QARI LI TOĦROĠ IL-GĦAQDA IT-TIENI KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1037 IL-KTIEB 'POETES MALTAJS': REBĦA KBIRA TAL-'MALIT' Fraħna, fraħna bla tarf, meta wasal f'idejna n-Nru. 17. tal-'Cahiers de Barbarie', bl-isem ta' ''Poetes Maltais', ġabra ta' għana malti maqlub fil-Franċiż minn M. Laurent Ropa, u b'daħla sabiħa sewwa miktuba minnu fuq ix-xejra letterarja li ħa l-Isien malti f'dawn l-aħħar snin bil-ħila u bil-ħeġġa tal-''Għaqda tal-Kittieba tal-Malti. ' Fraħina, għaliex il-ktieb, maħruġ bil-għaqal u bid- dehen kollu ta' l-Editur M. Armand Guibert, ma jonqsu xejn, la fid-daqs u fit-taqsim, la fil-karta u fl-istampa, biex wieħed jista' fil-ħaqq u fis-sewwa jgħidlu ''sabiħ'. Fraħna iżjed, għaliex, kif kien jistħoqqlu, il-ktieb kellu laqgħa sabiħa mhux biss f'Tunis fejn ħareġ, iżda hawn Malta wkoll, tant illi l-ħarġa kollha ta' tliet mija u għoxrin kopja b'ħamsa u għoxrin kopja de /uxe in- ħatfet f'anqas minn tliet xhur. Iżda fraħna l-aktar, għaliex il-ħarġa ta' dan il- ktieb sfat bħala turija ta' ħaġa li għalina kienet għadha ftit u xejn mostura, irridu ngħidu. x'kienet tiswa l-Poe- żija Maltija. Għaliex, għalkemm dejjem aħna emminna, u kienet qalbna mimlija, illi l-poeżija tagħna f'din l-aħħar xejra li ħadet, kienet tista' toqgħod bla ma tirgħax maġenb dik ta' ħaddieħor, ma konniex għadna bsarna s-siwi kollu tagħha; ladarba, biex ingħidu s- sewwa, min aktarx kien jifhem u sata' jagħti ġudizzju xieraq ma kienx ħabibna f'dan il-qasam u għalhekk jew qatt ma tniffes jew maqdar, u ta' min ma kellux il-jedd u l-ħila jitkellem f'dan il-qasam, ma kinetx togħ- ġobna l-foħrija. Dan il-ktieb ta' Ropa illi f'daqqa xeħet il-poeżija maltija quddiem il-għajnejn tad-dinja letterarja u ġagħalha titgħaxxaq biha, neħħa minn quddiemna dak l-istar li aħna fiċ-ċokon tagħna ma konniex nistgħu naslu malajr biex inwarrbuh. Il-lum l-Ewropa—u meta ngħidu l-Ewropa nkunu ngħidu d-Dinja — taf illi maġenb ħafna letteraturi qodma, kbar u għanjin tinsab oħra żagħżugħa, ċkejkna, iżda f'saħħitha u sabiħa kif tixraq lil ġens ċkejken iżda għaqli, ħawtiel u qalbieni li għandu warajh żmenijiet u ġrajja li bihom kienu jistgħu jiftaħru wkoll pajjiżi bosta akbar mill-Gżejjer tagħna. U ma aħniex naqilgħu minn żniedna. Fuq dan il-ktieb tkellmu minn qalbhom u b'tifħir sabiħ letterati u ġurnali ta' bosta naħiet ta' l-Ewropa. Artikolu mdaq- qas fit-tul, iżda marsus fil-ħsebijiet, deher fil-'A Paris et Ailleurs'' tat-3 ta' Aprilli għadda fuq l-isem ta' M. Francis de Miomandre, letterat u kritiku mill-kbar. Taħt it-titlu ta' ''Les Cahiers de Barbarie' u fuq l-isem ta' D. A. Guelfi dehru xi tagħrifiet fil-''Le Petit Matin' tal-10 ta' April, 1937. L-aħħar tagħrifa tagħ- laq hekk : ''Grace à M. Armand Guibert—aidċ de M. Laurent Ropa, la litterature mondiale s'enrichit d'une langue et d'une Àime nouvelles. —' Bis-saħħa tas-Sur Armand Guibert, megħjun mis-Sur Laurent Ropa, il- letteratura tad dinja ġiet mogħnija bi lsien ġdid u b'ruħ ġdida. ' Artikolu ieħor twil u mżejjen bir-ritratt ta' Ropa, deher fuq l-isem ta' Nicolas D. Storloft fis-'Slovo', i 37 l-afijar ġurnal letterarju tal-Bulgarja. Artikoli oħra dehru 'Tunis, Bona Sofija, Bruxelles: u konferenzi fuq il- ktieb saru Tunis, Costantina, Bona; u bosta poeżijiet magħżulin mill-''Poetes Maltais' ġew saħansitra mxerr- din bir-Radjo minn Pariġi. Konna nitkellmu wkoll, u aktarx fit-tul, minn ar- tikolu ieħor interessanti li deher fil-'La Depeche de VEst' ta' Algiers, fit-3 ta' April li għadda—artikolu li jmedd madwar erba' mitt vers tal-ġurnal—mill-pinna ta' Dr. A. Mizzoni, li jagħti lil L. Ropa dak kollu li ħaqqu mhux biss għax-xogħol sabiħ tal-ktieb ''Poetes Maltais', iżda wkoll għas-sentimenti friski bħal ilma ġieri, għat-tqanqil sinċier u għall-poeżija li hu xerred fir-rumanzi tiegħu ''Kaline' u ''Le Chant de la Noria''. Iżda billi Dr. Mizzoni fl-artikolu tiegħu ma ħaresx lejn il-ktieb ta' Ropa la min-naħa ta' l-estetika anqas min- nafta tas-siwi letterarju, iżda aktarx min-naħa tal-poli- tika— Żi szaghua ma għandha x'taqsam xejn—- u billi jarġa' dan Dr. Mizzoni jidher li ma ħux infurmat sewwa fuq il-għan, ix-xejra, ix-xogħol u n-nies tal-''Għaqda', u fuq il-poeti maltin ma jaf xejn ħlief dak il-ftit li ġabar mill-ktieb ta' Ropa u minn ktieb ieħor li ma hemmx għalfejn insemmu, fisibna li għalissa ngħaddu fuqu u ngħidu xi erba' kelmiet darba oħra, biex in- sewwu dak li fl-artiklu hemm ħażin jew imgħawweġ. Il-ħabib tagħna, L. Ropa, fl-aħħar tagħrifa li bagħ- tilna għalaq b'dawn il-kelmiet: Les Poetes Maltais sont matntenement connus el ma tàche est accompliz.— Ma satax igħid aħjar, u hekk ingħidu aħna wkoll: Il- Għaqda tal-Kittieba tal-Malti li ġiebet fid-dinja lette- rarja l-ktieb ta' Ropa, maħruġ bil-għaqal, bil-ħeġġa u bil-qalb kbira ta' Guibert, tista' bil-jedd kollu ttenni: uDmirna għamilnieh; fejn ridna naslu, wasalna: Poetes Maltais hu rebħa kbira tal-Ilsien Malti. '