Ta' ALFIE GUILLAUMIER L-ewwel Taqsima IL-QABDA TAL-GALJUN Imgħarraf mill-baxxara tiegħu f'Kostantinopli, li t-Torok kienu varaw galjun kbir li ssemma ''Gran Sultana'', il-Gran Mastru Laseris amar li l-flotta ta' l-Ordni għandha toħroġ tħuf lejn dawk l-inħawi biex tara x'tista' titkixxef, Fit-18 ta' Awissu 1644 salpat minn Malta din l-imbierka skwadra li kienet magħmula minn sitt iġfien — il-Kaptana, il-Pa- druna Santa Marija, is-San. Ġwann, is-San Ġużepp, is-San Lawrenz u l-Vitorja. Kienu jriġuhom kavalieri ta' ħila li fl-imgħoddi kellhom esperjenzi koroh fuq il-baħar. Fit-28 ta' Settembru, l-iskwadra Maltija kienet tinsab sebgħin mil fuq ir-riħ ta' Rodi, meta lemħet ġifen ta' kobor bla qies — im- bagħad raw ieħor iżgħar, tnejn oħra u fl-aħħar ħamsa f'salt. Ta' l- Ordni kienu sitta, kontra disa' Torok, u din kienet turi li ġejja ġlieda sproporzjonata. Tagħna ma qatgħux qalbhom u' heijew għat-taqbida, iżda t-Torok lanqas beżgħu. Kienet ħaġa naturali li tagħna tefgħu għajn- ejhom fuq il-kbir għax tassew kien fih priża, imma l-kbir kien għad- ma iebsa u mhux għalkemm tħares lejh. Ma damitx ma qamet taqbida tal-biża'. Resaq ix-xini Santa Marija; kellu jerġa' lura, Resqet il- Vitorja — tibiegħdet ukoll. Daħal is-San Lawrenz, u ħa sehmu wkoll. Tiġi l-Kaptana u titfagħlu kemm kellha. It-Torok bdew jitħawdu, jerġgħu jersqu s-Santa Marija u l-Vitorja. Bdiet tikber il-ġlieda u erba' mitt ruħ minn tagħna ke'lhom il-ħila jitilgħulu, Bdiet fuqu taqtigħa ħarxa. Jilħqu x-xwieni San Ġwann u San Ġużepp; jitfgħu n-nies fuq il-Gran Galjun — jikber kollox; nies u feruti u mejtin mill-banda l-waħda u l-oħra, Tl-Ġeneral tax-xwieni mar għand Alla; jagħtu dejjem; it-Torok bdiet. terħi, terħi de'jem, terħi;u wara seba' sigħat tagħna tellgħu fuqu 1 l-bandiera tas-salib. Priża kbira, għanja. Dan biex ma nsemmux il-ġfien l-oħra wkoll li tagħna kollhom jit- qabdu magħhom. F'din it-taqbida ntilfu wisq nies, l-iżjed min-naħa tat- Torok li minn ekwipaġġ ta' 1,400 ruħ mill-aqwa ma kienx baqa' aktar minn 800 ruħ. Kienet rebħa kbira wisq għall-Insara kif irriżulta aktar 'il quddiem, għadilli tagħna kienu tilfu 409, il-biċċa kbira minnhom baħrin u suldati Maltin. Megħlub il-Galjun u maħsul bid-demm. tal-ġellieda Torok u Nsara, tagħna bdew iduruh u jaraw x'se jisirqu minnu. Kien gal'un il-ġmiel tiegħu li bħalu qatt ma kien għadu deher f'wiċċ il-baħar. Meta fetħu l-kamra l-kbira tal-poppa, baqgħu mistagħġba bl-għana u l-ġmiel li raw. Hemm instabu tapezzeriji, vażetti tad-deheb u tal- fidda, ġojjelli kbar li kienu stivati f'280 kexxun kbir — dawa kienu stmati mat-8 miljun ewwieq deheb; ma' dawn trid iżżid 40 elf zekkin Tork; xogħol tal-fidda maħdum, instabu b'kemm jiswew 20 elf zekkin, flimkien ma' djamanti, smera'di, topazji u rubini mill-akbar kien hemm mal-5 elef zekkin. Hawn ma semmejniex il-ġid persunali tal-Kapijiet b: kien hemm fuqu. Minbarra dan kollu, instabu fuqu 40 damiġella mlibbsin bl-ogħnu ħarir tal-lvant, fosthom kien hemm waħda sabiħa wisq, mitlufa minn sensiha b'tifel ta' sentejn imqabbad magħha. Malajr ġriet l-aħbar li dik il-mara kienet is-Sultana Zafira u li dik it-tarbija kien binha Osman, l-iben ewlieni ta' Ibrahim, is-Su tan at-Torok, Il-Kavalieri ma setgħux jemmnu dak li semgħu, għadilli kienu żguri li galjun hekk rikk bilfors kien hemm fuqu xi persuna stmata. Minsubin f'qagħda bejn ħaltejn, il-Kava'ieri kellhom iħallu dil-biċċa għal aktar 'il quddiem meta forsi jitfaċċaw xi ċirkostanzi : minnhora jiriżultaw il-verità tal-Hatti. Rebbiħin u trijonfali, il-Kavalieri riedu jeħilsu l-priża tagħhom, billi jkaxkru magħhom dak li kien baqa' mill-ġfien Torok u jġibuhom iejn Malta. Imma biċċa bħal din kienet titlob xogħol wisq, l-iktar 1 bosta minnhom kellhom ħsarat wisq, li saħansitra ġifen minnhom għereq wara ftit. Dwar il-Gran Galjun, il-Kavalieri riedu jagħmlu igura sabiħa quddiem il-Gran Mastru u juruh ħilithom, għalhekk qabdu u rabtuh bejn żewġt iġfien u dawru l-pruwa lejn Malta. Imma dan kien impossibbli biex ikaxkurh, l-iktar ii l-baħar kien ftit imħarrek, u xi ftit tal-ilma kien dieħel fih ġmielu. Għamlu Kunsill ippresjedut minn Fra Nikola Kottoner, li l-galjun għandu jinnaviga waħdu bla rmonk, armawh kif setgħu bil-qlugħ, bis-suldati u baħrin taħt il-kmand tal-Kavalieri Fra Ġwanni Venmilla u Fra Pietru Trevillade, Il-flotta ta' l-Ordni telqet, iżda l-Galjun beda jagħmel l-ilma għaliex kien ġarrab ħsarat kbar, Il-Kavalieri mitt darba tħajru jerħu l-mirkeb, imma l-baħrin Maltin ma ridux iħallu priża hekk kbira, Għalhekk niżlu fl-istivi biex jaraw kif isoddu dawk il-bosta toqob li saru bil-balal, b'kull ma sabu taħt idejhom. B'din it-tiswija ħafifa li sarlu, il-Galjun seta' jkompli triqtu. Kien fit-8 ta' Ottubru meta f'daqqa waħda qamet tempesta kbira li saħansitra beżgħu .li jintilfu. Jumejn wara lemħu Kandja, 74 Ri IL-MALTI u ferħu għaliex setgħu jieħdu kenn fil-port ta' hemm, iżda l-Gver- natur ta' Kandja għarrafhom li ifittxu joħorġu mill-aktar fiss billi skond il-ftehim li kellu mal-Gran Sinjur, bu ma setax igħinhom, Bil- qalb it-tajba l-iskwadra marret sorġiet bamd'oħra, u meta t-tempesta ikkwetat, huma ġibdu lejn il-Punent, u fit-22 ta' Ottubru waslet Sqallija. Bil-għajnuna t'Alla, fit-8 ta' Novembru, il-Ga'jun dahal fil- port ta' Malta, u ferħu n-nies ta' fuqu għaliex kienu waslu bis-sliema, Malli s-sentinella ta' Sant'Jermu lemħu l-iġfien ta' l-Ordni bil- bnadar iperpru u il-qlugħ miftuħ kollu jitfaċċaw fuq ix-xefaq, għamel sinjal li għaliħ wieġbu il-Klbarat kolha. Malajr imxiet il- kelma fost il-poplu li niżel ix-xatt, il-ħwienet kollha għalqu — ifful- lati bin-nies, qniepen idoqqu, nies ixejru u jibku bil-ferħ, Hekk kif il-Galjun mistrieħ fuq żewġt iġfien ta' l-Ordni, li ħdejh dehru qishom nitfa, daħal fil-port, Sant'Anġlu spara salut u miegħu akkompanjawh il-fortizzi l-oħra. Sal-Gran Mastru stess niżel ix-xatt jilqa' lill-Kava'ieri rebbeħin, igħannaqhom u ħadhom. il-Palazz fost id-daqq tat-tnabar u l-fifri, Lis-Sużtana Zafira u lil binha Osman flimkien mad-damiġelli li kellha magħha poġġewhom f'dar għalihom biex hekk jitkixxfu jekk hux minnu dak li semgħu fuq dawk it-tnejn min-nies. Biex jitkixxfu s-sewwa, il-Gran Mastru kien qiegħed l-għassa wara. l-bieb biex ikun jaf min jidħol u min joħroġ minn: dik id-dar u anki d-damiġelli li kien hemm, ilkoll tawhom tisjim reali u indirizzawha bħala sultana u lil binha, prinċep. Fis-6 ta' Jamnar 1645, Zafira mietet u ħalliet urajha lil binha Osman, dejjem. f'idejn id-destin li kien hemm imbejii għalih. Imma issa l-Gran Mastru u l-Kavalieri kienu żguri li dawk it- tnejn min-nies kienu Sultana u Prinċep. Ma kienx għad fadal dubju aktar, l-iktar l wieħed mill-ilsiera waqt li kien qed imut, talab li jara s-Sultan tiegħu. Dan u bosta provi oħra ikkonfermaw kif għad naraw aktar il quddiem, kienu biżżeljed biex il- Gran Mastru jagħti l-ogħla ġieh lil dawn it-tnejn min-nies. lit-tifel Osman ħa ħsiebu l-Gran Mastru u kien jistiednu miegħu saħansitra għall-ikel u anki joqgħod jilgħab miegħu, Dan nistgħu ngħidu li hu l-bidu ta' l-adottazzjoni tat-tfal mill-Gram Mastru li maż- żmien kelllu jsir l-aktar figura importanti fl-Ewropa, u biex nuża l- istess kliem ta' Sir Harrv Luke, li hu kien ''plavthing of Western eapitals and Courts, figurehead of a fanatie political adventure, and vietim of the plague'', kif għad naraw fl-aħħar. F'taħdita oħra naraw jil Osman isir Patri Dumnikan,