Jitba tal-Puofs. Henu Ħuende ma' sidru, jew bil-brevjar f'idejh, tista tagħti l-impressjoni ta' wieħed li kien £ qabel xejn u qabel kollox qassis devot, fidil, konservattiv, li l-lealtà totali tiegħu : kienet lejn il-knisja Kattolika, lejn il-ġerarkiji tagħha u fiċ-ċirkostanzi kien speċi ta' £ martri għar-reliġjon. Din l-idea tista' tkun imsaħħa wkoll mill-interpretazzjoni li l- kawżi ewlenin jew uniċi tal-qawmiien tal-Maltin kontra l-Franċiżi kienu d-dispetti lejn : ir-reliġjon Kattolika. M'hemmx dubju li r-restrizzjonijiet fuq il-membri tal-kleru u reliġjużi oħra flimkien ma' l-abbużi u s-serq mill-knejjes u l-monasteri kienu fost il- kawżi ewlenin tal-qawmien, għalkemm kien hemm ukoll bosta kawżi oħra gravi li £ mar-reliġjon ma kellhom x'jaqsmu xejn. M'hemmx dubju lanqas li Xerri kien qassis eżemplari li jipprofessa r-reliġjon u l-vokazzjoni tiegħu bis-serjetà kollha. Imma din l-impressjoni tiegħu hi waħda nkompleta u ridotta. Xerri kien filosofu u matematiku b'interessi letterarji u lingwistiċi. Għex fl-aqwa £ ta' l-illuminiżmu u fi żmien meta l-influwenza kulturali u kummerċjali Frnaċiża f'Malta kienet imxerrda. F'nofs is-seklu tmintax mar jistudja Napli, belt Gian Battista Vico, $ pekursur importanti tal-ħsieb dwar l-individwalità u l-espressjoni tan-nazzjonalità — separata fostil-ġnus. Bħala rettur tas-Seminarju kien f'kuntatt kontinwu ma' żgħażagħ : qegħdin jiffurmaw ruħhom għas-saċerdozju li ma setgħux ma jsegwux l-ideat ġodda Franċiżi, Tedeski, Ingliżi u Taljani li bdew ħerġin f'dan is-seklu li ġab taqlib rivoluzzjonarju mhux biss fi Franza u pajjiżi oħra Ewropej minħabba fiha, imma wkoll f'dawk li kienu l-kolonji Amerikani ta' l-Imperu Ingliż. Żmien li ġab ukoll eċċessi liema bħalhom, speċjalment it-terrur u l-gwerra ċivili fi Franza, li minnhom imbagħad ħareġ Bonaparti. Żmien li ġab ukoll reazzjonijiet qawwijin kontra l-ħakma Franċiża, bħal f'Napli stess. Żmien iżda li fih xterdu l-ideali rivoluzzjonarji ta' libertà, ta' ugwaljanza, ta' fratellanza u servew biex jiġġustifikaw il-qawmien kontra min kien jippriedkahom mingħajr ma jipprattikahom. Kif ġara wkoll f'pajjiżna. Mill-arkivji ta' l-Università jirriżulta li għal madwar deċennju qabel ma nqatel mit- truppi tal-Ġeneral Vaubois, Xerri kien inkarigat mill-Fakultà tal-Filosofija fl- ' Università tagħna. Wara t-tkeċcija tal-Ġiżwiti minn Malta, il-Gran Mastru Pinto kien £ stieden bħala Rettur ta' l-Università, li issa ngħatat l-istatura superjura ta' stadium. € generale, lil akkademiku minn Bologna, ċertu Costaguti. Skond il-kostituzzjoni ġdida ta' l-Università, li taħtha beda jgħallem Xerri, l-istudenti kollha kienu obbligati jsegwu kors fil-Filosofija. Din kienet tkopri l-Loġika, il-Metafiżika, l-Etika, il-Fiżika u l- Matematika. Wara setgħu jkomplu għal dottorat fit-Teoloġija, fil-Liġi jew fil-Mediċina. Iktar interessanti minn hekk, jirriżulta li Xerri kien inkarigat minn din il-Fakultà. F'dan iż-żmien ġew ippreżentati għadd ta' teżijiet imnebbħa mill-ideat ġodda ta' dak Ż iz-żmien, ideat li kienu jemfasizzaw is-sehem akbar li kellu jkollu l-poplu fir-rigward f: tal-gvern, ideat kritiċi tad-despotiżmu, tal-privileġġ u ta' l-arbitriju. B'mod speċjali $ l immaġini ta' Dun Mikiel Xerri mgeżwer fis-suttana bil-kullar abjad u s-salib ik Każin Banda San Filep - Festa 1999 ta' min wieħed jissottolinea t-teżijiet li saru fi żmienu dwar Jean-Jacques Rousseau, l evidentement kien jinteressah, għalkemm dan ma jfissirx li wieħed kellu jaqbe miegħu. Żgur perċ kien familjari ma' l-ideat tiegħu u ta' kittieba oħra kontemporanji. € Rousseau saħaq fuq il-filosofija ta' gvern imsejjes fuq il-leġittimità, imma mhux il- $ leġittimità li tiġi mill-forza tal-ħakma jew tad-dinastija jew tad-dritt hekk imsejjaħ £ divin għar-rejiet u l-irġejjen bil-klikek ta' madwarhom. Bil-maqlub, għalih il- leġittimità morali u anki ġuridika kienet tiġi mill-intiża ta' kunsens, mir-rabta ta' min ikun qiegħed jiġi ggvernat ma' min ikun qiegħed jiggvernah. Kien hemm f'din id- duttrina xebħ mat-twemmin nisrani f'dak li għandu x'jaqsam ma' l-imħabba, mal- karità, mal-ħniena, mal-proxxmu, b'implikazzjonijiet ovvji kommunitarji, għalkemm ma kienx żmien li fih wieħed seta' faċilment jaqbel ma' ideat ta' ribelljoni, u wisq inqas jippropogahom. Imma Xerri għex ukoll fi żmien ta' għaks u despotiżmu meta qassisin u kjeriċi € oħrajn, immexxija minn Dun Gejtanu Mannarino, qegħdu l-valuri lejn is-sewwa qabel 5 id-differenza lejn l-awtorità, meta fl-1775 ittantaw jidħlu l-belt, u tellgħu l-kuluri 2 Maltin fuq is-sur ta' San Ġakbu. Ironikament, kellhom ikunu l-Franċiżi biex jeħilsu 4 mill-ħabs lil Mannarino snin wara, kif ħelsu mill-ħabs lill-oħrajn li kienu ntefgħu ġ hemm fi żmien l-Ordni. Filwaqt li Mannarino ġie allura obbligat mal-Franċiżi, Xerri qatt ma kellu l-ebda obbligu simili. Dnub li s'issa ma nafux iżjed dwar ħajjet dan il-bniedem. Madankollu jekk, permezz ta' l-evidenza nterna fil-kitbiet li għandna tiegħu stess, nagħmlu analiżi tad- £ diskors li huwa juża, insiru nafuh aħjar. Mill-frażjoloġija u l-iskartati li joħorġu minn dawn it-testi, li jinsabu fil-Biblijoteka, joħroġ saff qawwi ta' patrijottiżmu sekolari, anke l-użu tal-kelma 'ħelsien'. Joħroġ ukoll ċertu distakk, jekk mhux xettiċiżmu dwar ir-rapporti pjuttost kordjali jew politikament korretti li l-Isqof Vincenzo Labini : baqa' jmantni mar-reġim Franċiż, sakemm dawn ma jonqsux lill-prattika tal-fidi, ma joffendux lir-reliġjon j jew jieħdu l-proprjetà tal- Knisja. Fi kliem ieħor, għalkemm Xerri kein qassis, jew forsi proprju għaliex kien qassis, kien viċin il-poplu, iħoss il- polz iħabbat tal-magħfus u tal-muġugħ, iżjed milli xi wieħed mehdi bir-ritwali jew imkabbar b'inkini lejn min kien fis-setgħa , u la lejn dik ċivili u lanqas lejn dik ekkleżjastika. Fattur importanti li joħroġ mix-xhieda li jagħti hu, fil-fehma tiegħi, illi peress li $ hu kien joqgħod il-belt Valletta, kien ġieli jara b'għajnejh x'kien qiegħed jiġri, per eżempju s-sakkeġg tal-Monte di Pietà u l-ġarr fit-toroq tal-proprjetà ta' ħaddieħor. Jidher li kien ukoll, fil-fatt, ġar ta' l-ex kursar magħruf Guljiermu Lorenzi, oriġinarjament minn pajjiż Bonaparti, imma li kien ilu jgħix Malta minn tfulitu : għalkemm kien ibaħħar sikwit, bniedem ta' kuraġġ u sengħa fl-arti tal-gwerra. Kienu joqogħdu viċin xulxin fl-istess naħa 'Karmelitana' tal-belt, lejn Marsamxett. Hawnhekk, naturalment, kienet il-plajja ta' Mattew Pulis, li kien ilu minn żmien l- Ordni profumatur jew fumigatur tal-merkanzija fuq il-gżira Manoel, fejn kien jinżel u jaqsam bid-dgħajsa fil-port u jirritorna lura d-dar kuljum għax-xogħol. Dan ifisser li t-trejqiet ta' dawn it-tlieta, li x'aktarx huma l-iżjed tliet mexxejja mportanti tal- komplott għall-ħatfa tal-belt kapitali mill-Maltin f'Jannar ta' l-1799, kienu trejqiet li jqarrbu lejn xulxin, fejn l-inkontru seta' kien wieħed li lanqas jagħti fil-għajn. Fattur ieħor importanti li jirriżulta minn dawn it-testi hu l-kuntatt klandestin mal- mexxejja ta' l-insurrezzjoni fil-kampanja, da parte ta' Xerri u anke ta' Lorenzi permezz Każin Banda San Filep - Festa 1999 43 £ ta' Pulis, kif ukoll ta' ibnu u ta' ħuh. Wieħed minn dawn mhux biss kien bħal Xerri qassis, imma fl-imgħoddi kien ukoll student tiegħu, għaliex il-Kanonku Franġisk Saverju Caruana kien ġenerazzjoni iżgħar minnu; kien ukoll Żebbuġi bħalu. Ċensu i Borg 'Braret' kien ħolqa ndispensabbli għaliex il-kamp l-iżjed viċin għan-naħa ta' Ta' Xbiex fuq dik in-naħa tal-Gżira Manoel għall-inkontri fis-satra tal-lejl kien dak tiegħu mill-Għargħar, filwaqt li l-kamp ta' Caruana kien f'Tas-Samra. Jidher li kien hem xi kuntatti wkoll man-Nutar Manuel Vitale, li pero kien fin-Notabile u allura żjed imbiegħed għall-messaġġi diretti. Fost dwk li kienu jwasslu l-messaġġi nsibu fl- ttri ta' Xerri allużjonijiet għal 'iben il-fumigatur' u 'il-filjozza tal-Kaptan', truf denji ta' xi rumanz ta' Manzoni. Kien xogħol ta' periklu u azzard għaliex kieku nqabad xi ħadd minn dawn kien iħallas Alla biss jaf kif, mingħajr ma konna qatt naslu għat- tentattiv organizzat maħsub għall-11 ta' Jannar li ġie sfrattat b'kumbinazzjoni goffa. Dakinhar, proprju fil-jum li kien l-iżjed meħtieġ, il-famuż imblokk Ingliż safa' l- żjed għalxejn. Dakinhar, dan is-suppost imblokk, issarraf għall-Maltin bħala kontro- produttiv. Kieku ma daħlitx il-Galathee, biċċa tal-baħar Ġenoviża, stivata bl-ikel, bla ħadd ma nterċettaha, kieku la kienet issir is-serata fit-Teatru Manoel nhar ta' Ġimgħa, u lanqas kienu jiġu sparati l-kanuni u joħorġu l-Franċiżi jippassiġġaw fuq is-swar. Kieku kienet iddoqq il-qanpiena l-kbira ta' San Ġwann kif maħsub: kienu jinfetħu l- bibien tal-belt Valletta minn ġewwa għar-rinforzi mill-kampanja. Kieku l-mijiet li —. ġew lesti għad-dħul trijonfali mill-Porta ta' San Ġorġ, jiġifieri Putirjal, x'aktarx kienu jidħlu jikkumbattu biċ-ċans ta' rebħa, kif kien ġara fin-Notabile ftit xhur qabel. L- stess għan-nies tal-Kottonera li qasmu bid-dgħajjes. U dawk il-mijiet ta' Karkariżi u Mostin mill-kamp tal-kmandant Ċensu Borg 'Braret', fl-imħażen ta' Marsamxett, li kienu ilhom ma jieklu jew jistrieħu kważi jumejn, ma kenux jitwerwru daqstant minn ftit suldati Franċiżi armati. Kienu jispiċċawhom f'ħakka t'għajn. Kienet sfortunata kważi nkredibbli, ix-xorti ma ridetx, u minflok iċċelebraw il- Maltin iċċelebraw bil-goff il-Franċiżi, għalkemm fl-istess ħin ħadu xokk ġmielu. Kellhom rewwixta sħiħa qiegħda tiġma' taħt imneħirhom, b'ħafna residenti tal-belt Valletta stess jafu biha, u huma baqgħu ma xammew xejn sa l-aħħar minuta b'kumbinazzjoni, u xi spija iżolat bħal Satariano u ieħor Grieg biex salvaw ħajjithom fl-aħħar nett. Imma l-kbar, ibda minn Xerri u Lorenzi, kienu leali lejn sħabhom, ma kixfu 'l ħadd. Kienu rġiel. Assumew ir-responsabbiltà huma u ħallsu tagħha bil-mewt li f'ċirkostanzi bħal dawk tixraq lill-eroj. Meta Lorenzi beda jipposponi s-sinjal għall- — qbid, għal raġunijiet strateġiċi fiċ-ċirkostanzi mhux tas-soltu li nħolqu, Xerri baqa' sa £ l-aħħar minuta lest għat-taqbida, armat u mimli kuraġġ. € — Forsil-aktar karatteristiċi qawwijin li joħorġu minn dawn it-testi jixhdu l-kuraġġ u d-determinazzjoni ta' Dun Mikiel Xerri, jixhdu wkoll għall-influwenza li huwa kellu, iżjed minn Lorenzi, fuq il-mexxejja ta' l-insurrezzjoni, speċjalment Caruana u anke ż Braret, u fuq għadd ta' oħrajn, residenti bħalu fil-belt Valletta, bħal Peralta u oħrajn, i kienu ndispensabbli jew minħabba l-kuntatti u ż-żelu li kellhom jew ukoll minħabba : esperjenzi li kellhom fil-militar fi żmien l-Ordni, u setgħu jiġu afdati bi kmandi fil- mument tal-ħtif tal-belt kapitali. Qisu kien hemm eżitazzjoni da parti tal-mexxejja : ta' l-insurrezzjoni, imma Xerri, naturalment konfortat minn Lorenzi, Pulis u l-oħrajn, 4 baqa' jħeġġiġhom u jimlihom bil-kuraġġ sakemm ikkonvinċihom. Meta, bħal-lum mitejn sena, Dun Mikiel Xerri nħareġ miċ-ċella għall-fuċilazzjoni, 44 Każin Banda San Filep - Festa 1999 jingħad li wera kuraġġ sa l-aħħar u ffaċċja lill-ixkubetti b'rasu mgħollija, bis-salib f'idu lissen kliem ta' fidi u ta' faraġ u ta' ġieh għall-patria, kien eżempju qalbieni għal 2 sħabu li dalwaqt kien ser imisshom l-istess xorti kiefra. Dan fil-Pjazza msemmija għal £ ftit Place de la Libertà. Fl-ambitu taż-żmien u l-esperjenza tal-Maltin bħala poplu, dik il-fuċilazzjoni ta' Dun ; Mikiel Xerri u sħabu ma qatlitx il-libertà, wisq inqas il-ġlieda għaliha. Neżżgħatha, 2 kessħitha, regħditha, begħditha; imma wkoll reġgħet wellditha- f'dagħdigħa ta' demm 2 li jista' jinsa biss min ma jappartjenix fil-ħajja ta' nazzjon - nazzjon żgħir iżda mhux imċewlah sa barra. Jista' jkun diffiċli llum għal ħafna minna u għall-ġenerazzjonijet li telgħin, li jimmaġinaw, diffiċli forsi anke li jempatizzaw, ma' sitwazzjonijiet u għemejjel bħal dawn, tant kollox sar jidher komdu, immedjat u materjalizzat. Imma l-assunzjoni ta' żvolġiment lineari, uni-dimensjonali fl-esperjenza umana, jibqa' dejjem falz u perikoluż. Alla ħares jintilfu l-ħolqiet fin-nisġa tal-ġrajja tal-bniedem għaliex hekk it- tifsir jiddgħajjef u n-nazzjon jintemm. Min qiegħed issa jmexxi l-mass media, anki ssussidjati bi flus il-poplu, dan jaf jirrifjutah. Ir-ruħ ta' poplu jokrob għall-ħelsien, għall-għarfien, għall-valuri, għas-sens, f'Malta ndipendenti 'bl-applikazzjoni riattivata' ma jġiblekx riklami: allura ftit li xejn għandu jedd għal spazju fuq il-lożor tal-poplu, 2 tkun biss namra elitista ix-xenqa għat-tlissin tas-sinifikat- sakemm ma jkunx hemm xi € ras kbira fl-ewwel filliera, u f'dak il-każ jintbagħat il-cameraman b'istruzzjonijiet preċiżi. $£ Ara filosofu ieħor, li miet eroikament tletin sena ilu, ix-xahar id-dieħel se tfakkru l- — Ewropa kollha, kollha riattivata bil-fjamma tal-libertà ta' Ilum, ħarsitha lejn Pjazza £ Wenceslas fi Praga, pajjiż l-istudent Jan Palach, illum imfakkar fuq il-post tal-martirju b'monument, bil-fjuri dejjem qudiemu u iżjed minn hekk ukoll. Iżda kieku seħħet dik ir-rewwixta minn Marsamxett, (żewġ passi 'l bogħod minn £ hawn) żgur ma kenux ikunu l-Ingliżi li jirċievu l-imfietaħ tal-belt Valletta mingħand iż Vaubois u Villeneuve inqas minn sentejn wara. Żgur li l-Maltin ma kenux jiġu : mwarrba għal kollox, u umiljati, fil-mument tal-kapitulazzjoni, miż-żewġ potenzi barranin li rranġaw bejniethom trasferiment ta' poter mingħand wieħed għal għand l-ieħor, dawk l-istess Maltin li tant minnhom xerrdu demmhom għall-ħelsien ta' arthom minn ħakmali ġeneralment offendiethom, u fil-prattika jassrithom, minkejja l-kliem fieragħ u t-tamiet sbieħ. Maltin li l-bandalora rrakkmata tagħhom tperper £ f'isem Dun Mikiel Xerri u sħabu. L-istorja ta' Malta setgħet kienet waħda radikalment differenti minn dik li nafu. Setgħet forsi evitat it-trawma mentali u kulturali tal-kolonjaliżmu tul żewġ sekli. Forsi imma kien għadu kmieni għall-maturazzjoni. Wieħed ma jistax jispekula, biss kwalunkwe negozjati anki ma' Napli da parti tal-Maltin, jew possibilment ma' l-Ingliżi stess, kienu jsiru minn pożizzjoni ta' forza. Forza perċ dejjem iżjed moràli milli militari, għaliex wara kollox flotot u armati l-Maltin ma kellhomx, u lanqas issa m'għandhom biex iħabbtuha ma' potenzi ikbar. Hu ta' sabar u serħan madankollu l-ħsieb li uħud li jgħoddu ma' l-akbar nies, mhux biss minn fost il-Maltin, jindifnu mal-gzuz, fl-ixkora, bil-porvli, bla qabar hawnhekk, ma' martri ieħor, magnus. L-epitaffju tagħhom jgħix fl-istorja, fil-memorja kollettiva ta' min jixtieq il-ġid lil niesu, lil pajjiżu, u fuq kollox f'qalb dawk li m'humiex bla dehen. Grazzi. ii Knisja Arċipretali S. Publiju Martri, Floriana, 17 ta' Jannar 1998. Każin Banda San Filep - Festa 1999