IL-FRIEFET Nazaret kien naqra ta' raħal, bi ftit djar imxerrda, dar 'l hawn u dar'l hemm. F'nofs ir-raħal sewwa, fuq il- għoqba, kien hemm daqsxejn ta' dar, kamra waħda, mibnija quddiem saqfa tal-blat, li taħtha kien hemm għar. Quddiemha xi żewġ ħammiliet bin- nagħniegħ u l-merdqux, minquxin u msoqqijin bl-ilma tal-bir li kien hemm qrib tagħhom. Ma' ġenb id-dar siġra kbira tal-ġewż. F'dik id-dar kienet toqgħod xbejba jisimha Mirjam, miżżewġa ma' raġel xiħ kif kienet id-drawwa ta' dak iż- żmien, u dik in-naħa. Ix-xiħ kien jis- mu Jusef. Kellhom tarbija, tifel; ta' xi tmien xhur, li semmewh Jesugħ. Ix- xiħ, ftit bgħid mill-kamra kellu farka ta' ħanut tax-xogħol. Kien jaħdem l- imħaret u x-xtabi u għodda oħra tar- raba. Mirjam kienet toqgħod id-dar, tagħżel u traqqa, taħsel u ssajjar,-u, ma għandniex xi ngħidu, tieħu ħsieb it- tarbija. , Mirjam, taħt is-siġra tal-ġewż kienet qegħdet lenbija, mirfuda b'erba' ħaġ- riet, u meta kien ikollha x'tagħmel ħaf- na, kienet timlieha bis-suf tan-nagħaġ u tifrex fuqu ħarqa nadifa, u tqiegħed it-tifel hemm. Tħoll is-sarsarun minn għonq: in-nagħġa, iddendilulhu ma' fergħa fejn jista' jilħqu, u tħallih jil- għab hemm ma' ġenbha, u jċenpel is- sarsarun. Kienet mela għodwa waħda tal-ħari- fa, l-ajru'ċar u x-xemx fietla. Mirjam dik inhar kellha l-ħasla. Għal hekk ħejjiet il-lenbija, qegħdet it-tifel ġew- wa fiha, u qagħdet taħsel il-ħwejjeġ fil- ħawt tal-ħaġar, ħdejn is-siġra, bil-lissi- ja u l-ilma tal-bir. Meta kien ilha taħsel ftit, mit-triq għaddiet mara. Il-mara waqfet, ittaw- let minn fuq il-ħajt tal-għalqa, u għaj- tet lix-xbejba: ''Mirjaml Mirjaml Ħa- res ftitl' Mirjam ħarset. ''Ara kemm friefet għandek fuq is-siġral' qaltilha l-mara. ''Dawk. il-friefet kollha kif ġew hemm ''Tas-sewl' wieġbet Mirjam. ''Għandhom ikunu ġew għad-dell. Is- sib li ħassew is-sħanal' Il-mara baqgħet sejra, u Mirjam daħlet taħt is-siġra, fejn ġewwa l-lenbi- ja kellha t-tifel. Kif daħlet waqfet. ' Taħt is-siġra kien geġwiġija waħda frie- fet: friefet kbar, ġwenħajhom donn- hom. imriewaħ, u friefet żgħar, ġwen- ħajhom donnhom weraq tal-merdqux. Friefet bojod, friefet suwed, friefet so- for, friefet ħodor.u minn kull lewn. Uħud imżewqin, oħrajn lewn wieħed. Kotra jittajru ma' dwar it-tifel, uħud weqfin fuq xagħru, fuq kitfejh, u fuq ix-xifer tal-lenbija. Hu kien f'nofs- hom, ixejrilhom b'idejh u jkellimhom bil-lingwa tiegħu, kollha kliem ta' silla- ba waħda: 'I… dal… a… dil… U l- friefet iduru,' jitbegħdu ftit minnu, jer- ġgħu jiġu għal fuqu, u hu jifrah u jxej- jer idejh. Mirjam resqet lejh bil-qajl u refgħetu mil-lenbija; imma hu ma riedx imur, u. beda jferfer saqajh biex jerġa' jinżel. Mirjam reġgħet niżżlitu bil-qajl u qegħ- ditu fuq il-ħarqa. Hu rafa' jdejh it- tnejn fil-għoli u għajjat: 'Dal' U kif qal ''da'', il-friefet kollha telqu. Iż- żgħar għaddew minn bejn il-weraq u l- kbar minn taħt il-friegħi. Kif telqu l- friefet iż-żgħir dar lejn Ommu, medd idejh lejha u qalilha 'a'', jiġifieri: 'Er- fagħni'. Il-mamma refgħetu, u kif kienet ħier- ġa bih minn taħt is-siġra, qaltlu: ''Tbni, jaħasra, għax tagħmilli hekk Ara n- nies, minn barra,, jaraw dawn il-frie- fet kollha, joqogħdu jħarsu. ' Iċ-ċkejken ħares lejn ommu mistagħ- ġeb. Uriha, bil-wejda, n-nagħġa mar- buta ħada bieb il-kamra, u f'għongha mderidel is-sarsarun, u qalilha: 'T da2' jiġifieri: ''X'inhu dak2' 'Ah, iwal' wieġbet il-mamma. sa qegħda nifhem. Mela għal hekk ġew il-friefet, għax. ma kellekx b'iex til- għab. Ridt xi ħaġa biex tgħaddi ż-żmieni' ĠUŻA Tiftakarhom: dawk. il-''Pioneers' Għarab li ġew Malta fl-aqqal tal-gwer- ra li għaddiet Kien hemm ftit minn- hom li kienu mit-Transġordanja, Għal hekk, nies mit-Transġordanja ġew Mal- ta; imma nies minn. Malta li marru t- Transġordanja u qagħdu hemm għal xi żmien, ma naħsibx li hawn, aktar minn xi tnejn. Fejn hi t-Transġordanja2 It-Trans- ġordanja isimha magħha: hija dik il- qasma. tal-Palestina li qegħda n-naħa l-oħra tax-xmara. tal-Ġurdan. Il-lum jgħidulha Ġordanja, fejn hemm is-sul- tan jew kif jgħidulu huma, ''Melek' Husejn, li qrajna. fuqu ħafna fil- gazzetti. ż Dal-pajjiż huwa wieħed minn. dawk li qegħdin jikbru u jitbiddlu b'għaġla kbira, minn erbgħin sena 'l hawn; jiġi- fieri minn meta l-Ingliżi keċċew minnu lit-Torok fl-1919. Daż-żmien il-belt il- kbira tal-Ġordanja hi Għamman, im- ma fi żmien it-Torok u għal xi snin wa- ra, kienet oħra, jisimha s-Salt. U din hija l-belt li sa nsemmu hawnekka. Is-Salt mibnija ġewwa ħofra, imdaw- wra bl-iġbla jew muntanji. Il-ħofra magħmula minn żewġ widien, jgħidul- hom: Wied il-Qrad u Wied ir-Rum. Id- djar mibnija dar għola minn dar, fuq il-ġnub tal-għoljiet, għal hekk bejn id- djar ma hemmx toroq, għax ġnub l- għoljiet weqfin wisq. Karozzi ma jgħad- dux minn hemm, u anqas nies, ħlief min igħammar f'dawk id-djar, għal dan , ma hemmx għalfejn isiru toroq. Toroq hemm 'l isfel biss, fil-qalba tal- belt, ġewwa l-widjien. Bini kbir ma hemm xejn. ''Talkies'' u lukandi u ħwienet kbar ma jafux bi- hom. Knejjes hemm tlieta: tal-Latini, tal-Griegi Ortodossi u tal-Griegi Kat- tolki. Hemm il-Protestanti wkoll, im- ma ma: għandhomx knejjes, jiltaqgħu ġewwa d-dar tal-''qassis' tagħhom, għax huma ftit. Il-knejjes li semmej- na m'humiex sbieħ u ma fihomx x'ta- ra. Il-knisja tal-Latini kbira sewwa, imma fiha artal wieħed tal-ħaġar, bla ebda żina, u żewġ artali tal-għewwied. ' L-inkwatri ma humiex tat-tila imma miżbugħin fuq il-ħajt. Kor ma filiiex, għax ma hemmx qassisin min ikanta. Hemm daħla żgħira wara l-artal li taq- di wkoll ta' sagristija. Il-Patrijarka ta' Ġerusalem ftit għandu : qassisin, għal hekk fis-Salt ma jkunx jista' jib- għat iktar minn tnejn. Darba fil-kemm jibgħat qassis barrani, xi Maronita, biex jagħmel MSROEAR għal--xi tmint ijiem. Ħwienet, minn dawn' iż-żg għar hemm ftit. Xi żewġ Bazaar, ibiegħu l-buttu- ni, rkiekel, qliezet ta' taħt u flokkijiet u mkatar u teftif bħal dan. Xi żewġ ħwienet oħra jew tlieta jagħmlu l-ħelu Għarbi, u xi oħrajn tal-barbiera jew kif jgħidulhom huma 'ħallaqin'. Ħwie- net tal-ħaxix għandu jkun li ma hemmx billi hemm kulħadd għandu r-raba tie- għu, u ħadd ma jeħtieġ li jixtri minn barra. Frott u qamħ u qaraboċċ ikun hemm nies ibiegħu fil-misraħ żgħir li jgħidulu Suq. Hemm naqra ta' Posta: żewġ kmamar żgħar, fejn ibiegħu l-bol- It-triq il-kbira tas-Salt. u fuq: mara bil-landa ta' l-ilma fuq rasha, Aktar 'il quddiem: qatgħa ħmir mgħobbijin il-qamħ. Ritratt meħud mill-kittieb, minn fuq il-bejt tad-Dejr. li ta' l-ittri, li huma jgħidulhom ''ta- 'ibiet''. ħ In-nies ta' hemm twal, lewnhom qamħi jew safrani. għajnejhom suwed. Ir-rġiel jilbsu l- qumbas, donnu qmis twila u fuqha l- għabaj, donnu kapott, tas-suf tal-mo- għoż, u f'rashom ikollhom il-ħatta u l- għagal, jiġifieri ħarqa, donnha maktur kbir, miżmum fuq rashom b'ħabel tas- Fil-lemin, taħt it-triq tidher il-għajn, suf, imdawwar għal darbtejn. Hemm ftit żgħażagħ jilbsu bħal tal-Ewropa, qalziet u ġlekk. Il-kbar fiż-żmien kol- lha jħallu l-leħja. Ix-xebbiet jilbsu libsa sewda u jgħat- tu wiċċhom b'biċċa sewda wkoll, irqi- qa, li jaraw minn ġewwa fiha. Il-miż- żewġin nisa, jilbsu kotra kbira ta' ħwej- jeġ suwed ukoll, li ma tistax tfisser kif inhuma sewwa. Kif jidher, ikollhom libsa donnha ċoqqa ta' raħeb, sewda u. kbira, bil-kmiem wesgħin u twila sal- għarqbejn, u fuqha donnu kapott bil- kmiem qosra u qasir sar-rkubbtejn, immà oħxon u mimli bil-qoton jew suf. F'rashom ikollhom bħal ħatta sewda marbuta ma' rashom b'ċarruta mibru- ma. .Qishom kollha jkollhom wiċċhom bit-tikek suwed, magħmula bil-labar u t-trab tal-faħam. Ħafna minnhom i- pejpu l-pipa: pipa twila xi tliet ixbar. Meta tkun miexi, fis-Salt ma għand- ekx tqiegħed idejk fil-but, għax jgħidu li hu għajb. Jekk ikun il-bard ħafna u tqegħdhom, qis li tħalli sebgħek il- kbir, il-behem, barra mill-but. Ma għandek qatt tmiss xejn bis-saba t-twil, ta' fiofs l-id, għax jgħidu li dik għajb ukoll. Jekk tkun għaddejja xi mara jew xebba tagħmel ħażin wisq jekk tarfa' għajnejk u tħares lejha, għax malajr jiġi xi raġel fuqek, ikellmek ħa- żin u jrid jaf il-għaliex ħarist. Is-Salt sa ftit snin ilu kien fiha nies ma' dwar it-tnejn u għoxrin elf ruħ, il-kotra tagħhom Misilmin. Insara l- aktar li kien hemm Griegi Xiżmatki. Imbagħad Latini u Griegi Kattolki hemm għadd mhux ħażin. Hemm tliet xorta ta' Protestanti: Ingliżi, Amerika- ni u Sebtija, imma huma ftit fil-għadd. Hemm l-Insara jaqalbu malajr minn din għall-ieħor Nisrani. Hemm Griegi Ortodossi li jaqalbu Latini jew Kattol- ki, u jkun hemm min minn Latin jaq- leb Grieg ukoll, l-aktar biex jinħall mill-mara li jkollu, u jiżżewweġ oħra. Imma ħaġa kbira għall-aħħar li Nisra- ni, ikun x'ikun, jaqleb Mislem, u li wie- ħed Mislem jaqleb Nisrani hija ħaġa li ma tinstama' qatt. Billi qegħda. bejn l-iġbla, qabel. it-tmienja, fil-għodu, ix-xemx ma. tidherx, anqas fis-sajf. U għal xi l-erba' ta' wara nofs inhar tinżel wara l-iġbla tan-naħa l-oħra. Meta tagħmel ix-xita, l-ilma jiżżerżaq mal-iġbla, jgħaddi minn bejn id-djar, jiltaqa' fi fstrada rjali'' tal- belt u jgħaddi bħal wied. Hemm ma hemmx. gazzetti, imma hemm aqwa mill-gazzetti: ilsien in-nies. Jekk tkun miexi u tħares lejn qasrija f'tieqa, tibżax, il-għada l-belt kollha tkun taf. Għal dan trid tara kif timxi, iara isjn tħares, tara kif titkellem u lil min tkellem. . Jaqbel toħroġ dawra fil- għelieqi barra mill-belt; imma hemm ukoll trid-tiftaħ għajnejk, għax aktarx ikun hemm min hu għassa tiegħek. Din kienet is-Salt fiż-żmien li kont fiha jien, xi snin ilu. U l-lum ma naħ- sehx li hi wisa xorta oħra minn hekk. QWIEL TAL-PALESTINA ż Għajn li tħibb, għamja. Jiġifieri: Min tħobbu ma tarax in-nuqqasijiet tiegħu. Ma għandniex xi ngħidu, sa kemm iddum l-imħabba, għax imba- għad- xorta oħra, bħal. ma. jiġri ħafna drabi. Kull għajn laħa ħila. Ifisser: fl-għajnejn ma jarawx kollha xorta. Dak li.int tarah tajjeb, hemm min jarah ħażin,