l-nassinzzziuznzjonasna Denra tal-Ġurdan Waqt li jkun imfawwar Meta jdub is-silġ bis-sħana Minn fuq l-iġbla Tal-Hermon u tal-Libnan Fis-sajf. g jil It-Tmien Sena LULJU - SETTEMBRU, 1962 Għadd 3 L-ART IMQADDSA QARI LI JOĦROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Mitbugħ għand ''Giov, Muscat £ Co. Ltd.'' LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAHRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU It-Tmien Sena LULJU - SETTEMBRU, 1952 Għadd 3 iġ X'FIH DAN IL-GĦADD Misħut jekojiżmul (Id-Direzzjoni) 65 L-Ikel u l-Ilbies tal-Lhud fi Żmien Ġesti Kristu (P.P. Savdon) 66 ibbiż Żahar u Ftit Grux (P.M. Tangorra O.F.M.) 68 i Xliem Meħud b'leħor fl-Evanġelju (Ben Jehuża) 69 k Dawra Mal-Art Imqaddsa (Dun Karm Sant) TA Siġar Ħiliet FilkPalestina (P. Ubertinu Berti O.F.M.) 78 Il-Fundizzet Biliku tal-Quddiesa (P. Serafin Zarb O.P.) 81 Is-Sejbien ta' l-Evanġelju ta' San Tumas ('X') 83 Fejn Tw'eldet il-Madonna (P. Anton Olivan O.F.M.) 85 Id-Dejr Waħxi ta' Mar-Saba (P. Nazju Manajji 9.F.M.) 90 Aħbarijiet ta' l-Art Tmqaddsa : 95 Ż : - 96 Direzzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Terra Santa. Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, il-Belt, Bin-Adam, f'dak li-hu ġisem, ma hua ħlief annimdl. Bħal annimdi jie- kol, bħal annimdl jorqod; bħal annimal jitwieled, u jum jew ieħor, imtit. Tħoss mibgħeda għal min jaħqru, u mħabba għal min jitimgħu u jżiegħel bih. Hekk, kull annimdi, u kull Bin-Adam li jimxi fuq ġibdiet il-ġisem, hu egojista, għax ijgħożż biss dak li jaqbel lilu, u jitlaq, jew iħassar, dak li jaqbel lill-oħrajn. L-egojista ma jagħrafx Sid, anqas Għajr. B'hekk l-ego- jżimu hu l-għajn u l-bidu ta' kull ħtija, għax mill-ewwel jikser, iż-Żewġ Omra l-Kbar: ''Ħobb 'l Alla Sidek fuq kollox, u lil Għajrek bħalek in- nifsek (Matt. Ħtija tal-egojiżmu daħal fid-dinja d-dnub, għax bih il-għadu ġarraf l-ewwel mara. ''Alla menagħlkom dik is-siġra,' qalilha, ''għax jekk tieklu minnha, tagħarfu l-ġid u d-deni, u SSIRU BĦAL ALLATTP' U l-mara ħasbet: ''Jaqblilna, mela, nieklu mis-siġra, ħalli nsiru Allat aħna wkoll, nagħmlu kull ma Tridu, u ma jamar għalina ħadd ' Għal hekk, kielet, u temgħet ukoll lil żewġha. U wi ħsdra ġiebet fuqhom infishom u fuqna, msejkna uliedhom, ilkoll nafu, għax ninsabu mgħarrqin fiha ta' kull waqt. Bħal ma l-għadu bl-egojiżmu waqqa' fil-ħtija l-fewwel mara, hekk ukoll ġarrab li jwaqqa lit-Tieni Raġel. L-ewwel daqqa li a-xitan xejjer lil Ġest fit-Tiġriba, fix-x6ri maħriq u iswed tal-Baħar Mejjet, kienet id-daqqa tal- egojiżmu. ''Għaliew qiegħed bil-ġàgħ9' qallu. '' Għad li int Bin-Adam, int ukoll Bin-Alla, u l-ħolqien kollu f'idejk. Għid lil ħaġra minn dawn issir l ħobż, u kilf' Imma d-daqqa fallietlu lill-għadu, u l-Istr ma għallata lil Sidu, u d-dlàdm ma għelebw lid-Dawl. U hekk jagħmel ukoll ix-xitàn ma' kull Bin-Adam: jiftah il-karwa tal-għodda tiegħu, li hi l-egojiżmu, u minn hemm ijġib il-biċċa li jidhirlu li taqbel, biex iwaqqa' fil-ħtija lil dak li jkun. Bl-egojiżmu jsir il-qtil; bl-egojiżmu ssir iż-żena, u bih ukoll is-serq u l-gideb, u kull xorta ta' ħtijiet. Kull min jidneb u jikser amar Alla, jagħ- mel dan għax egojista, billi jiċħad 'l Alla minn Sidu u 'l Bin-Adam minn Għajru, u jgħodd ruħu fuq kollox.u fuq kull ħadd. Hekk, kull ħtija hija wi għamla ta'. egojiżmu, li toħroġ mill-għajn misħiita tax-xitdn. Aħseb, melal Qis u ifhem. Agħraf li sejf il-ħrieb taw-witàdn m'Alla u Bin-Adam huwa l-egojiżmu. U kif tagħraf dan, ħejji ruħek f'kollox, hawn fid-dinja, għal taqbida ta' bla serħ. Int trid tissieħeb m'Alla fis-Sebħ tal- Ħajja l-Oħraf Ma hemma għal dan triq ħlief waħda: neħħi minnek l-ego- jiżmu. Jekk ma tistax teqerdu, orbtu, u żommu magħfiis taħt amrek; għax jekk terħilu u jirkbek, ma hemma tama ta' hena għalik. Issieħeb m'Alla minn rajk, f'dil-ħajja, biex Alla jqisek b'wibrek, u jsieħbek miegħu f'Seb- hu, fil-Ħajja ta' bla Tmiem. Żomm għajnejk dejjem fuq Ġest, it-Tieni Rċġel; tinsa: qatt il-kelma tiegħu, li ''Bin-Adam ġie fid-dinja m'hux biex jinqeda, imma biex jaqdi, u jagħti ħajtu lill-oħrajn (Mat. XX, 28); agħmel bħal ma għamel Hu, kull darba li tiġi newbtek, għax biex titgħal- lem minnu ġie fid-dinja, battal lilu firifeli (Filipp. II, 7), tgħabba bil- hemm u bil-għajb kollu, saħansitra bl-eħrex mewt: mislaħ bis-swat, u mben- ġel; imwarrab bil-għaraq u d-demm u Wiċċu miksi bil-bżieq; bl-egħdewwa jidħku bih u jiżfnu quddiemu, u Hu msammar fuq salib L-IKEL U L-LBIES TAL-LHUD FI ZMIEN 77. .: GESU KRISTU Forsi aktar minn ' darba ġietna x-xewqa li: nkunu nafu kif kienu jgħixu l-Lhud fi żmien Ġesu Kristu biex inkunu nafu kif kien igħix Ġesu Kristu stess. meta kien fid-dinja. Hawn. biħsiebni nuri biss kif kienu jilbsu u jieklu. Nistaqsu biss il- Vanġeli u nħallu fil-ġenb it-Testment il-Qadim, għalkemm id-drawwiet ta żmien Ġesu Kristu huma kollha ġej- jin minn żmien it-Testment il-Qadim. Nistaqsu ukoll it-Talmud, li hu ġabra kbira tal-liġijiet kollha tal-Lhud, li, għalkemm . ġejjin. minn: żmenijiet qodma baqgħu ħajjin sa żmien Kristu u wàra. Minn żmien Kristu nħallu. barra wkoll l-ikla tal-Għid, għax din ma kenitx ikla ta kulljum, imma ta darba fis-sena biss, u għal- hekk ma nsemmux anqas il-lbies tal- qassisin li ma kienx il-lbies tal-poplu. L-IKEL L-ewwel u l-aqwa ikel kien il- ħobż li bosta drabi jissemma. fil- Vanġelji. Il-ħobż kien isir mid-dqiq tal-qamħ u xi drabi mid-dqiq tax- xgħir (Ġw 6, 9). Il-qamħ jew ix- xgħir kien jintaħan id-dar b'mitħna magħmula minn żewġ ħaġriet li jduru fuq xulxin; kien xogħol tan-nisa, qad- dejja jew ilsiera (MT 24, 41). Il- ħobż kien isir kull jum, għalhekk nitolbu: Ħobżna ta' kuljum. ħobż kien ikun ta' forma tonda u ċat- ta bħall-ftajjar u għalhekk kien jinqa- sam mhux jitqatta bis-sikkina. Barra mill-ġimgħa tal-Għid, meta l-Lhud kienu jieklu ħobż bla ħmira, l-Lhud kienu: dejjem jagħġnu bil-ħmira (Mt 13, 33). Barra mill-ħobż kienu jieklu ukoll il-laħam. Is-sultan tal-parabbla bagħat igħid lill-mistednin għat-tieġ ta' ibnu: L-ikel lest, l-għoġiela u l-bhej- jem imsemmna huma maqtula.. U missier l-iben il-ħali qatel' l-għoġol imsemmen għall-festa ta' ibnu li reġa ġie għandu (Lq 15, 23. Laħam ieħor kien jittiekel fis-sagrifiċċi skond il-liġi. Ħut ukoll kienu jieklu, aktarx ħut maqbud fil-baħar ta' Tiberijadi u mqadded. Meta Kristu kattar il- ħobż, kien hemm ukoll il-ħut mal- ħobż (Mt 14, 17; I5, 34). Biex juri li hu dejjem jisma t-talb tagħna, Kristu qal: Jekk wieħed jitlob ħuta lil: mis- s'eru, jaqaw jagħtih serp2 Meta Kristu, wara li qam minn bejn l-imwiet deher lill-Appostli, talabhom xi ħaġa x'jiekol, tawh biċċa ħuta mixwija (Lq 24, 42). U meta reġa: dehrilhom f'xatt il-baħar Tiberijadi, l-Appostli, xħin waslu l-art, raw in-nar imqabbad u ħuta fuqu tinxtewa (Ġw 21, 9). Il- bajd kienu jużawh ukoll (Lq 11, 12). L-għasel ukoll kienu jekluh, għalkemm ma nafux kif (Lq 24, 42). Ikel tal- foqra kienu l-ġradijiet mixwija u l-għasel salvaġġ (Mt 3, 4 Mk 1, 6) Iż-żejt kienu jużawh aktarx biex isaj- jru bih (Lq 16, 6). Bħala ħwawar kienu jużaw in-nagħniegħ, il-kemmun u ħxejjex oħra (Mt 23, 23; Lq 11, 42). Barra mid-dar kienu jistgħu jieklu iż- żbul li jkun laħaq għal ħsad (Mt 12, IT; Mk 2, 23; 6, 1). L-inbid mal-ikel ma kien jonqos qatt. L-ewwel miraklu ta' Kristu kien it-tibdil tal-ilma f'inbid (Ġw.2, 3). Biex igħajjru lil Kristu l-Lhud kienu jgħidu li' hu jħobb jiekol u jixrob l-inbid (Mt 11, 19). Il- Lhud kienu jieklu fl-art, fuq ħasira mifruxa, kienu jaqbdu kollox b'idej- hom u għalhekk qabel l-ikel u waqt l-ikel kien ikolhom jaħslu idejhom bosta drabi. IL-LBIES Il-Lhud, irġiel u nisa, kellhom żewġ: ħwejjeġ biss x'jiibsu: Kellhom ' biċċa qisha qmis twila sa saqajhom u bil-kmiem. wiesgħa, di ngħidulha tunica u biċċa oħra kwadra u kbira li jdawwruha magħhom bħal mantell. Il-foqra kienu jinqdew bil-mantell biex jitgħattew bih. bil-lejl. Meta wieħed ikun liebes it-tunica biss mingħajr il-mantell, kienu jgħidu li hu għarwien, jew aħjar għeri. Hekk kien liebes S Pietru fid-dgħajsa meta dehrilhom Ġesu (Ġw 21, 7). Waqt ix- xogħol jew meta jkollhom jimxu fit- tul kienu jerfgħu ftit it-tunica u jit- ħażżmu biex ma jkollhomx x'ifixkil- hom fix-xogħol jew fil-mixi. Hekk il- qaddej jitħażżem qabel ma jibda jservi lil sidu waqt l-ikel (Lq 12, 35. Il-mantell waħdu bosta drabi fil- Vulgata jissemma vestimentum. Meta Krisu: daħal Ġerusalem, il-poplu firex. fl-art il-mantell (vestimenta) mhux il-lbies kollu (Mt 21, 8; 11 8; Lq 10, 36). It-tunica ta' Kristu kienet magħmula minn biċċa waħda, bla ħ'ata (Ġw 19, 23). Kienu jilbsu ukoll biċċa bħal maktur għar-ras. Fiha kienet moħbija l-munita li s-sultan ta' lil wieħed mill-caddejja tiegħu biex iħaddimha u ma ħaddim- hiex (Lq 19, 20). Lazzru kien imket- fen b'dil-biċċa ma rasu (Ġw II, 44) Fil-qabar ta' Kristu, wara l-qawma tiegħu, instab il-maktur f'rokna tal- qabar (Ġw 20, 7). Fl-erba rkieni tal- mantell kienu jdendlu erba ġmie- men, drawwa li kienet ġejja mil-Liġi ta' Mose (Mt 9, 20; 14, 36; 23, 5; Mk 6; 56; Lq 8, 44). Ma għandniex xi ngħidu, l-Ibies tal-għonja u l-Ibies tal- fesi kien isbaħ mil-lbies tan-nies l-oħra: u mil-lbies ta' kulljum. Il- għani tal-parabbla kien jilbes porpra u għażel fin (Lq 16, 19). In-nies ta' madwar 'is-sultan jilbsu sabiħ (Mt 11, 8; Lq 7, 25). Meta l-iben ħali reġa lura għand missieru, kien imlibbes libsa sabiħa (Lq 15, 22). Il-mistieden tal-parabbla li ma. kienx liebes. il- libsa tat-tieġ kien imkeċċi barra (Mt 22, II). S. Mark isemmi biċċa oħra tal- Ibies is-sindon. ħafif li kien jintuża bil-lejl u li aktarx li kien bħal liżar żgħir, għax malli s-suldati qabdu ż-żagħżugħ, dan telaq is-sindon u ħarab għarwien. Li kien xi ħaġa li tintlibes, ma kienx jista jitlaqha hekk malajr. Fi 15, 46 tfisser liżar li fih kien imkebbeb. il- ġisem ta' Ġesu mejjet. Il-mant li libbsu 'l Kristu għand Pilatu kien ilbies tas-suldati (Mt 27, 28). Rġiel u nisa kienu jilbsu ċ-ċrieket tad- deheb jew tal-fidda (Lq 15, 22). In- nisa kellhom ħafna tiżjin ieħor, im- sielet, brazzuletti. ħnienaq, imma dawn jissemmew biss fit-Testment il-Qadim. Ir-rġiel kienu jużaw il-bastun, l-aktar fil-mixi twil (Mk 6, 8). Flok żraben kienn jilbsu l-qrieq li jinqaflu bi ofieli tal-ġild. Il-Ibies tan-nisa kien bħal tar-rġiel, jiġifieri tunica u mantell. Biss ma kienx l-istess it-tiżiin tagħhom. In-nisa, bħal dejjem u kullimkien kellhom aktar żina u xejxi fi Ibieshom. . Fid-Dejr ta' Nazaret, fiż-żmien di qegħdin insemmu, kien hemm jgħam- mru ħamest Irħieb Franġiskani, Il- ħames Franġiskani, dik il-lejla, baq- għu sejrin, jaħdmu, biex itemmu x-xogħol tat-tiswija tal-knisja, li ftit qabel kienet imħarbta u misruqa mill-Misilmin…… għal min jaf kemm il-darba l Imma dik il-lejla il-ħames Franġis- kani kienu ħienja, biex ngħidu hekk, għax il-għada, fil-knisja, kellhom jagħmlu naqra ta' festa, u kienu mis- tennija l-ftit Insara li kien għad fadal f'dik il-belt, li ma ħarbux jew ma sfawx maqtula. Qatt ma kienu jobsru li l-hena tagħhom kellu jkollu dewma qasira ħafna. Għax il-festa saret; imma wara ftit jiem ġliba ta' Għarab Bedwin daħlu għall-għarrieda f'Nazaret u qatlu lil dawk l-Insara li ma laħqux ħarbu. Imbagħad ħabtu għad-Dejr u għal knisja, għax ħasbu li ġewwa fihom sa jsibu xi mħġbi ta' fidda u deheb; u min jaf x'iżjed l Il-ħames Franġiskani, meta raw dan biex ma jisfawx maqtula għal ebda ħajr, dendlu ħabel minn ġewwa tieqa għall-għalqa ta' wara d-Dejr, u ħarbu. U l-Għarab Bedwin, meta għarfu dan, telqu jiġru wrajhom. Wara ħafna siegħat ta' ġiri, l-im- sejkna maħruba ma sabux fejn set- għu jistaħbew u jistrieħu naqra, għax ir-rħula tal-qrib kienu kollha mgħam- mra mill-Misilmin. Mifnijin bil-għej- ja u l-ġugħ u l-biża', qagħdu għar- rkubtejhom. ftit, talbu lil Madonna ta' Nazaret li tnebbaħhom x'kellhom jagħmlu, u wara ftit ftiehmu li jid- ħlu l-belt żgħira, fuq għolja, li kien hemm qribhom, jisimha Safad, jitol- bu għajnuna lix-Xiħ tal-Misilmin t'hemm; isir minnhom li jsir l Ix-Xiħ, jarahom hekk, nofshom mejta, bil-għejja u l-ġugħ u l-biża', qata' li jaħbihom għandu, fit-taqsima tad-dar kbira tiegħu li jgħidulha Harem fejn kien iżomm in-nisa tie- għu. Imma ta' Għarbi li hu ħasibha u ma daħħalhomx hemm mill-bieb, imma minn ġewwa tieqa. Wara ftit il-Bedwin li kienu jiġru wara l-Franġiskani, waslu. Għajtu lix-Xiħ u qalulu jagħtihom dawk il- ħames: maħruba. Ix-Xiħ waqaf fuq għatbet il-bieb u ħalef b'Allah u n- Nebi, għal darba tnejn, li minn dak il-bieb ma kien daħal ebda barrani. Għal dik il-ħalfa minn wieħed Xiħ li kien ukoll ħaġġeġ, jiġifieri żar il- Mekka kemm il-darba, u kien rajjes tad-Din tiegħu f'Safad, il-Bedwin ma setgħux ma jemmnux kliemu. Għal- hekk telqu minn hemm u marru jfit- txu lir-Rħieb naħa oħra. It-tiġrib għadda għal dak il-ħin u ' bil-lejl ix-Xiħ għajjat lil Franġiskani, u wara li temagħhom u sqiehom, ħariġhom barra u mar magħhom lejn Libnàin, hemm fil-qrib fejn kien hemm għadd kbir ta' bliet u rħula tal-Insara. U ma telaqhom minn taħt għajnejh sa kemm ma rahomx mil- qugħa bis-sliema minn sħabhom. Imma lil ħames Franġiskani ġie- hom ħsieb: kif sa jħallsuh tal-qalb tajba tiegħu, lil dak ix-Xiħ tal- Misilmin Fittxu fi bwiethom. Min kellu xi ħaġa u min ma kellu xejn. Sabu li lkoll flimkien kellhom wieħed u sebgħin girx — li jagħmlu erbatax il-xelin u tliet karnijiet tagħna l Ftit wisq; qishom xejn. Imma la darba ma kellhomx aktar, bid-dmugħ f'għajnejhom talbu lix-Xiħ li jeħod- hom, bħala ħajr tal-ġid li kien għa- mel magħhom, Ix-Xiħ laqa' idu. Ħares lejn il- grux. Ħares lejn il-ħames Irħieb. Raġa' ħares lejn il-grux; tbissem ftit ħareġ maktur, sarrhom fih u qegħed- hom f'butu. Il-Pàtri Kustodju ta' Ġerusalem, sama' b'dana. Għalhekk għajjat lil kbarat ta' madwaru u qalilhom xi ħsieb kellu: li minn dik inhàr 'il quddiem, bħala tifkira tax-Xiħ ta' Safad, il-Franġiskani: għandhom jagħtu, kull sena, f'egħluq żmien il- ġrajja, wieħed u sebgħin girx lix-Xiħ ta' Safad, lill-uliedu, u lill-ulied ulie- du, għal dejjem, sa kemm idumu fid- dinja l-Franġiskani l Ix-Xiħ ta' Safad feraħ wisq billi l-Franġiskani laqgħu b'imħabba hekk kbira l-ġid li kien għamel magħhom. U kull meta jibgħatulu l-wieħed u sebgħin girx, beda jibgħatilhom qar- raba mimlija bl-ilma żahar, magħmul miż-żahar tal-larinġ tal-ġnien tiegħu. Għaddew is-snin, u x-Xiħ miet u laħaq warajh ibnu. Miet ibnu, u laħaq. iben ibnu, u mbagħad ibnu warajh, u d-drawwa tal-wieħed u sebgħin girx u tal-ilma żahar baq- għet sejra. Fis-sena 1882, il-Franġis- kani ta' Ġerusalem riedu jagħtu somma sabiħa ta' flus darba lix-Xiħ ta' Safad, minn bdiel dik it-teftifa żgħira ta' kull sena, imma x-Xiħ ma riedx. ''Għad li għalija dawk. il-ftit grux ta' kull sena ma huma xejn, jien ninsab ferħan bihom ħafna, għax kull meta jasal iż-żmien li jġibuhomli, niftakar x'għamel dak ir-raġel għaqli u mweġġah fost mis- serijieti, u t-turija li tagħa lilna, u lill-Għarab kollha, li dawk li jemmnu b'Alla wieħed u b'Ġesti bin Mirjam, għandhom sies fuq hiex jibnu fehem- thom, għax f'qiegħ Dinhom, huma lkoll aħwal P. M. TANGORRA O.F.M. (Jorbot mal-ħarġa ta' qabel din) Kemm hi sabiħa l-Parabbla tal- Għani u Lażżru li kiteb san Luqa (XVI, 19-31)l X'qalb ta' sur tagħ- millu lil min ikun fqir u maħqir f'din id-dinjal Imma fiha ħaġa daqsxejn għariba: Lażżru, meta miet u mar il- Ġenna, ma qagħadx bil-qegħda fuq xi siġġu sabih, imma qagħad fi ħdàn Abraham l Hawn ukoll aktarx li hawn xi kelma meħfida b'oħra, għax Abraham kellu bħala wliedu l-Lhud kollha. U min jaf kemm elàf tal-elħf kienu laħqu mietu minnhom, u marru l-Ġenna, saż-żmien li ġie fid-dinja Ġesil U bħal ma Abraham żamm lil-Lażżru fi ħdanu, hekk kien meħtieġ li jżomm lil-Lhud l-oħra wkoll. Imma kif jista' jkun li Abraham iżomm dawk l-eluf kollha ta' wlied ġewwa ħdanu Anqas li kienu nemel, minn dak ir-rqiql Mela aktarx li Ġest qal xi kelma oħra u nkitbet ħażin, kif qalt jien moqbejl. Aħna, bil-Malti, ma ngħidux Cħdejn'', jiġifieri: qrib, jew: ma' ġenb' Ħdejn il-Knisja; ħdejn is-siġra; ħdejn il-bir U bl-Aràmi kienu jgħi- du: €'bi ħden'' (iżidu l-fbi'';/u hekk għadhom issa wkoll, għax smajthom jien, it-Transġordanja) li kif qalt l-ewwel kien jixbah lil Malti m'hux ftit. Lażżru, mela, meta miet mar fbi ħden Abraham'', jiġifieri: qribu, ħdejh. M'hux li raġel xiħ, żamm f'ħoġru raġel xiħl Kelma aktarx mifhuma ħażin hija din li sa naraw issa, u qegħda fl-Evan- ġelju ta' san Mark (IV, 36). hemmekk li Ġest kien f'xatt il-baħar tal-Galil, u meta sar il-għasar, qal lill- Appostli: ''Ngħaddu għan-naħa l-oħ- ra''. U huma ħellew (illiċenzjaw) il- ġemgħa tan-nies, jeħduh, kif kien fid- dgħajsa (bil-Grieg: paralambanousin, avton). Hawn donnhom li l-kelma sċjeħduh'' fehmuha ħażin, u qalbuha ħażin mill-Aràmi għal Grieg. Għax fċeħdi'' — bil-Palestini tal-lum, u bl-Aràmi ta' dak iż-żmien, tfisser: jitħaddet. Jgħidulek, dak il-pajjiż: Dejmen teħdif Askot xwejl Jiġifieri: EDejjem titħaddet' Iskot ftit Is- sens hu m'hux li n-nies kienu jridu jieħdu lil Ġesu kif kien fid-dgħajsa, imma li baqgħu jitħadtu miegħu sa- ħansitra wara li kien rikeb biex jitlaq minn hemm (8). U fuq dil-kelma nfis- ha aktarx li hemm għalta oħra fl-Evanġelju ta' san Mattew (XVI, 22). Miktàb hemm: ''U Pietru jieħdu (jiġifieri: jitħaddet miegħu), beda jċanfru u jgħidlu: 'Bgħid minnek, Mulej l Ma jkunlekx dàna f $ Kif Ġest kien ġej minn Kajsarija- Filisti u sejjer lejn it-Tàbor, qal lit- tliet Appostli li kellu miegħu li ma jdumx ma jmur Ġerusalem, jiltaqa' mal-qassisin, hemm. fit-Tempju, u jqis ruħu magħhom. U li huma kell- hom jaqbduh u jagħtuh f'idejn ir- Rumani u jibgħatuh għal mewt. Lil san Pietru dil-ħaġa ma għoġbitux, imma Ġest wissa lilu u lill-Appostli l-oħra b'dan il-kliem: ''Jekk xi ħadd irid jiġi wrajja, jiċħad lilu n-nifsu (9), jarfa salibu u jimxi wrajja. Għax min isib lil ħajtu, jitlifha; u min jitlifha għalija, isibha (Matt. Ara wkoll Matt. Il-kelma li aktarx hi maqlfiba ħażin, hi ''salibu'', għax tarfa s-salib, jiġifieri titqanna bid- dwejjaq li: tiltaqa' magħhom, hi kel- ma Nisranija, u m'hix bikrija. Il-għal- ta aktarx saret ħtija tax-xebħ li hemm bejn il-kelmiet ''Taw' salib, u ftawb,' libsa. Aktarx li Ġesti qal: €Min irid jiġi wrajja, jarfa tawbu u jimxi wrajja'', jiġifieri jneħħi minn quddiemu kull ħaġa li tfixklu fil-mixi. Il-Palestina, meta xi raġel ikun sejjer xi mixja twila (u dan rajtu b'għaj- nejja aktar minn darba), jarfa' l-libsa minn quddiem (il-libsa tal-Fellaħin tkun bħal qmis, twila sal-għakiesi tas- saqajn), jgħolliha ftit 'il fuq minn irkubtejh, u jehmiżha żewġ naħiet, taħt il-ħżiem li jkollu. Hekk saqajh minn quddiem ikunu mikxtifa u hu jimxi mingħajr ma l-libsa tħabbat magħhom. Ġesti aktarx ried jgħid b'din it-tixbiha, li bħal ma min ikun sejjer għal mixja twila ineħħi minn quddiem saqajh ix-xkiel tal-libsa, hekk min irid imur warajh, jeħtieġ li jneħħi minn quddiem għajnejh il- ħsebijiet ta' niesu u mielu, ħwejjeġ li jmissu lil din id-dinja, u huma xkiel għax-xogħol tad-dinja l-oħra. Meta Ġest: mal-Appostli kien tiela' Ġerusalem għal Għid il-Kbir, qabel ma wasal Ariha, Xaloma mart iż- Żabdi, omm san Ġakbu u san Ġwann, resqet quddiemu maż-żewġ uliedha, u ġiegħlithom jitolbuh il- jqegħdhom wieħed kull naħa f'saltnatu (10). Ġesu weġibhom: ''Ma tafux x'intom titol- bul Tistgħu tixorbu mix-xarba li nix- rob minnha jien, u titgħammdu bil- magħmudija, li nitgħammed: biha jien f'' (Mark, X, 37 u Matt. Hawn wieħed isaqsi: X'għandha x'taqsam il-magħmudija max-xorb 7 Kif saqsiehom. Ġesu: ''Tistgħux tixorbu u titgħammdu F'' Kieku qalil- hom: ''Tixorbu u tieklu'', sewwa, għax ix-xorb u l-ikel, imorru flim- kien. Imma x-xorb u l-magħmudija ma għandhomx x'jaqsmu l-wieħed mal-oħra l Il-għalta qegħda, aktarx, fil-kelma magħmudija. Ġesui, fil-lingwa tiegħu, aktarx li qalilhom: ''Taqdru tgħam- msu fil-egħmds li għammas. fihu ana''' Jiġifieri: ''Tistgħu tbillu fil- bell (jew meraq) li nbill fih jiena f U min qaleb il-kliem mill-Palestini għal Grieg, ma kienx jaf il-kelma għammes xi tfisser, Ħasibha għam- med, u kitibha hekk (11). ; Kelma aktarx (għalija ċert) meħu- da b'oħra wkoll, qegħda bejn San Mark (X, 52) u San Luqa (XVIII, 12). Miktub hemm li kif Ġest kien ħiereġ minn Ariha, f'mixitu lejn Ġerusalem, raġel agħma li kien f'bieb il-belt jittallab, beda jgħajjat, u Ġesu bagħat għalih u saqsieħ x'ried. Il- agħma wieġbu: ''Rabbi, irrid nara l €San Mark kiteb li Ġesu qal lill- agħma: 'Murl Saħħek iminekl' (il-fidi tiegħek fejjqitek); fil-waqt li San Luqa kiteb li mhux ''Mur'', qallu imma ''Ara l Saħħek imànek f' Il-għalta qegħda bejn il-verb Pales- tini: Rd, jdra (bħal Malti xorta waħda), u Rdh, jarah, li tfisser tmur, titlaq. Ġest, mela, kif jidher ċar, qal lil dak l-agħma: ''Ara'', u hekk kien hemm miktub fil-bordi li kien jik- kopja minnhom San Luqa; imma f'dawk li kellu quddiemu San Mark, kien hemm miktub li qallu: ''Araħ' jiġifieri: ''Mur'. Il-kelmiet: ''Ara'' u ''Araħ'', jixbħu ħafna lil xulxin. San Luqa, waħdu, kiteb (XIX, 40) li meta Ġest kien dieħel il-misraħ li hemm fuq Ġebel iż-Żejtun, il-ġemgħa tan-nies li kellu miegħu bdew jgħaj- tu: ''Mbierek il-Mċlek (sultan) li ġej b'Isem Adonajl' U l-Faresin qalulu: ''Mgħallem, sikkithom lill- ixirka tiegħek F' U Ġest weġibhom: €Jekk jisktu dawn, jgħajjat il- ħaġar L Imma, kif jista' jkun li jgħajjat il- ħaġar Għax min jgħajjat jeħtieġ li jkollu l-pulmiin biex jieħu n-nifs; u jrid ikollu l-qanpiena tal-ħalq, biex tagħmel il-leħen, ħwejjeġ li l-ħaġar ma għandux, Kieku Ġesti qal hekk tas-sew, il-Faresin x'kienu jaħsbu fuqu' Ħaġa ċàra: li ma jafx x'inhu jgħid Imma bil-lsien ta' dak iż- żmien, ''ħaġra'' hi eben u ''tifef' ben. Hawn qegħda l-għoqda. Ġest qalilhom: ''Jekk jisktu dawn. (il- kbàr), jibqgħu jgħajtu s-subjien iż- żgħar (el-ebwàn). Għax lil dawk (min jaf x'dewwidija ta' tfal kien hemm, mill-Galilija kollha) min kien jista' jlaħħaq magħhom u jsikkit- hom' Mela aktarx, li Ġesu bil-lingwa tiegħu, lil Faresin weġibhom hekk: €Lew sektu hawlin, sarrħu l-ebwdnV' U San Luqa, jew min kiteb qablu, ebwdn ħadha bħala l-plural ta' eben, ħaġra, mhux ta' ben, li tfisser tifel, imdaqqas jew żgħir (12). (XXI, 33) kemm San Mark (XII, 4) fl-Evan- ġelju tagħhom kitbu l-Parabbla li Ġest qal lill-Kittieba u lil Faresin, ġewwa t-Tempju, li biha wriehom li kien jaf bil-ħsebijiet li kellhom f'moħħhom, li jaqbduh u joqtluh barra mis-swar tal-belt. Il-Parabbla hi dik tal-għalqa tad-dwieli li sidha bagħat il-qaddejja tiegħu għand il- ħaddiema biex jagħtih il-għeneb, bħala qbiela, kif ftiehmu, u ma redux jagħtih. Lit-tieni qaddej li bagħat, miktub fl-Evanġelju ta' San Mark, bil-Latin, li darbuh f'rasu (in capite illum vulneraverunt); u bil- Grieg, kelma li ma tistax toqgħod (kakeinon ekefaliosan), għax tfisser, tqassar, tgħid kollox fil-qasir (sum- matim caput rei refero) ħàġa li ma għandhiex x'taqsam mad-dwieli u mal-ħaddiema. Billi l-verb li kiteb San Mark, bil-Grieg, ġej mill-isem'' 'tkefale'', li tfisser (ras, nistgħu naħsbu l-kelma li qal Ġesu bil-lsien tiegħu x'kienet, Il-kelma li qal Ġesu aktarx, biex ma ngħidx ċert, kienet rassewh, kelma li għadhom jgħidu- ha l-Palestina u tfisser tawh xebgħa. Imma min qaleb il-kelma mill- Arami għal Grieg, donnu li ma kienx jaf xi tfisser, għal hekk ħaseb li ġejja minn ràs, mhux minn rass, u kiteb l-eq- reb verb bil-Grieg li sata', San Mattew għandu miktub fl- Evanġelju tiegħu (XXIV, 20), li Ġest nhar it-Tlieta fil-għaxija, jumejn qabel ma miet, meta fisser lit- tliet Appostli x'kellu jiġri minn Ġeru- salem, fost kliem ieħor qalilhom: Itolbu, biex il-ħarba tagħkom ma tkunx fis-xitwa, jew fis-Sibt Fix-xitwa, kollox sewwa, jiftiehem għaliex, Għax jekk ma jsibux xi għar fejn jistkennu, ma jistgħux jorqdu barra, ħtija tax-xita u l-bard; u jekk jintemmilhom l-ikel li jkunu ħàdu magħhom, jew ikunu nsew jieħ- du, ma jistgħux isibu frott fis-siġar, għax fix-xitwa ma jkunx hemm. Imma li Ġest kien jifhem li ma kell- homx jaħarbu u jeħelsu ħajjithom biex ma jiksrux is-Sibt, m'hix ta' min jemminha. Għax jekk darba żamm jiebes li ma kenitx. ħtija li bniedem jikser is-Sibt biex ma jbatix ġugħ (Matt, XII, l-8), sejjer issa jgħoddha bi ħtija li wieħed jaħrab nhar ta' Sibt biex jeħles mill-mewt 2 Ma jidherx li għandu jkun hekk. Il-ħaġa hi li aktarx il-kelma SBT għax il-kitba Lhudija u Aramija dak iż-żmien kienet bla vokàli) fehmuha ħażin. Ġesti aktarx li qal lill-Appostli li jitolbu biex il-ħarba tagħhom ma tkunx fix-xitwa, jew bis-sabta, jiġi- fieri: għall-għarrieda, meta ma jkunux jistennewha. Hekk jiftiehem kollox sew; għax dak li jkun,'meta jara fuqu l-għadu għall-għarrieda, jitħawwad u ma jafx x'jaqbad jagħ- mel, anqas ma jilħaq jieħu miegħu dak li jkun jeħtieġ. Issa waħda oħra, tal-aħħar, għal did-darba; u naqtgħu hemm. Hemm ġemgħa kliem, minn dak il- kliem Etern, (Divin, Universali, li qal Sidna Ġest, miktub fl-Evanġelju ta' San Mattew (XV, 11), li fih hemm kelma aktarx mifhuma u miktuba ħażin. Dan hu l-kliem: ''M'hux dak li jmir fil-fomm iniġġes in-nies; imma dak li jiġi mill-fomm dak iniġ- ġes in-nies. U wara ftit, meta l-Ap- postli talbuħ ifisssrilhom ' sew, qalil- hom (vv. 18, 19, 20): ''Għax dak li joħroġ mill-fomm, jiġi mill-qalb, u dan iniġġes in-nies. Għax mill-qalb joħorġu l-ħsibijiet ħżiena, il-qtil, iż- żena,. is-serq, u l-gideb. U dawn huma l-ħwejjeġ li jniġġsu n-nies''. Issa: (li jidħol fil-fomm ma jniġ- ġisx'', qegħda tajjeb wisq; imma kif jista' jkun li Ġest jgħid li l-qtil, iż- żena, u s-serq joħorġu mill-fomm Il-gideb iwa; għax il-gideb kliem, Imma dawk it-tliet dnubiet l-oħra huma egħmil, m'hux kliem; u l-egħ- mil, ma joħroġx mill-fomm, Aktarx, imma li Ġest: ma qalx fomm, imma kelma oħra tixbaħha, u min kiteb fehem ħażin u kiteb ħażin. Għax il-Palestina, fost kliem ieħor, ċfomm' xi nħawi, jgħidulu ''fimm'', u għandu jkun li hekk qalha Ġest. Kliemu, mela, aktarx li kien hekk: €M'hux li jidħol fil-fimm, iniġġes in- nies; imma li joħroġ mill-FIHM (jiġi- fieri mill-fehma, mill-intenzjoni), dak iniġġes in-nies, Għax mill-FIHM jiġi l-qtil, iż-żena, is-serq u l-ħalf fil- gideb.'' Hekk qegħda tajjeb wisq. Mill-intenzjoni, jew fehma, jiġi l-egħ- mil li nagħmlu bil-għan. U l-egħmil ħażin li nagħmlu bil-għan hu li jniġ- ġes in-nies, m'hux l-ikel li wieħed jiekol, li jinżel fiż-żaqq u jibqa' għaddej. U għal did-darba biż-żejjed. Naraw xi żewġ kelmiet oħra, k' il-Bambin jislifna l-għomor, xi darba oħra, 'l quddiem. (8) Din il-ġrajja msemmija wkoll minn san Mattew (VIII, 18-22), u dan isemmi wkoll min kien jitħaddet ma' Ġesi, wara li kien riekeb fid-dgħajsa. Il-wieħed kien il-Kittieb li qallu: ''Mgħallem, irrid niġi wrajk kull fejn tmur', u Ġesu wieġbu: 'It-tileb għandhom ħofriethom, u t-tjur għandhom bejtiethom; u bin Adam ma għandux fejn imidd rasul' U ieħor, li qallu: ''Jien irrid niġi warajk, imma ħalli l-ewwel immur ngħid lil missieri'. U Ġest wieġbu: ''Ejja miegħi, u ħalli, ete'. (9) Jiċħad lilu n-nifsu hi aktarx ukoll kelma mifhuma ħażin. Naħseb li kienet ibaxxi rasu, biex iż-żewġ tixbiħat ikunu l-waħda kontra l-oħra (minn fuq iniżżel rasu, u minn taħt italla' l-libsa), kif kien iħobb jitkellem Ġest biex kliemu aktar iżomm f'moħħ min jisimgħu. Tiċħad lilek in-nifsek ma' tistamax fil-Palestini tal- lum, anqas ma jidher li hemm atar tagħ- ha fil-kotba tal-Lhud ta' dik il-ħabta. (10) San Mark għandu miktub ''Seb- ħek'', u san Mattew: ''Melkutek' (sal- tnatek). Aktarx li san Mattew hu qrib is- sewwa, imma m'hux MeLkutek, qalulu lil Ġesu, imma MeKlutek, jiġifieri: l-Ikla tiegħek, għax fuq ix-xorb u l-ikel kellim- hom Ġest, m'hux fuq il-ħakma ta' xi bliet. U għad li ċanfarhom, donnu li wara tagħhom dak li talbu, għax Ġest lil san Gwann ħdejh qegħdu jiekol fil-Mikla tal- Għid (san Ġwann, XIII, 23), u jista' jkun li san Ġakbu kien in-naħa l-oħra tiegħu, għal kemm f'dil-ġrajja ma jissemmiex. (11) Il-kelma ''għammes' smajtha Ġaf- fa minn għand wieħed qassis Għarbi, meta darba morna xalita hemmhekk, u qagħdna nieklu f'dar ta' qrabatu, ħada l-baħar. .Kif konna nieklu (fuq ħasira fl-art, minn pagna waħda) il-qasis beda jgħid lil ta' ma' ġenbu: f Għammes, Jusef ('', jiġifieri ''billi' U kienet ukoll fil-Malti, bħal ma jidher mill-qawl: ''Alla jarfa u n-nies tgħammes'' fejn tgħammes' tfisser: ''tgħaddas 'l isfel'. Tbill u tgħad- das ifissru ħaġa waħda, għax biex tbill il-biċċa tal-ħobż, trid- tgħaddasha fil- meraq. (12) Li ''bwan' jew ''ebwin' (bl-alef prostetka) bil-lingwa ta' Ġest: tfisser Ċtfal', ara san Mark, III v. 17, fejn Ġesi laqqam liż-żewġt itfal ta'' Xaloma taż- Żabdi: Bwidn er-Regħew (jew ir-regħed). U ara wkoll li l-Arżmi li kien jitkellem Ġest: ma kienx l-Arami tal-kitba, bħal ma jaħsbu l-għorrief, għax dak ma kienx fil l-artiklu ''ef', u ta' Ġest kien fih. Semmiehom: Bwin ER-Regħem bl-artik- lu 'el' magħqud mal-ittra xemxija, bħal Palestini tal-lum. IL-BAĦAR IL-MEJJET Il-Baħar il-Mejjet fih tul ta' 76 kilometru (kilometru huwa 5/8 ta' mil) u l-akbar wisa' 17-il kilometru. Il-firxa tiegħu hija ta' 920 kilometru Il-wiċċ tiegħu hu 392 metru taħt il-Mediterran. Sa fejn inqies s'issa, il-qiegħ tiegħu qiegħed 400 metru taħt il-wiċċ, imma fis-sewwa hemm inħawi li hu 'egħmiq 'il fuq minn 800. Il-Baħar Mejjet fih imluh bejn l-24 u 26 fil-mija. Għal hekk ebda: xorta ta' ħut ma jgħix fih, anqas dud, anqas ħaxix fuq xtutu, L-ilma. li jixħet fih il-Ġurdan jibqa' fih. għax ma għandu mkien min fejn joħroġ. Imma b'dana kollu ma jikber qatt, għax hemm isfel hemm sħana kbira u l-ilma li jidħol fil-baħar jarġa' jsir fwar bis-sħana u jitla' fl-arja, u l-baħar jibqa' daqs li jkun. Billi bil-melħ li fih, huwa itqal minn ġisem il-bniedem, ħadd ma jista' jegħreq fil-Baħar il-Mejjet. Jingħad li Titu bin Vespasjanu ried jgħarraq fih 100 Lhudi, imma kif xeħethom, baqgħulu f'wiċċ l-ilma. DAWRA MAL-ART IMQADDSA (Jorbot mal-għadd ta' Fost il-karti u dokumenti li għandi d-dar, wieħed mill-aktar għal qalbi, hu ċ-ċertifikat tal-Arċisqof Grieg Ortodoss ta' Sinaj, fejn jgħid li jien kont żort il-Monasteru ta' santa Ka- tarina, u tlajt fuq il-Muntanja Mqad- dsa ta' Sinaj, magħrufa ilum bl-isem ta' Ġebel Musa. Ngħid is-sewwa, qatt ma kien għaddieli minn rasi li xi dar- ba sa jkolli x-xorti li nasal sa hemm: iżda, bil-għajnuna t'Alla, wasalt; u qattajt hemm erbgħat ijiem. Tlajt fuq Ġebel Musa u Ġebel Katrin, u rajt x'inhu sewwa d-deżert li fih il- Lhud qattgħu erbgħin sena sħaħ jiġġerrew, qabel ma daħlu l-art im- wegħda, It-Tluq. Kien it-28 ta' Ġunju 1956, meta, ftit qabel il-5 ta': wara nofs inhar, il-Kajr, ħdejn il-bieb tal- Kulleġġ tal-Ġeżwiti tas-Sagra Familja, fejn konna milqugħa, tfaċċaw ħames karozzi tal-kedd, mgħobbija bl-ikel, petrol, u ħwejjeġ oħra, meħtieġa għal vjaġġ twil u jiebes. Ix-xufiera kienu nies tal-qatgħa, mibruma u lesti għal 'kull ma jista' jinqala' .Fosthom kien ihemm wieħed fuqhom il-koll; ieħor magħhom biex jagħmilha ta' kok, meta naslu, Dan kien mis-South Afrika, dħuli u ferrieħi, u ma jaqta' qalbu minn xejn, F'xi l-5 nġbarna l-koll ħdejn il- 'bieb ta' barra, tqassamna f'ħames ġemgħat, u rkibna l-karozzi biex ner- ħulha lejn il-belt ta' Swejz, fuq ix-xatt tal-Baħar l-Aħmar, lesti, għal taħbita bla nifs, u għal kollox, Qsamna l-Kajr kollu; toroq wiesgħa, twal u sbieħ, siġar m'ogħla żewġ kanpnari; nies mixħuta fuq il- ħaxix, għal frisk tas-siġar. Wara ftit Ottubru-Diċembru 1961) tas-sewqan ħriġna mill-Kajr, u sibna ruħna ti triq dritta-dritta, taqsam f'nofs wesgħa kbira ta' ramel kemm tara b'għajnejk: kien l-ewwel ħjiel tad-deżert tal-Eġittu; iżda l-kbir kien għadu ġej. Ma' tul it-triq ma kontx tara ħlief xi suldati għassa f'postijiet imwarrbin u tankijiet jew pompi taż- żejt, F'toroq bħal dawn, fis-sewqan ma hemmx rażan; ix-xufiera, min isuq l-iżjed. Triq dritta-dritta u wiesgħa, ma hemmx biża ta' ħbit; għal hekk, ix-xufier ma jħabbilx rasu. Jiftaħ ir-radju, u ħallih għaddej mit- luf u mxaħxaħ fil-għana Għarbi, li għall-ewwel darba ħassejt kemm tas- sew jaqbel mal-monotonija tad-deżert jikwi taħt ix-xemx. U min. qatt ma għadda mid-deżert, u raħ b'għajnejh, ma jafx x'inhu; l-ewwel tagħlima li tgħallimt dik il-lejla. Konna ilna sejrin xi sagħtejn u nofs, meta l-karozza ta' quddiem nett ilwiet għal lemin u sibna ruħna ħdejn biċċa bini f'xatt il-baħar. Sa dan il- ħin kien dalam m'hux ħażin, u għal hekk ma stajniex nithennew sewwa bil-Baħar l-Aħmar, li kellu sehem kbir fil-ġrajja mqaddsa. Ma konniex fil-belt tas-Swejz sewwa, iżda 'l barra minnha, fil- Hotel Bel-Air, li ta' bil-ħaqq jixirqil- ha dan l-isem; ma tistax tkun f'naħa isbaħ milli hi. Din il-lukanda, tista' tgħid mibnija fi xfar il-baħar, hi ak- tarx għall- Ewropej. li jkunu jaħdmu dawk in-naħat. Dawn, hawn jiġu, 'il bogħod mis-sħana tal-belt. Il- bar, kien mimli bihom, jixorbu u jithennew bid-daqq Għarbi. Hawnhekk tqassamna fi kmamar ili kienu ħejjewlna, u morna, nieklu. L-ikel niżlilna għasel, wara dak il- vjaġġ kollu, għal beraħ tad-deżert. Kif temmejna l-ikla, morna nqattgħu siegħa fuq ir-ramel f'xatt il-Baħar l-Aħmar, Fix-xefaq bdew ifiġġu ħaf- na dwal: kienu l-vapuri riesqa lejn il-Kanal. tas-Swejz, biex mas-sebħ jibdew għaddejja għal Mediterran. Jien ma nħossnix mogħti għal ħolm wisq, iżda xi minn daqdiet issib ruħek f'xi ħolma bla ma tistennieha, u hekk ġrali dak il-ħin. Ġibt quddiem għaj- nejja l-Lhud maħruba mill-Eġittu, imbeżżgħa, riesqa lejn il-baħar, qalb- hom maqtugħa għaliex il-Farghun ġej warajhom bl-armata kollha tiegħu U meta ħasbu li kollox' kien mitluf għalihom, jilmħu l-baħar jinferaq, u ssir mogħdija ġo nofsu… għalihom ilkoll, b'uliedhom, bil-bhejjem, u b'kull ma kellhoml Fejn sar dal- miraklu, ma nafux sewwa, u anqas hemm tama li għad inkunu nafu, iżda żgur li f'dawk in-naħiet. Hemm fix- xatt, bil-lejl, taħt sema jleqq u jiddi bil-kwiekeb tad-deżert, bil-għana Għarbi ġo widnejk, ma tistax ma tin- siex it-tgeġwiġ tal-ħajja tal-belt, u tmur bil-ħolm ta' moħħok f'dawk iż- żmenijiet imbegħda, meta Alla l-Im- bierek kien qiegħed ijwettaq il-pjan tal-Providenza tiegħu, bi tħejjija għall-ħelsien u s-salvazzjoni tagħna l-koll. Meta għadda ftit taż-żmien, morna norqdu, bil-ħsieb li l-għada kellna nqumu bikri, biex mal-5 nitilqu lejn is-Sinaj. Fil-għodu kmieni, fil-4, kon- na l-koll fuq saqajna. Tnejn minna qaddsu fuq mejda tal-bar, u aħna. tqarbinna minn idejhom. Wara, ħad- na kolazzjon sewwa; għax quddiemna kellna vjaġġ liema bħalu, ta' jum sħiħ, sal-Monasteru ta' Sinaj. Kien nhar l-Imnarja, fid-29 ta' Ġunju, fil-5 ta' fil-għodu meta tlaqna mill-Hotel Bel-Air ta' Swejz, għad-deżert. Wara ftit tas- L-Eġittu — Dehra ta' wieħed mill-bibien tal-Kajr, li jgħidulu: Bàab Fiàtma. sewqan għaddejna minn ġol-qalba tal- belt ta' Swejz, u wasalna f'xifer il- Kanal, fejn wieħed jista' jaqsam min- naħa għall-oħra bil-lanċa li kien hemm għal hekk, Kellna nistennew daqsxejn waħda, sa kemm isir il-ħin. Kien hemm ħafna ħaddiema lesti biex jaqsmu. Fl-aħħar qsamna f'lanċa tal- Kumpanija (jew aħjar: li kienet tal- Kumpanija tal-Kanal tas-Swejz. Għax xahrejn wara nqala' li nqala' u Naser ħataf il-Kanal f'idejh). Domna qisu xi kwarta sa ma wasalna x-xatt l-ieħor. U meta: qbadna l-art, ħas- sejna li konna tlaqna dinja u dħalna f'oħra. Ma' dwarek xejn li xejn, ħlief ramel fuq ramel safrani, Il-Kanal u l-baħar ma kienux qishom ħlief wied ta' ilma ikħal, għaddej bil-kalma min- nofs ir-ramel. Li kieku ma kienx hemm laneċ apposta biex iħammlu r-ramel, kieku wara ftit taż-żmien il- Kanal jimtela bir-ramel, u ma jkun jiswa għal xejn. Sa kemm inġbarna l-koll u waslu l-karozzi, qagħadna nħarsu lejn il-vapuri għaddejja ma jaqtgħu qatt - vapuri tal-passiġ- ġieri, tat-tagħbija, u taż-żejt, vapur wara l-ieħor….il-kummerċ tad-dinja, għaddej l L-Qasi ta' Mara. Tgeddisna fil- karozzi. Lili messni f'waħda ħdejn ix- xufier, b'ieħor minn Luxemburg miegħi. Max-xufier stajt ngħid kelma sewwa, għax malli tarraftlu xi kelma bil-Malti malajr waqqaf wid- nejħ u ħa nteress fija. Qalli li kien jaf xi Maltin is-Swejz u l-Kajr, u sirna ħbieb. Tqabbdu l-makni u tlaqna lejn id- deżert. Għall-ewwel it-triq kienet tajba ħafna, kollha asfalt, dritta u wiesgħa, (u…sħuna, Is-sħana bdiet tagħmel tagħha, Ix-xufiera kull ftit taż-żmien kienu jwaqqfu jberrdu l-makni, għax dawn. is-sħana ħas- sewha daqsna. Kull fejn tħares ramel kull lewn: mewġa fuq mewġa ta' ramel: isfar, u aktar ma jitbiegħed minnek, jieħu l-lewn kaħlani, sa kemm jitħalat mas-sema fix-xefaq. Il- bogħod-il-bogħod kienu jidhru l-għol- jiet ġo nofs il-Penisla ta' Sinaj. Til- temaħ ukoll 'l hawn u 'l hemm xi an- tenna tal-pompi taż-żejt: is-sinjal waħdieni tas-seklu. għoxrin: f'dawn l-inhawi. Tara wkoll xi ġemel, jew tnejn marbuta ma' xulxin, immex- xija minn xi bidwi. tax-xagħri, fuq xi wieħed minnhom riekba xi waħda minn-nisa tiegħu. Niftakar li meta konna dħalna ftit sewwa fix-xagħri, naraw wieħed minn dawn il-Bedwin b'martu fuq il-ġemel. Kif raw lilna, l-mara marret tinheba, u hu baqa' jistenna sa kemm għaddejna. Imba- għad raġa' għabba l-mara u telqu lejn triqthom. L-Eġittu — Dehra ta' biċċa mill- Kanal tas-Swejz. F'nofs triq. waqafna ħdejn ġemgħa ta' siġar tal-palm, f'nofshom għadira ilma morr. Kienet l-ewwel darba li ħassejt x'jiġifieri, meta Mosċ kiteb fil- Ġenesi: €U ħawwel il-Mulej Alla ġnien ta' hena, u hemm qiegħed lil Adam li kien għamel' (Ġen. Wara dik il-monotonija tad-deżert, sħana u għatx, tħossok tieħu r-ruħ meta ssib ruħek f'nofs dik it-tużżana palm, ma' dwar in-nixxiegħa tal-ilma. Din hi l-oasi, u xi ħaġa hekk kellu f'rasu l-Kittieb Imqaddes meta fis- srilna l-Ġenna. tal-Art: oasi kbira, f'nofs id-deżert, fejn l-ilma jgelgel, is- siġar isaltnu, u'l-frott jgħajjex bhej- Ħwejjeġ li fix-xagħri ma ssibhomx. F'din l-oasi ta' Mara, il-lum magħ- rufa bħala l-Bjar ta' Mosċ, waqfu l-Lhud għattxana, wara tlett ijiem mixi mill-Baħar l-Aħmar, Hawn sabu l-ilma morr, u bdew igergru għal Mosċ talli ħariġhom mill-Eġittu biex imutu bil-għatx fir-ramel, Mosċ, imqabbad minn Alla, qata' għasluġ u xeħtu fl- ilma, u l-ilma sar ħelu. U xorbu u tel- qu. Hawn qrajna biċċa mill-Iskrittura u ħsibna ftit fuq li kien ġara aktar minn tliett elef sena ilu, Ġibna quddiem għajnejna poplu bla tarf, min jgħid ħaġa u min jgħid oħra, imgħaddba għal Mosċ għax ħariġhom hemm barra, qalbhom maqtugħa mill-ħniena t'Alla; u dan wara dawk il-mirakli kollha, fosthom il-qsim tal-Baħar l-Aħmar. U Alla flok ma kkastigahom, ħenn għalihom u sqiehom, ħalli jkomplu fi triqthom. Tlaqna minn hemm wara li sellimna lill-Għarab li kienu joqogħ- du dik in-naħa, jew aħjar, li kienu hemm għal xi ftit tal-jiem biex jisqu l-imrieħel tagħhom, u rħejnielha għal triqitna. It-triq bdiet tiħżien xi ftit; ma. baqgħetx watja bħal qabel. Tfaċ- ċaw ħafna tliegħi u nżieli, sa kemm sibna ruħna f'wied kollu palm, qasab, u għollieq. Hawn irġajna waqafna. Din kienet l-oasi ta' Elim, li l-Ktieb tal-Esodu jfissirha b'dan il-kliem: f'Waslu Elim, fejn kien hemm tnax-il għajn tal-ilma u sebgħin siġra tat- tamar. Hemmhekk waqqfu l-egħrejjex ħdejn l-ilma'' (Esodu, XV, 27). Minn dal-kliem stess tintebaħ bil-ferħ tan- nies meta ntasbu fl-art għal frisk tad- dell tal-palm, u tal-ilma tal-egħjun. U aħna ma fraħniex anqas minnhom meta sibna ruħna barra mill-karozzi li sa dak il-ħin kienu saħnu sewwa, u kienu jeħtieġu ftit tat-tberrid. Hawn Patri North, il-Professur li kien qie. għed imexxina, fissrilna l-ġejografija tal-post; il-wied, u l-għejjun, u l-palm għadhom hemm. Jekk m'hux l-istess għadd, ma nafx; iżda l-arja tal-mis- trieħ għadha żgur l-istess. Fil-Lvant sa ftit-ilu, kollox kien wieqaf: il- bidla ħadd. ma kien jaf x'inhi. Jgħad- du l-mijiet tas-snin, u kollox jibqa' xorta waħda: art, bhejjem, u nies, IX-XMARA TAL-ĠURDAN Ix-xmara tal-Ġurdan imnissla: mit-tidwib tas-silġ li hemm is-sena kol- . lha' fuq Ġebel ix-Xiħ, jew Monti Hermon. L-ilma ta' das-silġ jidħol fil- blat imbagħad joħroġ fi tliet għejjun, l-akbar minnhom 'hi l-għajn ta' Banija, li qegħda 829 metru ogħla mill-baħar Mediterran. : :Il-Ġurdan jgħaddi mill-għadira l-Hule u mbagħad mill-Baħar ta' Tabarija, li joħroġ minnu f'naħa baxxa 212-il metru aktar minn wiċċ il- Mediterran. Il-Ġurdan minn hemm 'l isfel, jinżel b'saħħa kbira, u jagħmel ħafna dawrien, li b'hekk it-tul tiegħu jsir qrib tliett darbiet aktar milli kieku jimxi dritt,. Fl-aħħar jinxeħet fil-Baħar Mejjet; li hu 8392 metru taħt wiċċ il-baħar Mediterran. Jingħad 1 l-ilma li l-Ġurdan jixħet fil- ' Baħar Mejjet, hu sitt miljuni metri kubi kuljum. SIGAR IMQADDSA FIL-PALESTINA L-art tal-Palestina; fejn hi nieqsa mis-siġar u l-ħaxix, u fejn hi għal kollox xċrija. Ta' dan hemm aktar minn ħtija waħda; fosthom: in-nuq- qàs tax-xita fix-xitwa, u s-sħina qalila il tagħmel fis-sajf. Barra minn dan, xi nħawi, bħal bejn Ġerusalem u l-Baħar il-Mejjet, l-art qargħija, u mielha minnha nfisha. Ħtijiet oħra huma: l-ħakma twila u ħażina tat- Torok (mill-1517 sal-1917), u t-telqa tan-nies li jgħammru fiha, li ftit iħobbu jinkeddu bix-xogħol. Għal dan, kull ftit tal-ħdfira u kull roqgħa ħaxix; u xi siġra weħedha jew xi. ġemgħa siġar, li jinsàbu 'l hawn u 'l hemm, huma miżmiima b'għożża. kbira, donnhom xi ħàġa qaddisa. Uħfid minn dawna miżmtt- ma m'hux: biss bi mqaddsa, imma wkoll b'egħmàra, tal-erwieħ, tajibin jew ħżiena. Hawn sa nitħaddtu fuq uħtid minn dawn is-siġar, u fuq il- ħrejjef megħudin fuqhom, maqlugħa mill-istħajjil tal-Fellaħin li jgħixu qribhom. Dawn in-naħiet tax-Xerq, hemm għadd kbir ġmielu ta' siġar magħdi- da bħala mqaddsa, u għal hekk miż- mima b'ġiħ u qima. Siġar bħal dawn ikfinu dàri mdawra b'ħajt tas-sellieħ, mibni dawra mejt ma': kull siġra, daqs kemm iktin il-wisa' tal-art im- għotti bil-friegħi tagħha. Ħadd ma jista' jidħol minn dan il-ħajt. 'il ġewwa, jekk m'hux għal ħtieġa li għandha x'taqsam mad-Din. U min jidħol, għandu qabel ineħħi minn saqajh il-qorq jew żarbfin, xorta waħda daqs li kieku kien dieħel il- Ġċmgħa, jew knisja ta' Muħammed. Siġar bħal dawn, ħadd ma jista' jaq- tagħhom jew jiżborhom; jekk iktinu tal-frott, il-frott tagħhom għandu jittieħed biss, biex bih jitfejjaq minn xi mard min jiekol minnu. Il-weraq niexef li jaqa' minnhom, ukoll għan- du jittieħed biss biex issir bih xi ħàġa qaddisa, jew xi duwa. It-tajr u l-għa- safar li jbejtu fihom, għandhom ikfinu magħdtida bħala mħarsa, u ħadd ma jista' jaqbadhom jew jieħu l-bajd jew il-friegħ tagħhom. Ma' dwar dawn is-siġar kemm il-darba l-Fellaħin jagħmlu bħal għid żgħir, bid-daqq u ż-żfin u l-għana u mix- għela ta' xema' jew imsiebaħ taż- żejt. U wisq drabi jagħmlulhom il- wegħdi, u bħala tifkira jdendlu mal- friegħi tagħhom biċċiet taċ-ċraret minn ħwejjiġhom, jew xi troffa xagħar minn rashom, u xi karta mikttiba bit-talb jew xi borża mim- lija bil-ħelu. Il-ħarriib u t-tin, il-ġummajż u l-kappàr, magħdfida bħala egħmàra tar-rwieh ħżiena, u għal hekk ma humiex siġar imqaddsa. Huma magħ- dida b'siġar imqaddsa fuq kollha: is-siġar taż-żejtun (żebbuġ mill-oħ- xon, dak il jittiekel u jingħasar min- nu ż-żejt), m'hux biss għal ġid li jagħti lil bin-Adam, bħala ż-żejt, għall-ikel, dlik, u dawl, u żejtun għat-timliħ, imma wkoll għax jgħidu fuqu dil-ħrafa li ġejja. Mela, jgħidu l-Misilmin is-siġar kollha ħerfu b'egħliem ta' niket għal mewt tan-Nċbi Muhammed, barra miż-żejtun, is-safsàf, il-ballàt u l-la- rinġ, u xi siġra oħra. Meta dawn kienu mistoqsijin għaliex ma neżgħux weraghom, b'għelm is-sogħba, iż- żejtuna, bħala l-kbira fosthom kollha, u li kellha d-dmir li taħmi għal sħàbha,: wieġbet hekk: ''Is-siġriet l-oħra kollha li neżgħu weraqhom, urew egħliem nikithom biss minn barra; imma aħna, li xej ma nqisu dak li jgħidu fuqna n-nies, imma biss inqisu dak li jaħseb fuqna Allah, li jara l-ġewwieni u hekk jagħraf x'hemm fil-qalb, nafu sewwa li Hu hieni bi mġebitna, għax in-niket tagħ- na għal mewt in-Nċbi qiegħed f'qal- bna, u hu akbar min-niket tagħkom. Min ma jridx jemmen ħalli jġib il- għodda u jaqsam zokki, u jara b'għajnejħ li minn ġewwa jiena. sew- da, bil-għali. għal mewt il-Profċta L' Is-siġra tal-gomma tal-inċens (stv- rax ufficinalis), li miż-żerriegħa tagħ- ha jsiru l-ħnienaq li jingħad: bihom it-tisbih (jiġifieri l-kliem tal-Misilmin: €La Taha illa Allàh; la Taha illa Allah; la Maha illa Allah…' għal mijiet ta' dràbi), hija magħdfida wkoll bħala siġra mqaddsa, kif jgħidu l-Fellaħin, għal dan li ġara lill-Mosċ. Meta Mosċ ħarab minn għand Far- għun, fl-Eġittu, kif kien għajjien bil- mixi u tiewi bis-sħàna, għarraż fl-art il-ħatar li kellu f'idu, li kien fergħa minn din is-siġra, biex joqgħod ftit bil-qegħda fin-naqra ta' dell tagħha. Imma dak il-ħatar malajr raħħas u qabbeż il-friegħi, sar sġajra u ħareġ il-weraq u żahar ifuħ, u għamel dell biered kif kien amar għalih Allah, hekk l Mosċ qagħad taħtu u B u thenna. Hekk. ukoll magħdiida bi mbierka l-ħaxixa msemmija Mirjamija (salvia ceratophix), u jekk taħraq ġewwa d-dàr: il- weraq ' niexef tagħħa metà jkun hemm 'xi mxija, tal-mard, bħal ġidri, deni isfar, (kolera), pesta, baq- la u ħafna mard ieħor li-jittieħed;: tħares lilek uu-lil-nies'dàrek minnu. Dil-qawwàa ngħatàt dejjem' kif jgħidu Mirjam, omm. Sidna (Għijsa; (jiġifieri Marija omm' Ġest), meta kietiet''sejra' lejn l-Eġittu' Bil-mixi, ' strieħet''fid:' lil: dil-ħaxixa,. Feljaħin, għax. dell tagħha u qatgħet ftit weraq minnha u mesħet bih il-għaraq minn ġbinha u minn ġbin l-Iben ċkejken tagħha Ġest. Għal hekk, meta qamet biex tibqa'. sejra, dàret lejn dik il- ħaxixa u berkitha, u dik il-barka tagħha, tagħtiha l-qawwa li għandha issa. Siġra oħra mbierka hija s-siġra taż-żinżel (zvziphus spina Christi). Dawn is-siġar fil-Palestina wisq dràbi jitħawwlu bħala ħdid, jew limti, biex jfiru sa fejn jaslu l-artijiet ta' bejn raħal u raħal. Wisq nies fost il-Fellaħin jemmnu li l-ħajt tal-Ġen- na tal-art magħmiil minn siġar bħal dawna, u għal hekk ħadd ma jista' jsibha. Meta siġra taż-żinżel ikollha għomor erbgħin sena, tiġi tgħammar fiha rtħ ta' xi qaddis; għal hekk jagħmel ħażin wisq min jaqta' siġra taż-żinżel li jkollha għomor aktar minn erbgħin sena, għax imbagħad riħ dak il-qaddis ma jkollhiex fejn tgħammar, u titħallas bid-deni minn min ikfin għarrabha. Barra miż-żinżel hemm għadd ta' siġar oħra magħdifida mill-Fellaħin b'egħmàra ta' erwieħ qaddisa. U — dejjem kif jgħidu. huma — dràbi, l-aktar nhar ta' Ħamis fil-għaxija, minn dawn is-siġar joħroġ bħal dawl u jistama' ħoss ta' daqqu leħen ta' għana ħafif u: ħelu. Meta. mbagħad jidhru bħal sufarelli. ħfief itiru minn siġra għal siġra, ifisser li l-etwieħ' tal- qaddisin. għedin jagħmlu bħal għid bejniethom u jżuru 'l xulxin (1). jis-siġra l-aktar. maħbfiba u: magħ- żtila b'egħmara ta' dawn. l-erwieħ. qaddisa, imma bija :s-siġra tall-tama- i tiegħ, minnha; fuq ix-xtit tax-xmara tal- Ġurdin. . Bil- l-lejl,.meta 'jonfoh ir- Ħ riħ, (jgħidu, l-Għarab, : jekk,'tgħaddi:- minn ma' ġenb dawn is-siġar, tisma' sewwa minn bejn il-friegħi tagħhom jissemma l-Isem għażiż u mqaddes: SAlAh 1… Allah l… Allah… Kif jgħidu l-Fellaħin dejjem (għax aħna dak li jgħidu huma qegħdin niktbu), fil-lejl tal-Milied, is-siġar kollha. tal-Palestina u tas-Surija, l-ak- tar dawk li. jgħixu fuq xatt ix- xmara tal-Ġurdin, f'nofs il-lejl ibax- xu rashom u jagħtu qima lil Ġest Bambin fil-ħin. li ġie fid-dinja (2). Bħala prova ta' dan il-Fellaħin jgħi- du din il-ġrajja: wieħed ràġel darba, fil-lejl tal-Milied, kien sejjer Lidda riekeb fuq ħmàr. Wasal il-ħàn (bħal kerrejja, jew lukanda fqira), f'nofs il- lejl, u niżel u rabat il-ħmàr ma'. siġ- ra tal-palm fil-qrib, li kienet immej- la, u hu ħasibha li kienet mielet minnha nfisha, bix-xjuħija, jew għax mejjilha r-riħ. Meta ħareġ mill-ħàn, wara ftit ħin, biex jagħlef il-ħmar, baqa' mgħaġġeb għax sab il-palma wieqfa u l-imsejken ta' ħmàr imden- del minn ràsu magħha. Fuq dan il- għidfit, il-Għarab jemmnu bla biża' ta' għelt li s-siġar kollha jmilu u jagħtu qima lil Bambin f'nofs il-lejl tal-Milied (3). U jekk tiri b'xi kelma li int ma temminx, tkin magħdid magħhom bħala wieħed mill-kujfàr; jiġifieri li ma temmen b'xejn. Hemm ukoll ħaxixa oħra ta' min ikun jaf biha, u li l-Għarab iħobbu jitħadtu fuqha. Din il-ħaxixa jgħil- dulha għoabet. il-kurkgħa, 'jiġifieri l-ħaxiva tal-fekrtina. Min isib ħaxixa minn dawn, ikun tas-sew xortih taj- ba, għax weraqha huwa tad-deheb sàfi. Barra minn dan, jekk xi ħadd ikollu x-xorti li jsib waħda u jaqtagħ- ha. ikollu fuqu r-riżg u l-barka, u jkollu fih bħal seħer li bih jiġbed lejh il-qalb ta' għajru, u jekk irid, iġiċ- għel lil kull ħadd, nisa u rġiel, li jagħmlu kull ma jkun jixtieghom hu. Imqar jekk bla ma jaf jirfes b'siequ dil-ħaxixa, tiġi fuqu din il-qawwa. Il-mogħoż.u n-nagħaġ, jekk jiltaqgħu ma ħaxixa minn dawna u jieklu minnha, snienhom isiru tad-deheb. Imma dil-ħaxixa ħàġa kbira biex tin- sàb. Jingħad li f'raħal qrib Ġerusa- lem, snin ilu kien hemm Fellaħ li kien jaf kollox fuqha: fejn tinsàb, u f'liema żmien tas-sena tinbet u tik- ber.. Wieħed Nisràni minn Betlehem, għani għall-aħħar wegħdu li jagħtih kemxa sewwa ta' flis jekk jgħarrfu fejn kien jista' jsibha. Imma dak il- Fellaħ, li kien ġej min-nisel ta' nies imweġġħa, ma ried għall ebda għana u ebda ħlas jgħid fejn kienet tinsàb dik il-ħaxixa, l-aktar lil wieħed Nis- ràni. Issa dak il-Fellaħ miet; u niżżel miegħu fil-qabar it-tagħrif kollu ta' fejn tista' tinsab dik il-ħaxixa l (1) Din: li jekk tgħaddi minn taħt is- siġar bil-lejl fis-skiet u d-dlam, tara bħal sufarelli ħfief itiru minn zokk ta' siġra għall-ieħor u tisma' bħal tpespis, smajtha wkoll hawn Malta, imma qatt ma rajtha. Min qalha, qal li raha hu n-nifsu; imma billi hu trabba Tunes, ma nafx rahiex Malta jew hemm. (2) Hawn Malta wkoll fi ċkuniti kont snisma' 'l min jgħid li lejlet Lapsi, f'nofs il-lejl sew, il-baħar jeħla. Idum ħelu ftit kemm-kemm, kemm wieħed jilħaq ibill sebgħu u jduqu. Jgħidu wkoll li l-Bam- bin għal bil-għin ma jħallix il-baħar idum ħelu wisq, għax inkella l-iġfna kollha jegħerqu. (3) Aktarx li din tas-siġar li fil-Milied, f'nofs il-lejl, imilu quddiem il-Bambin, ma hix qadima wisq, u nqalgħet mill- fatt li fil-misraħ ta' quddiem il-Bażilka ta' Bethlehem, hemm siġra tas-sntiber (tal-prinjoli) li billi qegħda ġewwa l-bini, tawwlet iz-zokk wisq biex il-friegħi tagħ- ha jsibu l-arja, u hekk bit-toqol mielet għal: nofs il-misraħ, donnha qegħda rasha mmejla għal quddiem. il-knisja. Il-Fella- ħin ftit iridu biex minn ħaġa żgħira jsawwru ħrafa kbiral (Noti tal-E:). Il-Fundament Bibliku tal-Quddiesa Il-qawmien, li f'dawn l-aħħar snin qiegħed jinħass mad-dinja kollha Kat- tolika fil-Liturġija Mqaddsa għandu bħala għan tiegħu li jġedded fina l-In- sara, li:--mieħdu sehem fit-talb. tal- Knisja. fil-Quddiesa u fis-Sagramenti, dawk il-fehmiet u dawk il-ħsebijiet li għalihom Ommna l-Knisja Mqaddsa waqqfet il-Liturġija. Il-Liturġija ma hix xi spettakolu li aħna mmorru naraw mingħajr ma nieħdu sehem fih; bħal meta wieħed imur it-teatru, jokgħod bil-qiegħda u jħares bissl Le, il-Liturġija huwa t- talb u l-qima tal-Knisja, jiġifieri tas- Saċerdot u tal-fidili, u għad li s-Saċer- dot għandu fih l-aqwa sehem, għaliex huwa l-Ministru t'Alla u tal-Knisja, il-fidili għandhom ukoll is-sehem tagħ- hom u aktar ma jingħaqdu mas- saċerdot u jieħdu sehem bit-talb u jifhmu t-tifsir ta' dak li jkun qiegħed isir fuq l-artal imqaddes, aktar il- Liturġija tqanqal fihom ħsibijiet u fehmiet qaddisa aktar tkattar fihom il-grazzja t'Alla, u għalhekk aktar iħossu l-ħtieġa li jifhmu aħjar il- Liturġija, sabiex aktar jissieħbu mas- Saċredot. Tabilħaqq is-Saċerdot ma jitlobx biss f'ismu, imma f'isem il- Knisja kollha, jiġifieri f'isem l-insara kollha u l-aktar f'ismu u f'isem dawk li jkunu miegħu u ma' dwaru ġewwa l-Knisja. IS-SENA LITURĠKA Il-Knisja fil-Liturġija tfakkar, mhux biss imma wkoll iġġedded il-Misteru tal-Fidwa tagħna, il-Passsjoni u l- Mewt ta' Sidna Ġesi Kristu. U dan tagħmlu ma' tul is-sena kollha. mill- Avvent, li bih tħejjina għall-Milied Imqaddes, il-Misteru ta' l-Inkarnaz- zjoni, meta l-Iben t'Alla sar bniedem biex jifdina, sar-Randan meta tħejjina għall-Ġimgħa l-Kbira, għall-Għid il- Kbir, kif ukoll għall-Miġja ta' l-Ispirtu s-Santu, Għid il-Ħamsin. Dan il-Misteru, li fih tfakkarna l-Knisja Mqaddsa fil-Liturġija ma' tul is-sena huwa b'xi mod miġbur f'dik it-tifkira l-oħra ta' kull jum, li hija l-Quddiesa, għaliex fil-Quddiesa, il-Knisja tfakkarna u ġġedded għalina l-Mewt ta' Sidna Ġest Kristu il- Fidwa tagħna, il-Misteru tar-Reden- zjoni. : Fil-Quddiesa aħna nsibu talb, tagħ- lim mill-Vanġeli u mill-Kotba Mqad- dsa, u nsibu wkoll it-tiġdid tas-Sagri- fiċċju li,kien għamel Sidna Ġest Kristu, meta bħala Saċerdot offra lill- Missier Tiegħu Lilu Nnifsu fuqa is- Salib bħala vittma għall-fidwa tal- bnedmin kollha. , Dan it-talb, it-tagħlim, kif ukoll is-Sagrifiċċju ta' Sidna Ġest, Kristu, huma meħudin mill-Kotba Mqaddsa u għalhekk il-Kotba Mqaddsa huma l-fundament tal-Liturġija. 'IL-LITURĠIJA TAL-LHUD Il-Lhud kellhom il-Liturġija tagħ- hom. Sa minn ġmien Mosċ huma kienu jaqraw il-Liġi: kien dmir tal- Leviti li jaqraw lin-nies u jgħallmu- hom il-Kotba ta' Mosċ. Meta Ġosija kien qiegħed isewwi t-Tempju ta' Ġerusalemm u sab moħbija f'sisien it- Tempju l-Liġi ta' Mosċ huwa ġiegħel li dik il-Liġi tinqara lin-nies u tiġi mħarsa. U meta Esdra, wara li l- Lhud reġgħu lura mit-turrufnament ta' Babilonja, waqqaf it-Tempju ta' Ġerusalemm huwa qara quddiem in- nies il-Liġi ta' Mosċ. Wara Esdra daħlet fost il-Lhud id-drawwa li jwaq- qfu d-Djar tat-Talb (Prosewka) kif ukoll id-Djar tal-Laqgħat (Sinagoga), fejn kienu jinġabru biex jitolbu u jaqraw il-Liġi ta' Mosċ u aktar tard il-qari tal-Profeti. Kull nhar ta' Sibt, u fil-btajjel kienu jaqraw xi kotba oħra, bħal ktieb ta' Ester fil-festi tal- Purim. Kienet x'aktarx il-Liturġija li ġabret il-Kotba Mqaddsa tar-Rabta l-Qadima fi. tliet ġabriet, magħrufin taħt l-ismijiet: Liġi, Profeti u Agjo- mhux nhar ta' Sibt, imma f'jum il- Mulej, il-Ħadd, Dominika, u hemm huma wkoll kienu jaoraw mhux il- Liġi ta' Mosċ, imma l-Vanġelu Mqad- des, il-ħajja u l-ħidma ta' Sidna Ġest Kristu, il-Feddej tagħna, u għad li meta kien meħtieġ kienu jaqraw ukoll mill-Kotba ta'- l-Għaqda l-Qadima, iżda minn flok il-qari tal-Profeti, huma kienu x'aktarx jaqraw mill- Kotba ta' l-Appostli, l-aktar mill-Tttri ta' l-Appostlu Missierna San Pawl. Fuq kollox huma daħħlu fil-Liturġija tagħhom it-Tifkira ta' l-Aħħar Ċena, grafi. kif kien ġiegħelhom Ġesu, li wara li bierek. il-Ħobż /u l-Inbid u bidilhom fil-Ġisem u d-Demm għażiż Tiegħu, qalilhom: ''Dan għamlu. b'tifkira Tiegħi. Din hija l-Liturġija Nisra- minn dik tal-Lhud. Nistgħu ngħidu nija, din hija l-Quddiesa, li biż-żmien li meta l-Insara nfirdu għalihom, ħadet il-għamla tal-lum. huma. ssuktaw il-għaqdiet tagħhom, P. SERAFIN M. ZARB, O.P. IZ-ZEWGT AĦWA Ġerusalem darba kien hemm żewġt aħwa subjien, li daqs kemm kienu jinħabbu, meta kibru u missierhom miet, ma qasmux ir-raba, imma baqgħu jaħdmu flimkien u jaqsmu dak li jagħmel il-wiċċ. Darba waħda ħasdu l-qamh, u dirsuh u derrewh u qasmuh bil-kejl u għamlu godds għal kull wieħed.. Dak il-lejl raqdu fuq it-tiben, ħada. l-qamħ, li jewilla ma jiġux jisirquh il-ħallelin. Issa, wieħed minn dawn iż-żewġt aħwa kien miżżewweġ u kellu t-tfàl, imma l-ieħor kien għadu għażeb. Bil-lejl il-għażeb stembaħ u qabad jaħseb. Qal f'qalbu: ''Issa jiena, għax sa nieħu qamħ daqs hija' Dak għandu min jiekol, il-mara u t-tfàl, imma jiena ma għandi l-ħadd, għax 'għadni għażeb.'' Għalhekk, qabad is-siegħ u ħa seba' siegħan mill-godds tiegħu u xeħethom. fuq il-godds ta' ħuħ, u raġa' raqad. Ftit wara stembaħ il-miżżewweġ, u qagħad ukoll jaħbek; Qal f'qalbu: fIssa jien, għax għandi nieħu qamħ daqs hija, J'ena miżżewweġ, imma ħija miskin, għad. jrid jiżżewweġ. Aħjar' ikollu qamħ aktar minni, ħalli jkollu x'ibiegħ'', U qabad is-siegħ u kejjel seba' — siegħan, u-xeħethom fuq 'il-godds. ta' ħuħ. Kif qamu. fil-għodu, it-tnejn baqgħu 'mistagħġbin' għax raw. li' l-godds tal-wieħed kien daqs tallieħor ' xorta waħda. Fl-aħħar tkellmu, u qalu x'kienu' għamlu, U bdew ifaħħru 'l Alla, u qalu: ''Tassew li- Alla: jrid 'li n-nies jinħabbu;'u lil dawk lirjħobbu lil-xulxin, Alla ma AME a jħloii. Se prept fil-ġid, / aħseb'u'ara fid-deni f k IL-LITURĠIJA NISRANIJA Il-Liturġija Nisranija ħadet ħafna IS-SEJBIEN TA' L-EVANGELJU TA' SAN TUMAS $ Jum wieħed, fix-xitwa, għal ħabta tal-aħħar tas-sena 1945 jew l-ewwel tas-sena 1946, kien hemm żewġ Fella- ħin jagħżqu f'għalqa fl-Eġittu, f'naħa jgħidulha Nag-Hamadi, qrib minn ħerba ta' Dejr qadim tal-Insàra. Hu- ma u jagħżqu sabu qolla tal-fuħħar m'sdfida, mirdtima fl-art; u x'ħin calgħuha u fetħuha, sabu ġewwa fiha għadd ta' iħilfa, jew envelopsijiet, kbàr, tal-ġild u ġewwa kull ħlief, kien hemm. ktieb tal-papiru, jew karti magħmula mill-qxur tal-qasab — dàk li bil-Malti, dàri, jgħidulhom bordi. Kienu m'ktubin bil-lsien Qopti, li bih fil-qedem kenu jitkellmu n-nies tal- Eġittu. Il-kotba li nsàbu ġewwa l-qolla kienu tlettàx. Il-Fellaħin li ma kenux jafu jaqraw anqas bil-Għarbi (aħseb ara bil-Qopti) ħasbu li jb'egħuhom lil x' ħadd li jaf jaqra. Għal hekk mar- ru. sabu lil bin il-qassis Qopti ta' hemm, wieħed j'smu Andraos u wrew- homlu, Għal kemm anqas dan ma kien jaf wisq skola, fehem li dawk il- kotba, għal qdumithom, kellhom xi siwi; għal hekk xtrahom minn għand il-Fellaħin tliet liri Eġizzjani, li jġibu qisom tliet liri u xelin u nofs tal-flus Maltin. f Andraos dawk il-kotba. biegħhom Fl ħadd ieħor, u dimu xi xhur jiġi fl- idejn, dàn 'biegħhom jil dàk, bla ma ħadd ħa ħsieb jara x'kienu. Ktieb minnhom xtrah wieħed Belġjan jismu Albert Eid, li raġa' biegħu u min xtrah bagħtu rigal lil wisq magħruf Professur tal-Psikoloġija Jung, egħ- luq it-tmenin sena ta' għomru, Ktieb ieħor minnhom inxtara wkoll u sàb triqtu għal Mużew tal-Kotba Qodma Qoptin. Il-ħdax l-oħra xtrahom kol- lha wieħed Grieg ta' Ċipru, joqgħod l-Eġ-ttu, jismu Fokjos Tano. Il-ktieb li kien inkiseb mill-Mużew Qopti ġie f'idejn wieħed Franċiż li kellu żm'en jagħtih ħarsa. Dan in- tebah li dik il-kitba kellha siwi kbir għal qdumitha, u kiteb dan f'xi ġur- nàli tal-Ewropa. Għal hekk wieħed żagħżugħ Olandiż li kien jgħallem il- Grieg u l-Latin fl-Universià ta' Ut- recht, qabad jitgħallem il-lingwa Qop- tija biex ikun jista' jistudjahom; u hekk xterdet l-aħbar tas-sejba tal- Manuskritti ta' Nag Hamadi. Imma sas-sena 1949 ma kien għadu magħruf xejn x'kien fihom it-tnaxer ktieb l-oħra. Ftit-żmien wara dàn, Fokjos Tano ħa dawn il-Manuskritti u màr biex ibiegħhom jil Mużew tal-Kajr u talab tagħhom ħamsin elf lira (L.E. 50,000). Milli jidher ma kienx jaf bil- Liġi li kien hemm l-Eġittu wkoll, li Dan hu wieħed minn dawk l-Evan- ġelji li jgħidulhom Apokrifi, maħriiġa mill-ewwel Insàra, li kotra minnhom ma kellhomx twemmin sewwa. Dan l-Evan- ġelju, tta' San Tumàs, kien moari u mgħoddi bħala Kelma t'Alla mill-Insàra li jgħidulhom ''Gnostki', mill-kelma Griega ''gnosis', li tfisser ''għerf', għax kienu iżommu li bniedem jidħol il-ġenna jekk ikun għaref fil-ħwejjeġ t'Alla, għad li Ġest n-Nifsu stqarr (ara Matt. XXV m. 8l-46) li jidħol il-ġenna min iktin għamel il-ġid ma' tàl ħajtu. Fuq dawn in-nies ma nistgħux niktbu fit-tàl hawn- hekk, għax hemm x'wieħed igħid wisq fuqhom, billi kienu f'għadd kbir u kell- hom ħafna friegħi; imma jista' jkun li niktbu xi ħàġa fuqhom biss, 'il quddiem. kull ħàġa li tinsab hija ħwejjeġ il- pajjiż fejn insabet, u għal hekk ma tistàx tinżamm għand nies fardija, jew privati. Għal hekk sjied il-Mużew il-kotba ħaduhom bil-valiġġetta b'kol- lox li Tano k'en ġiebhom fiha, u żam- mewhom hemm, fil-Mużew. Professur ieħor Franċiż, b'ħafna taħbit, kiseb kopja ta' ftit faċċati mill-Manuskritti li kien hemm fil- Kajr, maqbudin minn għand Fokjos Tano, u ssaħħar fuqhom, u qagħad jaqrahom u jarġa' jaqrahom. Darba, kif kien jaqra fihom ġew taħt għaj- nejh dawn il-kelmiet: ''Dawn huma l-Qwiel…7 li deherlu li kien qrahom xi darba oħra u ma jafx fejn u meta. Jaħseb u jaħseb, fl-aħħar ftakar li dawk il-kelmiet kienu nsàbu miktuba bil-Grieg fuq faċċata bordi fl-1903 fl- Eġittu, u kienu magħriifa bħala kliem meħud minn Evanġelju mitluf l Dan il-Professur Franċiż kiteb lill- Professur l-ieħor, l-Olandiż, u qallu li dak l-Evanġelju l-Mitluf aktarx li kien jinsab, qawwi sħiħ, mal-Manuskritti ta' Nag Hamadi, li qegħdin fil-Mużew tal-Kajr. Għal hekk iż-żewġ Profes- suri baqgħu jiktbu lil xulxin u jiftieh- mu kif jistgħu jagħmlu ħalli jsibu wast li. jfittxu dak l-Evanġelju qalb il-Manuskritti Qoptin tal-Kajr. Fl-aħħar qatgħu x'għandhom jagħ- mlu, Ftiehmu li jiksbu l-flus minn xi mkien biex jixtru dak il-Manuskritt li kien xtràħ il-Belġjan Albert Eid u bagħtu lil Psikolgu Jung (għax Jung sa dak iż-żmien kien laħaq mist) u mbagħad jagħtuh lil Mużew tal-Kajr. Bi ħlas tiegħu ma kienux jitolbu flus; jitolbu biss il-ħalla jew permess, li jaraw il-Manuskritti ta' Nag Hamadi l-oħra. Il-ftehima seħħet, għax il-flus kisbuhom tas-sew minn għand Xirka tat-Tagħlim tal-Qedem, Svizzera; hekk xtraw il-Manuskritt (u tgħidx kemm tħabtu u kemm inqala' għakk- ux sa kemm rawh f'idejhom l) u kitbu l-Kajr u l-għotja tagħhom kienet mil- qugħa bil-ferħa. U d-Direttur tal- Mużew stieden minn rajh liż-żewġ Professuri li jmorru l-Kajr u jikkop- pjaw dak li jridu mill-Manuskritti msemmija. Marru l-Kajr, il-Professuri; u kif kienu hemm inqalgħet il-Gwerra tas- Swez. Imma huma webbsu rashom u għad li ħajjithom kint imdendla, temmew ix-xewqa tagħhom. Il-Pro- fessur Fàher Labib, rajjes il-Mużew, fetħilhom il-valiġġetta. — tal-Grieg Fokjos Tano, bil-Manuskritti fiha. B'qalbhom ittaqtaq qallbu. l-faċċati ta' ftit minnhom, sa kemm fil-bidu ta' ktieb sabu dawk il-kelmiet ta' seher: Dawn huma 'l-Qwiel il-Moħbija, li Ġesu l-Ħaj qal, u Tumas Ġuda kiteb''. U hekk, mela, wara dawn il-mijjiet tas-snin kollha, l-Evanġelju ta' san. Tumiàs, mixtieq u mibki minn wisq għaliema, kien insàbl Ħ, QWIEL TAL-PALESTINA Ħa li jwaffer, aħsan minn ħa li jġib. Dak li jiffranka, aħjar minn dak li jkollu r-renta. Bil-latin hemm qawl jixbaħ lil dan: Parsimonia magnum est 'vectigal, jiġifieri: L-ekonomija hija renta kbira. Jekk dan il-qawl m'hux minnu. għal kollox, għandu ħafna mis-sewwa, jew li jibqgħu 'foqra ħajjithom kollha, jiftaqru, ħażina li ma jibżgħux għal ħabba: għax wisq nies li- issibhom bid-drawwa FEJN TWIELDET IL-MADONNA Fit-tarf tal-belt ta' Ġerusalċm, ftit 'il ġewwa mis-sfir li jagħti għal fàq il-wied ta' Kedron, malli tidħol minn bieb li jgħidulu Bdb Sitti Mirjam, hemm qatgħa bini, u knisja miegħu, ta' żmien is-Salibijin. Il-Għarab dil- knisja jgħiddilha s-Salaħija, u l-Insà- ra jsibuha bl-isem ta' sant'Anna. Jgħidulha hekk, l-Insàra, għax kif ingħad mill-qedem nett — qisu minn żmien l-Appostli, — fejn issa hemm il- knisja, kienet tinsàb id-dàr ta' sant' Anna, u hemm tnisslet u twieldet il- Madonna, dik li ġiebet fid-dinja lil- Ħellies, jiġifieri lil Ġesi. Imma, minn fejn hu magħrfif dàn, li l-Madonna twieldet Ġerusalem 7 Dan inkiteb l-ewwel darba fi ktieb antik għall-aħħar, jekk m'hux daqs l-Evanġelji Kanonki, ftit anqas minn- hom. Dal-ktieb isemmih Oriġenes, li għċx bejn is-snin 185, u 254 (u jiġi minnu li l-ktieb kien miktàb żmien twil ġmielu qabel). Jgħid Oriġenes li dal-ktieb kien jismu ''Ktieb Ġàkbu' (Ġdkbu. jiġifieri l-ewwel Isqof ta' Ġe- rusalċm, dak li kienu jgħidulu Ħu Kristu); u l-ktieb għadu jinsab, im- ma issa jgħidulu ''Protevanġelju ta' Ġàkbu'', għax hekk. semmieh Guil- laume Postel, li raġa' kixfu, fis-sena 1552. Aktarx li fil-bidu, dal-ktieb, kien qasir u serju, imma issa fih ħaf- na kliem miżjid, għad li ż-żjieda li fih drabi tista' titgħarbel u titnaqqa. Il-qalba ta': dal-ktieb huwa għidfit bikri tal-Insara ta' Ġerusalċm. U barra minn dal-ktieb hemm raġuni- jiet oħra biex jitwemmen il-għidut li l-Madonna twieldet Ġerusalċm, kif sa naraw, Ewsebju, Isqof ta' Qajsarija, fil- Palestina (265-340) fl-istorja tal-knis- ja li kiteb, niżżel l-ismijiet tal-ewwel tlittaxar: Isqof tal-Insàra f'Ġerusa- Ġerusalem — Il-knis- ja ta' sant'Anna minn barra. Dil-knisja mib- nija mis-Salibin, jew 'Crociati' fis-Seklu XII. Ma' ġenbha, quddiem il-palma l-kbira. tidher wieqfa kolonna ta' żmien ir-Rumani. lċm, li laħqu wara li miet Ġest. B'hekk aħna nafu sewwa li- ż-żmien kollu mill-mewt ta' Ġesti sa kemm Hadrijànu bena mill-ġdid lil Ġerusa- lċm u semmieha Aelia, fis-sena 135, fil-belt imqaddsa kien hemm Xirka kbira ġmielha ta' Nsàra (għax li ma kienx hemm: Insira, l-isqfijiet għal fejn7); għal hekk, il Madonna, bħala Omm il-Ħelllies, kellha qima kbira . fost l-Insàra, u bis-saħħa ta' dil- qima, bħal ma żammet għażiża t-tif- kira ta' fejn mietet u fejn difnuha, ima jistàx ikfin li ma tkunx miżmima b'għożża t-tifkira tal-imkien: fejn Għal hekk il-għidtit imniżżel fil-ktieb imsemmi ''Prote- vanġelju ta' Ġàkbu'' hu ta' min jemmnu għax jaqbel mal-ġrajja taż- żmien. Mela: il-għidàt li l-Madonna twiel- det Ġerusalċm, għandu mill-anqas mill-bidu tat-Tieni Seklu, u kif sa naraw, baqa' sejjer sal-lim. Ġerusalem — Il-knisja ta' Sant' Anna minn ġewwa. Bi tliet navi. Twila 112-il pied u wiesgħa 66. Fuq l-apside jew kor: tidher tieqa mġennba lejn il-lemin. Kien isir hekk biex l-Insara j'ftakru fi Kristu mej- jet fuq is-salib, b'rasu lejn il-lemin. Kif jgħid il-għaref Dumnikàn Pċre Vincent (dak li miet m'ilux, u ġibna l-aħbàr ta' mewtu u xi ħàġa fuq ħaj- tu f'dan il-Qari s-sena l-oħra, għadd 3, Lulju-Settembru, faċċata 90) il- knisja li hemm il-lum kienet mibnija fi mkien oħra eqdem minnha, aktarx ta' żmien Ewdoċja, mart Teodosju Ii, Imperatàr tal-Biżantini, għal ħabta ta' bejn is-sin 488 u 460. Tar- ġa' dil-knisja kienet mibnija wkoll fuq il-fdàl ta' Maqdes żgħir, ta' żmien l-Antonini, bejn is-snin 96 u 192. Dan kollu qàlu Pċre Vincent, Arkejolgu mill-aqwa, meta fela sew- wa l-fdàl li nsàb taħt l-art tal-knisja li hemm issa, waqt li kienu jħaffru taħtha biex isewwuha fis-sena 1896. Mela, minn hekk jidher li għal ħabta tal-aħħar tal-Ewwel Seklu, l-Insàra ta' Ġerusalċm, rawwmu naqra ta' Maqdes fejn twieldet il-Madonna (bħal ma għamlu wkoll l-Insara ta' Nazaret, dak iż-żmien, kif inkixef ilu xi sentejn), u mbagħad fi żmien il- Biżantini, bdiel il-Maqdes inbniet knisja kbajra. Dil-knisja jsemmiha wieħed Djaknu li żàr lil Ġerusalċm fis-sena 520; jgħid li qrib il-menqa fejn Ġesti saħħaħ il-magħtàih nhar ta' Sibt (Evanġelju ta' san Ġwann, V, l-9) hemm knisja ta' santa Marija (Juwta Piscinam Probaticam, ibi est 'ecclesta Dominae Mariae). U fis-sena 635, il-Patriajrka ta' Ġerusalċm ta' dak iż-żmien, san Sofronju,dil-knis- ja jsemmiha wkoll, hekk: ''Fil-Pro- batka Mqaddsa nidħol, fejn Anna l-Mixħtra wildet lil Marija (In Pro- baticam Sanctam ingrediar, ubi Anna Praeclara peperit Mariam). U fl-aħ- ħar, il-Kalendarju ta' Ġerusalċm tas- Seklu VII u VIII, fih miktàb hekk: 8 Septembris: in Probatica, ubi fue- rat Domus Joachim: Nativitas Sanc- tae Matris Dei (Fit-8 ta' Settembru, fil-Probatka, fejn kienet Dar Ġwak- kin: Twelid tal-Imbierka Omm Alla). U jibqgħu sejrin hekk, isemmuha sa Lil dil-knisja, maż-żmien, inbidlil- ha l-isem; u minn knisja ta' santa Marija, sa mis-Seklu IX 'l hawn, bdew jgħidulha knisja ta' sant'Anna. Fis-Seklu XII is-Salibijin, jew Cro- ciati, ħattewha u bnewha mill-ġdid, u magħha bnew Dejr kbir għan-nisa, li kellu renti wisq. F'dan id-Dejr daħlu jgħixu bħala Raħbiet, Alda, mart ir-Re Baldwinu I u Ġuditta (jew Xwvetta), bint ir-Re Baldwinu II, oħt ir-Reġina Melisenda. Fis- sena 1192, kif tgħid kitba bil-Għarbi li hemm ffiq il-bieb, Sàleh id-Din (dak li għaleb lis-Salibijin fit-taqbi- da ta' Hat-Tin, u ħadilhom Ġerusa- lċm, fis-sena 1187), dil-Knisja ħadha u għamilha skola, u ħadet l-isem. ta' Midrasat is-Salahija, kif għadhom isibħha l-Għarab ta' Ġerusalċm sal- lim. Fiż-żmien li dil-knisja u dad-Dejr kienu jinsabu taħt idejn il-Misilmin, il-Franġiskàni tat-Terra Santa kienu jagħmlu minn kollox biex iseħħilhom jidħlu huma u jdaħħlu liż-żawwarin ġewwa l-Għar li hemm taħt il-knisja, li fih twieldet il-Madonna, biex iżu- ruh u.jgħidu t-talb ġewwa fih. Hem- mekk ma kienux jistgħu jidħlu għajr fil-għodu. bikri, meta ,jkin għadu d-dlàm, ħalli l-Għarab ma jaraw- homx.,U biex jidħlu kienu jridu jid- dendlu b'ħabel minn ġewwa. tieqa, (dit-tieqa għadha hemm, u min imiir Ġerusalċm u jżtr dil-knisja, jekk isaqsi għaliha, juruhielu). Fis-Seklu XV. il-Franġiskàni qalgħu minn għand is-Sultàn tat-Torok; li jistgħu jqaddsu żewġ quddisiet fis-sena ġew- wa dak l-Għar; għal hekk dawn iż- żewġ quddisiet kienu jqaddsuhom waħda fit-8 ta' Settembru, nhar it- Twelid tal-Madonna, u. l-oħra fit-8 ta' Diċembru, nhar it-Tnissil Safi tagħha. Wara l-gwerra ta' Krimeja (1853- 1856), billi fiha l-Franċiżi u t-Torok kienu sħab u għenu lil xulxin, is- Sultàn ta' Kostantinopli ta' dak iż- żmien, Għabd-ul-Meġid, tagħa l-ħer- ba tal-knisja ta' sant'Anna u tal- bini ta' ma' dwarha lil Franza. Għal Ġerusalem — Il- Kripta, taħt il-knisja ta': sant'Anna. fejn jingħad li twieldet il- Madonna. Fuq. ir- Tħàm. fil-ħajt, hemm is-Sliema miktuba f'għadd kbir ta' ilsna, fosthom il-Malti. hekk il-Ħakma Franċiża qabbdet lill- Inġinjier M. Mauss li jsewwi l-knisja u jdirha dawra sewwa. U hekk għamel dan; u bil-għaqal tiegħu, sewwa. l-knisja imma ħallieha f'kol- lox kif bnewha s-Salibijin, għal hekk hi għadha sal-lum l-isbaħ turija tal- bini: tal-knejjes .ta' dik il-ħabta fil- Palestina. Fis-sena 1878 il-Ħakma Franċiża ħalliet. dik il-knisja f'idejn ir-Rħieb il-Bojod, ta' Tunes, li kien għadu: kemm .sejjishom il-Kardinal Levigerie. S'issa għadha f'idejhom, u għedin. jieħdu ħsieb irabbu u jħarr- ġu hemm lil Kjierki Griegi Kattolki ta' Ġerusalċm. Dawn ir-Rħieb, hem- mekk, għandhom ukoll Mużew Bib- liku, u lil kull min jitlobhom, juru- hulu. Issa naraw ftit kif inhu miktiib fil-ktieb ''Protevanġelju ta' Ġàkbu' (dak li semmejna l-ewwel) li ġara t-Tnissil u t-Twelid tal-Madonna. Na- raw ftit il-bidu tal-ktieb biss, għax hu twil ħafna. U, sa fejn naraw, in- qassruh u niċċarawh ftit. Dan hu li jgħid dak il-ktieb: F'waħda mit-tnaxer Tajfa ta' Is- raċl kien hemm rdġel għani jismu Jaqim u għal debħa waħda, fit-Tem- pju, kien jidboh tnejn, għax kien jgħid f'qalbu: ''Debħa minnhom tmir għalija, biex Alla jaħfirli dnu- bieti u jieqaf miegħi, u d-debħa l-oħ- ra, tmir għal ħtiġiet tal-poplu kollu. Darba waħda kien Għid Kbir u Ulied Israċl resqu jqaddmu debħiet- hom 'l- Alla, b'idejn il-Qassis. U meta resaq Jaqim bid-debhiet tiegħu; Ruben, il-Qassis waqqfu u qallu: € Ma jiswiew għalik, li tqaddem għot- jiet 'l Alla, għaw int ma għandekw ulied f'Israċf'. U Jaqim, għal dal- kliem tal-Qassis inkiser, u qalbu tnikktet wisq u telaq. U mar ifittex fil-kotba tat-Tnaxer Tajfa ta' Israċl u qa': €Irrid nara hux jien waħdi li ma għandix ulied f'Israċf'. U fittex u sdb li r-rġiel seqdin kollha nisslu u rabbew ulied f'Israċi. U ftakar fil- Patriajrka Abraham kif fi ajuħitu kellu iben u semmieh Isħak. U Jaqim sogħob bih wisq, u ma weriex riħu lil martu Anna, imma telaq lejn il- ġbiel, u waqqaf għariatu hemm, u sàm erbgħin nhar u erbgħin lejl. U qal f'qalbu: ''Ma ninżilx minn hawn jaq, u la biex niekol u anqas biex nierob, sa kemm Alla Sidi jżiirni. t-talb tiegħi sa jkun għalija. xorb u ikel. U martu Anna bdie: tixgħer u tit- nikket għal żewġ hemmijiet, u qdlet: ENitnikket għax sfajt bla rdġel, u nitnikket għaw jien bla wlied''. U ġie l-Għid il-Kbir, u Judit il-qaddejja t'Anna qaltilha: ''Kemm sa ddum riħek kiebjaf Għid il-Kbir wasal, u ma jiswiex li tnikket qalbek. Ħa', ilbes — dit-terħa tar-ras li. tathieli mgħallmet xogħli, għax jien ma nis- ċdw nmilbisha, għaw jien qaddejja, u t-terħa fiha egħliem is-Slaten'. U Anna: qaltilha: ''Itlaq minn hawni Ara jien ma għamilt ebda deni u l-Mulej għakkisni daqs hekk; w'ikun minni, mela, jekk dik it-terħa tahie- lek wi ħadd b'ħażen, u jien ikolli sehem fi dnibek9'' U Judit għadbet u qaltilha: ''Ma hemma għal fejn nisħtek, għax ndaf li minn issa għan- dek saħta fuqek, la darba Alla għa- laqlek ġàfek, u ma għandekx ulied f'Israċl f' U Anna tnikktet wisq għal dal-kliem, u newwħet tinwiħ kbir għax kienet immaqdra fost in-nisa ta' Israċi. U daħlet fiha nfisha u qdlet: € X'għandi nagħmel, ħlief nitlob 'l- Alla bil-biki, biew iżtirnif' U neżgħet ilbies in-niket, u ħaslet rasha u maqtet dlielha u libset il-libsa tal- egħrusija. U għal wi d-disa' siegħa niżlet iddur fi ġnienha. U kien hemm. siġra tar-rand u qagħdet bil-qegħda taħtha, u bid- dmugħ f'għajnejha bdiet titlob 'l- Alla u tgħid: ''Alla ta' mis- serijieti, berikni u isma'- talbi, bħal ma berikt lil Sdra u tajtha iben lill-Isħak.7 U kif tħares 'il fiq, ġew- wa s-siġra tar-rand, lemħet għix għasdfar. U bdiet tnewwah weħedha u tgħid: ''Imsejkna jienl Għal fejn ġejt fid-dinjaf U għal liema għan ħriġt neinn ġàf ommiż Sfajt bħala saħta bejn il-bniet ta' Israċl, immaq- dra u mgħajjba u mkeċċija mit-Tem- pju tal-Muleji Imsejkna jient M'iex nixwebbahf Jien anqas mit-tajr tal- ajru, għaw. it-tajr. tal-ajru għandu l-friegħ Jien anqas mill-bhejjem tax- wori, għax il-bhejjem tax-xori għan- dhom il-friegħ. U jien anqas mill-ħit tal-baħar, għaw il-ħit tal-baħar ukoll għandu l-friegħ. Jien saħansitra, an- qas mit-tràb tal-art, għaw sat-trib tal-art italla' l-ħaxix u jkabbar is- siġar, fi żmienu, bil-barka tiegħek, ja Mulejja f F'daqqa l-Anġlu tal-Mulej dehril- ha u qalilha: ''Anna, ja Anna, la tit- nikkitw aktarl Ara li inti sa tnissel u tiled, u 'l min iġġib fid-dinja sa jkun imsemmi mal-artijiet kollhaf' U An- na weġbitu: Kif jgħix Allal Lil min inġib. fid-dinja, bint jew iben, in- wegħdu lil Mulej, u nagħtih għal qadi tiegħu il-jiem kollha ta' ħajtu F' U dak il-ħin waslu żewġ baxxdra u qalu lil Anna: ''Anna, ja Anna, ara li żewġek Jaqim ġej bl-imrieħel tie- għu. Mar, ħalli tilqgħu f'bieb il- belt F' Għax l-Anġlu t'Alla kien deher lil Jaqim fuq il-ġbiel u qallu: f'Jaqim, ja Jaqiml Ara li l-Mulej. Alla sama' talbek Għaġġel u inżel mill-ġbiel, għax martek Anna. sejra. tnissel f' U Jaqim niżel mill-ġbiel u għajjat lir-raħħdla tiegħu u qalilhom: ''Agħ- żlu mill-merħla għaxart iħrief bla tebgħa, ħalli jkunu debha lil Mulej. U agħżlu għaxart għoġiela torja, ħalli jkunu debha għal-Qassisin u x-Xiuħ. U agħżlu mitt gidi, ħalli jkiinu debha għal ġemgħa tan-nies.' U Jaqim ġie bl-imrieħel tiegħu, u Anna martu kienet wieqfa tistennieh f'bieb il-belt. U rdtu ġej, Anna, u għarfitu u ġriet biew tiltaqa' miegħu. U għannqitu u qaltlu: ''Issa ndf li Alla berikni. b'barka kbira; għax kont bla żewġ, u issa għandi żewġi, u kont blà wlied, u issa sa jkolli f' U Jaqim l-ewwel jim qagħad jistrieh id-dàr u l-għada qàm u ressaq fit- Tempju il-għotjiet tiegħu. U (qal f'qalbu: ''Jekk il-Mulej Alla tħannen għalija, nara raħi safi fil-mera ta' fiq ġbin il-Qassis7 U meta Jaqim qaddem għotjietu, ħares sewwa fil- mera ta' fiq ġbin il-Qassis, kif kien tieta' fuq il-midbah. U ra lilu n-nifsu b'a tebgħa, ġewwa fiha. U qal Jaqim: €Issa ndj li Alla tħannen għalija u ħafirli dnubieżif' U niżel mit-Tem- pju t'Alla mseddaq, u mar lejn id- dar. U żmien ix-xhur tagħha, għadda; u fid-disa' xahar wildet. U qalet lil qàabla: ''Għidli w'ġibtf' U l-qdbla weġbitha: ''Ġibt bintP' U Anna qdlet: 'Ruħi tkabb- ret f'dan il-jum'', u mteddet. U meta għaddew il-jiem tagħha, Anna nsfiet u reddgħet lit-tarbija, u semmietha Marija. U ium wara jum, it-tifla kienet tikber u titqawwa. U meta t-tifla kellha si:t xhur, Anna waqq- fitha fl-art ħalli tara teqafx weħedha. U t-tifla waqfet u mwiet seba' passi, u marret intefgħet fi ħdin ommha. U Anna refgħetha u qaltilha: 'Kif jgħix il-Mulej. Alla tiegħi, inti ma timxix aktar fuq dil-art, sa ma jasal il-jum li fih nieħdok fit-Tempju t'Alla P' U l-ktieb jibqa' sejjer, fiq kif sant'Anna ħadet il-Madonna fit-Tem- pju, meta għalqet tlet snin u fiiq kif trabbiet hemmekka; u l-bqija, sa l-qtil tat-Trabi bla ħtija u l-mewt ta' Erodi. ġ Min qatt ma rà b'għajnejh id-Dejr ta' Mar-Sàba, isibha bi tqila wisq li jifhem il-ġmiel tiegħu li jwaħħax. 'ffisser kemm tfisser bil-kliem, ma tista' qatt iġġib quddiem għajnejn min jaqra xolha tajba ta' dak id- Dejr. Jista' dak li jkiin ixebbħu ma' xi Dejr ieħor li jàfu qabel; imma kollu: għal xejn. Għax id-Dejr ta' Mar-Sàba ma tistàx ixebbħu ma' ebda Dejr ieħor, ikin kemm ikun im- warrab. Dad-Dejr jinsab disat imjiel u nofs bgħid minn Ġerusalem, fil-waħx u l-ħeda; hu u l-bini ta' ma' dwàru, imdaħħlin ġewwa l-blat, u fuq il-blat, ta' xifer mix-xfàr tal-wied ta' Kid- ron (wied li jibqa' sejjer lejn il-Ba- ħar il-Mejjet). Biex tmfir iżżtiru, jekk titlaq minn Ġerusalem, wara li tgħad- di mill-Wied ta' Ġeħenna, tħalli wa- rajk Bir Għejjfib, tibqa' sejjer sa fejn il-wied isir egħmiq u dejjaq, fejn ma tismàx ħlief it-tqarriħ tal- għawrab li. jtir minn blàta għal blata, u xejn ma tàra għajr ħitàn għolja tal-blàt ma' dwarek, u terħa dejqa, kaħla, tas-sema fuq rasek; hemm tħoss fik bħal biża' u għaġeb, meta taħseb f'dawk ir-Rhieb Griegi li biex jitwarrbu mill-ħsejjes tal- ibliet, u gdax iħobbu s-skiet, inġabru f'imkien bħal ma hu dina, fejn kol- lox jidher wieqaf, saħansitra ż-żmien. ir-rdumijiet tal-wied, imtaqqbin minn egħrien, iħarsu d-Dejr u l-bini ta' ħdejh mill-irjieh u l-ħsejjes tagħ- hom. Iż-żmien in-nifsu f'dak l-imkien jgħaddi sieket, meqjus biss mix-xemx li titla' fil-għodu u tixref minn wara l-iġbla ta' Mo-Ab, u tinżel fil-għaxija għal wara l-għoljiet tal-Lhudija. Hawn, għal ħabta ta' tmiem is- seklu V, san Sàba, li kien mitgħallem minn għand sant Ewtimju, wara li kien imġiegħel minn Sallustju, Patri- jarka ta' Ġerusalem li jsir qassis, fis- Id-Dejr ta' Mar- Sdba — Fil-għoli jid- hru ż-żewġt ibraġ im- semmija f'dil kitba. Fil-lemin, fuq il-bini mtarraġ, tidher il- koppla tal-knisja u ma'' ġenbha l-kamp- nar, u aktar 'l isfel bieb id-Dejr. Ma' dwir il-bini jidher il- ħajt, donnu sir. sena 498, u jieħu f'idejh it-tmexxija tar-Rhieb kollha li kien hemm fir- rkejjen tal-iġbla tal-Lhudija, bena dan id-Dejr u t-taqsim ta' ma' dwà- ru, li f'qasir żmien sàr il-qalba tal- għelm u tal-qdusija. San Sàba kien ġie mill- Kai doċja, u kien magħrif għal qdusija ta' ħajtu u għall-għerf ta' moħħu. Kieku ried, sata' b'ħeffa kbira jil- ħaq xi tarġa għolja tal-knisja, imma għax ried, u b'għażla tiegħu, għadda xi tletin sena ġewwa l-ħalq dejjaq ta' dal-wied, fejn ukoll miet fis-sena 582. Il-ħeġma tal-Persin fis-sena 614 kienet bħal sħàba ħamra b'xita ta' demm li għaddiet minn fuq il-Pales- tina u xarrbet id-Dejr ta' Mar-Sàba. Id-Dejr u l-bini ta' qribu kienu mġarrfa minn taqsima ta' suldati Persin u 44 Raheb kienu maqtula bla ħniena, għax baqgħu hemm, u ma riedfix jaħarbu. Dan kien fis-16 ta' Mejju tas-sena 614. Id-Dejr ta' Mar-Sdba — Il-palma wiħa, biz-zokk imgħawweġ u mirfàd li jingħad li ħawwilha b'idejh il- qaddis San Sdba.: Jingħad ukoll li kull erba' mitt sena dil-palma tmut u tarġa' titla' mill-ġdid. Meta għaddiet din it-taqliba, id- Dejr ta' Mar-Sàba ma damx ma raġa' tgħammar bir-Rhieb, u fis-sek- lu VIII jingħad li kien hemm fih 150 Raheb. Imma wara li f'dan is-seklu wkoll, dad-Dejr, kien maħbit u mis- ràq u maħriq bosta drabi, u nqatlu fih 20 Raheb oħra, ir-Rhieb li reġgħu għammrih ħasbu biex jibnu ma' dwàru xi bràġ għall-għassa, u biex iħarsth minn fuqhom, jekk jerġgħu jiġu jaħbtu għalih l-egħdewwa. Hekk id-Dejr ta' Mar-Sàba baqa' mgħam- mar bir-Rhieb, li jitħarrġu fil-għelm u l-qdusija, sa żmien is-Salibijin; imma meta telqu dawn mill-Art Im- qaddsa, dan id-Dejr kellu wkoll jin- telaq u jitħalla battàl għal kollox, sa ma sar ħerba fis-sekli li ġew wara. Fis-sena 1840 imma, dan l-imkien qadim raġa' ħa l-ħajja mill-ġdid. Għax dik is-sena il-Ħakma Russa bdiet tieħu ħsieb l-Insàra Ortodossi u l-Imkejjen Imqaddsa li kellhom huma, fil-Palestina. Għal hekk qal- għet minn għand is-Sultàn tat-Torok li ssewwi d-Dejr ta' Mar-Sàba u tar- ġa' tgħammru bir-Rhieb bħal ma kien fis-sekli ta' qabel ma telqu minn hemm l-Insara. Hekk id-Dejr u l-bini ta' ma' dwàru kienu msewwija u r-Rhieb Griegi reġgħu marru jgħamm- ru fihom. Imma l-ħajja ta' dawna ma kenitx għal kollox bħal ħajja tar- Rhieb il-qodma, li kienu jmorru jgħammru hemm biex jaħarbu l-ġid tad-dinja, biex jiksbu l-ġid waħdàni tal-ħajja l-oħra. Il-qagħda hemm tar- Rhieb li jgħammruh issa hija bħal qada, jew kundanna ta' ħabs. Il- wisq imsemmi Dejr ta' Mar-Sàba, il- lim, huwa mgħammar minn xi tle- tin Ràheb li kienu mibgħita hemm għax webbsu rashom u ma riedux joqogħdu għal kelma ta' min hu fuqhom. Kemm il-wieħed minn dawn ir-Rhieb huma tas-sew ''weħedhom''; u m'hux fit-talb, anqas fix-xogħol, jew fit-tagħlim, jgħaddu l-ħin ta' nharhom l Meta wieħed joqrob lejn dan id- Dejr issa, l-ewwel ħàġa li tolqtu hija d-dehra ta' żewġt ibràġ; borġ minn- 7 hom qadim għall-aħħar u jinsab mib- ni fuq għoqba u jġib taħtu, minn dak il-għoli, l-artijiet kollha tal-idwàr. Kien mibni l-ewwel darba fi żmien l-Imperatur Ġustinjàinu (488—565) biex ir-Rhieb ikunu jistgħu jitħarsu mill-ġemgħàt tas-serraqin Għarab. L-ieħor, li qiegħed fid-daħla tal-bini ta' quddiem id-Dejr, issa jaqdi b'egħ- mira tar-Ràiheb bewwieb. Id-Dejr ta' Mar-Sdba — Il-qabar tal-qaddis San Sàba, fid-Dejr tal-barr, tar-Rħieb Griegi Ortodossi. Minn fuq il-bejt tal-borġ li hemm fuq il-għoqba l-għolja, tidher dehra sħiħa tad-Dejr u l-bini ta' ma' dwà- ru u tal-art kollha ta' qribhom. Minn hemm jidhru xibka ta' trejqiet u għadd ta' ħofor u egħrien, ħitàn ta' blat u rdumijiet wieqfa, li mkaħħlin magħhom jidhru l-egħmajjar tar- Rhieb u l-imtàlab, jew oratorji, u mqàgħwad oħra fejn jiltaqgħu T-Rhieb fis-siegħat imgħajjna ma' tàl in-nhar. Turġien u slielem, drabi mħaffra fil-blàt u dràbi magħmiila minn zkuk tas-siġar, imwaqqfin mal- ħitin jew imwasslin sa xi iħinka mqabbżin 'il barra. Isfel nett, qiegħ il-wied miksi mazkàn u ċagħak, u minn bejnu għaddej gelgfil żgħir ta' ilma. ġieri jekk ma tkfinx ilha wisq li niżlet ix-xita. Jekk, wara li tkun ħarist u flejt l-idwàr minn fuq il-bejt tal-borġ ta' fuq il-għoqba, tinżel, u tgħaddi mill- bieb, li hu dejjem imgħasses mill- bewwieb (li ma jħalli jgħaddi lil ħadd jekk ma jktin mgħammar bil-ħalla miktuba. minn idejn il-Patrijarka Griċg Ortodoss ta' Ġerusalem), issib rtiħek quddiem bħal bitħa li fiha ma' dwàrha donnhom grieni. Aktar 'l is- fel il-ħarsa tinġibed lejn biċċa bini b'sitt imniekeb, li fiiqha għandha koppla. Dan il-bini kien imwaqqaf minn san Sàba n-nifsu, fejn għal xi żmien kien merfugħ il-għadam. tie- għu, li issa jinsab ġewwa l-knisja ta' sant'Antoninu f'Venezja. Il-ġewwieni ta' dal-bini żgħir fih ukoll x'tàra, għax barra mir-rjfis tar-Rhieb li kie- nu maqtila mis-suldàti Persin ta' żmien Kosra, fis-sena 614, u fi ħbit ieħor tal-Għarab, jista' wieħed jit- għaxxaq bix-xbihàt imsawwra bl-idejn minn sawwàra moderni, li jżejjnu l-ħitàn tan-naqra ta' koppla. Fost l-oħrajn sabiħa hi x-xbiha tal-Mewt ta' san Sàba. Il-għadd kbir ta' lam- ; pieri żgħar u x-xbihat li jiksu l-ħi- tàn, jgħarrfu lil min ikfin hemm. im- qar jekk ma jkiinx jaf, li dàk huwa mkien Imqaddes, imħàres mir-Rhieb Griegi. In-naħa tax-Xmiel-il-Għarbi (north- west) tal-qabar ta' san Sàba, hemm il-Kappella ta' san Nikċla, imħaffra kollha kemm hi ġewwa l-blat. Hawn- ġew kienu jiltaqgħu fil-qedem ir- Rhieb, fil-għejjieda, biex jgħidu għalanija l-Uffiċċju tal-jim. Hawn ukoll jurik il-fdàl tar-Rhieb maqtu- lin mis-serrieqa, li wisq dràbi kienu jaħbtu għad-Dejr għall-għarrieda. Il-knisja li hemm issa qegħda n-naħa tax-Xerq tal-bitħa tad-Dejr. Il-knisja hi sabiħa, magħmiila għam- la ta' salib Grieg, b'koppla fuqha. Hemm hija l-qalba tad-Dejr u tal- bini ta' ma' dwàru, xorta waħda bħal ma kienet il-knisja ta' santa Marija, mibnija minn Ġustinjànu, li din t'issa qegħda fuq is-sisien tagħ- ha. Il-ġewwieni kollu miksi bl-affres- ki, uħid minnhom qodma sewwa. Sabih wisq hu l-affresk tan-naħa tax- xellug, li fib jidher Ġest jitgħaxxa l-aħħar darba mal-Appostli; u ta' quddiemu sabih ukoll, il jtri l-Mewt, jew Nagħsa, tal-Madonna. Dawk li ma jbatix bil-mejt jistgħu jitolbu lil xi Ràheb li jeħodhom fuq il-bejt tal-knisja, fejn hemm bħal setaħ żgħir li jagħti dritt għal qiegħ il-wied, xott u mċiegħek, f'għoli ta' 160 metru. Minn hawn tista' tara l-bqija tal-wied, li l-ħitàn tiegħu, tal- blàt, kollha mtaqqbin u mħaffrin bil- egħrien żgħar, li ġewwa fihom kienu jgħammru r-Rhieb tal-qedem. Tħares aktar il-bgħid, tàra kemm- kemm in-naqra ta' għajn tal-ilma li jingħad li saret b'għaġeb tal-qaddis san Sàba. Hi kif inhi, din-naħa hawn għadd kbir ġmielu ta' egħġubijiet ta' din il-qaddis, bħal ma hu l-għar żgħir li fih mar jgħammar il-ljfin, biex jit- laqa l-għar tiegħu lil san Sàba, fejn kellu aktar wisa'. Hemm ukoll il- palma biz-zokk imgħawweġ, bi ftit weraq fil-quċċata, li jgħidu li ħaw- wlha hu, u li kull erba' mitt sena tmit u tarġa' ttalla'. Barra minn san Sàba f'dan id-Dejr kien jgħammar ukoll san Ġwann id- Damaski, fis-seklu VIII. Dan l-Im- għallem tal-knisja kiteb il-kotba tie- għu tat-tifħir lil Madonna f'wieħed minn dawn il-għerien. Hawn ukoll miet, u hawn indifen. Il-għar fejn miet issa magħmil kappella, u tid- ħol fih wara li tgħaddi minn kappel- la oħra żgħira, msemmija għal ismu. Wara li tkiin żort l-imtàlab jew oratorji kollha, tajjeb tħàres ħarsa lejr ir-refetorju, jew sala tal-ikel, kbira, li għandhom issa, fejn ir-Rhieb jiltaqgħu biex jieklu l-ikel ftit u ħafif tagħhom. Tajjeb tàra wkoll xi tnejn mill-kmamar tagħhom, li huma kmà- mar żgħar u foqra u ħżiena għas-saħ- ħa, fejn l-indafa ftit hi magħriifa. Il- kmimar qishom kollha mħaffrin fil- blàt, waħda fuq l-oħra. Il-Biblijoteka tagħhom issa ma fihiex x'tàra, għax il-kotba ta' siwi li kien fiha qabel, ittieħdu Ġerusalem, fid-Dejr il-Kbir, tal-Patrijarka. Wara li nkunu żorna l-Lawra ta' san: Sàba bir-rqaqat kollha tagħha, nistgħu nagħmlu ħjiel tal-ħajja li kienu jgħaddu l-ġemgħàt kbàr ta' Rhieb tax-x0ri, li kienu jgħixu m'hux bgħid wisq minn Ġerusalem. Jiftie- hem hekk ftit aħjar il-għan li kell- hom f'moħhom dawk ir-rġiel qaddisa, li biex jaqbżu għat-Tagħlim tas-Sew- wa, ma qagħdux jaħsbuha; imma ħarġu mill-għażiż skiet tagħhom, u .Xteħtu fit-taqbida, fejn il-ġlieda kie- net l-aktar ħarxa. Id-Dejr, jew Lawra ta' Mar-Sàba, iġġiegħlna nifhmu li l-ħajja ta' dawk ir-Rhieb tal-qedem, ma kenitx Mewt, imma kienet tas-sew Ħajja, mgħod- dija fl-aqwa mħabba, fejn iktnu tnejn biss flimkien, biex ħadd ma jfixkilhom: Ir-Ruh u Alla. ĠAĦAN U L-ĦMAR Wieħed raġel mar għand Ġaħan, u ħabbatlu l-bieb u Ġaħan fetaħlu. €Ġaħan,' qallu dak, ''għamilli magħruf, islifni ftit il-ħmar tiegħek, ħalli għandi ħamel għeneb nieħdu s-suq L Kemm ġejt ħin ħażin,'' wieġbu Ġaħan; ''għax ħija wkoll qiegħed jaqta' l-għeneb, u ġie u ħadu, u għandu jżommu xi tliett ijiem F' Dak il-ħin il-ħmar ta' Ġaħan sama' leħen sidu u beda jinħaq kemm għandu saħħa, hekk li ġelġel id-dar. Għal hekk dak il-ħabib qallu lil Ġaħan: ''Tsimgħu l-ħmar x'jinħaq; hawn qiegħed. Islifuli naqra, sa nofs siegħa nġibulek lura''. 'Qiegħed ngħidlek il-ħmar tiegħi m'hux hawn. Sliftu lil ħija,' raġa' Ġaħan. ''Smajtu jinħaq, kif tgħidli li m'hux hawn '' Raġa' dak. CBravu, ħej, kemm jien magħdud b'raġel miegħek lL' wieġbu Ġaħan. €Mela lil hmar temmnu u lili ma temminnix V' Darba f'raħal żgħir, il-Palestina, kien hemm żewġ Nurijin, raġel u mara (Nurijin huma nies li ma għandhomx pajjiż, dejjem iduru minn raħal għall-ieħor; dawk li bit-Taljan jgħidulhom Zingari, u bl-Ingliż Gipsies), li kienu joħorġu jagħmlu xi naqra' xogħol man-nies — qishom bħal ma jagħmlu l-Bov Scouts, meta jagħmlu Bob-a-Job, — u bil-flus li jaqalgħu jixtru xi ħaġa x'jieklu. Darba waħda kienet ix-xita, għal hekk ma set- għux joħorġu. Għal hekk qagħdu ġewwa, qalbhom sewda għax ma għand- homx x'jieklu, il-mara bil-qegħda u r-raġel iħares fil-bieb tal-għarixa. Kif kienu hekk, ġie l-muħtar ta' dak ir-raħal (il-muħtar qisu s-Sindku, ir- rajjes. jew bħal ma hu l-lum is-Surġent tal-Pulizija) u amar lir-raġel li kif tehda x-xita, jaqla' l-għarixa u jitlaq minn hemm għal xi mkien ieħor. In-Nuri daħal u qal lil mara: ''Il-lum tas-sew li ġejja ħażina l Ġie l-muħtar qalli li għandna nitilqu minn hawn kif tehda x-xita. Mela: riżq ħażin jekk tibqa' x-xita, u riżq ħażin jekk tehda x-xital Waħda mara, jisimha Frances Curmi, qalgħet grazzja bl-inter- ċessjoni tad-Duluri tal-Kalvarju, u talbitna nxandruhielha fir-Rivista Leħen L-Art Imqaddsa, ħaġa li qegħdin nagħmlu bil-qalb kollha. Mara oħra, jisimha Katarina Muscat, mart Manweli, minn Ħal-Qormi, ħabbritna li qalgħet grazzja kbira bl-interċessjoni tad-Duluri ta' fuq il- L-ewwel ċans li jkollna, iċ-ċurkett nibgħatuh Ġerusalċm, ħalli jiddendel fin-niċċa tad-Duluri, fejn tinsab, fuq il-Kalvarju, mal-wegħdi l-oħra. AHBARIJIET TA' L-ART IMQADDSA Kxif ta' Qdumijiet f'Kedron — Għie- jed isir xogħol ta' taħfir fuq il-wied ta' Kedron, taħt is-swar ta' Ġerusa- lem, biex jingħaraf sewwa fejn kie- net Sijon, il-belt ta' żmien David. Ix- xogħol immexxi minn Miss Kenvon u Pċre De Vaux O.P.; fl-1925 kien sàr taħfir dik in-naħa wkoll, qrib il-għajn tal-ilma ġieri ta' Silwàn, u ntqal li hemm kienet il-belt il-qadima. Issa l-fehma tbiddlet, u għiejed jingħad li l-fdàl tas-swar li nsàb fl-1925, ma hux ta' żmien David (elf sena qabel Kri- stu) imma ta' żmien Agrippa, bin Erodi l-Kbir (għaxar snin wara Kri- stu). Dan jfiri kemm ftit tista' torbot fuq l-Arkeoloġija. Lampier ġdid tal-Kavalieri ta' Malta — L-Ordni tal-Kavalieri ta' Malta li nbeda Ġerusalċm, kellu mill-ewwel qima kbira lejn il-Qabar ta' Kristu, għal hekk kellu lampier jixgħel qud- diemu lejl u nhar. Imma fl-1575, nhàr Ħadd il-Palm, il-Griegi ħabtu għal Franġiskani u kissrulhom il-lampieri kollha, fosthom dak tal-Kavalieri. Issa l-Kavalieri bagħtu lampier ġdid, tal-fidda msewda, imżejjen b'għadd ta' stemmi u bit-tliet sniesel tiegħu, flok ħoloq, slaleb żgħar ta' Malta. B'hekk il-Kavalieri wrew il-qima li dejjem kellhom lejn il-Qabar ta' Kristu (f). Franġiskan Amerkàn Kavalier tal- Italja — Il-Ħakma Taljina għamlet lil Father Patrick Covle O.F.M. Ka- valier Uffiċċjal tar-Republika Talja- na. Dan biex turih kemm taflu l-ġid li għamel mat-Taljani, għammàra u żawwàira, fiż-żewġ naħàt ta' Ġerusa- lċm (tal-Lhud u tal-Għarab), fiż- żmien twil li ilu l-Palestina. Il-Festa ta' san Ġużepp f'Nazaret. — Ġewwa Nazaret, il-pajjiż tas-Sagra Familja, il-festa ta' san Ġużepp dis- sena wkoll saret b'qima kbira. Im- ma billi l-Patri Kustodju ma kienx hemm, għax kellu għal fejn jaqbeż qabża sa Ruma, il-Pontifikal li dari jsir minnu, ma sarx. Il-quddiesa l-kbira qaddisha l-W.R.P. Carlo Tallarico O.F.M., Visitatur Ġenerali, li kien għadu jtemm iż-żjara tiegħu f'Israel. Ix-xogħol ma' dwar il-Qabar ta' Kristu — It-tiswija tad-Dejr żgħir li hemm mal-Qabar ta' Kristu għadha sejra. It-taqsima tas-Sagristani għod- dha lesta u wara tinbeda t-taqsima tal-Patrijiet. Meta tkun lesta dik in- naħa wkoll iċ-ċelel ta' dad-Dejr ma jibqgħux żgħar, mudlama u blà arja, kif inhuma issa, u hekk titnaqqas ftit it-tbatija tal-Patrijiet li jgħixu hemm. Ix-xogħol tal-Bażilka dam wieqaf għal ftit żmien, l-ewwel għax ir-rappreżentant tal-Griegi ma satax jiġi, u mbagħad imħabba l-festi tar- Ramdàn u l-Ġimgħa l-Kbira. Xogħol tal-Benedittini mħarbat mil- Lhud — Ir-Rhieb Benedittini Ġer- maniżi li għandhom f'idejhom il-Ba- żilka tal-Mewt tal-Madonna, qrib ħafna taċ-Ċenaklu, fetħu Wirja tal- Arti Nisranija, hemmekk. Billi l-Lhud iżommu li taħt iċ-Ċenaklu jinsab il- qabar ta' David, dil-Wirja ma redu- hiex hemm. Għal hekk marru bil-lejl u ħarbtuhielhom. (f) Din l-aħbar miġjuba hawn kif deh- ret fir-rivista: ''la Terra Santa'', t'Ap- ril din is-sena. Min jaqraha aktarx li jgħid: ''Damu jaħsbuha l-Kavalieri, 887 sena, (mill-1575 sal-1962) biex jibgħatu lampier ġdid '' Imma s-sewwa aktarx li m'hux hekk. L-Editur ta' dal-Qari, meta kien Ġerusalċm (mis-sena 1920 sal-1932) kien jisma' jgħid lil Fra Elija Grech, is- sagristan, li hemm lampier tal-Kavalieri ta' Malta. Mela dan il-lampier hu lampier ieħor, u issa flok wieħed hemm tnejn. Nintiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għaż ża ta' dawn li ġej- jin, li telqu minn din id-dinja qabil- na, u,li nieshom jietiequna niftakru fihom fit-talb tagħna. MARSA — Karmenu Busuttil, Gej- tu u Konċetta Scicluna, Ġovanna Bonniċi, Ergardu u Marija Portelli, Familja Borg Portelli u Busuttil, Mi- kiel u Ġovanna Gatt, Vittorja Danie- le, Ġanni u Djedu Lebre, Manwel u Gejtu Mifsud, Ġovanni u Karmenu Farrugia, Pawla Debono, Adriana Baldacchino, Karmenu, Ġużeppi u Ġovanna Saliba, Lorenzu De Giorgio, Speranza u Salvatore Ciantar, Marija, Ġużeppi, Karmenu Grima, Ġanmari- ja, Rożina Dimech, Feliċ Grima. ĦAMRUN —- Assunta Muscat, Ġużeppa Calleja, Roġer Saliba, Car- mela Saliba, Franz Brunel, Nena Spiteri, Maria Borg, Manuele Borg, Giovanna Magrin, Spiridione Magrin Maria Tabone, Antonia Griscti, Car- mela Gauci, Giovanni Sciberras, Conċetta Falzon Moneniċa' Cutajar, Ġużeppi Cutajar, Gerardo Micallef, Assunta Muscat, Ġużeppa Calleja, Roġer Saliba, Carmelo Saliba, France Brimel. IŻ-ŻEJTUN — Familji: Mangion, Montebello, Cassar u Mifsud. Mejtin tal-Familja Sinagra. Mejtin tal-Fa- milja Desira u Caruana. Mejtin tal- Familja Badacchino u Camilleri. Fa- milji: Barbara, Attard, Azzopardi u Cachia. Mejtin tal-Familji Mangion, Galea u Deguara. Tal-Familji Psajla u Merceca. Mejtin tal-Fa- milji Cassar u Baldacchino. Mejtin tal-Familji Cassar, Ellul, Spi- teri u Mifsud. Mejtin tal-Familji Camilleri u Mercieca. Tal-Familji Borg, Briffa u Vassallo. Mejtin tal-Familji Vella u Carabott. Mejtin tal-Familji Cassar, Desira u Psaila. Tal-Familji Zammit, Camille- ri, Fenech, Cutajar, Spiteri u Cassar. Mejtin tal-Fa- IL-BELT — Ġanni u Wenzu Meli. Ġużeppi u Enriketta Caruana. Adel- ġisa, Evaristu, Jolanda, Ismene, Cas- taldi-Fenech. Ġuża Agius. Salvu Agius, Ġużi Debattista. Pawla, Ġanni, Ġużeppa, Fonzu, Silvja, Sal- vu, Dolor, Kandidu, Ines, Ċensu, u Nena, Attard. Pawlu, Ġanna, Lu- żàr, Ġużeppi, Ġorġ, Karolina, Vin- ċenzu, Tereżina, Toni, Neriku, Paw- la, Giglio. Mejtin tal-Familja Balzan. Ġużeppi u Ġużeppa Coreschi-Teuma. Frans, Katarina, Franġiska u Kar- menu Camenzuli. Ġużeppi u Pawlu Galea. Tereża u Karmenu Callus. Ġużeppi Mical- lef. Pawla, Ġakbu, Ġanni, Karmena u Epifanju Caruana. Karmenu, Franġiska, Manwela u Ġużeppi Francica. Marija, Karmenu, Ġużeppi Nieża, u Ġorġ Xuereb. Mari- janna u Karmenu Tonna. Nikola u Fransi Mintoff. Anġolina Mallia u Piju Ebejer. kkġżitàġaġiet buġsċs jiksi dadibsbabizek tu assairu iċ wi. l ĦAŻ-ŻABBAR — Ġużeppi Gauci, Tumas Gatt, Anġlu, Wenza, Ġużep- pi, Dolor, Karmena u Wenzu Pulis. Karmena, Karmenu, Ġuża u Ċensa Schembri. Lonzu, Ċetta, Ġordanu, u Grezz Demicoli. Ġu- żeppi Mercieca. Pawlu u Tereża Scic- luna. Karmena Cassar, Toni u Marija Ellul. Ġużeppi Gauci. Ġużeppi, Karmena, Ġuża, u Salvu Pace. Gejtan Bonnici, Lużarja u Salvu Cassar. Mi- kiel u Konċetta Cassar. Ġużeppa Buhagiar. Remiġ Carabott. TAL-PIETA' — Toni Buhagiar, Marija-Assunta Gatt, u Karmena Gatt. IŻ-ZURRIQ — Inġierka Sammut. Anni, Karmenu u Marijanna Mamo. Wiża Co'eiro. Kalanġ Sammut. Ġużeppi u Ġużep- pa u Xandru Damato. Bertu u Kata Caruana. Ġużeppi Cachia, Ġanni u Ġużeppi Sammut. ĦAL-TARXIEN — Karlu u Leo- nilda Sciberras. Ma- rija u Dwardu Leone. Karmen u Karmenu Cassar. Ġużepp Buttiġieġ. Ġanni Casha. BIRKIRKARA — Ġużeppa u Ro- żi Magri. Konċetta u Karmenu Bu- hagiar. Ġanmari u Karmni Borg. Karmenu u Ġużepp Stivala. ĦAL-QORMI — Ġanni Mizzi u Ro- żina Mizzi. SANTA VENERA — Marijanna u Saver Schembri. Wiġa Deguara. Ġużi Bezzina. Rożina, Grezzju u Ġorġ Cassar. Marija u Frenċ Briffa. Ġużeppa u Ġużeppi Grech. Ġużeppi u Spiru Falzon. Salvu, Rożina u Ġu- ża Mercieca. Man- wela, Anna u Ġużeppi Cassar. Kar- mena, Salvu, Ġorġ u Tonina Debono. Ġorġina u Pawlu Cutajar. Duminku u Ġużeppi Cutajar. Anna, Karmenu u Manwel Spiteri. IN-NADUR (Għawdex) — Pietru u Gerita Said. Salvu u Manwela Ca- milleri. Mikiel, Marija u Anġlu Grima. Dun Franġisk Grima. Lużarja, Karmenu, Ġanni, Anġlu u Grezzja Grima. Pawla u Lużarja Cassar. Lonza, Marija, Sunta, Ċetta u Franz Portelli. Marija, Anġlu, Wenzu u Vitorja Mejlak. Ġużepp Camilleri. Ġużepp Mejlak. Ġużeppa u Ġanni Portelli. Anġlu Camilleri. Ġorġi Casha. Ġorġ u Agata Vella. Ġanni, Rożi u Karmni Tabone. Min-naħa tagħna niżguraw qrabat- hom li l-erwieħ. ta' dawn il-mejtin għeżież ikollhom dejjem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Krisiu. ($) Il-bqija tal-ismijiet tal-Maltin inġibuhom f'ħarġa oħra; imma s-sufraġji għas-Ruħhom fl-Imkejjen Imqaddsa ta' Ġerusalem, isiru xorta waħda.