66 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Kemm ġuvintur taw sehemhom biex isir xogħol ta' tibjid, ħadid, injam, iweldjar, tqegħid ta' katusi, pajpijiet, elettriku, tħaddim ta' magni taċ-ċinematografija u l-bqija. Kemm oħrajn mexxew l-għaqdiet tagħhom u tgħallmu jieħdu ħsieb il-bar u l-kontijiet, jiktbu, ipinġu, iżejnu u jarmaw, jorganizzaw fieri, ħruġ, ħajkijiet, attivitajiet kulturali, reliġjużi u soċjali. Kemm tazzi u trofej intrebħu matul is-snin f'kompetizzjonijiet (tal-futbol u sports ieħor). U dan it-tagħlim, l-iżvilupp personali u l-opportunitajiet ingħataw b'xejn sena wara sena. Ebda ġenitur qatt ma ħallas miżata biex uliedu jattendu l-Oratorju. Kollox kien u għadu jsir b'mod volontarju mmotivat biss mill-ħlas providenzjali li jaf jagħti Alla l-Imbierek, kif u meta jrid Hu, lil kull min jaħdem fl-għalqa tiegħu. Ma tistax tifhem l-istruttura fiżika, il-ġerarkija tat-tmexxija u l-operat ta' strateġija u ta' rutina tal-Oratorju mingħajr ma tkun midħla tas-sistema ta' edukazzjoni preventiva li għaliha għex u stinka Dun Bosco. Din hija r-ruħ tal-Oratorju. L-ispiritwalità tal-Oratorju mhix minsuġa mill- kontemplazzjoni u mseddqa mis-skiet. Bil-kontra, hija spiritwalità msejsa fuq l-għajat, l-attività u l-fervur u mogħnija bl-istorbju, iċ-ċajt u l-ħolm tat-tfal u ż-żgħażagħ. Huwa għalhekk li Ikoll kemm aħna nemmnu li kulħadd huwa msejjaħ għall-qdusija. Din l-ispiritwalità attiva hija bbażata fuq il-prinċipji ta' qaddisin kbar bħal San Filippu Neri, San Franġisk ta' Sales u San Ġwann Bosco, u approvata mill-maġisteru appostoliku tal- Knisja Kattolika. Konklużjoni Issa li rriflettejna fuq l-oriġini u d-DNA tal-ħidma Oratorjana, nistgħu nirrispondu b'aktar konvinzjoni d-domandi li poġġejna fil-bidu ta' dan il-kapitlu. Huwa minħabba f 'dawn il-prinċipji ta' spiritwalità attiva u edukazzjoni preventiva li għadna ngħożżu s-snin li għamilna fl-Oratorju tal-Mosta. Kienu dawn l-istess prinċipji li taw tifsila u tifsira għall- faċilitajiet abbundanti li fih l-Oratorju u għall-opportunitajiet li kkontribwixxa b'risq l-eluf ta' żgħażagħ li ffrekwentawh tul is-snin. Għalkemm iż-żmien li qegħdin ngħixu fih huwa bil-wisq differenti minn dak li għexu fih iż-żgħażagħ f'Turin fis-seklu 19, imma dawn il-prinċipji għandhom jibqgħu jservu ta' gwida għall-appostolat kontemporanju fost it-tfal, l-adoloxxenti u ż-żgħażagħ. Il-ħtieġa ta' aġġornament kontinwu tal-istrutturi, il-ġerarkija u l-modi operandi tal-Oratorju hija assoluta u kruċjali, iżda daqstant ieħor il-ħidma preżenti u futura għandha tibqa' ispirata minn dawn il-prinċipji li jlaħħmu sett ta' valuri spiritwali u umani fis-soċjetajiet ta' kull żmien. Ġaladarba tajna tweġiba għal kif u l-għala, issa nistgħu nissoktaw bil-mixja kronoloġika tagħna biex niskopru l-iżvilupp ta' dan iċ-ċentru tat-tfal u ż-żgħażagħ fil- qalba tal-Mosta. Fil-kapitlu li jmiss se naraw kif żvolġiet iċ-ċerimonja tal-ftuħ uffiċjali u t-tberik tal-Oratorju fl-isfond tar-realtà imminenti li tfaqqa' t-Tieni Gwerra Dinjija fuq pajjiżna. Ftuħ u Tberik Lejlet it-Tieni Gwerra Dinjija Kienu għaddew kważi tnax-il sena (1928-1940) minn mindu bdew jibnu l-Oratorju Qalb ta' Ġesu fiż-żona magħrufa bħala Tal Hmieri biex din l-opra tkun inawgurata uffiċjalment u mbierka solennament. Wasal is-Sibt 8 ta' Ġunju 1940 meta għall-ħabta tal-5:00 ta' waranofsinhar wasal Mons. Arċisqof Dom Mauro Caruana biex jagħti bidu għaċ-ċerimonja tal-ftuħ u t-tberik tal-Oratorju. Għal din l-okkażjoni nġemgħet folla imdaqqsa fil-pjazza ta' quddiemu, ilkoll bi ħrara biex ikunu xhieda ta' din il-ġrajja. Il- banda tat-tfal tal-Istitut ta' San Ġużepp laqgħet lill-Arċisqof bid-daqq tal-Innu tal-Papa. Hekk kif daħal mir-rixtellu 'l ġewwa ġie milqugħ mill-Arċipriet tal-Mosta Dun Girgor Borg, flimkien mal-kumplament tal-kleru Mosti (Il-Mosta 139: 1990: 5). Fil-merħba li ngħatat ingħaqdu wkoll iż-żgħażagħ tal-Azzjoni Kattolika u tal-Bov Scouts bħala membri taż-żewġ għaddiet li jiffunzjonaw fi ħdan l-Oratorju. Wara l-kant tal-innijiet u ċ-ċapċip ta' merħba, l-Arċisqof Caruana, flimkien ma' Dun Karm Sciberras bħala Direttur, dar dawra mal-kumpless kollu. Huwa bierek il-klassijiet tad-duttrina u s-sala tat-teatrin u għalkemm l-iżjed li dam kien fil-kappella, din ma berikhiex għax kellha titbierek l-għada. Anthonv Camilleri (1990: 14) jirrimarka li 'Mons. Arċisqof deher kuntent ħafna u għadu jingħad sal-lum li ġie biex ibierku personalment bħala sinjal ta' apprezzament u stima lejn Dun Karm Sciberras'. L-għada, il-Ħadd 9 ta' Ġunju fid-9:00 ta' filgħodu, Mons. Pawlu Mallia, Kanonku tal-Kattidral u Arċipriet tal-Mosta kemm meta nbeda l-Oratorju bħala opra fl-1914 u kemm meta beda jinbena fl-1928, bierek il-kappella. Waqt it-tberik, huwa kien assistit kemm minn Dun Karm Sciberras bħala d-Direttur attwali u kif ukoll minn Dun Edgar Salomone bħala eks Direttur u li f'dik il-ħabta kien qiegħed iservi bħala kappillan fl- Imġarr. Għal darb'oħra l-pjazza tal-Oratorju kienet mimlija nies li lkoll ittantaw jidħlu fil-kappella, hekk kif intemmet il-funzjoni tat-tberik. U dan bir-raġun għax fl-10:00 ta' filgħodu bdiet quddiesa solenni kkonċelebrata minn Mons Mallia. L-animazzjoni tal- kant sar mit-tfal tal-Azzjoni Kattolika taħt it-tmexxija Dr Ferdinand Calleja, President tal-Ġuvintur Azzjoni Kattolika. Fl-omelija Mallia għamel erba' kelmiet li qanqlu lil kulħadd. Faħħar lil Dun Karm Sciberras u lil dawk kollha li bla daqq tat-trombi għenu b'mod finanzjarju, volontarju jew tekniku biex 'il-Mosta għandha llum oratorju den 68 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta tal-knisja famuża tagħha (Camilleri, 1990: 15). Fi tmiem il-quddiesa, qal kelmtejn ukoll Dun Edgar Salomone li baqa' marbut mal-opra Oratorjana fil-Mosta. Post għar-refuġjati Iżda għalkemm l-atmosfera fil-Mosta kienet ċelebrattiva, l-arja fl-Ewropa kienet fgata bid- dħaħen tal-gwerra. Meta il-ġurnal Leħen is-Sewwa tat-Tlieta 11 ta' Ġunju 1940, bir-rapport estensiv tal-festa tal-inawgurazzjoni tal-Oratorju fil-Mosta, kien qiegħed jinbiegħ mill- ħwienet fl-irħula u f'Bieb il-Belt, l-ewwel bombi Taljani kienu diġà twaddbu fuq Malta u ħallew l-ewwel vittmi. Jumejn wara l-inawgurazzjoni tiegħu, fl-10 ta' Ġunju 1940, pajjiżna daħal uffiċjalment fit-Tieni Gwerra Dinjija wara li l-Italja kienet iddikjarat gwerra fuq l-Ingilterra. Bħala kolonja Ingliża f'qagħda strateġika f'nofs il-Mediterran u anqas minn 60 mil bogħod minn Sqallija, Malta kellha tkun fil-mira ewlenija tal-qawwiet Faxxisti u Nażisti. L-ewwel attakk bl-ajru fuq Malta seħħ l-għada stess ta' meta d-Duce Benito Mussolini ħabbar gwerra kontra Franza u l-Ingilterra u minn dakinhar beda l-kalvarju tal- Maltin li baqa' jtawwal sal-1943. Għaks, ġuħ, mard, biża', tiġrif ta' djar, ċaqliq ta nies u mwiet kienu l-ordni tal-ġurnata. Mhux ta' b'xejn li ħafna snin wara kont għadni nisma' lil nannti, Nina Fenech, tgħid, 'Mussolini jagħmel diskors għaliex gwerra jrid bilforsi'. Għalkemm il-Mosta kien għad kellha diversi meded ta' art rurali f'dik il-ħabta, imma kienet tinsab fil-viċinanzi ta' bosta qagħdiet militari, mhux l-inqas il-mitjar ta' Ta' Qali bl-ajruplani militari fuq naħa u l-Fortizza tal-Mosta bil-ħażna tal-munizzjon fuq in-naħa l-oħra. B'danakollu, kienet waħda mill-iżjed lokalitajiet f'Malta li laqgħet l-awtoritajiet ċivili, iżda wkoll dawk ekkleżjastiċi ħadmu biex j identifikaw postijiet fejn ikun jista' jingħata kenn lil eluf ta' refuġjati. Wieħed minn dawn il-postijiet imsemmija għal refuġju kien propju l-Oratorju Qalb ta' Ġesu li kien għadu kemm ġie mżanżan. F'malajr ittieħdu diversi passi biex il-klassijiet tad-duttrina, li f'dak iż-żmien kienu fis-sular t'isfel maż-żewġt iġnub tal-kappella, ikunu kkonvertiti f'imkejjen fejn setgħu jintlaqgħu familji msejkna li kellhom iħallu djarhom f'dawk l-ibliet u l-irħula li kienu qrib ħafna tal-portijiet u l-ajrudromi. B'għaxart ikmamar għad-dispożizzjoni tal-Gvern, l-Oratorju kien wieħed minn għadd ta' binjiet fil-Mosta li l-Knisja offriet biex ikunu akkomodati r-refuġjati. Postijiet ekkleżjastiċi oħrajn kienu jinkludu seba' kappelli żgħar mferrxin mar-raħal (ara Cassar u Borg, 2007: 214); dan barra l-Każin tal-Banda Santa Marija u għadd ta' postijiet privati oħra. Opri ta' karità Bejn id-19 ta' Jannar u t-8 ta' Ġunju 1941, il-foqra tal-Mosta u r-rifuġjati li tilfu dj athom u ħwejjiġhom sabu appoġġ u kenn fl-Oratorju. Anthonv Camilleri jiddokumenta b mod mitakuluż l-opri tal-ħniena li saru mill-Oratorju matul dan il-perjodu tal-akbar taqlib u tbatija, Ftuħ u Tberik Lejlet it-Tieni Gwerra Dinjija 69 F'inqas minn ħames xhur, Dun Karm Sciberras qassam 19-il qantar u 72 ratal ħobż bejn 54 familja tal-parroċċa u 21 familja ta' rifuġjati li ma kellhomx min jilqagħhom. Qassam qantarejn u 6 irtal ħobż lit-tfal tal-Istitut ta' San Ġużepp tal-Ħamrun. Il-Ħadd 8 ta' Ġunju 1941, meta tahom bi tliet liri ħobż, Dun Karm talab lit-tfal ta' dan l-Istitut biex jiftakru fit-talb tagħhom fil-benefatturi kollha tal-Oratorju. It-tfal bniet iltiema messhom 3 qnatar u 43 ratal ħobż. Tqassmu wkoll oġġetti oħrajn tal-ikel, fosthom zokkor, żejt, patata, għaġin, te, kafċ, ħalib u butir. Kien hemm ukoll 25 raġel, 41 mara, 13-il ġuvni u 50 oħra bejn bniet, subien u trabi li bbenefikaw mill-ħidma ma taqta' xejn tal-Oratorju. Dun Karm ta għonnella, 3 kpiepel tal-irġiel, 16-il beritta, 6 pari żraben u 2 pari sandlijiet. Ipprovda 17-il sodda, 25 gverta, 37 saqqu u ħafna oġġetti meħtieġa għall-familji, bħalma ma huma platti, skutelli, friskaturi, xugamani, imkatar, platti, skutelli, lampi, lożor u mħaded. Biċċa xogħol oħra li serva l-Oratorju xahrejn wara li nfetaħ uffiċjalment kien meta l-membri Mostin tal-Malta Volunteer Defence Force ltaqgħu fih għall-ewwel darba nhar is-7 ta' Awwissu 1940 fis-7:30 ta' filgħaxija (Camilleri, 1990: 15). Ix-xogħol ta' dan il- korp ta' voluntiera kien li jgħasses u jiddefendi l-irħula minn possibbiltà ta' invażjoni mill-ajru permezz tal-paraxutisti (Wragg, 2003: 15). Il-korp kien organizzat fuq bażi reġjonali u għalkemm saru diversi laqgħatu sessjonijiet ta' taħriġ, dawn il-voluntiera qatt ma ssejħu fl-azzjoni peress li l-invażjoni, li tant dehret possibbli f'għajnejn l-istrateġisti Ingliżi, baqgħet ma seħħitx. Minbarra post ta' refuġju u ta' laqgħat għall-korp tal-voluntiera, l-Oratorju serva wkoll ta' skola elementari tul il-perjodu tal-gwerra. Giovann Demartino kien wieħed minn dawk li attenda l-iskola fl-Oratorju u jirrakkonta hekk dwar dik l-esperjenza, Jiena l-ewwel li sirt midħla ta' dan l-Oratorju kien fil-gwerra meta kont sibt ruħi hemm bħala tifel żgħir fl-ewwel snin tal-iskola primarja… Fil-gwerra t-tfal tal-iskejjel kienu jixterdu f'postijiet differenti ħalli jekk tiġri diżgrazzja ma jinqatlux it-tfal kollha. Għamilna żmien konna nitgħallmu fis-sala tat-teatrin. Konna nkunu tliet klassijiet f'salt, waħda f'kull rokna. Fil-grawnd, mal-ħajt tal-faċċata, kien hemm xelter. Kien jissejjaħ caterpillar shelter. Kien speċi ta' kuritur tal-konkos, mibni mal-ħajt u jdur forma ta' L. Illum nimmaġina li Alla ħares kellha taqa' bomba fuqu għax kieku m'aħniex hawn. Dan ix-xelter li jsemmi Demartino ma kienx imħaffer taħt l-art, imma mibni bil- konkos oħxon fuq l-art. Bħal Demartino, Abel Galea wkoll kien jattendi l-iskola l-Oratorju fi żmien il-Gwerra, 68 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta tal-knisja famuża tagħha (Camilleri, 1990: 15). Fi tmiem il-quddiesa, qal kelmtejn ukoll Dun Edgar Salomone li baqa' marbut mal-opra Oratorjana fil-Mosta. Post għar-refuġjati Iżda għalkemm l-atmosfera fil-Mosta kienet ċelebrattiva, l-arja fl-Ewropa kienet fgata bid- dħaħen tal-gwerra. Meta il-ġurnal Leħen is-Sewwa tat-Tlieta 11 ta' Ġunju 1940, bir-rapport estensiv tal-festa tal-inawgurazzjoni tal-Oratorju fil-Mosta, kien qiegħed jinbiegħ mill- ħwienet fl-irħula u f'Bieb il-Belt, l-ewwel bombi Taljani kienu diġà twaddbu fuq Malta u ħallew l-ewwel vittmi. Jumejn wara l-inawgurazzjoni tiegħu, fl-10 ta' Ġunju 1940, pajjiżna daħal uffiċjalment fit-Tieni Gwerra Dinjija wara li l-Italja kienet iddikjarat gwerra fuq l-Ingilterra. Bħala kolonja Ingliża f'qagħda strateġika f'nofs il-Mediterran u anqas minn 60 mil bogħod minn Sqallija, Malta kellha tkun fil-mira ewlenija tal-qawwiet Faxxisti u Nażisti. L-ewwel attakk bl-ajru fuq Malta seħħ l-għada stess ta' meta d-Duce Benito Mussolini ħabbar gwerra kontra Franza u l-Ingilterra u minn dakinhar beda l-kalvarju tal- Maltin li baqa' jtawwal sal-1943. Għaks, ġuħ, mard, biża', tiġrif ta' djar, ċaqliq ta nies u mwiet kienu l-ordni tal-ġurnata. Mhux ta' b'xejn li ħafna snin wara kont għadni nisma' lil nannti, Nina Fenech, tgħid, 'Mussolini jagħmel diskors għaliex gwerra jrid bilforsi'. Għalkemm il-Mosta kien għad kellha diversi meded ta' art rurali f'dik il-ħabta, imma kienet tinsab fil-viċinanzi ta' bosta qagħdiet militari, mhux l-inqas il-mitjar ta' Ta' Qali bl-ajruplani militari fuq naħa u l-Fortizza tal-Mosta bil-ħażna tal-munizzjon fuq in-naħa l-oħra. B'danakollu, kienet waħda mill-iżjed lokalitajiet f'Malta li laqgħet l-awtoritajiet ċivili, iżda wkoll dawk ekkleżjastiċi ħadmu biex j identifikaw postijiet fejn ikun jista' jingħata kenn lil eluf ta' refuġjati. Wieħed minn dawn il-postijiet imsemmija għal refuġju kien propju l-Oratorju Qalb ta' Ġesu li kien għadu kemm ġie mżanżan. F'malajr ittieħdu diversi passi biex il-klassijiet tad-duttrina, li f'dak iż-żmien kienu fis-sular t'isfel maż-żewġt iġnub tal-kappella, ikunu kkonvertiti f'imkejjen fejn setgħu jintlaqgħu familji msejkna li kellhom iħallu djarhom f'dawk l-ibliet u l-irħula li kienu qrib ħafna tal-portijiet u l-ajrudromi. B'għaxart ikmamar għad-dispożizzjoni tal-Gvern, l-Oratorju kien wieħed minn għadd ta' binjiet fil-Mosta li l-Knisja offriet biex ikunu akkomodati r-refuġjati. Postijiet ekkleżjastiċi oħrajn kienu jinkludu seba' kappelli żgħar mferrxin mar-raħal (ara Cassar u Borg, 2007: 214); dan barra l-Każin tal-Banda Santa Marija u għadd ta' postijiet privati oħra. Opri ta' karità Bejn id-19 ta' Jannar u t-8 ta' Ġunju 1941, il-foqra tal-Mosta u r-rifuġjati li tilfu dj athom u ħwejjiġhom sabu appoġġ u kenn fl-Oratorju. Anthonv Camilleri jiddokumenta b mod mitakuluż l-opri tal-ħniena li saru mill-Oratorju matul dan il-perjodu tal-akbar taqlib u tbatija, Ftuħ u Tberik Lejlet it-Tieni Gwerra Dinjija 69 F'inqas minn ħames xhur, Dun Karm Sciberras qassam 19-il qantar u 72 ratal ħobż bejn 54 familja tal-parroċċa u 21 familja ta' rifuġjati li ma kellhomx min jilqagħhom. Qassam qantarejn u 6 irtal ħobż lit-tfal tal-Istitut ta' San Ġużepp tal-Ħamrun. Il-Ħadd 8 ta' Ġunju 1941, meta tahom bi tliet liri ħobż, Dun Karm talab lit-tfal ta' dan l-Istitut biex jiftakru fit-talb tagħhom fil-benefatturi kollha tal-Oratorju. It-tfal bniet iltiema messhom 3 qnatar u 43 ratal ħobż. Tqassmu wkoll oġġetti oħrajn tal-ikel, fosthom zokkor, żejt, patata, għaġin, te, kafċ, ħalib u butir. Kien hemm ukoll 25 raġel, 41 mara, 13-il ġuvni u 50 oħra bejn bniet, subien u trabi li bbenefikaw mill-ħidma ma taqta' xejn tal-Oratorju. Dun Karm ta għonnella, 3 kpiepel tal-irġiel, 16-il beritta, 6 pari żraben u 2 pari sandlijiet. Ipprovda 17-il sodda, 25 gverta, 37 saqqu u ħafna oġġetti meħtieġa għall-familji, bħalma ma huma platti, skutelli, friskaturi, xugamani, imkatar, platti, skutelli, lampi, lożor u mħaded. Biċċa xogħol oħra li serva l-Oratorju xahrejn wara li nfetaħ uffiċjalment kien meta l-membri Mostin tal-Malta Volunteer Defence Force ltaqgħu fih għall-ewwel darba nhar is-7 ta' Awwissu 1940 fis-7:30 ta' filgħaxija (Camilleri, 1990: 15). Ix-xogħol ta' dan il- korp ta' voluntiera kien li jgħasses u jiddefendi l-irħula minn possibbiltà ta' invażjoni mill-ajru permezz tal-paraxutisti (Wragg, 2003: 15). Il-korp kien organizzat fuq bażi reġjonali u għalkemm saru diversi laqgħatu sessjonijiet ta' taħriġ, dawn il-voluntiera qatt ma ssejħu fl-azzjoni peress li l-invażjoni, li tant dehret possibbli f'għajnejn l-istrateġisti Ingliżi, baqgħet ma seħħitx. Minbarra post ta' refuġju u ta' laqgħat għall-korp tal-voluntiera, l-Oratorju serva wkoll ta' skola elementari tul il-perjodu tal-gwerra. Giovann Demartino kien wieħed minn dawk li attenda l-iskola fl-Oratorju u jirrakkonta hekk dwar dik l-esperjenza, Jiena l-ewwel li sirt midħla ta' dan l-Oratorju kien fil-gwerra meta kont sibt ruħi hemm bħala tifel żgħir fl-ewwel snin tal-iskola primarja… Fil-gwerra t-tfal tal-iskejjel kienu jixterdu f'postijiet differenti ħalli jekk tiġri diżgrazzja ma jinqatlux it-tfal kollha. Għamilna żmien konna nitgħallmu fis-sala tat-teatrin. Konna nkunu tliet klassijiet f'salt, waħda f'kull rokna. Fil-grawnd, mal-ħajt tal-faċċata, kien hemm xelter. Kien jissejjaħ caterpillar shelter. Kien speċi ta' kuritur tal-konkos, mibni mal-ħajt u jdur forma ta' L. Illum nimmaġina li Alla ħares kellha taqa' bomba fuqu għax kieku m'aħniex hawn. Dan ix-xelter li jsemmi Demartino ma kienx imħaffer taħt l-art, imma mibni bil- konkos oħxon fuq l-art. Bħal Demartino, Abel Galea wkoll kien jattendi l-iskola l-Oratorju fi żmien il-Gwerra, 70 L-Oratorju Qalb ta' Ġesli tal-Mosta Kienu tawna maskla tal-gass. Niftakarha f'kaxxa marbuta b'qafla u nġorruha dejjem magħna. L-għalliema kienu kultant jgħidulna biex noħorġuha u nippruvawha. U għalina, ta' tfal li konna, konna nibdew nitbellhu biha. Konna nkunu bilqiegħda fl-art fis-sala tal-Oratorju u darba minnhom niftakar tgħallimna l-konsonanti qamrin u xemxin. Vittmi u ħsarat Għalkemm ma sofriex direct hits, l-Oratorju ma ħelishiex mill-attakki ħorox mill-ajru. Fil-fatt f'jum minnhom niżlu għadd ta' bombi żgħar fil-pjazza ta' quddiemu li ħallew tliet vittmi. Skont kif jisħaq Anthonv Camilleri (1990), il-ġurnata ta' dan l-attakk f'nofs il-misraħ tal-Oratorju kienet it-Tnejn 19 ta' Jannar 1942, għalkemm Mangion (1986: 254), u Cassar u Borg (2007: 1999) kitbu li dan ġara ġurnata qabel. Waħda mit-tliet vittmi li tilfet ħajjitha dakinhar tal-isplużjoni kienet Evanġelista Vella ta' 34 sena u li kienet toqgħod f'numru 365, Triq il-Kbira. Splinter ifferoċjat kien 'tajrilha rasha' u ħallieha tal-kolp (Charles Vella, 2015). It-tieni vittma kienet raġel li, skont Giovann Demartino (2014: 139), kien ħajjat. Dak il-ħin tal-isplużjoni inzerta 'kien bilqiegħda jħit fil-bieb tal-ħanut tiegħu'. Dwar it-tielet vittma rrankontali Dr Manwel D Schembri, L-ewwel nies li mietu hawn (fil-Mosta) fil-gwerra mietu quddiem l-Oratorju. Wieħed minnhom jiġi ħu missieri, Grezzju Schembri. Kien għaddej bir-rota minn quddiem l-Oratorju u ntlaqat minn xrapnel. Miegħu, waqt l-istess attakk kien hemm xi oħrajn. F'dak l-istess attakk kienu mietu nies oħrajn b'bombi oħra mixħuta fi Triq il- Kungress Ewkaristiku, fosthom familja sħiħa. L-Oratorju ġarrab ħsarat ikkaġunati bil- blast u x-xrapnels. Il-kanċell inqala' minn postu u nstabat mal-bieb u l-ħajt tal-kappella. Il-bomba 'ġabet il-bieb il-kbir tal-kappella qisu għarbiel' (Il-Mosta 139, 1990: 5). Li ma kienx dak il-ħadid, il-faċċata kienet issirilha ħsara konsiderevoli. Għadhom jidhru d-daqqiet ta' xi splinters li taru ġewwa l-kappella tal-Oratorju, partikolarment fuq in- naħa tal-lemin tal-gwarniċun wara l-artal. Dawn għamlu ħsara marġinali u tħallew b'xhieda ta' dak l-attakk. It-traġedja tal-gwerra ma laqtitx biss lill-Oratorju, imma wkoll lid-Direttur tiegħu. Fl-24 ta' Awwissu 1942, waqt li kien qiegħed jagħżaq flit ħamrija li kellu fin-naqra ta' ġardina li kien hemm fuq in-naħa ta' wara tad-dar tal-familja tiegħu, Dun Karm laqat — bla ma jaf — bomba żgħira Ġermaniża, magħrufa butterfiv bomb, li kienu jitwaddbu bħax-xita mill-ajruplani tal-Luftwaffe. Kienet bomba żgħira maħsuba biex tidrob jew toqtol bniedem wieħed, f'għamla ċilindrika ta' żewġ kilogrammi u li meta tinfetaħ bl-isplużjoni tagħti dehra superfiċjali ta' farfett. Lil Dun Karm korrietu gravi, l-iżjed f'wiċċu u f'għajnejh, tant li kellu jkun rikoverat l-isptar (Vella E.B. u oħrajn, 1986: 300). Wara dan l-inċident, Dun Karm beda jilbes nuċċali skur. Qatt ma kien ineħħih minn quddiem għajnejh, tant li fir-ritratti tiegħu wara l-gwerra dejjem deher b'dan it-tip ta' nuċċali (Charles Vella, 2015). Ftuħ u Tberik Lejlet it-Tieni Gwerra Dinjija 71 Quddies u tagħlim tad-duttrina Minkejja l-isfrattu u l-bosta arranġamenti speċjali u proviżorji, l-Oratorju xorta baqa' joffri servizz reliġjuż matul il-perjodu tal-d/itz. Hekk insibu li nhar il-Ħadd 8 ta' Ġunju 1941, għeluq is-sena mit-tberik tiegħu, saret tifkira reliġjuża. Matulha Dun Karm Sciberras, bħala direttur, ta rendikont tal-ħwejjeġ reliġjużi li kienu twettqu f'dik l-ewwel sena ta' appostolat fl-isfond tal-ħruxija tal-gwerra, Il-quddiesa tqaddset kuljum f'dik l-ewwel sena ta' ħajja (1940-1941)… Kienu saru 42,980 tqarbina fil-kappella. Saru 44 konferenza: 43 għall-irġiel u ż-żgħażagħ u waħda għall- ommijiet. Tqaddsu żewġ quddisiet speċifikament għall-benefatturi: waħda għall-ħajjin u l-oħra għall-mejtin. Fiċ-ċirkostanzi ta' tant nies deħlin u ħerġin mill-Oratorju matul is-snin tal-gwerra. Dun Karm waħħal tabella ma' pilastru fil-kappella li kienet telenka r-regoli li kellhom ikunu osservati fid-Dar ta' Alla. Ried jassigura l-ordni u d-dixxiplina fil-post, fost kollox, ir-reverenza lejn dak li hu s-sagru. Minkejja kollox, it-tagħlim tar-reliġjon baqa' għaddej b'ritmu tajjeb. Kif tindika Tabella 7.1, kien hemm total 394 tifel Mosti li għamlu l-preċett u l-griżma matul il-perjodu tal-gwerra f'Malta (1940-1943), bl-aktar etajiet komuni jkunu dawk ta' bejn is-seba' u t-tmien snin. Meta mqabbla mat-tabelli preċidenti. f'malajr wieħed jinnota li l-età medja ta' meta t-tfal bdew jitressqu għas-sagrament bdiet tkun gradwalment standardizzata bil-konsegwenza li naqsu l-varjazzjonijiet tal- età li kien ikun hemm fis-snin ta' qabel. Tabella 7.1: Statistika tas-subien tal-Oratorju li rċevew l-Ewwel Tqarbina u l-Griżma tal-Isqof (1940-1943) Numru Varjazzjoni ( Etajiet Amministratur tal-Griżma ta' subien j tal-etajiet l-aktar (Snin) komuni (Snin) 194 Mons. Mikiel Gonzi, Isq. t'Għawdex 1941 Mons. Mikiel Gonzi, Isq. t'Għawdex J Mons. Emanuel Galea, Vigarju Ġen. 1943 Mons. Emanuel Galea, Vigarju Ġen. 70 L-Oratorju Qalb ta' Ġesli tal-Mosta Kienu tawna maskla tal-gass. Niftakarha f'kaxxa marbuta b'qafla u nġorruha dejjem magħna. L-għalliema kienu kultant jgħidulna biex noħorġuha u nippruvawha. U għalina, ta' tfal li konna, konna nibdew nitbellhu biha. Konna nkunu bilqiegħda fl-art fis-sala tal-Oratorju u darba minnhom niftakar tgħallimna l-konsonanti qamrin u xemxin. Vittmi u ħsarat Għalkemm ma sofriex direct hits, l-Oratorju ma ħelishiex mill-attakki ħorox mill-ajru. Fil-fatt f'jum minnhom niżlu għadd ta' bombi żgħar fil-pjazza ta' quddiemu li ħallew tliet vittmi. Skont kif jisħaq Anthonv Camilleri (1990), il-ġurnata ta' dan l-attakk f'nofs il-misraħ tal-Oratorju kienet it-Tnejn 19 ta' Jannar 1942, għalkemm Mangion (1986: 254), u Cassar u Borg (2007: 1999) kitbu li dan ġara ġurnata qabel. Waħda mit-tliet vittmi li tilfet ħajjitha dakinhar tal-isplużjoni kienet Evanġelista Vella ta' 34 sena u li kienet toqgħod f'numru 365, Triq il-Kbira. Splinter ifferoċjat kien 'tajrilha rasha' u ħallieha tal-kolp (Charles Vella, 2015). It-tieni vittma kienet raġel li, skont Giovann Demartino (2014: 139), kien ħajjat. Dak il-ħin tal-isplużjoni inzerta 'kien bilqiegħda jħit fil-bieb tal-ħanut tiegħu'. Dwar it-tielet vittma rrankontali Dr Manwel D Schembri, L-ewwel nies li mietu hawn (fil-Mosta) fil-gwerra mietu quddiem l-Oratorju. Wieħed minnhom jiġi ħu missieri, Grezzju Schembri. Kien għaddej bir-rota minn quddiem l-Oratorju u ntlaqat minn xrapnel. Miegħu, waqt l-istess attakk kien hemm xi oħrajn. F'dak l-istess attakk kienu mietu nies oħrajn b'bombi oħra mixħuta fi Triq il- Kungress Ewkaristiku, fosthom familja sħiħa. L-Oratorju ġarrab ħsarat ikkaġunati bil- blast u x-xrapnels. Il-kanċell inqala' minn postu u nstabat mal-bieb u l-ħajt tal-kappella. Il-bomba 'ġabet il-bieb il-kbir tal-kappella qisu għarbiel' (Il-Mosta 139, 1990: 5). Li ma kienx dak il-ħadid, il-faċċata kienet issirilha ħsara konsiderevoli. Għadhom jidhru d-daqqiet ta' xi splinters li taru ġewwa l-kappella tal-Oratorju, partikolarment fuq in- naħa tal-lemin tal-gwarniċun wara l-artal. Dawn għamlu ħsara marġinali u tħallew b'xhieda ta' dak l-attakk. It-traġedja tal-gwerra ma laqtitx biss lill-Oratorju, imma wkoll lid-Direttur tiegħu. Fl-24 ta' Awwissu 1942, waqt li kien qiegħed jagħżaq flit ħamrija li kellu fin-naqra ta' ġardina li kien hemm fuq in-naħa ta' wara tad-dar tal-familja tiegħu, Dun Karm laqat — bla ma jaf — bomba żgħira Ġermaniża, magħrufa butterfiv bomb, li kienu jitwaddbu bħax-xita mill-ajruplani tal-Luftwaffe. Kienet bomba żgħira maħsuba biex tidrob jew toqtol bniedem wieħed, f'għamla ċilindrika ta' żewġ kilogrammi u li meta tinfetaħ bl-isplużjoni tagħti dehra superfiċjali ta' farfett. Lil Dun Karm korrietu gravi, l-iżjed f'wiċċu u f'għajnejh, tant li kellu jkun rikoverat l-isptar (Vella E.B. u oħrajn, 1986: 300). Wara dan l-inċident, Dun Karm beda jilbes nuċċali skur. Qatt ma kien ineħħih minn quddiem għajnejh, tant li fir-ritratti tiegħu wara l-gwerra dejjem deher b'dan it-tip ta' nuċċali (Charles Vella, 2015). Ftuħ u Tberik Lejlet it-Tieni Gwerra Dinjija 71 Quddies u tagħlim tad-duttrina Minkejja l-isfrattu u l-bosta arranġamenti speċjali u proviżorji, l-Oratorju xorta baqa' joffri servizz reliġjuż matul il-perjodu tal-d/itz. Hekk insibu li nhar il-Ħadd 8 ta' Ġunju 1941, għeluq is-sena mit-tberik tiegħu, saret tifkira reliġjuża. Matulha Dun Karm Sciberras, bħala direttur, ta rendikont tal-ħwejjeġ reliġjużi li kienu twettqu f'dik l-ewwel sena ta' appostolat fl-isfond tal-ħruxija tal-gwerra, Il-quddiesa tqaddset kuljum f'dik l-ewwel sena ta' ħajja (1940-1941)… Kienu saru 42,980 tqarbina fil-kappella. Saru 44 konferenza: 43 għall-irġiel u ż-żgħażagħ u waħda għall- ommijiet. Tqaddsu żewġ quddisiet speċifikament għall-benefatturi: waħda għall-ħajjin u l-oħra għall-mejtin. Fiċ-ċirkostanzi ta' tant nies deħlin u ħerġin mill-Oratorju matul is-snin tal-gwerra. Dun Karm waħħal tabella ma' pilastru fil-kappella li kienet telenka r-regoli li kellhom ikunu osservati fid-Dar ta' Alla. Ried jassigura l-ordni u d-dixxiplina fil-post, fost kollox, ir-reverenza lejn dak li hu s-sagru. Minkejja kollox, it-tagħlim tar-reliġjon baqa' għaddej b'ritmu tajjeb. Kif tindika Tabella 7.1, kien hemm total 394 tifel Mosti li għamlu l-preċett u l-griżma matul il-perjodu tal-gwerra f'Malta (1940-1943), bl-aktar etajiet komuni jkunu dawk ta' bejn is-seba' u t-tmien snin. Meta mqabbla mat-tabelli preċidenti. f'malajr wieħed jinnota li l-età medja ta' meta t-tfal bdew jitressqu għas-sagrament bdiet tkun gradwalment standardizzata bil-konsegwenza li naqsu l-varjazzjonijiet tal- età li kien ikun hemm fis-snin ta' qabel. Tabella 7.1: Statistika tas-subien tal-Oratorju li rċevew l-Ewwel Tqarbina u l-Griżma tal-Isqof (1940-1943) Numru Varjazzjoni ( Etajiet Amministratur tal-Griżma ta' subien j tal-etajiet l-aktar (Snin) komuni (Snin) 194 Mons. Mikiel Gonzi, Isq. t'Għawdex 1941 Mons. Mikiel Gonzi, Isq. t'Għawdex J Mons. Emanuel Galea, Vigarju Ġen. 1943 Mons. Emanuel Galea, Vigarju Ġen. 72 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Tħarbit fl-Azzjoni Kattolika u l-Bov Scouts Għalkemm it-tagħlim tad-duttrina baqa' għaddej b'mod normali kemm jista' jkun, mhux l-istess jista' jingħad għall-għaqdiet taż-żgħażagħ li kien hemm jiffunzjonaw fi ħdan l-Oratorju qabel il-gwerra. Il-fergħa tal-Azzjoni Kattolika fil-Mosta kważi tħarbtet għal kollox. Perċ jidher ukoll li f'dik l-istess ħabta li kien hemm xi diżgwid fuq il-kera li kien iħallas iċ-ċirkolu fil-Mosta biex jagħmel użu mill-Oratorju bħala s-sede tiegħu. Il-minuti tal-kumitat tas-17 ta' Novembru 1940 jindikaw li s-seduta ma tlaqqgħetx fl- Oratorju bħas-soltu, imma saret fid-dar tal-Assistent Ekkleżjastiku. Dakinhar kien deċiż li 'l-Kumitat jara jekk jistax jikri post barra mill-Oratorju fejn il-membri jkunu jistgħu jiltaqgħu u jqattgħu ż-żmien' (Minuti ĠAK, 17/11/1940). B'danakollu ż-żamma tal- minuti jieqfu ħesrem wara din id-data, sakemm is-seduti reġgħu bdew jitlaqqgħu wara l-Gwerra fl-1944. Minkejja d-diżgwid li seta' kien hemm, l-Azzjoni Kattolika baqgħet fl-Oratorju. L-istess destin mess lill-iscouts li kien għadhom kemm reġgħu daħlu l-Oratorju sena qabel faqqgħet il-gwerra f'Malta. Għalkemm il-grupp sfaxxa għal kollox, żewġ scouters Mostin kburin bl-uniformi distinta tagħhom, Charles Vella u Emidio Fenech, ingħaqdu maċ-ċentru tal-4ir Raid Precautions (ARP) tal-Mosta bħala telephone operators u għenu waqt l-emerġenza li ġabet magħha l-gwerra. Magħhom qeda dmiru scouter ieħor Mosti, Victor Zammit, li kien iservi ta' messaġġier mal-Protezzjoni Ċivili tal-Mosta. Kienu għadhom tfal ta' xi erbatax-il sena u kienu jagħmlu xogħolhom lebsin l-uniformi tal-iscouts (Charles Vella, 2015). Films ta' propaganda Il-bumbardamenti fuq Malta bdew jonqsu fil-bidu tal-1943. F'dik is-sena l-alleati attakkaw Sqallija minn Malta u b'riżultat ta' hekk il-forzi Germaniżi u Taljani ma kellhomx minn fejn jibqgħu jattakkaw lil Malta. Fit-8 ta' Settembru 1943 l-Italja ċediet u dan kien ifisser it-tmiem uffiċjali tal-gwerra f'Malta wara kważi tliet snin ta' kalvarju permezz ta' attakki qliel mill-ajru. Madankollu l-ħajja f'Malta kien ilha x-xhur li bdiet tiġi ftit ftit lura għan-normal. Fil-fatt, nhar il-Ħadd 25 ta' April 1943, ftit xhur qabel l-Italja ċediet, kien Ħadd il-Għid u skont il-korrispondent tal-ġurnal Il-Berqa, 'kien Għid li n-nies tal-Mosta ma tantx jinsewh malajr'. Il-Propaganda Manager tad-Dipartiment tal-Informazzjoni organizza żewġ wirjiet ta' films fuq il-gwerra u dawn saru fis-sala tat- teatrin tal-Oratorju. Għall-ewwel wirja, li kellha tibda fis-2:15 ta' waranofsinhar, in-nies kienet diġà bdiet tinġabar wara l-bieb sa minn siegħa qabel. Għalkemm d-dħul għall-films kien fuq bażi ta' invit, imma ġew waqtiet meta l-pulizija fil-bieb ma setgħux jikkontrollaw il-folol kbar li invadew l-Oratorju dakinhar. Tant hu hekk li daħlu ħafna aktar milli kellhom jidħlu. Kien ikkalkolat li attendew mal-1,200 ruħ għaż-żewġ wirjiet. Ġorġ Zarb, Propaganda Manager, qal lill-folla miġbura li jinnota b'sodisfazzjon l-interess tal-Mostin biex jaraw il-films, iżda l-post ma kienx jesagħhom Ftuħ u Tberik Lejlet it-Tieni Gwerra Dinjija 73 Wegħidhom li kien se jagħmel l-almu kollu biex iġib fil-pjazza tal-Mosta Mobile Cinema Van, trakk bi projector fuqu, u hekk ikun jista' juri l-films lil elfejn ruħ f'salt. L-ewwel film kien juri xeni tal-gwerra mill-evakwazzjoni ta' Dunkirk sal-Battalja ta' Mareth. Kien jismu l-War Pictorial li kien qiegħed jintwera madwar l-Imperu Ingliż, tradott f'ilsna varji. Il-Mostin semgħu l-verżjoni bil-Malti. Kien ilu Malta 24 siegħa biss u l-Mostin kienu l-ewwel li rawh. It-tieni film kien Malta George Cross b'kummentarju tas-Sur Ġużċ Sultana. L-udjenza damdmet is-sala tal-Oratorju biċ- ċapċip u l-entużjażmu hekk kif rat ajruplan tal-għadu nieżel jikkraxxja wara li ntlaqat mill-kanuni tat-tip Bofors li kienu qegħdin jisparaw għal Alla li ħalaqhom. Il-wirjiet saru 'bil-permess tal-Arċipriet il-ġdid' li ma kien ħadd għajr Dun Karm Sciberras, dak li s'issa kien id-Direttur tal-Oratorju, u li issa kien għadu kemm ħa l-pussess tal-parroċċa fil-25 ta' Jannar 1943. Konklużjoni Bil-films propogandistiċi mħallsin mill-Imperu Ingliż u murija fis-sala tat-teatrin. jasal fi tmiemu dan il-kapitlu li ttratta l-istorja tal-Oratorju Qalb ta' Ġesu fi żmien it-Tieni Gwerra Dinjija. Esperjenza mimlija azzjoni, inizjattivi u azzjonijiet karitattivi fost poplu li tgħakkes, tant li mhux biss tilef ġidu, imma saħansitra tilef lill-għeżież tiegħu: tfal, ommijiet, missirijiet, nanniet u ħbieb. L-Oratorju baqa' miftuħ biex jagħti saqaf fuq ras ir-refuġjati li ħallew djarhom. Serva ukoll ta' kenn fix-xelter mill-attakki mill- ajru. Ipprovda spazju ta' edukazzjoni lit-tfal fi skola proviżorja. Minn ħdanu tqassmu ammonti ġenerużi ta' ikel u ħwejjeġ meħtieġa lill-ifqar fost il-fqar. Kompla jgħallem id- duttrina lit-tfal u jressaghom għas-sagramenti tal-preċett u l-griżma, anki fl-eqqel snin tal-gwerra. Fuq kollox, l-Oratorju baqa' jipprovdi tama fil-providenza t'Alla li xi darba għad isebbaħ jum ġdid meta s-sliem jieħu postil-ġlied. Meta l-ħajja terġa' tnibbet fuq il- mewt. Fil-veru sens tal-kelma, l-Oratorju baqa' sinjal li mill-fidi għad titrijonfa r-rebħa. Wara l-gwerra l-Oratorju seta' jħares 'il quddiem lejn żminijiet aħjar biex ikompli jwettaq iżjed fil-miftuħ u b'mod aktar qawwi l-appostolat fost it-tfal u ż-żgħażagħ tal- parroċċa. Dwar dan u aktar se nitkellmu fil-kapitlu li jmiss. 72 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Tħarbit fl-Azzjoni Kattolika u l-Bov Scouts Għalkemm it-tagħlim tad-duttrina baqa' għaddej b'mod normali kemm jista' jkun, mhux l-istess jista' jingħad għall-għaqdiet taż-żgħażagħ li kien hemm jiffunzjonaw fi ħdan l-Oratorju qabel il-gwerra. Il-fergħa tal-Azzjoni Kattolika fil-Mosta kważi tħarbtet għal kollox. Perċ jidher ukoll li f'dik l-istess ħabta li kien hemm xi diżgwid fuq il-kera li kien iħallas iċ-ċirkolu fil-Mosta biex jagħmel użu mill-Oratorju bħala s-sede tiegħu. Il-minuti tal-kumitat tas-17 ta' Novembru 1940 jindikaw li s-seduta ma tlaqqgħetx fl- Oratorju bħas-soltu, imma saret fid-dar tal-Assistent Ekkleżjastiku. Dakinhar kien deċiż li 'l-Kumitat jara jekk jistax jikri post barra mill-Oratorju fejn il-membri jkunu jistgħu jiltaqgħu u jqattgħu ż-żmien' (Minuti ĠAK, 17/11/1940). B'danakollu ż-żamma tal- minuti jieqfu ħesrem wara din id-data, sakemm is-seduti reġgħu bdew jitlaqqgħu wara l-Gwerra fl-1944. Minkejja d-diżgwid li seta' kien hemm, l-Azzjoni Kattolika baqgħet fl-Oratorju. L-istess destin mess lill-iscouts li kien għadhom kemm reġgħu daħlu l-Oratorju sena qabel faqqgħet il-gwerra f'Malta. Għalkemm il-grupp sfaxxa għal kollox, żewġ scouters Mostin kburin bl-uniformi distinta tagħhom, Charles Vella u Emidio Fenech, ingħaqdu maċ-ċentru tal-4ir Raid Precautions (ARP) tal-Mosta bħala telephone operators u għenu waqt l-emerġenza li ġabet magħha l-gwerra. Magħhom qeda dmiru scouter ieħor Mosti, Victor Zammit, li kien iservi ta' messaġġier mal-Protezzjoni Ċivili tal-Mosta. Kienu għadhom tfal ta' xi erbatax-il sena u kienu jagħmlu xogħolhom lebsin l-uniformi tal-iscouts (Charles Vella, 2015). Films ta' propaganda Il-bumbardamenti fuq Malta bdew jonqsu fil-bidu tal-1943. F'dik is-sena l-alleati attakkaw Sqallija minn Malta u b'riżultat ta' hekk il-forzi Germaniżi u Taljani ma kellhomx minn fejn jibqgħu jattakkaw lil Malta. Fit-8 ta' Settembru 1943 l-Italja ċediet u dan kien ifisser it-tmiem uffiċjali tal-gwerra f'Malta wara kważi tliet snin ta' kalvarju permezz ta' attakki qliel mill-ajru. Madankollu l-ħajja f'Malta kien ilha x-xhur li bdiet tiġi ftit ftit lura għan-normal. Fil-fatt, nhar il-Ħadd 25 ta' April 1943, ftit xhur qabel l-Italja ċediet, kien Ħadd il-Għid u skont il-korrispondent tal-ġurnal Il-Berqa, 'kien Għid li n-nies tal-Mosta ma tantx jinsewh malajr'. Il-Propaganda Manager tad-Dipartiment tal-Informazzjoni organizza żewġ wirjiet ta' films fuq il-gwerra u dawn saru fis-sala tat- teatrin tal-Oratorju. Għall-ewwel wirja, li kellha tibda fis-2:15 ta' waranofsinhar, in-nies kienet diġà bdiet tinġabar wara l-bieb sa minn siegħa qabel. Għalkemm d-dħul għall-films kien fuq bażi ta' invit, imma ġew waqtiet meta l-pulizija fil-bieb ma setgħux jikkontrollaw il-folol kbar li invadew l-Oratorju dakinhar. Tant hu hekk li daħlu ħafna aktar milli kellhom jidħlu. Kien ikkalkolat li attendew mal-1,200 ruħ għaż-żewġ wirjiet. Ġorġ Zarb, Propaganda Manager, qal lill-folla miġbura li jinnota b'sodisfazzjon l-interess tal-Mostin biex jaraw il-films, iżda l-post ma kienx jesagħhom Ftuħ u Tberik Lejlet it-Tieni Gwerra Dinjija 73 Wegħidhom li kien se jagħmel l-almu kollu biex iġib fil-pjazza tal-Mosta Mobile Cinema Van, trakk bi projector fuqu, u hekk ikun jista' juri l-films lil elfejn ruħ f'salt. L-ewwel film kien juri xeni tal-gwerra mill-evakwazzjoni ta' Dunkirk sal-Battalja ta' Mareth. Kien jismu l-War Pictorial li kien qiegħed jintwera madwar l-Imperu Ingliż, tradott f'ilsna varji. Il-Mostin semgħu l-verżjoni bil-Malti. Kien ilu Malta 24 siegħa biss u l-Mostin kienu l-ewwel li rawh. It-tieni film kien Malta George Cross b'kummentarju tas-Sur Ġużċ Sultana. L-udjenza damdmet is-sala tal-Oratorju biċ- ċapċip u l-entużjażmu hekk kif rat ajruplan tal-għadu nieżel jikkraxxja wara li ntlaqat mill-kanuni tat-tip Bofors li kienu qegħdin jisparaw għal Alla li ħalaqhom. Il-wirjiet saru 'bil-permess tal-Arċipriet il-ġdid' li ma kien ħadd għajr Dun Karm Sciberras, dak li s'issa kien id-Direttur tal-Oratorju, u li issa kien għadu kemm ħa l-pussess tal-parroċċa fil-25 ta' Jannar 1943. Konklużjoni Bil-films propogandistiċi mħallsin mill-Imperu Ingliż u murija fis-sala tat-teatrin. jasal fi tmiemu dan il-kapitlu li ttratta l-istorja tal-Oratorju Qalb ta' Ġesu fi żmien it-Tieni Gwerra Dinjija. Esperjenza mimlija azzjoni, inizjattivi u azzjonijiet karitattivi fost poplu li tgħakkes, tant li mhux biss tilef ġidu, imma saħansitra tilef lill-għeżież tiegħu: tfal, ommijiet, missirijiet, nanniet u ħbieb. L-Oratorju baqa' miftuħ biex jagħti saqaf fuq ras ir-refuġjati li ħallew djarhom. Serva ukoll ta' kenn fix-xelter mill-attakki mill- ajru. Ipprovda spazju ta' edukazzjoni lit-tfal fi skola proviżorja. Minn ħdanu tqassmu ammonti ġenerużi ta' ikel u ħwejjeġ meħtieġa lill-ifqar fost il-fqar. Kompla jgħallem id- duttrina lit-tfal u jressaghom għas-sagramenti tal-preċett u l-griżma, anki fl-eqqel snin tal-gwerra. Fuq kollox, l-Oratorju baqa' jipprovdi tama fil-providenza t'Alla li xi darba għad isebbaħ jum ġdid meta s-sliem jieħu postil-ġlied. Meta l-ħajja terġa' tnibbet fuq il- mewt. Fil-veru sens tal-kelma, l-Oratorju baqa' sinjal li mill-fidi għad titrijonfa r-rebħa. Wara l-gwerra l-Oratorju seta' jħares 'il quddiem lejn żminijiet aħjar biex ikompli jwettaq iżjed fil-miftuħ u b'mod aktar qawwi l-appostolat fost it-tfal u ż-żgħażagħ tal- parroċċa. Dwar dan u aktar se nitkellmu fil-kapitlu li jmiss. Xeni mid-drammi tal-passjoni li kienu jittellgħu miż-żgħażagħ tal-Bov Scouts fit-teatrin tal-Oratorju fil- ħamsinijiet. L-iskripts tad-drammi kien jiktibhom J.J. Camilleri u hu stess kien jaħdem il-parti ta' Ġesu. Kien hemm drabi meta Maestro Victor Zammit kiteb xi mużika biex tindaqq waqt dawn id-drammi li kienu jkunu maqsuma fuq sitt atti. Xeni mid-drammi tal-passjoni li kienu jittellgħu miż-żgħażagħ tal-Bov Scouts fit-teatrin tal-Oratorju fil- ħamsinijiet. L-iskripts tad-drammi kien jiktibhom J.J. Camilleri u hu stess kien jaħdem il-parti ta' Ġesu. Kien hemm drabi meta Maestro Victor Zammit kiteb xi mużika biex tindaqq waqt dawn id-drammi li kienu jkunu maqsuma fuq sitt atti. It-truppa tal-Bov Scouts f'ritratt meħud nhar il-Parata tradizzjonali ta' San Ġorġ tal-1954. Fin-nofs jidhru l-arċipriet tal-Mosta, Dun Paolino Galea, u maġenbu Dun Pawl Calleja, direttur tal-Oratorju. Sena wara din l-okkażjoni, l-iscouts ħarġu mill-Oratorju minħabba sitwazzjonijiet xejn feliċi li żviluppaw bejnhom u l-Azzjoni Kattolika. MI À' , Mosta Hearis - it-tim tal-futbol tal-Ġuvintur Azzjoni Kattolika tal-Mosta għas- mix-xellug: S. Muscat, W. Bezzina, V. Galea, C. Falzon, T. Muscatu P. Mallia. Attard, J. Mamo, L. Falzon, A. Borg u P. Micallef Fuq wara Kokka mix-xellug: J. U wara l-logħba, jekk tintemm b'rebħa, it-tim tal-Az għall-Oratorju. Hawn qed naraw lit-tim tal-Mosta Hea jiċċelebraw mar-rixtellu tal-Oratorju. zjoni kien jinżel bil-briju mill-Creasv Ground rts tal-1959-60 flimkien ma' tfal u ġuvintur oħrajn It-truppa tal-Bov Scouts f'ritratt meħud nhar il-Parata tradizzjonali ta' San Ġorġ tal-1954. Fin-nofs jidhru l-arċipriet tal-Mosta, Dun Paolino Galea, u maġenbu Dun Pawl Calleja, direttur tal-Oratorju. Sena wara din l-okkażjoni, l-iscouts ħarġu mill-Oratorju minħabba sitwazzjonijiet xejn feliċi li żviluppaw bejnhom u l-Azzjoni Kattolika. MI À' , Mosta Hearis - it-tim tal-futbol tal-Ġuvintur Azzjoni Kattolika tal-Mosta għas- mix-xellug: S. Muscat, W. Bezzina, V. Galea, C. Falzon, T. Muscatu P. Mallia. Attard, J. Mamo, L. Falzon, A. Borg u P. Micallef Fuq wara Kokka mix-xellug: J. U wara l-logħba, jekk tintemm b'rebħa, it-tim tal-Az għall-Oratorju. Hawn qed naraw lit-tim tal-Mosta Hea jiċċelebraw mar-rixtellu tal-Oratorju. zjoni kien jinżel bil-briju mill-Creasv Ground rts tal-1959-60 flimkien ma' tfal u ġuvintur oħrajn naħa tax-xellug tiegħu Fuq in-i nofs ċorma tfal u żgħażagħ quddiem il Tibda l-era ta' Dun Anġ Camilleri fl- 1956. - bil-beritta - hemm Aldo Il-Mosta, waqt li fuq il-lemin ' Dun Anġ fil-pubblikazzjoni tal-gazzetta l-id il-leminija ta' hemm Joe Bezzina li għal diversi snin kien l Dun Anġ waqqaf l-Għaqda Studenti Mostin fl-1959. Hawn narawh f'nofs laqgħa tal-kumitat tal-Għaqda fl-1965. Għal dawn l-istudenti din kienet tkun l-ewwel esperjenza ta' tmexxija u organizzazzjoni. It-tim tal-Biljard tal-Għaqda Studenti Mostin fuq il-biljard iż-żgħir li kien i i q il-biljard iż-żgħir li kien inxt l- Touth Centre Area. Dan ir-ritratt ittieħed fl-1956. . PXALX apposta għalihom Bi naħa tax-xellug tiegħu Fuq in-i nofs ċorma tfal u żgħażagħ quddiem il Tibda l-era ta' Dun Anġ Camilleri fl- 1956. - bil-beritta - hemm Aldo Il-Mosta, waqt li fuq il-lemin ' Dun Anġ fil-pubblikazzjoni tal-gazzetta l-id il-leminija ta' hemm Joe Bezzina li għal diversi snin kien l Dun Anġ waqqaf l-Għaqda Studenti Mostin fl-1959. Hawn narawh f'nofs laqgħa tal-kumitat tal-Għaqda fl-1965. Għal dawn l-istudenti din kienet tkun l-ewwel esperjenza ta' tmexxija u organizzazzjoni. It-tim tal-Biljard tal-Għaqda Studenti Mostin fuq il-biljard iż-żgħir li kien i i q il-biljard iż-żgħir li kien inxt l- Touth Centre Area. Dan ir-ritratt ittieħed fl-1956. . PXALX apposta għalihom Bi Fl-1964 l-Isqof Mons. Emmanuel Galea ġie l-Oratorju biex jinawgura Sea kksajje ġodda fikom bnew i i , ill-klassijiet il-ġodda msiel l- -naħa tal-lemin tal-kappella. Hawn narawh f'waħda mil à 1 emb tal-Kur- Santa Ċeċilja. Jidher is-Surmast Victor Zammit fuq il-lemin tal-Isqof, filwaqt li Suor Benjamina Portelli, li kienet tmexxi lit-tfajliet, tidher eżatt wara l-Isqof. fl-1505 ir-relikwi tal-martri San Gratus u San Jucundus ttieħdu f' l-għadam tagħhom ikun iddepożitat fl-artal tal-kappella. L-attivit: Galea fost ħafna mill-kleru u diversi Mostin. Fuq ix-xellug jid purċissjoni lejn l-Oratorju biex à kienet immexxija mill-Isqof Emmanuel hru żewġ nisa bl-għonnelel. It-tfal tal-Oratorju ferħanin fl-Għid il-Kbir tal-1965 meta kien għadhom kemm ġew ippreżentati b'figolla b'diversi forom. Ħalli għalih lil Dun Anġ biex iferraħ lit-tfal fil-festi l-kbar tal-Knisjal Dakinhar tal-inawgurazzjoni tal-klassijiet il-ġodda fl-1964 kienet jbid NA a ba tal icold i l- en af Oratorju bis-sehem tal-Banda Nicold Isouard u t-tfal tal-iscouts. 1 l-poplu U Tidher ukoll il-bandalora tal-Oratorju minn wara. Is-siġġu merfugħ għall-Isqof Galea jidher fin-nofs, għadu battal. Fl-1964 l-Isqof Mons. Emmanuel Galea ġie l-Oratorju biex jinawgura Sea kksajje ġodda fikom bnew i i , ill-klassijiet il-ġodda msiel l- -naħa tal-lemin tal-kappella. Hawn narawh f'waħda mil à 1 emb tal-Kur- Santa Ċeċilja. Jidher is-Surmast Victor Zammit fuq il-lemin tal-Isqof, filwaqt li Suor Benjamina Portelli, li kienet tmexxi lit-tfajliet, tidher eżatt wara l-Isqof. fl-1505 ir-relikwi tal-martri San Gratus u San Jucundus ttieħdu f' l-għadam tagħhom ikun iddepożitat fl-artal tal-kappella. L-attivit: Galea fost ħafna mill-kleru u diversi Mostin. Fuq ix-xellug jid purċissjoni lejn l-Oratorju biex à kienet immexxija mill-Isqof Emmanuel hru żewġ nisa bl-għonnelel. It-tfal tal-Oratorju ferħanin fl-Għid il-Kbir tal-1965 meta kien għadhom kemm ġew ippreżentati b'figolla b'diversi forom. Ħalli għalih lil Dun Anġ biex iferraħ lit-tfal fil-festi l-kbar tal-Knisjal Dakinhar tal-inawgurazzjoni tal-klassijiet il-ġodda fl-1964 kienet jbid NA a ba tal icold i l- en af Oratorju bis-sehem tal-Banda Nicold Isouard u t-tfal tal-iscouts. 1 l-poplu U Tidher ukoll il-bandalora tal-Oratorju minn wara. Is-siġġu merfugħ għall-Isqof Galea jidher fin-nofs, għadu battal. L-arċipriet Bartilmew Bezzina waqt it-tberik tal-bankijiet il-ġodda tal-i j it-12 ta' Lulju 1969. Dun Anġ baqa' għal dejjem grat lejn il-benefatturi li tant opri oħra li saru fl-Oratorju. Fl-1968 saret operazzjoni bl-użu ta' krejn fuq iz-zuntier tal-Oratorju biex jittellgħu l-istatwi ta' San Tarċisju u Santa Marija Goretti fin-niċeċ mal-faċċata tal-kappella. L-iskultur Mosti Ġanni Bonniċi ħadem dawn l-istatwi fil-ġebla Maltija. injam fil-kappella tal-Oratorju nhar ħallsu għal dan il-proġett u għal Qawmien u Ritmu Ġdid wara l-Gwerra Il-ħajja f'Malta fl-ewwel diċennji wara t-Tieni Gwerra Dinjija xejn ma kienet feliċi. Għalkemm kienu waqfu l-attakki mill-ajru u magħhom inqatgħu l-feruti, l-imwiet u t-tiġrif, imma pajjiżna kien għadu mifni b'għadd ta' problemi qodma u oħrajn ġodda. Ir- refuġjati Maltin kienu għadhom spalparjati; min baqa' fejn maru min iddeċieda li jirritorna fejn kien qabel il-gwerra. Dan kompla ġab taħlit soċjali li ġab fix-xejn sekli sħaħ ta' differenza bejn il-Maltin tal-ibliet u dawk tal-kampanja. Il-kultura u l-mentalità kollettiva u individwali nbidlet qatigħ u f'qasir żmien. Il-ħerba ta' tant bini mġarraf, in-nuqqas ta' xogħol fit-tarznari, popolazzjoni li bdiet tikber, l-emigrazzjoni tal-massa li bdiet tirranka għal-livell ta' eżodu u r-rankatura politika għall-futur ta' Malta integrata mar-Renju Unit jew inkella indipendenti u sovrana huma xi wħud mid-dilemmi l-kbar li kellha tħabbat wiċċha magħhom Malta min-nofs is-snin erbgħin sas-sittinijiet. Magħhom irridu nżidu t-taħbit tal-politiċi Maltin biex jiksbu l-fondi tal-Marshall Plan għar-rikostruzzjoni tal- pajjiż wara t-tifrik tal-gwerra, it-tibdiliet u l-kriżijiet kostituzzjonali u, evenentwalment, il-ġlieda politika-reliġjuża li faqqgħet bejn il-Partit Laburista u l-Knisja. Dan il-kuntest storiku huwa importanti biex wieħed jifhem ukoll l-isfond tat-tmexxija tal-Oratorju Qalb ta' Ġesti minn wara l-gwerra sas-snin sittin. F'dan il-kapitlu se nkunu qegħdin niffokaw l-aktar fuq it-tiswijiet fl-Oratorju li kellhom isiru minħabba l-gwerra, l-iżviluppi loġistiċi u operazzjonali li komplew isiru fih, il-bidliet fid-Diretturi tiegħu u l-qagħda fi ħdanu fi żmien l-hekk imsejjaħ 'tad-dnub il-mejjet. Dawn il-ġrajjiet huma mifruxa fuq medda ta' għoxrin sena, jiġifieri bejn l-1944 u l-1966. Bidliet fid-diretturi Dun Karm Sciberras li kien ilu Direttur tal-Oratorju mill-1922, kien issa laħaq arċipriet tal-Mosta. Ħa l-pussess ta' ragħaj parrokkjali fil-25 ta' Jannar 1943 u għaldaqstant kien f'dik is-sena li ġie avviċinat Dun Anton Muscat (1911-1999) biex jidħol hu minfloku bħala Direttur tal-Oratorju. Dun Salv Magro (1993) jgħid li 'Dun Karm baqa' jieħu ħsieb l-Oratorju sakemm ħa. riedni tal-parroċċa f'idejh'.