RIFERENZI AWTOBIJOGRAFIĊI FIL-POEŻIJA TA' DUN KARM Ta' PAUL P, SULTANA Dun KARM ma kinitx fin-natura tiegħu li jħobb jiftaħar b'rixu; tant hu hekk li fil-poeżiji tiegħu aħna nsibu numru żgħir ta' riferenzi awtobjografiċi, B'danakollu bli nsibu aħna nistgħu niffurmaw stampa ċara ta' Dun Karm bħala poeta, bħala bniedem saċerdot u bħala Iben art Twelidu. Dun Karm mhux sejħa ta' vokazzjoni għall-ministeru Saċerdotali biss kellu; kellu sejħa oħra: kien imsejjaħ biex jgħanni l-poeżija Maltija. Hekk kif John Milton fl-Epika tiegħu Paradise Lost Bk.I, dar lejn is- sema, talab l-għajnuna u kiteb: hekk ukoll Dun Karm kiteb fil-Poeżija tiegħu Non Omnis Moriar: Kif kont mitluf, imsaħħar, f'dik in-nagħsa ta' ħlewwa, Hafif daqs berqa, wiċċu wiċċ ta' kewkba, Niżel anġlu mis-sema, — L-Anġlu tal-Poeżija — U b'dawk xofftejh, eħfef mir-riħ li jgħaddi Fietel ma' nżul ix-xemx mill-art għall-baħar, Biesni bewsa fuq ġbini, U qalli, tSehmek il-Għana; Il-Ġmiel imxerred fil-Holqien saltnatek; L-hena tiegħek minn Qalbek u minn Ħsiebek'. U jien għannejt għannejt kif jgħanni taħt ix-xemx ta' Marzu ġojjin f'sakra ta' mħabba jew kif jgħanni fid-dlam ta' lejla siekta rożinjol,. Għannejt kif tgħanni l-fewġa qalb ix-xuxa tal-qasab u tas-siġar u kif fuq xtajta mwarrba jgħanni lubien fi mħabbtu, l-baħar tagħna. U la darba l-bewsa ta' l-Anġlu ngħatatlu Dun Karm ma baqax rieqed — kif naraw fil-poeżija Il-Ġerrejja u Jien: Hekk jiena. ix-xemx tal-Hajja ħammret fuq tfuliti, U taħt fewġa bikrija Ħaddru t-tamiet fil-ġonna ta' żgħużiti, Jiena wkoll ta' setegħti Frixt il-qlugħ kollha u qbadt it-tmun tar-rieda U fuq il-mewġ ta' żmieni Qtajt 'il barra qatigħ. Ġarrabt il-ġlieda… Dun Lawrenz Cachia, ħabib intimu ta' Dun Karm f'Artiklu li kiteb fl- Leħen-il-Malti, 1964, Għadd 7. 'Kif niftakar lil Dun Kamm' jgħidilna x'kienet il-poeżija għal Dun Karm:. l 'Il-poeżija għal Dun Karm ma kenitx ħaġa sabiħa fiha nnifisha biss, imma ukoll 'medium'. Niftakru jgħid — kien jgħidha bl-Ingliż — li ta' sittax-il-sena, il-kliem kien sikwit joħroġlu f'versi; When I was sixteen, I used to speak in verse'. U issa nistaqsi: Xi spirah lil Dun Karm7 l-aktar u fuq kollox —nirri spondi bla tlaqlieq — in-Natura, In-natura sabiħa kien jaraha mhux fl-egħlieqi biss iżda wkoll fi tfajla raħlija, fir-raġel tax-xogħol, fil-kanarin, fil-kelb u anki fil-baħar. Bħall-poeta Ingliż William Wordsworth Dun Karm kien isib il-faraġ tiegħu, l-hena tiegħu fil-kampanja qalb ir-raba' jew f'xifer il- baħar; hekk igħanni fil-poeżija Waħdi: Kont fuq xifer ta' blata; f'riġlejja waħda waħda l-mewġ tasal u tmut, (Waħdi) Dun Karm bħal W. Wordsworth kien jemmen li t-tajjeb u s-sabiħ kien jin- sab fin-natura. Hekk kiteb fil-poeżija Xenqet ir-raba': Irrid taħt riġli nħoss ir-rtuba ħelwa Tal-ħaxix niedi, u nara fuqi l-beraħ Tas-sema safi, u nisma' qalb is-siġar Tħaxwex il-fewġa Irrid nara d-dirgħajn somor, ġodlija Ta' rġiel li taħdem u fil-ħidma tgħanni, Uċuh daħkana li minn fommhom toħroġ Għaslija l-kelma Il-kelma safja li minn qalbhom taqbeż Kif l-ilma jfawwar minn ġo blata samma, il-kelma bnina li għallmithom ommhom Nieżla mill-qedem; — u lill-Kanarin tiegħu Dun Karm jgħidlu: — Int tagħrafni Nifhmu wisq tajjeb; u għalhekk taħmilni. (Il-Kanarin Tiegħi) Xi dubju li jista' jibqagħlna li Dun Karm kien wisq ispirat minn natura inneħħuh meta naqraw dawn il-versi sbieħ fil-poeżija Non Omnis Moriar: Diwi tal-għanja tal-ħolqien il-għanja tal-poeta, minn jeddu ma jgħannix dan l-imsaħħar U fuq kollox Dun Karm irid li l-poeżija tiegħu ittir lejn l-irħula u mhux Ħaġa tal-għaġeb Malli minn qalbi kienet titla' l-għanja, U bil-ġwienaħ tal-kelma Ietir minn fommi bħal għasfur mill-bejta, Kienet b'għajta ta' ferħ tiġri ħafifa, Mhux lejn il-bliet imħassra, Iżda fil-beraħ, bejn il-ħdura u l-ikħal; U b'dehen sabiħ titħallat Ma' l-ilħna ta' l-agħsafar, Mal-fwieħa tal-widien u ta' l-egħlieqi, Man-nifs tal-bhejjem felħanin, li jdaħħan Mal-lwien imżewqa Tal-ħaxix u tal-ward, U magħhom titla' mewġa wara mewġa Lejn is-sħab, 'l hinn mis-sħab, lil hinn mill-ikħal. J. Zammit Mangion fl-artiklu tiegħu 'L-Element Soċjali F'Dun Karm' (Le- ħen il-Malti Għadd 7, 1964) jgħidilna għaliex Dun Karm kien iħobb tant in-natura, Is-Sur Zammit Mangion hekk kiteb: Min ikun imxennaq mill-ħajja ta' żmien żgħożitu spiss jerġa' jqajjimha fil-memorja, jissublimaha, jimmoraliżża fuqha, jipprova jgħixha fl- immaġinazzjoni tiegħu u jgħożżha bħal ma tifel jgħożż ġugarell għal qalbu. Din il-għożża hija qawwija ħafna f'Dun Karm u barra li hu jfaħħar il-ħajja tal-kampanja bl-ogħla versi u ħsibijiet poetiċi, juri sengħa tal- għaġeb fl-osservazzjoni: ta' l-inqas irqaqat hekk li tistħajjel li dik il- ħajja hi biċċa minnu'. Dun Karm kellu wkoll dak iċ-'childhood' complex li tant isemmu W. Wordsworth u Henrv Vaughan. Isimgħu kif ikanta fil-poeżija tiegħu Waħdi Ġera' ħsiebi lejn hena tfuliti, Iż-żmien ħelu tal-ħajja bla ħsieb Meta kollox hu safi mill-ħtija Meta kollox ma' qalbna jinġieb. Ftakart fihom, subien qalbenija, li għat-tjieba ta' qalbhom ħabbejt u kont magħkom fil-knisja, l-iskola Jew bit-tajra fuq xifer ta' bejt. Oh xi żmien b'dik il-ħajta f'idejja Harsti imsammra fuq tikka ġos-sħab Kont nistħajjel le naħkem is-sema u fis-sema kont qisni ninsab. U issa ngħaddi biex nara lil Dun Karm bħala bniedem. Hu kien iħobb id- dar ħafna, Ftakart fik, ja dar ħienja u sabiħa Dar mimlija bl-imħabba u bil-ġid Dar missieri, dar ommi, dar ħuti, Dar il-ħidma tal-moħħ u tal-id. Fil-poeżija O Radio hekk kiteb: Kemm hu sabiħ tinġabar fil-kenn tad-dar ma' dawk li tul ħajjitna tgħallimna ngħożżu bħala biċċa minna, F'daru, Dun Karm spiss kien jingħalaq f'kamartu Kont waħdi ġo kamarti Fuq kitba li ma stajtx intemm bis-sliema (Paċi u Gwerra) Referenzi oħra lejn daru Dun Kamn jagħmel fil-poeżija Lil Ġannina Piseni, Xenqet ir-Raba' u Stedina u jgħidilna ċar li hu kien iqatta' żmien twil id-dar. Dan jixhdu wkoll min kien jafu f'ħajtu Dun Lawtenz Cachia. Dun Kam forsi kien iħobb ħafna d-dar għaliex kien iħoss il-ħajja kiefra u krudila, Spiss jesprimi dawn il-ħsebijiet f'kitbietu: Naf illi bosta drabi l-ħobż li niekol Huwa mxarrab bid-dmugħ, u flok il-kelma Xi darba bla ma rrid toħroġ tnehida Għaliex fejn żrajt il-ward kiber bil-kotra Xewk u. Għollieq. (Il-Kanarin Tiegħi) Issa bdejt nieżel għaddew sitta u ħamsin xtiewi minn fuqi u kull waħda ħalliet radda ta' ħsara ġewwa l-għalqa ta' ħajti il-ħjiel kif Alla minn l-għamara tiegħu jisma' t-talba ta' wliedu imxerrda 'l hawn u 'l hinn fuq din id-dinja u forsi f'dinjiet oħra; tajtni ħjiel kif jasallu mal-għana tal-ħenjin, l-ilfiq u l-biki ta' min forsi bla ħtija qiegħed jarfa' salib aktar minn ħiltu. (Il-Lampa tas-Sagrament) U din il-ketrija tal-ħajja lil Dun Karm darbtejn kienet waslitu f'xifer il- qabar, darbtejn kien wasal fl-aħħar mument ta' ħajtu. Dun Karm dawn iż-żewġ mardiet. isemmihom direttament fil-Poeżiji tiegħu Risveglio, u Il-Ġerrejja u Jien: Risveglio: Ġarrabt il-ġlieda mal-ħalel u mar-rwiefen u darbtejn rajt il-mewt b'daħka faħxija issejjaħli taħt l-ilma. - (Il-Ġerrejja u Jien) Imma għalkemm il-ħajja kienet kiefra miegħu, Dun Karm dejjem kien isib it-tama f'Alla ta' Saċerdot tajjeb li kien: Hekk ngħixu mela t-tnejn għasfur lelluxi Int ħieni bik innifsek u b'imħabbti Jiena bit-tama li f'qalbi Alla nissilli (Il-Kanarin Tiegħi) nintemm ġewwa t-trab 'L hemm iżjed mill-qabar Ħajja oħra tinsab : (L-Arloġġ) Qabel ma ntemm dan ix-xogħol tiegħi ma rridx ma nsemmix lil Dun Karm bħala Patrijott għax hu kien tant iħobb lil Malta Tagħna, Fil-Poeżija Non Omnis Moriar lil Malta jsejħilha: din il-gżira ta' qalbi Lil ħadd ma kien iħobb iżjed minn Malta; Isimgħu x'jgħid fis-sunett: (Lil Malta) L Iżda daqshekk lil ħadd, O Malta tiegħi għax int biss ommi, inti tajtni l-isem u għadmek għadmi u demmek jiġri miegħi. Daqshekk lil ħadd; għaliex jekk inti żgħira setegħtek kbar fir-ruħ u l-ġisem u ġmielek sa fil-kbar nissel il-għira. Kienet din l-imħabba lejn art twelidu li ġegħlitu jitlaq il-poeżija Taljana u jikteb bil-Malti u ta' dan għandna għax nirringrazzjaw lil Providenza u lil Ġużż Muscat Azzopardi. F'ħajtu Dun Karm kien għaddielu minn moħħu li wara mewtu jintesa' u hekk kiteb f'Non Omnis Moriar: Meta mbagħ'd minn għajnejja jaħrab id-dawl u f'dalma sewda, kiesħa, tmut id-dehra sabiħa tal-Ħolqien li jgħaxxaqni, għandu mnejn fuq il-qabar li jingħalaq fuq ġismi l-ebda demgħa ma taqa' u l-ebda warda ma tixxerred minn id li taf il-ħlewwa ta' min ħabb u jiftakar jgħaddi l-warrani bla ma jħares ħarsa fuq il-għamajra tal-poeta sieket. Kemm żbalja Dun Karm hawnl Kif nistgħu aħna ninsewh meta ħliefu ; taw m' għandniexi Dun Karm Int f'Malta ma tmutx. DIVI TA' GĦANA Ħassejtkom tidwu lkoll, mindu kont ċkejken, Ġol-qalb bi ħsus mill-kbar ta' hemm mogħnija, Għax fiha sibtu darkom, għalkemm fqira, W bil-bemm mifnija. Jien smajthom kemm-il darba f'lejla siekta X'ħin kont inħares lejn il-qamar sbejjaħ. — U xtaqt fid-difa 'l hemm mill-qamar ħiemed Lil mewt insejjaħ: Ħassejt ġe' qalbi fis-snin l-imgħoddija In-niket kbir igħajjat: 'Qalbek tagħnal' W fil-hemm bħal diwi ġej mill-bogħ'd smajt jidwi: Diwi ta' Għanal San Ġiljan — 2.1.1962 l ALFRED DEGABRIELE