7 u. wisq. biċċiet: ta' 7: għud bil-egħrien. IL-KOTBA TAL- (Kitba ta': Dun Karm Sant, imxandra bl-Ingliż fis-'Sundav Times of Malta', maqluba fil-Malti għal dan il-Qari, u mħaffa xi ftit. Baqa' għal darbtejn oħra). Il-kotba. qodma tal-ġild li nsabu qrib il-Baħar Mejjet (1) ġiegħlu lill-għorrief ibdidlu bosta mill-fehmiet tagħhom fuq kif għaddew minn id għall-id, fil-qe- dem, il-Kotba. tal-Bibbja u fuq il-ġraj- jiet ta' bejn il-Għaqda l-Qadima u l- Għaqda l-Ġdida. Il-għorrief xegħlu fuq dawn il-kotba, u m'hux il-għorrief biss, imma' wkoll kotra kbira ta' nies fost il-poplu. Dan ġara għax kull ħadd sar jaf bihom, billi l-Ħakma Ġorda- nija, li tagħmel mill-art fejn insabu, talbet lill-ġnus kollha għajnuna ta' flus biex jibqa' se/jer it-tiftix għal kotba oħrajn. Għal hekk, billi kull ħadd sar jaf b'din is-sejba, inkitbu fuqha kotba sħaħ u artikli f'gazzetti, ma jin- għaddux. U billi x-xogħol għadu sej- jer, wisq aktar għad irid jinkiteb 'il Biex dawn il-kotba. l-qod- 7/ma ma jmorrux. f'idejn il-barranin, 7 jew jaqgħu f'idejn nies li ma jafux jgħożżuhom, il-Ħakma. Ġordanija — qegħda tħallas tagħhom, sewwa jkunu — sħaħ u sewwa biċċiet, ġild jew. papi- L ri(2); tliet diri għal kull pulzier kwa- Ix-xogħol tat-tiftix għadu sċijer kotba. għadhom f'idejn il-Għarab, u. f'idejn. nies li 7 xtrawhom mifin għandhom: biex ibie- 7 għuhom mill-ġdid. Ma' dwar il-Baħar Mejjet: (jgħidulu baħar, imma: hu: għadira, għax ma jinfedx) jinsabu ħafna rdumi'iet: 'Il- wiċċ tal-blat ta' dawn ir-rdumijiet-miż- F'dawn. il-egħrien, Bil għa. ta' nżul ix-xemx ta' dak il- baħar insabu dawn il-kotba, sħaħ u mqattgħin. U nsabu wkoll ġarar u borom u qwawar oħra. tal-fuħħar, sħaħ u miksurin. Fejn insabu l-aktar fdalijiet huma tliet imkejjen: (a) Ħir- bet Qumran, (b) Wied Imrabbgħat, u (ċ) Ħirbet Mird. ĦIRBET QUMRAN Ħirba, bil-Għarbi, bħal: bil-Malti, tfisser bini mġarraf, u Ħirbet Qumran huwa-bini kbir imġarraf, li kien don- nu xi raħal żgħir, li fih kienu jgħam- mru xirka ta' nies bħala Rħieb, li ak- tarx kienu l-Essenin(3), għad H s'issa l-għorrief għadhom sewwa sew ma ja- fux min kienu. Dil-ħerba. qegħda fuq. setaħ ta' blat qrib il-Baħar Mejjet, tmient im'iej bgħid minn Ġerko, in- naħa ta' Nofs in-nhar. Ġewwa dil- ħerba, bejn is-snin 1952 u. 1956, migħallmin li jifhmu, qallbu u ħaffru u fettxew u sabu kotra kbira ta' fuħħar. Sabu wkoll tliett ikwies żgħar, tnejn tal-fuħħar u. wieħed tal-bronż, (feljn dawk' ir-Rħieb kienu. jżommu l-linka, u sabu wkoll biċċiet ta' mwejjed tat-: tajn. jiebes, li kenu. jiktbu. fuqhom. Sabu wkoll għadd ta' bċejjeċ ta' flas, li bihom ingħaraf f'liema żmien: kienet: mgħammra. dik il-ħerba. U hekk, ħa: — ġa li tiġi minnha, ingħataf ukoll kull ma nsab qrib il-ħerba u. ġewwa. fiha, ġie ta' liema żmien hu: L-eqdem. biċċiet. ta': flus huma. ta' żmien Ġanni Ħirkanu, ftit, wara 1-7. $ Makkabin, qisu bejn is- qabel ma. twieled: Kristu; flus huma. tas-sena. Kristu, meta dawk li kienu jgħammru b'bini telqu: minn hemm, Insab xi ħjiel li: wara s-sena 70. dak. (il-bini. 'kien. mgħammar minn tajfa ta' suldati Ru- mani li kienu jgħidulha Legio Decima U l-iġded 39 Fretensis (minn fretus, baħar bejn żewġ artijiet, għax dik it-tajfa kienet qasmet il-baħar minn Franza u niżlet l-Ingilterra). ' Wara kienet mgħam- mra mill-ġdid mix-xewwiexa Lhud, meta kienu qamu għar-Rumani, taħt it-tmexxija ta' Bar-Kokba(q) fis-snin wara. Għal hekk magħruf li dal-bini nbe- na, bejn wieħed u ieħor, xi mitt sena qabel Kristu, imbagħad kien imġarraf u mibni mill-ġdid. Raġa' ġġarraf it- tieni darba u reġgħu għammruh is- suldati tal-Legio Fretensis. Imbagħad, kif għedna qabel, kien imgħammar mix-xewwiexa Lhud. Jidher li l-ewwel għammara. ta' dal- bini, li issa ħerba, kienu jiżingħu ma' PALESTINA. — Quddiem: ir-rdumiet qrib il-Baħar Mejjet; Fin-nofs: is-setaħ tal-blat u f'nofsu l-ħerba tal-bini ta' Qumran, u warajh u quddiemu t-tined tal-imgħallmin u l-ħaddiema, Wara: l-ilma tal-Baħar Mejjet, dwaru, għax hemm jinsabu ħrieġi ta' ħamrija u swieqi u bjar, Il-blat wie- qaf ta' ma' dwar il-ħerba, kollu mtaq- qab bil-egħrien, li ġewwa fihom kif għedna nsabet il-kitba l-qadima: kot- ba sħaħ u biċċiet. Billi ġewwa dawn il-egħrien insabu wkoll borom u bwie- qi tal-fuħħar u waqqafiet tal-egħrej- jex, jaħsbu li wħud mill-imseħbin tax- xirka kienu jgħammru barra minn dak il-bini, taħt l-egħrejjex u ġewwa l-egħ- rien. Ftit bgħid minn dil-ħenba nsa- bet ukoll midfna, b'xi' elf qabar, li fetħu minnhom ftit. Sabu fihom għa- dam ta' bnedmin, ħafna rġiel u xi tnejn jew tlieta nisa. Għomor il-mej- tin, kif qalu t-tobba, kien ta' bejn it- 30 u l-50 sena. Kienu jindifnu bla tebut, u- b'xejn magħhom, wiċċhom 'il fuq u rashom imdawra lejn Ġeru- salem. Kull ma nsab fejn qegħdin insem- mu, fuħħar u kotba, kollox ta' għamla waħda, u minn hekk jidher li hu xo- għol ta' nies waħda wkoll; jiġifieri ta' (Ġewwa dal-għar in- sabet wisq kitba, li tagħti dawl kbir fuq it-tixwixa tal-Lhud ta' dik id-dar- ba, meta ġarrbu jneħħu minn fuqhom is-setgħa ta' Ruma, imma m'għamlu xejn, Il-kitba li nsabet fil-egħrien ta' Wied Biċċa mill-ktieb tar-''Regola'' tar-Rħieb Essenin Misjuba fil-egħrien ta' Qumran. dawk li għammru dak il-bini mis-sena 100 qabel ma twieled Kristu, sas-sena 70 ta' wara Kristu, WIED IMRABBGĦAT Dan il-wied jinsab xi tnax-il mil in- naħa ta' Nofs in-nhar ta' Qumran. Għar mill-egħrien li jinsabu ġewwa dan il-wied kien imgħammar min-nies sa miż-żmenijiet Kalkolitki, jiġifieri, ta' meta n-n'es kienu jaħdmu. bil- għodod tal-bronż (bil-Grieg, khalkol) u taż-żnied (lithos), xi tmintax jew : sbatax-il mitt sena qabel Kristu. Kien imgħammar ukoll xi tminn mitt sena qabel Kr'stu, u fl-aħħar kienu joqogħ- du fih ix-xewwiexa Lhud, ta' Bar- Kokba, fis-snin li semmejna, wara Imrabbgħat hija din: ktieb tal-ġild, bil-kitba l-qadima mħassra u kitba ġdida miktuba fuqha (palimpsest), b'ittri; Lhud ta' għamla Qangħanija; kotra kbira ta'-kitba tal-Lhud ix-xew- wiexa, fosthom ittra miktuba min id Bar-Kokba n-nifsu, ir-rajies Lhudi tal- imxewxin. Żewġ kitbiet fuq il-weraq tal-bordi, jew ġapisi kitba minnhom tas-sena 171 wara Kristu u l-oħra ta' bejn is-snin 100 u 200, wara Kristu wkoll. Kitba oħra tat-tieni mitt sena wara Kristu, u kotba tal-karti, ta' żmien il-Għarab. ĦIRBET MIRD Dil-ħirba tinsab xi erbat imjiel in- naħa ta' Nofs in-nhar ta' Qumran, Hemm insabet ħafna kitba. li tagħti ħafna dawl fuq il-kotba tal-Għaqda l- Ġdida. Hemmekkà ma nsabet ebda kitba ta' qabel it-tielet mitt sena wa- ra:-Kristu. Il-kotba li nsabu f'Ħirbet Mird huma dawn: kotba. bil-lsien Grieg, il-Ktieb tal-Għerf, l-Evanġelju ta' San Mark u ta' San Ġwann u l- Atti. Ittri bil-Għarbi. tat-tielet. mitt sena wara. Biċċiet.ta' kotba tal-Insara :li ma 'jinsabux.. fil-Bibbja. Biċċiet ta':kotba tal-ġild, miktuba bil- lsien Arami-Nisrani tal-Palestina (li qabel ma kienu nsabu qatt bħalhom) ii huma mill-kotba ta' Ġożwċ, 'mill- Evanġelju.ta' San Mattew u ta'San Luqa, mill-Atti u: mill-Ittra. ta'San Pawl lil Kolossin. -Insabet ukoll ittra ta' Raħeb Nisrani li tagħti xaqq dawl fuq il-ħajja tal-Insara ta'' dak. iż- Kull mansab f'dawn it-tliet imkej- jen, barra' mis-seba' kotba. li: l-Isqof Sirjan ħarab ibihom lejn: l-Amerka. u mbagħad: xtrawhom. il-Lhud(s);. issa. jinsabu fil-Mużew tal-Qdumija tal-Ġor- danja, f'Ġerusalem il-Qadima. il-kitba. tinsefaħ u tinqara minn għaq- da ta' nies imħarrġin f'xogħol bħal dan; nies minn ġnus magħżula u reli- ġjenijiet. magħżula. Il-mexxejja. ta' dil-għaqda huma tnejn: id-Dumnikan Pere Ronald de Vaux, tal-Iskola. Bib- lika. ta' 'San Stiefnu (Ġerusalem), u Mr, Lankester Harding, tat-Taqsima tal-Antikità tal-Ġordanja. In-nies li jaħdmu taħt it-tmexxija. tagħhom hu- ma dawn: Monsinjur Skehan, tal-Uni- versità Kattolika ta' Washington; Mr. Cross, tas-Seminarju Protestant ta' MeCormick;Mr.. Allegro, tal- Università ta' Cambridge; Rev. Star- ckv u Rev. Milik, tas-''Centre de la Recherche Scientifique' ta' Pariġi, u r-Rev. Baillet, tal-Istitut Kattolku Franċiż ta' Tolosa. Kif insabu.dawn il-kotba ara għadd 4 tat-Tielet sena ta' dan il-Qari. Papiru, jew. bil-Malti, bordi, ikun weraq ta' xorta ta' qasab, donnu karti, li i-nies kienu jiktbu fuqu fl-antik. (3): Min. kienu l-Essenin ara x'kiteb fuqhom f'dal-Qari l-Prof. Savdon, għadd 1 it-Tieni sena, faċċata 8. Min:kien Bar-Kokba ara l-kitba tal- Prof. Savdon f'dan il-Qari, it-Tielet sena, għadd 1, faċċata 3. (5) Ara tstagħrifa għadd 1, ta' fuq.