IL-QADDISIN TRABI MARTRI Hawn Malta nkiteb ħafna, minn ftit tas-snin 'l hawn, fuq l-Għar ta' Bet- lehem, għal hekk hawn għadd kbir ta' nies li jafu kif inhu. Dawn 'afu li l- Għar fih żewġ tirġien, taraġ kull na- ħa tal-artal bil-kewkba tal-fidda; l-im- kien fejn twieled Ġesu, li minnhom titla' għal ġewwa. l-Bażilka, jew kni- sja l-kbira. Imma ftit jafu, għax ak- tarx li qatt għadu ma nkiteb, li l- Għar fih ukoll bieb żgħir li minnu tin- żel b'ħames tarġiet għal għar kbir ieħor, jew katakombi, taħt l-art. F'dan il-għar,. mal-lemin kif tinżel il-ħames tarġiet, hemm artal żgħir u-taħt l-ar- tal xatba. żgħira tal-ħadid li tagħlaq il- qabar li ġewwa fih indifnu t-Trabi Qaddisin li qatel Erodi, ftit wara t- twelid ta' Ġest. Il-lum dal-qabar huwa battal, imma kien hemm żmien meta fih kien jinsab il-għadam tagħ- hom. Il-għidut li taħt l-Għar ta' Betie- Bet-Leħem, il-Palestina. — l-qabar tagħhom. Fil-lemin: Fix-xellug, it-taraġ li: mill-Għar tat-Twelid ta' ħdejn l-artal tat-Trabi. hem jinsab il-qabar tat-Trabi Martri huwa għidut qadim ħafna. L-ewwel ma jissemma minn wieħed żawwar Armen, fil-bidu tas-seklu ħamsa. Wa- rajh, żawwar ieħor, Antoninu ta' Pja- ċenza, fis-sena 570 isemmih ukoll, u jgħid li meta mar huwa Betlehem, żar dal-qabar, taħt l-Għar tat-Twelid ta' Ġesu, u qalulu li hemm kien il-qa- ar tat-Trabi Martri, u fil-qabar kien għadu hemm il-għadam tagħhom, u u rah b'għajnejh, Il-ġra'ja ta' kif Erodi x-Xiħ qatel il dawn it-Trabi miktuba fl-Evanġelju ta' San Mattew, u kull ħadd jafha. Erodi, meta ra li s-Saħrin ma reġgħux marru għandu biex: jgħarrfuh fejn ien twieled Sultan il-Lhud, għadab u bagħat joqtol is-Subjien kollha ta' Betlehem u tar-rħula ta' ma' dwarha, minn sentejn 'l isfel, biex magħhom jaħkem il-Bambin. Imma San Ġu- żepp kien mgħarraf minn qabel l-artal tal-Qaddisin Trabi Martri, u taħtu Ġesu jagħti għal x'kellu jiġri, għal hekk ħa lil Ġest. u l-Madonna u ħarab bihom, u hekk il- ħsieb li kellu Erodi ma seħħx. Ma hux ta' min jemmen li t-Trabi l-maqtula kienu ta' għadd kbir. Dak li jgħid Kornelju a Laple, li kienu xi erbataxert-elef, ma hux ta' min jem- mnu, Betlehem kienet belt żgħira ħafna, u żgħar ukoll aktar minnha, jekk kien hemm, kienu l-ftit irħula tal-qrib tagħha. Għax qrib ta' Bet- lehem kien hemm iż-żewġt ibliet kbar, Ġerusalem u Hebron, għal hekk il- kotra tan-nies kienet tmur tgħammar fihom. F'Betlehem u ma' dwarha ma ' kienx hemm għa'r ftit rgħajja u bdie- wa. U biex ngħidu din ukoll, fil-qe- dem, ma' dwar' Betlehem ma. jissem- mewx li kien hemm irħula., Dak li jgħid San Mattew aktarx kienu xi dar 'l hawn u 'l hemm ġewwa r-raba. ta' qrib il-pajjiż. Betlehem, fil-qedem kellha ftit nies, su qabel ma l-Lhud ittieħdu l-Babilon- ja. ma kellhiex ħlief xi elf ruħ jgħam- mru fiha. Kif hemm miktub fil-ktieb ta' Esdra, wara l-jasar tal-Babilonja, Betlehem kien fiha biss 123 ruħ, Minn żmien Esdra sa Twelid Kristu għaddew ftit fuq il-ħames mitt sena, u ma' tul daż-żmien ma jistax ikun li Betlehem żdiedet wisq f'għamma- rinha. Tassew li San Luqa jsemmiha 7 belt, imma saħansitra l-lum fil-Pale- stina tissemma beled (belt) ġemgħa ta' tmien djar jew għaxra, ġewwa xi wied jew fuq xi għolja. Il-kittieba t-tażbin jaqtgħu li għall-ħabta li twieled Ġesu Betiehem ma satax ikun fiha, nies ak- tar minn elf, jew l-aktar l-aktar, elf u ħames mija. Għal hekk, jista' wie- ħed jaħseb li kien ikun hemm f'Bet- lehem xi ħamsin twelid, jew ftit ak- tar, fis-sena. U billi fit-twelid ikun hemm dejjem, jew qisu dejjem aktar subjien milli bniet, f'sena kienu iit- wieldu qishom xi tmienja u għoxrin subjien. Billi għadd sewwa ta' trabi jmutu, l-aktar fil-Palestina fejn hemm issa u kien aktar qabel, għaks' u ħmieġ, it-trabi ta' minn sentejn 'l isfel ma, setgħux kienu wisq aktar minn xi 65. i Hemm għidut ji jsemmi li Erodi fiż- żmien li qatel it-Trabi Martri, qatel ukoll wieħed minn uliedu (għal dan jgħidu li l-Imperatur ta' Ruma qal: ''Tkun' iben Erodi u tkun ħanżir tie- għu, xorta. waħda; dejjem tistenna. l- qtil'). Miktub fil-ktieb ta' Jusef il- Lhudi li Erodi ħamest ijiem qabel ma miet, qatel wieħed minn uliedu. Ero- di miet ftit qabel l-Għid il-Kbir tal- Lhud tas-sena ta' Ruma 750. Mela aktarx li l-qtil tat-Trabi Qaddisin Martri ġara wkoll f'dak iż-żmien, jiġi- fieri f'April tas-sena 4 Qabel Kristu, kif ngħoddu daż-żmien. Ninu ta' Filomen. QWIEL TAL-PALESTINA It-tabib, awwal, itabbab ħalu. — (it-tabib, l-ewwel jieħu ħsieb saħħtu). Jiġifieri, tgħid qatt bin-nuqqasijiet tal-oħrajn, u inti jkollok bħalhom, għax in-nies tidħak bik u jkollha tas-sew għal fejn. Kull xi tisbib, amma ġ-ġaża nasib. — (Kollox fih il-ħtija, imma ż- żwieġ huwa xorti). Ifisser li ddum kemm iddum taħsibha u tqisha qabel ma tiżżewweġ, qatt ma tkun ċert li l-mara li tieħu toħroġlok bil-għaqal.