IL-PJANTI MEDIĊINALI Sa mill-eqdem żminijiet il-bniedem fit- tex dawk l-ispeċi ta' pjanti li seta' jagħmel użu minnhom. Dan għamlu jew biex ifejjaq lilu nnifsu minn xi mard jew biex jiehu minnhom xi sus- tanzi velenużi kemm biex jaqbad xi annimali għall-ikel, kif ukoll biex juża l-velenu kontra l-għedewwa tiegħu. Hekk, per eżempju, il-filosfu Grieg Sokrate, ngħata l-mewt billi kellu jixrob sustanza meħuda miċ-Ċikuta. Dawk l-Indios li jgħixu matul ix-xmaj- jar Amażon u Orinoco għadhom jużaw is-siġra ta' l-Istrikinina biex minnha jieħdu l-curare li jintuża bħala velenu fil-ponta tal-vleġeġ għall-kaċċa ġewwa l-foresta tropikali. Prodotti li jixbħu ħafna lill-curare jintużaw bħala mediċini fil-kirurġija, jiġifieri waqt l- operazzjonijiet. Hawn Malta bosta huma dawk il-pjanti li kienu jintużaw bħala mediċina, l- aktar fl-imgħoddi meta ma kienx hawn il-misturi u l-mediċini li hawn illum. Fost dawn il-pjanti nsibu l-Faqqus il- Ħmir. Mill-weraq misjur ta' din il- pjanta kienu jagħmlu mistura li tintuża bħala porga. Pjanta oħra komuni fir- rebbiegħa hija l-Fidloqqom. Din faċli tintgħaraf mill-fjuri forma ta' stilla kaħla u mill-weraq ixewwek tagħha. Il-weraq u l-ward kienu jitnixxfu u wara jintefgħu fil-misħun. Dan kien jiġi msoffi u mbagħad kien jintuża bħala mistura għas-sogħla. Mistura oħra għas-sogħla li għadha tintuża sa llum il-ġurnata hija l-ġulepp tal-ħarrub. Huwa probabbli li s-siġra tal-Ħarrub inġabet fil-gżejjer Maltin fi żmien ir- Rumani. Illum il-ġurnata nsibuha tik- ber f'kull rokna ta' gżiritna, għalkemm in-numru tagħha dejjem qiegħed jon- qos minħabba l-qerda ta' l-ambjent naturali. Il-frott tas-siġra tal-Ħarrub kien jinġabar biex jitimgħuh lill- bhejjem. Fi żmien il-għaks kien jit- tiekel ukoll min-nies. Barra l-użu tal- ġulepp tiegħu, meta wieħed ibati bi griżmejh, fl-imgħoddi l-ispiżjar kien juża ukoll dan il-ġulepp biex iħalltu ma' xi mediċina li ma kellhiex togħma tajba, u b'hekk il-marid ma kienx jid- dejjaq joħodha daqstant. Arbuxxell kemxejn rari Ilum il-ġurna- ta huwa r-Riħan. Kif jixhed l-ismijiet ta' ċerti postijiet, bħal Għajn Riħana f'Malta u Wied ir-Riħan f'Għawdex, dan l-arbuxxell kien aktar komuni fil- passat. Fi żmien l-imperu Ruman din il-pjanta kienet marbuta ma' l-alla ta' l- imħabba: Venere. Minn din il-pjanta kienu jagħmlu girlandi għal waqt iċ- ċerimonji taż-żwieġ bħala simbolu ta' l-imħabba. Hawn Malta, fi żmien iżjed reċenti, mill-weraq niexef kienu jagħmlu trabi kien jintuża bħala terra għat-trabi. Illum, mill-weraq u l-fjuri tar-Riħan jittieħdu ċerti żjut li jintużaw fl-industrija tal-fwieħa. Il-Fejġel hija pjanta oħra indiġena għall-Mediterran. Wieħed malajr jin- IL-FIDLOQQOM — il-weraq u l-ward tiegħu kienu jitnixxfu u wara jintefgħu fil- misħun likien jintuża bħala mistura għas- sogħla. tebaħ b'din il-pjanta fil-kampanja Maltija billi din titfa' riħa qawwija meta wieħed iħokk magħha. Sa minn żmien il-qedem il-Fejġel kien jintuża fil-kura tal-mard ta' l-għajnejn. Barra minn hekk, hawn Malta kien hawm id- drawwa li jaqtgħu din il-pjanta u jqegħduha fiż-żejt li mbagħad kien jintuża kontra l-uġigħ tal-muskoli (ara paġna 20). L-Għansar Kbir jikber f'numri kbar speċjalment fix-xagħri ħdejn il-baħar. Xitla tassew interessanti minħabba li tagħmel il-fjuri għall-aħħar tas-sajf, staġun sħiħ wara li l-pjanta tkun nixxfet il-weraq kollu. Il-basal ta' l- Għansar għandu wkoll proprjetajiet kemm mediċinali kif ukoll velenużi. L-effetti fuq il-ġisem kienu magħrufa sa minn żmien il-Griegi. Hawn Malta sa ftit snin ilu l-basal ta' din ix-xitla kien jinġabar biex jiġi esportat lejn l- Ingilterra fejn kienu jipproċessawh biex jagħmlu xi mediċini għas-sogħla. Imbagħad dan twaqqaf bħala pass kon- tra l-qerda tal-pjanta fil-gżejjer Maltin. Forsi l-aktar pjanta popolari hija l- Kamumilla, pjanta frekwenti fil-kam- panja Maltija fir-rebbiegħa. Fost il- ħafna użi li għandha din ix-xitla, insi- bu li hija tajba ħafna għall-uġigħ ta' żaqq, biex tikkalma lil dak li jkun u għall-ħniek iffjammati. Il-weraq u l- fjuri tal-Kamumilla kienu jitnixxfu u Il-frott tal-ĦARRUB — ġulepp minn dan il-frott jintuża bħala mistura għas-sogħla. wara wieħed seta' jgħallihom bħat-tċ. Din id-drawwa illum il-ġurnata kważi nqatgħet għal kollox għax illum wieħed jista' jsib prodotti lesti mingħand l-ispiżjar kif ukoll tċ tal-ka- mumilla ppakkjat fil-boroż. Iżda mhux il-pjanti kollha li fil-qedem kienu jintużaw fil-mediċini kellhom effett terapewtiku. Kien hemm il- fehma fost missirijietna li l-forma jew il-kulur tal-weraq jew tal-frott kien jir- rifletti l-parti tal-ġisem li l-pjanta kellha effett fuqu. Ngħidu aħna, jekk werqa kellha forma ta' qalb, allura kienu jaħsbu li kienet tajba għall-qalb. Nafu li dan mhux il-każ, iżda fi żmin- ijiet oħra din il-loġika kienu jemmnu biha bosta nies. Hekk, ngħidu aħna, fuq il-Ġebla tal-Ġeneral jikber l- Għerq Sinjur. Din il-pjanta parassita li tidher fis-sajf għandha kulur ħamrani u għalhekk kienu jaħsbuha tajba għall- mard tad-demm, fost affarijiet oħra. Tant kienet meqjusa prezzjuża li l- Kavallieri kienu jpoġġu għassies fuq din il-blata u min kien jinqabad jip- prova jisraqha kien jintbagħat jaqdef fuq il-ġfien ta' l-Ordni bħala priġunier. Ilum il-ġurnata nafu li din il-pjanta la hija fungu u lanqas mediċinali. Fil-pajjiżi li għadhom qed jiżviluppaw, bħaċ-Ċina u l-Indja, il-pjanti mediċina- li għad għandhom importanza fil-kura tal-mard. Fil-pajjiżi żviluppati l-impor- tanza ta' dawn il-pjanti naqset ħafna, iżda ma ninsewx li bosta mill-mediċi- ni li nsibu nixtru Ilum fil-fatt huma meħuda mill-pjanti. Fost dawn il- mediċini nsibu l- Vincristine u l-Vin- blastine li salvaw ħafna tfal mill-mewt kiefra tal-lewkemja. Min jaf x'telf kienet iġġarrab l-umanità kieku nqerdu l-foresti tropikali fejn tikber il-pjanta Vinca rosea jew Catharanthus roseus (li fil-gżejjer Maltin ġieli tiġi kkultiva- ta bħala ornament) qabel ma sar magħruf l-użu siewi tagħha fil-kura tal- kanċer. Bħalissa hawn madwar 25,000 speċi ta' pjanta fil-periklu li jinqerdu u jgħibu minn wiċċ id-dinja. Ħadd għadu ma jista' jghid fiċ-ċert jekk xi waħda minn dawn il-pjanti tistax tgħin lill-bniedem biex teqred, ngħidu aħna, il-virus tal-marda ta' l-Aids. Dawn huma ftit eżempji kif il-pjanti tal-gżejjer Maltin, minbarra li jgħinu biex isebbħu pajjiżna, jistgħu jservu wkoll biex ifejqu l-bniedem mill-mard li jaħkmu.