24 LEĦEN IL-MALTI X'tip ta' kitba tinteressa lill-Maltin71 minn Ġorġ Mifsud Dan l-argument huwa vast wisq biex tiftħu fi ħmistax-il minuta. Fil-qosor se nipprova nitkellem fuq il-punti ewlenin li jispikkaw orizzontalment u vertikalment b'referenza għall-ktieb Malti — orizzontalment fost il-Maltin stess li jagħżlu l-ktieb x'jaqraw u vertikalment fost l-awturi u l-pubblikaturi li flimkien qed ikunu l-egħjun ewlenin li jipproduċu l-kotba u li jagħżluhom jew iwarrbuhom il-qarrejja. Se nagħti l-kummenti tiegħi bħala kittieb u għalliem tat-tfal, l-aktar fil-qasam sekondarju mill- I Klassi u sas-VI Klassi. Żviluppi fl-għażla, fil-kwalità u fl-oriġinalità tal-ktieb Malti saru żgur f'dawn l- aħħar għoxrin/ħamsa u għoxrin sena. Min għalaq il-ħamsa u t-tletin jiftakar sewwa l-faqar tal-kotba fuq l-ixkafef tal-librerija u tal-ħwienet għal dik li hija għażla ta' kotba bil-Malti. Dawk kollha fostkom li bħali għamlu l-Matrikola Ordinarja u Avvanzata tal-Malti xi ħmistax/għoxrin sena ilu jiftakru l-faqar fl-għażla, fl- . argumentazzjoni u fl-istampar tal-kotba li kellna, tant li ħafna minn sħabna dak iż- żmien kienu jispiċċaw biex jobogħdu u jwaqqgħu għaż-żufjett il-'letteratura'' li kellna nistudjaw u li f''xahrejn', biex nuża l-kliem-moda tagħhom, kienu kapaċi jgerfxu kollox. Mill-banda l-ofira ma rridux inkabbruha żżejjed: fil-familji, fil-klassijiet iż-żgħar u l-kbar, ġie li anke fost l-għalliema sħabna u s-surmastrijiet u s-sinjori bħala l- awtoritajiet ta' fuqna, għad baqa' oppożizzjoni ġmielha u xettiċiżmu kiefer fuq l- importanza tal-Malti, kemm tal-lingwa u wisq aktar tal-Letteratura. Minn żmien ir- irewwixta' b'saħħitha tas-Sittinijiet għadda żmien biżżejjed biex nistħarrġu xi ftit flimkien illum aħna u resqin lejn tmiem is-seklu għoxrin, 'X'tip ta' kitba tinteressa lill-Maltin7' Nippreferi naqsam lill-qarrejja tal-kitba bil-Malti f'dawn il-kategoriji soċjali: 1. it- tfal ta' l-iskejjel primarji, 2. it-tfal ta' l-ewwel tliet snin fl-iskejjel sekondarji, 3. it-tfal fir-IV u l-V Sena tas-Sekondarja u l-klassijiet tas-Sekondarja Ogħla, 4. il- professjonisti, 5. in-nisa tad-dar, 6. il-ħaddiema ta' l-id, il-morda u x-xjuħ. Bl-eċċezzjoni kbira ta' kotba relevanti bħal Rajt Malta Tinbidel (1974) ta' Herbert Ganado u Fil-Parlament ma Jikbrux Fjuri (1986) ta' Oliver Friggieri, ikollna nistqarru li l-biċċa l-kbira tal-Maltin jaqraw biss żewġ kwalitajiet ta' kotba: 1. il-kotba ta' l-iskola u ta' l-eżami, 2. il-gazzetti, mgħobbija wisq b'enfasi qawwija fuq il-politika. Anzi mit-IIl Klassi tas-Sekondarja 'l fuq mhux darba u tnejn issib numru mdaqqas ta' studenti li jixtru l-gazzetta ta' kuljum jew ta' l-inqas iġibuha fil- klassi magħhom, anke f'xi skejjel privati (fejn ir-regolamenti jordnaw xorta oħra). U ż-żewġ kotba li semmejna ftit ilu u li nqraw minn bosta Maltin u Għawdxin għandhom doża qawwija ta' aspetti politiċi. Għala dan7 Id-delettanti tal-Melitensia, u li jiena nqegħedhom mat-taqsima tal- professjonisti, ma jipproduċux suq kbir. Rari jaqbżu l-500. Il-pubblikatur lokali jaf biżżejjed li jmur tajjeb bil-kotba ta' l-iskola. L-iskola għandha suq magħruf u jista'- ġenq' LEĦEN IL-MALTI 25 bi dritt jippjana minn qabel skond l-għadd ta' l-istudenti. Imbagħad, anqas minn hekk hemm ir-rumanzi u n-novelli popolari, 'il bogħod minn kull kreattività jew metaforizzazzjoni. Dawn il-qarrejja tagħhom ilaħħqu ma' l-elf/elfejn ruħ u jiżdiedu ġmielhom jekk ix-xogħol jinqara fuq il-mezzi tax-xandir u l-pubblikatur jirnexxilu jitfgħu fis-suq fl-istess żmien. Allura, għala r-rumanzi u l-kotba ta' ċertu livell artistiku aċċettat ftit li xejn għandhom ċans jaqbdu l-art hawn Malta, ħlief meta jkunu t-testi għall-eżami7 Lanqas ma hemm għalfejn f'dan il-kuntest niddiskutu l- antoloġiji tal-poeżija minħabba l-istmerrija kbira li jitilgħu biha kontrieha t-tfal sa mill-klassijiet bikrin tal-primarja minħabba sistema Ħażina ta' tagħlim bl-amment. Għall-mistoqsija li għadni kemm għamilt nibda nwieġeb billi nqegħdilkom xi fatti konkreti. Safejn naf jien sa issa saru biss żewġ 'survevs' fuq il-qari tal-Maltin u li ftit li xejn ingħataw prominenza fuq il-mezzi ta' komunikazzjoni. Minkejja li saru biss fost l-istudenti, il-konklużjonijiet tagħhom għandhom relevanza kbira għall-argument tagħna għax jirriflettu sew fuq il-qagħda kulturali u edukattiva ta' l- ambjent u l-familja Maltija. Fl-ewwel ''survev' li sar f'Novembru, 1979 mill-Għaqda Bibljotekarji' Maltin fost 1,600 student ta' l-iskejjel primarji u sekondarji, insibu li 54396 ta' l-istudenti fl- iskejjel tal-Gvern jippreferu jaqraw bil-Malti, waqt li 94.79, fl-iskejjel privati jippreferu jaqraw bl-Ingliż (ara, Għaqda Bibljotekarji Newsletter, Ottubru- Diċembru, 1982). : It-tieni 'survev' sar fir-rebbiegħa ta' l-1981 mill-Ġermaniż Reinhold Kontzi, professur fl-Università ta' Tibingen u li għal dawn l-aħħar 27 sena qagħad jispeċjalizza fil-fonetika u l-lingwistika Maltija. Flimkien mas-Sur Joe Zammit Mangion mid-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni jiena kelli sehem sħiħ fil- preżentazzjoni tal-mistoqsijiet tal-kwestjonarju lil għaxar skejjel, bħall-Iskola Teknika tan-Naxxar, l-Iskola Sekondarja ta' St Andrews, Maria Regina tal-Blata l- Bajda, is-Seminarju tar-Rabat, Malta, il-Kulleġġ San Alwiġi, il-Kulleġġ tas-'Sacred Heart', u l-Kulleġġ tad-Dorotej fl-Imdina. Ir-riżultati li rnexxielu jiġbor Kontzi huma importanti ħafna għall-qasam soċjo-edukattiv u letterarju Malti u min irid jista' jarah fl-istudju tiegħu bil-Ġermaniż Theorie, Methoden und Modelle der Kontaklinguistik — Methodische Probleme des Maltesischen: Faktoren, die in zweisprachiger Situztion die Erhaltung einer kleinen Sprache Hemmen oder Fàrdern (bil-Malti, Teorija, Metodi u Mudelli tal- Lingwistika tal-Kuntatt — Problemi Metodiċi tal-Malti: Fatturi li f'Sitwazzjoni Bilingwali Jseddqu Jew Jostakolaw il-Preservazzjoni ta' Lingwa Ċkejkna, Bonn, 1983, paġ. B'kollox Kontzi ġabar 1,400 kwestjonarju, li flimkien mal-kwestjonarju ta' l- 'Għaqda Bibljotekarji' jgħaqqdu n-numru sabiħ ta' 3,000 student. Il-punti relevanti għal-laqgħa tagħna llum huma: 26 LEĦEN IL-MALTI Qari bil-Malti biss gazzetti 358 596 26 kotba 1606 386 A DI Qari bl-Ingliż biss gazzetti 996 338 5636 kotba 2295 14496, 5196 DI Qari bil-Malti u bl-Ingliżl.————— l gazzetti 5636 6236 428, Skond Kontzi, u hawn qiegħed nislet kelma b'kelma, '…Mill-istudenti tas- sengħa ta' l-Iskola tan-Naxxar 2296 jaqraw biss kotba bl-Ingliż. L-attitudnijiet tal- lingwa jidhru kumplessi ħafna iżjed. L-istudenti b'rabta qawwija ma' l-Ingliż iħossuhom miġbuda b'sens qawwi lejn il-Malti. Dawk li ma' l-ewwel daqqa ta' għajn jidhru jispikkaw favur il-Malti, tant jafu bl-Ingliż li jaqraw kotba bl-Ingliż. F'dan il-każ irridu nieħdu flimkien lil dawk li jaqraw bl-Ingliż biss ma' dawk li jaqraw biż-żewġ lingwi u hekk għall-istudenti tan-Naxxar nitilgħu sa 849' (paġ. Mis-'survev' ta' Kontzi jidher wisq l-għadd kbir ta' studenti Maltin li ma jaqrawx, mhux biss bil-Malti iżda wkoll bl-Ingliż, f'soċjetà bilingwali. Kotba bil- Malti, ngħidu afina, bejn it-tliet skejjel imsemmija, jaqraw minn ras għal ras 6.3396, bil-Kulleġġ tas-'Sacred Heart' li jispikkaw għax ma jaqraw xejn waqt li tan- Naxxar jaslu biss sa 1696. Bl-Ingliż biss il-perċentwal jitla' ras għal ras għal 399, bil- Kulleġġ tas-'Sacred Heart' l-aktar li jaqraw u b'tan-Naxxar għal 2236. Bl-Ingliż u bil-Malti l-perċentwal jispara 'l fuq minn ras għal ras għal 50.396, u kif stqarr Kontzi, jitla' għal 6296 għal tan-Naxxar. Jidher biċ-ċar li l-qari bil-Malti għadu għaddej, kif saissa minn dejjem kien, minn żmien marradi minkejja li l-Malti ilu lingwa nazzjonali 'l fuq minn 50 sena. Għandu marda li tirrifletti l-ambjent kulturali Malti kollu. Kulħadd għadu bl-idea fiss li biex: — sewa tgħallem u/jew biex tikteb bil-Malti ma hemmx għalfejn tkun studjajtu qabel, qisu l-Malti jrid jingħadd bħala l-eċċezzjoni miskina fost il-lingwi kollha tad-dinja. Għalija dan jixhed is-sens kbir ta' inferjorità li għadna mwikkijin bih minħabba l- kolonjaliżmu. B'xorti ħażina anke mill-kittieba u l-għalliema stess tal-Malti qed issir ħsara kbira: ngħidu aħna, hemm in-nuqqas ta' preparazzjoni fil-lingwistika u fil- letteratura b'tali mod li l-istudenti qed jiddejqu jisimgħu u mal-qattusa teħel l-i għarusa. Imbagħad, toħroġ ktieb u kull kittieb u għalliem li jafek jippretendi… LEĦEN IL-MALTI 27 b'wiċċu minn quddiem li tnewwilu kopja b'xejn u b'hekk tkun diġà qtajt qalb il- pubblikatur tiegħek b'dawn il-kopji komplimentari. Karmenu Vassallo kemm-il darba qalli li l-kittieb Malti sinċier irid jaħdem 'bil-ponta tas-sejf', li l-kittieba tal- Malti ftit kienu jixtrulu l-kotba tiegħu u ġie li ħarġilhom hu minn butu stess biex jixtrilhom kopja għax ma kienx jifdallu kopji personali. Darba waħda, meta kont Ħriġtlu l-antoloġija ta' ittri Għażiż Karmenu… (1982) bl-għajnuna sħiħa tad- direttur tal-Kumpanija Gulf, illum P.E.G., is-Sur Manwel Debattista, Vassallo sab ma' wiċċu qatgħa kbira: filli ħafna entużjażmu mill-kittieba u filli ftit kienu minnhom li xtraw kopjal L-aħħar kopja ta' l-ewwel edizzjoni ta' l-antoloġija tiegħu Nirien (1938) kien taha b'xejn fl-1970, kważi 35 sena wara, qisu l-kittieb ma għandux dritt igħix bħal ħaddieħorl Esperjenza personali tolqot ir-rivista Mis-Sillabu għall-istudenti tal-Matrikola tal-Malti fil-Livell Ordinarju u fil-Livell Avvanzat. Bl-għajnuna sħiħa tas-Sur Debattista u tas-Sur Mario Azzopardi rnexxielna noħorġu biċċa xogħol li kienet tingħoġob ħafna mill-istudenti għall-fejda, għall-kreattività u l-oriġinalità fil- produzzjoni. Imma sabet għadd ta' individwi, fosthom xi għalliema, li għamlulha ħsara kbira: il-materjal tar-rivista għamluh tagħhom, ħadulu fotokopji bl- egħxieren u għaddew lill-istudenti tagħhom bla ma rreferew għaliha u bla ma taw kas tal-jedd letterarju u editorjali bi ħsara kbira finanzjarja għall-kumpanija. Jidhirli li l-problema tal-kitba qiegħda fost l-oħrajn, fostna wkoll il-kittieba u l- għalliema u qabel ma nikkritikaw lil ħaddieħor jaqbel li nduru magħna nfusna sewwa u nħarsu lejn ħotbitna. X'jista' jsir7 Nikkonvinċu ruħna qabel kulħadd li l-Malti għandu jeżisti bla ebda kundizzjoni bħala karatteristika nazzjonali u mhux biss bħala wirt nazzjonali li tista' ma tkunx delettant tiegħu, bħal min m'huwiex delettant ta' l-antikità. Ma hemm xejn ħażin f'li wieħed jilqa' l-kultura internazzjonali li teħodna 'l hemm mill-egħluq tax- xtut tagħna; imma tkun Ħasra, anzi diżgrazzja jekk nitilfu għal kollox l-identità nativa tagħna. L-aspetti Maltin ta' l-etos tagħna jistgħu ma jkunux 'kbar' jew 'sbieħ' għal ħaddieħor, iżda xorta jibqgħu s-sehem waħdieni tagħna iċ-ċiviltà. Id-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni hemm bżonn li jkompli jagħti importanza lill- Malti daqs is-suġġetti l-oħra u tinqata' darba għal dejjem il-mentalità li l-Malti jista' jgħallmu kulħadd jew li r-Reliġjon ma ngħallmuhiex bil-Malti bħalma għadu jiġri f'xi skejjel privati. It-traġedja hija akbar fi skola magħrufa għax il-Letteratura u l- Grammatika tal-Malti fir-IV Klassi qed jitfissru l-ħin kollu bl-Ingliżl Aħna l-kittieba kollha hemm bżonn naqtgħuha darba għal dejjem li jekk xogħolna ma jippreżentax kontribut serju lill-Malti, aħjar ma noħorġu kotba xejn. Il-pajjiż ibati bil-kotba medjokri u bir-raġun kollu l-pubblikaturi ma jafdawniex. Il- pubblikatur jew il-qarrej li Igħabnieh darba, darba oħra joqgħod b'seba' għajnejn anzi seba' mili 'l bogħod minna. Il-kritika oġġettiva u onesta għandna nfittxuha u . ngħożżuha u mhux nistkerrhuha. 28 LEĦEN IL-MALTI A. Il-pubblikaturi u l-awtoritajiet tal-pajjiż nitolbuhom jirrispettaw id-drittijiet tagħna. Għandna nitħallsu bil-fier u dan il-ħlas ma għandux jitqies bħala karità u bħala privileġġ. L-awtoritajiet tal-pajjiż għandhom itawlu d-dritt tal-'copvright' għall-anqas għal 50 sena wara l-mewt tal-kittieb u jgħinuna fix-xogħol tagħna. Sa issa s-sussidji lill-kittieb Malti, b'xi ftit eċċezzjonijiet, dejjem kienu miżeri. Fil-pajjiż ma għandniex it-tradizzjoni tal-qari fit-trobbija tal-familja. M'hux sewwa li l-kotba fl-iskejjel tal-Gvern jingħataw lill-istudenti fil-bidu tas-sena biex imbagħad jittiħdulhom fl-aħħar tas-sena skolastika, qisu l-qari wkoll għandu l- vaganzi tiegħu. Hawn għadd ġmielu ta' nies li ma jridux ikunu jafu b'qari u b'din is- sistema l-ferita qed inkomplu nkabbruha. Hemm bżonn kampanja siħa fuq il- mezzi kollha ta' komunikazzjoni, l-aktar it-televiżjoni biex nolqtu lil dawn in-nies li għandhom antagoniżmu kbir lejn il-qari imma li s-sett tagħhom iħalluh miftuħ sa l- aħħar kuljum. Kulħadd hemm bżonn jaħdem id f'id biex il-ktieb Malti bħala prodott ikun jistħoqqlu l-qima ta' kulħadd. Hemm bżonn li ssir reviżjoni sħiħa tas-sillabi kollha tal-Malti mill-iskejjel primarji sal-Livell Avvanzat. It-tfal tagħna għadhom iħabbtu wiċċhom ma' kotba bħal Ġabra ta' Proża (1952) ta' Reġinald Vella-Tomlin (vol. lu ID, Stejjer u Ħrejjef (1951) ta' Temi Zammit, u Anġli tan-Niket (1938) ta' Ġino Muscat Azzopardi. Ma nistgħux noqogħdu nilagħbu, daqqa nimxu 'l quddiem u daqqa lura. Fis- Sebgħinijiet kien hemm, għal-Livell Ordinarju jew għal-Livell Avvanzat tal- Matrikola tal-Malti, ir-rumanzi Il-Gaġġa (1971) u Samuraj (1976) ta' Frans Sammut. Għax il-ġenituri ma fehmux lil Samuraj u waslu biss sal-qoxra tiegħu, bdew jipprotestaw biex jitneħħa mis-sillabu. Fi skola minnhom kien hemm għalliem li ma riedx igħallmu. F'oħra kien hemm għalliem ieħor li beda jaqbeż xi paġni minnu u l-istudenti kienu jmorru d-dar jew il-grawnd fil-brejk ta' nofsinhar u joqogħdu jaqraw biss il-paġni maqbużin mill-għalliem barra mill-kuntest tagħhom, u bi ħsara kbira għar-rumanzier. F'oħra l-ġenituri għaddew riżoluzzjoni li jekk il- ktieb ma jitneħħiex jew ma jkunx hemm alternattiva ma jħallux lit-tfal tagħhom jagħmlu l-eżami. Id-Dipartiment tal-Malti daħħal l-alternattiva bir-rumanz Nikol Għabdul (Mogħdija taż-Żmien, nru 69, 70) ta' Luwiġi Vella u dan ftit li xejn jistħoqqlu l-isem ta' 'rumanz' storiku aħseb u ara kemm iħabbatħa mal-livell ta' Sammiut. Lili, li insistejt li nibqa' ngħallem lil Samuraj, iddettawli bla kondizzjoni biex inwarrbu u biex ngħallem lil Nikol Għabdul. Dan l-aħħar ir-rumanz L-Għar tax-Xitan ta' J.J. Camilleri dam sena biss fis- sillabu tal-Livell Avvanzat biex imbagħad iddaħħal rumanz ieħor li bħala stil, minkejja l-kwalitajiet letterarji tiegħu, m'huwiex modern bħal ta' Camilleri. Fit-IIl Klassi Sekondarja ta' l-Iskejjel tal-Gvern hemm it-teledramm Ħitan ta' Francis Ebejer. Dan huwa pass tajjeb. Iżda mbagħad, għala t-tfal fis-sena ta' wara ed jaqgħu għal-livell ta' San Ġwann (1939) ta' Ġuże Galea u ta' Il-Għid taż- Żgħażija (1946) ta' Ġorġ Pisani7 Fost l-istudenti qed tkompli tissaħħaħ il-fehmali l-Malti ma għandu xejn u dan nafu li m'huwiex veru. Kif tridhom jaqraw bil-Malti7 LEĦEN IL-MALTI 29 Imbagħad, ċerti awturi bħal Juan Mamo ta' Ulied in-Nanna Venut fl- Amerika għadhom maqlugħa 'l barra mill-Antoloġija ta' Proża. Maltija (2 volumi) ta' Ġużċ Aquilina fil-Livell Avvanzat, l-istess bħalma kien Ġużċ Ellul Mercer mill-antoloġija li kellna għall-eżami aħna, Ward ta' Qari Malti ta' Savdon u Aquilina u li baqgħet tintuża għall-eżami tal-Matrikola tal-Malti fil-Livell Ordinarju sas-Sebgħinijiet. ' Fil-25 ta' Ġunju, 1972 kien sar simpożjum fuq il-Ktieb Malti mill-'Għaqda Bibljotekarji' fejn f'waħda mir-riżoluzzjonijiet issemma' li 'il-ġenerazzjoni li tielgħa (hemm bżonn) ma titrawwimx fi preġudizzju kontra l-prodott tal-ktieb Malti,…biex il-Ktieb Malti fl-iskejjel ma jinħassx daqshekk inferjuri,… li jingħata skop lill-kontemporanjetà storika u letterarja fis-sillabi tal-Malti ta' l-eżamijiet kollha… Dan biex il-letteratura tagħna tkun aktar flessibbli u biex l-awtur modern jistabbilixxi l-messaġġ tiegħu mal-poplu intelliġenti'. Sa issa, Ħmistax-il sena wara għadu ma sar kważi xejn ħlief fil-klassijiet il-kbar mir-raba' waħda 'l quddiem. Il- livell primarju għadu traskurat għal kollox. Hemm bżonn tispiċċa l-enfasi żejda fuq il-grammatika, l-aktar fis- Sekondarja. Hawn it-tliet lezzjonijiet fil-ġimgħa ġie li qed isiru qrammatika kollha. Lit-tfal qed irrawmuhom bħala studjużi tat-terminoloġija grammatikali imma qed neqirduhom letterarjament għax qed jitħallew sajmin mill-fatt li hemm kotba oħra x'jistudjaw. Hemm bżonn li l-pubblikaturi kollha jagħrfu l-bżonn li l-Ktieb Malti jsib postu fl-ekonomija Maltija u jibqa' ekonomikament vijabbli biex, skond 'Il-Manifest tal- Ktieb' imxandar mill-UNESCO għall-1972 bħala s-Sena Internazzjonali tal-Ktieb, fil-ktieb jibqa' l-aktar mezz sempliċi, l-aktar irħis u l-aktar effiċjenti li qatt ġie vvintat'. Dan bla ma ninsew il-limitazzjonijiet kbar li l-ktieb Malti għandu jaħdmu kontra tiegħu, bħaċ-ċokon ta' pajjiżna, il-limitazzjoni finanzjarja u l-limitazzjoni intellettwali. Malta ma jistax ikollha numru kbir ta' kittieba tajba daqskemm għandhom il-pajjiżi akbar minnha. L-istampar ma jistax jaqbeż l-eluf. Is-suq żgħir jibqa' problema ewlenijal Il-libreriji kollha ta' l-iskejjel primarji u sekondarji tal-Gvern u tal-Privat għandhom ikunu mgħammra bil-kotba kollha li joħorġu. In-numru tal-kopji meħtieġa jista' jkun fiss minn qabel u dan għandu jħajjar lill-pubblikaturi biex jidħlu għall-intrapriża tagħhom bil-qalb. Fil-ktieb hemm il-bidu ta' kull proċess għall-iżvilupp. Jekk f' pajjiżna ma nsibux tarf tal-problema tal-qari, b'referenza speċjali u ġusta għal-Letteratura u l-kultura Maltija, l-isforzi kollha li qed isiru f'oqsma oħra jisfaw fix-xejn. 1 Taħdita li saret għal diskussjoni waqt seminar organizzat mill-Fondazzjoni Ġuże Ellul Mercer (ĠEM) fl-20 ta' Ġunju, 1987.