittra minn San Luqa. Din hi t-traskrizzjoni tagħha u t-traduzzjoni tiegħi: 'L-Isqof Pietru Pace, flimkien ma' Ġwanni Camilleri, Isqof ta' Għawdex, u Spiridione Polomeni, Isqof bit-titlu ta' Ruspensi, fis-26 ta' Ġunju, fis-sena 1899, sebbaħ ix-xbieha tal-Verġni Mqaddsa b'kuruna tad-deheb, (liema xbieha) tingħad li ġiet impittra minn San Luqa, Evanġelista, kumpann ta' San Pawl, wara permess mogħti permezz ta' breve fit-13 ta' Marzu, 1898, mill-Papa Ljun XIII, li ġentilment ikkonċeda wkoll indulġenza plenarja lil dawk li ta' kull sena jżuru b'devozzjoni lill-Katidral u x-xbieha fil-jum tal-anniversarju tal-inkurunazzjoni'' FESTA SAN ĠUŻEPP HAL KIRKOP 2013 Monsinjur Mikiel Barbara, bin Ġwanni u Rożanna Montebello, twieled f'Ħal Kirkop fit-8 ta' April, 1868, u ġie mgħammed fl-istess jum fil-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Kirkop mill-Kappillan Dun Ġużepp Vella. Kellu bħala parrini lil Lawrenz Montebello, bin Mikiel u nannu ta' Mons. Barbara, u lil Anna Montebello, bint l-istess Lawrenz u zija tal-istess Monsinjur, it-tnejn minn Ħal Kirkop. Ħutu kienu Ġużeppa, Leonardu (miet żgħir), Grazzja, Karmelu u l-Kjerku Leonardu. Ommu, Rożanna Barbara, bint Lawrenz Montebello u Katerina Spagnol, minn Ħal Kirkop, iżżewġet lil Ġwanni Barbara, bin Ġużeppi u Anġla Barbara, mill- Gudja, fil-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Kirkop fit-22 ta' Novembru, 1859.55 Mons. Barbara kien joqgħod fejn illum hemm il- Każin ta' San Leonardu, tant li mal-faċċata hemm din l-iskrizzjoni bil-Malti kif ġej: F'DIN ID-DAR TWIELED, GĦEX2S U MIET MONSIINJUR) MIKIEL BARBARA 1868-1924, PROFESSUR TAL-LATIN U TAD-DOMMATIKA, EŻAMINATUR7 TAL-KLERU, PREDIKATUR WISQ POPOLARI. IL-POPLU TA' ĦAL KIRKOPŻ Mons. Barbara kien Professur tal-Latin fis- Seminarju u fl-Università ta' Malta, u kien midħla ta' Mons. Psaila, il-poeta nazzjonali. Huwa kien predikatur imfittex, u eżaminatur tas-seminaristi u ta' saċerdoti li kienu jikkonkorru biex jintgħażlu bħala Kappillani. Huwa miet żgħir ta' 56 sena, jingħad minħabba l-għali peress li t-titlu ta' monsinjur, mistħoqq lilu, ingħata lil ħaddieħor qablu. Huwa jinsab midfun fil-qabar li hemm fil-Knisja Parrokkjali quddiem il-battisterju. : Madanakollu, il-Katidral xorta ħaseb li jfakkar dan il-bniedem ta' talent fil-Katidral tal-Imdina, kif tidħol mill-bieb prinċipali. Biex jibqa' mfakkar, triq qasira li tgħaqqad Triq Santu Rokku ma' Misraħ San Leonardu ssemmiet għalih. U biex aħna wkoll infakkruh, sejjer inġib żewġ skrizzjonijiet fuqu, waħda dik li għandna fil-Knisja Parrokkjali, u l-oħra dik li hemm fil-Katidral tal-Imdina, int u dieħel mill-bieb prinċipali, fl-ewwel ringiela, il-ħames mix-xellug, maqluba għall-Malti minni kif ġej: OBIIT (ANTE DIEMI V NONIAS) IVLJIAS) (ANNIJ MCMXXIV, 'Mikiel Barbara, Monsinjur tal-Katidral, qiegħed jistrieħ hawn. Huwa għallem il-Latin u t-Teoloġija fis-Seminarju. Huwa xandar il-kelma t'Alla tul il- gżira kollha. Huwa għen l-isqof sabiex jeżamina lis- seminaristi u jagħżel lill-kappillani. Miet fit-3 ta' Lulju tas-sena 1924, fl-età ta' 56. Saħħa għal dejjem fi Kristu, saċerdot rispettabbli: ħalli leħen il-poplu jitkellem fuq l-għemejjel tiegħek tal-għaġeb.' MEMORIAE ET NOMINI MICHAELŻ BARBARA, DOMO KIRKOP, VBI HVMATVS EST. 'Għall-memorja u l-isem ta' Mikiel Barbara, minn Ħal Kirkop, fejn ġie midfun. Għall-ewwel għallem il-Letteratura Latina fis-Seminarju, imbagħad. it- Teoloġija, bit-tifħir ta' kulħadd. Ġudikant responsabbli fl-eżami tal-kjeriċi u l-għażla tal-Kappillani, kien jibbrilla ħafna fil-predikazzjoni bit-Taljan u bl-ilsien ta' pajjiżu. Wara li ġie magħdud mal-Monsinjuri, miet mibki fit-3 ta' Lulju, 1924, fl-età ta' 56. Saħħa, qassis ta' integrità, jalla tistrieħ fil-paċi ta' Kristu. ' A(rkivju) Parrokkjali) tal-Knisja ta' Sfan) Ġjorġ), Victoria — Għadew, Reġistru taż-Żwieġ. 'Dun Mikiel Barbara u jien'. Programm Festa 2003. Għaqda Mużikali San Leonardu - Kirkop, 113-123. Għawdex, Katidral ta' Għawdex, Vol. l- Il. Senglea, Parroċċa ta' Senglea. Għarb, Parroċċa tal-Għarb. Katalgu ta' manuskritti, kotba u xi oġġetti oħra fl-Arkivju tal-Knisja Kolleġġjata u Bażilka ta' Santa Elena, Imperatriċi u Awgusta, ta' Birkirkara. Għad irid jiġi ppubblikat. tHoratio Caesar Roger Vella huwa Professur tal-Latin u l-Grieg fl-Università ta' Malta. Mullifluis ma teżistix, u hija żball tat-tipa. 2 Ħajr lis-Sur Angelo Schembri li ġibidli l-attenzjoni għal din il- poeżija u ħajjarni naqlibha għall-Malti u nikteb fuqha. 3 Jekk wieħed jixtieq jara iktar fuq Mons. Barbara u kif niġi minnu, jista' jara H.C.R. Vella (2003), 113-123. 4 Ħajr lis-Sur Angelo Schembri li għarrafli s-sena tal-ġurnal. 12 Imma ara fuq fejn f'iskrizzjoni jingħad li l-Isqof Buttigieg irregala daru lill-isqfijiet. 25 HAL-KIRKOP Inscr. FESTA SAN ĠUŻEPP HAL KIRKOP 2013