68 Kif nifhem l Kif nifhem l Mitfija, bħal xemgħa milquta b'riħ kbir, inħossha quddiemek id-dija li ruħi taf trodd għat-tifħir, o Għajn. tas-sbuħija, Marija 1 Mid-dalma tal-ljieli waħxija arfagħini bil-ġwienaħ tal-ħsieb, biex nifhem kif rak Isaija, kif xandrek Elija lir-Rhieb, o Kewkba bikrija, Marija 1 U, hemm, fuq il-għolja kennija, tallagħni, wassalni sa tidejk, biex nara bħal xita qawwija il-grazzi jissawbu mn'idejk, o Sħaba mgħobbija, Marija Is-16 ta' Lulju, 1912. Ġ. XI IL-ĠIRIEN TIEGHI Kien nofs-ta'-nhar mitfi, bla ħajja tax-xahar ta' Mejju. Is- sema miksi kollu bi sħab irmiedi, l-arja tqila ftit sħuna, riħ isfel li jmarrad: kollox ħiemed, donnha l-ħajja waqfet. Bil- ktieb miftuħ quddiemi kont aktar inħares lejh milli naqra. Ħassejt rasi tqila, ma flaħtx iżjed, għalaqt il-ktieb u qomt nimxi mal-kamra. Xrift fit-tieqa, minkbejja fuq il-ħoġor u rasi mgħaddsa. Gieni f'rasi li nikteb xi ħaġa bil-Malti, Fuqiex 7 Dak il-ħin ma stajtx nafiseb ħlief fuq il-ġirien, għax, koss, għandna ġiren ta' kull qatgħa u ta' kull għamla. Min sa jeħel . ma'rasi7 Il-griegil Kienu raġel u martu, li ilhom xi xahar joqogħidu ħidejna, jidgħu dagħa jfarrak il-ġebel; minn fil-għodu sa fil-għaxija waħda wara l-oħra n għalxejn b'xejn. Anqas biss ma rrid naħseb fihom l Nikteb fuq Biċel Xbejba minn ta' daż-żmien, xagħarha maqtugħ u liebsa mqaċċat, ħelwa għasel mal-barranin u morra tengħuta man-nies tad-dar. Ma tismagħhiex ħlief tgħajjat u twerżaq, donnha mxajtna, tħabbat u ssabbat il-bwieb, ħadd ma jista' jkellimha ; iżda malli tofiroġ mill-bieb il-barra xoftejha jitbexxqu fi tbissima ħelwa li ma tintefiex ħlief xħin tarġa' tirfes l-għatba tad-dar. Biex inkun għidt kollox, nistqarr li darba ħibatt inħares lejha jiena wkoll, għax kont għadni ma nafx min hi, iżda malli sirt naf li hi l-ġàra tagħna, ma ħaristx aktar lejha. Aktar minn daqshekk ma nistàx nikteb fuqha. Jiftħu għajnejhom iż-żgħażagħ, u ma jħallux it-tlellix tax-xebbiet jagħi- mihom l Tgħid nikteb fuq is-Sur Masu 7: Dur, dur ma sibtx x'nikteb fuqu ħlief li hu jimxi dejjem kif jonfoħ ir-riħ. Ma jafx jaħseb b'rasu, jew ma għandux ħila juri dak li jaħseb. Dak li l-lum igħidlu abjad, għax riħ fuq, għada jgħidlu iswed, jekk idur riħ isfel. Qatt ma kellimtu, għax ma fihx mhiex titkellem. Domt aktar minn nofs siegħa b'rdsi mgħaddsa naħseb u nhammem fuqiex u fuq min sa nikteb. Fl-aħħar donni stenbafit minn nagħsa, irfajt rasi, tajt daqqa b'idi fuq moħiħi u għidt: Fuqha nikteb l U fuqha sa nikteb mhux biex nikxef xi ħaġa mistura, li ma għandhiex tkun magħrufa, iżda bil-ħsieb li nkun ta' ġid għal min hu marid bil-marda tagħha. Mela s-sinjura Karm (li sa nikteb fuqha) kienet armla ta' fuq il-ħamsa u ħamsin sena, toq- għod bitħa ma' bitħa magħna. Hiu ommi kien ilhom ħbieb tal-qalb minn qabel ma żżewġu. Dejjem nafha toqgħod ħdejna : u niftakar fil-kagħak tal-għasel abjad, li kienet tatini meta kont għadni daqsxejn ta' tfajjel. Kull nhar ta' Ħadd fil-għaxija, l-ak- tar fix-xitwa, konna mmorru għandha jew tiġi għandna u er- ħilna nilagħbu u nidħku 'u hi tgħidilna xi praspura ta' tfulitha. Ma għandix xi ngħid fuq is-sinjura Karm minn daqshekk: minn tagħna kemm trid, mara tal-qalb u mara tal-knisja. Iżda, jaħasra, hi wkoll kienet minn ulied Adam u għalhekk kellha hi wkoll xi żelluma x'issewwi. Kellha f'rasha li jekk ma tkunx taf bit-taljan u bl-ingliż, sfid-dinja: m'inti xejn; u l-imsejkna ma kenitx taf ħlief dak li kienu jgħallmu fl-iskejjel tal-Gvern ta' żmienha, u xi kelma oħra mgħawwġa li tgħallmet minn hemm 'l hawn. Kienet taf tgħid: Come stati 2: Non ce mali.. Aktar minn hekk ma kenitx twassal. Għall-knisja kellha ktejjeb bit- taljan, b'qoxra sewda tleqq u bix-xifer mdieheb. Il-paternoster u l-avemaria u s-Salve regina kienet tgħidhom bil-latin, kif taf hi, ma għandniex xi ngħidu. Sa hawnhekk ma għandix xi ngħid fiha. Mhux kullħadd jista' jitgħallem it-taljan, l-ingliż jew ilsna oħra. Iżda l-imbierka ta' mara biex turi kemm tassew taf b'dawn l-ilsna kienet dejjem tmaqdar il-Malti. Kont ta' sikwit tismagħha tgħid: Dal Malti jdardarni; ma nistax għalih: baxx wisq, molto bassu; u kliem ieħor bħal dan. Mela xi xahrejn ilu ġiet ghandna bħal dari. Kienet ix-xita u jiena bqajt id-dar. Qgħadna nitħaddtu, ix-xita ttektek u l-ħin għaddej. Fl-aħħar faqqgħet. Is-sinjura Karm qalet: 'Li ma kienx dat-temp kont immur l-Università nisma l-kunferenza. Qalu li ġie professur minn barra u dalwaqt jarġa' jsiefer'. Kont sa ninfexx nidħak, u kien ikun aħjar, imma għidtilha: 'U mur ara bħalek x'kont sa tifhem; tmur biex tara l-istampi, bħalma jagħmlu xi wħud ofira, u tisraq post ta' min jista' jif- hem… TU mela bil-Malti tiegħek tridni nifhem weġbitni ftit sħajna, til-Malti għan-nies baxxi u mhux għall-persuni edukati. Ibni, jekk trid tkun stmat, isma' minni u l-Malti ma għandekx xi tridu. Tkellem, ikteb bl-ingliż, bit-taljan, biex trid, imma mhux bil-Malti, għax il-Malti javvelik'. €Mela int għax qiegħda titkellem bil-Malti7: Għax ma titkellemx bl-ingliż jew bit-taljanf' għidtilha jien b'nofs daħka. 'Uival għax bejnietna, bil-kunfidenza; biex ma tgħidux li jien kiesħa u prusuntusa. Imma barra mid-dar,' issoktat tgħid, 'naf inġib ruħi xort'oħra. Ara, prietka bil-Malti qatt ma nismagħha, imma fejn ikun hemm prietka jew kunferenza bit- ssaljan jew bl-ingliż, arani minn ta' quddiem nett, l-ewwel wa UDa żgur' ' għidtilha, biex is-saħħan issiġġu u tongħos bla, ina tifhem saħta'. Mela ma nifhemx7'' qabżet hi, 'u kif jista' jkun li ma tifhemx meta tara l-qassis jagħmel dawk il-ġesti l. Inbagħad, għal ġieħna, int tifel tal-iskola, imissek taf-li l-Malti u t-taljan ħaġa waħda'. 'Ħa..ħa..ħajl din isbaħ mill-oħra l 1 Mela l-Malti u t-Taljan huma ħaġa waħda 7 'Imma l-Malti huwa baxx u ikrah, hux tassew 7'' għidtilha ien. J Kemm jista' jkun T' , UU ma tistħix int,' żidt ingħidilha, tissieħeb it-taljan ma' lsien baxx u ikrah bħalma hu l-Malti 7 Ommi ġebbditni u jien ma tkellimtx iżjed. Is-sinjura Karm ħmaàret, infixlet, ma għarfetx tgħid kelma oħira; laqalqet. xi ħaġa minn taħt ilsien u ħarġet mis- muta lejn darha. Ommi wasslitha sal-bieb, u biex tbiġġel ftit il-biċċa, , qaltilha: WTieħux għalibl Għadu tfal. M'ommi baqgħet ħabiba bħal qabel, iżda miegħi damet xi'xahar merfugħa, Issa bdiet issellimli, imma qatt iżjed ma semmietli fuq Malti u mhux Malti. U bħas-Binjura Karm ħawn oħrajn. Jaħasra, ma jridux jifhmuha. Ħadd ma jindafililhom fil-ġibdiet ta' qalbhom lejn dan jew dak l-ilsien. Jien nixtieq li kull wieħed ikun jaf kemm ilsna jista' jitgħallem. Imma ma naħmelx li wieħed imaqdar ilsien artu, l-aktar meta ma jafx ħliefu. Ġuże Diacono.