r Baned u mużika mill-ġrajja ' tas-seklu XIX (1 Il-baned mużikali bil-ħoss tagħhom iferrħu lill-poplu u jqajjmu ħafna entużjażmu. F'dawn l- aħħar snin żdied n-numru ta' dawk li studjaw strument u jfittxu li jdoqqu ma' xi banda. Xi drabi wieħed malajr jista' jgħaqqad banda billi jiġbor għadd ta' mużikanti u jifforma banda (hired band). Naturalment banda tkun formata meta mhux biss ikollha l-każin fejn isir it-tagħlim tal- mużika, imma wkoll ikollha strumenti tagħha. Il-mużika fil-knejjes konna nisimgħu biha fi żmien il-kavallieri meta fil-knejjes konventwali ta' l-Ordni, f'ċerimonji speċjali kien hemm xi forma ta' mużika. L-ewwel baned mużikali li jissemmew fil-ġrajjiet tagħna, kienu tax-xwieni ta' l-Ordni. Dawn jissemmew sa minn żmien il-Granmastru Vilhena (1722-1736). Aktar tard ġieli ħadu sehem f'xi festi reliġjużi tagħna. Hekk fil-Birgu fejn kienet il-flotta tal-Ordni ġieli l-banda tax-xwieni ħadet sehem fil-purċissjonijiet. Dan nafuh minn kitba fl-Arkivju ta' San Lawrenz fejn il-Kappillan kien talab lill-ewwel Kummissarju Ingliż hekk kif dan ħa t-tmexxija tal-gżira, sabiex jibgħat banda kif kien isir fi żmien l-Ordni. Ġara pero li billi fl-1813 kien hawn il-pesta; il-parroċċa tal-Birgu għamlet wegħda ta' proċessjoni bit-talb, u l-Isqof ordna proċessjoni bir-Rużarju u ma riedx aktar il-banda. ' Għall-festa ta' Korpus fir-Rabat fl-1795 kien hemm wkoll is-sehem ta' banda. Naqraw fil- ġurnal II Filologo (7.x.1840) li fil-Belt, fi Pjazza San Ġorġ daqqet il-banda tal-Highlanders Regt. taħt is-Surmast Anġlu Caruana. Dak iż-żmien fostna kien hawn is-Surmast Taljan Domenico Amore li kien ġie Malta fl-1820.5 Fl-istess sena, Il Filologo jirrapporta li fil-festa tal-Madonna tal-Karmnu tal-Belt ħadet sehem banda militari Ingliża, u fil-ġurnali naqraw ukoll li xi suldati Ingliżi kienu joġġezzjonaw li jdoqqu fil-festi reliġjużi tagħna meta huma kienu prattikanti Protestanti.' Fil-Birgu fl-1838 ukoll jissemma' l-fatt, li meta kien hemm festa bl-istatwa tal-Madonna tal- Kunċizzjoni u nzertat għaddejja r-Reġina Adelaide, din waqfet tara l-proċessjoni li kienet bil- banda. Propju dik il-ħabta diġà kellna surmastrijiet Maltin imexxu baned militari Ingliżi. Hekk Philip Galea kien imexxi l-banda tal-1st Regt. tar-Roval Scots kif ukoll tal-Munster Fusiliers. Kellna wkoll lis-Surmast Bartoli tal-banda tar-Roval Welsh Regiment u lis-Sur Manwel Farrugia tal- banda tas-69th Regiment.$ Allura jista' jonqos li dawn kienu jgħallmu lil xi Maltin biex hekk aħna jkollna l-baned tagħna7 à Rolandi jgħid li l-baned Maltin bdew fl-1844. Fis-sena 1849 kellna l-formazzjoni ta' La Società Filarmonica li kienet tesegwixxi programmi ta' mużika fil-Berġa ta' Provenza, il-Belt. Fl-istess sena meta tqiegħdet l-ewwel ġebla tal-Baċir Nru. 1 f'Bormla kien hemm banda ddoqq.' Anki f'Tas-Sliema fl-istess sena naqraw fil-ġurnali li kien ikun hemm banda mużikali. Hemmhekk ġieli saru wkoll kunċerti b'25 mużikant ilkoll Maltin fil-Palazz ta' Glammalvo.' Propju meta ġie fostna l-ewwel Gvernatur Kattoliku, Richard More O'Ferrall (1847), il-Maltin għamlulu festa u f'dik l-okkażjoni nistgħu ngħidu li fil-Belt sar l-ewwel palk tal-banda. Il-Gvernatur li ġie warajh, Reid (1851-1858), kien jinkoraġġixxi l-każini. Dawn, fil-Kottonera kienu jissejħu 'Incontri'. Jidher li fis-sena 1851 bdejna nisimgħu l-marċi funebri fil-funerali. Fil-Furjana sar funeral ta' Capt. Thomas Aknox ta' frejgata Ingliża li kien akkompanjat bil-banda. Funeral ieħor bħalu kien mill-Palazz ta' l-Inkwiżitur tal-Birgu għaċ-Ċimiterju tar-Rock Gate f'Bormla. Fis-sena 1852 f'Bormla il-Patrijiet Tereżjani kienu għamlu festi bis-sehem ta' banda. Dik il- ħabta għaqdiet mużikali bdew ifaqqsu. Il-Banda ta' Flamingo kienet fl-1844, ħadet sehem fil- Karnival. Din kienet spiss idoqq ukoll fil-Palazz Parisio, illum l-uffiċċju tal-Ministeru ta' l-Affarijiet Barranin. Fiż-Żejtun kien tfaċċa l-grupp mużikanti mmexxi minn Diacono. Fil-festi reliġjużi kien jissemma' is-sehem tal-baned, perċ ma kienx jissemma' isem ta' baned imma kien jissemma' biss is-Surmast.li jmexxihom. Hekk fl-1858 fil-festa tal-Karmnu l-banda kienet taħt Domenico Amore. Il-Kan. Dun Gian Mari Farrugia jgħid li kien grupp mużikanti tal- Birgu. ta x'inhu, f'dik il-ħabta fil-Kottonera, billi kien hemm riġmenti Ingliżi alloġġjati fis-swar fejn bnewlhom barracks apposta, kull nhar ta' Ħadd fl-Isla u fil-Pjazza Santa Margerita l-Birgu kien ikun hemm baned militari jdoqqu u bosta nies jinġabru jisimgħuhom għax dan kien l-uniku Għal paġna 118 117 Minn paġna 117 divertiment dik il-ħabta. Il-mużika fil-knejjes kienet tispikka wkoll u kellna l-mużikanti tas-surmastrijiet bħal Nani, Bugeja, u Diacono, li kienu jimlew il-festi, pero fl-1853 l-Isqof kien ordna li ċerti strumenti ma jintużawx fil-knejjes. $ Fil-Mellieħa għall-festa tal-Vitorja ta' l-1855 kien hemm banda mmexxija minn Carmelo Azzopardi u oħra taħt Tumas Galea. ': Fl-Isla, fl-1856 kien hemm żewġ baned li l-ġurnali jsejjħulhom 'Borghesi' (ta' l-ibliet). Fil-Belt Valletta, fil-Barrakka ta' Fuq, kien ikun hemm spiss il-Banda tal-47th Regiment. Kienet is-sena 1856 li l-banda ta' Domenico Amore ħadet sehem fil-Ġimgħa l-Kbira tal-Birgu, tant li l-istess Surmast ikkompona marċ funebri f'dik l-okkażjoni. F'April tas-sena1859 kienet daqqet fil-festa ta' San Pubbliju fil-Furjana. ' F'dik is-sena stess għall-festa tal-Karmnu fil-Belt kien iżżanżan palk għall-orkestra fi Pjazza San Ġorġ. '$ Is-sena 1862 kienet il-bidu għall-Banda Pinto ta' Ħal Qormi u oħra f'Għawdex bl-isem La Stella. 7 Francesco Zammit fiż-Żurrieq kien ta bidu għall-Banda Santa Katerina. 'S L-istess ġurnal jgħid li kien hemm baned fil-festi ta' Bormla, ta' San Pawl tal-Belt u fil-Furjana bla ma jsemmi ismijiet ta' baned. Il-Baned Militari wkoll kienu jieħdu sehem fil-festi tagħna. Hekk sar fir-Rabat fil-festi ta' Corpus fl-1867-69.5 Fis-sena 1870 fil-Ġimgħa l-Kbira tal-Belt ħadet sehem il-Banda Croce di Malta, Slimiża.20 Fil-Belt u fl-Imsida tfaċċaw'xi każini. Fil-Belt wieħed kien L'Unione u l-ieħor kien San Paolo. Dawn kienu jagħmlu tombla biex ikunu jistgħu jagħmlu kunċerti. Il-Banda Nicolo Isouard tal-Mosta kellha bidu fl-1871, u sena wara dik ta' Santa Elena f'Birkirkara. Hawn irrid insemmi l-fatt li fi Pjazza San Pubblio fuq il-Fosos tal-Furjana tliet baned militari (10 Brigade - Roval Artillerv u 13th u 52nd Infantrv) daqqew f'banda waħda u kienu nġabru ħafna nies jaraw dan l-ispettaklu bandistiku.Ż Fl-Isla billi kif ġa għedna kien hemm żewġ baned, waħda taħt Pinu Galea u l-oħra taħt Millo, dawn issa kienu daħlu f'pika bejniethom meta jdoqqu fix-Xatt ta' l-Isla. Kienet is-sena 1875 li fil-Belt Valletta dehru ż-żewġ Baned: dik ta' La Vallette taħt Carabottu dik Nazionale Vincitrice taħt Borg. Hawn ma damx wisq li beda l-inkwiet billi bdew il-piki u sentejn wara l-Isqof Pace Forno kien ħareġ pastorali kontra dawn il-piki.2 Fis-sena 1876 f'Malta kellna l-Viżta Rjali tal-Prince of Wales, allura l-festi kienu jagħmluhom il-baned. Ħadu sehem ħmistax-il banda, cioċ il-baned li kellna dik il-ħabta. Il-piki iżda ma raqdux. Fil-Kottonera l-programmi li kienu jsiru fil-piazza Santa Margerita qajjmu l-kustjoni tal-limiti parrokkjali bejn il-Birgu u Bormla. Issa l-baned bdew jimxu u jdoqqu billi tfaċċaw il- marċi trops. Fis-sena 1876 il-banda tal-Birgu mmarċjat bit-trops lejn Santa Liberata. Fi Pjazza San Ġorġ, il-Belt, kull nhar ta' Ħadd kien ikun hemm xi bandalli tispiċċa bl-applawsi, ċapċip u gassijiet fil-briju tal-partitarji u ġieli l-Gvernatur Staubenzee kien jistidinhom għad- drinks fil-Palazz. Il-Banda Nazionale Vincitrice bdiet mis-sena 1877 tmur Għawdex għall-festa ta' San Ġorġ bil-vapur Oscar, ħaġa li baqgħet sa żmienna 7 u propju f'dik l-istess sena il-Banda La Vallette ħadet sehem l-ewwel darba fil-Ġimgħa l-Kbira li ssir minn ta' Ġiesu.2 Ftit wara (fl-1882) l-istess Banda sabet ruħha fl-inkwiet mal-Pulizija,iżda fil-kawża ħarġet liberata. Hawn interessanti nżidu li l-istess Banda La Vallette kienet tieħu sehem fil-festa ta' San Ġwann li kienet issir mill- Kon Katidral.3 Fis-sena 1879 ċertu sinjur Pizzuto kien ġabar grupp ta' bandisti fil-Ħamrun u hekk bdiet il-Banda. In-Nazionale Vincitrice kienet laqgħet f'Malta lill-Kardinal Lavigerie u minkejja li ma kenitx iddoqq f'xi purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira kienet ħarġet b'kunċert klassiku u daqqet l-iStabat Mater ta' Rossini. $' i Fis-sena 1880, ħames baned militari fi Pjazza San Ġorġ għamlu kunċert li jibqa' jissemma' taħt Filippu Galea. Din id-darba kienu ħames baned militari li daqqew f'banda waħda fi pjazza maħnuqa bin-nies. Il-Banda Leone fir-Rabat, Għawdex fl-1881 kellha bidu tagħha billi irreġistrat ruħha b'att legali ta' twaqqif. Dehru wkoll fl-istess sena l-baned La Concordia fiż-Żurrieq, oħra f'Ħaż-Żabbar u sentejn wara, it-tnejn ta' Ħal Luqa. $ Jekk wieħed jara lista tal-baned li kellna fl-1884 fil-Guida Generale isib dawn il-baned: Bormla, Birgu, Birkirkara, il-Belt, il-Furjana, Isla, il-Mosta, Ħal Qormi, ir-Rabat, Ħaż- Żebbuġ, iż-Żejtun u ż-Żurrieq. Il-Banda Nazionale Vincitrice tal-Belt fl-1885 biddlet l-isem għal dak ta' Prince of Wales. Il- banda l-oħra La Vallette taħt Miruzzi fl-1885 irnexxielha tagħmel kunċert fit-Teatru Rjal meta kien l-impresarju Nani. $. Għal paġna 119 Minn paġna 118 Kienet propju l-Banda Unione tal-Birgu li bdiet tiċċelebra l-Festa Nazzjonali bħala tali, imma meta fl-aħħar ingħata permess mill-Awtorità, bdiet issir ukoll bnadi oħra. Għall-festa tal-Ġimgħa l-Kbira tar-Rabat tas-sena 1889 kienu ħadu sehem iż-żewġ baned tar-Rabat.55 Fil-festi tagħna allura, beda jiżdied ġmielu l-għadd ta' baned. Hekk fil-Furjana fl-1890 kien hemm il-baned ta' Ħal Qormi, ta' Ħaż-Żabbar, il-Cavalieri di Malta ta' tas-Sliema u żewġ baned militari.$S Is-sena ta' wara beda s-safar bil-baned u ż-żewġ baned tal-Belt marru Tuneż. Meta fl-1892 kien hemm il-festa fl-Isla ħadu sehem il-baned ta' San Mikiel, Zabbarija taħt Toni Agius, ta' San Filep ta' Ħaż-Żebbuġ u d-Duke of Edinburgh tal-Birgu. Din il-banda spiċċat billi meta temmet il-programm qabel daqqet il-God Save kif kien l-użu, daqqet 'innu nazzjonali' u wara l-innu tal- banda.$7 Fis-sena 1893 saru festi tal-Ġublew tal-Papa b'ħafna baned jieħdu sehem. Fir-Rabat il- Kunsillier Tabone ħadem ħafna għall-unjoni bejn il-baned Rabtin. Kien hu li daħħal il-festa f'ġieħ il-Konti Ruġġieru bħala festa nazzjonali. $ Fl-istess sena dehret il-Banda San Gejtanu li daqqet ukoll fl-Imsida; u dehret ukoll dik ta' Lourdes fil-Qrendi. Nistgħu ngħidu li s-seklu wasal fi tmiemu billi nħolqot il-gara għall-aħjar banda fis-sena 1895. Daħlu għal din il-gara tal-Belt, La Vallette u l-Prince of Wales (illum King's Own), id-Duke of Edinburgh tal-Birgu (illum San Lawrenz), SanĠorġ ta' Bormla, id-Duke ofXVork tal-Birgu (illum Prince of Wales), u ta' l-Isla. Saru regolamenti u ntgħażlu l-ġudikanti. Il-baned daqqew fi Pjazza Reġina l-Belt. Bdiet l-ewwel esekuzzjoni dik tal-Birgu, Duke of Edinburgh, u wara komplew l- oħrajn. Perċ r-riżultat ma ħareġ qatt. In-nies kienu jgħidu li min ħareġ l-ewwel stħaqqlu tassew ikun l-ewwel. Il-baned issa kienu qed ibatu b'ħafna spejjeż, għalhekk wara ħafna talb, il-Gvern beda jagħti permessi għat-tombla. Fis-sena 1898 għall-festa tal-Madonna tal-Karmnu fil-Belt, li allura kienet festa tassew kbira, kellna fostna l-banda ta' Sirakuża. Fis-seklu dsatax, għalhekk, nistgħu ngħidu li l-baned kienu l-unika rikreazzjoni għall-poplu tagħna. 2 In-Nazzjon, 4.xi. 1844 u 6.viii. 17 L-Orizzont, 16.vii. 21 Ibid., 21.iv. u 31.1.1870. 30 Il-Ħabbar. 33 L-Orizzont, 17.vii. 38 Malta Tagħna, 22.7.1893 u 1.1v.1893.