SANTA MARIJA FIL-VERSI TA' XI POETI MALTIN Biex wieħed jittratta kull poeżija li nkitbet fil-letteratura Maltija dwar il-jum tal-15 ta' Awissu jrid mhux biss ħafna xogħol ta' riċerka imma wkoll ħafna u ħafna tul. Fi kliem ieħor irid ktieb sħiħ biex jitratta l-poeżija kollha u jikteb dwar kull waħda. Għalhekk hawnhekk fil-qosor ħafna sejrin nitfgħu ħarsitna fuq xi poeżiji partikolari u naraw il- ħsibijiet sbieħ ta' wħud minnhom. Il-Madonna minn dejjem kienet fil-qalb tal- Maltin u l-Għawdxin u mbagħad il-festa tal-15 ta' Awissu kienet donnha iżjed speċjali għal missirijietna forsi minħabba l-famuż Konvoj hekk imsejjaħ ta' Santa Marija u forsi minħabba li l- Assunta kienet sa mill-qedem magħżula bħala l- Patruna Speċjali tal-gżejjer Maltin. Fi kliem ieħor il-festa tal-15 ta' Awissu hija festa għażiża għall- poplu kollu għax minkejja li tiġi ċċelebrata f'xi parroċċi partikolari u għalhekk hija l-Patruna partikolari ta' xi rħula, l-Assunta madankollu hija l-Patruna u l-Omm tal-gżejjer Maltin. Hekk qisuha missirijietna, hekk qisuha l-poeti u l- kittieba reliġjużi tagħna u hekk fil-fatt hi. Ejjew mela għalhekk naraw ftit kif tidher Marija f'xi poeżiji tal-letteratura Maltijal Naħseb li jkun xieraq u f'loku li l-ewwel poeżija li nitkellmu dwarha tkun dik tal-poeta nazzjonali Dun Karm Psaila. Dan il-poeta msemmi għall- Madonna tal-Karmnu minn ommu, li kienet tant Mons. Carmelo Psaila devota tagħha, kien hu stess devot kbir tal-Ma- donna tant li kiteb għadd kbir ta' poeżiji sbieħ Marjani. il-kapolavur tiegħu f'dan ir- rigward huwa forsi l-innu tas-sema li huwa kiteb u li jġib l-isem Fil-Ħlewwa ta' Mejju, li nkantaw fil-knejjes tagħna matul ix-xahar ta' Mejju, ix-xahar tal-Madonna. Kiteb fost l- oħrajn innijiet forma ta' talba imma innu sabiħ ferm b'rabta ma' l-Għid ta' l-Assunta huwa l-Innu lil Marija Tielgħa s-Sema. Dan l-innu jiftaħ b'versi mill-isbaħ. 'Iftaħ qalbek għall-hena tas-sema Ġens Nisrani li taf it-tiġrib; Għax min jagħraf ma' Kristu jissallab Għandu rahan ta' ġieħ fis-salib. li ma' Binha l-Kalvarju sofriet. Tielgħa s-sema, bħal Binha Rebbieħa Qamet ħielsa mill-ħdan tal-imwiet. Tielgħa s-semal Wiċċha jiddi Bħaż-żerniq ta' jum sabiħ Dawl ix-xemx il-libsa tagħha Fuq is-sħab b'sieqha tistrieħ. Soċ. Nicolċ Isouard - Mosta 1996 81 Jekk wieħed jinnota tajjeb Dun Karm ma bediex il-poeżija tiegħu b'nota ta' ferħ mill- ewwel. Hu jassumi li Marija hija l-Addolorata għax qabel il-glorja u l-ferħ jiġi n-niket. Qabel ma kellha tgawdi r-rebħa fuq il-mewt bħal Binha Ġesti hija kellha tbati, sejf kellu jinfed il-qalb tagħha u kellha qabel xejn tiġi dikjarata sollennement Sultana tal-Martri għax hija wkoll taħt is-salib ta' Binha saret is-Sultana tal-Martri u l-akbar fost il-martri li bħalha daqu l-martirju u l-ħruxijiet tiegħu. Kellha tara lil Binha mżeblaħ imma mbagħad kellha dduq il-glorja meta toħroġ rebbieħa fuq il-mewt u fuq id-dnub darba għal dejjem. Kienet diġà dehret rebbieħa fuq id-dnub għax kienet l-Immakulata. Kien issa jonqos li tkun ir-Rebbieħa fuq il-mewt billi bħal Binha toħroġ Rebbieħa fuq il-mewt u titla' fis-sema bir-ruħ u bil-ġisem; ġieħ ewlieni mogħti biss lilha u lil Binha Ġesà Kristu. Dun Karm f'din il-poeżija jitkellem dwar l-Assunzjoni ta' Marija Santissima u jitfa' ħarstu fuq l-anġli meta jgħidilhom għal darb'oħra: 'Intom anġli qaddejja tal-Ġenna, Inżlu, inżlu mill-ogħla smewwiet; U mal-ilħna tal-arpi tal-fidda Ta' mħabbitkom semmgħuna l-ħlewwiet Is-Sultana li Alla ħatrilkom Ġejja fostkom minn art il-bnedmin; Omm u Xebba, minn dejjem bal tebgħa L-akbar għaġeb li qatt raw is-snin. Li kieku kellna npittru din ix-xena noħolqu ġenna ġdida - Marija tielgħa s-sema bil-qamar taħt riġlejha u hi nnifisha qisha xemx tiddi bid-dija bl-anġli madwarha jqimuha u jfaħħruha waqt li jiddikjarawha s-Sultana tagħhom, ir-Reġina tal-Ħolqien kollu. Dan li kellu quddiem għajnejh Dun Karm. F'Malta tagħna tmien parroċċi jqimuha lill-Assunta: il-Mosta, l- Imġarr, l-Imqabba, Ħal Għaxaq, il-Gudja, Ħad-Dingli, Ħ Attard u l-Qrendi. Dawn l-irħula għalenija jagħtu qima lill-Assunta. Kien għalhekk li l-Maltin ħabbewha u tant poeti tagħna għannewlha wħud fost l-isbaħ għanjiet tagħhom. Il-poeta Ġiżwita iben is- Siġġiewi wkoll ħallielna sunett mill-isbaħ lill-Assunta. Hu kitbu fil-proklamazzjoni tad-Domma ta' l-Assunta u jibda hekk: Patri Ġużċ Delia 'Tkellem Pietru minn Ruma u kelmtu sħiħa Xterdet bħal-leħħa u ma' kull rokna ġriet; Ħarġet mill-qlub l-għajta tal-ġnus ferrieħa Donnha r-ragħda tal-ħalel max-xtajtiet. Hekk tkellem Pietru; Int mid-dnub rebbieħa Irbaħt Marija wkoll jasar l-imwiet U qomt mill-qabar donnok xemx sabiħa U bil-Ġisem u r-ruħ tlajt fis-Smewwieti 82 Soċ. Nicolċ Isouard - Mosta 1996 Ja Mbierka fost in-nisa, ja Sultana, Afħnna nsellmulek minn dal-wied tad-dmugħ U bil-ħerqa nitolbuk biex tieqaf magħna. Tinsiex li Inti Ommna, illi aħna tiegħek; Tħalli lil ħadd li jkun mid-dnub mirbuħ; Mexxina, Omm ħelwa, żommna dejjem miegħek. Dan is-sunett tal-poeta Malti Ġużeppi Delia jitkellem ukoll dwar l-Assunta. Hu sunett ħelu, poeżija ta' erbatax-il vers li fih fisser il-ġrajja l-kbira ta' l-1 ta' Novembru, 1950 meta l-Papa Piju XII għoġbu jipproklama bħala domma ta' l-Assunta l-fatt li Marija ġiet imtellgħa fis-sema bir-ruħ u bil-ġisem. Marija fil-fatt hi mgħollija fis-sema bir-ruħ u bil-ġisem u dan aħna rridu nemmnuh ta' Nsara li aħna. Għawdex ukoll għandu l-poeti tiegħu. Wieħed minn dawn hu l-Kan. Joe Meilak, li hu poeta msemmi li ħallielna poeżiji mill-isbaħ. Waħda minnhom iġġib l-isem Santa Marija 77. F'din il-poeżija l-poeta jikteb il-ħsibijiet tiegħu dwar Marija Assunta. Din hija biċċa minnha: 'Jekk kull meta jien niltaqa' miegħek dlonk ma' l-għabex Marija għall-mistrieħ immidd rasi fuq qalbek u nħossha għax imnikkta qed tħabbat bis-sħiħ; Illum aktar f'din l-għodwa qaddisa qed nilmaħlek għajnejk ħomor nar inixxulek qatriet żgħar ta' l-għasel illi bihom magħġun hemm l-imrar.' Il-poeta jkompli l-poeżija tiegħu bi ħsibijiet profondi dwar Marija, l-Omm tiegħu li hu tant iħobb. Hu jitlobha biex ma 'tħalliniex f'dil-għodwa' imma jixtieqha 'tibqa' magħna' u dan tagħmlu sat-temma taż-żmien, jiġifieri għal dejjem għax aħna wliedha maħbuba u jekk ma tiġix Hi ma hemmx min jiġi. Tassew Marija hija l-Omm tagħna. Il-qima li għandna nagħtuha m'għandhiex tkun qima superfiċjali imma qima li iben għandu juri lejn omm u għandha toħroġ mill-qalb għax hi l-Omm tagħna l-ħin kollu. Kristu tahielna bħal Omm u aħna rridu nġibu ruħna magħha ta' wlied, ulied denji tagħha. Imma kultant aħna l-Maltin ma nifhmux sewwa s- sens sħiħ tal-festi tagħna u għalhekk forsi Santa Marija ma baqgħetx il-festa reliġjuża li kienet. Għalhekk il- poeta, il-bniedem li jħoss, il-bniedem li jweġġa', il- bniedem li jibki, iħossu mdejjaq li festa f'ġieħ Marija Omm tagħna nbidlet f'manifestazzjoni pagana. Għalhekk il-poeta żagħżugħ Għawdxi Charles Bezzina, waqt li jħossu mifxul, jikteb: Kan. 'Ilum, illum il-festa ta' Marija li ta' kull sena fl-eqqel xemx sajfija infakkru għalenin mill-qiegħ ta' qalbna għax aħna midinbin…għax aħna Nsara Soċ. Nicolċ Isouard - Mosta 1996 83 U nagħmlu dal-jum kbir il-festa tagħna bil-logħob sfrenat tan-nar u n-nies fis-sakra li jiżfnu l-marċijiet u jidgħu b'telfa. U ġewwa l-ġonna nbierku l-annimali U nagħtu trofej sbieħ lil dawk rebbieħa li rabtu l-bhejjem tagħhom sfiq mas-siġar. Bhejjem mejtin bil-għatx maħruqa, mgħejja mill-kotra li titgħaxxaq b'din il-wirja għall-qalb ta' bost'Għawdxin, għat-Tradizzjoni w għax aħna midinbin…għax aħna Nsara.' F'din il-poeżija sabiħa ta' Charles Bezzina rajna l- bikja ta' poeta żagħżugħ għax il-poplu bidel il-festa qaddisa ta' l-Assunta f'manifestazzjoni profana u pagana. Qtil ta' l-annimali, tbatija sentimentali u dwejjaq kbar. Dawn huma l-elementi li jiffurmaw il- poeżija riflessiva u interessanti ta' Bezzina. Minfejn safejn ninqdew bil-festa tagħna biex naħqru, jew ingawdu aħna meta suppost f'dan il-jum nersqu lejn is-Santwarju tagħha u naħsbu ftit fuq kemm tassew 'għamel ħwejjeġ kbar magħha dak li ismu hu tal-biża' u qaddis'7 Mela Marija tixtieq li l-Għid tagħha nersqu lejha biex aħna wkoll ngħannu l-poeżija tagħna - poeżija ta' tifħir kemm-il darba nħossuna ferħana f'dan il-jum ta' festa tagħha jew għanja ta' niket bħal ta' xi poeti tagħna kemm-il darba ma nħossux li għandna nifirħu u għax m'aħniex ipokriti ma nifirħux imma nersqu lejha biex issabbarna Hi, Hi li hi l-Omm tagħna għal dejjem u f'kull ċirkustanza. Poeta ieħor Malti, Carmel G. Cauchi, ukoll għandu poeżija sabiħa li ġġib l-isem Illum Santa Marija. il-poeżija tiegħu Cauchi wkoll jikteb jew aħjar iniżżel il-ħsibijiet tiegħu dwar din il-festa kbira li wkoll jara li tista' tieħu xejra ġdida għax spiċċat biex inbidlet jew qed tinbidel f'waħda profana. Hekk tibda l-poeżija tiegħu: 'Tilum Santa Marija, u Malta tfur ħuġġieġa ta' dwal, baned, sparar, ta' qniepen, marċi, briju … dis-sena aktar mis-soltu għaliex qegħdin infakkru għeluq il-ħamsin sena mill-Konvoj li ġie jkaxkar biex jifdina - f'Santa Marija. Ilum Santa Marija nixorbu l-birra, nieklu sakemm nitfewqu x-xaba' għax tagħna l-aħjar nar u l-aqwa marċi għax tagħna l-ifjen statwa, l-isbaħ festa - Santa Marijaf' 84 Soċ. Nicolċ Isouard - Mosta 1996 U hekk ikompli l-poeżija tiegħu l-poeta. Il-festa ta' l-Assunta għandha tkun festa f'ġieħ Marija u mhux f'ġieħna. Ma rridux nibdluha f'festa profana u rridu niftakru li waqt li aħna qegħdin niddevertu u nieħdu gost hemm min qiegħed imut għax m'għandux għaxja ta' lejla. Dan hu s-suġġett kollu tal-poeżija tagħna. Il-festa tal-15 ta' Awissu hi festa kbira ffesteġġjata fi tmien parroċċi f'Malta u tnejn f'Għawdex. Mijiet ta' kappelli ddedikati lill-Assunta jimlew l-ibliet, l-irħula u l-kampanja tagħna għax lil Marija ħabbejniha u nkomplu nħobbuha. Imma kif qegħdin inħobbuha7 Billi ngħajtu Viva Santa Marija f'jum il-festa u mbagħad insemmu isimha kull darbali nkunu rrabjati jew biex nidhru ħelwin7 Din mhix fidi; hija ipokresija ta' nies li tilfu l-kunċett ta' fidi. Ejjew mela ta' Nsara maturi li aħna nersqu lejn Marija biex bħalma Hi ħarġet rebbieħa fuq il- mewt hekk ukoll lilna toħroġ rebbeħin fuq mewt u dnub wara li nkunu għamilna l-almu tagħna, wara li nkunu ħabbejniha tassew bil-kliem u wisq iżjed bl-għemil biex b'hekk inkunu qegħdin ngħidu Iva mhux biss lilha imma wkoll lil Binha Ġesni Soċ. Fil, Nicolċ Isouard - Mosta 1996