Ta' Ġ. ITT xhur m'huma xejn u huma ħafna. Għal min il-ħajja ma tkiddux żejjed, għal min kull fejn ikun jintelaq bil-għama mal-kurrent, jieħdu fejn jieħdu, għal min il-ħsieb bħal għasfur li meta jrid jiftaħlu l-bieba u jtajru 'l barra, sitt xhur m'huma xejn, igħaddu bħal ħolma. Imma min hu tal-ħsieb, min iħoss ruħu marbut avolja bla kelma u bla kitba, jew min joqgħod igħabbar f'moħħu t-tajjeb u l-ħażin ta' kull għemil—għal dan sitt xhur huma dinja, u jafu jkunulu infern ta' ħajja, baħar ta' dwejjaq. Bħalma ġralu l-ħabib tiegħi Lorrv, li kont sirt nafu l-Ingilterra wara l-Gwerra. Ma nafx kif, konna sibna ruħna taħt saqaf wieħed, żewġ studenti Maltin qalb ħafna oħrajn ta' kull ġens u ta' kull din. Sibna rwieħna f'daqsxejn ta' raħal ċkejken fejn kulħadd jaf lil xulxin, fejn l-aħbar li ġie wiċċ ġdid tiġri bħal berqa u tqanqal mewġa ta' stedin u baħar ta' mistoqsijiet sa ma jitfaċċa wiċċ ieħor, u dak li jkun jintesa, u bħal jibda jingħadd man-nies tal-post, ma' tal-grocer li huwa wkoll il-postmaster, ma' l-iskarpan li filgħaxija, darbtejn fil-ġimgħa, jiftaħ ibigħ iċ-chips, mat-tabib li jaf lil kulħadd u ra nofs ir-raħal jitwieled— u ma' dawk kollha, irġiel u nisa, li jmorru sal-pub biex jixorbu u jilagħbu u jitkellmu. Kienet ix-xitwa meta mar joqgħod hemm Lorrv. L-arja fgata tal- belt kbira kienet dejqitu, u bit-taħbit kien sab kamra f'dik id-dar kbira fil-kampanja Ingliża, seba' mili 'l barra mill-belt, f'raħal żgħir u kwiet imdawwar bil-ħdura tal-għelieqi u tas-siġar, mill-għoljiet u l-widien, u milħuq mit-traffiku. Jien kont mort hemm wara, u malajr sirna ħbieb sewwa. F'erba' kelmiet fissirli l-ħajja li kellha ssirli rutina għal bosta ġimgħat. Minn żaqqek ma tibqax nieqes, imma qisek qiegħed tgħix f'kunvent. Iċċem- pel il-qanpiena għall-breakfast, għat-tċ, u għall-ikla ta' nofs in-nhar jew ta' filgħaxija; iċċempel u kulħadd irid jinżel mill-kamra u jdur mal-mejda sakemm iġibulu l-ikel. U l-ikelżi F'Malta wieħed kien igħid li f'dar ommu dejjem patata u laħam—issa hemmhekk kuljum patata masħ—dixx daqshiex—u xi ħaġ'oħra, ħaxix mgħolli u soppa jew laħam. Il-Ġimgħa ħut—aktarx minħabba fina t-tnejn għax mill-oħrajn ħadd ma kien Nisrani bħalna. Filgħaxija t-triqat baħħ, dlam kullim- kien u biex tara film trid tmur sal-belt, seba' mili 'l bogħod. Biss għall-istudju maħluq dan il-post, u għall-mixi tajjeb, imma mhux għal- issa—l-aħjar żmien ikun fl-aħħar tar-rebbiegħa jew fis-sajfl Ma-domtx ma ntbaht li Lorrv kien għadu marbut wisq ma' Malta. Billi ried jagħti l-eżami kien jistudja ħafna għax ma riedx jeħel u jerġa' lura b'dan il-għajb lejn pajjiżu. Xi minndaqqiet kliemu kien jaqa' fuq ħutu u fuq il-ħbieb li ħalla warajh, l-iktar it-tfajliet. 'lgħidu 88 IL-MALTI li l-għajnejn huma t-twieqi tal-qalb, u mill-kisra t'għajnejh kont tin- .duna li Lorrv ħalla qalbu Malta, x'imkien ieħor 'il bogħod miċ-ċpar u mis-sema griż t'hemm fuq, li donnu beda jdejqu u jberrdu għalkollox. Niftakar, darba ħa ittra minn Malta. Kienet ittra li fiha ħabib jafda qalbu ma' ħabib ieħor—u għal Lorrv dil-ittra kienet bħal raxxa xemx li tħoll iċ-ċpar ta' filgħodu kmieni. Għax qraha għal darba darbtejn, u għal ħin wieħed, waqt li qed jaqra, kont tistħajlu li qed jintrefa' u jinġarr fuq il-ġwienaħ tal-ħsieb… u jsib ruħu mill-ġdid Malta, ma' ħbiebu u t-tfajliet li soltu kien joħroġ magħhom, u jmur passiġġati, u jpoġġi l-kafċ jew it-talkies… Mhux għax fejn kien ma kienx hemm tfajliet ukolll X'ilu, kien qalli Lorrv innifsu, li kellhom dance fis-sala l-kbira tad-dar, lejlet l-ewwel tas-sena Kemm kienu stiednu tfajliet, ta' kull ġens u ta' kull żmien—Taljani, Pollakki, Ingliżi, Spanjoli, Aws- trijaċi, Tedeski u Svizzeri—tfajliet biċċa qed jistudjaw, oħrajn jinsabu hemm bogħod minn pajjiżhom għax sabu rwieħhom bla dar wara l-Gwerra u marru l-Ingilterra man-nies biex jaqilgħu x'jieklu u fl-istess ħin jitgħallmu l-Ingliż tajjeb… Dak in-nhar kulħadd kien nesa d-dwej- jaq tal-ħajja, u kollha kemm huma kienu żifnu u xorbu u ferħu u ntelqu b'ruħhom u b'ġisimhom għall-għors ta' l-aħħar tas-sena, qabel tibda sena oħra ġdida. Lorrv mar, xorob tnejn malli daħal, u x-xorb bħal ġagħlu joħroġ ftit minn qoxortu. U kien daħak u żifen ma' l-oħrajn, u għal ħafna drabi sakemm għaddiet iż-żifna ta' nofs il-lejl kellu miegħu tfajla sabiħa Svizzera li l-ħlewwa ta' leħenha baqgħet tidwi f'widnejh, wara li telqu, il-lejl kollu u għal ħafna ljieli wara… Imma dik kienet ġiet hemm għal ġimgħa biss, għand xi ħbieb tagħha, u kienet telqet, u qatt iktar ma raha… Issa għaddew erba' ġimgħat, u kien insieha bħalma nesa oħrajn qabilha. B'danakollu, fil-bogħod ta' dak ir-raħal fl-Ingilterra, kien hemm wiċċ wieħed li qatt ma seta' jinsieh. Darba fil, f'dik il-ħemda ta' kamartu, kien jistħajlu jarah ħdejh dak il-wiċċ li kien ifakkru f'biċċa minn ħajtu li kienet għoddha telfitlu l-mistrieħ ta' qalbu… U f'ħinijiet bħal dawk id-dell tiegħu kien jitħallat ma' tagħha f'tagħniqa vojta ta' xewqa bla temma… Mhux dejjem, taf, għax ix-xogħol kien jedhih; imma kull tant, meta jħoss il-ħajja vojta, bla skop… u l-qalb battala u muġugħa, la għandha 'l min tħobb u, biex ngħid hekk, lanqas lil min tobgħodi… Imbagħad: kien jerġa' jiftakar fiha, meta sar jafha San Pawl il-Baħar, it-tħarbit tal-gwerra li ġiet wara, il-ħajja ġewwa : x-xelter li ġebithom flimkien mill-ġdid, l-imħabba ta' bejniethom li baqgħet siekta u qatt ma tfissret f'dak iż-żmien ta' qtigħ il-qalb, biex wara daħal ħaddieħor li f'daqqa waħda dawrilha rasha bit-tagħmmix ta' uniformi, bil-ħajra tax-xaba' fost dak l-għaks kollu, bi lbiesi jlellxu fost dik l-għera u dak in-nuqqas… il-firda twila, is-skiet biered meta għaddiet il-burraxka u hi reġgħet dehret ħelwa miegħu bħalma dari, waqt li hu issa tkabbar u ma riedx jaf u kien jidher hieni ma' ħbieb ġodda; ma' tfajliet oħra. Ħbieb ta' l-isem, għax minnhom ilkoll ħadd TAGĦNIQA VOJTA. ma tfaċċa dak in-nhar li telaq minn Malta filwaqt li hi, l-ewwel im- ħabba, sabha hemm, fejn id-Dwana, u b'ħarsitha mill-bogħod bħal urietu li għadha u tibqa' sħiħa miegħu, imur fejn imur… Dak ir-raħal u dik id-dar Ingliża kbira daqs ħabs kemm iddum titgħaxxaq bihomż Fl-aħħar jibdew idejqukt U dik il-ħajja kwietal Filgħodu l-qanpiena u tinżel għal-breakfast bis-serqa għax sar il-ħin, u ġirja għall-karrozza… imbagħad ġurnata xogħol u lura filgħaxija… issib lil kulħadd fis-sala ħdejn iċ-ċumnija, għas-sħana… kulħadd jaqra xi: gazzetta jew magazine; ħadd ma jitniffes. Daqqa jidħol wieħed u jibqa' sejjer fuq il-mejda jara hemmx ittri għalih; jekk hemm jitbis- sem, jiftaħha u jpoġġi jaqraha… jekk m'hemmx jiġbed nifs 'il ġewwa, jaqbad ġurnal u jpoġġi jaqra fuq pultruna. Għall-ewwel tieħu gost tisma' fuq did-dar… u jekk tqalleb' il- kotba ssir taf iktar fuqha—kif darba, daqs sitt mitt sena ilu, wieħed baruni, qalbieni fost il-qalbiena, għall-imħabba t'Alla quddiem seba' xhieda u bil-kunsens ta' wliedu, ħalla r-raba' fejn il-lum hemm mibnija dik id-dar, lill-patrijiet tal-kunvent tal-qrib. Ftit 'il bogħod kienet saret taqtigħa kbira fi żmien il-gwerra ċivili bejn il-partitarji ta' fork u ta' Lancaster, u sid id-dar kien miet jiġġieled spalia ma' spalla mad- Duka ta' fork. Darb'oħra kien hemm sid li bena sptar fejn il-patrijiet kienu jduru bil-morda u jgħinu lill-foqra. Il-lum fadal biss il-ħitan tiegħu nofshom immermra u mġarrfa u, fejn qabel kienu jkabbru u jxettlu l-ħxejjex għad-duwa tal-fejqan, il-lum inkesa bil-ħaxix ħażin u jistkennu fih il-friefet il-lejl. Baruni ieħor kien beda jħallas minn butu biex issir tiġrija taż-żwiemel darba fis-sena… u t-tiġrija għadha ssir sal-lum, mitejn sena wara. Ismu jinsab imfakkar fid-Dvnelev Arms, il-pub li hemm f'tarf in-niżla, fejn il-ġerrejja sal-lum għad għandhom id-dritt li wara t-tiġrija jieħdu pinta birra b'xejn minn hemm… imma kos, kif inhu magħġun il-bniedem' Dak li l-lum minn għalih ma jgħaddix mingħajru, għada jsib li qisu qatt ma kien. Ġrajja tnessi oħra, u wiċċ ikeċċi ieħor, waqt li par għajnejn jinfdu u jieħdu post oħrajn f'qalb dak li jkun. Ma kontx ili ġimagħtejn nara lil-Lorrv 7 li ma sibtx dik il-Pollakka li kienet tistudja għal tabiba kienet bdiet tisraqlu l-mistrieħ ta' qalbu. Tfajla samra, wiċċha tond, għajnejha ieġġi; u qsajra. Kellha kelma tajba ma' kulħadd u tmidd idejha biex tgħin meta nkunu nieħdu l-kafċ, wara l-ikel. llsienha sejjer itaqtaq il- ħin kollu; taf lil kulħadd, u minn tagħna kemm trid. Hux dak l-Irlan- diż għandu bżonn jittajpja ittraż Malajr silfitu l-makna tagħha. jew l-ieħor, it-Taljan, xeba' mill-ikel Ingliżż Malajr qaltlu fejn jista' jiekol ikel 1a Taljana, f'restaurant. il-belt. Wieħed ieħor sab il-buttuni tal- qmis imkissrin kollha meta ġew mil-/atindrv—semgħet b'dan waqt it-tà u offriet li twaħħalhomlu ġodda hi, għax. ma ħamlitx li tarah jitlef dance wara li kien miftiehem mal-ħbieb u qata' l-biljett u kollox. Ma kellhiex kwiet f'ġisimha. Ġorkamritha tkanta, tpassi min-naħa : għal oħra għal xejn b'xejn, u tingħaraf mill-bogħod mit-tektika taż- 790 ' IL-MALTI żarbun. Issa tagħmel telefon u ddum għomor titkellem; waqt l-ikel leħenha jinstama' minn tarf il-kamra għal ieħor—fi ftit kliem, b'mod jew ieħor tinħass li jkun hemm hi. U kif sab ruħu b'dak il-baħħ f'qalbu, Lorrv. inġibed lejha bis-sħiħ, u hi min-naħa tagħha ma baqgħetx lura. U ħarġu flimkien kemm-il darba: daqqa picnic, oħra marru jaraw il-ballet, jew il-ftuħ tal-wirja tal-pittura moderna, jew jisimgħu xi żewġ konċerti ta' mużika, u x'naf jien. Imma aktar ma jafha u aktar iħoss li ma jgħaddix mingħajrha, aktar beda jagħraf li dik ma tgħoddx għal miegħu, għax bħalma toħroġ miegħu toħroġ ma' ħaddieħor, u għaliha l-ħajja xort'oħra milli kien jaħsibha hu. Għaliha l-ħajja li tgħix għall-mument, li tgawdi meta, kif u fejn issib tgawdi, u ħallik mill-għada, għax għada m'għandu x'jaqsam xejn mal- lum, u dak tal-bieraħ għadda u mar, u ma jorbtokx mal-lum jew m'għadal Għalfejn tħabbel rasek bl-imħabba li tobormok bil-qawwa tagħha, u tintrabat biex terfa' l-piż ta' familjaż Biex tiġi gwerra oħra, kif tiġi kull tant żmien, u tħarbatlek kulma tibni, u tisraqlek lil kull min tgħożż, bħalma tilfet hi lil niesha kollha meta t-Tedeski ibbum- bardjawlha darha…t La ħaslet ma metitx magħhom hi wkoll, jaqbel li tgħix għaliha nfisħa biss, u ssoff il-ftit għasel li taf tagħti l-ħajja; u mill-bqija d-dinja tibda biha u tispiċċa fiha—ma tobgħod lil ħadd, tfarraġ jew titfarraġ skond kif jinzerta, u m'hemmx għalfejn tibki jew tħalli min jibki warajk… Ma domtx ma tlaqt minn hemm jien. Tgħidx kemm ħassejt għal Lorrv meta għafasna id xulxin qabel irkibt il-ferrovija għal Londra… Stajt nobsor mniex għadda. Wara sirt naf li dik il-Pollakka damet sitt xhur oħra qabel ma telqet darba għal dejjem minn dak il-post u għabet għal kollox mill-ħajja ta' Lorrv. Tassew sitt xhur m'huma xejn u huma ħafna. Ma tridx tkun flok Lorrv. Ngħid għalija, għamilt żmien naħseb fih, u għadni nġibu quddiem għajnejja fil-kwiet ta' dik id-dar kbira mitlufa f'nofs il-firxa ta' wita miksija bil-ħdura, b'qalbu mtertqa fil-ljieti koroh ta' bla rqad, fil-ħinijiet ta' taqlib ir-ruħ, fin-nofs dawl ta' kif kien jinsab u kif seta' sab ruħu li kieku ssokta ma' min darba ħabb ġewwa Malta, qabel ma ġietu f'moħħu li jmur hemm, fejn 'kellu jibqa' jħoss il-ħruq u l-kedd tax-xenqa barra minn pajjiżu. MILL-KRONAKA TAGĦNA P. Ġ. MEILAK S.J. GHALAQ 60 SENA ĠIŻWITA Nifirħu lill-Membru Akkademiku, Patri Ġużeppi Meilak, 5.J. li għalaq sittin sena fil-Kumpanija ta' Ġesli. Sittin sena ta' ħidma fil-qasam tal-Mulej, ta' ġabra qalb il-kotba, ta' riżq għall-ilsien Malti. jalla Ġesti Ħanin iżomm idejh fuqu u jisilfu għomor twil u jseddaq bil- barka Tiegħu lil dan id-Dekan tal-'Għaqda'.