leħen issewwa' — is-Sibt 20 ta' Apri, 1974 ' GRAJJIET, DRAWWIET, TIFKIRIET STOFRU COLOMBO TAL-KATAKOMB Naf b'erba' persunaġġi kbar magħrufin li jġibu kkunjon 'Bosio', (minn Mons. Prof. A. ĠGonniċi) Dawn kien jisim- hom Tommaso, Giacomo, Giovanni Ottone u Antonio Tommaso, Viċ Kanċeljer tal-Ordni Gerosolmitan, kien ġie ppreżentat mill-Imperatur Karlu V biex sir Isqof ta' Malta; iżda l-Papa għażel lill-Kardinal Ghinucci bħala Amministratur, u biss fl-1538 għażlu bħala Isqof ta' Malta, Imma, jaħasra, għalkemm wieħed jista' jaħseb li kien ikun Isqof tajjeb, sena wara l-għażla tiegħu, miet. Hu l-iżjed magħruf għall-ktieb f'żewġ volumi msejjaħ: 'Delfistoria della Santa Religione et ilustris- sima militare di San Giovanni Gerosolomitano'. Giovann Ottone kien ħu Giacomo u kkumbatta b'ħi- la kbira fl-Assedju l-Kbir Wieħed jista' jara lapida ċkejkna u sempliċi tiegħu f'San Gwann, fil- korsija, in-naħa tal-lemin, mal-pilastru t'isfel i jdaħ- ħlek għalfatriju li: jagħti għall kuritur taċ-Cimiterju. Nitkellmu aktar fittul fuq Antonio Bosio. Antonio Bosio, bin Gio- vanni Ottone, jingħad li twieled il-Birgu, fl-1575. Bil-ħsieb ti jqabbduh il-kar- riera ta' zijuh Gakbu, mis- sieru bagħtu jistudja Żjiegli , ħad f'Ruma, tfajjel ta' hekk hu studja Letteratura, Filosofija, Teoloġija u Liġi Civili u Kanonika fil-Kulleġġ U'Sapienza', fejn ġie tawr- jat meta kellu biss 18-il se- na. Imma iżjed milfi mal-kar' riera pubblika li: xtaq mis- sieru, Anton innamra mal- istudju. tal-Arkeoloġija Nis- ranija, Il-Protestanti dak iżżmien kienu qegħdin igħal- Imu di d-Knisja Kattolika tbegħdet mill-fidi u d-dixxip- lina tal-ewwel sekii. Għal- hekk, xi għorref kattoliċi xtaqu li jkollhom ix-xhieda tal-Monumenti Nsara tal- qedem biex jippruvaw li sostanzjalment il-fidi u d-dix- xiplina tal-Knisja. Kattolika kienu għadhom sħaħ. Inzer- ta li b'kumbinazzjoni fl- 1578 instab katakombi, li ssejjaħ iċ-ċimiterju tal-Gor- dani, katakombi ta' xejn in- qas minn 5 pjani taħt l-art. Dik is-sejba qajmet għagħa sħiħ. Antonju allura kien għadu tarbija hawn Malita. Dak il-katakombi reġa' in- 'Sadd għax waqgħer fih fra- na tat-trab u d-Bosio baqa' Fost dawk li tħeġġu b'hekk għall-studju tal-ka- takombi nsara kien hemm Panvinto, Ciacconio u De Winghe, li kitbu u ppubbli- kaw xi kotba dwar il-qedem nisrani. Il-Bosio ġie nilu- wenzat minnhom. Anzi, mhux biss minnhom, imma wkoll minn qassis qaddis taż-żmien: San Flippu Neri. Aħna nafu lil- dan il-qaddis bħala bniedem twajjeb, ċaj- tier. imma ma' dan għand- na nżidu lli hu kien persuna l-aktar influwenti. Infatti hu kien li: ħeġġeġ lil Cesare Baronio: biex jikteb l- Annales, jew l-Istorja tal- Knisja, bil-ħsieb li jipprova li l-Knisja Kattolika hija. l- vera knisja ta' Kristu. X'ak- tarx kien hu wkoll li: ħajjar lil Bosio bież. jagħmel: tfit- tix. fil-katakombi rumani għal dak il-għan Ma' San: Flippu aktarx kien hemm ukoll l-arkeologu Pompeju: Ugon'o, Profes- sur fl-Universita' ta' Ruma, li ħajjru għal dak l-istudju. Zgur hu, li dak lstudju l- Bosio bdieh meta fl-10 ta' Diċembru 1594, ta' 19-il se- na, huwa niżel flimkien mie- għu fil-katakombi ta' Domi- tilla. Ix xogħol tant għoġob liż-żagħżugħ li ngħata għalih b'ruħu u ġismu għal 35 se- na, sakemm miet fl-1629. U taħsbux li dak ix-xogħol kien xi xogħol ħafif. Għall- kuntrarju kien. xogħol ta' strapazz kbir u ta' sogru wkoll. L-ewwel, kien ifittex bil-paċenzja 1post fejn ikun qara fil-kotba li bejn 'wie- ħed u ieħor hemm xi kata- kombi, imbagħad kien ifittex xiber b'xiber dawk l-inħawi, biex jara jiltaqax ma' xi taraġ moħbi, jew xi luċer- narju' (toqba fl-art li min- nha jgħaddi d-dawlu l-arja għal ġol-katakombi). l Ta' spiss kien ikollu ta' kuljum jinżel minn dawk. il- luċernarji. Darba minnhom — jikteb huwa stess — in- tilef fiċ-Cimiterju ta' Santa Domitilla, u beża' 1i ser jibqa' mitluf u jmut hemm ġew. Min hu fostna li niżel f'xi katakombi (anki f'dawk ta' Malta li huma żgħar ħdejn dawk ta' Ruma) u ma stħaj- lux ser jintilef, anzi li jinti- lef żgur jekk ma jibqax jim- xi wara l-gwida Hekk ġra- lu l-Bosio. Iżda — jissokta jgħidilna blumilta' kollha — l-aqwa tiża' tiegħu kien li l-katavru tiegħu kien ser jipprofana d-fdaf qaddis (Ikompli f'paġna 4) ċleħen issewwa' — is-Sibt, 20 ta' April, 1974 il-Kristofru Golombo tal- (ikompli minn paġna 3) IL-KRISTOFRU COLOMBO F'dak ix-xogħol ta' 35 se- na, il-Bosio. għamel sejbiet aktar kbaru ta' siwi u ialhekk bir-raġun ġie msej- jil-Kristofru Colombo ħuma taħt l-art'. Fost is- et kbar, biżżejjed in- imu Trikonjizzjoni tal- fdal ta' Santa Ceċilja fil-Ba- żilika. tagħha fi Trastevere (Ruma) u tal-4 Koronati fuq il-Monte Celju. Kemm skriz- zjonijiet ikkopjal Kemm disinji ta' pitturi u skulturi taħt l-art ħarbexi Kemm kotba qara fil-lib- rerija għanja tiegħu ta' madwar is-700 ktieb, li jit- trattaw fuq il-martriu. l- konċilji, — il-kitba tas-Santi Padri, u oħrajn li kellhom x'jaqsmu mas-suġġett tie- għul Kemm pitturi u oqbra qabbel ma' xulxin biex. jiġ- bed il-konklużżjoniijet tie- għul Dan kien ix-xogħol tiegħu għal 35 sena: xogħol iebes u bla. heda, iżda ta' siwi kbir u ta' faraġ għal min jagħmlu bin-namra. XOGĦOL PREZZJUZ Is-sejbiet, listudji, u l- konkinżjonijiet tiegħu huwa ġabarhom fi: ktieb manos- kritt ta' 2,060. folja mill- netti, u kiteb ukoll in- i ta' 50 paġna għalihom. im jinsabu fil-Biblijoteka ima x-xortili jkunu joteka tagħnal X'ie- żor prerzjuż għassiwi tagħ- hom, x'ieżor għażiż ta' Mal- ti bħalnal Dik il-kitba tiegħu ġiet 'pnublikata taħt it-tithu ta' toma Sotterenzon, fl-1632, ġifieri B'snin wara mewtu. seb. għall-pubblikazzjoni tagħha l-Oratorjan jew F'ilip- pn Severanu minn San Sa: verinou ħallas għaliha l- Ordni ta' Malta. Dak ix-xogħol malajr ġi- ċetljang f'Ruma. bed l-attenzjoni tal-għorrief taż-żmien, LOratorjan Pad- re Aringhi għamel traduz- żjoni tiegħu bikatin, li deħ- rer fl-1651. Jaħasra l-Arin- ghi, li kien arkeologu ieħor, żied xi ħwejjeġ oħra minn tiegħu magħha u flok ma tejjeb lopra, għarragha. Din l-edizzjoni latina ġriet ak- tar Mit-taljana, għaliex dak iżżmien, kien iżjed jiftie- hem il-latin — mit-taljan. fil- pajjiżi l-oħra barra l-Ttalja. SEMMEWH FIL-KITBA TAGĦHOM Bis-saħħa ta'dan ix-xo- għol Antonju Bosio: kabbar ferm il-ġieħ ta' Malta. Għal- hekk illum, kważi 400 sena wara ttwelid tiegħu xieraq li aħna l-Maltin nagħtu ġieħ tu — ġieħ li jistħoqqlu. U jiena, flimkien mal-kliem sa- bieħ li: kiteb fuqu l-istoriku Heħor tal-Ordni Bartolomeo Dal Pozzo. fl-istorja ta' IOrdni mat-kitba li kiteb fuqu Injazju Saverju Mit- sud fl-1759, ma' dak li nkiteb fl-'Almanacco di Malta'' tal- 1843, ma' dak li qalu Anton Vassallo fl-1866 u l-Prof. Ku- runelk Lorenzo: Manche' fi1916, ma' dak li kiteb. Dr. Gwanmi Curmi fl-1930, u li ġiebet il-'Malta' fl-1935, ir- rid inżid il-kelma tiegħi ta' tifħir u ta' ġieħ dil: dan il- bniedem malti: kbir, għax tassew jistħoqqlu; u nittama u nistieden biex fis-sena li ġejja kwartiċentenarja tat- twelid tiegħu, l-istudenti tat- Teoloġija, Hi għandhom fost is-suġġetti tagħhom l-istudju tal-Arkeoloġija Nisranija, mmexxija mill-Kan. Vincen- zo Borg, Professur ta' dak is-suġġett, jiċċeisbraw b'es- pożizzjoni U b'kitba Hil--dan inijunier, li bis-sejbiet u l- kitba tiegħu dium ukoll għadu jagħti xhieda qawwi- ia di l-Knisja Kattolika tal- lum tħaddan l-istess fidi u għandha listess dixxiplina talewwel żmenijiet. wara