t-Aveluzzoni Ta Pule GolitiiL Fid Qaċjju WMaftin. (i9 801496) L-EVOEVASJONI (1880-1926) (Baħditaà Pubblika f'isem il-għaqda Studenti U ta l-Ist orja minn Di HGNDNX BULNDC, Bohe, B. ),Phil.(COwon.), fiċ-Ċentru Kulturali, ju; Dwar x'hix kienet il-politika f'Malta u Għ rġu l-partiti politiċi fil-ħoejja pubblika, bħala l-organiżmi vitali li jifbru, ivasslu u jirrappreżentuw l- ilmenti, l-inċertezzi u l-ħti'ijiet IilPopla riżinaw il-partiti politiċi, ta' 1 x'sgħaniċiet kellhom iiil rorma jew fażi ta' o saqqa, titrabba, titrawwem f'pajjiz' politiks tiddependi, almenu sa ċer oli l- soċjuli, sa fejn nistrħu nrħiċu li kemm waħda jif jetta 9 ti ts Ż idċenpendu mill-umbjent u mill-interazzjoni ta' forzi u spiritwali fiż-żmien' Il-politika hi, kullimkien, dwar l-użi u l-abużi tal- poter, iex hemm universalità kurjuża fl-imjiebu tal- bnedmin, irrispettivament mill-kulturi nazzjonali 4 dj għalkemm ftit isir qbil dwar fejn jisniċċa l-użu liem ieħor dwar x'inhu użu abbuż, fi inkomplet. Iċ-ċirkostanzi partikolari t f'perijodi differenti ta' żmien jikkont għall-iżvilupp ta' xejriet speċjali u i; u anki b'manjieri jew metodi li jidhru, fil-viċċ, uuiċi. but not in lialta', speċjali li ke li, minħabba f'hekk, niesi poplu, imma biss bhala l-abi xomantiċiżmu diżeppunta nifs ma' patrijottiżmu insuleri, finazzjoni minn ask li l-ċurnaul tan-nar u tal-azzart, Għajduġ bħal mondo' u 'DLa piccola isola delle zrandi Napoliofizza bil-quddiem għall-ħafna kiiem bit-Taljan li wżas £' din it- tkext' (kif à Ġiġi OSserv s-sin ri. Oliver Frigriseri u Edwara Lammit li i jkun ili s-smin na dokumenti bit-Taljan L3 i liex fil- jittratta dwar ħsibijiet mi it en izzat: imm aktarx li hi li għadni ma tgħallimtx il-Mal — anki jekk forsi mhux tant ir- ġizpfillettu l-mentilitàu rejaltà — ta' pajjiz bħala entità sui voneris f'relazzjoni ma' pajjizi u popli oħrajn: sżira mediterraneja, proprjetà tal-Ingilterra, tikteb il-lingwa u tħaddan ir-reliġjon tal-ġara Italja, titkellem djalett tal-Għarab lisilmin. Biex nibdew nifhmu xi haġa dwar il-ħmire li minnha tintgh n il-politika Maltija ma nistgħ tensjonijiet soċjali u riveltajiet partiġjani f'kuntest storiku, vuoiċiri f'kuntest li, s'issa, għadu mċajpar hafna u jirrikjedi attenzjoni kbirs u immedjat:. Irridu nħarsu mhux biss lejn il-politikanti fl-embitu kostituzzjonali (wara kolloz, kostituzzjoni ix biċċa karta iżda fornula ħajja li tintuża u tinbidel minn min jużoħa skond kif jużaħa); lonqas ma rridu nqisu sempliċiment l-ideolofċi jħadċnu (iew jistarrru li jħaddnu) l-partiti politiċi. Għalkemm dawn huma fatturi indispensabbii fl-eżami ta' x'inhi l- politika, hemm ukoll fatturi oħrajn, iżjed moħbija — imma forsi iżjed rejali — li jidditerninaw x'sura tieħu l- Hawnhekk nistshu niddistinewu żewġ aspetti l-prattiks: (a) ILI, iġifieri l-imċieba tal-partiti fuq politika ta' politika li perċ jintrabtu ma' rulrin fi IL-POLITIKA Wi 3ZJO il-livell amministrattiv-leċislattiv; u (b) IL-POLITI PAXMMOIDJALI, iġifieri l-lejaltajiet u r-rivaltejiet, ftit jew wisa emottivi jew interessati, x'aktarv personali u/jew trodizzjonali, f'naħa jew oħra f'dawk l-ibliet, subborgi, ki u rħula hekk ċkejknin, marsusin u k: bħal ma tienu f'laltà u Għawdex, u fi gżejjer oħra fil- Nediterren bi klima, temperment u ħajja 'fil-bereħ' bhal tarhna. alta kienet pajjiz fqir fejn ħax ir-riżorsi l-ienu limitati l-kompetizzjoni għalihom kienet ħarxa; kienet ukoll gżira żgħira b'popolazzjoni kbira u qegħda tikber u ssir iżjed kumplessa, u sħalhekk bi problemi soċjali u kulturali altru milli negliġibbli. lia' dan kollu kien hemm, fi sraj- id hekk, bħala l- qafas li minnu u fih faqqset u istituzzjonalizzat ruha l- jietna, fattur vitali li serva, biex in mobiliżazzjoni politika u l-polariżazzjoni partiċjana: dan kien IL-KOLONJASLILMU INGLIL. Fil-kundizzjoni soċjali li kienet fihr Malta fit-tieni nofs tas-seklu l-ieħor, wara r-iisorviment taljan, fit-tielet kenerazzjoni ta' jaltin influwenzati u kkundizzjonati mill- ħakma ngliża, u fi żmien l-iżvolta a:srressiva u espansjonisti li ha l-isserjaliżmu ewropew, inrluż dak inrsliż, is-situ xolonjeli pproduciet u mprovokaut ċanlieqa raċikali, fuq politiku. l-oriżini tal-ageruppamenti npartiċjani, li f'din il-ħabts: u komplew ware b'dożi intermittenti ta' line- ad li moħbi) jarità, kien jinvolvi mhux biss konflitt skut ( ta' intermittenti ta' interessi fost klassijiet u setturi differenti tal-popolazzjoni, iżda wkoll kriżi tu' valuri, ta' ġibdiet, ta' direzzjoni. iIl-konfrontazzjoni nistgħu nharsu lejua, b'mod kenersli ħafna, taħt tlett irjus: (a) JONI kontra TRLDILJJONI; (b) iB'ISTENZA kontra ASGTIIL- AZZJONI; u (ċ) DOMINAZZJONI kontra ANTGĦOP ISA, F'sens iżjeċ ġenerali dawm it-tlett temi li tant ikkaratterizzaw il-ħakma kolonjoli fostna nistehu niżbruhom f'żeuż tendenzi ewlenin: waħda nsejħulha d-DINANTEA KOLONJALI (-dominazzjoni-moderni— enzi u l-bidliet żazzjoni-assimilazzjoni), ififieri l-es ikkawżati primarjament mill-okkupazzjoni ngliża u l-funzjoni ta' Malta bħala kolonja-fortizza fl-interess imperjili; l-o'ra ILITÀ BPOOLIJUNTIKA l-tradizzjoni-reżċi- ifieri s-sentiment pjuttost embrijoniku nistgħu nsejħulha l-li stenza-awtonomija), iż ta' nazzjonalità separata (forsi speċjalment foet in-nies edukati) u konsegwentement l-aspirazzjoni l miżuri ta' libertà politika u konservazzjoni tal-'patrimonju' lokali bl- affinitajiet kollha li kien jimplika. Minn dawn iż-żewġ rhejjun l-'imperjalieti' u n-'nazzjonalisti' ta' lalta u G. f'id-Dinamika Kolonjali l-emfażi kien fuqa l-usilità, l-opport- unità, il-prattiċità u l-progress materjali; fil-l Patrijottika l-emfażi kien fur il-kollettività, cioċ il-'petri kif murija l-iżjed fil-valuri tal-porresija italjonizzats u rmke tad-drawriet reliġjużi popolari. jis-snin 70 tas-seklu l-ietor ġara li l-svern ingliż, iż kien ilu erbgħin sena ma jarhħmel inkjesta uffiċjali dwar l- affarijiet ta' lialta, inkariga tlett kummissarji ingliżi, wieoe: wara l-ie'or, biex jiċu hawn u jeżaminaw l-amministrazzjoni pubblikr, il-arati, il-finanżi u l-edukazzjoni. jagħmlu r-rakkomandazzjonijiet awtorevoli dwar dak li sets' jinbidel seobiex, fost uffarijiet oħru, jekk jista jhrun sitAENu kull tjiel ta' tariffi 'protettivi' mit-tassazzjoni permez te' tibdilu redikali fis-sistema fiskali f'konformità mal- prinċipju tal-kummerċ ħieles; biex tiċki riveduta l-ispiża pubblika u fl-istess hin biex tikber l-effiċjenża fl-anriini—- strazzjoni permezz ta' riformi fil-proċeduri u tnaqqis fl- infieq; u biev issir riorgariżazzjoni sħiha fl-istituzzjoniji: edukattivi bil-għan, fuq kollom, li jitnaqcas it-taghlin ta Taljan u minfiok jikber it-tagħlim tal-insliz permezz tiel- istudju rrammatikrli tal-ilsien Malti fl-ewwel klassijiet Fost dawk il-M:itin lii kienu jiffavorixxu riforma fiskali f'direzzjoni progressiva kif ukoll l-intensifikaz: ta' edukazzjoni igliza' kien jispikka virismondo bGavona Isem Lavona hu marbut mal-formazzjoni ta' partiti poli- tiċi tilaltin għax dan kien, f'ċertu sens, iżjed kawżattiv fil- proċess bipartita mill-istess avversarju prinċipoli tieghu, Dr Fortunato Mizzi (1844-1905). ien avona li spira l-pertit riformista pro-ingliz ta' bixra liberali-utilitarja u b'hekk għen biex ikkeuża r-reżistenża kompatta mmexxija minn li 80. L-emrel indikazzjoni tal-personalit kontroversjali ta' Savona kien l-istorbju tal-15 ta' liejju u sħabu waers l-1 1878, meta ġemgħa nies ġaraw xi ġebliet lejn daru bi protes kontra xniegħat dirar proċett, li miegħu kien assoċjat ku, biew titneħħa jew titnaqcas sostanzjelment it-t fuq qamħ u tigi sostitvits b'temi oħrejn. ;avona involut fir-seform GĠom jopmittee, mnaduiruf ukoll b'al: l- Permanent ittee, li minnu 4az ftit war-, ir- ieform don il-'pressure sroup' il-bidu kellu l-islon li jitlob għal riformse kostitu ta' noderuzzjoni u lejaltà. tivs jorganizza l-ewwel assemblen nolitika fi Fjazza Tiiratore, na nhar it-2 ta' Imlju 1879, (Għalkemm hr. Hesketh Hanson, qassis protestint li bien ovadiru u żumnelieta residenti f'ħalta, kien diċà dwer kwistjonijiet nolitiċi, dawn ms: kien kompanbbli mal-meetinr tat-2 ta' Lulju jonali.) bsavona tien kellien prinċipali fil ħadu sehem proninenti wkoll nies bħal Lalvatore Cachia Zammit (1881-4918), il-kunsillier li kien kiseb l-oprila ammont ta' voti fl-aħħar elezzjoni żenerali, u usnke l-avukat .gostino Neudi, li kien minn te' nuddiem fid-dimostraszjoni tal-15 ta' lkejju. Dan juri li għalkemm dià irien hemm ċifferenżi poli- tiċi b'darnakollv il-lent'lità iatrijottika kienet tirbaħ, speċjolment fejn kienet tidhol il-kawża fundomentsii tar- riforme kostituzzjoneli, lien fl-188c li l-firde politiku IDA But àehlet iżjed 'il ġewwa u 'adet suru partiġjane: den biss għaliex l-1880 kienet is-sena ta' l-elezzjoni ġenerieli, lanqas tont kemm kienu sensazzjonuli l-bidliet nrovosti mill- kunmiesarji ngliżi, imma wkoll għalier f'lunju tal-1280 i svonu sa dak iż-Żmien deputet t'l-poplu, qsleb mal-gvern billi eċċet l-tatra ts' Direttur ta' l-Edukazzjoni u jiettur ta' l-Universite Malli libes il-libsa tal-kollaboratur benevolenti, cavona għol darb'ohra ipprovoks eskealazzjoni fir-rea.zjoni kontrih u kons l-gvern li impjegah. Lavona kien rnkel bravu u kien uvvenzi fil-bajja bis-sa'ha ta' inċentivi u assistenża minghand il- liien mnxe ntbrhat jistuċ; mentali phal sentejn u kien ilu magħruf bħala smmirstur tal- kultura inrliża u espert malti t:l-lingwa u l-letterature ingliża. lli dar mil-svern, pero, bedu jitlef mir-rispeċt li kien irawdi cabel: żreur sibed l-ergel stmerrija ta' parti l-kbira mill-bo sija italjeonizzata. iL-hekk imsejjah Usvona u l-waqfien til-kurnal ta' 'svona, ie sosċitrit 1 nn Ġuznal ieħor ġo (Geor forsi enke irreċcentista, Il-Di jonalista-libereli opposta mhal riformisti. Fost il-kanċiàrti 1880 f'isem il-Fartito ta' Ghasdex, l-avutnat Fortunato Il-ġlieds prinċipali, almenu fil-wiċċ, kienet, bis dubju, '1 kwistjoni li kienet, dwar l-he imsejħa 'eristjoni tel-iinr, : : , : : : . irja fi it fil-fatt, waħda ta' interessi xejn inqas milli srehda G' kienitw se żżomm l-italjanità mediterreneja tagħha f'kontin- drittijiet; u kwistjoni li kellha tidċditermina ie wità mat-tredizzjoni edukattiva-kulturali, jew inkella jekk kienitx se tinġibed lejn l-imperu ingliż u l-pajjizi l-o'ra unfelo-sassoni li kienu teknologiksment iżjed avvonzati jew almenu iżjed promettenti mill-punto di vista ta' xoghol, ta'- riċ u negozju. F'din il-għażla kiefra bejn il-qalb u l-but, bejn il-moħħ u ż-żaqq, kien naturali li l-biċċu l-kbira tal- Maltin edukati, u speċjalment dawk li kienu proprju jeqiishu l-g'hajrien tas'hom bl-użu tat-Taljun — il-lingwa tal-oreti, tal-kleru u anke tal-kummerċ — jippreferu lill-intiriformisti, li kienu wkoll in-nies l-iżjed kwalifikati biex jikkritikaw u jopponu liil-gvern kolonjali; mentri, għall-kuntrerju, l-kbira ta' dawk li kienu jiddependu għall-għajxien tagħhhom mill-impiegi mat-tarzna u s-servizzi ingliżi, inklużi dawk ii saru jammiraw lill-Ingilterra kulturalment, setg ippreferu lir-iiformisti, anke għaliev dawn kienu f'r maġa, xi benefiċċju, xi ċieds, vi iĠAs aħder li j u dan irrispettivament mill-kwistjoni lingwistika jew kosti- tuzzjonuli. L-ides ta' Malta bħala nazzjon u potenzjulment stat bil-mod u evolviet minn — u permezz ta' — awtonomu ha dan il-konflitt ta' disposizzjonijiet u orjentamenti; hekk żi evolviet l-istess lingwa maltija matul il-Ġlieda twila bejn l- ingiiż u t-Taljan f'lalta, u permess taghha; u hekk ukoll evolvew il-partiti nfushom fi proċess ta' interazzjoni tali ta' ċikbbu l-ponlu issib ikunu, bħala sbitenti indi għod minn rulxin ċeqċiemm bdew kienu, sa ċertu punt, vittri un d bilfors i'ġib sistema kolonjnli; kisnu wkoll ef jiet L ninn manipulazzjoni ts' politikanti barranin u nattivi li lhekk eżistenti bier ixewru u hafna drubi għarfu jinedew b'rivaltajiet jikebu l-poter u li parrokkjali lill-ponrolin Fuq riki u preġuċizzji. dHekk hu li l-Folitika a zjoni mal-Folitika Nażzjonali, u din na ja elettorali tal-partiti nolit l-ewwelnett, minn kemm jiġbru voti, Biżżejjed thares ftit lejn il-belt kapitsli biex tara x'kien hemm ''minn taht' fil- politika maltija: tal-banda King's Own mal-gvern, tal-bandu la Valette kontra l-gvern (meta l-imseħbin ta' dawn il-baned numa tista tgħid nies tal-istess klassi soċjali jew kważi istess); ta' ban Pawl ma' dak (aktarx ma' Mizzi), ta' ban Duminku ma' l-ieħor (pjuttost ma' Savona). X'kien ifisser dan kollu f'termini idejoloġiċi2ż Ftit jew xejn, imma s-sit- wazzjoni kienet idejali biex, fuq il-bażi ta' għaqdiet u ċentri ppikati ma' xulxin, 'għall-gost', tiftaħ imbagħad ġlieda fuqa il-livell politiku — iżjed u iżjed meta l-gvern kolonjali kellu x'jakkwista mill-kultivazzjoni ta' bażi ta' appoġġ ponolari għalih. F'dewn iċ-ċirkustanzi ssib li l-liġijiet tas-simpatija u tal-antipatija, 'ta' magħna' u 'ta' kontra tagħna', ja'ċmu wisq iżjeċ minn xi djalettika dwar il-ġlieda tal-klassi jew xi dibattitu dwar idejoloġiji politiċi: xi djalettika u x' ideoloġija. tkun dik fejn tal-airċipiergu jeħduha kontra tal- l-Belt, tar-Raħal ta' Fun kontro Mandraġġ, ta' Bormla kontra ta tar-Raħal t'Isfel, ta' San Ġo imġieba li sikwiet tiltaqa' magħha f'sitwazzjonijiet bħal dicn tfakkrek f'dak li qal bibbes f'kuntest ieħor, illi 'opposition kontra ta' Gan Bastjam' L- L-ironija tikber u ssir kważi tad-d ona bienu ġirien, empju, bizzi itit bibien 'il od minn xulxinq u, imghommġin San Durinku, Farti mill-elenen ċar fihom, u li ovvjament influwenza l-atteġġjament u l- karriera tat-tnejn, kien ġej mis-sitwazzjoni kolonjali: Savona ma kienx jilħaa fejn laħaq kieku mhux għax kien tajjeb fl-Ingliż, u ma kienx ikun tajjeb fl-Ingliż kienu ma marx jistudja Londra, u ma kienx imur jistudja Londra li kieku mill-Liċejo ma daħalx 'private' fir-Roval HMulta Fencible irtillerv. anqas Mizzi ma kien ikun il-mexxej tal-kawża nazzjonalista li kieku me kienx emmirstur prim tal-kulturs taljana, u forsi ma kienx ikun hekk li kieku me sarx avukxet, u ma kienx isir avukat kieku ma kienx tajjeb fit-Taljan. Ma rridx ngħid li mingħajr il-kolonjalizmu ma kienux xorta wahda jqumu differenzi soċjali fuq livell politiku. il- fatt li Mizzi kien bin maġistrat u Savona bin biljettinar f'tejatru diġà kienet xi ħaġe tal-'klassijiet il-qodma'; imma lancas hemm dubju li l-kolonjsliżmu aċċentwe u sfoku d-differenzi bit-ti sjir ta' bondieri ta' stati barranin u bl-introduzzjoni ta' tabelli terminoloġiċi u influwenzi peikoloġiċi li rrendew il-ħojija pubblika ġiiede zrotteska bejn ''traċituri' u 'salveturi', bejn 'mixtrija' u 'xewwiexr' ses Min idoqa it-trumbun, u min idoor il-buple, min jaħraq il-murtal u min igħolli l-istandard. i għandna ideos. vaga tal-kuntest kolonjali nistg f'dak li hu JADB l-ĠEBŻ i-5 inulfabeti li minnhom mi kienu jiv- vutaw xejn; u fl-1921 l-elettorat reġu' żdied konsiderevolr Dan ifisser ii fil-perijodu li għandna quċċiemna i-politiks kienet elitis imma dan mhux bilfcrs ifissor li kienu jieħ interess —politika dawk biss li kienu intitolati għall- Msite żgħira u niesha mr. mi fuq affarijiet pubbliċi, ini, u ġieli kien hemm stte iet u dimostrazzjoni anti- rijformista tal-4 ta' Ġunju 1884 mets l-pulizija li għaċ-dimostrazzjoni fi Struda Rjali, b'baned, torċi u bandslori, kien hemm madwar 30,000 ruħ, vuoldiri tiett ta' dawk kollna li b i vot, Dan kien ftit wars li beda t-tren Ċ G fuq il-linja tàl-forr għu jmorru —Beltu. b'faċilità ferm ikbar minn gubel: il-ferrovija il-mezzi ta' moċernizzzzjoni li kienet, fil-fatt wieħed r servew, indirettament, għal politicizez xd-r b kg Ż stazzjoni 2 minn ċelasbrazzjoni ta' avventura reg ern u S-surpott fin kap non kien, bħal Mizzi, svukat. su iżjed kollezzjoni żjed imallat: a' individwi u fost dawk minn ta' quddiem ex-prinm imislief (Bir Antonio Micsllef), nerozjont fil-bhejjem (Francesco Saverio De Cespre, li kion ukoll ġurnalista), nobbli (il- jifreġ ċċentrata if klassijiet zomprtt, bi tmexxija ta' Sea Pasl (E.M. Dobono)ju negozjant li wkoll kien promi fl-istess parroċċa (Carlo Herie Muscat). t-tibdil fl-istubijs tal-partiti matul iż-żmien, l-element legali dejjem baqa' predominanti jew Bel-1889, meta daħlu għall-ewwel slettorsoli, ma tentx tista titkellem dwar distribuzzjoni għal paru tit avversarju, meta n-nomina tiegħu k inke wara li bdew id-distretti m b'xi ċertezza il-kKottoneri homm, l-iżi inċirjenti li kien dara fi-oki l-mezz ta' għejxien u sigurt:, anke jekk kien jistmerr iċ- diskriminazzjoni fil-pagi u trattament inferjuri: hawnhekk il-lingwa: taljana kienet barra minn postha, F'Vallettu, għall-kuntrarju, kien hemm iċ-ċentru amministrattiv, legeli, madwaru kummerċjali u rikrejattiv, b'sotto—proletarjat sħ bbda partit ma kien organizzat wisq, imma kull wicħed kollu biżżejjed organiżazzjoni biex ikun identifikabbli bħul:. pertit u jikkontesta l-elezzjonijiet: cioċ kap, kumitat (£ormali jew informali) u organu gurnalistiku għa Fl-1887 Savona irriżenja minn mal-everr, ta r-Reform Part tast idojh u beda johroġ mill-ċdid idi gazzetta li kellu caobel; f'nofs is-snin 90 il-partit tiegħu bede wkoll orgunu effettiv bil-Malti, Malte Tagħna: din il- gazzetta sensazzjonali mutiċipat bi ftit snin l-ewrel orgunu bil-Malti tal-F.N., Il-Poplu Maiti, fil-biċu nett ta' seklu. eda fl-1887, kion aktarx favur il-gvern milli marbut partit A dan sar iżjed sinifikanti ware. l- gwerra mondjuli meta Dr 1 Bieen, nareġ għall-politi Gerald Stricklena (1861-1040), Mill-1883 t prinċipali nazzjonalisti li huma importanti għaliex Il-ġurna pviijan kien jirrifiecċkti l-b: orgħniższzjoni ġenerrdi, il-F.N. kuttiv — Forsi l-iżjed aspett intrimenti u ditorrinanti fl-vopell tal-partiti loksli kien l-istil ts' tmexxija li dawn kienu joffru. Mizzi u Savona kienu tipi differenti u żgur ma setgħux jappellaw bl-istess intensità għall-istess nies: wieħed l-avukat jivpperoru l-kawża, l-ieħor is-surmast jid- dette l-lezzjoni, wie'ed italjanizzat, pjuttost argumentattiv fl-indirizz tiegħu, l-ieħor ingliżizzet, impekkabbli bit- tomns u s-surtan u jmur għal meeting b'karrozzella tal-par. I , għax ridt tkun siti biex tivvinta atrataġemma karniv: loska (imma effettivol) ħal selezzjonijiet 'ridikoli' u 'inżami', ta' Mizzi g kif ġer: fis-snin 80 meta nies ċarlatanz u ta' kondotta qażina w eletti fil-kunsill til-Gvern bl-iskop li jostruzz- jonawh u jattiraw l-attenzjoni ta' Londra għall-istat kostit- uzzjonzli tal-kolonja; jew ridt tkun Halti biex tagħmel tojwsviz pubbliku bħal Savona bil-baned fil-meetings, illum jippreżont: jegmel huġġieża minn xi gazzetta ovversizj tv u anke, bil-kunsens tal-Monsinjur Penzavecchia, jahlef pubbli- xi standard, għada kament fuq kruċifiss li jsegwi l-programmi til-pertit, fost l-eċċitwent tal-folle Fidil, kif ġaru fl-1295 meta Brvona enti meta l-partiti qablu bejn. iethom u ikkoperaw flimkien, hekk kif kien hemm żmienijiet meta qalbu s-sehem tagħhom u prittikrment ittrisfereh lil xulxin, immodifikaw u biddlu l-impronta ts'ħhom u,,min ma smmettew, u forsi ringhojr m7 nteb'u, influwenżiew vi l-partiti lill-ieħor, kif, wmru koll nlment jar fl-opsożiuzjoni. nmolitiċi kull f: dakk ter hif bdew u żviluppaw l-2 pejjiznu, issibu iż fujn saret fuzjoni t: ukoll okkużjonijic maċ u inbidoi fl-is Fil- ta' krizi. Iċ-ċentri l-iżjed fissi ta' polariżazzjoni kienu, n'tur- alment, fuq naħa l-gvern kolonjsli u fuq in-neħa 1 zjoni nazzjonalista, perċ dan ma jfissirx li l-isteser oppożi: jew in- partit jiem kien l-iżjed wi kollna l-istess partit dejjem kien l-iżjed wieħed frovurih. Minkejja li kien hemm simpatija kulturali u ettrazzjoni politika lejn l-Ingilterra jew l-Italja f'naħa u oħra, il- politika partiġjana Ġieli nbidlet sostanzjalment b'manjiera li kienet tirrifletti x-xewqa ta' partit jew ieħor li jikseb, iżomm jew ikabbar, kif jista, l-influwenża tiegħu fuq il- ,; min-natura til-affurijiet, feri- U dan kien jiġri di meta ma kien herm ebda istituzjonalizsazzjoni tat-tra menti ta' poter minn partit għall-ieħor permezz ta' sistema parLAMEnkoti fFil-attentat biex issib x'linejarità hemm fl- tal-partiti rispettivi, trid iżżonm quddiem ejk 1 li għalkemm il-lejaltà, il bda partiġjana tista tib: fil-partitarju skkost tad-disgwid u l-intriċċi tal-politiku, il-partiti xorta jinbidlu, u jistsħu jinbidiu ħafna skond iċ- ċirkostanżi u min ikun imewxi. Il-partit jista jinbidel anje jekk jibqa' bl-istess isem, u jista jibqa' identifikabbli L-ismijiet u r-rettorika iqarrqu bi speċjalment fil-qasam politiku partiġjan: trid tħares lejn id-dis ekri buzzjoni tal-poter pojn Evern u poplu, bejn partit u ieħor. anke qabel ma ksibna l-Gvern kisponseebbli fl-1921, ierm kan Djementi fid-distribuzzi ieħor: iv, il-partisu a l-elezzjoni bħals j'ann il-PF.N. rebah is-sizrijiet kien sbtink: il-1887 jie l-Gvern Happreżentattiv li permezz fil-Bumsil- tal-Gvern u tlieta minnhom set k ibba f'hekl: ; li qabei kien kontra vern, ta ftit hu stess il-c a ts' partis 'fil-gvern' għax ghall-ewwel beda jikkollabora bis-sħiħ mal-gvern u, f'ċerti affarijiet, seta' jeżerċita influwenża diretta fuq l-amministrazzjoni: Mizzi u l-Konti Strickland (li kien ikbon- testa l-elezzjoni b'suċċess bħala kandidat tal-PF.H.) kienu fost dawk maħtura fil-Kunsill Ezekuttiv; u ftit wara ttrici- land għamel bħal Bavona qablu u qaleb mil-gvern tent li la Segretarju Prinċipali tal-Gvern. Savona, li kien irriżenja minn mal-rvern u ried jikseb lura l-poter, ra lil fejn kien qiegħed jonfoh ir-riħ u dar kontra l-gvern li qabel kien parti minnu, u sar, b'mod speċjali, għadu ta' ttricklanà, li tant seta' jitcabbel mieghu kemm f'dik li hi influwenża ingliża f'edukazzjoni u orjentament kif ukoll f'dik li hi zzi irriże Meta ra dan Kunsill imma l-partit tiegħu baqa' favorevolment dispost isja il-gvern għal xi snin, mentri Suvona, li qabel kien oppons l- għoti ta' Gvern Hapreżentattiv, isss ha l-offensiva bit-tribe għal Gvern żesponsabbli. Hekk naraw kif mnnux biss il-partiti slternaw fil-poter — mill-voppożizzjoni' għall- everd', mill- għall-bppożizzjoni — iżda anke kif influwenżaw wiehed lill- ieħor fl-impronta politika, u dan metu t-tnejn xisnu għadhom bl-istess memxejje u ftit jew wisa bl-istess laqmijiet. Il- partiti ma setgħux għajr jinfluwenżaw lil xulxin — huma liil- iżmi poli- kell- eletturi, u l-sietturi liltiem — għaliex kienu ort tiċi jon fl-istess ċirku, f'soċjetà lill-gvern, li seta' ma jasħti kont lil ħadd, u kif sa jkabbru l-annpell tagħhom mal-poplu. Il-volitiċiużazzjoni li beda l-pertiż ts' jiissi fis-snin 80 ġiet intensifikat fis-snin 90 srtit ta' Savona, kif fil-vidu ts' dan is-seklu, meta Savona kien irtira, din reġgħet tkabbret u tferxet meta Mizzi ha f' en nistghu mma fuq l-c' nibqgħu sejrin hekk f'veduta tal-politika ba et lill- sletturi, fis-snin 90 kienet ir-reliċjon li nkweotat il-popolin, fl-istess ilma. Fis-snin 80 kienet il-lingwa li f'terf is-ssklu kienu t-texxi, wara l-1903 b'mod speċjali, kienet il-kostituzzjoni għaliex il-Gvern kupreżentattiv ġie revokat u sostitwit b'kostituzzjoni reazzjonarja: unke wara l-kisba tsel-Gvern hesponsebbii fl-1921 il-problemi prinċipali tista tgħid li kienu l-lingwn, ir-reliċżjon, u l-kostituzzjoni, almenu għal bosts politikanti, Idcoloġikament il-pertit Savonjim u l-purtiti donnhom resqu iejn xulvin iżjed mu għadda ż-żmien: li l-iżjed fattur li kien jiddistingwihom kien l-atteġżja— ment lejn il-funzjoni teil-lingwa ingliża u taljana. Is- Savonjani (u warajhom l-Istrieklandjani u l-Laburisti) kienu favur li tkun imgħallma l-liuzws Maltija fl-iskejjel. Differe oħrajn, per eżenpju dwer politika fiskali, kienu mmodersti biż-żmien u, sa ċertu punt, anke ittieħdu minn kunsillieri fuc in-naħa l-oħra, Għalhekk id-differenza pri- marja bojniethom baqgħat, fuq il-livoli ideolopiku, dik ta' disvorizzjoni lejn il-presenza ingliże f'Malta u konseoswoe ment lejn l-aspirazzjoni għal xi futur differenti, imma b' daneskollu xorta waħda riedu jappellaw fuq kollox għas-senti-— menti popolari u għalh l-isfef u l-iqsar triq at-tasjn kienet li jippreżentaw tgħassida ta' 'patri u rcliġijon' — smOr ; est — imma bi prijoritejiet differenti f'ċerti aspetti minuri, u, ċertament, b'appelli kuntrastanti f'dak li kellu x'jaqsam ma' inċirizz partiġjan lejn l-awtoristl, il-poter, u l-massa, iċċentraliz Hinuabba li l-svern kien wisħcà burokretiku, iħares l-ewwelnett lejn il-fortizza u l-gwarnijion, il-qasma bejn kollaborazzjoni u reżistenza kiimet profonda: biex tinstema ridt tgħajjat b'kemm kellek gargi ghax il-vuċi riedet twassal sa Londra, jew almenu sa kum.. isteriku, fejn il-poplu qisu ma kien igboċdià għal -x jaqla x'dickol billi jakkomoda l-interessi t'l-eveorn, KAN hemm svoluzzjoni razzjonali u nror snet iżicd neċossurje mill-id oioċij: mrzzjonali, komuni, minabba s-BiL' ċitts net kultant x kull fejn ARA, biex aċċetta vubbliku u jicvu b'idejn xulxin, jiksur sfoċċetrment il-kos stituzzj mi. jieċdcd li Il-Partito Unionista malsjr kien siġillat, għal ftit żmiun, bl-atroċitàż tas-bei Ħaggio (1891) mets l-pulizija maltin, kif ri-orgenizzoti mill-amministrazzjoni Strickland, użaw il- lembubi ghħall-e wel darba, u kien hemm saħansitra xi torturi ka' uud mid-dinmonstranti arrestati; perċ l-partit il-ġdid ma kamp: Xu Worp sentejn ħarġet bhal asbel ir-rivalità bejn miżzjani u savonjani. L-istess ġara, almenu sa ċertu punt, iito Popolare, li wkoll twaqanf minn bavona f'assoċ- jazzjoni ma' personalità politika oħra, din id-darbs Panza— kien fl-aqwa tieghu matul l-hekk imsejħa 'kwistjoni t: żwieġijist' li, b'all-kwistjoni tal-linpwa u tal-kostituzzjoni qabilha u wars:jh tat skussatura oħrs għal mobiliżazzjoni politika ta' naturz popolari. Ġanglet, mill-ibgħud ir jen tal-gżejjer, lil eluf ta' roħħala u kompanjoli, flim' man-nies tal-ibliet- irġiel u nisa' l-iżjed bis-saħħa tal- involviment tal-kleru kwużi kollu, b'mod partikolsri l-ġer- reża ekkleżjastika, fil-biża' miż-Żwisġ ċivili u xi miżuri rbitrarji da parti tal-perlament ingliż rigwerà ftehim mol- Vatikan li kien ser qabel. Immr din il-kwistjoni serviet ukoll biex għal darb'oħra tomfusizza d-differonżi li kien hemm sevona u Panzavecehia: wiehed iżjed lesalistiku, sekulari u dinjituż, l-ieħor iżjed porulista, klerikeli u fanatiku. Wara l-irtirar ta' Savona miv-xenn politika fl-1898, kixxi bħala kep tal-F.J, że jean ms żomm l-ovpożizzjoni enti-stricki: għanda billi ġ.bor warrjh elumenti suv mi u Dunzn- vocchjimi fbħioan kontra l-omministr: kient tinkorpor: tien imiss ivsa liil-purtit ss' ħalla w-rrjh Savons u SAT il 1 A Fil-pr għal menifuestazzjonijiet pubbliċi inti-governattivi taht sistema iżjed ripressiva kien jinħtieġ mill-ġdid it-twehħiġ tal-Politika Parrokkjali mal-Politika Nazzjonali; hekk ukoll naraw kif partit wars l-ieħor kien qiegħed igħin fl-iżvilupp ta' kuxjenża nazzjonali billi jagħmel liċ-ċittadini jagħrfu xi ftit x'kienu u x'setgħu jkunu d-drittijiet tagħhom f'kon- front mil-8 Azzomerdi, ia l-P.E. u lanqas l-issocirzione Politic; Moltes. (li kienet saret biex tipprova tifforma Speċi ta' gvorn alter- mattiv għal desk effettiv), ma. ta' gmbel. It-tort mu kienx kollu ta' kżzopanai. Għaliex, apparti l-fatt li Strickland kien telaq met fl-iMħar 1l- gvernatur f'kolonja oħra, x'seta jsir meta għal sena wera l- oħrs l-svern ma kien jippermetti cbdn partiċepozzjoni f'deċ- iżjonijiet ta' interess pubbliku s-okemm l-oppożizzjoni m- toqgħodx għall-kundizzjonijiet despotiċi tiesħu' il-58 ta' rivoluzzjoni, din kienet is-sitwazzjoni li tkettsr il- mentalità tipika tan-'mejja jew mahruqa', ciodċ, til-'moderst' u l-'estremist': dak li jkun lest jagħmel il-kompromessi u jiesgwadanja xi ħaġa skkost t bejn l-izzopardjani u l-ħizzjoni fl-1010 u wara. Fuq naħr, l-ieħor li ma jċedix u jibqa' ji Ta' din ix-xorta kivnet il-firċu fil-P.E. kien hemm dawk, bħal Azzopardi, it-tabib Filippo becberris u l-avuket Arturo Mercieca, li mill-mitluf sticu jioħċu li jistgħu. Minn nsħs l-oħi mm nis ma Wizzi — bin Fortunat, frisxr frisk mill-istudji - żi ma riodux jidhlu jew ikunu nomincti għril-kunsill ma tins imbittiva, lura l-kostituzzjoni reppru fil-verità, il-politika 'astonsioniste' li bion 8 Hekk kienu j panzaveċchjeni b'int-tabib indrċ Fullicino u intonic D:1li, Ppreżen coll benjamini li xejn ma tellhom simpatija ma' iszopurdi. uċċs l-itbtentot o Patriottico, teħt il-preosiden Proprju minn din il-firds muka' tż fuzjoni fis-surs t'l-C tal-Monsinjur Panzavecet li den tista tgħid sa tmiem il-gwerra, għaqqad fih elementi Nazzjonali u Popoleri, tant li kultant issib riferenzi għalih bħal: l- Partit Popolari u kultant, x'sktarx iżjed spiss, bħela l- Partit Nazzjonali. ipperti dan il-Comitato, kion hemm elc- menti oħr-jin, inena organizetti u silura mhux t'nt attivi noli- tikosmont, li forsi nistgħu nsejħulhom neostvonjani, bħsl Ċesere Darmanin u l-perit Francesco 'ettinger (srvonjani li wars seBwew lil Ħiszi u lil Panzavecchis), jew addirittura strick- landjani indipendenti, iġifieri anglofili ad oltranze, pro- gressisti u anti-nazzjonslisti fl-istess ħin, niċs bħal Dr Giorgio Borg u anke Dr kugusto Bartolo tal-Chronicla. ant definittiv tal-forżi it il-kostituzzjoni l-kdide, partiġjani għsoll-ewwel ciezzjoni ts kienu diġà inqalgħu divergenzi fil-kamp Naizzjonsii-Popolari. Kien hemm, fuq kollox, l-entrata til-avukot Enrico Mizzi (1885-1950) li, wnat li kien għodu jistudja l-Italja qabel il-gwerra, kien issogra jesprimi soluzzjoni irredontista għal Malits, Fil-kaz ta' Mizzi ż-żgħir Għawdex reġa' spikka bħala distrett mizzjan bi ħġaru u minkejja hafna akkuzi Mizzi malajr stabilixxa hawnhekk bażi ta' sppoċġ għalihtant li, kif uriet l-elezzjoni tal-1921, kien iħabbetha sewwr mal- appoġġ li rnexxielu jikseb Strickland fid-distrett tisgħu, ukoll distrett primarjement rurali u agrikolu. fis-sena tal- qorti marzjali ta' Mizzi, fl-1917, nistgħu ngħidu li kienet tidher diġà l-firda, li ħarġet aħjar wara l-1921, u li baqaghot ilmenu sil-1926, dik bejn l-element mizzjan, jew Nazzjoneli, u l-eloment panzavecehjan, jew Popolusri. Is-sorpriża l-kbira ta' wera l-ewwel gwerr. kienetir-ritorn tal-Gvernatur Strickland, Ti mill-ġdid ippolsrizze bis-shih lin-ngħa imperjalista, ħ'bażi fl-eristokrazija u 'l-klassijiot il- ġodda', u lin-noha nazzjonalista, b'bażi fil-borgezije italj n- izzeta u 'l-klassijiet il-qodma', Kiber l-estromizmu fuq iżċ- żewġ naħst u kien hemm anke inċidenti żgħar ta' vjolenza poii- L-avveniment l-istħor importantissmu ta' gwerra kien, bla dubju, is-Sette Giugno, li mhux biss l-għotja tal-Gvern Risponsabbli iżda ta wkoll spinte konsid- erevoli lill-moviment tal-ħaddicma. li ħadmet pjuttost kordjalment għall-Gvern Responsobbli, kienu ħarġu sal-1921 erba' partiti politiċi li meta tisma x'kienu faċilment titfixkel u taħseb li qiegħed tghix xi nofs seklu aqbel: dawn kienu il-partit ta' Strickland, f' assoċjazzjoni mal-avukat Żugusto Bartolo (imsejjaħ il- CONSTITUTION.L PARTX); il-partit ta' Mizzi, li din id-darbn kkontesta biss għal Għawdex (imsejjaħ il-PARTITO DEMOCRATICO NAZIONATLISTA); il-partit ta' Panzavecehia, li ovvjament kien l-ikbar u l-iżjed wieħed stahbilit (imsejjaħ il-PARTITO POBOLARE jew UNIONE POLITICA MALTESE); u il-partit ta' Savona: fi kliem ieħor, LA CAMERA DEL LAVORO li minnha ħareġ il-LABOUR PARTX, kellha bħala l-ewwel mexxej tagħha lil bin Sigismondo Savona, il-kurunoll u avukat Willie Savona (1868— 1987), li bħal missieru kien għamel karriera fil-militar u wara taha għall-politika. Għalkemm Mizzi ż-żgħir u Savona ż-żgħir żgur kienu persuni differenti minn misserijiethom, dan juri komm il-politika kienet baqgħet elitista, minkejj: ż-żieda fin-numru ta' eletturi, u juri wkoll kif u kemm ir- rivaitajiet familjari u l-politika tal-personslitajiet, kienu qawwija fil-pertiġjaniżmu lokali. ' Imma lanqas irridu ninsew lill-massa bla isem u bla krettu, lil dawk ii i-politikenti l-ħin kollu jsejjħu 'il-poplu', lil dawk ii mingħajrhom ma jistex ikun hemm 'il-prtrist, cioċ il-maġfo- ranza ''sickta' (fi kwalunkwe pejjiz),u li issc bdew icunu ftit fuq tagħhom speċjalment permezz tal-estensjoni tal-vot f'sistema perlomontari u tal-formazzjoni warts. s-Setbu Giueno ta' għaqdiet tal-ħuddiemr profiċjenti. M'hummx dubju li l- al kiessi tri-ħaċdicma kienet bnagħhot, jekk mhux minsij: kollox, żgur sottoriessse u daqstant isħor sokondearjeo għall- ġlicda kostituzzjonali, u għall-fonztiżmu prrtiġjen li hi stess tont kienet kompliċi fih, Dito sinifikanti hafns, fl-istorj:. t'l-purtiti, kienet l-1996 mot:. fl-istess xr bħal fl-1880, żewġ sllinejamenti prinċipeli: dik, biex ins'ji- r til-istoss sena, ħorġu mill- hulha hekk, savonjons—-stricklundjant, soċjil-imperjelistà, permezz t'l-'compiet' bejn il-Constitutiocasli Pertx u l- imbour Partv; u dik, biex insejkulha hekk, miszjens- panzomecehjani, konsurvittive-patrijottiku, pormezz tal- F'dan ir-risllinejament milli jidher l-iżjed żewġ partiti li tiifu mill-identità u l-emfazi partikolari taż on kienu l-Labour A u l-Partito Democretico xulxin fil- —programmi elettorali, fis-sens li kienu l- iżjed tnejn diposti li jadottaw xi politika radivali, anke fil-qasam soċjali. Ġare perċ li wieħed ġie kważi għal kollox sssorbit minn Stricklana (li kien kapitalist imperjaolista) tant li fl-1932 it-tsbib Paul Boffs kien l- uniku kandidat tiegħu elett, mentri l-ieħor kie tista tghid assorbit u żgur influwenzat ħafna mill-klerikaliżmu popolari u l-konservattiviżmu soċjali tal-elementi panzi— vecchjani, tant li Mizzi dam ma ha l-partit f'idejh għal żmien twil. peċdanittant baqgħet tifforma d-disiettika bejn Dinu- mika Kolonjali u Mentalità Patrijottika fil-kuntest soċjo- psikoloġiku lokeli. Imma l-bidla, sa fejn setghet issir, kienet aktarx staġnata jew sfurzata sukemm baqgħet l- incertezza fil-qasam kostituzzjonali: bil-gvern ingliż ġoranza tal-elettorat ma jimpurtahx mill-veduti tal-mażġ jekk dewn, skond hu, ma kienux fl-interess imperjuli u allura ta' Malta stess (is-sospensjoni tal-Gvern Risponsib- Hu fl-1933 huma xhiedu biżżejjeċ ta' den); bqajna bil-manija linpwistika—kulturali—psikoloż it-tixj tfialtin, il-karba ommijiet ii ma jLIdux; bil-piki u l-preġudizzji tal- bii il-1930 u r-revoka tieg ir ta' bandieri mhu u l-każin, u tal-klijentiliżru, ta' min ma jarax 'il L boriod iżjed min-neputi u l-kuġin. Bil-persuna fi ġlie: uni, il-parroċċs. prinċipju, l-interess fi Ġlieda ma fi ġlieda man-nazzjon, in-nazzjon fi ġlieda mal-imperu, bacgħet l-istess firda infatwata, aċċentwata mill-isfux: u l-kuntradizzjonijiet inerenti fil-qagħda kolonjali, min- għajr ebda integrazzjoni radikali ta' interessi reċiproċi u fid-diskussjoni matura ta' prijoritajiet soċjali u nazzjoneli, Tista tara l-uspetti pożittivi tal-kolonijsliż f'Malte. billi tħares lejn il-moderniżazzjoni, speċjalment fil-qasam teknoloġiku: titjib sanitarju, bħad-drenaġġ; kon- unikazzjonijiet a'jar, bħall-ferrovija; fuċilitujiet navali u merkantiti moderni, bħall-bregkwater u d-Arv docks; fil- qasam amministrattiv, legali u edukattiv, proċeduri iżjed effiċjenti mil-lat orgonizattiv u, ġeneralment, forsi sens aħjar ta' ko-ordinament fil-ħajja pubblika, inkluz sens ta' dixxiplina, mhux biss f'oqsma militeri. Imma qabel ma tfaħħar jew tiskuża, trid tiddistingwi t-teknoloġija mill- kulturs, iċ-ċentroliżazzjoni mill-effiċjenza, il-kummerċ ħieles mill-kapitaliżmu individwalista, ix-xijenża mill- ambjent, id-dixxiplina mis-serviliżmu u r-regimentazzjoni, mill-pappaġalliżmu l-edukazzjoni u l-edukazzjoni mill-lingwis aliex filwaqt li min xtaq iżomm mal-gvern kellu x'jappoġġja, L nn jekk kien jara lill-ingliżi jipprovdulu x-xogħol u jonfqu l-flus hawnhekk, b'danakollu l-kolonjaliżmu anhe għalih — u forsi speċjalment għalih — kien biss il-ħobz ghal min m'għandux, u ma jhosex jew ma jirrejalizzox li għandu għoruq f'artu, fost niesu, li għandu l-mod ta' għajxien tieghu, li artu ma setgħetx tappartjeni lil pajjiz ieħor u titmexxr. minn eluf ta' mili bogħod fl-interessi ta' pajjiz li jahken fuq inħawi oħra tad-dinja, u titmexxa hekk — bħala pont tal— imperju fuq il-linja lejn is-subkontinent indjen — minn nics li, għalkemm biż-żmien ħafna Maltin saru jirrispettawhon u anke iħobbuhom, kienu, fir-rejaltà, poplu ċifferenti għal kollox mill-Maltin. Il-Maltin u l-Ingliżi f'Malts kienu ż- razez: b'sura, temperament, reliċjon, ntteġċjement u arsiviet tant differenti, u fi stat ta' inugwaljanza assoluta. Il- kolonjasliżmu kien hażin mill-aiecħ immr £i gżira żgħirr u fqiru, li nieshe kienu raw suċċessjoni interminabbli ta' dominazzjonijiet, dan sar art fertili għall-amplimazzjoni tiegħu. Il-kolonjaliżmu ingliż kien sottili biżżejjed biex igħanmex għajnejn eluf ta' ħaddiema indiċeni bl-illuzjoni li l-paga fl-aħħar tal-kimgħa kienet biżżejjeċ biex t'għ- milhom bnedmin. Hekk qarraq bil-massu tent li din setgħet tiddefendih kontra min opponih, u, fost dewk li opponewh, kien hemm ukoll uħud li kisnu lesti jintefgħu tant l- umbrella ta' imperjaliżmu ieħor, hekk kif għamlu l-iloltin fl-1800, meta wnra li mietu biex jeħilsu minn tokkiem barroni fil-pront stiednu ieħor sabiex jipproteġihom … Minkejje. l- konsegwenzi pożittivi ta' despotiżmu benevolenti — li ghen direttament u indirettament għal politika li kienet influwen— zabta fl-istituzzjonijiet 'tagħna' mid-demokrazija parlamentari ngliża — u minkejja wkoll l-ammont ta' kollaborazzjoni u ammirazzjoni għalih fost dawk li l-iżjed influwenzew ruħhom mill-kultura tal-metropoli amministrattiva, jibqa' l-fatt ta' kolonja-fortizza — lanqas ta' kolonja ordinarja -—u li innegabbli li Malta għall-Ingilterra kellha qabel xejn skop għalhekk il-politika kienet ġeneralment suġġetta għall-inter- essi imperjali. Minħabba f'dan, ħafna mill-benefiċċji li rriżultaw kienu, essenzjalment, accidentali jew sfurmati. Taħt dawn il-kundizzjonijiet — meta saħansitra kostituzzjoni tingħata u titneħħa kif ġieb u laħaq — bilfors kienet tinħass qawwija x-xenna għall-libertà u allura problemi soċjali, kul- turali u ekonomiċi ġew suġġetti għaliha, probabbli wisa iżjed milli kien jiġri f'ċirkustanzi iżjed normali. Il-problema prinċipali kienet, mela, kif tikseb il-libertà, u mhux x'tist: tagħmel biha. Fuq kollox, perċ, il-kolonjaliżmu ngliż kien forza diviziva li sposta ir-relazzjonijiet tan-'natives' ma' xulxin. Ironikament, kien ukoll forza li tgħaqqad għaliex il-Maltin, partiġjaniżmu apparti, kellhom fattur komuni fli kienu poplu b'karatteristiċi differenti ħafna minn dawk tar- razza governatriċi: kellhom identità għalihom, kienu Maltin, għalkemm mhux kulħadd wasal biex japprezza dan bl-istess heffu jew sensittività. jippretendu li jirranżew l-afferijiet sikwit ikunu, bla ma jafu, prodotti tas-sistema kolonjili li machhu de hom iħabbtu wiċċhom fl-im: ħoddi, u li fiha, u tshts, kienu rdorrijin jaħdmu; u allura mhux għalkem: tgħib f'daqqs v l-imġiba ta' qabel-heki: imdaħħla fl-usanzi u l-psikoloċija tin-nies f'pajjiz — sempliċement għaliex den ikun ħeles mill-modmed tul-barrani, La hu hekk, triġ tars jekk in-nier infushom jinbidlux, u jekk l-istrutturi ta' poter — trid targ kif u kemm tinbidel l-inġiba tal-'ex-natives' ma' xulxin, kif u kemm tista tkun ; politiku u ekonomiku — jibagħux b'al qabel: b'moċ speċjali ġdida r-relazzjoni li tghaddi bejn in-nies 'tal-poter'u n-nies til-popolin, kern tista tintrefa' l-Politika Parrokkjali f'relazzjoni mal-Politika Nazzjonali, u kif tista tiġi modifikata radikalment il- polariżazzjoni li tkun ġiet ritwalizzata fi żmien ieħor. Sa fejn il-partiti politiċi kienu kkundizzjonati mill- kolonjaliżmu fl-operazzjoni tiegħu fis-soċjetà maltija suppost li, bid-dekoloniżazzjoni, dawn jevolvu minn kwazi-tribujiet tal-infatwati f'mezzi kemm jista jkun razzjonali u effiċjenti għad-distribuzzjoni tal-poter u tal-ġiċ billi jservu l-funzjoni li jiċċekkjaw (bl-effett li jtejbu) wieħed lill-ieħor fl- aħjar interess tal-pubbliku in ġenerali. Trid tara, iżda, jekk dan ikunx qiesħed isir, jew inkells jekk iżjed ma l-partiti jersqu lejn xulxin fil-politika iżjed tikber (jew titkabbar) ir-rivalità bejn il-partitarji akkeniti. Heta l-istoriċi (u l-politikanti) tal-futur forsi jippruvaw iwieġbu dawn il-mistoqsijiet diffiċli, nittama li jkunu jistgu jiggwidaw ruħhom xi ftit mill-esperjenza tal-passat li ppru- vujt nirrikostruwixxi, ninterpreta u nfiehem hawnhekk.