FESTA ġiN SANTA MARIJA KA TELA L- EWWEL SKOLA FIL- GUDJA Kitba tal-Kan. Kienet drawwa li xi qassis jiftaħ skola fil-parroċċa tiegħu Fis-seklu 18 Dun Ġwann kien jgħallem il-lingwi lit-tfal tal-Gudja : Kien biss 100 sena wara li l-Gvern beda jaħseb fl-Edukazzjoni fil-Gudja . Il-Gudja ta' żmien Dun Ġwann Grech Fuq talba li hu għamel lill-Isqof ta' Malta, Mons. Paolo Alpheran de Bussan (1728 — 57), il-qassis Gudjan Dun Ġwann Grech ingħata l-permess nhar it-30 t'April 1735 mill-awtorita' tal-Knisja f'Malta biex jiftaħ skola fil-parroċċa tiegħu tal-Gudja. Wisq probabbli li din kienet l-ewwel skola pubblika li qatt eżistiet fil-Gudja. It-Tagħlim dam ma daħal f'Malta It-tagħlim ta' l-iskola dam ħafna ma daħal fil- Gudja, bħalma dam tista' tgħid fil-bqija ta' Malta, għaliex sas-sekli 14 u 15 it-tagħlim kien kważi ineżistenti fil-Gżejjer Maltin. Eluf ta' snin ilu, meta missirijietna kienu rgħajja, bdiewa u kaċċaturi, huma kienu jgħixu fl-għerien u l- għerejjexl Meta iżda waslu l-għodda huma saru bennejja gwappi, u dan jixhduh it-tempji rinomati taż-Żmien Neolitiku, bħal Ħaġar Qim u l-Imnajdra. Mal-miġja tal-Feniċi tgħallmu jagħmlu d-dgħajjes, billi jħaffru z-zkuk tas- siġar. Sbieħ ħafna huma l-fdalijiet taċ-ċeramika, bħall-imsiebaħ u buqari, li missirijietna kienu kapaċi jagħmlu. Kienu dawn fost l-ewwel skejjel tas-snajja' li kellna f'Malta. Għaddew mijiet ta' snin, u fis-sena 870 W.K. ġew l-Għarab li ħallewlna, barra l-Ilsien Malti, l-ismijiet - toponomija -.ta' kważi l-irħula, l-ibliet, il- widien, l-għoljiet u d-daħliet tal-baħar kollha tal-Gżejjer Maltin. Ma' dawn ninkludu l-isem 'Gudja', kif ukoll 'Bir Miftuħ', 'Ħal-Resqun', 'Ħal-Ġawhar', Ħal-Tlun', biex inkunu semmejna xi ftit ismijiet ta' nħawi marbutin mal-Gudja. Fiż-Żmenijiet tan-Nofs il-ftit nies li f'Malta kienu jafu daqsxejn skola, barra ftit qassisin - li kienu joqogħdu fl-Imdina, ħafna 'l- bogħod mill-Gudja - kienu Lhud, li mas- sinagoga kien ikollhom skola għat-tfal tagħhom. Aktarx li Lhud kienu jkunu l-ftit tobba u xi spiżjar 'l hawn u 'l hinn li kien hawn Malta. Il-Lhud kellhom flus biżżejjed biex lil uliedhom jibagħtuhom jistudjaw fi Sqallija. Il-Miġja ta' l-Ordnijiet Reliġjużi L-ewwel pass serju fl- Istorja ta' l-Edukazzjoni (1370 — 1495). Il- Franġiskani. Konventwali ġew Malta fl-1370 u bnew l-isptar ta' Santu Spirtu fir- Rabat; il-Karmelitani waslu hawn fl-1418 u bnew il-knisja tal-Lunzjata fil-limiti tar-Rabat; warajhom ġew l-Agostinjani fl-1450 u ssetiljaw barra l- Imdina; bħalhom għamlu d-Dumnikani (1461) li bnew maqdes fil-post tal-Madonna ta' l-Għar; il- Patrijiet 'Ta' Ġieżu'' waslu Malta fl-1492. Dawn ir- Reliġjużi fetħu skejjel żgħar, iżda kif wieħed jistenna, kollox kien ikkonċentrat fl-Imdina, il- belt kapitali ta' dak iż-żmien, u fir-Rabat, is-subborg ta' l-Imdina. Il-Gudja kienet wisq 'ilbogħodl Dawn l-iskejjel żgħar tagħhom fetħuhom jew min rajhom jew b'xi ftit għajnuna tal-Kunsill Popolari ta' l-Imdina, li kien, sa ċertu punt, il-Gvern ta' Malta ta' dak iż-żmien. L-Iskola ta' l-Imdina Fis-seklu 15 il-Kunsill ta' l-Imdina fetaħ skola ċkejkna tiegħu. Fl-Atti tal-laqgħa li saret fl- 1461, super facta magistri scolarum, naqraw li l- għalliem, li kellu jiġi qui venturus est, kellu jitħallas erbat ewieq fis-sena. Fl-1467 l- għalliem, magister scola Universitatis (din mhix l-Universita' tagħnal) kien jismu Ġwanni ta' Guevara, u kien imħallas, barra mill-Kunsill Popolari, mill-Katidral u mill-Isqof ukoll. Fl- istess sena l-istudent Antonio de Surdo ngħata l-għajnuna finanzjarja ta' 6 ewieq biex imur jistudja fi Sqallija. Għandna hawn l-ewwel borża ta' studju (scholarship). Fl-1479 Zilio de Lia ma riedx jgħallem aktar jekk ma jitħallasx — non vult regere scolas nisi detur sibi aliguid salarium — għandna hawn probabbilment l- ewwel strike fi skolal Ikollok tgħid, 'Mela l- edukazzjoni minn dejjem kienet is-sindirella fil-budget tal-Gvernijiet Maltin27 Jidher li ta' spiss il-Kunsill kien jiltaqa' ma' diffikultajiet biex iħallas lill-għalliema. Fl-1525 l-għalliem telaq 'il barra u l-Kunsill kellu jġib ieħor minn Sqallija, biex it-tfal ma jibqgħux jiġġerrew barra fl-Imdina. Wara ftit beda wkoll, dejjem fl- Imdina, xi tagħlim għaż-żgħażagħ. Fl-1537 ġew ivvutati 20 uqija biex iġibu għalliema tajba minn Sqallija; kellhom jagħmlu taxxa fuq il- kbarat, in-nobbli u l-professjonisti. Iżda nistgħu ngħidu li kien il-bidu tat-tagħlim sekondarju f'Malta. Ma jfissirx li ma kellhomx inkwiet. Per eżempju, fl-1555 Dun Andrea Axiak ġie mixli li kien qed jagħti tagħlim eretiku. Fl-istess żmien infetħiet skola oħra fil-Birgu, li fl-ewwel snin tal-Kavallieri, li ġew Malta fl-1530, kien beda jsir iċ-ċentru l-aktar importanti ta' Malta. Kienet skola ta' livell għoli ħafna, tant li l- istudenti kienu jistudjaw fuq il-kotba ta' Ċiċerun, Terenzju u Erasmus, barra l-Kotba Mqaddsa. Iżda kollox tar mar-riħ bl-akkuża li saret lil Axiak u bl-Assedju l- Kbir tal-1565. Sitwazzjoni fil-Gudja fis- seklu 16 It-tagħlim fil-Gudja fis-seklu 16 nistgħu ngħidu li kien kważi ineżistenti, tneħħi forsi l-ftit qassisin li kien hawn, li kont tgħoddhom fuq is-swaba ta' idek il- waħda, li kienu jafu daqsxejn Taljan u ftit Latin. Fl- 1575, fil-Viżta Appostolika li hu għamel lil Malta, Mons. Pietru Dusina lmenta dwar il-qassisin li ma kenux jafu Latin biżżejjed. Issa l-Latin kien il-lingwa li biha kienu jirreċitaw il-brevjar, iqaddsu l-Quddiesa u jamministraw is- Sagramenti. Kellu jkun Mons. Dusina li ordna lill-kappillan ta' Bir Miftuħ, Dun Leonardo Micallef, biex jibda jżomm ir-reġistri tal- Magħmudija, Żwieġ u Dfin. Biex wieħed isir qassis, ried jew jistudja individwalment għand qassis ieħor, inkella jekk ikun jista' jħallas, isiefer barra minn Malta, l-aktar fi Sqallija, u aktarx li jiġi ordnat saċerdot hemmhekk. Fil- Gudja, li allura dak iż-żmien kienet tinkludi lil Ħal-Tarxien, Ħal-Kirkop, Ħal-Safi, l-Imqabba u Ħal-Luqa, kien joqogħdu kważi elfejn ruħ, iżda meta dawn bdew jinfirdu minnha fl-1592, naturalment il-popolazzjoni tal-Gudja naqset ħafna fin-numru. Skola wkoll kienu jafu xi ftit tobba u nutara li kellhom xogħol ġmielu, għaliex peress li l-Maltin ma kenux nies ta' skola, għall-iċken ħaġa li kien ikollhom, kienu jinqdew bin-nutara għall-kuntratti tagħhom. Kulleġġi ta' Studju Il-Ġiżwiti fetħu l-ewwel Kulleġġ tagħhom fil- Belt Valletta fl-1602, fejn sa ftit snin ilu kien hemm l-Universita' l-Qadima fi Triq San Pawl. L-Ordni tal-Kavallieri fetħet Skola Medika fl- 1673, u s-Seminarju, biex fih jistudjaw il- qassisin, fetaħ fl-1703. Iżda l-iskejjel, ukoll Il- faċċata tal-Kulleġġ tal- Ġiżwiti, m Valletta, c. 1647 PA ĠUDJA e żgħar, fil-kampanja bdew bil-mod wisq. Il- Gudja ma kinitx viċin iċ-ċentru ta' l- amministrazzjoni tal-Gvern, u allura l-ġenituri Gudjani, bħal ġenituri ta' rħula oħrajn, ma kenux jaraw il-ħtieġa li jgħallmu l-iskola lil uliedhom. Is-subien kienu jgħinu lil missirijiethom fix-xogħol tar-raba', u l-bniet lil ommijiethom fix-xogħol tal-qoton fid-dar. Il- qoton kien jipprovdi l-għixien lil ħafna familji Gudjani. Barra minn hekk, ħafna rġiel Gudjani bdew isibu impjieg fuq ix-xwieni ta' l-Ordni jew fis-sibi (piraterija). Ma rridux ninsew li l- Port ta' Marsaxlokk jinsab viċin ħafna tal- Gudja. L-Ordni kienet tipprovdi wkoll ħafna xogħol fil-proġetti tagħha ta' kostruzzjoni, bħal swar, knejjes u palazzi. Nistgħu ngħidu li din is-sitwazzjoni kompliet teżisti wkoll matul is- seklu 17 u l-bidu tas-seklu 18. Sinjali ta' Tagħlim fis-Seklu 18 Iżda kif tfaċċa s-seklu 18 nibdew naraw diversi sinjali ta' tagħlim fil-Gudja. Hu żmien per eżempju, meta l-Fratellanzi, li kienu l-uniċi għaqdiet eżistenti tal-lajċi, kienu jżommu regolarment ir-reġistri għal-laqgħat tagħhom u l-ispejjeż li kienu jagħmlu. Kien ikollhom ir- retturi u s-segretarji li kienu jniżżlu fedelment kollox. Kienu jiktbu bit-Taljan, filwaqt li l- kappillan kien juża wkoll xi ftit Latin. Fil-bidu tas-seklu 18 il-Malti ma kien jintuża kważi xejn għall- kitba, għaliex il-kitba bil- Malti ma kinitx mgħallma. Fost il-pijunieri favur il-kitba bil-Malti, niltaqgħu ma' Agius de Soldanis u Mikiel Anton Vassalli, iżda dawn ġew aktar tard. Fis-sena 1656 il-Gudjani bdew jibnu l-knisja parrokkjali tal-lum bil-ħidma tal-kappillan Dun Ġwann Gatt u fuq pjanta tal-magħruf Tomaso Dingli. Ix-xogħol tal- bini ntemm fl-1666, u allura fil-bidu tas-seklu 18, il-knisja ta' Bir Miftuħ ma kinitx qed tintuża bħala knisja parrokkjali. FESTA TA' SAN A MARIJA GERA BA TI-ĊLIEAAEWTE il -BPARA ALE Gudja mill-1688 sa l-1721, meta laħaq kappillan Dun Marcello Gatt, li dam imexxi l- knisja tal-Gudja sal-1736. Kien fi żmien Dun Marcello li nafu fiż-żgur li kien hawn skola pubblika fil-Gudja. Din l-iskola nfetħet bis- saħħa tal-kleru. Kontribut tal-Knisja f'Malta fil-Qasam ta' l-Edukazzjoni Hu importanti ħafna l-kontribut li tat fil-qasam ta' l-Edukazzjoni l-Knisja f'Malta. Biex qassis jiftaħ skola kien jeħtieġ permess mingħand l- Isqof ta' Malta. Dan il-Knisja kienet tagħmlu, biex tkun ċerta li f'dawn l-iskejjel jingħata tagħlim tassew Nisrani. Il-Knisja kienet ukoll tissorvelja s-suġġetti li jiġu mgħallma u l-post fejn l-applikant ikun se jagħti l-lezzjonijiet tiegħu. Il-maġġoranza ta' dawn l-iskejjel kienu mmexxija mill-qassisin tal-post. U dan jixhduh il-ħafna talbiet li hemm fl-Arkivji tal-Kurja, il- Furjana, fejn il-qassisin jitolbu l-liċenzja ta' l- Isqof tagħhom biex jiftħu skola. Dan il-kontribut tal-kleru qiegħed ukoll jiġi rikonoxxut fi żmienna, meta qed naraw li ħafna skejjel fil-Gżejjer Maltin qed jissemmew għal xi qassisin li fl-imgħoddi kienu fetħu skejjel fil- parroċċi tagħhom. Illum ma nistgħux ngħidu li dawn l-iskejjel kollha laħqu xi livell għoli ta' l-edukazzjoni, iżda kienu jipprovdu tagħlim Il-M.U.S.E.U.M. tas-Subien li qabel kien skola tal-Gvern dħq kai SĦEŻA jali FESTA TA' SANTA MAR varjat lil numru limitat ta' studenti li kienu jattendu. Kienu jinkludu suġġetti ta' livell elementari, iżda ġieli wkoll ta' livell sekondarju. Kienu jgħallmu xi Isien barrani, bħat-Taljan, u mhux l-ewwel darba l-Għarbi wkoll. Fl-1588 kien hawn diġa' sebgħa minnhom, imqassmin ħamsa fil-Belt Valletta u tnejn fl-Isla. Sas-sena 1644 telgħu għal għoxrin. U hekk baqgħu jiżdiedu u jinfetħu fl-ibliet u rħula ta' Malta u Għawdex. Naturalment fl-irħula bdew jinfetħu aktar tard milli fl-ibliet, fejn aktar kienet tinħass il-ħtieġa tat-tagħlim. It-Twelid fil-Gudja ta' Ġanni Grech Nhar it-2 t'Ottubru, 1689, Dun Marcell Gatt bierek fil-parroċċa tal-Gudja ż-żwieġ bejn il- Gudjana Maria Buttigieg, bint Duminku u Ġużeppa, u Mario Grech, minn Ħal-Kirkop, iben Xandru u Maria. Dun Marcell Gatt, li aktar tard sar hu stess kappillan tal-Gudja (1721 — 36) assista għal dan iż-żwieġ bil-permess tal- kappillan tal-Gudja Dun Bernardino Dingli (1688 — 1721). Dan il-kappillan, li kien minn Ħ'Attard, kien fetaħ skola fil-Belt Valletta fl- 1668. Iż-żewġ xhieda f'dan iż-żwieġ kienu Ġużeppi u Salvu Testaferrata (1). Naturalment, il-koppja Grech li għammru fil-Gudja, kellhom aktar minn tarbija waħda, iżda lilna l-aktar li jinteressana hu ċ-ċkejken Ġanni li tweldilhom nhar it-30 ta' Diċembru, 1710, u ġie mgħammed fil-knisja parrokkjali tal-Gudja mill-kappillan Dun Bernardino Dingli nhar l-1 ta' Jannar, 1711 (2). Għaddew ftit tas-snin u ż- żagħżugħ Ġanni Grech tħajjar isir saċerdot. Waslet is-sena 1728 u missieru Mario għamillu patrimonju sagru, jiġifieri tah xi proprjeta' li, fost beni oħra, kienet tinkludi dar f'Ħal-Kirkop, biex isir qassis (3). Il-Knisja kienet tesiġi li biex seminarista jiġi ordnat qassis, ried ikollu xi mezz ta' għixien qabel jordna saċerdot, biex hekk ikun jista' jiddedika ħajtu għas-servizz pastorali. Din id-dar ta' Ħal- Kirkop kienet stmata mill-periti tal-Knisja li tiswa 100 scudi u tirrendi 3 scudi fis-sena (4). Bis-saħħa t'hekk Ġanni Grech ġie ordnat saċerdot. Fl-1738 hu biddel il-patrimonju u fl- 1744 reġa' għamel rikors ieħor lill-Isqof. Iżda qabel dan kollu, Dun Ġwann Grech, il-qassis Gudjan, għamel talba wisq aktar importanti u fejjieda għat-tfal tal-Gudja. Dun Ġwann jiftaħ skola fil-Gudja Dun Ġwann talab lill-Isqof ta' Malta, li dak iż- żmien kien Mons. Paulus Alpheran de Bussan (1728 — 57), permess biex jiftaħ skola għat-tfal tal- Gudja. It-talba tiegħu ġiet mill-ewwel milqugħa mill-Isqof u l-permess ħariġlu nhar it-30 t'April, 1735 (5). Biex ingħatalu l-permess, Dun Ġwann kellu l-ewwel jagħmel fl-istess ġurnata professjoni tal-Fidi Nisranija quddiem ix- xhieda Don Hieronvmus Gauci u Alovsius Muscat. Dan il-Knisja kienet tesiġih biex żgur it- tfal jingħataw tagħlim tassew Nisrani. Dar privata fi Triq Santa Katerina li fiż-żmien kienet l-ewwel skola tas-Sorijiet tal-Karità. jien, l-iskola li Dun Ġwann Grech fetaħ fil-Gudja kienet l-ewwel skola pubblika f'din il-parroċċa. U hawn jidħol il-mertu kbir ta' dan il-qassis, li allura kien il-pijunier fl-istorja twila ta' l- edukazzjoni u t-tagħlim fil-Gudja. L-Iskola ta' Dun Ġwann Ovvjament l-iskola li fetaħ Dun Ġwann m'għandhiex x'taqsam ma' l-iskejjel li jeżistu fil-Gudja fi żminijietna, fejn għandna skola kbira tal-Gvern u l-iskola tas-Sorijiet tal-Karita'. Kienet wisq iżgħar u t-tagħlim li Dun Ġwann kien jagħti lill-istudenti tiegħu Gudjani kien wisq aktar limitat. Fi żmien Dun Ġwann kienu jgħixu fil-Gudja mhux aktar minn 650 persuna. Jekk minn dawn tnaqqas il-kbar, miżżewġin u l-anzjani, it-tfal żgħar wisq biex imorru l-iskola, u wisq probabbli wkoll lill-ġuvintur u x-xebbiet, ma jibqax aktar minn 150 tfal ta' l-eta' ta' l- iskola. U jekk minn dan in-numru tneħħi l- bniet, li kienu jippreferu jibqgħu d-dar m'ommhom, in-numru jkompli jinżel għal madwar 701 Jiġifieri l-iskola ta' Dun Ġwann kienet tikkonsisti biss fi klassi waħda, jew forsi tnejn, b'mhux aktar minn 30 tifel li jistudjaw. Dun Ġwann kien jagħmel kollox waħdu; ma kellu 'l ħadd li jgħinu biex jgħallem. U s'intendi l-iskola tiegħu ma kenitx obbligatorja bħalma hi llum. Kienu jattendu biss dawk it-tfal li l- ġenituri tagħhom kienu japprezzew it-tagħlim. Żgur li barra r-Reliġjon Nisranija, kien jgħallem ukoll it-Taljan. Mewt ta' Dun Ġwann Dun Ġwann għex ħajja twila ġmielha għal dak Kurja ta' l-Arċisqof, Furjana, Patrimonji Sagri Vol. iż-żmien, meta l-maġġoranza tan-nies kien jmutu meta jagħlqu l-40 jew il-50 sena. Hu miet ta' 73 sena. Laħaq ra fil-Gudja lil Dun Ġwann Barbara jibni mill-ġdid il-knisja tal-Lunzjata fl- 1754. Laħaq ukoll il-famuża rewwixta tal- qassisin, immexxija minn Dun Gejtanu Mannarino u Dun Ġużepp Zahra, kontra l- miżuri ħorox tal-Gran Mastru Ximenes fl-1775, għalkemm m'għandna l-ebda tagħrif li hu ħa sehem f'din ir-rewwixta li saret fil-Belt Valletta uli falliet bl-ikrah. Dun Ġwann Grech miet fid- dar t'oħtu fl-Urbe Speciosa u ġie midfun fil- kannierja ta' Sta. Tereża (7), u mhux fil-Gudja nhar il-15 ta' Diċembru, 1783. Għal sentejn biss ma laħaqx ra l-konsagrazzjoni tal-knisja parrokkjali preżenti tal-Gudja, li saret mill-Isqof Labini fl-1785 fi żmien il-kappillan Dun Ġużepp Rafel Camilleri (1780 — 1808). Ftit żmien wara, bħal bqija ta' Malta, il-Gudja kienet tgħaddi minn tbatija kbira fil-Qawmien imdemmi tal- Maltin kontra l-Franċiżi, li diġa' kienu qed iħejju biex jiftħu 15-il skola f'Malta' Il-Gudjani, immexxija mill-qalbieni Filippu Castagna, urew kuraġġ kbir f'din il-gwerra. Meta miet Dun Ġwann Grech fl-1783, Filippu Castagna kien żagħżugħ ta' 18-il sena. Iżda din hi storja oħral Hi ħaġa xierqa li niftakru f'dan is-saċerdot Gudjan li ta sehem importanti fl-istorja tat- tagħlim fil-Gudja. Hawn Malta għandna t- tendenza li nfakkru spiss ismijiet ta' nies kbar li ħallew isem fuq skala nazzjonali, u nies oħra, kbar ukoll, iżda fuq skala parrokkjali, ninjorawhom għal kollox. Ejjew insellmu lil Dun Ġwann Grech, u nfakkru, b'mod speċjali fl-iskejjel tal-Gudja, li dan is-saċerdot li, snin kbar qabel kellna xi Gvern li ħaseb għat- tagħlim, kellu jkun hu li ta l-bidu għall- edukazzjoni fil-Gudja. € Joseph Mangion, 'L-Istorja ta' l-Edukazzjoni f'Malta', 2000. Dokumentazzjoni: Fis-Sezzjoni Suppliche, Kurja, Furjana, issib riferenza għal numru kbir ta' skejjel miftuħa minn saċerdoti. Radd il-Ħajr: Mons. Carmelo Zammit, Kanċillier, Kurja ta' l-Arċisqof, furjana Dun Ġużepp Busuttil, Arkivista, Kurja