irkejjen Storiċi Ta' min kienu l-katakombi: Dawn il-postijiet imorru lura għaż-żmien ta' l-ewwel F ost il-ħafna postijiet arkeoloġiċi li nsibu fil-gżejjer Maltin hemm il- L-informazzjoni fuq dan il-perijodu għadha sa llum tkun studjata sew, minħabba li kien hemm wisq informazzjoni li wieħed jista' jgħid li ma kinitx eżatta. Iżda llum, minħabba l-ħafna riċerka li qiegħda ssir, jista' jingħad li qegħdin nersqu aktar lejn id-dettalji ta' dan iż-żmien milli konna ttit snin ilu. pliċiment grupp ta' L-użanza f'dak iż-żmien. kienet li dawn jitħaffru taħt l-art. Għalkemm din is-sistema kienet ilha pprattikata madwar il-Mediterran kollu, kienet biss f'dawn iż-żminijiet li beda jkun hemm tħaffir ta' zona sħiħa, u f'din iz-zona kien ikun hemm numru ta' oqbra. Ma kienx il-każ li wieħed kien jara biss żewġ kmamar funerarji. Iżda f'katakombi kien jara diversi passaġġi, kma- mar, u zoni differenti u maqtugħin mill-kumpla- ment ukoll. ilum il-ġurnata ċċ- ċimiterji tagħna huma dif- ferenti. Għandek iz-zoni li jappartjenu jew lil xi għaqda reliġjuża, inkella xi tip ta' għaqda oħra. Hemm ukoll kappelli pri- vati li juru li huma ta' familja partikulari. Forsi hawn min jaħseb li din hi xi għaqda reliġjużi, inkella xi tip ta' għaqda oħra. Hemm ukoll kappelli pri- vati li juru li huma ta' familja partikulari. Forsi hawn min jaħseb li din hi xi ħaġa riċenti, meta fil- fatt jidher li kienet minn dejjem hekk. Hi fil-kultura tal-bniedem li jrid jieħu ħsieb id-dfin tal-membri tal-familja tiegħu. Hemm ħafna tribujiet madwar id- dinja li jemmnu li kulmin imut 'il bogħod minn pajjiżu, għandu jindifen f'art twelidu. Mhux hekk biss, iżda d-dfin irid isir fuq art ta' l-istess familja. L-ewwel insara ma kinux differenti. L-oqbra li nsibu, speċjalment mad- war ir-Rabat f'Malta, imorru lura fl-oriġini tagħhom għal qabel il- wasla tar-reliġjon nisrani- ja fostna. Kienet użanza ferm antika li l-mejtin jin- difnu f'oqbra mħaffrin fil- blat. Naturalment din l- użanza kienet kompliet tiżviluppa skond il-bżonn u skond l-użanzi ta' min ikun qiegħed iħaffer. Qabel ma kien hawn l- insara f'Malta l-użanza kienet li jkun hemm spiera li titħaffer fil-blat, u fil-qiegħ tagħha jkun hemm daħla għal kamra Fl-istess kamra kien ikun hemm jew post għal persuna waħda, inkella għal tnejn minn nies. Dan kien jiddependi ħafna mid-daqs li kienet tkun imħaffra l-kamra funerarja. Il-katakombi huma estensjoni ta' l-is- tess oqbra Feniċi u Rumani. : L-insara komplew kab- bru dawn il-postijiet billi l- ewwel kamra ħaffruha aktar 'il ġewwa, ħarġu familja waħda toqgħod. Jekk wieħed imur lejn il-katakombi l-kbar li hemm fir-Rabat; dawk magħrufin bħala ta' San Pawl, għandu jinduna li hemm dettalji li wieħed jista' jgħidilhom impor- tanti biex nifhmu l-argu- ment. tal-ġurnata. Iżda dan it-tinqix. jinsab f'katakombi oħra wkoll. Fil-katakombi numru 3 insibu kumpless żgħir ta' kmamar u. passaġġi. Tinqix ta' għodda f'katakombi Maltin. f'dan il-każ ta' kirurgi. katakombi li kellu dawn id-dekorazzjonijiet passaġġi minnha, u Uħud mill-kmamar kienu imnaqqxin fuq il-ġebel li ħaffru kmamar oħra fil-:— jingħalqu billi jkun hemm nstabu fihom. Bħala aż iż $ ġa MAR ja p/eE p ia ħa wi B HA k ġi ħa ak L L i eOk$ if L jii . th ħ U Tinqix ta' għodda kif jidhru mal-ħajt ta' katakombi. ġnub tal-passaġġi. B'hekk katakombi spiċċa biex kellu post għal aktar minn persuna waħda. Anzi mingħajr ma trid tibda tinduna wkoll li kien hemm xi mindaqqiet komunità sħiħa li setgħet tindifen f'katakombi par- tikulari. Tinqix fuq ġebel itba f'dokumenti ma K rsiasix Minħabba f'hekk wieħed ma jistax jasal għal xi kon- klużjoni dwar ta' min kienu l-katakombi. Fil- kampanja Maltija nstabu ħafna katakombi ta' daqs żgħir. Dawn mingħajr ma trid ikollok temmen li kienu proprjetà ta' familja waħda. Xi minnu li jkun hemm bħal numru ta' katakombi żgħar li jinsabu fl-istess inħawi, u għalhekk ikollok temmen ukoll li fil-post kien hemm aktar minn blata mdaqqsa mhux ħażin, u din kien ikollha bħal xifer fuq wara biex dik tkun il-parti li tagħlaq id-daħla tal-kamra fune- rarja. Il-faċċata tal-blata xi kultant kienet tkun deko- rata. Din id-dekorazzjoni hi ħafna importanti biex wieħed jibda janalizza ta' min kienu dawn. il- katakombi. Fuq il-blata hemm żewġ fillieri ta' għodda. L-arke- ologu Malti, Sir Themis- tocies Zammit kien identi- fika dawn bħala għodda użati minn ħaddiema dif- ferenti. Iżda tajjeb jingħad ukoll li skond. storiku Malti ieħor, din id-darba storiku tal-mediċina, Dr Paul Cassar, dawn fil-fatt juru għodda li kienet tintuża minn. kirurgi. Għalhekk wieħed jemmen li dawk il-persuni li kienu midfuna f'din iz-zona kienu membri ta' l-istess għaqda ta' ħaddiema, eżempju nistgħu nsemmu wieħed li għandu bħala numru dak ta' 23. Dan għandu numru ta' stru- menti ta' ħaddiema fil- ġebel. Tajjeb jingħad li din l-għodda. għandha bosta interpretazzjonijiet. Hemm min jgħid ukoll li… din hi għodda ta' bdiewa jew ta' fossores. Dawn ta' l-aħħar kienu grupp ta' nies li kienu jħaffru huma. stess. il- katakombi skond. ill- bżonnijiet tal-mument. Għalkemm dawn in-nies konna nsibuhom f'posti- jiet oħrajn barra minn xtutna, s'issa għad m'hemm l-ebda indikaz- zjoni li kienu jieħdu ħsieb it-tħaffir: tal-katakombi f'Malta wkoll. Hemm grupp ta' għodda oħra li qegħdin juru għodda tal-bdiewa, filwaqt li f'ieħor hemm dawk tal-ħaddieda. Dawn il-katakombi kollha juru li kienu proprjetà ta' għaqdiet, probabbilment ta' ħaddiema. Apparti minn dan it-tin- qix, hemm dekorazzjoni- jiet oħra li nsibu fil- katakombi. Hemm. skriz- zjonijiet li jagħtuna xi ismijiet ukoll. Iżda mbagħad hemm dekoraz- zjonijiet oħrajn li juru d- diversità tal-poplu li kien jgħix f'Malta f'dawk iż- żminijiet. Hemm. kata- kombi li għandhom il- menorah bħala dekoraz- zjoni. Dan hu s-simbolu tal-Lhud, u għalhekk wieħed jinduna li bħalma kien hemm insara li kienu jagħmlu użu mill-kata- kombi, kien hemm ukoll il-Lhud. Wieħed għalhekk jasal għall-konklużjoni li m'hu- wiex faċli tgħid ta' min kienu l-katakombi. Għal- kemm tajjeb ngħidu wkoll li hemm min hu ta' l-idea li dan it-tinqix tal-għodda seta' kien juri l-mestier tal-mejjet biss, u ma kien hemm. l-ebda għaqda tieħu ħsieb. Il-katakombi Maltin huma mimlija b'dawn id-dettalji żgħar li jkomplu jagħ-mluhom aktar interessanti.