IL-MUŻEW IL-ĠDID Dil-kelma Mużew mnejn ġejja7 Għall-Griegi u għar-Ru- mani Mużew kien il-maqdes tad-disa' mużi jew irjus tas-snajja'. Il-muża, kienu jgħidu, hi dik Ji tnebbab u li tnissel ix-xewqa u l-ħrara tas-sengħa li tkun. Hekk il-muża taż-żfin tħaġġeġ lil min jiżfen u hekk għas-snajja' l-oħra. Il-kelma mużda ġiet mill-Grieg Musa li tfisser ħeġġa kbira. Aktarx il-kelma hi Xamija u tfisser l-istess ħaġa. Aħna ngħidu. 'Qabditni l- mogħża tad-daħk'. Il-mogħża tal-ħalib mad-daħk ma għan- dhiex x'taqsam, għalhekk naħseb li dil-mogħża hija l-musa tal-Griegi. Dan biex wieħed igħid xi ħaġa, nerġgħu mela għall-Mużew. Mużew saret, biż-żmien, id-dar ta' dawn id-disa' rjus tas-snajja' li lilhom kienu jatu qima f'dinhom il-Griegi u r-Rumani. Fi żmien aktar qrib lejna Mużew ġie jisimha d-dar fejn wieħed kien jitgħallem is-snajja' u fejn kienu jinsabu miġbura kotba u għodod għal min irid jitgħallem. Il-lum dil-kelma tfisser dar fejn jinġabru ħwejjeġ li fihom x'tara, li jiswew il-flus, li saru b'reqqa kbira, ħwejjeġ li jgħallmu 'n-nies fuq dak li sar fiż-żmien l-imgħoddi u fuq dak li minn l-isbaħ u minn l-aħjar sar mill-ħolqien jew mill-bniedem. U l-lum għal kull sengħa hemm il-Mużew tagħha,u min igħallem irid f'idejh Mużew biex juri dak li fuqu għandu jitkellem, għax mita wieħed jara b'għajneih aktar jiftakar minn dak li jisma' jew li jaqra. Mela għalhekk il-Gvern li jaħkem 'in-nies għal ġid tagħhom jaħseb minn l-aktar fis jagħmel Mużew biex igħallem x'hemm f'pajjiżu u biex billi jara l-ħwejjeġ ta' ġieh kbir maqfula fiż-żġieġ u miżmuma bir-reqqa, igħaraf il-ħwejjeġ li kien jaħseb li ma jiswewx u m'humiex ta' rfigħ, għandu jibża' għalihom u jatihom f'idejn min jifhem. Il-Mużew mela għandu wirja ta' ħwejjeġ li jfakkruna fi żmien missirijietna u juruna x'kienu jieklu, jilbsu, jaħdmu, x'kienu jirgmu, biex kienu jifirħu, kif kienu jidfnu u jżejnu darhom u dar il-mejjet. Il-kwies. iż-żjar, il-bwieqi, l-im- siebaħ, il-fuħħar kollu u ż-żġieġ li jinsabu fid-dwiemes u fl-oqbra l-oħra jgħallmuna l-qima li kellhom dawk ta' qbilna lejn il-mejtin tagħhom u minn dak li kienu jqiegħdu mal-mejjet nitgħallmu fiex kienu waslu fis-sengħa tal-fuħħar, fis-sengħa tat-tiswir, ta' l-inqix, tat-tiżwig, żmien wara żmien, ġens wara ġens, din wara din. U jekk żir misjub f'demus jista' jàtina dad-dawl fuq in-nies li mietu qabel, għax inkissruh u nfarrkuh għad-deffun—kus hekk qadim7 Neħduh għand min jifhem biex jara jiswielux għad-dawl taż-żmien imgħoddi u jekk jiswielu oqgħod sgur li jħallsek tiegħu: jekk igħid li ma jiswiex żommu jew kissru kif ifettillek. Dan fuq il-ħwejjeġ taż-żmien l-imgħoddi. Għaż-żmien tal-lum il-Mużew li rtama l-belt hemm minsuba ħwejjeġ oħra. L-avukat Wiġi Mizzi ġabar u firex b'reqqa liema bħalha ħaġar ta' kull xorta li tati l-art, ħaġar ta' fejda kbira għal bosta snajja, ħaġar li jinħtieġ għall-mard, għax- xogħol, għaż-żina, eluf u eluf ta' bċejjeċ miġbura minn l-ib- għad artijiet, minn fuq l-ogħla iġbla u minn qiegħ tal-widien u tal-barrieri, Alla jieqaf miegħu lis-sur Wiġ ta' l-imhiba għanja li għoġbu jagħmel lil l-art fejn twieled, U s-sur Ġużċ Despott uriena fil-mużew il-ġdid x'jatu l- gżejjer tagħna f'dik li hi ħajja ta' ħxejjex u ta' dud u ta' bhejjem li għaxu hawn u li għadhom igħixu. Fdàl ta' bhejjem, ta' ħut, ta' arzell, ta' bebbux li saru ħaġar samm wara eluf ta' snin, dud ta' kull ġens li bih l-art miżgħuda, ħniex, gremxul, lifgħat, ħut, għasafar li nqabdu hawn. Kull ma jgħix fostna, kollox muri kif jixraq biex wieħed jifhem malajr dak li qegħdulu quddiemu. Min iħobb il-għajxien, it-tjur, il-bhejjem għandu biex jitlef għaqlu jħares lejn dak li hemm miġbur fil-Mużew, U s-sur Viċens Bonello, mimli bil-ħrara ta' l-arti, żejjen ftit swali li jgħaxxqu, pitturi ta' kull żmien, xogħol ta' l-aħjar mgħallmin tas-sengħa, Kollox qiegħed fid-dawl li jin- ħtieġ, fil-għoli li jixraq, kollox f'lewnu u f'qiesu, Hekk, igħidilna l-Mużew, għandna nżommu l-inkwatri t-tajba, il- ħiżuż ta' l-imgħallmin tas-sengħa, it-tiswir ta' l-artisti kbar. Ftit u tajjeb igħid is-sur Bonello u hekk għamel il-Mużew, u min jifhem feraħlu għax ħaqqu. Mort tarah il-Mużew il-ġdid 2: smajtu jsaqsi l-flien lil wieħed nafu. X'fib tara wieġbu. Fih tara' dak li min iħoss ruħu f'ġismu ġabar għal snin kbar biex juri l-ġieh ta' pajjiżu, biex igħallem lil min ma jafx u biex lil min jaf iġagħlu jitgħaxxaq b'dak li tati l-art fejn twieled. Mur ara u nbagħad tkellem. M'hux bil-ħobż biss igħix il-bniedem, id-dinja tati għajxien lill-ġisem u lir-ruħ. Il-Mużew għajxien tar-ruħ u jekk f'Malta tinħtieġ xi ħaġa hija li nistgħallu l-għana tar-ruħ li nitgħallmu nitgħaxxqu b'dak li jgħollina fuq ħobżna ta' kull jum u nitfarrġu b'dak kollu li ħalaq Alla u li ma tul iż-żminijiet ħareġ minn moħfi il-bniedem. U niżżuħajr 'l Alla Malta għandha x'turi u ftit milli għandha, urietu fil-Mużew biex il-Maltin tifraħ u l-għarib jagħraf x'konna u x'aħna.