Ana G eedonia Fi qlub il-Balzanin Inħossni ċert li llejla ħafna minna GIMITTETTTZGGGGREE l-Balzanin qed inġeddu bosta memorji ta' — tfulitna u żgħożitna. Għal hadna minna l-okkażjoni tal-lum mhix l-ewwel darba li qed nirfsu fil-ġnien ta' din il-Villa. X'aktarx ukoll li qatt m'għaddielna minn rasna li għad xi darba jerġa' jkollna l-okkażjoni li nerġgħu nidħlu f'dan il- ġnien. Għaldaqstant ħajr lill-Kunsill Lokali li reġa' tana din l-opportunità. L-ewwel ħsieb tagħna Illejla ma jistax ma jmurx fin-Nobbli Konti Bernardo Manduca Piscopo: Macedonia Zammit. Il-Konti Bernardo Manduca kien it-tieni fost is- seba' wlied ta' Francesco Manduca (1851- 1916) u Angiolina, xebba Azzopardi.l Il-familja Manduca Piscopo Macedonia ngħatat. it-titlu nobbli tal-Kontea ta' Mont' Alto fit-28 ta' Diċembru 1776 mid- Duka ta' Parma, titlu li jintiret mill-missier għall-iben il-kbir. Bil-mewt tal- Konti Francesco Manduca fis-sena 1916, il-werriet naturali kien ibnu Bernardo, żgħażugħ ta' 25 sena, imwieled nhar it-28 ta' Settembru 1891.2 Dak iż-żmien, skont il-Guida Generale di Malta e Gozo, il-familja Manduca kienet toqgħod fid- dar numru 90 (illum in-numru 100), Strada Reale, Ħal Balzan, quddiem il-knisja parrokkjali. Il-Konti Bernardo baqa' joqgħod f'din id-dar fit-Triq il-Kbira sa nofs is-snin 30 tasOseklu l-ieħor meta bena din il-Villa sabiħa li qegħin fiha. Skont id-data taħt l-arma tal-familja, fuq il-frontispizju tal-faċċata, il-Villa nbniet fis-sena 1934. Dak iż-żmien din in-naħa ta' Ħal Balzan kienet għadha qed tiżviluppa. Il-kunvent u l-kappella al-Bon Bastur kienu nbnew fl-ewwel snin tas-seklu, u fis-snin ta' wara bdew telgħin id-djar fi Triq Idmejda. Villino Concetta, sewwasew quddiem il-Bon Pastur, iġib is-sena 1925. Il-perit li ddisinja Villa Macedonia kien Giovanni Sacco. Fl-istess żmien l-istess perit għamel ukoll il-pjanta ta' Villa Borg (illum Solitaire) fi Triq San Valentin, kantuniera ma Triq il-Papa Alessandru VII, mibnija għal oht il-Konti, Karmena, miżżewġa lis-Sur Josie Borg. Mill-Guida Generale jidher li l-Konti Bernardo ġie joqgħod f'din ir-residenza l-ġdida tiegħu bejn is-snin 1935 u 1936. It-triq, li eventwalment 1 Francesco Manduca u Angiolina Azzopardi żżewġu fil-Knisja ta' San Duminku, il-Belt Valletta, nhar it-12 ta' Awwissu 1889. 2: Ara ċ-ċertifikat tat-twelid tal-Insinwa, nru 4598, tas-sena 1891. issemmiet għall-Kappillan Dun AmabileSisner, x'aktarx kienet għadha mingħajr isem. Fil- fatt l-indirizz fl-Guida jingħata sempliċement 'Villa Macedonia', Balzan. Mal-bini ta' din il-Villa, il-Konti Manduca ma xtaqx iħalli barra rokna għażiża ħafna għalih. F'linja ma' karatteristika tal-arkitettura vernakulari, huwa ried li fil-kantuniera bejn Triq Sisner u Triq San Valentin iwaqqaf niċċa lill-Madonna tal-Abbandunati, li kienet tant għal qalbu. Għal dan il-għan huwa kummissjona lill-iskultur bravu Balzani Wiġi Muscat sabiex jonqox fil-ġebla Malija statwa tal-Madonna taħt it-titlu fuq ix-xbieha tal- istess Madonna, xogħol il-pittur Stefano Erardi, li nsibu fil-knisja tal-Wardija. Forsi lanqas mhi kumbinazzjoni li llum din il-Villa hija r-residenza tal-Ambaxxatur Spanjol għal Malta. Il-Konti Manduca baqa' joqgħod f'din il- Villa, tneħħi x-xhur tas-sajf li kien jgħaddihom fir-residenza tal-Wardija qrib il- knisja tal-Madonna tal-Abbandunati, sakemm miet nhar is-6 ta' Jannar 1971. Il-funeral tiegħu - żgur wieħed mill-funerali l-kbar li qatt ra Ħal Balzan - sar jumejn wara minn din il-Villa, fejn kien espost għal min xtaq iżuru, għall- knisja parrokkjali, akkumpanjat mill-Banda San Gabriel, imbagħad id-difna fil-knisja tal-Wardija. Villa Macedonia tingħata l-Architectural Award Villa Macedonia kienet wieħed mill-edifiċċji f'pajjiżna li rebħu l-Premju tal- Arkitettura - l-Architectural Award - imwaqqaf mill-Gvern fl-1935 bil-għan li jinkoraġixxi l-eċċellenza fid-disinn tal-bini: 'to encourage excellence of design in street architecture'. Dan il-Premju twaqqaf x'aktarx bis-saħħa ta' Sir Harrv Kuke, Logutenent Gvernatur ta' Malta bejn is-snin 1930 u 1938, billi Malta dak iż-żmien kienet immexxija minn Kunsill tal-Gvern wara li kienet ġie sospiża l-Kostituzzjoni fl-1933. Harrv Luke kien bniedem ta' kultura li kien jieħu interess kbir fl-istorja u fl-arkitettura tal-pajjiżi fejn kien iservi. F'Malta kien ħabib kbir tal-Kav. Olaf F. Gollcher, li għen lil Luke biex isir midħla tal-kultura lokali. Il- Premju tfassal fuq l-istess linji ta' award Ingliż b'xi bidliet żgħar, u għaldaqstant kienet intalbet informazzjoni mir-Roval Institute of British Architects li kien nieda skema simili fl-Ingliterra fl-1922. Il-ġurija kellha tagħti kas l-ewwel tal- edifiċċju kif jidher minn barra, iżda qabel tittieħed id-deċiżjoni finali l-ġurija kellha tara wkoll il-pjanta u l-bini fit-totalità tiegħu. Il-ġurija kellha bħala chairman lil Harrv Luke innifsu, u kienet komposta mir-Rettur tal-Università, id-Direttur tax-Xogħlijiet Pubbliċi, il-President tal-Kamra tal-Periti, ic-Chairman tal-Bord tal-Estetika, O.F. Gollcher, u l-Assistent Segretarju tal-Gvern, Stewart Perowne. Tneħħi lil Gollcher, dawn il-ħatriet kienu kollha ex officio. Ara ċ-ċertifikat tal-mewt tal-Insinwa, nru 696, tas-sena 1971. Soċ. Marija Annunzjata — Balzan Għall-għoti tal-Premju tas-sena 1936 intefgħu 13-il applikazzjoni, fosthom Villa Macedonia u Villa Borg, it-tnejn xogħol il-Perit Giovanni Sacco, kif diġà semmejna. Qabl l-iskrutinju finali, il-lista tqassret għal tlieta, fosthom Villa Macedonia. Dik is-sena l-Premju ngħata lil Muscat's Garage, xogħol il-Perit Silvio Mercieca, li jinsab fil-kantuniera bejn Rue D'Argens u Via Msida, il-Gżira. Għall-Premju tas-sena ta' wara 1937 - daħlu biss ħames applikazzjonijiet. Il- ġurija Imentat mhux biss min-numru żgħir ta' binjiet li tressqu imma wkoll mil-livell. Għaldaqstant ġie deċiż li l-Premju jingħata lil Villa Macedonia, li kienet ġiet shortlisted is-sena ta' qabel. Il-membri tal-ġurija, għalkemm innutaw xi difetti arkitettoniċi u l-fatt li l-Villa hija mdawra b'ħajt għoli li ma jagħmilhiex daqshekk ciżibbli minn min ikun għaddej mit-triq, xorta waħda ħarġu bil-konklużjoni li Villa Macedonia jixirqilha l-Architectural Award billi hija 'a notable attempt to make good use of a sight for the erection of a building possessing aesthetic merit.'5 Villa Macedonia fl-istorja soċjali ta' Ħal Balzan Din il-Villa għandha rabta kbira mal-isorja speċjali tar-raħal tagħna. Il-Konti Manduca, Balzani li ħabb 'il raħal twelidu b'qalbu kollha, qatt ma baqa' lura milli jiftaħ il-bibien tal-Villa tiegħu għan-nies ta' Ħal Balzan. Fil-festa tal-Qalb ta' Ġesu, li dari kienet issir bil-kbir fir-raħal tagħna, Villa Macedonia kienet il- post, flimkien mal-kappella tas-Sorijiet Franġiskani Missjunarji ta' Marija, fejn il-purċissjoi bis-Santissmu Sagrament kienet tieqaf, isir l-att ta' konsagrazzjoni u tinġhata l-barka sagramentali. Dan il-portiku ta' warajna kien ikun imżejjen bid-damask u l-qsari, kien jintrama artal għall-okkażjoni bix-xemgħat u l-fjuri friski, u statwa sabiha tal-Qalb ta' Ġesu, li Ilum tinsab fil-kor tal-knisja tal-Wardija. Niftakarna, it-tfal ta' dawn l-inħawi, immiddu idejna għal din l-okkażjoni u ngħinu lil Salvu Muscat (ta' Vokali) li l-Konti kien jinkarigah ta' kull sena biex jieħdu ħsieb it-tiżjin tal-portiku. Kienet tkun verament dehra tal- ġenna tara dawk in-nies kollha, flimkien mal-fratelli lebsin il-konfratija skont il-lewn tal-fratellanza, u l-istandardi rispettivi, imdawrin madwar il-vaska li sa ftit ilu kienet għadha hawn f'nofs il-ġnien, miġburin siekta fil-qima lejn l-Ewkaristija għar-riħa devota tal-inċens li kienet titħallat mal-fwieħa tal-ward u l-fjuri li jsebbħu l-Villa f'dak iż-żmien tas-sena. U xi ngħidu għall-aħħar jum tat-tridu tal-festa tal-Lunzjata7 Il-festa ta' Marija Annunzjata kienet wisq għal qalb il-Konti Manduca. Tkun titkellem miegħu u jkun jaf li inti bħalu dilettant - ibqa' ċert li kliemu jaqa' fuq il-festa, jew il-knisja. Dan jistgħu jixhduh id-dilettanti tagħna preżenti hawn illejla. Tul il-ġimgħa tal- festa kien itella' kuljum bandiera differenti fuq l-arblu f'nofs il-bejt tal-Villa, u għal nhar il-festa bandiera daqsiex bl-arma ta' kunjomu. Għall-marċ tal-aħhar tridu mill-Banda San Gabriel, li dak iż-żmien kienet għadha l-unika banda li Il-premju reġa ngħata fl-1938, din id-darba lil Bringhton Flats, fi Triq it-Torri, Tas-Sliema, u l-bord tal-għażla reġa' appella lill-periti biex jikoperaw ħalli dan il-Premju jibqa' jkun suċċess. Is- sena ta' wara (1939) reġa kien hemm biss żewġ applikazzjonijiet, iżda l-Premju ma ngħataz billi ż-żewġ binjiet imressqa ma tqisux ta' livell għoli biżżejjed. It-Tieni Gwerra Dinjija kompliet tat id- daqqa tal-mewt lill-Architecture Award, u mbagħad l-ebda amministrazzjoni li ġiet wara ma reġgħet tatu l-ħajja. iKe inunzjata kellna fir-raħal, il-Konti kellu statwa tal-Lunzjata xogħol l-istatwarju Għawdxi Wistin Camilleri, li kien mal-briju tal-marċi ferrieħa. Imbagħad xħin il-marċ jasal quddiem il-Villa, l-għaxqa tiegħu kienet li jdaħħal f'dan il-ġnien mhux biss il-bandisti imma lill-Balzanin preżenti, u jieħu pjaċir jitkellem man-nies u jara lil kulħadd jiekol xi ħaġa u jbill griżmejh ukoll. Din l-okkażjoni kienet tispiċċa bil-Banda ddoqq in-noti tal-Ave Maria filwaqt li ż-żgħażagħ itellgħu l-istatwa tal-Lunzjatat fuq il-pedestall li kien ikun armat apposta quddiem il- portiku. L-istatwa kienet tibqa' armata għall-jumejn ta' wara, meta l-Konti kien jiftaħ beraħ ir-rixtellu tal-Villa biex in-nies tittawwal hu u għaddejja. $ Dan hu li tfisser Villa Macedonia għalina l-Balzanin. Tfikiriet sbieħ maħżużin fil-memorja ta' ħafna minna. U hawn ma nistax ma nsemmix id-dispjaċir tiegħi u ta' ħafna Balzanin li fir-raħal tagħna għad m'għandniex triq imsemmija għal dan il-bniedem nobbli, nobbli minn qalbu aktar milli minn demmu. Forsi tkun idea tajba li sa Jannar tas-sena d-dieħla, f'għeluq l-erbgħin sena minn meta l-Konti Bernardo Manduca ħalliena, din ix-xewqa tagħna ssir realtà. B'hekk tkun qed issir ġustizzja, u Ħal Balzan ikun qed iħallas parti mid-dejn lejn dan il-benefattur kbir tar-raħal u tal-knisja parrokkjali. Carmel Bezzina 5 — Din l-istatwa tal-Lunzjata ġiet restawrata u llum tintrama taħt iz-zuntier tal-knisja quddiem il-banka tal-lottu.