Ħadd ina jista' jaħdem fuq il-palk, jew ixandar minn fuq ir-Rediffusion, jew juża. xort'oħra, din il-biċċa teatrali mingħajr is-sensja tal-kittieb. Stampat fid-Dar ta' San Ġużepp—Ħamrun JIEĦDU SEHEM: IL-FIZZJAL — (50) MARIA HOFFMANN — (65) MARIE MONNIER — (30) MAĦV SMITH — (15) F'kull Żmien, F'Raħal fl-Ewropa. LEĠĠENDA DRAMMATIKA ĠINO MUSCAT-AZZOPARDI Ix-xena tirrappreżenta Uffiċċju Militari f'raħal x'in- kien fl-Kievopa: għalhekk ma jidhrux fiha l-bandieri, ir-ri- tratti u l-posters li naraw is-soltu, iżda, flok ix-xenarju, ikun hemm purtieri. suwed. mat-tliet naħiet tal-palkuxeniku b'dawk tan-nofs jinfetħu sabiex ikunu jistgħu jidħlu jew jo- ħorġu l-persunaġġi. Lejn irsrellug mejda ta' daqs nofsani b'tapit tal-pannu lewn. id-demm tal-baqra fuqha; karti u formoli mirerrdin 'l hin u l-hawn fuq il-mejda. In-naħa tal-lemin hemm bank blu dahar u bis-saqajn tal-ħadid. Mal-ħajt tax-xellug mejda ċkejkna b'Kurċifiss x'aktarz imdaqqas fuqha u quddiemu vażelt li għad li jleqq bħal fidda mhux tal-fidda, bi ftit fjuri niexfa ġewwa fih. Bħal f'kull leġġenda, l-azzjoni drammatika trid tkun akkumpanjata b'mużika lenta ta' mhux inqas minn vjolin u pjenu. Malli jinfetaħ is-siparju l-FIZZJAL, liebes uniformi militari li ma tistax tgħid ta' liema nazzjon hija, ikun jikteb u jqulleb il-karti fuq il-mejda. Huwa mdaħħal fiż-żmien ti għaldaqshekk huwa x'aktarx xebgħan mix-xogħol tiegħu u donnu qiegħed jagħmel kollox bil-fors; leħnu iżda għadu sod u ċar ħafna u għad li n-nies idejquh u jfittex li jeħles minn- hom malajr, fl-għemil tiegħu wieħed jara dik il-ħlewwa kol- jen lil bniedem li jaf jagħder u li jirtieq ikun ta' ġid ma' dawk kollha li d-destin kiefer tal-gwerra. ferihoim f'qalbhom u fil-morali taghhom. (Tinstama' taħbita ċkejkna.) Fizzjan: ddħoll HEFFMANN :— (mara ta mudiar il-66 sena; liebsa libsa sewdu li l-lum. bdiet titlef il-lewn tagħha. Xagħarha aktar abjad mill iswed; b'wall qastni tas-suf fug spallejha tidħol min-nofs u tibqa' mistħija ma tafu x'għandha tagħmel, fuq il-bieb.) Pizzjan: Ersaq …ersuq 'l-hawn… X'għandek bżonn 2 HorrMANN: Sinjur… xtaqtek kieku tagħtini xi tagħrif. FizzjaL: Għidli… għidli… HorrMann: Xi żmien ilu kienu bagħtuli din il-karta (tagħtih kartu li tkun f'idhu' …ma nulx kontx bgħatthieli inti… imma, qaluli li inti tista' tgħini… F'IZZJAL: (wara li ikun qara l-karta) Le… Din il-karta kienu bagħtuhielek minn xi Uffiċċju Mulitari ieħor mhux minn hawn… Inti Marija Hotfinann $ F'izzjAL: Ġermaniża7 HOFPMANN: Ġermaniża l FizzJAn: U f'hix taħseb li jiena nista' naqdik 2 HorFMANN: F'dik il-karta kienu qaluli li ibni Fritz kien jinsab nieqes, li wara ma nafx hema battalja ma jafux aktar x'sar MINIMI… FizzJan: (iħares lejn il-karta) … iżda dan ilu ħafna… HOFFMANN: Naf… naf… qatt aktar ma smajt b'aħbaru, L-uni- ku tifel li kelli, żagħżugħ ibiegħ is-saħħa, il-ġmiel tiegħu (tirxottu żewġ demgħat). , FizZJAL: Wisq nibża' li wara dan iż-żmien kollu… HorrmMann: Jiena wkoll ingħid bħalek… wara dan iż-żmien kollu… Kieku Fritz kien għadu ħuj ma kienx iħallini min- għajr aħbarijiet tiegħu; hu jaf kennm kont inħobbu. Lilu biss kelli fid-dinja… fl-aħjar ta' żgħożitu… Fizzjan: Hawn eluf u eluf ta' ommijiet bħalek li ssagrifikaw lil uliedhom għall-imħabba ta' pajjiżhom l HOFFMANN: Veru, veru… u li bħali, ma nafux x'inħallsu, biex naraw lil uliedna ġejjin lura… i FIZZJAL: Mita kitiblek l-aħħar2 L-ittri tiegħu, ir-ritratt, kulma, kel- li… kien intradamli, spiċċa fix-xejn, saru trab bħall-imsej- ken Fritz tiegħi. Tlift kollox minbarra din il-karta li dejjem inżomm fuqi. Fizzjan: Biex tissokta ġġedded il-pwieni tiegħek… Horrmann: Le, sinjur …amki mingħajr din il-biċċa karta l-pis- na tiegħi ma tinut qatt. Din il-karta tagħtini xaqq ta' dawl… iġġigħalni nittama… nittama dejjeni… FizzjAL: Jiena ima nixtieqx pagtagħlek qalbek, ma nixtieqx ueġridlek din it-tama… HorFMANN :Hlija biss qiegħda żżommmi ħajja : it-tama. Lil ibni ma rawhx imut, ma jafux fiż-żgur li huwa mejjet… nieqes, ma deherx aktar. Suta' waqa' priġunier, setgħet ġratlu xi disgrazzja li ma tħalliehx jiġi għandi… u taf inti, sinjur Sakemm ma tkunx tal-i ibnek huwa mejjet, tibqa' tisten- nieh dejjem, tibqa' tittama li ġurnata għad jiġi lura. FizzJanL: U taħseb li jiena nista' ngħinek HorrMann: Il-bieraħ qaluli li dalgħodu għandu jasal hawn wie- ħed raġel li ilu ħafna jiġġerra ma' l-Ewropa… wieħed li kien priġunier u harab u baqa' jiġri waħdu minn raħal għal ieħor… minn belt għal oħra… Vizzjan: Iva. Irċevejt xi tagħrif fuq dan ir-raġel ftit ġranet ilu, iżda lu għadni naf x'jismu, la x'kien, xejn… Għadni ma Nuf xejn preċiż fuqu. JorFMANN: (bil-ħatfa) Forsi ibnil Porsi Fritz tiegħi l Fizzjan: (jarfa' spallejh) J'ADat Kollox jista' jkun fid-dinja… Imma ma naħsibx li… HGFFMANN: (bħal qabel) Allura ima tħallinix narah7 Ma tħal- linix inkellmu $ FizzJan a Mela let (jagħtiha lura l-karta) Poġġi fuq dak il- bank; mita jusal kellmu u arah kemm trid… poġġi, poġġi… HOFFMANN : Grazzi l Grazzi, sinjur (u kollha siekta, tintafa' fuq il-banlke, toħroġ kuruna tar-Rużarju u tibqa, iċeħidha, litlob bil-kemm tinstama), (Wara flit tinstama' taħbita ohra.j FizzjAL: Min hemm 7 Idħol… MOoNnI imara fuq it-80 sena; b'libsa griża sempliċi mill-ak- tar li turi l-faqar u l-ġabra tagħha) Sinjur… FizzsaL: Għidlil Monnri Sinjur, smajthom igħidu li dalgħodu għandu jasal raġel li ilu nieqes ħafna u li fl-aħħar irnexxielu jiġi lura f'dan ir-raħal; xtaqtek tgħidli jekk dan hux minnu… FizzJAL: Għadni kenun kont qiegħed nitkellem fuq dan ir-ra- ġel ma' dik il-mara… (juriha lil -Hoffmann). MENNIER: (wara li tkun tat-daqqa ta' għajn lil-Hoffmann : lill- Fizzjal) Allura veru Fizzjan: Veru li għandu jasal dan ir-raġel imma s'issa la għad- ni naf x'jismu, la naf min huwa U innejn ġej… Għadni ma naf xejn fuqu, Inti x'jismek$7 MONNIER: Marie Monnier, frapċiża. Fizzjan: Franċiża 7 Monniik: Franċiża l Jiena kont miżżewġa lill-Inġinier Jacques Monnier, Konna ninħabbu, konna ngħixu għal xulxin, sa- kemm ġie msejjaħ bil-leva sabiex imur jaqdi diniru lejn paj- jiżu, Tlaqna lil-xulxin bid-dmugħ f'għajnejna u b'tama qaw- wiju li nerġgħu naraw lil xulxin fi-żmen qasir… FiszJaL: Kenm kontu ilkom miżżewġin 7 Monntik: Sena… sena bissl L-isbaħ sena tal-ħajja tagħna l Fizzjan: U qatt ma kitiblek 2 Monniik: Iva; għall-bidu kien jiktibli spiss… Kien igħidli kulma jgħaddi minn għalih, kien jiktibli kollox, sa l-inqas ħaġa ċkejkna… Mita kont naqra l-ittri tiegħu kont inħossni tiegħu, kont inħossu madwari, ħdejja… kont qisni qiegħda ngħix miegħu, Darba waslitli ittra tiegħu fejn qalli: ''.. il- lejla waqt li inti tkun rieqda aħna nkunu fl-eħrex taqbida : Marie toħlomx f' Kienet l-aħħur ittra tiegħu. FizzjJAL: Miet f'dik il-battalja 7 Monniiġ: Ma nafxi Qatt aktar ma ġie lura… FizzJan: U l-awtoritajiet qatt ma qalulek xejn fuqu2, Monniġh: Iva: qaluli li buwa nieqes, li ħadd ma jaf x'sar min- nu, Qaluli, f'kelma waħda, biex nispera, u bqajt nistennieh, nistennieh dejjem… imsejken Jacques tiegħi ma kellux ħlie- fi fid-dinju u jien ma kellix ħliefu… Fizzjan: Meta kitiblek l-aħħar/ Xi kemm għadda żmien minn l-aħħar ittra tiegħu 7 MONNIER: Ma niftakarx… ma nafx… fl-ittri ma kienx ikun hemm dati… Iżda ż-żmien x'igħodd 2 Għalija qisu l-bieraħ l Igħidu li ż-żmien isabbar, inissi: mhux minnul Igħidu li ż-żmien itir, li ma jieqaf qatt: mhux vern' Fizzjan: U taħseb li dan ir-raġel li ġej dal-għodu…2 Monnink: La Jacques mhux mejjet min jista' jgħid li m'hu- wiex huwa 7 HOFFMANN :Ir-raġel tiegħek 9 Monnien: (lil Hofimann) Int ukoll għandek lil xi ħadd mitluf7 ĦOFFMANN: DLil-ibni… lil-Pritz tiegħi… ejja, binti, ejja ħdejja nistennew flimkien… ejja… Monnien: (tpoġġi ma' ġenb Hoffmann) Qalli biex ma noħlomx. Kif nista' 2 WFizzjan: Hawn eluf u eluf ta' nisa bħalek li ssagrifikaw lil żwieġhom għall-imħabba ta' pajjiżhom : Russi, ingliżi, pol- lakki, taljani, belġjani… Horrmann: Kollha ommijiet xorta waħda… Monnrek: Kollha jistennew lil Taeqnes tagħhom jiġi lura… Fizzjan: (jomgħod il-kelma; Tiġi lura… (Wara sikta ċkejkna tinstama' taħbita oħra.) IN-NISA: (f'daqqa) Wasal) l Fizzjan: Idħol… SMITH: (Tfajla ta' xi 15-il sena; nadifa u fuq tagħha; liebsa ħafif iżda nulit ħafna) Bonġormu… Fiżzzan: X'għandek bżonn, ruħi…2 SMITH: Sinjur, inti, jekk jogħġbok, ikollok miktub l-ismijiet ta' dawk is-suldati li jkunu ntilfu fil-gwerra 7 Fizzsan: Tekk tgħidli fejn u mita, forsi nkun nista' naqdik… SMITH: Missieri kien mar għall-gwerra u ma: ġiex lira… FIZZJAL: nti x'jismek) Smitri:- Iva, ingliża. Fizzjan: 'X'kien jismm missierek 7 Qatt tawkom aħbarijiet tie- għu Kien jismu Joħn Smith. Kien inkiteb' voluntier u qa- lulna li wara l-battalja ta' Franza ħadd aktar ma jaf x'sar minnu. PIZZJAT 1: Ma qalulkomx hux mejjet jew ħait9 Ħux priġunier Xi ħaġa9 SMITĦ: De… TA huwa mitluf… ma jafux żgur jekk huwiex mejjet: issa z-ziia semgħet li għandu jasal suldat li ihr nieqes ħafna u bagħtitni nistaqsi x'jismu dan is-suldat biex inkin naf jekk hux missiert… PIzzjA,: X'jismu u mnejn hu ġej. u jekk hux suldat jew fizzjal lanqas jien stess għadni ma naf… SMITH: Imma veru li għandu jiġi hawn F'Izzjan: Veru… (juriha lin-nisa) ara dawk iż-żewġ nisa qegħ- din jistennewh ukoll. SMITH: (tħares lejhom) Missierkom mitluf ukoll 7 Monnirk: Żewġi, ir-raġel tiegħi… SMITH: Nista' nistennieh jien nkoll 9 Fizzsan: Għaliex le, binti2: Tnti ma għandekx ħutek akbar minnek2 Smirħ: Te… lanqas ommi ma għandi… kienet mietet mita kont għadni tarbija… Hil missieri ħiss għandi mita jerġa' jiġi lura, FoFFMANN: Fjia, ruħi… ejja ħdejja… Monnrin: Stenna ħawn magħna… SmiTĦ: (twoddi fuq il-bank f'nofs in-nisa), Fizzjan: Finf ta' romol… elnf ta' ommijiet… eluf ta' ltiema… il-gwerra (u mal-kelma gwerra jagħti daqaa ta' ponn ċkejkna fuq il-mejda) Jacames… Pritz… John… il-gwerra l (u mal- kelma awerra jarġa' jagħti daqoa ta' nonn ċkerlina oħra fua il-mejda: iżda din id-darba wara t-taħbita tiegħu tinstama' taħbita oħra qawwija minn barra.) Huwa: (minn ġewwa Nista' nidħol 9 FIZZJAL: —(dmum bil-wieqfa) Huwa TT-.MireT NTSA:- (doumu f'daqqa) Finwat2 Fizzjan: Finwal (imur fil-fond fein jinfetħu l-purtieri, jiftaħ anaħda. minnhom. bier iaħaddi ĦUWA u trieġeb:) Taħoll (Tl-Fizzial joħroġ 1 insn facto jidħol 4 Ħuwa: (Radel ta' statura l-aktar sabiħa: aħandu mals85 sena. span nħdnx fil l-età li tista' ikun it-tifel ta' KOFFMANN. ir- vajel ta' MONNITR m missier SMITH. F'vasu oħandu steel-ħolmet li dużaa l-Mmaliżi fil-innat li l-uniformi tieaħu. ta' nannu ikħal-ħadrani skur. ħi bħal dik Ti tużaw il-franċiżi 1. l-dermaniżi: ma żistar dħalhekk wieħed inħid ta' liema nazzjonalità. ħura. Għandu l-leħta svuntata ħafna 1 wiċċu ta' stura li tbażża'. mħir sfura fa' bniedem iżda ta' katanru. Titkellem ċar 1 sod ħafna iżda Ieħnu huwa r'aktarr misti- ħu u mistertuż: iżomm rasu aħolia u l-ħarsa tienħu hija mit- hufa fir-rejm. Bla ma ġiċċaqlaq, iibqa' wieqaf kważi f'nofs ir-xena, JIUWA. jagħtik l-impressjoni la' statwa ħajja, ta' bniedem li-ġej minn dinja oħra.) Żewġil… Missieril… (u t- Hieta jiġru fuqu, igħannquh, jagħtuh bewsa). Ħuwa: (biered) Marija 'l (Kwadru ta' ftit sekondi.) Huwa: (lit-tlieta u lil ebda waħda minnhom) Kont qiegħda tis- ternieniż Ir-Tuier Nisa: (f'daqqa) Iva… HorrMAann: Kont inħoss li inti għad trid tarġa' tiġi lura… Huwa: U ġejt lura ' Mosntit: Kont naf li inti ma tistax tkun mejjet… Huwa: Jiena ma mmut qatt: Lili ma jistgħux joqtluni l-Nista' al ftit ma nidherx aktar fostkom, nista' nintesa għal ftit żmien… iauna mmut qatt; fix-xejn, għal dejjem, ma nistax nispiċċa… Monniek: Għaliex ħallejtni waħdi2 SMITH: Għaliex ma ġejtx hawn qabel$ HorrMAnn: Għax domt daqshekk imbiegħed minni Huwa: (Nota: Billi l-kliem ta' HUWA, hu proża poetika u dan biex iżid il-mistiċiżmu, l-attur huwa mitlub ma jibdel ebda sillaba.) Jien ma kont qatt imbiegħed; kont dejjem ħdejk… kont dejjem hawn ma' dwarek… waħdek qatt ma ħallejtek. Kont fil-ħsieb tiegħek dejjem, il-ħin kollu u naf li int kont tħossni, hemm, ma' ġenbek, inħares lejk, tistenna l-bewsa tiegħi… U xħin kont torqod bija quddiem wiċċek, ħaj fil-ħsieb tiegħek u fil-ħolm li toħlom xħin kont tintilef fin-mgħas ħafif tiegħek u fl-isperanza… jiena kont inkun in- sabbar lil dawk li huma bħalek. Monnien: Dan il-kliem tiegħek… SMITIX: jien ma nistax nifhmu l Huwa: La tfittex qatt li tilhmu l Biex tifhmu trid tkun bħalil Trid tkun għext f'din id-dinja ta' tbatija, dmugħ u mibegħ- da, imbagħad, bla. ma tistenna, issib ruħek fi dlam li jwaħ- ħax, waħdek… u tibda tilmaħ raġġi ta' xemx ġdida… u jib- da jisbaħ, sakemm dawl li ma jistax jitfisser, jgħammixlek ħbub għajnejk… tħares ma' dwarek u tibda tara d-dmugħ jitbiddel f'hena li qatt ma ħassejt qabel u lanqas ma tkun ħsibt li tista' qatt teżisti… tara l-mibegħda tal-bnedmin tit- biddel f'imħabba mġaddga u iħoss li inti m'għadekx dak b kont qabel, li inti ħlist minn xi ħaġa li kienet qiegħda ttaq- qlek… li int sirt eħfef minn l-istess ħsieb tieghek… La tfit- tex qatt li tifhem l Inti ma tasal qatt sabiex ħoss bħali (a- bel ma ż-żmien ibiddiek u ssir bħali.. MoFFMANN: Mela x'ħassejt kemm ilek 'j) bogħod minni) Huwa: Kif nista' ngħid x'ħassejrż U għalfejn ingħidu2 Min sejjer jifhem dak il ħassejt jiena 2 MonniER: U fejn kont f'dan iż-żmien kollu 7 Huwa: Kont kullimkien u mkien' Fl-ibliet, f'irħula, fi djar ma' ħlejjaq bħalek, u waħdi fuq għoljiet fejn ma hemmx ħaj- ja; kont ħdejn għadajjar ta' ilma qiegħed, mejjet; u kont ħdejn baħar jibla' l-art li jbażża'… U ġrejt eħfef mill-ħsieb minn tarf għall-ieħor b'nies ta' kull ġens ma' dwari li sa ftit qabel ma setgħux jiftehmu, iżda, kif saru bħali, bla ma jit- kellmu, saru ħaġa waħda, iħobbu lil xulxin b'imħabba mqad- dsa… SmirH: U minn fejn kont ma ġibtli xejn b'tifkira 2 Huwa: Iva, Marija… fejn waqajt għal mejjet ftit wara li tlaqt lilek, nibet dan il-peprin imsoqqi b'demmi… (joħroġ minn ħobbu qabda peprin u, bla ma jagħtih lil ħadd minnhom, jof- frihulhom b'idejh. it-tnejn) Ħudu sabiex tiftakar dejjem fija u f'dawk li bħali ħallew warajhom omm, jew tifla, jew għa- rusa u marru biex jiġġieldu għall-ħaqq u s- sewwa l (It- tliet nisa jieħdu minn idejh il-peprin u jressquh ma' fommhom. subiex ibusuh). Għall-ħaqq l… Għas-sewwal… U x'taf in- nies tad-dinja fuq il-ħaqq7 X'taf fuq is-sewwa Ma tafx ħlief biss il-kelma li ddawwar kif trid u jaqbel lilha. Il-ħaqq 7 Is-sewwa 2 M'humiex ta' din id-dinja żgħira u msejkna l Iżda ta' Dakl… (urihom il-Kruċifiss Ta' Dak li Fib innif- su Ħu l-istess ħaqq u s-sewwa l (lit-tliet nisa u lil ebda waħ- da minnhom) Marija, mur għarkobbtejk quddiemu, Itlob għalija u għal kull min hu bħali… (in-nisa jobdu sminniħ Hemm bosta li jeħtieġu l-ħniena Tiegħu u t-talb ta' min jixtieq jarahom fil-paċi l Itolbu… Itolbu… ta jibqa' igħid il- kelma Ttolbu ma' kull puss li jagħti tura sa ma jasal bejn il-purtieri u jisparieri). Is-Triet Nisa: (B'leħen li ma jiftihemx ikunu qegħdin mitfu- għu quddiem il-Kruċifiss għar-rkobbtejhom igħidu l-Missier- na li Inti, eċċ).