IL-QARĠILLA 101 Dan il-kuntratt qiegħed f'wieħed mit- 23: volum mannsekritti mħollijin minn I. 8. Mifsud u minnu msemmija. Stroma Il-kopja tal-kuntratt, li tieħu ħmistax-il faċċata, tidher imniżżla fil-werrej tal-manuskritt imma għal xi raġuni jew oħra ma tniżżletx fi -Ġalalogo dei Codici e dei Manv- seritti inediti, imaħruġ fl-1856 fi żmien il-Bibljotekarju Cesare Vassallo, Il- Iitba ina 'tingħarafx malajr, imma jekk toqgħod tif- hem mis-sens bis-sabar kollu fl-aħħar jirnexxilek taqra dan il- kuntratt, u tinduna wkoll li għalkemm ma hemm l-ebda taqsiin si, il-biċċa, l-kbira, tal-versi jirrimaw, kif hemm imsemmi rif imħolli minn De Soldanis, À huwa kopja pulita tal-Ms. 143 D, u tista' tgħid li blu f'kollox. Fmma xi kultant it-tifsir u t-tagħrif li jingħata fil- 113 D fih xi dettalji li ma jidhrux fl-ieħor. Dettall a jmiportanti ħafna li nsihu hawnhekk huwa li dil-kitba ta vieġ in- qabbla kienet tiġri fl-idejn fost dawk li jagħmluha ta' Nutar fil- ġranet tal-Karnival, Jiġifieri d-drawwa kienet imxerrda ħafna mn iġà kien hemm ħhosta varjanti tal-kuntratt imqabbel, (4) R.M.L. Ms. 3, pp. 112-126. 102 IL-MALTI Bħalma tistgħu taħsbu, il-versi huma mimlijin ċajt goff, u ħafna minnhom mhumiex xierqa li jidhru stampati, imma mba- għad hemm bċejjeċ li juru tissew ħila fit-tqabbil tal-versi, u l- vokabularju għandu interess ukoll għal min irid jistudja l-isvi- lupp tal-Malti bħala Isien miktub. Inġiha hawn xi bċejjeċ li jagħ- tu ħjiel ta' l-istil u l-kontenut ta' dal-kuntratt imqabbel. Iż-żwieġ taparsi jsir quddiem il-Manifku Nutar Pierotti Agrighentino, 'quello che non beve poco vino'', u s-sena, tissenl- ma li hi l-1760.. Wara, prearubolu twil fejn jitlob di minn dak li qed naqralkom ħadd m'għandu jimnaħni', in-nutar iżid igħid : Inġemgħu kumpannija W araw ħaġa mibdija Li hi ż-żwieġ la Maltija. Iż-żwieġ sa jsir bejn UNwejża, ta' Zenba u Pietru, bin Si- dor' u ''Żejpu l-Agħma, bin Demmue u Vennura', u mbagħad tibda tinqara d-dota : Tagħtih l-ewwel nett Għalqa ta' żewġ ħjut (5). u swejqa bla għanqbut muswafa mill-banda ta' fuq fil-kontrada ta' rdum fost il-widien. tt ħija l-alijar fost il-ġirien; appellatur fta' lembuba'' f'banda. sigrieta minsuba igħidulha Id-Dellija tiswa inqas mhi mija, imdawra bis-sisten ġewwa fiħa hemm l-għarqien u fiha l-ilma minu kulllmkien…..- Insibu wkoll imsenmi li ikoll tagħtih nofs il-ħmar li kien artab u kien. il-ħajja tad-dar, . u għandu. siequ l-leminija ti fiha n-nemmelija…… (5) Tjut: Dil-kelma fis-sens tagħha hawnhekk tfisser ħitan, IL-QARĊILLA 103 U barra minn hekk tagħtih miegħu kappestru tal-ħarir li fi żmien kien ħabel ta' żir, u. flok; il-farda tagħtih tapit ħamrani ġorboġ u gallinar biex jistrieħu f'nofs in-nhar; ti sodda ta' żewġ xorok tt tagħtih żetwġ imitieraħ il-wieħed blu suf u l-ieħor fieragħ…… Flimkien ma' dawn ukoll tagħtih senduq la. fih. qiegħ isfel u lanqas għatu fuq u bit-tarli ta' l-iġnieb nannuha għamel fl-bieb…… Fost ħwejjeġ oħra ukoll tagħtih newl ġdid li nannitha nisġet fih ftit, biċċa nieqes, biċċa imkisser, kif inhuwa hawna. mniżżel; jonqsu l-ewwelnett il-waqqafiet li kien missierha għamilhom ġos-sbeniet u la fih most lanqas mekkuk la mitwa isfel u lanqas fuq; u l-felka u ż-żerkuna saru kull biċċa daqs kenmmuna u d-deff u n-nir kollha miksura…… Iktar: i Tagħtih raddiena mingħajr medda u tużżana lożor ta' nofs kedda, u pannell ta' l-ewwel xedda, u l-mobbli u l-istabbli - biex xħin jimrad ma jmurx il-Kurabbli…… tagħtih ukoll flixkun u qarraba u tużżana nkwatri kull wieħed daqs qanniċċ ma fihom u la xoqqa u lanqas gwarniċ, . pinġuti b'pinna fina li kienu qamulu inqus minn ċinkiwina, u tagħtih inkwatru ieħor indurat li fih pinġuta l-arma ta' l-ifrat, u għandu edan l-inkiwatru iżommu fuq il-bieb biex ikun l-arma tiegħu ta' ħbieb…… Fost il-pattijiet ta' l-aħħar insibu : Ukoll tagħmillu patt 'l-għarus m'għandux iżewweġ 'l-uiedu man-Nanxarin, għax rifsu l-bandiera tu' Birkirkara u kienu nies kefrin. U iktar 'il gnddiem insibu dan : Ukoll tagħmillu patt. li l-għarusa hija tewmija u mhu wara ftil-ħotbija widnejha naqra kbur jiebhu lil tal-ħmar; u. ħalgha nitfa kbir, ġeddumha bħal tal-ħanżir; ra daqs l-Imdina ha jagħmlilha żina, u kull min jiġi iżurha tilqgħu u ddaħlilu ġewwa l-keinu; għajnejha żina fuq il-ħabbtejn, minn waħda għasnja werċa ti mill-oħra ta tara xejn. Barra minn hekk : Ukoll tagħmillu patt li għandu jeħodha l-Imnarja u San Girgor, iqiegħdhu fuq il-ħait, u xħin tispiedi l-festa jetrilhu xriek qubbajt, Tal- bċejjeċ li tajna humis, biżżejjed biex juru illi l-versi kienn jixirqu ħafna għall-ġranet tal-Karnval. Fit-taqbil hemm ċertu ħsieb argut li jogħġob lill-poplu, u ċ-ċajt jiftiehem mill-ewwel bla tbatija. Imma sew imħabba d-dettalji li fih kif ukoll imħabba l-forma legali u xi espressjonijiet tan-nutari, jidher il dal-kun- tratt ma setax kien ħċlqien il-poplu. U dar stajna naċċertawh IL-QARĠILLA 105 ukoll il-għaliex, fil-Ms. Nru, 1 tal-Bibljoteka ltqajna ma' ittra, miktuba. mit-tabib Malti Ginseppe Demarco lil I. 8. Mifsud li diġà semmejna, fejn insibu tagħrif dwar il-ħajja letterarja tas- saċerdot D. Peliee Demarco, ħu Giuseppe, imwieled Borrola fid- 9 ta' Novembru, 1713. Minn dan naraw illi l-kelmiet ta' l-att taż-żwieġ ma kenux ilhom wisq li nkitbu meta De Soldanis fisser x'inhija l- Qarċilla fid-dizzjunarju tiegħu. Kienu biss żieda li saret fis-seklu tmintax, ma' elementi u motivi wisq eqdem ta' draw- wali kienet stabbiliet ruħha bħala mogħdija taż-żmien għan-nies tar-rħula. Tinma l-istorja tal-kitba taż-Żwieġ imqabbla ma tieqafx hawn. Sa mitt sena ilu kienet għadha magħrufa u mogħġuba mill-popolu u fl-1864 deher stampat ktejjeb ta' seba' paġni jismu Zwieġ La Malti, magħmul biex jagħti ħjiel ta' xeħta dramma- tika b'ismijiet ta' persunaġġi fittizji. id-doppjusens hawnhekk jispiċċa għal kollox : il-metru jinħass l-istess u r-rima hija wkoll mbewsa bħal dik tal-Ms. li semmejna. Imma xi motivi ġodda żdiedu, oħrajn jieħdu l-post ta' dawk li jidhru fil-versjoni tas- seklu 18, u hemm ukoll imsemmija ġrajja li kienu għadhom ma sarux meta nkiteb il-Ms. mitt sena qabel. Ngħidu aħna din il- biċċa : Tagħti wkoll qalziet tad-dokk, dan. jiftakar żgur l-Imblokk, paż stvaletti l-iktar fin jaf l-Irvell tal-Qassisin. Insibu wkoll imsemmija. xi drawwiet qodma. tal- għernsija u tat-tiġijiet Maltin Ji l-lum inqatgħu : ngħidu aħna li l-għarus kien iġib miegħu x-xatrambatra., jew li n-Nutar li jagħmel il-kit- ba taż-żwieġ jitqiegħed għall-ikla tat-tieġ f'ras il-mejda, u jxar- rab karfusa fl-inbid tal-għarusa u tal-għarus. Sena wara, fl-1865, ħareġ ktejjeb ieħor ta' 13-il paġna, jismu Chitba. (Ġ. 106 IL-MALTI Frar tal-1865, fl-istess magħmula. għal Għana, li reġgħet imba- għad dehret fl-1889. Hawnhekk il-kitba hija iktar drammatizza- ta, il-versi jitbiegħdu sewwa minn dawk tal-Ms. sew għal dik li hi rima kemm ukoll fl-ideat, li jinħassu affettati. Ħekk naqraw li mad-dota l-għarus ħa : Dar li fiha ħdax-il kamra Kompriż kollox, sal-kantina; taċċa. front il-bieb, hemm tamra 2 siġra oħra iekoll ħdej' dina, Ġnien mill-isbaħ bosta mfaħħar jih kull ma jixtieq il-fomm. il-frott kollu mill-innieaħħar dak sinjal li l-art iżżomm. Fih il-tin ta' Zondadari fih parsott, fih jarkizzan, fih imbagħad eluf ta' qsari waħda minnhom daqs xitan. Fih larinġ bid-dewwedija, fih xi orba' purgulati; fih għambaqra, fih hunija, fih rmnmiena, fih ġelati… Dawn il-versjonijiet stampati donnhom iżidu jsaħħu t-tifsira li rridu nagħtu aħna lil din id-drawwa tal-Qarċilla li semmejna fil-bidu, jiġifieri l li kien hemm fiha elementi drammatiċi qodma li żmien ittieħdu u tħaddmu minn xi kittieba u baqgħu jiġu uda. u elaborati wara li daħlet l-istampa ħielsa f'Malta fl- 71888. U-tabilħaqq, jekk inħallu barra l-kelmiet ta' l-att taż-żwieġ u niflu sewwa d-drawwa. tal- Qarċilla. kif kienet f'nofs is-seklu tmintax, naraw li kien hemm xi elementi primitivi ta' drama li juru l-qedem tagħha. Għandna att xeniku li kien jingħata fil- kantunieri tat-toroq, quddiem kulħadd; għandna wieħed mas- karat iġorr l-għarusa tal-għaġina fuq rasu; għandna oħrajn jieħ- du parti min ta' nutar u min ta' xi ħaġa oħra ''e chi prende allro qiocosu offizio'', u fl-aħħarnett, qabel jispiċċa kollox, kulħadd jis- ker n fost ix-xengil u l-għajat iqattgħu l-għarusa u jekluha. IL-QARĊILLA 107 għandna. l-azzjoni, li hi ż-żerriegħa, ta' kull drama, b'persunaġġi ħajjin u oħrajn sostitwiti minn xbieha. Sir Edmund K. Chambers kiteb illi 'a primitive ludus stili performed bv the folk on sessonal decasions mav be expected to have some. significanee other than that of mere amuse- meħt…… '' (7), U hekk jidher illi l-Qarċilla għandha. tifsira oħra bara dik ta' mogħdija taż-żmien għall-poplu. Il-qarċilla, jew kagħka kbira, hija tal-għaġina, bħalma tal-għaġina wkoll hija l-għarusa li jġorr fuq rasu l-istess maskarat li jkollu l-qarċilla f'idu. Fl-istess ġranet tal-Karnival niltaqgħu rma' għarusa oħra, did-darba tal-Parata. Issa dawn iż-żewġ ideat, l-għarusa u l-qar- ċilla li ssir mill-uċuh tar-raba', huma marbutin sfiq mal-kult tal- fertilità li kien imxerred ħafna ma' kullimkien fil-qedem. U fid- drawwa tagħna bħal naraw fdalijiet ta' xi rit qadim li kien jagħ- mel sehem minn dan il-kult. 'Tfakkarna. l-għarusa ta' dal-ġranet tal-Karnival f'dawk il-eorn. maidens li f'ħafna bnadi tad-dinja kienu jfissru, taħt sura li tidher, l-ispirtu tal-ħajja ta' l-uċuh tar- raba'. IL-għajat u ż-żfin u s-sokor tan-nies madwar l-għarusa jfakkarna fid-drawwiet ritwali ta' Djonisju, li l-kult tiegħu kien xtered f'ħafna pajjiżi minn ġot-Traċja. Djonisin wkoll kien alla tal-qamħ u tal-biedja, u skond il-leġġenda, l-għedewwa. tiegħu kienu qattgħub bċejjeċ u keluh imma wara reġa' rxoxta u qam għall-ħajja. U fil-festa tiegħu, li kienet issir kull sentejn, kienu jiġġeddu xeni u dettalji ta' din il-mewta, ta' Djonisju, u kienu joqtlu barri jew gidi u jekluh. Imma f'xi postijiet, ngħidu aħna f'Chios u f'Tenedos, kienu jqattgħu bċejjeċ bniedem ħaj, u f'Or- chomerns, il-vittma kienet tkun mara mnissla. minn familja rjali qadima (8). Ħafna drabi jiġri li-fi drawwiet bħal dawn titnaqqas il-ħruxija tar-rit meta tgħaddi minn post għal ieħor, jew meta jilħaq jgħaddi bosta żmien, n għalhekk ma nistagħġbux jekk dan ukoll ġara Malta fi żmien ilu ħafna, u hekk flok ma tinqatel mara Veru bdiet tinġarr xbieha ta' mara, l-għarusa, li mbagħad kienet tittiekel. U ma nistagħġhux jekk ġara, dan hawn, Nafu li fil- Messiku. fost l-Azteki, kien hemm drawwa tixbah ħafna Hl tagħ- na qabel ma marru l-Ispanjoli. Darbtejn fis-sena, f'Mejju u f'Di- ċembru, kienu jagħmlu xbieha ta' l-alla tagħhom Ħuitzilopochli 108 '— IL-MALTI jew Vitzilipuztli, xbieha tal-għaġina li wara kienet tittiekel min- nies li jkun hemm (9). Minn dan li għidna nistgħu ngħidu li fid-drawwa tal-Qarċilla għandna fdalijiet ta' xi rit qadim li kien isir qabel għeluq ix-xit- wa, qabel ma. terġa' sena ta' ħdura u ta' wċuh kotrana, Hemm ukoll f'dawn il-fdalijiet rabta mal-kult ta' Dijonisju bħala alla tal- biedja kif ukoll bħala protettur tad-dielja u tax-xorb. Dwar il- biċċa ta' l-att taż-żwieġ, imbagħad, din għandha tirqies għaliha, bħala żieda li saret wisq wara, u li tista' tixħet dawl fuq il-bidu tat-teatru komiku Malti.