Ir-Restawr tal-Arloġġ tal-Knisja f'Ta' Sannat u Xogħol ieħor marbut miegħu Jinqala' l-makkinarju tad-daqq minn postu Wara li ntalbu l-permessi meħtieġa mill-Kurja tal-Isqof biex isir r-restawr tal-makkinarju tad-daqq tal-arloġġ, l-Arċipriet Dun Michael Curmi ngħata l-konferma biex isir ix-xogħol fil-25 ta' April, 2018. Mill-ewwel bdew isiru xi preparamenti sabiex jibda x-xogħol. Il-makkinarju tad-daqq ġie żarmat u nqala' minn postu nhar it-8 ta' Settembru, 2018. Ittieħed fil-workshop użżarma kompletament biċċa biċċa sabiex jiġi evalwat ix-xogħol kollu meħtieġ. Il-makkinarju ġie mnaddaf kollu u tneħħiet iż-żebgħa li kellu, tnaddaf miż-żjut u ħmieġ li nġemgħa fuqu matul is-snin, kif ukoll tneħħielu s-sadid li kellu f'xi partijiet li kienu esposti għall-arja. Wara dan ix-xogħol, l-apparat tad-daqq reġa' ntrema' kollu sabiex jittieħdu l-qisien kritiċi qabel ma reġa' ġie żarmat biex jinbeda x-xogħol fuqu. Kien ġie deċiż minn qabel ma beda jsir ix-xogħol fuq il-makkinarju, li sitt ingranaġġi (bħar-ritratt fuq il- L-apparat tad-daqq wara li tnaddaf u ġie armat fil-workshop biex jittieħdu xi qisien kritiċi qabel ma reġa' żżarma biex jibda jsir ir-restawr fuqu. lemin) kellhom jiġu maħduma mill-ġdid u l-imgħażel isiru tal-bronż minflok ħadid għax b'hekk issir inqas ħsara. Bronż ma' ħadid hu anqas suġġett li jittiekel daqs kemm jittiekel ħadid ma' ħadid. Saru xi testijiet biex tinstab l-ebusija tal-ħadid oriġinali li ntuża sabiex inħadem l-makkinarju oriġinali u nxtara tip ta' bronż b'ebusija ekwivalenti għal ma' dan it-tip ta' ħadid. Wieħed mill-ingranaġġi ġodda ħdejn il-qadim. Beda jsir ix-xogħol biex jinħadmu dawn is-sitt ingranaġġi. L-ewwel beda jinqata' l-ħadid ftit akbar mill-qies mixtieq. Imbagħad dawn ġew surface ground biex jiġu lixxi u tal-qies preċiż bħala ħxuna. Wara beda x-xogħol biex jittaqbu b'distanzi preċiżi biex ikunu jistgħu jeħlu l-imgħażel tal-bronż. Dawn kienu jirrikjedu ħafna aktar xogħol biex isiru imma mhux l-iskop ta' dan l-artiklu li nidħol f'ħafna dettalji tekniċi. Żewġ xaftijiet li kienu jintużaw biex jingħata l-ħabel manwalment kellhom jiġu maħduma mill-ġdid biex jakkomodaw l-apparat mekkaniku neċessarju ħalli jibda jingħata' l-ħabel bil-mutur. Wara beda x-xogħol fuq ingranaġġi ġodda li ġew iddisinjati biex jgħaqqdu l-muturi mal-makkinarju tad-daqq. Dawn inħadmu b'tali mod li l-makkinarju ma jiġix minsus, iżda jiżdiedu 'l barra minnu, fuq ix-xaftijiet li nħadmu apposta, minflok żewġ xaftijiet li kienu eżistenti. Hawn taraw l-aħħar disinn li ġie żviluppat sakemm instabet Partijiet mill-makkinarju ġdid tal-ingranaġġ tal-muturi. L-aħħar disinn ta' kif kellu jinħadem l-ingranaġġ mal-muturi. Fl-inset jidher l-ingranaġġ lest. l-aħjar soluzzjoni. Wara nbeda x-xogħol fuq il-partijiet li jidhru fid-disinn. Oriġinarjament, l-arloġġ kien ġie magħmul bi krikk wieħed għal kull ħabel. Fl-1994, meta l-arloġġ kienu sarulu l-muturi li jagħtu l-ħabel, inħass il-bżonn li jiżdiedu l-krikkijiet għal erbgħa kull ħabel. Dan kellu skop tajjeb biex inaqqas id-daqqiet li jieħu l-makkinarju tad-daqq meta qed jingħata l-ħabel, kemm manwalment, kif ukoll bil-muturi. Peress li dawn kienu saru tal-ħadid, ġara li l-frizzjoni żdiedet tliet darbiet aktar bejn ir-rota tas-snien u l-krikkijiet, għal kull dawra li jdur ir-romblu tal-ħabel. Peress li ħadid ma' ħadid ikun suġġett li jittiekel aktar malajr, tneħħew l-erba' krikkijiet tal-ħadid u minflok saru biss tnejn tal-bronż fuq kull romblu tal-ħabel. Bronż ma' ħadid ikun anqas suġġettibbli li jittiekel maż-żmien. L-iskop li saru biss tnejn u mhux erba' krikkijiet fuq kull romblu, hu li fiżikament mhux possibbli li jsiru erba' molol (bħal oriġinali) li jinbuttaw il-krikkijiet. Fl-1994 kienu saru tip ta' molol li spiċċaw iħokku ma' partijiet oħra tal-makkinarju waqt li jkun qed jaħdem u maż-żmien bdew joħolqu problemi mekkaniċi. Għalhekk saru żewġ krikkijiet fuq kull romblu b'molol simili kemm jista' jkun tal-oriġinali. Skop ieħor li żdied krikk ieħor aktar mill-oriġinal hu minħabba s-sigurtà, biex jekk jinkiser krikk, ikun hemm l-ieħor. Wara li x-xogħol fuq l-parti tad-daqq kien tlesta, seta' jibda x-xogħol fuq l-apparat tal-ħin. Ta' min isemmi li waqt x-xogħol imsemmi qabel, l-arloġġ tal-knisja kien baga' juri l-ħin bħalma kien għamel bla heda sa mill-1877. L-apparat tal-ħin inqala' minn postu nhar it-22 ta' Dicembru, 2018 u reġa' tpoġġa f'postu u beda jaħdem nhar l-£ta' Jannar, 2019. Wara li sar it-tindif miż-żjut u ħmieġ li kellu dan l-apparat, sarlu r-restawr meħtieg u beda jinħadimlu l-apparat li jingrana l-mutur biex jagħtih il-ħabel awtomatikament. Parti minn dan l-ingranaġġ kien diġà lest għax sar mat-tnejn l-oħra tal-muturi li jagħtu l-ħabel lil tad-daqq. Ittieħdet kull prekawzjoni biex l-apparat oriġinali ma jintmess kwazi xejn minnu u kull parti miżjuda tista' faċilment titneħħa biex jerġa' lura għall-orġinalità tiegħu. Inbidel il-krikk tal-ħabel li kien fi stat ħażin ħafna u tnaddfu sew l-gerijiet tiegħu. Hawn ta' min jinnota li ħafna nies kienu jaħsbu li dawn il-gerijiet kienu tal-ħadid bħal dawk tal-parti tad-daqq, imma meta tnaddfu ħareġ il-kulur sabiħ dehbi tar-ram isfar li minnu kienu maħdumin. Dawn il-gerijiet għadhom fi stat perfett. L-escapement ukoll għadu intatt. Kellha tinbidel s-suspension tal-pendlu għax ġratilha xi ħsara waqt li kien qed jinqala' l-pendlu li jibqa' nieżel sas-sular ta' taħt il-kamra tal-arloġġ. Dan il-pendlu hu tqil ħafna għax hu magħmul miċ-ċomb. L-ingranaġġi l-ġodda qed jiġu ppruvati għall-ewwel darba. L-ingranaġġi l-ġodda qed jiġu ppruvati għall-ewwel darba. min isemmi li din is-suspension ma kienx l-oriġinali. Din kienet saret xi 3 snin qabel meta l-originali kienet inbidlet għax kienet inkisret u l-pendlu kien f'periklu li jinqata' u jekk jaqa' issirlu ħsara kbira minħabba l-piż kbir tiegħu u d-delikatezza. Fl-istess jum li nqala' l-apparat tad-daqq, l-mażri tal-parti tad-daqq ittieħdu fil-workshop biex isirilhom ukoll ir-restawr mistħoqq. Ta' min isemmi hawn li dawn il-mażri tal-arloġġ tal-knisja ta' Ta' Sannat huma magħmulin minn balal ta' kanuni. Il-mażra tal-apparat tal-ħin hi ta' kanun tixbaħ ħafna lill-balal li kienu jintużaw fi żmien il-kavallieri. Filwaqt li l-mażri tad-daqq huma balal ta' żmien l-Ingliżi. Dawn tal-aħħar huma tal-għamla RML 7 inch Palliser shot li kienu jeżistu fi żmien meta nħadem l-arloġġ. Jidher ċar li Michelangelo Sapiano kellu aċċess għal dan it-tip ta' munizzjon. Meta tnaddfu dawn il-mażri seta' jinqara l-għamla tagħhom mill-qiegħ fejn għadu jidher l-isem Palliser Chill. Għalkemm dawn il-balal i ma jidhirx li kienu miżbugħa qabel għax kellhom ammont kbir ta' sadid li mermer il-qoxra tagħhom, l-isem li tħalla mill-forma ta' meta saru kien għadu jinqara biżżejjed biex issir ir-riċerka fuqhom. Għalkemm Il-pjanċa li għandu fuqu dawn il-mażri mhumiex parti l-apparat tal-ħin bl-isem ta' min evidenti' li tidher ħafna, bħal:— MAdmu u s-sena meta sar. fil-każ tal-apparat tal-ħin u dak tad-daqq, xorta għandhom storja x'jirrakkuntaw lir-raħal tagħna. Ma' dawn inħadmu piżijiet ġodda taċ-ċomb biex ġew eliminati l-biċċiet tat-travi tal-ħadid li kienu mdendla magħhom. Il-piż ta' dawn ġie kkalkulat sal-inqas kilogramm biex is-sinkronija tad-daqq bejn il-kwarti u s-sigħat tkun eżatt. L-Imrietel tad-daqq MAN L-ewwel disinn tal-imrietel kien sar b'tali mod li dawn kellhom jiġu mdendla minn taħt tal-qanpiena kif kien propost fir-rapport li kien sar dwar ix-xogħol li għandu jsir. L-iskop kien biex tiġi eliminata problema li kienet tinħass fid-daqqa tal-arloġġ. Min kien jinnota tajjeb, meta l-arloġġ kien jagħti t-tokk fuq il-qanpiena kont tisma' tfaqqigħa sottili millisekondi qabel it-tokk fuq il-qanpiena. Dan kien għaliex l-martell, l-ewwel kien jaħbat ma' molla ċatta, li din kienet hemm biex xħin is-saħħa kinetika li jkollu l-martelli biex jagħti d-daqqa tinħela eżatt kif ras il-martell taħbat ma' xifer il-qanpiena, din il-molla ċatta terfa' 'l fuq lill-martell biex jitbiegħed ftit millimetri mill-qanpiena u din tal-aħħar tivvibra t-ton tagħha mingħajr ma żżarżar. Ġara li nħadem il-martell kważi komplut u saru t-testijiet neċessarji biex issir magħrufa l-effiċjenza ta' dan it-tip ta' martell. Għalkemm l-iskop li kien ippjanat kien intlaħaq u bil-widna kien jinstemgħa ġ jdoqq tajjeb, saru testijiet ta' tonalità u tal-ħoss, u ħareġ li t-ton ma kienx għoli biżżejjed u l-potenza kienet 20db anqas milli kieku l-qanpiena tindaqq minn barra. Saru diversi tentattivi u bdil fil-martell minn taħt imma qatt ma laħqu l-aspettattivi. Għalhekk reġa' beda jsir disinn ġdid bil-martell minn barra. Kienet tkun triq vera faċli billi titħalla l-istess għamla ta' mrietel kif kienu saru fit-tmeninijiet, liema mrietel kienu ġew mal-gniepen meta nxtraw minn Franza. Kompla jsir studju ta' kif jista' jsir tip ta' martell adekwat li jilħaq kull aspettattiva mistennija. Saru diversi disinni oħra, imma dawn kollha kellhom problemi tekniċi marbuta magħhom li ma setgħux jiġu megħluba. Fl-aħħar sar d-disinn li hu simili ħafna għal kif jindaqqu l-qniepen tal-arloġġ ta' Elizabeth Tower jew kif inhu magħruf inkorrettament bħala l-arloġġ tal-Big Ben. Il-Big Ben hija l-qanpiena l-kbira ta' dan l-arloġġlikienet l-idea ta' kif kellhom jinħadmu l-imrietel. Il-vantaġġi kienu diversi; fosthom li l-martell ikun imdendel mal-qanpiena li ser idoqq; ġie evitat it-travuli kien sar fit-tmeninijiet għall-imrietel; il-martell jista' jiġi aġġustat b'mod faċli u preċiż; il-ġbid isir aktar aġġustabbli; il-qniepen jiddendlu f'pożizzjoni meħtieġa mingħajr ir-rabta mat-travu u l-imrietel tiegħu; jiżdied l-ispazju fil-kampnar u diversi vantaġġi oħra żgħar. Il-martell beda jaħbat fuq materjal li ma jagħmilx ħoss u b'hekk issolviet il-problema tat-tfaqqigħa ta' qabel it-tokk. Dan id-disinn ġab miegħu konsegwenzi negattivi li kellhom jiġu kkunsidrati u maħsuba għalihom. Peress li l-imrietel huma mdendla f'angolu ta' madwar 35 grad biss mill-vertikal, is-saħħa kintetika tal-martell bl-istess piż tal-martell oriġinali ma kinitx biżżejjed biex id-daqqa tkun b'saħħitha ħalli l-qniepen jinstemgħu bħal qabel. Għalhekk sar ammont kbir ta' provi b'għajnuna ta' formuli tal-matematika biex jinstab l-piż adattat għal dawn l-imrietel. Ta' min isemmi hawn li ttieħdet id-deċiżjoni li kollox isir tal-istainless steel biex jiġi evitat s-sadid li jherri l-imrietel u l-apparat tagħhom fi ftit tas-snin. Għalhekk għal ras il- martell, intgħażel tip speċifiku ta' materjal ta' Il-balal li intużaw bħala mażri fejn jidher l-isem Palliser. Il-qniepen imdendla fuq l-irbit il-ġdid. Fuq in-naħa tax-xellug ta' fuq jidher l-irbit il-qadim. L-arloġġ kif inhu llum wara r-restawr. Fuq il-lemin jidhru l-minutieri minn ġewwa bil-kontra piżijiet. Fin-nofs lejn il-lemin tidher il-parti li żżomm il-ħin u li ddawwar il-minutieri. Filwaqt li min-nofs ir-ritratt lejn ix-xellug tidher il-parti tad-daqq. Isfel tidher il-control box komputerizzata, li tixgħel il-muturi f'ċerti ħinijiet tal-ġurnata f'sekwenza biex jingħata l-ħabel b'mod awtomatiku, stainless steel li jkun kemm jista' jkun ta' ebusija daqs l-ħadid tal-martell originali. Dan għaliex kull materjal meta jaħbat mal-qanpiena jagħti ħoss differenti fit-ton tad-daqq. L-inqas li jsemma' hu materjal artab bħall-bronż b'ton baxx u l-aktar li jsemma' hu l-azzar li għandu ton għoli. Instab kompromess bejn it-ton, il-materjal tal-martell u l-ħsara li jagħmel il-martell meta jaħbat mal-qanpiena. Dawn kienu r-raġunijiet li ddeterminaw d-disinn aħħari. Waqt ix-xogħol fuq l-imrietel, saru diversi modifiċi oħra sabiex jingħelbu diffikultajiet li nqalgħu max-xogħoljew li ma kienx hemm għarfien tagħhom waqt l-iddisinjar aħħari. Meta x-xogħol fuq l-imrietel kien lest u saru l-provi neċessarji biex jiġi ddeterminat l-ħoss u l-effiċjenza, r-riżultati kienu preċiż dak li kien mistenni. Ix-xogħol fuq l-imrietel kien l-aktar biċċa xogħol diffiċli f'dan il-proġett ta' restawr tal-arloġġ u l-aktar li ħa żmien sakemm tlesta. Kont taf li l-arloġġ tal-knisja ta' Ta' Sannat kull ġurnata jdoqq 240 tokk tal-kwarti fuq il-qanpiena ż-żgħira u 336 tokk tas-sigħat fuq il-qanpiena l-kbira2 Appendiċi F'din l-aħħar parti ta' dan l-artiklu nixtieq niffoka fuq iż-żmien tal-ewwel snin tal-arloġġ tar-raħal tagħna b'tagħrif li ftit nies jafu bih u b'dan l-artiklu jingħata dawl ġdid fuq l-istorja tal-arloġġ. Għalkemm fir-reġistri tal-kontijiet s'issa ma nstabitx informazzjoni ta' meta ġie ordnat l-arloġġ u kemm ġie jiswa flus, nafu biss li sar fl-1877 minn Michelangelo Sapiano, fiżmien l-Arċipriet Dun Andrea Vella. L-unika informazzjoni li għandna ġejja minn pjanċa mwaħħla mal-arloġġ li fiha minquxa l-kliem, 'Michelangelo Sapiano A.D. 18777 Minn informazzjoni li għandna nafu li t-tkabbir tal-knisja sar wara li kien tlesta l-arloġġ għax fil-fatt l-aħħar ġebla tal-kampnar tqiegħdet f'postha fl-1883 jiġifieri 6 snin wara li sar l-arloġġ. Jekk nissoponu li fi żmien sitt xhur jew sena mit-tqegħid tal-aħħar ġebla tal-kampnar, il-faċċata tal-knisja u l-estensjoni tal-korsija minn ġewwa u minn barra ġew imkaħħlin u l-bibien kienu saru, l-arloġġ seta jitpoġġa fejn hu llum. Din l-informazzjoni twassal għall-mistoqsija, 'Mela l-arloġġ fejn kien sakemm tqiegħed fejn hu llum Ta' min jgħid li sal-bidu tas-seklu għoxrin, fil-pjazza u fit-triq prinċipali tar-raħal ta' Ta' Sannat ftit li xejn kienu joqogħdu nies u dan jixhduh il-ftit ritratti li waslulna tal-bidu tas-seklu għoxrin. Il-konċentrazzjoni tar-raħal kienet minn wara l-knisja lejn in-nofsinhar fi Triq Dun Xand Aquilina, l-inħawi ta' Triq il-Kbira u l-inħawi Ta' Saguna u Ta' Ċenċ. Sakemm inbniet il-faċċata eżistenti li tlestiet fl-1883, l-kampnar Il-kamra tal-arloġġ in-naħa ta' wara tal-knisja fejn ħadem għal ftit snin l-arloġġ ta' Michelangelo Sapiano. tal-knisja kien fuq in-naħa ta' wara tal-knisja (kif inhi llum) sewwasew fil-post li hemm il-garigor li minnu titla' fuq il-bejt tal-knisja minn naħa ta' wara, f'diklihi : mgħarufa bħala s-sagristija l-qadima. Fuq il-bejt għad baqa' l-bażi tal-kampnar għadha tidher sal-lum. Jekk tħares lejn is-sagristija l-qadima minn Triq Dun Xand, tara estensjoni tal-bini eżatt fuq is-sagristija l-qadima man-naħa tan-nofisinhar tal-kappellun tar-Rużarju, It-toqob kwadrati fil-ħajt li magħhom kien imwaħħal l-apparat tal-ħin. It-toqba ovali hi l-ispazju maħluq biex l-ingranaġġ li jdawwar il-minutieri jkun jista' jdur. Il-faċċata minn ġew tal-arloġġ fuq wa wara tal-knisja fejn jidher it-tiċpis taż-żejt minn ġew. It-tqattigħ fil-ħajt biex akkomoda l-makkinarju tad-daqq. li hu mibni kemmxejn differenti mill-kumplament tal-bini ta' madwaru. Dan juri li din l-estensoni ta' xi 4 metri b'metru, saret wara li nbnew il-kappelluni kif inhuma llum. Mal-faċċata tan-nofsinhar ta' din l-estenjoni jidher ċirku mnaqqax ta' wiċċ ta' arloġġ bid-daqs jixbah lil dawk eżistenti fil-faċċata tal-knisja. Illum dan iċ-ċirku għandu arloġġ tax-xemxli sar fl-2004 fi żmien l-Arċipriet Dun Tarċisju Camilleri. Sa qabel ma sar l-arloġġ tax-xemx, dan iċ-cirku kien dejjem kulur l-ġebla u ma kellu l-ebda sinjal ta' żebgħa jew marki tan-numri tal-ħin. Minn studju li sar fuq din l-estenjoni ġie magħruf biċ-ċar li l-arloġġ ta' Sapiano, li nħadem fl-1877, kien twaħħal f'dan il-post sakemm inbniet il-faċċata u ġie trasportat għal fejn hu llum. Ma għandniex informazzjoni jekk din l-kamra tal-arloġġ inbnietx apposta fuq pariri ta' Michelangelo Sapiano jew jekk dan tal-aħħar sabiex lesta, u kellu jadatta l-arloġġ skont il-qisien tal-kamra. Minn ġew ta' din l-ispeċi ta' kamra tal-arloġġ fuq in-naħa ta' wara tal-knisja, hemm evidenza ċara u indisputibbli li l-arloġġ ta' Sapiano kien hemm. Fil-ktieb Sannat fi Ġrajjiet Għawdex ta' Joseph Bezzina nsibu li Il-kaxxa tindika t-toqob fis-saqaf minn fejn kienu jinġibdu l-qniepen. Dawn it toqob kienu jagħtu fuq barra tal-kampnar fil-faċċata tal-Punent. fis-seklu tmintax inxtara arloġġ u mostra kbira. Illum s'issa ma għandniex ħjiel x'kien sar minn dan l-arloġġ jew fejn kien imwaħħal, imma jagħtina x'nifhmu li l-mostra tiegħu setgħet kienet ġiet użata fil-faċċata tal-arloġġ tan-naħa ta' wara tal-knisja li dak iż-żmien kien iħares lejn il-qalba tar-raħal. Din il-konklużjoni ġejja mill-fatt li ma kienx hemm traċċi ta' żebgħa jew marki f'dan iċ-ċirku tond imnaqqax 'il ġew fil-faċċata ta' wara tal-knisja. Jista' jkun ukoll li kienet inħadmet mostra għal dan l-arloġġ u meta ġie trasportat għal fejn bu Ilum, din ma ġietx użata u maż-żmien intilfet jew ġiet mormija. Minn ritratti antiki tal-faċċata l-ġdida tal-knisja, u minn tagħrif miġbur mingħand nies ta' età avvanzata, dejjem jidher li n-numri tal-arloġġ tal-ħinu daktad-data kienu dejjem miżbugħa direttament fuq il-ħajt. Lura lejn il-kamra tal-arloġġ il-qadima. Din strutturalment ma setgħetx tiġi mibnija aktar fonda għax il-ħajt tan-nofsinhar tagħha ried jiġi mibni fuq il-ħajt tat-tramuntana ġa eżistenti tas-sagristija l-qadima. Din l-ispeċi ta' kamra kienetinbniet fuq il-vojt li kien baqa' bejn il-kappellun tar-rużarju u s-sagristija l-qadima. Jidher li l-mażri kienu jibqgħu neżlin sal-art ĠKKnzzzzzznzzzzizzzzzzzjzzzzi Santa Margerita v.m. Evidenza li l-kamra nbniet wara li sar il-bini tal-kappellun tar-Rużarju. Kitba fuq il-ħajt 'Slow Fast' fejn l-kelma ta' fuq hi ingassata. Jagħti x'jifhem li din kienet struzzjoni ta' kif jiġi ssettjat il-pendlu. Kitba oħra fuq l-istess ħajt 'Fast Slow' fejn din id darba Fast Dawn jinsabu f'għoli li hu kkalkulat sa fejn kien jasal it-tarf tal-pendlu, il-post minn fejn jiġi ssettjat jekk il-ħin imur lura jew 'il quddiem. tas-sagristija fejn illum hemm l-main switch u l-meter tad-dawl tal-knisja. Informazzjoni interessanti hi li l-qafas tal-injam li fuqu tpoġġa l-arloġġ tal-knisja Ilum hu differenti minn dak li kien hemm fil-kamra tal-arloġġ ta' wara tal-knisja. Nistgħu ngħidu li l-arloġġ kien ħadem f'din il-kamra ta' wara tal-knisja għal ftit snin. Dan joħroġ mill-evidenza tat-tiċpis taż-żejtli kien jingħata biex idur, li ċarċar mal-faċċata u mal-ħajt ta' ġewwa u li dan għadu jidher sal-lum. Minn ritratt li għandna tal-faċċata tal-knisja, li ttieħed qrib it-tmiem tas-seklu dsatax u bidu tas-seklu għoxrin, jidher biċ-ċar iċ-ċarċir taż-żejt (li kien jingħata lill-arloġġ) mal-faċċata tal-knisja hu kemmxejn itwal minn dak fuq wara tal-knisja. Minn hawn toħroġ il-konklużjoni li l-arloġġ fuq wara kien għal ftit snin biss, bejn wieħed u ieħor sitt jew seba' snin. Meta l-arloġġ ġie ttrasportat għall-post fejn jinsab illum, riedu jsiru xi modifiki sabiex il-komunikazzjoni bejn l-parti tal-pendlu u l-parti tad-daqq tiġi adattata għall-kamra l-ġdida fil-kampnar tal-punent tal-faċċata l-ġdida tal-knisja. Ma' dan (kif semmejna aktar qabel) kellu jinħadem qafas ġdid tal-injam fejn kellu jitpoġġa l-arloġġ. Għalkemm m'għandna l-ebda evidenza li Sapiano kellu sehem fid-disinn strutturali intern tal-kampnar, l-evidenza strutturali tixhed dan fil-pożittiv. Dannarawh fil-ħnejjali qediżżommix-xorok tas-sular fejn hu l-arloġġ, li qiegħda mibnija kemmxejn aktar lejn it-Tramuntana minn nofs tal-kamra biex takkomoda l-ispazju minn fejn jgħaddu l-mażri. Xhieda oħra hi speċi ta' mina ta' madwar 30ċm x ISċm li għaliha hemm daħla fil-kantuniera tal-lvant tal-faċċata tal-kampnar minn ġewwa, li minn ritratti li ttieħdu tidher ferm fonda lejn il-Lvant fl-imramma tal-faċċata tal-knisja. In-naħa l-oħra, taħt il-kampnar tal-qanpiena l-kbira, fil-post fejn hemm l-makkinarju tal-arloġġ tad-data, hemm l-istess tip ta' mina lejn il-Punent. ' tal-opinjoni li din kellha tkun komunikazzjoni minn fejn kellhom jingħaqdu flimkien l-arloġġ tal-ħin ma' dak tad-data. Din il-komunikazzjoni qatt ma saret għax ma hemm l-ebda evidenza li dawn qatt ħadmu ma' xulxin. Il-fatt hu li peress li kien sar l-orgni, dan fixkel il-pjan li l-arloġġ tad-data jkun ikkommunikat ma' tal-ħin għar-raġuni li kellu jinqala' xi ġebel minn : ġewwa tal-faċċata tal-knisja biex jintrebaħ spazju fejn illum hemm il-kanni l-kbar tal-orgni, u b'hekk din l-ispeċi ta' mina ġiet interrotta. Dan ir-restawr mistħoqq fuq l-arloġġ tal-knisja, reġa' ta ħajja lil Ta' Sannat bil-leħen tiegħu li jfakkarna l-ħin kull kwarta u reġa' beda jkun ta' wens għal ħafna nies li tant hu għal qalbhom dan l-arloġġ, u li flimkien mal-arloġġ tad-data li issa ilu għal dawn l-aħħar snin juri l-ġurnata u d-data, qed isebbħu l-faċċata tal-knisja tagħna. N.B. Dan l-artiklu hu mislut minn rapport dettaljat ta' madwar 150 paġna li sar fuq ix-xogħol ta' restawr tal-arloġġ u xogħol ieħor marbut miegħu b'ritratti u spjegazzjoniet ta' kull pass tal-proċess sħiħ. Dan ir-rapport jista' jiġi akkwistat mill-parroċċa.