Mitt sena ilu kien żmien Ħażin wisq għall-ilsien għażiż tagħna; il-Malti kien imwarrab, kien immaqdar, kien im- żeblaħ. Kull min tgħallem xi Ħaġa, biex jagħmel isem jew biex juri għerfu, kien dlonk jikteb jew jitkellem b'ilsien batrani. Ħafna mill-għorrief tagħna kellhom moħħhom mimli bil-ġmiel ta' l-ilsna barranin u kull ma jaħsbu, kull ma jiktbu kienu jtuh bixra barranija; oħrajn kienu jitqansħu biex jiktbu bi kliem barrani għax mingħalihom bil-Malti ma tistax tikteb sewwa u tajjeb. Il-Malti, għal Ħafna nies bla dehen, kien qisu għajb; ofirajn kont tarżhom igħawġu ħalqhom biex jitkellmuh u jagħmlu ta' bir-ruħhom ma jifhmuhx, u kien hemm saħansitra nies bla wiċċ li ma kinux jistħu jiċfidu l-ilsien ta' art twelidhom. Dak iż-żmien ftit, biex ma ngħidux xejn, kien hawn kotba u xogħlijiet tajba bil-Malti; imma mhux fil-kitba biss kien miċħud il-Malti : fis-swali taż-żfin, fil-laqgħat tal-għonja, fi djar it-tagħlim, fil-Qrati u fil-Kunsill, il-kelma barranija kienet issaltan. Mikiel Anton Vassalli kien tħabat u bata għall-Malti, kien kiteb u għallem fuq il-Malti, kien qala' fuq wiċċu u ftaqar minfiabba l-Malti, u l-ħidma tiegħu kienet donnha ma swiet xejn. Imma l-lum wara mitt sena, l-ilsien tagħna qam teb- bieħ u miqjum, ġie f'tiegħu u tqiegħed f'imkien ta' għożża u ġieħ kif tassew jistħoqqlu. Afina rajna l-Malti mgħallem fl-iskejjel, smajnieh mitkel- lem fil-Parlament, daħħalnieh fil-Qrati tagħna, u qegħednieh fuq Kattedra fl-Università, Il-lum għandna bil-Malti xogħlijiet li joqogħdu fil-wisa' mna' ġenb l-aqwa xogħilijiet barranin u nistgħu naqtaw b'ilsien- na kotba ta' ġmiel li jsaħħar u ta' fejda kbira. x Taħdita li nqrat mit-Tabib Ġ. Galea lill-Imseħbin tax- ''Xirka għat-Tixrid ta' l-Ilsien Malti'. Il-lum irbaħnat Irbafina u nistgħu b'wiċċna minn qud- diem inkantaw il-għanja tar-rebħa : Kif ħarġet l-għajta minn elf qalb maltija li tqabdu għall-ħelsien, għall-ħaqq, għas-sewwa, l-għajta tar-rebħa dak in-nhar li dehru sejrin telliefa w imħarbtin l-egħdewwa; daqshekk qawwija l-lum toħroġ il-għajta ta' min iħobb l-Ilsien li trabba magħna, għax aħna rbaħna, qridna l-għajb ta' ġensna, w għamilna lsien dil-gżira l-ilsien taghna. (Ġ. Imma wara li nifirħu għax irbafina, ma ninsewx inqiegħdu werqa tar-rand u warda ta' fwieħa fuq il-qabar ta' Anton Manwel Caruana, għax hu tħabat u ħadem u Ħabrek bil- ħrara ta' qalbu kollha u bil-għerf ta' dehnu kollu biex il- Malti jasal fejn wasal il-lum, Anton Manwel Caruana kien wieħed minn dawk l-irġiel li s-sema jibgħat fuq din l-art biex iseddqu xi ħidma ta' ħtieġa kbira; ħafna nies jitwieldu, igħixu u jmutu bla ma jagħmlu xejn li jibqa' jissemma; ħajjithom tgħaddi bħal kewkba feġġa li ddawwal għal fin wieħed il-berafi tas-sema ii malajr tinbala' fid-dalma tas-skiet u tan-nisi. Imma hawn nies oħrajn, u dawn huma ftit wisq, li għamilhom u ħsiebhom iqajmu xrara li tibqa' ħajja, biex iddawwal l-imħuħ u tħeġġeġ il-qlub; wieħed minn dawn kien Caruana li bil-kitba tiegħu qajjem firara ta' mħabba fi qlub ulied Malta, firara li ma tmut qatt, għax imnissla mis-sewwa u mill-ġieħ. Anton Manwel Caruana twieled il-Belt fit-22 ta' April 1838; hu kien wiefied mill-ewwel tfal li tgħallem fl-iskola ta' Santu Wistin u s-surmast tiegħu kien Patri Gejt Pace Forno li mbagħad laħaq Isqof ta' Malta, F'dik l-iskola u minn dak l-imgħallem, Caruana xorob l-ewwel għerf, tħarreġ fl-irġulija, nissel fih fehma tajba u kiseb rieda qawwija li wara swewlu mhux itit fil-ħidma li qabad għall-ġieħ ta' l-Ilsien. Fl-iskola ta' Santu Wistin Caruana qala' tifħir u premjijiet, għax milli jidher, sa minn ċkunitu, hu kien iħawtel biex jagħmel kollox bil-ħsieb u bil-għaqal, kif baqa' jagħmel ukoll wara li sar raġel bħalma juru x-xogħlijiet tiegħu, xogħlijiet ta' fisieb, ta' reqqa u ta' għaqal, xogħlijiet li għadhom u jdumu jingħoġbu għat-tagħlim u għall-għerf li fihom. Wara l-iskola ta' Santu Wistin, Anton Caruana mar l-Università fejn tgħallem għal Spiżjar, u għamel xi żmien fl-Ispeżerija li ħuh, it-Tabib Andrċ Pullicino, kellu taħt il- loġoġ tal-Belt; iżda milli jidher hu ma ħassx ġibda għat- tafilit tad-duwa; kellu ħerqa kbira għat-tagħlim u ried jagħmilha man-nies u jara d-dinja. F'żgħużitu Caruana in- xteħiet għan-negozju, siefer u baħħar; mar it-Turkija, għamel żjara f'Kustantinopli u baqa' sejjer sar-Russja fejn wasal fl-1860, erba' snin wara l-gwerra tal-Krimea; fir-Russja sab kummerċ kbir, għax dik il-liabta kienu bdew jinfetħu s-swieq kbar tal-qmuħ ta' Odessa li xebbgħu 'l Ewropa kollha. B'hekk Caruana tgħallem bosta ilsna u dara jitkellem sa bir-Russu, kellu x'jaqsam ma' Ħafna nies, ġarrab id-dinja u tgħallem drawwiet ta' bosta ġnus. Dan kollu swielu biex fetafilu moħħu, u fil-kitba tiegħu nsibu l-għerf li l-kittieb ma Ħasselx mill-kotba biss u fih naraw il-bixra ta' wieħed li jaf xi trodd id-dinja. Fis-safar tiegħu, u minħabba l-istudju li wara għamel ta' l-ilsna semitiċi, Caruana sar jaf nies ta' bosta fehmiet, u bla ma ddakkar minnhom, jidher li hu żamm f'moħħu dak li kienu jaħsbu huma. Caruana rafa' min-negozju meta kien għadu fl-afijar tiegħu, iżda ma telaqx lil ħafna ħbieb barranin li kellu u baqa' għomru kollu jiktbilhom u jqis għerfu magħhom; hekk insibuh jikteb lil Ernestu Renan, President ta' l-Akkademja ta' l-Iskrizzjoni ta' Pariġi, u lil għorrief oħrajn ta' żmienu. Caruana kien iħoss qalbu tingħasar meta kien jaħseb u jara fiex kienet il-kelma Maltija; hu kien għaraf il-ħitieġa li l-Ilsien Malti jkollu letteratura tiegħu biex il-poplu jkun jista' jaqra kotba tajba li jgħallmuh u jiftħulu moħħu, imma biex isir dan kienet tinħtieġ ħidma kbira, Ħidma ta' sabar, ta' għaqal u ta' għerf, kien jetitieġ li jibdew mis-sisien, jiġifieri mill-alfabet, biex fuqu jinbnew ix-xogħlijiet il-kbar li kellhom ikunu bħala swar li jixhdu s-saħħa u l-qawwa ta' l-ilsien tagħna. ''Scopo mio fu sempre quello di vedere perfezionato Valfabeto'' kien kiteb Caruana lil wielied Ħabib tiegħu minn Tunes fl-4 ta' Diċembru 1886, għax Caruana kien laħaq fehem li l-ewwel fitieġa, biex il-Malti jarfa' rasu, kienet li jissawwar alfabett waħdieni, mibni bis-sengħa fuq reguli tal-għaqal. In-nuqqas ta' alfabett u grammatka sewwa kienu minn dejjem l-aqwa ħtija li ġiebet taħiwid fil-kitba bil-Malti u żammet lura l-letteratura tagħna, u biex jagħmlu alfabett taijeb u joħorġu tagħlim tal-kitba Maltija Ħadmu bla heda Vella, Panzavecchia, Falzun, Tagliaferro, Bellanti, Vassallo, Preca, Kelment Mifsud Bonnici u magħhom Anton Manwel Caruana; huma ħadmu bil-għerf ta' moħħhom u bil-firara ta' qalbhom u mhux minnhom naqas jekk l-alfabett . Malti baqa' mwiegħer sa l-1924, meta l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti ħarġet l-alfabett tagħha li l-lum sar l-alfabett tal- Gvern u tħaddan mill-aqwa kittieba. Caruana kien bniedem għani, għaref u miqjum min- nies; kien magħmul raġel ġwejjed, xipli, dħuli u ferrieħi, ma. kienx iħalli l-buli jagħmel bih u waqt il-kliem ma' ħbiebu kien iħobb iżellaq xi ħlieqa. jk ki xx Ħabta ta' l-1880 Preca, Bellanti, Cachia, Ferris u xi kittieba oħra għaqqdu x-XIRKA XEMIJA tal-Malti. Dik ix-Xirka, bħall-GĦAQDA TAL-KITTIEBA ta' żmienna, tat xi jgħidu lil ħafna nies. Caruana ma daħalx fix-Xirka Xemija, imma ssieħieb ma' oħrajn, bħal Dr. Giovanni Gulia, u kiteb kontra tagħha u ħaqqagha mal-President tax-Xirka, Annibale Preca; dan aktarx għamlu biex ma jiksirhiex ma' xi nies tal-pulitka li kien imil lejn il-Partit tagħhom, għax fil-polemika li qabad ma' Preca fuq ix-Xirka, il-kitba ta' Caruana tidher imqansħa u bla ħeġġa. Imma għalkemm fil-gazzetti ħadha kontra x-XIRKA XE- MIJA, fir-rumanz tiegħu INES FARRUĠ, Caruana wettaq dak kollu fi għalih kienet infiolqot dik ix-Xirka. Għan ewlieni tax-Xirka kien li jogħla u jikber l-Ilsien Malti u INES FARRUĠ kien wieħied mill-aqwa kotba li l-aktar għollew u għamlu ġieħ lill-ilsien tagħna. Caruana ma kitebx dan ir-rumanz tiegħu ħorrox bor- rox; milli jidher dam jaħidem fih żmien twil għax fih xi bċejjeċ li jġagħluk taħseb li ma ħarġux bil-ħeffa minn idejn il-kittieb. Caruana dik il-ħabta kellu moħħu mimli bl-idejiet ta' xi nies pulitiċi li kienu jħaqquha kontra l-Gvern u aktarx fil-ktieb tiegħu, biex jixxiebah lil Ramiro Barbaro til-MARTI- RE, ried juri kemm minn dejjem il-Maltin batew tafit il- fiakma barranija. Imma kien x'kien il-ħsieb ta' l-awtur, INES FARRUĠ ħareġ ktieb ta' reqqa, ta' siwi, ta' ġmiel u ta' sura li jista' joqgħod bil-giefi kollu ma' ġenb l-aqwa rumanzi barranin; fih bċejjeċ li jmissulek qalbek bil-ħlewwa tagħhom, oħrajn juruk in-nies u d-drawwiet ta' dak iż- żmien qishom f'mera, daqqa tistħajlek qiegħed tisma' l-per- sunaġġi tal-ktieb jitkellmu bejniethom, daqqa tħossok ta- qralhom il-ħsieb ta' mofħiihom u tagħraf it-tqanqiliet ta' qalbhom, daqqa qisek tinġibed lejn għamilhom; il-ktieb ma jagħjiex, iżda jhenni, igħallem, jiftaħ il-moħħ u jinqara b'dehwa kbira. Ħabta ta' l-1880, meta ħareġ għall-ewwel darba INES FARRUĠ, kienet waqgħet bħal raxxa mdiehba ta' lettera- tura Maltija. Ġużċ Muscat-Azzopardi kien beda d-damma ta' rumanzi bil-Malti li għollew mhux ftit il-letteratura tagħna. Ant.Muscat Fenech, Annibale Preca, u Ġanni Vassallo kienu ħarġu xogħlijiet li baqgħu bħal kwiekeb jilmaw fis- sema letterarju tagħna, imma INES FARRUĠ seħaq il- kotba kollha li ħarġu dak iż-żmien u rifed l-Ilsien Malti biex ma jaqa' qatt bħala lsien letterarju. Ġużċ Muscat-Azzopardi n-nifsu fil-ġurnal ''Il Cottonera'' tat-22 ta' Diċembru 1894 stqarr li Caruana b'dak il-ktieb tinfired għalih' u għola wisq' mill-kittieba ta' żmienu; u l-ġurnal ''il-Ħabib tal-Poplu'' tat-2 ta' Ġunju 1891, meta semma' 'l INES. FARRUĠ qal li ''Caruana għaraf b'dik il-biċċa xogħol sabiħa jagħti tweġiba lil dawk l-uħud li ma jafux filief ilabalbu li l-Ilsien Malti ma jistax jinkiteb ħlief b'aktar minn nofsu Taljan jew la Għarbija, ' .INES FARRUĠ ħareġ l-ewwel darba fl-1891 mill-Istam- perija ta' Carmelu Busuttil ta' Trieq l-Ifran, 133, stamperija li minnha ħarġu kotba oħra Maltin li baqgħu jissemmew. Malli deher INES FARRUĠ, kien milqugħ bil-foħrija u nħataf mill-qarrejja; ir-rumanz baqa' jinqara u jingħoġob minn kulfiadd, u fl-1912 ħarġet it-tieni edizzjoni tiegħu mill-Istamperija tad-Dar ta' San Ġużepp. Dawn iż-żewġ edizzjonijiet il-lum intemmu u biex issib kopja minnhom trid tagħmel wegħda. Fl-1900 ir-rumanz ta' Caruana nqaleb bit-Taljan u beda jidher fuq il-ġurnal l-'Araldo'' u fl-1919-1920 raġa' ħareġ biċċa biċċa fuq l-'Unjoni Maltija' ġurnal ta' kull ġimgħa. Wara INES FARRUĠ Caruana nxtefiet għal xogħol ieħor, xogħol ta' stfiarriġ fuq l-Ilsien Malti, xogħol ta' reqqa u ta' għerf kbir, li Caruana ndaħal għalih bil-fierqa kollha. Caruana ma kienx wieħed minn dawk li jibilgħu kull ma qalu nies oħrajn, jew minn dawk li biex iħaffu x-xogħol jikkupjaw il-ħidma ta' ħaddieħor; hu kien irid jinżel fl- egħruq u jikxef ix-xniexel u ta' dawn għandna l-aqwa turija fil-ktieb tiegħu ''Sull'Origne della Lingua Maltese'' opra li, kif qal il-Professur Randon, tat xejra ġdida u qawwija għall-istudju filoloġiku: ''Quale nuovo impulso diedero agli studi storici e filologici ie potenti gagliarde ed erudite mo- nografie delfillustre A. E. Caruana7' (Qazzetta ''Malta', 14 Aprile 1903). F'dan ix-xogħol tiegħu Caruana wiżen kull ma kittieba oħra kienu qalu fuq l-Ilsien Malti; hu kien ta' fehma li l-Ilsien Malti mexa u għadda 'l quddiem man-nisel Malti, ħass mill-ġrajjiet ta' dawn il-Gżejjer u ddakkar mill-ilsna ta' ġnus oħra li kellhom x'jaqsmu magħna; għalhekk biex nagħarfu sewwa n-nisel ta' l-Ilsien Malti, jeħtieġ li ngħarblu sewwa l-ġrajja ta' Malta u n-nies li ħakmu jew għexu hawn u naraw sewwa. x'kellhom x'jaqsmu bejniethom, kif il-bixra ta' wieħed ħadet minn ta' l-ieħor, u kif ix-xeħita ta' xi wħud ġibdet minn dik ta' oħrajn. F'dan il-ktieb Caruana meta ġie biex jitkellem fuq in-nies li ħakmu Malta, biex juri kif l-Ilsien Malti ddakkar minnhom, qal li l-Griegi qatt ma saltnu fuq din il-Gżira. Kien hawn biss l-Elleniżmu iżda qatt is-saltna tal-Griegi. Billi l-Istejjer ta' Malta dejjem żammew li din il-Gżira kienet għal xi żmien tafit il-Griegi, din il-fehma ġdida ta' Caruana qajmet għajdut kbir u Dr. Annettu Caruana, Arkeologu msemmi, u Direttur tat- Tagħlim, ħaqqaq u kiteb fiafna kontra l-lehma ta' Anton Manwel Caruana. Dr. Annettu Caruana milli jidher kiteb afirax fiafna, iżda Ninu Caruana wieġeb bla tbaqbiq imma Cartana beda x-xogħol tiegħu ''Sull Origine della Lingua Maltese'' fiafna snin qabel ma ġabru fi ktieb għalih; hu dam żmien twil igħarbel xogħlijiet oħrajn, jistħarreġ fehmiet ta' għorrief Maltin u barranin, jistudja, jaħseb, italla' u jniżżel, u fuq kollox ħtieġlu jitgħallem l-ilsna semitiċi. Imbagħad il-1894-1895 Caruana ħareġ ix-xoglħiol tiegħu biċċa biċċa fuq il-gazzetta ''Il Portafoglio Maltese'. Malli ħareġ dak ix-xogħol ingħoġob minn kulħadd, u ħafna ħbieb ħajru lil Caruana biex jiġbru fi ktieb wieħed. Ta' min isemmi li ħafna minn dawk li l-aktar faħħru x-xogħol ta' Caruana, kient nies tal-partit ta' Fortunat Mizzi, għax milli jidher Caruana kien jaqbel magħhom fil-pulitka. L-Editur tal-'Malta'' fil-ħarġa tad-9 ta' Ġunju 1897 wara li faħħar ix- xogħol ta' Caruana, qal: ''Quest'opera ha suscitato Pammi.: razione e la simpatia degli stranieri, specialmente dei te- deschi'' u spiċċa b'dawn il-kelmiet: ''L'opera del Caruana lo immortaierġ'. Caruana raġa' fela u roqom ix-xogħol tiegħu ''Sull' Ori- gine della Lingua Maltese', imbagħad fl-1898 beda joħorġu f'taqsimiet mill-Istamperija ta' Busuttil u il-aħħar ġabru fi ktieb wieħed fl-1906. Ma' l-ewwel taqsima li dehret Caruana qala' tifħir kbir. ''SulfOrigine della Lingua Maltese' issem- miet mill-gazzetti kollha ta' Malta u minn Ħafna ta' barra wkoll; l-opra dehret li ngħoġbot u qalgħet foħrija kbira. U Most learned work'' qalet il-Public Opinion'' tat-12 ta Ġunju 1897; Work of intense interest'' kitbet il-''Malta Chronicle' tal-25 ta' Mejju, 1898; ''Inestimabile opeta'' qal il-'Risorgi- mento' tal-14 ta' Ġunju 1897; ''opera classica' semmietha ''La Voce del Popola'' tal-11 ta' Ġunju 1897; filwaqt li ''Il Corriere di Catania'' tal-15 ta' Mejju 1896 tkellem dwar ''SullOrigine della Lingua Maltese' bħala ''importantissima ed erudita opera''. Ukoll 'Il-Patriota', il-'Malta', ''La Giovane Melita' l-Araldo'', il-'Melita'' semmew fil-ġid u faħħru wisq il-ktieb ta' Caruana. L-aħħar xogħol ta' Caruana kien vokabolarju ta' l-Hsien Malti, mitbugħ għand Ġanni Muscat u maħruġ fl-1003. L-awtur indaħal għal dan ix-xogħol wara s-suċċess li kien għamel bir-rumanz tiegħu, u bil-ktieb l-ieħor fuq in-nisel ta' l-Ilsien Malti, u wara li ħafna fibieb urewh il-fitieġa ta' diz- zjunarju miktub għal idejn kulħiadd. Il-ħtieġa u s-siwi ta' dan il-vokabolarju ġew magħrufin ukoll mill-Gvern ta' dak iż-żmien li ħareġ £ 60 biex Caruana jkun jista' jġib minn barra tipi semitiċi ħalli l-vokabolarju jirnexxi tajjeb kemm jista' jkun; dan is-sussidju huwa xhieda ta' kemm il-Gvern kien jafhulu lil Caruana x-xogħol tiegħu għall-ġieti ta' l-Ilsien Malti, Il-vokabolarju ta' Caruana, ma' dak ta' Vassalli u l-ieħor ta' Falzun, huma t-tliet sisien li fuqhom ħi mibnija l-letteratura Maltija tal-lum; id-dizzjunarju ta' Caruana hu ta' fejda kbira għal kull min irid jitgħallem jew jikteb bil-Malti, mhux mgħab- bar b'ħafna karattri tqal u li jħawwdu l-moħti, bħalma hu d-dizzjunarju ta' Vassalli, u jidħol aktar fil-għerq tal-kelma minn dak ta' Falzun; hu d-dizzjunarju li jifhmu kulħadd uli jiswa għal kulħadd. Il-vokabolarju jibda bi grammatka ta' l-Ilsien Malti, mik- tuba bla tlellix u magħmula li jista' jifhimha kulħadd; fiha tifsir ta' reqqa u ta' għaqal fuq il-kitba Maltija u tiswa wisq biex wiefied jitgħallem sewwa l-ilsien tagħna; din il-grammatka tista' toqgħod fi ktieb għaliha weħedha. Għal dax-xogħol Caruana qala' l-''prosit' mill-gazzetta La Giovane Malta' tal-31 ta' Awissu 1895 u mill-ġurnal ''Il Patriota'' tat-18 ta' Marzu 1905 fejn S. Frendo de Mannarino, kittieb tajjeb, qal: ''Noi ed i posteri saremo debitori al-nostro esimio filologo di un bene imprezzabile'' U wkoll is-sena li għaddiet, 1938, ir-Rev. Dr. Charles L. Dessoulavv fil-ktieb tiegħu ''Maltese Arabic Word-List' semma fil-ġieħ id-dizzju- narju ta' Caruana. Rumanz, ktieb ta' stħarriġ fuq in-nisel tal-Malti u diz- zjunarju: dawn huma teiliet xogħlijiet li jerfgħu bħal fuq trepid isem Ànton Manwel Caruana, u jgħolluh għall-qima tal-qlub imsaħifirin wara l-ġmiel ta' l-ilsien Malti. Jekk inħarsu lejn il-għadd, il-kotba ta' Caruana huma ftit, iżda jekk inqisu s-siwi tagħhom insibu li dawk it-tliet kotba għamlu ġid bla tarf lill-ilsien tagħna, ġid li ma jitqiesx bit-tul iżda bil-għerf li hemm maħżun f'dak ix-xogħol, Fit- tliet xogħlijiet tiegħu Caruana ħaddan l-ilsien Malti mill-bidu sat-tmiem, hekk hu niżel ifittex fl-egħruq ta' l-ilsien Malti, kixef l-irfid ta' lsienna, wera l-friegħi tiegħu, sensel il-weraq, u fetaħ warda ta' ġmiel u ta' iwieħa li ma tmut qatt, għax INES FARRUĠ, bħal ward ieħor tal-letteratura Maltija, jibqa' jsaħħar, issa u dejjem, il-qlub tal-Maltin li tassew iħobbu 'l din il-Gżira. , Caruana għadda l-aħliar żmien ta'. ħajtu bla tafibit, fil- ġabra tad-dar u til-għożża ta' martu,—kien iżżewweġ fl-1883 ma' Konċitta Fabri, bint in-Nutar Mabbli Fabri ta' Bormla, imma qatt ma kellu tfal,—kien iħobb jixxiegħel fil-pulitka iżda qatt ma ntafa' għaliha bħal ma għamel ħuh mill-omm it-Tabib Andrċ Pullicino; kien iħobb igħaddi xi erbat ijiem f'dar li kellu f'Baħar iċ-Ċagħak u baqa' sa l-aħħar jaħdem u jikteb, hekk qabel ma miet kien medhi jistħarreġ fuq in-nisel tagħna l-Maltin għax kellu fisieb joħroġ ktieb ieħor imsemmi WFenici e Maltesi'; għad baqa' xi ftit kapitli milli hu kien laħaq hejja għal dak il-ktieb, kapitli li juru x'qawwa ta' għerf kien ikun hemm maħżun f'dak il-ktieb li kieku lafiaq ħareġ. Caruana kellu x-xorti li jikseb f'ħajtu l-ġieti u l-foħrija li kienu jistħoqqulu għax- xogħol tiegħu. In-nies kienu jgħoż- żuh u l-gazzetti dlonk ifalifiruh, ismu kien jissemma bil-qima f'Malta u barra, ix-xbieha tiegħu dehret fuq il-'Guida di Malta'' ta' Muscat ta' l-1005, u fl-'Almanacco. Italiano' ta' Ruma ta' l-1903, u dan l-aħħar fil-''Berqa'' tad-9 ta' Novembru 1937, il-kelma ta' Caruana ssemmiet bħala kelma għaqlija f'kotba u f'rivisti; mijiet ta' artikli nkitbu fuqu fl-aqwa ġurnali u gazzetti. Anton Manwel Caruana għalaq għajnejh fost il-barka u l-fofirija il-24 ta' Settembru 1907, f'Tas-Sliema, fid-dar Nru. 163 Trieq Prince of Wales, dar li jmissha jkollha rħama biex tiakkar dak il-bniedem li sewa wisq biex jisseddaq. l-Ilsien għażiż tagħina. Ġ. GALFA Niżżiħajr bil-qalb lis-Sur Nin Cremona u lis-Sur Ġużċ Gatt, żewġ kittieba magħrufin u ħbieb tiegħi, għall-għajnuna li tawni biex ġhart dan li ktibt fuq A. M. Cartana.