Fuq Kemmuna Ta' G. CASSAR PULLICINO U waqt li ħutek wirtu sebħ u kobor, Minn ġrajja mdemma ta' kull ġieh tifkira. Int bqajt hemm waħdek bla xewqat u tama Minsija u fqira. (Ġ. AĦSEB li mhux kulħadd jaqbel miegħi i Kemmuna sabiha. Imma kif igħidu, ' Mitt bniedem mitt fehma ', u ngħid għa- ija l-ebda gżira oħra, jew skoll li jagħmel ma' Malta, ma jogħ- ġobni daqs Kemmuna, Għawdex sirt naf mduru mhux ħażin, u -gżejjer ta' San. Pawl żgħar wisq ħada Kemmuna, Tassew li Filfla msemmija għall-uremxul ta' żewġt idnub, u għall-Kanġu li jinsab hemm biss, imma minn naħa l-oħra Kemmuna magħrufa wkoll għall-fniek tagħha. U i ħadd ina jsemmi 'l- Kemmuna imhux b'daqshekk dir titlef mill-kobor tagħha, Għax għalkemm ftit kienu n-nies li ghuumru fiha, dejjem nies kbar qagħdu hemm. hekk. Il-Lhudi għaref Abu DLafja, li ried juqleb il-Papa għall- fehmiet tiegħu, fiha għażel li joqgħod fost tant gżejjer Maltin oħra, u San Kerralu. metu kellu jaħrab għax il-Mostin garawli il-ġebel minn Wied il-Għasel. wusal fuq il-mant tiegħu sal-Qala t'Għawdex u ltaqa' ma' bniedem qaddis ieħor li kien igħik Kem- muna. Xi daqqiet nixtieq li San Pawl, flok ħabat fein ħabat, tkis- ser fuq Kemmuna. 'K mhux għal ħaġ'ohra, kien jiżdied ieħor man-nies kbar li qagħdu f'din il-gżira u x'aktarx li f'lok il-''Bejta al-Kursari' Kemmuna kienet tibqa' tissemma bħala l-Gżira ta' San Pawl. i Mhux għax fiha xi ħaġa aktar minn post jeħor, imma aktarx għax kienet l-ewwel darba li mort hemm, dawk il-jumejn li għad- dejt Kemmuni ma r slioni qatt, Niftiehmu: kumdità m'hemm xejn, ix-xemx tas-sit tikwik, u kull fejn tmur bil-karrozza ta' San Franġisk: imma x'jiriporta la qegħdin Kemmuna l L-aqwa li l-ikel tajjeb. il-frott bnin, l-inbid safi tal- għenba u n-nies dħu- lin. Xi trid aktar7 Il-ħsieb biss li qiegħed. maqtugħ mid-dinja. għalkemm mhux bogħod wisq minn Malta u Għawdex, huwa biż- żejjed biex iferrħek u jnennilek qalbek. X'tambihom il-gazzetti Din il-kitba kienet imnebbha mit-Tabib Ġ, Galea, li miegħi kien Kemmuna, u li mela bil-ħajja din il-gżira fir-rumanz tiegħu ''Raġel bil- Għaqal ' Fuq KEMMUNA 53 fuq Kemmuna7 u r-radju għalfen 9 Dawk kollha żejda.u taħbil ir-ras. Hemm ħaġ'oħra fix. tqatta' ż-żmien; tista' toqgħod taqja' l-imħar minn mal-blat, jew iġġib ir-rizzi bil-ħġieġa u l-gaf- fa, jew tistad għal tal-wiċċ minn fuq l-art. Mixi u għawm u kwiet, u xi fenek misjur biz-zalza, iekk għad fadal minnhom : dawn biss għandek tfittex fuq il-gżira tal-kemmun. Biex tasal Kemmuna ma tridx wisq. Sal-Marfa dejjem issib ma' xix tmur, u biex taqsam. il-fliegu hemm il-lozzu li tkun krejt minn qabel. Meta morna Kemmuna konna mgħobbijin sew- wa; jien bil-'camp'' u b'barżakka tas-suldati mixħuta warajja. u sieħbi b'ċirniena bajda wara dahru. Imma, għax tgħid, it-tnejn konna ferħanin; konna rħejnielha għal triq mhix magħrufa, konna ħallejna s-serjetà warajna flimkien mal-ġlekk u l-qalziet twil. lesti għal kull ma j'sta' jinqala' fuq Kemmuna. Għal għażn in-nies konna żewġt irġiel m'għandhomx x'jagħmlu, ftit u xejn bla ras, sejrin iqattgħu ż-żmien Kemmina—fejn m'hemmx nies. Mur għidilhom li konna sejrin hemm għax xbajna min-nies) Malli t'tfa' sieqek l-art Kemmuna. tibda. tistħajlek f'xi dehra tal-Ljieli Għarbin, jew aħjar, frustier f'art is-sħaħar. Għax kull m'hemm fuq Kemmuna ma ra'nieh imkien ħlief fl-istampi tal- f'Miekev Mouse'' u fil-film tas-Seba' Qerqnin. It-triqat jaqsmu l-egħlievi m'ngħair ħitan tas-sejjieħ: biss maż-żewġt iġnub hemm sinjal bil-ġebel żgħir u baxx: il-posta ta' l-ittri ċkejkna, ta' l-in- jam. marbuta maz-zokk ta' siġra f'salib it-toroq. bil-konka. f'lok tonda, ġejja għamla. ta' trianglu; il-knista żgħira qalb is-siġar mal-ġenb tat-triq. Bini hemm żewġ ġabriet ta' diar biss, waħda taħt it-Torri. qisha l-belt tal-eżira, l-oħra iżeħar ftit 'l isfel; mill- bqija xein ħlief xi razzett fil-bogħod, it-Torri u t-trinċiera ta' żmien l-Ordni. iċ-Ċimiterin u xi ħamest ikmamar fejn iħaddmu l-muturi ta' l-ilma għat-tisqija. In-nies li igħixu fuq Kemmuna huma kollha hdiewa u jilħqri madwar sittin. Biċċa minnhom huma Għawdxin mill-Qala u minn Għa'nsielem. u oħrajn Maltin mill-Mellieħa iew San Pawl il-Baħar. Tfal wisq ma hemmx għax aktarx li l-familii, bit-tfal imdaqqsin fitilau minn hemm biex ikunu jisteħu jibagħtuhom l-iskola, u f'lokhom imbagħad jiġu oħrajn. Barra li jaħdmu r-raba'. irahbu l-bhejjem u għas-snid jinnalsħu wkoll, Għall- ewwel issibhom grixtin, imma malajr jidrawk u isiru jħobbuk jekk tkun taf tmur magħhom. Ħanut fein wieħed ibill griżmejh għandhom ukoll, u jekk trid. tal-ħannt isajiarlek, Mhux għal xi ħaġa, imma ftit hawn jofu jsajru daqsha, u jekk mhux għal ħaġa 54 iL-Manri oħra, ta' min jasal wasla sa Kemmuna biex jiekol ikla fenek kif taf issajru hi. U ma' l-ikla tieħu tazza nbid ta' Kemmuna li tagħ- qadlek fuq ix-xofftejn, u frott irqiq kemm trid, u egħnieqed tal- għeneb iswed u katlan, u xi felli dulliegħa fuq kollox. Dik ħajja Fejn ġa ssib hekk barra minn darek Sabiħa Kemmuna bid-daħliet u r-ramliet ċkejknin tagħha, fen tista' tqatta' s-sigħat tgħum l: Hemm ir-ram'a ta' Santa Marija. b'dawk is-siġar u x-xtieli tal-qasab jaslu sa tarf l-ilma: ir-ramla ta' San Niklaw moħbija fiċ-ċokon tagħha nfisha, u dik ta' Bejn il-Kmiemen. bir-ramel lewn il-fidda taħt saqajk u l-blat iniggeż fuq kull naħa u dak il-għar mudlam u iswed għaddej minn taħt Kemmunett, il-baħar nadif u l-qiegħ ċar. Sabiħ it-Torri ta' żmien is-Slaten, fen illum qed iraqqdu l-bhejjem: minn fuqu għandek daqqa t'għajn sabiħa u l-iktar li togħġbok il-kħula tal- baħar taħtek, Tilum il-ġebel qed 'jitt'ekel bir-raxx mielaħ tal- baħar, u nibet il-ħaxix fua il-lamberżuni; imma. għadha. tidher il-ħofra, fejn kien jidħol l-arblu tal-bandiera n l-kanali għall-ħażna. ta' l-ima tax-xita, u l-kamra fen kienu jaħżnu l-porvli… U t- Torri għadu jifrex dellu fuq il-gżira u 'ħarisha bħal fl-imgħoddi… Imma l-aktar li ssaħħrek Kemmuna b'l-lejl. Toħroġ għall- qamar u taqbad it-triq tat-trinċiera u inti u oħaddej ix-xewk inis- geż jaħbat ma' riġlek. xi serp imnaffar mill-assi tiegħek 'għad- di mkaxkar mn ħdeik. ui fl-aħħar tasal ħdeln it-trinċiera siekta u battala. U tixteħet wiċċek 'il fna fuq iċ-ċint. iew tħares 'l isfel taħtek; u tissaħħart Għal ħin wieħed tistħa'iel l. dawk iż-żewġt ikmamar reġgħu mimlijin bis-sildati. H dawk il-kanmni mixħutin addoċċ fl-art mill-ġdid tq'egħdu f'posthom u li inti su'dat tad- Dejma a'egħed għassa tissemma' għal xi ħnse l' i'eta' iħassbek li resqin il-ħallelin tal-haħar 'ew ix-xwieni tan-Nofs Qamar… Barra dawn hemm tifkiriet oħra l ġċib miegħek minn Kem- mina. L-ismijiet tan-naħiet tal-eżira; noħidu aħna. il-Prevxa, id-Darsa. il-ponta ta' Mnieri, il-Ponta Raina u r-Raha' tas-Sitt Itm'en; it-taħdit mal-bdiewa fna kemm tiflaħ raba' Kemmuna, kemm għandhom muturi ta' l-ilma. liema ilma huwa taj'eħ għax- xorb jew fein huwa salmastru seħa' oradi: il-asssjs Fi jiġi m'nn Għaħnsielem biex iqaddsilham f'dik il-knieia ċkejkna malh is-siġar, u bosta u bosta tifkiriet oħra li fihom ifakkar l-isem ta' Kemmuna. Imma kollox igħaddi u tispiċċa. U wassl il-ħin li kellna nħal- lu 'l Kemmuna waraina. Minn fua il-Iozzu bra't inħares warajja nara l-gżira ċkejkna titbiegħed. titbiegħed… U Ilum baqgħet biss Ħongien U QIRDA bà it-tifkira l Imma xi darba, meta nkun nista'. nerġa' mmur u nqatta' jumejn oħra hemmhekk. Kienet l-ewwel mawra tiegħi sa Kemmuna — l-ewwel u l-isbaħ darba' U biex nibqa' niftakar, bħalma jagħmlu t-tfal, kont ġibt miegħi u għad għandi quddiemi zokk bil-buda għall-feriti mn żewġ bebbuxiet kbar minn mal-blat ta' Bejn il-Kmiemen.