L-Imnara Nru.19: 1995 IL-POMPA TAR-RIĦ Fil-kampanja tagħna għadna naraw rdieden tal-metal jgħaqdu bir-riħ, filwaqtli jħaddmu pompa li tiġbed l-ilma minn taħt l-art. Minflok bosta minn dawn il-pompi mħaddma mir-riħ issa hemm oħrajn jaħdmu bl-elettriku, u għalhekk għadd ġmielu minn-irdieden ġew abbandunati, u ftit huma dawk li għadhom jaħdmu. Dawn il-pompi jtellgħu ilma li jinġabar taħt l-art, dejjem skond it-tip ta' blat li jkun hemm madwarhom. Il-blat Malti huwa poruż, jiġifieri li l-ilma tax-xita jiskula ġo fih, u għalhekk ċerti nħawi nistgħu inqisuhom bħal sponża. Imma l-ilma tal-baħar ukoll jidħol fil-blat mill-ġnub tal-gżejjer, u għalhekk meta jitħaffru spieri għall- pompi, dawn m-għandhomx jinżlu aktar l-isfel mil-livell tal-baħar; anzi ukoll għal xi għoli fuq dan il-livell jista' jkun mielaħ iż-żejjed l-ilma. Nixtieq ngħid li mhux sewwa li dawn l-irdieden jissejħu, minn min ma jifhimx, mtieħen ta' l-ilma, u l-anqas kif ġie li jsejħulhom bl-ingliż, għall-istess raġuni, windmills, għax il-kelma mitħna u mill, ifissru biss makkinarju li jitħan; dawn l- irdieden ma jitħnu xejn, iżda jippumpjaw. Fejn jinġabar l-ilma taħt l-art, ukoll b'dan il-mod, ġie li fil-ġografija fiżika jissejjaħ Artesian well, u għalhekk ġie li dawn il- pompi tar-riħ jirreferu għalihom b'dan l-isem ukoll. Fl-imgħoddi, l-ispieri kienu jitħaffru bl-idejn, bil-bqaqen, u xi drabi kienu jinżlu fond sewwa, skond il-blat. Meta l-ispiera tasal isfel, ftit bogħod mil-livell tal-baħar, jibdew iħaffru isfel, passaġġi jew gallariji jew mini oriżontali, iżda dawn jaqbdu angolu li jitla' l-fuq, u mhux livell, biex b'hekk, meta jibda jiskula l-ilma mill-blat ta' dawn il-mini, kif jissejħu, jinżel l-isfel lejn il-bażi ta' l-ispiera, u jinġabar għoli biżżejjed biex jiġi ppumpjat il-fuq bir-raddiena, u daż-żmien b'meżżi elettriċi. Mhux biss jitħaffru il-mini mill-bażi ta' l-ispiera, iżda qabel ma l-ilma jibda jinġabar sewwa, kien ikun hemm ħaddiema apposta biex iħaffru toqob fondi, rqaq mal ġnub tal- gallariji, biex aktar ilma jinġabar fihom. Id-daħliet għal dawn il-mini, għalhekk, jingħalqu bl-ilma stess li jinżel fihom. Dawk li Jbaqqnu u Jtaqqbu Faċli tgħid x'inhuma dawn il-pompi, iżda x-xogħol li kienu jagħmlu l-ħaddiema taħt l-art kien diffiċli u kellu l-perikli tiegħu. Tkellimt ma' wieħed anzjan minn Għawdex li kien għamel żmien jaħdem fix ix-xogħol ta' ġol-gallariji jew mini taħt l-art, u dan li ġej jiġbor fih l-informazzjoni li tagħni, iżda ħallejt barra l-ħafna mistoqsijiet li għamiltlu jien. f, -Jisimhom air mofor,…kienu jaħdmu bir-riħ. Għawdex kien hawn ħafna…kont inqegħdhom u nsewwihom…Kienu jagħmlu spiera fil-blat, mela… Ma kienx xogħoli dan (ta' l-ispiera), imma aħna konna ntaqqbu biex inġibu l-ilma. ..intaqqbu ġol- mini… konna jien u ħija….Il-baqquniera kienu jħaffru l-ispieri u l-mini….ġie li kienu jkunu ħamsin pied fond u hemm li jkunu aktar. €Ma tkunx taf (fejn hu l-ilma)….ittaqqab għall-ġenb, (mal-ħajt tal-mina) u l-ilma jiskula fihom;….iħaffru l-mini fuq ir-riħ tat-tafal….. Għawdex kullimkien kienħemm (irdieden) l-aktar ix-Xagħra. .il-blat kollu fih it-tafal….dak tal-wita' mhux l-aħjar post. Ġieli ġejt Malta…rdieden sewwejt ukoll, u anki biex intaqqbu għall- ilma…qabel il-gwerra. L-Imnara Nru.19:—/1995 —Konna naħdmu bil-benjamina….vireg tal-azzar, waħda wara l-oħra. Il-benjamina biex ittaqqab biss.,..tagħti daqqa wara l-oħra, bl-idejn, iddawwarha… (mhux bil- mazza)… iddawwar b'idek, u tagħti skoss biħa stess. €Meta jinġabar l-ilma (il-bidwi) jqabbad ir-raddiena, jew inkella l-mutur. Ir- raddiena jqabbduha fuq l-ispiera. ikollha tubu għall-pornpa;…mhux xogħol sabih wisq. Kienu jniżżlu xemgħa isfel… jekk ix-xemgħa ma tixgħelx, mgħandekx arja. L-ispiera tkun imħaffra minn qabel, imbagħad iħaffru il-mini, u (aħna) ntaqqbu minn ġol-mina (bil-benjamina)… Il-benjamina kienet tintuża biex taqta' l-fili fejn ikun hemm l-ilma.. tagħmel iżjed minn waħda… dawk nagħmlu xi għaxra… il-fili jistgħu ikunu mimlijin bl-ilma…naqtgħu kontra l-fili, biex jista' jinġabar l-ilma. Patri Grima kien bdihom…kien Malta…kien ġieb l-ewwel waħda. (2) Li hawn jużawhom, imma issa jużaw (aktar) il-magni.' (1) Mikiel Galea, Xagħra, Għawdex; kellimtu fuq it-telefon 23 Novembru 1995. (2) Il-kelliemi ma kellux aktar informazzjoni dwar dan il- Patri, iżda għandi naħseb li dan kien Patri Odorik Grima (1889-1964). Il-Kumitat tal-Għaqda Maltija Tal-Folklor għas-Sena 1995 Buontempo Segretarju: Alfred Fenech (Indirizz: 'Grezz' Triq id-Dirsa, Ħ'Attard) Assistent Segr.: Angelo Dougall Teżorier: J.F Porsella-Flores (Indirizz: 69, Triq il-Palma, Paola) Assistent Też.; Alfred Mallia Membri; Gerald Cacciattolo Joseph Fenech Marija Pisani Editur: Guido Lanfranco