Kliem Malti li f'Ilsna oħra ta' l-Ewropa iktarx m'hemmx il-kelma li taqbel miegħu. Fit-taħidita li kont qrajt fl-1 ta' Marzn 1925 fil-Palazz De la Salle ''Xinhu il-Malti safi, jien kont semmejt li waħdà mill-ħwejjeġ li jixhdu l-faqar tal-vokabularju malti hu n- nqqas ta' kliem li jfisser il-ħsibijiet astratti, kif ukoll in- nuqqas ta' kliem li għandu tifsir li jixxiebah (sinonimi). Inħallu barra l-kliem ġdid tas-sengħa, fosthom tal-baliar, ta' l-arti u tax-xjenzi, li daħal fil-Malti minn żmien in-Nor- manni 'l hawn,bħalma nsibu li fi żmien wieħied dan il-kliem kien daħal ukoll f'ilsna ta' l-artijiet ta' l-Ewropa, bħal fit- Taljan, fil-Franċiż, eċċ.; naraw iżda, li dan in-nuqqas ta' kliem ma nsibuhx hekk minnufih fi kliem ieħor bikri, jiġi- fieri f'dak il-kliem li bih jitfissru ħwejjeġ nturali jew ħwej- jeġ materjali ta' ħtieġa ewlenija għall-bniedm, bħalma huma dawk li jidħilu fil-biedja, fil-mergħa, fl-insiġ, eċċ. Il-Malti, bħala fergħa ta' wieħed mill-ilsna bikrija, kellu, u għad għandu, kliem bħal dawn li f'ilsna oħra bħal-Latin, Taljan u Franċiż, u magħhom l-Ingliż, iktarx jitfisser b'iżjed minn kelma waħda, ngħidu afina, b'verb u b'nom jew b'xi verb, pre- posizzjoni, aġġettiv eċċ. jew b'xi rabta ta' kliem ieħor. Bosta minn dawn il-kelmiet il-lum ma għadhomx f'ħalq in- nies u flokhom daħlu olirajn mislufin minn ilsna oħra iktar imħarrġin u din hija walida mill-litijiet li għaliha il-lsien malti ftaqar ukoll minn xi kliem. Kliem ta' din il-għaula iktarx insibuh fi qwiel qodma ta' lsienna—gwiel li jixhed l-ifdal tal-Ilsien malti f'ħalq il- poplu ta' dwar millinqas sitt mitt sena ilu. Fost dawna jiena kont semmejt xi 45 kelma minn fost xi 200 li kont ġbart. Il-lum jien bi ħsiebni nsemmi l-biċċa l-kbira ta' dan il-kliem li bħalma għidt ma nsibuhx hekk dlonk imfisser b'kelma waħda f'ilsna oħra li mhumiex ta' fergħa semitika; u biex wieħed jifhem u jiżen u jistaħreġ aħjar, miegħu inżid daqsxejn ta' tifsira bil-malti, u għall-bżonn bil-Latin, bl-Ingliż jew bit-Taljan. Fejn jidhirli, insebbhu wkoll ma' l-egħiruq tal-Għarbi bħala wieħed mill-ilsua ħajjin tan-nisel semitiku, kif ukoll ma' xi kliem Ihudi li jaqbel miegħu. Minn dan il-verb: bajd, bajda. Għarbi: bdd. BAGĦTAR.—Għadda minn art kollha tajn. Ħarat jew ħia- dem raba' għadu niedi. Qaras l-art (ħadem raba' għadu mxarrab bix-xita). BATAR—a) Għabba ndaqs fuq iż-żewġt iġnub biex il-bhima ma tbatix. Qasam fi tnejn. b) Qata' d-denb. Għarbi : batar, qata' denb. BERKEL.—Ħareġ il-ward, ġdur, ravanell, eċċ. BEWWAQ.—Ħaxxen minn barra u ħalla battal minn ġewwa. Għial kull ħaġa minfuħa minn barra u fiergħa, minn ġewwa. Jingħad l-iktar għall-forn li jtalla' l-qoxra tal- ħobż u jagħmlu vojt minn ġewwa. Ara buq li tfisser qasba ħoxna, Arundo magna. Dak li hu fieragħ, u battal, quid vacuum, vacuitas. Ara l-Għarbi: baq, jbuq, nefaħ, daqq it-trumbetta. Ukoll il-kelma buq għarbija li tfisser qoxra (shell), qarn, bronja (tad-daqq). Qabbel il-Lhudi buqah, frugħa. BEWWET.—Għamel libsa dejga,verb denominativ minn But. BEWWEX.— Għamel jew għadda ħaġa minn talit, bil-moħbi, Ħarab: għab wara li għamel xi ħitija, Vassalli. bawwax, ibawwax u minnu: Bawxa, bawxata. Bawxa, reproach, sħame. BEŻLEK .—Rada' ftit ħalib u sikwit. BINNIJA.— Moħba fejn it-tiġieġ tbid. BIŻŻEL.—Xeħet riżq ħażin fuq xi ħadd; minnu: beżżul, Għarbi: bażala, riżq ħażin għall-aħiħar. BNIQA.-Forsetta ta' qmis biex tirfed l-ispallejn. Ara l-Għarbi dbdnaqa. Diminutiv Bnejqa. BONT.—GSieq ta' siġra bil-fjur, bħal fil-basal u tewm. Minn dont nagħmlu l-verb denominativ: bannat, jbannat, italla' l-bont. BUGĦAŻ.—Fomm ta' daħla f'baliar. Għarbi : bugħaż, kanal, friegu. BUXWEJKA.—Tajra li ma tikbirx iżda għammiela ħafna, e.g. Tiġieġa ta' buxwejka. DEXXEX —Taħan oħxon. Magħad ftit, kiel malajr jew bala' l-ikel. Ara l-Għarbi: daxa, taħan ofixon, DIFÀ.—Temp ta' arja fietla, l-iktar f'xi jum tax-xitwa li fih l-ajru hu sabifħi, sħajjen u bid-dija tax-xemx, Parvus calor, tepor. Ara l-Għarbi: dafa, kien sħun, to be warm. DIKSA.—Dak li l-bniedem iħoss malli jisma' b'atibar ħażin. Dehxa minn aħbar ħażina. Vassalli: Kedda, bħal tkgħa- bir, tagħkis fuq bniedem jew ħaġa. Ara l-Għarbi: ddkisa. Ħaġa li minnha tieħu aħbar ħażina. Minn diksa għandna diksata (taħibita) bid-desinenza taljana ata bħal bawxata. FAĠAR.—Ġagħal li joħroġ id-demm minn imnieħru. Qabbel il-Għarbi: faġara. FAQAD.—Żar il-għases; stalireġ biex ikun jaf. Minn faqad, ftaqid, żjara ta' staliriġ (ricognizione) u ftqàd, is-sindku tal-għases li fiż-Żminijiet tan-Nofs kellu l-inkarigu li jżur il-għases u t-torrijiet. Qiegħed għal xi żmien xi mkien, għalhekk: faqad il-ħobż—qiegħed il-ħobż f'post hiex għal xi ftit jitrewwali, wara li nħema għal xi ftit, u jarġa' jitqiegħed ġewwa l-forn, Jiftaqad xi ftit-taħt xi sigra huwa u ġej, jiġifieri jieqaf taħt xi siġra u mbagħad jarġa' jissokta t-trieq. Qabbel il-Għarbi faqad bl-istess tifsira, ukoll 'fittex liaġa mitlufa '. FAQAS-—Kiser il-bajda, e.g. faqas il-bajda Ħareġ mill- qoxra tal-bajda (fellus, għasfur, eċċ.), twieled mill-bajda (tifsira newtra). Qabbel il-Għarbi faqas, bl-istess tifsira. FARLU—KUlL fils qadim, mgħarraq u mikul. Farżieg jew fartsieq) ukoll. Aħwa fardsieq, aħwa mill-missier jew mill-omm. Kelma maglimula minn fard u sieq, jiġifieri aħwa minn naħa waħda, F'ratres vel sorores ex uno latere. FARXA —Tavla li tirfed id-dahar tal-bieb. FELLEK.—Mexxa ħażin it-tmun, il-moliriet; ma jafx jall- kem tajjeb; mexxa ħażin amministrazzjoni, gvern; (taħt tifsir ieħor), għawweġ it-trieq. FERĊAĦ.— Mexa ixejjer u jgħawweġ saqajh. FILEĠ —ikkaġuna puplesiju, koċċla (puplesija li tieltu nofs il-ġisem). Mifluġ, ikkuċċlat, ikreh f'surtu. Ara l-Għarbi: falaġ bl-istess tifsira u l-kelma emiplegia (mill-Grieg emi, mofs, plege, daqqa). Qabbel il-Lhudi: phalag, qasani. FOXXA.—Mara b'saħħitha, mlaħħma u ħoxna. FUTJANA—Terħa wiesgħa u mtarża. ĠAĦĠAH.— Mexa bi tbatija, bil-mod. Għax ħażin ħażin. 'Tħabat, bata biex jagħmel ħaġa; għamilba bi tbatija. Ara l-Għarbi: ġaliġalia (kemm xejn imbiddel fis-sens), ĠAHRA. (fem), IĠHAR (mask) — Min għandu għajnejh mgħammxin. Nieqes mill-vista. Losco, di corta vista, Mill-verb ġahar, li minnu n-nom ġaħar, tagħmix, ċpar, tagħmim. Xebbah mal- Għarbi ġahar, għammex, għabbex. ĠARDA.—Mingħajr pil, suf. Nagħġa ġarda, bla suf, Ħekk ukoll art ġarda, art li ma tnissilx liaxix, misħuta, għe- rija (art mielħa). Mill-verb ġarad, gerrem qaxxar, ġeżż, qata', e.g. ġarad it-tinda, il-weraq, Qabbel il-Għarbi: ġarada (gerrem, rodere) Gurda(h) naħa għerija tal-ġisem, ġurad, tfartis, ġarrad qaxxar. Minnu dan il-għerq iktarx ukoll il-kelma; ġurad (ġurat). GELLUX.—Għogla. Kull annimal li għadu ma jnissilx. GEJZA.—Travu pastas jew travu kbir f'mitlina li jirfed ir- TOta l-kbira. Cross beum, trave maestra Għarbi ġajżath). GEWWEZ.— Kiel il-kumpnaġġ bil-Bobż. Verb denominativ minn ġwież, kumpnaġġ. Ara l-Għarbi : ġwdż (li jfisser ukoll kull ħaġa li tittiekel mal-ħobż biex l-istonku iniżżlu ħafif.) ĠHIEŻ.—Ilbies jew għamara u deheb li magħha ġġib l-għa- rusa fid-dar ta' żewġha. Fiwejjeġ tad-dfin għall-mejjet; dak ji jinħtieġ Żfuneral. Qabbel il-verb ġieheż, ipprovda l-għarusa bi Ibies. lIddota. Hejja l-Ibies għat-tarbija. Qabbel mal-Għiarbi ġaħdż bl-istess tifsir. GILWA —Cerimonja tat-tieġ ta' żmien ilu bil-ħaddara li jwasslu l-agħrajjes sal-knisja, bil-għana u d-daqq. Ara l-verb ġila, ferali; wassal l-agħrajjes waqt. it-tieġ. Qabbel mal-Għarbi ġuld u ġala bl-istess tifsir.