Il-Vara Titulari ta' Santa TIN V.M. Riċerka ta' Sando Debono B.A. (Hons.) Ħidmet l-Iskultur Andrea Imbroll u l-Istorja tagħha L-istatwa titulari taż- Żejtun ilha għal dawn l-aħħar snin opra xi ftit misterjuża. Kien jingħad li nħadmet fi Spanja lejn tmiem is-seklu dsatax. (1) It-tradizzjoni li nġiebet minn Spanja ġiet kwotata minn bosta awturi li kitbu fuq din ix-xbiha. (2) Kien ġie wkoll stabbilit li l- ikonografija tagħha kellha B tabilħaqq elementi Spanjoli Dettall tal-vara ta' Santa interessanti. (3) Fl-edizzjoni ta' Katarina, Żejtun. l-2003 ta' dan l-fuljett kien deher artiklu li fih ġiet ppublikata supplika, jew aħjar talba, li kienet tressqet fl-1762 i quddiem l-awtoritajiet ekkleżjastiċi biex tingħata indulġenza lil Dettall tal-bambin fil-vara vara titulari ġdida li kienet għadha kemm saret f'dak iż-żmien. It-talba kienet tressqet minn Dun Dumink Abela, qassis mwieled iż-Żejtun u kappillan konventwali fi ħdan l-Ordni ta' San Ġwann. F'dan l-istess artiklu kien ġie propost li t-tradizzjoni li l-vara ġiet minn Spanja kellha wkoll kuntest fil-kummerċ tal-brigantini u tal-qoton lejn Spanja. Fl-ewwel ta' Mejju ta' din is-sena, s-Soċjeta' Mużikali Beland, ħabbret l-iskopetta tal-awtur tal-vara titulari u traskrizzjoni tal-kuntratt oriġinali ġiet ppublikata fuq l-website tas-Soċjeta'. (6) Xi ġimgħat wara l- publikazzjoni ta' din l-istqarrija għall-istampa, ġew ppublikati wkoll xi dettalji biografiċi mhux magħrufa dwar l-iskultur tal-vara titulari. l-Informazzjoni importanti li toħroġ mill-Arkivju Notarili tal-Belt Valletta tipproponi għall- ewwel darba l-awtur tal-vara titulari oriġinali u tiċċara aktar l-istorja tagħha. (s). F'Awwissu tal-1757, dehru quddiem in-nutar Gabriele Bartoli l-iskultur Andrea Imbroll u l-prokuratur tal-knisja parrokkjali Dun Ġużepp Darmanin. L-iskultur Imbroll intrabat li jaħdem statwa ta' Santa Katarina iżda qabel jibda x-xogħol fuqha kellu jippreżenta abbozz fit-tafal biex jispjega aħjar il-ħsieb tiegħu. (9) L-istatwa kellha tinħadem ta' l-injam imsejjaħ 'di ponente' u kellha tkun għolja 'sette palmi in otto'. Imbroll talab 140 skud għal xogħlu. Il-prokuratur kien diġa' għaddielu 40 skud mis-somma miftiehma fil- kuntratt u ntrabat li jagħtih l-kumplament hekk kif titlesta l-vara. Ix-xogħol kellu jkun mitmum sal- 15 ta' Awwissu 1758. Il-kuntratt sar fiż-Żejtun iżda Imbroll jidher li kien residenti l-Belt Valletta. Jidher li Imbroll żamm dan il-ftehim. Hu tħallas il-mitt skud li kien baqa' fis-17 ta' Novembru 1758 iżda l-istatwa kienet għadha ma żżanżnitx sa sena wara. Għa Mekdi Min Għaqda Mużikali Beland 7 Żejtun c Festa 2005 1759, l-Isqof Bartolomeo Rull waqt il-vista pastorali tiegħu fil-parroċċa taż-Żejtun jsemmi statwa fl-injam ta' Santa Katarina bil-pedistall li kienet tinsab fis-Sagristija tar-Rużarju. L-Isqof iżda jżid jgħid li kienet għadha mhix miżbugħa. Hu jżid wkoll li fuq dan il-proġett kienu ntefqu b'kollox madwar mitejn skud. Kollox jindika li din hija l-istatwa li pproduċa Imbroll ftit xhur qabel. Id-diskrepanza bejn il-prezz ta' 140 skud ikkwotat fil- kuntratt ma' dak ta' mitejn skud ikkwotat mill-Isqof Rull huwa spjegabbli bil-fatt li l-kuntratt tal-vara ma jkoprix il-pedistall. L-awtur tal-pedistall oriġinali mhux magħruf. L-iskultur misterjuż Andrea Imbroll għadu skultur xi ftit jew wisq misterjuż. Il-kunjom Imbroll għandu tabilħaqq oriġini Katalani iżda jidher li l-familja ta' l-iskultur kienet Maltija. Jidher li kien l-iżgħar minn erba' aħwa u li missieru kien Dettall tar-ras ta' Massiminu, minn Ħal Luqa. Madankollu, Imbroll hu dokumentat bħala skultur mill- Żżatwa ta' Santa Katarina, INIEEMREMN ATI EZ kien Ruma għal xi żmien qabel l- 1745 biex jitħarreg fl-arti tal-iskultura iżda ftit li xejn huwa magħruf dwar taħt min seta tħarreġ. Interessanti l-fatt kif Achille Ferris ma jsemmi l-ebda opra tiegħu filwaqt li Pietru Pawl Castanja ma jinkludihx mal-lista ta' pitturi u skulturi Maltin li jippublika. (14) Madankollu xi kittieba jagħtuna aktar dettalji. Stefano Zerafa jgħidilna li Imbroll għamel suċċess fil-Portugal bħala skultur fl-avorju. Faure jżid jgħid li Imbroll għamel bosta xogħlijiet sbieħ kemm f'Malta kif wkoll barra minn pajjiżna u li miet il-Portugal. (16) Minn din l-informazzjoni, jidher li Imbroll seta' kellu rabta mill-qrib mal-Portugal u li speċjalizza fix-xogħol ta' l-avorju. Iżda x-xogħlijiet tiegħu mhumiex magħrufa wisq. Zerafa jsemmi kurċifiss xogħol ta' Andrea Imbroll maħdum fl-avorju li kien proprjeta' tan-neputijiet tiegħu.(17) Nafu li għall- Jim Karmelitani tal-Imdina, Imbroll (ir der GR LANUA Tah ħadem l-istatwa proċessjonali LJUN tal-Madonna tal-Karmnu fl- 1761. (18) F'din l-istatwa, Imbroll ħares mill-qrib lejn il-vara tal-Madonna tar-Rużarju maħduma għad-Dumnikani tar-Rabat minn Melchiore Gafa mitt sena qabel fl- 1661. Iżda għaraf jagħti interpretazzjoni li tħalli fid-deher l-istil u t- teknika tiegħu. Wieħed jittama li aktar xogħlijiet tiegħu jiġu ddentifikati fil-futur qrib. Il-kuntratt tal-vara titulari taż-Żejtun jikkonferma b'mod ċar li Imbroll kien jgħix f'Malta f'dan il-perjodu. Jidher wkoll li l-prokuratur ma kellu ebda dubju fuq il-kapaċitajiet ta' l-iskultur magħżul u saħansitra ħallsu parti mis-somma miftiehma bil-quddiem. L-istatwa kellha tirrapreżenta lill-qaddisa qiegħda tippriedka. Iżda għalkemm jidher li fil-kuntratt l- ikonografija hija speċifikata jista jkun li din ma kinitx ċara għal kollox jew miftiehma b'ċertezza. Fil-kuntratt ma nsibu l-ebda referenza għal inċiżjoni jew xogħol ieħor li Imbroll intrabat li jikkopja jew iżomm bħala gwida kif kien spiss jiġri. Il-ftehim sar fuq il-fiduċja sħiħa li Imbroll kien ser jippreżżenta buzzett li jintgħoġob. L-idea ta' kif kellha tkun il-vara setgħet għalhekk kienet ta' Imbroll li ħajjar lill-prokuratur biha. Għaqda Mużikali Beland e Żejtun : Festa 2005 Madonna tal-Karmnu, Andea Imbroll, 1761. Restawr jew Rinovazzjoni2 L-vara titulari għaddiet minn taqlib kbir u bosta referenzi jagħtuna ħjiel tax-xogħol li twettaq fuqha. Wieħed mill-aktar interventi bikrija huwa dak li sar fl-1796 mill-induratur Francesco Candido. (19) Candido tħallas 4 skudi għal tiswijiet fl-injam, 5 skudi biex taha l-veriċ u għal xogħol ieħor meħtieġ fuq l-istatwa. Tħallsu 3 skudi għal xogħol ta' induratura u pittura fuq il-bradella tal-istatwa u 25 skud għall-induratura u sgraffir tal-pedistall. Il-ħlasijiet jindikaw li l-vara seta' kellha xi ħsara. Fl-1882 sar intervent ieħor fuq l-vara titulari. Skrizzjoni fuq karta fil-parti ta' fuq tal-pedistall tal-vara titulari tagħti ħjiel Skrizzjoni mal-pedistall tal-vara titualri li tfakkar : ki Om i l-intervent tal-1882. tax-xogħol li sar. (20) Jidher li l-istatwa ġiet rrestawrata, ndurata, u sar xi xogħol ġdid fuq il-pedistall. Jisemmew l- iskultur Ġuzeppi Baldacchino, l-induratur Ġużeppi Bartoli u ċertu Vinċenz Borġ. Mhux magħruf min kien dan Borg iżda jidher li seta' kellu x'jaqsam max-xogħol ta' skultura. Ir-reġistri tal-kontijiet li jinsabu fil-knisja parrokkjali jinkludu il-ħlasijiet li saru fuq dan il-progett iżda ma jidher li sar ebda ħlas lil dan Vinċenz Borġ. Bartoli tħallas b' kollox 420 skud għar-restawr u l-induratura tal-vara titulari. (21) L-iskultur Baldacchino tħallas 51 skud għax-xogħol li għamel fuq il-pedistall u l-bradella. L-vara reġgħet ġiet rinovata fl-1 928 mill-iskultur Antonio Agius taħt id-direzzjoni tal-pittur Żejtuni Ġużeppi Caruana u inbidlet f'dik li għandna illum. Il-fotografija tagħti ħjiel tal-bidla li saret mhux biss fil-vara iżda wkoll fil-pedistall li jinkludi żidiet dekorattivi stilistikament attribwibli lil Antonio Agius. Stil, Teknika u Ikonografija Ir-rinovementi kollha li l-vara għaddiet minnhom bidlulha mhux ftit id-dehra originali tagħha. Meta wieħed jqabbel l-istatwa li Imbroll ħadem għall-Karmelitani ftit wara l-vara titulari taż-Żejtun ma dik li naraw fir-ritratti qabel ma ġiet modifikata fl-1928, jintebaħ li l-intervent li sar fl-1882 bidel mhux ftit il-vara titulari taż-Żejtun. Il- panneġġjatura profonda u soda li seta kellha giet mwittija. (24) Il-ħsieb seta kien li jqarreb l-istatwa titulari lejn ix- xogħlijiet ta' Mariano Gerada u l-iskola tiegħu skond tendenza popolari fis-seklu dsatax. Madankollu jidher li għad baqa partijiet li jixhdu id l-iskultur Imbroll. Jeżisti fil- fatt xebħ bejn partijiet originali fil-vara titulari taż-Żejtun, bħall-maskla tal-wiċċ tal-qaddisa kif wkoll r-ras maqtugħa tal-Imperatur Massiminu, ma' l-uċuħ fil-vara tal-Madonna tal-Karmnu. Indikazzjoni ta' kif setgħet kienet d-dehra tal- vara titulari oriġinali ta' Imbroll tista' tagħtihielna statwa żgħira tas-seklu tmintax fuq dar privata fi triq Santa Marija, Żejtun. L-awtur ta' din l-istatwa mhux magħruf iżda l- kwalitajiet tekniċi tal-panneġġjatura kif wkoll l-pożizzjoni delikata tagħha jqarrbuha lejn xoghlijiet ta' Imbroll. Madankollu, din l-istatwa toffri biss indikazzjoni ta' kif setghet kienet il-vara titulari. Konservazzjoni Referenzi interessanti jagħtuna ħjiel dwar fejn kienet tinżamm l-istatwa titulari tul dan iż-żmien kollu. Jidher li ħ għall-bidu l-istatwa kienet tinżamm flimkien ma' l-oħrajn ħ xk. k fis-sagristija tal-fratellanza tar-Rużarju. (25) Ftit wara li L-Vara titulari ta' Santa Katarina, Żejtun l-vara ġiet restawrata fl-1796, jidher li saret wkoll qabel l-intervent tal-1928. 1700 Sena mill-Martirju u l-Glorja tal-Padruna Tagħna Santa Katarina V.M. niċċa ġdida għaliha. (26) Iżda għal xi żmien bejn l-aħħar tas-seklu tmintax u l-bidu tas-seklu dsatax, l-vara kienet tinżamm fil-knisja l-qadima ta' San Girgor flimkien mal-vari l-oħrajn li kellha l-parroċċa. Jidher iżda li l-vari ma damux jinżammu wisq fil-knisja parrokkjali l-qadima. Fl-1838, ittieħdet deċiżjoni biex titwaqqa l- kappella f'San Girgor li fiha kienu jinżammu l-vari u għalhekk ġie deċiż li jerġgħu jittieħdu lura fil-knisja parokkjali. (27) Iżda jidher li biex l-vari jerġgħu jintrefgħu fil-knisja parrokkjali kien meħtieg xogħol strutturali u ta' konservazzjoni. Għaldaqstant saret talba biex jinfetaħ bieb fis-sagristija tal-fratellanza tar-Rużarju li minnu seta' jkun hemm aċċess għat-triq biex jkunu jistgħu joħorġu u jdaħħlu bl-aktar mod komdu l-vari proċessjonali. Jidher li nfetaħ bieb ġdid li probabbilment huwa dak li minnu għadhom sal-llum jinħarġu l-istatwi biex jitqegħdu għall-qima fil-knisja parrokkjali. (29) Sar wkoll xi xogħol li l-prokuratur jsejjaħlu ta' konservazzjoni fuq l-erba statwi. Dan ix-xogħol mhux identifikat b'mod ċar iżda jista' jkun li saru xi niċeċ ġodda għal dawn l-istatwi. (30) Il-vara sabet postha f'niċċa pariġġ il-fonti tal-magħmudija wara l-bieb tal- knisja parrokjali fl-1882. Konkluzjoni Il-proġett ta' restawr li sar din is-sena jġib fi tmiemu ċiklu ta' għarfien ġdid fuq il-vara titulari. Sentejn oħra, fl-2007, il-kuntratt jagħlaq tlett mija u ħamsin sena. Iż-żmien bidel id-dehra originali ta' l-istatwa ta' Santa Katarina minn kif sawwarha l-awtur. Il-kuntest artistiku tal-vara m'huwiex għalhekk dak tas-seklu tmintax, bħal fil-każ ta' l-istatwi ta' San Ġorġ u San Nikola ta' Pietro Feliċi. Tabilħaqq, l-istatwa oriġinali taż-Żejtun kienet tħabbatha għal dik li hija teknika u interpretazzjoni ma' l-aqwa xogħlijiet ta' artisti magħrufa Maltin tas-seklu tmintax kif jixhdu x-xogħlijiet ta' Imbroll. Iżda l-imgħallmin li naqqxu u bidlu din ix-xbiha ma rnexxielhomx jibdlu il-valur simboliku tagħha bħala xbiha li tgħaqqad il-kommunita' taż-Żejtun. B'dedika lil dawk kollha li jemmnu f'Ulied iż-Żejtun. Ħajr lil dawk kollha li għenuni mhux ftit f'dan il-proġett tul medda ta'snin fosthom l-Arċipriet Fr Eric Overend, Dun Ġino Gauci, Dun Joe Abela, s-Sur Lorenzo Zahra (Arkivju tal-Isqof, Furjana), l-impjegati tal-Arkivju Notarili tal-Belt Valletta u bosta oħrajn. Mingħajr din l-għajnuna l-iskop ta' dan il-progett li wassal biex jigi identifikat l-awtur tal-vara originali ta' Santa Katarina ma kienx jintlaħaq. (2) Referenzi ghal din it-tradizzjoni gew ippublikati originarjament minn P.P. Castagna. (3) S. Debono, Santa Catalina de Alejandria, Programm tal-Festa Għaqda Mużikali Beland, 2000. (4) S. Debono, Indulgenzi u Kummerċ fis-Seklu Tmintax, Programm tal-Festa Għaqda Mużikali Beland, 2002, 47. (5) J. Abela, Ir-Rabta ta' Dun Dumink Abela mal-Vara ta' Santa Katarina, Programm tal-Festa Għaqda tal-Armar, 2003. (6) Stqarrija għall-Istampa ntitolata 'Skoperta Importanti Dwar il-Vara Titulari' pubblikata fit-30 ta' April fuq Di-Ve.Com u fl-1 ta' Mejju fuq il-Gazzetti Malta Independent u it-Torċa. (7) John Debono, Il-Vara Titulari taż-Żejtun, It-Torċa, 15 ta' Mejju 2005. (9) Il-kuntratt jsemmi b'mod ċar li l-abbozz kellu jkun mahdum 'di creta' jiġifieri fi-tafal. (11) J.Debono, 15 ta' Mejju 2005. (12) Abela S., Il-Karmelitani fl-Imdina, Malta, 1994, 54. Facsimile, Midsea Books, 1985; P.P. Castagna, L-Istorja ta' Malta bil-Gżejjer Tagħha, Ed. (16) G. Faure, Storja ta' Malta u l-Gżejjer Tagħha, 1911, 1125. (20) Din l-iskrizzjoni tgħid hekk 'Simulacrum hoc restauratum fuit anno Dni 1882 sub Procre. (21) J.Abela, Il-Logħob tan-Nar u l-Ewwel Restawr tal-Vara Fi Zmien Dun Lawrenz Degabriele 1883 (ippublikat f'programm tal-festa mhux identifikat). (24) Ħajr lil Anthonv Spagnol tal-informazzjoni li għaddieli dwar il-vara titulari. Jidher li waqt il-progett ta' rinovazzjoni tas-snin tletin tas-seklu għoxrin ġie nnutat li kien sar xogħol ta' rinovazzjoni fuq r-ras ta' l-istatwa titulari. 254, Konsulta tal-Fratellanza tar-Rużarju datata 1838. Għaqda Mużikali Beland e Żejtun : Festa 2005