Il-ħabrieki Dr. Ġwanni Cremona, fost il-karti li Ħalla il- kittieb malti F. G. Bonumico—wieħted mill-ewlenin li kiteb bil-Lsien Malti u. għaref tassew — sab tagħrif, li sal-lum ħadd ma kien jaf bih, dwar wieħed Malti li bil-praspar tiegħu kien għaġġeb mhux biss nies ta' l-ebda għerf imma kbarat imsemmija fl-Ewropa, kif taqraw iktar il- quddiem. Billi Dr. Cremona kiteb fit-tul u bl-ingliż, afna hawnhekk sejrin naqilbu fil-qosor il-ġrajjiet li għarrafna bihom fuq dan ''is-Saħħar Malti'. ONAMICO, mela, li kien dar tista' tgħid l-Ewropa kollha B xi tliet mitt sena ilu, darba rnexxielu jiltaqa' f'Pariġi ma' Bjaġju Manfrċ, Malti bħalu u li fuqu kien jaf xi ħaġa milli kien kiteb wieħed tabib u filosofu kbir tad-Dani- marka fi ktieb li kien ħareġ fuqu. Dan l-imbierek ta' Manfrċ, li ismu kien ixxerred ma' kullimkien u kien imgħoddi bħala 'jis-saħħħar Malti''—kien ilu nieqes minn Malta fuq ħamsa u tletin sena. Huwa kien twieled il-Birgu, meta kien jaħkem il- Grammastru Wignacourt, jiġifieri fis-sena 1620. Mill-Birgu kien ġiċ joqgħod il-Belt, in-naħa ta' Sant'Jiermu, fejn kien għad għandu xi nies jiġu minnu. Manirċ kien ukoll suldat, u jgħidu li kien tqabad bosta drabi mal-Misilmin u baħħar mhux ftit. Huwa ntebafi li kien jista' jistagħna b'ħaġa tassew tal- għaġeb li tatu n-natura. Kellu l-ħila li jixrob minn ħamsin sa sittin tazza ilma wara xulxin, quddiem kulħadd, imbagħad jiftafi Ħalqu u wara li jkun ħasel it-tazzi ta' sikwit, biex juri li kull ma qed jagħmel huwa minnt ti bla qerq, kien jarġa' jimla it-tazzi f'dak l-ilma minn għajn li fiierġa minn ħalqu b'saħħa kbira; mhux biss iżda kien jimla t-tazzi b'inbid, birra u likuri oħra ta' lewn u togħma li ma tistax ixxebbahhom. Drabi kien jitfa' minn ħalqu bħal tliet egħijun ta' żejt, inbid u Ħalib jew likuri ofira, ħlewwiet, żejt-il-ward, ilma żgħar u iwiħat, li bihom kien ixarrab l-imkatar ta' dawk ta' madwaru. Drabi oħta kien jitfa' minn ħalqu boqqa brandv u biex juri li tassew dak kien brandv, kien ikebbisha. Ġie li xorob barmil sħiħ ilma, u mbagħad joħorġu b'saħħa hekk kbira li jwaqqa' raġel, jew inkella jwaddbu fl-ajru mogħla bniedem. L-imsemmi Bonamico—li kien tgħallem ta' tabib fl-aqwa Universitajjiet ta' l-Ewropa, — għamel kemm sata' biex jara jirnexxilux ifisser skond ix-xjenza dan l-għa- ġeb hekk kbir: imma kollu għal xejn. Bonamnico għamel lil-Manfrċ bosta tnistoqsijiet fuq din il-middija tiegħu li xerrdet ismu ma' l-Ewropa kollha— iżda s-'Saħħar' wieġbu li dil-ħaġa kienet fih sa minn twe- lidu hekk li fl-iskola kien ta' sikwit jinbex biha lil sħabu. Darba fil-Karnival —qal hu—libes ta' tabib u Itaqa' ma' ħabib li talbu xi mediċina għall-marda li kellu. Manfrċ beda taparsi jgħid xi kliem bil-latin u fin bla waqt imlieh b'raxxa fażola. Mita wasal fidejn il-Palazz, fejn dak iż-żmien kien igħam- mar is-Sultan Wignacourt, resaq ħidejh wielied irsir u qallu li ma jiflaħx iżjed bl-uġigħ ta' dras li kellu u talbu biex iser- rħu. Manfrà wara li geżwer xi kliem li ħadd ma fehmu dikment ferragħlu fuq wiċcu, fost l-għaġeb ta' dik il-ġemgħa ta' nies, bħal xmara ta' ilma b'saħħa hekk kbira li waddbu ma' l-art. Manfrċ baqa' miexi u xħin wasal quddiem il-bieb tal- Palazz lemaħ xi Kavalieri: mar fuqhom u xeħtilhom minn Ħalqu xita ta' perlini u fwiħat imħallta; dafikana, il-Kavalieri ferħu lis-'Saħħar Malti'' għall-ħila tiegħu. Fl-aħħar l-Inkisizzjon ħadet fisiebu u xlietu bħala saħħar, iżda huwa rnexxielu jeħlisha lixxa. Ftit wara, iżda, Manfrċ qatel lil wieħed Bali—u kellu jitlaq minn Malta: libes ta' Kavalier u staħba fl-istiva ta' bastiment li kien tielaq għal Sirkuża. Minn hemm tala' Napli, fejn, biex igħix wera x'kien jaf jagħmel: in-Naplitani baqgħu b'ħalqhom miftuħ u laq- għuh b'ferħ kbir. Iżda hawn ukoll l-Inkisizzjon Ħatfitu u bagħttitu Ruma għand il-Papa. Manfrċ quddiem il-Papa, li kien Urbanu VIII, tenna xi logħob minn tiegħu u fiehmu illi fihom xejn ma kienu jidħlu s-sħarijiet u ta' barra minn hawn, iżda kollox kien naturali. Il-Papa saqsa lil wieħed Kardinal, għaref bil- bosta, x'jidhirlu fuq dan il-bniedem — ''Ħadd ma jista' jfisser dak li Manfrċ kapaċi jagħimel, iżda huwa biss u waħdu: 'Solus sicut sof' (waħdu bħax-xemxj' wieġeb il-Kardinal. Il-Papa tah is-setgħa bil-miktub li jista' jissokta jagħmel dawk l-egħiġubijiet mingħajr ħadd ma jista' jkellmu, Minn Ruma Manfrċ għadda Firenze fejn il-Gran Duka laqgħu u fa gost bih: hemm lill-għorrief u lill-istess tabib tal-Gran Duka, Vittorio Rosi, ħawwadhom b'dak li kien jagħmel, u nsibu li dan ta' l-aħħar tkellem fuqu fi ktieb li ħareġ fuq l-egħġubijiet tad-dinja. Iżda l-Inkiżituri ma ridux iħalluh kwiet u għal tmienja u erbgħin darba Ħatfuh taħt idejhom, iżda, kull darba, il- Malti għaraf jefilisha. Wara li dar l-Italja kollha Manfrċ rħielha għal Franza u qagħad Pariġi. Hemm ġennen lil kulħadd bil-bċejjeċ tiegħu u fi ftit ġranet għaqqad somma ta' flus kbira. L-iktar iżda li jfissdu kien il-kbir Ministru l-Kardinal Richelieu. li tal: rigali mhux ftit, għax, kif ġriet ix-xniegħa, Manfrċ urieh x'kien is-sigriet tiegħu. Minn Franza, ''is-saħiħar' mar il-Ġermanja, l-Olanda u l- pajjiżi l-oħra fil-qrib. Wara żmien raġa' mar Pariġi, fejn iż- żewweġ u kellu tifel u tifla. Fil-Ġermanja xi wiħud riedu jagħmlu bħalu, iżda baqa' f'wiċċhom. Bonamico ma kitibx kif spiċċa fiajtu Manfrċ, iżda dak li ja huwa li l-fama ta' ismu baqgħet tiġġerra ma'l-Ewropa