MILL-HERBA TAL-GEBEL GHALL-QAWMA TAR-RUH Lil Dun Karm b'xhieda ta' għożża ghal dak kollu li minn tfuliti nissel fil- pinna tiegħi l-Weraq tar-Rand tiegħu, Kien l-għada ta' wara l-ewwel attakk tal-għadu mill- ajru fuq il-Gżira meta għodu għodu Trejżi bil-ħsieb li tmur iżżur 'lommha r-rafial telqet minn waħda mit-triqat dojoq tal-Belt wara lejl ta' biża' u taqtigħ ta' qalb li għaddiet minl- duda, bil-libsa b'kollox fuq il-bank tal-ħanut tax-xorb fejn winn xi xahrejn kienet laħdeur bħala masa (kif dlonk għall-ewwel il-biċċa l-kbira tan-nies tat-tlitt ibliet fejn in- fetħu l-ewwel ħwienet tal-baħrin kienu jsejħulhom lil-dawk it-tfajliet li jaqdu bix-xorb fuq l-imwejjed u li l-lum nafuhom bl-isem ta' barmeids). BEwl il-lejl, wara t-tieni attakk aħrax ta' fil-għaxija, il-ħwienet tax-xorb ta' dik it-trieq kienu għalqu qabel il-ħin; ebda ħajta dawl ma baqgħet tidher mian xaqq il-bibien jew twieqi ta' l-inħawi; id-dlam kont taqtgħu b'sikkina, u d-daqq tal-baned ''jazs' u ċ-ċempil tal-pjanu, bil- għanjiet għalenija tat-tfajliet tal-ħwienet u tas-suldati, kien waqaf f'daqqa walida, u ma kontx tisma' ħlief xi bieb jis- sabbat u jissakkar, u fl-aħħar imbagħad it-taħbit taż-żraben ta' xi suldat fuq. il-qawwi ta' l-art għaddej jixxengel qisu dell ta' siġra fir-riħ. Dik il-lejla Trejżi, xebba fuq ruħha ta' bil-kemm għo- xrin sena, wiċċha smajjar, għajnejha suwed tuta, xagħarha imġiegħed u maqtugħ qasir minn wara, f'widnejba par ħolot kbar lewn id-deheb, b'libsa mqgaċċia tal-voile iffjurata, kellha bħal sħajba ta' ħsieb li ġajprilhbu l-bixra dejjem dall- kana u ferreħija ta' wiċċha, Kienet tidher mitluqa, u n- nofs ta' nhar kollu, sa kemm mad-dalma nstamgħu jvenvnu fuq il-bjut tal-Belt l-ajruplani tal-għadu qalb it-tfaqqigħ ta' balal ta' kanuni mill-art, ma tħiarketx ħlief 'l- hawn u 'l hinn minn fuq il-banketta biex tersaq b'nofs ħajra lejn xi suldat dieħel il-ħanut; twieġeb b'nofs tbissima u b'xi kelma minn taħt il-lsien għaż-żegħil u ċajt tal-parruċċani, bla ma tħabrek li tnewwel ix-xorb jew li tbattal il-bikkerin tagħha, iżda b'rasha immejla fuq l-id il-lemenija, tmur iktarx toqgħod f'rokna, donnha mxabbgħa u ma tistenniex ħlief il-waqt li jagħlaq il-ħanut. xx Dik il-lejla Freddie, il-maħbub suldat tagħha li kienet saret tafu minn xi tmien xhur qabel meta kienet għadha r-raħal fejn ir-riġment tiegħu kien għassa talit it-tined fl-egħlieqi ta' wara d-dwejra t'ommħa, ma kien deher b'xejn, —iżda, l-iktar li xi waqtiet kien itaqqlilha l-ħisieb ta' rasha kien dak tal-għażiża oinmha li baqgħet armla u ma kienx fadlilha fid-dinja ħlief lilha u lil ħuha Lonzu, żagħżugħ ta' xi dsatax-il-sena jaħidem fir-razzett tal-barba Gawdenz. Sa kemm. kellha sbatax-il-sena, Trejżi qatt ma kienet tbiegħdet minn fejn djul ommha, il-Belt ma kienet ġiet qatt ħlief darba jew tnejn ma' xbintha Zolli li kienet tħawtel f'kollox, tieħu r-rahan ta' xi ġara l-Monti, tbigħ xi tjur u bajd fil-ħwienet ta' l-ikel tal-baħrin, tikseb xi qaddejja. għad- djar jew xi tfajla tar-raħal għall-ħwienet tax-xorb tal-Belt u Balzunetta, u, 'l- hawn u 'l hinn, toħtoh xi xkertejn patata lil tal-ħiwienet u tħassel xi pezza drapp tan-newl fid-djar jew f'xi ħanut tad-drappijiet. Malli Trejżi tfarfret ftit ieħor, Zolli dlonk kienet tinqeda biha twasslilhix xi- sorra u tgħinha fil-bejgħ u xiri u tqabbadha taqdi lil tal- ħwienet f'xi ħasil ta' Ħwejjeġ u ta' art. B'ħekk it-tifla bdiet titħarreġ ġmielha u toħroġ mill-qoxra tal-mistħija tat-tfaj- liet tat-raba' u saħansitra drat tnewwel xi tazza birra lil -xi baħri jew suldat u tlaqlaq xi kelmtejn bl-Ingliż. Mhix ħaġa tal-għaġeb, għalhekk, jekk Trejżi ma stmellitx id-dehra tas-suldati madwar l-egħlieqi tal-ħàra tagħhom ir-raħal malli faqqgliet il-gwerra bejn l-Ingliterra u l-Germanja u, ftit ftil b'dik ix-xeħta dħulija tagħha, wieġbet għal Ħarsa ta' xi wħud minnhom Trejżi, madankollu, kienet dik il-ħabta qalbha marbuta ma' dik ta' wieħed żagħżugħ, raħħal, li minn żgħuritu, kien, tista' tgħid, trabba magħha, Qanni, għax hekk kien jismu l-għażiż ta' qalbha, kien ġar tagħhom u lil-Trejżi kien iqisha bħas-sieħba tal-mogħdijiet taż-żmien ta' ċkunitu u draha bħalkieku oħta, iżda malli sebaq is-sbatax-il-sena wiċċ Trejżi f'għajnejh beda jisbieħ u jiħmar bħall-ħawħ tas-siġar li kellu 'til-ġnejna għeluq ir-rebbiegħa n għajnejha kienu malt-tbissi- ma jkellmuh bi ħilewwa ti jagħrxulu qalbu u jimlewlu rasu b'mitt ħolm imżewwaq ta' xenqa, tama u hena, imħallat 'lhawn u 'l-hinn b'taqtigħ ta' qalh, ta' biża', dwejjaq u ferħ flimkien li bihom maż-żmien bdiet tintiseġ il-ħajja tiegħu. Trejżi kienet dafilet f'qalbu, iżda, jaħtasra, ma dametx daqs kemm kienet damet marbuta ma' tiegħuu, meta tfal, bla ebda ħsieb ta' ħażen u qerq tad-dinja, huwa u hi, kienu jissieħbu flimkien, fil-tbahrid, jew jaqdn flimkien lil nieshom fix- TIġ xogħol tar-raba' fi żmien il-ħrit, il-ħsad, id-dris jew it-tisqija tal-bħiajra fis-sienja. , Darba li Ganni kien għal ħabta tal-għabex rieġa' lejn il-maqjel bil-merħla tiegħu minn mogħidija ta' wied taħt ir- rili tar-raħal jilmafi lil Trejżi tkellem suldat Ingliż daharha mal-kixtbiena tar-rixtellu tal-għalqa ta' Vitor, ħa ommu, Mal- lioss tan-nwieqes tal-mogħoż mexjin quddiem, Trejżi xirfet wiċċha minn wara s-suldat li kien qiegħed igħatti nofsha, wieqaf b'idu x-xellugija max-xewka tal-koxxa tal-bieba u b'idu l-oħra mitnija fil-lemenija ta' Trejżi. Hemmhekk kien li Ġanni ntebali bi Trejżi u din minnufih ħbiet wiċċha, saret ħamra, nar, u rtasset kemm setgħet mar-rokna tal-bieba. Ganni fiass għall-ewwel darba l-imrar ta' mħabbtu. Qalbu kesħiet u ma felħetx tegħleb dik id-dehxa u bħal qata' jiesu li jwettaq il-ħisieb li jingħaqad ma' dik li kien joħlom biha minn mindu ħass l-ewwel xrariet ta' mħabba, ma' dik li kienet is-sieħiba ta' tfulitu, li kien beda jħobb bħal ofitu u li qatt ma sata' jaħseb li kellha tqarraq bih. Dik il- lejla daħal id-dar qalbu sewda, ħosbien, jitbandal; ħalla l-bhejjem jidħlu wħudhom ġewwa l-maqjel, qatta' ftit silla, ferrixhielhom kif ġie ġie fil-maxtura u kien għoddu nesa jimlielhom barmil ilma biex jisqihom, u, bla ma sejjaħ lil ommu biex tagħtih jiekol, tala' bil-kiss il-kiss għal ġewwa l-għorfa u nxtefiet fuq mitraħ tat-tiben u fettex li jorqod u bl-irqad jinsa l-qerq tad-dinja, għax dik kienet l-ewwel darba li fiass kemm tassew id-dinja kienet qarrieqa. Minn dik il-lejla Ganni ma fittixx li jiltaqa' ma' wiċċ Trejżi, u Trejżi nħbiet minn wiċċu, iktarx għal mistħija milli biex taħarbu. Meta ntebħet li Ġanni ma ħax iżjed fisiebha, li kull fejn jilmaħha mill-bogħod huwa u ġej jew sejjer bil-merħla jikser il-kantuniera jew jieħu trieq oħra, għaddiet xi jumejn qalbha sewda, iżda fl-aħħar, għalkemm l-imħabba tagħha lejn Ġanni kienet iżjed safja mill-ġibda li kellha għas-suldat, ħasbet li biex idderri d-dwejjaq li qabduha. bil-firda tal-maħbub ta' torbitha, tibqa' twieġeb għaż-żegħil tas-suldat. U hekk għamlet u baqgfiet tagħmel, għalkemm wara kollox qatt ma setgħet issib is-sabar u l-hena tagħha kif kienet tixhed kull tbissima bierda li toħiroġ minn fommha meta tiltaqa' u tkellem il-maħbub ġdid ' tagħha. Fuq dak li għadda minn Ganni, Trejżi ma dametx ma semgħet minn għand waħda xiħa ġara tagħha li tarrfitilha li Ganni kien sa jitgħarras-ma' waħda li ommha kienet mid- tiġ fila ta' dar niesha, u li ommu kienet kemm-il-darba sem- mithielu u ħajritu għaliha jekk jiġi li jagħmel il-ħsieb li jkollu daru,—l-iktar minu mindu n-nies kienet bdiet tqassas fuq Trejżi meta dan l-aħħar kienu jarawha tterraq lejn il- Belt u tmur taqdi lil xbintha f'dawk il-ħwienet tax-xorb u xxerdet ix-xniegħa li kienet qiegħda tittajjar wara suldat. UDik il-ħalja ta' Trejżi fuq ruħha wisq u xejn ma toglħi- ġobni —Lieni ta' Zanza ħija tifla għaqlija, bint is-sewwa, tal-ġabra, ta' fommha xieraq u mistura, Kemm xtaqt ibni, li ssib tifla bħal dik li tiġbrok u tiġborlok darek'. Ġanni lil ommu, li kien għodda qorbot is-sebgħin sena u l-mard kien għakkisha daqshekk li na kellux it-tama li jibqa' jgaw- diha għal żmien twil, kien joqgħod jismagħha ħosbien, meta qabel ma jorqod u wara li jkunu qalu r-Rużarju, kienet tnewwillu l-platt minestra u twaqqa' l-kliem fuq Trejżi. Ganni kien ilu ltim minn missieru u kliem ommu kien igħożżu u x-xewqa ta' qalbha ma xtaqx jiksirha; iżda Trejżi kienet laħqet daħlet f'qalbu sewwa u ma satax jaqlagħha bla ma jmarrar l-isbaħ jiem ta' ħajtu, u għalhekk kien iwar- tab il-platt minn quddiemu bla ma jtemmu, igħaddas rasu u jfittex imur jimtedd. Iżda, meta għal dik il-ħabta sewwa li Trejżi kienet ġenn- bitu, lil ommu kienet tatha bħal taqliba u wara għaddiet għall-agħar, fl-aħħar waqtiet ta' ħajjitha huwa resaq lejha u b'idejha l-kiesħa magħifasin ma' sidru u b'għajnejh mimlijin dmugfi fettex li jisraq l-aħħar kelmiet tagħha minn għajn- ejha li kienu qed jingħalqu għal dejjem, telgħetlu bħial għoqda fi griżmejh u: 'Jommi' infexx igħid f'bikja ''jien inwiegħdek li ntemm xewqtek…berikni; irrid li tmut b'rasek mistrieħu…7 U biesha fuq ġbinha kiesaħ bil-għaraq tal- mewt. Ommu bexxqet għajnejha li minnha Ħarġet l-aħħar teptipa tad-dawl inemnem ta' ħajjitha u mietet hi thissima fuq fommha. Wara l-mewt t'ommu, Ġanni ma damx ma ltaqa' ma' Lieni; għaddew għal-tnidijiet u wara xi żmien iżżewġu u t-tieġ sar bil-mistar imħahba l-vistu ta' l-ormm. Ir-riġment li kien qiegħed talit it-tined fl-egħlieqi ta' wara d-dwejra ta'omm Trejżi telaq u mar fl-inħawi tat- irinċieri tas-swar tal… Trejżi sabet ruħha weħidha ħ'jiesha maqtugħ li tarġa' tirbaħ l-imħabba ta' Ganni li qabel kien wera li hu miġnun għal warajha u għal xi żmien, qabel ma semgħet li sa jiżżewweġ, gtaxet bit-tama li tarġa' tiġbdu lejha u jaħfrilha d-dnub tagħha ta' xbejba fiergħa li' kienet; mill-banda l-oħra dan il-walix ħassitu wisq iżjed meta mar-riġment għabet ukoll minn dawk l-inħawi x-xbieha dejjem daħkana u ċajt- iera ta' Freddie li biha kienet ittaffiu ddewwi xi ftit l-imrar tad-dwejjaq tagħha. Għalhekk għodwa walida sarret ħwejjiġ- ha u, wara li fetħiet qalbha ma' ommha u wrietha l-ħsieb tagħha u rat li ma qaltilhiex le, marret għand xbintha Zolli, ftiehmet magħha u telqet għall-Belt fejn mhux wieħed u tnejn mill-imgħallmin tal-ħwienet tal-baħrin kienu talbu lil Zolli biex tiksbilhom xi xbejba tal-fiwienet u jekk jista' jkun lill-filjozza tagħha. Il-lejla ta' dak in-nhar stess, T'rejżi jew Tessie, kif dlonk saru jsejħulha u jafu biha, dehret bil-lbies imqaċċat, b'xagħarha kollu innukklat u maqtuglħi qasir, b'xuftejha miżbugħin mil-lewn il-qroll, u bil-par ħoloq kbar imdendlin ma' tarf widnejha, f'wieħed mill- bibien tal-liwienet tax-xorb tat-trieq id-dejqa flimkien ma' xi tnejn minn sħabha tistieden bil-ħarsa tagħha lil xi suldat jew parruċċani oħira għal ġewwa l-ħanut. Iżda, Trejżi, dik il-lejla ma kenitx f'sikkitha, u kull tbissima ta' fommha ma kenitx taqbel man-nar mitfi ta' għajnejha. Il-għada fil-għaxija, madankollu, wiċċha kien ħa xi ftit tad-dawl; ma' ġenbha f'rokna tal-ħanut kellha lil Freddie li fin-nofs ta' nhar mistrieħ li kellu, kien mar iżurha fil-ħanut fejn hija bagħiiet tgħidlu bil-miktub li qiegħda taħdem bħala ''barmaid '. Il-għada ta' l-ewwel attakk tal-għadu mill-ajru kif sem- mejna, Trejżi telqet mill-ħanut tax-xorb f'waħda mit-triqat. dojoq tal-Belt lejn ir-raħal għax kienet fuq ix-xwiek biex tkun taf x'sar minn ommha u ħuha. Hija u sejra fuq ix- sharà-bane semgħet min igħid u jistagħġeb bil-ħsarat li sarn fl-inħawi u ġewwa l-qalba tar-raħal tagħha. Malli rifset l-art fit-trufijiet ta' bejn żewġt irħula, u qabdet it-trieq li tagħti għal ġewwa r-raħal, b'qalbha ttaqtaq u b'nifsha maq- tugħ, xeħtet il-ħarsa tagħha 'l-hawn u 'l hinn biex tfittex xi sinjal ta' xi ħisara milli semgħet igħidu. Ix-xemx kienet ilha xi siegħa li telgħet u—fejn dari kont tara dak il-ħin xi bidwi fuq il-qiegħa jidres il-qamħ jew fir-raba' jaħrat bil-bhima, jew inaqqax fil-gifun tas-swieqi jew tisma' ż-żaqżiq tas-sienja ttalla' l-ilma—dak in-nhar l-egħlieqi kienu baħħ, kien donnu għadu ma sebaħx, u xejn ma kont tisma' filief xi dubbiena żżanżan mal-ħajt tas-sejjieħ taħt xi siġra tat-tin u l-arloġġ tar-raħal idoqq b'leħen li f'dik il-ħemda kien jinħass iżjed sħiħ n jdamdam iżjed mis-soltu. Hekk kif waslet f'salib it-toroq qabel ma tikser għat- trieq li tagħti għall-misraħ tal-knisja, Trejżi waqqfet il- farsa tagħha fuq il-kantuniera ta' bini mwaqqa'. Kien il- ħanut ta' Grezzju l-Għannej fejn għal fil-għaxija ħuha flim- kien ma' oħrajn tar-raflal kien bejn terz inbid u ieħor iqatta' xi siegħa jitħaddet jew jedha jilgħab il-karti. Ġebel; twieqi, bieb, bank, mejda u fliexken kien kollox borġ wieħied. Mitt ħsieb għaddielha minn rashal 'Min jaf ħija'— Min jaf7..7' bdiet taħseb. Sew dak il-ħin infetaħ bieb kbir ta' remissa qadima jżaqżaq fuq l-egħrieqeb. Kien ix-xwejjaħ Gawdenz tal-Għoqdi, il-bidwi, ħiereġ bil-bagħal u warajh ibnu l-miżżewweġ jiġbed il-karrettun. Wara ftit dehret il- mara t'ibnu b'tarbija fuq dirgħajha u tifel ta' sentejn iżżom- mlu idu. Trejżi ġriet għal fuqha: 'X'waħda din, Ann Xi fisaral X'ħierbal'—'Iva, Trejż, il-Bambin ried li kien . għadu l-ħin—it-tlieta ta' wara nofs in-nhar—u Grezzju kien għadu ma fetaħx il-ħanut. Il-bomba ġiet fuq is-setaħ u miżlet sa qiegħ il-bir. Aħna konna fuq il-qiegħa. In-nies tal-ħara twerwret. Ġejna niġru d-dar; bibien u twieqi mif- tufiin, ċaċċis imtajjar, injam u liġieġ imkisser. X'ġenn' Nies igħajtu, tfal iwerżqu u jibku'—'Xwaħda dini X'kellna naraw Aun. U fejn hemm iżjed imwaqqa'P'' — ''Sew sew ma nafx, Trejż. Inħossni niexfa u mibluhal Igħidu li wara l-knisja ġġarraf xi razzett u għorfa fi Sqaq ir-Rummiena.' —W'Bogħod xejn mid-dwejra tagħna ' — ''Ruħi, Trejż, ma nafx ingħidlek. Mill-bierali 'l hawn ma xriftx mill-għatba 'l barra. Naf li n-nies tar-raħal nofsha telqet, min għar-Rabat, min għal raħal u min għal ieħor, Alina wkoll għamilna l- ħsieb inwarrbu, għalkemm ix-xogħol tar-raba' u tal-qiegħa jżommna. X'tagħmelf— Wieħed jiskansa kemm jista'. Ti mill-bieraħ niġbor il-ftit ħwejjeġ tal-bżonn'; u kif Anni. qalet hekk resqet ħalqha f'widnejn Trejżi, u sefsfitilha: '…għandi xi ħajta deheb, ngħidlek is-sewwa, qlajtha minn fejn kienet u sa nġorrha miegtii',— 'U fejn sejrin, Annf' — 'Għand nies ir-raġel, Ħaż-Żebbuġ, sakemm naraw id-dinja kif taq- leb… Ba nidħol sa gewwa għax ħallejt l-istanjata tal-kafe fuq in-nar; għadna b'xejn, lanqas sabar nitrejqu; u għad għandi dik it-tagħbija għal fuq il-karrettun' u kif qalet hekk, Anni sellmet lil Trejżi; din qaltilha 'Saħħa… il-Bambin jieqaf magħna.'' u telqet tħaffef il-pass lejn il-misraħ. Il-knisja kienet magħluqa; fuq iz-zuntier ħadd; ħwienet, u djar kollha mitbuqin,—ma kontx tara ħiliefxi kelb magħlub imgeddes wara xi:bieb, li mal-passi ta' bniedem għaddej italla' rasu u jħares b'għajnejn tal-ħniena, u ma tismax ħlief il-għajta ta' xi qattus wara l-ħadid tat-twejqa ta' xi kantina jnewwaħ u jdur. Trejżi kisret għal wara l-knisja u ġibdet għat-trieq id-dejqa fejn fit-tarf kienet toqgħod ommha. Dik it-trieq kienet tilwi għat-trieq il-wiesgħa li qalb il-beraħi tal-għelieqi tieħu għal raħal ieħor. Ħadd mill-ġirien ma kien. jinstama' leħnu, ebda ħoss ta' bhejjem fl-imqawel li bihom kienet mimlija dik il-ħara; lanqas it-taħbit tan-newl tax-xwejħa Mariroż li kont tisimgħu dejjem sejjer minn x'ħin jisbaħ sakemm jidlam. Iżda hekk kif qorbot lejn bieb darha tisma' ċ-ċempil ta' nwieqes ta' mertila ġejja minn wara l-minkeb ta' tarf it-trieq u l-għajta ta' 'Dza 'l hemm il-belqal', leħen mhux ġdid għal widnejha, għalkemm kie- net ilha ma tisimgħu— leħen li f'dik il-ħemda u taqtigħ ta' qalb Ħassitu bħala leħen ta' liabib għażiż u ħanin. Il-leħen siket, iżda feġġet il-merħila u quddiemha l-kelb ta' Barbarija ta' Ganni u, wara ftit, deher huwa wkoll. Ħasset bħal kesħa f'qalbha. inħasdet, indehxet. Ganni talla' rasu u quddiem dik ix-xbieha—li dak il-ħin ta' waħx, ta' niket u hemm dehret bħal dell ta' l-isbali u l-egħ- żeż żmien ta' xbubitha, il-lum imgeżwer ġewwa sħiaba l-aktar sewda—quddiem dik ix-xbieha, ħass leħen qawwi ġewwa qalbu li qajmu mid-dgħaben ta' l-imgħoddi u ġagħilu jħoll ilsienu u jaħfer dak il-ħin lil dik li kienet ħasditli l-hena ta' ħajtu u ħallietlu ġertia f'qalbu li ż-żmien ma jistax ifejjaq, ĊTrejżi U' għajjat Ġanni hekk kif waqaf għal għarrieda. ''(annif' għajtet ukoll 'Prejżi bla ma riedet u għaddset rasha għaliex stħat turi wiċċha li kien tbiddel minn dak. iż-żmien li kienet tkellem lil Ġanni, u mesħiet xuftejha $ għax ftakret li kif qamet Ħarġet bla ma lanqas Ħaslet j wiċċha. UK ġiebek f ' 'Ġjejt nara x'għadda ininn ommi u ħija. Ommok u ħuk telqu l-bieraħ mal-ġirien. ' ĠIr-Rabat, qalu, f'xi għorfa ta' razzett, l-Għeriexem. ' 'Trejżi dehret ħosbiena, u wara ftit: ''Min jaf x'ġarrew magħhom f—Ikolli nidħol u niġbor ħwejġi'— UX ġarrew ma nafx sewwa; nafli telqu għal għarrieda u ma setgħux ħadu magħhom ħlief ħwejjeġ żgħar u tal-bżonn. tiġ 'Jien għalissa għadni hawn. Omm il-mara marida u - S, a ma nistax nitħarrek. 'Il-Bambin isabbrek', temtmet Trejżi. Qalbet għajnej- ha fuq Ganni u dlonk reġgħiet baxxiethom fil-waqt li tħarrket bħalkieku biex taħrab mill-ħarsa tiegħu u minn kliemu. Ġanni għaddas rasu wkoll, u ''Selli għal ommok', qal minn taħt ilsien, u ġibed 'l isfel. Trejżi waqfet tħares lejn Ganni sejjer ħosbien isuq il-merħla u malli għab u waslet ġuddiem il-bieb ta' dar ommha daħħlet idejha fil-qoffa li kellha f'id- ejha, blialma kienet tagħmel meta kienet f'dar ommha r- raħal, iżda dlonk intebħiet li l-muftieħ tad-dar mà kienx għandha. (jagħdet ħosbiena għal ftit, imbagħad f'daqqa waħda, blial ġieha ħsieb f'rasha, daret minn tarf it-trieq, għaddiet tgħaġġel minn ġo mogħdija, fetħet xatba, ġiet ġewwa għalqa tal-bajtar tax-xewk, qabżet ħajt baxx tas- sejjieħ, ġiet ġewwa mandra, daħlet ġewwa maqjel li kien mimli bit-tjur u issa battàl, telgħet fuq maxtura, tawlet idha l-lemenija għal fuq il-ħoġor ta' twejqa u minn hemm ħatfet muftieti, niżlet, ħarġet mill-maqjel, resqet lejn bieb ta' wara d-dwejra, daħifilet il-muftieli fit-toqba tas-serratura, dawritu u l-bieb infetaħ. Dlam ċappa; kollox magħluq u mitbuq. Bdiet itteftef b'idejha sa ma sabet il-bieb li kien jagħti għall-kamra tar-rqad fejn ġewwa senduq kellha ħwej-. jiġha. Tellgtiet il-lukkett u fid-dwal ta' daqsxejn ta' lampa li kienet għadha itteptep quddiem ix-xbieha tal-Madonna tad-Duluri, fetħet it-tieqa li kienet tagħti għal ġenb wieħed tal-għalqa, fetħet is-senduq, ġabret dehebha, għamlet sorra ħwejjeġ u ħabtet sa toħroġ, iżda ħasset x'jiġbidha lejn dik ix-xbieha Mqaddsa tal-Madonna li lejha minn dejjem kellha l-akbar qima. Dak il-wiċċ dehrilha li kien waħdu fid-dinja li kien qed jixxierek magħha fit-taħbila u d-dwejjaq li fihom kienet tinsab, u ħasset bħal faraġ li qatt qabel ma kienet ħassitu f'ħajjitha, fetħet armarju, qalgħet flixkun taż-żejt u ferrgħet għal ġewwa t-tazza: id-dija tal-fjamma ċkejkna kibret minnufih madwar ix-xbieha li qatt ma dehritilha hekk. ħelwa u ħanina; qagħdet għar-rkobbtejha, talbet u talbet bi ħrara sabiex dik l-Omm tal-Ħniena tieqaf magħha, m'ommha, u ma' buha f'dawk is-sigħat hekk koroh u tal-biża' li kienu għaddejjin minn fuqhom u, fil-waqt li wegħditha li għandha titbiegħed mill-frugħat u t-tiġrib tad-dinja, qel- għet l-inkwatru tal-Madonna, mestiet xuftejha għal darba u tnejn u bieset u reġgħet bieset wiċċ il-Madonna, u qegħditu mill-ġdid bil-qimu kollha fuq il-gredenza. Qamet, għalqet it-tieqa, qabdet is-sorra, ħarġet mill-bieb tal-mandra, sakkret, tefgħet il-muftieħ fil-qoffa ta' idejha, qabżet iċ-ċint tal-ħajt, fetfiet ir-rixtellu, għaddiet mill-mogħdija, ġiet għal fuq it- trieq, u telqet biex tmur issib 'l ommha u 'l ħuha fil-għorfa tal-Għeriexem. Hekk kif niżlet mix-char-à-bane tar-Rabat għal fuq is- Saqqajja staqsiet minn fejn tgħaddi għall-Għeriexem lill- ewwel mara bil-qoffa tal-bajd f'idejha li lteqgħet magħha u li minn suritba u bixritha dehritilha li hi minn dawk l-in- ħawi, ġibdet lejn it-trieq tal-Knisja ta' Sant' Wistin u ħadet ir-rotta li minn ta' Duna tieħu għall-Għeriexem. Hija u mie- xja fi trieq kollha djar qodma u xi razzett 'l-hawn u 'l- hinu, tilmaħ lil wieħed mill-ġar tagħhom, bejjiegħ it-tjur, waqqfitu u, wara fiafna mistoqsijiet lil xulxin u aħbarijiet faq li ġara r-raħal u bnadijiet olira, saret taf li ommha kienet qiegħda f'għorta ta' razzett fejn knisja ċkejkna qalb l-egħlieqi 'l hinn mil-trufijiet tal-bini u li Ħuha kien dalial xriq ma' wieħed mir-raħal, Kieli t-Trux, li wara dik it-taħbila kollha kien telaq ma' l-oħrajn bil-merħla tiegħu u ħadha f'dak ir- razzett. Ħuha, Lonzu, tifel bieżel, ħawtiel u għaqli dlouk intafa' għax-xogħol, idur bil-mogħoż, jirgħahom u joliroġ ibigħ il-ħalib ir-Rabat u l-Imdina fejn kotra kbira ta' nies mit-tlitt ibliet u mill-irħula tan-naħa tal-Lvant tal-Gżira kienet ġiet tistkenn wara li ħalliet lil darha. Trejżi nġabret fil-għorfa m'ommha u ma' ħuha, Dawn kienu diġà tħiasbu biex jibagħtu jgħarrfuha biċ-ċagliq tagħ- hom minn darhom hekk ħabta u sabta ma' Zolli, xbintha, li kienet nieżla l-Belt li kieku dik il-għodwa ma laħqux rawha ma' wiċċhom, L-ewwel attakki ħorox fl-inħawi tal-port u t-tlitt ibliet kienu ħallew lil Trejżi bħal mibluha fuq dak li ġarrbet hi stess u fuq dak li rat ir-raħal u semgħet, Wara xi ġimgħa li marret tinġabar m'ommha fl-Għieriexem, bis-serqa u b'ħafna taqtigħ ta' qalb, niżlet il-Belt tittawwal titwila u saret taf li l-ħwienet tax-xorb, biċċa kienu għalqu, u oħrajn jiftħu wara nżul ix-xemx u jarġgħu jagħalqu kmieni. Il-ħanut fejn kienet taħdem hi kien għadu magħluq u aħbar Freddie ma kellhiex ħlief wara xi tliet ġimgħat minn waħda minn sħabha li ratha r-Rabat u li kienet daħlet taħdem f'ħanut ieħor f'dik it-trieq id-dejqa fejn Freddie inar għal darba u tnejn bit-tama li jiltaqa' ma Tessv, imma mbagħad ma żiedx mar iżjed għax, milli jidher, qata' qalbu l jsibha. Trejżi għall-ewwel sewdet qalbha u għamlet il-ħsieb li tmur taħdem f'dak il-ħanut ħit-tama li tarġa' tiltaqa' ma' Freddie, iċda l-waqt ikreh li minnu kienet għaddiet raġġagħha mill-ħsieb u bħal tkexkxet taħseb jekk, Alla jħares qatt, kellha tiġri xi diżgrazzja lil ommha jew lil ħuha fil-waqt li tkun barra mid-dar bla ma tista' tagħtihom għajnuna, u jkol- lha xogħfa hekk kbira għal ħajjitha kollha, ħtija tal-frugħat tagħha; għax wara kollox, bil-flieles kollha li kellha f'rasha, Trejżi kienet marbuta ma' darha u mrobbija fil-biża' t'Alla. 'Trejżi, barra milli ddur dawra mal-għorfa, tagħmel il- mifrex u ssajjar, kienet ukoll tgħin lil-ħuha jagħilef u jisqi lill-bhejjem, għax ommha li kienet qalbet is-sittin, wara marda twila ta' deni biered, beqgħet fjakka minn qalbha u ma tiflaħx għax-xogħol tad-dar. Iżda xi biċċa xogħol ofira. barranija u ta' qligħ il-flus ma kenitx tirruftaha. Għall- ewwel kien hemm min ħiajjarha tidħol taqdi lil xi familji Ingliżi l-Imtarfa, iżda, biex ma' xi teftifa xogħol oħra tkun tieta' tilħaq mad-dar, indalilet ma' oħra minn sħabha tar-rafħial għall-ħasil biss tal-ħwejjeġ tas-suldati l-Imtarfa fejn kienet tmur darbtejn fil-ġimgħa. U billi kienet laħqet tgħallmet erba' kelmiet bl-Ingliż sewwa, hemmhekk kienet indieħiset f'xi ħanut tax-xorb fejn ma' tul in-nofs ta' nhar kienu jiltaqgħu xi erba' suldati, tnewlilhom xi tazza birra u b'hekk iddaħħal xi pirkaċċi. Għieluq is-sajf il-qilla ta' l-attakki tal-għadu mill-ajru kienet bdiet turi li naqset u biċċiet min-nies li kienu laħqu tiallew lil darhom u ġarrew ħwejjiġhom u marru jistkennu f'xi kamra ta' dar jew dwejra ta' nies oħra, f'xi għorfa, f'xi kantina, f'xi knisja u qadima qalb ir-raba' u saħansitra f'xi kannierja, kienu ħadu nifs qawwi u ttamaw li ma' dħul ix-xitwa jkunu jistgħu jurġgħu jinġabru lejn darhom. Il-hombi tal-għadu kienu 'l- hawn u 'l hinn ħallew sinjali ta' ħirba ta' djar, għorof u rziezet f'xi nħawi ta' madwar it-Tarzna u f'xi rħula ta' madwar furtizzi u ajru- dromi; iżda għal ħabta tal-ħarifa waqgħet bħal ħemda; it- tvenvin ta' ajruplani tal-għadu u t-tfaqqigħ tal-balal tal- kanuni mill-art u tal-mitralji mill-ajru kienu donnhom waqfu għalkollox bħal meta, wara l-istaġun tal-passa tal- għasafar tal-kaċċa ma jibqax jistama' kmieni fil-berafi tal-għelieqi l-isparar, wieħed wara l-ieħor, ta' l-ixkubetti tal-kaċċaturi. Xi ħadd ħaseb li dik kienet bħal tiemda qar- rieqa u iktarx li ma Ħasebx ħażin. Ix-xewqa li tarġa' għal darha kienet ukoll tnisslet fi Trejżi billi'l ommha kienet taraha ma tiflaħx u magħdura, ża barra minn darha, fil-waqt li l-qraba, il-ħbieb u ġirien li bihom setgħiet titwennes u jkollha xi għajnuna minnhom biex jagħtu dadqa ta' għajn 'l-ommha kienu, tista' tgħid, kollha imxerrdin jew imbegħdin. Fettlilha, għalhekk, 'għe- luq il-ħarifa u l-bidu tax-xitwa tinżel niżla r-raħal ma' waħda, mill-ħbieb tagħha u trewwali il-kmamar li kienu ilhom magħluqin għal hames xhur sħaħ. F'dan iż-żmien kollu r-raħal ma kienx fadal wisq nies,filief xi raħħġli, xi bidwi u xi. erbgħa min-nies, xjuli li ma kellhomx fejn imorru jgħixu biex jaħarbu mill-ħsara ta' l-attakki tal-għadu. Dawn kienu bil- lejl jistkennew fil-garagor tal-kamgnar jew jidħlu jorqdu fil- kannierja tal-knisja. Fit-trufijiet tar-raħal kien hemm it- tined tas-suldati. Fil-misraħ ebda ruħ u ma kontx tara dieħel il-knisja ħlief il-kappillan, is-sagristan u lid-deffien. fiwienet ebda wieħed miftuħ. Iżda meta Trejżi niżlet iżżur lid-dwejra tagħhom sabet li r-raħal kien beda jarġa' jitgħammar b'xi nies li kienu twarrbu —xi lianut beda jiftaħ fil-għodu u jagħlaq kmieni wara nofs in-nhar biex sidu jmur jinġabar ma'niesu li kienu għadhom igħammru 'l bogħod. Xi karettun mgħobbi bil- għamara miġbud minn xi lmara jew bagħal kien dlonk jidher wieqaf u jħott quddiem xi bieb. Xi nies kienu reġgħu ġew biex igħammru f'darhom. Fil-misraħ, u 'l hawn u 'l hinn f'xi triqat tar-raħal, kienu tħaffru ġol-blat mas-seba' qasab lisfel mill-wiċċ tat-trieq xi postijiet tal-kenn għall- attakki tal-għadu mill-ajru, illi n-nies drat is-sejħilhom bl-isem Ingliż ta' shelters jew fuq ix-xelita maltija bl-isem ta' xeltrijiet jew xejtrijiet. Id-daħiliet tagħhom biċċa kienu għad- hom mikxufin u oħrajn mibnijin u msaqqfin b'saqaf tal- konkos. Minn xi oħrajn li għadhom jitħaffru jew jit- wessgħu tara l-ħaddiema fierġin, imgħobbija, biċċa bil- qfief tat-terrapien u mazkan, u oħrajn bil-ġebel maqtugħ. Dawn ix-xeltrijiet kienu tħaffru b'fieffa kbira f'dawk l-inħiawi fejn kienet saret l-ewwel u l-akbar lisara u ħajru n-nies tar-raħal biex tarġa' għal darha. Fil-Belt bdiet ukoll tidher tiċċaglaq il-ħajja ta' dari u xi ħwienet, l-iktar tax-xorb, reġgħu nfetfiu u qabdu jħawtlu fin-negozju tagħhom u t-toroq jiżegħdu bin-nies u l-mina tal-ferrovija l-qadima titbattal minn bosta minn dawk li kienu jgħixu fiha u jarġgħu għal darhom. Il-ħwienet tat- trieq id-dejqa reġgħu għal fil-għaxija jsemmgħu d-daqq tal-banda ''Jazz'' bit-taħbit tat-tanbur u tal-plattini tar-ram mħallta mal-għana tas-suldati u tal-'barmaids' li malli tit- bexxaq il-purtiera tal-bieh tal-ħanut kont tarahom qishom ħafna friefet għal fuq dak is-suldat n l-ieħor f'baħar ta' dwal imsaħħab bid-dħafien tat-tipjip. Għalhekk wara xi jumejn li kienet marret tiftaħ u trewwaħ id-dar tar-raħal, Trejżi reġgħet niżlet ir-raħal għal kollox flimkien m'ommha u ħuha, insiet il-biża' tal- waqtijiet koroh li d-dinja kienet għadha tinsab fihom, in- nofs wegħda li għamlet f'qalbha li tibqa' tgħix. miġbura f'dar ommha, u malli rat li ommha reġgħet ħadet ftit tar- ruli u xbintha serrfiitilha rasha billi wegħditha li għandha tieħu sieb ommha u torqod il-lejl magħha għal wens u għal dak li jista' jinqala', hija dlonk għamlet il-ħsieb li tarġa' għal ħajja ta' qabel u tidħol bħala 'barmaid' fil- fianut li fih kienet qabel. Ir-riġment ta' Freddie kien siefer għaċ-Cirinajka u l-ħajra tagħha kienet, għalhekk, imqanqla iktarx mix-xewqa li tikser ir-rotta ta' ħajja waħda u d- derri d-dwejjaq ta' dawk iż-żminijiet milli biex tarġa' tinseġ xi ġrajja oħira ta' mħabba ma' xi suldat. jk ik ik Kienet bilkemm ilha xahar taħdem ta' ''barmaid' f'dak l-istess ħanut fejn fil-bidu tas-sajf ta' dik is-sena kienet ġarrbet il-biza'u l-ħasdiet ta'l-ewwel attakk fil-għodu u dawk, iżjed Ħorox, ta' dak in-nhar fil-għaxija — meta kellha hekk għal għarrieda bla ebda ħisieb ta' xejn iġġarrab wieħed eħrex u iżjed qalil li ħasad u riegħied il-belt u l-inhawi kollha ta' mal-Port il-Kbir, bl-Isla, Bormla u l-Birgu. Fil-ħin ta' l-ewwel sigħat ta' wara nofs in-nhar, meta l-ħajja tal-belt kienet qiegħda tistenbaħ mill-ħedla ta'l-ajru fietel ta' nofs in-nahar xitwi u tithejja biex tiċċaqlaq u tistgħall il-ftit sigħat ta' dawl li kien baqa' mill-jum ta' dak in-nhar, il-ħwienet tat-trieq id-dejqa fil-qalba tal-belt kienu diġà miftuħin beraħ u x-xebbiet tal-'bar', min min- sub fuq il-għiatba, min bilqiegħda fuq banketta, ma' ġenb mejda, min f'nofs il-bwejba b'dirgħajhom miftuħin u b'idej- hom imqabbdin mal-koxox tal-bieba, b'ilbies imqaċċat u jistiednu lil xi suldat li jkun għaddej bid-daħka f'fommhom. Trejżi tagħna kienet ukoll fost tlieta minn sħabha tlellex b'ilbiesha mqaċċat li għal xi xhur kienet uriethom id-dlam ġos-senduq ta' taħt is-sodda fid-dwejra tar-raħal, iżda d-dafika ta' fommha kienet minn xi żmien 'l hawn tbiddlet fi tbissima mitfija taħt għajnejn suwed miksurin; xi Ħisieb 'l hawn u 'l hinn kien idellel il-ħarsa tagħha. Kien sew sew fil-waqt li Trejżi kienet. mixħuta b'nofs ħajra fuq banketta fidejn waħds mill-imwejjed tal-ħanut ittanbar fuq il-wiċċ tal-mejda. b'subgħajha ta' idejha ix- xellugija, u b'rasha mmejla fil-keffa ta' idejha, l-lemenija, meta f'daqqa waħda bħal berqa fuq ix-xefaq ta' sema ta' lejla, sabiħa tas-sajf, instemgtiet tniffed l-ajru l-għajta new- wieħa tas-sirena. Trejżi qajmet rasha; tnejn minn sħabha li kienu jiċċaċċraw u jiddieħku f'rokna siktu f'daqqa waħda u waqqfu widnejhom. Waħda minnhom li kienet fil-bieb Dan x'kien staqsiet f' 'X'ħolmu bina f''—iżda ħadd ma stenna ebda attakk qawwi wara l-ħemda ta' l-aħħar xahrejn— u kulħadd, bħal ma kien ħadha bi drawwa, baqa' jagħmel ix-xogħol tiegħu, b'moħfiu mistrieħ iktarx kont tarah joħroġ jittawwal u jarfa' ħarstu lejn is-smewwiet u jistħarreġ b'għaj- nejh lejn dik in-naħa minn fejn kienet tinstama' ż-żanżina ta' l-ajruplan. L-għajta mkaxkra tas-sirena kien ilha li siktet x'ħin f'daqqa waħda infetaħ in-nar tal-kanuni kollha tal-fortizzi ta' madwar il-plajjiet u tad-daħla tal-port bi tfaqqigħ hekk qawwi li l-bini theżheż u l-bibien bil-paranti tat-twieqi bdew jiċċaqalqa u l-ħġieġ kollu jitriegħed. Wara ftit, mewġa wara l-oħra ta' ajruplani tal-għadu bi ħsejjes ġodda ta' twerdin, tvenvin u żanżin li jwaħħxu, jkexkxu u jkessħu d- demm ta' kull min samagħhom fuq rasu għaddiet fil-baxx tiknes l-ajru ta' fuq il-bjut tad-djar. Dlonk instama' it-tisbit ta' twieqi u bibien jingħalqu hekk kif inħass it-tpaqpiq tal- balal u tal-mitralji minn fuq l-ajruplani għal fuq bini u tridat l-isparar qawwi ta' kanuni fil-qrib u, wara ftit, it-tisfira ta' bomba, imbagħad ta' oħra, u wara ftit ta' oħra, li b'ħoss idamdam waqgħu mhux bogħod mill-qalba tal-belt—ħosa li riegħed il-bini u l-art ġewwa l-ħanut. Il-ħitan dehru jixxej- ru u l-armatura bil-fliexken jiċċaqalqu u t-tazzi ta' fuq il- bank jinqalbu.. Ix-xebbiet tal-''bar' inħasdu, waqfu miċ- ċaċċrar, wiċċhom sfar daqs il-qarsa tax-xema', ħarsu lejn xulxin; Trejżi, kollha imwerwra, qabżet minn fuq il-ban- ketta twieżen lis-suldat li kien bilqiegħda fejnha bit-tazza tal-birra quddiemu, u li mad-damdima mlaħlaħ kif kien bix-xorb inqaleb għal fuqha u kien għoddu mar fl-art li ma laqgħetux bil-ftit tas-saħħa li kien fadlilha. 'X'waħida dinl X'ifaqqgħu l-balal u l-bombil Qatt ma nħassu daqs il-lumi Il-Madonna tal-Karmnu tħarisnaf'— Bdew igħidu mismutin dawk ix-xbejbiet. Trejżi, malli wieżnet u għenet lis-suldat joqgħod bilqiegħda f'rokna tal-ħanut, raddet is-salib, għaddset rasha u bdiet tgedwed it-talba lill-Madonna li minn xi ftit żmien kienet tgħallmet l-Għeriexem fejn in-nies tal-ħara taghha kienu jgħiduha kull lejla wara r-Rużarju. Wara ftit siket kollox, iżda f'daqqa walida mewġ'oħira ta' ajruplani nstemgħet rieġa' dieħila tvenven utaqsam l-ajru fil-baxx b'żanżin ta' riħ qawwi li donnu ried iħiebb għall-bini u jġarrfu; warajh xita ta' balal jċaqċqu wafida wara l-ofira. Wara ftit raġa' siket kollox u xejn ma nstama' iżjed, bħal mita fuq il-plajja jiskot il- mewġ qawwi tal-baħar malli jaqa' r-riħ u tarġa' l-ħemda bil- waħx tal-qirda li ħalliet warajha l-qilla ta' l-irwiefen. Dak in-nofs ta' nhar u dik il-lejla Trejżi u sħabha, tal- ħanut għaddewhom fil-bieb ma' oħrajn ta' ħwienet oħra ta' ħdejhom jlabalbu fuq il-ħsarat li saru mill-'blitz' ta' attakk bl-ajru li għall-ewwel darba kien sar dak in-nhar fuq il-gżira mill-Qermaniżi. Trejżi kellha mitt sena sakemm jisbaħ l-għada nu titlaq għar-raħal għand ommha biex tara jekk safax kollox bis- sliema wara attakk hekk aħrax. Malli sebaħ ġabret il-ftit ħwejjeġ li kellha, għamlithom ġewwa l-qoffa ta' l-idejn, telqet u għodu għodu sabet ruħiha wara bieb ommha tħabbat, Ix-xemx kienet ilha mas-siegħa li telgtiet, iżda t-trieq kienet bahħ, il-biċċa l-kbira tar-rġiel li jbigħu l-ħalib kienu għadhom bil-merħla barra, oħrajn fil-għalqa u xi nisa ġew- wa bit-tfal li għadhom reqdin. Waħda mill-ġirien fetfiet it- tieqa. Kienet Ketrin il-mara ta' Ġakbu, il-Ġennien tal-Baruni. SAra Trejżi; mit-taħbita ħsibtu li intf' infexxet tgħid lil Trejżi, 'Mn'Alla li ġejt, għax ommok kienet bi ħisiebek u ħuk kien ġej għalik. X'waħida din u x'waħda dini Ħadd ina raqad, kulħadd imwerwer. Id-dar ta' Ganni, ir-raħħàl, weqgħietl' 'Weqgħet7l Kif 71 Metażi' Staqsiet Trejżi mgħaġġba bla ma ħallietha ttemm kliemha, U hawn infetafi il-bieb u xirfet ommha, rasha mgħottija b'xalla, b'għajnejha mik- gurin, b'wiċċha musfar, u b'daqsxejn ta' rogħda fuqha. Għajnejn Trejżi, li kollha mibluha kienet qiegħda tistenna l-ġara tweġibha, dlonk inxeħtu fuq wiċċ ommha u bil-ħarsa wieqfa fuq tagħha donnha riedet tisraq u tkun taf minn għajnejh ix-xiħa il-għala kienet tidher hekk magfidura. U8aħħa Ketrin l Imbagħad ngħaddi narak'' qalet bil- għaġla Trejżi lill-ġara, mingħajr ma: stenniet tweġiba u dafilet ġewwa m'ommha. Omm Trejżi, wara dak it-taħbit u tbatijiet li ġarrbet minn meta kellha tiċċaqlaq minn darha u tmur barra mir- raħal tgħix għal xi żmien f'dar oħra, ħasset safifjitha dejjem tonqosha, u bilkemm felħet tħarrek riġlejha meta fl-attakk afirax tal-għadu tal-ġurnata ta' qabel wara nofs in-nhar il- ġirien gew iħabbtulha u niżżluha magħkom fix-xelter ta' tarf it-trejqa tal-misraħ, Dak il-ħin binha kien fir-raba' tal- barba Gawdenz u kellu jmur jistkenn ġewwa girna. Għial fil-għaxija, biex ma toħroġx minn friexha u barra minn darha bil-lejl, jekk qatt kellu jinqala' attakk ieħor u ma teħux kedda, kien ġarrilha saqqu tat-tiben bil-firxa u l-għata, u dak il-lejl kienet imteddet fuqhom ġewwa rokna tax- xelter. Iżda l-għada ma sebħitx f'sikkitha, ħasset bħal tkex- kixa bard ma' ġisimha kollu u nifisha maqtugħ u, dak il- fiin li waslet Trejżi, ma kenitx ilha li reġgħet lejn darha wara li sebħet fix-xelter. Trejżi, wara li ġagħlet 'l ommha tmur timtedd u tistrieħ u għattietha tajjeb, kebbset in-nar, raddet il-borma; wara ftit ittawlet 'l ommha u sabitha rieqda, iżda nifisha maqtugħ u tqil u moħha jaħraq; fetħet kisknijiet il-bieb ta' barra, ħallietu mbexxaq u marret tħabbat il-bieb tal-ġara Ketrin, għax kienet fuq ix-xwiek biex tkun taf sewwa xinhu li ġara fuq id-dar imwaqqgħa ta' Ġanni, billi lil ommha f'dik it-taħbila ta' ħass ħażin ma kienx il-waqt li toqgħod tistaqsiha. tĠanni kien dak il-ħin bil-merħila tiegħu f'xifer il-wied tal-Ħarruba fejn il-Barumbara taż-Zejtuni f'tarf ir-raħal u malli ħass dik il-ġliba ġfien ta' l-ajru ireddnu fuq rasu u jwaddbu dik ix-xita ta' balal u nirien, telaq jistkenn bil- merlila tiegħu ġewwa r-razzett ta' Ġamri tad-Dobri li kien fil-qrih. Kif taf int, din ix-xaqliba tagħna li taqleb għal fuq l-inħawi ta' l-ibliet messitha wkoll xi sehem ċkejken mill-liebba tal-għadu — u fost il-bombi li waqgħu, biċċa fl-egħlieqi ta' tarf ir-raħal u xi tnejn qalb il-bini—waħda ġiet fuq fil-bitħa tad-dar ta' Ġanni. Martu dak il-liin kie- net taħsel il-ħwejjeġ fis-setaħ. u ommha mixħuta fis-sodda tistrieħ. Sew waħda kemm l-oħra, milli jidher ma kellhomx żmien jitħarrku minn fejn kienu, jew ma basrux bil-qilla ta' dak l-attakk u tnikkru; naf li mal-waqgħa tal-bomba d-dar sfat gozz ġebel u l-omm u bintha ntradmu tafit iċ- ċnagar ta' litan, travi u xorok ta' l-isqfa, u minnhom ma ngab xejn ħlief il-ġisem, bir-ras u s-saqajn imtertqa.' Hekk qalet Ketrin lil Trejżi li qagħdet tisma' minsuba fuq l-aħħar għatba tat-taraġ tal-għorfa fil-bitħa tad-dar tal- ġara, b'għajnejha mberrqin u b'widnejha miftuħin. CU Gannif—' staqsiet Trejżi. €(anni,' wieġbet Ketrin, 'inħallik taħseb il-ħasda u l-għalja li ħa hekk kif sar jaf bil-hemm li f'daqqa waħda waqa' fuq daru. Nies ommu dlonk bagħtu lil wieħed mill- ġirien jilqgħuh f'tarf ir-raħal u jagħtuh il-bxara ftit ftit qabel ma jasal f'daru, iżda malli tarrfulu li daru ġġarrfet u li l- mara u ftintu jinsabu taħt ir-radam ta' ġebel, u li hemm iktarx xi tama li jaqalgħuhom ħajjin, dan bħal barra minn sessih, telaq jiġri, ħalla l-bhejjem warajh, u hekk kif wasal quddiem dak il-gozz ġebel, qasam il-kotra tan-nies, u b'idejh ġewwa xagħru nfexx igħajjat u jibki bħal tarbija u jsejjali lin- nies jaqalgħnlu lil-martu u jġibuhielu Ħajja jew mejta… Trejżi mibluha, bid-dmugħ f'għajnejha ma fetħetx iżjed fommha; ħibiet wiċċha, u bil-kelmiet ta' ''Msejken Ġanni, imsejkna martul Alla jagħtih is-sabar f' Ħarġet minn dar il-ġara biex tagħti daqqa ta' għajn lil ommha li kienet ħallietha rieqda fis-sodda. 'Trejżi baqgħiet f'dar ommha li, għalkemm wara ġimgħa ħadet xejra għall-aħjar, ma kenitx tiflaħ tmidd riġlejha bla ma taqta' nifisha, F'xi attakk tal-għadu mill-ajru, li l-hawn u 'l hinn ħabat isir mal-lejl, lil ommha kienet tħal- liha ma' ħuha, mhux minn qalbha, iżda daqs kemm ommha u ħuha kienu jgħidulha tmur tistkenn mal-ġirien ġewwa xelter fil-blat ta' wara l-knisja. Lil Ganni, li wara li safa' bla mara u bla dar, mar igħix bil-merfila tiegħu għand għammtu, ġie li ratu l-Ħadd kmieni għal quddiesa jew nhar ta' xogħol għal barka fil- għaxija l-knisja, u lejh kienet taqleb minn taħt l-għonnella dawk il-għajnejn tal-ħniena u Ġanni, b'ħarsa dejjem miż- bura u ħosbiena, kont tarah ifittex xi rokna, joqgħod għar-rkobbtejh, irodd is- -salib, jitlob ma' l-oħrajn, u, huwa u ħiereġ, jekk jiltaqa' ma' għajnejn Trejżi jfittex li għal dak il-ħin jaħrabhom, iżda mbagħad bla ma jrid iġibhom quddiem għajnejh, u l-ħarsa tagħhom tal-liniena jnisslulu f'qalbu faraġ hekk fielu, li għal xi ħin kien jinsa d-dinja ta' niket u dwejjaq li fihom sab ruħu hekk għal għarrieda. Ġieli Trejżi kienet tarah ukoll f'rokna fix-xelter għal fil- għaxija jew bil-lejl, dejjem ħosbien, iżda għad-damdima ta' xi bomba fil-bogħod, kien iqajjem rasu, u, fil-ħin li n- nies imriegħda ttenni l-litanija, jarġa' jgħaddas rasu u jitfa' idejh it-tnejn f'xagħru. Kienu għaddew ma' l-erba' xhur minn mindu hija kienet reġgħet lejn dar ommha, meta ħuha, flimkien ma' żgħażagħ ta' għomor wiefied, kellu jmur għal-lieva li minn xi ftit taż- żmien kienet twaqqfet f'dawn il-gżejjer. Hu kellu jitlaq mir-razzett tal-barba fejn kien idur bil-bhejjem, jinfired minn ommu uoħitu u jilbes ta' suldat għal taħt il-kampi- jiet tat-trufijiet tal-Mellieħa. Ganni ma sogħob bihx għas- servizz li fih kellu jingaġġa, iżda għall-imsejkna ommu li kellu jħalliha hekk magħdura fil-waqt li kienet tinħtieġ min jindukraha u jieqaf magħha fi żminijiet hekk koroh u ta' qtigħi il-qalb. Kienet lejla tar-rebbiegħa u barra kienet għadha. tin- fiass daqsxejn is-sirda ta' wara t-taqlib ta' l-ajru u l-qamar kien ilu li tala' minn xi siegħa wara li għabet ix-xemx, ixer- red fuq il-misraħ u t-triqat ħiemda tar-raħal xmara ta' dawl hekk qawwija li labra kont tilmaħha fl-art. Is-skiet ta' l-ajru kien 'l hawn u 'l hinn jinkiser mit-tvenvin ta' ajruplani għaddejjin jaqsmu s-smewwiet bid-dwal ħomor, bojod u koħol fil-ġnub u fid-denb. Il-lejl kien daħal ġmielu u n- nies tar-raħal, xi wħiud kienu fuq l-egħtiebi ma għandhomx sabar imorru jorqdu; oħrajn qrib il-bieb tax-xelter, bil- qiegħda fuq xi ħaġra, u oħrajn għajjenin, mimdudin, jon- ogħisu jew b'għajnejhom imbexxqin u b'widnejhom weqfin biex malli jisimgħiu l-leħen tas-sirena jitilqu jiġru għall-kenn. Kien qaleb nofs il-lejl. Trejżi, wara li qalet xi ħaġa tat-talb u r-rużarju m'ommha li kienet mixħuta fis-sodda, kif rat li din għalqet għajnejha, resqet maqgħad tas-sogħida ma' ġenb is-sodda, qagħdet bil-qiegħda fuqu u meddet rasha min-naħa ta' driegħ ommha. Idha l-waħda ġewwa tioġorha kienet għadha bil-kuruna tar-rużarju biż-żibeġ tal-larinġ u idha. l-oħra taħt rasha. Għalkemm għajnejha magħluqa Trejżi baqgħet imqajma u ngħas ma seta' bl-ebda mod jid- ħol f'għajnejha. Id-dlam tal-kamra kien miksur biss mid- dawl inemnem tal-lampa fuq il-gredenza quddiem ix-xbieha tal-Madonna tad-Duluri. Il-ħemda tal-lejl f'daqqa waħda inkisret mill-għajta newwietia tas-sirena. Wara ftit instama' t-tgeġwiġ ta' nies għaddejjin igħaġġlu, imbagħad skiet, imbagħad it-treddin ta' ajruplan għaddej fil-bogħod. Wara ftit taħbita ċkejkna tal-bieb. Trejżi qajmet rasha, intebħet li xi ħadd mill-ġirien ġie jħabbtilha biex tqum għax ġej attakk mill-ajru. Qamet fuq saqajha u resqet qajla qajla lejn il-bieb. Daqqet is-sirena'. Ommi jħossha ħażin u Ħija mhux hawn. ' UMa tiġix f 7 , Wetiidha ma nħallihiex'. F'daqqa waħida nstemgħet bħal xita ta' sparar ta' kanuni mill-art minn xi furtizza fil-qrib. UX waħida din, qegħdin fuqnal ' instemgħet tgħid il- mara ta' wara l-bieb. U xejn ma nstama' iżjed ħlief ġiri u tgeġwiġ ta' xi erbgħa minn nies għaddejjin iħaffu l-pass. L-ajru kien mixgħul bi strixxi ta' dwal mitfugħin minn erba' naħiet tad-dawra tas-smewwiet jiġru wara l-ħoss ta' ajruplan tal-għadu u jissallbu biex jistħarrġu u jikxfuh. Leħħa ta' berqa bi tfaqqigħa ta' bomba warajha ġagħilet il-ftit nies li baqgħu wara l-bieb tax-xelter jinżlu jiġru t- taraġ tad-dalila, iqajmu lil min kien minsub fuq xi tarġa jew iħiarrku lil dawk l-oħira li kienu bil-wieqfa fil-mogħ- dija. Isfelnett kotra ta' rġiel u nisa, min b'banketta f'idejh u min b'saqqu; ommijiet bit-trabi fuq driegħ wielied u b'borża mimlija bi fliexken tal-ħalib jew misħun u ftietaq oħira fid-driegħ l-ieħor, missirijiet isuqu 'l uliedhom jibku għax qajmuhom u għadhom bin-ngħas, xjuħ imħattbin jit- wieżnu fuq xi biċċa ħatar ifittxu xi rokna fejn jistrieħu; kulħadd iross u jħabrek biex jilħaq xi mkien fejn joqgħod bil-qiegħda; tgeġwiġ u għagħa; min ifittex u jsejjaħ, min igemigem glħax kien fl-aħjar nagħsa u kellu jqum, min iraħħam u jitlob li tfittex tasal dik is-siegħa li jgħaddi dak il-hemm minn fuq il-gżira, min jagħti l-ħtija ta' dak il-hemm lill-ħażen tad-dinja… x'ħin f'daqqa waħda waqgħet bħal Ħemda. Xinhu u mhux 9… Instemgħet waħda wara l-ofira d-damdima ta' sparar qawwi tal-kanuni għal fuq l-ajruplani tal-għadu għaddejjin fil-għoli. Wara ftit skiet, imbagħad il-ħoss ta' bomba mitluqa jidwi b'dagħdigħia f'qiegħ ix-xelter. Dlonk xi ħadd minsub quddiem niċċa fejn kien hemm santa tal-Madonna tal-Karmnu imwaħħla mal-ħajt b'żewġ xemgħat jixegħlu u ftit ward f'tazza, beda jrodd is- salib u b'leħen għoli jqassad ir-rużarju. id-dalma ta' dik il-tiofra tawwalija għamla ta' mina taħt l-art kienet miksura minn xi lampi mqegħdin ġewwa toqob 'l-hawn u 'l hinn imħaffrin fil-ħitan tal-blat u d-dawl hajdani li jarmu kien jikxef xi ftit mill-uċuh ta' dik il- imiġimgħa ta' nies igedwdu is-'Sliema' u l-'Qaddisa', għaj- nejhom mgħobbijin bin-ngħas, rashom mgħaddsa, kollha bi lbiesi ta' bin-nhar li 7raqdu bihom, il-biċċa l-kbira nies tar-raħal, rġiel b'xi ġlekk oħxon fuq daharhom u nisa b'xi maktur fuq rashom, u fost dawn xi tfajla bi lbies ħafif im- żewwaq u mqaċċat u b'xalla fuq rasha madwar għonqha, b'għajnejha mbexxqin u b'xufftejha jiċċaqalqu kemm kemm. Kien għadu kif intqal ir-rużarju u ntemmu l-aħħar kelmiet tat-talba wara l-litanija meta n-nisa li sa dak il-ħin kienu seabbru b'ilsienhom meħjut bdew igeġwġu u jreddnu, dik fuq il-għoli tal-ħajja, l-oħra fuq in-nuqqas ta' żejt u sapun l-oħra fuq it-tbatija li batiet mar-raġel u mat-tfal f'dar ħaddieħor jew ma' oħrajn bħalha li telqu '1 darhom, f'xi kamra jew għorfa fejn kellha tmur tistkenn, oħrajn fuq il-għaks ta' bottijiet ta' ħalib u gażażi għat-trabi, u min imaqdar l-isfiq ta' wiċċ tax-xbejbiet tal-lum, min id-drawwiet liżiena u ż-żina tad-dinja, min jissokta jgħid illi l-gwaj tal- lum hija tbeżbiża mis-Sema, u min iredden fuq Ħaġa u min jiċċaċċra fuq oħra, qamet bħal tgeġwiġa bħal dik ta' mitt għasfur ġewwa gaġġa waħda: għagtia ta' tlablib li kisret għalkollox il-ġabra ħiemda ta' dik il-kotra nies li ftit ilu kienet qiegħida titlob b'leħen hekk kiebi u mistur x'ħin f'daġqa walida nstama' bħal tvenvin ta' riefnu qawwi, bħal fioss ta' ħalel tal-baħar iħabbtu mal-plajja u xita ta' sparar mill-kanuni, u wara daqsxejn ta' fskiet treddin ta' l-iskrun ta' ajruplan jitkaxkar fil-qrib, it-tisfira u tfaqqigħ ta' tliet bombi. Mad-damdima nħass ġewwa x-xelter bħal buffura qawwija, ta' riħ li xeħitet ma' l-art u sabbtet mal-ħitan lil xi wħud ta' tarf it-taraġ fil-waqt li dgħaben ta' trabijiet barmu u geżwru ġewwa flhom bħal ġewwa liżar abjad lin-nies kollha ta' ġewwa l-mina li baqgħu moħbijin għal kollox sakemm id-dawl inemnem ta' xi. lampa li ma ntfietx beda bil-ftit il-ftit jagħzel u jderri dik is-sħaba sfiqa ta' għabra li minnha bdew fierġin l-uċuh musfara ta' nies jirtogħdu u jixxenglu. bil-biża'. SĦniena jkollok minn ħafna ommijiet imdejqa… għall- mewt ta' wliedhom. Ħniena minn bosta ltiema— ħniena mill-imsejkna Ewropa li fuqha mdendla t-tehdida ta' ħierba, ira… Hekk minn fomm il-kotra mwerwra taħt dak il-blat beda b'leħen li jitlob ħniena jinstama' jidwi xi kliem wara dak ta' raġel għar-rkobbtejh quddiem ix-xbieha tas-santa tal-Madonna tal-Karmnu. Iżda fil-waqt li dana waqaf u beda. jgħid il-litanija: Sultana tal-paċi… in-nies ta' ġewwa x-xelter, li bil-kemm laħqet wieġbet bit-talba: Ikollok ħniena iġi minna, siktet f'daqqa waħda. Fit-taraġ tad-daħla nstama' bħal għagħa'u nies neżlin igħajtu: ''Waqgfiet id-dar ta' omm Trejżi ta' Majsi, u' hemm in-nies mirduma f'— Waqa' bħal skiet ta' mewt. il-lsien u d-demm tan-nies ta' hemm ġew kesaħi, il-ħarsa tan-nisa ntrefgħet mill-art u waqfet mgħaġġba tistaqsi bil-għajnejn. ' Minn ġewwa rokna mudlama fejn kien hemm dejjem b'rasu mgħaddsa fil-ħofor ta' idejh raġel raħli, nstemgtħiet l-għajta ta' mara: 'Imsejkna Trejżi, dik. baqgħet m'ommha… xi ħadd imur jara… xi ħadd imur jeħlishaf' —Dak ir-raġel rafa' rasu, qam minnufih fuq riġlejh u bla ma tkellem u staqsa xejn qasam in-nies li kienu fil-mogħdija u malli ħieles mix-xkiel tar-riġlejn u qabad it-tarf tat-taraġ tala' b'ġirja walida u telaq għat-trieq id-dejqa ta' wara l-knisja. Kien Ġanni r-raħħal. Warajh tqanqlu xi. nofs tużżana Tġiel oħra qalbiena, u hekk kif wara ftit reġgtiet daqqet is- sirena b'għajta sħiħa u qawwija biex turi li l-ajruplani tal- għadu għaddew, in-nies kollha ta' ġewwa x-xelter, nisa, rġiel u tfal irħewlha lejn id-dejra mġarrfa ta' omm Trejżi. il-qamar kien qorob biex jinħeba, iżda d-dawl tiegħu kiebi kien għadu jiddi fuq it-toroq, l-għorof u l-egħlieqi ħiemda tar-raħal. Ġanni, bħal wielied mitluf minn sessih, iżdarb'qalb ta' ġortf li ma taf b'ebda biża', għalkemm il-qirda ta' daru u ta' martu kienet mewtitlu kull ħeġġa u ħila u kien sar donnu bħal mibluh, hekk kif wasal quddiem id-dwejra ta' omm Trejżi li minnha ma kien fadal xejn ħlief ġebel u trab—waqaf għal ftit, rabat idejh, dawwar il-ħarsa tiegħu 'l hawn u'l hinn, medd riġlejh il-quddiem, rifes bil-qajla il-qajla fuq ġenb wieħed fejn deherlu li lemaħ bħal biċba u dahar ta' siġġu miksur taħtha, tawwal idejb, qala' l-ġebel ta' madwar il-bieba u bl-aħħar dija tal-qamar kixef ħofra li minnha bi tbatija sata' jgħaddi bniedem; baqa' jaqla' r- radam tal-ġebel: 'Tuni mgħażqa u zappun, xi ħadd igħini nnaddaf dan it-trab'. Mal-għajta sab miegħu tnejn minn sħabu tar-raħal li fil-barrieri kienu mdorrijin iqandlu l-itqal ċnagar għal fuq il-karettun, u wara li għinuh inaddaf il- ġebel u trab hu fetaħ u wassa t-toqba. Mixħut minn tilu qalb dak ir-radam, b'rasu mdendla ġewwa d-dalila tal-ħofra, qagħad jissamma. Deherlu li sama' l-krib ta' mara. Ħareġ rasu, Qal lil sħabu jieqfu mit-taħifir biex jisma' sewwa, qam u, wara li warrbulu xi ġebel li kien qed ixekkluh, niżżel vasu 'l isfel u għab għal kollox, Ġanni baqa' dieħel ġewwa l-vojt għal wara dak il-krib li kien donnu qed jitmewwet u jintefa, beda jteftef b'idejh ġewwa d-dlam u Ħass bħal koxxa ta' bieb. Bejjati u talab idendlulu fanal, riġlejh ħabtu ma' xorka, u ma' xi qsari miksura. Il-krib kien donnu ħiereġ mix-xaqq ta' dik il-bieba. Wara ftit, bid-dawl tal- fanal li newlulu sata' jara sewwa li qiegħed f'rokna tal- mandra qalb ir-radam ta' ċnut u ħitan tas-sejjieħ. B'daqqa ta' rkobba tafa' l-bieb ġewwa u minnufih sab ruħu ġewwa għorfa bis-saqaf nofsu mġarraf. Minn fejn kien għadu jin- stama' l-leħen batut u maħnuq ta' krib kien mgħuotti b'żewġ travi mmejla bix-xorok, biċċa mfarrka u ofirajn sħaħ. Ganni warrab b'idejh il-ġebel minn taħt u wassa' l-fetħa kemm igħaddu tnejn min-nies, tmejjel, għaddas rasu u daħal, u hemm bid-dawl ta' lampa tal-Madonna tnemnem jilmah lil Trejżi għar-rkobbtejha quddiem ix-xbieha tal-Madonna, mgħannqa m'ommha fuq is-senduq ta' fejn il-gredenza. Trejżi, xagħarha kollu mħabbel u mimli trab, ħwejjiġha mċarrta u driegħ wieħed mibrux u Ħiereġ minnu d-demm; rasha mitfugħa lura wiċċha mxarrab bil-għaraq ti bil-biki, għajnejha mberrqin lejn is-saqaf, xufftejħa koflol, snienha jċekċku, ġisimha kollu jirtogħod, sidirha jilheġ. Ommha b'rasha kollha dmija b'daqqa ta' xriek maqsum li niżel ma' dirgħajha għal fuq il-ġenb tas-senduq, kellha għajnejha magħluqa bis-sfura tal-mewt fuq wiċċha. Ġanni mess idejn ix-xilia, kienet kiesħa; ħall lil Trejżi minn ħdan ommha, qalagħha bis-sengħa kollha minn qalb ir-radam ta' madwarha, tafagħha fuq driegħu x-xellugi, u bil-għajnuna tal-fanal imdendel quddiem il-bieb tal-mandra, gab l-inqas mogħdija mwiegħra, u fejn riġlejh ma sabux is-sħiħ, twieżen mal-ħitan imġarrfa b'idu l-leminija u ħareġ bi Trejżi għaxja minn dik il-Ħerba ta' ġebel fejn l-imsejkna xbejba flimkien m'ommha kienet sa ssib il-qabar tagħha. Kienu għaddew xi xhur minn mindu bl-aħħar attakk tal-għadu mill-ajru kienet iġġarrfet id-dar ta' omm Trejżi u x-xwejħa kienet baqgħet mejta taħt ir-radam ta' ġebelu Ġanni kien ħataf u ħeles minn ħalq il-mewt lil Trejżi. Iżda t-treddin ta' l-ajruplani tagħna kien għadu jinstama'/ lejl u nhar; telgħin u neżlin mil-Lvant, mil-Lbiċ u mill-Punent tal-Gżira, daqqa sejrin jiżirgħu l-qirda u mewt fuq artil- għadu, u daqqa biex jilqgħu l-għadu u jiġġieldu miegħu, fil-waqt li kien għadu wkoll jinstama' jdamdam fil-bogħod u fil-qrib xi tpaqpiq ta' mitralji, xi sparar ta' kanuni mill- art, xi tfeqqigħha fil-bogħod ta' komba mal-għabex, bil- lejl jew mas-sebħ, u n-nies tar-raħsl kienet għadha ms stenbħiitx għal kollox mid-dehxa ta' l-aħħar attakk aħrax ta' bil-lejl, Iżda, fl-aħħar waqgħet bħal fiemda u l-leħen new- wieħi tas-sirena fil-bogħod kont tisimgħu, u meta tisimgħu, dlonk warajh tismna' żżarżar l-għajta tas-sinjal illi l-għadu telaq Trejżi wara l-mewt t'ommha sfat waħidha u marret tin- ġabar fid-dwejra ta' xbintha, fil-ħara ta' tarf ir-raħal, erba' bibien bogħod mid-dar fejn Ġanni kien mar igħammar bil-merfila tiegħu għand zitu. Ganni, fiż-żminijiet koroh li kienu għaddejjin, issa. li kien romol, meta kien għadu żagliżugħ, ħass iżjed minn qabel il-waħx ta' dik il-ħajja; Ttrejżi mill-banda l-ofira wara l-hemm li ġarrbet fl-aħjar ta' żgħużitha, ħasset il-bżonn li jkollha min iħarisha, min ifarraġha, mhux biż-żegħil tad-dinja fiergħa, iżda bis-sedq ta' ġibda u mħabba safja talit is-saqaf ta' dar kennija, u ma xtaqitx iżjed li tintefa' f'dik il-ħajja qarrieqa ta' l-ibliet ġewwa ħwienet fejn il-qalb ma sabet ebda mistrieħ. Minn dak il-lejl li Ġanni kien ħelisha mill-mewt, Trejżi ħasset, bla ma taf kif, min jiġbidha u jressaqha lejh, u minn dak in- nhar lisaru l-ġirien ta' xulxin, din il-ġibda ta' Trejżi lejn Ganni u ta' Ġanni lejn Trejżi, xegħlet u kibret bħal ħuġġieġa tal-ħuxlief li taqbad f'daqqa mwlli tressaq l-inqas xrara ta' par. Il-ħarsa ta' Ġanni hekk mas-sebħ malli joħroġ u kemm fil-għaxija kif jinġabar mill-merħla, kienet tiltaqa' ma' dik ta' Trejżi ħierġa għall-għalqa jew ġejja mill-għalqa u wiċċ ix-xbejba din id-darba, bla ebda tiżjin ta' żehgħa fuq xutf- tejha, jew nir dwar l-għajnejn u l-ħuġbejn, kien jistħajlu bħal meta kien rah l-ewwel darba b'dawk il-par wardiet fuq il-għajn hija u ġġorr il-qliel ta' l-ilma lil-ommha, b'dawk il-għajnejn jiddu bid-dija ta' ruħi ta' anġlu. —'Baħħa Ġann'— Saħħa Trejż'; u mat-tbissima ta' wie- tied u ta' l-oħra ż-żewġt iqlub kienu jiltaqgħu u jdumu jit- kellmu bil-ħsieb il-jum kollu jew mal-lejl. Xbint Trejżi u z-zija ta' Ganni dlonk kont tarahom bil- kiss il-kiss ifittxu lil xulxin u jmorru jlabalbu f'rokna waħ- idhom u jsefsfu f'widnejn xulxin wara li joħroġ Ġanni u Trejżi tmur il-għalqa jew taqdi xi qadja u ma damux biex itemmu x-xewqa ta' wielied u ta' l-olira bil-ħajra li jarawhom miġburin flimkien taħt saqaf wielied għax hekk kien mn'Alla. Trejżi wara ftit ġranet tal- laqg għa tagħha ma' Ġanni quddiem xbintha u z-zija ta' Rożi, qabel ma waslet biex tmur tgħammar mas-sieħeb taħt saqaf wielied, kont taraha wara li joħroġ fil-għodu kmieni bil-mertila tal-mogħoż għall-ibliet tmur tiknislu l-maqjel, tqattagħlu s-silla, tim- lielu l-imxatar bil-ġwież u l-istla bl-ilma. 7 Iżda Trejżi ma dametx ma nġabret f'darha bir-razzett li Ganni kien wiret minn għand missier ommu,—raġel bidwi xiħ. Ir-razzett bir-raba' madwaru kellu x-xatba tiegħu tagħti għal fuq it-trieq ta' tarf ir-raħal, fejn mal-koxxa tal- bieba tagħha darba waħida huwa u rieġa' lejn daru mill- ibliet bil-merfila, Ganni kien lemaħha mrekkna titħaddet mas-suldat Freddie. Minn dak il-bieb tax-xatba, hija u diefila l-ewwel darba fid-dar il-ġdida, Trejżi waqfet u bax- xiet rasha, u wiċċha sar aħmar nar. ''X'int taħseb 9'', staqsieha Ganni. Trejżi baqgħet b'rasha l-isfel, ċaqalqet fommha: 'Kemm kont belhaf' temtmet ''kemm domt ma għaraftek, kemm domt ma fhimthek l €Iżda issa għaraftui 7' 'Iżda issa fhimtni 7' EU tibqa' 7' 'Għal dejjem f' U bla ma riedet infexxet f'bikja u utelqet fi ħidanu Hemm qabel ma ġibed il-ħabel tar-rixtellu biex jirfes ma Trejżi mill-għatba l-ġewwa, Ġanni f'dik l-istess rokna fejn kien lemagħha tkellem lil dak li kien seraghielu minu qalbu, raġa' laqagħha fi fidanu biex qatt ma tinfired minnu. iżda Trejżi ma marretx għand Ganni waħidha. Flimkien mal-għamara xtaqet lil Ganni jġorrilha ħaġa wisq iżjed għażiża minn kull ħaġ'oħra li biha għammrilha l-għorfa— u din fost l-għamara qadima tad-dar t'ommha li baqgħet ħajja, kienet ix-xbieha għażiża tal-Madonna tad-Duluri, li bis-saħħa tagħha hija ħelset mill-mewt, u li lejha kellha qima hekk kbira u lilha kienet tant tħobb titlob. U Ganni, bla ma qaghad jaħsibha darbtejn, ta' qalbieni li kien, bla wa qagħad jistenna li jitnaddaf u jitwetta l-ġebel imġarraf tad-dar reġa' daħal taħt dik il-ħerba ta' radam tal-biża; u minn hemm ħareġ ix-xbieha għażiża tal-Madonna tad-Duluri li quddiemha huwa u l-mara kull fil-għaxija qabel ma jmiddu rashom fuq l-imħadda kienu jinżlu għar-rkubbtej- hom u jroddulha hujr talli ħarsithom mill-mewt u saħan- sitra mill-ħsarat tal-hemm li fih kienet tinsab id-dinja, u hekk kienu jagħalqu għajnejhom: b'rashom mistrieħa fid- dalma miksura mid-dija ċkejkna tad-dawl iteptep tal-lampa tal-Madonna li kienet twennishom… fil-waqt li fuq rashom it-tvenvin ta' ajruplani għaddejja kienu jħossuh f'widnejhom bħial għanja lejlija li bih dari għajnejhom kienu jingħalqu fl-iżjed nagħsa ħelwa.