'FIR-REĠISTRI, TAL-KUSTODJA TAL-ART IMQADDSA Horatio Caesar Roger Vella Professur tal-Latin u tal-Grieg fl-Università ta' Malta u Għawdex Xi snin ilu jien u t-tifel morna pellegrinaġġ lejn l-Art Imqaddsa. Kellna bħala mexxej spiritwali u gwida lil Patri Noel Muscat li dak iż-żmien kien Surmast tal-istudenti Franġiskani fis-seminarju tagħhom f'San Salvatur f'Ġerusalemm, kif ukoll Professur tagħhom. Tiskanta x'impressjoni tista' tieħu tal-gwida, imma l-atteġġjament u d-dedikazzjoni tiegħu ispirawni biex noffri s-servizzi tiegħi bħala Professur tal-Latin u tal-Grieg lill-Kustodja tal-Art 6 $ L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2018 L-opportunità ġiet meta offrewli li naħdem b'mod voluntarju fl-Arkivju li hemm f'San Salvatur, proprju bieb 'il hemm mill-uffiċċju tal-Kustodju. Xogħoli kien li għal 40 jum nittraskrivi l-ewwel reġistru tal-Franġiskani fl-Art Imqaddsa li jissejjaħ 'Ordinazzjonijiet', jiġifieri, ordnijiet li l-Kustodji kienu jagħtu, u affarijiet oħra. Wara din l-esperjenza, jiena bqajt immur hemm kull sajf, u ġa ttraskrivejt tliet reġistri ħoxnin, kull wieħed fi tliet ġimgħat. Dan ix-xogħol ma nemminx li kien seta' jsir mingħajr l-għajnuna spiritwali ta' kuljum li kont nirċievi fis-Santu Sepulkru fil-quddiesa kantata tal- Franġiskani. Dawn ir-reġistri tal-Art Imqaddsa jittrattaw fuq dak kollu li kien iseħħ fl-Art Imqaddsa mifruxa mill-Gżira ta' Rodi, Ċipru u s-Sirja sal-Eġittu u l-Ġordanja. Huma miktubin minn Segretarji tad-Diskretorji, jew Kunsilli tal-Kustodji, għall-użu intern biss. Għalhekk il- pubblikazzjoni tal-kontenut tagħhom tista' tkun biss limitata peress li jingħadu xi affarijiet li ma jikkonċernaw lil ħadd ħlief lill-Familja Franġiskana. Huma rakkonti ta' ħatriet ta' patrijiet fid- diversi kunventi u ospizji minn sena għall-oħra, ta' amministrazzjoni minn Kustodju għall-ieħor, ta' rakkommandazzjonijiet mill-istess Kustodji lil ħutu l-patrijiet, ta' rakkonti ta' problemi li kienu jseħħu ġejjin mill-ħakma Torka fuq l-Art Imqaddsa, u minn Patrijiet ta' Reliġjonijiet oħra, jiġifieri, Ortodossi u Armeni, li magħhom kienu jaqsmu l-ħarsien tal-postijiet sagri. Jissemmew ukoll avvenimenti ta' serq kemm mill-Baxajiet Torok u kemm minn individwi, nawfraġji u aċċidenti oħra. Dawn ir-Reġistri jibdew mill-1673 bl-ewwel volum, u safejn wasalt jien jispiċċaw fl-1762, medda ta' kważi mitt sena, b'mijiet ta' paġni miktubin bil-Latin u bit- Taljan, imma ġieli wkoll bil-Franċiż u l-Ispanjol. Il-kalligrafija mhix dejjem faċli, imma grazzi għall- esperjenza li ksibt tul is- snin ta' qabel, kont kapaċi nittraskrivi kull volum mingħajr ma nħares lejn il- kompjuter u nikkoreġġih fi tliet ġimgħat. Minkejja li ma nistax niżvela kollox, speċjalment dawk l-affarijiet kunfidenzjali, ma hemm xejn ħażin li nittratta fuq affarijiet storiċi li jittrattaw lil Malta. Dan qed ngħidu għaliex 'il quddiem żgur se jmur xi ħadd jistudja l-pubblikazzjoni ta' dax- xogħol li qed nagħmel jien u jirreferi għalihom. Għalhekk inħoss li jien għandi nantiċipah almenu L-ART IMQADDSA '$ JANNAR- MARZU 2018 $e 7 Saċerdoti Griegi Ortodossi f'dak li jikkonċerna lil Malta. Barra minn hekk, barra xi eċċezzjoni, kull meta tissemma Malta ma tinsab ebda kunfidenzjalità. L-eċċezzjoni tista' titħalla barra. L-ewwel volum, kif għidna, jibda fl-1673, u jispiċċa fl- 1735. L-okkorrenzi li fihom tissemma Malta jew Maltin huwa ftit tabilħaqq. L-ewwel riferenza għal Malta f'dan il-volum hi għall- Kummissarju ta' Malta li ismu mhux mogħti (£51), imma li mid-dokumenti tal-Kummissarjat ta' Malta naf li kien jismu Patri Alfons Muscat. Dawn il-Kummissarji kienu jirrappreżentaw lill- Art Imqaddsa fil-pajjiżi kollha tad-dinja, u kienu responsabbli għal min kien imur fl-Art Imqaddsa u 8 $ L-ART IMQADDSA $ JANNAR- kif iġib ruħu. Il-Kustodju tal-Art Imqaddsa ta' dak iż-żmien, Fra Teofilo Testa minn Nola, kien qed jikteb lil Patri Tomaso minn Caltagirone f'Ruma fis-6 ta' Settembru, 1672, fejn kien qed jilmenta fuq bosta affarijiet, imma wkoll fuq l-abbuż li wieħed jislef l-abitu lil sekulari jew Hekk għamlu darba xi Kummissarji, inkluż dan ta' Malta li sellef l-abitu lil wieħed Patri Konventwali. Dan l-aġir kien dak iż-żmien ikkunsidrat bħala gravi ħafna, tant li kien każ ta' skomunika mogħtija mill- istess Kustodju. Fuq l-istess suġġett kiteb dan il-Kustodju fis-26 ta' Settembru, 1672 (£.58), imma din id-darba lill-Ministru Ġenerali fi Spanja fejn semma l-istess każ, u li Patri Konventwali MARZU 2018 qagħad fl-Art Imqaddsa għal tliet xhur a spejjeż tal- Franġiskani Minuri. It-tieni darba li jissemma Malti f'dan l-ewwel volum ukoll ma jissemmiex fit- tajjeb (f£. Dan seħħ fl-24 ta' Frar, 1681, fejn fil-laqgħa li saret f'Ġerusalemm fis- Diskretorju mal-Kustodju, Patri Pietru Marinu Sormanno minn Milan, ġie ddikjarat li żewġ Patrijiet, wieħed minnhom Patri Ċesare minn Malta, naqsu f'xi affarijiet li ma jistgħux jissemmew hawn (f.219). F'dak iż-żmien, il-patrijiet kienu riferuti mhux b'kunjomhom, imma minn fejn kienu, waqt li l-ewwel isem tagħhom kien mogħti lilhom mill-Ordni. Fl-10 ta' Marzu, 1683, il-Kustodju l-ġdid tal-Art Imqaddsa, Patri Pietru Antonju Grasso, bagħat f'Nazaret lil Patri Arkanġlu, minn Malta, biex joqgħod għal xi żmien fid-dar ta' hemm biex jara l-bżonnijiet tagħha (f 240). Wara kellu jitlaq lejn Sajda qrib is-Sidon fejn kellu jiltaqa' mal-Konslu biex jitolbu l-permessi biex isir ir-restawr fuq dik id-dar ta' Nazaret. Dan ifisser li Patri Arkanġlu kien qiegħed Ġerusalemm u li kien qed jintbagħat bħala ambaxxatur intermedjarju bejn Nazaret u l-Konslu residenti f'Sajda. Ma' Patri Arkanġlu, il- Kustodju bagħat ittra ta' awtorizzazzjoni. Fl-1 ta' Ġunju, 1683, l-istess Patri Arkanġlu, minn Malta, ġie elett bħala Gwardjan tal-Kunvent ta' Nazaret mid-Diskretorju li ltaqa' f'San Salvatur f'Ġesusalemm (£.247). Fl-1689 kien hemm fid- Diskretorju ta' San Salvatur f'Ġerusalemm Patri Wistin minn Malta, u dan, flimkien ma' Patrijiet Diskretorji oħra, wara t-2 ta' April ta' dik is-sena, għamel stqarrija tal- pussess li għamel il-Kustodju l-ġdid ta' Ġerusalemm, Patri Gregorio minn Parghelia, hekk kif daħal fil-Kunvent ta' San Salvatur (ff.289-289 bis). Din l-istqarrija tgħid li dan il-Patri, flimkien ma' disa' Patrijiet oħra, fosthom is-Segretarju tiegħu, wasal f'Lixandra. Wara tletin jum, mar Rossetu fl-Eġittu minn fejn ħa ġifen lejn Akri, iżda l-ġifen għereq u mietu tnejn mill-Patrijiet, is-Segretarju u Fra. Il-Kustodju Elett u s-seba' Patrijiet li baqgħu ħajjin għamu lejn l-artu salvaw wara ħafna tbatija. B'hekk intilfu flus, oġġetti prezzjużi li kellhom isebbħu l-Qabar ta' Kristu, kalċi u kitba importanti. Minkejja li rnexxielhom jaslu l-art, xorta sabu Għarab u ribelli L-ART IMQADDSA $$ JANNAR MARZU 2018 $ tal-għelieqi min jisraqhom fit-triq. Din ma kinitx l-unika storja ta' nawfraġju ta' dawn il-patrijiet, u ta' serq fuq persunthom mill- ħallelin. Wieħed hawn jara s-sogru li dawn il-patrijiet għaddew minnu f'dawn it- 800 sena ta' Missjoni fl-Art Imqaddsa, li f'Ottubru li għadda ġie ċċelebrat iċ- ċentinarju. L-istess Patri Arkanġlu msemmi fuq, li kien intbagħat Nazaret u Sajda bħala ambaxxatur, nafu li kien Professur tal-Għarbi. Dan setà' jfisser li kien jgħallem l-Għarbi lil dawk il-Patrijiet li kellhom il- missjoni li jieħdu ħsieb l-Insara Għarab fl-Art Imqaddsa. Fil-fatt, fil-21 ta' April, 1692, Patri Arkanġlu, flimkien ma' Patri Professur tal-Għarbi ieħor, bagħat ittra lill-Kustodju f'Ġerusalemm (f.297) fejn qallu li f'Betlem u f'Ġerusalemm Kappillan ma setax ilaħħaq mal- parruċċani tiegħu li kienu dejjem jiżdiedu fin-numru, u għalhekk talab li jintbagħat Viċi-Kappillan f'kull post imsemmi biex jgħinu u biex il-Kappillan ikun eżenti mix- xogħol tal-Ebdomadarju, dak li kien jieħu ħsieb ir-roster tal-liturġija f'kull ġimgħa. Barra minn Patri Wistin imsemmi fuq, kien hemm patri ieħor Malti fid- Diskretorju tal-Kustodju f'Ġerusalemm, u dan kien Patri Illuminat. 10 ta' Novembru, 1696, dan il-Patri flimkien ma' sħabu Patrijiet Diskreti ħarġu digriet li kien jgħid li l-Kustodja ma setgħetx twettaq ix-xewqa tal- Konslu tal-Kajr li tinxtara dar f'Damjata fl-Eġittu Dan għaliex dan ix-xiri kien jitlob ħafna spejjeż imma, iktar minn hekk, għaliex setgħu jsibu xkiel minn xi Baxaà, li kien ambaxxatur tas-Sultan f'Kostantinopli, li sikwit dawn il-Baxajiet kienu jabbużaw mill-patrijiet billi jitolbuhom wisq flus bħala dovuti lejhom jew b'rigal biex iħalluhom fil-paċi sa ma jerġgħu jiġu fuq il-post xi sena wara. Biex jaċċettaw li jixtru d-dar kellhom bżonn garanzija minn Kostantinopli minn fejn kien joħroġ firman miktub bit-Tork li jgħid li ħadd ma seta' ifixkel lill- Patrijiet milli jipposjedu dik id-dar. Fl-Arkivju fejn naħdem jien jinsabu bosta firmani li huma ta' valur kbir għall-istorja tal-Art Imqaddsa, u li huma wkoll Il-Bażilika tas-Santu Sepulkru Ġerusalemm ta' daqs kbir. Peress li ma kienx hemm provdut dan il-firman, Patri Wistin, flimkien mal-Kustodja u l-Patrijiet Diskreti, ma aċċettawx li jixtru dik id-dar f'Damjata fl-Eġittu. Dan l-istess Patri Illuminat jerġa' jiffirma digriet ieħor fit-12 ta' Novembru, 1696, jiġifieri, jumejn wara, li jikkonferma li l-Patrijiet Franġiskani ma kinux se jixtru d-dar f'Damjata (f.314); iżda din id-darba dan il-Patri minn Malta jġib l-isem ta' Patri Illuminat ta' San Ġorġ. Din l-għażla tad-Diskretorju ta' Ġerusalemm saret fuq il-parir tal-Viċi-Prefett tal- Kunvent tal-Kajr fl-Eġittu li ma kien ħadd ħlief l-istess Patri Arkanġlu minn Malta. Naraw, mela, kemm kien importanti dan il-patri tal-aħħar, forsi minħabba Bażilika tal-Annunzazzjoni INĊIŻ (AR l-abbiltà tiegħu fl-ilsien Għarbi. Patri ieħor Malti fid- Diskretorju tal-Kustodju kien Patri Franġisku Marija. Dan jidher qiegħed jivvota fit-22 ta' Frar tal- 1700 favur il-proposta tal-kommunità ta' Nazaret li tikri razzett f'Nazaret - pigliare in affitto la Villa - għall-ikbar sigurtà u kwiet tal-patrijiet t'hemm (f 332). Il-Kustodju tal-Art Imqaddsa ta' dik is-sena kien Patri Stiefnu minn Napli, elett is-sena ta' qabel. F'dan l-ewwel volum, mela, jissemmew ħames patrijiet Maltin: Patri Ċesare, Patri Arkanġlu, Patri Wistin, Patri Illuminat u Patri Franġisku Marija. Fit-tieni volum, li l-perjodu tiegħu jibda fl-1728 u jispiċċa fl-1742, insibu li fl-10 ta' Ġunju, 1732, il-Kustodju ta' dak iż-żmien, Patri Andrea minn Montoro, kien kiteb lill-Kongregazzjoni Sagra tal-Propaganda tal-Fidi mmexxija mill-Kardinali dwar l-inċident li kien inqala' f'Aleppo minn żewġ kursari Nsara meta għamlu danni fuq il-knisja tal-patrijiet missjunarji Franġiskani, issa mbarrata mill-Baxà sakemm jitħallsu l-ispejjeż (f 218). Kiteb ukoll lill-Konsli f'Firenze u f'Malta biex iwissu lill- kursari ma jersqux iktar minn 50 mil mill-kosta tas-Sirja, biex ma jiltaqgħux mar-rabja tat-Torok fuq dak li kien ġara. Dan l-avveniment jirreferi għal Malta meta kienet taħt l-Ordni ta' San Ġwann, li kemm minnu u kemm minn fost il-Maltin kienu joħorġu mill-portijiet ta' Malta bosta kursari għall-għejxien u l-kummerċ tagħhom. Jidher minn din l-ittra li l-iktar ċentri importanti tal-kursari kienu Firenze u Malta. Malta kellha tissemma wkoll bħala destinazzjoni ta' ġifen misjuq mill-Kaptan Franċiż Antoine Ghigo biex iwassal hemm lil Patri Paskal, li kien Kummissarju tal-Art Imqaddsa f'Napli, u sħabu mill-Provinċja ta' Napli. Dan nafuh minn ittra li kien kiteb Patri Ernio minn Berinzona, Gwardjan f'Akri, fl-14 ta' Ottubru, 1732, lill- Kustodju f'Ġerusalemm, Patri Andrea minn Montoro, fuq affarijiet oħra (ff 243- 244). Wieħed jassumi li l-ġifen kellu jmur Malta minħabba kummerċ ieħor, L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2018 8011 u għalhekk il-Kaptan, li hu hawn deskritt bħala wieħed li jħobb l-Ordni Franġiskan, seta' jgħabbi dawn il- patrijiet. Minn Malta, Fra Paskal u sħabu kellhom jieħdu ġifen ieħor lejn Napli. Il-patrijiet li kienu jmorru l-Art Imqaddsa kienu ġeneralment idumu tliet snin; oħrajn kienu jibqgħu hemm sa għomorhom. Minn dan ir-rakkont wieħed jikkonferma li l-kunjom Malti 'Ghigo', li nfirex l-aktar fl-Imqabba, huwa ta' oriġini Franċiża. Malta wkoll kellha tkun waħda minn tliet destinazzjonijiet għal ġifen ieħor li kellu jwassal lil Patri Giuseppe da Fossano minn Turin skont ir-rotta li kaptan kien se jinzerta jieħu mil-Lixandra. Id- destinazzjonijiet alternattivi kienu Livorno u Marsilja. Il-Kaptan kellu wkoll jagħti ittra lill-Kummissarju tal-Art Imqaddsa skont fejn kien se jasal il-ġifen, u fil-każ ta' Malta, dan il-Kummissarju kien fil-Kunvent ta' Santa Marija ta' Ġest, mhux speċifikat jekk kienx dak tar-Rabat jew tal-Belt Valletta. Dan nafuh minn ittra li l-Kustodju tal-Art Imqaddsa, li dak iż-żmien kien Patri Illuminat ta' Lixandra, kiteb lill-President tal-Ospizju f'Lixandra, Patri Nicolo ta' Napli (£.359) fil-15 ta' Lulju, 1740, u lill-President suċċessur tiegħu, Patri Giovanni Felice del Mondovi fl-istess data (ff.359-360), u lill-Konslu Ġenerali tal-Kajr fit-12 ta' Lulju, 1740, biex jintermedja fl-istess każ (ff 362-363), u kif kiteb lil kull wieħed mit-tliet Kummissarji tal-Art Imqaddsa fid-19 ta' Lulju, 1740 (f£.363- Id-deportazzjoni ta' Patri Giuseppe saret 12 4 L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2018 għal raġunijiet li huma kunfidenzjali. Fl-aħħar nett, Malta issemma għall-aħħar darba f'dan il-volum f'ittra i l-istess Kustodju tal-Art Imqaddsa, Patri Illuminat a' Lixandra, kiteb lil wieħed kursar Franċiż li daħal fil- Port ta' Ġaffa bil-bandiera a' Malta fid-19 ta' Awwissu, 1740 (£.365). a' periklu kbir għall-Art Imqaddsa peress li, kawża a' okkażżjonijiet preċedenti fejn kursari ħarbtu bliet taħt il-ħakma ta' Kostantinopli, it-Torok kienu qed jirrabjaw għall-Franġiskani u jhedduhom li joqtluhom jekk kursari oħra jerġgħu jiġu fl-Art Imqaddsa. Minħabba din il-gravità, dawn il-kursari setgħu jiġu skomunikati. Għalhekk, dan il-Kustodju talab lil dan il-kursar sabiex isalpa minn Ġaffa minnufih qabel ma jikteb lill-Patrun tiegħu biex issir ġustizzja. B'hekk wieħed jara li, għalkemm ma jissemma ebda Malti f'dan it-tieni volum, Malta tissemma bħala ċentru ta' navigazzjoni. Fit-tielet volum terġa' tissemma Malta peress li l-Kustodja kienet għaddejja minn żmien diffiċli finanzjarjament u ħasbet li, fit-22 ta' April, 1748, tibgħat Reliġjuż idoneju u kapaċi biex jitlob lill-Gran Mastru tal-Ordni tal-Kavallieri ta' Malta, li dak iż-żmien kien Fra Emanuel Pinto de Fonceca, jgħinhom (ff. F'Lulju tal-1751, Patri Rajmundu, Missjunarju Appostoliku minn Malta, ġie elett bħala President tal- Ospizju fi Tripoli ġewwa s-Sirja (f 25). Sena wara, jiġifieri f'Lulju, 1752, l-istess Patri Rajmundu ntbagħat bħala President tal-Ospizju f'Harissa, waqt li postu fi Tripoli tas- Sirja ħadu Malti ieħor, Patri Ċesare (£.110). Fix-xahar ta' Ottubru tal-istess sena, Patri Indri minn Valletta nħatar bħala President tal-Ospizju ta' Skanderona jew Alexandretta, iżda dan talab li ma jintbagħatx peress li kien marid u mgħobbi bl-età. Id-Diskretorju aċċetta din ir-renunzja wara li għamel l-indaġini tiegħu (ff 47-48). Tajjeb li wieħed jgħid hawn li fil-każ ta' Patri Indri tissemma l-Provinċja ta' Valle di Noto li Malta kienet għadha tagħmel parti minnha. F'Ġunju tal-1753, il-Gran Mastru ta' Malta jerġa' jissemma meta Patri Ġlormu tal-Martri talbu għall-għajnuna meta wasal Ruma mill-Art Imqaddsa (f.164). F'Awwissu tal-istess sena nħatar President tal-Ospizju ta' Harissa Patri Silvestru minn Malta (f£.170). Fit-18 ta' April tas-sena ta' wara, l-istess Patri Ċesare minn Malta inħatar President tal-Ospizju ta' Harissa (£ 223). Jidher għalhekk li l-Kustodja hawn kellha għajnejha mitfugħa fuq il-Maltin fil-każ tas-Sirja: jista' jkun li l-abbiltà tal-Maltin li jitkellmu bl-Għarbi għenitha f'din l-għażla. L-istess Patri Indri minn Valletta nħatar membru tad- Diskretorju tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa f'Ġerusalemm. Huwa nħatar biex jieħu post Taljan i kien irrinunzja l-pożizzjoni iegħu. Għalhekk, Patri Indri ellu jimla l-vojt sakemm it-terminu tal-predeċessur iegħu jkun għadda. Din il- ħatra għalhekk kienet tissejjaħ 'interina', jiġifieri, tal-bqija aż-żmien. Tajjeb li wieħed ifiehem hawn li dak iż-żmien -għażliet kienu jaqgħu skont il-pajjiż. Għalhekk, Patri Taljan ellu joħodlu postu Taljan ieħor. Fil-każ ta' Patri Indri, peress li Malta kienet tagħmel mal-Provinċja ta' Valle di Noto fi Sqallija, huwa kien jagħmel mal-Italja. Il-patrijiet i ħadu din id-deċiżjoni fl-24 a' Lulju, 1754, żammew id- dritt li ma jaċċettawx renunzja mill-Patri Malti f'din il-ħatra, fejn hu ntgħażel minn fost liet kandidati, għaliex il- perjodu li fih kellu joqgħod fid-Diskretorju kien wieħed qasir (£ 229). Għalhekk, fil-31 L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2018 $ 13 ta' Lulju tas-sena ta' wara, lil Patri Indri nsibuh għadu fid-Diskretorju jivvota għal persuna minn tlieta nominati biex imexxu l-Art Imqaddsa 'interinament' sakemm jinħatar Kustodju ġdid fl-assenza tal-qadim, Patri Piju minn Metone, li kellu jmur fi Spanja għall- Kapitlu Ġenerali (f.245). Is-sistema kienet li kull tliet snin kien isir Kapitlu Ġenerali li għalih kien jattendi l-Kustodju tal-Art Imqaddsa, li fl-istess żmien kien jiskadielu ż-żmien bħala Kustodju, waqt li l-Kapitlu Ġenerali kien jaħtar Kustodju ġdid. Hekk ukoll insibuh jiffirma fl-1 ta' Settembru tal-1755 f'ittra li d-Diskretorju tal-Art Imqaddsa kien bagħat lill- Ministru Ġenerali fuq minn xiex kienu għaddejin dik il-ħabta (ff. Fit-23 ta' Ottubru, 1755, Patri Rajmundu, imsemmi fuq, inħatar Kappillan f'Nazaret biex jimla ż-żmien li kien tbattal mill-predeċessur tiegħu (£7). Irridu niftakru li l-Kappillani kienu jafu l-Għarbi biex jikkomunikaw mal-Palestinjani Nsara. Fil-21 ta' April tas-sena ta' wara, l-istess Patri Rajmundu ntbagħat Kappillan f'Ptolemajde (£ 27); iżda fit-30 ta' Awwissu tal-istess sena 1756, l-istess Patri Rajmundu ntbagħat bħala l-President tal- Ospizju f'Harissa fejn u fid-29 ta' Jannar tas- sena ta' wara, 1757, l-istess Patri Rajmundu ntbagħat f'Aleppo fis-Sirja. Dan ifisser li fi żmien sena u tliet xhur mexa tliet darbiet. Dan għaliex fl-ewwel każ kien dam f'Nazaret biex jimla biss il-ftit xhur li kien fadal tal-ħatra tal-predeċessur tiegħu. Fl-istess jum, Patri Gejtanu, ukoll minn Malta, ħa post sieħbu fi Ptolemajde. Dan ifisser li sena ma kinitx għaddiet minn mindu Patri Rajmundu ntbagħat hemm, u għalhekk jew kien irriżenja, jew saret deċiżjoni mid-Diskretorju minħabba li kien hemm bżonnu f'Aleppo (f.140). Nafu wkoll li fl-Arkivju tal-Provinċja Maltija tal- Franġiskani Minuri fil-Belt Valletta, li tiegħu qiegħed nagħmel katalgu, hemm dokument ta' folju wieħed Daħla għaċ-Ċittadella Aleppo Knisja San Salvatur Ġerusalemm (A1793 (numru proviżorju)) miktub bit-Taljan li jittratta fuq inventarju tal-affarijiet li nstabu fil-kamra ta' ċertu Patri Gejtanu li kien miet fil-Kunvent tal-Belt Valletta qabel it-18 ta' Jannar, 1785. Seta' kien l-istess Patri Gejtanu msemmi fuq li forsi kien irritorna f'pajjiżu. Fl-4 ta' Novembru, 1757, imbagħad, Patri Franġisku Antonju minn Valletta ntbagħat f'Harissa jibdel lill-President tal-Ospizju t'hemmhekk (ff.191-192). Fis-Sibt ta' Ħadd il-Palm tas-sena ta' qabel, 1756, il-Patrijiet Franġiskani kienu għadhom kemm iċċelebraw il-liturġija fuq il-Qabar ta' Kristu. Iżda ġara li malli daħlu biex jistrieħu fil-Kunvent f'nofs il-lejl, il- Griegi għamlu frakass mit- tiżjin li kien hemm quddiem is-Santwarju, tiżjin kollu rikkezzi kbar mogħtijin minn Slaten Protetturi tal- Art Imqaddsa. Fost dan il- frakass, inqered gandlier tal- fidda mastizz li kien mogħti mill-Ordni tal-Kavallieri ta' Malta (£.153). Fit-23 ta' istess xahar ta' Marzu, il-Griegi għamlu attentat li jaħbtu għall-Patrijiet miġbura fil-Kunvent ta' San Salvatur f'Ġerusalemm stess, imma din ir-rewwixta waqqfet fil-ħin mill-awtoritajiet Torok. Minħabba dan il- periklu kbir li sabu fihom il-Patrjiet Franġiskani, huma kitbu rapport ta' dan kollu lis-Slaten kollha Protetturi, inkluż lill-Gran Mastru ta' Malta (£.157), biex jinfurmawhom u jitolbuhom l-għajnuna anke għall- ispejjeż. Fil-25 ta' April, 1758, il- Konslu Franċiż f'Aleppo, Thomas Aboman, kiteb lill- Kustodju tal-Art Imqaddsa f'Ġerusalemm, li kien Patri Domenico minn Venezja, biex jgħidlu li wara li nefqu l-flus biex jirrestawraw il-Kunvent tal-patrijiet t'hemmhekk, li tiegħu kien Gwardjan l-istess Patri Rajmundu minn Malta, l-Agà, il-Kap Tork tar- raħal, għolla l-kera b'ħafna Pjastri, flus ta' dak iż-żmien. Għalhekk il-Komunità ħasbet li titlob permess minn Ġerusalemm biex tibni Kunvent u Knisja ġodda u L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2018 815 b'hekk ikunu qed jiffrankaw il-flus, anke għaliex il-Kunvent il-qadim ma kienx sura li jiġi restawrat Jumejn wara, fis-27 ta' April, 1758, kitbu l-Patrijiet tal- Kunvent ta' Aleppo lill-Kustodju f'Ġerusalemm ittra li tikkonferma l-idea tal-Konslu Franċiż, li jkun jaqbel iktar li jibnu Kunvent u Knisja ġodda milli jirrestawraw l-antik. Fost il-firmatarji jidher Malti ieħor li kien ma' Patri Rajmundu, u dan kien Patri Diodatu minn Malta. Din l-ittra ssemmi meta l-Patrijiet daħlu hemm l-ewwel darba fl-1644, meta l-ewwel Gwardjan kien proprju Malti ieħor, Patri Arkanġlu. Skont dan il-Patri, il-Knisja ta' Aleppo kienet qabel moskea, u kien hemm il-periklu li meta jfettlilhom it-Torok imorru hemm biex jitolbu, kif ġieli għamlu. Kien orsi minħabba dan li l-kera kienet żdiedet ħafna fl-aħħar snin (ff 218- 225). Fl-10 ta' Lulju tal-1758, l-istess Patri Rajmundu issa ntbagħat fil- Belt il-ġdida tal-Kajr fl-Eġittu biex jgħallem l-Għarbi (f.238). Il-Kajr kienet maqsuma fil-belt il-qadima u l-belt il-ġdida, u Patri Rajmundu ntbagħat hemm x'aktarx biex jgħallem lil dawk iddestinati li jkunu Kappillani tal-Insara tal- post. F'Ottubru tal-istess sena wasal ġifen Franċiż f'Kostantinopli bi tletin skjav miġbura minn Malta biex jingħataw lis-Sultan b'rigal (ff. Ir-raġuni li nġieb dan ir-rapport kien li l-ammirall kellem lill-Pro-Viżir, imma mhux fuq affarijiet li l-patrijiet Franġiskani xtaqu li jitkellmu fuqhom, fuq il-bżonnijiet u l-problemi tal-Art Imqaddsa. L-iskjaviti kien għadu 16 $ L-Anr IMQADDSA $$t JANNAR- MARZU 2018 għaddej ġmielu fid-dinja ta' dak iż-żmien, u Malta kienet ċentru ta' kummerċ minħabba l-attività tal-kursari. Dawn l-iskjavi setgħu kienu Misilmin, u r-rigal kien qed jingħata biex ikompli jikber ir-rapport tajjeb bejn Kostantinopli u l-Franki, li minn dan ir-rapport tajjeb kienet tiddependi l-ħajja tal- Franġiskani fl-Art Imqaddsa. L-istess Patri Rajmundu ntbagħat bħala President tal-Ospizju f'Harissa fis-26 ta' Settembru, 1761 (£7). Fit-12 ta' Novembru tal-istess sena, ġie deċiż li Patri Diodatu minn Malta jiġi eżentat milli jaqdi d-doveri tiegħu ta' Ebdomadarju. Din l-eżenzjoni ngħatat peress li Patri Diodatu issa kellu 72 sena (£14). F'Mejju tal-1762 ġie levat digriet li kien imur lura għall-1756 li fih id- Diskretorju ta' Ġerusalemm kien wera t-tħassib tiegħu dwar proċess finanzjarju li kien sar ftit qabel mill-Prokuratur tal-Art Imqaddsa. Dan id-digriet jikkonċernana peress li huwa ffirmat ukoll mill- istess Patri Diodatu minn Malta li għalhekk kien jagħmel parti mid- Diskretorju tal-Kustodja (ff.33-35). Fuq dan Patri Diodatu, meta kien jgħix f'Aleppo fl-1762, inkiteb ħafna lejn għeluq dan it-tielet volum (ff 29-31, u 50-53), iżda l-kontenut ma jistax jinġieb hawn minħabba affarijiet kunfidenzjali. F'dan it-tielet volum, mela, jissemmew il-Kavallieri ta' Malta u l-gżira tagħna, imma wkoll tmien Patrijiet Maltin: Patri Rajmundu, Patri Ċesare, Patri Indri, Patri Silvestru, Patri Gejtanu, Patri Franġisku Antonju, Patri Diodatu u, imsemmi b'lura lejn l-1644, fis-snin qabel ma jibda l-ewwel volum, Patri Arkanġlu.