jar-iġifierl-makollhiex-Ħal-għax-fiq tagħha-żewġha—majerġgħux-jirtadduhi hija ħawkja—tibda—tagħmelil-wegħdi ida i-ħaż Tmnr-iżżuriil-qabar-ta'-mies-tajba-fix- faq-fuqil-ħajja—tal-mara Għarbija—hi ġiet tilbesil-kwejjeġ—-ta —i—mara—H Ħajja-tal-qadi-ir-raġel—m'hux-tal-għu- tktn-għadha-kit-wildet L-jkollha- għal bija—miegħu. Il-mara-tkun—-għar-raġel fejn—tibżal—tas-sew—għax-imsejleta—hi bħala-bhima,lijkun—xtara—bil-flusjew ielġta ja t -JS iixbaż-minnha. jil ħaċa ; il-Misilmin jistgħu iżżewġi—r-żom- Wara-ħajja-tal-xogħol-iebes-t-tmaqdir, ĦaH-a—erba—misa f'daqqa. disteħu— jekk-tkun-Misilma,-anqas-biss-ma-tista' ġa A k taa l-GĦEL .— Il-ħtifiet-i IL-GĦASSIESA TA' L-IMKEJJEN IMQADDSA Qrib is-sena 1336 is-Sultan u s-Sulta- na ta' Napli, Robertu d'Anjou u mar- tu Sanċa t'Aragona, li t-tnejn ħasel kellhom ħuhom raheb Franġiskan, u kellhom it-titlu ta' Slaten ta' Ġerusa- lem, wara ħafna taħbit u ftehim, xtraw iċ-Ċenaklu u l-art ta' ma' dwaru minn għand is-Sultan ta' l-Eġittu, Nasr Mu- ħammed, bi tnejn-u-tletin-elf dukat, li jġibu fuq l-erbatax-il-elf-u-disa' mitt lira Ingliża, u tawh lill-Franġiskani. U ma' dan qalgħulhom ukoll il-jedd li jieħdu ħsieb u jħarsu l-Imkejjen Im- qaddsa ewlenin tal-Palestina. Għal dan, il-Papa Klement XVI faħħar wisq lil dawn iż-żewġ Slaten li kienu jidhru f'isem il-ġnus Kattolki ta' l-Ewropa, u ħareġ Bolla fil-21 ta' Novembru 1342, li tibda ''Nuper charissimi', li biha saħħaħ il-jedd tal-Franġiskani min-na- ħa tiegħu u stqarrhom bħala ħarriesa tal-Art Imqaddsa f'isem is-Santa Sede. U Ruma, b'ħafna dokumenti li ħarġu u li għadhom joħorġu minn żmien għal żmien, isseddaq u tħares, daqqa dak il-jedd u daqqa dak il-jedd l-ieħor li l- Franġiskani kisbu b'xogħol kbir u ċah- diet dejjiema. Biex wieħed jifhem xi ftit x'kellhom iġarrbu l-Franġiskani biex kisbu, żam- :mew u ħarsu l-Imkejjen Imqaddsa minn dak iż-żmien 'l hawn, biżżejjed li jkun jaf li ħtija ta' hekk erbatax-il elf Franġiskan xerrdu demmhom, billi ;:sfaw.maqtula mill-Misilmin. U xi sitt : elef. oħra mietu bil-mard li jittieħed, meta. kienu jkunu jduru bil-morda żmien il-pesta jew xi marda kerha oħra li tittieħed, fil-Palestina. Imma dana kollu ma kienx għal xejn, għax b'riħet hekk sewwa l-Insa- ra ta' l-Ewropa u sewwa. l-Misilmin tax-Xerq għarfu lil Franġiskani bħala għassiesa mistħoqqin tal-Art Imqad- dsa. ' U l-Franġiskani nqdew b'dan ir- riħ tajjeb biex jistgħu jsemmgħu le- ħenhom kull darba li kien jeħtieġ għal ġid ta' l-imkejjen Imqaddsa, billi jfak- kru lis-Slaten Torok fil-Firmani li taw- hom is-Slaten ta' qabilhom, u lis-Sla- ten Ewropin fil-wegħdiet li għamlul- hom. U b'pulitka fina ħallew lil Ġnus ta' l-Ewropa jindaħlu fit-tmexxija tal- Kustodja, biex b'hekk kull Ġens Ewro- pi jħoss li għandu d-dmir jaqbeż għali- ha billi kellu sehem fil-ħakma tagħha. Hekk, fit-tmexxija jew gvern. tal- Kustodja, li qegħda f'idejn ġemgħa ta' Franġiskani li jgħidulhom. ''Diskretor- ju'', qishom xi Parlament, il-Kustodju (istħajlu xi Prim' Ministru), ikun dej- jem Taljan; il-Vigarju (donnu Ministru tax-xogħol) ikun dejjem-Franċiż, u l- Prokuratur (bħal Ministru tal-Finanzi) ikun dejjem Spanjol. Ma' dawn ikun hemm id-Diskreti, wieħed minn kull Ġens: (istħajjilhom Membri tal-Parla- meni, wieħed minn kull Distrett) wie- ħed Taljan, ieħor Franċiż, ieħor Span- jol, ieħor Ġermaniż, ieħor Anglo-Ame- rikan u ieħor Għarbi. Din ix-xorta Internazzjonali tat- tmexxija tal-Kustodja tal-Art Imqad- dsa qegħda tajjeb wisq ukoll biex ma tħallix li l-Komunità Franġiskana tal- Palestina tixxaqleb għan-naħa ta' xi wieħed mill-Ġnus ta' l-Ewropa, u tit- għabba bil-pulitka tiegħu; ħaġa li kie- net tkun xiekla wisq, kieku tiġri. L- ' ewwel: għax tagħti għajn ħażina lill- Insara Xiżmatki ta hemm, u. t-tieni għax biex tindaħal fil-pulitka tad-din- ja, kien ikollha titbiegħed mill-pulitka l-oħra, tal-ħarsien tal-Imkejjen Imqad- dsa u tas-saħħa ta' l-erwieħ. Meta żmien is-Salibin kien għadda, il-Ġnus ta' l-Ewropa kellhom jisbrix jaraw lit-Torok isiru sjied tal-Asja ż- Żgħira, u jaraw ukoll ix-Xiżma tal-Or- jent tasal fi kmielha, bla tama li l-ħsa- ra tissewwa. Fl-Ewropa din kienet ġrajja ta' qsim il-qalb, l-aktar għal Ru- ma, imma kien dieher li minn dak iż- żmien 'il quddiem id-diplomazija biss kellha tkun it-triq biex ikunu mgħas- sin u mħarsin il-jeddijiet tal-Insara La tini fl-Art Imqaddsa. Id-diplomazija kienet tħoll u torbot jekk il-qagħda tat- Sanca t'Aragona, Sultana ta' Napli. tajfa Latina fl-Art Imqaddsa kellha sseħħ jew le, u l-Kustodja Franġiskana rat. it-theddida li titlef il-jeddijiet li kellha fuq l-Imkejjen Imqaddsa li kie- nu mixtieqa u mirgħuba mix-Xiżmat- ki, kemm-il darba li d-diplomazija Ew- ropea kienet tonqos li tħarishom. La x-xogħol tar-Rħieb Franġiskani biss, anqas, saħansitra t-tixrid ta' demm- hom ma kien biżżejjed. Kienu meħ- tieġa wkoll il-flus tal-Insara u l-għajnu- na tal-Gvernijiet. Franza, bis-saħħa tal-ftehim tal- Kummerċ mas-Sultan tat-Torok, l-ew- wel fis-sena 1535 u mbagħad fis-sena 1740, meta t-taħwid ġewwieni li għad- dew minnu s-Saltniet tal-Ewropa ħad- dlu u għattbu x-xogħol tagħhom, sa- bet ruħha f'qagħda mill-aħjar. Il- Gvern tagħha sab li kienet pulitka taj- ba li jieħu ħsieb l-Art Imqaddsa. U minn hawn tnissel il-ħarsien uffiċjali ta' Franza fuq l-imkejjen Imqaddsa u fuq l-Insara tar-Rit Latin fix-Xerq. Lit- Turkija għoġobha li Franza tkun bħa— la ħarriesa tat-tajfa tal-Latini fil-Pales-' tina u minn daqs hekk qatt ma kellha għal fejn jibdielha, għax aktar minn darba kellha xhieda, jiġifieri rat b' għajnejha r-rġulija tad -- diplomazija Fran Hekk ukoll is-Santa Sede ferħet b'x-xogħol ta' Franza, li kienet magħrufa, u bil-ħaqq kollu, bħala Bint Kbira u Ewleajja tal-Knisja Kattolka. Is-Sla'en l-oħra tal-Ewropa: wkoll ma hdew qait jieħdu ħsieb. tal-Imkejjen Imqaddsa tal Palestina. Is-Slaten ta' Spanja; id-Doġijiet ta' Venezja; il- Prinċpijiet ta' Napli; il-Gran Mastri ta' Malta; is-Slaten tal-Polonja u tal-Unge- rija u l-Imperatur ta' l-Awstrja: kollha taw xhieda tal-imħabba tagħhom lejn l-Art Imqaddsa b'għotjiet għonja u in- daħil mal-Ħakma Torka kull meta l- Franġiskani kienu jeħtieġu l-għajnuna. Wara kollox il-ġnus Insara ħarġu se- hemhom għat-tkattir u għat-titjib tal- Opra. tat-Terra Santa, u hekk ħaffu x- xogħol tal-Franġiskani u għenuhom biex iġibu taħt idejhom Imkejjen Im- qaddsa oħra li kienu f'idejn il-Misil- min, ħalli jistgħu jinżammu it-tifkiriet għeżież li kien fihom. U l-Franġiskani min-naħa tagħhom urew li kienu qal- biena u ta' ħila biex itemmu sewwa u kif jixraq ix-xogħol li nfdalhom. Wieħed kittieb Franċiż, M. Gabriel Charmes, kiteb dan fil-ktieb tiegħu msemmi Vovage en Palestine: ''Ħadd ma jista' jiċħad li x-xogħol tal-Fran- ċiskani fil-Palestina ma hux xogħol kbir ta' qlubija, ta' ċaħda u ta' tjieba. Huma xerrdu demmhom bil-ħala u flushom bir-rfus għal Qabar ta' Kristu. Xtraw bihom dawk il-jeddijiet li bis- saħħa tagħhom trawwmu fl-Art Imqad- dsa. Raw ukoll bosta drabi, jisterqul- hom dawk. il-jeddijiet li: xtrawhom hekk bil-għoli, li ttieħdu minnhom bla ħaqq u bl-akbar ħruxija. Biex iħarsu dawk il-jeddijiet ebda hemm ma beż- żagħhom. Mietu minnhom. bil-mijiet hemm fejn miet Ġest; uħud fil-ħabs oħrajn bis-sejf tat-Torok. Imma waqt li dawk imutu, Franġiskani oħra jaslu biex jidħlu bdielhom u hekk it-Tajfa Franġiskana li titlef min-naħa kienet tirbħu mill-oħra. U għal hekk baqgħet dejjem u għadha, qawwija sħiħa''. D. Ġużepp Cauchi (Kappillan ta' S. Bastjan)