MILL-GHAQDA TAL-MALTI (UNIVERSITÀ) FIL-QLUB GĦERUQI, TQAĊĊATNI TISTA', TAQLAGĦNI QATT. LEHEN IL-MALTI. MAĦRUĠ MILL-'GĦAQDA TAL-MALTI' (UNIVERSITÀ) L-GĦAQDA TAL-MALTI U L-EZAMIJIET Ma jixraqx li wieħed jiftaħar bih in-nifsu, iżda huwa dmir li wieħed ifaħħar lil-min ħaqqu u aktar u aktar jekk min ħaqqu t-tifħir hu marbut magħna b'rabta tad- demm jew tar-ruħ. Għalhekk inħoss toħroġ minn qalbi kelma ta' tifħir lill-istudenti mseħbin fil-Għaqda tal-Malti, lill-ħbieb marbutin ma' qalbi b'rabta aqwa mir-rabta tad- demm u nixtieq li jingħaqdu miegħi biex ifaħħruhom il-ħbieb kollha tal-Malti għar-rebħa kbira li rebħu fi-eżami- jiet ta' għeluq is-sena. , L-ewwelnett il-premijiet rebħuhom kollha l-istudenti tal-Għaqda jiġifieri : Ġ. Theuma Relf B.A., l-ewwel fil-Kors tat-Teoloġija b'9 punti fil-100 Ninu Mamo B.A. p , tal-liġi LL Kelinu Sammut B.Sc. xi p tal-Medicina b'93 ,, Mi R.V. Galea B.Sc.. si A tal-Periti b'93:,, w Dwardu Coleiro Ai , tal-Letteratura b'8l-—,,.—,,, Ġorġ Cammilleri xi , tax-Xjenza bB82 7; Barra minn dawn għaddew bl-unuri: B.Sc. li ġew it-tieni, Ġer. Cammileri Samut, Ġ. Bu- geja (Medicina) u. Savona li ġie t-tieni (Periti); G. Lupi (Litteratura), Oscar Zammit li ġie t-tieni, T. Anastasi u T. Warrington, li gew it-tielet, Marv Caruana, A. Micallef :: Andrċ Cassar (Xjenza). Minn 6 li ħadu l-grad B. A. tlieta huma tal-Għaqda: Dwardu Coleiro, Ant, Buttigieġ u Ġuże Aquilina. Minn 11 li ħadu l-grad B.Sc. sebgħa huma tal- Għaqda: Ġ. Mill-Kors tal-Ispiżjari s-sinjorina O.Tavar ġiet it-tieni Dan ir-risultat ifisser aktar milli nistgħu ngħidu bil-kliem. Ifisser li l-Għaqda hi magħmula mill-aħjar studenti, li huma mixgħulin b'ħeġġa l-aktar kbira għal kull tagħlim U jekk il-qawwa, il-ħajja, ir-ruħ ta' Università qiegħda fil-ħedma fit-tħabrik, u fit-tagħlim ta' wliedha li huma l-istu- denti taġħħa, għandna l-jedd kollu ngħidu, u ħadd ma jista' jmerina li l-Għaqda tal-Istudenti, fil-waqt li tiġbor fiha ħedma, tħabrik u tagħlim. tiġbor ukoll ġewwa fiha il-qawwa, il-ħajja, ir-ruħ tal-Università. Jekk il-ħedma tal-Għaqda ma tistax tinfired mill-ħajja tal-Università, mela l-kelma tal-Għaqda hi l-kelma. tal- Università. Ħadd ma jistagħġeb b'dal-kliem. Ma nħarsux lejn liġijiet u regolamenti li jitbiddlu maż-żmenijiet, izda nħarsu biss lejn dak li ma jitbiddel qatt, jiġifieri, li kull Università u kull Dar oħra ta' tagħlim tgħix, tikber u titqawwa bit-tagħlim ta' wliedha. Għammar Università bi rjus dgħajfin u int ikollok ġisem bla ħajja, jew mitruħ, bla saħħa nofsu mejjet. Għammarha bi rjus miftuħa għal kull tagħlim u int ikollok sur l-aktar qawwi, xemx li ssaħħan u ddawwal, u xxerred kullimkien il-ħajja. Jitbiddlu ż-żmenijiet u jitbiddlu l-liġijiet imma dil-verità ma titbiddel qatt. Kelma oħra li titfa' aktar dawl fuq il-ħedma tal-is- tudenti tal-Għaqda. Is-Sur u. Aquilina, wieħed mill-aqwa ħaddiema tal-Għaqda u mill-aħjar kittieba tal-Malti huwa l-editur ta' ZŻe /ournal of ihe Malta Universitv. Literarv Societv, u kittieb ta' poeżijiet bl-ingliż imfaħħrin mill-' Ingliżi. Jikteb ukoll sikwit bit-taljan fil-Grigate tal- istudenti. Buttigieġ kittieb u ħaddiem ħabrieki tal- Malti hu mdaħħal fit-tmexxija tal-/ourxa/. Is-Sur V. Pel- legrini, kittieb tal-Malti u editur tal-Brigaża kiteb ukoll 83 ktieb ta' poeżijiet bit-taljan. U l-oħrajn kollha jiktbu. jaħ- dmu u jħabirku mhux biss għall-Malti, iżda għall-Ingliż u għat-taljan ukoll. Din hi l-aqwa xhieda li qalb l-istu- denti tal-Għaqda mhi mdennsa bl-ebda fehma mistura. Għalhekk nifirħilhom b'qalbi kollha nm nixteqtlhom b'ruħi kollha li qatt ma jibirdu mill-imħabba tagħhom lejn il-Malti u lejn it-tagħlim kollu. TAĦT L-ARLOĠĠ IL-QADIM TAL-KASTELL TA' GHAWDEX ĦSEBIJIET M'għadekx iddoqq, m'għadekx issamma' leħnek Fil-misraħ ċkejken illi hemm quddiemek Li bħalek jaf elf ġrajja i F'tislit bejn mewt u ħajja. Kollox sieket fil-belt fejn dari leħnek Semmajt minn dar għal dar f'lejliet kennija, Id-djar li taw is-sħana Mnejn tnissel dal-ġens tagħna. Kollox sieket fil-belt; it-triqat jibku Bikja ta' baħ, ta' dieq li jidħol f'qalbek; U l-ħsieb tħossu jitrigħed F'dehriet ta' żmien imbigħed. Minn dawk it-twieqi żgħar tad-djar imġarrfa M'għadhomx jixirfu uċuħ igħassu bil-ħniena Biex tfittex isemmagħhom Is-siegħa tal-ħolm tagħhom. U l-għases fuq is-swar m'għadhomx jixirfu Sabiex jaraw daqqitx is-siegħa fielwa Li ftit mistrieħ tatihom Mill-għiejja li tifnihom. U l-ebda kavalier ma jiġi jgħarrex Il-ħin li fih jiltaqa' mal-maħibuba Li qalbu nebbħithielhu, U d-dinja ċaħdithielu. L-inqas ma twieġbek il-qampiena ċkejkna Tal-Knisja żgħira qalb l-irdum minsija, Fejn bħalek tgħanni b'karba Taż-żmien li tar il-ħarba, (1) Ma' nofs il-lejl, il-ħin tal-kbar konfoffi, M'għadekx tħarrab mill-ħabs xbejbiet u żgħażagħ, Kif igħidu ħafna għana Li taf il-kotra tagħna. Int biss, arloġġ, int biss taf tgħidha sewwa Il-ġrajja ta' dil-belt il-lum bla ħajja, Għax int qejjist lil jiemha .Ta' dmugħi, ta' demm, ta' sliema. Għax int ukoll daqqejt is-siegħa kbira Ta' dik ir-rebħa illi fdietna għal dejjem Xħin Malta b'qawwiet driegħihà Għaġġbet lid-dinja sħiħa. Ġone PISANI (1) Il-knisja ta' San Ġużepp il-qadim 85 KELMA ĠĠIB LILLOĦRA 'Ejja nilagħbu' għajjat Wenzu, tifel maħmuġ u mċewlaħ, waqt li xiref f'bieb id-dar, b'kisra daqsiex f'idu, lil Karmenu li kien joqgħod quddiemhom. Karmenu, tifel ta' xi seba' snin, kien fit-tieqa b'bott tal-landa f'idu mimli kafe u ħobż imfittet. €Ġej, Wenz' għajjat mit-tieqa, bela' malajr il-kafċ u niżel jiġri. Wenzu ħareġ żugraga daqsiex mill-but, b'sitt ħabbiet għamel dawra fl-art u tafa' s-sitta fiha. Dawwar il-ħabel maż- żugraga xeħitha fl-art,u beda jerfagħha fuq qiegħ idu u jitfagħha fuq is-sitta, biex kieku jofiroġha mid-dawra. Wieħied wara l-ieħor damu jilagħbu daqs nofs siegħa, iżda fl-aħħar messet darba lil Wenzu u ma satax jolqotha s-sitta. Wenzu kien izommha ż-żu- graga u ma riedx tħalliha tgħaddi. — jNarġa' nilgħab, ' qal, 'din ma tgħoddx.' Karmenu tfantas, 'Lili jmiss' qal ''inti Igħabt.' Narġa' nilgħab' tenna l-ieħor ''għax iż-żugraga tiegħi.' F'dak il-ħin leħen werżieqi ta' mara, omm Wenzu, għajtet minn ġewwa: 'Wenzu'. 'Hawn' wieġeb dak minn barra, waqt li l-istess leħen reġa nstama: ''Ejja 'l hawn, ja xitan. ' ''Mela ma rridx nilgħab,' qal Karmenu, ''kiesaħ. ' 'Kiesaħ inti'' tenna Wenzu ''mela jien' u f'dan il-waqt resaq lejn sieħbu u ġibidlu tiġbida xagħru. €Ma' werżaq Karmenu, li tawwal idu biex ixejjer daqqa ta ħarta lil Wenzu. Omm Karmenu, Katarin, ħarġet tiġri minn ġewwa għal għajta ta' binha, u meta rathom imqabbdin f'xulxin, bla ma qagħidet tifli min minnhom kellu ħitija,ġibdet lejha 'l binha minn driegħu, u niżżlet xi daqtejn fuq dahar Wenzu. Omm Wenzu, Manan, donnha kienet qiegħda tissajjahom minn wara l-bieb, għax malli rat lil Katarin tmiss lil binha, ħarġet tiġri daqs balla, ġibdet lil Wenzu lejha u qalet: ''Katarin meta trid xi ħaġa, ejja sib lili mhux lil ibni, għax dak mhux ta' idejk, ja kiesħa li int, jew tgħir għal ibni, għax lil tiegħi daħħluhuli l-iskola u tiegħek baqa minn barra, ' UMa daħħiluhx l-iskola għax għadu żgħir. M'hemmx għal- fejn ingħir. Tgħir int għalija mela jien, għax ir-raġel tiegħi dafial mal-gvern, u tiegħek landier ta' ħabba. ' tAjma jommi,' reġgħet Manan, ''mur ara x'post għandu mal-gvern : kenniesg,' , VU biżżejjed, ja wiċċ il-mewt, kullħadd igħid li int marida, daqs kemm int safra u ħadra, donnha l-għira q'ed tagħmel bik' għajtet Katarin. 'Mhux sfura dik Katarin,' qalet Manan, ''dik bjuda. Mhux bħalek sewda tuta donnok torka. Għax ma tgħidx bid-daħk li jidħku bik meta toħroġ xi ħarġa b'dak wiċċek donnu vopa im- kagħbra fid-dqieq u biex tnaqqas ftit is-swidija. Dak għandek tgħid, ja dandaluna, għajjura, kiesħa. ' 4B'daqshekk ma tnaqqaslix ġieħi,' qalet fis-saħna ''Katarin, qatt ma sliftni xejn u ma raddejtulekx. Fejn baqgtiet sejra dik il-pjanċa li sliftek, Katarin7 fejn baqgfiet sejraf tajthieli hux' naħlef li mindu tajthielek ma rajthiex b'għajnejja. Ħalliela.' UĦfalliela, ħalliela jien, Mananf' qalet Katarin, 'l-ewwelnett il-pjanċa raddejthielek, u mbagħad ma tiftakarx meta raw lil żewġek bil-lejl jaqbeż il-ħajt ta' l-għalqa tas-Sifu bi xkora fuq dahru, u kif laqatha mal-ħajt kien hemm xi erba' tiġiġiet ġo fiha li bdew igħajjtu għajjat tax-xjaten' Jien jew żewġek ħalle- lin, Manan 7 Manan rat li messet pont ħażin, ma kenitx ħasbet x'setgħet tweġibha Katarin, w-instamtet għax nafuha aħna l-istorja tar- rħula: donnhom ikunu q'ed jistennew xi ġlieda, għax malli żewġ nisa jwerżqu, ir-raħal joħroġ bi ħġaru. Manan stħat u riedet iddawwar il-biċċa 'Imma ma rajtux int,' qalet, 'smajthom biss igħidu, u dak li jgħidu n-nies tiħux għalih. Imma jiena naf li l-pjanċa ma tgħajthielix. Ħalliela.' tĦalliela int, kiesħa, sewda, maħmuġa… UMaħmuġa, safra… UT'għajjarnix iktar, għax hekk igħaddi kuntistabbli żgur inħarkek, ħalliela. l-anqas laħqet qalet, li fil-kantuniera ma deherx Karmnu l-pulizija. In-niesli kienu hemm iħarsu, bdew jitilqu, imma ż-żewġ nisa fis-safina li kienu baqgħu jiġġieldu u ma baqax hemmekk ħilief Pawlu l-Iskurdat. Malli wasal Karmnu, iż-żewġ nisa sfaru, bdew jerġgħu lura u jwaħħlu waħda, fl-oħra. Karmnu qata qasir u ħarrikhom it-tnejn. ) jiet fuq Pawlu l-Iskurdat u qallu: ''Pawl ħa nħarkek bħala € X'inhu, x'inhu, xhud qal Pawlu, li kienu jgħidulu Skur- dat għax kien, miskin, nieqes daqsxejn minn moħħu. Tini ismek u kunjomok, fejn toqgħod u x'tagħ- 'Jiena, jiena ma nagħmel xejn, noqgħod ma' missieri u jisimni Pawlu l-Iskurdat. 'lva missierek fejn joqgħod' qal Karmnu l-pulizija. 'Missieri, missieri joqgħod hemm id-dar tagħna, wara l- knisja. ' 'It-triq ma tafx x'jisimha 7' tenna Karmnu. ''Minn daqshekk iwa, Sda. San Ġwanni t'Alla Kruċ, No. 4.' 'Biżżejjed daqshekk' qal Karmnu daħħal il-lapis wil-karta fil-but u telaq. Pawlu l-Iskurdat mejjel kemm kemin il-beritta, tefa l-pipa f'ħalqu, daħħal idejh fil-but u qagħad j jara lil Karmnu sejjer. Meta dan għab, Pawlu ċċaqlaq, 'hawn jien' qal 'imħarrek b'xhud, għal quddiem il-maġistrat, tajba tassew. ' GĦASAFAR Fil-wita tas-sema—nilmaħikom tittajru Iżżuru lil ħdura—lill-bliet, lil widien; Nilmaħkom fil-għoli,— għannejja ta' l-ajru iżżejnu l-ħolqien. Ix-xemx tisreġ fuqkkom—mingħajr ma twaqqfilkom Il-mixi tal-ġwienaħ—fis-saltna tan-nir; Il-kesħia xitwija—le' l-għana 'żżommilkom ġo qalbkom ilsir. Ir-riħ le' jbeżżagħkom—jekk b-qilltu, jgħattikom, Għax tibqgħu fil-għoli—tifirqu 's-smewwiet; id-dawl tal-kewkbiet. Nilmafikom għassiesa— fil-bejta li bnejtu Bit-tibna li ġibtu—bla tafu minn fejn: Għiduli: Għorfitkom—biex twaqqfu kif bdejtu, jekk intom bla jdejn 7 Fuq friegħi tas-siġar—tistrieħu ferħana : Jinstema leħinkom—fil-bogħod jidwi, jdub. Min kien imgħallimkom—biex tinsġu dak l-għana l' isaħħar il-qlub 7 Weħidkom għaraftu—titwieżnu fuq rixkkom, Fil-għoli tintelqu—fuq xmajjar fuq bliet; Weħidkom libbistu,—sawwartu leħinkom b-eluf ta' ħlewwiet. Dik l-id wisq setgħana—ġo fikom jien nilmaħ Li tiġi tfarraġni— fin-niket, fid-djieq; Li toħiloq, li 'xxejjen,—li tkexkex, li tferraħ: id Alla 'l-Ħallieq. TISWIR TA' KLIEM ĠDID F'Leħen il-Malti ta' Lulju (faċċ. 71) urejt kif nistgħu no ħorġu verbi ġodda minn kliem li għandna. Il-lum s3 nsemmi fuq għamla olira ta' verbi li nistgħu nsawwru minn kliem ieħor. Mill-aġġettiv dgħif nistgħu nagħmlu l-verb dagħaf, jidgħaf li jfisser sar dgħif, debbli, bla safifa. Hekk nistgħu ngħidu: Nurah jidgħaf bis-sigħat; nafiseb li għandu xi marda fuqu. U minn dagħaf nistgħu noħorġu l-verb dagħaf (flok dagħgħaf) n ngħidu: Il-marda dàgħfitni wisq, ma nistax nieħu ruft. Għiandna l-verb għallem u tgħallem, iżda ma għandniex għalem, jaglħilem. Għax ma ndaħħluhx ukoll fil-kitba Bosta drabi nistgħu ngħaddu mingħajru u ninqdew bil-verb jaf, kien jaf; hekk flok: jien nagħlem ngħidu jien naf, li jfisser ħaġa wafida. Iżda l-verb jaf ma jistàx jaqdina f'kollox. Jaf ifisser ħaġa ta' issa; kien jaf ifisser ħaġa tal-imgħoddi, imma ħaġa i. ddum xi żmien; biex nfissru ħaġa tal-imgħoddi imina li ssir f'ħin wieħed il-verb jaf ma jaqdiniex. Nisselfu l-verb għarafp Imma bejn jaf u jagħraf hemm qabża li kullħadd iħossha, Għalhekk jekk irridu niktbu bir-reqqa, jkollna ninqdew bil-verb għalem kull meta ma nistgħux ninqdew bil-verb jaf Bħalma fit-taljan ma nistgħux ngħidu egli sapeva flok egli seppe, hekk ukoll lil-Malti ma nistgħux ngħidu: kien jaf flok għalem. Mela għandna ngħidu għalem kull meta kien jaf ma jfisserx tajjeb il-ħsieb tagħna; bejn jagħlem u jaf l-għażla f'idejna. Għandna wkoll sellerz imma ma għandniex silem, CARUANA jsemmih fid-Dizzjunarju bħala verb li ftit u xejn jimxi Sellem ifisser tixċieq is-sliem u sliem ifisser ġid, riżq, ħajr. Mela Silem ifisser kien tajjeb, kellu l-ġid, ir-riżq, is-sliem. Hekk nistgħu ngħidu: it-tajjeb dejjem jislem jekk mhux f'did-dinja, fl-oħra. Minn żgħir nistgħu nagħmlu l-verb żagħar u ngħidu: Iż-żgħar jixtiequ jikbru u l-kbar jixtiequ jiżagħru. il-ħtieġa ta' dal-verb ma nħossuhiex wisq għax għandna l-verb ċkien li jfisser bħalu. Iżda ċkejken u żgħir jixxiebħu imma ma jaqblux fit-tifsir tagħhom. S'issa qegħdin biss nuru t-triq lill-kittieba ż-żgħażagħ. Biex naqbdulhom f'idhom u mmexxuhom ukoll f'din it-triq wegħi- rija, nħajjruhom li jibdew huma wkoll isawwru kliem ġdid mill- kliem li għandna u jibagħtuh lilna biex nifluh. Il-kliem li jkun imsawwar tajjeb inġibuh b'isem il-kittieb, GĦANJA Irrid natik għanja li fost l-għana kollu li ġie minsuġ lilek ħadd s'issa ma tak; għax kif tidher lili hekk ħajja, hekk sbejħa, ja art ta' twelidi, ħadd m'għaraf jarak. Min ħatrek rebbieħa fil-ġlieda mal-Mislem, min tellgħek fil-għoli imħabba t-twemmin; lil wieħed tat l-għanja il-ferħa tar-rebħa, lil l-ieħor ta' Kristu is-sewwa tad-Din. Oħrajn meta, l-għaref mar jikxef l-imgħoddi ta' żmien l-aktar bgħid mid-dlam ta' l-egħrien, mill-għaxqa misruqa imgħaġġba bid-dehra, fiallew tal-foħrija minn tagħhom l-ilsien. Mhux hekk l-għanja tiegħil kif twieldet jaf Alla li l-ġnus mar iqassam kull wieħed għalih, u nissel f'kull bniedem għal artu, għal ġensu dil-ġibda li tħeġġeġ ta' qalbu fil-qiegħ, Hekk twieldet, bħal xitla ixxettlet u kibret, bħal siġra midditli ġo qalbi l-egħruq, saqqejtha, saħħaħtha bid-demm ta' żgħożiti, b'dad-demm li f'imħabbtek jien minnu maħruq. Għax jiena, bħal mara, bħal mara li ssaħħar, li tbellah, li ġġennen urajk jien miġbud. Hekk hekk, hekk inħobbok w-inħoss ġewwa sidri li ngħix ma nkunx nista' jien minnek mifrud. Min jaf kemm-il-darba fil-ljieli tal-qamar qgħadt nisma' lill-baħar ibusek fis-skiet u b'rogħida ta' għira mikdud mill-imħabba gerżumti ħassejtha b'demm qalbi intliet. Min jaf kemm-il-darba fil-qilla sajfija nixxemmex int rajtni, mitluf f'ħarsa lejk, nistħajlek xi tfajla kif nieżla fil-baliar waqt jien kont nissaħħar għad-dafika t'għajnejk. Għalhekk malli ismek jien nisma' nintilef bħal kieku f'dagħdigħa ta' bniedem marid, u nħoss qalbi tferfer ġo ħruq liema bħalu u donnha minn sidri hi taqbeż tkun trid. Għalhekk jien niġġieled b'din saħħti, b'dan moħħi, biex dak li hu tiegħek jittiesef lċ xejn, għalhekk jien nitfittet, nitmasħan, nitqabad, biex int ma tkunx iċken, milli inti u fl-għajnejn. Int biss għallimthieli qalila l-mibegħda għal min irid jaħqrek jew jixħtek fit-tajn, jew ħija nobogħdu għalih ma hemmx maħfra: għal miegħu għajn b'għajn. F'dit-telfa, qawwija din l-għanja ħiejjejtlek. Imkebbsa xewqati bħal ġamra għalik, ħabbatli kull daqqa li tmur mat-tqabhila ta' demmi li jagħli ġo ġismi t-tektik. U wara li l-bewsa tal-mewt minn ġo fija ittajjar lil ruħi għaż-żmien ta' bla jiem, jien nibqa' nismagħha w-hi tibqa' tgħannili din l-għanja wild ruħi, għax ruħi bla tmiem. IL-POEŻIJA TA' NINU CREMONA (Jorbot ma' faċċ. Issa nilħqu Lil Mikiel Anton Vassalli; tarrafna moqbejl li f'din il-għanja l-poeta jħalli ruħu tintrikeb iż-żejjed mill-istorja bħala storja. U tassew din il-poeżija jonqosha n-nifs tal-ħajja li jġerri d-demm fil-ġisem u jislet il-ħeffa tal-ħsieb mill-moħħ. Aqrawha u taraw kif il-ħaqq miegħi. F'żewġ sunetti Cremona ried jiġbor il-ħajja tal-magħruf kittieb tal-Mpisez malti li aħna ngħoddu bħala l-ewwel missier ta' dan l-imċewlafi ilsien tagħna. Li twaħħal f'rasek tfisser ħjiel jew fisieb f'poeżija mhux biżżejjed jekk qalbek tilagħbek. U lil Cremona din id-darba qalbu lagħ- bitu bl-ikreh, għax ħallietu jaħdem ġrajjiet Vassalli fir-rabta tal- vrus wir-rima mingħajr ma silfitu l-ebda xrara mir-ruħ, dik ix- xrara li tixbati lil nifs Alla fuq il-ġisem—tafal ta' l-ewwel bnie- dem. Fi ftit kliem, mingħalija din il għanja hi tifliqa f'ruħha u qoxritha daqs kemm hi tifliqa statwa ta' artist għajjen li f'ħarset għajnejha ina għandha xejn mill-ħajja. Għax il-ħsieb fil-poeżija jeħtieġ tgħoddsu fl-ilwien tal-fantasija u l-aktar ġrajjiet l-istorja, fihom infushom nixfin daqs mara għakka msagħitra, għandhom jieħdu ħajja żagħżugħa Ħajja mlewna mill-fantasija żewwieqa tal- poeta. . Fil-għanja li tiġi dlonk wara ''Sfab G 'ħaddej'' il-poeta jxeb- baff taqlib il-ħajja mal-mixi ta' sħaba ħarbana tul l-ikħal tas-sema. Jinħass f'din il-poeżija, kif armajn f'kollha bħal krib minn Ħajtu, għax is-sħaba bajda ġerrejja tfakkru fix-xjuħija li laħqitu qabel iż-żmien : L'id bierda, taqqalija tal-ħsieb bajditli xagħri… igħid ''F'Xatt il-Baftar'' L-istess ħsieb ifisser fi Sħab Għaddej: Imm'int tibqa' b'ġirja waħda sejra dejjem, dejjem sejra, u tħallini b'qalbi mċaħħda minn ferħ abjad tas-smewwiet, minn tehlil ħafif tar-riħ… Bħalek ta' ċkuniti għaddiet l-għodwa mdawla li tgħattiet b'mantar sewdieni, ta' qerq, ta' pwieni xejħuli żmieni. 92 s Jogħġobni kliem il-għannej lis-sħab li jiksi wiċċ is-sema : Sħab bajdani li fi ħdankom tgħammru d-dell li jaħbi x-xemx, raff ta' rjus, minn taħt ħitankom, telgħin donnkom is-saltniet b'dik il-mixja, siekta twila, x'sejrin tħabbru; dlamijiet' jew il-ħfiġejjeġ taż-żilżliet (1)7 F'għodwa xemxija, il-ġmiel, id-dija, għaliex se' tistru qabel fl-għaxijaf F'dawn il-vrus hemm tixbihat sbiefi x'ittigħem. Issa niġu għal għanja Lilek Ja Mara, poeżija miktuba bħala tifkira fl-album ta' waħda li darba kien ħabb. Siwi letterarju hekk hekk, u l-istess ingħidu għal ta' warajha ''Imħabbtek, Ja Xbejba.., għanja ċkejkna miktuba fl-album ta' tfajla, proneputija tiegħu. F'din ta' l-aħftar Cremona ħaddem il-fisieb imfisser minn Drvden f'dan il-kliem: ''Let grace and goodness be the principal loadstone of vour affection. Usalna fl-aħfiar ta' l-aħħar. Għanja Tar-Rebbiegħa tagħi- laq il-ġabra kif jixraq, b'inużka sħiħa, il-mużka li toħroġ minn ruħ għatxiena għas-sliem wil-mistrieħ wara tant għawġ u letiġa ta' nifs maqtugħ bid-dwejjaq. Il-poeżija hi friska fix-xbiehat, ħajja fil-ħsieb, imfawwra bl-enerġija tat-Tama li tqum fir-ruħ mal- qawma tan-natura. Kollox intemmlu lil-Għannej imma baqalu l-afijar flaġa : It-Tama u hu lil din jistennieha. nieżla minn qalb l-isħab b'qawsalla f'rasha u liebsa l-abjad kollha fuq mogħdija ta' ħdura miexja; sakemm Hi ''f'ħoġorha l-wasa' tmiddlu rasu ''bil-ħolm mixwija— ta' biża' kbir'' u traqqdu mistrieħ f'nagħsa sabieħa ''fuq imħadda ta' tarbija.' Il-poeżija tispiċċa b'tislima lill-Omm t'Alla Mbierka' Kewkba tal-Baħiħari,' ''Faraġ ta' l-Ulied Ħatjin,' sabiex din traqqadlu l-irwiefen tiorox ta' ħajtu u teħles ''il Ruħ Mifdija,' Għanja Tar-Rebbiegħa, minsuġa f'erba' sunetti, għalkemm fiha xi tifliqiet il-hawn u l-hemm, toqgħod ma' l-isbali għana ta' Cremona. (1) żilżliet: sajjetti Għaddejna l-poeżijiet ta' Cremona kollha mbarra ''/l-Mewt tal-għasfur ta' Lesbja'' li hi traduzzjoni minn traduzzjoni ofira. Ma nifhemx li ma tgħilletx xi ftit fit-tifsir ta' fisiebu, imma, kif dejjem għidt ħadd ma hu marbut joqgħod għal fehmiet tiegħi f'kollox. Xogħli ma hux dommatiku, jiġifieri xogħol li għandek. tilqgħu b'moliħok u għajnejk magħluqa, Xogħili jrid ikun daqs- xejn ta' dawl, dgħajjef kemm hu dgħajjef, għal min irid itiegħem it-tajjeb ta' l-aħjar poeti maltin. Hu x'inhu dejjem tajjeb tgħallem li mqar fl-aħjar kittieba jista' jkun hemm il-karfa mħalta mal- qamħ safi u mimli. Qabel nagħlaq xtaqt nuri jekk Cremona għandux ikollu sehem mal-għaqda ta' l-alijar poeti maltin, u mbagħad jekk għan- jietu jistgħux isiru popolari, Dan imma kien irid xogħol li jisboq il-ħin wil-wisa' li għandi f'idejja li kelli nurih għat-tul u kif imiss. Għalhekk fil-qasir inwieġeb li Cremona ħaqqu post ma' l-afijar poeti maltin, mhux bħala l-afijar wieħed fosthom imma bħala wieħied Ji għanna tajjeb biżżejjed biex jista' joqgħod, għalkemm xi tarġiet l-isfel, ma' l-afijar għannejja maltin. Tassew li hu mhux dejjem għaġen għanjietu bil-ħass tal-qalb li għandu iġelben safi daqs qatra nida fuq tebqa ta' warda, tassew li xi darba l-ħsieb iġebbdu minn saqajh iżżejjed sa donnu jaqlalu ruħu, tassew li l-kelma mhux dejjem iħaddimha ''Bħalma l-ħaddied fil-forġa l-ewwel jikwi l-ħadida, imbagħad ftit ftit jaħdimha sa' tiġi kif iridha (A. CUSOHIERI) imma b'daqshekk Ħadd ma jista' jiċħad li bosta drabi l-qalb titkellem f'għanjietu, tirkeb il-ħsieb, tingħaġen ma' ruħu f'ghanja mnissla bil-għeruq wix-xniexel minn dak li ħass u ġarrab f'ħajtu. Iżda b'daqshekk għanjietu jistgħu qatt isiru popolari, jiġifieri jixterdu fost ġensna bħal ħaġa ħafifa għal fuq il-widna u għaslija għal fuq ilsien7 Ingħid għalija naqtagħha bla ma ntegħimha : il- poeżija ta' Cremona mhux la kemm tkun popolari mqar meta l-Malti għad ikun ħa sehmu fl-edukazzjoni maltija, u dan għa- liex Cremona hu jebes fil-bini tal-fisieb, u, imqar fl-afijar tiegħu, trid tħabbat rasek biex tifhmu. Sbutiija hemm, imma trid tista- bar tfittixha qajl qajl, sa ma tolqtok u tidħollok f'ħass-qalbek. Popolari mhux la kemm intenni, imma ta' warajna mbagħad ma jistgħux jiċtidulu l-post li ħaqqu sew fl-antoloġiji li għad igħaqq- du, kemm fl-istorja ta' Isienna. Ġużf AQUILINA. ġid IX-XELLUGI U L-ĦARBUX Ix-Xellugi kienet ġratlu l-ħsara: u ma qalx Vaħjar hekk jew agħar', kif kien imdorri jgħid sa minn żgħoritu; imma webbilha f'rasu li jkun jaf min kien il-bidu ta' l-għawġ li kien waqagħi fuqu. Kienet metitlu l-baqra l-bajda: l-aħjar baqra tal ħabib li kellu: u x-xitan daħħallu f'rasu l-ħsieb ikrah li xi ħadd kien għajjinhielu; għax ħafna bdiewa ilu kienu jemmnu sħiħ fil għajn il-ħażina u biex ibigħiduha minnhom kienu jbaħħru kullma kellhom bid-duħian taż-żebbuġ imbierek. Barra mill-mewt tal-baqra kienu ġrawlu ħisarat oħra; għax ħalba xita ħin bla waqt bellitlu l-andar kollu, u t-tagħam beda jmermer u jitherra, u l-għalf tal-bhejjem, il-ħxielef, għalkemm ma ttiefsux wisq dejjem tilfu mir-riħa bnina li kellhom qabel. Kif wieħed jista' jafiseb, qalb ix-Xellugi ngħafset bil-għali, u xtaqet issib il-mistrieħ f'xi ħaġa, u bdiet tnebbħu b'dak li kien ġara, u b'dak li kellu jagħmel. Għax, kif għedna, ix- xitan kien ħadlu nofs qalbu u kien qiegħed iżeffinha fis-setgħa tiegħu. Għalhekk dan il-bidwi ħaseb li d-deni f'daru kien ġebulu l-flien li kien għajjenlu ġidu w seħetlu kollox. Meta daħal ġe moħħu dan il-ħsieb ikrah, il-mibegħda f'qalbu bdiet dejjem tiżdied sakemm għalbitu għal-kollox u n-nar ta' kull fdal ta' imħabba ntefa, u lill-flien xtaqlu d-deni, u ntebafi li bil-qadja ta' din ix-xewqa biss huwa sata' jsib il-faraġ ta' qalbu mikduda u magħawma f'baħar imrar. Kienet lejla għal ħabta ta' nofs Awissu: id-dlam għawweb u ħeba kollox, għax il-qamar iddawwar u ma ħareġx biex idawwal is-sema w l-àrt, u x'ħin inbagħad wera rasu, kien donnu qiegħed jitqabad ma' sħab iswed li jbeżża: u l-bgħid fix-xefaq kont tilmaħ xi denb ta' berqa mingħajr ma tisma r- ragħda tkarwat. U l-ħin ħielu tas-sajf inbidel u ħabbar kesħa tax-xitwa; bħalma tbiddlet qalb ix-Xellugi li ma' kullħadd kien magħruf bħala raġel tajjeb. Il-flien li fih kien ħaseb ħażin ix-Xellugi, kien imlaqqam il-Ħarbux, għax kien iħobb jistàd għal-ħriebex u kien jaqbad ta' sikwit. F'din il-lejla kerha, huwa kien ħieni bħal dari, u miġbur fir-razzett tiegħu, kien qiegħed jixxiegħel maż-żagħar tiegħu, bil-bieb tal-bitħa miftuħ biex jista' jara t- tjur inaqqru . s-smida magħsuda bix-xorrox u jisma, l-fniek iqarmċu x-xgħir, jew il-lisejjes daqxejn il-bgħid tal-ifrat jixtarru u taż-żiemel jiżher donnu jsejjaħ lil xi ħadd: u minn hawn sata' wkoll iħares bil-ferħ ġo qalbu lejn seħbitu, li b'daħka ħelwa fuq wiċċha kienet qiegħda tnajjar biex tħejji l-ikla ta' fil-għaxija u kienet qiegħda tħabrek biex tfittex taqdi l-aħħar xogħolijiet tagħha. F'kelma waħda f'din id-dar kienet qiegħda ssaltan il-barka ta' Alla w il-ferħ li jinbet mill-ħedma w mill-bżulija: waqt li f'razzett ieħor kien hemm wieħed li kien qiegħed iħarbex biex jeqred dan il-hena w iġib is-srim billi kien kiser it-tieni Amar Kbir tal-Mulej. Hawn waslet mara xiħa għakka, ix-xbiha tal-kruha, qisha għula; u marret quddiem il-Ħarbux u talbitu ċarruta biex torbot sigha għax qalet li kienet ġerħitha hi u nieżla minn fuq ħajt tas-sejjieħ. It-twajjeb bidwi ma dewwimhiex tistenna,imma taha dak li riedet, u meta ħarġet biex titlaq xtaqilha l-lejl t-tajjeb. U din ix-xiha bla ġieħ daħiket daħka ħażina u bil- għaġla qabdet it-triq għal għand ix-Xellugi biex :tatih iż- ċarruta li hi ma kenitx teħtieġ għal-brix ta' ġisimha. Dak il-lejl, meta l-qamar moħbi fis-sħab iswed kien wasal fil-għoli, min kien għaddej minn qrib ir-razzett tax-Xellugi sata' jxomm riħa ta' ħruq għax ix-xiħa kienet qiegħda taħraq iċ-ċarruta li kellha tikxef jekk il-Ħarbux kienx ħati jew le. Id-duħħan tqagħwex fi sriebet suwed u għal-ewwel tela l-fuq u u nħeba imħallat mad-dlam. Imma f'daqqa waħda ġie x'mejlu lejn ir-razzett tal-Ħarbux l Għal din id-dehra, ix-Xellugi feraħ, u iżża ħajr lix-xiħa għax bis-saħħa tagħha għaraf min kien il-ħati li għajjinlu daru uissa hu sata' bil-jedd kollhu jħallas id-deni bid-deni. Għax il-mara kienet maħtura biex tgħid min għajjen, billi ġġib ċarruta minn għand dak li fih ikun intħaseb ħażin, u billi taħraqha u tara u tifli bir-reqqa jekk id-duħħan imilx imqar ħarira waħda, lejn dak li kien miżmum b'ħati; u din id- darba kien miel sewwa u għalhekk il-Ħarbux kien ħati ħafna, Id-deni li x-Xellugi Ħaseb li jagħmel lil Ħarbux kien dan: ried igħaajjinlu l-ġid tiegħu u għal dan ix-xogħol qabbad mara li kienet magħrufa bħal dik li kellha l-agħar għajn u li għal- hekk kienet tgħajjen dak li kienet trid. -Din il-mara, lewn wieħed, għaġna waħda, bħax-xiħa ta' qabel, marret biex taqdi lix-Xellugi bil-ferħa. Imma xogħolha safa' fix-xejn għax il- Ħarbux ma ġralu xejn. Meta x-Xellugi ra dan, intebaħ li kien emmen dak li ma kellux jemmen, u għamel dak li ma kellux jagħmel u ħalef li ma jarġax; għax qiegħ qalbu ma kienx imħassar. ĦMURA W DEHEB Mis-sħiab tad-deheb li jirgħa f'wiċċ is-sema —is-sħab bil-ward imtektek, ward ta' imura— f'baħar mixgħul sultan in-nhar jissaffel f'sakra ta' ferħi, xewqan li jerġa' lura. F'ġibda ta' mħabba s-sbul wafida lill-oħra —is-sbul tad-deheb bħall-kwiekeb geġweġija igħannqu fil-għanja; f'tarf il-għalqa jsawwab kusu l-peprin ta' ħmura bellusija. Imtaqqla d-dielja sserraħ fuq il-frieket, sofor u ħomor igħaxxqu dawk l-għenieqed; u wiċċ ħamrani taħt kappell tat-tiben ta' tifla tgħasses, donnu msaħħar, rieqed… BOGĦOD U BGĦID. Aktarx li l-kittieba kollha jħawwdu u jibdlu dawn iż-żewġ kelmiet u jgħidu l-waħida meta jmisshom igħiidu l-oħra. Dan hu nuqqas li jaħtieġ li jissewwa. Bogħod huwa nom tal-għamla ta' toqol, kobor; bgħid huwa aġġettiv tal-għamla ta' tqil, kbir. Nistgħu ngħidu toqol flok tqil u kobor flok kbir Daqshekk ieħor ma nistgħux ngħidu bogħod flok bgħid. Għalhekk ħażin min jikteb: Kemm hu bogħod minn hawn ir-raħal tiegħek 2 Mhux bogħod aktar minn nofssiegħa mixi. Għandu jikteb: Kemm hu bgħid… Mhux bgħid… Ħażin ukoll min jikteb: Kemm hi bogħod il-belt7 Għandu jikteb: Kemm hi bgħid l-belt7 Nid- raw mela nagħżlu waħda mill-oħra, jekk irridu niktbu bir- reqqa. IL-KONKORS —infakkru l-ħbieb tagħna fil-Konkors ta' kitba Maltija li jsir dis-sena bħas-snin l-oħra. Iż-żmien għal min irid jib- għat xi kitba jagħlaq l-aħħar ta' Awissu. Kullħadd jikteb fuqiex irid proża jew poeżija. Inqisu fuq kollox ortografija tajba. Il-kitba tinbagħat lis-Segretarju tal-Għaqda c/o The Empire Press. Lir-rebbeħin natuhom xhieda ta' tifħir. —Is-Sinjorini Marv Caruana B.Sc. u Ondina Tavar, im- seħbin fil- Għaqda tagħina, spiċċaw l-istudi tagħhom u ħadu d-diploma ta' spiżjari. —Niżżullajr lis-sur Fons Galea tal-Annali tal-Propaganda tal-Fidi Nru, 77 li bagħtilna. —Lil dawk li qegħdin jixtru l-Kotba Mqaddsa mfissrin bil- Malti minn P. P. Savdon u li jixtiequ jafu jekk dawn il-kotba humiex sa jibqgħu joħorġu, natuhom l-aħbar tajba li sa ftit xhur ofira joħroġ ktieb ieħor li jkun jismu It-KOTBA TA' SAMWEL jiġifieri l-ewwel u t-tieni ktieb ta' Samwel magħqudin fi ktieb wieħed. Dan il-ktieb jiġi wara l-ktieb tal-Imħallfin li ħareġ f'Ottubru tas-sena l-oħra. —Infakkru l-imseħbin li għadhom lura fil-ħlas biex ma jiddawwrux aktar ma jibagħtulna li għandhom jatu. Jekk . iridu, jistgħu jħallsu bil-bolli 6d. kull sitt xhuri Is. kull senai iKopja wahda sold i iGhal barra minni £ Malta id-doppju. SURASIA RNA BBPAGIBEBALJBAAAX Aħeditattl