110 IT-TIFKIRA TA' L-ASSEDJU L-KBIR Għawdex, 23 ta' Settembru, 1933 Għawdxin ħuti, Kull nazzjon ċivili tgħożż it-tifkira ta' l-imgħoddi tagħha, kull nazzjon. ċivili tfittex li mill-imgħoddi tislet tagħlim sfiħ u tajjeb Liex titma r-ruħ taċ-ċittadini tagħha, billi tixgħel fihom in-nar ta' l-imħabba lejn Arthom, billi tgħaqqadhom flimkien, bħal aħwa minn Omm walida, fl-għaqda tal-qawwa li biex ngħid hekk hi s-sies ta' kull kobor nazzjonali. il-lum, afina (rġajna) Itqajnà biex, għal itit ħin, nagħmlu t-tifkira ta' walida mill-akbar glorji ta' Artna, tifkira kbira, tifkira qaddisa—it-tifkira tar-Rebħa Maltija tat-8 ta' Settembru tal-1565. Xejn ma jgħodd li hawn- hekk laqqgħetna tifkira ta' rebħa ta' aktar minn-tlettimitt sena ilu, għax dik ir-Rebħa għadha sa' lluft- tifrex għeruqha ma' dwar qalbna, u tarmi mirja ta' dwal fuq triqtna, xebfi ta' ideal glorjuż, ideal li għandu jmexxina fil-ġlieda t-tajba, għal-ġid ta' pajjiżna, Tifkira għażiża għan-nazzjon il-lum laqqgħetna hawnhekk flim- kien, it-tifkira tar-Rebħa Maltija, tar-Rebħa li sebbħiet it-tempju tal-ġens Malti fil-qalba tal-Mediterran. U b'leħen għoli llum, qisu l-lefien ta' l-iswar imdemma, jew il-leħen ta' profeti li jkebbsu' l-qlub ta' ġenshom b'tifkiriet ta' glorja, Malta tagħna ssejħilna għal din il-laqgħa biex aħna bi qlub ta' ċittadini tabilħaqq, infakkru fir-Rebħa tal-Gżejjer tagħna, ir-Rebħa li rifdet is-Saltna tan-Nazzarenu fuq l-art, u naddfet ix-xtut ta' l-Ewropa minn l-eqqel għadu kontra Kristu ta' dawk iż-żmienijiet li kien is-sultan Soliman, kbir fis-setgħa tal-flotta tiegħu, imgħammra mill-aħjar, il-biża' tas-slaten insara. Ma jistax ikun li Għawdxi, li jagħraf li hu jagħmel sehem minn naz- zjon daqshekk għanja fl-istorja tagħha, ma jħaresx dan il-Jum kbir tan-Nazzjon. Ħutna l-Maltin ħalfuha qabilna l-ħalfa Maltija quddiem il-monument li għandhom, turija ta' ideal qawwi. Ħalfuha qabilna l-ħalfa Maltija, jiġifieri l-ħalfa kbira, fl-isem ta' Alla u Malta, li aħna ma għandna nonqsu qatt minn dmirna lejn l-istorja tal-Gżejjer tagħna, lejn il-kobor ta' pajjiżna li jiftaħar b'ċiviltà bil-bosta qadima, kif urietna x-xjenza tal-arkeoloġija, ċiviltà li torbotna mal-ihgħad żminijiet ta' qabel l-istorja, żmini- jiet meta nazzjonijiet, il-lum l-għaġeb tad-dinja, kienu għadhom ma sarux ċivili. Il-leħen ta' Nazzjon bħal din mela, li ma għan- dha xejn għax tgħir għan-nazzjonijiet oħra f'dak li hu kobor .ta' storja, ma jistax jkun li ma jinżlilniex sa ġewwa ruħna, biex jixegħlilna qalbna b'nar iħeġġeġ, b'dawl fil-moħħ, u: ħrafa fil- qalb sabiex is-sena wkoll nagħmlu t-tifkira tar-Rebħa l-kbira bħal ħutna l-Maltin. Tassew li aħna minħabba xi ċirkustanzi ħallejna ż-żmien igħaddi mit-8 ta' Settembru, imma dan ma jiisserx li fina l-Għawdxin hi inqas il-lieġġa, jew inqas qawwi n- nar ta' l-imħabba għal-Gżejjer tagħna. Aħna ma nsejniex, u ma stajniex ninsew, kemm swietilhom lil misserijietna l-glorja li l-lum artna tiftaħar biha, bħal għarusa ċkejkna bit-tiżjin ta' fuq spallejha, jew bin-nisġa ward fi lbiesha mieles tal-ħarir. Le, aħina ma nsejniex għax qatt ma stajna ninsew x'ferħ u tifwir ta' hena nisslet f'qalb in-nies Maltin u Għawdxin din ir-rebħa mbierka tat-8 ta' Settembru. Il-bniedem maqtul bil-għatx biss jaf igħid- lek x'benna fih l-ilma li jfawwar nadif u safi fil-widien tagħna, hu li daqu wara li griżmejh kienu nħarqulu bin-nixfa jaf igħid- lek kif l-ilma jati l-ħajja, u jraġġa' t-tbissima tuq il-fomun. Hekk xejn inqas, missirijietna biss, li kellhom griżmejhom niexfa bil- għatx tal-paċi, meta donnu għalihom fid-dinja kienu nixfu l-għejjun tal-finiena, jistgħu jfissrulna x'ferħi nisslet fihom il-ħarba tal-flotta Torka imix-xtut ta' Malta wara iżjed minn tlett xhur ta' taqtigħ u tixrid ta' demm bil-widien. Huma biss—u llum il- leħen ta' Malta jqajjimhom minn qabarhom —huma biss jafu jgħidulna b'liema salifia u ħerqa ħarġet minn sidirhom l-għajta tar-Rebħa, meta l-qniepen ta' San Lawrenz il-Birgu daqqew daqq ta' ferħ, meta n-nisa mat-tfal tagħhom u ma' żwieġhom: iżżew ħajr 'l Alla li ħeles lil Malta mid-dwiefer tal-Misilmin. Il-qalbenin ta' Sant Jiermu—ta' dak Sant Jiermu li lil- Misilmin b'inkejja ta' Pjali swielhom 34 jum xogħol i eluf ta' ġannizzari u ispaħin mejta — il-lum jidhrulna fid-dija tas-sema Malti b'La Valette f'nofshom iħarsu lejn il-Gżejjer tagħna bil-ħarsa ta' min jaf li tqabad u rebali, ta' min jaf li ġġieled l-ġlieda t-tajba, il-ġlieda li waqqfet f'Malta l-ogħla montment ta' glorja kbira, glorja li setgħet tnebbaħ. l-għana lil-poeti Simonide u Pindaro li għollew sas-seba' sema l-ġieħ tan-nazzjon Griega. Lix-xjuli tagħna Maltin u Għawdxin messet ir-Rebħa, imma kemm qtigħ ta' qalb raw ma' wiċċhom, kemm għawġ, għaqqux u dnewwa qabel ma ħelsu mill-flotta ta' Soliman darba għal dejjeml Biż- żejjed ngħidu li Għawdex tagħna, bi fitija tal-Grammastru għaż- żien D'Omedes, fl-1551 kien miknus mit-Torok tal-Baxà Sinam, tant li mill-Għawdxin ta' dawk iż-żminijiet ma salvawx ħajjithom. ħlief xi erbgħin ruħ. Taraw kif missierijietna ħallsuh il-qantar sakemm setgħu jsemmgliu l-għajta kbira tar-Rebħa mal-Ewropi Ma hemmx għalfejn immexxikom mal-ġrajjiet ta' l-assedju l-Kbir bid-dati u r-reqqa tad-deskrizzjonijet, gliax il-lum dmir: mhux li nagħmel xogħol ta' kitba sabifia, imma li nqanqal l-imħabba lejn Artna, billi nuri l-qofol tad-dmirijiet li din ir-rebħa kbira xefitet, u għadha tixfiet, fuq spallejna. X storja li ma tgħallemx, li ma tiftaħx il-moħħ ta' min jaqralia, u ġġagħlu jifhem il-kobor ta' dik il-Qawwa li hi l-bidu ta' kull ġrajja glorjuża, daqs kemm ix-xemx hi l-bidu tax-xmajjar ta' nirien li jidhru jħeġġu fil-għodu kmieni ma' rjus is-sħab. Jien q'ed nitħaddet mill-Qawwa ta' Alla —il-Bennej tan-Nazzjonijiet— li jmexxi b'għaqal bla għilt il-ġrajjiet kbar tad-dinja, dawk il- ġrajjiet li fuqhom hi mibnija l-vera glorja ta' kull pajjiż ċivili. Xi wħud, għomja sa' quddiem ix-xemx ta' nofs inhar, ma jilmħu l-ebda ordni, l-ebda rabta jew nisġa ta' armonija fil-ġraj- jiet il-kbar tal-ħajja. Għalihom hu kollox aċċident, kollox qisu kobba mħabbla. Mhux hekk aħna quddiem il ġrajja ta' pajjiżna, quddiem din ir-Rebħa li tagħha llum Itqajna biex nagħmlu t-tifkira. Afina, fir-rebħa li niesna kellhom fuq it-Torok bil-bosta aktar kotrana, nilmtiu d-driegħ ta' Alla, Alla ta' l-insara, r-ruħ. u n-nifs taċ-ċiviltà kattolika li għaliha tqabdu l-Maltin, ċiviltà kbira li mill- vant infirxet fil-punent, sa' ma tellgħet Salib f'Ruma, Salib ta' Dawl u Ħajja flok it-tempju ta' Ġove bil-qatgħa ta' allat oħra tafitu H kienu jafikmu l-fisieb u l-qalb ta' din il-beld pagana. Ir-Rebħa ta' niesna l-Maltin tista' tissejjaħi ir-Rebħa ta' Alla bil- ħaqq kollu. Tixhdu d-dinja nisranija ta' dawk iż-żminijiet im- hedda mis-sejf tan-Nabi Mawmettu jekk dan li q'ed ingħid hux is-sewwa u xejn filief is-sewwa. fil-qasir, il-fatti ta' din it-taq- bida huma hekk: Il-Mislem, l-imperatur Soliman, hu għadu qalil tat-Twemmin Nisrani; biex iwaqqa' s-Salib minn l-artijiet nsara, u f'fiin wieħed jitħallas mill-Kavalieri, ifittex l-aħjar post fil-baħar-tan-nofs fialli minn hemm ikun jista' jilħaq bil-ħeffa kollha l-artijiet nsara tal-qrib, iħarbathom u jiknes is-Salib minn fosthom. Il-Gżejjer Maltin ilaħħqu inqas mit-tlieta waħda tal- qawwa tal-flotta tiegħu. Ħaġa minn awl id-dinja l-kotra għan- dha tirbaħi u mela Soliman jista' jagħmilha ġewwa l-waqgħa ta' l-Ordni, u l-għajb tas-Salib. Imma, ħuti Għawdxin, hu hawn (li nilmħuh id-driegħ ta' Alla, l-kotra ma tirbafix; ħaġa ta' l-għaġeb, jirbaħ l-Ordni flimkien mal-Maltin u s-Salib jitla' sa fuq il-quċċata tas-sema tagħna, għax l-Għaqda ta' Kristu f'Malta tofiroġ rebbieħia, u magħha d-dinja kollha. Hawnhekk, Għawdxin, nitgħallmu l-ewwel dmir tagħna, Ġid jitħallas b'iħior, u l-ġid li Alla għamel lil-Gżejjer tagħna jitħiallas b'raħan ta' gra- titudini billi natu lil Jave (1)— għax hekk irrid nsejjalilu 'l Alla gwerrier tar-Rebħa ta' Settembru — qalb nadifa u niedma. ħażżu salib fuq ġbinna u ngħidu -għalenija: '' Lil Jave Alla tan-Nazzjonijiet, afina Maltin-u Għawdxin; natu l-Artna bil- glorja ta' l-istorja tagħha, bil-qedetr taċ-ċiviltà tagħha'' Dan hu l-ewwel dmir li jixfiet fuq spallejna dan il-Jum kbir, dmir ta' (1) Jave hu l-isem li l-Ihud kienu jatu lil Alla. Bil-għajnuna ta' Jave l- lhud rebħu dejjem l-għedewwa. Rebħa li hi marbuta Ħaġa walħida mal-providenza ta' Alla, daqs kemm il-ħsieb hu marbut mal-mofifi, u l-ġisem tal-bniedem mar-rufi. Tħadditna mid-dmir reliġjuż l-ewwel għax hekk kif Alla hu fuq kollox u qabel kollox, fuq kollox u qabel kollox huma d-dmirijiet tagħna Lejh. Għalhekk l-ewwel dmir tagħna—u dan titlobulna Ilum in-nazzjon Maltija—hu li nitolbuh lil Dan Jave. tar-Rebħiiet biex hekk kif Hu qiegħed l-ewwel ġebel fil-bini tal-imperi ta' Ninive, ta' l-Assirja, tal-Qreċja, ta' Ruma, ma jin- siehiex liċ-ċkejkna Malta, u jiftħilna għajnejna meta qalbna tin- tela bil-frugħa tar-regħba, bil-frugħa ta' patrijottismu falz. Ħolqa fl-istess katina tad-dmirijiet nazzjonali lejn Alla, jiġu d-dmirijiet lejn in-Nazzjon Ommna, li rabbietna taħt il- bewsa tas-sema tagħha ikħal nir, bħalma Omm trabbi l uliedha l-maħbubin. Dmir kbir nazzjonali hu li nħobbu lil pajjiżna b'imħabba safja, b'mixegħla nar ta' patrijottiżmu intelliġenti, ta' patrijottiżmu ċivili billi nqimu l-ideali ta' Artna fl-isem tal-pro- gress li jixbali torri ta' dawl iħeġġeġ fit-tarf ta' triq il-bniedem: torri ta' dawl li fostna għandu jkun mkebbes min-nirien tal-im- ħabba Maltija, tal-qawwa Maltija, tal-ħeġġa Maltija. Bosta minn missierijietna ltaqgħu mal-mewt biex sa bil-mewt jagħmlu ġid lil-Gżejjer Maltin, is-sur ta' saħffia ta' l-ikbar istituzzjoni ta' dawk iż-żminijiet, irrid ingħid l-Ordni ta' San Gwann. Kull min fostna mela jixtieq jagħmel il-ġid lil pajjiżu jista' jissejja bin l-iljuni ta' Sant'Jiermu. Ma jimpurtax jekk ma jaqbelx magħna fuq kif għandu jsir dan il-ġid għal-pajjiż, jimporta biss li hu jħobb lil pajjiżu b'imħabba sinċiera u rżina. Naħarbu it-tiċrit ta' bejnietna għax ma jistax ikun li aħina naqblu f'kollox. Aktar minn elf sena ilu kittieb latin, il-magħruf Orazju, li għaraf iħawwar iċ-ċajt tiegħu b'ħafna għidut għaqli, qal fost ħwejjeġ ofira li kull ras għandha l-fehma tagħha. Dak li Orazju qal daqshekk snin ilu għadu jiswa għallum, u jibqa' jiswa għall- dejjem, għax il-psikoloġija tal-bniedem ma tistax titbiddel fis- sostanza tagħha. Mela naħmlu l-xulxin fejn ma nistgħux naqblu . f'kollox, u niftakru li l-Greċja l-qadima, darba nixxiegħa ta' għerf, sfàt fix-xejn għax iċ-ċittadini tagħha tqabdu bejniethom, sa ma safifiithom xterdet u rebalihom l-għadu barrani. Għalhekk il-lum biex nkomplu d-dmir tagħna lejn in-Nazzjon, fl-isem tar-Rebħa ta' Settembru, nistiednu ma dwarna nies ta' kull fehma, Aħna llum ma nsaqsux—u kien ikun sagrileġġ u profanazzjoni li kie- ku nsaqsu—kif wieħed jaħsibha fuq din jew dik il-ħaġa; aħna illum insaqsu biss jekk hux Malti ħuna, jekk jixtieqx jieħu sehem fil-glorja nazzjonali ta' artna, mbilli jaħlef magħna li ma jfittex ħaġ'olira ħilief il-ġid ta' Malta. Dan insaqsu afina, u jekk hu jwieġibna b'qalbu f'idu li ħu Malti, u xejn ħlief Malti, Malti fil-ħsieb, Malti fil-qalb, Malti fil-ħidma, afna nilqgħuh fostna, gliax dija fuq ġbinu turina bid-dieher li hu ġej mid- demm ta' missirijietna li, bħall-iswar, laqgħu l-mewt bis-saħħta' ta' sidirhom. Għawdxur libiebi; jiena naħiseb li ma hemmx Ħaġ'oħra aktar qaddisa milli aħita nfakkru. li din ir-Rebħa hi l-Għid ta' glorja Maltija, tifkira magħmula f'ġieħ niesna, biex ma jkun qatt li, Ala. ħares, aħna nonqsu minn dmitna lejhom wara li taw kull ma setgħiu—sa ' n-nifs ta' ħajjithom —għal-fidwa tal-Gżejjer Mal- tin. Nqabbdu l-koll flimkien ħuġġieġa nar quddiem ix-xbieha tagħhom mnaqqxa f'qalbna b'ittri tad-demm, bħala turija ta' gratitudini u qima, u, bħal Vestali ta' Ruma, ma nħallux li dan in-nar jintefa, għax lisara taqa' fuqna, l-hemm li jilħaq bis-salita u l-qilla lil-min jipprofana dan il-jum. Għawdxin, ħażin għalina u għal uliedna jekk minn qalbna jintefa dan in-nar, għax sa' minn ġo qiegli l-oqbra, sa' minn fuq l-iswar ta' Malta, u l-Kastell tagħina jqumu jċaniruma l-erwieħ kbar ta' missirijietna, li: mietu għal-kobor u s-sebħ tan-Nazzjon. Ma nregħxuhomx lil dawn l-erwiefi, għax tal-biża' l-qilla tagħhom. Araw, dawn ħallewlna wirt u aħna dan il-wirt irridu ngħadduh bla mittiefes lil uliedna u wliedna lil uliedhom, sakemm jibqa' jinsab bniedem Malti UVitai lampuda tradunt'. U għal biex tfakkarna f'dan id- dmir il-lum sejfitilna n-Nazzjon, għalbiex timliena bl-ispirtu nadif tal-kobor tagħha, b'patrijottiżmu sinċier u sħiħi, li jerfana bl-imħabba lejn pajjiżna mingħajr ma jbellaħna billi jġagħina noboglidu pajjiżi ofira, jew ninfexxu fit-tmaqdir tagħhom. Bi ħisara kbira, hu patrijottiżmu bħal dan, tbaqbiq ta' rjus mafiku- min mid-deni, li f'dawn iż-żminijiet q'ed iressaq iċ-ċiviltà ta' l-Ewropa lejn qabarha, hu patrijottiżmu ta' din il-għamla li q'ed irewwati il-ġamar ta' gwerra li l-lum jew għada għad tista' tiknes u tħarbat id-dinja kollha u triegħex lil Dak il-Bnie- dem-Alla li ppriedka lil-ġnus il-għaqda ta' bejn l-aħwa mad- dinja kollha, il-fibiberija internazjonali. Għalhekk. l-ispirtu tal- patrijoitiżmu li dan il-jum għandu jqanqal fina jmissu jkun patrijottiżmu għaqli, li jġagħlna ngħożżu lil-Gżejjer tagħna b-imħabba li ma tafx talisir, b'imħabba bla mittiefsa, b'imħabba li ma ġġagħlniex ninsew li, waqt li aħna ċittadini Maltin, bħala bnedmin u nsara afina ċittadini tad-dinja kollha. Patrijottiżmu bħal dan jagħmel ġieh lil dan il-jum li l-lum qegħdin nagħmlu t-tifkira tiegħu, jagħmel ġieh lilna u lil uliedna billi nuru li fl-afitar. mill- aħħar alina nafu x'inhu patrijottizmu, nafu nilħiqu dmirna lejn Alla u lejn in-Nazzjon kif jixraq lil-intellett tal- bniedem. Fost is-sejħat li llum irrid nagħmel lil niesi biex għalenija jagħarfu jħarsu minn kull għajb il-wirt li missirijietna ħallew- Ina—il-karattru nisrani wil-karattru Malti—jiena nagħmel sejħa lilkom, surmastrijiet u missirijiet, li għandkom f'idejkom it- trobbija taċ-ċkejknin, li għada jew pitgħada għad iridu jitgħab- bew bir-responsabiltà ta' ċittadini biex jissoktaw ix-xogħol tagħna fejn nilħqu nwassluh afina,għal-kobor u s-sebfi tal-Ożejjer Maltin. Lil dawn iż-żgħażagħ aħna rriduhom. tafit idejna, waqt li għad- hom jixbħu l-għesieleġ tàrja tad-dielja, għesieleġ li tista' tiddritta- hom jekk jkunu mgħawġin. Lil dawn iż-żgħar aħina rridu ndafi- ħluhom fl-iskola tal-patrijottiżmu Malti biex ngħallmuhom kelma b'kelma, xtara bi xrara, x'għamlu u x'ġarrbu l-Maltin qalbiena ma' tul l-Assedju, fejn bosta minnhom ħallew ħajjithom taħt ix- xwabel tal-ġannizzari torok, sakemm darba walida l-flotta telqet lejn Kostantinopli, mgħobbija bil-għajb u l-fisara tat-telfa, u fuq is-swar ta' Malta niżel maż-żerniq l-Anġlu tar-Rebiiiet jixħet il-ward fuq l-iġsma ta' dawk li mietu fil-ġlieda t-tajba. Nieħdu- hom taħt idejna dawn iż-żgħażagħ, inrabbulhom demm Malti fil- vini ta' ġisimhom, u nrabbtu l-għeruq ta' qlubhom mal-glorja nazzjonali tagħna, mal-ħiila nazzjonali ta' missirijietna : Għax huma raw jitkissru waħda waħda l-imrammi ta' l-iswar taħt in-nirien, izda ħilithom ma nkisritx, u l-Għadu hemm sabhom jistennewh fuq is-sisien. Jaqbel nfakkar hawn li. waqt li aħna ninsabu midjunin ma' dawn missirijietna għal ħafna ġid li għamlulna, aħna għandna niżżu ħajr ukoll lil-Ordni ta' San Ġwann, lil-Kavalieri tas-Salib, taħt it-tmexxija tal-qalbieni La Valette. Għax hekk jitlob il-ħaqq ta' l-istorja li kullħadd jieħu li jmissu. La Valette imbagħad, għalkemm ftit li xejn kien iġibna, fis-siegħa tal-hemm waqaf magħna, u, bl-għaqal ta' mofiħu, ġieb ir-Rebħa f'Malta wit- tħarbit il-flotta ta' Soliman, bil- fila. tal- Kavalieri wil-kotra tal- Maltin biss, billi Don Garcia de Toledo, il-Vicirċ ta' Sqallija, Ħaġ'olira ma kienx jagħmel ħlief iwiegħed, tant 1i l-għajnuna li bagħat hu lil Maltin waslet meta kien ġa xtered bosta demm ti t-taqbida kienet waslet il-aliħar, jew l-hawn jew l-hemm, Dan ix-xwejjaħ: Grammastru, mqit imma qalbieni, li ħalla ismu lil beld ta' Malta, jixraqlu monument kbir u sabiħi. kif jixraq lis-slaten. Ma stajniex ma ngħidux kelma ta' tiffir lill-Ordni tal- Kavalieri, għax kien jibqagħlna dejn x'inħallsu, Żewġ dnu- biet mejta kontra r-reqqa tal-ħaqq isiru minn xi nies. L-ewwel dnub mejjet hu ta' dawk li jwaqqgħu l-glorja ta' l-Assedju fuq l-Ordni u l-kavalieri biss, it-tieni dnub mejjet hu ta' dawk li biex ifaħħru ż-żejjed iwaqqgħu l-glorja ta' dan il-jum fuq il-Mal- Marda ma titfejjaqx b'oħfra. Il-Maltin kemm il-kava- lieri għandhom it-tnejn sehem kbir fir-Rebħa li ħabbru l-qniepen ta' San Lawrenz fit-8 ta' Settembru tal-1565. Ftit li xejn isemmi fuq il-ħila ta' niesna l-Bosio, għax fid-dinja dejjem kien hekk kullħadd jiġbed lejh, u dan l-istoriku ma għamilx ħaġa oħra filief għolla l-ġieħ ta' l-Ordni mingħajr ma ta li ħaqqhom lil niesna, li kienu aktar fil-għadd, u xejn inqas mill-kavalieri fil-ħeġġa. Dan hu delitt kontra l-għira nazzjonali Maltija, li aħna l-lum, ulied dawn il-qalbenin, fittixna li nsewwu billi nqajmu t-tifkira ta' kull ma ġarrbu missirijietna għad-difiża tas-Salib, u l-karattru Malti, dak il-karattru Malti li, għalkemm ħafna ħakmu fuqna, ħadd 'għad ma kellu l-ħila jitfih jew jeqirdu, għax l-għira nazzjo- nali ta' individwalità maltija għadha sħiħa fostna, karattru dan li jagħżilna min-nazzjonijiet l-oħra kollha. Ir- riżultat ta' eluf ta' snin ta' storja, ta' ħakk ma' nazzjonijiet barranin, hu li aħna għadna Maltin, hekk li ma hemmx biża li Malta għad tkennen ġens ġdid, ġens li ma jkunx jista' jifhem il-glorja nazzjonali ta' dan il-Jum. Imma din it-tifkira hi fuq kollox it-tifkira ta' glorja Maltija, tifkira. biex ngħid hekk, ta' Fidwa Maltija, fidwa mill qirda, billi r-Rebħa tat-8 ta' Settembru ħabbret lid-dinja li l-ħajja tal-Maltin kienet salvata, li l-Għaqda Maltija kienet għadha sħiħa. Għax x'kien isir minna li kieku flok ir-rebħa niesna kellhom it-telfa 2 L-agħar li konna nafibtu konna nkunu aħna l-Maltin u Għawdxin biss, għax tassew li Mustafà biex jitħtallas kien jeqred l-Ordni bl- għeruq u x-xniexel, bħalma kien meqrud minn Rodi u Tripli, imma għal-inqas minn tal-Kavalieri fid-dinja kien jibqa' n-nisel ta' ġenshom. It-Torok ma kienux se'r jeqirdu l-ispanjoli billi jeqirdu l-berġa tal-kavalieri spanjoli, u l-anqas il-Franċiżi jew lit-Taljani u oħrajn billi jeqirdu l-bereġ tal-kavalieri ta' dawn in-nazzjonijiet, imma lilna kienu jtajruna mid-dinja darba għal- dejjem. Għax alina żgħar fil-għadd, u Malta biss darna; għial- hekk li kieku t-Torok ħakmu l-Ożejjer tagħna, kieku kienu jonxruna kollha fuq ix-xafra tas-seji, jew, aktar agħar, kienu jix- fituna Isiera naqdfu fuq ix-xwieni ta' Soliman, inkella jxekkluna għal-bejgħ, bħal bhejjem tal-biċċerija, fis-swieq ta' Ġirba. U b'hekk, ħuti Għawdxin, kien jintefa ġens minn wiċċ id-dinja, għax dawk il-ftit li kien jirnexxilhom isalvaw ġildhom kienu, mbagħad, jinxtorbu mill-kotra ta' nazzjonijiet oħra. Taraw, mela, li din hi l-festa tal-fidwa Maltija, l-aqwa Għid ta' ferħ u kobor fil-ġrajja ta' pajjiżna, u li għaldaqshekk id-dmirijiet, li dan il-jum ifakkarna fihom, huma dmirijiet kbar li ma nistgħux naħarbu- hom mingħajr ma niġbdu s-safita ta' missirijietna fuqna. Għawdxin, jiena fittixt li nagħmel it-tifkira ta' dan il-jum għażiż bla ma nintafa fuq l-istorja bħala storja, jiġifieri jiena fit- text kemm stajt li nressaq quddiemkom ir-Rebħa ta' l-Assedju l- Kbir bħala ħaġa ħajja, li għadha marbuta ma' rufina sal-ġurnata mqaddsa. tal-lum, u tibqa sakemm Malta tibqa Malta. Urejt- kom mill-aħjar li stajtli ħażin ikun għalina jekk aħna nimxu fuq patrijottiżmi falz, u ninsew id-dmirijiet nazzjonali lejn Jave Alla .li jifrex il-wisgħa ta' ġwenliajh fuq in-nazzjonijiet (l-aktar fuq in-nazzjonijet żgħar bħal tagħna) wid-dmirijiet lejn il-Gżejjer Maltin, biex afina nroddu bla mittiefsa l-ġieħ u l-kobor tagħi- Hom til uliedna u lil ulied uliedna għal dejjem. Għax jidhirli li bħal issa q'ed nisma ilħina marbuta f'inni Maltin, mimlijin daqs il-mużka tal-Arkanġli, jinfirxu mal-beraħ tas-sema, fuq il-wisa' tal-baħar, fuq ix-xuxa tas-siġar, fuq il-blat tal-widien, jinsġu l-epos tar-Rebħa, l-epos Malti li aħna l-lum nitgħallmu b'qalb xewqana biex bih nqanqlu d-demm u l-għe- ruq tal-qalb ta' wliedna, Ħalli nagħmluhom suldati Maltin fl-isem ta' dawk li kitbu bid-demm ta' laħamhom, b'demmhom aħmar daqs in-nar, l-isbaħ u l-ofila paġna ta' l-istorja ta' pajjiżnal Ġużf AQUININA. (Versi ta' Dun Karm—Mużka tal-Prof. Lil din l-art ħelwa, l-omm li tatna isimha ħares, Mulej, kif dejjem int ħarist: ftakar li lilha bl-oħila dawl libbist. Ati, kbir Alla, d-deh'n lil-min jaħkimha, rodd il-finiena lis-sid, saħħa 'l ħaddiem : seddaq il-għaqda fil-Maltin u s-sliem.