Carlo Gimach u l-Kwadru tiegħu f'Bormla Wara li ġejt ordnat Saċerdot hawn Malta fl-1956, jien kont mort nispeċjalizza fl-Istorja Universali tal- Knisja fl-Università Gregorjana, Ruma. Kont għadni saċerdot żagħżugħ u s-suġġett kien għal qalbi ħafna, għalkemm ma kontx għadni sirt midħla sewwa tal-Istorja tal-Knisja f'Malta. Niftakar li wieħed mill-professuri tiegħi f'Ruma kien għażel lili biex nagħmel studju dwar il-Knisja ta' Sant'Anastażja, waħda mit-tituli qodma ta' Ruma. Illum, wara dawn is-snin kollha li għaddew ftit li xejn niftakar minn dak li ktibt dwar din il-Knisja, li sintendi, kelli nżur aktar minn darba. Iżda jekk ma niżbaljax, jidhirli li kont rajt lapida b'kitba li tirreferi għal wieħed Malti. Carlo Gimach Mur obsor li dak il-Malti midfun hemm kien il-pittur Carlo Gimach, li kelli niltaqa' , ħafna snin wara, mal-aqwa xogħol tiegħu f'Malta, propju hawn ġewwa Bormla, il-kwadru kbir tal-Kunċizzjoni li qiegħed fis-sagristijal Nibdew billi mill-ewwel ngħidu li Carlo: Gimach m'għandux x'jaqsam ma' Carlo Zimech. Dan iż-żewġ pitturi Maltin mhux l-ewwel darba li fl-imgħoddi ħalltuhom flimkien'. Zimech għex madwar 50 sena wara Gimach u kien saċerdot minn Ħaż-Żebbuġ, bl-aqwa xogħlijiet. tiegħu fil-Knisja parrokkjali tan-Nadur, Għawdex, fejn qatta' l-aħħar snin ta' ħajtu u fejn ukoll miet fis-sena 1766. Fost l-opri li Zimech għandu fin-Nadur, ta' min isemmi l-kwadru tal-Kunċizzjoni li jinsab f'wieħed mill-artali laterali. Fl-istess knisja għandu Il-Knisja ta' Sant Anastasja f'Ruma, fejn jinsab midfun il-Pittur Karlu Gimach Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla Dula Manija Dmrmabulata B0/5 wkoll il-kwadri laterali tal-Kor li jirrappreżentaw il-martirju ta' San Pietru u San Pawl. Tiegħu wkoll huma l-erba' evanġelisti fl-awla kapitulari'. Iżda d-differenza bejnu u Carlo Gimach hi sostanzjali. Filwaqt li ma jidhirx li Zimech qatt ħalla Malta, Gimach ivvjaġġa ħafna barra minn Malta. Fuq kollox, il-pittura ta' Gimach, li kien l-ewwel Malti li rreġistra l-Barokk Naplitan' hi superjuri għal dik ta' Zimech, meta tiftakar li Zimech għex fi żmien Francescċ Zahra'. Barra minn hekk, mhux veru li Gimach kien Żebbuġi (kif kien Zimech), bħalma ħafna kienu jgħidu, iżda mill-Belt Valletta. Avventuri tal-Familja Gimach fis-Sirja Min kien Carlo Gimach7 X'nafu dwar il-familja tiegħu Ma tridx wisq biex tinduna li 'Gimach' mhux kunjom Malti. Fil-fatt il-Familja Gimach għaddiet minn ħafna avventuri. Fiż-żminijiet tan-Nofs bosta Ewropej Insara kien marru jiġġieldu fl-Artijiet Imqaddsa biex jirbħu mill-ġdid dawn l-artijiet li kienu waqgħu f'idejn il-Musulmani, fil-gwerer li nsejħulhom 'Il-Kruċjati''. Wara li l-Insara tilfu mill-ġdid dawn: l-artijiet, xi wħud minnhom baqgħu joqogħdu hemm. Il-Familja ta' Carlo Gimach kienet propju mnissla minn wieħed minn dawn l-Insara Sidi Gimaa', in-nannu ta' Carlo, li kien miżżewweġ lil waħda jisimha Marija, u kien joqgħod fis-Sirja'. L-istorja ta' din il-koppja Nisranija hi tassew interessanti'. Darba fettillu li jwaqqaf mill-ġdid prinċep Nisrani fuq it-Tron ta' Ġerusalemm. Inqabad mill-għadu, rasu ġiet maqtugħa u ġidu kollu kkonfiskat. Martu Marija, li kienet tqila, ħarbet lejn Malta' biex tevita l-persekuzzjoni, u filwaqt li kienet kwarantina f'Lazzarett, hi welldet iben u mietet dak il-ħin stess. Jean Paul Lascaris, li allura kien inkarigat mis-saħħa u kien għadu ma laħaqx Gran Mastru, tħassar liċ-ċkejken, orfni issa miż-żewġ ġenituri tiegħu, għamillu parrinu fil-magħmudija u tah ismu stess: Ġann Pawl. Mhux hekk biss iżda wkoll kompla jieħu ħsieb it-trobbija tiegħu. Meta t-tifel kiber, Lascaris ħadu wkoll fil-vjaġġi miegħu barra minn Malta, bħal meta mar ambaxxatur fi Spanja'. Meta sar Gran Mastru, lill-filjozz tiegħu, Lascaris offrielu l-Barunija ta' Tabrija, iżda Ġann Pawl Gimaa' m'accettahiexl Dan Ġann Pawl kellu jkun missier Carlu Gimach, il-pittur tal-Kunċizzjoni tagħna. Il-Familja Franċiża Sartre L-Istorja tal-familja ta' Carlo Gimach min-naħa ta' nannuh, missier ommu, mhux anqas interessanti. Pietru Sartre kien ġie Malta meta kien għadu żagħżugħ, flimkien ma' zijuh, il-Kummendatur Monsieur Vatable, fi żmien meta Franza kienet għaddejja mill- inkwiet ta' La Rochelle. Kienu ż-żminijiet tal-hekk imsejħa 'il-Gwerer tar-Reliġjon' u La Rochelle kienet saret il-fortizza tar-ribelli Ugonotti. Hekk Pietru Sartre, bħal Marija Gimaa', ġie Malta refuġjat. Hawn Malta hu żżewweġ lil Margerita Micallef. Aktar tard, Paolina Sartre, bint Pietru, iżżewġet lil Ġann Pawl Gimaa' u saret omm Carlo Gimach. Il-kunjom Gimaa' f'xi mument ġie mibdul f'Gimachl Il-Kittieb Gimach Carlo Gimach twieled fil-Belt Valletta nhar it-2 ta' Marzu, 16515. Hu ngħata l-isem ta' 'Carlo' minn parrinuh Fra Carlo Gattolo. Meta kiber Carlo sar kjeriku miżżewweġ bħal missieru u bħal huh Ignazio, iżda huh Claudio sar saċerdot fl-1675. Jidher li Carlo Gimach ħalla Malta wara l-mewt ta' missieru nhar it-12 ta' Marzu, 1692, u studja barra. 114 I Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla Dusta/ Manija Jumabulata 2015 Ommu kienet mietet ħmistax-il sena qabel. Barra minn Malta, Carlo vvjaġġa ħafna, l-aktar bħala Segretarju tal-Markiż de Fontes, ambaxxatur tal-Portugall f'Ruma'. Fil- Portugall hu kien sar midħla tar-Re Giovanni V''. Kiteb poeżiji bil-Latin u bit-Taljan, li l-istil tagħhom ġie deskritt bħala grazzjuż u xi ftit satiriku, iżda li ma jweġgħax. Fl-1714 hu ppubblika serenata pjuttost twila fil-Belt ta' Lucca. L-uniku xogħol letterarju tiegħu f'Malta hu dwar il-Pirjur ta' Navarre, Don Giovanni de Galldiano''. Fil-Portugall hu ddisinja villa fil-kampanja u f'Ruma kien responsabbli mit-tiżjin li l-Ambaxxata Portugiża ħejjiet għaċ-Ċelebrazzjonijiet li saru fl-okkażjoni tat-twelid tal-eredi tat-tron tal-Portugall. Iddisinja wkoll il-karożelli lussużi għad-daħla uffiċċjali tal-ambaxxatur f'Ruma. Iżda l-akbar xogħol tal-arkitettura li hu għamel f'Ruma, m'hemmx dubju li kien ir-restawr tal-Knisja ta' Sant' Anastażja li biha jien bdejt dan l-istudju tiegħi. Il-kitba li jien rajt f'dik il-knisja, u nistqarr li dakinhar jien ma tantx tajtha importanza, kienet tgħid hekk: 'lil Alla Omnipotenti, Carlo Gimach, li twieled f'Malta min nisel Palestinjan, minn razza antika u Kattolika tad- dinastija ta' Ruma (fis-Sirja). Li bil-kura u l-ħidma tiegħu, dan it-tempju, li kien wasal biex jaqa' biċċiet minħabba s-snin li għaddew fuqu, ġie restawrat u mogħti dehra aktar eleganti. Minn flusu stess hu bena dan l-artal f'ġieħ il-Martri San Ġorġ u San Publiju, isqof u ċittadin Malti bħalu — Bil-kunsens tal-Kardinal Nonio Acunha u l-permess tar- Rev. Kanonci 1722. Ta' min jgħid li l-Malti Ciantar kien ħafna viċin ta' Gimach meta t-tnejn kienu f'Ruma, fejn Ciantar kien qiegħed jistudja. Gimach il-Pittur Niġu issa għall-pittura ta' Carlo Gimach. Ċerti storiċi m'għandhom l-ebda dubju li kien Carlo Gimach li pitter dan il-kwadru l-kbir tal-Kunċizzjoni li preżentament qiegħed fis-sagristija ta' Bormla u li dan kien fil-Kor. Hekk Achille Ferres', il-Bormliż Pietru Pawl Castagna' Robert Mifsud Bonnici'', Vincent Borg', u oħrajn. Iżda storiċi tal-arti oħrajn jiddubitaw, l-aktar għaliex dawn il-kittieba li semmejna, għexu numru ta' snin wara Gimach. Dan tal-aħħar jiddeskrivi l-kwadru bħala mpitter b'ċerta forza u jiddatah għall- ħabta tas-sena 1715. Ikompli jgħid li l-pittur kien artist ta' kapaċità kbira, tajjeb fid-dekorazzjoni u għat-tjubija ħelwa tal- L L Il-Kwadru Titulari l-Antik li jinsab arti barokka tal-ewwel snin tas-seklu 18. fis-Sagristija ta' Bormla Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla f 115 Dusta/ Manija Immakulata; 2015 Kwadri oħra li ġew attribwiti lil Gimach huma San Carlo Borromeo, fil-knisja ċkejkna tad-Duluri f'Tal- Pietà, it-Twelid tal-Madonna. fix- Xagħra, Għawdex, u żewġ qaddisin fil-Parroċċa taż-Żejtun'S. Jien midħla taż-Żejtun u qatt ma kont smajt b'dawn iż-żewġ kwadri, iżda issa qed nissusspetta humiex. it-tnejn laterali tal-Kappellun tar-Rużarju — . il-Kunċizzjoni u Sant'Anna — li saru għall-ħabta tas-sena 1720. Marija mera ta' qdusija Fil-kwadru ta' Bormla tiddomina l-figura maestuża ta' Marija Immakulata, bħas-soltu tisħaq ras is-serpent u bil-qamar taħt riġlejha. Marija hi mdawra minn grupp numeruż ta' anġli, li wieħed minnhom qed iżomm mera f'idejh. Marija hi l-mera tal- qdusija għalina: 'speculum iustitie'. Lilha aħnà l-Insara rridu nimitaw. Dan l-anġlu. ċkejken bil-mera f'idejh jidher ukoll fil-kwadru: taż-Żejtun li semmejna. Il-messaġġ għalina l-Insara huwa ċar: jekk irridu nsalvaw għandna nħarsu lejn Marija u nimxu fuq l-eżempju salutari tagħha. Mera tal-Qdusija 10 Robert Mifsud Bonnici, ''Dizzjunarju Bio-Biblijografiku Nazzjonali', p.258. ll Conte Giovanni Antonio Ciantar, ''Malta Illustrata'' 5 €1 js Storia ta' Malta bil-Gżejjer Tagħha', p.220. 116 Ċentru 19 ta' Novembru 1944 : Bormla Desta' Manija Jumalulatu 2015