ki i EE L 2 7 Soċjetà TA MeiaieAeħ Banda Re Gorġ V L- Mal Tieqa fuq 100 sena ilu Il-qagħda tal-parroċċa ta' Santa Marija Assunta fl-Imqabba fl-1909 Xi snin ilu kont fl-arkivju tal-Kurja tal-Arċisqof u rajt li hemm sezzjoni b'folder għal kull parroċċa. Staqsejt lis-sur Lorenzo Zahra x'kienu u qalli li dawk kienu xi karti sparsi li kien sab jiġru fl-arkivji u ġabarhom lokalità lokalità biex ma jintilfux. Ma stajtx inżomm it-tentazzjoni li nitolbu l-folder tal-Imqabba biex nagħti daqqa' t'għajn x'kien fih. Fost id-diversi korrispondenzi li kien hemm, sibt dokument qasir, iżda kien fih ftit informazzjoni interassanti dwar il-qagħda tal-parroċċa tagħna preċiżament mitt sena ilu. Milli stajt nifhem, dan id-dokument huwa statistika li bagħat il-kappillan ta' dak iż-żmien, Dun Franġisk Saverju Bonanno, lill-kanċillier li fiha jagħti xi dettalji dwar it-tmexxija tal-parroċċa u l-qagħda tal- lokalità f'dak iż-żmien. 1. lista tal-kleru Mqabbi li kien qed iservi fil-parroċċa f'dik is-sena; 2. lista tal-knejjes tal-Imqabba; 3. lista tal-fratellanzi u l-kongregazzjonijiet eretti fil- parroċċa; 4. dettalji dwar l-insara li kienu jgħixu fir-raħal. Ittra li l-kappillan Dun Franġisk Saver Bonanno bagħat lill-Kurja nhar is-6 ta' Novembru 1909. Il-lista tal-knejjes li kienu jinsabu fl-Imqabba fis-sena Lista tal-Kleru Mqabbi li kien qed iservi fil-parroċċa matul 1909. is-sena 1909. Soċjetà Santa Marija u Banda Re Ġorġ V- Mqabba ms A AAAAAAAAAAAANAAAMMARA POP IITIIU Barra dawn imbagħad kien hemm ittra oħra mibgħuta mill-istess kappillan kważi xahar wara li ntbagħatet l-istatistika. L-istatistika tgħid hekk: Wara din il-lista nsibu d-data miktuba bit-Taljan 18 Ottobre 1909 u l-firma tal-kappillan Bonanno. Fil-paġna li jmiss insibu t-titlu Nota delle Chiese di Micabiba li fiha nsibu lista tal-knejjes fl-Imqabba flimkien mal-prokuraturi tagħhom. Huwa interessanti ħafna l-ordni li fiha huma mniżżlin il-knejjes u n-numerazzjoni tagħhom li tagħti indikazzjoni dwar l-importanza ta' dawn il-knejjes fir-raħal. Maqluba għall-Malti l-lista tgħid hekk: L-ewlenija: Il-knisja parrokkjali li għandha bħala titlular l-Assunzjoni ta' Marija Verġni. Rettur: il-kappillan Dun Franġisk Saverju Bonanno. It-tieni: il-knejjes filjali ta' San Mikiel u San Bażilju. It-tielet: il-knisja filjali ta' Santa Katarina Prokuratur: ġużeppi Camilleri. Ir-raba': Il-knisja tal-Addollorata. ġuspatronat tal-Imħallef Pullicino. Nerġgħu nsibu l-istess data u l-firma tal-kappillan. Wara din hemm il-lista tal-għaqdiet tal-parroċċa, li kienu bażikament il-konfraternitajiet u l-kongregazzjonijiet, u fil-qiegħ il-kappillan Dun Franġisk Saverju Bonanno, Kappillan tal- tal-paġna mill-ġdid id-data u l-firma: parroċċa bejn is-snin 1906 u 1922. Il-konfraternità tas-Sagrament Imqaddes si Wi LA TLAkA A — Sib il-llidhier /20 Il-konfraternità tar-Rużarju Mqaddes Il-konfraternità tal-Kunċizzjoni Il-kongregazzjoni tal-Agunija It-terz-ordni ta' San Franġisk ta' Assisi Il-kongregazzjoni tal-Appostolat tat-Talb b DA IDU A WŻ, ezz pea Il-firma tal-kappillan Dun Franġisk Saver Bonanno bid-data 18 t'Ottubru 1909. 138 Soċjetà Santa Marija u Banda Re Ġorġ V- Mqabba 75 Sena tal-Każin L-aħħar paġna fiha xi kurżitajiet interessanti dwar il-qagħda tal-insara Mqabbin. Hija sempliċement statistika ta' kemm nies jitqarbnu, iżda tagħtina idea kemmxejn ċara tal-importanza li kienet tgawdi l-fidi fost missirijietna: L-istatistika tispiċċa hemm, iżda mbagħad hemm annessa ittra miktuba mill-istess kappillan, iżda fuq tip ta' karta differenti, li tgħid hekk: Rigward iċ-ċirkolari ddatata 29 ta' Ottubru li għadda, għandi l-pjaċir ngħid lis-Sinjurija Reverendissima tiegħek li fil-parroċċa tiegħi m'hemmx kappelli privati u anqas hemm reliġjonijiet sekularizzati. Waqt li bir-rispett inbuslek idek, għandi l-unur li mill-ġdid nafferma lili nnifsi qaddej umli tas-Sinjurija Reverendissima tiegħek. ADD dinatt ara ti il-messa sa jek all-nmal Mima hua Ml-smiazz qabżu l-Imqabba 6 ta' Novembru 1909 Kappillan F.S. Bonanno Mas line mwa mima. Mċadida 58. bidliħua—/f00. Dettalji dwal l-insara fidili li kienu jgħixu fl-Imqabba. Għalfejn inbagħtet l-istatistika2 Ir-raġuni għala l-kappillan tal- Imqabba bagħat din l-istatistika lill- kanċillier tal-Kurja mhix magħrufa, imma jidher li kienet xi inizjattiva mill-Kurja stess għax il-karta li fiha mela l-informazzjoni dwar il-kleru kienet formola apposta, stampata fl-istamperija tad-Dar ta' San Ġużepp fil-Hamrun. Forsi minn dan nikkonkludu li l-Kurja riedet parroċċa. tagħmel xi forma ta' ċensiment biex tara sewwasew x'kienet il-qagħda tad-djoċesi dak iż-żmien. Ma rridux ninsew li fil-bidu tas-seklu għoxrin f'Malta — bħalma ġara f'pajjiżi oħra fl-Ewropa — bdew jitfaċċaw forom ġodda ta' reliġjonijiet, setet u ideoloġiji li żgur kienu ta' nkwiet għall-Knisja Kattolika. Forsi l-aktar każ li għamel ħoss kien dak tax- 'Xirka tal-Imdawwlin' imwaqqaf minn Manwel Dimech lejn is-sena 1911. Soċjetà Santa Marija u Banda Re Ġorġ V- Mqabba Lista tal-fratellanzi u l-kongregazzjonijiet eretti fil- Xhieda indiretta ta' dan l-inkwiet min-naħa tal-Kurja b'konnessjoni ma' dawn is-setet jista' jkun li hi l-ittra li hemm annessa ma' din l-istatistika. Jidher li meta l-kanċillier irċieva l-istatistika tal- kappillan Bonanno xi ġranet wara t-18 ta' Ottubru 1909, huwa bagħat xi nota oħra lill-kappillan jistaqsih speċifikament dwar ''cappelle private' u ''religioni secolarizzate' ladarba fl-istatistika ma jagħmel ebda referenza għalihom. L-ittra 75 Sena tal-Każin Dun Salvatore Schembri, għal xi żmien kien ukoll Viċi-Kappillan fil-parroċċa tal-Imqabba. li bagħat lura Bonanno, datata 6 ta Novembru 1909, turi li fl- Imqabba milli jidher dawn l-ideat ġodda kienu għadhom ma daħlux jew inkella ma rabbewx l-għeruq. Hi tagħti x'tifhem ukoll li dak li verament xtaqu jsiru jafu mill-Kurja ma kienx biss dwar kemm nies jattendu għall-quddies, imma anke jekk dawk li ma jattendux (dawk imsejħa 'trascurati') kellhomx xi ċentru ieħor fejn imorru. Notamenti storiċi u bijografiċi Tajjeb li nagħtu ħarsa ħafifa lejn xi spunti bijografiċi u storiċi relatati mal-persuni u l-għaqdiet li jissemmew f'dan id-dokument. Il-kappillan Bonanno: kien twieled f'Ħaż-Żebbuġ u sar kappillan tal-Imqabba nhar it-13 ta' Awwissu 1906 u żamm din il-kariga sat-22 ta' Marzu 1922, fejn wara għamel sena kappillan tas-Siġġiewi. Miet fis-16 ta' April 1938. Dun Salvatore Schembri kien Imqabbi u sar saċerdot fis-16 ta' Diċembru 1864. Kien hu li ħallas għall-kwadru titulari tal-Assunta, xogħol Filippo Venuti fl-1896 u hu kien għamel it-tliet tridijiet bi tħejjija għall-festa titulari tal- Assunta fis-sena ċentinarja tal- 1898. Huwa kien ħallas ukoll wieħed mill-konfessjonarji l-antiki. Dun Ġużepp Galea wkoll kien mill-Imqabba u sar saċerdot fl-20 ta' Settembru 1871. Soċjetà Santa Marija u Banda Re Ġorġ V- Mqabba ANA ms A AAAAAAAAAAAANAAAMMARA POP IITIIU Dun Ewġenju Mallia, magħruf bħala Dun Ġienju, kien sar saċerdot fit-18 ta' Diċembru 1886. Huwa kien ħallas parti mill-ispejjeż tal- pulptu, xogħol Saverio Oliva fuq disinn ta' Nikola Zammit, li żżanżan fil-festa tal-Madonna tal-ġilju 1897. Dun Ġienju kien ukoll wieħed minn dawk li kienu fil-knisja meta ntlaqtet mill-bomba fid-9 ta' April 1942. Huwa miet fl-1953 fl-età ta' 90 sena. Dun Lawrenz Zammit kien twieled fl-1863 u sar saċerdot fis- 17 ta' Dicembru 1887. Għal ħafna snin, sa mill-1 ta' Jannar 1902, kien il-prokuratur tal-knisja parrokkjali tal-Imqabba u fi żmien din il- prokura saru ħafna opri artistiċi fil- knisja tagħna. Fost dawn insemmu l-pittura tal-koppla, l-artal maġġur tal-malakite — li għalih kien ħareġ sehem — fl-1910, il-pedestall tal- vara tal-Madonna tal-Ġilju u s-sarkofagu tal-fidda tal-vara titulari ta' Santa Marija. L-imħabba tiegħu lejn raħal twelidu u lejn il-knisja ddedikata lill-Assunta jidhru l-aktar fiż-żewġ pubblikazzjonijiet li kien ħareġ, li fihom ġabar l-istorja tal-knisja msemmija: Ghat tielet centinariu tal Erezioni tal Cnisia Parrocchiali ta l'Imkabba fil Festa Solenni tal Gloriusa Assunzioni tal- Beata Vergini Maria fis-sena 1898 (1898) u Descrizioni Storica tal- Cnisia Parrochiali tal Imkabba (1927). Zammit ġustament jista' jissejjaħ Missier l-istorja tar-raħal tagħna' għax kien hu l-ewwel Imqabbi li ġabar l-istorja tar-raħal f'kotba. Huwa kien ukoll l-aħħar saċerdot li ndifen fil-kripta tal-kleru taħt il-kor tal-knisja tal-Imqabba qabel ma din intradmet fil-gwerra. Dun Nikol Sciberras sar saċerdot fil-21 ta' Diċembru 1905. Dun Giovanni Battista Ghigo sar saċerdot fit-22 ta' Diċembru 1906. Hu u ħuh taw diversi oġġetti lill-knisja parrokkjali ta' raħal twelidhom, fosthom żewġ baċiri tal-fidda fl-1964 u l-qanpiena li ħadet post il-Fustanija fl-1965. Għamel żmien kappillan ta' Ħal Safi u arċipriet taż-Żurrieq sakemm ġie magħżul mill-arċisqof Gonzi bħala kanonku tal-Katidral. Miet fl-1967 meta kellu 85 sena. Dun Mikiel Zammit sar saċerdot fil-21 ta' Diċembru 1907. Dun Nikol Zammit. twieled fl-1888 u sar saċerdot fl-20 ta' Settembru 1913. Dun Nikol kellu n-namra għall-kitba u fil-fatt kiteb diversi kotba dwar ħajjiet ta' qaddisin u dwar il-ħajja nisranija. Hu kien il-fundatur u l-ewwel editur tar-rivista Malta Missjunarja li dehret fl-1932 u għadha toħroġ sal-lum. Miet meta kellu 81 sena fl-1969. Id-djaknu Innoċenz Zammit twieled fl-1890 u sar saċerdot fit-23 ta' Diċembru 1916. Hu serva bħala kappillan tal-Imsida għal 26 sena. Miet fl-1957 meta kellu 67 sena.' Mil-lista ninnutaw li wħud minn dawn is-saċerdoti kien għad m'għandhomx il-fakultà li jqarru lin-nies. Qabel il-Konċilju Vatikan Il meta wieħed isir saċerdot makienx ikollu l-privileġġi kollha, imma dawn kienu jingħatawlu ftit ftit. Dawk li kien għad m'għandhomx din il-fakultà fil-fatt ma kienux ilhom li ġew ordnati presbiteri. Xi dettalji żgħar dwar il- knejjes li jissemmew: Il-knisja parrokkjali preżenti ddedikata lill-Assunzjoni tal- Verġni Marija nbniet lejn tmiem is-seklu sbatax. L-istil tal-koppla u l-arkitettura ta' żewġ artali nbidlu wara li ntlaqtet minn bomba fid-9 ta' April 1942. Dun Laurenz Zammit, benefattur u kittieb. Fost il-kotba li kiteb, Deserizioni Storica tal Cnisia Parrocchiali ta' l-Imkabba. Il-knisja ta' San Bażilju nbniet fl- 1486 u mbagħad baqgħet titkabbar sal-1515. Għamlet sal-1607 sservi bħala knisja parrokkjali, sakemm ingħaqdu żewġ Knejjes biex inħolqot l-ewwel knisja parrokkjali ddedikata lill-Assunta. Il-knisja ta' San Mikiel inbniet lejn is-sena 1550 u mbagħad ġiet mibnija mill-ġdid fl-1669 mill-prokuratur Giovnni Andrea Zammit. Il-knisja ta' Santa Katarina V.M. wkoll inbniet oriġinarjament lejn l-1550 u mbagħad inbniet il- knisja li naraw illum bejn l-1764 u l-1774. Il-knisja tad-Duluri hija antikissima, mibnija oriġinarjament qabel: l-1500 u ddedikata lill- Assunta u magħrufa bħala Santa Marija tal-Fuqqanija. Il-knisja 75 Sena tal-Każin preżenti, bl-isem mibdul għad- Duluri tal-Madonna, inbniet fl-1680. Il-knisja tan-Nazzarenu, li tinsab fiċ-ċimiterju, ma tissemmiex għax inbniet fl-1910. Se nagħti wkoll xi dettalji dwar il-fratellanzi u l-kongregazzjonijiet li jissemmew: Il-konfraternità tas-Sagrament Imqaddes twaqqfet fl-1600 mingħajr l-approvazzjoni tal-Isqof. Dan ġie ratifikat fl-1621 u ġiet aggregata ma' Fratellanza f'Ruma. Il-konfraternità tar-Rużarju Mqaddes kienet diġà teżisti meta l-Imqabba saret parroċċa fl-1598, fil-fatt kienet ġiet eretta fuq l-artal Il-kleru tal-Imqabba fil-bidu tas-seklu XX. tal-Madonna tar-Rużarju fil-knisja ta' San Bażilju. Fl-1634 ġiet ġemellata mal-konfraternità ta' Santa Marija f'Ruma. Il-konfraternità tal-Kunċizzjoni twaqqfet fl-1772 u hija aggregata mal-arċikonfraternità tal- Immakulata eretta fil-knisja ta' San Lorenzo in Damaso f'Ruma. Il-kongregazzjoni tal-Agunija kienet ġiet eretta b'digriet tal-Isqof Lorenzo Astiria fl-10 ta' Settembru 1674 u sena wara ġiet aggregata mal- arċikonfraternità tal-Agonizzanti li tinsab Ruma bi privileġġ tal-Papa Klement X. Bilqiegħda quddiem (abbatini): Mikiel Galea (il-Muċċ), Salvu Mallia (tal-Piżatur). Mill-ħames 'il quddiem: Emanuel Sciberras (ta' Lippinu), Emanuel Zammit (Menġaq) u Giuseppe Zammit (il-Pepe'). Soċjetà Santa Marija u Banda Re Ġorġ V- Mqabba IN A 75 Sena tal-Każin It-terz'ordni ta' San Franġisk ta' Assisi kien twaqqaf fl-1 ta' Jannar 1878 minn ċertu Fra Gianpawl ta' Malta. Dwar il-kongregazzjoni tal- appostolat tat-talb ma rnexxilix insib informazzjoni dwar meta twaqqaf fl-Imqabba u minn min. Għeluq Żgurlihemmaktarinformazzjoni x'wieħed jista' joħroġ minn dan id- dokument qasir, iżda hawn mhux il- lok li jsir dan. Ninsab ċert, iżda, li dokumenti simili jgħinu biex ikollna idea aktar ċara ta' kif kienet il-ħajja fil-parroċċa tagħna fl-imgħoddi. Soċjetà Santa Marija u Banda Re Ġorġ V- Mqabba 1 Dan naħseb li huwa żball għax skont il-lista tal-kleru Mqabbi li jagħti Dun Lawrenz Zammit, Dun Nikol ġie ordnat presibiteru fl-1913. Forsi r-referenza għalih bħala saċerdot ('Sac.') tfisser li kien diġà rċieva xi ordnijiet minuri u għalhekk kellu diġà t-tonsura.