Is-Siġġiewi fid-deskrizzjoni ta' Malta (ta' Giov Francesco Abela) — Dun ikol Aquilina BA. Interessanti tisma' l-bdiewa tagħna jitkellmu g fuq xi żona jew kontrada tal-kampanja li ; ssebbaħlil Raħalna, s-Siġġiewi. Dawnl-ismijiet (' 7 DELLA jirriflettu l-antikità tal-post għax bħalma jiġri j. DES CR ITTIONE fil-laqmijiet, maż-żmien jinbidlu: imutu xi ftit minnhom u jitwieldu oħrajn ġodda. Hemm MALTA Ż ġia Vi Mianzik ġ ISOLA NEL MARE qasam ta' studju li jissejjaħ: toponomastika l SIĊILIANO (kelma Griega li tfisser : isem 1on6c, ta' post) GON LE SVE ANTICHITA, ED ALTRE NOTITIE : Dan l-istudju jistħarreġ it-tifsira u l-oriġini ta' Take dawn l-ismijiet li xi wħud minnhom jibqgħu ħajjin u għaldaqstant jitfgħu dawl fuq il-ħajja soċjali u ambjentali ta' żmien ilu. ( Se nagħtu ħarsa ħafifa lejn ċerti ismijiet fil-kampanja tas-Siġġiewi kif insibuhom ; . ; ; 'IN MALTA: imniżżlin fil-ktieb interessanti bl-isem: l- PER PAOLO SONACOTA. i — aw rreENFa DFSFFERJONI Tajjeb li nkunu nafu li dan GFA huwa kkunsidrat bħala Missier tal-Istorja ta' Malta għax kien l-ewwel Malti li kiteb mhux biss il-ġrajjiet tal-Gżejjer Maltin imma wkoll ħallielna deskrizzjoni tagħhom.' 1 F'din il-kitba wieħed għandu jinnota kemm fiż-żona tas-Siġġiewi kien hemm nixxigħat naturali ta' ilma ġieri (illum sfortunatament intemmu) u kemm l-antenati tagħna kienu jgħożżu l-ilma billi jħaffru bjar biex jikkonservaw l-ilma. 9 Meta niltaqgħu mal-kelma ġardin ma jfissirx li kien hemm dan l-għadd kbir ta' ġraden. imferrxa fil-kampanja Siġġiewija; imma rridu neħduha li tfisser għalqa għammiela, ikkultivata tajjeb, b'xi siġar u mdawwra bil-ħitan. 9 Żammejt l-ismijiet tal-postijiet kif inhuma miktubin fit-test oriġinali ta' GFA meta l-alfabett Malti kien għadu ma ssawwarx kif nafuh illum. Dan seħħ fis-sena 1933. Għaldaqstant GFA ma kellux biex jikteb l-ittri W, Għ u oħrajn. Kien jinqeda wkoll bis-sura tal- alfabett Taljan. SIĠĠIEWI FESTIVAL BRASS BAND 8. SOCIAL CLUB ikompli f'paġna 144 FSata DO/P 143 Għaldaqstant se niffukaw fuq dak li jgħidilna GFA dwar is-Siġġiewi. Meta jiġi biex jitkellem dwar is-Siġġiewi GFA jsejjaħlu: TERRA SIGGEVX CO'L CASALOTTO RAMIA. Imbagħad jgħid li dan ir-Raħal iħaddan ukoll żewġ irħula żgħar Sciluc u el Kibir. Jgħid li fis-seklu ta' qabel kien hemm ukoll ir-raħal ċkejken ta' Kideri li jinsab fit-triq li minn Ħaż-Żebbuġ tieħu għall-Għolja ta' Verdala (Monte Verdala). Iżda Ilum, skont GFA, dan ir-raħal jinsab diżabitat. Fis-Siġġiewi jinsabu għadd sabiħ ta' familji tat-tajjeb. Il-popolazzjoni tar-Raħal tlaħħaq il-295 dar u jgħixu 1494 ruħ. Fiż-żona huma abbondanti s-siġar u l-ħxejjex li jirrenduha sabiħa; xi djar jagħmlu inbid eċċellenti billi fit-territorju tas-Siġġiewi jinsabu għelieqi tad-dwieli b'għeneb b'togħma tajba ħafna. Kif toħroġ mis-Siġġiewi dritt issib il-fewdu Tabria bil-wied tiegħu u fuq ir-riħ tagħha hemm l-għajn tal-Laurenti li fiha ilma ċar ġej minn naqra ta' għolja; x'ħin inħarsu lejn ix-xellug naraw wied ieħor tal- Gorghenti. GFA isejjaħ il- Girgenti bħala ġardin mill-isbaħ li ħa l-isem minn Kastell mibni ħdejn l-għajn tal-ilma li kien iġib l-isem ta' Agrigento. F'dawn l-inħawi nsibu xi djar li huma magħrufa bl-isem ta' Devr el BaKar jiġifieri Dar il-Baqar. Ma jistax jonqos li GFA ma jsemmix l- Aavn el Kibira li tħaddan it-territorju tat- Tribunal ta' l-Inkwiżizzjoni f'Malta. Chiesa della Madalena fit-territorju/ Rdum ta' Ġebel Ciantar - l-Għolja ta' Ciantar hi proprjetà ta' familja sinjura Maltija li ġġib dan l-isem. l Din iż-żona hi għanja fl-ilma ġieri, ġraden bi dwieli u art għammiela, frott ta' togħma tassew bnina u fuq kollox għeneb ħelu u tawwali li l-Maltin jsejħulu Bezzulet el BaKra . Billi dawn l-għelieqi tad-dwieli jħarsu lejn in-nofsinhar esposti għax xemx u quddiem il-baħar u warajhom għandhom il-blat biex ikenninhom mir-riħ fuq, jirnexxielhom jagħmlu frott abbondanti, b'togħma tajba. Minħabba f'hekk in-nies tal-Belt għażlu li jibnu djar tal-kampanja, djar komdi u sbieħ f'dik l-arja tajba ħafna għas-saħħa. Aavn Kadi li tfisser l-Għajn tal-Imħallef. F'dawn l-inħawi skont Bosio, seħħet ġrajja ta' swied il-qalb. Waħda xbejba sabiħa mill-familja Dingli fis-Siġġiewi sfat maqbuda SIĠĠIEWI FESTIVAL BRASS BAND 8: SOCIAL CLUB 144 Festa DOIL flimkien ma' niesha mill-Ġannizzeri, suldati Torok. In-nies tal-familja Dingli kienu qed jistaħbew f'għerien matul l-Assedju tal-1565. Il-kap tas-suldati qabad it-tfajla li kienet qrib għajn tal-ilma; beda jittantaha u hi irresistiet. Fil-pront rat il-kavallerija tal-Maltin ġejja u din it-tfajla ħadet ir-ruħ għax ħasbet li se tinħeles; bdiet tgħajjat lil ommha: 'Ara l-Insara'. Iżda f'dak il-waqt ġiet maqtula brutalment. Is-suldati Torok ħarbu quddiem is-suldati Maltin; iżda xi ftit minnhom inqabdu priġunieri u tmienja minnhom sfaw maqtula. Aavn Ghaliem Alla li tfisser għajn tal-qaddej t'Alla. Fil-qrib hemm ġebla bl-isem ta' Hagira tal- Usif fuq xiferil-baħar. (Hagra ta' l-Usif : Aquilina jfissirha bħala : a place near the spring known as Għajn Għeliem Alla).Minn Ġebel Ċiantar induru lura lejn il-parti tal-Lvant , lejn Raħal Kibir u l-inħawi tas-Siggeuv, u nsibu in Noscieaa (In- Nixxiegħa): nixxiegħa ta' ilma ġieri. Misevrah: (Msieraħ) li tfisser spazju miftuħ. El Barntis: kelma li ġejja mill-Għarbi u tfisser: mantel oħxon bil-barnuża. Minn din il-kelma ħadu l-isem kemm din iż-żona kifukoll il-familja spanjola Albornoz. Ta Buha : ġardin li jġib dan l-isem. Ghar Tuta : Għar tat-Tut. F'dawn l-inħawi jinsab ħafna ġebel qadim ta' kobor mhux tas-soltu u sinjali ta' bini. Is-saqaf ta' dan il-għar hu miksi b'ġebel rustiku msallab u marbut flimkien bil-ġibs. Ġewwa fuq naħa waħda hemm għadd ta' mxatar (pl. ta'maxtura) b'niċeċ fuqhom imħaffra fil-blat, imbegħda minn xulxin bl-istess qjies u li jagħtu lok għal stalla ta' għaxar żwiemel. Mhux 'il bogħod mid-daħla għall-imsemmi għar instab ftit ilu paviment intarsjat b'madum, f'forma ta' rombu (b'din is-sura ) u jżommu flimkien bil-ġibs. Instabu wkoll xi biċċiet tal-irħam, għatba tal-bieb ukoll tal-irħam u bis-sinjali ta' ċappetta li fuqhom kien idur il-bieb. Tal-Mazzu witali qiegħda fuq naqra ta' għolja bl-isem Ta' Ghemmuna fejn hemm il-Knisja ta' Santa Marija fl-antik magħrufa bħala ta' Għemmuna, illum nafuha bħala el Aalia jiġifieri l-Għolja minħabba l-għoli tal-post li hu l-ogħla fil-Gżira. Din il- knisja barra għall-antikità hi magħrufa wkoll għad-devozzjoni. SIĠĠIEWI FESTIVAL BRASS BAND £ SOCIAL CLUB ikompli f'paġna 146 FSetta DO/P 145 Chiesa di S. Lorenzo (Il-Knisja ta' San Lawrenz) mibnija mill-ġdid, fejn għadhom jidhru fdalijiet ta' bini antik u ġebel kbir, sinjal li kien hemm bini sabi li ġġarraf. Giardino : għalqa b'nixxiegħa tal-ilma li hi tal-familjaTurrensi. El Himeri (illum magħruf bħala il-Ħmieri): hekkimsejjaħ minħabba l-ħamrija ħamra. Etfali : art taflija taħt il-Knisja ta' San Lawrenz LAndar ta Xiara' il-qiegħa tal-familja Xara. El Baiadhat : (illum nafuh bħala l-Bajjada) territorju b'art bajdanija li hi tal- Monasterju ta' San Nikola ta' Arena ta' Catania. ' Ginen Dors (illum nafuh bħala Ġnien Dors) dan il-ġnien u dwieli jinsabu fiz-zona ta' Hal Tabunijli tfisser ir-raħal ta' Missierna; Tabuni hi ukoll l-isem ta' familja Maltija tat-tajjeb u antika. Minn dan ir-raħal ma baqa' xejn ħlief l-isem. Beb e Rahal (Bieb ir-Raħal) bieb jew id-daħla għar-raħal jiġifieri il-Kbir li mbux 'il bogħod minn hemm. S. Taudar , żona li tieħu isimha mill-Knisja ta' San Teodoro li kien hemm fl-antik. DokKiena (Id-Dokkiena) : din iż-żona tissejjaħ hekk għax qisha ħarriega jew bank li nsibu fil-bieb tad-djar jew fit-twieqi biex jitqiegħdu qsari bil-fjuri. Tal Cherba, bini mġarraf. Chiesa denominata ta' Han Tus : knisja msejjħa ta' Han Tus. Giardino di Xara' : ġardin ieħor tal-familja magħrufa ta' Xara. Ta' Bellu : ta' Xara wkoll. Ghadira ta' Xara : għadira ta' l-ilma; illum tintuża mill-Ħasselin. RAHAL KIBIR : ir-Raħal il-Kbir: għalkemm jissejjaħ kbir, dan ir-raħal ma fieħx aktar minn għoxrin familja li jgħoddu mija u dsatax- il ruħ. Dan ir-raħal kien jinfirex sal-post jissejjaħ Santa Marija tal-Knejjes. B'danakollu f'dak li għandu x'jaqsam mal-kura spiritwali u mal-Milizja jiddependi mill-Parroċċa tas-Siggeuv. SIĠĠIEWI FESTIVAL BRASS BAND 8. Ta' min jgħid li minn hawn ħarġu xi familji antiki Maltin. Jixhdu dan għax kien hemm erba' torrijiet li wieħed minnhom għadu jeżisti, mibni tajjeb u għandu sura ottagonali. Chiesa di S. Sofia: knisja ta' Santa Sofia glorjuża Verġni u Martri. Barrani: jiġifieri dak ta' barra : żona li kienet barra ir-Raħal ta' Sciluc u il Kibir, fejn hemm xi knejjes imġarrfin. S. Maria tal Kneves: illum imwaqqa' imma għadhom jidhru sinjali li jixhdu l-antikità tagħha. Taħt kellha ċimiterju li kont tinżel għalih permezz ta' ftit taraġ; kellha tlett artali skont id-drawwa ta'dak iż-żmien. Biar Blat: sitt ibjar imħaffrin fil-blat. Tal EenieK: bir li jingħad għandu l-qiegħ bil-madum u miksi bi pjanċi taċ-ċomb bħal oħrajn li nstabu f'għadd ta' postijiet f'Malta speċjalment qrib il-baħar. T altami: art fejn jidhru xi bjar li jservu biex iżommu l-ilma tax-xita; dawn huma mgħottija b'ġebel kbir li jistrieħ fuq pilastri tal-ġebel miksijin kollha b'materjali li jitboq (catrame) biex l-ilma ma jinxtorobx mill-ġebla. Il-għadd tagħhom jitla'għal ħmistax; bil-Malti jissejħu gebie (i.e. ġwiebi). F'dan il-post b'fetħa ta' bejn erba' jew ħames tomniet jinsabu ħafna fdalijiet li jixhdu li kien hemm xi bini speċjali. Insibuh daqs elfu ħames mitt pass 'il bogħod mill-għar bl-isem ta' Lapsi. Guedi Collinette: għalqa jew razzett li hu Benefiċċju tal-Knisja. Hagiar Qim : ġebel wieqaf, il-fdal ta' bini tal-Ġganti. Bir el RoKna : bir li jinsab fir-rokna. ChandakK el Rihan (Handaq ir-Rihan): wied li jieħu ismu mir-riħan (mvrtle) fejn jidhru sinjali ta' djar antiki minħabba s-sura tal-ġebel u l-għadd ta' bjar li jinsabu hawnhekk. T abarrada li tieħu isimha mis-sura ta' qasrija tal-fuħħar li fiha l-bdiewa u nies tal- kampanja kienu jużawha biex jikkonservaw il-ħobż. El Himeri : art ħamra. Chiesa di S. Nicolo': knisja ta' San Nikola li tinsab fit-territorju tal-Patrijiet ta' San Benedittu ta' Catania li reġgħet inbniet minnhom ftit snin ilu f'sura akbar u isbaħ. SIĠĠIEWI FESTIVAL BRASS BAND 8. Rahal Niclusi : Ir-Raħal ta' San Nikola li kien hawn fl-antik u li għadhom jidhru il- pedamenti ta' bini u ħafna bjar. El Velgia ta' Hal Niclusi : l-isem ta' Velgia (Wilġa) jfisser art għammiela u rziezet li jinsabu f'wita fertili. RAHAL SCILVK : Raħal ċkejken magħdud mas-Siġġiewi f'dak li għandu x'jaqsam mat-tmexxija ċivili u parrokkjali; fih seba' u tletin dar u joqogħdu mija u wieħed u sebgħin ruħ. Bir Giabrun : il-bir tal-ġganti li fih ilma ġieri. Vved ta' Bir Aabd Alla, wied li jfisser il-bir tal-qaddej ta'Alla, isem ta' wieħed Saracin. Vved SciKora : wied tax-Xkora fejn insibu xi ġraden. Biar Giabbar : bjar tal-Ġgant. Duevret el Mehri : li tfisser Dwejret (dar ċkejkna) tal-maħmuġ/ jinten. Issibu kwalità ta' laħam frisk, laħam tal-friża; ħaruf tal-aqwa kwalità li tixtieq għall-kċina. Ħinjiet: Mit-Tlieta sas-Sibt 8.00am sa 12.00pm L-Erbgħa u l-Ġimgħa mill-4.00pm sas-7.00pm Triq Dun Anton Vella (Ħdejn il-flats il-ġodda), Siġġiewi SIĠĠIEWI FESTIVAL BRASS BAND 8. SOCIAL CLUB 148 Festa DOIŻ