Ta' Ġuże' CHETCUTI Raba' kull fejn titfa' ħarstek. Inirerrda fl-egħlieqi l-bdiewa, irġiel u nisa, qegħdin jaħdmu: min jagħżaq, min jaħrat, min jiż- ra'. Minn għalqa jinstesngħu l-ilħna tal-bdiewa jgħannu: Fix-xemix u fix-xita, Fis-sħana u fil-ksieħ, Ħenjin ilkoll naħdmu Bla, ebda mistrieħ. Minn għalqa oħra ħaddiema oħra jwieġbu: Fix-xogħol qatt ina nħossu La sħana u la bard. X'hemm itjeb mill-ħobż Li tagħtina din l-art7 1 l-bdiewa mxerrda ma' l-egħlieqi kollha jgħannu: Il-ħobż, n l-frott, u l-ward Ta' din l-art, ta' din l-art, ta' din l-art. Lejlet il-Milied. Iz-xemw ta' nofs in-nhar tħares minn bejn is-sħab lejn dawn il-ħaddiema li, xħin jisimgħu l-'Angelus' idoqq, jitilqu x-xogħol minn idejhom u jagħmlu talba qasira. Tħares lejn dak il-kwadru ta' mħabba u ta' paċi, hemm l- UMANITA', mara mdaħħla fiż-żmien, minn ħarsitha, tidher im- ħassba. Tħoss ruħha hienja eħin tisma' dak il-għana sabiħ. (L-ilħina tal-ħaddiema jinstemgħu fil-bogħod u bil-mod itennu r-ritornell.) Waqt li tkun hekk imħassba, jasal fuqha, imgħaġġel im- għaġġel, iż-ŻMIEN. ŻMIEN: Fejn sejra2 X'int tagħmel hawnhekk 7 UMANITA': Qed nistrieħ ftit mill-ġenn tal-ħajja. ŻMIEN: Imma hawnhekk mhux qagħdek, Ma tafx li jien u int irridu nimxu flimkien 'il quddiem, f'ħajja aktar attiva, f'ħajja mimlija aktar bl-agħjat u bix-xogħol7 Umanira':- F'ħajja aktar ta' wġigħ, trid tgħid, aktar ta' tbatija, 76 IL-MALTI Żmien: Ħajja progressiva, Kieku ma kienx hekk, kieku n-nies għadha, tilbes il-ġild ta' l-annimali u tiekol l-insetti. UMANITÀ: Progressiva, kif qed tħares lejha int. (mma tinsiex li dil-kelma j'progress' hi perikoluża ħafna. Żmien: Progress fl-iżvilupp tal-ħajja, progress fil-moħħ, pro- gress fil-familja, progress fis-soċjetà. Xi trid aktar2 Umanira':- Kif naraha jien din l-istorja tal-progress qisha ċir- ku: idur, idur, jimxi 'l quddiem sakemm jerġa' jiġi fejn Żmien: X'jiġifieri 2 UMANITA':- Ħa ngħidlek, Għada l-Milied, hux hekk9 Żminn: Iva, għada l-25 ta' Diċembru, il-Milied. B'daqshekk 7 Żmien: It-twelid ta' l-Iben t'Alla, il-Messija. Kristu ġie fid-dinja biex jifdi lili, biex idawwal is-saltna tad-dlam, biex jiftaħ l-imħuħ magħluqa, biex jiżra' l-paċi u l-imħabba. Kienu żminijiet koroh : żmi- nijiet ta' idolatrija, ta' pjaċiri, ta' għana eżaġerat u ta' fa- qar kbir, min igħix f'libertà assoluta u min igħix maħqur u mjassar. Id-duttrina pagana kienet fl-aqwa tagħha, Gaw- di l-lum għax ma tafx jekk għada jisbaħx. Ġie Kristu fid- dinja : għallem il-verità, Għallem illi l-mewt tiftaħ il-bieb għal ħajja oħra. U l-Fidi tiegħu xterdet ma' l-erbat irjieħ tad-dinja. Fejn saltan Kristu, daħlet il-paċi, daħlet l-im- ħabba. Għaddew mijiet u mijiet ta' snin : il-bniedem kiber fil-għerf u fil-progress, kif għidtli int…… Żmien: Minn dak im-nhar 'il hawn il-bniedem kiber ħafna, Umantra':: Imma iniegħu kibret ukoll l-ambizzjoni u x-xewqa għall-pjaċir. Żmmin: Kiber fix-xjenza, Qabel kien ibaħħar b'dgħajsa. tal- qlugħ u jieħu x-xhur biex jasal minn art għal oħra. Il- lum…… il-lum fi ftit sigħat bil-baħar jew bl-ajru jaqsam l-oċeani u jsib ruħu f'artijiet oħra, ma' nies oħra li jitkel- lmu lingwi oħra…… Imma x-xjenza, għalkemm tatni kull mezz ta' pjaċir u ta' kumdità, tellfitni l-hena tal-paċi u ta' l-imħabba li ġiebli Kristu miegħu. Żmien: Ix-xjenza tatek il-vapuri, l-ajruplani…… UMantta': Ix-xjenza tatni t-tajjeb, imma tatni wkoll il-ħażin. Żmien: Ix-xjenza fetħitlek il-bibien tal-mediċina li kienu magħ- luqa : il-lum int qed tgħix aktar kuntenta, aktar moħħok mistrieħ mill-rnard u mill-mewt. Umanrra':- Sabiħa u kbira x-xjenza meta l-bniedem jinqeda bi- ha għall-ġid tiegħi, imma ma tistax tkun agħar meta sservi biex titfagħma fin-nirien tal-gwerra. Fil-gwerra l-bniedem isir bniedem bla raġuni bħalma kien eluf u eluf ta' snin ilu meta kien igħix minn fuq l-insetti li jiekol. ŻMIEN: Il-gwerra kultant ikun hemm bżonnha biex tbiddel u teqred ħafna ideat. - Uwanita': Fil-gwerra l-bniedem jitlef kull raġuni. Ma jibqax aktar bniedem. Ma, tiftakarx ftit snin ilu t-tixrid tad-demm ta' nies bla ħtija, ta' missi- rijiet u ta' wlied li ntbagħtu biex jitqatlu, Il-għajta ta' kulħadd kienet waħda : ġlied u demm. biss biex jaħsel l-idejn ta' l-ambizzjoni. ŻMIEN: Il-gwerra—hekk qal wieħed għareff—hi ġusta meta hi meħtieġa. Umanira': Aħjar paċi inġusta minn gwerra ġusta. Ma tiftakarx ftit snin ilu meta d-dinja ntefgħet fit-taħwid tal-gwerra : kemm dmugħ, kemm tbatija, kemm sagrifiċċjil Sigħat twal ta' xogħol f'xemx taħraq jew kesħa li xxoqq il-għa- dam : il-ħin kollu, lejl u nhar, il-Mewt bħal xabla mden- dla fuq ir-ras ta' ommijiet, ta' tfal u ta' xjuħ bla ħtija, nies bil-ġuħ u x'jieklu m'għandhomx, djar li kienu mim- lija bil-ferħ issa bil-waħx u bin-niket tal-mewt, Ma, tifta- karx kemm suldati żgħażagħ ħallew lil-marthom u lil uliedhom id-dar u huma marru biex jiġġieldu—jiġġieldu u jinutu. Ma tiftakarx fin-niket u l-biki ta' dik l-omm me- ta żewġha kien sejjer biex forsi ma jerġax lura Omm: Victor, ftakar li ser tħallini waħdi b'żewġt itfa Missizk: Tibżax, jien nerġa' lura ma ndumx…… Omm: Le, int sejjer biex ma terġax tiġi. Missmp: Int qed taħseb hekk… Ejjew ħalli nbuskom. uliedi, La nerġa' lura nġibilkom ħafna affarijiet biex tilagħbu….. biex tilagħbu…… 'TirEL: Lili ballun, pà…… ballun kbir…… 'TAFLA B LL. u lili pupa…… PUpA…… UMANTTA' 5 LL… imma dak il-missier ma reġax lura. miet bħal- 78 IL-MArri ma mietu eluf u eluf ta' oħrajn, u għalxejn it-tifel u t-ċifla stennew il-ballun u l-pupa. (Mill-ġdid. jinstemgħu, bil-mod, il-versi tal- bdiewd,) Fix-xogħol qatt ma nħossu La għana u la bard. X'hemm itjeb mill-ħobż Li tagħtina din l-art Umanrra':- Àra kemm hi isbaħ il-għanja ta' dawti in-nies mill- i ġenn u l-ħsejjes tal-kanuni. Taf għax dawn in-nies qed igħixu hienja$ Żmien: Għaliex UMANTPA':: Għax bla ambzzjoni. Għax iridu jgħixu fl-imħabbu ta' Kristu. Ismagħhom jitkellmu bejniethom, L-Ewwir Bmpwi: Il-lum nerfgħu kmieni mix-xogħol. Ir-Tisni Bipwi: Għaliex $ L-Ewwin Bipwi: Melinsejt H għada l-Milied7: Dun Sidor ikun irid jarana l-knisja għall-priedka. Biwwna: Il-bieraħ iltqajt ma' Dun Sidor u qalli ji l-priedka ' ser jagħmilha t-tifel ta' Girgor. Bipwisa OHRA: Dak it-tifel Alia jbierku…… imoħħu jagħtih wisq. Minn ċkunitu hekk kien…… jibqa' jiftakar kulma jistaw… lil ommu għidtilba biex iżżommlu werqa żeb- buġa fuqu ħalli ma jgħajjnuhulhiex…… L-Ewwin Bipwr: Int, Kol, x'beħsiebek tagħmel, tiġi jew ma tiġix, Is-Tinni Binwr: Għadni qed naħsibha, Il-lejla għandhom jiġu għalija xi żewġt iħbieb mill-Belt. Jekk jiġu fteħ'mt li himmur magħhom - L-Ewwin Bipwi: Int għadek żagħżugħ. Il-ħbieb tal-Belt ħal- lihom l-Dawk moħhom fuq il-werqa. Ara, jien il-lum xiħ. Għandi fuq spallejja żewġ egħxieren u erbgħa aktar min- nek, id-dinja naf x'tagħti Ir-Tisni Brnwi: Jien għadni żagħżugħ u d-dinja rrid nara x'tagħti, ħadd ma jlumni. L-Ewwnn Bipwi: Kliem ix-xiħ żomm fih. Ftakar li dan ix- xagħar li għandi ma bjads għalxejn. Ara, jien ngħidlek il- lum titlifx il-priedka tal-Milied. Ħallihom il-ħbieb tal- Belt u mmorru l-knisja flimkien ' Bipwisa: Sewwa qed igħidlek, Kol…… isma' minnu…… L-Ewwen Bipwi: Isma' minni u ma jibdilekx…… u qabel im- morru l-knisja nagħmlu ikla tal-ħbieb, imbagħad induru dawra mar-raħal indoqqu ż-żaqq u l-kitarri…… Għandu jiġi Toni wkoll, aħna ndoqqu u hu jgħanni (Fil-bogħod. jinstemgħu ilħna jgħannu.) Ninu, Ninu tal-Milied, Ommi għamlet il-kagħkiet, Il-kagħkiet tal-qastanija Santu Rokku bit-tiġrija. UMANITA': Din hi l-għanja tal-paċi. Din il-għanja tfakkarna f'elfejn sena ilu, fir-ragħajja ta' Betlem. Int tiftakarhom sewwa dawk ir-ragħajja l Żmien: Niftakarhom ngħidxl Flekk, kienu qishom dawn ir- raħħala, qalbhom ma kinetx imtebbgħa bil-ħażen tad-din- ja. Moħhom kien ċar u safi bħal jum sabiħ tar-rebbiegħa. Kienu sejrin lura lejn l-egħrejjex tagħhom wara, l-ġurnata tax-xogħol meta lemħu dawl fis-sema u semgħu l-kliem ta' l-Anġlu… U mxew mad-dawl…… u f'għar ċkejken, im- ħarbat, lemħu mara żagħżugħa. u sabiħa tħares u titbis- sem lil Tarbija f'maxtura, u xħin raw dik it-Tarbija, għaj- nejha kbar u sbieħ, imneżżgħa, titriegħed mirżuħa, ħas- sew qalbhom trid ittir bil-ferħ…… UMANITA':- Dik it-Tarbija, li għexet u trabbiet fil-faqar, twiel- det biex issalva lill-fqar…… Żmmn: Twieldet fi stalla fid-dlam u fil-ħmieġ…… Għax forsi d-dinja inħijiex stallu fejn il-bnedmin bħall-bhejjem jitmiegħku fil-qżież tad-dnub u fid-dlam ta' l-injoranza 97 . Żmiun: Fi stalla, imwieled minn omm li baqgħet xebba. Umanmra': U l-ewwel li marru jżuruh ma kinux l-għonja ta' l- liġittu, umrna r-ragħajja u r-raħħala fqar, bil-ħmar u bil- baqra magħhom…… Huma, fqar kif kienu, lil dik it-Tar- bija ma kellhomx x'jagħtuha ħlief l-imħabba ta' qalbhom. Żmien: U minn dak iż-żmien għaddew il-mijiet u l-eluf tas- 80 IL-MALTI UMANtIA' : Iva, mijiet u eluf ta' snin għaddew minn fuqi minn- lija bit-tixrid tad-dinugħ u tad-demm, tar-rebħ u tat-telt, Niftakar. (Hsejjes ta' mewġ qawwi jħabbat mal-blat, tgeġwiġ ta' ilħna ta' nies, imbagħad. il-ħsejjes tal- tifqigħ tal-ħatab u tan-nar jagħti.) L-iwwen LEmen: Ara, ara dik il-lifgħa kif inbarmet ma' sub- għajh l Ir-Treni LEĦEN: (Heles mit-tempesta u ser imut bis-semm tal- lifgħa. L-Ewwean LEHEN: Dan bniedem ħażin, qattiel…… ser jitħal- las ta' kulma għamel…… Ir-Tieni LEĦEN: Imma, ara, il-lifgħa farfarha fin-nar u ni ġralu xejn… L-Ewwen LEĦEN: Dan għandu jkun xi qaddis…… Is-Treni LmEmEN: Għandu jkun xi alla…… Iskot, ħa nisimgħuh jitkellem… SawnLu: Tliet darbiet jien ġejt imsawwat bil-qasab; darb'oħra ġejt imħaġġar; tliet darbret rajt il-qilla tal-baħar ma' wiċċi lejt u nhar imkaxkar mal-mewġ. Għamilt vjaġġi ta' tiġrib rajt sibbien fuq il-baħar, u ħallelin fl-art. Kelli naħrab mil pagani u sa mill-istess nies ta' art twelidi. Ħafna drabi ijen ġarrabt il-għeja u l-iġigħ, il-ġuħ u l-għatx, is-sħana u l-kesħa. Imma dejjem għelibt din it-tbatija għall-Imħabba ta' Wieħed li hu fuq kulħadd, ta' Alla li jista' kollox. Umanrmra' :- U dik ix-xrara ta' imħabba San Pawl laqqambha fil- qalb tal-Maltin, u dik il-tilqima ħadet u baqgħet għal dej- jem. ŻMiEn : Dik it-tilqima rebħet is-snin. Għaddiet minn fuq Malta l-qilla tal-Għarbi li ħarbat u qered kemm felaħ. Umanira' 1: Dawk kienu snin koroħ…… Żmien: Imma warajhom ġew snin ta' paċi—ġie l-Konti Ruġġie- ru li ta lil Malta l-bandiera bajda u ħamra, simbolu tan- nazzjonalità u l-individwalità tagħha. Umanrra': U hekk is-snin baqgħu u jibqgħu għaddejja, daqqa mtebbgħa bil-għajb tal-jasar u tal-ġlied, u daqqa mżewqa bil-ferħ u bid-dawl tar-rebħa, ŻMIEN: Malta rat il-jasar tal-fewdatarji Spanjoli…… UMANITA' 1 LL… u rat il-waħx ta' l-assedju mat-Torok u, żmien wara, il-biża' u t-theddida tal-Franċiżi… ŻMIEN 1 e imma Malta, żgħira fid-daqs kbira fil-qalb, ħarġet dejjem rebbieħa. Umanira':- Rebbieħa, għax baqgħet dejjem marbuta mal-Fidi li laqqam fiha San Pawl ma' l-elfejn sena ilu. Żmien: U hekk, fid-dlam: tal-jasar u fid-dawl tal-paċi, għad- diet il-ġrajja glorjuża ta' Malta, waħda mill-eluf ta' ġraj- jiet li għaddew minn fuq id- dinja mħabbta, UMANITA' : ' id tgħid minn fuq l- umanità mħabbta. Għaxj jien, jien naf matul dawn l-eluf ta' snin x'raj Ċ Żmien: Isma'…… qed tisma' bħali bħal ħsejjes fil-bogħod…… UMANTTA': Ivu, dawk sparar minn fuq il-vapuri u ħsejjes ta' ajruplani għaddejja. Tmma għalija aħjar il-paċi ta' hawn- hekk, qalb dawn ir-raħħala li baqgħu jgħixu l-ħajja kif kie- nu jgħixuha mijiet u mijiet ta' snin ilu, Żmien: Imma jen u int irridu nimxu 'l quddiem flimkien, ma nistgħux nieqfu…… bħar-riefnu li jonfoħ u jkaxkar mie- għu ' kullma jsib quddiemu, Umanrra': Hekk hu. Dan hu d- dispjaċir tiegħi li jkolli nimxi miegħek, irrid jew ma rridx. Imma, qabel immorru, ħallini għal waqt wieħed nerġa' nifraħ ma' dawn il-bdiewa fl-inno- ċenza u fl-imħabba tagħhom. Ara, issa x-xemx nieżla, U dawk ir-raħħala refgħu mix- ogħol tagħhom, u sejrin jit- biegħdu u jintilfu fl-aħħar dija ħamra tax-XEMIX…… (Fil-bogħod. jinstemgħu l-ilħna tar-raħħala ikantaw.) Mid-dar għal ġor-raba' Mill-ħidma għall-mistrieħ, Għalkemm ix-xogħol iebes Għalina sabiħ. Nifirħu, ja bdiewa, Ġurnata oħra għaddiet. Nifirħu, raħħala. Għax għada l-Milied. Żmien: Ser iddum taħsibha 2 Ejja nitilqu l UMANITA':- Nitilqu l Fejn 2 Żmien: Immorru qalb il-ġenn tad-dinja. Għax din hi l-ħajja tal-lum.