IL-PASSA TAT-TAJR TAL-PRIŻA Fost l-għasafar li jidhru fil-gżejjer Maltin insibu dawk magħrufa bħala f tajr tal-priża. Fost dawn insibu wħud li huma rari kif ukoll oħrajn li huma komuni. Ir-raġuni għala xi speċi huma rari jew komuni fil-gżejjer Maltin ġejja kemm min-numru tagħhom fl-Ewropa, kif ukoll mill-mod kif dawn itiru, li jaffettwa sewwa r-rotot li jiehdu waqt il-passa tagħhom. Jekk inħarsu lejn it-tajr tal-priża mill- mod kif itir, nistgħu naqsmuh f'żewġ gruppi: dak li jiġbor fih dawk l-ispeċi l li għandhom ġwienaħ dojoq, bħal 6. — ngħidu aħna l-bgħadan' u l-isqra, u dawk li għandhom ġwenħajhom wesgħin, bħal ngħidu aħna l-ajkli u l- avultuni. Dawk ta' ġwenħajhom dojoq jaqdfu sewwa bil-ġwienaħ u ma jidde- pendux mill-kurrenti ta' l-arja sħuna tielgħa mill-art (thermals). Mill-banda l-oħra, dawk tal-ġwienaħ wesgħin jiddependu ħafna mill-kurrenti ta' l- arja sħuna telgħin mill-art, biex mingħajr ma jaqdfu bil-ġwienaħ, iżommu fl-arja għal ħinijiet twal. Tajr tal-priża tal-ġwienaħ dojoq XEF'din il-pubblikkazzjoni ser ninqdew bl-isem bagħdan (plural bgħadan) li hija l-forma mitkellma. F'xi kitbiet jir- referu għalih ukoll bħal bugħadam. Tajr tal-priża tal-ġwienaħ wesgħin Ma għandniex xi ngħidu, biex jaqsmu mill-Ewropa sa l-Affrika fil-ħarifa, u mill-Affrika sa l-Ewropa fir-reb- biegħa, dawn iridu jgħaddu minn fuq medda baħar, u fuq il-baħar ma jsibux kurrenti ta' l-arja sħuna tielgħa 'l fuq. Għalhekk għal dawk l-ispeċi tal- ġwienaħ wesgħin, dan huwa ostaklu kbir. Din il-problema, jegħlbuha billi jaqsmu mill-iqsar medda baħar, jiġifieri fit-truf tal-Mediterran: Ġibiltà u l-Bosforu. Għall-kuntrarju, dak it-tajr tal-priża li għandu ġwenħajh dojoq, in-nuqqas ta' kurrenti sħan ta' l-arja fuq il-baħar mhux xi problema li ma jistax jegħ- libha: flok jaqdef bi ġwenħajh fuq l-art, jaqdef fuq il-medda baħar li jaqsam minn fejn jilħqu. Il-Kuċċarda hija każ daqsxejn differen- ti. Għalkemm ħija tajra tal-priża mill- grupp ta' dawk tal-ġwienaħ wesgħin, u bħal dan it-tajr tuża l-kurrenti ta' l-arja fuq Ġibiltà u l-Bosforu, numru mhux ħażin minnhom jaqsmu l-baħar Medi- terran innifsu. Huwa għalhekk li fil-gżejjer Maltin, li huma 90 kilometru 'l bogħod mill- eqreb art u li jinstabu f'nofs il-baħar Mediterran, l-aktar tajr tal-priża li jid- her huwa l-kuċċard, l-isqra, u l- bgħadan, waqt li l-ajkli, l-avultuni, il- kuċċard prim u oħrajn huma ħafna ak- tar rari. Xi oħrajn bħall-Arpa, l-Ispar- vier, u l-Astun Iswed jidhru regolar- ment iżda f'numri baxxi. Tajjeb għal- hekk li nagħtu ħarsa ħafifa lejn it-tajr tal-priża l-aktar komuni fil-gżejjer Maltin. IL-KUĊĊARDA Fir-rebbiegħa l-kuċċarda tidher mill- aħħar ta' Marzu sa nofs Ġunju, iżda l- aqwa żmien huwa l-ewwel nofs ta' Mejju. F'dan l-istaġun tidher f'numri mhux regolari ħafna: ġieli bilkemm dehret u ġieli kien hawn pases kbar. L- aktar li nistgħu narawha huwa fin-naħa t'isfel ta' Malta. Ftit jidhru fl-inħawi tar-Rabat. L-aħjar irjieħ huma dawk li jiġu mill-punent sal-grigal, meta l- kuċċard jidher l-aktar lejn Bengħisa, Delimara u l-inħawi l-oħra fil-qrib. Fil-ħarifa, mill-banda l-oħra, il- kuċċarda tpassi minn nofs Awwissu sa l-aħħar ta' Ottubru, bl-aqwa tagħha għall-aħħar nofs ta' Settembru u ġieli l- ewwel ġimgħa ta' Ottubru wkoll. F'dan iż-żmien tas-sena, l-aħjar posti- jiet fejn tidher huma l-inħawi tar-Rab- at, Binġemma, id-Dwejra, Ħad-Dingli, il-Buskett u s-Salib ta' l-Għolja wkoll. F'dan l-istaġun tidher regolarment ak- tar milli tidher fir-rebbiegħa, u f'numri akbar. Meta r-riħ ikun mill-punent il- Ibiċ sax-xlokk jonfoħ b'saħħa ħafifa għal moderata, dawn ġieli jlaħħqu l- mijiet. Anke fl-inħawi t'isfel ta' Malta tidher f'numri mhux ħażin, l- aktar fir-riħ fuq. Jista' jagħti l-każ li mill-bidu tat-tmeninijiet naqqset xi ftit fin-numru. Jidher li tippreferi temp sabiħ u ma tantx tidher bil-maltemp. IL-BGĦADAN L-erba' speċi ta' bgħadan li jbejtu fl- Ewropa kollha jidhru fil-gżejjer Mal- tin, għalkemm il-Bagħdan Aħmar biss Sa l-aħħar tas- sittinijiet, il-Bagħdan Abjad kien għadu jidher ta' spiss, iżda llum huwa rari. Kemm il-Bagħdan Griż kif ukoll il-Bagħdan Abjad Prim jgħaddu f'numri żgħar. Fir-rebbiegħa, il-Bagħdan Aħmar iżurna bejn l-aħħar ta' Frar u nofs Mej- ju, għalkemm ġieli deher bil-mijiet f'pases kbar mill-aħħar ta' Marzu sa l- aħħar ta' April. Matul dan iż-żmien, il- Bagħdan Aħmar jidher f'numri ġmiel- hom, fi nħawi differenti, dejjem skond ir-riħ. Hekk, ngħidu aħna, bir-riħ fuq mill-punent sal-grigal, l-aħjar inħawi huma madwar Marsaxlokk, kif ukoll il- kosta fil-punent ta' Għawdex, speċjal- ment fl-inħawi tad-Dwejra. Bir-riħ ilbiċ, l-aħjar inħawi huma viċin il-kos- ta tal-lvant tal-gżejjer Maltin, ngħidu aħna Baħar iċ-Ċagħaq u Marsalforn. Bir-riħ xlokk jidher fl-inħawi tal-kos- ta tan-naħa ta' fuq tal-gżejjer Maltin. Fil-ħarifa, il-passa tal-Bagħdan Aħmar tixbaħ lil dik tal-kuċċard: meta jonfoħ riħ punent il-Ibiċ sax-xlokk, jidher fl- inħawi tar-Rabat speċjalment il-Bus- kett u s-Salib ta' l-Għolja, b'numri iżgħar fin-naħa ta' isfel ta' Malta. Minħabba miżuri għall-ħarsien tiegħu u ta' l-ambjent tiegħu fuq il-kontinent ta' l-Ewropa, il-Bagħdan Aħmar ilu jiżdied sa mill-bidu tas-sebgħinijiet u llum fil-ħarifa sar komuni daqs il- kuċċard. L-ispeċi ta' Bgħadan l-oħra jgħaddu f'numri żgħar wisq biex jixħtu dawl dwar xi forma partikolari ta' kif ipassu, għalkemm jista' jagħti l-każ li dan jagħmel l-istess bħall-Bagħdan Aħmar. Interessanti l-fatt li fil-ħarifa dawn it- tliet speċi ta' Bgħadan jidhru inqas milli jidhru fir-rebbiegħa. Dan kien jiġri wkoll meta l-Bagħdan Abjad kien komuni: bil-kemm kien jidher fil- ħarifa. Fir-rebbiegħa l-Bagħdan Griż 1 Kuċċarda 2 Kuċċarda 3: Spanjulett Sekond (raġel) 4 Avultun Abjad 5. — Avultun Abjad 6 Spanjulett (mara) 7. Spanjulett (raġel) 8: Żumbrell(mara) 9 Żumbrell (raġel) 10: Bagħdan Abjad (raġel) 11 Bagħdan Abjad Prim (raġel) 12: Bagħdan Abjad Prim (mara) 13: Bagħdan Aħmar (mara) N 14 Bagħdan Aħmar (raġel) 15 Bagħdan Griż (mara) 16 Bagħdan Griż (raġel) 17: Seqertal-Ħannieqa 18 Seqer tal-Ħannieqa 19: — AjklaBajda 20: Bies tar-Reġina xeP/ ieli GĦIN Ii INEĠ 21 Bies tar-Reġina 22: Bies 23: Bies ipassi bejn April u Mejju, waqt li t- tnejn l-oħra jidhru xi ftit aktar kmieni bejn Marzu u April. L-ISQRA L-isqra li jpassu minn fuq il-gżejjer Maltin f'numru sabiħ huma l-Ispanju- lett, l-Ispanjulett Sekond, is-Seqer tal- Ħannieqa, ż-Żumbrell u l-Bies tar- Reġina. L-oħrajn huma rari. Bla dubju ta' xejn, l-aktar wieħed komuni huwa l-Ispanjulett. Dan jidher kważi matul is-sena kollha u ġieli ttan- ta jbejjet ukoll. L-aktar li jpassi huwa minn nofs Frar sa l-aħħar ta' Mejju, speċjalment minn nofs Marzu sa l- aħħar ta' April. Fil-ħarifa jpassi mill- aħħar ta' Awwissu sal-bidu ta' Novem- bru, l-aktar mill-aħħar ta' Settembru sa l-aħħar ta' Ottubru. Fix-xitwa xi waħdiet jersqu lejn il-gżejjer Maltin u wħud minnhom irabbu l-post u jippru- vaw iqattgħu x-xitwa magħna. Fir- rebbiegħa l-passa ta' l-Ispanjulett tifrex fuq il-gżejjer Maltin kollha u jiġi b'irjieħ varji. Fil-ħarifa, jidher f'numri akbar u bir-riħ mix-xlokk sal-punent il- Ibiċ. F'xi staġuni jidher f'numri kbar ħafna speċjalment wara xi taqliba ta' l- ajru, meta numri kbar jidhru mferrxa, tista' tgħid, mal-gżejjer Maltin kollha. L-Ispanjulett Sekond, bħall-Bagħdan Abjad, naqas ħafna wkoll mill-aħħar tas-sittinijiet 'l hawn u nistgħu ngħidu li Ilum huwa skars. Xi waħdiet, u kul- tant xi qatgħa żgħira, jidhru kemm fir- rebbiegħa bejn Marzu u April, kif ukoll, anzi aktar, fil-ħarifa bejn l-aħħar ta' Awwissu u l-aħħar ta' Ottubru. Iż-Żumbrell ipassi l-aktar fir- rebbiegħa, iżda ma jidhirx b'ċerta re- golarità. Ta' min jgħid li fid-29 ta' Mejju ta' l-1987 deher f'numri mhux tas-soltu, anke fi qtajja'. Fil-ħarifa minn dejjem kien u għadu rari. Dan is- seqer meta jkun tiela' lejn l-Ewropa jersaq lejn il-punent tal-Mediterran u jilħaq sewwa l-parti ċentrali. Mill-ban- da l-oħra, fil-ħarifa jinżel lejn l-Affri- ka mill-inħawi tal-lvant tal-Mediterran, 'il bogħod ħafna mill-gżejjer Maltin. Il-Bies tar-Reġina huwa tajra interes- santi ħafna. Dan ibejjet matul is-sajf u mhux fir-rebbiegħa. B'hekk ikun eħfef għal dan l-għasfur li jaqbad l-għasafar żgħar li jkunu qed ipassu lejn l-Affrika biex bihom jitma' l-frieħ tiegħu. Dan jidher fil-gżejjer Maltin bejn l-aħħar ta' April u l-aħħar ta' Ottubru. Nistgħu ngħidu li l-Bies tar-Reġina huwa forsi l-unika speċi ta' tajr tal-priża li tiġi re- golarment fil-gżejjer Maltin fis-sajf, għalkemm f'numri żgħar. X'aktarx li l-għasafar li jidhru fil-bidu u fl-aħħar tal-passa tagħhom huma Bisien tar- Reġina xjuħ, li jkunu sejrin lejn, jew ġejjin minn postijiet tal-bejta tagħhom skond l-istaġun. Mill-banda l-oħra dawk il-waħdiet li naraw fis-sajf, u li anke jgħaddu xi ġranet magħna xi minn daqqiet, aktarx li huma għasafar li ma jkollhomx bejta u li jkunu jiskariġġaw 'l hawn u 'l hemm fil- Mediterran. Is-Seqer tal-Ħannieqa huwa t-tieni speċi ta' seqer li għadna naraw f'numru mhux ħażin, għalkemm dan naqas ukoll. Fil-ħarifa dan jidher mill- aħħar ta' Awwissu sa l-aħħar ta' Ottubru, u l-aktar minn nofs Settembru sal-bidu ta' Ottubru. Fir-rebbiegħa jid- her f'numri iżgħar, l-aktar f'April u Mejju. Il-kondizzjonijiet tat-temp li jġiegħlu lis-Seqer tal-Ħannieqa jersaq lejn il-gżejjer Maltin jixbhu lil dawk li jġiegħlu lill-kuċċarda tersaq lejna. Għalhekk il-passa tas-Seqer tal-Ħan- nieqa fir-rebbiegħa hija ftit jew wisq mifruxa fuq il-gżejjer Maltin, b'irjieħ varji. Mill-banda l-oħra, fil-ħarifa s- Seqer tal-Ħannieqa jiġbed lejn l- għoljiet ta' madwar ir-Rabat, u l-aħjar irjieħ li jwassluh huma mill-punent il- Ibiċ sax-Xlokk. Il-gżejjer Maltin joffru spettaklu tal- passa ta' l-għasafar, fosthom dik tal- passa tat-tajr tal-priża. Dan il-feno- menu joffri minjiera ta' tagħrif li nistgħu nikxfuh biss permezz ta' l-is- tudju. Diġa' saru xi studji, u għadhom isiru, iżda għad baqa' ħafna tagħrif ieħor xi nsibu. Bħala eżempju, nafu li l-kuċċard f'Malta huwa aktar komuni fil-ħarifa milli fir-rebbiegħa. Mill-ban- da l-oħra fi Sqallija huwa aktar komu- ni fir-rebbiegħa milli fil-ħarifa. Jekk il- kuċċard jiġi u jmur lejn Sqallija, għaliex dan7 Mill-banda l-oħra, x'jgħaddi eżattament f'Għawdex u meta' MENTALITA' QERRIEDA Li nafu fiż-żgur huwa li l-gżejjer Mal- tin huma mogħnija b'postijiet bħall- Buskett li fihom, speċjalment matul Settembru, wieħed jista' jissaħħar bil- miraklu tal-passa ta' dawn l-għasafar. Nafu wkoll li l-Buskett huwa santwarju ta' l-għasafar fejn mhux biss ħadd ma jista' jiehu jew joqtol xi għasfur, iżda ħadd ma jista' lanqas iġorr arma tan- nar. Nafu wkoll li kull sena, speċjal- ment f'Settembru, isir massakru sħiħ ta' dan it-tajr imħares bil-liġi f'dan is- santwarju ta' l-għasafar, minn dawk li l-gost tagħhom huwa li joqtlu l- għasafar u li jgħidu li dan huwa sport u delizzju. Jidher ċar li dawk li l-gost tagħhom huwa li joqtlu l-għasfar, ma jimpurtahomx mill-wirt naturali; ma jimpurtahomx mil-liġijiet tal-pajjiż u ma jimpurtahomx mir-responsabbiltà li għandna lejn pajjiżi oħra minn fejn jiġi dan it-tajr. Lanqas ma jimpurtahom mill-istudju xjentifiku li jista' jsir kieku dawn l-għasafar protetti ma jibqgħux jinqatlu sena wara l-oħra. Huma determinati biss li joqtlu l- għasafar. (d