F'dan il-Qari tkellimna aktar minn darba fuq ir-raħal ħelu ta' Għajn Ka- rem, fejn twieled San Ġwann il-Għam- miedi; imma, fuq ix-Xori, fein trabba, ftit bgħid minn dan ir-raħal, għad ma tkellimna qatt. Għal hekk ngħidu xi kelmtejn il-lum. Dan ix-Xori qiegħed xi siegħa mixi bgħid minn Għajn: Karem, Għedt mixi għax ma tistax tmur hemm bil- karozza, billi ma hemmx triq; jew bil- mixi jew riekeb fuq xi ħmar. F'dan ix-Xori hemm Għar, fi djul ta' ġebel, fuq ir-riħ ta' wied, fejn jingħad li Santa Liżabetta nħbiet b'San Ġwann tarbija, meta Erodi bagħat jiġbor is- subjien biex joqtolhom. Għandu jkun li l-biża' baqa' fuq in-nies sa wara li miet Erodi. U kif San Ġużepp inġa- bar Nazaret, hekk 'Santa Liżabetta baqgħet moħbija ġewwa dak il-Għar. Jiena, lil dan il-Għar, f'dan ix-Xori, — żortu xi ħamsa jew sitt darbiet. Darba mort hemm ma' Fra Elija, ajk Malti, mill-Mellieħa; darba morna. ħafna ħbieb u darba mort ma' wieħed Fran- ġiskan minn Għajn Karem, u bqajna hemm sal-għada. Darba mort was- salt lil Sebastiano di Bella, wieħed żagħżugħ Sqalli, imrobbi l-Amerika, li IL-GĦAR TA' SAN ĠWANN kien ħabat iħoss moħħu u ħarab u ġie l-Palestina, u l-Franġiskani bagħtuh hemm għal heda, bit-tama li jfiq. U darba mort waħdi. Aktarx li mort xi darba. oħra wkoll; għal hekk dik in- naħa nafha sew. k k k Meta titlaq minn Għajn Karem, tib- qa' sejjer lejn il-Għarb, minn triq wegħra, kollha ħofor u ħotob tal-blat. Wara li tkun imxejt ftit, tara fuq ix- xellug. qatgħa blat imdawwra b'ħajt baxx. F'nofs il-qatgħa hemm blata ftit ogħla mill-bqija, li fuqha jgħidu li kien ioqgħod San Ġwann jgħallem lin- nies u jħajjarhom jagħmlu t-tewba. Dejr żgħir u Kappella fuq il-Għar fejn għadda torbitu s. Ġwann il-Għammledi qalb il-blat u s-siġar u tiksir, fuq ir-riħ tal-Wied iż-Żrar. Tibqa' sejjer u xi nofs triq issib ħajt għoli, qadim, iswed biż-żmien. Ma nafx x'kien, imma tajjeb biex toqgħod għad-dell tiegħu, bil-qegħda fuq ħaġ- ra, tpejjep :sigarrett u tistrieħ ftit, kif ġie li għamilt jien. Dik in-naħa, it- trejqa kollha blat u ħofor u xewk u ħaġar. Meta kont ngħaddi minn hemm, kont nistħajjilni qiegħed fuq tal-Għolja, fit-trejqa li minn Ħħada San Lawrenz tieħu għal Fuqqanija, għax tixbaħha sew. Imbagħad tibda nieżel niżla. Isfel, ġewwa bidu ta' wied hemm menqa żgħira bl-ilma ġie- — Ti, imdawwra b'ħajt baxx qadim jgħi- dulha għajn il-Ħandaq. Dik id-darba li mort waħdi, fuq dak il-ħajt kien hemm mara xiħa, ta' xi ħamsin sena bil-qegħda fuq għarqbejha, qisha. sejra ssalli. Il-Għarab jgħidu li l-għejjun tal-ilma fihom il-ħares. Billi qatt ma smajt li n-nisa Misilmin isallu bħar- rġiel, daqqiet naħseb li dik il-mara. kie- net il-ħares ta' dik l-għajn. Jgħidu hemm li drabi ħada l-bjar tidher xeb- ba mżejna, tomxot xuxitha. Imma jien mara xiħa rajt, liebsa bħal ċoqqa lewn iżraq, imħażżma, u fuq rasha kellha ħarqa, bajda silġ. Ma kellmit- nix hi, u anqas kellimtha jien. Kif titla' minn dak il-wied, tgħaddi min-nofs qatiegħ egħlieqi tad-dwieli, li hemm jgħidulhom krum, Id-dwieli ma jkunux imsarrġin fl-art, imma jkollhom taħthom tisqifa tal-qasab: erba' jew ħames qasbiet marbutin ras ma' ras, u kull dielja mqawqba. fuq it- tisqifa. — Minn għalija, lejn Ħad-Din- gli, hawn. Malta, rajt bħalhom, meta darba mort hemm ma' parrini, kelli xi disa' snin. Minn fejn jibdew il-għe- lieqi tad-dwieli, jibda jidher ix-xori ta' San Ġwann, imdawwar b'ħajt għoli, fuq ix-xaqliba tal-ġebel li semmejt moqbejl. Timxi ftit ieħor u tasal u ssib quddiemek bieb tal-ħadid, Tħab- bat u jiġi jiftaħlek ajk Franġiskan. Meta tidħol ġewwa, ma ssibx, bans, xi ġnien. Aktar hu xori ġew- wa nkella barra, għax barra hemm l- ' egħlieqi tad-dwieli, imma ġewwa ma hemmx. Hemm mogħdija fin-nofs, u mal-lemin blat għoli, bil-ħaxix imden- : del miegħu u xi sġajra u dan. U blat u tiksir in-naħa tax-xellug. Imbagħad, wara li timxi ftit, issib dejr, żgħir u ġdid, tal-Franġiskani, bi statwa ta' San Ġwann, miżbugħa, fuq il-bieb, Quddiem id-dejr hemm kap- pella żgħira u ġdida wkoll, mibnija fuq il-Għar ta' San Ġwann. Biex tara dan il-Għar, li huwa i- Maqdes ta' hemm, tinżel minn taraġ, bejn id-dejr u l-kappella. Taraġ qa- dim, bla ebda żina, imkaħħal mal- Qabel jibda t-taraġ, hemm għajn tal-ilma ħiereġ igelgel mill-blat, taħt is-sies tad-Dejr. L-ilma jinħeba għal ftit u jarġa' jidher, nieżel bis-saħħa għal ġewwa 'menqa. mdaqqsa. Minn ħdejn dik il-menqa l-Għar tarah qud- diemek; għal hekk, iddur mal-menqa, titla' x'erba' tarġiet u tidħol fil-Għar, maqtugħ. fil-blat, taħt il-kappella, li semmejna. fuq. — Il-Għar, ġewwa, m'hux kbir, Hekk, kemm joqogħdu fih ħmistax jew għox- rin ruħ. magħmul mill-ħulqien, Fih tieqa għal fuq il-wied, in-naħa tal-lemin int u dieħel, u bi swiet il-bieb hemm bħal sodda, tal-blat, li l-Franġiskani drabi jqaddsu fuqha bħal artal. Fuq ix- xellug ukoll hemm ħanek tal-blat, bi xbieha ta' San Ġwann fuqu, u qud- diem ix-xbieha żewġ xemgħat. Tgħid minnu li San Ġwann kien. joqgħod. ġewwa dan il-Għarż. Xejn ma hu msemmi fuq dax-xori qabel is- seklu Tnax, imma donnu li xi ħaġa hemm. Għax San Ġwann ix-xogħol tiegħu kien li jgħammed, u hawn tin- sab dik l-għajn b'dik il-menqa bl-ilma 7 li hi tajba wisq biex jitgħammdu n- nies fiha ġisimhom kollu kif kien jgħammed San Ġwann, u kif baqgħu jagħmlu fl-ewwel żmenijiet. ġa', qiegħed imbiegħed ħafna mill-im- għammar, bħal ma jidher mill-Evanġe- lju li kien iħobb joqgħod San Ġwann. Mela, hemm raġuni tajba li Santa Liżabetta: ħarbet u qagħdet. żmien f'dak il-Għar ma' binha ċkejken, u hemm: raġuni wkoll li San Ġwann fi — Il-Għar- jidher li- jew hu ' mħaffer min-nies, jew imsewwi, mhux — rġulitu tħajjar jarġa' jmur iżur il-għar u n-naħa fejn kienet ħaditu u ħbietu ommu f'torbitu, u kif kien hemm in- nies semgħet bih u marret lejh, u f'dak il-Għar raġa' qagħad għal xi ftit żmien, jgħallimhom fuq il-miġja tal- Messija u jħajjarhom għat-tewba u jgħammidhom f'dik il-menqa, biex me- FRA ŻAKKARIJA, O.F.M.