Il-knisja tagħna ta' San Gejtanu inkomplu nagħtu ġieħ lil min ħaqqu kitba ta' Horace Muscat illi din is-sena hija l-bidu tat-Tielet Millenju, ħassejt li huwa ferm xieraq li JA nkompli ma' dak li ġie mxandar fid-dettal għall-Ewwel Darba fil-paġni ta' dar il-programm li toħroġ il-Parroċċa għall-Festa San Gejtanu tas-sena l-oħra (1999) f-paġni 55 sa 61, biex issa l-poplu Ħamruniż sar jaf min kienu dawk kollha li taw jew għamlu dak kollu li setgħu biex illum permezz tagħhom aħna, min ġie qabilna, kif ukoll min għad irid jiġi, jkun jista' jgawdi dan it-Tempju li l-Ħamruniżi kollha kburin bih. Wieħed ma jistax jikteb dwar dan it-tempju tagħna, mingħajr ma jsemmi lil moħħ minn kull angolu, lil mibki Arċisqof Mons. Fra Gaetano Pace Forno li aħna llum għandna dan it-Tempju, li kif kien ġust ukoll xieraq ġie imsemmu għall-Qaddis li jġib ismu, li l-Ħamruniżi kollha huma kburin b'dan it-titular ta' San Gejtanu, li issa wara aktar minn mija u tletin sena, kif kien xieraq issa skond informazzjoni li għandi dan in-nuqqas li kien minsi sejjer ikollna 'Triq Mons. Gaetano Pace Forno' ġewwa l-Ħamrun bħal ma jgħidu l-Ingliżi 'better late than never'. Kont tafli l-Arkitett (Civil Engineer) li għamel il-pjanti kollha tal-Knisja ta' San Gejtanu huwa l-Perit George Schines, C.E. li għalija b'dispjaċir ngħid li ma tkomplitx fuq il-pjanti oriġinali tiegħu, iktar meta dan wara sar Professur ta' l-Università ta' Malta, kif ukoll Supretendent tal-Public Works u membru Uffiċjali ta' l-Esekuttiv tal-Kunsill tal-Gvern. Is-sena li l-Gvern iddeċieda li nkunu magħrufa xejn iżjed ħlief 'Ħamrun'. Tajjeb li wieħed isemmi li għal dan il-persunaġġ ilu żmien twil mfakkar ġewwa l- Ħamrun permez ta' Triq f'ISMU. Biss ma tistax ma tgħidx li b'dispjaċir KBIR ma nistgħux f'xi okkażjoni jiġu esposti dawn il-Pjanti, għax skond informazzjoni li għandi 'għosfru'u ħadd ma jaf x'sar minnhom, nisperaw li xi darba jitfaċċawlll Kull min għandu devozzjoni lejn il-patrun tal-providenza 'San Gejtanu' żgur li xi darba f'ħajtu jagħmel mezz li jmur iżur il-post fejn hemm il-fdalijiet ta' dan il- qaddis, li jinsab ġewwa il-Belt ta' Napli fil-Bażilika di San Paolo Maggiore, l-iktar meta jitlob li jniżluh fil-kripta, fejn hemm San Gejtanu li hija esperjenza li żgur ma tinsiha qatt f'ħajtek, jgħaddi kemm jgħaddi żmien, ikun xieraq li kull min jista' jagħmel dan, għax li tħoss meta tkun hemm isfel ħdejh hi xi ħaġa mhux normali jew aħjar insejħulha sopranaturali. Tinsa għal kollox l-ambjent fejn għal bosta snin minn ħajtu San Gejtanu, għex u ħadem bla serħan minkejja dawn iċ-ċirkostanzi kif ukoll tbatija u faqar kollu. Ikun jonqos hawn jekk wieħed ma jsemmix ir-rabta li l-parroċċa tagħna b'xi mod hija marbuta ma' din il-basilika, li l-ewwel pittura minbarra dik tal-kwadri ta' l- artali, l-mexxejja jew il-benefatturi għamlu kopji fidili tal-pittura li hemm f'' Epside' kif ukoll fuq il-bieb maġġur li teżisti f'din il-Basilika San Paolo di San Gaetano, kif isibuha n-Naplitani, billi ta' l-epside tlilfniha għal dejjem għax kienet 'a fresco' li kienet saret mill-familja Chircop, ġenituri tal-magħruf 'Oreste' li hawn min jgħid li kienet ta' Ġużeppi Cali', oħrajn li jgħidu ta' Rafel Cali, billi ta' fuq il-bieb maġġur kienet ta' Rafel Bonnici Cali' li f'opinjoni tiegħi ix-xogħol huwa ħafna isbaħ milli għandna ngawdu tal-mewt ta' San Gejtanu li tinsab f'artal tad-Duluri, għax l-oħra ġiet mogħttija b'xogħol ta' Envin Cremona li għamel fiha l-arma tal-Familja Chircop, għal min ma jiftakarhiex qegħdin nipproduċu ritratt. Ikun tajjeb li kulħadd jkun jaf li 'Innu', 'Talba' u Responodrium' li nużaw ġewwa l-parroċċa tagħna 'San Gejtanu' l-aktar matul l-erbgħat saru mijiet ta' snin ilu għad-devozzjoni u benifikati li jeżistu ġewwa l-Kolleġjata ta' San Pawl Nawfraġju ġewwa l-Belt Valletta. Biex wieħed jifhem, tajjeb li jkun jaf li mill-Latin ġew maqluba għall-Malti mir-Reverendu Dr. Ludivic Mifsud Tommasi f'20 ta' Jannar 1836 (mija u erbgħa u sittin sena ilu) meta żgur lanqas kien hemm il-ħsieb ta' l-antinati tagħna li ssir Knisja, għax l-ewwel appell li wieħed sa issa jsib jmorru lura biss sa sena 1861, meta l-Ħamrun beda jiżviluppa f'salt u l-aqwa kien li jkollhom Knisja. Biss sabu li Padre Maestro Fra Gaetano Pace Forno għadu jieħu l-pussess tad-Djoċesi ta' Malta u Għawdex f'Diċembru 1857, nifhmu li kien għadu kollu enerġija, bħal ma kien ġa wera barra xtutna. Iż-żelu tiegħu daħal għax kien persważ li dan l-impenn jilqgħu, kif fil-fatt għamel. Tajjeb li tkun taf li l-Qanpiena l-Kbira saret għand Gulju Cauchi ġewwa Għajn Dwieli tiżen għoxrin qantar (20) u qamet elf u sitt skud fis-sena 1888, bil- kontribuzzjoni tal-poplu Hamruniż. Nota: F'din l-istess sena ġie dikjarat mill-Gvern, li l-lokal tagħna ma jissejjaħ Xejn iktar ħlief Ħamrun. Il-Kwadru titulari ta' San Gejtanu, xogħol il-famuż Chev. Pittur Pietro Gagliardi ta' Ruma, kien ħalla għalih l-Arċisqof Fra Gaetano Pace Forno mitt lira. Kont taf li l-Artal maġġur ta' rħam, fin u pur kif ukoll presbiterju ta' rħam li llum m'għadhomx jeżistu wkoll saru mill-Arċisqof Fra Pace Forno li nsibu dan: 'senodone du quel generosoed insigne Prelato, d'imperatura memoria, che fu l-amatissimo nostro defunto Pastore Monsignor Far GaetanoPace Forno' (L-Ordine 15 Luglio 1875) mhux bħal ma ġieli nkiteb li dawn saru wara. Nafu wkoll li fil-Knisja għandna pjaneta tiegħu wkoll, b'arma tiegħu ħamra. Kull Ħamruniż illum jista' jgħid li għandu jgawdi l-apparat u l-pjaneti li għandna li kienu ġew ordnati ġewwa Lvons Franza, li huma magħrufa mal-Gżejjer tagħna bi grazzja għax meta kien sar ħruq fil-Knisja li kien għamel ħafna ħsara li ġiet stmata li tesa' sitt lira, li kienu ħafna dak iż-żmien. L-Apparat kien hemm u ġie salvat (Il- Ħabar 10 ta' Jannar 1895). Taf li l-istatwa ta' San Gejtanu xogħol tal-magħruf Karlu Darmanin li huwa magħruf mal-Gżejjer Maltin kif ukoll barra xtutna saret bil-ġbir tal-poplu u qamet ħamsa u għoxrin lira li hija l-għaxqa ta' kull Ħamruniż meta din toħroġ fit-toroq tagħna. Iktar u iktar id-dħul triunfali bil-ġirja bl-akbar responsabilta' tar-reffiegħa, fost ċapċip tal-poplu kollu preżenti, kif ukoll xi demgħa ta' ferħ minn dawk kollha li jkunu jistennew b'sodisfazzjon. Xieraq ukoll li ninxteħtu quddiem il-Mulej Alla nirringrazzjawh għall-festa ta' San Gejtanu, li kollox għadda b'wiċċ il-ġid u nitolbuh bil-quddiem biex għal sena oħra jerġa' jagħtina Festa Kbira u Sabiħa kif nafu nagħmlu aħna l-Ħamruniżi. Grazzi. Tajjeb li tkun taf li wara li f'Diċembru 1881 sirna parroċċa indipendenti, l-ewwel festa solenni saret fis-7 ta' Awwissu 1882. Kont taf li l-arloġġ li għandna fil-faċċata tal-Knisja Parrokkjali tagħna sar ġewwa Franza wkoll u ħallas għalih il-kaxxa ta' Malta (il-Gvern) is-somma ta' ħamsa u għoxrin lira fis-sena 1892. Tajjeb li tkun taf li l-Isqof Scicluna li sar wara l-mewt ta' Mons. Isqof Pace Forno u kien huwa li berikha fis-sena 1875 żamm milli jkompli x-xogħol fis-sena 1880, ġewwa l-Knisja, li kien wieħed milli ħareġ il-flus għaliha kif rajna fil-ħarġa tas-sena l-oħra. Skond it-Testment tiegħu l-Isqof Scicluna ħalla l-flus għal eżerċizzi kif ukoll 2000 Skud. (Il-Ħabib Malti 6 ta' Awwissu 1888). Nota: Dan huwa mifhum li intużaw fiċ- ċerimonja ta' meta ġiet imbierka l-Knisja. Dawn it-trieħi lussużi dan l-aħħar kienu ħ jintużaw f'artal tar-respozjizjoni. Tajjeb li nfakkru li l-bradella ta' San Gejtanu saret fis-sena 1894 minn Carmelo Theuma, dan għamel diversi xogħlijiet fil-knejjes tagħna fosthom in-niċċa ta' Ecce Homo San Pawl il-Belt, skultura tas-suffet għall-istess knisja, palk ta' San Duminku, Tuzell fil-Knisja ta' l-Isla tal-Vitorja, kif ukoll ta' Ħal Għaxaq, Operazzjoni fl- immaġini ta' Santa Marija Qrendi, Ventartal ta' M.V. tar-Rużarju Qormi, u ieħor fi Knisja ta' San Ġiljan, Pedestal tal-Madonna tad-Duttrina Naxxar, kif ukoll ta' Sacro Cuor Sliema, u ta' San Ġużepp Qormi, xogħol fil-Madonna tar-Rużarju Ħal Luqa. Fost ħafna xogħlijiet oħra, l-għażla li għamlu l-antinati tagħna meta tara ftit mix- xogħlijiet li għamel Carmelo Theuma kienet għażla Tajba. Fis-sena 1894 fl-istess sena nsibu wkoll li kien sar Damask Ġdid (Malta Tagħna 10.8.194). Qatt smajt li meta l-Gvern xtara l-art għall-Knisja, wara li nbniet kien fadal art u din kienet inbiegħet bi prezz kontroversjali. li ma sarx dan illum, għandna kor aħjar u ikbar kif suppost ukoll setgħu nbnew għal bżonnijiet tat-tempju mħażen li bosta knejjes għandhom. Il-Ħamrun nieqes minnhom eċċ, eċċ, (L-Asino 9 Giugno 1891). X'Sar Ġdid Messall tal-fidda xogħol tas-Sur Cannataci miġbur minn Spiru Buhagiar, li jkompli mal-leġġiju tal-fidda li kien irregala s-Sur Feliċ Calafato, s-Sur Gianni Gauci li pprekura u ċ-ċangja l-Kappella tal-Karmnu, Lugrezio Attard li ċ- ċangja l-Kappella tad-Dutrina, s-sinjuri Giuseppi Camilleri u Frans Debono li flimkien iċċangjaw il-kappella ta' Sant Apollonia. Kull sena Pawl Camilleri u Giuseppi Vella, Frangisk Pule biex jonoraw il-vara tal-Qaddis bħal ma hija verament sabiħa u rikka. Bradella tas-Surmast Carmelo Tuema, bħal ma huma sbieħ u kbar il-Fjuretti, l-armar ġdid għal barra li meddu jdejhom bil- Il-bradella tal-vara ta' San Gejtanu qalb il-ħaddiema li frankaw somma mhux żgħira ta' flus eċċ. Nota: Illum dawn jinsabu jidgawdew minn lokalitajiet oħra bhal Ħaż-Żabbar u Qrendi. Min jiftakarhom u jmur f'dawn il- lokalitajiet żgur li jiddispjaċih. Prosit tassew lill-prokuratur ta' l- artali lil ta' Lourdes S. Camilleri, lil tad- Duluri C. Calleja, illi wara li waqqaf l-artal ta' l-irħam permezz ta' Antoine Buttigieg iċċangja bl-irħam il-kappellun, ipprokura ornatura li tagħmel unur, lil taċ—intura Gio Maria, illi wara li ċċangja wkoll bl- irħam il-kappella ipprokura tiżjin sabiħ fuq l-artal, lil ta' Sant' Apolonija li mhux lira ma oħrajn, lil Fr. Debono għall-arkanġlu, lil Agius jimmeritah tifħir għan-niċċa Ecce Uomo li sebħet mhux ftit ma dik tad- Duluri, lil ta' Sant'Antnin, Salvu Borg għamel ornamenti ta' l-artal u ċ-ċangjar tal- kappella bl-irħam u lil tar-Rużarju lis-Sur Pawl Desira. (Malta Tagħna 2.8.1920). Taf li l-Istatwa li nsibuha 'Luteru', ġiet użata l-ewwel darba għal festa ta' San Gejtanu u nħaddmet mill-bravu artist Vinċenzu Cremona ta' tas-Sliema. Insibu 'Irnexxiet wisq sabiħa l-Iststwa ta' San Gejtanu li għandha titqiegħed fi Triq' fuq din l-istatwa li tassew qisek qiegħed tara l- vara (Malta Tagħina 6.8.1904). Nota: Din l-istatwa għad li għandha storja marbuta magħha u l-iktar kerha hija dik tas-sena 1987. Jien personali nħoss li din għandha tintrema xi mkien, għax inħoss li hija parti mill-istorja tal-Lokal Tagħna. Nifhem li min kien responsabbli ta' dak il- jum t'għajb u fl'istess ħin tfakkar u tmiss il-kuxjenza, żgur qatt iżjed ma jerġa' jkollna ħerba mill-festa minflok ferħ kif dejjem għallimna San Gejtanu. Hu kien jgħidilna 'Fittxu l-ewwel is-saltna t'Alla' għax min ikun f'Saltna t'Alla ma jgħamilx dawn l-affarijiet ta' mistħija. Nagħlaq biex lil dawk li m'għandhomx ċertu età jkunu jafu xi ftit mill-affarijiet li kienu jeżistu ġewwa t-tempju tagħna. Imma sforz alterazzjonijiet li saru m'għadomx jeżistu, biss, għallinqas għandna xi ritratti antiki li wieħed jista' jifhem xi ftit. Illum nafu li dan sar biex niġu mad-direttivi tal-Konċilju Vatikan II, li mill- knejjes kollha tal-gżejjer, tagħna saru biss ġewwa l-parroċċa tagħna, li meta tara x'tagħmel ħadd ieħor li kellu għada jidgawda b'xi mod ieħor. L-artal maġġur hawn min mexxieh lura taħt it-Titular ħalli jagħmel wisa' lill- Artal Mejda. Is-simboli li kellna skulturati ma' kull artal skond x' jirrappreżenta, spiċċaw kollha minn ma' l-artal maġġur bħas-simbolu tar-Reliġjon: San Ġwann, kif ukoll fl-artali kollha barra tas-salib, biex ġie kollox uniformi, meta ma nara li ħadd ma kkuppjana, hawn nistaqsi L-istess ġara bil-kwadri bħal S. Lawrenz, S. Mikiel, S. Ġuda tat- Tedew, Wiċċ ta' Kristu, eċċ, eċċ… Uħud jingħad li kienu ta' artisti magħrufa, uħud trid tmur barra l-Hamrun bħal ma ġara fil-Birgu li ġabru dak kollu ta' San Lawrenz. Nagħlaq b'ritratt ta' 'Tribuna Ardente' li kienet intramat għal mewt ta' Papa Piju XII. Għad li fil-każ tagħna intramat dik li tintuża' fil-Qalb ta' Ġest. Nħoss li tinteressa lil xi wħud, speċjalment żgħażagħ, biss lili li laqatni hija l-arma papali li ntramat viċin ħafna ta' l-ordni tat-teatini. Ma nafx kellux konnessjoni. Biss min għandu xi waħda bħal Kon Katidral ta' San Ġwann bħal ma ġieli nkiteb, ta' min jieħu ħsiebha u titpoġġa xi mkien biex titgawda, għax qatt m'hija permessa li tintrema' iktar. Nagħlaq b'suġġeriment. Kull fejn tmur għandhom xi 'ex vote', wegħdi. Bħal dawn il-wegħdi fil-Ħamrun kellna fin-niċċa tar-Redentur. Meta dan ir-Redentur Mirakoluż ikun fil-Knisja, sal-pellegrinaġġ dawk il-wegħdi jitpoġġew waqt li n-niċċa tkun vojta, li nħoss li tkabbar iktar id-devozzjoni lejn dan ir-redentur meta wieħed jara ftit mill-grazzji li jinqalgħu b-interċessjoni tiegħu. Nagħlaq billi nagħti l-Festi t-Tajba lil kulħadd u nawgura Festa Kbira, u Viva San Gejtanu, biex iżomm idejh fuqna.