Il-Papa Pawlu VI (21 ta' Ġunju 1963 — 6 ta' Awwissu 1978) kien l-ewwel Papa fi kważi elfejn sena ta' storja ta' Kristjaneżimu li żar l-Art Imqaddsa bħala pellegrin. Iż-żjara memorabbli seħħet fi żmien qasir ta' tlett ijiem, bejn is-Sibt 4 u t-Tnejn 6 ta' Jannar 1964, eżattament Għal din ir-raġuni qed isiru tifkiriet speċjali ta' din il-ġrajja fl-Art Imqaddsa, 6 4 L-ART IMQADDSA $$ JANNAR - MARZU 2014 l-aktar biex jiġi mfakkar l-avveniment profetiku tal- laqgħa ta' rikonċiljazzjoni bejn il-Papa Pawlu VI u l-Patrijarka Grieg Ortodoss ta' Kostantinopli Atenagoras, li fiha l-Knisja Kattolika u l-Knisja Griega Ortodossa ħafru l-iskominuka reċiproka li kienu għamlu lil xulxin fl-1054, meta seħħet ix-xiżma, jew firda, bejn il-Knisja ta' Kostantinopli u dik ta' Ruma. Bħala tifkira partikulari ta' din il-ġrajja storika, il-Papa Franġisku se jżur l-Art Imqaddsa lejn tmiem Mejju 2014 u jiltaqa' wkoll mal-Patrijarka Grieg Ortodoss ta' Kostantinopli Bartolomew lI fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu. Biex infakkru aħna wkoll din il- ġrajja straordinarja se nġibu hawnhekk rakkont tal-vjaġġ memorabbli ta' Pawlu VI fl- Art Imqaddsa, bl-għajnuna tal-informazzjoni li sibna fl-Acta Apostolicae Sedis, Annus IVI, Series III, Vol. VI, Vaticano 1964, 158- 189, u tal-pubblikazzjoni L-edizzjoni kommemorattiva u uffiċjali tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa tinsab fl-Acta Custodiae Terrae Sanctae, iussu Rev.mi P. Lini V. Cappiello, Custodis Terrae Sanctae, Fasciculus specialis piam peregrinationem SS.D.N. Pauli PP. Il-preparattivi għall-pellegrinaġġ Il-Papa Pawlu VI kien ħabbar il-vjaġġ tiegħu fl-Art Imqaddsa f'allokuzzjoni li kien għamel lill-Padri Konċiljari miġburin għall- Konċilju Vatikan II fl-4 ta' Diċembru 1963. ta' Pawlu VI huma dawn: 'Bl-għajnuna ta' Alla, aħna nixtiequ li fix-xahar ta' Jannar li ġej immorru l-Palestina, biex inżuru l-Postijiet Imqaddsa fejn Kristu twieled, għex, miet, qam mill-mewt u tela' s-sema, u biex hemmhekk infakkru b'mod speċjali ż-żewġ misteri tal-fidi tagħna: l-Inkarnazzjoni u l-Fidwa. Naraw b'għajnejna wkoll dik l-Art miqjuma li minnha ġie San Pietru, u li fiha l-ebda suċċessur tiegħu għadu qatt ma irritorna. Imma aħna b'umiltà kbira u għal żmien qasir ħafna rridu nirritornaw bi spirtu ta' talb devot, ta' tiġdid spiritwali, biex noffru lil Kristu l-Knisja tiegħu; biex nerġgħu nsejħu lura fi ħdan din il-Knisja waħda u qaddisa l-Aħwa tagħna mifrudin minna; biex nitolbu l-ħniena divina favur id-don tal-paċi' F'nota awtobiografika miktuba mill-istess Pawlu VI f'manuskritt li jġib id- data tal-21 ta' Settembru 1963 naqraw: 'Wara riflessjoni twila, u wara li tlabna l-għajnuna tad- dawl divin (…) jidhrilna li jaqbel nistudjaw b'mod pożittiv il-possibilità dwar li l-Papa jmur iżur il-Postijiet Qaddisa fil-Palestina (…) Dan il-pellegrinaġġ irid ikun wieħed mgħaġġel u qasir, u jkollu l-karattru tas-sempliċità, pietà, penitenza u karità' Kienet l-ewwel u l-unika darba li Papa ħareġ mill-Vatikan fuq vjaġġ spontanju li ma kienx okkażjoni ta' xi tifkira partikulari u li fih il-Papa ma kellu l-ebda invit formali minn xi kap ta' Stat. Biex iħejji dan il- pellegrinaġġ Pawlu VI bagħat fl-Art Imqaddsa, b'mod sigriet, lil Monsinjur Jacques Martin, mis- Segreterija tal-Istat, u lis- Segretarju partikulari tiegħu, Don Pasquale Macchi. Għall-ewwel Pawlu VI xtaq li l-pellegrinaġġ jinkludi wkoll waqfa f'Damasku, biex hemm ifakkar il- konverżjoni ta' San Pawl, li hu kien għażel ismu, imma sfortunatament dan il-proġett kellu jitħassar. Qabel it-tluq Papa Pawlu VI talab lil Don Giulio Bevilacqua biex jipprietka irtir spiritwali lil dawk kollha li kellhom jieħdu sehem fil-pellegrinaġġ. Il-Franġiskani tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa ġew afdati bid-dmir li jorganizzaw id- fis-Santwarji, u jieħdu ħsieb iwaqqfu uffiċċju ta' informazzjoni biex jgħin lill- L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2014 $$. eluf ta' ġurnalisti li kellhom isegwu dan l-avveniment uniku. Is-Sibt 4 ta' Jannar 1964 Fis-7.15 am tas-Sibt 4 ta' Jannar 1964 il-Papa Pawlu VI telaq mill-Vatikan fi triqtu lejn l-ajruport ta' Fiumicino, minn fejn ħa l-ajruplan DCS tal-Alitalia u tar direttament lejn il-belt ta' Amman fil-Ġordanja. Kienet l-ewwel darba fl-istorja li Papa ivvjaġġa fuq ajruplan. Qabel telaq Pawlu VI sellem lill-President tal-Italja Antonio Segni, li mar jarah sejjer flimkien mal-President tal-Kunsill (Prim Ministru) Aldo Moro. Kienet l-ewwel darba li Papa qatt ivjaġġa fuq ajruplan. Pawlu VI qal: 'Il-pellegrinaġġ tagħna hu wieħed ta' talb u penitenza (…) F'dawn il-ġranet li fihom il-liturġija tfakkarna fil-Prinċep tal-Paċi aħna nitolbu lilu biex jagħti lid- dinja dan id-don prezzjuż' Hu importanti li, qabel ma nkomplu fil-kronaka tagħna, nagħtu spjegazzjoni ġeografika tal-Art Imqaddsa fis-sena li fiha żarha Fl-1964 l-Art Imqaddsa kienet differenti mil-lum. L-Istat ta' Israel kien twieled fl-1948, imma kien ikopri biss il-Galilija, l-istrixxa tal-kosta tal- Mediterran, u n-Negev. Dakli llum jissejjaħ ix- Xatt tal-Punent, iż-żona tal-għoljiet tas-Samarija u tal-Lhudija, bil-Belt il- Qaddisa ta' Ġerusalemm, kienu għadhom taħt is- 8 $ L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2014 Pawlu VI max-xmara Ġordan t sovranità tar-Renju tal- Ġordanja. Kien biss fl-1967, fil-Gwerra tas-Sitt Ijiem, li Israel okkupa x-Xatt tal-Punent u għaldaqstant Ġerusalemm tal-lvant sabet ruħha taħt ġurisdizzjoni Israeljana, kif għadha sal- lum. Is-Santwarji kienu għaldaqstant jinsabu f'żewġ Stati differenti. Fl-Istat ta' Israel kienu jinsabu Nażaret, Kana, Tabor, Kafarnahum, Tabgha, il-Beatitudni, Akri, Haifa, u ċ-Ċenaklu (f'Ġerusalemm tal-punent), u Ain Karem, filwaqt li fir-Renju tal-Ġordanja kienu jinsabu Ġerusalemm (Qabar ta' Kristu, Ġetsemani, Flaġellazzjoni, Via Dolorosa, Dominus Flevit, Axxensjoni), Betfaġe, Betanja, Ġeriko, Emmaws u Betleħem. li nżommu dan f'moħħna biex nifhmu l-ispostamenti li għamel Pawlu VI waqt il-vjaġġ tiegħu. VI ried espliċitament li l-pellegrinaġġ tiegħu jkun qasir imma intensiv, u li fih jieqaf jitlob possibilment fis- Santwarji kollha tal-Fidwa. Fil-fatt, l-ebda Papa ieħor li żar l-Art Imqaddsa warajh, jiġifieri Ġwanni Pawlu II u Benedittu XVI, qatt ma rnexxielu jżur in-numru ta' Santwarji li żar Pawlu VI fi żmien hekk qasir ta' tlett ijiem. Malli wasal fl-arjuport ta' Amman fis-1.25 pm il-Papa Pawlu VI ġie milqugħ mir- Re Hussein tal-Ġordanja. Fil-messaġġ tiegħu lir-Re, Pawlu VI qal: 'Iż-żjara tagħna hi waħda spiritwali, hi pellegrinaġġ umli lejn il-Postijiet Qaddisa tat- twelid, tal-ħajja, tal-passjoni u l-mewt ta' Ġesii Kristu, u tal-qawmien glorjuż tiegħu mill-imwiet. F'kull Santwarju aħna rridu nitolbu għall-paċi, għal dik il-paċi li d-dinja ma tistax tagħtiha' Wara l-formalitajiet tal- wasla uffiċjali tiegħu l-Papa qabad triqtu direttament minn Amman lejn il-Wied tax-Xmara Ġordan fi triqtu lejn Ġerusalemm. L-ewwel waqfa kienet proprju fil-post li fih titfakkar il- magħmudija ta' Ġesti minn Ġwanni l-Battista. Biex wasal f'dan il-post il-Papa qasam il-Pont tal-Prinċep Abdallah. Dak iż-żmien, kif għidna, ma kienx hemm fruntiera mal-Ġordan għax ix-xaqliba tal-punent tax- xmara kienet ukoll territorju tar-Renju tal-Ġordanja. Fil-post tat-tifkira tal- Magħmudija ta' Ġesti kien hemm jilqgħu lill-Papa l-Gvernatur ta' Ġerusalemm, il-Kmandant ta' Ġeriko u s-Sindku, flimkien mal- Kappillan ta' Ġeriko, is-Sorijiet Franġiskani Missjunarji tal-Qalb Immakulata ta' Marija u l-istudenti u scouts tal-iskola tat-Terra Santa ta' Ġeriko. Il-Papa niżel lejn ix-xmara u wara mument ta' talb flimkien mal-Kardinali Testa u Tisserant u d-Delegat Apostoliku ta' Ġerusalemm, Monsinjur Lino Zanini, hu reġa' daħal fil-karozza u l-korteo papali beda triqtu tiela' mid-Deżert tal-Lhudija lejn Ġerusalemm. Qabel ma wasal fil-Belt il-Qaddisa l-korteo waqaf fir-raħal ta' Betanja, fis-Santwarju li fih il- Franġiskani tal-Art Imqaddsa jfakkru l-qawmien ta' Lazzru mill-mewt u l-laqgħa ta' Ġesu fid-dar ta' ħbiebu Marta, Marija u Lazzru. Hawnhekk il- Papa ntlaqa' b'entużjażmu mis-superjur tal-kunvent, Patri Agostino Patacconi. Wasal fit-3.50 pm. Flimkien mal-Kardinali u d-Delegat Apostoliku daħal jitlob fil- knisja li nbniet mill-Arkitett Antonio Barluzzi fl-1954, uli fiha għad hemm statwa żgħira tal-bronz ta' Pawlu VI biex tfakkar din il-ġrajja Il-Papa daħal ukoll il-kunvent għal mument ta' mistrieħ u tratteniment mal- komunità ċkejkna, sakemm waslu l-bagalji li fihom kien hemm l-abiti pontifiċji li bihom kellu jagħmel l-ingress uffiċjali tiegħu f'Ġerusalemm. Fl-4.30 pm Pawlu VI beda triqtu biex jidħol Ġerusalemm. Dak iż-żmien it-triq minn Betanja sa Ġerusalemm kienet qasira ħafna. Sa ftit tas-snin ilu biżżejjed li wieħed, bil-mixi, kien idur madwar l-Għolja taż-Żebbuġ u kien jilmaħ quddiemu l-koppla tlellex bid-deheb tal-Moskea tal-Koppla tal-Blata fuq l-ispjanata tat-Tempju u malajr jasal il- Ġetsemani. Sfortunatament illum hemm il-ħajt ta' sigurtà li Israel bena biex bih qata' lil Betanja barra minn Ġerusalemm, u mhux aktar possibbli li wieħed jasal hekk malajr fil-Belt il-Qaddisa, għax irid bilfors jgħaddi minn Abu Dis u barra Ma'ale Adummim biex jidħol minn taħt il-Monte Scopus permezz taċ-'check point' militari. Fl-4.45 pm il-Papa wasal f'Ġerusalemm u niżel mill- arozza quddiem il-Bieb Hemmhekk sab jilqgħuh mhux biss -awtoritajiet ċivili tal-Belt imma folla sterminata a' nies li ħonqu d-daħla al-Belt u t-triq dejqa li idħol fis-Suq u twasslek ejn il-Bażilika tal-Qabar a' Kristu. L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2014 $$ 9 l-entużjażmu li l-forzi tal-ordni sabuha diffiċli biex jiggarantixxu s-sigurtà tal-Papa, u Pawlu VI wasal fil-Qabar ta' Kristu siegħa tard. Minkejja kollox żamm atteġġjament kalm u seren u sab ħin biex isellem l-akbar numru ta' nies possibbli fi triqtu lejn il- Bażilika. Ir-rassa kienet hekk kbira li Pawlu VI kellu jieqaf jistrieħ ftit fis-sitt stazzjoni tal-Via Crucis. Minkejja li kien jidher pallidu u għajjien, wara tbatija kbira u konfużjoni indeskrivibbli, irnexxielu jasal fil-Bażilika tal- Qabar ta' Kristu. Malli wasal fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu fis-6.00 pm, Pawlu VI għadda mis-soltu protokoll marbut mal-iStatus Quo ta' dan il-Post Qaddis rigward l-ingressi solenni ta' personalitajiet ekkleżjastiċi. Sab jilqgħu fid-daħla tal-Bażilika l-Kustodju tal-Art Imqaddsa, Patri Lino Cappiello, u wara li waqaf quddiem il-Blata tal-Unzjoni hu daħal 1 a , Ma wanda għall-kant tat-Te Deum. Il-Papa mbagħad ; 3, iċċelebra l-Quddiesa fuq l-altar li tqiegħed f l apposta quddiem l-Edikola tal-Qabar ta' Kien imdawwar minn rassa kbira Pawlu VI fil-Qabar ta' Kristu ':— u waqt il-Quddiesa, għal ftit mumenti, 10 ġ L-Anr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2014 inqata' d-dawl elettriku u kien hemm ukoll nar li tfewh malajr. Wara l-Quddiesa l-Papa daħal għal ftit mumenti biex jitlob fis-skiet fuq il-Qabar vojt tal-Mulej Ġesu, wara li offra xi rigali lill-Kustodju, fosthom il-kalċi tad-deheb li bih iċċelebra l-Quddiesa, u fergħa taż-żebbuġ tad-deheb li ġab miegħu mill-Vatikan, rigal tal-morda ta' Ruma. Irregala wkoll il-pjaneta, il-kamżu u l-missal tal-Quddiesa. Qabel ma ħalla l-Bażilika l-Papa tela' fuq il-Kalvarju għal ftit mumenti ta' talb fis-skiet u ħareġ mill- Bażilika tal-Qabar ta' Kristu fis-7.15 pm. Mill-Qabar ta' Kristu Pawlu VI baqa' sejjer fir-residenza tad-Delegat Apostoliku fit- Telgħa tal-Għolja taż-Żebbuġ. Għalkemm suppost li kellu jistrieħ, imma t-tliet sigħat li kien għad fadal sa ma kellu jmur fil-Ġetsemani rawh ukoll jaċċetta impenji oħrajn. Fid-Delegazzjoni Apostolika hu rċieva vista ta' kortesija Imbagħad mar hu stess biex jirreċiproka l-vista ta' kortesija għand il-Patrijarka Grieg Ortodoss u fl-aħħar nett mar fil-Knisja ta' Sant'Anna, maġenb il-Bieb ta' San Stiefnu, biex jiltaqa' mal-Ġerarkija u l-kleru Kattoliku Orjentali. Fl-10.30 pm Pawlu VI kellu jasal fil-Bażilika tal-Agunija tal-Ġetsemani għal siegħa ta' Adorazzjoni fuq il-Blata tal-Agunija. Minħabba l-ħafna impenji li kellu wasal fl-10.40 pm. Il-Papa daħal fil-Bażilika u baqa' sejjer dritt fuq il-presbiterju fejn kienu jistennewh bosta dinjitarji ekkleżjastiċi, fosthom il- Ministru Ġeneral Agostino Sepinski ofm u d-Definitorju Ġenerali tal-Ordni tal- Patrijiet Minuri. Wara li temm l-Adorazzjoni, il-Kappillan ta' Ġerusalemm Patri Domenico Picchi offra lill-Papa Kurċifiss tal-injam taż-żebbuġ, maħdum L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2014 $$. minn artiġjan minn Betleħem. Qabel ma ħalla l-Bażilika tal-Agunija fil-11.30 pm wara ġurnata intensa u twila, Pawlu VI bierek fergħa taż-żebbuġ li tħawlet biex kibret f'siġra flimkien mas-siġar millenarji taż-żebbuġ li jfakkru l-post tal-agunija tal-Mulej Ġest fil-Ġnien taż-Żebbuġ. Fis-7.00 am tal-Ħadd 5 ta' Jannar il-Papa Pawlu VI beda l-vjaġġ tiegħu lejn il-Galilija. Dak iż-żmien, kif rajna, il-Galilija kienet diġà tagħmel parti mill-Istat ta' Israel. Pawlu VI daħal f'Israel mis-sit arkeoloġiku ta' Tel Tanaakh, bejn Jenin Pawlu VI f'Tabgha, fuq l-Għadira tal-Galilija u Meghiddo, u mar jiltaqa' mal-President ta' Israel Zalman Shazar f'Meghiddo. Dan kien ġest profetiku min-naħa ta' Pawlu VI. Fl- 1964 il-Vatikan kien għadu ma jirrikonoxxix l-Istat ta' Israel, imma l-Papa xorta waħda aċċetta li jiltaqa' mal-kap tal-Istat f'dan is-sit arkeoloġiku importanti fuq il-pjanura ta' Esdrelon jew Vizreel. F'dan il-post Pawlu VI għamel diskors qasir lill-Poplu tal-Alleanza' li fih sellem lill-President ta' Israel bit-tislima tal-paċi: Shalom. Pawlu VI qatt ma semma' l-Istat ta' Israel, filwaqt li l-President Shazar sellimlu bil-kelmiet: 'B'rispett profond u b'kuxjenza sħiħa tat-tifsira storika ta' din il- 12 $ L-Anr IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2014 ġrajja li qatt ma seħħet oħra bħalha fil-ġenerazzjonijiet l-imgħoddija, f'ismi u f'isem l-Istat ta' Israel nilqa' l-Papa' Wara din il-laqgħa kordjali Pawlu VI kompla fi triqtu lejn Nazaret. Il-kronaka tal-kunvent ta' Nazaret tirrakkonta fid-dettall il-problemi kollha li kellhom jafaċċjaw il-Franġiskani fl-organizzazzjoni tal-vista tal-Papa fis-Santwarju ta' Nazaret. Ta' min jiftakar li, fl-1964, is-Santwarju kbir li naraw illum, opra tal-arkitett Giovanni Muzio, kien għadu qed jinbena, u kienet għadha wieqfa l-knisja parrokkjali antika li kienet ħafna iżgħar. Jidher li kien hemm problemi kbar għax il- pulizija Israeljana ma riedet assolutament li ħadd mill- insara lokali ma jidħol fil- knisja, minħabba s-sigurtà tal-Papa, filwaqt li riedet li jidħlu biss l-awtorijiet hemm ukoll problemi mal- Arċisqof Grieg Kattoliku (Melkita) ta' Akri, Maximos V (Georges) Hakim, li mbagħad sar Patrijarka ta' Antjokja. Mal-wasla tiegħu quddiem is-Santwarju ta' Nazaret fl-10.50 am, Pawlu VI sab jilqgħuh lid-Delegat Apostoliku Monsinjur Lino Zanini, lill-Patrijarka Latin ta' Ġerusalemm, Monsinjur Alberto Gori ofm, lill-Arċisqof Hakim, lil Monsinjur Capozi, Arċisqof ta' Taivuan, imkeċċi miċ- Ċina, lil Patri Agostino Sepinski, Ministru Ġeneral tal-Franġiskani, lil Patri Angelico Lazzeri, Prokuratur Ġenerali ofm, u lil Patri Lino Cappiello ofm, Kustodju tal- Art Imqaddsa. Fil-bieb tal- Bażilika laqa' lill-Papa Patri Camillo Carta, Gwardjan tal-Franġiskani f'Nazaret. Il-Papa daħal fil-Bażilika u mbagħad niżel fil-Grotta tal-Annunċjazzjoni biex hemmhekk jiċċelebra l-Quddiesa. F'Nazaret Pawlu VI għamel diskors ċelebri dwar il- Verġni Marija, fejn sejħilha 'mimlija bil-grazzja, Immakulata, kollha kemm hi verġni, Omm Kristu, Omm Alla u Omm u mudell tal- Knisja' Imbagħad tkellem dwar il-Familja Mqaddsa bħala skola ta' qdusija li fiha nitgħallmu l-ħajja ta' Ġesu. Nazaret tgħallimna l-valur tad-dixxiplina spiritwali, tas-silenzju, tal-qdusija tal- ħajja tal-familja, tal-qdusija tax-xogħol. Dan id-diskors kien hekk imqanqal li parti minnu ddaħħal fil-liturġija tas-sigħat tal-Festa tal- Familja Mqaddsa. VI daħal fil-kunvent tal- Franġiskani għal kolazzjon u ftit mistrieħ qabel ma kompla fi triqtu lejn l-Għadira tal-Galilija. Fi triqtu lejn is-Santwarji tal- Għadira kien hemm ukoll il- ħsieb li jieqaf għal mument qasir fis-Santwarju ta' Kana, imma sfortunatament minħabba l-ħin limitat u b'dispjaċir immens tal- kappillan u l-komunità Kattolika ta' dan ir-raħal, il- korteo papali baqa' għaddej bla ma waqaf. Mal-wasla tiegħu fuq ix-xatt tal-Għadira tal- Galilija l-korteo papali baqa' sejjer dritt lejn is-Santwarju tat-Tkattir tal-Ħobż f'Tabgha, imħares mill-monaċi Benedittini, fejn il-Papa waqaf għal ftit minuti jitlob fuq il-Mensa Christi, il-blata li tfakkar il- miraklu tat-tkattir tal-ħobż. Imbagħad kompla ftit metri bogħod lejn is-Santwarju tal-Primat ta' San Pietru, ukoll f'Tabgha, Santwarju mħares mill-Franġiskani tal- Kustodja tal-Art Imqaddsa. Malli wasal intlaqa' mill- patrijiet u libes stola ħamra li mbagħad ħalla bħala rigal lis-Santwarju qabel ma daħal fil-knisja ċkejkna li tfakkar l-ikla tal-appostli mal-Mulej Ġest irxuxtat u l-istqarrija ta' fidi u mħabba ta' Pietru. Dan hu Santwarju mimli tifsir għall- Papa, għax proprju f'dan il-post Ġest qal lil Pietru: 'Trgħa n-nagħaġ tiegħi' u talbu għal tliet darbiet L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2014 $$ 13 jekk iħobbux. Fil-knisja kien hemm inġinokkjatur quddiem il-blata msejħa Mensa Christi, fejn Ġesu kiel mal-appostli l-ħobż u l-ħut mixwi. Wara ftit mumenti ta' talb il-Papa niżel ibus il-blata qaddisa. Is-superjur Franġiskan imbagħad stiednu joħroġ mill-bieb tal-ġenb tas-Santwarju fuq il-blata li tibqa' nieżla lejn xatt l-Għadira, fejn hemm it-tnax-il tron imsemmijin mill-pellegrina Egeria fis-sena 384, b'tifkira tal- appostli madwar il-Mulej Ġesu. Il-Papa ħareġ fuq il-blata u niżel sal-ilma tal- Għadira, li mess b'subgħajh qabel ma bierek lil dawk Fl-1964 l-Għadira kienet tasal ħafna qrib il-knisja, mhux bħal- lum, għax dak iż-żmien kienet aktar għolja fil-livell tagħha. Il-korteo papali mbagħad kompla fi triqtu lejn Kafarnahum, Santwarju ieħor li jfakkar id-dar ta' San Pietru, wkoll f'idejn il-Franġiskani. Dak iż-żmien ma kienx għad hemm il- Memorjal ta' San Pietru li naraw illum, imma kienu għadhom sejrin l-iskavi taż- żona arkeoloġika u tal-knisja Biżantina li ssemmi Egeria fis-seklu 4. Oriġinarjament kien maħsub li l-Papa kellu jasal Kafarnahum fuq il- 14 4 L-Anr IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2014 lanċa minn Tiberija, imma mbagħad dan il-pjan tħassar. Kien preżenti wkoll Patri Virgilio Corbo, il-Franġiskan arkeologu li mexxa l-iskavi a' Kafarnahum għal ħajtu kollha. Pawlu VI daħal b'pass mgħaġġel fil-proprjetà al-Franġiskani u mar dritt ejn is-Sinagoga, fejn irċieva -ispjegazzjoni arkeoloġika u storika ta' dan il-monument i jfakkar kemm-il ġrajja evanġelika. Minn hemm il-Papa mar lejn il-fdalijiet al-knisja Biżantina fuq il-ġebel sewdieni li jfakkar il- ħitan tad-dar ta' San Pietru. Wara din il-vista mgħaġġla, fis-1.55 pm il-korteo papali ħalla Kafarnahum biex il- Papa jmur iżur is-Santwarju al-Beatitudni fejn kellu wkoll jiekol u jistrieħ ftit qabel ikompli l-pellegrinaġġ intensiv tiegħu. Fuq il-Beatitudni l-Papa seta' jikkontempla s-sbuħija tal-anfiteatru naturali tal-Għadira tal-Galilija, u wara l-ikel mar ukoll għal ftit mumenti f'kamra mħejjija apposta fl-Ospizju tas-Sorijiet Franġiskani Missjunarji tal-Qalb Immakulata ta' Marija, li jieħdu ħsieb is-Santwarju, li tagħti direttament fuq is-Santwarju u fuq il-vista tal-Għadira. Mill-Beatitudni Pawlu VI mbagħad telaq lejn il-Għolja tat-Tabor. Fl-4.30 pm il-Papa Pawlu VI wasal quddiem is-Santwarju tat-Trasfigurazzjoni tal- Mulej fuq it-Tabor, fejn ġie milqugħ mill-Gwardjan Patri Lodovico Cigliano u minn ftit patrijiet Franġiskani. Quddiem il-Bażilika monumentali l-Papa staqsa jekk dik il-binja sabiħa kinetx opra ta' Barluzzi u wera l-apprezzament tiegħu għall-eleganza tagħha. Meta daħal ġewwa mar quddiem il-kappella tas-Sagrament fejn talab it-Tantum Ergo, u mbagħad niżel fil-kripta wara li waqaf jammira l-mużajk tal-abside li jirrappreżenta x-xena tat-Trasfigurazzjoni. Wara li ħareġ mill- Bażilika Pawlu VI ġie muri l-panorama lejn in-naħa tat-tramuntana, u mbagħad daħħluh fis-salott tal- pellegrini minn fejn ħareġ fuq is-setaħ biex jammira l-panorama tan-nofsinhar, bl-ispjegazzjonijiet tad- Kripta tal-Qabar tal-Madonna diversi postijiet. Qabel telaq mit-Tabor il-Papa ħalla l-istola li kien uża biex iżur is-Santwarju u medalja tal-fidda kommemorattiva. Imbagħad il-korteo papali beda t-triq tiegħu lura lejn Ġerusalemm. Minkejja ġurnata hekk intensa Pawlu VI kellu quddiemu aktar impenji dik il-lejlal Il-Papa wasal Ġerusalemm fis-7.50 pm. Fil-laqgħa tiegħu mal-President Israeljan li sellimlu Pawlu VI tkellem b'mod spontanju u kuraġġuż dwar il-figura tal- Papa Piju XII (Papa Pacelli) u l-isforzi tiegħu biex iħares lill-vittmi tal-krudeltà Nazista fil-Gwerra Dinjija tal-1939-1945, fosthom bosta Lhud fil-belt ta' Ruma. Fit-8.15 pm Pawlu VI daħal biex jitlob fiċ-Ċenaklu. Baqa' impressjonanti r-ritratt ta' Pawlu VI li niżel għarkopptejn fuq il-qiegħa tal-art tas-sala li tfakkar it- twaqqif tal-Ewkaristija u tas- saċerdozju, il-kmandament tal-imħabba u l-inżul tal-Ispirtu s-Santu nhar Pentekoste. Iż-żona kollha taċ-Ċenaklu u tal-Abbazija Benedittina tad-Dormizzjoni kienet issiġillata mis-sigurtà Israeljana. li dak iż-żmien iż-żona barra l-Bieb ta' Sijon kienet parti mill-Istat ta' Israel, filwaqt li mill-ħitan 'il ġewwa l-Belt il-Qadima ta' Ġerusalemm kienet parti mill-Ġordanja. L-uniku patri li tħalla jidħol fiċ-Ċenaklu mal-ftit akkompanjaturi tal-Papa kien Fra Isidoro. Il-kumplament kellhom L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2014 $$ 15 Knisja tan-Natività, Betlehem jistennew il-Papa fid- daħla tal-Abbazija tad- Dormizzjoni. Fit-8.30 pm l-Abbati u l-monaċi tal-Abbazija tad-Dormizzjoni laqgħu lill-Papa Pawlu VI b'ingress u purċissjoni lejn il-Kripta, fejn il-Papa waqaf għal kwarta biex jitlob u jsellem lill-komunità monastika. Fit-8.45 pm Pawlu VI ħalla l-Għolja ta' Sijon lejn id- Delegazzjoni Apostolika, fejn kellu tistennih laqgħa importantissima li tat tifsira għal kollox ġdida u definittiva lill-pellegrinaġġ tiegħu fl-Art Imqaddsa. Malli wasal fid-Delegazzjoni Apostolika, Pawlu VI kellu laqgħa storika mal- Patrijarka ta' Kostantinopli Athenagoras I, li ġie Ġerusalemm apposta biex isellimlu. Is-suċċessur tal-Appostlu San Pietru u s-suċċessur tal-Appostlu Sant'Andrija laqgħu lil xulxin b'tgħanniqa fraterna wara 910 snin ta' firda u skomunika reċiproka bejn il-Knisja Kattolika ta' Ruma u l-Knisja Griega Ortodossa ta' Kostantinopli. Il-Papa u l-Patrijarka talbu l-'Missierna' flimkien mad- delegazzjonijiet rispettivi tagħhom bil-Latin u bil- Grieg. Athenagoras qal lill-Papa li hu xtaq li dik il-laqgħa 'tkun il-bidu ta' jum imdawwal u mbierek, 16 $ L-Anr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2014 i fih il-ġenerazzjonijiet futuri jkunu jistgħu jaqsmu flimkien l-istess kalċi al-Ġisem u d-Demm tal- Mulej' Il-Papa Montini offra lil Athenagoras kalċi ad-deheb bħala rigal. Fost affarijiet oħrajn Pawlu VI qal: 'Aħna nħossuna kommossi b'ferħ kbir li wasalna għal din is-siegħa, li se tibqa' mfakkra fl-istorja, i fiha l-Knisja Kattolika u -Patrijarkat ta' Kostantinopli jiltaqgħu wiċċ imb wiċċ fil-persuni tal-Isqfijiet -aktar importanti rispettivi, wara tant sekli ta' silenzju Bil-qawwa kollha rridu nirringrazzjaw ilek ukoll, li għoġbok iġi hawnhekk mis-sede patrijarkali tiegħek biex iltaqa' magħna. Il-Kristjani mill-qedem kien jemmnu i ċ-ċentru tad-dinja jinsab fil-post li fih ġie mwaqqaf is-Salib glorjuż tal-Feddej agħna, u fejn Hu ġibed lejh il kulħadd meta ġie merfugħ bejn sema u art (cfr. Ġw 12,32)7 B'din il-laqgħa storika, li tagħha qegħdin niċċelebraw għeluq il-50 sena, intemmet it-tieni ġurnata intensa tal-Papa Pawlu VI fl-Art Imqaddsa. Imma l-ġurnata intemmet biss wara li Pawlu VI laqa' l-vista ta' tifel ċkejken marid bil-polio, li dakinhar ma rnexxilux jarah minħabba l-konfużjoni tal-folla. bih, u Pawlu VI laqgħu fi ħdanu fl-10.20 pm, f'ġest ta' sensibilità straordinarja. Pawlu VI jiltaqa' mal-Armeni lill-ġurnalisti kienet li dan ma setax iseħħ minħabba xogħlijiet ta' manutensjoni fil-Bażilikal Pawlu VI għalhekk daħal fil- Bażilika bil-mod tas-soltu, mill-bieb tal-umiltà, dritt Pawlu VI beda t-tielet u l-aħħar jum tal-pellegrinaġġ tiegħu fl-Art Imqaddsa meta fis-7.00 am telaq mid- Delegazzjoni Apostolika u mar Betleħem fil-Bażilika tan-Natività, fejn wasal fis- 7.50 am. Kien is-6 ta' Jannar, Solennità tal-Epifanija tal-Mulej, li tiġi ċċelebrata bil-kbir mill-Franġiskani f'Betleħem. Il-Franġiskani kienu xtaqu li l-Papa jidħol fil-Grotta tan-Natività billi jgħaddi miċ-ċentru tal-Bażilika, imma minħabba r-regoli tal-iStatus Quo, kien jeħtieġ il-kunsens tal-Griegi u tal- Armeni Ortodossi. Il-Patri Kustodju kien bagħat ittra fl-20 ta' Diċembru 1963 lill- Patrijarka Grieg Ortodoss biex jurih b'din ix-xewqa, imma dan ma kienx wieġeb għar-rikjesta uffiċjali tal- Kustodju. Il-Franġiskani f'Betleħem saru jafu biss bil- fatt li l-Patrijarka ma kellux intenzjoni li jagħti l-kunsens tiegħu. It-tweġiba li ngħatat lejn ix-xellug għall-kjostru ta' San Ġilormu, daħal fil- Knisja parrokkjali ta' Santa Katerina, u mbagħad għadda mill-bieb ta' Joinville lejn il-kappellun tat-tramuntana tal-Bażilika, biex minn hemm niżel fil-Grotta, fejn iċċelebra l-Quddiesa fit-8.00 am. Wara l-Quddiesa l-Papa għamel diskors li fih, fost affarijiet oħrajn, qal: 'Fil- mument li fih sejrin inħallu Betleħem, dan il-post tas- safa u s-skiet li fih twieled Kristu kważi għoxrin seklu ilu, aħna nitolbu lill-Prinċep tal-paċi, filwaqt li nħossuna fi dmir li nduru lejn dawk kollha li huma kapijiet tal-Istati u li għandhom L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2014 $$. ir-responsabiltà tal-popli, biex jaħdmu favur il-paċi fid-dinja' Il-kronista tal-kunvent ta' Betleħem jiddeskrivi l-ferħ kbir tal-folol li laqgħu lil Pawlu VI f'Betleħem u t-tiżjin li kien hemm fit- toroq, sa mill-monasteru Grieg Ortodoss ta' Mar Elias, li dak iż-żmien kien jimmarka l-bidu ta' Betleħem. Skont kif soltu jsir fil-protokoll, il-Papa ġie milqugħ quddiem il- monasteru ta' Mar Elias mill-awtoritajiet ċivili ta' Betleħem. Malli wasal fil-Pjazza tan-Natività l-Papa niżel fuq tapit aħmar u baqa' sejjer lejn id-daħla tal-Bażilika fejn laqgħu l-Gwardjan Patri Justo Artaraz. Is-sagristan Franġiskan offra lill-Papa l-istatwa ta' Ġest Bambin ta' Betleħem. Il-Papa mbagħad daħal fil-Bażilika u għadda għall-knisja ta' Santa Katerina waqt il-kant tat-Te Deum. Fil-Quddiesa li iċċelebra fuq l-altar tal- maxtura fil-Grotta tan- Natività l-Papa kien assistit mill-Kardinali Cicognani u Tisserant, mill-Patrijarki, fosthom il-Patrijarka Latin Alberto Gori, mid-Delegat Apostoliku u mill-Kustodju tal-Art Imqaddsa. Wara l-Quddiesa l-Papa offra lis-Santwarju l-aħħar warda tad-deheb li l-Papiet kienu soltu jibagħtu lir-rejiet u prinċpijiet darba fis-sena, 18 ġ L-Anr IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2014 nhar Dominica Laetare, għax ried li din il-warda tkun offruta lil Ġesti Bambin, il- veru prinċep tal-paċi. Rigali oħrajn li offra l-Papa kienu ċensier, kalċi, pissidi, missal u l-paramenti sagri li libes biex iċċelebra l-Quddiesa, flimkien ma' Breve Apostolico i akkumpanja d-don tal- warda tad-deheb. Il-Papa deher għajjien wara ant taħbit, u l-awtoritajiet kellux jitlajja f'Betleħem imma jitlaq malli jtemm id-diskors tiegħu. Malli emm dan id-diskors il-Papa reġa' lura lejn il-knisja ta' Santa Katerina u l-kjostru a' San Ġilormu biex reġa' daħal fil-Bażilika maġenb il-bieb ewlieni u mbagħad ħareġ mill-bieb tal-umiltà fil-Pjazza tal-Maxtura, fejn daħal fil-karozza li minnha sellem il-folla qabel ma telaq lura lejn Ġerusalemm. Lura lejn id-Delegazzjoni Apostolika l-Papa Pawlu VI fl-10.15 am mar fuq l-Għolja taż-Żebbuġ fil-palazz tal- Patrijarka Grieg Ortodoss maġenb il-knisja tal-Viri Galilei, biex hemmhekk jerġa' jżur mill-ġdid u jirreċiproka l-vista tal- Patrijarka Grieg Ortodoss ta' Kostantinopli Athenagoras I. F'diskors li qrah Pawlu VI qal: 'Miż-żewġ naħat it- toroq li jwasslu għall-għaqda huma twal u mimlijin diffikultajiet. Imma ż-żewġ toroq jiltaqgħu flimkien jekk imorru fl-għejun tal- Vanġelu. providenzjali din il-laqgħa li Ilum qed nagħmlu proprju fuq din l-Art li fiha Kristu waqqaf il-Knisja tiegħu u xerred demmu għaliha'' Athenagoras irregala lill- Papa salib tad-deheb mill- Monte Athos, u engolpion, medaljun ta' forma ovali bix- xbieha ta' Kristu, li jintuża mill-isqfijiet Biżantini, u hu għen personalment lill-Papa biex jilbsu. Il- laqgħa ntemmet billi l-Papa u l-Patrijarka qraw il-kapitlu 17 tal-Vanġelu skont San Ġwann, bil- Grieg u mbagħad bil-Latin, mill-istess kopja tal-Ktieb tal-Vanġeli. Imbagħad qalu flimkien, bil-Grieg u bil- Latin, il-Missierna. Fl-aħħar nett il-Papa u l-Patrijarka bierku lil dawk preżenti flimkien. Wara li ħalla r-residenza tal- Patrijarka Grieg Ortodoss, Pawlu VI mar jiltaqa' mal-komunità Kattolika tar-Rit Latin, akkumpanjat mill-Patrijarka Alberto Gori, fil-knisja konkattidrali ta' Ġerusalemm, fejn il- Patrijarka Latin għandu r-residenza tiegħu. Waqt li kien jinsab fil-Patrijarkat biex isellem lill-kleru Latin qabel ma kellu jħalli Ġerusalemm biex jirritorna lejn Ruma, Pawlu VI sar jaf li kienet xewqa ta' marid paralitiku jismu Mattia Nahhas li jarah, billi kien anzjan u ma setax joħroġ mid-dar. Dan ir-raġel kien jgħix f'dar tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa magħrufa bl-isem 'Dar Karuz' fit-triq li minn Casa Nova twassal għall-Bieb ta' Ġaffa. Kienu l-11.35 am. Akkumpanjat mill-kappillan tal-parroċċa ta' San Salvatur il-Papa mar personalment id-dar tal- marid, bierku u tah bħala rigal kuruna tar-Rużarju. Flimkien talbu l-Ave Maria, u mbagħad Pawlu VI ħalla bħala karità lill-marid is-somma ta' 250 dollari Amerikani. Qabel telaq Pawlu VI bierek xi ħbejżiet li n-nies tal-qrib offrewlu. Fuq id-dar fejn mar Pawlu VI illum hemm iskrizzjoni li tfakkar din il-ġrajja li turi l-qalb twajba ta' dan il-Papa. Pawlu VI imbagħad irritorna lejn id-Delegazzjoni Apostolika biex jiltaqa' ma' grupp ta' pellegrini mid- djoċesi ta' Milan. Wara l-ikel il-Papa telaq minn Ġerusalemm lejn il- belt ta' Amman fil-Ġordanja biex minn hemm jieħu l-ajruplan ħalli jirritorna lejn Ruma. Fl-ajruport sab isellimlu r-Re Hussein tal-Ġordanja. Lir-Re l-Papa qallu: 'Wasal il-waqt li nħallu din l-art wara dan il- pellegrinaġġ indimentikabbli tagħna. Ma nistgħux nitilqu mingħajr ma nesprimu b'mod pubbliku l-gratitudni tagħna lejn il-Maestà tiegħek u lejn l-awtoritajiet ċivili li ħadmu biex stajna nwettqu dan il-vjaġġ (…) Nitilqu billi ntennu t-tislima apostolika: 'Sliem lil din l-art u lil kull min jgħammar fiha' L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2014 $$. L-ajruplan li wassal lil Pawlu VI lura lejn Ruma niżel fl-ajruport ta' Ciampino fis-6.30 pm. Waqt il-vjaġġ lejn Ruma Pawlu VI kien akkumpanjat personalment mill-Kustodju tal-Art Imqaddsa, Patri Lino Cappiello. Kien hemm jistenna lill-Papa l-President tal-Italja Antonio Segni, li Pawlu VI sellimlu b'diskors li fih irringrazzja lill- awtoritajiet ċivili Taljani. Imma l-Papa kellu wkoll kliem ta' ringrazzjament għall-Franġiskani tal- Kustodja tal-Art Imqaddsa: 'ulied San Franġisk, tant benemeriti għall-preżenza sekolari tagħhom fl-Art ta' Ġesu' Il-folol li kienu jistennew lill-Papa mat-triq li minnha għaddiet il-karozza tiegħu mill-ajruport sal-Vatikan kienu xhieda ta' kemm il-vjaġġ tal-Papa fl-Art Imqaddsa kien ġie segwit. Meta daħal fil-Vatikan, għalkemm għajjien mejjet, Pawlu VI ried li jidher fit- tieqa tal-uffiċċju tiegħu biex isellem lill-folla li ħarġet tilqgħu. Qalilhom: 'Intom fhimtu li l-vjaġġ tiegħi ma kienx biss fatt singulari u spiritwali: kien avveniment li se jkollu importanza storika kbira' Pawlu VI jħalli opri ta' karità u ekumeniżmu fl-Art Imqaddsa F'nota li kiteb fil-21 ta' Settembru 1963 Pawlu VI jgħid: 'Jeħtieġ naraw kif matul il-vista qasira tal-Papa fil-Palestina nħallu benefiċċji u tifkiriet xierqa' Matul il-pellegrinaġġ, bħala sinjal li jidher taż-żjara tiegħu fl-Art Imqaddsa, Pawlu VI ried li f'Betleħem tinbena skola għar-riabilitazzjoni tat-tfal Palestinjani bi problemi ta' smigħ u kliem. Biex iwettaq din ix-xewqa tiegħu sab l-għajnuna ta' Suor Irma Zorzanello, Superjura Ġenerali tal-Kongregazzjoni tas-Sorijiet ta' Santa Dorotea Ulied il-Qlub Imqaddsa, li ilhom fl-Art Imqaddsa mill-1927. Din fit-8 ta' April 1970 tat lil Pawlu VI biċċa art li kienet proprjetà tal-Kongregazzjoni u li fiha s-Sorijiet kienu qegħdin jibnu kunvent fit-Triq imsemmija proprju għal Pawlu VI f'Betleħem. Fit-23 ta' April 1970 is-Sostitut tas-Segreterija tal-Istat kiteb lis-Superjura Ġenerali biex jirringrazzjaha u jgħidilha l-Papa kien laqa' l-offerta tagħha. Imma hu ried jirrestitwixxi l-proprjetà lill-istess Kongregazzjoni bl-iskop li s-sorijiet Dorotej jieħdu ħsieb huma li jgħixu fil-kunvent u jmexxu l-iskola, u li l-Papa kien joffri l-ispejjeż kollha biex din l-iskola tkun mgħammra bl-attrezzaturi moderni xjentifiċi. Id- Delegat Apostoliku għal Ġerusalemm u l-Palestina kellu jieħu ħsieb jikkordina l-kollaborazzjoni bejn il- Kongregazzjoni tas-Sorijiet u l-Missjoni Pontifiċja għall- 20 $ L-Anr IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2014 Palestina biex din l-opra tiġi ffinanzjata. L-Istitut Effata ta' Pawlu VI ġie inawgurat fit-30 ta' Ġunju 1971. Fl-14 ta' Novembru 2011 il-Papa Benedettu XVI għolla dan l-istitut għal grad ta' Istitut Pontifiċju Effeta Pawlu VI. Sa minn Ottubru 1963 Pawlu VI kellu l-idea li jwaqqaf Istitut Ekumeniku għall-istudji teoloġiċi bejn rappreżentanti ta' diversi Knejjes Ortodossi, Anglikani, Protestanti u Kattoliċi. Wara li ġie lura mill-Art Imqaddsa u mill- esperjenza tal-laqgħa mal- Patrijarka Athenagoras, din il-ħolma saret realtà. Pawlu VI ried li jinbena ċentru ta' Studji Ekumeniċi f'Tantur, għolja bejn Mar Elias u Betleħem. Fl-1967 inkariga lill-Professur Theodore Hesburgh biex iwettaq dan il-proġett. It-Tantur Institute beda l-attività tiegħu fl- 1972, b'korsijiet, laqgħat ekumeniċi u bibljoteka ekumenika fost l-aqwa li jeżistu. Dan l-Istitut ikompli sal-lum il-ġurnata l-missjoni tiegħu ta' pont bejn il- Knejjes Insara bħala sinjal tal-ħeġġa li kellu Pawlu VI biex dawk kollha li jemmnu fi Kristu jikkollaboraw flimkien fl-istess Art li fiha Kristu waqqaf il-Knisja tiegħu. x Ħajr lill-Kustodja għal dawn ir-ritratti