— f tormazzjoni storika dwar l-għaxar parroċċi li diġ diġà kienu jeżistu fl-1436 Iż-żmien Medjevali Malti, jew iż-żmien Nofsani Malti beda mal-wasla tal-Għarab fis-sena 870 W.K. u spiċċa mal-miġja tal-Kavallieri ta' San Gwann fl-1530. F'dak iż-żmien, Malta għaddiet minn idejn ħafna ħakmiet differenti fosthom l-Għarab, in- Normanni, l-Anġuvini u l-Aragoniżi. Kien żmien li ġab ħafna tibdil soċjali, politiku u demografiku mal-Ewropa kollha, inkluż f'Malta, gżira żgħira f'nofs il-Baħar Mediterran bl-aqwa portijiet fondi u kennija li wieħed isib f'dan il-baħar. Mal-miġja tal-Għarab f'Malta, ħafna Maltin ikkonvertew għal Musulmani biex ma jħallsux il-ħaraġ (taxxa). Biss, matul l-aħħar mitejn sena taż-żmien Nofsani, speċjalment fiż-żmien tal- ħakma Aragoniza, il-poplu Malti kollu tista' tgħid reġa' kkonverta u kompla jipprattika r-reliġjon Kattolika. Qabel l-1436, il-gżejjer Maltin ma kellhomx knisja parrokkjali li tieħu ħsieb il-parruċċani ta' dik iż- żona partikulari. Għalkemm fil-kampanja u l-irħula Maltin kien hawn diversi knejjes u kappelli żgħar, il-Katidral tal-Imdina biss kien joħroġ x'għandu jsir f'kull parti tal-Gżejjer Maltin. Imbagħad aktar tard, kien hemm dik tal-Belt Vittoriosa (Il-Birgu). Iżda fl-1436 l-Isqof Malti Senatore De Mello ħa ħsieb li jaqsam lil Malta f'għaxar parroċċi differenti. Kull parroċċa kellha tieħu ħsieb il-knejjes u n-nies ta' dik iż-żona partikulari. L-ewwel ghaxar parroċċi (barra dawk tal-Imdina, ir-Rabat (Malta) u l-Birgu), twaqqfu f'dawn l-irħula: In-Naxxar, Birkirkara, Ħal Qormi, Bir Miftuħ (il-Gudja tal- lum), Santa Katarina (illum iż-Żejtun), is-Siġġiewi, Ħaż-Żebbuġ, iż-Żurrieq, Santa Dminka (illum Ħad-Dingli) u l-Mellieħa. Ma jfissirx li dawn il-parroċċi kollha twaqqfu fl-1436 kif jistgħu jaħsbu xi wħud. Fil- fatt, il-parroċċa ta' Sant' Elena f'Birkirkara kienet ġiet msemmija f'kuntratt li sar fl-1402 u l-parroċċa tagħna ta' Bir Miftuħ turina li hija eqdem minn hekk. Iżda li hu żgur hu li f'dik is-sena tar-rapport ta' De Mello kienu diġà jeżistu bħala parroċċi. Dawn il-parroċċi mwaqqfa minn De Mello kellhom jieħdu ħsieb dawn l-irħula: e Il-Parroċċa tan-Naxxar: Il-Mosta, Ħal Għargħur, Ħal Sammut, Ħal Kallejla, Ħal Ger, Ħal Muselment, Ħal Dgħejf u Hal Sir. e Il-Parroċċa ta' Birkirkara: Ħ'Attard, Ħal Lija, Ħal Balzan, Ħal Bordi, Ħal Mann, Ħal Kaprat, Msida, Ħal Tigan, u Ħas-Sajjied. e Il-Parroċċa ta' Ħal Qormi. e Il-Parroċċa ta' Bir Miftuħ: il-Gudja, Ħal Saflieni, Ħal Għallun, Ħal Tarxien, Ħal Luqa, Ħal Farruġ, L-Imqabba, Ħal Kirkop, Ħal Safi, Ħal Resqun u Ħal Qadi. , e Il-Parroċċa ta' Santa Katarina (Iż-Żejtun): Bisqallin, Bużbud, Ħal Ġwann, Ħal Għaxaq, Ħaż-Żabbar, Ħal Tmim Assant, Ħas-Sajd, Bidni, Ħas-Saptan, Ħal Ħellul, Ħal Fuqani, Ħal Bajada u Ħal Ħarrat. e Il-Parroċċa tas-Siġġiewi: Ħal Kbir, Ħax-Xluq, Ħal Qdieri, Ħal Tabuni u Ħal Masur. e Il-Parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ: Ħal Muxi, Ħal Mula u Ħal Dwin. e Il-Parroċċa taż-Zurriq: Il-Qrendi, Ħal Millieri, Ħal Lew, Buvagra, Baqqari, Ħlantan, Ħal Niklusi, Ħas-Sejjieħ, Ħal Far, Ħal Qadim, Ħal Arrig, Ħal Ġawhar u Ħal Għabdirżag. e Il-Parroċċa ta' Santa Dminka: Ħad-Dingli, Ħal Tartarni u Gomerina 7 e Il-Parroċċa tal-Mellieħa: Ħal Dragu, Ġebel Għażara, Ġebel Manikatu (illum il-Wardija), Ħal Pessa u Ħal Dmigħ. Qabel ma ngħid xi ħaġa żgħira fuq dawn il-parroċċi stabbiliti mill-Isqof Malti De Mello, bix-xieraq li nagħti ftit informazzjoni fuq l-arkitettura tal-kappelli Medjevali li nsibu f'Malta. L-istil arkittettoniku tagħhom huwa magħruf bħala stil Medjevali, bl-isem ta' Sikulo-Norman. Dan kien stil sempliċi għall-aħħar, fejn fuq il-bieb tal-faċċata kont issib arkata żgħira li tiġi ftit għall-ponta. Gewwa mbagħad kien iddominat minn affreski (pitturi fuq il-ħitan) u minn arkati li jkunu ġejjin xi ftit għall-ponta, magħrufin bl-Ingliż bħala gothic- stjle relief arches. L-aktar parroċċa qadima f'Malta li kienet diġà mwaqqfa qabel l-għaxar parroċċi tal-Isqof De Mello huwa l-Katidral tal-Mdina. Dan ġie mwaqqaf fis- sena 58 wara Kristu u nbena fi żmien l-Għarab f'Malta. Għall-bidu x'aktarx li kien iddedikat lil Santa Marija Verġni. Biss, dan reġa' nbena fi żmien in-Normanni u ġie ddedikat lil San Pawl, kif għadu sal-lum il-ġurnata. Sfortunatament, il-katidral li għandna illum fl-Imdina mhux l-istess wieħed li bnew in-Normanni bi stil Medjevali. Dan għaliex fl-1693 il-gżejjer Maltin intlaqtu minn terremot qawwi immens li heżżeż il-villaġġi Maltin Tista' tgħid li l-Imdina kollha ġġarrfet, inkluż il-Katidral. Il-Granmastru De Vilhena qabbad l-Inġinier Franċiż De Mondion biex jerġa' jibni l-Katidral fuq l-istil tal-Kavallieri, jiġifieri stil Barokk, u hekk għadu jidher il-Katidral tal-Imdina sal-ġurnata tal-lum. Il-parroċċa tan-Naxxar kienet waħda mill-ewwel parroċċi Marjani fi gżiritna. Kienet tiġbor bosta villaġġi li Ilum il-ġurnata m'għadhomx jissemmew bħal Ħal Dgħejf u Ħal Sir. Il-knisja parrokkjali li hemm illum ġewwa n-Naxxar bdiet tibena fis-sena 1616 fuq disinn ta' Tommaso Dingli. Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet parroċċa oħra li ġiet irrappurtata fir-rapport ta' De Mello tal-1436. Din il-Parroċċa hija ddedikata lil Sant' Elena u fis-seklu sittax bdiet tinbena knisja l-ġmiel tagħħa ddedikata għall-patruna tagħhom fuq disinn Barokk ta' Vittorio Cassar u Tommaso Dingli. Il-faċċata tal-kappella ta' Bir Miftuħ, quddiem l-ajruport internazzjonali ta' Malta Meta fl-1436 l-Isqof Senatore de Mello semma l-għaxar parroċċi antiki li sab f'dawn l-gżejjer fl-atti taż-żjara tiegħu, dawn kienu jinkludu Wkoll dik ta' Bir Miftuħ. Iżda jista' jingħad fiż- żgur li l-knisja ta' Bir Miftuħ kienet ilha sservi ta' parroċċa minn ħafna snin qabel. Bix-xieraq li nagħti xi ftit aktar informazzjoni fuq din il- parroċċa aktar mill-oħrajn għax din il-kappella tinsab fil-villaġġ tagħna u turina kemm għandna villaġġ antik u mimli storja. Din kellha limiti estensivi ħafna li kienu jinkludu l-Gudja, Ħal Kirkop, Ħal Safi, l-Imqabba, Ħal Tarxien, Ħal Luqa, Ħal Farruġ u Birżebbuġa. Il- knisja, li kienet iddedikata lil Santa Marija, jingħad li nbniet iktar minn 600 sena ilu. Fil-fatt jidher li l-knisja kienet nbniet fil-ħmistax-il seklu. Il-knisja kienet akbar minn dik li naraw illum u ċċekknet fid-daqs fl-1512. Jingħad li maġenb din il-knisja kien hemm diversi knejjes żgħar oħra. Fost dawn konna nsibu dawk tal-Assunta, tan-Nattività ta' Sidtna Marija, ta' San Bastjan, ta' San Gorġ, u ta' Santa Katerina, li maż-żmien ġew abbandunati, ipprofanati u mġarrfa. Bir Miftuħ Il-kappella ta' Bir Miftuħ hija eżempju ċar u mill- aqwa ta' arkitettura Medjevali. Il-pjanta hija sempliċi u mingħajr ebda elaborazzjoni żejda. L-arkati tagħha jitilgħu għall-ponta u hija msaqqfa b'xorok twal tal-ġebla tal-franka. L-altar li hemm fil-kappella nħadem fit-tmintax-il seklu u nġieb minn Ħal Farruġ (ir-raħal u d-djar ta' Ħal Farruġ twittew mill-Gvern Kolonjali (Ingliż) biex saret l-airstrip fin-naħa tal-Imqabba) Parroċċa Arċimatriċi u Arċipretali Gudja Minħabba t-telqa kbira li kienet waqgħet fiha din il-kappella, l-Awtoritajiet Ekkleżjastiċi Maltin għaddew din il-kappella f'idejn l-għaqda volontarja Din l-Art Ħelwa. Dawn mill-ewwel għarfu li din il- knisja kienet teżor kbir u middew għonqhom għal xogħol ta' restawr. Matul ir-restawr tal-knisja li nbeda fl-1973, wara li tneħħew sitt saffi ta' kisi, inkixef affresk fuq il-bieb prinċipali. L-affresk imur lura għas-sittax-il seklu. Għalkemm baqgħalna biss ftit biċċiet mill-affresk oriġinali, m'hemmx dubju li s-suġġett huwa l-Ġudizzju Universali tal-aħħar tad- dinja. Dan huwa mqassam fi tliet saffi ta' figuri. Jekk inkomplu naraw ir-rapport tal-Isqof De Mello niltaqgħu mal-ewwel knisja ddedikata lil San Ġorġ martri, il-parroċċa prinċipali ta' Casal Qormi. Il-knisja antika ta' Casal Żejtun naħsbu li nbniet meta l-Maltin ħelsu mill-Għarab u kienet iġġib l-isem ta' 'Santa Caterina di Bisqallin', li tfisser Santa Katerina tat-tfal tal-Isqallin. Din ukoll ġiet rikonoxxuta bħala parroċċa fl-1436 u kienet tiġbor ħafna rħula u villaġġi tal-viċinanzi. Ħad-Dingli wkoll kien wieħed mill-għaxar parroċċi f'Malta, iżda taħt l-isem ta' Santa Dminka jew Ħal Tartarni. Għal ċertu raġunijiet kien tneħħa minn parroċċa u ngħaqad ma' dik tar-Rabat. Iżda fil-31 ta' Diċembru tal-1678 Ħad-Dingli reġa' sar parroċċa mill-Isqof Michael Hier. de Molina, taħt it-titlu ta' Santa Marija Assunta. Wasalt fit-tmiem tal-artiklu tiegħi fejn tajt ħarsa u spjegajt fil-qosor parti mill-istorja li missirijietna għaddew minnha u li aħna biżżejjed ixxurtjati li għadna nistgħu ngawdu ħafna minn dawn l-ewwel kappelli u knejjes li ġew mwaqqfa f'Malta fi żmien il-Medjuevu. Għall-Gudjani, din is-sena hija waħda storika għax il-parroċċa tagħna għalqet 575 sena parroċċa minn meta l-Isqof De Mello waqqaf il- parroċċa ta' Bir Miftuħ. Grazzi għall-għaqdiet governattivi bħal Heritage Malta, flimkien ma' oħrajn mhux governattivi bħal Din l-Art Ħelwa, aħna llum il-ġurnata nistgħu ngawdu dawn il- kappelli Medjevali, nifhmu aktar l-Istorja ta' pajjiżna u nattiraw aktar turisti biex igawdu l-wirt tagħna. Programm ib EG EU E JO