Jorbot ma' l-Għadd ta' qabel paġ. Il-Prijurat tar-Russia fit-tixlija li għamel kontra l-Gran Mastru Hompesch fl-aħiħar semma, b' isimhom lil dawk il-Kava- lieri li kif deherlu kienu nies li ikkonfoffaw kontra l-Ordniu li għalhekk il-Gran Mastru kien messu neħħihom mill-karika tagħhom, il-għaliex id-destin ta' Malta kien imsensel ma' għemilhom. Dawn il-Kavalieri li kien jafhom kulħadd, u saħansitra Hompesch, kienu: il-Prinċep Camillo de Rohan, Bosredon de Ransijat, Bardonenche, Tousard, is-segretarju Doublet u De Fav'. Iżda fost dawn, wara li tgħarbel u tiġbor kollox, tnejn biss nistgħu ngħidu li kellhom x'jaqsmu fit-tix- wix u konfofof li saru fi żmien Vassalli, u dawn huma t-tnejn imsemmijin mill-istess Vassalli, jekk dawn (tarġa' tgħid) ġew tassew imsemmijin minnu. Issa, sew il-Prinċep Qamillo de Rohan kemm Bosredon des Ransijat stkarrew bil-miktub illi huma ma kienu mdeffsin bl-ebda mod fit-tixwix u qerq li sar kontra l-Ordni. Bosredon ma qagħadx jaħli wisq kliem fil- Prefazzjoni tiegħu tal-'Giornale dell'Assedio e Blocco di Malta'. (1843) biex imieri dak kollu li ntqal fuqu. Huwa ma sarx jaf bil-Memorjal li ħareġ, f'Germania, Ferdinando Hompesch, u l-anqas bil-Protesta tal-Prijurat tar-Russia ħlief wara li l-Franċiżi kienu telqu minn Malta, mita huwa kien wasal Marsilja. Kontra dak li fuqu qal Hompesch, huwa isemmi biss dik il-biċċa ta' mita l-armata ta' Napuljun kienet nieżla. l-art, fejn stqarr illi huwa bagħat igħid b'ittra lill-Gran Mastru illi hu telaq minn Teżorier ta' l-Ordni ''għax ir-rabta li kellu ma' l-Ordni kienet dik li jikkombatti t-Tork u mhux lill-pajjiżani tiegħu,' fejn imaqdar ukoll lil Hompesch talli (ladarba deherlu li ma kellux iħalli lill-bastimenti ta' Napul- jun jidħlu fil-Port) ma żammx iebes, iżda ċieda fi żmien erbgħa u għoxrin siegħa fortizza hekk qawwija bħalma hi dik ta' Malta li setgħet, biex ingħid hekk, tilqa' ruħha biha infisha; għat-tixlijiet li sarulu mill-Prijurat tar-Russia (fejn semmewh bħala wieħed li mexxa, lil Vassalli fil-konfeffa li dana għamel) Bosredon ma tniffes b'xejn, iżda fejn jidher li tawh il-ħtija, bħala traditur tal-Ordni għad-daħla tal-Franċiżi f'Malta, hu wieġeb illi ''dak iż-żmien tad-daħla tal-Franċiżi f'Malta, ebda Kavalier russu ma kien hawn fil-post u għalhekk dawna kellhom joqogħdu fuq xiehda li ma kienx ta' min U biex iwettaq dan kollu, huwa stampa u ħareġ morjali bħala Appendiċi, fejn wera minn taħt li hu kellu bosta prinċipji demokratiċi li bihom ma satax jaqbel ma' dawk ta' l-Ordni, iżda iva ma' dawk ta' Vassalli u tal-Partit Gakbin. Dawn il-prinċipji hu jisqarrihom u mħabba fihom, kif igħid hu, sħabu l-Kavalieri Franċiżi, infexxew kontrih u pinġewh ikreh sa mill-bidu nett tar-Rivolazzjoni Franċiża (1). Il-Prinċep Camillo de Rohan, Ballju u Gran Prijur tal- Aquitania, waqt il-Proċess ta' Vassalli jidher li kien qiegħed hawn Malta, iżda mita ħarġet il-Protesta bil-Manifest tal- Prijurat tar-Russia, huwa kien qiegħed jivvjaġġa fl-Italia u mħabba f'saħħitu waqaf f'Firenze minn fejn, wara li qara t-tixlijiet li sarulu f'dak il-Manifest,huwa wieġeb bi tlitt Ittri: wafida mibgtiuta lill-Imperatur tar-Russia, olira lir-Re tiegħu u l-ofira lill-Gran Prijurat tar-Russia bi Pro-Memoria magħha. Fit-tlitt Ittri huwa ma jagħmilx ħlief jitlob bi ħniena sabiex lilu jingħiata l-passaport u l-permess li jitlaq għal Pietroburgo u jidher quddiem il-Membri tal-Prijurat tar-Russia biex min- nhom, wara li jġib il-provi tal-innoċenza tiegħu, ikollu l-ħaqq u jitħallas tal-ħsara li saritlu fil-ġieħ ta' ismu, bil-gidba li intqalet fuqu fil-Proċess ta' Vassalli. Huwa għalhekk, għal- kemm magħdur f'saħħtu, kien ħaseb biex jitlaq għal Vienna għand il-Prinċipessa: Lorraine, ofitu, minn fejn jistenna bla sabar it-tweġiba għat-talba li għamel. ''Jekk jiena ħati lejn l-Ordni', kiteb lill-Prijurat tar-Russia, ''jekk jiena ndeħist f'xi waħida mill-konfofof waħxija li fihom saret xi nassa, għall- qirda ta' l-Ordni, irrid li għal din il-ħtija twieġeb rasi. Intom agħmlu minnha, jiena għandi nieħu l-mewt. Jekk fini ma hemm ebda ħtija, intom għandkom ixxandru l-innoċenza tiegħu. Intom għandkom titħalsu minn min kasbarni, intom għandkom trodduli l-istat, il-mistrieħ, il-ġieħ tiegħi. Intom għandkom tpattuli għal din il-ħisara bl-iktar xhieda meħtieġa u ċara. Din il-ħaġa għandu jedd għaliha ismi; għandha jedd għaliha l-Europa kollha, li tistennieha minnkom.' Fil-Pro- memoria, talab għalhekk, u sejjaħ il-għajnuna u l-ħaqq ta' l-Imperatur tar-Russia, tar-Re ta' l-Ingilterra u tar-Re ta' Napli biex dawn jordnaw lill-Ambaxxaturi tagħhom, Ammi- ralli, Generali ta' l-armati tagħhom ta' l-art u tal-baħar u awtoritaijiet ċivili u militari, li jinsabu fl-art ta' Malta, sabiex, mita jarġa' lejn Malta, jarrestaw lil VASSALLO li kien ġie ikkundannat il-ħabs għal għomru mill-imsemmija Kummis- sjoni Kriminali bil-ħsieb illi dana VASSALLO jarġa' jiġi mistoqsi quddiem Qorti oħra fejn dan il-bniedem għandu, jew igiddeb ruħu jew iwettaq ix-xhieda li kien ta kontra tiegħu. Il-Prinċep Camillo talab illi fuq il-mistoqsijiet li jsiru lil (1) Ara l-Ittri, paġ. 21-26 u paġ. Biċċa minn dawn l-ittri u memorjali, l-iktar il-memorjal fil-paġna 71: 'Unione dei Mal- tesi al Governo dell'Ordine'' juru illi l-idejjiet tal-Memorjal ta' Vassalli u dawk ta' Ransijat f'dawn l-ittri u memorjali kienu waħda, VASSALLO u t-tweġibijiet li dana jati, huwa jkollu d-dritt li iġibu quddiem Qorti li tikkundannah bħala ħati ta' klajja' kontra l-persuna tiegħu. Il-Prinċep Camillo talab fl-aħħarnett lill-Ambaxxaturi ta' kull wafida minn dawn il-Potenzi li qegħdin fil-Qorti Rjali tal-Gran Duka ta' Toscana biex dana jaliseb iressaq it-talba tiegħu lir-Rejjiet tagħhom. Dawn l-Ittri u l-Pro-Memoria nbagħtu minn Firenze u iġibu d-data tal-24 ta' Diċembru, 1798. Din id-data taħbat sewwa mita l-Franċiżi kienu għadhom imblokkati mill-Maltin ġewwa l-Belt ta' Malta u għalhekk nafisbu illi f'dak it-taħwid dawn il-protesti sfaw fix-xejn. Doublet, is-Segretarju ta' l-Ordni, xejn ma jsemmi fuq Vassalli u l-anqas fuq il-Proċess tiegħu fil-Memorji li kien kiteb ''Memoires sur l'Invasion et Occupation de Malte' u dan is-skiet jatina x'naħisbu illi jew hu jew sħabu kellhom tassew x'jaqsmu fil-konfofof li kienu saru kontra l-Ordni flimkien mal-Kap tar-rewixta li kellha tqum. Bniedem ieħor tal-Ordni msemmi mill-istoriċi ag li, kif intqal, kien jikkorrispondi minn Pariġi b'ittri mal-Ġakbini ta' Malta, huwa l-Kommendatur Dċodat Dolomieu tal-Lingua t'Alvernia li kien tlewwem mal-Gran Mastru fuq kwistjoni ta' anzjanità li kienet tmissu, baqa' mgħaddab mal-Ordni u għal- hekk flok ma raġa' lejn Malta, wara li rebaħ il-Kawża f'Ruma, telak għal Franza, indeħes mal-Partit Ġakbin, u kif igħidu, baqa' hemmhekk għal dejjem jalimi kontra l-Ordni. Dolomieu, bniedem għaref fix-xjenzi naturali, u l-iktar fil-geoloġja, kien wisq miġjub minn Napuljun u minnu kien ġie magħżul bħala wieħed fost dawk il-għorrief li kien ħa miegħu għall-ispedizzjon ta' l-Eġittu. Hu kien ukoll li fid- datila ta' Napuljun f'Malta flimkien mal-Ġeneral Junot u mal- Ġeneral Kontrollur M. Poussielgue, mibgħut minn Napuljun, niżel l-art minn fuq l-'Orient' biex jiftiehem ma' Hompesch bħala ambaxxatur biex jieqfu l-armi bejn il-Franċiżi u l- Maltin. Jingħad illi Dolomieu kellu jitgħabba b'dan l-inka- (1) Fil-Pro-Memoria hemm imniżżlin dawn in-noti illi :— (a) il-Prinċep Camillo għandu f'idejh Dikjarazzjoni ta' wieħed mill-erba' Ballji Kummissjonarji u Mħallfin fil-Proċess tal-imsemmi Vassallo, li turi illi l-isem tal-Prinċep qatt ma ssemma fil-kawża quddiem il-Qorti tal-imsemmi Proċess u Dikjarazzjoni ta' xi kavalieri bid-data tat-3 ta' Diċembru, 1798. (b) illi Vassallo kien talab li b'mod speċjali jitkellem ma' Libreri li dik il-ħabta kien Fiskal u Qassis tal-Ordni, u dan il-Fiskal għarraf lill- Kummissjoni illi Vassallo kien stqarrlu ''hi hu sama' min igħid illi l-Prinċep kien imdaħħal fil-konfeffa u xejn iżjed. riku kontra qalbu, u għalkemm kien imwiegħer ma' l-Ordni, daħal il-Palazz tal-Gran Mastru jibki. Mill-ittri ta' l-istess Dolomieu (miġburin minn A. La- eroix, 'Dċodat Dolomieu'.— Paris. 1921) ma jidhirx illi dan il- bniedem kien żamm ebda korrispondenza mal-Gakbini ta' Malta. Billi kellu qalbu mwaġġa' mid-deni li kien sarlu bil- għawi u tbixkil ta' sħabu l-kavalieri u mill-inġustizzi tal- Gvern ta' l-Ordni, hu kien ħass il-bżonn li jduq il-fewġa tal- Libertà franċiża ta' Pajjiżu fejn dehirlu illi bil-prinċipji ġodda ta' Ħaqq, Dawl u Demokrazija sata' jinfeda mill-jasar ta' dik il-ħajja ta' qilla u dlamijiet bħal ma kienet dik ta' l-aħħar żminijiet ta' l-Ordni f'Malta. L-egħdewwa tiegħu f'Malta, fosthom l-aqwa, il-kavalier Loras, biex jagħmlulu id-deni, għall-ħabta tas-sena 1790,mita dana kien Malta, kienu xerduhielu li hu kien l-ispjun tal-Assemblea Franċiża Nazzjo- nali, illi huwa kien qiegħed jikkonfoffa kontra l-Ordni, illi hu irid iqajjem il-pajjiż (hu li kif jistqarr f'ittra, ma kien jitkel- lem ma' ebda Malti), illi hu qiegħed imexxi l-pjan għall-qirda ta' l-Ordni (1). Dolomieu, fil-waqt li kien Pariġi,kien kiteb lill- kavalier de Fav, Kummissarju tal-Fortifikazzjonijiet f'Malta, fejn fissirlu illi huwa ma kienx qiegħed imur fil-Club tal- Ġakbini, iżda f'dak tax-Xirka li kellha prinċipji iżjed xierqa u meqjusa u fiha kienu jinġabru l-aħjar nies u l-kotra tal- membri ta' l-Assemblea Nazzjonali Kontra din, kien hemm iż-żewġ partiti ħorox li kienu dak ta' l-Aristokratiċi u dak tar- Repubblikani. F'Ottubru tal-1791, insibu li Dolomieu kien in- għaqad ma' Xirka oħra jisimha l-Club des Feuillants (2) li fiha kienu daħlu bosta mill-membri ta' dik ta' qahel, kollha nies 'monarkiċi costituzzjonali' li ma kenux jaqblu mal-Partit tal- ĠGakbini. Dan iż-żmien Vassalli kien għadu ma ndeħies b'xejn fit-tixwix tal-Maltin kontra l-Ordni; mill-1796 il-qud- diem, aħna ma nafux sewwa x'kienu x-xeħtiet politiċi ta' Dolomieu u x'sehem sata' kellu mat-taħwid illi kien inqala' hawn Malta, iżda mill-ittri li dana ħalla u nġabru minn Lacroix, ma jidher li mxiet ebda korrispondenza bejnu u l-Partit Ġakbin ta' hawn Malta. Wara s-sentenza tat-12 ta' Ġunju, 1797, aħina ma nafux sewwa bil-ftietaq kollha tal-ħabs li bata Vassallo ġewwa l- I. paġ. (2) Din ix-Xirka kellha t-tama illi r-Re Luigi XVI jilqa' bis-sedqa kollha l-Kostituzzjoni. Il-programm tagħhom kien li huma jiddefendu dik il-monarkija li tpoġġi fuq il-prinċipji tagħhom, Forti Riċażli fejn ġie ikkundannat għal għomru. Aħna ma nafux kemm dam ġewwa dan il-Ħabs, nafu biss, minn dak li qalilna Gio-Antonio Vassallo, illi wara ftit lil Vassalli għab- bewh fuq bastiment grieg u niżżluh fl-art ta' Salerno, X'għad- da minn Vassalli minn dak iż-żmien sakemm dafilu l-Franċiżi f'Malta jew afijar sat-28 ta' Settembru, 1799, mita l-Franċiżi kienu mblokkati mill-Maltin ġewwa l-Belt, afna ma nafux sewwa, u għalkemm fittixna u qallibna, għad ma rnexxilniex inkunu nafuh. Il-fehma ta' bosta hija li hu iktarx ingħaqad ma' sħabu li kienu ġew itturrufnati, fosthom, ma' Barbara, magħruf minn xi Storiċi Taljani, bħala wieħed mill-iktar kursari qalbiena fil-Mediterran, għaliex kien wieħed mill-aqwa partitarji tal-Gvern Franċiż. Nafisbu illi hawn Malta f'dak iż-żmien, għall-ħila u qawwa ta' qalb li wera, minnu l-Gvern Franċiż sata' jieħu l-akbar għajnuna u għalhekk insibu, li għalkemm fittex li joqgħod tafit it-tmexxija tal-għaqli Vassal- li, Barbara, bħala venturier, kien hu li għamel wiċċu minn quddiem u ftiehem ma' dawk l-aġenti tad-Direttorju li f'idej- hom kellhom il-pjani għall-priża ta' Malta,u għalhekk narawh illi, malli ġie itturrufnat minn Malta u rifes l-art tal-Italia, telaq għal Milan u hemmhekk għarraf lil Napuljun bl-istat imħawwad ta' Malta, bil-bruda ta' bosta mill-Kavalieri lejn il-Gvern tal-Ordni u x-xewqa ta' bosta Maltin biex Franza tindaħal għalihom. 7.) jaliseb li fuq dan kollu li bih kien għarrfu Barbara, Napuljun għamel dmiru u għarraf ukoll lid-Direttorju b'ittra miktuba fis-26 ta' Mejju, 1797. Billi d-data ta' din l-ittra taħbat xi tmintax-il-ġurnata qabel is-sentenza ta' Vassalli u sħabu, jidher illi Napuljun kien kiteb lid-Direttorju fuq tagħrif mibgħut lilu b'korrispondenza jew lilu mogħiti bil-fomm minn ħaddieħor u mhux le minn Barbara stess. Minn dispaċċi u ittri mibgħutin mill-Ammirall Bruevs, fil- waqt li dana kien qiegħed fil-Kwartier ta' Passeriano f'Set- tembru tal-1797, jidher illi għall-altar ta' Settembru 1797 (jiġifieri mat-tlitt xhur u nofs wara s-sentenza) Barbara ħaduh fuq bastiment tal-flotta franċiża u nbagħad, sabiex ikollu posizzjoni uffiċjali, ġie mogħti l-karika ta' Sottu-Tenent (fizzjal b'waħda) taħt il- Kaptan Le Joille fuq il-bastiment Dubois. Jidher illi huwa mar Corfu mal-flotta franċiża u minn hemm f'nofs Novembru 1797 telaq abbord ta' waħda mill-fregati ''La Justice' u 'l'Artemise għar-rotta ta' Malta fejn kellu jiltaqa' ma' Poussielgue (segretarju tal-Ambaxxata Franċiża f'Genova) li kien mibgħut minn Napuljun biex jit- kixxef u jiftiehem mal-partitarji Franċiżi fuq il-priża ta' Fid-19 ta' Diċembru, 1797 l-Ammirall Bruevs kiteb lill-Napuljun u għarrfu illi 'Censu Barbara ġie mibgħut lejn Malta'. F'din l-ittra fisser illi ż-żewġ bastimenti ''La Justice'' u 'L'Artċmise' għandhom iniżżlu u jħallu lil Barbara f'Malta bil-pretest li jieħu minn għand il-Konslu Franċiż x'informaz- zjonijiet dwar il-kursali li kienu qegħdin jikkorseġġaw f'dawk l-ibħra. Huma u sejrin l-ura lejn Qorti: kellhom jerġgħu igħabbu lil Barbara. Din id-darba l-bastiment La Justice ġarr fuqu Malti ieħor, illi ismu mhu msemmi b'xejn, iżda Bruevs ipinġih bħala wieħed mill-partitarji franċiżi, rasu shuna, illi kiser il-quarantina sabiex jimbarka fuq il-Justiee u ħalla l-mara u l- familja u s-sengħa jew negozju tiegħu biex ingaġġa abbord mal-F'ranċiżi. Barbara huwa u sejjer Tulun mal-Ammirall Brueps fit-3 ta' Marzu 1798 raġa' għadda minn Malta u din id-darba kien fuq id-Dubois, Fid-dafila ta' Napuljun bil-flotta u l-armata tiegħu f'Malta fid-9 ta' Gunju, 1798 Poussielgue u Barbara kienu qegħdin ab- bord ta' wieħed mill-bastimenti. Barbara, kif jidher minn relazzjoni magħmula minn Fra Augusto Vi Cesarini tal- xterrdu mal- kampanja ta' Malta u offra ruħu li jmexxihom hu. Huwa kien ukoll mexa quddiem nett mad-diviżjoni tal-Ge- neral Voubois u resaq lejn l-Imdina bil-ħsieb li jġiegħel lill- Ħakem u lill-Gurati jċiedu l-Belt lill-Franċiżi. Fil-waqt li il-Ħakem u l-Gurati nġemgħiu fil-Palazz tal-Isqof Labini, biex jiftiehmu x'għandu jsir, Censu Barbara b'isem Bonaparti bagħat jistaqsihom u talab li jwieġbuh x'bi ħsiebhom jagħmlu, jilqgħux lis-suldati Franċiżi bħala ħbieb jew bħala għedewwa. Dawna, billi ma kellhomx biex jilqgħu ruħhom, weġbuh li huma jċiedu l-belt bil-patt li jitħarsu r-reliġjon, il-libertà, il- Deni u l-privileġġi tal-poplu. Għall-aħħar ta' Diċembru tal-1799 insihu li Menard il- Kummissarju tal-Marina talab b'ittra lill-Ġeneral Vaubois sabiex jati permess jitlaq għal Franza lill-i -ispija tagħhom Qensu Barbara bil-ħsieb li jmur jati xi pariri fuq xi pjani għar-rinforzi li kienu qegħidin jitlestew f'Tulun. Barbara, li dik il-ħabta tal-Blokk kien qiegħed imexxi l-inżul ta' nies min-naħa tal-Punent tal-Gżira, wara li ġieh il-permess, telaq għal Franza, iżda huwa u sejjer ġie maqbud mill-Ber ta' Tunesu, skond ma jidher min-nota tal-ittra ta' Menard, ''poġ- ġewh jaħdem fix- -xogħlijiet pubbliċi tal- Bev u tawh qoffa kbira apposta biex biha jġorr l-oġġetti.'': Wara dan kollu, fuq Barbara ma nsama' xejn iżjed sa kemm damu l-Franċiżi hawn Malta. U sieħbu Vassalli Fuq dana l-ebda tifkira bil-mik- tub ma stajna nsibu x'kien sar minnu mita wara s-sentenza tat-12 ta' Ġunju, 1797 huwa kien telaq mill-ħabs tar-Rikażli u niżel l-art ta' Salerno. Xi wħud qalu li hu raġa' lejn il-Gżira flimkien ma' Barbara mita dana daħal mal- flotta ta' Napuljun, u dana jixtidu l-istess dokument li minnu sirna nafu kif, wara sentejn u tlitt xhur minn dik is-sentenza, Vassajli kien qie- għied ġol-Belt (Valletta) ta'Malta fost dawk li kienu mblokkati mill-Maltin, bil-grad ta' Ajjutant tal-Guardia Nazzjonali Maltija. (jissokta) A. C.