Max Beerbohm, fil-kitba tiegħu dwar il-hena tad-dafik, igħid….. tajjeb, igħid bosta xorti li bħal issa ħarbu minn moħħi bħal ma jaħrab żiemel imnaffar. Il-ħtija li jiena ma għadnix niftakar ħsieb wieħed minn dik il-kitba, hija jew ta' Max Beerbohm li jiffilosofizza bosta u ftit tiftakru,. jew tiegħi…. għax moħħi ma jerfax. Inħallu (la darba nsej- nieh, xi trid tagħmell lil Max Beerhohm rieqed qalb il- kotbu; u 'l moħħi, wara tindifa minn ħsebijiet tqal u mħawwda; nqabbduh triq oħra, iżjed ħafifa, iżjed watja. Xi ħames jew sitt snin ilu jien sibt ruħi, ferrieħi għalkemm waħdi, f'nofs trejqa minn fejn, jekk nitfa' l-ħarsa l-ura, nilmaħni tfajjel bil-ħlewwa ta' erbatax-il-sena, u jekk, min-naħa l-oħra, nħares il-quddiem narani żagħżugħ bis- saħħa ta' għoxrin. Ngħiduh bejnietna jien ħsibt illi l-logħob, id-daħik, u l-ġmiel tat-tfulija, meta nikber u nsir żagħżugħ, ser jiżdied b'ħajja ta' ferħu ta' mitt hena ieħor. Ma hemmx għalfejn ingħid li, meta jien dħalt fil-qasam ta' ż-żgħażagtħi bħali, ma sibtx dak li kont ħsibt. Id-dinja hekk sejra: tidħak bil-bniedem. Iżda hemm tajjeb illi jekk id-dinja tidħak bina, aħna nidħku bid-dinja. Kull min iħares fil-mera tas-seklu għoxrin, ma jarax ħlief uċuh jiċċarrtu u jidħku. Seklu tad-daħk l Id-daħk huwa xbieha sħiħa tal-qalb. Kieku kelli nkun imġiegħel biex inxebbah id-daħk, kont kieku, bla ma naħsibha wisq, inxebbħu lil maskra. Taħt dik il-maskra ta' daħk il- bniedem jaħbi dak li għandu f'qalbu, l-istess bħall-baħar, il-wiċċ sabiħ u sieket imma mqanqal minn ġewwa. Jien inħobb (għax biex tkunu tafuh, qalbi bħal ta' kulħadd miftuħa għall-imħabba) kull meta nsib ħin ħieles, nitlagha daqqa waħdi, u daqqa. ma' xi ħabib, fejn il-ħajja ma ġġennikx bid-diwi tal-għajjat, u noqgħod inħares mistagħġeb lejn l-imħalliet ta' kwiekeb li bħal ħafna għajnejn ferħana jidħku fis-sema, jew lejn is-siġar imriegħda minn fejn jitla' fuqani magħsfar ta' tpespis ħelu. Dak in-nhar kont waħdi: is-sema kien sħaba waħda; ix-xita tistħajjilha mdendla. Meta f'ħin wieħed nisma' ġejja mill-mogħdija li taqbad mat-triq li kont għaddej minnha jien, bħal daħka twila u mimlija. Dik id-daħka jidhirli kont nafha. U f'moħħi bdiet bħal taq- liba ta' ħsebijiet. Aħseb u ġib min jaħseb, fl-aħħar ftakart ċik id-daħka ta' min kienet. Kienet ta' wietied li xellifhom il-ħamsin, u snienu li donnhom xebgħu joqogħdu ġo ħalqu jisimgħu dak id-daħk imqanżaħ bdew, waħida wara l-oħra, jingħażlu minn xulxin, u jmorru jikru band'oħra. Ngħiduha kif inhi dawk is-snien darba stħajjilthom qatgħa aħwa miġbura f'imkien wieħed imma, issa jiksruha fuq ħaġa, u issa ma jiftehmux fuq nitfa ta' ħaġ'oħra, bdew jinfirdu, u jaqbdu x-xogħol għal rashom. Dak il-bniedem, li min jaf kemm għadu jżommha, wiċċu dejjem frisk u daħikani, ma ħamelx jara ħalqu bla snien, u xtara ofirajn ġodda, isbali, milli kellu, u aktar marsusa. Kif rajtu quddiemi, snienu jaqtgħu bil-bjuda tagħ- hom f'dak id-dlam, traku għaddew minn ħsiebi l-versi tal- poeta malti, Dun Karm: Tidħak bla bżonn, għax għandek snienek bojjod Li donnhom alabastru taħt il-qroll; U ngħidlek li tassew ma fihomx nikta; La mferrqa, la marsusa; sbieħ ilkoll. Iżda għidli: fadallek xi tifkira — Li darba f'nofs in-nhar (kien il-ħarifa) Iltqajna t-tnejn bla snien għand E. Lapira 7 Hemm daħk qarrieqi kif ġa rajna. Iżda mhux biss: hemm dafik ieħor ferrieħi li jinfirex mill-qalb u jferraħ il-ħaddejn bħalma d-dawl tax-xemx ħanina jsebbaħ, idawwal u jimla bil-ħajja firxa ta' art jew raha. Kif id-dawl jinxteħet fuq kull biċċa art, niexfa jew mistagħdra, wietja jew imħattba, hekk id-daħk, sieħeb is-safa tal-qalb, jidher fuq kull wiċċ, sabiħ jew mhux, niexef jew mimli. Aħjar daħka bil-qalb minn mija ta' bilfors. Daħka timliek bil-faraġ u ttawwal għom- rok. 'U jekk ma tidħakx', niftakar li qalli wieħed li kemm ili nafu qatt ma rajtu nitfa waħda bil-buri, 'jekk ma tid- ħakx x'hawn aktar x'tagħmel fid-dinja7 tibkif tiġġieled 2 tgħid fuq in-nies7 Ħa, ħaa, ħaaajl Jien dak il-flien qatt ma kelli demm miegħu: il- ħaġa waħdiena li kienet iżżommni fejnu kienet dik id-daħka tiegħu għal xejn b'xejn. Is-saltna tad-daħik titqassam f'kemm-il-biċċa. Hemm daħk sabiħ li jimla ruħek bil-hena bħal dak tat-tfal ċkejknin li jilagħbu u jiġġieldu, u ħin wara, b'dik it tbissima tagħhom tat-tfulija, jerġgħu ħbieb, miftehma bħal aħwa. Hemm daħk ieħor li l-aktar fuq l-uċuh tax-xbejhiet: daqsxejn ta' tikmixa ħelwa fuq il-wiċċ imma li għandha saħħa tidrob il-qalb u tgħaqqad żgħażagħ bl-imħabba. Hemm kotra ta' daħk ieħor li joħroġ id- dmugħ mill-għajnejn, daħk li jġennek, daħk li jqabbżek bil-ferħ, daħk li tħossu jbaqbaq b'qawwa minn ġo fik u ma tistax iżżommu. Imma l-aktar li ssib, tkun fejn tkun, ġo misraħ nhar ta' btala, fi triq maħnuqa bin- nies, jew f'medda baħar fis-sajf, huwa daħk kiesali u bie- red li donnu mqiegħed fuq il-wiċċ mhux mill-id tan-natura iżda minn xi id imħarrġa ta' pittur, mgħallem fis-sengħa ta' kif iqiegħed id-daħika fuq ħaddejn midbiela. Ix-xbejbiet huma l-magni li l-aktar iħaddmu u jinqdew b'dan id-daħk….. kiesaħi. Id-daħka għandha mill-weraq li jimla s-siġar bil-ħdura u l- ġmiel. Tneħħi l-weraq ħodor u s-siġra tidher għerja u siekta. Tneħħilha d-daħka u x-xbejba tidher fil-kruha u fl-imqatà kollha tagħha: ħaddejn bla saħħa, għajnejn musfara. Id-daħka tar-raġel hi xorta oħra. Meta jidħak ir-raġel, għid li dik id-daħka ħierġa mill-qalb. Għax hiliġi tan-natura li qabdet sħiħ ma' ruħu li mhux la kemm tħallih jidħak ħlief meta jħoss li għandu jidħak. Jekk ġo.fih qed iħoss il-bikja ta' ruħ. marida, id-daħka li tfiġġ fuq wiċċu bħad-dawl imċajpar ta' xemx hejn is-sħab, tkun daħka mbikkija. Jekk min-naħa l-oħra, ġo fih iqabbdu għeruqhom ix-xtieli mwarrda ta' hena qawwija, tismagħha dik id-daħka tidwi minn banda għal banda, daħka ferrieħa; u, bħalkieku b'seħer, tħossok int ukoll ferħan bil-ferħ ta' dak il-bniedem hieni. Imma r-raġel imqar fl-eqqel qilla tiegħu jidħak ukoll—daħka qalila. Ma nafx jekk kienx Boswell li sejjaħ id-daħka ''a good- humoured growl'. Xi drabi, l-aktar fis-skiet qabri ta' dejr kbir, id-daħk jirbombja u jagħmel il-ħoss tal-inbifi u l-għaj- jatsta' klieb imweġġgħa. Daqqiet id-daħk isawwar il-ħoss bħal ta' ċuglajti mħabbta bil-għaġla, u xi drabi jkun jixbah 'il biki. Jien naf wieħed li meta jidħak, taħsbu qed jibki: jagħlaq għajnejh it-tnejn, jogħrokhom bil-keffa ta' idejh, u d-dmugħ iġelhen u jimla wiċċu. Oħrajn jidħku, u leħenhom ma tagħarfux mil-ilħina' tal-fidda ta' qniepen żgħar, jew mill-mewġ ħafif li jmelles il-blat. Jista' jkun hemm daħk werżieqi, irqiq, oħxon, sieket, kiesaħ, biered, faħħari, ferrieħi, imbikki, fieragħ, mistħi, imdejjaq, imfawwar b'uġigħ il-qalb l Jien għandi ħabih: l-hena tiegħi meta nkun fejnu għax, sew jekk inkun bihom, sew jekk ma nkunx, dejjem jaqlagfili xi ħilieqa li ddaħħħakni. Għandi kotra ta' ħbieb oħra, u nibqa' nafhnlhom tnl ħajti għad-daħk li ġagħluni nidħak. Kieku għada filgħodu kull ħabib, bil-jedd kollu, jibgħat igħidli x'għan- di ntih ta' kemm-il darba tajjarli d-dwejjaq u n-niket, jiena żgur illi lejn ħadd ma jien midjun aktar milli jien lejn Temi Zammit. Jewilla ma jaqsmukx bid-daħk il-praspar u l-moħħ lura ta' karattri maħiluqa fil-ħsieb ħaj ta' Temi' Is- sur Anġ, bniedem bla sabar kemm tridu, jitilgħulu f'radda ta' salib, u jbiddel ħsebijiet daqs kemm ibiddel irkejjen fejn jistudja, huwa karattru maqlugħ hekk tajjeb li jġiegħlek tidħak bid-dwejjaq tiegħu. U Pupull7 Pupull ma tgħidx minn fejn jaqlagħhom il-praspar. Dejjem b'xi waħda minn tiegħu. Jindaħal fejn ma jesgħux, u jmidd idu għal kull ma jara b'għajnejh. Tidħak bil-qalb int u taqra r-rebħa ta' Pupull għax ifakkrek f'bosta nies tal-midħla tiegħek li minn għalihom sa jagħmlu xi waħda kbira, u ma joħorġux ħlief b'xi bluha li tqabbad uġigħ ta' żaqq bid-daħk. U kurattri—karattri li jdaħħku, miġbura minn fost in-nies li tgħix madwarek 7 Temi għandu ħemel. U xi trid tagħmel jekk ma tidħakx 7: Chamfort qal ''huma jiem moħlija meta wieħed ma jidħakx'. Mhux ta' min jaħli, u jqatta' ħajtu, fit-taqtigħ il-qalb. Daħk il-lum issib kull fejn iddawwar għajnejk. Jekk tgħarrex fil-ħajja ta' kuljum ma tilmaħx filief nies li jdaħtħikuk…. bis-serjetà tagħhom. Darba, fuq mejda. inkunu jien u żewġt iħbieb, wieħed minn- hom iredden u jmagdar il-ħajja li sawwtitr, l-ieħor sikwit jidħak. Jidħak għax, kif qal hu, il-ħajja trid tagħraf tidħak biha int, qabel tidħak bik hi. Imma, inżid jien, mhux la kemm tidħak jekk ma tkunx minnekl Id-daħk, bħal poċta, jitwieled u ma jsirx. Jekk ma jkunx maħdum fuq l-inkwina tal-qalb, ikun fieragħ u bla ħajja. Id-daħk fib in-nifsu għandu jkun fih ix-xbieha tal-hena li tidħak f'sider dak li jkun, u tifrex il- ferħi madwarha. Id-daħk u d-dawl nistħajjilhom ħaġa waħda, meta jinħolqu, jferrħu kullimkien, isawwbu l-ħlewwa f'kull ruħi, u jqajmu l-ħajja f'kulħadd. Imbagħad fl-aħħar mill-aħħar ma għandniex ninsew illi s-sena 1936 hi ċ-ċentenarju tal-Piek- , wiek Papers. Ġużf CHETCUTI. FL-EWWEL TQARBINA JUM IL-FERĦ TAT-TFAL ĊKEJKNIN Werqat il-wiża liċ-ċkejken Martinu. Dehra ta' l-għaġeb rajt da' l-għodu kmieni. Fil-waqt li d-dinja mkebba Kienet, fid-dlamijiet; wil-fewġa kiesħa Ix-xoqq il-għadam, L-għasafar rieqda u jpetpru l-kewkbiet. Il-maqdes t'Alla mimli dwal u dija Rajtu ferrieħi, Mimli bit-tfal ċkejknin: Tfal jistennew li jiġi Ġest fihom Għall-ewwel darba, Biex Miegħu jingħaqdu, u jagħmilhom kenjin. U smajthom ileħħnu Flimkien bil-qalb, u jgħidu :