ĦOSS L-GĦEWIED Astratt: Ħoss l-għewied' huwa l-isem ta' waħda minn serje ta' taħditiet animati fis-Sensiela Serati Mużikali li kienu jsiru fis-sala ewlenija tal-Każin Banda San Ġiljan A.D. 1927, u li fiha kienu ħadu sehem għadd ta' allievi mill-banda tal-post u oħrajn. Dawn is-serati kienu jkunu speċi ta' saġġi', u kienu ntiżi għalbiex jgħinu lin-nies tapprezza aħjar l-arti tal-mużika fil-forom kollha tagħha. Is-serati kienu jkunu ppreżentati minn Mro. Manoel Pirotta li huwa wkoll Surmast Direttur tal-istess Banda. Kliem muftieħ: Sensiela Serati Mużikali, Flawt, Ottavin, Obwe, Kornu Ingliż, Klarinett, Klarinett Baxx, Fagott, Kontra Fagott. FIL-BIDU: Il-ħoss kien minn ewl id-dinja. Għal dan il-għan il-bniedem twieled b'par widnejn kbar u muswafa biex meta jrid jiftagħhom beraħ ħalli jisma' sewwa, jonkella isoddhom b'idejh biex bħal donnu jittarrax u madwaru dlonk jaqa' skiet perfett li għandu mill-ħlewwa tal-ġenna. Iżda l-ħsejjes ta' madwaru, ġejjin minfejn huma ġejjin, qatt ma ħallewh bi kwietu: issa għax tqum żiffa riħ, li mbagħad jiqliel u jispiċċa jvenvinlu rasu; issa għax jibda jkarwat ir-ragħad fil-bogħod, li mhux l-ewwel darba li jitfixklu mat-tgergir irrabjat ta' xi ljun, u tgħidx kemm kien jiddispjanċih waral; issa għax tfaqqa' xi sajjetta fil-qrib u taqtgħu minn ġewwa; issa għax qed jisma' l-weraq iħaxwex, jew l-ilma ġieri jġelben minn mal-blat; issa għax jisma' l-għana ħlejju tal-għasafar huma u jittajru filgħoli fejn ma jistax jilħaqhom, u elf mitt ħoss ieħor. Dawn il-ħsejjes kollha kienu jsaħħruh u ra kif għamel biex jibda jimitahom għax kien jemmen li l-ħoss, u aktar tard, il-mużika għandha xi forma ta' seħer li permezz tagħha seta' jġib ix-xita, ifejjaq il-mard, u jġiegħel lill-għelejjel joktru. (It-tpenġija turi wieħed minn dawn in-nies tal-għerien li, minflok irraporta għax-xogħol, għażel li jmur iqatta' ġurnata jiġġerra fl- għelieqi mimlijin qasab biex jonsob għal xi ninfa sbejħal) Mhux l-ewwel darba wkoll li dawn in-nies tal-għerien kienu jgħajtu u jtaptpu saqajhom jew iħabbtuhom ma' l- art waqt li jkunu mitlufin f'żifna mhewrla u imqanqlin bis-sbuħija tan-natura; iħabbtu fuq sidirhom għax irrabbjati fuq xiħadd jew xiħaġa li ma jistgħux jaqblu fuqha; iċapċpu għax jkunu ferħanin b'xi wild ġdid, jew għax ir-raba' tat il-ħsad tagħha, jew is-siġar imtlew bil-frott tagħhom; jixheru għax imdejqin bil-mewt tal- għeżież tagħhom, jonkella jokorbu għax mittiefsa b'xi marda li ma jfiqux minnha. U kif mit-tqawwis tal-watar welled l-istrumenti tal-korda, u mill-ġlud tal-annimali u t-tisbit fuq iz-zkuk niexef tas-siġar ħoloq it-tnabar, hekk ukoll sab li bl-infiħ tiegħu f'xi qoxra ta' bebbuxu (id-daqq tal-bronja'), zokk vojt (flejguta'), jew qrun ta' annimal (qrajna') seta' joħroġ minnhom ħsejjes strambi imma li jiġbdu l-attenzjoni tan- nies ta' madwaru, saħansitra tal-annimali. ' Plural ta' għuda, biċċa njama, jew ħatba — mhux tal-infernl — imma għuda normalment tajba għall-ħruq. 2 Saġġ (bit-Taljan, saggio) tfisser test jew prova, jonkella mostra. Illum-il ġurnata nużaw il-frażi home concert biex infissru l-istess ħaġa. $ Bronja hija kelma oħra flok baħbuħa jew bebbuxu tal-baħar aktarx tawwali, jonkella għakrux imdaqqas vojt. Dari, sid il-mitħna, jew taħħàn, kien idoqq il-bronja darbtejn, l-ewwel darba biex javża lill-bdiewa li r-riħ huwa tajjeb biex titħan il-qamħ, u t-tieni darba biex javżahom li l-qamħ issa kien intaħan u allura setgħu jiġu jiġbruh. Ż Flawt medjevali li jindaqq minn bokkin miżmum bejn ix-xofftejn u s-swaba' ta' id waħda li jifformaw n-noti billi jiftħu jew jagħlqu tliet (kultant erba') toqob maqtugħin fit-tul tiegħu. Dan l-istrument issa sar jitqies bħala wieħed mill-istrumenti folkloristiċi ta' pajjiżna. 7 Il-qrajna hija diminuttiv ta' qarn. Il-ħoss tiegħu huwa wieħed stramb li jixbah lil dak ta' tromba. Dari il-karnival ta' Malta kien jiftaħ bid-daqq tiegħu. Il-Qarn ġieli jżidulu xi bedbut, jew bedbut u qima b'xi toqob fiha, biex il-ħoss tiegħu ma jkunx daqshekk monotonu. IL-FAMILJA: L-istrumenti tal-qasba huma wkoll strumenti tan-nifs, jiġifieri jindaqqu billi tgħaddi r-riħ minn ġo fihom. L-istrumenti l-aktar komuni f'dil-familja huma: il-Flawt u l-Ottavin; l-Obwe u l-Kornu Ingliż; il- Kwartin, il-Klarinett, u l-Klarinett Baxx; il-Fagott u l-Kontra Fagott. Il-Kornu Ingliż wil-Fagott ma tantx issibhom idoqqu ġo banda jekk mhux waqt xi kunċert sinfoniku fejn mhemmx qniepen idoqqu u murtali tal- festa tielgħin wieħed wara l-ieħor. Il-Kontra Fagott ma nafx li hawn xi wieħed idoqqu hawn Malta. Karatteristika komuni fihom kollha hija l-forma konika tagħhom, u li jitħaddmu permezz ta' sistema ta' ċwievet. L-istrumenti f'dil-familja huma kollha magħmulin mill-injam, ħlief għall-flawt li issa sar isir mill- metall. Il-FLAWT: Dan l-istrument tan- nifs aktarx li jaf il-bidu tiegħu fil- mitoloġija klassika fejn insibu lil Pan' li kien iħobb lil waħda ninfa' FErE jisimha Sirinks' (qasba) li għax ma tatux wiċċ, biddlilha suritha f'bejta qasab li minnha kien jaqta' qasba wara l-oħra kull meta kien ikollu bżonn jagħmel xi bedbut jew xi fifral Il-Flawt, flimkien mal-Ottavin (għax in-noti li jaqra fil-fatt jinstemgħu ottava ' ogħla), huma l-iżgħar PICCOLO strumenti tal-Banda u/jew Orkestra, tant li aħna ġieli nsibuhom ukoll bħala strumentini, jew strumenti żgħar. Bħala materjal, il-flawt jista' jkun tal-injam, kif kien fi żmien il-Barokk u l-Klassiku, jew tal-metall minn lewn il-fidda, ġieli anke minn lewn id-deheb (Sir James Galwav, flawtist magħruf ħafna li twieled fl-Irlanda fl-1939, huwa magħruf ukoll bħala ir- 'raġel bil-flawt tad-deheb'). Dawn iż-żewġ strumenti jindaqqu billi jinżammu laġemba u bin-nifs igħaddi minn ġo toqba li jkun hemm fuq ġemb minnhom (huma ma jagħmlux użu minn qasba), filwaqt li s-swaba jħaddmu sistema ta' ċwievet u toqob. Huma jipproduċu noti brillanti u għoljin ferm (akuti) u faċilament jafu jagħmlu l-aktar passaġġi mgħaġġlin. Madankollu, in-noti fir-reġistru l-aktar baxx tagħhom huma xi ftit dgħajfin fil-ħoss, u għaldaqstant, għandhom jiġu evitati, jekk mhux biex joħolqu xi effett speċjali bħalma għandna fil-każ ta' Svrinx ta' Debussv. L-OBWE: Dan l-istrument twieled ġo Franza fis-seklu 17. Il-kelma Obwe ġejja mill-ilsien franċiż — hautbois — li fil-fatt hija tagħqida ta' żewġ kelmiet — haut (għoli) u bois (injam) — għax leħnu huwa wieħed pjuttost irqiq u nażali. Minħabba f'hekk, dan l-isturment juża l-kjavi tal- vjolin 7. Ħafna jqisu l-ħoss tiegħu bħala wieħed pastorali għax għandu mid-daqq ta' mużika lenerisu Honn 5 Fil-mitoloġija klassika, Pan kien iben Ħermes u Protettur tal-ħajja kampanjola. Fil-fatt, lil Pan dejjem ipenġuh bil-qrun, bid-dwiefer maqsumin bħal ta' mogħża u bil-ġisem ukoll ta' mogħżal Kien alla dejjem ċajtier — sakemm ma tqajmux meta kien ikun qed jogħnos għad-dell ta' xi siġra. Jekk tqajmu meta me kienx ikun irid iqum, kien jaf iqajjem biża' bla raġuni jew paniku. ' In-ninfa kienu spirti jew xbejbiet divini li jgħammru fl-elementi kollha tan-natura. Ninfi jistgħu jkunu tal-baħar (Nerejdi); tas-siġar (Drijadi): u ninfi tax-xmajjar, għadajjar u għejun. Il-Grieki kienu dejjem ipinġuhom bħala xbejbiet ħelwin li jħobbu ż-żfin u jagħtu ħajja ġdida kull fejn ikunu. Bħala xbejbiet divini kienu jinqalgħu wkoll biex ibassru l-ġejjieni. Min kien jonqoshom mir-rispett jew iħammiġilhom l-ilma l-ilma, jew iqaċċat xi siġra għażiża ghalihom, kienu jħawdulu moħħu u jġennuh. Għandna bżonn xi nofs tużżana minnhom kieku hawn Malta' (Paġna 86 minn Il-Mitoloġija ta' Victor Xuereb fis-sensiela Kullana Kulturali Nru. 4 — Pubblikazzjoni Indipendenza — PIN 1999). $ Svrinx (La Flite de Pan) huwa wkoll isem ta' xogħol tas-seklu 20 tal-kompożitur franċiż Claude Debussv (1862-1919) għal flawt waħdu. Dax-xogħol jiddeskrivi d-dieqa ta' Pan għax mingħalih li kien sab l-imħabba li qatt ma kienet. 9 Fil-mużika hija dik in-nota li tkun it-tmien waħda fuq/taħt bl-istess tonalità. 10 Din il-kjavi ġieli nsibuha wkoll bħala tas-'SOL' għax titqiegħed fuq it-tieni linja. (Il-linji tal-pentagramma tgħoddhom minn isfel għal fuq.) Naturalment, din il-kjavi, minbarra li sservi għall-vjolin, sservi wkoll għall-flawt u ottavin, klarinett, kornu, tromba, mandolina, kitarra, pjanuforte u l-arpa: dawn l-aħħar tnejn jużaw ukoll il-kjavi tal FA' għall-parti tal-akkumpanjament. (Paġna 11 minn Grammatika jew tagħlim meħud minn diversi awturi kbar tal-mużika ta' Gejtan Grech.) L-Obwe jagħmel użu minn par qasab, jew żewġ qasbiet ċkejknin marbutin flimkien min-naħa l- waħda permezz ta' qafla tan-najlon irqir jew materjal simili ieħor. Dan it-tarf jidħol f'tubu tas-sufra, li min-naħa tiegħu mbagħad jidħol marsus fin-naħa ta' fuq tal-istrument. Minħabba l-ħidma delikata li fihom, il-qasab tal- Obwe jiswew il-flus, u ħafna huma dawk li jdoqqu dan l-istrument li jixtru l-għodda apposta ta' darba biex jagħmlu l-qasab tagħhom. Com string cane F'banda ma tantx tiltaqa' ma' Obwe jekk mhux f'xi kunċert sinfoniku fejn TTAMAT leħnu jgħaxxqek bil-ħlewwa tiegħu. Dan qed ngħidu, għax meta mhux użat tajjeb, il-ħoss tiegħu jispiċċa bħal dak ta' papra — liema ħoss ifakkarni ħafna fit-tema li biha tintroduċi ruħha Sonia f'Peter and the Wolf, ħrafa mużikali tal- kompożitur russu Sergei Prokofiev (1891-1953). Mill-banda l-oħra, f'orkestra ġeneralment issib Prim u Sekond Obwe, u ximindaqqiet Kornu Ingliż ukoll, li huwa Obwe kbir u li għandu vuċi aktarx ta' swied il-qalb. Fil-fatt, dan l- istrument mgħandu xejn 'Ingliż' fih — kienu biss l-Ingliżi li dawru l-kelma franċiża anglċ, li bil-malti tfisser 'angolat', f'anglais, jiġifieri 'ingliż'. Dan għamluh bl-idea li jkollhom huma wkoll strument msemmi għal pajjiżhom peress li jeżisti wkoll il-French Horn, jew kif nafuh aħna bil-malti, il-Kornu, li huwa strument tar-ram. Il-KLARINETT: Kien Johann Christoph Denner (1655-1707) li vvinta l-Klarinett kif nafuh illum. Dan l-istrument huwa magħmul mill-injam aktarx ta' lewn iswed u għandu forma konika, jiġifieri, figura ġeometrika fil-qiegħ ġej f'forma ta' qanpiena u jitla' għal xejn xejn sa ma jasal f'ponta li aħna l nsejħulha mbokkatura (mouthpiece) biex id-daqqàq ikun jista' Ligature Reed jonfoħ minn ġo fiha. Il-Klarinett jindaqq billi wieħed jirfes in-noti permezz ta' sett ta' ċwievet li jiftħu u/jew jagħlqu għadd ta' toqob I meta jingħafsu. Bħala strument tan-nifs huwa jagħmel użu minn qasba (reed) maħduma apposta, u li din titqiegħed ċatta ma' dahar l- imbokkatura u tintrabat b'rabta żgħira aktarx tal-metall (ligature) jew materjal ieħor biex ma tiċċaqlaqx. Mouthpiece Il-Klarinett huwa ferm popolari mal-baned maltin tant li bħalu nsibu sriebet sħaħ jimmarċjaw fuq quddiem. Mill-banda l-oħra f'orkestra (mass eLaminer nsibu biss il-Prim u s-Sekond Klarinett. Bħala ħoss imbagħad, għalkemm huwa anqas delikat minn dak tal- Obwe, għandu vuċi mimlija u rikka fejn in-noti għoljin huma penetranti. Hemm imbagħad ukoll il-Klarinett Baxx li huwa akbar mill-Klarinett u għandu vuċi baxxa u noti gravi għal effetti speċjali. Il-FAGOTT: Kważi l-ikbar fost l-istrumenti tal-injam ji huwa l-Fagott. Dan l-istrument huwa magħmul minn żewġ tubi twal tal-injam aktarx ta' lewn qastni li, meta tarahom, qishom żewġ ħatbiet'' imwaħħlin ma' xulxin. Huwa juża żewġ qasbiet bħall-Obwe, u li jeħlu ma' tubu li jkun ġej f'forma ta' ganċ. Minħabba t-toqol li fih biex iġġorru, il-Fagott jiġi mwieżen b'ċinga li tintlibes madwar l-għonq. Jindaqq billi jinżamm wieqaf imma xi ftit immejjel 'l quddiem u bil-qanpiena tipponta 'l fuq. F'ħafna każi dan l-istrument idoqq il-parti tal-Baxx tal-familja tiegħu. F'dak li huwa ħoss, il-Fagott huwa goff kultant, speċjalment fin-noti l-baxxi, iżda għandu ħila jipproduċi effetti serji u/jew komiċi, kemm-il darba jiġi mħaddem tajjeb. Fil-baned aktar issibu jdoqq għall-kwiet f'xi kunċert ġo xi sala milli jimmarċja fit-toroq waqt xi festa mimlija storbju. Dan għaliex leħnu huwa pjuttost dgħajjef u jista' jintilef malajr. Għall-kuntrarju, f'orkestra huwa normali li wieħed isib Prim u Sekond Fagott. ll Għuda niexfa tajba għall-ħruq. Il-Kontra Fagott huwa ħafn' ikbar fid-daqs u għaldaqstant ibjex fil-ħoss, imma qajla jintuża, tant li hawn f'Malta għandi d-dubju jekk jeżistix xi wieħed bħalu. Jerġa', ir-repertorju tiegħu huwa wieħed limitat ħafna u jintuża l-aktar f'orkestri sinfoniċi kbar u f'xogħlijiet ta' kompożituri romantiċi, bħal ngħidu aħna fis-silta La Belle et la Bċte f'Ma Mere l'Ove Suite tal-kompożitur franċiż Maurice Ravel (1875-1937) fejn m'għandniex xi ngħidu, l-Kontra Fagott aktar jirrappreżenta lill-Bestja milli s-Sbejħa (li f'dal-każ tindaqq mill-Obwe). Tant huwa goff u tqil il-Kontra Fagott, li mhux possibli li jitwieżen b'ċinga għax jispiċċa jaqlagħlek għonqokl Minflok, għandu bħal ħarrieġa żgħira (virga żgħira u rqiqa tal-metall) fil-qiegħ tiegħu biex l-istrument jiġi jserraħ mal-art. GĦELUQ: Dan l-artiklu qed jitwassal lill-qarrejja Skalin għal żewġ raġunijiet: (a) fl-okkażjoni tal-festa titulari anniversarju mit-twaqqif tal-Każin Banda San Ġiljan A.D. 1927. Fil-fatt, għal dis-sena, il-Kumitat ħejja programm sħiħ u sabiħ ta' attivitajiet mużikali u soċjali li ser ikunu mifruxin matul is-sena kollha. Iċ- ċelebrazzjonijiet ser jilħqu l-qofol tagħhom b'Kunċert Kbir tal-85 Sena fit-Teatru tas-Sacred Heart San Ġiljan taħt il-Patroċinju tal-President ta' Malta l-Eċċ. Tiegħu Dr. George Abela nhar il-Ġimgħa 23 ta' Novembru, u Quddiesa ta' Ringrazzjament fil-Knisja Parrokkjali mill-Kappillan Fr. Claude Portelli l-għada s-Sibt 24 ta' Novembru.