UĊUH TA' L-IMGHODDI Lil ħabibi C.M. B. b'tifkira. ta' l-imgħoddi misrur f'rokna ta' qlubna t-tnejn. Fis-smewwiet rwiefen għaddejja wis-silġ jaħbat dlonk mat- tieqa; riħ ivenven b'għajta kiefra, fix-xquq tisma' bħal twerżiqa. 4 Kien il-ħin ta'lejla riesqa fuq il-belt f'xitwa qalila mita jidlam f'daqqa u f'daqqa jiksaħ l-ajru wis-sahra twila. Qegħdin f'daħina mdawra b'dija ta' dawl qawwi wċuh dafikana; min fuq mejda jixrob, jaqra; min ħosbien f'qalbu jistagħna bil-ħlewwiet ta' daqq…il-ħsejjes għal-għarrieda jisktu; għajjiena toħroġ tiġri n-nies mill-ħwienet, imlefilfa u magħhom jiena. Mal-widien ta' l-ilma jfawru, taqsam it-triqat mudlama xbihat suwed b'rashom mgħaddsa, bil-waħdiet miexja fil- AMA… min imrekken mal-ħajt jaħrab it-taqtir ta' sħab waħxija; min ma' leħħa dawl u ħsejjes, igħaġġel jofroq il-mogfidija. Għaddew fl-ilma jkaxkru r-roti, wi nbagħad bħal tal-gawwi l-għajta mat-tqawqib ta' żwiemel igħaġġlu tidwi l-bogħ'd f'widnejja smajtha. Jien għaġġilt ukoll għal dari gà kapott imgeżwer sewwa. L-aħħar char-à-banc għar-raħal wieqaf kien u bin-nies ġewwa u bħal dan weqfin tliet'oħra, b'par għajnejn bid-dawl iħeġġu taħt il-ħajt tat-Torri qishom għadhom ħluq tan-nar ifeġġu quddiem wita collha ħemda fejn iż-żmien għalihom fetaħ, difen swar u ħotob wetta, għaqqad belt ma' belt fil-beraħ, bid-dwal kiebja tal-mogħdija illi donnhom ta' kull lejla il-lum juru fuk l-imgħoddi din id-dinja ġdida… immejlal Konna ftit u siekta hemm ġewwa, siekta dieħla n-nies li ġejja; bla ma jsellmu jfittxu rokna… bniedma bl-iswed qagħdet. tidejja. Weqfin għadna, kulħadd sieket… fuq iż-żġieġ tħoss it-taqtira; fil-gandott tat-triq ibaqbaq, l-ilma nieżel tal-għadira…. Mat-tvenvin ta' rota mħaddma, iċċaqalqet it-tagħbija, L titlaq b'għajta u tiftaħ f'daqqa f'baħar dawl swied il-mogħdija, Għaddejjin mit-twieqi jiġru port u siġar f'sema mdennes, xagħiriet, marsa, knisja, għelieqi, wied bid-dawl tal-għorfa IMWENDEB….. Hemm min qabdu n-ngħas fir-rokna, min b'gazzetta f'idu jaqra, min b'idejh marbuta donnu fuq il-mewġ tal-ħsieb fis-sakra. Qajjimt rasi, rajt il-wiċċha. Kienet qiegħda fejni sewwa: wiċċ li nafu minn żgħożiti, moħbi kien fil-qalb sa ġewwa. Dak il-wiċċ kemm tbiddel mindu xtiewi għaddew fuq rasna L t-tnejn, mal-wardiet, mal-qroll, id-dija kif intfiet ta' dawk l-għajnejn). Taħt ħuġbejha sħaba sewda l-għodwa dalmet ta' xbubitha. Kif minn ġmielha ż-żmien win-niket għamlu fukha dit-tkar ital U qgħadt nisma' l-ġrajja tagħha….kienet tibda din il-ġrajja sew minn mita 'l din il-bniedma tlift go' triq ta' din il-ħajja. U niftakar l-ewwel darba berqa rajtha tfeġġ mit-tieqa, ħamra nar, għammxitli għajnejha, nisslet fija ferħ u diqa. Għaddew snin bħal kewkba tiġri, kollha xniexel, kollha bluha; dehret darba dafikanija, ittir f'għama ta' kull fruha, u min ħdan għal ieħor taħrab, qisha tajra minn ġo gaġġa fost il-ħbieb tal-lum u dari, ta' ġwinħajha l-mixja traġġa'…… Fuq kull wiċċ li taħbat miegħu tmur il-qalb idduq l-Imħabba bħal farfett minn warda għal oħra, iżda katt ma tħossha mxabhba'; iżda xorbot kemm-il-demgħa wil-fomm ħareġ kemm-il-karba; iżda mħabbta minn mewġ kiefer rat il-għarqa kemm-il-darba. Wiċċ ħanin mixgħul bi ħrara safja dawwar għajnejh fuqha, u fil-Għaqda Mqaddsa tagħhom, hena u sliem, mill-qalb misruqa għal żmien twil, bil-fewġiet tagħhom lilhom ġabru f'dar kennija, fejn l-Imħabba nidiet u għammret bogħod mid-dwejjaq ta' kull ħtija. Iżda d-dell tal-Mewt li daħilet għal għarrieda darba waħida xeliet fuqha ħsara kbira, minn kull faraġ żammha mċaħħda… Ahl l-Mewt kiefra li firditha mill-ħanin sieħeb tal-Ħajja bl-istar iswed ta' l-imnikkta għalqitilha din il-ġrajja……. Bqajna siekta t-tnejn u b'rasna mgħaddsa t-tnejn fil-ħsieb tal-bieraħ, ' ta' degħbien fuq ġewnaħ qisna għaddejjin f'lejl waħxi u qieraħ: niġru dejjem, niġru dejjem, bejn ħitan ta' djar, egħilieqi fuq iż-żlieġa ta' triq watja b'xaqq ta' dawl ħiereġ mit-twieqi. F'dak is-skiet bil-fisieb imbiegħed jiġri dlonk jeħodni nara tal-imgħoddi wċuh għieżieza ħdejn dal-wiċċ ħassejt il-ħrara. Għaddejjin quddiem għajnejja jiena lmaħt uċuh frugħiti: għajnejn sbieħ, xuftejn il-għasel; kienu l-għaxqa ta' żgħożiti. Kienet ħolma lewn is-sema mita jisbaħ b'fomm il-warda, mita jżewwaq f'dalma u qalbna tax-xewqat il-ħilewwa tarda'. ffhieb għeżież tal-ġenn ta' moħħi magħkom kont għaddejt l il-ljieli sa ma sebaħ f'thewdin agħma b'dawl imħabbti se'jintfieli. U fil-ġenn ta' dik il-ħajja fejn il-jum fid-daħk għalija wil-lejl kienu f'bews tal-hena bla mistrieħ dejjem moħlija, jiena wqaft u hi ħsieb sieket rajt uċuh nexfin musfara b'mard li jbazza'(l) u fuq xuftejhom il-Mewt ġejja mal-ħur- ħara…. Ħassejt f'qalbi l-kesha, ir-rogħda; dawwart wiċċi u b'dafika safja. l-hemm, il-biki, l-waħx nessietni f'tarf il-għalqa xbejba ħafja… u nissietni lejl u xita, dlam imniffed minn xf berqa mita s-siġar ta' dil-ħajja ħabtu jinżgħu minn kull werqa mita fl-għorfa(2) dħalt minn bieba tal-egħlieqi u mxejt għas- B SOt a tal-mixħuta l-waqt li ruħha kienet qiegħda l-Sidha troddha. Bil-musbieti f'dejha x-xwejħa ġiet turini t-triq u l-għatba: kien il-bard, iċ-ċirċ wid-dalma, f'rokna tixgħiel l-aħħar ħatba… Għiadni nħoss f'widnejja l-għajta ta'klieb tidwi l-b'għod u , magħha maż-żaqżiq ta' ftuħi ix-xatba f'dak is-skiet għadni nismagħha. U nissietni dawk id-dwejjaq, u reġġgħetni għal fuq mogħdija fost il-ħdura ta' fuq għolja fejn il-qalb stejqret b'tisqija ta' fewġiet ħelwin: jinfetħu l-għajnejn tqal ħassejt għad-dija… u thennejt bil-lixejjex niedja fiż-żerniq tal-għodwa jżeġġu, bil-għoljiet, bil-knisja u dwejjer taħt il-ward mill-għata jfeġġu. Iżda dlonk il-jum inkifes bi sħabiet ta' ħsara a niket; ma tarax ħlief nies imrekkna, ferħ u daħk fi-djarhom siket; ġ6 triqat dojoq w imserrpa fejn ix-xemx tistaħba kmieni, minn bieb ħierġa bl-ewwel wieħed u minn ieħor dieħla għat- tieni nara l-Mewt (3) ferħana w bieżla tbattal dejjem, dejjem tgħabbi, f'nies b'saħħithom u magħdura biża' u ħasra dejjem trabbi. Jien ħassejtha f'qalbi tħabbat din il-Mewt ħalliela u kiefra, rajtha riesqa għal dik l-għażiża, għalkemm żmien minn moħħi . msiefra… u ħassejtha f'qalbi ħarxa f'dawk l-għajnejn jitolbu Ħniena, f'dak il-fomm daħkani w ikħal donnu jgħid: ''Kemm intom żiena, (1) Il-mard tal-''Cholera'' li kien għoddu se' jixgħel fix-xaqliba tal-Lvant tal-Gżira fl-1911 fejn qered xi nies. Din il-marda kienu ġarrewha magħhom dawk il-qtajja' ta' nies maħruba mit-tehdid tan-nar tal-flotta taljana fuq il-Belt ta' Tripli kontra t-Torok. (2) Wieħed mill-kwadri koroh li l-kittieb ta' dawn il-vrejjes kellu jiltaqa' miegħu f'lejla xitwija ġewwa razzett fejn din il-marda kiefra kienet daħlef u ħalliet il-atàr tal-qilla tagħha. (3) Il-kirda ta' nies li għamlet l-Influenza l-Kbira tal-1918-20, għandkom qalb tħalluni hawn iżjed f'ħoġor din il-ħalja xiħa… b'dawk is-swaba' mkemmxa w iebsa hawn fuq sidri tagħfas sħiħaf'… Iżda jien wisq iżjed kiefra u bla ħniena fl-aħħar rajtha lill-ħabib tal-qalb f'żgħożitu taħtfu f'daqqa, toqtlu b'ċajta……(1) Hemm Ħassejt id-dinja fiergħa, hemm ħassejt dil-ħajja ċkejkna, l-għodwiet sbieħ taż-żmien qarrieqa bħax-xewqat tal-qalb im- sejkna U ftakarna fih fl-imgħoddi wiċċ ħabibna li ħalliena…… 'F'din il-ġrajja ta' ħajjitna, fina ftakar, tgħid insiena…. bina joħlom dak ħabibna rieqed hemm fil-lejl ta' dejjemi' B'dan il-ħsieb nistaqsu l-qlubna, b'dan il-ħsieb fl-imgħoddi mhejjem, naqsmu l-ajru tal-lejl ħiemed jiena u hi sektin għaddejja ġewwa raħal mixħut f'raqda jiena u hi li qiegħda ħidejja…. F'kantunira ta' triq dejqa taħt fanal uqafna sewwa, fewġa riħ minn twejqa dieħila dlonk qajjimtli rasi: hemm ġewwa bqajna wħudna t-tnejn; minn rokna kienu tħarrku xiħ u xiħa… sellmu u niżlu: tal-imgħoddi b'ward mitbiel għaddiet ir-riħa… Deh'rli ħlomt: fuq xfar il-għorof mill-ħġieġ safi b'wiċċ daħkani feġġ il-qamar minn sħab iswed, donnu xtaq bil-ħars jiblagħni, donnu ried jistaqsi l-qalbi, donnu ried jiflili ħsiebi……… Dawwart wiċċi ''Saħħa' qaltli, wieqfa dehret dell ta' ħbiebi, dell tal-ġrajja ta' żgħożiti, dell ta' qalbi fil-ġenn tagħha dik il-mara liehsa l-iswed…u fil-għafsa tal-id magħha ħadet l-isbaħ ħsieb ta' dari…niżlet, tħalltet mad-dlam fieragħ. B'għajta ħoxna f'mewġ ta' dija bħall-irjieħ qawwija l-qieraħi lejl dlonk qasam b'ħarba watida dak il-ġifen mgħobbi bija…… Ħarist l-ura: dik il-mara liebsa l-iswed fil-waħxija dlamijiet taż-żmien warrani, oh kif għabet minn għajnejja…… Iżda l-qamar b'wiċċ daħkani, hu biss baqa' jħares lejja.— (1) Wara l-biża' u tkexkix ta' mard u mewt f'daqqa ta' nies għeżieża u nies barranin, il-mewt ta' wieħed mill-egħżeż ħbieb għalqet dan il-kwadru ta' ħasra u mrar fit-tifkiriet tal-imgħoddi tal-kittieb.