IL-MALTIN LILL-SANTA KATERINA Studju Storiku u Artistiku dwar Santa Katerina fostna il-Maltin Waħda mill-aktar devozzjonijiet qodma fostna il-Maltin hija dik lejn Sta. Id- devozzjoni lejn din il-qaddisa daħlet fl-Ewropa għall-ħabta tas-seklu għaxra. Fis-seklu tnax, iżda tant xterdet il-qima tagħha, li ma kienx hemm belt jew djoċesi li ma kellhomx knisja jew oratorju ddedikati għal-Sta. Il- qaddisa kienet magħrufa bħala il-protettriċi ta' l-istudenti, filosofi, u xebbiet. Il-patrijiet Dum- nikani kienu minn ta' quddiem f'din id- devozzjoni u il-Papa Giovanni XXII li miet fl-1334, ried illi fil-Knejjes kollha tal-punent issir il-festa ta' Sta. Żgur li d-devozzjoni lejn il-qaddisa daħlet f'Malta qabel iż-żmien tal-Papa Giovanni XXII (1316-1334), għaliex fis-sena 1090 meta il- Konti Ruggieru ġie Malta, hu ġedded il-Knisja Katedrali ta' Malta w iddotha b'ħafna raba w artijiet. Issa, mid-Dokumenti li jinsabu fil- Katidral jirriżulta li fost il-kanonikati li waqqaf il-Konti Ruggieru hemm dak tal-Kantur, u l- artijiet li jmissu lill-Kantur qegħdin f'inħawi taż- Żejtun imsejħa ''Il-Prebenda ta' Santa Katerina''. Dan juri li f'Malta u n-naħa taż- Żejtun kien art magħrufa bħala ta' Sta. Katerina; l-isem ta' din il-qaddisa kien għalhekk ġa magħruf u meqjum mix-xjuħ tagħna; u dan dejjem qabel is-sena 1090. Fi żmien l-Isqof Senatore De Mello fl-1436 jissemmew diġà għaxar parroċċi, li kienu in- Naxxar, B'Kara, Gudja, Qormi, Żejtun, Zeb- buġ, Siġġiewi, Żurrieq, Il-Mellieħa u Ħal-Tartari (ħdejn Ħad-Dingli). Minn dawn l-għaxar par- roċċi tnejn minnhom ġew idedikati lill-Santa Katerina. Dawn kienu iż-Żejtun u ż-Żurrieq; żewġ irħula kbar; it-tnejn għandhom sehem sabieħ f'li Storja ta' pajjiżna. IŻ-ŻEJTUN Iż-Żejtun dak iż-żmien kien imsejjaħ il- Parroċċa ta' Sta. Katarina ta' Bisqallin. Din il- parroċċa kellha miġbur fiha l-irħula żgħar ta' Bisqallin, Ħal-Bisbut, Ħal-Gwann, Ħal-Tmiem, Ħaż-Żabbar u Ħal-Għaxaq. Iż-Żwieten diġà kellhom knisja fir-raħal tagħhom; dik li għada teżisti sa' llum, imsejħa ta' ''San Girgor' għalkemm iddedikata lil Sta. X'ħud jaħsbu li parti mill-knisja preżenti għadha mis- seklu tnax, iżda hu fatt li ġiet modifikata ħaf- na miż-żmien għal żmien. Din il-knisja hi l-aktar knisja li bagħqalna ta' dan il-qdem. Jixraq, għalhekk, li tiġi mħarsa bil-ġieh li jistħoqqilha. Mons. Duzzina f'atti tal-Vista tiegħu ta' 7 ta' Frar 1575 meta jitkellem fuq il-knisja qadima taż-Żejtun jgħid ''Fejn fil-ġranet ta' nhar ta' tnejn ħafna imħabba id-devozzjoni lejn Sta. Katerina jiġu mill-Gżira kollha u ħafna jagħmlu u jdendlu il-wegħdi tagħhom…. Il- Knisja tagħha kienet magħrufa bħala s- santwarju fejn kienu jmorru d-devoti u lilha jagħtu qima.'' Dan jri kemm il-Maltin kellhom għal qalbhom sa' mill-antik id-devozzjoni lejn Sta. Ta' kull sena l-Erbgħa wara l-Għid, issir Pro- ċissjoni għal din il-Knisja Katedrali. X'uħud jgħidu li din il-Purċissjoni saret b'wegħda lill- Sta. Katerina u mhux lill-San Girgor. Fuq dan mhux kulħadd jaqbel. Il-Prof. Stefano Zerafa jgħejdilna ''il-Maltin għamlu dik il-wegħda li jmorru proċessjonalment għall-knisja ta' Sta. Katerina taż-Żejtun, mhux għax din hija l-iktar waħda bogħod mill-Katidral … iżda mħabba dik l-imħabba lejn il-qaddisa martri li għaliha dik il-knisja hija mssemmija… Il-Knisja magħrufa ''Ta' San Girgor'' damet ħafna sservi bħala Parroċċa, iżda maż-żmien inħass il-bżonn ta' knisja akbar. Kellu jkun in- Nobbli Gregor Bonnici, il għalih hija msemmi- ja l-Pjazza tal-knisja, li xtara biċċa art biex fu- qha jkun jista' jibni l-knisja. Dan il-benefattur ħallas minn flusu l-ispejjeż meħtieġa għal bini ta' dan it-tempju. Bħala arkitett ġie magħżul il-famuż Lorenzo Gafà, u l-ewwel ġebla , tqegħdet fil-25 ta' Nov. 1692 u tlestiet għal Iż-żewġ kappeluni saru għox- rin sena wara; għandha koppla sabieħa ferm li tlestiet mill-imgħallmin Gużċ Zahra u Karm- nu Vella fis-sena 1907. Din il-knisja hija waħda mill-akbar u l-isbaħ ta' Malta. Fiha 153 pied; 11 pied wiesgħa fil-kappelluni u 31 pied wiesgħa fil-korsija. Il-paviment huwa xogħol tad-Ditta Buhagiar fuq id-disinn ta' Dr. Nikola Zammit. Fl-1848 sar dak il-fonti ta' rħam ab- jad li tassew iżejjen knisja. IŻ-ŻURRIEQ Il-Parroċċa l-oħra ddedikata lill-Santa Katerina, li tissemma fis-sena 1436 hija dik taż-Żurrieq. Din il-parroċċa kellha miġbur fih l-irħula żgħar tal-Qrendi, Bubaqra, Ħal-Mellieri, Ħal-Lew, Ħal-Ħanin u Ħal-Far. Il-Knisja li naraw llum fiż-Żurrieq hija mibnija flok żewġ knejjes żgħar, waħda ta' S. Pietru u l-oħra ta' Santa Katerina. Il-bini ta' din il-knisja beda' fis-sena 1639 u spiċċa fis-sena 1658, iżda għal ħabta ta' 1757 reġet ġiet mibnija mill-ġdid isbaħ u aħjar. Fis-sena 1861 saret il-faċċata, fuq id- disinn ta' Dr. Nikola Zammit u l-imgħallem kien iż-Żurrieqi Ġużà Callus. L-Arkitettura tagħha hija dorica, fiha kor u żewġ kappelluni sbieħ ferm u hija mżejna b'koppla ta' ġmiel kbir bejn żewġ kampnari li ma jagħmluliex għajb. Benefattur kbir ta' din il-Parroċċa kien Dun Ġużepp Testaferrata, li għalih hija msemmija t-triq il-ġdida ta' quddiem il-knisja. KNEJJES ŻGĦAR . Il-qima lejn Sta. Katerina m'hiex biss miż- Zwieten u miż-Żrieraq, iżda mill-Maltin kollha, u dan narawh mill-ħafna knejjes iddedikati lil din il-qaddisa imxerdin ma' Malta kollha. Fil-Belt Valletta insibu żewġ knejjes ta' Sta. Katerina: waħda tinsab f'Triq ir-Repubblika in- naħa ta' isfel, li magħha għandha il-Monasterju tas-sorrijiet, li kellu l-bidu tiegħu fiż-żmien l- Isqof Gargallo fis-sena 1606, u l-oħra dik im- sejħa ''Ta'Santa KATERINA d'ltalia'', ħdejn Kastilja, li kienet il-knisja tal-kavallieri Taljani; din inbniet fis-sena 1576; hija biċċa xogħol ta' arti tal-famuż Ġerolomo Cassar, għalkemm ġiet rinnovata fis-sena 1703. Knejjes oħra ta' Sta. Katerina insibu: fir- Rabat, imsejħa ''Tad-Daħla'' li sa' llum għada ssir anke festa esterna fix-xahar ta' Novem- bru; fin-Naxxar f'Wied il-Għażel, imsejħa ''Tax-Xewqi''; fil-Gudja mibnija fuq il-fdal ta' oħra iktar qadima; fil-Pjazza ta' Imqabba, illum tintuża għall-armar tal-festa; fil-Qrendi mse- jħa ''Ta' Torba'' mibnija fis-sena 1626, flok oħra iktar qadima u l-oħra fil-qalba ta' Ħal-Qormi. Ħafna huma f'Malta il-kwadri artisitiċi ta' Sta. Fil-Kon-Kattidral ta' San Gwann insibu l-kwadru famuż tal-pittur Francesco Potesanol f'istess knisja għandna Kappella sħieħa tal-Lingwa ta' Italja, ddedikata lill-Sta. Katerina, fejn kemm il-famuż kwadru ta' Mat- tia Preti, jirrapreżenta t-tieġ mistiku ta' din il- qaddisa. Kwadri oħra famużi fil-Belt Valletta huma, dak f'knisja ta' Ġieżu, xogħol tal-pittur Antonio Catalani minn Messina, u l-ieħor fil- knisja ta' Sta. Ursola, xogħol tal-Preti. Il- kwadri laterali fil-knisja ta' Sta. d'Italia huma xogħol spanjol, waqt li dak tal-' maġġur huwa ta' Mattia Preti, li kopja tiegħu ta' Erardi tinsab fil-knisja parrokkjali taż- Żejtun. Famuż ferm huwa t-titular taż-Żurrieq, xogħol ieħor ta' Mattia Preti. Il-pittura fis- saqaf hija xogħol taż-Żejtuni T. Busuttil. Il- kwadri laterali taż-Żurrieq u anke taż-Żejtun huma ta' Francesco Zahra. Fil-Knisja ta' San Lawrenz tal-Birgu hemm kappella ddedikata lill-Sta. Katerina, fejn jin- sab il-kwadru tal-pittur Caracci. Fl-istess kap- pella hemm l-istatwa ta' S. Katerina, fejn f'an- tik kull sena kienet toħroġ f'purċissjoni nhar il-25 ta' Novembru. Fil-Birgu hemm Fratellan- za antika ferm ta' S. Katerina. Naħseb li din l-unika fratellanza f'Malta f'ġieh Sta. Wieħed miż-żewġ kappelluni tal-Parroċċa ta' Bormla huma ddedikat lil din il-qaddisa; il- kwadru fuq l-artal huwa ta' Francesco Zahra u żewġ kwadri l-oħra huma tal-pittur Bormliż Rokku Buhagiar. L-iskultur Mariano Gerada għamel il-famuża statwa titulari taż-Żurrieq u tiegħu wkoll hija l-istatwa fil-Pjazza ta' l-istess raħal. L-Istatwa taż-Żejtun hija xogħol Spanjol, iżda ġiet imġed- da u rranġata minn J.M. Caruana fis-sena 1927. Dan kollu juri kemm id-devozzjoni lejn Sta. Katerina għandha għeruq imqabdin tajjeb fil- qalb tal-Maltin; dan iktar jidher fiż-Żejtun u ż- Żurrieq fejn il-festa tagħha ssir b'ikbar sollen- nità. Katerina tant hija f'qalb il-poplu Malti li meta f'1969, sar xi tibdil fil-Kalendarju dwar din il-qaddisa, iż-Żwieten u ż-Zrieraq ma' qagħdux kwieti qabel ma' l-Awtorità tal-Knisja b'Ċirkulari mill-Kurja ta' Malta tas-7 ta' Ġun- ju 1969 taw assigurazzjoni li l-Festa ta' Sta. Katerina tista' ssir xorta waħda bħal qabel.