LEĦEN IL-MALTI ID-DSATAX-IL SENA OTTUBRU-DIĊEMBRU, 1949, Għadd 224-226. IL-KRITIKA LETTERARJA Editorjal tal-PROF. I- DRABI kelma, imbarra t-tifsira tagħha ewlenija, tieħu f'fomm il-poplu tifsira oħra warajha, tifsira li titbiegħed ftit jew wisq minn dik ewlenija. Fost dan il-kliem għandna l-verb Ċikkritika', ti, kif jifhmuh ħafna, ifisser Usab xi jmaqdar f'xi ħaġa' u n-nom Vkritika' jagħtuh, ħafna drabi, it-tifsira ta' Ċtmaqdira', uari drabi ta' satira, bħalma ngħidu għal xi kritiki li jidhru fil-Karnival. Imma fil-letteratura l-kelma kritika, bħall- kliem l-ieħor li jiġi minnha, għandha tifsira oħra; għandha t-tif- sita ta' nisilha, jiġifieri t-tifsira ta' kritos li fil-Grieg tfisser ''im- ħallef, bniedem li jaqta' bejn fehma u oħra, u jgħid fejn hu t-taj- jeb u fejn hu l-ħażin'. Meta fil-Malti ngħidu kritika letterarja, bħal f'ilsna oħra miktubin, il-kelma għandna nifhmuha skond: il-tifsira tagħha fil-Grieg. Kull sengħa għandha t-tagħlim tagħha u min jifhem jaf jgħidlek jekk ħaġa hix magħmula tajjeb jew le. Mhux biss, imma jaf jgħidlek l-għaliex hi magħmula tajjeb jew ħażin. Fi kliem ieħor, bniedem jifhem jaf jagħmillek kritika tax-xogħol li turih, u f'dil-kritika jagħżillek is-sabiħ. mill-ikrah, id-dritt mill-im- għawwed. Mela kritika ma tfisserz, kif jaħsbu xi wħud, tgħodd u ssemmi wieħed wieħed in-nuqqasijiet f'biċċa proża jed poeżija, imma tgħarbel il-proża jew il-poeżija għal dak li għandu x'jaq- sam. mal-ħsieb u l-forma u tagħraf il-ġmiel u fejn jinsabu n-nuq- qasijiet ukoll. Mela l-kritiku jfitter u jsib żewġ ħwejjeġ fix-xo- għol li jikkritika—ġmiel u kruha. Il-kritiku mħarreġ ma jħallix lilu nnifsu jintlaqat mid-difetti u jwarrab il-meriti; min-naħa l- oħra lanqas ma jħalli lilu nnifsu jintlaqat mill-merti u jwarrab għal kollox id-difetti. Il-kritiku għaqli, bħall-imħallef fuq it-tri- buna, jiddeċiedi mingħajr passjoni, Ix-xbieha tradizzjonali. tal- Ġustizzja. hija. mara b'miżien f'idha—miżien imgħabbar sewwa. ' Bħall-ġustizzja, il-kritiku wkoll iżomm miżien f'idu, u fiż-żewġ kefef iqiegħed il-merti u d-difetti, u jagħti lill-awtur dak li ħaq- qu skond liema miż-żewġ kefef tegħleb waħda lill-oħra, L-imħallej, biex jiddeċiedi bejn żewġ kustjonijiet u jgħid fej hu s-sewwa u fejn hu l-għawġ, irid, barra mill-liġi, ikun jaf tajjeb il-fatti uu mhux biss jafhom u jifhimhom inma jħoss l-in- portanza tagħhom. Bħalu l-kritiku jgħabbar iż-żewġ kefef tal- miżien tal-ġustizzja letterarja, Għalhekk jeħtieġlu jkun jaf mhux biss il-liġijiet ta' sengħet il-kitba, dik li l-Latini kienu jsejħu Ars dicendi, imma jrid ikun ukoll bniedem li jaf jiżen il- jatti u s-sentimenti li mill-għaġna tagħhom kittieb tajjeb joħroġ rogħol ta' proża jew poeżija, Kritiku tajjeb, mela, irid ikun let- terat u kolt ħafna. Tkun, letterat mingħajr ma tkun kolt jew tkun kolt mingħajr ma tkun letterat mhu biżżejjed. Il-kritiku jrid jiġbur fiħ iż-żewġ kwalitajiet. Qatt ma ġie li qrajt kritika ta' bniedem letterat li iġagħlek tistagħġeb kif kittieb tajjeb jagħti fehmiet ħżiena fuq ix-xogħol ta' ħaddieħor għar ifaħħar jew imaqdar fejn ma għandux, jonkella għax ifaħħar jew imaqdar ak- tar jew inqas milli jmissu'2 Ir-raġuni hi li dan il-letterat ma għandur kultura biżż ejied biex, barra li jiżen xogħol ħaddieħor fih innifsu, isiblu post rieraq fil-letteratura ta' pajjiżu, u jekk ix- xogħol hu kbir biżżejjed, fil-lafteratura tad-dinja. Il-bniedem ar- tista huwa bniedem ta' ġenju, imma l-ġenfu minnu nnifsu mhux kultura; huwa biss, biex nieħdu rebħ minn qasrija, il-ħamrija li fiha tista' tikber xitla sabiħa, jekk qabel tkun ħawwiltha jon- kella żrajtha. Il-letteratura ta' kull pajjiż hija biċċa mill-letteratura tad- dinja kollha; hija biċċa mill-patrimonju ta' ruħ il-bniedem. Il- kultura tad-dinja tista' għalhekk imeebbaħha ma' biċċa xoqqa li hija waħda fin-nisġa tal-ħjub imma mbagħad hija diversa fid- disinji li fiha mħabba d-diversità fil-lewn. wit-tirqim tar-xoqqa. Xoqqa waħda, newl wieħed, imma ħafna disinni. Diversità u. unità huma, mela, iż-żewġ elementi tal-kultura universali. Il- kritiku. mela, li żrid igħabbar sewwa ż-żewġ kefef tal-miżien tal- dustizzja letterarja u jsib post lil xogħol kbir mhux biss fil-lette- ratura ta' pajjiżu imma. fil-letteratura tad-dinja, irid ikun bnie- dem li qara ħafna kapolazuri u mhux ta' pajjiżu biss, imma ta' najiiżi oħra wkoll, u arahom b'dak id-dehen u b'dik is-sensibilità li l-arti. kbira tnissel f'min iħobbhu u jifhimha, Jekk jonqsu dawn il-kwalitajiet ikollna bil-fors kritika artifiċjali u paraguni taċ-ċajt, Imma hemm min jistaqsi: ''Tl-kritika letterarja x'tiswa' v, Il-kritika letterarja tista' tiżwa ta' ġid jew ta' deni, Jekk ma ikunx magħmula kif għandha tkun tisfa' ta' deni dejjem, imma wkoll jekk tkun magħmula kij għandha tkun, tista' xi dabi tis- fa' ta' deni. Ngħidilkom meta tisfa' ta' deni. Tisfa' ta' deni me- ta l-qarrej, biex ikun jaf t'hemm sabiħ u kbir f'kittieb, jikkun- tenta ruħu bil-qari tal-kritika mingħajr ma jaqra x-xogħol ta' l- twtier innifsu. Fuq Dante u Shakespeare tgħidx kemm xogħli- jiet inkitbu u x'uħud minnhom ta' min jaqrahom, imbarra milli għad-dehen u l-għaqal tal-fehma, għall-ġmiel tagħhom infushom bħala xogħlijiet ta' kritika li huma fl-istess ħin xogħlijiet ta' l- arti. Madankollu, l-ebda wieħed minn dawn ix-xogħlijiet ta' kri- tika mhu isbaħ jew aqwa mid-drammi ta' Shakespeare jonkella mid-Divina Commedia ta' Dante Alighieri. Min-naħa l-oħta, jekk il-qarrej jaqra l-kritika t'awtorità biex iqabbel fehmtu magħha, jonkella biex jara jekk tilife xi ġmiel h l-kritiku jista' jurih aħ- jar, ikollna naqblu li l-kritika letteraria tagħmel ġid kbir. Jekk mhix ħaġ'ħra, tirfina l-qost u tgħallem lill-qarrej jagħżel is-sabili mill-ikraħ, il-kbir. miċ-ċkejken, il-għoli mill-barx, is-sengħa mid-dilettantiżmu, Kritika letterarja, meta hija xjentifika, tagħti wkoll lill-qar- rejja sens ta' proporzjon biex ma jkabbrux iżjed dak li hu kbir u ma jċekknur iżjed dak li hu ċkejken, jonkella, wisq agħar, jaraw kbir dak li hu ċkejken, u żgħir dak li hu kbir. Ma. nafx nistax ingħid għalija nnifsi li kont l-ewwel wie- ħed li daħħalt il-kritika. letterarja fil-letteratura Maltija. Tmma. jekk. qabel dehret xi kritika, naħseb li kont jien l-ewwel wieħed li għamilt studji letterarji ta' xogħlijiet bil-Malti għat-tul ta' di- versi kittieba Maltin. Dawn l-istudji qed niġborhom biex nuri lill-qarrejja. Maltin x'impressjonijiet għamlu lili l-aħjar kittieba tagħna jew, biex nitkellmu aktar sewwa, l-aqwa poeti tagħna— għax s'issa għadni ma sibtx żmien nistudia l-kitba tal-prożaturi tagħna. Biss, jekk Alla jislef l-għomor, għad nidħol għal fan ix- vogħol ukoll. Kollor irid iż-żmien tiegħu. Wara li għedt dana kollu dwar kif għandha ssir il-kritika. let- terarja, ma nistar ma nħossx qalbi ttaqtaq meta naf li jien b'idej- ja stess ressaqt ix-xogħol tiegħi għall-aktar kritika severa li tis- ta' ssir lil ġabra ta' studji bħal din. Il-Malti jgħid: ''Min jagħ- mel jaħmel', u jien ma nistagħġibr, u wisq inqas nitweġġa', jekk ħaddieħor juri Hi jinsab fil-kitba tiegħi dak in-nuqqas li jien sibt f'xogħol ħaddieħor. Ħaġa waħda rrid ingħid, jiġifieri li din il-ġabra ta' studji, għalkemm. ħija kollha tiegħi, qisħa x-xogħol ta' żewġ bnedmin. Qed ingħid għaż-żewġ taqsimiet tal-ħajja tie- għi bħala kritiku—l-istudii li għamilt meta kont student u l-istu- dji li għamilt dawn l-aħħar snin. Bejn taqsima u oħra jiena stess ħassejt qabża kbira sew fl-istil kif ukoll fit-trattazzjoni tas-suġ- ġett. Din id-differenza ma jistgħux ma jħossuhiex ukoll il-qar- rejja tiegħi. Ngħid. għalija sibtu interessanti ħafna nistudja lili nnifsi—żewġ bnedmin f'wieħed— fl-istudji li għamilt ta' Ġ. Mus- cat Azzopardi, Ninu Cremona u Dun Karm. Il-kritiku li jikkritika huwa nnifsu suġġett għall-kritika, Kri- tika tal-kritika hija fergħa oħra ta' l-istudji letterarji, (TORRE DEL LAGO) Dar għażiża li lqajt l-Anġlu tal-Għana li minnu ħarġet b'sengħa ġdida l-ħlewwa ta' noti tas-smewwiet, qalbi tistagħna ħassejt bil-ferħ, bil-qima hekk kif hemm ġewwa ħitanek jiena rfist; ħassejt setgħana ġo fik iżjed il-pinna li ħallewha fuq il-mejda l-idejn tad-daqq sultana— ta' l-Arti li ma tmutx tifkira sewwat (1) Kollox sieket hemm ġew, iżda jitkellmu mar-ruħ. il-karti, ix-xbihat, l-għamara, u donnhom. fis-skiet tagħhom qed jissellmu, Hawnhekk Hu għax, hawnhekk il-lum Ħu rieqed, PUCCINI l-Kbir, u bl-ikbar ħeġġa u ħrara ħassejtu f'qalbi jdoqq għalkemm kien sieket (2), Montecatini, 2. ix. Fuq l-iskrivanija ta' Puccini għad hemm, fost ħwejjeġ oħra, bħala tifl:ira. sewwa, il-pinna li biha kiteb l-aħħar opri. (2) 7doqq il-pjanu li għadu fejn l-iskrivanija ta' l-Awtur. Puccini għandu l-qabar tiegħu f'kappella fid-dar stess fejn għex l-aħħar snin ta' ħajtu, Miegħu hemm midfunin ukoll martu u ibnu li mietu warajh,