Ċentinarji u Anniversarji Sena 2011 Fid-19 ta' Mejju 1611 twieled Benedetto Odescalchi l-futur Papa Beatu Innoċenzu XI (1676-1689). Twieled f'Como fil-Lombardija fl-Italja ta' Fuq. Fil-ħajja tiegħu naraw li kien bniedem sensittiv għall-ħtiġijiet tal-foqra u dawk fil-bżonn. Kien fi żmien dan il-Papa li fil-5 ta' Marzu 1689 Ruma kkonfermat il-parroċċa 'Ta' Nadur' li kienet għadda kemm ġiet maqtugħa mill-Matriċi tal-Assunta fit-28 ta' April 1688 mill-Isqof Davide Cocco Palmeri. Fil-11 ta' Settembru 1636 kien sar terremot li jista' jkun li ġarraf il-kappella ddedikata li San Filep li kienet fuq ir-riħ tal-bajja żgħira li għadha ġġib isimha. Aħna nassumu li din il-kappella kienet waqgħet fit-terremot tal-1636, għaliex fid-29 ta' Novembru 1635, il-Visitatur mar ħdejha u sabha pprofanata, imma l-art kienet għadha ma sfrondatx. Fit-terrimot tal-1636, l-fdalijiet tal-kappella u l-art ma kinux jidhru aktar. Fid-19 ta' Settembru 1711 miet l-Isoqf Fra Davide Cocco Palmeri fl-età ta' 80 sena, wara 27 sena bħala ragħaj ta' dawn il-gżejjer Maltin. Fit-28 ta' April 1688 l-Isqof Cocco Palmeri kien waqqaf il-parroċċa tan-Nadur flimkien ma' dawk ta' Sannat, ix-Xagħra u ż-Żebbuġ. Fl-ewwel knisja tal-parroċċa, għalkemm żgħira kienu wkoll ħasbu biex jakkwistaw orgni li kien vitali għal liturġija L-istemma. tal-Isqof Fra. Pawlu Alpheran de Bussan li tinsab ikkonservata fid-Dar Parrokkjali tal-Parroċċa; Il-kwadru tal-Madonna tad-Dawl. Dan kien wieħed ċkejken, nafu żgur li kien sar qabel is-sena 1736, ċirka 1730. Huwa tqiegħed fil-gallarija żgħira fuq il-bieb il-kbir. Dam iservi sas-sena 1896 sakemm inxtara ieħor akbar li għadu jsemma' leħnu sallum. L-ewwel wieħed kien inbiegħ fis-sena 1910. Viżta. F' din is-sena 1736, saret it-tieni viżta pastorali minn erbgħa li kien għamel l-Isqof Fra Pawlu Alpheran de Bussan (1728-1757) fi żmien tal-Kappillan Dun Ġann Indri Falson (1708-1743). L-Isqof osserva li x-xogħol fil-bini tal-knisja l-ġdida kien għadu sejjer, speċjalmet fuq barra. Il-faċċata kienet għadha ma tlestietx għal kollox. Ta' dan l-Isqof għad baqa' tifkira bl-arma li jġib l-istemma tiegħu minquxa fil- ġebla tal-franka. Jista' jagħti l-każ li din saret f'din is-sena. Illum din tinsab fl-intrata tat-taraġ tad-dar tal-Arċipriet. Lejn is-sena 1736 insibu li kien sar kwadru żgħir imsejjaħ tal-'Madonna tad-Dawl'. Dan tqiegħed fuq l-iskannell tal-altar tal-Immakulata Kunċizzjoni dejjem fil- knisja l-qadima. Illum dan il-kwadru artistiku li ma nafux minn pittru, jinsab fis-sagristija tat-tramuntana. Trunċiera. F'nofs Lulju 1761, l-Ordni ta' San Ġwann bagħat il-Brigadier tal-armata Franċiża, il-Konti Francois Charles de Bourlamaque f'Għawdex flimkien ma' ħames inġiniera biex jaraw kif jistgħu jiffortifikaw aktar il-gżira. Saru diversi suggerimenti għal madwar Għawdex. Insibu li f'din is-sena kienet imbniet it-trunċiera taħt fejn kien mibni t-torri Garzez, inti u dieħel lejn il-port tal-Imġarr fil-post li jissejjaħ il-Blata l-Bajda. Kienu ssuġġerew li jsir ieħor f'Daħlet Qorrot biex iħares il-bajja, iżda dan qatt ma sar minħabba l-fondi. Imnarja. Din is-sena l-Imnarja ħabtet il-Ħamis fi żmien il- Kappillan Dun Franġisk Sapiano (1778-1812), fejn intefqet is-somma ta' 64 skud, 8 tarf u 10 grani (12.55 euro). Naraw li f'din is-sena ntefqu aktar mit-triplu tas-sena l-oħra, iżda ma nafux x'kienet ir-raġuni. Il-flus intefqu hekk: Il-il skud għal pranzu u sagristani; 3 skud u 4 tari għall-ispejjeż tal- predikatur; 9 skudi u 8 tarf għall-ħelu, porvli u sufarelli; 17-il skud għall-mużika; 18 skudi u 9 tari għall-palji u brieret; 2 skudi u 3 tari għax-xorb ta' Catavano; spejjeż oħra 2 skudi, 8 tarf u 10 grani. Ċensiment. L-akbar numru ta' Status Animarum (bħal speċi ċensiment) saru mill-Kappillan Dun Franġisk Sapiano li fil-parrokat twil tiegħu ta' 34 sena, b'kollox għamel disgħa. L-aħħar wieħed kien f'din is-sena 1811, sena qabel ma miet. Insibu li l-popolazzjoni tan-Nadur issa kienet telgħet għal 2,372 ruħ. Naraw li minn l-aħħar wieħed li kien sar tmien snin qabel, fis-sena 1803, il-popolazzjoni kienet żdiedet bi 337 ruħ. Viżta. Fit-28 ta' April 1811, saret it-tieni viżta pastorali minn erbgħa li kien għamel l-Arċisqof Ferdinandu Mattei (1807-1829) fi żmien tal-Kappillan Dun Franġisk Sapiano D.D. Bħas-soltu l-Arċisqof twassal proċessjonalment taħt baldakkin sal-knisja parrokkjali fejn wara ċ-ċerimonji u talb tas-soltu hu qaddes għall-poplu. Peress li l-kappillan kien anzjan ta' 75 sena, fejn fil-fatt ftit xhur wara miet, fil-parroċċa kellu jgħinu l-viċi parroku tiegħu Dun Ġamri Aquilina u Dun Franġisk Camilleri. Peress li l-Kappillan Sapiano kien irtirat, l-Arċisqof kien ġie milqugħ minn Dun Franġisk. Naraw minn din il-viżta li l-altar maġġur ma kien jonqsu xejn. Jissemmew ukoll il-kappelluni, u l-altari tal-korsija tal-knisja. Il-knisja l-ġdida, għalkemm mingħajr navi, kienet wiesgħa ħafna iżjed mill-ewwel waħda. It-tornett li nħadem qrib is-sena 1811. F'xi okkażjonijiet ta' matul.is-sena, il-morda kienu jiġu mqarbnin fi djarhom b'mod solenni. Kien mixtieq ukoll li jsir tornett jew ġilandra żgħira, biex fuqu fid-djar tal- morda, jitqiegħed il-pissidi bl-Ostji kkonsagrati. Dan kien jinġarr minn dar għall-oħra. Waqt il-purċissjoni tal-vjatku, is-saċerdot kien iġorr il-pissidi u wieħed mill-fratelli jerfa' t-tornett. Kif jaslu fid-dar tal-marid, it-tornett kien jitqiegħed fil-post imħejji. Fl-antik tornett ta' din l-għamla kien jissejjaħ wkoll tużell, iżda ilum dan l-isem ifisser ħaġa oħra. Dan it- tornett kien sar mitejn sena ilu, lejn is-sena 1811. Din kienet it- tieni ġilandra tal-parroċċa għaliex l-oħra ftit ikbar u mingħajr bieba, kienet saret fis-sena 1765. Imnarja. Din is-sena 1811, il-festa li saret fi żmien il-Kappillan Dun Franġisk Sapiano ħabtet is-Sibt. Intefqu 10 skudi għal pranzu; 2 skudi għall-paniġierku; 2 skudi u 8 tari għat- trasport biż-żiemel; 19-il skud u 8 tari għall-paljijiet u brieret għat-tiġrijiet tal-bhejjem u tan-nies; 3 skudi għall-porvli; skud għall-ħelu u xorb; skud għas-sagristan u skud ieħor għat- tamburlin għall-waqt il-purċissjoni. B'kollox mela għal din l-Imnarja ntefqet is-somma ta' 39 skud u 8 tari (7.70 euro). Il-festa ta' San Koronatu din is-sena saret l-Ħadd, 22 ta' Settembru 1811. Din kienet l-aħħar festa fi żmien il-Kappillan Dun Franġisk Sapiano għaliex miet xahrejn biss wara. In- nefqa kienet ta' 17 skud, 10 tari għall-isparar u mużika. Imnarja. Din is-sena 1836, il-festa tal-Imnarja ħabtet l-Erbgħa. Il-Kappillan Dun Nikol Spiteri (1828-1853) nefaq is-somma ta' 49 skud, u 8 grani (9.50 euro). Dan kien jinkludi tliet tużżani sufarelli u trasport, 2 skudi, 6 tari; għal-lasti tat- tiġrija 9 tari u 10 grani; lil Martin Camilleri għat-trasport tal- premjijiet u żewġ tużżani mkatar, 14-il skud; porvli 2 skudi, 8 tarf u 8 grani; luminazzjoni tal-fjakkolata skud; sagristani skud; paniġierku 3 skudi; għall-kantur tal-kant tal-matutin, purċissjoni u t-tieni Għasar, skud; pranzu għall-konfessuri, paniġerista, ċelebranti u ministri 5 skud; mużika għal waqt il-quddiesa u t-tieni Għasar, 18-il skud. Insibu li fit-30 ta' Lulju 1836, Mastru Wiġi Bugeja ħadem lampier tar-ram biex jitqiegħed quddiem il-mezzo bust tal-Ecce Humo. Huwa tħallas tiegħu 3 skudi u 7 rbajja (0.70c). Illum dan il-lampier huwa kkonservat fil-mużew tal- Kolleġġjata. 150 sena ilu - 1861 Ċensiment. L-għadd tal-popolazzjoni ta' Għawdex fis-sena 1861, kien jikkonsisti b'kollox 15,459 ruħ. Fil-parroċċa tan- Nadur, li dak iż-żmien kienet tikkonsisti wkoll il-biċċa tal- Qala, (ta' Għajnsielem saret parroċċa fit-30 ta' Marzu 1855) insibu li kien hawn 3,046 ruħ, 1450 irġiel u 1596 nisa. Fl-1 ta' Awwissu 1861, l-ewwel kap tal-iskola primarja tal-bniet, Ms. Lodovina Gravagna ġiet trasferita għall-iskola tar-Rabat. Minflokha ġiet oħtha Ms. Carmen Cravagna fejn damet sas-sena 1872. Niċċa. Fil-kantuniera tad-dar fil-pjazza faċċata tal-portiku tal-Bażilika, tinsab niċċa ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Taħt din in-niċċa nsibu plakka tal-injam fejn fuqha hemm miktub li b'digriet tal-15 ta' Settembru 1861, l-Isqof Gaetano Pace ta indulġenza ta' 100 jum lil min igħid quddiemha t-talba tas-Sliema. F'din is-sena nsibu li sar gwarniċ għal ventaltar għall-altar ta' San Koronatu. Dan nafu bih għaliex fuq wara l-gwarniċ hemm miktub biż-żebgħa l-annu 1886. Dan kien jintuża għall-festa sakemm sar ieħor aktar sabiħ u rikk. Illum dan il-gwarniċ għadu jintuża fil-festi tas-sekonda. li kellhom xi bastiment tal-qlugħ li kien iġorr il-merkanzija mhux bisslejn Malta, iżda wkolllejn pajjiżi oħra fil-Mediterran. Fost dawn insibu wieħed bl-isem ta' San Francesco d' Assisi. Dan kien inbena f'Malta fil-1886 u għamel l-ewwel vjaġġ lejn Marsala fi Sqallija. Sidu kien Mikilanġ Gatt (Ta' Qalza) li kien ukoll il-kaptan tagħha. Fil-knisja ġdida li kienet għadha kemm inbniet, tal-Qalb ta' Ġesti, l-ewwel rettur tagħha, Dun Anton Falzon, għamel rikors lill-Isqof Fra Ġanmarija Camilleri O.S.A. (1889- 1924) biex ikun jista' jwaqqaf sodalità f'ġieħ il-Qalb ta' Ġesdi. Ir-rikors tiegħu ntlaqa' u d-digriet tal-erezzjoni ħareġ minn idejn l-Isqof ta' Għawdex fl-1 ta' Mejju 1911. Imnarja. Din kienet is-sitt darba fil-parrokat tal-Kappillan Naduri, Dun Ġwann Camilleri (1881-1910), li organizza l-festa tal-Imnarja fil-1886 li ġiet it-Tlieta. L-ispiża totali kienet ta' 259 skudi, 2 tarf u 9 grani, (50.28 euro). Dawn kienu maqsumin hekk:- għall-banda ta' Kostantinu Fenech 50 skud; mużika ta' Franceso Decesare 100 skud; għan-nar artifiċjali ta' Karmenu Grech, 21 skud u 3 tari; għall-kant tal-Kan. Ġużepp Sultana 8 skudi 4 tari; għat-tazzi taż-żejt ta' Karmenu Falzon 33 skud, 1 tarf u 8 grano; għal pranzu għand Luiġi Mejlak 46 skud, 6 taril grano. 100 sena ilu - 1911 Ċensiment. L-għad tal-popolazzjoni ta' Għawdex fis-sena 1911, kien jikkonsisti b'kollox 22,695 ruħ. Fil-parroċċa tan- Nadur, insibu li kien hawn 3,393 ruħ. Kienu hekk 1,664 irġiel u 1,729 nisa. Ordinazzjoni. Il-familja Gatt kellha tliet aħwa saċerdoti, fosthom Dun Dward, li kien it-tielet fost ħamsa u t-tieni fost l-aħwa qassisin. Twieled in-Nadur fil-5 ta' Frar 1885 mill- ġenituri Pawlu u Pawla nċe Muscat. Ġie mgħammed dak inhar stess mill-Kappillan Dun Ġwann Camilleri. Rċieva l-ordinazzjoni saċerdotali fil-privat ġewwa l-kappella tar- residenza tal-Isqof Mons. Ġanmarija Camilleri O.S.A., fl-età Wieħed mid-disinni tal-antifona ta' San Pietru u San Pawl xogħol l-iskultur Pawlu Falzon (1911). ta' 26 sena flimkien ma' ieħor nhar il-10 ta' Ġunju 1911. Il- Prima Messa tiegħu ġiet iċċelebrata ġimgħa wara, nhar it-18 ta' Ġunju 1911. L-iskultur malti Pawlu Falzon (1885-1971), wettaq diversi xogħlijiet, fil-koppla majestuża u fil-faċċata tal-Kolleġġjata. Insibu li f'din is-sena 1911 għamel id-disinn tal-antifona ta' San Pietru u San Pawl għall-pilastri maġġuri. Dan nafu mid-data li hemm miktuba fuq wieħed mill-erba' disinni li Pawlu għamel għall-Arċipriet Martin Camilleri (1910-1921). Din id-darba l-antifona mhux miktuba bin-noti mużikali, iżda mnaqgxa jew skolpita b'diversi simboli. Fuq id-disinn bil-lapes hemm miktub 'Progetto simbolo S. Pietro. Iżda l-iskultura saret u tqiegħdet f'postha fil-knisja tliet snin wara, fil-1914. Dan nafu għaliex fuq tnejn mill-erba' nsibu mnaqqax l-inizjali tal-iskultur u s-sena. Fuq il-faxxa fejn hemm miktub Docuerunt, insibu mnaqqax 'P.E. 1914', u fuq ix-xabla fejn hemm miktub Ipsi, hemm mnaqqax 'Paolo Falzon Sett. 1914'. Dan il-proġett sublimi huwa mtfisser tant tajjeb mill-Arċipriet Camilleri stess li kien jikkordina u l-moħħ tax-xogħol kollu li sar fil-Kolleġġjata tan-Nadur, Imnarja. Din is-sena 1911 l-Imnarja ħabtet il-Ħamis u kienet it-tieni festa tal-Arċipriet żagħżugħ Kan. Martin Camilleri S.Th.D. Jekk is-sena ta' qabel kien vistu minħabba l-mewt ta' zijuh l-Arċipriet Kan. Ġwann Camilleri ma ġietx ordnata il-banda maltija, din is-sena nsibu li kien hemm waħda mistiedna. Għal din is-sena ntefqu £42 lira, 15-il xelin u 5 soldi (99.71 euro). Ir-rendikont kien imqassam kif ġej:- diversi permessi tal-pulizija, 12s.1d; għal Ġużepp Cassar għat-tliet servizzi tal-Banda San Ġorġ ta' Bormla, £15; lis-Sur German għat-trasport tal-banda £1, 10s; lil Salvu Saliba għall-alloġġ fil-lukanda tal-bandisti ta' San Ġorġ £2; lil S. Saliba, Ġanni Camilleri u Anton Pace għall-bibiti tal-bandisti, 5s; Andrea Zahra għal-ġigġifogu £2, 10s; lil Karmenu Cordina għas- servizz tat-tiġrija, Is; lil Salvu Said għaż-żewġ programmi (tal-banda tar-Rabat) £6; Spiru Mallia għall-luminazzjoni bit-tazzi taż-żejt £3, Is. 4d; Franġisku Micallef għall-kant, £1, 15s. 2d; Spiru Camilleri għall-kant tan-novena u fil-festa, 45. 4d; għall-pranzu lil Kan. Karmenu Bologna u tal-paniġierista £1, 10s; u għall-paniġierku £1; rigali lil diversi benefatturi, 2s; Franġisk Refalo għax-xorb u ħelu, £1, 15s. 2d; Ġużepp Cassar għaż-żewġ lasti tal-palijiet u servizzi oħra, 3s. 4d; predikatur tat-Tridu, 15s; trasport mir-Rabat għas-servizzi tat-trattament, 2s; għal minn idawwar il-manfaħ tal-orgni fit-tridu u l-festa, 3. 11d; spejjeż oħra, £1, 8s. Wara li l-bini tan-navi kienu tlestew, tal-aħħar tkun dik tat-Tramuntana, il-bennej Franġisku (Ċikku) Farrugia Ta' Ċiattu (1864-1940) mix-Xewkija, beda x-xogħol tal-bini tal-koppla majestuża fuq id-disinn tal-arkitett Franġisku Saverju Sciortino (1875-1958). Dan ix-xogħol kien beda fit-30 ta' Settembru 1911 u baqa' sejjer għal sentejn. Fil-gżira ta' Għawdex, nhar it-30 ta' Settembru 1911, kienet inħasset theżżiża kbira fid-9.23 a.m. Insibu li l-faċċata tal-kappella u l-barracks ta' Chambrav kienu ġarrbu xi ħsarat. Dak inhar, fil-Kolleġġjata tan-Nadur kien qed isir ix-xogħol fin-niċċa għall-istatwa titulari ta' San Pietru u San Pawl. Iżda allavolja kien hemm dak il-ftuħ kollu fl-imramma, it-terremot ma għamilx ħsara. Dan għaliex ix-xogħol li kien sar qabel fil-bini tal-knisja, kien tassew maħdum tajjeb u sod. It-terremot tant kien kbir li fir-Rabat kien sar pellegrinaġġ għal Ta' Pinu bl-istatwa ta' Sant'Orsla. Viċendarju. Dun Karm Caruana, erba' snin wara li ġie ordnat saċerdot, f'Novembru 1911, l-Isqof Mons. Ġanmarija Camilleri O.S.A. nnominah bħala r-raba' Viċendarju tar-raħal tal-Għasri. Barra li kellu ħila kbira għall-predikazzjoni, kien bniedem ma jaqta' qalbu minn xejn. F'dak ir-raħal żgħir kompla jaħdem biex tinbena l-knisja l-ġdida. Huwa sar ħaġa waħda ma' wlied dak ir-raħal, u ħabbhom bħalma missier jħobb lil uliedu. Barra li kien għalihom il-missier spiritwali, Dun Karm ħadem u stinka kemm felaħ biex itejjeb il-qagħda soċjali mwiegħra tal-merħla tiegħu, kemm individwalment u kemm kollettivament. Stinka u ħadem biex l-Għasri jsir parroċċa, kif fil-fatt sar, fis-16 ta' Diċembru 1921. Il-festa ta' San Koronatu din is-sena saret fit-12 ta' Novembru 1911 fi żmien l-Arċipriet Martin Camilleri. F'din is-sena, fi żmien il-Papa San Piju X (1903-1914), sar it-tiġdid fil-kalendarju liturġiku. It-tifkira tar-Relikwi Mqaddsa, sa mis-sena 1864, kienet issir Ħadd wara l-ewwel ta' Novembru, iżda issa ġiet iffissata għall-5 ta' dan ix-xahar. Twieled. il-magħruf storiku Patri Alexander Bonnici O.EM. Conv. twieled fit-28 ta' Jannar 1936 minn Salvu u Rita nċe Galea. Twieled fl-Isptar Ċentrali tal-Furjana meta l-familja tiegħu kienu joqogħdu Bormla. Kienu tawh l-isem ta' Pawlu. Daħal patri Franġiskan Konventwali fil-1952 u ġie ordnat saċerdot ġewwa Ruma fil-1963. Kien Patri Bonnici li fis-snin 1984 u 1988 kiteb l-istorja tal-parroċċa tagħna tan-Nadur f'żewġ volumi. Din is-soċjetà baqgħet tiffunzjona fin- Nadur sas-sena 1936. Nafu li fis-sena 1927, l-Arċipriet Ġużeppi Cassar (1927-1950) waqqaf din is-Soċjetà. L-istatuti ġew approvati mill-Isqof Mons. Mikiel Gonzi (1924-1944) fid- 19 ta' Novembru 1928. Is-Soċjetà tqiegħdet taħt il-ħarsien ta' San Pietru u San Pawl. L-għan kien li tingħata għajnuna f'każ ta' mard jew korriment lill-membri tagħha. F'din is-Soċjetà setgħu jidħlu rġiel mit-territorju tal-parroċċa tan-Nadur, li jkunu għalqu 16-il sena u ma qabżux il-50 sena. Din kienet ta' għajnuna għall-membri tagħha peress li ma kienx hemm għajnuna soċjali minn naħa tal-gvern lokali. Iżda din is- Soċjetà bdiet titlef l-effett tagħha meta l-gvern beda jdaħħal is-sisterna ta' xi għajnuniet. Il-Kan. Dun Anton Agius, kanonku tal-Kolleġġjata tal- Birgu, u kanonku onorarju tal-Kolleġġjata tan-Nadur, miet fil-10 ta' Mejju 1936 fl-età ta' 64 sena, fid-dar tiegħu ġewwa l-Imsida fejn kien joqgħod. L-Arċipriet Dun Martin Camilleri lejn is-sena 1907 kien talab lil Kan. Agius biex jagħtih medda art fl-inħawi tat-torri ta' Santa Ċeċilja f'Għajnsielem, ħalli jkun jista' jagħmilha bħala barriera għall-bini tan-navi u koppla tan-Nadur. L-Arċipriet kien isejjaħlu bħala benefattur insinji (kbir) u għalhekk kien talab lill-Isqfijiet ta' Malta u Għawdex biex jinħatar bħala l-ewwel kanonku onorarju fil- Kolleġġjata tan-Nadur, fid-19 ta' Novembru 1909. Imnarja. Insibu li l-ewwel ġabra għall-festa kienet ta' £88, 3s. L-ispejjeż għal din is-sena kienu ta' £197, 5s. In-novena għamilha Dun Karm Caruana u l-paniġierku sar mill-Provinċjal tad-Dumnikani, Patri Gaetano Xerri O.P. Il-mużika tan-novena u tat-tridu kienet taħt is-surmast Giardini Vella u tal-festa kienet taħt id- direzzjoni tas-surmast malti Mro. Ġużeppi Camilleri. Minn Malta ġew mistiedna l-Banda ta' Santa Elena ta' Birkirkara u Vittoria tal-Mellieħa..Saru spejjeż għan-nar tal-ajru u tal-art flimkien mal-gassijiet minn Ġużepp Farrugia. Il- luminazzjoni bid-dawl elettriku kienet f'idejn Anton Sacco u Spiru Mallia għat-tazzi taż-żejt fejn tissemma wkoll Triq Xandriku, flimkien ma' xi spejjeż oħra. Il-kittieb u l-istoriku Naduri, il-Kan. Dun Karm Caruana, f'din is-sena 1936, ippubblika l-ewwel żewġ kotba tiegħu minn tnax. Dawn kien jisimhom 'Il-Quddiesa' ta' 220 paġna u 'L-aqwa devozzjoni ta' żmenijietna'' ta' 230 paġna. It-tnejn kienu ġew stampati Malta, fl-Empire Press u l-ieħor fil-Union Press. Il-Kan. Caruana kien l-ewwel Naduri li rnexxielu jippubblika ktieb. Il-Ħadd, 13 ta' Settembru 1936, l-E.T. il- Gvernatur Sir Charles Bonham-Carter (1936-1940), għamel żjara Għawdex fejn fost l-oħrajn żar in-Nadur u x-Xewkija. Fin-Nadur kellu laqgħa mill-aħjar mill-poplu Naduri. Scouts u t-tfal bniet tal-iskola għamlu fila ħdejn il- knisja. Hawn il-banda tal-Bor/ Scouts daqqet ukoll il 'God Save'. Hawn l-Arċipriet Kan. Ġużepp Cassar mal-Kapitlu u kleru, laqa' l-Gvernatur u dawk kollha li ġew miegħu. Ġew imdawrin mal-knisja filwaqt li ndaqqet mużika mill-orgni għall-okkażjoni. Wara kellhom laqgħa fid-dar tal-Arċipriet fejn qralhom indirizz. It-tifla ta' 10 snin, Maria Saliba, in- neputija tal-Arċipriet, ippreżentat bukkett fjuri. Wara t-trattament, il-Gvernatur mar biex jara s-sala tal-Banda tal- Scouts. Min-Nadur, il-Gvernatur irritorna lejn Malta. Nadur Ramblers Il-futbol f'Għawdex beda mal-miġja tas- suldati Ingliżi fl-1934. Fin-Nadur dlok trawwem tim bl-isem ta' Ramblers. Fl-10 ta' Mejju 1935 kien ġie miftuħ uffiċċjalment is- Silver Jubilee Ground u l-logħob issa seta' jiġi organizzat. Twaqqfet l-ewwel G.F.A. u fid-29 ta' Settembru 1936 tħabbar li ser isir l-ewwel kampjonat. Applikaw biex jieħu sehem 4 timijiet: Nadur Ramblers, Victoria Scouts, Victoria United u Xagħra Scouts. Insibu li l-ewwel logħba li qatt saret f'Għawdex taħt l-organizzazzjoni tal-GFA. kienet proprju dik tas-6 ta' Diċembru 1936, bejn Nadur Ramblers u Victoria Scouts li fetħet dan l-istaġun. Din is-sena l-festa ta' San Koronatu saret fit-8 ta' Novembru 1936. Il-paniġierku għamlu Dun Karm Caruana, l-ewwel storiku tan-Nadur li kif diġà rajna, fil-ktieb tiegħu kiteb fuq San Koronatu. F'din is-sena ġiet ordnata u tlestiet l-ewwel statwa żgħira ta' San Koronatu. Ġiet ordnata minn Kelinu Grima u saret fil-Birgu, fejn fuq sider l-istatwa twaħħlet it-teka bir-relikwa tal-qaddis. Il-festa saret fi żmien l-Arċipriet Ġużepp Cassar fejn il-ġabra kienet ta' £10, 158. 6d (25.15 euro) u n-neqfa kienet ta' £17, 7s. F'din is-sena, 1961, insibu li fil-Kolleġġjata Insinji tan- Nadur kien hemm sitt pussessi. Erba' kanonċi ġodda u żewġ dinjitarji. Nhar San Pawl, fil-10 ta' Frar, insibu li ħa l-pussess bħala kanonku Dun Martin Portelli. Huwa jiġi t-32 wieħed fil- lista tal-kanonċi. Il-kanonkat li ħa kien dak Camilleri II. Il-Kan. is-sena wkoll, wara l-mewt ta' zijuh, Mons. Kantur Martin Camilleri, Dun Martin laħaq organista tal-parroċċa. Fil-25 ta' Ġunju, ħa l-pussess tal-kanonkat Cassar, Dun Mikiel Camilleri. Dan il-kanonkat kien ġie vakat bil-mewt tal-Kan. Dun Karm Caruana fil-15 ta' Jannar 1956. Camilleri jiġi t-33 kanonku fil-lista. Fid-9 ta' Lulju, ħa l-pussess tad-dinjità tat-tielet Kantur, il-Kan. Dun Anton Buttigieg wara l-mewt ta' Mons. M. Camilleri. Fit-23 ta' Lulju naraw pussess doppju taż-żewġ aħwa Mejlaq. Dawn kienu tal-Kan. Dun Pawl, li issa sar is-sitt Teżorier tal-Kapitlu, filwaqt li ħuh Dun Anton sar l-34 kanonku wara li ġie vakant il-kanonkat ta' ħuh, Xuereb, Fl-aħħarnett fid-19 ta' Novembru, ħa l-pussess Dun Martin Sultana bħala l-35 kanonku. Huwa ħa l-kanonkat vakanti tal-mejjet il-Kan. Irħam. Wara li kien tlesta u ġie nawgurat il-pupltu monumentali tal-Kolleġġjata, kulħadd kien tal-istess fehma li mhux biss il-pilastri iżda l-knisja kollha tkun miksija bl- irħam. Il-ġbir baqa sejjer, fejn naraw li sal-aħħar tas-sena 961 kienet nġabret s-somma kbira ta' 3,888 lira (9,040 euro). Ħruġ għall-irħam din is-sena kien ta' 2249 lira (5240 euro) fejn tħallas l-aġent malti s-Sur Thewma tal-Belt. Għalhekk insibu i fit-28 ta' Jannar 1961 kienu waslu l-ewwel 12-il kaxxa tal- irħam; fit-18 ta' Marzu waslu 10 kaxxi oħra; fit-28 ta' Awwissu waslu 18-il kaxxa; u oħrajn fil-5 ta' Ottubru. Il-Kleru, il- pulizija, l-għalliema fl-iskejjel u l-impjegati fi sptarijiet kienu daħlu għall-ispejjeż ta' erba' pilastri. Il-marmista taljan Egisto Tartarelli kien ġie n-Nadur biex jibda x-xogħol. Insibu li kien telaq min-Nadur fl-20 ta' Awwissu u reġa lura mill-Italja fit- 28 ta' Settembru. Filwaqt li s-Sur Gualtiero Luisi kien ġie n-Nadur kemm il-darba, fit-22 ta' Settembru fejn wara li ra x-xogħol u ħa aktar qisien telaq lejn l-Italja fit-30; reġa ġie fil-10 ta' Ottubru u telaq fl-14 tal-istess xahar. Ix-xogħol baqa' sejjer sas-sena 1965. Is-slaleb tal-konsagrazzjoni ġew imħarrka minn posthom mill-pilastri tal-korsija għal ġon-navi. Hekk ukoll il-fontijiet tal-ilma mbierek ġew imħarrkin minn posthom. It- tnejn ta' fejn il-bieb il-kbir tneħħew għal kollox. L-erba' li kien hemm mal-pilastri tan-nofs quddiem iż-żewġ bibien tan-navi twaħħlu eżattament fejn il-boxxla tal-bieb tan-navi. Iż-żewġ statwi tal-ġebel ta' San Pietru u San Pawl li hemm fuq iz-zuntier fil-faċċata tal-Kolleġġjata Bażilika, xogħol tal-iskultur mastru Salvu Dimech Is-Sartx. (1805- 1887) saru fis-sena 1850. Qabel dawn kienu f'niċċa fil-pilastri maġġuri, wieħed kull naħa tal-altar maġġur. Nafu b'dan, għaliex meta fis-sena 1961 kienu qegħdin ibaqqnu ħalli jwaħħlu l-irħam, reġgħu tfaċċaw dawn iż-żewġ niċeċ. Għad hemm ritratti tagħhom. Ma nafux meta jew raġuni dawn tneħħew u tqiegħdu fejn huma llum. Niċċa. F'dar kbira f'kantuniera fil-Pjazza San Pietru u San Pawl, tinsab niċċa bl-istatwa tal-ġebel tal-Qalb ta' Ġest. Fil- 14 ta' Frar 1961 l-Isqof Mons. Ġużeppi Pace ta 100 ġurnata indulġenza lil min igħid Missierna, Sliema u Glorja quddiemha. Ordinazzjoni. Dun Karm Buttigieg twieled in-Nadur fis- 26 ta' Marzu 1934. L-għada ġie mgħammed fil-parroċċa mill-Arċipriet Kan. Ġużeppi Cassar. Bħala parrinijiet kellu lil Ġanni Camilleri u Karmena Buttigieg; ingħata l-ismijiet ta' Karmenu, Ġanni u Dwardu. Huwa ġie ordnat saċerdot flimkien ma' seba' żgħażagħ oħra, fil-Katidral nhar it-18 ta' Marzu 1961, fl-età ta' 27 sena. Għamel il-Prima Messa tiegħu nhar Pentekoste li dik is-sena ħabat fit-18 ta' Ġunju 1961. Il-paneġierku sar minn zijuh il-Kan. Kantur Dun Anton Buttigieg. Waqt il-quddiesa kien hemm jassistuh l-Arċipriet Kan. Mikiel Portelli bħala Presbiter.Assistens, is-saċerdot novell Dun Ġużepp Grech għamillu Djaknu u Dun Karm Xerri mill-Qala Suddjaknu. Il-parrinijiet tiegħu kienu Ġanni Vella u Anġlu Camilleri, Ordinazzjoni. Dun Ġużepp Grech kien fost tmien ordinandi u ġie ordnat fil-Katidral ta' Għawdex mill-Isqof, Mons. Ġużeppi Pace, fit-18 ta' Marzu 1961, fl-età ta' 24 sena. Twieled fis-7 ta' Lulju 1936 fin-Nadur minn Salvu u M'Anna nċe Camilleri, u ġie mgħammed l-għada mill-Arċipriet Kan. Ġużepp Cassar. Ġie msemmi Ġużeppi, Mikieli u Karmenu, bħala parrinijiet kellu lil Ġużeppi Camilleri u Tereża Xuereb. L-Ewwel Quddiesa Solenni tiegħu saret nhar id-9 ta' Lulju 1961; il-paneġierku nisiġulu zijuh stess, id-Dekan Kan. Franġisk Camilleri; bħala parrijiet kellu lil Ġużepp Camilleri (parrinuh fil-magħmudija) u zijuh Leli Grech. Bħala ministri kellu lill-kollegi tiegħu Dun Karm Buttigieg u Dun Karm Xerri mill-Qala, filwaqt li l-Arċipriet Mikiel Portelli għamillu Presbiter Assistens. Kunsill Ċiviku. F'Ġunju 1961 saru l-elezzjonijiet għal sitt membri biex jiffurmaw il-Kumitat Distrettwali. Dak iż-żmien f'kull lokalita' f'Għawdex bil-liġi kien twaqqaf Kumitat Distrettwali li minn dan mbagħad permezz ta' rapreżentant minn kull kumitat kien ġie ffurmat il-Kunsill Ċiviku ta' Għawdex. Kull lokalita' għażlet b'votazzjoni sigrieta lir- rappreżentant tagħha biex ikun membru tal-Kunsill Ċiviku u dan kellu jżomm din il-kariga għal tliet snin, sakemm il-Kunsill jiġi xolt u jsiru elezzjonijiet ġodda. L-ewwel rappreżentat tan-Nadur fil-Kunsill Ċiviku t'Għawdex kien is-Sur Joseph Said. Minn Nadur għal dawn l-elezzjonijiet tal-Kumitat Distrettwali kienu ħarġu ħdax-il kandidat fejn ġew eletti, l-Arċipriet Kan. Mikiel Portelli, il-Kan. Dun Mikiel Camilleri, Anġlu Azzopardi, Kelinu Grima, Karmnu Said u Joseph Said. Kienu ħarġu jivvotaw 59.5 fil-mija biss jiġifieri mill-2019 il-vot registrati li kien hawn, 1205 marru jivvotaw. Kien il-Kavalier Joseph S. Attard, Naduri b'inizjattivi kbar kemm fin-Nadur u kif ukoll meta siefer lejn l-Awstralja, fejn organizza l-ewwel festa tal-Imnarja ġewwa l-Awstralja għall-emigranti ġewwa Melbourne. Din il-festa Katina ta' San Pietru. F'din is-sena Awwissu 1961, il- purċissjoni bil-katina ta' San Pietru ma ħarġitx wara li kienet ġiet mneħħija mill-kalendarju liturġiku tal-Knisja. Nafu li l-ewwel darba li saret il-purċissjoni kien fi żmien l-Arċipriet Dun Martin Camilleri, il-Ħadd, 1 ta' Awwissu 1915, Gwarniċ, F' Ottubru 1961 bdew jitkissru l-gwarniċi tal- kwadri tal-ġnub tal-kor u tal-kappelluni, sitta b'kollox, flimkien mad-dekorazzjoni ta' fuq il-bibien. Dan sar biex jagħmlu wisgħa għall-irħam. Is-sitt kwadri, erbgħa tal- Evanġelisti huma ta' Dun Karlu Zimech, u ta' San Pietru u l-ieħor ta' San Pawl huma ta' Klement Busuttil. Illum dawn il-kwadri huma merfugħin fl-Awla Kapitulari. Il-pultpu l-qadim li kien magħmul tal- injam, żgur ma kienx l-ewwel wieħed fil-knisja. Dan kien sar lejn is-sena 1885. Ġie mħallas mis-saċerdot twajjeb Dun Ġużepp Vella magħruf bħal ta' Karkanja. Kien ġie jqum is- somma ta' 18-il lira maltija (42 euro). Disgrazzjatament dan il-pupltu kien inbiegħ fl-5 ta' Novembru 1961, lil Patri Mattew Sultana Kappuċċin li dak iż-żmien kien ir-Rettur tal-knisja tal-Madonna ta' Lourdes, f'San Ġwann tal-Għarar, għas-somma ta' 25 lira (58.25 euro). (Ma' dan il-pulptu kienu nbiegħu wkoll xi gandlieri tat-tubru, il-gwarniċi tal- via sagra l-qadima u l-karru tal-ħadid li fuqu kienu jġorru l-ġebel biex imbnew in-navi u l-koppla.) Għad hemm ritratt tiegħu fejn juri li fil-panewijiet kien hemm skultura sabiħa u dekorattiva. Fil-faċċata t-trerejnu b'żewġ imfietaħ, u fil-ġnub palma msallba b'xabla u fin-nofs kuruna tar-rand. Kellu xi skultura oħra madwaru u fil-bażi tiegħu kien marbut b'ċertu gost dekorattiv. Għalkemm ma kienx ta' valur artistiku kbir bħal xi wħud li għadna nsibu fil-knejjes tagħna, iżda żgur kien ta' minn japprezzah u jikkonservah xejn xejn għall- istorja. Ippruvajt nara kif spiċċa dan il-pupltu, fejn mill- informazzjoni li għandi lejn il-bidu tas-sena 1969, dan ġie żarmat biex sar ambone minfloku skond il-liturġija l-ġdida tal-Konċilju Vatikan it-Tieni. Itteħditlu xi skultura u ġie mmodifikat għal ambone. Id-disinn sar minn Piju Mangon filwaqt li x-xogħol sar minn Anton Grima. Stazzjon. Bejn il-bajja ta' Daħlet Qorrot u dik ta' San Blas jinsab il-Qortin ta' Sopu. F'dan il-post fis-sena 1961 ġie mibni Wireless Station mill-R.A.F. Dan l-istazzjon kien dejjem f'kuntatt dirett ma' stazzjonijiet oħra tal-wireless fl-Ingilterra. Meta l-Ingliżi ħallew Malta fl-1979 dan l-istazzjon għadda f'idejn il-Gvern Malti, u bħalissa hemm stazzjonati membri tat-Task Force. Il-Pulptu l-qadim li kien sar lejn is-sena 1885. Ikla tradizzjonali. Fuq l-inizjattiva ta' Dun Duminku Camilleri, saret għall-ewwel darba l-ikla tradizzjonali u folkloristika fil-pjazzetta wara l-knisja, fejn għadha ssir sal- lum. Għotjiet. F'Awwissu 1986 Dun Duminku kien irregala diversi abiti sagri lill-Kolleġġjata Bażilika. Dawn kienu jikkonsistu f'erba' kappi gotici (ħamra, bajda rrakkmata, sewda u vjola), tliet velomerali (abjad irrakkmat, aħmar u vjola), diversi pjaneti rumani, ħwejjeġ għall-abbatini, żewġ plattini tat-tqarbin, u l-ewwel girlanda tal-avvent-Milied. Anke lill-qasam tal-Museum tas-subien ġew mogħtija diversi affarijiet, bħal sett pjaneti gotiċi, bandalora rrakmata bil-ħajt u deheb tal-Madonna u pissidi tal-fidda. Ktejjeb. Dun Salv Grima, ġie mqabbad mill-parroċċa tal- Qala biex jikteb il-ħsibijiet tan-novena ta' San Ġużepp, Manwal Ġużeppin', fejn ġie ppubblikat f'Awwissu 1986. Joe Galea mir-Rabat Malta, fit-30 ta' Awwissu ġie maħtur Assistent Surmast ġdid tal-Banda Mnarja. Fil-każin tal-futbol tan-Nadur Voungsters din is-sena tkompla sar xi xogħol fl-istess każin minn diversi voluntieri. Insibu li fil-5 ta' Settembru 1986, Dun Mikiel Attard li kien il-kappillan tal-każin, irregala 50 lira (116 euro) biex issir notice-board fil-bar li fiha jitwaħlu avviżi kemm tal- kumitat u kif ukoll posters spiritwali tiegħu. Fuq l-inizjattiva ta' Dun Duminku Camilleri, wara studju u riċerka li għamel fuq dak kollu li huwa Naduri, ġie msawwar il-maskot tan-Nadur. Dan huwa l-ewwel maskot ta' belt jew raħal fil-gżejjer maltin. Il-maskot tan- Nadur għandu s-sura ta' raġel majestuż, simbolu tal-għolja li fuqha hu mibni n-Nadur. Fuq rasu għandu l-kuruna murali, simbolu tal-għassa, u madwar il-kuruna naraw miktub il- motto Vigilat, għassies. Madwar rasu għandu dija tax-xemx, parti mill-arma tan-Nadur, tlugħ ix-xemx fuq il-għoja. Jidher liebes nofsu bl-armatura biex juri li hu għassies qalbieni sa miż-żmien 'il bogħod, filwaqt li nofsu huwa għeri biex juri s-saħħa taż-żgħożija. Hu liebes mant irjali, ħalli jfakkar li mal-medda tas-snin kellu x'jaqsam ma' diversi nies fis- setgħa, bħalma kienu l-Granmastri u l-mexxejja l-oħra ta' Malta, Jistħoqqlu wkoll jilbes il-mant għaliex huwa tassew għani. F'idu x-xellugija qed iħaddan it-tarka bl-Arma tan- Nadur u fl-oħra qed iżomm il-Bandiera tiegħu. Taħt saqajh naraw ċestun mimli bil-frott, simbolu tal-frott kotran u bnin li jipproduċu l-għelieqi għammiela li bihom huwa mżewwaq in-Nadur, frott li jirrifletti l-bżulija u l-għaqal tan-Nadurin. Referenzi: Agius De Soldanis GioPietro Francesco, Għawdex bil- ġrajja. tiegħu, v. l, II, (1936-1953), Caruana Karm, IN-NADUR u t-Tempju Tiegħu Monumentali, (1953), Bonnici Alexander, IN- NADUR Ġrajjiet Kolleġġjata u Bażilika Imxebilkin fil-Ħajja Soċjali ta' Għawdex, v. l-I, (1984-1988), Camilleri Duminku, is-sensilla VIGILAT., Cauchi Nikola, Dun Frangisk Grima. (1984), Bezzina Joseph, Sannat fi ġrajjiet Għawdex (1989); Gaulitana, Calleja Joe, Ordinazzjonijiet Saċerdotali 1800-2000, Gauci Anton, Pajjiżi taħt l-Ingliżi (1993), Schiavone M., Minn Publiju sa. (2007), Schiavone M., L-Elezzjonijiet f'Malta 1849-1992 Storja Fatti Ċifri. Comino, (1993), Inguanez John, Ġrajjiet Malta. fl-Imgħoddi, (2000), Borg Serafin, Niċeċ. f'Għawdex, (1987), Zammit Vince, Grima Joseph., Il-Granmastri, Abela A.E., Governors of Malta. (1991), Castagna Pietro Paolo, L-Istorja ta' Malta bil-Gzejjer Tahha, v. lu II. (2008), Heritage., Cauchi Ġużepp, Djarji, Portelli Ġwann, Djarji u notamenti, Arkivju Arċiveskovili, Malta, Arkivju Episkopali, Għawdex. Arkivju Kolleġġjata tan- Nadur, Il-Purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira Nadur, (1995), Il-Banda Mnarja 1967-1994, (1995), Camilleri Pietru Pawl, Nadur Xoungters EC. storja tal-ewwel 40 sena. (1999), Museum Ġdid Nadur, 25 sena. (1990), Devot ta' Maria, Gazzetta tal-Gvern, Ħajja f'Għawdex, Luminaria revista tal-Kolleġġjta Bażilika Nadur, In-Nadur, revista tal-Banda Mnarja Nadur, Bullettin Parroċċa tan-Nadur.