L-ARMAR FESTA SANTA KATARINA V.M. 18 TA' ĠUNJU 2000 IL-KNISJA TA' SAN KL Fit-tarf taż-Żejtun, hekk kif tibda ż-żewġ toroq li jeħduk, waħda għal Bormla u l-oħra għal Ħaż-Żabbar, hemm il-knisja ċkejkna ta' San Klement. Din il-knisja, llum użata biex taqdi l-ħtiġijiet spiritwali tan- nies li joqgħodu viċin fil-binja moderna ta' Ġebel San Martin u f'parti mid-distrett qadim ta' Bisqallin, Għanda rabta sewwa u nteressanti ma' l-istorja taż-Żejtun. Din il-knisja ġiet mibnija fis-sena 1658 minn ċertu Klement Tabone, Żejtuni li kien joqgħod f'dar li għadha tidher sal-lum f'dawk l- inħawi. Min kien dan Klement Tabone2 B'xorti ħażina hu twieled ftit taż-żmien qabel il-kappillan taż-Żejtun beda jżomm rikordju tat-trabi li twieldu fil-parroċċa tiegħu, u għalhekk ma nistgħux nagħtu dettalji eżatti tat- twelid tiegħu. Iżda minn lista (Status Animarun) taż-Żwieten tas-sena 1663, aħna nafu li f'dik is-sena hu kellu 88 sena. Allura jidher li twieled għal ħabta tas-sena 1575. Fl-istess lista jissemmew miegħu u ma martu Alovsia, żewġ qaddejja suwed, Maddalena u Ġuljanu, li allura kienu mgħammdin. Nafu wkoll li meta kiber, dan Klement kien bniedem tat-tajjeb, għaliex dokument tas-sena 1634, mietet ċerta Giovanna li tissejjaħ 'ilsira tas-Sur Clementino Tabone'. Dan hu sinjal ieħor ta' kemm Klement kien raġel tat-tajjeb, għalies il-familji għonja biss kienu jżommu l-ilsiera fi djarhom. Barra minn hekk, insibu li diversi drabi hu għamel parrinu fil-magħmudija ta' xi trabi, sinjal tar- rispett li kien igawdi fost iż-Żwieten. Hekk per eżempju, fis-6 ta' Novembru, 1622, hu għamel parrinu fil-magħmudija ta' Klement, l-ilsir tas-Sur Matthielo Delia. Wisq probabbli li dan l-ilsir, li allura tgħammedkbir, ġie imsemmi Klement għal parrinuh. U hekk nistgħu nibqgħu sejrin. Dawn il-ħafna filjozzi, flimkien mal-koppji li tagħhom kien jagħmel xhud fiż-żwieġ, juru l-istima li kien igawdi. Iż-Żewġ Żwiġijiet ta' Klement Klement Tabone żżewweġ darbtejn. L-ewwel mara tiegħu kienet Dorothea Cumbo(1).Wara li din mietitlu, bħalma kien spiss isir, hu reġa żżewweġ, din id-darba lil Alovsia Grima, fit-28 ta' Jan 1657. Alovsia, bħal Klement, kienet armla. Fi żmien meta ħafna kienu jmutu żgħar, iż- żwiġijiet bejn ir-romol kien spiss ħafna. Sfortunatament, fl-arkivju Parrokkjali taż-Żejtun hemm GĦAQDA TA' L-ARMAR 25 NOVEMBRU ŻEJTUN L-ARMAR FESTA SANTA KATARINA V.M. 18 TA' ĠUNJU 2000 Jissokkta minn pagna 20 reġistru nieqes u allura me rnexxilix insib id-data eżatta tal-mewt ta' Klement Tabone, iżda jidher li miet ftit wara s-sena 1663, għaliex fil-lista ta' familji Żwieten tas-sena 1667, ismu ma jidhirx. It-Torok jattakaw iż-Żejtun fl-1614 Għaliex dan Klement Tabone bena l-knisja ta' San Klement7 li ġara kien dan: fl-1614 flotta Torka attakkat l-ewwel in-nofs in-nhar ta' Malta. Kitba fit-tieni reġistru tal-magħmudijiet fl- arkivju Parrokkjali u kopja tagħha fuq il-pilastru tal-lemin ħdejn l-altar maġġur fil-knisja qadima ta' San Girgor, jirrakuntawlna x'ġara dak in-nhar. Dettal fil-kwadru l-qadim tal-Martirju ta' Santa Katarina, li ġie rrestawrat fl-1999 u issa qiegħed fis-sagristija prinċipali tal-knisja parrokkjali, jillustralna bil-pittura dak l-attakk, li kien sbiħ is-6 ta' Lulju 1614, meta flotta ta' 60 ġifen Tork, b'madwar sitt elef suldat, ippruvat għall-ewwel taħbat għal Marsaxlokk, iżda kellha terġa lura minħabba reżistenza li għamel it-torri ta' San Luċjan. Torri San Tumas f'Wied il-Għajn kien għadu mhux mibni, u allura l-għadu Tork niżel l-art fid-daħliet ta' San Tumas u Wied il-Għajn. Il- flotta Torka kienet taħt il-kmand ta' l-Armenjan Ali Pasha(2). L-ewwel ma għamlu it-Torok baqgħu telgħin Ħaż-Żabbar, fejn għamlu ħafna ħsara fis-santwarju tal-Madonna tal-Grazzja. Mill-kwadru ta' dak iż-żmien kull ma fadal huwa wiċċ il-Madonna(3). Wara daru għaż-Żejtun u għamlu ħerba mill-knisja parrokkjali, li allura dak iż-żmien kienet dik ta' San Girgor, għaliex il-knisja parrokkjali tal-lum kienet għadha mhux mibnija. L-artali u l-kwadri f'San Girgor ġew imkissrin u maħruqa. Tant saret ħsara li għal xi xhur wara, il-knisja ma kenitx tista tintuża, u hekk it-trabi Żwieten kienu jgħammduhom f'parroċċi oħra. Per eżempju, , jiena sibt l-isem ta' tarbija miż-Żejtun li tgħammdet f'Bormla. għall-quddies kienet tintuza il-knisja ta' Santa Marija fil-qalba taż-Żejtun. Minħabba dan il-biża' li t-torok setgħu jerġgħu jattakkaw, is-sagramenti wara baqgħu jsiru fil-knisja ta' Santa Marija sa-sena 1634. Taqtigħa ħarxa fl-inħawi tar-Raħal t'isfel Iżda l-armata Torka ġiet milqugħa mill-kavallieri ta' l-Ordni u mill-Maltin propju fil-parti magħrufa bħala Buleben bejn iż-Żejtun u Ħaż-Żabbar(4).Ma ninsewx li dak iż-żmien Ħaż- Żabbar kien għadu jgħamel parti miż-Żejtun, għaliex kien għadu ma sarx parroċċa. Mill-ewwel infetaħ in-nar fuq xulxin u saru xi ferimenti. Il-Viċi-Kavallerizz Fra Castellan de Castellet Cornetta u xi kavallieri oħra sfaw feruti flimkien ma xi 20 Malti. Safa ferut ukoll il-Gran Viskont, ix-xiħ L-ARMAR FESTA SANTA KATARINA V.M. 18 TA' ĠUNJU 2000 WIK ĠARE, SA, F.BUSUTTIL SERVICE STATION LTD TAL-BARRANI ROAD, BIR ID-DEHEB - TEL: 695047 FAX: 665106 GĦAQDA TA' L-ARMAR 25 TA' NOVEMBRU ŻEJTUN 25 L-ARMAR FESTA SANTA KATARINA V.M. 18 TA' ĠUNJU 2000 Jissokkta minn pagna 21 membema Andrea Marconeral li wera kuraġġ kbir, u jumejn wara din it-taqbida miet kaġun tal-ġrieħi li ġarrab(5). Meta l-Gran Mastru Alof de Wignacourt waslitlu l-aħbar li kien ġie maqtul il- kommendatur Fra de Compremv, hu bagħat ukoll is-suldati tal-flotta ta' l-Ordni taġt il-Ġeneral Mendes, flimkien ma għad kbir ta' muskettieri biex jattakkaw lit-Torok min-naħa ta' wara, iżda meta l-gġadu nduna li l-kavallieri kienu determinati li jiddefendu sa l-aħħar, huma daqqew l- irtirata, imma mhux qabel ma 50 Tork inqabdu skjavi u numru ieħor sfaw maqtula. Il-flotta Torka salpat lejn it-Tramuntana ta' Malta u kellhom l-intenzjoni li jinżlu fil-port ta' San Pawl il-baħar, iżda ma setgħux minħabba il-kanuni tat-torri t'hemm mibni ftit qabel(6). Iżda irnexxielhom jidħlu fil-bajja tal-Mellieħa, li ma kienetx difiża xejn u attakkaw lir-raħal tal-Mellieħa, inkluż is- santwarju.(7), fejn l-ikona tal-Madonna bil-Bambin Ġesu' ġiet milquta' minn daqqiet ta' xabla. Wara dan, it-Torok telqu minn Malta, u l-Gran Mastru Wignacourt bena it-torri ta' San Tumas biex jiddefendi dawn in-naħat. Il-Qlubija ta' Klement Tabone Kien f'din it-taqbida li seħet f'Buleben fl-inħawi taż-Żejtun li spikka Klement Tabone(8). Hu weraqlubija kbira kontra l-għadu, u meta tilef is-sejf, hu talab lil San Klement biex jeħilsu minn taħt idejn it-Torok. Klement issemma b'ismu fil-kotba uffiċjali ta' l-Ordni, ħaġa li rari kienet issir, meta kavallieri kienu jagħtu l-importanza kollha lill-membri ta' l-Ordni, u mhux lil xi ħadd Malti. Lill-Maltin lanqas biss kienu jippermettulhom li jsiru kavallieri. Nafu wkollli dan l-istess Klement Tabone fis-sena 1622 kien qala' permess papali li jibni kappella ddedikata lil San Klement, talli hu kien qala' l-grazzja bl-interċessjoni ta' dan il-qaddis. Din il-grazzja Tabone qalagħha meta hu rnexxielu jsalva mill-qilla ta' l-għadu Tork fis-sena 1614. Meta fl-aħħar allura hu bena l-kappella ta' San Klement fis-sena 1658, hu wkoll intrabat li jipprovdi kull ma kien meħtieġ biexisir is-servizz divin u biex tiġi ċċelebrata kull sena l-festa tal-qaddis nhar it-23 ta' Novembru. Nhar il-festa kellha ssir quddiesa u jitkanta l-Vespri. Kull nhar ta' Sibt kellu jinxtegħel u kellhom jitqaddsu żewġ quddisiet kull ġimgħa għal ruġ Dorothea, martu mejta(9). L-ispejjeż kollha kellhom jitħallsu mir-renti fuq żewġ għelieqi li Tabone kellu f'Tal-Bur' u 'Tal-Ħofra' f'Delimara(10). Il-Kwadru Titulari Fil-knisja naraw żewġ kwadri tajbin, wieħed żgħir tal-Madonna, li nistgħu nattribwuh lil Francesco Zahra, jew xi skular tiegħu, u l-ieħor wisq akbar minnu, li hu l-kwadru titulari ta' San Ikompli f'pagna 29 GĦAQDA TA' L-ARMAR 25 TA' NOVEMBRU ŻEJTUN L-ARMAR FESTA SANTA KATARINA V.M. 18 TA' ĠUNJU 2000 Jissokkta minn pagna 27 Klement, Papa, li għex fl-ewwel żminijiet tal-knisja u kien it-tielet isqof ta' Ruma wara San Pietru. Għad baqagħlna l-famuża ittra tiegħu li hu kiteb lill-insara tal-belt.ta' Korintu għall-ħabta tas-sena 96, biex jinstawra l-paċi f'dik il-belt. Fi żmien San Klement kienu diġa bdew il- persekuzzjonijiet fil-belt ta' Ruma fejn hu kien Papa u fejn ukoll għadna nistgħu naraw xi fdalijiet li jingħadli kienu ta' bini użat minnu għas-servizz divin. Jingħad ukoll dwaru li hu kien ħa l-martirju. Dan il-kwardu titulari, li ġie impitter fis-sena 1662 li tidher fih, hu attribwit lil Stefano Erardi, li skond xi wħud kien hu li pitter il-kwadru titulari ta' Santa Katarina fil-knisja parrokkjali preżenti taż-Żejtun, kopja tal-kwadru ta' Mattia Preti li jinsab fil-Kappella ta' San ta Catharina d'ltalia fil- Belt Valletta. Ma tantx nafu dwar il-ħajja ta' dan il-pittur Malti, li twieled fil-Belt Valletta fis-sena 1630 minn familja ta' dixxindenza Franċiża(11). Jidher li kien l-ewwel iben fost ħames aħwa. Tnejn minn ħutu saru saċerdoti. Wisq probabbli li għamel xi żmien jistudja l-arti fl-Italja. Xi wħud mix-xogħlijiet tiegħu jinsabu fil-knisja Parrokkjali tar-Rabat ('In-Nawfraġju ta' San Pawf' u l-Inkurunazzjoni tal- Madonna') u għand il-Karmelitani ta' l-Imdina ('it-tħabbira lill-Madonna'). Tiegħu huma 'L- Adorazzjoni tal-Maġi' u 'il-Martri ta' Nagasakf' fil-knisja tal-ġiżwiti, il-Belt Valletta. Stefano Erardi żżewweġ darbtejn, l-ewwel lil Katarina Buttiġieġ u wara l-mewt prematura tagħha, lil Angelica Caruana(12). Miet fil-Belt Valletta fis-sena 1716, meta allura kellu 86 sena, Ibnu Alessio sar pittur ukoll. i Xbieha ta' Klement Tabone Fil-kwadru ta' San Klement tidher fir-rokna t'isfel fuq ix-xellug ix-xbieha tad-donatur Klement Tabone meta allura kellu 87 senal Hi xbieha ta' raġel xwejjaħ, iżda b'għajnejn penetranti b'xagħru u l-leħja bojod bl-eta' u f'qagħda ta' wieħed li qed jitlob. Fir-rokna l-oħra tidher l-arma tal-kunjom Tabone, id li qiegħda żżomm qalb. Kif tidħol fil-knisja mal-lemin tara ħawt ċkejken ta' l-ilma mbierek, xogħol delikat fil-ġebla Maltija, li parti sewwa minnu ġiet mittiekla bl-idejn ta' tant u tant devoti matul is-snin. Kitba mas-saqaf tgħid espressament li kien Klement Tabone li bena din il-knisja wara li kien għamel wegħda lil Alla. Is-saqaf huwa barrel- vault, bix-xorok li jduru mal-ħnejjiet. llum l-art hi miksija bil-madum, iżda sas-snin 70 kien għad hemm iċ-ċangatura tal-ġebel b'qabar fin-nofs. B/W) DVD ĠEBEL SAN MARTIN .ŻEJTUN.—— tovs a Ġitwara AID IĦDEJNILFLATS TA SAN KLEMENT) Pievitatiot Gġiniba AĠĠ, TEL: 695861 ig GĦAQDA TA' L-ARMAR 25 TA' NOVEMBRU ŻEJTUN L-ARMAR 18 TA' ĠUNJU 2000 Jissokkta minn pagna 29 Ħsarat bil-Maltemp L-artal hu ftit aktar għoli mis-soltu, minħabba l-fatt li l-knisja hi mibnija f'parti baxxa taż- Żejtun, minn fejn igħaddi ħafna ilma, speċjalment meta tagħmel ħafna xita. Hekk l-inħawi tal- viċin jissejħu 'Il-Minżell', għaliex jagħtu dejjem għan-niżla. Il-kwantita' kbira ta' ilma li tgħaddi minn hawn tibqa' sejra għal Wied Sant Antnin, u minn hemm għal baħar f'Wied il-Għajn. Peress li l-ilma li jgħaddi minn hawn ikun ġej mhux biss miż-Żejtun, iżda wkoll minn Ħal-Għaxaq, il- Gudja, Ħal Tarxien u Santa Luċija, qabel ma ħasbu sewwa biex dan l-ima jkollu minn fejn igħaddi, mhux l-ewwel darbali daħal fil-knisja u baqa' tiela sal-artal. Hekk għamel fit-tempesti kbar tas-snin 1830, 1856, 1880 u 1898.(13). Fit-tempesta tas-sena 1830, saħansitra ntradmu irġiel fl-inħawi tal-knisjau wieħed baqa' mejjet. Il-populazzjoni tant żdiedet fi żmienna li din il-kappella saret ċkejkna biex taqdi sewwa id- dmirijiet pastorali tan-nies tal-inħawi. Għalhekk hemm il-ħsieb li 'l quddiem jinbena viċin, eżattament f'nofs Ġebel San Martin, ċentru pastorali modern, li jkun jinkludi sala kbira li tintuża wkoll bħala kappella. Iżda l-knisja ta' San Klement tibqa' marbuta ma' waħda mill-ġrajjiet l- aktar eċċitanti fl-istirja taż-Żejtun. 'Il-25 Anniversarju ta' l-inkurunazzjoni tal-Madonnatal-Grazzja, Haż-Żabbar, p.23 Vella, 'Storja taż-Żejtun u M'Xlokk'; (1927), p.99 Kilin, p.59. ara' wkoll Atti tan-nutar Salvatore Ciantar. Kitba tal-Kan. Giovanni Faure', 'Storja ta' Malta', passim. 18, Mater Boni Consiglii Street, Żejtun Tel: 695156 Għall-Fridges - Cookers - Washing Machines — Televisions - Videos - Hi Fi, etc. ta' Marki: Balav - Candv — Kelvinator - Derbv -— Pastor Camell - Ariete, Kif ukoll saqqijiet Orthopeadic Windsor u Home ROĦS ta' 10/0 fuq ĦLAS CASH