L-AĦĦAR KELMA Ta' P. P. SAXDON (Jorbot ma Settembru 1938, faċċ, SO) ABEL ma nibda t-tielet taqsima tat-Testment tiegħi rrid In- żid tagħrifa żgħira (uq' li ma setgħetx tidħol qabel. Dak li sa ngħid jidhol f'qiegħ il-faċċata 81, Ptit ilu l-Università riedet tagħtini l-grad għoli ta' D.Litt. (Hon.) b'turija ta' għożża tax- xogħol tiegħi tat-traduzzjoni tat-Testment il-Qadim, bħalma, ftit snin qabel kenet tat l-istess ġieh lil-Dun Karm, il-poeta kbir Malti. Ġieh għoli, imma jien deherli li ma għandix milqa' unuri meta x-xogħol t'egħi għadu mhux mitmum u meta x-xogħol li għamilt s'issu għadu mhux milqugħ u magħruf kemm jistħoqqlu, Ma rridx nghid iżjed biex ħadd ma jaħseb li rrid nitgħajjar. Kel- ma waħda ngħid: li kelli qalbi tella mid-dula tal-kburija, ma kontx nahs'bha dar btejn biex ngħ'd: iwa; imma, bħalma. għidt qabel, it-triq ta' ħajti hi t-triq tax-xogħol, mhux it-triq ta' l-unuri, U issu wara li wrejt kif jien magħġun u x'inhuma l-fehmiet tiegħ' fuq l-għerf u t-tagħlim, ngħid kif dħult fil-ġlied tal-ħajja. lmraavwen għal żmien twil, Malta u' barra. minn Malta, b'tagħlim għoli, f ukehbes b'ħeġġa kbha għall-għerf, b'moħħi merfugħ lejn id-dija tad-dawl tas-sewwa, b'qulbi miftuma minn kull ġibda ta' regħbu u kburija, imwettaq b'rieda li tfarrak iż-żon- qor u ddewweb l-azzar, dħalt għall-ġkeda tal-ħajja, bħal gwerrier li jaf żgur di sa f'rbaħ, lunna d-dinja bi mgħammra b'armi oħra. Kidt niġġieled: bis-safa ta' qalb, bin-nar ta' rieda żagħżugħa, b'xs-sewwa tal-ħaqq li ġej m'un Alla. Mhumiex dawn l-armi tad- dinja. Kont bħal ħaruf li jrid jiġġieled bi snienu żgħar u rotob ma' dib bi njiebu kbar um ebsin, F's-sena 1924, il-Professur Mons, M. Gonz', ilum Arċisqof ta' Malta, laħaq Isqof ta' Għawdex, u jien ġejt quddiem biex nil- ħaq Professur fl-Università. floku. Kont għadni kemm temmejt l-istudji tiegħi Ruma fi skolu li kienet infetħet ftit snin qabel mill- Papa Piju X għall-istudji ta' l-Iskrittera u li fiħa kienu jgħallmu Professuri magħrufin mad-dinja kollha għal għerfhom. Ħadd minn dawk l- kienu resqu miegħi ma kien għamel dawk l-istudji, u għalhekk kelli qalbi qawwija li sa nkun magħżul jien. Tqar- raqt. Dak iż-żmien ma kien jafni ħadd; ħbieb ma kellix, u bla ħbieb…… Wieħed mill-membri tal-Kunsill li ħaduni għandu (fuq qalbi, għax deherli ii ma kelli nitlob lil ħadd) qalli f'wiċċi: ''Taf L-Agnak KELMA 7 li l-Hien akbar minnek97 U għax akbar minni, u għax kien jafu aktar minni, keku dritt aktar mmmil Xejn ma kienu jgħoddu ċ- ċertifikati; xej ma kienu jiswew l-istudji kbar b kont għamilt ; Xejn ma kienet tiswa l-kelma tal-Papa li ftit xhur qabel, u sewwa sew f'April ta' ik is-seni, ħareġ ordni li l-Professur taż l-Iskrit- tura kelr jkollu l-gradi fl-Iskrittura, u ħadd ħliefi ma kellu dawn il-gradi; l-aqwa 11 kien akbar u aktar magħruf minni. U, mis- k'ri, anqas hu ma sar. Ma rridx ngħid l-istorja kollha ta' tletin sena lit, għax, għalkemm kull m'n kien imdaħħal fiha l-lum koll- kull ma ntqal u kull ma sar fil-laqgħat tal-Kunsill ma jixxandar. Kienet l-ewwel telfà. Imma jekk dak iż-żmien ħassejtha bħala telfa kbira, il-lum, wara tletin sena, ngħid: Kull deni hudu b'ġid. Il- lum B bdejt nixjieħ u f'rasi għandi aktar xagħar abjad milli iswed; inħoss li l-esperjenza ta' l-istudju tiswa wisq iiktur mit-tagħlim ta' l-iskola waħdu. L-iskola titfagħlek f'qalbek iż-Żerrie tal-għerf; mma biex din iż- żerriegħa. tinbet, issir xitla, imbagħad s'ġru li tagħti l-frott jinħtieġ iż-żmien u l-ħidma. Aktar ma taħdimha, aktar tikber is-siġra tal-għerf u aktar kot- ran kun il-lrott tagħha. Dak iż-żmien iż-żerriegħa kienet inżer- għet f'qalbi u nibtet, mma kien jinħtiġilha żmien aktar u ħidma ikbar biex tikber u ssir siġra bħalma hi l-lum. Il-għerf jinkiseb b'żeżmien, mhux bit-tagħlim ta' l-iskola waħdu, U din it-tagħl'ma li għallmitni l-esperjenza fetħitli għijnej- ja biex nara f'liema triq miexi t-tagħlim tagħna l-lem. Minn xi żmien. 1 -hawn dublet id-drawwa li-jingħażju Professuri żgħażagħ, xi drab' għadhom ma temmewx l-istudji tagħhom fl-Università, jintbagħtu ftit shur, jew sena sentejn barra biex isiru: għorrief. Iż-żgħożija tnissel il-kburiża, u- x-xitla tistħajjilha siġra li trid: ieħodhu. mal-bulluta. ll għ erf ma jinkisibx f'sena, anqas f'sen- mina biż-żmien u l-ħidina; bħalma s-siġra ma tikberx f'jum jumejn iuma biż-żmien u l-ħidma. Għalhekk il-lum dik it- w ta' tletin sena ilu ma nħosshiex diqs kemm ħassejtha dak iż-żmien, Ma qtajtx qalbi, għa: kemm kelli biex nugtagħha, F'post żgħir bħal Malta t-toroq tal-ħajja mhumiex wisq, u jiena. triq waħda kell. li malajr infetħet u malajr reġgħet ingħalqet. Kont bħal-wieħed mitfugħ fuq blata f'nofs ta'- baħar fejn ma jgħaddi l-ebċ jen. Professur żagħżugħ daqsi , jew ftit akbar minni, ma kienk sa jitlaq postu ħlief 'meta jien: inkun xjeħt, u għalekk ma 8 IL-Manri kien baqaji l-ebda tama li nilħaq fejn xtaqt nilħaq u fejn dej- jem bdimt biex nilħaq. U din it-telfa tat-tama kienet għalija l- akbar weġgħa li minnha ma kelli nistejqer qatt. Imma ma gtajtx qalbi. B'rieda ġawwija daqs l-ogħla iġbla bqajt nistudja u nsaqqi u nkabbar dejjem is-siġra ta' għerfi. Għalaqt għajnejja għal kull triq oħra tal- ħajja, U bqajt b'ħarsti msammra mat-triq il-magħluqa. Min kien iżgħar minni kien tiela' ġmielu t-taraġ tal-ħajja; kellu unuri u riesaq dejjem lejn unuri akbar. U jien kont moħbi, minsi minn kulħadd, magħluq bejn. erba' ħitan u mħaddeb fuq il-kotba. Kien ġenn Jista' jkun. Imma jekk kien ġenn, id-dinja kienet tkun ahjar kieku kellha mġienen aktar. Dik il-ħabta wieħed li kien sa jaqbad it-triq ta' l-istudju bħali qata' qalbu u qabad it-triq ta' Kappillan, L-Isqof staqsieh il-għala ma riedx jibqa' fuq l-istudju. Wieġbu: ''Biex jiġrili bħal Savdon7'' Wieħed ieħor ji kien Pro- fessur tiegħi Ruma kitibli u qalli: 'Ir-rieda qawwija tiegħek tgħaġġibni.': Dan mhux ftaħir; dawn huma biss xi tifkiriet ta' l-imgħoddi, U f'din il-ħajja moħbija fis-skiet ta' l-istudju, mingħajr l-eb- da xaqq dawl ta' tama, għaddew seba' snin. Kien is-sajf tas- sena 1981. Min qorob lejn il-ħamsin jiftakar x'taħwid kien hawn Malta duk iż-żmien u x'firda kien hawn bejn il-Maltin. 'Taħwid u firda li, bħall-arja, kienu jidħlu kullimkien, fid-djar, fil-ħwie- net, fuq ix-xogħlijiet, fl-iskejjel. U ħin bia waqt il-Profettur ta' l-Iskrittura jsiefer….., għal kollox. Kienet sajjetta fil-bnazzi, kif kienu jgħidu dari. Id-dalma li kienet tkebbibni fis diebet ; it-triq il-magħluqa nfetħet u d-dawl tat-tama reġa' beda jiddi madwari. Dawwart wiċċi lejn. it-triq li nfetħitli bil-ħsieb din id-darba li nid- hol fiha bia tfixkil. Imma, ħwejjeġ li ma jitwemmnux, it-tfixkil reġa' nqala. Bħalma għadni kemm għidt, Malta dak iż-żmien kienet mifruda b'firda tal-biża'. Alwa f dur waħda miġġeldin bejniethom, ħaddiema fuq xogħol wieħed jobogħdu 'l xulxin, dawk li l-bieraħ kienu ħbieb il-lJam jitgħajru; tixwix, tgħajjir, tnassis, mibegħda kullimkien. U jien, bla ma kont naħseb, sibt ruħi mkaxkar fil-ħama ta' dak it-taħwid. Id-dnub tiegħi kienet l-imħabba tiegħi għall-Malti. Dak iż-żmien min kien iħobb il- Malti kien miżmum b'għadu ta' pajjiżu u, minn qatgħa ta' nies, tal-Knisja. Nies ta' din il-qatgħa ma-stmellux jitfgħu t-tajn l-ak- tar maħmuġ fuq l-isem imweġġab ta' Dun Karm. U bħal Dun L-AĦĦAR KELMA 9 Karm jien kont imżeblah u miżmum minn dik il-qatgħa ta' nies b'għadu…… tal-fehmiet tagħhom. l Din kienet il-qagħda ta' Malta meta jiena rsaqt għat-tieni darba għall-post ta' Professur ta' l-Iskrittura fl-Università. Mhix ħaġa tal-għaġeb jekk kien hemm min ma rednix. Meta l-kotra tal-membri kienet miegħi, wieħed qam igħid: 'Tva, 'l dak tridu tagħżluf' Sa hemm ġew kienet daħlet l-arja ħażina ta' barra l Tssa fost dawk li resqu ħadd ħliefi ma kellu l-gradi, kif irid il-Papa F'ju XI, u għalhekk ħadd ħliefi ma kellu d-dritt li jkun magħżul. Biex ingħid kollox, ngħid ukoll Ji wieħed biss resaq miegħi għall- post ta' Professur ta' l-Iskrittura, u resaq għax kien imġiegħel, bħalma qalli hu nnifsu. Ma għandniex xi ngħidu, m'n ma red- nix ried li jkun hemm xi ħaddieħor 'il-min jagħżlu floki. U dak il-flien, H min jaf kemm kien għajjat: TCViva l-Papa f fil-meetings', issa tefa' l-ordni tal- Papa wara daħru. Imma ħabat tajjeb li mhux kulħadd kien għama bħalu, Is-sewwa rebaħ, u f'Ottubru tas-sena 1931, kont magħżul Professur. Kienet l-ewwel rebħa, tiegħi, imma kienet reħħa mirbuħa b'l-ponta tas-sajf, rebħa mirbuħa kontra l-ħażen ta' f-ħmiet imgħawġa. Trbaħt, meta t-theddid tat-telfa kien im- dendel fuq rasi u s-sewwa kien għoddu għab għal kollox mis-sema, safi ta' Malta. Xahar wara li sirt Professur għażluni President tal-Għaqda tal-Malti, imwaqqfa bejn l-istudenti. Il-Malti kien l-akbar għadu tal-Gvern ta' dak iż-żmien, u għaqda tal-Malti bejn studenti żgħa. żagħ kienet xewka f'għajn il-Gvern u niggieża f'ġenbejhom. U riedu joqtluha, u fil-ħdax ta' Novembru 1932, ir-Rettur ta' l-Uni- vereità ta' dak iż-żmien tani l-ordni li l-Għaqda ma. tistax iżżomm aktar il-laqgħat tagħha fl-Università. Qamet ġlieda oħra bejn il- ħbieb tal-Malti, immexxijin minni, u l-għedewwa tal-Malti li, għax kellhom is-setgħa f'idejhom, dehrilhom li kellhom il-jedd li jisħquha u jeqirduna għal kollox. Tqarrqu. Konna mgħakksin, imma. bqajna ħajjin ; l-Università għalqitilna bwiebha, imma, ħaf- na ħbieb fetħulna bwiebhom u laqgħuna ġo darhom biex nagħmln l-aqgħat tagħna ta' kull xahar. Iġġelidna, żammejna sħiħ u fl- aħħar irbaħna, u f'Novembru tas-sena 1933, erġajna dħalna l- Università. Min irid jaqra l-istorja kollha jsibha f'Leħen il- Malti'' tas-snin 1932 u 1983. (Għad baqa')