L-Onor. Prof. Sir Themistocles (Temi) Żammit u t-Tempji ta' Ħaġar Qim u l-Imnajdra B'Tislima lis-Sur Joseph S. Ellul (Għalliem u Studjuż fl-Arkeoloġija) Riċerka ta' Martin Formosa (B It-Tabib Sir Temi Żammit (1864-1935) kellu tliet karrieri importanti f'ħajtu. Huwa kien amministratur, tabib u arkeologu. Bħala amministratur huwa mexxa B l-Università ta' Malta bħala Rettur mill-1920 sa l-1926. Fil-karriera tiegħu bħala tabib huwa ta kontribut sinifikanti biex ġie identifikat il- mikrobu tad-Deni Rqiq magħruf bħala l-Brucellosis. L-arkeoloġija wasslitu sabiex fl-1904 jilħaq Direttur tal-Mużew tal-Arkeoloġija u wkoll ikollu rabta mal-Qrendi permezz taż-żewg tempji preistoriċi ta' Ħaġar Qim u l-Imnajdra, Temi Żammit twieled fit- 30 ta' Settembru 1864. fil-Belt Valletta. Huwa studja fil-Liċeo u fl-Università ta' Malta fejn s-Sur Joseph $. Tarxien u tal-Katakombi ta' San Pawl tar-Rabat, Malta. Temi Żammit daħħal sistemi xjentifiċi fl-iskavar, xi ħaġa li kienet nieqsa ferm meta fl-1839, il-Gvernatur Ingliż Sir: Henrv Bouverie (1783-1852), awtorizza lil Sir Vincent Casolani, Kollettur tad-Dħul Pubbliku tal-Gvern ta' 7 Malta biex jiskava a spejjeż tal- Gvern Malti t-tempju l-qadim ta' ħdejn il-Qrendi, jiġifieri Ħaġar Qim. Casolani inkariga lil J.G. Vance tar-Roval Engineers biex jissorvelja x-xogħol billi Vance kien xogħlu jagħmel is-survevs. Ta'min jinnota li t-Triq tal-ġenb tal-Knisja Parrokkjali tal-Qrendi hija msemmija għal dan. il- personaġġ. Din l-iskavazzjoni saret iggradwa bħala tabib fl-1889. Huwa speċjalizza bil- bakterjoloġija f'Londra u f'Pariġi. Meta laħaq Direttur tal-Arkeoloġija huwa daħal responsabbli biex tkompla bejn Novembru 1939 u Jannar 1840. Wara li sar dan, Bouverie qabbad lil Lieutanant William Foulis tad-59 Reġiment biex jipprepara pjanta tal-post flimkien ma' Vance u dawn jgħadduha lis-Societv of Antiquaries. l-eskavar tat-tempji ta' Ħaġar Qim u tal-Imnajdra, Ħal WARA HAJJA SABIHA TA' WIEHED U SEBGHIN SENA MGHODDIJA SA L-AHHAR SIEGHA F'XOGHOL FEJJIEDI BI HSIEBU MERFUGH LEJN ALLA 18 U MWETTAQ BIS-SAGRAMENTI TIEGHU BLA LEWMA U BLA BIŻA NIŻEL FIR-RAQDA TAL-MEWT — l l-01, Prof. Sir TAEMISTOGLES ZAMMIT Ki, G.ĦG., M.D. D. Litt (Oxoni NHAR IS-SIBT 2 TA' NOVEMBRU 1935 AHNA LI GHARAFNIH MIL-QRIB Gesi, ħniena f (300 jam Tndule.) (2 snin u 7 Kwarant, Jndulg.) GHALL-HLEWWA TA' KELMTU IMPRIMATUR Dotun l Jherit lie FIT-TALB TAGHNA. Santa tal-mewt ta' Sir Temi Żammit Soċjetà Mużikali Santa Marija QRENDI b SoċċeeeeBeesqete Fl-osservazzjonijiet li għamel Vance f'ittra li kien bagħat lis-Segretarju tas-Soċjetà kien xebbaħ l-istatwi li nstabu mal-alla Vishnu tar-reliġjon Hindu u li bħala bini kien jixbaħ ħafna lil dak misjub f' Aveburv, Stonehenge. Fis-26 sena ta' wara kienu bosta dawk il-Maltin u persunaġġi oħra mill-Ewropa ta' Fuq li kitbu u anke komplew jagħmlu xi skavar f'Ħaġar Qim u l-Imnajdra. Fil-fatt fl- 1852, l-arkeoloġista Charles Newton (1816 — 94) waqt żjara f'Malta fi triqtu lejn Lesbos biex jinħatar Viċi Konslu u biex jieħu ħsieb l-interessi tal-British Museum fil-pajjiżi tal- Lvant, kien bagħat żewġ karettuni mimlija biċċiet tal-fuħħar preistoriku minn Ħaġar Qim u l-Imnajdra lejn il-Mużew ta' Malta. Dan kien bagħat ukoll xi kampjuni ta' fuħħar fil-British Museum. Sa dan iż-żmien persuni Maltin kienu ġeneralment esklużi milli jieħdu xi forma ta' reponsabbiltà arkeoloġika u l-unika nies Bit-twaqqif tal-Malta Historical and. Scientific lokali involuti kienu ħaddiema tal-id u oħrajn sabiex: Societv fl-1865, l-intellettwali Maltin ġew involuti ferm jipprovdu trasport. aktar u inbidel il-mod ta' kif wieħed jistudja l-passat : : b'metodi moderni speċjalment bil-miġja tal-Ġeoloġista Taljan Arturo Issel (1842-1922). Dan kien responsabbli għall-iskavar ta' Għar Dalam. Wara dan il-perjodu daħal fix- xena Themistocles Żammit fejn il-Valletta Museum ġie integrat fis- Servizz Ċivili bħala d-Dipartiment tal-Mużew. Temi Żammit mill- ewwel ħa f'idejh l-iskavar f'Ħal Saflieni u f'xi għaxar postijiet oħra. Żammit ħa l-inizjattiva li jittrasporta ġebel dekorat minn Ħaġar Qim u Buġibba għall-Mużew sabiex jiġu kkonservati u nħadmu kopji oħra li tqiegħdu minn flokhom. Billi ħafna : L sidien kienu jeqirdu l-fdalijiet Mudell tat-tempju ta' Ħaġar Qim antiki li jinstabu fil-proprjetà tagħhom sabiex l-art ma titteħidtx mingħandhom, fl-1925 għaddiet il- liġi msejjħa Antiguities Protection Act. Saret esproprazzjoni ta' artijiet fil-viċinanzi tat-tempji — sabiex titkompla l-iskavazzjoni u nbnew ħitan protettivi mat-tempji. Ġew maħtura kustodji sabiex jieħdu ħsieb li ma ssirx ħsara lil dawn is- siti preistoriċi. Fost dawn il-Kustodji kien hemm missier Joseph S. Ellul (1920-2011), Karmnu Ellul msejjaħ Ċisri li kien jieħu ħsieb it- Tempju ta' Ħaġar Qim. Huwa kien l-imgħallem li f'idejh kien ġie fdat ix-xogħol tat-tkomplija tal-iskavar minn Sir Temi Żammit. Joseph S. Ellul li miet fit-28 ta' Marzu 2011 kien persunaġġ li trabba ġot-tempji ta' Ħaġar Qim u l-Imnajdra. Joseph kiteb u ppubblika diversi kitbiet dwar dawn it-tempji u żviluppa diversi teoriji li wieħed jista' jaqra dwarhom anke fuq l-internet. Huwa kien jisma' lil missieru jirrakkonta fuq x'instab fl-ewwel eskavazzjoni għaliex bużnannuh kienħa sehem f'dak ix-xogħol bikri. Fil-fatt huwa jirrakkonta kif kien instab skeletru ta' tifel f'armarju tal-ġebel li hemm fil-kamra tan- naħa tal-lemin hekk kif tidħol fit- tempju t'isfel tal-Imnajdra. Kartolina li turi diversi statwetti misjuba fit-tempji Soċjetà Mużikali Santa Marija QRENDI et6 Leeeeeesesooot 00 9 qaAAAAB tempju tal-Imnajdra kien ġie fdat f'idejn Indri Mifsud taċ-Ċuna sabiex jagħmilha ta' Kustodju. Wara xi żmien Temi Żammit kien ħatar lil Ġużeppi Mifsud ta' Kos (1896-1976) minflok Indri. Billi Ġużeppi Mifsud kien jaħdem fil-barrieri taż- żonqor li hemm imdawrin fix-xagħra, kienet aktar faċli għalih li jagħmel sorveljanza u fl-istess ħin kien jagħmilha ta' gwida għall-viżitaturi li kienu jżuru l-post. Il-ħlas tal-kustodja kien ta' Lm30 f'sena u dan l-ammont baqa' sal-aħħar qatt ma żdied. Dan ix-xogħol kien baqa' jsir mill-familja Mifsud sas-sena 1986. Dawn it-tempji uniċi huma ta' attrazzjoni kbira għall-barranin li jżuru l-Gżejjer Maltin u juru li 6 wwweantamariaqrendi.com ċ-ċiviltà f'Malta bdiet eluf kbar ta' snin ilu. L-istorja ta' dawn il-Gżejjer hija ferm u ferm kbira meta mqabbla maċ-ċokon ta' pajjiżna. Aktar ma' wieħed jitgħallem aktar jkun jista' japprezza dawn il-ġawhar li bihom hu miżgħud pajjiżna. I5 ta' Awwissu 2011