' eg am DARA ia żġtezjjar a i Kuraiġiejiaipiirri A Iil Pemotta, deher mill-ġdid quddi ig hal, il-Qorti-ir-nqetgħetlu għal-mewt. IL-GROTTA TA' SAN PAWL TAR-RABAT (Torbot mal-għadd ta' qabel) VI — KELMTEJN FUQ L-ISTORJA Fost in-nies il-magħrufa fil-ġrajja ta' Malta, l-aktar wieħed li għamel ġid huwa San Pawl, u l-aktar wieħed li għamel deni għax ried iew m'hux għax ried huwa l-Konti Ruġġieru. Barra mid-deni ndirett imsemmi f'kull ktieb tal-istorja ta' pajjiżna, bħal m'huma l-ħiġmiet jew ''raids' tal-Għarab, li kienu jiġu għall-għar- r'eda, jaħarqu ż-żara, jaqtgħu s-siġar u jisirqu bhejjem u nies; il-kiri ta' Malta lil xi tirann, li jagħsar demm l-imsejken poplu sal-anqas qatra: nies li kienu jmutu bil-ġugħ u l- kesħa fix-xitwa, ġewwa l-grieni tar- raba u l-egħrien; għamel ukoll deni dirett: in-nuqqas ta' dokumenti fuq il-ħakma u l-ġrajja tal-pajjiż. Għax il-Konti ħa miegħu lejn Sqallija, l- Insara qishom kollha li sab hawn, u dawn, m'għandniex xi ngħidu, ħadu maħghom. il-kotba, jiġifieri l-manu- skritti (għax dak iż-żmien ma kienx hawn stamperijiet) li: kellhom, u Malta, f'dik li hi kitba, sefgħet fix- xejn.: In-nies ta' wara l-miġja tal- Konti bil-għaks u l-ġugħ li kellhom ma kellhomx ħsieb il-kitba, imma kienu jaraw kif jagħmlu biex iżom- mu ruħhom f'ġisimhom, bit-tama li ż-żmien 'il quddiem jitbiddel għall- aħjar. Għalhekk fuq il-Grotta ta' San Pawl u l-qagħda tiegħu f'Malta, l- ewwel dokument li hu magħruf (ħaġa ta' min jistħi jgħidha), huwa ta' Quintinus Haedjus, is-segretarju ta' L'Isle Adam fis-sema 1582. Mela, jaħasra ma nistgħu nafu xejn fuq San Pawl u fuq il-Grotta, qabel is-Seklu Sittax f''. Naraw nis- tgħux inlaqqtu xi ħaġa minn x'im- kien. Bħal ma rajna fil-bidu, u kif inhu miktub il-Atti tal-Appostli, San Pawl dam Malta tliet xhur. Tliet xhur għal ħerqa ta' San Pawl u għaċ- ċokon ta' Malta huma żmien. twil ġmielu. Jekk ngħidu li f'għoxrin jum in-nies ta' Malta kollha kienu jafu bih (għax ix-xnijjat u l-kliem aktar ma igħaddi ż-żmien aktar iħaffu fil- ġiri), u f'erbgħin: jum kien fejjqilhom il-morda kollha, jiġi li kien fadallu xahar ħieles, imur fejn irid. Dan ukoll jaqbel mal-għidut ta' Malta, għax hawn jingħad li San .Pawl żar ħafna rħula, fosthom in Naxxar, il-Gudja u ż-Żejtun. Jista' jkun, u kien jaqbel u xieraq, li x- Xjuħ tal-Insara, iew Presbiċeri, f'Malta, kienu jistednuh, wieħed wieħed, jasal wasla sar-raħal tagħ- hom, ikellem ftit lill-Insara u jara kif inhuma sejrin. San: Pawl trabba i'Tarsu, belt Griega msawra ġmielha, u kien bin il-għana, għalhekk kien jaf jirkeb iż-żiemel. U b'naqra ta' żiemel, u suldat m'egħu għassa, kien jilħaq l-ibgħad raħal ta' Malta f'qasir żmien. Jingħad ukoll li San Pawl hawn Malta għamel lill-Kbir tal-Gżira, Publijus, Isqof talInsara. Hemm egħlimiet li dan hu minnu għal kemm San Luqa fl-Atti ma jsemmi xein. Malta, rajies fuq l-Insara kollha kien hawn xi Ras kbira, jew Publijus il- Ħakem, jew ibnu, li nasel kien jismu bħalu, għax dak iż-żmien kienu jħob- bu jsemmu misser u iben bħal xul- Ciċero, ftit snin qabel San Pawl, kellu tifel żgħir, ibnu, li kien jismu C ċero bħalu. Li f'Malta kien hawn xi Ras tħares lill-Insara jidher minn żewġ. egħli- miet; wieħed: għax ma hawn ebda atar tal-moħarija ta' l-Insara, waqt li f'Ruma, erba' sn'n wara li ġie San Pawl hawn, bdew idattgħu fihom bla nifs; tne'n, li l-Lhud hawn kienu ħbieb u sħab ma' l-Insara, u kienu jindifnu flimk'en, kif jidher mill-oq- bra tal Katakombijiet ta' Malta, fejn hemm il-Qandiel tas-sebgħa ftejjel u l-Monogramma ta' Kristu (XP) fuq l-oqbra qrib xulxin. Il-Lhud n'es ta' moħhom. jilħqilhom, għamlu ħbieb ma' l-Insara hawn Malta m'hux għal xejn. Biex jinġiebu mal-Ħakem, li kien rajjes tal-Insara, ħall; jbiġġil- hom u taxxi ma jagħmlilhomx. Imma xi ħadd isaqsi: ''Jekk Publijus sar Nisrani, kif ir-Rumani ma kellmuh xejn talli ċaħad l-allat tan-nazzjon f'' Għax ma kienx hemm raġuni biex ikellmuh, għax hu kiċn Kangħani, m'hux Rum.. Mela ma kienx ċaħad l-allat ta' Ruma, imma l-allat tan- nazzjon tiegħu. Jekk hu, u dawk kollha li saru Nsara hawn Malta, kienu Lhud u Kangħanjja, li fid- Djiena ma kellhomx x'jaqsmu ma Ruma, tkelilmhom, — fiff Billi Publijus hu isem li kienu jinqdew bih ir-Rumani, xejn ma jfisser; dak iż żmien hekk kienu jagħmlu: iqab- blu l-ħoss ta' l-isem ewlieni ma' isem ieħor u jb'ddluh. ''Jusef'' ma għamluhx ''Hegesippus'', u 'Jesugh' għamluh 'Jason', u 'Għaqif' għamluh ''Aquila',: X'fiha billi l- isem Kanghani ta' Abi - Bagħal jagħm.uh ''Publijus''7 Ara ftit il- ktieb ta' Jusef il-Lhudi jew Ġużeppi Flavju: Antiquitates Judaicae (kteb I taqsima 17) fejn jissemma s-sultan tas-Surin li wkol kien jismu Abi-Baghal. Dan li rajna fuq l-ewwel Insara Maltija u fuq Publijus jiswa' wkoll biex jiftiehem kif żammet hekk ta'jeb it-tradizzjoni tal-Grotta ta' San Pawl tar-Rabat. Għax la darba l-Ħakem sar Nisrani, u hu, jew ibnu kien imgħajjen minn San Pawl in- nifsu bħala rajjes tal-Presb'teri ta' Malta —(taħsebx li kien Isqof bil- m'tra u l-baklu; Isqof kien qisu kap- pillan tal-lum, kien ikun hemm Isqof f'kull belt u f'kull raħal kbir) il- Grotta għaż ża li fiha kien għammar il-Qaddej t'Alla, ma ħallihiex aktar taqdi bħala ħabs. Ġieb skuża u għalaqha min-naħa tal-foss, u fetaħ bieb żgħir min naħa ta' barra (ak- tarx xi bieb minn dawk it-tnejn li għadhom jidhru, misduda, fil-Grotta fejn hemm l-istatwa, li Caruana qal li huma bibien tad-dwiemes), u kull meta kien irid: ikellem lil Presbiteri tal-Insara, kien jibgħat għalihom u jiltaqgħu hemm, fil-mistur, biex ma jagħtux fil-għajn. Għal fejn toqgħod ixxewwixha l-ħaġa, bla ma jkun meħtieġ' U mbagħad aħjar minn hemm, fejn lil San Pawl kienu jis- tħajluh għadu magħhom, ma satax isib. VII — TISMIJIET MIKTUBA Għedna fit-Taqsima ta' qabel din li l-ewwel kitba. magħrufa fuq il- Grotta ta' San Pawl,. hija t-tismija ta' Quintinus Haedjus, Segretarju ta' L'Isle Adam, l-ewwel Gran Mas- tru ta' Malta. Kien semmieha f'ittra li kiteb minn hawn lil wieħed ħabib tiegħu fis-sena 15832. Jista' jkun li għad tinkixef xi kitba oħra ta' qabel din, fuq il-Grotta, imma s'issa din ta' Quintinus hija l-eqdem kitba magħrufa. Għax kieku hawn xi ħaġa oħra miktuba qabilha, xi ħadd, bħal Kommendatur Ġian-Franġisk Abela, jew il-Kapuċċin Patri Pelaġju, jew Monsinjur Onoratu Bres, jew dan 'l- aħħar Caruana, kien isemmiha. Biex ngħidu. kollox, fi żmien l- Isqof De Mello, fis-sena 1136 (qisu mitt sena qabel Quintinus) il-Grotta tissemma bħala kappella, waħda mit- tnax li kien hawn dak iż-żmien f'Malta kollha, li fihom kienu jin- għataw is-Sagramenti. Qegħda wara taż-Żurrieq. Tissemma hekk: 'La cappella di santu Paulu di fora'' (jiġifieri ta' San Pawl Barra kif għadha tissemma fir rħula sal-lum) Kappillan tagħha kien:. 'Hekk ukoll bħala kappella msemmija l-Grotta tal-Madonna tal-Mellieħa, fil-kitba tal-Isqof de Mello wkoll. 1582, kiteb din l-ittra bil-Latin. Il- kliem l-aktar imhimm iew impor- taniż għalina huwa dan: ''Propier urbem spelunca est effossa introrsum rupe, duobus intus aris, ubi cum vinetis Paulus tres asservatum men- ses referunt incolae'' (Imbagħad isemmi ż-żrar li kienu jieħdu mal- ilma bħala duwa u ifieau). Dal-kliem bil Malti jfisser hekk: Qrib l-Imdina hemm għar imħajjer fi blata, b'żewġ artali ġewwa, li fih jgħidu li San Pawl kien miżmum għal tliet xhur mal-maħbusin (priġunieri). Mela, minn dal-kliem nafu li fuq erba' .mitt sena ilu (sewwa sew 428) il- Grotta ta' San Pawl tar-Rabat kienet qisha bħal ma hi llum, b'żewġ artali minn ġewwa — l-artal ta' San Pawl u l-ieħor ta' San Luqa. U l-għidut kien dak iż-żmien li l-Grotta kienet tagħmel sehem mill-ħabs tal-Imdina ta' żmien: ir-Rumani. bħal ma rajna qabel hawnhekk u bħal ma jidher mill ħabs l-ieħor ta' quddiemha, li hemm imħaffer fil-blat taħt bieb il- belt, ġewwa l-foss. It-tieni tismija hi fil-ktieb taż- Żjara tal Isqof Pietru Duzina, li ġie Malta (fis-sena 1575, għaxar' snin wara l-Assedju l-Kbir tat-Torok, għax kien hawn qatiegħ tilwim bejn il- Gran Mastru ta' Malta La Cassiere u l-Isqof Martinu Rojas u r-Rhieb ta' San Ġwann (kien raġel tajjeb u ta' fehma iebsa, La. Mal- Maltin ma kellux xi igħid; il-Ġurati tal-Imdina kienu jħobbuh u meta għalquh Sant'Anġlu, talbuh iħaili- hom. jaqbżu għalih u jiftħulu b'saħ- ħa). Mons, Duzina żar il-Grotta fit- 22 ta' Jannar ta' dik is-sena 1575. Fil-kitba semmieha Knisja Parrok- kjali, għax fiha kienu għadhom jin- għataw is-Sagramenti bħal fi żmien l-Isqof De Mello. Lilma tal-Magħ- mudija kienu jżommuh ġewwa żir, u għal hekk l-Isqof ma ħalliehomx jgħammdu hemm aktar, sa xi żmien, sa kemm tiżżanżan il-knisja l-ġdida Għax ma' ġenb il-Grotta kienet qegħda tinbena knisja, u kienet għodda lesta, għax ħames xhur wara tbierket, jiġifieri l-għada tal-Imnarja ta' dik is-sena 1575, kif kiteb il- Kommendatur Abela. (Dan ġieb il- kitba bil-Latin li kien hemm fuq l- inkwatru ta' wara l-artal tal-knisja, li kienet tgħid hekk: DIVO PAULO HUJUS INSULAE TUTELARI'$ Pridie Kalendas.Julii . jiġifieri jum qabel l-ewwel ta' Lulju, jiġifieri t- 80 ta' Ġunju, l-għada tal-Imnarja). Kif aktarx kienet il-bażilka ta' Malta jis-seklu ħamsa. a: il-midinbin jagħmlu t-tewba, c-c: kolonni. d: bieb il-kbir. b-b. in-nartex, fejn ġewwa l-apside. e-e: kamra għal. ġarar taż-żejt. f-f: aktarx il-post tal-laqgħat, g-g: bini. i-i: ħajt tal-atrium ta' dar Rumana. Bil-Malti jfisser hekk: —Il-maqgħad fejn hija msejsa l-knisja — (jiġifieri l-foss) huwa mqaddes u ta' qima kbira għax fih kien joqgħod S. Pawl u wisq drabi kien ivandar il-kelma t'Alla. Hemmhekk hemm. knisja kollha mħajjra fil-blat, li minnha. l- Insara jieħdu l-frak ta' kull jum, għax jgħidu li jiswa għal fejqan ta' kull worta ta' semm. Mela minn hawn nafu xi ħaġa oħra: li fi żmien Duzina kien għadu jingħad li San Pawl kien jippriedka wkoll minn ġewwa l-foss.' Din hi ħaġa qrib is- sewwa, għax in-nies fi żmien San Pawl kienu jistgħu jħarsu għal ġew- wa l-foss, fejn kien hemm il-ħabs u l-Grotta, minn żewġ naħat: minn fuq il-pont ta' quddiem bieb il-belt, minn barra, u minn fuq il-ħajt tal- foss, min-naħa ta' barra wkoll. Għal hekk minn hemm. San Pawl sata' jkellem lin-nies mingħajr il-ħalla tal- għassa, u mingħajr: ma joqogħod jitla' t-taraġ. Hawnhekk ta' min isemmi ħaġa: il-Manuseritt ta' Duzina, fejn isem- mi l-Grotta, ma hux ċar fil-kliem. Il-knisja l-ġdida, li kienet għoddha lesta u l-Grotta, isemmihom it-tnejn Eknisja'. Min kitbu għandu jkun ħaseb li iegħed jikteb għan-nies ta' żmienu biss, li kienu raw b'għajnej- hom, għal hekk kiteb fil-qosor wisq għax kien jaf li dawk 'ma setgħux jitfixklu. Ma ħasebx fina, aħna li ma rajniex, U ma qagħadx jikteb ċar, biex aħna ma noqogħdux in- ħabblu rasna. Fuq it-taħwida ta' żewġ knejjes, ġewwa l-foss, inħaseb li kien hemm knisja qadima ma' ġenb il-Grotta, u kienet hija l-Kat- tidral. Ma jidherx li hu hekk. L- ewwel 'Basilicea' ta' Malta li nbniet fis-seklu Ħamsa, donnha fuq xi dar Rumana, u l-artal tagħha kien f'nofs l-'atrium'' sew. U kienet fejn issa hemm il-Kattidral. Għandu. jkun li meta nbniet il- knisja tal-Isqof Rojas ma' ġenb il- Grotta, fis-sena 1575, in-nies aktar għoġobha s-sabih inkella t-tajjeb. Knisja mudwala, bil-kolonni, bl-in- kwatri u d-damask imedndel mal- ħitan — fil-għejjieda, kienet isbaħ mil-Grotta' bla' żina, bil- ħitan tal-blat, għal kemm. il-knisja l-imżejna kienet il-qaddejja tal-Grot- tal-għarwiena. Il-Papa Pawlu V fil- Breve mibgħut fil-5 ta' Diċembru 1610 u fil-Bolla tal-1620, kiteb li l- Grotta Mqaddsa ta' San Pawl tar- Rabat kienet ''qisha mħollija għal kollox u mitluqa'' (pene neglectam ac desertam. Imma San Pawl ħaseb biex ma titħalliex hekk il-Grotta tiegħu ta' Malta, u bagħat hawn lil Giovanni di Bene- gas, li raġa' ċaqlaq il-qima tagħha. Kif rajna qabel, fis-sena 1575 iżżanżnet. il-knisja ta' ma' ġenb il- Grotta, u saret hija l-Parroċċa; għal dan in-nies bdew imorru jisimgħu l- quddies u jgħamlu dmirijiethom fiha u l-Grotta Mqaddsa bdiet. tintesa bil- ftit-il-ftit. Hekk li għal ħabta tas- sena 1600 sfat qisha mitluqa minn kulħadd. Imma għal dil-ħabta wkoll, wie- ħed żagħżugħ Spanjol, minn Cordo- va, wasal Malta. Benegas) li kien ġie hawn biex jid- ħol Raheb jew Kavalier ta' San Ġwann. Ġ'e hawn ftit oabel is sena 1600, għax wieħed Malti li semmieh qal li kien ilu li ġie xi tnax-il sena u .dal-Malti kiteb fis-sena 1610, 'Tnaqqas tnax-il sena— minn dawna naslu fis-sena 1598. Markanton Għaxaq, u l-manuskritt tiegħu' qiegħed il Bibljoteka, N. 515. Benegas, għal ħaġa jew oħra, ma seħħlux jidħol Raheb; għalhekk inn bdiel jarġa' jmur lejn Spanja, a' hawn Malta, jgħammar ġewwa ħba ftit bgħ'd:-mill-Grotta (hekk kiteb Għaxaq: in un luogo segreto Ritratt ta' Fra Juan de Benegas, spanjol minn Kordova, li ġedded il-qima lejn il-Grotta mqaddsa ta' San Pawl — meta l-Maltin kienu għoddhom telquha. poco distante dalla Grotta jgħix ħajja ta' qdusija u jgħaddi ħajtu fit- talb u t-tgħakkis, joħroġ jittallab il-karita', jimxi ħafi u xuxa, liebes libsa tax-xoqqa rħisa, u li jaqla jin- qeda bih biex jieħu ħsieb il-Grotta u jgħin :l-foqra u l-maħbusin. Fis sena 1606 Benegas qata' li jmur jitlob l-Indulġenzi lil Papa, ħalli n-nies aktar jitħajru jżuru l- Grotta Mqaddsa. U billi l-Papa ma kienx jafu, talab lill-Ġurati tal-Im- dina jagħtuh ittra minn idejhom ħalli jkollu x'juri meta jasal hemm. Il-Ġurati tawh l-ittra li talabhom, u Benegas f'Settembru tas-sena 1606 telaq lejn Ruma. Meta wasal u wera l-ittra lil- Papa, Pawlu V, laqgħu tajjeb ħafna u tah qatiegħ Indulġen- zi għall-Grotta tar-Rabat (tista' tarahom fil-manuskritt ta' Markan- ton Għaxaq, imma hawn għal qosor ma nġibuhomx). Benegas talab ukoll lill-Papa l-ħalla jew permess li jibni Deir għalih u għal kanonki li kien bi ħsiebu jrawwem, u għaż-żawwarin. Il-Papa tah kull ma talbu, u littri Apostolki biex jurihom lill-Isqof ta' Malta, Monsinjur Gargallo, ta' dak iż-żmien. kotra ta' paramenti tal-knisja u re- likwi u relikwi oħra tah ukoll il- Markiż Ta' Vilhena, ambaxxatur ta' Spanja mas-Santa Sede. B'dan il- ġid kollu Benegas telaq lejn Napli qala' wkoll statwa żgħira tal-Ma- donna, imsemmija Madonna. tat- Tempju (li s'issa għadha f'niċċa fil- knisja ta' fuq il-Grotta) li min jitlob qudd'emha kien jaqla' grazzi m'hux ftit. Telaq minn Napli u wasal Malta max-xini Kaptana tal-Ordni, u kif wasal qiegħed ir-relikwi li ġieb mie- għu fl Oratorju ta' San Ġwann biex jarawhom in-nies. Imbagħad ħaseb biex jieħu kollox ir-Rabat. bil- purċessjoni li saret fit-18 ta' Ottubru 1608, bil-permess jew ħalla ta' l- Isqof Gragallo u tal-Gran Mastru Wignaċourt. Il-purċissjoni. ħarġet minn San Ġwann u mxiet lejn id-Dejr tal-Ka- puċċini tal-Furjana, fejn tqegħdu r-relikwi għal dak in-nhar. Il-għada l-purċissjoni reġgħet ħarġet minn għand il-Kapuċċini u telqet lejn ir- Rabat bil-mixi, imsieħba minn kotra kbira ta' nies ferħana, fost it-talb; il- kant u l-isparar. Il-ħafla baqgħet sejra wara li waslu r-Rabat, u meta ħeles kollox, Benegas radd ir-relikwi u l-paramenti fi mkienhom, u ħaseb biex jibda jibni d-Dejr. Ix-xogħol ftit wara beda, u Be- negas qassam il-bini fi tnejn: dar għal kanonki u dar oħra għalih u għaż-żewwarin. Rewwem ukoll il- ġonna u ġewwa fihom ħawwel siġar u ħaffer bjar. Waqqaf ukoll kolonni u saqqaf tixbikiet biex jixxabbtu magħhom ix-xtieli. Meta għamel dan kollu u ra li kien għad fadallu l-flus, bena bihom knisja żgħira fuq il-Grotta u semmieha għal San Publiju, ħabib u mdgħajjef ta' San Pawl. Dan kollu ma għoġobhomx lil qassisin tal-Parroċċa, u naħseb, kell- hom biċċa raġun sewwa, għax kien hemm għażla kbira bejn Benegas il- Kbir t'issa, għal Benegas ta' qabel, it-tallab. 'Tarġa' Benegas ma kienx Malti, u l-Grotta Mqaddsa li ħafen taħt idu kienet tal-Maltin. U deher ftit jew wisq qarrieqi, meta miel daqshekk lejn l-Ordni, wara li kull ma kiseb kien bis-saħħa tal-ittra ta' rakkmandazjoni li tawh. il-Ġurati Maltin. Għal dan, il-qassisin riedu jerġgħu jieħdulu l-Grotta, imma hu kiteb lil Papa u dan raġa wettqu bħala sid. Hekk Benegas mis-saba' ħa l-id u d-driegħ. Il-qassisin tar- Rabat baqgħu jitħabtu biex jieħdu dak li kien tagħhom, u Benegas biex jeħles ħaseb li jagħti l-Grotta u d-Dejr b'kull ma fihom lil Gran Mastru tal-Ordni, għalih u għal wer- rieta tiegħu warajh. Hekk sar u Benegas, fissena 1624 telaq minn Malta lejn Spanja u ħadd ma sama' aktar bih. U issa nagħlaq dawn l-inqaqar ta' kitba b'nitfa ta' ġrajja minna, li kie- net il-ħtija li ktibt dan. Mela, kont il-Bibljoteka u ġie Ġanni l-Għawdxi ħdejja. Qalli: €Lu, tiġi r-Rabat għada wara nofs in-nhar Jien sa. mmur nara l-knisja li hemm taħt l-art, ħada San Pawl Barra, il-knisja tal-Madalena.'' SNiġil' weġibtu ''Għada m'iniex xogħol. Darba biss rajtha dik il- knisja, ilu xi għaxar snin'', U ltqajna: r-Rabat u nżilna fil- knisja u niżel magħna Karmnu, ra- ġel mir-Rabat, li jien u hu ftit fuq erbgħin sena ilu, konna flimkien suldati tal-Għar-Emm-Ej. U kif konna hemm isfel, fuq għarma trab u ħaġar, rajna daħla mudlama u sewda ċulqana. ''Ġann', għedtlu jien, ejja nidħlu, ħalli naraw x'hemm f. U kif Ġanni xegħel is-sarġa (jiġi- fieri t-torchlight) u qbadna sa nidħlu Karmnu telaq 'il barra. Aktarx qal f'qalbu: ''Ħa' nitlaq l Li ma jarawx xi ruħ u jaqbdu jgħajtu u jagħtu qatgħa lili wkolll7 Imma aħna dħalna. U rajna ħajt tal-blat u fih għadd ta' mrabat, u daħla donnha gabuba, u mogħdija dejqa u żewġ bibien. U jien qbadt inħares u naħ- seb. Imbagħad għedt lil Ġanni: €Ġann aqta' dan x'inhul Dan ħabs Kangħanil Rajt wieħed jixbħu ħafna, jgħidulu l-Ħabs ta' San Pietru taħt l-art bħalu, fuq Sijon, Gerusa- lem $ U ġewwa dak id-dlam idda dawl żgħir, imma ċar għall-aħħar, fuq Malta u fuq il-Grotta ta' San Pawll IL-GĦAR TA' Jingħad li Elija għadu ħaj, u jinsab fuq Ġebel Karmel, fil-Palesti- na, imma darba fil-kemm jarawh in-nies. Fil-Għar tiegħu, quddiem il- baħar imorru Lhud u Nsara u Mislmin. Wieħed Lhudi u l-mara tiegħu li marru joqogħdu 'dik in-naħa riedu jieħdu ħsieb Elija u bdew iġibulu żewġt iftajjar, u jqiegħduhomlu fil- bieb tal-għar tiegħu, fil-għaxija, kull jum. Damu jagħmlu hekk għal seba snin: iqiegħdu l-ftajjar hemm fil- għaxija, u fil-għodu ma jkunux hemm aktar. Lejla waħda rahom iqiegħdu l-ftajjar hemm qassis Grieg, u beda jidħak bihom. SANTELIJA U meta qalulu li l-Profeta kien jieħu l- ftajjar, għax fil-għodu ma jkunux hemm, weġibhom li dawk kien jeħodhom ir-raġel tal-għassa, iew iekluhom bil-lejl id-dbej- jeb. U għal dal-kliem. ir-raġel u l-mara sewwdu qalbhom u tnikktu mhux bi ftit: Kif kien sejjer il-qassis iltaqa' ma' ra- ġel xiħ bil-leħia baida, li saqsieh għaliex kien jidħak, Il-qassis oallu li kien jidħak bil-bluha ta' dawk in-nies. 'Imma ma taħsibx int'' qallu x-xiħ, 'li l-għotja tagħhom żgħira, kemm hi żgħira, mogħti- ja b'qalb safia, ma kenitx qiegħda togħ- ġob 'l Alla' Mela għaliex tellifthom il- hena u l-istiħqaq f'' U kif qallu hekk ma deherx aktar, Il-qassis għaraf li dak ix-xiħ kien Elija u l-għada mar għand dawk in-nies, jit- lobhom maħfra.