62 Il-Mewt ta' kuljum HUX il-funerali li naraw għaddejjin fit-toroq, jew il-guddies tal-mejtin li jsiru fil-parroċċi, mhux ix-xogħol bla waqfien tad-deffiena u l-għexieren ta' ismijiet li l-Kappuċċin ta' l-Addo- lorata, iniżżel kuljum fir-reġistru tal-mejtin; le, mhux dan li jġegħilni naħseb fil-mewt. Anqas il-ġiri u t-tħabrik tat-tabib biex jissielet u jeħles il-marid minn taħt idejn ''Ċensa l-għamja''. Xejn minn dan kollu ma jħassibni fil-mewt. Jien ma narax il-mewt fi tmiem ix-xogħol tagħha, u meta nisma' t-tokki funebri jiġini ħsieb ieħor, ħsieb kollu kemm hu bil-maqlub ta' dak tal-kotra. Jagħtini li, flok nuri jew nilbes l-iswed tal-vistu, u ntawwal wiċċi bis-swied il-qalb, nagħmel il-kuntrarju — nilbes gala, nuri wiċċi għad-dawl, nifraħ u nfer- raħ. Dana ma jfissirx li d-drawwiet tal-familja ma nqimhomx. U anqas sejrin tarawni nfaqqa' d-daħk f'wiċċ min jitlef 'il xi wieħed mill-egħżież tiegħu u ngħid ''nifraħlek' flok l-''għomor lilek u 'l-min baqagħlek'. F'mumenti bħal dawn mhux tidħak trid — għall-inqas minn barra — iżda ssabbar lill-imnikket, tibki 'l-min ħalliena u, jekk taf, ixxerred xi demgħa. Nifraħ. Fil-mewt, jiġifieri meta jmut xi ħadd, miegħu tmut ukoll il-mewt. Waħda mill-miljuni ta' mwiet li tagħhom nagħmlu l-għid darba fis-sena. rrid ingħid fil-ħajja hemm il- mewt; il-mewt u l-ħajja twieldu flimkien hekk li meta titwieled tarbija tkun twieldet ukoll mewtha; bdiet tmut minn meta twieldet… u baqgħet tmut sakemm ruħha sebqet 'il ġisimha; sa dak in-nhar jiġifieri li qrabat il-mejjet indunaw bil-mewt….. Tifhmu għaliex nidħak f'qalbi, mela. meta nisma' mhux wieħed u tnejn, l-aktar minn dawk li saru jistgħu jroxxu l-bżar fuq il-kromb, igħidulek, ''Kul u ixrobl Għada min rahl Darba mmutul ''Where ignorance is bliss, 'tis follv to be wise'', u għandu raġun Pope; mur oqgħod merihom lill-ottimisti li mhux minnu li darba mmutu ; għax ilhom jersqu lejn il-qabar sa minn mindu kienu fi ħdan ommhom; li din is-sentenza tal- mewt ilha maqtugħa sa minn mindu Adam missierna kiser il- kelma tal-Mulej. Qabel id-dnub tan-nisel ma kienx hemm trobbija, tfulija, żgħożija, irġuliia, xjuħija; ma kienx hemm stages fil-funeral… għax ma kienx hemm funeral. Il-lum iva, il-lum il-mewt taraha kuljum mhux fil-mejtin; dawk ma baqgħux imutu, mia għad- homx jaħdmu l-parti tagħhom fuq il-palk; mhux bħal ħajjin, li qegħdin imutu kuljum, Ngħiduha kif inhi. Mhux għax ma jindunawx li qed imutu. Kieku, ngħid jien, jagħmlu bħal sid id-dar li bil-biża' li ser taqagħlu, ikaħħal, ibajjad, ibiddel l-injam, jirfed il-ħajt bis-si- ment u jagħmel minn kollox biex jilqagħlha mit-tmermir7 Kieku jilbsu n-nuċċali, iwaħħlu l-batterija, jiżbgħu xagħarhom, jagħm- lu l-messaġġi, jieħdu t-'tonie' u fl-aħħar, jarmaw il-bastun7 Ir-raġel mod, u m'għandniex xi ngħidu, il-mara ieħor…… Il-mara agħar imbagħad, għax rabtet qalbha, u bir-raġun, ma' l-aqwa fost iż-żmenijiet tagħha — iż-żgħożija; u, wara li titla' irrankata biex tasal fiha kmieni… tagħmel minn kollox biex tibqa' hemm… Ġie li nqalbet…; l-iktar meta ħasset li waslet għaż-żmien l-ieħor… weħidha… u żammet f'daqqa… Inqalbet, għax ma reditx tkompli tmut… bla ma tnissel imwiet oħra. Inqalbet, għax daħlet fl-isqaq tal-ħolm tagħha… tax-xew- qa tagħha, xewqa leġittima, iżda miċħuda… xewqa li twelled, twelled għall-mewt. . : Senex fehemha d-dinja. Għalhekk fissirlu lil Juven, 'Il- ħajja tirbaħha bil-mewt'' U Ibsen ukoll, fid-dramm tiegħu When We Dead Wake'', jara l-ħajja fil-mewt. Irene, il-vittma ta' Rubek, li tidher wara mewtha tgħidlu, 'We see the irret- rievable onlv when we dead wake', u meta jsaqsiha x'naraw u biex nintebħu hija twieġeb, ''We see that we have never lived.'' Iżda mhux Ibsen biss tkellem hekk fuq din il-ħajja. Santu Wistin, fil-Qrariet, l-Ewwel Ktieb, ma għarafx x'jaqbad isej- ħilha. l-ħajja li fiha sab ruħu bla ma jaf mnejn ġie ''jekk hux ħajja mewwieta jew mewt ħajja Ma ħassejtx li għandi nsemmi nies ta' isem u qaddisin biex bħal nipperswadi; mhux meħtieġ ; ikun ġiri u tiftix żejjed. Kull bniedem hu ktieb tiegħu nnifsu, huwa mera tas-sewwa, u bla ma jitqarraq, jagħraf u jifhem u jħoss li hemm il-mewt fil-ħajja u li l-mewt hi kullimkien. M'hemmx għalhekk simboli iżjed tat-tfal u dgħajfa, għal- kemm. nistqarr, meħtieġa għat-tfal u igħad-dgħajfa, minn mustaxija… minn tubru… u minn kull xorta ta' vistu, biex nif- takru u nfakkru fil-mewt. Miniex inħallas. Miniex nikkundan- na l-kult li nagħtu lill-egħżież tagħna li għebu fl-eternità ; iżda ma. rridx nieqaf quddiem l-oqbra bħal Ugo Foscolo, u nagħmel l-aħħar stazzjon miċ-ċimiteru. Kif jista' jkunl It-twemmin ta' Ruma, tal-martri, igħallimna b'dinja oħra, b'dinja akbar u aqwa; l-akbar u l-aqwa dinja — ħdan l-Eżtern Missier, Dan il-passaġġ, din it-trapassjoni, mela hija fi ftit kliem, it-tmiem tal-mewt ta' kuljum u l-bidu ta' ħajja ta' dejjem. NEKROLOĠIJA L-Università għal darb'oħra ġarrbet telfa kbira. (Econ.), fis-7 ta' Awissu, meta kien għad għandu 39 sena, nikktet lill- 'korp akkademiku kollu, u fost dawn l-aktar lill-professuri sħabu li kienu jafuh mill-qrib u lill-istudenti li għaddew minn taħt idejh fil-korsijiet. Alla li jagħti l-ħajja jeħodha meta. jrid, u lill-ħabib tagħna. Professur J. Anastasi Pace, għoġbu jeħodhielu qasir il-għomor. Aħna ddispjaċiena ħafna għalih sew għax ħabib, miġbud lejna mill-ġibda. ta' l-imħabba għall-istadju li tgħaqqad il-qalb u l-moħħ, u sew bħala professur ta' materja, il-lum mill-aktar importanti. Kien iħobb l-istudju, kien iħobb l-istudenti. Lili kien igħidli li l-għaxqa tiegħu l-Università u l-Librerija tagħha. Qalli kemm-il darba li kieku seta' jagħmel hekk finanzjarjament. kien jitlaq kull xogħol ieħor u jintefa' għall-katedra. Kien wieħed mill-aħjar Professuri tagħna, li barra milli kien jaf il-materja sewwa kien jaf jikteb fuq il-materja b'Ingliż idjomatiku. Min- barra dan kien igħallem il-poplu s-suġġett tiegħu b'mod ħafif b'xandir fuq ir-Rediffusion darbtejn fil-ġimgħa, darba bil-Malti u darba bl-Ingliż. Kien Professur li ta ħafna xogħol lill-Uni- versità fil-kumitati u lill-Katedra. Kien Professur li kieku għex it-tul tal-ħajja normali tal-bniedem kien jagħti ħafna xogħlijiet akbar. Il-ħsieb ta' dawn ix-xogħlijiet kien ħaj f'moħħu. Issa ħadu miegħu fil- qabar fejn intemm għall-għarrieda. bħal xemgħa li tintefa f'daqqa, wara ħidma bieżla bħala Segretarju tal Kun- missjoni għall-Ħsarat tal-Gwerra u ħajja akkademika, mill-aktar ħabrieka. Issa m'għadux magħna iżjed. Qabad it-triq twila ta' l-Bternità. Alla sejjaħlu u nġabar fi Ħldanu. F'qalbna ħallielna t-tifkira. sabiħa ta' l-irġulija u tal-ħbiberija tiegħu. U' issa ma baqagħlniex nagħmlu ħaġ'oħra ħlief li nixtiequ lil-martu. uliedu, niesu u qrabatu kollha, is-sabar u l-għomor. U lilu fid-dinja l-oħra l-mistrieħ ta' dejjem. Ġ.