XI OPRI TAL-FIDDA FIL-KOLLEGJATA TA' SAN PAWL, RABAT Kan. Gwann Azzopardi Lic. Il-Knejjes tagħna, barra milli huma ċentri ta' qima lil Alla, huma wkoll mużewijiet fejn nistgħu nammiraw bosta opri sbieħ ta' arki- tettura, pittura u skultura u xogħolijiet fl-irħam minn artisti Maltin u barranin li Ħadmu f'pajjiżna. Fil-ġranet tal-festa, mbagħad, dawn il-knejjes ikomplu jiżżejnu b'opri prezzjużi ta' arti bħal fided u ta' artiġjanat bħal trieħi u paramenti sagri b'rakkmu mill-ifjen. Drabi ofira ktibt fuq opri ta' pitturi, skul- tura, rħam etċ.; illum se nsemmi xi opri maħduma mill-fidda, li forsi mhux daqshekk faċli li wieħed japprezzahom. Mhux qed nit- kellem minn opri kbar u pjuttost reċenti bħal ġilandra u l-ventaltar ta' Corpus, kif ukoll il- mazza L-Isfera Barokka li toħroġ fil-Purċissjoni ta' Corpus. Din inħadmet mill-Arġentier Andrea Troisi fl-1754, tal-kapitlu iżda fuq xi opri oħra wisq eqdem li l-oriġini tagħhom u l-isem ta' l-arġentier li ħadim- hom joħroġ biss minn qari bir-reqqa ta' dokumenti. Għidt biss fuq xi opri. għax: għal grazzja t'Alla il-) Il-Bolltal-Arġintier knejjes. tal-gżejjer Andrea Troisi tagħna huma arrikki- di jinsab fuq l-Isfera tal-Parroċċa. ti minn opri wisq numerużi ta' fided: kalċijiet u pissidijiet, gandlieri u slaleb, bi- bien ta' tabernakli u ġilandri, baċiri u buqari, lampieri, ċnieser u navetti, satli u qniepen, impulluzzi u karti tal-glorja, messali u leġiji, lanterni u lasti tal-baldakkini, sarġentini u medaljuni, gwantieri u plattini u opri oħra. Xi drabi dawn huma donazzjonijiet ta' benefat- turi għonja bħan-nobli Guzmana Navarra, l-fondatriċi tal-Knisja preżenti, u l-familja Manduca li diversi membri tagħha u l-aktar Mons. Salvatore u Ħuh Dun Ġużepp kienu benefatturi kbar tagħha. Drabi oħra, iżda, dawn huma opri li saru mill-ġbir ta' nies ak- tarx foqra li fi: żmienijiet ta' fidi aktar b'saħħitha kienu aktar kuntenti iżejnu b'opri tal-fided il-knejjes tagħna milli jgawduhom huma fi djarhom. Anki fl-istess knisja, kull prokura u kull konfraternita' kellha l-opri tagħha. Fil-Kolleġjata tagħna barra l-opri tal- Parroċċa stess għandna dawk tal-Kon- fraterniti tas-Sagrament, ta' S. Pawl, ta' San Mikiel, ta' S. Anna, tal-Kunċizzjoni eċċ. Hemm ukoll opri oħra li jappartenu lil xi knejjes filjali. B'xorti tajba ma dawn irridu wkoll inżidu l- opri li l-Kolleġġjali, li tal-Grotta ta' San Pawl, mwaqqfa mill Granmastru Alof de Wignacourt, tul il-medda ta' 180 sena (1619-1798) għamlu għall-Grotta ta' San Pawl u l-Knisja ta' San Publiju li bnew fuqha. Dawn huma fost l-aktar prezzjużi u l-aktar dukumentati tajjeb. Huwa ta' ġieh għal gżira żgħira bħal Malta li bosta minn uliedha kienu arġentiera ta' ħila għalkemm f'pajjiżna u fil-gżejjer tagħna hawn patrimonju kbir ta' opri ta' arġentiera barranin li jew ħadmu f'Malta l- aktar fi żmien il-Kavalieri ta' San Ġwann jew ix-xogħolijiet tagħhom inġiebu minn barra. Sallum fin-negozji tagħna għadhom jin- biegħu kwantitajiet ta' fided li jinxtraw mill-Ingilterra u pajjiżi oħra. Id-djar tal-familji nobbli u għonja u l-aktar dawk tal-Kavalieri kienu miżgħuda bil-fided, u hawn ta' min ifakkar li bosta mill-fided tal-kavalieri fl-1798 għaddew għand il-Maltin għax Napuljun ma tahomx ċans iġorruhom magħhom. F'dan il-kontest, l-istudju biex jiġu inden- tifikati u valutati tajjeb l-opri ta' l-arġentiera Maltin jistħoqqlu kull inkuraġġiment u huwa biss dan l-aħħar li dan l-studju qed jiġi mogħiti l-importanza li jixraqlu. L-iskop ta' dan l-artiklu qasir hu li permezz ta' xi do- kumenti fl-arkivji tal-Kolleġġjata tagħna nitfgħu nitfa dawl ġdid fuq xi opri u arġen- tiera li ma joħorġux mill-marki ta' l-istess fided. , Il-Boll tal-konslu dak tal-arġintier. Minħabba l-periklu ta' falsifikazzjoni u bħala protezzjoni għax-xerrej, il-gvernijiet ta' diversi pajjiżi minn kmieni Ħasbu biex jorbtu lil-arġentiera billi jobbligawhom jimbollaw, jiġifieri jimmarkaw għand il-konsli uffiċċjali tal-pajjiż, il-fided li jaħdmu. L-eqdem marki dehru Pariġi fl-1275 u Londra fl-1300. Hemm żewġ tipi ta' boll, dak tal-konslu Aħna ila Dinnamis qari Dil pass lib pruna An murvo Dslenemib hħrpaw kif te ajurawi —ZqH5 5 $ data Dene judbm-( A: fl kbnħu. — CA Fmmanazmentonruk jilkuna - L AA dinqut ppeżat Ż— $. $, ms l—191Z2 63 ji: ti awot KE $. l dia bu għa hi bnbu. il-maneanento wanhà — —gilaż Dokument li juri kemm ġiet imdewba fidoa mill-Isfera ta' qabel u kemm intużat biex saret dik tal-lum (assav mark) u dak ta' l-arġentier (makers mark). F'pajjiżna il-boll tal-konslu daħal fl- 1536 meta l-Kavalieri applikaw għal-pajjiżna l-istess leġislazzjoni li kellhom f'Rodi. Dawn il-marki jatu indikazzjoni tal-Granmastru, Gvernatur, jew l-istat ta' Malta Indipendenti jew Republika skond il-każ. Iżda l-boll ta' l- arġintier daħal biss fl-1715 u dan kien obligatorju biss għal oġġetti offerti għal bejgħ u mhux dawk għall-użu personali jew ta' donazzjoni. Dan ifisser li oġġetti fil- knejjes tagħna maħduma qabel l-1715 kif ukoll oġġetti li ma ġewx mixtrija ma ssibx fuqhom il-marka ta' min għamilhom, iżda tista tasal għalihom biss mid-dokumenti, bħal kuntratti, inventarji u reġistri tal-prokur- aturi. Dokumenti ta' din ix-xorta huma wisq aktar abbondanti fil-knejjes tagħna milli huma fil-familji privati għax huma spejjeż li min Ħallashom kellu wkoll jati sodisfazzjon lil sħabu u lil ta' warajh. Barra minn hekk ħafna drabi kemm il-kummissjonijiet ta' opri ġodda kif ukoll id-donazzjonijiet lill-knejjes kienu jsiru permezz ta' atti notarili li għadna nsibu fl-arkivji u dawn jiġbru dettalji ta' prez- żijiet, piz, arġentiera eċċ. Barra minn hekk f'xi każi barra l-kontijiet imsemmija fil-knejjes ġieli jinżammu wkoll id-disinji oriġinali li jkunu saru, aktarx minn disinjatur ieħor, għal dawn l-istess opri u dan ikabbar l-inter- ess fl-istudju ta' dawn l-opri u ta' min ħadimhom. Wieħed irid iżomm quddiem għajnejh li anki wara l-1715, hemm diversi marki li għadhom maġewx identifikati biżżejjed, jew jista' jkun hemm l-istess żewġ inizjali għal aktar minn persuna waħda, u bis-saħħa tad- dokumenti li semmejna, wieħed jista jiċċara u jsir jaf sewwa min għamilhom. F'pajjiżna, barra xi artikli iżolati, l-ewwel sforz għall-istudju tal-fidda Maltija sar mill- Kavalier Victor F. Denaro li fl-1972 ippublika għand Olshki ġo Firenze l-ktieb, illum rari, 5. tkj fejn ġabar ukoll il-marki ta' bosta arġentiera Is-sena l-ofira (1992) dan l-istudju tkompla minn Jimmv Farruġia bil-ktieb An- ——— tique Maltese Domestic Silver, maħruġ minn Said International Ltd., fejn ukoll aġġorna l- lista ta' arġentiera Maltin u għollija għal numru ta' 1097 arġentier. Kif jidher mit-titlu dan il-ktieb ma' jinkludix opri fil-knejjes, iżda nittamaw b'fierqa li dan ikun it-titlu tat-tieni ktieb u ta' min isemmi li Dr. Jimmv Farruġia diġa beda x-xogħol fuqhu u l-Kolleġġjata tagħna hi l-ewwel waħda li bbenefikat minn dan l-istudju b'inventarju li identifika l-marki kollha minquxa fuqhom. Iżda billi kif għidna ma ssibx marki fil-fidda l-antika u lanqas dej- jem f'dik li ma saritx bi skop kommerċjali, jidhrilna li huwa ferm utli li jingħata tagħrif mid-dokumenti fejn dawn jeżistu. L-iskop ta' dan l-artiklu hu li jitfa' dawl fuq xi ftit mill-opri l-aktar importanti, li: skond. l-inventarju msemmi jew m'għandhom ebda boll, jew boll wieħed biss, jew boll dubjuż u proble- matiku. OPRI TAL-FIDDA FIL-PARROĊĊA Din l-isfera barokka fiha boll problemati- ku. Waqt li l-boll tal-Konslu hu dak ta' żmien il-Granmastru Pinto, bħala boll tal-arġentier għandha marka li tinsab ukoll fuq xi fided oħra Maltin iżda li s'issa għadha ma ġietx identifikata. (Ara J. Farruġia, inv. Rabat 101 u l-ktieb tiegħu paġ. B'xorti tajba fl-arkivji li jinsabu fil-Mużew tal-Katidral, hemm dokumentazzjoni l-aktar dettaljata ta' din l-isfera. Nafu li l-arġentier kien Andrea Troisi: li dan Ħadem l-isfera fl- 1754; li l-ħlas tagħha barra l-indoratura kien ta' skudi 211, tari 8, grani 10; li l-użin tagħha kien 7 libri u għaxar uqiji (illum żdiedu xi ħaġar); li biex saret il-ġdida, iddewwbet il- fidda ta' l-isfera ta' qabel li kella piż ta' 4 libri, 8 uqiji u sitt ottavi; li l-arġentier tħallas f'diver- si drabi u jeżistu riċevuti għall-kull Ħlas li rċieva; u li fl-aħħarnett din l-isfera ġiet indu- A iz: Af tast ġikewi omifo 6 lura DAW Muċneszfi dl firetti gu ka seal ufnfs' ssa gar ff bral-oma Ża binerabili t8Ate tat jeb AŻ aka Peaelu kan PvAŻ dilla, rorabill: dew 23. L-irċevuta iffirmata minn Troisi għax-xogħol li wettaq fl-Isfera. rata minn Pawlu Farruġia, b'mod li l-prezz totali inkluż id-deheb u x-xogħol ta' indoratu- ra tela' għal skudi 268, tari 5, grani 10. L-aktar ħaġa importanti hi li, a bażi ta' dan id-dokument, l-opri kollha tal-fidda li jġibu dan il-boll jistgħu issa jiġu identifikati bħala xogħiol ta' l-arġentier Andrea Troisi. Lampieri tal-Knisja l-qadima. Fost l-aktar opri qodma li għandna hemm żewġ lampieri tal-knisja ta' qabel din tallum li nbniet minn Guzmana Navarra. It- tnejn li huma jġibu skrizzjoni bl-isem tal-prokuraturi li kkummissjonawhom, l-armi tar-renjanti meta saru u xbihat jew episodii ta' qaddisin ċisellati fihom. L-eqdem wiefied sar mill-ġbir tal-poplu fl-1613 fi żmien il-prokuraturi Oralando Bo- nello u Nardo Zopard (Azzopardi) u dan iġib l-armi ta' l-isqof Gargallo, l-Granmastru Alof de Wignacourt u dik ta' Malta. Il-ġrajjiet minquxa huma l-Konversjoni ta' San Pawl, in-Nawfraġju tiegħu u l-fejqan ta' missier Publiju. Fuq dan m'għandniex dokumen- tazzjoni għax l-eqdem reġistri ma jaslux sa dik is-sena. Marki tal-fidda ma fih xejn. Iżda l-lampier l-ieħor hu dokumentat tajjeb. L-iskrizzjoni tiegħu tgħid 'MATTEO AQUILINA ET DOMENICO GREG PROCUR- ATORI 1644', L-armi mnaqqxa huma dawk ta' l-Ordni ta' San Ġwann, ta' l-isqof Bala- guer u tal-Granmastru Lascaris… Hemm imnaqqxa l-figuri ta' San Pawl, San Pietru u Ostensorju. Hemm biss marka wafida, dik tal-konslu u din hi ukoll problematika. Din il- marka s'issa kienet instabet darba biss (Farruġia, paġ. 220, nru 151) f'opra ta' żmien Caraffa iżda kien hemm ġa indikazzjoni li l- marka kienet ta' żmien eqdem. Wara li nstabet ma' l-arma ta' Lascaris u bid-data 1644 fil-lampier tar-Rabat issa nistgħu ngħidu b'ċertezza li dan il-boll hu ta' żmien Lascaris u mhux aktar ta' Caraffa. Boll ta' l- arġentier dan il-lampier ma fiħix iżda b'xorti tajba għandna dokumentazzjoni sħiħa fuqu, għax fl-ewwel volum tal-kontijiet tal-knisja għandna mhux biss il-prezz li tħallas tiegħu, iżda wkoll referenża għall-kuntratt oriġinali li sar bejn il-prokuraturi msemmija u l-arġen- tier, li kien Mro Domenico Di Domenico li kien joqgħod il-Belt Valletta. Il-kuntratt sar għand in-nutar Gio Domenico Pace fit-23 ta' Marzu 1644 u x-xogħol kellu jitlesta sa l- ewwel ta' Mejju. Il-prezz totali ma kellux jiskorri il-45 skud u tħallas f'darbtejn, 30 skud fil-bidu u 13 il-skud fis-16 ta' Ġunju b'irċevuta totali ta' 18 il-onċia. Dan il-lampier fil-knisja l-qadima kien destinat għall-altar tal-Konverzjoni u kellu jkun jixbah lill-lampier l-ieħor ta' l-istess Knisja (probabilment dak li diġa semmejna u li kien sar fl-1613). Opra oħra żgħira imma sabiħa hija l- bieba tal-fidda tat-tabernaklu ta' l-altar il-qadim li llum jinsab fil-kappellun ta' San Stiefnu, altar magħmul minn irħamijiet l-aktar Il-Lampier il-Kbir ta' San Publiju ordnat fl-1680 u maħdum mill-Argentier Dionisio Famucelli (Ritratt: C. Sammut) fini, Id-disinn ta' din il-bieba hu tassew fin u sabiħ, qisu biċċa rakkmu. Il-boll tal-konslu hu ta' żmien il-Granmastru Perellos iżda boll tal- arġentier. ma. fiħix (Farruġia, nru 164). Jirrispondina d-do- kument. tal-kontijiet ta' l-irħam ta' l-altar Maġġur (Vol. C126, f.184) li juri spiża totali ta' 521 skud fosthom ħlas ta' aktar minn 19 il-skud fidda għall pjanċa perforata tal-bieba tat-tabernaklu u ħlas ta' 14 il-skud għax-xogħol fin tagħha barra ħlas ta' skud u 8 tari għaċ-ċavetta tat- tabernaklu. L-orefice li Ħadmu kien Filippo Vella. Il-Boll ta' żmien Lascaris li jinsab fuq il-Lampier tal-1644 li jinsab fil-Parroċċa. Salib tal-Kleru Mal-opri tal-parroċċa nsemmu biss is- salib tal-kleru regalat mit-tabib Giacomo Filippo Gauci, dak li bena minn flusu l-knisja preżenti ta' San Publiju, li fl-atti tan-nutar Ig- nazio Debono tas-16 ta' Marzu 1713 irregala lill-Knisja Parrokkjali ta' San Pawl salib tal- kleru b'tifkira tal-qima li l-antenati tiegħu u hu dejjem kellhom lejn San Pawl Missierna. Il- lasta ta' dan is-salib hi magħmula minn seba' biċċiet waqt li taħt il-parti tas-salib bil- Kurċifiss hemm skrizzjoni miżmuma minn tlett anġli. Id-donatur għamel xi kundizzjoni- jiet marbuta ma din id-donazzjoni. Ħaġa waħida tonqos f'dan il-kuntratt: l-isem ta' l- arġentier. OPRI FIL-GROTTA TA' SAN PAWL Meta l-Grotta ta' San Pawl għaddiet f'idejn l-Ordni ta' San Ġwann, il-Granmastru Alof de Wignacourt għamel fondazzjoni minn flusu għat-tawaqqif ta' kulleġġ ta' kap- pillani biex mid-dħul tiegħu dawn mhux biss iservu l-post iżda wkoll jarrikkuh b'opri. L- amministarazjoni għaqlija ta' din il-fondazzjoni flimkien ma' diversi għotjiet ġenerużi minn benefatturi għanew dan is- santwarju anki b'opri sbieħ tal-fidda, bħal gandlieri, lampieri eċċ. Fil-każ tal-grotta id- dokumentazzjoni hi wkoll aktar sħifia u hemm Ħafna atti notarili dettaljati għal xogħolijiet li saru. Hawn se nsemmi biss żewġ oġġetti, il-lampieri tal-Grotta u l-isfera tas-Sagrament. Fil-Grotta isfel hemm tiett lampieri, tnejn quddiem l-altar ta' San Pawl u wiefied qud- diem dak ta' San Luqa. Boll ta' l-arġentier ma fihomx u għalhekk l-unika fonti huma d-do- kumenti. Ma' l-ewwel daqqa t'għajn jidhru l-istess u tafiseb li saru f'daqqa mill-istess arġentier. iżda d-dokumenti juru li it-tnejn ta' San Pawl saru minn ċertu arġentier Luca Berti, joqgħod il-Belt (li s'issa għadu qatt ma kien is- semma) fl-atti tan-nutar Aloisio dello Re tat-30 ta' Diċembru 1680 bi prezz ta' aktar minn 290 skud: 50 skud minnhom kienu ħlas tax-xogħol ta' l-arġentier. Minn-naħa l-oħra il-lampier ta' quddiem San Luqa ġie kummissjonat Ħmistax il-sena wara fl-atti tan-nutar Baldassare Vitale u preċiżament fit-8 ta' Ġunju 1695 lill-arġentier Gan Battista Mamo, bin Simone, mill-Belt, L-Isfera Barokka tal-Kulleġġ mogħtija mill-Gran Mastru Pinto f'Mejju 1747 xogħol ieħor ta' Gio. kważi bl-istess prezz jiġifieri b'total ta' fuq 143 skudi li 25 minnhom huma tal-manifattu- ra tiegħu. ix-xbihat minquxa fl-ewwel żewġ lampieri juru lil San Pawl waqt li dan l-aħħar lampier juri lil San Luqa. Semmejna d-data 30 ta' Diċembru 1680. F'dik l-istess data l-prokuratur Fra Ignatio Car- ceppo iffirma l-kuntratt għall-lampier il-kbir ta' San Pubbliju. Dan il-lampier fih boll tal-konslu u marka oħra li s'issa ma ġietx identifikata (Farruġia 138). Iżda l-kuntratt ta' dan il-lam- pier, fl-atti ta' l-istess Nutar Aloisio dello Re, juri li l-arġentier kien Dionisio Famuncelli li mal- lampier Ħadem ukoll baċir tal-fidda ta' Franza u satla tal-fidda ta' l-ltalja. Il-probabbilta' hi li l- boll mhux identifikat f'dan il-lampier hu l-boll ta' l-arġentier Dionisio Famuneelli li skond il-kun- tratt kellu jaħdmu u skond l-irċevuti tfiallas tiegħu. Nagfilqu din il-kitba billi nsemmu l-isfera barokka tal-Kulleġġ, b'dawk iż-żewġ anġli fis- sieq li qed jatu qima lill-Ewkaristija. Din ma ġġib l-ebda boll (Farruġia 102) iżda popolar- ment għadha magħrufa bħala l-isfera tal-Granmastru Pinto għax ġiet mogħtija minn dan il-Granmastru ġeneruż. Ta min ifakkar li Pinto arrikkixxa wkoll il-Grotta b'paramenti sagri u bl-istatwa ta' San Pawl tar-rħam li hemm fil-grotta. Minn manuskritt djarju għas-snin 1748- 1943 nafu li l-Granmastru Pinto għamel din id-donazzjoni f'Mejju ta' l-1747; li l-isfera tbier- ket u ntużat għall-ewwel darba mill-Kolleġġjali f'Corpus ta' l-istess sena; u li l-isfera hi opra tal-arġentier famus li jġib l-isem ta' GIO AN- DREA. Dan m'hu ħadd Ħlief Gio. Andrea Troisi li seba' snin wara fiadem ukoll l-isfera tal-Parroċċa. Għeluq Hemm wisq aktar fuqhiex wieħed jikteb dwar opri tal-fided, kieku wiefied isemmi l-kun- tratti, donazzjonijiet, tiswijiet u tidwib ta' opri antiki biex isiru opri ġodda isbaħ. Opri ġodda kienu jsiru l-aktar wara li jkun sar tibdil arkitet- toniku jew abbellimenti ġodda fil-knejjes. iżda l-ispazju ma jippermettix u dan li għidna hu biżżejjed biex juri l-qima u l-għożża ta' l-ante- nati tagħna lejn il-Knisja u l-aktar lejn l-Ewkaristija.