4 Gwa a Tua or mejju - ġunju fan Mer ta' Klabb Ħuttaf Meta nsemmu l-passa, ħafna drabi naħsbu fl-għasafar. Imma mhux l-għasafar biss ipassu, tafux. Ħafna annimali oħrajn ipassu wkoll. Per eżempju r-renni jpassu f'numri kbar mill-Kanada għall-Alaska u lura. Bħalhom jagħmlu ħafna gnu fil-Kenja u t-Tanżanija. Hemm mammiferi tal-baħar bħal balieni u dniefel li jaqsmu oċeani sħaħ, u hemm ħut bħall-pixxispad, tonn, lampuki, sallur u salamun li wkoll jagħmlu vjaġġi U a a Ta a A 1 LITE A F'Mejju li għadda kellna passa sabiħa ta' Friefet tax-Xewk. F'temp ta' xi tliet ijiem għaddew minn Malta mijiet ta' eluf ta' dal-farfett. ln i(ċeZolleo) A fetet B L of (o IT ef Te To fox er la ETA sħiħ. Biss biss biex jaslu Malta mill-Afrika dawn iridu jaqsmu 200km, u mbagħad wara li forsi jistrieħu ftit, jerġgħu jtiru lejn il-baħar biex ikomplu triqthom lejn it-Tramuntana, forsi l-Italja, forsi iktar 'il bogħod. Minn fejn iġibu dik l-istamina kollha2 In-natura ma tiqafx tiskantanil L-annimali ma jpassux bħat-turisti, imma jpassu biex ifittxu art jew baħar fejn jistgħu jgħixu u jsibu x'jieklu huma u forsi l-familja ġdida li jkunu ħa jrabbu. Il-ħajja tal-annimali tal-passa hija mimlija perikli. Għalhekk tajjeb li aħna l-bnedmin ma nkomplux nagħmlulhom i ħajjithom iktar iebsa billi neqirdulhom l-ambjent tagħhom. A/ie jeġ l Insomma, ftit ieħor tispiċċa l-iskola u anke Victor Falzon ħafna minnkom tpassu… lejn xatt il-baħar :) 1 l-editur PI TO A 3 19 (alla eto ITE NI nessa cardui) huwa wieħed mill-friefet tal-passa. Ħafna friefet Maltin imsemmijin għall-pjanta favorita tax-xgħat tagħhom. Għalhekk il-Farfett DI G Lo fo bie i e IN l Te fe EE) -xagħat, ikun imdawwar b'festa ta' weraq bninl L-id A e o e irdehnl mal-faċċata Il-Ħuttafa 92 : Ġun 2009 - X'għandna2 Aħbarijiet Mid-dinja Il-ħolm ta' Ġeremija L-iSkrepbuk tal-Fjuri Qatt innutajt2 Niltaqgħu mad-Draguni Attività Is-Savanna Nilagħbu tikka Gallerija Għandek dal-ktieb2 Dinja Waħda Il-kumitat ta' Klabb Ħuttaf ji im ' Matthew Borg Cardona: Desirċe Falzon Ta' Xbiex XBX 1120 imejl tal-magażin il-huttafa Obirdlifemalta.org Klabb Ħuttaf A. Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Għall-membri tal- Klabb nagħmlu ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil-lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xaharejn noħorġu dal-magażin Il-Ħuttafa li nibagħtuh lill-membri d-dar bil-posta. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. 6 Publikazzjoni BirdLife Malta, Ġunju 2009 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Il-Ħuttafa 92 : Ġun 2009 : pO3: eġgħhu ġew Is-sena l-oħra konna ġibna f'Il-Ħuttafa 87 li f'Malta beda jbejjet ir- Mid-dehra għoġbithom l-idea li fir-rebbiegħa ma jkunx hawn kaċċaturi jisparawlhot xerrduha ma' sħabhoml Għax dir-rebbiegħa mhux talli reġa' għandna r-runduni jbejtu imma dis-sena ġew ħafna iktar u nfirxu f'postijiet oħrajn. Il-berdwoċers tal- 'BirdLife bilkemm qed ileħħqu mar-rapporti ta' runduni deħlin f'ħofor, xquq, fili u ventilaturi 'l hawn u 'l hemm. Tal-ġenn huxli Galea tat-tagħrif li tana għall-mappa. (B bejjet żgur (B kważi żgur O probabbli ir-runduni f'Malta konna narawhom biss ipassu minn fuqna bla ma jieqfu. xi runduni konna narawhom ukoll mejtin b'tiri ta' senteri is-sena l-oħra u dis-sena, il-kaċċa fir-rebbiegħa saret kontra l-liġi. Bis-saħħa t'hekk, naqas ħafna. li fil-futur ir-runduni jibqgħu jbejtu f'pajjiżna kull sena. ċojBD ÀEH aħbarijiet pawer stejxin tar-riħ ilha s- snin iddur. Issa Malta ħija marbuta li tipproduċi enerġija nadifa, u għalhekk l-idea issa trid bilfors issir realtàl U l-problema, bħas-soltu, Lal a Mat Wall otalaAZJOŻ tieħu l-enerġija mir-riħ trid tibni skoss skrejjen enormi. U la Malta żgħira, trid toqgħod attent fejn tibnihom ħalli ma jiġux jidhru minn kullimkien. i EZ o at Ja postijiet. il-Baħrija, Ħal Far u fil-baħar (ħdejn L-Aħrax tal-Mellieħa) - biex minnhom jintgħażel wieħed. Issa jridu jsiru l-istudji… Il-BirdLife taqbel ħafna mal-enerġija nadifa. Imma l-proġett xorta jinkwetana għax dawn l-irdieden enormi jistgħu jkunu perikolużi għall- għasafar tal-passa, li spiss J jaħbtu magħhom. Qed noħlom li xi darba l-bjut kollha ta' Malta jkollhom fuqhom twavel fotovoltajċi. Dawn ikunu qishom kartelluni miksijin b'materjal li jibdel id-dawl tax-xemx f'elettriku. Dan l-elettriku imbagħad jiżdied mal-provvista tal-elettriku normali. B'hekk il-pawer stejxins jitħaddmu inqas u jdaħħnu inqas. Dan l-apparat għadu ftit għali. Għalhekk qed noħlom li l-Gvern xi darba jagħti l-eżempju billi jibda jixtri minnhom u jarmahom fuq si il-bjut tal-iskejjel primarji u sekond- arji kollha, u fuq il-bjut tal-bini tal-gvern kollu. U jqabbadhom kollha mal-provvista tad-dawl. Ara x'medda bjut dik, ara kemm enerġija mix-xemx. Enerġija b'xejn, għal dejjem, u fuq kollox bla farka tniġġis. Mhux tal-ħolm jew2 Intom il-Maltin jaħasra b'xortikom għandkom dix-xemx kollha u m'intomx tużawha. Hawn pajjiżi bħall-Ġermanja u d-Danimarka li ita m'għandhomx kwart tal-ġranet xemxin li jkollha Malta… u xorta xbin, int jonfqu mijuni ta' ewro fis-sena fuq apparat fotovoltajku. tikkritika Il-gvern Brażiljan għadu kemm ħareġ l-ewwel permessi biex jinbnew żewġ digi kbar fuq ix-xmara Madeira. Il-Madeira hija l- itwal xmara li tiftaħ fix- xmara Amażon. Dal- proġett ħa jiġġenera ħafna enerġija nadifa u elettriku għall-pajjiż. Ħallik minn tajjeb, rasl Dawk id-digi ħa jiffurmaw għadira jQ (0) darbtejn daqs Malta, u dik ka e A l-għadira ħa tgħarraq miljuni G'EMAK tl —- m ta' siġar bil-ħajja kollha ta' ġo ent io Diżastru sħiħl u r i kitba ta' Mhux bissi Id-digi huma bħal ħitan i ll enormi li ħa jagħlqu x-xmara minn Mhux soltu nisimgħu ahbarijiet tajbin fuq naħa għall-oħra. L-orangutan hija waħda mix- aħna l-catfish u ħut ieħor kif ħa xadini kbar fil-periklu li tinqered mid-dinja, npassu fix-xmara għażiża tagħna2 Dan ghaliex hafna mill-foresti fejn jghix Se nsibu ħajt ma' wiċċnal qegħdin jinqatgħu. Imma ftit xhur ilu grupp naturalisti sabu Issa sewl Aħna tribl ta' sajjieda li li ġo foresta kbira (kważi daqs Corsica) ngħixu n-naħa t'isfel tax-xmara. Issa fil-muntanji tal-Borneo ghad hemm jgħixu jekk ma jasalx il-ħut aħna x'ħa nieklu2 hafna orangutan. Borneo hija gżira enormi li fiha hafna foresta. Dawn il-foresti qeghdin Jien togħġobni l-idea, fil-muntanji u għalhekk mhumiex fil-periklu għax il-proġett ħa jiftaħ li jinqatgħu ghax l-art ma tkunx tajba għall- ħafna toroq ġodda. Lejleto EM aa IU AI el q l-e B'hekk jien u sħabi da foresta hemm mal-2000 orangutan. nsibuha faċli biex nidħlu l Il-Gvern Indoneżjan issa qed jitħajjar bis-serqa u nqattgħu jipproteġi dil-foresta. Idea tajbal partita siġar. Dan Skwiril Griżl Ħelu kemm trid, imma huwa prob- lema fl-Ewropa. Il-Griż kienu ġabuh mill-Amerka fil- 7. bidu tas-Seklu 20 u telquh fil-foresti Ewropej. Imma Ewropa diġà kien hawn skwiril ieħor: l-iSkwiril Aħmar. Minħabba li l-Griż huwa ikbar mill- Aħmar, l-Aħmar ftit ftit sparixxa minn ħafna nħawi tal-Ewropa. mo, Fl-Ingliterra l-Aħmar sar rari f'ħafna nħawi. Issa biex Baa) isolvu l-problema ħa jkoll- hom joqtlu ħafna Skwirils Griżi… e għixdomin1o—0———— —O Tagħmel fjuri kulur il-krema bi ftit istaru b'linji vjola; għandhom forma ta' wiċċ ta' dragun Ċiniż. Il-fjuri jidhru s-sena kollha — imma l-iktar fir-rebbiegħa. — 0 Metajkun żgħir, il-weraq ikun vjola, meta jikber isir aħdar skur. Tifforma arbuxxell ——— Żgħir-u-kull-fergħa.tikber-xi-30ċm. OQ-Din-il-pjanta tikber l-iżjed f'postijiet ġeb- lin, bħal swar u rdumijiet, u tinsab ukoll fuq djar antiki: TA Jien bidwi tas-soja u sirt biljunarju. Dal-proġett jogħġobni għax ħa jiftaħli medda oħra kbira ta' foresta, u jien ħa nwittiha u niżragħha kollha sojal U nsir żiljunarju. OQ Darikienet tinsab biss Malta u Sqallija, imma issa nfirxet fl-Italja, fi Franza u fuq gżejjer oħra. Matul is-snin jidher li saret iktar komuni milli kienet qabel. Kemm mort żmerċi Jidher li proġett enormi jġib problemi enormi. U l-ambjent se jitlef flok jirbaħl Qatt innutajt ġebel b'xi forom strambi fiha2 Forsi ħsibthom grif jew daqqiet fil-ġebla u ma tajtx kashom iktar. Fil-fatt dawn huma fdalijiet ta' anni- mali li għexu miljuni ta' snin ilul Kif jista' jkun2 L-iktar blat antik ta' Malta għandu xi 30 miljun sena. F'dak iż-żmien Malta ma kinitx gżira kif inhi llum, imma kienet saff tajn, ramel u ġir f'qiegħ il-baħarl Biż-żmien dal-materjal ibbies u sar blat. It-tip ta' ġebla Maltija jgħidulha limestone, għax fiha ħafna ġir (bl-Ingliż /ime). Li huwa interessanti hu li fiż-żmien meta l-ġebla kienet għadha tajn, fil-baħar kienu wkoll jgħixu ħafna annimali bħal ħut, bebbux u l-annimali kienu jmutu, ġisimhom kien jinżel fil- qiegħ. Il-partijiet ibsin tal-annimali (per eżempju għadam, qxur u snien) ma tmermrux imma weħlu fit-tajn u biż- żmien saru huma wkoll parti mill-blat. Ngħidu li saru fossili, u uħud minnhom għadek tista' tagħrafhom sal- lum. Mel'issa żomm għajnejk miftuħin u ħares sew lejn il-ġebel tad-dar, tal-isko- la, taċ-ċnut jew il-blat fil-kam- panja, ħa tara ssibx fossili. U jekk issib waħda, għax ma toħdilhiex ritratt u tibagħtulna2 iżżi: Meta d Din t'hawn rizzi. Meta dawn fuq slajsjata min-nofs - dan ġara meta nqatgħet il-ġebla biex tintuża għall-bini. L kisi azzzonisiaiiiaiċesiii esi l Din probabbli l-istess tip ta' rizza li tidher fir-ritratt ta' fuq, imma hawnhekk qiegħda sħiħa. N l-G i Te i e TA Jo ELE70) volumi) (Kullana Kulturali, 2006) tal-ħabib tagħna Michael Gatt. Ojjl Jekk issib fossili tippruvax taqlagħhoml Dawk huma proprjetà publika u kontra l-liġi tbagħbas fihom jew toħodhom. Ħallihom hemm ħalli jgawdihom kulħadd. Forsi jibqgħu hemm miljun sena oħral Bl-Ingliż jgħidulhom dragonflies. Bil-Malti kważi kulhadd jgħidilhom ħelikopters, u veru hekk qishoml Imma isimhom proprja huwa . Għalhekk Malta m'għandniex speċi daqs kemm forsi hemm f'artijiet ohrajn, anke għax pajjiżna huwa żgħir. S'issa nafu b'xi 17-il speċi, u dawn huma ftit minnhom… kaħlan prim kaħlan żgħir OĦIETN RA Ta ja Tel LU fir l Wa Lal LT io fe i IE SIA tal-ġenn: iċ-ċiefl Iċ- huwa tajr kbir tal-baħar, qisu gawwi. Li għandu Oe A LUM ILI lo to too IE Il joħroġ jistad fuq il-baħar, u filgħaxija jidħol lura fil-bejta. Li għandu speċjali iktar hu li qabel jidħol jinġabar fi gruppi 'l barra mix-xatt jistenna x-xemx Lil ID l TITLI IC Aħna li nagħmlu hu li noħorġu bil-lanċa nfittxu uħud minn dawn il- gruppi ta' ċief, u fil-kwiet nersqu lejhom u ngawduhom itiru madwarna u jpoġġu f'wiċċ l-ilma. Esperjenza unika. data: is- merħba: tul tal-ħarġa: xi postijiet: prezz tal-lanċa: xi kull persuna : Is-savanna jinstabu fuq iż-żewġ naħat tal-ekwatur, ħafna drabi fiż-żoni bejn il-foresta tropikali u d-deżert. Hemm diversi tipi ta' savanna imma fihom kollha jiddomina: il-ħaxixl It-temperatura fis-savanna tkun sħuna s-sena kollha, perċ xorta hemm żewġ staġuni distinti. F'wieħed mill- istaġuni ftit tagħmel xita, pero fl-ieħor tagħmel ħafna.Karatteristika oħra tas-savanna hija li spiss ikun hemm nirien. X'ħajja nsibu fis-savanna72 — L-ewwelnett insibu ħafna ħaxix imma ftit siġar, għax ma tagħmilx xita biżżejjed biex issostni l-foresti. Il-pjanti : adattati għal xhur sħaħ ta' nixfa, per eżempju għandhom għeruq twal jew zkuk li jaħżnu l-ilma. Fl-Afrika, is-siġra tipika tas-savanna hija l-akaċja, u fl- Awstralja hemm l-ewkaliptus. Il-ħaxix ukoll ivarja, u tipi differenti Kultant speċi differenti jieklu wkoll partijiet different tal- pjanta: oħrajn jieklu fl-istess post pero f'ħinijiet differenti tal- ġurnata jew tas-sena. Bis-saħħa t'hekk jghixu ħafnaannimali differenti f'dan l-ambjent. U l-annimali2 Biex insemmu ftit, fis-savanna Afrikana nsibu l-iljun, iċ-ċita, il-leopard, iż-żebra, l-iljunfant, il- ġiraffa u diversi antilopi. Tajr tal- priża bħall-African fish eagle jużaw in-nuqqas ta' siġar biex jilmħu l-priża tiġri għall-kennl Fis-savanna tal- Amerka t'Isfel hemm diversi tipi ta' ċerv, u annimal jgħidulu capvbara. Ritratt sabiħ ta' Alison Buttiġieġ fl-Awstralja hemm Mk i : Biex jevitaw l-istaġun tan-nixfa, xi annimali tas-savanna jpassu, per eżempju l-gnu. Biex jevitaw il-qilla tax-xemx, il-kangaru jirgħu filgħodu kmieni, filgħaxija jew bil-lejl. Annimali oħrajn iħaffru taħt l-art. Madwar id-dinja u speċjalment fl- Afrika, meded kbar ta' savanna ġew. protetti bħala parks. Minkejja dan, is-savanna jinkludu ħafna annimali li dalwaqt jinqerdu, bħar-rinoċeront, li spiss jinqatel mill-kaċċaturi. Periklu ieħor kbir huwa l-użu intensiv tal-art mill-bniedem, speċjalment ir-ragħa ta' wisq bhejjem domestiċi (baqar eċċ). Meta jiġri dan, il-ħaxix jittiekel malajr u s-savanna tispiċċa kważi deżert. Jekk ikun hemm kontrolli fuq il-kaċċa u fuq id-daqs tal-imrieħel, il-bniedem u n-natura kapaċi jgħixu flimkien anke fis-savanna. Hemm pajjiżi oħrajn ukoll. Il-Ħuttafa 92 : Ġun 2009 : p10/f ni l agħbu Ti Qal Dawn il-bnadar ma jeżistux vera imma ivvintajniehom aħna. Il-logħba hija din: kull bandiera fiha sett kuluri li għandhom ifakkruk f'għasfur. Kapaċi tqabblu l-bandiera mal-għasfur7 L-għasafar huma dawn: fill-Ħuttafa 92 A Żanżarell Iswed B Verdun Ċ Ta' San Martin D Tajra Safra E Kuluvert tas-Salib F Merill Ġ Gallozz Iswed G Fjamingu Ħ Daqquqa tat-Toppu H Fras-servjent Jekk ikollkom xi ktieb bħal Għasafar Madwarna jgħinkom ħafna biex taqtgħuhom. It-tweġibiet qegħdin isfel. iEIJeTI effie ċiantar martina camill- Effie ra dal-Kappun f'ġibjun ġo Wied Garnaw, eri 1 ħdejn Santa Luċija, u ħadlu ritratt bil-mowbajl. Il- Kappun mhux għasfur komuni f'Malta. għasfur tàl-BEjt' $ N liam'borg daqquqa tat-toppu adin vella bekkaċċ jo gremxula ta' malta ia daniel aqul- jeffrev sciberras NI lina 9 :Ġun 2009 pil L-aħwa, dal-ktieb fuq l-għasafar li jbejtu f'Maltal Naħseb li fuqna, ; ħ huxi Ngħidu lill- à Iva, smajt'li Mamb tixtrihulno7: ga interessanti għox B ġġ fl mimli ritratti bil- kulur U mapep. Imma min jaf kemm hu għalil anzi għalina l- membri tal- Birdlife qiegħed Desirċe Falzon Taf liema hi l-iktar attività popolari f'Dinja Waħda2 Hija l-attività I Promisel Għamiltuha fil-klassi jaqaw2 Ħa nfakkrek… Ara, l-ewwel l-għalliema tagħtik stampa ta' gremxula biex inti tqasqasha, tagħtiha kulur u tagħmilha forma ta' kartolina. Imma l-iktar biċċa importanti hija l-wegħda, fejn inti tgħid li l-gremxul tħobbhom u li m'intix se taħqarhom. Jekk m'għamiltx din l-attività l-iskola, tista' tagħmel xi ħaġa li tixbaħha. Bħalissa żmien tajjeb biex tara l-gremxul għax is-sħana jħobbuha. Spiss tarahom jixxemxu fuq xi ġebla jew ċint, speċjalment filgħodu meta jkunu għadhom bierda wara lejl bla xemx. Jekk għandek kamera, il-gremxul faċli teħodlu ritratti għax meta jkun qed jixxemmex ma jkollux aptit jiċċaqlaq. Ersaqlu bil-mod u ħudlu ritratt. Jekk ikun raġel aħjar, għax il-kuluri tiegħu iktar jispikkaw minn tal-mara: dahru aħdar bit-tikki suwed, żaqqu safra ċar u griżmejh fl-oranġjo. In-nisa jkunu kannella. Jekk m'għandekx kamera, idħol fl-Internet, iggugilja WALL LIZARD u ssib kemm tridl Agħmel printout tar-ritratt daqs kwart ta' dil-paġna, itwi l-karta fi tnejn. U l-kartolina lestal Fuq ġewwa tal-kartolina ikteb wegħda qasira lill-gremxul kollha u dendilha fil-kamra tiegħek. Għaliex dan kollu7 Għax hawn tfal li ma jaħmlux jaraw gremxula - ikunu jridu jwaddbulha ġebla ħalli jġegħluha twaqqa' denbha - x'moħqrijal Fil-wegħda tinsiex tikteb ukoll li jekk tara tfal jaħqru l- gremxul se tipprova twaqqafhom. Dinja Waħda hija kampanja edukattiva li qed titmexxa fl-iskejjel primarji n BirdLife minn BirdLife Malta flimkien ma' Bank of Valletta Ltd, B VJ MALTA il-partner tagħha fl-edukazzjoni Bank of Valletta aħna ngħinuk tfaddal Faddal il-flus li taqla' permezz tal-BOV Voung Savers Account u gawdi minn: e Karus b'xejn meta tkun faddalt €100 fil-kont e Rati vantaġġjużi ta' imgħax fuq il-flus li ġġemma'. Impenn lejn is-Suċċess tiegħek Maħruġ mill-Bank of Valletta p.l.c., 58 Triq Żakkarija, Valletta VLT 1130