QARI LI TOĦROĠ IL-GĦAQDAL : GUNJU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI 1 1945 Kotba Bil-Malti Fi. Zmien il-Gwerra Hsibijiet Ta' Whar. ail-Ditloria PPA WN l-aħħar snin li għaddew minn fuqna. ke'lna fawra ta' xogħlijiet letterarji bil-Malti; wara sitt snin ta' gwerra l-aktar ħarxa, wara taħwid, għawġ u tbat'jiet li bħalhom il- Gżira tagħna qatt ma ġarrbet, il-letteratura tagħna issa bdiet biżhar u liżżewwaq b'inwar u ward ta' ġmiel li igħaxxaq. Daren il-kotba li ħardu ma' tul il-gwerra imissna ngħożżu- — hom bħala wieħed mi'l-frottiiet tal-vittorja u fil-waqt li nifirħu - iżċitħair 'l- Alla għar-rebħa kbira li tana ma għandniex ninsew ieha Maltin għandhom sehem ukoll fir-rebħa għax bil- pinna taqħhom ħeddex lill-pontu u adrireaelu qalbu biex iħabrek mħar-rebħa u bix-xoaħliċiet letterarii tagħhom farrġulu qalbu. fil- hemm ta' żmien il-qwerra. Din il-ħidma letteraria ma' tul il-mrerra ħiia l-iebaħ xhieda tal-ħażin u l-ħedda tal-ileien tanħna; kieħu l-Malti kien ilsien meżiet dear għard dear mib'ua ħħal- ma tridu joħidu l-erħdewwa tieħu arara dil it-tapliba F' aħaddet minn fuena. kien f'nnevred ien dimtemam irria ivaid, Mhux talli ma ntemm iċda t-tifvib li ċiħadda minn tuana sara biex ranoa' u ħeddeġ fl-kittieħa Maltin tt ħadiarhom ifissru b'l-kitba Maltija dak Hi ħass u li għadda minnu : l-npomlu tanħna, ' Ana mifhmm hi r-xoaħliiiet li ħardu dan l-aħħar huma frott tal-esnerienza tal-ħażin fiż-żmien ta' qilla Ti aħadda minn fuqna jihom. arieħed inra xejra ta' rmramien. fil-ħażja intellettrali. tal JIĠ Tl-mirerra. panalet aħawd u ċieħet ħerba tal-biki, iżd siript. qgholl. biex Fivfer. manririet moħbija fin-natura tal-Aens' Malti. Il-inagħmudiia. tad-demm sawbet. dħotjien ta' sebħ u ta' sedna fun niesna li se jiswewlhom mhux ftit wara din il- vittoria li keibna, 5. Fif l-effett tal-mverra nħass fir-reiriet ka'lħa tal-ħafia naz- sjonali:-ħekk. fil-vasam letferariu. feġġew ħilbiet immisslin. mit- tanliba li diebet il-qwrerra. Altar ma l-Arajiiet ikunu kbar aktar — : jolatu fun is-sentimenti aħoliin. tal-bniedem sentimenti. li ma jistaħux jitfissru tġiieħ ħlief minn noeti. Minn hm ġej li-ma' tul il-arersa ħardu tmien. kotba ta' poeżiia bil-Malti:. noeżiżta li hek id-dehen. il-feħma. il-qawwa u l-ħedġa. tal-oneti: tagħna d-Dmigħ' ta' A. Scalpello Borg. '' Għanjiet Bik 84 IL-MALTI tia'' ta' Ġ. ''Qlub Imjassra'' ta' Ġ. Poeżiji ta' Ġ, Chetcuti, ''Moħba tal-Qalb' ta' Dun Frans Commilieri, ''Kwiekeb ta' Qalbi ta' K. Vassallo, ''Mill-Gallerija ta' Żgħożiti'' ta' A. Buttigieg. —Għid taż- Zgħożija' ' ta' Ġ. Pisani; dawn huma ħidmiet li jibqgħu xhieda ħaija tal-qawmien li exettel fuq il-ħerba tal-gwerra, Hemm fergħa oħra fil-qasam letterariu li t'nżamm. bħala dokument ta' ħajjet il-poplu: din hija l-fergħa drammatika u ħawn kellna damma ta' xogħlijiet li ġiebu 'l- quddiem mhux ftit il-letteratura drammatika Maltija li, ikollna nistqarru, għadha inhix mirquma kif imiss, ''Dejn Mardua'', ''Te'let il-Milied '. 'Il-Ħames Wieħed'', ''Tifkira'' u ''Dar ix-Xjuħ'' kollha ta' Ivo Muscat Azzopardi, ''Beritta Ba'da ta' Bil-Lejf' u U'Żwieġ il- Mewt' ta': A. M. Cassola. ''Razju Vidal'. ta' E, Serracino In- glott, ''Inkwiet fid-Dar ta' Ġ. Galea, dawn id-drammi tistgħu jingħaddu bħala xogħlijiet imseisin fuq ġrajjiet il-gwerra jew im- qanglin mit-tirjira li tat-il-gwerra, Hemm xogħlij'et oħra li jagħmlu ġieh lill-ilsien tagħna u li dehru mħabba l-gwerra. bħal ma huma d-diskorsijiet ta' Patri Accursio Xerri u l-kotba l-oħra li ħarġet il-Għaqda ta' Qari Tajjeb'' fosthom ''Ti-Ħrija ta' Sant Antnin ta' Padwa'' tal-Prof. P. Pawi Tabone; din il-ħaiia u l-oħra ta' ''Missierna San Pawl' ta' S. Gatt, jiswew ħafna biex jkattru l-letteratura biografika bil- Malti, bħal ma l-''Imsaltab' ta' P. Aecursio. Xerri jagħmel sehem sabiħ mir-retorika Maltija. Kotba fuq l-istorja kellna Il-Parroċċa ta' San Pawl tal-Belt' ta' Jos, Galea. ' L-agħar li ħabtet il-proża Maltija għax tneħħi x-' Raġel Bil- Għaqal' ta' Ġ. Galea ebda rumanz ieħor ma ħareġ fi żmien il- gwerra; dan mhux ġej min-nuqqas ta' kittieba, iżda ġej min- nuqqas ta' żmien u ta' sabar imseħbin mal-għawġ u mal-għelt li ġiebet il-gwerra, għax biex taħseb. issawwar u tikteb rumanz kif imiss. trid żmien u sabar mhux ftit. Din il-fawra ta' kotba Maltin nisslet ġibda lejn ilsienna u qanajet. ħrara għat-tagħlim tiegħu u hekk ma naqsux xogħlijiet didaskaliċi. Beda Ninu Cremona, il-qrammatiku anzjan Malti, ħareġ it-tieni u t-tielet edizzjoni ta' ''Tagħlim fuq il-Kitba Mal- tita'' u wara dehru ''Taħriġ għall-Eżamijjet' ta' Vic. Apap u 'Taħriġ fl-Tlsien Malti' ta' Karm. Fenech: tliet xogħlijiet ta' reqqa. u tal-ħsieb li jiswew mhux ftit lil dawk li jridu jitaħallmu l-ilsien tanħna jew li jeħtiġilhom iersqu għal eżamiitet fih. Fl-aħħar ma rridux ninsew insemmu ż-'Żerniq'' perjodiku mimli taaħlim ta' fejda.li nittamaw jisfa' ta' xempju lil perjodiċi oħra li għad. joħorġu wara l-vittorja.