LEHEN IL-MALTI MAĦRUĠ MILL-'GĦAQDA TAL-MALTT' (UNIVERSITÀ) APRIL 19851 IL-HAMES SENA f Ghadd 50 IL-MALTI… MA JISWIEX MIN IMISSU Aħna qegħdin ingħixu fi żmien li fih ix-xewqa li nagħirfu kulma għadda minn għala l-bniedem, sa mill-ewwel dehra tiegħu fid-dinja xegħlet ħuġġieġa, għalhekk, fi żmien, meta l-qima lejn it-tifkiriet tal-qedem jew monumenti saret tixbaħ lil reliġjon. Il- mużewijiet huma l-imqades, id-diretturi u l-Fizzjali tagħhom huma s-saċerdoti; u dawn biss jistgħu jmissu,—u għal bżonn—dawk il- ħwejjeġ għeżież. Dan bil-ħaqq u bis-sewwa, għaliex monumenti huma dawk il-fdalijiet ta' iżmna u ta' ġnus qodma, fejn l-Istorja ma tasalx, jiġifieri ta' iżmna u ta' ġnus illi fuqhom ma nkiteb xejn, jew dak li nkiteb intilef għal kollox, inkella fejn l-istorja ma titfax dawl biżżejjed. Minn dawn il-fdalijiet il-għorrief bl-istudju, bit-tixbih' ta' wieħed ma' l-ieħor, minn xi. fiżuż, jew tinqix, mill-għamla, - mill-lewn u mill-materjal, setgħu jagħirfu dak li ma qaltilniex l-Istorja, jiġifieri setgħu jagħirfu x'kienu x-xejriet, id-drawwiet, is-snajja, ir-reliġjon, f'kelma waħida, il-ħajja ta' ħafna ġnus qodma li tagħhom ma baqa' ebda tifkira bil-miktub. Għalhekk lil dawn il-fdalijiet sejħulhom b'kelma latina montimentum li tfisser twissi- ja, tifkira: u minn hawn il-għożza kbira u l-qima lejhom. Barra mill-monumenti li naraw fil-Mużewijiet—fdal ta' għa- dam, ta' ħaġar, ta' fuħħar, ta' metall—hemm monumenti oħra, ħajjin, li ma jistgħux jinżammu la fiż-żġieġ anqas fil-Mużewijiet. Huma l-ilsna tal-pajjiżi tal-Lvant, l-ilsna l-aktar qodma, li għand- hom il-għeruq tagħhom imniżżlin fil-qiegħ taż-żminijiet; ilsna li raw jitwieldu, jikbru u jmutu bosta ġnus u saltniet u qatt ma biddlu s-sura tagħhom, u li għalhekk il-għorrief li studjawhom bil-għaqal, flewhom bir-reqqa u g'iarbluhom sewwa, sejħulhom 'tilsna ta' l-azzar'. Dawn, bħal monumenti l-oħra, għandhom fihom infushom, fil-qalba ta' surithom, fil-għeruq tal-kliem, xi għelmiet karatteris- tiki, qawwijin daqs l-azzar, li ma tistàx tneħħihomlhom mingħajr ma tidrobhom fil-Ħaj, mingħajr ma tneżżagħhom mis-siwi tagħl- hom bħala monumenti, sewwa sew kif jiġri lill-idalijiet tal-għa- dam, tal-ħaġar u tal-fuħħar, miżmumin bl-akbar għożża f'xi Mużew, jekk inti toborxilhom il-ħiżuż jew in-naqx li ġiebu magli- hom minn twelidhom. Il-Malti wieħed dawn l-ilsna: wieħed minn dawn il-monu- menti Ħajjin, u, bħal sħabu, iġib fih-in-nifsu xi għelmiet li ma tistàx tneħħihomlu mingħajr ma tidorbu f'qalbu, u twasslu biex isir katavru ta' Isien, gods għadam imlaqqat li ma jkunx tajjeb għajr biex jaqdi fil-kċejjen, fil-iwienet u fit-triqat, bla ma jista' qatt jidħol kif jixraqlu fl-iskejjel, jinsama' fis-swali, jew f'opri ta' xjenza jew ta' ġmiel letterarju, li jkunu jistgħu b'wiċċhom mer- fugħ jidhru quddiem għorrief orjentalisti u quddiem għorrief fil- ġrajja tal-ġnus ewlenin u fl-istorja taċ-ċiviltà. L-Istorja ma taf tgħidilna xejn fuq in-nisel tiegħu anqas ma taf tgħidilna kif u meta daħal fil- gżejjer tagħna. Dak li nafu fuq in-nisel tiegħu nafuh mill-istu- dju li sar fuqu n-nifsu, u fuq ir-rabtiet li għandu ma' ilsna oħira orjentali, bħtal ma hu l-Għarbi l-miktub u l-Għarbi l-mitkellem fis-Sirja, fil-Magħreb, fil-Marokk u fuq ix-xtut tal-Mediterran, u bħal ma kienu l-Puniku jew Kartaġiniż, il-Feniċju u ilsna oħra. 'Kk istess il-Malti hu mnissel mill-Għarbi, bħal ma l-lum iridu l-biċċa l-kbira ta' dawk'li flew il-Isien tagħna, hu dejjem qadim biżżejjed biex jaħibi twelidu fid-dlam taż-żminijiet, u dejjem tistħoqqlu dik il-qima u dik il-għożża illi l-lum tingħata lil kull fdal monumentali: bosta iżjed meta nġibu quddiem għajnejna illi mid-deċiżjoni ta' nisel ilsien'na jixirfu problemi u jistgħu jinżlu konsegwenzi ta' l-akbar importanza għal l-istorja tal-ġens malti. il-Isien malti bħala Isien monumentali ma hux tagħna biss, bħal ma dak kollu li nsab, inġabar u tqiegħed fil-mużewijiet ma hu ta' ebda nazzjon waħda. Jekk kull nazzjon għandha l- jedd li żżomm f'pajjiżha, bħala teżori kbar dawk il-monumenti qodma li jinsabu l-ġewwa mit-truf ta' l-art li tilqagħha, għandha wkoll id-dmir li tgħożżhom u tħarishom, għaliex hi ma hix ħilief il-għassiesa, u ma għandha l-ebda dritt illi tħassar, tbiddel, tkis- set jew teqred dawk il-monumenti, illi bi ftehim sieket bejn in- nazzjonijiet ċivili saru patrimonju ta' kullħadd u jistħoqqu lid- dinja kollha. Għalhekk ħadd ma għandu l-jedd ibiddel ebda Isien qadim f'dawk is-sinjali jew għelmiet karatteristki tiegħu li mingħajrhom dak il-Isien jitlef ix-xhieda tan-nisel, il-mera tal- ġrajja tal-ġnus, is-siwi monutnentali tiegħu, Għaldanakollu, fil-waqt illi d-dinja tagħraf bħala għelm ta' ċiviltà il-għaqal, id- dehen, il-għożża' li bihom in-nazzjonijiet iżommu, iqassmu u jqasstu l-monumenti li għandhom'ii djarhom, issejjali 'b'isem ta' tmaqdir u ta' għajb il-għemil ta' dawk illi b'xi mod iħarbtu, ibiddlu jew jeqirdu dan il-patrimonju ta' kulħadd. Il-Malti, għalhekk, f'dawk li huma għelmiet karatteristki tiegħu, u li jagħtuh qagħda u' siwi monumettali, ma jiswiex min imissu. TMIEM IL-FRUGĦA Fejn marret il-warda sabiħa Li kienet tiksilek ħaddejk 7 Fejn marret il-ħarsa ferħana Ii kienet issaltan f'għajnejk 2 Fejn marret7 kif għabetP kif ħarbet Il-qrolla li kellek f'xuftejk 7 Rajt issa kif kollox jispiċċa 7 Kif torqod il-qawwa tad-demm 7 Kif titfa kull ħaġa li tlellex 9.3 Dak ġmielek kif seta' jintemm 7 Rajt issa kull daħka titbiddel Fil-bikja, fil-karba tal-hemm ' Sfajt walidek titbekka f'xi rokna, Imwarrba minn dawk li saħħart ; Imġewħa, marida, maħmuġa, Titmiegħek, titkagħbar ma' l-art; Tixtieq illi kellek sold wieħed Minn dawk li fil-ħela tajjart l Tispiċċa, minn hawn u ftit ieħor, Tintefa, tintemm bħal musbieħ, U titlaq mid-dinja minsija Bħal żiffa ħafifa tar-riħ, Rajt l-għaqal, il-ġabra kemm tiswa 7 Rajt issa x'ifisser il-ġieħ 7