Ta' ANTON Acrus MuscAT PIVAU tat-triqat kienu jidhru jnemnmu 'l hawn u 'l hinn. mal-gżira kollha. ' Biswit kien hemm id-dwal tar-Rabat. Għall-għajn li rat sewwa dik il-quċċata matul il-jum, setgħet tintebah liema mid- dwal kienu jaqtgħu fid-dalma t-trufijiet u l-meddiet tas-swar tal-Kastell il-Qadim. Taħtu kien hemm roqgħa mdawla iżjed mill-bqija: it-Tokk; u lejn il-lemin il-bozoz wasslu san-naħa ta' Misraħ San Franġisk u lejn ix-xellug sriebet ta' dwal ġibdu lejn Kerċem, Għarb u Munxar. Tixħet il-ħarsa 'l binn mir-Rabat tilmaħ bħal imsiebaħ ta' dwal inemnmu fuq il-għoljiet taż-Żebbuġ, ix-Xagħra u n-Nadur. Is-sriebet ta' dwal matul it-triqat juruk 'il fejn jiġbdu din jew dik it-triq, u fejn jinġemgħu d-dwejriet ta' l-irħula. Tifrex il-ħarsa n-naħa tal-lemin, mit-tieqa tal-kamra stajt tara l-ġemgħa msiebaħ ta' bozoz ta' l-elettriku, f'għamla ta' rota ta' karettun, li juruk ir-raħal imdaqqas tax-Xewkija. Mill-ħoġor tat-tieqa għajnejk jilmħu mill-qrib żewġ sriebet ta' dwal, f'għamla ta' salib: wieħed jieħu mir-raħal għar-Rabat u d-dwal hawn jispiċċaw mill-bidu tal-wita raba' ġmielha magħ- rufa bi Ġnien is-Sultan ; u s-serbut l-ieħor jieħu, wieħed lejn Ta' Ċenċ u l-ieħor lejn il-Munxar. Barra dawn l-imsiebaħ ta' dawl elettriku li firdu s-swedija ta' l-art, wiċċ il-qamar mela l-qiegħa ta' l-art b'dawlu, wara li dam. jaħsibha xi ftit jitlax minn wara l-għolja tal-Qala. Mit-tarf lemini tat-triq kienet tinstama' ġejja xi ftit tal- għagħa; ċorma tfal, qabda żgħażagħ, l-iżjed xbejbiet, u ġemgħa ta' rġiel u nisa, bosta minnhom imdaħħlin fiż-żmien, kienu qegħdin jistennew biex jaraw. wirja ta' films mogħtijin fil-beraħ minn xi nies tal-Gvern. Fil-ħin instama' leħen jidwi min-naħa ta' fejn kien ġej dak il-għagħa jwissi lil kulħadd li l-Gvern kellu l-għoġba li jibgħat in-nies tiegħu f'dak ir-raħal sabiex isir wirja. ta' films ta' tagħlim għal kulħadd, u barra turija ta' film dwar l-indafa fid-dar, kellhom jintwerew oħrajn dwar ħtiġijiet fit-trobbija xjen- tifika ta' xi bhejjem, dwar kif igħadduha. t-tfal fi skola f'art imbiegħda, u dwar il-ġmiel u l-ġid li jinsabu f'artijiet kbar u mbiegħda. Kull wieħed, l-iżjed it-tfal, mid-deher kien ħerqan li jibdew il-films għax il-għagħa ma raqditx qabel ma l-liżar ħa l-ħajja bix-xbihat u l-misraħ beda jidwi bid-daqq u l-ilħna tal- film. Għajr il-ħsejjes tal-film għaddej, xejn ma nstama' jikser il-ħemda. B'danakollu fit-triq kien hemm roqgħa żgħira ta' nies miġ- bura qaqoċċa, jitħaddtu. Wieħed minnhom deher bħallikieku il-wieħed li l-aktar jaf xi jgħid fosthom għax il-bqija kienu aktar jisimgħuh milli jgħidu tagħhom. Leħnu beda jasal 'il fuq u trid jew ma tridx, tisimgħu f'dak li kellu xi jgħid lill-miġemgħa ta' madwaru. Jekk għall-ewwel ma tixtieqx tissamma' kliemu, iżda billi nstama' jgħid xi ġrajja, ħarstek tmil lejh u widnejk jaqbdu kliemu. ''Melal Ara x'jien ngħidilkom: il-lum mhux dari, u lir- Russja ma jagħmlux li jridu biha''. VU kif għidtilkom: wara l-Kżar kien hemm Stalin; miet Stalin, issa għandhom lil Kruschev, u jekk jonqos dan, ikun : hemm ieħor minfloku'. CAraw ftitl' U wara li qam minn bilqiegħda u reġa' qagħad fuq is-siġġu, u waqt li sewwa ħwejġu mit-tikmix, lesta ruħu biex bħallikieku sa jibda ġrajja ta' min jismagħha. L-erbat iħbieb ta' madwaru, min fuq il-għatba, min fuq banketta u min fuq siġġu, ma lis- snux kelma u bis-sabar kollu stennewh jibda. ''Mela żmien ilu, ħabta ta' sittin sena ilu, ir-Russu ma kienx li hu l-lum u jekk kien irid xi ħaġa, ried jitlobha''. ''Darba mar għand it-Tork u qallu: 'Pjaċir irrid minn għandek — Għidli, wieġbu t-Tork''. '' 'Irridek tħallini ngħaddi mill-Bosfru', talab ir-Russu ' ' Ma jistax ikun', wieġbu xott it-Tork. ''Il-Bosfru, għandkom tkunu tafu, hu medda baħar dejjaq, wiesgħa daqs bejn Għawdex u Malta, iżda twil sewwa, mili u mili. It-Tork dejjem żamm idu iebsa fuq il-Bosfru u dejjem kien għajjur għalih u ma ried lil ħadd jindaħallu jew jisraqlu xi ftit mill-jedd li għandu fuqu. U ħa ngħidilkom: it-Tork mela l-Bosfru fortizzi u min jiftillu jarra rasu u jibqa' dieħel, jaqla' xebgħa nar liema bħalha '. CAraw kif fl-Ewwel Gwerra Kbira l-Ingliż jaħbat għall- Bosfru u kien niżżel is-suldati tiegħu f'Gallipoli biex jaħbat għall-qalba, ħa ngħidu hekk, tat-Tork, iżda ma għamel xejn''. 44 IL-MALTI UU ġara li t-Tork ma ħalliex lir-Russu jgħaddi, għax dak iż-żmien it-Tork kien iħossu qawwi. Iżda l-lum ir-Russu, jekk jiftillu jrid jgħaddi xi erba' biċċiet tal-gwerra mill-Bosfru, kemm igħid lit-Tork x'fiħsiebu jagħmel, u t-Tork jħallih bla tkewtil xejn. Kif temm kliemu, għadda ħafif ħafif il-maktur fuq ġbinu wasa' u fuq xofitejh, u wara li lesta, reġa' qiegħdu fuq spalltu il-lemenija mibruma li ma ngħidlekx. Qam minn fuq is-siġġu u raġa': VU kif għidtilkom: wara l-Kżar tala' Stalin u wara Stalin laħaq Kruschev u wara dan jilħaq ieħor'. Waqaf. Ċaqlaq is-siġġu minn fejn kien u qiegħdu qagħda oħra : messu ħa jara jitbandalx u raġa' qagħad bilqiegħda fuqu. UGħax', raġa' beda, 'tridu tkunu tafu l-ġrajja kollha biex tifhmu sewwa l-biċċa kif ġrat'. ''Mela, il-Kżar kien isaltan fuq ir-Russja kollha meta faq- qgħet il-Gwera l-Kbira, Ma noqgħodx ngħidilkom x'ġara fiha dik il-gwerra, għalkemm, hemm xi tgħid dwarha u kemm tqa- bdu fiha''. 'WĠara li fir-Russja qamu għall-Kżar u bdiet gwerra bejn Russu u ieħor, bejn il-Bojod. u l-Ħomor, bejn dawk tar-reliġjon u dawk ta' bla reliġjon, ħa tifhmuni. Il-Kżar qatluh ; il-kbarat tħarbtu, ġera d-demm, u l-Homor ġew minn fuq, ħadu l-Gvern f'idejhom u tala' Stalin. U Stalin, wara żmien, kellu jħabbat wiċċu mal-gwerra li għaddiet. Meta dan miet, tala' Kruschev, dak li għandna l-lum''. . Kif temm kliemu, minn fejn kienet qiegħda ssir il-wirja ta' films, instama' f'daqqa waħda ċapċip, għagħa ta' kliem, daħk u għajat ta' tfal. Kien intemm l-ewwel rukkell films. Il-pulizija waħdieni tar-raħal kien wieqaf f'nofs it-triq għar- roqgħa dawl tal-bozza mwaħħla fil-fanal kbir, imdawwar bi ħġieġ ikħal, imdendel fuq ras il-bieb tal-Għassa tar-raħal. Kif instama' l-għalat, ta daqqa ta' għajn 'l isfel, għax it- triq tmil ftit għan-niżla, u tħajjar imur jagħti titwila. Ma damx miexi qajla wisq billi raġa' waqa' s-skiet hekk kif beda jdur it-tieni rukkell ta' films. Dlonk dar lura lejn il-bieb tal-Għassa għax il-qanpiena ta' l-elettriku tat-telefon, imwaħ- ħla ħdejn ras il-bieb ta' barra, qabdet iċċempel kemm tiflaħ, u biċ-ċenċil tagħha bħallikieku riedet tqajjem l-erwieħ minn qabarhom. Il-pulizija ħeffef il-pass u kif qorob lejn il-Għassa, lissen minn taħt l-Ilsien: ''Dan x'sata' nqala'.'' Kif daħal u qabad it-telefon f'idu u refgħu, dik il-qanpiena. waqfet mill-ħsejjes li kienet qiegħda tagħmel. Fit-triq raġa' waqa' s-sliem. U hekk dik ir-roqgħa ħbieb setgħu jisimgħu mill-ġdid 'if ħabibhom jissokta ġrajjietu. ĊU kif għidtilkom: wara l-Kżar tela' Stalin, wara Stalin ġie Kruschev, u wara Kruschev għad jiġi ieħor'. Waqaf: għadda l-maktur fuq ġbinu u raġa' serrħu fuq spal- ltu. Qam bilwieqfa mill-ġdid u raġa' beda: 'Wara dik it-taqliba kollha fir-Russja, wara li neħħew il- Kżar u ħa l-ħakma f'idu Stalin, id-dinja kif iddur ġarrbet taħwida '. UWara l-Ewwel Gwerra Kbira, waqa' għaks fuq id-dinja jwuħħxek'. i UF'Malta naqas ix-xogħol u bosta nies siefret u telqet għal għonq it-triq. X'ġara7 L-Amerka wkoll kien hemm nuqqas ta' ħobż, u kien hemm min mar u sab ruħu b'idejh waħda wara u l-oħra quddiem. Tiftakruhom lil Peppi u lil Kikku7 Kellhom jibagħtulhom il-flus minn hawn sabiex jerġgħu lura għax in- naqra li ħadu magħhom, kiluha u waqgħu qiegħda. Batiet ingħid in-nies dawk is-snin f' ''Mela fl-Amerka nqala' Roosevelt li bi kliemu ħeġġeġ l-Amerka, kollha: u laħaq President. Kien jaf jitħaddet, moħħu jilħaqlu u ried iġib l-Amerka 'l quddiem. ''Qalilhom : 'Jeħtieġ ingumu qawma fuq tagħna u ninġabru minn din it-taħbila li ninsabu fiha'.'' UCHu ma qagħadx ilaqlaqhielhom, meta qallhom: 'Artna kulħadd jista' jgħix fiha: għandu l-jedd li jgħix mingħajr xkiel, kemm l-Iswed u kemm l-Abjad Tridu tkunu tafu li s-Suwed fl-Amerka ma kinux miġjubin minn xi Bojod, l-aktar dawk il-Bojod li jgħixu n-naħa ta' isfel ta' l-Amerka. Dawn is-Suwed erħilhom iħaddmuhom matulek ja jum, fir-raba', fid-djar, fil-fabbriki—u qligħ ftit. Kulħadd fuq ix- xogħol: kemm irġiel u kemm nisa u tfal. Il-għera u l-mard fuq kulħadd: ma hemmx għażla bejn nisa, tfal u rġiel… Hawn baxxa leħnu, iltewa 'l quddiem biex dak li għandu jgħid, jingħad biss lill-miġemgħa, u l-barranin ma jaqbdur kliemu. : 46 IL-Marri Biex tagħqad, dak il-ħin inqalgħet karrozza u waqt li qas- met ir-raħal għaddiet mit-triq u bit-tkarwit tar-roti u ċ-ċekċik tal-makna, imliet it-triq bil-ħsejjes. . U hekk ġarali min xtaq jisma' x'ingħad b'leħen baxx, ' jekk ma kienx wieħed minn tax-xirka, baqa' b'xiber imnieħer. Kif reġgħet waqgħet il-ħemda, leħnu ssokta l-ġrajja. ''Mela Roosevelt għaraf jieħu r-riedni tal-Gvern f'idu u meta kien jitkellem in-nies kienet tinġabar b'folol kbar biex tisimgħu. U ħa ngħidilkom : kien ikollu misraħ kbir daqs minn hawn sar-Rabat, kollu kemm hu maħnuq bin-nies'. —— U kif qal hekk firex idu madwaru biex bħallikieku jfiehem b'tixjira t'idu l-medda ta' art li kien fih il-misraħ li semmielhom lil ħbiebu. l Aħna mill-Awstralja konna naqraw u konna nkunu nafu x'inhu jsir u xi jgħid lin-nies fl-Amerka, Araw: tgħiduli xejn; hawn ma tawkomx gazzetti f'idejkom biex tkunu tafu x'inhu : jgħaddi mad-dinja madwarkom f' U kif temm dal-kliem, qam bilwieqfa minn fuq is-siġġu, b'sebgħu l-werrej mitfugħ lejn: il-qawra, b'leħen ħerqan u aktarx mgħaddab, tenna: 'Tgħiduli xejn: trid taqra biex tkun taf x'inhu jiġri ma- dwarek: inklele mejjet int u moħħok ma jġibx ħlief x'inhu jagħmel għajrek f'raħlek . Waqaf. Hafen il-maktur minn fuq spalltu: għaddieh fuq xofftejh u ġbinu, serrħu mill-ġdid fuq spalltu l-lemenija, u raġa' qagħad bilqiegħda. Ħbiebu ma lissnux kelma waqt li ħarsu lejh: la qablu mie- għu, lanqas merewh, u bis-sabar stennewh jissokta. —Kif għidtilkom: wara l-Kżar kellhom lil Stalin u wara Stalin ġie Kruschev u jiġi biex jonqos dan, jitla' ieħor'. U barra r-Russja, fl-Ewropa d-dinja ma qagħditx b'sabarha''. Il-Ġermaniż kellu 'l Hitler; it-Taljan kellu lil Mussolini; u l-Ispanjol ra ma' wiċċu gwerra f'pajjiżu li ħallietu bla nifs: sa ma fl-aħħar rajna wara biebna l-Aħħar Gwerra Kbira li minnha Malta u Għawdex laqqtu biċċa sewwa''. Ġrajja twila ta' x'għadda mill-Ewropa wara li laħaq Sta- lin fir-Russja '. 'Tl-Ġermaniż beda jarma baxx baxx u ħadd ma żammu'. ''It-Taljan fl-aħħar għamel paċi mal-Papa għax Mussolini kiteb ftehim miegħu ta' ħbiberija, billi fiż-żmien, qabel ma qatlu — 'l-Kżar u tala' Stalin—ħa niftiehmu qabel il-Gwerra l-Kbira— kien inqala' t-tilwim bejn il-Papa u t-Taljan, għax it-Taljan ried jeħa taħt idejh l-artijiet tal-Papa''. UMelal Kieku Mussolini ried li l-Italja timxi 'l quddiem, imma, ħejl, ma għarafx iżomm għajnejh miftuħa biex ma jil- għetx. Jien qrajt x'kitbu nies li jafu, u jgħidulek li kieku għaraf jimxi, sata' mexxa l-biċċa aktar b'għaqal, imma x-xitan għamieh u ried jikber f'daqqa u daħħal 'il pajjiżu fi gwerra li minnha ħareġ tellief. ' Niġu għall-Ispanjol' ''L-Ispanjol ra pajjiżu mtertaq mill-ġlied ta' bejn dawk li qablu mal-Gvern u dawk li riedu lil Franco jilħaq fil-Gvern, u dan Franco rebaħ u sal-lum għadu fil-ħakma fi Spanja'. Bilkemm laħaq temm kliemu li min-naħa t'isfel tat-triq ma. nstamax ħabta u sabta geġwiġija ta' ilħna jitkellmu għoli f'daqqa, xi tisfira, u wieħed isieħ lill-ieħor: il-wirja ta' films kienet waslet fi tmiemha għax leħen għoli minn fuq il-kaxxa tal-kliem dlonk instama' jwissi li l-wirja spiċċat u waqt li jittama kulħadd jithenna bil-wirja, xtaq il-lejl it-tajjeb lil kull min kien hemm. Il-pulizija tar-raħal, wieqaf għad-dawl tal-fanal ikħal tal- Għassa, jisma' dwar ġrajjiet imgħoddija, meta ra n-nies titferrex lejn darha u sama' dak il-għagħa kollu, qal: ''Għandna x-xogħol', u qabad miexi 'l isfel lejn fejn saret il-wirja ta' films, biex jagħti daqqa ta' għajn. Dak il-għagħa ta' nies, l-aktar ta' tfal, huma u għaddejjin mit-triq, tefa għal kollox leħen ħabibna. Dan ukoll waqaf, għax kemm hu u kemm min kien qiegħed jisimgħu, ma kellhomx moħħ ħaġ'oħra għajr li jaraw min bu għaddej lura lejn daru. U billi kien daħal il-ħin, dik il-ġemgħa ħbieb bħallikieku dehrilha li għal dik il-lejla kienu semgħu u ntġal biżżejied, għax kull weħed 'sellem lill-ieħor u nġabar f'daru. Hekk intemmet dik it-taħdita nhar dik il-lejla dawl ta' qamar. AS- L IL-Marri Tabilħaqq ħasra li qatt ma ġie ix-xoqqa f'moxtha biex wie- ħed igħidlu, lil dak li b'sabar qagħad ifiehem ruħu daqshekk : tajjeb dwar ġrajjiet imgħoddija, li wieħed sama' kliemu bil- għaqal kollu u l-ġabra li tistħoqq lil min jaf xi jgħid.