RJAL Il-Huttafa 47 9 Novembru — Diċembru 2001 Ħbieb Ħuttaf, F'dil-ħar ga… Hawn nies għandhom kilba biex jaraw x'jistgħu FAMA l jiddubbaw min-natura. Editorjal Tarahom max-xatt bil-mus f'idejhom jaqilgħu l-imħar anki minn mal-blat, qishom se jmutu bil-ġuħl Kompetizzjoni 47 7 Tarahom jinżlu f'qiegħ il-baħar u jtellgħu boroż sħaħ X'għandna mid-Dinja £ ta' rizzi, dan kollu biex jiklulhom dik it-tikka bajd oranġjo li VA 71 7 jkunfihom. Ar'hemm, ħej, x'ikla dikl Il-Gallina Taraħom jaqbdu l-granċijiet, jaqilgħulhom saqajhom ħalli joqogħdu jsoffuhomi Spot Natura Bil-mod, ara tixirqul Gallerija Taraħa b-qaSDa f'xattil-baħar, biex jaqbdu xi erba' braqex, ħalli mbagħad MT MB EPAE ETA jispiċċaw tikolhom il-qattusa. Basta qabduhomi jii biġsisgħu sir did Tarahom iżarmaw ħitan tas-sejjieħ biex isibu l-bebbux, u jiġbru basktijiet sħaħ. sFalkonati Ara se taqgħalhom żaqghomi ji Tarahom jisparaw fuq alwett u mlievez, biex imbagħad isajruhom: mur ara V'aniiċi kemm platti laħam timla minn ġisem ta' alwettal tel topeEjiI kai Għaliex hux2 Jien naħseb li dawn kollha drawwiet ta' żmien ilu, meta f'Malta kklili aqbad ktieb kien hawn hafna ġuħ u faqar, Dak iż-żmien kull ħaġa li tista' tikolha kienet Biex niċċajta importanti, għax aħjar borma bebbux milli torqod b'żaqqek vojta. Imma dan kien Daħħal membru sekliitul Ilum dak iż-żmien ikrah għadda, u f'Malta spiċċa l-faqar U spiċċa l-ġuħ. Kalendarju 2002 imma d-drawwiet baqgħul Flok bżonn saru passatemp. lllum jinżlu għar-rizzi u jistadu bil-qasba u jmorru għall-kaċċa fil-ħin liberu. Dawn id-drawwiet illum L m'għadx hawn posthom, u hija n-natura li qiegħda ssir fqira għax kulħadd jieħu u Qegħdin fis-Seklu 21, imma għadna bid-drawwiet tal-MedjuEvul fħalista tal-Malta Web Jiena, ħbieb, inħalli f'idejkom iż-żgħar u ż-żgħażagħ biex iġġibu lil Malta fiż- Awardsi Prosit lil seħibna żmien li supposti Għax intom l-irġiel u n-nisa ta' għadal il ae TIBG Ċaw ħbieb, u jekk ma narakom: Il-Milied it-Tajjebl 1 QQia: Mi ML L ; a, (Jien u nikteb dan l-editorjal ġej sparar kontinwu ja minn barra. Bdiet xi gwerra' Le, għaddejjin l- imbtaugr ir-ngħoah, sissadz di ari senarzmarhami EVEZ, U NANSED GAWK 1 QEU jisparawinomi ka i A U ħ i Indirizz: BirdLife Malta, 57/28 Triq Rigord, Ta' Xbiex MSD 12 Tel: 21347646 Fax: 21343239 email: info0Obirdlifemalta.org website: www.birdlifemalta.org email tal-magazin: ilhuttafa 0 birdiifemalta.org Sakemm mhux speċifikat mod ieħor, l-isem BirdLife f'din il-publikazzjoni jirreferi għal BirdLife Malta. Materjal minn Il-Ħuttafa jista' jiġi kkupjat dment li mhux għal skopijiet kummerċjali, dment li jissemma' isem il-magażin u dment li tintbagħat lill-BirdLife kopja tal-materjal fejn ġie kkupjat. Kat F'ubilkazzjoni: Birdiite Malta x tk Produzzjoni: Victor Falzon mi Faċċata ta' quddiem: Gailozz tax-xitwa (ritratt ta' Denis Cachia) tilaġ Faċċata ta' wara: il-Kalendarju l-ġdid tas-sena 2002. Klabb Ħuttat huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta ghall-membri ta' taħt is-sittax. Norganizzaw ħarġiet fil-kampanja, żjarat ) f'riservi naturali, serati kraft u anke nagħmlu xogħol ambjentali. Noħorġu l-magażin il-Ħuttafa kull xaharejn għall-membri, u nagħmlu ħendawts u logħob għal waqi l-attivitajiet. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija Lmi2 fis-sena. il-Ħuttafu 47 Novembru —- Diċembru 2001 L-isturnell (starlings) magħrufin kemm iħobbu joqogħdu fi qtajja' kbar. Daż-żmien tas-sena komuni li f'Malta naraw qatgħat ta' mijiet ta' sturnell itiru jew jistrieħu fuq wajers tad-dawl. Kultant in-numri jkunu fenomenali. Fl-4 Novembru seħibna berdwoċer John Azzopardi dam tliet kwarti jara qatgħa wara qatgħa ta' sturnell għaddejjin fl-inħawi ta' San Pawl il-Baħar. B'kollox ikkalkula li kien hemm mal-15,000 għasfurl Wawwl Miet il-famuż dentil ta' Birżebbuġa. Kien jidher ċar li għandu xi ħaġa ħażina, imma min qal ħaġa u min qal oħra, min biex jiffranka battikata u min għax ma kienx ikun jaf x'se jaqbad jagħmel b'denfil marid, Sadattant saħhet l-Qannimal baqghet sejra lura, u wara li seraġ qalb in-nies kollha li rawh, il-povru dentil żagħżugħ miet. Basta kulħadd jippoża ta' espert. Uuuu, għall- paroli ninqalgħu kiekul Ġ Mijiet ta' snin ilu għereq dal-ġifen ta' żmien l-iSpanjoli. Imma milli jidher kienu avvanzati sew għal żmienhom, għax mal- ġifen niżlu wkoll xi affarijiet ta' żmiennal Ara ssibux moħbijin fl-istampa… par ħedfowns owokmen sg - i Ħudu fotokopja ta' l-istampa, immarkaw — l-affarijiet u ibagħtuhielna (indirizz paġ2). jew immarkawhom fuq il-magażin, skenjaw l-istampa u ibagħtuhielna jpeg bl-email (paġż). Tinsewx isimkom u l-indirizzi IO Tqasqsux il-magażin għax titilful : ġġ7—— Ċansgħandkom sa 10 Jannar 2002. Min — 3 Q)) jirbaħ jingħata sett kartolini ta' l-għasafar. jA is Kompetizzjoni 46 ir-rebbieħ kien Kenneth Cauchi minn Ħ'Attard. i 2 i 4 N ED Prosit Ken, kemm sibthom malajri f alta 5 U bilħaqq, skużawna għax l-aħħar darba A nr ħarġitilna kompetizzjoni 45 flok 461 U ilival Alielii ta fli sħab: ObE b ieu a ĦAL ieli (ol 1 €14 Tg etos ip fej) mis-siġar li tant jeħ: . In-naturalisti qed jindunaw li'jekk OI OI Late ej b ASIL LELI Ejjew għal ħwejjiġkomi Dawn il-membri għadhom ma ġabrux il-pi li kienu rebħu meta ħadu sehem fil-maratona ta' Marzu li għaddal Dawn il-membri mitlubin iċemplu lil BirdLife (21347646) ħalli jkunu jistgħu jirranġaw biex jiġbru l-materjal tagħhom. Peress li l-materjal huwa xi ftit goff, impossibli nibagħtuh bil-posta. il-Ħuttafa 47 9 Novembru — Diċembru 2001 il-Lotterija… U l- haijal Fiakru f'dik il-Lotierija tas- Simar. Nisperaw ii qegħdin tbiegħu biljetti bl-addoċċi Ftakru li kull pakkett li tbiegħu iddabbru 20 punt fil-Ħutiafa tas- Sena. U għalhekk did-darba bqajna ma ġibniex il-lista tal-finalisti, ħalli nagħtukom ċans sa l- aħħari il-premjijiet xoria se nqassmuhom dakinhar tal- pariv, u. lill-finalisti se ninfurmawhom bit-telefown. 09 Diċembru 2001 15 Diċembru 2001 16 Diċembru 2001 Il-Ħuttafa 470 Novembru — Diċembru 2001 F'daż-żmien tal- ħarifa u tax-xitwa, forsi l- aħjar post għall- berdwoċing huma l-widien. Fil-qigħan tal-widien jinbtu Meta ttir — iżżomm rasha wieqfa nixxigħat żgħar u jitfaċcaw għadajjar — ta' l-ilma. Is-siġar jieħdu r-ruħ u l- ħxejjex jistejqru wara sajf twil u xott. . Dan ifisser li ħafna għasafar isibu l- kenn u l-ikel fil-widien tagħna. Wara kollox in-natura hija nisġa waħda u l- għasafar huma biss ħolqa minn ambjent sħiħ. berdwoċing f'dan iż-żmien hija l-gallina. Il-gallina hija skarsa imma mhux rari, u tidher bejn Ottubru u Diċembru, l-aktar f'Novembru. Sa xi 20 sena ilu l-gallina kienet rari: tant hu hekk li fi żmien l-Ingliżi, meta fil-Buskett kienet tintlemaħ xi waħda, kienet tittella' bandiera fuq il-Palazz Verdala u l-Gvernatur kien imur malajr il- Buskett biex jikkaċċjahall Illum saret iżjed komuni u ġieli jiġu ġranet meta jidher ħafna gallin. imma dawn il-ġranet tgħoddhom fuq is-swaba' t'id waħda u ġenetalment berdwoċer li joħroġ tegolarment jara 2-3 galliniet kull passa. '- il- il-widien huma l-ambjent favorit tal- gallina imma tħobb ukoll postijiet bis-siġar u kultant tittajjar ukoll mill-għelieqi jew minn fuq ix-xagħri. Ngħid titajjar għax il- gallina tant tistaħba tajjeb li diffiċli ħafna taraha jekk ma ttajjarhiex. Il-kuluri tal-gallina huma kamuflax perfett ma' l-ambjent li tgħix fih. Tixbah ħafna l-lewn tal-weraq niexef u t-terriċċju li jinġabar taħt is-siġar. Mill-viċin ir-rix tal- gallina juri reqqa kbira, sinfonija ta' lwien : fuq il-kannella u l-kafellatte. Mill-bogħod . il-gallina tidher qisha biċċa njama jew Waħda mis-sorpriżi sbieħ li joffri l- i ikbar minn ħamiema imma iktar imbaċċa, u munqarha twil ħafna biex bih taqbad dud u insetti rqaq mill-art niedja. Il-gallina mhux biss tpassi minn Malta, imma spiss tipprova tqatta' x-xitwa : Magħna wkoll. Ovvjament il-gallin huwa mfittex ħafna mill-kaċċaturi u jinqatel kważi kollu (ħaġa tal-biki li f'Malta ma tistax. issemmi l-għasafar bla ma ssemmi l-l kaċċaturil). Perċ kultant jibqa' xi waħda f'xi wied mara, Niftakar meta kont ninżel Wied Għajn Zejtuna ħdejn il-Mellieħa (qabel ma ntradam kompletament mill-bini) ġieli kont ninnota l-gallin iqatta' x-xitwa. Kien jiġi f'Novembru u jitlaq f'Marzu; bi nhar jistaħba u jorqod u bil-lejt joħroġ jittajjar u jfittex l-ikel. Kont nilmaħ xi waħda tittajjar ma' l-għabex jew filgħaxija eżatt qabel jidlam. Kienu dehriet li diffiċli ninsiehom, forsi għax ifakkruni f'ambjent uniku, dak ta' wieħed mill-isbaħ widien f'Malta li ilum intilef għal kollox. il-gallina hija waħda 7 minn dawk l-għasafar sfortunati li l-liġi tħallik tispara fuqhomi Fl-imgħoddi aktar mil-lum kienet id-drawwa li fil-bir tad-dar tintefa' sallura biex l-ilma ma jdewwidx u jibqa' tajjeb għax- xorb. U mid-dehra, f'dak id-dlam taqtgħu b'sikkina, is-sallura kien jirnexxilha tibqa' ħajja. Xi tkun din il-ħuta stramba li l- għamla tagħha tfakkrek fis-sriep7 is-sallura tikber sa madwar metru. Tiżioq ħafna għax l- iskwami tagħha huma żgħar ferm u mdaħħlin f'xulxin. Tgħix fl-ilma baħar, imma ma taħsibhiex darbtejn biex waqt xi maltempata gwappa titla' tgħum kontra l-kurrent ta' l- ilmijiet niżlin minn xi wied lejn il-baħar. Meta l-baħar fl-iMsida kien għadu jasal sa fejn illum hemm il-monument tal-ħaddiem, it-tfal ta' l-inħawi kienu jistadu għas-sallur minn ġo l-Għajn tal- Ħasselin, fein l-ilma huwa salmastru. Matul il-jum, is-sallur jistaħba fit-tajn jew ramel tal- qiegħ. Meta jidlam joħroġ iħuf għall-ikel. il-kapaċità tas-sallur li jsib l-ikel fid-dlam hi r-raġuni għala din il-ħuta kien jirnexxielha tgħix fil-bjar. Imma ngħiduha kif inhi: kieku jien kont sallura, xorta waħda kont nippreferi ngħum fil-baħar milli waħdi fl- għeluq tal-bir tan-nanna Geritl Is-sallura tibda ħajjitha bħala ħuta daqs nitfa u trasparenti qisha ħġieġa. Meta tfaqqas titla' fil-wiċċ bis-saħħa ta' qatra żejtii jkollha f'ġisimha. Tibqa' fil-wiċċ fejn tinġarr mal-kurrent. Tiekol ħlejjaq mikroskopiċi sakemm bil-mod il-mod tibda tikber u tieħu l-għamla tipika tas-sallura. Kuġina tas-sallura magħrufa sew ma' l-għaddasa hija l- morina, Din tkun ikbar u eħxen u tħobb tistaħba fix-xquq u toqob fil-blat. Ħafna għaddasa jibżgħu minnha minħabba l- gidma perikoluża li għandha. Iżda ssib oħtajn li jieħdu gost jitimgħuhom xi rizza jew ħuta u maż-żmien tista' tgħid jimmansawhom tantli jitħallew jitmellsul. mU għada7 si BEĦ 7 BBI -- Ha ' illati riku fi —- . mm i ti kirieti Nistħajjilha ħadida tal-mogħdija kbira qed tillixxa t-tikmix tal-baħari Weħidha weħidha f'nofs baħar, bia ma trid għajnejk jieqfu fuqhal Kulħadd jagħrafha lil Filfla, ghax għandha forma Imma kontu tobsru li sa ftit tas-snin ilu Filfla kellha forma differentil X'ġara7 Sas-sena 1979, Malta kienet f'idejn l-Ingliżi, u l-Ingliżi kellhom hawnhekk skoss ajruplani u vapuri tal-gwerra. Dawn biex jittrejnjaw fl-isparar, kienu jipprattikaw billi jimmiraw l-armamenti tagħhom fuq Filfla għax din qisha vapur f'nofs baħar. U miskina Filfla bdiet nieżla fuqha xita ta' bombi ta' kull daqsi Dan it-target practice dam sejjer skoss snin, u ftit ftit Filfla bdiet titfarrak u tiġgarraf. Mhux ta' b'xejn dak it-tifrik ta' blat madwarha. il-bombi għamlu ħsara kbira lill-gżira, imma ġara wkoll li x-xquq u l-blat u t-tifrik ħolqu ambjent perfett għal ħafna ċief u kanġilli Fil- fatt llurn-il ġurnata eluf minn dawn l-għasafar jiġu jbejtu fiha kull sena u jrabbu l-frieħ fuq din in-nitfa ta' gżiral Tant hu hekk li Filfla hija riserva naturali importanti immens għall-għasafar. L-Ingliżi waqfu jtigħu bombi fuq Filfla meta l-BirdLife (dak iż- żmien kien jisimha MOS) bdiet tipprotesta ma' l-awtoritajiet. L-aħħar bomba ntefgħet fis-snin Sittin. Veru li ilum ħadd m'għadu jitfa' bombi fuq Filfla, imma povra gżira xorta waħda qed tkompli taqa' biċċa biċċa. Dawk is-snin kollha ta' damdim u theżżiż ħallew ħafna xquq serji fil-blat, u ftit ftit (speċjalment bil-maltemp u l-baħar imqalleb u s-sħana u l-kesħa) dawn ix-xquq qed jinfetħu, u spiss iċedi xi ċangun jew tiżżerżaq xi biċċa oħra mis-sies. Tgħid xi darba għad nitilfuha kollha dil-gżira għażiża7 Min jaf2 Fuq ix-xellug qed nurukom tliet ritratti ta' Filfla. Tan-nofs huwa l- vetu u juri kif inhi Filfla llum. Iż-żewġ ritratti l-oħrajn sar ftit tbagħbis bil-kompjuter fughomili Fir-ritratt ta' fuq erġajna bnejna l-parti mwaqqgħa, b'irdum sabiħ u sħiħ, biex nieħdu idea dwar kif setgħet kienet Filfla qabel ma bdew il-bombi. Fir-ritratt t'isfel nett għamilna bil-maqlub: komplejna nnaqqru mill-blat biex nagħtu ħjiel ta' x'jista' jiġri fis-snin li ġejjin (nisperaw li ma jiġrix hekk). Li jinkwieta lilna li nħobbu n-natura huwa l-fatt li l- baħar qiegħed naqra naqra jkaxkar il-biat ii hemm imwaqqa' madwarha. Jekk dan jinkines kollu ser jintilef il-ħabitat għall-bejtiet tal-kanġul Fil-fatt l-esperti tal-BirdLife diġà nnutaw li dawn l-aħħar snin in-numru ta' kanġi naqas kważi bin-nofs minn fuq Filflal Tgħid dil-povra blata, li fuqha tant rat vjolenza fl-imgħoddi, anke l-għasafar għad jabbandunawha'7 Victor Falzon Issa li tafu fejn tistgħu tmorru taraw l-għasafar fir-rebbiegħa u fis-sajf tajjeb li nsemmu l-postijiet tajbin fil-ħarifa u fix-xitwa. Fejn fil-ħarifa Il-ħarifa, bħar-rebbiegħa, hija tajba għall-għasafar tal-passa. Din id-darba l-għasafar ikunu niżlin mill-Ewropa biex igħaddu x-xitwa fil-Mediterran jew fl-Afrika fejn il-klima tkun sħuna u fejn isibu ħafna ikel. F'Awwissu l-aktar għasafar li tista' tara huma l-għasafar tax-xtut (waders). L-aħjar żewġ postijiet biex tmur tara dan it-tip ta' tajr f'dan iż- żmien huma r-riserva ta' l-Għadira u s-Salina (ħdejn Kennedv Grove). L- iktar frekwenti huma l-monakella, it- tertuxa, il-begazzina tat-tiżż, il-pespus tal-baħar u l-begazzina tar-rokka. Awwissu huwa wkoll l-aħjar xahar biex tara l-għasfur ta' San Martin. Settembru huwa meqjus minn ħafna berdwoċers Maltin bħala l-isbaħ xahar għall-passa f'Malta, speċjalment għat-tajr tal-priża u għall- irsieset. L-aqwa post f'dan iż-żmien huwa l-Busketi, fejn tista' tinzerta qtajja' kbar ta' tajr tal-priża jpassu fis- sema minn kmieni wara nofsinhar u aktar tard jibdew anke jinżlu jorqdu fis- siġar folti tal-Buskett. Kuċċard, bgħadan ħomor, isqra tal-ħannieqa u spanjuletti huma l-iktar komuni imma tista' tara diversi speċi oħrajn. L-aħjar riħ għat-tajr tal-priża f'daż-żmien huwa riħ isfel ħafif. Tista' wkolltara xi qatgħa rsieset għaddejjin fuq il-Buskett, u anke qerd in-naħal fil-wied. F'Ottubru u Novembru tista' tmur berdwoċing prattikament kullimkien, għax ikun hawn diversi tipi t'għasafar. Bħal Marzu, dan iż-żmien huwa tajjeb għall-borok, speċjalment għas-silfjuni. Jidhru hija f'qamar kwinta. L-aħjar inħawi għalihom huma x-xtut tal- Ivant. Il-Buskett huwa wkoll tajjeb għal diversi għasafar. Ottubru jkun għadu tajjeb għat-tajr tal-priża, speċjalment xi ajkla. Mlievez, alwett, pitirrossi, buċaqq tax-xitwa, kudirrossi suwed, għasafar ta' l-għana, psiepes u zizka bojod ikunu kullimkien daż-żmien, u tista' tarahom bil-kwiet anki fil-ġnien jew qrib id-dar. Ħafna minnhom jibqgħu wkoll ix-xitwa magħna. Fejn fix-xitwa2 Fix-xitwa hemm diversi postijiet fejn tista' jmur. ir-riservi ta' l- Għadira u s-Simar huma ideali għal ftit bedwoċing fil-kwiet. Hemm għandek tara l-blonġun sekond, xi borok slavaġ, il- gallozz iswed, it-tiġieġa tal- baħar u l-għasfur ta' San Martin, kif ukoll ħafna għasafar żgħar bħal vjolini tax-xitwa, pitirrossi, psiepes eċċ. (li tista' tara anki f'postijiet oħrajn). Dawn l- għasafar jgħaddu t-iliet xhur tax- xitwa hawn Malta, imbagħad imorru lura l-Ewropa fir- rebbiegħa. Post ieħor tajjeb huwa l- $ portijiet. F'dan iż-żmien numru g kbir ta' gawwi jidħol għall-kenn tal-portijiet. L-iktar komuni huma ċĊe xatt il-baħar… —— l-gawwija prima u l-gawwija rasha kannella. Dan huwa wkoll żmien ir-roosting, jiġifieri meta qtajja' kbar jinġabru f'post wieħed biex jorqdu flimkien. L-isturnell u z-zakak abjad huma l-iktar żewġ speċi - flimkien ma' l-għasfur tal-bejt- li jispikkaw f'daż-żmien tas-sena. Hemm diversi roosis kbar għall- isturnell f'Malta u Għawdex — dan l- aħħar l-ikbar waħda qiegħda tkun Buġibba fejn eluf kbar ta' sturnell qegħdin jorqdu f'xi tliet siġriet kbar li hemm. Huwa verament spettaklu tarahom ġejjin fi qtajja' enormi u mbagħad jgħoddsu għas-siġar. L- istorbju li jagħmlu fis-siġar huwa inkredibbli, u miskin min jipparkja l- karozza taħt xi siġra fein jorqdu l- isturnelli Filwaqt li l-isturnell issibhom f'diversi postijiet fil-gżejjer Maltin, iz- zakak abjad jinġabar għall-irqad f'żewġ postijiet ewlenin - wieħed f'Għawdex u wieħed f'Malta. Ta' Malta qiegħed fi Pjazza Assedju l-Kbir quddiem il-qorti fil-Belt Valletta fejn tista' tara eluf niżlin qabel ma jidlam, ġejjin minn kull parti tal-gżira. Widien u postijiet oħrajn dan iż- żmien jieħdu r-ruħ peress li tagħmel ix-xita. Kullimkien ikun aħdar u mimli ħajja u huwa verament gost timxi fil- kampanja f'dan iż-żmien, u tara l- għasafar komuni tax-xitwa. Edward Bonavia Ħbieb Falkuni… fl-għoli jisparawlna). Aħna bħala grupp li issa qbiżna t-30, u nofshom nistgħu ngħidu li ma jfallux attività waħdal L-attività — tas-Simar nippostponuha (l-ewwel darba li ġara hekk f'attività 13-). Dan għaliex bix-xitali għamlet il-ġurnata ta' qabel, il-ħamrija fir-- riserva saret tajn u la stajna nħaffru, la nħawlu s-siġar, la naqilgħu pajpijiet qodma, la nqiegħdu d-arip il-ġdid u lanqas nixxreodjaw qasab. Imsomma x-xita ma ħallietna nagħmlu xejn. Konna sejrin mixja minflok, imma xi leaders ma setgħux. Għalhekk il-ħarġa issa se ssir fit-13 Diċembru 2001. Ħinijiet kollox bħad- darba l-oħra. Ftit ilu l-PBS stidnuna fuq programm għaż-żgħażagħ jismu Baraxx. L-ewwel ħaduna l-Ice Arena, u għamilna 3 sigħat mill-isbaħ intellqu. Ħaġa ta' l-iskantament, dħalna b'ħadd minna ma jaf xejn, u spiċċajna ntellqull Im bagħad morna nieklu pizza flimkien. Sewwa qrajtu, aħna tal-Falko ħriġna nieklu flimkien, u tgħidx kemm dħaqna u gawdejna :-), L-għada erġajna itqajna, did-darba fl- uffiċċju tal-PBS fi Gwardamanġa, fejn ġabuna lajv fil-programm f'Baraxx. ii ħadna gost aħna, nisperaw li b'dak il- programm ħajjarna aktar żgħażagħ jibdew jattendu l-attivitajiet tagħna. Din hija waħa mill- ża iktar attivitajiet popolari mal- ĦASN membrit Tgħid min jaf L għaliex, huxi Forsi minħabba Niġi l-ikel, forsi minħabba l- Kia ħ logħob, ir-rigali, il-bużullotti (( ) ċċ. imsomma, narawkomi KANN 5 nattendu regolarment desirċe falzon Reġa' wasal il-partv tal- Milied, u: ma jaqbiilkomx il-kamp fil-Buskett Settembru bħas-soltu kien iddominat mill-kamp tat-tajr tal-priża li dis-sena sar bejn 20-23 tax-xahar. B'kollox konna grupp ta' 10, kollha armati bi trombi u gajds lesti għall- għasafar. Sfortunatament, madwar il- Buskett kien hemm ukoll il-kaċċaturi li wkoll kienu lesti għat-tajr, bid- differenza li dawn kienu armati bi snieter u skrataċ. Iżda dis-sena ma nistgħux ma ngħidux prosit lill-ALE li ħadmu biex naqqsu ħafna mill-massakru tas-soltu. Tajr tal-priża ma tantx rajna għax minħabba r-riħ qawwi passew fl-għoli, perċ xorta waħda rajna diversi eżemplari bħal kuċċard, spanjuletti u seġer tal-ħannieqa. Rajna wkoll russet griż, daqquqa tat-toppu, kuda u diversi qerd in-naħal. Għalkemm ma tantx konna b'xortina fl-għasafar, xorta ħadna pjaċir bl-attivitajiet tal-Kamp: il-logħob bil-lejl fil-qalba u l-ħemda ta' Wied il- Luq, il-ħajks twal. Darba minnhom sibna gamiema mejta u dfinnieha. Il- Ħadd filgħodu tajna tindifa lill-Buskett, u tgħidx kemm neħħejna skart. Bħala grupp ħadna gost ħafna, speċjalment meta tajna x-xogħol siewi li qed tagħmel il-BirdLife biex ma ssirx kaċċa fil-Buskett u l-inħawi ta' madwaru. Inħajru bil-ħeġġa lill-membri li għalqu t-13 biex jibdew jattendu l- attivitajiet tal-Falko. Data: 19 Diċembru 2001 j jżeġ tak Post: Skola Primarja Furjana tà TE Ħin: 6.30pm - 8.30pm Età: Ħuttaf kollha ) Dħul: Lm1.75 (fil-bieb) A KAŻI IMPORTANTI FS Biex tibbukkjaw ċemplu A 21347646 (Sam-1pm) mhux fk XŻŻż wara 16 Diċembru 2001. ha Il-kelma tniġġis tfakkarna fi dħaħen u żjut fil-baħar eċċ. Tafu li d-dawl ukoll huwa forma ta' tniġġis7 Dan it-tniġġis għandu isem: jgħidulu light pollution. Hemm tliet tipi prinċipali ta' light pollution. L-ewwel tip huwa dak li jissejjaħ skvglow. Qatt rajt s-sħab bil- lejl kulur fir-roża jew fl-oranġjo2 Dan jiġri meta d-dwal ma jitpoġgewx sew u flok jixegħlu t-triq jew il-pjazza eċċ, jixegħlu s-sema, fejn jirrifletti minn fuq trab u qtar fin ta' ilma fl-arja. Problema kbira għal min jistudja l-kwiekeb jew min semplċiment iħobb josserva s- sema bil-lejl. Forma oħra ta' light pollution isseħħ meta dawl minn proprjetà waħda jispiċċa fi proprjetà oħra. Dan insejħulu light trespass. immaġina dawl gawwi minn dar fil-viċin dieħel mit-tieqa tiegħek bil-lejl f'ħin l-irqad. L- iktar jekk ikun iteptepl l-tielet tip ta' light pollution hija meta ikun hemm dawl żejjed fuq oġġett. Dan lissejjaħ glare, u jista' jkun irritanti għall-għajnejn u ma jħallikx tara sew — u periklu wkoll. Meta tara dawl qawwi qisek tagħma għal ftit sekondi. Issa immaġina sewwieq għaddej bil-lejl fid-dlam, u jidħol f'ċentru ta' belt mimli dwal. Id-dawl qawwi jgħammixlu għajnejh, u kif dan iħares lura lejn it-triq, għal ftit sekondi ma ikun qed jara assolutament xejni U n-natura… Light pollution għandu effetti fuq in- natura wkoll. ifixkel il-flora u l-fawna għax iħawdilhom iċ-ċikli naturali ta' jum u lejl, jew ta' dawl u dlam. Per eżempju ċ-ċief huma għasafar sensittivi immens għad-dawl: jekk jitfaċċa dawl qawwi ħdejn l-irdum li ibejtu fih, faċilment jabbandunaw il-bejtal Fil-fatt għalhekk il-BirdLife kienet ipprotestat bil-kbir is-sena l-oħra meta kienu se jagħmlu tuna farm taħt l-irdum ta' Ta' Ċenċ. B'dawk id-dwal bil-lejl fuq il- baħar, iċ-ċief kien jitgerrex u addijo l- kolonja famużai B'xorti tajba l-protesta tagħna kienet irnexxieti ta' enerġija u riżorsi naturali - niftakru li biex nagħmlu l-elettriku ara kemm żjut u faħam jinħarqu fil-pawerstejxins, bid-dħaħen li dawn iġibu magħhom. Iktar ma naħarqu faħam u żejt, iktar tikber il-problema tal-globai tw ji ij tġjin 'xorti tajba, light pollution faċli ssolvih. Kull m'hemm bżonn hu li jintuża dawl adattat (iġifieri minn dak li juża inqas enerġija) u li i- lampi jkunu immirati b'mod li jarmu d-dawl fejn suppost. B'hekk tuża biss l-ammont li 28 teħtieġ, u ma ssirx ħela. l Faċli kieku, imma kemm hemm rieda biex isir dan7 Issib min ma jimpurtahx minn hemm liġijiet li jġegħluk bilfors tuża : ċertu tipi ta' lampi, ċettu kwantità ta' dawl skond kemm għandek spazju (per eżempju fi ħwienet), kontroll fuq il-qawwa tad-dawl, kontroll fuq kemm idumu mixgħulin eċċ. Forst tgħiduli dawn kollha kontrolli żejda li inaqqsulna l-libertà. Imma ngħid jien, għandu jkollna l-libertà li naħlu bl-addoċċ2 Dawn il-liġijiet ilhom jeżistu f'ħafna pajjiżi, imma hawn Malta l-awtoritajiet għadhom lanqas biss jafu li teżisti ħaġa jgħidulha light pollutiontii Bi ftit sforz u ftit ħsieb nistgħu nirrimedjaw problema kbira li fl- aħħar mill-aħħar tiffranka lill-pajjiż mill-kont tad-dawl nazzjonali, tiffranka l-enerġiia, tgħin is-sigurtà pubblika u jinħoloq ambient lejli isbaħ, b'sema nadif u iswed bi kwiekeb jiddu. INDIĠO MD min il-flawt u iktub minn Jovce Dunbar Tpinġija ta' Geoffrev Patterson l-baliena ' Din hija l-istorja ta' tifel li tant kellu għajnejh żoroq li l- ġenituri tiegħu semmgħuh Indigo. Missier Indigo kien sajjied iżda ibnu ma riedx jaf b'sajd. Kien dejjem idoqq il-flawt u xtaq isir mużiċist. Iżda darba waħda missieru kissirlu l-flawt għax riedu bilfors ikompli t-tradizzjoni tal-familja. Fil-fatt nannuh U bużnannuh kienu wkoll sajjieda fi żmienhom. Darba missier Indigo kien ma jiflaħx u t-tifel kellu jmur l-żċżzes- jistad hu biex il-familja jkollha x'tiekol. Imma minflok stad, Ir-raġuni vera ghaliex id-dinożawri spiċċawl qabad qasba li tatu ċawla u beda jdoqq. Indigo stagħġeb x'ħin intebaħ li d-daqq tiegħu kien saħħar baliena għal warajh. Storja ħelwa ta' mużika msaħħra, kant tal-balieni u dinja li għal mument kienet tilfet kull kulur. Tgħid fl-aħħar Indigo sar sajjied kif xtaq missieru jew sar dak li dejjem xtaq isir2 Dal-ktieb issibuh ukoll għas-self mil-Librerija Publika tal-Furjana. €Tliet pitazzi 0 Sriker bil-kulur 0 9 punti fil-Ħuttafa tas-Sena Ħajjar ħbieb, aħwa u kuġini jidħlu fi Klabb Ħuttaf, agħtihom kopja ta dil-formola biex jimlewha, imla isfel nett id-dettalji tiegħek stess, u ibgħat kollox lil BirdLife Malta, flimkien mal-Lm2 tal-membru l-ġdid. Tibgħatx flus bil-posta - ibgħat ċekk (pagabbli lil BirdLife Malta) jew 34 bolla tas-6ċ ibgħat kollox lil BirdLife Malta 57/28 Triq Rigord Ta' Xbiex MSD 12 i il-Magażin x ħu ferokopjal ali tal-BirdLife7 Cemplu nfolbirdiifemalta.ora). żj ili ju speċ tal-Kalendar ew ibagħtu email