Letteratu l Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 U Dun Karm: L-Ambjent Żebbuġi ' u Lilhinn Minnu Li Dun Karm twieled Haż-Żebbuġ u mhux f'xi raħal ieħor jew belt oħra ta' Malta, kien fil- fehma tiegħi, fattur determinanti fil-ħidma letterarja u poetika tiegħu. F'din il-kitba se nagħmel ħilti nuri għaliex naħseb hekk. Mela, Dun Karm twieled Ħaż-Żebbuġ fit-18 ta' Ottubru 1871 minn Filippu Psaila (ta' Lewtu) u Lunzjata Pisani. Miet Tas-Sliema fit-13 ta' Ottubru 1961 iżda jinsab midfun Haż-Żebbuġ f'dak li kien isejjaħlu s-'sepulkru tiegħi'' fiċ-ċimiterju ta' raħal twelidu. Missieru kien sikwit ibaħħar biex iġib ix-xogħol minn barra u ma kinux jgħoddu mal-fqar. Minħabba f'hekk, f'żgħoritu għex aktar ma' ommu u l-ambjent Żebbuġi xorbu aktar mingħandha. Dan l-ambjent mhux biss sawwarlu l-karattru tiegħu, iżda baqa' miegħu għal dejjem, minkejja li bosta għexieren ta' snin minn ħajtu t-twila qattagħhom il-Furjana, il-Belt u Tas-Sliema. Fost bosta bixriet, għal kollox Żebbuġin, li kiseb Dun Karm kien it-twemmin li għad li mhux fqar ma kellhomx jgħixu fil-ħala u l-poeta baqa' sa l-aħħar iġewweż imqar fl-ikel li jiekol u jieħu ħsieb li ma jaħlix, kif jgħidilna f'kitbiet ta' xjuħitu. It-tradizzjoni ta' Haż-Żebbuġ kienet waħda ta' għaqal u bżulija, nuqqas ta' fsied u ħejm, ġabra, sens ta' familja. Fi ftit kliem, kien ambjent mogħni b'valuri li Dun Karm dara jgħożżhom mhux biss għax tajbin fihom infushom iżda wkoll għaliex insara fil-qofol morali tagħhom. Aġġettiv li Dun Karm iħobb jinqeda bih ta' sikwit f'kitbietu, l-aktar fil-poeżija, huwa ''rżin'. Dan huwa għelm ċar ta' kemm Dun Karm trabba jqim is-sens ta' 'rażan' fejn kulħadd iqis kemm kliemu u kemm għemilu. Das-sens ta' rażan kien jaqbel wisq mal-bixra klassika jew klassikeġġjanti li Dun Karm ħaddan bħala poeta u għen ġmielu biex joħloq armonija bejn il-bniedem u l-poeta fih. Dal-fehmiet ifiġġu ċari daqs il-kristall fil-poeżija li jisimha sewwasew Ir-Rażna: Meta fuq triqtek jasal xi jfixklek u xi jżommok agħfas il-Iġiem lil qalbek, qiegħed idek fuq fommok; għax id-dagħdigħa tkattar il-hemm li nkunu fih; is-sliem jiġi mis-sabar, u l-hemm itir mar-riħ. Omm Dun Karm Psaila Ta' seba' snin, lit-tfajjel Carmelo Psaila nsibuh l-iskola tal-Gvern ta' Ħaż-Żebbuġ li dak iż- żmien kienet fid-dar li skont il-ġurnalista Żebbuġi Ġużċ Gatt, ħabib kbir ta' Ninu Cremona, kienet id-dar li fiha twieled Vassalli, ħaġa li Dun Karm ma kienx jidher li jaf biha għaliex qatt ma jsemmiha. Fost il-kotba li tgħallem fuqhom meta kellu mal-ħdax jew tnax-il sena kien hemm il-ktieb ta' Dun Salv Ciappara La Storia del Żebbuġ) li kif jistqarr Dun Karm fl-ewwel U Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 INA (A ratu ig ħarġa tas-sunett Wied Qirda fil-Pronostku tħabbeb mal-ġrajja ta' dak il-wied minn dak li qara minnu'. F'dawk is-snin tas-seklu dsatax, Dun Karm sar midħla taż-Żebbuġin ta' żmienu, mifrudin bil-klassi, l-għonja u l-fqar, tal-ewwel jgħixu f'palazzi kbar fi Triq il-Kbira' u fl-inħawi ta' ħdejn il-Knisja ta' San Filep u l-bdiewa li jgħixu fit-trufijiet u l-ħaddiema li bosta minnhom kienu jgħaddu minn quddiemu fi triqthom lejn il-griebeġ li kienu jgħammru fihom. Dun Karm jibqa' jidealizza dan l-ambjent fil-poeżiji tiegħu li nsemmu matul it-taħdita tal-lejla. Ħaż-Żebbuġ ta' żmienu kien raħal li għadu jiftakar żminijiet aħjar li issa kienu qed ininu. It- tmiem tal-industrija tal-qoton kien ifisser it-tmiem tal-imkien ċentrali li dari kien igawdi dan ir- Raħal. L-aħħar triq ġdida u għal dak iż-żmien sabiħa li nfetħet bħala sinjal ta' sfog tal-progress kienet dik li ssemmiet għall-Isqof Caruana' u li fiha bnew djarhom, kbar bħal ta' dawk ta' Triq il-Kbir, l-għonja li baqgħu joqogħdu r-raħal. Dan kien iż-żmien ukoll li bosta mill-familji l-kbar, magħrufin ma' Malta kollha, kienu telqin mir-Raħal biex imorru fl-inħawi l-ġodda ta' Tas-Sliema. Fl-1855 Dun Karm ukoll telaq minn Haż-Żebbuġ biex imur is-Seminarju fejn baqa' joqgħod 25 sena sħaħ. Iżda sa ma nfatam minn raħal twelidu li fih sar raġel tas-seklu dsatax (u baqa' marbut miegħu sa l-aħħar) kien laħaq sawwar il-karattru tiegħu b'bixriet Żebbuġin li kif se naraw baqgħu miegħu għomru kollu, uħud minnhom sewwasew minħabba fi ġrajjiet li laqtuh matul il-mixja tal-ħajja twila li għex. Meta mietlu missieru, kellu 21 sena, kien 'il bogħod minn Haż-Żebbuġ u qed jgħix f'ambjent divers, ambjent li jaqtgħu 'l fuq min-nies li kien jaf qabel. Għandu mnejn il-firda ma ħasshiex daqs kemm kien iħossha kieku ma kellux dal-ħwejjeġ itaffuhielu, fosthom il-fatt li kellu ommu għadha ħajja. Dil-firda kellu jħossha aktar 'il quddiem meta mititlu ommu. L-imħabba li Dun Karm kellu lejn ommu ma tidhirx biss fil-poeżiji tiegħu, imma mlissna bl-aktar mod ċar fin- noti li għamel għat-traduzzjoni tiegħu ta' L-Oqbra ta' Foscolo' fejn isemmi l-poeżija tiegħu A Zacinto. Dun Karm jgħid sewwasew hekk: ''dak il-ħin ftakar f'ommu li kienet tħobbu u dejjem tiġri warajh bi ħsiebha, u xtaq il-wens tagħha, u xerred demgħa għaliha; għaliex fil-biża' u fil- hemm ix-xbiha tal-omm tleħħ l-ewwel waħda ġo ħsiebna.' Taqblu miegħi li Dun Karm donnu qed jinqeda bi ħsus Foscolo biex ifisser il-ħsus tiegħu nnifsu. Ix-xebh u l-analoġija li Dun Karm lemaħ f'Foscolo, għad li snin twal wara, kienet din: Foscolo kien Milan waqt li ommu kienet Venezja, hekk kif Dun Karm kien il-Furjana u ommu Ħaż-Żebbuġ. (Qiegħed insemmi din l-analoġija b'ċertu jedd għaliex Dun Karm innifsu, espliċitament u speċifikament kien qiegħed il-ħin kollu jiġbed analoġija bejn ġrajjet Foscolo u ġrajjet Vassalli biex joħroġ tifsiriet moħbija). Il-bogħod fiżiku fit-tieni każ kien, m'għandniex xi ngħidu, ħafna iżgħar fir-realtà storika minn dak ta' Foscolo, iżda relattivament u emottivament qajla kien hemm xi qabża bejniethom. Bħal Foscolo, Dun Karm kien iħoss li ommu ''tiġri warajh bi ħsiebha'. Fil-wens ta' dan il-ħsieb, Dun Karm kien donnu għadu fil-wesgħat tal-wileġ u tar-raba' ta' Ħaż-Żebbuġ. Lil hinn minn Ħaż-Żebbuġ, fl-ambjent akkademiku tas-Seminarju, Dun Karm sar midħla tal-ilsien Taljan u tal-letteratura tiegħu. Intebaħ ukoll, mhux biss bis-sejħa għal qassis (kif sar fl-1894), iżda wkoll bil-lehma u bit-tnebbiħ tiegħu nnifsu bħala poeta u bil-versi li kiteb bit- Taljan, l-aktar bil-ktieb Foglie d'Alloro (maħruġ fl-1896 meta Dun Karm kellu 25 sena, l-aqwa żmien għal ħruġ l-ewwel xogħol ta' kittieb) kiseb il-laqam ta' ġieħ taz-Zanella Maltese billi Zanella kien qassis u poeta jikteb bil-lehma neo-klassika. F'dawk is-snin qajla kien jitla' lejn Haż-Żebbuġ għajr fil-btajjel u l-festi. Baqa' n-naħa t'isfel billi kien qed jgħallem is-Seminarju bil-paga ta' £8 fis-sena u b'hekk ma kellux għalfejn joqgħod iterraq ta' kuljum barra milli kien imdawwar bil-kotba u bl-istudenti li magħhom kien iqattal- ġranet tat-tagħlim u l-għaxijiet li fihom ikantaw u jdoqqu l-mandolini. (Fost dawn l-istudenti kellu liċ-ċkejken Ninu Cremona li 'l quddiem kellu jsir wieħed mill-egħżeż ħbieb tiegħu)' . Letteratu l Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 U Fil-poeżiji ta' dawn is-snin ma nsibux allużjonijiet għall-wirt Żebbuġi jew għall-ħajja Żebbuġija. Huma poeżiji individwalisti li jixhdu perijodu li fih il-poeta kien ħieles mix-xkiel (jekk id-dmir huwa xkiel) li jrawwem l-imħabba lejn art twelidu. Huma vrus li jixhdu żmien li fih il-poeta seta' jaħseb u jitkellem dwaru nnifsu, imqar dwar il-kapriċċi idjosinkratiċi tiegħu. Kien iż-żmien meta siefer safra, għal dik il-ħabta twila ġmielha, li ħaditu Tuneż, Pariġi u Londra. Ritratti li għandna ta' dak iż-żmien juruh liebes ta' ġellied Għarbi — kapriċċ kbir għal dak iż- żmien li jixhdu bħala bniedem wisq anqas konvenzjonali milli jidher f'bosta poeżiji tiegħu. Fl- 1903 mbagħad ħareġ il-ktieb Versi mitbugħ f'Palermo. Fis-sunett A Vincenzo Monti, wieħed mill-mudelli dejjiema ta' Dun Karm, minsub f'Foglie d'Alloro, nintebħu bil-lehma neoklassika li baqgħet mal-poeta tul il-karriera kollha tiegħu u tul ħajtu kollha. Nintebħu wkoll bil-hena ta' Dun Karm hu u jinxteħet bil-qalb kollha fid-dinja tal-mudelli tiegħu' li magħhom imur jimraħ (hu jgħid ''imkaxkar') u jħuf tul il-wileġ u l-bwar imbierka mill-allat klassiċi. Ifakkrek f'Keats, l-ewwel darba li qara lil Omeru maqlub għall- Ingliż minn Chapman. Iżda mqar biex jistqarr lil Monti kemm jitgħaxxaq bil-vrus u bit-triq li jeħduh tulha, xorta jinqeda bi xbihat meħudin mill-kampanja u jekk Keats jiftakar fi ''stout Cortez' iħares lejn il-wesgħat bla tarf tad-dinja l-ġdida, Dun Karm jinqeda bil-wesgħat arkadiċi, klassiċi, taħt sema jiddi. Ma' Monti Dun Karm jimraħ tul meded ta' hena li jagħtuh ħjiel ta' dak il-'jum bla tmiem' li snin wara kellu jsemmilna fl-/nnu ta' filgħaxija, innu li jġennen lil kull min qalbu tinqasam bil-kobor tal-lehma safja. Tmiem snin il-hena ġie ħesrem fuq Dun Karm bil-mewt ta' ommu fl-1909 u sena wara meta żar Malta Monsinjur La Fontaine, bil-għan li jagħmel inkjesta fis-Seminarju fuq xi xnigħat li kienu waslu għala widnejn il-Vatikan. Id-difensuri tal-Knisja, m'għandniex xi ngħidu, riedu jtaffu l-pass meħud kontra Dun Karm billi jisħqu li hu kien sensibbli wisq u jieħu għalih aktar min-normal. Fost dawn, tistagħġeb, kien hemm ukoll il-Professur Dun Karm Sant li kien ħabib sew ta' Dun Karm u kiseb kopja ta' xogħol Vassalli mingħandu bħala rigal ta' jum l-ordinazzjoni. Jiena kont qrib ħafna tal- Professur Sant fl-aħħar snin tiegħu u minn kliemu nista' nixhed li kien baqa' jħobb u jqim bi kbir lil Dun Karm. Iżda bħall-aħwa li għad li jħobbu lil xulxin aktar huma lesti jaqbżu għal ommhom, Sant kien jagħmel ħiltu kollha biex jgħatti lil ommu l-Knisja. Il-verità, iżda, kienet li l-Vatikan dak iż-żmien kien għaddej minn żminijiet ta' inkwiżizzjoni qalila u bla qalb. Wara li għaddew is-snin ħorox ta' Pio Nono, kienu issa s-snin mhux aktar rotob ta' Piju X li kien imħasseb wisq bil-Moderniżmu ġej minn Franza u biex jilqa' għat-tħarbit li beża' li jiġi minnu għat-Twemmin Kattoliku ħareġ il-famużi enċikliki Lamentabili u Pascendi. Skont Carlo Falconi ', Piju X qal hekk, fost ħwejjeġ oħra, dwar il-Modernisti: 'Jistennew li nimxu magħhom biż-żejt, bis-sapun Karmnu Psaila ġuvnott liebes ta' u biż-żegħil; imma aktar jistħoqqilhom jaqilgħu xebgħa ponnijiet. Għarbi waqt safra f'Tuneż Meta tkun fi dwell, ma tistax toqgħod tqis id-daqqiet, imma tagħti kemm tiflaħ; il-gwerra ma ssirx bil-għemejjel tal-ħniena: hija ġlieda, dwell: Meta jitkellem hekk il-Papa, wieħed jista' jobsor x'se jagħmlu ta' taħtu, u l-aktar, kif iżid jgħid Falconi, dawk ta' madwaru li ħolqu xibka ta' spjunaġġ fuq sħabhom u fuq il-qassisin kollha. Ix-xejra l-ġdida ta' suspetti f'kollox u f'kulħadd bdiet fl-1903, ftit wara l-inkurunazzjoni ta' Piju X, bit-taħdita li Dun Antonio Fumagalli għamel fil-bidu tas-sena akkademika. Fumagalli wissa lis-semmiegħa ta' quddiemu li kellhom jibqgħu għassa b'seba' għajnejn kontra s-semm intellettwali li feġġ fi Franza u qed jixtered mal-Italja kollha. Kien qed jgħid għal għadd ta' U Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 INA (A ratu ig fehmiet magħrufin bħala 'l-Moderniżmu' mħaddnin minn xi studjużi Kattoliċi Frranċiżi li, b'nuqqas ta' qbil ma' Tumas Akwinu, kienu jisħqu li kien hemm qabża bejn l-għarfien naturali u sopranaturali. Din il-qabża ma kinitx tista' tinqabeż, kienu jgħidu dal-'Modernisti'. Skont Fumagalli, il-għan tagħhom kien li jdgħajfu l-ortodossija Kattolika u t-twemmin tal-Kattoliċi li kienu joqogħdu għal dak li tgħallimhom u tgħidilhom il-Knisja. Minn dat-twemmin qarrieq, qal Fumagalli, kien ġej ir-relattiviżmu u x-xettiċiżmu ta' żmienhom. M'hemm l-ebda dubju li Dun Karm la kien minsus mill-fehma tar-relattiviżmu u lanqas minn l-ebda ħjiel ta' xettiċiżmu. Dun Karm kien qassis Kattoliku f'kull sens u għad li ma kienx jaħdem fil-parroċċa, u mitluf fil-kotba u fl-istudju baqa' bla mittiefes minn kull fehma li tnaqqaslu twemminu fil-papat u fis-setgħat tiegħu bħala l-mexxej tal-poplu t' Alla. Imma, tgħidli qalbi, qajla kien jimpurtah La Fontaine, dak li sema' dwar Dun Karm u s-Seminarju kienx minnu jew le. Ix-xnigħat saru xiljiet u ma damx ma ħareġ l-amar li l-għalliema tas-Seminarju ma jibqgħux jgħixu hemmhekk iżda filgħaxija jmorru jorqdu x'imkien ieħor ll. Ftit tas-snin wara t-trawma li ġarrab minħabba f' dil-ġrajja kerha u billi dik li setgħet wennsitu u kennitu minnha, kienet mititlu sena qabel, Dun Karm tkellem hekk dwarha fil-poeżija Lill- Kanarin tiegħi: Għaliex fejn żrajt il-ward kiber bil-kotra Xewk u għolliq u min bi mħabbtu safja Seta' jsabbarni, intemm qabli ġo qabar. It-tkeċċija mis-Seminarju tatu ġewwa wisq lil Dun Karm. F'daqqa waħda l-imħabba li kellu għall-Ilsien Taljan, l-ilsien li f'għajnejn bosta kien f'waqt wieħed jiġbor fih il-ġmiel estetiku u l-qofol tal-Kristjaneżmu bdiet tiċċajparlu. Il- ħsara psikoloġika u emottiva li saritlu kienet ġejja minn nies li kienu jħaddnu dan it-twemmin estetiko-reliġjuż. Issa ħass li t-twemmin tiegħu ma kellux bilfors isib l-espressjoni tiegħu bl-ilsien li kien il-għelm ta' dawn in-nies bla qalb u sur kontra l-ilsien u l-kultura tal-ħakkiema ċivili li x-xilja kontrihom kienet li kienu Protestanti. Din it-trawma qawwija u l-konsegwenzi tagħha lili jfakkruni fit-trawma li ġarrab Galileo meta għaddewh boxxla u waqt li abjura (għad li xorta baqa' jlissen 'eppur si muove'') ma kitibx aktar bil-Latin iżda bit-Taljan u ġennen lil sħabu x-xjenzjati li billi ma kinux jafu b'dan l-ilsien la setgħu jibqgħu jikkorrispondu miegħu u lanqas iżommu ruħhom aġġornati mas-sejbiet u l-kixfiet tiegħu. Fl-1911, Dun Karm kien qiegħed jiġbor il-ġabra tal-vrus bit-Taljan Viole u waqaf. Dan kien ukoll iż-żmien li fih iż-żewġ patrijotti Maltin, Ġużċ Muscat Azzopardi 2 u Dun Pawl Galea, li għad li mkissrin sew fit-Taljan, kienu jagħrfu s-siwi u l-qofol tal-Ilsien Malti bħala l-għodda ewlenija għall-kisba tal-għarfien u tal-identità tal-poplu Malti, ħajru lil Dun Karm jibda jikteb bil-Malti. Din il-bidla tal-ilsien bħala għodda għall-poeżija ma kinitx xi ħaġa żgħira, bħalma ġieli rajnieha sseħħ f'xi poestastri li daqqiet jiktbulek, jew iħarbxulek, xi ħaġa bl-Ingliż u daqqa bil-Malti u daqqa, (għaliex le, la għandhom daqstant ħila7) bit-Taljan ukoll. F'poeta serju bħal Dun Karm, dil-bidla kienet tfisser bidla mill-qiegħ, dik li Kuhn isejħilha paradigm shift, ċaqliqa minn paradigma għal oħra. ' Mill-ambjent Taljaneġġanti tas-Seminarju, Dun Karm reġa' lura fl-ambjent għal kollox Malti b'laqta Semitika qawwija ta' raħal twelidu. Għad li mar jgħix il- Belt, fi Triq l-Ifran fejn dam 26 sena sħaħ, spiritwalment kien mill-ġdid fl-ambjent fejn twieled u Karmnu ma' intur sħabu fil-Kampanja Letteratu l Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 U trabba, fejn trawwem u tgħallem jagħti l-ewwel passi tal-ħajja, fejn tgħallem jitkellem u jħaddem rasu, isir midħla tal-karattri tan-nies, fi ftit kliem jilħaq l-għatba tal-maturità. In-niket li ħass jagħfas fuqu meta kien il-Belt ma kienx imnissel tant mill-għeluq fiżiku tal-Belt (li tabilħaqq dak iż-żmien kienet mgħammra iktar bin-nies u għalhekk tifgak iktar mil- 1um) — għeluq imfisser b'dal versi 'Ma rridx niddellel iżjed f'dawn it-toroq / li minnhom jidher terħa kaħla s-sema' riferenza għall-poeżija b'kuntrast mal-ftuħ ta' Haż-Żebbuġ daqskemm mill-firda minnu li issa ħassha b'qawwa akbar għaliex imxennaq għalih bil-għan li jislet mill- meded tiegħu (u mhux mill-wesgħat mistħajla ta' Monti) l-ispirazzjoni li ħass il-ħtieġa tagħha biex ilaħħaq mal-vokazzjoni ġdida tiegħu. Dun Karm ifisser dawn il-ħsus fil-poeżija Xenqet ir-Raba' bix-xbihat li ġejjin: Ir-rtuba ħelwa tal-ħaxix niedi (taħt riġlejh), u fuqu l-beraħ tas-sema safi, madwaru bħal ninfi ġejjin mill-iżmna klassiċi xebbiet xuxthom mikxufa, jew safra daqs id-deh'b, jew sewda tuta, qawwija fi mħabbithom siekta, u jimxu mixi rżin (ir-rażan klassikeġġjanti dejjem huwa ma' Dun Karm) għalkemm ġenbejhom jaqbżu ma' kull medda ta' riġel, u sidirhom jiżfen mal-mixja, u f'dax-xenarju idillijaku flok imur jimraħ tul il-meded pagani tal-Monti, jistqarr: Irrid dar ċkejkna li fuq ġbinha tisreġ Ix-xemx ta' nofs inhar, imżejna bl-aħdar Tad-dwieli u tal-larinġ, nadifa u bajda Bl-insiġ tar-raħal, U hemm nixtieq immut: minn hemm tittajjar Aktar ħafifa qalbi lejn is-sema; Aktar ħieles hemmhekk jinġabar ħsiebi Fil-ħniena t'Alla. Xenqet Dun Karm hija xenqa għall-għejjun li huwa ntebaħ li kellu jerġa' jixrob minnhom, u xenqa mnikkta bl-għarfien tal-fatt li kien imbiegħed minnhom meta l-aktar ħtieghom. Min-naħa l-oħra, 'il bogħod x'aktarx żied iqanqallu f'qalbu mħabba akbar lejhom għax iċ-ċaħda taf tnissel ħsus eqqel minn dawk li l-għatx tagħhom jittaffa malajr u bil-ħeffa. Sogħbien u mnikket bid- dnewwa li ġarrab, imxennaq għal dak li fil-fehma tiegħu seta' jnaqqaslu s-sogħba u n-niket li qegħdin ikidduh, Dun Karm irnexxielu aktar jagħsar minn qalbu fehmiet qawwija, ħelwin għad li fuqana, u jroddhom fuq il-karta skont l-istedina ta' Ġużċ Muscat Azzopardi '$ li fih kien lemaħ dixxiplu ġdid u ta' fejda għall-kawża tal-Malti li kien imdawwar b'għedewwa minn kull naħa. Sa l-1914 ġa kellu għadd ġmielu ta' poeżiji li fil-fatt ħariġhom f'Ġemgħa ta' Poeżijiet li ktibt bil-Malti fis-sensiela Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien maħruġa minn Alfons Marija Galea. Poeżija tipika ta' dak iż-żmien hija It-Tifla tar-Raba' li fiha naraw tfajla (Dun Karm jgħidilha ċtifla' għaliex irid idaħħal inkiss inkiss il-konnotat ta' ''bint', iżda jħalliha 'tifla' bħal meta ngħidu ''tifel tar-raħal') — tfajla safja mingħajr ħjiel ta' żina, b'kuntrast mal-imqarbin tal-belt li kien jiddejjaq bihom Dun Karm, bieżla u sabiħa. Għad li dix-xebba m'hijiex storikament minn Ħaż-Żebbuġ, hija tipika tal-kampanja li Dun Karm kien trabba fiha u sar midħla tagħha madwar raħal twelidu u mbagħad raddha sublimi fi vrusu. Din ix-xebba mogħnija bil-virtujiet kampanjoli li Dun Karm ried jgħolli u jfaħħar hija vara dirgħajha u riġlejha godlin , hienja u daħkana, tbakkar u tishar kemm fis-sajf kemm fix-xitwa fix-xogħol tal-biedja, bla qatt ma tgerger, bil-lejl torqod mistrieħa rqad bla mittiefes mill-ħolm jew mill-biża' u matul il-ġurnata twila tal-ħidma, tixxiegħel tul ir-raba' mdawra b'ambjent klassiku ta' armonija bejn il-bniedem, il-bhejjem u n-natura (xeni li jfakkruna fil-Latin Lonġinu u f' għadd ta' poeti Taljani mill-arkadiċi sa Leopardi). $ Dan kollu l-poeta jilmħu jirkaċċa max-xbiha tal-għadiet ħżiena kif tixidhom it- U Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 INA (A ratu ig tfajla li tgħaddi ''l-iljieli fid-daqq u ż-żfin u n-nhar fil-għażż u l-frugħa' li bil-maqlub tat-tifla tar- raba' li hija godlija u mibruma (saħħa fiżika mnissla u mżewġa mas-safa spiritwali) hija ''sfajra u midbiela' u treqq qaddha ġo l-azzar iebes ħalli tidher irqaq u għalhekk aktar senswali u tqanqal ill-irġiel li jarawha għaż-żina. F'dawn iż-żewġ xbihat, Dun Karm jiġbor it-'tajjeb' u l-'ħażin' imlaħħmin, fuq naħa, fil-kampanja, u fl-oħra, fil-belt. Fi tmiem is-snin sittin niftakar ħareġ film Prime Cut (Amerikan imma tajjeb) li donnu ried jgħidilna li l-ħażen m'huwiex fl-ibliet iżda fil-kampanja. Imqar ix-xena i jara hu u ħiereġ mill-belt tibda tiddallam għax is-sema jibda jtella' u s-sħab jaħkem kullimkien. Dun Karm bil-maqlub. Fil- belt hemm il-ħażen kollu tad-dinja: iż-żina fl-imġiba sfiqa tan-nisa li jwassal messaġġi oloz ta' mħabba fiergħa, il-ħjiena ta' min moħħu biex jaghmel il-flus u għal dan il-għan jinseġ u jfassal pjani ta' ħjiena, l-għeluq tal- bini għoli li jmarrad u jżomm l-arja ħażina mgħobbija mard tal-ġisem li jiżdied ma' dak tal-moħħ ta' dawk li fi kliem il-poeta ''jitħaddtu wħudhom'', kif rajnieh jgħid qabel f'Xenqet ir-Raba'. ' Ta' dak iż-żmien ukoll, sewwasew l-1913, hija l-poeżija in-Nissieġa. Hawnhekk ukoll għandna xbiha idealizzata, idillijaka iżda fl-istess ħin mhux bilfors imbiegħda mir-realtà, tax- xebba li taħdem bla heda fuq in-newl. Medhija kif inhi taħdem u tagħnet lanqas ħsieb il-frugħa tax-xebbiet tal-belt ma jaqgħalha f'rasha u tgħix ħajjitha f'safa li lil Dun Karm ifakkru fis-safa tax-xbejba li għal tjubitha ntgħażlet biex issir Omm Alla. Jekk wieħed jifli l-kliem tal-poeżija jsib li għal Dun Karm kienet ħaġa ħafifa li jsib il-vokabularju xieraq għax il-kliem kollu meħud mil-lingwaġġ ta' raħal twelidu: raħal in-nissieġa. Hekk insibu'żerkuna', 'rfies', 'medd', 'mserka', 'deff', 'ħaffiefa' li sa tfuliti, jiġifieri fis-snin ħamsin tas-seklu l-ieħor u ħafna wara li kienet għebet minn fostna s-sengħa msemmija minn Dun Karm, kien għadu kliem jinstema' sew fost ix-xjuħ tar-Raħal. Min huwa midħla tal-letteratura Taljana fis jintebaħ bix-xebh u l-qrubija li hemm bejn Dun Karm u l-poeti neo-klassiċi Taljani, mhux biss Vincenzo Monti li rajnieh ikellem fil-poeżija tal- bidu jew Zanella li miegħu xebbhuh, iżda Ugo Foscolo '$ li fih huwa lemaħ xebh ma' Vassalli u saħansitra Giacomo Leopardi tal-Canti li fihom jagħtina dehriet mill-ħajja tar-raħal ta' żmienu biex minnhom joħroġ tagħlimiet morali.' Minkejja fil-paradigm shift li semmejna, għejjun il-lehma ta' Dun Karm baqgħu xorta. L-aktar li ċċaqilqet lehmtu kien min-neo-klassiku (jew protoromantiku) għar-romantiku propju. U hawnhekk ikollna nieqfu waqtejn biex indaħħlu lil Dun Karm fil-kwadru letterarju xieraq tiegħu, kif uriena b'ħila kbira l-Professur Oliver Friggieri f'għadd ta' kotba li ħareġ matul il- medda ta' mill-inqas tletin sena. L-ewwel poeta Malti li jidħol sewwasew fil-bixra romantika kien Ġan Anton Vassallo li kien professor tat-Taljan l-Università. Vassallo li kien midħla sew tar-Romantiċiżmu ta' żmienu li kien jippriedka li l-poplu huwa l-poeta fehem minnufih li allura l-ilsien letterarju ta' Malta ma kellux ikun it-Taljan iżda l-Malti li kien tabilħaqq l-ilsien tal-poplu. Vassallo kien poeta tassew ta' żmienu kemm fil-kuntest Malti kemm f'dak Ewropew, l-aktar f'dak Taljan, u f'ċertu sens nistgħu nqisuh bħala wieħed mill-poeta reġjunali Taljani li kienu jiktbu bid-djalett tagħhom flok bit-Taljan (jiġifieri l-Fjorentin li kien qiegħed isir l-ilsien tan-nazzjon il-ġdida li qiegħda tingħaqad). Dun Karm ma' grupp tal-Leġjun ta' Maria Letteratu l Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 U F'din il-linja Dun Karm seta' jimxi 'l quddiem b'aktar ħeffa minn kittieba oħra. Il-vokabularju 'tal-poplu' kien midħla tiegħu ġmielu sewwasew għaliex kien jagħmel sehem mil-lingwaġġ Żebbuġi li tgħallem f'taħdit ommu — mhux ta' b'xejn isejjaħlu l-ilsien li tkellmu bih ommok u ommi' fil-poeżija maħtura liż-Żebbuġi bħalu, Mikiel Anton Vassalli. Harsa fuq fuq lejn il-proża ta' Dun Karm (barra mill-poeżija li minn qaddisha tuża kliem arkajku fuq il-prinċipji tan-neo-klassiċisti Taljani) nintebħu li għadd kbir ta' kliem m'huwiex ġej mill-għarfien akkademiku (jew in-neoloġiżmi li Dun Karm u sħabu ħassew li kellhom idaħħlu fil-Malti, fuq is-sies tal-għeruq Maltin, biex isaħħu dan l-ilsien li minn djalett kien qed jiġi aċċettat bħala lingwa), imma mil-lingwaġġ normali Żebbuġi li jiena bqajt nisimgħu mix-xjuħ tar-raħal imqar sas-snin sittin tas-seklu l-ieħor. Din li ġejja hija lista qasira ta' dal-kliem u frażijiet (mhux fl-ordni alfabetiku imma kif misjub, bl-addoċċ f'xogħlijiet Dun Karm): baħar żagħżugħ ( li mhix metafora ''oriġinali' maħluqa minnu, imma t-titwila tal-użu idjomatiku tal-kelma li tassew tintuża biex tiddeskrvi l-baħar meta jkun ''ġdid' u għalhekk 'żagħżugħ' li min jaf kemm kien jisma' lil missieru li kien ibaħħar ġmielu jużaha meta kien għadu żgħir), iġġiera (varjant ta' 'iġġerra'') kif użat minn Vassalli fl-iStedina; qada (kif użata fil-Kantilena ta' Caxaro), ġidd, dagħdiegħa, imdagħdagħ, żelluma, qamla (tas-siġar), fettaħ, qabil 7, medda, matulek ja sena, ġmiegħi (pl. ta' 'ġimgħa'), minn mindu (flok 'mindu' biss), ħaqqaqha, sabbar, bis-sakra (mhux ''fis-sakra' , ħaġa li jsemmiha wkoll Vassalli fin-noti tal-Lexicon), merħba bi ( mhux ''merħba' biss), ħawwel (mhux ix-xtieli u s-siġar biss, imma kulma jidħol fl-art); idemmem, il-ħarġa (mhux bħal ''ħruġ' imma għal dak kollu li jinbet u jikber fir-raba') 77; derra (bħalma r-riħ ixerred it-tiben fuq l-andar), qerrieda (flok 'ħedla'' jew 'ħaddiela'), qatigħ, xeher, tmeigħex, newba, għaqba, sikwit, bixra, xejra, xerqa ( 4 pronomi personali: ''mar għal xerqtu'), widdeb, wemmen, webbel, rawwam (flok 'rawwem') randa; rtifed, wilġa, xuxa, kennen, ftit u xejn , libien (bħala ''inċens'), libet (f'Il-Jien u lil hinn minnu, il-Jien mhux jiskot imma jilbet, sewwasew għax safa miksur meta mċanfar), ifantas, ħarsien (flok 'ħorsien'), ibiddu l-ħalib (iferrgħuh sa ma jfur 'il barra mix-xfar), raħħam, inkaram, jitrod, tengħud, misbuk, mislut, imqanfeż, misbi (meqrud), megħud/a (kif jgħid Vassalli), seffaq, ġgajta, fuq il-lant, qisu l-baxa jew il-qadi, isensel (f'kull sens, mhux 'idomm'biss), damm, fejda, uħudhom (flok 'waħedhom'), jobrod u jorqom (mis-sengħa tal-insiġ), u kliem tekniku mis-sengħa tal-insiġ u mill-qasam tal-biedja: taqsam bin-newba, ġelben, gelgel, sajf qieragħ/ xitwa qiergħa, xita tehda (mhux tieqaf), sfurija (mhux sfura) tal-mewt, rtuba (umdità) mazkan, ħajjen, ħell, ħada (flok 'ħdejn'), godli, mibni b'saffejn, twil daqs stwiel, naffar, imwaħħar, żriegħ (flok ''miżrugħ', jew żara' li b'dal-kliem Żebbuġi qaleb il-vers ta' Virġilju; Nunc seges est ubi Troja fuit' — ''il-lum hemm iż-żara' fejn darba kienet Trojja'), bżulija, ħabla, kiefer, mgerrex, iħuf u jimraħ, imwiegħer, daqqa ta' (60 poeżija — kwantità bejn wieħed u ieħor), ħabatlu wkoll illi .. (ġralu li), mħabba għajjura (fis-sens pożittiv), divrenzja, vinditta, għomma 4 pronomi personali, għabra, għabbar, għarbel (f'sens figurattiv), ħabel (tal-għalqa). Dal-kliem li Dun Karm ħadu mil-lingwaġġ Żebbuġi b'kuntrast ma' kliem ġdid bħal ''ħlusija'', 'ħilija', ''bostan' (bħala plural), 'lehma', 'lehiema' (Il-Mużi), 'wetqa', 'utieqa', 'dewwemija', 'ktib' (flok 'kitba'), 'ħbubija' (flok 'ħbiberija') jew 'mistizja', li Dun Karm jew ħadu min- neoloġiżmi maħluqa b'ħerqa minn sħabu tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti mwaqqfa minn sieħbu Muscat Azzopardi u li mbagħad sar president tagħha warajh jew minn neoloġiżmi maħluqa Dun Karm sar Monsinjur U Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 INA (A ratu ig Il-lingwaġġ Żebbuġi huwa fil-biċċa l-kbira tiegħu aħrax u qalil bħalma kienu bosta mil-laqmijiet tal-familji Żebbuġin (tal-Kiefer, tal-Kiesaħ, tal-Misħut) waqt li oħrajn juru kwalitajiet xejn inqas ibsin (tal-Bieżel, tal-Fieres) jew juru nuqqas ta' mogħdrija lejn il-proxxmu (tal-Bagħbus, jiġifieri tal-Baħnan, tal-Misrum) u l-bqija. Meta kiteb il-poeżija kemmxejn twila Lil Ħaż-Żebbuġ, Dun Karm inqeda b' dal-kliem ukoll, imqar il-kelma ''qabil' imsemmija hawn fuq użaha biex jgħid ''razza' jew 'tribi'. Ir-raħal li għandu f'rasu Dun Karm ta' dil-poeżija huwa raħal li fih baqa' nies, fil-biċċa l-kbira tagħhom bdiewa, poplu kburi bl-imgħoddi li fih qalulu li kien mogħni b'nies qalbiena , eroj, iżda ċiniku dwar il-preżent; immexxi minn għadd kbir ta' qassisin (fi żmien torbit Dun Karm kien hemm mhux inqas minn mitt qassis f'Ħaż-Żebbuġl) li jħalluh isib l-isfog tiegħu fit-tilwim dejjiem u l-ġlied ġieli qalil bejn il-każini tal-banda, sakemm jibqa; jżomm sħiħa l-fedeltà lejn il-Knisja u lejn il-Papa. F'Il-Malti, Marzu, 1935, Dun Karm jgħid hekk: 'Dawn il-versi ktibthom fis-sena 1927, meta fil-btajjel tas-sajf tlajt ngħaddi xi erbat ijiem f'dan ir-raħal. Hamsa u ebgħin sena ilu, Ħaż- Żebbuġ kien wieħed mill-aqwa ċentri tal-gżira minħabba fix-xogħol tal-kotnina; il-lum, dan ix- xogħol spiċċa, ir-raħal niżel, għax ma għarafx jaqbad tarf ieħor ta' sengħa fejjieda.' Dun Karm kien qiegħed jitkellem dwar Malta ta' tmiem is- seklu dsatax, iżda t-ton li juża u l-bixra poetika li jħaddem tixbah lil tal-kittieba Taljani tal-bidu tas- seklu dsatax u l-iktar l-iktar sa nofs dak is-seklu. Jekk lil Ġan Anton Vassallo nistgħu nqisuh stilistikament leġittimu fiż-żmien fil-kuntest Taljan, Dun Karm fis-sew ma jistax jitqies hekk. Ma ninsewx, qabel mal-Faxxiżmu ħarbat il- linja naturali li kienet miexja tulha l-poetika Taljana b'riħet poeti bħal Marinetti u oħrajn $ fiż- żmien li qed insemmu, kienu ġa qed jinkitbu vrus tabilħaqq futuristiċi li radmu r-romantiċiżmu dekadenti kollu bħala ħaġa tal-imgħoddi. Dun Karm ma kienx poeta ta' żmienu fil-kuntest Taljan jew Ewropew. Iżda kien ta' żmienu fil-kuntest Malti. Għad li fl-Ewropa, Malta, (u iktar u iktar Haż-Żebbuġ), kienet għadha tgħix bħala nazzjon, fi żmien aktar bikri. Bħala kolonja ta' ħaddieħor, b'rajha f'idejn il-barrani, kienet għadha fil-benniena tan-nazzjonalità u għadha trid min ibenninha u min iħanninha sakemm tgħaqqad għadamha u tkabbar laħamha. Il-vers tal-għana li Vassallo għarfu bħala l-aqwa vers Malti u li kien jaqbel mal-vers Taljan tat- tmienja, ferrieħ u qabbieżi, kien għadu l-aħjar vers għall-poeżija, għax l-aktar li jinżlilha għasel f'widnejha, iwennisha, isabbarha, ifarraġgha u fuq kollox irawwimha u jħejjiha għal ħwejjeġ aqwa fil-ġejjieni. Dan, Dun Karm kienu jafu sew, għaliex mhux biss kellu l-polz tal-poplu iżda kien jaf sew x'kien jeħtieġlu l-aktar bħala poplu li għadu jrid isib triqtu lejn id-dinjità li popli oħra kienu ilhom igawduha. Sa dak iż-żmien kienu dehru għadd ta' ġgajtiet politiċi li stqarrew li l-għan aħħari tagħhom kien sewwasew il-kisba ta' din id-dinjità. Ix-Xirka tal-Imdawlin, imwaqqfa minn Manwel Dimech' ma kellhom l-ebda għodda biex iroddulu s-setgħa quddiem il-barrani jew il-ħila biex mexxi. Fil-qafas soċjo-politiku ta' dak iż-żmien lanqas jedd għall-vot ma kellhom 7. Barra minn hekk, il-moviment ta' Dimech kien kisirha bl-ikreh mal-Knisja u tilef kull tama ta' appoġġ fost dawk tal-iskola li Ikoll kienu jistqarru fedeltà u lealtà lejn il- Knisja Kattolika. Terġa', Dun Karm la kien ġej minn familja tal-ħaddiema u lanqas minn raħal tabilħaqq tal-ħaddiema. Fi żmienu Haż-Żebbuġ kien raħal tan-neguzjanti, dawk ta' Triq il- Kampjuni tal-firma tiegħu Letteratu l Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 U Kbira li f'nofsha Misraħ San Filep, il-qofol tal-ħajja Żebbuġija, u tal-bdiewa u tar-raħħala (Hal Muxi); il-ħaddiema, minoranza, kienu l-faħħama (Hal Dwin u minn tad-Dawl sal-Ħofra). Il-partit l-ieħor, imwaqqaf għexieren ta' snin qabel u li stqarr bħala s-sies ta' twemminu r-Religio u l-Patria kien wera biċ-ċar li jrid jeħles mill-ħakma Brittanika. Fost l-imsieħba ta' dal-partit kien hemm uħud li jridu jeħilsu mill-Ingliżi biex isieħbu lil Malta mal-Patria l-kbira jiġifieri l-Italja li ma kinitx ilha li ngħaqdet billi, fost ħwejjeġ oħra, ħattet is-saltna tal-Papa. Malli l-ġerħa tal-ġlieda bejn il-Papat u l-patrijott Taljani fieqet, l-aktar bil-Konkordat ta' Mussolini, il- Partito Nazionale ma kien baqagħlu l-ebda xkiel biex imexxi f'nifs wieħed l-għajta għas-sħubija fl-Italja l-ġdida kontra l-ħakma Ingliża u l-għajta għall-Kattoliċeżmu kontra l-Protestanteżmu. 35 Bħala bniedem kolt (jew, kif kienu jgħidu dak iż-żmien, 'tal-iskola'') u fuq kollox poeta li ġa wera ħiltu bl-Ilsien Taljan, Dun Karm kien mistenni minnu li jkun jagħmel sehem minn dan il- grupp politiku. Iżda Dun Kam, mixgħuf mill-kastig inġust li kien ġarrab fis-Seminarju kien daq il-qilla ta' dawn il-filo-Taljani u aktar twebbel li l-poplu Malti kellu jissaħħaħ bħala poplu għalih bla ma jistenna l-għajnuna mill-Italja. Dawn il-fehmiet huma msaħħin mhux biss bit-tifsir nofsu mistur fil-poeżiji tiegħu, iżda fl- ittri li kien jibgħat lil Karmen Mikallef Buħaġar fis-snin erbgħin meta kien reġa' tela' Haż- Żebbuġ bħala refuġjat mill-ħbit mill-ajru tat-Taljani u tal-Ġermaniżi. Iżda dwar dan nitkellmu minn hawn u ftit ieħor. Għalissa nibqgħu nsemmu l-lehma qawwija li silet Dun Karm mill-ambjent naturali u uman ta' raħal twelidu. F'Lill-Mitħna tar-Riħ, Dun Karm jiġbor il-ħsus romantiċi tiegħu mlewnin b'laqtiet ta' nostalġija. Bilkemm ma tistħajjilx li l-poeta jara l-mitħna qisha xebba Żebbuġija mibruma u felħana, taħdem fix-xemx u r-riħ tar-Raħal sa ma 7 mbagħad kibret u saret ''mara xiħa' mhux fis-sens ta' għaġuża imma fis-sens intraduċibbli Taljan ta' 'una vecchia signora', madankollu n-nies li ma baqgħetx taralha siwi, bdiet tgħoddha sewwa bħala xiħa għakka li għadda żmienha. Iżda bil-maqlub tan-'nies belha' li tidħak biha, Dun Karm itenni: Jiena nagħdrek, għadni nħobbok, Għalkemm tbiddlu ż-żminijiet, Għax tal-ħobż li kont titmagħni Għandi l-isbaħ tifkiriet. Fl-imtieħen ta' Haż-Żebbuġ ta' tfulitu, Dun Karm jilmaħ dinja antika, ħelwa, qalbha tajba, $ li ma kinitx ilha li mietet. Min ilumu jekk id-dinja antika tiegħu mietet ħafna wara li mietet id-dinja antika tal-kittieba tal-kontinent2 Jekk ġrajjet Malta timxi b'għexieren ta' snin wara dik ta' pajjiżi oħrajn, min jista' jsib ħtija f'poeta bħal Dun Karm li ried ikun awtentiku u ġenwin fil-konfront ta' pajjiżu Dan l-aspett tat-tematika Dunkarmjana xi wħud mill-kritiċi , l-aktar tas-snin sittin, kien jaqbżilhom. Għal uħud minnhom id-dinja donnha kienet bdiet f'dawk is-snin, għal oħrajn kien hemm raġunijiet li għandhom mnejn riedu jostruhom jew għall-inqas jinsuhom u jnessuhom. Min irid isir jaf sewwasew dawn ir-raġunijiet hemm il-ktieb L-Ittri ta' Dun Karm lil Karmen Mikallef Buħaġar, miġbura b'daħla minn Oliver Friġġieri u bil-qari tiegħu jista' jsir midħla ta' dak li kien iħoss tassew Dun Karm fuq in-nies ta' Il-bust ta' Dun Karm fiċ-ċentru ta' Ħaż-Żebbuġ U Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 INA (A ratu ig żmienu. B'kumbinazzjoni, jew għandu mnejn b'kumbinazzjoni xejn, l-ittri li fihom Dun Karm jiftaħ qalbu dwar il-politika tal-partiti u tal-qassisin sħabu kitibhom bejn l-1941 ul-1943 meta kien reuġjat fi Triq il-Kbira, Haż-Żebbuġ joqgħod għand qrabatu. Kienu dawn snin ta' ħbit qawwi mill-ajru ġej mingħand dawk li sa ftit qabel kienu jżiegħlu bil-Maltin u jfissduhom billi jsejħulhom 'fratelli d'oltremare' u lil gżiret twelidhom ''V'ultimo limbo dell Italia' u ħwejjeġ bħal dawn biex idawruhom lejhom u jħabbuhom magħhom. F'ittra tat-8 ta' Diċembru, 1941 fid-dar 264, Triq il-Kbira, Haż-Żebbuġ, fejn kien refuġjat għand qrabatu, Dun Karm kiteb hekk dwar it-tema tan-nuqqas ta' patrijottiżmu fost il-Maltin: 'Għidtli: imma, Dun Karm, għaliex Malta ma hix ixxurtjatha fl-imħabba ta' wliedha Nibda biex ngħidlek illi bħalma fost il-Maltin, fost il-barranin ukoll issib il-wieħed u 'l ieħor: hemm min iħobb lilu nnifsu aktar milli jħobb lil Pajjiżu. Iżda għalina l-Maltin hemm raġuni oħra, storika li mal-mixja tas-snin ħadet sura psikoloġika. Il-Maltin qatt ma kienu Sidien f'Pajjiżhom: Normanni, Spanjoli, Kavallieri, Franċiżi, Ingliżi kienu wara xulxin is-Sidien ta' Malta u l-Maltin ftit jew wisq kienu dejjem minsijin, mgħakksin, maħqurin: għalhekk huma qatt ma kellhom dak l-ideal ta' Patrija li għandhom il-Pajjiżi l-kbar: dak is-sens u l-hena ta' ħelsien, ta' ġustizzja, ta' nazzjonalità indipendenti, qatt ma kien patrimonju tagħhom … u xi wħud għadhom ma jistgħux jifhmu kif Malta tista' tkun nazzjon għaliha, u għadhom iħarsu lejn ix-xellug u lejn il-lemin biex jingħaqdu ma' ħaddieħor: tant illi l-kelma Nazzjonalist f'Malta tfisser min jiċħad in-nazzjonalità Maltija u jfittex oħra. ' Dawn huma fehmiet li Dun Karm ma kienx jesprimihom ta' sikwit f'għamla hekk ċara, għad li vrusu miżgħudin b'tifsirithom. Dan għaliex Dun Karm kien serju wisq biex jiċċerċer fil- polemiki żorri u bosta drabi ħamallli li tant iħobbu jidħlu fihom nies ta' stoffa inqas minn tiegħu. Imqar meta jwieġeb lil Pino Donati għall-ħbit li għamillu dan it-Taljan 7 , iżomm il-kalma u juri li jisboq il-qilla personali bil-maturità tiegħu. U lil dawk kollha li kienu juru ruħhom inqas irġiel milli kien jistenniehom kien ġa qalilhom kif jaħsibha dwarhom: Ix-xjuħ li kellna dari Kellhom xi qawl bħal dan: 'Asaħħ kelmet il-Maltin Minn ħalfet is-Sultan. ' Iżda xi nies ta' żmienna Dal-qawl ma jemmnux bih, Għax il-Progress għallimhom Iduru ma' kull riħ. B'leħen sieber u mrażżan (jew irżin, kif kien iħobb jgħid il- poeta nnifsu) Dun Karm għażel li ma jaħlix żmien magħhom u ħinu jaħtru għall-kitba ta' temi ogħla u aktar fuqana. Il-ġmiel gust ta' Dun Karm fil-Bibjoteka ta' Dun Karm fl-aqwa tiegħu jisboq it-tilwim u l-ġlied pettegolu Nazzjonali jew partiġjan li ma kienx intelletwali biżżejjed biex iqanqal fih ħsibijiet għolja. Dun Karm kien isib, mela, xi jġagħlu jixxiegħel b'lehma, meta jħares lura lejn l-imgħoddi u jilmaħ sehem Żebbuġin qalbiena li barra milli semmiehom f'Lil Ħaż-Żebbuġ, kitbilhom sunetti u innijiet bħal dawn li ġejjin bil-għan li jużahom bħala mudelli għan-nies ta' żmienu. Wieħed huwa /nnu lil Dun Mikiel Xerri f'għeluq il-200 Sena mit-Twelid Tiegħu (1737 — 1937) 5. li kien ukoll immużikat u jitkanta, u l-ieħor Lil Mikiel Anton Vassalli. Meta wieħed iqabbel l-innu lil Xerri u s-sunett lil Vassalli, ma jistax ma jintebaħx b'dawn il-ħwejjeġ: fil-każ tal-ewwel ifaħħarlu qlubitu li wasslitu biex iħares bla biża' f'wiċċ il- mewt; f'tat-tieni jfaħħar il-ħsieb nazzjonali ogħla u aktar intelletwali li wasslu biex joħlom il-ħolma li huwa jsemmi fl-ittra lil Mikallef Buħaġar. Iżda l-għan tiegħu li juża liż- żewġ persunaġġi storiċi bħala mudelli jnessih id-differenza ideoloġika ta' bejniethom: wiehed jaqbel mal-illuminiżu, l-ieħor kontrih. Minħabba l-bixriet fiżiċi u morali ta' raħal dari kbir u kburi, li minnu ma jidhirx il-baħar li jfakkrek fit-truf u ċ-ċokon ta' Malta, Haż-Żebbuġ għandu ħabta jqanqlek aktar għal ħsus fuqana bħalma hija r-rabta mal-'kobor' ta' art twelidek u jkattarlek l-għożża għaliha. Huwa sewwasew meta wieħed iqiegħed lil Dun Karm fil-kuntest Żebbuġi, li bosta ħwejjeġ jidhru ċari aktar minn qabel. Donnu r-raħal ta' Ħaż-Żebbuġ inħoloq minn ewl id-dinja bħala benniena għall-ideat u l-ideali nazzjonali ta' nazzjon li damet ma KA Dun Karm fil-Parroċċa ta' Ħaż- fehmet lilha nnifisha u ħtieġet nies qalbiena biex jiftħulha għajnejha u juruha t-triq lejn id-dinjità tagħha mhux bħala poplu fuq blata żgħira f'nofs ta' baħar kbir, iżda bħala nazzjon ħielsa u b'rajha f'idejha. Fih twieled u trawwem Mikiel Anton Vassalli li ntebaħ bir-regolarità tat-taħdit tiegħu 7 li bih stħoqqlu li jkun is-sies għall-binja tal-Malti li kien għadu mitluq u mhux imrawwem sewwa. Warajh kellu jiġi Dun Karm li kattar dak li xittel hu u fejn Vassalli, wara li xxiegħel u ħabrek biex iqajjem fuq saqajh l-ilsien, stieden lil min jissokta billi jrawwem il-letteratura tiegħu $. L-istedina ta' Vassalli, Dun Karm laqagħha u bil-ħeġġa li wiret mingħandu ħadem l-għalqa li ħallielu f'idejh. Id-differenza waħdenija li feġġet bejn ix-xewqa ta' Vassali u t-temma tagħha f'idejn Dun Karm kienet li waqtli Vassalli xtaq li min imidd għonqu għax-xogħol maħlum minnu, jiżra' ż-żerriegħa tal-kitba Maltija f'art semitika mdemmla b'motivi tal-qedem, bħal ngħidu aħna ġrajjiet Ċiru (li waħda minnhom qalibha mir-Rollini'), Dun Karm xeħet iż-żerriegħa fl-art għammiela tal-kultura Latina mseddqa mhux biss mill-kittieba Rumani tal-qedem iżda wkoll min-neo-klassiċisti Taljani. Kif għamel Dun Karm sewa ta' ġid akbar sewwasew għax tiegħu kienet għażla li tidwi diwi aqwa tar-ruħ fil-kelma: kelma Semitika b'ruħ Latina. Kif għidna matul it-taħdita, il-paradigm shift li għamel Dun Karm ma kienx għal kollox sħiħ. Għad li ċċaqlaq mill-qagħda tal-bidu ta' kittieb bit-Taljan għat-tieni qagħda ta' kittieb bil-Malti (ċaqliqa kbira li heddet li theżżeż l-iskjerament kulturali b'effetti kbar imqar fil-qasam politiku), huwa ma warrabx l-għejjun kulturali u letterarji li kien soff minnhom u twettaq bihom. Bħalma jiġri dejjem fil-fenomenu mfisser minn Kuhn, ir-riżultat aħħari jkun taħlita taż-żewġ qagħdiet, il- qadima u l-ġdida. Sewa wkoll bħala r-rikonċiljazzjoni bejn l-isfond ''Semitiku' Żebbuġi ta' Dun Karm mal-kultura Latina li kiseb min-'naħa t'isfel' $ u li biha taffa wkoll il-kriżi spiritwali qalila li ħakmitlu qalbu u sewdithielu għall-mewt. Is-sura tat-taħlita f'Dun Karm hija, fuq kollox, mera xierqa tat-taħlita waħdenija li hija l-bixra ewlenija tar-ruħ Maltija, ħajja u qalbiena. Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Nota dwar l-għejjun: Il-kotba msemmijin fit-test tat-taħdita huma l-għajn ewlenija għat-tema; iżda magħhom qed jitniżżlu wkoll kotba oħrajn li b'mod jew ieħor ikattru t-tagħrif mimsus fuq fuq. Minkejja l-għadd kbir ta' kitbiet li dehru dwar Dun Karm kemm f'ħajtu kemm wara mewtu, l-aqwa studji li saru fuqu huma dawk tal-Professur Oliver Friggieri, li għad li hu nnifsu jista' jitqies bħala wieħed mill-kittieba ewlenin tas-Snin Sittin tas-seklu l-ieħor li fihom feġġet polemika ideoloġika qalila fiċ-ċrieki letterarji u fil-ġurnali ta' dak iż-żmien u seħħ qtugħ mill- qiegħ minn mal-iskola Dunkarmjana, raddlu l-akbar ġieħ billi daħħlu fil-kuntest storiku reali tiegħu; lil hinn minn dil-ħidma lieżma, Friggieri ġabar il-poeżiji kollha ta' Dun Karm u ħaffef mhux bi ftit ix-xogħol tat-tiftix Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 INA (A ratu ig għall-istudjużi u għall-istudenti. Cardona, Ġ, (1972), Dun Karm — Ħajtu u Ħidmietu, Klabb Kotba Maltin. Ciappara, S, (1882), La Storia del Żebbuġ e della sua parrocchia; maħruġ it-tieni darba bħala Ġrajjet Ħaż- Żebbuġ, trad. ta' Frans Sammut, 2001. Cremona, N, (1929), Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu, Malta. Dun Karm (1936), Ugo Foscolo, L-Oqbra, daħla qlib u tifsir, Stamperija tal-Gvern. Friggieri, O, (1980), Dun Karm — Il-poeżiji miġbura, Klabb Kotba Maltin u Karmen Mikallef Buħaġar. Mikallef Buħaġar, K, (1997), L-Ittri ta' Dun Karm lil Karmen Mikallef Buħaġar, miġbura b'daħla minn Oliver Friggieri, Malta: PEG. ' Kappella li bena bil-għan li ma jkollux għalfejn jindifen fir-roqgħa mħollija apposta għall-qassisin tar-Raħal billi kien kisirha magħhom bl-ikreh minħabba f'mottivi politiċi u wkoll għaliex ma kienx qassi parroċċa. Ma nistagħġibx li 'sepulkru' ħadha mill-Foscolo li kif jistqarr hu nnifsu użaha flok Pindemonte li għażilha għax ġejja mill-kelma Griega Nisranija li tfisser 'serħan' u 'mistrieħ'. Jekk hu hekk, Dun Karm iktar ried jaħseb f'qabru bħala l-mafkar tiegħu bħala poeta milli bħalma kienu l-oqbra oħrajn, imqar ta' sħabu l-qassisin li hu kien iqisihom inqas minnu. La Storia del Żebbuġ ta' Ciappara ħareġ fl-1882 u kien jintuża fl-iskola għat-tagħlim tat-Taljan u tal-istorja. Inqaleb għall-Malti minn Frans Sammut u ħareġ fl-2001 mill-Każin tal-Banda u Soċjali 12 ta' Mejju. Fil-Pronostcu Malti tal-1993, mas-sunett Wied Qirda li deher hemm għall-ewwel darba, Dun Karm kiteb hekk bħala nota: ''Sas-seklu XVII — jiġifieri sa mitejn sena ilu — dan il-wied li jgħaddi taħt ir-riħ ta' Haż- Żebbuġ, idur fil-wisa' ma' Hal Qormu u jiftaħ fil-Marsa, kienu jgħidulu 'Handaq'. Il-lum jissejjaħ 'Wied Qirda'. Tradizzjoni li ma ġiet nieqsa qatt iżżomm illi dan il-wied ħa dan l-isem wara taqtigħa u qirda kbira ta' Torok li għamlu ż-Żebbuġin f'dan il-wied, qrib il-knisja tal-Viżitazzjoni. M' għandniex xi ngħidu, Dun Karm kien qed jara l-wied min-naħa ta' Haż-Żebbuġ, għax l-isem ''Handaq'' baqa' jitħaddem fin-naħa ta' Hal Qormi fejn ma jibqax wied iżda jsir tabilħaqq ħandaq. Ciappara jsejħilhom ''della nuova fabricazione', jiġifieri wara s-snin tletin tas-seklu tmintax, snin ekonomikament meqjusa bħala ta' għana kbir billi ġew wara snin meta ż-Żebbuġin kienu ewlenin fin-negozju tal-'corso' u kienet qed tixxittel ġmielha wkoll l-industrija tal-qoton. Caruana, fi żmienu kien wieħed min-neguzjanti l-kbar tal-qoton. Missieru kien logutenent ta' Haż-Żebbuġ fejn huwa twieled u b'rabtiet kbar mal-Imdina hekk li Caruana kien kanonku tal-Kapitlu u fi żmien l-Imblokk tal-Franċiżi tlaħħaq ġeneral tal-Maltin minn sħabu l-Kononċi tal-Imdina. Dun Karm (1936), Ugo Foscolo, L-oqbra, Daħla qlib u tifsir, Stamperija tal-Gvern, p.20, nota 67. Das- sunett ta' foscolo li jissemma hawnhek huwa meqjus mill-kritiċi bħala wieħed mill-aqwa tal-poeżija Taljana juri wkoll l-imħabba ta' Foscolo għal ommu l-oħra, art twelidu. Dit-tematika hija riflessa kollha kemm hi fil-poetika ta' Dun Karm: l-imħabba għal ommu fiżika u għal dik spiritwali, viz. Wieħed malajr jintebaħ għaliex Dun Karm inkileb wara das-sunett. Fih Foscolo jerġa' jagħti l-ħajja lill-ġenna mitlufa tat-tfulija u magħha jħallat dell il-mewt u t-tema tal- ''qabar'. Waħda mill-ittri ta' Foscolo lil ommu tixhed l-imħabba kbira li kellu għaliha. IA) iEUU l Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 7 Fil-fatt snin wara Cremona għamel it-tiftix tiegħu dwar Vassali fuq suġġeriment ta' Dun Karm innifsu. Cremona uża ħafna wkoll il-għajnuna ta' Żebbuġi ieħor, il-ġurnalist Ġużċ Gatt fit-tiftix tiegħu li wassal għall-bijografija mxandra biċċa biċċa f'Il-Malti u mbagħad fil-volum Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu. Ta' min wieħed jintebaħ li waqt li Cremona tkellem ċar u bla tlaqliq dwar l-ideoloġija ta' Vassalli, Dun Karm baqa' jitkellem dwarha bil-mod indirett tal-poeżija: kienet id-dehxa li ħa fis-Seminarju li żammitu lura milli, bħala qassis jitkellem bi kliem sabiħ dwar Vassalli li kien baqa' mwarrab mill-Knisja u bosta mill-kotba tiegħu kienu miżmumin fi kmamar sigrieti fis-Seminarju — tifkira ta' meta l-Knisja tkun xtrat jew kisbet kull kopja li setgħet issib minnhom ħalli twarrabhom minn idejn il-fidili tagħha2 Dan il-mudell m'għandux jittieħed bħla sinjal li Dun Karm kien għal kollox poeta Romantiku, jew, min-naħa l-oħra li ma ħax sehem fl-'estasi' tar-Romantiċi għax kif jgħid Mario Praz, it-termini antitetiċi 'romantiku' u ''klassiku' huma approssimattivi. Waqt li jitkellem dwar Aleman li jfakkru f'Monti fil-vrus li jqanqal tifkira tagħhom Dun Karm innifsu, Praz jibqa' jsostni li Aleman m'huwiex poeta romantiku. Il-versi li Praz jislet minn Monti huma sewwasew dawn: Gli addormentati nembi e le procellel Mario Praz iwissina biex noqogħdu b'seba' għajnejn kif inlaqqmu lill-poeti bil-'laqmijiet' maħluqa minn Goethe u minn Schiller. — La carne, la morte e il diavolo nella letteratura romantica, (1930, Firenze: Sansoni). Dit-twissija tgħodd qatigħ għall-każ ta' Dun Karm. Id-daħla għall-ktieb ta' Praz tiswa mitqilha deheb biex mhux insiru nafu aktar dwar il-qrubija bejn il-klassiku u r-romantiku iżda l-qagħda li ħa Dun Karm wara li dawn iż-żewġ ''modi' letterarji kienu għaddew minn fuq wiċċ l-Ewropa. Li hu żgur—u Dun Karm dan qatt ma jħallina ninsewh — Dun Karm huwa poeta Nisrani u l-lehma romantika tiegħu, kif jgħid Oliver Friggieri, treġġa' lura r-romantiċiżmu lejn l-għeruq insara tiegħu. Imqar meta jersaq lejn motivi erotiċi bħal fil-poeżiji msemmija f'dan l-istudju, Dun Karm jara kif jagħmel biex jerġa' jisħaq li għalih is- safa tar-ruħ, kif murija u mweġġgħa mill-moralità Nisranija hija l-aqwa bixra — il-virtii li fis-sew tiġbdu lejn ix-xebbiet li jsemmi fi vrusu. Falconi, Carlo, (1967), Popes in the Twentieth Centurv, traduzzjoni bl-Ingliż, Londra, p.76. Taħt Monsinjur Umberto Benigni, li kien jaħdem fil-qalba tal-Vatikan, din l-Inkwiżizzjoni wasslet għal qagħda fejn imqar kelma mlissna bla ħsieb f'refettorju jew fil-parlatorju tas-Seminarju ġġib kundanna u ħatra tat-tagħlim tibdilha fl-eżilju f'xi raħal imbiegħed mill-qalba taċ-ċiviltà. Hadd ma kien jista' jkun fdat għaliex kont issib sew studenti u kemm ħbieb antiki jaħdmu minn taħt max-xibka ta' spjunaġġ ta' Benigni, jew għaliex mingħalihom qed jaqdu dak li hu dmirhom jew biex jinħabbu. Id-differenza bejn Muscat Azzopardi u Manwel Dimech (li kien jgħajru bil-laqam ta' Il-Pagun) kienet li Muscat Azzopardi kien leali kejn il-Knisja Kattolika u l-Malti ma ridux ikun jiswa biss bħala bandiera tal-klassi tal-ħaddiema iżda tal-klassijiet kollha tal-Maltin. Muscat Azzopardi kien fit-triq tan-nofs bejn l-Istricklandjani u l-gruppi 'Nazzjonalisti' ta' dak iż-żmien. Dan it-'true Maltese Nationalism' huwa sewwasew dak in-Nazzjonaliżmu li ried irawwem Dun Karm. Fuq ix-xaqliba l-oħra tad-dibattitu, li bosta drabi kien jinżel f'livelli baxxi ħafna b'Enrico Mizzi jgħajjar lil Strickland ''il Gran Meticcio' (il-Half- caste il-Kbir, li tista' tfisser li Strickland kien nofsu Ingliż u nofsu Taljan kif tassew kien, jew nofsu Ingliż u nofsu Afrikan minħabba fit-teorija tan-nisel Feniċju li kien imexxi u li lill-Mizzjani kienet tgħaddabhom Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 INA (A ratu ig bil-kbir). Nistgħu ngħidu li l-kriżi personali tiegħu Dun Karm għarragha fil-kriżi nazzjonali li huwa lemaħ fid-dawl ta' li qalulu Ġ.M.A u Grima. Bħal sħabu tal-Partito Nazionale, Muscat Azzopardi ma kellu l-ebda mħabba lejn l-Imperu Ingliż Protestant, iżda bħal dawk li ma kellhomx xi xewqa li jgħaqqdu lil Malta mal-Italja (fosthom dawk li kienu jistqarru li jagħmlu sehem mill-Comunità italiana a Malta), huwa ma riedx li minħabba fl-Irredentismo Taljan, il- Maltin jibqgħu ma jsibux l-identità nazzjonali tagħhom kif murija minn Vassalli li Muscat Azzopardi baqa' ma ħaddan qatt għall-istess raġunijiet reliġjużi li żammewh mifrud minn Dimech. Il-mudelli storiċi ta' Muscat Azzopardi kienu Dun Mikiel Xerri u dawk li tħabtu b'riżq Malta Kattolika kontra l-erżjarki tar- Rivoluzzjoni Franċiża u fit-traduzzjoni tal-Bibbja li ħareġ fl-1896 jagħmilha ċara li f'xogħlu warrab għal kollox, u b'għan, ix-xogħol magħmul minn Vassalli fl-istess qasam. Ix-xebbiet ta' Dun Karm m'humiex in-nisa tar-Romantiċi bħal, ngħidu aħna, in-nisa ta' xi Gautier jew xi Moreau, iżda ġwejdin u twajbin bħat-tallaba magħrufa ta' Achillini: Dun Karm kien, m' għandniex xi ngħidu, qed iħoss il-miġja tal-waqgħa tal-morali l-qadima msaħħa u mirfuda mill-piccolo mondo antico (biex nieħdu isem xieraq ħafna minn Fogazzaro), jiġifieri mid-dinja tal-biedja li Dun Karm kien midħla sew tagħha f'Haż-Żebbuġ ta' tfulitu. Li ħass Dun Karm kienu l-ewwel mewġiet ta' taqlib l-ilma mqanqlin mir-Rivoluzzjoni Industrijali li kienet seħħet lil hinn minn xtutna. Irrid ngħid iżda li jien kont noqgħod ma' nannti li dak iż-żmien kellha fuq it-tmenin sew, jiġifieri tampar Dun Karm. Ta' min wieħed jgħid li mhux biss Dun Karm kiteb sunetti lil Monti, iżda Foscolo nnifsu kiteb il-kant AVincenzo Monti fl-1805, u wieħed mill-aqwa xogħlijiet kritiċi tigħu bl-isem Le osservazioni sul poema del bardo di V. Monti, u li mbagħad sar l-għadu tiegħu, m'għandniex xi ngħidu, minħabba t-tħaddin tal- Illuminiżmu mxerred mill-Franċiżi min-naħa ta' Foscolo. Hawnhekk ukoll Dun Karm kien maqbud bejn ħaltejn. Bħalma jħobb kemm lil Vassalli (Illuminista) u kemm lil Xerri ('Sanfedista''), huwa jħobb kemm IA) iEUU l Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 lil Foscolo u kemm lil Monti. Bid-dehriet li jagħtina f'idilliji bħal dan u oħrajn bħal // passero solitario u La Quite dopo la tempesta, Leopardi joħloq il-'miti moderni' b'kuntrast mal-'miti l-antiki fejn jidħlu Erkole, Orfew u Ewdriċe. Dun Karm jissieħeb b'għaxqa f'dawn il-miti li kienu wkoll il-miti ta' raħal twelidu u tal-kampanja li kien tant iħobb fi tfulitu li minnhom, bħal Leopardi, Dun Karm jislet tagħlimiet morali u għall-ħajja. Kemm fil-każ ta' Leopardi u kemm f'dak ta' Dun Karm dawn il-poeżiji ma jridux jittieħdu biss bħala xbihat tal-pajsaġġ jew dehriet ċkejknin u ħelwin tal-ħajja tal-kampanja. Għal Leopardi u hekk ukoll għal Dun Karm warajh, il-poeta jrid jgħaxxaq ''prima l'orecchio e poi l'intelletto'. Dil-kelma ma kinitx magħrufa biss miż-Żebbuġin, m'għandniex xi ngħidu; kienet tagħmel sehem ukoll mill- qawl Malti ''Qabil il-bagħal jidher meta hu ta' debba jew ta' ħmar' u f'qawl 280 fil-Motti, eċċ, ta' Vassalli (1828): 'Il-fula bint il-miżwed, u l-bniedem bin qabilu, sew abjad ikun, sew iswed. 21 Għad li Dun Karm isemmi minnufih id-dizzjunarju ta' Falzon, dan x'aktarx jagħmlu biex isaħħaħ il- fehma dwar it-tifsira mal-qarrejja li ma kinux jafu t-tifsira li l-bdiewa Żebbuġin, fost bdiewa oħrajn, kienu jagħtuha. 22 Ta' min wieħed isemmi hawnhekk l-famużi versi Faxxisti, Marinetti basta cosi. F'iktar minn sens wieħed, il-Faxxiżmu kien pass lura fil-mixja ta à tal-Punent u tad-dinja li tħares lejn il-Punent bħala t-torċa li tixħet id-dawl fuq il-mogħdija li tieħu lejn l-għerf u l-għarfien tal-bniedem. 3 L-ewwel manifest ta' Manwel Dimech insibuh fl-ewwel ħarġa ta' 1/ Bandiera tal Maltin, Giurnal Mehtieg (8 ta' Jannar 1898): ''(Dan il-ġurnal) ifittex biex idarri lill-Maltin sa minn żgħurithom biex jgħoddu rwieħhom b'nies, ma jiċkinux, bħal ma jagħmlu, quddiem il-barranin, u ma jgħidux iżjed illi Malta hija ta' din jew ta' dik in-nazzjon, bħallikieku huma ma kienu xejn fid-dinja, bħallikieku huma m'humiex nazzjon ukoll, bħallikieku Malta m'hix tagħhom, bħalma kienet ta' missirijiethom. Jagħmel kemm jiflaħ ukoll biex juri lin- nazzjon Maltija x'inhi u x'mhix, x'imissha tkun u x'ma jmisshiex tkun, għaliex hija dak li hi, u m'hix dak li jmissha, li jistħoqqilha u li tista' tkun. Fl-aħħarnett iqisu dmir tiegħu li jwaħħad il-ħsibijiet tal-Maltin u l-Għawdxin tad-dinja kollha fi ħsieb wieħed, u jgħaqqad qlubhom f'qalb waħda… 4 M'għandniex għalfejn nistagħġbu li f'Dun Karm m'hemm l-ebda ħjiel tal-ġlieda tal-klassi ħaddiema-sidien. Lanqas fl-istoriku kbir George Trevalvan (1876-1962) ma tidher din il-bixra li fl-Ingilterra saret magħrufa u kisbet wisa' bħala suġġett għalih fis-snin tat-Tieni Gwerra Dinjija meta beda jixxittel l-istudju storiku magħruf bħala New Historv (l-Istorja l-Ġdida). Kemm Trevalvan u kemm Dun Karm kienu ħassieba b' għeruqhom fis- seklu dsatax u qajla mlewna mill-bixriet ewlenin tas-seklu għoxrin li fis-sew għollew rashom bħala dixxiplini għalihom, l-ewwel wara t-Tieni Gwerra Dinjija u mbagħad fis-snin sittin meta kemm l-istoriku u kemm il- poeta lanqas biss kienu għadhom f'did-dinja. 35 Lanqas fin-Nażisti ma seta' dal-partit tar-Religio et Patria jsib xejn li jmur kontra l-ideoloġija tiegħu għaliex imqar Hitler fil-Mein Kampf kien wera l-fehma li ma jtennix l-iżbalji tal-Kulturkampf li minħabba fiha l-Kattoliċi Ġermaniżi kienu sfaw maħruqa u l-Vatikan dar kontra l-Ġermanja ta' Bismarck. Jekk kien hemm ideoloġija li kienet bil-miftuħ u bla ħabi kontra l-Knisja u saħansitra kontra Alla, din kienet imħaddna mix- xellugin u mill-Bolxeviki; min-naħa l-oħra l-ħakkiema ta' Malta kienu Protestanti li bosta minnhom kienu wkoll fi ħdan il-Mażunerija — għaqda li kemm Hitler kemm Mussolini ħaduha qatta' bla ħabel kontrieha minħabba fil-kilba totalitarja li kellhom biex jikkontrollaw il-ħajja ta' ġnushom u tal-kompajżani kollha tagħhom. 26 M'humiex it-tifkiriet ta', ngħidu aħna, l-imtieħen tal-Medjuevu li baqgħu magħrufin bħala ċentri ta' setgħa u qawwa politika billi sjiedhom kellhom ħakma qawwija fuq l-inħawi li kienu jafu l-ikel tagħhom lilhom. 21 Ċertu Pino Donati ħabat għal Dun Karm bl-artiklu 'La Zecca che non l'azzecca'' fil-Malta, 29 ta' Settembru 1934, p.l. Bis-sunett tiegħu, Dun Karm jixhed il-maturità etika tiegħu bħala bniedem u kif jistqarr u jisħaq hu nnifsu, bħala qassis Nisrani. 3 Dan l-innu tħejja għall-festa tal-anniversarju ta' twelid Xerri minn kumitat maħtur f'Ħaż-Żebbuġ fl-1937 b'Dun Karm wieħed mill-presidenti onorarji. Dun Mikiel Xerri (1737 — 1799) kien tgħallem l-ewwel għand il-qassis Żebbuġi , magħruf għal għerfu, Dun Salv Pace li kien jgħallem is-Seminarju u mbagħad tgħallem Montpellier. Bħala professor tal-filosofija l-Università kien jgħallem kontra l-fehmiet tal-Illuminiżmu, kif jidher mit-teżarji li l-istudenti tiegħu kienu jiktbu taħt it-tmexxija tiegħu, fosthom wieħed imsemmi ''Contro il cittadino ginevrino' jiġifieri Jean-Jacques Rousseau. Bħala konservattiv Xerri kien minn ewl id-dinja kontra Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 I-i IG Digl r-Rivoluzzjoni Franċiżi u kontra l-Gvern Rivoluzzjonarju li ħalla warajh il-Ġeneral Bonaparti meta baqa' sejjer fi triqtu lejn l-Eġittu. Għal sehmu fi-rewwixta kontra l-Gvern Rivoluzzjonarju, Xerri safa kkundannat għall-mewt u miet mewta qalbiena. Dun Karm qajla jidher li ta kas tad-differenza ideoloġika bejn Vassalli Waqt li l-ideoloġija ta' Vassalli kienet dik Illuminista u mħaddna u mxerrda mir-Rivoluzzjonarji Franċiżi, ta' Dun Mikiel Xerri, bħal dik imħaddna mill-Isqof F.S. Caruana minn Settembru 1798 lil hinn, kienet dik tas-Sanfedisti u ta' Ferdinandu IV ta' Napli (wara, Ferdinandu I taż-Żewġ Sqallijiet) miġbura fil- Fil-poeżija tiegħu Dun Karm iħajjar liż-Żebbuġin jitkabbru bil-kobor ta' nieshom (''qabilhom'') ħalli jimxu fuq passihom. L-imħabba li Dun Karm kellu għal raħal twelidu tnessih konsiderazzjonijiet li min jistudja l-istorja bħala ġrajjiet li seħħew tassew ma jistax iwarrabhom. Huwa fatt li waqt li l-lessiku tradizzjonali taż-Żebbuġi u l-idjomi tiegħu huma aktar Semitiċi minn ta' mkejjen oħra, għax anqas mittiefsa mill-ilsna l-oħrajn li kienu jlewnu t-taħdit tal-inħawi t'isfel u tal-ibliet, il-mod kif juża l-verbi u l-bqija tal-binja tat-taħdit huma aktar regolari wkoll. Vassalli li, m'għandniex xi ngħidu, kien jafu sew, intebaħ li seta' jinqeda bih, aktar milli b'taħdit ieħor, sabiex jibni l-grammatika tiegħu tal-Malti. Vassalli, bħala bniedem tas-Seklu tad-Dawl, ħass dak li 'seħbitu' fl-ideoloġija illuminista, Eleonora Fonseca Pimentel (1752 —1799), ħasset meta kitbet hekk fuq in-Naplitani taħt il-Borboni: ''Se ben si rimonti alla Ta' min wieħed jgħid li Pimentel qed tuża l-kelma plebe biex tagħmel distinzjoni bejn poplu li jaf x'inhu l-ħtiġiet u l-jeddijiet tiegħu u għalhekk għandu l-ħila jkun protagonista politiku u poplu (plebe) li ghadu ma laħaqx dik it-tarġa fl-għarfien tiegħu. Hidmet Pimentel kienet tixbah qatigħ lil dik ta' Vassalli fost il-Maltin. Waqt li Vassalli safa mitfugħ il-ħabs u mbagħad eżiljat għal sehmu fir-'rewwixta' li neħħiet il-ħakma fewdatarja u oskurantista tal-Ordni minn Malta, Fonseca Pimentel sfat mitfugħa l-ħabs u maqtula mal-waqgħa tar-Repubblika Partenopea (De Felice R, 1972, giornali giacobini italiani, Feltrinelli). Il-ġrajjiet tas-Sultan Ċiru miktubin f' għadd ta' volume mir-Rollin kienu popolari ħafna fis-seklu tmintax ; kien jaqrahom kulħadd, mhux biss fl-iskejjel fejn sa mis-snin ta' nofs is-seklu kien test ta' tagħlim, l-aktar dawk li kienu jħaddnu t-twemmin u l-prinċipji tal-Illuminiżmu u tar-Rivoluzzjoni Franċiża, fosthom Bonaparti. Isemmieh ħafna Voltaire li bil-maqlub ta' li jagħmel is-soltu, ma jinqediex bis-sarkażmu qalil tiegħu iżda 2 Mogħdija murija minn Vassalli nnifsu fid-Discorso Preliminare għal-Lexicon fejn għamilha ċara li ried jinqeda biż-Żebbuġi biex jibni l-ilsien nazzjonali u mhux dak tal-ibliet tan-'naħat t'isfef' billi d-djalett ta' dawn kien mgħajjeb b'taħlit mit-Taljan u mill-Franċiż. Id-differenza kienet li Dun Karm neħħa barra l-kliem 'bl-imgħawweġ/' li Vassalli baqa' jinqeda bih saħansitra fil-Grammatica tal-1827. Bħalma t-Taljan huwa l-isbaħ meta mħaddem skont ir-riċetta ''lingua toscana in bocca romana'', hekk ukoll Dun Karm seddaq u sebbaħ il-fasla ta' Vassalli bit-tirqim tas-sinteżi lingwistika barra milli kulturali li għamel. Tagħrif dwar l-Għaqda u dwar il-Festa