id-dinja hekk magħmula, jgħaddi ż-żmien u jitgerbu s-snin, li jġibu bidla kbira fl-użanzi, kostumi u l-ħajja tal-bniedem. Trasport Kien hawn il-ferrovija u t-tram…dawn ilhom li spiċċaw. Kien hawn il-lanċa li konna ngħidulha 'Ta' ĦMattei'. nmorru mill-Belt għal Tas-Sliema konna nħallsu sold u nofs. Kienhemm lanċa oħra fil-Port il-Kbir li mill-Belt titlaq għall- Isla u l-Birgu u terġa' lura. Jien u ħuti, sakemm nistennew il- lanċa tiġi, konna noqgħodu nħarsu minn fuq il-pont għall-baħar biex naraw il-ħut irqiq għaddej. Meta tasal il-lanċa, xi żewġ irġiel impjegati kienu jieħdu ħsieb jorbtu l-ħbula, jżommulna jdejna biex nitilgħu, jew jgħinu lil xi ħadd iniżżel il-pram tal- tbabv'. Wara ftit il-kaptan jgħajjat ''sijal' nitilqu, u nieħdu gost naraw il-lanċa tofroq l-ilma, fost riħa ta' baħar tfuħ li daż-żmien mgħadhiex- tinxtamm. Il-baħar niftakruh aktar nadif…Fejnhom ir-rizzi, gandoffli imħar ta' dari7 Kienhemm il-lift. Kemm kont nieħu gost meta ommi kienet teħodna l-Barrakka ta' Fuq, u noqgħodu naraw il-lift tiela' u nieżel mimli baħrin Ingliżi li kienu jitilgħu mix-xatt biex jidħlu l-Belt… Kien hawn il-karrozzin, iżda ilum dan għadu jidher biex jinqdew bih it-turisrti. Dari konna nużawh l-aktar meta kien ikollna bżonn inniżżlu xi xkora tqila lejn Tal-Karmnu jew San Duminku, meta konna nħallsu xi ''sixpence' jew tmien soldi u jwassalna sa wara l-bieb tad-dar. Niftakar ukoll il- karrettun biż-żiemel iġorr l-agħmara. Fis-sajf konna mmorru villeġġatura San Pawl il-Baħar. Ġanni kien jiġi biż-żiemel u l- karrettun fl-erbgha ta' filgħodu biex iġorrilna xi biċtejn agħmara u ħwejjeġ oħra, waqt li aħna konna nitilqu b'tal-linja minn fuq Kasatilja, għax dak iż-żmien Tal -Mellieħa ma kienux jitilqu minn Putirjal. Dawn kienu miżbugħa bojod bil-faxx ċelesti. Konna naslu San Pawl f'xi s-sebgha, u Ġanni kien jasal magħna jew ftit wara, għax immaġinaw kemm kien irid idum biex jasal. Villeġġatura Kif naslu konna niftħu t-twieqi biex tidħol l-arja. Konna nieħdu il-muftieħ minn fuq xkaffa, u bih konna nmorru niftħu l- għajn ta' l-ilma ii kien ikunhemm fil-kantuniera tat-triq, biex nimlew ilma għax-xorb. Fis- satal konna ngegħdu xi dulliegħa u xi flixkun inbid, u nniżżluhom fil-bir biex sa nofsinhar jilħqu jiksħu. Mhux l-ewwel darba li kien jinqaleb is-satai rasu l-isfel u nibqgħu b'xejn. Dari l-villeġġatura kienet ferm isbaħ, għax kienet isservi verament ta' mistrieħ, toqgħod aktar ixxamplata, sserraħ il-menti għall-kwiet u l-paċi. Ħeta filgħaxija kien jaqa' d-dlam, fit- toroq kienu jinxtegħlu l-fanali u fid-dar nixgħelu l-lampi tal- pitrolju, noħorġu siġġu ħdejn il-bieb ta' barra u ngħidu r- rużarju. Ħdejna kienu jiġu jpoġġu xi ħbieb tal-familja. XKien- hemm min kien ikollu kitarra, mandolina, akkordjon jew xi orgni tal-ħalq, u kienu joqogħdu jdoqqu, ukoll sa xi nofs il-lejl. Dak iż-żmien la kien hawn televiżjoni, u l-anqas kellna radjijiet għax dawl elettriku ma kienx hemm kullimkien, allura dak kien l- isfog tagħna. Ġugarelli Meta kont żgħira jien, it-tfal ma kellhomx ġugarelli bħal ma għandhom it-tfal ta' ilum. Is-subien kienu jilgħabu b'xi ballun taċ-ċarruta, bil-boċċi jew biċ-ċippitatu, kif ukoil bil-knisja. Il-bniet kienu jilgħabu b'xi pupa taċ-ċarruta li tkun għamlitil- hom ommhom, jew b'xi pupu żgħir tat-tertuqa li konna nixtruh solid. L-agħmara tal-pupa konna nagħmluhom tal-kartun, xi sodda, siġġu jew mejda, u ġie li wkoll konna nsibu xi biċċiet taċ-ċaqquf imkissrin taparsi pġatti, kikkri jew vażuni. Veru li l- affarijiet kienu jinxtraw bis-soidi u bil-ħbub, imma dawk iż- żminijiet ħafna missirijiet ma kellhomx xogħoi u kienu jagħmlu sagrifiċċi kbar biex iġibu l-ikel għali familja, aħseb u ara kemm kienu jistgħu jonfqu flus fil-ġugarelli. Niftakar li darba cmmi xtratli pupu fl-Istrina, wiċċu tai-kina, b'għajneh jinfetħu u jingħalqu; tistgħu taħsbu kemm kont ferħana bih. Imma taf kemm domt ferħana7….Bħalma jgħidu..'Mill-Milied sa San Stiefnu'i Nhar l-Istrrina filgħodu hadt dan il-pupu fuq it-tarġa, imma x- xitan ma ħamilx jarani ferħana. L-isfel minna, ġo kerreja kienet toqgħod xiħa jismgħa Nozzi, miskina misjura fiż-ż-mien, fqira, timxi bil-bastun mgħawwġa ganġ, b'ċulqana sewda fuq rasha li biż- żmien saritilha ħadra..insomma kienet iġġibiek ħniena, Alla jaħfrilha. imma aħna t-tfal konna nibżgħu minnha u n-nies kienu jgħidu li din l-imbierka Nozzi kienet tgħajjen. Meta jien rajtha ġejja, dħalt niġri ġewwa, u billi l-bieb kien nofs bieba ras il- pupa lqattha miegħu u tfarrket biċċiet li baqgħu niżlin fl-is- pralil tal-kantina. Jien bqajt imbellħa sakemm smajt l-ommi tgħajjat u tinkorla miegħi, bir-raġun, għax dak il-pupu kien jiswa ħames xelini, li dak iż-żmien kienu ħafna, u nfexxejt nibki għax bqajt bla pupu. Konna nilgħabu ukoll il-Ludo, bil-boċċi, u biż-żugraga. Din kienet tkun żgħira, ndawwrulha spaga ħoxna magħha, niġbduha bis- saħħa u tibda ddur. Iċ-ċippitatu kien ċkejken, u kienu jdaw- wruh bit-tliet iswaba tal-id. Kienu jilgħabu b'xi baliun taċ- ċarruta u b'xi ċirku li kienu jitilquh għan-niżla u jibda jiġri, fil waqt li jimbuttawh b'xi biċċa wajer ħoxna milwija mit-tarf. Kienu wkoll jagħmiu karrettun tal-logħob billi jsibu xi kaxxa ta' l-injam, iwaħħlulha żewġ strippi taħt mill wisa', u magħhom isammru irkiekel taparsi roti, jidħlu fiha u jiżżerżqu f' niżla. Kienu wkoll jilgħabu 'Noli bott'. Isibu bott, jitfgħuh kemm jista jkun il-bogħod, u wieħed minnhom kien imur iġibu, waqt li l-oħrajn kienu jistaħbew. Dak li jmur għall-bott, ipoġġih fl-art minn fejn xeħtuh, u joqgħod ifittex lill-sħabu; jekk isib lil xi ħadd minnhom jiġri lejn il-bott u jħabbtu tliet darbiet ma' l- art. Kienu wkoll jilgħabu 'Erba' Kantunieri'. Erba' subien kienu joqgħodu wieħed f'kull kantuniera, u wieħed joqgħod fin- Tal-kantunieri jippruvaw jaqsmu minn kantuniera għall-oħra biex jibdiu posthom, filwaqt li dak tan-nofs jipprova jidħol minflok wieħed minnhom. Jekk jirnexxilu, dak li jitlef postu joqgħod hu fin-nofs. Il-Ħarba kienet logħoba oħra. L-ewwel jaqtgħu it-tokk, u min jiġi kien irid jiġri biex jaqbad lil-sħabu mat-toroq. Il-bniet kienu jqbżu l-ħabel u jagħmlu l-passju. Ic-tfal iż-ż-għar kienu jilgħabu Dawra Durella, u biż-żibeġ Salib Ti u Ħofra. Fuq it-tarġa tal-bieb kienu jilgħabu ta' l-isko- ' la. Logħob ieħor Logħba oħra li ma tantx għadhom jilgħabuha daż-żmien, kienet 'Ara Ġejja l-Mewt Għaliki') Waħda mit-tfal toqgħod bilqegħda fuq it-tarġa, u tifla oħra sserraħ rasha fuq ħoġirha b'għajnejha mgħottijin. Xi ħadd jagħtiha daqqa żgħira fuq dahrha, u kollha flimkien jgħidu: 'Ara ġejja l-mewt għalik, biex taqiik, biex tixwik…Ara ġejja, ara waslet, din id-daqqa min taghilek7' u it- tifla tkun trid taqta' min kien ta dik id-daqqa, u jistaqsuha x'kastig tkun trid tagħtiha. Ġeneralment il-kastig kien ikun mixja fuq sieq waħda xi nofs kantuniera bogħod u lura; jekk ma tkunx qatgħet min ta id-daqqa il-kasatig kienet trid tagħmlu hi. Din il-logħba kienet tintogħġob kemm mill-bniet kif ukoll mis- subien. L-iskola konna nilgħabu logħba bil-pinen. Dak iż-żmien ma kienx ikunhemm biex tikteb bħal-issa, iżda fil-bankijiet kien ikunhemm klamari mimlijin bil-linka għal kull tifel jew tifla, u kellna tokka bil-pinna magħha. Biex niktbu konna nbilluha kemm kemm fil-linka u nixxugaw bil-karta xuga biex ma ċċappasx. Konna nżommu kaxxa żgħira bil-pinen bież meta tinkisrilna waħda kien ikollna oħra ġdida. Biex nilgħabu konna noħorġu pinna jew tnejn kull wieħed u konna noqogħdu fi gruppi ta' tnejn jew tlitt itfal, inpoġġu l-pinen wiċċhom l-isfel fuq il-bank, naqtgħu it- tokk, u min jiġi l-ewwel jibda jagħfas hu b-subajh fuq pinna jew tnejn, jgħolli jdejh. Jekk il-pinen jaqgħu wiċċhom il-fuq tirbaħ u tibqa' tilgħab sakemm tmiss il-pinen kollha. Jekk il-pinna taq' wiċċha l-isfel titlef u jilgħab min imiss. Stejjer L-istejjer konna nħobbu nisimgħuhom wisq; inpoġġu fuq xi tarġa nirrakkontaw waħda wara l-oħra. L-aktar popolari kienu dawk ta' Ġaħan. Kulħadd iżejjinhom mill-aħjar li jista biex noqgħodu nidħqu. Għali kuntrarju kien hawn stejjer tal-ħares, fatati u erwieħ, kulħadd kwiet, mbeżża' u attent, u jkunhemm xi tifel imqareb jagħti daqqa fuq xi landa biex kullħadd jieħu qatgħa, jgħajjat xi għajta, sakemm nerġgħu nieqfu nisimgħu ir- rakkont. Inmorru d-dar biex norqdu, u meta nitfu d-dawl nitgezzu mwerwrin taħt il-friex, jekk ma ngħattux wiċċna b'xi mħadda għax nibżgħu li se jitla' xi ħares mill-kantina jew minn taħt is- soddal l-imgħoddi f'għamla ta' versi, Is-Sinjura Marv Ghio kitbet ukoli tifkiriet ta' li jidħru fil-faċċata li jmiss. Nippreferu jekk il-kitba ma tkunx versi, iżda qegħdin inġibuha fl-Imnara minħabba l-kontenut u mhux il-versi. TIFKIRIET TA' L-IMGĦODDI Fejn hu dak iż-żmien ta' dari meta konna għadna tfal Nilgħabu biċ-ċippitatu, boċċi, żibeġ, salib l-art. Fix-xitwa noqgħodu ġewwa fuq xi sodda imgezzin B'lampa tixgħel tal-pitrolju mgħidu storja lil xulxin In-nanna bil-mitħna f'idha kienet titħan il-kafe', Jew bil-kuruna żżebbeġ bilqegħda fuq kannape' Ommi tħejji borma tajba tqaxxar ful, kaboċċi, ġdur, In-nannu bil-palju jrewwaħ biex iqabbad il-kenur. Wara l-ħalbiet tax-xita insajjru bebbux mgħolli, Tursin tewm u bżar aħmar bil-megħries tgħaffeġ l-alljoli. Jekk il-Ħadd irridu nsajjru imqarrun għal nofs inhar, Id-dixx ngħattn bis-sarvetta u neħduh għand il-furnar. Jekk kienet tittaqqab borma, jew xi satal bis-sadid, Għand il-landier tibgħatu biex jagħmlilha qiegħ mill-ġdid. F'kantuniera kont issibu qiegħed jikwi s-saldatur, U bl-istann isodċ it-toqba ta' xi bott jew friskatur. Ħeta ommi toħroġ tixtri, jonkella il-knisja tmur, F'rasha titfagħlek l-għonnella jew torbotlok xi maktur. Konna nmorru iejn l-iskola Ngħaddu nixtru il-qubbajt Jew penit abjad u roża jekk xi sold tkun iddubbajt. Tal-ħalib jgħaddi bil-mogħża bil-ħmar jgħaddi tal-ġelat, Tar-rizzi jgħaddi bil-qoffa, b'żewġ soldi jimlilek platt. Tal-pastizzi tisma jgħajjat 'Tal-ġobon sħan u tajbin' Bit-tamal, hawn ta' l-imqaret, kollox tajjeb u ġenwin. Miskin Toni kemm hu mħabbat, in-nies kollha jiffullaw; Fuq kenur f'borma żejt jaqli, l-isfineġ tal-bakkaljaw. Imgħollija u nfurnata ful u ċiċri u karawett, ħQastan sħuna kemm hi tajba' jgħajjat Pietru ta' Kunċett Tal-bigilla jroxx il-felfel Bil-bżar aħmar jaħraq nar, Jibda jgħajjat 'Tajba u sħuna' mit-triqat jgħaddi bil-ħmar Għalkemm xitwa qalila, sajjetti, beraq u ragħad, Xita nieżla, riħ ivenven, kienet ġabra ġewwa d-dar. Fis-sajf konna nmorru l-baħar, San Ġiljan jew il-Qaliet, bil-kappell tar-rizzi f'rasna, Biex ix-xemx ma taħraqniex. Min jaf jgħum jinżel iċafċaf, malja twila sa rkubtejh, Min ma jafx jilbes is-sufri, madwar żaqqu jew idejh. Il-knisja tmur biex tiżżewweġ, kont trid tmur bil-karrozzin, Ġellewż u lewż bil-qabda grogg maskta u biskuttin. Ġurnata ġo dik l-arja, il-baħar ixxommu jfuħ, Fuq rasek ix-xemx tiżreġ, ta' bilfors jaqbdek il-ġuħ. Ommi ġġib il-qoffa ħdejha b'daka kollu li lestiet, Ħobż biż-żejt, żebbuġ, inċova, Missieri bil-qasba jinżel attent sewwa għas-sufrun; Ħija l-kbir jogħdos għar-rizzi aħna naqbdu il-bekkum. L-inbid aħmar ma kienx jonqos, Xi dulliegħa ħamra nar, Meta kulħadd kiel u xeba' Nerġgħu lura lejn id-dar. Kemm kienet sabiħa l-ħajja, għalkemm fqar konna ferħana; Ma kienx hawn firda bejnietna, fijar, tadam, u żewġ basliet. ċenna kienet Malta tagħna… —m OVoVo0O0O0O0Oocooor-——-————— (0.8.0) o Diċembru 1991 kirkara lill-komunita' ta' Huwa wkoll gie mistieden jgħid erba' il-Milied fiż-żminijiet fil-knisja tal-knisja l-anzjani. Il-president tal-Għaqda ġie mistieden biex jiġġudika presepji f'wirja fl-iskola tas-sorijiet Franġiskani ta' kelmiet dwar l-qadima ta' Bir- Il-Kumitat tal-Għaqda tal-Folklor għas-sena 1991 Indirizz tas-Segretarju: Viċi President: Assistent Segr.i Angelo Dougall Porsella Fiores Assistent Też.: Maria Pisani, Alfred Galea, Joseph Fenech 'Grezz' Triq id-Dirsa, Ġużi Buontempo Ħ'Attard