L-Artal ta' Santa Katarina V.M. Proġett Ambizzjuz tas-Seklu Tmintax u l-Kwadri Titulari f'ġurnata. Kellhom jgħaddu bosta snin mit-tqegħid ta' l-ewwel ġebla fil-25 ta' Novembru 1692 sa ma l-binja setgħet tibda taqdi temporanjament il-ħtiġijiet tal-komunita fl-1707. Il-konsagrazzjoni tal-knisja f'Mejju 1747 ma kienx jfisser li l-proġett tal-bini tal- knisja parrokkjali kien mitmum. Biss nistgħu ngħidu li ġab fi tmiemu perjodu li matulu twettqu bosta proġetti artistiċi li sebbħu mhux ftit lil din il-binja. Proġett importanti li twettaq lejn tmiem is-snin għoxrin tas-seklu tmintax kien il-bini u d-dekorazzjoni tal-artal prinċipali dedikat lil Santa Katarina V.u M. fil-kor tal- knisja parrokkjali. L-moħħ wara dan il-proġett kien il-viċi kappillan Dun Lawrenz Mallia. (sura parrokkjali taż-Żejtun ma nbnietx Dun Lawrenz Mallia beda jaħdem fuq dan l- proġett f'April tal-1728.1 Fil-knisja kien għadu kemm tlesta l-proġett tal-artal tal-kurċifiss u proġett simili iżda mhux daqstant ambizzjuż fil-kappellun tar-Rużarju.Ż L-ispiża għal dawn iż-żewġ proġetti kienet kbira iżda l-piż kien nġarr kollu kemm hu mill-fratellanzi li kienu finanzjarjament ppreparati għalih. Il-proġett tal- artal tal-kor kien jeħtieġ riżorsi li Dun Lawrenz ma kellux f'idejh. Il-benefatturi madankollu ma naqsux. Dun Lawrenz ġabar l-flus mingħand nies partikolari li: hu jniżżel 'isimhom if wkoll donazzjonijiet ta' oġġetti tad- eheb.3 Il- Granmastru Vilhena ta' ħamsin skud b'riżq dan il-proġett. Donazzjoni sinjifikanti kienet dik ta' tallab għami li ta' żewg skudi u 7 granil Iżda l-prokuratur ma setax joqgħod biss fuq dawn. id-donazzjonijiet hekk ġenerużi. L- induratura biss kellha tlaħħaq 570 skud filwaqtli l-ispiża ta' l-iskultura kellha titla 357 skud oħra. Ma din is-somma l-pokuratur kellhu jagħmel bosta spejjeż oħra marbuta ma xogħol ieħor meħtieġ. Hawnhekk l-għajnuna tal-fratellanzi ma naqsitx. Attivitajiet partikolari ta' matul is- sena ma sarux biex minflok, l-flus ffrankati jmorru għall-proġett tal-artal il-ġdid ta' Santa Katarina.b Dun Lawrenz innifsu ma qagħadx lura milli jaħdem personalment għal dan il- għan. Bħala prokuratur tal-artal tal-Karmnu fl-istess knisja parrokkjali kien jġorr l-obbligi kollha, fosthom ta' quddies, marbutin ma' dan l-artal. Għaldaqstant, kellu d-dritt jiġbor sew fil- knisja kif wkoll mar-raħal biex jwieżen ftit mill- ispejjez tal-proġett u għal ħwejjeg oħra li kien jeħtiġilha l-knisja. F'dan il-kuntest, irnexxielu, per eżempju, jiġbor 20 skud minn ġabra li għamel waqt il-priedka tal-festa tal-Madonna tal-Karmnu. Huwa ġabar aktar flus bis-saħħa ta' ġabriet oħra li għamel fil-knisja u mar-raħal. Il-proġett kien tassew ambizzjuż. L-Isqof Alpheran de Bussan li raħ komplut fl-1737 jagħtina deskrizzjoni dettaljata tieghu.9 Il- kwadru titulari kellu gwarniċ indurat b'żewġ statwi tal-ġebel fuq kull naħa wkoll indurati bid- deheb; fuq ix-xellug kien hemm anġlu u statwa ta' San Girgor filwaqt li fuq il-lemin kien hemm anġlu ieħor u statwa ta' Santu Wistin. Mal- pedestall ta' l-istatwa ta' San Girgor kien hemm l-arma tal-benefattur Gregorio Bonicci filwaqt li ma' dik ta' Santu Wistin kien hemm l-arma ta' Dun Tumas Abela. Il-kwadru żgħir (sotto- kwadru) ta' taħt dak prinċipali, li jirrapreżenta t-tlugh fis-sema tal-Madonna, kien mdawwar b'dekorazzjoni fil-ġebla ili l-parti l-kbira tagħha Fuq. kull naħa tal-kwadru titulari kien hemm żewġ kwadri laterali; wieħed ta' San Pietru u l- ieħorta' San Pawl. Fuq dawn il-kwadri laterali kien hemm żewġ armi tal-ġebel indurati; waħda tal-Granmastru Manwel de Vilhena u l- oħra ta' l-Isqof Alpheran Fuq kull waħda minn dawn l-armi kien hemm wkoll skrizzjoni.6 Fl-arzella kien hemm wkoll mpittra xeni mill-ħajja ta' Santa Katarina u fuq il-kwadru titulari kien hemm skrizzjoni bil-latin… — Il-kontijiet tal- prokuratur jagħtuna aktar dettalji dwar il-proġett.8 Nafu li l-kwadri laterali kif wkoli s-sotto kwadru huma fost l-ewwel xogħlijiet tal-pittur Francesco Zahra.2: Ix- xogħol ta' l-iskultura sar minn missieru Pietro Paolo Zahra, għalkemm jidher li l-iskultur Francesco Fabri seta kien involut wkoll. Kien xieraq li f'proġett hekk ċentrali tidħol l-arma ta' Gregorio Bonici. L-Isqof fil-fatt jżid jgħid li Bonici kien ta' l-art li fuqha inbniet il-knisja, ta somom ta' flus u ħalla wkoll r-renti tal-artijiet magħrufa bħala tal-Marnisi għall- istess għan. Iżda dik tal-qassis Tumas Abela hija tabilħaqq interessanti. Jidher li dan il- qassis kien benefattur importanti tal-knisja parrokkjali u kien rregala medda art quddiem il-knisja parrokkjali imsejjħa 'tal-gwiedf bix ir- renti minnha jgħaddu b'riżq il-bini tal-knisja parrokkjali l-ġdida u ħtiġijiet oħra.10: Llum din l-art inbniet u tinsab fil-qalba taż-Żejtun iżda l-art baqgħet tal-knisja sal-1720.11 Ritratti tal-proġett qabel ma ġie rinovat fil-bidu tas-seklu għoxrin jagħtuna aktar ħjiel dwar l- arkitettura tal-artal. Il-faċċata kellha par pilastri doppji idjaq u xi ftit itwal minn dawk prinċipali u li kienu wkoll skuntrati. Fuq kull naħa tal- kwadru titulari kien hemm pilastru ieħor ta' l- Iż-Żejtun Ħarġa Speċjali Festa Ġunju 2005 istess għamla li kellhu wkoll kapitelli iżgħar bħal dawk li kien hemm fuq il-pilastri skuntrati. L-arkitrav u l-friż ta' fuq il-pilastri skuntrati kien xi ftit iqsar minn dak prinċipali tal-korsija. Iżda l-friż u l-arkitrav ta' fuq il- pilastri: ta' — mal-kwadru titulari kien jimxi ma' dak prinċipali tal-korsija u tal- kappelluni. L-ispezzar tal- gwarniċjun fil-faċċata tal-kor kien jaqbel ma' l-istruttura tal-pilastri u s-sekond'ordni kienet timxi fuq l-istess linji. Ir-ritratti juru wkoll kartella kbira fuq il-kwadru titulari. ii: probabbilment hija dik li għadna naraw ilium għalkemm b'xi żidiet ta' mazzettuni mal-ġnub tal-kwadru. Fl- arzella tidher x-xbiha tal-Ispirtu s-Santu'2 Il-proġett tal-kor hekk kif maħluq kien wieħed oriġinali u żvilupp interessanti għal dik li hija tipoloġija ta' artali titulari. Ħafna drabi dawn l-artali kienu jinkludu struttura arkitettonika kumplessa b'statwi fil-ġebel ta' San Pietru u San Pawl. Ftit snin qabel il-proġett tal-artal tal-kor taż-Żejtun nsibu proġett ta' din ix-xorta fil-knisja parrokkjali tas-Siġġiewi maħdum mill- familja ta' skulturi Fabri fl-1709.13 Għall-knisja parrokkjali ta' Ħal Balzan nsibu proġett simili ieħor maħdum minn Pietro Paolo u Antonio Zahra ħmistax-il sena qabel dak taż-Żejtun li kien jinkludi wkoll statwi fil-ġebla Maltija ta' San Pietru u San Pawl.14 Fiż-Żejtun, x-xbihat ta' San Pietru u San Pawl ġew mpittra fuq it- tila u għall-istatwi intagħżel suġġett oriġinali. Att notarili marbut ma' dan il-proġett jagħtina aktar informazzjoni dwar id-dehra ta' dan l- artal. 15: Għal dan il-kuntratt, li sar fit-23 ta' April 1729, dehru l-prokuratur tal-artal ta' Santa Katarina, Dun Lawrenz Mallia u l-induraturi Francesco Foti u Pasquale Calafato. Sa dik id-data l-proġett tal-iskultura kien avanżat iżda jidher li ma kienx lest minn kollox. F'Mejju, JB l-prokuratur ħallas għal seba' t'ijiem u $ nofs xogħol biex jinqatgħu l-blajjet tal- istatwi.16. It-tikħil tal-faċċata kien għadu $ għaddejwkollgħaliexbejn Luljuu Awwissu B tal-1729 l-prokuratur, fost ħwejjeġ oħra, ħallas għat-tikħil tal-pilastri tal-faċċata. Foti u Calafato ntrabtu li jinduraw u jiddekoraw l-artal ta' Santa Katarina u l-faċċata tiegħu bħall-artal tal-knisja tal- Vitorja tal-Belt Valletta. il-prokuratur kompla żied li l-partijiet skulturati kellhom jkunu kollha ndurati b'deheb imbornit, il- £ gwarniċjun mberfel bid-deheb u l-gwarniċ tal-kwadru titulari flimkien ma dawk tal-kwadri laterali ta' San Pietru u San Pawl indurati. L- erba armi, jiġifieri dawk ta' fuq il-pedestalli u l-oħrajn ta' fuq il-kwadri laterali kellhom jkunu ndurati u kuluriti. L-erba' statwi kellu jkollhom il- karnaġġjon kulurit u l-bqija ndurati. Jisemmew wkoll żewġ irjus ta' serafini li kienu wkoll parti mid-dekorazzjoni u li kellhom jkunu ndurati wkoll iżda l-kuntratt ma jagħtix ħjiel ta' fejn dawn kienu. Il-pedistalli ta' l-istatwi, probabbilment dawk ta' Santu Wistin u San Girgor, kellhom jkunu rħamati u b'faxxa bil-profil tagħha ndurat. Foti u Calafato ntrabtu li fil-faċċata jiprovdu kwadretti b'xeni mill-ħajja ta' Santa Katarina liema suġġett kellhu jkun miftiehem ma' Dun Lawrenz Mallia. Huma kellhom wkoll jidħlu ; q garanti għal xogħol ieħor ta' pittura kif meħtieġ sew fuq l-artal: kif j wkoll fuq. il- 'j faċċata. Il- pittur li kellhom jqabbdu 7) Calafato u Foti kellhu jkun persuna aċċettabli għall- prokuratur iżda li dan fil-kuntratt. dan. il- jissemmiex Dan il-kuntratt jitfa dawl ġdid fuq ħidmet il-pittur Gio: Antonio: Mamo fuq dan. il- proġett. Kien maħsub li Mamo huwa l- awtur tal-kwadru titulari taż-Żejtun iżda ħidmietu, f'dan il-perjodu, tidher marbuta biss mad-dekorazzjoni ta' l-artal u l-prokuratur jħallsu direttament għax-xogħol li jagħmel sew. fil-faċċata kif wkoll fl-artal tal-kor.19 Dawn il-ħlasijiet ma fihom l-ebda referenza diretta għall-kwadru titulari u fl-istess ġranet li l-prokuratur jħallas lil Mamo għal xogħlu, jħallas wkoll lil Calafato u lil Foti għall- induratura.20 Jidher għalhekk li l-kwadru kien diga lest meta Mamo beda jahdem fuq il- progett tal-kor. Fil-fatt, l-istess Isqof Alpheran de Bussan kien ra l-kwadru titulari mqiegħed temporanjament fin-niċċa ta' wieħed: mill- artali laterali tal-kappelluni f'Ġunju ta' l-istess sena.21 Il-kwadru titulari li ġie mqiegħed fil- kor huwa probabbilment l-istess wieħed li ra l- Isqof Davide Cocco Palmieri fil-vista pastorali tiegħu tal-1709 u li jiddeskrivi bħala xogħol ġdid. L-Isqof ma jsemmix l-awtur tiegħu.22 Fl-istess waqtli l-prokuratur jħallas lill-induraturi u lill-pittur Mamo, jniżżel separatament ħlas wieħed b'konnessjoni mal-kwadru titulari. Fit-8 ta' Novembru 1729, Dun Lawrenz Mallia ħallas għal kuluri u żejt biex 'jissewwa' il-kwadru titulari. 23: Din 'it-tiswija' hija probabbilment żieda fil-kwadru titulari li tista tkun dik li tidher fil-parti ta' fuq. Mhux eskluż li l-kwadru seta, ġie miżjud minn xi partijiet oħrajn. 24 Din iż- żieda fil-parti ta' fuq tal-kwadru għandha kwalitajiet kromatiċi li jindikaw li ma saritx mill-istess artist li pitter l-kwadru. L-għaliex ta' din iż-żieda mhux magħruf. Madankollu, l-fatt li l-kwadru kien probabbilment jeżisti qabel ma seħħ l-proġett tal-kor u l-artal ta' Santa Katarina seta ħoloq diffikultajiet ta' qisien. Id-dekorazzjoni jidher li tneħħiet fuq medda taż-żmien. Intervent fil-bidu tas-seklu għoxrin neħħa l-istatwi u bidel sostanzjalment l-kuntest arkitettoniku. L-apsidetpittretmill-ġdidmill-pittur Tuse Busuttil. Iżda l-kwadru żamm postu bħala l-punt fokali fil-knisja parrokkjali taż-Żejtun. B'dedika lil Dun Joe Abela Bħala apprezzament għal ħidmietu b'riżq l-istorja taż-Żejtun 1 L-ħlasijiet tal-prokuratur tal-proġett tal-artal ta' Santa Katarina huma miġburin f'volum ta' kontijiet fl-Arkivju tal- Isqof, il-Furjana. Dawn il-kontijiet huma ntitolati 'Memoriale dell Ammirabile Provvidenza' Għall-iskop ta' din. il- kontribuzzjoni ser jiġi citat bħala Conti Żejtun 1728 -1732. Dwar il-kappellun tal-Kurċifiss ara S. Debono, L-Kappellun tal-Kurċifiss, Artal Barokk Skopert mill-Ġdid, Program tal- Festa Għaqda Mużikali Beland, 2004. Il-proġett tal-artal tar-Rużarju sar bejn l-1724 u l-1728. Ara K. Sciberras, L- Arti Barokka f'Malta, PIN 2003, 110. Bosta mir-referenzi f'dawn il-kontribuzzjonijiet ġew ippublikati minn J. Abela. Arkivju tal-Isqof, Furjana, Conti Żejtun 1728 — 1732, fol. J. Abela f'kontribuzzjonijiet varji. 9 ir-referenza tas-sotto kwadru ġiet ppublikata f' Sciberras, K., L-Arti Barokka f'Malta, 2003, 111. 1999, Kunsill Lokali Balzan, 2004, 93. 15 Arkivju Notarili Valletta, P.P.Saliba, 23 ta' April 1728. 16 AlF., Conti Żejtun 1728-32, fol. Catarina' A..F., Conti Zejtun 1728-1732, fol. /15v. 18 Mamo kien pittur qrib ħafna tal-bottega ta' Mattia Preti. Dwar Mattia Preti u l-influenza tiegħu fuq l-arti Maltija ara barbipizzzzjonijat ta' Spike J.T., Cannata F., u oħrajn. 9 A.L.F., Conti Zejtun 1728-32. B'kollox Mamo tħallas is-somma ta' 55 skud u 3 skudi addizzjonali għal xi materjali oħra. Catharina V..et M. pendet pro interim in theca e latere altaris maioris brachii dexteri eccle(sia)' Probabbilment l-kwadru kien fil-fatt tqiegħed fejn illum hemm l-artal tal- Madonna taċ-Ċintura għaliex dan ma kienx għadu twaqqaf. 23 Al.F., Conti Żejtun 1728-32, fol. 24 Hajr lis-Sur Anthonv Spagnol għal diskussjoni interessanti li kelli miegħu fuq dan il-kwadru 19 ta' April 2005.