PAĠNA 34 il-Mument — il-Ħadd, 19 ta' Diċembru, 1993 Tagħrif dwar il-belt ……. il-qadima t'Ghawdex (2) l-belt ewlenija t'Għawdex tul iż-żminijiet kienet magħrufa b'aktar minn isem wieħed. għall-biċċa l-kbira tal-Maltin u l-Għawdxin hi r- Rabat. U għal xi wħud — l-aktar f'ambjenti amministrattivi — hija 'il-belt Victoria'. L-isem ta' l- ewwel, wirt l-Isqallin ta' tmiem il-Medjuevo; tat- tieni, rigal tar-Reġina Victoria. Din il-belt Victoria, illum, tinkludi fiha medda ta' art akbar minn dik li dari kienet titħaddan mir-Rabat u l-Kastell. Storikament il-kunċett ta' kumpless urban bħal dan, magħmul minn Rabatu Kastell, għadu ġej minn żminijiet fewdali. Beda fi żmien, meta għal tarf is-seklu XIII, Għawdex kien mitqies bħala terra fid-djocesi ta' Malta, jiġifieri żona amministrativa semi-awtonoma. Bħalha kien hemm 150 terre oħra fi Sqallija, kollha bil-castello tagħhom, u bil-borgium imdawwar bil-casali żgħar tiegħu. Meta l-gżejjer Maltin għaddew f'idejn l-Ordni ta' San Ġwann fl-1530, Għawdex ma baqax żerra imma sar parti minn fewdu tal-Kavallieri amministrat mill- Gvernatur. Għawdex, bħala żerra et insula Gaudisii baqa' biss isem li l-awtoritajiet tal-Curia Romanażammet għal bosta snin wara. Tul iż-żmien li Għawdex kien terra, il-kastell kien magħdud bħala ċ-ċentru ta' l-amministrazzjoni tal-gżira u għalhekk identifikat mat-terra stess. Sew il-castellou sew il-borgo, iżda, ġeneralment kienu magħrufin b'isimhom proprju, daqqa bil-Latin, daqqa bit-Taljan u daqqa bl-Ingliż, skond l-ilsien ta' min ikun jikkmanda; borgium u castrum mill-homines lingue latine Sqallin jew Aragoniżi tas-sekli XIV u XV; borgo, detto da loro Rabat, e castello mill-Kavallieri tul is-sekli XVI, XVII u XVIII; u town u citadel mill-Ingliżi tul is-seklu XIX, Fin-nomenklatura il-ġdida tal-Kunsilli Ċivici, dan il- kumpless ta' belt u kastell, ingħata uffiċjalment l-isem li fl-1887 xi Għawdxin talbu li jsir, Citta Vittoria. Dokumenti dwar il-kastell Fost l-ismijiet li hemm marbuta ma' dal-kumpless, jispikkaw l-aktar dawk tal-Kastell u tar-Rabat. L-eqdem dokumentili fihom hemm ħjiel għal xigħamla ta' kastell ma jmorrux aktar 'il bogħod minn tarf is-seklu XIII. Skond testment ta' l-1299 kien hemm castri Gaudisii, li fih kien qed imut ċertu Guglielmo de Malta. Dan kien in- neputi tal-Konti li aktarx ma kienx jaqbel mal-fehmiet tal-potere regio,u minħabba f'hekk kien maqful u eżiljat fil-Kastell ta' Għawdex. Minn dak iż-żmien sa Ilum, il-kastell ftit li xejn bidel id-deżinjazzjoni tiegħu. Uffiċjalment baqa' jintgħaraf bħala castrum, iżda, b'mod popolari kien castello jew castellaccio fejn il-Capitaneo kellu l-Qorti u l-Ħabs tiegħu. Fis-seklu l-ieħor fil-furja ta' qawmien għall- klassiċiżmi, xi kittieba Maltin u barranin, bdewlu tradizzjoni ta' pet-names klassiċi: min sejjaħlu citadel jew cittadella u min acropolis. Din il-ħeġga baqgħet u dan l-aħħar ukoll ma' l-appellattivi klassiċi, xi awturi sejħulu aircraft-carrier u kuruna t 'Għawdex waqt li l- Kumitat għall-ismijiet tat-toroq żiedlu ieħor medjevali: dak ta' Mdina. Dokumenti dwar ir-Rabat Ir-Rabat għandu ħijiel storiku eqdem. Ismu, kif nafuh illura, aktarx tawhulu l-Isqallin fis-seklu XIV. Għall- bidu aktarx kien irrabatu, bħalma kienu jissejħu s- subborgi tal-kastelli tagħhom, iżda wara, kif ġara minn kliem ieħor Sqalli li ssellifna, l-isem waqqa' l-'u' ta' l- aħħar, sar ir-Rabatu ġie Taljanizzat u mibdul f' Rabato jew Rabbato. Qabel is-seklu XIII, kien hu l-borgiurm tal-gżira u fl- 1241 kieri deskritt bħala castrum. Dal-borgium, li għall- ħakkiema Latini, daqqa kienoppidum u daqqa castrum, kien il-belt tal-Gaudistani barbaroi, li ma kenux jitħaddtu ħlief b'ilsienhom semitiku. Huma wkoll, iżda, kellhom terminu partikulari tagħhom għall-belt fejn kienu jgħammru, X'kien sew dan it-terminu għad ma nstab imkien dokumentat. Hi ħaġa minn awl id-dinja, iżda, li dan ma setax kien għajrxi kelma ta' nisel semitiku li kellha l-istess tifsira ta' castrum. L-eqreb kelma għal castrum kienet il-ħaġar, isem li dak iż-zmien kien jingħad fid-dinja Għarbija għal belt li kellha ħajt difensiv imdawwar magħha. Dokumentazzjoni ta' dan l-isem baqgħet ħajja sa llum fit-toponimu San Gorġ tal-Ħaġar. il-Ħaġar Għal min m'hux midhla tat-toponimija ta' gżiritna, dan l-isem hu isem iehor bħal oħrajn ta' l-istess forma. Ghall-biċċa l-kbira ta' l-abitanti tal-gżira stess ifisser biss 'San Ġorġ tal-ġebel'. Il-Professur Wettinger ma jsemmih fl-ebda studju tiegħu, iżda, ifisser it-toponimu 'tal-ħaġar' bħala of the stones, Fil-każ ta' San Gorġ tal- Ħaġar, iżda, ma jidhirx li din it-tifsira toqgħod. hekk, għaliex, allura, minn tant statwi tal-ġebel fir- ' Rabat, dik ta' Santa Marija, ta' San Ġużepp, ta' Sant Andrija, ta' Loretu, tal-Karità, tal-Providenza, din ta' San Ġorġ biss jgħidulha ' tal- Ħaġar 'It- tweġiba jagħtiha n-nutar Gius. de Guevara f'att nutarili tiegħu tas-17 ta' Diċembru 1541 (NAV, R224:1 £.258))1i fih tissemma l- contrata sanctii georgii de gadir bil-Malti l-inħawi ta' San Ġorġ tal-Ħaġar. ' Gadir' (pl.gedrin) kelma berbera li tfisser 'ħaġar' fis-sens ta' 'ċentru urban b'ħajt difensiv madwaru'. Il-Ħaġar, fit-toponimija Għarbija jingħata tifsira ta' 'belt imdawra b'ħajt'. Dan l-isem, iżda, kien jingħad sa minn żminijiet pre-arabiċi,u xi 700 Q.K. kien isem ta' waħda mill-eqdem bliet tas-saltna ta' Hiġaz, illum parti mill-Iraq. Sa llum f'xi artijiet fejn kien mitkellem ilsien Berberu, fosthom il-Magħreb, Spanja u Sqallija, għad issib bliet b'dan l-isem. F'pajjiżna għandna wkoll għadd Mhux kollha, iżda, huma ta' l-istess forma morfoloġika. Ta' ħaġrat, li fil-mappa preistorika jindika fdalijiet ta' tempju megalitiku, hu wkoll l-inħawi qrib fejn kien hemm settlement preistoriku, aktarx b'għadd ta' ħuġriet jew għorof li fihom kienu jgħixu n-nies. It-toponimu hu ta' formazzjoni berbera, nom ta' unità skond xi grammatiċi ta' dan l-ilsien, u magħmul permezz tal-partiċella ta', marbuta mal-femminil plural, kif hu wkoll l-isem tasannaf, li għandu jinkiteb kelma waħda. Il- 'ħaġra' fi l-ħaġra l-wieqfa ma għandhiex l-istess tifsira bħall- 'ħaġra' fi l-ħaġra ta' Sansuna. Ta' l-ewwel hi 'ġebla', f'dan il- każ tawwalija arbulata waħidha f'nofs xagħri, u għalhekk isimha magħha; waqt li tat-tieni hi 'għorfa żgħira', aktarx magħduda għad-dolmen li hi wkoll speċi ta' għorfa żgħira u għalhekk mhux improbabbli li hi korruzzjoni ta' ħuġira, Il-ħaġar kien oriġinalment in-nom kollettiv ta' ħuġirej dar żgħira. Maż-żmien din il-kelma tilfet it-tifsira tagħha u bdiet tingħad biss għall-ġebel li bih tinbena l-ħuġira. 'Tal-ħaġar', għalhekk, saret tiftiehem bħala 'tal-ġebel'. Tassew ħasra, għax f'din it-trasformazzjoni dan l-isem, u bħalu ismijiet oħra ta' nisel Berberu, tħalla jintnesa u kif osserva l-Prof. Wettinger, għax fl-idjoma ta' Ilum ma jagħmilx tant sens, bdilnih u tlifnielu t-tifsira oriġinali tiegħu. L-isem ir-Rabat Għalkemm l-għerq tiegħu hu Għarbi ma jidhirx li kienu l- Għarab li ġabuh magħhom fi gżiritna. Dan l-isem daħal fl- artijiet misilma tal-Mediterran għall-ħabta ta' nofs is-seklu XII. L-eqdem dokument hu dak ta' a/roval (derivattiv ta' arrabal jew alrabad) f'Toledo fl-1146. Ir-Rabat tal-Morokk twaqqaf fl-1190. Fi Sqallija, l- aktar dati mbiegħda li fihom jinsabu reġistrati l-isem ta' Rabbato ipsius terrejew Rabbato dictae terrae huma fi Sciacca fl-1290. F'Għawdex l-eqdem dokumentazzjoni ta' l-isem Rabat tfaċċat fl-1455. Skond Dosv u Engelmann dan it-toponimu irrabbatu fi Sqallija jfisser parrocchia, borgo, subborgo, mura di una città'. Fi Spanja arraval għandu kważi l-istess tifsira, waqt li f'Malta Erin Serracino-Inglott u l-Prof. Aquilina jiddefinuh biss bħala 'is-subborg'. T. Hughes fit-tifsira etimoloġika li jagħti fid- Dictionarv of Islam (London, 1896) jgħid li rabat tista' ġejja minn ribatli, kif innota AMS, tfisser 'stazzjon militari'. Ribat ; iżda, kien ukoll 'ċentru ċiviku, mgħammar b'suq, taqija, u b'għadd ta' djar oħra'. Ph.K.Hitti jiddeskrivi fit-tul l-oriġini ta' dan ir-ribatu jgħid kif il-murabiti (almoravides 2 in-nies li kienu joqogħdu fir-ribat) fi Spanja kienu jużawh biex minnu jikkonvertu l-insara bil-forza għall-Islam. Jekk ir-Rabat t'Għawdex kienx ribat jew le, m'hux faċli li wieħed jgħid. Xi toponimi fih, iżda, bħal 'it-Tokk' jistgħu jagħtu l-impressjoni li xi darba r-Rabat kien tassew ribat. G.B.Pellegrini juri l-fehma li l-isem Tokk, jew Toccu, kif isejħulu l-Isqallin, ġej minn ta: q, it-tarbux abjad tad-drieweġ, li kienu jgħixu fit-taqija (speċi ta' monasteru) li kien postu biss ġo ribat Jista', iżda, ikun wkoll fi l-isem wasal fostna ħafna żmien wara li fuqna ħakmu l-Għarab, aktarx ma' l-istess Sqallin li kienu waslu fi gżiritna wafa li kienet ġiet imħarbta . uddepopolata mill-Ġenoviżi fl-1274. kien il-post fejn kien hemm il-loġġa tas-suldat u fejn kienu jsiru l-parati. Ismijiet ta' dik l-epoka għandna mhux ħażin, fosthom il-Mandraġġ, Fuq it-Tomba, Għar Gerduf u Putirjal. Studju lingwistiku aktar bir-reqqa dwarhom, li hu maħsub li jidher f'pubblikazzjoni oħra aktar 'il quddiem, jista' b'xi mod iressagna aktar lejn viżjoni aktar ċara ta' kif il-belt il-qadima tagħna fil-bikri la kienet ribat. u lanqas Rabat. AMS fil- verżjoni tiegħu seta' kien influenzat minn fililogi, aktarx antikwati, bhal Patri Gabriele d' Aleppo. Manaħsibx, għalhekk, linkun niżbalja wisqjekk ngħid li dak li kiteb AMS hu carbon- copv. ta' parti minn dak li qal Don Giuseppe Barbera fid- dizzjunarju tiegħu. Borgo jew subborgo Dan Don Giuseppe Barbera, kien filologu Sqalli ieħor, li kiteb għadd ta' studji lingwistiċi, fosthom Dizionario Maltese L-inħawi ta' San Ġorġ tal-Ħaġar. Minn pittura taż-żejt ta' E. Caruana Dingli fil-Mużew Nazzjonali ta' l-Arti, Valletta F'dan id-dizzjunarju jiddefinixxi t-toponimu rabat bħala derivattiv ta' ribatu jgħid li wħud huma tal-fehma li hu borgo, sobborgo. Aktar 'lisfel, biex jiddeskrivi dan ir-ribat u u jgħid x'kienu għal xiex kien jintuża, Barbera jikkwota lil Michele Amari mill-ktieb Storia dei Musulmani di Sicilia (ed Nallino, Catania 1933ju lil Levi-Provencal minn L'espagne Musulmane au X' Siċcle (Paris, 1932). Barra minhekk jissuġġerixxi li jkunu konsultati awturi oħra, bħal Oliver Asin li kiteb Origen Arabe de Rabato, Arrobda v sus Homonimos (Madrid, 1928); u Renċ Basset fin-Note sur le Ribatsen Barberiedi Marcaisin Mċlanges (Paris, 1925). Il-Ħaġar u r-Rabat Sa żmien Barbera, dawn l-awturi aktarx kienu fost l-ogħla awtoritajiet fil-filoloġija semitika. Illum, dawn m'humiex biżżejjed. Magħhom żdiedu studji u kotba oħra ta' referenza. Fost l-awturi, li jistgħu jkunu ta' għajnuna kbira, hemm: Philip K. Hitti, Michele Amari, V. Martellaro, A. Preca, u G. Pellegrino, Patri Alessandru. Bonnici ukoll jagħmel referenza ġħal ribat fil-ktieb tiegħu Il-Matriċi Kolleġġjata ta' l-Assunta u l-Ewwel Parroċċi ta' Għawdex (Għawdex, 1975). Barra minn dawn, il-kittieba Għarab — kontemporanji ta' dinja misilma li żaru min jaf kemm-il Ħaġar, Ribat, u Rabat, kollha ċentri ta' l-aqwa attività kummerċjali— huma tassew ta' interess kbir u l-kitbiet tagħhom minjiera ta' tagħrif. Id- deskrizzjonijiet li ngħatat mill-ġeografu, El Edrisi, fil-ktieb tieghu Nuzhat tal-Mushtaqfi Ikhtiraq al-Afaq, u oħrajn li jidhru fil-Rihlah, id-djarju tal-vjaġġi ta' Ibn Giobavr, kummerċ jant li fl-1183 li mar fuq pelligrinaġġ għall-Mecca minn Granada u lura min-naħa ta' Bagdad u Damasku, ma jistgħux ma jissodisfawx lil AMS u lil xi oħrajn li bbalu għandhom l- għatx għal tagħrif dwar jekk il-belt il-qadima t'Għawdex kenitx fl-oriġini tagħha Il-Ħagar punikujew l-acropolis graeco- Romana li wara, meta fis-seklu XIII twaqqaf il-Kastell saret magħrufa bħala Ribat jew Rabat. Iż-żewġ kotba jinsabu fi traduzzjonijiet bl-Ingliż u bit-Taljan. Għandu mnejn wara li jaqrawhom, lil Barbera jagħtih raġun li fi tmiem id-definizzjoni tiegħu ta' Rabat jinnota li: 'A Mineo (provincia di Catania — Sicilia) havvi un ràbbatu o ràbatu o ràbbitu o ràbbutu, come il popolino suol chiamarlo in grego volgare ed ora ċ ben un subborgo, donde l'idea falsa di spiegare tal-voce toponomastica.' Irridu, imma, inkunu sinċieriu kuraġġużi biżżejjed li nwarbu l-kwistjonijiet ta' natura politika jew reliġjuża biex ma nniġġsux l-istorja tagħna bil-piki bejn-klassi u oħra tas- soċjetà, Minħabba nuqqas ta' spazju ma kienx possibbli li r-referenzi għal dawn l-artikli jidhru u għalhekk tħallew barra.