It-Trasport Bejn Malta u Għawdex I luzzjoni Kull min bħali qorob is-sittin, jiftakar il-Banċinu jitrakka mall-moll il-qadim, iniżżel il-passiġġieri li jkun għabba mill- Marfa u l-Ħanini jħott il-merkanzija li jkun ġieb mill-Port il- Kbir. Jiftakar ukoll id-dgħajjes tal-Latini għadhom jaħdmu fl- aqwa tagħhom. Aħna aktar konna nsibuhom bħala dgħajjes tal-pass. Dan minħabba li fl-antik kienu jġorru wkoll il- passiġġieri. Mal-wasla tagħhom minn Malta flimkien maż-żewġ vapuretti li semmejt fuq, fil-port ċkejken ta' l-Imġarr kienu joħolqu attivita' kbira. Malli jitrakkew mal-moll u jorbtu d- dgħajsa, il-baħrin kienu jmorru f'xi wieħed mill-ħwienet tal- kafe' tax-xatt, l-aktar s-'Sea View Bar' ta' Ġanni ta' Musa, il- Glen Eagles Bar jew aħjar il-Barrakka jew għand Tona tal-Pipa, ibillu griżmejhom b'xi kafċ jew te' bil-lumi. Kienu jieħdu r- ruħ wara traversata ta' xi siegħa u nofs baħar li matul ix-xhur tax-xitwa kien jaf ikun vjaġġ iebes u ġieli perikoluż. Kont tara għadd kbir ta' karrettuni u xi trakkijiet jersqu jgħabbu kull xorta ta' merkanziji. Kull kwalità ta' ġwież, bħal ful, qaraboċċ, pasta, nuħħala, qamħirrun eċċ. Kienu jġibu kull oġġetti tal-merċa, kif ukoll injam, siment, kaxxi tal-minerali u mitt oġġett ieħor. Kont tara wkoll qfief, oqfsa tat-tjur, dugħ ta' kull għamla u daqs u btieti u krietel. Wieħed seta' jara ħbula jiġru, u buzzelli tal-paranki jżaqżqu taħt it-toqol tal-btieti u tat- tankijiet. Ħamiem inaqqar mit-tixrid tal-qaraboċċ u l-qamħirrun. Kulħadd iġorr għall-imħażen tan-negozjanti tax-xatt, bħal ta' Mierma, ta' Gelluxa, t'Għakrex, tas-Sipa u oħrajn. Burdnara jgħabbu u jġorru lejn ir-Rabat u xi irħula oħra. Wara l-ħatt tal-merkanzija, speċjalment fis-sajf tibda t- tagħbija tal-frott mill-art għal fuq id-dgħajjes. Jien niftakar it- triq tagħna, Triq Sant' Antnin, dari kienet Triq in-Nadur, mimlija karrettuni miġbuda mill-ħmir, bgħula u żwiemel neżlin wieħed wara l-ieħor min-Nadur u l-Qala mgħobbija sa ruħ ommhom bl-isbaħ frott li jagħtu l-widien għammiela tan-Nadur. It-triq kienet timtela' riħa tfuħ ta' tuffieħ, ħawħ, għajnbaqar u frott ieħor. Xi karrettuni kien ikollhom ukoll bramel tal-għuda mimlija bil-ġbejniet. Mill-irħula tan-naħa ta' fuq t'Għawdex imbagħad kienu jinżlu tagħbijiet ta' bettiegħ u dulliegħ. Kull xkora tal-faxx mimlija se tixpakkal Fil-għodu kmieni imbagħad kienu jinżlu n-negozjanti tal-bhejjem, tjur u bajd. Mad-dgħajjes tal-frott kien ikun hemm raġel li jieħu ħsieb jiġbor il-pitazzi tal-bdiewa li fuqhom kien jitniżżel l-ammont u l-valur tal-biegħa għand il-pitkal. Kull pitazz kien jinżamm imkebbeb ġo għamla ta' tubu jew skartoċċ tal-landa. Id-dugħ tal-biegħa kien ikollhom il-marka tal-bidwi miżbugħa fughom. Fix-xitwa meta kien ikun maltemp mill-Punent il-Lbiċ sa Nofsinhar, il-mewġ kien jaqbeż il-'breakwater' u hemm trid tara l-passiġġieri li jaslu mal-Banċinu b'ġirja waħda 'l barra biex jeħilsu minn tixriba baħar, Insomma kien żmien ieħor li qatt ma jerġa' jiġi. Id-dgħajjes tal-latini wara l-ixprunari, flimkien mal-vapur tad-dawra (ngħidu tad-dawra għax kien jaħdem mill-Port il-Kbir), u dak tal-Marfa kienu l-ħolqa li tgħaqqad ż-żewġ gżejjer u nistgħu ngħidu li kienu waħda mir- roti ewlenin li jżommu l-ekonomija Għawdxija ddur. B'din ix-xena deskrittiva u nostalġika quddiemi, dan l-aħħar ħsiebi mar jimraħ ħafna l-bogħod, fil-bidu tat-traġitt bejn iż- żewġ gżejjer u għalhekk fettilli nagħmel ftit riċerka u nikteb xi ħaġa dwar dan, dejjem bil-ħsieb li jista' jkun ta' xi għajnuna għat-tfal tagħna. Il-bniedem minn dejjem ħass il-bżonn li jkollu xi forma ta' dgħajsa biex biha jkun jista' jaqsam xmajjar jew fliegi, imur jistad, jivjaġġa biex jesplora naħiet oħra li ma setax jilħaq bl- art u matul il-milja taż-żmien jikkummerċja ma' artijiet oħra. Fiż-żminijiet primittivi l-ewwel mezz li kellu il-bniedem biex jitla' fuq l-ilma kien xi zokk oħxon, xi qabda qasab marbuta flimkien f'qatta' u aktar tard għadd ta' zkuk marbuta flimkien li jiġu għamla ta' ċattra (raft). Għalkemm dawn ma jistgħux jissejħu dgħajjes fis-sens tal-kelma l-bniedem primittiv xorta kien jinqeda bihom għall-bżonnijiet tiegħu, minkejja li b'mod limitat. Kien imexxi dawn iz-zkuk jew ċattri billi jimbotta b'idejh, jimbotta b'lasta, jaqdef b'xi forma ta' paletta jew moqdief u aktar tard bil-mod il-mod jiżviluppa għamla ta' qlugħ li għenu jimxi b'aktar ħeffa favur ir-riħ. Huwa maħsub li l-ewwel nies li rifsu fuq Għawdex kien xi 7000 sena ilu. Dawn ġew minn Sqallija fuq xi ċattra F'qasir żmien u aktarx bl-istess mezz ta' trasport dawn in-nies qasmu għal Malta. Hekk seħħ l-ewwel traġitt bejn iż-żewġ gżejjer $ Naturalment, maż-żmien, Malta ġiet abitata u peress li hi gżira ikbar minn Għawdex, u għandha portijiet imkenna u kbar, il- popolazzjoni tagħha kibret ferm. Il-mezzi ta' trasport bil-baħar, għalkemm bil-mod, komplew jiżviluppaw speċjalment mill- tard ir-Rumani bdew ibaħħru matul il-baħar Mediterran kollu. Malta bħala gżira fl-idjeq parti, f'nofs il-Mediterran u mogħnija b'bosta portijiet kennija saret ċentru ta' refuġju għal dawk il- baħħara li kienu jbaħħru f'dan il-baħar u kienu wkoll jgħaddu x-xitwa fil-portijiet Maltin '. Ir-Rumani baqgħu jaħkmu Malta Festa tal-Madonna ta' Loretu (71) 150 Senà Parroċċa sa madwar is-seklu ħamsa. Fis-sena 870 $, ġew l-Għarab li damu hawn sa l-1127. Jidher li f'dan iż-żmien ġa kien hemm xi mezz ta' trasport organizzat jew regolat bejn il-gżejjer għax il-qoxra li kienet taqsam ħadet l-isem ta' 'la barca di lu passu' jew madia' Għawdex huwa xi sitt kilometri bogħod minn Malta, bl- eqreb postijiet il-Marfa u ċ-Ċirkewwa f'Malta u l-Imġarr Għawdex. Fin-nofs hemm Kemmuna. Il-biċċa baħar li hemm tifred lil Għawdex minn Kemmuna jissejjaħ il-fliegu ta' Kemmuna. Il-kelma Imġarr fost tifsiriet oħra hija nom mimmat mill-Għarbi ġarr, post minn fejn issir it-tagħbija u l-ħatt tal- merkanzija. Għalhekk minn dan l-isem jidher li l-Imġarr minn dejjem kien il-port li minnu kienet tgħaddi kull merkanzija u passiġġieri lejn Malta u viċi-versa. L-Għarab mhux biss kienu tgħallmu kif jibnu d-dgħajjes imma wkoll kienu tajbin ħafna għan-navigazzjoni. Kienu huma li introduċew l-qlugħ latin fid-dgħajjes tagħhom' u ukoll fid- dinja marittima, u kienu huma wkoll li ntroduċew il-qlugħ latin fil-gżejjer Maltin matul il-ħakma tagħhom'. Dan l-għamla ta' qlugħ kien tajjeb ħafna għall-manuvrar tad-dgħajjes u wieħed seta' anke' jitla' kontra r-riħ billi jibbordja. Il-baħrin tagħna damu sal-għoxrinijiet tas-seklu għoxrin jinqdew bih fid-dgħajjes tagħhom. Tant kien popolari li anke' ta l-isem lid-dgħajjes t'Għawdex bħala id-dgħajjes tal-Latini. Bħalma jaf kulħadd dawn id-dgħajjes kienu l-mezz ewlieni ta' trasport bejn il-gżejjer għal bosta snin. Is-sistema ta' trasport bejn iż-żewġ gżejjer minn dejjem kienet materja vitali b'mod partikulari għal Għawdex. Il- problema kienet li wieħed jipprovdi trasport kemm jista' jkun effiċjenti skond iż-żmien u li jkun irħis kemm għall-passiġġieri kif ukoll għall-merkanzija. Is-servizz ta' trasport bejn iż-żewġ gżejjer, fl-antik kien ukoll sors ta' dħul finanzjarju għall-gvern. Dan insibuh dokumentat f'rapport li kien għamel ċertu Gilibertu fl-1241 għall-imperatur Federiku II tal-Hohenstaufen. Hawn insibu li fost il-cabelli li minnhom kienu jidħlu flus f'taxxi għas- segrezia, hemm dik magħrufa bħala Cabella Madie', Fl-1241 din il-cabella kienet tirrendi dħul ta' 300 tari u matul is-snin kienet magħduda fost il-cabelli l-aktar importanti. Sena wara, fis-6 ta' April 1373 ġiet mogħtija b'titlu ta' monopolju għal għomru lill-Anselmo de Sancto Girvosio''. Sadanittant, id-dgħajsa tal-mogħdija bdiet tiġi msejħa wkoll bħala d-dgħajsa tal-passaġġ jew dgħajsa tal-pass'2. Mela t- terminu madia hu l-isem tal-cabella u mhux tad-dgħajsa. Ma nafux xi kwalità jew forma ta' dgħajsa kienet tintuża f'dan il- mezz ta' trasport, iżda jidher li s-servizz kien jiffunzjona regolari. Il-fliegi bejn iż-żewġ gżejjer kien mimli perikli, mhux biss mill-maltemp li jaħkem fil-jiem tax-xitwa imma wkoll minħabba t-theddid u attakki mill-pirati, l-aktar misilmin. Dawn l-attakki kienu fl-aqwa tagħhom fl-ewwel deċenni tas-seklu XV meta dawn il-pirati kienu nfestew l-ibħra tagħna. Mhux l-ewwel darba li nies li kienu jaqsmu bil-madia ġew attakkati u meħuda Isiera, Fl-1405 dawn il-pirati farrku d-dgħajsa tal-madia. Kemmuna kienet meqjusa bħala bejta tal-pirati. Fl-1418 wara li tnejn mill-kunsilliera Għawdxin kienet messithom l-istess xotti bħall-passiġġieri komuni, l-Universitas Gaudisi talbu lill- awtoritajiet Aragoniżi biex jibnu torri fuq Kemmuna biex jipproteġi l-fliegi 14. Ir-re Alfonso V ta' Aragona u Sqallija aċċetta t-talba ta' l-Universitas u awtorizza li jsiru taxxi biex jinġabru l-flus meħtieġa għall-bini tat-torri. Ma' dawn it-taxxi żiedu wkoll id-dħul kollu ta' sena mill-barca di lu passu 5. Il- flus meħtieġa nġabru u ntbagħtu lill-viċi-re, imma t-torri ma nbeniex. Eventwalment it-torri ta' Kemmuna nbena mitejn sena wara mill-Granmastru Alof de Wignacourt fl-1618. L-Għawdxin kellhom jerġgħu jħallsu taxxi ġodda għalih. Biex inbena sewa' 18,628 skudi, 5 tari u 10 carlini'5. Issa bit-torri fuq Kemmuna u b'dak ta' Garzes fuq ir-riħ ta' l-Imġarr li kien inbena fl-1605, għassu l-fliegi u l-Imġarr il-madia kienet aktar protetta u l- komunikazzjoni bejn iż-żewġ gżejjer bdiet tieħu r-ruħ u titkattar. Dik il-ħabta l-Cabella tal-Madia kienet tingħata kull għaxar snin għal żmien ta' għaxar snin. Skond il-kuntratt il-gabellott seta' jagħżel port bejn Mġarr ix-Xini u Ħondoq ir-Rummien, , kif ikun l-aktar jaqbel. Minn hemm ried imur għall-eqreb ponta f'Malta, bejn el Barrani fil-Ġnejna u l-Aħrax tal-Mellieħa. U kien irid ukoll jagħmel vjaġġ lura. Biex in-nies kienet tkun taf li dan il-vjaġġ se jsir, is-Secretia mill-Kastell kienet tispara tir ta' masklu. Il-ħlas tal-cabella kien jiġi kkalkulat fuq in-noll miġbur mill-għadd ta' passiġġieri u bhejjem u fuq kemm piż jew spazju tieħu l-merkanzija fuq id-dgħajsa.17 Fil-bidu tas- seklu XVIII in-noll kien dan: passiġġieri-5 grani; żiemel u felu- 5 tari; bagħal jew bagħla - 4 tari; barri-4 tari; baqra tal-ħalib-4 tari; ħmar jew felu-3 tari; għoġla m'hix miftuma-2 tari u 20 grani; ngħaġ, mogħoż, imtaten u bdabad, ħrief u gidien -2 grani r-ras; qasquż ta' sena jew aktar 5 grani; qasquż ta' taħt sena 3 grani. In-noll għall-vjaġġ tal-madia mill-Imġarr għall-Marfa jew xi port ieħor fil-qrib kien in-nofs'5. żvilupp fid-Dgħajsa tal-Mogħdij Mal-miġja tal-Kavallieri ta' San Ġwann fostna fl-1530 sar żvilupp kbir fis-sengħa tal-bini tad-dgħajjes. Il-kavallieri barra li għamlu użu tajjeb mill-portijiet ta' Malta għamlu wkoll faċilitajiet fejn isewwu u jibnu l-bastimenti. Naturalment ġabu wkoll magħhom nies tas-sengħa li mbagħad magħhom tgħallmu wkoll il-Maltin. Dan l-iżvilupp wassal biex tinbena dgħajsa apposta li tilħaq il-bżonnijiet ta' trasport bejn Malta u Għawdex. Din id-dgħajsa msejha barca del Gozzo kienet b'arblu wieħed, bi qlugħ tarkija u b'xi sitt imqadef. Wara aktar żmien ġiet żviluppata l-ixprunara li kienet dgħajsa ta' aktar ħeffa u magħmulha aktar tawwalija u b'aktar kumdità. Kien naturali li b'din it-tip ta' dgħajsa, l-ixprunara, is-servizz tal-madia jitjieb ukoll billi din kienet tiflaħ għall-baħar aktar mid-dgħajjes ta' qabilha. Nistgħu ngħidu li l-aktar li kien jiġi trasportat bejn il- gżejjer kienu merkanzija u prodotti agrikoli u bhejjem. Dawn kienu jiġu trasportati bi xprunara apposta mill-Imġarr għall- Festa tal-Madonna ta' Loretu (72) 150 Sena Parroċċa Marfa, fejn il-kavallieri kienu bnew moll żgħir għall-ħatt u t- tgħabija. Fra Ottovio Tancredi, meta kien gvernatur ta' Għawdex fis-sena 1674, żamm nota ta' l-annimali li minn Għawdex inġarrew lejn Malta, mill-1 ta' Mejju 1671 u t-30 t'April tas-sena ta' wara. F'din in-nota insibu li ttieħdu lejn Malta, 213—il gendus, 109 għoġliet, 1169 ħanżir, 778 muntun, J11l-ilnagħga, 1557 ħaruf,3373 dundjan, 1648 beċċun u 14919 tjur oħra 20. Dan barra prodotti oħra tal-biedja, bħal frott, ħxejjex, ġbejniet, bajd u għasel. Kien jinġarr ukoll il-qoton. Naturalment id-dgħajjes ma kienux jiġu lura vojta imma kienu jġibu lejn Għawdex affarijiet importanti bħall-qamħ, inbid u prodotti oħra li ma kienux jiġu maħduma jew imkabbra f' Għawdex. Bħalma jsir dejjem u kullimkien il-ħaddiem dejjem jara kif jista' jtejjeb il-qagħda tiegħu. Hekk ukoll dejjem għamel il- patrun tad-dgħajjes ta' Għawdex u l-bennej tagħhom. Wara l- ixprunara, bena d-dgħajsa tal-Latini li kienet b'żewġ arbli u tintrama' bi tliet biċċiet qlugħ: il-majjistra, it-trinkett u l- pallakkun. Meta jkun riħ qawwi ħafna kienet tittella' ċ-ċillikka flok il-majjistra. Naturalment, meta ma jkunx riħ kienu jużaw l-imqadef. Servizz aktar organizzat Fil-5 ta' Settembru 1800 Malta u Għawdex għaddew għal taħt il-ħakma Ingliża. Matul il-perijodu tal-ħakma Ingliża s- servizz ta' trasport bejn Malta u Għawdex għamel pass kbir il- quddiem''. Beda servizz permezz ta' xprunara biex iġġorr il- messaġġi u ittri uffiċċjali. Din l-ixprunara kienet ibbażata fl- Imġarr u kienet titlaq mill-Imġarr mas-sebħ għal xi l-ħamsa ta' filgħodu għall-Port il-Kbir. Mill-1813 bdiet tingħata b'kuntratt għal sena u taħdem mit-Tnejn sas-Sibt u kienet iġġorr ukoll passiġġieri. Dan nistgħu ngħidu kien il-bidu ta' trasport marittimu bejn il-gżejjer fuq bażi regolari. Id-dgħajsa fuq dan is-servizz ġieli kienet tissejjaħ bħala d-dgħajsa tal-Gvern. Naturalment it-trasport bejn l-Imġarr u l-Port il-Kbir bi xprunari oħra jġorru l-prodotti agrikoli baqa' għaddej bħal qabel, jekk ma żdidx ukoll minħabba ż-żieda tal-popolazzjoni. Il-periklu tal-maltemp fuq il-baħar qatt ma' kien nieqes. Hekk insibu li f'jum ta' Ottubru 1838, seba' dgħajjes qasmu l-fliegu. Waħda minnhom, l-ixprunara Santa Marija inqalbet u minn 34 ruħ bejn ekwipaġġ u passiġġieri, 22 intilfu. Fl-1862, beda jaħdem servizz issussidjat mill-gvern bejn l- Imġarr u l-Marfa, wara li kien beda jaħdem ukoll servizz ta' trasport bl-art permezz ta' omnibus ssussidjat bejn il-belt Valletta u l-Marfa'. Fl-1841 l-gvern bena 'breakwater' żgħir biex iservi ta' kenn għad-dgħajjes li jsorġu fl-Imġarr. Dan tkabbar drabi oħra sakemm sar kif nafuh illum. Biex il-Port ta' l-Imġarr ikun milħuq aħjar, fl-1862 ġiet mibnija t-triq mill- Imġarr għan-Nadur u r-Rabat'. Is-servizz uffiċċjali u organizzat kompla jiżviluppa bl- introduzzjoni ta' bastimenti jaħdmu bl-istim, Is-servizz ta' trasport bl-istim ġie inawgurat fit-13 ta' Ġunju 1885 bil-vapur Gleneagles. Dan is-servizz kompla kiber u tjieb mal-medda tas-snin sakemm sar kif nafuh illum. Bil-progress li sar fl-inġenji tal-baħar dan is-servizz tal-madia kellu jċedi postu lill- bastimenti aktar moderni u ħfief. Minn meta beda l-ġarr tal- passiġġieri bil-Gleneagles, id-dgħajjes nistgħu ngħidu li baqgħu biss biex iġorru l-merkanzija u prodotti oħra u għal dawk in- negozjanti li xogħolhom kien isir mix-Xatt tal-Belt. Fl-1919 ġiet introdotta l-ewwel magna fid-dgħajjes tal-Latni. Kull filgħodu, mal-wasla tad-dgħajjes tal-Latini x-xatt tal-Belt kien isir qisu suq medjevali. Kien isir bejgħ u xiri minn fuq il-moll ħdejn id-dgħajjes ta' dawk il-prodotti friski li jkunu għadhom kif waslu minn Għawdex. Fil-bidu tat-tletinijiet tas-seklu XX beda jsir ġarr permezz ta' vapuretti mill-port il-Kbir ukoll. Dan is-servizz beda jċajpar il-futur tad-dgħajjes tal-Latini. Minkejja dan matul it-tieni Gwerra Dinjija 1940-1945, id-dgħajjes tal-Latini bil-kuraġġ kollu tal-patruni u l-baħrin tagħhom baqgħu jaħdmu regolari u żammew dik il-linja ħajja bejn Malta u Għawdex. Dan minkejja l-perikli kontinwi li kien hemm matul is-snin imwiegħra tal- gwerra. Fil-fatt għadd ta' baħrin fuq dawn id-dgħajjes tilfu ħajjithom meta d-dgħajsa li kienu fuqha laqtet mina fil-bokka tal-'break water' fil-port il-Kbir. Anke' matul is-snin ta' wara l-gwerra, id-dgħajjes baqgħu jaħdmu u kienu attivi ħafna fil- ġarr tal-merkanzija u prodotti agrikoli. Mal-bidu tas-snin sebgħin il-ġarr b'dawn id-dgħajjes ma tantx baqa' ekonomikament vjabbli sakemm spiċċa u ġie fix-xejn. Għalhekk il-kotba tan-negozju ingħalqu. Xi wħud mid-dgħajjes inbiegħu biex jiġu konvertiti għax-xogħol tas-sajd, oħrajn għall- ġarr tat-turisti madwar il-gżejjer, fil-waqt li oħrajn tħallew jitmermru u jitfarrku għal kollox fl-art ix-xatt; f'dak ix-xatt li lil dawn id-dgħajjes jafhom żgħażagħ ilventi jlebbtu lejn Malta bi qlugħ Jatin miftuħ kollu jġorru l-barka ta' dawk l-għelejjel li kienet tagħti l-art Għawdxija. Il-kelma madia jew madie fil-Malti hija aktarx waħda mill- eqdem miktuba. Kienet magħduda minn Gilibertus fir-rapport li kien għamel dwar Għawdex fl-1241. Personalment kont nippreferi li dik it-trejqa fir-raħal tagħna kienet tissemma' Triq il-Madia flok Triq il-Mogħdija. B'hekk għallinqas kien jibqa' ċerta rabta ma' l-imgħoddi li rabat lill-Imġarr tagħna ma' l- istorja tat-trasport marittimu f'pajjiżna li kif rajna jmur lura għal Odiversi sekli. Storja tal-Bastimenti — Manuskritt ta' l-awtur mhux pubblikat. 3) Bezzina Joseph Festa tal-Madonna ta' Loretu (73) 150 Sena Parroċċa