Il- Kotba tal-Katekiżmu bil-Malti mill-1 75 2 sal- 1911 L-Isqof Wara li fil-ktejjeb tal-2009: tajt ħarsa tlejn l-istorja tat- — tagħlim tad-Duttrina 1 f'Malta u l-ewwel ktieb tal-ketekiżmu, li hu proprju l-ewwel ktieb stampat 7 bil-Malti, din. is- sena se niffoka fuq l-edizzjonijiet differenti tal- 1 katekiżmu. B'kollox '9 rajt tletin edizzjoni li ħarġu fil-perjodu bejn l-1752. sal- al 1911, inklużi dawk li jinsabu f'kollezzjoni privata, pero jista' jkun li ġew ippubblikati aktar edizzjonijiet li għadhom mhux magħrufa. Bħala kontenut ftit hemm varjazzjonijiet bejn edizzjoni u oħra, għalhekk se nikkummenta dwar l-aktar edizzjonijiet importanti. Bla dubju ta' xejn, l-aktar edizzjoni importanti hija l-ewwel waħda li ġiet ippubblikata fl-1752. Din kienet traduzzjoni tat-test oriġinali ta' Bellarmino li saret minn Dun Franġisk Wizzino: fuq ordni tal-Isqof — Alpheran de Bussan. Dan il- katekiżmu dam sentejn biex inqaleb għall-Malti u ġie stampat Ruma għand Generosu Salomoni. It-tiratura ta'din l-edizzjoni kienet bejn 400 u 500 kopja, li madwar 143 minnhom tqassmu fil-parroċċi fosthom erbgħa li ngħataw lill-parroċċa TAGHLIM NISRANI M'ġiek Bil Ghanki bi aġiei tk L ċelianl peti a ara Kangrapuli A faz- fiġex Fall, AEO MIBĠILA 1KKA FEL MALTI PiirsErta DOH FRAHGISGU WEZIHU BFAAMT LWEĠga ' f'Qa Banjji tal F.PAULU ALPHERAN mi BUSSAN ħain da ħwadata, a' bduf fir-Riatti FADHA, Mpċċtii, JI ig 1 EKIKATON FIEGHENI L-ewwel edizzjoni tal- Katekiżmu ta' Ħal Tarxien. Interessanti li, fil-bidu ta' dan il-ktieb apparti l-inċiżjoni u t-talba ta' San Pawl, li huma ripetuti fl- edizzjonijiet ta' wara, Wizzinu jispjega dwar l-alfabett Taljan li uża biex iqarreb aktar lejn il-pronunzja tal- Malti. Biex jispjega aħjar xi Konsonanti li qegħdin fil-Malti u mhumiex fit-Taljan bħall-'għ' jiktibhom bl-ortografija Għarbija u ħdejhom jikteb l-ittra li juża biex iffisser dik il-konsonanti partikolari. Ta' min jgħid li f'din l-edizzjoni ntużat għall-ewwel darba l-ittra 'j' fil-kitba tal-Malti waqt li l-kumplament tal-ortografija użata tul il-ktieb kollu hi l-istess bħal dik li juża Ġan Franġisk Agius de Soldanis fl-ewwel grammatika tiegħu. Kull paġna tal-katekiżmu apparti dik fejn hemm ir-Radd tas-Salib, hi maqsuma fi tnejn, in-naħa tal-lemin ta' kull paġna fiha mistoqsijiet u tweġibiet bil-Malti waqt li n-naħa tax-xellug fiha l-istess kontenut bħal tal-lemin imma bit-Taljan. Il- ktieb jerġa' jinqasam f'żewġ taqsimiet, bl-ewwel waħda li hi wkoll l-ikbar waħda fiha tagħlim tal- katekiżmu proprju waqt li t-tieni waħda fiha tagħlim għat-tfal qabel ma jidħlu fil-klassi. Dan il-katekiżmu jintemm b'sommarju ta' tmien paġni Indulġenzi għal dawk li jitgħallmu jew jgħallmu dan il-katekiżmu. It-tieni edizzjoni maħruġa fl-1768 hija kważi riproduzzjoni tal-ewwel waħda iżda mhux l-isetss jista' jingħad għat-tielet edizzjoni li ġiet ippubblikata fl-1780. Din l-edizzjoni li saret fuq ordni tal-Isqof VInċenzu Labini kienet l-ewwel waħda stampata Malta għand Mallia fl- istamperija tal-palazz tas-Sultan. Interessanti ferm hija l-kritika li Mikiel Anton Vassalli jagħmel fid- Discorso preliminare fuq xi partijiet minn dan. il-ktieb. Vassalli fost affarijiet oħra jikkritika t-titlu — bil- Malti li fih l-awtur juża l-kelma 'kompendju' li hu jqisha bħala barbariżmu. Vassalli jirreferi wkoll għal xi barbariżmi oħrajn li jinsabu fil-mistoqsijiet u t-tweġibiet tal-katekiżmu bħall-użu tal-kelma 'creati' flok 'maħluqin'. Perċ l-akbar kritika jagħmilha dwar l-edizzjoni tal- 1786 meta jgħid li dan il-ktieb hu ''miżgħud b'għeltijiet u tagħwiġ', iżda aktar milli għall-iżbalji ortografiċi Vassalli qed jirreferi għall-iżbalji fit-traduzzjoni tal- kliem mit-Taljan għall-Malti. Rigward it-titlu Vassalli wkoll iħarrax il-kritika tiegħu tant li jasal biex jipproponi t-titlu 'It-tagħlim Nisrani mqassar u msewwi… minflok dak li kiteb l-awtur. L krin VL-KLIM MALTI BAL-EATIK OI BAT-TALJAW KABEN MIETIGĦUM MELI TENSE War sin MIGCHAELIS ANTONII VAESALLI LEXIŻON Getbċab APED KNTĠEDE BIEB KprekEri JLPERJONI H PERNASE sej U ja jum jaeġ $ Id-dizzjunarju ta' Vassalli Fl-1809 ħarġet l-ewwel edizzjoni minn erbgħa li ġew ippubblikati fuq ordni tal-Isqof Ferdinandu Mattei. F'din l-edizzjoni wieħed jista' jinnota li mhux biss daħal ħafna iktar kliem Tajan fit-talb bil-Malti iżda talb bħal dik lil San Pawl tħalliet barra għal kollox. Barra minn hekk, it-titlu tal-ktieb li dejjem kien biż-żewġ lingwi din id- darba sar bit-Taljan biss. Ta' min jinnota li fl-edizzjonijiet li ħarġu bejn l-1752 u l-1809 ir-Radd tas-Salib inbidel tliet darbiet u proprju fl-edizzjoni tal-1809 insibuh għall- ewwel darba miktub bil-mod li bih għadna ngħiduh illum. FL-ISEM TAL MISSIER , U TADIBEN, , U TA-LIS- SPIRITU SANTU, ALLA VIHHED. FL-ISEM TAL MISSIER , U TADIBEN ,U -TA-LIS- SPIRITU,ALLA VIHHED FL'ESSENZA, U TLIETA FIL PERSUNI. 1809: Fl-isem tal Missier, u tal Iben, u ta-lis-Spiritu Santu, Amen. L-Isqof Franġisku Saverju Caruana ippubblika tliet edizzjonijet iżda l-edizzjoni tal-1841 tista' titqies bħala l-iktar waħda interessanti, hekk kif it-tqassim tal-kontenut ingħata format ġdid li baqa' jintuża fl-edizzjonijiet li ħarġu wara. Din id-darba t-tagħlim hu mqassam fi tlettax-il klassi u ma jaqsamx kull paġna min-nofs imma, minflok, il-paġni tal-lemin huma kollha bil-Malti, waqt li tax-xellug huma bit-Taljan. Fl-aħħar tal-ktieb wara l-misteri tar-Rużarju, Caruana żied ukoll Appendiċi li fih inkluda t-talba ta' filgħodu u ta' filgħaxija, tħejjija u ringrazzjament għall-kbar, xi innijiet bit-Taljan, tagħlim dwar il-quddiesa bit-Taljan, Il-Via Sagra forma ta' poeżija bil-Malti u l-Litanija bil-Latin. L-Isqof Conti Sant ukoll ippubblika tliet kotba tal-katekiżmu pero fl-edizzjoni tal- 1856 it-tagħlim huwa dwar iċ-ċerimonji u l-funzjonijiet prinċipali li tagħmel il-knisja matul is-sena. Għalkemm f'dan il-ktieb talb elementari ma nsibuhx, din l-edizzjoni tagħti ħafna informazzjoni siewja dwar il-funzjonijiet li jsiru fil-knisja li wħud minnhom illum inqatgħu għal kollox. Fost dawn insibu r-Rogazzjonijiet, it-tberik tal-omm wara l-ħlas, funzjonijiet fil-Ħdud ta' qabel ir- Randan u oħrajn. L-importanza ta' tagħlim dwar iċ-ċerimonji wieħed jista' jifhimha meta jqis li l-liturġija: kienet bil-Latin u l-maġġoranza tan-nies kienu jkunu qed jaraw ċerimonja bla ma jifhmu x'qed jingħad, barra minn hekk permezz ta' dan il-ktieb in-nies setgħu jitgħallmu xi jfissru l-ġesti li jsiru waqt iċ-ċerimonji. L-Isqof — Gaetano Pace Forno ħareġ tliet. edizzjonijiet li għalihom beda juża l-alfabett tal-Akkademja Filoloġika Maltija li fl-1843 ħarġet l-alfabett tagħha mibni fuq dak Taljan. L-edizzjoni tal-1871 kienet għall-użu tat- tagħlim tar-reliġjon fl-iskejjel. Din id- darba t-tagħlim mhux — imqassam skont klassijiet imma f'sezzjonijiet li kull waħda għandha titlu differenti. Jidher ċar li kull edizzjoni ġiet ikkupjata minn fuq ta' qabilha b'xi tibdiliet żgħar, dan wassal biex jiġu kkonservati ċertu kliem bħal 'regħxtek' u 'jisgħobija' li lum għalkemm it-tfal jitgħallmuhom bl-amment fil- klassijiet tad-duttrina ftit jafu xi jfissru. Madanakollu xi drabi l-katekiżmu serva bħala mezz biex jurina kif inbidel il-Malti. Waħda mill-edizzjonijiet li tagħti xhieda ta' dawn il-bdiliet hija dik tal-1875 ippubblikata mill-Isqof Carmelo Conti Scicluna. F'din l-edizzjoni għall-ewwel darba fil-kmandamenti jintuża l-Imperattiv. Negattiv li jibda bil-partiċella 'la' u jispiċċa bl-ittra 'x' f'tarf il- kelma. Hekk li kmandAmenti li fl-edizzjonijiet ta' qabel kienu jinkitbu 'La toqtof u 'La tiżni' f'din l-edizzjoni jsiru: 'La toqtolx' u 'La tiżnix'. Dan il-fattur perċ ma japplikahx għall-Kmandamenti kollha. L-Isqof Conti Scicluna bħal ħafna Isqfijiet oħrajn jidher li kien jgħożż ħafna t-tagħlim tad-duttrina tant li ħareġ ħames kotba tal- katekiżmu fi żmienu u kien hu li għolla l-kongregazzjoni tal-Madonna tad-Duttrina f'Ħal Tarxien għall-Fratellanza b'digriet tal-31 ta' Mejju tal-1874. Fil-perjodu tal-Isqof Pietru Pace ħarġu. sitt edizzjonijiet oħra. Fl-edizzjoni tal-1901 għall-ewwel darba l-Ingliż jieħu post it-Taljan, b'hekk din id-darba għandna test bil-Malti u ieħor bl-Ingliż. Jidher ċar li min kiteb it-test bil-Malti ħa hsieb sew l-ortografija għaliex hemm ħafna sinjali dijakritiċi li juru wkoll l-avvanz fis-sengħa tal-istampar. Fil-katekiżmu tal-1904 il-Malti pprevala fuq l-Ingliż u t-Taljan għax it-test hu mogħti biss bil-Malti. L-edizzjoni li ħarġet wara jiġifieri dik tal- 'J. Vella, L-iżvilupp tal-Katekiżmu Malti, B.A.(Gen) 1964, 7-9. 1908 hija interessanti għal diversi raġunijiet fosthom it- twissija tal-Vigarju ġenerali, li fost affarijiet oħra tgħid li din l-edizzjoni hi mingħajr kliem li ma jinftiehemx illum u li minn dak inhar 'il quddiem ma setgħet tintuża ebda edizzjoni oħra tal-katekiżmu maħruġa qabel. Xi drabi għadna nisimgħu l-anzjani jgħidu t-talb bil-Latin u forsi jkun hawn min jistagħġeb kif għandna storja daqshekk twila ta' katekiżmu bil-Malti u xorta jużaw il-Latin. Ir- raġuni għal dan mhux biss għax il-quddies qabel kien isir bil-Latin iżda għaliex waqt it-tagħlim tad-duttrina t-talb bil-Malti kienu jitgħallmuh bil-Latin ukoll. Fil-fatt fl-edizzjoni tal-1908, wara kull talba bil-Malti fil-parti għat-tfal hemm il-mistoqsija eż: ''Għeid is-Salve Regina bil-Latin u t-talba bil-Latin'. Fl-edizzjoni tal-1911 l-influenza tal-Ingliż f'Malta tidher li kienet qawwija ħafna tant li mhux biss għadda lit-Taljan iżda anke sa ċertu punt lill-Malti, għaliex fejn it-titlu tal-edizzjoni ta' qabel kien bil-Malti biss din id-darba hu bl-Ingliż biss. Tajjeb ngħidu li minkejja li fi żmien l-Isqof Pietru Pace kien ħareġ l-alfabett tax-Xirka Xemia (1880) xorta baqa' joħroġ l-edizzjonijiet tal-katekiżmu bl-ortografija tal- Akkademja Filoloġika. Għeluq: Normalment persuna tikkunsidra ktieb interessanti minħabba l-kontenut tiegħu, f'dan il-każ dawn l-edizzjonijiet kollha fihom l-istess kontenut li ma jagħtiniex stampa ta' kif setgħet kienet is-soċjetà, il- poltika jew l-ambjent f'Malta dak iż-żmien. Għalhekk l-importanza ta' dawn il-kotba ġejja mill-istorja lingwistika li studjuż jista' joħroġ minnhom meta jiflihom bir-reqqa. Peress li l-skop ta' dawn il-kotba kien it- tagħlim tar-reliġjon u mhux li jiktbu bil-Malti tajjeb jew li jagħmlu l-Malti aktar popolari, wieħed irid joqgħod attent ħafna biex ma jasalx għal konklużjonijiet żbaljati. Barra minn hekk, tajjeb jingħad li ftit kienu dawk il- Maltin li kienu jafu jaqraw b'hekk ħafna drabi kienu jisimgħu dawn il-kotba jinqraw mill-qassisin li setgħu jbiddlu fi kliemhom, inqaqqsu u jżidu skont il-ħtieġa. 2W, Zammit, 'Dawl ġdid fuq l-Ewwel Pubblikazzjoni tal-katekiżmu Kattoliku bl-Ilsien Malti: Taġħlim Nisrani (1752) ta' Franġisku Wzzinu', Il-Malti, 198,199. 3O Vella, L-Għejun ta' l-istorja ta' l-ilsien Malti, M.A. 2006, 183. G. Cassar Pullicino, Kitba w kittieba tal-Malti, 48. JM.AA Vassalli, Lexicon 'Discorso preliminare' pg 88-89 3I Nella, L-iżvilupp tal-katekiżmu Malti, p. 23. 9 Vella, L-iżvilupp tal-Katekiżmu , 33. 0 J Vella, L-iżvilupp tal-Katekiżmu Malti, p35.