Il-bniedem li għex fil-mużika 'Tlieta huma l-mużiċisti kompożituri Maltin gwappi — Paolino Vassallo, Manwel Bartoli u Josie Mallia Pulvirenti'. Hekk isostni s-Surmast Giuseppe Abdilla', Ħafna jqisuhom bħala l-pedament tal-kompożizzjoni moderna. iżda diffiċli biex tasal għall- konklużjonil Bla dubju, l-pinna mużikali tagħhom kellha fattur importanti fl-identità mużikali ta' pajjiżna, xogħol li juri l-livell għoli li tħaddan gżiritna. Kienet l-1933 — is-sena li fiha l- mużika Maltija tilfet wieħed mill- akbar ħbieb— MRO EMMANUELE BARTOLI. Ħajtu kienet dejjem marbuta mal-planċier u l-manuskritt. B'karattru sod, umli u qalb tajba, wasal sal-quċċata ta' bosta unuri u suċċessi. Għalkemm miet fis-seklu tagħna, ftit huma dawk li jiftakruh u bix-xieraq nagħtuh tislimal Nhar il-25 ta' Frar, 1851 fil- Katidral ta' l-Imdina seħħ iż-żwieġ bejn Alossio Bartoli u Vincenza Zerafa', liema żwieġ minnu kellu jitwieled Emmanuele. Huwa twieled sena wara, fit-12 ta' Frar 1852 fl- Imdina. Ġie mgħammed l-għada fil-Katidral, fejn ġie mogħti l-ismijiet ta' Emmanuele, Francesco Saverio, Giuseppe Maria u Pawlu. Il-parrini kienu Giuseppe Bartoli u martu Crocefessa mwielda Bezzina (l-ġenituri t'Alossiojt. L-istudjuż Rob. Mifsud Bonnici jgħid li twieled f'dar kantuniera ma' Triq Inguanez u Pjazza Porta dei Greci fl-Imdina, filwaqt li U. Rolandi jgħid li twieled f'Ħal Qormi. Fl-1853, insibu li Alossio (missier Emmanuele) fetaħ stabiliment tax-xema f'Nru 350 Strada Zaccaria, Valletta'. Meta kkuntattjat lil wieħed mill- proprjetarji preżenti ta' Louis Bartoli 8. Sons Ltd. li tinsab fir-Rabat, ikkonferma li missier Mro. Bartoli ma kellu x'jaqsam xejn ma' l-istabiliment preżenti. Interessanti l-fatt, li fl-1830 fi Strada Brittanica fir- Rabat, kien hemm stabiliment ieħor tax-xema li l- proprjetarju tiegħu kien Agostino Bartoli'. B'dan l-impjieg, il-familja Bartoli telqet mill- Imdina u marret tgħix il-Belt. Barra l-proprjetà ta' 35 D Strada Zaccaria, Alossio kellu wkoll postijiet oħra fil-Belt. Fl-1883, is-sena li fiha żżewweġ Emmanuele, insibuhom jgħixu f'Nru 53 Strada Zekka'. Fl-1889, Alossio insibuh jgħix f'Nru 25 Strada Stretta' — il-post fejn fih twieldu ulied Fl-1890 insibu żewġ proprjetajiet — Nru 25 Strada Stretta'9 u Nru 139 Strada SantUrsola''. L- istess jingħad għall-189172. Dan juri l-kwalità għolja li bihom għexet il- familja t'Alossio Bartoli matul is-snin. Emmanuele Bartoli studja l- mużika mal-Patri Agostinjan Dun Ġużepp Spiteri Fremond13. Rolandi jgħid li studja l-vjolin ma' Giuseppe Micallef. Il-pjanu kien l-istrument favorit, l-istrument li bih għexet familtu. Dan jinħass dirett f'xi siltiet komposti minnu għal dan l-istrument kif ukoll il-bosta kunċerti li ta u s- servizz għal tmien snin bħala Surmast tal-Kor fit-Teatru Rjal. Is-serjetà lejn il-mużika bdiet ittiegħ il-frott. Fl- età ta' 20 sena kiteb l-ewwel xogħol tiegħu — Scena ed Aria bl-isem t'AMORE. Din kienet esegwita f'serata mużikali fit-Teatru Rjal fi Frar ta' l-1872, bl-interpretazzjoni ssir mis-Sopran Emilia Cinti't. Din il-Cavaina reġgħet ġiet interpretata fil- 15 ta' Mejju 1882, fit-Teatru Manoel mis-Sinjorina Zarlatti'5. Warajha kiteb kullana twila ta' xogħolijiet li juru l-maturità ta' dan il-kompożitur — maturità f'element profan u dak sagru. Għall- banda, għamel diversi arranġamenti ta' bċejjeċ operistiċi li mal-medda tas-snin, b'xi mod jew ieħor ġew esegwiti. Surmast Direttur mal-Banda L'Isle Adam (1873-79 u 1921-24) Emmanuele Bartoli ħa l-Banda L'Isle Adam għall-ewwel darba f'idejh fl-1873, meta huwa kellu 21 sena'5. Qablu dan il-post kien riservat għas- surmastrijiet Indri Borg (1860-63), Angelo Agius (1863-64) u Angelo Galea (1864-73)'7. Għal Bartoli, din fissret biċċa għadma iebsa, peress li għalih ix-xogħol u r-responsabbiltà kienet ġdida u l-banda kienet diġà tgawdi isem għoli. Fi żmienu, l-Banda kompliet tieħu r-ruħ u żżid fil-popolarità, grazzi għal bosta kunċerti. Bartoli baqa' ma' L'Isle Adam sa l-1879'6, Huwa ħtieġlu jitlaq minħabba mpanji oħra serji fosthom Surmast tal-Kor fit-Teatru Rjal u ta' Surmast Direttur mal-Banda Filarmonika La Valette. Wara assenza ta'.42 sena, fl-1921 Bartoli reġa' rritorna lura fi ħdan il-Banda L'Isle Adam; xogħol li baqa' jagħmlu sa l-1924/9. F'dawn it-42 sena, l- banda kienet taħt id-direzzjoni tas-Surmastrijiet Carmelo Spiteri (1879-84), E. Agius (1881), Lorenzo Gatt (1884-88), Carmelo Camilleri (1888- 94), Gastano Grech (1894-1911, 1913-21) u Antonio Micallef (1911-13)2.. Bejn l-1921 u l-1924, fiż-żmien li Bartoli kien direttur, L'Isle Adam daqqetf'okkażjonijiet speċjali. Wieħed isemmi ż-żjara tal-Prinċep ta' Wales fl- Imdinaż'. Festi oħra li l-Banda ħadet sehem kienu fl-għeluq il-50 sena minn meta San Ġużepp ġie pproklamat Padrun tal-Knisja UniversaliZ, Ħabib u kollega tiegħi, l-anzjan Ġużeppi Galea, ex-bandista ma' l-Isle Adam, King's Ownu R.M.A., jiftakar lil Bartoli bħala bniedem umli u kwiet. 'Kien paċenzjuz u kalm u għalkemm kien daqsxejn difettuż f'waħda minn riġlejh, is-sagrifiċċji ma naqsu qatt. Niftakru wkoll li lejn tmiem il-karriera tiegħu ma' L'Isle Adam kien jiġi minn Għawdex. Bla dubju, aħna konna nħobbuh tax-xogħol siewi li għamel, xogħol li magħna għamlu minn qalbu'. Jiftakar ukoll jidderieġi bosta kunċerti ta' interess. Surmast Direttur mal-Banda Fil. Wara t-tluq minn mal-Banda L'Isle Adam, Bartoli tħaddan mal-Banda Nazionale La Valette. Dan għamlu bejn l-1877 u 18852, Fi żmienu, l-Banda tkattret b'aktar bandisti, infatti fl-1882 kienet magħmula minn 60 bandist. Bartoli u l-bandisti tiegħu, fosthom Giuseppe Abdilla (prim Kurunetta) u Giovanni Navarro (prim Ottavin), kellhom kliem ta' tifħir. F'din is-sena, ntlibset l-ewwel uniformi tal-Banda'5. Mario Nani, iben il-kompożitur u mużiċista Paul Nani (1906-1986) jgħid li missieru kien jirrakkonta xi episodji interessanti dwar il-Banda La Valette. Jiftakar li quddiem it-Teatru Rjal, qabel ma ssir xi rappreżentazzjoni ta' xi opra, il-Banda La Valette kienet tagħti programm mużikali'S. F'diversi ġurnali ta' dik l-epoka, nsibu li La Valette kienetukoll iddoqq f'xi opri. Nsibu li f'Jannar ta' l-1884, il- banda ħadet sehem fl-Opra Verdjana 'l Lombardi' mtellgħa fit-Teatru Rjal u fuq il-palk daqqet 'La Marcia dei Crociati' diretta minn Emm. Bartoli, li dak iż-żmien kien is-Surmast tal-Kor tat-Teatru Bosta kienu dawk il-kunċerti l-kbar li ġew esegwiti minn din il-banda fit-teatri Maltin u f'diversi pjazez, meta Bartoli kien is-surmast direttur ta' La Valette. Fi ftit spazju, diffiċli ssemihom kollha. Fit-28 ta' Mejju 1881, il-Banda La Valette ħadet sehem f'kunċert li għalih kien mistieden il-Prof. Dan l-istrument kien għadu qatt ma nstema' f'Malta. Crispini u l-Banda La Valette qalgħu applawsi kbarże, Wieħed mill-ewwel xogħolijiet li esegwixxa ma' din il-Banda kien l-ewwel Innu f'ġieh San Pawl. Infatti, l-ġurnali 'Il Corriere Mercantile Maltese' tal-25 ta' Mejju 1878 jgħid li f'dik is-sena La Valette kkunċertat dan l-Innu f'ġieh il-qaddis protettur tal- Banda u taċ-Ċirkolu tagħha. Din hija kompożizzjoni ta' l-istess Surmast Emm. Kien hemm preżenti d-Duka ta' Edinburgh, il-Gvernatur Van Straubenzee u s-sinjura tiegħu. Fl-14 ta' Lulju 1880 fid-9 p.m. sar il-kunċert ta' l- Innu f'ġieh il-Madonna tal-Karmnu. Dan għandu l- versi tal-Kav. Ġużà Muscat Azzopardi P.L. u mużika ta' Bartoli. Din il-kompożizzjoni tixhed il- ħila artistika tal-kompożitur. Bħala ringrazzjament lis-Surmast Bartoli, l-aljevi tiegħu u d-dilettanti ta' La Valette ppreżentawlu xi rigali fosthom arloġġ tad-deheb'. Dan l-Innu reġa' ġie esegwit fil-Belt mill-Banda La Valettes'. Is-Soċjetà Fil. La Valette kellha garanzija assoluta għall-esekuzzjoni ta' kunċerti fil-pjazza San Giorgio. Fl-1877 il-Gvernatur Straubenzee għoġbu jagħti permess lill-Banda La Valette biex kull ħmistax (Ħadd iva, Ħadd le) twettaq programm mużikali f'din il-pjazza'2. Dan kompla wassal għall- kisba ta' aktar popolarità. Minn dan il-għan, grazzi għal folol numerużi, gawdiet ukoll l-abiltà tad- direzzjoni ta' Bartoli li ismu kompla xtered fuq fomm id-dilettanti tal-mużika Maltija. Fl-4 ta' April 1880, ittelgħa kunċert minn din il- Banda. L-aktar silta li ntgħoġbot kienet is-Selection mill-Aida. Bartoli kellu kliem ta' tifħir għad-direzzjoni tiegħuS. Fl-24 ta' Ġunju, 1880, esegwit programm varjat f'din il-pjazza taħt id-direzzjoni ta' Bartoli. L-unika silta komposta minn pinna Maltija kienet Galop ta' Miruzzi bl-isem ta' 'Bull dog'$. Fl-okkażjoni tal-festa ta' San Ġwann il-Battista, l-Banda La Valette taħt is-surmast Bartoli esegwit programm b'siltiet tqal. Sinfonija mill-Opra 'William Tell' (Rossini) u s- Selection mill-Opra Guaranv (Gomes)S. F'għeluq it-62 sena mit-twelid tar-Reġina Vittoria (imwielda fl-24 ta' Mejju 1819), f'Malta saru festi kbar. Il-Gvernatur Sir Arthur Borton ta pranzu uffiċjali fil-palazz u stieden lill-Banda La Valette biex tiżvolġi programm mużikali fil-pjazza San Ġorġġs. Fl-14 ta' Lulju 1881, sar programm minn din il- Banda. Fih indaqq l-Innu f'ġieh il-Madonna tal- Karmnu bil-kor tat-tfal kompost minn Emm. Dan seħħ fl-okkażjoni tal-festi ta' l-Inkurunazzjoni tal-Madonna tal-Karmnu 7. Għal din il-festa, fl- istess pjazza żżanżan palk tal-Banda maħdum bl- inizjattiva tal-Banda La Valette. Dan il-palk sar b'tifkira ta' din il-festa. Fl-1 ta' Ottubru 1882, esegwit programm fejn fih indaqq Marċ ġdid bl-isem ta' '15 Settembrs' b'memorja tal-Vittorja. Din hija kompożizzjoni ta' l-istess Surmast Mro. Bartoliċ9. Fid-29 ta' Settembru 1884, is-Soċjetà Filarmonika esegwit xi xogħolijiet operistiċi ta' Verdi, Waldteufel, Bellini, Musoni u Suppe. Ġiet esegwita wkoll Fantasia għall-Klarinett (E') ta' Miruzzi4o, Fid-9 ta' Novembru 1884, hija esegwit il-Valse 'The Swing', xogħol kompost mill-istess Surmast Bartoli. Din ġiet imfaħħra mill-ġurnali lokalif1. Xogħol ieħor ta' Bartoli li ndaqq f'din il-pjazza kienet il-Mazurka. Fost siltiet oħra esegwiti, insibu Selection mill-Opra Aida u Musica Proibita. Dan seħħ fil-21 ta' Diċembru 18842, F'okkażjonijiet oħra fil-belt Valletta F'Mejju ta' l-1883, La Valette kienet mistiedna twettaq programm mużikali fil-Barrakka ta' Fuq, fl-okkażjoni ta' l-espożizzjoni tal-fjuri. Il-Banda kienet diretta mis-Surmast Bartoli8. Kompożizzjoni marbuta ma' din il-wirja hija 'The Flower Show March', xogħol miktub minn Dr. Paolo Nani. Din ġiet esegwita fil-Barrakka ta' Fuq mill- King's Roval Rifle Banda'. Fi Pjazza Reġina, l-Belt fil-5 ta' Ottubru 1883, ġie mtellgħa programm fejn fih ġie esegwit il-Final mill-ewwel att ta' l-Opra 'l Cavallieri di Malta' tal- kompożitur Malti Anton Nani. il-Banda La Valette kienet taħt is-Surmast BartoliċS. F'dik l-istess sena ġie inawgurat id-dawl elettriku fid-djar. Din saret f'sala kbira fid-dar tal-Kav. Rosenbush fi Triq il-Merkanti. Is-sala kienet imżejna sabiħ u mdawla b'dawl elettriku. Il-Banda La Valette sellmet lil E.T. l-Gvernatur bid-daqq ta' Innu Ingliż. Fis-6 ta' Lulju 1884, fis-Sala taċ-Cirkolu Mużikali La Valette saret iċ-ċerimonja tal-kxif tar-ritratt tal- President Dr Agostino Naudi LL.D. — xogħol tal- pittur Cefai. Sar tratteniment mużikali mill-istess banda diretta minn Mro. Sar diskors ta' l-okkażjoni. Fost il-mistiedna kien hemm is- surmastrijiet Dom. Amore (direttur ta' l-orkestra tat-Teatru Rjal), Dr Paolo Nani u Rikard Bugeja'6, Tesegwixxi barra l-belt Valletta Fl-1880, il-Banda La Valette daqqet fil-festa tal- Madonna tal-Grazzja. Din kienet taħt id-direzzjoni ta' Bartolis7, Fil-15 ta' Mejju 1881, f'Tas-Sliema ġie inawgurat ċentru ġdid taċ-Cirkolu Mużikali La Valette, fejn is-soċi jiltaqgħu fix-xhur tas-sajf. Il-Banda wettqet programm ta' mużika magħżula minn Bartoli, quddiem iċ-Cirkolu Mannarino. Kien hemm kotra kbira ta' nies. Is-soċi taċ-Cirkolu Mannarino offrew bukket ward lis-Surmast Bartoli'8. Il-Banda La Valette esegwit programm mużikali fl-okkażjoni taċ-ċerimonja ta' tqiegħid ta' l-ewwel ġebla tal-Kunvent tas-Sacro Cuor, f'Tas-Sliema, fl-10 ta' April 188359, F'dik l-istess sena, fit-13 ta' Mejju 1888, il- Banda La Valette reġgħet daqqet f'Tas-Sliema. Fost is-siltiet esegwiti kien hemm il-Marċ ġdid miktub minn Bartoli bl-isem ta' Tel-el-Kebir'$0. Dan huwa l-ftit mill-impenn li Bartoli ddedika lill- Banda La Valette; impenn li juri kemm il-Banda La Valette tkattret matul it-tmien snin li tagħhom Bartoli kien surmast direttur. ikompli f'ħarġa oħra. Mifsud Bonnici R. — Mużiċisti Kompeżituri Maltin u Għawdxin tal- Bieraħ u tal-Lum (Giov. Vol, VII f, Il6v. Mifsud Bonnici R.— Mużiċisti u Kompożituri Maltin ecc. p.25. Irċevuti dwar ħlasijiet ta' xiri ta' konsinni tax-xema. Programm tal-Festa San Ġużepp, Rabat — 1988 (Ed. Għaqda Mużikali L'lsle Adam, Rabat( Ktejjeb maħruġ fl-okkażjoni tal- 125 sena mit-twaqqif) p.10. Intervista magħmula lisSur Ġużeppi Galea mir-Rabat fis-16 ta' Huwa jiftakar is- Surmast Bartoli peress li daqqkemm- il-darba taħt id-direzzjoni tiegħu. Intervistamagħmula lis-Sur Mario Nani dwar il-familja Nani, fit-12 ta' Jannar 1998. P. Lawrenz Sammut 0.6. — Is- rju tal-Karmnu (Progress , 1952) p.136. 49, ibid., Guillaumier A. — Bliet u Rħula Malin p.456.