Vol 37 Nru 194 Ottubru - Diċembru 2016 L-ART IMQADDSA Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-Kummissarjat tal-Art mqaddsa tal-Provinċja Franġiskana Maltija P. Twannv Chircop OFM Kummissarju al-Art Imqaddsa ABBONAMENT: €10 fis-sena €15 jew aktar Sostenitur Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija, Valletta, VLT 1213 Malta. Il-Materjal kollu li jidher f'din ir-Rivista huwa Coppvright O tal-Kummissarjat tal-Art Imqaddsa u l-Edizzjoni TAU, 2016 Qoxra Quddiem: Knisja ta' San Salvatur minn fuq bejt fil-kwartier Lhudi Franġiskani tal-kustodja fis-Sirja Il-faqar u l-foqra tal-Mulej fil-Bibbja L-umanità u d-divinità ta' Kristu fil-ġrajja tal-Epifanija SGħidilhom kulma għamel miegħek il-Mulej, u kif ħenn għalik' (MK 5:19) Ġesi jfejjaq raġel mifluġ (MK 2:1-12) Il-qabar ta' Kristu mikxuf FRANĠISKANI TAL-KUSTODJA IG Ea i gt att nassistu għall-konflitt imdemmi fis-Sirja, II Ba (o e Ko ali o jil EA A QUI pendil ON ZI a al-Assad, il-qawwiet tal-hekk imsejjaħ Stat JOE aa Gie B wa B alożoIIA fosthom il-Front al-Nusra, fidil għall- organizzazzjoni al-Qaeda. Dan il-konflitt hu gwerra dikjarata bejn il-maġġoranza Sunnita tas-Sirja u l-minoranza Alawita li tagħha hu membru l-President al- Fil-konflitt spiċċaw jiżfnu fin-nofs minoranzi oħrajn mhux Musulmani, l-aktar il-minoranza Kristjana li tagħmel 1090 mill-popolazzjoni, kontra 7490 Musulmani Sunniti. perarif ta kofo ei Go a so AEO ti jal agħar kriżi umanitarja wara dik tat-Tieni Gwerra Dinjija u tal-konflitt fil-Balkani. PE TO FO ig to o fuq 11-il miljun spiċċaw kellhom jaħarbu minn djarhom, b'1,067,785 rifuġjati fil- Libanu, 639,704 fil-Ġordanja, u 2,715,789 fit-Turkija, minn fejn diversi minnhom ħarbu lejn l-Ewropa fi kriżi umanitarja fil-Greċja u l-pajjiżi tal-Balkani, biex ifittxu kenn fil-Ġermanja (158,657 rifuġjati), Ingilterra (2,659 rifuġjati), Svezja (50,909 rifuġjati) u diversi pajjiżi oħrajn tal-Unjoni FAO (Ea OI o LE il-fazzjonijiet lokali li semmejna, malajr bdew jidħlu fil-kwestjoni l-qawwiet militari mondjali, l-aktar ir-Russja, li appoġġjat lill- Franġiskani President Bashar al-Assad, u l-Istati Uniti tal-Amerika, Ingilterra, Franza u Turkija li appoġġjaw il-fazzjonijiet ribelli biex iġiegħlu lil Assad jirriżenja. Kollha jgħidu li qed jiġġieldu kontra l-Istat Islamiku fis-Sirja u l-Iraq, fiż-żoni li fih twaqqaf il-Kaliffat tat-terrur. Biex jiġġieldu kontra l-Istat Islamiku daħlu wkoll il-qawwiet Kurdi tal-Peshmerga, li huma fi gwerra kontra t-Turkija li tqishom bħala organizzazzjoni terroristika. F'dan it-taħwid kollu baqgħu preżenti fis-Sirja l-Patrijiet Franġiskani tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa. Il-Kustodja ilha preżenti fis-Sirja sa mill-bidunett tal-eżistenza tagħha. L-ewwel kunvent tal-Franġiskani tal-Art Imqaddsa f'Aleppo jmur lura għall-1238. F'Aleppo nsibu Franġiskani Maltin li kienu fis-servizz tal- Kustodja tal-Art Imqaddsa, fosthom Patri Rajmondu Borg, mill-Belt Valletta, li kien għal 32 sena missjunarju apostoliku fl-Orjent. Fl-1757 insibuh professur tal-Għarbi, superjur u kappillan f'Aleppo. Huwa miet ġewwa Nazaret fit-8 ta' April 1792. Minn dak iż-żmien il- Franġiskani tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa tferrxu f'diversi kunventi u parroċċi fis-Sirja, fosthom il-kunvent u parroċċa ta' San Franġisk f'Azizieh, Aleppo; il-Kulleġġ tat- Terra Santa f'Aleppo; il-kunvent u parroċċa ta' Bab Touma f'Damasku; il-kunvent u parroċċa ta' Sant'Antnin f'Salhieh, Damasku; il-Memorjal tal-Konverżjoni ta' San Pawl f'Tabbaleh, Damasku; il-kappella ta' Sant'Ananija f'Damasku; il-kunvent u parroċċa tal-Qalb ta' Ġesu fil-port ta' Latakiah; u l-kunventi fl-irħula Kristjani tal-wied tax- Xmara Oronte fi Knaveh (kunvent S. Ġużepp) u Vacoubieh (kunvent Immakulata Kunċizzjoni). 4 ġ L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 Kunvent ieħor qrib ta' Ghassanieh u ċ-ċentru pastorali ta' Jisr al- Chaghour ġew meqrudin waqt il-konflitt u bħalissa huma abbandunati. F'dawn il-postijiet il- Franġiskani baqgħu viċin l-insara u n-nies, anke Musulmani, li jfittxu l-għajnuna tagħhom u tal- Kustodja tal-Art Imqaddsa. F'Aleppo l-Franġiskani jgħixu f'sitwazzjoni diffiċli ħafna, fejn jonqos dawl, ilma, u anke ikel. Għalkemm fiż-żona tal- belt ta' Aleppo fejn hemm il-kunvent Franġiskan ma hemmx ribelli, imma xorta waħda jsiru attakki. Ġew milqutin kemm il-knisja parrokkjali ta' San Franġisk, kif ukoll il-Kulleġġ tat-Terra Santa u ċ-ċentru pastorali ta' El-Ram. F'Damasku l-Franġiskani huma aktar iffortunati, billi hemmhekk għad hemm il- kontroll tal-gvern ċentrali fil-belt kapitali. Il-parroċċi ta' Bab Touma u Salhieh għadhom jiffunzjonaw, kif ukoll għad hemm il-preżenza fil-Memorjal ta' San Pawl, għalkemm sfortunatament ma hemmx aktar pellegrini f'dan is-santwarju. Sa ftit snin ilu kienu ħafna dawk li kienu jżuru Damasku li tfakkar il-Konverżjoni ta' San Pawl, fosthom diversi gruppi Maltin immexxijin mill-Kummissarju tal-Art Imqaddsa. L-istess jista' jingħad għall-parroċċa ta' Latakiah. Dan il-port Sirjan hu taħt il-kontroll tal-gvern u hemm bażi militari Russa li jiżguraw ċerta stabilità mill-qawwiet tar-ribelli li jaħdmu fil-muntanji bejn Latakiah u Aleppo. Fil-fatt, l-aktar patrijiet li jinsabu f'periklu huma żewġ patrijiet li jgħixu u jaħdmu fl-irħula Kristjani ta' Knaveh u Vacoubieh. Dawn huma żewġt irħula li huma totalment Kristjani, f'nofs żona Musulmana, imma huma taħt il-kontroll tar-ribelli tal-Front al- Nusra. Dawn ir-ribelli ħatfu lill-Franġiskan Patri Dhiva Aziz darbtejn, sakemm inħeles u irritorna lejn l-Art Imqaddsa. Iż- żewġ Franġiskani attwali, Patri Luai Bsharat, jgħixu biss ftit kilometri bogħod minn xulxin, imma l-istess komunikazzjoni bejn Knaveh u Vacoubieh hi diffiċli minħabba 'check- points' militari tar-ribelli. Imma huma baqgħu hemm jieħdu ħsieb il-ftit insara li fadal, l-aktar anzjani u morda li ma setgħux jaħarbu mill-gwerra. Il- kunvent ta' Vacoubieh ukoll intlaqat f'attakk, imma Patri Luai għadu jgħix fih. L-iskejjel Kristjani spiċċaw u issa tiġi mgħallma biss ir- reliġjon Musulmana u l-liġi Islamika, imma hemm permess li l-insara jitolbu fil-knisja, imma mingħajr immaġini sagri u f'ċerti ħinijiet biss. Quddiem din is- sitwazzjoni ta' twegħir, il-Franġiskani tal-Art Imqaddsa baqgħu f'posthom fis-Sirja. Bil-kliem tal-Vigarju Apostoliku l-Franġiskan Monsinjur Georges Abu- Khazen, sakemm fis-Sirja jibqa' Kristjan wieħed preżenti l-Franġiskani mhux se jiċċaqalqu minn posthom. L-eroiżmu tal-Franġiskani deher f'mumenti ta' kriżi iebsa, u saħansitra l-ex-Kustodju Patri Pierbattista Pizzaballa u l-Kustodju attwali Patri Francesco Patton marru jżuru lil ħuthom Franġiskani fis-Sirja, b'riskju personali għal ħajjithom. Minkejja li kulħadd jaf kemm il-kriżi Sirjana hi iebsa, ħtija tal-indifferenza tal-pajjiżi tal-oċċident u ħtija tal-politika ta' dominju tar-Russja u tat- Turkija, dak li jinteressa ill-Franġiskani tal- Kustodja tal-Art Imqaddsa hu li d-dinja tibqa' tisma' -karba tat-tbatija tan- nies tas-Sirja, insara u mhumiex, li jsofru minn gwerra terribbli i donnha ma hemmx tmiemha. Monsinjur Abu-Khazen appella ill-pajjiżi fl-Ewropa i, jekk iridu jwaqqfu -mewġ ta' immigrati u rifuġjati Sirjani li ħarbu bid-disperazzjoni minn pajjiżhom, l-unika triq hi li huma jinteressaw ruħhom biex iwaqqfu l-ġlied. Sa ma dan isir il-Franġiskani tal- Kustodja tal-Art Imqaddsa jibqgħu uħud mill-ftit sinjali ta' tama li għad fadal għall-popolazzjoni martorjata tas-Sirja. Il-Bord Editorjali jawgura Milied Qaddis u s-Sena t-Tajba lill-qarrejja kollha L-ART IMQADDSA '$' OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $e 5 Patri Girolamo Golubovich ofm (1865-1941), hu bla ebda dubju l-akbar storiku li qatt kellha l-Kustodja tal-Art Imqaddsa. Kien hu li pprovda storja dokumentata u ordnata tal-preżenza Franġiskana fl-Art Imqaddsa mill-bidunett. Barra li kien studjuż u riċerkatur ta' fama internazzjonali, kien ukoll Franġiskan li ħabb l-Ordni u l-istudji Franġiskani fi żmien li fih 6 ġ L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 naraw il-fjoritura tal-istudji moderni ta' natura xjentifika, l-aktar permezz tal-ħidma tal-Franġiskani tal-Collegio S. Bonaventura ta' Quaracchi u wkoll permezz tas-Società Internazionale di Studi Francescani, imwaqqfa mill- istudjuż famuż Paul Sabatier. Dan l-artiklu qiegħed nibbażah fuq l-istudju li għadu kemm ippubblika Paolo PIERACCINI, Padre Girolamo Golubovich (1865- 1941). Inkomplu b'sensiela ta' artikli bħal dawn dwar dan l-istoriku insinji tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa. Id-dħul fil-Kustodja tal-Art Imqaddsa u l-ewwel snin ta' apostolat (1879-1896) Kif jixhed kunjomu l-ġenituri tiegħu kienu mid-Dalmazja, il-kosta tal- Kroazja, eżattament mill- belt storika ta' Dubrovnik (Ragusa). Barra li kien jitkellem il-Kroat, mill- ġenituri tgħallem ukoll id-djalett tal-Veneto. Fl-1879 mietlu missieru u ommu, li kienet Terzjarja Franġiskana, ħaditu pellegrinaġġ fl- Tant inġibed lejn -Orjent li ddeċieda li jibqa' Ġerusalemm. Fl-1 ta' Ġunju 1879 Antonio daħal fil-Kulleġġ Serafiku a' Ain Karem u fl-24 ta' Settembru 1881 libes it- onka Franġiskana u ħa -isem ta' Girolamo, il- qaddis famuż tad-Dalmazja i ttraduċa l-Iskrittura bil-Latin fil-verżjoni tal- Vulgata. Għamel is-sena tan- novizzjat f'Nazaret. Fl-4 ta' Settembru 1882 għamel il- professjoni sempliċi, u fit-18 ta' Diċembru 1885 għamel il- professjoni solenni fl-Ordni tal-Patrijiet Minuri. Studja l-letteratura u l-filosofija fil-kunvent ta' Betleħem (1882-1885) u t-teoloġija fil-kunvent ta' San Salvatur f'Ġerusalemm (1885-1888). L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $e 7 Fit-18 ta' Ġunju 1888 ġie ordnat saċerdot fil-Kajr mill-Vigarju Apostoliku tal-Afrika ċentrali Francesco Sogaro, billi l-Patrijarka Latin Vincenzo Bracco kien jinsab Ruma għall-viżta ad limina. Iċċelebra l-ewwel quddiesa solenni fil-knisja ta' San Salvatur f'Ġerusalemm fid-29 ta' Ġunju. L-ewwel inkarigu li ngħata kien dak ta' bibljotekarju f'San Salvatur. F'sena waħda rnexxielu jagħni l-bibljoteka b'ħafna volumi u jiftaħha wkoll għall-konsultazzjoni tal-pubbliku. F'Ġunju 1889 intbagħat Limassol f'Ċipru, biex jistudja l-Grieg u t-Tork. Minn hemm ġie trasferit fil-kunvent ta' Larnaca, ftit bogħod fuq l-istess gżira, biex jgħallem it-Taljan u jaħdem fil-parroċċa ta' Santa Maria delle Grazie, kif ukoll f'dik tal-belt ta' Paphos. Malajr tgħallem il-Grieg u kien ukoll kapaċi jippriedka, hekk li fl-1891 il-Kustodju Giacomo Ghezzi da Castelmadama talbu jippriedka bil-Grieg fil- Bażilika tal-Qabar ta' Kristu. Billi kellu karattru fokuż, mhux l-ewwel darba li kellu argumenti mas-superjuri tiegħu. Fil-priedki tiegħu f'Larnaca kien attakka lill-membri tal-Mażunerija, hekk li dawn sa bdew jhedduh, u l-Kustodju kellu jittrasferih biex jgħallem it- Taljan fil-Kulleġġ ta' Aleppo fis-Sirja. Imma wara ftit xhur intbagħat f'Lixandra u Port Said bħala arkivista. Fl-1895 reġa' lura f'Ċipru, fil-kunvent ta' Limassol. Kien f'dawn is-snin (1888-1896) li Girolamo Golubovich wera li kien appassjonat għall-istudji storiċi, l-aktar dwar il- preżenza u r-rakkonti antiki tal-vjaġġi tal-Franġiskani fl-Orjent. Kien jibgħat l-artikli tiegħu lill-istoriku Franġiskan Marcellino Ranise da Civezza biex jippubblikahom fuq ir-rivisti La Palestina e le rimanenti missioni francescane, Le Missioni francescane in Palestina e in altre regioni 8 ġ L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 Għalkemm Golubovich qatt ma ntbagħat għal xi studji speċjalizzati tal-istorja, il-Kustodju Aurelio Briante intebaħ bil-kwalitajiet tiegħu ta' riċerkatur, u f'Ġunju 1896 sejjaħlu Ġerusalemm bħala kronista tal-Kustodja. Kien meta kellu 31 sena li Girolamo Golubovich fl-aħħar ġie rikonoxxut mis-superjuri tiegħu għall-kwalitajiet tiegħu bħala riċerkatur u storiku, bid-destin li jsir l-akbar storjografu tal-Art Imqaddsa u tal-missjonijiet Franġiskani fl-Orjent. il volum ippubblikati bejn l-1857 u l-1895, li ħeġġeġ lil Golubovich biex jieħu ħsieb ġabra ta' dokumenti dwar l-istorja tal-missjonijiet Franġiskani fil-Palestina miġbura f'ordni kronoloġiku. Golubovich waħdu kien diġà ikkollezzjona 360 titlu ta' opri ta' 'Franġiskani palestinografi', u talab lill- patrijiet ifornuh b'oħrajn Ried jiġbor fl-opra l-kitbiet kollha tal-missjunarji tal- Art Imqaddsa bl-Għarbi, Tork, Grieg, Armen u ilsna oħrajn orjentali. Dan kien għadu biss proġett inizjali, li mbagħad kellu jsib il- quċċata tiegħu fil-Biblioteca bio-bibliografica della Terra Santa e dell'Oriente francescano. Hu talab lil diversi responsabbli ta' f'artijiet tal-missjoni biex jibgħatulu studji tagħhom dwar il-ħidma missjunarja fit-territorju li fih kienu joperaw. Il-Kustodju Aurelio Briante allura ddeċieda li jqabbad lil Golubovich biex joħloq sintesi ta' seba' sekli ta' storja Franġiskana fl-Orjent. Bagħtu l-Italja biex jitkellem dwar l-opra missjnarja tal-Kustodja tal- Art Imqaddsa u jippreżenta l-istudju li kien għadu kif lesta. Iż-żmien li fih dam l-Italja għen lil Golubovich mhux biss biex isir jaf personalitajiet importanti li kienu esperti dwar il- kwestjoni tal-Postijiet Qaddisa, imma wkoll biex jiltaqa' ma' studjużi kbar fil-kamp Franġiskan, bħalma kienu Michele Faloci Pulignani, fundatur tar-rivista Miscellanea Francescana, u l-istoriku Protestant Paul Sabatier. Bis- saħħa ta' ittri ta' ubbidjenza speċjali mogħtija lilu mill- Kurja Ġenerali tal-Ordni tal-Patrijiet Minuri, Patri Golubovich ġie awtorizzat biex jagħmel riċerki speċjali f'ħafna bibljoteki importanti fl-Italja. di Torino tal-1898 kellha l-iskop li tferrex l-interess fl-'italianità' tal-missjonijiet ta' diversi reliġjużi fl-Orjent, inkluża l-Art Imqaddsa. Kien żmien ta' tensjoni kbira bejn l-interessi espansjonistiċi u kolonjali tal-Italja u l-insistenza tal-Kongregazzjoni Propaganda Fide biex Franza tibqa' l-protettriċi uffiċjali tas-Santa Sede fl- interessi tagħha fl-Orjent. Ir-rwol ta' Golubovich waqt din l-Esposizzjoni ta' Turin kien li juri kemm il-ħidma tal-Franġiskani tal-Art Imqaddsa kienet qed tgħin biex l-Italja tkabbar l-influwenza tagħha fl-Orjent permezz tal-missjunarji tagħha. L-ANSMI ċertament kellha għax tifraħ li l-iskop li għalih kienet ġiet imwaqqfa, jiġifieri li toħloq istituzzjonijiet ta' edukazzjoni u karità fl- Orjent kollha kemm huma Taljani, issa beda jintlaħaq. Malli wasal Ruma fl-1898 Golubovich ippreżenta lill-Ministru Ġeneral Aloisius Lauer bil-volum li kien ordnalu jaħdem L-ART IMQADDSA '$f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $ 9 San Franġisk fuqu l-Kustodju Briante. Fl-istudju tiegħu kien inkluda t-traduzzjoni ta' diversi hogget, jew firmani li akkwistaw il-Franġiskani tal- Art Imqaddsa, mill-Għarbi għat-Taljan. 233 superjur fil-gvern tal- Kustodja, ibda minn fra Elia, li kien bagħtu San Franġisk fl-Orjent (1219). Il-volum fih lista ta' firmani li ġew mogħtijin mill-awtoritajiet ċivili ta' Ġerusalemm favur il-Franġiskani. Jibdew mill- ewwel firman, dak ta' Lulju 1309, li ma jagħtix permess lil xi ordnijiet oħrajn biex joqogħdu fuq il- Għolja ta' Sijon (Ċenaklu), fil-Qabar ta' Kristu u f'Betleħem. L-aħħar firman hu dak tal-1472, li jagħti lill-Franġiskani xi drittijiet partikulari fis-santwarji. It-traduzzjoni mill-Għarbi saret minn xi kollaboraturi ta' Patri Golubovich. Din l-opra, għalkemm ma kinitx twieġeb b'mod sħiħ għal dak li kien talab il-Kustodju Briante, kienet timmarka punt solidu li minnu Golubovich telaq biex jagħmel riċerki arkeoloġiċi metodoloġiċi. Is-suċċess li qajjem dan il-volum wassal 10 ġ L-Anr IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 lil Marcellino da Civezza biex jaħseb f'Golubovich bħala s-suċċessur tiegħu fir- riċerka dwar il-missjonijiet Franġiskani fl-Orjent. L-awtoritajiet tal-Ordni ordnaw lil Golubovich biex jibqa' Ruma u joffri l-kontribut xjentifiku tiegħu fil-kwestjoni tal-istorja bejn Franġiskani Osservanti u Riformati għall-gvern tal- Kustodja tal-Art Imqaddsa. L-istudjuż Protestant Paul Sabatier kien wera interess partikulari fis-Serie cronologica u r-riċerka xjentifika ta' Golubovich. Hu kien għadu kemm ippubblika l-iSpeculum Perfectionis, li bih kellha tqum polemika sħiħa fl-istudji Franġiskani. Min-naħa ta' ċirkoli tradizzjonalisti x-xogħol ta' Sabatier kien meqjus b'suspett. Golubovich, iżda, inġibed lejn dan l-istudjuż li kien ħareġ edizzjoni ta' din il-biografija. Xi ftit tas-snin wara Golubovich kellu jsir hu wkoll wieħed mill-aktar studjużi prestiġġjużi tal- Fonti Franġiskani u kellu jibda jidderieġi perjodiku Franġiskan li kien iddedikat għall-Questione Francescana. sa l-edizzjoni definittiva postuma tal-1931 ġiet stampata erbgħin darba. It-teżi ta' Sabatier kienet li l-veru San Franġisk joħroġ mhux fil-biografiji uffiċjali ta' Tommaso da Celano u San Bonaventura, imma fil- Leggenda dei Tre Compagni mill-kitbiet ta' sħab San Franġisk. Hu pinġa lil San Franġisk bħala qaddis li ried jirriforma l-Knisja, imma li l-ideal evanġeliku tiegħu ġie 'istituzzjonalizzat' mill-ġerarkija Kattolika, li ppreferiet toħloq mill- fraternità tiegħu Ordni reliġjuż uffiċjali li jaqdi l-interessi tagħha, kif ġara b'mod speċjali taħt il-ġeneralat ta' San Bonaventura (1257-1274). Naturalment ir-reazzjoni tal-Kattoliċi tradizzjonali kienet waħda iebsa kontra Sabatier. Ir-Rivista Civiltà Cattolica kellha kliem iebes kontra l-istudjuż Protestant, għax dehrilha li hu ried ipinġi lil San Franġisk bħala xi Luteru ieħor li kien kontra l-ġerarkija Kattolika. Fit-8 ta' Ġunju 1894 il- Kongregazzjoni tal-Indiċi poġġiet il-Vie de Saint Francois d'Assise fil-lista ta' kotba projbiti għall-Kattoliċi. Kienet ħaġa naturali li l-projbizzjoni ġabet l-effett kuntrarju, u l-opra ta' Sabatier ġiet tradotta u mxerrda mal-pajjiżi kollha tal-Ewropa. Ir-relazzjonijiet bejn Golubovich u Sabatier kienu tajbin ħafna. Sa mill-1898 nassistu għal korrispondenza kontinwa bejn iż-żewġ studjużi, hekk li Sabatier sa wasal li bagħat bħala rigal lil Golubovich il-volumi tal-iSpeculum Perfectionis, li għadu mħares fil-biblioteka tal-kunvent ta' San Salvatur, Ġerusalemm, b'nota tal-istess Sabatier. Dan ifisser li Golubovich kien wieħed minn dawk l-istudjużi 'moderni' li kienu nġibdu lejn il-metodu storiku-kritiku li kien qed jintuża minn diversi oqsma tal-istudju bibliku u storiku, imma li sfortunatament kien għadu meqjus b'suspett mill- awtorità tal-Knisja. Ir-relazzjoni ta' Sabatier mal-Franġiskani li kellhom x'jaqsmu mal-Art Imqaddsa kienet waħda kordjali ħafna. Barra milli ma' Golubovich, Sabatier kellu relazzjoni epistolari ma' Frediano Giannini, li sar Kustodju tal-Art Imqaddsa bejn l-1900 u l-1905, u ma' Roberto Razzoli, suċċessur ta' Giannini fil-Kustodjat, li introduċa lil Sabatier fil- bibljoteka tal-kunvent ta' Ognissanti ġewwa Firenze, fejn l-istudjuż Protestant kellu jiskopri manuskritt tal-iSpeculum Pefectionis li hu iddatah, imma bi żball, għall-1228, meta fil-fatt kien tal-1318. Kien l-okkażjoni ta' polemika iebsa bejn l-istudjużi tal-istorja Franġiskana. Il-proġett tal-pubblikazzjoni tal-Firmani tal-Kustodja tal- Art Imqaddsa Il-Ministru Ġeneral Aloisius Lauer ried li Golubovich jibqa' Ruma fl-1898 biex jgħallem il-Grieg u l-istorja ekkleżjastika fil-Kulleġġ ta' Sant'Antnin. Imma l-Kustodju ma qabilx u kiteb lil Lauer biex lil Golubovich iħallih jirritorna Ġerusalemm biex jaħdem fl-Arkivju Kustodjali fuq dokumenti bl-Għarbi li hu kien espert tagħhom. Il-Ġeneral tah permess u Golubovich irritorna Ġerusalemm fit-3 ta' April 1899. Golubovich ippreżenta lill-Kustodju u lid-Diskreti tal-Art Imqaddsa bi proġett kuraġġuż. Hu qalilhom li kienu ġew ippubblikati xi firmani Għarab li nstabu fl- arkivju nazzjonali ta' Franza u fl-Archivio di Stato ta' Firenze, li fihom kien hemm xi firmani u ittri tas-slaten tal-Eġittu. Imma hu kien jaf li fl-Arkivju tal-Kustodja kien hemm teżor minn dawn il-firmani bit-Tork u bl-Għarbi, u għaldaqstant uriehom li proġett bħal dan kellu jkun ta' ġieh kbir għall-istudju tal-istorja tal-Kustodja. Kien hemm intopp fil-fatt li dawn il- firmani kienu qed jinżammu u jitħarsu fl-Arkivju mill- Prokuratur tal-Kustodja, li kien ikun patri Spanjol, imma l-Kongregazzjoni Propaganda Fide ordnat li l-patrijiet Spanjoli ma setgħux iżjed jippretendu li l-Arkivju tal-Prokura jkun proprjetà esklużiva tagħhom, imma riedu jeħduh fl-Arkivju Kustodjali biex studjużi jkunu jistgħu jikkonsultawh. L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $ 11 Sfortunatament, fl-istess sena tqajmet kwestjoni fil-Kustodja, bejn grupp ta' patrijiet li kienu ġejjin minn pajjiżi Ewropej u kienu fis-servizz tal-Kustodja u l-grupp ta' patrijiet, hekk imsejħin, figli della Custodia, jiġifieri li kienu daħlu proprju fil-Kustodja tal-Art Imqaddsa, u li kienu patrijiet indiġeni, Għarab, jew ukoll Ewropej li kienu jappartjenu għall-istess Kustodja. Fil-kwestjoni ddaħħal il- kollaboratur ta' Golubovich, Patri Leone Pourriċre. Il-ħtija tal-polemika kien Patri Ludovico Ciganotto u daħal fil-kwestjoni minħabba Pourriċre, u xi patrijiet, fosthom Patri Giuseppe Vella, Missjunarju Apostoliku minn Malta, għamel rikors lill-Ministru Ġeneral, il-Kustodju fl-aħħar iddeċieda li jibgħat lil Patri Ciganotto mill-Kustodja, imma miegħu kellu jitlob ukoll li jitlaq Golubovich u Pourriċre. Kienet ħasra, għax il-Kustodja tilfet dawn iż-żewġ studjużi li kellhom f'moħħhom proġett importanti. L-ordni tat-trasferiment immedjat wasal fit-23 ta' Ġunju 1899. u Ludovico da Motta ġie eżiljat Malta, fejn dam diversi xhur sa ma reġa' lura fl-Art Imqaddsa. Minkejja l-kwestjoni l-Kustodju baqa' juri rispett kbir kemm lejn Pourriċre, li indikah bħala professur tal-istorja fil-Kulleġġ ta' Sant'Antnin f'Ruma, kif ukoll lejn Golubovich, li kien jittama li issa jkompli r-riċerka tiegħu f'Venezia. Daħal fil-kwestjoni wkoll il-Patrijarka Latin ta' Ġerusalemm, li kien Franġiskan, Ludovico Piavi. Dan kien iddispjaċih b'dak li ġara, u li ġew imneħħijin Golubovich u Pourriċre minn Ġerusalemm, l-aktar għax dan tal-aħħar kien kappillan u naturalment taħt id-dipendenza tal-Patrijarka Latin. Imma għaraf li kienu rashom sħuna u li komplew qajmu problemi ta' firda fost il-patrijiet. Riċerka storika fl-Italja Fis-6 ta' Lulju 1899 Golubovich telaq minn Ġerusalemm u mar Venezia. Hemmhekk hu għadda żmien jistudja fl-Archivio di Stato, dak tal-Frari (Franġiskani) u fil-biblioteka Marciana. L-iskop tiegħu kien li jagħmel riċerka fl- Italja u wkoll f'pajjiżi oħrajn, 12 $ L-Anr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 biex imbagħad jirritorna Ġerusalemm, 'biex ningħata għat-traduzzjoni tal-Firmani u dokumenti oħrajn tal- Prokura' Fil-bidu tal-1900 ir-riċerka tiegħu ħadet lil Golubovich fil-famuża Biblioteca Ambrosiana ta' Milan, fejn sar jaf lill-viċi-rettur tal- biblioteka, Don Achille Ratti, li kellu jkun il-futur Papa Piju XI. Fi Frar tal-istess sena nsibu lil Golubovich fil-Collegio S. Bonaventura ad Claras Aquas ta' Quaracchi (Firenze). Dan iċ-ċentru prestiġjuż ta' studji kien twaqqaf fl-1877 mill-Ministru Ġeneral Bernardino dal Vago da Portogruaro (1869- 1889), bl-iskop li fih issir l-edizzjoni kritika tal-opri ta' San Bonaventura. Minn Firenze Golubovich kompla r-riċerka tiegħu fl-Umbria. Golubovich kellu xewqa kbira li jmur Perugia biex jistudja manuskritt li kien Wasal Perugia fis-17 ta' Frar 1900 u sab żewġ redazzjonijiet diversi ta' dan id-dokument, waħda tal-1485 u l-oħra tal- 1514. Sat-13 ta' Marzu kien lesta t-traskrizzjoni ta' din l-opra. Il-Kustodju Giannini talab lil Golubovich biex imur ukoll jikkonsulta ruħu mal-istudjużi Franġiskani Dominichelli u Marcellino da Civezza. Il-konfront maż- żewġ studjużi kkonvinċih li kellu jistampa l-edizzjoni tal-1514. L-opra ta' Golubovich laqgħet it-tifħir ta' diversi studjużi, fosthom il- Bollandisti u Paul Sabatier. L-uniku difett li kellha kienu xi żbalji tat-tipografija u l-fatt li Golubovich ikkritika lil Suriano meta dan tkellem b'toni ta' dubji kbar dwar l-awtentiċità tas-santwarju tal-Madonna ta' Loreto fir-relazzjoni tiegħu mas- santwarju ta' Nazaret. Golubovich iddefenda s-santwarju ta' Loreto b'toni li ma tantx għoġbu lil xi studjużi li dehrilhom li ma kienx hemm għalfejn jidħol f'polemika bħal dik. Wara li temm din il-ħidma tiegħu, Golubovich kompla jagħmel riċeriki f'Venezia, Vercelli u Novara. Il- Ministru Ġeneral Lauer inkoraġġih biex ikompli jagħmel ir-riċerka u biex jirritorna fil-Kustodja b'ton aktar konċiljattiv minn kif kien mar l-ewwel darba. Wara li għamel sistemazzjoni tal-materjal dokumentarju tar-riċerka, Golubovich mar Firenze, Lucca, Pistoia u Quaracchi. Mar jiltaqa' mal-Ġeneral Lauer f'Ruma fl-4 ta' Jannar, imma meta dan stiednu biex imur jikkollabora mar-riċerkaturi fi Quaracchi, Golubovich ċaħad l-offerta. Fil-Kurja tal-Ordni sar jaf lil Leonhard Lemmens (1864-1929), wieħed mill-aqwa storiċi tal-Ordni f'dik l-epoka. għadda biex ikompli r-riċerka tiegħu f'Napli u fi Sqallija. F'Napli skopra żewġ kodiċijiet importanti ta' storja Franġiskana li tahom lil Lemmens biex jagħmel l-edizzjoni kritika tagħhom: il-kronaka ta' Bernardino dallAquila fuq l-ewwel seklu tal-Osservanza u relazzjoni sħiħa dwar ir-rebħa kontra t-Torok ta' San Ġwann minn Capistrano taħt is-swar ta' Belgrade, miktuba minn sieħeb il-qaddis, Giovanni da Tagliacozzo. L-ART IMQADDSA '$f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $e 13 Palestinae kienet biss bidu ta' proġett ambizzjuż ta' Golubovich. Hu stess kiteb: 'Wara li ili sena ndur il-biblioteki ewlenin tal- Italja bl-iskop ta' riċerka u studju dwar l-apostolat meraviljuż Franġiskan fl-Art Imqaddsa u fl-Orjent … għalija hu għażiż li ninduna bil-kwantità enormi ta' dokumenti mxerrdin 'il hawn u'l hinn fid-diversi biblioteki li fittixt fihom, u nuri s-sodisfazzjon kbir tiegħi għar-riżultati li sa issa ksibt. Aktar tard, jekk Alla jrid, din il-ġabra ta' dokumenti u ta' tifkiriet li ħadd ma jaf bihom għad idawlu l-għemejjel ta' folol ta' Franġiskani, li għall- ħeġġa ta' Missjunarji kienu dejjem jgħaqqdu dik tal- appostli taċ-ċiviltà u tax- xjenza' F'Settembru 1901 Golubovich kien avża lill-Kustodju Giannini li kien qiegħed ipoġġi f'ordni diversi noti u manuskritti. F'Mejju 1902 wera lil Giannini x'kien il-proġett tiegħu: dak li jippubblika Biblioteca bio-bibliografica 14 4 L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 dwar l-Art Imqaddsa u l-Orjent Franġiskan. Giannini kellu fiduċja f'Golubovich, imma billi kien studjuż hu wkoll ried jara x-xogħol qabel jagħti permess għall- pubblikazzjoni. Golubovich wieġeb li kien diffiċli jibgħat Ġerusalemm diversi pakki ta' 200 paġna kull wieħed li kien fihom dokumenti tas-sekli 13-19. Golubovich qallu li dan il-volum enormi ta' materjal dokumentarju kien għadu mhux f'ordni, u kellu bżonn li jagħmel edizzjoni kritika tiegħu. Kien jinkludi dokumenti dwar superjuri tal-Art Imqaddsa, kunventi, santwarji, dokumenti, korrispondenza, brevi papali u xi itinerarju ineditu. It-tweġiba ta' Golubovich donnha kienet se tikkonvinċi lill-Kustodju biex jagħtih ċans itemm ix-xogħol u jlestih għall- pubblikazzjoni. Imma sadanittant daħlu żewġ mumenti oħrajn fl-istorja ta' Golubovich: l-iskoperta ta' dokument importanti u l-perjodu ta' missjoni li għadda f'Kostantinopli. Fir- rebbiegħa tal-1902 Golubovich qala' permess biex jagħmel riċerka fl- Arkivju prestiġjuż tal- Kulleġġ Irlandiż ta' Saint Isidore f'Ruma, imwaqqaf fl-1625 mill-istoriku Franġiskan Irlandiż Luke Wadding. Hemmhekk Golubovich studja l-inkartamenti tal-arkivju li kienu nġabru minn Wadding meta beda jippubblika l-Annales Minorum. Din ukoll kienet skoperta li Golubovich kellu jaħdem fuqha aktar tard. Waqt perjodu ieħor ta' riċerka fil-Biblioteka Vatikana, nhar l-24 ta' April Golubovich iltaqa' ma' kodiċi awtografu interessanti (manuskritt latin n. 9233). L-awtur tiegħu kien il-Franġiskan Elzeario Horn, li kien żied miegħu disinji mill-isbaħ meta hu kien missjunarju fl-Art Imqaddsa bejn l-1725 u l-1744, fuq il-mudell tal-opra ta' Quaresmio. Id-disinji kienu interessanti ferm, għax per eżempju kienu juru kif kienet l-Edikola tal-Qabar ta' Kristu qabel ma ġiet mibdula fl-1808 mill-Griegi Ortodossi. Golubovich mill- ewwel avża b'din l-iskoperta lill-vigarju ġenerali tal-Ordni David Fleming (1901-1903) u lill-Kustodju Frediano Giannini. Ma damx ma qala' permess u finanzjamenti biex jittieħdu ritratti minn esperti tad-dokument, u biex joħroġ edizzjoni kritika tiegħu. Fl-introduzzjoni u n-nota tal-opra tiegħu Golubovich wera antagoniżmu partikulari kontra l-monaċi Griegi Ortodossi, li sa wasal li sejħilhom 'psewdo- Kristjani' li kellhom għira u urew 'ostilità vjolenta kontra l-Latini' Kien żmien diffiċli fir-relazzjoni bejn il-Franġiskani tal- Art Imqaddsa u l-monaċi Griegi Ortodossi. Biżżejjed insemmu li fl-4 ta' Novembru 1901 il- Franġiskani sfaw vittmi ta' attakk ikrah kontrihom mill-monaċi Griegi, meta dawn ma ħallewx lis- sagristan, li kien il-Malti Fra Elija Grech (t 3 ta' Novembru 1951), jiknes it-taraġ tal-Kappella tal- Franki fil-pjazza ta' quddiem il-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu, u ferew diversi patrijiet li ġew jiddefenduh billi waddbulhom il-ġebel u ż-żejt jagħlil Golubovich missjunarju f'Kostantinopli (Ottubru 1902 — Frar 1904) Fis-7 ta' Ottubru David Fleming iddeċieda li jibgħat lil Golubovich f'Kostantinopli bħala vigarju ta' Adriano Ridolfi L-ART IMQADDSA '$f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $e 15 da Pesaro, superjur ta' din il-missjoni Franġiskana li kienet parti mill-Kustodja tal-Art Imqaddsa, fil- kunvent ta' Santa Maria in Draperis. Golubovich ma tantx ħa pjaċir b'din il-ħatra, għax din kienet tfisser li hu kien se jinqata' mix-xogħol tiegħu ta' riċerka u mill- proġetti li kellu. Għalkemm f'Kostantinopli Golubovich kellu jiddedika ħinu biex jgħallem il-Grieg lill- missjunarji, hu xorta waħda stinka biex isib ħin ikompli l-ħolma tiegħu biex joħroġ il-Bibliografia. Kemm dam Kostantinopli Golubovich ippubblika dokumenti dwar il-missjoni Franġiskana ta' din il-belt importanti. Bil-karattru skontruż tiegħu kellu mumenti ta' diffikultà fir-relazzjoni tiegħu mas-superjur Ridolfi. Għaldaqstant talab b'insistenza li jerġgħu jibgħatuh jew fl-Art Imqaddsa jew fl-Italja, biex ikompli r-riċerki tiegħu. Fl-aħħar ġietu idea brillanti. Talab lill-Ministru Ġeneral Dionvsius Schiiler (1903-1911) biex jibagħtu l-Kulleġġ ta' Quaracchi. Kien iffortunat li qala' malajr il-permess biex imur hemm u jiddedika ħinu għall-istudju u r-riċerka storika. Hekk nhar id-19 ta' Frar 1904 Golubovich ħalla Kostantinopli u mar lejn Firenze billi għadda minn Budapest u Venezia, dejjem jieħu kull opportunità li jieqaf fil-biblioteki u jagħmel riċerka. Fil-Kulleġġ ta' San Bonaventura fi Quaracchi Golubovich wasal Quaracchi fit-13 ta' Marzu 1904, fejn iltaqa' mal-ħabib tiegħu Leonhard Lemmens, president tal-Kulleġġ u prefett tal-istudji (1903- 1906). Kien żmien ta' entużjażmu bl-edizzjonijiet kritiċi tal-Kitbiet ta' San Franġisk, ikkurati minn Lemmens innifsu u minn Boehmer, kif ukoll bit-twaqqif tas-Società Internazionale di Studi Francescani bil-ħila ta' Paul Sabatier. lil Golubovich jikkontrolla l-kodiċijiet tas-Summa theologica ta' Alexander of Hales u l-edizzjoni tad-De conformitate vitae beati Francisci ad vitam Domini Iesu ta' Bartolomeo da Pisa. Fil-proġett ta' pubblikazzjonijiet tal- Kulleġġ ta' Quaracchi Golubovich kien tal-fehma li magħhom setgħet tidħol ukoll il-ħolma tiegħu, jiġifieri l-Biblioteca bio-bibliografica della Terra Santa e dell Oriente francescano, enċiklopedija ta' dokumenti inediti mill-bidunett tal-preżenza Franġiskana fl-Orjent sas- seklu 19. Fit-23 ta' Ottubru 1904 il-Ġeneral Schiiler ta 16 $ L-Anr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 l-permess lil Golubovich biex jibda jistampa l-ewwel volum ta' din il-kollana. Il-Kustodju Giannini talab stima tal-ispiża u ried li l-volum jiġi stampat Ġerusalemm, biex jipprovdi xogħol għall-istamperija tal-Kustodja f'San Salvatur. Il-Ministru Ġeneral ma riedx jikkontradixxi x-xewqa tal-Kustodju, imma stenna sa ma dan sar vigarju u delegat apostoliku fl-Eġittu, u meta laħaq president kustodjali Filippo Ricci, il- Ġeneral ordna li l-opra tiġi ppubblikata fl-istamperija tal-Kulleġġ ta' Quaracchi. Il-volum ġie stampat fl- 1906, imma mhux mingħajr diffikultajiet, għax din id-darba Golubovich daħal f'nuqqas ta' qbil anke ma' Lemmens, u kellu jitlaq għal xi żmien mill-Kulleġġ u jmur fil-kunvent ta' Ognissanti ġewwa Firenze. IL-FAQARU L-FOQRA TAL-MULEJ FIL-BIBBJA 'Imberkin dawk li huma foqra f'qalbhom, għax għalihom hi s-saltna tas-smewwiet' L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $ 17 Fil-Grieg insibu l-kelma ptochoi għall-foqra. Insibu ukoll fl- Ebrajk il-kelma anaw, plural anawim, li ġejja mill-verb anah, li jfisser tgħawweġ 'ilisfef jew 'titgħawweġ, għaliex dawk li huma fqar u batuti minħabba s-sewwa huma tassew qaddejja umli ta' Alla, jitbaxxew quddiem il-kobor ta' Alla (ara Num 12,3). Għalhekk l-anawim huma dawk il-fqar li jbatu u jitolbu b'qalb umli, u huma msejħa fl-Antik Testment bħala 'il-foqra ta' Jaħweh': 'il-fqir jidher bħala l-ħabib u l-qaddej ta' Jaħweh' (Salm 86:1). li l-għani mhux inklinat li jirrikorri għand Alla għax ma jonqsu xejn, waqt li l-fqir maħqur iħares lejn Alla. Ta' min isemmi li t-terminu għall-faqar ani hu l-aktar frekwenti fl-Antik Testemnt fejn insibuh 92 darba, l-aktar fis-salmi fejn jintuża 41 darba. rush 21 darba u anaw 19-il darba. Naraw fuq kollox il-faqar bħala konsegwenza tal-inġustizzja li ssir minn min hu sinjur u għalhekk il-Kodiċi tal-Alleanza (Es 20,22-23,33) jagħmel minn kollox biex jiddefendi u jaqbeż għall-batut (ara ukoll Salm 73; Ġob 21 u Mal 3). L-għażla tal-poplu Lhudi ġej mill-fatt li Alla ħenn għal dan il-poplu li kien imjassar fl-Eġittu: 'Għax qatt ma jonqos xi ħadd fil- bżonn fil-pajjiż; għalhekk jien nordnalek u ngħidlek: Iftaħ idejk sewwa lil ħuk, lill-fqir u lill-miskin f'artek (Dewt 15:11, ara Eżodu 3:8). Iżda din it-tama tal- Mulej fl-Eġittu tmur lura fiż-żmien meta qabel Alla kien għamel diversi pattijiet mal-Patrijarki: Abraham, Iżakk u Ġakobb kif naqraw f'Rumani 4:18: x Meta ma kellu ebda tama, Abraham ittama u emmen, u hekk sar missier ta' kotra kbira ta' ġnus, skont ma kien intqal lilu 9. L-istorja ta' Ġużeppi tal-Antik Testment, hija ukoll ikona ta' dan il-faqar tal-Mulej. Ġużeppi mibjugħ minn ħutu, jispicca fil- faqar tal-ħabs tal-Farun, jinterpreta l-ħolm, isir vici- re tal-Eġittu u jsir tama għal ħutu meta dawn ġew biex jixtru l-qamħ minn għandu. Ħutu neħħewlu qabel it- tama tal-ħajja libera u issa hu jagħtihom mill-ġdid it- tama għall-ħajja. Anke Mosċ hu mudell ta' dan il-faqar tal-Mulej; il- bniedem li jtemtem sar tama għall-poplu ta' Iżrael: 'Mosċ kien bniedem umli, l-aktar umli fost il-bnedmin li hawn fuq wiċċ l-art' (Numri 12:3). Ikona oħra tal-bniedem b'qalb umli u fqir fl-ispirtu huwa Ġob, il-bniedem sfortunat imma li baqa' jittama f'Alla. Tama li narawha dejjem tidwi fil-messaġġ ta' Alla lill- poplu fuq kollox permezz tal-profeti. Insemmu l-esperjenza ta' Ġeremija ppersegwitat minn sħabu. Ġona li jsir tama għall-belt ta' Ninive. Il-profeta Isaija jwassal dan il-messaġġ ta' tama lill-fqajrin tal-Mulej: $… U l-imsejknin jifirħu fil-Mulej, u l-fqajrin fost il-bnedmin jaqbżu bil- ferħ bil-Qaddis ta' Iżrael' (Isaija 29:19); u 'L-Ispirtu tal-Mulej fuqi; għaliex hu kkonsagrani biex inwassal il-Bxara t-Tajba lill-fqajrin. Bgħatni nħabbar il-ħelsien lill-imjassrin u d-dawl mill- ġdid lill-għomja. il-ħelsien lill-maħqurin u nxandar sena tal-grazzja tal- Mulej' (Isaija 61:1-2). Dan il-kliem jgħidu Ġesti nnifsu fis-sinagoga ta' Nazaret wara li qara din is-silta ta' Isaija kif naqraw f'Luqa 4:18. Infatti eżattament wara dan l-episodju Ġest ħeles lil wieħed imxajtan u fejjaq omm il-mara ta' Pietru. Is-salmi wkoll juruna dan l-aspett tat-tama tal- imsejken, fejn fost oħrajn insibu s-Salm 10:12: 'Qum, Mulejl Erfa' idek, O Allal La tinsihomx lill-imsejknin'; is-Salm 22:27: 'Tieklu l-fqajrin u jixbgħu; ifaħħru lill-Mulej dawk li jfittxuh'; u s-Salm 149:4 'Għax il-Mulej jitgħaxxaq bil-poplu tiegħu, u jsebbaħ lill-fqajrin bir- rebħa'. Ġesu fil-ħajja tiegħu għażel il-faqar, iċċekken, sar bniedem bħalna f'kollox minbarra d-dnub. Ġest twieled fqir, għex fqir, ħajja pubblika fil-faqar u miet ta' fqir, il-mewt tas-salib. Ġesu jitlob mis-segwaċi tiegħu ċaħda mill-affarijiet temporali biex jirċievu l-vera għana. Frażi ċara ħafna li turi lil Ġest jistieden sabiex ngħixu dan it-tip ta' faqar, hu meta Ġesti stess jgħid f'Mattew 11:29: L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $ 19 'Ħudu fuqkom il-madmad tiegħi u tgħallmu minni, għaliex jiena ta' qalb ħelwa u umli, u intom issibu l-mistrieħ għal ruħkon'. Dan il- kliem Ġest qalu, wara li xi dixxipli ta' Ġwanni l-Battista li kien fil-ħabs bdew isaqsu dwar Ġest, kif insibu f'Mattew 11:5 u Luqa 7:18-23: 'Morru agħtu lil Ġwanni l-aħbar ta' dak li rajtu u smajtu: kif il-għomja qegħdin jerġgħu jaraw, iz-zopop jimxu, l-imġiddmin ifiequ, it-torox jisimgħu, il-mejtin iqumu u kif il-Bxara t-Tajba qiegħda tixxandar lill-fqar. Hieni hu min ma jitfixkilx minħabba fija'. Ġesti ma kienx mela xi Messija politiku iżda Messija fqir, umli u manswet kif iħobb jgħallem il-Qaddis San Ġorġ Preca. Il-predikazzjoni u l-mirakli ta' Ġesu huma mela marbuta ma' dan l-aspett tat-tama: 'Bigħu ġidkom u agħtuh karità, u fittxu għalikom infuskom boroż li ma jitmermrux, teżor li ma jiġix nieqes fis-sema… ' (Lq 12:33); $… Mur, biegħ li għandek u agħtih lill-foqra ' (Lq 18:22); 'X'ħin niżel l-art mid-dgħajsa ra kotra kbira ta' nies u tħassarhom għax kien qishom nagħaġ bla ma għandhom ragħaj, u qabad igħallimhom ħafna ħwejjeġ' (Mark 6:34). Id-dixxiplu fuq kollox għandu jgħix dan il-faqar (ara Lq 14, 33 u Num 18, 20). Ma ninsewx imbagħad id-diskors tal-Muntanja: 'Imberkin dawk li huma foqra f'qalbhom, għax għalihom hi s-saltna tas-smewwiet' (Mt 5:3). L-idea ta' San Mattew hi li dawn in-nies iħarsu lejn Alla għax m'hemmx il-ġid li jtellifhom; 'Imberkin dawk li qalbhom ħelwa, għax jiksbu l-art' (Mt 5:5). Min hu fqir f'qalbu perċ għandu garanzija li se jkun mal-Mulej dejjem: 'Imberkin dawk li qalbhom safja, għax huma jaraw lil Alla' (Mt 5:8). 20 $ L-Anr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 Konklużjoni Il-filosofu Teilhard de Chardin jikkummenta li: 'Td-dinja hija għal dawk li huma kapaci joffru tama tassew kbira'. Jeħtieġ mela li nkunu iktar fqar f'qalbna u fl-ispirtu u nħarsu lejn Kristu li qalilna: 'U meta nintrefa' 'l fuq mill-art, jiena niġbed il-bnedmin kollha lejja' (Ġwanni 12:32). Il-Papa Franġisku, għal San Franġisk ta' Assisi li għex il-faqar, fl- ewwel laqgħa tiegħu mal-ġurnalisti tal-medja fis-16 ta' Marzu 2013 qalli l-Knisja għandha jkollha preferenza għall-fqar u għall-faqar fid-dinja — dan jagħmel sens ukoll meta 53 fil-mija tal-kattolici fid-dinja huma foqra. Fil-fatt huwa ordna sabiex in-nies tal-Arġentina ma jiġux għaċ- ċelebrazzjoni tal-inawgurazzjoni tiegħu bħala Papa nhar id-19 ta' Marzu 2013 imma minflok jagħtu l-flus lill-foqra. Kristu wkoll għex il- faqar u miet ta' fqir fuq is-salib. Dan għandu mela jkun l-wicc tal-Knisja fid-dinja tal-lum. Kristu hu għalhekk it-tama tagħna: 'Hu li kien għani, sar fqir minħabba fikom biex jagħnikom bil-faqar tiegħu' (2 Korintin 8:9). Il-Knisja Griega Ortodossa tiċċelebra tliet epifaniji tal-Mulej f'ċelebrazzjoni solenni ta' jum wieħed. Dawn huma; (a) dik tal-Maġi, (b) il-magħmudija ta' Ġesti fl-Ġordan, (c) it-tieġ f'Kana tal-Galilija. Fit-tlieta li huma hawn wirja mela 'epifanija' ta' min hu tassew Ġesti u dan fi stadji differenti tal-ħajja tiegħu. L-ART IMQADDSA '$f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $e 21 San Ġorġ Preca fil-ktieb tiegħu 'L-Iskola ta' Betlehem' fost l-argumenti li jġib dwar l-umanità ta' Ġesu jsemmi l-fsieqi u l-faxex li jitkellem ċar minnhom il-Vanġelu: 'U bħala sinjal ikollkom dan; issibu tarbija mfisqija u mimduda f'maxtura' (Lq 2,12). Hawn issa ta' min joħroġ għad- dawl id-differenzi li hemm bejn Luqa u Mattew dejjem fil-kuntest tat-twelid fil-għar skont Luqa u d-dar fejn daħlu l-Maġi skont Mattew. It-tagħlim dwar l-umanità ta' Ġesu, jiġifieri li dan kien tassew bniedem imur kontra dak tad-Doċeti. Dawn għallmu li Ġesu kien biss fantażma, wieħed li jidher biss. Luqa għal tliet darbiet isemmi l-kelma maxtura, il-post fejn wara li Marija wildet it-tarbija l-ewwel fisqietu u qegħditu f'dan il-post partikulari (Lq 2,7.12.16) Marru mela jgħaġġlu u sabu lil Marija 'l Ġużeppi bit-tarbija mimduda f'maxtura' (Lq 2,16). Issa mill-kelma maxtura, kollox jindika li dan kien post miftuħ għal kulħadd, imkien fejn il-vjaġġaturi flimkien mal- bhejjem tagħhom, wara mixja ta' ġurnata jgħaddu l-lejl tagħhom hemm, jistrieħu huma u jserrħu l-bhejjem mit-tagħbija biex il-għada jkomplu sejrin lejn id-destinazzjoni tagħhom. Dan huwa l-kuntest ta' fejn twieled Ġesti dejjem skont l-evanġelista Luqa. Dan kien post li ma hu proprjetà ta' ħadd u huwa wkoll ta' kulħadd, imkien miftuħ għall-elementi tan-natura. Ħalli issa niġu għal Mattew fejn dan jitkellem mill- Maġi li marru jagħtu qima lit-tarbija mgħobbijin bir-rigali. Il-post fejn dawn il-Maġi sabu t-tarbija huwa totalment differenti minn dak li jitkellem minnu Luqa: 'Meta mbagħad daħlu d-dar u raw lit-tifel ma' ommu Marija nxteħtu fl-art iqimuh;' (Mt 2,11). Mela fir-rakkont ta' Mattew donna li l-umanità ta' Kristu 22 ġ L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 toħroġ aktar għad-dawl. Minn tarbija (Luqa) issa għandna tifel (Mattew). Minn għar (Luqa) issa għandna dar (Mattew). Ir-rgħajja ma offrew xejn lit- tarbija. Il-Maġi issa li dan sar tifel offrewlu r-rigali. Kollox għalhekk juri l-umanità ta' Kristu, dejjem f'Mattew tidher differenti minn dik ta' Luqa. Dan għaliex minn tarbija issa hemm tifel. Ukoll l-interpretazzjoni tat-tliet rigali tikkonferma l-umanità f'aktar dettall tat-tifel. Matul il-mixja tas-snin, lil dawn il-Maġi għamluhom slaten għorrief. Dan kollu huwa mibni fuq kliem is- Salm 72: 'Is-slaten ta' Tarsis u tal-gżejjer jagħtuh ir-rigali, is-slaten ta' Seba u ta' Saba għotjiet iġibulu. Iqimuh is- slaten kollha, il-ġnus kollha lilu jaqdu' (10-11). Hemm ukoll kliem Isaija l-profeta: 'Mrieħel ta' iġmla għad jgħattuk, l-iġmla żgħar ta' Midjan u Gefa; Ikoll minn Seba jiġu, mgħobbijin bid- deheb u l-inċens, u jxandru t-tifħir tal-Mulej' (60, 6). L-umanità tat-tifel tkompli tidher għalkemm forsi indirettament fil-kulur tal-Maġi. Dak bajdani jippreżenta l-Ewropa, ta' kulur safrani jippreżenta l-Asja, u dak sewdieni l-Afrika. Dawn il-Maġi ġew assoċjati wkoll mat-tliet fażijiet li jgħaddi minnhom l-bniedem: it-tfulija, iż- żgħożija u x-xjuħija. Fl-aħħarnett hemm it-tifsira tar-rigali tal-Maġi: Id-deheb ifisser li t-tifel huwa sultan. L-inċens juri li mat-tifel hemm marbuta ukoll id- divinità, mal-mirra hemm it-tbatija u l-mewt. Biżżejjed wieħed hawn jiftakar fil- kwantità kbira ta' morr, u sabbara tiżen xi mitt libbra, madwar tletin kilogramma (ara Ġw 19,39) li xtara Nikodemu biex jidlek lil Ġest issa mejjet qabel ma jqegħduh fil-qabar. It-tifsira tal-fsieqi u l-faxex Missirijiet il-Knisja, kemm dawk Griegi kif ukoll dawk Latini taw bosta interpretazzjonijiet lill-fsieqi u l-faxex li bihom kien ingeżwer Ġesti. Hekk San Ċirillu ta' Lixandra, li miet fis-sena 444. Huwa jgħid: Meta wieħed jara lill- Bambin Ġesu fil-fsieqi ara li ma taħsibx biss f'Ġesti bħala bniedem; imma ipprova u erfa' l-menti tiegħek u aħseb fil-glorja tiegħu, mela fid-divinità. Għax fil-waqt li l-fsieqi u l-faxex li kienu miegħu urewh bħala skjav, mela l-umanità, imma minn dak li ħabbru l-anġli dwaru, urewh bħala Alla fostna, mela d-divinità. San Atanasju: Dan miet fis-sena 373. Dan il-għaref kien il-protagonista fil- konċilju ta' Efesu (321) fejn wera d-divinità ta' Ġesu, imma wkoll l-umanità. 'Ġesu li kellu jkun jixbah lil ħutu f'kollox (Lhud 2,17) ħa l-ġisem li jixbah lil dak tagħna. Ġie imgeżwer fil- fsieqi, u 'l quddiem huwa msejjaħ 'hieni' is-sider li redda lil Ġesti. Issa huwa impossibbli li ġisem li jidher biss, jerda' il-ħalib u jiġi mgeżwer fil-fsieqi. Teodoru ta' Ċiro: Dan miet fis-sena 458. Dan jargumenta hekk: Ġest twieled skont il-ligi tan- natura. Il-fatt li twieled minn mara, dan jaqbel man-natura umana; imma l-fatt li twieled minn verġni, dan huwa fuq in-natura. Huwa ma warrabx il-faxex, iċ-ċirkunċiżjoni, il-ħalib bħala ikel, sam, ħass il-guħ, l-għatx u l-għajja. Mela altru li kien bniedem normali. San Ipollitu saċerdot: jargumenta dwar l-umanità ta' Ġesu: 'Dan il-Verb sar bniedem minn Marija Verġni, li wara li twieled fisqietu fil-faxex Issa fih innifsu ġedded is-sura tal-bniedem il-qadim. Hu ħa l-istess natura tagħna, għax inkella għalxejn kien jordnalna nsiru nixbhuh bħala l-imgħallem tagħna. Kieku dan il-bniedem ħa natura oħra differenti li mhix tagħna, kif seta' qatt lili hekk dgħajjef jordnali nġib ruħi bħalu2' Il-fsieqi f'rapport mad-difna u l-qawmien Missirijiet il-Knisja wkoll jorbtu l-ġrajja tal-Milied ma' dik tal-Għid, mela l-qawmien, jew mogħdija. San Girgor Nażżanżjenu li miet fis-sena 390, jiċċara ħafna r-realtà tal-maxtura mal-qabar. L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $ 23 (1) L-evanġelista Luqa għal darbtejn wara xulxin isemmi l-fsieqi. (Lq 2,7.16). Issa wara li Ġesti irxoxta Ġwanni jgħid li kien hemm il-faxex u l-maktur għalih waħdu (Ġw 20,6). Dan kienu għadhom ġewwa fil-qabar. (2) Kienu l-anġli li taw l-aħbar tat- twelid lir-rgħajja ta' Bet Sahur. Ħdejn il-qabar glorjuż kien hemm ukoll l-anġli jħabbru l-qawmien. Fost ir-rigali tal-Maġi kien hemm l-inċenz u l-mirra, mela oġġetti ifuħu għad- dilka. Marija ta' Magdala, Marija omm Ġakbu, u Salomċ marru kmieni ħdejn il-qabar il-Ħadd filgħodu biż-żjut biex jidilku ġisem Ġest. (4) Mat-tħabbira lir-rgħajja, dehret ukoll il-glorja ta' Alla. L-istess ġara fil-qawmien, dehret il-glorja ta' Alla fil-persuna ta' Ġesti mibdul u kollu dawl. (5) Dik il-glorja li raw ir-rgħajja pperswadithom biex jerħulha 'jgħaġġlu' lejn Betlehem ifittxu sa ma sabu t-tarbija ma' ommu u missieru. Id-dija, it-terremot u l-ġebla imgerrba li raw u ħassew l-għases Lhud i kien hemm mal-qabar, ipperswadithom biex jgħidu b'kollox lill-kapijiet tal-Lhud i xejn ma kien qed jiġri normali għalihoml Ġest ħareġ mill-qabar u ħalla warajh l-ilbies tal-kefen hemm, bħala xhieda li minn issa 'l quddiem huwa, Ġesu, neża' l-mortalità biex jilbes ilbies tal-glorja, ġisem kollu emm hu mibdul, ħafif u ma jokkupax spazju. Tant hu veru dan li l-istess nom u verb li jiddeskrivu l-glorja tal-qawmien u l-glorja tal- bidla tat-trasfigurazzjoni huma l-istess. Mela diġà it-trasfigurazzjoni hija antiċipazzjoni tal-qawmien ta' Ġesti. San Severu minn Antijokja, dan miet fis-sena 538, jitkellem mill-ilbies ta' Ġesu fi twelidu u wara l-mewt tiegħu. 'Il-fatt li Ġest qam għeri, mingħajr faxex u maktur, ifisser li wieħed issa ma għandu qatt iħares aktar lejn il-ġisem ta' Ġest bħala bniedem. Issa l-ġisem glorjuż ta' Ġesti jinsab imgeżwer bid-dawl bħal b'mantell' Dan il-ħsieb diġà kien tkellem minnu San Pawl: 'Dan nafu li l-bniedem il-qadim tagħna ssallab miegħu, biex jinqered dan il-ġisem tad-dnub, sabiex ma nkunux aktar ilsiera tad- dnub' (Rum 6,6). Ukoll id-divinità Din tad-divinità lejn it- tarbija-tifel ta' Betlehem narawha minn żewġ angli: 24 ġ L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 ir-rigali tal-Maġi kif ukoll mill-att ta' adorazzjoni li huma taw lit-tifel Ġest. Mattew huwa ċar ħafna dwar ir-rigali. Dawn huma deheb, inċens u mirra. Issa ma kull wieħed minn dawn hemm tifsira partikulari. Lilna jinteressana l-inċens, kwalità ta' bħur fin mill-Għarabja. Fil-liturġija tat-tempju l-inċens għandu dejjem sens qawwi mad-divinità. Hekk is-salm: 'Tkun it-talb tiegħi bħal inċens quddiemek, ikunu idejja merfugħa 'lfuq bħas-sagrifiċċju filgħaxija' (S 140,2). Ma ninsewx ukoll li biex itaffu xi ftit mill-irwejjaħ tal-ħruq al-annimali, kienu jużaw kwantitajiet imdaqqsa ta' inċensl Fl-Apokalissi mbagħad hemm dejjem l-istess ħsieb a' inċens li jfisser talb offrut il Alla: '… kull wieħed minnhom (ix-xjuħ) kellu ċetra u xi bwieqi tad-deheb mimlija bl-inċens, li huma -talb tal-qaddisin' (Apk 5,8). Hemm imbagħad ix-xena tas-seba' siġilli: 'U ġie anġlu ieħor, bċensier ad-deheb, … u tawh ħafna inċens biex joffrih mat- alb tal-qaddisin kollha fuq l-artal tad-deheb U d-duħħan tal-inċens tela' mat-talb tal-qaddisin minn id l-anġlu quddiem Alla' (Apk 8,3-4). San Pietru Krisologu jgħid hekk: 'Il-lum il-Maġi mitlufa bil-għaġeb bdew jistaqsu lilhom infushom x'inhu qatt dak li kienu qegħdin jilmħu: għax huma raw is- sema fl-art, l-art fis-sema, il-bniedem f'Alla, Alla fil- bniedem u 'l dak li d-dinja kollha ma tesgħux rawh fid-djuq ta' ġisem ċkejken ta' tarbija. Il-fidi tagħhom stqarrewha permezz ta' rigali mistiċi: bl-inċens għarfu lil Alla, bid-deheb lis-sultan u bil-mirra li ġie biex ibati u jmut' 'Raw lit-tifel ma' ommu Marija u inxteħtu fl-art iqimuh/ Issa fil-Bibbja dan il-verb jiġi wżat biss fl-adorazzjoni li tingħata F'waħda mit- tentazzjonijiet meta x-xitan qal lil Ġesu li kien se jagħtih is-saltniet kollha taħt kundizzjoni li 'tinxteħet tadurani' (Mt 4,9), Ġesti wieġbu hekk: 'Lill-Mulej Alla tiegħek, għandek tadura ..7 L-istess verb hemm meta wieħed lebbruż iltaqa' ma Ġesti: Dan '… nxteħet quddiemu …' (Mt 8,2). Luqa jiddeskrivi dak li għamlu l-appostli meta minn fuq il-għolja taż- Żebbuġ raw lil Ġesu tiela' s-sema minn quddiemhom.. Allura l-appostli '… nxteħtu fl-art jagħtuh qima … 7 proskunesantes. (Lq 24,52). Fid-djalogu li Ġesu kellu mas-Sammaritana (Ġw 4,7- 30), waqt minnhom il-mara bdiet tkellem lil Ġesti dwar l-att ta' adorazzjoni lil Alla li, kemm il-Lhud kif ukoll huma is-Samaritani, kienu jagħmlu. Tant li mill-vers 20 sal-vers 24 dejjem jaqbeż il- verb tadura, jaduraw eċċ. Fil- Grieg dejjem hemm l-istess għeruq tal-verb proskuneo. 'Missirijietna kienu jaduraw lil Alla fuq din il-muntanja; imma intom tgħidu li l-post fejn wieħed għandu jadura lil Alla… Mela hawn ukoll il-mara Samaritana qiegħda tara f'Ġesu d-divinità. Mela mill-ġest tal-Maġi li nxteħtu fl-art jidher sew li f'dak it-tifel huma għarfuh bħala Alla, minkejja li minn barra kollox kien jidher tifel bħat-tfal l-oħra kollha ta' Betlehem. Għalhekk mela l-festa tal-Maġi bil-qawwa kollha tikkonferma l-misteru taż- żewġ naturi divina u umana f'persuna waħda, dik ta' Ġesi Kristu. L-ART IMQADDSA '$f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $e 25 po EUPA GĦAMEL MIEGĦEK . IL-MULEJ, U KIF ĦENN /GĦALIK7 (MK5:19); Diġà kellna l-okkażjoni matul din is-sena nġibu quddiem għajnejna in-numru 8 tal-Bulla tal-Indizzjoni tas-Sena tal-Ġublew Misericordiae Vultus, sena li issa waslet fit-tmiem tagħha. Hekk kiteb Papa Franġisku: 'Quddiem il-kotra ta' nies li kienet timxi warajh, meta ra li kienu għajjenin u mitluqin, mitlufin u bla ħadd min imexxihom, Ġest ħassu jitqanqal minn qiegħ 26 $ L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 qalbu għalihom (ara Mt 9:36). B'din l-imħabba kollha ħniena hu fejjaq il-morda li kienu jressqulu quddiemu (ara Mt 14:14), u bi ftit ħobż u ħutiet tema' ġmiegħi kbar (ara Mt 15:37). Dakġli lil Ġesii kien imexxih fiċ- ċirkustanzi kollha ma kienx ħlief il-ħniena, li biha kien jaqra fil-qlub ta' min kien ikollu quddiemu u jwieġeb għall-aktar bżonn veru tagħhom. Meta ltaqa' mal- armla ta' Najn li kienet qed twassal lill-iben il-waħdieni tagħha lejn il-qabar, tqanqal bil-kbir għal dak l-uġigħ immens tal-omm li kienet qed tibki, u taha lura lil binha billi qajmu mill-mewt (Lq 7:15). Wara li ħeles lill-imxajtan ta' Ġerasa, jafdalu din il-missjoni: 'Mur inġabar id-dar ma' niesek, u għidilhom kulma għamel miegħek il-Mulej, u kif ħenn għalik' (Mk 5:19). Hu proprju dan l-aħħar Vanġelu li nixtieq li nġibu quddiem għajnejna fl-aħħar ta' din is-sensiela ta' artikli fuq is-Sena tal-Ġublew tal- Ħniena. Hawnhekk jidher li għandna l-aktar eżempju ċar ta' esorċiżmu veru u proprju, barra l-intenzjonijiet apoloġetiċi tal-evanġelisti: insibuh fl-istorja tal- imxajtan ta' Ġerasa f'Mark 5,l-20 (ara wkoll Luqa 8,26- 39 u Mattew 8,28-34). Hekk jikteb San Mark: 'Waslu x-xatt l-ieħor tal-baħar u ġew fil-pajjiż tal-Ġerasin. Kif niżel mid- dgħajsa, resaq fuqu wieħed, li ħareġ mill-oqbra, li kien maħkum minn spirtu ħażin. Dan kien jgħammar fl-oqbra, u ħadd ma kien jista' jżommu marbut, anqas b'katina, għax bosta drabi laħqu rabtuh bix-xkiel u bil-ktajjen u hu kien jaqsam il-ktajjen u jkisser ix-xkiel, u ħadd ma kellu l-ħila jżommu. Lejl u nhar kien il-ħin kollu joqgħod qalb l-oqbra jew fuq il-muntanji, jixher u jqatta' ġismu biż- żrar. Kif lemaħ lil Ġest mill- bogħod ġera lejh, inxteħet fl-art quddiemu, u għajjat b'leħen qawwi u qallu : Aħna x'għandna x'naqsmu, Ġesli, Bin Alla l-Għoliż Aħlifli fuq Alla li ma taħqarnixl' Għax kien qallu : 'Oħroġ ja spirtu ħażin minn dan il-bniedem' Mbagħad staqsih: 'X'jismekt' 'Leġjun jisimni; wieġbu 'għax aħna ħafna' U beda jitolbu bil-ħerqa biex ma jkeċċihomx barra mill-pajjiż. L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $ 27 ta' qżieqeż tirgħa mal-ġenb tal-għolja, u l-ispirti talbuh ħafna u qalulu: Tbgħatna lejn il-qżieqeż ħa nidħlu fihom' U ħallihom imorru. L-ispirti ħżiena ħarġu, u daħlu fil-qżieqeż; u l-merħla li kienet ta' madwar elfejn ras, inxteħtet għal ġol-baħar mill-għoli tax-xaqliba u għerqet fil-baħar. Ir-rgħajja tagħhom ħarbu u marru jxerrdu l-aħbar mal-belt u l-irziezet, u n-nies ġiet tara x'ġara. Ġew ħdejn Ġesu, u lil dak li qabel kien maħkum mix-xitan u li kellu leġjun ġo fih rawh bilqiegħda u moħħu f'siktu, u baqgħu miblugħin bil-biża' In-nies li raw il-ġrajja qalulhom x'kien għadda minn għala l-imxajtan u l-qżieqeż. Imbagħad bdew jitolbuh ħafna lil Ġesti biex iwarrab minn pajjiżhom. Kif kien tiela' fuq id-dgħajsa, dak li qabel kien maħkum mix- xitan beda jitolbu ħafna biex iħallih jibqa' miegħu. Iżda hu ma ħallihx, u qallu: 'Mur inġabar id-dar ma' niesek u għidilhom kulma għamel miegħek il-Mulej, u kif ħenn għalik Dak telaq u beda jxandar fid-Dekapoli kemm kien għamel miegħu Ġest. U kulħadd stagħġeb'. Wara l-ġrajja sabiħa tat- tempesta fuq il-Baħar tal- Galilija li tagħlaq bil-kmand tal-Mulej lir-riħ u lill-baħar u l-mistoqsija 'Dan min hu, mela, biex saħansitra r-riħ u l-baħar jisimgħu minnu'' (Mk 4:41), Ġesu u d-dixxipli jaslu x-xatt l-ieħor, fil-pajjiż tal-Ġerasin. Jinżlu f'art meqjusa bħala 'barranija' għax pagana u għalhekk meqjusa bħala art imniġġsa. Hija ż-żona tad-Dekapoli, l-għaxart ibliet li ma kinux josservaw il-Liġi ta' Mosċ. Dan jidher ċar mill-fatt li bniedem kien igħix qalb l-oqbra u li kien hemm anke l-presenza ta' merħla qżieqeż, meqjusa bħala mniġġsa (ara Lev 11:7; Dt 14:8). Jista' jkun li huwa 'l-pajjiż 'l bogħod' li fih mar l-iben il-ħali. Hu hawnhekk li Ġest jiltaqa' mal-bniedem maħkum minn spirtu ħażin. Id-deskrizzjoni tiegħu hija kważi waħda li tbezza': 'Dan kien jgħammar fl-oqbra, u ħadd ma kien jista' jżommu marbut, anqas b'katina, għax bosta drabi laħqu rabtuh bix-xkiel u bil-ktajjen u hu kien jaqsam il-ktajjen u jkisser ix-xkiel, u ħadd ma kellu l-ħila jżommu. Lejl u nhar kien il-ħin kollu joqgħod qalb l-oqbra jew fuq il-muntanji, jixher u jqatta' ġismu biż- żrar'. Hija deskrizzjoni li tindika biċ-ċar is-sitwazzjoni tiegħu bħala maħkum minn spirtu ħażin, vjolenti, b'karatteristiċi ta' self- destruction, mibegħda għall- ħajja, spirtu qawwi ta' mewt. L-imxajtan isir espressjoni tal-bniedem mgħaffeġ mis- saram tal-ħajja, imma li fl-aħħar mill-aħħar jixtieq jinħeles u jikseb ħajja ġdida. Għalhekk San Mark ikompli jikteb: ' Kif lemaħ lil Ġest mill-bogħod ġera lejh, inxteħet fl-art quddiemu'. 28 $ L-Anr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 Ir-reazzjoni tal-imxajtan u l-ispirtu ħażin huwa simili ħafna għal dik tal-ispirti l-ħżiena fl-esorċiżmi ta' Ġesil, per eżempju f'Mark 1:24: 'Aħna x'għandna x'naqsmu, Ġest ta' Nazaretż Ġejt biex teqridna£ Jien naf min int: Il-Qaddis ta' Alla' Hekk jiġri wkoll hawnhekk, bid-differenza li Ġest jiġi deskritt hawn bħala 'Bin Alla l-Għoli. 'għajjat b'leħen qawwi u qallu : Aħna x'għandna x'naqsmu, Ġesl, Bin Alla l-Għoli2 Aħlifli fuq Alla li ma taħqarnixf' Għax kien qallu : Oħroġ ja spirtu ħażin minn dan il-bniedem ' Huwa Bin Alla l-Għoli li bħal donnu juri lill-imxajtan li l-għerq u l-għajn tat-tbatija tiegħu kienet ġejja mill- qigħan…u l-ħelsien seta' biss jiġi mill-Għoli. Ġesl juri s-setgħa tiegħu fuq l-ispirtu ħażin billi jikxef min hu billi jitolbu ismu: 'Mbagħad staqsih: 'X'jismekż' 'Leġjun jisimni; wieġbu għax aħna ħafna' U beda jitolbu bil-ħerqa biex ma jkeċċihomx barra mill- pajjiż. Kien hemm merħla kbira ta' qżieqeż tirgħa mal- ġenb tal-għolja, u l-ispirti talbuh ħafna u qalulu: 'Tbgħatna lejn il-qżieqeż ħa nidħlu fihom' U ħallihom imorru. L-ispirti ħżiena ħarġu, u daħlu fil-qżieqeż; u l-merfħla li kienet ta' madwar elfejn ras, inxteħtet għal ġol-baħar mill-għoli tax-xaqliba u għerqet fil- baħar'. L-ispirtu ħażin huwa 'Leġjun': mela spirtu li jokkupa, li jagħmel gwerra, L-ART IMQADDSA '$f OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $e 29 li jrid jaħkem bil-vjolenza u bil- qawwa…imma li jiġi mirbuħ bil- kmand ta' Ġesti 'Oħroġ ja spirtu ħażin minn dan il-bniedem'' Hawnhekk l-ispirti jitolbu li jidħlu fil-qżieqeż, li mbagħad ma kellhomx il-ħila jissaportu l-preżenza tagħhom tant li jispiċċaw mgħarrqa fil-baħar. Ġrajja li trid turi li Ġest huwa l-Qawwi li jħarrab kull ħażen u joħroġ dejjem rebbieħ anke fuq dak il-ħażen li jidher li huwa invinċibbli. Ir-reazzjoni hija waħda ta' xandira: ir-rgħajja li jaħarbu lejn l-ibliet u l-irziezet jirrakkuntaw dak li kien ġara. Ġrajja li qanqlet biżà li wasslet biex in-nies titlob lil Ġesu jitlaq minn pajjiżhomi 'Ir-rgħajja tagħhom ħarbu u marru jxerrdu l-aħbar mal-belt u l-irziezet, u n-nies ġiet tara x'ġara. Ġew ħdejn Ġesu, u lil dak li qabel kien maħkum mix-xitan u li kellu leġjun ġo fih rawh bilqiegħda u moħħu f'siktu, u baqgħu miblugħin bil-biża: In-nies li raw il-ġrajja qalulhom x'kien għadda minn għala l-imxajtan u l-qżieqeż. Mbagħad bdew jitolbuh ħafna lil Ġesi biex iwarrab minn pajjiżhom'. Ir-reazzjoni tal-imxajtan, li issa tassew kien twieled mill-ġdid bis- saħħa tal-ħniena li Ġesti kien wera miegħu, jitlob biex 'jibqa' miegħu', li jsir fil-verità dixxiplu tiegħu: 'Kif kien tiela' fuq id-dgħajsa, dak li qabel kien maħkum mix-xitan beda jitolbu ħafna biex iħallih jibqa miegħu' Ġest fil-fatt ma jħallihx jibqa' miegħu imma, kuntrarju għall-ġrajjiet oħra ta' fejqan u ħelsien li fihom l-Mulej jitlob is-sigriet, jagħmlu xandàr tal-ħniena tiegħu fost ħutu fid-Dekapoli: 'Tżda hu ma ħallihx, u qallu: 'Mur inġabar id- dar ma' niesek u għidilhom kulma għamel miegħek il-Mulej, u kif ħenn għalik Dak telaq u beda jxandar 30 4 L-Anr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 fid-Dekapoli kemm kien għamel miegħu Ġesu. U kulħadd stagħġeb'. Il-ħelsien mill-ħażin inbidel f'ħelsien ta' xandir u missjonil Dak li kien għamel esperjenza tassew profonda u ħelliesa tal-Mulej Ġesu rebbieħ fuq il-ħażen fil-ħajja proprja tiegħu issa jiġi mibgħut ixandar kemm il-Mulej kien ħenn għalih. Dak li mill-ħarsa kollha ħniena tal-Mulej kien irċieva ħajja ġdida issa jsir appostlu konvint tal-ħniena infinita tal-Missier li tassew tiddi fil-wiċċ ta' Ġesu. F'Ġesui kien għamel esperjenza tal-persuna tiegħu 'li mhix ħlief imħabba, imħabba li tingħata b'xejn' Għax 'ir-relazzjonijiet tiegħu mal-persuni li jersqu lejh jikxfu xi ħaġa unika u irrepetibbli. Is-sinjali li jwettaq, fuq kollox mal-midinbin, mal- foqra, mal-imwarrbin, il-morda u l-imġarrbin, huma kollox f'isem il-ħniena tiegħu. Fih kollox jitkellem dwar il-ħniena. M'hemm xejn fih li m'għandux ħniena' (Misericordiae Vultus 8). 'Għidilhom kulma għamel miegħek il-Mulej, u kif ħenn għalikl' Kemm huwa utli fid-dawl ta' din il-kelma ta' Ġesti nifhmu it-tħeġġiġa tal-Papa Franġisku fil-Misericordiae Vultus numru 10: 'Il-fus li jwieżen il-ħajja tal-Knisja hu l-ħniena. L-azzjoni pastorali kollha tagħha għandha tkun imgeżwra fil-ħniena li biha ddur fuq dawk li jemmnu; xejn mit-tħabbira u mix-xhieda tagħha quddiem id-dinja m'għandu jkun nieqes mill-ħniena. Il-kredibbiltà tal- Knisja tgħaddi mit-triq tal-imħabba ħanina u kollha kompassjoni. Il- Knisja tgħix bix-xewqa bla temma li toffri ħniena'. ĠESUJJFEJJAQ RAĠEL 'AMIFIUĠ (MK 2:1-12) Wieħed mill-ewwel mirakli li San Mark jirrakkonta fl-Evanġelju tiegħu, huwa l-fejqan ta' raġel mifluġ. Dan il-miraklu nsibuh irrakkuntat f'Mk 2:1-12, jiġifieri kważi fil-bidu ta' dan l-Evanġelju.l Sa issa l-Evanġelista ppreżentalna lil Ġesti jxandar is-Saltna ta' Alla u juri li din is-Saltna kienet waslet fost dawk li kienu qed jisimgħuh u permezz tal-mirakli ta' fejqan u L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $ 31 ta' eżorċiżmi li kien qed iwettaq. B'dan il-mod, San Mark jurina li l-missjoni ta' Ġest fil-Galilija s'issa dehret li kienet qed tkun ta' suċċess, sakemm naslu għal dan il-punt fin-narrativa. L-Evanġelista hawnhekk jirrakkontalna episodju ta' fejqan li jitħabbel ma' forma ta' oppożizzjoni kontra Ġesti min-naħa ta' xi kittieba li juru diżapprovazzjoni u suspett kontra dak li kien qed jgħid Ġesu. F'dan l-artiklu sejrin inħarsu mill-qrib lejn dan il-miraklu ta' fejqan u nippruvaw ninkwadrawh fis-serje ta' kontroversji li San Mark jippreżentalna fil-bidu tan-narrativa tal-Evanġelju tiegħu, liema kontroversji jħabbru minn kmieni ħafna li l-għedewwa ta' Ġesti kellhom iwassluh għall- mewt. Nistgħu ngħidu li Mk 2:1-12 huwa l-ewwel episodju fost serje ta' ħames episodji ta' konflitti li jsewgu lil xulxin b'mod illi flimkien dawn jiffurmaw sezzjoni unifkata f'San Mark. Din is-sezzjoni tibda b'dan l-episodju tal- fejqan ta' raġel mifluġ li nsibu fil-bidu tal-Kapitlu 2 u tintemm f'3:16. Dakli jgħaqqad flimkien lil dawn il-ħames episodji huwa l-element ta' kontroversja u reżistenza min-naħa tal- awtoritajiet reliġjużi Lhud kontra Ġesu. Fil-bidu, dan is-sentiment ta' oppożizzjoni kontra Ġesu jseħħ biss fil-qalb ta' dawn l-avversarji mingħajr ma jesprimuh bil-kliem. Fit-tieni konflitt, Ġesu jiġi akkużat għall-fatt li kien qed jiekol mal-pubblikani u l-midinbin. Fit-tielet konflitt huma d-dixxipli li jiġu akkużati għaliex Hawnhekk, Ġesu jitkellem fuqu nnifsu bħala għarus li għad jittieħed minn fost il-mistednin ' Fir-raba' konflitt, id-dixxipli mill-ġdid jiġu akkużati li kienu qed jagħmlu dak li ma jiswiex f'jum is-Sibt Fil-ħames konflitt, imbagħad, huwa Ġesu li jiġi akkużat li kien qed ifejjaq f'jum is-Sibt. Dan l-aħħar konflitt jintemm b'komplott min- naħa tal-Fariżej u l-Erodjani 32 ġ L-ART IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 biex jeqirdu lil Ġest u b'hekk jeħilsu minnu darba għal dejjem.' Dak li hu interessanti hawnhekk hu l-fatt li filwaqt li l-ewwel kontroversja tintemm b'reazzjoni ta' stagħġib min-naħa tal-folla preżenti għall-miraklu li kien għamel Ġesti meta dawn jgħidu; 'Ħwejjeġ bħal dawn qatt ma rajnihom' (2:12), l-aħħar kontroversja tintemm bid- deċiżjoni li fiha l-Fariżej 'bdew jiftiehmu mal- Erodjani kontra tiegħu kif jeqirduh' (3:6).$ Il-ħames episodji fil-bidu tal- Evanġelju li jiffurmaw din is-sezzjoni ta' kontroversji kontra Ġesti ma jidhirx li kienu ħames ġrajjiet li ġraw b'mod konsekuttiv, jiġifieri, immedjatament wara xulxin fil-ministeru ta' Ġesti' San Mark, fil-fatt jintroduċi dawn l-istejjer b'mod ġenerali ħafna. L-ewwel jikteb, 'Meta wara xi ġranet daħal Kafarnahum, in-nies semgħet li kien id-dar ..2 (2:1). It-tieni kontroversja tibda hekk: 'Darba waħda d-dixxipli ta' Ġwanni u l-Fariżej kienu sajmin, ġew u qalu lil Ġesti..7 (2:18). It-tielet kontroversja tibda bil-kliem: 'Raġa' ħareġ lejn xatt il-baħar, u n-nies kollha resqu lejh …' (2:13). Ir-raba' kontroversja tibda bin-nota: 'Ġara li darba s-Sibt għaddew minn għalqa miżrugħa, u d-dixxipli tiegħu, huma u mexjin bdew jaqtgħu s-sbul' (2:23). Il-ħames kontroversja mbagħad tibda b'dan il- kliem: 'Raġa' daħal fis- sinagoga u kien hemm raġel li kellu idu niexfa' (3:1). Ħafna mill-istudjużi ta' dan l-Evanġelju, mela, huma tal-fehma li kien San Mark stess li ġabar dawn il-ħames kontroversji flimkien fil-bidu tal-Evanġelju biex bihom huwa jqiegħed l-awtorità ta' Ġesu bil-miftuħ quddiem kulħadd.'' Għalkemm dawn il-ħames konflitti huma ppreżentati bħala sezzjoni waħda unifikata fil-bidu tal-Evanġelju ta' San Mark bħala parti mill-ministeru ta' Ġesu fil-Galilija, fil-Kapitlu 11 u 12 nerġgħu nassistu għal ħames kontroversji oħra kontra Ġest. Din id-darba, iżda dawn il-konflitti huma marbutin mal-ministeru ta' Ġesti mhux fil-Galilija iżda fil-belt ta' Ġerusalemm. L-episodju tal-fejqan tal- mifluġ f'Mk 2:1-12 jgħaqqad direttament ma' dawn l-aħħar ħames kontroversji li nsibu fl-aħħar tal-Evanġelju. Kifż Filwaqt li fl-episodju tagħna, Ġest se jiġi akkużat mill-kittieba li kien qed jidgħi, hekk ukoll fl-aħħar tal-Evanġelju se naqraw kif waqt il-proċess kontra Ġesu, il-qassis il-kbir wara li jċarrat l-ilbies ta' fuqu, jgħid: 'Xi ħtieġa għandna iżjed ta' xhieda7 Id-dagħwa smajtuhal' (14:63-64). Mela, kemm fil-bidu, kif ukoll fl-aħħar tal-Evanġelju, Ġest jiġi akkużat mill- għedewwa tiegħu li kien qed jidgħi. li l-għedewwa tiegħu ma jirnexxielhomx jagħmlu fil- bidu tal-Evanġelju, jagħmluh fl-aħħar, meta jaslu sabiex joqtlu lil Ġest. Dawn l-istejjer ta' kontroversji juru wkoll kemm kienet qawwija r-reazzjoni kontra Ġesu, reazzjoni li tibda bi kritika li ssir biss fil-qalb tal- għedewwa tiegħu, iżda mbagħad din il-kritika ssir aktar wiesgħa b'mod illi meta dawn raw li ma setgħu jagħmlu xejn kontra Ġesu, ippjanaw kif kellhom jeqirduh. Il-gruppi involuti f'din l-oppożizzjoni kontra Ġesti huma l-ewwel il-kittieba,'' imbagħad il-Kittieba u l-Fariżej; wara l-Fariżej,5 u fl-aħħar il-Fariżej flimkien mal- Erodjani. Is-silta tiftaħ b'din in- nota: 'Meta wara xi ġranet daħal Kafarnahum, in-nies semgħet li kien id-dar' (2:1). Mela, wara li diġà nsibu li Ġesu kien lesta l-ewwel parti tal-itinerarju tiegħu fil-villaġġi tal-Galilija, li matulhom huwa xandar is-Saltna ta' Alla, kif naqraw fil-1:39: 'U dar il-Galilija kollha, jippriedka fis- sinagogi tagħhom u joħroġ ix-xjaten', Ġesu jirritorna mill-ġdid f'Kafarnahum. Mhuwiex ċar għal-liema dar l-Evanġelista qed jirreferi meta jgħidilna f'dan l-ewwel vers li 'in- nies semgħet li (Ġest) kien L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $ 33 id-dar' Minħabba li Ġesu issa kien f'Kafarnahum, u f'din il-belt diġà ltqajna ma' Ġesu fid-dar ta' Xmun u ħuh Indri meta Ġest fejjaq l-omm il-mara ta' Xmun, xi wħud jikkonkludu li Ġesu issa kien mill-ġdid f'din l-istess dar. 5 Il-preżenza ta' Ġesu f'din id-dar ma tantx setgħet tinħeba fit-tul, tant illi fil-vers ta' wara, il-vers 2, naqraw hekk: 'U nġabru bosta, hekk li ma kienx hemm fejn joqogħdu iżjed, anqas quddiem il-bieb' Din id-deskrizzjoni tfakkarna fil-konklużjoni tal-episodju tal-miraklu ta' omm il-mara ta' Xmun, meta filgħaxija, fi nżul ix-xemx 'quddiem il-bieb inġabret il-belt bi ħġarha' (1:33). Il-kelma bil-Grieg li juża hawn San Mark meta jgħidilna 'u nġabru bosta' hija l-kelma svnago, li minnha toħroġ il-kelma 'sinagoga, il-post fejn kien jinġabar il-poplu sabiex jisma' l-Kelma ta' Alla. S'issa lil Ġesti nsibuh darba biss jippriedka fis-sinagoga. Huwa kien se jidħol fis- sinagoga darbtejn oħra biss, u dejjem hemmhekk se 7 Minflok is- sinagoga, issa hija din id-dar li se ssir bħal sinagoga ġdida, jekk nistgħu nsejħulha hekk, li hija aktar mimlija bin-nies, b'mod 'li ma kienx hemm fejn joqogħdu iżjed, anqas quddiem il-bieb' (2:2).$ Wara dan id-dettal, San Mark jgħidilna li minn din id-dar, Ġesu 'qagħad ixandrilhom il-kelma' (v.2). San Mark iħobb juża din l-espressjoni mingħajr ebda kwalifika. Fil-fatt, f'dan l-Evanġelju, l-espressjoni 'qagħad ixandrilhom il- kelma (logosf' għandha tifsira doppja: din tirreferi jew għall-kontenut tal- messaġġ li kien ixandar Ġesu,' jew inkella għall- istess messaġġ imxandar fuqu bħalma jagħmel il- lebbruż, li wara li ġie mfejjaq minn Ġest 'telaq, u beda jxandar ma' kullimkien u jxerred l-aħbar' (1:45). Dawn l-ewwel żewġ versi, mela, jservu ta' introduzzjoni għar-rakkont. Huwa fil-vers 3 li tibda l-istorja proprja meta naqraw hekk: 'U marru ħadulu quddiemu wieħed mifluġ, merfugħ minn erbgħa min-nies. Billi ma setgħux jersqu sa ħdejh minħabba l-kotra, qalgħu s-saqaf ta' fuqu, fetħu toqba, u niżżlu minnha l-friex li fuqu kien mimdud il- mifluġ' (vv. Il-marda tar-raġel tradotta bil-Malti 'mifluġ' tissemma hawnhekk biss fl-Evanġelju kollu ta' San Mark, u l-fatt li dan kien merfugħ minn erbgħa jurina li dan ir-raġel kien fi stat tassew ħażin u ta' tbatija b'mod illi ma setax jimxi. Fuq ix-xena jaslu dawn l-erbat irġiel iġorru raġel mifluġ. Spiss fl-Evanġelju naqraw li l-morda ma kienux imorru weħidhom għand Ġesu, imma kien ħaddieħor li kien jeħodhom sa ħdejn Ġest. Min kienu dawn l-erbat irġiel li ħadu lil dan ir- raġel marid f'dan il-post fejn kien hemm Ġesuiż Il-qraba, il-ħbieb jew il-ġirien tiegħu2 Qatt ma nsiru nafu min kienu. Li nsiru nafu biss hija l-qawwa tal-fidi u d-determinazzjoni tagħhom biex minkejja l-folla kbira, huma ressqu lil dan ir-raġel marid sa ħdejn Ġesti. Hawn min staqsa wkoll għaliex hawnhekk l-Evanġelista jgħidilna li dawn kienu erbgħa u mhux tnejn, per eżempju' Xi studjużi jidentifikaw dawn l-erbat irġiel mill- ewwel erba' dixxipli, li darbtejn jiġu mmarkati bħala grupp fil-kapitlu ta' qabel.2' Interessanti li f'dan l-episodju, dawn l-erba' dixxipli li Ġesti kien diġà sejjaħ sabiex jimxu warajh, ma jissemmewx. Jibqa' l-fatt li r-referenza għall-erbat irġiel li ġarrew lil dan ir-raġel marid hija paragonabbli għall-ewwel erba' dixxipli li diġà nsibuhom jinterċedu quddiem Ġest għal omm il-mara ta' Xmun li kienet marida fis-sodda. It-tieni ħaġa li rridu ninnutaw wara r-referenza għall-erbgħa min-nies huwa l-impediment li dawn sabu meta minħabba l-folla ma setgħux jidħlu fid-dar fejn kien hemm Ġesu. L-espressjoni minħabba l-folla, bil-Grieg: dia ton ochlon, hija l-ewwel referenza għat-terminu 'folla' f'San Mark, terminu li jissemma 37 darba. Mal- kelma 'folla, bil-Grieg: ochlon, San Mark juża wkoll espressjonijiet simili, bħal 'ħafna, bil-Grieg: polloi; 'ilkoll; bil-Grieg: pantes, holos. Ħafna drabi l-preżenza tal- folla f'dan l-Evanġelju hija preżenza li tfixkel. Min xtaq jersaq lejn Ġesu, l-ewwel kien jeħtieġlu jissupera lill-folla. Il-folla hija ppreżentata bħala massa ta' nies li ma jafux jiddixxernu: filli jkollhom sentiment mod, u filli ieħor, bħal fil- każ tal-għama ta' Ġeriko. Hawnhekk il-folla l-ewwel tibda ssikket lir-raġel għama meta dan beda jgħajjat sabiex Ġest jkollu ħniena minnu. Imbagħad, wara li Ġesti waqaf u sejjaħlu, kienet il-folla stess li għamlet kuraġġ lil dan l-għama sabiex jersaq lejn Ġesu 2' L-istess f'dan l-episodju tal-fejqan tal-paralitiku, il- preżenza tal-folla hija waħda ambivalenti. Min-naħa, il-folla timpedixxi lil dan ir-raġel marid biex jidħol ġewwa, iżda ftit wara, meta Ġest jfejjaq lil dan ir-raġel, jidher li dan l-istess raġel joħroġ mill-bieb tal-istess dar mingħajr ebda diffikultà quddiem kulħadd.5 F'Ħadd il-Palm, ukoll, waqt li kien f'Ġerusalemm, il-folla tilqa' lil Ġest b'mod trijunfali, 26 iżda ftit jiem wara, tiddeċiedi li tikkundannah għall-mewt.7 Huwa San Luqa, li fl-episodju ta' Żakkew, jurina kemm hu qawwi l-impediment tal-folla. Żakkew li kien raġel qasir ma setax jara lil Ġesti minħabba l-folla. Huwa jissupera lill-folla billi jixxabbat ma' siġra u joqgħod hemm fuq jistenna lil Ġest għaddej. $ It-toqba fis-saqaf It-tielet ħaġa li rridu ninnutaw huwa l-ġest li dawk l-erbat irġiel għamlu meta, għaliex ma setgħux jersqu lejn Ġesti minħabba l-folla, '… qalgħu s-saqaf ta' fuqu, fetħu toqba, u niżlu minnha l-friex li fuqu kien mimdud il-mifluġ' (Mk 2:4).9 Jidher li d-djar ta' dak iż-żmien kien ikollhom bħal taraġ jew xriek fil-ġenb li minnhom setgħu jitilgħu fuq il-bejt. Il-verbi li juża San Mark hawnhekk biex bihom jesprimi l-azzjoni ta' dawn l-erbat irġiel meta telgħu fuq il-bejt, huma verbi li rari jintużaw. Bl-użu ta' dawn il-verbi, San Mark jurina li minn fuq il-bejt, dawn l-irġiel għamlu bħal ħofra li minnha mbagħad niżżlu lir-raġel marid li kienu qed iġorru. L-istess ħaġa naqraw fl-Atti tal-Appostli meta niżżlu lil San Pawl f'qoffa mas-swar tal-belt ta' Damasku. ' San Luqa, li hu aktar fin fid-deskrizzjonijiet tiegħu, jgħidilna hekk: '… telgħu fuq il-bejt, u niżżluh bil- mitraħ b'kollox minn bejn ix-xorok f'nofs in-nies quddiem Ġesi' (Lq 5:19). Ninnutaw il-kelma li San L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $ 35 Mark juża hawnhekk biex jirreferi għall-oġġett li fuqu kien qed jistrieħ dan ir-raġel marid: bil-Grieg krabbatos. Din kienet bħal sodda ta' persuni fqar jew oġġett biex jitrasportaw lill-marid 5' Interessanti li la Ġest u lanqas is-sid ta' din id-dar (forsi Pietru2) ma jagħmlu reazzjoni għall-ħsara li kienet saret fis-saqaf ta' din id-dar fejn kien qiegħed Ġest. Minflok, Ġest jinnota l-fidi ta' dawk l-erbgħa li ħadu lil dan il-marid quddiemu. Hekk naqraw fil-v.5 'Meta ra l-fidi tagħhom, Ġest qal lill-mifluġ: Tbni, dnubietek maħfura'' Mhuwiex ċar jekk dan ir-raġel marid ukoll kellux fidi. Dak li hu żgur hu li l-Evanġelista jinnota l-fidi ta' dawn l-erbgħa. Il-fidi, bil-Grieg: pistis, tissemma hawn għall- ewwel darba fl-Evanġelju skont San Mark, kelma li San Mark imbagħad jużaha erba' darbiet oħra wara. L-ewwel, meta d-dixxipli raw lil Ġesti miexi fuq il- 36 $ L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 baħar u ħasbuh fantażma u beżgħu, Ġesti qalilhom: 'Dal-biża' kollu għaliex2 Mela ma għandkomx fidi2' (4:40), It-tieni, lill-mara bit-tnixxiegħa tad-demm, Ġesu jgħidilha: 'Binti, il-fidi tiegħek fejqitek;' (5:34). It- tielet, lill-għama ta' Ġeriko, Ġest wkoll jgħidlu: 'Il-fidi tiegħek fejqitek' (10:52). F'dawn l-episodji, il-kelma 'fidi' dejjem insibuha fuq fomm Ġesu. $ Għal San Mark li temmen ifisser li tintelaq b'mod sħiħ uli tafda lil Alla, għaliex kif jgħid Ġest stess f'dan l-Evanġelju: 'Kollox jista' jkun għal min jemmeni' (9:23);uli 7… għal Alla kollox jista' jkun' (10:27). Kontra l-fidi hemm il-biża. Għalhekk, per eżempju, Ġesu jgħid lil Ġajru, il-kap tas-sinagoga li mar għand Ġesu jitolbu għal bintu li kienet ħażin: 'Tibżax, biss inti emmen' (5:36). Dnubietek maħfrua Mela kienet il-fidi ta' dawn l-erbat irġiel li wasslet lil Ġest sabiex idur fuq dan il-marid u jgħidlu: 'Tbni, dnubietek maħfura' (2:5). Din it-tweġiba ta' Ġesu probabbilment ma kinitx dak li dan ir-raġel u dawk li ġarrewh kienu qed jistennew. Pjuttost huma kienu ħadu lil dan il-marid quddiem Ġesil sabiex ifejqu fiżikament. Hemm tliet affarijiet x'ninnutaw fit- tweġiba ta' Ġesti quddiem dan il-marid. L-ewwel, il-mod kif Ġesti jindirizza lil dan ir-raġel marid bħala 'Ibni; bil-Grieg: teknon. Din hija espressjoni li San Pawl jużaha spiss fl-Ittri tiegħu. Qisu hawn Ġesu qed jippreżenta lilu nnifsu bħala missier mimli mħabba, li jistabilixxi ir- relazzjoni tiegħu taħt forma paterna. It-tieni ħaġa li rridu ninnutaw hija l-fatt li Ġest jgħid lil dan ir-raġel marid: 'dnubietek maħfura' Din hija affermazzjoni ambigwa għaliex l-użu grammatikali tal-verb 'maħfura' hawn huwa fil-passiv. Fil-Grieg Bibliku din il-forma grammatikali tal-passat 'divin' kif tissejjaħ, tintuża sabiex turi azzjoni magħmula minn Alla stess. Dan kien mod komuni fost il-Lhud kif jitkellmu fuq Alla mingħajr ma jsemmu l-isem tiegħu.': Mela, Ġesti ma kienx qed jgħid li kien hu li qed jaħfer id-dnubiet ta' dan ir-raġel marid. Minflok, permezz tal-użu tal-passiv, l-Evanġelista jurina li Ġesii kien qed jitkellem f'isem Alla, għalkemm ma nistgħux neskludu lanqas li Ġesti kien qed jitkellem bl-awtorità tiegħu stess. Il- kelma awtoritattiva ta' Ġesu kkomunikat il-maħfra ta' Alla. It-tielet ħaġa li rridu ninnutaw hija li filwaqt li fil-bidu tal-episodju naqraw li Ġesu kien qiegħed ixandar il-Kelma (2:2), issa din l-istess kelma, ċioċ, l-Aħbar it-Tajba'5 kienet qed isseħħ tassew f'forma ta' rebħa fuq il-qawwa tal-ħażen, fuq id-dnub. Fid-dawl ta' dan, tajjeb li nżommu f'moħħna kwestjoni oħra li kienet komuni fil-ħsieb Lhudi ta' dak iż-żmien. Qed nirreferi għat-twemmin Lhudi li kien jara rabta qawwija bejn il- mard u d-dnub. Per eżempju, fl-Evanġelju skont San Ġwann, naqraw li lil dak ir-raġel li kien ilu 38 sena marid, Ġest jgħidlu: 'Ara, issa fiqt, qis li ma tidnibx iżjed, biex ma tiġrilekx xi ħaġa agħar' (Ġw 5:14). Fl-Evanġelju skont San Luqa wkoll naqraw kif xi nies qalu lil Ġesti dwar dawk il-Galilin li Pilatu kien ħallat demmhom mad-demm tal-vittmi tas-sagrifiċċji tagħhom. U Ġesu qalilhom: 'Taħsbu intom li dawn il-Galilin kienu iżjed midinbin mill- Galilin l-oħra biex sofrew dan kollu'' (Lq 13:2). Din kienet idea komuni fost il- Lhud kif jidher f'tant kotba tat-Testment il-Qadim. Fil- fatt, il-mard huwa wieħed mill-aktar kastigi qawwija li bihom il-Mulej Alla kien jhedded bih lill-poplu tiegħu minħabba l-infedeltà tal- istess poplu lejh.7 Dan ma jfissirx iżda li l-mard jista' jiġi direttament attribwit lil xi ħtija personali kif naraw fl-istorja tal-ktieb ta' Ġob. Fil-fatt, fi Ġw 9:2-3, Ġesti jiċħad din il-konnessjoni, meta fl-episodju tal-għama tat-twelid id-dixxipli jgħidu lil Ġest: 'Rabbi, dan wieled agħma għax dineb hu stess, jew għax dinbu -ġenituri tiegħuf' Ġest wieġeb: 'Mhux għax dineb hu jew il-ġenituri tiegħu' Fir-rakkont tagħna ħadd, a l-Evanġelista u lanqas xi ħadd mill-personaġġi i jissemmew, ma jagħmel din ir-rabta bejn id-dnub u -mard. U għalhekk nistgħu ngħidu li f'dan ir-rakkont il- mard u d-dnub ma jidhrux li huma marbutin ma' xulxin. Kieku kien hekk, meta Ġesti ħafer id-dnubiet ta' dan ir- raġel marid, dan kien ikun mistenni wkoll li jibda jimxi. Il-kittieba Wara li Ġest jgħid lil dan ir- raġel li kien ħafirlu dnubietu, niltaqgħu ma' sorpriża fin- narrattiva ta' dan l-episodju. Proprju hawn naqraw hekk: 'Mela kien hemm bilqiegħda xi wħud mill-kittieba, u f'qalbhom bdew jgħidu: 'Dan kif qiegħed jitkellem hekk2 Dan qiegħed jidgħil Min jista' jaħfirhom id- dnubiet ħlief Alla biss27 (Mk 2:6-8). Sa issa l-kittieba ma kellhom l-ebda parti x'jilagħbu fir-rakkont ta' San Mark. Minn informazzjoni li nsibu aktar kmieni fin- narrativa, il-qarrejja iżda jafu, li t-tagħlim ta' Ġesu kien differenti jew aħjar superjuri minn dak tal- kittieba. $ Il-kittieba kienu jirrappreżentaw awtorità qawwija u ħafna drabi jissemmew f'episodji li jinkludu fihom kwestjonijiet L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $ 37 teoloġiċi bħal f'dan il-każ. Bi professjoni, il-kittieba kienu għalliema, ġuristi jew esperti tal-Liġi li kienu mħarrġa biżżejjed sabiex jinterpretaw il-Liġi ta' Alla. Il-presenza tagħhom f'din id-dar fejn issa kien hemm ukoll dan ir-raġel marid teħodna għall-għarrieda, għaliex forsi aħna bħala qarrejja nistennew li f'din id-dar se nsibu biss persuni li kienu disposti li jisimgħu il-Kelma ta' Ġesti. L-Evanġelista ma jgħidilna xejn iżda x'kienu qed jagħmlu l-kittieba f'din id-dar jew kif kien irnexxielhom jidħlu f'din id-dar mimlija bin-nies. Aktar kurjuż huwa d-dettal li jagħtina San Mark meta jikteb li dawn il-kittieba preżenti f'din id-dar 'kienu bilqiegħda' Meta nqisu id-dar, nistaqsu: x'kienu qed jagħmlu dawn il-kittieba bilqiegħda hemmhekk Din il-pożizzjoni ħafna drabi tintuża għal min jgħallem. Hekk, per eżempju, insibu lil Ġesti, bilqiegħda fuq dgħajsa jgħallem in-nies bil-parabboli. Hawnhekk iżda, l-fatt li dawn il- kittieba kienu bilqiegħda jindika l-post ta' privileġġ li kienu jgawdu fis-soċjetà ta' żmienhom, pożizzjoni li Ġesti stess jikkundanna aktar tard fl-Evanġelju meta jgħid: 'Tftħu għajnejkom mill-kittieba, li … fis- sinagogi joqogħdu fis- siġġijiet ta' quddiem, u fil-postijiet ewlenin fil- pranzijiet' (12:39). Iżda l-pożizzjoni tagħhom 'bilqiegħda' hawn jista' jkun li għandha tifsira 38 ġ L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 Il-fatt li huma kienu bilqiegħda juri li qed jiġu ppreżentati bħala persuni li ma setgħux jiċċaqilqu u li allura kienu immobbli bħal dan ir- raġel marid u bħal Levi l-pubblikan li naqraw dwaru fl-episodju ta' wara dan, li kien ukoll 'bilqiegħda' wara l-mejda tat-taxxi. ' Il-paraliżi tagħhom, mela, kienet fil-qalb tagħhom aktar milli fil-fiżiku,' kif tindika r-reazzjoni li huma jagħmlu f'qalbhom meta jistaqsu: 'Dan kif qiegħed jitkellem hekk2 Dan qiegħed jidgħil Min jista' jaħfirhom id-dnubiet ħlief Alla biss2' (Mk 2:7-8). Minn dan il-waqt 'il quddiem, ir-relazzjoni bejn Ġesu u l-kittieba ssir waħda ostili. F'dan l-ewwel waqt ta' konflitt, iżda, il-kontroversja ma tiġix espressa bil- fomm b'mod illi jkun jista' jismagħha kulħadd. Minflok, huma jistaqsu lilhom infushom f'qalbhom. Ir-raġuni l-għala huma juru d-diżapprovazzjoni tagħhom lejn Ġest hija mogħtija fil-vers 7: l-awtorità li xi ħadd jaħfer id-dnubiet kif kien għadu kemm għamel Ġesi, kienet prerogattiva esklussiva tal-Mulej Alla. ' Mela, meta Ġesti kien qed jiddikjara li d-dnubiet ta' dak ir-raġel marid kienu maħfura, hu kien qed japplika għalih din il- prerogattiva riservata għal Alla. Dan ifisser li għal dawn il-kittieba, Ġesti kien qed jidgħi. $ Li wieħed jidgħi, bħal f'dan il-każ, jiġifieri li wieħed jatribwixxi għalih xi ħaġa mogħtija biss lill-Mulej Alla, kienet xi ħaġa li kellha tiġi kkastigata bil-mewt. Fil-każ ta' dagħa kien hemm il-kastig tat-tħaġġir.'5 Tajjeb ninnutaw kif il-ġudizzju li dawn il-kittieba jgħaddu f'qalbhom meta jikkonkludu li Ġesti kien qed jidgħi, huwa l-istess ġudizzju li aktar tard fin-narrativa, il-qassis il-kbir jagħti kontra Ġesti fis-Sinedriju meta jgħid: 'Id-dagħwa smajtuhal' (Mk 14:64). Fl-Evanġelju skont San Luqa nsibu xi ħaġa simili fl-episodju ta' meta Ġest kien mistieden għall- ikel għand Xmun il-Fariżew u tidħol mara midinba li dilkitlu riġlejh, u Ġest jiddikjara: '… li dnubietha, li kienu ħafna, inħafrulha ..7 (Lq 7:47). Iżda dawk li kienu fuq il-mejda miegħu bdew jgħidu fihom infushom: 'Dan min hu biex jaħfer id- dnubiet ukoll2' (v.49). L-istess naqraw fir-rakkont tagħna. Iżda l-Evanġelista San Mark ikompli jikteb: 'Malli Ġesu ntebaħ fih innifsu x'kienu qegħdin jgħidu bejnhom u bejn ruħhom qalilhom: 'Għaliex qegħdin taħsbu hekk f'qalbkom'7 (Mk 2:8). L-Evanġelisti, speċjalment l-Evanġelista San Ġwann, jenfasizzaw spiss id-don li kellu Ġesu li jaqra dak li kien hemm f'qalb il-bniedem. Il- fatt li Ġesti kien kapaċi jaqra qalb il-bniedem titfgħu ukoll fuq l-istess livell tal-Mulej Alla, għaliex fl-Iskrittura spiss naqraw li huwa Alla li jaqra qalb il-bniedem. 7 Huwa għalhekk li Ġesu meta ntebaħ x'kienu qed jaħsbu l-kittieba f'qalbhom jagħmlilhom mistoqsija: 'Għaliex qegħdin taħsbu hekk f'qalbkom X'inhu l-eħfef, tgħid lill-mifluġ, 'Dnubietek maħfura; jew tgħidlu, Qum u aqbad friexek u imxi'27 (vv8-9). Id-dilemma tal-kittieba F'sitwazzjonijiet ta' dibattiċi bħal dawn, spiss naqraw li Ġesti kien iweġeb billi jistaqsi mistoqsija oħra. Hekk, per eżempju, jagħmel fl-episodju ta' meta raġel b'idu niexfa jidħol fis- sinagoga f'jum is-Sibt u qagħdu jgħassulu jekk kienx se jfejqu, u Ġesu jistaqsi: 'X'jiswa li tagħmel nhar ta' Sibt, ġid jew deniż Issalva ħajja jew toqtolha'' (3:4). Hekk ukoll meta l-qassisin il-kbar u l-kittieba u x-xjuħ staqsewh b'liema setgħa kien qiegħed jagħmel dan kollu, hu weġibhom hekk: 'Ħa nagħmlilkom mistoqsija waħda jien, weġbuni għaliha, u ngħidilkom b'liema setgħa qiegħed nagħmel dan kollu' (11:29). Fil-każ tagħna, meta Ġest staqsa x'kien l-eħfef jekk hux li jiddikjara li d-dnubiet ta' dak ir-raġel kienu maħfura jew li jfejqu fiżikament, faċilment li l-kittieba setgħu jaħsbu li d-dikjarazzjoni tal- maħfra tad-dnubiet kienet -aktar triq ħafifa. Bil-kliem wieħed seta' jgħid li jrid, imma li tagħmel miraklu f'dan il-każ kien iservi ta' prova kemm il-kelma ta' Ġesii kienet tassew valida. Id-dilemma tal-kittieba, mela, kienet li min-naħa kien jidher eħfef li Ġest jaħfer id-dnubiet milli jfejjaq raġel marid. Min-naħa -oħra, iżda, li tfejjaq raġel i ma setax jimxi kien sinjal al-attività divina, jiġifieri xi ħaġa li seta' jagħmel Mela, jwieġbu xi jwieġbu l-kittieba għal din il-mistoqsija ta' Ġesu, huma kienu se jsibu ruħhom f'diffikultà. Huma ma ridux isejħu l-maħfra tad-dnubiet bħala l-eħfef ħaġa, għaliex dan kien se jkun 'insult' għal Alla, u allura kienu se jkunu huma stess li jiġu akkużati li L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $ 39 qed jidgħu, l-istess akkuża li għamlu huma kontra Ġestil Imma fl-istess ħin, il-kittieba lanqas ma xtaqu jgħidu li l-eħfef ħaġa kienet li Ġesu jagħmel dan il-miraklu. Jekk inhu hekk, allura l-miraklu li kien se jagħmel Ġest kien se juri li tassew huwa kellu s-setgħa li jwettaq l-istess azzjonijiet ta' Alla. Ġest għalhekk jirritorna għall-kwestjoni tal-maħfra tad-dnubiet: il-miraklu li kien se jagħmel ma kienx l-għan fih innifsu. Il-miraklu li kien se jagħmel Ġesti ma' dan ir-raġel marid kellu jseħħ sabiex bih juri min hu u minn fejn kienet ġejja s-setgħa tiegħu. Hekk allura jkompli jgħid Ġesu: 'Mela biex tkunu tafu li Bin il- bniedem għandu s-setgħa jaħfer id-dnubiet fuq l-art qal lil mifluġ, Qum, qiegħed ngħidlek, aqbad friexek u mur lejn darek''(vv.10-11). Bin il-bniedem Għall-ewwel darba fl- Evanġelju, Ġest hawnhekk jirreferi għalih innifsu bit-titlu ta' 'Bin il-bniedem titlu li jsir aktar prominenti fl-Evanġelju, speċjalment meta Ġest jitkellem fuq il-passjoni u l-mewt tiegħu. It-titlu ta' Bin il-bniedem jeħodna lura għall-paġni tat-Testment il-Qadim, speċjalment għal dak li nsibu fil-Kapitlu 7 tal-Ktieb ta' Danjel. Inkiteb ħafna fuq l-oriġini u t-tifsira ta' dan it-titlu li fl-Evanġelju. Tajjeb li nżommu f'moħħna li dan it-titlu nsibuh użat dejjem fuq fomm Ġest biss.$ Għalina bħala qarrejja ta' dan l-Evanġelju, it-tifsira ta' dak li Ġesu jgħid għalih innifsu f'din il-ġrajja, meta jsejjaħ lilu nnifsu 'Bin il- bniedem' tibqa' mistoqsija mhux solvuta. Imma din il-mistoqsija ma tistax tiġi mwieġba f'dan il-punt tal- istorja ta' San Mark: minflok, ikollna nistennew aktar tard meta l-Evanġelista jagħtina aktar informazzjoni fuq min hu Ġesu. Fil-fatt, bl- eċċezzjoni ta' dan ir-rakkont u dak li nerġgħu naqraw fl-istess kapitlu,$ dan it-titlu ma nsibuhx użat f'San Mark qabel l-istqarrija ta' Pietru f'Ċesarija ta' Filippu. Wara din il-ġrajja, imbagħad, it-titlu ta' 'Bin il-bniedem' jintuża daqs 12-il darba f'dan l-Evanġelju bħala ċavetta li biha Ġest juri min kien tassew lid-dixxipli tiegħu. Xi ħaġa oħra li rridu ninnutaw huwa li dan hu l-uniku episodju fl-Evanġelju fejn il-maħfra tad-dnubiet hija marbuta mat-titlu ta' 'Bin il-bniedem' Imkien 40 $ L-ARr IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 aktar fl-Evanġelju ma nsibu li Bin il-bniedem jista' jaħfer id-dnubiet. Interessanti ninnutaw kif Ġest jgħid li bħala Bin il-bniedem hu għandu s-setgħa li jaħfer id- dnubiet 'fuq l-art' Is-setgħa ta' Alla li jaħfer id-dnubiet mis-smewwiet, issa kienet qed tingħata wkoll lil Bin il-bniedem 'fuq l-art Tassew li kif naqraw fl-episodju tal-magħmudija ta' Ġest, is-smewwiet kienu 'iċċartu' (Mk 1:10), u dak Alla li kien jgħix fis-smewwiet, issa kien qed juri l-preżenza tiegħu fuq din l-art fil-persuna ta' Ibnu, li ma kien ħadd għajr 'Bin il-bniedem, li kellu jerġa' jiġi fil-glorja, kif naqraw fil-ktieb ta' Danjel. € Ġest, mela, juri li kien tassew Bin il-bniedem bis- setgħa li jaħfer id-dnubiet fuq l-art billi jwettaq il- miraklu li bih jikkonferma l-kliem tiegħu li seta' jaħfer id-dnubiet ta' dan ir-raġel marid. Hekk naqraw fil- versi Il-12 meta Ġest jgħid lill-marid: 'Qum, qiegħed ngħidlek, aqbad friexek, u mur lejn darek: Dak qam, qabad malajr friexu, u ħareġ 'il barra quddiem kulħadd Il-miraklu Il-miraklu huwa rrapurtat b'mod rapidu. Fil-v.10 Ġest jkellem lir-raġel u jirrepeti l-kliem li kien użat sabiex jisfida lill-kittieba fil-v.9 'Qum, u aqbad friexek u imxi' (v.11). U l-fejqan iseħħ b'mod immedjat permezz ta' kelma li San Mark jużaha spiss: 'minnufih', bil-Grieg: euthus. Għall-kliem ta' Ġest, ir-raġel, 'iqun', jieħu fuqu l-friex u quddiem kulħadd iħalli din ix-xena (v.11a). It- tliet verbi użati hawn jaqilbu ta' taħt fuq is-sitwazzjoni li kien fiha dan ir-raġel marid sa ftit qabel: dak li kien mixħut fuq il-friex, issa jqum minn fuq il-friex; dak li kienu qed iġorruh erba' t'irġiel, issa jkun hu li jieħu fuqu l-friex; dak li lanqas seta jidħol fid-dar minħabba l-folla, issa jimxi quddiem kulħadd u joħroġ mid-dar mingħajr ebda problema ta' xejn. Tajjeb li ninnutaw ukoll il- qawwa tal-użu tal-verb qum; bil-Grieg: egeire, li jintuża hawnhekk. Dan hu l-istess verb li San Mark diġà użah fir-rakkont tal-fejqan ta' omm il-mara ta' Xmun, fejn wara li Ġesti qabadha minn idha u 'qajjimha' hija qamet isservihom.5' Dan hu wkoll l-istess verb li se jintuża fil-miraklu tal-qawmien mill-mewt tat-tifla ta' Ġajru'' u għall-qawmien ta' Ġesti stess. Bl-użu ta' dan il-verb, San Mark bħal donnu, mela, jrid jurina li dan ir-raġel kien qed jibda ħajja ġdida daqslikieku kien bħal raġel mejjet imma issa raġa' ħa l-ħajja. Dan ma jseħħx biss fuq livell fiżiku, daqskemm fuq livell spiritwali wara li kien ħa prova li dnubietu kienu tassew inħafrulu permezz tal-miraklu tal- fejqan fiżiku. Il-miraklu, mela, kien sinjal estern tal-ħelsien interjuri li dan ir- raġel kien kiseb bil-maħfra tad-dnubiet. Konklużjoni tar-rakkont Il-kittieba josfru mix-xena hekk kif Ġesti jagħmel il-miraklu. F'kuntrast magħhom naqraw hekk fil-konklużjoni tar-rakkont: 'U kulħadd stagħġeb, u bdew ifaħħru lil Alla u jgħidu: 'Ħwejjeġ bħal dawn qatt ma rajnihom' (v.12b). Bħalma jiġri spiss fl-Evanġelju skont San Mark, il-folla tagħmel reazzjoni ta' stagħġib u tfaħħar lil Alla. Il-kittieba, iżda, ma jaqsmux mal-folla dan l-istagħġib mimli ferħ. Din ir-reazzjoni tal-kittieba tippreparana għal dak li naqraw fl-erba' kontroversji l-oħra li jsegwu dan ir-rakkont li jispiċċaw bil-komplott sabiex jeqirdu lil Ġesti. Sa minn kmieni ħafna, fin-narrativa tiegħu, San Mark għalhekk jurina li l-ħajja ta' Ġesti kienet taħt id-dell tas-salib. Referenzi 1 Jidher li San Mattew u San Luqa li kitbu wara San Mark, ħadu dan l-istess episodju u daħluh jagħmel parti minn narrattiva tagħhom. Ara Mt 9:l-8 u Lq 5:17-26. 10 Xi studjużi huma tal- fehma li dawn l-istejjer ta' konflitt f' 2:13-3:6 kienu diġà miġburin flimkien qabel ma San Mark kiteb l-Evanġelju tiegħu. L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $ 41 19 Ara wkoll Mk 4:14-20.33. Dawn ir-referenzi kollha jagħmlu użu mill- istess verb bil-Grieg: pherein. 28 Ara Lq 19:1-10. 29 Fil-letteratura Rabbinika kontemporanja għall- Evanġelji nsibu wkoll episodji li fihom xi ħadd jaqla s-saqaf sabiex iniżżlu lil xi ħadd minnu. 31 San Luqa, jevita dan it- terminu kull darba li jkun qed jieħu xi episodju minn San Mark, għalkemm jużah fl-Atti tal-Appostli. Ara wkoll Ġw 5:8.9.10.11. 32 San Mark juża mhux biss in-nom 'fidi' imma wkoll il-verb temmen, bil-Grieg: pisteuein, li f'dan l-Evanġelju nsibuh użat daqs 1l-il darba. Kuntrarju għal dan il-verb 'temmen' San Mark juża wkoll l-espressjoni 'nuqqas ta' fidi, bil-Grieg: apistia— apistos. 33 Ara, per eżempju, 1 Tess 2:11. 34 Fuq l-użu tal-passiv divin f'dan il-vers ara Robert A. Guelich, Mark 1-8:26: Word Biblical Commentarv 34A, Dallas/Texas 1989, 85-86. 37 Ara, per eżempju, Dewt 28:21-35. Ara wkoll 13:3. 42 Ara, per eżempju, Eżod 34:7; Isa 43:25; 44:22. 43 Għal diskussjoni fuq dak li kien meqjus bhala 42 ġe L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 44 Ara, per eżempju, Lev 24:15; 1 Slat 21:13. 46 Ara Ġw 2:24-25; 4:29; 6:15; 16:30. 47 1 Sam 16:7; Salm 7:10; Ġer 11:20; Sir 43:18-19. 52 Ara Dan 7. L-ART IMQADDSA '$' OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $ 43 Din il-ġimgħa assistejna għal avveniment storiku fil- Bażilika tal-Qabar ta' Kristu f'Ġerusalemm. Stajna nkunu xhieda ta' xi ħaġa li kienet ilha ma tiġri sekli fil-Qabar vojt ta' Ġesu, l-aktar post qaddis għall-Kristjanità. Matul dawn l-aħħar xhur qed isir xogħol ta' restawr fuq l-Edikola tal-Qabar ta' Kristu, li fiċ-ċentru ta' din il-knisja kbira, tiġbor fiha l-post li skont it-tradizzjoni antikissima Kristjana hu l-Qabar li fih Ġesu ġie mqiegħed wara li miet fuq is-salib. Ir-restawr sar possibbli wara qbil bejn id-diversi Knejjes insara li flimkien jamministraw il-Bażilika. Dan ir-restawr għandu x'jaqsam prinċipalment mal-istatiċità ta' din l-Edikola li tinsab fiċ- ċentru tar-rotunda; skont is-sejbiet li għamlu esperti, fil-fatt, l-istabilità tagħha ġiet kompromessa sal- punt li kien meħtieġ li tiġi msewwija u li jitneħħew ir-rinforzi tal-ħadid li jagħlquha bħal f'gaġġa minn wara t-terremot li kien laqat lil Ġerusalemm fl-1927. Fl-Art Imqaddsa, iżda, ir-restawr hu dejjem okkażjoni prezzjuża biex wieħed japprofondixxi l-għarfien arkeoloġiku. Dak hu li qiegħed jiġri fil-Qabar ta' Kristu, bid-deċiżjoni li saret li, għal biss 60 siegħa, jitneħħa l-wiċċ tal-irħam li jservi bħala altar ġewwa l-Edikola, fl-ispazju dejjaq li fih jidħlu l-pellegrini biex iqimu l-Qabar ta' Ġesti. Dan kien fatt għal kollox eċċezzjonali: l-aħħar darba li nfetaħ il-Qabar kien fl-1810 (waqt ir-restawr tal-Edikola wara n-nirien tal-1808, immexxija mill- arkitett Nikolaos Komnenos minn Mitvlene, n.d.), u jekk immorru aktar lura fiż-żmien il-kronaki jitkellmu biss minn ftuħ ieħor li kien sar fl-1555, fl-okkażjoni tal-bini mill- ġdid tal-Edikola (mill- Kustodju Patri Bonifacio L-operazzjoni — li damet b'kollox 60 siegħa — bdiet nhar l-Erbgħa 26 ta' Ottubru. Fl-4 p.m. il-Bażilika ngħalqet għall-pellegrini, u fis-7 p.m., wara li ttieħdu l-prekawzjonijiet kollha, ġiet imneħħija l-irħama tal-wiċċ tal-Qabar, fil-preżenza tal- Patrijarka Grieg Ortodoss Theophilos III, tal-Vigarju tal-Kustodja Franġiskana tal-Art Imqaddsa, Patri 4A ġe l-ARr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 Dobromir Jasztal ofm, u tal-Isqof Armen Ortodoss Sċvan. Il-mument eċċezzjonali ġie filmat min-National Geographic, li akkwistat id-dritt esklussiv tal- immaġini mid-direzzjoni tar-restawri, immexxija mill-grupp tal-Università Teknika Nazzjonali ta' Atene, koordinati mill- Professoressa Antonia Moropoulou. Dak li nstab hu interessanti. Biex jiġi evitat ir-riskju ta' danni, jidher li l-ispazju ta' taħt il-wiċċ tal-irħam kien ġie mimli bir-ramel. Matul il-lejl u fl-għodwa tas-27 ta' Ottubru saret ħidma biex jitneħħa r-ramel. X'ħareġ għad-dawl£ Ir-rakkont jagħtuhulna l-Franġiskani tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa fuq is-sit tal-internet tagħhom, bit- titlu 'Rajt il-Qabar ta' Kristu li rxoxta' Il-Franġiskani jirrakkontaw kif, wara li tneħħa r-ramel, 'deher wiċċ ieħor tar-rħam griż, wiċċ li hu maqsum. Hu twil daqs il-wiċċ tar- rħam ta' fuq, imma wiesgħa biss nofsu; il-kumplament jidher li nkiser. L-arkeoloġi jaħsbu li jista' jkun wiċċ li kienu poġġew il-Kruċjati. Fuqu jidher imnaqqax salib. Għalissa għad ma hemmx ċertezza, u rridu nistennew ir-riżultati tal-istudji xjentifiċi fuq il-fdalijiet li nstabu' Dak li affaxxina lil kull min daħal fl-Edikola hu dak li kien jidher taħt il-qasma ta' dan il-wiċċ imkisser. 'Fil-post li fih ma hemmx rħam griż — ikomplu l-Franġiskani — tidher il- blata. Hi l-blata oriġinali, is-sodda funebri li fiha tqiegħed Ġesti, maqtugħa fl-istess ġebla tipika ta' Ġerusalemm' U hemm dettall ieħor interessanti mil- lat arkeoloġiku: 'Fil-blata wieħed jista' jara sinjali ta' kanali mnaqqxin' Dan hu fenomenu li għadu miftuħ għal interpretazzjonijiet diversi bejn l-esperti. Dawn il-kanali setgħu jintużaw biex jgħaddu minnhom fluwidi, jew għal xi rit Biżantin li fih kien jiġi mqaddes iż-żejt, skont oħrajn' Hemm indikazzjoni oħra li tista' tforni għajnuna għall-indaġini u li forsi tista' tgħin fiha l-ikonografija: 'Il-mod li fih hi maqtugħa l-blata tista' tagħti ħjiel lill- ispeċjalisti dwar liema kien l-orjentament tal-ġisem ta' Ġesu, jiġifieri, ir-ras kienet orjentata lejn il-punent jew lejn il-lvant2' Fl-aħħarnett il-Franġiskani jagħmlu din ir-riflessjoni: 'Dakli kulħadd ra hu li l-blata li fiha straħ il-ġisem ta' Kristu hi blata għal kollox L-ART IMQADDSA '$' OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 $ 45 ordinarja, imma għal dawk li ittawlu ġewwa fiha dan kien mument assolutament straordinarju Dawn huma l-ftit impressjonijiet tal- bidu, imma huma xorta waħda ċari biżżejjed biex jikkonfermaw il-fundament storiku tad-devozzjoni tal- insara għall-Qabar vojt ta' Ġest. Is-sejbien tal-blata hu konferma oħra tal-fatt li, fiċ-ċentru tar-rotunda hemm tassew blata li kienet tintuża bħala Qabar; blata li ċertament kienet diġà fiċ- ċentru tal-post tat-talb tal- komunità Lhudija-Kristjana ta' Ġersualemm, qabel il- qerda li għamel l-Imperatur Adrijanu fis-sena 135 w.K., li biddel dan il-post f'tempju pagan ta' kult lill-allat Ġove, Minerva u Venere. Nistgħu għalhekk nifhmu l-emozzjoni profonda li biha l-Franġiskani jikkonkludu r-rakkont tagħhom: 'Min seta' jara b'għajnejh din il-blata, ħassu bħan-nisa li wieġbu għall-istedina tal-Anġli nhar Ħadd il- Għid (Mt 28,6), u jista' tassew iħoss li ġie mimsus, immarkat u mbierek mill- Mulej għax għex dan il-jum straordinarju. Raw b'għajnejhom stess il-punt eżatt li fih il-ġisem tal- Mulej ġie mqiegħed. Setgħu jħossu li Ġesti kien verament jinsab hemmhekk. Imma għajnejhom setgħu wkoll 46 $ L-ART IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2016 jikkontemplaw il-ġenb miftuħ ta' Ġest quddiem Tumas li jrid idaħħal sebgħu fil-ġrieħi tal-passjoni. Jekk irnexxielhomx imissu jew le l-post qaddis mhux importanti, daqskemm il-fatt li ħarġu mill-Edikola b'għajta ta' ferħ: 'Tva, aħna ċerti, Kristu qam tassew mill- imwiet. Int, Sultan rebbieħ, ħenn għalina' (Sekwenza tal-Għid). ĠEDDED L-ABBONAMENT TIEGĦEK TIĠDID L-ART IMQADDSA Kunjom €10 fis-sena ka €15 jew aktar Sostenitut i tnizz TOĦROĠ KULL 3 XHUR Kummissarjat tal-Art Imqaddsa i B s.Triq Santa Luċija, Kodiċi Postali Qed nibgħat €. bħal abbonament għall-2017 mal-Franġiskani, ħallas l-abbonament biex tkompli Jekk irċevejt ir-Rivista b'xejn għaliex ġejt l-Art Imqaddsa Al tirċiviha. ; Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija, Valletta VLT 1213, Malta Tel: 2124 2254 Pellegrinaġġi Franġiskani Art Imqaddsa u Ġordanja 20-30 April Art Imqaddsa 10-18 Mejju 13-21 Lulju 17-25 Awwissu 10-18 Settembru Art Imqaddsa 6-16Novembru