Ir-Rewwixta tal-Qassisin ta' l-1775 (u l-Involviment Żebbuġi) Il-Granmastru Portugiż Fra Emmanoel Pinto de Fonseca (1741-1773) baqa' msemmi għall-ħela u t-tberbiq li bihom żewwaq ir-renju tiegħu, tant li wara mewtu ħalla problemi finanzjarji kbar lis-suċċessur tiegħu, il-Granmastru Aragoniż Fra Francisco Ximenes de Texada (1773-1775). Ximenes għaraf x'sitwazzjoni kienu fiha l-Ordni u l-gżejjer Maltin, u għalhekk, b'fini tajba, għamar li jinżammu lura ħafna ħlasijiet biex jitnaqqsu xi spejjeż. Naqqas il-pagi, u anke tefa' l-obbligu fuq dipartimenti tal- gvern biex iħallsu fejn qabel ma kienux jagħmlu dan. Sar xħieħ anke miegħu nnifsu ħalli jagħti l-eżempju lill-oħrajn. Barra dawn il-passi u oħrajn eħrex, miżuri li l-aktar li bdew jaffettwaw il-popolazzjoni kienu l-għoli fil-prezz tal-qamħ u l- projbizzjoni tal-kaċċa għall-fenek tal-liebru' (Fig. 1) u tal-ħamiem; liġi li ħarġet fl-14 ta' Frar 17737. Din kienet daqqa ta' ħarta kbira għall-imsejkna Maltin għax il-kaċċa minn dejjem kienet isservi ta' għajnuna kbira għall- Il-fenek tal-liberu li kien introdott f'Malta għal skop ta' kaċċa. Każin Banda San Filep Festa 2003 għajxien tagħhom, speċjalment fi żminijiet ta' għaks. Biex ikun żgur li ħadd minn ebda klassi soċjali ma jabbuża, Ximenes għalaq b'xatbiet il-postijiet kollha tal-kaċċa. Ħadd ma seta' juża xkubetti, nases jew klieb tal- kaċċa (Fig. 2), jisraq il-bajd tal-ħamiem jew jaqta' l-ħaxix li jieklu l-fniek; u dan taħt piena ta' priġunerija għal tliet snin bħala qaddief fuq ix-xwieni ta' l-ordni. Biex tgħaxxaqha, Ximenes xtara aktar fniek minn Sqallija u qamet agħa kbira fost il-bdiewa Maltin għax beżgħu li dawn il-fniek kollha kienu ser jiklulhom l-uċuħ tar-raba' tagħhom. Biss, l-akbar kedda ħaduha l-kjerċi u l- qassisin li ħadu l-liġijiet ta' Ximenes b'offiża personali, speċjalment meta raw lil xi kavallieri jikkaċċjaw bil-permess tal- falkunier'. Dan l-aġir qajjem piki u sfidi kbar bejn l- Ordni u l-Knisja. Il-ġuħ żdied u l-biċċa l- kbira tal-Maltin żammew mal-Knisja u kontra l-Ordni. Kien hemm tgħajjir aħrax miż-żewġ naħat, u kemm il-Knisja u kemm l-Ordni bdew jitfgħu s-sudditi ta' xulxin fil- ħabsijiet tagħhom bl-addoċċ. Rapporti li twasslu Ruma wasslu għat- tneħħija ta' l- Isqof Mons. Giovanni Carmelo Pellerano (1770-1775)'. Il-qiegħa saħnet sewwa, speċjalment wara li l-Isqof safa mwarrab bil-pulit, tant li nhar it-8 ta' Settembru 1775 ġemgħa ġmielha, l- aktar ta' kjerċi u qassisin, taħt it-tmexxija ta' Dun Gejtanu Mannarino (Fig. 3) u Dun Ġużepp Zahra' ftiehmu biex l-għada jaħtfu taħt idejhom il-forti ta' Sant Iermu u l-forti Inċiżjoni tas-seklu 18 li turi kapural ta' l-ordni jammoni kaċċatur talli qabad fenek kontra l-liġi. Kavallier tal-belt Valletta ħalli jbdew rewwixta kontra l-Ordni bit-tama li jikkonvinċu 'l-Ximenes li jraħħas il-qamħ. Dan għax kif irraġunaw huma, wara jum ta' ċelebrazzjonijiet ta' tifkira tar-rebħa ta' l- Assedju l-Kbir, is-suldati ta' l-Ordni kienu jkunu għadhom għajjenin u ma joffrulhomx reżistenza qawwija. F'dokument kopja ta' ieħor ta' l-epoka' (Fig. 4.) jissemmew dawn bħala nvoluti fir- rewwixta: D. Salvatore Fiteni minn Ħaż-Żebbuġ, D. Ġwann Bonanno minn Ħaż-Zebbuġ, D. Stiefnu Zarb mill-Furjana, K. Francesco Magri ta' Frakass minn Naxxar, K. Giuseppe Dimech-Testaferrata minn Ħal Lija, K. Francesco Farrugia ta' Matri Matri minn Naxxar, Fil-forti San Ġakbu K. Pasquale Balzan, Ċerimonjier mill- Furjana, Michele Tonna, gwardjan ta' funtana minn Ħal Lija, D. Giuseppe Attard minn Bormla, Il-ħtif tal-fortizzi sar kif kien miftiehem għall-ħabta tal-5 ta' filgħodu tad-9 ta' Settembru. Biss, minkejja li r-ribelli stennew li mas-sinjal tal-ħtif, li kellu jkun żewġ tiri ta' kanun u t-tlugħ ta' standardi ġodda flok ta' L-Ordni, il-poplu jqum u jingħaqad magħhom kontra l-Ordni, dan ma seħħx. Mhux hekk biss, iżda s-suldati ta' l-Ordni ngħataw l-għajnuna ta' l-ekwipaġġ kollu ta' bastiment Franċiż li nzerta kien fil-port. Anke s-suldati tal-milizja daru kontra r- ribelli. Fi żmien qasir is-sitwazzjoni reġgħet waqgħet taħt il-kontroll ta' l-Ordni u r-ribelli sfaw arrestati. Fuq San Ġakbu kien spiċċa maqtul il-Kavallier M. Corio' waqt li fil-forti Sant Iermu Dun Salv Velasti spiċċa ferut għall-mewt mill-Kavallier gvernatur ta' l- istess forti'0. Għal għemilhom dawk li nstabu ħatja pattew tassew bil-qares. F'wiċċ din is-sitwazzjoni l-aġir ta' Festa 2003 Każin Banda San Filep Ximenes (Fig. 5) kien ikrah u aktar dawwar il-poplu Malti kontrih. Lil Pasquale Balzan, Michele Tonna u 'l Claudio Satariano qatgħulhom rashom u waħħluhielhom fuq il- ponta ta' tliet lanez fuq is-sur ta' fuq il-foss ta' San Ġakbu bħala twiddiba għal min seta' jkollu xi ħsieb ta' xi ħaġ' oħra simili''. Hu żgur li lill-aħħar ħamsa minnhom eżiljawhom lejn Sqallija biex jeħilsuhom mill-mewt li riedu jagħtuhom il-kavallieri', lil Dun Gejt tefgħuh il-ħabs ta' Sant Iermu (u kellu jkun Napuljun li joħorġu minn hemm) u lil Dun Ġużepp Dimech tefgħuh fil-ħabs tal-Forti Rikażli'. Ta' min isemmi li fil-ktieb, jissemmew persuni oħra li suppost kienu wkoll involuti fir-rewwixta. Mid-dokument ta' 'Ladv Ingrate' dan ma jirriżultax. Niġu issa għall-qassisin Żebbuġin Dun Ġwann Bonanno żgiċċa minn taħt idejn il-forka jew il-madmad ta' l-eżilju għax ħareġ illiberat bid-dikjarar li ma kellux x'jaqsam mar-rewwixta, anzi li kien minsub biex sab ruħu fiha. Fid-dokument ta' 'Ladv Ingrate' hemm imniżżel hekk dwar Dun Ġwann. 'Kullħadd baqa' mmeraviljat malli semgħu li l-qassis Dun Ġwann Bonanno kien sab ruħu f'dik il-biċċa nkwiet billi hu kien raġel twajjeb u mhux xi wieħed spirituż. Hu stqarr li kien mistieden imur mal-bqija tar- ribelli bil-ħsieb li jgħaddu siegħa żmien bla Każin Banda San Filep Festa 2003 ma kien jaf x'ser jiġri, biss ġara li kif sab ruħu fil-forti Sant Iermu l-oħrajn ma ħallewħx joħroġ. Din l-istqarrija tiegħu ġiet aċċettata, u kien illiberat u mibgħut id-dar. Li kien ġara minn Dun Salv Fiteni hu bil- wisq aktar interessanti. Dun Salv kellu l-età ta' madwar 34 sena, kien twieled f'Ħaż-Żebbuġ, u qatt ma kien instema' xejn kontra tiegħu. Kien bniedem ta' qalb tajba ħafna, ta' kuraġġ kbir u ta' saħħa kbira. Id-dokument ta' 'Ladv Ingrate' igħid li wara li spiċċa l-ġlied fil-forti Sant Iermu, lil Dun Salv rabtulu jdejh l-ewwel bil-ħbula tal- qanneb, wara b'oħrajn tal-ġilda u wara b'manetti tal-ħadid, imma hu qaċċat u kisser kollox. Fil-kedded li ħa biex jinħall mill-irbit kien ħabat rasu mal-ħajt b'tant qawwa li safa ferut sewwa. Minħabba f'hekk spiċċa mdawwar minn suldati armati, Kavallieri, Kaptani u pulizija biex kien akkumpanjat sa l-isptar ta' l-Ordni'' għall-kura. Hemm inżamm marbut mal-ħajt b'katina kbira u mħares minn żewġ gwardjani armati sa ma fit-28 ta' Settembru 1775 ħarġet l-ordni biex ikun ittrasferit mill-isptar għall-forti (Sant Iermul) kif fil-fatt ġara. Biss, tant kienu ħadu prekawzjonijiet biex ma jaħarbilhomx li n-nies tgħidx kemm daħħket bihom matul it-triq. Kienu daħlu għalih fl-isptar 30 suldat armati sa snienhom bl-ixkubetti u l-bajunetti, kif ukoll għaxar kavallieri bix-xwabel mislutin, minbarra l-kaptani u l- pulizija. Għalqu l-bibien ta' l-isptar warajhom u hemm ġewwa daru miegħu waqt li dawruh dawra mejt bil-katina li kellu marbuta ma' saqajh. Wara poġġewh fuq siġġu li kien jinġarr, infetaħ il-bieb ta' l-isptar wara li kien reġa' ġie mdawwar mill-gwardji, minn hemm reġgħu ħaduh fil-forti ta' Sant Iermu fejn aħelliome dr; ) Parti mill-manuskritt imsemmi li jagħti ħafna dettalji fuq ir-rewwixta tal-qassisin. (Ħajr: Librerija Nazzjonali ta' Malta) tefgħuh f'qiegħ ta' ħabs marbut bil-ktajjen mal-ħajt u mgħasses minn sentinella doppja. Hi tassew ħasra li f'mument tant deċiżiv, il-Maltin m'għarfux jagħtu l-appoġġ lil min kien qed ifittex il-ġid tagħhom ilkoll. L-irvell tal-qassisin ma wassalx għall- għan li għalih kien tfassal biss wera li l-polz tal-Maltin kien diġà beda jħabbat bil-qawwi, kif kellu jidher ċar waqt l-irvell kontra l- Franċiżi (1798-1800). It-taxxi ta' Ximenes ma naqsux, biss il- kedda li kien ħa b'din il-ġrajja u l-biża' li l- Maltin setgħu jqumu għalih u jassassinawh tefgħuh f'qabru fi żmien qasir. Miet fid-9 ta' Novembru 1775. Difnuh fil-kannierja ta' San Ġwann f'qabar sempliċi bla ebda lapida u bla monumenti. F'qabru ħa miegħu biss l-istmerrija tal- Maltin. '- Dan m'għandux x'jaqsam mal-fenek selvaġġ Malti billi dan ta' l-aħħar hu iżgħar u għalhekk inqas imlaħħam, għad li xorta kien ikun ikkaċċjat u minsub. Vella, A.P., 1979, L-istorja ta' Malta, Malta. L-uffiċjal ta' l-Ordni li kien joħroġ il-permessi tal-kaċċa, l-infurzar tal-li. iet tal-kaċċa, eċċ. Dan id-dokument huwa kopja ta' manuskritt ta' l-epoka miżmum fl-arkivju ta' l-Oratorju Ta' San Filippu Neri fil-Birgu. Din il-kopja kienet irregalata lill-Bibbjoteka nazzjonali f'Marzu ta' l-1894 minn sinjura Ingliża bl-isem ta' Ladv Ingrate. $- Skond l-istess dokument, mil-lajki kien hemm min xogħolu kien li jbiegħ l-ilma frisk, min tal-ħobż u min tal-ħut. Ġrajjet Malta (Vol. Dan sar possibbli bl-indħil tal-Vigarju Ġenerali fl-assenza ta' l-Isqof. s-sede ta' l-Episkopat Malti damet 5 snin vakanti. H i.e. is-Sagra Infermeria, fejn illum hemm 'Dar il-Mediterran'. Każin Banda San Filep Festa 2003