Leħen is-Sewwa', — Is-Sibt. 1 ta' Novembru, 1975. Deħlin fix-xahar ta' Novembru, ix-xahar tal-Mejtin. fuq xi suġġett li għandu x'jaqsam magħhon. Xieraq għalhekk, li nitħaddtu U għażilt l-Erwieħ ta' Wied Għammieq. Nittakar meta kont tfaj'el, kultant o nmi kienet tagħmel xi wegħda li tmur tinvis- thom, kemm-il darba jaqalgħula xi grazzja kbira minn għand Alla. Meta kienet taqla' l- grazzja mitluba, kienet tagħżel l-ewwel Tne'n tax-xahar — jum dedikat għal dawk l-er- wieħ — .u konna mmorru l-familja kollha, 'ew sal-Birgu bil-lanċa, imbagħad konna nim- minżlu ħdejn Farkati u nitilgħu bil-mixi sa dak il-post. Nftakar 1, mil-weg'da tal-viż:a, ommi kienet iwie- għed ukol fiixkun żejt, ħali jinxtegħel fuq l-oqħra ta'- Mejtin midunn hemm- hekk. Wara li tagħmel dik l-offerta, konna ngħidu ħa- mes posti Rużariu u ħames posti 'Requiem' b'suf-raġ- ju ta' dawk l-erwieħ. J d- hirli li kienet ukol. timxi għarkubbtejha matul il-pas- saġġ li jaqsam iċ-Cim'terju, minn ħdejn il-b'eb sa'-mo- nument li qieghed fin-nofs. Fejn qeghed dan iċ-C'- niteriuż. Mhux il-bogħod mit-trufjiet — tal-Irne'la u mill-Forti Ricaso'i l; tħad- ditna dwaru fl-aħħar artik- iu taghna, il-nhawi tal-Ka'- kara IL-KOLERA TAL-1837 Kif konna. għ'dna, wara li nbena l-Isptar ta' Bichi, l- Ingliżi ma baqgħux jużaw ektar il-Forti bħalà' sptar u battiuħ għal kollox. Fis-se- na 1837, sxuppjat hawn Malta l-epidemja tal-koiera, marda ii tittieħed u li tiġi mill-ilma jew ikel mniġġes jew mil-ħmieġ tad-dubbien. Jingħad li b'din il-marda nqerdu f'Malta u Għawdex fuq l-4,000 ruħ fl-erba' xhur bejn id-9 ta' Gunju u d-9 ta' Ottubru. Qabel ma faqqgħet din il- marda kien hemm mal-750 xiħ u xiha jgħammru fl-Os- pizju tal-Furjana, bini li, għalkemm: għadu jeżisii, 'l lum hu no'su mwaqqgaa; tgħaddi għalih. minn wara id-Depot tal-Pulizja m'n-na. ħa tax-Xagħra. Għal min ma jaix: dak l- Osp'zju inbena mil-Gram- mastru Manoel de Vilhena għall-ħabta tal-1730, bil- ħsieb li fih jistxennu xjuħ, jrġie' u nisa, li ma kel homx mn idur binom, xbejbiet biex jeħilsu mit-tiġrib tal- ħażen u mies foqra biex itaffu it-tbatijet ta'-ħaj'a. Fuq dan l-ospizju għad nit- ħaddtu fit-tul aktar il-qud- diem. TISKOPPJA L-KOLERA FOST IX-XJUH Mela, fid-9 ta' Gunju 1837 t'aċċa fost ix-xjuħ ta' dak i. Ospizju l-ewwel każ tal-kole- Tal uf f'daqqa waħda, l-għadd tal-imniġġsin beda jikber. Il-Gvernatur Sir Henrv Fre- deriek Bouverie, għalhekk, ordna l; dawk ix-xjuħ jt- neħħew minn dak iċ-ċentru ħdejn l-ibliet u jittiehdu fil- Forti R'casoli. L.es demia żiedet il-ħsara tagħha fost dawk ix-xjuħ: naqraw ji f'40 jum qerdet 455 minnhom, U ma waqfetx hemm. Minhabba f'hekk mhux il-bogħod mill-Fort, sewwa sew £l-post insejjaħ Wied Għammieq, tàa fu xi ħo'or fil-ħamrija u hemm- hekk bdew jidfnu l- g:ma ta' dawk l-imseixna xjuħ, B' hekk issawret dik il-Għalqa tal-Mejtin, jew iċ-Cimiterju ta' Wied Għammeq, li fih jngħad ii udifnu 855 imniġ- ġsin bil-kolera. Wara ii spiċċat'dk l-epi- demja, bdiet tikber, u tinx- tered id-devozzjoni lejn l-er- wieħ ta' dawk l-imsejkna xjuħ. Maltin minn ħafna: nħawi ta' Malta ukol f'pel- legrinaġġ bdew imorru iżu- ru l-oġbra 'tagħhom, biex jitilbuhom, jew iroddulhom ħajr għal xi grazzi maqlil- għin bi-nterċessjoni tagħ. Dawn iż-żjarat aktarx isiru fl-ewwel Tnejn tax-xa. har. Fl-1878, l-għadam tal- -mej- tin, imxerred 'l hawn u 'l hemm fil-għalqa, inġabar f post wieħed u, tliet sm'n wa- Ta tqegħdet kolonna pirami. da'i bħala monument ta' tif- kira. Fuqha tqiegħed salib ii kum ma għadux hemm iżjed, tnaqqxet xbiha tal- Madonna Addolorata fil-ba- żi u twaħlet skrizzjoni bil- malti. Din tgħid hekk: tHawn għadam il-foqra li f's-sena 1837, ġewwa Ricasli nġabru u bil-ko'era mietu. Dan iċ-Cimiteru bi flus id- devoti sar fl-1881, Intom ikollhom ħniena, itolbu għas-serħan tagħhom. IZZEJT FIT-TANK Iċ-Cimiterju hu magħluq b'ħajt u tidħol għalih minn bieb, li jingħalaq b'kanċell tal-ħadd u jġib salib fuqu. Mal-ġenb xellugi hemm loġ- ġa, taħtha skrizzjoni hil-la- ' Wied Għammieq, limiti tal-Kalkara, jew sal-Irnella bid-dgħajsa, imbagħad konna tin, li tfakkar il-mejtin. Mal-lemin hemm il-kappela qad ma b'tieqa għal barra. Niftakar lil ommi tixħet iż- żejt tal-flixkun minn tieqa għal ġo tank, mnejn imba- għad i-inkar'gat kien jimla' t-tazez biex jinxtelgħlu fiċ- Cimiterju. Bis-saħħa tad-devozzjoni lejn dawk l-erwieħ u tat- tħabrik u l-ħeġġa ta' Mons, Carmelo Xuereb, meta kien Kappillan tal-Kalkara, fil- qiegħ taċ-Cimiterju nbniet kappella oħra fuq id-disinn tal-Kavaliier V.ncenzo Bo. nello, Is-Sur Nin Cremona. kiteb ktejjeb luq '-Ospizju tal- Furjana' (lj semmejna. fil- bidu) u l-Erweħ ta' W'ed Għamm'eq' u ft-tmiem tie- għu żied sunett miktub min- nu wkoll. L-aħħar zewġ ter- zini tiegħu huma dawn: Inom ineridtu, u tagħ- kimm xe. tifkira Fil-għal- qa tal-mejtin b'ħitan magħ- luqa B'ġebel li juri l-ħajja tagħkom fqira. lilum ukoll-il-kotra b'inie- na kbira Narawha fuq qa- barkom dlonk issuqgha: Sat tarf ta' Wied Għammieq lin- nies tal-Gzira. F'dan ix-xahar ta' — No- vembru, niftakru fihom ad- na ukoll lil dawk l-imseikna meitin ta' Wied Għammieq, u b'hexk nuru l; Alla jaf isib il-mezz kif wieħed jaħ- seb mhux biss għall-mejtin għonja li qatt ma naqashom xejn, iżda ukoll għal fqar li qatt ma kellhom xejn,