18 il-Ħamis 15 ta' Ġunju 2017 L-ILSIERA FI ŻMIEN L-ORDNI F'MALTA (7) intendi l-ilsiera barra l- Grii kellhom xogħlijiet oħra fuq il-galera. Kif galera kienet tidħol lura fil- port, l-ilsiera kienu jiġu mqabbdin biex l-ewwel iżarmaw il-qlugħ, it-tined, l- imqadef u wara jnaddfu l- galera u jħottu l-armar kollu u jniżżlu l-art annimali, tjur u ħxejjex li jibqa' fuqha. Minn fuq il-galera, l-ilsiera kienu jittieħdu fil-banju, ji- ġifieri fil-ħabsijiet tagħhom. Mad-daqq tal-Ave Marija, kull ilsir, furzat jew bo- navolja ried ikun fil-ħabs, u miskin hu min ma kienx ikun hemm fil-ħin. Mat- tbexbix ta' kull għodwa, it- tisfira rqiqa tal-argużin kie- net tqajjem lill-ilsiera kollha u kulħadd bla kliem xejn kien imur fuq xogħlu, liema xogħol kienu jkunu jafu bih minn jum qabel u jridu jer- ġgħu lura ma' nżul ix-xemx. Sintendi fejn tidħol l-im- ġiba u d-dixxiplina tas-sidi- en rigward l-ilsiera tagħhom insibu diversi kitbiet. Hemm min isostni li l-ilsir Mislem f'art Nisranija kien ikun it- trattat ħafna aħjar minn ilsir Nisrani f'art Misilma. Jista' jkun li l-konklużjonijiet ta' dawn il-kittieba hija msaħħa b'esperjenzi ta' nies li kienu fil-jasar, iżda jien ma neħo- dhiex bi kbira li ħafna li minn dawn il-kittieba meta ġew biex jipparagunaw il- jasar ta' dawn l-imsejkna ma użawx l-istess kejl u dan ak- tarx li minħabba twemmin- hom, il-preġudizzju tagħ- hom f'dan ir-rigward kienu esaġerati. Possibbli li s-sidien Mis- ilmin kollha kienu kiefra u jaħqru lill-ilsiera tagħhom2 Tifhmuniex ħażinl Mhem- mx dubju li fejn jidħol il- jasar, f'kull forma tiegħu hemm tbatijiet kbar, kemm f'dak li hu xogħol manwali fejn dawn l-imsejknin kienu jaħdmu sigħat twal taħt għassa stretta u d-daqqiet tal-frosta, kif ukoll minħab- ba l-firda mill-għeżież tagħ- hom. Xi wħud huma tal-feh- : ma li l-jasar taħt sidien To- rok tant kienu jpinġuh ikrah u kiefer, u forsi kellhom ra- ġun, li ħafna mis-suldati u l-baħrin tal-galeri kienu jip- preferu li jmutu jissieltu mil- li jaqgħu lsiera taħthom. U hawnhekk jien nassumi. li anke l-Misilmin kienu jip- preferu l-mewt milli jaqgħu lsiera taħt il-kavallieri. Mela m'għandniex għalfejn nis- kantaw li dawn l-imsejknin kienu jagħmlu minn kollox biex jeħilsu mid-dwejjaq u t- tbatija tal-jasarl Għedna li l-ilsiera Misil- min kienu ttrattati tajjeb f'Malta. Dan nistgħu nik- konfermawh għax fi żmien l-Ordni l-ilsiera mhux biss ma setgħux jiġu maħqurin b'xi mod, iżda kienu sa- ħansitra jgawdu minn ċerta libertà u fil-ħin liberu tagħ- hom setgħu anke jbiegħu l- ilma u d-drappijiet fit-toroq jew jagħmlu xogħol ta' skra- pan jew barbiera biex jaqil- għu xi ħaġa. Meta lsir kien jarma għal rasu jew jidħol jaħdem ma' xi ħadd huwa kien jitlef id-dritt tal-ħobża kuljum, u l-Ibiesi li l-Ordni kien joħroġ għall-ilsiera li kellu miegħu kull sena. DIXXIPLINA FUQ IL-GALERI Sintendi l-qagħda tal-il- siera fuq il-galeri kienet dif- ferenti ħafna. Fuq il-galeri dejjem: kien hemm il-biża' minn xi rvell mill-ilsiera, u għalhekk kien hemm għassa u dixxiplina stretta. Fuq kol- lox wieħed irid jirrealizza li aktar min-nofs in-nies li kien ikun hemm fuq il-ga- lera kienu Torok ,u mal-ew- wel opportunità li kienet tiġihom setgħu jqumu kon- tra l-kaptan, jieħdu l-galera f'idejhom u b'hekk jiksbu l- ħelsien tagħhom. Għalkemm: id-dixxiplina fuq il-galera kienet l-ordni tal-ġurnata u tinħass ħafna, b'danakollu, id-dixxiplina ma kinitx tfisser swat il-ħin kollu u għal kull ħaġa ta' xejn kif jimmaġinaw ħafna, iżda forma ta' dixxiplina li biha kulħadd ikun jaf sew- wa x'hemm bżonn isir, u li l-ordnijiet jitwettqu minnu- fih u bla argumenti ta' xejn. TPATTIJA U ĦRUXIJIET MILL-KURSARI Kull meta xi kursari ta' Barbarija kienu jinqabdu u jinqatlu mill-kavallieri waqt xi taqtigħa fuq il-baħar jew l-art, l-ilsiera Nsara li jkun hemm fil-ħabsijiet tagħhom kienu jeħlu magħhom. jin- għad li lill-Alġerini ma kien jgħaddihom ħadd biex jiv- vintaw metodi kif jikkasti- gaw. lill-ilsiera Nsara. Is- swat bil-bastun jew il-piena Alġerina magħrufa bħala l- bastunatà kienet tfisser mija jew mitejn daqqa ta' bastun fuq iż-żaqq, il-kliewi u fuq wiċċ il-pali tas-saqajn. Kull skuża kienet tajba biżżejjed biex l-Alġerini jaħ- qru lill-ilsiera Nsara. Il- qtugħ ta' mnieħer u widne- jn, it-tiksir tal-ħalq, ħruq ta' vittmi, daqqiet bl-istropp tal-moqdief kienu xi ftit mill-kastigi għal dawk l-il- siera li jeħudha kontra sid- hom jew jippruvaw jaħirbu. Il-qtil ta' kriminal Tork kien jitħalla f'idejn ilsir Nisrani biex hekk ikun żgurat li l- ikkundannat imur il-ġenna għax ikun miet minn idejn Nisranil Sal-1602 l-ilsiera setgħu jaqsmu mill-Birgu għall-Belt bid-dgħajsa liberalment, iż- da meta nqabdu xi lsiera li ppruvaw jaħirbu, il-qsim mill-Birgu għall-Belt mill- ilsiera beda jsir taħt għassa stretta. Kien minħabba dawn l-attentati li l-qxur kollha tal-baħar, mal-Ave Marija, kienu ordnati li jorb- tuhom l-Menga ta' Bormla u jmorru għalihom l-għada mas-sebħ. Matul il-lejl kien ikun hemm għassa stretta fuqhom u iblah hu min kien jipprova jabbuża. TBATIJIET TAL-ILSIERA FUQ IL-GALERI Biex wieħed ikollu ħjiel tat-tbatijiet kbar li kienu jso- fru l-ilsiera fuq il-galeri wieħed irid jiftakar li dawn l-ilsiera kollha, madwar 250 qaddief, barra li kienu jin- trabtu mal-bank tal-qdif ma- tul il-vjaġġ kollu li ġieli ħa ġimgħat sħaħ fuq il-baħar kienu jorqdu fuq l-istess bank bla ma jistgħu jiċċa- qilqu minn posthom. Barra hekk, għalkemm il-kotra tagħhom kienu jkunu Torok, kien hemm diversi furzati magħhom, ħafna minnhom Taljani, Sqallin u Franċiżi u għalhekk lanqas biss setgħu jitkellmu magħhom. Apparti d-dixxiplina stret- ta tal-argużin waqt il-qdif, kull meta l-galera kienet tilt- aqa' ma' xi xini Torka u tingħata l-ordni biex jattak- kawha, dawn kienu jibqgħu FEATURE I L-ORIZZONT marbutin mal-bank imwer- wrin li minn ħin għall-ieħor setgħu jegħrqu. L-ordnijiet waqtil-qdif kienu jingħataw b'tisfira ta' suffara mill-ko- midu, u skond it-tisfira jin- bidel ir-ritmu tal-qdif. Fil- fatt, il-komidu, wara struzz- jonijiet mill-kaptan kien jor- dna l-mod ta' qdif li jkun meħtieġ u l-argużin u l-as- sistenti tiegħu, kienu l-ħin kollu jużaw il-frosta biex jiżguraw li l-ilsiera jsegwu l- ordnijiet kollha. Ħajjet l-ilsir fuq il-galera kienet iebsa u ta' moħqrija kbira. L-ilsir fuq galera ma seta' qatt jittama li jinħeles mill-moqdief, lanqas jekk fuq il-baħar jiltaqgħu ma' xi xini Torka għax f'kull taq- tigħa kien hemm ir-riskju ta' għarqa. Min jaf x'biża' tre- menda u qtigħ-il qalb kienu jaħkmu. lill-ilsiera, imma- nettjati minn idejhom mal- moqdief tagħhom u b'saqaj- hom marbutin b'katina mal- bank. Imbagħad x'martirju kienu jgħaddu minnu waqt it-taqbidl X'effett tal-biża' u x'impatt qalil kien jagħmel fuqhom l-anadament. tal- ġlied. Jingħad li huma lan- qas biss setgħu jċaqilqu sa- qajhomi Din kienet id-dixxi- plina riġida u ta' tbatija kbi- ra. li l-ilsiera kollha riedu jobdu fuq il-galeri. Joseph Muscat jgħidilna li f'każ ta' taqbid mal-għa- du, il-ġeneral tal-galeri kien jgħaddi sinjal lill-kaptani tal-galeri biex iħejju ruħu u jorbtu lill-ilsiera tajjeb mal- bankijiet tagħhom. Qabel kull attakk kien meħtieg ski- et perfett u miskin hu dak il-qaddief li kien iħarrek si- equ x-xellugija u jagħmel xi ħsejjes ta' ħadid ma' ħadid. L-ilsiera l-oħrajn li kienu jservu bħala qaddejja tal- kaptan u tal-kavalieri kienu jorbtuhom b'katina qabel jibda l-ġlied. L-ordnijiet tal- galeri kienu ħorox wisq, u f'kull taqtigħa mal-għadu, il-qaddiefa kollha kellhom jinżlu kokka u jżommu tas- hom taħt il-bank tal-qdif. B'din il-qagħda, barra li kienet tħares il-ħajja tagħ- hom kienet isservi wkoll biex l-ilsir ma jkunx jista' jara x'inhu jiġri sew u jgħar- raf lil sħabu. Mat-tifsira tal-komitu, l- ilsiera kienu jiġu mġiegħla jdaħħlu f'ħalghom tapp tas- sufra jew tal-injam daqs lanġasa żgħira li jkun dejjem imdendel m'għonqhom biex ma jkunux jistgħu jitkellmu. Min jista' jifhem jew jimma- ġina x'taqtigħ tal-qalb kien jaqbadhom meta kienu jisi- mgħu l-ordnijiet tal-kman- dant, waħda wara l-oħra, il- ġiri u l-għajjat sfrenat tas- suldati, it-tifqigħ tal-kanuni, sparar tal-azzarini u l-krib u l-biki tal-feruti2 Tkompli l-ġimgħa d-dieħla