da bi 4 Ti iehi : , ; , Àħ , : , tixhed-żmie jw à jgħaddi-4 i mt l-iġbla ta'-Moab fidlajr jasa i Sett, igħbbu mix Faq-dawn l-iġb fsEd ża 6 i je, i l liġ- j ż : Ra tal i bet fada eh tal-palazz-fortizza ta ġesmazi bia-u l-għoljiet bel me ija i En l : A EE B aż A f-fuq Baħar il iħa L ma EE Te aġifi d ri Mua mgħolli—-mintr- Alla. għall-ġieħ: MA-HEMM ĦADD-AKBAR MINN l-glorja H—ma—tinemmx—ta'l-antik—u 2 ; ri . i ż- OI 3 ji BETANJA U S-SANTWARJI TAGHHA Xi żewġ mili l-bogħod minn Ġeru- salem (Ġw. 11, 18) sewwa sew fuq in-naħa lvantija tal-Għolja taż-Żeb- buġ (Mk. 11, 1), tinsab il-belt ta' Betanja, li, skond it-Talmud, tfisser Dar it-tamar. Hija belt qadima ħat- na, għax diġa tissemma fil-kitba tal-Profeta Nehemija (II Esdra, XI, 82), taħt l-isem ta' Ananija, li ġiet imgħammra mil-Lhud hekk kif reġ- għu lura mill-eżilju. Illum tissejjaħ El-Azartije, isem imħassar ta' La- zarium, li ġie lilha mogħti mil-Lhud ikkonvertiti għad-din ta' Kristu fis- seklu IV meta dawn bnew il-ftit djar ma' dwar il-qabar ta' Lazzru li kell- hom jagħtu bidu għal din il-belt li ġiet imgarrfa għal kollox fil-gwerer ta' Vespasjanu u Titu. Tabilfors li din il-belt kellha xi seħer għal dawk li kienu jkunu qegħ- din jivvjaġġaw bejn Ġeriku u Ġeru- salem f'dawk iż-żmenijiet imbiegħda li fihom għex Kristu. Għax milli naqraw kienet għalihom il-belt tal- mistrieħ wara vjaġġ twil, Tabilħaqq it-triq kienet twila, xi għoxrin mil; ma' tulha ma kont tiltaqa' ma' xejn ħlief mal-lukanda ''khan'' tas-Sama- ritan; kienet triq skabruża u stra- mana, b'dislivell ta' xi 1,000 metru, u biex timxiha kienet tgħajjik fiżika- ment u moralment, għax ma kontx tistenna ħlief li xi ħadd jaqbeż fuqek u jħallik, wara li jisirqek, minxur ma' l-art, imgħarrar f'demmek, kif naqraw li ġara lil dak l-imsejken tal- parabola tas-Samaritan (Luk. Għalhekk kif il-vjaġġatur k'en jilmaħ quddiem għajnejh. l-ew- wel friegħi tas-siġar tat-tamar u l-ewwel bjut tad-djar ta' Betanja kien jieħu r-ruħ u minn qiegħ qalbu kienet toħroġ bħala tnehida ta' jtemm bis-sliema l-vjaġġ tiegħu. Mill-qari tal-Vanġelu Mqaddes wie- ħed malajr jintebah li Ġest: kien iħobb jimxiha din it-triq, u ta' sp'ss kien jieqaf jistrieħ fil-belt ta' Betanja kull meta kien ikollu mill-Galilea jinżel għal Gudea. Hemm kien isib id-dar, kennija u ħabiba, ta' Lazzru u ħutu, Marta u Marija. id-dar ta' Betanja li twettqu xi ġraj- jiet magħrufa tal-Vanġelu. Kien hawn li Ġest tenna dik il- verità sublimi, li jitħabat kemm jit- ħabat il-bniedem, għal xejn ma jis- wielu dan it-taħbit jekk ma jkunx għamlu bl-għan tas-salvazzjoni ta' ruħu, għax ħaġa waħda hija meħtie- ġa, u Marija, li kienet inxteħtet f'riġlejn Ġest. biex minn fommu tisma' t-tagħlim tas-Saltna t'Alla, kienet għażlet l-aħjar ħaġa li ma tiġix lilha misruqa (Luk. Kien f'din il-belt fid-dar ta' Xmuni l-imġiddem li Ġest ddefenda l-imġie- ba ta' Marija l-midinba, li kienet daħlet fid-dar u hemm, wara linxteħ- tet għar-rkubbtejha, ħaslet bi dmugħ- ha riġlejh, ixxuttathomlu b'xuxitha u wara dilkithomlu bl-ungwent prez- zjuż li kienet ġabet magħha. Għax lil dak li l-aktar iħobb, jiġu maħfura l-akbar numru ta' dnubiet (Luk. Kien minn din il-belt li Ġesti bagħat lid-dixx'pli tiegħu jfittxu l-felu ta' ħmar biex fuqu jir- keb u jidħol rebbieħ f'Ġerusalem (Mk. Imma jum fost l-oħrajn f'din id- dar ħabiba li tant semgħet kliem ta' mħabba m'nn fomm Ġest daħal isaltan l-imrar u n-niket. Lazzru, il- ħabib ta' Ġest, inxteħet marid sew- wa. Marta u Marija bagħtu jgħidu lil-Ġest: ''Mulej, min tħobbu int, mar'd''. S. Ġwann jgħidilna li kif Ġest sema' b'dik l-aħbar, dar fuq id-dixxipli tiegħu u qalilhom: ''Ħa nerġgħu mmorru l-Lhudija; Lazzru, il-ħab'b tagħna, rieqed; imma mmur inqajjmu'. Wara ftit Ġesti tenna: Lazzru miet, u nifraħ minħabba fikom li ma kontx hemm biex temm- nu; imma ħa mmorru ħdejh'' (Ġw. IL-16); Hekk kif resaq lejn il-belt ta' Betanja, Marta marret tiltaqa' mie- għu, u bejniethom int'żeġ dak id- djalogu tal-għaġeb fuq il-qawmien u l-ħajja, (ibid. Imbagħad, wara li ġiet imsejħa Marija, baqgħu sejrin fejn kien jinsab midfun Lazzru. Hekk kif Ġest sab ruħu quddiem il- qabar ta' Lazzru beka. Il-Lhud, li rawh jibki, qalu: ''Ara kemm kien iħobbu''. Imbagħad ġagħalhom ineħ- ħu l-ħaġra, u, wara li talab 'l Alla M'ssieru, għajjat b'leħen qawwi: ċLazzru, ejja barra''. U ħareġ il- mejjet b'riġlejh u jdejh marbuta bil- fsieqi u wiċċu mlefflef ġo maktur'' (ibid. Lazzru kien imqaj- jem mill-mewt. Il-qabar ta' Lazzru għadu jeżisti sal-ġurnata tallum. Huwa magħmul minn żewġ kmamar, li trid tinżel għalihom b'24 tarġa, tant illum mit- tiekla, li trid toqgħod b'seba' għaj- nejn kif tinż'lhom. Dawn ġew imħaffra. fl-1612 meta l-Kustodju tal- Art Imqaddsa ta' dak iż-żmien, ir- Rev.mu P. Anġlu minn Messina, ħallas somma kbira ta' flus biex jista' jħaffirhom fil-blat, biex l-insara jkunu j'stgħu jżuru l-qabar ta' Laz- zru u kultant iqaddsu wkoll xi qud- diesa. Imma milli jidher fi żmien Ġest l-qabar ta' Lazzru kien fil-be- raħ. Meta mbagħad l-insara bdew jibnu ma' dwaru, il-qabar ġie mdaw- war minn kullimkien, u hekk sab ruħu fil-qagħda li qiegħed illum. Sa mill-ewwel żmenijiet il-qabar ta' Lazzru nżamm b'għożża kbira mill-insara. Diġa l-pellegrina Egeria titkellem fuq knisja mibnija fuq dan il-qabar fis-seklu IV. Fis-snin 1949- 1953 P. Silvestru Saller, O.F.M. ħat- fer ma' dwar il-qabar ta' Lazzru b'ex jara jsibx il-fdal ta' din il- knisja, u kellu x-xorti li: jikxifha biex juri s-sbuħija tagħha. li stampa fl-1957 Ewcavations at Bethanj huwa jgħid li l-paviment tagħha kien magħmul minn mużajċi tassew sbieħ u li l-ġebla li biha kie- net mibnija kienet ta' lewn roża. Din il-knisja ġiet imġarrfa minn terremot kbir imma ġiet mill-ġdid mibnija fis-seklu V. F'xi żmien il- knisja u l-monasteru, li ġie mibni ma' ġenbha, għaddew f'idejn il-Ka- noniċi tas-Santu Sepulkru, li fl-1188 għaddewha lir-Reġina Melisenda, mart it-tielet Re ta' Ġerusalem Folco d'Anjou (1134-1144) li, wara li sew- wiethom u kabrithom, tathom lis- sorijiet benedittini, fejn oħtha Ivette kienet abbatissa. Meta l-imperatur Salad'n rebaħ u temm is-saltna latina ta' Ġerusalem, il-knisja u l-monasteru ġew abban- dunati. Fisseklu XVI il-Mawmettani bidlu l-knisja f'Moskea, u hekk ġara li ħadd fost l-insara ma seta' jżur aktar il-qabar ta' Lazzru. L-iskavi magħmula, kif għedna, fis-snin 1949-1953, mill-Kustodja tal- Art Imqaddsa, wasslu għall-bini tas- Santwarju tallum, Ix-xogħol inbeda fl-10 ta' Ġunju 1952, u, wara li fl-24 ta' Awissu ġiet imqegħda u mb'erka l-ewwel ġebla, il-bini tagħha intemm f'Settembru 1953. Il-pjanta tal-knisja ġiet magħmula mill-perit Antonju Barluzzi, li ħa ħsieb li jistudja sewwa l-art fejn kellu jibniha biex ma jħassarx l-ambjent storiku ta' fejn kien jinsab il-qabar ta' Lazzru. Barluzzi xtaq li jħalli mikxuf il-wied, illum niexef li q'e- għed mhux wisq 'il bogħod mill- qabar ta' Lazzru, Il-knisja ġiet mib- nija fuq il-fdal tal-knejjes l-oħra. Għandha korsija ċentrali kwadra, b'żewġ dirgħajn maħruġa fil-ġenb, u fuqhom koppla, li tagħmel kontrast sħiħ, imħabba d-dawl tagħha, mal- parti nferjuri tal-istess knisja. Għax il-perit ried li min jidħol fiha jieħu mill-ewwel l-idea li qegħda tfakkar qabar ta' bniedem qaddis, li kien iddestinat biex iqum għall-ħajja ta' glorja. U dan il-ħsieb ikompli jis- saħħaħ bit-taqsim tal-koppla f'kar- rettuni mil-lewn id-deheb b'ġo fihom imnaqqxa ħamiem qed jittajjar qalb il-friegħi ta' lewż iwarrad bħal erwieħ irxuxtati fit-titjir tagħhom lejn is-sema. Fis-santwarju hemm tliet altari, Fuq dak tan-nofs fl-ar- zella hemm mużajk kbir li juri 'l Ġesu filwaqt li fit-taħdita ma' Marta qed itenni: ''Jiena hu l-qawmien u l-ħajja'' (Ġw. XI, 25) u l-altar għandu faċċata. sabiħa tal-irħam skolpita minn Mistruzzi. Fuq l-altar tan-naħa. tal-lemin, li għandu forma ta' qabar hemm imnaqqxa x-xbieha ta' Marija, u fl-arzella hemm mużajk ieħor li juri l-qawmien mill-imwiet ta' Lazzru u hemm din il-kitba: €Missier biex jemmnu li Int bgħatt- ni'', Malli qal dan, għajjat b'leħen qawwi: ''Lazzru, ejja barra'' (Ġw. L-altar tan-naħa tax-xel- lug li, bħal ta' qablu għandu forma ta' qabar, f'nofsu x-xbieha ta' Mar- ta, għandu flarzella tiegħu mużajk li juri t-taħdita ta' Ġesti ma' Marija u Marta fid-dar ta' Betanja bil-kitba : €Qalilha l-Mulej: 'Marta, Marta, tinsab imħabbta fuq ħafna ħwejjeġ' (Lk. Ma' ġenb il-knisja hemm kampnar kbir. Kemm għandna għax inkunu ri- konoxxenti lejn il-Kustodja tal-Art Imqaddsa li qegħda b'ħidma u sag- rifiċċji kbar tfittex, tikseb, iżżomm u żżejjen dawn. il-postijiet imqaddsa imfakkra fil-Vanġelu. Biss min kellu x-xorti jarahom jaf x'konsolazzjoni- jiet ta' ħlewwa spiritwali titnissel fil- qalb ta' min jemmen u jħobb.