Għaqda Każin Banda San Filep Lejn Aktar Ġustizzja mal-Isqo m:857, Franġisku Saverju Caruana Minn żmien għal żmien jintqal u jinkiteb ħafna fuq il-mezzi ta' komunikazzjoni u f'diskussjonijiet privati u pubbliċi dwar l-Isqof Franġisku Saverju Caruana, l-aktar issa wara li saret proposta mill-Kunsill Lokali ta' Ħaż-Żebbuġ, ir-raħal fejn twieled Caruana, biex jinbidel l-isem tat-triq li ilha ġġib ismu sa mill-1901.1 Issa sirna nafu wkoll u b'mod uffiċjali (Gazzetta tal-Gvern, 31 ta' Jannar, 2014) li l-Ministeru tat-Trasport u l-Kumitat tal- Ismijiet tat-Toroq laqa' din il-proposta biex b'hekk l-isem ta' Triq l-Isqof Caruana jinbidel fi Triq Frans Sammut. Id-deċiżjoni tal-awtoritajiet hi dik li hi u issa trid tiġi rispettata. Imma filfatt, aktar milli it-triq li ġġib ismu, id-diskussjoni jidher li żvolġiet dwar il-mertu jew nuqqas ta' mertu ta' Caruana bħala figura li spikkat fi żmien li Malta kienet immexxija mill-Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann, mill-Franċiżi u mill-Ingliżi, bejn wieħed u ieħor mill-1775 sal-1847. Hemm interpretazzjonijiet differenti dwar ir-rwol ta' Caruana f'dan il-perjodu tal-istorja, kemm bħala rappreżentant u mexxej tal-Maltin fl-amministrazzjoni ċivili-politika tal-pajjiż kif ukoll dwar in-nomina tiegħu bħala Isqof ta' Malta u Għawdex. M'hemm xejn ħażin f'dawn l-interpretazzjonijiet. Ir-riċerka tal-istorja hi proċess dinamiku, dejjem għaddejja bl-iskoperta ta' dokumenti ġodda u tagħrif ġdid. L-aktar riċerka riċenti, għallinqas li naf biha jien, tidher li hi dik tal-Imħallef Emeritus Giovanni Bonello', li tixħet dawl ġdid waqt li tipproblematizza l-motivazzjoni tal-interventi u l-imġibiet ta' F. S. Caruana. Evalwazzjoni Fejn tibda titħasseb hu meta l-evalwazzjoni tkun mibnija fuq riċerka li tqiegħed biss il- limitazzjonijiet umani tal-persuna taħt il-lenti u ma jissemma xejn dwar l-impatt posittiv li tkun ħalliet fuq l-andament tal-istorja. Fuq hekk tajjeb li nsemmu prinċipji ermenewtiċi (ta' interpretazzjoni) importanti: l-ewwel, li l-azzjoni u d-deċiżjonijiet tal-individwu jridu jiġu studjati fil-kuntest ta' żmienhom u mhux jittieħdu barra mill-kuntest, għaliex kull bniedem hu prodott ta' żmienu; it-tieni, x'jagħmel fatt storiku hu n-natura tal-fatt fih innifsu minkejja l-karattru tal-attur li wettqu; imbagħad, id-differenza sinifikanti fl-istorja li ġġib l-azzjoni tal-bniedem tibqa' hemm irrispettivament mid-dgħjufija tal-bniedem, frott in-natura umana, li jkun wettaqha. Waqt li tirrispetta kull riċerka li taħsibha differenti, l-għan ta' din il- kitba hu li toħroġ għad-dawl il-merti ta' Caruana u l-impatt pożittiv tagħhom fuq l-istorja. Mhix qed tippretendi xi biografija jew xi riċerka xjentifika. Li se tagħmel hu li tirreferi għal sorsi sekondarji fi studji pubblikati diġà u tiġbor xi tagħrif taħt tliet kategoriji: ir-rwol ekklesjastiku ta' Caruana bħala saċerdot u Isqof; is-sehem tiegħu fit-transizzjonijiet politiċi ta' Malta, u l-kontribut tiegħu bħala promotur tal-arti tas-seklu 18. B'hekk ikollna stampa aktar sħiħa bit-tama li nersqu aktar lejn sens ta' bilanċ, ekwità, u ġustizzja ma' F. S. Caruana, Għaqda Każin Banda San Filep Arċisqof ta' Rodi u Isqof ta' Malta u Għawdex. Minn hawn, imbagħad, naraw jekk nistgħux naslu għall-konklużjoni li Caruana kien benefattur tal-Maltin, jekk mhux ukoll patrijott- eroj, kif isibuh xi biografi tiegħu. F. S. Caruana bħala Saċerdot u Isqof F. S. Caruana jibqa' mfakkar l-iżjed għas-sehem tiegħu fir-riformi pastorali fil-ħajja tal- Knisja f'Malta. Qegħdin nitkellmu fuq żmien meta fil-21 ta' Gunju 1831, id-djoċesi ta' Malta saret djoċesi indipendenti minn dik ta' Palermo bis-saħħa tal-Ittra Apostolika tal- Papa Gregorju XV 1. Dan l-iżvilupp importanti seħħ proprju xahar wara l-ħatra tiegħu bħala Isqof ta' Malta. Kwistjoni oħra kienet dwar iż-żwiġijiet klandestini li sa żmien il-bidu tal-episkopat tiegħu kienu għadhom imxerrda ġmielhom. Bit-tmexxija għaqlija tal-Isqof Caruana, il-Knisja Maltija mxiet mal-Proklama tas-Santa Sede tas-7 ta' Settembru 1831 li biha l-Liġi Kanonika stabbiliet bħala nulli u bla effett żwiġijiet klandestini.' F'Ottubru tal- 1835, l-Isqof Caruana, bħala membru tal-Kunsill tal-Gvern, irrifjuta li jiffirma dikjarazzjoni bil-ġurament li l-Kunsill ma kien qatt se jdgħajjef ir-Reliġjon Protestanta jew il-Gvern protestant tar-Renju Unit. Caruana ra f'din id-dikjarazzjoni attentat biex jiġi introdott il- Protestantiżmu f'Malta u b'hekk tinħoloq theddida għar-Reliġjon Nisranija Kattolika f'Malta. Kien proprju minħabba li dikjarazzjoni bħal din kienet se tippreġudika l-interessi spiritwali tar-Reliġjon Kattolika li Caruana rriżenja mill-Kunsill tal-Gvern. Kwistjoni simili qamet f'Jannar tal-1839 meta l-uffiċjali kattoliċi Maltin li kienu jaħdmu mal-Gvern Ingliż kellhom jieħdu ġurament ta' lealtà lejn il-Gvern. F'din il-kwistjoni, Caruana mexa mal- istruzzjonijiet tal-Papa li pprotesta mal-Gvern Ingliż. U kien biss meta l-Isqof Caruana ħassu sodisfatt b'dikjarazzjoni modifikata li ma tippreġudikax ir-Reliġjon Kattolika li l-kwistjoni ġiet magħluqa fi żmien il-Gvernatur kattoliku Richard O'Ferrall Monsinjur Caruana rreżista bil-qawwa kollha d-dħul tal-Protestantiżmu f'Malta kif jixhdu l-kontroversji bejn il-Gvern Ingliż u l-Knisja Maltija minħabba l-liġi tal-istampa ħielsa. Caruana kellu kull raġun ikun xettiku dwar din il-liġi li fiha ra posssibiltà kbira ta' theddida għar-Reliġjon Kattolika. Fil-fatt iż-żmien wera kemm il-biżgħa tal-Isqof kien ġustifikat meta bejn April u Ġunju tal-1838, sitt gazzetti Maltin ippubblikaw artikli li rredikolaw ir-Reliġjon Kattolika.' Fl-4 ta' April 1843, Monsinjur Caruana kiteb Ittra Pastorali fejn kien ċar u sod fit-tweġiba tiegħu, dejjem fl-interess tar-Reliġjon Kattolika f'Malta: '…come vescovo di Malta e come Delegato Apostolico, interdiciamo ed assolutamente proibiamo la lettura dell Illuminatore' $ Fost l-ewwel riformi fid-Djoċesi nsibu t-tfassil mill-ġdid tal-programmi ta' studju għas- Seminarju, bl-introduzzjoni ta' kotba aktar aġġornati u t-twaqqif tad-Dipartimenti tal-Liġi Kanonika u l-Istorja tal-Knisja. ' Imbagħad lejn l-aħħar tal-episkopat tiegħu istitwixxa żewġ parroċċi ġodda, dik tal-Furjana li kienet tagħmel parti mill-parroċċa ta' San Pawl Nawfragu, il-Belt Valletta, u l-oħra tal-Mellieħa li ġiet iddikjarata parroċċa indipendenti minn Naxxar bl-editt tal-20 ta' Marzu, 1841. Il-ħidma ta' Monsinjur Caruana, bħala saċerdot u Isqof, hi marbuta wkoll mal-ħajja tal- parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ. Ħaż-Żebbuġ kien wieħed mill-aktar irħula milquta mill-pesta tal-1813, u kien l-aktar fis-saċerdoti qalbiena tal-parroċċa li dawk milquta sabu s-sostenn, l-assistenza u l-faraġ tagħhom. Fost dawn il-qassisin Zebbuġin jissemma b'mod partikulari Dun Bartilmew Attard li kien qatta' ħafna minn ħinu ''jgħallem, ifarraġ, iqarar u jaqdi' l-vittmi tal-pesta. Dun Franġisk Saverju Caruana ma baqax lura milli jagħti sehmu Għaqda Każin Banda San Filep www.bandasanfilep.com.mt Il-konsagrazzjoni tal-Kanonku Caruana bħala Isqof ta' Malta u Għawdex ġiet imfakkra b'ċelebrazzjonijiet kbar fil-Knisja Arċipretali ta' Ħaż-Żebbuġ fl-okkażjoni tal-festa ta' Għid il- Ħamsin. Fit-12 ta' Mejju 1832, proprju fil-festa ta' San Filep, l-Isqof il-ġdid mexxa Quddiesa Pontifikali u fl-1833 ippresieda l-liturġija ta' Ordinazzjoni Sagra fil-knisja parrokkjali u rregala x-xema' li ppreżentawlu lill-parroċċa ta' San Filep. Kienu l-interess u l-imħabba ta' Monsinjur Caruana għall-parroċċa u għall-arti li wasslu biex l-Ostensorju tal-fidda bir-relikwija tad-driegħ ta' San Filep jiġi indurat xi żmien wara li r-relikwija f'Ostensorju tal-fidda nġabet Malta fl-1724. Ma rridux ninsew li bħala saċerdot, il-Kanonku Caruana kien membru ta' Kummissjoni imwaqqfa mill-Gvernatur Thomas Maitland fl-1816 li kellha tirriforma l-Istituzzjoni tal- Karità. Fl-istess Kummissjoni kien hemm ukoll ħuh Luigi li kien nominat minn Alexander Ball bħala Uffiċjal Mediku Ewlieni tal-Gvern. Interessanti ninnotaw ukoll li,skont Josephine Farrugia Randon (1996), F. S. Caruana ġabar fil-qosor ix-xogħlijiet ta' Santu Wistin.' L-ammirazzjoni għal F. S. Caruana mill-istess awtoritajiet Protestanti Ingliżi wasslu biex jiddeskrivuh bħala ''bniedem li wera grad għoli ta' zelu, talent u perseveranza b'sinjal ta' ġieħ lill-Fidi Kattolika u li sewa ta' risq għall-ħutu Maltin'.' Bl-istess interess u kuraġġ, il-Kanonku Caruana medd għonqu bħala mexxej tal-Maltin biex jiddefendi d-drittijiet tagħhom u l-identità ta' Malta fit-taqlib politiku ta' żmienu. Mexxej tal-Maltin F. S. Caruana għex fi żminijiet politiċi differenti, u għal kull fażi kellu tweġibiet differenti kif fehem l-aħjar hu għal pajjiżu. Ċirkustanzi politiċi differenti kienu jitolbu minnu reazzjonijiet differenti bħala l-persuna li, f'ċirkustanzi partikulari, kellha tieħu d-deċiżjonijiet f'isem niesu. Forsi dan hu li jagħmel il-personalità ta' Caruana interessanti, jekk mhux ukoll kontroversjali, għall-kritiċi tal-istorja. Trabba fi żmien meta Franza kienet qegħda tikseb suċċessi kbar, l-aktar bil-produzzjoni ta' kotba fuq id-duttrina soċjali.' Laħaq iż-żmien ta' taqlib li ra l-aħħar jiem tal-Kavallieri ta' San Ġwann u t-tkeċċija tagħhom minn Malta, kien xhud ewlieni tal-weġgħat tal-Maltin u ħass l-istess weġgħat magħhom bl-insulti u l-esaġerazzjonijiet ta' Napuljun u l-Franċiżi sħabu, u mexxa b'kuraġġ il-protesti tal-Malti kontrihom. Kien il-moħħ u n-negozjatur prinċipali fit-transizzjoni ta' Malta mid-dittatorjat Franċiż għas-sovranità tar-Renju Unit. Kienu żminijiet fejn ir-rabta bejn ir-Reliġjon, il- Politika u l-Kultura kienet fl-aqwa tagħha. Min jista' jiċħad li l-merti intellettwali u l-ġenju JW Ħaż-Żebbuġ Festa 2014 Għaqda Każin Banda San Filep penetrattiv ta' Caruana wassluh biex jinħatar Kanonku tal-Kattidral fuq l-insistenza tal- Gran Mastru Emmanuel de Rohan u r-rakkomandazzjoni ma' Ruma ta' Monsinjur Labini2 Napuljun ħalla Malta fid-19 ta' Gunju 1798. Warajh ħalla Kummissjoni tal-Gvern immexxija mill-General Revnaud de St. Jean d' Angelv. Il-Kanonku F. S. Caruana flimkien ma' Vincenz Caruana, it-tnejn Żebbuġin, kienu maħtura membri ta' din il-Kummissjoni. Iżda meta beda jara l-esaġerazzjonijiet tat-tmexxija Franċiża u beda jisma' t-tgergir tal- Maltin li wassal għal tilwim mas-suldati Franċiżi, il-Kanonku Caruana irriżenja minnufih. Kienet deċiżjoni li qegħdet fuq quddiem nett l-interessi ta' Malta u tal-Maltin. Ma kinetx din xhieda b'saħħitha tal-lealtà ta' F. S. Caruana lejn Malta qabel kull lealtà oħra7 Meta l-Franċiżi bdew iżarmaw il-knisja tal-Karmnu ġewwa l-Imdina, l-ewwel nies li pprotestaw bl-aħrax kienu ż-Żebbuġin, u biex jgħaqqadhom u jmexxihom f'din il-protesta talbu lill- Kanonku Caruana. Billi ra li l-ewwel dmir tiegħu bħala saċerdot kien li jservi l-Knisja, Caruana rreżista t-talba taż-Żebbuġin, iżda meta fehem li l-ħarsien tal-patrimonju reliġjuż u l-libertà politika tal-poplu huma valuri umani fihom infushom, aċċetta li jidħol għal din ir-responsabbiltà ċivili u politika, fis-sens soċjali tal-kelma, u fl-istess ħin reliġjuża. Fil-5 ta' Settembru 1798, F. S. Caruana nħatar Ġeneral-Kmandant, bin-Nutar Emmanuele Vitale bħala Assistent-Kap. L-ewwel pass ta' Caruana u Vitale kien li jiktbu u jiffirmaw ittra lir- Re ta' Napli biex jibgħat l-għajnuna lill-Maltin. Sfruttaw il-fatt li Napli kienet għadu tal- Franċiżi u ħabiba tal-Ingilterra, u għalhekk ittamaw l-għajnuna tagħha f'ikel u tagħmir ta' reżistenza. Il-ħidma ta' Caruana u Vitale tat il-frott tagħha meta fl-10 ta' Settembru 1800 stakkamenti ta' truppi Ingliżi u Naplitani daħlu l-Belt Valletta biex jgħinu fir-reżistenza tal- Maltin kontra l-Franċiżi. Meta wiżen iċ-ċirkustanzi kollha, fid-dawl tal-ħtieġa sagrosanta tad-difiża tad-drittijiet tal-Maltin u l-ħarsien tal-identità Maltija, Caruana deherlu li l-aħjar triq li kellu jieħu kienet dik li jersaq lejn il-gvern tar-Renju Unit. Hawnhekk ikun interessanti li nsemmu fatt li seħħ fid-dawl tal-kariga li kellu Caruana bħala Kmandant tal-Maltin. Dan hu l-intervent ta' Caruana biex isalva uħud mix-xogħlijiet manuskritti ta' Mikiel Anton Vassalli, 'Malti tassew' u Żebbuġi kompatriott kbir ieħor, kif tixhed ir-riċerka tal-istudjuż tal-iStorja Karmenu Bonavia. ' Jidher li F. S. Caruana kien jaf tajjeb bix-xogħlijiet ta' Vassalli b'risq l-Ilsien Malti u l-Maltin. Iżda aktar mill-valur lingwistiku, għaraf fihom il-valur kulturali bħala għodda għall-bini u l-identità nazzjonali. Ir-riċerka turi li Vassalli kien iżomm xi manuskritti flimkien ma' ħażna ta' karti f'dar li kellu maġenb il-knisja ta' Mamo. Xi Żebbuġin kienu jafu b'dan, u meta ntebħu li ġew nieqsa mill-materjal meħtieġ għall-munizzjon waqt ir-rewwixta kontra l-Franċiżi, ċorma minnhom ħabbtet għad-dar ta' Vassalli ħdejn ta' Mamo u ġarret il-karti li kellha bżonn biex minnhom taħdem l-iskrataċċ. Ma setax jonqos li ma ġarrewx ukoll għadd ta' manuskritti bix-xogħlijiet ta' Vassalli. Kien l-intervent f'waqtu ta' Caruana li, bħala Kap-Kmandant, waqqaf din l-operazzjoni bla ħsieb u salva dak li seta' mix-xogħlijiet ta' Vassalli. Wara li telqu l-Franċiżi, Caruana radd lura lil Vassalli l-manuskritti li kien laħaq salva, kif jidher minn kuntratt notarili. Ir-riċerka s'issa għadha ma waslitx biex tidentifika n-natura tax- xogħlijiet li Vassalli kellu mefugħa fid-dar tiegħu ġewwa Ħaż-Żebbuġ u lanqas l-ismijiet tax-xogħlijiet li kien ġabar Caruana waqt l-attakk ta' dik iċ-ċorma ta' Zebbuġin. Iżda jibqa' l-fatt storiku li F. S. Caruana għaraf is-sehem importanti ta' M. A. Vassalli fl-istorja tal- bini tal-identità Maltija permezz tal-Ilsien Malti u kien strumentali biex isalva elementi importanti tagħha. Dan il-fatt juri li Caruana, bħal Vassalli, kien konvint li Malta ma tistax tkun Nazzjon mingħajr l-iżvilupp u t-tisħiħ tal-Lingwa Maltija, il-Lingwa verament naturali Għaqda Każin Banda San Filep tal-poplu. Għal Caruana, id-dritt tal-Lingwa Nazzjonali kien dritt sagrosant ieħor daqs id- dritt tal-libertà politika tal-Maltin. Fis-sentejn assedju li fihom Caruana ffaċċja theddid għal ħajtu u oppożizzjoni mill-Maltin stess, F. S. Caruana kiseb l-ammirazzjoni tal-Kaptan Alexander Ball, amministratur tal- Gżejjer Maltin. Id-dehen fl-istrateġija tat-tmexxija, id-determinazzjoni tiegħu, u l-influenza fuq sħabu għaġġbu mhux ftit l-awtoritajiet Ingliżi. Il-Maltin kienu poplu żgħir, iżda kienu determinati li jħarsu d-drittijiet u l-privileġġi tagħhom. Fil-15 ta' Ġunju 1803, il-Kungress Nazzjonali pproklama dik li baqgħet magħrufa bħala d- Dikjarazzjoni tad-Drittijiet ,u F. S. Caruana kien wieħed mill-firmatarji tagħha f'isem il-Maltin. Waqt li għarfet lir-Re tal-Gran Brittania bħala Sovran fuq in-nazzjon Malti, din id-Dikjarazzjoni stabbiliet, l-ewwel u qabel kollox, il-ħarsien tal-identità nazzjonali, tal-libertà tal-kuxjenza, u t-tolleranza reliġjuża. Dan kien l-aħħar ġest politiku ta' Caruana bħala membru tal-Kunsill Nazzjonali, qabel ma ddedika l-enerġija tiegħu lir-rwol ġdid ta' Rettur tal-Università ta' Malta. Alexander Ball għaraf l-integrità u l-merti tal-Kanonku Caruana, kemm bħala amministratur u bħala intellettwali. Fl-1800, Ball ħatru Spettur Generali u Direttur tax-Xjenzi u tal-friegħi kollha tal-Arti, u aktar tard fl-istess sena appuntah Rettur tal-Università. F'din il-kariga, Caruana ġab 'il quddiem it-tagħlim tal-mediċina u tax-xjenzi. Barra mir-rwol influenti tiegħu fil-Politika ta' Malta, dejjem motivat mill-interess tiegħu fid-drittijiet tal-Maltin, F. S. Caruana kien ta' fejda għall-ekonomija Maltija. Waqqaf fabbrika tal-insiġ fir-Rabat u l-Furjana fejn kien jgħallem is-sengħa tal-insiġ tal-ħwejjeġ u t-twapet lil ħafna żgħażagħ u adulti. Dan it-tip ta' edukazzjoni f'dawk iż-żminijiet ta' faqar mhux biss żamm ħafna nies okkupati fit-tagħlim u x-xogħol, iżda għen bis-sħiħ il-produzzjoni ta' oġġetti minsuġa li setgħu wkoll jiġi esportati. Ma kienx b'kumbinazzjoni li Caruana waqqaf il-fabbriki tal-insiġ f'Ħaż-Żebbuġ u r-Rabat. Kien f'dawn iż-żewġt irħula li diversi artisti Maltin kellhom id-dar tagħhom. Dan kien diġà jindika l-interess ta' Caruana fl-arti u fl-artisti Maltin. Mhux ftit huma l-istoriċi li jħarsu lejn F. S. Caruana bħala edukatur b'viżjoni, saċerdot ħabrieki, bħala Isqof li ddefenda r-Reliġjon Kattolika, u bħala mexxej qalbieni tal-Maltin fi transizzjonijiet politiċi mqallba. Forsi mhux daqstant jingħad li Caruana kien ukoll promotur kbir tal-arti li b'għemilu ta; i, ċi inkoraġġiment lill-artisti Maltin tas-seklu 19. i Promotur Kbir tal-Arti Fi studju estensiv dwar F. S. Caruana bħala padrun u promotur tal-arti, waqt iċ- $ ċelebrazzjonijiet ta' tifkira tal-mitt sena minn mewtu (1848-1947), l-artist Raphael Bonnici Cali' jiddeskrivi lil Caruana bħala ''a great maecenas of fine arts, such as paintings, sculpture,, architecture and music'.' Rettur tal-Università ta' Malta għal - - L L ii Pittura tal-Isqof Caruana fis-Sagristija 21 sena sa mill-1800, Caruana introduċa l-istudji tal-Knisja ta' Ħaż-Żebbuġ Għaqda Każin Banda San Filep tat-tpinġija u d-disinn, l-iskultura u l-arkitettura. Ħalla dan it-tagħlim f'idejn Vincenzo Dimech, Michele Busuttil u Giorgio Pullicino li miegħu kienu ħadu sehem fl-irvellijiet tal- Maltin. Rapport tal-1803-1850 dwar il-livell ta' dan it-tagħlim ifaħħar bis-sħiħ l-inizjattiva li kien ħa F. S. Caruana b'risq l-edukazzjoni tal-Arti fl-Università. ' Il-ħeġġa ta' Caruana li jara l-Arti f'Malta tas-seklu 19 tilħaq livelli artistiċi ta' xogħlijiet ta' artisti stabbiliti tal-bidu tar-Rinaxximent, bħal, Raffaello, Giotto u Fra Angelico,' qanglitu biex jipprovdi boroż ta' studju barra minn xtutna għal artisti promettenti. Fost dawk li gawdew minn din l-opportunità tad-deheb fid-dinja tal-arti, insibu lil Pietro Paolo Caruana u Giuseppe Hvzler (1814). Waqt l-istudji tagħhom, Caruana u Hvzler iltaqgħu ma' Friedrich Overbeck (1789-1869) u ssieħbu mal-Moviment tal-Arti Sagra, magħruf bħala tan- Nazzareni, li kien imexxi Overbeck innifsu2' u dan dejjem bl-inkoraġġiment tal-Kanonku F. S. Caruana. Kien minħabba s-sens kbir ta' arti li kellu dan Caruana li l-knisja tal-Mellieħa ġiet imkabbra waqt li l-knisja-rotunda tal-Mosta għadha tgawdi sal-lum l-arkitettura neo- klassika tagħha fuq id-disinn ta' Giorgio Grognet tal-1833. L-istess Caruana kien ħareġ b'suġġeriment biex il-knisja medjevali tas-Salvatur fl-Imdina u biex id-dekorazzjoni tal- Kappella tal-Lingwa Franċiża fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann jinżammu fl-istat oriġinali tagħhom. Sfortunatament is-suġġerimenti ta' dan il-qassis-artist bravu ma ntlaqgħux. Kien taħt l-awspiċju tal-episkopat ta' F. S. Caruana li d-diversi statwi li naraw fil-festi titulari f'Malta u Għawdex inħadmu minn skulturi Maltin, fosthom Salvatore Psaila, Salvatore Dimech u Giuseppe Bonnici 2 L-interess ta' Caruana fl-arti nfirex ukoll fuq l-arti mużikali. Mhux biss kien iħobb jisma' b'attenzjoni u japprezza kompożizzjonijiet ta' artisti Maltin, imma inkoraġġixxa kompożituri ta' mużika sagra biex ikomplu jimxu 'l quddiem fl-istudji tagħhom. Bis- saħħa tal-apprezzament u l-inkoraġġiment ta' Caruana, l-attività artistika fil-knejjes u l-istituzzjonijier reliġjużi f'Malta ffjorixxiet, u ħafna artisti bdew isibu sodisfazzjon akbar fix-xogħlijiet tagħhom. Għal uħud minnhom, bħal Enrico Casolani u Giorgio Bonavita, dan kien il-punt tat-tluq biex stabbilew ruħhom barra minn Malta, u b'hekk xtered il-prestiġju ta' Malta bħala art fertili tal-arti Ż U biex iżomm ħajja l-kultura artistika f'Malta, Caruana fetaħ id-dar tiegħu għal laqgħat regolari dwar suġġetti akkademiċi fejn esponenti ewlenin tal-arti bħal Giuseppe Hvzler u Michele Bellanti kienu jiddominaw dawn id-diskussjonijiet $ Il-pittura-ritratt ta' Monsinjur Caruana minn Pietro Paolo Caruana, parti mill-kollezzjoni privata tal-familja Caruana-Gatto, hi xhieda tal-gratitudni lejn F. S. Caruana. Pitturi oħra ta' Pietro Paolo Caruana għad unur tal-Isqof Caruana huma dawk ta' Il-Konsagrazzjoni Episkopali, Quddiesa Pontifikali fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann, u L-Ingress Solenni fil- Kattidral tal-Imdina. Il-pittura tiegħu liebes l-ilbies episkopali, xogħol stupend tal-istess Pietro Paolo Caruana, għadha tiddomina s-sagristija tal-knisja arċipretali ta' Ħaż-Żebbuġ. Konklużjoni Aktar milli biografija jew xi studju storiku, din il-kitba għaddietna mit-trejqiet tal- memorja ta' ġrajjiet sinifikanti fl-iżvilupp tal-istorja ta' Artna u li tagħhom F. S. Caruana Għaqda Każin Banda San Filep kien protagonist u aġent influenti ta' bidla. Li nfakkru 'l dawk ta' qabilna hu importanti għaliex b'hekk mhux biss inżommuhom ħajjin fil-kuxjenza kollettiva tagħna u nġeddu s-sehem tagħhom fl-arkitettura storika, politika u soċjali ta' pajjiżna, iżda niċċelebraw l-għeruq storiċi tagħna bħala nazzjon u bħala poplu bi storja u tradizzjoni b'kontinwità u innovazzjoni fi żminijiet aktar qrib tagħna. Kienu x'kienu l-mottivi wara l-azzjonijiet u d-deċiżjonijiet ta' Caruana, jibqa' l-fatt li Malta kienet tkun ifqar milli hi llum mingħajr il- kontribut siewi tiegħu fuq livell nazzjonali bħala saċerdot u Isqof, bħala politiku, u bħala edukatur. Jistgħu jsiru evalwazzjonijiet differenti tal-azzjonijiet tiegħu bħalma jistgħu jinkitbu interpretazzjonijiet diversi tal-fatti kif seħħew fi żmienu u bl-imġieba tiegħu. Din il-kitba tirrispetta 'l dawk kollha li jaħsbuha differenti fuq Caruana. Li hu żgur, pero, hu li dawn l-apprezzamenti differenti ma jħassru xejn mill-fatt li F. S. Caruana kien protagonist biex jitfasslu l-pedamenti ta' fażijiet kruċjali tal-istorja ta' Malta li ħallew il-marka tagħhom fuq il-preżent. Ma niċħdux li l-karriera ta' Caruana kienet intraċċjata fir-rabta bejn reliġjon u politika, bejn knisja u Stat — sitwazzjoni li hi mfissra f'sunett ta' Ludovico Mifsud Tommasi (1796-1879).7 Lanqas ma nistgħu ninsew li l-avvanzi fil-pożizzjonijiet u l-prestiġju tiegħu bħala Mexxej u Isqof kienu mdawrin u influenzati mill-patrunaġġ ('patronage') li fiż-żminijiet ta' Caruana kien sar istituzzjoni soċjali f'Malta bħal f'ħafna pajjiżi oħra fl- Ewropa. Min-naħa l-oħra ma rridux inħallu barra s-sehem ta' Caruana biex jissalvagwardja l-interessi tar-Reliġjon Kattolika u tal-Knisja f'Malta flimkien mad-drittijiet tal-Maltin. Jekk kien hemm persuna li kellha tkun preġudikata kontra l-Isqof Caruana żgur li kien Ludovico Mifsud Tommasi li Caruana tant oppona n-nomina tiegħu bħala l-ewwel arċipriet tal-parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ wara t-tħabrik ta' Tommasi mal-awtoritajiet f'Ruma biex Ħaż- Żebbuġ jiġi elevat għal arċipretura, kif filfatt sar fl-1829.5 B'danakollu, Mifsud Tommasi xorta waħda baqa' jammira s-servizzi kbar li F. S. Caruana, bħal Dun Mikiel Xerri qablu, kien ta lil Art Twelidu. Hekk jitkellem Mifsud Tommasi fuq l-Isqof F. S. Caruana. Din l-idea għolja li Mifsud Tommasi kellu ta' F. S. Caruana issib l-eku tagħha fl-idea ta' Enrico Naudi. Għaliex x'jagħmel fatt bħala storiku hu n-natura tal-fatt fih innifsu, irrispettivament mil-limitazzjonijiet jew l-ambizzjonijiet tal-persunaġġ li jkun mexxieh. Il-fatt li mitt sena wara mewtu (1847-1947) l-Isqof Caruana ġie mfakkar bħala eroj tal-Maltin f'ċelebrazzjonijiet kbar mis-soċjetà Maltija hu xhieda tal-idea għolja tiegħu li kellha Malta. Insemmu b'mod speċjali l-Lejla ta' Ġieħ mis-Soċjetà tal-Arti u l-Manifattura fejn kienet ittellgħet wirja tax-xogħlijiet tal-insiġ Ha sehem ukoll f'dawn iċ-ċelebrazzjonijiet nazzjonali Ħaż-Żebbuġ, Belt de Rohan u raħal twelidu, b'lapida kommemorattiva mad-dar fejn twieled u għex fi Iċ-ċerimonja ta' tifkira kienet immexxija mill-Isqof Awżiljarju Emmanuele Galea, bis-sehem tal-Każin u Banda San Filep. L-irħama kommemorattiva mad-dar fejn twieled, it-tifkira tiegħu mal-faċċata tal-Każin u Banda San Filep, u t-triq li ilha ġġorr ismu sa mill-1901, għadhom u għandhom jibqgħu tifkira ta' Monsinjur Franġisku Saverju Caruana, 'Hellies tal-Maltin mill-ħakma Franċiża, Għajn ta' Għerf, Missier il-Fqar'.$ Għaqda Każin Banda San Filep Iżda aktar minn f'monumenti tanġibbli, l-Isqof F. S. Caruana għandu jibqa' mfakkar fl- immaġinazzjoni storika kollettiva tal-Maltin li tħares lejn l-imgħoddi u tara fih il-valuri li fasslu l-preżent b'viżjoni lejn il-ġejjieni. Hemm ħafna iżjed x'tgħid u x'tikkummenta fuq il-ħajja u x-xogħol tal-Isqof Caruana. Iżda l-fatti u l-kummenti f'din il-ġabra qasira ta' uħud mill-kitbiet dwaru jidhru li jistgħu joffru bażi biżżejjed biex min jaqra jasal għal konklużjoni raġonevoli dwar il-merti jew le tar-rwol ta' F. S. Caruana fl-istorja ta' pajjiżna u fit-triq twila u kultant imwiegħra li wasslu l-poplu tagħna biex ikun dak li hu Ilum: Stat-Nazzjon Sovran, Indipendenti u Repubblikan. L-istess dibattitu fuq Caruana, bil-kontroversji tiegħu kollha, huwa prova li Caruana jinkwadru tajjeb ma' persunaġġi oħrajn fl-immaġinazzjoni storika tan-Nazzjon Malti għalina Ilum u għall-ġenerazzjonijiet ta' warajna sakemm aħna ma nħassrux ismu mill-kotba tal-istorja. Ħajr lil: Rev. Professur Kanonku Vincent Borg, is-Sur Michael Bonnici, Dr. Frans Ciappara, Professur Oliver Friggieri, is-Sur Charles Galea-Scannura, Il-Perit Anthonv Gatt, is-Sinjura Josephine Farrugia-Randon, is- Sur Winston Zammit u s-Sur Karmenu Bonavia li magħhom kelli komunikazzjoni personali u li t-tagħrif li tawni saħħaħ il-qari li għamilt u xeħet aktar dawl fuq din il-kitba. (Ħaż-Żebbuġ, Marzu 2014) Grajjiet Haż-Zebbuġ, Każin 12th Mav, Haż-Zebbuġ, p.179. Statwa Titulari: Arti u Storja tal-Istatwa ta' San Filep, Haż-Zebbuġ 5 Laferla, A. V. British Malta, Volume 1, ċitat minn Raphael Bonnici Cali', Mgr. F. X. Caruana Maecenas of Fine Arts, fi Scientia, XIV, 1948, verżjoni on-line, moqrija Awwissu 2013. 5 Ir-ricerka ta' Karmenu Bonavia kienet giet ippreżentata f'serata kulturali ġewwa Haż-Zebbuġ, preċiżament maġenb il-knisja ta' Mamo fl-2006, organizzata mill-Għaqda tal-Malti u l-Kunsill Lokali ta' Haż-Zebbuġ. Karmenu Bonavia reġa' rrakkontali l-proċess ta' din ir-riċerka, flimkien ma' tagħrif ieħor dwar M. A. Vassalli, f'komunikazzjoni personali fil-5 ta' Marzu 2014, wara ċ-ċerimonja tat-tnedija tal-ktieb ġdid, M.A. Vassalli (1764-1829): An Enlightened Maltese Reformer tal-Professur Frans Ciappara, fil-Palazz tal-President tar- Repubblika, San Anton. Għaqda Każin Banda San Filep www.bandasanfilep.com.mt 26 Ix-xogħol ta' Achille Ferris li jirreferi għalih Bonnici Cali' hu Storia Ecelesiastica di Malta , (mitbugħ seklu 19) Grajjiet Haż-Zebbuġ, Każin 12th Map, p. 179, traduzzjoni għall-Malti ta' Storia del Zebbug e Sua Parrocchia ta' Dun Salv Ciappara, 1882. Storja ta' Haż-Zebbuġ, Media Centre, pp. 117-118. 3 Silta mill-kliem ta' tifkira fuq l-irħama kommemorattiva, Każin u Banda San Filep, 1947. HENS, BACHELORS, ff STAFF PARTIES, REUNIONS fi) AND OTHER OCCASIONS ġia 79441327) Ħaż-Żebbuġ Festa 2014