IL-FRIEFET IL-LEJL John Borġ Hekk kif ix-xemx tinħeba wara x- xefaq u s-sema tibda tiskura, numru kbir ta' ħlejjaq jistejqru. Fost dawn insibu l-friefet il-lejl. Dawn ikunu reqdin waħedhom jew f'miġemgħa f'xi rokna kenni- ja ta' għar jew bini abbandunat. Fost ħafna twerżiq irqiq u ċaqliq mgħaġġel tar-ras u l-widnejn, jin- telqu minn fejn ikunu mdendlin u jerħulha 'l barra biex ifittxu l- ikel. Il-Friefet il-Lejl huma. l-uniċi mammiferi li kapaċi jtiru. Fid- dinja nsibu madwar 950 speċi ta' friefet il-lejl. Fil-gżejjer Maltin insibu għaxar speċi biss. Ħamsa huma residenti, filwaqt li l-oħrajn ipassu. Minn skavi li saru ġewwa Għar Dalam, instabu erbatax-il speċi ta' friefet il-lejl li kienu jgħammru fil-gżejjer Maltin. Fost dawn instabet speċi ġdida Mvotis għardalamensis, u sotto-speċi ġdida Rhinolophus — mehelvi birzebbugensis. — Ilum it-tnejn Minbarra dawn, in- stabu speċi oħra li llum il-ġurnata ma għadhomx jinstabu fil-gżejjer tagħna, għalkemm għadek issib- hom f'postijiet oħra. Sfortunatament, il-wirt naturali tagħna minn dejjem kien nieqes minn apprezzament pożittiv. Dan wassal biex daħlu u ntlaqgħu ħafna qlajjiet u superstizzjonijiet dwar ħlejjaq li l-attivita' tagħhom ma kellhiex spjegazzjoni popolari. Certi films spettakolari li bdew jinħadmu ma għenu xejn lil dawn il-ħlejjaq u ħlejjaq oħra. L-istejjer mibnija fuq il-fantasija, bħal dawk fuq Drakula u l-Vampiri imlew il- vojt li ħalla warajh in-nuqqas ta' edukazzjoni fuq il-ħlejjaq slavaġ. Anke Ilum il-ġurnata għad baqa' min ma fehemx li l-friefet il-lejl għandhom funzjoni importanti fiċ-ċiklu tan-natura. Ħafna nies, per eżempju, jaħsbu li dawn l- annimali huma għomja. Il-friefet il-lejl għandhom par għajnejn u jużawhom. Iżda billi jgħixu f'ambjent imdallam, il-vista tagħhom ma tantx hi. tajba. Matul iż-żminijiet il-farfett il-lejl beda juża sistema li tiddependi mis-smigħ ta' l-eku (echo loca- tion). Huwa jitfa ħsejjes irqaq li, meta jaħbtu ma' xi oġġett, jgħinuh jifforma stampa ċara ta' dak li jkun hemm madwaru. Din hija l-istess sistema ta' kif jaħdem ir-radar. Waħda mill-aktar mistoqsijiet li wieħed jiltaqa' magħhom. hija jekk huwiex veru li l-friefet il-lejl jixorbu d-demm. Veru, iżda mhux kif naraw fil-films ta' Dra- kula. Fl-Amerika t'isfel hemm il- Vampire Bat li jgħix fuq id-demm ta' l-annimali. L-ammont li jixrob wieħed minn dawn tant huwa żgħir li ma jagħmel l-ebda ħsara lill-annimali kbar li jiffurmaw il- priża tiegħu. Fl-Ewropa nsibu madwar tletin speċi ta' friefet il- lejl li l-ikel tagħhom jikkonsisti biss f'insetti. Il-friefet il-lejl joħorġu biex jik- kaċċjaw madwar nofs siegħa wara li tinżel ix-xemx. Matul il-lejl jieqfu jistrieħu kemm-il darba. Huma jittajru fil-baxx b'titjira li tixbaħ ħafna lil dik ta' farfett. L- ikel tal-friefet il-lejl jikkonsisti l- iżjed f'baħrijiet u ħanfus li huma jaqbdu fl-arja waqt li jkunu jtiru. Uħud mill-friefet il-lejl għand- hom ħajja komplessa ħafna. Dawn jorqdu raqda twila matul ix- xhur kesħin tax-xitwa sal-bidu tar- rebbiegħa. Dan jagħmluh kemm waħedhom kif ukoll fi gruppi li kultant jilħqu numri kbar ħafna. Għal nofs Mejju, in-nisa jinġabru f'postijiet apposta li jissejħu nurseries… Hemmhekk iwelldu ferħ wieħed, u kultant tewmin. Għal perijodu ta' madwar ġimagħtejn il-ferħ joħroġ jittajjar ma' ommu billi jiggranfa ma' żaqqħa. Wara dan il-perijodu, il- frieħ jitħallew waħedhom waqt li l-omm tmur tikkaċċja l-ikel. Dari dawn il-ħlejjaq kienu ferm aktar komuni, iżda llum. il- ġurnata naqsu ħafna għal bosta raġunijiet. Il-Friefet il-Lejl huma ħlejjaq sensittivi ħafna. Ħafna jmutu matul ix-xitwa meta xi nies iqajmuhom mir-raqda tagħhom ġewwa xi għar. Dawn jitilfu ħafna enerġija, u fix-xhur kesħin, mhux faċli li jsibu l-ikel. Imqar is-sħana li toħroġ minn bniedem ħija biżżejjed biex tqajjem farfett il- lejl. Il-bini, il-bexx, il-vendikazz- jonijiet u ħafna kaġunijiet oħra kollha jikkontribwixxu biex in- numru ta' friefet il-lejl fil-gżejjer taghna jammonta biss għal ftit mijiet. Kolonja kbira tal-farfett il- lejl Widnet il-Gurdien, li kien fiha aktar minn 500 farfett il-lejl, in- qerdet minħabba l-bini. Kolonji oħra qegħdin jinqerdu minħabba ħaġa jew oħra. Fost il-friefet il-lejl li nsibu fil- gżejjer Maltin, insibu tnejn minn familja li hija differenti mill- friefet il-lejl l-oħra għaliex għand- hom il-forma ta' l-imnifsejn elabo- rata ħafna u tixbaħ in-nagħla ta' żiemel. Minħabba f'hekk jissejħu Friefet il-Lejl tan-Nagħla. Ġwen- ħajhom huma wesgħin, ta' kulur kannella sewdieni. Widnejhom huma wesgħin u. bil-ponta mgħawġa 'l isfel. Il-kisja ta' suf hija folta ħafna u ta' kulur irmiedi minn fuq u ċar minn taħt. Fix-xitwa dawn il-friefet il-lejl tan- nagħla jirtiraw f'għerien, mini u kantini. Normalment jorqdu wa- ħedhom, iżda mhux rari li nsibu speċi differenti reqdin flimkien. Meta l-ġranet ikunu kesħin ħafna, il-friefet il-lejl tan-nagħla jgeżwru l-ġwienaħ madwarhom u dawn jifformaw speċi ta' kutra naturali. Farfett il-Lejl Widnejh Kbar — frekwenti fil-gżejjer Maltin Iż-żewġ speċi ta' friefet il-lejl minn din il-familja li nsibu fil-gżejjer Maltin huma l-Farfett il-Lejl tan- Nagħla Kbir u l-Farfett il-Leji tan- Nagħla Żgħir. Ta' l-ewwel huwa rari ħafna, filwaqt li l-ieħor huwa pjuttost komuni. Il-Farfett il-Lejl tan-Nagħla Kbir għandu fetħa tal-ġwienaħ ta' madwar 35ċm, iżda l-farfett il-lejl innifsu hu twil xi 6ċm. Il-fetħa tal-ġwienaħ tiegħu jagħmluh l- akbar speċi mill-familja tal-friefet il-lejl tan-nagħla. Mill-banda l- oħra, il-Farfett il-Lejl tan-Nagħla Żgħir huwa l-iżgħar għax fih biss tul ta' 3.5ċm b'fetħa tal-ġwienaħ ta' madwar 24ċm. L-akbar farfett il-lejl li nsibu fil- gżejjer Maltin huwa Farfett il-Lejl Widnet il-Ġurdien. Dan fih tul ta' 7.6ċm u għandu fetħa tal-ġwienaħ li tlaħħaq madwar 40ċm. Huwa kannella ċar minn fuq u bajdani minn taħt. Widnejh huma kem- xejn kbar. Il-ġwienaħ huma ta' lewn kannella ċar. Il-Farfett il-Lejl Widnet il-Ġurdien jaqbad baħrijiet u ħanfus waqt li jkunu jtiru. Hu joħroġ jittajjar hekk kif jidlam u jieqaf kulltant hin; wara waqfa qasira jerġa' jerhilha jittajjar u jikkaċċja. Il-Farfett il-Lejl Widnet il-Ġurdien jinstab l-iżjed fl-għerien, fejn jor- qod imdendel, kif ukoll ġewwa xi xaqq jew toqba. Frit tas-snin ilu kien wieħed fost l-aktar friefet il- lejl komuni fil-gżejjer Maltin. Kolonja waħda li kienet tinstab f'Għar. il-Friefet, f'Birżebbuġa, kien fiha madwar 300 farfett il-lejl minn dawn. Illum sar rari ħafna. L-iżgħar u l-aktar farfett il-lejl komuni fil-gżejjer Maltin huwa bla dubju ta' xejn il-Pipistrell. Dan ikun fih minn 3.3ċm sa 5.2ċm biss b'fetħa tal-ġwienaħ li tlaħħaq madwar 22ċm. Il-Pipistrell insibuh l-aktar f'ambjenti mibnija, u anke fir- raba' u postijiet bis-siġar. Il-Pipi- strell huwa dak il-farfett il-lejl li narawh jittajjar fit-toroq tagħna. Huwa jorqod f'toqob fil-ħitan u joħroġ jittajjar hekk kif tinħeba x- xemx. Ma jtirx fil-għoli ħafna u jittajjar bil-mod b'titjira mgerfxa ħafna. F'lejl wieħed il-Pipistrell jiekol madwar 2000 nemusa. Għall-ħabta ta' Mejju, in-nisa ta' dan il-farfett il-lejl jiltaqgħu flim- kien u jserrħu mas-saqaf ta' xi bini. Hawnhekk iwelldu minn ferħ sa tewmin. Għall-ħabta ta' Awwissu dawn il-frieħ jitilqu minn mal-grupp. Iżda matul dan iż- żmien kollu l-irġiel ikunu kollha għal rashom, imferrxa f'postijiet differenti. Għall-ħabta ta' Ot- tubru l-irġiel jerġgħu jingħaqdu man-nisa u flimkien isibu post wieħed, fejn numru minn dawn il- friefet il-lejl jorqdu matul ix-xitwa sakem jerġgħu jaslu l-jiem sħan tas-sajf. Il-Farfett il-Lejl ta' Widnejh Kbar ismu miegħu, għax għandu wid- nejħ twal ħafna. Huwa fih tul ta' xi 4.5ċm, b'fetha tal-ġwienaħ li tilħaq madwar 28ċm. Dan il-far- fett il-lejl ma tantx huwa rari. Dan jinstab f'postijiet mibnija, iżda huwa aktar komumi f'posti- jiet bis-siġar, fejn jorqod f'xi toq- ba ġo xi zokk. Fix-xitwa jagħżel għerien, xquq fil-blat u kultant anke xi bini. Għall-ħabta ta' Mej- ju, in-nisa ta' dan il-farfett il-lejl jiltaqgħu flimkien, għalkemm anke l-irġiel ikunu miġburin ftit 'il-bogħod minnhom. In-nisa jwelldu ferħ wieħed għall-aħħar ta' Ġunju jew fil-bidu ta' Lulju. Il- Farfett il-Lejl ta' Widnejħ Kbar joħroġ jikkaċċja wara li jidlam. L- ikel tiegħu jikkonsisti l-iżjed f'baħrijiet, nemus u ħanfus żgħir. Fl-1993 ġie osservat farfett il-lejl ġdid għall-gżejjer Maltin - it- Tadarida. Dan il-farfett il-lejl huwa wieħed mill-akbar friefet il- lejl li nsibu fir-reġjun. Għandu fetħa tal-ġwienah li tlaħħaq l-41 ċm. Il-farfett illejl innifsu fih bejn 8ċm u 9ċm b'denb ta' mad- war 4.5ċm. Huwa proprju dan id- denb li jagħmel dan il-farfett il- lejl uniku. Kuntrarju għall-ispeċi l-oħrajn, id-denb. tat-Tadardida mhux magħqud mal-ġilda li taqgħad mas-saqajn, iżda huwa mdendel 'l barra. Sa l-1995, żewġ individwi biss ġew osservati fis- swar taċ-Ċittadella ġewwa Għaw- dex. X'aktarx li dan il-farfett il- lejl ipassi. Il-Friefet il-lejl kollha li jidhru fil- gżejjer Maltin ġew imħarsa bil- liġi fit-13 ta' April 1993. Dan kien pass importanti ħafna biex dawn il-mammiferi jkunu jistgħu jib- qgħu jaqsmu dawn. il-gżejjer magħna. Biss xorta waħda għad hemm il-bżonn li nwarrbu l-ħafna ħmerijiet u ħrejjef li jeżistu fuq dawn il-ħlejjaq. Il-mod kif il-friefet il-lejl tan-nagħla jġgeżwru l-ġwienaħ madwarhom