Il-Ħajja fi Żmien il-Festi Minbarra l-ħajja impenjattiva fl-għaqdiet, l-Oratorju Qalb ta' Ġesti minn dejjem kien organizzat tajjeb biex jiċċelebra l-festi liturġiċi l-kbar ta' matul is-sena u hawn qiegħed nirreferi b'mod partikolari lejn erba' festi prinċipali, jiġifieri: (a) l-avvent, il-Milied u l-Ewwel tas-Sena l-Ġdida, (b) ir-Randan, il-Ġimgħa Mqaddsa u l-Għid il-Kbir, (ċ) il-festa tal-Qalb ta' Ġest bħala l-festa titulari tal-Oratorju, (d) il-Kwindiċina u l-Għid tal-Assunta bix-xalata tal-festa. F'dan il-kapitlu se nkunu qegħdin nitrattaw kull waħda minn dawn il-festi u x'attivitajiet kienu jkunu organizzati mid-direzzjoni u ż-żgħażagħ tal-Oratorju. Fil- fatt dan il-kapitlu huwa maqsum f'erba' taqsimiet, kull waħda ddedikata għal festa differenti. Grafika 13.1 tagħti stampa kompatta tal-attivitajiet maġġuri li kienu jkunu, u xi wħud minnhom għadhom ikunu, organizzati f'kull festa. Din il-grafika sservi wkoll ta' aġenda u gwida għall-materjal kollu li se nsibu fl-erba' taqsimiet li ġejjin. Fuq medda ta' mitt sena minn kemm ilu stabbilit l-Oratorju fil-Mosta m'għandniex nistennew li t-tip u l-istil ta' ċelebrazzjonijiet baqgħu l-istess. Anzi bil-maqlubl Kull żmien iġib miegħu opportunitajiet, sfidi u ideat ġodda. Se nkun qiegħed niffoka l-iżjed fuq it-tifkiriet li rrankontawli l-old bops tal-Oratorju, l-aktar fi żmien meta Dun Anġ kien Direttur. Il-ferħ u l-kuluri ta' dawn l-attivitajiet għandu wkoll sehem kruċjali biex is-sistema edukattiva ta' Dun Ġwann Bosco setgħet titħaddem b'suċċess fil- Mosta b'risq ġenerazzjoni sħaħ ta' tfal, żgħażagħ u familji. Meta wieħed jiflihom sew, f'malajr jintebah li huma attivitajiet li jkanġu minn natura għal oħra - mill-ispiritwali riflessivi. Dawn huma l-ingredjenti fundamentali ta' formazzjoni sħiħa li tieħu ħsieb il- ħtiġijiet u l-iżvog kemm tar-ruħ, kemm tal-ġisem. L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Grafika 13.1: L-attivitatjiet tal-Oratorju matul il-festi l-kbar tas-sena e Laqgħat ta' tħejjija fl-Avvent 2 Quddiesa tal-Milied bit-tifel predikatur e Bini ta' presepju 'kbir u sabiħ' 2 Ħarġa ma' Malta għall-presepji e Purċissjoni bil-Bambin 9 Riċevimenti għat-tfal u ż-żgħażagħ Pm I Mqaddsa e Eżerċizzi spiritwali 5 Ħarġa tas-seba' viżti tas-sepulkru e Dramm tal-passjoni 5 Kant mill-Kor fil-Knisja arċipretali e Mejda artistika tal-appostli 3 Sehem sħiħ fil-purċissjonijiet tal-parroċċa Kwizzis bi premijiet għat-tfal: 2: Drama festival bil-fares u t-talent mużikali Ġimgħa ta' laqgħat u quddies 2 Purċissjoni ta' San Duminku Savio Festival ta' logħob u sports 2: Quddiesa solenni u purċissjoni bis-sagramenj e Sehem il-bqija tal-membri fl-attivitajiet tal-programm parrokkjali għall-festa e Bidu tal-purċissjoni tat-tranżulazzjoni mill-Kappella sar-Rotunda 4 Xalata Żmien il-Milied Bħala ċentru tat-tfal u ż-żgħażagħ fil-qalba tal-parroċċa ma jistax jonqos li l-Oratorju Qalb ta' Ġesti ma jkunx organizzat tajjeb biex iwassal u jaqsam il-ferħ tal-Milied. Sa tfal, il-membri, il-ġenituri, ħbieb u benefatturi. Minn sena għal sena tirrenja l-kontinwità għax il-programm ta' kull Milied ikun bejn wieħed u ieħor mfassal fuq dak li jkun sar is-sena ta' qabel, b'danakollu ma jonqsux ideat ġodda u li mbagħad isiru attivitajiet residenti mis-sena li jkun imiss. Il-ferħ tat-tfal Ix-xbieha ta' Ġesti Bambin tal-Oratorju tkun iċ-ċentru ta' kull ma, jkunorganizzat; ewlenija fost kollox il-purċissjoni b'din ix-xbieha li toħroġ iddur madwar il-blokka tal-Oratorju. Erbat itfal tad-duttrina jerfgħu l-Bambin u ġlejjeb oħrajn joħorġu jakkumpanjawh tul rotta fissa li toħroġ fil-pjazza tal-Oratorju, tibqa' tielgħa ma' Triq Ponsonbv, tikser ma' Triq il-Ħarifa u mbagħad tilwi lejn Triq ir-Rebbiegħa. Minn hemm tibqa' sejra tul Triq il-Barrieri sakemm terġa' tiġi wiċċ imb'wiċċ mar-rixtellu tal-Oratorju miftuħ beraħ (Il- Mosta 132, 1988: 16). Rotta ritwal li ttenni ruħha ta' kull sena, iżda dejjem indokrata b'ferħ ġdid. Xi wħud mit-tfal jilqgħu l-invit u jilbsu xi kostum tal-Milied, l-aktar ta' tgħajja, anġli jew maġi. Dun Anġ kien ipoġġi lil dawn qrib il-Bambin u hekk erħilhom ikantaw l-għanjiet tal-Milied u jferrħu l-madwar bl-innoċenza u l-ferħ ġenwin tagħhom. Kienet idea mislufa mill-MUSEUM li l-Oratorju ħaddanha u għamilha tiegħu wkoll. Il-ġenituri kienu jkunu mħajra biex jakkumpanjaw lil uliedhom bix-xemgħat mixgħula (Il-Mosta 149, 1992). Ġaladarba jsibu ruħhom mill-ġdid fil-kappella wara l-purċissjoni, it-tfal ikunu Ikoll bħal donnhom fuq ix-xwiek. Ta' tfal li huma ma jkollhomx kwiet f 'ġisimhom. Min iparla u jittanta lil ta' ħdejh, oħrajn jidħku u jibbużollottjawl Il-katekisti jkollhom biċċa wġigħ ta' ras biex jerġgħu jnisslu l-kalma u l-ġabra, u hekk tkun tista' tissokta ċ-ċelebrazzjoni festiva fil-kappella, wara li l-Bambin jkun tpoġġa fuq l-altar. L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Grafika 13.1: L-attivitatjiet tal-Oratorju matul il-festi l-kbar tas-sena e Laqgħat ta' tħejjija fl-Avvent 2 Quddiesa tal-Milied bit-tifel predikatur e Bini ta' presepju 'kbir u sabiħ' 2 Ħarġa ma' Malta għall-presepji e Purċissjoni bil-Bambin 9 Riċevimenti għat-tfal u ż-żgħażagħ Pm I Mqaddsa e Eżerċizzi spiritwali 5 Ħarġa tas-seba' viżti tas-sepulkru e Dramm tal-passjoni 5 Kant mill-Kor fil-Knisja arċipretali e Mejda artistika tal-appostli 3 Sehem sħiħ fil-purċissjonijiet tal-parroċċa Kwizzis bi premijiet għat-tfal: 2: Drama festival bil-fares u t-talent mużikali Ġimgħa ta' laqgħat u quddies 2 Purċissjoni ta' San Duminku Savio Festival ta' logħob u sports 2: Quddiesa solenni u purċissjoni bis-sagramenj e Sehem il-bqija tal-membri fl-attivitajiet tal-programm parrokkjali għall-festa e Bidu tal-purċissjoni tat-tranżulazzjoni mill-Kappella sar-Rotunda 4 Xalata Żmien il-Milied Bħala ċentru tat-tfal u ż-żgħażagħ fil-qalba tal-parroċċa ma jistax jonqos li l-Oratorju Qalb ta' Ġesti ma jkunx organizzat tajjeb biex iwassal u jaqsam il-ferħ tal-Milied. Sa tfal, il-membri, il-ġenituri, ħbieb u benefatturi. Minn sena għal sena tirrenja l-kontinwità għax il-programm ta' kull Milied ikun bejn wieħed u ieħor mfassal fuq dak li jkun sar is-sena ta' qabel, b'danakollu ma jonqsux ideat ġodda u li mbagħad isiru attivitajiet residenti mis-sena li jkun imiss. Il-ferħ tat-tfal Ix-xbieha ta' Ġesti Bambin tal-Oratorju tkun iċ-ċentru ta' kull ma, jkunorganizzat; ewlenija fost kollox il-purċissjoni b'din ix-xbieha li toħroġ iddur madwar il-blokka tal-Oratorju. Erbat itfal tad-duttrina jerfgħu l-Bambin u ġlejjeb oħrajn joħorġu jakkumpanjawh tul rotta fissa li toħroġ fil-pjazza tal-Oratorju, tibqa' tielgħa ma' Triq Ponsonbv, tikser ma' Triq il-Ħarifa u mbagħad tilwi lejn Triq ir-Rebbiegħa. Minn hemm tibqa' sejra tul Triq il-Barrieri sakemm terġa' tiġi wiċċ imb'wiċċ mar-rixtellu tal-Oratorju miftuħ beraħ (Il- Mosta 132, 1988: 16). Rotta ritwal li ttenni ruħha ta' kull sena, iżda dejjem indokrata b'ferħ ġdid. Xi wħud mit-tfal jilqgħu l-invit u jilbsu xi kostum tal-Milied, l-aktar ta' tgħajja, anġli jew maġi. Dun Anġ kien ipoġġi lil dawn qrib il-Bambin u hekk erħilhom ikantaw l-għanjiet tal-Milied u jferrħu l-madwar bl-innoċenza u l-ferħ ġenwin tagħhom. Kienet idea mislufa mill-MUSEUM li l-Oratorju ħaddanha u għamilha tiegħu wkoll. Il-ġenituri kienu jkunu mħajra biex jakkumpanjaw lil uliedhom bix-xemgħat mixgħula (Il-Mosta 149, 1992). Ġaladarba jsibu ruħhom mill-ġdid fil-kappella wara l-purċissjoni, it-tfal ikunu Ikoll bħal donnhom fuq ix-xwiek. Ta' tfal li huma ma jkollhomx kwiet f 'ġisimhom. Min iparla u jittanta lil ta' ħdejh, oħrajn jidħku u jibbużollottjawl Il-katekisti jkollhom biċċa wġigħ ta' ras biex jerġgħu jnisslu l-kalma u l-ġabra, u hekk tkun tista' tissokta ċ-ċelebrazzjoni festiva fil-kappella, wara li l-Bambin jkun tpoġġa fuq l-altar. 228 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta poeżiji tal-Milied miktuba u moqrija mit-tfal stess, jerġgħu jitkantaw l-għanjiet biex it- tfal jaħlu l-enerġija li jkun għad fadlilhom u wara jkun imiss il-gran final: il-prietka tat-tifel. Kien hemm drabi meta hawn kienet issir xi bidla bħal ma ġara fl-1985 meta, minflok tifel wieħed, kienu magħżula 'żewġt itfal biex ifakkruna bi djalogu l-ġrajja tal- Milied' (Il-Mosta 117, 1985). Mal-aħħar kelmiet tat-tifel, 'Viva Ġest Bambini, tfaqqa' ċapċipa li ttarrax fil-kappella, waqt li fuq il-mikrofonu kien jirbombja leħen Dun Anġ, 'Bravul Bravul' Kienet l-aktar kelma għolja ta' unur li seta' jagħtikl U jekk jirrepetiha darbtejn tlieta, allura jkun ifisser li lħaqt il-quċċata ta' ħiltek. Maż-żmien iddaħħlet ukoll il-prattika li jitbierku l-bambini ż-żgħar li jġibu t-tfal minn djarhom. Paul Abela (2015) qalli kif ta' kull sena kien jgħallem il-prietka lit-tifel magħżul u li, wara l-Oratorju, kien imur jgħidha wkoll għand is-Sorijiet Agostinjani waqt il-quddiesa ta' nofs il-lejl fil-knisja tagħhom. Il-presepju It-tberik u l-ftuħ uffiċjali tal-presepju tal-Oratorju, li għal ħafna snin kien ikun armat fil-kappella, ukoll kien iqanqal ħafna attività. Presepju 'kbir u sabiħ' li kien l-għaxqa ta' Dun Anġ. Meta kien għadu mimli saħħa, kien ikun Dun Anġ stess li jarmah u jżejnu bil-għajnuna tat-tfal. Kien iħobb jgħid, 'biex tarah tajjeb, trid timxi miegħul'. L-aktar ħaġa li kienet timpressjonani fih kienet il-belt kbira li kellu; ħafna djar bi stil Toskan, diżlivellati, bis-saqaf imżerżaq u b'salt twieqi u bibien miftuħin. Darba minnhom, meta kont segretarju tal-Għaqda Studenti Mostin, fettlilna li bħala rigal tal-Milied, lil Dun Anġ nagħtuh żewġ pasturi ġodda għall-presepju tal-Oratorju. Għażilna wieħed b'qatta' zkuk f'idejh u ieħor rieqed raqda tas-seba' beati. Kien feraħ bihom daqs tifel u eżatt wara l-laqgħa tal-Ħadd filgħodu, meta tajnihomlu, niżel mill-ewwel fil-kappella biex isibilhom post. Tal-ħatab qiegħdu bla problemi maġenb xi żewġ rgħajja oħra, imma r-rieqed ma setax jippożizzjonah f'għar dejjaq u ċatt. Il-pastur kien ħarira itwal mill-għar u għalhekk kellu jċarrat il-'blat' biex idaħħlu bil-qiesl 'Issa ngħattu kollox b'ħaxixa', qalli Dun Anġ kuntent, 'u l-karta mċarrta ma tibqax tidher'. Sena wara sena, l-għar dejjaq u ċatt bir-rieqed 'tal-qies' fih baqa' jfakkarni fil-ħaxixa ta' Dun Anġl Darb'oħra kienet riesqa l-elezzjoni tal-1996 meta Dr Alfred Sant tela' fil-gvern bl- għajta li jiffriża l-applikazzjoni ta' Malta għall-Unjoni Ewropea, joħroġ lil pajjiżna mill- Partnership for Peace u jżarma s-sistema tal-Value Added Tax (VAT). Bħal kull elezzjoni oħra f'pajjiżna, il-messaġġi politiċi kienu jinfiltraw kull moħħ u kull post. Fil-Milied tas- — sena ta' qabel, Dun Anġ fettillu joħloq innovazzjoni fil-presepju. Flimkien mal-pasturi fuq stil Taljan, ħoloq hu stess għadd imdaqqas ta' xbihat bojod ta' persuni mwaħħlin ma' lasta minn wara u kull wieħed minnhom kien iġorr bħal kartellun li fuqu kien hemm miktub messaġġi qosra, bħal 'Viva Ġesi Bambin', 'Waslet il-Fidwa lill-Umanità', jew 'L-Iben t'Alla Magħmul Bniedem'. Skont hu, din kellha tkun manifestazzjoni moderna b'messaġġ nisrani fi presepju li jirrakkonta ġrajja ta' elfejn sena ilu. Dun Anġ kellu ħabta kif irabbat il-bieraħ mal-lum b'espressjoni artistika. Iżda daqsu kellhom ħabta sħabi li f'dik il-manifestazzjoni natalizja raw opportunità biex jibdluha b'ċajta f'dimostrazzjoni Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 229 Fil-mistur qabdu dawn ix-xbihat imqasqsin fuq kartun abjad, u fuq il-kartelluni oriġinali waħħlu karti ġodda bi kliem ieħor, bħal 'LE għall-VAT', 'LE għall-Unjoni Ewropea' u 'LE għall-Partnership for Peace'. Reġgħu poġġew kollox f'postu, tfew il- kappella u l-għada l-presepju reġa' nfetaħ għall-pubbliku. Meta indunaw, xi nies marru jgħidu lil Dun Anġ bil-bawxata tat-'tfal tal-Oratorju' u d-dimostrazzjoni tal-LE reġgħet inbidlet f'manifestazzjoni ta' IVA għall-Bambinl Il-presepju tal-Oratorju qatt ma bata mill-oriġinalità. Kien hemm snin, fid-dis għinijiet, li fil-qafas tiegħu kien ikun integrat mudell ta' kappella li nsibu fil-Mosta. Kien jieħu ħsieb jibnihom, jarmahom u jżarmahom Ravmond Grech, Jien flimkien ma' missieri u numru minn sħabi rrestawrajna l-kappella ta' San Pawl Eremita fl-1993. F'Jannar tal-1994 għamilna l-ewwel festa ta' San Pawl Eremita u stedinna lil Dun Anġ biex jinżel iqaddes fil-kappella tal-għar. Meta niżel hemm qalli 'Rav, hawn nagħmlu presepjul' Jien għedtlu li dan mhux possibbli li tagħmlu ġo qiegħ ta' wied mikxuf għall- elementi fl-eqqel tax-xitwa. U għaddiet. Ħalla ftit żmien u Dun Anġ qalli, 'Irrid nagħmel presepju bit-tema 'Ġesi twieled f'Wied il-Għasel'. Jien kont ġa mmur nagħmillu l-presepju bil-karti miżbugħin lesti u kaxxi tal-kartun biex noħolqu livelli differenti. Ix-xewqa ta' Dun Anġ issa ħadtha bis-serjetà u twebbilt jien ukoll. Niftakar li ġejt d-dar u bdejt naħdem għar kbir fi tliet biċċiet b'mudell tal-knisja tal-wied fuq naħa u fuq in-naħa l-oħra l-pasturi tal- Madonna, San Ġużepp u l-Bambin. U hekk fil-Milied Dun Anġ kien ferħan se jtir għax Ġesil twieled f'Wied il-Għasel. La l-presepju ma kienx possibbli li jsir fil-wied, konna ġibnielu l-wied fl-Oratorjul L-idea ntgħoġbot minn ħafna, imma Dun Anġ bħat-tfal, ma jafx jgħid daqshekk. Is-sena ta' wara ried li Ġesti jitwieled fl-għar tal-Isperanza u ġegħelni nibnilu mudell ieħor, din id- darba bil-għar u l-kappella fuqu tal-Madonna tal-Isperanza li hi tant għażiża għall-Mostin. Is-sabiħa hi l-għar u l-kappella ta' San Pawl Eremit li konna għamilna s-sena ta' qabel xorta riedha fil-presepju. Allura issa ġie l-presepju tal-kappelli, tant li baqa' baqa' sakemm f'Milied ieħor żanżanna mudell ieħor tal-kappella ta' San Pawl tal-Qlejja'. U riedhom it- tlieta f'salt u jien, biex nikkuntentah, kont nagħmilhomlu. Spiċċajna b'ġeġwija ta' kappelli fil-presepjul Fl-aħħar ried ir-Rotunda wkoll. Jien għedtlu li ma jistax ikun li jibqa' jżid għax ġej ġigġifogu. Baqa' baqa' li pinġieha hu stess f'għamla ta' silwett u għamilha tidher fil- bogħod. Kien iffissat fuq il-Mostal (Ravmond Grech, 2015) Flimkien mal-presepju, kien hemm ukoll drawwa li fil-kappella jkunu esebiti xi xogħlijiet tat-tfal tad-duttrina, fosthom tpinġijiet u proġetti marbuta mal-Milied, u presepji żgħar maħduma minnhom stess. Mhux l-ewwel darba u tnejn li l-wirja tal- presepju kienet tkun imbierka u miftuħa mill-arċipriet, normalment xi għaxart ijiem qabel il-25 ta' Diċembru. Kien jibqa' miftuħ sal-festa tat-tre re (Il-Mosta 149, 1992: 5) Minbarra dawn l-attivitajiet, it-tfal kien ikollhom kunċert tal-Milied fis-sala u li għalih ikunu mistiedna l-ġenituri. Dan il-kunċert kien isir ta' kull sena u Dun Anġ kien jagħmel minn kollox biex dakinhar it-tfal 'iferrħu lill-ġenituri'. Finalment l-attività aħħarija għat-tfal tad-duttrina kienet tkun nhar l-ewwel tas-sena meta kienu jitlaqqgħu filgħodu ġos-sala tal-Oratorju għall-partv tradizzjonali tal-Milied. Imma qabel jibdew jisservew 228 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta poeżiji tal-Milied miktuba u moqrija mit-tfal stess, jerġgħu jitkantaw l-għanjiet biex it- tfal jaħlu l-enerġija li jkun għad fadlilhom u wara jkun imiss il-gran final: il-prietka tat-tifel. Kien hemm drabi meta hawn kienet issir xi bidla bħal ma ġara fl-1985 meta, minflok tifel wieħed, kienu magħżula 'żewġt itfal biex ifakkruna bi djalogu l-ġrajja tal- Milied' (Il-Mosta 117, 1985). Mal-aħħar kelmiet tat-tifel, 'Viva Ġest Bambini, tfaqqa' ċapċipa li ttarrax fil-kappella, waqt li fuq il-mikrofonu kien jirbombja leħen Dun Anġ, 'Bravul Bravul' Kienet l-aktar kelma għolja ta' unur li seta' jagħtikl U jekk jirrepetiha darbtejn tlieta, allura jkun ifisser li lħaqt il-quċċata ta' ħiltek. Maż-żmien iddaħħlet ukoll il-prattika li jitbierku l-bambini ż-żgħar li jġibu t-tfal minn djarhom. Paul Abela (2015) qalli kif ta' kull sena kien jgħallem il-prietka lit-tifel magħżul u li, wara l-Oratorju, kien imur jgħidha wkoll għand is-Sorijiet Agostinjani waqt il-quddiesa ta' nofs il-lejl fil-knisja tagħhom. Il-presepju It-tberik u l-ftuħ uffiċjali tal-presepju tal-Oratorju, li għal ħafna snin kien ikun armat fil-kappella, ukoll kien iqanqal ħafna attività. Presepju 'kbir u sabiħ' li kien l-għaxqa ta' Dun Anġ. Meta kien għadu mimli saħħa, kien ikun Dun Anġ stess li jarmah u jżejnu bil-għajnuna tat-tfal. Kien iħobb jgħid, 'biex tarah tajjeb, trid timxi miegħul'. L-aktar ħaġa li kienet timpressjonani fih kienet il-belt kbira li kellu; ħafna djar bi stil Toskan, diżlivellati, bis-saqaf imżerżaq u b'salt twieqi u bibien miftuħin. Darba minnhom, meta kont segretarju tal-Għaqda Studenti Mostin, fettlilna li bħala rigal tal-Milied, lil Dun Anġ nagħtuh żewġ pasturi ġodda għall-presepju tal-Oratorju. Għażilna wieħed b'qatta' zkuk f'idejh u ieħor rieqed raqda tas-seba' beati. Kien feraħ bihom daqs tifel u eżatt wara l-laqgħa tal-Ħadd filgħodu, meta tajnihomlu, niżel mill-ewwel fil-kappella biex isibilhom post. Tal-ħatab qiegħdu bla problemi maġenb xi żewġ rgħajja oħra, imma r-rieqed ma setax jippożizzjonah f'għar dejjaq u ċatt. Il-pastur kien ħarira itwal mill-għar u għalhekk kellu jċarrat il-'blat' biex idaħħlu bil-qiesl 'Issa ngħattu kollox b'ħaxixa', qalli Dun Anġ kuntent, 'u l-karta mċarrta ma tibqax tidher'. Sena wara sena, l-għar dejjaq u ċatt bir-rieqed 'tal-qies' fih baqa' jfakkarni fil-ħaxixa ta' Dun Anġl Darb'oħra kienet riesqa l-elezzjoni tal-1996 meta Dr Alfred Sant tela' fil-gvern bl- għajta li jiffriża l-applikazzjoni ta' Malta għall-Unjoni Ewropea, joħroġ lil pajjiżna mill- Partnership for Peace u jżarma s-sistema tal-Value Added Tax (VAT). Bħal kull elezzjoni oħra f'pajjiżna, il-messaġġi politiċi kienu jinfiltraw kull moħħ u kull post. Fil-Milied tas- — sena ta' qabel, Dun Anġ fettillu joħloq innovazzjoni fil-presepju. Flimkien mal-pasturi fuq stil Taljan, ħoloq hu stess għadd imdaqqas ta' xbihat bojod ta' persuni mwaħħlin ma' lasta minn wara u kull wieħed minnhom kien iġorr bħal kartellun li fuqu kien hemm miktub messaġġi qosra, bħal 'Viva Ġesi Bambin', 'Waslet il-Fidwa lill-Umanità', jew 'L-Iben t'Alla Magħmul Bniedem'. Skont hu, din kellha tkun manifestazzjoni moderna b'messaġġ nisrani fi presepju li jirrakkonta ġrajja ta' elfejn sena ilu. Dun Anġ kellu ħabta kif irabbat il-bieraħ mal-lum b'espressjoni artistika. Iżda daqsu kellhom ħabta sħabi li f'dik il-manifestazzjoni natalizja raw opportunità biex jibdluha b'ċajta f'dimostrazzjoni Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 229 Fil-mistur qabdu dawn ix-xbihat imqasqsin fuq kartun abjad, u fuq il-kartelluni oriġinali waħħlu karti ġodda bi kliem ieħor, bħal 'LE għall-VAT', 'LE għall-Unjoni Ewropea' u 'LE għall-Partnership for Peace'. Reġgħu poġġew kollox f'postu, tfew il- kappella u l-għada l-presepju reġa' nfetaħ għall-pubbliku. Meta indunaw, xi nies marru jgħidu lil Dun Anġ bil-bawxata tat-'tfal tal-Oratorju' u d-dimostrazzjoni tal-LE reġgħet inbidlet f'manifestazzjoni ta' IVA għall-Bambinl Il-presepju tal-Oratorju qatt ma bata mill-oriġinalità. Kien hemm snin, fid-dis għinijiet, li fil-qafas tiegħu kien ikun integrat mudell ta' kappella li nsibu fil-Mosta. Kien jieħu ħsieb jibnihom, jarmahom u jżarmahom Ravmond Grech, Jien flimkien ma' missieri u numru minn sħabi rrestawrajna l-kappella ta' San Pawl Eremita fl-1993. F'Jannar tal-1994 għamilna l-ewwel festa ta' San Pawl Eremita u stedinna lil Dun Anġ biex jinżel iqaddes fil-kappella tal-għar. Meta niżel hemm qalli 'Rav, hawn nagħmlu presepjul' Jien għedtlu li dan mhux possibbli li tagħmlu ġo qiegħ ta' wied mikxuf għall- elementi fl-eqqel tax-xitwa. U għaddiet. Ħalla ftit żmien u Dun Anġ qalli, 'Irrid nagħmel presepju bit-tema 'Ġesi twieled f'Wied il-Għasel'. Jien kont ġa mmur nagħmillu l-presepju bil-karti miżbugħin lesti u kaxxi tal-kartun biex noħolqu livelli differenti. Ix-xewqa ta' Dun Anġ issa ħadtha bis-serjetà u twebbilt jien ukoll. Niftakar li ġejt d-dar u bdejt naħdem għar kbir fi tliet biċċiet b'mudell tal-knisja tal-wied fuq naħa u fuq in-naħa l-oħra l-pasturi tal- Madonna, San Ġużepp u l-Bambin. U hekk fil-Milied Dun Anġ kien ferħan se jtir għax Ġesil twieled f'Wied il-Għasel. La l-presepju ma kienx possibbli li jsir fil-wied, konna ġibnielu l-wied fl-Oratorjul L-idea ntgħoġbot minn ħafna, imma Dun Anġ bħat-tfal, ma jafx jgħid daqshekk. Is-sena ta' wara ried li Ġesti jitwieled fl-għar tal-Isperanza u ġegħelni nibnilu mudell ieħor, din id- darba bil-għar u l-kappella fuqu tal-Madonna tal-Isperanza li hi tant għażiża għall-Mostin. Is-sabiħa hi l-għar u l-kappella ta' San Pawl Eremit li konna għamilna s-sena ta' qabel xorta riedha fil-presepju. Allura issa ġie l-presepju tal-kappelli, tant li baqa' baqa' sakemm f'Milied ieħor żanżanna mudell ieħor tal-kappella ta' San Pawl tal-Qlejja'. U riedhom it- tlieta f'salt u jien, biex nikkuntentah, kont nagħmilhomlu. Spiċċajna b'ġeġwija ta' kappelli fil-presepjul Fl-aħħar ried ir-Rotunda wkoll. Jien għedtlu li ma jistax ikun li jibqa' jżid għax ġej ġigġifogu. Baqa' baqa' li pinġieha hu stess f'għamla ta' silwett u għamilha tidher fil- bogħod. Kien iffissat fuq il-Mostal (Ravmond Grech, 2015) Flimkien mal-presepju, kien hemm ukoll drawwa li fil-kappella jkunu esebiti xi xogħlijiet tat-tfal tad-duttrina, fosthom tpinġijiet u proġetti marbuta mal-Milied, u presepji żgħar maħduma minnhom stess. Mhux l-ewwel darba u tnejn li l-wirja tal- presepju kienet tkun imbierka u miftuħa mill-arċipriet, normalment xi għaxart ijiem qabel il-25 ta' Diċembru. Kien jibqa' miftuħ sal-festa tat-tre re (Il-Mosta 149, 1992: 5) Minbarra dawn l-attivitajiet, it-tfal kien ikollhom kunċert tal-Milied fis-sala u li għalih ikunu mistiedna l-ġenituri. Dan il-kunċert kien isir ta' kull sena u Dun Anġ kien jagħmel minn kollox biex dakinhar it-tfal 'iferrħu lill-ġenituri'. Finalment l-attività aħħarija għat-tfal tad-duttrina kienet tkun nhar l-ewwel tas-sena meta kienu jitlaqqgħu filgħodu ġos-sala tal-Oratorju għall-partv tradizzjonali tal-Milied. Imma qabel jibdew jisservew 230 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta il-pastizzi, il-pizez u l-kejkijiet il-ħomor bir-raxx abjad tal-kowkonat, kollox kien jibda b' 'film show b'xejn għat-tfal kollha tal-Mosta' (Il-Mosta 161, 1996: 7). Il-bniet ukoll setgħu jattendu għal dan il-festin annwali. Il-Milied mhuwiex biss festa tat-tfal, kif ilaqqmuh xi wħud. Huwa festa ta' kulħadd, inkluż ukoll taż-żgħażagħ, mhux l-anqas tal-familji. Il-membri tal-għaqdiet fi ħdan l-Oratorju kienu jkunu wkoll impenjati f'dan iż-żmien. Naturalment, ma kinux jonqsu l-parties tradizzjonali. L-Għaqda Studenti Mostin kienet torganizza l-partv għall- membri tagħha Ħadd qabel il-Milied fil-klassijiet ta' fuq. L-ewwel kien ikun hemm laqgħa speċjali fuq il-Milied u wara jinxtegħel l-isterjow fuq il-ħoġor tat-tieqa bil- cassettes tad-diski tal-Milied u jibda t-tqassim tal-ikel u x-xorb. Fl-aqwa tagħhom, iż- żgħażagħ tal-Azzjoni Kattolika kienu jerħulha lejn l-Oratorju eżatt wara l-quddiesa ta' nofsillejl u hemm iqattgħu l-bqija tal-lejl sas-sigħat bikrija ta' filgħodu. Abel Galea qalli kif kien beda dan l-imbierek riċeviment ta' waranoffsillejl fl-aħħar tal-ħamsinijiet, Konna taparsi nagħmlu partv bejnietna. Dak iż-żmien kelli kunġinuwi jaħdem ta' skrivan fin-Nafj li kien jipprovdi l-ikel lis-Servizzi Ingliżi. Kien iġibilna li rridu: timpana, pasti, torti. Kien jagħmlilna rċevuta, imma flus qatt ma ried. Kien jirranġa hu. Imn'alla, għax kien iservina ta' fund raising. Konna nħallsu 18-il rbiegħi kull wieħed. Perċ kulħadd kien jiekol ikla nobis. Konna nispiċċaw bi grokk vermouth, grokk wieħed bissl Konna wkoll inkanatw xi erba' għanjiet tal-Milied. Għall-bidu kien jiġi Dun Anġ, imma maż-żmien ħalliena nagħmluh waħidna. L-għada, in-naħa tal-Koużh Centre kien jisbaħ maħmuġ seba' pesti, mogħni bil- fdalijiet tal-ikel u bl-art twaħħal minħabba ċ-ċarċir tax-xorb. Min-naħa tiegħu, il- Kor Santa Ċeċilja jorganizza l-festin tal-festi f'xi ġurnata bejn il-Milied u l-Ewwel tas-Sena. Kull għaqda kellha l-jum tagħha meta tlaqqa' u tferraħ lill-membri; kienet tirrenja armonija bejn gruppi differenti ta' żgħażagħ li riedu jqattgħu ħinhom taħt l-istess saqaf. Ix-xalata tal-presepji L-istudenti kien ikollhom ukoll ix-xalata tal-presepji; ġurnata sħiħa nduru bil-private biex naraw xi wħud mill-aqwa presepji madwar Malta kollha. Kienet tkun attività mfittxija minn bosta, speċjalment jekk jinzerta jkun jum bnazzi. Għal diversi snin, Dun Anġ kien iwaqqaf il-grupp fil-kumpless ta' Sant Agata r-Rabat għal ħabta tas-siegħa ta' waranofsinhar biex l-istudenti jkollhom ħin jilagħbu l-ballun, waqt li hu jitrejjaq m'għand il-patrijiet tas-Soċjetà Missjunarja ta' San Pawl. Wara konna nkomplu bil- presepji u b'waqfa għat-talb fil-Knisja ta' Santa Tereża f'Birkirkara. Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 281 L-armar u t-tiżjin tal-Xouth Centre matul l-istaġun tal-Milied kien f'idejn il-kbar tal- Azzjoni Kattolika. Kienet biċċa xogħol li kienet tittieħed bl-akbar serjetà, speċjalment fit-tieni nofs tas-sebgħinijiet, Konna nżejnu n-naħa tal-Azzjoni, jiġifieri fejn kien hemm il-biljard konna naqsmuh f'erba' bnadi. U mbagħad kien hemm il-kamra tat-table-tennis u l-kamra ta' barra. U kull roqgħa konna nżejnuha b'disinji oriġinali minsuġa bil-karti kkuluriti tal-ħamiema u l-ispag. Dione Borg kien kapurjun f'dan it-tip tal-armar u għamilna xi sentejn nieħdu l-ewwel fil- kompetizzjoni nazzjonali tal-aħjar armar tal-Milied f'binjiet pubbliċi. Darb'oħra ġejna t-tieni. Kant u għanjiet Madankollu l-aktar membri mħabbta f'dan il-perjodu tas-sena jkunu dawk imsieħba fil- Kor Santa Ċeċilja. Minbarra s-sehem tagħhom fiċ-ċelebrazzjonijiet liturġiċi fil-knisja arċipretali, il-membri kienu jkunu mitluba jagħtu kontribut b'risq żewġ attivitajiet importanti fil-kalendarju tal-Oratorju. L-ewwel, il-quddiesa solenni tal-Milied fil- kappella xi jumejn jew tlieta qabel il-Milied meta l-Kor laħaq kien akkumpanjat minn 'orkestra taħt it-treġija ta' Maestro Joseph Gatt' (/l-Mosta 127, 1987). Ħafna drabi din il-quddiesa, li tinkludi wkoll il-prietka tat-tifel, tkun iċċelebrata mill-arċipriet u jkunu mistednin għaliha l-o/d bops. It-tieni appuntament għall-membri tal-Kor huwa l-famuż kunċert imsejjaħ Carols bv Candlelight li kien beda jsir lejn nofs is-snin disgħin. Matul il-kunċert imtella' fis-sala tal-Oratorju, is-Soċjetà Filarmonika Nicolo Isouard takkumpanja lill-Kor Santa Ċeċilja fl-interpretazzjoni ta' bosta għanjiet tal-Milied, lokali u barranin. Mal-kor kienu jingħaqda wkoll l-ilħna tal-Pueri Cantores, il-kor kompost mit-tfal tad-duttrina, li kienu jtellgħu wkoll xi pageant qasir konness mal- ġrajja tal-għar ta' Betlem. Kienet idea ta' Dun Anġ li għoġbot mill-ewwel lil Joe Cauchi, President tal-Banda Isouard, li baqgħet tiġġedded ma' kull Milied. Dun Anġ kien jagħtik parir biex dakinhar, Tieħu sehem inti wkoll billi tkanta fuq il-programm li jingħatalek u żżid fl-ispirtu tal-Milied fid-dawl tax-xemgħa li jkollok. Dħul 50ċ (€1.16) (Il-Mosta 167, 1998: 5). Qabel beda jiġi organizzat dan il-kunċert, il-Kor Santa Ċeċilja xorta kien imħabbat biex iferraħ lill-komunità bl-għanjiet ħelwin tal-Milied. Minbarra sehmu fil-parroċċa, il-Kor ikun impenjat lil hinn minnha bħal ma kien ġara fl-1969 meta l-membri tiegħu marru jkantaw lit-tfal rekoverati fl-Isptar San Luqa. Sister Bernardette Fava, Assistant Matron, kienet kitbet lil Dun Anġ u qaltlu, 230 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta il-pastizzi, il-pizez u l-kejkijiet il-ħomor bir-raxx abjad tal-kowkonat, kollox kien jibda b' 'film show b'xejn għat-tfal kollha tal-Mosta' (Il-Mosta 161, 1996: 7). Il-bniet ukoll setgħu jattendu għal dan il-festin annwali. Il-Milied mhuwiex biss festa tat-tfal, kif ilaqqmuh xi wħud. Huwa festa ta' kulħadd, inkluż ukoll taż-żgħażagħ, mhux l-anqas tal-familji. Il-membri tal-għaqdiet fi ħdan l-Oratorju kienu jkunu wkoll impenjati f'dan iż-żmien. Naturalment, ma kinux jonqsu l-parties tradizzjonali. L-Għaqda Studenti Mostin kienet torganizza l-partv għall- membri tagħha Ħadd qabel il-Milied fil-klassijiet ta' fuq. L-ewwel kien ikun hemm laqgħa speċjali fuq il-Milied u wara jinxtegħel l-isterjow fuq il-ħoġor tat-tieqa bil- cassettes tad-diski tal-Milied u jibda t-tqassim tal-ikel u x-xorb. Fl-aqwa tagħhom, iż- żgħażagħ tal-Azzjoni Kattolika kienu jerħulha lejn l-Oratorju eżatt wara l-quddiesa ta' nofsillejl u hemm iqattgħu l-bqija tal-lejl sas-sigħat bikrija ta' filgħodu. Abel Galea qalli kif kien beda dan l-imbierek riċeviment ta' waranoffsillejl fl-aħħar tal-ħamsinijiet, Konna taparsi nagħmlu partv bejnietna. Dak iż-żmien kelli kunġinuwi jaħdem ta' skrivan fin-Nafj li kien jipprovdi l-ikel lis-Servizzi Ingliżi. Kien iġibilna li rridu: timpana, pasti, torti. Kien jagħmlilna rċevuta, imma flus qatt ma ried. Kien jirranġa hu. Imn'alla, għax kien iservina ta' fund raising. Konna nħallsu 18-il rbiegħi kull wieħed. Perċ kulħadd kien jiekol ikla nobis. Konna nispiċċaw bi grokk vermouth, grokk wieħed bissl Konna wkoll inkanatw xi erba' għanjiet tal-Milied. Għall-bidu kien jiġi Dun Anġ, imma maż-żmien ħalliena nagħmluh waħidna. L-għada, in-naħa tal-Koużh Centre kien jisbaħ maħmuġ seba' pesti, mogħni bil- fdalijiet tal-ikel u bl-art twaħħal minħabba ċ-ċarċir tax-xorb. Min-naħa tiegħu, il- Kor Santa Ċeċilja jorganizza l-festin tal-festi f'xi ġurnata bejn il-Milied u l-Ewwel tas-Sena. Kull għaqda kellha l-jum tagħha meta tlaqqa' u tferraħ lill-membri; kienet tirrenja armonija bejn gruppi differenti ta' żgħażagħ li riedu jqattgħu ħinhom taħt l-istess saqaf. Ix-xalata tal-presepji L-istudenti kien ikollhom ukoll ix-xalata tal-presepji; ġurnata sħiħa nduru bil-private biex naraw xi wħud mill-aqwa presepji madwar Malta kollha. Kienet tkun attività mfittxija minn bosta, speċjalment jekk jinzerta jkun jum bnazzi. Għal diversi snin, Dun Anġ kien iwaqqaf il-grupp fil-kumpless ta' Sant Agata r-Rabat għal ħabta tas-siegħa ta' waranofsinhar biex l-istudenti jkollhom ħin jilagħbu l-ballun, waqt li hu jitrejjaq m'għand il-patrijiet tas-Soċjetà Missjunarja ta' San Pawl. Wara konna nkomplu bil- presepji u b'waqfa għat-talb fil-Knisja ta' Santa Tereża f'Birkirkara. Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 281 L-armar u t-tiżjin tal-Xouth Centre matul l-istaġun tal-Milied kien f'idejn il-kbar tal- Azzjoni Kattolika. Kienet biċċa xogħol li kienet tittieħed bl-akbar serjetà, speċjalment fit-tieni nofs tas-sebgħinijiet, Konna nżejnu n-naħa tal-Azzjoni, jiġifieri fejn kien hemm il-biljard konna naqsmuh f'erba' bnadi. U mbagħad kien hemm il-kamra tat-table-tennis u l-kamra ta' barra. U kull roqgħa konna nżejnuha b'disinji oriġinali minsuġa bil-karti kkuluriti tal-ħamiema u l-ispag. Dione Borg kien kapurjun f'dan it-tip tal-armar u għamilna xi sentejn nieħdu l-ewwel fil- kompetizzjoni nazzjonali tal-aħjar armar tal-Milied f'binjiet pubbliċi. Darb'oħra ġejna t-tieni. Kant u għanjiet Madankollu l-aktar membri mħabbta f'dan il-perjodu tas-sena jkunu dawk imsieħba fil- Kor Santa Ċeċilja. Minbarra s-sehem tagħhom fiċ-ċelebrazzjonijiet liturġiċi fil-knisja arċipretali, il-membri kienu jkunu mitluba jagħtu kontribut b'risq żewġ attivitajiet importanti fil-kalendarju tal-Oratorju. L-ewwel, il-quddiesa solenni tal-Milied fil- kappella xi jumejn jew tlieta qabel il-Milied meta l-Kor laħaq kien akkumpanjat minn 'orkestra taħt it-treġija ta' Maestro Joseph Gatt' (/l-Mosta 127, 1987). Ħafna drabi din il-quddiesa, li tinkludi wkoll il-prietka tat-tifel, tkun iċċelebrata mill-arċipriet u jkunu mistednin għaliha l-o/d bops. It-tieni appuntament għall-membri tal-Kor huwa l-famuż kunċert imsejjaħ Carols bv Candlelight li kien beda jsir lejn nofs is-snin disgħin. Matul il-kunċert imtella' fis-sala tal-Oratorju, is-Soċjetà Filarmonika Nicolo Isouard takkumpanja lill-Kor Santa Ċeċilja fl-interpretazzjoni ta' bosta għanjiet tal-Milied, lokali u barranin. Mal-kor kienu jingħaqda wkoll l-ilħna tal-Pueri Cantores, il-kor kompost mit-tfal tad-duttrina, li kienu jtellgħu wkoll xi pageant qasir konness mal- ġrajja tal-għar ta' Betlem. Kienet idea ta' Dun Anġ li għoġbot mill-ewwel lil Joe Cauchi, President tal-Banda Isouard, li baqgħet tiġġedded ma' kull Milied. Dun Anġ kien jagħtik parir biex dakinhar, Tieħu sehem inti wkoll billi tkanta fuq il-programm li jingħatalek u żżid fl-ispirtu tal-Milied fid-dawl tax-xemgħa li jkollok. Dħul 50ċ (€1.16) (Il-Mosta 167, 1998: 5). Qabel beda jiġi organizzat dan il-kunċert, il-Kor Santa Ċeċilja xorta kien imħabbat biex iferraħ lill-komunità bl-għanjiet ħelwin tal-Milied. Minbarra sehmu fil-parroċċa, il-Kor ikun impenjat lil hinn minnha bħal ma kien ġara fl-1969 meta l-membri tiegħu marru jkantaw lit-tfal rekoverati fl-Isptar San Luqa. Sister Bernardette Fava, Assistant Matron, kienet kitbet lil Dun Anġ u qaltlu, 232 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta L-istrina tal-Oratorju Tmiem is-sena kien iġib miegħu taħbit ieħor għax kienet issir il-ġabra bieb bieb, jew kif baqgħet magħrufa bħala 'l-Istrina tal-Oratorju'. L-ewwel kienu jintefgħu l-enveloppijiet fil-kaxxi tal-ittri ta' djar in-nies, u wara ġimgħa jew tnejn jerġa' jgħaddi l-kollettur, iċempel il-qanpiena tal-bieb, waqt li jittama li jiġbor xi ħaġa b'risq il-proġetti l-ġodda tal- Oratorju. Dun Anġ kellu fiduċja sħiħa fil-ġenerożità tal-poplu għax kien jaf li l-Mostin minn dejjem għożżew l-opra qaddisa tal-Oratorju. Għal ħafna snin il-kolletturi kienu jkunu l-ġuvnotti tal-Għaqda Studenti Mostin u l-ġuvintur tal-Azzjoni Kattolika, iżda maż-żmien daħlu wkoll in-nisa. Min jaf kemm jien stess għaddejt inħabbat il-bibien ta' Triq il-Kostituzzjoni u Triq il-Kungress Ewkaristiku. Dawk ix-xebbiet u nisa li jiġu jqassmu l-invilopsijiet nafu li jagħmlu Idan b'imħabba u sagrifiċċju. Tajjeb li wieħed jilqagħhom tajjeb. Jekk tista' tgħin għin; jekk ma tistax ma ġara xejn. F'isem it-tfal u ż-żgħażagħ li jattendu nirringrazzjakom tal-appoġġ li dejjem tajtuna u nixtiqulkom minn qalbna Milied Tajjeb u Sena Ġdida mimlija ġid u barka. Dan il-ġbir kien jibda eżatt wara l-Milied u jibqa' sejjer matul Jannar kollu. Permezz tal-fondi miġbura saru diversi inizjattivi fejjieda biex itejbu l-istrutturi u l-faċilitajiet fi ħdan l-Oratorju. Maż-żmien il-Mosta bdiet tikber u l-voluntiera bdew jonqsu. Dan wassal biex l-istrina tal-Oratorju, jew 'l-istrina ta' Dun Anġ' kif kienet magħrufa minn ħafna, tieqaf u ma titkompliex. Konklużjoni Dan kien u għadu l-Milied tal-Oratorju. Milied li jitqaddem bit-tradizzjoni, imma jiġġedded ta' kull sena bl-ispirtu nisrani. Milied awtentiku fejn Ġest Bambin għadu ċ-ċentru ta' kull ma jsir. Milied li mhux mifni bil-materjaliżmu u l-individwaliżmu, imma mogħni bl-imħabba u s-sens ta' gratitudni lejn Alla l-Imbierek li tant ħabb lill- bniedem li bagħat lill-Ibnu l-Waħdieni fid-dinja biex isir demm u laħam bħala parti mill-prezz għall-fidwa tagħna. Żmien il-Ġimgħa Mqaddsa Bħala istituzzjoni ta' formazzjoni spiritwali, il-ħajja fl-Oratorju Qalb ta' Ġesti matul il- perjodu tar-Randan u l-Ġimgħa Mqaddsa kienet tkun movimentata ħafna. Kemm it-tfal tad-duttrina u kemm il-membri tal-għaqdiet fi ħdanu kienu jkunu impenjati b'diversi attivitajiet mhux biss fl-Oratorju, imma wkoll fil-parroċċa u lil hinn minnha. Dan huwa perjodu kardinali fil-kalendarju liturġiku; żmien ta' tħejjija spiritwali biex eventwalment tkun iċċelebrata l-akbar festa tal-insara — l-Għid il-Kbir. Sawm, talb, penitenzi, eżerċizzi, prietki, bews tas-salib, viżti u l-bqija. F'Malta din ir-realtà reliġjuża hija mfannda f'realtà daqstant ieħor sfiqa, dik kulturali. Żmien ir-Randan huwa kkaratterizzat minn kullana ta' drawwiet li ilhom jintirtu minn seklu għal ieħor. Vari, purċissjonijiet, wirjiet, drammi, kostumi, ktajjen, weraq taż-żebbuġ u qagħaq tal-appostli bil-lewż u ġunġlien. Għalkemm illum il-Knisja tinsab konxja ħafna iżjed minn qatt qabel li hemm distinzjoni bejn il-fidi u l-kultura popolari, imma għal ħafna Maltin, inkluż il-Mostin, din id- distinzjoni ma tfisser xejn. iżda magħhom hemm imxebilkin għadd ta' inizjattivi kulturali bl-iskop li jgħinu, mhux ifixklu, lil tal-ewwel. Nibdew l-ewwel mit-tfal tad-duttrina. It-tagħlim dwar it-twaqqif tal-ewkaristija fl-aħħar ikla mal-appostli, il-passjoni l-aktar krudila li wasslet lil Ġesi mill-Ġnien taż-Żebbuġ sa fuq il-Golgota f'temp ta' lejl u ġurnata u finalment ir-rebħa trijonfali fuq il-mewt huma l-pern li fuqu l-katekisti jibbażaw il-formazzjoni nisranija fil-klassijiet tad-duttrina. Ħafna drabi t-tfal ta' qabel il-preċett ikunu mitluba biex ipenġu xi xeni tal-passjoni bil-kuluri, filwaqt li dawk li jkunu qegħdin jitħejjew għall-griżma jkunu mistiedna jirriflettu iżjed fil-fond il-għaliex Alla tant ħabb lill-bniedem, tant li tah lil Ibnu l-Waħdieni u ħallieh iġarrab mewt l-iżjed kiefra fuq l-għuda tas-salib. Minbarra t-tagħlim fil-klassijiet tad-duttrina, kien ikun hemm drabi meta t-tfal kienu jiltaqgħu lkoll isfel fil-kappella tal-Oratorju, u hemmhekk 'quddiem l-istatwa 232 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta L-istrina tal-Oratorju Tmiem is-sena kien iġib miegħu taħbit ieħor għax kienet issir il-ġabra bieb bieb, jew kif baqgħet magħrufa bħala 'l-Istrina tal-Oratorju'. L-ewwel kienu jintefgħu l-enveloppijiet fil-kaxxi tal-ittri ta' djar in-nies, u wara ġimgħa jew tnejn jerġa' jgħaddi l-kollettur, iċempel il-qanpiena tal-bieb, waqt li jittama li jiġbor xi ħaġa b'risq il-proġetti l-ġodda tal- Oratorju. Dun Anġ kellu fiduċja sħiħa fil-ġenerożità tal-poplu għax kien jaf li l-Mostin minn dejjem għożżew l-opra qaddisa tal-Oratorju. Għal ħafna snin il-kolletturi kienu jkunu l-ġuvnotti tal-Għaqda Studenti Mostin u l-ġuvintur tal-Azzjoni Kattolika, iżda maż-żmien daħlu wkoll in-nisa. Min jaf kemm jien stess għaddejt inħabbat il-bibien ta' Triq il-Kostituzzjoni u Triq il-Kungress Ewkaristiku. Dawk ix-xebbiet u nisa li jiġu jqassmu l-invilopsijiet nafu li jagħmlu Idan b'imħabba u sagrifiċċju. Tajjeb li wieħed jilqagħhom tajjeb. Jekk tista' tgħin għin; jekk ma tistax ma ġara xejn. F'isem it-tfal u ż-żgħażagħ li jattendu nirringrazzjakom tal-appoġġ li dejjem tajtuna u nixtiqulkom minn qalbna Milied Tajjeb u Sena Ġdida mimlija ġid u barka. Dan il-ġbir kien jibda eżatt wara l-Milied u jibqa' sejjer matul Jannar kollu. Permezz tal-fondi miġbura saru diversi inizjattivi fejjieda biex itejbu l-istrutturi u l-faċilitajiet fi ħdan l-Oratorju. Maż-żmien il-Mosta bdiet tikber u l-voluntiera bdew jonqsu. Dan wassal biex l-istrina tal-Oratorju, jew 'l-istrina ta' Dun Anġ' kif kienet magħrufa minn ħafna, tieqaf u ma titkompliex. Konklużjoni Dan kien u għadu l-Milied tal-Oratorju. Milied li jitqaddem bit-tradizzjoni, imma jiġġedded ta' kull sena bl-ispirtu nisrani. Milied awtentiku fejn Ġest Bambin għadu ċ-ċentru ta' kull ma jsir. Milied li mhux mifni bil-materjaliżmu u l-individwaliżmu, imma mogħni bl-imħabba u s-sens ta' gratitudni lejn Alla l-Imbierek li tant ħabb lill- bniedem li bagħat lill-Ibnu l-Waħdieni fid-dinja biex isir demm u laħam bħala parti mill-prezz għall-fidwa tagħna. Żmien il-Ġimgħa Mqaddsa Bħala istituzzjoni ta' formazzjoni spiritwali, il-ħajja fl-Oratorju Qalb ta' Ġesti matul il- perjodu tar-Randan u l-Ġimgħa Mqaddsa kienet tkun movimentata ħafna. Kemm it-tfal tad-duttrina u kemm il-membri tal-għaqdiet fi ħdanu kienu jkunu impenjati b'diversi attivitajiet mhux biss fl-Oratorju, imma wkoll fil-parroċċa u lil hinn minnha. Dan huwa perjodu kardinali fil-kalendarju liturġiku; żmien ta' tħejjija spiritwali biex eventwalment tkun iċċelebrata l-akbar festa tal-insara — l-Għid il-Kbir. Sawm, talb, penitenzi, eżerċizzi, prietki, bews tas-salib, viżti u l-bqija. F'Malta din ir-realtà reliġjuża hija mfannda f'realtà daqstant ieħor sfiqa, dik kulturali. Żmien ir-Randan huwa kkaratterizzat minn kullana ta' drawwiet li ilhom jintirtu minn seklu għal ieħor. Vari, purċissjonijiet, wirjiet, drammi, kostumi, ktajjen, weraq taż-żebbuġ u qagħaq tal-appostli bil-lewż u ġunġlien. Għalkemm illum il-Knisja tinsab konxja ħafna iżjed minn qatt qabel li hemm distinzjoni bejn il-fidi u l-kultura popolari, imma għal ħafna Maltin, inkluż il-Mostin, din id- distinzjoni ma tfisser xejn. iżda magħhom hemm imxebilkin għadd ta' inizjattivi kulturali bl-iskop li jgħinu, mhux ifixklu, lil tal-ewwel. Nibdew l-ewwel mit-tfal tad-duttrina. It-tagħlim dwar it-twaqqif tal-ewkaristija fl-aħħar ikla mal-appostli, il-passjoni l-aktar krudila li wasslet lil Ġesi mill-Ġnien taż-Żebbuġ sa fuq il-Golgota f'temp ta' lejl u ġurnata u finalment ir-rebħa trijonfali fuq il-mewt huma l-pern li fuqu l-katekisti jibbażaw il-formazzjoni nisranija fil-klassijiet tad-duttrina. Ħafna drabi t-tfal ta' qabel il-preċett ikunu mitluba biex ipenġu xi xeni tal-passjoni bil-kuluri, filwaqt li dawk li jkunu qegħdin jitħejjew għall-griżma jkunu mistiedna jirriflettu iżjed fil-fond il-għaliex Alla tant ħabb lill-bniedem, tant li tah lil Ibnu l-Waħdieni u ħallieh iġarrab mewt l-iżjed kiefra fuq l-għuda tas-salib. Minbarra t-tagħlim fil-klassijiet tad-duttrina, kien ikun hemm drabi meta t-tfal kienu jiltaqgħu lkoll isfel fil-kappella tal-Oratorju, u hemmhekk 'quddiem l-istatwa 234 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta devota tad-Duluri, xogħol ta' Salvatore Dimech, ninġabru ħa ngħidu bil-qalb ir- Rużarju' (DAC, 1995: 7). Dawn il-laqgħat Marjani fil-ġimgħa tad-Duluri jkun fihom għaxqa. Ħafna mit-tfal jippreżentaw fjuri u xemgħat u jpoġġuhom madwar il-Madonna Addolarata (Pirotta, 2008: 45). Fid-disgħinijiet, imbagħad, Dun Anġ kien beda drawwa ġdida: purċissjoni bil-Vara l-Kbira, minjatura maħduma minn Elija Mifsud (1907- 1997) fuq il-Vara l-Kbira li nsibu fir-Rotunda. Il-purċissjoni kienet toħroġ mill-kappella tal-Oratorju u ddur dawra mal-blokka bis-sehem ta' sriebet twal ta' subien li jattendu d-duttrina. Minbarra l-attivitajiet u l-laqgħat fl-Oratorju, it-tfal tad-duttrina għandhom ukoll l-opportunità li jipparteċipaw fil-bqija tal-attivitajiet tal-parroċċa, l-aktar billi jilbsu ż-żimarri, iġorru l-bandalori u l-fanali, u jesponu l-għeliem tal-passjoni fil- purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira u l-Irxoxt. Tabilħaqq dan huwa żmien li t-tfal ikunu qegħdin jistennewh bil-ħerqa. — Iż-żgħażagħ tal-għaqdiet Iż-żgħażagħ tal-Oratorju wkoll ikunu mħabbtin f'dan il-perjodu. Il-provi tal-kant mill-membri tal-Kor Santa Ċeċilja jkunu fl-aqwa tagħhom. Is-sehem tagħhom fil- bosta ċelebrazzjonijiet liturġiċi fil-knisja parrokkjali jitlob tħejjija xierqa u serja. Minbarra s-solità quddiesa tal-Ħadd filgħodu, il-koristi jkunu mitluba biex janimaw iċ-ċelebrazzjonijiet solenni nhar Ras ir-Randan, l-Erbgħa tat-Tniebri, Ħamis ix-Xirka, il-bews tas-salib nhar il-Ġimgħa l-Kbira u l-vġili lejlet l-Għid. Kollha ċelebrazzjonijiet kbar li għalihom il-poplu għadu jattendi bi ħġaru u, għalhekk, il-Kor Santa Ċeċilja minn dejjem ipprepara ruħu bl-aqwa mod. L-Għaqda Studenti Mostin wkoll kienet tħejji programm ta' attivitajiet għal żmien ir-Randan, l-aktar permezz tal-laqgħat tal-Ħadd filgħodu li jservu ta' formazzjoni spiritwali. L-għodwa ta' jum il-Ġimgħa l-Kbira kienet tkun imfittxija mill-membri għax il-Kumitat kien jorganizza l-ħarġa tas-seba' viżti. Konna nkunu mas-sebgħin ruħ u aktar, u ta' kull sena konna nikru private jew xi erba' mini-buses. Konna nduru Malta kollha, mill-Kottonera sa San Pawl il-Baħar. Ninviżtaw is-sagrament fis-sepulkri, nammiraw il-vari u naraw il-wirjiet fl-irħula u l-ibliet. Ma kinitx tonqos xi viżta klandestina għand tal-pastizzi minn xi wħud li ma kinux isibuha bi tqila biex jiksru s-sawma tal-ġurnata. Bawxati taż-żgħożija li kienu jgħaddu bla wisq plejtu, sakemm ma tkunx beżżulili jilmħek Dun Anġ bil-pastizz nofsu migdum f'borża mxarrba biż-żejtl L-uġigħ ta' ras tagħna fil-kumitat kien ikun kull darba li l-grupp jerġa' jitla' fil-privafe biex immorru f'post ' ieħor. Kull darba kien ikollna ngħoddu l-irjus biex inqabblu man-numru fuq il-karta tal-attendenza. Jekk naqblu, ix-xufier isuq. Jekk le, nerġgħu ngħoddu għall-ġurament u jekk nibqgħu ma naqblux, allura kienu jinżlu tnejn minn tal-kumitat biex ifittxu lill- 'mitlufin'. Kelma kienetl Fejn taqbad tfittixhom f'nofs dawk in-nies kollha fi żmien meta konna għadna ma ħlomniex bil-mowbajll Imma dejjem irnexxielna nirranġaw is- sitwazzjoni. Meta n-nagħaġ il-maħruba jinstabu, nagħmlu sinjal lix-xufier biex isuq. Ix-xufier ġieli kien jindanna jistenna fix-xemx ta' Marzu/April u għandi suspett li konna ntellfulu d-devozzjoni kollhal Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 235 Min-naħa tagħhom iż-żgħażagħ tal-Azzjoni Kattolika wkoll kienu jieħdu l-inizjattiva biex joħolqu attivitajiet varji f'dan il-perjodu tant għażiż fil-ħajja tal-Knisja. Kienu jkunu organizzati diversi praver meetings matul ir-randan b'wieħed minnhom isir propju fuq il-palk tliet ijiem qabel l-ewwel rappreżentazzjoni tad-dramm tal-passjoni. Tiskanta xi skiet jaqa' f'mumenti bħal dawn, meta għad-dawl nemniemi ta' xemgħa taħt il-kurċifiss, iż-żgħażagħ ikollhom il-grazzja biex jieqfu mill-ġirja ta' ħajjithom u jirriflettu fuq dak li verament jiswa għan-nisrani. Kien hemm snin meta l-arċipriet kien jagħżel li jorganizza l-eżerċizzi taż-żgħażagħ tal-parroċċa fil-kappella tal-Oratorju. Dawk kienu għadhom żminijiet meta l-attendenza tal-adoloxxenti u ż-żgħażagħ kienet tkun bil-mijiet mit- Tnejn sal-Ġimgħa. Illum mod ieħor. Il-mejda tal-appostli Iżda bla dubju, l-iktar ħaġa sinonima mal-Oratorju fil-ġranet tal-Ġimgħa Mqaddsa tkun dejjem il-Wirja tal-Mejda tal-Appostli, wirja li Dun Anġ kellu bokka kbira biha. Kienet tkun miftuħa matul il-Ġimgħa Mqaddsa u tilħaq il-qofol tagħha nhar il-Ġimgħa l-Kbira filgħaxija meta l-purċissjoni tgħaddi mill-pjazza tal-Oratorju. Dakinhar, ta' kull sena, kienu jidħlu jarawha ħafna nies minn barra r-raħal u turisti. Il-wirja kienet 'tkun magħluqa fil-ħin tal-funzjonijiet tal-knisja' arċipretali (DAC, 1995: 7). Salib mixgħul imdendel mal-faċċata mat-tieqa ċentrali tal-kappella kien jistieden lin-nies biex jidħlu mill-għatba 'l ġewwa. Fuq il-mejda, minbarra l-kagħak u l-ħobż tradizzjonali, kien ikun hemm biżibilju ta' platti, bieqji, kalċijiet u mnajjar tal-fuħħar donnu mal-mejda qagħdet l-armata ta' Ċesri u mhux tnax-il ruħ flimkien mal-Imgħallem tagħhom. Ma' dawn, kienu jiżdiedu il-platti mżejna bl-għaġin, ir-ross u l-melħ ikkulurit. Niftakar li Natalizja, omm Dun Anġ, li kienet għal diversi snin responsabbli biex tlewwen l-għaġejjen u r-ross. Konna mmorru nħabbtulha l-bieb ta' darha u hi tagħtina l-għaġin miżbugħ biex immorru bih l-Oratorju u noqogħdu nżejnu l-platti. Kien ikun hemm l-eraldika tat-tnax-il tribti ta' Iżrael u, m'għandniex xi ngħidu, is-simboli kollha tal-passjoni: il- borża ta' Ġuda, is-serduk ta' Pietru, il-kolonna tas-swat, il-kuruna tax-xewk, l-imsiemer tas-salib, id-dada tas-suldati u l-bqija. Kienet l-hena tagħna t-tfal nesperementaw bil- qisien u l-għamliet varji tal-għaġin: ilsien l-għasfur, bebbux żgħir u mezzan, stilel, ċoffi, gulji, pinen, spagetti u kusksu. Mas-simboli kienu jiżdiedu t-tnax-il wiċċ tal-appostli magħmulin bil-melħ, mhux bl-għaġin. Dun Anġ ma kienx iħalli lit-tfal jagħmlu l-uċuħ, imma ħafna drabi kien jagħmilhom hu jew iqabbad lil xi ħadd tal-galbu mill-kbar. Min jaf kemm-il platt ta' appostlu żejjinlu ħija Louisl Maż-żmien il-mejda ta' Dun Anġ ħadet xejra oriġinali, tant li mkien f'Malta u Għawdex ma kien hawn oħra li kienet tkopri selezzjoni vasta ta' ħut u granċijiet ibbalzmati, xogħol John Grech. Kienet idea oriġinali ta' Dun Anġ li qatt qablu u qatt warajh ma kien twebbel biha xi ħadd ieħorl L-appostli tal-Oratorju kienu uniċi u xxurtjati għax fuq il-menu ta' kull sena kien ikollhom għażla sabiħa ta' seafood, minbarra l-ħaruf tradizzjonalil Imma, kif jirrakkonta Mario Riolo, il-ħut tal-appostli mhux minn dejjem kien ibbalzmat, 234 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta devota tad-Duluri, xogħol ta' Salvatore Dimech, ninġabru ħa ngħidu bil-qalb ir- Rużarju' (DAC, 1995: 7). Dawn il-laqgħat Marjani fil-ġimgħa tad-Duluri jkun fihom għaxqa. Ħafna mit-tfal jippreżentaw fjuri u xemgħat u jpoġġuhom madwar il-Madonna Addolarata (Pirotta, 2008: 45). Fid-disgħinijiet, imbagħad, Dun Anġ kien beda drawwa ġdida: purċissjoni bil-Vara l-Kbira, minjatura maħduma minn Elija Mifsud (1907- 1997) fuq il-Vara l-Kbira li nsibu fir-Rotunda. Il-purċissjoni kienet toħroġ mill-kappella tal-Oratorju u ddur dawra mal-blokka bis-sehem ta' sriebet twal ta' subien li jattendu d-duttrina. Minbarra l-attivitajiet u l-laqgħat fl-Oratorju, it-tfal tad-duttrina għandhom ukoll l-opportunità li jipparteċipaw fil-bqija tal-attivitajiet tal-parroċċa, l-aktar billi jilbsu ż-żimarri, iġorru l-bandalori u l-fanali, u jesponu l-għeliem tal-passjoni fil- purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira u l-Irxoxt. Tabilħaqq dan huwa żmien li t-tfal ikunu qegħdin jistennewh bil-ħerqa. — Iż-żgħażagħ tal-għaqdiet Iż-żgħażagħ tal-Oratorju wkoll ikunu mħabbtin f'dan il-perjodu. Il-provi tal-kant mill-membri tal-Kor Santa Ċeċilja jkunu fl-aqwa tagħhom. Is-sehem tagħhom fil- bosta ċelebrazzjonijiet liturġiċi fil-knisja parrokkjali jitlob tħejjija xierqa u serja. Minbarra s-solità quddiesa tal-Ħadd filgħodu, il-koristi jkunu mitluba biex janimaw iċ-ċelebrazzjonijiet solenni nhar Ras ir-Randan, l-Erbgħa tat-Tniebri, Ħamis ix-Xirka, il-bews tas-salib nhar il-Ġimgħa l-Kbira u l-vġili lejlet l-Għid. Kollha ċelebrazzjonijiet kbar li għalihom il-poplu għadu jattendi bi ħġaru u, għalhekk, il-Kor Santa Ċeċilja minn dejjem ipprepara ruħu bl-aqwa mod. L-Għaqda Studenti Mostin wkoll kienet tħejji programm ta' attivitajiet għal żmien ir-Randan, l-aktar permezz tal-laqgħat tal-Ħadd filgħodu li jservu ta' formazzjoni spiritwali. L-għodwa ta' jum il-Ġimgħa l-Kbira kienet tkun imfittxija mill-membri għax il-Kumitat kien jorganizza l-ħarġa tas-seba' viżti. Konna nkunu mas-sebgħin ruħ u aktar, u ta' kull sena konna nikru private jew xi erba' mini-buses. Konna nduru Malta kollha, mill-Kottonera sa San Pawl il-Baħar. Ninviżtaw is-sagrament fis-sepulkri, nammiraw il-vari u naraw il-wirjiet fl-irħula u l-ibliet. Ma kinitx tonqos xi viżta klandestina għand tal-pastizzi minn xi wħud li ma kinux isibuha bi tqila biex jiksru s-sawma tal-ġurnata. Bawxati taż-żgħożija li kienu jgħaddu bla wisq plejtu, sakemm ma tkunx beżżulili jilmħek Dun Anġ bil-pastizz nofsu migdum f'borża mxarrba biż-żejtl L-uġigħ ta' ras tagħna fil-kumitat kien ikun kull darba li l-grupp jerġa' jitla' fil-privafe biex immorru f'post ' ieħor. Kull darba kien ikollna ngħoddu l-irjus biex inqabblu man-numru fuq il-karta tal-attendenza. Jekk naqblu, ix-xufier isuq. Jekk le, nerġgħu ngħoddu għall-ġurament u jekk nibqgħu ma naqblux, allura kienu jinżlu tnejn minn tal-kumitat biex ifittxu lill- 'mitlufin'. Kelma kienetl Fejn taqbad tfittixhom f'nofs dawk in-nies kollha fi żmien meta konna għadna ma ħlomniex bil-mowbajll Imma dejjem irnexxielna nirranġaw is- sitwazzjoni. Meta n-nagħaġ il-maħruba jinstabu, nagħmlu sinjal lix-xufier biex isuq. Ix-xufier ġieli kien jindanna jistenna fix-xemx ta' Marzu/April u għandi suspett li konna ntellfulu d-devozzjoni kollhal Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 235 Min-naħa tagħhom iż-żgħażagħ tal-Azzjoni Kattolika wkoll kienu jieħdu l-inizjattiva biex joħolqu attivitajiet varji f'dan il-perjodu tant għażiż fil-ħajja tal-Knisja. Kienu jkunu organizzati diversi praver meetings matul ir-randan b'wieħed minnhom isir propju fuq il-palk tliet ijiem qabel l-ewwel rappreżentazzjoni tad-dramm tal-passjoni. Tiskanta xi skiet jaqa' f'mumenti bħal dawn, meta għad-dawl nemniemi ta' xemgħa taħt il-kurċifiss, iż-żgħażagħ ikollhom il-grazzja biex jieqfu mill-ġirja ta' ħajjithom u jirriflettu fuq dak li verament jiswa għan-nisrani. Kien hemm snin meta l-arċipriet kien jagħżel li jorganizza l-eżerċizzi taż-żgħażagħ tal-parroċċa fil-kappella tal-Oratorju. Dawk kienu għadhom żminijiet meta l-attendenza tal-adoloxxenti u ż-żgħażagħ kienet tkun bil-mijiet mit- Tnejn sal-Ġimgħa. Illum mod ieħor. Il-mejda tal-appostli Iżda bla dubju, l-iktar ħaġa sinonima mal-Oratorju fil-ġranet tal-Ġimgħa Mqaddsa tkun dejjem il-Wirja tal-Mejda tal-Appostli, wirja li Dun Anġ kellu bokka kbira biha. Kienet tkun miftuħa matul il-Ġimgħa Mqaddsa u tilħaq il-qofol tagħha nhar il-Ġimgħa l-Kbira filgħaxija meta l-purċissjoni tgħaddi mill-pjazza tal-Oratorju. Dakinhar, ta' kull sena, kienu jidħlu jarawha ħafna nies minn barra r-raħal u turisti. Il-wirja kienet 'tkun magħluqa fil-ħin tal-funzjonijiet tal-knisja' arċipretali (DAC, 1995: 7). Salib mixgħul imdendel mal-faċċata mat-tieqa ċentrali tal-kappella kien jistieden lin-nies biex jidħlu mill-għatba 'l ġewwa. Fuq il-mejda, minbarra l-kagħak u l-ħobż tradizzjonali, kien ikun hemm biżibilju ta' platti, bieqji, kalċijiet u mnajjar tal-fuħħar donnu mal-mejda qagħdet l-armata ta' Ċesri u mhux tnax-il ruħ flimkien mal-Imgħallem tagħhom. Ma' dawn, kienu jiżdiedu il-platti mżejna bl-għaġin, ir-ross u l-melħ ikkulurit. Niftakar li Natalizja, omm Dun Anġ, li kienet għal diversi snin responsabbli biex tlewwen l-għaġejjen u r-ross. Konna mmorru nħabbtulha l-bieb ta' darha u hi tagħtina l-għaġin miżbugħ biex immorru bih l-Oratorju u noqogħdu nżejnu l-platti. Kien ikun hemm l-eraldika tat-tnax-il tribti ta' Iżrael u, m'għandniex xi ngħidu, is-simboli kollha tal-passjoni: il- borża ta' Ġuda, is-serduk ta' Pietru, il-kolonna tas-swat, il-kuruna tax-xewk, l-imsiemer tas-salib, id-dada tas-suldati u l-bqija. Kienet l-hena tagħna t-tfal nesperementaw bil- qisien u l-għamliet varji tal-għaġin: ilsien l-għasfur, bebbux żgħir u mezzan, stilel, ċoffi, gulji, pinen, spagetti u kusksu. Mas-simboli kienu jiżdiedu t-tnax-il wiċċ tal-appostli magħmulin bil-melħ, mhux bl-għaġin. Dun Anġ ma kienx iħalli lit-tfal jagħmlu l-uċuħ, imma ħafna drabi kien jagħmilhom hu jew iqabbad lil xi ħadd tal-galbu mill-kbar. Min jaf kemm-il platt ta' appostlu żejjinlu ħija Louisl Maż-żmien il-mejda ta' Dun Anġ ħadet xejra oriġinali, tant li mkien f'Malta u Għawdex ma kien hawn oħra li kienet tkopri selezzjoni vasta ta' ħut u granċijiet ibbalzmati, xogħol John Grech. Kienet idea oriġinali ta' Dun Anġ li qatt qablu u qatt warajh ma kien twebbel biha xi ħadd ieħorl L-appostli tal-Oratorju kienu uniċi u xxurtjati għax fuq il-menu ta' kull sena kien ikollhom għażla sabiħa ta' seafood, minbarra l-ħaruf tradizzjonalil Imma, kif jirrakkonta Mario Riolo, il-ħut tal-appostli mhux minn dejjem kien ibbalzmat, 236 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Fil-bidu Dun Anġ kien jagħmel il-ħut tal-intrita fuq il-mejda. Kull appostlu kellu l-ħuta tiegħu. U meta jgħaddi l-Għid kienet l-hena tiegħu jqassam dan il-ħut lit-tfal biex jikluhom. Issa erħilu li fuqhom kien ikollhom t-tikek suwed tad-dubbien, imma ħadd ma kien jagħti kas. Kienu jogħġbuna l-ħut tal-appostli. Kien iqassmilna wkoll il-kagħak li kien ikun esebit mal-mejda. Kien jgħidilna, 'Tibżax għax iebsa, ibni. Dik billha f'makk te u tara xi tjubija', għax il-kagħak kien ikun magħmul b' għaġna tal-ħelu. Bis-saħħa ta' fondi miġbura mill-Għaqda Filantropika Talent Mosti, fl-1993 iżżanżnu sett ta' tlettax-il xbieha fl-injam li juru lil Ġesti fin-nofs imdawwar ma' sitt appostli fuq kull naħa tiegħu. Dun Anġ jiddeskrivihom hekk, Il-pittur George Apap, li joqgħod il-Mosta, b'sengħa kbira għoġbu jpitter tlettax-il figura, qisien ta' raġel mibni tajjeb. Dawn jirrappreżentaw lil Kristu u lit-tnax-il appostlu, u qegħdin bilwieqfa madwar il-mejda jħarsu lejn dak li ser iwettaq l-Imgħallem Ġesu x'ħin jaqbad il-ħobż, ibierku, jaqsmu u jagħtihomlhom ħa jagħmlu l-Ewwel Tqarbina. Ħaqqu prosit George Apap meta fil-figuri nissel ċerta ħajja u fl-istess ħin ġabra (DAC, 1993: 4). Arti u fidi F'malajr wieħed jintebaħ kemm għal Dun Anġ l-espressjoni artistika u kulturali titqies f'sinkronija mal-messaġġ spiritwali. La kien jara tfixkil u lanqas kompetizzjoni bejn it-tnejn. Anzi hu għaraf li kien permezz tal-arti u d-drawwiet li seta' jrawwem il-fidi f'ġenerazzjonijiet dejjem telgħin ta' studenti u żgħażagħ. Flimkien mal-mejda tal- appostli, il-wirja fil-kappella tal-Oratorju kien ikollha biżibilju ta' esebiti oħrajn. Fost oħrajn, jintramaw sett statwi f'minjatura tal-Ġimgħa l-Kbira ġentilment mislufa minn Feliċ Fenech, bin l-istess skultur tagħhom, Ġużeppi Fenech, li ried li dawn jibqgħu jkunu murija fl-Oratorju minn uliedu wara mewtu. Wara l-fallaki bl-istatwi fuqhom, kien ikun hemm mferrxin mal-ġnub tal-kappella l-bandalori l-antiki tas-Seba' Kelmiet. Dawn kienu miktuba bil-Latin u tilfu posthom mill-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira tal- Mosta wara li nħietu oħrajn ġodda rrakkmati bil-Malti. Destinhom kien se jkun minsi f'xi maħżen tal-armar, imma Dun Anġ, ta' regettier li kien, ħadhom l-Oratorju u ta' kull sena kien jieħu gost ixiddhom mill-ġdid mal-lasta u jesponihom fil-kappella. Magħhom kien jiżdied il-kandelabru b'ħafna xemgħat, magħruf bħala 'l-Barabba', li kien jintuża fil-liturġija tat-Tniebri qabel il-Konċilju u miegħu kienu jintramaw ukoll relikwarju ' impressjonanti u ktieb antik tal-kant Gregorjan miftuħ fuq leġiju. 'Interessanti ħafna hu musmar, kopja eżatta ta' wieħed mill-imsiemer li bihom sallbu lil Kristu, misluf mill- arkivju tal-knisja' (DAC, 1993: 4) u 'kwalità ta' xewk li kien komuni fil-Palestina u li seta' ntuża fl-inkurunazzjoni' (DAC, 1997: 6). Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 287 Il-President tar-Repubblika Sena speċjali fil-ħafna snin li matulhom damet tintrama l-mejda tal-appostli kienet dik tal-1993 meta l-E.T. il-President ta' Malta, Dr Ċensu Tabone (1913-2012), u s-Sinjura tiegħu, żaru l-Oratorju fis-6 ta' April u fetaħ uffiċjalment il-mejda tal-appostli. Dakinhar il-President seta' japprezza l-esebiti kollha tal-wirja u wara ħataf l-okkażjoni biex jiltaqa' u jindirizza liż-żgħażagħ preżenti. Dr Tabone għażel li jitkellem dwar il-bżonn tas-solidarjetà interġenerazzjonali, jiġifieri iżjed rispett, komunikazzjoni u għożża bejn dawk żgħar u kbar fl-età. Irridu ngħożżu l-armonija li għandna fis-soċjetà Maltija bejn żgħażagħu adulti, tfal u anzjani. Iż-żgħażagħ m'għandhomx ikunu egoisti u jingħalqu fihom infushom. M'għandhomx iwarrbu lill-anzjani. Hekk is-soċjetà tkun iżjed magħquda u kulħadd jagħraf l-importanza li jgħix flimkien. Dan għandu jsir fil-familji u wkoll fl-għaqdiet… Wasal iż-żmien li fl- għaqdiet ikollna iżjed armonija, u tfal u żgħażagħ jitħalltu mal-anzjani. L-irġiel u n-nisa jiddiskutu flimkien (Tabone, kif ikkwotat minn Edwin Vassallo, 1993: 9). Messaġġ tassew xieraq f'kuntest ta' demografija li qiegħda tixjieħ. Jien kont hemm ukoll dakinhar u lill-President Tabone niftakru jgħid li 'ż-żgħażagħ tal-lum huma anqas faċċola, imma aktar sfaċċati'. Għandu mnejn jaħsdek dan il-kliem, imma jekk toqgħod taħseb ftit f'malajr tinduna kemm hu minnu. Kienet okkażjoni tassew memorabbli. Il-katekisti, il-membri u l-ħbieb tal-Oratorju kienu onorati meta ttieħed ritratt ta' tifkira, miġbura Ikoll flimkien mal-President tar- Repubblika fuq iz-zuntier tal-Oratorju. Ħdax-il sena wara, nhar Ħamis ix-Xirka fit- 8 t'April 2004, il-Prim Ministru Dr Lawrence Gonzi żar il-wirja. Wara li dar dawra mal-kappella, kien imdawwar mal-faċilitajiet kollha tal-Oratorju. Ħa l-aktar gost meta wassluh fil-grawnd għax ftakar f'kemm-il darba lagħab fih waqt xi kompetizzjoni organizzata mill-Azzjoni Kattolika li tagħha huwa kien uffiċjal attiv. Qabel ħalla l-Oratorju ngħata kopja tal-gazzetta Il-Mosta u kagħka tal-appostli (Victor Caruana, 2004: 17). Id-drammi tal-passjoni Attività ewlenija oħra matul iż-żmien tar-Randan hija l-produzzjoni tad-dramm tal- passjoni li jittella' fit-teatru tal-Oratorju fi tmiem il-ġimgħa ta' Ħadd il-Palm. L-arti teatrali hija mekka ta' attività u kalamita għaż-żgħażagħ. Toffri ħafna impenn u taħbit, imma daqstant ieħor gost u sodisfazzjon. Irid jinkiteb skript u jinstabu l-atturi. Iridu jsiru l-provi u jinħadem is-sett fuq il-palk. Ikunu jridu jiġu ddisinjati l-posters u tkun ikkordinata l-kampanja ta' relazzjonijiet pubbliċi. Is-sinkronizzazzjoni bejn effetti tal-awdjo u d-dwal ma tonqosx, filwaqt li l-vestwarju jkun jrid jiġi mmaniġġjat u xi drabi meħjut mill-ġdid. Iżda l-aqwa effett tal-produzzjoni mhumiex it-teknikalitajiet tad-diversi elementi teatrali, imma l-esperjenza żagħżugħa li tinħoloq fl-ambjent tal- 236 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Fil-bidu Dun Anġ kien jagħmel il-ħut tal-intrita fuq il-mejda. Kull appostlu kellu l-ħuta tiegħu. U meta jgħaddi l-Għid kienet l-hena tiegħu jqassam dan il-ħut lit-tfal biex jikluhom. Issa erħilu li fuqhom kien ikollhom t-tikek suwed tad-dubbien, imma ħadd ma kien jagħti kas. Kienu jogħġbuna l-ħut tal-appostli. Kien iqassmilna wkoll il-kagħak li kien ikun esebit mal-mejda. Kien jgħidilna, 'Tibżax għax iebsa, ibni. Dik billha f'makk te u tara xi tjubija', għax il-kagħak kien ikun magħmul b' għaġna tal-ħelu. Bis-saħħa ta' fondi miġbura mill-Għaqda Filantropika Talent Mosti, fl-1993 iżżanżnu sett ta' tlettax-il xbieha fl-injam li juru lil Ġesti fin-nofs imdawwar ma' sitt appostli fuq kull naħa tiegħu. Dun Anġ jiddeskrivihom hekk, Il-pittur George Apap, li joqgħod il-Mosta, b'sengħa kbira għoġbu jpitter tlettax-il figura, qisien ta' raġel mibni tajjeb. Dawn jirrappreżentaw lil Kristu u lit-tnax-il appostlu, u qegħdin bilwieqfa madwar il-mejda jħarsu lejn dak li ser iwettaq l-Imgħallem Ġesu x'ħin jaqbad il-ħobż, ibierku, jaqsmu u jagħtihomlhom ħa jagħmlu l-Ewwel Tqarbina. Ħaqqu prosit George Apap meta fil-figuri nissel ċerta ħajja u fl-istess ħin ġabra (DAC, 1993: 4). Arti u fidi F'malajr wieħed jintebaħ kemm għal Dun Anġ l-espressjoni artistika u kulturali titqies f'sinkronija mal-messaġġ spiritwali. La kien jara tfixkil u lanqas kompetizzjoni bejn it-tnejn. Anzi hu għaraf li kien permezz tal-arti u d-drawwiet li seta' jrawwem il-fidi f'ġenerazzjonijiet dejjem telgħin ta' studenti u żgħażagħ. Flimkien mal-mejda tal- appostli, il-wirja fil-kappella tal-Oratorju kien ikollha biżibilju ta' esebiti oħrajn. Fost oħrajn, jintramaw sett statwi f'minjatura tal-Ġimgħa l-Kbira ġentilment mislufa minn Feliċ Fenech, bin l-istess skultur tagħhom, Ġużeppi Fenech, li ried li dawn jibqgħu jkunu murija fl-Oratorju minn uliedu wara mewtu. Wara l-fallaki bl-istatwi fuqhom, kien ikun hemm mferrxin mal-ġnub tal-kappella l-bandalori l-antiki tas-Seba' Kelmiet. Dawn kienu miktuba bil-Latin u tilfu posthom mill-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira tal- Mosta wara li nħietu oħrajn ġodda rrakkmati bil-Malti. Destinhom kien se jkun minsi f'xi maħżen tal-armar, imma Dun Anġ, ta' regettier li kien, ħadhom l-Oratorju u ta' kull sena kien jieħu gost ixiddhom mill-ġdid mal-lasta u jesponihom fil-kappella. Magħhom kien jiżdied il-kandelabru b'ħafna xemgħat, magħruf bħala 'l-Barabba', li kien jintuża fil-liturġija tat-Tniebri qabel il-Konċilju u miegħu kienu jintramaw ukoll relikwarju ' impressjonanti u ktieb antik tal-kant Gregorjan miftuħ fuq leġiju. 'Interessanti ħafna hu musmar, kopja eżatta ta' wieħed mill-imsiemer li bihom sallbu lil Kristu, misluf mill- arkivju tal-knisja' (DAC, 1993: 4) u 'kwalità ta' xewk li kien komuni fil-Palestina u li seta' ntuża fl-inkurunazzjoni' (DAC, 1997: 6). Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 287 Il-President tar-Repubblika Sena speċjali fil-ħafna snin li matulhom damet tintrama l-mejda tal-appostli kienet dik tal-1993 meta l-E.T. il-President ta' Malta, Dr Ċensu Tabone (1913-2012), u s-Sinjura tiegħu, żaru l-Oratorju fis-6 ta' April u fetaħ uffiċjalment il-mejda tal-appostli. Dakinhar il-President seta' japprezza l-esebiti kollha tal-wirja u wara ħataf l-okkażjoni biex jiltaqa' u jindirizza liż-żgħażagħ preżenti. Dr Tabone għażel li jitkellem dwar il-bżonn tas-solidarjetà interġenerazzjonali, jiġifieri iżjed rispett, komunikazzjoni u għożża bejn dawk żgħar u kbar fl-età. Irridu ngħożżu l-armonija li għandna fis-soċjetà Maltija bejn żgħażagħu adulti, tfal u anzjani. Iż-żgħażagħ m'għandhomx ikunu egoisti u jingħalqu fihom infushom. M'għandhomx iwarrbu lill-anzjani. Hekk is-soċjetà tkun iżjed magħquda u kulħadd jagħraf l-importanza li jgħix flimkien. Dan għandu jsir fil-familji u wkoll fl-għaqdiet… Wasal iż-żmien li fl- għaqdiet ikollna iżjed armonija, u tfal u żgħażagħ jitħalltu mal-anzjani. L-irġiel u n-nisa jiddiskutu flimkien (Tabone, kif ikkwotat minn Edwin Vassallo, 1993: 9). Messaġġ tassew xieraq f'kuntest ta' demografija li qiegħda tixjieħ. Jien kont hemm ukoll dakinhar u lill-President Tabone niftakru jgħid li 'ż-żgħażagħ tal-lum huma anqas faċċola, imma aktar sfaċċati'. Għandu mnejn jaħsdek dan il-kliem, imma jekk toqgħod taħseb ftit f'malajr tinduna kemm hu minnu. Kienet okkażjoni tassew memorabbli. Il-katekisti, il-membri u l-ħbieb tal-Oratorju kienu onorati meta ttieħed ritratt ta' tifkira, miġbura Ikoll flimkien mal-President tar- Repubblika fuq iz-zuntier tal-Oratorju. Ħdax-il sena wara, nhar Ħamis ix-Xirka fit- 8 t'April 2004, il-Prim Ministru Dr Lawrence Gonzi żar il-wirja. Wara li dar dawra mal-kappella, kien imdawwar mal-faċilitajiet kollha tal-Oratorju. Ħa l-aktar gost meta wassluh fil-grawnd għax ftakar f'kemm-il darba lagħab fih waqt xi kompetizzjoni organizzata mill-Azzjoni Kattolika li tagħha huwa kien uffiċjal attiv. Qabel ħalla l-Oratorju ngħata kopja tal-gazzetta Il-Mosta u kagħka tal-appostli (Victor Caruana, 2004: 17). Id-drammi tal-passjoni Attività ewlenija oħra matul iż-żmien tar-Randan hija l-produzzjoni tad-dramm tal- passjoni li jittella' fit-teatru tal-Oratorju fi tmiem il-ġimgħa ta' Ħadd il-Palm. L-arti teatrali hija mekka ta' attività u kalamita għaż-żgħażagħ. Toffri ħafna impenn u taħbit, imma daqstant ieħor gost u sodisfazzjon. Irid jinkiteb skript u jinstabu l-atturi. Iridu jsiru l-provi u jinħadem is-sett fuq il-palk. Ikunu jridu jiġu ddisinjati l-posters u tkun ikkordinata l-kampanja ta' relazzjonijiet pubbliċi. Is-sinkronizzazzjoni bejn effetti tal-awdjo u d-dwal ma tonqosx, filwaqt li l-vestwarju jkun jrid jiġi mmaniġġjat u xi drabi meħjut mill-ġdid. Iżda l-aqwa effett tal-produzzjoni mhumiex it-teknikalitajiet tad-diversi elementi teatrali, imma l-esperjenza żagħżugħa li tinħoloq fl-ambjent tal- 238 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Oratorju, il-powerhouse tal-fidi fil-parroċċa tal-Mosta għal aktar minn seklu. Id-drama hija mezz ta' edukazzjoni, formazzjoni u rikreazzjoni fl-istess ħin. Fiha l-ingredjenti kollha biex tagħmel appostolat effettiv ma' udjenzi differenti, partikolarment iż- żgħażagħ. Kif rajna fil-kapitli u t-taqsimiet ta' qabel, kien hemm bosta għaqdiet teatrali, inkluż ukoll il-bov scouts, li matul is-snin kienu jipproduċu d-drammi tal-passjoni. Joe Borg, attur veteran, jiftakar bużollotta f'wieħed minn dawn it-tip ta' drammi li aktar kemm ikunu serji u sagri, aktar jinqalgħu sitwazzjonijiet komiċi, Darba fl-1980 Joe Quattromani kien ġab lill-attur Pawlu Mintoff fl-Oratorju biex jaħdem il- parti ta' Kristu fid-dramm tal-passjoni li dak iż-żmien kellu produzzjoni tal-għaqda teatrali Jien u l-Oħrajn. Dak iż-żmien konna npejpu. Allura ftehmna biex nagħmlu s-sigaretti u l-lighters ġo ġarra tal-fuħħar. Issa kien hemm ix-xena tat-tempju meta Ġest taqbiżlu u jibda jkisser l-imwejjed tal-bejjiegħa. U balleċ l-ewwel ġarra li Pawlu rnexxielu jaqleb tkun il- ġarra bis-sigaretti fiha… U aħna niġru 'l hawn u 'l hinn biex ngħattu l-/ighters u s-sigaretti mferrxin mal-palk kollu. Bdejna nitfeħuhom ġo ħobbnal U anki fix-xena tas-salib kien jiġrilna ħafna ħmerijiet. Aktar kemm ikunu sagri x-xeni, aktar ix-xitan ideffes denbu biex jeqred is-sublimità u s-serjetà kollha. Ftit qabel nofs tmeninijiet indaħal il-grupp Talent Mosti biex jerġa' jsensel it- tradizzjoni tad-drammi tal-passjoni fil-Mosta. L-ewwel dramm ta' dan il-grupp kien Il-Fidwa u ttella' fir-Rotunda tal-Mosta fl-1985 u mbagħad baqa' jittella' ta' kull sena fl- Oratorju, dejjem fuq skript oriġinali ta' Edwin Vassallo, iżda maż-żmien il-produzzjoni għaddiet għand il-kumitat tal-Azzjoni Kattolika. Fl-2015 l-Oratorju ċċelebra tletin sena ta' drammi tal-passjoni u għalhekk nistgħu ngħidu li huwa l-aktar istituzzjoni f'pajjiżna bl-akbar numru ta' produzzjonijiet regolari f'dan il-ġeneru ta' teatru. Mhux faċli li tikteb skript oriġinali ta' kull sena li jirrakkonta l-istess ġrajja b'mod dejjem frisk u addattat għaċ-ċirkostanzi soċjali li dejjem jinbidlu. Wara perjodu ta' tranżizzjoni wara l-mewt ta' Dun Anġ, id-dramm baqa' xorta jittella' minn grupp ta' żgħażagħ Mostin li jħobbu t-teatru, ħafna minnhom eks membri Oratorjani. Fl-2012 twaqqaf grupp ġdid fl- Oratorju, ignite 18-, li daħal għar-responsabbiltà ta' din il-produzzjoni. Jalla l-ħeġġa u d-dedikazzjoni tagħhom tissokta timla bil-ħajja lill-pulmuni tal-Oratorju. In-nisġa tad-drammi tal-passjoni fl-Oratorju dejjem joffru sfida kontinwa lill-udjenza mill-ewwel xena sal-aħħar waħda. Sa mill-ewwel xeni tal-prologu tfiġġ il-ġlieda l-kbira bejn dak li huwa immedjat: is-sodisfazzjon momentarju, l-użu istintiv, il-kilba għall- poter, il-ġirja għar-riżorsi materjali u l-iżvog tas-sess; u dak li huwa lil hinn minn issa, mill-ġibda tal-art: is-sens ta' sagrifiċċju u rażan, il-kisba tal-virti, is-sejħa għall-qdusija, it-tħaddin tas-salib u t-tfittxija għat-triq tas-sewwa. Bejn l-immedjatu dak li huwa lil hinn minnu tinbet il-mistoqsija. X'inhu tal-art u x'inhu tas-sema7 Il-ħajja hija tal-individwu jew mislufa lilu7 Min għandu d-dritt fuq il-ħajja7 Bilfors li trid tbati jew hemm rotot oħra li jwasslu għat-tgawdija7 Fejn jistrieħ is-sens awtentiku tal-ħsieb u l-għemil) U l-fidi kif tidħol f'dan kollu7 Jekk il-fidi titħalla tidħol, għandha tinżamm mistura fil- privat jew inkella għandu jkollha d-dritt li toħroġ titperreċ fil-pubbliku2 Dawn huma xi Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 239 wħud mill-mistoqsijiet il-kbar li jippruvaw jesponu id-drammi tal-passjoni fl-Oratorju. Dawn huma il-mistoqsijiet li jispontaw minn fomm l-atturi u li jissoktaw jixxebilku mal-imħuħ u l-qlub tal-udjenza. Dan huwa s-sabiħ tal-komunikazzjoni interattiva li għaliha nħoloq it-teatru u li dawn id-drammi jagħrfu jisfruttaw bl-akbar ħila u arti (Mario Vassallo, 2012). Ħadd il-Palm Mument ieħor sinifikanti fil-ħajja Oratorjana huwa l-funzjoni reliġjuża ta' filgħodu nhar Ħadd il-Palm. Hija tradizzjoni li l-purċissjoni ta' Ħadd il-Palm bis-sehem tal-kleru, l-abbatini u t-tfal tibda mill-kappella tal-Oratorju, tinżel 'l isfel tul Triq l-Oratorju, tisponta fil-pjazza ewlenija u tidħol fir-Rotunda fejn imbagħad tibda l-quddiesa solenni meta jinqara l-Passju, jew aħjar wieħed mill-erba' rakkonti evanġeliċi li jiddokumentaw il-ġrajjiet ta' Ġest mill-aħħar ikla sal-mument tad-difna. Ħadd il-Palm huwa l-uniku mument ta' glorja matul l-erbgħin jum tar-Randan u permezz tiegħu nfakkru d-daħla trijonfali ta' Ġesti f'Ġerusalemm; ġimgħa qabel kellu jkun maqtul mill-istess poplu li dakinhar għamillu festa u għannielu s-salm 118, 'Imbierek min ġej f'isem il-Mulej'. Sa minn ġurnata jew tnejn qabel, il-kmamar ta' barra fl-Oratorju kienu jimtlew bil- friegħi tas-siġra taż-żebbuġ u bil-weraq tal-palm biex il-Ħadd filgħodu jittieħdu mit- tfal waqt il-purċissjoni. Xi wħud mill-weraq u l-friegħi kienu jintisġu biex jiffurmaw simboli tal-passjoni, l-aktar is-salib. Qabel il-purċissjoni, il-palm u ż-żebbuġ jitbierku fuq iz-zuntier tal-Oratorju u kulħadd jara kif jiddobba xi werqa żebbuġa biex iżommha b'devozzjoni f'daru jew fil-karozza jew fil-kartiera. Il-kriżi tal-Irxoxt Bejn l-1976 u l-1978 l-Oratorju messitu x-xorti, jew l-isfortuna, li jospita l-vara ġdida fjamanata ta' Ġest Rxoxt. Kienet storja li bdiet bil-banda ferriħija u spiċċat bil-banda traġika. Fl-Għid il-Kbir tal-1978 kien inqala' nkwiet kbir għax il-parti l-kbira tal-Mostin ma ridux li l-Irxoxt jibqa' joħroġ mill-Oratorju għax riedu bil-forza li l-purċissjoni kellha tibda u tintemm fil-knisja arċipretali. Biex insir naf aktar dwar x'ġara f'dawk is- snin, kellimt lil Ravmond Grech peress li d-dokumentazzjoni li teżisti hi qasira u fjakka. Pawlu Sammut u Tonv Vassallo kienu l-prenċimes li ġabru m'għand in-nies biex jagħmlu statwa tal-Irxoxt. Fl-1975 marru għand l-arċipriet Bartilmew Bezzina, meta kien hawn il- festi tal-Inkurunazzjoni, u ħeġġewh biex jibda l-purċissjoni tal-Irxoxt fil-Mosta f'Ħadd il-Għid. Bezzina xtaqu, imma qalilhom, 'Tkellmunix dis-sena ħalli jilħqu jgħaddu l-festi tal-Inkurunazzjoni'. Bl-entużjażmu li kellhom, dawn ma ssapportewx u marru għand l-iskultur Ġlormu Dingli għax f'dik il-ħabta hu biss kien hawn f'Malta li baqa' jaf jaħdem fil-kartapesta. Fis-sena ta' wara fl-1976, l-Irxoxt kien lest u ġabuh il-Mosta. Issa, sadattant, fil-viżta pastorali tal-Isqof Gonzi li kienet saret ftit taż-żmien qabel, 238 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Oratorju, il-powerhouse tal-fidi fil-parroċċa tal-Mosta għal aktar minn seklu. Id-drama hija mezz ta' edukazzjoni, formazzjoni u rikreazzjoni fl-istess ħin. Fiha l-ingredjenti kollha biex tagħmel appostolat effettiv ma' udjenzi differenti, partikolarment iż- żgħażagħ. Kif rajna fil-kapitli u t-taqsimiet ta' qabel, kien hemm bosta għaqdiet teatrali, inkluż ukoll il-bov scouts, li matul is-snin kienu jipproduċu d-drammi tal-passjoni. Joe Borg, attur veteran, jiftakar bużollotta f'wieħed minn dawn it-tip ta' drammi li aktar kemm ikunu serji u sagri, aktar jinqalgħu sitwazzjonijiet komiċi, Darba fl-1980 Joe Quattromani kien ġab lill-attur Pawlu Mintoff fl-Oratorju biex jaħdem il- parti ta' Kristu fid-dramm tal-passjoni li dak iż-żmien kellu produzzjoni tal-għaqda teatrali Jien u l-Oħrajn. Dak iż-żmien konna npejpu. Allura ftehmna biex nagħmlu s-sigaretti u l-lighters ġo ġarra tal-fuħħar. Issa kien hemm ix-xena tat-tempju meta Ġest taqbiżlu u jibda jkisser l-imwejjed tal-bejjiegħa. U balleċ l-ewwel ġarra li Pawlu rnexxielu jaqleb tkun il- ġarra bis-sigaretti fiha… U aħna niġru 'l hawn u 'l hinn biex ngħattu l-/ighters u s-sigaretti mferrxin mal-palk kollu. Bdejna nitfeħuhom ġo ħobbnal U anki fix-xena tas-salib kien jiġrilna ħafna ħmerijiet. Aktar kemm ikunu sagri x-xeni, aktar ix-xitan ideffes denbu biex jeqred is-sublimità u s-serjetà kollha. Ftit qabel nofs tmeninijiet indaħal il-grupp Talent Mosti biex jerġa' jsensel it- tradizzjoni tad-drammi tal-passjoni fil-Mosta. L-ewwel dramm ta' dan il-grupp kien Il-Fidwa u ttella' fir-Rotunda tal-Mosta fl-1985 u mbagħad baqa' jittella' ta' kull sena fl- Oratorju, dejjem fuq skript oriġinali ta' Edwin Vassallo, iżda maż-żmien il-produzzjoni għaddiet għand il-kumitat tal-Azzjoni Kattolika. Fl-2015 l-Oratorju ċċelebra tletin sena ta' drammi tal-passjoni u għalhekk nistgħu ngħidu li huwa l-aktar istituzzjoni f'pajjiżna bl-akbar numru ta' produzzjonijiet regolari f'dan il-ġeneru ta' teatru. Mhux faċli li tikteb skript oriġinali ta' kull sena li jirrakkonta l-istess ġrajja b'mod dejjem frisk u addattat għaċ-ċirkostanzi soċjali li dejjem jinbidlu. Wara perjodu ta' tranżizzjoni wara l-mewt ta' Dun Anġ, id-dramm baqa' xorta jittella' minn grupp ta' żgħażagħ Mostin li jħobbu t-teatru, ħafna minnhom eks membri Oratorjani. Fl-2012 twaqqaf grupp ġdid fl- Oratorju, ignite 18-, li daħal għar-responsabbiltà ta' din il-produzzjoni. Jalla l-ħeġġa u d-dedikazzjoni tagħhom tissokta timla bil-ħajja lill-pulmuni tal-Oratorju. In-nisġa tad-drammi tal-passjoni fl-Oratorju dejjem joffru sfida kontinwa lill-udjenza mill-ewwel xena sal-aħħar waħda. Sa mill-ewwel xeni tal-prologu tfiġġ il-ġlieda l-kbira bejn dak li huwa immedjat: is-sodisfazzjon momentarju, l-użu istintiv, il-kilba għall- poter, il-ġirja għar-riżorsi materjali u l-iżvog tas-sess; u dak li huwa lil hinn minn issa, mill-ġibda tal-art: is-sens ta' sagrifiċċju u rażan, il-kisba tal-virti, is-sejħa għall-qdusija, it-tħaddin tas-salib u t-tfittxija għat-triq tas-sewwa. Bejn l-immedjatu dak li huwa lil hinn minnu tinbet il-mistoqsija. X'inhu tal-art u x'inhu tas-sema7 Il-ħajja hija tal-individwu jew mislufa lilu7 Min għandu d-dritt fuq il-ħajja7 Bilfors li trid tbati jew hemm rotot oħra li jwasslu għat-tgawdija7 Fejn jistrieħ is-sens awtentiku tal-ħsieb u l-għemil) U l-fidi kif tidħol f'dan kollu7 Jekk il-fidi titħalla tidħol, għandha tinżamm mistura fil- privat jew inkella għandu jkollha d-dritt li toħroġ titperreċ fil-pubbliku2 Dawn huma xi Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 239 wħud mill-mistoqsijiet il-kbar li jippruvaw jesponu id-drammi tal-passjoni fl-Oratorju. Dawn huma il-mistoqsijiet li jispontaw minn fomm l-atturi u li jissoktaw jixxebilku mal-imħuħ u l-qlub tal-udjenza. Dan huwa s-sabiħ tal-komunikazzjoni interattiva li għaliha nħoloq it-teatru u li dawn id-drammi jagħrfu jisfruttaw bl-akbar ħila u arti (Mario Vassallo, 2012). Ħadd il-Palm Mument ieħor sinifikanti fil-ħajja Oratorjana huwa l-funzjoni reliġjuża ta' filgħodu nhar Ħadd il-Palm. Hija tradizzjoni li l-purċissjoni ta' Ħadd il-Palm bis-sehem tal-kleru, l-abbatini u t-tfal tibda mill-kappella tal-Oratorju, tinżel 'l isfel tul Triq l-Oratorju, tisponta fil-pjazza ewlenija u tidħol fir-Rotunda fejn imbagħad tibda l-quddiesa solenni meta jinqara l-Passju, jew aħjar wieħed mill-erba' rakkonti evanġeliċi li jiddokumentaw il-ġrajjiet ta' Ġest mill-aħħar ikla sal-mument tad-difna. Ħadd il-Palm huwa l-uniku mument ta' glorja matul l-erbgħin jum tar-Randan u permezz tiegħu nfakkru d-daħla trijonfali ta' Ġesti f'Ġerusalemm; ġimgħa qabel kellu jkun maqtul mill-istess poplu li dakinhar għamillu festa u għannielu s-salm 118, 'Imbierek min ġej f'isem il-Mulej'. Sa minn ġurnata jew tnejn qabel, il-kmamar ta' barra fl-Oratorju kienu jimtlew bil- friegħi tas-siġra taż-żebbuġ u bil-weraq tal-palm biex il-Ħadd filgħodu jittieħdu mit- tfal waqt il-purċissjoni. Xi wħud mill-weraq u l-friegħi kienu jintisġu biex jiffurmaw simboli tal-passjoni, l-aktar is-salib. Qabel il-purċissjoni, il-palm u ż-żebbuġ jitbierku fuq iz-zuntier tal-Oratorju u kulħadd jara kif jiddobba xi werqa żebbuġa biex iżommha b'devozzjoni f'daru jew fil-karozza jew fil-kartiera. Il-kriżi tal-Irxoxt Bejn l-1976 u l-1978 l-Oratorju messitu x-xorti, jew l-isfortuna, li jospita l-vara ġdida fjamanata ta' Ġest Rxoxt. Kienet storja li bdiet bil-banda ferriħija u spiċċat bil-banda traġika. Fl-Għid il-Kbir tal-1978 kien inqala' nkwiet kbir għax il-parti l-kbira tal-Mostin ma ridux li l-Irxoxt jibqa' joħroġ mill-Oratorju għax riedu bil-forza li l-purċissjoni kellha tibda u tintemm fil-knisja arċipretali. Biex insir naf aktar dwar x'ġara f'dawk is- snin, kellimt lil Ravmond Grech peress li d-dokumentazzjoni li teżisti hi qasira u fjakka. Pawlu Sammut u Tonv Vassallo kienu l-prenċimes li ġabru m'għand in-nies biex jagħmlu statwa tal-Irxoxt. Fl-1975 marru għand l-arċipriet Bartilmew Bezzina, meta kien hawn il- festi tal-Inkurunazzjoni, u ħeġġewh biex jibda l-purċissjoni tal-Irxoxt fil-Mosta f'Ħadd il-Għid. Bezzina xtaqu, imma qalilhom, 'Tkellmunix dis-sena ħalli jilħqu jgħaddu l-festi tal-Inkurunazzjoni'. Bl-entużjażmu li kellhom, dawn ma ssapportewx u marru għand l-iskultur Ġlormu Dingli għax f'dik il-ħabta hu biss kien hawn f'Malta li baqa' jaf jaħdem fil-kartapesta. Fis-sena ta' wara fl-1976, l-Irxoxt kien lest u ġabuh il-Mosta. Issa, sadattant, fil-viżta pastorali tal-Isqof Gonzi li kienet saret ftit taż-żmien qabel, 240 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta il-kleru kien ressaq talba lill-Arċisqof biex jitnaqqas in-numru ta' purċissjonijiet li joħorġu mill-Knisja. U Gonzi qalilhom biex jagħmlulu lista ta' dawk il-purċissjonijiet li riedu jżommu u dawk li riedu jneħħu. U hekk sar, u l-Arċisqof approvaha mill-ewwel. Allura meta ġew biex iżidu l-purċissjoni tal-Irxoxt dehret li se tkun anomalija peress li issa kien hemm digriet tal-Arċisqof li kien jirregola l-purċissjonijiet fil-Mosta. Il-kleru ma tantx kellu ħeġġa li jibda jorganizza purċissjoni oħra. Dawk favur il-purċissjoni l-ġdida għaddew mit- tieqa meta raw il-bieb imbarrat. Ħadu l-Irxoxt fl-Oratorju biex jibda joħroġ minn hemm u jidħol fil-Knisja arċipretali. Fir-Rotunda jinżamm tul it-tmint ijiem tal-ottava tal-Għid u jerġa' jittieħed l-Oratorju f'niċċa li kienet saritlu apposta fil-kappella. Dun Anġ, peress li kien iħobb l-Oratorju b'qalbu kollha, ħa pjaċir b'din il-mossa u mill-ewwel xammar il- kmiem biex jibda jorganizza l-purċissjoni tal-Irxoxt bis-sehem tat-tfal lebsin il-kostumi bibliċi. Dun Anġ ried li din il-purċissjoni tkun waħda oriġinali, l-ewwel nett għax toħroġ f'Ħadd il-Għid filgħaxija, it-tieni għax toħroġ mill-Oratorju u tidħol fir-Rotunda, u t-tielet għax ried lit-tfal, kemm subien kemm bniet, biex jilbsu ż-żimarri u l-kostumi bibliċi ta' persuni marbutin mal-ġrajja tal-Għid. Fil-gazzetta Il-Mosta beda iġib avviżi biex, Dawk ix-xebbiet li jixtiequ jieħdu sehem fil-purċissjoni tal-Irxoxt u jridu jagħmlu lbies xieraq bħala persunaġġi għandhom jagħrfu minn kmieni lill-Prokuratur tal-festa — Dun Anġ Camilleri — li jkun kuljum fl-Oratorju fil-ħinijiet tad-Duttrina (Il-Mosta 76, 1977: $). Dun Anġ kien indaħal b'ruħu u ġismu għal din il-purċissjoni. F'sentejn, bejn l-1976 u l-1977, kien diġà beda jwettaq ċerti innovazzjonijiet. Wara li toħroġ mill-Oratorju, il-purċissjoni kienet tgħaddi minn Triq it-Torri tilwa għall-Kungress Ewkaristiku u tinżel il-pjazza prinċipali. Minn hemm taqbad Triq il-Kbira, iddur lejn Triq it-Tabib Chetcuti, tiġbed lejn Triq Nicolà Isouard, tesporġi fi Triq il-Kostituzzjoni u minn hemm taqbad triqtha lejn il-bieb tar-Rotunda. Ħija Louis jiftakar fi sfortuna li kellu fl-ewwel purċissjoni tal-Irxoxt, Fl-ewwel purċissjoni tal-Irxoxt mill-Oratorju messni l-kostum tat-tifel tal-armla ta' Najm li Ġest qajmu mill-mewt. Kont imxejt fuq saqajja. Is-sena ta' wara Dun Anġ fettillu jintroduċi speċi ta' streċer mgħotti bil-friex u li kien jinġarr fuq l-ispallejn. It-tifel tal-armla ta' Najm kien issa għamel purċissjoni sħiħa mxaħxaħ u mimdud. Kont inħraqt ftit ta' tifel li kont għax fit-tieni sena l-kostum kien ħadu ħaddieħor, mhux jien. Ara jien kont blajtha bil-mixi s-sena ta' qabell (Louis Vassallo, 2015) Imma għalkemm Dun Anġ u dawk ta' madwaru kienu mixgħulin bl-organizzazzjoni tal-Irxoxt, ħafna iżjed Mostin kienu kontra din il-prattika l-ġdida u bdew jagħmlu minn kollox biex l-Irxoxt jibda joħroġ u jidħol mir-Rotunda. In-nies kienu maqsumin f'żewġ partiti. Il-maġġoranza kienu kontra li l-Irxoxt jibqa' joħroġ mill-Oratorju, tant li kienet saret petizzjoni lokali fuq hekk u kienet ippreżentata lill-Kunsill tal-Kleru Mosti. Parti oħra, inqas fin-numru imma xejn anqas fil-fervur, kienet tagħti appoġġ lil Dun Anġ Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 241 Grupp ta' rġiel, immexxija minn dawk li kienu ġabru l-flus għall-istatwa, iltaqgħu mal-Arċisqof Ġużeppi Mercieca (1928-2016) waqt is-Seba' Viżti f'Bormla tal-1978 u kellmuh fuq il-kwistjoni. Hu qalilhom li 'dik is-sena kellu jibqa' kollox kif inhu, imbagħad is-sena d-dieħla naraw' (Il-Mosta 79, 1978: 1). Imma dawn it-talin ma ssapportewx u tliet ijiem wara, f'Ħadd il-Għid, qajmu pandemonju fl-Oratorju. Il- purċissjoni bdiet ħierġa b'mod normali mill-kappella tal-Oratorju għalkemm it-tensjoni kienet tinħass tinġemgħa fl-arja. X'ħin ġew biex idaħħlu l-bsaten taħt il-bradella, inqala' l-inkwiet, u sfratta kollox. Għajat, storbju, tixjir tal-idejn u l-Irxoxt baqa' fejn kien fuq il-bankun. Jien niftakarni ndoqg il- qniepen fil-kampnar tar-Rotunda u minn hemm fuq għadni qed nara lil Mario Riolo liebes l-abjad għax kienu libbsuh ta' Lażżru u warajh il-karozza tal-linja fi Triq il-Kungress Ewkaristikul Lanqas kienu intebhu li kien inqala' l-inkwiet fil-kappella tal-Oratorju u l-Irxoxt baqa' ġewwa dakinhar. Fil-fratterija li nqalgħet, l-Irxoxt ġratlu xi ftit tal-ħsara u kien l-istess Ġlormu Dingli li xi ġimgħat wara ġie l-Oratorju biex jirranġa u jirtokkja fejn kien meħtieġ (Louis Vassallo, 2015). Is-sena ta' wara, fl-1979, kollox ġie lura għan-normal u l-Irxoxt ta' Dingli beda joħroġ u jidħol mill-knisja arċipretali kif għadu jagħmel sal-lum. Dun Anġ kien ħa kedda papali fl-Għid tal-1978 u miegħu kienu ddiżappuntati dawk kollha li biex ngħidu hekk kienu jappoġġjaw lill-partit tal-Oratorju. Imma ż-żmien ifarraġ u jnessi, hekk li r-rota tal-ħajja trid tkompli ddur. Konklużjoni Il-membri tal-Oratorju, kemm dawk tal-bieraħ u kemm dawk tal-lum, huma attivi ferm fil- purċissjonijiet ta' dan iż-żmien tassew sagru. Issibhom jerfgħu l-istatwi, iġorru l-fanali, jilbsu ta' Rumani u ta' appostli, iġorru l-ktajjen u jgħinu fl-organizzazzjoni. Tentufiet ta' xogħlijiet li kollha flimkien jinsġu tapizzerija rrakamata bil-fidi, l-arti u l-volontarjat. Din hija tapizzerija li tiġġedded ma' kull sena u teħtieġ entużjażmu ġdid ta' kull darba. Mhux li kien li t-tfal u l-membri tal-Oratorju t' għada jibqgħu jkunu impenjati għalenija f'dawn iċ-ċelebrazzjonijiet qaddisa, mhux biex sempliċiment jipperpetwaw drawwiet folkloristiċi qodma imma, aktar minnhekk, biex dan iż-żmien ikompli jkun għalihom opportunità ta' grazzja speċjali li matulu jiċċarġjaw il-batterija tal-fidi tagħhom. 240 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta il-kleru kien ressaq talba lill-Arċisqof biex jitnaqqas in-numru ta' purċissjonijiet li joħorġu mill-Knisja. U Gonzi qalilhom biex jagħmlulu lista ta' dawk il-purċissjonijiet li riedu jżommu u dawk li riedu jneħħu. U hekk sar, u l-Arċisqof approvaha mill-ewwel. Allura meta ġew biex iżidu l-purċissjoni tal-Irxoxt dehret li se tkun anomalija peress li issa kien hemm digriet tal-Arċisqof li kien jirregola l-purċissjonijiet fil-Mosta. Il-kleru ma tantx kellu ħeġġa li jibda jorganizza purċissjoni oħra. Dawk favur il-purċissjoni l-ġdida għaddew mit- tieqa meta raw il-bieb imbarrat. Ħadu l-Irxoxt fl-Oratorju biex jibda joħroġ minn hemm u jidħol fil-Knisja arċipretali. Fir-Rotunda jinżamm tul it-tmint ijiem tal-ottava tal-Għid u jerġa' jittieħed l-Oratorju f'niċċa li kienet saritlu apposta fil-kappella. Dun Anġ, peress li kien iħobb l-Oratorju b'qalbu kollha, ħa pjaċir b'din il-mossa u mill-ewwel xammar il- kmiem biex jibda jorganizza l-purċissjoni tal-Irxoxt bis-sehem tat-tfal lebsin il-kostumi bibliċi. Dun Anġ ried li din il-purċissjoni tkun waħda oriġinali, l-ewwel nett għax toħroġ f'Ħadd il-Għid filgħaxija, it-tieni għax toħroġ mill-Oratorju u tidħol fir-Rotunda, u t-tielet għax ried lit-tfal, kemm subien kemm bniet, biex jilbsu ż-żimarri u l-kostumi bibliċi ta' persuni marbutin mal-ġrajja tal-Għid. Fil-gazzetta Il-Mosta beda iġib avviżi biex, Dawk ix-xebbiet li jixtiequ jieħdu sehem fil-purċissjoni tal-Irxoxt u jridu jagħmlu lbies xieraq bħala persunaġġi għandhom jagħrfu minn kmieni lill-Prokuratur tal-festa — Dun Anġ Camilleri — li jkun kuljum fl-Oratorju fil-ħinijiet tad-Duttrina (Il-Mosta 76, 1977: $). Dun Anġ kien indaħal b'ruħu u ġismu għal din il-purċissjoni. F'sentejn, bejn l-1976 u l-1977, kien diġà beda jwettaq ċerti innovazzjonijiet. Wara li toħroġ mill-Oratorju, il-purċissjoni kienet tgħaddi minn Triq it-Torri tilwa għall-Kungress Ewkaristiku u tinżel il-pjazza prinċipali. Minn hemm taqbad Triq il-Kbira, iddur lejn Triq it-Tabib Chetcuti, tiġbed lejn Triq Nicolà Isouard, tesporġi fi Triq il-Kostituzzjoni u minn hemm taqbad triqtha lejn il-bieb tar-Rotunda. Ħija Louis jiftakar fi sfortuna li kellu fl-ewwel purċissjoni tal-Irxoxt, Fl-ewwel purċissjoni tal-Irxoxt mill-Oratorju messni l-kostum tat-tifel tal-armla ta' Najm li Ġest qajmu mill-mewt. Kont imxejt fuq saqajja. Is-sena ta' wara Dun Anġ fettillu jintroduċi speċi ta' streċer mgħotti bil-friex u li kien jinġarr fuq l-ispallejn. It-tifel tal-armla ta' Najm kien issa għamel purċissjoni sħiħa mxaħxaħ u mimdud. Kont inħraqt ftit ta' tifel li kont għax fit-tieni sena l-kostum kien ħadu ħaddieħor, mhux jien. Ara jien kont blajtha bil-mixi s-sena ta' qabell (Louis Vassallo, 2015) Imma għalkemm Dun Anġ u dawk ta' madwaru kienu mixgħulin bl-organizzazzjoni tal-Irxoxt, ħafna iżjed Mostin kienu kontra din il-prattika l-ġdida u bdew jagħmlu minn kollox biex l-Irxoxt jibda joħroġ u jidħol mir-Rotunda. In-nies kienu maqsumin f'żewġ partiti. Il-maġġoranza kienu kontra li l-Irxoxt jibqa' joħroġ mill-Oratorju, tant li kienet saret petizzjoni lokali fuq hekk u kienet ippreżentata lill-Kunsill tal-Kleru Mosti. Parti oħra, inqas fin-numru imma xejn anqas fil-fervur, kienet tagħti appoġġ lil Dun Anġ Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 241 Grupp ta' rġiel, immexxija minn dawk li kienu ġabru l-flus għall-istatwa, iltaqgħu mal-Arċisqof Ġużeppi Mercieca (1928-2016) waqt is-Seba' Viżti f'Bormla tal-1978 u kellmuh fuq il-kwistjoni. Hu qalilhom li 'dik is-sena kellu jibqa' kollox kif inhu, imbagħad is-sena d-dieħla naraw' (Il-Mosta 79, 1978: 1). Imma dawn it-talin ma ssapportewx u tliet ijiem wara, f'Ħadd il-Għid, qajmu pandemonju fl-Oratorju. Il- purċissjoni bdiet ħierġa b'mod normali mill-kappella tal-Oratorju għalkemm it-tensjoni kienet tinħass tinġemgħa fl-arja. X'ħin ġew biex idaħħlu l-bsaten taħt il-bradella, inqala' l-inkwiet, u sfratta kollox. Għajat, storbju, tixjir tal-idejn u l-Irxoxt baqa' fejn kien fuq il-bankun. Jien niftakarni ndoqg il- qniepen fil-kampnar tar-Rotunda u minn hemm fuq għadni qed nara lil Mario Riolo liebes l-abjad għax kienu libbsuh ta' Lażżru u warajh il-karozza tal-linja fi Triq il-Kungress Ewkaristikul Lanqas kienu intebhu li kien inqala' l-inkwiet fil-kappella tal-Oratorju u l-Irxoxt baqa' ġewwa dakinhar. Fil-fratterija li nqalgħet, l-Irxoxt ġratlu xi ftit tal-ħsara u kien l-istess Ġlormu Dingli li xi ġimgħat wara ġie l-Oratorju biex jirranġa u jirtokkja fejn kien meħtieġ (Louis Vassallo, 2015). Is-sena ta' wara, fl-1979, kollox ġie lura għan-normal u l-Irxoxt ta' Dingli beda joħroġ u jidħol mill-knisja arċipretali kif għadu jagħmel sal-lum. Dun Anġ kien ħa kedda papali fl-Għid tal-1978 u miegħu kienu ddiżappuntati dawk kollha li biex ngħidu hekk kienu jappoġġjaw lill-partit tal-Oratorju. Imma ż-żmien ifarraġ u jnessi, hekk li r-rota tal-ħajja trid tkompli ddur. Konklużjoni Il-membri tal-Oratorju, kemm dawk tal-bieraħ u kemm dawk tal-lum, huma attivi ferm fil- purċissjonijiet ta' dan iż-żmien tassew sagru. Issibhom jerfgħu l-istatwi, iġorru l-fanali, jilbsu ta' Rumani u ta' appostli, iġorru l-ktajjen u jgħinu fl-organizzazzjoni. Tentufiet ta' xogħlijiet li kollha flimkien jinsġu tapizzerija rrakamata bil-fidi, l-arti u l-volontarjat. Din hija tapizzerija li tiġġedded ma' kull sena u teħtieġ entużjażmu ġdid ta' kull darba. Mhux li kien li t-tfal u l-membri tal-Oratorju t' għada jibqgħu jkunu impenjati għalenija f'dawn iċ-ċelebrazzjonijiet qaddisa, mhux biex sempliċiment jipperpetwaw drawwiet folkloristiċi qodma imma, aktar minnhekk, biex dan iż-żmien ikompli jkun għalihom opportunità ta' grazzja speċjali li matulu jiċċarġjaw il-batterija tal-fidi tagħhom. Żmien il-Qalb ta' Ġesu Sa mill-bidu nett fl-1914, l-Oratorju tas-subien ġie ddedikat u msemmi għall-Qalb ta' Ġesu. Dik il-Qalb Mqaddsa ta' Sidna Ġest Kristu tbaqbaq bl-imħabba għall-bnedmin. Qalb li ħabtet l-ewwel darba f'ġuf Marija ta' Nażaret u twieldet fl-għar fqajjar ta' Betlem fejn ma kienx hemm għajr ftit tiben u l-bhejjem tal-għar biex isaħħnuha. Qalb li kibret fil-għerf u l-virti, miftuħa dejjem għall-bżonnijiet tal-oħrajn, partikolarment tal-morda, l-imġiddmin, in-nisa tat-triq, il-foqra, l-emarġinati u l-batuti. Dik il-Qalb li ħarset bil- ħlewwa lejn iż-żagħżugħ għani li kellu qalbu wisq marbuta mal-ħwejjeġ tad-dinja u li ħasset tant meta indunat li l-folla kienet bil-ġuħ, tant li pprovditilhom ħobż bla ħmira u ħut mixwi bir-radam. Qalb li qabżet bil-ferħ meta t-tfal inġemgħu bil-gzuz fi ħdanha. Qalb li ħabbtet bid-dieqa quddiem il-mewt ta' Lażżru ta' Betanja u li ferħet bil-merħba kbira li ngħatat bil-friegħi tal-palm u ż-żebbuġ f'bieb il-belt ta' Ġerusalemm. L-istess Qalb li nqasmet flieli bl-imħabba perfetta waqt l-aħħar ikla mal-ħbieb ta' ġewwa u li bkiet id-demm fil-ġnien barra l-belt taħt qamar kwinta. Qalb li sofriet l-ingratitudni, is-swat u t-tkasbir u finalment iċċartet fi tnejn fuq l-għuda tas-salib. Din hija l-mixja tal- Qalb ta' Ġest fuq din l-art; Qalb li ma ntemmitx u tmermret mal-mewt iżda li xegħlet b'imħabba u grazzja dejjiema f'ġisem glorjuż li jibqa' għal dejjem. Din hija l-Qalb li naduraw bl-għożża fix-xbieha tal-Qalb ta' Ġesu. Fil-faqar tal- immaġinazzjoni tagħna, nippreżentawha bħala qalb tħeġġeġ bl-ilsna tan-nar li jirriflettu dawl qaddis, imniffda minn ġerħa tqattar id-demm ta' daqqa ta' lanza, imdawra b'kuruna tax-xewk u mogħnija b'salib fuq il-quċċata tagħha. Il-ġerħa, id-demm, ix-xewk u s-salib huma simboli tal-passjoni li ġabet il-fidwa ta' Iben Alla lill-umanità, waqt li n-nar u d-dawl jirrapreżentaw il-qawwa trasformattiva tal-imħabba divina. Id-devozzjoni lejn il-Qalb Imqaddsa Sa mill-ewwel żminijiet tal-Knisja wara l-mewt tal-appostli diġà nsibu referenzi diretti lejn il-misteru tal-Qalb Mqaddsa ta' Ġesu. Fil-fatt is-Santi Padri ewlenin tal-Knisja, fosthom San Ambroġ (340 - 397 AD), San Ġilormu (347 — 420 AD), Santu Wistin ta' Żmien il-Qalb ta' Ġesu Sa mill-bidu nett fl-1914, l-Oratorju tas-subien ġie ddedikat u msemmi għall-Qalb ta' Ġesu. Dik il-Qalb Mqaddsa ta' Sidna Ġest Kristu tbaqbaq bl-imħabba għall-bnedmin. Qalb li ħabtet l-ewwel darba f'ġuf Marija ta' Nażaret u twieldet fl-għar fqajjar ta' Betlem fejn ma kienx hemm għajr ftit tiben u l-bhejjem tal-għar biex isaħħnuha. Qalb li kibret fil-għerf u l-virti, miftuħa dejjem għall-bżonnijiet tal-oħrajn, partikolarment tal-morda, l-imġiddmin, in-nisa tat-triq, il-foqra, l-emarġinati u l-batuti. Dik il-Qalb li ħarset bil- ħlewwa lejn iż-żagħżugħ għani li kellu qalbu wisq marbuta mal-ħwejjeġ tad-dinja u li ħasset tant meta indunat li l-folla kienet bil-ġuħ, tant li pprovditilhom ħobż bla ħmira u ħut mixwi bir-radam. Qalb li qabżet bil-ferħ meta t-tfal inġemgħu bil-gzuz fi ħdanha. Qalb li ħabbtet bid-dieqa quddiem il-mewt ta' Lażżru ta' Betanja u li ferħet bil-merħba kbira li ngħatat bil-friegħi tal-palm u ż-żebbuġ f'bieb il-belt ta' Ġerusalemm. L-istess Qalb li nqasmet flieli bl-imħabba perfetta waqt l-aħħar ikla mal-ħbieb ta' ġewwa u li bkiet id-demm fil-ġnien barra l-belt taħt qamar kwinta. Qalb li sofriet l-ingratitudni, is-swat u t-tkasbir u finalment iċċartet fi tnejn fuq l-għuda tas-salib. Din hija l-mixja tal- Qalb ta' Ġest fuq din l-art; Qalb li ma ntemmitx u tmermret mal-mewt iżda li xegħlet b'imħabba u grazzja dejjiema f'ġisem glorjuż li jibqa' għal dejjem. Din hija l-Qalb li naduraw bl-għożża fix-xbieha tal-Qalb ta' Ġesu. Fil-faqar tal- immaġinazzjoni tagħna, nippreżentawha bħala qalb tħeġġeġ bl-ilsna tan-nar li jirriflettu dawl qaddis, imniffda minn ġerħa tqattar id-demm ta' daqqa ta' lanza, imdawra b'kuruna tax-xewk u mogħnija b'salib fuq il-quċċata tagħha. Il-ġerħa, id-demm, ix-xewk u s-salib huma simboli tal-passjoni li ġabet il-fidwa ta' Iben Alla lill-umanità, waqt li n-nar u d-dawl jirrapreżentaw il-qawwa trasformattiva tal-imħabba divina. Id-devozzjoni lejn il-Qalb Imqaddsa Sa mill-ewwel żminijiet tal-Knisja wara l-mewt tal-appostli diġà nsibu referenzi diretti lejn il-misteru tal-Qalb Mqaddsa ta' Ġesu. Fil-fatt is-Santi Padri ewlenin tal-Knisja, fosthom San Ambroġ (340 - 397 AD), San Ġilormu (347 — 420 AD), Santu Wistin ta' 244 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Ippolito (354-430 AD), San Irinew (7 — 202 AD), San Ġustinu (100 — 165 AD) u San Ċiprijanu (200 — 258 AD) ħafna drabi użaw żewġ testi speċifiċi meħuda mill-vanġelu ta' San Ġwann bħala bażi evanġelika għall-qima tagħhom lejn il-Qalb ta' Ġesu (Dunn, 2006: 23/24). Fl-aħħar jum, l-aqwa tal-għid, Ġest bilwieqfa nieda u qal: ''Min għandu l-għatx jiġi għandi u jixrob. Min jemmen fija, kif tgħid il-Kitba, jiġru minn ħdanu xmajjar ta' ilma ħaj'. (Ġw 7: 37-38) Imma x'ħin ġew għal Ġest, billi raw li kien diġà miet, ma kissrulux saqajh, imma wieħed mis-suldati nifidlu ġenbu bil-lanza, u minnufih beda ħiereġ demm u ilma. U min ra jagħti xhieda — u x-xhieda tiegħu hi minnha, u hu jaf li qiegħed jgħid is-sewwa — biex temmnu intom ukoll, għax ġara biex isseħħ il-Kitba: ''Ma jkissruli ebda għadma'; u Kitba oħra li tgħid: 'Tħarsu lejn dak li nifduh'. (Ġw 19: 33-37) Id-devozzjoni lejn dan is-simbolu tal-imħabba divina baqgħet tintiret minn ġenerazzjoni għal oħra. Qaddisin kbar medjevali bħal San Bernard ta' Clairvaux (1090-1153), San Bonaventura (1221-1274) u Santa Gertrude l-Kbira (1256-1302) kienu jirreferu għall-Qalb Mqaddsa ta' Ġesu fl-ispiritwalità tagħhom. Iżda l-aktar sors sinifikattiv b'risq id-devozzjoni tal-Qalb Mqaddsa fil-forma li nafuha llum huwa dak ta' Santa Margerita Marija Alacoque (1647-1690), soru fl-Ordni tal-Viżitazzjoni, li kellha għadd ta' dehriet ta' Ġesti bejn l-1673 u l-1675 li matulhom ġiet murija din il-Qalb tħabbat bl-imħabba għall-umanità (Ladame, 1994). Minn dakinhar xterdet bil-bosta din mis-sema ta' din ix-xorta, ewlenija fosthom Suor Marija tal-Qalb Mqaddsa (1863-1899). Mhux ta' b'xejn li fis-sekli 18 u 19 bdew jitwaqqfu kongregazzjonijiet ġodda taħt it- titlu tal-Qalb ta' Ġest li bdew jiġbdu lejhom ruxxmata vokazzjonijiet ġodda madwar id- dinja kattolika kollha, inkluż f'Malta. Ngħidu aħna, id-devozzjoni lejn il-Qalb ta' Ġest kienet diġa' fil-Mosta lejn l-aħħar tas-seklu 18. Skont Joseph Borg (2003: 46) dan nafuh għax wara l-viżta pastorali tal-Isqof Vincenzo Labini fl-1794, insibu li Tumas Dimech u Salvu Dingli kienu l-prokuraturi tal-Fratellanza tal-Qalb ta' Ġesu. Fil-purċissjonijiet tal- parroċċa, l-istandart ta' din il-fratellanza jimxi l-ħames wieħed fil-preċedenza mill-aħħar għax kienet l-aħħar waħda mill-fratellanzi li twaqqfu fil-knisja parrokkjali l-qadima. Quddiem dan il-moviment qawwi ta' devozzjoni mistika u popolari, iċċaqilqu l-Papiet ta' Ruma. Wara li fl-1765 il-Papa Klement XJII ta l-permess biex tibda ssir il-festa tal-Qalb ta' Ġesti, il-Papa Piju IX, fl-1856, stabilixxa din it-tifkira bħala festa obbligatorja għall-Knisja universali u bdiet tkun iċċelebrata dsatax-il ġurnata wara l-Pentekoste. Imbagħad, lejlet is-seklu 20, eżattament fil-25 ta' Mejju 1899, il-Papa Ljun XIII permezz tal-enċiklika Annum Sacrum ikkonsagra lil kull bniedem lill-Qalb Imqaddsa ta' Ġesu. Il-qaddis Malti, San Ġorġ Preca, ukoll kellu devozzjoni kbira lejn il-Qalb ta' Ġest. Fil-ktieb tiegħu, Is-Sena tas-Sinjur (2001), huwa jidħol fis-sentimenti ta' Ġest Kristu biex jgħallem lill-iskulari tiegħu (ta' Ġesu), u jgħid hekk: Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 245 Ibni/binti, il-qalb tiegħi ġiet iffurmata f'sidri mhux biss biex tfarraġ il-bnedmin, iżda wkoll biex tkun ktieb għalihom fejn jaqraw il-ġabra ta' kull virtà; għalhekk jiena stedint 'il dawk kollha li huma mtaqqlin u mgħobbijin biex jiġu għandi ħalli nserraħhom, u wegħidthom li jsibu l-mistrieħ għal ruħhom jekk jieħdu l-madmad tiegħi fuqhom u jitgħallmu minni, li għandi qalb ħelwa u umli. Iċ-ċurkett ta' Ġest Huwa f'dan il-kuntest storiku li jiftiehem aħjar l-għażla tal-kleru Mosti biex isem l-Oratorju l-ġdid fil-parroċċa tar-Rotunda ikun f'ġieħ il-Qalb ta' Ġesu. Fil-fatt l-Oratorju kien inawgurat ħmistax-il sena wara l-enċiklika Annum Sacrum, jiġifieri fl-1914. L-isem tal-Oratorju baqa' bla mittiefes minn dakinhar li fetaħ l-bibien tiegħu għall-ewwel darba sa żmienna. Meta l-Oratorju mexa għal fejn nafuh illum fl-aħħar tas-snin tletin tas- seklu 20, żejjen l-artal tal-kappella stupenda tiegħu bi statwa titulari li tirrappreżenta lil Ġest qiegħed juri Qalbu divina lil tifel u ġuvni miġbura ma' djulu. Din l-istatwa hija xogħol l-iskultur mill-belt Valletta, John Spiteri Sacco (1907-1996). U għalhekk mhux ta' b'xejn li fix-xahar ta' Ġunju, l-Oratorju jiċċelebra bil-kbir, fl-imgħoddi aktar mill-lum, il-festa f'ġieħ il-qalb glorjuża u mimlija mħabba ta' Sidna Ġest Kristu. Dwar din l-istatwa hemm anedotti mhux komuni li qaluli bihom Salvinu Zahra tal-Qvicksell u ieħor ta' Marvic Camilleri. Ħa nibdew b'dak li rrakkontali Salvinu Zahra ta' 58 sena, F'jum il-festa tal-Qalb ta' Ġesti l-kappella ma kinitx tagħlaq. Wara nofsinhar kien imur jorqod Dun Anġ u kien iħalli lil xi ħadd għassa waqt l-adorazzjoni. Jien ġieli qgħadt hemm għax kien jafdani lili. Darba minnhom, fil-bidu tas-sebgħinijiet, meta kont qiegħed hemm, iddeċidejt li nfarfarlu l-Qalb ta' Ġesu, l-istatwa li hemm fil-għoli. U ġibt sellum u tlajt b'handbrush u bdejt nfarfar. U f'kemm ili ngħidlek tajjart imnieħer it-tifel ta' maġenb Kristu, Iġġennint jien u żarmajt kollox f'malajr. Madoffi, kif jidħol fit-3pm, mill-bieb ta' barra, immarkahl 'Madonna, hemm x'ġara7', sploda Dun Anġ. Meta għedtlu li kont jien u xi ġrali, daqshekk, ikkwieta. Ma qalli xejn għax kien jirrispettani. Reġa' ġab is-sellum, mar ġab xi daqsxejn ġibs verġni u beda jibbozzalu mnieħru dak il-ħin stess. U żebgħu wkoll dak il-ħin u ġie qisu tifel bil-flissjoni. Imnieħru aħmar narl (Salvinu Zahra, 2015) It-tieni rakkont ta' Marvic Camilleri ta' 45 sena jixħet dawl fuq iċ-ċurkett ta' Ġesu li għandu mnejn ftit jafu bih, Dun Anġ dejjem kien isejħilna, 'Ejja, ibni, ħa tagħmel xi ħaġa'. U daqqa nikinsulu s-sala u daqqa nfarfru l-bankijiet tal-kappella minħabba xi tieġ, u dejjem sejrin 'l hemm u 'l hawn. Darba konna qegħdin fil-bar nippreparaw għall-festa tal-Oratorju u għajjatli, 'Marvic, ejja ħa tgħini naqra'. Kellu sellum antik, imżegleg, kollu marbut bil-ħbula. Newwilhuli u qalli, 'Ħa nfarfru l-Qalb ta' Ġest ta' wara l-artal'. U jien mejjilt is-sellum mal-ħajt, tlajt bil-galbu minħabba l-ħafna lavur li hemm u bdejt infarfar bir-rixa li tani. U jien naħlef li għaddejt miljun darba minn taħtu u qatt ma indunajt li Ġesti għandu ċurkett f'subgħajh. 244 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Ippolito (354-430 AD), San Irinew (7 — 202 AD), San Ġustinu (100 — 165 AD) u San Ċiprijanu (200 — 258 AD) ħafna drabi użaw żewġ testi speċifiċi meħuda mill-vanġelu ta' San Ġwann bħala bażi evanġelika għall-qima tagħhom lejn il-Qalb ta' Ġesu (Dunn, 2006: 23/24). Fl-aħħar jum, l-aqwa tal-għid, Ġest bilwieqfa nieda u qal: ''Min għandu l-għatx jiġi għandi u jixrob. Min jemmen fija, kif tgħid il-Kitba, jiġru minn ħdanu xmajjar ta' ilma ħaj'. (Ġw 7: 37-38) Imma x'ħin ġew għal Ġest, billi raw li kien diġà miet, ma kissrulux saqajh, imma wieħed mis-suldati nifidlu ġenbu bil-lanza, u minnufih beda ħiereġ demm u ilma. U min ra jagħti xhieda — u x-xhieda tiegħu hi minnha, u hu jaf li qiegħed jgħid is-sewwa — biex temmnu intom ukoll, għax ġara biex isseħħ il-Kitba: ''Ma jkissruli ebda għadma'; u Kitba oħra li tgħid: 'Tħarsu lejn dak li nifduh'. (Ġw 19: 33-37) Id-devozzjoni lejn dan is-simbolu tal-imħabba divina baqgħet tintiret minn ġenerazzjoni għal oħra. Qaddisin kbar medjevali bħal San Bernard ta' Clairvaux (1090-1153), San Bonaventura (1221-1274) u Santa Gertrude l-Kbira (1256-1302) kienu jirreferu għall-Qalb Mqaddsa ta' Ġesu fl-ispiritwalità tagħhom. Iżda l-aktar sors sinifikattiv b'risq id-devozzjoni tal-Qalb Mqaddsa fil-forma li nafuha llum huwa dak ta' Santa Margerita Marija Alacoque (1647-1690), soru fl-Ordni tal-Viżitazzjoni, li kellha għadd ta' dehriet ta' Ġesti bejn l-1673 u l-1675 li matulhom ġiet murija din il-Qalb tħabbat bl-imħabba għall-umanità (Ladame, 1994). Minn dakinhar xterdet bil-bosta din mis-sema ta' din ix-xorta, ewlenija fosthom Suor Marija tal-Qalb Mqaddsa (1863-1899). Mhux ta' b'xejn li fis-sekli 18 u 19 bdew jitwaqqfu kongregazzjonijiet ġodda taħt it- titlu tal-Qalb ta' Ġest li bdew jiġbdu lejhom ruxxmata vokazzjonijiet ġodda madwar id- dinja kattolika kollha, inkluż f'Malta. Ngħidu aħna, id-devozzjoni lejn il-Qalb ta' Ġest kienet diġa' fil-Mosta lejn l-aħħar tas-seklu 18. Skont Joseph Borg (2003: 46) dan nafuh għax wara l-viżta pastorali tal-Isqof Vincenzo Labini fl-1794, insibu li Tumas Dimech u Salvu Dingli kienu l-prokuraturi tal-Fratellanza tal-Qalb ta' Ġesu. Fil-purċissjonijiet tal- parroċċa, l-istandart ta' din il-fratellanza jimxi l-ħames wieħed fil-preċedenza mill-aħħar għax kienet l-aħħar waħda mill-fratellanzi li twaqqfu fil-knisja parrokkjali l-qadima. Quddiem dan il-moviment qawwi ta' devozzjoni mistika u popolari, iċċaqilqu l-Papiet ta' Ruma. Wara li fl-1765 il-Papa Klement XJII ta l-permess biex tibda ssir il-festa tal-Qalb ta' Ġesti, il-Papa Piju IX, fl-1856, stabilixxa din it-tifkira bħala festa obbligatorja għall-Knisja universali u bdiet tkun iċċelebrata dsatax-il ġurnata wara l-Pentekoste. Imbagħad, lejlet is-seklu 20, eżattament fil-25 ta' Mejju 1899, il-Papa Ljun XIII permezz tal-enċiklika Annum Sacrum ikkonsagra lil kull bniedem lill-Qalb Imqaddsa ta' Ġesu. Il-qaddis Malti, San Ġorġ Preca, ukoll kellu devozzjoni kbira lejn il-Qalb ta' Ġest. Fil-ktieb tiegħu, Is-Sena tas-Sinjur (2001), huwa jidħol fis-sentimenti ta' Ġest Kristu biex jgħallem lill-iskulari tiegħu (ta' Ġesu), u jgħid hekk: Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 245 Ibni/binti, il-qalb tiegħi ġiet iffurmata f'sidri mhux biss biex tfarraġ il-bnedmin, iżda wkoll biex tkun ktieb għalihom fejn jaqraw il-ġabra ta' kull virtà; għalhekk jiena stedint 'il dawk kollha li huma mtaqqlin u mgħobbijin biex jiġu għandi ħalli nserraħhom, u wegħidthom li jsibu l-mistrieħ għal ruħhom jekk jieħdu l-madmad tiegħi fuqhom u jitgħallmu minni, li għandi qalb ħelwa u umli. Iċ-ċurkett ta' Ġest Huwa f'dan il-kuntest storiku li jiftiehem aħjar l-għażla tal-kleru Mosti biex isem l-Oratorju l-ġdid fil-parroċċa tar-Rotunda ikun f'ġieħ il-Qalb ta' Ġesu. Fil-fatt l-Oratorju kien inawgurat ħmistax-il sena wara l-enċiklika Annum Sacrum, jiġifieri fl-1914. L-isem tal-Oratorju baqa' bla mittiefes minn dakinhar li fetaħ l-bibien tiegħu għall-ewwel darba sa żmienna. Meta l-Oratorju mexa għal fejn nafuh illum fl-aħħar tas-snin tletin tas- seklu 20, żejjen l-artal tal-kappella stupenda tiegħu bi statwa titulari li tirrappreżenta lil Ġest qiegħed juri Qalbu divina lil tifel u ġuvni miġbura ma' djulu. Din l-istatwa hija xogħol l-iskultur mill-belt Valletta, John Spiteri Sacco (1907-1996). U għalhekk mhux ta' b'xejn li fix-xahar ta' Ġunju, l-Oratorju jiċċelebra bil-kbir, fl-imgħoddi aktar mill-lum, il-festa f'ġieħ il-qalb glorjuża u mimlija mħabba ta' Sidna Ġest Kristu. Dwar din l-istatwa hemm anedotti mhux komuni li qaluli bihom Salvinu Zahra tal-Qvicksell u ieħor ta' Marvic Camilleri. Ħa nibdew b'dak li rrakkontali Salvinu Zahra ta' 58 sena, F'jum il-festa tal-Qalb ta' Ġesti l-kappella ma kinitx tagħlaq. Wara nofsinhar kien imur jorqod Dun Anġ u kien iħalli lil xi ħadd għassa waqt l-adorazzjoni. Jien ġieli qgħadt hemm għax kien jafdani lili. Darba minnhom, fil-bidu tas-sebgħinijiet, meta kont qiegħed hemm, iddeċidejt li nfarfarlu l-Qalb ta' Ġesu, l-istatwa li hemm fil-għoli. U ġibt sellum u tlajt b'handbrush u bdejt nfarfar. U f'kemm ili ngħidlek tajjart imnieħer it-tifel ta' maġenb Kristu, Iġġennint jien u żarmajt kollox f'malajr. Madoffi, kif jidħol fit-3pm, mill-bieb ta' barra, immarkahl 'Madonna, hemm x'ġara7', sploda Dun Anġ. Meta għedtlu li kont jien u xi ġrali, daqshekk, ikkwieta. Ma qalli xejn għax kien jirrispettani. Reġa' ġab is-sellum, mar ġab xi daqsxejn ġibs verġni u beda jibbozzalu mnieħru dak il-ħin stess. U żebgħu wkoll dak il-ħin u ġie qisu tifel bil-flissjoni. Imnieħru aħmar narl (Salvinu Zahra, 2015) It-tieni rakkont ta' Marvic Camilleri ta' 45 sena jixħet dawl fuq iċ-ċurkett ta' Ġesu li għandu mnejn ftit jafu bih, Dun Anġ dejjem kien isejħilna, 'Ejja, ibni, ħa tagħmel xi ħaġa'. U daqqa nikinsulu s-sala u daqqa nfarfru l-bankijiet tal-kappella minħabba xi tieġ, u dejjem sejrin 'l hemm u 'l hawn. Darba konna qegħdin fil-bar nippreparaw għall-festa tal-Oratorju u għajjatli, 'Marvic, ejja ħa tgħini naqra'. Kellu sellum antik, imżegleg, kollu marbut bil-ħbula. Newwilhuli u qalli, 'Ħa nfarfru l-Qalb ta' Ġest ta' wara l-artal'. U jien mejjilt is-sellum mal-ħajt, tlajt bil-galbu minħabba l-ħafna lavur li hemm u bdejt infarfar bir-rixa li tani. U jien naħlef li għaddejt miljun darba minn taħtu u qatt ma indunajt li Ġesti għandu ċurkett f'subgħajh. 246 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta kont hemm fuq, b'sieq waħda fuq is-sellum u bl-oħra fuq iċ-ċinta, nara dan iċ-ċurkett, u bla ma ridt għedt lil Dun Anġ li kien isfel, taħti, 'Ara għandu ċurketti' Għedtha bla fini ta' xejn. li se neħudhulu'' 'Ħalliiiihh hemm, għedtlekt', imma mbagħad qisu induna u qabad jidħaq dik id-daħka skussata, 'Ħeħeħe, ħeħeħe' u li ma ddumx ma tinbidel f'daħka ta' xalatur. Kien tip ta' bniedem li jiżbroffa u jgħaddilu malajr. Biż-żmien kelli nkun naf li ċ-ċurkett fis-suba' ta' Kristu kien ingħata minn ommu Natalizja. Il-ġimgħa tal-festa Il-festa tal-Oratorju kienet tkun iċċelebrata f'Ħadd it-Trinità li jiġi ħmistax-il jum qabel il-festa liturġika tal-Qalb ta' Ġest. Dan biex ma taħbatx mal-funzjoni u l-purċissjoni tal-Qalb ta' Ġest li toħroġ mill-knisja arċipretali. L-Oratorju kien ifawwar bl-attivitajiet matul il-ġimgħa tal-festa tiegħu bis-sehem mhux biss tal-membri, imma bil-preżenza wkoll ta' diversi personalitajiet, għaqdiet, korijiet u poplu. Sa mis-snin sittin kienu jintramaw sett ta' pavaljuni madwar it-toroq tal-blokka tal-Oratorju u bandalori fuq iz-zuntier. Kienu jiddendlu wkoll għall-festa ta' Santa Marija. F'nofs is-snin tmenin niftakarhom kollha mżarrta u b'ilwien sofor, ħomor u koħol mitfija, sforz iż-żmien u x-xmux li batew. Il-pavaljuni waqfu jintramaw, imma mhux hekk il-bandalori, għax inħiet sett ta' erbgħa ġodda li baqgħu jiddendlu mal-antarjoli fuq iz-zuntier. Il-faċċata tal-kappella kienet tkun mixgħula kollha bil-bozoz, bil-kolonnar mlibbes bid-damask aħmar u bir-rekording tal-qniepen tal-Vatikan iġenġlu raħal minn fuq il-kampnari Dan ir-rekording amplifikat ħa post qanpiena umli mill-1988 'il quddiem. Kien hemm snin meta anki trikki trakki u xi rdieden żgħar kienu jinħarqu. Matul il-ġimgħa tal-festa tal-Qalb ta' Ġesu kien ikun hemm żewġ quddisiet kuljum: waħda fis-7:30 ta' filgħodu mqaddsa minn Dun Anġ u oħra fis-7 ta' filgħaxija meta ċ-ċelebranti kienu jkunu mistiedna. Ħafna drabi dawn kienu jkunu saċerdoti magħrufa għall-ħidma tagħhom fost iż-żgħażagħ, inkella saċerdoti Mostin li jaħdmu lil hinn mill- kienet tintgħażel tema li tagħti sfond għall-predikazzjoni tal-omelija waqt il-quddiesa ta' filgħaxija. Ngħidu aħna t-Tnejn fuq l-imħabba, it-Tlieta fuq id-doni tal-Ispirtài s-Santu, l-Erbgħa fuq il-karità, il-Ħamis fuq il-virtujiet u l-Ġimgħa fuq il-maħfra. Kull sena t-temi kienu jinbidlu. Il-quddies kien ikun animat minn korijiet differenti; kull ġurnata kor M'għandniex xi ngħidu minbarra l-kor residenti tal-Oratorju — il-Kor Santa' Ċeċilja — kien ikun hemm is-sehem ta' diversi korijiet parrokkjali oħrajn inkluż il-Grupp Ħabbara tal-Paċi, il-Kor Shalom tal-Oratorju tal-Bniet, il-Kor tal-Kariżmatiċi, il-Kor tan-Neokatekumenali u aktar tard il-Pueri Cantores — il-kor tat-tfal tal-istess Oratorju. Kien hemm xi snin matul it-tmeninijiet meta kienu jsiru diskussjonijiet soċjospiritwali minflok il-quddies ta' filgħaxija. Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 247 Ħelu u ġelati Minbarra l-quddies u l-laqgħat, kien ikun hemm kurdun ieħor ta' attivitajiet kulturali, sportivi u rikreattivi matul il-ġimgħa tal-festa. Dan kien l-aktar perjodu attiv għall- Oratorjani matul is-sena kollha meta l-ħidma tibda minn kmieni filgħodu u tibqa' sejra sa tard bil-lejl. Per eżempju, fil-jum tat-Tnejn it-tfal tad-duttrina kienu joħonqu l-bankijiet tal-kappella u jifformaw timijiet biex jieħdu sehem fi kwizz b'tema reliġjuża. Min jirbaħ, ma kienx imur b'idu f'idu d-darl Dwar il-famużi kwizzis kellimni Paul Abela, Kont ngħin lil Dun Anġ billi nżomm il-punteġġ ħalli fl-aħħar nkunu nafu min se jkun ir- rebbieħ. Dun Anġ kien jagħmel il-mistoqsijiet u konna nagħżlu xi tmienja bix-xorti fil-bidu tal-attività. Qatt ma naqset iċ-ċapċipa tal-aħħar. Min ma jiftakarx lil Dun Anġ, dejjem bil-boroż tal-ħelu, hu u jqassam lit-tfal fil-bieb ta' barra hekk kif inkunu ħerġin mill-kappella. Sena minnhom qassmilna ġelati minflok ħelu u tgħidx x'festa għamilnal Il-Ħamis wara l-quddiesa ta' filgħaxija kienet tintlagħab il-logħba tradizzjonali u famuża bejn it-tim tal-Oratorju u l-o/d bops. Kienet tkun logħba mfittxija u mistennija ħafnal Il-Ġimgħa kienet toħroġ il-purċissjoni bl-istatwa ta' San Domenico Savio, xogħol l-iskultur Għawdxi Wistin Camilleri (1885-1979); statwa /ifesize li tirrapreżenta lit- tfajjel qaddis Taljan ta' madwar erbatax-il sena u li kienet ingħatat b'rigal lill-Oratorju minn Mons. Paolino Galea (ara kapitlu 9). 'Kważi sitt mitt tifel u tifla' kienu jieħdu sehem f'din 'il-purċissjoni tat-tfal, purċissjoni sabiħa' (DAC, 1994: 7). L-istatwa tat- tfajjel qaddis kienet tinġarr minn erba' membri tal-Għaqda Studenti Mostin, imseħbin minn erbgħa oħra bil-furċina. Kien għad kelli tlettax-il sena. Ma konniex imlaqqgħin tajjeb dik is-sena. Min twil, min qasir u minn moħħu fil-qamari U bil-fixla li kellna għan-naqra ma fqajnilux rasu mal-bieb tal-kappella. Il-Bambin ħabbna dakinhar, kemm għax rasu baqgħet sħiħa u kemm għax ras Dun Anġ kienet qed tħares band'oħral Fares u sports Il-Ġimgħa filgħaxija wara l-quddiesa, imbagħad, kienet tkun serata wisq mistennija mhux biss mill-membri, imma minn ħafna Mostin. Fuq iz-zuntier konna norganizzaw Lejla ta' Talent fejn kienet tittella' xi farsa jew tnejn kollha daħk u jkunu mistiedna xi tfal u żgħażagħ li jkantaw jew jiżfnu. L-attur veteran Joe Borg jiftakar f'waħda minn dawn il-fares li faqgħet lil Dun Anġ fis-snin disgħin, 246 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta kont hemm fuq, b'sieq waħda fuq is-sellum u bl-oħra fuq iċ-ċinta, nara dan iċ-ċurkett, u bla ma ridt għedt lil Dun Anġ li kien isfel, taħti, 'Ara għandu ċurketti' Għedtha bla fini ta' xejn. li se neħudhulu'' 'Ħalliiiihh hemm, għedtlekt', imma mbagħad qisu induna u qabad jidħaq dik id-daħka skussata, 'Ħeħeħe, ħeħeħe' u li ma ddumx ma tinbidel f'daħka ta' xalatur. Kien tip ta' bniedem li jiżbroffa u jgħaddilu malajr. Biż-żmien kelli nkun naf li ċ-ċurkett fis-suba' ta' Kristu kien ingħata minn ommu Natalizja. Il-ġimgħa tal-festa Il-festa tal-Oratorju kienet tkun iċċelebrata f'Ħadd it-Trinità li jiġi ħmistax-il jum qabel il-festa liturġika tal-Qalb ta' Ġest. Dan biex ma taħbatx mal-funzjoni u l-purċissjoni tal-Qalb ta' Ġest li toħroġ mill-knisja arċipretali. L-Oratorju kien ifawwar bl-attivitajiet matul il-ġimgħa tal-festa tiegħu bis-sehem mhux biss tal-membri, imma bil-preżenza wkoll ta' diversi personalitajiet, għaqdiet, korijiet u poplu. Sa mis-snin sittin kienu jintramaw sett ta' pavaljuni madwar it-toroq tal-blokka tal-Oratorju u bandalori fuq iz-zuntier. Kienu jiddendlu wkoll għall-festa ta' Santa Marija. F'nofs is-snin tmenin niftakarhom kollha mżarrta u b'ilwien sofor, ħomor u koħol mitfija, sforz iż-żmien u x-xmux li batew. Il-pavaljuni waqfu jintramaw, imma mhux hekk il-bandalori, għax inħiet sett ta' erbgħa ġodda li baqgħu jiddendlu mal-antarjoli fuq iz-zuntier. Il-faċċata tal-kappella kienet tkun mixgħula kollha bil-bozoz, bil-kolonnar mlibbes bid-damask aħmar u bir-rekording tal-qniepen tal-Vatikan iġenġlu raħal minn fuq il-kampnari Dan ir-rekording amplifikat ħa post qanpiena umli mill-1988 'il quddiem. Kien hemm snin meta anki trikki trakki u xi rdieden żgħar kienu jinħarqu. Matul il-ġimgħa tal-festa tal-Qalb ta' Ġesu kien ikun hemm żewġ quddisiet kuljum: waħda fis-7:30 ta' filgħodu mqaddsa minn Dun Anġ u oħra fis-7 ta' filgħaxija meta ċ-ċelebranti kienu jkunu mistiedna. Ħafna drabi dawn kienu jkunu saċerdoti magħrufa għall-ħidma tagħhom fost iż-żgħażagħ, inkella saċerdoti Mostin li jaħdmu lil hinn mill- kienet tintgħażel tema li tagħti sfond għall-predikazzjoni tal-omelija waqt il-quddiesa ta' filgħaxija. Ngħidu aħna t-Tnejn fuq l-imħabba, it-Tlieta fuq id-doni tal-Ispirtài s-Santu, l-Erbgħa fuq il-karità, il-Ħamis fuq il-virtujiet u l-Ġimgħa fuq il-maħfra. Kull sena t-temi kienu jinbidlu. Il-quddies kien ikun animat minn korijiet differenti; kull ġurnata kor M'għandniex xi ngħidu minbarra l-kor residenti tal-Oratorju — il-Kor Santa' Ċeċilja — kien ikun hemm is-sehem ta' diversi korijiet parrokkjali oħrajn inkluż il-Grupp Ħabbara tal-Paċi, il-Kor Shalom tal-Oratorju tal-Bniet, il-Kor tal-Kariżmatiċi, il-Kor tan-Neokatekumenali u aktar tard il-Pueri Cantores — il-kor tat-tfal tal-istess Oratorju. Kien hemm xi snin matul it-tmeninijiet meta kienu jsiru diskussjonijiet soċjospiritwali minflok il-quddies ta' filgħaxija. Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 247 Ħelu u ġelati Minbarra l-quddies u l-laqgħat, kien ikun hemm kurdun ieħor ta' attivitajiet kulturali, sportivi u rikreattivi matul il-ġimgħa tal-festa. Dan kien l-aktar perjodu attiv għall- Oratorjani matul is-sena kollha meta l-ħidma tibda minn kmieni filgħodu u tibqa' sejra sa tard bil-lejl. Per eżempju, fil-jum tat-Tnejn it-tfal tad-duttrina kienu joħonqu l-bankijiet tal-kappella u jifformaw timijiet biex jieħdu sehem fi kwizz b'tema reliġjuża. Min jirbaħ, ma kienx imur b'idu f'idu d-darl Dwar il-famużi kwizzis kellimni Paul Abela, Kont ngħin lil Dun Anġ billi nżomm il-punteġġ ħalli fl-aħħar nkunu nafu min se jkun ir- rebbieħ. Dun Anġ kien jagħmel il-mistoqsijiet u konna nagħżlu xi tmienja bix-xorti fil-bidu tal-attività. Qatt ma naqset iċ-ċapċipa tal-aħħar. Min ma jiftakarx lil Dun Anġ, dejjem bil-boroż tal-ħelu, hu u jqassam lit-tfal fil-bieb ta' barra hekk kif inkunu ħerġin mill-kappella. Sena minnhom qassmilna ġelati minflok ħelu u tgħidx x'festa għamilnal Il-Ħamis wara l-quddiesa ta' filgħaxija kienet tintlagħab il-logħba tradizzjonali u famuża bejn it-tim tal-Oratorju u l-o/d bops. Kienet tkun logħba mfittxija u mistennija ħafnal Il-Ġimgħa kienet toħroġ il-purċissjoni bl-istatwa ta' San Domenico Savio, xogħol l-iskultur Għawdxi Wistin Camilleri (1885-1979); statwa /ifesize li tirrapreżenta lit- tfajjel qaddis Taljan ta' madwar erbatax-il sena u li kienet ingħatat b'rigal lill-Oratorju minn Mons. Paolino Galea (ara kapitlu 9). 'Kważi sitt mitt tifel u tifla' kienu jieħdu sehem f'din 'il-purċissjoni tat-tfal, purċissjoni sabiħa' (DAC, 1994: 7). L-istatwa tat- tfajjel qaddis kienet tinġarr minn erba' membri tal-Għaqda Studenti Mostin, imseħbin minn erbgħa oħra bil-furċina. Kien għad kelli tlettax-il sena. Ma konniex imlaqqgħin tajjeb dik is-sena. Min twil, min qasir u minn moħħu fil-qamari U bil-fixla li kellna għan-naqra ma fqajnilux rasu mal-bieb tal-kappella. Il-Bambin ħabbna dakinhar, kemm għax rasu baqgħet sħiħa u kemm għax ras Dun Anġ kienet qed tħares band'oħral Fares u sports Il-Ġimgħa filgħaxija wara l-quddiesa, imbagħad, kienet tkun serata wisq mistennija mhux biss mill-membri, imma minn ħafna Mostin. Fuq iz-zuntier konna norganizzaw Lejla ta' Talent fejn kienet tittella' xi farsa jew tnejn kollha daħk u jkunu mistiedna xi tfal u żgħażagħ li jkantaw jew jiżfnu. L-attur veteran Joe Borg jiftakar f'waħda minn dawn il-fares li faqgħet lil Dun Anġ fis-snin disgħin, 248 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Għamilna skeċċ fuq iz-zuntier għall-festa tal-Qalb ta' Ġest li fih tlieta minna kellhom jilbsu ta' nisa biex taparsi nissindikaw x'kienu qed jixtru n-nisa tagħna. Jien iddubbajt il-ħwejjeġ t'ommi, Alla jaħfrilha. Kienet mara qawwija u biex nagħmilha kompluta ġibt l-underwear tagħha wkoll. U waqt il-farsa bdejt inħoss il-pantv t'ommi nieżel ma' saqajja għax kien jiġini wiesa'. Dak il-ħin inħsadt, imma ma ħsibthiex darbtejn. Intih żewġ żegligiet 'l hemm u 'lhawnu… jaqagħli f'nofs il-palk. U qatt ma rajt lil Dun Anġ jogħxa bid-daħk daqshekki Kien qed fil-bieb tal-kappella jara x'inhu għaddej u beda jfaqqa' daħk tant li beda jogħxa. Jien ħadt ir-ruħ għax sinjal li ma kienx se jagħmel għalija ġaladarba tispiċċa l-farsal (Joe Borg, 2015) Lejn tmiem il-lejla ta' talent kienet tkun ippreżentata l-Aggregate Cup lit-tim rebbieħ. Din kienet tkun kompetizzjoni sportiva li tibda xi tliet ġimgħat qabel il-festa. Il-membri tat-tliet għaqdiet maġġuri tal-Oratorju, jiġifieri tal-Azzjoni, tal-Istudenti u tal-Kor, kienu jinqasmu f'numru ta' timijiet. Kull wieħed minnhom kien ikun kompost minn membri ta' għaqdiet differenti u flimkien jikkompetu f'għadd ta' dixxiplini sportivi, inkluż iċ- ċess, id-draughts, it-table-tennis, it-table-soccer, is-snooker, il-futbol u l-vollevbali. Dak it-tim li jirbaħ l-iżjed punti kien jirbaħ l-Aggrerate Cup għal sena, għalkemm it- trofew dejjem baqa' jinżamm esebit fl-Oratorju. Kien mezz sabiħ ta' kif iġġib armonija bejn l-għaqdiet, filwaqt li tkabbar l-ispirtu tal-festa li kienet tgħaqqadna Ikoll. Meta kienet tinzerta t-Tazza tad-Dinja, konna noħorġu t-televixin barra u npoġġuh fuq mejda fil-għoli ħalli lil min ikun akkanit għall-iskwadra tiegħu ma ntellfulux il-festi kollhal L-għada s-Sibt, lejlet il-festa, kienet tkun ġurnata oħra mimlija attività minn filgħodu sa tard filgħaxija. Konna nibdew bil-quddiesa filgħodu ċċelebrata minn Dun Anġ u li fiha kienu jkunu mfakkra l-benefatturi ħajjin u mejtin tal-Oratorju. Għal Dun Anġ din il-quddiesa kienet sagrosanta għax permezz tagħha kien irodd ħajr quddiem Alla u quddiem il-poplu lil dawk kollha li taw il-kontribut tagħhom b'risq l-Oratorju matul is-snin. Wara konna nibdew inħejju l-grawnd biex fl-4:30 ta' waranofsinhar nagħtu bidu għall-isports raliv. Konna nxarrbu r-ramel bl-ilma biex innaqqsu l-iskumdità tat- trabijiet, noħorġu l-bankijiet it-tqal biex joħolqu parametru għall-ispettaturi, narmaw il-podju minn fejn jingħataw il-premijiet mill-mistieden speċjali u nlestu l-affarijiet kollha li kellhom jintużaw: siġġijiet, imwejjed, props u, naturalment, is-sistema tas- sound amplifikat. Dan il-festival sportiv minn dejjem kien imfittex ħafna u organizzat sew. Minbarra l-kompetizzjonijiet, kien ikun hemm ukoll wirjiet akrobatiċi li tassew kienu jintgħoġbu. Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 249 Dawn l-imberkin ppramids kienu popolari ħafna. Bil-ħsieb li nkunu naf aktar dwarhom, staqsejt lil Tonv Galea ta' 62 sena li kien jieħu ħsiebhom fis-sebgħinijiet, Daż-żgur li konna nagħmlu l-pvramids bid-diversi membri tal-Għaqda Studenti Mostin. Konna nagħmlu forom differenti bin-nies fuq xulxin. Ngħidu aħna erbgħa, tlieta, tnejn u wieħed fuq xulxin u, imbagħad, fil-ġnub tnejn oħra fuq l-irkopptejn biex jinħoloq id-disinn tal-piramida. Konna l-ewwel nimmaġinawhom, inħożżuhom fuq karta u mbagħad nsibu n-nies. Għad għandi l-iskeċis. Isfel konna nagħżlu xi erba' mġissmin u fuq inħallu lil dawk daqs sifja. Kien ikollna xi għaxar piramidi bil-kompetizzjoni ta' min ikun l-aħjar u l-isbaħ. It-tim rebbieħ kien imur b'medalja d-dar. Maż-żmien ma baqgħux isiru. Fi żmieni (it-tmeninijiet), kollox kien jibda b'ġirja ta' żewġ dawriet mal-grawnd bis-sehem tal-atleti kollha, fejn għad-daqq tal-mużika tal- grupp The Shadows, 'l-atleti' kienu jiġru b'bandiera miftuħa sakemm imbagħad titla' ma' antarjol armat apposta fil-ġenb grawnd, biswit il-podju ta' Dun Anġ u l-mistieden speċjali. Il-bandiera kienet tkun tal-Papa, jew tal-Madonna, inkella aktar riċenti bl- istemma tal-Mosta. Wara jinfetaħ il-logħob. Min ma jiftakarx il-Potato and Spoon Race fejn kellna niġru b' patata ġo mgħarfa quddiemna bla ma nħalluha tinqaleb. Jew it-Three- Legged Race li kienet teħtieġ lazz li jorbot żewġt itfal flimkien u jippruvaw jiġru saż- żigarella finali. Imbagħad kien hemm il-famuża Book Race fejn it-tfal iż-żgħar kellhom jiġru bi ktieb miftuħ wiċċu 'l isfel ibbilanċjat fuq rashom. Missielta ħafna kienet tkun il-logħba musical chairs li tintlagħab b'ċirku ta' siġġijiet f'nofs il-grawnd bit-tfal iduru miegħu għad-daqq tal-mużika. Hekk kif tieqaf il-mużika, kulħadd ried isib postu. Min ma jsibx post, jispiċċa barra. Hekk kif kull darba kien jitneħħa siġġu, kienu jibqgħu l-aħħar tnejn fi ġlieda għal siġġu wieħed. In-nies kienet togħxa tara l-bużullotti tat-tfal waqt dawn il-kompetizzjonijiet, l-aktar meta kienu jaraw lit-tfal jinqalbu u jirromblaw ġol-ixkejjer waqt il-klassika sack-race. Meta kelli seba' snin kont ħadt sehem fil-Bun-Eating Race. Kienet tintrama mejda tawwalija fil-baxx f'nofs il-grawnd bis-sandwiches u flixkun kinnie żgħir tal-ħġieġ. Kellna niġu bil-ġirja, nieklu s-sandwich, nixorbu l-flixkun u nerġgħu mmorru niġru mal-finish line. Niftakar qisu lbieraħ li bir-rambaġġ tal-ġirja kont waqqajt il-flixkun tiegħi, hekk kif ħbatt mal-mejda, u tliet kwarti tal-kinnie mar barra. Għalhekk ma domtx biex xrobtu, blajt is-sandwich f'żewġt iħluq u, oħroġ il-għaġeb, ġejt l-ewwell Sħabi kien għadhom qed ilegilgu mill-fliexken. Lil ommi kont ħadtilha kaxxa pasti m'għand The Village dakinhar. Kien il-premju li ppreżentali Fr Hilarv Tagliaferro minn fuq il- podjul L-ismijiet tar-rebbieħa fl-ewwel u t-tieni post ta' kull logħba kien jitniżżel fil- ħarġa li jkun imiss tal-gazzetta Il- Mosta. Għall-istudenti l-kbar kien ikun hemm ukoll l-E/ephant Race u l-Ostrich Race. Tonv Galea (2015) jgħid li 'dawn kienu logħob influwenzati mill-Giochi Senza Frontieri 248 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Għamilna skeċċ fuq iz-zuntier għall-festa tal-Qalb ta' Ġest li fih tlieta minna kellhom jilbsu ta' nisa biex taparsi nissindikaw x'kienu qed jixtru n-nisa tagħna. Jien iddubbajt il-ħwejjeġ t'ommi, Alla jaħfrilha. Kienet mara qawwija u biex nagħmilha kompluta ġibt l-underwear tagħha wkoll. U waqt il-farsa bdejt inħoss il-pantv t'ommi nieżel ma' saqajja għax kien jiġini wiesa'. Dak il-ħin inħsadt, imma ma ħsibthiex darbtejn. Intih żewġ żegligiet 'l hemm u 'lhawnu… jaqagħli f'nofs il-palk. U qatt ma rajt lil Dun Anġ jogħxa bid-daħk daqshekki Kien qed fil-bieb tal-kappella jara x'inhu għaddej u beda jfaqqa' daħk tant li beda jogħxa. Jien ħadt ir-ruħ għax sinjal li ma kienx se jagħmel għalija ġaladarba tispiċċa l-farsal (Joe Borg, 2015) Lejn tmiem il-lejla ta' talent kienet tkun ippreżentata l-Aggregate Cup lit-tim rebbieħ. Din kienet tkun kompetizzjoni sportiva li tibda xi tliet ġimgħat qabel il-festa. Il-membri tat-tliet għaqdiet maġġuri tal-Oratorju, jiġifieri tal-Azzjoni, tal-Istudenti u tal-Kor, kienu jinqasmu f'numru ta' timijiet. Kull wieħed minnhom kien ikun kompost minn membri ta' għaqdiet differenti u flimkien jikkompetu f'għadd ta' dixxiplini sportivi, inkluż iċ- ċess, id-draughts, it-table-tennis, it-table-soccer, is-snooker, il-futbol u l-vollevbali. Dak it-tim li jirbaħ l-iżjed punti kien jirbaħ l-Aggrerate Cup għal sena, għalkemm it- trofew dejjem baqa' jinżamm esebit fl-Oratorju. Kien mezz sabiħ ta' kif iġġib armonija bejn l-għaqdiet, filwaqt li tkabbar l-ispirtu tal-festa li kienet tgħaqqadna Ikoll. Meta kienet tinzerta t-Tazza tad-Dinja, konna noħorġu t-televixin barra u npoġġuh fuq mejda fil-għoli ħalli lil min ikun akkanit għall-iskwadra tiegħu ma ntellfulux il-festi kollhal L-għada s-Sibt, lejlet il-festa, kienet tkun ġurnata oħra mimlija attività minn filgħodu sa tard filgħaxija. Konna nibdew bil-quddiesa filgħodu ċċelebrata minn Dun Anġ u li fiha kienu jkunu mfakkra l-benefatturi ħajjin u mejtin tal-Oratorju. Għal Dun Anġ din il-quddiesa kienet sagrosanta għax permezz tagħha kien irodd ħajr quddiem Alla u quddiem il-poplu lil dawk kollha li taw il-kontribut tagħhom b'risq l-Oratorju matul is-snin. Wara konna nibdew inħejju l-grawnd biex fl-4:30 ta' waranofsinhar nagħtu bidu għall-isports raliv. Konna nxarrbu r-ramel bl-ilma biex innaqqsu l-iskumdità tat- trabijiet, noħorġu l-bankijiet it-tqal biex joħolqu parametru għall-ispettaturi, narmaw il-podju minn fejn jingħataw il-premijiet mill-mistieden speċjali u nlestu l-affarijiet kollha li kellhom jintużaw: siġġijiet, imwejjed, props u, naturalment, is-sistema tas- sound amplifikat. Dan il-festival sportiv minn dejjem kien imfittex ħafna u organizzat sew. Minbarra l-kompetizzjonijiet, kien ikun hemm ukoll wirjiet akrobatiċi li tassew kienu jintgħoġbu. Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 249 Dawn l-imberkin ppramids kienu popolari ħafna. Bil-ħsieb li nkunu naf aktar dwarhom, staqsejt lil Tonv Galea ta' 62 sena li kien jieħu ħsiebhom fis-sebgħinijiet, Daż-żgur li konna nagħmlu l-pvramids bid-diversi membri tal-Għaqda Studenti Mostin. Konna nagħmlu forom differenti bin-nies fuq xulxin. Ngħidu aħna erbgħa, tlieta, tnejn u wieħed fuq xulxin u, imbagħad, fil-ġnub tnejn oħra fuq l-irkopptejn biex jinħoloq id-disinn tal-piramida. Konna l-ewwel nimmaġinawhom, inħożżuhom fuq karta u mbagħad nsibu n-nies. Għad għandi l-iskeċis. Isfel konna nagħżlu xi erba' mġissmin u fuq inħallu lil dawk daqs sifja. Kien ikollna xi għaxar piramidi bil-kompetizzjoni ta' min ikun l-aħjar u l-isbaħ. It-tim rebbieħ kien imur b'medalja d-dar. Maż-żmien ma baqgħux isiru. Fi żmieni (it-tmeninijiet), kollox kien jibda b'ġirja ta' żewġ dawriet mal-grawnd bis-sehem tal-atleti kollha, fejn għad-daqq tal-mużika tal- grupp The Shadows, 'l-atleti' kienu jiġru b'bandiera miftuħa sakemm imbagħad titla' ma' antarjol armat apposta fil-ġenb grawnd, biswit il-podju ta' Dun Anġ u l-mistieden speċjali. Il-bandiera kienet tkun tal-Papa, jew tal-Madonna, inkella aktar riċenti bl- istemma tal-Mosta. Wara jinfetaħ il-logħob. Min ma jiftakarx il-Potato and Spoon Race fejn kellna niġru b' patata ġo mgħarfa quddiemna bla ma nħalluha tinqaleb. Jew it-Three- Legged Race li kienet teħtieġ lazz li jorbot żewġt itfal flimkien u jippruvaw jiġru saż- żigarella finali. Imbagħad kien hemm il-famuża Book Race fejn it-tfal iż-żgħar kellhom jiġru bi ktieb miftuħ wiċċu 'l isfel ibbilanċjat fuq rashom. Missielta ħafna kienet tkun il-logħba musical chairs li tintlagħab b'ċirku ta' siġġijiet f'nofs il-grawnd bit-tfal iduru miegħu għad-daqq tal-mużika. Hekk kif tieqaf il-mużika, kulħadd ried isib postu. Min ma jsibx post, jispiċċa barra. Hekk kif kull darba kien jitneħħa siġġu, kienu jibqgħu l-aħħar tnejn fi ġlieda għal siġġu wieħed. In-nies kienet togħxa tara l-bużullotti tat-tfal waqt dawn il-kompetizzjonijiet, l-aktar meta kienu jaraw lit-tfal jinqalbu u jirromblaw ġol-ixkejjer waqt il-klassika sack-race. Meta kelli seba' snin kont ħadt sehem fil-Bun-Eating Race. Kienet tintrama mejda tawwalija fil-baxx f'nofs il-grawnd bis-sandwiches u flixkun kinnie żgħir tal-ħġieġ. Kellna niġu bil-ġirja, nieklu s-sandwich, nixorbu l-flixkun u nerġgħu mmorru niġru mal-finish line. Niftakar qisu lbieraħ li bir-rambaġġ tal-ġirja kont waqqajt il-flixkun tiegħi, hekk kif ħbatt mal-mejda, u tliet kwarti tal-kinnie mar barra. Għalhekk ma domtx biex xrobtu, blajt is-sandwich f'żewġt iħluq u, oħroġ il-għaġeb, ġejt l-ewwell Sħabi kien għadhom qed ilegilgu mill-fliexken. Lil ommi kont ħadtilha kaxxa pasti m'għand The Village dakinhar. Kien il-premju li ppreżentali Fr Hilarv Tagliaferro minn fuq il- podjul L-ismijiet tar-rebbieħa fl-ewwel u t-tieni post ta' kull logħba kien jitniżżel fil- ħarġa li jkun imiss tal-gazzetta Il- Mosta. Għall-istudenti l-kbar kien ikun hemm ukoll l-E/ephant Race u l-Ostrich Race. Tonv Galea (2015) jgħid li 'dawn kienu logħob influwenzati mill-Giochi Senza Frontieri 250 L-Oratorju Qalb ta' Ġesti tal-Mosta li konna naraw fuq ir-RAI fl-aħħar tas-sebgħinijiet'. F'tal-ewwel il-kompetituri riedu jilbsu maskla tal-iljunfant u bit-tromba jerfgħu l-akbar numru ta' ħoloq bil-fjuri tal- karti. F'tat-tieni kienu jingħataw maskli bl-għonoq tawwalin tal-osfrich li f'munqarhom kien ikollhom labra. Kien jirbaħ dak li kien jifqa' l-akbar ammont ta' bżieżaq. Il-maskri u l-props ħadimhom Joe Galea. Ma' dawn irridu nżidu l-ġirjiet ta' tulijiet diversi mad- dawra tal-grawnd, il-ġirja bir-roti u, fuq kollox, il-gran final li kien jikkonsisti fit-tug of war. Wara tmiem l-isports rallv, kollox kien idur għal fuq iz-zuntier fejn kien ikun organizzat disko fil-miftuħ mhux biss għall-membri tal-Oratorju, imma wkoll għall- bqija taż-żgħażagħ Mostin. Kien hemm snin meta san-Naxxarin kienu jinżlu għad- diskol Il-quddiesa ta' nhar il-festa Iżda l-qofol taċ-ċelebrazzjonijiet kien jintlaħaq il-Ħadd filgħodu, f'jum il-festa, meta l-arċipriet tal-Mosta kien ikun mistieden biex jikkonċelebra l-quddiesa solenni tal- festa. Kien hemm drabi meta ċ-ċelebrant kien ikun tabilħaqq speċjali, bħal ma ġara fil-festa tal-1986, meta Monsinjur Arċisqof Ġużeppi Mercieca (1928-2016) qaddes il- quddiesa tal-festa peress li f'dik is-sena l-Ġuvintur Azzjoni Kattolika kienu qegħdin jiċċelebraw il-ħamsin sena minn mindu l-fergħa tagħhom twaqqfet fil-Mosta (DAC, 1986: 1/14). Għaxar snin wara, fl-1996, kellu jkun in-Nunzju Appostoliku għal Malta, l-E.T. Monsinjur Josċ Sebastian Laboa (1923-2002), li kkonċelebra l-quddiesa tal-festa megħjun mill-arċipriet Dun Joe Carabott u minn Monsinjur Bartilmew Bezzina. Inħallu f'idejn Dun Anġ innifsu biex jirrakkonta x'ġara dakinhar, Il-Ħadd, 2 ta' Ġunju ħarġet ġurnata verament sabiħa meta fid-9:30am wasal in-Nunzju Appostoliku għal Malta, l-E.T. Monsinjur Josċ Sebastian Laboa. Dan intlaqa' mill-Arċipriet Dun Joe Carabott u mid-Direttur tal-Oratorju, Dun Anġ Camilleri. L-iscouts tal-Mosta tawh salut bil-fanfarri u ż-żgħażagħ tal-Oratorju ġew introdotti mill-President tal-Azzjoni Kattolika Ġuvintur, Christopher Cuschieri. It-tfal laqgħuh fil-bieb tal-kappella bil-fjuri. Fil- kappella l-Kor Santa Ċeċilja taħt id-direzzjoni ta' Mro. Edwin Zammit u Josette Farrugia kantaw l-Innu tal-Papa, Roma Immortale. Insemmu wkoll l-okkażjoni speċjali meta l-quddiesa solenni tal-festa mill-Kappella tal-Oratorju xxandret b'mod dirett fuq l-istazzjon tar-radju nazzjonali, Radju Malta 1, fl- 1990 meta d-direzzjoni tal-Oratorju kienet qiegħda tfakkar il-ħamsin anniversarju mit- tberik tal-istess Oratorju. Dakinhar Manwel D. Schembri kien għamel il-kummentarju għal fuq ir-radju. Il-membri u l-banda tal-iscouts minn dejjem ħadu sehem waqt il-quddiesa tal-festa, il-Ħadd filgħodu. Kienu jiġu bil-banda mill-kwartier tagħhom saz-zuntier tal-Oratorju, imbagħad jidħlu għall-quddiesa u jdoqqu fanfarra waqt il-konsagrazzjoni. Wara li jbillu griżmejhom b'xi flixkun luminata mħallas minn Dun Anġ, idoqqu xi biċċtejn oħra mużika fuq iz-zuntier u mbagħad jerħulha bil-banda b'kollox lura lejn is-sede tagħhom. Il-Ħajja fi Zmien il-Festi 254 L-uniformijiet smart, l-istrumenti jleqqu u l-marċi brijużi tal-iscouts kienu jżidu mhux ftit mal-atmosfera ferriħija tal-festa. Wara l-quddiesa tal-festa, kien ikun imiss appuntament annwali li minn dejjem kellu popolarità kbira fost l-Oratorjani — il-famuża kokutina ta' omm Dun Anġ, Natalizja Camilleri. Dakinhar tal-Qalb ta' Ġesu filgħodu, wara l-quddiesa, konna mmorru għand omm Dun Anġ, Letizja konna ngħidulha, f'Cassar Street biex tagħtina qoffa antika u goffa mimlija bil- kikkri żgħar, fini ħafna. Kull waħda bil-plattin tagħha. U magħhom kitla kbira kokutina. U konna nieħdu kollox l-Oratorju u, imbagħad fis-sala tal-biljard, kulħadd kien jiġi biex jieħu kikkra kokutina ta' omm Dun Anġ. Kienet tradizzjoni magħrufa u mfittxija minn kulħadd. U dan kien jiġri darba fis-sena, dakinhar bissl (Manwel D Schembri). L-ikla tal-festa Kienet tradizzjoni b'saħħitha li dakinhar tal-festa, numru ta' membri tal-Oratorju flimkien ma' Dun Anġ imorru lejn Buġibba jew Marsaxlokk biex jieklu flimkien l-ikla ta' nofsinhar f'xi restorant. Sena minnhom, fl-1990, Dun Anġ fettillu li jrid jorganizza l-ikla tal-festa fl-Oratorju, u mhux f'xi restorant. Kelma kienetl Ried jitma' xi mitt stonku jew aktar, b'ħafna minnhom jesgħu furnata ħobżl Kienet biċċa xogħol kolossali għal dawk li riedu jixtru l-affarijiet, isajru u jservu. Niftakar li bdejna bil-ħobż biż-żejt u l-bigilla, imbagħad għaddejna għall-għaġin il-forn li sserva kiesaħ, komplejna bil- majjal u l-patata l-forn u spiċċajna bil-kejkl Kienet l-ewwel u l-aħħar ikla li qatt sserviet fl-Oratorju għax dawk li sajru tbażwru u spiċċaw biex qatgħu l-aptitl Il-purċissjoni mal-blokka Wara l-quddiesa tal-festa, is-santissimu sagrament kien jibqa' espost fil-kappella sas-7 ta' filgħaxija meta wara ċelebrazzjoni qasira tal-Kelma t'Alla, l-arċipriet kien jerġa' jiġi l-Oratorju biex imexxi l-purċissjoni tassew devota mal-blokka tal-Oratorju. Mhux l-ewwel darba jew tnejn li mżejjen bil-kukkarda tal-Qalb ta' Ġesu fuq sidri, kont nerfa' fil-baldakkin tas-sagrament. Dak kien għadu żmien meta n-nies kienet għadha tinżel għarkupptejha meta s-sagrament kien jgħaddi minn quddiemha. Ħafna mir-residenti tal- madwar kienu jiftħu djarhom fuq l-antiporta, joħorġu l-isbaħ spedizzi, felċi u galletti fuq il-bankina u jifirxu biċċiet ta' twapet ħomor f'nofs it-triq. U erħilhom it-tfal tal- Oratorju jxerrdu l-petali tas-sardinell u l-weraq ifuħ matul il-mixja tal-purċissjoni, waqt li jkantaw l-għanjiet sbieħ bħal Qa/b Imqaddsa ta' Ġesti u Tini l-Ħlewwa tal-Ilsna tas-Sema. Ma kinux jonqsu li jimmarċjaw ukoll t-tfal tad-duttrina wara l-bandalora, il- membri tal-Azzjoni miġbura wara l-istandart tagħhom, l-istudenti wara l-bandalora tal- Għaqda Studenti Mostin, u magħhom kienu jingħaqdu wkoll il-membri tal-MUSEUM bil-bandalora tagħhom ukoll. 250 L-Oratorju Qalb ta' Ġesti tal-Mosta li konna naraw fuq ir-RAI fl-aħħar tas-sebgħinijiet'. F'tal-ewwel il-kompetituri riedu jilbsu maskla tal-iljunfant u bit-tromba jerfgħu l-akbar numru ta' ħoloq bil-fjuri tal- karti. F'tat-tieni kienu jingħataw maskli bl-għonoq tawwalin tal-osfrich li f'munqarhom kien ikollhom labra. Kien jirbaħ dak li kien jifqa' l-akbar ammont ta' bżieżaq. Il-maskri u l-props ħadimhom Joe Galea. Ma' dawn irridu nżidu l-ġirjiet ta' tulijiet diversi mad- dawra tal-grawnd, il-ġirja bir-roti u, fuq kollox, il-gran final li kien jikkonsisti fit-tug of war. Wara tmiem l-isports rallv, kollox kien idur għal fuq iz-zuntier fejn kien ikun organizzat disko fil-miftuħ mhux biss għall-membri tal-Oratorju, imma wkoll għall- bqija taż-żgħażagħ Mostin. Kien hemm snin meta san-Naxxarin kienu jinżlu għad- diskol Il-quddiesa ta' nhar il-festa Iżda l-qofol taċ-ċelebrazzjonijiet kien jintlaħaq il-Ħadd filgħodu, f'jum il-festa, meta l-arċipriet tal-Mosta kien ikun mistieden biex jikkonċelebra l-quddiesa solenni tal- festa. Kien hemm drabi meta ċ-ċelebrant kien ikun tabilħaqq speċjali, bħal ma ġara fil-festa tal-1986, meta Monsinjur Arċisqof Ġużeppi Mercieca (1928-2016) qaddes il- quddiesa tal-festa peress li f'dik is-sena l-Ġuvintur Azzjoni Kattolika kienu qegħdin jiċċelebraw il-ħamsin sena minn mindu l-fergħa tagħhom twaqqfet fil-Mosta (DAC, 1986: 1/14). Għaxar snin wara, fl-1996, kellu jkun in-Nunzju Appostoliku għal Malta, l-E.T. Monsinjur Josċ Sebastian Laboa (1923-2002), li kkonċelebra l-quddiesa tal-festa megħjun mill-arċipriet Dun Joe Carabott u minn Monsinjur Bartilmew Bezzina. Inħallu f'idejn Dun Anġ innifsu biex jirrakkonta x'ġara dakinhar, Il-Ħadd, 2 ta' Ġunju ħarġet ġurnata verament sabiħa meta fid-9:30am wasal in-Nunzju Appostoliku għal Malta, l-E.T. Monsinjur Josċ Sebastian Laboa. Dan intlaqa' mill-Arċipriet Dun Joe Carabott u mid-Direttur tal-Oratorju, Dun Anġ Camilleri. L-iscouts tal-Mosta tawh salut bil-fanfarri u ż-żgħażagħ tal-Oratorju ġew introdotti mill-President tal-Azzjoni Kattolika Ġuvintur, Christopher Cuschieri. It-tfal laqgħuh fil-bieb tal-kappella bil-fjuri. Fil- kappella l-Kor Santa Ċeċilja taħt id-direzzjoni ta' Mro. Edwin Zammit u Josette Farrugia kantaw l-Innu tal-Papa, Roma Immortale. Insemmu wkoll l-okkażjoni speċjali meta l-quddiesa solenni tal-festa mill-Kappella tal-Oratorju xxandret b'mod dirett fuq l-istazzjon tar-radju nazzjonali, Radju Malta 1, fl- 1990 meta d-direzzjoni tal-Oratorju kienet qiegħda tfakkar il-ħamsin anniversarju mit- tberik tal-istess Oratorju. Dakinhar Manwel D. Schembri kien għamel il-kummentarju għal fuq ir-radju. Il-membri u l-banda tal-iscouts minn dejjem ħadu sehem waqt il-quddiesa tal-festa, il-Ħadd filgħodu. Kienu jiġu bil-banda mill-kwartier tagħhom saz-zuntier tal-Oratorju, imbagħad jidħlu għall-quddiesa u jdoqqu fanfarra waqt il-konsagrazzjoni. Wara li jbillu griżmejhom b'xi flixkun luminata mħallas minn Dun Anġ, idoqqu xi biċċtejn oħra mużika fuq iz-zuntier u mbagħad jerħulha bil-banda b'kollox lura lejn is-sede tagħhom. Il-Ħajja fi Zmien il-Festi 254 L-uniformijiet smart, l-istrumenti jleqqu u l-marċi brijużi tal-iscouts kienu jżidu mhux ftit mal-atmosfera ferriħija tal-festa. Wara l-quddiesa tal-festa, kien ikun imiss appuntament annwali li minn dejjem kellu popolarità kbira fost l-Oratorjani — il-famuża kokutina ta' omm Dun Anġ, Natalizja Camilleri. Dakinhar tal-Qalb ta' Ġesu filgħodu, wara l-quddiesa, konna mmorru għand omm Dun Anġ, Letizja konna ngħidulha, f'Cassar Street biex tagħtina qoffa antika u goffa mimlija bil- kikkri żgħar, fini ħafna. Kull waħda bil-plattin tagħha. U magħhom kitla kbira kokutina. U konna nieħdu kollox l-Oratorju u, imbagħad fis-sala tal-biljard, kulħadd kien jiġi biex jieħu kikkra kokutina ta' omm Dun Anġ. Kienet tradizzjoni magħrufa u mfittxija minn kulħadd. U dan kien jiġri darba fis-sena, dakinhar bissl (Manwel D Schembri). L-ikla tal-festa Kienet tradizzjoni b'saħħitha li dakinhar tal-festa, numru ta' membri tal-Oratorju flimkien ma' Dun Anġ imorru lejn Buġibba jew Marsaxlokk biex jieklu flimkien l-ikla ta' nofsinhar f'xi restorant. Sena minnhom, fl-1990, Dun Anġ fettillu li jrid jorganizza l-ikla tal-festa fl-Oratorju, u mhux f'xi restorant. Kelma kienetl Ried jitma' xi mitt stonku jew aktar, b'ħafna minnhom jesgħu furnata ħobżl Kienet biċċa xogħol kolossali għal dawk li riedu jixtru l-affarijiet, isajru u jservu. Niftakar li bdejna bil-ħobż biż-żejt u l-bigilla, imbagħad għaddejna għall-għaġin il-forn li sserva kiesaħ, komplejna bil- majjal u l-patata l-forn u spiċċajna bil-kejkl Kienet l-ewwel u l-aħħar ikla li qatt sserviet fl-Oratorju għax dawk li sajru tbażwru u spiċċaw biex qatgħu l-aptitl Il-purċissjoni mal-blokka Wara l-quddiesa tal-festa, is-santissimu sagrament kien jibqa' espost fil-kappella sas-7 ta' filgħaxija meta wara ċelebrazzjoni qasira tal-Kelma t'Alla, l-arċipriet kien jerġa' jiġi l-Oratorju biex imexxi l-purċissjoni tassew devota mal-blokka tal-Oratorju. Mhux l-ewwel darba jew tnejn li mżejjen bil-kukkarda tal-Qalb ta' Ġesu fuq sidri, kont nerfa' fil-baldakkin tas-sagrament. Dak kien għadu żmien meta n-nies kienet għadha tinżel għarkupptejha meta s-sagrament kien jgħaddi minn quddiemha. Ħafna mir-residenti tal- madwar kienu jiftħu djarhom fuq l-antiporta, joħorġu l-isbaħ spedizzi, felċi u galletti fuq il-bankina u jifirxu biċċiet ta' twapet ħomor f'nofs it-triq. U erħilhom it-tfal tal- Oratorju jxerrdu l-petali tas-sardinell u l-weraq ifuħ matul il-mixja tal-purċissjoni, waqt li jkantaw l-għanjiet sbieħ bħal Qa/b Imqaddsa ta' Ġesti u Tini l-Ħlewwa tal-Ilsna tas-Sema. Ma kinux jonqsu li jimmarċjaw ukoll t-tfal tad-duttrina wara l-bandalora, il- membri tal-Azzjoni miġbura wara l-istandart tagħhom, l-istudenti wara l-bandalora tal- Għaqda Studenti Mostin, u magħhom kienu jingħaqdu wkoll il-membri tal-MUSEUM bil-bandalora tagħhom ukoll. 252 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Wara d-dawra purċissjonali mal-blokka, in-nies jerġgħu jinġemgħu fuq iz-zuntier tal-Oratorju minn fejn l-arċipriet jew Dun Anġ kien iġeded l-Att ta' Konsagrazzjoni lill-Qalb ta' Ġesti u finalment jagħti l-Barka Sagramentali. Il-kant kien baqa' jsir bil- lingwa l-antika tal-Knisja għax 'Dun Anġ kien iħobbu l-Latin' (Mons Joe Carabott, 2015). Għalkemm darba minnhom, fl-aħħar tas-sebgħinijiet, għan-naqra ma sfrattatx id-devozzjoni kollha, Fi żmieni l-barka tal-aħħar nhar Ħadd il-festa kienet tingħata minn fuq trakk ipparkjat quddiem ir-rixtellu tan-nofs u n-nies miġburin fil-pjazza. Dun Anġ kien iġib it-trakk m'għand ħatnu li kien armat bħala kuntrattur. Niftakar konna nġibu l-bandiera l-kbira tal- Qalb ta' Ġesti biex ngħattu l-kabina tat-trakk biha u fuqu konna narmaw artal portabbli tal-injam. Darba minnhom ħadna żball u minflok l-artal li kien ikun merfugħ fuq ir-raff ta' fuq il-palk, niżżilna fireplace li kienet tintuża bħala prop fis-settijiet. Dun Anġ ried jikolna x'ħin induna u pprova jgħatti kollox bit-terħal (Mario Riolo, 2015) Konklużjoni Għalkemm eżatt wara l-barka kien ikun il-ħin biex ix-xjuħ idabbru rashom lejn id-dar, imma l-attività fl-Oratorju kienet tkompli sa tard bil-lejl. Niftakar kif f'ħakka t'għajn iz- zuntier kien ikun trasformat biex minn artal fl-apert jinbidel f'disko għall-apertl Diski, żfin, namrar, ġiri, xi flixkun birra u l-bqijal Dun Anġ kien jaħseb fit-tfal ukoll għax minn fuq il-mikrofnu bi tbissima imperrċa fuq wiċċu kien iħabbar wara l-barka, 'Issa għat-tfal se jkollna film show b'xejnl Il-kbar se jkollkom diskol'. U erħilu jfaqqa' d-daħk mal- ġenituri u t-tfal, hu u jimxi tul il-kuritur arjuż biex jidħol fis-sala bit-torċ f'idu. Il-film kien ikun tal-cartoons, inkella xi film addattat għall-familja kollha. U hekk kienet tintemm il-festa tal-Qalb ta' Ġesu fl-Oratorju tal-Mosta. Min jaf kemm esperjenzawha tfal, żgħażagħ, familji u anzjani matul il-milja tas-snin. Kollox modest, imma ordnat. Kollox sempliċi, imma sabiħ. Kollox mill-qalb li jhenni lir-ruħ u jferraħ lill-moħħ. Kull min kien involut jaf kemm din il-festa kienet titlob xogħol. Kollox magħmul volontarjament. Kollox għall-akbar glorja t'Alla l-Imbierek. Kulħadd jara kif jista' jmidd idu f'xi ħaġa, joħloq xi idea innovattiva, jiġbor l-għotjiet tal-flus biex issir xi opra ġdida, jieħu ħsieb fl-organizzazzjoni u mitt elf ħaġa oħra li kollha flimkien kienu joħolqu 'festa sabiħa bħal ta' qabilha u forsi iktarl' (DAC, 1996: 7). kappella tal-Oratorju fl-1991. Din l-istatwa, maħduma fil-konkrit mill- iskultur Giovanni Spiteri Sacco, tqiegħdet f'postha nhar il-Ħadd 11 ta' Waqt ir-restawr fuq l-istatwa tal-Qalb ta' Ġesi fuq il-fontispizju tal- Ottubru 1936. l-blokka tal-Oratorju, id-darba fi żmien ir-randan, permezz tal-vara l-kbira. Din il-vara, Darmanin li hija parti mis-sett vari tal-parroċċa tal-Mosta. Ir-reffiegħa (mix-xellug) huma William Muscat, Salvatore Demartino u Silvan Chetcuti. maħduma minn Elija Mifsud, hija mudell ibbażat fuq dik ta' Karlu Fid-disgħinijiet Dun Anġ ħoloq purċissjoni oħra mal 252 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Wara d-dawra purċissjonali mal-blokka, in-nies jerġgħu jinġemgħu fuq iz-zuntier tal-Oratorju minn fejn l-arċipriet jew Dun Anġ kien iġeded l-Att ta' Konsagrazzjoni lill-Qalb ta' Ġesti u finalment jagħti l-Barka Sagramentali. Il-kant kien baqa' jsir bil- lingwa l-antika tal-Knisja għax 'Dun Anġ kien iħobbu l-Latin' (Mons Joe Carabott, 2015). Għalkemm darba minnhom, fl-aħħar tas-sebgħinijiet, għan-naqra ma sfrattatx id-devozzjoni kollha, Fi żmieni l-barka tal-aħħar nhar Ħadd il-festa kienet tingħata minn fuq trakk ipparkjat quddiem ir-rixtellu tan-nofs u n-nies miġburin fil-pjazza. Dun Anġ kien iġib it-trakk m'għand ħatnu li kien armat bħala kuntrattur. Niftakar konna nġibu l-bandiera l-kbira tal- Qalb ta' Ġesti biex ngħattu l-kabina tat-trakk biha u fuqu konna narmaw artal portabbli tal-injam. Darba minnhom ħadna żball u minflok l-artal li kien ikun merfugħ fuq ir-raff ta' fuq il-palk, niżżilna fireplace li kienet tintuża bħala prop fis-settijiet. Dun Anġ ried jikolna x'ħin induna u pprova jgħatti kollox bit-terħal (Mario Riolo, 2015) Konklużjoni Għalkemm eżatt wara l-barka kien ikun il-ħin biex ix-xjuħ idabbru rashom lejn id-dar, imma l-attività fl-Oratorju kienet tkompli sa tard bil-lejl. Niftakar kif f'ħakka t'għajn iz- zuntier kien ikun trasformat biex minn artal fl-apert jinbidel f'disko għall-apertl Diski, żfin, namrar, ġiri, xi flixkun birra u l-bqijal Dun Anġ kien jaħseb fit-tfal ukoll għax minn fuq il-mikrofnu bi tbissima imperrċa fuq wiċċu kien iħabbar wara l-barka, 'Issa għat-tfal se jkollna film show b'xejnl Il-kbar se jkollkom diskol'. U erħilu jfaqqa' d-daħk mal- ġenituri u t-tfal, hu u jimxi tul il-kuritur arjuż biex jidħol fis-sala bit-torċ f'idu. Il-film kien ikun tal-cartoons, inkella xi film addattat għall-familja kollha. U hekk kienet tintemm il-festa tal-Qalb ta' Ġesu fl-Oratorju tal-Mosta. Min jaf kemm esperjenzawha tfal, żgħażagħ, familji u anzjani matul il-milja tas-snin. Kollox modest, imma ordnat. Kollox sempliċi, imma sabiħ. Kollox mill-qalb li jhenni lir-ruħ u jferraħ lill-moħħ. Kull min kien involut jaf kemm din il-festa kienet titlob xogħol. Kollox magħmul volontarjament. Kollox għall-akbar glorja t'Alla l-Imbierek. Kulħadd jara kif jista' jmidd idu f'xi ħaġa, joħloq xi idea innovattiva, jiġbor l-għotjiet tal-flus biex issir xi opra ġdida, jieħu ħsieb fl-organizzazzjoni u mitt elf ħaġa oħra li kollha flimkien kienu joħolqu 'festa sabiħa bħal ta' qabilha u forsi iktarl' (DAC, 1996: 7). kappella tal-Oratorju fl-1991. Din l-istatwa, maħduma fil-konkrit mill- iskultur Giovanni Spiteri Sacco, tqiegħdet f'postha nhar il-Ħadd 11 ta' Waqt ir-restawr fuq l-istatwa tal-Qalb ta' Ġesi fuq il-fontispizju tal- Ottubru 1936. l-blokka tal-Oratorju, id-darba fi żmien ir-randan, permezz tal-vara l-kbira. Din il-vara, Darmanin li hija parti mis-sett vari tal-parroċċa tal-Mosta. Ir-reffiegħa (mix-xellug) huma William Muscat, Salvatore Demartino u Silvan Chetcuti. maħduma minn Elija Mifsud, hija mudell ibbażat fuq dik ta' Karlu Fid-disgħinijiet Dun Anġ ħoloq purċissjoni oħra mal Id-dramm Qalbiena, kitba ta' Patri Ġwann Abela u direzzjoni ta' Edwin Vassallo, ittella' għall-akkademja tal-1990. Jirrakkonta l-qawmien tal-Maltin kontra l-Franċiżi. Hawn naraw il-fuċilazzjoni ta' Mattew Pulis (parti maħduma minn Joe Bartolo — Ta' Spir), Dun Mikiel Xerri (parti maħduma minn Joe Borg) u Gugliermo Lorenzi (parti maħduma minn Frank Vella). Rav Sammut (l-iskoċċ) jidher fil-parti tal- kmandant Franċiż. Parti miċ-ċelebrazzjonijiet waqt ir-rebħ tal-Ageregate Cup li kienet kompetizzjoni akkanita f'diversi dixxiplini sportivi bħala parti mill-festa tal-Qalb ta' Ġest fl-Oratorju. Dan ir-ritratt ittieħed fl-1989. Il-membri u l-old bops miġburin mal-Arċisqof Ġużeppi Mercieca fuq l-artal tal-Oratorju fl-1993. Mal- arċisqof jidher ukoll l-arċipriet Dr Joe Carabott, filwaqt li Dun Anġ jinsab jittawwal minn bejn l-irjus fuq il-lemin. Il-mument solenni tal-barka sagramentali mogħtija mill-arċipriet Dun Joe Carabott minn fuq iz-zuntier waqt il-festa tal-Qalb ta' Ġesii tal-1997. Il-barka kienet tingħata wara li l-purċissjoni bis-sagrament tidħol lura l-Oratorju l-Ħadd flgħaxija. Id-dramm Qalbiena, kitba ta' Patri Ġwann Abela u direzzjoni ta' Edwin Vassallo, ittella' għall-akkademja tal-1990. Jirrakkonta l-qawmien tal-Maltin kontra l-Franċiżi. Hawn naraw il-fuċilazzjoni ta' Mattew Pulis (parti maħduma minn Joe Bartolo — Ta' Spir), Dun Mikiel Xerri (parti maħduma minn Joe Borg) u Gugliermo Lorenzi (parti maħduma minn Frank Vella). Rav Sammut (l-iskoċċ) jidher fil-parti tal- kmandant Franċiż. Parti miċ-ċelebrazzjonijiet waqt ir-rebħ tal-Ageregate Cup li kienet kompetizzjoni akkanita f'diversi dixxiplini sportivi bħala parti mill-festa tal-Qalb ta' Ġest fl-Oratorju. Dan ir-ritratt ittieħed fl-1989. Il-membri u l-old bops miġburin mal-Arċisqof Ġużeppi Mercieca fuq l-artal tal-Oratorju fl-1993. Mal- arċisqof jidher ukoll l-arċipriet Dr Joe Carabott, filwaqt li Dun Anġ jinsab jittawwal minn bejn l-irjus fuq il-lemin. Il-mument solenni tal-barka sagramentali mogħtija mill-arċipriet Dun Joe Carabott minn fuq iz-zuntier waqt il-festa tal-Qalb ta' Ġesii tal-1997. Il-barka kienet tingħata wara li l-purċissjoni bis-sagrament tidħol lura l-Oratorju l-Ħadd flgħaxija. It-tfal tal-katekiżmu, flimkien mal-katekisti tagħhom, miġbura fil-kappella tal-Oratorju waqt funzjoni Il-Banda Nicold Isouard u l-Kor Santa Santa Ċeċilja waqt il-kunċert tal-Milied, imsejjaħ Carols bv reliġjuża fl-1996. F'nofs il-kappella tispikka l-istatwa tad-Duluri, xogħol Salvu Dimech (1805-1887). Il-kor u l-orkestra kienu taħt id-direzzjoni tas-surmast Victor Zammit. Il-mejda artistika tal-appostli kif kienet armata fl-1981. Għaxar snin wara kienu żdiedu ix-xbihat tat- tnax-il appostlu flimkien ma' dik ta' Ġesi li kienu ġew imħallsa mill-Għaqda Filantropika Talent Mosti u mpittra minn George Apap. Il-platea tat-teatru mimlija nies, ilkoll bix-xemgħa tixgħel, isegwu l-għanjiet tal-Milied waqt l-edizzjoni ta' Carols bv Candlelight tal-1997. Dun Anġ, dahru lejnna, jidher miexi lejn nofs is-sala. It-tfal tal-katekiżmu, flimkien mal-katekisti tagħhom, miġbura fil-kappella tal-Oratorju waqt funzjoni Il-Banda Nicold Isouard u l-Kor Santa Santa Ċeċilja waqt il-kunċert tal-Milied, imsejjaħ Carols bv reliġjuża fl-1996. F'nofs il-kappella tispikka l-istatwa tad-Duluri, xogħol Salvu Dimech (1805-1887). Il-kor u l-orkestra kienu taħt id-direzzjoni tas-surmast Victor Zammit. Il-mejda artistika tal-appostli kif kienet armata fl-1981. Għaxar snin wara kienu żdiedu ix-xbihat tat- tnax-il appostlu flimkien ma' dik ta' Ġesi li kienu ġew imħallsa mill-Għaqda Filantropika Talent Mosti u mpittra minn George Apap. Il-platea tat-teatru mimlija nies, ilkoll bix-xemgħa tixgħel, isegwu l-għanjiet tal-Milied waqt l-edizzjoni ta' Carols bv Candlelight tal-1997. Dun Anġ, dahru lejnna, jidher miexi lejn nofs is-sala. Xena mill-parodija Ħokk Dahrek Mal-Ħajt imtella' waqt il-festival taż-żgħażagħ bħala parti mill-festa tal-Qalb ta' Ġest tal-1993. Mar-raddiena tidher Vannessa Tonna fuq il-lemin, waqt li l-awtur tal-ktieb u Mario Mifsud kienu l-protagonisti tal-farsa. Is-sett ta' fuq iz-zuntier kien iddisinjat minn Louis Vassallo. Fil-grawnd tal-Oratorju waqt il-premjazzjoni tas-Summer Football League organizzat mill-Għaqda Studenti Mostin fil-bidu tad-disgħinijiet. Mal-mejda tat-trofej, mix-xellug jidhru Joe Gatt (President tal- Azzjoni Kattolika), il-Ministru Onor. Lawrence Gatt u l-awtur tal-ktieb (Segretarju tal-Istudenti). Fil-Palazz tal-President ta' Malta, il-Belt Valletta, waqt il-preżentazzjoni ta' ċekk lill-Malta Communitv Chest Fund miġbura waqt il-Maratona ta' 72 siegħa Sports organizzata fl-Oratorju f'Diċembru 1996. Malta), is-Sinjura Ġemma Mifsud Bonnici, Tonv Debono (uffiċjal tal-Communitp ChestFund), Hector Gatt u l-awtur tal-ktieb. Waqt il-fiera tal-Milied tal-Għaqda Studenti Mostin fil-bidu tad-disgħinijiet. L-awtur tal-ktieb jidher maġenb Dun Anġ liebes ta' Father Christmas. Fin-nofs jidher Paul Magri. Xena mill-parodija Ħokk Dahrek Mal-Ħajt imtella' waqt il-festival taż-żgħażagħ bħala parti mill-festa tal-Qalb ta' Ġest tal-1993. Mar-raddiena tidher Vannessa Tonna fuq il-lemin, waqt li l-awtur tal-ktieb u Mario Mifsud kienu l-protagonisti tal-farsa. Is-sett ta' fuq iz-zuntier kien iddisinjat minn Louis Vassallo. Fil-grawnd tal-Oratorju waqt il-premjazzjoni tas-Summer Football League organizzat mill-Għaqda Studenti Mostin fil-bidu tad-disgħinijiet. Mal-mejda tat-trofej, mix-xellug jidhru Joe Gatt (President tal- Azzjoni Kattolika), il-Ministru Onor. Lawrence Gatt u l-awtur tal-ktieb (Segretarju tal-Istudenti). Fil-Palazz tal-President ta' Malta, il-Belt Valletta, waqt il-preżentazzjoni ta' ċekk lill-Malta Communitv Chest Fund miġbura waqt il-Maratona ta' 72 siegħa Sports organizzata fl-Oratorju f'Diċembru 1996. Malta), is-Sinjura Ġemma Mifsud Bonnici, Tonv Debono (uffiċjal tal-Communitp ChestFund), Hector Gatt u l-awtur tal-ktieb. Waqt il-fiera tal-Milied tal-Għaqda Studenti Mostin fil-bidu tad-disgħinijiet. L-awtur tal-ktieb jidher maġenb Dun Anġ liebes ta' Father Christmas. Fin-nofs jidher Paul Magri. L-Oratorjani tal-1994 li ħafna drabi kont issibhom jaħdmu wara l-kwinti fuq produzzjonijiet teatrali u soċjali. Fuq quddiem mix-xellug: Louis Vassallo, Edwin Vassallo u Godwin Caruana. Dun Anġ rilassat waqt waħda mill-ħarġiet mal-Ġuvintur tal-Azzjoni Kattolika fl-1981. Bilqiegħda ħdejh hemm is-Sur Spiteri, wieħed mill-ħbieb u kollegi għal qalb Dun Anġ. Xena mid-dramm tal-passjoni, Ir-Rewwixta, kitba u direzzjoni ta' Edwiti Vassallo, li ttella' fl-Oratorju fl-1995. Hawn jidhru ż-żgħażagħ Oratorjani jaħdmu silta mid-dramm fl-istudios ta' Super 1 TV fuq il-programm Qawsalla bħala parti minn kampanja pubbliċitarja għad-dramm. Mario Mifsud, fil-parti ta' Ġesil, jidher fiċ-ċentru. Dun Anġ flimkien ma' Fr Hilarv Tagliaferro waqt l-isports festival tal-festa tal-Qalb ta' Ġesu fl-1982. Iż-żagħżugħ Joseph Bezzina jidher jirċievi l-premju wara waħda mill-kompetizzjonijiet. L-Oratorjani tal-1994 li ħafna drabi kont issibhom jaħdmu wara l-kwinti fuq produzzjonijiet teatrali u soċjali. Fuq quddiem mix-xellug: Louis Vassallo, Edwin Vassallo u Godwin Caruana. Dun Anġ rilassat waqt waħda mill-ħarġiet mal-Ġuvintur tal-Azzjoni Kattolika fl-1981. Bilqiegħda ħdejh hemm is-Sur Spiteri, wieħed mill-ħbieb u kollegi għal qalb Dun Anġ. Xena mid-dramm tal-passjoni, Ir-Rewwixta, kitba u direzzjoni ta' Edwiti Vassallo, li ttella' fl-Oratorju fl-1995. Hawn jidhru ż-żgħażagħ Oratorjani jaħdmu silta mid-dramm fl-istudios ta' Super 1 TV fuq il-programm Qawsalla bħala parti minn kampanja pubbliċitarja għad-dramm. Mario Mifsud, fil-parti ta' Ġesil, jidher fiċ-ċentru. Dun Anġ flimkien ma' Fr Hilarv Tagliaferro waqt l-isports festival tal-festa tal-Qalb ta' Ġesu fl-1982. Iż-żagħżugħ Joseph Bezzina jidher jirċievi l-premju wara waħda mill-kompetizzjonijiet. Dun Anġ jilqa' l-fjuri m'għand it-tfal f'riġlejn it-tfajjel qaddis Domenico Savio biex, imbagħad, l-istatwa It-tfal tal-Oratorju tal-1986 waqt waħda mix-xalati mistennija għall-baħar taħt l-għajnejn ħarriesa u tinħareġ f'purċissjoni mal-blokka tal-Oratorju. Dan ir-ritratt ittieħed fl-1983. mimlija mħabba ta' Dun Anġ. Dun Anġ ikellem lit-tfal fil-kappella fil-jum iddedikat lil San Domenico Savio li l-festa tiegħu kienet Waqt wieħed mill-famużi kwizzis fl-1991 bis-sehem tat-tfal tad-duttrina u b'Dun Anġ jistaqsi d-domandi dejjem tkun iċċelebrata waqt il-ġimgħa tal-Qalb ta' Ġesu. ħfief u tqal, u fl-aħħar irebbaħ il-premjijiet. Dun Anġ jilqa' l-fjuri m'għand it-tfal f'riġlejn it-tfajjel qaddis Domenico Savio biex, imbagħad, l-istatwa It-tfal tal-Oratorju tal-1986 waqt waħda mix-xalati mistennija għall-baħar taħt l-għajnejn ħarriesa u tinħareġ f'purċissjoni mal-blokka tal-Oratorju. Dan ir-ritratt ittieħed fl-1983. mimlija mħabba ta' Dun Anġ. Dun Anġ ikellem lit-tfal fil-kappella fil-jum iddedikat lil San Domenico Savio li l-festa tiegħu kienet Waqt wieħed mill-famużi kwizzis fl-1991 bis-sehem tat-tfal tad-duttrina u b'Dun Anġ jistaqsi d-domandi dejjem tkun iċċelebrata waqt il-ġimgħa tal-Qalb ta' Ġesu. ħfief u tqal, u fl-aħħar irebbaħ il-premjijiet. Għaqda Studenti Mostin. l-arċipriet Carabott, fil-preżenza ta' Dun Anġ u ta' B 83 88 8 ir-ML- su s5 s- d mB B se 58 lia k Q vu Ba 8 EŻ 8.8 3.4 zż Ġuvintur Azzjoni Kattolika fil- l-biljard bejn il-membri tal-Għaqda Studenti Mostin fl-1990. ispiżjar Joe Gatt li serva bħala President tal Waqt ta' talb qabel tinfetaħ kompetizzjoni tal jidher 1 Wara Dun Anġ, 'S86L-TEJ EISOJ-IU EKLIEJA BJUES JUEJ JOQBIED 30f UNGI JAUĠIJIL-T Hojjmie ŻUV UNI INJANCI-PIU UQUOSUI EJJOHEN MOEZZV-TEJ UGWALI Għaqda Studenti Mostin. l-arċipriet Carabott, fil-preżenza ta' Dun Anġ u ta' B 83 88 8 ir-ML- su s5 s- d mB B se 58 lia k Q vu Ba 8 EŻ 8.8 3.4 zż Ġuvintur Azzjoni Kattolika fil- l-biljard bejn il-membri tal-Għaqda Studenti Mostin fl-1990. ispiżjar Joe Gatt li serva bħala President tal Waqt ta' talb qabel tinfetaħ kompetizzjoni tal jidher 1 Wara Dun Anġ, 'S86L-TEJ EISOJ-IU EKLIEJA BJUES JUEJ JOQBIED 30f UNGI JAUĠIJIL-T Hojjmie ŻUV UNI INJANCI-PIU UQUOSUI EJJOHEN MOEZZV-TEJ UGWALI Fl-1996 Żar l-Oratorju n-Nunzju Appostoliku, Mons. Josċ Sebastian Laboa, in-nunzju li tant ħabb lil Malta tul is-snin tan-nunzjatura tiegħu f'pajjiżna. Hawn jidher fuq il-palk imsieħeb minn Dun Anġ u mill- arċipriet Carabott flimkien mal-katekisti tal-Oratorju. Il-President tar-Repubblika, l-E.T, Dr Ċensu Tabone waqt żjara fl-Oratorju fl-1993 meta inawgura l-mejda tal-appostli. Jidhru wkoll il-Ministru tal-Biedja u s-Sajd, l-Onor. Laurence Gatt, benefattur tal-Oratorju, u Dun Anġ bis-solità tbissima mperrċa fuq fommu. Il-kxif tal-ewwel pittura minn sett sħiħ li pitter George Apap għall-kappella tal-Oratorju. Ix-xena tal- Milied tħallset minn Dun Anġ innifsu f'ġieħ it-tifkira t'ommu Natalizia. L-attività seħħet fl-1994 u l-pittura nkixfet minn Dun Anġ stess u l-arċipriet Dun Joe Carabott. Fis-sena 2000 Dun Anġ inawgura dik li sejjaħ bħala 'l-istatwa tal-millennju' fuq iz-zuntier tal-Oratorju. Hawn narawh mdawwar bit-tfal u l-old bops tal-Oratorju. l Fl-1996 Żar l-Oratorju n-Nunzju Appostoliku, Mons. Josċ Sebastian Laboa, in-nunzju li tant ħabb lil Malta tul is-snin tan-nunzjatura tiegħu f'pajjiżna. Hawn jidher fuq il-palk imsieħeb minn Dun Anġ u mill- arċipriet Carabott flimkien mal-katekisti tal-Oratorju. Il-President tar-Repubblika, l-E.T, Dr Ċensu Tabone waqt żjara fl-Oratorju fl-1993 meta inawgura l-mejda tal-appostli. Jidhru wkoll il-Ministru tal-Biedja u s-Sajd, l-Onor. Laurence Gatt, benefattur tal-Oratorju, u Dun Anġ bis-solità tbissima mperrċa fuq fommu. Il-kxif tal-ewwel pittura minn sett sħiħ li pitter George Apap għall-kappella tal-Oratorju. Ix-xena tal- Milied tħallset minn Dun Anġ innifsu f'ġieħ it-tifkira t'ommu Natalizia. L-attività seħħet fl-1994 u l-pittura nkixfet minn Dun Anġ stess u l-arċipriet Dun Joe Carabott. Fis-sena 2000 Dun Anġ inawgura dik li sejjaħ bħala 'l-istatwa tal-millennju' fuq iz-zuntier tal-Oratorju. Hawn narawh mdawwar bit-tfal u l-old bops tal-Oratorju. l Fl-2002 Dun Anġ kellu x-xorti li jara mitmum l-aħħar proġett li wettaq kemm dam imexxi l-Oratorju: ir-rinovazzjoni taz-zuntier u pavimentar ġdid. Hawn jidher dieħel daħkani hekk kif it-tfal fetħulu beraħ ir-rixtellu ċentrali bil-banda tal-iscouts iddoqq warajh fil-pjazza tal-Oratorju. Il-mument tat-tberik tal-proġett taz-zuntier fil-preżenza tal-perit Edgar Caruana Montalto u l-ħaddiema tal-kuntrattur. Fi kliem Dun Anġ, dakinhar għamilna promise: zuntier ġdid nibżgħu għalih, zuntier sabiħ nibżgħu għalih'. Tipikament Dun Anġl Żmien Santa Marija Bil-kontra tal-bqija tal-festi l-kbar li diġà semmejna, il-festa ta' Santa Marija tiġi fl-eqqel tas-sajf meta l-istaġun tad-duttrina jkun wieqaf għal kollox u ż-żgħażagħ tal-għaqdiet kienu jkunu sparpaljati fil-villaġjatura tal-familji tagħhom f'postijiet eqreb lejn il-baħar. B'danakollu, it-telqa u l-isfrattu tas-sajf ma kinux iżommu lill-Oratorju Qalb ta' Ġesti milli jieħu sehem attiv fl-attivitajiet tal-festa. F'din it-taqsima se nixħtu l-attenzjoni tagħna fuq l-impenn tal-Oratorju u l-għaqdiet fi ħdanu fi żmien l-Għid tal-Assunta, il-festa titulari tal-parroċċa tal-Mosta f'ġieħ il-Verġni Mbierka mtellgħa s-sema bir-ruħ u l-ġisem. Sehem il-Kor Santa Ċeċilja M'hemm ebda dubju li l-aktar Oratorjani impenjati fi żmien il-festa huma l-membri tal- Kor Santa Ċeċilja, kif għadhom sal-lum. Is-sehem tagħhom fil-bosta ċelebrazzjonijiet solenni tul il-ħmistax-il jum tal-kwindiċina jitlob minnhom ħafna tħejjija, kunċerti u attività. Minbarra s-solitti kant fil-knisja, il-Kor ikun irid jitħarreġ flimkien mal-orkestra li tkun mistiedna biex iddoqq fl-għosrien tat-tridijiet u fil-quddiesa l-kbira nhar il-festa. Il-ħinijiet jaf ikunu twal u s-sagrifiċċji mhux anqas. Meta mbagħad jinzerta li jkun qiegħed jitfakkar xi avveniment partikolari, allura ċ-ċelebrazzjonijiet liturġiċi jissoktaw jieħdu forma u tifsira aqwa. Dan ikompli jitfa' piż fuq il-membri tal-Kor biex ikunu mħejjija u mħarrġa kif xieraq. Ilkoll kemm aħna nafu lill-maestro u organista Edwin Zammit li għal diversi għexieren ta' snin ilu jmexxi l-Kor Santa Ċeċilja. Umli u kwiet, fl-istess waqt dejjem attent għad- dettall u b'entużjażmu dejjem ġdid donnu kull festa se tkun għalih l-ewwel waħda. L-għaxqa tal-koristi tkun l-aktar meta jasal il-waqt biex jitkantaw iż-żewġ bċejjeċ maġġuri, tant mistennija mill-Mostin kollha. Qiegħed nirreferi għall-antifona epika ta' Santa Marija tal-Mosta, Della Beata Maria Vergine u l-Innu tal-Inkurunazzjoni. U ħallihom lill-koristi biex flimkien mal-mużiċisti tal-orkestra taħt il-bakketta tas- surmast, ikantaw għalenija l-Virgo Prudentissima, u jispiċċaw bil-'ward' u fjuri tal-Innu lill-Assunta Inkurunata, Fl-2002 Dun Anġ kellu x-xorti li jara mitmum l-aħħar proġett li wettaq kemm dam imexxi l-Oratorju: ir-rinovazzjoni taz-zuntier u pavimentar ġdid. Hawn jidher dieħel daħkani hekk kif it-tfal fetħulu beraħ ir-rixtellu ċentrali bil-banda tal-iscouts iddoqq warajh fil-pjazza tal-Oratorju. Il-mument tat-tberik tal-proġett taz-zuntier fil-preżenza tal-perit Edgar Caruana Montalto u l-ħaddiema tal-kuntrattur. Fi kliem Dun Anġ, dakinhar għamilna promise: zuntier ġdid nibżgħu għalih, zuntier sabiħ nibżgħu għalih'. Tipikament Dun Anġl Żmien Santa Marija Bil-kontra tal-bqija tal-festi l-kbar li diġà semmejna, il-festa ta' Santa Marija tiġi fl-eqqel tas-sajf meta l-istaġun tad-duttrina jkun wieqaf għal kollox u ż-żgħażagħ tal-għaqdiet kienu jkunu sparpaljati fil-villaġjatura tal-familji tagħhom f'postijiet eqreb lejn il-baħar. B'danakollu, it-telqa u l-isfrattu tas-sajf ma kinux iżommu lill-Oratorju Qalb ta' Ġesti milli jieħu sehem attiv fl-attivitajiet tal-festa. F'din it-taqsima se nixħtu l-attenzjoni tagħna fuq l-impenn tal-Oratorju u l-għaqdiet fi ħdanu fi żmien l-Għid tal-Assunta, il-festa titulari tal-parroċċa tal-Mosta f'ġieħ il-Verġni Mbierka mtellgħa s-sema bir-ruħ u l-ġisem. Sehem il-Kor Santa Ċeċilja M'hemm ebda dubju li l-aktar Oratorjani impenjati fi żmien il-festa huma l-membri tal- Kor Santa Ċeċilja, kif għadhom sal-lum. Is-sehem tagħhom fil-bosta ċelebrazzjonijiet solenni tul il-ħmistax-il jum tal-kwindiċina jitlob minnhom ħafna tħejjija, kunċerti u attività. Minbarra s-solitti kant fil-knisja, il-Kor ikun irid jitħarreġ flimkien mal-orkestra li tkun mistiedna biex iddoqq fl-għosrien tat-tridijiet u fil-quddiesa l-kbira nhar il-festa. Il-ħinijiet jaf ikunu twal u s-sagrifiċċji mhux anqas. Meta mbagħad jinzerta li jkun qiegħed jitfakkar xi avveniment partikolari, allura ċ-ċelebrazzjonijiet liturġiċi jissoktaw jieħdu forma u tifsira aqwa. Dan ikompli jitfa' piż fuq il-membri tal-Kor biex ikunu mħejjija u mħarrġa kif xieraq. Ilkoll kemm aħna nafu lill-maestro u organista Edwin Zammit li għal diversi għexieren ta' snin ilu jmexxi l-Kor Santa Ċeċilja. Umli u kwiet, fl-istess waqt dejjem attent għad- dettall u b'entużjażmu dejjem ġdid donnu kull festa se tkun għalih l-ewwel waħda. L-għaxqa tal-koristi tkun l-aktar meta jasal il-waqt biex jitkantaw iż-żewġ bċejjeċ maġġuri, tant mistennija mill-Mostin kollha. Qiegħed nirreferi għall-antifona epika ta' Santa Marija tal-Mosta, Della Beata Maria Vergine u l-Innu tal-Inkurunazzjoni. U ħallihom lill-koristi biex flimkien mal-mużiċisti tal-orkestra taħt il-bakketta tas- surmast, ikantaw għalenija l-Virgo Prudentissima, u jispiċċaw bil-'ward' u fjuri tal-Innu lill-Assunta Inkurunata, 270 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Dir-Reġina inkurunata, ġawhra sbejħa għall-Mostin, irriduha wkoll Reġina tagħna lkoll, tagħna l-Maltin. Il-festi tal-Inkurunazzjoni tal-1975 La semmejna dan l-innu hekk għal qalb il-parruċċani, ma nistgħux ma niftħux tieqa ċkejkna fuq il-kontribut li ta l-Oratorju b'risq il-festi kbar li kienu saru fil-kwindiċina tal- 1975 meta l-Arċisqof Mikiel Gonzi nkuruna l-kwadru tal-Assunta b'kuruna tad-deheb u ħaġar prezzjuż. Imma s-sehem tal-Oratorju beda ferm qabel il-kwindiċina tal-1975. Sena qabel, fl-4 ta' Marzu 1974, il-Kumitat tal-Għaqda Studenti kien ħareġ stqarrija pubblika fejn fiha esprima x-xewqa li jkun mistieden il-Papa nnifsu biex jiġi l-Mosta u jinkuruna lill-Assunta. Żgur li kienet l-idea ta' Dun Anġ. F'din id-dikjarazzjoni bit- Taljan għax intbagħtet ukoll lin-Nunzju Appostoliku u lill-Vatikan, inkiteb hekk, (Minuti GĦSM, 28/2/1974) Fi ftit kliem, l-Għaqda Studenti Mostin uriet il-fehma li kellu jkun il-Papa nnifsu li jiġi Malta biex jinkuruna x-xbieha tal-kwadru titulari għal numru ta' raġunijiet, fosthom li dan kellu jkun ikkunsidrat bħala avveniment nazzjonali u mhux parrokkjali, u wkoll biex tkun imġedda l-fidi millenarja tal-Maltin. Kopja ta' din id-dikjarazzjoni ntbagħtet lil Gvernatur Ġenerali (Sir Anthonv Mamo), il-Prim Ministru (Dom Mintoff), l-Arċisqof (Mikiel Gonzi), il-membri tal-Kabinett, l-Ispeaker tal-Parlament, il-Kap tal- Oppożizzjoni (George Borg Olivier), l-Isqof t'Għawdex (Nikol Cauchi) u oħrajn, inkluż lill-mezzi tax-xandir f'Malta u l-Italja. Id-dikjarazzjoni kienet iffirmata minn Joe Galea, segretarju tal-Għaqda. Kienet inizjattiva qawwija li qatt ma rajna bħalha, la qabel u lanqas wara. Fis-sebgħinijiet iż-żjarat tal-Papiet barra l-Italja kienu għadhom rarissimi u, għalhekk, ridt ħafna kuraġġ biex toħroġ bi proposta bħal dik li kienet tikkompremetti lill-istituzzjonijiet governattivi u ekkleżjastiċi. Il-Papa baqa' ma ġiex, imma minfloku bagħat lil Kardinal Corrado Ursi (1908-2003) biex imexxi l-festi tal-inkurunazzjoni fis- sena ta' wara. F'dawk il-festi li mhux lakemm jintesew kien ħa sehem b'mod sħiħ l-istess Kor Santa Ċeċilja, il-kor tal-Oratorju. Dakinhar tal-inkurunazzjoni — nhar l-10 t'Awwissu Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 1975 — lill-Oratorju messitu xorti kbira għax il-purċissjoni solenni li kel għall-mument tant mistenni bdiet propju mill-kappella tal-Oratorju. Se nġib ji programm uffiċjali ta' dak il-lejla biex tkun enfasizzata s-solennità tal-ġrajj kAR sehem l-ogħla awtoritajiet ekkleżjali u ċivili, qa 6.30pm: Is-saċerdoti, sekulari u regolari minn Malta kollha li jkunu aċċettaw l-istedina biex jikkonċelebraw jitilqu mill-Oratorju Qalb ta' Ġest flimkien ma' Mons. Arċisqof Mikiel Gonzi u mal-Isqfijiet Mons. Nikol Cauchi u Mons. Ġużeppi Mercieca fi proċessjoni introjitali F'din il-purċissjoni, il-Prim Imħallef Prof. J.J. Cremona, President tal-Qorti Kostituzzjonali u tal-Qorti tal-Appell, u Mħallef tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, iżomm il- Kuruna tad-deheb tal-Madonna. (Ktejjeb Uffiċjali tal-Inkurunazzjoni, 1975) Fil-purċissjoni mill-Oratorju sal-Knisja minn Triq il-Kungress Ewkaristiku ħadet sehem ukoll il-Kavallerija tal-Pulizija u żewġ kavallieri tas-Santu Sepulkru li akkumpanjaw lil Prim Imħallef fil-ġarr tal-kuruna fuq imħadda tal-bellus. Imma l-attività fl-Oratorju, dakinhar, ma kinitx biss ikkonċentrata filgħaxija, għax filgħodu kien amministrat is-sagrament tal-Ewwel Tqarbina. 84 tifel telqu mill-Oratorju u ssieħbu ma' 108 tifla mill-Oratorju tal-Bniet biex imorru l-knisja arċipretali u jirċievu lil Ġesu Ostja għall-ewwel darba. Dik kienet l-unika sena meta l-preċett tħalla għal żmien il-festa ta' Santa Marija. Kienet tassew sena speċjali għal dawn it-tfal u għal familthom. Qabel nagħlqu din it-twejqa fuq il-festi tal-inkurunazzjoni, tajjeb li nfakkru li Dun Anġ kien id-disinjatur tat-tribuna li saret għall-okkażjoni fuq iz-zuntier tal-Mosta. Miegħu kellu jgħinuh lill-kittieb J.J. Camilleri, il-mastrudaxxa Franġisku (Fre) Tonna, Philip Caruana u l-allievi tagħhom. Fuq il-lemin tagħha nbena torri li fuqu nxtegħel l-isem ta' Marija bit-tubi. Fuq in-naħa l-oħra ntramat l-arma ta' Malta u kien mibni dolmen kbir bil-kliem, 'Konna mill-Qedem', b'referenza għall-fidi li l-Mostin ħaddnu sa minn żmien San Pawl. Fuq it-tliet faċċati tat-tribuna, imbagħad, twaħħlu pannelli oriġinali fl-injam, il-ħadid u d-dawl li jirrapreżentaw l-istorja tal-Mosta u ta' Malta: (a) il-Kungress Ewkaristiku tal-1913, (b) il-ġrajja tal-Bomba tad-9 t'April 1942 fuq ir-Rotunda, (ċ) il-Konvoj ta' Santa Marija, (d) id-Domma tal-Assunzjoni u Għal min jaf lil Dun Anġ sew, din it-tribuna kienet sinteżi tal-aktar avvenimenti għeżież fil-mentalità tiegħu. Charlie Sant li għal diversi snin kien attivissimu fl-Għaqda Studenti, l-Azzjoni Kattolika u l-Kor Santa Ċeċilja, qalli li hu kien wieħed miż-żgħażagħ li ħadmu fuq din it-tribuna, Fl-inkurunazzjoni ħareġ ħafna xogħol mill-Oratorju. It-tribuna minn hemm ħarġet għax hemm inħadmet. Għal dak iż-żmien konna għaġġibna lil Malta bihal Kienet sabiħa u kbira. 270 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Dir-Reġina inkurunata, ġawhra sbejħa għall-Mostin, irriduha wkoll Reġina tagħna lkoll, tagħna l-Maltin. Il-festi tal-Inkurunazzjoni tal-1975 La semmejna dan l-innu hekk għal qalb il-parruċċani, ma nistgħux ma niftħux tieqa ċkejkna fuq il-kontribut li ta l-Oratorju b'risq il-festi kbar li kienu saru fil-kwindiċina tal- 1975 meta l-Arċisqof Mikiel Gonzi nkuruna l-kwadru tal-Assunta b'kuruna tad-deheb u ħaġar prezzjuż. Imma s-sehem tal-Oratorju beda ferm qabel il-kwindiċina tal-1975. Sena qabel, fl-4 ta' Marzu 1974, il-Kumitat tal-Għaqda Studenti kien ħareġ stqarrija pubblika fejn fiha esprima x-xewqa li jkun mistieden il-Papa nnifsu biex jiġi l-Mosta u jinkuruna lill-Assunta. Żgur li kienet l-idea ta' Dun Anġ. F'din id-dikjarazzjoni bit- Taljan għax intbagħtet ukoll lin-Nunzju Appostoliku u lill-Vatikan, inkiteb hekk, (Minuti GĦSM, 28/2/1974) Fi ftit kliem, l-Għaqda Studenti Mostin uriet il-fehma li kellu jkun il-Papa nnifsu li jiġi Malta biex jinkuruna x-xbieha tal-kwadru titulari għal numru ta' raġunijiet, fosthom li dan kellu jkun ikkunsidrat bħala avveniment nazzjonali u mhux parrokkjali, u wkoll biex tkun imġedda l-fidi millenarja tal-Maltin. Kopja ta' din id-dikjarazzjoni ntbagħtet lil Gvernatur Ġenerali (Sir Anthonv Mamo), il-Prim Ministru (Dom Mintoff), l-Arċisqof (Mikiel Gonzi), il-membri tal-Kabinett, l-Ispeaker tal-Parlament, il-Kap tal- Oppożizzjoni (George Borg Olivier), l-Isqof t'Għawdex (Nikol Cauchi) u oħrajn, inkluż lill-mezzi tax-xandir f'Malta u l-Italja. Id-dikjarazzjoni kienet iffirmata minn Joe Galea, segretarju tal-Għaqda. Kienet inizjattiva qawwija li qatt ma rajna bħalha, la qabel u lanqas wara. Fis-sebgħinijiet iż-żjarat tal-Papiet barra l-Italja kienu għadhom rarissimi u, għalhekk, ridt ħafna kuraġġ biex toħroġ bi proposta bħal dik li kienet tikkompremetti lill-istituzzjonijiet governattivi u ekkleżjastiċi. Il-Papa baqa' ma ġiex, imma minfloku bagħat lil Kardinal Corrado Ursi (1908-2003) biex imexxi l-festi tal-inkurunazzjoni fis- sena ta' wara. F'dawk il-festi li mhux lakemm jintesew kien ħa sehem b'mod sħiħ l-istess Kor Santa Ċeċilja, il-kor tal-Oratorju. Dakinhar tal-inkurunazzjoni — nhar l-10 t'Awwissu Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 1975 — lill-Oratorju messitu xorti kbira għax il-purċissjoni solenni li kel għall-mument tant mistenni bdiet propju mill-kappella tal-Oratorju. Se nġib ji programm uffiċjali ta' dak il-lejla biex tkun enfasizzata s-solennità tal-ġrajj kAR sehem l-ogħla awtoritajiet ekkleżjali u ċivili, qa 6.30pm: Is-saċerdoti, sekulari u regolari minn Malta kollha li jkunu aċċettaw l-istedina biex jikkonċelebraw jitilqu mill-Oratorju Qalb ta' Ġest flimkien ma' Mons. Arċisqof Mikiel Gonzi u mal-Isqfijiet Mons. Nikol Cauchi u Mons. Ġużeppi Mercieca fi proċessjoni introjitali F'din il-purċissjoni, il-Prim Imħallef Prof. J.J. Cremona, President tal-Qorti Kostituzzjonali u tal-Qorti tal-Appell, u Mħallef tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, iżomm il- Kuruna tad-deheb tal-Madonna. (Ktejjeb Uffiċjali tal-Inkurunazzjoni, 1975) Fil-purċissjoni mill-Oratorju sal-Knisja minn Triq il-Kungress Ewkaristiku ħadet sehem ukoll il-Kavallerija tal-Pulizija u żewġ kavallieri tas-Santu Sepulkru li akkumpanjaw lil Prim Imħallef fil-ġarr tal-kuruna fuq imħadda tal-bellus. Imma l-attività fl-Oratorju, dakinhar, ma kinitx biss ikkonċentrata filgħaxija, għax filgħodu kien amministrat is-sagrament tal-Ewwel Tqarbina. 84 tifel telqu mill-Oratorju u ssieħbu ma' 108 tifla mill-Oratorju tal-Bniet biex imorru l-knisja arċipretali u jirċievu lil Ġesu Ostja għall-ewwel darba. Dik kienet l-unika sena meta l-preċett tħalla għal żmien il-festa ta' Santa Marija. Kienet tassew sena speċjali għal dawn it-tfal u għal familthom. Qabel nagħlqu din it-twejqa fuq il-festi tal-inkurunazzjoni, tajjeb li nfakkru li Dun Anġ kien id-disinjatur tat-tribuna li saret għall-okkażjoni fuq iz-zuntier tal-Mosta. Miegħu kellu jgħinuh lill-kittieb J.J. Camilleri, il-mastrudaxxa Franġisku (Fre) Tonna, Philip Caruana u l-allievi tagħhom. Fuq il-lemin tagħha nbena torri li fuqu nxtegħel l-isem ta' Marija bit-tubi. Fuq in-naħa l-oħra ntramat l-arma ta' Malta u kien mibni dolmen kbir bil-kliem, 'Konna mill-Qedem', b'referenza għall-fidi li l-Mostin ħaddnu sa minn żmien San Pawl. Fuq it-tliet faċċati tat-tribuna, imbagħad, twaħħlu pannelli oriġinali fl-injam, il-ħadid u d-dawl li jirrapreżentaw l-istorja tal-Mosta u ta' Malta: (a) il-Kungress Ewkaristiku tal-1913, (b) il-ġrajja tal-Bomba tad-9 t'April 1942 fuq ir-Rotunda, (ċ) il-Konvoj ta' Santa Marija, (d) id-Domma tal-Assunzjoni u Għal min jaf lil Dun Anġ sew, din it-tribuna kienet sinteżi tal-aktar avvenimenti għeżież fil-mentalità tiegħu. Charlie Sant li għal diversi snin kien attivissimu fl-Għaqda Studenti, l-Azzjoni Kattolika u l-Kor Santa Ċeċilja, qalli li hu kien wieħed miż-żgħażagħ li ħadmu fuq din it-tribuna, Fl-inkurunazzjoni ħareġ ħafna xogħol mill-Oratorju. It-tribuna minn hemm ħarġet għax hemm inħadmet. Għal dak iż-żmien konna għaġġibna lil Malta bihal Kienet sabiħa u kbira. 272 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Jien kelli x-xorti li naħdem fuqha. Darba minnhom waqqajt il-bott taż-żebgħa u kelli mmur id-dar inġib landa pitrolju ta' ommi miskinal Meta ra d-diżastru li għamilt b'dik iż-żebgħa sewda kollha mal-art ta' fuq iz-zuntier fejn konna qed naħdmu, lil Dun Anġ kienet se tagħtih puplesija, 'Madonna Santissima, Sant, x'għamiltlil Dak kif se nneħħuhi7' Imma fi ftit ħin il-pitrolju t'ommi beda jagħmel il-mirakli. It-tranżulazzjoni Sehem kważi fiss tal-Oratorju fl-organizzazzjoni tal-festa huwa l-purċissjoni bir-relikwa li ssir lejlet il-festa. Din l-attività hija magħrufa bħala l-purċissjoni tat-tranżulazzjoni li matulha l-arċipriet, il-kleru u d-devoti lajċi —imsieħba mill-Banda Nicolo Isouard jimxu mill-Oratorju sal-knisja arċipretali billi jgħaddu minn Triq il-Kungress Ewkaristiku. Hija tassew purċissjoni dinjituża li tkompli tkabbar l-isem sabiħ li għandha l-Mosta fil- mod ta' kif torganizza l-festa titulari. Fl-istorja tal-Knisja dejjem intweriet qima u devozzjoni speċjali, xi kultant esaġerata, ejn ir-relikwi tal-qaddisin. Tant hu hekk li sa mill-ewwel żminijiet tal-Kristjaneżmu, il- Knisja aċċettat u ppermettiet il-qima tar-relikwi tal-martri bħala għelm tal-imħabba tal- insara lejn ħuthom li taw ħajjithom għal Kristu. Il-kelma relikwa ġejja mil-Latin u tfisser dak li jifdal mill-ġisem, ngħidu aħna għadam, xagħar, demm, drapp tal-ħwejjeġ u l-bqija. Id-drawwa tar-relikwi tal-martri daħlet b'qawwa f'Malta mis-seklu 18 'il quddiem, frott l-influwenza minn Ruma (Edgar Vella, 2014). Issa bil-kelma tranżulazzjoni nifhmu ċaqliqa, jiġifieri meta r-relikwi tal-qaddisin inqalgħu mill-post tad-difna u nġabu fil- knejjes għall-qima fuq l-artali. Għalhekk kull purċissjoni tat-tranżulazzjoni hija tifkira solenni ta' din l-ewwel ċagliqa, iżda issa mhux miċ-ċimeterju għall-katidral, imma minn kappella ċkejkna għall-knisja parrokkjali. Tkun ħaġa xierqa li l-purċissjoni tat-tranżulazzjoni fil-festa ta' Santa Marija tibqa' ssir f'mixja festiva bejn il-kappella tal-Oratorju u l-knisja arċipretali. Kull min ikun arċipriet u kull min ikun fit-tmun tal-Oratorju għandu jibqa' impenjat biex din il- purċissjoni tibqa' ssir kif nafuha: sabiħa, festiva u mlewna bil-fidi u t-tradizzjoni. Fil-briju tal-marċ il-kbir Minbarra l-attività li semmejna s'issa, ma nistgħux inħallu barra ż-żelu taż-żgħażagħ tal-Oratorju waqt il-ġranet tal-festa. Ħafna minnhom kont u għadek issibhom impenjati mal-Grupp tal-Armar, waqt li oħrajn idoqqu bħala bandisti ma' wieħed miż-żewġ każini tal-banda fir-raħal. Kien hemm żmien fis-sebgħinijiet u l-bidu tat-tmeninijiet meta waqt il-Marċ l-Kbir ta' lejliet lejlietha (13 ta' Awwissu), il-membri tal-Oratorju kienu joħorġu jikkummidjaw waqt il-marċ quddiem il-Banda Nicolà Isouard. Għadni niftakar meta kelli taħt l-għaxar snin u ħija Louis Vassallo kien jeħodni l-Oratorju biex nara l-kpiepel u l-umbrelel tal-marċ jinħadmu b'mijiet ta' fjuri rqaq u kbar tal-karti. Kienu jiddominaw żewġ ilwien biss: l-abjad u l-blu. Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 273 Aħna konna nimpikaw ma' tal-Football Club u ma' ta' Lord Nelson Bar, għax dari tal-każin tan-nar (illum magħrufa bħala tal-15 t'Awwissu) hemm kienu jpoġġu. Il-preparamenti għall-marċ konna nżommuhom top secretl Kulħadd bl-imħatra min se joħroġ bl-aktar ideat oriġinali u grandjużi waqt il-briju. Tal-Oratorju konna nkunu minn ta' quddiem. Darba minnhom, fil-bidu tad-disgħinijiet, wieħed mill-Oratorjani, Stephen Mariani ħolom li jrid jagħmel kannizzata kbira biex taħtha jintefgħu ż-żgħażagħ tal-Oratorju waqt il-Marċ il-Kbir. Inxtraw l-imsiemer, il-vireg, l-injam, il-ħadid u l-karti tat-tajra bojod u ċelesti u beda x-xogħol fl-Oratorju stess. Fl-aħħar nbniet kannizzata l-ġmiel tagħha, imma l-bużillis kien għadu ġej għax ma setgħetx tgħaddi minn ebda bieb. Kellhom iżarmawha biċċa biċċa u jerġgħu jirmontawha fil-pjazza tal-Oratorju f'temp ta' nofstanhar. Ma jidhirlix li din il-kedda saret bl-akbar devozzjonil Lil hinn mill-marċijiet, iż-żgħażagħ tal-Oratorju ssibhom ukoll minn ta' quddiem biex jagħtu daqqa' t'id fl-armar ta' ġewwa fir-Rotunda u fl-irfigħ tal-vara ta' Santa Marija. Oħrajn jieħdu sehem bħala fratelli fil-purċissjoni bil-muzzetti mlewna fuq kunfratiji bojod, waqt li jgħinu lil xulxin fl-irfigħ tal-istandarti tal-fratellanzi. Jalla fiż-żmien li ġej il-membri tal-Oratorju jibqgħu jkunu attivi fil-festi ta' ġewwa u ta' barra matul il-jiem tal-kwindiċina u t-tridijiet tal-festa. Ix-xalata tal-għada tal-festa Dħul il-vara ta' Santa Marija ma kienx ifisser tmiem il-festa għax l-għada kienet tkun ferm mistennija 'x-xalata ma' tal-Oratorju'. Mal-mitt ruħ kienu jakkumpanjaw lil Dun Anġ l-għada tal-festa. Għall-bidu kienu jmorru lejn il-bajja ta' Għajn Tuffieħa sakemm mas-snin ġiet stabbilita l-bajja ta' Santa Marija fuq il-gżira ta' Kemmuna bħala d-destinazzjoni uffiċjali tax-xalata tal-Oratorju. Dun Anġ kien jintefa' għad-dell taħt il-ħajt tal-lukanda, jarma l-fippers u l-maskra u erħilu jogħdos bit-tama li jaqbad xi qarnital Dak kien ikun l-uniku ħin meta kien iħalli liż-żgħażagħ jieħdu ħsieb lit-tfal u lilhom infushom biex hu jinżel fid-dinja ta' taħt il-baħar li tant kien iħobb. Ngħid għalija. jien mort darba u daqshekk għax dik ix-xemx issabbatt fuq rasek ma niflaħhiex. Mhux hekk kienu jaħsbuha l-bqija ta' sħabi għax kienu jistennew ix-xalata ta' Kemmuna minn sena għal oħra. Lura fuq il-luzzu, sakemm iwassalna lura fejn il-Gillieru, konna ngħidu ħames posti rużarji. U la qegħdin nitkellmu fuq il-baħar, ikun tajjeb jekk inġibu hawn xi tifkiriet li qalli dwarhom Abel Galea meta, bħala /eader tal-Azzjoni Kattolika, kien ikun ma' Dun Anġ għal xi ġurnata l-baħar. Ilkoll ġraw fis-snin sittin. Kull /eader kien iwaħħal bandiera fuq ir-ramel; kull wieħed minnhom kien ikollu kulur għalih. Hekk it-tfal kienu jinġabru u jħallu ħwejjiġhom taħt din il-bandiera, taħt il-ħarsien tal-/eader tagħhom. Darba waħda konna fil-bajja ta' Għajn Tuffieħa. Tifel kollu ferħan neża' s-sandli biex jinżel jgħum. Mal-ewwel pass rifes qiegħ ta' flixkun li kien mirdum fir-ramel. 272 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Jien kelli x-xorti li naħdem fuqha. Darba minnhom waqqajt il-bott taż-żebgħa u kelli mmur id-dar inġib landa pitrolju ta' ommi miskinal Meta ra d-diżastru li għamilt b'dik iż-żebgħa sewda kollha mal-art ta' fuq iz-zuntier fejn konna qed naħdmu, lil Dun Anġ kienet se tagħtih puplesija, 'Madonna Santissima, Sant, x'għamiltlil Dak kif se nneħħuhi7' Imma fi ftit ħin il-pitrolju t'ommi beda jagħmel il-mirakli. It-tranżulazzjoni Sehem kważi fiss tal-Oratorju fl-organizzazzjoni tal-festa huwa l-purċissjoni bir-relikwa li ssir lejlet il-festa. Din l-attività hija magħrufa bħala l-purċissjoni tat-tranżulazzjoni li matulha l-arċipriet, il-kleru u d-devoti lajċi —imsieħba mill-Banda Nicolo Isouard jimxu mill-Oratorju sal-knisja arċipretali billi jgħaddu minn Triq il-Kungress Ewkaristiku. Hija tassew purċissjoni dinjituża li tkompli tkabbar l-isem sabiħ li għandha l-Mosta fil- mod ta' kif torganizza l-festa titulari. Fl-istorja tal-Knisja dejjem intweriet qima u devozzjoni speċjali, xi kultant esaġerata, ejn ir-relikwi tal-qaddisin. Tant hu hekk li sa mill-ewwel żminijiet tal-Kristjaneżmu, il- Knisja aċċettat u ppermettiet il-qima tar-relikwi tal-martri bħala għelm tal-imħabba tal- insara lejn ħuthom li taw ħajjithom għal Kristu. Il-kelma relikwa ġejja mil-Latin u tfisser dak li jifdal mill-ġisem, ngħidu aħna għadam, xagħar, demm, drapp tal-ħwejjeġ u l-bqija. Id-drawwa tar-relikwi tal-martri daħlet b'qawwa f'Malta mis-seklu 18 'il quddiem, frott l-influwenza minn Ruma (Edgar Vella, 2014). Issa bil-kelma tranżulazzjoni nifhmu ċaqliqa, jiġifieri meta r-relikwi tal-qaddisin inqalgħu mill-post tad-difna u nġabu fil- knejjes għall-qima fuq l-artali. Għalhekk kull purċissjoni tat-tranżulazzjoni hija tifkira solenni ta' din l-ewwel ċagliqa, iżda issa mhux miċ-ċimeterju għall-katidral, imma minn kappella ċkejkna għall-knisja parrokkjali. Tkun ħaġa xierqa li l-purċissjoni tat-tranżulazzjoni fil-festa ta' Santa Marija tibqa' ssir f'mixja festiva bejn il-kappella tal-Oratorju u l-knisja arċipretali. Kull min ikun arċipriet u kull min ikun fit-tmun tal-Oratorju għandu jibqa' impenjat biex din il- purċissjoni tibqa' ssir kif nafuha: sabiħa, festiva u mlewna bil-fidi u t-tradizzjoni. Fil-briju tal-marċ il-kbir Minbarra l-attività li semmejna s'issa, ma nistgħux inħallu barra ż-żelu taż-żgħażagħ tal-Oratorju waqt il-ġranet tal-festa. Ħafna minnhom kont u għadek issibhom impenjati mal-Grupp tal-Armar, waqt li oħrajn idoqqu bħala bandisti ma' wieħed miż-żewġ każini tal-banda fir-raħal. Kien hemm żmien fis-sebgħinijiet u l-bidu tat-tmeninijiet meta waqt il-Marċ l-Kbir ta' lejliet lejlietha (13 ta' Awwissu), il-membri tal-Oratorju kienu joħorġu jikkummidjaw waqt il-marċ quddiem il-Banda Nicolà Isouard. Għadni niftakar meta kelli taħt l-għaxar snin u ħija Louis Vassallo kien jeħodni l-Oratorju biex nara l-kpiepel u l-umbrelel tal-marċ jinħadmu b'mijiet ta' fjuri rqaq u kbar tal-karti. Kienu jiddominaw żewġ ilwien biss: l-abjad u l-blu. Il-Ħajja fi Żmien il-Festi 273 Aħna konna nimpikaw ma' tal-Football Club u ma' ta' Lord Nelson Bar, għax dari tal-każin tan-nar (illum magħrufa bħala tal-15 t'Awwissu) hemm kienu jpoġġu. Il-preparamenti għall-marċ konna nżommuhom top secretl Kulħadd bl-imħatra min se joħroġ bl-aktar ideat oriġinali u grandjużi waqt il-briju. Tal-Oratorju konna nkunu minn ta' quddiem. Darba minnhom, fil-bidu tad-disgħinijiet, wieħed mill-Oratorjani, Stephen Mariani ħolom li jrid jagħmel kannizzata kbira biex taħtha jintefgħu ż-żgħażagħ tal-Oratorju waqt il-Marċ il-Kbir. Inxtraw l-imsiemer, il-vireg, l-injam, il-ħadid u l-karti tat-tajra bojod u ċelesti u beda x-xogħol fl-Oratorju stess. Fl-aħħar nbniet kannizzata l-ġmiel tagħha, imma l-bużillis kien għadu ġej għax ma setgħetx tgħaddi minn ebda bieb. Kellhom iżarmawha biċċa biċċa u jerġgħu jirmontawha fil-pjazza tal-Oratorju f'temp ta' nofstanhar. Ma jidhirlix li din il-kedda saret bl-akbar devozzjonil Lil hinn mill-marċijiet, iż-żgħażagħ tal-Oratorju ssibhom ukoll minn ta' quddiem biex jagħtu daqqa' t'id fl-armar ta' ġewwa fir-Rotunda u fl-irfigħ tal-vara ta' Santa Marija. Oħrajn jieħdu sehem bħala fratelli fil-purċissjoni bil-muzzetti mlewna fuq kunfratiji bojod, waqt li jgħinu lil xulxin fl-irfigħ tal-istandarti tal-fratellanzi. Jalla fiż-żmien li ġej il-membri tal-Oratorju jibqgħu jkunu attivi fil-festi ta' ġewwa u ta' barra matul il-jiem tal-kwindiċina u t-tridijiet tal-festa. Ix-xalata tal-għada tal-festa Dħul il-vara ta' Santa Marija ma kienx ifisser tmiem il-festa għax l-għada kienet tkun ferm mistennija 'x-xalata ma' tal-Oratorju'. Mal-mitt ruħ kienu jakkumpanjaw lil Dun Anġ l-għada tal-festa. Għall-bidu kienu jmorru lejn il-bajja ta' Għajn Tuffieħa sakemm mas-snin ġiet stabbilita l-bajja ta' Santa Marija fuq il-gżira ta' Kemmuna bħala d-destinazzjoni uffiċjali tax-xalata tal-Oratorju. Dun Anġ kien jintefa' għad-dell taħt il-ħajt tal-lukanda, jarma l-fippers u l-maskra u erħilu jogħdos bit-tama li jaqbad xi qarnital Dak kien ikun l-uniku ħin meta kien iħalli liż-żgħażagħ jieħdu ħsieb lit-tfal u lilhom infushom biex hu jinżel fid-dinja ta' taħt il-baħar li tant kien iħobb. Ngħid għalija. jien mort darba u daqshekk għax dik ix-xemx issabbatt fuq rasek ma niflaħhiex. Mhux hekk kienu jaħsbuha l-bqija ta' sħabi għax kienu jistennew ix-xalata ta' Kemmuna minn sena għal oħra. Lura fuq il-luzzu, sakemm iwassalna lura fejn il-Gillieru, konna ngħidu ħames posti rużarji. U la qegħdin nitkellmu fuq il-baħar, ikun tajjeb jekk inġibu hawn xi tifkiriet li qalli dwarhom Abel Galea meta, bħala /eader tal-Azzjoni Kattolika, kien ikun ma' Dun Anġ għal xi ġurnata l-baħar. Ilkoll ġraw fis-snin sittin. Kull /eader kien iwaħħal bandiera fuq ir-ramel; kull wieħed minnhom kien ikollu kulur għalih. Hekk it-tfal kienu jinġabru u jħallu ħwejjiġhom taħt din il-bandiera, taħt il-ħarsien tal-/eader tagħhom. Darba waħda konna fil-bajja ta' Għajn Tuffieħa. Tifel kollu ferħan neża' s-sandli biex jinżel jgħum. Mal-ewwel pass rifes qiegħ ta' flixkun li kien mirdum fir-ramel. 274 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Ponta ta' ħġieġa, qisha mus, daħlitlu taħt l-għaksa u d-demm beda jispara 'l barra. Jien u ġuvni ieħor għamilna n-nofstanhar ta' filgħodu nagħfsu b'subgħajna fuq il-ferita biex jieqaf d-demm. Dakinhar kienet l-unika darba li nsejna nieħdu magħna l-kaxxa tal-First Aid. Tal- lukanda li kien hemm ma kellhom xejn x'jagħtuna. Dawn it-tfal għadni niftakar min kienu. Darb'oħra fl-istess bajja, x'ħin tlajna mill-baħar, ħadna qatgħa kbira meta sibna tifel nieqes. Kull ħsieb ħażin beda għaddej minn moħħna. Meta kważi konna se naħbtu naqtgħu qalbna li nsibuh, jinqala' ħabibu li bil-kalma kollha qalilna, 4Dak kien tela' kmieni biex jirkeb l-ewwel wieħed fil-privare li kienet ġiet u qiegħda tistenniena.' Dakinhar żgur kienet l-għajnuna tas-sema biex lil Dun Anġ m' għaddituxl L-antiki sewwa jgħidu, 'Tfal u bhejjem, bil-għali dejjem' (Abel Galea, 2015). Konklużjoni Din hija il-festa ta' Santa Marija mil-lenti tal-Oratorju. Fuq kollox, il-kwindiċina hija okkażjoni speċjali oħra fil-kalendarju liturġiku biex iż-żagħżugħ jersaq niedem lejn is- sagrament tal-qrar u ferħan lejn is-sagrament tal-ewkaristija. Iż-żmien għandu tendenza jbiddel id-drawwiet, il-kostumi u l-prioritajiet, imma dan il-fus fil-ħwejjeġ spiritwali għandu jibqa' dejjem jinżamm fiċ-ċentru tal-ħajja. Festa mingħajr qrara u tqarbina tajba tkun ġiet u marret għalxejn. Anzi setgħet ma ġiet xejnl Hekk kont nisma' lil Dun Anġ itenni waqt il-laqgħat tal-istudenti u hekk hu tabilħaqq. Perjodu ta' Tranżizzjoni mal-Qalba tal-Millennju Iż-żmien ma jistenna lil ħadd. Bil-ħidma ta' tant għaqdiet li kienu joperaw fl-Oratorju Qalb ta' Ġest u bix-xita ta' attivitajiet li kienu jkunu organizzati f'kull staġun tas- sena, is-snin għaddew u taru, u ġabuna wiċċ im'wiċċ mas-snin elfejn. L-affarijiet laħqu nbidlu, l-istess bħal ma tbiddlu l-gosti, u magħhom il-moda, il-prioritajiet u n-nies involuti. L-iskop ta' dan il-kapitlu huwa li naraw x'ġara fl-Oratorju wara li Dun Anġ Camilleri kellu jirtira minħabba saħħtu fil-bidu tas-snin elfejn. Fi żmienna wkoll l-istorja u l-istejjer ta' dan iċ-ċentru komplew jiġġeddu u jiġġeneraw oħrajn ġodda. B'mod partikolari se ninkwadraw il-bidliet u l-iżviluppi li seħħew fl-Oratorju mill-2005 sa meta ġejna biex nippubblikaw dan il-ktieb. Imma qabel nibdew niffukaw fuq hekk, ikun tajjeb jekk l-ewwel nixħtu dawl fuq l-istil u r-ritmu tal-ħajja kontemporanja tal- lum. Dan għandu jgħina biex nifhmu xi ftit aħjar l-isfidi mhux żgħar għal min għadu impenjat biex jixhed għall-fidi nisranija fil-ħajja pubblika, aktar aktar jekk ikun involut fl-appostolat fost it-tfal u ż-żgħażagħ. Pajjiżna għadda minn bidliet kbar u fundamentali f'dawn l-aħħar ħamsin sena. Uħud mill-bidliet ġabu ħafna għagħa u plejtu, fosthom il-bidla kostituzzjonali tat-tmenijiet biex jibda jiggverna dak il-partit li jġib l-akbar għadd ta' voti, l-introduzzjoni tal-pluraliżmu fix-xandir u l-kunsilli lokali fis-snin disgħin, id-dħul ta' Malta fl-Unjoni Ewropea fl- 2004, l-iva għad-divorzju fl-2011 u l-unjoni ċivili għall-persuni omosesswali fl-2014. Iżda matul din il-medda tas-snin saru u għadhom qegħdin isiru diversi bidliet kbar oħra li, għalkemm kbar u fundamentali, huma bidliet siekta li fil-ħemda tagħhom qegħdin isawru ambjent ġdid. F'dan il-kuntest, inbidlu saħansitra l-arja u l-kultura Maltija li jservu ta' fosqda għalina li ngħixu fihom. Minn dawn it-tip ta' bidliet siekta se nżomm mad-dokumenti tas-Sinodu ta' Malta (2003) u, għalhekk, se nsemmi tmienja minnhom li huma: