20 Storja . tal-Għaqdiet tal-Kittieba tal-Malti (Din it-taħdita nqrat minn fuq ir-Rediffwsion nhar il-Ħadd it- A 28 ta' Frar fid-9:15 a.m.). Il-Għaqda tal-Malti (Università) bija l-aħħar waħda fost il-Għaqdiet l-oħra tal-Kittieba tal-Malti li twieldu mina mitt sena 'l hawn meta kienet nibtet fostna l-ewwel waħda, u għal- hekk hija tgħaqqad il-kuruna ta' ward sabiħ li s'issa nġabar mill-qasam tal-kitba letterarja maltija; iżda fejn l-ewwel waħda kienet inħolqot minn għaqda ta' nies imdaħħlin fiż- żmien u fil-professjoni tagħhom, għaqda mibnija fuq sieg xjentifku ta' fergħa li l-iskop ewlieni tagħha kien dik tal- progress tal-mediċina u ima' dik tax-xjenzi l-oħra li għandhom rabta magħha, bħalma hi l-istorja naturali, għaqda li dehrilha li fil-publikazzjonijiet tagħha tinqeda b'alfabet xjentifku għall-ismijiet maltin ta' pjanti w annimali, il-Għaqda tal-Malti (Università) nħolqot fost erba' żgħażagħ studenti universi- tarji mħeġġin b'nar wisq iżjed qawwi minn dak tan-nies ta' l-ewwel Għaqda li kienet is-Società Medica, b'finijiet li kienu jaqblu għal ma' dawk iż-żminijiet ta' għaxar snin ilu, jiġifieri għal dik li hi ħtieġa ta' tagħlim letterarju tal-Malti marbut mal-bżonnijiet morali, nazzjonali, amministrativi u fl-istess ħin akkademiċi tal-ġenerazzjoni ġdida maltija, finijiet li huma wisq akbar u li jħaddnu fergħa għaliha li magħha tiġbed il- fergħat l-oħra kollha li jkollhom jinqdew bl-ilsien malti biex il-poplu jista' jkollu l-vantaġg li jitgħallem bla tbatija u tfixkil kull għerf li jista' jiswielu għall-pajjiż, u għalih in-nifsu. It-twelid u l-ħajja tal-Għaqda tal-Malti (Università) hija għalhekk l-aħħar kapitlu tal-ktieb li s'issa nkiteb tal-Ġrajja tal-Kitba Maltija, u jixraq, għalhekk, illi l-lum, bħala tifkira ta' għeluq il-għaxar snin ta' ħajja li ilha tgħix din il-Għaqda li nsemmu iżjed bir-reqqa kif inħolqot, iżda qabel xejn, biex wieħied ikun jista' jgħożż l-importanza storka tagħha, insemmi wkoll fuq fuq il-ġrajja ta' l-oħraju li twieldu u għexu qabilha, u kif din tgħaqqad illum fiha nfisha l-mera ta' Xirka Lette- rarja Maltija. Kif diġa tarrafna, l-ewwel xirka li tista' tgħid nibtet fostna biex il-Malti jinkiteb skond ma trodd ix-xefita tiegħu ta' Isien semitkn miktub b'ittri latini kienet dik tas-Società Medica fl-1841, sew sew mitt sena ilu, meta t-Tabib Stefanu Zerafa, Professur ta' l- Istorja Naturali fl-Università ta' Malta u Membru tas-Soċjetà Medica kien qara f'April ta' l-1841 quddiem is-So- ejetà Studju storku filoloġku fuq ilsien Malti u ressaq qud-' diem il-Membri abbozz ta' alfabet malti li mbagħad sar rapport fuqu minn Kummissjoni magħżula apposta u din wettqitu sabiex is-Soċjetà tinqeda bih. Dan l-alfabet kien imwaqqaf fuq il-prinċipju ta' l-alfabet fonetku skond ma trodd il-għamla ta' alfabet semitku. B'dan l-alfabet inkitbu l-ismijiet maltin ta' ħxejjex, xtieli, siġar, eċċ., fil-ktieb Flora Melitensis ta' Grech Delicata (1853) u dawk ta' l-agħsafar fil-Quadro Geo- grafico Ornotologico (1843) ta' Schembri… It-Tabib Zerafa snin qabel, jiġifieri fl-1827, qisu żmien wieħed ta' meta Vassalli kien ħareġ it-Tieni edizzjoni bit-taljan tal-Grammatka Mal- tija, kien ħareġ il-Flora Melitensis Thesaurus li kien fiha l-ismijiet ta' fixejjex, xtieli ,ii siġar, eċċ., miktubin b'alfabet li kien bejn wieħed u ieħor l-istess wieħed li hu kien ressaq qud- diem is-Società Medica. Qabel ma nibtet xirka oħra, jiġifieri l-Accademia Filologiea Maltese, li ħasbet biex tmexxi iżjed 'il quddiem il-kitba tal-Malti, nsibu li l-Gvern fuq suġġeriment ta' Cornwall Lewis, wieħed mill-Kummissjonarji maħturin biex jistħarrġu fuq l-Affarijiet Amministrativi f'Malta (1836) kien daħħal fl-Iskejjel Priwarji tal-Gvern Ktieb tal-Qari bl- -Ingliż i u bil-Malti, iżda billi dak il-ktieb kien miktub b'alfabet b'xi ittri għarbin u bxi kliem metiudin mill-Għarbi bla ma qatt kienu f'ilsien Malti, it-tagħlim tal-Malti bħala mezz għat-tagli- lim tal-Lsien Ingliż tneħħa wara bil-kemm sentejn. Dr Salvatore Cumbo: fil-Piano di Pubblica Istrużzione (1841) flok l-alfabet Għarbi Ruman (kif dlonk kienu jsejħulu dan ix-xorta ta' alfabet) ressaq alfabet iżjed popolari li wieħed sata' jinqeda bih tajjeh għat-tagħlim fl-iskejjel. Fost dan it- twegħir ta' ftehim fuq il-għażla ta' alfabet Malti, li jkun xieraq għall-iskejjel, il-kitba tal-Malti ma setgħet qatt tieħu r-ruħ, sakemm fl-1813 is-Societd Filologica Maltese twaqqfet bil-ħsieb li tgħin u xxerred il-kitba maltija fost il-poplu u fl-istess ħin tiffissa kitba li tkun tgħodd għat-tagħlim ta' ilsna oħra fl-is- kejjel li dik il-ħabta l-aqwa li kien it-Taljan u mħabba f'hekk din ix-xirka fasslet alfabet fuq dak ta' dan il-lsien. Mill-1850, meta dan is-sistema daħal fl-Iskejjel Primarji tal-Gvern baqa' jseħiħ sakemm fl-1883 nibtet ix-Xirka Xemia, illi l-aqwa ħsieb tagħha kien li fil-waqt li tagħti lill-Malti xejra ta' kitba li taqbel l-iżjed mal-morfoloġija semitka tiegħu, toħloq alfabet b'ittri latini li jistgħu jaqdu l-prinċipji ta' dik il-kitba maltija. Bis-saħħa tal-ħidma ta' l-Accademia Filologiea Maltese ħar- ġu kotba tal-Konversazzjoni Maltija-Ingliża-Taljana u xi kotba tal-qari bil-Malti miktubin minn nies ta' l-iskola, bħalma kienu Pullicino, Falzon, Letard, u fosthom l-aqwa l-Professur Gio Antonio Vassallo u Annibale Preca li kienu għamlu ġabra ta' poeżijiet bil-Malti għat-tfal ta' l-Iskejjel. Il-Ħrejjef u Ċajt ta' Vassallo, Storja ċkejkna ta' Malta u l-Ħajja ta' Kristu, u xi kotba oħra nkitbu bis-sistema ta' l-Accademia F'ilologica Maltese għalkemm fihom hemm nieqsa r-reqqa ta' ortografija li tista' tgħidilha grammatikali. Mat-twelid tax-Xirka Xema kien daħal it-tagħlim tal-Malti fil-klassijiet kollha ta' l-iskejjel Primarji flimkien mat-Taljan u l-Ingliż, u għalhekk inkitbu ii ħarġu stampati kotba tal- qari li jgħoddu għall-klassijiet kollha, u l-aqwa kittieb ta' dawn il-kotba kien Preca li kellu l-inkarku li joħroġ ukoll Tifsira ta' dan is-sistema fi ktejjeb. Il-programm tat-tagħlim Malti bl-Alfabet tax-Xirka Xemia jidher minn. Cirkulari lis- Surmastrijiet maħruġa minn Savona li kien dak iż-żmien Di- rettur ta' l-Istruzzjoni Pubblika, fl-14 ta' Novembru, 1882. Is-sistema tax-Xirka Xemia nistgħu ngħidu li mietet fin- , nieqa u magħha mietet ukoll ix-Xirka għax b'hekk inqerditilha darha. Ir-raġuni li għaliha s-sistema tax-Xirka Xemia waqgtiet wara bil-kemm sitt snin ħajja, nistħajjel li kienu iktarx il-prin- ċipji ta' xi awtoritajjiet u professjonisti kuntrarji għas-sistema: fiha nfusha li fiha dehrilhom li sa tkun: ta' ħisara għal xi Isien ieħor skolastiku milli t-twegħir ta' l-istess sistema. Mat-twaqqif tas-Senat Universitarju li taħtu kellha titmexxa d-dgħajsa tat- tagħlim kollu ta l-Iskejjel tal-Gvern bil-Liċeo u l-Università magħhoni, mad-dimissjoni ta' Savona minn Direttur ta' l-Istruz- zjoni Pubblika, naraw li fuq rapport ta' Kumitat maħtur dwar l-influwenza ta' l-Alfabet Fonetiku tax-Xirka fuq it-tagħlim tal-Lsien Ingliż: u Taljan, l-alfabet tax-Xirka Xemia tneħħa mill-kotba ta' l-iskejjel u floku raġa' daħal ta' l-Accademia F'ilologica Maltese. Billi minn żmien għall-ieħor il-kitba maltija sew fil-kotba ta' l-iskola tal-Gvern kemm fost il-kittieba baqgħst imħawda bla ebda regula sħiħa, fl-1893 twaqqaf Kumitat fost l-aħjar kittieba tal-Malti biex jiffissa alfabet xieraq li jaqbel kemm jista' jkun ma' simboli alfabetiċi li bihom aħna mdorrijin niktbu l-Malti u fl-istess ħin mal-morfoloġija u fonetka maltija. Is-sistema ta' kitba ta' dan il-Kumitat insibu mera tiegħu fil-Muftieħ ta' — Kitba Maltija ta' Ganni Vassallo li ħareġ 1901. Huwa jixhah lil dak ta' l-Aceademia Filologica Maltese, iżda jersaq iżjed lejn ir-reguli tax-Xirka Xemia għal dik li hi morfoloġija. Il-Ku- mitat jidher li wara xi ftit laqgħat infired u għalhekk mill-ftit 'ta' ħidma, li kif jidher kompliba Ganni Vassallo bħala Segre- tarju, ma għandniex ħlief il-ktejjeb tiegħu li hu l-Muftiek tal- Ghatba Maltija. B'din is-sistema. ta' ortografija mill-1800 sakemm twaqqfet l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti li ħarġet it-Tagħrif tal-Kitba Maltija (1924) inkitbu l-iktar kotba serji ta' qari malti; u għandna nistqarru li din is-sistema wkoll wara dik tal-Għaqda isseħħ għal żmien twil; kien fadlilba nifs qawwi biżżejjed u baqgħet popolari fost l-aħjar kittieba, insemmu wieħed mill- aqwa li kien Ġuże Muskat Azzopardi li baqa jinqeda biha fil- Vanġelji bil-Malti li kien għadu qed joħroġ metu s-sistema tal- Għaqda kienet għadha kif twaqqfet. L-iskop tat-twaqqif tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti kien għall-ewwel li jiffissa ortografija waħda fost il-kittieba kollha tal-Malti. Iżda din ma:-kenitx ħaġa li setgħet titwettaq hekk minnufih qabel ma s-sistema tkun imdaħħla fit-tagħlim tal- Malti fl-iskejjel. Għalhekk l-ortografija ta' din il-Għaqda, minn mindu nħolqot sakemm dan l-aħħar dafilet fl-iskejjel, fil- Qrati u fl-amministrazzjoni tal-Gvern bħala sistema uffiċjali, baqgħet tinkiteb biss fost il-membri tal-Għaqda, u 'l-hawnu 'l hinn fost xi kittieba ta' 'Il-Malti'' rivista' ta' l-istess Għaqda. Ħidmiet tagħna LAQGĦAT Minħabba ż-żmenijiet li aħna fihom sibna ħiafna tfixkil biex nagħmlu laqgħat, għalhekk din is-sena saret laqgħa waħda li fiha ngħażel dan il-Kumitat għas-sena 194l-42 : President Onorarju: L-On. President: Prof. Ġ. Viċi-President: Is-Sur K. Sant , Segretarju: Is-Sur H. P. Copperstone Segretarju : Is-Sur K. Sant. Xandir: Is-Sinjuri S. Boffa u A. Attard-Borg 'Letien il-Malti': Edituri: Is-Sinjuri A. Calleja u M. Mizzi. F'lok il-laqgħat l-Għaqda ndafilet għal biċċa xogħol oħra. Fis-sajf li għadda konna ktibna lill-awtoritajiet biex niksbu l-permessi meħtieġa biex inxandru programmi letterarji bil- Malti minn fuq ir-Rediffusion. Hekk fil-Milied bdejna bi programm speċjali għal dan il-Jum. Minn dak in-nhar 'l hawn nhar ta' Ħadd kull ħmistax bqajna nxandru dawn il-Programmi letterarji. Fost dawn xan- darna dan il-programm speċjali, fit-28 ta' Frar b'tifkira ta' l-egħluq l-għaxar sena ta' l-'Għaqda' min mindu twaqqfet, fis-26 ta' Jannar 1931: : Innu ta' l-Għaqda. UWara għaxar snin' tal-Prof. Inqrat mis-Sur K. Sant. (It-Tieni Rebħa Tagħna' tas-sur K. Vassallo. nqrat mis-Sur 8. ''L-Għaqdiet tal-Malti' mis-sur A. Cremona. 'Stedina għal Tagħlim il-Malti' ta' M.A. Vassalli. Inqrat mis-sur G. Qassar Pullicino, , 'Lil M. A. Vassalli' tas-sur Ġ. Il-programm spiċċa bl-Innu Malti li ndaqq mis-surmast A. Muscat-Azzopardi, li daqq ukoll kull meta ħtieġ. e—ġ9