Mastru Karm Ta' Ħ'Attard Dwar Mastru Karm xtaqt nibda b'dak li kiteb fuqu Rafel Bonnici Cali fil-Leħen is-Sewwa tas- Sibt 11 ta' Settembru 1982 u li partijiet minnu reġa' kitibuli f'ittra li bagħatli ftit qabel ma miet: 'Dan kien bniedem li jaf imidd idejh f'kull xogħol ta' l-arti, pittura, skultura, mastrudaxxa u disinjatur u fuq kollox bieżel u kellu ħeffa ta' l-għaġeb fix-xogħol tiegħu. Jiena niftakru jpinġi x-xeni tat-teatrin ta' l-Oratorju ta' Hal Tarxien u skantani bil-ħeffa tiegħu dwar l-1920. Tgħallem l-arti taħt l-artist Sqalli Vincenzo Cardona u ħareġ dekoratur mill-aħjar ta' żmienu, imfittex. mill-bajjada ta' Malta kollha biex isebbħilhom ix-xogħol tagħhom malajr u bi ftit flus, għax Mastru Karm ma kellux malizzja u kien ihalli lill-kuntratturi tal-bajjada jaqalgħu l-flus minn fuq dahru. Għalhekk huwa ħadem hafna waqt li qala' ftit flus. Mastru Karm nistgħu nqisuh bħala l-espert f'dan il-qasam, imma huwa għandu jibqa' msemmi l-aktar għad-disinji li kien joħroġ fi frizijiet u borduri madwar il-kmamar bi stili differenti, imma kien imexxi l-aktar dak li sar magħruf bħala Stil Libertv bażat fuq il-fjuri u weraq kapriċċjużi. Il-knisja ta' Ħ' Attard ghandha hafna xogħol li ħareġ minn taħt idejh, vent'artali skolpiti u rakkmu ta' trieħi, stendarti u affarijiet ohra sbieħ li naraw fil-festa titulari ta' Santa Marija li tagħha kien wisq devot. L-imħabba tieghu lejn il-Madonna ġegħlitu jaħdem b'ruħu u b'ġismu mhux biss biex żejjen il-knisja imma wkoll biex żejjen it-triqat tar-raħal b'armar ta' kolonni, trufej, bandieri u x'naf jien; u dan kien jagħmlu bl-għajnuna ta' nies oħra ħbieb tiegħu, kulħadd jahdem bla ħlas. Kien meqjus bhala l-akbar benefattur tar-raħal u mhux ta' b'xejn kien ingħażel bi President tal-Każin Soċjali La Stella Levantina ta' dan ir-raħal. ' Miet ta' għażeb u fqir wara marda ftit twila fl-Isptar Ċentralil mibki minn. kulħadd fosthom wieħed kuntrattur tal-bajjada li qalli: 'Mastru Karm kien qaddis jimxi fl-art 7 Issa nitkellmu fuq ix-xogħol li għamel Mastru Karm. Min irid jara xogħol ta' induratura ta' Mastru Karm, iħares lejn is-saqaf tal-Knisja ta' Ħ' Attard u jara dawk il-mijiet ta' kassettuni ndurati. Mastru karm kien għallem l-induratura lill-Kappillan Dun Karm Azzopardi u liż-żewġ aħwa qassisin Dun Nikol u Dun Karm Mifsud u hekk bl-għajnuna tagħhom ix-xogħol sar aktar malajr. Ix-xogħol spiċċawh fil-15 ta' Lulju 1888. Min iħares lejn il-lunetti, tal-knisja ta' H' Attard jara l-iskultura tiegħu. Jekk inħarsu lejn in-niċeċ tal- Madonna 'Sultana tal-Qalb ta' Ġest' u dik tal-Fonti tal-Magħmudija jara kif huma mdawrin bl-iskultura ta' Mastru Karm. Jekk nerfgħu ħarsitna 'l fuq naraw l-iskultura tal-friż li tgħaddi mal-Korsija kollha. Dik kienet skultura tal-ġebel. Hemm ukoll l-Arkaturi indurati ta' l-injam li hemm fuq l-artali tal-kappelluni u tal-Korsija, tmienja b'kollox. Hemm ukoll żewġ sopraporti sbieħ u ndurati fuq il-bibien tas-sagristiji kif ukoll Banda Santa Marija - Attard il-loppi ndurati tal-lampieri. Mastru Karm ħallielna biċċa xogħol tassew fina qisha bizzilla: is-Salib tal- Via Sagra. Fil-festa ta' Santa Marija naraw il-vent'artali ndurati. Tlieta mill-gwarniċi ta' dawn il-vent'artali — tad-Duluri. tal-Madonna tal-Karmnu u ta' Santu Rokku (jew ta' S. Pietru u S. Pawl), skolpihom Mastru Karm innifsu. L-oħrajn jidher li skolpihom ċertu Salvatore Buhagiar kif jidher minn kitba li hemm fuq wara ta' wieħed minnhom li tgħid hekk : Salvatore Buhagiar A.D. 19077. Disinn L Id-disinji tal-lama ta' dawn il-vent'artali saru Imma x-xogħol tar-rakkmu bil-ħajt tad- deheb fuq din il-lama sar ġo Lvons fi Franza. Il-Pavaljun tal-Qalb ta' Ġesti kien ippjanat minn Mastru Karm. Kien mant kbir ħafna tal-brukkat imdendel minn biċċiet skulurati u ndurati — qishom żewġ dirgħajn — in-naħa ta' fuq. Bejn dawn iż-żewġ dirgħajn kien hemm tuzell żgħir u 'l fuq minn dan it-tuzell kien hemm il- grupp statwarju tal-pelikan li jqatta' minn ġismu biex jitma' lil frieħ tiegħu, (illum fil-Mużew tal- Parroċċa) simbolu ta' Kristu li jitmagħna bil-ġisem tiegħu. Dan kien għoli sa kważi jmiss is-saqaf tal- Kor. Id-drapp tiegħu kien iħaddan l-altar maġġur kollu kemm hu. Imbagħad wara l-Quddies — li kien isir filgħodu biss, kien jintrama taraġ bi ħmistax-il tarġa li kienu jibdew minn xifer il-presbiterju — li dak iż-żmien ma kellux il-kanċell li hemm illum —u kien jibqa' tielgħa 'l fuq mill-altar maġġur u hemm fuq kien jintrama altar ieħor. Jerġa', 'il fuq minn dan kien hemm grupp stawarju ta' żewġ Kerubini Adoraturi qed jaduraw lis-Santissmu Sagrament espost f' gilandra għall-qima ta' l-Insara. F'nofs it-taraġ kien hemm tapit wiesa' metru u nofs u fil-ġnub tiegħu kien ikun hemm kuruni sbieħ tal-ward u l-ħaxix. Aktar 'il barra minn dawn kienu jitqgħiedu tliet gandlieri bix-xema fuq kull naħa, jiġifieri sitt gandlieri f'kull tarġa, b'kollox 90 gandlier. Kienet biċċa xogħol tassew grandjuża li tpaxxi l-għajn. Mastru Karm beda jaħdem l-armar għall-festa ta' barra, għax qabel kien hemm ftit li xejn. L-armar kien jiddisinjah, jaħdmu, jgħamillu l-iskultura u jiżbgħu. Ħadem għadd ta' trufej b'anġli żgħar li kienu jintramaw minn quddiem l-għassa tar-raħal sal- pjazza tal-Knisja. Dawk l-anġli spiċċaw minħabba li nħallu bix-xita. hadem żewġ biċċiet armar kbar magħrufin bħala 'Il- Piramidi' li kienu tassew għoljin, għax kienu jaslu sa l-għoli ta' l-arloġġ tal- kampnar. Kellhom 32 globu kull waħda li fihom kienu jitpoġġew tazzi taż- żejt. Ħadem Ark Trijonfali li minn taħtu kienet tgħaddi l-Istatwa ta' Santa Marija. Banda Santa Marija - Attard tajba instabu partijiet minn dak l-ark li issa reġa' nhadem mill-gdid, naturalment b'qisien ġodda, għax qabel xi karettun biss kien jgħaddi minn taħtu. Nifraħ minn qalbi lil dawk li ħadmuh u mxew fuq disinn li fl-1975 kont ippublikajt fuq spjegazzjonijiet li kien tani missieri Gianni. Ħadem numru ta' kolonni bil- globi u t-tazzi taż-żejt li mbagħad meta daħal l-elettriku bdew jinxtgħelu bil-bozoz. Kien hadem ukoll Kuruna li tinfetaħ biex minnha jaqgħu karti żgħar fuq ras il-Madonna meta din tgħaddi minn taħtha. Xogħol fir-Raħal ta' Ħ' Attard Fil-Knisja ta' Ħ'Attard, Mastru Karm ġie mqabbad jiddekora s-saqaf tas-Sagristija tan-naħa taċ-Ċentru Parrokjali. Dik id-Dekorazzjoni ghadha hemm fi stat tajjeb ħafna meta tqis li saret mija u sitt snin ilu Kif jidher fir-rokna tal-lemin in- naħa ta' isfel fejn hemm miktub: ''Carmelo Debono 21.6. F'Ħ'Attard hadem ukoll fi djar privati fosthom dik id-dar li hemm eżatt quddiem il-kampnar li llum qiegħda f'idejn il-familja Mifsud. Iddekora wkoll il-Każin l-antik La Stella Levantina fid-diversi postijiet li kien fihom matul iż-żmien, imma l-aktar meta l-każin kien fi Triq il- Kbira numru 5. Xogħol barra mir-Raħal Il-fama ta' Mastru karm ma kinitx magħrufa biss min-nies ta' Ħ' Attard imma ġriet ma' Malta kollha. Missieri Gianni li kien kuġin ta' mastru karm qalli li Mastru Karm kien hadem ħafna fil-Birgu, fl-Isla, ġo Banda Santa Marija - Attard Bormla, f'Ħaż-Żabbar, fil-Marsa, f'Ħaż-Żebbuġ, f'Hal-Safi, u l-Belt Valletta. Fil-Belt kien iddekora r-Roval Hotel minn fuq s'isfel. Fil-Knisja ta' San Ġiljan l-antika magħrufa 'Ta' Lapsi' kien għamel id-dekorazzjoni tas-saqaf. Ġo Ħaż- Żebbuġ kien iddekora l-Każin San Filep kif ukoll xi djar privati. Il-Kumitat tal-Każin 'Beland' taż-Żejtun fl-2005 irrestawra s-saqaf ta' l-Intrata tal-Każin fejn Mastru Karm kien iddekora s-saqaf. Fil-Każin ta' — Ħal-Għaxaq kellhom ukoll xogħol ta' Mastru karm imma billi nħasset il-ħtieġa li jsir it-tibdil fil-bini tal-Każin, qabel bdew iwaqqgħu, ħadu r-ritratti tax- xogħol ta' Mastru Karm biex għall- anqas jibqgħalhom tifkira tiegħu. Jiena nħoss li bniedem bħal dan ħaqqu jkollu monument xieraq x'imkien fir-raħal, f'xi post prominenti fejn jitgawda mill-poplu ta' Ħ' Attard kif ukoll minn dawk li jigu jżuruna. Referenzi l L-Isptar Ċentrali kien il-Furjana flok id-Depot tal-Pulizija. 2 Illum narawhom f'Ħamis ix-Xirka, armati fl-altar tar- Repożizzjoni. 3 Ara l-ktejjeb tiegħi Ħ'Attard — 400 Sena Parroċċa