FDALIJIET PUNIĊI F'BIRKIRKARA TAL-QEDEM minn Bro Andrċ Azzopardi OFM Cap. K: qrib is-sena 5000 QK, li dawn il-gżejjer raw l-ewwel bdiewa min-naħa t'isfel ta' Sqallija, jfittxu l-kenn u joħolqu l-bidu ta' kummerċ man-nies l-oħra tal-Mediterran. Leith Adams, meta jikkummenta dwar il-preżenza ta' eluf ta' għadam misjuba f'dan l-imkien, igħid li l-art żgur li xi darba kienet miksija b'ħamrija li tat ħafna ħxejjex u kienet produttiva biex dawn l-annimali setgħu għexu hawn Mill-għamla ta' fuħħar li nstab, wieħed jista jintebaħ li kienu diversi l-perjodi li għaddew minnhom l-ewwel abitanti fi gżiritna u li huma identiċi għal dawk misjuba fi Sqallija. It-toroq imħaffra fil-blat huma sinjal ieħor li dawn in-nies kienu għadhom ma sabux il-mezz kif iġorru t-tgħabija tagħhom min-naħa għall-oħra tal-gżira SriT MirT Sena: TLIET ĦAKMIET Madwar is-sena 800 QK l-Feniċi użaw lil Malta bħala port fejn setgħu jkabbru l-bejgħ u l-kummerċ tad-drappijiet. Instabu xi fdalijiet f'Għajn Qajjet ir-Rabat, iżda dawk importanti huma t-tempju li hemm f'Tas-Silġ, Marsaxlokk tal-ħarrub u ż-żebbuġ u fetħu toroq ġodda bil-bidu tal-prodizzjoni tat-tafal $ Mal-waqgħa ta' Kartaġni, ir-Rumani ħatfu l-gżira u kif jgħid Naevius, huma ħarqu kollox, serqu u ħadu dak kollu li kien għad fadal Għalkemm wieħed jista' jaħseb li fir-raħal għażiż tagħna m'għandna xejn mill-wirt storiku li ħallewlna dawn il-ħakkiema, matul iż-żmien ħarġu għad-dawl diversi oqbra, u mill-iskavi li saru jidher li nstabu postijiet oħra ta' dak il-perjodu li juru, li f'Birkirkara, għexu wħud mill-ewlenin abitanti li għammru fil-Mediterran. Dr. A. A Caruana jagħti indikazzjoni ta' bini li kien hemm f'Tal-Balal fil-limiti ta' l-Għargħar meta jikteb: ''Oltre le località indicate, di queste costruzioni ciclopee si trovano nella parte continentale: in Malta, sulle colline circondanti il vallane della Mellieħa; sulle colline tal-Wardija, tas-Sabbiegħ ta' l-iMġarr; sullo stradone di Għajn-Klieb; nel Corgenti, S. Lawrenz, Taltani; in Għajn il-kbira; nella contrada tal-Balal in vicinanza tal-Għargħar…'$ 4 TEMPJU U VILLA RUMANA F'TAR-RADDIENA Fl-1967, grupp ta' studenti mill-Kulleġġ San Alwiġi u mill-iskola Sacred Heart flimkien ma' għaqda li tieħu ħsieb tfittix arkeoloġiku, bl-għajnuna ta' Fr. George Serracino Inglott, sabu tempju megalitiku f'sit magħruf bħala 'Il-Ġnien ta' Fonzu' bejn tal-Balal u l-Iklin. Fir-rapport tal-gazzetta 'The Times', kelliemi għall-grupp qal li żewġ arkati setgħu jiġu identifikati minn megaliti wisa' għaxar piedi u tul ta' ħames piedi 'l fuq mill-ħamrija. Hu jkompli jgħid li dan it-tempju jista' jkun ta' l-istess epoka ta' Kordin III u t-tempju li jinsab fin-naħa ta' fuq ta' l-Imnajdra. Id-daħla setgħet kienet min- naħa tal-Lvant u din is-sejba hi ta' importanza kbira għaliex f'dak ir-reġjun, sa l-1967, kienu għadhom instabu biss dolmen u tempju f'Tal-Ħammat f'Baħar iċ-Ċagħaq. Fl-1986, waqt xogħol li kien qed isir fuq il-Bv Pass ta' Birkirkara, reġa' sar rapport fuq dan it-tempju biex jiġi żgurat il-ħsieb dwar ġebel kbir, imqiegħed fuq żewġ naħat li juri tempju ta' madwar 4.000 sena ilu. Iżda barra l-ġebel, instabu wkoll fuħħar u vażuni tat-tafal taż-żmien Tarxien (c. 3,000-2,500 q.k) u b'hekk il-ħajt li nstab midfun fil-ħamrija hu maħsub li nbena f'nofs it-tielet millenju qabel Kristu. Waqt l-istħarriġ għenu s-Sur F.S. Mallia li kien Direttur tal-Mużewijiet, is-Sur Tancred Gouder u diversi voluntieri mill-'Grupp Arkeoloġiku Malti'.10 Il-Villa Rumana nstabet fl-1975 waqt li kien qed isir xogħol għal tqegħid ta' pedamenti fl-Iklin, limiti ta' B'Kara. Matul għaxart ijiem ta' skavar, inkixfu numru ta' pedamenti ta' ħitan, kif ukoll post fejn kien isir it-tagħsir taż-żebbuġ u l-għeneb u kamra miksija b'madum f'għamla ta' djamant b'erba' naħat. Il-fuħħar li nstab hawn kien fi kwantità żgħira. '' OQBRA PUNIĊI Iżda l-iżjed fdalijiet li huma kbar fil-għadd huma l-oqbra. L-ewwel qabar li nafu bih f'Birkirkara jissemma minn Dr. A. A. Caruana. Mhux magħruf fejn instab iżda Caruana jagħtina deskrizzjoni tiegħu. E. B. Vella fil-ktieb tiegħu dwar l-istorja ta' dan ir-raħal, jagħtiha sħiħa: 'Kont tinżel għalih minn spiera 4.25 bi 3 piedi u fonda 12-il pied. F'ġenb fejn il-qiegħ, l-ispiera kellha daħla ta' 2 piedi u nofs li kienet magħluqa b'ħaġra u li minnha kienu jgħaddu għall-kamra tal-mejjet. Din il-kamra, imbagħad, kien fiha 6.75 piedi tul, 4 piedi u nofs wisa' u l-ogħla biċċa tas-saqaf imżerżaq kienet 3 piedi u nofs għoli. '' Fid-29 ta' Diċembru 1928, instab qabar ieħor f'nru 20 Via Gargur. L-għamla hi waħda ta' qanpiena u meta tneħħa l-għatu, il-qabar deher nofsu battal u n-nofs l-ieħor mimli ħaġar, ħamrija, għadam tan-nies u fuħħar. Żgur li kienu ndifnu fih għadd kbir ta' persuni għaliex instabu mat-tlettax-il ras. Instabu wkoll ''tlieta u għoxrin kus, bombli żgħar, erba' bwieqi, sitt buqari b'fommhom għamla ta' musbieħ, wieħed u tletin platt u msiebaħ miftuħin b'żewġ miċeċ u oħrajn b'miċċa waħda. L-iżjed sejba importanti kienet dik ta' flixkun ċatt tal-fuħħar, b'żewġ widnejn, li kellu l-għamla ta' water bottle li jġorru magħhom is-suldati. Bħal dan hemm wieħed fil-Mużew tar-Rabat. Sena wara, fi Triq Fleur de Lvs instab qabar puniku ieħor. Waqt l-iskavar instabu l-għadam ta' tlieta min-nies u ftit fuħħar. Wara li għaddew tliet snin, quddiem dar fejn kien hemm dan il-qabar, instabu ''ġarra kbira b'tul ta' tliet piedi, urna ċinerarja mimlija b'ħamrija u bċejjeċ tal-ħruq, tliet vażetti jawwalin, ħames platti u oħrajn mkissrin, musbieħ ta' żewġ miċeċ għamla feniċja, buqar b'fommu qisu musbieħ u ieħor b'fommu miksur. Fl-1966, fl-Imrieħel ġie skopert qabar ieħor Ruman. Dan seħħ qrib l-iskola tal-Bniet li kienet għadha qed tinbena. Mir-rapport li sar mid-Dipartiment tal-Mużewijiet tas-sena ta' wara, nistgħu nieħdu l-impressjoni ta' kif kien il-qabar. L-ispiera kienet 1.98m, b'91m,b'1.75m fonda u kamra tal-mejtin 1.83m,b'1.45m b'saqaf baxx ħafna maqtugħ fil-blat. Il-kamra kienet issiġillata bi blokka kbira u numru ta' ġebel żgħir. Barra dan li diġà ntqal, jidher li kien hemm xi fdal ta' annimali tant li fil-ġurnal 'The Times' insibu rapport dwar qarn ta' ljunfant li nsteraq qabel inkixef dan il-qabar u li hu maħsub li kien ilu mirdum għal 25,000 sena. Fl-istess artiklu, meta ġie intervistat Dr. Zammit Maempel, dan qal li żgur kien hemm wied fejn l-ilma kien igħaddi u li biż-żmien dan imtela b'24 pied ta' ħamrija u strati kkuluriti kkawżati minn kundizzjonijiet fil-klima. Biex ikunu kkjarifikati, is-sejbiet intbagħtu fi Franza għal iżjed investigazzjoni $ Sena wara, ġo Triq il-Wied, instabet ħofra ovali b'xi fuħħar fiha li hu ta' żmien Puniku. '' Din il-ħofra tagħti għal kmajra żgħira li fiha kien hemm żewġ urni bl-irmied, ġarra, żewġ platti u żewġ lampi, fost affarijiet oħra. L-għamla tagħhom hija bħal dawk li kienu magħmula fil-bidu tal-perjodu Puniku 20 Fi Triq Qormi, matul Ottubru 1969, waqt tħaffir għal sies ta' dar, saret sejba ta' bla ħsieb meta ġie misjub qabar ieħor imħaffer fil-blat. Kellu passaġġ dejjaq fuq naħa minnhom li dan kien iservi ta' daħla għal kamra kwadra. Fin-naħa ta' ġewwa, din il-kamra kienet maqtugħa biex setgħet isservi bħal imħadda għar-ras. Flimkien ma' disa' skeletri ta' persuni adulti, kien hemm ukoll lampa, żewġ kikkri, tliet platti u ħames fliexken żgħar tondi2l FISSURA FL-GĦADAM Alfie Guillaumier fi 'Bliet u Rħula Maltin'', igħidilna li fl-20 ta' Settembru 1941, sabu fissura bl-għadam li għadd ta' stalagmiti u stalaktiti magħqudin fil-ħamrija flimkien ma' fossili ta' għadam u snien ta' l-Ippopotami kienu jiffurmaw parti minnha. CART-RUTS U T-TORRI TA' ĊIEDA Tajjeb li nagħmel riferenza żgħira għall-cart-ruts u t-torri Ta' Ċieda li antikament kienu jagħmlu parti minn Birkirkara, eżattament fl-Għargħar fejn qabel l-1402 twaqqfet il-parroċċa dedikata lil Sant' Elena Imperatriċi. Jilum dawn qegħdin fit-territorju ta' San Ġwann (l-Imsieraħ). Dwar il-cart-ruts fl-għolja ta' Sant' Andrija, f'San Ġwann, Temi Zammit jagħtina din id-deskrizzjoni: 'Fil-Minsija għandna sistema ta' kanali li ma nistgħu bl-ebda mod ngħidu li saru b'kumbinazzjoni. Fuq din il-pjattaforma par minnhom jinżlu dritti min-naħa ta' fuq, waqt li par ieħor jidħol fl-istess art min-naħa t'isfel. Qrib nofs l-art wieħed miż-żewġ pari jġenneb bil-mod il-mod lejn ix-xellug u l-ieħor lejn il-lemin, imbagħad iduru, u kull par jingħaqad mal-gandott ewlieni fuq in-naħa l-oħra li minnha jkun telaq qabel. Iż-żewġ pari tal-gandotti jgħaddu minn fuq xulxin qabel jingħaqdu mal-gandott ewlieni. Hekk żewġ karettuni, ġejjin minn naħa u minn oħra, setgħu jkomplu l-mixja tagħhom billi jxaqilbu fuq il-kanal tal-ġenb. $ It-Torri Ruman f'Ta' Ċieda, li wkoll illum jagħmel parti minn San Ġwann, għandu struttura li turi li kien bini f'forma tonda u mibni b'ġebel kbir maqtugħ kwadru. Instabet ċisterna ta' forma kwadra ftit 'il barra minnu flimkien ma' musbieħ, ġarra u biċċiet ta' nagħla tal-ħadid li nstabu ġot-torri. Ilum baqa' biss ftit ġebel wieqaf B'ħarsa ħafifa lejn dawn is-siti, stajna tiaraw x'wirt għandna u li bil-ħajja mgħaġġla ma tantx nagħtu kas tiegħu. Iżda hu hemm qiegħed u jfakkarna fid-dmir li nkomplu nħarsu 'l quddiem, biex kif igħid il-motto ta' din BELTNA l-għażiża, nimxu GĦAL ŻMENIJIET AĦJAR. E.B. Vella, ''Storja ta' Birkirkara bil-Kolleġġjata tagħha', (Malta, Empire Press, 1934), p.13. E.B. Vella, 'Storja ta' Birkirkara bil-Kolleġġjata tagħha'', (Malta, Empire Press, 1934), p.15. A. Guillaumier, 'Birkirkara', in Bliet u Rħula Maltin, vol.1, (Valletta Publishing Ltd.), p.94. A.Guillaumier, 'Birkirkara',in Bliet u Rħula Maltin, vol.1, (Valletta Publishing Ltd), p.94. T.Zammit, ''Prehistoric Cart tracks in Malta'', 1928, p.20, quoted in D. Spiteri, 'Il-Parroċċa ta' San Ġwann'', Veritas Press, Malta, p.14. V. Zammit, 'It-Torri ta' Ġawhar', in Il-Mument, Pizzi Kanna Suppliment, 28.2.1999, p.3.