LEĦEN IL-MALTI L-GĦOXRIN SENA OTT-DIĠ, 1950. Għadd 236-238, (Editorjal tal-Prof. Ġ Aquilina, B.A., LL.D., Ph.D. (Lond.) Laxrent Roba huwa magħruf fostna l-Maltin l-aktar bħala ru- manzier Franċiż ta' nisel Għawdxi li mhux biss ma nesiew nisel art tavelidu imma ħabbha b'qalbu kollha u meta l-kustjoni tal-lingwa kienet saħnet, iġifieri meta l-kustjoni saret waħda ta' mewt u ħajja ijietnu, huwa bil-pinna tiegħu qawiija fil-ġurnali xandar quddiem il-barranin il-kobor tal-poplu Malti u s-sbin- ija u l-ġeden: ta' Isicinu. Imma Lanrent Ropa, imbarra l-uzetur taż- żewġ monunzi Le Chant de la Noria (Il-Għanja tas-Sienja) u Kaline, huma wkoll Poeta, u poeta ġenavin li minn qalbu tjur ix-xenqa għar- realta' tal-ħolm, ir-realta li sseħħ fid-dinja tal- jantasij Dinja ta' deh- riet juntastiċi tinsab imxerrda fl-aħħar ktieb ta' poeżija bDegħu, Le Jardin De L'Alldlek. (Il-Gnien ta' -ĦHelek). Qrajt il-għanjiet tiegħu, u jien u nagrahom ħassejt il-klevia ta' immaġinazzjoni jina, mixgħula mix-xenqiet ta' ruh imħabbta, mill- holm ta' idejal li-dejjem niġru warajh u dejjem jaħrabilna qisu dell. Ropu igħidilna biex ji żija tieghu ma nfitlxux ħaġ'oħra ħlief il- taħbita li: thabbat f'sider Adam, u Adam hu jien u int; ddum hu l-mmanila :-— Ecoute ici le coeur. d'Adam, ton cocur, le mien. Għal Ropa l-poeżija hija vokazzjoni, hiju sejħa. Il-Muża li tqab- badfi rara' fil-qalb tal-poeti qaltlu sa minn' meta kien għadu tifel biex Tixħet għajnejh mad-dazera tal-ġmiel tad-dinja u hija taghmlu alla poctà li jghiia fis-sakra tal-għoljiet miksijin bil-glorja. Pgħidibiu l-poela:— hiimu waħda mill-isbaħ: poc li l-aktar laqtuni: f'din il-ġabra lrija Mon Coeur Au Vent (Il-Qalb 'Tieghi lir- Riħ). Fakkrilni ċ- żija Ode To The West Wind ta' Shellew, fejn il-poela: Ingliż jitlob lir-Rih tal-Punent iġorr il-ħsebijiel tiegħu ma' l-erbat irjieħ tad-dinja biex dawn, bħaż-żerriegħa, jnibblu s-siġru ta' l-Idejal li kien jixghel f'qulbu dejjem: imħabbla, Ghal Roba wkoll ir-riħ huwu spirtu ta' idejal li jaħkem l-erbu' snub tad-dinja. Għalih ir-riħ huwa qawwi (Went dramatiquej, mis- liku (Vent apocalvptique), rebbieh (Vent triomphant). Dmima jekk għal Shellex ir-riħ huwa spirtu vag, għal Ropa Nisrani, ir-rih donnu l-istess Ruħ il-Qodos, Ruħ Alla li jonfoħ kullimkien u hadd ma jaf minn fejn u kif u jnebbaħ l-idejat kbar; riħ li jerfa' l-poeti għal holm l-aktar sublimi. Ix-Riħ drammatiku, ir-Riħ apokalittiku jiġri wara l-poeta. ma Jaħfnu bil-qawwa tal-lehma, iġennu bil-għana. Fina, delikata, minsuġa. bil-ħarir tal-fantasija għammiela hija l-poeżija Etoile Du Matin (Il-Kewkba ta' fil-ghodu), Poeżija li l-ħsieb tagħha jinhall fid-dawl ta' hajna kiwi t i ilmi ma in-nisġa artistika ta' din. il-poeżi) fIżjja, erħi jdejk f'id ; dik idek safja u bajda bħall irrid nieħdok hemm fejn tgħanni l-alwetta, hemm, fuq fommha tbexxaq lejn is-sema. L-għodwa qed tiddi, tiġġerra ħamra fuq l-iġbla u f'qalbi; m'intix tisma l-alwetta, l-alwetta maħruqa bl-imħabba tan-nar $ ijja, l-ebda kelma ma ngħidlek, l-ħena jħobb is-skiet, jien nimxi ma' ġenbek fil-għaxqa ta' ruħek, mar-ritmu ta' qalhek; u nifsek ikun nifsi; int il-Warda miftuha fil-ġnejna ta' ruħi; ngħix b'nifsek sa ma mmut biex inkattar bik ħajti għal dejjem. Ma' ġenbek jien mnimXI, imgħaxxaq, miblugħ għat-tri li tiftaħ ġ d g 4 fil-għodu; u raġġi joħorġu minn ġismek bħal kwiekeb ġol-ikħal tas-sema; u b'dawlek tgħix ruħi, b'dak dawlek li jaqta' l-ġuħ tagħha. lija, agħtini l-id tiegħek sabiħa li tiftaħ il-ħbieb minn tal-jiem l O Warda, o Dawl, o Ġilju, ta' qalbi, jien nieħdok hemm. isfel fuq l-iġbla mwarrdin mal-kant ta' l-alwetta; malajr l-għasfur jiskot, malajr jidbielu l-wardiet : ngħaġġlu nisaw, biex qabel ma jidlam niġborlok hemm fuq, il-Kewkba Għodwija. Poeżija fina li ma tistax ma titlefx. hafna fit-traduzzjoni tiegħi ritmata u irreguluri, li madankollu ghandha tagħli ħjiel tajjeb tat- teknika ta' Ropa, poeta tal-fantasiju, poeta lal-ġmiel, dak il-ġmiel li għalih hu dejjem verġni, dejjem saji:-— la Beautċ est toute vierge encore au cervean,ġu'elle inspire. Is-seher ta' l-Afrika għandu sahha —qawuwija juq l-immaġinaz- żjeni tal-poeta taghna u fil-poeżija Nuit Mauresque (Lejla Moreska) niltaqgħu ma' xbihat qarwvvija u friski li jfakkruk fl-arabeski orjen- tali: Resqet il-Lejla; nofsha għarwiena tiġġerra fl-għelieqi, u tifrex fuq l-gholja bla ħsieb xejn sodditha…… Qatt nagħas ma jehodha lix-xebba bedvina ghax qalbha minill- da bi ħlewwa ta' għana bla tarf. Sabiħa lil-ħsieb magħqud tagħha hiju din il-lirika ta' erba' versi: U fejn hu ġmielek, ja warda, u kburitek, żgħożija 2 Ruħi maħkuma mid-dwejjaq tittawial ġo l-abbiss fejn intom titfarrku, Jewwilla ma tiddix kewkba tħhenninkom għal dejjem 7 Subiha iekoll għas-sempliċita tagħha hija: Sabiħ iċ-ċimiterju hemm isfel fuq l-għolja, Fil-ġmiel minn tas-sema u l-arja tal-baħar. L-Angelus ta' fil-għodu jqajjem il-mejtin; hawnhekk qegħdin, nagħrafhom għalkemm hla ġisem. Fit-tregħid taċ-ċipress u tal-palmi Jinstema' tħaxwix ta' ġwienaħ, tħaxwix ta' erwieħ, Fil-waqt illi ħuthom, bħall-qlugħ ta' l-irjieħ, ibaħħru fl-arja qaddisa tax-xemx illi tielgħa. Imma l-poeżija ta' Ropa mhix dejjem fantasija waħida. Il-poeta għandu l-mumenti filosofiċi tiegħu, mumenti. ta' qtigh il-qalb bħal fis-sunett Le Combat (Il-Taqbida) li jien sejjer naqleb ji proża. UX'inhu mela dan il-leħen li jgħajjat igħidli li did-dinja miġnu- ma mhix l-art ta' ghamarli, li hemm x'imkien ieħor fejn Ommi u Mis- Sieri jistennezent fis-sliema la' l-għana u t-talb' Inġib fuq ġbini, waql li nħares ġol-hondoq, it-tifkira misruqa ta' ġenna sublimi… Ma forsi ma ta' qalbi ma hux ħlief ħolma li igħib għal dejjem mela mmut jie Misterj oħra hlief i — ħaġ'oħra m'huxenx ħlief il-misterju. L-ebda ġlieda ġlieda satanika, u ruħi mduzela laqgħet it-taqbida, Għulkemm tqabadt għalxejn għax għadni trux il għa ti ngħix bil- nie bil il- mciċi li tiġi għada jien ma nilqagħhie Paletika hafna mbagħad hija l-poeżija Silence (Is-Skiel) li tgħid l-istorja tat-tfajla ġenniena li l-mewt ħasditha ħesrem mill-ġnien tal- ħajja. Ix-xbejba ġenniena tal-ward reġgħet lura għand Alla; Jien xejn ma stagħġiħt għax din ma hix ħlief il-ħajja; U meta hija twieldet biex tgħix, hija twieldet biex tmut, U kull wieħed minna għad darba jitlaq minn hawn. — 105 — Il-ħajja ġarrbitha bin-nar tad-dulur, U fl-istaġun ġdid imdawra bil-ward, Hi tħasshet waħidha fuq il-misterju krudil Li jridna nhatu għat-tul f'ħajja qasira. Kull wieħed ifittex il-kelma u mbagħad iwarrabha. Ghin il-Mewt l-ebda niket ma jkemmxu Fuq ġħin il-Mewt f'daqqa waħda taqa' kalma u taħseb li ħliefħa ħadd ma jaf it-tweġiba. Tgħid lemħet il-ġnien fejn taħkem Sultana l-Warda tal-Misterju 2 Issa għaddiet id-Dinju u l-ħalq jiskot. F'Art Poetigue, Ropa, imbarra li donnu jrid. jikkundanna l-thewdin tal-poeżija. modernisla jisser ukoll. il-konċett tiegħu tal- boċżija. Il-misterju tal-ħujja. fl-akhar mill-uhħar għall-poeta tagħna mhux ħlief da nnifsu. Lill-poeti li jħawdu r-ruħ tal-poeżija — mral-Iewdin tal-tekniku tagħhom inventala minn proċessi. ċerebrali u mhux min-nirien tal- qalb, igħidilhom:— Hemm poeżiji oliva tajbin li qbiżthom imħabba n-nuqqas ta' seisa'. F'din il-kitba tiegħi ridt nintroduċi lill-ħabib poeta Franċiż lill-poeli Maltin li hu għożżhom u kabbarhom ji Franzu, it-tieni Omm wara art livel du. It-traduzzjonijiet tiegħi hitma esperimenti ritmiċi, l-aħjar mod biex stajl nagħli idcu tal-poeżija tiegħu. Tinmu l-oriġinal Franċiż iibqa' dejjem l-aqwa u l-aħjar xiehda ta' l-Art poetique la' Lunrent Roba. Kelma ta' l-aħħar, li m'ghandhiex. x'taqsam mal-poeżija bnma għandha a'taqsam ħajna max-xogħol ta' Ropa. M'hemmx xiawlur Malti li jal l-Franċiż u għandu ż-żmien biex jilvaduċi ż-żewġ rumanzi liegħu, Le Chant de da Noria u Kaline7 Laurent Ropa hu poeta u rumanzier ta' pinna qasevvija.