Hmmal-akbar-daqqa-ta'-sejf għalihom kienet it-taxxa ta' disal joqtie—iil-xuin—i—rashomm—iebsa—ma a ea redux jiftehmu ma. Tlitt H aktar ' għas-servizz: AI iinr—darba—ried—jiftiehem—magħhom: u-ii-issa—kellhom- tal-Ġove Rima. il-ħtija tal-ħerba ta' Ġerusalem ħallsu—għal-terapju IL-MARA FIL-LVANT Fil-fehma ta' wlied il-Lvant il-mara qatt ma kisbet ġieh kbir fost l-irġiel u ' l-ħajja soċjali. Sa minn żmien il-qe- dem, kienet dejjem meqjusa anqas mir-raġel, u l-Lhud ta' żmien Kristu waslu saħansitra biex igħidu li mitt mara. l-anqas jiswew daqs żewġt irġiel (Talmud, Berakoth, 45 b.). Mhux hekk biss, imma l-Lhud kienu u għad- hom igħidu sal-lum fit-talb tagħhom ta' kuljum: ''Tkun imfaħħar, ja Al- la. tagħna, li int minn dejjem, Sultan tal-Ħolqien, għax m'għamiltnix ma- a'' (Rituel des prieres journaliers des Juives; Ed. B'dana kollu, l-Orjentali u l-Lhud, bħan-nies l-oħra kollha tad-dinja, ħas- sew dejjem ġibda kbira lejn in-nisa. Iż-żagħżugħ Lhudi malli kien iaqbeż it-tfulija u jidħol fl-irġulija kien ifit- tex, bħal kull żagħżugħ, is-sieħba tie- għu fil-ħajja. Kien mela jibda jaħ- seb għaż-żwieġ u jingħaqad ma' waħ- da mit-tfa'liet li, fil-fehma tiegħu, kien tant imaqdar bħala mara. Iżda: ż-żagħżugħ. Lhudi ma kienx — ifittex biss jiżżewweġ minħabba l-ġib- da lejn is-sieħba tiegħu. Kien jagħ- żilha wkoll bħala dmir. Kull Lhudi kien tabilħaqq jifhem li Alla jrid li L diqa b' Ġeeis- kulħadd jiżżewweġ biex isawwar fa- milja u minnha jkattar l-ulied. Għax, jgħidu l-Lhud, min ma. jiżżewwiġx ikun ħati ta' dnub hekk kbir. daqs ta' dak 1i joqtol it-trabi (R. Eliezer, Xe- ibamoth, 63 b.). 'Għal-Lhud mela ż- żwieġ kien dmir kbir, dmir li ġej mill- amar li għamel Alla lil Adam u Eva: 'Ikbru u tkattru'', amar li bih il- Lhud kienu jifhmu li Alla ħalaq id- dinja biex tagħti l-frott l-aktar ta' i- ulied (Eduioth, 1, 13), Għalhekk iż- żwieġ kien għal kull Lhudi rabta l-ak- tar qaddisa u għall-qalb t'Alla. Min mela kien jibqa' għażeb ma kienx jit- qies bħala bniedem, u kien jiġbed fu- qu s-saħta u jitqies bla hena, ferħ u barka (Vebamoth, 1, 7). IŻ-ŻWIEĊ LHUDI 'Fost il-ġnus ta' żmien il-qedem l- aktar li għamlu ġieh liż-żwieġ kienu l- Lhud. Huma de'jem qisuh, kif għed- na qabel, bħala ħaġa qaddisa u tawh omra, l-aktar sbieħ u nobbli. L-għan ewlieni taż-żwieġ hu li jit- kattru l-ulied, .Min kien jonqos minn dan l-amar li-tah Alla nnifsu, li l- Lhud kienu jsejħu 'FARIH W RA- BIĦ', kien ikun meqjus bħala qat- tiel, Għax kif Ala ħalaq u għadu jaħlaq, hekk il-bniedem fiż-żwieġ għandu jimxi wara Alla u jgħinu fil- għemil tal-ħolqien (T. Vebam. Il-Lhud kienu hekk jgħożżu l-ulied fiż- żwieġ li jekk mara kienet tibqa' bla frott sa għaxar snin mit-tieġ, żewġha kellu d-dmir li jħalliha (Vebam. Iż-żagħżugħ Lhudi kien imwissi jiż- żewweġ qabel ma jagħlaq l-għoxrin sena u x-xebba aktar qabel, biex hekk ikunu jistgħu jithennew b'uliedhom qabel xjuħithom (Abot. Għall- għażla. tas-sieħba ż-żagħżugħ kien im- fakkar biex jimxi ta' għaqli: ma iħa- risx biss lejn il-flus u s-sbuħija imma iejn id-dehen tat-tfajla. Fi kliem ieħor kien jeħtieġlu joqgħod b'sebgħa għaj- ne'n li s-sieħba tkun taqbel miegħu (Sota T. 5, 11). Għalhekk kien hemm it-twissija, liż-żgħażagħ li fl-għażla jaq- blilhom jisimgħu mill-għaqal tal-mis- sier li aktar minnhom kien jista' jif- ħem il-ħajja (P. Qid, 1, 7). JEDDIJIET U DMIRIJIET TAL-MIŻŻEWĠIN Ir-ras tal-familja. kien dejjem ir-ra- ġel. Dan fissirulna sewwa Joseph Fla- vius, il-magħruf kittieb Lhudi, meta kiteb: ''Il-mara hija anqas mir-raġel f'kollox. Għalhekk hija għandha. tis- ma' minnu mhux biex tumilja biss li- ilha nfisha, imma biex tiġi mmexxija minnu, għax Alla. lir-raġel biss. ta: l- qawwa'', Fuq dan il-punt ir-Rabbin Lhud baqgħu dejjem jinsistu u kienu itennu li-dak il-bniedem li jimxi wara l-fehma ta' martu jistħoqq l-Infern (B.M., 50 a. — Cfr. Is-sottomissjoni tal-mara lejn ir-ra- ġel kienet tidher fil-ħajja kollha ta' bejn il-miżżewġin. Il-qliegħ mill-ġid tagħha. kien jieħdu r-raġel. Kien jeħ- tieġilha. taħdem ukoll iekk qabel iż- żwieġ kienet iġġib xi lsiera magħha. Ir-raġel kellu kull setgħa li jorbot jew iħoll kull wegħda ta' martu u kien ukoll ir-raġel li jiddetta lil martu kif għandha ġġib ruħha barra minn da- rha (Xebam. L-inferjorità tal-mara kienet tidher ukojl fit-Tempju. Hemm. kienet tista' titlob, imma moħbija mingħajr ma tie- ħu ebda sehem fil-funzjonijiet reliġju- żi. Imma b'dana. kollu, il-kbarat Lhud kienu dejjem jisħqu fuq l-imħabba bejn ir-raġel u l-mara. Kienu jħam- bqu biex: ''ir-raġel iħobb lil martu daqs ġismu u jagħtiha ġieh aktar mil- li jagħti lil ġismu''. Ir-raġel kien jeħtieġlu: jlibbes lill- mara kif jixraq u jitmagħha sewwa, li jifdiha jekk qabel iż-żwieġ kienet ilsira, li jdewwiha fil-mard tagħha, li jħallas għall-funeral f'mewtha u li jaħ- seb fiha billi jħallilha xi ħaġa biex tgħix biha jekk imut qabilha u jħal- liha warajh armla (Ketub. Il-ħajja taż-żwieġ tinħall jew bl- adulterju jew bid-divorzju. L-adulter- 'u min-naħa tal-mara kien jitħallas, għaljinqas sas-sena 70 A.D., bil-piena tal-mewt. Wara s-sena 70, x'aktarx minħabba l-għadd kbir ta' adulterji, il-piena tal-mewt tneħħiet iżda d-dnub kien jitħallas Milli r-raġel jiċħad lil martu. Id-divorzju kien isir bil-'Li- bellum repudii'' li l-Lhud kienu jsejħu 'Get'', jiġifieri: kitba li biha. r-raġel kien iħoll lil martu mill-jeddi'iet u d- dmirijiet taż-żwieġ. Ir-raġel kien jis- ta' jagħmel dan ukoll fuq ħaġa ta' xejn: anki jekk il-mara tkisser platt jew jekk ir-raġel isib oħra isbaħ min- nha (Git. Naqraw li fo- seph Flavius kien keċċa jil martu għa- liex it-tfal li-wellditlu, nafu li kienu tlieta, ma kinux jogħġbuh. B'dana- kollu, il-kbarat Lhud kienu jisħtu lil dak ir-raġel li għal ħwejjeġ żgħar kien jinfired minn martu (Git. go; Sebout, 47.b.). ID-DMIRIJIET TAL-MISSIER. ' familja, huwa ma kellux anqas dmiri- jiet, dmirijiet l-aktar kbar li kienu bil- wisq akbar minn ta' l-omm. Għax il- ' Liġi Lhudija f'dak koilu li kien jol- 'qot il-ħarsien u l-hena tal-familja kie- net tħares biss lejn il-missier u mhux lejn l-omm, 7 L-ewwel dmir għoli kien li l-missier jagħti l-ħajja lil bosta wiied, aktar munn missier ieħor li jgħix fost il- ' ġnus. Il-kotra ta' l-ulied kienet meq- jusa bħala għożża. kbira ji Alla jafda ' l-għaqda tal-familja. Huwa mbagħad 7 misħut dak il-missier, igħidu l-Lhud, li jħobb lil iben aktar: minn ieħor b (Ġen. Imma kien jista' 77 jħobb lis-subien aktar mill-bniet, Fuq dan il-Lhud kellhom qawl sabiħ ji jgħid: Il-ħali u l-inbid huma t-tnejn meħtieġa, iżda aktar jiswa l-inbid mill- ħali'', jiġifieri li s-subien u l-bniet hu- ma. tabilħaqq meħtieġa fid-dinja, im- ma s-subien aktar u għalhekk jistħoq- qilhom imħabba akbar mill-missier. Imbagħad il-missier kien ieħtieġlu jaħseb għall-ħajja ta' wliedu għallin- qas sakemm jagħlqu sitt snin. Lis- : subien kellu jiċċirkunċidihom fit-tmien ' jum mit-twelid u 'l quddiem jgħal- 7 limhom kemm l-iskola kif ukoll sengħa wkoll jekk ikunu għon'a biex hekk meta jikbru u jsibu ruħhom f'xi għawġ ikunu jistgħu jaqilgħu l-ħobż tal-ħaj- ja bil-għaraq ta' ġbinhom. Għalhekk 7 naraw lil S, Pawl minn Tarsu, l-Ap- postlu Missierna, li huwa wkoll kien f'żogħżitu Lhudi għani, kien jaħdem 7 U bis-sengħa tiegħu tat-tined kien iaq- 'la' x'jiekol meta l-familja ċaħditu u ma rieditx taf bih aktar. Jekk ir-raġel kellu bosta jeddijiet fil-' il missier twajjeb u li torbot bis-sħiħ ta' l-edukazzjoni ta' l-ulied kien jis- piċċa għall-missier meta wliedu jaslu: għal-tettax-il sena ta' ghomorhom. ID-DMIRIJIET TA' L-ULIED LEJN MISSIERHOM U OMMHOM L-ulied Lhud kellhom dmir l-aktar kbir u sabiħ li jqimu lij missierhom u ommhom, dmir li ġej mill-amar li dar- ba ta Aila fil-Liġi ta' Mosċ: weġġeħ lil missierek u ommok'. Għax il- Lhud kienu jqisu bil-ħaqq kolu li l- missier u l-omm qegħdin tiok Alla. fil- tamilja u huma tabilħaqq ix-xbiha tiegħu. Kif wieħed mela kellu jħobb 'l Alla, hekk għandu jqim lil dawk li qegħdin fid-dinja floku. Għalhekk l- ulied kellhom igħinu lill-familja bix- xogħol tagħhom u bil-qliegħ ta' ħid- mithom. Kellhom jgħinuhom ukoll jekk jaslu biex imorru jittalbu bieb bieb għalihom. Imbagħad kienu miż- mumin jisimgħu minnhom f'dak kollu li ma jmurx kontra l-Liġi li Alla ta lil Mosċ (B.M. 2, 10). Dawk li kienu jonqsu mill-ġieh lejn missierhom u om- mhom. jew li kienu jaslu jisħtuhom k'enu meqjusin bħala wlied ix-xitan u l-liġi kienet titlob li jiġu mħaġġra (Sanh. Kif ra'na, il-familja Lhudija kie- net għaqda mill-isbaħ. In-nuqqasijiet tagħha, bħal ma kienet l-inferjorità tal-mara lejn żewġha, għandna nagħ- druhom jekk inħarsu lejn iż-żminijiet li fuqhom tkellimna. Biss nistgħu ngħidu bla ebda biża' li nitqarrqu li l-familja Lhudija kienet bil-wisq aħ'ar minn dik Rumana, Griega u tal-ġnus l-oħra tal-qedem, kemm fis-sisien tagħ- ha kif ukoll fl-omra. li kienu jħarsuha. QWIEL TAL-PALESTINA Id-deher għalik, aħad minnek maħasnik. Jiġifieri: Jekk ix-xorti tkun ħa- żina, il-ġid li jkollok jintemm fix-xejn.