Il-Bini tal-Knisja Parrokkjali ta' San Gejtanu u l-Oriġini tal-Isem 'Ħamrun' Fl-Arkivju tal-Kurja tal-Arċisqof ġewwa l- Furjana insibu volum fis-sezzjoni msejħa Atti Civili. L-isem ta' dan il-volum huwa Acta Civilia ab anno 1863 ad 1878 u li jġib in- numru 203. Fil-paġna 340r għas-sena 1873, insibu dan li ġej bit-Taljan. Bil-Malti, dan id-dokument jgħid dan li ġej. It-28 ta' Frar 1873 Fis-saħħa tal-fakultà mogħtija lil eċċellenza reverendissima tiegħu, Mons Arċisqof, Isqof Fra Gaetano Pace Forno taħt id-data tas-17 ta' Frar 1873 sabiex jamministra l-beni tal-benefiċju ta' Lib(era) Coll(ocazione) taħt l- isem ta' 'Ta Donna Manna', (jgħaddihom) favur il-knisja li qiegħda tinbena , fil-qasam Tal-Ħamrun għal ħames snin għalhekk l-imsemmija knisja l- eċċellenza tiegħu reverendissima, Monsinjur, Arċisqof, isqof jinnomina bħala viċi tiegħu fuq dan il-beni, lil wisq Reverendu sinjur, il-qassis Don Paolo Le Brun, biex jieħu ħsieb u jamministra dawn il-beni tal-imsemmi benefiċju. Hekk ikun. Il-Qassis, Em(manuele) Cousoni, Kanċillier tal-Kbir Qorti Veskovili. Għan-nies tal-lum, dan id-dokument jidher bħala wieħed li fih ħafna kliem superlattiv, miktub fl-istil u lingwa ta' kważi mija u ħamsin sena ilu. Dan kien l-istil ta' kif wieħed kien mistenni jikteb fis-seklu dsatax f'korrispondenza bejn l-awtoritajiet. Biss, dan id-dokument juri biċ-ċar, il-persuna li kienet qiegħda tkun appuntata mill-isqof Gaetano Pace Forno biex tħabrek favur il-bini tal-knisja tal-Ħamrun kien il-qassis ħabbrieki, Dun Paolo Le Brun. Dan il-qassis kien persunaġġ importanti fid-djoċesi Maltija. Oriġinarjament kien mill-parroċċa ta' San Pawl fil-Belt Valletta. Huwa kien parti mit-team, magħmul minnu bħala qassis u numru ta' tobba, li kien mar Scutari biex ikun ta' għajnuna għas-suldati Maltin li kienu qiegħdin jitqabdu fil-famuża gwerra tal-Krimea. Serva fl-istess sptar fejn kienet tkun isservi l-famuża Florence Nightingale u kellu konoxxenza personali tagħha. Eventwalment laħaq kanonku tal-kattidral u fis-snin 1880- 1882, kien responsabbli mill-amministrazzjoni tal-beni tal-knisja kattedrali ta' Malta. Id-dokument jikkonċerna deċiżjoni meħuda mill-isqof u din it-tip ta' azzjoni hija magħrufa fil-lingwaġġ ġuridiku, bħala att ċivili, u għalhekk ġie reġistrat fl-atti miżmuma fil-Kurja taħt din in-nomenklatura, jiġifieri, l-Atti Civili. Dan hu dokument ċar ħafna. L-ewwel u qabel kollox juri l-interess personali li ħa l-isqof ta' dak iż-żmien, Monsinjur Gaetano Pace Forno, biex tinbena knisja ġdida f'din il-lokalità. Hija storja magħrufa fil-Hamrun, għaliex din il-knisja ġiet dedikata lil San Gejtanu. Dan sar fuq xewqa u talba minn dan l-istess isqof Pace Forno biex f'Malta jkun hawn knisja dedikata lil dan il-qaddis li hu kien imsemmi għalih. Huwa xtaq li l- knisja l-ġdida li bdiet tinbena fl-1869 ġewwa l-Ħamrun kellha tkun dedikata lil San Gejtanu u xewqtu saret kmand. Infatti, l-ewwel ġebla tal-knisja tqiegħdet fis-17 ta' Gunju 1869. Oriġinarjament, din il-knisja kienet se tkun dedikata lil San Ġużepp, minħabba li din il-parti ta' Malta, kienet magħrufa minn dejjem bħala Casale San Giuseppe. Dan id-dokument jitfa' dawl fuq id-diffikultajiet finanzjarji li l-abitanti ta' din ix-xaqliba ltaqgħu magħhom biex jinġabru l-flus neċessarji ħalli tkun tista' tinbena din il-knisja. Fuq kollox, dan id-dokument jikkonferma l-interess personali ta' dan l-isqof Pace Forno f'dan il-proġett u meta ra li kien hemm problemi finanzjarji offra flus marbuta mas- salarju tiegħu ta' isqof għall-bini ta' din il-knisja. Is-salarju tal-isqfijiet kien marbut ma' interessi fuq artijiet imħollija jew mogħtija min-nies biex mid-dħul jew l-interessi tagħhom, l-isqof seta' jkollu salarju indipendenti għalih. Waħda minn dawn l-artijiet kienet dik magħrufa bħala 'Ta Donna Manna'. L-isqof Pace Forno rrinunzja għad-dħul minn fuq din l-art għal ħames snin sħaħ, ħalli dawk il-flus jgħaddu għand Don Paolo Le Brun biex dan ikun jista' jużahom favur il-bini ta' din il-knisja l-ġdida. Hawn wieħed irid jifhem, li l-isqof ma setax jagħmel li jrid b'dawn il-flus. Dan l-att partikolari kien magħruf bħala ta' 'libera collocazione' jiġifieri seta' jiddisponi minnu kif irid, biss ried dejjem jibqa' marbut mal-uffiċjatura tal-isqof. Dan ifisser li l-isqof seta' biss igawdih tul ħajtu, iżda wara mewtu kellu jgħaddi għand is-suċċessur tiegħu. Dan jispjega l-għala kien jingħata lil xi ħadd ieħor għal perjodu determinat ta' snin. Iżda l-aktar punt interessanti ta' dan id-dokument huwa għal mod ta' kif irrefera għal din il-lokalità l-isqof Pace Forno. Huwa interessanti, li dan id-dokument ekkleżjastiku m'hux qiegħed jirreferi għal din il-lokalità bl-isem l-antik tagħha, jiġifieri kif kien magħruf 'Casale San Giuseppe', iżda bħala 'Tal-Ħamrun'. Għalhekk dan id-dokument huwa wieħed minn tal-ewwel fejn din il-lokalità qiegħda tkun magħrufa bħala 'Ħamrun'. Infatti, kull referenza għall-isem Casale San Giuseppe huwa nieqes minn dan id-dokument. Minn dokumentazzjoni qadima nafu li din il-lokalità kienet magħrufa bħal Casale San Giuseppe. Hekk kien jidher l-isem ta' din iż-żona fil-mapep l-antiki ta' Malta, speċjalment dawk ta' qabel is-seklu dsatax. Jekk wieħed iħares lejn waħda minnhom, per eżempju, dik ta' De Fer tas-sena 1722, isib li din il-lokalità kienet indikata bħala San Giuseppe, iżda mingħajr ma jindika xi abitazzjonijiet fiha. Issa dan id-dokument fl-atti ċivili tal-kurja jitfa' dawl ġdid fuq l-oriġini tal-isem Ħamrun. Permezz tiegħu, insiru nafu, li l-kelma Ħamrun hija waħda qadima għal din iż-żona u anki jekk ma tidherx fuq mapep jew kuntratti li sa issa ġew studjati, kienet tirreferi għall-qasam ta' art li kien hemm f'dan il-Casale San Giuseppe. Dan il-qasam ta' art kien magħruf bħala Tal-Ħamrun. Bħal kull dokument ta' natura legali jipprova jkun eżatt fid-definizzjonijiet tan-nomenklaturi tiegħu. Dan id-dokument jgħidha ċara u tonda, li Tal-Ħamrun kienet 'kontrada', jiġifieri żona jew qasam, jiġifieri biċċa art imdaqqsa sewwa ġewwa din lokalità. Hawn wieħed irid ifakkar li Casale kienet kelma Taljana użata fil-passat biex tfisser raħal. Meta l-isqof qiegħed isejjaħ din l-art, 'Contrada', jew qasam, kien ifisser li din il-Contrada Tal-Hamrun, kienet waħda minn numru ta' kontradi li kienu jagħmlu parti minn dan ir-raħal. Bħal kull raħal ieħor, Casale San Giuseppe kellu aktar minn kontrada jew qasam wieħed. Interessanti li l-prepożizzjoni 'ta'' kienet parti mill-isem, għaliex hija mogħtija bil-Malti waqt li l-bqija tad-dokument kollu bit-Taljan. Allura, dan il-qasam ma kienx magħruf bħala 'il-Ħamrun' jew 'Ħamrun', iżda bħala 'Tal-Hamrun' u kien imiss ma' qasam ieħor, MU Għaqda tal-Mużika San Gejtanu, Ħamrun li bħalu kien juża prepożizzjoni u għadu jużaha sal-lum, jiġifieri l-qasam 'Tas-Samra'. Dan l-isem 'Tal-Ħamrun' bħal dak 'Tas-Samra' huwa wieħed qadim ħafna. Iżda sa dik il-ħabta, kien magħruf biss mill-ftit bdiewa tal-madwar li kienu jaħdmu l-art tal-inħawi ta' fejn inbniet din il-knisja l-ġdida. Fuq din il-biċċa art, jew kontrada, magħrufa bħal 'Tal-Ħamrun', inbniet din il-knisja il-ġdida. Għalhekk jidher ċar daqs il-kristall, li l-art li fuqha nbniet il-knisja dedikata lil San Gejtanu kienet magħrufa bħala 'Tal-Ħamrun' u din il-biċċa art, minħabba dan il-progett spiċċat biex tat l-isem il- ġdid lil din il-lokalità, jew aħjar parroċċa ġdida. Jidher li l-isqof Pace Forno kien jippreferi jirreferi għal din il-parroċċa bl-isem 'Tal-Ħamrun' milli bl-isem il-qadim tagħha. B'hekk, din in-nomenklatura, Tal-Ħamrun, kellha tispiċċa biex tkun użata għat-territorju kollu li se jifforma parti minn din il- parroċċa u ma tibqax biss referenza għal qasam partikolari ġewwa din l-istess limiti ta' din il-parroċċa. Għalhekk, dan l-isqof ma' kienx biss responsabbli biex idaħħal d-devozzjoni lejn San Gejtanu ġewwa l-Ħamrun, iżda kien ukoll responsabbli biex din il-lokalità ma tibqax tkun magħrufa bħala Casale San Giuseppe, iżda tibda tkun magħrufa, bl-isem tal-Ħamrun. Hawnhekk wieħed jistaqsi, allura x'tifsira jew oriġini għandu dan l-isem. Jidher, li din il-kelma Ħamrun hija riferenza diretta għat-tip ta' art li kien hemm fl-inħawi. Zgur li ma tistax tinqara waħedha iżda f'kuntest ta' kontradi oħra li llum jifformaw parti mill-konfini tal-Ħamrun. Hawnhekk, wieħed irid jgħid li ftit 'il fuq minn din il-knisja, kien hemm kontrada oħra li tuża l-prepożizzjoni (ta'), dik imsejħa Tas-Samra. F'dan il-kuntest, l-isem Ħamrun, qiegħed ikun użat bħal nom deskrittiv ta' minerali. L-ewwel idea hija li jiddeskrivi l-art jew inkella l-kwalità tal-ħamrija. Jekk kienet qiegħda tintuża bħala nom deskrittiv tal-art allura din il-kelma kienet qiegħda tintuża biex tiddiskrivi il- kwalità ta' ħamrija li kien hemm fiż-żona fejn fuq naħa kellek ħamrija identifikata bħala 'samra' u dik ftit 'l isfel minnha qiegħed tkun magħrufa bħala waħda ħamranija. Waqt li fuq livell ġeografiku, il-formazzjoni tal-ħamrija, kemm fiż-żona tal-Ħamrun u f'Tas-Samra qegħdin juru l-istess ħaġa, jiġifieri l-intensità tal-kulur tal-ħamrija li kien hemm fl-inħawi, fuq livell agrikolu, juru kemm il-bdiewa kienu joqogħdu attenti biex jidentifikaw it-tip ta' ħamrija li jkun hemm f'taqsimiet differenti u jużaw termini speċifiċi biex juru d-differenza fil-kulur tal-ħamrija fuq medda ta' ftit anqas minn kilometru u f'każ minnhom, kelma qrib ħafna ta' Ħamrun - 'sarbun', tfisser f'partijiet tal-Adrijatiku ħamrija ta' kulur bajdani. Jekk dan jgħodd għat-tip ta' ħamrija li kellha dan in-naħat, dan ifisser, il-ħamrija ta' kulur aħmar ċar jew aħjar bajdanija li kien hemm f'dan il-qasam tal-Ħamrun kien f'kuntrast mal-oħra aktar 'samra' li kienet tinsab ftit 'il bogħod minnha. Meta wieħed iżomm ma' din l-idea ta' kif żviluppat in-nomenklatura Ħamrun, wieħed ma jistax ma jiftakarx f'silta mill-ktieb famuż ta' Predrag Matvejevic, Breviario Mediterraneo. F'pagna 61, Matvejevic jitkellem dwar numru ta' postijiet fl-Adrejatiku li ħadu l-isem tagħhom mill-kuluri tal- art, fosthom il-kulur aħmar jew abjad minħabba t-tip ta' ħamrija u l-effett tal-Baħar Mediterranju fuq din l-istess ħamrija. Hu jgħid hekk: Ma hemmx dubbju, li jekk in-nomenklatura ta' Hamrun kien qiegħda tintuża biex tindika kulur ta' ħamrija, allura din l-kontrada jew qasam li fuqu nbniet din il-knisja l-ġdida verament wieħed għammiel u speċjali biex wassal, kif jinnota Matvejevic, li tkun imsejħa ħamra għaliex il-ħamrija tagħha ma kinetx komuni. L-idea l-oħra hija li 'Ħamrun' u 'Samra' huma nomi li jiddeskrivu persuni. Allura hawn ir-referenza trid tmur għall-karatteristi umani, li sid oriġinali ta' dawn l-artijiet kellhom, u l-użu ta' dawn l- aġġettivi kien intiż biex ikunu identifikati s-sidien differenti ta' artijiet li kien hawn f'din iż-żona. Hija x'inhi l-oriġini ta' din il-kelma, il-għażla tal-kelma Hamrun bħala nomenklatura ta' din il- lokalità hija waħda każwali u tirriżulta mill-mod ta' kif l-isqof Pace Forno beda jirreferi għal din il- parroċċa l-ġdida ġewwa d-djoċesi tiegħu. Għalhekk, l-isem 'Ħamrun' u 'San Gejtanu' saru ħaġa waħda, u hu x'inhu t-twemmin jew ħsibijiet li wieħed jista' jħaddan, anki Ilum, meta l-għajta ta' sekularizzazzjoni daħlet u kibret sewwa, dawn it-tnejn ma jistgħux jinfirdu minn xulxin għax oriġinaw mill-istess persuna, jiġifieri l-isqof Getano Pace Forno, bir-riżultat li waħda ma tistax tgħaddi mingħajr l-oħral