Fost tant doni u rigali li hu mżejjen bihom il-bniedem hemm L-Għaqal. L-għaqal: jirrifletti l-maturità ta' dak li jkun. U jekk il-bniedem hu mżejjen bil-għaqal, żgur li jibża' għal ħwejġu. Qiegħed ngħid dan għaliex illum il-konsumiżmu u n-negozju tant jinfluwenzawna li jwassluna biex ma nibżgħux għal dak li jkollna u wara ftit taż-żmien narmuh biex nixtru ħwejjeġ ġodda. Iżda fl-opri ta' arti dan ma' jistax isir għaliex jekk wieħed jittraskura u ma jibżax għax-xogħlijiet ta' arti, mhux la kemm tgħid li tibdel dak li għandek. Faċli li jispiċċa l-valur artistiku u kemm tintilef dik l-opra ta' l-arti u kemm tasal biex tintesa u jibqa' biss il-kliem… Kellna dak il-kwadru, kellna dik l-istatwa, kellna dik il-pittura, kellna dik l-iskultura, jew kien hawn dak il- palazz storiku, kellna dak l-oġġett, u issa ma għandna xejni Mur erġa' ġibhom… spiċċaw darba għal dejjem. Għalhekk hu ta' min ifaħħar lil dawk il-persuni li huma bil-għaqal u jibżgħu għal wirt missirijiethom, u meta jaraw opri ta' arti jew storiċi jirrestawrawhom biex kemm jista' jkun iżommuhom fi stat tajjeb u oriġinali. Kemm ili midħla ta' Ħal Balzan, dejjem ammirajt lil Valent is-sagristan li tant wera għaqal jipprova jżomm fi stat mill-aħjar dak li tippossiedi l-Knisja. Illejla għandna okkażjoni li naraw xogħol ta' restawr minn barra li sar kemm lill-Knisja ta' Marija Annunzjata u kemm lill-Knisja ta' Santu Rokku. Minn ġewwa diġà Festa Marija Annunzjata 2007 sar restawr u tindif minn persuni dedikati Balzanin li jħobbu jaraw kollox miżmum tajjeb. Qabel ma nidħol fl-istorja ta' kull waħda minn dawn it-Tliet Knejjes tajjeb li nwieġeb lil dawk li forsi jagħmlu l-mistoqsija: ''Għaliex dawn. il-knejjes inbnew hekk magħqudin u qrib xulxin 27 Kienet drawwa tas-seklu ħmistax, fil-gżejjer ta' Malta u ta' Għawdex, li jinbnew knejjes żgħar fi gruppi ta' tnejn, tlieta u xi drabi anki erbgħa, jew imissu ma' xulxin, jew qrib xulxin. Eżempju ta' żewġ knejjes qrib xulxin huma dawk ta' San Nikola u ta' Santa Luċija ta' Gnien il-Far fil- limiti ta' l-Imdina; ta' Santa Marija u ta' San Anard f'Ħal Kirkop; u dawk ta' San Bastjan u ta' San Mikiel Arkanġlu fl-Imqabba. Eżempju ta' tliet knejjes, minbarra dawn ta' Ħal Balzan, insibu dawk ta' San Luqa, ta' San Pawl u ta' San Nikola f'Ħal Tarxien u tas-Salib, ta' San Mark, u ta' San Ġakbu fir-Rabat ta' Għawdex. Eżemplu ta' erba' knejjes ħdejn xulxin insibuhom f'Ħal Millieri, ir- Rabat ta' Malta u Ħaż-Żebbuġ. F'Ħal Balzan L-ewwel minn dawn it-tliet knejjes ta' Ħal Balzan kienet dik ta' Marija Annunzjata li nbniet fil-parti l-aktar popolata u fil-qalba tar-raħal. Din kellha tkun. il-knisja prinċipali tar-raħal, u għalhekk kemm il-post u kemm il-kobor kellhom ikunu proporzjonati skond l-eżiġenzi ta' dawk. iż-żminijiet. Dan nafuh tajjeb mill-ewwel tagħrif li għandna fuqha minn Mons. Pietru Duzina. Fil-viżta li għamel lil din il- knisja nhar l-1 ta' Frar 1575 hu jgħid li nbniet fis-seklu 16 u li kienet mill-bidu ddedikata lil Marija Annunzjata. Il-Knisja minn barra Minn meta din il-knisja nbniet sa llum, baqgħet tgawdi l-oriġinalità tagħha minn barra. L-istil tal-faċċata huwa identiku ma' l-istil sempliċi ħafna li fuqu kienu jinbnew il-knejjes ta' dak iż- żmien. Ta' min jinnota l-blata tal- bieb li hija ffurmata minn arkipjan. Fuq il-bieb hemm tieqa tal-ħadid żgħira rettangulari bi grada tal-ħadid, u l-faċċata tispiċċa b'kampnar żgħir. L-irħama ta' 'Non gode f'immunità Ecclesiastica' Fl-1798 il-Franċiżi neħħew l-immunità ekkleżjastika minn dawn. il-gżejjer, u mbagħad il- Gvern Ingliż bi proklama ta' l-10 ta' April 1828 neħħa l-ġuriżdizzjoni ekkleżjastika f'kollox barra l-kawżi spiritwali. Neħħa wkoll l-immunità ekkleżjastika tal-postijiet billi waħħal: il-kitba 'Non gode l'immunità Ecclesiastica'. Il-gvern fittex il-konferma tas- Santa Sede u għalkemm il-Papa Ljun XII ma tahiex il-liġi saret xorta waħda. Il-knisja minn barra skond il-viżti is Nhar it-18 ta' Novembru 1615 l-Isqof Cagliares jgħid li l-bieb ta' barra ta' din il-knisja jħares lejn il-punent u li quddiemha hemm ċimiterju kbir u f'nofsu hemm salib fuq kolonna tal- ġebel. i: Nhar it-3 ta' Diċembru 1686 l-Isqof David Cocco Palmieri jgħid li din il- knisja kellha tliet bibien: il-prinċipali jħares lejn il-punent, it-tieni lejn in-nofsinhar li jagħti għal bitħa mdawra b'ħajt, u t-tielet iħares lejn it-tramuntana, u żied jgħid li minn dan il-bieb tgħaddi għal ġol-knisja l-oħra, dik ta' San Anard. Il-Knisja minn ġewwa Tista' tgħid li din il-knisja ma sarulha ebda alterazzjonijiet minn meta nbniet 'l hawn. L-unika ħaġa li wieħed għandu josserva hi li l-artal maġġur fil-bidu kien qiegħed mal-ħajt tal-faċċata u, wara ħafna żmien, l-aħħar ħnejja nqatgħet u l-artal tressaq 'il quddiem biex warajh setgħet issir sagristija. Il-knisja fiha sitt ħnejjiet li huma ftit gotiċi. Minn waħda għal oħra hemm bank tal-ġebel. Għadu jidher il-post fejn kienu l-bibien l-oħra li semmejt. L-oqbra fil-knisja Sa mill-bidu din il-knisja kellha għaxar oqbra kbar, u tnejn żgħar għad-dfin tat- trabi. L-Isqof Lorenzo Astira fis-26 ta' Settembru 1673 jgħidilna li x'uħud mill- katavri li kienu midfunin f'din il-knisja kienu trasportati fil-knisja parrokkjali l- ġdida, fosthom dak ta' l-ewwel kappillan tal-parroċċa Dun Adrijanu Zarb. L-artali Il-Knisja kellha tliet artali. L-artal Festa Marija Annunzjata 2007 maġġur, dedikat lil Marija Annunzjata, l-Artal tal-Viżitazzjoni u l-artal ta' San Pawl l-Ewwel Eremita. Il-kwadru titulari Dan il-kwadru kien diġà f'postu fl-1615 , imdawwar minn ornamenti ta' l-injam kollha mpittra u indurati. Jissemma li taħt it-titular kien hemm kwadru trittiku bix-xbieha ta' Kristu fin-nofs, fil-lemin xbieha ta' l-Appostlu Missierna San Pawl u fix-xellug xbieha ta' San Ġwann Battista. L-artal u l-kwadru tal-Viżitazzjoni Fin-nofs xbieha ta' Marija Santissima u Santa Eliżabetta, fil- lemin Sant'Indrija Appostlu u fix-xellug xbieha ta' San Blas. L-artal u l-kwadru ta' San Pawl l- Ewwel Eremita Dan l-artal, li sas-sena 1601 kien iddedikat lil Marija Annunzjata, kien iddedikat mill- ġdid lil San Pawl l-Ewwel Eremita. Għalhekk sar kwadru trittiku ta' l-injam li fin-nofs kellu mpittra x-xbieha ta' Marija Santissima bit- tarbija Gesu f'ħoġorha, fil-lemin ix-xbieha ta' San Pawl l-Ewwel Eremita u fix-xellug ix-xbieha ta' San Lawrenz Martri. Kien f'idejn il-Kommendatur Fra Dottor Ġużeppi Zammit ta' l-Ordni Ġerosolimitan. L-artal tal-Madonna tar-Rużarju Dan l-artal jissemma l-ewwel darba fil-viżta li għamel l-Isqof Balaguer fit-12 ta' Diċembru 1658, u kien ħdejn l-artal tal-Viżitazzjoni. F'din l- okkażjoni jissemmew il-fratellanza tas-Santissimu Sagrament li bdiet fl-1 ta' Frar 1575 fl-okkażjoni taż-żjara tal-Viżitatur Apostoliku Mons. Pietru Duzina fis-sena 1575 u twaqqfet kanonikament fit- 22 ta' Mejju 1699, u dik tar-Rużarju Mqaddes li twaqqfet fl-1658 bil-permess ta' l-Isqof Balaguer. Qabel ma' Ħal Balzan sar Parroċċa Dak iż-żmien kien hawn żewġ knejjes jiffunzjonaw: il-knisja ta' Marija Annunzjata u dik ta' Santa Marija. Il-Viċi Parroku ta' Birkirkara kien nhar ta' Ħadd u fil-Festi jqaddes alternattivament, jiġifieri darba fil-knisja ta' Marija Annunzjata u darba fil-knisja ta' Santa Marija. Il-Knisja tal-Lunzjata ssir Ħal Balzan inqata' minn Birkirkara u sar parroċċa għalih nhar l-14 ta' Awissu 1655. Dakinhar l-Ispof Mons. Balaguer għamel għażla għaqlija billi ħatar bħala l-ewwel kappillan lil Dun Adrijanu Zarb, ħu l-Vigarju Perpetwu ta' Birkirkara, Dun Ġwann Battista Zarb. L-ewwel Kappillan ta' Ħal Balzan ħa l-pussess nhar il-31 ta' Awissu 1655, sbatax-il ġurnata wara l-ħatra tiegħu. Din. il-knisja serviet ta' Knisja Parrokkjali għal 40 sena. ikompli f'paġna 12 ikompli minn paġna 11 1. Il-Fonti tal-Magħmudija L-ewwel ma sar kien il-Fonti tal-Magħmudija. Dan kien tal-ġebel, mimli kollu skultura magħmula b'sengħa kbira. Kont titla' għalih minn żewġ tarġiet tal-ġebel u kien imdawwar b'għadd ta'. balavostri tal-ġebel ukoll. Jingħad ukoll li kien magħmul ''luxta modernum usum' (skond l-użu modern), għaliex kien maqsum f'żewġ partijiet, naħa fejn inżamm l- ilma tal-magħmudija u naħa fejn jaqa' l-ilma li jintefa' fuq ras it-tarbija. Aktar tard saret piramida fuq dan il-fonti. Ma' dan il-fonti jissemmew tliet reċipjenti tal- fidda, eleganti ħafna, li fihom kienu jinżammu ż-żjut tal-Griżma ta' l-Isqof u tal-Griżma tal-Morda u ż-żejt tal-Katekumeni. It-Tabernaklu jiġi rranġat Peress li t-Tabernaklu kien ta' l-injam u żgħir, meta li din il-knisja saret parroċċa tkabbar u kien indurat. Jitkattru l-obbligi tal-knisja Fil-viżta ta' l-4 ta' Diċembru 1601 insibu li l-knisja ngħatat biċċa art u dar biex bid-dħul minnhom ikunu jistgħu jsiru l-Għasar ta' lejliet il-Festa ta' Marija Annunzjata, jitqassam l-ikel lill-fqar u ssir il-Quddiesa Kantata ta' nhar il-Festa, u wkoll biex ikun jista' jinxtegħel il-lampier fis-Sibtijiet u fil-Festi. Il-Kappillan ta' Birkirkara, Dun Filippu Borg, kien jiġi jqaddes f'din il-knisja biex ikompli d-drawwa li kellhom il-kappillani ta' qablu. Iżda Dun Filippu Borg ma għamilx dan biex ikompli d-drawwa biss, iżda wkoll billi hu kien minn Ħal Balzan. Barra milli dejjem qeda dan id-dmir, ħalla wkoll biċċa art ħdejn ir-Rabat, magħrufa b'Ta' Seudet, biex kull sena titqaddes quddiesa nhar il-festa. Fl-atti tan-nutar Ferdinando Zarb tas-26 ta' April. 1608, Ġużeppi Chetcuti ħalla legat biex fil-ġimgħat tar-Randan issir quddiesa letta. Anki Damjan Borg, imlaqqam ''l-Ispanjol', ħalla legat biex jinxtegħel lampier fil-ġranet tas-soltu. Dun Ġwann Borg ħalla fit-testment, li sar għand in-Nutar Gian Pawl Ellul nhar it-13 ta' Frar 1637, somma flus biex titqaddes quddiesa f'din il-knisja. X'ġara mill-Knisja ta' Marija Annunzjata meta bdiet isservi l-Knisja Parrokkjali l-ġdida Warali l-knisja parrokkjali l-ġdida ta' Marija Annunzjata tbierket solennement nhar it-23 ta' Jannar 1695, l- interess f'din il-knisja antika beda jonqos tant li l-Isqof Vincenzo Labini ipprofanaha fis-6 ta' Mejju 1804. l Iżda l-Balzanin Is-Soprana Dr. Daniela Crocker M.D. u l-organista Marica Attard dejjem kellhom għal qalbhomdin il-knisja u nefqu 48 skud u 8 tari għall-materjal biex irranġawha u x-xogħol sar b'xejn. Is-saqaf tranġa u reġgħet tbierket fl-1818. F'din il-knisja baqgħet tkun ifċċelebrata Festa Marija Annunzjata 2007 quddiesa letta nhar il-25 ta' Marzu. Fl-1951 din il-knisja damet xahrejn tintuża kuljum billi fil-Knisja Parrokkjali kien qed isir il-paviment tar-rħam. Fis-snin 1950, sas-sena 1960, f'din il-knisja kien isir it-tagħlim tad-Duttrina mill-membri nisa tal-Museum. Restawr tal-Knisja Fis-snin 1998-99 Valent Chetcuti u Gorg Muscat ħadu ħsieb joborxu l- ħitan ta' din il-knisja u ġibuha. fl-istat oriġinali tagħha. Meta sar il-brix. tal-ħitan ħareġ il-bieb li minnu wieħed kien. jista' jgħaddi għall-Knisja ta' San Anard, u ma' dan inkixfu wkoll għadd ta' graffiti. Il-Knisja ta' Santu Rokku Kif f'kull belt jew raħal ta' Malta ssib knisja ddedikata lil Santu Rokku, hekk ukoll issib waħda żgħira f'ġieħu f'Ħal Balzan. Anzi nistgħu ngħidu li l-Balzanin kienu minn ta' l-ewwel li ħasbu biex jibnu knisja lil dan il-qaddis. Il-mistoqsija toħroġ waħiedha: 'Mela meta nbniet din il-knisja27 L-istorjografu Pietru Pawl Castagna jikteb: 'F'din il-ħabta (bejn Gunju 1592 u Settembru 1593) inbniet il-knisja ta' Santu Rokku fil-Belt Valletta, f'Birkirkara, f'Ħaż-Zebbuġ u f'Ħal Balzan. Achille Ferris u Mons. Prof. Arturo Bonnici, jgħidu li kif f'Malta spiċċat l-epidemija tal-pesta, li kienet bdiet f'Ġunju 1592 u spiċċat f'Settembru 1593, u li fiha mietu mat-3,800 ruħ, saru funzjonijiet ta' radd il-ħajr lill-Mulej u saret purċissjoni bir-relikwa tal-Veru Linju (tas-Salib Imqaddes), id-Driegħ ta' San Gwann il-Battista u relikwi oħra li kellu l-Ordni ta' Malta dak iż-żmien. Saru wkoll purċissjonijiet f'bosta bliet u rħula u nbnew knejjes li ġew iddedikati lil Santu Rokku, fosthom dawk tal-Belt Valletta, ta' Birkirkara, ta' Ħaż-Żebbuġ u ta' Ħal Balzan. Fl-1592 in-nies ta' Ħal Balzan kienu jgħoddu mat-300, joqogħdu f'60 dar. Meta raw li l-epidemija tal-pesta kienet qed tixtered mal-gżira kollha, talbu b'ħerqa kbira lil dan il-qaddis biex jinħelsu minn dan il-flaġell. F'dik iċ-ċirkustanza l-Balzanin għamlu wiegħda li jekk jinħelsu mill-pesta jibnu knisja u jiddedikawha lil Santu Rokku. Fir-relazzjoni tal-viżta li kien għamel l-Isqof Gargallo nhar l-4 ta' Diċembru 1601 insibu: 'Din il-knisja għadha kemm inbniet fi żmien il-pesta bi flus in-nies ta' dan ir-raħal.' Tkompli ssaħħaħ dan it-tagħrif l-iskrizzjoni li hemm minquxa fis-saqaf ta' din il-knisja li tgħid: M.S.S. Hoc opus fecit 1593. Il-Knisja minn barra Meta wieħed jistudja l-kitbiet li ħallewlna l-Isqfijiet dwar il-viżti lil din il-knisja naraw kemm kienu milqutin mill-bini u l-ornamenti minquxin fil-ġebel. ': L-Isqof Balaguer jgħidilna li l-bieb tal-knisja jħares lejn it-Tramuntana, li fiha żewġ twieqi: waħda tħares lejn il-Punent u l-oħra lejn il-Lvant. Fiha fil-faċċata gwarniċ ornamentali. Iċ-ċinta tal- faċċata tispiċċa bi gwarniċ li fuqu fin-nofs hemm salib tal-ġebel fuq pedestall. Fin-nofs tal-faċċata hemm tieqa tonda tal-ġebel imdawra bi gwarniċ u f'nofsha disinn ta' l-istess ġebel magħmul b'mod li jidħlu l-arja u d-dawl u fl-istess ħin ma jista' jgħaddi ħadd minnha. Fuq barra ta' dit-tieqa hemm gwarniċ kwadru, u n-naħa ta' fuq, imqiegħed forma ta' triangolu, gwarniċ ieħor tal-ġebel li fil- vojt tiegħu għandu warda tal-ġebel ukoll. ti Il-bieb hu wkoll imdawwar bi gwarniċ tal-ġebel u n-naħa ta' fuq tal-bieb tisporġi ftit jew xejn wiesgħa. Fil-ġnub tal-knisja nsibu tliet imwieżeb joħorġu sewwa 'l barra fuq kull naħa. Nosservaw ukoll ir-rużuni fil-ġnub tal-knisja li kienu jservu biex fuqhom jirpużaw l-arbli tal-bnadar li kienu jittellgħu nhar il-festi. :':- Meta l-Isqof Vincenzo Labini għamel viżta lil din il-knisja nhar l-4 ta' Ġunju 1783 osserva li t-tieqa tal-ġenb li tagħti għat-triq kienet ftit baxxa, u għalhekk talab li titgħolla. Quentin Hughes dwar din il-Knisja Il-Knisja minn ġewwa Kif tidħol fil-knisja għajnejk imorru dritt fuq il- faċċata fejn hemm l-apside. Fl-apside ma nżammx l- istil nofs tond li jispiċċa b'arzella, iżda hija ta' għamla rettangolari mifruda mill-bqija tal-knisja minn arkata, u l-art tagħha hi merfugħa b'għoli ta' tarġa. Apside bħal din insibuha fil-knisja ta' San Bażilju, l-Imqabba, u f'dik taċ-Cappuna, il-Marsa. Is-saqaf għandu forma ta' nofs tond. Minn ħnejja għal oħra hu ffurmat minn 36 ġebla u għandu l-għamla ta' Festa Marija Annunzjata 2007 gwarniċ rettangolari. Għad li hu żgħir, jixbah ħafna lis-saqaf tas-sagristija tal-Katidral ta' l-Imdina. Il-paviment hu magħmul minn għadd ta' ċangaturi ta' sittax-il pulzier kwadru kull waħda. Taħt l-apside, il-paviment jogħla għoli ta' tarġa. L-ewwel tagħrif dwar il-kwadru nsibuh fil-viżta li l- Isqof Cagliares għamel nhar it-28 ta' Novembru 1615. Hu jgħid li f'dan il-kwadru hemm impittra x-xbihat ta' Santu Rokku, San Pawl Appostlu u San Bastjan. Il-kwadru li naraw illum sar fis-sena 1872 u ħallas għalih Pawlu Cachia. Xogħlijiet ta' restawr u sejbiet ta' graffiti Fis-sena 1983 għadd ta' rġiel u żgħażagħ Balzanin li kellhom għal qalbhom il-patrimonju tar-raħal daħlu għax-xogħol li, fil-ħin liberu tagħhom, jirrestawraw din il-knisja ta' Santu Rokku. Bdew billi neħħew l- istrati kollha tat-tibjid li saru maż-żmien, xogħol ta' paċenzja kbira u ta' attenzjoni bla qies, l-aktar meta minn taħt it-tibjid bdew jitfaċċaw il-graffiti. Iżda ma qatgħux qalbhom, anzi kienu sigħat ta' entużjażmu kbir hekk kif xi ħadd minnhom kien jiskopri xi waħda minn dawn il-graffiti ta' xwieni ta' l-Ordni ta' San Ġwann, idejn, slaleb ta' kull daqs u għamla, u graffiti oħra li m'hux lakemm tagħraf x'inhuma malajr. Il-Knisja ta' San Anard Għad li din il-knisja llum saret dar, il-kostruzzjoni tagħha għadha hemm kollha kemm hi; mhux biss il- faċċata għadha oriġinali, iżda ġewwa nsibu l-ħnejjiet tal-knisja mhux mimsusin, allavolja taħthom hemm mibnijin il-ħitan ta' l-intrata u tal-kamra laterali. Il-ħitan tal-ġnub tal-knisja għadhom kif kienu, tant li għadu jidher sewwa l-bieb li minn ġewwa kien jagħti għall-knisja l-qadima ta' Marija Annunzjata. Din il-knisja nbniet bejn l-1575 u 1601 fejn qabel kien iċ-ċimiterju tal-knisja ta' Marija Annunzjata. Din fiha artal wieħed dedikat lil San Leonardu, konfessur. Id-daqs ta' din il-knisja hu ta' tliet ħnejjiet, il-bieb iħares lejn il-Punent u fin-nofs hemm tieqa. Il-knisja bnieha Leonardu Hagius minn Ħal Balzan minn flusu, u mill-flus li kien jiġbor mingħand in-nies li kellhom devozzjoni lejn San Anard. Din il-knisja kienet għal xi żmien traskurata u għalhekk insibu li l-Isqof Vincenzo Labini, nhar is-6 ta' Mejju 1804, iddikjaraha profanata. U billi din il-knisja kienet ġuspatronat, il-propjetarju bidilha f'dar residenzjali. Tgħid għad wieħed jarar restawrata u fl-istat oriġinali tagħha2 B'hekk, f'Ħal Balzan, Triq it-Tliet Knejjes jista'jerġa' jkollha l- tada ii £ 7 knisja li jonagsha.