IL-POETI MODERNI MALTIN — TRADIZZJONI, ŻVANTAĠĠ STORIKU U BIDLA MILL-QIEGĦ L-istudju serju tal-letteratura aktarx għandu jibda mill-għarfien ta' l-is- torja tagħha, jiġifieri ta' l-evoluzzjoni tagħha skond il-kategorija żmien, Il- prodott ta' llum hu r-riżultat imġarrab ta' mixja progressiva sħiħa li bdiet u ssoktat. (Anki min jemmen f'verżjoni ċiklika ta' l-istorja — ħsieb li jixref fil- qawl ''l-istorja tirrepeti ruħha'' — jista' jqarreb flimkien l-idea ta' mixja pro- gressiva ma' l-idea ta' ritorn imġedded). Il-valuri, il-kriterji, il-forom, il-lin- gwaġġi u l-bqija li jsawru l-letteratura jitbiddlu minn żmien għal ieħor, għal- iex il-ħajja hi ċaqliq. Valuri qodma jitwarrbu biex jidħlu oħrajn, l-estetika titbiddel mill-qiegħ u l-'ikreh' jista' jsir 'sabiħ', u l-kuntrarju. X'inhu s-sabiħ kategoriku7 Mir-romantiċiżmu 'l hawn, għall-inqas ,ilna nemmnu li s-sabiħ hu suġġettiv. Imma anki t-tradizzjonijiet li nbnew fuq l-idea tas-sabiħ katego- riku, oġġettiv, assolut, spiċċaw skond il-ħila tagħhom biex tbiegħdu minn dan il-kult ta' l-imitazzjoni u għaddew għall-kreatività, e.g. r-Rinaxximent vis-a- vis d-dinja klassika Griega-Rumana. F'din il-mixja ta' sekli, l-artist li hu wild ħaj ta' żmienu jifhem żewġ ħwej- jeġ ewlenin: x'sar qablu u x'qiegħed isir fi żmienu. Jonqos it-tielet alternativa: x'se jagħmel hu, u din hi l-isfida persunali. Fi ħdan dan l-għarfien jista' jinserix- xi ruħu bħala kontemporanju mingħajr ma jaqa' fil-periklu li jtenni bil-gost kol- lu dak li jkunu għamlu qablu. Il-kuxjenza ta' din il-ħtieġa ta' tiġdid hi l-qofol tal-moviment modernista Malti tas-snin sittin li ssokta jimmatura fis-snin se- bgħin. Għall-ewwel darba fil-ġrajja letterarja, u forsi kulturali, Maltija daħlet il-maturità ta' dibattitu kollu kemm hu estetiku, imbiegħed mill-identifikaz- zjoni ħażina ta' kawża lingwistika ma' kawża letterarja. Il-letteratura bħala evoluzzjoni Ma tistax tifred wisq l-istudju ta' l-estetika mill-istudju tal-letteratura, kif isir f'Malta. Skond l-idea tas-sabiħ taż-żmien li jkun tinbena l-ħaġa sabiħa; fuq it-teorija tidħol il-prassi, u fuq l-ideal jitfassal il-prodott. Anqas ma jista' dan l-istudju jinfired wisq mill-għarfien tal-filosofija ta' l-epoka, għaliex din, bħala l-istħarriġ ta' l-idea tal-veru, hi s-sies li titqiegħed fuqu l-idea (imbid- dla f'ħaġa) tas-sabiħ. Il-ġrajja tal-filosofija hi interessanti sewwasew għaliex toffri bosta verżjonijiet tal-veru. Il-problema tibqa' fundamentali: liema ku l- veru oġġettiv, invarjabbli7 Meta jinstab dan il-quid verum, tieqaf il-ġrajja tal-moħħ li jistħarreġ. Min-naħa l-oħra, meta jinstab is-sabiħ assolut, tieqaf IL-POETI MODERNI MALTIN 257 ukoll il-ġrajja ta' l-arti. Minħabba li l-ideat tal-veru filosofiku u tas-sabiħ ar- tistiku huma umani, wieħed jista' jifhem li ż-żewġ evoluzzjonijiet se jissok- taw sakemm il-bniedem jibqa' jħaddem il-fakultà mentali. tgħu jagħtu ħjiel tal-ħerqa kbira li kellu u għandu l-bniedem li jsib l-ekwilib- riju, livell ta' ċertezza, f'dak li jaħseb u f'dak li jħoss. Sa issa għadu ma nstabx u l-ispirtu uman għadu attiv u produttiv. Mela l-akbar ċertezza li toħroġ minn din il-ġrajja twila hi l-inċertezza, is-sentenza fatali 'jien naf li ma nafx'. Fil- kelma naf hemm id-determinazzjoni li l-istħarriġ jissokta; fil-kelmiet ma nafx hemm l-isforzi kollha ta. min- qiegħed ifittex. F'dan l-ambjent l-istudent ta' l-arti, u tal-filosofija, jifhem li fuq naħa jista' jkun jaf il-valuri kollha tat-tra- dizzjoni, u fuq in-naħa l-oħra jista' jagħżel skond il-gosti personali. Dawn. il-ħsibijiet jistgħu jfissru għala hu meħtieġ ħafna li l-letteratura, meta hi studjata f'ċertu livell, tinbena fuq il-perspettiva storika (li tinkludi l- preżent). L-għarfien ta' kulma nħaseb u sar qabel jissarraf f'punt ta' tluq, u b'hekk l-individwu jifhem li d-direzzjonijiet li jrid jieħu, jekk iridu jkunu ġodda, ma jistgħux jirritornaw, m'għandhomx jinħallu f'nostalġija li tirrepeti. Dan hu li jagħmel it-tradizzjonalista bħala imitatur, konxju jew le; u dan hu li xtaqu ma jagħmlux il-poeti moderni Maitin li riedu qtugħ mit-tradizzjoni. Madankollu, din l-evoluzzjoni twassal għal żewġ konklużjonijiet fundamen- tali: hemm elementi kostanti, invarjabbli, u hemm elementi vojta li għandhom jimtlew kreativament (billi jħaddnu wkoll il-kostanti). Iż-żewġ kelmiet tradizzjonali u modern intużaw jew kienu miftiehma dejjem f'din il-ġrajja twila. It-tradizzjonalisti huma dawk li jemmnu li s-sabiħ assolut instab; il-modernisti huma dawk li jisħqu li s-sabiħ hu relativ u għal- hekk il-qadim għandu jitwarrab jekk qdiem (bla ma jinqered) biex jinstab u jidħol minfloku s-sabiħ il-ġdid. It-tradizzjonalisti jispiċċaw biex jidentifikaw il- kreazzjoni ma' l-imitazzjoni, u l-valuri l-kbar ta' qabilhom jispiċċaw biex isiru l-kawża tad-dekadenza tagħhom infushom (e.g. l-imitazzjoni tal-merti ta' Dun Karm f'tant awturi Maltin). Il-modernisti jemmnu fil-kreatività, jiġifieri li, kif issuġġerixxa: Hopkins, il-kapulavur ta' ħaddieħor qiegħed hemm biex ikun ammirat u mhux imitat. (Dan ma jixħet ebda dell fuq jekk l-influwenza minn awtur fuq ieħor isseħħx jew le; l-interferenza qiegħda hemm dejjem, u hi pożitiva, għad li l-istħarriġ tagħha hu ħaġa delikata u iebsa ħafna). Mela l- isfida ta' l-artist hi li, waqt li japprezza t-tradizzjoni billi jkun jafha u jivvalu- taha, fl-istess ħin jiċħadha, 'igiddibha' u jiżvolġi polemika (konxja jew in- konxja) magħha biex fl-aħħar jasal għas-sejba personali tiegħu. Din hi l-ħila li fil-ġrajja tal-letteratura tispiċċa biex tagħżel lill-ftit mill-ħafna. Reviżjoni tal-valuri Minħabba t-tradizzjonaliżmu tal-kultura Maltija (marbut maċ-ċokon u ma' l-iżolament), u minħabba għadd ta' raġunijiet soċjo-kulturali msemmija fuq fuq f'dawn il-kummenti, dan is-sens ta' storja u evoluzzjoni aktarx li kien u għadu nieqes fil-qasam letterarju Malti, Il-letteratura Maltija twieldet fi ħdan ir-romantiċiżmu Taljan, trawmet fi żmienu u ssoktat ħafna warajh minħab- ba raġunijiet politiko-kulturali li baqgħu jeżiġu li l-kittieb iġib ruħu ta' ro- mantiku. Sakemm il-fażi politika Maltija baqgħet risorġimentali, organizzata fuq il-pjan ta' liberazzjoni għall-Indipendenza, il-kittieb Malti kellu jsawwar il-lista tal-prijoritajiet tiegħu u jimpenja ruħu b'mod li jaqbel mal-kawża naz- zjonali. Għalhekk il-bixra ewlenija tal-letteratura Maltija sas-snin sittin hi patrijottika, reliġjuża, mifhuma bħala sforz estetiku biex tinbena d-definiz- zjoni romantika ta' nazzjon. Hi definizzjoni skond il-komponenti li jagħżlu ko- munità, kultura u territorju minn oħrajn. Meta din il-kawża ntlaħqet, il-kittieb Malti fehem li issa kien il-waqt, imqar jekk tard fid-dinja Ewropea, li jpatti għall-iżvantaġġ politiku u kultur- ali ta' pajjiżu u jaġġorna ruħu u l-espressjoni tiegħu billi jinterpreta l-bidla ta' ċittadin li minn membru ta' kolonja sar ċittadin ħieles, u li minn mentalità iżo- lata kellu jinfetaħ biex irawwem mentalità kontinentali. Mid-definizzjoni ta' nazzjonalità l-awtur kellu jgħaddi biex jistħarreġ definizzjonijiet aktar im- ħabbla, frott ta' ambjent Ewropew li ilu ħafna li nfatam mill-kult tal-patrijot- tiżmu. Kontra l-kumpless tal-Persekuzzjoni, li ftit jew wisq kull twemmin patrijottiku jbati minnuf kellu jidħol il-kult ta l-istħarriġ introspettiv li jdur madwar il-figura tal-bniedem bħala bniedem, ċittadin ta' dinja. Minflok in- nazzjonaliżmu daħal il-kosmopolitiżmu. Ir-romantiċi Maltin staqsew il-mistoqsijiet tad-definizzjoni nazzjonali u waslu għat-tweġiba tagħhom billi seddqu b'ċertezza din id-definizzjoni. Il- moderni, wara li fehmu l-kisba tradizzjonali, ħassu l-irrelevanza tagħha għal ġens li-issa tbiddel, u biddlu l-affermazzjoni f'mistoqsija li tibqa' mistoqsija. Ir-romantiċi fittxu d-definizzjoni u kkonkludew ''jiena jien' (definizzjoni etnika, politika, lingwistika, reliġjuża, kulturali); il-moderni bdew u waslu sal- mistoqsija: ''Jien min jien/' Għalhekk ukoll, dawk ix-xejriet li jidhru bħala ċertezzi fir-romantiċi huma dubji fil-moderni; il-polemika hi kontra ċ-ċertezza u s-sempliċità, kontra patrijottiżmu li ma jiftihemx f'dinja ta' internazzjonal- iżmu,f Iżda l-akbar mistoqsijiet huma ta' xeħta psikoloġika, il-bniedem beda jitqies bħala moħħ aktar milli bħala persuna, u l-enerġija li r-romantiku ħela empirikament, minn barra, issa tbiddlet f'riflessioni mħawda ta' mħuħ maturi li m'humiex lesti jaffermaw u jistqarru bil-ħeffa ta' qabel. Ngħidu aħna, il- poeżija romantika hi miżgħuda bl-affermazzjonijiet; il-poeżija moderna h' mimlija bis-suġġestjonijiet. Għandu jidher sewwa li f'dawn il-kunsiderazzjonijiet qiegħed inqis aktar l-aspett ċert, politiku, estrovers, tar-romantiċiżmu milli l-aspett indefinit, suġġettiv, vag u Kritiku tiegħu. Forsi dan hu l-fil li jista' joffri l-aħjar eż- empju tal-kontinwità tal-ġrajja letterarja Maltija li miċ-ċertezza għaddiet għad-dubju. It-tiftix ta' forom ġodda Sa hawn tidħol it-tilwima tal-moderni mal-kontenuti l-qodma, barra minn żmienhom, skematiċi u artifiċjali ta' kittieba li baqgħu jimmodellaw ruħhom IL-POETI MODERNI MALTIN 259 skond viżjoni ti laħqet gnaddiet żmien twil qabe; anki fl-Itarja, l-art Ewropea iċja ir-romantiċiżmu SLOFIKU (1.6. tas-seklu usatax) aktarx li tnikker l-iżjed. izda l-Kontenuc ma jistax jeżisci mingnajr fo.ma; m'nemmx idea (magħrufa u miissra) mingħajr kemma (ul tagħti forma jill-idea, anzi tbiddel l-idea f'forma). Meia kontenut ġdid jitlob forma ġdida, bħalma nies li jaħsbu u jgħixu b'mod differenti jfittxu li jiahru (fl-ilbies, tl-imġiba) b'mod aifferenii. Il-ħtieġa li jinstabu forom ġodda ta' espressjoni hi ħaġa waħda mat-tiġ- did tematiku, u għalhekk hi impliċta kull darba u f'kull moviment tal-ġrajja letterarja. Fil-każ tal-poeti moderni Maltin din il-ħtieġa kienet imqanqla wkoll minn eiement kollu kemm hu lokali: l-iżvantaġġ storiku tal-letterat ta' qabel li, hu u jfisser ruħu, kellu jiittex ukoll li jagħti dinjità lill-ilsien, jistandar- dizzah u jrawwem mezz letterarju minnu. Hafna mill-kitba ta' xehta letterarja tal-bieraħ għandha titqies f'dan id-dawl ta' taħriġ fil-Malti li ried jikseb ris- pett li jagħżlu minn djalett u jorbtu mal-kultura. In-nervożiżmu tipiku ta' l-awturi li jaħbtu fil-bidu ta' moviment ta' tiġdid hu qawwi ħafna fost il-kittieba lokali tas-snin sittin. Il-polemika, kif imfissra f għadd ta' ġurnali mill-1966 'il quddiem, u mbagħad fir-rivista Il-Polz li l- Moviment Qawmien Letterarju beda jxandar f'Lulju 1967, uriet għall-ewwel darba li (a) hemm differenza kbira bejn il-ħarsien ta lingwa u t-tiswir ta' let- teratura u (b) bidla fil-kontenuti hi fl-istess ħin bidla fil-lingwaġġi. Fil-każ ta' (a) deher aktar ċar il-prinċipju qadim, mitħaddet tant fil-kritika moderna, li l- ilsien letterarju ,bħala strument artistiku, hu devjanti; hu l-ħolqien ta' meta- lingwa, lingwa oħra minbarra l-istandard u differenti ħafna minnu minħabba 'irregolaritajiet' kreativi. L-awtur jitgħallem il-lingwa, u jsir imgħallem tagħ- ha sewwasew biex ikissirha bil-mod persunali tiegħu. L-awtur imitativ jitgħal- lem l-istandard u jagħmel l-eħfef ħaġa: jiktbu. Fil-każ ta' (b) ħarġet aħjar il- verità qadima li mhux biss hemm ''letteraturi'' differenti skond iż-żmien mif- 'hum bħala mixja evolutiva, u li kull ''letteratura'' hi differenti bi ħtieġa u ġdida ħdejn ta' qabilha, iżda wkoll, anzi fuq kollox, li d-dibattitu ta' l-awtur hu estetiku, u mhux kollu kemm hu lingwistiku. L-interess fil-lingwa jidħol bħala l-interess tal-ħaddiem (tal-lingwa) fl-għodda tiegħu, iżda l-isfida ewlen- ija tibqa' din: x'se jagħmel b'din l-għodda mbiddla' L-ewwel pass f'din il-mixja lejn kuxjenza ġdida kien li l-Malti letterarju għandu jieħu l-elementi tiegħu mir-reġistri kollha ta' l-ilsien mitħaddet u mik- tub. Twaqqa' l-preġudizzju li hemm mudelli ta' kitba, egħlieqi ta' kliem u konnotazzjonijiet li huma, minnhom infushom, xierqa biex jingħażlu mill-kit- tieb. Kontra l-kult tal-Malti safi, issa mifhum bħala saff wieħed biss u l-aktar wieħed primitiv u elementari ta' lingwa sħiħa ,daħal il-kult tal-Malti mifhum fis-sħuħija tiegħu, mogħni b'użi ġodda li jorbtuh ma' ideat, oġġetti u qagħdiet ta' llum. Hi sħuħija li qiegħda tinħadem il-ħin kollu, lil ħinn mid-dizzjunarji u mill-kotba tal-grammatika; il-lingwa m'hix magħmula diġa' iżda tinsab f'qagħda kontinwa ta' żvilupp. Ambjent modern jitlob ilsien aktar imżewwaq, aġġornat u mhejji biex ifisser il-ħtiġijiet ta' soċjetà moderna. Kontra l-kult konservativ tal-Malti safi daħal il-prinċipju li l-Malti romanz hu sabiħ, u tneħ- ħa, bħalma kien ilu sekli li tneħħa f'artijiet oħra, il-preġudizzju magħruf bħala barbariżmu, arkaiżmu u l-bqija. Din il-ħidma ta' integrazzjoni lessikali ma kinitx u ma hix biss għażla ta' gost letterarju, iżda frott ta' kuxjenza ġdida quddiem esperjenzi ġodda, iżjed imħabbla minn dawk ta' soċjetà monolitika u li kienet aktarx maqtugħa mill-kurrenti tal-ħsieb u tal-progress barrani. Ftit jew wisq, dan il-moviment irrappreżenta d-dħul fil-kwadru kulturali Malti tal- ġenerazzjoni ta' matul u wara l-gwerra, imdejqa bl-illużjonijiet tradizzjonali, bierda quddiem it-tabu', imħassba quddiem poplu aljenat li minn kolonja sab ruħu stat sovran. Kontra r-reġimentazzjoni tal-mudelli metriċi magħrufa, li fittxu li jdeffsu kontenuti f'forom magħmulin għal kollox minn qabel, l-iskola moderna fit- txet li l-forma letterarja tinħoloq flimkien mal-kitba tal-kontenut, fl-istess proċess. Il-kelmiet vers ħieles jiġbru dan kollu bil-mod l-iżjed ħafif, u xejn preċiż; iżda l-kelma ħieles tixhed il-ħtieġa h tinħoloq metrika oħra, jinstabu mewġiet melodjużi differenti, eqreb lejn il-proża mingħajr ma huma proża (kif fittixt li nuri fil-kotba Saġġi Kritiċi u Fl-Għarbiel). L-għażla bejn il-ġen- eru poeżija u l-ġeneru proża twarrbet qajla qajla wkoll, u l-waħda ma baqgħ- etx tingħata xejriet kontenutistiċi li l-oħra m'għandhiex, u l-kuntrarju. Bdiet tinkiteb il-poeżija prożajka u l-proża poetika, sintesi ideali li tgħaqqdet fil-kelma poeproża ta' Victor Fenech, l-awtur ta' F'Altamira, Il-poeżija hija metafora Id-differenza ewlenija li tagħżel lill-poeżija ta' żmienna minn ta' qabilha, mhux biss romantika iżda dik tat-tradizzjoni kollha, hi l-importanza mogħtija lill-metafora. Sa mill-ewwel trattati ta' l-estetika Griega dehret il-konkluż- joni li hija x-xbiha li tagħżel lill-letteratura minn għamliet ta' kitba oħra. Biż- żmien, minħabba l-post ċentrali merfugħ għall-poeżija, il-metafora ntrabtet aktar magħha milli ma' ġeneri oħrajn, imqar jekk is-simboliżmu hu, wara kol- lox, il-qalba ta' l-arti kollha kemm hi. 'Il quddiem id-differenza bejn poeżija u proża donnha ssarrfet fid-differenza bejn sentiment u raġuni, bejn intuwiz- zjoni u silloġiżmu. Biex titfisser din ir-ruħ simbolika l-lingwa tħaddmet retori- kament, b'mezzi li jisħqu u li jħallu effett, u wieħed jista' jgħid li ħafna mill- poeżija ''kbira'' ta' l-imgħoddi iżjed hi tħaddim ''għoli' tal-lingwa miżgħuda b'bosta figuri tat-taħdit milli damma ta' metafori. Il-moderniżmu hu, fost l-oħrajn, sforz qawwi biex l-ilsien letterarju jis- saffa mix-xniexel ta' tiżjin fieragħ, biex titwarrab ir-retorika u tingħata impor- tanza ewlenija, jekk mhux waħdanija, lill-metafora. Qabel kien hemm tqassim fl-importanza bejn is-siltiet metaforiċi u s-siltiet retoriċi; l k-xejra moderna hi li l-poeżija kollha tinbena bħala metafora waħda magħmula minn bosta meta- fori marsusin flimkien. Din il-bixra metaforika m'hix komuni ndaqs għal kull poeta. Ngħidu aħna, Daniel Massa, Achille Mizzi, Philip Sciberras u Mario Azzopardi huma awturi ta' densità metaforika wisq akbar minn Victor Fenech, Doreen Micallef, Ġorġ Borg u oħrajn. M'hix biss il-preżenza sħiħa tal-metafora li tagħżel liill-versi moderni minn ta' qabilhom. Hu wkoll il-metodu stess ta' kif tidher il-metafora, metodu li IL-POETI MODERNI MALTIN 261 jista' jqanqal diffikultà fil-ftehim waqt li jkabbar l-allużjonijiet u jnaqqas il- kliem li hu ta' importanza sekondarja. It-tliet komponenti tal-metafora, kif magħrufa mill-kritika kontemporanja, huma t-Tenor, il-Vehicle u l-Ground. L-ewwel wieħed hu l-aspett veru, litterali li se jsir taħdit dwaru; it-tieni wie- ħed hu l-aspett l-ieħor li miegħu se jitqabbel l-aspett veru; it-tielet wieħed hu s-sens ''komuni' li, fil-fantasija ta' l-awtur, igħaqqad lill-ewwel u lit-tieni flim- kien, dejjem bi sħubija suġġettiva. Ngħidu aħna, minn metafora bħal ''iż-żgħo- żija hi warda sabiħa' (żgħożija hi tenor; warda hi vehicle; sabiħa (sbuħija) hi ground — jiġifieri ''ż-żgħożija qisha warda għax il-warda, bħaż-żgħożija, hi sabiħa'), il-poeta modern xi drabi juża biss il-kelma warda (il-vehicle), u l- bqija jitqies bħala miftiehem, skond l-ambjent semantiku. L-għalqa tal-metaforizzazzjoni (i.e. minn fejn jingħażlu x-xbihat) hi dif- ferenti wkoll. Fil-poeżija tradizzjonali x-xbihat huma aktarx emotivi, meħu- din mill-ħajja organika — tal-bniedem, ta' l-annimal, tal-ħaxixa. Fost il-ħxej- jex u l-annimali kien hemm preferenzi wkoll, e.g. l-agħsafar sabu xorti wisq akbar mir-rettili, u fost l-agħsafat hemm uħud (bħar-rużinjol, il-bilbla) li ntrab- tu ma' l-emozzjoni letterarja wisq iżjed minn oħrajn. Fil-qagħda mekkanika, industrijali ta' Ilum, il-poeta sab ruħu mogħni b'oġġetti oħra li jistgħu jitbid- dlu f'simboli ta' qagħdiet tal-bniedem. Għall-poeta ta' qabel, ngħidu aħna, l- idea ta' ħeffa setgħet tkun iffigurata b'żiemel iew b'għasfur; fid-dinja tal-mag- ni, il-ferrovija u l-ajruplan, fost l-oħrajn, huma mezzi ta' ħeffa akbar, moderni u aktar siewja fil-ħajja tal-komunità. Mhux biss tbiddlet, f'dan il-każ. l-idea tal-ħeffa, iżda ntrabtet ma' magna minflok ma' ħlejqa ħajja. L-istruttura soċ- jali sabet ir-rifless tagħha fl-għażla metaforika. Il-bidla hi wkoll lingwistika. il-kliem li jirreferi għal ħlejjaq jew oġġetti primitivi (e.g. żiemel, għasfur) huwa aktarx semitiku, waqt li l-kliem li jfisser oġġetti mekkaniċi (e.g. ferro- vija, ajruplan) huwa aktarx ta' nisel romanz. Mela l-għażla tal-Malti romanz bħala Malti sabiħ ma baqgħetx tistrieħ biss fuq gost ta' estetika ,;iżda wkoll fuq sies ta' ħtieġa. Esperjenzi ġodda, simboli aktar sofistikati qanglu l-ħtieġa ta' modernizzazzjoni ta' l-ilsien. Fuq kollox, il-mixja mill-figura żiemel/għasfur għall-figura ferrovija/aj- ruplan hi mixja mentali u soċjali mill-organiku għall-inorganiku, mill-persu- nali għall-impersunali, min-naturali għall-artifiċjali. Waqt li qabel ir-relazzjoni bejn il-poeta u d-dinja oġġettiva magħżula. (e.g. żiemel, għasfur) kienet bejn ħlejjaq ħajjin, u għalhekk setgħet tkun emotiva, issa r-relazzjoni bejn il-poeta u d-dinja oġġettiva magħżula (e.g. ferrovija, ajruplan) ħi impersunali, bierda. Aktar minn qatt qabel, l-artist modern (bħall-bniedem modern) jinsab waħdu, imbiegħed fl-istess ambjent tiegħu mill-ħlejjaq l-oħra li huma qrib tiegħu skond in-natura u mhux skond il-progress xjentifiku. L-argument idaħħalna f'diskors twil ieħor, il-kelma qarsa li qiegħda tgħid il-poeżija moderna, Maltija u barranija, imqar jekk hi kelma li tidher kalma, mibnija fuq kalkolu tal-moħħ. Minn hawn ukoll ġejja l-bixra aktarx indiretta, 'oġġettiva'' ta' ħafna poeżija ta' llum. Il-kriżi ta' l-identità hi ċentrali. Fil- każ Malti wieħed jista' jinnota mixja kurjuża; fis-snin sittin il-poeżija hi aktarx storbjuża, polemika, ġellieda, provokanti; fis-snin sebgħin bdew deħlin qajl qajl: l-irtir, is-skiet, ir-rassenjazzjoni, l-egħluq tal-privatezza. Fis-snin sittin hemm l-għajta tal-fiduċja f'bidla, fis-snin sebgħin daħlet b'pass qawwi: d-diqa tad-delużjoni, u mill-agħjat tal-pjazez il -poeta għadda għall- -meditazzjoni tal- pellegrin: ġewwieni. Għal diskussjoni dettaljata ta' dawn l-aspetti l-qarrej hu mistieden jikkonsulta dawn' il- kotba tà'' l-istess awtur:-Saġġi Kritiċi (Aquilina 1979); Fl-Għarbiel (1976); Kittieba ta' Żmienna' (Aquilina, 2 ed.;: 1976).