ilfestattaġsantajMarijattagttaxitġ sema ta' Omm il-Feddej bl-akbar għożża u ħrara. Ma kellhomx għalfejn joqogħdu jistennew lill-Vatikan jiddikjara d-domma tal-Assunzjoni biex jemmnu b'qalbhom u ruħhom kollha f'dan ir-raba' misteru tal-glorja magħdud fit-talba tar-rużarju. L-imħabba ta' missirijietna u ommijietna lejn Santa Marija mhijiex murija biss fin-numru estensiv ta' parroċċi ddedikati lill-Assunzjoni, imma wkoll fl-għadd kbir ta' kappelel imxerrdin fil-kampanja u l-irħula li huma wkoll iddedikati f'ġieħ Marija mtellgħa fil-glorja tal-ġenna bir-ruħ u l-ġisem. Festa sempliċi Waħda minn dawn il-kappelel hija dik magħrufa bħala Santa Marija ta' Ħal Xluq, li tinsab fil-limiti ta' Città Ferdinand, fit-triq li mis-Siġġiewi twasslek għall-Qrendi. Il-festa f'ġieħ Marija mtellgħa s-sema għadha sal-lum iċċelebrata bl-akbar ħrara mis-Siġġiwin f'din il- kappella, f'jum il-Ħadd ta' fuq il-15 t'Awwissu. Jien kemm-il darba kelli x-xorti li nattendi għall-festa sempliċi u rurali ta' Santa Marija f'Ħal Xluq u, ikolli nistqarr, li nnamrajt ma' din il-kappella li taf il-bidu tagħha fi żmien medjevali, meta r-reliġjon nisranija reġgħet bdiet tistejqer wara t-tluq tal-Għarab minn Malta. Irdieden u fniek Il-faċċata tal-kappella, flimkien mat-triq ta' quddiemha li twasslek sa quddiem statwa tal-ġebel li tirrappreżenta lil Santa Marija, tkun imdawla b'bozoz ikkuluriti matul il-ġimgħa tal-festa. Il-banda San Nikola wkoll tiġi f'Ħal Xluq biex tferraħ lin-nies b'marċi brijużi, filwaqt li ma jonqsux xi tużżana rdieden maħdumin mid-dilettanti Siġġiwin tan-nar. Ma tonqosx ir-rulina li tibda ddur u ddur, sakemm tieqaf u tħabbar in-numru rebbieħ għal xi fenek. U n-nies erħilha tmaxtar il-bergers u ċ-ċips li jissajru dak il-ħin stess taħt il-ħarruba x-xiħa. U l-kelb tal-għassa fuq il-bejt tal-għorfa fil-qrib il-ħin kollu jinbaħ, bħal donnu ma jistax jifhem minn fejn ġiet din il-geġwiġija kollha li ħarbtet is-sikta tas-soltu. Is-seħer ta' Ħal Xluq Kull min jgħaddi minn Ħal Xluq ma jistax ma jinħakimx mis-seħer li jgawdi dan il-lok, li fi żminijiet bikrija kien mgħammar b'komunità li kienet tgħix mir-raba', tiekol minn dak li tipprovdi l-art, tindokra l-bhejjem u tqim 'l Alla fi knisja ddedikata lil Ommu. Illum ħadd ma fadal mir-raħlin ta' żmien twil ilu. Baqgħu biss il-ħitan tas-sejjieħ u l-kappella. Baqa' wkoll isem ir-raħal — Ħal Xluq — li għadu jiġbor fi ħdanu xi rziezet, griebeġ, għorof, giren u barumbari. Fl-għelieqi li jdawru dan ir-raħal minsi għad hemm kotra kbira ta' siġar tat-tin, tal-bajtar tax-xewk u tal-ħarrub li fihom isibu r-refuġju l-għasafar tal-bejt, il-ġrieden, il- Każin Banda San Nikola A.D. 1883 M qniefed u l-gremxul. Ħal Xluq għadu jfakkarna fi żminijiet meta l-ewwel irħula f'pajjiżna kienu ferm żgħar — xi ħames jew tmien irziezet imgezzin ma' xulxin. Il-prefiss Ħal quddiem l-isem tar-raħal ġej mill-Għarbi u jfisser raħl (taqsira tal-kelma 'raħal'). Dawk l-irħula li jġibu l-prefiss Ħal, bħal Ħal Xluq, huma għalhekk l-aktar irħula qodma f'Malta li kienu ġa jgħixu nies fihom qabel l-1400. Dan ir-raħal kien diġà msemmi fir- rapport tal-Isqof de Mello tal- 1436. Il-Kappella tal-Madonna ta' Ħal Xluq (limiti tas-Siġġiewi) Ulied ir-raħal Mid-daqs tal-kappella ta' Santa Marija, malajr wieħed jikkonkludi li x-Xluqin ma kinux wisq fil-għadd, x'aktarx foqra, imma mimlija żelu għax-xogħol u għall-qima spiritwali. B'danakollu, fis-sekli l-imgħoddija, Ħal Xluq ma pproduċiex biss raħħala, bdiewa u nisa tad-djar, imma wkoll nies li għamlu isem mhux biss f'Malta iżda wkoll lil hinn minnha. Jissemma Patri Ambrogio Buttigieg minn Ħal Xluq li fl-1552 inħatar isqof mill-Papa Ġulju JII, kif ukoll Nunzju Appostoliku li qeda dmiru f'pajjiżi diffiċli bħas-Serbja, l-Armenja, il-Babilonja u l-Kadea. Huwa miet f'Goa, fil-Ġappun. Ħuh, Ġann Mattew, li kien ukoll Dumnikan, akkumpanjah f'xi vjaġġi tiegħu.' Minbarra l-kappella tiegħu, jingħad mix- xjuħ li Ħal Xluq kellu l-palazz tal-ġustizzja li Illum huwa binja kbira u mitluqa fit-trejqa ta' quddiem il-knisja u, saħansitra, kellu wkoll biċċerija biswit l-istatwa ta' Santa Marija li llum hija dar ikkonvertita - il-ġmiel tagħha. L-istatwa ta' Santa Marija hija mogħnija b'indulġenza ta' mitejn jum għal kull min jieqaf quddiemha u jgħid Salve Reġina. Abbandunata u restawrata Fir-rapport taż-żjara ta' Monsinjur Pietru Dusina fl-1575, insibu li f'Ħal Xluq kien hemm sitt knejjes, fosthom dik ta' Santa Marija li hi l-unika waħda li għadha mwaqqfa sal- lum. Fil-fatt kien appuntu f'din il-knisja fejn kienu jsiru l-magħmudijiet tat-trabi, minkejja Hi l-knisja parrokkjali kienet dik iddedikata lil San Nikola, kif għadha sal-lum. Fiż-żjara tiegħu Dusina pprofana ħafna knejjes, u fost dawn kien hemm il-Knisja ta' Santa Marija li skont ir-rapport tiegħu, kienet fi stat diżastruż u ma setgħetx tkompli sservi bħala post fejn jitqaddes il-quddies. Imma r-rota tad-destin għal din il-knisja dar nofs tond u fi ftit tas-snin reġa' beda jonfoħ ir-riħ fuq. Dan għaliex fl-1583 ċertu Ġann Pawl Buttigieg reġa' bnieha kważi mill-ġdid fuq l-istess għamla, għammarha b'kulma kien meħtieġ, saħansitra anke bi kwadru titulari tal-Assunzjoni mpitter fuq tliet tilari tal-injam. Dan il-kwadru għadu jeżisti sal-lum. Buttigieg ħallielha wkoll ir-renti ta' għalqa żgħira, magħrufa bħala 'Ta' Kobbi', biex tkun tista' tiġi ċċelebrata quddiesa u jinxtegħel il-lampier fil-festa ta' Santa Marija. Każin Banda San Nikola A.D. 1883 Fl-1596, ibnu Dun Stiefnu Buttigieg sar ir-rettur ta' din il-knisja u ftit snin wara laħaq ukoll bħala l-kappillan tal-parroċċa ta' San Nikola fis-Siġġiewi. Mis-seklu sittax 'l hawn, il-knisja ta' Santa Marija f'Ħal Xluq baqgħet ikkurata tajjeb u mogħnija bl-imħabba u l-venerazzjoni tan-nies tal-inħawi. Fi żmien it-tieni gwerra dinjija, din il-kappella laqgħet fi ħdanha għadd ta' refuġjati li kienu ħallew djarhom minħabba l-biża' tal-bombi tal-għadu. Il-kappella ta' Ħal Xluq tixhed iż-żmien medjevali li matulu nbniet, avolja sarulha ħafna alterazzjonijiet matul il-mogħdija taż-żmien. L-istil Normann tardiv għadu evidenti fil- gwarniċuni tal-bieb ewlieni u dak laterali, u wkoll fil-ħnejjiet ġejjin għall-ponta li fuqhom jistrieħu x-xorok tas-saqaf tal-kappella. Hawn min hu tal-fehma li oriġinaljament il- kappella kienet imsaqqfa bl-injam, bil-ħnejjiet ikunu miżjuda aktar tard. Meta għedt b'dan lil bennej tas-sengħa', huwa qalli li wisq probabbli hekk kien tabilħaqq peress li l-ġebel tal-ħnejjiet mhux ingastat fil-ħitan laterali u, għalhekk huwa evidenti li dawn inbnew wara. Il-knisja għandha tieqa rettangolari li hi l-uniku sors ta' dawl, u bieb ieħor fuq in-naħa tax- xellug. Iktar tard żdied il-kampnar imdaqqas li jisponta f'nofs il-faċċata, fejn għad hemm il-qanpiena. Il-kappella hija mgħammra wkoll b' gallerija sabiħa tal-ġebel li fiha kien hemm orgni. Għadna nistgħu naraw ukoll xi mwieżeb tal-ilma tax-xita. Maġenb il-bieb prinċipali hemm żewġ bankijiet tal-ġebel - wieħed fuq kull naħa tal-bieb. Opri tal-arti Il-kwadru titulari tal-knisja juri x-xbieha ta' Marija Santissima tiela' s-sema, mogħnija minn għadd ta' anġli tal-ġenna. Dan qiegħed f'perspettiva tal-ħaġar u ħa post dak li kien għamel Ġann Pawl Buttigieg fis-seklu XVI. Fuq iż-żewġ ġnub tal-kwadru titulari naraw żewġ opri tal-arti mill-aqwa, wieħed ta' Kristu quddiem Pilatu u l-ieħor ta' Kristu mgħobbi s-salib. Dawn iż-żewġ kwadri huma attribwiti lill-allievi tal- iskola ta' Francesco Zahra.' Jekk wieħed jixref f sas-sagristija, li hija żieda relattivament riċenti meta mqabbla mal-qedem tal-kappella, isib kwadru antik li juri l-Madonna tar-Rużarju. Ta' min jinnota wkoll li s-saqaf tas-sagristija huma mpitter b'disinji linearji li jkomplu jsebbħu l-ġmiel ta' din il-binja. Għalkemm id-devozzjoni lejn Santa Marija kienet qawwija fost ir-raħlin Xluqin, imma dan Statwa devota ta' Santa Marija ta' Ħal Xluq li tinsab xejn ma naqqas mill-fidi H kellhom f' ġieħ Santu quddiem it-triq ewlenija li twasslek għall-Kappella Rokku, il-protettur li jeħlisna mill-mard tal-pesta. ta' Ħal Xluq Statwa kbira tal-ġebel ta' Santu Rokku tinsab f'post prominenti fil-kappella ta' Ħal Xluq. Lejh kienu jduru missirijietna meta l-mard li jittieħed kien jaħkem lil gżiritna u miegħu Każin Banda San Nikola A.D. 1883 jkaxkar għadd ta' nies lejn il-qabar. Kemxejn kurjuża kienet id-drawwa li fil-quddiesa ta' filgħaxija ta' nhar il-festa ta' Santa Marija, il-paniġierku kien isir fuq Santu Rokku. Illum din il-prietka m'għadhiex issir, imma l-istatwa dominanti ta' Santu Rokku, bil-kelb fidil ma' saqajh li kien jilgħaqlu l-ġrieħi tal-marda, għadha tfakkarna f'min kienu jafdaw ta' qabilna fis-siegħa tat-tiġrib. Il-festa fl-imgħoddi Fl-imgħoddi f'din il-knisja kienet tiġi ċċelebrata l-festa fil-jum tal-għid tal-Assunta, jiġifieri l-15 t'Awwissu. Lejliet u nhar il-festa kienu jitkantaw il-vespri, u l-kappillan tas- Siġġiewi kien jitla' bil-karozzin lejn Ħal Xluq biex iqaddes għall-okkażjoni. Mas-Siġġiwin kienu, u għadhom, jingħaqdu l-Qrendin u l-Imqabbin peress li raħalhom imiss ma' Ħal Xluq. Mal-faċċata tal-kappella kienet tiddendel il-liedna tal-ħaxix frisk, filwaqt li fuq ġewwa kien jintrama d-damask, jitpoġġa l-ventartal mal-maġġur u jiddendel il-lampier u jitpoġġew il- gandlieri tal-festa. Ilsien il-fjakkoli kien ikun ilebleb fid-dlam, huwa u jiddandan maċ-ċinta tal-kappella. Wara l-quddiesa tal-festa filgħodu, is-sagristan tas-Siġġiewi kien iqassam tazza kafċ sħuna lill-miġemgħa, filwaqt li filgħaxija kien jinħareġ il-pulptu ċkejken li għad għandha l-kappella u, għad-dell tas-siġar, il-kappillan kien jagħmel prietka u jagħti l-barka Il-festa fi żmienna Illum il-festa ta' Santa Marija m' għadhiex issir f'nharha, iżda Ħadd fuq il-15 t' Awwissu. F'Ħal Xluq mhux se ssib pilandri kbar u tħamati, lanqas mhu se tara xi spettaklu tan-nar sinkronizzat mal-valzi Awstrijaċi, jew se tieħu sehem fil-briju tal-marċi taħt xi mrewħa mpittra u mħallsa mis-sezzjoni żgħażagħ tal-banda. F'Ħal Xluq ma tara xejn minn dawn ix-xinxilli li donnhom saru l-karatteristiċi ewlenin tal-festa Maltija fi żmienna. F'dan il-lok, li darba kien raħal, għadek tista' tesperjenza festa ġenwina b'tiżjin sempliċi. Hija festa li tagħti ġieħ lil Ommna fis-sema. Hija festa li tagħti xhieda ta' kult antik li ilu jintiret minn missier għall-iben għal sekli sħaħ. Festa miżrugħa fil-ħamrija u mxettla minn folklor li għadu jbaqbaq bil-ħajja u l-fidi. Festa li mhix imdakkra mill-piki, iżda li tgħaqqad il-bieraħ mal-lum u għada. Li torbot il-fidi maċ-ċelebrazzjoni u l-għaqda aħwija. Festa li għadha tiddandan bil-ħitan tas-sejjieħ, bit-titjira mxengla tal-friefet il-lejl ma' nżul ix-xemx u bir- raxx ikkulurit ta' raddiena sempliċi mwaħħla ma' seratizz, hi u ddur, biex bħal donnha tfakkarna li 'l barra minn Ħal Xluq, il-ħajja għadha għaddejja b'ritmu tal-imġienen. ' Dan it-tagħrif huwa riżultat ta' riċerka li għamel Patri Mikiel Fsadni u li tinsab ippubblikata fil-ktieb tiegħu, Dumnikani Maltin Magħrufa 1450-2003, Pubblikazzjoni Dumnikana (2003) 2 Is-Sur Charles Briffa minn Ħal Luqa, residenti l-Imqabba. $ Pawlu Aquilina, Hawn Twieldet u Tibqa' Tħabbat Qalbi, Pubblikazzjoni tal-Kunsill Lokali tas-Siġġiewi (2004) Każin Banda San Nikola A.D. 1883