34 Dizżjunarju ta' Sinonmi Maltin bl-etimoloġija tal-kliem (Jorbot ma' ''Lelien il-Malti' għadd 1828-1832) Agar, (Għ. 'ġr remuneration minn 'aġara to reward, to hire, Havajl. Kelma mejta fil-Malti. Donnu minn nisel il-kelma jidher li agar kien dik ix-xi ħaġa li nagħtu 'l xi ħadd li jkun għamlilna xi xogħol imma aktar biex. bħal dak li qallu nieqfu miegħu milli biex in- ħallsuh, U jista' jkun li għalhekk il-kelma waslet biex biż- żmien tilfet it-tifsira ewlenija tagħha sa ma llum intsiet għal kollox, u flokha ngħidu l-kelmiet li ġejjin : Kurità (Tal. carità mill-Lat. caritas, dearness, high price, cavus dear, għażiż). Fis-sens ġenerali karità hi kull turija ta' mħabba mogħdrija, n għożża lejn għajrna bħala lilna nfusna u lkoll xorta wlied Alia. Għall-poplu imma karità hi l-aktar dik ix-xi ħaġa li nagħtu lill-fqar. Jonqos mill-karità minn ma jaħferx in-nudqasijiet ta' għajru. Hi karità l-għajnuna li f'ġieh Kristu nagħtu lil-min hu fil-bżonn. Limosina (Tal. elemosina mill-Grieg Eleemosjna, mogħ- drija), hi wkoll kull għajnuna li nagħtu bħala mogħdrija biex ngħinu l-faqar. Hekk il-Gvern j jagħti l-limosina; dik ix-xi ħaġa fix-xahar, lir-romol. F'agar hemm il-ħsieb ta' karità f'għamlu ta' ħlas; f'karifà sentiment ta' għożża Nisranija, f'elemosina sentiment ta' mogħ- drija w xewqa ta' għajnuna lil min hu fil-bżonn (filantropija.) Agrimensur (Lat. ager, Taba/, 1MEHSOT, qejjies), jingħad, kif jurina nisel il-kelma għall min għandu s-sengħa li jqis ir-raba'. Għalkemm tinsab fid-dizzjunarju ta' Falzon, illum dil-kelma qajla tinstama' għax minn flokha tingħad il-kelma perit (Lat. peritus imħarreġ) li, mharra s-sens speċjali, ta' inġinier civil għandha sens ieħor ġenerali ta' bniedem imħarreġ f'sengħa kienet li kienet, u magħżul biex jagħti l-fehma tiegħu fuqha. Għalhekk aħna għandna l-perit legali li hu avukat magħżul mill-Qorti biex jagħti l-fehma tiegħu fuq punti tal-liġi, il- perit mediku fuq punti tal-mediċina eċċ, Il-Malti għandu biss il-kelma ġenerali qejjies u din tfisser kull bniedem li jqis. Mela qejjies l-agrimensur, il-perit, il-Bajjat u nies oħra tas- snajja' u mhumiex. Agrimensur, bil-Għarbi massaħ el ard, bil-Malti tista' titfisser b'gejjies l-art jew ir-raba', jonkella b'sens applikat qejjies il-bini (djar). L-ewwel żewġ kelmiet juru bniedem tas-sengħa f'sens spe- ċjalj, ta' l-aħiħar f'sens ġenerali. Aħ(Għ. ah, alast l-aktar li turi wġigħ fil-ġisem imma dinqdew biha wkoll meta nistagħaġbu b'xi ħaġa, sew jekk nifirħu biha kif ukoll jekk le. Ħekk ngħidu 'Aħl x'kemxa flus dikl' Ma' uħ niġu b ngħaqqdu ħej bħala esklamazzjoni miżjuda ta' stagħġib u ngħidu 'Aħħ ħejli titlef mitt lira f' Dime (Mort) u ażma (Barb.) mibnija minn żewġ esklamazzjonijiet aj—s-ma, l-aktar li turi uġigħ fil-ġisem jonkelta dwejjaq. Bħal ah ninqdew biha biex nuru stagħiġib ukoll b'xi ħaġa li ma tkunx togħġobna. Hekk ngħidu, 'Ajma kemm kont toħroġ raġel li nqast minn kelmtek l'. Għas-saħħa tiġi litingħaqad magħha l-kelma Żej u ngħidu ''ajma ħej kemm kont naħbat tajjeb li smajt minnekl Tingħaqad ukoll mal-kelma jommi (Għ. Ja'ummi) biex infissru ironija jew tmaqdir, ' Ajma jommi x'raġel fikf' Mela aħ u ajma t-tnejn juru wġigħ tal-ġisem (uġigħ fisiku) jew stagħġib imma ajma turi wkoll dwejjaq (uġigħ morali.) AĦRAX, ASPRU, FEROĊI, IEBES, KIEFER, KRUDIL, MQIT, QALIL. Aħrax (Għ. 'aħrax, rough to the skin. Fis-sens letterali jingħad għal ħaġa li mhix mielsa, bħal ma hu l-nlat bil-ponot. L-Aħrax tal-Mellieħa hu l-isem ta' biċċa art mim- lija blat aħrax lejn in-naħa tal-punent ta' Malta qrib il- Mellieħa. Ras Maħrax hu l-blat li jaħbat fuq il-għar ta' Kolla- rina x-Xlendi. Fis-sens imxebbah aħrax mela hu min ma tir- bħux bil-ħlewwa ta' kliem eċċ. u min dak li jagħmel jagħmin bil-qawwa kollha mingħajr ma jbiġġel mhux ta' bil-fors għax hu krudil, kiefer, aspru, feroċi jew mqit imma għax biex iseħħ dak li jixtieq jew dak li hemm bżonn jeħtieġlu. ikun iebes (q.v.) jew qalil (q. v). Aħrax jingħad ukoll għamil bħal dan. Aspru (Lat. asper, rude, jingħad għal-bniedem nieqes mill- ħlewwa fl-imġiba tiegħu għax hu mqit (q.v.) jew nieqes mill- edukazzjoni fil-waqt li aħrax hu dak il-bniedem (qalil qvjli ma jafx bi ħiniena jew ħilewwa mhux għax hu njorant imma għax qalbu ġġib jew inkella għaliex biex jasal għall-ħsieb tiegħu jemmen f'mezzi qawwija. Feroċi (Lat. ferox minn fera bhima) jingħad għall-bniedem li mhux biss hu aħrax (q.v.) u qalil (q. v.) u jista' jkun aspru (q.v.) imma li fil-qilla wil-firnxija tiegħu sa jitlef ir-raġuni u jsir jixbah il-bhima. Feroċi hi l-liġi ħarxa li tistħoqq aktar il-bhejjem milli n-nies, feroċi hu l-maġistrat li l-imġiba tiegħu tixbaħ aktar lil tal-bhejjem milli tan-nies. Iebes (Għ. jdbis, niexef) jingħad fis-sens letterali għal xi ħaġa li meta tmissha jew taħbatha, ma terħix taħt id-daqqa, tibqa' soda. Minn hawn fis-sens imxebbah jingħad għall- bniedem li tgħidlu x'tgħidlu ma jmejjilx rasu, inkella bnie- in mhux dħuli, ma jagħtikx wiċċ, imnieħru merfugħ (Ing. etiff). Kiefer (Għ. kàfir, ungrateful; a disbeliever. Kif juri l-għamil kafara 'to be an unbeliever, to be ungrateful (Hava.)' jingħad għall-bniedem ingrat, fis-sens storiku għax jiċħad id-din tiegħu u b'hekk ikun ged juri li nesa l-ġid li għamel miegħu Alla. Imma l-lum b'kiefer sirna nifhmu jew jperat ma' min għamlilna l-ġid jew bniedem qalbu gġib biss. U hekk l-eqreb sinonmu tagħha hi l-kelma missellfa li ġejja: Krudil (Lat. erudus mhux misjur (ikel), mhix imfejjqa (ġerħa), mnejn ħarġet crudelis ''bniedem li ma jurix ħniena'. Is-sens tal-kelma kif daħlet fil-Malti jaqbel mal-Latin u wit- Taljan mnejn ħadnieha. Fis-semantika Maltija krudil fiha saħfia inqas minn ''kiefer' li hi kelma aktar qawwija billi din turi mhux biss bniedem li hu krudil imma bniedem li hu krudil u ingrat. Jingħad għall-bniedem li l-imġiba tiegħu hi hekk aspra (q.v.) li jġagħlek tobogħdu jew tistmellu, u titbiegħed minnu. Qalil (minn qell, verb trux jew qliel sura IX, li ma tinsabx fid-dizzjunarji Maltin. Is-sens Malti jin- trabat mas-sura X. 'istaqalla—-to grow angrv (Hava). Bħala sinonimu tal-kliem imsemmi jingħad għall-bniedem ''ta' qilla' (qb. Għ. qilla ''tremor, palpitatio ex ira aut desiderio''(F'revtag). jiġifieri ta' dixxiplina kbira, bniedem li ma jertix ruħu imma jfittex li xi liġi jew inkella ħsieb tiegħu iseħħ min- għajr tfixkil. Għalhekk il-bniedem qalil mhux bil-fors hu krudil għalkemm jekk xi ħadd ifixklu, ikollu juri ruħu aħrax (q. v.) AĦBAR, BXARA, ĦBAR, (jew ĦBIR), ĦABAR Aħbar (Għ. akħbar pl. ta' kħabar, news minn kħabar, to announce) jingħad għal dak it-tagħrif ġdid ta' ġrajjiet li wieħed ma kienx jaf bihom. L-aħħar aħbarijiet tal-gwerra jingħataw bit-tagħrif ta' l-aħħar ġrajjiet jonkella bit-tagħrif ta' ġrajja qodma imma għad mhux magħrufa. Għalkemm aħbar, bil- grammatka, hi l-plural ta' abar (q.v.), fis-sens tal-lum saret tit- tiehem għas-singular biss u għall-plural titbiddel f'aħbarijiet. Bxara (Għ. bàzara, jovful news, Catafago) tingħad l-aktar fis-sens ta' ''aħbar tajba w għall-għarrieda,' imma tingħad ukoll fis-sens ta' ''kull aħbar għall għarrieda għax m'hix mis- tennija kienet li kienet (qb. Għ. baxar relating newsin general, good or bad, Catafagoj' Hekk lil xi ħadd li jagħtina xi aħbar ma konniex nistennewha u li ma fraħniex biha ngħidulu Ċhxara bħal din kont qed nistenna f' Ħabar (Ġiħ. kħabar, news, rumour, storv qb. aħbar) jingħad għad-daqq tal-qniepen meta jkabbru l-mewt ta' xi ħadd, Jgħid il-qawl ''Agħti, Mulej, is-sabar sa daqq il-ħabar.' Ħabar jin- għad ukoll il-kliem żejjed li bih wieħed ixandar għawaru jew għawar ħaddieħor man-nies. Lil xi ħadd li jħobb ilablab man-nies fuq ħwejjeġ ta' ġewwa, ngħidulu ''M'hemmx bżonn tagħmel ħabar', jiġifieri lin-nies m'hemmx għalfejn tħabbar- hom (-tagħmilhom jafu) dakli ma għandhomx ikunu jafu. Ħbar jew ħbir (Bħal aħbar mill-Għ. khabara, to announee) jingħad għal dak li tħoss il-qalb meta wieħed ikun qed jis- tenna, jew kif ngħidu, qalbu te/ibru li se ssir xi disgrazzja jew jinqala' xi għawġ. Ħbar tiġi li tinstama' bħala taqsira ta' aħbar bħal meta ngħidu ''xi ħbar għandna llum 77 Aljar(Għ. khajr good, better (Hava)—khajr, akbhir— better, Calafago.). Fil Malti dil-kelma hi isem bis-sura ta' aġġet- tiv fil-grad komparattiv waqt li kħajr fil-Għarbi hija nom u tfisser 'good' u din hi l-istess kelma li fil-Malti tfisser 'inducement', mnejn aħna noħorġu ħajjar to induce one to make a ghoice. Fil-Għarbi l-isem kħajr jintuża bħala kompa- rativ. Hekk bil-Għarbi: huwa kħajr minnka s bil-Malti ''huwa aħjar minnek'. Imma 'akhjar bħala komparattiv mhuxiklassiku jinsab ukoll fil-Hava. Din l-għamla ma' tinsabx f'Beaussier. Dictionnaire Arabe Francaise (Għarbi ta' l-Afrika ta' fuq). Aħjar bħala isem mibni fuq ix-xebħ ta' l-aġġettiv (sura aqtal), jingħad l-aktar biex wieħied ifisser mhux biss li l-kwalità ta' xi ħaġa jew bniedem sew fisika kemm morali hija fi grad aqwa, imma wkoll l-għalhekk wieħed jaqbillu jagħżilha flok oħra, Jiġifieri f'aħjar mhux biss hemm l-idija ta' kwalità aqwa imma wkoll l-idija ta' l-għażla tal-ħaġa li tkun. Hekk ngħidu 'Ċensu aħjar minn Ħuh għad li dan hu itjeb', jiġifteri jaqbel li wieħed jagħżel lil Censu għal xi kwalitajjiet li huma aqwa minn dawk ta' ħuh għalkemm dan hu aktar tar-ruħ. Itjeb (Għ. atjab, better) mbarra milli kif jidher mill- eżempju lii għadna kif tajna jingħad biex nfissru kwalità morali fi grad agwa, jingħad ukoll biex infissru kwalità fi- żika imma mingħajr l-idija li wieħed jaqbillu jagħżel il-ħaġa jew il-bniedem li jkun għas aħjar (q.v.). Bż, Il-ħut hu itjeb mill-laħam. Kieku flok itjeb għidna aħjar konna nfissru mhux ta' bilfors itjeb fit-togħma imma li jaqbel li wieħed jixtri jew jiekol eċċ. il-ħut aktar milli l-laħam. Ġ. Ewmonjiijaeten Wara li dan il-għadd kien mitmum u lest bies joħroġ qrajna l-afibar li s-Sur Victor Apap laffaq traduttur ewlieni tal- Gvern b'eżami li sar ftit ilu. Is-Sur Apap jafuh tajjeb il-qarrejja tagħna u l-ħbieb tal-Malti. Fuq il-għażla tiegħu ma għandna zi ngħidu xejn. Biss irridu nfakkru lil-min nesa li ftit xhur ilu, wara l-ewwel eżami, il-Gvern kien qal li l-ebda wieħed minn dawk li resqu għall-eżami, (l-anqas is-Sur Apap li kien fosthom) ma wera Ħila biżżejjed biex jilħaq il-post ta' traduttur. Il-Prof. Savdon u l-Prof, Aquilina ma qablux ma' dil-fehma. U issa l-Gvern donnu qagħad għal dil fehma għax ħatar is-Sur Apap li ftit ilu ma kienx magħdud tajjeb għal dal-post. Għalhekk tkellimna fuq dan l-eżami, u mhux għal xi ġibda lejn xi ħadd mill-kandidati. U l-fatti tawna raġuni