Ħal Balzan u l-Inkwiżizzjoni L-Inkwiżizzjoni titqies bħala istituzzjoni ġuridika li tgħasses biex fl-artijiet Insara jinqabdu dawk li jkunu waqgħu f'xi tagħlim żbaljat kontra l-fidi jew tilfu l-fidi għal kollox. Min waqa' fl-iżball u ma ndimx minnu, lanqas meta wrewh il-ħtija tieghu, kien jiġi kkastigat bl-aħrax, saħansitra bil-mewt għal min webbes rasu. Kellhom jgħaddu dsatax-il sena mill-bolla 'Licat ab Initis' tal-Papa Pawlu III fil-21 t'Ottubru 1561, biex l-Inkwiżizzjoni Rumana daħlet f'Malta. L-ewwel Inkwiżitur ta' Malta kien l-Isqof Domenico Cubelles li, bħala Isqof ma kienx baqa' indifferenti meta nqalgħu każijiet ta' ereżija gravi. Cubelles kien saħansitra wasal biex ikkundanna għall-mewt. Fl-istorja tar-raħal: tagħna Hal Balzan l-Inkwiżizzjoni ssemmiet ukoll. Kien fl-1693, meta Marija Borg, mara minn Ħal Balzan, qalet li kienet qed tara 'l Madonna u kellha ħafna rivelazzjonijiet mingħandha. Din il-mara bdiet tgħid li 'l Madonna tatha xi forom ta' talb u li jekk dan jingħad sal-mewt ikun ċert li jsalva ruħu. Sar proċess mill-Inkwiżitur Francesco Acquaviva d'Aragona kontra din il-mara. Magħha ġie mixli wkoll il-kappillan Dun Dumink Hellul, kappillan anzjan. Dan il-kappillan kien ilu jmexxi l-parroċċa u kien hu li bena l-knisja Parrokkjali preżenti. Il-ħtija tal-kappillan kienet, li hu, emmen lil din il-mara u kiteb rakkont ta' dawk ir-rivelazzjonijiet u l-formulazzjoni tat-talbiet imsemmija. Il-każ mar Tagħrif miġbur minn Adrian Melbourne Ruma quddiem il-kongregazzjoni tas-Sant'Uffizzju. Il-Kardinali ġġudikaw li dawn id-dehriet kienu frott tal-fantasija. Fit-28 ta' Novembru 1693, l-Inkwiżitur Francesco Acquavia d' Aragona, permezz tal-kitba tal- Kardinal Cibo, waqqaf lil Marija Borg milli tkompli titkellem fuq id-dehriet. Il-kappillan Hellul ġie mwissi wkoll. Fit-13 ta' Jannar 1703, l-Inkwiżitur Giacinto Fileberto Ferrero di Messerano, kiteb ''il-lejl li għadda, xi ħallelin daħlu fil-knisja Parrokkjali ta' Ħal Balzan u taw in-nar lil xi kaxxi fejn kien hemm l-apparat l-iżjed prezzjuż tal-knisja u ħarqu kollox. Il-ħsara ttella' għal xi elf skud. Fil-fatt, il-vandaliżmu sar minn persuna waħda, li malajr waqgħet f'idejn l-awtorità ċivili. Fl-20 ta' Jannar, l-Inkwiżitur kiteb li 'l-ħalliel intefa' l-ħabs, stqarr il-ħtija tiegħu u għalhekk ma jdumx ma jiġi kkundannat għall-mewt. ' Każ ieħor kien meta, Dun Anton Muscat, kappillan ta' Ħaż-Żabbar fl-1765, intbagħat kappillan Bormla. Għaddew sentejn u l-parroċċa kienet għadha bla kappillan. Dun Mikiel Sant, kappillan ta' Ħal Balzan, ried jidħol għall-konkors biex jilħaq kappillan f'Ħaż- Żabbar. Imma l-Isqof Rull ma ppermettilux, għaliex ma kienx ilu ħlief sentejn f'Ħal Balzan. Imma l-Inkwiżitur Giovanni Ottavio Mancinforte nnifsu fisser li dak l-appell kien inutli. L-Inkwiżitur diġà kellu f'idejh l-ittri appostoliċi favur Dun Franġisk Xuereb, għaliex fil-fatt il-parroċċa ta' Ħaż-Żabbar għal sitt xhur kienet ġiet tiddependi mis-Santa Sede. L-Inkwiżitur kien lest biex jesegwixxi dik l-għażla f'isem is-Santa Sede. Imma, fil-fatt, ġrat xi ħaġa mhux mistennija u s-suċċessur ta' Muscat għal Ħaż-Żabbar kien Dun Karlu Caruana. B'hekk Ħal Balzan issemma wkoll f'xi każijiet li l-Inkwiżizzjoni kellha f'pajjiżna matul il-ħakma tal- Kavallieri. ''Storja ta' l-Inkwiżizzjoni ta' Malta' Volumi 1,2,3 ta' Alexander Bonnici.