QARI LI TOĦROĠ IL-GRAQDA IT-TIENI KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1939 JIXRAQ LI WIEHED IKUN JAF… Jixraq li wieħed ikun jaf kif tnisslu u saru xi in- nijiet għeżież li jiena ktibt, u li s-Surmast Ġużeppi Caruana libbes b'mużika mill-isbaħ. Kienet is-sena 1913, fil-bidu tagħha, meta dan Ġużeppi Caruana ġie fuqi u qalli: Professur, nixtieqek tiktibli xi erba' versi biex nagħmilhom bil-mużika għal- Kungress Ewkaristiku li ġej. Jiena weġibt: Mela le: bil-qalb kollha. U billi dak il-Kungress kellu jkun internazzjonali, jiena ktibt bit- taljan tliet strofi li, nistqarr, ma ħarġux kif kont nix- tieghom jien. Urejthom lis-Sur Caruana li, xħin qra- hom, kemmex xi ftit xofftejh. Jiena fhimtu u għidtlu: Ġuż, teħodhiex bi kbira, għax lili anqas ma għoġbuni għal fejn ridthom int: imma għada nġiblek xi ħaġa aħjar. U l-għada Ħadtlu dawk l-istrofi li jibdew '' Z'a- doriam, Ostia Divina' uli l-lum bosta jafuhom bl-am- ment— l-aktar fil-qalba tagħhom fil-malti, li jien għamilt wara— b'dawk in-noti tal-għaġeb li hu u jiena qabbilna flimkien fuq il-għanja popolari maltija, fil-kuritur ta' San Ġwann. L-innu tkanta mit-tfal ta' San Ġakbu u minn mi- jiet oħrajn huma u deħlin mill-Furjana għall-Belt wara t-Tqarbina li' saret fil-knisja ta' San Publju u, niftakar sewwa, Mons. Luigi Bignami, Arċisqof ta' Sirakusa, li kien qiegħed jara minn gallarija dik il-ġilwa twila bla tarf ta' tfal bil-Ibies li kien jixraq għaċ-ċirkustanza, meta sama' dawk in-noti donnhom ta' qniepen tal-fidda, dar fuqi — għax kont ma' ġenbu — u qalli b'għaxqa kbira l-''Cosż si canta in faradiso''— hekk ikantaw fil- Ġenna. Waslet imbagħad is-sena 1915, it-tieni sena tal- Gwerra l-Kbira, u jiena kont qiegħed ingħaddi erbat ijiem San Pawl-il-Baħar, mal-Patrijiet ta' San Franġisk: u darba, nhar ta' Ħadd, għall-ħabta tal-għaxra ta' fil- għodu, fil-waqt li kont qiegħed nitkellem ma' xi ħbieb quddiem il-Knisja, resaq fuqi Mons. F. Ferris, li dik il-ħabta kien kappillan militari, b'daqsxejn ta' ktieb f'idu u qalli: ''Psaila, ġej minn Għajn-Tuffieħa, fejn qaddist għas-suldati li kull darba jgħaxxquni bil-ħlew- wa ta' l-innijiet imqaddsa li jkantaw ma' tul il-quddiesa; u tefagħli f'idejja l-ktieb li kellu f'idu, biex naqra xi wieħed jew tnejn minn dawk l-innijiet ingliżi, li kul- ħadd jaf kemm huma ħelwin, imbagħad issokta: Kieku inti tikteb xi ftit innijiet bil-malti li jkunu jistgħu jit- kantaw fil-knejjes tagħna, jew f'xi proċessjonijiet, ma taħsibx li tkun ħaġa tajba u sabiħa bosta 7 Ma tidħolx, Psail, għal din il-biċċa xogħol qaddisa': Alla jkun jafħulek. Jiena weġibtu: Mons., bil-qalb kollha kont nidħol għal dan ix-xogħol; imma għidli, xi jservi li jiena nikteb l-innijiet Min igħallimhom lit-tfal u lin-nies biex isiru ta' kulħadd 7: Din il-ħaġa trid tibda fl-iskejjel. Qiegħed tgħid sewwa, qalli Mons. Ferris; u t- taħdita nqatgħet hawnhekk. Iżda ż-żmien, li għandu l-ġwienaħ, għadda jiġri: fis-sena 1921 kellna l-Kostituzzjoni u Mons. Ferris laħaq ministru tat-Tagħlim: u għodwa waħda jiltaqa' miegħi f'Misraħ San Ġorġ, il-Belt, u kif rani għajjatli: uPsaijla f' Jiena għidtlu: Naf x'sa tgħidli. — Xin hu $ qalli.—Sa tgħidli għal dawk l-innijiet li semmejna San Pawl-il-Baħar.— Hekk hu, weġibni; iżda ma kontx nob- sor f'mitt sena li inti żammejtha hekk tajjeb dik il- kelma tiegħi. — Kelma tajba għall-ġid, jiena nżommha dejjem, weġibt. Ħaseb nitfa u qalli: X'nagħmlu, mela 2 Għidtlu: Niktiblek innu għal filgħodu u ieħor għal filgħaxija, biex jitkantaw fl-iskejjel tal-Gvern mit- tfal kollha, il-wieħed fil-bidu u l-ieħor fit-tmiem tal- lezzjonijiet. — Tajjeb wisq, qalli: u l-mużika min jiktibha 2 — Is-Surmast Ġużeppi Caruana, dak li kiteb il-mu- żika ta' l-innu; ' T'adoriam, Ostia Divina' naħseb li jagħmlilna ħaġa ħelwa. —Agħmilli pjaċir, mela: arah u fehmu xinhi x- xewqa tiegħi u tiegħek. Jiena rajtu u ftehimna; u ħarġu dawk iż-żewġ in- nijiet li għaxxqu bin-noti tagħhom lil kull min sa- magħhom. Raġa' sabni Mons. Ferris u qalli: Psaila, issa nibqgħu b'dawk it-tnejn biss 2 Le, weġibtu; issa niktiblek wieħed lill-Madonna li jitkanta fix-xahar ta' Mejju. Mons. Ferris feraħ, qawwielna qalbna, lili u lil Caruana, u ftit wara, fix-xahar ta' Mejju nsama' dak l-innu ħelu zokkra li l-lum għadu jitkanta f'ħafna knej- jes fix-xahar ta' Marija. U raġa' sabni Mons. Ferris u bi tbissima tarrafli: Ma niktbux xi innu ieħor7 — Issa niktiblek wieħed lill-Qalb Imqaddsa ta' Ġesi, biex jitkanta fix-xahar ta' Ġunju. Feraħ bla tarf, Mons, Ferris, u xtaqli li l-Qalb divina ta' Ġest xxerred fuqi u fuq is-Surmast Caruana l-barka tagħha. ' Tliet ġimgħat wara sar il-kunċert ta' l-innu li l-lum jafu kulħadd, u fix-xahar ta' Ġunju nsama' fl-iskejjel kollha ta' Malta b'dawk in-noti li biss qalb safja u mixgħula bl-imħabba bħalma kienet dik ta' Ġużeppi Caruana setgħet toħloq u ssawwar. U raġa' ltaqa' miegħi Mons. Ferris u bid-daħka resaq fuqi, bejn sfiq u mistħi, qalli: Baqagħlek xi innu' Jiena weġibtu: ''Issa wieħed lil San Pawl missier- na, biex jitkanta fil-festi tiegħu, l-aktar fil-proċessjoni tan-Nawfraġju flok dak il-għajb li jgħidulu ''briju'. Feraħ u qalli jidħak: M'hawnx għalik. Imbagħad biex huwa n-nifsu jkollu ħjiel ċar ta' li kien sar, u biex l-innijiet jieħdu xejra aktar sħiħa u qawwija, ried li jsir kunċert tagħhom fl-iskola ta' Sant Jiermu, u b'daqsxejn ta' orkestra u xi ħames mitt leħen magħżula mill-iskejjel tal-Belt, tal-Furjana u tal- Kottoniera, taħt id-direzzjoni tas-Surmast Caruana, saru l-erba' innijiet, u jiena rajt id-dmugħ nieżel ma' ħad- dejn Mons. Ferris, u l-ittra ta' ħajr li bagħatli, għadha merfugħa għandi ma' ittri oħra li wasluli mingħand nies ta' ħsieb imwieżen u ta' qalb safja. Iżda mbagħad ġew żmenijiet oħra, Mons. Ferris telaq minn Ministru u l-innu lil San Pawl baqa' bla miktub u għaldaqshekk anqas ma saret il-mużika tiegħu; u ftit ftit l-innijiet l-oħra li kienu daħlu sewwa u kienu jgħaxxqu mhux biss lit-tfal ta' l-iskejjel iżda lin-nies ukoll li kienu jisimgħuhom minn barra, intfew huma wkoll, bla ma ħadd jaf il-għaliex. Issa rġajna fi żmenijiet oħra ; tgħid kieku wieħed iħeġġeġ daqsxejn lill-kapijiet ta' l-iskejjel nistgħu nit- tamaw li nerġgħu nisimgħuhom 7