-Festa-Għarb-—Lulju-201.3 Patri Pelagio Mifsud u l-Għarb sal-1678 Fi żmien Ġian Piet Franġisk Agius de Soldanis għall- ħabta ta' nofs is-seklu tmintax kien hemm kittieb ieħor li ħallielna kitbiet importanti fuq ir-raħal tagħna tal-Għarb. Dan kien Patri Bartholomeo Mifsud iktar magħruf bħala Patri Pelaġju Mifsud, kappuċin. Meta de Soldanis kiteb id-dizzjunarju tiegħu, Patri Pelaġju kiteb parti minn dizzjunarju tal-Malti u fl-ewwel parti tiegħu għajjar lil de Soldanis li Isienu ma jaqtax' għaliex il-'q' kien ilissinha 'k'. Il-vera raġuni probabbli kienet li dak kien id-djalett tar-Rabtin t'Għawdex li bih kien jitkellem de Soldanis u mhux difett fit-tlissin tal-kliem tal-kittieb Għawdxi. Barra minn hekk f'diversi kitbiet privati Patri Pelaġju ħarbex li l-istess de Soldanis kien jindiehes mal-kbarat biex javanza lilu nnifsu u agħar minn hekkż. U jgħidu li kienu ħbiebl M'għandux bżonn għedewwa min għandu ħbieb bħal dawnl L-Ewropa kienet għaddejja minn Żmien id-Dawl jew Żmien ir-Raġuni meta filosifiji ġodda promossi minn filosfi bħal Voltaire (1694-1778) u Rousseau (1712-1778) fi Franza u qabilhom John Locke (1632-1704) u Isaac Newton (1643-1727)' fl-Ingilterra biddlu kif in-nies ta' dak iż-żmien bdew iħarsu lejn il-politika, is-soċjeta u l-għarfien tan-natura. Dawn l-idejat ġodda ġrew bħal leħħa ta' berqa mal-bliet tal-Ewropa kollha u qabżu l-Oċejan Atlantiku fejn influwenzaw bil-kbir lil Benjamin Franklin, Thomas Jefferson u oħrajn fil-ġlieda tagħhom għall-Indipendenza tal-Amerika.15 Għalhekk ħafna minn dawn l-idejat jinsabu fid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Amerikana u fl-Abbozz tad-Drittijiet tal-Istati Uniti tal- Amerika. F'Malta ma naqasx it-taħwid. Il-Gran Mastru Fra Manuel Pinto da Fonseca, Portugiż (Figura 1) laħaq Prinċep tal-Ordni fl-1741 u dam sa ma miet fl-1778.5 Pawl Alpheran de Bussan kien Isqof tal-gżejjer Maltin minn 1728 sa 1757 u l-Isqof Bartilmew Rull ġie warajh u dam sa l-1769. Fl-1749 inkixfet rewwixta tal-Ilsiera Torok immexxija minn Mustafa Pasha li kienet fgata qabel ma twieldet minn Pinto u l-kavallieri 7 Pinto kien jagħfas lin- nies bit-taxxi u keċċa l-Ġiżwiti minn Malta.$ Bartilmew Mifsud twieled Ħaż-Żebbuġ fl-10 ta' Frar 1708. Ordnat saċerdot djoċesan fl-20 ta' Diċembru 1733 u ngħaqad mal-Ordni tal-Kapuċċini fit-30 ta' Diċembru 1742 bl-isem ta Patri Pelaġju Maria.'7 Telaq għall-Provinċja tal-Kapuċċini Minuri f'Regitana fl-1775 u miet fl-1781.70 Flimkien ma Ġan Pietru Franġisk Agius de Soldanis, Franġisku Saverju Mifsud u l-Konti Ciantar, Patri Pelaġju kiteb fuq ġrajjiet Malta u Għawdex ta' żmienu u qabel żmienu. Fl-Arkivju tal-Katidral tal-Imdina hemm 4 manuskritti ta' Patri Pelaġju (54 sa 57) 1. Dawn ġew mogħtija lill-Katidral tal-Imdina fl-1775 qabel ma ħalla Malta u jinsabu miżmuma fl-Arkivji tal-Katidral tal-Imdina. L-Għarb u l-ġrajja tiegħu jissemmew fil- manuskritt numru 55 li nkiteb għall-ħabta tal-1765-70.12 Jibda l-kitba fuq l-Għarb taħt it-titlu 'Notizia IV' jew 'Nota 4' (Figura 2) f'paġna 117 tal-manuskritt. Taħt dan it-titlu Patri Pelaġju jikteb, 'Dello stato temporale e spiritual del casal Garbo, o' sia Aarbo e di sua Parrochiale Chiesa' jiġifieri 'L-istat temporali u spiritwali tar-raħal tal- Għarb jew Aarb u tal-Knisja Parrokkjali tiegħu'. Fil-bidu tal-kitba tiegħu fuq l-Għarb, Patri Pelaġju jikteb fuq diversi interpretazzjonijiet tal-oriġini tal-isem tar-raħal. Isemmi fost l-oħrajn li jista' jkun li meta l-Konti Ruġġieru rebaħ il-gżejjer Maltin, l-Għarab ġew imġiegħla jinġabru f'post wieħed, u dan kien possibilment l-Għarb. Din it-tejorija hija mġebbda sew u m'hemm l-ebda xhieda ta' dan. Jikteb ukoll li l-kelma l-Għarb tista' tkun ġejja mil-kelma 'għarib' li tfisser barrani għaliex kien hemm ħafna barranin joqogħdu f'dik ix-xaqliba. F'nota fil-ġenb ta' folja numru 118r iħarbex li xi wħud iridu jgħidu li tfisser 'fejn tinżel ix-xemx' jew kontrada esposta għall-punent (Figura 3). Għalkemm Patri Pelaġju ma jidhirx konvint minn din l-interpretazzjoni illum naħsbu li din hija l-iktar waħda korretta. Ikompli Pelaġju li l-Għarb għandu art għammiela meta mqabbel ma' rħula oħra, nies b'fattizzi sbieħ u ta' statura pjuttost kbira u huma ħawtiela (Figura 4). Iktar il-quddiem Patri Pelaġju jiddiskuti l-preżenza tal-Għerq tal-Ġeneral jew Fongo Melitense fuq il-Ġebla tal-Ġeneral li tinsab fid-Dwejra li dak iż-żmien kienet tagħmel parti mil-Għarb. Dan il-fungu kien imsemmi fil-kotba tal-Bottanika ta' dak iż-żmien. Patri Pelaġju jikteb fuq kif l-Għarb inqata' Parroċċa mil-Matriċi mill-Isqof Molina minħabba fost l-oħrajn 'il bogħod ta' 4 miglia mil-belt u la cura d'anime delli Abitanti ma kinitx sodisfaċenti. Kien hemm il-biżà ta' attakki fit-triq l-iktar fuq it-tfajliet (specialmente zitelle). Il-Parroċċa il-ġdida kellha knisja żgħira ddedikata liż-Żjara tal-Verġni Mqaddsa lil Santa Eliżabetta msejħa tal-Virtut li kellha nixxiegħa żgħira tal-ilma ħdejja. Fuq din il-knisja Patri Pelaġju jiddeskrivi u jagħti informazzjoni li ma ssibhiex fil-Ġrajjiet Għawdex ta' Agius de Soldanis u fonti oħra. Patri Pelaġju jikteb fit-tul fuq il-Knisja tal-Virtut illum imsejjħa taż-Żejt. Jinnota li din il-knisja kienet qabel iddedikata lill- Assunta'Su jallega li kienet diġà teżisti fis-seklu erbatax u kienet mibnija fuq art propjetà tal-familja Abela. Din il-knisja kienet meqjusa bħala mirakoluża minn ħafna, kemm min-nies tal-inħawi kif ukoll oħrajn mill-Gżira Għawdxija kollha u jimplika li l-knisja ġiet mibnija minħabba li l-Madonna jew uriet ruħha jew qalgħet xi grazzja kbira lil xi ħadd (Figura 5). Il-festa titular tagħha kienet tkun iċċelebrata bil- għajnuna tal-kontribuzzjonijiet tan-nies tal-lokal. jgħid ukoll li l-ilma tan-nixxiegħa ta' ħdejn il-knisja kien ifejjaq il-morda u li n-nies tal-lokal jgħidu li darba flok mm —T—— ta- Olfużikali— CViżitazzjoni:- Ba) qawwaria ari perla '-seburqorin begf Ġen From tajers bnina żieag AMidlm Siċili għan ima Fr pn dadi aa remninax iena Dr/ rea, Da/ikurpo m'Daallm IjiEMiA resaainiza, ila da re Fħarmiti'àa, mla S-Qarnzenin saagaEZtA An130. Żoshe Prf0z, embl Danirmminezjinnea Mativo i8flinenz30 piż b fer86 Dnlbn nżncurmzoliin wediea l, Dr'passfa Asnomsinati grineie ppalt hem ee mal PAR Ga, ra nizza L-ewwel paġna tal-manuskritt ta' Patri Pelaġju fejn jikteb fuq ir-raħal tal-Għarb u l-knisja Parrokkjali tiegħu. Matt e fa, aa qa rati, iii reżi rm f'rati i kowkzota neokk marret l JOQQIE et AGĦTI, DA fimerna in. Ħ naiprozaznzt ez jawra eż sine sfmemjiti din l deħe B j l ivammenzal dat fl sawtivie i nalla jj Al Nota-fuq folja 118r P Pelaġju jikteb fuq il-Knisja mirakoluża tal-Virtut (folju 120r) Il-Kwadru tal-Knisja tal-Virtut il-qadima (1651) ilma kien ħareġ 'iż-żejt.17. Il-knisja l-qadima kienet ikkundannata fl-1657 mil-Isqof Balaguer u nbniet mill- ġdid. Il-kwadru tal-Viżitazzjoni kien imħallas jew impinġi minn M. Vittoria Miċallef fl-1651 (M'VITTORIA FECIT). Dan juri l-Madonna żżur lil Eliżabetta u San Ġużepp iħares lejhom (Figura 6)'5. Il-knisja reġgħet inbniet fl-1657. għas-spejjeż tal- poplu u meta żarha l-Vigarju Ġenerali Mons Bologna -Festa-Għarb-—Lulju-201.3. Il-kwadru l-ġdid tal-Viżitazzjoni fl-1663 sabha f'kundizzjoni tajba.'$ Fil-Viżta Pastorali tal-Isqof Luca Bueno fl-14 ta' Ġunju 1667 sab li l-lampier kien mixgħul kuljum uli Bastjan Grima kien ħalla 'onze sette' lil knisja fil-preżenza tan-nutar Lucius Deldoro.'$ ' L-aħħar darba li l-Knisja tal-Virtut (Taż-Żejt) reġgħet inbniet kien fl-1675, din id-darba għax l-oħra kienet żgħira wisq.-Skont Pelaġju, in-nies tal-Għarb xtaqu jibnu l-knisja f'post iktar xott għaliex in-nixxiegħa tal-ilma li kienet taħt l-artal maġġur kienet qiegħda taffetwa l-pedamenti tagħha'7. Għalhekk għażlu l-post : il-ġdid u ħadu l-għodda tax-xogħol tagħhom fil-post minn filgħaxija biex filgħodu jsibhom lesti. Sa l-għada filgħodu l-għodda għosfrot u wara sabuha fil-knisja ta' San Lawrenz. Reġgħu ħadu l-għodda fil-post u minkejja li ħallew l-għassa magħha l-għodda mal-lejl marret fil- knisja ta' S: Lawrenz. Ma raw lil ħadd jieħu l-għodda, allura ddeċidew li l-Madonna trid il-knisja tagħha tinbena fl-istess post kif fil-fatt għamlu. Il-knisja issa tkabbret u magħha inbena zuntier. Benefattriċi kbira ta/ din l-knisja kienet Domenicuzza Mifsud Piscopo. li tat lill-knisja art madwarha biex jinbena zuntier u biex ikun hemm post għal ċimiterju fejn jindifnu n-nies. Din il-mara kienet qariba ta' Patri Pelaġju Mifsud u kienet ġejja mil-Familja Abela mlaqqma tal-'Għullf'' li tissemma iktar 'il fuq. Il-knisja l-ġdida kellha tribuna għall-artal maġġur, Snżenemin sinsla l-ġisem Zhmanzjaa DeL39- 8 jg SSB ia SPIA i asa 4 Kieman Aħna mula sbie msaijieda sama inssrifkienatia $ TITU BKMA.I astara sajf, 29 bizzuteriz in pusalls riġuam£ fix) imm swll Malawi jeinezzionta mer jua Gwo NAana piewi ri praġifuzria, m'Bħis mżrielbu JAGvipbNA ina ana 800. Parti t'isfel tal-folju 119r N A In sr qa, tA qua ħ (50 un'adha vunrta i-paċżeriża Fi ta Żiżotiin ala Jaħeżea At À i-żnwa il-minnaca, Bali JKREŻJOMA t- rea kal pilagho prgzjnti Dad-fijaztjiezio 1 olfe ien, ak ssa Aantanto x wi Danpa a/juise U Dusdes puesillzia Ill Cha daċoeila Sin pasea A gp mla pol 1; leġali GT l asenta. l short itlijfura Baċlu MNGRGBESO U Qi Ġriea 8 pins Millk Ghana ua rurjme Izpeleuma tant Ai jin il-mata -erresera Aal ita Att Ġuda Tiibinm it biża Gimdażia X GPBD Jaf assa Abl-santttsi qd ijinsun. jip PvAk EKiaza kom kanal. la venarreniiz Dalli jnbw Sal, rikbra u Dip uri sr qoorijiana 2esSb anbe' A sg sawm krib ili to, a għ sracad ia P'dġna, amulu sipasa inusela Degrċ adis bwiegle, alowipiirme il-pre, mn sma ha - l - - kem setta nismaws af Ajeun 7 seppesaeti' Ave remcanz ajk, armi jal z f, Adarmriskr Ġruzsigu Della irta oriozgisvaz. b8 side parit iġelsiżġanz, , Mkrzeriirimezs Frarer, Laurenti la Atirta f jegrnir Alotins Pisnumjfix Peċneszwa i. fet sr ċċkiugpena we jo fur fiss $ Barrieri) jewrri Fezzzanmpanni msawta Berta, Sezzjoni mil-folju 119v Manuskritt numru 55 presbiterju żgħir u żewġ sagristiji żgħar waħda fuq kull naħa. Kellha kwadru titular ġdid 7 piedi għoli u 5 piedi wiesgħa nkwadrat bi gwarniċ indurat bid-deheb. Kien impitter minn id tajba u juri l-Viżitazzjoni tal-Madonna lil Santa Eliżabetta (Figura 7,8 u 9). Ras il-Madonna kienet mżejna b'kuruna tad-deheb. Hemm ukoll San Ġużepp fuq il-lemin tal-Madonna u Żakkarija fuq ix-xellug. Hemm jakkumpanjawhom puttini fis-sema u puttinu. fuq il-lemin ta' San Ġużepp. Il-kwadru l-qadim tal-1651 ittieħed fis-sagristija. Fuq in-naħa tal-lemin tal-artal maġġur ħdejn il-bieb tal-knisja li jħares lejn it-tramuntana hemm kwadru ddedikat lill-Madonna tar-Rużarju. Fil-parti t'isfel tal- knisja hemm niċċa b'fonti tal-magħmudija skolpit mil-granit t'Għawdex u fuqu hemm għatu tal-injam.' Inbniet ħnejja fit-tarf nett tal-presbiterju u oħra faċċata tal-bieb tal-ġenb. Dendlu qanpiena tal-bronż fuq kampnar li bnew fuq il-bejt tal-kor in-naħħa tal-lemin tat-tribuna (Figura 10). Meta l-bini kien lest inkitbet skrizzjoni fil-faċċata tal- knisja fuq il-bieb il-kbir tal-knisja li tgħid: '/lustrissimus Frater Laurentius di Astiria Episcopus Melinus Phanum hoc reintegradum man davit populesque vero funditus demoliendum iterumque costruendum. Din l-iskrizzjoni għadha hemm sal-lum. Il-poplu tal-Għarb beda jħoss il-ħtieġa li jkollu l-parroċċa tiegħu. L-Isqof Luca Bueno ta l-permess biex tibda titqaddes quddiesa fil-Ħdud u l-Festi barra fil-Ħdud tar-Randan u l-Avvent fil-knisja tal-Virtut sa mill-1667.20 In-nies tal-Għarb baqgħu jirsistu biex l-Għarb tinqata' parroċċa iżda bejn Diċembru 1675 u Awwissu 1676 faqqgħet il-pesta li qerdet ħafna nies miż-żewġ gżejjer u fixklet għal xi żmien il-pjanijiet tal-abitanti tal-Għarb li r-raħal tagħhom jkun parroċċa għalih. Patri Pelaġju imbagħad jikteb fuq il-kisba tal-Għarb biex jinqata' parroċċa, l-bini tal-knisja l-ġdida f'ta' Nawrata u deskrizzjoni sħiħa ta' din il-knisja u l-kisbiet tagħha sal-1765. Jagħti wkoll lista tal-kappillani tal- Parroċċa tal-Għarb b'bijografija qasira, kif ukoll isemmi il- kappelli u knejjes li kienu jinsabu fl-Għarb f'dak iż-żmien. Dawn ikunu ttrattati f'kitba oħra. No 27, 2010 paġna 28. età—Clfużikali— Viżitazzjoni: Ibid paġna 127 Ibid paġna 282 Manuskritt 55 Folja 119v nota fil-ġenb tal- Holju. Arkivi Episkopali Għawdex .Viżta Pastorali Luca Bueno 1667 Ph sr f PlUS ux Ġre jromup Tours B- Resorts Veur jadewaq hi IŻA ke favell Siena ipizzt Torerti,- Tat 20e4zzzi im t e Valletta :108, Triq San Gwann : Tel: 2123 5772 Victoria-Gozo:', Pjazza Indipendenza ' Tel: 2156 212/3-