IL-MAT-TI QARI LI TOHROĠ IL-GĦAQDA l 1957 ' TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f ĠUNJU TA —6—z——- It-Tagħlim Grammatikali INN xi snin 'l- hawn it-tagħlim tal-grammatika, l-iktar fl-Ingliż, sab. dagsrejn ta' xkiel minn dawk li jgħallmuha, u, għalkemm ftit ftit ma sabx min. jistmerriha u jitturrufnaha minn. fuq il-bankijiet ta' l-iskejjel bħala ħaġa żejda u ta' bla fejda fit-tagħlim ta' lingwa: ħaġa li l-istudent jista' jgħaddi min- għajrha, Dana narawh f'xi. skejjel sew clementari: kemm se- kondarji, fejn it-tagħlim tal-grammatika, bħala suġġett għalih tnaqqas, l-iktar fil-klassijiet għolja, u tħallat ma' fergħa oħra li tħarreġ f'sens prattiku l-istudent fil-bini ta' sentenzi, frażifiet, idjomi, eċċ., fejn ir-reguli grammatikali ma jidħlux, ħlief b'mod indirett — ħaġa. li tħawwad moħħ l-istudent u li biha jibqa' dgħajjef fil-kitba grammatikali ta' lingwa. billi dan il-metodu — mhix imwaqqaf fuq prinċipji vudimentali u gradwati ta' tagħ- lim. grammatikali. It-tagħlim metodiku u rudimentali tar-reguli grammatikali, kif jistqarrulek xi surmastrijiet ta' xi lingwi, l-iktar ta' l-Ingliż, biem ma ngħidx ukoll ta' Taljan u Franċiż, bħala lingwi là wie- ħed. jista' jitgħallimhom bil-widna um bil-qari, u prattikament bil-kitba, hija ħaġa pendatika, u tmur kontra l-arti moderna tal- kitba ta' lingwa; iżda meta wieħed jifli sewwa l-ħtieġa tat-tagħ- lim. grammatikali fil-kitba ta' l-ilsna — sew jekk ilsna barranin kemm mhux barranin — għandna nintebħu li l-metodi ta' ċerta pedagoġija tal-lum hija mibnija fuq prinċipji foloz, iktar u iktar meta dawn il-metodi nsibuhom. fit-tagħlim tal-kitba Maltija li jfa kollha kemm hi marbuta fuq prinċipji ta' struttura morfo- oġika. km Qabel xejn huwa tajjeb li wieħed jistqarr illi bniedem jista' jitgħallem lingwa barranija, bħalma tgħallem tiegħu stess, bla għajnuna ta' grammatika, iżda mbagħad, ħija ħaġa minn ewl id-dinja illi jrid ikun hemm regula li turih kif għandu jitkellem u. jikteb sewwa din il-lingwa. Biex jitgħallem jitkellem Mngwa i-jiktibħa sewwa. tidħol il-ħtieġa tal-grammatika, sew għal dik Hi hi ortografija kemin għal dik li hi morfoloġija u sintassi, jiġi- 34 IL-MALTI fieri bini ta' kliem u sentenzi. Jekk dan hu meħtieġ fit-tagħlim tal-lingwi barranin, iktar u iktar meħtieġ għall-istess student Malti biex jikteb bil-Malti skond ma titlob il-grammatika. ta' lsienu, żiġifieri skond il-morfoloġija tal-kitba Maltija. Biex: wieħed jista' jifhem sewwa l-ħtieġa ta' tagħlim rudi- mentali ta' grammatika. jeħtieġ li jgħożż il-valur tal-grammatika għal dik li hija arti u xjenza f'lingwa. ' Xi grammnatiċi, jgħidu li l-grammatika hija' arti, u oħrajn. li hija rjenza. L-Arti hija ġabru ta' reguli ftit u wejn b'xi sen- għa pratt. 4 biex taddatahom, fil-waqt li x-Xjenza tagħmel mill-prinċipji li fuqhom ħija mibnija l-Arti. Issa bniedem jista' jirneġtilu li jkun artist f'ħafna materji: iningħajr ma jkun. jif- hem jew jaf b'dawk il-prinċipji li fuqhom. ħija mibnija l-arti tie- għu. Fi ftit kliem, ikun. jaf b'lingwa (jitħadditha, u għal bżonn jiktibha ħażin ħażin) bla ma jkun jafha sewwa. grammatikal- ment jew skond dawk il-prinċipji li fuqħom hija morfoliġikament u sintattikament mibnija l-lingwa li jaf. Bniedem, għalhekk, jista' ikun. jaf idoqq il-pjanu, ipinġi, iqabbel, iħaddem makna, ikun jaf jitkellem bl-Ingliż jew bit-Tal- jan, għalkemm ma jkun. lia. qatt il-grammatika taż-żewġ lingwi. Iżda, madankollu, kien ikun pjanista. tajjeb bla ma jieħu ebda żball kieku studja l- -prinċipji tal-grammatika tad-daqq tal- pjanu u tal-armonija; hekk ukoll kien ikun pittur tajjeb kieku studja l-priċipji tal-prospettiva, poeta tajjeb kieku studja T-regu- li tal-prosodija, hekk ukoll jitkellem u jikteb lingwa kif jixraq li kieku studja l-grammatika, ta' dik il-lingwa, Issa wara kollox jekk xi ħadd jogħġbu jsostni illi t-tagħlim tal-grammatika huwa ħela ta' żmien il-għaliex wieħed jista' jik- Ir-TAGĦLIM GRAMMATIKALI 35 L-A teb'l-isbaħ komponiment bla ma jkun ħabbel wisq moħħu fuq ir-reġuli tal-grammatika, u fl-istess waqt jiktbu ħażin ħażin : għal dik li hi ortografija, aħna mill-banda tagħna nsostnu wkoll bil-qawwa kollha li għal dak li hu Malti t-tagħlim tal-gramma- tika hija ta' l-akbar ħtieġa u fejda, vejn xejn biex il-kittieb ma jaqax f'dawk l-iżbalji elementari ta' l-ortografija li dlonk naraw mill-pinna ta'' ei żgħażagħ u xjuħ. s Ma noqogħdux insemmu kemm ri kittieba l-lum mejtin u inagħrufin fil-kamp letterarju Malti bhala kittieba tajbin ta' proża 1 poeżija. kienu jkunu iżjed mirqumin fl-ortografija tagħ- hom li kieku fi żmienhom kien seta' jkollhom f'idejkom xi mif- tieħ tajjeb fuq l-ortoġrafija Maltija u li setgħu jgħożżuha bħalma forsi jgħożżu l-għażla tal-kelina u tal-frażjoloġija tagħhom. fl-is- til-tagħhom. Alina naraw il-lum stess fostna, l-iktar fost xi edi- turi u kontributuri ta' ġurnali, li għalkemm jidhrilhom li l-kit- ba tagħhom twieġeb għal dak li trodd is-sistema grammatikali tal-Għaqda, jagħiltu fl-ortografija ta' wi kliem ta' reqqa, u l-ħtija ta' dan kollu għaliex moħħhom għadu ma apprezzaw biżżejjed it-tagħlim razzjonali ta' xi veguli. li-donnhom tgħallmuhom b'sens awtomatiku. 77 Issa wara kollox mhux dawn biss huma r-raġunijiet li għa- lilhom jiżraq li lingwa tinkiteb grammatikalment, iżda hemm ra- ġimijiet: oħra li forsi jista' jgħożżhom biss min joqgħod iqis illi l-kitba' grammatikali ta' Isien hija l-libsa formali tal-kitba sko- lastika, uffiċjali u letterarja ta' pajjiż, — illi lingwa. m'għand- hiex: għalhekk tinkiteb bier tinqeda biha ħażin ħażin sew f'kitba ta' artiklu, kemm f'kitba privata, kuntratt, testment, dikja- vazzjoni, rapport tekniku, att legali, u a'naf jien, basta tiftie- hem, bħalma kienu jagħmlu bosta mill-kittieba meta ma kienx għad kellna ortografija stabbilita. Il-lum ma nistgħux ingħidu ti m'għandniex l-ortografija uffiċċjali jew standard tagħna, bħal- ma għandhom. lingwi oħra. Dawn. il-kawtieli ma nistgħux inġi- buhom, kawtieli li jbarruna quddiem il-letteratura ta' ilsna oħra. , Aħna studjajna bosta. ħwejjeġ, meta konna l-iskola, iżda qajla stajna ngħidu sewwa a'ihni l-fejda tagħhom qabel ma fhimna t'jistgħu jiswew sewwa. fihom infushom. Ħtiwa t-tagħ- lim 304 u sħili ta' dawn il-ħwejjeġ li jżejnu l-moħħ u jagħti lill- istudju ta' dik il-ħaġa jew ħwejjeġ l-importanza tagħha. fil-kamp letterarju jew xjentifiku li tagħżel lill-istess. ħaġa jew ħwejjeġ minn dik ta' kull fejda oħra materjali jew kummerċjali. Aħna. nistgħu nistudjaw il-fiżjoloġija, il-ġjografija, il-kimika, il-għaliex hija ħaġa interessanti li wieħed ikun. jaf xi ħaġa fuq l-għamla tal-ġisem tagħna, u ta' l-annimali, il-għaliex ħija ħaġa sabiħa li tkun taf mhux il-pajjiż biex iżżuru għall-ġmiel tiegħu jew biex tgħix jih. għall-qligħ tal-għajxien, iżda biex tkun taf l-istorja, il-klima u l-industriji u l-antikitajiet tiegħu; tistudja l-kimika il-għaliex hija materja ta' studju interessanti għal dik $ ħija kompożizzjoni ta' l-elementi tan-natura, u mhu biss biex issir spiżjar jew aġent ta' oġġetti kimiċi. Aħna m'għandniex inħossu li ħlejna ż-żmien tagħna meta għalhekk inkunu studjajna l-fiżio- loġija, il-ġjografija u l-kimika għal skopijiet xjentifiki u ta' erudizzjoni, Il-bniedem ti ma jkun jaf xejn ħlief dak li hu ta' bżonn jew użu għalih iktarz huwa bniedem ta' moħħ mwieref li jgħix il- ħajja materjali bla ebda ideal. i Tistudja l-Malti, għal dak biss li jista' jistoielek huwa prin- ċipju. falz li bih qatt ma tista' tapprezza l-importanza tiegħu fil-kamp letterarju u wjentifiku. U sabier il-Malti tkun tista' tgħid. li studjajtu sewwa huwa ta' ħtieġa elementari li tistudjah l-ewwelnett grammatikalment għax kull xejra, li jista' jkollok ta' stil sabiħ fil-kitba Maltija, xejn ma tkun tista' tiswielek biex ikun tista' tgħid. li-flumt il-valur. akkademiku tal-Lsien. It-Tagħlim tal-Granmatika jagħtik għalhekk il-Muftieħ ta' l-istudju serju a oojentifiku ta' Lsienek.