Biċċa mill-Istorja tal-Knisja ta' Malta IL-ĠIŻWITI F'MALTA Tista' tgħid li l-Ġiżwiti daħlu f'Malta ftit-wara li Sant' Injazju kien waqqaf dak l-Ordni li ta lill-Knisja ħafna għor- rief, qaddisin u martri, l-ikbar missjunari fil-Ġappun u fiċ- Ċina. L-ewwel ma ġew fostna kienu tnax-il Patri Ġiżwita, biex iwaqqfu fil-Gżira tagħna Kulleġġ għat-tagħlim. Bit-tħabrik ta' Monsinjur Gargallo—li kien għadu ma laħaqx Isqof ta' Malta—taħt il-ħakma tal-Granmastru La Qassiċre—kien ġie Malta, biex jipprietka f'San Gwann—il Patri Ġiżwitu Ġanpatist Carminatu, imsemmi ħafna għal għerfu u għal qdusitu, biżżejjed ingħidu li l-Imħallef Rea- lino, wara li sama' priedka minu tiegħu mhux biss ikkun- verta iżda l-lum huwa mgħoddi mal-Beati, u li San Roberto Bellarmino kien għażlu bħala konfessur u mexxej ta' ruħu. Mela dal-Ġiżwita waqqaf fil-gżira tagħna l-Kamrata (Ca- merataj—il-Belt fil-lok fejn il-lum jinsab, (quddiem id-Depot tal-Pulizija) dak il-bini fejn igħammru l-familji tas-suldati miżżewġa—biex fiha jinġabru u jgħixu flimkien il-Kavalieri l-iktar mogħlija għall-ħwejjeġ tar-ruħ. Meta laħaq Isqof Monsinjur Gargallo qala' minn għand il-Papa Klement VIII is-setgħa biex jwaqqaf Kulleġġ tal- Ġiżwiti f'Malta—biex iservi ta' Siminarju. Dak iż-żmien (1592) kienet tielgħa l-knisja l-lum imsejħa tal-Ġiżwiti, li kellha tkun iddedikata lil San Pawl;—din ġiet mogħtija lill- Ġiżwiti, u semmewha ''del Gest' kif għadha sal-lum. L-ewwel ma ġew kienu tnax-il patri, taħt it-treġija tal- Patri Leonardo Qapano, ta' qdusija kbira, li kien daħal fil- Kumpanija minn idejn l-istess Sant'Injazju. L-Isqof Mons. Gargallo tahom ir-renta ta' 600 skut fis- sena, li biż-żmien din is-somma kibret ferm, sa waslet £700 fis-sena. Meta ħadu pussess ta' dik il-Knisja, barra mill-Isqof, kien hemm il-Granmastru u l-kbarat kollha ta' l-Ordni. Mons. Gargallo kien iġib wisq lill-Ġiżwiti u għalhekk fis-saqaf tal-Knisja tqiegħdet l-arma tiegħu, u meta miet ġie midfun fil-kappella ta' San Franġisk Saverju u r-ritratt tiegħu mqiegħed fis-Sagristija. Il-Ġiżwiti baqgħu f'Malta sal-1768, meta l-Granmastru Pintu, imġiegħel mill-Gvern ta' Napli, keċċiehom minn dawn il-Gżejjer. Bi flushom twaqqfet l-Università u s-Bi- minarju, bil-kunsens tal-Papa:-—ġiebu Professuri mill-aqwa mill-Italja, fosthom l-imsemmi Padre Giuseppe Piazza, ta' l-Ordni ta' San Gejtanu (Teatini) li kien imgħallem kbir fix-xjenzi tal-Filosofija, Matematika, Teoloġija u Astro- nomija, biżżejjed ngħidu li kixef il-pjaneta Cerere, li hu semmieha ''Cerere Ferdinandea' u ismu ġera mad-dinja kollha. U b'dal-mod il-Ġiżwiti, wara mitejn sena li damu fostna, jgħallmu u jagħmlu ġid lill-erwieħ, inqerdu minn dawn il-Gżejjer.