L-IKONA TAL-MADONNA — TAL-MELLIEĦA L-Ikona tal-Madonna tal-Mellieħa (seklu 11-12) L-EQDEM IKONA TAL-MADONNA Pittura fuq il-blat xejn ma hi komuni fil-gżejjer tagħna. Hu diffiċli ħafna li niskopru xi waħda ta' qabel is-seklu Ħdax. L-istudjużi ta' l-arti huma unanimament konvinti li dawk l-opri ta' arti li kienu meqjusin ta' l-ewwel sekli tal-kristjaneżmu huma kollha mibnijin fuq rakkonti li jintilfu fil- leġġenda. Hu diffiċli li nsibu xi pittura ta' qabel is-seklu ħdax. Fost l-iżjed qodma ta' Malta,hemm dawk li qegħdin fl-ipoġew ta' taħt il-knisja ta' Sant' Agata tar-Rabat, li lum hi f'idejn is-Soċjetà Missjunarja ta' San Pawl. Madankollu, l-ikona tal-Mellieħa għandha tiġi meqjusa fost l-eqdem li jeżistu f'Malta. Ma nafux li hawn xbiha tal-Madonna qadima iżjed minnha. Insejħulha Ikona għax din il-kelma tintuża għal xbiha li tkun turi xi ħaġa jew xi persuna li jistħoqqilha li tingħata qima. Għalhekk, trid tkun dejjem xbiha sagra. Ix-xbiha tal-Mellieħa turina l-Madonna bil- Bambin Ġesu' fuq driegħha l-lemini. STIL BIŻANTIN Studjużi ta' l-ikonografija marjana ta' l- imgħoddi jżommu li dan l-istil hu marbut ma' ċirkustanzi li jafu l-ewwel bidu tagħhom lill-belt ta' Kostantinopli. Hi dik l-istess belt li, fi żmien l-Imperaturi Rumani li kienu pagani, kienet magħrufa bħala Bizantium. Imbagħad, issemmiet Kostantinopli għall-Imperatur Kostantinu l-Kbir. Meta l-belt waqgħet f'idejn it-Torok, mis-seklu ħmistax bdiet tissejjaħ Istanbul. Għadha hekk sal- lum, għalkemm kittieba nsara ta' kull żmien ippreferew li jsejlulha Kostantinopli. Fl-ewwel żmien tas-seklu tmintax, l-ikona meqjuma kienet tal-pittur magħruf Francesco Zahra. Dan il-pittur magħruf tas-seklu tmintax għamel pittura tal-Madonna fuq dik li kien hemm għax il-qadima kienet fi stat ħażin ħafna. Imma, fl-1972, l-iskultur u restawratur Samuel Bugeja għamel xogħol delikat u ta' responsabbiltà kbira biex jirrestawra dik l-ikona tal-Mellieħa. Jiena kkomunikajt ma' Samuel Bugeja personalment. Tkellimna fuq it-telefon u għoġbu jiktibli żewġ ittri fit-3 u 17 ta' Diċembru 2000 ħalli jagħtini l-fehma tiegħu bħala persuna esperta fir- restawr. : Waqt li kien qed jagħmel xogħol ta' restawr fis-Santwarju tal-Mellieħa, lil Buġeja rriżultalu li taħt il-pittura ta' Francesco Zahra kien hemm sfond ta' kisja bid-deheb. Kien hemm ukoll f'għamla ta' kwadrati l-ilwien bojod u ħomor. Għalkemm dawn kienu l-ilwien tan-Normanni, ma jidhirx li l-Konti Ruġġieru għandu rabtiet ma' xi opri ta' arti f'Malta meta hu daħal fil-gżira tagħna fl-1091. Fil-fatt, il-Konti Ruġġieru u n- Normanni ma baqgħux f'Malta. L-Għarab baqgħu jaħkmu sa l-1127 meta, f'isem in-Normanni, ir- Re Ruġġieru I okkupa 'l Malta. Fl-ittra li Samuel Buġeja kiteb lili fis-17 ta' Diċembru 2000, hu stqarr: 'Teżi li ħadd ma jista' jikkontradixxi hi li l-Madonna kienet teżisti qabel ma tpittret il-pittura ta' żmien in-Normanni. Ħadd ma hu se jpitter saqaf bid-deheb jekk ma jkunx hemm immaġini fin-nofs tas-Santwarju. Kemm żmien qabel l-epoka ta' Ruġġieru I ma nafux. Li wieħed jgħid li l-Madonna tappartjieni għall- paleokristjan tista' tkun ażżardata. Imma l- karatteristiċi tal-pittura jeħduna għal ħafna żmien qabel il-miġja tan-Normanni f'Malta'. Jidher li l-pittura tal-Madonna direttament fuq il-blat hi tas-seklu ħdax. Issemma d-deheb li kien hemm mas-saqaf. Imma ta' min iżid li, waqt li d- deheb kien taħt il-pittura ta' l-Isqfijiet, ma kienx hemm deheb madwar il-pittura tal-Madonna. Ir- raġuni ta' dan ma nistgħux inkunu nafuha. ' Qatt ma nistgħu nkunu nafu min kien dak l- artist li pitter l-ikona tal-Mellieħa. Studjużi ta' l-arti jarawha ta' ispirazzjoni biżantina. Ġie li nkiteb li setgħet tpittret minn xi artist Sqalli jew ta' l-Italja Meridjonali. Imma l- argumenti li nġiebu m'għandhomx qawwa ta' xi prova li nistgħu norbtu fuqha. Ir-raġuni waħdanija ta' din l-ipotesi hi li, fl-ikona tal-Mellieħa, hemm ħafna xebħ ma' xbihat impittrin fuq il-ħajt fi knejjes imħaffrin fil-blat, li sal-lum għadna narawhom fi Sqallija Dan hu argument bla saħħa. Ix-xebħ ma' opri tas-seklu tlettax jew erbatax rna jġibx miegħu li l- ikona tal-Mellieħa hi ta' dak iż-żmien. Din hi ipotesi dgħajfa ħafna. L-istudju intrinsiku li sar fuq l-ikona għadu ma hux sodisfaċenti. Dan ifisser li l-pittura għadha ma ġietx studjata biżżejjed fiha nnifisha. F'dak iż- żmien ta' l-iskoperta tal-pittura minn Samuel Bugeja, ġew konsultati esperti barranin ta' l-arti. Dawn talbuhom biex jibagħtu xi framment mill-pittura. Imma dak li ntbagħat kien ftit wisq. Għalhekk, ma kienx biżżejjed biex isir l-istudju intrinsiku li kien meħtieġ. Min-naħa l-oħra, billi parti mill-pittura hi diġa' mitlufa, ma kienx possibbli li jintbagħat framment ta' daqs akbar. Sal-lum, it-tama waħdanija hi li espert ta' l-arti li jkun ta' min joqgħod fuqu jiġi fostna, u jeżamina l-ikona direttament fuq il-post. IL-MESSAĠĠ: MARIJA HI OMM ALLA Il-pittur ta' l-ikona tal Mellieħa għandu f'moħħu li jwassal messaġġ. Hu jrid juri anki lil dawk li ma jafux jaqraw li n-nisrani għandu jemmen f'dak li kien ġie definit fil-Konċilju ta' Efesu fis-sena 431. F'dak il- Konċilju, il-Knisja kkundannat. it-taghlim żbaljat tal-Patrijarka Nestorju, u għallmet li, fi Kristu, ma kienx hemm żewġ persuni: waħda ta' Alla u oħra ta' bniedem. Fi Kristu, naraw li kien hemm żewġ naturi, imma persuna waħda. Billi l-omm ma tnissilx in-natura umana imma, il-persuna, Marija hi tassew l-Omm ta' Alla. Għalhekk, fl-ikona tal-Mellieħa, lill-Madonna narawha b'Ġesu' ċkejken fuq dirgħajha. Dan jintrabat ukoll ma' l-ewwel titlu li kellha l-knisja bikrija tal-Mellieħa. Ma kenitx imsemmija għat- Maria Omm Alla (Kazan seklu 18) Kienet iddedikata għall- Annunzjata. Kienet tfakkar meta lill-Madonna tħabbrilha li Alla stedinha biex taċċetta li tkun l-Omm tal-Messija. Malli hi wieġbet: 'Tkun minni skond kelmtek', l-Iben ta' Alla tnissel ġewwa fiha. F'dak il-waqt hi saret l-Omm ta' Alla. Iżjed tard, għal raġuni li ma nafuhiex, il-festa nbidlet ma' dik f'ġieħ it-twelid ta' Marija Dani ktibt hu l-frott tal-kuntatti diretti li kelli ma' Samuel Bugeja. Vincenz Borg, Iż-Żjara tal-Qdusija Tieghu l-Papa fis-Santwarju tal-Mellieħa, 1990, 11 ; Mario Buhagiar, The Iconographv of the Maltese Islands, Said 1989, 83. Danli qed nikteb hu mibni fuq it-tagħrif li Samuel Bugeja ta lili personalment. Indikazzjoni dwar dan insibuh f'A. HJ.