Dehra tax-Xatt, fidejn l-Għar ta' Mikelin, qabel ma saret it-triq li tgħaqqad ix-Xatt mal-Ponta. Dehra ta' l-Għar ta' Mikelin kif konna nafuha u kif kienet tidher qabel il-Gwerra (1939— 1945), bejn ix-Xatt u l-Ponta ta' l-Isla, fejn kellhom il-kamra, miżbugħa strixxi ħomor u sofor — għall-ilwien tal-Bażilka tagħna — is-Senglea Sports Club. U kemm memorji, jaħasra, kemm tifkiriet jgħadduli minn quddiem moħħi, meta nħares lejn dan ir-ritrattl Dawk il-galleriji kienu kollha ta' nies Ingliżi, li kienu joqogħdu fis-Saint Paul's Build- ings, ta' Pupul Refalo, li kellu l-Manchester Bar, ix-Xatt, ħdejn l-R.AA.O.B. Dawn kienu jkunu uffiċjali tat-Tarzna Navali, ġeneralment, chargemen, inspectors u xi foreman, li kollha kienu jinżlu jgħumu hemm isfel, u bosta minnhom għallimnihom jgħumu aħna, u minnhom ħarġu anke plavers tal-waterpolo ta' klassi kif naraw ma ndumux. Fin-nofs tar-ritratt, isfel, tidher il-kamra, li semmejna, li fiha kienu, jew konna ninżgħu u nilbsu għall-għawm. Fuq ix-xellug tal-kamra, kif tħares lejn ir-ritratt, kien hemm imħaffra biċċa fil-blat fejn kien jinżamm il-ballun tal-water polo, imsakkar b'katnazz, li ċ-ċavetta tiegħu konna nġibu mill-club li kien fi Triq San Ġużepp, kantuniera ma' Triq Bieb ix-Xatt (għalina dak iż-żmien Strada Porta Marina). U hemm, fil-baħar taħt dik il-biċċa blata, niftakar il-plavers tal-Isla, jittrenjaw, igħumu, jiċċajtaw, bħal Dwardu Pisani u ħuh Rogantino, li barra milli kien goalkeeper tajjeb ferm fil- water polo, kien plaver tal-futbol ta' fama li lagħab mal-Floriana, Sliema, St. George's u anke ma' Malta. Għal-Logħob Olimpiku ta' 1935 fil-Ġermanja, kien għażla awtomatika għal goal- keeper tat-team nazzjonali Malti, iżda kienu ġiebu skuża li billi kien jilgħab il-futbol ma' teams ta' l-Ewwel Diviżjoni, allura kien meqjus bħala professional … u tellfuh dak l-unur. Niftakar lil Karmenu Antoncich, Wattv Gatt, Turu Buttigieg, fost oħrajn, lil Gejtu u Ġużi Mattinelli, u tnejn Ingliżi, 'Ginger' Wilson, u Jeffrev Dore, li kienu ta' ċerta klassi. Niftakar lil Piju Grech, li meta kien ikollna xi logħba tal-/eague tal-water polo, kien jarma l-pitch taħt it- 12 L-ISLA — Ħarġa Speċjali trinċieri — fejn hemm il-ground tat-training tal-futbol illum. Kien jagħmel ġurnata xemx, jirranġa ċ-ċimi biex jagħlaq il-Kwadrat tal-pitch, u jimmażżra l-lasti. Imbagħad filgħaxija kienu jiġu t- teams jew tas-Sliema, San Ġiljan jew in-Neptunes jilagħbu, bil-partitarji fuq xi vapurett. Għax l-għar ta' Mikelin ma kienx jista' jżomm wisq spettaturi, kif taraw mir-ritratt. Biex konna mmorru fil-pitch konna niġu minn ħdejn ir-rixtellu ta' villa Davies bid-dgħajsa, kien iwassalna s-Sonu, jew inkella xi wħud aktar fortunati, konna — l-ewwel wieħed jien — ninżlu minn fuq, minn Strada Sirena, minn dak il-passaġġ dejjaq li fir-ritratt jidher li jagħti għal dak it-taraġ taħt l-aħħar gallerija. Iżda dan, li kellu bieb tal-ħadid fit-triq, ġieli sibnih magħluq, u kien ikollna mmorru bid-dgħajsa, allura, ninżlu mix-Xatt. Is-Sonu, ukoll, l-Ingliżi kienu jsibuh komdu ħafna meta kienu jkunu jridu jmorru l-Belt, ghax kienu jinżlu fuq il-'blata' kif konna nsibuh dak l-ilsien blat li fuqu kien hemm il- kamra, u flok joqogħdu jmorru x-Xatt għal-Lanċa tal-Pass, kienu jirkbu minn taħthom stess, u jaslu malajr u fejn iridu. L-Ingliżi, ħdejn il-Maltin ta' dak iż-żmien, kienu ferm aktar 'komdi' finanzjarjament. Kellhom pagi u allowances tajbin, kellhom in-NAAFI li ġġibilhom kollox wara l-bieb, b'irħis, kollha bir-radjo, idoqq il-ħin kollu, immażżrat fuq il-BBC, fi żmien l-epoka tal-Big Bands, ta' Henrv Hall, Edmundo Ros u l-bella compagnia. Nhar ta' Ħadd filgħodu kont taqsam qalbek hemm isfel bl-irwejjaħ ta' kejkijiet jinħmew, u l-famuża Sundav Joint tinħema fil-forn, elettriku jew tal-gass, tagħhom. Iżda kollha, tista' tgħid, kienu jħobbu lill-Maltin, u lilna li jaraw hemm isfel b'mod partikolari. L-Għar, li issa min jgħaddi minn hemm jaf li hu magħluq, (dan l-aħħar ġie konvertit f'għar tal-Madonna ta' Lourdes) kien iwaħħxek tidħol fih, kellu ċertu aura ta' misteru, għalija talanqas. U dan l-għar kellu ħaġa partikolari: l-art kienet imrammla, u hemm ġew it-tranja tal-baħar kienet tkun tielgħa u nieżla kontinwament. U ġieli konna nsibu xi fliexken, li bl-irrumblar tal- kurrent kienu jillixxaw b'tali mod li jiġu qishom jieħdu forma oħra, u l-Ingliżi ġieli ħaduhom, u kif kien qalli wieħed minnhom, jagħmluhom bħala paperweight fuq l-iskrivaniji. Ħaġa li bqajt niftakar kienet li fis-sajf, xi bastimenti, cruisers, jekk niftakar tajjeb, il-Ħadd filgħodu kienu jġibu l-bov seamen hemmhekk, aktar milli biex jitgħallmu jgħumu sewwa, milli biex jilagħbu l-water polo, u konna nilagħbu magħhom aħna li forsi ma tantx konna bravi, u plavers tat-tieni Diviżjoni, u ġieli kellna tliet logħbiet wara xulxin f'nofs ta' nhar. U niftakar lil Karmenu Boldarini (li kien jilgħab ukoll mat-team tal-first) l-aħwa Farrugia, ħija Frankie, Joev Hall, Harrv Restall, u oħrajn, li konna nkunu nistennewha din tal-Ħadd kontra l-Ingliżi. Iżda tifkira, għalija speċjali, baqgħet għal dejjem imwaħħla ġewwa moħħi, speċjali, għalkemm li forsi għal ħaddieħor tidher ma fiha xejn. Niftakar saħansitra d-data eżatta. Kien il-15 ta' Lulju, lejlet il-Festa tal-Madonna tal-Karmnu. Kien dawl ta' qamar, u jien u Johnnv Pavia, ħabib tiegħi kbir, konna għamilna dawra mal-Port il-Kbir, fuq il-fregatina tagħhom. Wasalna mal-moll tal-Għar, jien inżilt l-art u Johnnv mar jorbot il-fregatina. Jien qgħadt bilqiegħda fuq il-blat, minn warajja ir-radjijiet tal-Ingliżi kienu jdoqqu kanzunetta ħelwa ħelwa, u tant adattata għax-xena, 1 Saw The Harbour Lights. Quddiemi fuq il-lemin fuq il- bejt tas-sorijiet Karmelitani, hemm fix-Xatt tal-Karmnu, kellhom il-fjakkoli iteptpu u jnemmnu ħelwin ħelwin; fuq ix-xellug, il-Belt il-beraq u l-ħsejjes tal-musketterija tal-festa tal-Ma- donna tal-Karmnu ċelebrata l-għada, u fuq, il-qamar, tond tond, bir-rifless tal-fidda jasal sa taħti mal-moll minn fuq il-baħar qisu ħġieġ. Iva, ma nistax ninsieh dak il-jum tas-sena 1938 — avolja għaddew 62 senal L-ISLA — Ħarġa Speċjali 13