ANGLA TAL-HELU Ti G. CASSAR PULLICINO INN dejjem niftakarha, fil-ghaxijiet, tbigħ il-belu fejn jieq- fu l-karozzi. Mara samra, xufftejha ħoxnin, għajnejha suwed kbar imberrqin, wiċċha ftit imkemmex, xagħarha qastni magħmul balla mtella' 71 fuq u msnilab. Mara qasira, imbaċċa: par imsielet lanġasin tad-deheb ma' widnejha. żewġ ċrieket lixxi f'sebgħajha, liebsa. dubletà miġmugħ u korp meħjut bil- bluża. Nafħa hemm dejieni bil-qiegħda fuq banketta, f'saqajha karkur bit-takkuna, tbigħ it-toffee, iċ-ċikkulata, il-ġuġu u s-sl- ġaretti, wiċċha. mdawwal bid-dawl tal-lanal imqiegħed fuq it- tilar imiss snal-ħajt tal-loġġa — ta' kuljum, xogħof u. Ffdud n festi, xitwa u sajf, sħana u xiħ… Kont ili nafha s-snin, mindu mort l-iskola. U niftakar meta. konna għaqqadna tear, tal-football fit-triq tagħna, u kon- na noħorġu għat-training fl-għaxija, konna nieqfu nistru ċ-tħewing wn minn għandha. U ma nafx mun ma jafhiex li Anġla. Għax kienet mara bieżla, u tidħol għal kollox — taħsel-u tgħad- di lill-Ingliżi, u nhar ta' Sibt, tfarfar il-bankijiet u taħsel l-art tat-talkies li kien fetaħ ftit qabel, biex l-għada, il-Ħadd tidħol b'xejn għal tas-sebgħa. In-nies kiemu. jsibuha għal-bosta. xorti. Hux għandek: tifla waslet għall-imsielet7 Tibżax, ibgħatha għand Anġla tal-Helu, ittaqqbilha widnejha u teħlisha f'kemm ili ngħidlek. Inkella. jmut xi ħadd9 — Araha tgħin fit-tkeffin u titħollok il-Belt iġġib il-permess tal-qabar, u teħodlok ħsieb it- tisjir u ġġiblek l-ikel lest meta. ma, ikollok: moħħ ta' xejn. bil- għali. Hux għandek fenka għat-tagħmir — Għid 'l Anġla tal-Helu u ħalli: għaliha biex taqdikt — fnkella xi tagħqida flieles li tfarfru u fosthom hemm is-sriedak7 — Tbgħathomlha. u ssewwilhomlok bħalli kieku xejni: Basta tnewlilha xi ħaġa f'idha, għax għalxejn ħadd ma jagħmel xejn, igħid qaddisha. Mela. kiekn daqs dak ġiri u taħbit, għalfejn. tiekol ilsienha: meta toħtob u ssamsar xi dar għall-bejgħ jew xi kirja ta' dar. fur- nished9 Mhux għalhekk: nkoll kull fejn tmur tħawtel xi ħaġa, 102 IL-Marri moħha dejjem iberren kit twikkilek numru għall-primustratt xelin il-wieħedi Għal filgħaxija mbagħad tmur tbigħ fejn il- karozzi, mnejn igħaddu m-nies tat-Tarzna. ġejjin minn fuq ix- xogħol, bis-sahra; inkella nies oħra ħerġin mit-talkies tal-aħ- ħar. U minn bemm iddabbar xi sold. qabel tinġabar torqod f'darha — f'dik id-daqsxejn ta' dar li kellha, : Niftakar, donnu l-bieraħ, l-ewwel darba li mort għandha. Kont għadni tifel immur l-iskola, u bagħtuni għandha bis-srie- dak għat-tiswija. Jekk ma tkunx taf fejn toqgħod żgur ma ssl- hux il-bieb tagħha. 'Tinżel in-niżla u toħroġ minn taħt mina n ssib ġnien kbir. Fil-kantuniera mbagħad hemm mezzanin żgħir, misruq mill-bini ta' ma' ġenbu, Kulma jidher minn bar ra, bieb żgħir u gallarija ta' l-injam fuq bi tliet purtelli. Il- bini qadim: u ġewwa mudlam. L-għatba tiġi sewwa mat-triq, u meta tagħmel ix-xita u jinżel jobrom il-wied, jimtlew il-kma- mar- bl-ilma. Mi l-għatba tinżel żewġ tarġiet u ssib kamra tonda, u, mal-lemin. kif tidħol. taraġ ' għal fuq, bil-poġġaman tal-għuda, qadim u msewwes. Fil- karnra t'isfel, it-tonda, hemm żewġ siġġijiet tas-sogħda, daqsxejn ta' mejda, spiritiera fuqha, lampa mal-ħajt minn dawk, tal-mera magħhom u bit- tubu kollu iswed, borma ċkejkna, u qannata. bl-ilma. Fil- kamra. ta' fuq hemm is-sodda, kredenza u xi siġġu . Anġla tal-Ħelu kienet ilha s-snin tgħix weħidha. Baqgħet xebba u niesha iktar ma kellhiex. Baqgħet xebba mhux għax ma kellhiex min riedha u ġera warajha meta, kienet żagħżugħa ' Tiftakar, kienu joħtbuha ħafna: wieħed kien bil- karozzin, il- ħin kollu mikri mat-tabib tal-Berġa: ieħor barklor, mix-Xatt ta' Bormla; ieħor armat bil-għodda fuq il-Monti, u jbigħ baxx baxx il-flanella ta' abbord, mu ieħor bil-posta tat-tiġieġ is-Suq. Tmma hija qalet li ħajra għaż-żwieġ ma. kellhiex Ma. kell- hiex sakemm darba. nqala' wieħed żmien il-ħsad igħin lil mis- sierha. Anġla saret tafu għax ta' kuljum kienet teħdilhom il- kafċ l-għalqa, fejn ikum jaħdmu, fuq il-qiegħa — fejn imba- għad kienet tibqa' tagħti daqqa t'id hija wkoll. U taħt il-qilla tax-xemx kienu bħal inġibdu u bdew jinħabbu waqt ix-xogħol, hemm fejn dawk l-irmniezel tat-tiben, bil-għabra tal-dris f'im- nifsethom, bil-klieb tal-għassa jiġru madwarhom. (U f'qasir żmien Anġla x Toni taw il-kelma: qabel jintermm ix-xahar tar- AwċLa raL-Hent 103 Rużarju dik is-sena, jiżżewġu u jmorru joqogħdu għal rashom, u 'k Alla jrid, Toni mu jdumx ma jiħagħtu għalih it-Tarzna, u jibda jitħallas bil-ġingħa… Imma lanqas did-darba ma seħħ iż- żwieġ ta' Anġlu, għax malajr mqala' saram ieħor. Mela f'daq- qa waħda Toni baramlu li jrid isiefer u jmur l-Awstralja bħalma għamlu oħrajn ji issa saru nies u għamlu l-flus u ma jonqos- hom xejn. Mil Anġla. ried jiżżewwiġha u jeħodha miegħu, im- ma dil-biċċa mu għoġbitha xejn lilha għax kellha qalbha mar- buta wisq mal-ħajja ta' madwarta. . : Il-ħajja għaliha kienet tfisser ir-raħal fejn 'twieldet u trabbiet, it-triq. fejn lagħbet ma' sħabha fi tfulitha, ir-raba'' li kellu missierha, bil-maqjel tal-mażjali, u l-qsari li kellha fil-bit- ħa, u l-fniek u l-ħamiem li kienet tagħlef mindu mietet omm- ha… il-ħajja kienet li filgħodu tqajmek il-qanpiena tal-Knisja għal ta' l-ewwel, li fil-għaxija toħroġ daqsxejn fejn il-bieb tgħid kelma mal-ġara u sara n-nres għaddejjin minn quddiemek, li nhar ta' Ħadd wara. nofs in-nhar tpoġġi ma' ħbiebha. fis-sqaq ta' warajhom jilagħbu t-tombla… li fis-sajf wara li jkunu ġiżżu n- ngħaġ tmur taħsel is-suf tal-ġeżeż il-baħar u hi tixxarrab u titbali- baħ, u tiekol u tgħanni ma' sħabha i… il-ħajja kienet ukoll il- festa ta' darba. f'sena, il-libsa li żżanżan għaliha, il-marċi ta' lejlet il-festa, il-mużika tat-Tridu, il-murtali tal-ftuħ u tal-ber- qa, u l-briju ta' nbarha, hiża u dieħla l-vara……… u mhux imur il-bogħod 1…… l-Awstralja l…… Ħekk fehmitha Anġla, għax wara kollox, billi ma tibqax Malta, mhux xorta jkollok toqgħod imjassra ġewwa. ssajjar u traqqa'… u l-ħajja ta' hemm għalja tar, u tkun maqtugħa minn kull min taf… Biex ma ntawwalx, Anġla webbset rasha u ma marretx. Iż-żwieġ tħassar u Toni telna waħdu. Ilu għoxrin sena dan li semmejna. Kif igħaddi ż-żmieni U kemm iinbidel il-bniedem l Il-lum tħares lura u tgħid: ''Kemm kont belha ma mortx mie- għu Tonit Aħjar li sminjt minnhom meta qaluli nitla' warajh meta. kitibli minn hemm u qalli li sab ix-xogħol u qed iwarraħ xi so'dl Tmma fejn tobsor xi jkun hemm miktub għalik — Ara issa x'ġara, i Għeluq is-sentejn: missieri miet, mikul-ikla dejn issemmix, għax għas-sold qatt ma haża' u kien jilgħabħom, u minn fuq 164 . iL-MAnti kellu apriċċi oħra wkolll U mir-raba' li kellna ma baqagħli jin: sar-razzett kelli nneħħi, u kelli niġi f'daż-żewġt ikmi- ew kelli għoxrin meta kelli nibda nduq il-qrusa taċ- ċaħda, u tal- faqar, ti ħtieġli mimidd idi għax-xogħol biex inlaq- qat il-ħobża ta' kuljum. Billi bqajt Malta u għaddiet tiegħi u mingħalija ħriġt ta' maral. X'ħadt issa' — Imseffaq — wiċċi man-nies, issa ħasla għand din, issa qadja. għand: l-oħra. dejjem ħajja mxnma, niekol bakkun man-niesl — X'divrenzja kiekn mort l-Awstralja, flok bqajt hawn, fejn għal kull għadma hawn mitt kelb…… Ara it-nies, ħej, kemm xortihom taqlagħhom' Hawn din Peppa ta' wrajja għadha kemm ġiet tara lil-niesha… bil-kemm għaraftha'-— Thies fuq ilbies, tbiddel waħda kuljum, n kpiepel w-żraben: mal-moda, ta' kull lewn u ta' kull għamla. Anqas tgħid li fi żmien kienet seftura man-niest Inbidlet għal kol- lox, u tridha ta' Jessie issa, għax 'k tgħajtilha Peppa bħal dari ma-tweġbikxl — Żewġha ħallsilha u bagħatha dal-bogħod kollu biex tara 'l nieshal Waqt li żien bqajt hawn, ikkakkmata fuq dil-banketta, ta' fuqi sendugi, u biex nixtri par żarbun irid igħaddi għomor, u mid nagħżlu m'għand Massu ta' ħdejn il-knisja, għax dak itik bin-nifs. u jħallik tħallsu bix-xahart Dik ħajja, ħejl Il-ħajja. li therri moħħok bil-ħsieb kif sa. tgħaddi meta ma għandekx imnejn, li tilqa' l-lifronti ta' ħaddieħor, li meta ssib ħaġa taħtafha int qabel jaħtafhielek ħaddieħor, għax in-nies klieb għal xulxin… li mill-mitluf tieħu li tista', u l-ftit tarah bosta. u. l-bosta. tgħid li m'għandekx x'tambih… Xi trid tagħ- mel) — kulħadd xortih: fid- dinja l Miskina din Anġlal Mn'Alla tedha fix-xogħol, u tgħid xi kelma. biex idderril Għax hekk, iż-żmien ġmielu għaddej għa- liha bħalma hu għaddej għal kull wieħed minnha — jisbaħ u jidlam il-lum bħal bieraħ u għadha bħal-lum…… Issa xjieħet u m'għadhiex H kienet, u l-aħħar li kellimtha rajtha niżlet lil Anġla. Ngħid għalisa, dejjem niftakarha kif kienet fl-aħiar tagħha, n bejnietna, tgħidx kemm nagħli jekk xi darba ngħaddi minn fejn jieqfu l-karozzi u ma narahiex iktar hemm, fejn il- loġġa tbigħ it-toffee u ċ-ċikkulata — mara qasira, imbaċċa,. f'saqajha' karkur' bit-takkuna,: wiċċha mdawwal : bil lampa tal- fanal-fuq it-tilar tal-ħelu.