, x'għandna'2 editorjal aħbarijiet X'għandna mid-dinja7 X'se Naraw72 Attività ittra gallerija Bl-għeruq u x-Xniexel Falko Wisq Wisq Dawl Sibtha fix-Xibka 10 Daħħal membru 10 Blummmmi 11 ia Attakk fuq l-ambjent 12 Kont qed nara t-televixin u ġabu riklam ta' wieħed qed jaħsel ir-rota b'pajp bi pressa qawwija ta' ilma. Madwar dil-biċċa rota kellu xmara sħiħa ta' ilma, u għedt mela mur ġibu qed jaħsel il-karozza, kemm jaħli ilma dal-prodott. Lanqas ilħaqt spiċċajt il-ħsieb li ma ġabx mara qed tuża dal-famuż pajp biex taħsel karozza, u madwarha… baħar sħiħ. Ajma ħej, nispera li ħadd f'Malta ma jitħajjar jixtri dal-prodott, għax mhux erba' impjanti tar-reverse osmosis ikollna bżonn, imma erbgħinl Naħseb xbajtu tisimgħu min jgħidilkom: Ibżgħu għall-ilmal Ibżgħu għall-ilmal Ibżgħu għall-ilma Imma bir-raġun, tafux, għax l-ilma huwa l-iktar riżors importanti għall-ħajja. Meta n-NASA jibagħtu xi vettura spazjali tissendika pjaneti u qmura oħrajn tas-Sistema Solari', dejjem jippruvaw isibu sinjali ta' ħajja. X'ifittxu 2 Arja bħal tad-dinja tagħna7 Temperatura bħal tagħna2 Xejn minn dan, ifittxu l-ilmal Jekk fuq pjaneta ma jsibux ilma, jaqtgħu qalbhom li tista' tgħix xi ħaġa hemmhekk. Imma jekk jissuspettaw li jkun hemm l-ilma, iqum eċitament sħiħ. ' a 4 Dan il-miraklu li jżommna ħajjin tajjeb li jiet revissreiodea ka ii I nibżgħu għalih sew, speċjalment f'Malta, fejn ftit tagħmel xita. Kif tafu, hawn artijiet fejn tagħmel ħafna xita, u artijiet fejn ma taghmel kważi xejn. Jghidu li l-gwerer tal- futur mhux għaż-żejt jew għall-art se jkunu, imma ġlieda sħiħa għall-ilma tad-dinja. U issa ħa nħallikom ħa mmur nixrob tazz'ilma għax qabadni l-għatxi Ċaw ċaw. fAjiġo sremi ka qal Victor Falzon L-Editur ISistema Solari: Ix-xemx bid-disa' pjaneti (bil-qmura tagħhom) iduru madwarha. Id-dinja tagħna hija t-tielet Sistema Solari Ir-russett griż (grev heron Ardea cinerea) huwa tajra kbira. Jghix ħdejn xmajjar, għadajjar u kanali. Postijiet bhall-Għadira u s-Simar huma tajbin għalih, ghax isib il-kenn u anke l-ikel (ħut żgħir). Minhabba li huwa kbir u sabih, hafna kaċċaturi jisparawlu u joqtluh, ħalli mbagħad jibbalzmawh u jżejnu bihi X'ħela ta' ħajjal Li toqtol russett huwa kontra Sakemm mhux speċifikat mod ieħor, l-isem BirdLife f'dal-magażin jirreferi għal BirdLife Malta. Materjal mill-magażin jista' jiġi kkupjat basta mhux ghal skop kummerċjali, u basta jissemma' isem il-magażin u tintbagħat lill-BirdLife kopja tal-materjal fejn ġie kkupjat. Publikazzjoni: BirdLife Malta, Ġunju 2006 Disinn u produzzjoni: Victor Falzon Faċċata: Russett Griż, ritratt ta' Rav Galea Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18. Norganizzaw ħarġiet fil- kampanja, żjarat f'riservi naturali, u nagħmlu xogħol ambjentali. Noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa kull xaharejn għall-membri, u nagħmlu ħendawts u logħob għal waqt xi attivitajiet. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija Lm3 fis-sena. Il-Ħuttafa 74 7 Mejju — Ġunju 2006 issa oħorġu l-kuluri u agħtuha l-kuluri 1- ahdar ċar 2 — ahdar qawwi 3-aħmar 4 — kannella ċar (saqajha) Brimba ġdida għal-lista Sentejn ilu f'il-Ħuttafa 62 u 64 konna ġibna li membri tal-BirdLife u tal-Klabb sabu żewġ brimbiet ġodda ghal Malta. issa membru ieħor sab oħra… Robert Falzon mill-Mosta sab dil-brimba fid-dar tiegħu. Hija brimba żgħira, b'ġisem xi 3mm kollox. imma xorta sabiħa ħafna - ħadra kollha, b'tikka ħamra qisha qatra demm f'nofs daharha. Kienet f'moħba żgħira tal-ħarir li ghamlet mal-ħġieġa ta' bieb (ritratt tal-qoxra). Robert malajr ġab il-kamera, ġibdilha ftit ritratti u bagħathom lill-espert tal-brimb, bħala Nigma puella. B'hekk il-lista ta' brimb Malti issa telgħet għal 137. Min jaf kemm baqa' iktarl Żommu għajnejkom miftuħin, hbieb. In-natura qieghda MADWARKOMI Prosit Rob :) I il-habib taghna David Dandria, li malajr għarafha i i I David jgħid li snin ilu kien raha din il-brimba, imma isimha qatt ma deher fil-listi ta' brimb Malti, Issa ti reġgħet dehret u ntgħarfet minn espert, qed inġibuha fil-magażin, u b'hekk ir-rekord ta' Robert huwa uffiċjali. Mhemmx mistrieħ għall-ambjent Malti. Bħalissa hawn ġenn sħiħ biex jibnuh u jirvinaw kull roqgħa L-ewwel il-korsi tal-golf, imbagħad toroq enormi bil-mini b'kollox. Issa smajna li se jagħtu iktar u iktar art għall-bini - biċċa art daqs is- Siġġiewi. Għaliex jaħasra71 karta £2p. riċiklata Il-Ħuttafa 74 : Mejju - Ġunju 2006 -Anibar tajtra għad- Denfil Ċiniż Ma tantx soltu jaslu aħbarijiet ambjentali sbieħ miċ-Ċina. Imma dan l-aħħar tħabbar li se tinħoloq riserva naturali fil-baħar biex jitħares annimal rari: id-denfil abjad :-) Id-denfil abjad (Chinese white dolphin Sousa chinensis) huwa annimal griż bajdani jew fir-roża. Jgħix fl-ibħra max-xtut l-iktar taċ- Ċina. B'kollox baqa' biss xi 2000, u nofshom jgħixu fid-delta' tax-xmara Pearl. Il-Gvern Ċiniż se jiddikjara dil- parti tal-baħar bħala riserva għal dawn id-dniefel. ir-riserva se tkun kbira 460km', jiġifieri darbtejn daqs Malta. F'dir-riserva ma titħalliex issir attività li thedded dan l-annimal rari. L-ikbar problema se tkun il-ħafna drenaġġ u ilma mniġġes li joħroġ f'dix-xmara, li qiegħed imarrad lid-dniefel. Aħna nawguraw lill-Gvern Ċiniż suċċess f'dan il-proġett. 'delta: Fejn ix-xmara tinqasam f'hafna xmajjar żgħar u flimkien jiżbukkaw fil-baħar. Ħdejn raħal jismu Serpa, fil-Portugal, qed jibnu pawer stejxin li tibdel id-dawl tax-xemx f'elettriku. Jiġifieri dil-pawer stejxin mhux se taħdem biż-żejt jew bil-gass jew bil-faħam, għalkekk mhux se jkollha ċumniji u dħaħen u tniġġis. Tal-ġenn huxi Hija l-ħolma ta' kull ambientalist. Barra minn hekk, id-dawl tax-xemx huwa infinit' u jiġi waħdu, bla tħaffir jew tbatija jew spejjeżi Dan l-impjant se joħloq biżżejjed elettriku biex jaqdi 8000 dar (qisu raħal daqs Birkirkara). ' solari fid-dinja. Kos, għaliex ma nibnux waħda hawn Malta wkoll, daqs kemm għandna xemxi Kieku nsoivu l-problema tat-tniġġis ta' l-arja, u l-elettriku jiġina b'xejn. Il-problema hi li dawn it-tip ta' impjanti jieħdu ħafna ħafna art. L-impjant ta' Serpa se jiksi biċċa art daqs 73 grawnd tal- futboll Veru li Malta għandna hafna xemx, imma sfortunatament m'għandniex ħafna arti 'infinit: ma jispiċċa qatt. Proprjament anke d-dawl tax-xemx xi darba ghad irid jinħela u jispiċċa, imma baqagħlu xi 5 biljun (5,000,000,000) sena. Mhux ħa tkun problema ghalissa :) 1 ħalliena… Eżatt 10 snin ilu, f'Il- Ħuttafa 14 (Mejju-Ġunju 1996) konna ġibna fuq il- Bali Starling Leucopsar rothsehildi, għasfur rarissmu li jgħix f'Bali, gżira fl-Indoneżja. Konna ħabbarna li minn 14, in- numru totali ta' Bali Starlings fid-dinja kien tela' għal 40. Imma issa smajna li wara tant sforzi biex jiġi mħares, dan l-għasfur spiċċa għal kollox mis-selvaġġi :-( Baqa' biss xi ftit miżmumin f'gaġeġ. ..U 2 ġew lural Żewġ speċi ta' żrinġijiet, is-Santa Marta Harlequin Frog u s-San Lorenzo Harlequin Frog, dan l-aħħar reġgħu nstabu wara li kienu ilhom 14-il sena ma jidhru :-) Instabu f'riserva fis-Sierra Nevada di Santa Marta f'Colombia. Ix- xjenzati kienu ħasbu li dawn iż- żewġ żrinġijiet inqerdu bil-marda li qed toqtol ħafna żrinġijiet madwar id- dinja. Imma kellhom żball :-) karta £ġ riċiklata il-Ħuttafa 74 - Mejju Gunju 2006 Ejja Ma, ghax mejjet bil-ġuh' Jason Aloisio jgħidilna kif naraw u nagħrfu xi għasafar li jkunu magħna e ra l IE iċ-ċiefa Iċ-ċiefa hija għasfur tal-baħar li tbejjet fl- irdumijiet. Għalkemm tersaq lejn il-bejta bil- lejl, mhux daqshekk diffiċli biex taraha. Fittex bit-tromba fuq il-baħar xi siegħa qabel inżul ix-xemx u għandek tara għadd sabiħ ta' ċief, avolja jkun għadu bogħod mill-art. Iċ-ċiefa għandha titjira hafifa u tigglajdja fil-baxx, kważi tmiss ma'wiċċ il-baħar. Ġieli tara mijiet ta' ċief iħuf wara xi troler tas-sajd jew miġburin flimkien f'wiċċ il-baħar. L-ewwel darba li tkun ix-Xlendi filgħaxija, itla' san-naħa tat-torri u jekk ma jkunx qamar, għandek tisma' l-agħjat taċ-ċief qisu ħafna tinwiħ ta' qtates. Jew ejja l-ħarġa (Għasafar Madwarna p 6) bit-lanċa (ara pġ 6) il-bufula sewda Min jaf kemm-il darba rajnieha u smajnieha u ma tajniex kasha ghax ħsibnieha għasfur tal-bejt. Il-bufula sewda ssibha kullimkien, u spiss tinżel fil-ġonna u l-btieħi. Ir-raġel għandu dahru u l-ġwienaħ griżi, ras sewda u ċirku aħmar madwar għajnejn. Il- mara tkun iktar fil-kannella u rasha griża. Bħall-bqija tal-buful, ma tantx toqgħod wieqfa u l-ħin kollu taqbeż minn fergħa għal oħra. Meta tkun wieqfa spiss iċċaqlaq denbha. Il-bufula sewda għandha għajta qisu xi ħadd qed iċekċek ċekċieka jew kaxxa sulfarini. Jekk għandek bird table, żgur li flimkien ma' l-għasafar tal-bejt il-bufula sewda tinżel tnaqqar xi ħaġa. (Għasafar Madwarna p 41) Jekk għandek l-internet, idħol fil-websajt tal-BirdLife www.birdlifemalta.org, klikkja KLABB ĦUTTAF, imbagħad klikkja X'SE NARAW7 u ssib iktar ritratti taż-żewġ għasafar u anke tisma' l-ħoss li jagħmlu. Grazzi lil Denis Cachia, il-webmaster tal-BirdLife. L-istampi t'hawn fuq meħudin mill-ktieb Għasafar Madwarna (fil-ktieb qegħdin bil-kulur). Il-BirdLife ħarġet dal-ktieb apposta għal min irid jibda l- berdwoċing minn età żgħira. Fih tagħrif sempliċi fuq 100 għasfur, u stampi bil-kulur minn qoxra sa qoxra. U jiswa Lm2.05 bissi Jekk għad m'għandekx… x'qed tistenna2 Ċemplilna fuq 21347646 u ordna wieħed. karta. €) riċiklata ingawdu mill-baħar ie ta ibg ie gholjin tan-naħa t'isfel ebel fel A al Peeiigja 01-11 e OJ ĦA U IU ise l-ikbar kolonja' ta' ċief fil-Gżejjer Maltin. Forsi naraw ukoll xi qatgħa ċief iduru jew jgħumu f'wiċċ il-baħar. Dak il-ħin iċ-ċiet ikun ġed jistenna Di GU raza o lati Cool le te der Tob T-Jiq i later az l-a Eli ia ol U il-ħarġa se tagħmluħa filgħaxija. Dak il-ħin il-blat u s-sisien ikunu sbieħ wisq. l- Data: il-Ġimgħa 14 Lulju 2006 Tul tal-ħarġa: xi 3 sigħat Merħba: membri kollha u familja Prezz: Lm2 kull persuna (ilu fel To a To a a Ta I plejetei l ĠEN A el or ae IL o LE EZ PA ER (efa L 1pm). Ċans għandkom sat-12 Lulju, ima aħsbu kmieni għax ma ssibux post:Aktar dettalji til-min jibbukkja: 'kolonja: post fejn jgħix grupp kbir ta' annimali ta' l-istess speċi, Annimali bħal nemel u qroll jghixu ħajjithom kollha fil-kolonja. Ohrajn, bħat-tajr tal-baħar (fosthom iċ-ċiet'), ifittxu l-kolonja biss ghall-istaġun tal-bejta. Dominoesl F I A K A pn Għażiż Editur, li inti Meta qrajt f'Il-Ħuttafa 71 fuq dak l-għasfur tal-bejt li NN Kul sena i inti L qatlu fl-Olanda veru għedt kemm kienu boloh dawk in-nies. ġġedded il-miżata fi Veru li waqqa' 23,000 dominoes, imma dak l-għasfur anke Klabb Ħuttaf ħu kiser ir-rekord tad-dinja, ghax huwa l-iktar għasfur fid- nibagħtulek poster kbir f dinja li waqqa' dominoesii bil-kulur mis-sensiela Nixtieq illi il-Ħuttafa tibqa' interessanti. . M , Mario Żammit Ħieles, Ħaj u Sabiħl Siġġiewi Kull sena l-poster ikollu għasfur differenti. Għażiż Mario, Did-darba l-għasfur huwa Veru li qed tgħid, forsi jġibuh fil-Guiness Book of Records ukoll. Dwar Il- russett tas-siġar Ħuttafa, naċċertak li nibqgħu nagħmlu mill-aħjar li nistgħu. L-Editur karta € riċiklata Ibagħtulna TPINĠIJIET jew RITRATTI naturali tagħkoml Mhux ta' annimali Il-Ħuttafa 74 - Mejju - Ġunju 2006 domestiċi. Tinsewx isimkom, 7 ———————————————— età, u isem l-annimal — N jew pjanta. 1L- ux-Xniexel TA i PI i TA ; . — Ħarsa lejn siġar indiġeni ta' Malta Z £ À — ; ġ X—mz— —u1 il-Luq white poplar Populus alba à Na f -—- J 7 gallozz $ ĠA wa iswed p u EĠ Samantha $ Camilleri 10 aħdar pitirross mINN fuq ian Mangion 11 abjad minn taħt Il-luq ħija siġra sabiħa ħafna: Għandha l- weraq aħdar minn fuq u abjad minn taħt, u meta jitqanqlu f'żiffa jfiddnu lis-siġra u jagħtuha dehra mill-isbaħ. Il-luq hija ħorfija, għax twaqqa' l-weraq fix-xitwa. il-luq iħobb ħamrija umda, u għalhekk dis- iL- siġra ma tikbirx f'ħafna mkejjen hawn Malta. 1 Madankollu hija mifruxa sew, għax fl-imghoddi IL ntużat għat-tmasġir ta' qiegħ ta' widien bhal Wied il-Qlejja (iċ-Chadwick Lakes) u Wied il- Fiddien. Baqa' wkoll fdal ta' msaġar naturali tal- luq, bħal fil-Buskett u fil-Girgenti. Nafu li fl-1621 kien hemm 9 luqiet f'Wied Ħażrun - illum hemmhekk fadal waħda bissi Jien kont tlabt lill-bidwi t'hemm biex jieħu ħsiebha, u hekk ghamel, ghax is-sena l-oħra rajt tliet bghula telghin madwar ommhomi sultan iċ-ċawl David Attard 13 widnet il-baħar Robert Said 12 Arnold Sciberras 17 li ; ika i Il-luq jixxettel mill-bagħal', miż-żerriegħa jew bil-biċċa. Il-maġġoranza tas-siġar tal-luq NI ta' Malta huma rġiel (il-luq hija diojka'). Din is-siġra għandha tintuża għat-tmasġġir ta' qiegh il-widien, inħawi milwiema u anke fejn hemm xi għajn ta' ilma ħelu. Nisperaw li naraw ħafna aktar luq jithawwel f' pajjiżna. Għandek raġun tistaqsi xbint Dik hija fjura, tip ta' orkida fil-fatt. Ngħidulha dubbiena għax għandha petala speċjali, li qisha insett qed iżur il- fjural Charles Grech il-Masġari 'bagħal: (plural bgħula) fergħa li s-siġra ttelta' mill- ħamrija, li minnha ssir siġra oħra. 'diojka: siġra li tkun jew raġel jew mara. Ħafna siġar mhumiex diojċi, imma ikunu rġiel u nisa fl-istess pjanta. jmilwiem: post fejn jinġabar jew jgħaddi l-ilma. karta ĊI) riċiklata Il-Ħuttafa 74 - Mejju - Ġunju 2006 ; Ta' spiss inħobb nimxi f'wied i viċin fejn noqgħod, u kemm-il darba niltaqa' ma' kaċċaturi li jgħiduli biex inwarrab minn hemm. Dan huwa wiehed mill-atteġġjamenti egoistiċi tagħhom. Għaliex ma nistax ingawdi n-natura jien2 Darba minnhom kont ma' ħabib u itqajna ma' kaċċatur. Bdejna nkellmuh u qajjimna diskussjoni fuq il-kaċċa. Dal-kaċċatur stqarr li l-għasafar iħobbhom f'idejh, u anke ammetta li meta ma jgħaddi xejn malajr jittrenja fuq il-ħuttaf jew l-għasafar tal-bejt… Jien dan il-kliem ma niflaħx nisimgħu aktar. Minħabba dawn l-egoisti ma nistgħux ingawdu l-għasafar fl-ambjent tagħhom. Għalhekk għandna bżonn kemm jista' jkun nies fuq in-naha tagħna. Nista' ngħid li l- affarijiet marru għall-aħjar milli kif kienu qabel, perċ xorta għad baqa' ħafna xogħol i x'isir. Jien kunfidenti li xi darba din il-gwerra kontra l-kaċċa nirbħuha aħnal i Inħeġġeġ lill-membri Falkuni biex jiġu l- attivitajiet li ġejjin għax mhux ta' min jitlifhom, U hajru lill-ħbieb tagħkom biex jiġu ukolll Qabel naghlaq, f'isem il-Falko nixtieq nghid GRAZZI KBIRA lil Justin Vassallo tax-j xoghol li ghamel magħna. Matthew Borg Cardona Ko-ordinatur Falko Xogħol. Għawm. Barbikju Il-Ġimgħa 7 Lulju 2006 Ħa mmorru nagħtu daqqa t'id fuq xogħol ħafif l-Għadira, u wara ġirja għall-baħar u anke nagħmlu barbikju veġetarjan. Għawdex bil-lejl Ħa naqsmu għal Għawdex biex nisimgħu l-agħjat taċ-ċief matul il-lejl. Nitilgħu l- Ġimgħa u ninżlu lura s-Sibt. Għal aktar tagħrif fuq l-ativitajiet ċempel lil Matthew fuq 99886811 Kif iqabbżuhieli' Żgħażagħ BirdLife Malta Ġurnata Kemmuna il-Ħadd 7 Mejju 2006 Kienet waħda mill-ewwel ġranet sbieħ li kellna dis-sena u mix- xemx ma konniex se nkunu neqsin. Wasalna Kemmuna u kif inżilna mid-dgħajsa rajna xi żanzarelli tat-tikek li dakinhar Kemmuna kienet miżghuda bihom. Rajna wkoll żanżarelli tal- kullar u diversi bekkafiki fl-arbuxelli ta' madwarna. Kif tlajna ftit iktar fl-għoli rajna bagħdan u russett fil-boghod. Rajna wkoll gamiema għajjiena tistrieh fuq ħajt tas-sejjieħ, xena li minhabba l-famuża deroga' tal-kaċċa fir-rebbiegħa għad ma tantx nistghu narawha f'Malta. Insomma, fl-ewwel siegħa tellajna lista mhux ħażin, u ma tantx imxejna ghax il-ħin kollu nieqfu biex nagħrfu l-għasafar Wasalna fir-ringing station tal-BirdLife fejn sibna lil Justin jirringja l-ghasafar, meghjun minn Simon u Matthew, membri antiki tal-Falko. Hawnhekk rajna fl-idejn dawk l-għasafar li rajna waqt il- berdwoċing. Żidna wkoll għasafar li konna għadna ma rajniex, bhal daqquqa tat-toppu u buċaqq tas-silla. Komplejna nduru ma' Kemmuna, u rajna xi merilli u gawwi ma' l-irdumijiet li hemm fuq dil-gżira. Waqt li konna qed nistriehu fil-bajja ta' Santa Marija, xi membri ġew jiġru jghidulna li aktarx kien hemm buqrajq fis-siġar tal-bruk ħdejn il-kampsajt. Morna naraw u hekk kien. Sfortunatament kien ferut, u stajna naqbdun biex imbagħad għaddejnieh lill-BirdLife ħalli jkomplu jikkurawh. Din kienet l-unika haġa li ħallitilna toghma hażina f'ġurnata daqstant sabiha, ghax indunajna li mhux gamiem u summien biss qed jinqatlu bis-saħħa tad-deroga tar-rebbiegħal deroga: L-Unjoni Ewropea għandha sett liġijiet li l-membri kollha jridu jobdu. Wahda minnhom hi li fir-rebbiegħa ma ssirx kaċċa. Biex il-kaċċaturi ma jiħduhiex bi kbira, il-Gvern Malti kien ghamel deroga (eċċezzjoni) biex iħalli l-kaċċaturi jisparaw fir-rebbiegħa. Il-BirdLife qed titħabat ħafna biex din id-deroga tispiċċal karta. (p riċiklata Il-Ħuttafa 74: Mejju Ġunju 2006 Issa li beda s-sajf, nibdew ngħaddu iktar serati barra għall-frisk. Dan jagħtina ċans tajjeb biex napprezzaw aspett ieħor tan-natura: il-ġmiel tas-sema bil-lejl, bid- diversi stilel u pjaneti. Perċ iktar ma jmur iktar qed isir diffiċii li ngawdu l-ġmiel ta' sema lejii. Dan minħabba dak li ngħidulu light pollution - tniġġis bid-dawl. It-tniġġis bid-dawl iseħħ meta s-sema bil-lejl ma jkunx jidher sew minhabba dwal artifiċjali. F'lejl ċar bla qamar ghandna naraw sa 2600 stilla. Imma kemm minna qatt raw daqshekk stilel7 Malajr issib xi bozza tgħammxekl Meta f'Awwissu 20083 mar id-dawl fi New Vork Citv kollha , uwaqa' dlam ċappa, hafna nies qalu li kienet waħda mill-ftit drabi f'ħajjithom ti raw il-kwiekeb, uħud minnhom l-ewwel darbal F'lejla norrnali tant ikun hemm dwal artifiċjali minn bini, tabelli, reklami eċċ li l-istilel ma jidhru xejn. SEMA ORANĠJO 1 Ħafna drabi dan it-tniġġis ikun tort ta' disinn ħażin. Meta bozoz jiddisinjawhom hażin, hafna mid-dawl jaħrab 'il fuq flok 'tisfel. Dad-dawl żejjed jirrifletti minn fuq trab fl-arja, u s-sema l flok iswed taqtghu b'sikkina, tidher oranġjo mdennes jew anke fir-roża. Il-lampi ta' barra suppost li jdawlu t-triq, mhux is-semal Din kollha hela ta' enerġija. likoll nixtiequ ngawdu sema nadif u ċar, imma t-tniġġis bid-dawl mhuwiex biss kwistjoni ta' estetika. Jaffettwa wkoll is-saħħa tagħna u ta' xi ekosistemi'. Studjużi sabu li dawl persistenti jwassal ghal iktar gheja, iktar uġigħ ta' ras u iktar ansjetà. Hemm teoriji li d-dawl żejjed iżid xi tipi ta' kanċer. Insetti li jtiru fid-dlam, bhal baħrijiet, ibatu biex isibu triqthom għax id-dawl ihawwadhom. Minħabba f'hekk ibatu wkoll dawk il-pjanti li jiddakkru minn dat-tip ta' insetti. Hemm ukoll xhieda li t-tniġġis bid-dawl iwassal għal blooms' ta' alga fil-bahar. Dan ghaliex id-dawl żejjed ifixkel l- organiżmi li suppost ikissru dawn il-blooms. Id-dawl iħawwad ukoll l-għasafar li jtiru bil-lejl (bhaċ-ċief) jew li jpassu fid-dlam. FAĊLI SSOLVIHA 1 Hemm ħafna mezzi kif insolvu l-problema ta' light Kif ghedna, disinn tajjeb ta' lampi jgħin ħafna. Ħaġa ohra hili xi toroq jinxteghlu bil-lejl ghalxejn, speċjalment matul j il-ġimgħa. Dawn għandhom jintfew meta mhemmx bżonnhom, forsi bl-użu ta' tajmers. Jew jintużaw dwal li f'xi ħinijiet tal-lejl titnaqqsilhom il-qawwa. Il-problema hija wkoll ghax l-awtoritajiet għadhom LANQAS JAFU li t-tniġġis bid-dawl huwa problema Veru li dan it-tniġġis ma jhammiġx bid-dhahen (direttament), imma jibqa' xorta tniġġis. Hemm bżonn li nħarsu l-ftit postijiet li ghadhom mudlama bil-lejl (dark-skv areas), u nippruvaw innaqqsu d-dawl żejjed f'postijiet fejn id-dawl hemm bżonnu. 'ekosistemi: grupp ta' pjanti u annimali li jgħixu u jiddependu minn xulxin 'bloom: kultant ċerti algi jżidu ħafna fin-numru, tant ii xi drabi jagħtu kulur 2 lill-baħar. Il-kawża tista' tkun it-temperatura, tniġġis jew xi żbilanċ ekoloġiku. karta. £g. riċiklata il-Ħuttafa 74: Mejju Ġunju 2006 Wehsajts fuq in-natura mill-internet Is-sajt ta' din id-darba jisimha EkokKids u bħas-soltu hija sajt interattiva b'xalata attivitajiet u logħob għalikom it-tfal, kollha b'tagħlim dwar l-ambjent. Għandkom screernisavers u walipapers xi tniżżlu minbarra tislibiet u wordsearch. Morru dawra f'razzett organiku jew għinu lil Anita tnaddaf il-kamra waqt li titgħallmu terġgħu tużaw u tirriċiklaw affarijiet li nsibu fid-dar. inkella titħajru MAN MAN MMA tippruvaw tgħaqqdu xi jigsaw puzzle2 Fil-parti kie iii tħ Li li jisimha Plav and Learn issibu suġġetti bħal:— IMUU SA i i Ie tniġġis, skart, Earth Dav. l-enerġija, tibdil fil- klima, l-ispazju u oħrajn. Fuq kollox, għax ma tagħtux titwila lis-slajdxow biex b'hekk tagħmlu bħal safari żgħir ta' l-ispeċi differenti ta' annimali li jeżistul Janet u Amv Getatdi 6 3 pitazzi 3 e stiker bil-kulur A e 15-il punt fil-Huttafattiva k Ħajjar lil sħabek u lil ħutek jidħlu fi Klabb Ħuttaf… -— Tihom kopja ta' dil-formola biex jimlewha… , T imla isfel nett id-dettalji tiegħek stess… 3 Ibgħat kollox lil BirdLife Malta, flimkien mat-Lm3 tal-membtu l-ġdid. $ sem u kunjom Q ġ N. ż liema skola tattendi ibgħat kollox lil BirdLife Malta 57/28 Triq Rigord, Ta' Xbiex MSD 12 Tibgħatx flus bil-posta, imma ċekk (pagabbli lil BirdLife Malta) jew inkella 43 bolla tas-7ċ (jekk selt-adhesive tant aħjarl). karta €. riċiklata Minflok qed inġibu artiklu fuq tip iehor ta' ħotspotti :-) eta naraw wiċċ il-qamar minn tromba jew fuq stampa naraw ħafna dwawar L ċrieki. Kif nahseb tafu, dawk huma krateri, ħofor enormi li jsiru meta blata kbira tinżel sparata mill- ispazju u tahbat ma' l-art. Kontu tafu li fid- dinja tagħna wkoll għandna ħafna krateri7 Fl-ispazju hemm ħafna ġebel jiġri, u fid- dinja waqgħu hafna minnhom. Mal-ħabta ħaffru wkoll krateri enormi fl-art. Uħud, bħail-Meteor Crater, fl-iStati Uniti, jidhru sew u jiġbdu lejhom ħafna turisti. Imma ħafna krateri oħrajn tant għadda żmien minn fuqhom li tmermru u lixxaw bl- elementi (riħ, xita, silġ eċċ) u ilum bilkemm tinduna bihom mill-art għax taħsibhom għoljiet, widien u għadajjar. Imma mill-għoli (per eżempju minn space shuttle) tidher ċara l-forma tonda tagħhom. Hawnhekk hawn ritratti ta' ftit minnhom. : fta sal Dan il-hbit mill-ispazju ż jista' jikkawża diżastri kbar f'dinja mimlija ħajja. Jgħidu li d-dinożawri mietu 65 miljun sena ilu wara li blata kbira (meteora) tkaħħlet fl- artfejnillum hemm Mexico. Il-forma ta' dan il-krater m'għadhiex tidher illum. Min jaf bħalissa stess, miljuni ta' kilometri 'l bogħod, hemmx xi ħaġra enormi ġejja tlebbet lejn id- dinja tagħna… Attakk ieħor mistenni jaħbat elatliaz lii le l-l a A da terrapien, ġebel u bini. L-attakk mhux ġej minn Mars, imma mill-Maltin stess. Fir-ritratt taraw parti mill-kampanja li-tmiss mal-Mellieħa. Bħalissa din l-art fiha għelieqi żgħar, sagħtar u ħarrub. Di l-art se tinbena, ui bħalha ħa jinbnew ħafna rqajja' oħra f'Malta u Għawdex li s'issa kienu kajnpanja.