mill- Eżatti U bl-Ingliż jgħidulu jav. qg ta) Ritratt ta' Desirċe Falzon Bil-mod, guvsl Xi annimali u pjanti għandhom l-istess isem. Sultan iċ-ċawl huwa kemm għasfur kif ukoll ħuta. Sultan iċ-Ċawl (cardinal fish Apogon imberbis) Ħuta żgħira, sabiħa, komuni u li spiss issibha f'ilma baxx madwar xtutna. Ma tantx iħobb id-dawl, għalhekk x'aktarx li ssibu f'xi rokna taħt blata, fejn ukoll irabbi liż-żgħar tiegħu. IlĦuttata 13S9Awwissu 2016 'p2 IŻ neiat Aħbarijiet Widien Nixfin L TIFA Logħob Jgħumu magħna BT f IA Il-pipistrell Il-Baħar tad-Dwejra 10-11 Mio fe 12 Sean Bonello, Elisabeth Conrad, Desirċe Falzon, Victor Falzon Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18vrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi in gel o floi o Tate Ilo lnIETT Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Sħubija fil- klabb hija €10 fis-sena. It-taqsima tal-membri II e (o ja To Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop l f v : 7 € see l-u 2010. aħbarijiet Din il-mappa turi tmien AQ) irqajja' kbar ta' baħar madwar il-Gżejjer Maltin. XN Dawn il-wesgħat il-BirdLife sabet li huma l-iktar importanti għat-tajr tal-baħar għax fihom l-iktar li jmorru jistadu għall- ikel. Dan sirna nafuh wara snin: ——— ta' studju fi proġett speċjali li jismu'LIFE Malta Seabird Project. Bis-saħħa-ta' dan l-istudju l-Gvern Malti issa ddikjara dawn l-irqajja' baħar protetti bħala Siti fil-Baħar Importanti / L għall-Għasafar. B'hekk f'dawn 7 Ti Kanġu ta' l-inħawi ikun hemm iktar Filfla kontrolli fuq affarijiet bħal sajd l (9 q j j MAAA u attività oħra. l 8 L. Bejniethom dawn l-irqajja' a ' l b Ċiefa baħar fihom medda ta' 3220Okm'. Dan huwa iktar minn kwart tal- N B ibaħar territorjali ta' pajjiżna. Lela 10 darbiet l SG 4 Garnija ibaħar territorjali. Il-medda baħar madwar pajjiż li fiha dak il-pajjiż jħandu dritt ibaħħar, jistad, eċċ. B- Ne Reġgħet bejteti -—- Mixquqa Il-fekruna tal-baħar (loggerhead turtle) reġgħet biedet f'pajjiżna. Din aħbar vera speċjali għalina li nħobbu n-natura għax mhix ħaġa tas-soltu. Sa mitt sena ilu l-fekruna tal-baħar kienet tbid regolari fuq ir- ramliet Maltin u Għawdxin. Imma ftit ftit naqset, probabbli għax is-sajjieda kienu jaqbdu wisq minnhom għall-brodu feta o o IT huma protetti, imma issa għandhom problema oħra: il-fkieren iħobbu ramliet kwieti u mudlama, u kif tafu r-ramliet tagħna fis-sajf ikunu miżgħudin bin-nies, bid-dwal u bl-istorbju. Għalhekk kienet ħaġa tal-għaġeb meta fil- LG AT f AT ) ie Pa (a fa Te o te i fil. b : Isem xjentifiku etere ei l gera ie ea a lo uli A ii , IX Caretta caretta baħar. Xi nies li kienu hemm skantaw ħu ki bl-ispettaklu imma b'xorti ġ. Jekk tkunu tixtiequ tajba ħadd ma fixkilha. ori $ l l tgħinu fl-għassa mal- L-għada filgħodu i albana ien TE2G12, fr bejta ibagħtu imejl lil tal-Ġnejna. r-roqgħa fejn hemm r i il-bajd ma kienx faqq; il-bejta ddawret i Konna ġibnieħa malajr bil-gradilji Lito get (o TA Xi voluntiera issa qed joqogħdu għassa mal-post lejl u nhar. Il-bajd idum xi xahrejn biex ifaqqas. Għalhekk issa nistennew… iIr-Ramla tal-Mixquqa. Din il-bajja hija magħrufa ma' ħafna bħala Golden Bav. Il-Ħuttafa 135 : Awwissu 2016 : p4 Jekk tara għasfur jaqbeż qalb il-blat mikxuf tal- wied, ara f'denbu taralux disinn ta' T sewda fuq l-abjad. Jekk iva mela sibt kuda, għasfur tal-passa. Jekk hu Għax aħdar meta jtir għaliex taralu ftit i jdli Ċ ji jħidul ikħal mal- Il-kaħlani tal-widien huwa ġurat kantaniż. M ġwienan żgħir u l-kulur tiegħu ivarja minn kannella sa ħadrani. Jibqa' attiv anke fix-xitwa, ħlief fl-iktar ġranet kesħin. Il-friefet il-lejl binhar jorqdu u bil-lejl itiru. Oħroġ ma' nżul ix-xemx ħdejn wied u taf tara l-vespertini ħerġin minn xi xaqq fil-blat, iduru fuq il-wied qabel ma jmorru jikkaċċjaw x'imkien ieħor. Minħabba li żgħira u kapaċi titgħawweġ, il- ballottra faċli tfittex il-priża. tagħha qalb il-ġebel u x-xquq tal- blat. Taqbad ġrieden u x- annimali żgħar oħra. Is-salvja tal-madonna tagħmel riħa tfuħ fir- rebbiegħa meta. tiftaħ bukketti ta' fjura sofor. Il-weraq tagħha jingħaraf għax sufi u jagħti fil-griż. MNIE MM N Tkagfa mbjentiġunkesident Fis-sajf ma tistax ma tismax IO B '7a - it-tisfira. taċ-ċikada. għaġeb kif annimal daqshekk żgħir jagħmel ħoss daqshekk qawwi. Dal-ħoss jagħmlu r-raġel biex isib mara. Ħeq-ħemm: Monticola solitarius Il-ħoss jagħmlu billi jivvibra parti minn żaqqu. L-isem xjentifiku tal- merill ifisser jgħix waħdu fil-muntanji'. Jekk tisma' l-għanja tiegħu mad-dawra. ta' xifer i 1 wiedu hemmċans tar; Ħafna mill-widien tal-gżejjer tagħna ssawru eluf ta' snin ilu, fi żmien meta kienet tagħmel ħafna xita. Xmajjar sħaħ kienu jgħaddu b'ħeffa minn bejn il-blat, u ftit ftit ħaffru l-blat sakemm Kważi ma tgħaddix minn iffurmaw il-widien. Minħabba li llum il-klima hija niexfa, il-biċċa l-kbira tal-widien tagħna ma jkunx fihom ilma. Imma minħabba d-dell tal-ġnub tal-wied, il-qiegħ ikun delli għal ħafna mill-ħin u joħloq ħabitat għall-pjanti li jikbru folti u fid-dell. Mill- banda l-oħra, mal-ġnub tal-wied magħmulin minn blat mikxuf insibu pjanti li jifilħu għan-nixfa. Il-pjanti tal-widien jiġbdu lejhom annimali differenti għall-kenn kif ukoll għall-ikel. Fir-ritratt jidher Wied Inċita ħdejn Ħ'Attard, li huwa tipiku tal-widien nixfin. ħdejn wied fir-rebbiegħa li ma tismax l-għajta qawwija tal-bufula tal-għollieq. Din tbejjet f'arbuxxelli folti biex il-predaturi ma jsibuhiex. Il-lifgħa hija serp żgħir b'disinn sabiħ magħmul minn dbabar ħomor Tgħix qalb il-blat u l-ħaxix u tiekol annimal , żgħar bħal ġrieden. Il-Ħuttafa 135 : Awwissu 2016 : p6 3 Għaliex il-kamaleonti ma jsirx aħmar2 A. Għax inkella ma jkunx jidher meta jkun fuq fjuri ħomor. na l-bnedmin b'xortina ħafna li naraw bil-kulur. B'xortina għax il-biċċa l-kbira tal-mammiferi tad-dinja ftit li xejn jaraw kuluri. Dal-kwiżż ħafif għandu x'jaqsam mal- B. Għax jekk Qis li ġġib kollox tajjebl jipprova jsir aħmar imut. Ċ. Għax m'għandux il Għaliex frott mhux misjur ikun aħdar2 isfel. fa lewn aħmar fil-ġilda. A. Biex ma jidhirx qalb , il-weraq u l-annimali ma L , ud jikluhx qabel ma jsir. Għaliex l-għasafar żgħar ma kl Q B. Għax il-frott jibda ħajtu jkollhomx il-kuluri tal-kbar2 NL bħala werqa u ftit ftit Q A. Biex il-ġenituri ma jkollhomx preferenzi għall-isbaħ wieħed. B. Biex ma jarawhomx il-predaturi fil-bejta. Q Ċ. Għax ikunu għadhom ma bdewx jieklu l-ikel jinbidel fi frott. Ċ. Għax ikollu l-qoxra rqiqa u jkun jidher il- meraq. 2 Għaliex il-fjuri huma kuluriti 2 A. Biex jaħsdu lill- tal-kbar. annimali u ma jikluhomx. Q B. Għax ikun reħa 5 Għaliex il-weraq huwa aħdar2 fuqhom il-kulur tal-friefet li jżuruhom. Q A. Għax l-aħdar iserraħ għajnejn l-annimali. Ċ. Biex jispikkaw ħalli jiġbdu lejhom l-insetti. B. Għax il-kimika li tagħmel l-ikel għall- pjanta hija ħadra. Ċ. Għax l-aħdar iħajjar lill-annimali biex jieklu l-weraq. Fejn hu t-tassu/ fos ċ D E b 5 Q 4 Dan il-ġurat ta' rasu twila tilef dellul Għinu jsib id-dell it-tajjeb. Qalb dil-folla żebri femm tassu (badger) moħbi. JTUMUNMNAQMTAÀ DJMIMUJAM SEMA Dan huwa ftit mill-ħut komuni li jgħix madwar xtutna. Id-dar ta' dan il-ħut hija l-post fejn aħna ninżlu ngħumu fis-sajf. tagħrfux x'jisimhom bl-għajnuna tas- sentenzi li hemm isfel. Jekk għandkom maskla tal-baħar u pajp, ħuduha magħkom meta tmorru tgħumu. Ittawlu taħt wiċċ l-ilma forsi tilmħu uħud minnhom. dejjem biex ma nħammġux Ż u. Il-burqax għandu dabra kaħla fuq żaqq Il-kaħlija għ L-għarusa għandha żigużajg oranġjo ma' qaddha. andha tikka sewda ħdejn denbha. Iċ-ċawla tkun kollha kannella skur. Ix-xirgien għandu lewn fiddien u żewġ faxxi suwed i It-trilja tal-faxxi għandha l-mustaċċi -Ihudi jkollu ħafna lwien $ p a ġ ĠA MEŻI I feta v L lili Meta nsemmu overfishing qed nirreferi għas-sajd eċċessiv li fih jinqabad ħut iktar milli l-popolazzjoni tagħhom tkun tiflaħ. Fi kliem ieħor meta jinqatel iktar ħut milli jfaqqas b'suċċess. Fost l-effetti negattivi tal-overfishing hemm: Skont studjużi, St sajd li mhux sostenibbli huwa wieħed mill-ikbar kaġuni ta' ħsara għall-ekosistemi tal-oċeani. Dan għaliex is-sajd ifixkel il-ktajjen tal-ikel (foodchains) tal-baħar u ladarba dawn jitħawdu, ħa taffetwa ħażin il-ħajja tal-baħar. X'jgħidulhom VA L Eżempju f'kelma waħda se) ta' nisġa dawn il-ħlejjaq tal-ikel. żgħar tal-baħar7 dinoflaġelli dijatomi QW Titfaqqar il-bijodiversità. Il-baħar għandu 7717 bijodiversità vasta, b'ammont kbir ta' speċi F-—— ta' ħut u annimali oħrajn, kif ukoll flora varjata tn speċjalment algi. Sajd persistenti fuq speċi partikolari jissogra l-estinzjoni ta' dik l-ispeċi, bħalma qed jiġri bħalissa bit-tonn (b/luefin tuna). Huwa għalhekk li s-sajd għalihom għandu jitnaqqas u jiġi kkontrollat. vapuri enormi. Waqt li jintużaw, dawn jarmu fil- AR - baħar kimiċi perikolużi u żjut ta' kull tip kif ukoll materjal solidu. Dawn qegħdin iniġġsu l-ambjent naturali ta' ħafna speċi marittimi. Ma rridux naqgħu fin-nasba li nemmnu li minħabba l-kobor tal-oċean l-impatt hu żgħir: ftakru lihemm ħafna iktar minn dgħajsa waħda fl-oċeanl Jintilef ukoll ħafna materjal bħal xlief, snanar, ċimi, xbiek, eċċ. li huwa perikoluż għall-ħajja tal-baħar. Tniġġis. Is-sajd jinkludi l-użu ta' dgħajjes ta' daqsijiet differenti, minn frejgatini żgħar sa L-iktar mod effettiv li nikkontrollaw is-sajd eċċessiv huwa li jsiru liġijiet li jipproteġu l-ħut u l-baħar fejn jgħixu. Dan isir billi jiġu protetti rqajja' ta' baħar speċjalment fejn ibejjet il-ħut jitwaqqfu staġuni li fihom ma jsirx sajd isiru kontrolli (kwoti) fuq kemm jista' jinqabad ħut jitwaqqaf għal kollox il-qbid ta' ħut rari isir kontroll strett fuq it-tip u t-tul ta' xbiek li jintuża għas- sajd biex pereżempju ma jinqabadx ħut li jkun għadu żgħir, jew annimali bħal fkieren, dniefel u tajr tal-baħar jinqata' l-użu ta' apparat li jagħmel ħerba minn qiegħ il- baħar Naturalment, mal-liġijiet irid isir l-infurzar neċessarju. Apparti liġijiet, trid tibqa' ssir pressjoni konsistenti fuq kumpaniji tas-sajd sabiex l-ambjent jiġi dejjem rispettat u jingħata prijorità. Aħna wkoll nistgħu nagħmlu l-parti tagħna billi nqajmu kuxjenza ma' kulħadd ningħaqdu ma' għaqdiet ambjentali. il-huttafa Obirdlifemalta.org Desirċe Falzon i Minħabba li joħroġ bil-lejl, għajnejn il-pipistrell huma EA żgħar u ma tantx jara, jużaw is-smigħ milli minnhom. Minflok, għandu l-vista biex isibu triqthom widnejn kbar u jisma' fid-dlam, il-friefet il-lejl ħafna u b'hekk jista' 'jara' Il-friefet il-lejl m'għandhomx x'jaqsmu mal- friefet ta' binhar. Il-friefet ta' binhar huma insetti filwaqt li l-friefet il-lejl huma mammiferi bħalna. Ngħidulhom friefet għax itiru ftit qishom friefet. Fost id-diversi speċi ta' friefet il-lejl li għandna Malta, il-pipistrelli huma l-iżgħar. Bl-Ingliż jgħidu blind as a batimma dan mhux mhumiex għomja. Il-friefet il-lejl jorqdu binhar u joħorġu bil-lejl. B'hekk jistgħu jikkaċċjaw l-insetti li joħorġu bil- lejl bi ftit jew xejn kompetizzjoni minn predaturi oħrajn. Binhar il-pipistrelli jorqdu fi xquq bejn il-ġebel tad- djar, knejjes u bini ieħor, anke ġo ventilaturi, fejn joqogħdu kobba, mhux rashom 'lisfel. Il-pipistrelli jieklu insetti bħal nemus u baħrijiet żgħarli jkunu qed 7 itirumadwar 1 lampi tat- triq u qalb 1 ir-raba'. F'lejl pipistrell wieħed kapaċi jaqbad 2000 nemusa,l Kemm ghandna speċi ta' friefet il-lejl f'Malta7 Aħdem dis-somma,u tkun taf. x'hemm madwaru. Grazzi lill-ħabib taghna John J. Borg għal xi tagħrif. 0 /Il-bexx joqtlilhom l-ikel jew jivvelenahom. e Vandali jfixkluhom jew joqtluhom fl-għerien. e—Thaffir u traffiku jriegħed u jwaqqa' l-għerien. Kifnista'-ngħinlill-pipistrelP Għallem lil ħaddieħor li l-pipistrelli la jagħmlu ħsara, la huma, tal-biża' u lanqas jixorbulna demmna, anzi jagħtuna servizz għax jeħilsuna minn ħafna nemus. Jekk inti fi skola primarja, la tmur lura l-iskola ħajjar lill-klassi biex tagħmlu l-Attività Dinja Waħda jisimha Going Battv. mera Natura 2000 Natura mħarsa Il-Baħar ta' madwar id- Dwejra Fejn hu7 Ninsabu fl-eqqel tas-sajf u jekk tħobbu l-baħar żgur li qed / anke fl-ilma. Wieħed minn dawn Id-Dwejra tieħdu gost b'dan l-istaġun. Biex nibqgħu fuq tema sajfija, is-siti huwa l-baħar tad-Dwejra, fil- FE KU f'din il-ħarġa se nitkellmu fuq sit Natura 2000 li jinsab fil- ) punent ta' Għawdex. ta' Għawdex baħar. Il-baħar tad-Dwejra huwa maghruf ghax jipprovdi varjetà kbira ta' ambjenti differenti, inkluż Varjetà ta' ħabitati irdum, għerien, ħnejjiet, laguni, sikek u xkafef (platforms). Bħalma nsibu muntanji u pjanuri fuq l-art, hekk ukoll insibu Forsi meta nħarsu lejn il-baħar ma naħsbux mill-ewwel fil- / 'topografija varjata ħafna taħt il-baħar. flora u fawna għax din tkun moħbija taħt il-wiċċ. ma jnaqqas xejn mill-importanza tal-baħar għall-ħarsien tal- Skont l-ambjent, INT ambjent, u huwa għalhekk li nsibu dawn is-siti Natura 2000 Kif diġà rajna f'ħarġiet oħrajn, meta jkollok ambjenti differenti spiss ikollok varjetà ikbar ta' speċi. Pereżempju, 8 e ċ 8 f'inħawi tal-baħar fejn tolqot iktar ix-xemx insibu speċi li jfittxu 8 $ d-dawl. F'postijiet iktar dellija nsibu speċi li m'għandhomx ż bżonn ix-xemx daqstant. g Fost in-natura li nsibu fid-Dwejra nsemmu l-alka (jew me HER posidonja), pjanta 'endemika għall-Baħar Mediterran. Din £ ema alka u It-Tieqa —- 1 sikek u blat FI Il-Qawra 9 (Inland Sea) . Il-Bajja Il-Ġebla tad-Dwejra tal-General Area tas-sit 228.61ha 1 o uojjuejd :g euħed eqibomL Natura 2000 hija. sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta. hija tip ta' sea grass importanti ħafna — fil-fatt hija mħarsa bil-liġi — għax tipprovdi kenn u ambjent għal A ħafna speċi ta' fawna, inkluż ħut li nistadu għalih ki ) l f Ir-rizza tax-xewk għall-ikel. Barra min hekk il-posidonja tgħin biex ANN ) 4 twil Centrostephanus tipproteġi x-xatt mill-effett tal-mewġ. Madankollu din il-pjanta AN o ui tikber bil-mod ħafna u hija fraġli. Għalhekk faċli ssirilha KeLS ian għax ma l-ħsara, pereżempju meta jankraw id-dgħajjes fuqha, jew . aħda minnhoml bit-tniġġis tal-baħar. Huwa għalhekk li l-protezzjoni ta' siti Natura 2000 hija importanti, biex inkun nistgħu nirregolaw aħjar dak li jsir f'dawn l-inħawi. B'hekk niżguraw li kemm jista' jkun ma ssirx ħsara. Insibu ħafna speċi oħra ta' fawna fid-Dwejra — inkluż Kif rajna f'siti oħrajn, jibqa' dejjem importanti li nippruvaw sponoż, rizzi, qroll, granċijiet, artikli, awwisti u diversi / inżomm bilanċ, bejn li ngawdu dawn il-postijiet, u li nibżgħu speċi ta' ħut, fosthom iċ-ċerna, il-lizz u l-pixxi San Pietru. / għalihom għall-futur. Insibu wkoll in-nakkra tal-ħarir, li bħall-posidonja hija endemika għall-Mediterran; din kapaċi tikber sa 80ċm. Id-Dwejra hija popolari ħafna kemm mal-Maltin kif ukoll mat-turisti. Ħafna għaddasa jżuru dan il-baħar, li huwa 'topografija. Il-forom tal-art li naraw madwarna, bħal għoljiet, widien, ini MAIN i ii bajjiet, irdum u pjanuri. magħruf għall-ġmiel naturali li joffri; ħafna jqisu l-baħar tad- zendemiku. Annimal jew pjanta li tinsab f'pajjiż jew reġjun wieħed u mkien Dwejra wieħed mill-aħjar siti fil-Mediterran għall-għaddasa. iktar fid-dinja. W'Ċnalkemm CE a AT Minkejja l-forma stramba, l-isponoż MAR l- , tg RT atleta tall la , (bħal din l-ispeċi mill-ġeneru Mi l , Biss BTI ATA et Co Ta k l (snake: Phorbas) huma fil-fatt annimali. sirċe Falzon l-barriera tieqaf taħdem, jista' jsir proġett biex l-art titranġa u tingħata lura lin-natura. Imma smajna li xi ħadd flok jagħmel hekk irid jibdilha f'żona industrijali. Bħallikieku m'għandniex biżżejjed bini. Tgħid min ħa jirbaħ, in-natura u l-publiku72 Jew l-iżviluppatur2