eħen is-sewwa' is-sibt, 21 ta' Settembru, 1974. GIEH LIL KULL- MIN HAQQU Xi ħadd qalli: 'Monsinjur, kemm faħħarsu lill-Isqof Galea għax mill-Islaf' Biex nurih lil dak it-tali li jiena mhux lil ta' l-Isla biss inħobb infaħħar, imma lil kull min jistħoqqlu, illum, ser nitkellem u nfaħħar isqof ieħor, li miet mitt sena ilu u dan l-isqof m'huwiex mill-Isla, minn Għawdex: irrid ngħid jien: Mons. Gejtanu Pace Forno. Monsinjur Pace Forno kien ir-raba' isqof malti wara l- m'ġja tal-Ingliżi f'Malta. Twieled, kf għidna, f'Għawdex fil- 5 ta' Gunju 1809, mill-Avukat Franġisku Pace u m-nobbii Luċija tal-Barunijiet Forno, minn Palermo, M'nnhom ħa l- kunjom ta' Pace Forno. Ta' 15-il sena daħal fl- Ordni ta' S. Wistin u beda l-istudji tiegħu barra mnn Malta; f'Napli, Fermo u Ru- ma, Wara li ħa l-qudd'esa, fetaħ karriera brillanti ħafna: inħatar Lettur u Reġ- ġent tal-Ordni f'Monte Pulcano, Patri Majjistru f'Malta u Superjur tal-Is- tudji f'Palermo. Meta reġa' ġie tura Malta, fl-1847, ingħażel Provinċjal u sena wara, fetaħ skola b'xejn għat-tfal fqar, li: hu- wa mexxa għal 9 snin sħaħ. Dan kien aqwa monument tiegħu bħala patri, Fil-25 ta' de ħatriuu Isqof Kuġitur tal-Isqof Publiju Marija Sant, b'jedd għas-suċċes- sjoni u tagħtu t-titlu ta' Is- qof ta' Hebron. Fit-3 ta' Diċembru. tal- istess sena, l-Isqof Sant ir- tira uu: Mons. Pace Forno daħal floku, bħala Isqof ta' Malta u Arċisqof ttulari ta' Rodi, L-ngress sollenni tie- għu sar fil-31 ta' Mejju 1858. Dak inhar inqala' inċident li qajjem ftit għagħa fost il- popolazzjoni. L-Isqof ta' Malta, għal-inqas-— mnn żmien Mons. Franġisku Saver Caruana, kellu il-jedd għas-salut militari bħalma jingħata 1 Il-Generali. Aktarx minħabba'l: l-Isqof protes- tant ta' Gibilta' li kien joq- għod hawn Malta, ma kellux dan i'-jedd, fis-sena 1842 is- Segretarju — talIstat. Ingliż ordna li, wara l-mewt ta' Mons. Caruana, dawk l-unu: r'ma kellhomx jingħataw aktar lill-Isqof ta' Malta. B'dana kollu dak l-ordni ma ġiex esegwit. Iżda fis-sena 1858 kien hawn bħala Kmandanr tat-Truppi Nglil- żi f'Malta Sir: John Penne- father, bniedem kapaċi ħaf- na, 'żda ftit pezzakustjoni. Dan irrifjuta li jispara xi tiri bħala salut militari fill- Isqof il-ġdid, In-nies ħadu dan mhux biss bħala nuq- qas, imma wkoll bħala nsult; ui pprotestaw tant bil-qawwi, li l-'Colonat u War: Office' kellhom joħorġu ordnijiet ġodda, fosthom dak li risqof ta' Mala għandu jgawdi '- unur; ta' General, Nissuktaw issa bi-Isqotf il- ġdid. Dan ftit wara li laħaq, qasam is-Seminarju: bagħat is-Seminarist. l-kbar tal-Fi- losofija u t-Teoloġija fl- Casa Manresa jew San Kal- ċedonju tal-Furjana, u ħalla liżżgħar fis-Seminarju tal- Imdina. Imbagħad ħatar i- aħjar nies biex jgħallem lis- Seminarsti u għamel rifor- ma kbira fl-istudji superju- ri. Irnexxielu wkoll jiksen m's-Santa Sede s-setgħa 'i jagħti . rgrad: akkademiku tat-Teoloġija lis-seminaristi li jgħaddu l-eżamijiet kol- iha. L-Isqof Pace Forno k'en bn'edem ġeneruż ħafna u għin bi flusu ħafna istituz- zjonijiet. kattoliċi, speċjal- ment il-bin' ta' knejjes u ta' kappelli, Fost dawn insem- mu l-knisja parrokkjali tal- Hamrun, li, b'rikonoxxenza għall-għajnuna ii hu ta fil- b'ni tagħha, ġiet iddedikata lil qaddisu San Gejtanu. Lill-Knisja Kolleġġjata ta' San Pawl tal-Belt huwa rre- gala kalċi tad-deheb sabieħ, imżewwaq b'45 brillant u 6 rubini, li fiż-żmien, ir-Re tal-Bavarja kien irregala lill-Kardinal De Raisach. EFFETTI TAL-POLITIKA Halluni nsemmikom hawnhekk xi ftit ġrajjet li nqalgħu f'Malta fi żmien l-epskopat tiegħu. Fl-1860 waslu Ma'ta għadd ġmielu ta' patrijiet ġiżwti maħru- bin minn Palermo fuq dgħajsa tal-qlugħ maħmuġa li tgħabbi l-faħam. Xi Maltin għoljin ma riduhomx lill- Ġiżwiti jerġgħu jidħlu Mal- ta, iżda l-Isqof laqagħhom u tahom bħala kenn San Kal- ċidonju. Il-Gvern, minnaħa tiegħu, malajr għammril- hom dak il-post bis-sodod u għamara oħra meħtieġa. Fi żmenu wkolj sar il- (Ikompli f'paġna 4) (Jaqbad mill-paġna 3) magħruf ''referendum' biex il-poplu mali jagħti l-verdett tiegħu, jekk il-qass sin għan- dhomx jieħdu sehem fil-po- Tka' u 'jiġu magħżulin membri tal-Kunsill tal- 'Gvern. Minn' 2,464 'ċlettur; l 1,409 qalu 'iiva', 59 qalu ċjew u'991 ma vvutawx.' Il- Kostituzzjoni tal1870 ip: permettiet li żewġ ekkleżjas- tiċi setgħu jsru membri tal- Kunsi, Meta fetaħ l-Ewwel Kon- ċilju Vatikan ' f'Ruma, : fis- sena 1869,'Mons. Paċe For- no attenda bħala Isqof ta' Iżda dak il-Konċilju keilu jiġi sospiż 'm'nħabba li s-suldati ta' Garbaldi, li ried unifkazzjoni ta' l-Italja, daħlu u ħadu Ruma f'idej: hom. Il-Papa Piju IX ingħa- laq bħala ' priġunier volun- tarju fil-Vat kan. Dik ilħabta ħafna Taljan: kienu ħaduha kontra l-Papa, għax żamm iebes kontra tagħhom; iżda, meta wasal iż-żmien, biex ma jsirx. ċarċir ta' demm, huwa ċeda Ruma u t-tefri- torji kollha tal-Istat Pon- tfiċju. Sa ftit żm'en ilu kont issib ħafna xjuh fl-Italja li kien għad għandhom anżi- ta kontra l-Papa, Dik ibħabta. ġiet hawn Malta Kufnpanija ta' artsti tajjan u f'rappreżentazzjoni minnhom waqqgħu għaċċajt ilPapa twajjeb u' qaddis. L- Isqof semma leħru 'bil-qaw- wi. Kiteb' lis-Segretarju tal- Istat u l-Gvernatur hedded bil-qawwi lill-artist. li jekk jerġgħu jinsolentaw il-Papa, ikeċċihom. mill-Gżira. GRAJJIET. Fi żmenu u bil-ftehim m'egħu, il-Gvern fetaħ iċ- Cimiterju — tal-Addolorata għan-nies tal-Belt u l-Fur- jana u tat-Tlitt Ibliet. Dawk. li kellhom l-oqbra tagħhom fil-knejjes ta' dawk l-ibiet ingħatalhom il-jedd ta' oqbra oħra fċ-Cimiter- ju l-ġdid. l : Imma riżjed ġrajja ek- kleżjastika kbira ta' żmienu, bla dubju ta' xejn, kienet 's- separazzjoni tad-Dioċes ta' Għawdex minn dik ta' Malta fis-sena 1864. Barra miilmerti li ġa semmejna, Mons. Pace Forno kien oratur magħruf għat-tagħlim dommatiku u morali fl-omeliji, li ta' spiss kien jagħmel bħala Isqof, 'b'mod: l-aktar e'okwenti. Il-merti tegħu ma baq- għux misturin, iżda ġew magħrufin mill-Awtor ta- jiet, sijà Ekkeżjastiċi, kf ukoll Civili, Il-Papa Piju IX għamlu Prelat Domest- ku u Assistent fit-Tron Tie- għu. Il-Mun'ċipju. ta' Ruma żejnu — bit-titlu ta' Patrizju Ruman. Ir-Re ta' Napli ħat- ra Kavallier tal-Crdni Dis- 'leħen issewwa' is-sibt, 21 ta' Settembru, 1974 GIEH LIL KULL MIN HAQQU tintissmu ta' Franġisku 1. Il- Gvernatur: ta' Malta Kienu jirrispettawh ħafna għall- imġ eba tajba tiegħu magħ- hom. Le Marchant qal fuqu li kien 'raġel irrispettat u tħagħ- — minn kulħadd għ al l-attakkament tiegħu 'mal-Kuruna 'Ngliża' 'u l- jaħlu ''prelat laktar denn'. Mhux ta' b'xejn ' irfuifieral kbir li sariu fil-mewt t'egħu, li ġrat fit-22 ta' Lulju 1874, meta kellu 65 sena u wara ;i mexxa d-djoċesi għal: 17il sena. - L-Isqof Pace Forno ma mietx Malta, Fil-bidu tas- sena k'en ġa beda iħoss ru- ħu għajjen: telaq te'a: Ru- ma biex iżur lill-Papa, iżda kellu jieqaf Napli minħab- ba saħħt ugħax dari l-vjaġ- ġi, ukoll sa Ruma, kienu fattikużi ħafna. Hawnhekk saħħtu marret għall-agħar u mer. f'Castellamare —im- dawwar minn xi wħud. tal- familja tiegħu. Fid-Djoċesi tagħna kienet ġa nstemgħet l-aħbar tal- agunija tegħu u sar talb għa'h fil-knejjes kollha tad- d'oċesi. Hamest ijiem wara l-mewt sarlu funeraf. kbir u sollenni fil-Knisja konkat- tedrali ta' San Gwann. Hadu sehem fih il-Gvernatur Straubenzee u l-Istat Maġġur tiegħu, l-Membri tal-Kun- sill tal-Gvern, l-Armirali, il- Ġeneral Maġġur, l-Imħallfin, il-Kapijiet tad-Dipartiment', il-Kap'tli tal-Katidral u: tal- Kolleġġjati, il-kleru sekolari u regolari, speċjalment l- Agostinjani, Dun Salv Cum- bo, Professur tat-Teoloġija Dommatika fl-Universita', għamel: l-orazzjoni funebri wara l-quddesa u d-katafalk ġie mbierek skond iċ-ċeri- monjal. tal-Isqfijiet. L-unuri li l-Militar 'ma kienx ta ' lill- Isqof 'fl-Ingress sollenni tiegħu, tahomlu f'mewtu, għaliex waqt il-quddiesa ġew sparati 65 tir, skond reta' li kellu. i-meijet:m bk'. ' Dsatax-il ' xahar: wara l- mewt, il-katavru tal-Isqof Gejtànu Pace Forno nġab Malta fit-23 ta' Novembru 1875, fuq. il-vapur ''Etna'. Tqiegħed il-knisja tal-Har- ba tasS. Fami'ja mill-Eġittu li hemm f'xatt il-Belt, mal- magazzni ta' Pntu. Minn hemm il-katavru ttieħed fil- Katidral u ndifen fil-qabar imħejji għalih fil-kappella ta' San Publiju, fejn wieħed għadu j'sta' jara l-iskrizzjoni li tagħti fil-qosor il-karriera tiegħu.