25 Edizzjoni ta' AI OBaraċima Ħ'Attard: mnejn tnissel l-isem tar-raħal Isem raħal twelidiutrobbiti,Ħ' Attard ilu jħabbat bosta studjużi biex jaslu fi speċi ta' riżoluzzjoni dwar in-nisel u t-tifsira tiegħu. Bħala wild dan ir- raħal antik, kif ukoll bħala dixxendent jiena nnifsi ta' ġebbieda twila ta' nies indiġeni ta' dana r-raħal, hawnhekk qed nippreżenta spjegazzjoni studjata u analizzata b'ċerta reqqa li jistħoqq lill-isem ta' dan ir-raħal Malti. Qabel xejn, il-prefiss ħal li ninkontraw quddiem l-isem ta' bosta lokalitajiet ġo Malta, bħala parti mill-isem ta' post, ġo Malta biss jeżisti. Fl-ebda isem ta' post f'Għawdex ma nsibuh. Lanqas ma jeżisti fit-toponomija Għarbija jew dik Siċiljana f'din is- sura mqassra. Numru ta' ismijiet ta' lokalitajiet fi Sqallija li jġibu magħhom prefiss toponomastiku li jqarreb lejn l-ekwivalenti Maltija jinkludu l-kliem rahal, rahl, casale, casali u casal. Mkien ma niltaqgħu mal-prefiss Malti ħal, waħdu waħdu, bħala kelma għaliha. X'ifisser dan7 Tfisser li hemm xi spjegazzjoni għal din l-okkorrenza. Jagħtini naħseb li l-ispjega aktarx tinsab parti fl-istorja ta' pajjiżna u parti fil-lingwa nnifisha. Mill-istorja nafu li fl-1551 parti mdaqqsa sew mill-poplu t'Għawdex, kien inġarr fl-iskjavitti mill-furbani; jiġifieri kien ittieħed fil-jasar. Dawk li tħallew Għawdex, kienu xi waħdiet ta' nies 'l hawn u 'l hinn li rnexxielhom jistaħbew fl-għerien jew fejn sabu l-aħjar kenn. Oħrajn aktarx kienu xjuħ wisq għal kull forma ta' użu biex jisservew bihom. il-furbani. Mela mal-għibien tal-poplu Għawdxi, aktarx intesew bosta ismijiet antiki ta' lokalitajiet Għawdxin. B'hekk, jekk qatt kienu jeżistu xi okkorrenzi tal-użu tal-prefiss ħal ġewwa Għawdex, dan l-użu intesa għal kollox maż-żmien; forsi konsegwenza diretta ta' din il-ġrajja kiefra'. Għalhekk ukoll, il-biċċa l-kbira tal-ismijiet ta' postijiet f'Għawdex, aktarx li huma minn wara s-sena 1551 lil hawn. Morfoloġija: Il-konklużjoni ta' bosta studjużi sew mill-antik kif tal-preżent, li l-kelma ħal f'dan il-kuntest tirrappreżenta d-diminuttiv. jew it-taqsira tal- kelma raħal, insibni li ma nistax naqbel magħha u ser nispjega għaliex. Bħala diminuttiv, skont il- morfoloġija Maltija, din issir rħajjel. Mela din il- forma li, milli jidher ma qabdetx art mal-poplu, nista' naqbiżha. Is-sura l-oħra, jiġifieri l-forma mqassra, ħal, lanqas ma naċċettaha. Ħalli nispjegaha aħjar. Il-kelma rahl fil-Għarbi tfisser sarġ tal-ġemel; valiġġja. Il-plural morfoloġiku Għarbi ta' rahl huwa rhal li jfisser post fejn tieqaf għall-mistrieħ; waqfa. Hija karatteristika tal-lingwi Semin li l-pluralizzazzjoni nominali, ġieli tibdel is-semantika, kif ġara f'dan l-eżempju. (Ta' min jinnota wkoll li Malta la għandna deżerti u lanqas iġmla.) Il-kliem għal raħal bil-Għarbi huwa dejgħa u qarawi. Il-plurali tan-nom raħal fil-Malti huma: il-plural magħdud raħliet u l-plural miksur rħula, bid- diminuttiv rħajjel. Fil-Għarbi jużaw il-plural riħdi. Fl-ebda waħda minn dawn l-eżempji, la fil-Malti u lanqas fil-Għarbi, ma nosservaw it-twaqqigħ tal- ewwel sillaba mill-kelma ra-ħal jew ra-ħl. U din mhijiex xi kumbinazzjoni. Il-lingwi: ma jimxux b'kumbinazzjonijiet, la fl-istat bażiku (primittiv) tagħhom qabel dawn ma jiġu ggrammatikati formalment u wisq anqas wara l-messa tal-akkademiku. Aktar minn hekk, f'dan il-każ partikolari, fl-ewwel sillaba tal-kelma ra-ħal nosservaw ir-radikali sħiħa erre /// li hija alveolari segwita mir-radikali gutturali sħiħa u mleħħna eħħe /ħ/. Fuq l-osservazzjoni tiegħi jidher li fil-Għarbi, ir-radikali erre /r/ spiss tintrabat ma', u nsibuha segwita mir-radikali eħħe ratba /9/, l-eħħe ħarxa /3./, mal- għajn /€/u mar-rgħajn /Ż/. Bħala regola jidher li meta dawn jokkorru flimkien, bl-erre qabel, dawn ma jinħallux minn ma' xulxin għajr għal xi interferenza fonoloġika permezz ta' waħda mill-vokali. Jerġa' ,1a fil-Malti u lanqas fil-Għarbi m'hemmx eżempju wieħed fejn titwaqqa' l-ewwel sillaba ta' xi kelma li tkun nominali. Dan kollu jwassalni nikkonkludi, sakemm tinqala' xi teorija asaħħ minn tiegħi, illi l-prefiss ħal li napplikaw fil-Malti qabel GBmda OBanta OMarija- Attard (65) numru sewwa ta' ismijiet toponomastiċi Maltin, m'huwiex taqsira tal-kelma raħal. Mela xi tfisser dil-klejma ħa/2 Fil-Malti ta' llum, għajr bħala prefiss għal xi isem ta' raħal Malti, u esklussivament ġo Malta, ma nużawhiex fid- diskors. Iżda fil-Malti għandna l-kelma bħal li hija prepożizzjoni. Din aktarx hija tagħqida kronoloġika mnissla mill-prepożizzjoni bi u n-nom antik ħal li maż-żmien ġiet tfisser tixbah, qisha, donnha, u l-oħrajn. Mela hawnhekk għandna l-possessiv bi li tfisser ma' u li meta tingħaqad ma' ċertu kliem hija taffettwa mhux biss is-semantika iżda saħansitra l-karattru grammatikali tal-kelma li nabbinaw magħha. Xi eżempji huma: bi traskuraġni; billi; bini l-ġuħ; eċċetra. Meta din tingħaqad ma' ħal u ssir bħal nosservaw trasformazzjoni radikali fit-tifsir. In-nom ħal, waħdu waħdu, għandu konnotazzjoni ta' tribii; ġgajta nies; ġens; razza; ġidd. M' għandux jitfixkel ma' ħàl bil-vokali twila, li tfisser qagħda; mod ta' għixien; kundizzjoni psikoloġika jew spiritwali; eċċetra. Mela bi 4 ħal — bħal, jiġifieri fil- Malti ta' llum, wara li saret it-tagħqida formali ta' dawn iż-żewġ klejmiet, li allura għaqqdet it-tifsira ta' ma' mat-tifsira ta' qagħda, dawn bejniethom saru jipproġettaw konnotazzjonijiet ġenerali ta' xebh… Minn hawn nosservaw li l-prefiss ħal qabel xejn, għandu jintgħażel ortografikament minn siehbu ħdl, mhux biss minħabba t-tifsir u t-tleħħin differenti iżda minħabba l-etimoloġija tagħha li fil-Malti ta' Ilum mhux faċli wieħed jinnotaha. Dawn il-karatteristiċi etimoloġiċi jinsabu fl-ewwel radikali bejn iż-żewġ eħħejiet ta' ħal u ħal; waħda ratba, l-oħra ħarxa, u fil-vokalizzazzjoni; tal-ewwel maħtufa u tat-tieni mtawla. Fil-Malti ta' Ilum m'għadniex nagħmlu distinzjoni bejn l-eħħejiet li ħadna mill-Għarbi u b'hekk jiġri li wieħed jista' jitfixkel f'ċertu kliem bħalma għandna hawn. S'issa nafu li semantikament l-ewwel parti ta' isem Ħ'Attard, minkejja l-ortografija żbaljata ta' llum, talludi għal tajfa nies li jaqsmu l-għixien tagħhom f'komunità. — Dan il-prefiss għalhekk japplika għal dawk l-ismijiet toponomastiċi kollha Maltin li jġibu dan il-prefiss magħhom u mhux għar- raħal ta' Ħ' Attard biss. Fil-kas tal-isem Malti Raħal Ġdid, dan inqisu b'eċċezzjoni u jirrikjedi attenzjoni għalih. Il-parti l-oħra tal-isem hija attard. Sa llum il- proposta prevalenti minn numru ta' studjużi tal- Malti qabli, hija li din il-parti tal-isem ta' dan ir- raħal antik taf nisilha mill-kunjom Attard. Jiena assolutament ma naqbilx u ser nispjega fehmti. Fil-parti aktarx minsija tal-vokabolarju Malti nsibu l-verb antik tarad/torod/jitrod. Din il-kelma 25 Edizzjoni ta' SsOBeraċina , tfisser 'issus wara xi ħadd b' intenzjoni ħażina; tbejjet lil xiħadd f'qalbek; teżilja; tiċħad lil xiħadd'. Minn dan il-verb, li Ilum ma tantx għadu jintuża, noħorġu n-nomi 'trad/trid' u 'tard' fuq il-forma stabbilita ħrib u ħarb, żewġ nomi verbali li ħriġniehom mill- verb ħarab. Fuq din l-istess forma ta' għerq il-kelma ħarab noħolqu dak il-kliem kollu fil-Malti li jissawwar trekonsonantalment bħalu. Hekk minn ''jitrod' li fil-passat allura, skont din il-forma jiġi 'tarad', noħorġu n-nom ''trad/trid' jew is-singular ''tard'. Din it-tifsira, li jiena għadni ma rajtha mkien fid- dizzjunarji Maltin, hija l-aħjar spjegazzjoni għall- aħħar parti tal-kostruzzjoni lessemika attard — at- tard minn il-tard għal it-tard, bit-tifsira tal-eżilju, eċċetra. Lingwistikament hija loġika. Jonqosna nqisu s-sinifikat tal-ewwel sillaba ta' din il-kelma li hija at. Din mhijiex għajr l-artiklu definit, elle /I/, bil-vokali tal-leħen /a/ magħquda magħha, skont ir-regola stabbilta tal-omofonija, għall-faċilità ta' pronunzja u bl-artiklu definit Malti l f'assimilazzjoni xemxija mal-ewwel radikali tan- nom tard. Hawn nosservaw li l-vokali 'a' mhux biss isservi funzjoni ewfonika imma hija fl-għamla antika u qriġinali Għarbija tagħha, bil-elif, li fil-Malti ta' żmienna ġiet spostata mill-vokali i; hekk flok al (ar) jiġifieri al-tard, din bl-assimilazzjoni ssir at-tard u suppost li sa llum qalbet għall-pronunzja kurrenti ta' il (it-) jiġifieri il-tard li tassimila ruħha fi it-tard. Imma issa l-ħal kif ser niġġustifikawh lingwistikament f'din it-tiswira7 Din m'hi xejn diffiċli la wasalna s'hawn. It-trasformazzjoni ssir hekk: Ħal al-Tard — Ħal at-Tard — Ħat Tard mingħajr is-sing. U t-tifsira sħiħa minn din il-kobba mħabbla tiġi, bejn wieħed u ieħor, għaliex iż-żmien laħaq għamel tiegħu : (post fejn jgħammru dawk (għaliex bl-artiklu definit) in-nies l-eżiljati. Imma din m'hix konklużjoni finali. S'hawnhekk nistħajjel li dit-tifsira ma tinżilx għasel lil kulħadd, imma m'hemmx fiex wieħed jieħu fastidju minnha. Il-għala7 Għaliex l-ewwelnett qegħdin nitħaddtu fuq oriġinalità ta' mill-inqas 1100 sena ilu, jekk mhux ħafna iktar. Imbagħad hemm il-ġenwinità fir-riċerka u l-iskularità. Jew se nkunu onesti fit-tiftix xjentifiku tagħna, inkella nikkuntentaw bil-miti u l-ħrejjef. Ma jfissirx illi dawk il-familji ta' Ħ'Attard tal-lum li jingħaddu mad-dixxendenti oriġinali bħalma jien jien, wara dawn is-sekli kollha għadhom eżiljati. Dan is-suġġeriment, li sa fejn naf jien huwa l-ewwel. darba li ġie ppreżentat, huwa frisk u relattivament ġdid. Hija spjegazzjoni li għandha tgħollina fl-istima soċjali u fil-mertu filli rnexxielna nikxfu l-antikità tan-nisel tal-isem ta' Ħ'Attard u wkoll tagħna nfusna bħala grupp tali. Permezz ta' dan it-tkixxif aħna l-poplu indiġenu ta' Ħ' Attard għandna l-unur u d-distinzjoni kollettivi li aħna ġgajta Maltin mill-aktar antika u li tagħraf id-dixxendenza antika tagħha fir-rabta mal-istorja ta' pajjiżna u mal-istess lingwa indiġena Maltija tagħna. Nissokta bl-argumentazzjoni analitika tiegħi. Biex inkun koprejt il-konsonanti kollha li jokkorru fl-isem ta' Ħ'Attard, li allura suppost niktbuh Ħat Tard, nosservaw li l-ittra d f'tarf il-kelma m'hijiex għajr it-tielet konsonanti tal-għerq. Mhux kif dejjem inżamm fl-imgħoddi li din id-d għandha xi affinità semantika mal-kelma romanza tardo. Xejn affattu minn danl It-taljanizzazzjoni tal-isem saret żmien twil ta' sekli wara li Ħat Tard kien ilu stabbilit f'ilsien il-poplu. Il-fatt li jeżisti l-kunjom Malti Attard, f'sens lingwistiku mhux argument validu biex isem ir-raħal jingħad li tnissel mill-kunjom. Bl-ispjega lingwistika li jiena tajt hawnhekk, il-kelma attard ma tistax tkompli titqies b'lessema għaliha. Hija ċarament it- tagħqida tal-artiklu definit man-nom; hekk at-tard, jiġifieri it-tard (l-eżilju). Bosta kunjomijiet Maltin għandhom xi rabta ma' xi tifsir speċifiku. Nafu li fihom infushom ma jmorrux lura aktar minn ċertu annu (sekli tnax u tlettax 7) waqt li isem ir-raħal ta' Ħ'Attard (Ħat Tard) aktarx li huwa ta' qedem tant qadim li dan intilef fiż-żmien. Il-kelma nfisha ħattard, jekk inqisuha b'kelma waħda, lanqas ma tokkorri fil-Malti. Il-konsonanti d fil-Malti assorbiet mhux inqas minn ħames ħsejjes Għarbin flimkien mal-ħoss ta' d-romanza u xi drabi, it-rh tal-Ingliż. Hemm min jippronunzja l-isem tar-raħal bħallikieku dan jispiċċa bit-t flok bid-d. Iżda dan jiġri minħabba l-influwenza tal-erre preċedenti li hija konsonanti sħiħa, trilla, alveolari frikattiva u tiddomina fuq id-d li ssegwiha. Fil-Malti, jekk aħna naċċettaw li għandna sostrat lingwistiku li jqaddem sa mill- influwenza lingwistika Feniċja, teorija li llum bosta studjużi jqisuha anatema, il-ħoss tal-erre /r/ bħala radikali hija fost l-eqdem li għandna fl-alfabett tagħna. Jonqosni l-aħħar pass; li nispjega l-eħħe tal- bidu. Hawnhekk irrid nitbiegħed lilhinn, iktar fil- qedem ta' lsienna biex nifhem l-oriġni tagħha. Jiena ngħid li din ġejja mill-kelma 'ħal' bl-eħħe ratba, li hija ta' nisel Feniċju-Puniku. It-tifsir ta' dil-kelma għandu rabta mill-qrib mal-idea ta' 'qodos, qdusija, sagralità, post sagru, qaddis, divin u l-bqija'' Hija kelma li nsibuha wkoll fil-Lhudi (Ebrajk Qadim) u fl-Arami (Aramajku). Mela jekk xi darba fil- qedem nett ta' ġrajjiet Malta, kien jeżisti xi tempju, jew imqar 16k biss bħal xi misraħ mingħajr bini iżda b'xi rabta sagra, fl-inħawi ta' Ħ'Attard, dan 25 Edizzjoni ta' SsODeraċina' baqa' jiġi kkonoxxut fl-isem tar-raħal. Hekk ukoll il-fdal ta' dan l-hekk imsejjaħ prefiss jokkorri bi frekwenza komuni ħafna tant li għadu jkarkar fit- toponomastika ta' bosta ismijiet ta' lokalitajiet Maltin. Jista' jagħti l-każ li ġabuha magħhom l-Għarab, peress li l-Għarbi hu Isien mill-istess familja ta' ilsna u nafu li sar bosta taħlit ta' ilsna u razez fil- Lvant Nofsani. Iżda jekk nintrabtu ma' din il-linja ta' ħsieb, l-argument nistgħu napplikawh. għal dik il-parti kollha tal-Malti Semitku. Il-fatt li l-klejma ħal tokkorri ġo Malta biss, paragunat mal-pajjiżi Għarab u ma' Sqallija fejn ma jinstabx f'din il- forma, jindika li din hija lessema fiha nfisha li taf nisilha minn żminijiet pre-Għarbin. Aktar ma nfannad fl-istudji tiegħi dwar il-Malti, aktar qiegħed inkompli nsib, fdalijiet, għalkemm żgħar iżda sinifikanti, li jippuntaw lejn eżistenza ta' sostrat fil-grammatka fonda tal-Malti u għalhekk lejn bidu eqdem mis-saff lingwistiku Għarbi f'ilsienna. Inħalli l-bieb miftuħ għal kull tagħrif ġdid li jista' jitfaċċa, għaliex is-sengħa ta' għerf il- bniedem hekk tinbena. Ikollok il-pedament tal- għorrief ta' qablek u tkompli tibni fuqu. Min jiġi warajna huwa fid-dmir li jerġa' jqalleb fl-eqdem traċċi ta' qablu. Mela, l-isem ta' Ħ' Attard, fuq ir-raġunamenti li għadni kemm tajt, suppost qabel xejn jinkiteb 'Ħat Tard'' u mhux 'Ħ' Attard'. (Għaldaqstant m'iniex nipproponi li nbiddlu din l-użanza u lanqas ma tagħmel sens fl-ambjenza soċjali tal-lum.) Mela, it-tifsira tal-kelma konġunta 'Ħ' Attard', fid-dawl tal-argumenti li tajt hawnhekk tqarreb għal Vit-tempju, il-knisja, il-kappella, il-post sagru', magħruf bħala ''tal-vendikazzjoni, tal-mibegħda, tat-tbejjit-il-qalb, tat-tpattija; tat-tkeċċija; tal- eżilju; taċ-ċħid'. Jiġifieri l-ewwel parti tal-isem, il-prefiss ħat (ħal) hu ta' nisel Feniċju li jidher li wiritnieh direttament u baqa' jkarkar sa żmienna fil- lingwa tagħna. It-tieni parti tard ġiet għandna mill- Għarbi tarada li tagħha għad għandna l-verb Malti Bl-istess raġunament, Ħ' Attard (Ħat Tard) jista' wkoll ifisser il-post sagru tal-mistrieħ fejn waqaf l-eżiljat jew l-imkeċċi. tk L-awtur Roderick (Rigu) Bovingdon huwa qarib dirett (dixxendenti) tal-Fundatur tas-Sej, Mastru Karm Debono li kien hu nannuh min-naha ta' ommu Rebecca Debono. Bovingdon emigra lejn l-Awstralja fl-1958 u wasal Svdnev sew sew fl-14 ta' Jannar 1959. Twieled Ħ' Attard fit-28 ta' Settembru 1942. Referenzi 1 Punt dibattibbli. Inserixxejtu appuntu sabiex nistimula tiftix ireqq minn tiegħi.