Talba tal-1753 mill-Kappillan u l-poplu Naduri lill-Granmastru Emanuel Pinto de Fonceca għat-Tkabbir tal-Ewwel Knisja Parrokkjali Daħla Iż-żmien li qed ngħixu fih huwa wieħed partikulari fis-sens li hawn għatx kbir għall-għarfien ta' diversi materji. Fost kollox hawn xenqa biex tkun skoperta dejjem aktar l-istorja tal-lokal fejn ngħixu u tan-nies li sawruha. L-isfortuna hi li waqt li hawn dix-xenqa kollha għall-istorja, riċerkaturi hawn ftit wisq. Ir-riċerka trid ħafna ħin u paċenzja u taf tkun deludenti daqs kemm ta' sodisfazzjon. Fortunatament, daż-żmien, bejn ir-riċerkaturi teżisti ħafna kooperazzjoni u jaqsmu l-informazzjoni bejniethom. Hekk ix-xogħol jeħfief u jirrendi aktar għax bla riċerka m'għandekx għalfejn titħajjar tikteb. L-istorja ma tistax tinbena minn individwu wieħed. Kulħadd irid jibni wieħed fuq ieħor basta ħadd ma jipprova jagħmel tiegħu personali skoperti ta' ħaddieħor. Kull informazzjoni li nagħmlu użu minnha għandha tiġi akkreditatha lil min ikun sabha l-ewwel darba. Intant, dan l-aħħar waqt xogħol ta' riċerka iltqajt ma' tagħrifa li żgur għandha tinteressa lin-Nadurin kollha għax titkellem mit-tkabbir tal-ewwel knisja parrokkjali ta' raħal twelidhom. Fortunatament mal-imsemmi dokument insibu wkoll il-pjanta tal- ewwel knisja li sa fejn għandi amment jien, qatt ma kienet ippubblikata qabel. Tiskanta għax l-istorja tan-Nadur, b'mod partikulari dik parrokkjali, dejjem kienet riċerkata ħafna. Dan jikkonferma dak li għedna aktar qabel, jiġifieri li l-istorja ma tistax tinbena minn wieħed waħdu. U impara tajjeb li dan l-artiklu partikulari qed jiġi ppubblikat fl-Imnarja ta' dis-sena. Dan mhux biss minħabba li qed niċċelebraw għeluq is-Sena Pawlina, imma wkoll għax kumbinazzjoni, is- sena d-dieħla, preċiżament nhar it-Tlieta, 28 ta' Settembru 2010, jaħbat il-250 anniversarju mit- tqegħid u t-tberik tal-ewwel ġebla tat-tieni knisja parrokkjali tan-Nadur. Talba mill-Kappillan u l-poplu Naduri għat- tkabbir tal-knisja Fl-ewwel volum. tal-istorja tan-Nadur, l-għażiż ħabib tiegħi Patri Alessandru Bonnici O.EM. Conv., Alla jtih il-glorja tal-ġenna, jgħidilna li fil- 5 ta' Ġunju 1760, l-Isqof Bartilmew Rull, waqt viżta pastorali tiegħu fin-Nadur, osserva li l-knisja parrokkjali kienet ċkejkna. Mur obsor ħejl In-Nadurin fl-għaqal kbir tagħhom 12 dan l-istat ta' fatt kien ilhom li fehmuh żmien. Il- popolazzjoni tar-raħal minn 410 fl-1695, fis-sittin sena ta' wara kważi ttripplat. Infatti nsibu li fl-1744 din kienet tammonta għal 1,143. Għaldaqstant fl- 1753, seba' snin qabel l-osservazzjoni tal-Isqof Rull, il-Kappillan Dun Salv Galea (1743-1778) f'għaqda mal-poplu tiegħu, reġgħu għal darb'oħra talbu mill-ġdid, biex il-Granmastru Pinto (1742-1773), jikkonċedilhom biċċa art pubblika li fuqha jkunu jistgħu jkabbru l-knisja parrokkjali, allura eżistenti. Intant ir-rikors oriġinali fl-intier tiegħu huwa dan: DBol JAW GĦAL, sj jppeċiet uwull ni 7 Ġannts jleq ta f'du ke ħa iemw i fen iri pl kl ma enza 8 F'ilsienna, fi traduzzjoni libera, ir-rikors jgħid hekk: Il-Kappillan u l-poplu kollu tar-raħal tan-Nadur tal-gżira ta' Għawdex, qaddejja umilissimi u sudditi mill-aktar leali tal-Altissima Serenissima Tiegħek, b'qima jesponu għal darb'oħra biex tikkonċedilhom biċċa art pubblika b'riżq il-Knisja Parrokkjali tagħhom. Huma tal-fehma li l-aħħar talba tagħhom kienet imwarrba, għar-raġuni li ma kenitx imfissra tajjeb il-ħtieġa kbir li l-knisja mseminija tiġi mkabbra. Minħabba ċ-ċokon tagħha, din ma tistax taqdi l-funzjonijiet parrokkjali billi tilqa' flimkien il-poplu li issa kiber ħafna. Għaldaqstant, mill-ġdid, umilment, qegħdin jirrikorru għat-tjubija kbira tal-Altissima Serenissima Tiegħek biex jogħġbok tikkonċedi lill- imsemmija Knisja, l-art mitluba, imnaqqsa għal tliet qasab' fuq kull naħa tal-imsemmija knisja, u għal erba' qasab mill-bibien tal-Kor. B'din l-art, iż-żewġ sagristiji jkunu jistgħu jinbidlu f'żewġ kappelluni laterali, bl-Artal Maġġur jiġi mċaqlaq għal fejn attwalment jinsab il-Kor. L-oraturi jittamaw li t-talba tagħhom tkun milqugħa mit-tjieba kbira u l-ħniena tal-Altissima Serenissima Tiegħek mhux biss minħabba li din ma tikkawża l-ebda preġudizzju għall-interess pubbliku jew privat, imma l-aktar minħabba l-interess spiritwali tal-poplu ta' dan ir-raħal u għall-akbar glorja ta' Alla. Għal din il-grazzja, l-oraturi jibqgħulek l Klsereiċ bla ħa Ġsma 4 IA i L b adinaiil Ġanni — VA. 7 f u an g tn prġja iċ preL- jdeaġ 7 hu L auc) oċjf, re ijjizati bi pian Mela Deal $ £ ta fi a Ż726. siek 2, LIĊ, kerk ari wali jik ali Mall eh ek agital kera pħotizamat, e la l ikla rikk Dar fli in ħ k GR ĠA A Taħl ħanni, a 4 Fat Ġina riet fk ku aw fe ko Ż Hi ka L ig u , l 'Faksimili 1 tal- tieni paġna tar- r-Rikors, Ir-rapport tal-Imħallef Michelangelo Garrone Ir-rikors tal-Kappillan u l-Poplu tan-Nadur kien reġistrat mis-Segretarju tal-Granmastru, il-Palazz, nhar is-17 ta' Marzu 1753. Wieħed mill-Udituri jew uffiċċjal tas-Segreterija tal-Granmastru, F.C. Farrugia ngħata l-inkarigu ħalli jieħu f'idejh il- prattiċi meħtieġa. Jiem wara, hu għarraf b'kollox lill-Imħallef tas-Segrezja Maġisterjali f'Malta, il-Konti Preziosi. Nhar it-23 ta' Marzu 1753, l-imsemmi Konti Preziosi kkomunika ma' wieħed mill-Imħallfin ta' Għawdex ħalli jsirlu rapport, komplut bil-pjanta b'kollox, dwar. ir-rikors magħmul mill-Kappillan u l-Poplu tan-Nadur. L-Imħallef magħżul kien M'Anġlu Garrone, li rrapporta hekk: Illustrissimu Sinjur Segretarju, Peress li l-Illustrissima Sinjurija Tiegħek talbitni neżamina t-talba magħmula f'isem il-Kappillan u l-poplu tar-raħal tan-Nadur, jien mort biex inżur il- Knisja Veneranda tal-istess raħal fejn bl-intervent tal-imgħallem Mikiel Portelli, il-Kap tal-Uffiċċju tas-Segreterija Maġisterjali, u fl-istess ħin permezz tal-pariri siewja tiegħu, fil-preżenza tiegħi għamel din il-pjanta hawn mehmuża tal-imsemmija Knisja Parrokkjali u qalli li t-talba tal-imsemmija oraturi hija ta' erba' qasab fuq in-naħa tal-Kor fejn hemm p wi bfid fa nd eks ħlsdef Su iiideres ie Add wawew kipej WA A ri jpenai sagl ki pe ia af KA jim cont ml ju, I żbir ALE an l bake 4/4 pian ti (a jek Ġpgi vis. L , wi je Fm me Ta a kar t L sw xjjanċ nillu Sur ET U xaar Tad BWAA je79 ii al-farmnominzr irendi l kk tanker ul Alka b ħrit $rmzzl-as AR kb (i pass aw 0 Soru I al- CD (ew en die VOLLKI IELALS LU oh ma iż hafw il-lo ) i I Prilara Alf jaw vepiorebero-it Ġwrara rit għ A B jar /4 bparjzttin safi te ai Un un A la lomsesaz taż sl dwa 2 u us liriazdiru Ċligħa, ĠjE (b Pl L mall if liġi ESEJS erezzjoni Faksimili tat-tielet paġna tar-Rikors. il-ħsieb li jiġi ttrasportat l-Artal Maġġur, u tliet qasab wisa' fuq kull naħa taż-żewġ sagristiji laterali biex isiru żewġ kappelluni b'tali mod li tkun tista' tiġi mkabbra l-imsemmija knisja li issa saret wisq żgħira għall-poplu li kiber ħafna. Huwa żied jgħid ukoll illi l-art mitluba kienet xagħri u m'għandha l-ebda siwi, u li fl-istess ħin il-pjazza tibqa' spazjuża kif tidher tajjeb mill-pjanta hawn annessa. Għalhekk bħalma għarrfuni Duminku Said, Anġlu Camilleri, is-Saċerdot Giovanni Attard, Ġakkinu Vella, Ġużepp Aquilina, Ġovanni u Toni Cassar, Wenzu Cremona u oħrajn li joqogħdu qrib, li Ikoll kemm huma lesti jagħtu l-kunsens tagħhom għar-raġuni li tkun ibbenefikata din il-kumdità spiritwali b'riżq, u affavur l-imsemmi poplu li kiber ħafna, mingħajr ma jkun hemm l-ebda preġudizzju kontra l-interess pubbliku jew privat. Dan hu dak li għamilt wara l-ordnijiet li inti tajtni. Għawdex: it-22 ta' Ġunju 1753. iffirmat M'Angelo Garrone — Imħallef Ir-rapport tal-Konti Preziosi Il-Konti Preziosi, l-Imħallef tas-Segrezia Maġisterjali, wara li rċieva u studja r-rapport tal-Imħallef Garrone, u bir-rikors oriġinali tal- Kappillan Dun Salv Galea u l-Poplu tan-Nadur quddiemu, ħareġ b'dawn il-konklużjonijiet biex jitressqu quddiem il-Granmastru għad-deċiżjoni finali tiegħu: Il-Kappillan u l-Poplu tar-raħal tan-Nadur ta' din il-Gżira ta' Għawdex, jixtieqlul jkabbru il-knisja tal-imsemmi raħal, u għalhekk jeħtieġiful biċċa art pubblika biex fugha titkabbar l-imsemmija knisja. Il-kummissjoni ġiet mibgħuta lid-Duttur M' Anġlu Garrone biex jistħarreġ it-talba tal-oraturi u jagħti l-opinjoni tiegħu. Dan mar fuq il-post u ddiskuta l-kwistjoni ma' Mastru Mikiel Portelli, Kap tal- Uffiċċju tas-Segreterija Maġisterjali f'dik il-Gżira (ta' Għawdex), u wara li kkunsidrajna kollox, deher ċar illi l-ispazju tal-art mitluba fuq in-naħa tal-Kor trid tkun erba' qasab wiesgħa, fejn hemm il-ħsieb li jitqiegħed l-Artal Maġġur, u tliet qasab wisa' fuq kull naħa tas-Sagristiji laterali biex, skond ix-xewqa tagħhom, dawn isiru żewġ kappelluni, b'tali mod li l-knisja tkun tista' tiġi mkabbra b'riżq l-imsemmi Poplu li issa kiber ħafna (dan jidher ċar mill-pjanta u r-rapport tad-Duttur Garrone) mingħajr: ebda preġudizzju għall-interess pubbliku, u biex jingħad kollox, l-art inkwistjoni hija xagħri, u mingħajr ebda preġudizzju għan- nies ta' dawk l-inħawi, li minn jeddhom taw il- kunsens tagħhom. Il-Konti Preziosi fl-aħħar ifakkar li madankollu jibqa' l-obbligu li r-rikors u d-dokumenti relatati għandhom jiġu rreġistrati fl-Uffiċċju tas-Segreterija Maġisterjali, għax altrimenti 'mon — sarġ per deliberare'. Valletta: il-11 ta' Lulju 1753. Is-supplika tressqet quddiem il-Granmastru Pinto fil-Palazz mill-Uditur F.C. Farruġia fl-udjenza tat-2 ta' Jannar 1754: WAttentis relatis fiat dummodo non amoveantur operarii in constructione nove aras', voldieri: UWara li b'attenzjoni flejna l-proċeduri. kollha li saru, isir kollox skont it-talba sakemm il-ħaddiema tal-bini ma jċaqalqux mill-ġdid l-artal'. Ftit taż-żmien wara, id-deċiżjoni pożittiva tal- Granmastru, kif kienet il-konswetudni proċedurali, kienet ikkomunikata lill-Imħallef M'Anġlu Garrone u kienet reġistrata fl-Atti tal-Università ta' Għawdex u awtentikata min-Nutar Salvator Cordina nhar it-2 ta' Marzu 1754. Il-Knisja l-ġdida Nistgħu nissupponu b'liema ferħ intleqgħet fin-Nadur it-tali aħbar. Il-Granmastru kien ikkonċieda għat-talba li saritlu pożittivament. iii i Al ħa Da q eb AT jfee mi Tr ji U VGAĠZZO: Għunu, Il-Pjanta tal-ewwel Knisja Parrokkjali tan-Nadur, kif ippreżentata fir-raba' u l-aħħar paġna tar-Rikors tas-sena 1753. Hekk ix-xewqa kbira, kollha mħabba u fidi, tal- Kappillan u l-Poplu tan-Nadur kienet sodisfatta. Iżda minħabba diversi raġunijiet il-bini ma bediex b'mod istantanju. Apparti li fil-gżira Għawdxija, dik il-ħabta, il-faqar kien xi ħaġa tal-waħx, riedu qabel xejn isiru l-preparamenti meħtieġa. Il-knisja kienet sejra tkun ġdida għal kollox. Hi ġiet proġettata li tinbena madwar il-knisja l-qadima, l-istess kif sar għall-knisja tax-Xewkija ta' żmienna. Għalhekk mhux għaġeb li kellhom jgħaddu xejn anqas minn sitt snin, qabel ma fl-1760, il-Kappillan Dun Salv Galea qiegħed l-ewwel ġebla tat-tieni tempju parrokkjali Naduri. Il-knisja telgħet fuq pjanta ta' Ġuże Bonnici, minn Ħal-Luqa, arkitett tal-Ordni ta' San Ġwann' li għamel użu minn disinn maħżuż mill-fratell kapuċċin Fra Ġużepp Grech, imlaqqam Ta' Qrolli, mill-Isla.$ Il-Kappillan Galea ma kellux ix-xorti jara l-ħolma ta' ħajtu lesta għax mid-dehra miet ta' malajr, nhar is-26 ta' Frar 1778, meta ma kellux għajr 65 sena. Floku laħaq Dun Franġisk Sapiano li appuntu kellu jkun hu li jlesti l-knisja. Infatti fit-tieni Reġistru tal-Mejtin (1762-1812), qabel is-6 ta' Lulju 1804, il-Kappillan Sapiano kiteb eżattament hekk: 'Bil-permess u d-delegazzjoni ta' Mons. Labini, Isqof, Arċisqof ta' Rodi, jiena nnifsi, Franġisk Sapiano, il-kappillan, berikt b'mod solenni l-knisja parrokkjali ddedikata lill- Qaddisin Appostli San Pietru u San Pawl f'dan ir- raħal tan-Nadur. Jien qaddist l-ewwel quddiesa solenni fl-24 ta' Ġunju 1804, bl-assistenza tas- saċerdoti, tal-Kan. Dun Markantonju Cutajar u tal-Prim Ċerimonjier Dun Anton Gafà. Kien hemm ukoll preżenti l-kleru u l-poplu kollu tal- parroċċa. Dik il-ġurnata kienet waħda ta' ferħ għal kulħadd. Imbagħad, fid-29 ta' Ġunju, jum il-festa solenni tal-Appostli San Pietru u San Pawl, ġew nies minn kullimkien, u l-barranin kollha ntilfu fl-ammirazzjoni tagħha, u bdew jifirħulna. Nhar il-festa, tkantat quddiesa solenni minn Dun Nikol Vella, il-kappillan tar-raħal tax- Xewkija. Il-Kan. Cutajar, fuq imsemmi, għamel il-paniġierku. Imma dakinhar tat-tberik tal- knisja, waqt il-quddiesa solenni, kont jiena nnifsi li għamilt il-paniġierku. Bħala sinjal ta' ferħ, il- poplu offra donazzjoni ġeneruża ħafna' 7 Il-knisja kienet ikkonsagrata mill-Agostinjan, Mons. Pawlu Micallef, Isqof ta' Città di Castello, u Amministratur Appostoliku għad-Djoċesi Għawdxija nhar it-12 ta' Mejju 1867. Konklużjoni Minn dakinhar 'il hawn il-Knisja Parrokkjali tan- Nadur, kienet imkabbra u msebbħa b'min jaf kemm sagrifiċċji kbar magħmula mill-parruċċani tagħha. Ma tgħaddix sena li fiha ma jiżżanżnux opri artistiċi ta' valur kbir. U sewwa jsir għax il- knisja hija d-Dar ta' Alla li jixraqlu l-ikbar u l-aħjar bħalma lemaħ it-Tempju s-Sultan David fid-dehra profetika li kellu. Biss kull wieħed u waħda minna tajjeb niftakru wkoll fi kliem Pawlu ta' Tarsu, il-maħtur tan- Nadurin, meta wieqaf f'nofs l-Areopagos kien qed ikellem lin-nies ta' Ateni: 'Alla, li għamel id-dinja u kull ma fiha, Hu, li hu sid tas-sema u l-art, ma jgħammarx f'tempji magħmulin minn id il-bniedem, lanqas mhu moqdi minn idejn il- bnedmin, bħallikieku jeħtieġ xi ħaġa, Hu li jagħti lil kulħadd il-ħajja, in-nifs u kollox' (Atti 17, 24-25). Għax tabilħaqq, Alla m'għandux ħtieġa ta' knejjes mibnija b'idejn il-bniedem. Alla għandu tempju f'kull ruħ li tfittex is-sewwa u tissaffa dejjem aktar fil-ġid li xxerred madwarha. U dawn it-tempji: it- tempju tal-ħolqien u dak tal-erwieħ, jogħġbu bil- qabda iżjed lil Alla, mill-knejjes kollha li għollewlu l-id u l-ġenju tal-bniedem. Ħalli mela, mingħajr ma nittraskuraw it-tempju mibni b'idejn il-bniedem, inkunu dak it-tempju li l-aktar jogħġob lil Alla. Għall-ġieħ tal-istorja rridu ngħidu li: i: f'In-Nadur — Ġrajjiet Kolleġġjata. u Bażilika imxebilkin fil-ħajja soċjali ta' Għawdex, Vol. 1, p. 221, Patri Alessandru Bonnici O.E.M. Conv., Malta 1984, ipproduċa pjanta tat-tali knisja bbażata fuq id- deskrizzjonijiet tal-Viżti Pastorali tas-snin 1755, 1760, u 1773; Koronatu Martri, meqjum fil-Kolleġġjata — Bażilika Nadur, Għawdex 2004, p. 62, l-awtur, il-ħabib tiegħi, Dun Dumink Camilleri, ippubblika pjanta oħra tat-tali knisja kemmxejn differenti minn ta' Bonnici, ibbażata fuq deskrizzjoni mogħtija fil-Viżta Pastorali tal-Isqof Gaspar Gori tas-16 ta' Settembru 1723. Camilleri jagħtina wkoll impressjoni artistika tal- faċċata, u oħra tal-ġenb tal-ewwel knisja parrokkjali tan-Nadur. 3. qasba hija kejl antik Malti ekwivalenti għall-tmient ixbar (10.312 pulzier x 8) jew 2.095 metri, K.CARUANA, In-Nadur u t-Tempju Tiegħu Monumentali, 1953, p. 67.