IN-NISEL TAL-FRAŻI '$ABBA L-WEJDA' 'Ta' ERiN SERRACINO-INGLOTT Fost il-frażijiet qodma: fil-Malti li qegħdin qalqajl immutu hemm dik ta' ''Abba l-wejda'. Il-lum x'aktarx li huma x-xjuħ biss li għadhom jiftakruha u li forsi ġie li qaluha lil ulied uliedhom meta kienu trabi, Niftakar li qaluha lili bosta drabi nannieti u xi xjuħ oħra meta kont għadni ngħodd snini fuq id waħdal Imma tgħid kollha kienu jafu tajjeb xi tfisser sewwa7 U tgħid kien hemm xi ħadd fosthom li kien jaf mmejn hi ġejja għall-an- qas l-ewwel waħda: ''abba''2 'Vejda' bi, m'għandniex x'ingħidu, id-diminuttiv tal-kelma ċiAP mibnija bis-sengħa tal-grammatika biż-żjieda mħaxkna tal- konsonanti dgħajfin tw u 'j', fuq il-għamla ta' t'dwejra'' minn tdar' u ta' Ċtwejqa' minu ''tieqa'. Tfisser għalhekk t'id ċkejk- na'' jew aħjar ''id ta' tarbija', Hi kelma li tagħmel sehem minn dak li drajna nsejħulu ''babv language. Id-dizzjunarji Maltin (barra dawk ta' Vella u ta' Busuttil, li ma tawbhiex) jagħtuha bħala verb, bl-imperfett 'jabbi', u bit- tifsira ta' ''bies', bla ma jżidu xejn aktar għajr li hi ''voce fan- eiullesea 7 Iżda jidhirli li l-imperfett ''jabbi', li ma jingħadx, hu għal kollox artifiċjali. U dan iwettqu indirettament Caruana li, għad li jagħtih ukoll bħala ''abba, jabbi'', iżid imbagħad hekk: ''Adoperasi parlando a fanciulli, e im-alcune inflessioni Minnu dawn iż-żewġ eżempji, l-ewwel wieħed (kieku ma kienx artifiċjali, kif inħoss li hu) juri li Cjabbi' (mogħtija minnu wara Falzon u. Vassalli) hi ħażina, għax kieku l-eżempju tiegħu kien ikun ejja nabbik'; u t-tieni wieħed (fil-waqt li juri l-istess in- konsistenza, għax inkella kien imissu jkun ''abbi l-vava'' wkoll) iwettaq biss li dan il-verb irregolari hu (jew kien) użat biss fl- imperattiv, kif, madankollu, turi l-frażi magħrufa komunement, Abba l-vava' hi fuq il-għarndla tal-frażi magħrufa ''abba l-wej- da,' u hi biss hija t-tajba. X'sura ta' verb hu dan ''abba'' li minnu m'għandniex ħlief dan l-imperattiv iżolat, jista' jgħidulna biss in-nisel tagħha meta nkunu nafu l-għerq, — 46 IL-MALTI Jekk, flok 'testi caldaici' (li trid tfisser 'Lhudi', kif kienet il-fehma ta' Caruana għal dak li hu nisel tal-Malti), ngħidu —Għarbi', insibu li ma' dak li qal Caruana qabel, ftit jew wisq, ' Ġuże Aquilina li, fil-għadd 107/108 ta' ''Leħen il-Malti'', ta bħala misel tal-kelma ''abba'', il-verb Għarbi u Malti ''Ħabb, iħobb''; u jekk imbagħad nilqgħu bħala tajba t-tifsira ta' ''bies, ibus', mogħtija għal ''abba'' mid-dizzjunarji li għandna quddiemna, anki jekk bejn F'ħabb'' u ''bies' hemm, jidhirli, xi tbejjem, mistgħu naslu biex mgħidu li din hi l-aktar lezzjoni etimoloġika xjentifika u loġika, imqar jekk ma nsibux nispjegaw għala l-€eħħe' ta' f'ħabb'' saret aspirata, u, fuq kollox, kif u għala żdiedet il-vokali ''a'' finali fil-kelma ''abba''1 i Imma, qabel ma nagħti l-fehma tiegħi, u sabiex ma nkun ħallejt lil ħadd barra, nagħti hawn taħt dak li kiteb Barbera (minn fuq l-ewwel edizzjoni tad-dizzjunarju ta' Falzoni) dwar il-kelma ċabba'': ; Kieku kellna nieħdu lil Barbera bis-serjetà, kien jaħitiġilna nagħmlu għadd ta' mistoqsijiet li t-tweġibiet għalihom mhux la kemm isibhom; ngħidu aħna: (l) X'daħal hawn l-Isqalli2 U, jekk il-għarbi, għala dak tas-Sirja u tal-Liban, u mhux dak ta' l-Afrika ta' Fuq' (2) Fejnha fil-kelma r-rabta bejn il-missier u l-bews7 U għala biss il-missier u le l-omm7 Jaqaw l-omm ma tbushomx lil uliedha7 (3) Kif ġara l-frażi ''Ja abbi'' minn nom inbidlet fl-imperfett ''jabbi' (li ma jeżistix) tal-verb 'abba'2 (4) Kif inhi din li bniedem bħal Barbera, li qatt ma rifes Malta m jaf il-Malti biss mid-dizzjumarju ta' Falzon, sata' jgħid dak kollu li qal fuq id-drawwiet tal-Maltin7 iin-NIsEL TAL-FRAŻI ''ABBA L-WEJDA' 747 Allaħares is-sengħa tal-filologu kellha tkun hekki xi ki xi Imma niġu għall-fehma tiegħi. U nibda biex insaqsi: Tgħid hu tassew minnu mija fil-mija li l-kelma 'abba' (speċjalment fil- frażi waħdanija li smajt tingħad 'abba l-wejda') tfisser 'bies' bħala traslat ta' 'ħabb'; jew aħjar 'bus' u 'ħobb' ladarba, kif ġa wrejt, jingħad biss l-imperattiv ta' dan il-verb irregolari' Ejjew ngħidu li bu hekki Mela ''abba l-wejda'' trid tfisser Ubus din l-id ċkejkna'', Jiġifieri min igħidha jkun qed jistieden lil tarbija (ma ninsewxi) biex ibus id ċkejknal Hu ta' min jaħ- seb li id in-nannu jew il-missier insejħulha 'id ċkejkna'2 Jew huwiex aktar loġiku li wieħed jifhem li l-frażi trid tfisser ''agħ- tini l-wejda (idek iċ-ċkejkna) ħalli nbushielek'2 U, jekk inhu aktar loġiku dan ir-raġunar, ma jagħtiniex x'maħsbu li l-kelmiet Ċħalli nbushielek' f'din il-frażi jidħlu bħal Pilatu fil-Kredu, u biss taħt l-impressjoni, imħollija mit-tifsir mogħti mid-dizzjunarji li t'abba'' tfisser ''bus'2 ' U minn hawn naslu biex nifhmu li x'aktarx li dan it-tifsir ta' f'bus' (bit-traslat t'ħobb'') hu biss għelt, u li l-frażi ''abba l-wejda'' tfisser biss biss ''newwel idek, ''agħtini l-id ċkejkna li għandek l Jekk, meta nsibu l-vera etimoloġija tal-kelma (jew għallan- qas dik li tidher l-aktar xjentifika u loġika, bla tiġbid xejn) jit- wettaq dan li għadni kif għedt dwar il-veru tifsir tal-frażi kif mifhmu jien, ikollna ngħidu li d-dizzjunarju, bħal f'ħafna każi: oħra li m'għandix għalfejn noqgħod insemmi għax magħrufa biż- żejjed, taw biss it-tifsir traslat jew sekondarju tal-verb; jiġifieri li l-bewsa hi l-effett u r-riżultar tal-għotja ta' l-idl Niġu mela għall-etimoloġija; u nibdew biex inwarrbu għal kollox l-Isqalli li, kif nifhimha jien, hawn ma jidħol xejn, bħal- ma ma jidħolx il-Lhudi jew il-Għarbi tas-Sirja u tal-Liban; u, dejjem fuq il-prinċipju li għandna. nieħdu dik li l-Ingliżi jsejħu- ha the line of least resistance, infittxu ftit fil-Għarbi ta' l-Afrika ta' Fuq, jiġifteri l-Berberu. Qatt ma stajt nifhem għala jista' jkun għad hawn min irid jaqa' għall-Għarbi mbiegħed u ma jfittixx f'dak tal-ġirienl Meta titlef xi ħaġa, l-ewwel ma tibda tfittixha fil-qrib u meta ma ssibhiex hemm titbiegħed biex tmur tfittixha aktar bogħodl Issa, fil-Għarbi Berberu, mogħti minn Beaussier, insibu l-verb tAbba' jew ''abb'' (għerq: IE-B-B) bit-tifsir ta' ''porter la main à quelque chose''; u miegħu jaqbel Kazimirski li jżid it-tifsir sekondarju ta' ''dċsirer vivement quelque chose, sofipirer aprċs quelque chose,' TAS IL-Minrr Dan il-verb Għarbi ħu trux, ''abb'', u fit-tifsir: sekondarju tiegħu mogħti minn Kazimirski jidher li għandu xi affinitajiet mal-verb trux l-ieħor ''ħabb, iħobb'', (Għalhekk għedt aktar fuq li l-etimoloġija. mogħtija minn Aquilina hi l-'aktar lezzjoni eti- moloġika xjentifika u loġika' l), Għaliex mhux dan il-veru nisel tal-Malti ''abba''7 Imma, jekk inhu hekk, kif żdiedet fil-Malti l-''a'' ta' l-aħħar, meta aħna fil- verbi torox (bħal t'ħabb'', tsarr', t'ħall') ma nagħtuhiex' Il-fehma tiegħi hi li din il-kelma ''abb'', marbuta fuq kol- lox ma' nom, u b'mod partikulari mal-kelma ''wejda'' bħala l- oġġett tal-verb, għandha marbut magħha s-suffiss pronominali tal- femminil, jiġifieri l-partiċella '-ha'' fejn l-fl/' aspirata ma tin- stamax Il-verb 'abb'' b'hekk isir ''abbha'' (kif imissha tinkiteb il-kelina fil-frażi Maltija) bħalkieku trid tfisser ''ġibha, newwilha''; u l-frażi sħiħa ''abbha l-wejda'' trid tfisser ''agħtini l-id ċkejkna tiegħek, $ Għalhekk ċĊjabbi' ma tingħadx u ma teżistixl Għalhekk Cnabbak' ta' Caruana hi kelma mibnija fuq il-fantasija u ma għandha ebda ħajt ta' kenn xi jwettaghal F'din is-sura u b'dan it-tifsir ewlieni tal-frażi Maltija, tidher ċara u loġika r-rabta tal-Malti mal-Għarbi ta' Barberija mogħti minn Beaussier: t''Abbha l-wejda, ruħi'' jiġifieri, ''Agħtini idek, ċkejken tagħna, ħalli nżommok, ħalli nbushielek, eċċ.' U minn hawn sata' daħal ukoll loġikament it-tifsir sekondarju, imwettaq minn Kazimirski, ta' ''mħabba, affezzjoni u bews', li l-kompila- turi tad-dizzjunarji tagħna, fil-każ ta' kelma ftit użata, taw bħala ewlieni fil-waqt li mhuxi Ir-Reverend Patri Valentin Barbara bagħtilna din l-ittra: Għażiż Prof, Galea, Kurżitàt .. . Qatt waqagħlek f'rasek minn fejn ġie l-isem ''Sant'Jier- mw'1 (jew St. Elmo). Kif taf int, il-forti tagħna nbena qabel żmien il- Kavalieri, fi żmien il-Kastiljani, hux tassewż U St. Elmo hu sewwa sew isem Spanjol. Aħna d-Dumnikani għandna Beatu, il-Beatu Pietru Gon- zales, li f'ħajtu wettaq appostolat kbir fost il-baħħara, Dawn, wara mew- tu, nisslu qima kbira lejh u bdew isejħulu bl-isem ta' San Telmo, u hekk baqa magħruf fi Spanja kollha, fejn hu meqjus bħala Patrun tal-baħħara. Kont ili ħafna biex nibgħathielek din it-tagħrifa, fil-każ li qatt ma ltqajt magħha. Għandha mnejn tiswielek; le' Saħħiet. Dejjem tiegħek, P. VALENTIN, O.P. Birgu, 30/4/68.