Soċjetà Sant'Andrija - Villa Lija A.D. 1880 Issa ilna għal ħafna snin nisimgħu dwar ir-rifuġjati : li jiġu fuq xtutna jistkennu f'artna biex jaħarbu xi : nkwiet jew xi gwerra li tkun f'arthom. Dawn ir- : rifuġjati jħallu arthom, djarhom, il-familji tagħhom u nieshom biex isibu kenn u jitbiegħdu mill-mewt jew minn xi nkwiet kbir. Fl-istorja ta' Malta nsibu li mhux l-ewwel darba li l-antenati tagħna kellhom ukoll iħallu djarhom u jmorru jfittxu kenn f'postijiet oħra. Dan ġara madwar 70 sena ilu, fit-Tieni Gwerra Dinjija, meta eluf ta' familji li kienu joqogħdu madwar il-Port il-Kbir, ġew fir-raħal tagħna biex jistkennu mill- attakki tal-ajruplani Taljani u Ġermaniżi. Iżda xi ħaġa bħal din ġrat aktar qabel ukoll, kif se naraw. Fil-10 ta' Ġunju 1798 Napuljun Bonaparti ħabat għal Malta u ġie bil- flotta tiegħu u rnexxielu jeħodha f'jumejn. Imbagħad, 82 jum wara, fit-2 ta' Settembru, meta l-Franċiżi biegħu d-damask tal-Knisja tal-Karmnu tal- Imdina, il-Maltin irvellaw kontra l-Franċiżi, u rnexxielhom jagħlquhom wara s-swar tal-Belt, l-Isla, Bormla u l-Birgu. Bosta familji Maltin minn dawn l-inħawi rnexxielhom jaħarbu u jsibu kenn fil-kampanja. Din ir-rewwixta damet sentejn. Mir-Reġistri tal-Parroċċa jidher li fis-snin li l-Franċiżi kienu f'Malta, fl- 1798, 1799 u l-1800, żdied in-numru ta' dawk Hi kienu tgħammdu, iżżewġu u mietu f'Ħal Lija. Dan ġara kif se naraw. Sena Magħmudijiet Griżma Żwiġijiet Mejtin 1795 33 54 5 16 1796 32 —- 11 23 1797 37 34 5 17 1798 40 34 3 21 1799 32 — 8 81 Soċjetà Sant'Andrija — Villa Lija A.D. 1880 Waqt li fl-1798 tgħammdu 40, fl-1800 dawn laħqu l-65. Waqt li saru ħames żwiġijiet fl-1797, dawn żdiedu għal 22 fl-1802; waqt li fl-1797 kienu mietu 17, fl-1799 dawn kienu 81. Reġistru tal-Magħmudijiet Fir-Reġistru tal-Magħmudijiet insibu din il-lista ta' dawk li tgħammdu f'dawn is-snin u li l-ġenituri tagħhom ma kinux minn Ħal Lija. Soċjetà Sant'Andrija — Villa Lija A.D. 1880 Dak iż-żmien iż-żwiġijiet kienu jsiru fil-parroċċa tal-għarusa. Issa fir- Reġistri taż-Żwiġijiet tal-Parroċċa tagħna nsibu li fit-2 ta' Awwissu 1800 Josepha Camilleri mill-Belt Valletta u Joseph Azzopardi mill-Imdina kienu żżewwġu f'Ħal Lija. Fid-9 ta' Settembru tal-istess sena Pietru Pawlu Grech minn Ħal Lija kien iżżewweġ lil Madalena, li tagħha m'hemmx x'kien kunjomha, li kienet mill- Belt. Sentejn wara, fil-5 ta' Settembru 1802, Antonius Paduani mill-gżira ta Korsika, kien iżżewweġ lil Marija Mifsud minn Ħal Lija. Tgħid dan l-għarus kien xi suldat Franċiż Fis-26 ta' Ġunju 1803 insibu li Ursola Zarb mill-Belt kienet iżżewwġet lil Francesco Schembri minn Ħal Lija. Il-fatt li fis-sena 1802 kienu ġew iċċelebrati 22 żwieġ, ħafna aktar mis- soltu, jista' jkun li fi żmien l-invażjoni ta' Bonaparti u l-qawmien tal-Maltin kontra l-Franċiżi ħadd ma kellu moħħ li jiżżewweġ u kellhom jistennew żminijiet aħjar. Reġistru tal-Mejtin Waqt li l-Maltin kienu qed jiġġieldu kontra l-Franċiżi, f'Ħal Lija kienu mietu tliet darbiet iżjed mis-soltu. Din il-lista tgħidilna l-isem u l-età ta' dawk li mietu u ma kinux minn ĦAal Lija. Saċ. Reġistru tal-Griżma tal-Isqof X'ingħidu għall-amministrazzjoni tal-Griżma tal-Isqof7:— Mir-reġistri nsiru nafu li Mons. Vincenzo Labini, l-Isqof ta' dak iż-żmien, kien ġie fil- Parroċċa għall-viżti pastorali u amministra dan is-sagrament lil numru ta' 18-xil-1795 22-xil-1797 22-xii-1798 06-v-1802 Soċjetà Sant'Andrija — Villa Lija A.D. 1880 Tfal Subien Tfal Bniet 21 33 20 14 20 14 50 38 4 5 Soċjetà Sant'Andrija Villa Lija A. D.18809:——— Ta' min jinnota ċerti kunjomijiet li dak iż-żmien kienu ġodda għal Ħal Lija, bħal: Rosignau, Consali, Coris, Fabri, Compagno, Cenobino, Cavalier, Grimani, Grena, Irruez, Larore, Cavalia, Rosignot u Rusco Minn hawn naraw li wara s-sena 1798 ma saret l-ebda viżta pastorali sal-1802. Dan ġara minħabba l-inkwiet li nqala' bil-miġja ta' Bonaparti u bir-rewwixta tal-Maltin kontra l-Franċiżi. Dak iż-żmien l-Isqof Labini kien baqa' jgħix il-Belt, waqt li l-Kanonku Susano kien awtorizzat minnu biex imexxi l-Knisja fil-bqija ta' Malta bħala Vigarju Ġenerali. F'din il-ġlieda kienu mietu ħafna Maltin. Fil-viżta tal-1802 l-Isqof sab iżjed tfal mis-soltu, aktar mid-doppju tas- snin ta' qabel. Sena wara, mbagħad, sab biss disat itfal, erba' subien u ħamest ibniet. assedjati u magħluqin fil-Belt spiċċalhom l-ikel u kellhom iċedu. Dan it- taqlib ġab ħafna tbatija fost il-Maltin, l-iżjed qalb dawk li kellhom iħallu djarhom u jfittxu kenn fl-irħula. auwsentanbijeljaconzmezzz