''Madonna ta' Pinu' — Jannar-Frar, 1992 — 5 1928) ARKITETT TAS-SANTWARJU-BAŻILIKA TAL-MADONNA TA' PINU F'GĦAWDEX Mill-Kan. L-Ewwel Snin ta' ħajtu Persunaġġ Malti li ismu ntrabat għal dejjem mas-Santwarju-Bażilika tal-Madonna 'Ta' Pinu' huwa l-arkitett Ħalluqi Andrea Vassallo. Kien dan l-arkitett li fassal il-pjanta ta' dan is-Santwarju Nazzjonalili sarmagħruf mad-dinja kollha. Hekk li fil-ktieb 'La Ma- donna nel Mondo Coni Piċi Celebri Santuari Mariani' f'paġna 209 insibu s-Santwarju tal- Madonna 'Ta' Pinu' bejn dak tal-Mellieħa u tal-Mosta. Andrea Vassallo twieled f'Ħal-Luqa fit-2 ta' Jannar, 1856. Ġie mgħammed l-għada, 3 ta' Jannar. (1856) mill-Kappillan ta' l-Imqabba Dun Vinċenz Schembri. Tawh l-ismijiet ta' Andrea, Vinċenzu, Albertu u Pietru. Bħala parrina kellu lil Domenica Zammit bint Albertu. (2) Missieru kien mgħallem tal-ġebel. Andrea kellu tliet ħutu oħra: Ġużeppi u Karmenu li saru qassisin, u Ġanni. Ġanni Vassallo fil-5 t'April 1914 sar reġistratur tal-Qorti ta' Għawdex. Ġanni huwa magħruf bħala 'il- Bennej ta' l-Ortografija Maltija'. Bidu tax-xogħol tiegħu Andrea Vassallo beda l-karriera tiegħu bħala skultur fil-ġebel. L-ewwel ħdax-il sena tal-ħajja professjonali tiegħu għamilhom fi prattika privata. Fis-sena 1887 meta Vas- sallo kellu 31 sena diġà kellu taħriġ twil 'f'kull fergħa ta' l-arti fil-bini', hekk li kien jieħu ħsieb ħafna bini. (4) Andrea Vassallo kien il- għaġebta' l-artiarkitettonika mwielda miegħu, magħġuna f'demmu pattiet għall-ftit skola li kien jaf. L-ewwel biċċa xogħol kbira tiegħu kien it-teatru 'Prinċipessa Melita' f'Tas-Sliema fl- 1885. 'Disinn sabiħ u jolqtok li juri l-kapaċità ta' Indri Vassallo - opra tabilħaqq perietta', kiteb wieħed fil-'Malta'. Fl-istess sena bena mill-ġdid il-monument ta' Sir Alexander Ball li hemm fil-Barrakka t'Isfel. (6) Meta kien għad għandu biss 27 sena, fl-1883, l-Arċipriet tal-Furjana, Lauron, qabbdu jhejji disinn għall- faċċata tal-Knisja Parrokkjali. Għamel disinn ieħor il-professur Nikola Zammit. Kbir kien id-diżappunt ta' Vassallo meta l-Arċipriet ħareġ biss għall-wiri d-disinn ta' Zammit. Wieħed korrispondent li kkritika din il-mossa 6— 'Madonna ta' Pinu' — Jannar-Frar, 1992 kiteb: 'Rajt iż-żewġ disinni, għoġobni tal- Professur Zammit, imma tas-Sur Vassallo saħħarn''. iktar xogħlijiet ta' l-Arkltett Andrea Vassallo il-ġenju ta' dan il-Ħalluqi fl-arti arkitet- tonika jidher meta wieħed isir jaf li qatt ma għamel kors regulari ta' arkitettura. Fl-1887 meta kien ġà beda juri l-ħila tiegħu fl-arkitet- tura laħaq Clerk of Works fid-Dipartiment tax-Xogħlijiet Pubbliċi. F'din il-kariga kellu f'idejh, fost xogħol ieħor, il-bini ta' l-Isptar tax-Xjuħ, l-Imgieret, u l-iskejjeltal-Ħamrun,u tas-Sliema. it-tkabbir minn ġewwa tal-Knisja ta' Stella Maris kien taħt idejh. Huwa ddisinja l- bini ta' vilel differenti fil-bidu ta' Stil Ingliż għall-Imħallef P. Mifsud, is-sinjuri Pace, u l- Baruni Depiro fis-Saqqajja, ir-Rabat, u djar oħra ħdejn il-Katidral għal nobbli u sinjuri. Iddisinjawkoll villa f'Ħ'Attard u xogħlijiet oħra f'Villa Bologna li kienu ġew imħollija f'idejh minn Sir Gerald Count Strickland. Jidher li Vassallo kellu ħbieb Ingliżi. F'dan iż-żmien huwa ddisinja għas-suldati u baħrin Istitut li kien ġie mħolli f'idejh mill- Golonel Woodward. iddisinja wkoll bini dif- ferentiit-Tiġrija tal-Marsa. il-mejjet Genwilkie kien ġagħlu jhejji disinn għal 'Branck Union Glub' f'Tas-Sliema. Minn taħt idejh ukoll ħarġet id-dar tal- Little Sisters of the Poor, il-Ħamrun. Mexxa l-bini ta' l-Isptar tal-Blue Sisters li ġie inaw- gurat fl-1910. Fl-1912 għamel id-disinn tat-tribuna tal-Bażilika ta' l-Isla. Fl-1923 re- baħ konkors bil-pjanta li għamel għall-kop- plau l-kampnari għall-knisja ta' San Gejtanu, il-Ħamrun. Kien biss fl-1954-56 li l-koppla nbniet taħt id-direzzjoni tas-Sur Ġużċ D'Amato, li għamel xi tibdiliet fid-disinn ta' Vassallo. Dwar il-koppla tal-Knisja Parrokkjali u Matriċi ta' San Gejtanu fil-Ħamrun, naqraw: 'Din il-koppla hija magħrufa minn ħafna bħala l-isbaħ koppla ta' Malta, iddisinjata minn Andrea Vassallo'. (11) Il-koppla majestuża ta' San Nikola tas-Siġġiewi u xogħlijiet oħra tar-'Rococo' tal-knisja tal-Ħerba huma wkoll ta' Andrea Vassallo. Andrea Vassallo u l-Kungress Ewkaristiku Internazzjonali ta' l-1913 F'Ħal-Luqa baqagħlna ħjiel żgħir ta' l- id li kellu għad-disinn, fl-armar li jintrama l- pjazza għall-festa ta' Sant'Andrija. Baqa' jissemma l-armar li Vassallo għamel għall- Kungress Ewkaristiku Internazzjonali li sar f'Malta fl-1913. F'din l-okkażjoni kien mem- bru fil-kumitat esekuttiv u president tas-sotto- kumitat għat-tiżjin tat-toroq. F'laqgħa ta' l-esekuttiv li saret fit-3 ta' Ottubru 1912, Vassallo ressaq id-disinjikollha mitluba minnu. Il-'Ħabib' ikkummenta hekk fuqhom: 'Kulħadd baqa' mistagħġeb mhux biss bl-ideat kbar, ġodda u sbieħ tiegħu, imma bir-reqqa li biha ħaseb għal kollox Vassallo b'disinji li ma għandhom x'jaqsmu xejn ma' dawk kollha li nafu bihom s'issa sejjer ibiddel il-Bett'. Ta' minisemmi l-arktrijonfali mwaqqaf ħdejn Putirjal u t-Tribuna mnejn ingħatat il- Barka Sagramentali. Mons Hevien, li kien president tal-Kumitat Permanenti tal-Kun- gressi Ewkaristiċi stqarr li f'ebda belt oħra ma sar tiżjinbħal dan għall-Kungressi Ewkar- istiċi. il-Papa Piju X meta sema' kemm st- inka, ta lil Vassallo 'Is-Salibta' Kavallier ta' l- Ordni ta' S. Girgor il-Kbir'. L-Aħħar xogħol ta' l-Arkitett Andrea Vassallo Vassallo kien jaf tassew jiddisinja kull stil f'perijodi differenti bl-istess ħeffa. Tnejn mill-aħħar xogħlijiet tiegħu huma fl-'Art Nov- eau'. Dawn huma: Casa Said faċċata tas- Sliema li reċentement ġiet maħtuta, u Villa Rosa f'St. Andrews. L-aħħar xogħol ta' Vas- sallo hija l-Bażilika ta' stil Romanesk f'Ta' Pinu fejn wieħed jista' jitgħaxxaq bil-ġmiel ta' l-iskultura fil-ġebel qisha bizzilla. Bħala xempju tal-kapaċità arkitet- tonika tiegħu nsemmu biss il-ġmiel tal- Bażilika tal-Madonna ta' Pinu, Għawdex, li hi għaġeb fl-eżattezza tal-proporzjonijiet tas- simetrija, u l-iskultura ġewwa u barra kollox maħluq minnu. (15) Il-pjanta tagħha fuq stil Lombard-Romanesk kienet għall-wiri f'April 1919. Sena wara, fit-30. ta' Mejju 1920, tqiegħdet l-ewwel ġebla tal-Knisja. Ma kellux ix-xorti jaraha lesta. Miet fl-isptar tal-Blue Sisters wara operazzjoni fil-21 ta' Jannar, 1928. Jinsab midfun fiċ-ċimiterju ta' l-Ad- dolorata. Is-Santwarju Nazzjonali u Monumen- tali — il-Bażilika tal-Madonna Ta' Pinu sa jibqa' fis-skiet imdawwar mill-ħdura ta' l- egħlieqi u l-ikħal tas-sema u tal-baħar ikanta l-ġieħ lill-arkitett Andrea Vassallo, Mallti- Ħalluqi, u lill-bennej Vitor Vella (t. 1878; m. 1958), miż-Żebbuġ ta' Għawdex. (2) Arkivju Parroċċa Sant'Andrija Ħal-Luqa. Dun Ġużepp Micallef. Ħal-Luqa Niesha 'Madonna ta' Pinu' — Jannar-Frar, 1992 — 7 u Ġrajjietha p. 278. Mifsud Bonnici, Dizzjunarju Bijo- Bibljografiku Nazzjonali, p. 508. Dun Ġużepp Micallef. Ħal-Luqa Niesha u Ġrajjietha. p. 280. Dun Ġużepp Micallef. Ħal-Luqa Nissha u Ġrajjietha. p. 280. Dun Ġużepp Micallef. Ħal-Luqa Niesha u Ġrajjietha. pp. 280. Dizzjunarju Bijo- Bibljografiku Nazzjonali. p. 508. Dun Ġużepp Micallef. Ħal-Luqa Niesha u Ġrajjietha. p. 281.