Informazzjoni miġbura minn fomm il-poplu F'ħafna mill-programmi li kelli fuq diversi radjijiet li kellhom il-faċilità tal-phone-ins kont norjenta l- kiiem fuq suġġetti Il dwarhom jistgħu jgħaddu l-esperjenzi tagħhom semmiegħa anzjani. Irrekordjajt u għamilt traskrizzjonijiet jew ħadt notamenti ta' mijiet ta' interventi, fosthom ħafna dwar il-mediċina popolari jew rimedji mingħajr it-tabib. F'din il-kitba qasira għażilt biss ftit minn dawk li fihom kienu jintużaw annimali jew partijiet minnhom bħala duwa jew rimedju. Dawn li ġejjin qed jidhru fil-kliem dirett tal-informanti. Ġeru fil-mamaà, kieku issa għandha mal-mitt sena, kienet tgħid li ġriewi tat-twelid, frieħ, . . Tgħid li kienet ħadet qatgħa kbira u ommha marret takkwistalha żewġt iġriewi u għamlithomiha brodu . . . Għall-meraq tagħhom.' (Mara ta' aktar minn 60 sena, 10-1-1996). 'Missieri jirrakkonta, …. Fi tfulitu,… Kieku għadu ħaj għandu xi mija u erbgħin sena lluml,.. Darba kellu d-deni u kienu qattulu ġeru, kelb żgħir, qasmuh min-nofs u qiegħeduh fuq sidru, .. Hekk… biex jiġbidlu d-deni. Ġeru qal..' (Raġel, Birkirkara, qabel mill-Ħamrun, 17-1-1996) (Normalment kienu jużaw fenek fuq il- marid, imma fuq it-trabi żgħar kienu jippreferu ġeru). 'Għal xi qatgħa, nisma' lill-mamà tgħid, kienu jsajrulhom brodu tal-ġeru. Niftakarha 'l dik il-mara għax kienet kbira. Lit-tifla tagħha sajritu, u kellha tixorbu bilfors. Għalxejn bdiet twerżaq u tgħajjat 'Marridx nixorbul' u hi trid tbellagħulha bilfors. Kienet qaltilha qabel li l-brodu kien tal-ġeru. Għax niftakarha jiena, .. . tiġri u twerżaq mal-bitħa kollha għax ma tridx tixrob il-brodu tal-ġerul' (Mara, Ħal Tarxien, 22-3-1995). Dan li ġej ma kienx rekordjat imma ktibt notamenti fuq li qaluli. Għall-marażmu (') fit-tfal, mara xwejħa kienet tissuġġerixxi li tagħmel ilma jagħli fil-banju u tixħet fih ġeru maskil jekk it-tarbija tkun tifla. Meta l-ilma jibred taħsel lit-tifla fih. Jekk il-marid ikun tifel, l-istess, imma tixħet ġeru femminili fil-misħun jagħli. Wara dan kollu lill-marid tisqih ftit mill-istess ilma. (Raġel, 10-8-1993). (' Il-marażmu hija dabbulizza u telqa ġenerali). 'Jien anzjana. Darba kien hemm familja ġiet minn Tripli. Konna ħadna qatgħa għax kien waqa' xi ħaġa. U din il-mara li ġiet minn Tripli kellha l-kelba bil-ġriewi, ħadet tnejn minnhom, qatlithom, għamlithom stuffat, u tagħthomlna nikluhom. Ma konniex nafu x'inhuma. . . . Għall-qatgħa . . . Din sajritulna kienet (Mara anzjana, 20-7-1993) 'Missieri, lil ħija meta kien żgħir, kellu sentejn u kien marid bil-milsa (f) kellu deni qawwi u żaqqu kienet intefħitlu. Kien hemm in-nannu, qatel fenek u, kif kien għadu sħun poġġihulu fuq żaqqu, u d-deni niżillu għax ħadu l-fenek.' (Mara, 14-9-2006). (' Ġieli kienu jgħidulha l-marda tal-biċċa u fil-mediċina bħala Lieshmania). Dan li ġej ma kienx rekordjat imma żammejt notamenti dwar dak li qaluli waqt intervista. Tfal neqsin mill-kalċju kemm-il darba nosservawhom igerrmu xi ġebla jew ġir. F'Għawdex kien hemm mara li kienet taqli tiiet gremxuliet biex tfal b'nuqqas ta' kalċju jieklu minnhom. Kienet tħallas tliet ħabbiet 'l waħda lit-tfal li kienu jġibulha gremxula; dawn kienu jaqbduhom bl-ingassa tal-ħafura. (Tarcisio Scerri, Sliema, tfulitu f'Għawdex, 28-8-1993). Xaħmet l-art 'Lil missieri darba, bi żball (għax ħasbuh l-ispiżjar), marru xi tfal biex ibiegħulu xaħmet l-art ħaj. Għax dak iż-żmien kienu jbiegħuh lill-ispiżjar għall-ingwent. Hu bagħthom għand it-tabib Mawrin; .. Suppost għand l-ispiżjar.' L-ingwent kien jintuża għas-saħħa tax-xagħar. Żagħruna 'Niftakar li ġol-ħanut tal-mastrudaxxa (għax aħna konna nagħmlu l-karrettuni) kellna mdendel flixkun mimli biż-żejt taż-żagħruna, u kien dejjem hemm. Konna nixtru l-fwied tal-mazzola u nħalluh xi jumejn — tlitt ijiem iqattar ġo żinġia, niġbruh u npoġġuh ġo flixkun. U konna, min jaqta' sebgħu jew iċarrat x'imkien, konna nagħmlu lilu,… Taf kemm kien tajjeb… ' (Laurence Camilleri, Xewkija, 77 sena, 10-1-1996). 'Iż-żagħrun, qisu mazzola, jeħdulu ż-żejt mill-fwied, għall-uġigħ tal-għadam, uġigħ tal-muskoli. Tal- mazzola ħamra tal-fond. Tagħmlu ġo borża tal-plastik, tħallih daqsxejn għax-xemx fuq il-bejt jew bitħa, ittaqqbu bil-labar tar-ras u tħallih iqattar f'bieqja tal-ħġieġ. Is-sajjieda ta' Marsaxlokk jemmnu ħafna bih … lli nafu xi tletin sena. Joħroġ aktar minn disgħin fil-mija żejt mill-fwied .. . Kważi ma jibqa' xejn… . Dejjem jiskula… Jiġi ċar daqs il-kristall. Għall-uġigħ issaħħan naqra l-parti fejn tuġgħek jew toqgħod għax-xemx, issaħħan naqra u tidlek bih.' (Frans Farrugia, Għaxaq, 1-3-1995). 'Il-papaà kien jgħid li fi tfulitu kienu jinżlu l-biċċerija iġibu s-sangisugi.(() Minħabba l-pressjoni… Ipoġġuhom wara għonqhom u jissikkawhom b'ċarruta. Dawk jieħdu d-demm tal-pressjoni jgħidu.' (Raġel ta' aktar minn 60 sena, 10-1-1996). (') Sangisug huwa għamla ta' dudu tax-xmajjar u l-għadajjar ta' barra minn Malta, tawwali, jaqbad b'xoftu ma' ħalq l-annimali li jmorru jixorbu u jsoffilhom id-demm. Ġieli jsir qisu boċċa mimli bid-demm. F'Malta kienu jiġu ma' xufftejn barrin impurtati mill-Afrika ta' Fuq. 'Jien naf sewwa fuq is-sangisugi. Il-papà tiegħi kien tabib fl-antik u kien iġib is-sangisugi mill-Italja. Kien iżommhom f'parti umda tal-ġnien, iżommhom ġo bombli kbar, minn dawk taċ-ċaqquf. Min kien ikollu l- pressjoni, … pressjoni qawwija. Kienu jiġu minn Malta kollha għalihom. Kien ibiegħ minnhom tgħidx kemm. Kienu jkunu qishom boċċa s-sangisugi .. . Mbagħad in-nies jagħmluhom fuq għonqhom . . . Il-mamà kienet iddurhom is-sangisug biex tara hemmx xi mejtin. Kienu jiġu minn kull parti n-nies. Il-papà tiegħi kien dilettant… Bejn iż-żewġ gwerer.' (Mara, Birkirkara, ta' 75 sena, 17-1-1996). fir-raġel tiegħi kont nisimgħu jgħid fuq missieru, . . . Is-sangisugi tagħmilhom wara għonqok. Dawk kienu jġibuhom mill-ħalq tal-barrin kont nisimgħu jgħid. Kien jgħix barra minn Malta u kien iġibhom.' 'Niftakar lin-nanna tgħid li n-nannu kellu puplesija u kienet tagħmillu d-dudu miegħu; sangisug. Għandi 68 sena. Il-mamà tiegħi kienet imrobbija man-nanna. ' (Mara, ta' 68 sena, 14-9-2006). 'Jien niftakar li n-nanna tiegħi kellha bħal puplesija. Għamlulha s-sangisugi u għaddielha. Xi ħamsa u sebgħin sena ilu.' 'Nisma' lin-nanna tgħid li għal xi uġigħ tal-widnejn kienu jagħmlu d-dudu .. . Sangisug, nismagħha tgħid… Biex jiġbed l-infezzjoni minn ġo widnejk… F'Ħal Qormi. Forsi fuq barra tal-widna.' (Raġel, 22-3- 1995), 'Niftakar li nannuwi kien ħa xi ċmajra u qabdu deni kbir f'rasu .. . Jgħajjat biss… Beda jgħajjat: 'Irridu s-sangisugil'. Ġabulu żewġ sangisugi mill-biċċerija, qabbduhomlu ma' għonqu u, kif qabbadnihom, mill-ewwel raqad u spiċċalu kollox. Ftit qabel il-gwerra… Kienu jsibuhom f'ħalq il-barrin. (Raġel, 22-3- 1995). 'Meta xi ħadd kien ikollu deni qawwi kienu jużaw is-sangisug, bħal dudu, u jagħmluh mal-ġilda ta' dak li jkun biex isofflu d-demm biex jinżillu d-deni.' 'F'Tuneż, kienet tgħid il-mamà, min ikollu pressjoni għolja kienu jużaw is-sangisug, ipoġġuhom fit- tazzi tal-fintusa fuq id-dahar sakemm is-sangisuga taqbad mal-ġilda u tibda tixrob dak id-demm.' 'U meta kien ikollok xi ferita kienu jagħmlu sangisug. Dak, ġeneralment, min kien irabbi l-barrin. Meta joħorġuhom biex jixorbu kienu jneħħuh mill-istonku tagħhom (') u s-sangisug, niftakar, konna ntellgħuh minn ġol ħawt minfejn jixorbu l-barrin. Nagħmluh ġo flixkun bl-ilma. Ġieli talbuhulna xi ħadd. ..' (Mara, 20- 7-1993) (' Ikunu mqabbdin ma xuftejn il-barrin meta jġibuhom minn barra u jaqgħu fil-vaska.) 'Is-sangisug, meta kien ikollna d-deni miġbur, kien jagħmilulna missieri. Kien ikollna l-barrin, u kien jaqlagħhulu minn taħt ilsienu b'sebgħu. . . imbagħad kien ikollna d-demm miġmugħ, illum ngħidulha tbenġila, missieri kien jaqlagħhulu minn ħalqu dirett, mhux jiġbru mill-ilma, għax dawk kienu jiġu minn barra. . . u kif kien jagħmilulna ma' dik il-laqta li kien ikollna, kien jibda jiħxien, jiħxien, jikber;. . kien isir daqs ballun. Imbagħad kien jaqbdu u jidfnu.' (Mara anzjana, Ħaż-Żebbuġ, 20-7-1993) Siċċa fl-għadam tas-siċċ kienu jużawh xi ħaġa għall-għajnejn. (Frans Farrugia, Għaxaq, 1-3-1995). 'Missieri kien jagħmel l-għadam tas-siċċa liż-żiemel .. . Ġo għajnu. Iż-żiemel kellu għajnu tuġgħu. Kien jaqla' frak mill-għadma tas-siċċa, jagħmilha frak u jagħmilha f'għajn iż-żiemel u wara ftit kien ifiequ. Anki lin-nagħaġ kien jagħmlilhom.' Ċurkett tal-qarnita 'Jiena kelli qarnita (') f'għajnejja meta kelli tmien snin u niftakar li ommi kienet tibgħatni għand mara xiħa, tqiegħdni għarrkobtejja, tagħmilli ċ-ċurkett mal-għatu t'għajnejja ('') u kienet tgħid: 'Marija minn ħaddejha la Ġest għadda minn ħdejja, qal 'l-ommu Marija: 'X'għandek7' Qaltlu: 'Għandi l-qamit f'għajnejja' Qalilha: 'Mur f'xatt il-baħar, hemm il-qarnit jiftaqar. Hemm seba' mewġiet jissejħu seba' xmajriet…. Santa Barbara, neħħili din l-għamara. Santa Luċija tini d-dawl u d-dija. Santa Margerita neħħili l-għabra u l-qarnita. Naqralek u nerġa' naqralek (''') sakemm imur l-għerq minn fik u ġol-baħar immur narmik' Kelli tmien snin. Iċ-ċurkett kellu l-fossa bil-qarnita fuqu; … Iż-Żurrieq. (Mara, Żurrieq, 15-3-1995). (') Qamita hija marda fl-għajnejn magħrufa fil-mediċina bħala Ptervġium. (') iċ-ċurkett kienu jwaħħlu miegħu l-għatu ta' bebbuxu tal-baħar magħruf fix-xjenza bħala Astrasa rugosa. Dan wieħed mill-bebbux li jkollhom bħal għatu biex jingħalqu ġo qoxrithom. L-għatu (operculum) ta' dan il-bebbuxu għandu forma tidher qisha għajn għalhekk jużawh fuq l-għajnejn. (') Minflok 'naqralek', normalment kulħadd jgħid 'nirqik u nerġa nirqik.' Riqi huwa l-att li bih tipprova tneħħi l-mard. Għal aktar dwar dan ara l-kitba tal-istess awtur 'Talb, brajbu u kliem ir-riqi miġbura minn fomm il-poplu' f' 'L-Imnara' Nru.28 (2004) p.20-24. Ħanżir l-art Mar għand it-tabib tal-ħaxix (7) u dan qallu: 'Aqli ftit ħanżir l-art' U missieri qlih ġo taġen. (') Għorok bih biż-żejt. Kien marlu l-uġigħ.' (Laurence Camilleri, Xewkija, 15-3-1995). (') Wieħed li juża l-ħxejjex mediċinali. (') Għalkemm hawn qed juża s-singular il-ħnieżer l-art f'dan il-każ dejjem kienu jkunu fi grupp. 'Jien naf oħra fuq il-ħnieżer l-art. Fil-gwerra minn kollox kellna; tiftakar, anke l-ħżież.(') Ta' tfal li konna, għall-ħżież kienu jgħidulna 'aqbad ħanżir l-art, aqsmu minn-nofs.. — Tiftħu u joħroġlu qisu isfar u dellek fuq il-ħżieża. Tafli kienet tmuri7… Tinxef… Tmur… Kemm issib ħnieżer l-art, aqsam u dellek.' (Mara, San Ġiljan, 15-3-1995). (') Marda fil-ġilda li bl-Ingliż ngħidulha 'ringworm', 'Għar-rumatiżmu ħanżir l-art. Taqlih ġoż-żejt u biż-żejt tiegħu togħrok fejn għandek ir-rumatiżmu jew U niftakar, darba waħda, missieri mar jidlikhom b'kollox . . Bil-ħanżir l-art b'kollox, u għamlu aħmar aktar milli kienl' (Laurence Camilleri, Xewkija, 10-1-1996). Hemm bosta annimali oħra (minbarra ħxejjex) li jiddaħħlu fil-mediċina popolari. Għal dawn ikkonsulta l-ktieb tal-istess awtur ''Mediċina Popolari tal-imgħoddi fil-Gżejjer Maltin' (2001), 261 paġni, Klabb Kotba Maltin / Midsea books.