Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 - ħidma u dawl ġdid fuq l-opri tiegħu f'Ħal Kirkop MITT Ħafna drabi ix-xogħol ta' restawr iwassal għal skoperti, jew aħjar, għarfien akbar ta' bosta opri artistiċi. Għalkemm huwa diffiċli li tiddeskrivi x-xogħol li jsir fuq statwi ta' barra li jintramaw fil-festi bħala restawr xjentifiku, wieħed għandu japprezza meta x-xogħol ikun sar b'reqqa u b'dedikazzjoni sabiex statwa li tkun ilha snin twal tara bosta interventi titnaddaf u tingħata dehra li tkun tixraq, mhux għal mużew, iżda għat-tisbieħ tat-toroq Maltin fil-jiem tal-festa. F'dawn l-aħħar sentejn sar xogħol minn Andrew Bugeja fuq żewġ statwi ta' Vincenzo Maria Cremona (1851-1912), qiegħed nirreferi għall-istatwa ta' San Leonardu Rebbieħ Fuq l-Ereżija u dik li kienet magħrufa bħala l-istatwa tal-Papa Ljun XIII. Għaldaqstant dan l-artiklu ser iservi ta' rapport tax-xogħol li sar, kif ukoll ser jitfa' dawl ġdid fuq l-istatwa tal-Papa fil-kuntest storiku ta' min kien l-istatwarju Vincenzo Maria Cremona. Cremona twieled il-Belt Valletta nhar id-19 ta' Frar 1851, bin il-ħajjat Francesco u Paola neċ Bonello, tgħammed l-għada fil-parroċċa ta' Porto Salvo. Ta' ħames snin il- familja Cremona imxiet mill-Belt għal tas-Sliema fejn iżżewweġ lil Concetta Axisa, u kellu l-istudio tiegħu fi Strada Cattedrale.. L-ewwel snin ta' formazzjoni artistika tiegħu għadhom xi ftit mudlama, biss Cremona kien tajjeb biżżejjed li rebaħ l-appoġġ tal-gvern biex kien l-uniku skultur ta' żmienu li ntbagħat jistudja barra minn xtutna, ġewwa Napli taħt id-direzzjoni tal-Professuri Corazza, Masi u Marchino.. Ħafna kienu jsostnu li b'xi mod Cremona kien aljiev ta' Carlo Darmanin (1825-1909) biss l-aħħar studji juru li dan ma kienx minnu, propju għaliex it-tnejn jużaw teknika differenti. Fil-perijodu ta' bejn is- sekli dsatax u għoxrin, meta b'numru kbir ta' kummissjonijiet għall-knejjes u għall-armar tal-festi, l-istatwi tal-kartapesta kienu għaddejjin minn perjodu tad-deheb, Carlo Darmanin kien il-protagonist indiskuss sakemm fit-tmeninijiet u d-disgħinijiet tas-seklu dsatax bdew deħlin skulturi oħra fix-xena. Bla dubju Cremona żviluppa bħala l-akbar rivali ta' Darmanin fl-akwiżizzjoni ta' bosta kummissjonijiet importanti. Għalkemm Cremona żviluppa stil differenti mir-rappresentazzjonijiet kontemporanji, naraw li xi drabi ż-żewġ statwarji kienu anke jiġu influwenzati minn xulxin. Lura Malta, għal numru ta' snin mill-1874 Cremona kien jaħdem bħala xenografu b'diversi teatri l-aktar fit-Teatru Manoel, u fit-Teatru Rjal fejn jissemma li ħadem l-aħħar fl-istaġun operistiku ta' 1905-06.5 Bla dubju dawn is-snin kienu strumentali fl-influwenzi li sawruh kemm teknikament u anke' stilistikament fil-karriera tiegħu. GĦAL DEJJEM F'QALB IL-KOPPIN Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 ambjent teatrali fejn Cremona iffamiljarizza aktar ruħu u pprattika l-kartapesta fil-metodu msejjaħ papier-collċ, l-istess teknika li baqa' juża fl-istatwi tiegħu. Il- papier-collċ hi differenti mill-metodu ta' kartapesta Maltija (papier-mache) użata minn Carlo Darmanin u oħrajn, dan għaliex fil- papier-colle il-forma tal-ġibs timtela b'saffi ta' karti u kolla fuq xulxin, mentri fil- papier-mache il-karti jiġu mħakka u mxarba sakemm isiru qisom sustanza semi-solida. ' Kif innutajna fl-istatwi ta' San Leonardu Rebbieħ fuq l-Eresija u dik tal-Papa, wara li jgħaqqad il-korp Cremona kien ilibbes il-figuri tiegħu f'xoqqa samra u xkejjer u kolla biex wara japplika passata ta' ġibs u żebgħa għal ħxuna totali ta' madwar pulzier. Ta' min jgħid li din it-teknika mhix b'saħħita daqs dik użata minn Darmanin u l-oħrajn u din hija waħda mir-raġunijiet għaliex mas-snin ċedew u ntilfu ħafna aktar statwi ta' Cremona, speċjalment dawk li kienu jintramaw barra għall-festi. $ Minbarra t-teknika, Cremona kien ukoll differenti fl-istil tiegħu. Filwaqt li Darmanin kien, b'mod ġenerali, jimmudella fl- influwenza Purista fejn il-figuri jidhru f'pożi kalmi jwasslu l-messaġġ tar-ruħ imneżża minn kull teatralità esaġerata, Cremona kien jimmudella f'dak li ġie imsejjeaħ stil pseudo- Barokk. B'emfasi fuq il-ġesti u l-pożi teatrali (affetti), Cremona kien aktar esuberanti u għalhekk aktar attraenti għal entusjażmu tal-kummissjonijiet tal-festi Maltin. Dan l-istil joħroġ l-aktar b'saħħtu f'komposizzjonijiet narrattivi statwarji bħall-Martirju ta' Santa Katerina, (magħrufa bħala ta' b'Ħamsa, 1895) u Iż-Żwieġ Mistiku ta' Santa Katerina, (Ta' b'Għaxra, 1896) it-tnejn għaż-Żejtun u b'mod speċjali fil-kompożizzjoni tal-Martirju ta' Santa Katerina għaż-Żurrieq (1899), fejn Cremona jagħmel użu minn numru kbir ta' figuri b'effett teatrali ispirat mill-macchina Barokka li jfakkarna fis-sekli preċedenti. Cremona kien ukoll jagħti importanza lill-kostumi li bihom ilibbes il-figuri tiegħu. Għalkemm inkonsistenti fil-karriera tiegħu, ħafna drabi dawn kienu jaqgħu fi pjiegi fondi u kienu jinkludu skemi dekorattivi dettaljati. L-anatomija tiegħu kienet tvarja minn rappresentazzjonijiet dettaljati għal fisjonomija anqas raffinata u posizzjonijiet xi drabi riġidi. Din id-differenza bejn iż-żewġ stili toħroġ bl- aktar mod ċar u prattiku għalina meta wieħed jikkumpara l-poża ħelwa u kalma tal-istatwa ta' San Leonardu ta' Carlo Darmanin ma' dik b'ġesti aktar deċiżi u teatrali fl-istatwa ta' Cremona. Iż-Żwieġ Mistiku ta' Santa Katerina (Ta' Eżempju komdu li jgħinna nifhmu wkoll il-kuntest b'Gfemt, INASEħan ta' dawn iż-żminijiet. Influwenzata mill-polemika dwar il-mużika sagra,'' Carlo Darmanin (li kien ukoll stabilixxa ruħu ferm qabel Cremona) kien jirbaħ aktar kummisjonijiet mill- Knisja għaliex r-rappresentazzjonijiet kalmi tiegħu kienu aktar konformi mal-prinċipji tagħha. Min-naħa l-oħra l-emfasi fuq l-element esuberanti u teatrali kien aktar japplika għad-dilettanti tal-festi li raw fi Cremona skultur addattat għal bżonnijiet tagħhom.' Għaldaqstant fost l-istatwi li pproduċa Cremona, insibu li hemm aktar xogħol ta' festi milli xogħol għal knejjes. Madanakollu wieħed ma jistax ma jirrimarkax li sabiex jattira aktar kummissjonijiet Cremona kien xi drabi jimmudella f'pożi simili għal dawk ta' Darmanin anke' għal statwi ta' festi. Lura għall-istatwi li Cremona ħadem għall-Għaqda Mużikali San Leonardu u għax- xogħol li sar fuqhom. Għalkemm sa issa għadhom mhux dokumentati u datati, iż-żewġ statwi GĦAL DEJJEM F'QALB IL-KOPPIN Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 jistgħu b'ċertu element ta' preċiżjoni jiġu attribwiti lil Cremona kemm fuq bażi stilistika u anke' fuq it- tradizzjoni orali li minn dejjem jagħrfu lil Cremona bħala l-id wara dawn iż-żewġ opri. Teknikament u stilistikament l-istatwi jsegwu l-metodi ta' Cremona deskritti aktar kmieni. L-uċuħ, b'mod speċjali dak tal-Papa u dik tal-istatwa tal-idoljatrija mkissra taħt riġlejn San Anard, tista' tgħid li huma kważi identiċi u huwa wiċċ li narawh f'bosta statwi ta' Cremona mferrxa ma' pajjiżna. Il-poża tal-istatwa' ta' San Leonardu hija konformi mat-teatralità u l-eżuberanza ta' Cremona u tixbaħ ħafna lill-statwa proċessjonali l-antika ta' San Duminku li Cremona ħadem għall- Ordni Dumnikana fil-Birgu, qabel ma ntilfet fit-tiġrif tal-Gwerra. Meta llum wieħed jara r-ritratti ta' kif kienet tidher l-istatwa ta' San Leonardu Rebbieħ fuq l-Eresija JAPPTEZZA, l tahx ftit, ix-xagħri kallu li Sar mbiex L-istatwa l-antika, illum mitlufa, ta' San din l-istatwa tad-dimostrazzjoni tingħata id-dehra li Duminku fil-Birgu. jixirqilha. Ħafna kienu dawk il-partitarji li jiftakru, l-bosta interventi u passati ta' żebgħa dillettanteski li rat din l-istatwa matul is-snin. Dan 7 kien wieħed mill-fatturi ewlenin għaliex bosta dettalji speċjalment fil-wiċċ u fl-idejn kienu ntifu. Wara x-xogħol tajjeb li Andrew Bugeja kien wettaq fuq statwa oħra ta' Cremona, dik ta' San Lawrenz Jagħti d-Dawl lill-Għonja fil-Birgu, dan il-proġett ġie afdat lill-istess idejn li allura kienu diġà familjari max-xogħol ta' Vincenzo Cremona. Fl-istudio tiegħu Bugeja beda xogħolu b'fażi mill-aktar importanti qabel kull tip ta' xogħol ta' restawr, ir-riċerka. Kif għidna Andrew kien diġà familjari max-xogħolijiet ta' Cremona biss kull statwa għanda storja għaliha speċjalment statwi ta' festi. Dan għaliex ħafna drabi dawn ikunu għaddew minn bosta interventi. Permezz ta' tindif li jsir f'partijiet differenti tal-istatwa, jinfetħu bħal bosta twieqi żgħar 'l hemm u 'l hawn sabiex isir studju ta' diversi saffi ta' żebgħa u materjal ieħor miżjud fuq l-oriġinal. Permezz ta' din il-fażi wieħed jibda jifhem l-istorja tal-istatwa fosthom il-kundizzjoni ġenerali ta' dak li jkun fadal mill-oriġinal, l-interventi li saru mas- snin, il-ħsarat strutturali li jista' jkun hemm u kif dawn ġew melgħuba. F'din il-fażi wkoll isiru t-testijiet meħtieġa sabiex wieħed ikun jaf x'ser ikunu l-għodod u l-materjali li ser juża għat-tindif. Għalkemm fl-istatwa ta' San Anard instabu bosta passati ta' żebgħa u kisi bil- fibre b'xorti tajba l-anima, jew aħjar l-istruttura bażi li madwarha tinbena l-istatwa kienet għada prattikament integra. L-interventi numerużi li saru kienu xeklu d-dehra ġenerali tal- istatwa imma jekk xejn servew sabiex ippreservaw l-istatwa biex għandna ingawduha sa illum. Wieħed ma jridx jinsa li din mhix statwa ta' knisja jew ta' xi mużew iżda statwa li għal mitt sena tiġi armata barra, nistgħu biss nimmaġinaw kemm-il ħalba xita u sigħat ta' xemx laqqtet ġo fiha. Mill-ewwel Bugeja għadda sabiex jibda jneħħi l-materjali li ġew miżjuda maż-żmien fosthom saffi ta' fibre, żebgħa, xkejjer u ġibs. Ta' min jinnota li minn wiċċ l-istatwa biss tneħħiet maskla tal-fibre u diversi passati ta' żebgħa, biss ma nstabu l-ebda ħsarat. Fost l-affarijiet interessanti li inkixfu insibu disinn profan fuq il-qoxra tal- ktieb li hemm taħt riġlejn San Anard. Għalkemm qatt ma ingħatat biżżejjed importanza Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 Dettalji mill-wiċċ qabel u waqt it-tindif u materjal ieħor miżjud mas-snin. illum nirrealizzaw li d-disinn tas-salib li kien hemm fuq il-ktieb qabel ma sar ir-restawr ma kien jagħmel l-ebda sens għaliex dan il-ktieb mhuwiex il-Bibbja, iżda ktieb eretiku u għalhekk jinsab taħt riġel San Anard flimkien mal-istatwa imkissra tal-idolatrija — it-tnejn simboli tal-ereżija li fuqhom San Leonardu ħareġ rebbieħ. It-tindif kien ukoll effettiv ħafna fuq din l-istatwa li tirrapreżenta l-ereżija hekk kif bosta partijiet li kienu jiġu mfixkla ma' blat ssarfu f'partijiet differenti ta' statwa bħal riġlejn u t-torso. Ħaġa oħra ta' interess kien il-kxif tal-ħolqa li kienet tintuża sabiex jigganċjaw l-istatwa waqt it-tlugħ tagħha fuq il- pedestall, prattika li sa ftit snin ilu kienet għada tintuża. Din il-ħolqa tinsab wara ras San Leonardu, preċiżament fil-barnuża li maż-żmien kienet imtlit sabiex ma jinżammx aktar ilma fiha. Wara t-tneħħija tal-materjali kollha miżjuda maż-żmien saru t-tiswijiet neċessarji fuq xi ħsarat li kellha l-istatwa biex wara beda jittella' l-ġibs mill-ġdid f'passati rqaq li ma jtellfux id-dettal tal-istatwa. Din hija fażi li tinvolvi ħafna xogħol ta' xkatlar u irfinar sabiex joħorġu aktar il-karattersitiċi u l-laqtiet tipiċi ta' Vincenzo Cremona. Hekk kif tlesta' l-ġibs sar ħafna xogħol ieħor fundamentali f'dak li jikkonċerna l-protezzjoni tal-istatwa kontra l-elementi Il-fażi tal-ġibs u taż- żebgħa b'dettalji mill-wiċċ u il-ktieb bid- disinn rippropost skont dak li nstab. F'QALB IL-KOPPIN Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 naturali bħas-sħana u agħar minn hekk ix-xita. Dan ix-xogħol kollu wassal għal fażi sabiħa iżda delikata, dik taż-żebgħa. Żgur li l-akbar differenza li ħolqot iż-żebgħa kien fl-effetti li ħarġu fil-wiċċ, iżda wkoll bl-idejn u fl-istatwa taħt riġlejn San Anard li nżebgħet kulur il- bronż. Il-ktieb ġie indurat bid-deheb u fuq il-qoxra reġa ġie rippropost id-disinn oriġinali li nstab. Saru wkoll raġġiera ġdida fuq disinn tal-istess Andrew Bugeja u baklu ġdid replika tad-disinn tal-baklu preċedenti li għalkemm imbagħbas kien għadu probabilment l-oriġinali kif iddisinjat minn Cremona. Wara x-xogħol mill-isbaħ li sar fuq din l-istatwa sar ftehim biex jibda l-istess proċess fuq l-istatwa l-oħra ta' Cremona fi ħdan l-Għaqda Mużikali San Leonardu, dik tal-Papa Ljun XIII li jintrama f'Misraħ San Leonardu imma kif jixhdu xi ritratti antiki, għamel żmien jintrama wkoll f'Misraħ Kirkop. Diversi kienu dawk li jirrakkontaw kif din l-istatwa kienet prattikament sfat fix- xejn wara l-maltemp li laqatha u kien ġiet salvata permezz ta' xogħol estensiv li kien sar fuqha fl-1991. B'xorti tajba ġew reċentement f'idejja xi negattivi ta' ritratti li kien ġibed Joseph Buhagiar fejn fosthom hemm żewġ ritratti li fihom jidher dan il-Papa. Fost id-differenzi l-aktar evidenti ninnotaw id-disinnji tal-vestwarju l-aktar il-fjuritura u r-rappresentazzjoni ta' żewġ qaddisin fuq il-kappa li ħafna kienu għadhom jiftakruhom minn qabel l-intervent tal-1991. Ħaġa oħra li ser tirriżulta interessanti hi l-iskroll li l-Papa jżomm f'idu x-xellugija. Fir-ritratt l-antik dan a jidher magħluq filwaqt li aħna niftakruh bi skroll miftuħ — L-istatwa ta' Papa Ljun XIII armata li jfakkar il-privileġġ li fil-bolla tal-20 ta' Diċembru 1898 f'Misraħ:San Leonardu il-Papa Ljun XIII irregala lill-altari ta' San Leonardu fejn kull ruħ li għaliha kienet issir is-sagrifiċċju tal-quddiesa kienet tiġi meħlusa mill-purgatorju.' Dan wassal għal suspetti jekk il-Papa rappreżentat kienx verament il- Papa Ljun XIII, kurżità li malajr ġie ikkonfermata hekk kif rappreżentazzjonijiet ta' dan il-Papa juru fisjonomija ta' bniedem xwejjaħ mingħajr daqna. Kien impossibbli li Vincenzo Cremona ma' kienx jaf kif kien jidher Ljun XIII għaliex dan il-Papa kien kontemporanju tiegħu u aktar riċerka wriet li l-istess Cremona fil-ħamsa u għoxrin sena ta' karriera tiegħu ipproduċa b'suċċess żewġ statwi ta' dan il-Papa, waħda għall-festa ta' San Pawl fl-1894 u l-oħra għal dik ta' San Filep f'Ħaż Żebbuġ fl-1895.1 Is-suspett tal-awtur hu li maż-żmien inħasset il-ħtieġa li jiġi mfakkar il-privileġġ ta' Papa Ljun XIII u għalhekk minflok ġiet ikkummissjonata statwa ġdida adattaw waħda eżistenti. Biss din tibqa' ipotesi, li kien żgur hu li l-Papa rappreżentat ma kellux il-fisjonomija ta' Papa ''iatwa ta' Papa Ljun XIII, 1895, Ljun XIII, allura min seta' kien2 festa San Filep, Ħaż Żebbuġ GĦAL DEJJEM F'QALB IL-KOPPIN Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 Ħarsa aktar mill-qrib lejn ir-ritratt ta' Joseph Buhagiar tindika li fuq il-kolonna li kienet tittella' din l-istatwa kien hemm iskrizzjoni li tidentifika l-Papa. Għalkemm meħud mill-bogħod u n-negattiva għamel xi ftit biha ż-żmien jidher li taħt l-istatwa kien hemm l-iskrizzjoni 'Clement (jew Clemente) Papa' u bejniethom numru ruman li ma jinqarax. Il- pass li jmiss kien dak li tinstab konnessjoni bejn Papa bl-isem ta' Klement u Ħal Kirkop. Ir- riċerka ssarfet f'konnessjoni ċara, dik li wasslet għal Ippolito Aldobrandini jew aħjar Papa Klement VIII li laħaq Papa fit-30 ta' Jannar 1592, is-sena li fiha twaqqfet il-Parroċċa Matriċi ta' San Leonardu Abbati f'Ħal Kirkop.'. Ħarsa lejn rappresentazzjonijiet ta' dan il-Papa, speċjalment lejn il-monument funebri tiegħu f'Santa Maria Maggiore f'Ruma juru Papa bid-daqna li jixbaħ ħafna lill-Papa rappreżentat minn Cremona.20 (Pic detail inscription 4 Klement VIII monument) Ġie deċiż li hekk kif jiġi restawrat tinżamm l-identità oriġinali tiegħu, dik ta' Papa Klement VIII, biss l-affarijiet f'dan il-każ ma rriżultawx daqshekk sempliċi. Mal-ewwel fażijiet ta' tindif u riċerka minn Andre Bugeja irriżulta li din kienet statwa li ġarrbet diversi interventi li raqqgħu b'mod dillettantesk il-ħsarat li ġew ikkawżati maż-żmien. Ħafna mill-ġibs kien iddistakka minn mal-ixkora u l-istatwa kienet qegħda iżomm biss grazzi għal kisja ħoxna ta' fibre madwar prattikament l-istatwa kollha. Meta jiġri hekk s l-istatwa tkun fi stat irrikuperabbli u ma jkun għad - fadal xejn x'isir għajr li bi sfortuna titwarrab, biss. Ponzio Flaminio, Monument Funebri ta' d ħħu Bi d $ Papa Klement VIII, Santa Maria Maggiore mhux qabel issir ir-riċerka kollha meħtieġa sabiex furtrià tinġabar kemm jista' jkun informazzjoni fuq dak li seta' kien ix-xogħol oriġinali ta' Cremona. Fil-fatt waqt it-tindif inkixfu xi partijiet li Il-ħsara irriversibli fl-istatwa kkawżata mid-distakk tal-ġibs minn mal-ixkora u l-eqdem disinn li nstab fuq il-kappa. F'QALB IL-KOPPIN Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 juru kemm il-fjuritura rappreżentati fir-ritratt l-antik, kif ukoll disinn eqdem, probabilment l-oriġinali, bi skema ta' kuluri pastellini u salib ornamentali ripetut tipiku tal-bidu tas-snin bejn is-sekli dsatax u għoxrin. Ħarġu wkoll dettalji mill-qaddisin rappreżentati fil-parti ta' quddiem tal-kappa, preċiżament fuq l-ispallejn. Din kienet kollha informazzjoni mill-aktar siewja fil-proċess ta' kuminisjoni ġdida, dik ta' statwa oħra tal-Papa li tkun kemm jista' jkun influwenzata minn dik preċedenti sabiex jingħata ġieħ lin-nies li ħallsu għal din l-istatwa, iżda fuq kollox f'rispett għal wieħed mill-aktar statwarji importanti bejn is-sekli dsatax u għoxrin. Vincenzo Maria Cremona miet fl-eta' ta' 61 sena fis-27 ta' Jannar 1912, ħamsa u għoxrin sena wara l-ewwel kummissjoni kbira tiegħu għall Parroċċa ta' Stella Maris f'tas-Sliema — karriera li fiha iddistingwa ruħu bħala esponent ewlieni tal-kartapesta Maltija u alternattiva valida għall-istil ta' Carlo Darmanin.'2' Ħal Kirkop hu mogħni b'eżemplari minn xogħlu. Grazzi għall-ħidma li saret fuq dawn l-istatwi mhux biss ġew skoperti aktar affarijiet ġodda, u ġie apprezzat aktar il-kuntest li fihom saru, iżda saret dokumentazzjoni u preservazzjoni ta' dan il-patrimonju għall-ġenerazzjonijiet futuri. ' Dwar il-biografija ta' Vincenzo Maria Cremona ara: E.F. Montanaro, 1984; E.F Montanaro, 1989 pp.1l-17; V.Caruana, 2002, pp.75-81; V.Caruana, 2005, pp.174-210; M J.Schiavone (Ed.), 2009 ,pp.619-620 Montanaro, 1989, pp.11-17; Malta Tagħna, 3 August 1901, in, V.Caruana, 2005, p.176 7 Dwar il-teknika tal-kartapesta Maltija ara: V.Caruana, 2005, pp.13-14; V.Caruana, 2009 ,pp.7,10 '2 Fl-aħħar snin tas-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin kienet teżisti polemika dwar il-mużika sagra fil- knejjes. Il-Knisja, anke' f'Malta, fuq direttivi mill-Vatikan kienet tħeġġeġ id-daqq ta' mużika sempliċi u armonjuża, manifestata Malta fil-komposizzjonijiet ta' Profs. Paolino Vassallo, filwaqt li l-poplu kien jippreferi kompożizzjonijiet aktar liriċi u teatrali kif espressi lokalment fix-xogħolijiet ta' Mro. Antonio Nani li kien igawdi mill-appoġġ tal-entużjasti tal-festi. 5 Dwar din l-istatwa ara: M.Fsadni, 1977, pp.196-197 15 Dwar ix-xogħol fuq din l-istatwa ara: Andrew Bugeja, 2008, pp.141-145 1 Dan l-istess privileġġ ġie rikkonfermat minn Papa Piju X fil-bolla tat-2 t'April 1906. 20 Il-monumenti funebri sa minn dejjem kienu fost l-aktarsorsi importanti użati mill-artisti fir-rappreżentazzjonijiet tagħom ta' Papiet mill-passat. Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 Caruana Victor, 'It-Teknika tal-Kartapesta f'Malta u Carlo (1825-1909), in, Għeluq l-1450 Sena mill-mewt ta' San Leonardu 6 ta' Novembru 2009, Programm Kommemorattiv, Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, 2009 Fsadni Mikiel, Id-Dumnikani Maltin fi Żmien il-Gwerra 1939-1945, Klabb Kotba Maltin, 1977 Montanaro Eugene F., Vincenzo Maria Cremona — Xenografu u Statwarju, 1851-1912, Programm tal-Armar Festa Santa Katerina V.M, Żejtun, 1989 Montanaro Eugene F., Vincenzo Maria Cremona — Xenografu u Statwarju, 1851-1912, Programm Festa San Ġorġ, Victoria, 1984 Schiavone Michael J. (Ed.), Dictionarv of Maltese Biographies, Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2009 VA eż BPL To to 1 e TO) dwar San Leonardu jew Ħal Kirkop hu mitlub javviċina lil Kenneth Cassar. Valletta Road, Żurrieq Tel: 2164 9590 - 2164 4649 Mobile: 7949 2624/5 Fax: 2168 9719 GĦAL DEJJEM F'QALB IL-KOPPIN