Kwadru Ta' Ġesu Aalvatur Ħlinn Mlattia JPreti Gewwa l-Kalkara ' Wieħed mill-aktar bini importanti u l- ji storiku li hemm fil-Kalkara huwa bla dubbju F' l-knisja tas-Salvatur. Probabbilment, l-oriġini ta'din il-knisja jmur għall-aħħar tas-snin f nofsana. L-ewwel knisja f'din iż-żona mhux magħruf meta nbniet waqt li dik preżenti tas- Salvatur, inbniet flok oħra li kienet tinsab fl- istess post. żgur li fuq il-post kien hemm knisja dedikata lis-Salvatur qabel l-Assedju tat-Torok ' tal-1565, Biss din il-knisja twaqqgħet fuq ordni tal-Gran Mastru La Valette biex ma tkunx tista' tintuza mit-Torok waqt l-assedju kontra l-Birgu. : Imbagħad fis-sena 1580, Claudio Abela u Davide Burlo kitbu lil Gran Mastru ta' dak iż-żmien, La Cassiere, ħalli dan jagħtihom permess biex jirrestawraw dik il-knisja. Dawn iż-żewġ sinjuri kienu għarnlu wegħda waqt l-assedju u wara li qalgħu li kienu talbu, xtaqu li dik il-wegħda jwettquha u l-Gran Mastru laqa'- t-talba tagħhom. Fis-sena 1680, din il-knisja reġgħet inbniet mill-ġdid skond id-disinn ta' Lorenzo Gafà li fassal knisja fuq disinn sessagonali b'altar wieħed. L-ispiża għamel tajjeb għaliha Fra Mario Bighi, li kien kavallier tal-Ordni ta' San Ġwann u ried jibniha bħala memorja għal zijuh, Fra Giovanni Bighi, li hu wkoll kien kavallier tal-Ordni. Dan Fra Giovanni li miet fil-pesta li faqqgħet f'Malta fis-sena 1676, kien persuna importanti ħafna f'Malta dik il-ħabta. Kien neputi tal-Papa Alessandru VII li qabel ma laħaq Papa kien inkwizitur f'pajjiżna. Dan kien nobbli minn Siena li ġie flimkien ma' membri tal-familja tiegħu hawn Malta. Dawn xtraw biċċa art kbira bejn il-Kalkara u forte Ricasoli u bnew hemm il-palazz tagħhom. Dan il-palazz baqa' magħruf sal-lum bħala Villa Bighi. F'din il- -knisja l- Kavallier Mario Bighi waqqaf r monument f'ġieh zijuh Waħda mir-rikkezzi li kienet mżejna bihom dik il-knisja kien il-kwadru tal-altar maġġur tagħha, xogħol tal-pittur Kalabriż ta' fama internazzjonali, Mattia Preti. Dan il-kwadru kien jiddomina l-altar maġġur u kien għalhekk il-pala d'altare prinċipali u l-aktar attrazzjoni important li kien hemm f'din il-knisja. Kien jiffigura t-Trafigurazzjoni ta' Ġest fuq l-għolja Tabor. Kien minħabba dan it-titular li din il-knisja l-qadima baqgħet magħrufa bħala I Bragramm tal-osfeta 20/0 tas-Salvatur, għaliex din il-festa l-kbira tal-knisja hija magħrufa magħna b'dan it-titlu. Probabilment, dan il-kwadru spira kwadri oħra tas-Salvatur li jinsabu fil- ki knejjes tagħna. Forsi din kienet waħda mir-raġunijiet, minbarra dik li għamlu : Preti, għala dan kien jitqies bħala kwadru ta' importanza kbira. Li hu żgur hu, li dan il-kwadru tas-Salvatur ta' Mattia Preti kien magħruf sew u jidher li kien. .- meqjus bħala wieħed li kien kapulavur tal-arti ġa fi żmienu u baqa' meqjus ' bħala kwadru important anki wara. Dan jista' jkun detott minn żewġ ġrajjiet ewlenin relatati ma' dan il-kwadru. Dan il-kwadru baqa' f'din il-knisja tul il-perjodu kollu tal-Kavallieri, jiġifieri minn meta ġie mpitter minn Preti sal-wasla tal-Franċiżi f'Malta. Kien : :— magħruf sew man-nies tal-lokalita u baqa' fil-memorja kollettiva ghal ħafna — snin wara li kien sparixxa minn din il-knisja. M'hux ċar għala dan il-kwadru naqas u meta eżattament naqas minn — din il-knisja. Skond tagħrif miġbur fil-bidu tas-seklu għoxrin, dan il-kwadru sabiħ kien tneħħa u meħud tul l-invażjoni Franċiża f'Malta. Dan jista' jfisser li dan seta' tneħħa meta l-Franċiżi sbarkaw fil-gżira iżda jista' jkun ukoll li tneħħa wara waqt il-perjodu qasir li damu fil-gżira, speċjalment ma' tul l-imblokk Hemm żewġ raġunijiet ewlenin li setgħu wasslu biex sparixxa minn din il-Knisja. Dawn ir-raġunijiet jgħoddu kemm jekk sparixxa mal-wasla tal-Franċiżi jew wara, jiġifieri meta l-Maltin qamu kontra tagħhom. L-ewwel raġuni hija dik li seta' tneħħa biex ikun protett ħalli ma jsofrix ħsara waqt : l-inżul tal-Franċiżi fostna. Din ma tantx tista' tidher plawsibbli għaliex ma kinux twarrbu pitturi waqt dan l-inżul. Kien fatt normali li waqt inżul, suldati jagħmlu ħerba u jisirqu kull ma jsibu. Għalhekk it-tieni raġuni tista' tkun dik ta' serq. Anki hawn jista' jkun hawn ċertu diffikulta storika għaliex ma nafux bi stejjer ta' serq ta' pitturi kbar waqt l-inżul tal-Franċiżi f'Malta. Huwa fatt magħruf li l-Franċiżi ta' Napuljun, jew aħjar il-fizzjali, serqu kwadri artistiċi, speċjalment mill-Italja, biss fatti bħal dawn ma ġewx reġistrati f'Malta. L-aktar li ħaġa li kienet fil-mira tal-Franċiżi ta' Napuljun f'Malta kienet il-fidda biex idewbuha biex issir muniti u jitħallsu bihom s-suldati. Kien prinċipju ekonimku bażiku tal-gwerra fil-passat, li t-tellief ried iħallas u jagħmel tajjeb għall- armata tar-rebbiegħ. Jista' jkun li f'din l-atmosfera ta' taqlib, kien hemm xi ħadd li kellu interess fil-kwadru, sab l-opportunità, approfitta ruħu mill-fatt li f'dak iż-żmien l-imwiegħer ta' gwerra dawk l-inħawi tal-Kalkara kienet ta' abbandun, u ħadu. It-tieni raġuni tista' tkun relatata mal-qawmien tal-Maltin kontra Franċiżi. Bħal ma wieħed jaf, il-perjodu tal-Franċiżi f'Malta kien wieħed qasir ħafna. Il-Maltin qamu kontra l-Franċiżi nhar it-2 ta' Settembru 1798, jiġifieri tliet xhur wara li waslu f'pajjiżna bir-riżultat li l-Franċiżi ngħalqu wara l-fortifikażzjonijiet tal-bliet, jiġifieri, Forte Manoel, il-Belt u l-Furjana, il- Kottonera, u Forte Ricasoli. L-arja tal-Kalkara kienet fiż-żona li taqa' direttament taħt in-nar tal-kanuni għaliex f'każ ta' assalt hija kienet tinlaħaq kemm mill- kanuni li kien hemm il-Birgu, il-Belt u kemm minn dawk tal-Forti Salvatur u dawk tal-Forti Ricasoli. Għalhekk seta' tneħħa biex f'każ li l-knisja tinlaqat, dan il-kwadru ma jintilifx. Infatti, oġġetti li kienu meqjusa ta' valur kbir reliġjuż, :, bħal ma kien il-kurċifiss il-kbir li kien hemm ħdejn il-kunvent tal-Kapuċċini, fl-istess lokalità, kien tneħħa u ttieħed iż-Żejtun. Forsi dan il-kwadru kien għadda mill-istess esperjenza. It-tieni ipoteżi li seta' nsteraq tul l-imblokk. Din hija probabbli għaliex — f'dan il-perjodu, din iż-żona kienet waħda diżabitàta sew. Biss l-aktar ipotesi j qawwija li kienet teżisti tul is-seklu dsatax kienet dik li dan kien voluntarjament i tneħħa u mbagħad qatt ma reġa' twaħħal meta l-imblokk spiċċa u maż-żmien . : intilfet kull traċċa ta' fejn seta' spiċċa dan il-kwadru. Liema waħda.minn dawn ir-raġunijiet kienet dik għala dan il-kwadru sparixxa qatt ma se nkunu nafuha fiż-żgur. Biss dawn il-fatti kollha juri li dan il-kwadru kien meqjus bħala wieħed importanti matul iż-żmien tal-Ordni u ta' valur artistiku għoli. Kieku ma kienx hekk, ma kienx jonqos minn din il-knisja. In-nuqqas ta' dan il-kwadru ħasad lill-komunità ż-żgħira tal-Kalkara ta' dak iż-żmien kif ukoll lill-knisja Parrokkjali tal-Birgu; li minnha din il-knisja tas- Salvatur kienet tagħmel parti qabel ma l-Kalkara saret Parroċċa indipendenti. Il-qassisin u eventwalment, wara li din il-knisja Parrokkjali tal-Birgu kienet saret kolleġġjata, il-kanonki tal-lokal baqgħu juri interess fil-każ u insistew. ħafna tul is-seklu dsatax biex dan il-kwadru jinstab u jerġa' jitqiegħed f'postu. Biss, l-isforzi tal-Kappillani, u eventalment l-Arċipriet u sħabu l- kanoniċi ma' waslu mkien. Dan il-kwadru baqa' ma nstabx. Membri tal-kapitlu baqgħu ifittxu anki sa mitt sena wara ħalli jaraw dan il-kwadru fejn kien sab ruħu. L-aħħar kanonku li kien għamel antentat iddisprat biex. isibu, kien Dun Giuseppe Cassar. Dan il-kanonku tal-Birgu kien bniedem li jħobb l-istorja ta' Malta, b'mod partikolari dik tal-Birgu. Kien bniedem erudit li ppubblika tagħrif dwar l-istorja tal-Birgu fil-ġurnali Maltin ta' żmienu. Inħatar Kappillan tal-flotta u allura billi kien iservi fl-isptar militarv : ta' Bighi kien juża din il-kriisja tas-Salvatur bħala l-bażi pastorali tiegħu. Cassar kien ingħata l-onorifiċenza ta' Prelat Domestiku ta' Sua Santità u allura kellu t-titlu ta' Monsinjur. Anki wara li l-Kalkara saret Parroċċa indipendenti, Cassar baqa' jitħabat biex dan il-kwadru jinstab. Minħabba x-xogħol pastorali tiegħu fl-isptar navali u kien jaħdem fil-limiti tal-Parroċċa tal-Kalkara. kien għadda informazzjoni dwar l-istorja ta' din il-knisja tas-Salvatur fl-4 ta' Novembru 1916 lill- Ammiraljot f'dakli jista' jitqies l-aħħar antentat biex dan il-kwadru jinstab. L-okażżzjoni ġiet meta l-Rear-Ammiral tat-Tarzna, G.A. Ballard qabbad lil ċertu W.A. Griffith biex jikteb l-istorja tat-Tarzna. Griffith spiċċa r-riċerka u l-kitba tiegħu dwar it-Tarzna f'Mejju ta' 1917. Meta lesta dan ix-xogħol, semmiegħ À BRIEF OUTLINE OF THE FOUNDATION AND DETACHMENTS OF H.M. NAVAL ESTABILISHMENTS AT MALTA. Roponm tal-csfeta 2070. Dan il-ktieb inkiteb fi sfond ta' taqlib politiku, soċjali u ekonomiku kbir għal Malta. Il-ħaddiema tat-Tarzna kienu qegħdin jitolbu titjib fil-salarji. Bdew : jiġu pubblikati ġurnali, inkluż bil-Malti, li kienu jħeġġu l-ħaddiema jitolbu . aktar dritti u żidiet fil-paga. Dan it-taqlib kompla jikber minħabba l-ewwel .: l gwerra li matulha n-numru ta' ħaddiema fit-tarzna kien tela' għal numru ta' . 'lfuq minn 13,000 ħaddiem. Tmien il-gwerra wassal biex jibdew jingħataw is- sensji mit-tarzna, fatt li wassal għal protesti kbar mill-ħaddiema u kien waħda mir-raġunijiet tal-rvellijiet li baqgħu magħrufa bħala dawk tas-Sette Giugno, li ma' tulhom kienu nqatlu sitt persuni, erbgħa waqt l-irvellijiet u tnejn oħra fil-jiem ta' wara bil-ġrieħi li kienu ġarrbu meta s-suldati Ingliżi fetħu n-nar fuq il-Maltin. Ir-Rear-Admiral Ballard ried jikkumbatti l-propaganda anti-Ingliża billi '- jippubblika ktieb fuq l-istorja tat-Tarzna u l-glorja tagħha. Kien hawn li qabbad lil Griffith biex jikteb dan il-ktieb li fih ġabar ħafna tagħrif dwar l-istorja tat- tarzna u informazzjonijiet relatati ma' din l-industrija. Ikun f'dan l-istadju, li Griffith jidher li kkuntattja lil Dun Guzepp Cassar biex jagħtih informazzjoni storika dwar din il-knisja tas-Salvatur. Ir-raġuni għala Griffith kien interessat fil-knisja tas-Salvatur kien ġej mill-fatt li din kienet tinsab ftit metri bogħod mill-isptar navali Ingliż ta' Bighi li nbena fil-ġonna l-kbar li darba kienu . jagħmlu parti minn Villa Bighi. L-importanza ta' din il-knisja għall-Ammiraljat Ingliż kienet ġejja mill- fatt ukoll li hija kienet tinsab mibnija f'żona meqjusa mill-istess ammiraljat . bħala waħda 'healthw' jiġifieri li kienet ġeografikament b'arja tajba. l-aspett ta' post b'arja tajba kien imfittex ħafna mill-Ammiraljat u l-Militari fl- għażla għal bini ta' sptarijiet tagħhom. Issa fost il-baħħara Ingliżi, kien hemm baħħara kattoliċi u s-servizzi reliġjużi ta' dawn il-baħħara, speċjalment jekk kienu Maltin, kienet tieħu ħsiebhom il-Knisja Maltija. Minħabba li l-knisja . tas-Salvatur kienet viċin ħafna ta' dan l-isptar, din bdiet tintuża bħala l-bażi pastorali għal Kappillan Kattoliku navali li kien iservi f'dan l-isptar. Issa minħabba li kien sptar Navali, infatti kien jissejjaħ. 'the Roval Naval Hospital, dan kien jitmexxa bħat-Tarzna mill-ammiraljat u għalhekk ġie inkluż minn Griffith fl-istorja tat-tarzna. Dun Ġużepp, ta' persuna li jħobb l-istorja ta' pajjiżu li kien, ħa l-opportunità biex jinkludi dan id-dettall żgħir dwar it-telfin ta' dan il-kwadru importanti ħalli bil-pulit u b'mod edukat iqajjem l-interess tal-Rear Ammiral Ballard lejn it-telfin ta' dan il-kwadru u biex forsi dan l-ammiral jieħu inizjattiva u jipprova jsib dan il-kwadru ta' Preti, Fi kliem ieħor, permezz ta' din ir-referenza kienet qiegħed jipprova jibgħat messaġġ pulit lil Gvernatur Ingliż f'Malta, permezz tal-Ammiral ħalli l-Gvernatur jixpruna lill-pulizija, li kienet taqa' taħtu, biex isibu dan il-kwadru li kien naqas minn din il-knisja aktar minn mitt sena qabel. Min-naha tiegħu, Griffith jieħu din l-opportunità biex jinkludi dan it-tagħrif storiku miġbur minn Dun Ġużepp Cassar fl-appendiċi li pprepara biex jikkumpanja din l-istorja li hu kien qiegħed jikteb fuq it-tarzna. csfata Qħan cQuzepp — GKalkara Finalment dan il-ktieb ta' Griffith ma ġiex pubblikat. L-Ammiraljat Ingliż ġewwa Londra ma jibqax jara l-bżonn tiegħu, speċjalment wara li ġie Malta l-Gvernatur Plumer li kkalma l-affarijiet. Baqa' biss manuskritt ittajpjat li b'xorti tajba tħalliet koppja ta' dan il-manuskritt depożitata ġewwa l-Bibljoteka u Nazzjonali fil-Belt. Din l-ittra li qiegħed nippubblika ta' Dun Guzepp Cassar ..; dwar dan il-kwadru u l-istorja tal-Knisja tas-Salvatur hija meħuda mill- k appendiċi ta' dan il-manuskritt, Kragramm tal oveta 20) 0 Malta, 4iħ, November 1916,