ĦSIEB L-ILMA ĠIERI FIL-BIRGU TA' L-IMGĦODDI Fl-imgħoddi, l-aktar fi żmien l-ordni ta' San Gwann, il- biża' ta' xi assedju mill- Misilmin kien iġiegħel lill- mexxejja tal-poplu jieħdu ħsieb li xi ħażniet ta' bżonnijiet essenzjali ma jkunu neqsin qatt. Minn ta' quddiem fost dawn kien l- ilma. Għalkemm wara l-Assedju ta' l-1565, il-Kavallieri bnew u marru fil-Belt Valletta, l- importanza strateġika tal-Birgu baqgħet li: kienet qabel. Kienet ħaġa ċerta li, għal darb'oħra, jista' jkun il-mira ta' l-għadu. Għalhekk kien jinħtieġ li din il-belt ikollha dejjem għall-lest il-bżonnijiet essenzjali għall-għejxien ta' l- abitanti, f'każ li jingħalqu l- bibien tas-swar minħabba xi ħbit. Il-provista ta' l-ilma kienet minn ta' quddiem f'moħħ l- amministraturi u spiss kien isir stħarriġ biex jaraw il-qagħda, ta' dan il-prodott essenzjali. Stħarriġ ta' din l-għamla kien sar f'Mejju ta' 1645 mill-Gran Prijur ta' Alvernja, Fra De La Viriville. Dan kien ħalla rapport iddettaljat ħafna dwar il-qagħda tal-ħażniet ta' l-ilma li kien hemm fil-Birgu ta' dak iż-żmien. SITT GĦEJUN TA' L-ILMA ĠIERI Fl-istħarriġ li għamel, il-Gran Prijur iltaqa' ma'- sitt nixxiegħat ta' ilma, li dwar kull waħda minnhom ħalla tagħrif iddettaljat għall-aħħar. Fir-rapport li ħejja, għamilha ċara li f'dawn il-bjar ma jidħolx ilma tax-xita, iżda jimtiew biss bl-ilma ġieri li jnixxi mill-vini fil-blat. L-ewwel waħda li żar kienet f'Xatt ix-Xwieni (illum ix-Xatt ta' Sant' Anġlu jew ta' San Lawrenz). Din kienet fid-dar ta' Geo Domenico Bonnici, Alfier tal-Birgu. L-ilma kien jinġabar f'bir fond tletin xiber, għalkemm dakinhar li rah kien fih biss erbatax-il xiber ilma. Għalkemm l-ilma ma kienx tal-kwalita' mixtieqa, il- Prijur iddikjara li kien tajjeb għall-ħasil u biex jinxtorob mill-bhejjem. Mhux bogħod wisq minn din, fi Triq San Lawrenz, kien hemm nixxiegħa oħra. Din kienet fid-dar li kellu Nardu D'Armeni, mikrija lil Gużeppi Camilleri. L-ilma li joħroġ minnha kien jispiċċa f'bir fond sittax-il xiber. Għalkemm dan kien xi ftit salmastru, f'każ ta' ħtieġa seta' jinxtorob ukoll u seta' jintlaħaq mit-triq faċilment. Ftit 'il fuq, fi Triq ta' Lhud, li parti minnha għadha teżisti sal-lum, fid-dar ta' Dun Klement Attard, Fra Viriville qal li eżamina bir li jimtela bl- ilma ġieri. Għalkemm il-bir kien fond tnejn u tletin xiber, meta rah hu kellu biss sitt ixbar ilma. Kien ilma frisk, ħelu, u tajjeb għax-xorb. Il- ħerża tal-bir kienet tintlaħaq mit-triq li kien hemm fuq wara tad- dar. Fl-istess triq, f'dar li kien jgħammar fiha Kristoforo Mino', De La Viriville jgħid li kien hemm nixxiegħa oħra. L-ilma li joħroġ minnha kien jinġema' f'bir fond erbgħa u għoxrin xiber; għalkemm kien jasal biss f'livell ta' sitt ixbar. L-ilma kien joħroġ kotran tant, li l-ekwipaġġ tax-xini Kapitana, wara jum sħiħ itellgħu minnu, baqa' ma. tbattalx. il-kavallier żied jirrapporta li għalkemm l-ilma kien ftit salmastru, iqisu tajjeb biex jintuża għat-tisjir, għall-għaġna tal-ħobż, u biex jixorbuh il-bhejjem. Ħażna oħra ta' ilma ma kenitx 'il bogħod wisq minn dawn. it-tnejn. Din kienet taħt id-dar, propjeta' tal- knisja ta' San Lawrenz, bieb ma' bieb ma' l-imħażen li kien għad għandu l-Ordni fi Triq Monserrat. Il- ħerża tal-ġiebja kienet tista' tintlaħaq mit-triq. Ingħad li din ġiet imbarrata sbatax-il sena qabel, wara li fiha kienet intefgħet u għerqet mara. Iżda wara li ġiet eżaminata, fuq ordni ta' De La Viriville, inkixfet mill- ġdid. Instab li l-ġiebja kienet fonda erbgħin xiber u wiesgħa daqs għoxrin oħra. Instab li dan kien ilma frisk, ħelu u tajjeb għax-xorb, Iżda billi kienet ilha magħluqa għal dan iż-żmien kollu, ingħata parir li, wara li titnaddaf mill-materjal li: kien inġabar fiha, titħalla miftuħa għall- arja, biex toħroġ l-umdita'. Nixxiegħa oħra li qanqiet ċerta kurżita', kienet dik li spezzjona l- Gran Prijur fid-dar ta' Filippu Casbor, fi triq li indikawha bħala 1 isfel mal-ġenb tal-Palazz ta' l- Inkiżitur. Din tista' tkun dik li llum hi Triq il-Lbiċ, Hawn l-ilma kien jinġama' f'ħofra fonda erbatax-il xiber bi tlieta oħra wiesgħa. Għalkemm l-ilma qatt ma naqas, ma kienx iżomm fl-istess livell. Waqtiet kien jogħla u f'oħrajn jitbaxxa. B'hekk, tqieset li ma tistax torbot fuqha. L-ilma fiha tqies tajjeb għat- tisjir, għal xi għaġna, u għall- bhejjem. Għalkemm il-ħofra, jew bir, kien fil-bitħa tad-dar, f'każ ta' ħtieġa seta' jintaħaq faċilment minn barra t-triq. GĦADHOM HEMM ILLUM2 Tul dawn it-350 sena, fil-Birgu sar tibdil. kbir. u mhux għalkemm tażżarda taħseb fejn dawn l-għejun setgħu kienu. Iżda meta tkellimt ma' xi anzjani, uħud minnhom jiftakru diversi pompi li bihom kienu jtellgħu l-ilma fi ċkunithom. Semmewli waħda qrib id-dar ta' l-Arċipriet. Jista' jkun li hawn, fl-antik, seta' kien hawn id-dar ta' l-Alfier Bonnici. Jiftakru oħra fejn Triq Sant' Anton tiltaqa' ma' Triq il- Palazz tal-Gvernatur, viċin il- Pjazza. Allura, din tista' tkun dik ta' Kristofru Mino' jew ta' Dun Klement. Oħrajn semmew pompa oħra fi Triq il-Lbiċ, kantuniera ma' Triq il-Papa Alessandru. Ma tridx wisq biex din tkun dik ll kellu f'daru Filippu Cosbor. Pompa oħra li semmewli kienet in-naħa tax-xaqliba magħrufa bħala l-Imġarraf. Tgħid din kienet dik fid-dar ta' Nardu d'Armeni2 Kien hemm pompa ttella' l- ilma n-naħa tal-Pjazzetta, qrib il-knisja ta' Monserrat. F'din ix-xaqliba hu magħruf li l-Ordni kellu xi bini, fosthom il-Palazz tal-Gran Mastru u miegħu probabbilment xi mħażen ukoll. Allura jista' jkun li hawn kien hawn in-nixxiegħa li fil- ġiebja tagħha kien għarrqu lil dik il-mara. Tgħid l-avvanzi fit-teknoloġija u x-xjenza tal-lum jistgħu jwasslu għas-sejba jew il- konferma ta' uħud minnhom7 Bibliegrafija Librerija Nazzjonali — Ms. Vol. TRIQ IL-LBIĊ - In-naħa t'isfel tal-Palazz ta' l-Inkiżitur, fejn l- anzjani jiftakru pompa ttella' l-ilma. antika li tista' tkun dik ta' Filippu Cosbor Fuq ix-xellug dar