b ila; mi partjeni— għal-dak 7 Slesja:— $ ELIŻABETT MD En ija leħ- jem—i—Htir koll kt4d-ORPNI-RE- Bohemja, x-Kunegunda—s-Jolanda, a lha ta'-l-Ewropa. Margerta—ta' l-Ungerija,——Salomea, Fil-jum tat-Tnejn tal-ġimgħa ta' fuq il-Għid, Ommna l-Knisja Mqaddsa tmur issemmalna fil-quddiesa dik il- ġrajja li tinsab imħażża fil-Vanġelu ta' San Luqa (XXIV, 13-35). Hija ġrajja tassew sabiħa, li tiġbor fiha tagħlim tassew kbir. Aħna m'għand- niex il-kuraġġ u nibżgħu nqassruha, għax. żgur li nitilfulha dik il-ħlewwa u dik is-sengħa li San Luqa, ta' psi- kologu li kien, għaraf jagħtina. Għal- hekk, għalkemm twila, se. nġibuha kelma b'kelma, ''Tnejn mid-dixxipli ta' Ġest — jikteb San Luqa — dak in-nhar kienu sejrin lejn : raħal jismu Emmass, li kien bgħid minn Ġerusalem sittin sta- dju u. kienu jitħadtu bejniethom fuq dawn il-ġrajja kollha. U kif kienu jit- ħadtu u jistħarrġu, resaq lejhom Ġesti u beda miexi magħhom; imma għaj- nejhom kienu miżmumin li ma jagħar- fuhx. U qallhom: ''Fuqhiex qegħdin titħadtu bejnietkom intom u mexjin, u qalbkom sewda)'' Wieġeb wieħed minnhom, li kien jismu Klejofa, u qallu: ''Int waħdek barrani f'Ġerusalem, u ma tafx x'ġa- ra: fiha : f'dawn il-jiem2'' Qallhom: 'X'inhuf'' Weġbuh: ''Fuq Ġest ta' Nazaret li kien profeta, setgħan fil- għamil u fil-kliem quddiem Alla u l- poplu kollu; u kif il-qassisin il-kbar tagħna: u l-kbarat tagħna qatgħuhielu għall-mewt u sallbuh, Aħna konna nittamaw li hu kien sa jeħles 'il Iż- rael; imma wara dan kollu, ilu tlitt ijiem li sar dan: kollul Imma xi nisa minn tagħna għaġġbuna, għax marru kmieni ħdejn il-qabar u meta ma sa- bux il-ġisem tiegħu, ġew. igħidu li kie- nu raw dehra ta' l-anġli; li jgħidu li hu ħaj. U marru wkoll xi wħud minn tagħna ħdejn il-qabar u sabu kif kie- nu qalu n-nisa, imma lilu ma rawħx.'' Imbagħad qallhom: ''Ja nies bla moħħ u tqal biex temmnu kull ma qalu l-profetil: Ma kellux il-Messija jbati dan kollu biex jidħol fis-sebħ tiegħu2'' U beda minn Mosċ u l-pro- feti kollha u fissrilhom dak kollu li fil-kotba kollha kien fuqu. U waslu fir-raħal fejn kienu sejrn; iżda huwa għamel ta' bir-ruħu li sejjer aktar fil- bogħod. Imma huma ġagħluh u qa- lulu: ''Tbqa' magħna, għax dalwaqt isir fil-għaxija u l-jum beda nieżel. ' U daħal biex joqgħod magħhom. ' X'ħin kien fuq il-mejda magħhom, qabad il-ħobż, bierku, qasmu u ta- hom. Imbagħad infetħu għajnejhom u għarfuh; imma hu għab minn qud- diemhom. (U qalu wieħed lill-ieħor: 'Ma kenitx qalbna mixgħula fina, hu u jkellimna fit-triq u jfissrilna l-kot- ba2'' U qamu dak il-ħin u reġgħu lura lejn Ġerusalem u sabu miġmu- għin il-ħdax u 'l sħabhom, li qalul- hom: ''Tassew qam il-Mulej u deher lil Xmun.' U huma qabdu jirrak- kuntaw dak li ġralhom fit-triq, u kif għarfuh fi qsim il-ħobż. ' Din hi l-istorja li aħna nsibu mik- tuba fil-Vanġelu ta' San Luqa. Fuq din l-istorja nistgħu nagħmlu mitt elf kumment. Nistgħu ngħidu li ż-żewġ dixxipli kien jisimhom Klejofa u Xmu- ni, it-tieni Isqof ta' Ġerusalem u iben Klejofa; nistgħu ngħidu li dawn iż- żewġ dixxipli kellhom tant qalbhom maqtugħa: minħabba dak li ġara, li telqu bilġri lejn Emmaus fejn kienu jgħammru għax beżgħu mill-qilla tal- Lhud, u għax ħasbu li kienu qlajjiet mhux ta' min jemminhom il-għajdut tan-nies li qalu li sabu l-qabar vojt; li kienu diġà telqu minn Ġerusalem meta l-Maddalena ħabbret li rat lil Ġest. Aħna ma rridux infissru tes- twalment il-kliem tal-Vanġelu, imma rridu nieqfu, kif għamilna fl-istejjer tas-Santwarji: li s'issa ħażżiżna, fuq ir-raħal jew belt li fil-Vanġelu jiġi mogħti l-isem ta' EMMAUS. Minn żmien il-Kroċjati erba' kienu l-posti- jiet li, biex ngħidu hekk, xtaqu jiż- żejnu b'dan l-isem ta' Emmaus. Il- lum wara kritika ħarxa ta' storja u arkeoloġija, in-numru ta' erba' naqas u sar tnejn: Emmaus — Nicopolis, Em- maus - el- Qubeibeh. Min minnhom hija l-Emmaus tal-Vanġelu. Dan hu raħal li jinsab fil-witgħa ta' Saron, F'dan ir-raħal fis-sena 166 Q.K. Ġuda l-Makkabew kiseb rebħa kbira fuq Ġorgias, ġeneral ta' l-eżer- ċtu ta' Antijoku Epifane (I Makk. Xi ftit snin wara Bakkide ħataf il-belt minn idejn il-Lhud, qaw- wiha u saħħaħha bis-sħiħ biex tkun xewka fi ħdan Iżraef' (I Makk. Meta l-Ġeneral Ruman Voro re- saq lejn il-belt u sabha vojta għax il-poplu kien ħarab, ġiegħel lis-sulda- ti tiegħu jaħarquha. Għalkemm maħ- ruqa, hija żammet l-importanza kol- Ilha tagħha bħala art strateġika, għax fi żmien Ġesti nsibuha bħala waħda mit-toparkiji li fihom kienet maqsu- ma l-Palestina. F'xi żmien dan ir-raħal ġie msejjaħ NICOPOLIS. Minn min Ewsebju jżomm li l-isem ta' Nicopolis ġie mogħti. minn Eliogabalo meta ta s- setgħa lill-Ġeneral, tiegħu Ġulju l-Af- rikan fis-sena 222 biex isejjaħ lil Em- maus tal-witgħa ta' Saron bl-isem ta' Nicopolis li tfisser 'Ir-rebbieħa', għax kien kiseb rebħa kbira fuq il-poplu i ħe Xi kittieba ekkleżjastiċi, bħal Oriġene, Ewsebju, Sozomeno, min- ħabba xi raġunijiet li nfissru aktar 'il quddiem, ma għarfux ħlief din Emmaus, li kienet tiġi xi 160 stadju 'l bogħod minn Ġerusalem, u għal- hekk ħasbu li hija kienet il-belt im- semmija fl-Evanġelju ta' San Luqa. EMMAUS EL-QUBEIBEH Dan hu raħal mitluf qalb il-għol- jiet niexfa u maħruqa tal-Ġudea, u jinsab imbiegħed minn Ġerusalem xi 6o stadju. Naqraw f'Ġużeppi Flavju li meta l-Imperatur Vespasjanu rebaħ il-poplu Lhudi, għażel minn fost il- gwerriera magħżula tiegħu 800 suldat u tahom biċċa art kbira biex jaħdmu- ha f'post imsejjaħ Emmaus, imbie- għed minn Ġerusalem xi 60 stadju. Dan ir-raħal ġie meqrud mil-Lhud f'rewwixta li huma qanqlu kontra r- Rumani. Lil dan il-post Vespasjanu kien tah l-isem ta' Nicopolis. Biss meta ġiet meqruda din in-Nicopolis li Eliogabalu ppermetta li tiġi msejħa Nicopolis l-Emmaus l-oħra tal-witgħa ta' Saron. Għalhekk il-kittieba li sem- mejna ma għarfux ħlief Emmaus waħ- da, u din kienet dik li ġiet imsemmija hekk minn Ġulju l-Afrikan. Issa rridu nuru li hija din l-Em- maws ir-raħal li minnu jitkellem San Luqa fil-Vanġelu tiegħu, Nibdew mill- istess kliem li kiteb San Luqa fil-Van- ġelu. Huwa jgħid li tnejn mid-dixxi- pli kienu sejrin lejn raħal jismu Em- maws, li kien bgħid minn Ġerusalem sittin stadju. Mela l-bgħid tal-post jaqbel perfettament ma' din Emmaus. Xi wħud iġibu d-diffikultà li xi ma- nuskritti tal-Palestina għandhom mik- tub 160 stadju, u għalhekk il-bogħod aktar jaqbel ma' Emmaus Nicopolis. mma kif josservaw ħafna kommenta- turi ta' l-Iskrittura, dawn il-manu- skritti huma ftit, u x'aktarx li ġew korretti minn kittieba li, billi ma ki- nux jafu li kienet teżisti Emmaus oħ- ra, ħasbu li kien hemm xi żball u korreġewh biex iqabbluh mal-bgħid ta' Emmaws Nicopolis. Imma dawn il-kittieba ma ttendewx li ma setgħux jikkorreġu żball min- għajr ma jidħlu f'basla oħra. San Luqa jgħidilna li kif Klejofa u Xmuni għarfu fil-mistieden tagħ- hom lil Ġest, qamu dak il-ħin stess u reġgħu lura lejn Ġerusalem u sabu miġmugħin il-ħdax u 'T sħabhom, li qalulhom: ''Tassew qam il-Mulej u deher lil Xmun. '' Issa kif setgħu dawn iż-żewġ dixxipli f'jum wieħed jimxu t-tul ta' 320 stadju (kważi erbgħin mil). U ma insewx li kif sabu rwieħ- hom f'Ġerusalem, ma ltaqgħux ħabta u sabta ma' l-Appostli li kienu miġ- burin f'dar bil-bibien kollha magħlu- qa minħabba l-biża' tal-Lhud (Ġwan 20, 19) u ħadd ma kien jaf fejn hu- ma għax kien għadu ħadd ma ra- hom. Il-lum ħafna kommentaturi moder- ni, bħal Lagrange u P. Vaccari jżom- mu li.l-qari ta' 6o stadju għandu jiġi miżmum f'ġieh ir-reguli tal-kritika testwali. Ma' dawn l-argumenti, irridu nżi- du t-tradizzjoni kroċjata. Meta l-Kroċ- jati għaddew minn Lidda għal Ġeru- salem iltaqgħu ma' għajn ta' ilma safi u bnin, li mill-Għarab kienet tissej- jaħ Ain Agiab, li jfissru l-Għajn tal- Għaġeb, kif ukoll ma' fdal ta' sant- warju mwaqqa'. Franġisku Soriano (1541) igħid li huwa ltaqa' ma' ra- ħal li kien f'idejn il-Għarab li ma kienx jissejjaħ Emmaus, imma Qu- beibeh. U dan hu minnu, għax mal- mixi tal-popli minn post għal ieħor, insibu wkoll ħafna taqlib ta' ismijiet ta' bliet u rħula, IL-FRANĠISKANI F'EMMAUS Il-lum kulħadd jaf li l-qagħda tal- Franġiskani fil-Palestina kienet minn dejjem qagħda mwegħra minħabba l-ġlied u l-persekuzzjonijiet. Għalhekk m'għandniex insibuha bi kbira meta nisimgħu li xi Santwarju tal-Palestina ma setax jiġi milħuq kif imissu. Meta fil-21 ta' Frar 1852, erba' Patrijiet Franġiskani waslu f'Qubeibeh, huma sabu li f'dan ir-raħal kien ilu ma jmur Patri Franġiskan sa mis-sena 1686. Fl-1861, iċ-ċelebri Markiża Pawlina de Nicolav xtrat minn għand l-Għarab 7 dik il-biċċa art li hija ħasbet li kie- net id-dar ta' Klejofa u Xmuni, bniet daqsxejn ta' knisja, għamlet kunvent ċkejken u tat kollox lill-Patrijiet Fran- ġiskani ta' l-Art Imqaddsa. Il-patri- jiet komplew xtraw xi art oħra. fil- qrib u wara tfittix li għamlu, sabu bejn l-1873-75 knisja kbira bi tliet na- vati mifrudin minn pilastri barra min- navata tan-naħa tax-xellug, li huma ħasbu li qiegħda mibnija fuq il-ħajt tad-dar ta' maġenbha. Imma, wara eżami bir-reqqa tal-materjal li minnu kienu mibnija n-navati u d-dar, il- perit Guillemont u oħrajn ndunaw li d-dar kienet antika ħafna u li tħalliet hemm biex tiġi mfakkra xi ħaġa għa- żiża. Fis-snin ta' wara nstab ukoll ra- ħal ta' żmien il-Kroċjati. IS-SANTWARJU Diġà semmejna l-fdal ta' knisja mis- juba mill-Kroċjati u knisja oħra ċkej- kna mibnija mill-Markiża de Nicolav. — Din il-knisja ġiet maħtuta u minflok- ha mibnija oħra ġdida fuq disinn tal- W. R. P. Vendelino da Menden, O.F.M.. li ta stil kważi Romanesk tas- seklu XI, kif jidher mill-faċċata tas- sew sabiħa b'dawk l-arki tat-twieqi, b'dak il-korniċjun kollu skultura u bil-kolonni tal-bieb ewlieni. Il-knisja fiha tliet navati, mifrudin minn xul- xin b'pilastri; hija twila 34 m. u wie- sa 22 m., imma n-navata tax-xellug tinqata' b'bini kwadru li, skond it- tradizzjoni, huwa l-fdal tad-dar ta' Klejofa li laqgħet lil Ġest f'dak il- jum tal-qawmien tiegħu minn bejn l- imwiet. Fuq il-bieb ewlieni hemm kwadru taċ-ċeramika li juri lil Ġesti mdawwar miż-żewġ dixxipli ta' Emmaus, opra sabiħa ta' D, Coltellini ta' — Ghiusi. L-altar maġġur huwa ta' l-irħam u għad hemm fih l-irħama ta' l-altar antik impoġġija fuq kolonni u pilas- tri ta' ġebla ħamra tal post. Jidhru wkoll skolpiti fin-naħa ta' quddiem tliet statwi ta' Ġest, ta' Klejofa u ta' San Xmun. Fuq l-altar hemm basso- riljev li juri lil Ġest: mdawwar. miż- żewġ dixxipli filwaqt li qed jaqsam il- ħobż. Hemm ukoll pittura li turi l- istess xena magħmula minn A. Marti- netti. Fis-Santwarju nsibu wkoll il-qa- bar tal-Markiża Pawlina de Nicolav. Fis-sena 1QII ġie mibni kampnar li fih erba' qniepen maħduma mid-ditta Taljana F. Colbacchini. Dan is-Sant- warju ġie konsagrat mill-Kard. Ferrari fl-1902, meta kien għadu Ar- ċisqof ta' Milan. KUNVENT U KULEĠĠ. Fis-sena 1906 madwar il-knisja ġie mibni kunvent tassew arjuż u sabiħ, u l-kunvent il-qadim ġie mibdul biex iservi bħala kulleġġ fejn jiġu edukati ż-żgħażagħ, Għarab u mhumiex, li, bħad-dixxipli ta' Emmaus, jixtiequ li jidhrilhom il-Mulej biex. iħeġġilhom qalbhom bl-imħabba tiegħu. Kemm huma meħtieġa vokazzjonijiet bħal dawn jekk irridu li l-Art Imqaddsa tibqa' titħares minn dawk l-għassiesa qalbiena li sa minn żmien San Fran- ġisk qatt naqsu li jindukrawha.