Waħda miż-żewġ irħamiet li nsibu fil-kor bejn il-pilastri tal-apside, waħda fuq kull naħa tal-artal titulari, tfakkar studjuż Malti ta' żmien l-Ordni ta' San Ġwann li rabat ismu mhux biss ma' Ħal Balzan imma wkoll mal- artal ta' San Pawl l-Eremit fil-knisja parrokkjali ta' dan ir-raħal. Dan l-istudjuż huwa t-Tabib Fra Ġużeppi Zammit, li wkoll għandu triq imsemmija għalih f'Ħal Balzan, it-triq li tibda minn dak li fl-imgħoddi kien Sqaq Numru 2 fi Triq il-Providenza u tibqa' nieżla sa wara Falzon Service Station fi Triq in-Naxxar, Birkirkara. Ħjiel bijografiku It-Tabib Ġużeppi Zammit twieled il-Belt Valletta' nhar it-18 ta' Marzu 1650 u tgħammed l-għada, jum il-festa ta' San Ġużepp, fil-knisja tal-Portu Salvu tal-patrijiet Dumnikani. Jista' jkun li semmewh Ġużeppi billi tgħammed f'jum il-festa ta' dan il- qaddis. Il-ġenituri tiegħu kienu Pietru u Katarina, imwielda Borg, it-tnejn minn Ħal Balzan. Nannietu wkoll kienu minn dan ir-raħal. In-nanniet min- naħa tal-missier kienu Ġulju Zammit u Bernarda, u n-nanniet min-naħa tal-omm kienu Gaspru Borg u Vennera. Jidher li l-familja tat-Tabib Zammit kienet tat-tajjeb: kellhom djar il-Belt Valletta u Ħal Balzan, u kellhom ir-raba' f'diversi nħawi ta' Malta. It-Tabib Zammit kellu tliet aħwa: Bernardin, li kien kanonku tal-Kolleġġjata ta' Birkirkara, u żewġt ibniet, Klara u Marija, it-tnejn miżżewġin. Ġużeppi kellu wkoll ilsir li kienet tathulu oħtu Klara fl-1707. Minkejja li t-Tabib Zammit kien bniedem magħruf sewwa fi żmienu, ftit għandna tagħrif dwaru u dwar il-ħajja tiegħu. Jidher li qatta' ħafna żmien minn ħajtu l-Belt Valletta, u kien hemm żmien meta kien joqgħod f'kamra fl-Infermerija tal-Belt fejn kien jaħdem. Ma nafux fejn studja l-mediċina, iżda nistgħu ngħidu fiż-żgur li huwa studja barra minn Malta billi fis-seklu XVII fil-gżejjer tagħna kien għad ma kellniex Università u lanqas Skola Medika, u ż-żgħażagħ Maltin li xtaqu jistudjaw il- liġi, it-teoloġija, u l-mediċina kellhom isiefru biex jagħmlu l-korsijiet akkademiċi tagħhom. Lanqas ma nafu fejn ħa l-formazzjoni tiegħu fit-teoloġija, jew x'wasslu biex jgħaqqad flimkien iż-żewġ sejħiet ta' qassis u tabib.5 KAŻIN TAL-BANDA SAN GABRIEL ĦAL BALZAN A.D. 1920 Fra Dr Ġużeppi Zammit (1650-1740), l-ewwel għalliem tal-anatomija u l-kirurġija fl-Iskola Medika ta' Malta. Jinsab midfun fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Balzan taħt l-artal ta' Għalliem tal-Anatomija u l-Kirurġija Fra Ġużeppi Zammit jitfaċċa fix-xena lokali fil- qasam tal-mediċina fid-19 ta' Diċembru tas-sena 1676 meta, minkejja li kien għad kellu biss 26 sena, inħatar l-ewwel Mexxej u Għalliem (Lettore) tal-Katedra tal-Anatomija u l-Kirurġija li waqqaf il-Gran Mastru Nikola Cottoner (1663-1680) fis- Sagra Infermerija tal-Belt Valletta. 'Minn din il- Katedra, li Fra Dr Zammit mexxa matul ħajtu, tnisslet l-Iskola Medika ta' Malta li għandna llum u li fl-1769 ingħaqdet mal-Fakultà tal-Mediċina tal-Università meta din twaqqfet mill-Gran Mastru Emanuel Pinto.'$ It-Tabib Pawlu Cassar, awtorità ewlenija fl- istorja tal-mediċina f'Malta, jgħidilna li ma sab l-ebda tagħrif dwar il-ħila ta' Dr Ġużeppi Zammit bħala għalliem, jew xi noti personali li jistgħu jitfgħu dawl fuq il-kompetenza tiegħu. Li nafu hu li Dr Zammit kien ikkritikat għax it-tagħlim tiegħu tal-anatomija u l-kirurġija kien aktar teoretiku milli prattiku. Iżda, skont it-Tabib Cassar, mir-riċerka tiegħu fl-Arkivju Notarili sab referenzi f'dokumenti legali li Zammit kien jippossedi 'kotba, arġenterija, u strumenti tal-anatomija'' li minnhom wieħed jista' jikkonkludi li huwa seta' kien midħla anki ta' dissezzjonijiet ta' iġsma ta' nies mejta għal skopijiet ta' analiżi u studju. Nafu wkoll li Dr Zammit kien iżomm ruħu aġġornat dwar l-iżviluppi fil-mediċina li kienu qed iseħħu fl-Ewropa fi żmienu. Xhieda ta' dan huma wħud mill-kotba ta' Zammit li nsibu fil-Bibljoteka Nazzjonali tal-Belt Valletta li fuqhom naqraw il- kliem bil-Latin miktub minn idejh: 'F. Joseph Zammit dedit et donat' (Fra Ġużeppi Zammit ta bħala għotja). Dawn il-kotba huma dak li baqa' mil-librerija privata tiegħu li huwa kien ta lis-Sagra Infermerija nhar id-29 ta' Jannar 1687 sabiex ikunu jistgħu jintużaw minn sħabu u mis-suċċessuri tiegħu fil-Katedra tal-Anatomija u l-Kirurġija. Dawn il- kotba kienu jittrattaw mediċina, kirurġija, u 'xjenzi' oħra, u jingħad li kienu jgħoddu mal-ħmistax-il elf volum. Il-gvern tal-Ordni ta' San Ġwann kien bena sala fis-Sagra Infermerija għal din il-kollezzjoni ta' kotba li baqgħet magħrufa bħala l-Istudju tat-Tabib Zammit. Bħala sinjal ta' radd il-ħajr tqiegħdet f'din is-sala xbieha ta' Fra Dr Zammit u taħtha, minquxa fil-ħajt, skrizzjoni bil-Latin li tfakkar din l-għotja. Din il-librerija medika ta' Zammit kienet l-ewwel waħda tax-xorta tagħha fil-gżejjer Maltin./ It-Tabib Cassar isemmi li fl-1679 'Fra Dr Zammit talab lill-Gran Mastru biex iwaqqaf xirka (Accademia) jew għaqda tat-tobba bil-għan li dawn jiltaqgħu flimkien, kif u meta tinħass il-ħtieġa, biex jistħarrġu l-għamla tal-mard li kien jidher minn żmien għall-ieħor fil-gżejjer tagħna, kif jagħrfuh u jikkontrollawb 7''' Il-Gran Mastru laqa' din it-talba u Fra Dr Zammit inħatar bħala l-ewwel President (Principe) tagħha, kariga li dam fiha sal-1694. Ġnien Botaniku fil-foss ta' Sant'Iermu Kontribut validu ieħor ta' Fra Dr Zammit kien fil-qasam tal-botanika farmaċewtika u l-kimika. Fis-seklu XVII ħafna mill-mediċini kienu jinħadmu mill-ħxejjex. Idea innovattiva ta' Zammit kienet il-ħolqien ta' ġnien ta' ħxejjex mediċinali fil-foss tal-Forti Sant'Iermu fis-sena 1690. F'dan il-ġnien botaniku, li Zammit ħallas għalih minn butu, huwa kien ikabbar kampjuni ta' ħxejjex indiġeni biex hekk l-istudenti setgħu jitgħallmu jagħrfu dawn il-ħxejjex, jitrawmu kif u meta jiġbruhom, kif isawruhom, u f'liema mard jagħtuhom. Dan il-ġnien botaniku kien għadu hemm sal-miġja ta' Napuljun f'Malta fl- 1798, iżda fl-ewwel snin tas-seklu XIX ittieħed il- Furjana. Madanakollu, sal-1846 kien għad hemm fil-foss kitba bil-Latin li tgħid li Fra Dr Zammit kien għamel għotja ta' ħxejjex miġbura, minnu u bi flusu, minn ħafna pajjiżi tad-dinja. Nafu wkoll li l-ġnien kien imqassam b'passaġġi u ħmiemel tal-fjuri, u mżejjen b'funtani u loġoġ. Kien bl-inizjattiva ta' Fra Dr Zammit ukoll li saru għadd ta' ritratti taż-żejt ta' nies Maltin magħrufa f'diversi oqsma tal-ħajja. Dawn il-pitturi huwa ħallas għalihom minn butu, u wara mewtu ħalliehom lill-Kulleġġ tal-Ġiżwiti tal-Belt Valletta, illum l-Università l-qadima. Dan għamlu bit-tama li jservu ta' stimolu għall-istudenti Maltin biex jimxu fuq il-passi tal-għalliema ta' qabilhom fl-oqsma tal-mediċina, il-letteratura, l-arti u l-kultura. ' Fl- 1705 Fra Dr Zammit kiteb skrizzjoni bil-Latin għal kull ritratt li fiha semma fil-qosor l-aktar ġrajjiet importanti fil-ħajja tal-persunaġġ impitter. Dawn issejħu Elogia illustrium virorum melitensium, u kienu ppubblikati wara mewtu ħafna snin wara. 5 'Ħafna minn dawn ir-ritratti kienu ġa għebu f'nofs is-seklu li għadda (is-seklu XIX) meta ma kienx għad fadal ħlief terz biss minnhom; iżda għad hemm ġabra mdaqqsa minnhom iżżejjen il-ħitan tal-kurituri tal-Università l-qadima '''$ Il-ħila fil-mediċina ta' Fra Dr Zammit u l-isem tajjeb li kien igawdi joħorġu wkoll mill-fatt li diversi Gran Mastri kellhom stima kbira lejh. Saħansitra Zammit kien it-tabib personali ta' ħamsa minnhom: Nikola Cottoner (1663—-80), Gregorju Caraffa (1680-90), Ramon Perellos v. Roccaful (1697-1720), Markantonju Zondadari (1720—-22), u Antonju Manoel de Vilhena (1722-36). Il-Gran Mastru Caraffa ħatru membru tal-Kulleġġ Mediku meta kien għad kellu biss tlieta u tletin sena, post ta' ġieħ li dak iż-żmien kien jingħata biss lill-iktar tobba msemmija li kien hawn fil-gżira. Fil-bidu tas-sena 1722 Fra Dr Zammit għamel petizzjoni lill-Gran Mastru li fiha qallu li bħala tabib kien qeda lis-Sagra Infermerija għal tnejn u ħamsin sena sħaħ. Qallu wkoll li issa kellu tnejn u sebgħin sena u kien ibati minn nuqqas ta' saħħa. Għaldaqstant talbu biex iħallih jirtira u biex jingħata pensjoni daqs is-salarju li kellu. Semmielu wkoll li xtaq jieqaf minn Għalliem tal-Anatomija u l-Kirurġija, u talbu li din il-kariga tingħata lil Dr Giuseppe Farrugia, ir-raġel tat-tifla t'oħtu, li kien ilu għoxrin sena jgħallem bla ma jitħallas. It-talba ta' Zammit intlaqgħet fl-24 ta' Jannar. Iżda fit-30 ta' Lulju ta' dik l-istess sena (1722), Zammit ingħata l-ħatra ta' Protomedico, jiġifieri l-ogħla uffiċjal fil- qasam mediku fil-Gżejjer Maltin.1 Fra Dr Giuseppe Zammit, saċerdot u membru tal-Ordni ta' San Ġwann Aspetti oħra tal-ħajja ta' Fra Dr Ġużeppi Zammit huma s-sejħa saċerdotali tiegħu u s-sħubija fl-Ordni ta' San Ġwann bħala Kappillan tal-Ubbidjenza. It- Tabib Pawlu Cassar jgħidilna li mid-dokumenti li huwa kkonsulta tul ir-riċerka tiegħu jidher ċar li Zammit kien bniedem ta' konvinzjonijiet reliġjużi qawwija, u għalhekk wieħed jifhem il-għala ħaddan is-saċerdozju. Huwa kien ukoll imsieħeb fl-Arċikonfraternità — tas-Santissmu — Kurċifiss, imwaqqfa fil-knisja tal-patrijiet Franġiskani Minuri (ta' Ġieżu) tal-Belt Valletta.'$ Kellu wkoll devozzjoni lejn San Pawl l-Eremit, kif se naraw aktar 'il quddiem. F'Ġunju tas-sena 1677 Zammit talab biex jissieħeb bħala membru fl-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann bħala Kappillan tal-Ubbidjenza. Id-dmirijiet marbutin ma' din il-kariga kienu li, flimkien mal-kappillani konventwali l-oħra, jieħu sehem fil-funzjonijiet u s-servizzi liturġiċi fil-knisja ta' San Ġwann tal-Belt u jassisti spiritwalment il- morda fis-Sagra Infermerija. Kif kien isir f'dawn iċ-ċirkostanzi, il-Gran Mastru waqqaf kummissjoni biex tistħarreġ jekk Zammit kienx jissodisfa l-kriterji għal din il-kariga. Il-kummissjoni tat ir- rapport tagħha fl-14 tax-xahar, fejn iddikjarat li Zammit kien wild leġittimu, ma kienx miżżewweġ, ma qatel lil ħadd, ma kellu lil ħadd f'nislu minn nisel il-Lhud jew is-Saraċini,u ma kien membru tal- ebda Ordni ieħor. Għaldaqstant tlett ijiem wara, nhar is-17 ta' Ġunju 1677, Zammit kien aċċettat bħala Kappillan tal-Ubbidjenza taħt it-titlu tal- knisja ta' San Pawl Appostlu ta' San Pawl il-Baħar. L-investitura saret fil-kappella tal-Verġni Mqaddsa fil-Palazz Maġistrali (illum il-Palazz tal-President) fil-Belt. Zammit kien ukoll igawdi benefikat tal- knisja tal-Madonna tal-Pilar fil-Belt Valletta.20 Fra Dr Gużeppi Zammit u Ħal Balzan Kif diġà ssemma, għalkemm Fra Dr Zammit ma kienx minn Ħal Balzan, ommu u missieru, flimkien mal-erba' nanniet, kienu Balzanin. Għaldaqstant wieħed malajr jifhem ir-rabta li kellu ma' dan ir- raħal. L-ewwel ħjiel tar-relazzjoni ta' Zammit ma' Ħal Balzan insibuha fil-kuntest tal-artal iddedikat lil San Pawl l-Eremit fil-knisja ta' dan ir-raħal. Dan l-artal kien twaqqaf fil-bidu tas-seklu XVII fil-knisja l-qadima tal-Lunzjata — dak iż-żmien Ħal Balzan kien għadu jifforma parti mill-parroċċa ta' Birkirkara — minn Lorenzo Borg wara talba lill-Isqof Tumas Gargallo fl-4 ta' Diċembru 1601. Lorenzo Borg kien antenat ta' Zammit min-naħa t'ommu. Ta' min jinnota b'interess il-firxa fid-devozzjoni lejn San Pawl l-Eremit f'din ix-xaqliba tal-gżira. Fil-fatt, minbarra f'Ħal Balzan, insibu artal iddedikat lil dan il-qaddis bikri fil-knejjes parrokkjali ta' Ħ' Attard u ta' Ħal Lija, kif ukoll kappella fil-Mosta 2' L-ewwel ħjiel tal-interess ta' Fra Dr Zammit fl- artal ta' San Pawl l-Eremit joħodna lura għas-sena 1686 meta, fl-24 ta' Settembru, huwa ħalla biċċa art magħrufa 'Tal-Għalia' bl-obbligu li jiġu ċċelebrati sitt quddisiet letti fl-ottava tal-festa tal-qaddis. 2 Dak iż-żmien kienet qed tinbena l-knisja parrokkjali tar-raħal li naraw illum (1669—1695). Imbagħad KAŻIN TAL-BANDA SAN GABRIEL ĦAL BALZAN A.D. 1920 nerġgħu niltaqgħu mat-Tabib Zammit fl-1711 meta, nhar is-16 ta' Ottubru ta' dik is-sena, huwa għamel talba biex l-artal ta' San Pawl l-Eremit jittieħed mill- knisja l-qadima tal-Lunzjata għall-knisja parrokkjali l-ġdida u jitqiegħed flok dak tal-Kurċifiss, billi dan kien ġie ttrasferit għall-post fejn narawh illum. It- talba ntlaqgħet b'digriet tal-Kurja tat-30 ta' Ottubru tal-istess sena, u b'hekk beda jseħħ l-artal ta' San Pawl l-Eremit li naraw illum fil-kappellun tal-lemin inti u tħares lejn l-artal maġġur. Fra Dr Zammit ħalla wkoll legat biex jitħallsu l-ispejjeż għaċ- ċelebrazzjoni tal-festa ta' dan il-qaddis Fil-viżta pastorali tal-Isqof Ġakbu Canaves tat-28 ta' Ottubru 1716 insibu konferma li dan l-artal kien ġie ttrasferit għall-knisja parrokkjali l-ġdida. Il-kwadru ta' San Pawl l-Eremit fil-knisja parrokkjali. Xogħol tas-seklu XVIII fl-iskola ta' Mattia Preti (1613-1699) (Ara ritratt bil-kulur f'paġna 119) Il-kwadru oriġinali meta l-artal kien għadu fil- knisja l-qadima tal-Lunzjata kien juri lil San Pawl l-Eremit, lill-Verġni Marija u lil San Lawrenz. Iżda fl-14 ta' Frar 1714 dan il-kwadru nbidel fil- kwadru li naraw illum, ikkummissjonat minn Fra Ġużeppi Zammit innifsu. Il-kwadru juri lil San Pawl l-Eremit, li għex bejn is-snin 229 u 342, f'qagħda ta' talb u kontemplazzjoni fid-deżert fejn qatta' l-parti l-kbira tal-ħajja twila tiegħu ta' 113-il sena. Il-kwadru jixhed kwalitajiet sbieħ ta' kompożizzjoni, l-aktar f'dik li hija l-anatomija tal-qaddis eremit nofsu għeri, u għandu jitqies fost l-aħjar xogħlijiet ta' pittura li nsibu fil-knisja Skont l-istudjuż u kritiku tal-arti Dr Keith Sciberras, il-kwadru ta' San Pawl l-Eremit huwa xogħol tas-seklu XVIII fl-iskola ta' Mattia Preti (1613—-1699).26 Dan il-pittur kien stabbilixxa ruħu sew fil-kuntest Malti, fejn ġabar madwaru għadd sabif ta' pitturi li kienu jgħinuh u jitħarrġu taħtu. Din biż-żmien żviluppat fl-ewwel bottega fl- istorja tal-arti f'Malta.7 Bħala membru tal-Ordni ta' San Ġwann, ma setax jonqos li t-Tabib Zammit ma kienx b'xi mod midħla ta' Mattia Preti, Kavallier tal- Ubbidjenza fl-istess Ordni, u li kien kiseb isem kbir bil-pittura tas-saqaf tal-Knisja Konventwali ta' San Ġwann u d-dekorazzjoni tagħha bejn is-snin 1661 u 1666. Meta Zammit ikkummissjona l-kwadru ta' San Pawl l-Eremit, il cavalier Calabrese kien għad ilu biss ftit snin mejjet, iżda l-bottega tiegħu kienet x'aktarx għadha fl-aqwa tagħha. Ir-rabta ta' Fra Dr Ġużeppi Zammit ma' Ħal Balzan tmur lil hinn mill-kontribut tiegħu bħala prokuratur tal-artal ta' San Pawl l-Eremit bejn is- snin 1699 u 1740. Kien f'dan ir-raħal tal-antenati tiegħu li Zammit iddeċieda li jibni dar fejn seta' jsib il-mistrieħ mistħoqq meta ġie biex jirtira. Din id-dar tinsab fil-qalba tar-raħal għad-dell tal-knisja parrokkjali, fit-triq li llum hija msemmija għall-Kan. Din id-dar pjuttost modesta, mibnija b'żewġ sulari, bi ġnien magħha, sirna nafu biha biss ftit snin ilu. Kien fl-1980 li l-importanza storika ta' din id-dar ħarġet fid-dieher bis-saħħa taż- żewġ skrizzjonijiet bil-Latin li nstabu fiha, li tefgħu dawl fuq min kien sidha u x'kien il-ħsieb tiegħu meta bnieha, biex hekk illum nistgħu ngħodduha parti mill-wirt fil-ġebla li għandu r-raħal tagħna $ Sal-1980 ħadd ma kien jobsor bis-siwi storiku ta' din id-dar. Il-ħitan tagħha kienu miksija b'min jaf kemm-il tibjida ġir li meta nbarxu dehru ż-żewġ skrizzjonijiet imsemmija. L-ewwel waħda tinsab fuq il-blata tal-bieb ta' barra. Hija : kitba qasira li tgħid: MAJOR POST OTIA VIRTUS STAT, li bil-Malti tfisser: Is-saħħa tikber wara żmien ta' mistrieħ. Fuq ġewwa tad-dar, fuq il- blata tal-bieb li mill-intrata — jagħti għall-kontra-intrata, qrib it-taraġ li jagħti għas-sular ta' fuq, insibu minquxa fil-ġebla skrizzjoni oħra, din id-darba . nkwadrata minn żewġ linji paralleli minquxa fil-ġebla wkoll, xogħol ta' xi dilettant aktar milli ta' xi ħadd tas- 4: sengħa,$' Il-kitba tgħid hekk: Maqluba għall-Malti tiġi bejn wieħed u ieħor hekk: Lil Alla Wisq Tajjeb, Wisq Kbir. Dak li jien inħawwel. bil-ħerqa, ħaddieħor igawdih wara. Ġużeppi Zammit, Duttur. fl-Anatomija u. fil- Mediċina, ta' 68 sena, mill-qalb, fis-sena tal-Mulej 1717. Bħalma josserva t-Tabib Pawlu Cassar, Fra Dr Zammit ma jsemmi xejn f'din l-iskrizzjoni dwar is- ċ 7 - , 7 7 TTħall ' , In-naħa ta' wara tad-dar li Fra Dr Ġużeppi Zammit bena fl-1717 għall-mistrieħ tiegħu qrib il-knisja parrokkjali ta' Ħal Balzan. Ritratti tas-snin 70 u 80 tas-seklu l-ieħor saċerdozju tiegħu, imma jagħti prominenza lill-fatt li kien duttur fl-anatomija u l-mediċina, '' dettall kurjuż li forsi qatt m'aħna se nispjegawh. Kienet x'kienet ir-raġuni ta' din l-ommissjoni, din l-iskrizzjoni hija dokument storiku importanti billi titfa' dawl fuq l-aħħar snin tal-ħajja tat-Tabib Zammit. Jidher ċar li huwa għażel li jqatta' l-mistrieħ tiegħu f'din id-dar f'Ħal Balzan, raħal twelid missirijietu, għall-kwiet u s-serenità li kienet toffri, fl-arja safja tal-ġnien li kellu mad-dar. Illum, sfortunatament, dan il-ġnien spiċċa għal kollox: parti minnu kienet ittieħdet fis- snin sebgħin tas-seklu l-ieħor biex saru l-bandli ta' wara l-knisja, fejn it-tfal tar-raħal setgħu jirrikreaw ruħhom.$ Xi snin wara dak li kien baqa' mill-ġnien inbena u sar żona residenzjali. Iżda d-dar baqgħet wieqfa, u għalkemm sarulha xi alterazzjonijiet biex ġiet ikkonvertita f'wine bar, ħafna mill- karatteristiċi tagħha għadhom hemm. il-faċċata tad-dar tat-Tabib Zammit kif tidher illum, ikkonvertita f'wine bar li jismu Fra Giuseppe X'aktarx ma nkunux żbaljati jekk ngħidu li kien f'din id-dar li Fra Dr Ġużeppi Zammit għalaq għajnejh għall-aħħar darba, tlieta u għoxrin sena mid-data minquxa fl-iskrizzjoni msemmija. Zammit miet Ħal Balzan fit-2 ta' Novembru 1740/55 u ndifen tefgħa ta' ġebla bogħod fil-knisja parrokkjali tal- Lunzjata quddiem l-artal ta' San Pawl l-Eremit, il-qaddis li tant ħabb u li lejh kellu devozzjoni speċjali. Is-sena ta' wara, fl-1741, tqiegħdet kitba fuq qabru min-neputija tiegħu Agata Farrugia Magri, mart Dr Giuseppe Farrugia, li kien ħa post Fra Ġużeppi Zammit meta rtira minn Għalliem tal- Anatomija u l-Kirurġija, kif diġà ssemma. KAŻIN TAL-BANDA SAN GABRIEL ĦAL BALZAN A.D. 1920 il-lapida m'għadhiex hemm billi kienet tneħħiet fl-1952 meta fil-knisja parrokkjali sar il-paviment tar-rħam, li kien inawgurat nhar l-1 ta' Diċembru 19510 Kopja ta' din il-lapida, miktuba bil-Latin, tqiegħdet mal-ħajt bejn il-pilastri tal-apside tal-kor, in-naħa tal-lemin meta tħares lejn il-kwadru titulari. Il-lapida tgħid hekk: OCT.RIS 1740 HINC AGATA FERRUGGIA (sic) ET MAGRI NEP.TIS IN GRATI ANIMI TESTIMONIUM HOC SEPULCRALI LAPIDE ORNAVIT 1741. Bil-Malti nistgħu nittraduċuha hekk: Lil Alla Wisq Tajjeb, Wisq Kbir. Inti li għaddej, ħares lejn dan l-imkien tal-mistrieħ li Fra Ġużeppi Zammit tal-Ordni Ġerosolmitan ta' San Ġwann għażel għalih u għal qrabatu. Huwa kien Duttur eminenti tal-Arti u l-Mediċina, u anki Uffiċjal tal-Palazz u Għalliem fl-Akkademja Medika u Tabib Ewlieni tal- Gran Mastru Antonju Manoel (de Vilhena). Għex sal-għomor ta' 90 sena. Għadda għall-ħajja ta' wara l-mewt fit-2 jum tax-xahar ta' Ottubru 1740. In-neputija tiegħu Agata Farrugia Magri qiegħdet din il-lapida sepulkrali b'sinjal ta' gratitudni fis- sena 1741. Din il-lapida kienet trasferita hawn fl- 195257 L-artal ta' San Pawl l-Eremit fil-knisja parrokkjali u d-dar tal-mistrieħ fuq wara tal-istess knisja huma ż-żewġ tifkiriet li għandna f'Ħal Balzan tat-Tabib Fra Ġużeppi Zammit. Dan is-saċerdot u tabib ewlieni, Kappillan tal-Ubbidjenza fl-Ordni ta' San Ġwann, kien pijunier fl-iżvilupp tal-edukazzjoni medika f'Malta u ta kontribut siewi f'dan il-qasam hekk li kien magħġub saħansitra mill-mexxejja tal- Ordni. Fi żmienu, bejn nofs is-seklu XVII u nofs is-seklu XVIII, Fra Dr Zammit ra 'l Ħal Balzan jitwaqqaf bħala parroċċa. Ra wkoll it-tqegħid tal- ewwel ġebla tal-knisja parrokkjali f'Diċembru 1669 u t-temmija fl-1708 tal-bini ta' din il-knisja li, wara mewtu, kellha tilqa' fiha l-fdalijiet tiegħu. il-Balzanin għandna għax ngħożżu t-tifkira ta' dan il-Malti, ta' nisel Balzani, li għamel ġieħ lil artna. I Għalkemm G. Calleja jgħid li Fra Dr Zammit twieled iż- Żurrieq (The Works of Art in the Churches of Malta, Malta: 1881, 191), minn tiftix li għamel it-Tabib Pawlu Cassar fl- Arkivju tal-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann huwa sab li Zammit twieled il-Belt Valletta. Ara (Dr) Pawlu Cassar, 'Frater Doctor Joseph Zammit', Ħal Balzan Nru 5, Mejju/ Ġunju 1972, 4. Vinċenz Borg, 'Kelmtejn tal-Bidu', f'(Mons. Dun) Ġwann Dimech, Ħal Balzan — Ġrajjietu sa l-1999, Malta: Kunsill Lokali Balzan, 2004, xxi. 6 Cassar, 'Frater Doctor Joseph Zammit', op.ċit., 4. $ Mill-atti tan-Nutar J. Callus tal-5 ta' Ottubru 1693, u tad-20 ta' Lulju 1709; u mill-atti tan-Nutar B. Vassallo tas-27 ta' Settembru 1686. Ikkwotati minn Cassar, ibid., loc.cit. 9 Jilum la s-sala u lanqas l-iskrizzjoni ma għadhom jeżistu billi din il-parti tas-Sagra Infermerija ġġarrfet fl-aħħar gwerra dinjija. Skont it-Tabib Cassar, ir-ritratt taż-żejt ta' Fra Dr Zammit li nsibu fil-Bibljoteka tal-Belt aktarx huwa l-istess wieħed li kien hemm fis-Sagra Infermerija. 00 Cassar, Three Medical Biographies, op.ċit., 8-9. WAra Ms 1142, Galleria maltese, 183, fil-Bibljoteka Nazzjonali ta' Malta. Ikkwotat minn Cassar, ibid., loc.cit. 2l L-artal ta' San. Pawl l-Eremit fil-knisja ta' Ħ'Attard jissemma għall-ewwel darba fl-1588 u kien jinsab fuq ix- xellug tal-artal maġġur. L-artal fil-knisja l-qadima ta' Ħal Lija, iddedikat lil San Pietru u San Pawl l-Eremit, kien jinsab fuq il-lemin tal-artal maġġur u fl-1601 kellu diġà l-kwadru tiegħu. Għal aktar tagħrif dwar dan l-artal fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Lija, ara Mons. Vinċens Borg, 'Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija sal-Jum tal-Konsagrazzjoni Tagħha', f'Mons. Vinċ. Borg (ed.), Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija, Malta: 1982, 54-55, Il-kappella ta' San Pawl l-Eremit fil- Mosta tinsab mibnija ġo għar f'Wied il-Għasel. Kull sena, fil-Ħadd qrib il-15 ta' Jannar, il-festa tal-qaddis, titqaddes quddiesa waranofsinhar f'din il-kappella li jattendu għaliha ħafna nies. Ara wkoll il-folju 'Il-Knisja ta' San Pawl Eremita f'Wied il- Għasel, il-Mosta', imniedi b'għajnuna mill-Kunsill Lokali tal-Mosta u Din l-Art Ħelwa. 22 Arkivju Parrokkjali Ħal Balzan, Lib. 321, ikkwotat minn (Dun) Ġwann Dimech, 'Il-Knejjes iż-Żgħar ta' Ħal Balzan', Ħal Balzan Nru 4, Marzu/April 1972,2. 4 Dimech, Il-Knejjes iż-Żgħar ta' Ħal Balzan', Ħal Balzan Nru 4, op.cit., 2. 3 Fis-sena 2007 saret talba mill-parroċċa biex dan l-artal jiġi ddedikat lil San Ġorġ Preca, li kien għadu kemm ġie kanonizzat f'Ġunju ta' dik is-sena. B'xorti tajba l-Kurja ma laqgħetx it-talba biex tinbidel id-dedika tal-artal. Illum il- qaddis Malti għandu sottokwadru fuq l-istess artal, kif inhu xieraq. 26 Dr Keith Sciberras ra dan il-kwadru meta żar il-knisja parrokkjali nhar it-Tnejn, 3 ta' Jannar 2011, wara stedina li għamillu l-awtur preżenti. 97 Fl-istudju tiegħu dwar l-arti Barokka f'Malta, Dr Keith Sciberras jagħżel bejn xogħlijiet li ħarġu direttament minn idejn Mattia Preti (di sua propria mano) u dawk attribwiti lilu. Fost dawn tal-aħħar insibu x-xogħlijiet li, għalkemm huma ħolqien tal-Preti, saru mill-assistenti tiegħu imbagħad il-Kalabriż kien jagħtihom l-aħħar pinzellati; dawn huma x'aktarx magħrufin bħala xogħol 'Mattia Preti u l-botrega'. Hemm imbagħad dawk li saru mill-bottega ta' Preti, forsi b'xi forma ta' superviżjoni, imma mhux intervent, min- naħa tiegħu, u għalhekk jissejħu 'xogħol il-bottega ta' Mattia Preti'. Fl-aħħar nett hemm dawk il-pitturi li saru mis-segwaċi ta' Preti mingħajr l-ebda għajnuna min-naħa tiegħu. Sciberras jgħid li ftit nafu dwar x'ġara mill-bortega ta' Mattia Preti wara mewtu, jekk il-pitturi baqgħux jaħdmu bħala grupp għal xi snin tul is-seklu XVIII jew inkella bdewx jaħdmu għal rashom. 28 Arkivju Parrokkjali Ħal Balzan, Lib. 41, ikkwotat minn Dimech, Ħal Balzan — Ġrajjietu sa l-1999, op.cit., 107. 3 Mons. Dun Ġwann Dimech jirrakkonta l-iskoperta ta' din id-dar fil-ktieb tiegħu Ħal Balzan — Ġrajjietu sa l-1999, op.cit., 352-354. 32 Din il-plaving field kienet inawgurata fl-1 ta' Lulju 1978. Snin wara l-Kunsill Lokali żviluppaha fi ġnien li ssemma għal Joseph A. Stellini, l-ewwel Sindku ta' Ħal Balzan. Dan il-ġnien kien inawgurat uffiċjalment f'Jum Ħal Balzan, nhar il-15 ta' April 2007. 3 Dan il-wine bar, b'mod xieraq ħafna, issemma 'Fra Giuseppe'. 36 Dimech, Ħal Balzan — Ġrajjietu sa l-1999, op.cit., 213. 31 Ta' min jinnota l-iżball fid-data tal-mewt li nsibu f'din il- lapida. Fra Ġużeppi Zammit miet fix-xahar ta' Novembru u mhux ta' Ottubru, kif hemm minqux fil-lapida tal-kor. ''Dan jixhduh ukoll dokumenti li jinsabu fil-Bibljoteka Pubblika tal-Belt,' jikteb it-Tabib Pawlu Cassar. 'Fejn dawn id- dokumenti ma jaqblux ma' xulxin huwa dwar kemm kellu snin Fra Dr Zammit meta miet. Hemm min qal 90 sena, oħrajn 91, u anki 94. Ma hemmx dubju, iżda, li Fra Dr Zammit miet ta' 90 sena għax nafu li huwa twieled fl-1650 fit-18 ta' Marzu.