Festa Marija Bambina - Mellieħa - 2008 Il-Mellieħa 1918 -1920 Raħal in-Nagħaġ u l-Laqmijiet Uħud mill-Manuskritti tas-Santwarju tal-Madonna tal- Mellieħa jixħtu dawl estensiv fuq aspett differenti ta' l-istorja ta' l-istess Santwarju, jiġifieri dak li kien jinvolvi l-kiri tan-nagħaġ lil nies privati). Kien isir kuntratt bejn il-prokuratur tas-Santwarju, jiġifieri dik il-persuna li kienet tieħu ħsieb il-parti materjali tat-tmexxija tas- Santwarju, u persuni privati biex ikunu jistgħu jieħdu dawn in-nagħaġ għal sena jew aktar. Huma kienu jieħdu l-ħalib, ġbejniet u affarijiet oħra minn dawn in-nagħaġ fuq ħlas miftiehem. MAL jaqż Jedbu obta BEN OHE :E Qali alidi $. past bet F:F8Q, A bi. fan kB TA l Jediei Ġuklwa L Beri pe I ġie pssġenze DELL Fej gulbbt ent L FUŻEA bare IW-MA Ataae l Li iao: A Pa i kuk $ Sremiz Sa mill-1769 insibu li ċertu Giovanni Vella2) minn Selmun kien iħallas lis-Santwarju, nhar l-Għid il-Kbir, is-somma ta' 8 Skudi u 8 Irbiegħi ta' 13-il nagħġa, waqt li Giuseppe Camilleri0) min-Naxxar kien iħallas, nhar Santa Marija, Skud u 4 Irbiegħi ta' 2 nagħġiet. Dawn il-kirjiet tan-nagħaġ mis-Santwarju jidher li baqgħu għaddejjin sew bejn l-1770 u l-1878 u x'aktarx aktar tard ukoll u nsibu nies, l-aktar mill- 7 Mosta, Naxxar, Gargur, Għawdex u Ħal Lija li kienu jikru dawn in-nagħaġ għall-użu personali tagħhom u — tal-familji tagħhom. Il-ħlas tal-kirjiet kien ivarja bejn (9 u Skud u 8 IrbiegħiĊ) kull ras fis-sena, spendi wkoll is-sena li tkun. Il-ħlasijiet kienu jiġu ffissati li jitħallsu jew jagħlqu f'xi festa kbira tal- Knisja bħal l-Għid il-Kbir, nhar Santa Marija fil-15 ta' Awwissu() , jew nhar l-Imnarja. Nistgħu ngħidu li d- drawwa li dawn il-ħlasijiet isiru fil-festi kienet ġejja sa minn żmien il-Medjo Evo, meta ħafna mill-qbiela ta' l-artijiet u r-raba' kienu jitħallsu fil-festi msemmija fuq u wkoll fil-Karnival, għal San Martin, fil-Milied u f'xi festi oħra7.. Nistgħu ngħidu li din id-drawwa jew ġibda lejn it-trobbija tan-nagħaġ baqgħet toktor, u peress li l-parti l-kbira tal-Melliħin kienu bdiewa jew jgħixu mir-raba', kważi kull familja kellha dik in-nagħġa jew tnejn u xi mogħża wkoll. Fir-rapport taċ-ċensiment ta' l-1911 u l-1912) dwar l-agrikoltura, li kienu jiġbru fihom dettalji kemm dwar prodotti tar-raba' kif ukoll in-numru ta' annimali, insibu li f'dawn is-sentejn fil- Mellieħa kien hawn 509 nagħaġ u 416-il mogħża u 520 nagħġa u 402 mogħoż rispettivament, barra żwiemel, bgħula, ħmir, gniedes u ħnieżer. Fis-sentejn imsemmija, meta l-popolazzjoni tal-Mellieħa kienet madwar 2500 ruħ$), minkejja ċ-ċokon tagħha, il- Mellieħa kienet tinsab fost l-ewwel erba' bliet u rħula Maltin f'dak li kien numru ta' nagħaġ. Fl-1914 jidher li l-Gvern kien ħareġ Notifika, jew speċi ta' liġi, numru 226, biex issir reġistrazzjoni ta' dawn l-annimali ħalli hekk ikunu jistgħu jsiru aktar kontrolli u spezzjonijiet mill-pulizija, l-aktar minħabba l-biża' ta' xi mard. F'dokument-manuskritt(9), bla qoxra u bla isem, ta' bejn l-1918-1920, jew aħjar parti minnu, insibu rreġistrati ħafna familji Melliħin. Huma kienu ġew mitluba biex jagħtu isimhom, kunjomhom, il-laqam tal-familja, in-numru ta' nagħaġ, ta' mogħoż u l-isem tat-triq. Fl-aħħar hemm imniżżel imbagħad id-data u l-ħin ta' meta tkun saret l-ispezzjoni mill-Pulizija. Jidher li kien jinżamm rapport kull xahar u mbagħad dawn kienu jiġu ffirmati, x'aktarx mis-Surġent jew Spettur, f'Marzu u f'Awwissu ta' kull sena. Sfortunatament dan il-parti-manuskritt fih biss minn paġna 110 sa 210, iżda dawn il-paġni jagħtuna stampa verament nostalġika ta' dak li kienet il- Mellieħa kważi 90 sena ilu. Wieħed irid imur lura għat- toroq kollha trab, b'dawk il-ħafna nagħaġ u mogħoż li kien jiġbor ir-raħħal minn kull familja biex imur jirgħahom fix-xagħri madwar il-Mellieħa. Kien jibda jdur it-toroq, u tnejn, tnejn jew tlieta, tlieta jiġborlok merħla mdaqqsa. Ejjew bħalu nduru dawra ma' dawk it-toroq li jinsabu f'dan il-manuskritt u naraw ftit lil min kien iħabbat għal dawn l-imberkin nagħaġ u mogħoż. Żgur li ftit Festa Marija Bambina - Mellieħa - 2008 45 baqa', jekk baqa', xi ħadd minn dawn in-nies li se nsemmu flimkien mal-laqam tagħhom, iżda żgur li baqa' tfal jew qraba tagħhom. i ż laqmijiet ktibthom kif jidhru ; h iWAj 8/8 fil-manuskritt. $ , ESU iġ ż l ii ġ) ' Strada Cimitero, illum £ iSisiċjeji ilsjszje 8/8). Triq il-Parroċċa: Simeone À ż/sjejs(sjs 2jżie 8/8 /SJET) Borg Tat Tanti; Caterina a a Muscat Ta' Ħażina, Giovanna ' al 8 Kien ekk 49/37) 3) a d 2) Butiġieġ Tas-Sargu, Vittoria ż $ '4 AG ġja 59) Z k 7 . di : o6t ż £ 33 feda 8 1, JMDLB ik i ki liesk tl se 3 Caruana Ta Sufa, Maria A 7 ġ f pe la sieleu B ; l 8 a-m d. 350) aħl-i8 fawo 20.2) 19) mi) 1 53) 27.) 470) 563): 102) $ : a ġà 5 , $o 368 2 ġi 45 ġa 22917706, 17/217). 40/59 Sl 53 irgh Strada Reale, illum ta 158). 24 217) 6ool 136); 818) 43) 3545 521131) 40) 223/2051 4: I2ji Ħ s A ġ kal 8 dal da. sal-30. tal-2301 28. 280227. ża nl abu) 4i4 sul 509) 201, sez) Triq il-Kbira/Ġorġ Borġ , 18) U 2 alzza1 217). l 451), 41) 19941 497. (l-,8/,202) 97). 402): 280 ġ L 1jif- 76) 21: Il-68) 223). 41 40,2) xa al 10 23, 10): tqal 16 440) 32) Salvatore Butiġieġ Tas Sargu, 8) 538(L-59)1361) 535. 35017 155) 4711 106; i - l :: jlewpeet 26) as(r 28) 1osl 929) alsġj alli 4) 284) 43) 788277 13) 19): oj 60. 20/ —3b 218) 41 646) 25 L-36l TAL-47) 097/23. ISal 350), 160) 250) 70) - Carmi Ż 38) 116/1217 Ġa) 1531/4511 348). 310 742) 12761163 Sengles: je a RE 24 Il-29, jie ae wnaBa Vria GI Ag żied Bartolo Taz Zicchin, Carmelo ij eż Tikka Zabbar 30). Strada Parroco, illum Triq il-Kappillan Festa Marija Bambina - Mellieħa - 2008 Strada Antico Mulino, illum Triq il-Mitħna l-Qadima: Giuseppe Grima Tal Kablu, Maria Grima Ta Belula, Vittoria Mifsud Ta Gianni ta Lgħadira. Strada Mezzodi', illum Triq Nofsinhar: Giuseppe Grech Ta Zamzam. Strada Decima, illum Triq San Pawl: Giuseppe Buttiġieġ Tal Lila, Andrea Fenech Ta Korka. Imbagħad insibu dawn il-Contradi, jew Inħawi: San Niclau: Carmelo Gauci // Kikki Ballut: Giuseppe Grima Ta Francesco ta Gaha'. ikollhom bejn wieħed u ieħor minn 2 sa 4 nagħġiet jew mogħżiet. Giuseppe Buttiġieġ Tal Lila, Giuseppe Calleja Ta Persenca u Gio Maria Vella Ta Claud li bejn wieħed u ieħor kellhom bejn 5 u 9 annimali kull wieħed. Interessanti wkoll naraw il-laqmijiet Melliħin. Kienu jeżistu ħafna u ħafna aktar laqmijiet minn dawn li jidhru f'dan il-parti-manuskritt. Uħud minnhom spiċċaw għal kollox, iżda oħrajn għadhom xi ftit komuni u magħrufin sallum speċjalment ma' dawk li għandhom 'il fuq minn 50 sena. Kwadru sabiħ imżewwaq b'żewġ elementi, dak tal-preżenza ta' tant nagħaġ u mogħoż kważi f'kull dar fil-Mellieħa u l-ieħor tal-laqmijiet tal-familji Melliħin. Kull laqam għandu jkun ta' unur għall-individwu għax waqt li jiddistingwih minn oħrajn ta' razza oħra, fl-istess ħin jgħaqqdu f'ċerta intimita' ma' membri oħra li jiġu minnu. Sa ftit snin ilu l-laqmijiet kienu referenza ħafifa għal min qed ifittex lil xi ħadd jew jibni arblu tar-razza. Illum, sfortunatament, dawn qed jintilfu u bħad-djalett Mellieħi u n-nagħaġ u l-mogħoż ta' l-imgħoddi għad jisparixxu għal kollox. Jibqa' biss referenza għalihom fil-kitba, bħalma nsibu fil-manuskritti tal-Parroċċa tal-Mellieħa, fejn, sa mill-1844, kull kappillan kien jiktibhom bir-reqqa biex isir jaf il-parruċċani tiegħu sew. Tajjeb kieku 'l quddiem nagħmlu wkoll studju fuq l-aktar laqmijiet antiki tal-Mellieħa. Muscat J. Festa Maria Bambina Mellieħa. Arkivju Parroċċa Mellieħa 9. f. 108. Arkivju Nazzjonali ta' Malta. Muscat J. Il-Mellieħa Mal-Milja taż-Żmien. Inħawi Abitati u Toroq.p.122.