IL-POEŻIJA TA' DUN KARM. Wara li f'għadd ieħor ta' dan il-ktejjeb. (ara Awissu 1931, faċċ. 6-7, ti Ottubru 1931, faċċ. 5-7) konna. għarbilna fuq fuq ix- xogħol ta' Muscat Azzopardi bħala poċta Malti, ħassejnieh xieraq li ngħaddu ftit tiin ma' poċta ieħor Malti, Dun Katm, kif insibuh f'wieħed mill- kotba tiegħu Ward Ifor (Muscat, 1920), li, kif juri ismu, jorbot ma' ktieb ieħor qablu L-Ewwel Ward. Ma narax għalfejn għandi noqgħod infisser il-għala qbadt, il-poeżija ta' Dun Karm. Il-lum f'Malta jafu kullliadd, egħdewwa u libieb: egħdewwa biex imaqdru, libieb biex ifaħħru. Il- -poċta tagħna mhux magħruf biss bħala wieħed li sebaq lil sħabu fil- għanja Maltija, imma wkoll bliala wieħed li ma' ftit oħra għamlu ġieħ lis-sabili u kbir ilsien ta' Ruma, dak li għandu moħbija fil- ġrajja tiegħu l-kobor ta' nies li rabtu isimhom għal dejjem maż- żmien. Jaħseb xi ħadd li l-Malti jieħdu fisiebu biss dawk lir ma jistgħux jogħilew fil-kitba ta' ilsna barranin: dan hu għelt kbir u minn Dun Karm u minn xi oħrajn bħalu nistgħu naraw il-għala. Dal-afifar dehret antoloġija jew ġabra ta' poċżiji taljani miktuba minn ħutna l-Maltin. Fosthom jidher f'xogħol mill-aħjar il-poċta Malti Dun Karm. Ingħid għalija fralit tassew nara din il-ġabra ta' poċżija taljana mill-pinna ta' ħutna: kull xogħol li jinbet, bħala xitla fi ġnien, minn qalb niesna, mingħajr ma nqis il-Isien,' sakemm hu xogħol tajjeb, jiena ngħożżu bħala ġawhra. tal-ħila Maltija. Mhux li kieku liafna minn dawk li jmaqdru l-Dun Karm mingħajr ma qraw qatt xejn minn tiegħu, jibdew jalisbu hekkl Ma nixtieqx dan għalija n-nifsi imma għall-ġieħ ta' Arti li hi kbira jew żgħira fil-kburija jew żgħorija ta' moħli ħutna. . Nara li tlaqt daqsxejn il-barra mill-art li rrid ninżel fiha, Il- lum dmiri: hu li ngħarbel sa fejn teliodni l-ħila dgħajfa tieglii l-poċżija ta' Dun Karm fil-ktieb li għandi quddiemi Ward ifor, imqassam f'żewġ taqsimiet: l-ewwel taqsima jisimha 'Mill- għana tar-rufi'', l-oħira jisimha ''Mill-għana tal-ħajja. ' Bi fisiebi ngħaddi mogħidija l-poeżiji li laqtuni l-aktar, nifli s-sbutiija, reqqa, liedma u ispirazzjoni li jatuhom. il-Ħajja, U ma' tul it-tgħarbila nuri dawk li huma nuqqasijiet, L-afifiar biċċa tax- xogliol hi daqsxejn kerha, ftit iebsa u bla ħajr, għalkemm tista' tkun ta' fejda. Imma fil- kritika tal ħajj bħal dik tal iniċjjet jeħitieġ li l-kittieb igħid is-sewwa u xejn ħlief is-sewwa; għal wiċċ ħadd, imina biss biex jaqdi dmiru lejn il-qarrejja u xejn anqas lejn il- poċta jew prożatur li xogħlu hu jkun igħarbel. Għalhekk fil- waqt li nuru dakli hu mafidum bis-sengħa, ma nibqgħux l-ura ma nurux fejn nalisbu li hemm xi nuqqasijiet, dejjem bil-fisieb imma li natu jedd fil-għalqa lil-kull min irid igħid fejn ma jaqbelx magħna. Biss meta wieħed idaqqas ħsiebu ma' dak ta' ħaddie- Ħor jista' jasal għas-sewwa, billi jara liema fisieb hu l-afijar u l-isbaħ. ' ' Għax-xogħol mela. Il-ktieb jiftafi b'poċżija sabiħa jisimha 5 HAJlA', F'ras il-ktieb din qisha l-qrara ta' twemmin tal-poċta f'Sid il-Ħolqien li jidher b'setgħietu kollha f'kullma madwarna juri saħħia. qawwa u sbuħija, Niftakru li Dun Karm fuq kollox hu qassis u li għalhekk fil-kitba tiegħu, mogħni kif inhu bi lisebijiet tassew insara mibnijin fuq sisien imqaddsa, sbieli bħal dawk ix-xtieli li l-anġli jħawwlu fil-ġonna ta' Alla. Isimgħu kif Dun Karn ifaħħar il-Mulej Sidu, xħin milqut mill-kobor Tiegħu imur jgħidlu : Int is-Setgħa li taħkem il-wisa', Int is-Setgħia li taħkem iż-żmien. Inti tnissel il-ħajja mill-ħajja, Int iż-żergħa fil-frotta sawwart. Xi fijelijiet sħaħi u sbieħl F'din il-potżija l-poċta niseġ sbutiija fuq sbuħija, għax kullma jara madwaru, kollox imdaw- wal mit-twemmin ta' Ommu, Dun Karm jara 'l Alla: Alla fik, fuqek, madwarek, kullimkien din il-Qawwa, Safilia bla qjies minnha nfisha, nifs tal-ħajja, tama tal-bniedem. Kollox minnu jitħaddet, Isimgħu xi tgħid il-għanja : Nara l-qawwa ta' driegħek fil-baħar meta jmewweġ mir-rwiefen milqut, u bi lisejjes ta' ragħda watħixija nisma' l-Balel jitkissru max-xtut. Din il-poeżija hi sabiħa tassew għall-għaġla. ta' ħsebijiet u xbihat milquta, minsuġa f'tabta tas-sengħa. Warajha tiġi olira mhux inqas minnha sabilia, sħiħa u fuqanija fil-għoli tal-lisebijiet. Tissejjaħ ''Il-Għid il-Kbir', il-għanja kbira ta' Min siket fil-kesħa mudlama tal-qabar, f'setgħetu qam waħdu mill-ħdan tal-mejtin. Il-ħsebijiet ta' din il-poċżija huma kollha mafiduma mill- ġrajja magħrufa tal-Qawma mill-imwiet ta' Sidna Bin Alla. Sliaħ tassew huma l-versili bihom tiftaħ. Il-Lhud għomja mil-leħiħa tal-Qawwa tad dinja ma jistgħux jifhmu kif qatt hu Alla Min tala' l-Kalvarju bis-saħta fuq rasu — u mżeblafi temm liajtu fuq għuda bla ġieħ. għax, igħidu huma, il- Profeti ħabbrulna dejjem Messija rebbieħ, għani, : imdawwar bil- qawwa, li taħkem, li tirbaħ, li teqred l-egħdewwa miġbura flimkien. .Ġesti'' u ''Il-Vjatku'', sabilta t-tieni għit- ulek quddiem g ajnejk' għaddej bil- lejl il- Vjatku, xħin Fuq iż-żlieġa tal-art imxarrba Fhawn u Fhinn tinkiser id-dija ħamra tal-fanali u donnha għat- rqad tistiednek, u ngħaddu għall-poċżija ħelwa u sabifia ''Il-Monument', tifkira tal-Kungress Ewkaristku tal-1913. B'qalb'ta' poċta u b'ħarsa li tinfed sal-qiegħ, Dun Karm jaqra l-ħarsa u l-qaglida ta' din l-istatwa ta' ħuna l-Malti Skultur Xortino. Quddiem għajnejh , Kristu. jidher bħal wieħed għajjien mitluq għal għonq it-triq ifittex 'l uliedu mxerrda mad-dinja kollha. Igħid Dun Karm, il- posta li qatt ma jinsa li hu fuq kollox qaddej ta' Kristu : z Jidher ħsiebek fil-ħemda ta' ġbinek, tidher qalbek minn Ħarset għajnejk; kemm hi għommtok fl-imħabba jgħiduli dawk il- ħofor li għandek f'għajnejk. Minn moħħ Malta ma tgħaddi qatt tifkira hekk kbira. Malta, igħid il-poċta, qatt ma għandha tinsa l-Kungress Ewkarist, għax Hu raha U bil-kelma li tixraq il-libsa tagħmel: ħalfa għal kemm żinienha ittl qatt minn qalbha, minn moħħa ma twarrab il-misterju tal-għeneb u s-sbul. Wiċċ Kristu, imħaffer, bil-liarsa ta' wiefied għajjien, mitluq għal għonq it- triq, bil-għatx tal-imħabba, minn Malta jitlaq biex iżur artijiet olira: Fejn int sejjer o Bniedem, o Alla fommok mimli bil-kelma tas-Sliem 7 B'dawn il-kelmiet tagħilaq il-poċżija.. Tistliajlek għadek tara. f'għajtà ta' mħabba, 'l Kristu miexi, miexi qalb il-bliet u qalb' l-irħula, kullfejn hemm il- mifdijin ta' demmu. ''Il-Monument' hi maħduma b' sengħa kbira, b'reqqa ta' kliem magħżula li jatu daqq u ħoss. sħili, imsaħifiin minn sentiment ta' twemmin imwieled dritt mill- qalb, bla tnikkir ta' versi mlaqqta. Wara. nilħqu ''Il-Għanja ta' Mejju'. Din għalija hi nisġa ta' versi b'ispirazzjoni mkaglibra, dgħajfa, xi ħaġa bħal lewża qabbieża: Tnelilti xi versi L'hawn u l'hemm, il-poċżija hi nieqsa minn dak li nistgħu nsejħulu 'ir-ruħ'' tal-poċta, dik il-qawwa, hjex ingħid hekk, li tlewwen u tqajjem b'fiajja żagliżuglia u ħelwa t-tifsila tal-ħsebijiet u xbihat. L-ewwel wir-raba' sitt versi mhux ħażin. Imma ħu dawn li ġejjin, xtarrhom u qishom, u araw taqblux miegħi jekk ingħid li huma bla ruħi, nisġa ta' xbihat konvenzjonali, Igħid lill-Madonna l-poċta kif Alla ħabbha, hekk, igħidilha li, Biex ix-xemx bid-dija jlibbes Ħares farsa lejn għajnejk; biex iżejjen wiċċ is-sema. seraq daħka minn xofftejk; fuq il-lewn ta wiċċek ħilejju pinġa l-ward tax-xahar ta' Mejju. Bil-kelma ''konvenzjonali', għal min ma jafx, irrid infisser fijiel, li għalkemm jidher sabifi fil-qoxra, hu battal, bla ħajja, bla ruli' minn ġewwa. Insibu ftit il-quddiem 'Il-X ta' Frar', poeżija bil-kif, maħdu- ma. tajjeb, marbuta bis- sengħa ta' 'mgħallem. Minnha. nieħu l-versi li ġejjin biex nuri x'saħħa għandu: l-ħsieb ta' Dun Karm poċta. F'danil-jum magħruf hu jgħid lil Malta: U x'kienet tiswielek il-qawwa ta' Ruma li taħtha ġabritek, iġġieldet għalik, u tgħuxxqet b'insiġek, faħħritek fi djarek, u ħabbet kull traba li tħaddar ġo fik, La minnek il-hena kien dejjem imbiegħed, ta' ħajtek ma tagħraf la l-bidu la t-tmiem; imdallam il-qabar, imdallma l-benniena, mitluqa fuq trieqtek bla ħatar, bla. ħżiem 7 lħabbtu ma' dawn. il-versi l-egħdewwa. tal-Malti oħrajn bħalhom tal-barranin u jaraw kif il-Isien Malti jżomm spalla ma' spalla mal-ilsna l-oħra. Billi l-wisa' u ż-żmien ma jatunix, nitlaq Ħafif ħafif din il- poċżija biex naqbad l-oħra ta' wrajha 'll-X. ta' Frar' (oħra), Din. il-poċżija malli qrajtha Ħarġuli bla ma ridt il-kelmiet : tiswa mitqlha deheb.' Ħaġa fiafifa fiha nfisha, madankollu hi maħduma. sewwa, bħal daqqa fielwa, għaxqa: tal-widna, Bejn din il-poċżija u ta qabilha, din eħfef fil- fisieb, mhux għolja daqsha, imma fid-daqq tal-versi hi isbaħ u aqwa. il-versi mex- xejja u ħfief jaqgħu bħal daqqa ta' qanpiena sħiħa fuq il-kelmiet dawl u San Pawl: Il-ħażż d tal-kelma dawl li tiżloq b'saliħia għal fuq il-kelma San Pawl tnissel dan il-ħoss. Naqta' xi versi biex infisser. x'irrid ingħid. Kull fejn-idawwar wiċċu l-poċta jilmaħ ħwejjeġ sbiefi li jitkellmu minn $. Fost fiwejjeġ ofira jgħid: Imbagħad fuq wiċċ il-buħar ' ħarist: kien hemm xi fewġa, għax qalb il-blat sewdieni smajt it-tnehid tal-mewġa; u rajt bejn blat u ilma. Fl-aħħar tliet versi waqqa' leħnek b'saħħa fuq il-kelma dawl, u mbagħad fuq Saz Pawl, u tara kif tislet foss sħiħ, l-aktar xfin- dan ma' tul il-poċżija kollha ttennih Ħames darbiet. Wara jiġi sunett In-Nawfraġju ta' San Pawl f'Malta''; għa- lija aktaf proża jew poċżija u għalhekk ta' siwi żgħir. Naqbeż il-poċżija li tiġi warajha 'Is-Salib', biex ingħaddi għall-oħra ' ill-Wegħda'. Din il-posżija, fis-semplicità ta' fijelijiet' turi dak li b'kelma barranija ngħidulu pafhos.. Bla nikta, bla dardir ta' kliem mhix jioku, din il-poċżija kienet tkun xogħol aħjar kieku L-7 Dun Karm fialla barra l-aħħar erba' versi li flok ma jżidu, , inaqqsu mis-siwi tagħha. Il-lisieb ewlieni li ħaddem din il-poċ- - żija hu dan: Il-poċta' hu milqut minn tifla żgħira, ta' għaqal barrani, li titilqilha b'ġirja għall-Knisja, imgħobbija bl-isbali ward, biex tatih lill-Madonna ħalli din tfejqilha 'l ommha marida. il-kliem ħielu safi bħall-ilma tal-widien jew il-għana tal-għasafar, li Dun Karm qiegħed f'fomm it-tifla hu sabifi tassew. Imqar f'qalb ta' tifla żgħira Dun Karm jista' jaqra, jifli; u jgħarrex. sa ma jħoss bħalha. Arawha taqbeż fiajja quddiem għajnejkom din id-daqsxejn ta' tifla fielwa: N Sifa tas-sbul xuxitha, qamliet il-lewn ħaddejha, iżda bħal dell ta' niket kellha fi ħbub għajnejha, Fi ħbub għajnejha żoroq bħas-safa tas-smewwiet, fi ħbun għajnejha ħiemda bħal baliar fil-qaliet. ina ħafif ħafif il-poċżijiet tal-ewwel taqsima, — ża hawn Sex minn ħsebijiet għoljin, tqanqil qaddis poċżijiet imnebbtiin kollha minn ASev1 ħ tlimtabba ta' Alla biss imwieled mit-twemmin nisrani, li jistriefi fl-imħia ġi ki Ai sċ Mela fl-ewwel taqsima Dun Karm mhux biss pożta, ħaddiem il- kelma, imma qassis ukoll li jaqdi dmiru billi jg anni d usija, is-sebhi, il-għerf ta' Alla li ħalqu, Għax mhux minn fuq il-pulptu biss il-qassis jista' jaqdi F'Alla Sidu u jgħallem it-tusijiet tiegħu, imma ikoll minn fuq il-kotba, billi jfisser fihom fisebijietu u xewqatu skond id-dawl u d-dehen ta' o