Is-Siġġiewi tal-imgħoddi kien raħal imwarrab u maqtugħ sewwa mill-ħajja mgħaġġla u aktar komda li wieħed kien isib f'ċentri kummerċjali f'naħat oħra tal-pajjiż. Kien nieqes minn toroq tajba li jwasslu lejn irħula oħra u lejn l-ibliet ta' madwar il-Port il-Kbir. L-irħula ġirien ta' Ħaż-Żebbug, l-Imqabba, il-Qrendi u r-Rabat kollha jinsabu fil-qrib u setgħu jintlaħqu bil-mixi Missirijietna kienu mdorrija jeħduha bil-pass meta ħtieġu jżuru dawk l-inħawi. Sa tmiem is-Seklu Dsatax kien biss pemezz taż-żwiemel u xi ħmara biex wieħed imur riekeb sa dawk l-irħula u oħrajn aktar fil-bogħod. Il-Kaless Il-kaless, miġbud minn bagħal, kien jkun l-aktar ta' nies tal-flus li jżommuh għall-użu personali, bil-kuċċier impjegat magħhom bil-ħlas. Madankollu jidher li xi forma ta' trasport pubbliku bil-kaless u b'mezzi sempliċi oħra kien jeżisti lura fiż-żmien. Fil-fatt, tariffa ta' nollijiet għall-użu ta' kalessi, karettuni, żwiemel u ħmir ixxandret permeżż ta' bandu fis-sena 1809 u, l-istess waħda, reġgħet dehret fil- Gażżetta tal-Gvern tat-28 ta' Awwissu 1822. Skont dik it-tariffa, biex wieħed jikri kaless fis-Siġġiewi għal jum sħiħ kien jiswielu 2s6d (€0.30cents) u, għal nofs ta' nhar, Is8d (€0.19cents). Għal mawra sal-Belt, triq waħda, kienet 1s2d (€0.14c) u bir-ritorn, 1s6d (€0.17c). In-noll għall-kiri ta' trasport b'mezzi oħra fis-Siġġiewi kien: Jum sħiħ Nofs jum Kwart ta' jum Karettun 2s0d (€0.23c) 1s9d (€0.290c) 0Os8d (€0.c) Żiemel 3s0d (€0.35). — 1s3d (€0.1400— Is0d (€0.(€0.12c) Ħmar/a Is6d (€0.17c) — 1s0d (€0.12c0: —0s6d (€0.06c) Dawk in-nollijiet,fis-Seklu Dsatax ,ma kinux irħas meta tqis x'kienu jaqilgħu l-ħaddiema ta' dak iż-żmien. Ħaddiema tal-id u lavranti kienu jitħallsu ftit ċenteżmi kuljum u meta jaħdmu biss. Ħafna minn dawn kienu jmorru fuq il-lant tax-xogħol bil-mixi, ikun kemm Każin tal-Banda San Nikola AD 1883 Siġġiewi ikun fil-bogħod. Il-bdiewa, li kien ikollhom bhima, kienu jinqdew biha għat-trasport kif ukoll għall-ġarr tal-prodotti tar-raba'. Ukoll l-impjegati tal-gvern kien ikollhom pagi miżeri u ma kinux jistgħu imorru għax-xogħol b'xi kaless kuljum. Infirmier fl-isptar, purtinar u messaġġier kellhom £30 fis-sena (€1.35 fil-ġimgħa); Skrivan tad-Dwana kellu £60 fis-sena (€2.70 fil-ġimgħa). Kienu biss uffiċjali għolja taċ-Ċivil li kellhom salarju bejn £100 u £240 fis-sena. Dawn ġie li kellhom ukoll għotja ta' £60 fis-sena biex setgħu jikru kaless. L-Omnibus u l-Karozzini L-omnibus bħala mezz ta' trasport għall-ġarr ta' passiġġieri daħal f'Malta fis-sena 1856; imma dan qatt ma ntuża għall-pubbliku fis-Siġġiewi. Il-karozzini bdew jidhru fl- istess żmien bħall-omnibus u numru minn dawn daħlu fir-raħal fejn baqgħu jintużaw sa ma tfaċċaw il-karozzi tal-linja fis-snin għoxrin tas-seklu li għadda. Il-karozzini u mezzi oħra ukoll kellhom it-tariffa skont il-liġi, li daħlet fis-seħħ f'April 1880. Karozzin kien jinkera 6d kull kwarta ħin (€0.07c). Kiri ta' karozzin mis-Siġġiewi sal-belt, triq waħda, 2s0d (€0.23ċ) u, bir-ritorn 3s8d (€0.42ċ). Dak in-noll jidher irħis bil-kejl tal-lum imma fl-1880 il-pagi kienu għadhom baxxi ħafna u noll bħal dak kien jinħass għoli wisq. Il-Vapur tal-Art u t-Tram Fis-sena 1886 twaqqfet il-Malta Railwav Companv biex tħaddem ferrovija bejn il- Belt Valletta u r-Rabat u tliet snin wara beda jaħdem it-tren, jew vapur tal-art. Peress li l-kumpanija malajr falliet, il-ferrovija waqgħet taħt idejn il-Gvern u l-linja ttawlet sal- Imtarfa minn ġo mina li tħaffret minn taħt is-Saqqajja u taħt l-Imdina. Wieħed malajr jifhem, li s-Siġġiewi ma ħa xejn minn dan is-servizz komdu tal-ferrovija. Kumpanija oħra bl-isem The Malta Tramwav Companv, twaqqfet fl-1903 biex tmexxi servizz ta' tram, jaħdem bl-elettriku, fuq tliet rotot diversi f'Malta. Waħda mir-rotot kienet titlaq mill-Belt Valletta, tgħaddi mill-Ħamrun u Ħal Qormi u tasal sa barra Ħaż-Żebbuġ. Did-darba n-nies tas-Siġġiewi sabuha komda li jużaw it-tram biex imorru l-Belt, imma qabel riedu jimxu żewġ kilometri sal-venda, ħdejn il-Bieb Rohan f'Ħaż-Żebbuġ, biex jirkbu t-tram. Bla dubju, servizz bħal dak kien ta' skariġġ għall-passiġġieri mis-Siġġiewi, l-aktar għall-anzjani. Aktar dwar il-Karozzini Kif. għadna kif semmejna, is-Siġġiewi kien moqdi b'għadd ta' karozzini biż-żwiemel sa minnnofsis-Seklu Dsatax. Karozzin kien jgħabbi erba' persuni fil-kabina u wieħed fuq barra ħdejn il- kuċċier. Minħabba l-istat ħazin tat-toroq, il-kuċċier kellu ta' spiss jinżel minn postu u jagħti spalla liż- żiemel ma' xi medda triq għat-telgħa. Meta jien kont għadni tifel fis-snin. għoxrin, in-noll tal-karozzin mis- Siġġiewi sal-Belt kien 3d kull persuna. Ġieli familja sħiħa kienu jikru karozzin għall-Belt u, allura, in- noll kien ikun 2s 6d (- €0.30ċ) sal-Belt u lura. Darba kultant, missieri u ommi kienu jiġu bżonn karozzin biex imorru sal- Belt, b'xi wieħed jew tnejn minnha l-aħwa magħhom. Minn filgħaxija, missieri kien imur għand il-kuċċier u jirranġa miegħu dwar in-noll u l-ħin tat-tluq. Eżatt fil-ħin miftiehem, il-karozzin kien jasal wara l-bieb u aħna Ikoll naqbżu fuq ġewwa, b'missieri ħdejn il-kuċċier. Il-vjaġġ sal-Belt kien jieħu kważi siegħa u l-kuċċier kien jibqa' jistenniena ħdejn Putirjal għall-vjaġġ lura lejn id- dar. Dak kollu għal noll ta' 2s 6d. Imma, meta tqis li ġurnata xogħol ta' ħaddiem tal-id dik il-ħabta kienet bejn €0.12c u €0.16c tal-lum, in-noll ta' 2s 6d (€0.55c) kien meqjus ftit għoli u n-nies ma kinux jikru karozzin ħlief f'każ ta' ħtieġa speċjali. L-Ewwel Karozzi tal-Linja f'Malta Matul il-bidu tas-snin għoxrin tas-seklu l-ieħor, dehru l-ewwel karozzi tal-linja jaħdmu bejn Tas-Sliema u l-Belt Valletta. Wara biss ftit xhur, is-servizz xtered ma' kull naħa ta' Malta u laħaq l-aktar irħula mbiegħda. In-nies bdiet toħroġ aktar spiss, għax tal-linja issa bdew iġorru għadd imdaqqas ta' passiġġieri f'daqqa, b'noll pjuttost irħis. Kien fis-sena 1929 li s-Siġġiewi ra l-ewwel bus tiegħu taħdem regulari għall-Belt. Kien ġabha Ġużepp Tonna, taz-Zliz, u kien isuqha hu stess. Fuq ġewwa dil-karozza kellha żewġ bankijiet twal quddiem xulxin laġenba u kienet tgħabbi erbgħa u għoxrin passiġġier. Ix- xufier kien ikollu miegħu kunduttur, biex jiġbor in-noll mingħand in-nies waqt it-triq. Fuq kull ġenb ta' barra din l-ewwel karozza kellha isimha miktub b'ittri kbar minn naħa għall-oħra, fuq kulur safrani. Ġużepp Tonna kien semmieha Garantita, għax kien jgħid li ; l-magna kellha garanzija għat-tul. Wara ftit xhur karozza oħra, Nicolina, daħlet fuq il-linja; kienet ta' Karmnu Vella, Ta' Vella, li fil-bidu kien ukoll ix-xufier tagħha. Sal-1932 dehru tnejn oħra li kien jisimhom, waħda il- Firilla, li kienet ta' Ninu Muscat Tal- Megin, u l-oħra Miss Australia, ta' Ċikku Vassallo, il-Gabaj. Fl-1932, karozza oħra ingħaqdet mal-erbgħa li kien hemm. Sidha kien Nikol Mallia, ta' Lorbu, li Każin tal-Banda San Nikola AD 1883 Gf. semmieha Eagle Pass, isem li jfakkar fl-Amerika fejn Nikol kien emigra għal ħafna snin. Isem dil-ħames karozza ma kienx miżbugħ fuq il-ġnub, imma b'ittri iċken fuq kull naħa tal- għatu tal-magna (il-bonnet), għax issa l-karozzi kienu bdew jieħdu sura oħra, ftit jew wisq bħal tal-lum, bis-siġġijiet tnejn tnejn wara xulxin, flok il-bankijiet. Sa nofs is-snin ħamsin, tal-linja kienu jinżebgħu bi lwien differenti, skont ir-raħal li jkun, bil-għan li dawk li ma jkunux jafu jaqraw l-isem tal-post jagħrfuh mill-kulur. Il-bisses tas-Siġġiewi kienu sofor, bi strixxa ħamra mal-ġnub taħt it-twieqi, eżatt kif saru l-karozzi kollha ta' Malta llum. Tar-Rabat kienu blu skur u ta' tas-Sliema kienu ħodor. Aktar tard bdew jinżebgħu b'kulur wieħed, imbgħad reġgħu biex kollha saru sofor bl-istrixxa ħamra fin-nofs taħt it-twieqi kif għadhom sal-lum. L-ewwel noll mis-Siġġiewi għall-Belt kien Id, sold u nofs, ftit anqas minn €0.02ċ tal- lum, li aktar tard tela' għal 2/d u dam hekk għal ħafna snin sa ma bdiet il-gwerra fl-1939. Matul dawk l-ewwel snin, il-karozzi kienu jaħdmu bejn l-4.30 a.m. u s-7.30 p.m., b'waqfiet twal bejn vjaġġ u ieħor. Kellhom jgħaddu bosta snin qabel daħlet skeda ta' ħinijiet aħjar, bl-aħħar karozza titlaq mill-Belt fl-għaxra ta' filgħaxija. Is-Sitwazzjoni tal-lum Illum, għall-grazzja tal-Mulej, — il-qagħda fil-qasam — tat-trasport fis-Siġġiewi tjiebet qatigħ. Barra l-għadd kbir ta' karozzi private fir-raħal, il-karozzi tal- linja bħalissa joffru servizz regulari u n-nies moqdijin tajjeb. Is- Siġġiewi m'għadux ir-raħal imwarrab tal- imgħoddi tant, li llum, dak li kien raħal issa sar belt imdaqqsa bi djar mill-isbaħ, bi hwienet fejn wieħed isib kull ma jixtieq, kif ukoll b'toroq komdi li jwasslu għal kullimkien. Is-Siġġiewin, ukoll, m'għadhomx li kienu seklu u nofs ilu għal dik li hi stil ta' ħajja; għax issa kulħadd sar jaf jgħix bil-kumdità bħan-nies tal-ibliet f'inħawi oħra tal-Gżejjer Maltin. Bi kburija ngħid li s-Siġġiewi tas-Seklu Wieħed-u-Għoxrin sar l-għira ta' bnadi oħra u ħafna jixxenqu jiġu jgħixu fih, grazzi għall-ambjent ħlejju li bih jinsab mogħni dan is-Siġġiewi tagħna. Nota: Dan l-artiklu ġie meħud u addottat mill-ktieb tiegħi: ''Siġġiewi -— A Profile of Historv, Social Life and traditions' 2002. Każin tal-Banda San Nikola AD 1883 14 TT Siġġiewi