L-editorjal din il-ħarġa letterarja ta' ''Il-Malti' nsibu x-xogħlijiet ta' wieħed u tletin kontributuru, minħabba n-numru konsiderevoli tal-kittieba li kollha għandhom il-karatteristiċi partikulari tagħhom, ma jistax jonqos li f'din il-ħarġa tispikka l-varjetà, għalkemm tidher il-predominanza ta' xi oqsma fuq oħrajn. Ngħidu aħna l-ġeneru tal-poeżija għandu preżenza aktar qawwija mill-proża; mill- wieħed u tletin kontributur sitta u għoxrin kitbu poeżija waqt li ħamsa kitbu proża. Jidher ukoll li hemm żbilanċ qawwi favur il-kontributuri rġiel, għalkemm f'dan ir-rigward wieħed irid jgħid ukoll li bosta mill-poeti emerġenti, u anke poeti ta' kwalità, huma nisa. F'din il-ħarġa nsibu xogħlijiet ta' Jane Micallef, Claudia Gauci u Maria Grech Ganado. Iżda fix-xena lokali hemm poetessi oħrajn li jispikkaw. Insemmi fost oħrajn lil Rena Balzan, Clare Azzopardi u Simone Inguanez. Jidher li l-epoka fejn l-unika poetessa ta' kwalità kienet Marv Meilaq għaddiet u l-kontribuzzjoni tas-sess femminili f'dan il-qasam qed tiżdied, anke f'dik li hi kwalità. F'din il-ħarġa nsibu wkoll tiżwiqa ta' awturi f'dawk li huma esperjenza, validità u notorjetà — minn awturi li qed jidhru fix-xena għall-ewwel darba u oħrajn li ilhom jiktbu imma qatt ma waslu biex jippubblikaw sa awturi b'esperjenza kbira, li ppubblikaw diversi xogħlijiet, ilhom stabbiliti u isimhom se jibqa' mniżżel mal-dlite tal-letteratura Maltija. u magħhom anke l-poetessa emerġenti Claudia Gauci m'għandhom bżonn tal-ebda introduzzjoni u x-xogħlijiet tagħhom bla dubju jarrikkixxu din il- ħarġa letterarja. Hawn ma rridx nonqos mir-rispett lejn l-awturi l-oħra li ma semmejtx. Il-fatt li forsi awtur hu anqas magħruf ma jfissirx li x-xogħol tiegħu hu anqas validu. Xejn minn dan. Ta' min hawnhekk jgħid li din it-tiżwiqa fost l-awturi tagħmel ħafna sens. 'Il-Malti' fil-fehma tiegħi għandu qabel xejn ifittex li jinkludi xogħlijiet ta' awturi validi u stabbiliti, imma għandu wkoll iservi ta' vetrina fejn awturi ġodda jesponu x-xogħlijiet tagħhom. It-trawwim ta' kittieba ġodda jservi biex il-letteratura Maltija tiġġedded u tevolvi. Minbarra varjetà fil-ġeneri (poeżija u proża), insibu varjetà fl-effetti estetiċi mħaddma. Fil-poeżija hemm għadd ta' xogħlijietli nistgħu nsejħulhom tradizzjonali, kemm fil-forma u l-metrika, kemm fit-tip ta' lingwaġġ u grammatika mħaddma u kemm fil-metaforali, sa ċertu punt, tista' tissejjaħ mejta jew skaduta. Iżda hemm ukoll għadd ta' xogħlijietli nfatmu mit-tradizzjonaliżmu u fihom jispikka t-twarrib tal-forom u l-metrika tradizzjonali. Jispikka wkoll it-twarrib tal-isterjotipi. Nislet bħala eżempji minn din il-ħarġa ''Babv Blues' ta' Immanuel Mifsud u anke n-novella-ħrafa' Jack 4 Jilf' ta' Trevor Żahra. Insibu wkoll it-tħaddim ta' lessiku mhux tradizzjonali. Nikkwota: 'ix-xita tiżfen jfil-katusi', 'iwelldu l-kliem u jirrakkmawh', minn ''Kien hemm lejla u tmien nisa' ta' Claudia Gauci; 'xemx tixpakka f'salt, 'ir-rima tad-duħħan', minn ' Andrew Jħebb in-nar' ta' Adrian Grima; 'ma' sidirha XXL', 'il-kantunieri kollha jħarsu bl-ikrah', minn ''Babv Blues' ta' Immanuel Mifsud; 'il-verbi tal-jien frammentat', minn Skeletru-Silwett… f'Realtà Moħbija' ta' Stefano Farrugia; 'muntanji jirtiraw m' għeluq kunvent il-lejl minn 'Il-Mistoħbija' ta' Manwel Cassar; 'il-qris tal-kwiekeb eterni fuq l-għadira ta' moħħi', minn TUt Videam'' ta' Achille Mizzi. Dawn ix-xogħlijiet, li nistgħu nsejħulhom moderni u xi wħud anke postmoderni, huma miżgħuda b' metafora ġdida, friska u ħafna drabi antropomorfika jew animistika. Ħafna drabi f'dawn l-għamliet ta' metafori nsibu devjazzjoni fil-grammatika. Aġġettiv jew verb li fid-diskors komuni jikkwalifika jew jintrabat ma' nom li jmur miegħu, fil-poeżija jikkwalifika jew jintrabat ma' nom li hu ostili, fis-sens li ma jmurx miegħu. Ngħidu aħna fid-diskors komuni nsibu l-frażi bejża tajba, u hawn l-aġġettiv imur, jaqbel man-nom. Imma l-frażi ħbejża hienja tikkostitwixxi devjazzjoni min-norma għax l-aġġettiv hienja normalment jintuża biex jikkwalifika bniedma u mhux oġġett inanimat. Insibu diversi eżempji f'għadd ta' poeżiji ta' din l-għamla. Nisletxi eżempji. ' Kurituri elettroniċi', minn 'Blogger' ta' Charles Flores; 'ward ħarġa LXXXIV 2012 miġnun', 'ward iwerżaq', minn ''Mejju' ta' Joe P. Galea; 'siegħa baħnana', minn ''Karnival Solitarju' ta' Patrick Sammut; 'irdieden irvellati', welding amplifikat','lanzakburija',minn'' Andrew Jħebb in-nar' ta' Adrian Grima; 'blat qalil, 'dar…..rieqda',minn 'Kien hemm lejla u tmien nisa'' ta' Claudia Gauci. Nixtieq nagħlaq biex ngħid xi ħaġa fuq it-traduzzjoni li hija forma ta' arti fiha nfisha, indipendentement mix-xogħol oriġinali li jkun tradott. Insibu żewġ xogħlijiet f'dan il-qasam, ''Għadbilura', novella fantaxjentifika tal-Amerikan Russel Davis maqluba għall-Malti minn Toni Aquilina u erba' sunetti ta' William Shakespeare maqluba minn Oliver Friggieri. Huma jappartenu għal żewġ ġeneri letterarji differenti imma wkoll għaż-żewġ lati opposti tal-estetika letterarja, wieħed traduzzjoni ta' poeżiji klassiċiu l-ieħor traduzzjoni ta' novella moderna fantaxjentifika. Hawnhekk għandna l-importazzjoni tal-letteratura. U dan huwa qasam utli ħafna, l-aktar fil-każ ta' xogħlijiet li nkitbu b'lingwa li ftit biss għandhom aċċess għaliha, bħal, ngħidu aħna, ir-Russu u l-Portugiż. It-traduzzjoni letterarja hi arti li mhix faċli, U hawn wieħed irid jgħid grazzi lil artisti bħal Aquilina, Friggieri, Victor Xuereb u bosta oħrajn li qed iwessgħu l-librerija letterarja tagħna bl-importazzjoni ta' bosta xogħlijiet klassiċi u kapulavuri ta' żmienna. Hemm ukoll l-esportazzjoni tal-letteratura Maltija. It-traduzzjoni ta' xogħlijiet Maltin għall-Ingliż u lingwi oħra hija utli daqs it-traduzzjoni minn ilsna barranin. Permezz tagħha x-xogħlijiet Maltin u l-awturi tagħhom jiġu esposti fil-vetrina barranija, x'aktarx Ewropea. Il-barranin jesperjenzaw il-letteratura tagħna u l-kittieb Malti jsir midħla ta' awturi barranin u jaqsam magħhom l-esperjenzi tiegħu. Tajjeb ngħidu li dan l-aħħar snin kien hemm ċagliqa pożittiva f'dan il-qasam; diversi poeti u prożaturi raw ix-xogħlijiet tagħhom jinqalbu għal ilsna oħra. U dan l-iskambju letterarju qed kull ma jmur isir aktar aċċessibbli minħabba l-għajnuna finanzjarja li toffri l-Unjoni Ewropea. Hemm fondi speċjali allokati għat-traduzzjoni. Kmieni fl-2011 kien hemm skema biex pubblikaturi Maltin japplikaw għal fondi biex ikunu tradotti xogħlijiet minn ilsna oħra, ħlief mill- Ingliż għax hu lingwa uffiċjali, u f'Novembru tal-2012 il-Kunsill Malti għall- Kultura u l-Arti nieda l-iskema ''Spreading Words' bħala parti mill-Malta Arts Fund biex awturi, tradutturi u pubblikaturi jingħataw appoġġ finanzjarju biex kitbiet bil-Malti jinqalbu għal lingwi oħra. Marbut ma' dan, nixtieq ngħid li wieħed mill-punti pożittivi tal-Premju Letterarju tal-Unjoni Ewropea hu l-possibiltà tat-traduzzjoni. Dan il-premju jingħata lil awtur emerġenti minn kull pajjiż li jkun qed jipparteċipa u kull pajjiż jirbaħ il-premju darba kull tliet snin. Is-sena l-oħra Malta pparteċipat għall- ewwel darba u l-premju rebħu Immanuel Mifsud bil-ktieb ''Fl-isem tal-Missier (utal-Iben)'. Nixtieq nieħu din l-opportunità biex, f'isem l-Akkademja tal-Malti li, bħala membru tal-European Writers' Council, tkun responsabbli mill-għażla tal-awtur rebbieħ, nifraħ lil Immanuel li, kif mistenni, qata' figura tajba ħafna fost ir-rebbieħa l-oħra. Infakkar li fl-2014 il-Premju Letterarju tal-Unjoni Ewropea se jintrebaħ għat-tieni darba minn awtur emerġenti Malti. Inħeġġu lill-awturi biex minn issa jirsistu u jimmiraw għal dan il-premju prestiġjuż.