Nuqqasijiet Tat-Tijatru Malti. Studju Kritiku ta' JoĦN J. CREMONA, B.A., LL.D., D.LITT. (Ruma) TTIJATRU Malti tradizzjonali—dak li nistgħu nsejħu tat- 'tijatrini—hu magħmul kollu, tista' tgħid, minn farsi u drammi storiċi. F'manuskritt tal-Bibloteka ta' Malta nsibu żewġ traġi- kummidji bit-Taljan ta' facobo Farrugia (seklu XVID u f'manu- skritt ieħor kummidja aħjar ta' Carlo Magri, li tiegħu nsibu wkoll kummidja oħra mitbugħa f'Ronciglione fl-1674. Bit-Taljan insibu wkoll fis-seklu ta' wara ħafna melodrammi fuq l-istil ta' Metastasio, li ma noqogħdux insemmu wieħed wieħed; iżda naraw bil-Malti x'għandna. Bil-Malti għandna għadd ġmielu ta' drammi storiċi u farsi li ħafna minnhom mhumiex mitbugħin iżda li jiġbdu' ħafna u'dej- jem il-pubbliku ta' l-irħula u xi drabi ta' l-ibliet ukoll. Dan hu t-tijatru tradizzjonali Malti, b'użin wisq dgħajjef ta' oriġinalità. Mhux kollha, madankollu. dawn ix-xogħlijiet baqgħu manuskrit- ti fil-kupjuni tal-għaqdiet filodrammatiċi għax xi wħud ġew ukoll mitbugħin. Insemmu l-erba'-kotba ta' Teatro in Vernacolo (ma nafux għax it-titlu hu bit-Taljan meta, t-test hu bil-Malti) ta' M. A. Borg—li hu r-repertorju tal-Għaqda L-Mndipendenza—u xi xogħlijiet stampati fil-Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien l-iżjed ta' A.M. Galea; iżda l-biċċa bil-wisq l-aktar kbira, ta' dawn ix-xogħli- jiet hi maqluba minn ilsna oħra, għalkemm b'tibdiliet xi drabi kbar. Ġà minn xi mitt sena ilu nħasset il-ħtieġa li t-tijatru Malti jieħu xejra aktar letterarja u Wiġi Rosato kiteb id-drammi tie- għu f'versi, iżda ma għoliex qatigħ. Fi żmenijiet eqreb lejna din il-ħtieġa nħasset iżjed u ġew mitbugħin xi xogħlijiet letterarji li jfissru mixja tajba 'l quddiem fit- tijatru Malti għalkemm minn hawn u minn hinn għadna nilmħu xi rbit ma' xi kelmiet foloz tat-tijatru tradizzjonali. Dawn ix-xogħlijiet, iżda, li għandhom kwalitajiet tajba. li m'aħniex sejrin niċħdu fetħu t-triq għat-tija- tru letterarju Malti, li waqt li jimxi 'l quddiem matul dik it-triq, jista' jrabbi ġwienaħ akbar. Mhux fi ħsiebna, li a priori nkasbru u narmu l-farsa, għal- hekk biss għax farsa, għaliex jekk din ikollha ħajja fiha ' nfisha. mhemmx għaliex m'għandhiex tidħol fil-ġid artistiku tal-pajjiż bħallikieku, ingħidu aħna, il-farsi ta' Cecchi fil-letteratura Tal- jana, iżda l-farsa Maltija hi mnissla mill-agħar tiġbida tal- pochade Franċiża u ħafna drabi mhix ħaġa oħra ħlief traduzzjoni mgħarrqa minn vaudevillisti Franċiżi. Il-biċċa l-aktar kbira tat- Teatro in Vernacolo ta' M. À. Borg hi maqluba minn awturi Franċiżi, għalkemm jidhrilna li f'pochade waħda biss, Dik l-affari jissemma n-nisel, Flennequin u Veber. Il-farsa Maltija, mela, l-aktar li torbot mal-pochade l'ranċiża, aktarx. mingħajr il- couplets inużikali, għalkemm mhux dejjem, il-pochade tat-tieni taqsima tas-seklu ji għadda meta saret xejn iżjed ħlief farsa b'ħafna taqlib u taħwid, fejn il-ħsieb tal-kittieb hu biss li jdal- ħak u dan jiftiehem barra min-nuklew tal-ħajja tax-xogħol stess, xi drabi b'xi allużjonijiet għall-ħwejjeġ taż-żmien u tista' tgħid tal-jun, b'ħafna frugħa u wkoll xi sitwazzjoni jekk mhux maħ- muġa ftit imdennsa. Iżda ta' min igħid li f'xi farsi jinħass nisel aktar fil-bogħod li għandu mnejn jekk niġbdub biżżejjed jasal sat- teatro dell urte a l-fdal tiegħu fit-tijatru djalettali Taljan, Dan narawh minn xi persunaġġi sterjotipażi u minn xi għamliet ukoll, bħallikieku bdil ta' Ibies u xebgħat barra minn ħwejjeġ oħrajn li flimfkien jagħmlu l-armamentarju tat-teatro dell'arte meħud mill- kummidja Griega u Latina. Iżda l-farsa Maltija ma tridx ħlief id- daħħak biss u hi mġebbda wisq sew fil-fatt kemm fil-kliem, Dan jidher biżżejjed tajjeb bħallikieku mid-Debra sittax tat-tieni taq- sima ta' Tifel taparsi meħuda minn xi xogħol ieħor minn M. A. Borg, l-ewwel dehra li ġiet f'idejna. Id-dramm tradizzjonali Malti, kif għedna, hu l-iżjed ta' tip storiku u jissokta, b'tikbir xi drabi teleskopiku tan-nuqqasijiet, l-aktar taqsima rħisa fost id-dramm rumantiku Taljan u Franċiż tas-seklu li għadda iżda b'għajnejh mitfugħin fuq Metastasio u ta' bħalu, Dramm li mhux għajr warda tal-karti, iebsa, bla riħa u bla ħajja. Wisq drabi l-persunaġġġi huma ta' l-injam bil-ġogi tal-ħadid. Saħansitra l-kliem hu artifiċjali u nsibu ħafna perċ, eppure, ebbene, oh sema, ah miżerabbli, infami, olà suldati, oh le, oh iva, mistoqsijiet li ma jridux tweġiba, għajtiet ta' għaġeb, ta' mħabba, ta' rieda u ta' qilla li jgħajtu żżejjed u ż-żigarelli kollha tal-agħar retorika. Metastasio, milli stajna naraw mill- għadd kbir ta' xogħlijiet tiegħu f'Malta u mill-għadd kbir ta' me- lodrammi mfasslin fuq tiegħu maħdumin f'artna fi żmienu u wara, kien wisq miġjub f'pajjiżna. Issa tinsewx li min jimita aktarx jesaġera—u mhux is-sbuħijiet. Naħsbu, barra minn dan, li fuq id-dramm Malti kellu wkoll qawwa l-librett ta' l-opra mużikali—li aktarx issokta l-melodramm ta' Metastasio. Malta dejjem kienet imsemmija għall-ġibda tagħha għall-opra mużikali u fid-dar ta' Bellini f'Katanja fejn hemm (jew aħjar kien hemm) ġabra sabiħa ta' libretti tal-opra bellinjana, insibu għadd ġmielu ta' libretti li huma mitbugħin f'Malta. Aktarx li hu mħabba dawn il-libretti li d-dramm Malti żamm daqshekk u hekk għat-tul it-togħma ta' Metastasio, Araw kemm kull ma għedna jidher sewwa mit-tieni Dehra ta' Katrin ta' Wiġi Rosato, minn dawk iż-żewġ taħditiet twal fejn il-kelma hi bat- tala bħal qoxra ta' għakrux mejjet. Ridna nagħżlu din il-biċċa għax insibuha mdaħħla fil-Ward ta' Qari Malti tal-professuri Aquilina u Savdon u hekk għandna naħsbu li ġiet minnhom magħduda bħala l-aħjar biċċa; iżda nataw li saħansitra minn dil- biċċa jidher, u jidher ħafna, il-ħaxix niexef. F'dawn l-aħħar snin, kif ġà għedna, dehru xi xogħlijiet drammatiċi letterarji li huma bil-wisq aħjar mix-xogħlijiet popo- lari u jġagħluna nittamaw tajjeb ħafna għalli ġej, iżda hawn- hekk irridu naraw xi nuqqasijiet li fuqhom nistgħu nitkellmu ġeneraliter. l Jekk nagħtu daqqa ta' għajn wiesgħa u ġenerali naraw li wieħed min-nuqqasijieru aktarx id-dnub oriġinali—tat-tijatru Malti hu li l-kittieb iqiegħed il-fatt qabel kollox waqt li din il- ġibda żejda għall-ħajja tal-wiċċ, għall-ħajja kristallizzata tal-fatt meħud astrattament bħala ġabra ta' ġewwa li tixgħel fil-qalba, il-ħajja li hi tassew ħajja. Għalhekk jagħmel sewwa d-drammatur- gu Malti jekk iħares ftit aktar lejn id-djalogu għax fejn id-djalogu ma jitħarrekx ħaj daqs il-merkurju, ħarkien daqs labra ta' kum- pass m'hemmx siwi kbir. 'L hinn mill-ġrajjiet oġġettivi li jagħ- mlu l-fatt hemm il-qawwiet suġġettivi li nisslu dawk il-ġrajjiet u dawn id-drammaturgu jfisser fid-djalogu, Il-fatt m'għandux jibqa' fil-wiċċ u jimxi biss fuq il-muskoli tal-ġrajjiet tiegħu stess, iżda għandu jimxi 'l quddiem taħt id-djalogu, imiss miegħu u qatt maqtugħ. Hu mid-djalogu li toħroġ l-aħjar il-karatterizzazzjoni u hi l-karatterizzazzjoni li l-aktar tħarrek ix-xogħol tassew, ir-ruħ tad-dramm. Ukoll fir-rumanz insibu li xi awturi aktar moħhom fil-fatt u oħrajn aktar moħhom fil-karatterizzazzjoni—hekk ingħidu aħna : L-Għerien tal-Katavri ta' ma nafx min (għalkemm rumanz moqri ħafna fl-irħula) u Taħt Tiiet Saltniet ta' Ġużċ Aquilina għalkemm m'għandniex dubju li Aquilina għad jagħtina wkoll xi ħaġa aħjar. Din il-kwistjoni torbot: ma' l-imsemmija kwistjoni tal-forma u kontenut imġanqla fil-Ġermanja għall-aħħar tas-seklu' li għadda u naraw kemm tiswa l-forma. Jekk nieħdu l-ġrajja bħala ġrajja biss xi rumanzi ta' Hentv huma aħjar minn Crome Vellow ta' Huxiev. Iżda rridu niftakru li fejn il-fatt l-awtur jifhmu għalih bħala l-aktar ħaġa li tiswa u l-karattri għalihom ukoll bħala taq- sima biss mill-fatt, ma jkunx hemm ħajja, iżda għadd wara l-ie- ħor ta' kartolini li ma jsirux ħaġa waħda f'pellikola għax tonqos il-qawwa li tgħaqqad ix-xogħol. Biex ikollna dramm tajjeb irridu noħolqu karattri tajbin li jinħallu fil-fatt waħedhom u mingħajr tqanżiħ biex fatt-u karat- tri jsiru ħaġa waħda, ħaġa ta' sbuħija. Irridu mela naħsbu fit- tnejn bħala ħaġa waħda. Nuqqas ieħor tat-tijatru Malti li jinħass ftit jew wisq fix- xogħlijiet kollha, għalkemm wisq anqas fix-xogħlijiet letterarji, hu r-retorika. Infittxu ftit din minn fejn hi ġejja. Hi ħaġa magħ- rufa li l-Malti, kittieb u pubbliku, għandu ġibda kbira għad- dramm storiku, li f'pajjiżna għandu warajh tradizzjoni ta' snin u snin. Mhux biss id-drammi populari iżda wkoll ix-xogħlijiet let- terarji li għedna u li huma eqreb lejna huma ta' tip storiku. Tas- sew li dan mhux nuqqas u aħna m'għandna xejn kontra d-dramm storiku, anzi xi wħud mid-drammi moderni li jogħġbuna l-aktar (Deirdre of the Sorrows ta' Svnge, Saint Joan ta' Shaw, Murder in the Cathedral ta' T. 8. Bliot, Enrico IV. ta' Pirandello, L'Otage ta' Claudel, eċċ) huma storiċi. Madankollu rridu hawn- hekk insejħu d-drammaturgu biex għalissa jinqata' ftit mid-. dramm storiku. Id-dramm storiku, araw, hu marbut fil-ħsieb midfun tal-kittieb mar-retorika melodramimatika tat-tijatru tra- dizzjonali Malti u aktarx li jiġbed il-kittieb, ukoll kontra r-rieda, tiegħu hawnhekk. Il-kittieb idur għad-dramm storiku għal żewġ għelijiet: għax hu aktar għażiż għall-pubbliku u għax b'hekk xi drabi jsib xi elementi minn tal-fatt ġà lesti u hekk jaħseb li sejjer iħaffef ix-xogħol waqt li sustanzjalment ikun qiegħed itaq- qlu għax isibha iktar tqila biex jingasta l-karattri f'milieu mhux maħluq minnu iżda misluf. Il-kittieb jaħdem karattru tal-qies eżatt biex jingastah fil-post tiegħu mqasqas xi drabi mill-imqass ta' l-istorja fl-arazz tad-dramm. Barra tminn dan, meta l-kittieb jintefa' lura fiż-żmenijiet im- għoddija u hekk aktarx li jiġbor ftit l-istorja ta' dawk iż-żmenijiet mix-xogħlijiet ta' dawk iż-żmenijiet stess ħafna drabi jieħu l-wiċċ u mhux il-qiegħ. Għalhekk xi drabi d-djalogu jsir diwi rettoriku, minfuħ u battal ta' żmien-fantasma. Huwa wisq ta' sikwit li fid- dramm storiku l-kittieb jipprova jilbes kapep u xwabel, u jogħġob iva lill-kotra, iżda hu stess iħoss ruħu barrani f'dak l-ilbies u jkun hemm konflitt bejn l-illużjoni li biha l-pubbliku jkun qiegħed iser- taħ ix-xenqa subkoxjenti tiegħu għal dak li llum jissejjaħ escap- ism (l-istess argument imfisser fi A defence of pennu dreadfuls ta' Chesterton) u ħafna drabi ċ-ċiniżmu subkoxjenti tal-kittieb mhux soddisfatt fl-ilbies tal-karnival, U dak l-istallett irqiq ta' ċiniżmu subkoxjenti joqtol l-emozzjoni. Minn hawn tiġi l-kelma battala u mgħajta biex teħel ahjar, l-irdieden tan-nar kollha tar- retorika, Għalhekk irid jiġii li jew il-kittieb jibqa' fl-isfera aktar sewsew storika iżda b'hekk jasal għal ċerta trasfigurazzjoni artistika tal-fatt storiku, jew inkella li jifhem dak il-fatt bħala fatt li qiegħed jiġri issa siess jew inkella li jista' jiġri għada. — Jeħtieġ, jekk id-drammaturgu Malti jrid tassew jogħla, li . jinża' dak l-ilbies ileliex u kkamlat li jħobb jilbes mingħajr ma jagħmlu tiegħu u li fuqu tista' tgħid dejjem jibqa' lbies tal-kar- nival u jressaq widintu ma' l-art biex jisma' l-ħaxix jikber. Idur dawra mal-misraħ tar-raħal tiegħu, jieqaf ikellem il-bidwi u l- ħaddied, il-bennej u lil tal-ħanut, jew, jekk irid iżur ukoll it-tri- qat u s-salotti tal-belt, iżda jibqa' dejjem imiss mal-ħajja u fl- aħħar għandu mnejn joħroġ tijatru Malti kbir għax tassew qrib il-qlub tagħna lkoll. Jeħtieġ mela li d-drammaturgu Malti ma jibqax ilsir ta' tif- sila konvenzjonali li għandha fuqha t-trab tal-ħwejjeġ mejta. Għalhekk, kif ġa għedna, jagħmel sewwa jekk għalissa jinqata' ftit mid-dramm storiku mhux le għax dan ma jistax jagħti frott mill-aħjar, iżda għal raġunijiet lokali u ċirkustanzjali, għaliex snin twal ta' tradizzjoni mmermra u miżbugħa fit-tijatrin Malti ma jistgħux ma jtaqqiux il-ġwienaħ tal-kittieb. Meta ninsew dik it- tifsila konvenzjonali li fuqha jinħadem id-dramm storiku tat-tra- dizzjoni Maltija u nerġgħu nittantaw id-dramm storiku f'wisa' akbar, aħna naraw il-bgħid bejn xogħol u ieħor u kemm dan il- bgħid ikun għall-aħjar. Nersqu mela lejn id-dramm ewropew ta' żmienna, għalkemm mhux le billi naqbżu x-xogħlijiet kbar ta' qabel. Hekk, wara li nitilqu mill-klassiċi qodma, l-aktar Ewripidi u Plawtu, ngħaddu mill-oqsma ta' Marlowe, Stakespeare, Jonson u Bheridan, ta' Aricsto, Alfieri u Goldoni, ta' Moliere, Corneille u Racine, ta' Calderon, Molina u Lope de Vega, ta' Lessing, Goethe, Schiller u Hebbel, nieqfu ftit fuq id-dramm imsejjaħ domestiku li jiftaħ it-triq għad-dramm soċjali u rijalistiku modern mibdi minn Lillo (għalkemm bi ftit ħila) Lessing u Diderot u naslu għaż-żmenijiet 9 eqreb lejna, nieqfu l-iżjed fuq Ibsen, l-imgħallem il-kbir, Svnge u Tchekov u mbagħad ukoll fuq D'Annunzio u Pirandello fl-Ital- ja, Becque, Rostand, Claudel u Romains fi Franza, Maeterlinek fil-Belġiu, Shaw, Galsworthr, Somerset-Maugħam u O'Casev fl- Ingilterra u l-Irlanda. Hauptmann, Sudermann, Wedekind, Kai- ser u Folle: fil-Ġermanja, Capek fiċ-Ċekoslovakkja, Benavente, Martinez Sierra u Alvarez Quintero fi Spanja, Hevermans fl- Olanda, Blok fir-Russja. Molnar fl-Ungerija, Strindberg fl-Isve- z'a kif ukoll O'Neill u Anderson fl-Amerika. Wara, imbagħad, id- drammaturgu Malti jħares ġewwa fih u ma' dwaru, jara lil ġensu, lill-ħajja ta' niesu u aktar il fuq lill-ħajja tal-bnedmin u jekk ikol- lu s-sejħa. għandu mnejn joħloq it-tijatru Malti ġdid li nistennew. Iżda biex ikollna dan il-kitt'eb irid jissielet kontra l-ħajra li jogħġob lit-taqsima anqas imgħallma tal-pubbliku, imħaddna bl- akbar qawwa mat-tradizzjoni tat-tifatrin, U hemm bżonn li ma jaqtax qalbu. Il-kittieb j'kber meta jifhem il-għoli tas-sejħa tiegħu. Meta dan jiġi mifhum ukoll mill-pubbliku kollu u mill- Istat għandna mnejn ikollna wkoll dak it-tijatru nazzjonali megħ- jun mill-Istat, li ħafna li ġà fehmu u jixtiquh wisq. INHEBA, IA QAMARI Sunett ta' P. Ġ. Inħeba u la tidhirx, qamar bajdani, Li ssaltan waħdek fis-sigħat lejlija, — Ġod-difa mberraħ tas-smewwiet, kaħlani, Biex twennes il-bnedmin f'din l-art dalmija l Inħeba u la tidhirx l wiċċek daħkani, Li serħ u sliem kien fuq kulħadd mad-dija Isawwab ġewwa l-qlub tal-fqir u l-għani, Ilum biss dieqa jġib f'ruħna mifnija, Dieqa ta' biża' l Għax meta int f'miljitek Titbissem sieket fuq din l-art għajiiena W il-ġmiel itrerred ta' ħlewwiet dijitek, L-għadu jinqeda bill Bħal ruħ ħajjiena Jittajjar fuqna b' ġwenħajh dellija W jiżra' wrajh: il-ħerba, d-dmugħ, u d-dmija, 3 ta' Frar, 1942,