Noel Muscat OFM Is-siti arkeoloġici ta' Banias u Tel Dan jinsabu fit-tramuntana estrema ta' l-Istat ta' Israel, qrib il-fruntiera mal-Libanu u s-Sirja, immarkata mill-muntanja Ħermon. Huma l-aktar magħrufin għall-abbundanza ta' ilma li jnixxi fihom, għax hawnhekk jinsabu l-għejjun tax- xmara Ġordan. Imma huma wkoll postijiet ta' interess kbir arkeoloġiku u bibliku. L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2010 $$ 5 Banias hu marbut qabel xejn man-nixxiegħa tax- xmara Ġordan, imsejħa Nahal Ħermon. Din in- nixxiegħa tircievi l-ilmijiet tagħha mix-xaqliba tan- nofsinhar tal-muntanja Ħermon u mill-għoljiet tat-tramuntana tal-Golan. Il-muntanja Ħermon bl-Għarbi tissejjaħ Jabal el-Shaivkh, u bil-Lhudi Har Hermon, hi l-ogħla muntanja fil-katina tal- muntanji ta' l-Anti-Libanu. Tilħaq 2814 metri fuq il-livell tal-baħar. Il- quccata tagħha timmarka l-fruntiera bejn il-Libanu u s-Sirja, filwaqt li x-xaqliba tan-nofsinhar, fejn titwieled ix-xmara Ġordan, hu taħt il-kontroll ta' Israel, li okkupa l-għoljiet tal-Golan fil-gwerra ta' l-1967. In-Nahal Ħermon tilqa' l-ilma minn żona ta' 150 kilometri kwadri, l-aktar min-nixxiegħa ta' Sa'ar (Wadi Hasba) u minn Nahal Sion (Wadi Asal). Kull sena n-Nahal Ħermon tipproduci 120 miljun metru kubu ta' ilma, li jammonta għal kwart ta' l-ilma li jinżel fix-xmara Ġordan. Ħafna mill-ilma jnixxi f'Banias, taħt l-għar ta' dan is-sit arkeoloġiku, f'temperatura kiesħa ta' 15 gradi Celsius. Għal tliet kilometri n-Nahal Ħermon tinżel b'qawwa minn ħondoq dejjaq, permezz ta' kaskati, li l-aktar waħda famuża fosthom hi l-Banias Waterfall. Imbagħad in- Nahal Ħermon tidħol fil- wied ta' Hula, fejn l-ilmijiet jikkalmaw. Xi 9 kilometri lejn in-nofsinhar in-Nahal Ħermon tingħaqad man- Nahal Dan, biex flimkien jiffurmaw ix-xmara Ġordan, li tibqa' nieżla sakemm toħroġ fl-Għadira tal-Galilija, minn fejn imbagħad terġa' toħroġ fix-xaqliba opposta biex tibda nieżla lejn il-Baħar il-Mejjet. Is-sit arkeoloġiku ta' Banias hu, qabel xejn, post turistiku fejn wieħed imur, l-aktar fir-rebbiegħa, meta jinħall is-silġ fuq l-Ħermon, biex igawdi l-ġmiel ta' din ir-riserva naturali u l-ilmijiet abbundanti li jnixxu f'dan il-post. Imma Banias hu wkoll post arkeoloġiku u bibliku ta' importanza. Wara li Alessandru l-Kbir okkupa l-Art Imqaddsa fis-sena 332 q.K. il-kultura Griega iddaħħlet fil-lvant nofsani. F'Banias, qrib in-nixxiegħa tal-Ħermon, ġie mibni Paneon, jiġifieri tempju lil alla Pan, li kienu jemmnu li jgħix fin-natura. L-isem tal-post, Banias, jew Paneas, ġej proprju minn dan il-kult lejn l-alla L-istoriku Xenon ta' Rodi jikteb li, fis-sena 200 q.K. hawnhekk seħħet battalja bejn is-Selewcidi u t-Tolomej li kienu fi gwerra biex jaħkmu l-Palestina. Fi tmiem l-ewwel seklu q.K. ir-Rumani okkupaw Banias u għaqqduha mas-saltna ta' Erodi l-Kbir. L-istoriku lhudi ta' dak il-perjodu, Josephus Flavius, ifakkar li Erodi bena f'Banias tempju qrib in-nixxiegħat tal- Ħermon, u iddedikah lill- patrun tiegħu, l-imperatur Ruman Augustus. Wara l-mewt ta' Erodi s-saltna tiegħu inqasmet bejn it-tliet uliedu subien. It- tramuntana tal-Palestina u l-għoljiet tal-Golan ġew taħt il-ħakma ta' Filippu, li iddikjara Banias kapitali tas-saltna tiegħu fis-sena 2 q.K. Hu semmieha Caesarea Philippi, għalkemm baqa' jinżamm l-isem Paneas. Din il-belt baqgħet il-kapitali tas- saltna ukoll taħt il-ħakma ta' Agrippa II, fit-tieni nofs ta' l-ewwel seklu ta' l-era Kristjana. Josephus Flavius ifakkar li Agrippa II sebbaħ il-belt , billi bena fiha palazz kbir u diversi tempji bi statwi. Għat-tradizzjoni Kristjana, Banias jew Paneas jibqa' marbut ma' żewġ fatti evanġelici li seħħew hawnhekk, u li huma indikazzjoni li Ġesti wasal ukoll fit-tramuntana tal- Palestina taħt il-muntanja Ħermon. L-ewwel fatt hu dak marbut ma' l-istqarrija ta' fidi ta' Pietru, f'Mattew 16,13-19: 'Meta wasal fl-inħawi ta' Cesarija ta' Filippu, Ġesi staqsa lid-dixxipli tiegħu u qalilhom: xMin jgħidu n-nies li hu Bin il-bniedem27; U huma weġbuh: cXi wħud, Ġwanni l-Battista; oħrajn Elija; u oħrajn Ġeremija jew wieħed mill-profetiv. xImma intom min tgħidu li jien2v staqsiehom. U qabeż Xmun Pietru u qallu: cInti l-Messija, Bin Alla l-ħajp. U Ġest wieġbu u qallu: kHieni int, Xmun bin Ġona, għax mhux bniedem tad-demm u l-laħam uriek dan, imma Missieri li hu fis-smewwiet. U jiena ngħidlek: Inti Pietru, u fuq din il-blata jiena nibni l-Knisja tiegħi, u s-setgħat ta' l-infern ma jegħlbuhiex. Jiena nagħtik l-imfietaħ tas-Saltna tas- Smewwiet, u kull ma torbot fuq l-art ikun marbut fis- smewwiet, u kull ma tħoll fuq l-art ikun maħlul fis- smewwiet' It-tieni fatti evanġeliku li Missirjiet il-Knisja jgħidu li seħħ f'Banias hu dak tal- fejqan mirakoluż tal-mara li kienet marida bemorraġija. Il-fatt jirrakkontawh Mattew 9,20-22, Mark 5,25-34, u Luqa 8,43-48, għalkemm mill-Evanġelji jidher car li dan il-fatt seħħ f'Kafarnahum, għax hu ħaġa waħda mar-rakkont tal-fejqan tat-tifla tal- kap tas-sinagoga Ġajru. X'aktarx li din il-mara kienet marret Kafarnahum biex titfejjaq u jista' jagħti l-kas li kienet tgħix f'Banias. Skond tradizzjoni antika din il-mara kienet poġġiet statwa ta' Ġesti fil-bieb tad-dar tagħha biex tfakkar il-miraklu tal-fejqan li kienet qalgħet. L-istoriku Sozomeno jikteb li meta l-imperatur Ġuljanu l-Apostata sema' li f'Caesarea Philippi kien hemm wieqfa statwa ta' Kristu, li kienet saret minn waħda mara li kienet ġiet imfejqa minn emorraġija mill-istess Ġesti Kristu, hu ordna li din tinħatt u ssir statwa tiegħu nnifsu flokha. Imma niżel nar mis-sema u kisser din l-istatwa ta' l-imperatur hekk li r-rasu l-għonq spiccaw ma' l-art bil-marka ta' xejn laqtithom dik is-sajjetta. Fl-era Biżantina, li timmarka l-perjodu li fih il-Palestina kienet Kristjana, Banias bidlet il-karatteristika ta' belt pagana. Il-kult lejn l-alla Pan intemm għal kollox u t-tempji pagani ġew abbandunati. Imma l-belt baqgħet abitata u anzi kibret, filwaqt li l-palazz ta' Agrippa II sar post fejn l-abitanti kienu jiġu għall- banjijiet fl-ilmijiet cari tan- nixxiegħa. Wara li l-Palestina ġiet maħkuma mill-Musulmani, fis-sena 638, Banias tilfet l-importanza tagħha u saret biss raħal minsi. L-isem Banias daħal biex ħa post l-isem Paneas. Sas-seklu 10 Banias kienet baqgħet abitata minn immigrati Musulmani, imma kien hemm fiha wkoll il- preżenza tal-Lhud. Mal-wasla tal-Krucjati fis-sena 1099 Banias mall-ewwel akkwistat l-importanza ta' belt ta' fruntiera bejn ir- Renju Latin Krucjat ta' Ġerusalemm u l-artijiet l-oħrajn okkupati mill- Musulmani, li c-centru amministrattiv tagħhom kienet il-belt ta' Damasku fis-Sirja, fuq ix-xaqliba l-oħra tal-muntanja Ħermon. Minħabba 8 $ L-Anr IMQADDSA $$t JANNAR- MARZU 2010 l-pożizzjoni tagħha f'salib it-toroq bejn Sidon u Tir fil-Libanu u Damasku fis- Sirja, Banias kienet post strateġiku ta' importanza. Kien għalhekk li, fil-għoli fuq Banias il-Musulmani kienu saħħew il-Fortizza ta' Nimrod. Imma fl-1129 Nimrod u Banias intrebħu mill-Krucjati, sakemm fl- 1132 reġgħu inħakmu mill- Musulmani. Wara li Saladin rebaħ lill-Krucjati fil-battalja ta' Qarne Hattin fl-4 ta' Lulju 1187 u kecciehom mill- Galilija, Banias naqset fl-importanza tagħha. Il- Mameluki kienu saħħew il- belt, imma bil-mod il-mod abbandunaw il-Fortizza a' Nimrod. Banias b'hekk saret raħal żgħir u minsi minn kulħadd sakemm fl- 1967 l-Israeljani okkupaw -għoljiet tal-Golan u ħakmu n-nixxiegħat a' l-ilma tal-muntanja Ħermon, u Banas saret post a' importanza arkeoloġika u turistika. Iż-żjara tas-sit arkeoloġiku a' Banias tibda min- nixxiegħa tal-Ħermon li oħroġ proprju taħt l-għar i quddiemu kien hemm it-tempju ta' l-alla Pan. It- empju ta' Pan kien mibni aħt irdum li hu 40 metru għoli, u li mhux għajr il- fdal ta' għar kbir li għadu jeżisti biss f'bicca minnu waranett, u li s-saqaf tiegħu kien waqa' biex ħoloq anfitejatru naturali li fih inbnew diversi postijiet ta' kult pagani. In-naħa a' wara ta' l-għar għada eżisti u tissejjaħ l-Għar a' Pan. Illum in-Nahal Ħermon ma għadhiex nixxi fil-għar kif kienet fl-antikità, imma aktar 'l isfel, kif għidna, ukoll għax il-kwantità ta' ilma naqset ħafna. It-tempju ta' Pan kien mibni fuq pjattaforma a' 80 metru tul li kienet iddomina l-belt ta' Banias. Dan il-post kien ctemenosx jew recint qaddis dedikat ilalla Pan. Il-kult lejn Pan kien jiddependi mit-taħlita a' fatturi naturali li kienu jinkludu l-veġetazzjoni (bosk), l-ilma (nixxiegħa) u l-għar. Minn żminijiet il-qedem dan il-post kien oġġett ta' kult tar-ragħajja li kienu jissagrifikaw mogħoż quddiem dan l-għar. It- xtemenosx kien jinkludi t-tempju, il-btieħi, il-għar u xi nicec li għadhom jidhru fil-blat ta' l-irdum, li fihom x'aktarx li kien hemm statwi. Mit-tempju ta' l-alla Pan fadal biss xi fdalijiet. Quddiem id-daħla tal- grotta sagra Erodi l-Kbir, fis-sena 19 q.K., kien bena tempju ad unur ta' Cesari Awgustu. Dan it-tempju jiġi deskritt mill-istoriku Lhudi Josephus Flavius, li jgħid li t-tempju kien 20 metri twil. Mit-tempju wieħed kien jgħadd fil- grotta ta' l-alla Pan, li wkoll kienet meqjusa bħala tempju, kif rajna, u li fiha kienu jsiru sagrificcji tal- mogħoż li kienu mbagħad jixħuthom fil-qiegħ tan- nixxiegħa. Jekk id-demm tagħhom kien joħroġ ma' l-ilma aktar 'l isfel allura dan kien ifisser li l-alla Pan ma kienx laqa' s-sagrificcju. Matul l-ewwel seklu ta' l-era Kristjana inbena santwarju ieħor pagan, iddedikat il Pan u n-Ninfi, lejn ix- xaqliba tal-lvant tat-tempju a' Awgustu. Dan il-post jissejjaħ il-Bitħa ta' Pan u n-Ninfi. Il-binja kienet ikkonsisti f'rettangolu ta' 15 metru b'10 metri li ma kienx imsaqqaf u għalhekk kien santwarju għall-apert. Fil-ħajt tar-rdum li hemm fuq wara ġiet imħaffra nicca bira, li qisha għar, u fuqha żdiedu wkoll nicec oħrajn għal xi statwi. Hemm iskrizzjoni bil-Grieg li indika li dawn in-nicec saru fis-sena 148: 'Tl-qassis Victor, iben Lvsimachos, iddedika din l-alla mara il alla Pan, il-maħbub ta' Echo'. Maġenb din il-binja hemm il-fdalijiet tat-tempju ta' Zeus u tal-bitħa ta' Nemesis. Madwar is-sena 100, meta kien imperatur Trajanu Cesari, inbena tempju lil Zeus f'Banias. It-tempju ellu żewġ kmamar, sala interna li kienet dekorata bl-irħam u portiku wiesgħa quddiemha. Il-faccata at-tempju kienet imżejna berba' kolonni li kellhom apitelli Korinzi. Maġenb it-tempju kien hemm bitħa wiesgħa 4 metri, li kont itla' għaliha b'taraġ mix- xaqliba tan-nofsinhar, fejn kien isir il-kult ta' Nemesis, -alla mara tal-vendetta u L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2010 $$ 9 ir-recint qaddis, fit-3 seklu inbena post ta' kult li fih ienu jindifnu l-għadam tal-mogħoż sagri li kienu jiġu offruti lil alla Pan. L-arkeoloġi sabu diversi fdalijiet ta' għadam fin- nicec, kif ukoll muniti li kk ie FI F'3 fihom hemm rappreżentati ia a' kan l-mogħoż sagri tal-belt ta' , l-e Banias, li kienu jiġu offruti il alla Pan. IMinn quddiem l-għar ta' l-alla Pan, imma fix-xaqliba tal-punent fil-għoli, wieħed jilmaħ koppla żgħira bajda. IDin timmarka l-qabar ta' ebi Khader li ismu fl- ħarbi jfisser 'ħaddari', u li hu meqjus bħala bniedem qaddis għall-Musulmani u id-Drużi. Il-fortizza Nimrod, bl- (Għarbi xQala'at al-Subeibav (Kastell ta' l-irdum) tinsab fuq għolja li tixref fuq Banias, lejn il-lvant, taħt gil-massicc tal-muntanja IĦermon, 800 metru fuq il-livell tal-baħar. L-isem imrod hu dak tal-famuż accatur li jissemma fil- k'Ġenesi 10,8-9: 'Kus (iben Ħam, iben Noċ) wiled lil imrod, li kien l-ewwel ieħed setgħan fuq l-art. Kien kaccatur qalbieni f'għajnejn il-Mulej: u k għalhekk kienu jgħidu: 1 SAW Bħal Nimrod kaccatur k Ż iStqalbieni f'għajnejn il-Mulej'. Skond tradizzjoni lokali MO L-ARTIMQADDSA Se JANNAR ġ- Nimrod kien jgħix fuq din il-quccata. Il-fortizza kienet inbniet mill-Krucjati, biex jiddefendu l-belt ta' Banias li tinsab fil-wied ta' taħtha. Kienu l-mexxejja Musulmani ta' Damasku li kienu reġgħu bnewha biex jiddefendu l-fruntiera tagħhom kontra l-Krucjati. Il-fortizza nbniet minn al-Aziz Uthman, neputi ta' Saladin, fl-1229-1230. Fl-1260 is-sultan Baibars reġa' saħħaħha u żiedilha torrijiet ta' difiża. Matul is-sekli 12 u 13 il-fortizza għaddiet minn ħafna battalji u waqgħet f'idejn diversi, imma kienet maħkuma principalment mill-Musulmani, kif jixhdu d-diversi iskrizzjonijiet bl- Għarbi li nstabu fil-fdalijiet tagħha. Il-fortizza hi kbira ħafna, u tkopri 420 metri fit-tul u 150 metri fil-wisgħa, u hi mibnija minn ġebel kbir u minġur. Fuq ix-xaqliba tal-lvant, f'post aktar għoli mill-fortizza nnifisha hemm binja kbira forma ta' kastell fortifikat, ta' dimensjonijiet kbar (65 metri b'45 metri), li fiha wkoll torrijiet kbar rettangolari. Hawnhekk kien joqgħod il-kmandant tal-fortizza, imma kienet isservi wkoll bħala ħabs, u l-fatt li kellha foss kbir fuq in-naħa tal-punent juri li waħedha kienet kapaci tiffunzjoni bħala fortizza f'mumenti ta' assedju. It-torri tad-daħla tal- fortizza ta' Nimrod fih iskrizzjoni li tgħid li ġiet mibni mill-mexxej Avvubid al-Aziz Uthman fl-1230. Instabet ukoll iskrizzjoni bl-Għarbi li tgħid li s-sultan Mamluk Baibars kien sewwa dan it-torri tad- daħla tal-fortizza fl-1275. Instabet ukoll ġiebja kbira u taraġ dejjaq li kien jgħaqqad id-diversi torrijiet ta' difiża. Instab ukoll passaġġ sigriet mid-daħla tal-fortizza li jwassal barra mill-fortizza, bl-iskop li d-difensuri setgħu jgħaddu minnu biex jattakkaw lill-assedjanti b'attakki sorpriża. Fi tmiem is-seklu 13 meta l-Musulmani okkupaw il- port ta' Akri u keccew lill- Krucjati darba għal dejjem mill-Art Imqaddsa fl-1291, il-fortizza Nimrod tilfet l-importanza tagħha u bdiet taqa' f'rovina, kif għadha tidher sallum. Bħala sit arkeoloġiku l-fortizza hi Ilum irranġata u wieħed jista' jżurha bil- kumdità kollha, filwaqt li mill-għoli tagħha jgawdi l-panorama kemm tal- massicc muntanjuża tal- Ħermon li jogħla fuqha, kif ukoll tal-pjanura ta' Kirvat Shmona u l-wied ta' Hula, bl-għoljiet fuq ix-xaqliba tal-punent li jimmarkaw il-fruntiera ta' Israel mal- Libanu u fuq ix-xaqliba tal- lvant bl-għoljiet tal-Golan. Tel Dan Qrib ta' Banias hemm ir-riserva naturali ta' Tel Dan, fejn titwieled l-akbar waħda fost in-nixxiegħat li jagħmlu flimkien ix-xmara Ġordan. Ix-xmara Dan tnixxi 238 miljun metri kubi ta' ilma kull sena. L-ilma joħroġ mill-art wara li jkun għadda minn diversi mini naturali fil-muntanja Ħermon, li fix-xitwa tkun miksija bis-silġ. Sal-gwerra ta' l-1967 ix- xmara Dan kienet l-unika nixxiegħa tal-Ġordan li kienet f'idejn Israel. Minħabba n-nuqqas ta' xita fil-lvant nofsani kien qiegħed jittieħed ħafna ilma minn din in-nixxiegħa. wara li Israel ħakem in- nixxiegħat kollha li jinżlu mill-Ħermon, l-ilmijiet ta' Tel Dan, bħal dawk ta' Banias, ġew dikjarati riserva naturali. Tel Dan, iżda, mhuwiex biss riserva naturali li fiha eluf a' turisti jiġu għall-frisk a' l-ilmijiet abbundanti u għad-dell tal-boskijiet. Tel Dan hu, fuq kollox, sit arkeoloġiku ta' importanza bira. L-iskavi ta' Tel Dan saru fl-1966. L-isem Tel Dan jindika għolja artificjali i fl-Art Imqaddsa dejjem uri li kien hemm belt, jew aħjar, diversi strati ta' bliet waħda fuq oħra, u jindika wkoll l-isem ta' wieħed mit- ribujiet ta' Israel, it-tribti a' Dan. Il-Ktieb ta' l-Imħallfin, fil-kapitlu 18, jirrakkonta -istorja tat-tribu ta' Dan: 'F'dak iż-żmien ukoll ma kienx hemm sultan f'Israel; u t-tribu ta' Dan kien qiegħed ifittex art L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2010 $ 11 fejn jgħammar, għax sa dakinhar kien għadu ma messux sehem f'nofs it- tribujiet ta' Israel. Ulied Dan għalhekk bagħtu ħamsa min-nies tat-tribi tagħhom, irġiel ta' ħila, minn Sorgħa u Estawl, biex iduru u jitkixxfu l-art, u qalulhom: Morru u tkixxfu l-artv (…) U telqu l-ħamest irġiel u waslu Lajs (Laish), u raw li l-poplu kien jgħix bla biża' bħas-Sidonin, b'moħħhom mistrieħ; ma kien jonqoshom xejn mill-ġid ta' l-art; u ħadd ma kien jaħkimhom bi dritt ta' wirt; u kienu 'l bogħod mis-Sidonin, u ma kellhom x'jaqsmu xejn ma' l-Aramin. Mbagħad reġgħu lura għand ħuthom f'Sorgħa u Estawl, u dawn staqsewhom: X'minnkom' U huma wieġbu: xQumu, u itilgħu għalihal X'intom taħsbuha2 La titnikkrux, fittxu itilqu u morru ħudu l-art f'idejkom. taslu hemm issibu nies jgħixu bla biża' f'medda kbira ta' art. Tassew li Alla rħieha f'idejkom. fejn m'hemm xejn nieqes mill-ġid li tista' tagħti l-artv. Mbagħad telqu minn Sorgħa u Estawl mit-tribu ta' Dan sitt mitt raġel armati għall-gwerra (..) U huma marru Lajs, għand nies li kienu jgħixu fil-kwiet bla ħsieb ta' xejn, u għaddewhom minn xifer ix- xabla, u l-belt ħarquha bin- nar. Ma kien hemm ħadd min jgħinha, għax kienet bogħod minn Sidon, u ma kellhomx x'jaqsmu xejn ma' Aram. Kienet fil-wita ta' Bet-roħob; reġgħu bnewha mill-ġdid u għammru fiha. U semmewha Dan, għal isem missierhom Dan, li kien twieled lil Israel. Imma qabel, sa mill-bidu, kien jisimha Lajs' (Mħ 18,1-2.7-10.26-29). It-tribl ta' Dan, mela, emigra mill-art limitata li kienet messitu, bejn Shoresh u Estaol, fl-inħawi ta' Nahal Sorek, fuq ix- xaqliba tal-punent ta' Ġerusalemm, u mar jgħix fil-limiti tat-tramuntana ta' l-art ta' Israel. Il-belt ta' Laish jew Leshem kienet belt Kangħanija, li kienet abitata bejn is-snin 2700 u 2400 q.K. Fiż-żjara ta' dan is-sit arkeoloġiku wieħed jista' jmur jara id- daħla tal-belt Kangħanija li għadha wieqfa b'mod verament meraviljuż wara dawk il-millennji ta' snin, bl-arkata fuq il-bieb li hi sħiħa u waħda mill- unici li għadhom weqfin fid-dinja. Il-bieb tal- belt Kangħanija hu Ilum protett mill-elementi, u baqa' ippreservat għal dak iż-żmien kollu għax kien mgħotti minn terrapien li ġie mikxuf biss fl-iskavi ta' l-1966. Skond tradizzjoni biblika dan il-bieb seta' jindika wkoll żmien il-patrijarki, qrib is-sena 1750 q.K., għax fil-Ġenesi 14,14 jingħad li 'malli Abram sema' li (lil Lot) kienu ħaduh ilsir, 12 4 L-Anr IMQADDSA '$t JANNAR- MARZU 2010 ħareġ bin-nies imħarrġa tiegħu, nies imwielda f'daru, tliet mija u tminax- il ruħ, u għamel għal warajhom sa Dan'. Mal-ġenb tat-triq li minnha tidħol fis-sit arkeoloġiku, tara l-fdalijiet tal-ħajt protettiv tal-belt mibnija mill-Israeliti. Dan il-ħajt hu impressjonanti fid- dimensjonijiet tiegħu u juri li l-belt kienet imħarsa bdifiża eccezzjonali. L-istess jingħad għad- daħla principali tal-belt, li hi eżempju klassiku ta' kif kien ikun il-bieb tal- belt skond deskrizzjonijiet biblici. Kien hawnhekk, qrib id-daħla tal-belt, li l-arkeoloġi kienu sabu framment ta' dik li setgħet tkun 'stele', jew ġebla wieqfa kommemorattiva. Il-ġebla ta' basalt vulkaniku kien fiha iskrizzjoni bl- Aramgjk, li tirreferi għal xi wieħed mis-slaten Armej ta' Damasku; diversi studjużi jaħsbu li dan hu riferiment għal Ħażael (840 q.K.) Fis-seklu 9 q.K. kien hemm diversi gwerer bejn is-slaten ta' Israel u s-slaten ta' Aram-Damasku, li kienu okkupaw Dan (1Slat 15,20; 2Slat 8,7-15; 9,24-29; 2Kron 22,5). L-arkeoloġi jridu jaqraw f'dan il-framment il-kelma 'Beth David', id- dar ta' David. Jekk dan hu minnu allura din hi l-eqdem riferiment li jeżisti għall-isem tas-sultan David. Quddiem id-daħla tal-belt hemm pjazza ta' 400 metri kwadri, u malli tgħaddi mid-daħla ssib ruħek fi triq wiesgħa processjonali li titla' fil-parti superjuri tal-belt. Il-bieb hu l-aktar eżempju preservat ta' bieb tal-belt Israelita biblika. Għadhom jidhru l-kmamar ta' l-għassa, u anke c-cappetti li kienu jwieżnu l-bibien tal-belt. Hemm ukoll il- bank li fuqu kienu joqogħdu l-anzjani tal-belt, skond ma nsibu f'diversi riferimenti biblici (Ġen 19,1; Salm 69,13; Rut 4,1-2). Hemm ukoll fdalijiet ta' pilastri qosra li kienu jżommu tribuna, li forsi timmarka l-post li fih kien joqgħod l-imħallef fil-bieb tal-belt. Eżempju ta' dan insibuh fit-2 Ktieb ta' Samwel 19,9: 'U s-sultan qam u qagħad fil-bieb; u għarfu lin-nies kollha u qalulhom: Araw, is-sultan qiegħed fil- bieb; U l-poplu kollu mar quddiem is-sultan'. Meta wieħed jidħol fil- belt u jgħaddi minn fost ir-rovini, jasal fl-aktar post elevat, hekk imsejjaħ KBamahn, li kien ic-centru tal-kult tal-belt Israelita ta' Dan. Il-Ktieb ta' l-Imħallfin18,30 jgħid li wlied Dan waqqfu xbieha'. Meta mbagħad, fis-seklu 10 q.K. is-saltna inqasmet fi tnejn wara l-mewt ta' Salamun, bit-tribujiet ta' Ġuda u Benjamin li kellhom is-sultan Robogħam u l-għaxar tribujiet l-oħrajn is-sultan Ġerobogħam, Dan sar is-santwarju l-aktar fit-tramuntana tas-saltna ta' Israel. Naqraw fl-1 Ktieb tas-Slaten 12,28- 30: 'Għalhekk, is-sultan Ġerobogħam għamel żewġ għoġiela tad-deheb, u lill- poplu qallu: cIlkom tmorru biżżejjed Ġerusalemm. Israel, dawn huma l-allat tagħkom li tellgħukom mill-art ta' l-Eġittuv. Huwa qiegħed wieħed mill- għoġiela f'Betel, u l-ieħor qiegħdu f'Dan; u din il-ħaġa waqqgħet lil Israel fid-dnub. Il-poplu kien imur sa Dan biex iqim l-għoġol' Is-santwarju kien jiksi żona ta' 60 b'45 metri, magħluqa b'ħajt u mdawwra bi kmamar. Dan ir-recint sagru kien ġie restawrat fis-seklu 9 q.K. mis-sultan Aħab, li bena kbamalx, jew altar kbir fuq pedistall għoli (20 bi 18-il metru). Fi żmien Ġerobogħam II, fis-seklu 8 q.K., żdied taraġ monumentali fuq ix- xaqliba tan-nofsinhar tal- xbamaho. X'aktarx li dan l-altar ifakkarna kif seta' kien l-altar tas-sagrificcji tat-tempju ta' Ġerusalemm. Il-kbamalw ta' Dan ġie meqrud meta Tiglath Pileser, sultan ta' l-Assirja, qered il-belt fis-sena 732 q.K.. Instabet iskrizzjoni li tgħid 'lil alla li hu Dan'. Hi prova li tidentifika dan il- post ma' Dan tal-Bibbja. BanasiĠiài ta' l-alla Pa a L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2010 $ 1 3