Skond il-Ligil Ta' Ġino MUSCAT-AZZOPARDI MĠRL kienet bdiet titħasseb ġmielha ; id-dlam kien beda IVA jraxxax u Pawlu tagħha għadu ima ġiex. Bdiet taħseb kemm isuqu straxxnat il-karrozzi tan-nar ta' l-Ingliżi, fil-għajdut fuq nies imgħammda jiġġerrew mit-toroq, kemm bhejjem sfrat- tati hawn fl-idejn din il-ħabta… x'sata' ġara'7 Pawlu tagħha qatt ma kien jiddawwar hekk… il-għaġin għoddu sar bażina, Pawlu fl-aħħar wasal; b'geddum sa l-art, b'għajnejh mit- lufa, b'nifsu x'aktarx tqil, b'xotftu ta' isfel bejn snienu… —X'inqala' Pawl) Hsibtu ġralek xi ħaġal Iżda Pawlu ma weġibx. —X għandek, x'waħdadin) — staqsiet Mari bija u ssaffi l-għaġin, — X'wiċċ imqasras… jaqaw rajt lil ommok2 U Pawlu, bħal wieħed 1i jktiir ilu jiġbor ħafna ġewwa fih u fl-aħħar jinfaqa' f'daqqa, wieġeb b'nifs wieħed : —Kontx għidtlek li begħt dak il-ħabel kaboċċi lil Salvu ta' Lezja2 Il-lum. ċaħud il-ftehim għax qal li huwa pastard kien xtara U mhux kaboċċi… —U s-Santa Marija. x'irġulija l —U x'irġulija, irġulija… raġel jien. għax, qligħ u telf, inżomm kelmti wkoll jekk naf li mmur nitlob bieb bieb. —Dak għal ġiebna kien l-Awstralja… —Iżda miegħi ma jilgħabx i — issokta Pawlu kollu mdaħ- daħ. — Miegħi ma jiċċajtax; għada stess iminur għand l-avukat u nċappaslu ċitazzjoni… miegħi ma jiċċajtax, —U iva, taf x'hemmi tajjeb —qalet Mari tfittex li tberred lil-Pa ji i ċċi qi ġġib daqs il-pastard. . —Mhix dik il-kistjoni… il-kistjoni' jekk kienx hemm ftehim jew le. —(tħax il-Qorti, Pawl, jien dejjem bżajt minnha, —U jien inħobbhaż Jien inħobbhaż Allura nħalli ħalliel bħal dak, min jaf x'għamel l-Awstralja, jiskapriċċanif Jekk naf li nonfoq kulma għandi. . Nċappasbielu… U hekk kieni SKOND IL-LIĠI 9 Il-għada, mat-tmienja, Pawlu, bil-qalziet u s-sidrija tas- sarġ li tejjeġ bihom, bil-ġlekk mitni fuq driegħu tax-xellug u bil-qorq ta' nhar ta' Ħadd, kien qiegħed idur mal-kurituri tal- Qorti, jistaqsi għall-Avukat Barbara, li, kif kien għarrfu s-Sur- ġent tar-raħal, kien żiemel minn l-aqwa u jaf x'igħid għal mewt sobtu. (U staqsi minn hawn u tkixxef minn hemm, fl-aħħar irnexxielu jsibu u dlonk tarrafin kif kienet sewwa l-kistjoni. —Isma', Pawl… — qalli l-Avukat huwa u jneħħi n-nuċċali sabiex iserraħ ftit għajnejh — Jiena jidhirli li skond il-liġi inti għandek tirbaħha bl-ispejjeż kollha, iżda, biex inkun aktar żgur, ħalli nara ftit xi tgħid il-liġi sewwa… Il-Avukat Barbara ressaq lejh wieħed mill-kotba li kien hemm fuq il-mejda, waħħal in-nuċċali fuq imnieħru, fetaħ il- ktieb, beda jqalleb 'l hemm u 'l-hawn, jaqra f'qalbu, jagħlaq għajnejh u jwaddab rasu lura bħal wieħed li qiegħed jixtarr dak li qara, jarġa' jqalleb ftit paġni oħra, jarġa' jaqra f'qalbu u fl-aħħar għalaq il-ktieb għal kollox, ressqu 'l bogħod minnu, taptap taptipa ħafifa fuq dahar Pawlu u tennielu: —Skond il-liġi għandek tirbaħha bl-ispejjeż…… mur lejn darek u ħalli l-bqija għalija… —U bil-kaboċċi x'nagħmel Mħallihom jissebblulu' —Nossinjorel Aħsadhom, bieħhom ħl-aħjar prezz li tista' ġġib u niddepożitawlu flushom il-Qorti, —Tajjeb wisq. Isma' int ma għandekx bżonn xi xkora għad- dar, hux, sur Avukat7 —le, grazzi, Pawl… l-ewwelnett lili l-kaboċċi jagħmluli bħal gass u t-tieni, dawk il-kaboċċi, skond il-liġi mhumiex tie- għek, iżda ta' Salvu Zammit. —Orkaji U la gallun orkaj Pawlu ma kellux fejn jasal aktar; urieh kemm jaf iġib ruħu quddiem il-puliti u li. huwa wkoll, jaf jit- kellem bħas-sinjuri. Anqas laħaq feġġ fuq il-għatba li, kollu daħkan, ma qalx lil Mari tiegħu: — Rajtx jekk għandix raġun Sejjer nirbaħhielu bl-ispejjeż u b'kollox.. —Ħekk qallek l-Avukat7 — staqsietu martu kollha ħrara. —Mhux l-Avukat… il-Liġi… il-Diġi fiħa nnifishal Sibnieha fil-Liġi flimkien… bl-ispejjeż b'kollox… 10 IL-Marri —iżda, Pawl… — reġgħet bdiet Mari minn taħt l-ilsien.— Ngħid jiena fil-Liġi pissibbli: hemm imsemmija l-pastard u l-kaboċċi) —Iva, kemm bqajt lura Mariż Qiegħed ngħidlek li rajtha jien stess, u l-Avukat, biex ikun aktar żgur, xedd il-kaless f'għajnejh… Imma Mari, bħan-nisa kollha, donnha kienet għadha ma tistax temmen għal kollox. —Għax, nagħmilha tal-belha, Pawl… — issoktat tgħidlu— issa Salvi ta' Dezja ma jmurx għand xi avukat ieħor u jagħtih raġun. ukoll) —Imbilli9 Iżda l-avukat li jsib mhux żiemel bħal tagħna… imbagħad m'hemmx l-Imħallef9 Dak iħoll u jorbot… Għadda xahar. Mari qatt aktar ma kellmet lil żewġha fuq il-ħabel tal-kaboċċi; kienet bdiet taħseb li la l-affari twalet u ma sar xejn, x'aktarx li l-biċċa tmut fuq ommha, x'ħin darba, wara nofs in-nhar, waqt li Pawlu kien mar jaqta' ftit qaqoċċ. żagħżugħ, liebes l-iswed, bil-buttuni lewn il-fidda, niżel minn fuq. ir-rota u ta lil Mari karta bajda x'aktarx twila. —Din għalfejn. ħi2 Jaqaw biex immorru ninkitbu għall- patata taż-żrigħ7 —lel — wieġeb iż-żagħżugħ, — Intom ma kontux ħar- riktu lil ċertu Salvu Zammit fuq xi kaboċċi Dik ċitazzjoni… Il-kumparsa għal bħal-lum tmint ijiem. Tinsiex tagħtiha li żewġek, jekk jogħġbok… —X'jiġifieriżl — u Mari baggħet fuq il-għatba bil-karta f'idejha, moħbija wara daharha, tara jekk xi ħadd mill-ġirien kienx ra lil dak ta' l-uniformi jkellimha. It-tmint ijiem għaddew bħal ħolma u Pawlu, bil-qalziet u s-sidrija tas-sarġ l tejjeġ bihom, bil-ġlekk mitni fuq driegħu tax-xellug: u bil-qorq ta' nhar ta' Ħadd. taġa' telaqha għall- Qorti. Dak in-nhar Mari ma setgħetx tagħmel waħda dritta. Jekk tmur tgħassed lit-tiġieġ tifqa' n-nuħħala għaliex tinsa l-ilma. nieżel… jekk tmur tagħlef lin-nagħġa tinsa tieħu magħha ż-żer- riegħa tal-qoton… jekk tmur idduq il-borma fisk twaddab bżar xi melħ. twaddab darbtejn bżar u tinsa l-melħ… moħħha ma kienx id-dar, ma kienx hemm. ma kienx fli qiegħda taqħmel, iżda 'l bogħod, fil-ħogħod… fil-ħelt… fil-Qorti… Għad li hija SKOND IL-LIĠI 11 qatt ma kienet daħlet ġewwa l-Qorti, quddiemha bdiet tara torġien sħaħ ta' rħam abjad li donnhom qatt ma jispiċċaw, għorof daqs il-ħabel tal-kaboċċi, mimlija twieqi kbar u għolja, u siġġi- jiet tal-bellus aħmar, u mwejjed tal-kawba kull waħda daqs baħar, u kotba tal-Liġi miftuħa 'l hemm u 'l-hawn, u avukati deħlin u ħerġin bil-karti f'idejhom u pjantuni kull fejn iddawwar wiċċek, u fuq speċi ta' pulptu, bħal dak li tara fil-knejjes, raġel xiħ, liebes l-iswed minn fuq s'isfel, b'leħja twila bajda qoton. b'miżien f'idu l-leminija u l-Liġi fix-xellugija: l-Imħallef, U f'nofs dan il-kobor kollu, dan il-għajat, l-ippillar u t-tmas- ħin ta' l-avukati, fost dik il-geġwiġija kollha bdiet tara lil Pawlu… lill-maħbub Pawlu tagħha. Mari xtieqet minn qalbha li żewġha ma. jidħolx il-Qorti, iżda, la daħal, issa minn qiegħ qalbha kienet tixtieq li joħroġ rebbieħ, jekk mhux għal ħaġa oħra sabiex Żeża ta' quddiemha, tieħu t-tweġiba li jistħoqqilha, U kienet għadha qiegħda toħlom b'għajnejha miftuħa x'ħin Pawlu tagħha, aħmar daqs skorfna, b'idejh iferfru fl-ajru u, bħat-tfal, igħolli l-berritta mas-saqaf tal-għorfa, beda jgħajjat kemm kellu saħħa u ħila: Tara kemm ħareġ ta' raġel7 Tara kellix raġun'/ —Irbaħnieha$ staqsiet Mari kif ratu. —Irbaħtha jiena għax kieku smajt minnek kont inħallih jiskapriċċani ħalliel bħal dak, min jaf x'għamel l-Awstralja… —Għidli… għidli Pawl… x'sar alluraf — staqsiet Mari trid ittir hil-ferħ aktar minn żewġha. —Dak avukat, Maril Trid tara kif ċekken lil dak il-fellus imxarrab ta' avukat li kellu Salvu.. —U Salvu x'qal X'qal bilħaqaf… —Xi tridu jgħidf Tilifha bl-ispejjeż dak li qal; mela ħaseb li billi mar l-Awstralja… —Allura l-flus tal-kaboċċi tahomlek7 l —Mela din ftira7 L-Avukat qalli biex narah xi erbat ijiem oħra ħalli jgħaddi ż-żmien ta' l-appell. — Ta' l-appell kif. —Ma nafx… ma fhimtux sewwa… qal li jista' jippilla qud- diem tliet Imħallfin… —Kif allura l-kumparsa għadha, ma spiċċatx għal kollox7 —Mela 1e9… Jippilla ħejl Trid jippilla. . bħallikieku Malta mhux liġi waħda hawn Ta l-liġi tatni raġun, jiġifieri li għandi raġun… Imħallef wieħed, u tnejn, u tlieta xorta waħda… la l-liġi hija waħda, kif irbaħtha l-lum nirbaħha dejjem… ara. kemm jien ħmar… msejt nistaqsi fejn joqgħod is-sur Imħallef hiex fi żmien il-ħawħ nibgħatlu bixkilla kif naf jiena… —U., ngħid jiena… — issoktat Mari — Dan tal-lmm mhux Imħallef daqs it-tlieta l-oħra7 X'irid jippilla' Isma' x'qaltlekl Dak kull ma qiegħed jagħmel biex itaw- wal iż-żmien. Mart, taħsebx li s-sur Imħallef qagħad fuq li qal l-avukat tiegħi hux7 Mela ħej… Ħa l-Liġi f'idejh. qraha, raġa' ġraha mbagħad qata' l-kistjoni. —U t-tlieta l-oħra mhux fuq l-istess ktieb iridu jaqtgħuha/ — Dan żguri Hawn Malta liġi waħda hawn… u la skond il-liġi rbaħtha bl-ispejjeż, nerġa' nirbaħha. bl-ispejjeż… mhux hekk Marif Iżda ma kienx hekk : iż-żmien wera li tliet Imħallfin jistgħu ma jkunux jaqblu ma' Imħallef ieħor. Pawlu. fl-appell, tilef il-kawża, bl-ispejjeż. —iżda, kif$ Kif7 Kif jista' jkun7 Ta' bilfors qabdu xi ktien b'ieħor kien qiegħed igħid Pawlu lis-Surġent tar-raħal. —lie, ruħi, Pawl — qallu s-Surġent. — Dak ma għandux x'jaqsam: wieħed ikun jifhemha mod u l-ieħor ikun jifhemha xort'oħra. Mitt bniedem mitt fehma… —U x'inti tgħid u tgeżwer7 Mela mal-Liġi tista' toqgħod tilgħab hekkŻ: Mela knlħada kif jifhem huwa7 Imħallef reb- baħhieli, ieħor itellifhieli, wieħed minnhom bilfors li żbalja… —Iżita dak li jgħidu t-tlieta ta' l-appell huwa li jiswa… dak il-ħaqq. —Allura lill-ieħor la ma jafx jagħmel il-ħaqq għax ma jagħ- tnhx il-pjazza7 —Ie, Pawl, huwa l-ieħor għamel il-ħaqq ukoll… —Jiena din ma nistax nifhimha… Kif tgħidli li għamlu l-ħaqq it-tnejn2 Allura jiena ma nistax nerċa' nippilla quddiem ħames Imħallfinż Forsi dawn jerġgħu jifhmuha xort'oħra u jrebbħuhieli9… . — Imbagħad ma nispiċċaw qatt. Int lill-Avukat tiegħek arġajt rajtu 7 : —Għandi narah għada… . U l-għada Pawlu reġa' mar għand l-Akuvat Barbara u reġa' beda jrid ifiehmu li ma jistax ikun li Mħallef fuq liġi jgħid mod u Mħallef ieħor fuq l-istess liġi jgħid xort'oħra. LiLL-MUsA 18 —iva, agħmilli pjaċir, arġa' sib fil-ktieb fejn sibt dak in-nhar ti fissirli sewwa x'hemm miktub fuq il-pastard u l- kaboċċi… —Pawl. jgħasra, dak ma għandu x'jaqsam xejn, inti ma tifhemx.. — qallu l-Avukat huwa u jneħħi n-nuċċali sabiex iserraħ ftit għajnejh — ċara jekk tmur il-'Privv. Gounejl', jiena ngħid li terġa' tirbaħha bl-ispejjeż… —immur imqar fl-aħħar tad-dinja… dau fejn jaħbat Il- Qorti l-imġarrfa jew dik ta' quddiem. il-Posta ta' l-ittri2 —l-''Privv Council jiġifieri l-Ingilterra… —L-Ingilterra2,.. U ħallina sur Avukat… aħna tkellimna bil-Malti u ma. qbilniex aħseb u ara kemm sejrin niftiehmu bl- Ingliż… Insejnu ngħidu fil-bidu li dan Pawlu Xuereb kien minn l-Imtaħleb nr kienu jgħidulu U'Ta' Rasqara'.