Donnu lbieraħ. Mad-disgħa u erbgħin sena ilu. Jien tifel ta' xi 12-il-sena u Dun Karm żagħżugħ ta' xi 20. Konna s-Seminarju tal-Furjana flimkien. Jien maż-żgħar u hu mal-kbar. Jien għadni ġej mill-Kulleġġ tal-Ġeżwiti ta' Għawdex u hu kien għadu s-Siminarju wasal biex itemm l-istudji tiegħu. Jien li moħfii kien għadu frisk sewwa u magħġun bl-ewwel tagħlim fuq sisien sħaħ, l-iktar tal-lsien Taljan, kont sibt, fil-wiċċ dħuli u mġiba Iventa iżda għaqlija ta' Dun Karm, il-ħabib li nissel fija l-ewwel xrariet għal- letteratura, li dik il-ħabta fil-qasam tas-sistema ta' tagħlim tas-Siminarju, l-iktar li taħkem kienet dik tal-Letteratura Latina u Taljana. L-ewwel ma laqtuni kienu l-versi tiegħu li fuqhom kont nogħixa, meta, wara li jsejjaħli, kien jaqra- homli; u fost oħrajn l-iktarli kienu għoġbuni, n bqajt in- żommhom f'rasi, kienu l-versi liriċi 'A Cristoforo Colombo' li jibdew: Ampio pensier mirifico, genio, virtiż grandiose, eċċ. Malli moħħi beda jinfetaħ u jitħarreġ, dlonk itteħid; minn dik il-marda, biex ngħid hekk, ta' tħarbix ta' versit ingħidlu tħarbix, għax għaż-żmien li kelli ma stajtx ħlief noħroġ versi mħarbxin: widna kelli, ħjiel mhux inqas, u l-kelma mhux dgħajfa għalkollox iżda ħrara wisq u wisq iżjed, u, niftakar, Dun Karm kien l-ewwel wieħed li wrieni kif għandi nkejjel b'subgħajja u nqabbel. Kull fejn kont inkun, fl-iskola, fl-istudju, waqt il-logħob, fis-sodda qabel ma nagħlaq għajnejja, moħħi dejjem ihewden biex joħloq u jqabbel xi vers, u għalkemm imħabba f'hekk ġew waqtiet li kont warrabt kull studju ieħor, jien ma jisgħobbinix li Dun Karm kien nissel fija din ix-xorta ta' mħabba u ġenn għall-poeżija. Dun Karm kien il-poeta maħluq u magħruf b'hekk fost l-egħref nies tal-Gżira ta' dik il-ħabta, minn mindu kellu 'mal-20 sena u xi ħaġa fuqhom; kittieb ta' dik il- qatgħa ta' poeżija klassika li sa dak iż-żmien kienet għadha tixgħel u tiddi bl-aqwa xrariet ta' l-iskola ta' l-Alfieri, Monti u Manzoni, u jekk toqgħod tifli l-ġabra ta' l-ewwel versi ta' Dun Karm— F'oglie d'Alloro 1896 — għandek issib li bħala student ta' Del Ricco, li kien professur tal-Letteratura/Taljana fis-Siminarju, huwa kien ix-xbieha tal-poeżija mexxejja, iżda għolja u allegorika, li ddoqq ħafna fil-widna't li kie- net laħqet għaxet tajjeb sal-bidu ta' dan is-seklu. Sew sew mista riehret il-ġabra ta' poeżijiet tiegħu, il-poeżija moderna kienet, hil-versi magħqudin u ġawwija ta' Carducci, bdiet tħajjar lil xi whud miż-żgħażagħ tagħna, li'l hawn u 'l- hinn kienu bdew isemmeħulna xi taqbil fuq ir-ritmika ta' l-iskola l-ġdida. Iżda; milli jidher, Dun Karm baqa' fuq hekk marbut mad-drawwiet il-qodma ta' dik is-sengħa u qatt ma. għoġbitu il-fasla tal-moda l-ġdida li kienet dafilet fil-prosodija Taljana. Dun Karm kien żagħżugħ li jħobb ukoll iħabbel moħħu fuq studji oħra, ta' ilsna u xjenzi naturali, kif ukoll ta' l-arti tad-daqq. Qalbu kienet għadha safja mill-qerq u dwej- jaq tad-dinja, dejjem fuq ruħu u moħħu bla xejn tfixkil jaqhad daqs kalamita, u ma kienx ikun hemm logħba ta' taħbil il-moħħ li ma kienx jidħol għaliha u jifhimha mill-ewwel. Waqt il-ħinijiet tal-mistrieħ, kont tarah jaġbad il-midhdolina u jdoqqha wara ftit żmien li jkun tgħallem in-noti, Skond ix-xewqa ta' l-isqof Pace, li kellu wisq għal qalbu it-tagħlim tal-kleru fuq sistema moderna, is-Siminarju kienet daħlet ir-riforma ta' l-istudji bi programm tal-matrikula li bis-saħħa tiegħu, l-istudenti tas-Siminarju setgħu jirfsu l-għatba ta' l-Università u jieħdu l-gradi tal-kors akkade- miku tal-Letteratura, Xjenzi nu Teoloġija. F'dan il-pro- gramm ta' stndji daħlu dawk tal- :Matematika, Fiżika u Ingliż fuq metodi iżjed mirquma u fil-wisa' u li minnhom kien nieqes it-tagħlim fis-Siminarju ta' żmien Dun Karm. Iżda Dun Karm, għalkemm kien wasal biex jagħlaq l-istudji tiegħu u jqaddes, fil-ħinijiet battala tiegħu, tħajjar jindaħal biex jitgħallem bħalna, u f'qasir żmien tħarreġ fix-xjenzi kif ukoll fl-Ingliż, li sar jaf hekk tajjeb li f'qasir żmien wasal biex isawwar xi versi bl-Ingliż ukoll. Dun Karm, għal dik li hi mogħdija taż-żmien, ma kienx iħassar festi, ibda mil-logħob tal-ballun, li kien daħal fostna wkoll u logħob ieħor, u spiċċa fir-rappresentazzjoni- jiet ta' fuq il-palk; u meta Dun Pawl Galea,ril-lum Vigarju tal-Isqof, laħaq Rettur tas-Siminarju, u mat-taqliba li għamel fis-sistema ta' dixxiplina, studji, eżamijiet u ħajja kolleġjali, daħħal xi mogħdijiet taż-żmien għall-mistrieħ, ġid u tafiriġ tal-moħħ taż-żgħażagħ, fosthom ġurnal jismu La Palestra del Seminarista, Dun Karm sab ruħiu iżjed f'waqtu fil-għalqa ta' l-idejiet u ħidma letterarja tiegħu, u, milli jidher, l-ediz- joni ta' dan il-ġurnal tawha f'idejh. Jien għadni niftakar sew sew dak iż-żmien lil-Dun Karm jaqra Prolużjoni, miktuba bi proża Ħelwa u minsuġa tajjeb li laqtitni mhux ftit, f'walida mill-premjazzjonijiet lill-istudenti tas-Simi- narju, fejn, fost ħwejjeġ oħra ħeġġeġ lil dawk iż-żgħażagħ iwieġbu bil-ħidma tagħhom għall-għaaraq u tbatijiet li kienu jgħarqu u jbatu missirijiethom biex jagħtuhom dak it-tagħ- lim li kien qed jiftħilhom it-trieq ta' ministeru hekk sabiħ u għoli għall-ġid ta' l-erwieħ u għar-riżg ta' art twelidna, Niftakar lil- Dun Karm bħallikieku lbieraħ meta kien għoddu wasal biex jitlaq il-ħajja ta' student fis-Siminarju u jidħol ma' dawk li kienu jgħallmuna, dlonk jitħallat magħna fl-istudji ġodda, fil-logħob, n saħansitra fuq il-palk jagħ milha ta' Bertu sar Tabib. 3.U la ġejna għal dana, meta. kien għadu ma telaqniex għal kollox bħala wieħed minn sħabna, niftakru fil-ġranet tal-Karnival jieħu sehem magħna fir-reċti, li għalihom Dun Pawl ir-Rettur, bħala bniedem imsaħħar wara s-sengħa drammatika u jifhem tajjeb fiha, kien kull sena jħabrek biex jirnexxu u kulfiadd jaqla' l-parti tiegħu; u niftakar lil Dun Karm iliażżeż f'sagħtejn il-programm, f'għamla ta' versi b'rima mbewsa, ta' kull reċta li kienet ssir fit-tlitt ijiem tal-Karnival: jiġi fuqi bħala protagonista u jistaqsini s-suġġett tad-dramm, kummidja jew farsa li tkun, u kull lejla, qabel ma jitla' s-siparju, Dun Karm, liebes l-iswed, bis-surtun u t-tomma, jaqra hil-ħeġga, kollha ta' żagħżugħ fuq ruħu dawk il-versi magħmulin bil-għaġla, xi minn daqqiet dak in-nhar stess u mitmumin ftit qabel ma tibda r-reċta, Niftakar lil Dun Karm surmast tiegħi tal- Kosmografija li hu kien jiddettalna min-noti tiegħu (notili jien għadni nżomm b'għożża kbira) n li jien kont daqshekk inħobb nitgħallem bl-amment, ħaġa li qatt ma għamiltha f'materji ofira u li fihom fl-eżami ġibt l-aqwa marki. X Nifta- kar ukoll meta Dun Karm, biex jagħmilli l-qalb kien bagħatli mir-raħal tiegħu daqsxejn ta' poeżija ħelwa, jisimha It -Cuore biex inġibha fil-ġurnal 'IL Passatempo Estivo' li jien kont filoqt għal mogħdija taż-żmien fostna s-Simina- risti fix-xhur tas-Sajf li konna nqattgħu fis-Siminarju tal-Im- dina. Din il-poeżija l-lum taqrawha f'waħda mill-antoloġiji Fior del Mondo, ta' l-iskejjel tagħna. Wara li tlaqt mis-Siminarju u meddejt għonqi għall-is- tudju li bih fittixt li naqla' ħobżi, ix-xbieha ta' Dun Karm għabet minn quddiem għajnejja ma' dik ta' bosta minn sħabi ta' tfuliti u żgħożiti u ta' ħbieb oħra li jiena bqajt ngħożż bħala l-egħżeż u l-isbaħ. tifkiriet ta' ħajti uli dlonk mixtieghom u noħlom bihom meta jfettilli ndawwar wiċċi lura u nikxet il-kwadru ta' l-imgħoddi. Iżda għalkemm f'dil- ħajja wieħed ikollu f'ħin jew ieħor jiġbed għal trieq u l-ieħor għal oħra, jistgħu jingħataw ċirkustanzi, f'din id- daqsxejn ta' Gżira, li xi darba wieħed jiltaqa' f'salib it-toroq fil-mixi ta' din il-ħiajja, l-iktar fejn barra minn ġibdiet oħra jista' jkun hemm ħaġ'oħira iżjed qawwija li tlaqqa' moħħ ta' bniedem ma ieħor f'xi ħidma tal-ħisieb li fiha fil-bidu kienu mseħbin u li biha il-qalb kienet imħeġġa. U hekk ġara bejni u bejn Dun Karm, bejnietna t-tnejn u bejn oħrajn li fil-bidu ta' żgħużitna konna naqblu fil-ħidma tal-moħħ u f'xi waħda mix-xrariet qawwija li biha, imbagħad wara żmien, sew fix-xogħol li jdejjaq ta' kuljum kemm fil-kedda ta' qalb dejjem battala u xi mindaqqiet muġugħa, il-fisieb jix- għiel u jleħfi u jifred il-qalb mir-rabtiet tal-materjaliżmu tal- ħajja għal fuq il-ġwienaħ ta' ħolm spiritwali. Ebda tiaġa ma laqqgħietna hekk bis-stifi fit-trieq ta' din il-ħajja, wara li hu, mis-Siminarju fejn kien baqa' jgħallem sab ruħu qalb il-kotba tal-Bibljoteka, bħala Assistent Bib- ljotekarju, u jien kont ili madwar tnax-il-sena li Ħallejt l-is- tudji u naqla' ħobżi b'daqsxejn ta' impieg tal-Gvern, daqs dik il-ħeġġa, li baqgħet fina, tas-sengħa tal-poeżija, fih bħala farfett li kellu l-liila jħabbat il-ġwienalħi sewwa fuq kull warda, ta' l-isbali ġonna, u fija bħala daqsxejn ta' ferħ li donnu kien għadn kif ħiereġ mill-fosdqa u jimraħ fuq xi warda 'l- hawn u l-hinn. Dak li laqqgħana kien ''Il-Ħabib', ġurnal bil-Malti li beda joħroġ mid-Dar ta' l-Unjoni Kattoli- ka San Gużepp, bil-ħsieb li jxerred l-istampa ta' kitba tajba. Bis-saħħa ta' 'Il-Ħabib', li kien għalina t-tnejn l-aqwa ħabib tal-qalb, aħina Itqajna ma' xi ħbieb ta' l-istess xeħita letterarja u ngħaqadna f'nofs it-taqbida tal-ħajja f'xirka ta' ħsieb wieħed, fosthom ma' Mons. Galea, li kien qahel Rettur tas- Siminarju u l-Kav. Gużċ Mnuacat Azzopardi, id-Direttur ta' tIl-Ħabib', wiċċ qadim ta' żmien żgħużitna, u li konna nafuh is-Siminarju fejn bħala eżaminatur tat-Taljan ma kienx jonqos li jittawlilna f'xi laqgħa akkademika u f'kull pre- mjazzjoni jew reċta. Iżda din id-darba l-Ilsien tal-kitba tagħna, proża jew versi, ma kienx it-Taljan, imma l-lsien Malti bħala mezz ta' tixrid ta' tagħlim li jgħodd għall-moħħ u qalb ta' wlied il-poplu, u l-iktar tan-nies tax-xogħol. Hawnhekk kien li Dun Karm, imħajjar mill-Kav. Muscat Azzopardi, flimkien mal-Professur Cuschieri, raġa' kibes bil- ħrara li jarġa' għas-sengħa tal-għana, iżda din id-darba l-għan- jiet tiegħu ma kinux id-diwi ta' qalb żagħżugħa li tbaq- baq u ta' jħsieh li jfawwar, jittajjar u jintilef mas-smew- wiet, iżda l-leħen safi tal-kelma li kien tgħallem f'ħoġor ommu u ta' fisieb irżin iżda mhux inqas għoli ħiereġ minn qalb li ġarrbet; n għalhekk din id-darba, bil-lsien ta' art twelidu n bil-ħsieb qawwi u sħiħ ta' rġnlija, Dun Karm kien sebaq lilu nnifsu bħala poeta Malti:ta' versi Taljani. Xeb- bah il-poeżija Taljana, li Dun Karm kien kiteb qabel sa dak iż-żmien u li baqa' jikteb 'l-hawn u 'l hinn, ma' dik li ħarġel, bil-Malti mill-pinna tiegħu mis-sena 1912, u inti tara illi għalkemm hija poeżija li tnisslet mill-ħeġġa poetika ta' qabel u redgħet minn ħalibha mhux ftit, din ta' l-aħħar ħarġet iżjed safja, iżjed mexxejja u naturali, u xi mindaq- qiet. iżjed qawwija u sħiħa fil-ħsieb u fil-kelma. Fil-poeżija Maltija ta' Dun Karm insibu l-aqwa ġabra ta' għana Malti li bih il-letteratura Maltija setgħet tintrafa' mit-trabijiet u tiżżejjen għall-ewwel darba b'dija hekk sabiħa u tingħaqad ma' dik ta' ilsna oħra. B'hekk Dun Karm wettaq u kabbar il-ġieh tal-poeżija Maltija meta ta' dan il- ġieh kellna biss l-ewwel fijiel fil-poeżija ta' Richard Tavlor, ta' Dun Dovik Mifsud Tommasi, ta' Klement Mifsud Bonnici, ta' 8. Frendo de' Mannarino, ta' Ġio Anton Vassallo, ta' Dwardu Cachia u ta' Ġużà Muscat Azzopardi. Mat-twelid tal-'Għaqda, tal-Kittieba tal-Malti', fl-1921, meta Dun Karm kien ilu magħruf bħala wieħed mill-aqwa kittieba tal-Ilsien Malti—Għaqda li nihtel fejn inħoloq ''Il- Ħabib' —l-uniku ġurnal ta' dik il-ħiaħta magħmul bil-ħsieb Ji jwettaq il-kitba tajba tal-Malti fuq sisien grammatikali u letterarju, ġurnal li fih Dun Karm kien ħawwel l-ewwel xit- liet li tawna l-isbaħ ward Malti,—naraw li isem Dun Karm kien mafiżuż fost dawk ta' l-ewwel nies li bil-ħidma tagħl- hom twaqqfet sistema ta' kitba Maltija li 'l quddiem kellha. tiftaħ it-trieq għas-seliħi tat-tagħlim tal-Malti u għall-użu tiegħu akkademiku u amministrativ. Mhix ħaġa kbira għalhekk li wara l-mewt tal-Kav. Gużċ Muscat Azzopardi, Dun Karm kien magħżul bħala President tal-'Għaqda tal-Kittieba tal-Malti' u Direttur tar-rivista letterarja ''Il-Malti'. Hekk nafu lil Dun Karm fil-ħidma tiegħu letterarja minn madwar ħamsin sena 'l- hawn—żmien li mal-għoxrin sena ta' qabel li fihom il-lisiebh tiegħu, ċkejken u żagħżugħ, trabba u tħarreġ għall-ħidma sħiħa u wtieqa ta' rġulitu—igħaqqdu s-sensiela ta' snin ta' ħajja ta' l-akbar ġieh letterarju, Ħajja li nixtiqulha kull saħħa u riżq għall-ġid ta' Art Twelidna.