L-EWWEL TAQSIMA — DAWL IL-WAQGĦA TA' ĠERUSALEM Il-waqgħa u l-ħerba ta' Ġerusalem fis-sena 7Q wara Kristu hija waħda mill-aqwa ġrajja tal-Art Imqaddsa mhux biss minħabba l-ħruxija, d- dmija u l-kobor. tal-ħsara imma wkoll għax biha seħħet il-kelma ta' Kristu li minn dak il-ġmiel ta' tem- pju ma kellhiex tibqa' ħaġra fuq ħaġra (Matt. Għalhekk ħa naraw ftit kif saret dik il-gwerra' li ġiebet il-qerda tal-belt imqaddsa. Fis-sena 63 qabel Kristu l-Pales- tina waqgħet taħt il-ħakma ta' Ru- ma u kienet tagħmel mal-provinċja tas-Sorija, li l-ħakem tagħha kien jista' jindaħal f'xi ħwejjeġ fit-tmex- xiia tal-Palestina. Il-Palestina kie- net f'idejn il-Lhud taħt is-setgħa ta' Ruma sas-sena 6 wara Kristu, iżda fis-sena 6 kienet mogħtija f'idejn Gvernatur Ruman, li kellu d-dar tiegħu f'Ċesarea, għalkemm kien imur Ġerusalem f'xi okkażjonijiet kbar. Il-gvernatur kellu miegħu xi ftit suldati, xi 3,000, għalli jista'' jinqala'. Ir-Rumani ma kenux fin- daħlulhom lil-Lhud fir-reliġjon tagħ- hom n fejn setgħu dejjem imxew għal xejrthom. Kollox fuq kollox il-Lhud ma kenux ħażin taħt il-ħak- ma ta' Ruma, għalkemm kienu l- aħħar gvernaturi li bin-nuqqas ta' għaqal tagħhom: ġ'ebu b'idejhom il- gwerra tal-Lhud kontra r-Rumaniu l-waqgħa ta' Ġerusalem. Fis-sena 64 wara Kristu laħaq gvernatur tal-Palestina Ġessiu Flo- 'ru. Kien bniedem mill-agħar. Daqs kemm kien raġel ħażin, il-gverna- tur ta' qablu, li anqas hu ma kien xi biċċa deheb -mastizz, il-Lhud ħdejn Ġessju kienu jqisuh bħala. ra- ġel tajjeb. Skond ma jgħid Ġużep- pi Flavju, iż għex dak iż-żmien, u kittieba Latini, ma kien jaqta' qal- bu mill-ebda delitt: serq, qtil, kef- tija mill-eħrex. Għall-ħallelin ma kienx hemm ħabs, basta jagħtuh se- hem mis-serqa. Il-poplu ma kienx jiflaħ iżomm aktaf; x'uħud marru il-bqija ma kienx jonqoshom ħlief xrara, żgħira biex iqajjmu l-ħuġġie-— ġa. U dik ix-xrara ma dametx ma ġiet. Il- Lhud ta' Ċesarea kellhom kwistjoni fuq xi drittijiet mal-Griegi u r-Ru- mani. Il-kawża marret Ruma qud- diem Neruni, u s-sentenza kienet kontra l-Lhud. Dawn saħnu, Flo- ru baqa' dejiem jisraq u jaħqar u joqtol il-Lhud. Daħal Ġerusalem bis-suldati u ġiegħel il-Lhud isell- mulhom. Il-Lhud sel:mu imma s- suldati, skond l-ordni li: kellhom, ma. sellmux. Il-Lhud għamlu għa- lihom; is-suldati għamlu għal-Lhud, beda l-ġlied u Floru kellu jitlaq lejn Ċesarea wara. li ħalla kumpanija Sadattant f'Ġerusalem kien hemm taħwid kbir. Il-poplu kellu min isaħħnu, u kellu ukoll min iberrdu. Gwerra kontra Ruma ma kenitx ħa- ġa ħafifa, u Agrippa t-Tieni, Lhu- di u ħabib tar-Rumani, għamel kemm felaħ biex ineħħilhom kull ħsieb ta' gwerra. Mar Ġerusalem għal t'apposta, beżżagħhom mill- ġwefta u talabhom biex ma jitħarr- kux. Daru għalih bil-ġebel, u kel- lu jitlaq. Biex tkompli tagħqad qa- tghu s-sagrifiċċju ii kien isir kull jum għall-imperatur, U dan kien ifisser gwerra ma' Ruma. Imma kien hemm oħrajn fost il-Lhud li aktar riedu jaslu għal xi ftehim milli. jaqbdu l-armi u dawn sabu ruhhom malajr fi gwerra ma' ħut- hom stess ta' rashom sħuna, u be- da l-ġlied u l-qtil bejn il-Lhud. It-tixwix xtered: ukoll barra minn Ġerusalem. F'Ċesarea saret taqtila ta' 20,000 Lhudi. Fi bliet oħra l- Lhud qamu kontra l-pagani, u kul- limkien ħruq, tiġrif u gzuz ta' mej- tin. F'Ottubru 66 Ċestju Gallo, gver- natur tas-Sorija, niżel b'riġment suldati Ġerusalem biex irażżan l- imxewwxin. Għall-ewwel mar tajjeb imma, malajr intebaħ li ma kellux forzi biżżejjed biex jirbaħ il-belt. Dik il-ħabta nzertat il-festa tal-Għa- rajjex u Ġerusalem kienet mimlija bil-Lhud. ' Ħabtu għas-suldati ta' Ċestju, u dawn kellhom . jaħarbu b'telf kbir. Din l-ewwel rebħa aktar saħħ- net l-imxewwxin kontra r-Rumani. Il-'moderati'' jew daru magħhom jew telqu mill-belt. Imma r-reb- bieħa setgħu jaħsbu ħi r-Rumani ma kenux sa jibqgħu taħtha. telfa bħal dik, imma jerġgħu jiġu b'for- Għalhekk hejjew rwieħ- hom għal taqbida. aktar ħarxa. Ħażnu, ħażniet kbar ta' qamħ, komplew il-bini tas-swar, u qassmu d-difiża. tal-pajjiż bejn l-aħjar nies tagħhom. Fosthom kien hemm Ġu- żeppi, bin Mattija, żagħżugħ ta' 29 sena, li messitu l-Galilija u li wa- ra kiteb l-istorja ta' dik il-gwerra. Waqt dik it-thejjija kollha l-Lhud kellhom ħsara kbira minħabba l- partiti ta': bejniethom, għax Waqt u X'uhud kienu kontra r-kumani għal mewt, ohrajn kienu xi ttit im- xaqwlom lejhom. —U hekk qam il- gied. bejn il-Lhud stess u niptet il- urda meta l-aktar kejlhom pzonn il- għaqda. Gużeppi stess kien miż- mum bħala. partitarju tar-Kumani u kelu ghedewwa tosr ħutu l-Lhud. L-ahibar tat-teita ta' Cestju ji sem- mejna fuq waslet lil- Neruni waqt li kien l-Akaja. Biex jitħallas tal- jgħajb ii għamlulu l-Lnud għażel bħala ġeneral 'l Titu Flavju Ves- pasjanu li dik il-ħabta kien l-Akaja mall-imperatur, Vespasjanu, li kien imħarreġ tajjeb (fil-gwerra, 'hejja riġmenti mill-aħjar, niżel Tolemais u baqa' dieħel il-Galijija. Il-Lhud ta'. Ġużeppi beżgħu, ħarbu u xter- du. Ġużeppi ħarab ukoll u mar jistkenn flimkien ma' oħrajn fil-fur- tizza ta' Jotapata. Wara li rebaħ tista' tgħid il-Galilija kollha Vespa- sjanu ħabat għal Jotapata. Imma din kienet għadma iebsa għal snie- mu, u dam 47 jum jitqabad. sa- kemm rebaħha. Il-Lhud mejta kie- mu 40,000. Salvaw biss 1,200 il-biċ- ċa l-kbira nisa u tfal. Il-belt kie- net meqruda għal kollox, Ġużeppi baqa' ħajj, moħbi ġo bir. Kif ħe- lisha ma nafux. L-istorja li hu jgħid- hi ħrafa. Hu xinhu, ngħaqad mar- Rumani u kien miżmum tajjeb min- nhom, l-aktar meta ħabbar lil Ves- pasjanu u lil ibnu Titu li għad iku- nu imperaturi, Wara Ġużeppi ħa l-isem ta' Flavju kif għadu magħ- ruf sal-lum, Fi ħruġ is-sena 67 Vespasjanu kien ġieb taħt idejh il-Galilija. kol- 'liha u s-Samarija. Kien baqalu l- Lhudija u Ġerusalem magħha, li kienet għadma iebsa. Imma għaġ- la ma kellux u ried jimxi bil-mod biex. dejjem iross il-Lhud. Għadda . it-xitwa. f'Ċesarea jsaħħaħ il-forzi u jitkuxxet l-aħbarijiet tal-Lhud li kie- Geru- salem kienet ghadha maqsuma f'żewġ partiti: is-''sħan' u l-'mo- Is-shan tetgħu l-ħtija tat- teita. tal-Galilija tuq iL-moderati li kienu mxaqiibin lejn ir-Rumani, u biex dan ma jerġagħx jiġri f'Geru- salem bdew inaqqu l-moderati sa- kemm qerduhom ghal kollox tf għa- mlu 'l Gerusalem baħar ta' dmija. Dan kollu kien jaqbilu lil Vespas- janu, għax il-Lhud kienu dejjem ji- tilfu l-forza u jnaqqsu r-resistenza. Fir-rebbiegħa tas-senà 68 Vespa- sjanu. ħareġ minn Ċesarea, ħabat għall-biiet tax-xatt u rebaħhom. Dar man-nofsinhar ta' Ġerusalem, tela' lejn it-tramuntana, ħalla for- si ta' suldati f'postijiet importanti u mia daħal Ċesarea. biex itemm ; għal Ġenusaiem, Waqt li Vespasjanu kien Ċesa- rea jagħti ea pda t'id għat- bar tslubċwit ta' Neruni li-ġrat fid-9 ta' Ġunju 68. Din l-aħbar ħabblit- lu l-pjanijiet kollha. L-ewwelnett l- ordni tal-gwerra waqfet sakemm tkun imġedda mill-imperatur. il- ġdid. Bafra minn dan, wara l- mewt ta' Neruni r-Rumani ma. re- dux jibqgħu aktar taħt is-slaten. tar- razza ta' Awgustu, l-ewwel sultan, u riedu jagħżlu sultan ieħor. Għal- hekk x'uħud għażlu 'l Galba li kien magħruf bħala imperatur. Imma r- riġmenti li kienu l-Ġermanja għaż- lu 'l Vitellju, ji missieru kien gver- natur tas-Sorija. duhx ii Galba u, mogħwijin minn: Ottone, irvellaw kontra. tiegħu. Fil- 15 ta' Jannar 69 Galba kien maq- tul u Ottone laħaq imperatur floku. Imma Ruma kellha imperatur ie- ħor, Viteliju, li kien magħżul mis- sudati tieghu fil-Ġermanja. Dan ni- żel Kuma; tit-triq uitaqa' ma' Utto- ne bis-suidati tiegħu; ħabtu għal xulxin; Ottone mar minn taħt u wara tiiet ijjiem,neħha ħajtu b'i- dejn, u hekk Viteliju baqa' waħ- du imperatur ta' Ruma. Waqt ii Ruma. kienet imħabbla mil-ġied tal-imperaturi, l-Lhud ta' Gerusàlem kienu għadhom jitqatlu bejniethom. Il-bert kienet: maqsu- ma bejn żewġ kapijiet Xmun. bar Ġjora u Ġanni ta' Ġis-Ħalab, it- tnejn bil-partit tagħhom, li miew 'il Gerusalem bil-qtil u bl-għaruka- Żijiet. Vespasjanu. ma, kienx b'idejh marbuta għal kollox. Għalkemm ma setagħx jaħbat għal Ġerusalem, bħalma kellu f'moħħu, qabel ma jkollu l-ordni tal-imperatur, għamel ħarġa madwar Ġerusalem, rebaħ xi postijiet u żied iross u jagħlaq il- belt. Imma issa ġrat ħaġa oħra. li warr- bitu mill-gwerra u mill-Palestina. Bħalma suldati; oħra għażlu l-impe- 'ratur li riedu huma, is-suldati tal- Lvant, tal-Eġittu, tas-Sorija u tal- Palestina riedu huma wkoll jagħżlu s-sultan tagħhom. Bniedem aħjar minn Vespasjanu ma. setgħux isibu, bniedem maħbub minn kulħadd, bniedem bil-għaqal u ta' dixxipjina kbira u mħarreġ sewwa. fil-gwerer. U hekk Vespasjanu kien magħruf bħala imperatur fil-Lvant kollu. F'Ruma kien isaltan Vitejlju, bnie- dem li moħħu f'żaqqu biss u li kien dejjaq u xebba' sa mneħirhom ir- Rumani kollha. ' Meta s-suldati ta' Vespasjanu daħlu Ruma, ma sab 'il ħadd min igħinu, staħba fil-palazz, sabuh u qatluh, (U issa Vespasjanu sab ruħu imperatur waħdu. Ftakar fil-profezija li kien għamillu Ġużeppi sentejn qabel u: pasjanu telaq lejn: Ruma u ħalla biex jurih kemm kien jafhulu neħ- .t'idejn ibnu Titu biex ikompli u ħielu r-rbit ta' priġunier. jtemm il-gwerra kontra l-Lhud. Fil-bidu tas-sajf tas-sena 70 Ves- $ P. P. SAXDON. (F'ħarġa, oħra, il-Prof. Savdon jgħidilna kif ġrat il-ħerba tal-belt u l-ħruq tat-Tempju ta' Ġerusalem, fid-9 t'Awissu tas-sena W.K. 70)