Suppliment speċjali mal-Ħarġa 15 Il-Professur David Crvstal Jitkellem ma' l-aċċent Il-lingwa hi espressjoni ta' ħsieb u kwistjoni ta' identità u l-bniedem lest imut għaliha. Fl-14 ta' Ottubru, il-Professur David Crvstal ġie l-Lussemburgu bħala mistieden tal-Parlament Ewropew u kien il-kelliem ewlieni ta' seminar bl- isem: Whose English7. Aħna ħadna l-opportunità biex nintervistawh fil- lukanda fejn kien alloġġjat. L-ewwel mit li Crvstal jipprova jwaqqa' hu li teżisti xi lingwa 'pura'. Ifakkarna li l-ilsna huma taħlita ta' influwenzi storiċi. Matul iż-żminijiet, l- Ingliż xorob minn madwar 600 lingwa oħra. Dan iħalli rifless ukoll dwar xi rwol għandu jkollhom l-akkademji jew l-istituzzjonijiet tal-lingwa fil-pajjiżi differenti. David Crvstal huwa minn Wales u għalkemm jipprova ma jikkonċentrax ħafna fuq il-Welsh bħala lingwa, kliemu ma jħalli l-ebda dubju dwar kemm din hi għażiża għalih. Is-sitwazzjoni tal-lingwa f'pajjiżu, f'ċerti aspetti tixbah lil dik ta' Malta. L-aspetti komuni li tkellimna dwarhom huma l-koeżistenza tal-lingwa lokali mal-Ingliż u l-attitudnijiet ta' saffi differenti tal-popolazzjoni f'sitwazzjoni ta' bilingwiżmu ta' dan it-tip. Il-Prof. Crvstal hawnhekk jisħaq kemm l-edukazzjoni tat-tfal fl-iskejjel hi importanti biex ikun hemm rispett reċiproku biex wieħed jifhem aktar il-fenomenu tan-negozjar bejn iż-żewġ lingwi. Crvstal jemmen li t-termini 'lingwa fqira' u 'lingwa sinjura' huma pjuttost tikketti foloz. Madankollu jitkellem dwar kuntest fejn lingwa tista' tiftaqar tassew u dan jiġri meta l-kliem barrani u l-code-mixing isir rutina f'lingwa partikolari, meta n-nies ma jkunux jistgħu jesprimu ruħhom sew mingħajrhom. Hu tal-fehma li meta n-nies jibdew jitilfu s-sens tad-differenza bejn il-code-mixing u l-lingwa proprja, hawnhekk tixgħel bozza ħamra. Dan is-suppliment qed iwasslilkom l-intervista sħiħa f'format ta' mistoqsija u tweġiba. L-intervista saret minn Alan Delia, Mark A. Vella u Louise Vella. Ħajr speċjali lil Marija Agius għax-xogħol li għamlet fit-traskrizzjoni u t- traduzzjoni tal-intervista mill-Ingliż. Claire Bonello ħadet ħsieb il-qari tal- provi. Suppliment Speċjali Ħarġa 15 X'inhu dak li jaffaxxina l-bniedem bil-lingwa u bil-kwistjonijiet lingwistiċi2 Qabelxejn id-diversità. Dak li jagħmel il-lingwa xi ħaġa speċjali huwa l-fatt li l-lingwa tal-bieraħ mhix dik tal-lum, u l-lingwa tal-lum żgur mhix bħal ta' għada. Dejjem hemm xi ħaġa ġdida, friska, u oriġinali xi tgħid. Barra minn hekk, il-lingwa tmiss kemm il-moħħ u kemm il-qalb. Qiegħda hemm biex tiċċara l-ħsieb imma wkoll biex tesprimi min aħna. Imbagħad hemm il-kwistjoni tal-aspetti differenti tal-lingwa. Filgħodu jaf inkun qed nistudja l- akustika tal-ħoss, fis-sens fiżiku tal-kelma (il- qasam xjentifiku) u waranofsinhar jaf inkun qed naqra 'l Shakespeare (il-qasam artistiku). Liema suġġett ieħor jinvolvi tant oqsma ta' studju2 Kull dixxiplina, sew jekk inhi x-xjenza, l-arti, il- bijoloġija jew il-politika, tinqeda bil-lingwa. Hija l- lingwa li tippermettilek tidħol f'kull aspett tal- eżistenza umana. Inti lingwista. Lingwista jista' jistudja lingwa li tant ikollu passjoni għaliha2 Jekk hemm min Naħseb diffiċli tevita ċertu element ta' passjoni. għal-lingwa Imma naturalment il-passjoni trid tagħraf trażżanha wkoll. Dan bħal meta tkun tabib — jekk torbot qalbek wisq ma' pazjent, diffiċli tibqa' oġġettiv fil- lest jagħmel mod kif tikkurah — u għalhekk ħafna drabi t-tobba ma jitħallewx jikkuraw membri. tal-familja tiegħu lest imut, strajk tal-ġuħ, u tagħhom. L-istess bil-lingwa. Jiena minn Wales u l- lest jipprotesta, Welsh ngħożżu ħafna: infatti dik hija waħda mir- € B raġunijiet għaliex ma tantx niffoka fuqu fl-istudji sinjal li għax tiegħi. Nippreferi naħdem fuq lingwi, djaletti, u jidħlu l- aċċenti oħra li mhumiex daqstant parti mill-identità Le tiegħi iżda li nqishom daqshekk ieħor interessanti. emozzjonijiet fin-nofs. Il-lingwa mhijiex biss kwistjoni ta' espressjoni ċara tal-ħsieb, imma wkoll kwistjoni ta' identità. Il- bniedem imut għal ilsienu. Kull sena, fil-21 ta' Frar, niċċelebraw Jum il-Lingwa Materna biex infakkru lil dawk l-istudenti li fl-1952 kienu sparaw fuqhom huma u jipprotestaw favur il- Bengali quddiem il-Parlament tal-Bangladesh. Jekk hawn min għal-lingwa tiegħu lest imut, lest jagħmel strajk tal-ġuħ, u lest jipprotesta, sinjal li għax jidħlu l-emozzjonijiet fin-nofs. Mela jekk inti lingwista u trid tgħin, ma tridx tiskjera ruħek ma' grupp jew ieħor. Trid toqgħod lura u tikkummenta b'mod oġġettiv dwar kif setgħu ħadmu l-affarijiet kieku xi parametri kienu differenti. Kemm-il darba tkellimt dwar il-fatt li l-Ingliż sar lingwa globali. X'inhuma l-konsegwenzi tal- 'globalizzazzjoni' tal-lingwa Ingliża, f'dinja fejn għal kull kelliem nattiv tal-Ingliż hemm ħamsa oħra li jitkellmuh imma li mhumiex kelliema nattivi tiegħu2 Taħseb li l-Ingliż jeħtieġ jiġi protett minn dawn il-kelliema mhux nattivi2 Le, lanqas xejn. Anzi, dawn qed jgħinu biex l- Ingliż ikompli jistagħna. L-uniċi lingwi li għandhom bżonn jiġu protetti huma dawk li jinsabu f'riskju, dawk li nistgħu nitilfuhom għalkollox. U dawn irridu niddokumentawhom u nerġgħu nqajmuhom, xi ħaġa li ma tistax issir mingħajr ma Kieku l-Ingliżi jkun hemm fis-seħħ politika tal-lingwa ċara. kellhom iwaqqfu Imma lingwa mitkellma minn żewġ biljun ruħ ma akkademja, teħtieġx protezzjoni, u dan jixhdu s-suċċess tagħha. ; Anki għaliex meta lingwa tikber sa dak il-punt, taħseb li l- diffiċli tikkontrollaha jew tipproteġiha. Amerikani se Ħ li Ġieli jistaqsuni kif ma teżistix akkademja tal- ħi Ingliż. Imma kif jista' jkollok xi ħaġa hekk7 Kieku tgħid hiż U l- l-Ingliżi kellhom iwaqqfu akkademja, taħseb li l- rali AW, Amerikani se jimxu ma' li tgħid hi2 U l- J , Awstraljani2 U żgur li lel Dan biex nuri kemm isir żgur li lel diffiċli tikkontrolla lingwa meta tikber daqs kemm kiber l-Ingliż. Wieħed jista' biss jistenna u jara x'jiġri. Tul is-sekli, l-Ingliż dejjem mexa lejn direzzjonijiet differenti, skont liema grupp politiku kien qed imexxih. Kellek l-Anglo-Sassoni, l- invażuri Daniżi, aktar tard il-Franċiżi, u mbagħad dawk li kienu jitkellmu l-Latin, u bqajna sejrin hekk tul is-snin. Fis-seklu li ġej, se jkunu l-gruppi ta' kelliema mhux nattivi tal-Ingliż li se jintroduċu elementi fil-lingwa li ma kinux hemm qabel. Dan fenomenu li żgur se jseħħ. Inti titkellem dwar il-fatt li hija l-popolarità, jew aħjar il-konvenzjoni, li tistabbilixxi l-użu tal-lingwa. X'għandu jkun ir-rwol tal- jeżistu diġà) vis-à-vis il-lingwa nazzjonali2 Tara lok għal dawn l-awtoritajiet akkademiċi fil-każ ta' lingwi bħat-Taljan, il-Franċiż, u anki l- Malti2 Tul is-sekli, ir-rwol ta' akkademja kellu jinbidel skont kif inbidlet il-perċezzjoni tagħna dwar dak li l-lingwa teħtieġ. Għall-bidu konna naħsbu li l- lingwa rridu nipproteġuha, minħabba l-mit li l- lingwa kienet xi ħaġa pura u li din il-purità kellha tinżamm akkost ta' kollox. Illum nafu li ma teżisti l-ebda lingwa pura. Kull lingwa hija taħlita tal- influwenzi storiċi. tagħha. Dan: jgħodd partikolarment għall-Ingliż, li f'xi mument jew ieħor fl-istorja tiegħu xorob minn 600 lingwa. Il- lingwi kollha jinsabu fl-istess ilma. Jiġifieri l- akkademji, għalkemm oriġinarjament kellhom dan ir-rwol 'protettiv', maż-żmien kellhom jibdlu r- rwol tagħhom. Illum l-akkademji l-kbar xorta għadhom jippruvaw jiggwidaw il-lingwa, imma r-rwol ewlieni tagħhom huwa li jwittu t-triq biex jinkitbu d-dizzjunarji, il- grammatiki u l-enċiklopediji, u li jsaħħu l-lingwa b'dan il-mod. Jaħdmu biex 'jistituzzjonalizzaw' il- lingwa — jagħtuha l-istituzzjonijiet lingwistiċi tagħha. Dan qed jiġri fil-każ tal-Welsh, imma ma nafx x'inhu l-każ tal-Malti. Qatt ħareġ dizzjunarju kbir u tajjeb tal-Malti, grammatika kbira u tajba tal- Malti2: Bl-Ingliż, naturalment, dawn issibhom. Bil-Welsh ma kellniex u allura l-Welsh Committee beda jirsisti biex jinħadmu dizzjunarji, grammatiki, u enċiklopediji. Tista' tgħid li l-Welsh, fejn qabel ma kellu xejn minn dawn l-istituzzjonijiet, illum għandu xi wħud minnhom. Nemmen li r-rwol tal-akkademja huwa li b'xi mod ilaħħam il-lingwa, li jirrikonoxxiha u li 'jberikha' b'mod uffiċjali. Bla dubju, akkademja li tipprova tipproteġi l-lingwa u li ma tħallihiex tieħu t-triq Illum nafu li ma teżisti l-ebda lingwa pura. (…) Dan jgħodd partikolarment għall-Ingliż, li f'xi mument jew ieħor fl-istorja tiegħu xorob minn 600 lingwa. Il-lingwi kollha jinsabu fl- istess ilma. tagħha, jarralha, ma jirnexxilhiex. Biżżejjed wieħed jiftakar f'dak li ppruvaw jagħmlu l-Franċiżi fid- disgħinijiet bil-Loi Toubon.€ Xtaqu jillimitaw l-għadd ta' kliem Ingliż li jidħol fil-Franċiż, u x'ġara7 Fit-taħdit ta' kuljum, il-Franċiżi baqgħu jinqdew bil-kliem missellef mill-Ingliż. L Teżisti lingwa fqira jew lingwa sinjura, jew Bla dubju, huma biss tikketti dawn2 akkademja li Jien naħseb li huma biss tikketti. Nistgħu tipprova niddiskutu l-faqar jew ir-rikkezza ta' lingwa meta i si niġu biex ninqdew biha f'kuntest jew f'ieħor. MI l- B'rikkezza fl-espressjoni qed infisser li l-lingwa lingwa uli ma tintuża dejjem aktar f'firxa usa' ta' sitwazzjonijiet. Li ; Mod tajjeb biex tara jekk il-Welsh jew il-Malti tħallihiex tieħu humiex qed jistagħnew fl-espressjoni jew le huwa t-triq tagħha, billi tara jekk il-ġenerazzjoni żagħżugħa hix tużahom fuq l-Internet, fil-bloggs, fit-tweets, fil- messaġġi u fl-iċċettjar. Tajjeb li niftakru li l-futur jirnexxilhiex. ta' lingwa żgħira jiddependi għalkollox miż- żgħażagħ, għax dawn se jkunu l-ġenituri tat-tfal ta' għada. Jekk dawn mhumiex interessati fil-Malti, jew fil-Welsh, mela l-lingwa tintilef fi żmien ġenerazzjoni. Din xi ħaġa li tista' tiġri. Mela dak li jagħmel lingwa rikka fl-espressjoni tagħha huwa li din tkun hemm għal kulħadd, u li kulħadd ikun komdu jużaha għax taqdi l-bżonnijiet u l-interessi ta' kulħadd. jarralha, ma X Il-Liġi Toubon hija liġi tal-Gvern Franċiż li tobbliga l-użu tal-lingwa Franċiża fil- pubblikazzjonijiet uffiċjali tal-gvern kollha, fir-riklami kollha, fil-postijiet kollha tax-xogħol, fil- kuntratti kummerċjali, f'xi kuntesti ta' komunikazzjoni kummerċjali oħra, fl-iskejjel kollha ffinanzjati mill-gvern, u f'xi kuntesti oħrajn. Tolqot il-kotba, il-films, id-diskorsi pubbliċi, u forom oħra ta' komunikazzjoni, li ma jinvolvux attività kummerċjali. Madankollu, il-liġi tobbliga l-użu tal-Franċiż fil-programmi tax-xandir awdjoviżiv kollha. Ix-xogħlijiet mużikali mxandra huma soġġetti għal kwoti skont liġi oħra relatata, li permezz tagħha persentaġġ minimu tad-diski fuq ir-radju u fuq it-televixin iridu jkunu bil-Franċiż. Min-naħa l-oħra, il-kunċett tal-faqar fl-espressjoni huwa aktar diffiċli titkellem dwaru. Din tal-faqar fil-lingwa ħafna drabi tkun biss mit. Kif għedna, hemm xi wħud li jaħsbu li l-Ingliż qiegħed jiftaqar minħabba xi kliem ġdid jew xi kostruzzjonijiet grammatikali ġodda li deħlin fil-lingwa. Eżempju ieħor huwa l-Olandiż: ħafna nies jaħsbu li l- Olandiż għad jiftaqar minħabba li f'xi postijiet fl- Olanda, fis-settur tal-edukazzjoni għolja, il-lingwa tal-istruzzjoni m'għadhiex l-Olandiż, imma saret l- Ingliż. F'daqqa waħda l-Olandiż ma baqax jintuża fejn kien ilu stabbilit. U allura hemm min qed jibża' li l-lingwa se tibda tiftaqar. Il-periklu jkun Madankollu jeżisti kuntest fejn lingwa tassew tista' wieħed reali jekk tiftaqar. Qed ngħid għal lingwa li tkun diġà f'riskju ja 3 u li maż-żmien in-nies jibdew jużawha dejjem tant jibda dieħel inqas għax iħossu li m'għadhiex taqdihom kliem barrani li biżżejjed. Lingwa b'saħħitha tiflaħ tassimila kliem ifeeq PA minn lingwi oħrajn. Imma l-lingwi f'riskju mhux scodċ-mixing dejjem ikunu jifilħu għalih. Il-periklu jkun wieħed isir rutina, u n- reali jekk tant jibda dieħel kliem barrani li l-code- AT mixing isir rutina, u n-nies jibdew isibuha bi tqila iIĠS jibdew jikkontrollawh huma u jitħaddtu. Teżisti anki l- isibuha bi tqila possibbiltà li lil-xi wħud: il-code-mixing ki jappellalhom bħala mod ta' taħdit aktar 'sexv'. U jikkontrollawh huwa proprju dan li qed jiġri f'Malta. jiġri l-istess. f jitħaddtu. Il-code-switching u l-code-mixing tqishom ta' periklu għal-lingwa2 Għal-lingwi f'riskju, kapaċi jkunu ta' periklu, iva. Meta tkun bilingwi tista' tgħid għandek żewġ identitajiet. Jekk jien niltaqa' ma' xi ħadd ieħor minn Wales, u dan ikun jaf jitkellem kemm bl- Ingliż u kemm bil-Welsh (bħali), aktarx li kemm jien u kemm hu se nispiċċaw inħalltu ż-żewġ lingwi flimkien biex nuru l-oriġini tagħna u anki biex inħossuna aktar viċin xulxin permezz tal- bilingwiżmu u tal-code-mixing tagħna. Sakemm il-code-mixing nikkontrollawh, ma nara l- ebda theddida fih. Imma f'kuntest fejn il-kelliema ma jkunux kapaċi jikkomunikaw jekk mhux permezz tal-code-mixing, għandna problema. Meta kelliem lanqas jibqa' jagħraf id-differenza bejn taħdit bil-code-switching u taħdit mingħajru, għandna għalfejn nibdew ninkwetaw. F'Malta rajna magna tal-biljetti tal-linja li fuqha kien hemm avviż li jgħid (No Good' (nimmaġinaw li min kitibha xtaq ifisser €Qut of Order'). Xi jġiegħel persuna tikteb b'lingwa barranija, anki meta ma tkunx profiċjenti fiha2 Kollox idur ma' din il-mistoqsija: dik il-persuna setgħet kitbitu bil-Malti dak l-avviż7 Jekk iva, forsi ħass li dan kien mod cool kif jikkomunika. Jew forsi mod kif jilħaq l-ikbar numru ta' nies. Ġieli fl- aħbarijiet tisma' b'xi protesti fit-Tajlandja jew fiċ- Ċina u tara xi sinjali li ma jkunux bit-Tajlandiż jew biċ-Ċiniż. Ikunu bl-Ingliż. Għalfejn2 Għax jafu li Suppliment Speċjali jkun hemm il-kameras tat-televixin jiġbdu, u li jekk ikun hemm sinjal bl-Ingliż, il-messaġġ se jasal għand aktar nies. Wieħed irid jara jekk din il-persuna li kitbet 'No Good' kellhiex f'moħħha li tilħaq lil kulħadd u mhux lill-Maltin biss, jew jekk forsi kellhiex diffikultà tikteb in-nota bil-Malti. Jista' jkun li xi Maltin, minkejja li m'għandhom l-ebda diffikultà jitkellmu bejniethom bil-Malti, isibuha bi tqila meta jiġu biex jiktbuh. Hekk hu. F'komunità ta' kelliema kapaċi ssib kemm waħda u kemm l-oħra. F'Wales għandna l- istess ħaġa. Jien u l-mara nagħtu sehemna fit- tmexxija ta' ċentru tal-arti f'Wales. Huwa ċentru bilingwi u n-nies tal-amministrazzjoni jitkellmu kemm bl-Ingliż u kemm bil-Welsh. Nippubblikaw ukoll fuljett dwar l-attivitajiet, u minħabba li l- Welsh huwa lingwa uffiċjali, dan noħorġuh bilingwi. Allura jkollna bżonn. nittraduċuh. Normalment nippruvaw ninqdew b'xi ħadd li jaħdem hemm, li naturalment ikun jitkellem tajjeb ħafna bil-Welsh, u ngħidulu 'Tagħmlilna pjaċir u tittraduċihulna dan27. Ħafna drabi dak li jkun ma Ħarġa 15 L… jeżistu erba' kategoriji ta' profiċjenza fil- lingwa: kemm jien tajjeb biex nifhem x'inti tgħid, kemm jien tajjeb biex nitkellem, kemm jien tajjeb meta naqra, kemm jien tajjeb meta nikteb. Il-livell jaf ivarja minn xejn sa 10090. jaċċettax. Meta nistaqsu għaliex, dejjem jgħidulna li ma jafux jiktbu bil-Welsh. Jiġifieri għandek sitwazzjoni fejn in-nies jibżgħu jiktbu b'lingwa purament għax m'għadhomx jafu l-lingwa bl-istess mod kif tgħallmuha l-iskola. Fil-każ tal-Welsh, il- Welsh 'tajjeb' huwa l-Welsh klassiku tal-Bibbja, li fis-sekli 16 u 17 kien l-uniku Welsh li wieħed seta' juża. Jiġifieri matul is-snin, bqajna nikbru b'din l- idea ta' x'inhu l-Welsh 'tajjeb' jew 'ħażin'. F'Wales teżisti wkoll id-distinzjoni bejn id-djalett tat-Tramuntana ta' Wales u dak tan-Nofsinhar ta' Wales. Jekk persuna mit-Tramuntana ta' Wales kellha tikteb avviż għal Wales kollu u tiktbu bid- djalett tagħha, in-nies tan-Nofsinhar jgħidu ''Dan mhux Welsh tajjebf' Il-lingwi minoritarji kollha għandhom din il-problema, uħud aktar minn oħrajn. Jiddependi mid-daqs tal-pajjiż. Fejn jidħol il-bilingwiżmu, qed ninnutaw paralleliżmu bejn Wales u Malta. Il-Malti huwa lingwa ħajja, u mhix f'riskju. Il-parti l-kbira ta' dak li ngħidu, ngħiduh bil-Malti. Jekk nieħdu l- każ tal-avviż tal-magna tal-biljetti, wieħed jinduna li min kiteb l-avviż, mill-mod kif kitbu, żgur m'għandux problema bl-idjoma Maltija, imma l-għarfien tiegħu tal-Ingliż huwa limitat. Jiġifieri jidher li għandu nuqqas ta' kunfidenza meta jiġi biex jikteb bil-Malti (minkejja li għandu ħakma idjomatika tajba), imma r- reġistru tiegħu tal-Ingliż mhux b'saħħtu. F'dan il-kuntest, kif taħseb li l-bilingwiżmu għandu jiġi istitwit f'pajjiż bilingwi2 Hawnhekk ma nistgħux ma nitkellmux dwar il- limitazzjonijiet. Huwa punt importanti ferm. Fil- verità jeżistu erba' kategoriji ta' profiċjenza fil- lingwa: kemm jien tajjeb biex nifhem x'inti tgħid, kemm jien tajjeb biex nitkellem, kemm jien tajjeb meta naqra u kemm jien tajjeb meta nikteb. Il-livell jaf ivarja minn xejn sa 10096. Tista' tkun Suppliment Speċjali profiċjenti 809, f'kategorija minnhom, u fl-oħrajn tkun 6096 jew inqas. Jien nemmen bis-sħiħ li fil-pajjiżi kollha s-sistema edukattiva hemm bżonn tagħti prijorità lit-trawwim parallel tad-dimensjonijiet tal-komunikazzjoni, jiġifieri tal-erbgħa li huma. F'xi pajjiżi dan assolutament ma jiġrix. Jekk nieħdu ċ-Ċina u l- Ġappun, pereżempju, tradizzjonalment ma jiffukawx fuq it-taħdit u s-smigħ, imma fuq il-kitba u l-qari. Minħabba f'hekk issib ħafna Ġappuniżi u Ċiniżi li jkunu tajbin ħafna biex jifhmuh l-Ingliż, u li saħansitra jikkontribwixxu artikli bih, imma meta jkellmuk ma tifhimhomx. U jekk tkellimhom tgħaġġel ma jifhmukx lanqas għax ma tħarrġux f'dan is-sens. F'lingwa, il-bilingwiżmu għandu jkun ibbilanċjat. Ħarġa 15 F'lingwa, il- bilingwiżmu għandu jkun ibbilanċjat. Li tkun kelliem nattiv ma jfissirx li trid tkun profiċjenti f'kull aspett ta' dik il- lingwa li jeżisti. Hawn terġa' tidħol il-politika tal-lingwa. Id- deċiżjonijiet għandhom jiġu minn fuq, u din hi ħaġa li tinvolvi l-awtoritajiet tal-edukazzjoni. Biex wieħed jasal għal deċiżjoni, ikun aħjar jekk ikun imdawwar b'tim ta' lingwisti mħarrġa biex janalizzaw dan il-fenomenu. Minn hemm, imbagħad, titfassal politika tal-lingwa. Xi ftit jew wisq inti konxju tar-realtà lingwistika f'Malta. Taqbel li l-Maltin jistgħu jqisu lilhom infushom kelliema nattivi tal-Ingliż2 Hemm żewġ modi kif tkun taf. L-ewwel wieħed jinvolvi ħarsa lejn ir-realtà ta' Malta: jekk inti kelliem nattiv, x'aktarx li l-erba' kategoriji ta' profiċjenza lingwistika tiegħek se jkunu għoljin — dik xi ħaġa li wieħed jiddeterminaha faċilment bl- għodod li jeżistu diġà. L-ieħor jinvolvi aktar il-kwistjoni tal-identità. Irridu nżommu f'moħħna li l-lingwi li tkun espost għalihom f'ambjent bilingwi jew multilingwi, mhux bilfors se tużahom kollha f'kull sitwazzjoni. Mhux kulma tgħid b'lingwa waħda bilfors se tgħidu wkoll bil-lingwa l-oħra. Jekk pereżempju ninsab xi mkien l-Afrika, jaf ninqeda b'lingwa d- dar, b'lingwa oħra jien u nixtri, b'oħra l-knisja u b'oħra l-iskola. Fil-ħanut mhux se nuża l-lingwa li s-soltu nuża l-knisja. Għaliex7 Għax ma jkollix bżonn nagħmel hekk. Minn lingwa inti titgħallem biss kemm għandek bżonn. Fil-ħanut, waqt li qed tixtri, inti kelliem nattiv tal-lingwa li qed tinqeda biha. Imma jekk dik il-lingwa tipprova tużaha fil- knisja, se jkollok titgħallem aspett ieħor tagħha, daqslikieku kienet lingwa barranija. Li tkun kelliem nattiv ma jfissirx li trid tkun profiċjenti f'kull aspett ta' dik il-lingwa li jeżisti. Pereżempju jien żgur m'iniex profiċjenti fl-Ingliż legali. U l-profiċjenza tiegħi fejn jidħol l-Ingliż tal- kontabilità hija fqira immens. Anki fejn tidħol il- letteratura: kulħadd jista' jikteb poeżija Kulħadd jista' jikteb rumanz jew reċta2 Meta tieħu l-firxa sħiħa li tista' tkopri lingwa tintebaħ li inti, fil- verità, profiċjenti biss f'parti żgħira minnha, u dik il-parti tista' tikkwantifikaha. Fl-Ingliż hemm 'il fuq minn miljun kelma. Kemm naf minnhom/ Fil- każ tiegħi naf madwar 100,000. Jiġifieri hemm 900,000 kelma li ma nafx. Kemm nista' ngħid li nafu l-Ingliż2 Il-Malti jitkellmuh 400,000 ruħ (fuq gżira żgħira) u jrid ikampa mal-Ingliż, lingwa globali. Huwa inevitabbli li l-Malti, illum aktar minn qatt qabel, jissellef ħafna vokabularju mill- Ingliż. Teżisti reżistenza kbira għall-kliem missellef mill-Ingliż, primarjament minħabba li l-biċċa l-kbira tagħna l-Ingliż nafuh u aħna wisq konxji minn fejn qed nissellfu. Taħseb li dan il- kliem missellef ifaqqarha jew jarrikkiha l- lingwa2 Ma jfaqqarhiex, żgur li le. Imma jaffettwa l- karattru tal-lingwa, u din hija xi ħaġa tajba. Madankollu jidher li fuq il-gżira tagħkom jeżistu tliet sitwazzjonijiet lingwistiċi, xenarju li naħseb li huwa simili ħafna għal dak ta' Wales. Hemmhekk jeżisti l-Welsh 'pur', li ssibu fil-Bibbja u li tużah f'kuntesti formali; imbagħad hemm l-Ingliż ''pur', li jużawh l-aktar iż-żgħażagħ u l-pop singers li jħobbu jitkellmu bl-Ingliż (meta jkantaw jużaw l- Ingliż għax jaħsbu li hija l-aktar ħaġa ''cool' fid- dinja). Imbagħad, maqbuda fin-nofs issib lil dawk jitgerfxu quddiem dawn iż-żewġ lingwi u ma jistgħux isibu tarf kif ilaqqgħuhom flimkien. Jien tal-fehma li fl-iskejjel iż-żgħażagħ irridu nrawmuhom bl-idea li t-tliet kuntesti huma naturali u inevitabbli, u jeħtieġ intellgħuhom kapaċi jkampaw fit-tlieta li huma. Jiġifieri ż-żgħażagħ (Il-kliem missellef, lil- lingwa) ma jfaqqarhiex. Imma jaffettwa l- karattru tal- lingwa; u din hija xi ħaġa tajba. Uħud minna ma jirrealizzawx li fl-isforz tagħhom biex jipproteġu l- lingwa jkunu qegħdin biss jgħarrquha. għandhom jitilgħu jirrispettaw it-tradizzjonijiet ta' dawk li jitkellmu Malti (relattivament) 'pur'. Min- naħa l-oħra l-kelliema u l-kittieba li jixtiequ jżommu l-Malti kemm jista' jkun 'pur' għandhom jirrispettaw lill-grupp l-ieħor. Jekk le, il-Malti abbli jibda t-triq tan-niżla. Hija sitwazzjoni iebsa ħafna għax sfortunatament min ikun imdaħħal fiż-żmien għandu ħabta jkun pedantiku, aggressiv, u protettiv wisq. Uħud minna ma jirrealizzawx li fl-isforz tagħhom biex jipproteġu l-lingwa jkunu qegħdin biss jgħarrquha. F'intervista darba għedt li inti tikkunsidra t- tagħlim, it-traduzzjoni u l-interpretar bħala wħud mill-aktar xogħlijiet diffiċli. Għaliex taħseb hekk2 Il-lingwa hija l-aktar forma kumplessa ta' mġiba umana li wieħed jista' jimmaġina. Xejn ma joqrob lejha. Aħseb naqra fuq dak li qed tisma' mingħandi bħalissa bl-Ingliż. Għandna kumbinazzjoni ta' 44 vokali u konsonanti differenti, imqiegħda f'kumbinazzjonijiet ta' bejn 200 u 300 tip ta' sillaba. U ma' dan kollu trid iżżid l-intonazzjoni, il- melodija, it-ton tal-vuċi, ir-ritmu, u dawk il- karatteristiċi kollha marbuta mal-lingwa. Dawn il- karatteristiċi jkomplu jibnu lill-kliem, u minn dak il-kliem nibnu s-sentenzi, u dan jista' jsir b'elf mod. Dawn is-sentenzi, kliem u ħsejjes nistgħu niktbuhom ukoll. Allura tidħol id-dimensjoni tal- ortografija, tal-punteġġjatura, tal-kapitalizzazzjoni, eċċ. Dan kollu jsir fl-istess waqt li jien qed niddeċiedi għandix inkellmek b'mod formali jew le; jekk għandix nuża ċertu kliem f'ċertu kuntest. Nista' nuża kliem baxx miegħek jew le2 U min jaf kemm-il deċiżjoni stilistika oħra qed nieħu. Suppliment Speċjali L-ebda forma oħra ta' mġiba umana ma tersaq viċin dan il-livell ta' kumplessità. U intom tridu tittraduċu u tinterpretaw dan kollu X'hemm aktar diffiċli minn hekk2 Huwa dan li jwassalni biex insostni li l-gvernijiet imisshom tal-anqas iżidu l- paga tal-interpreti, tat-tradutturi u tal-għalliema tal- lingwa b'erba' darbiet. Ħarġa 15