L-ERWIEĦ TAL-BJAR U TAL-GĦEJJUN Fl-artijiet kollha Xerqijin mill-qe- dem nett, jitwemmen li l-għejjun u l- bjar tal-imma jgħammru fihom l-er- wieħ. Dawn l-erwieħ huma. ta' tliet xorta: erwieħ tal-ajru, jew ta' fuq l- art; erwieħ tal-art, u erwieħ tal-qiegħ, jew ta' taħt l-art. $ Biex bir, jew għajn tal-ilma, jgħidu huma, ikun mgħammar minn ruħ, jaħ- tieġ li jew l-ilma ikun qiegħed f'naħa ħalja min-nies, jiġifieri deserta, jew taħt xi ħarġa siġar, u jaħtieġ ukoll li d-dija: tax-xemx ma tolqot qatt ix- xquq fil-blat minn fejn ikun ħiereġ l- ilma. (Jekk għajn jew bir ikun kif għedin insemmu, jaħsbu x-Xerqijin, ma jistax jonqos li ma jkunux im- għammra mill-erwieħ. U xi għajn li tkun qriba minn xi ħerba: qadima, ji- ġifieri xi bini mġarraf, tkun imgħam- mra wkoll mill-erwieħ ta' dawk in- nies li kienu jgħammru f'dik il-ħerba. Hekk ukoll jekk għajn tkun qrib minn xi qabar ta' xi Weli (Weli huwa qad- dis tal-Misilmin) tkun tgħammar fih ir-ruħ ta' dak il-Weli. Fil-Palestina hemm għaeijun magħ- mula minn sifon naturali (jiġiferi, taħt l-art ikun hemm għar fil-blat. Meta l- għar jinmtela, il-għajn tagħti l-ilma sa kemm jifriegħ; meta jifriegħ, il-għajn taqta' sa. kemm jarġa' jinmtela). In- nies ta' hemm għal dawn l-għejun qabblu ħrafa. Jgħidu li f'dawn il- għejjun hemm jgħammru. żewġt er- wieħ: ruħ beda u ħurra (bajda u ħiel- sa) u ruħ għabda u jasira (sewda u Isi- ra). Dawn iż-żewġt erwieħ dejjem jiġ- ġieldu, u meta tagħleb ir-ruħ il-bajda, joħroġ l-ilma, u meta tagħlab ir-ruħ is-sewda, l-ilma jaqta'. Għax ir-ruħ il-bajda tħobb in-nies u trid tisqihom, imma. r-ruħ is-sewda tobgħodhom u trid tgħakkishom bil-għatx, Fil-Palestina hemm ukoll għejjun tal-ilma sħun. Waħda minn dawna qegħda ħdejn il-belt ta' Tabarija. Il- Fellaħin ta' dawk l-inħawi (meta kien hemm, għax issa dik in-naħa qegħda f'idejn il-Lhud, u Għarab ma hemmx), kienu jemmnu li l-misħun li joħroġ mill-blat jiġi kif sa ngħidu hawn. Taħt l-art, jgħidu huma, hemm. qa- tiegħ ebelis (xjaten, jew erwieħ ħżie- na) li jsaħħnu l-ilma qabel ma jasal fil-wiċċ. In-nar jagħmluh: biż-żibel niexef tal-baqar, li huma (l-ebelis) iġi- buh minn bgħid. Iġibuh minn ġewwa għar li qiegħed f'wied in-naħa ta' ra- ħal jismu Dejr-Diwan. In-nies ta' Dejr-Diwan iżommu għadd. kbir. ta' mogħoż, nagħaġ u baqar ġewwa dak il-għar bil-lejl, imma meta jiġu fil- għodu, il-għar isibuh dejjem nadif, mingħajr ħmieġ ta' bhejjem,. għax il- ħmieġ ikunu ħaduh l-edelis biex jagħ- mlu n-nar bih. Dan ix-xogħol li jsaħ- ħnu l-ilma lil ebelis kien amarhom jagħmluh Salamun. U billi huma kol- Ilha għom'a u torox, għadhom ma. ja- fux li Salamun ilu mejjet eluf ta' snin, għal hekk għadhom kull lejl jagħmlu dak ix-xogħol, għax jibżgħu li jekk ma jagħmluhx, Salamun jgħażżibhom, u jixħet jilhom ġewwa n-nar. Il-bjar jistgħu wkoll ikunu mgħam- mra minn erwieħ tajba, l-aktar minn ruħ ta' xi qaddis li kien jixrob minn- hom, li jkun midfun fil-qrib. Jgħidu li waħda tifla minn Silwan (raħal taħt is-swar ta' Ġerusalem) daqs kemm kie- net maħqura minn mart missierha, ma felħetx aktar u marret xteħtet ġewwa. bir fil-qrib, jgħidulu Bir Għejjub. Hi u nieżla għajtet l-isem tal-qaddis, u f'daqqa deher raġel xiħ f'qiegħ il-bir u laqagħha f'dirgħajh. Qegħedha fuq blata bgħid mill-ilma u qalilha: ''Tib- żax, binti. Ħalli mmur ngħid lil abuk jmissierek) jiġi għalik. ġie missierha u tellagħha mill-bir u' ħadha d-dar. Malli wasal keċċa l- mara ji kellu u bagħtha għand niesha u t-tifla baqgħet tgħix fil-hena 'minn dak il-ħin 'il quddiem. 7 Jgħidu li n-nies għandu jkollhom qima lejn l-għejjeun tal-ilma u ebda mara ma għandha tersaq lejn għajn jekk ma tkunx safja. Jekk xi mara nieġsa tersaq fuq għajn, ir-ruħ tal-il- ma. tista' tigħakkisha b'xi marda, in- kella tgħakkes ir-raħal kollu billi l-il- ma. jinqata'. Hekk jiġri drabi lill- għajn tal-ilma ta' Ħirbet Nuta, li qegħ- da bejn il-krum (egħlieqi tad-dwieli) in-naħa ta' raħal jismu Betunja, Ji tgħammar fiha r-ruħ tax-Xiħ Saleħ. Meta l-għajn tonqos u drabi taqta' għal kollox, in-nies tar-raħal jemmnu li tkun imliet l-ilma minnha xi mara waqt żmien l-inġiesa. Għal hekk, biex Xiħ Saleħ jaħfrilhom, jidbħulu nagħ- ġa u l-għa'n tarġa' tibda tagħti l-ilma bħal qabel xorta waħda. Xi drabi. r-ruħ tal-ilma tieħu għamla ta' xebba sabiħa, liebsa libsa. bajda, imżejna donnha għarusa, ji toqgħod fuq ħaġra qrib il-għajn tomxot xu- xitha. Xuxitha tkun imdendla nofsha fuq daharha u nofsha fuq sidirha. Jekk jiġi xi xebb jimla' l-ilma, tibda titħaddet miegħu u ftit ftit tħajjru jmur idur dawra magħha. Jekk imur, jew ma jarġax jiġi aktar, jew jiġi wa- ra ħafna snin. Hekk (dejjem kif jgħi- du l-Fellaħin) wieħed xebb ta' għox- — Tin-sena minn raħal jismu Bir iż-Żejt, ji mar darba waħda fil-għaxija iġib l- i'ma minn Għajn il-Ħammam, u ma raġax deher qabel seba' snin, u qal kull ma kien ġralu. Xi' drabi r-ruħ tieħu għamla ta' gidja maħruba. Jekk xi żagħżugħ imur jiġri warajha biex jaqbadha, tib- qalu sejra fil-barr u hemm, kif ikun waħdu. titbiddillu f'xebba sabiħa u — tibda tħajru biex imur magħha. xi ħadd jiġrilu hekk, jgħidu il-Għa- rab, għandu jgħid ''B'Ism Allaħi' jew, jekk ikun Nisrani, ''B'Ism is- Salib'', jew ''B'Ism Marjam il-Għad- ral'' (il-Madonna) jew b'isem xi qad- dis. Meta jkun hemm' xi bhima ħdejn xi bir, biex tara jekk hix ruħ, ħarsilha lein għajnejha. Għax flok ħabba, f'għajnejha, jekk tkun ruħ, ikollha sing iswed, minn ġenb għal ġenb, — Jekk ruħ minn dawn ma tkellmekx. hi l-ewwel, tagħmel ħażin jekk' tkel- limha, għax taqa' fuqek xi xorti ħa- żina. Hekk ġralu darba. wieħed xebb jismu Ħsien, mir-raħal tal-Wilġa. Dan kien jagħmel il-għassa ma' 'ġnien li kien fih għajn jgħidulha Għajn Ħan- tax. Lejla waħda ħada l-għajn ra xebba. qegħda. tomxot, fuq ħaġra. Mar iżiegħel biha imma hi keċċietu. Daqs kemm staħa u ħass ruħu miksur, il- għada' qata' grieżmu b'sikkina. Wieħed Nisrani minn Ramalla, jis- mu Jagħkub Abu Rukkab, darba waħ- da, fil-għodu bikri mar barra mir-ra- ħal jaqta' x-xewk għan-nar, Kif qa- ta' li kellu jaqta' u kien sejjer lejn id- dar, ifittex il-ħmara u ma. jsibhiex. Ftakar li hemm kien hemm għajn mir- suda (fiha ruħ), li jgħidulha Għajn il- Qasar, u qal: ''B'Ism is-Salib il- Ħajl' Malli qal hekk, iħares u jara l-ħmara marbuta fejn: kien ħallieha. Għabbieha x-xewk u kien sejjet imma sama' leħen ħelu ta' xebba li qaltlu 'Ja Jagħkub, istenne xwejjel' U kif dar ra xebba sabiħa liebsa tà' għa- rusa u stednitu biex imur magħha; In- tebaħ li kienet ruħ, u qal: ''B'Ism Allaħl'', u hi ma dehretx aktar. ma Jagħkub bil-qatgħa wasal id-dar itemtem u bil-kemm sata' jfiehem lil martu x'kien ġralu. għama, u baqa' jsemmi l-ġmiel ta' dik ix-xebba, u ma riedx jiekol aktar u wara. ftit miet. BIL-PALESTIN Is-selċm. għaliki, ja Sultàna, ja omm ir-raħma. Is-selċm għaliki, ja ħajit- na,, ja ħalwàtna, u ja raġagħna. Nas- roħ ilejki, aħna l-menfiiin, awlàd Ħawwa. Netneħħed ilejki, neħjin u bekiin, fi ħċda l-wàdi, wàdi d-dmugħ. U li dàlek, ia xafigħàtna, mili lejna bi nadrek il-ħantn. U arina bagħad ħġda l-manfa, Jesugħ tamrat batànki Ja ħanfina, ja ruqfifa, ja ħelwa. Mirjam il-batfill: Selli 'l eġilna, ja wàldet AĦaħ l-qaddisal Ti kej nastħoqq muwàgħed il-Massiħ. BIL-MALTI Is-sliem għalik, Sultana, omm tal- ħniena. Sliem għalik, ħajja, ħlewwa u tama tagħna. Lilek ingħajtu, aħna l-itturrufnati, ulied Ewa. Nitniehdu għalik, nolfqu u nibku f'dan il-wied, wied tad-dmugħ. U għal hekk, ja avukata tagħna, mil lejna b'ħarsek il- ħanin. (U urina wara dan in-nefi lil Ġest, frotta mbierka tal-ġuf tiegħek. Ja ħanina, ja ġija, ja ħelwa Marija verġnil Itlob għalina, ja wielda ta' Alla, l-qaddisal Biex nistħoqqu l- wegħdiet ta' Kristu. — Amen. OWIEL TAL-PALESTINA Wa law kàn ir-raġol faħma, qagħdu fid-dar raħma. Qawl qisu bil-Malti. ' Imma aħna mhux hekk ngħidu. Ngħidu: ''Raġel id-dar, bħal taġen fuq in- nar', dejjem jara x'jaqla, u dejjem igemgem. Il-mara, men raġġalha, u l-faras men ħajjalha. Il-mara tkun kif imexxiha x-xaġel u d-debba kif isuqha min jirkibha. Ja aràmel, 'a banàt, ħennu għal mutġawwiżatl Ja romol, ja xebbiet, ħen- nu għan-nisa miżżewġinl Ma nafx x'iridu jgħidu biha. - Ibnek, wa hu żgħir, rabbihu; wa hu kbir, ħawihu. Lil ibnek, meta jkun żgħir, kunlu bħal imgħallem, meta jikber kunlu bħal ħuh. Jiġifieri: meta jik- ber kellmu u afda bih, imma tikkmandahx. Ħammluni ħamlejn u la tħammluni bin sentejn. Għabbuni b'żewġ tagħbi- jiet u la tgħabbunix b'tifel ta' sentejn. Jista' jkun, għax billi jkun jaf jimxi, ti għadu bla għaqal, joqgħod jaħrablek 'il hawn u 'l hemm, iew billi jkun beda jitkellem, 'eħodlok rasek bil-mistoqsijiet. Ġewweżt binti. rtħajt biliħa; aġat bi tmenja warżħal. Żewweġt lil binti u straħait mingħajrha; wara ftit, ġiet bi tmienja warajha. Jiġifieri, dak li ħsibtu ġid, sefagħli deni. Id-deher magħak, teinek bi maħasen għajrak. Meta x-xorti tkun miegħek, il-ġid ta' l-oħrajn jiġi għandek; jiġifieri, jekk tkun xortik tajba, kull ma tagħ- mel joħroġlok tajjeb, u l-oħrajn jiftaqru u inti tistagħna.