IL-LAZZARETT- AL-GŻIF 7: IMMA DAN IL-BINI X'KIEN2 Kitba ta' CLIFFORD GALEA Qatt kellkom xi dar jew mor- tu għand xi ħadd jgħix f'post daqsxejn antik li jingħad li fih jidher il-ħares7 F'Manoel Is- ; land, hemm l-Isptar Lazzarett, li minn għajdut ta' xi nies li . forsi resqu viċin b'xi dgħajsa jew niżlu ħdejh għal xi raġuni jew oħra, jingħad li jinstemgħu l-ħsejjes u l-krib ta' nies qed imutu. Min jaf7l Forsi jingħad hekk biex wieħed tna jersaqx 'l hemm. Imma l-kurżità tegħleb lil kulħadd u ħafna minnkom jistaqsu x'kien eżatt dak il-bini. 7 Isimgħu dan li ġej melal Il-Katidral tal-Imdina kellu 7 biċċa art fil-Gżira, li fl-1643 il- Gran Mastru Jean-Paul Lascaris Castellar ħadha taħt it-tmexxi- ja tiegħu wata li partatha ma' biċċa art oħta tal-Fiddien. Fuq din l-art li akkwista bena sptar u appartamenti li sejjaħlu Laz- zarett. Din il-kelma kienet ġejja minn San Lazzsu, li huwa l-qad- dis protettur ta' nies li kienu , morda b'mard infettiv. Fil-passat kienet ħaġa komu- ni li taqbad marda qerrieda u tinfirex mal-pajjiż kollu. Kien hawn ħafna mard differenti li ħafna drabi kien jiġi mill-fatt H kien hawn nuqqas.ta' sanità… Sistema ta' drenaġġ ma kinitx teżisti, il-bliet kienu ffullati bin-nies u b'hekk kienet faċli li marda tittieħed. Fejn hemm il- ħmieġ kont issib ħafna insetti u ġrieden li jkomplu jġorru l-mard magħhom. Marda li kienet taqbad spiss kemm f'Malta kif ukoll fi bliet Ewropej, kienet il-pesta. Din il-marda kienet tiġi mill-ġrieden, u kienet tin- qasam fi tliet tipi differenti. L-iktar waħda komuni kienet dik Bubonika; li kienet ittella' dawriet ħomor u bil-materja fil- ġisem u wara ftit jiem toqtlok. Kien hemm tip ieħor li'taffett- wa d-demm u oħta li taffettwa Dawn it-tnejn kienu joqtlu lill-vittma li tiġi affettwata minnhom fi ftit sigħat. Barra din il-marda kien hemm marda oħra ketha li n-nies kienu jsejħulha l-Kor- la' u b'hekk dan l-isptar sewa ta' Cholera Hospital. Meta faqqgħet il-marda tal-pesta fl- 1675, il-Gtan Mastru Nicho- las Cottoner ta li jinbena sptar ieħor aktar 'il ġewwa mill-Laz- zarett, imqassam. bil-kurituri, 40 kamra, kappella u ċimiterju. Dan kollu sar biex joqogħdu hemm dawk ix-xwieni kollha u tl-nies tagħhom li jkunu ġeġjiju minn pajjiżi infettatti b'xi mard Cil-passat kienet ħaġa komuni li taqbad marda qerrieda u tinfirex mal-pajjiż kollu. Kien hawn ħafna mard differenti li ħafna drabi kien jiġi mill-fatt li kien hawn nuqqas ta' sanità. Sistema ta' drenaġġ ma kinitx teżisti, il-bliet kienu ffullati bin-nies u b'hekk kienet faċli li marda tittieħed. Fejn hemm il-ħmieġ kont issib ħafna insetti u ġrieden li li jittieħed. Wara numru ta' snin dan l-isptar inbidel u sar ħabs. Fl-aħħar epidemija tal-pes- ta li faqqet f'Malta fl-1813, Il-Gvernatur Sir. Hilderbrand Oaks; żied mal-Lazzarett ċim- iterju ieħor u aktar apparta- menti. Mal-medda taż-żmiem il-popolazzjoni ' bdiet tikber u mal-iċken epidemija kienu jmutu ammont kbir ta' nies. B'hekk fl-1880, il-gvern ħaseb biex dan il-post jiġi tranġat aħ- jar u mkabbar biex ikun jiflaħ iżomm fih. lil dawk li jitpoġġew fi kwarantina meta jaslu minn xi vjaġġ twil u jaħsbu li jista' jkun hemm xi mard jittieħed fuq il-membri tal-ekwipaġġ jew fuq dawk li jkunu qed jiv- vjaġġaw fuq il-vapur u l-mer- kanzija wkoll. Il-kelma kwaran- tina ġejja mill-kelma 'quaranta', li tfisser erbgħin, b'hekk dawk kollha li jidħlu taħt suspett li qed iġorru xi mard, kienu jitħallew f'dan il-post f'iżola- ment għal erbgħin jum. Meta ġie mkabbar il-Lazzarett saru ċrba' ċimiterji, f'wieħed minn- hom kien hemm ukoll kappella ddedikata lil San Ġorġ Martri. Iżda qassisin ma kinux imotru jqaddsu fil-kappella minħabba li ħadd ma seta' jidħol u joħroġ mill-Lazzarett jekk ma jkunx għamel l-erbgħin jum, biex il- mard ma jinxteridx. Iżda kienet ħaġa diffiċli li f'post Kattoliku bħal Malta f'dawk iż-żminijiet, in-nies joqogħdu mingħajr ma jistmgħu quddies fil-festi. Għal dan il-għan inbniet kappella żgħira fuq is-sur ta' San Mikiel il-Belt, eżatt faċċata tal-Lazza- tett, iddedikata lil Santu Rok- ku, il-qaddis protettur ta' dawk morda bil-pesta. Din il-kap- pella kienet f'idejn il-Patriji- et Kapuċċini. Iżda minħabba l-bogħod li kien hemm bejn naħa' u oħra kienet diffiċli li wieħed verament jisma' x'kien qed jingħad fil-quddiesa. Il- lum din il-kappella m'għadhiex teżisti għax waqgħet fil-gwerra. Wara Lazzarett kien hemm ġibjun kbir, li kien ġie mqab- bad mal-akkwadott ta' Wigna- coutt fl-1887. Illum dan il-post m'għadux jintuża biex jinżam- mu n-nies infettatti b'mard jit- tieħed fi kwarantina u b'hekk spiċċa bla użu. Illum meta tħares lejn dan il-bini mill-inħa- wi tal-Belt li jħarsu lejn il-Port ta' Marsamxett jidher li jinsab abbandunat, għax - saħansitra anki partijiet minnu jidhru li qed jaqgħu biċċiet. Wara li sar restawr tajjeb ħafna fuq il-Gżi- ta Manoel u l-bini li hemm fiha, issa jmiss li l-Lazzarett jieħu ftit in-nifs huwa wkoll. ———