L-IGBLA TAL-KARMELU Dik li jgħidulha Muntanja tal- Karmelu, ma hix muntanja waħda; hija sinsla ta' iġbla li fiha tul ta' xi ħmistaxer mil, u wisa' minn tmienja sa ħamsa; u l-ogħli tagħha, għal xi nofsha, hu ta' xi ftit 'il fuq minn elf u tminn-mitt xiber Ingliż. Dis-sinsla tinqata' mill-iġbla ta' nofs il-Pales- tina; u mill-Qibla-Xerqi (south- east) tibqa sejra lejn ix-Xmiel-Għarbi (north-west), u tintemm. f'niżla wieqfa, fuq il-baħar Mediterran. Dis-sinsla fil-qedem kienet il-ħadd li jifred il-Galilija mis-Samarija. (Dawn l-iġbla fihom fuqhom għadd ta' widjien u kotra kbira ta' għerien żgħar, imdaqqsin u kbar, li fihom kienu jħobbu jistaħbew in-nies il- maħruba (Amos, IX, 2-3); u miksijin bis-siġar qosra u bil-ħaxix u l-aktar bl-erbabjanka, li. l-Għarab- ta' dik in- naħa jgħidulha Leħja ta' sant Elija. Fil-kitba tal-Għaqda l-Qadima, il- Karmel, għal ġmiel tiegħu jinġieb bħala xbiha tal-ħajr u l-barka (Kant. Mill-Arkeoloġija jidher li l-ewwel nies li għammru l-Karmel u ma' dwaru, kienu l-Feniċi. Fost is-slaten tax-Xmiel li ngħaqdu biex iħarsu lill-Karmel, meta fi żmien Ġożwċ, daħlu l-Palestina l-Lhud, kien hemm wieħed jismu Jeħanċn, sultan il- Karmel, u żewġ slaten tal-bliet tal- qrib, Meġiddo u Tenak (Ġożwċ, XI, 21-22). Dawn l-iġbla minn dejjem kienu magħduda li kienu xi ħaġa mqaddsa; fil-kotba ta' żmien Tutmos HI, sultan tal-Eġittu (1479 qabel Kristu), il-Karmel jingħad li kien il- Ġebel Imqaddes tal-Feniċi, u t-tarf tiegħu kienu jgħidulu Rasu-Qudsu, jiġifieri Ras-Qaddisa. Mill-eqdem żmenijiet l-Iġbla tal- Karmelu għal ġmiel u l-għoli tagħ- hom, kienu magħduda bħala l-aktar post fid-dinja magħżul għal qima tas- sema. Fl-ewwel ktieb tas-slaten (XVIII, 21-40) hemm miktuba l-ġrajja tal-Profeta Elija u l-qassisin ta' Bagħal, jiġifieri li hemm fuq kienet tingħata qima sew lill Alla tas-sewwa, kemm ukoll lill alla tal- Kangħanin. Il-kittieb Ruman Tacitus (Historia II, 28), jgħid li fuq il-Karmel kienet tingħata qima lil Alla li ma kellux statwa, anqas knisja, imma artal biss taħt l-iżraq tas-sema. Vespasjanu meta niżel l-art f'Tolemajs (illum mill-Għarab imsemmija Għakka, u San Ġwann. t'Akri mill-Ewropin), baqa' sejjer fuq il-Karmel u tagħa qima lill Alla qabel ma beda l-ħrieb mal-Lhud, fis-sena W.K. 68. Pitàgora (Seklu II Q.K.), kien wisq drabi jmur fuq il-Karmel, joqgħod hemm waħdu, jaħseb u jitlob 'l Alla, bgħid minn ħsejjes id-dinja. Imma l-muntanja tal-Karmelu l-aktar li hi msemmija għal ġrajjiet li għandhom x'jaqsmu mal-profeta Elija. Aħab, sultan ta' Iżrael, biż- żgħil ta' martu Jeżabel, bint is-sultan ta' Sajda, qaleb għall-idolatrija. U billi dak iż-żmien in-nies bi nkejja fihom kien ikollhom iħaddnu din is- sultan tagħhom, il-poplu ta' Iżrael ukoll kellu jagħti qima lill-allat li kien irid is-sultan. Elija qabeż għad- Din t'Alla tas-sewwa u ġiegħel lil Aħab li jlaqqa' fuq Ġebel Karmel lill- poplu u lil qassisin ta' Bagħal, biex jingħaraf darba għal dejem min kien Alla tas-sewwa. Alla bagħat nàr mis- sema u ħaraq il-ħuġġieġa ta' Elija, ħaġa li ma setgħux jagħmlu l-qassi- sin tas-sultan. Għal dan erba' mija u ħamsin (450) qassis ħażin, kienu maq- tula (III Slaten, XVIII, XIX). Wara dil-ġrajja bit-talb ta' Elija dehret is-sħaba li wara għamlet ix- xita u reġgħet il-ġid u r-riżq fuq art Iżrael, ħaġa li l-Insara wara xebbħu- ha mal-Madonna, li tagħat lid-dinja lil Ġest li reġa' fetaħ għal ulied Adam il-bieb tal-ġenna. Għalhekk minn żmien qadim wisq l-Insara qiesu l-muntanja tal-Karmelu bħala art magħżula mill-Madonna. Minn żmien il-Profeta Elija, ir- rħieb li kienu jgħammru fuq il-Kar- melu ma qatgħu xejn, sa kemm fuq dawk l-iġbla marru jgħammru r-rhieb Karmelitani. Għadd kbir ta' rhieb Lhud, bħal ma kienu s-Sinnija (jew Essenin) għammru l-Karmelu u warajhom malajr daħlu r-rħieb In- sara; ara kemm li San Djonisju, San Serapjun u Sant Onofriju, fis- seklu III W.K. kienu jgħammru fuq il-Karmelu: Ir-rħieb ta' dak iż-żmien kienu jgħammru ġewwa l-egħrien li għadhom hemm sal-lum, u f'xi grieni u għadu magħruf sewwa l-għar fejn kien jgħammar Sant Onofriju. Fis- sena 570 wieħed żawwàr minn Pja- ċenza, ra b'għajnejh id-Dejr ta' Sant Eliżew (li fis-sena 1918 insabu l-fdali- jiet tiegħu) li aktarx kien imġarraf minn Kosra fis-sena 612, Fis-sena 1182 wieħed jismu Ġwan- ni Foca, isemmi li ħada l-għar ta' Sant Elija ra ħerba ta' dejr qadim. U jgħid. ukoll li wieħed raħeb Taljan Berthold de Limoges, : ma' għaxra minn sħabu, rħieb Griegi, mar jgħammar fuq il-Karmel. żmien dal-qaddis (fis-sena 1212), bir- rieda tal-Patrijarka ta' Ġerusalem, ir-rħieb li kienu jgħammru hemm bnew naqra ta' knisja, u dejr żgħir ma' ġenb il-ħerba u aktarx mill-ħaġar tad-dejr il-qadim; u ħadu r-regla tal- Karmelu, u Berthold kien l-ewwel Prijur. U hekk beda l-Ordni Karm- litan, Fis-sena 1235 fuq il-Karmelu kien hemm dejr u knisja ta' Santa Mar- garita, li kienu: mgħammra minn irħieb Griegi. Wara t-telfa tal-Insara Ħajfa, Israel — Id-Dejr il-kbir tar- Rhieb Karmlitani u. f'nofs il-misrah il-kolonna. bl-ista- twa tal-Madonna, u ħdejha l-qabar tas-suldati Fran- ċiżi li mietu hemm fil-gwerra ta' Na- puljun. fis-17 t'Ottubru, il-Għarab Misilmin ħarqu d-dejr tal-Karmelu u qatlu bla ħniena r-rħieb kollha li kienu miġ- bura fil-kor tal-knisja. Sas-sena 1631 il-Karmelu baqa' mingħajr dejr tar-rħieb, F'dik is-sena — imma wieħed raħab Karmlitan, Patri Prospru, fuq qatiegħ talb u tħannin, u ħlas ta' ħames mitt ġirx, qala' l-ħalla mingħand l-Emir li jgħammar hemmhekk. Dak iż-żmien dal-Karm- litan kien mgħejjun wisq mir-rħieb Franġiskani ta' Nazaret (għax Nzaret ma hux bgħid wisq mill- Karmelu). Wisq drabi żammewh għandhom u għenuh bil-flus milli setgħu, u tawh rajhom a'l-aħjar li kellu jagħmel biex jegħleb it-tfixkil. Il-Griegi qalu li hemmhekk kien tagħhom u ma redux jagħtu. l-wisa' lil Patri Prospru. Imma. kellhom jitilqu bis-saħħa tal-ħidma tal-Konslu Franċiż, Mark Dorat, fi Frar tas- sena 1683. Fis-sena 1761 id-dejr tal-Karmlitani safa maħruq mis-suldati ta' Daher-il- Għamer, il-Ħikem ta' Għakka (San Ġwann t'Akri). Il-Karmlitani li kienu hemm reġgħu marru lejn l-Ewropa, imma ftit wara raġa' ġie Patri Filip- up mil-Lombardija li bena dejr ġdid b'amar is-sultan Tork, ta' Kostan- tinopli, li l-ewwel ħaġra tiegħu tqiegħdet fis-17 ta' Novembru 1767. Imma sitta u għoxrin sena wara Ibrahim il-Laħħàm (jew aħjar' il- Ġażżar, kif l-aktar li kien imsemmi), ħàkem ta' Għakka, raġa', ħabat għad-dejr u serqu u keċċa r-rħieb li kien hemm. Waqqa' d-dejr u bil- ħaġar tiegħu, Għabd-Allah, il-Bàxa ta' hemm, bena palazz fuq il-Karmel. Fil-bidu tal-ewwel Gwerra Dinjija, fl-1914, il-Karmlitani kienu mkeċ- ċija minn fuq il-Karmel; imma kif il-gwerra ħdiet, reġgħu ġew fejn kienu u sewwew id-dejr tagħhom. Id- dejr issa għandu għamla ta' fortizza, bil-ħitan wesgħin u t-twieqi żgħar bix-xtàbi tal-ħadid oħxon, Il-knisja qegħda f'nofs il-bini, biex kemm jista' jkun ma tidherx. Il-bini għandu għamla mrebbgħa; il-faċċata fiha tul ta' sittin metru u l-ġnieb ta' tnejn u tletin. Fil-wesgħa quddiem id-dejr hemm statwa tal-Madonna tal-Kar- melu, wieqfa fuq kolonna jew għamida tar-rħàim, Il-Knisja hija ta' stil Grieg (Joniku), imżejna bi rħim u mużajk u bronż. Fuq l-artal ġewwa niċċa hemm. statwa tal-Madonna tal-Kar- melu, imsemmija wisq għall-egħġubi- Israel — Rhieb Karmlitani, Fuq l-artal tidher in-niċċa bl-istatwa tal-Madonna. Il-Knisja tar- minn ġewwa. jiet li tagħmel. Din l-istatwa biex waslet f'dik il-knisja, fejn tinsab issa, damet tbaħħar tnaxer sena, u għad- diet ukoll minn Malta, u kull fejn kienet, għamlet wisq egħġubijiet u tagħat wisq grazzji. Meta kienet Ruma il-Papa Piju VII, ħa din l-istatwa għal xi żmien fil-kappella tiegħu privata u berikha hu b'idejh. Kull Nisrani li jżur il-Karmel u jidħol il-knisja, jinġibed lejn dak il- wiċċ ħanin tal-Madonna u l-ħlewwa tal-Iben tagħha fi ħdanha. U jrid u ma jridx, toħroġlu minn qalbu u fommu: ''Sliem għalik Sultana, Omm tal-ħniena l, Ħajja, Ħlewwa, u Tama tagħna f'