Ilna nafuha mindu konna żgħar l-istorja tas-seba' tfal li damu reqdin tliet mitt sena, iżda qatt ma ħabbatna rasna fuq it-tifsira tagħha. Mill-kittieba Għarbin im- semmija ħafna. Isemmiha l-Quran ukoll fis-sura 'Il-Għar', XVIII, 9-21. Biha jridu jfissru l-qawma mill- imwiet, Qtibtha bil-Malti mill-ktieb Għarbi Maġàni 'l àdab ta' P. CHmikHO (vol. II faċċ. 286-2,7); imxejt kemm stajt kelma b'kelma biex wieħed jista' jduq u jtiegħem il-kitba għarbija. Kellhom ir-Rumani sultan ismu Deċju u kien iqim l-idli u jidbaħ lill-allat il-ħżiena. U kien jinżel bliet ir-Rumani u ma jħalli fihom ebda wieħed li jemmen li ma jdawwrux biex iqim l-idli. U niżel darba wafida l-belt ta' sħab il-għar ', li hi Bfesu, u kien għad hemm fiha xi bqija fid-din ta' Ġesu, bin Marija, iqimu 'l Alla. U ħarbu minnu (minn Deċju) dawk li jemmnu. Xħin wasal il-belt, għażel għassiesa fost dawk li ma jemmnux minn nies il-belt biex ifittxu l'dawk li jemmnu fejn ikunu. U min jaqa' f'idejhom, is-sultan kien jatih jagħżel bejn il-mewt u l-qima tal-allat. U n-nies tal-belt min ried, u min ma riedx u qatluh. Inbagħad taw ordni li l-iġsma tagli- hom idendluhom fuq sur il-belt u fuq kull bieb. U ħabat li sebgħat itfal minn ulied il-kbarat tal-poplu ħarġu darba waħda jħarsu lejn l-imgħaddbin fost ħuthom. U fetħilhom Alla għajnejhom u kienu jaraw li raġel meta joqtluh jinżlu lejh anġli mis-sema u jitilgħu b'ruħu. U emmnuu talbu F'Alla u qabdu jgħidu: ''Mulejna, Sid is-smewiet u l-art, ma nsejjħu ħliefu ebda alla ieħor għax incunu qegħidin ingħi- du dagħwa. Ja Alla, għarraf lill-qaddejja tiegħek, li jemmnu, dan it-tiġrib u warrab il-ħsara u l-hemm minn fuq dawk li jemmnu fik.' Waqt li kienu jgħidu hekk laħlquhom il-għas- siesa u daħlu tejn kienu jitolbu u sabuhom iqimu mixfiutin fuq wiċċhom, jibku u jitolbu l'Alla l-Għoli. Meta kien jaf bihom is-sultan qallhom : ''X'żammkom li ma tqimux 'l alla- tna' aglħiżlu jekk tridux tidbħu lil allatna jew noqtolkom.' U qal Maksilminu, il-kbir fosthom: 'Għandna aħna Alla, jimla Sftab il-għar, hekk igħidulhom lil dawn is-sebgħat itfal, s-smewiet u l-art il-kobor tiegħu; ma nsejjtiu ħliefu ebda alla ieħor. Imma l-idli ma nqimuhom qatt; agħmel li jidhirlek. Malli qal dan amar is-sultan li jneżżgħuhom il-Ibies li kel- lhom fuqhom, il-lbies ta' wlied il-kbarat, u qal: ''Jekk tibqgħu tagħmlu li għamiltu nitfagħkom l- aħħar u nieħu fisiebkom u nrażżankom bit-trażżin li hedditkom, U xejn ma jżommni li ma ngħaġġelx nagħmel dan, ħlief li narakom tfal, għadkom żgħar fis-snin. U ma rridx neqridkom qabel ma natikom iż- żmien li toqogħdu taħfisbu fih u terġgħu tagħmlu l-għaqal ' Inbagħad amar għalihom is-sultan u ħarġuhom minn għandu. U telaq Deċju għal belt oħra għal ħwejjeġ oħira. Meta għarfu t-tfal li ħareġ Deċju minn belthom, ftiehmu bejniethom li jieħu kull wieħed minnhom nefqa minn dar missieru u jatu lill-foqra minnha u jieklu milli jibqa'. In- bagħad telqu lejn għar qrib mill-belt u qagħdu fih iqimu T'Alla l-Għoli. Biex meta jiġi Deċju, imorrulu u joqogħdu qud- diemu biex jagħmel bihom li jrid. U meta kien igħattihom il- lejl, kienu joħorġu lejn il-għolja u jatu l-flus lil wieħed minn- hom igħidulu Tamliħa, u jixtrilhom l-ikel mill-belt. Kien l-isbaħi u l-aktar f'saħtu fosthom. U kull meta kien jidħol il- belt kien jilbes ilbies il-foqra, u jixtrilhom l-ikel u jitkixxfil- hom l-atibarijiet. U damu hekk żmien. Darba tahom l-aħbar li s-sultan kien ifittixhom. U waqt li kienu hekk għal ħabta ta' nżul ix-xemx jitħaddtu u jħabbtu rashom, laqtilhom Alla widnejhom ' fil-għar, U staqsa s-sultan għalihom, u sefsiflu x-xitan ġo qalbu biex iġiegħel li jsoddulhom il-għar biex imutu bil-ġugħ u bil-għatx. U mewwtilhom Alla rwieħhom b'mewt ta' rqad. Inbagħad żewġ irġiel, li kienu jemmnu, ta' dar is-sultan kitbu l-biċċa tat-tfal u ismijiethom u n-nisel tagħhom fuq werqa rsas. U daħħluha f'kaxxa tal-inħas u qegħiduha fil-bini. U raqdu tliet mitt sena. Qal Muħammed bin Isħàq: Inbagħad saltan fuq nies dik l-art raġel twajjeb igħidulu Tawadusijus, U nġemgfiet in-nies fis-saltna tiegħu ġemgħa, u fosthom min kien jemmen b'Alla u jgħallem li l-qawma mill-imwiet hija tassew, u min kien imieri. U għela sħiħ meta ra n-nies tal-qerq jiżdiedu u jagħalbu n-nies tas- sewwa u jgħidu: Mhemmx ħajja ħlief il-ħajja tad-dinja. Iżda jqumu mill-mewt l-erwieħi, ma jqumux l-iġsma. Inbagħad ried il-Ħanin juri t-tfal, sħab il-għar, u jgħarraf lin-nies il-biċċa tagħhom u jqegħidhom bħala għelm li jagħar- fu bih li l-qawma, mill-imwiet mhemmx tmerija fiha. Mela webbel Alla f'moħħ raġel minn dik il-għolja, biex jibni hemm maqjel għall-mertila tiegħu. U kera żewġ ħaddiema, u qabdu Laqtilhom Alla widnejhom, raqqadhom jneħħu dak il-ħaġar u jibnu bih dak il-maqjel, sakemm ħattew kull ma kien hemm fid-daħla tal-għar. U malli nfetafi fuq- hom il-bieb, ried Alla, sid il-qawwa, is-setgħa u l-ħakma, li jqumu t-tfal. U qagfħidu bil-qiegtida ferħanin, wiċċhom ħieni u qalbhom f'siktha. U sellem wieħied lill-ieħor. Inbagħad qamu jsallu, u sallew bħalma kienu jagħmlu bla ma jidher f'wiċċhom, f'ġisimhom jew f'lewnhom xejn li jistkerrħuh. Kienu sbieħ daqs meta raqdu. U huma ħasbu li s-sultan tagħhom Deċju kien ifittixhom. Xħin temmu t-talba tagħhom qallhom Maksilminu : L-aħwa kunu afu li intom sejjrin til- taqgħu ma' Alla, għalhekk la tiċħdux twemminkom meta jsejj- ħilkom (is-sultan) għada.' Imbagħad qal lil Tamliħa: ''Mur il- belt u isma' x'igħidu n-nies fuqna. U lteffula tgħarraf bina 'l ħadd; ixtrilna l-ikel u ġibulna għax bina l-ġugħ'' U ħa Tamliħa l-ħwejjeġ li kien ibiddel bihom, u fia fils milli kell- hom biex jonfqu, minn ta' żmien Deċju. U telaq Tamliħa l-barra u xħin ġie ħdejn bieh il-għar ra l-ħaġar imneħħi minn hieb il-għar, u stagħġeb. Inbagħad mar u ma qagħadx juħseb fuqu, U wasal bieb il-belt liebes ilbies ieħor u jitwarrab mit- triq imbażża' li jarah xi ħadd minn nies il-belt u jagħarfu u jmur bih għand Deċju s-sultan. U ma kienx jafli Deċjuu niesu kien ilhom mejjtin tliet mitt sena. Meta ra Tamliħa bieb il-belt, rafa' rasu u ra fuq il-bieb għelm ta' dawk li jemmnu. U xħin rah stagħġeb u qabad iħàres lejh f'dik is- sura li kien, U ħàres lejn il-lemin u lejn ix-xellug u ma ra 'l ħadd li jafu. Inbagħad ħalla dak il-bieb u dar lejn. bieb ieħor minn bwieb il-belt u ra hekk ukoll. U beda jistħajjel li l-belt mhix dik li kien jaf. U ra ħafna nies ta' dak iż-żmien li qatt ma kien jafhom qabel. U rħielha jimxi u jistagħġeb bihom u bih in-nifsu, u kien donnu miblugħ. Inbagħad reġa' lejn il- bieb li kien. ġie minn ħdejh. U qagħad jistagħġeb bih u bih in-nifsu u jtella' u jniżżel u jgħid: Kemm nixtieq naff Mhux il-bieraħ fil-għaxija kienu dawk li jemmnu jaħbu dan il- għelm, u l-lum, ara, qiegħed hemm fid-dieher7 Għandi mnejn qiegħed noħlom. Ra li mhux joħlom u ħa kisjitu u qegħidha fuq rasu. Inbagħiad daħal il-belt u qabad jimxi qalb it-toroq tagħha u jisma' ħafna nies isemmu 'l Alla u 'l Ġest bin Marija. U aktar stagħġeb u ħaseb li tilef moħħu. U qagħad mixħut dahru ma' ħajt minn ħitan il-beltu jgħid f'qalbu : Ma nafx xinhu dan, imma l-bierafi fil-għaxija ma kienx hawn fuq wiċċ l-art bniedem li jsemmi 'l Ġesu bin Marija li ma joqtluhx. U l-għada nisma' n-nies kollha jsemmu fuq Ġest bin Marija, u ma jibżgħux, Inbagħad qal f'qalbu; Għandha mnejn din mhix il-belt li jien naf; nisma' kliem in-nies u ma nifhemx waħda; iżda ma nafx li hawn belt eqreb minn beltna. U baqa' niexef bla ma jaf fejn jaqbad imur. Inbagħad sab tifel minu nies il-belt u qallu: ''Tifel, x'jisimha din il-bettf'. U qal bejnu u bejn ruħu: Għandu jkun xi ġenn jew xi ħaġa oħra fiaditli moħħi. U xħin ġie f'sessih qal: Jekk ngħaġġel noħroġ mill-belt qabel ma jaqbdu fija, jaħbatli aħjar. U resaq lejn dawk li kienu jbiegħu l-ikel u liareġ il- fils li kellu fuku u tàh lil raġel minnhom u qallu: 'Ja għabd Alla, beggili b'dan il-fils ikel. Ħadu r-raġel u beda jħares lejn ix-xbieha tal-fils u lejn it-tinqix tiegħu u stagħġeb bih. Inbagħad newwlu lil raġel ieħor minn sħabu u ħares lejh. Inbagħad bdew igħadduh bejniethom minn wieħed għal ieħor u jistagħġbu bih. U bdew jistaqsu fuq dal-fils u qalu x'uħud minnhom: Dan ir-raġel sab xi. sejba flus mofibija fl-art minn żmien twil. X'ħin rahom jitħaddtu fuqu beża' ħafna u ħass niket kbir. U beda jirtogħod u jaħiseb li qabduh u għarfuh u jridu jeħduh għand is-sultan tagħhom Deċju. U ġew nies oħra jistaqsu fuqu. U qallhom b'biża' kbir: ''Atuni li neħtieġ la intom ħadtu flusi, inkella żommu l-ikel tagħkom u mhux dak li neħitieġu bih. Qalulu: ''Min int, tifel, u xinhi l-biċċa tiegħek7 Għax int sibt xi sejba flus ta' żmien ilu u trid tali- bilna, imma ejja magħna u xerikna fih biex inħeffulek minn fuqek dak li sibt. U jekk ma tagħmelx hekk, neħduk għand is-sultan u nerħuk f'idejh biex joqtlok.' Meta sema' kliemhom indehex u qal: Waqajt f'kull ma ridt naħrab minnu. Qalulu : —Tifel, ma tistàx taħbilna dak li sibt, u la taħisebx li sa nżom- muk moħbi.' Baqa' sieket Tamliħa, ma jafx x'igħid u x'iwie- ġibhom. Xħin rawh ma jitkellemx, ħadu kisjitu u dawwru- hielu ma' għonqu. U qabdu jmexxuh fit-toroq tal-belt mar- but, sakemm sema' bih kull min kien fiha, u qalu: ''Qabdu raġel għandu molfiba.' U nġemgħu madwaru nies il-belt, żgħar u kbar, u bdew iħarsu lejh u jgħidu: ''Mhux dan it-tifel minn nies din il-belt, ma rajnieh fiha qatt u ma nafuhx'' U Tamliħa ma kienx jaf x'igħidilhom għalli sema' minnhom. meta nġemgħu madwaru nies il-belt, beża' u siket u ma U kieku qal li hu minn dik il-belt ma kinux Hu minn għalih li missieru u butu qegħdin il- belt, u li jgħodduh minn nies il-belt, mill-kbarat tal-belt, u jeħduh għandu meta jisimgħu. U minn għalih li l-bieraħt lura kien jaf ħafna nies mill-belt, u l-lum ma jaf il-ħadd. Waqt li kien qiegħed bħal miblugħ jistenna li jiġi xi ħadd minn niesu, jew missieru, jew xi ħadd minn ħutu u jeħilsu minn idejhom, ħatfub u telqu bih għand ir-rajjes tal-belt u tnejn minn ta' madwaru. Kienu żewġ irġiel sewwa, wieħed jismu Armiis u l-ieħor Istaffis. Meta telqu bih għal għand- hom, dehirlu Tamliħa li sejjrin bib għand Deċju l-ħakem, is- sultan tagħhom li ħarbu minnu. U beda jdur lejn il-lemin u lejn ix-xellug u bdew in-nies jidħiku bih bħalma jidħku b'mi- ġnun u bi mherwel. U qabad Tamliħa jibki, inbagħad refa' rasu lejn is-sema u qal: Ja Alla tiegħi, Alla tas-sema u Alla tal-art xerred fuqi l-lum sabar u daħħal fija ħila minn għandek li twettaqni quddiem dan il-ħakem. U qabad jibki u jgħid f'qalbu: Firduni minn ħuti; mhux li jkunu jafu miex iltqajt u fejn sejrin bijul Kieku jafu, kienu jiġu u nidhru flimkien quddiem dan il-ħakem. Għax aħna konna żammejna iebes biex nibqgħu flimkien, ma niċħdux f'Alla u ma nqimux allat barra minn Alla qawwi u kbir. Firduni ininnhom u ma na- rahomx u ma jarawnix. U konna ftehimna li ma ninfirdu qatt u la fil-ħajja u la fil-mewt. Mhux li kont naf x'sa jagħ- milli, joqtolni jew le. , Inbagħad waslu bih għand iż-żewġ irġiel tajjbin, Armis u Istaffis, u meta ra Tamliħa li ma marrux bih għand Deċju, ħa r-ruħu ma baqax jibki. Ħa Armis u Istaffis il-fils, ħarsu lejh u stagħġbu bih. Imbagħad qallu wieħed minnhom: ''Fejnha l-motiba li sibt, tifelf Dan il-fils jixhedlek li int sibt moħba.' Qallu Tamliħa: 'Ma sibt l-ebda moħba, iżda dan il-fils, flus missieri, u l-kitba u x-xbieha ta' din il-belt. Imma jien ma nafx x'ingħidilkom.' Qal wieħed minnhom: 'Min intf' Wie- ġbu Tamliħa: Għalli naħseb, jidhirli li jien minn din il- belt.' Qalulu: 'Min hu missierek u min hawn li jafek f' Għarrafhom isem missieru, imma ma sabu 'l ħadd li jaf lilu jew 'l missieru. Qallu wieħed minnhom: ''Inti giddieb, ma tgħidx is-sewwa ' U ma għarafx Tamliha x'iweġibhom, ħilief li niżżel rasu lejn l-art. Qal wieħed minn ta' madwaru: ''Dan ir-raġel miġnun.' U qal ieħor: 'Mhux miġnun, imma jagħi- milha ta' iblah għax irid, biex jaħarbilkom.' Qallu wieħed minnhom waqt li ħares lejh ħarsa iebsa: 'Taħseb li sa nitilquk u nemmnu li dan flus missierekf' Il-kitba ta' dan il-fils u x-xbieha tiegħu ilha aktar minn tliet mitt sena. U inti daqs- xejn ta' żagħżugħ taħseb li su tbellagħna u tidħak bina, aħna, li xagħarna abjad bħalma tara. Madwarek hawn il-kbarat tal- belt, il-wali tagħha u dawk li f'idejhom il-flus ta' dis-saltna. Imma ma għandniex minn din il-għamla ta' flusu la dirhem u la dinier, Jidhirli li għandi namar li jsawwtuk u jgħaddbuk tagħdiha sewwa, inbagħad norbtok sakemm tikxef din il- moħba lisiht.' Meta qallu dan, wieġbu Tamliħa: 'Għiduli ħaġa li sa nistaqsikom; jekk tgħiduli, ingħidilkom is-sewwa x'għandi'' Qalulu: ''Staqsi, ma naħbulek xejn.' Qal: 'X'għa- mel is-sultan Deċjuf' Qalulu: 'Ma nafu l-lum fuq wiċċ l-art l-ebda sultan jismu Deċju. U ma kienx hawn ħlief sultan li miet żmien twil ilu, u ntemm warajh kemm-il-nisel.' Qallhom Tamliħa: 'F'ġieh Allal ma jemminni ħadd li sa ngħid. Konna wlied is-slaten, u ried hu jġegħilna nqimu x-xbihat u nidbħu lill-allat il-ħżiena, għalhekk ħrabna minnu l-bierafit lura u Tqadna. U xħin stembafina, ħriġt nixtri lil sħabi l-ikelu nitkixxfilhom l-aħbarijiet, u hawn jien kif taraw. Ejjew miegħi fil-għar li hemm f'ġebel Manħaliis, nurikom lil sħabi. ' Meta sema' Armħs u Istafus x'kien igħid Tamliħa, qalu: ''Ja nies, mhux dan ewwilla għelm minn għeliem Alla l-qawwi u l-kbir, li tàkom b'dan it-tifel Ħa jeħodna miegħu u jurina 'l sħabu bħalma qal: 'U mar miegħu Armis u Istafżis u marru magħhom nies il-belt, kbar u żgħar, lejn dawk tal-għar biex jarawhom. Meta, raw it-tfal tal-għar li dam Tamliħa ma ġie bl-ikel u bix-xorb aktar milli kien idum dari, ħasbu li qabduh u marru bih għand is-sultan tagħhom Deċju, li kienu ħarbu minnu. U filli kienu jaħsbu dar u jitbeżżgħu, semgħu għajjat u ħsejjes ta' żwiemel telgħin lejhom. U ħasbuhom irsajjel tas-sultan Deċju, li bagħathom iġibuhom. U qamu, xfiin semgħu dan, biex jitolbu, u sellmu wieħied lil ieħor u qalu: ''Ħuduna ħdejn fiuna Tamliħa, għax hu bħal issa qiegħed quddiem is-sultan Deċju, jistenna meta mmorrulu.' Waqtli kienu jgħidu dan, mixħutin f'nofs il-għar, ma rawx ħlief l Armiisu 'l Istaffis u nies weqfin fidejn bieb il-għar, imma Tamliħa kien sebaghom. U daħal ħdejhom jibki, :: xħin rawh jibki bkew miegħu. In- bagħad staqsewh xi ġralu, u qallhom u għarrafhom b'kull ma staqsewh. U għarfu minn dan li kienu reqdin, għax riedhom Alla l-Għoli, dak iż-żmien kollu. U issa stembħu biex ikunu għelm lin-nies, u jemmnu fil-qawma mill-imwiet u jkunu jafu li l-qawma mill-imwiet hi ħaġa li ma tistàx tmeriha. Inbagħad dafħial Armiis fuq atar Tamliħa u ra kaxxa tal-inħas maħtuma b'ħàtem tal-fidda. U qagħad f'bieb il-għar u sejjaħ żewġ irġiel mill-kbarat tan-nies tal-belt n fetaħ il-kaxxa quddiem- hom. U sabu fiha żewġ lwieħ tar-rsas, miktub fihom li Mak- salmina u Tamliħa u Martfigox u Mawalis u Sanijiis u Batni- jus u Kaxfulat kienu tfal li ħarbu minn sultanhom Deċju għax beżgħu li jbegħidhom minn dinhom u dafilu f'dan il- għar. U meta kien jaf fejn huma, ġagħal li jroddu dan il- għar bil-ħaġar. U afna ktibna l- biċċa tagħhom u ħbarhom biex ikun jaf min jiġi warajhom jekk jikxifhom. Xħin qrawha stagħġbu u faħħru 'l Alla l-qawwi u l-kbir li wriehom għelm tal-qawma mill-imwiet. Inbagħad għollew leħinhom ifaħħru u jsebbħu 'l Alla. U dafilu fidejn it-tfal fil-għar u sabuhom bil-qiegħda fin-nofs, wiċċhom lejn tlugħ ix-xemx, u ma kenux qdiemu lbieshom. U nxefiet fl-art Armiis u sħabu jatu qima T'Alla l-Għoli u jfaħħru 'l Alla li wriehom għelm fost l-għie- liem. Inhagħad kellem wieħed lill-ieħor u għarrfuhom it-tfal b'kull ma ġralhom minnħabba sultanhom Deċju. Inbagħad Armiis u sħabu bagħtu rsal lis-sultan tagħhom it-tajjeb Tawa- dusijus: 'għaġġel biex tara għaġeb fost l-għeġubijiet li għa- mel Alla l-Għoli f'saltnatek. U għamlu bħala għelm lid- dinja, biex ikun dawl u dija u twemmin fil-qawma mill-im- wiet. U fittex ejja ħdejn it-tfal li qajjimhom Alla, li kien mewwithom aktar minn tliet mitt sena ilu.' Meta waslet għand is-sultan l-aħbar, qam mis-sodda li kien fuqha u ħallih hemmu. U qal: Infaħħru TAlla, Sid tad-dinja, Sid tas-Sme- wiet u l-art u nqimek u nsebbliek. Kont miegfii tajjeb u ħanin u ma tfejtx id-dawl li kont tajt lil misserijieti. Meta ġew jafu b'dan nies il-belt, rikbu għal għandu u marru miegħu u telgħu ħdejn il-għar u dafilu, u xħin raw it- tfal lil Tawadusijus ferħiu bih u nxteħtu jatu qima wiċċhom fl-art. U qam Tawadusijus quddiemhom u għannaqhom u beka. U huma kienu bil-qiegħda quddiemu fl-art isebbħu l'Alla l-Għoli u jfaħħruh. Inbagħad qalu t-tfal lil Tawadu- sijus: ''Nitolbu L'AĦa għalik u nsejjħu fuqek is-sliem, u jħar- sek Alla u jifrex saltnatek u jħarsek mid-deni tal-ġenn. Waqt li s-sultan kien wieqaf reġgħu lejn il-marqad tagħhom u raqdu u mewwtilhom Alla rwieħhom. Qam is-sultan u qiegħed ħwejjġu fuqhom. U amar li jsir lil kull wiefied tebut tad-deheb. U xħin raqad fil-għaxija dehrulu fir-rqad u qa- lulu: ''Aħna ma nħilaqniex u la mid-deheb u la mill-fidda, imma nħilaqna mit-trab u fit-trab immorru. Ħallina bħalma konna fil-għar fuq it-trab sakemm iqajjimna Alla. U amar is-sultan minnufih li jsir tebut tad-dolf u qegħduhom fih. U satarhom Alla, xħin ħarġu minn għandhom, bil-biża' u ma seta' ħadd jidħol sa ħdejhom. U amar is-sultan u bena jidejn bieb il-għar mkien li jitolbu fih. U għamlilhom għid