IL-VERIŻMU F'MALTA: MILL-BUZZETT GĦALL-EWWEL RUMANZ SOĊJALI 1.0 Ir-reżistenza tal-bidu. Fl-aħħar snin tas-seklu dsatax u fl-ewwel terz tas-seklu għoxrin, filwaqt li fl-Italja kienu ħerġin ir-rumanzi ta' Capuana, Fogazzaro, Verga, De Marchi, Deledda, Svevo u Pirandello, hawn Malta x-xena letterarja, ġà bilingwi imma b'kontenut omoġenju, kienet għadha marbuta mar-rumanz storiku. Għalkemm dak iż-żmien l-ambjent kulturali kellu nuqqasijiet kbar (tajjeb li niftakru li l- popolazzjoni kienet biss 149,782 fl-1881 u waslet sa 241,621 fl-1931, u li l-iskola ma kenitx bilfors għal kulħadd 1), kien hawn ħafna attività editorjali. Kienu joħorġu kontinwament traduzzjonijiet ta' rumanzi Taljani: xi wħud famużi bħal / promessi sposi ta' Manzoni (1912) u Le mie prigioni ta' Pellico (1914), oħrajn popolari bħal ta' C. Canti (Margherita Pusterla 1908), D. Caprile, G.G. Franco, L. Borrano u F. Mastriani, u l-aktar Carolina Invernizio (Dora, bint l-assassin 1902, L'orfana del ghetto 1902, Beusa infami 1903, Suicidiu bla data), u ħafna rumanzi minuri li kienu jiġu stampati bla ebda referenza għall-awtur u t-titlu oriġinali, tant kemm kienet tkun libera t-traduzzjoni. Pass pass ma' dawn kienu joħorġu rumanzi storiċi u popolari miktuba minn awturi Maltin kemm bit-Taljan u kemm bil-Maltiż. 1.1 Jolqotna l-fatt li f'din il-lista ma nsibux ix-xogħlijiet ta' Capuana u Verga. Mhux biss għax dawn taw l-aktar direzzjoni ġdida lir-rumanz fl-Italja, u kienu wkoll laħqu farna kbira, imma anki għax konna nistennew li l-ambjent, id-drawwiet u l-karattru tal-poplu Sqalli misshom qajmu interess partikolari fil-qarrej Malti, li fihom kien isib tixbih mal-kondizzjonijiet soċjali tiegħu stess. L-ewwel rumanzi veristi oriġinali bil-lingwa Maltija ma dehrux qabel it-tletinijiet, jiġifieri xi ħamsin sena wara l-pubblikazzjoni ta' dawk ta' Verga. U peress li dik il-ħabta kienet nixfet il-produzzjoni ta' rumanzi lokali bit- Taljan, il-letteratura italo-maltija baqgħet mingħajr rumanz verista. Dan ma jfissirx li l-veriżmu hawn Malta ħadd ma kien sama' bih. Fi studju perspikaċi fuq il-veriżmu fin-narrativa Maltija, Oliver Friggieri jsemmi lil Nicola Zammit. saggista u filosfu, li x'aktarx kien l-ewwel wieħed li ħaddan il-prospettiva ġdida meta fl-1888 iddikjara b'mod kuraġġuż li ''la letteratura Ġ. Cassar Pullicino josserva f'elementi realistiċi' fin-novelli pubblikati minn Silvio Bonavia u Paolo Bellanti, diġà fl-18855. Xejn ma kien faċli, madankollu, li jiġi aċċettat l- orjentament verista fost il-letterati lokali, għax dawn baqgħu ankrati mal- valuri tradizzjonali idealizzati fuq l-eżempju manzonjan. L-orjentament manzonjan kellu paladin b'saħħtu fil-figura dominanti tax- xena letterarja ta' dak iż-żmien, Gużċ Muscat Azzopardi li bejn l-1878 u l-1909 ipproduċa serje sħiħa ta' rumanzi bi sfond storiku, imsawra madwar eroj lokali li taw it-titlu lir-rumanzi. L-awtorità ta' l-aktar kittieb prestiġjuż u prolifiku ta' żmienu tinħass bil-piż kollu tagħha fit-tonijiet enfatiċi li uża fil-polemika li qabad fl-1920 ma' letterat żagħżugħ li ażżarda joħroġ favur il-veriżmu. Reġgħu instemgħu eki tal-polemika ta' għoxrin sena qabel, u dan l-intervent jagħti prova ta' kemm kienet diffiċli l-penetrazzjoni tal-veriżmu fin-narrativa lokali. Ta' min jinnota li f'din it-tilwima, li qamet wara proposta biex jiġu ċċensurati mill-Knisja l-libretti ta' l-opri moderni, Ġużċ Muscat Azzopardi saħaq fuq il-libertà tat-traduttur u kkwota żewġ kummiedji' li hu kien qaleb għall-Malti tletin sena qabel, u ftaħar li ''benchċ allora assai giovane, ho scartato via tutto il rancido £ tutto l'equivoco degli originali, cambiando molte situazioni e alterando perfino i finali''8. 1.2 Minn din il-polemika li qanglet il-gazzetta Malta Herald f'Lulju tal-1920 joħorġu żewġ osservazzjonijiet interessanti. Imbagħad, wara li tarraf li l-awturi msemmija rna kellhom l-ebda ktieb fuq l-index, stqarr li ''mi affatico a seguire la loro scuola'' 11. Naraw mela li l-lezzjoni ta' Capuana, li kien ġie Malta bejn it-12 u s-27 ta' Diċembru 1910, u li kien ġie milqugħ b'entużjażmu mill-awtoritajiet u mil-letterati ta' Malta 12, kienet ħalliet xi effett. Il-veriżmu fil-buzzett u fit-teatrin. Ir-riċerka fuq il-veriżmu f' Malta ssib ħafna diffikultajiet materjali. L-ewwel esperimenti veristi saru fuq il-palk u fir-rakkonti qosra. Id-drammi u l-kummiedji rari kienu jiġu stampati, u l-ftit li għandna qegħdin fuq xi pitazzi miktubin bl-idejn. In-novelli jinstabu mxerrdin fil-ħafna gazzetti ta' dak iż-żmien, u sal-lum ma nkitibx werrej metodiku tagħhom. B'konsegwenza ir-riċerka x'aktarx tieqaf fuq ir-rumanz, u għalhekk ir-rikonoxximent ta' l-ewwel verista Malti jingħata lil Juann Mamo li stampa Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka fl-1930. 2.1 Meta nqabbluh mal-fażi verista ta' Sqallija, naraw li l-veriżmu Malti beda tard ħafna, u skond valutazzjoni rigoruża jmur wara l-1930. Fl-opinjoni ta' Oliver Friggieri l-uniku narratur Malti ''che partecipa pienamente alla poetica verista proposta dalla narrativa meridionale italiana, particolarmente quella di Verga'', hu Ġużġ Chetcuti, li stampa ħames rumanzi ispirati mill- vinti bejn l-1958 u l-1967, u ieħor fl-19805. F'din iċ-ċirkustanza ma nistgħux nadottaw definizzjoni riġida ta' x'inhu l-veriżmu, l-ewwelnett għax mhux l-istudjużi kollha jaqblu fuq id-distinzjoni bejn realiżmu, pożitiviżmu, naturaliżmu u veriżmu; it-tieni għas-sempliċi raġuni li l-awturi Maltin ma kinux iħossu dawn id-distinzjonijiet. Hawn jinħtieġ li nillimitaw id-definizzjoni tal-veriżmu għal dak li ''hu ispirat mir-realtà tal-preżent'', jiġifieri bħala oppożizzjoni għall-idealiżmu u għall- idealizzazzjoni tal-passat. Skond dan il-kriterju nistgħu ngħidu li kien hawn veriżmu f'Malta diġà fl-ewwel snin tas-seklu għoxrin. Bejn l-1904 u l-1908 Cassar Pullicino jsib żewġ tentativi iżolati fir-rakkonti firmati minn L.G. u minn A.M. Galeail. 2.2 Bejn l-1907 u l-1914 Dun Xand Cortis ħareġ tliet ġabriet ta' rakkonti li kienu jinkludu buzzetti rustiċi, mibnija madwar persunaġġi umli meħudin mix-xena kontemporanja 15. Il-buzzett lokali, magħruf bħala praspura, intlaqa' tajjeb fil-letteratura ħafifa ta' skop divertenti: qasir, umoristiku, marbut ma' elementi ta' l-ambjent u tal-karattru lokali li jintgħarfu malajr, kien ideali biex jinqara lill-gruppi ta' analfabeti miġbura f'ambjent informali. Il-vivaċità tar-rakkont kienet isserraħ fuq ir-realiżmu lingwistiku li kien jikkonsisti fl- użu tal-onomatopea (''bubb-bubb'', ''ċlaqq ċlaqq''), espressjonijiet popolari, ftit jew wisq goffi ('Offi għalik, kemm taf'; ''fil-ħdax bumm''; ''mimli għalih daqs balla''); esklamazzjonijiet ewfemistiċi (''is-sabreċ'', ''balleċ''); forom mgħawġa ta' ismijiet ta' nies u postijiet ''(Santa Vendra'') u l-użu tal-laqmijiet, li kultant jintużaw f'battuti umoristiċi (''sakkarha l-Kurċifiss''). Xi għaxar snin wara, bejn l-1926 u l-1935, wara l-passi ta' Dun Xand mexa Temi Zammit li niseġ stejjer fuq l-osservazzjoni dikjaratament oġġettiva, iżda fil-fatt kommossa għax turi s-simpatija mistura taħt l-ironija bonarja, ta' dinja li kienet ġa bdiet tgħib. Zammit xeħet ħarstu fuq persunaġġi tipiċi tar-raħal Malti, l-aktar nies tas-sengħa, u l-iskop tiegħu li jsalva almenu fil-kitba karattri, il-ġesti u l-għodod jidher ċar f'novelli bħal dik ta' Mastru Ġakbu. Hawn, bħal fir-rakkonti l-oħra, il-lingwa hi monolitika, għax jiġ użat biss ir-reġistru standard, anki fid-diskors tal-persunaġġi, imma r-realiżnu lingwistiku joħroġ f'xi ħamsin terminu speċifiku tas-sengħa ta' l-iskarpan. Dawn kienu fil-periklu li jisparixxu flimkien mat-teknoloġija l-antika (kif fil-fatt ġara): vinazz, sarġ, bokka di lupu, trinċett, maskaretta, tiranti, dandalun, buxxetti, skarpini, fagu, sempiterna, eċċ, 16, 3.0 Il-veriżmu u l-impenn soċjali. Kollox ma' kollox ir-rakkonti ta' Dun Xand Cortis u ta' Temi Zammit jixbhu ħafna, fit-tematika u: fit-teknika, lin- novelli ta' Luigi Capuana, li kien beda jippublika s-serje twila tal-ġabriet tiegħu fl-1877. Analiżi komparattiva fil-fond tista' toħroġ tnissil dettaljat, imma f'din iċ-ċirkostanza biżżejjed nikkwotaw l-għaxar stejjer magħżula minn Nicola Bardaro 7. Fost dawn nistgħu insemmu L'ingenuità di Don Rocco (1902), Scimmiotto (1908), II dottor Ficicchia u La moglie e la mula (1915) għax fihom naraw il-karatteristiċi tal-praspura tagħna: dawk id-daqqiet ħfief ta' pinzell li jaqilgħu l-elementi realistiċi lokali, in-nuqqas ta' liriżmu, id- djalogu tipiku tal-poplu, u dak l-umoriżmu kważi ftit kattiv (dak li jitmejjel bin-nies) li joħroġ minn sitwazzjonijiet paradossali. Proprju l-umoriżmu hu waħda mill-karatteristiċi l-iżjed evidenti ta' Cortis u ta' Zammit, u dan jista' jidher jistona ħdejn il-veriżmu ''serju ' tat-tip ta' Verga. Ma rridux ninsew li għalkemm Verga kien bir-raġun l-iżjed verista famuż, speċjalment fl-Italja ta' fuq u barra, Capuana kellu popolarità kbira u fuq il-passi tiegħu imxew veristi li ħaddnu l-umoriżmu fil-buzzetti tagħhom, bħal per eżempju il- palermitan G. Ragusa Moletti li kiteb ir-rumanz /l signor di Maqueda 18. Ir- raġuni li l-umoriżmu kien element indispensabbli fl-ewwel fażi tal-veriżmu f'Malta hi l-vokazzjoni antika li ''tgħallem billi ddaħħaq''. Fi klima soċjali li fiha kien jinħass il-bżonn li jiġi edukat il-poplu, iċ-ċajt kien ingredjent indispensabbli biex iżżomm l-attenzjoni tal-qarrej jew ta' min jisma' (peress li l-lezzjoni kienet mifhuma għal min ma kienx jaf jaqra). Mela l-veriżmu, li kien qed jitfa' d-dawl fuq persunaġġi mhux nobbli u lanqas eroj, iżda umli u li jiżbaljaw, inħataf mir-riformaturi soċjali li ħassew is-sejħa li jgħollu l-livell ta' poplu li kien sfruttat għax injurant. Għalhekk naraw li l-orjentament verista kien ġie adottat minn sinjuri filantropi u minn persuni impenjati fil-politika tal-moviment tal-ħaddiema, li l-biċċa l-kbira tagħhom, minkejja s-semplifikazzjonijiet preġudikati u banalizzanti li saru wara, kienu baqgħu viċin il-Knisja u l-italjanità kulturali mhux inqas mill- awturi tradizzjonalisti. B'hekk naraw fattur ieħor li jifred il-veriżmu Malti minn dak Taljan: f'Malta l-veriżmu, peress li wasal tard, mill-ewwel ġie politiċizzat, kif turi l-koinċidenza mal-formazzjoni tal-Camera del Lavoro fl-1920. Infatti fost il-fundaturi u l-ewwel membri jew simpatizzanti ta' dan il-partit insibu lill-kittieba Michelangelo Borg, Giacinto Tua, John F. Marks, Ġużċ Orlando, Gużċ Bonnici, Gino Muscat Azzopardi u Gużċ Ellul Mercer. 3.1 Hawn ta' min jieqaf ftit fuq l-uniku verista Malti li kiteb biss bit-Taljan, Giacinto Tua, dak li kien azzarda jisfida lid-dekan ta' l-awturi Maltin fil- polemika li semmejna qabel (1.1 u 1.2). Tua jispikka għal tliet raġunijiet. L-ewwel għax, kif għedna, kiteb biss bit-Taljan, tant li xi xogħlijiet tiegħu qalibhomlu bil-Malti ħabibu Ivo Muscat Azzopardi, bin l-antagonista ċelebri tiegħu Ġużċ. It-tieni għax, minkejja li kien iddikjara li jsegwi lil Deledda, Capuana u Verga (fost l-oħrajn), fin-novelli u fid-drammi tiegħu li kienu ġew stampati bejn l-1915 u l-1939 f'Napli B, evita kull riferiment lokali, u hekk tbiegħed mill-buzzett u ddeskriva l-ambjent tal-klassi tan-nofs internazzjonali, li jfakkar iżjed dak ta' Giacosa u ta' Pirandello milli dak tal-veristi meridjonali li semmejna. Fl-aħħar ta' min jinnota li, għalkemm kien attiv fil-politika lokali, fil-kitba tiegħu qatt ma nsista fuq ir-riformi soċjali, u pprefera jittratta kustjonijiet morali u jiddeskrivi fatti traġiċi b'mod dirett għalkemm dejjem b'ċertu galbu. 3.2 Lejn it-tmiem tas-snin għoxrin esponent ieħor tal-partit tal-ħaddiema, li fis-snin ħamsin tela' fil-parlament u sar anki ministru, beda jikteb stejjer ta' ispirazzjoni verista. Gużċ Ellul Mercer mill-ewwel iddikjara d-dejn tiegħu lejn Gużċ Muscat Azzopardi u lejn Agostino Levanzin, dak li kien ġab Malta lil Luigi Capuana. It-taħriġ ta' Ellul Mercer kien jikkonsisti filli jikkopja l- isbaħ paġni ta' l-awturi favoriti tiegħu. Cassar Pullicino jagħtina lista ta' dawn li jinkludu lil Shakespeare u r-Romantiċi Ingliżi, lil Dante, Manzoni, De Amicis, Hugo u Dostoevskv. Kurjuż il-fatt li ma jissemmewx Capuanha u Verga, imma fl-introduzzjoni tiegħu Cassar Pullicino jiġbed eki u tixbih fl- istejjer ta' Ellul Mercer ma' xi novelli ta' Verga, bħal A/ veglione, L'osteria dei buoni amici, X, Via Crucis u Conforti'0. Bil-maqlub ta' Giacinto Tua, Ellul Mercer ma jifridx l-attività politika minn dik letterarja, u jħabrek biex jikxef il- kundizzjonijiet tal-ħajja tal-proletarjat, u jiffoka fuq il-faqar, l- injoranza, il-maledukazzjoni, ir-reazzjonijiet vjolenti għall-frustrazzjonijiet ekonomiċi. Evidenti li jemmen li l-ispirazzjoni letterarja għandha sservi biex tqajjem il-kuxjenzi u twassal għall-azzjoni f'taqbida urġenti kontra l-preġudizzji u l-inġustizzji soċjali. Fin-novelli tiegħu Ellul Mercer ma jridx ipinġi sabiħ -is-sitwazzjonijiet tar-raħal idealizzati f'ħolma nostalġika. Ir-realiżmu tiegħu jikxef u jikkundanna d-degradazzjoni morali, u anke jekk jiddeskrivi nies bia xogħol vjolenti, nisa abbandunati, tfajliet sedotti, xjuħ waħedhom, tfal illeġittimi, tallaba, prostituti u ħallelin żgħar, dejjem jitkellem fuqhom bil- galbu u b'severità morali li juru li kien jemmen bis-sħiħ fl-ideali tal-familja u tax-xogħol. Minħabba f'dan it-ton serju u l-essenzjalità tad-dettalji fid- deskrizzjoni, in-novelli ta' Ellul Mercer iżjed iqarrbu lejn dawk ta' Verga, u għalhekk ma niskantawx li wara li kien kitibhom bejn l-1927 u l-1934 tħajjar jilqa' l-isfida tal-kitba ta' l-ewwel rumanz realista b'orjentament soċjali u psikoloġiku tal-letteratura Maltija fl-1935. L-ewwel rumanz verista bil-Malti. Minkejja li bhal xi awturi realisti oħra hu ma kienx membru tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malt:., Gużċ Ellul Mercer irnexxielu jirbaħ ir-rispett tal-letterati uffiċjali li laqgħuh fosthom fl-1941, u anki llum jitqies bħala kittieb serju, tant-li r-rumanz tiegħi. Leli ta' Ħaż- Żgħir qiegħed anki fis-sillabu tal-Matrikola. L-istess xorti baqgħet ma missitx lil Gwann Mamo, li pproduċa rumanz realista ħames snin qabel Ellul Mercer. Mamo (1886— 1941) għadu sal-lum meqjus bħala persunaġġ eċċentriku, u l-uniku rumanz li kiteb fil-fatt hu atipiku. Mamo twieled f'familja ta' bdiewa imma x-xogħol tar-raba' ma ħabbux, għax hu stess qal li kien jippreferi jintasab għalih waħdu biex jaqra kemm jiflaħ. Mill-ambjent ta' tfulitu ħarab kmieni u fetaħ ħanut tal-kotba. Il-ħarba minn raħal twelidu ma tagħtux is-sodisfazzjon li xtaq u għalhekk tbiegħed ukoll minn art twelidu. Ivvjaġġa ħafna u fit-tul, tant li qatta' disa' snin f'Lixandra ta' l-Eġittu, mill-1913 sa l-1921. L-esperjenzi li għamel fis-safar għalih kellhom l-istess importanza li kellhom il-perijodi li qatta' Giovanni Verga ġo Firenze u Milanżi imma qajmu fih reazzjonijiet differenti. Imbiegħed minn Malta ma ħassx sentimenti nostalġiċi, iżda mistfrija u rabja; mistħija għax kullimkien sab stil ta' ħajja iżjed avvanzata, u mhux biss f'Ruma, Pariġi u Londra imma saħansitra fil-Kajr, li sejħilha belt internazzjonali u fejn deherlu li n-nies t'hemm kienu iżjed edukati mill-Maltin. Ir-rabja tnisslet fih meta kien jara l-klassi tan-nofs indifferenti u l-poplu rrassenjat. Dawn is-sentimenti kien jiktibhom f'ittri li kien jibgħat mill-istess bliet barra, u fihom kien jisfoga mingħajr tlaqliq. It-tama tiegħu kienet li meta dawn l-ittri jaħarqu jidhru fil-gazzetti popolari ta' Malta kienu jqajmu kuxjenza fil-ħaddiema u forsi jwasslu għal wirjiet ta' protesta bħal dik li fiha hu stess kien ħa sehem f'Ġenova fil-191222. Semmejt l-ittri għax l-istess sentimenti u l-istess stil ta' kitba nerġgħu insibuhom fir-rumanz li ħareġ f'faxxikli bejn Frar ta' l-1930 u Ottubru ta' l-1931. Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka kiseb suċċess mhux ħażin għax f'tarf l-aħħar faxxiklu, l-awtur niżżel lista ta' xi mija mill-abbonati l-aktar magħrufa (politiċi, kittieba, tobba, avukati, għalliema u membri tal-kleru) u żied jgħid li kien hemm xi 400 oħra. Irriproduċa wkoll xi siltiet mill-ittri, mir- reċensjonijiet u mill-kummenti li rċieva. Ta' min jinnota li dawn kważi dejjem semmew kemm apprezzaw l-aspett soċjali u l-komiċità23, u dan jaqbel ma' l-intenzjoni ddikjarata ta' l-awtur, li fl-introduzzjoni kkwota l-frażi latina ludendo castigat mores. Hawnhekk min jaqra jista' jfakkarna li din l-intenzjoni tikser wieħed mill-kriterji ewlenin tal-veriżmu, dik li hi magħrufa bħala l- eklissi ta' l-awtur li insistew fuqha kemm Capuana u kemm Verga'5. Mingħajr ma noqogħdu nidħlu fil-kustjoni jekk Capuana u Verga jimxux mal-prinċipji teoriċi tagħhom stess27, hawnhekk biżżejjed li nfakkru li Mamo kiteb ħafna snin wara Verga, u li l-idea persunali tiegħu fuq il-pożizzjoni ta' l-awtur hi deċiżament favur l-interventi diretti. 4.2 Bħal ma kien għamel Verga fil-Malavoglia, Mamo fetaħ il-ktieb b'daħla, ''Kabelxejn'', iffirmata u bid-data, u l-post tal-pubblikazzjoni, li fiha ddikjara l-iskopijiet tiegħu u ddefinixxa r-rumanz ''satiricu deserittiv, ucoll semi-puliticu u semiserju '. Il-veriżmu tal-kontenut joħroġ mis-sentenza ' Minn ghalija kaxxart kemm stajt mid-drauuiet nazionali, coroh chemm huma coroh, u minn dac collu li hua uirt fin-Nazion minn missier għall-iben''. Ir- realiżmu lingwistiku wkoll ġie ddikjarat espliċitament. Fuq l-istil tal-kitba . jgħidilna li ''m'hix b'dak il Malti safi safi…imma b'dac ilsien chif jitchellem il poplu illum'', u jwissi wkoll li ''dal-ctieb fih baħar ta' espressjonijiet chif tgħidilhom il cotra m'hix imghallma u mhollija fli stat li hi (1886—1930)''28. Din l-aħħar frażi nistgħu inqisuha l-/eżtmotiv tal-ktieb kollu, għax l-awtur jirrepetiha spiss fit-300 paġna, u dan jagħmlu dejjem f'interventi diretti indirizzati lill-qarrej. Fl-ewwel wieħed minn dawn juri li għalih ir-realiżmu tal-kontenut u dak tal-lingwa huma ħaġa waħda. Peress li għadu kemm semma apertament att naturali imma volgari, Mamo jiddefendi ruħu billi jipprofessa l-vokazzjoni verista: '' Aħna m'għandniex torti Nistgħu ma niktbux il-veru' In-naturalŻ Forsi ma jsirx dan7 Intom li titkażaw mix-xejn u dik qalbkom tuġagħkom hekk bikri, għaliex ħallejtu l-poplu jagħmel dawn il-ħwejjeġ u fihom mirdum7' (p.5). Ftit paġni wara, f'p.12, jerġa' jaqbad l-argument u jikkwota r-rapport uffiċjali tal-President tal-Kummissjoni Rjali (19127) p. 82, li kien qal: ''The people are in such a state of brutish ignorance'', u f'paġna 42 jerġa' jgħid: ''Ħwejjeġ li ma jitwemmnux dawn: imma l-istorja hija l- istorja, u l-injuranza li fiha ħallewna hija pparagunata ma' dawn il-fattil'' Dan l-element ta' l-istil narrativ Mamo seta' wkoll ħadu mir-rumanz storiku, imma kieku kien jaf bl-eżempju ta' Verga kien isib appoġġ biex jużah hu wkoll fir-rumanz verista tiegħu u forsi hekk ġara. Iżjed interessanti għall-kuntatt ta' Mamo ma' Verga hu li' nsibu f'parti tal-Malavoglia dak li sejjaħnielu l-leitmotiv li Mamo addotta bħala l-ispirazzjoni tar-rumanz tiegħu. Fil-kapitlu XIII, fejn naraw lil 'Ntoni mitluf, li meta ma jmurx fil-ħanut ta' Santuzza biex jisker, kien imur għand l-ispiżjar biex jisfoga, naqraw silta impenjata fl-istil indirett liberu li tagħlaq bil-ġudizzju ta' l-ispiżjar: ''Quel ragazzo li ha del talentot…Vede le cose all'ingrosso, Billi jpoġġi dawn il- kelmiet f'fomm 'Ntoni (bl-istil indirett liberu) u f'fomm l-ispiżjar (bl-istil dirett), Verga jżomm id-distanza tiegħu skond il-prinċipju ta' l-eklissi ta' l- awtur, biex jagħtina l-impressjoni li r-rumanz isir waħdu, ''Vopera d'arte sembrerà essersi fatta da se'' (ara n-nota 4). Mamo qed jikteb f'ambjent u fi żmien differenti, u ma jħossx li għandu jżomm lura mill-impenn espliċitu favur ir-riformi soċjali. 4.2 Punt ieħor fondamentali fil-kuntatt ta' Mamo mal-veristi Sqallin qiegħed fil-għażla tas-suġġett ta' l-emigrazzjoni, li hu l-qofol tar-rakkont. Ta' min jgħid mill-ewwel li f'Mamo dal-mottiv hu purament etterarju, fis-sens ii Mamo qatt ma mar New Vork u għalhekk id-deskrizzjonijiet ta' l-ambjent Amerikan huma ħfief wisq, anzi spiss improbabbli, u għalhekk fir-remanz ma nsibux sfond realistiku imma karikaturali. Mamo jieħu l-persunaġġi tiegħu barra minn Malta biss biex joħroġhom mill-ambjent tagħhom, biex jitfagħhom taħt xokk kulturali li, peress li m'għandhomx il-preparazzjoni neċessarja għalih, jiffrastornhom u jfarrakhom. F'din is-sitwazzjoni traġika jivvinta serje ta' episodji esaġerati u komiċi li juru kif quddiem il-meravilji tad-dinja tal- progress, l-emigranti tagħna jibqgħu ir-raħħala ta' wara l-muntanji li dejjem kienu. Kemm Verga u kemm Capuana jemmnu u juru li ċ-ċaqliqa minn post it- twelid hi perikoluża, u din l-idea tagħtina x'naħsbu li x'aktarx ħierġa mill- humus etniku u kulturali li hu komuni għall-Maltin u għall-Isqallin. L-istess ħsieb toħroġ bih Lieni fir-rumanz ta' Mamo: ''Meelal …Lili r-reffiegħa jridu joħorġuni minn hawnl Insiefer7 Meelat' (p. 18). L-Amerka ta' Mamo għandha l-istess ġibda li għandha l-belt f'Verga. 'Ntoni jgħid: ''Andremo a stare in città, a non far nulla, e a mangiare pasta e carne tutti i giorni'' (p. 204; qabbel ma' Mamo li jespandi l-insistenza fuq l-ikel: WXippotu, kawlata bil-widna tal-ħanżir, fdewwex, soppa ta' l-armla, pulpetti bil-qalziet…U mela dal-għaks killu7'' —Bertu, p.1; u ''Imbagħad tora kemm nibdew nagħmlu ravjul u ngħallu qastan fix-xitwa u nixorbu ġilot fis-sajf, l-aħwal'' —Gannikol, p. 11). L-illużjoni li ssir sinjur malajr tiġbed magħha spiss il-ħolma li terġa' lura rebbieħ f'pajjiżek. Iż-żewġ ideat insibuhom proprju fil-ftuħ tar-rumanz ta' Mamo: ''L-Amerki mmorrul…Hemm f'radda ta' salib nistagħnu, insiru nies, ingħaqqduhom, nimlew il-borża u ndawru denbna lura għal hawn… ' (p. 1). Il-ħolma ta' l-Amerka tispira anki r-rumanz qasir ta' Luigi Capuana, Gli ''americani'' di Rabbato, miktub fl-191231. Persunaġġ minn tiegħu, żagħżugħ, jgħid li emigrant fuq żjara f'pajjiżu qallhom li ''in America si guadagnano quattrini a palate…' (il-kollega Manwel Mifsud urieni l-fuljett li kien ħareġ Mamo biex iħajjar il-qarrejja jordnaw il-ktieb, għall- konfront testwali: ''Ulied in-Nanna li marru L Amerchi biex jimpalauhom…'), imma persunaġġ ieħor matur iwissi: ''Anche in America i quattrini bisogna stentarli; non si trovano a ogni pie' sospinto i famosi dollari di Coda- pelata'' 32. Bħal Verga u Capuana, Mamo wkoll juri li l-isforz biex jinstab il-ġid barra mill-ambjent nattiv ma jirnexxix, allavolja it-tliet awturi jippreżentaw tliet konklużjonijiet differenti. Fil-Malavoglia it-tnejn li telqu mir-raħal tagħhom. Lia u Ntoni, spiċċaw ħażin, u dan ta' l-aħħar jammetti: ''Anch'io allora non sapevo nulla, e qui non volevo starci, ma ora che so ogni cosa devo andarmene ' (p. 290). F'Capuana nsibu ambigwità bejn l-immobiliżmu tar- raħħala li jgħidu: ''Contadini siamo e contadini dobbiamo rimanere. L-ironija hi li f'Capuana jiġu lura t-tajbin, diżillużi u konxji li ''L' America ċ bella, ricca, ma a casa propria si sta meglio'' (p. 63); perċ l-konklużjoni tar-rumanz hi idealizzata żżejjed. Mamo jirrifjuta s-soluzzjoni ottimista u jagħti konklużjoni skonċertanti (u anki mgħaġġla) fit-traġedja totali: żewġ persunaġġi jmutu f'inċidenti fi New Vork, tnejn oħra jispiċċaw il-baħar waqt tempesta fil-vjaġġ lura, u ħamsa jiġu maqtula minn wieħed għajjur ftit ġranet wara l-wasla fir-raħal. Kollha huma ''vinti'. mirbuħa mid-destin. 4.3 Il-konklużjoni bizzarra ta' Mamo tagħmel kuntrast qawwi ma' l- umoriżmu li jiġri tul ir-rakkont kollu. Madankollu l-pessimiżmu tiegħu — m'hemm l-ebda Alessi li jerġa' jibni l-familja Malavoglia, u lanqas xi Menu jew Santi li jinvestu l-flus li qalgħu l-Amerka fix-xiri ta' artijiet u djar ġo Rabbato—hu koerenti ma' l-opinjoni tiegħu li sakemm tirrenja l- injoranza ma jistax ikun hemm tama. Fuq l-injoranza tal-protagonisti Mamo jisħaq f'ħafna episodji u kummenti bla ħniena. Malli jippreżentahom jiddeskrivihom hekk: ''Dan Bertu. ..injurant ta' moħħu bieqja mimli b'materjal ta' moħħ il-wiżgħa, fanatiku mranġat bħal bosta'' (p. 1); Girgor moħħu wkoll dgħajjef mill-pruwa'' (p. 2): Katrin t'xebba rozza, imqita, injuranta. moħħha mimli bl-ixkuma ' (p. 18). Anki Verga u Capuana. fiż-żewġ rumanzi li għażilna għal dan l-istudju komparattiv. jinsistu fuq l-injuranza tal-persunaġġi. Wieħed mill-persunaġġi ta' Capuana, ix-xiħ zi Santi, jagħmel din l-apoloġija: ''Scusi, voscenza; siamo ignoranti. It-tliet awturi juruna kemm għadha lura s-soċjetà li qed jiddeskrivu billi jsemmu spiss żewġ vizzji ''etniċi' li kienu komuni ħafna dak iż-żmien (u forsi għadhom ftit jew wisq) fl-ambjent sustiku, il-bżieq u d-dagħa. Hu wkoll, bħal Verga, juri kif fost l-irġiel dan il-ġest maledukat hu sinjal ta' virilità u jagħti qawwa lil dak li jkunu qed jgħidu: ''quel che Coda-pelata diceva a voce alta, per farsi sentire da tutti, tra uno sputo e l'altro' (p. 13). Fir-rumanz ta' Mamo minn naħa naraw l-istess funzjoni enfatika: Bertu ''sakemmi qal il-ftit kliem lii sħabti, beżżaq xi għaxra minn bejn snienu (żlikk) u ħalf u dagħa, ġiżumarija, minn dak il-waħxi ta' Bona'' (p. 1); mentri min-naħa l-oħra dan il-ġest jidħol fost dawk id-drawwiet naturali volgari l- oħra li l-awtur isemmi spiss biex idaħħak jew jiddiżgusta lill-qarrej. L-insistenza esaġerata ta' Mamo fuq dawn il-ġesti volgari ma tantx għamlitlu ġid, għax ir-rumanz tiegħu iżjed baqa' msemmi għal dak li ħaddieħor ma kienx jissogra jgħid u qala' l-fama ta' xogħol pastaż u tad-daħk. Imma l- intenzjoni ta' Mamo kienet evidentement li jisħaq fuq kemm kien għadu lura r-raħħal Malti. Din qalagħha aħjar billi poġġieh f'ambjent soċjalment avvanzat, dak ta' New Xork, u pprova jikxef id-diżgust li l-atti tiegħu kienu jqajmu hemm u ried jgħaddih lill-qarrej Malti. B'hekk ried ikexkxu biex isir konxju mill-kruha ta' l-injuranza u tal-ħamallaġni u jġiegħlu jirreaġixxi. Din kienet Mamo ried juri li f'dik il-lista setgħu issemmew ukoll il- Maltin. Fil-ħafna episodji li ħoloq iffoka bi stil karikaturali fuq ħafna drawwiet koroħ, superstizzjonijiet, piki politiċi u parrokkjali ftit jew wisq serji, imma dejjem tipiċi tar-raħal ta' gżiritna. Meta taqra fil-fond it-tliet rumanzi jolqtok il-fatt li fihom ħafna dettalji etniċi li jistħoqqilhom studju komparattiv għalihom. Hawn biżżejjed insemmu xi wħud, bħal ma huma l-preparazzjonijiet esaġerati qabel is-safar (Capuana pp. 22—24: ''siamo provvisti per due anni''; qabbel ma' Mamo kapitli 3 u 5); drawwiet ta' devozzjoni (Capuana p. 22: ''tra le camicie gli scapolari della Madonna del Carmine, le immagini di Sant'Isidoro e di San Giuseppe '; l-emigranti ta' Mamo jieħdu magħhom l-inkwatri tal-Maddalena u ta' San Spiridjun, p. 18): iċ-ċelebrazzjoni tal-festa bil-qniepen, murtali u żewġ baned rivali (Capuana p. 69; qabbel mal-kapitlu 7 ta' Mamo); l-ispejjeż għall-irħam ta' l-art u ta' l-artal maġġur fil-knisja (Capuana p. 69), ir-rigali biex tieħu Xi pjaċir mingħand xi ħadd importanti (Verga p. 112: ''Portategli quelle due galline là, e qualche cosa vi saprà dire''; cfr. Mamo p. 8), l-użanza li flok id-data preċiża jissemmew il-festi reliġjużi (Verga pp. 93, 149, 283, Mamo pp. 68, 69); l-ittri mimlijin żbalji (Capuana pp. 38 u 65, Mamo p. 102-4, 134). Dawn id- drawwiet kollha. fit-tliet rumanzi, mhux biss jagħtu l-kulur lokali imma, peress li m'humiex pinġuti bi Ilwien folkloristiċi sbieħ, jgħinu biex jagħtu l-idea ta' ambjent li għadu lura. Bħal fil-veristi Sqallin, Mamo jirrappreżenta lir-raħħal Malti magħluq f'din in-nisġa ta' ideat u drawwiet antiki li ma jħalluhx jimxi 'l quddiem, priġunier tagħhom kemm f'Malta u kemm barra. 4.4 Fost id-drawwiet koroh u tipiċi nsibu l-vjolenza fl-aġir u fil-kliem. ir-raħħala ta' l-istorja huma dejjem nervużi, jieħdu għalihom malajr, jitlgħalhom f'daqqa. dejjem lesti biex joħorġu l-ponnijiet. Ta' spiss nassistu għal xeni ta' ġlied li. minkejja l-istorbju u l-guffaġni, rari jħalli danni: ''Qam pandemonju sħiħ fuq ix-xatt ta' New Vork: speċi ta' gwerra żgħira. Kulħadd jagħti, ħallata-ballata. destra-sinistra, bla ma tista' ssib tarf. Ħafna drabi l-vjolenza tieqaf fuq il-livelli verbali, għax il-persunaġġ jisfoga f'theddid iperboliku li m'għandu l-ebda intenzjoni (jew possibilità) li jwettaq: Zommuni, qett-torok. għax nikillu fwiedew . t'Nomgħodlok imnieħrek u nobżqu: krewċ'', ''Nogħmlek tħin''; ''Żommuni…għax niknes l-art bihl Jekk naqbdok b'idejje nagħmlek tabakk: nogħnilok siprissot'; 'U mur: tridx tmur, qed-dinjeċċ7 Għax jekk jitlogħli Sar. Filep ingarmċek, ngħallikl Ngħoffġok ' (p. 71). Ta' min josserva li t-theddid jiġi dejjem enfasizzat b'insulti, kliem ħażin u dagħa. Il-vizzju tad-dagħa, flimkien ma' dak tal-bżieq u tal-għajjat, hu tipiku tal-etnija rustika ta' l-Italja (jekk mhux ta' l-Ewropa) t'isfel. Infatti nsibuh spiss f'Capuana (għalkemm mhux f'Gli 'americani 7 tii Rabbuto; di kien miktub għal qarrejja żgħażagħ, imma f'xogħlijiet oħra, inkluż it-teatru djalettali) u f'Verga. Insibu mhux biss riferimenti indiretti għad-dagħa u l-kliem ħażin imma nsibu wkoll, fid-djalogu, espressjonijiet bħal ''santo diavolone, per la madonna, sacramento, figlio di porco, santo cristiano, sangue di un cane'' u varjanti oħra iżjed krudi jew ftit jew wisq mistura. Mamo jimxi fuq l-istess linji u jagħtina kampjunarju mżewwaq ta' esklamazzjonijiet li jintużaw fir- realtà, bħal ' 'il-madoffi, il-merilli, il-marinagejt, sagraboċċ, tavlament, balleċ, il-laħwa, is-sabreċ, il-mniegħel, il-mniefaħ, ix-xjofok, iż-żikk, iż-żift', li bihom wieħed jevita li jsemmi lil Alla, is-Sagrament, il-Madonna, il-qaddisin, ix-xitan u xi kliem oxxen. Insibu wkoll verżjonijiet iktar trasparenti: ' ċirġni, irġnimarija, antamarija, il-lalla, u n-nomnipatri u s-santammen, l-isem, Ġieżu, Ġieżuġież, Ġiżun, ' kif ukoll id-dagħwiet bil-kelma ''ħaqq'', li tidher dejjem waħedha (p. eż. pp. 22—23), mentri tiġi mgħawġa ftit, ewfemistikament, meta tikkwalifika xi sostantiv: ''qed-dinjeċċ, eqqellumi, eqqed-dinje, killi merilli, qell lermement, qett-torok''. Mamo jikkundanna mill-ewwel dan il- vizzju, proprju fil-bidu tar-rumanz, fejn jispjega: ''U ma' tnejn jew tliet kelmiet, dagħwa, għax il- -wisq injurant fanatiku u bigott malti, jekk il- kliem jagħtih dik il-forza, dik il-qawwa, dik l-enfasi tal-oratorija.. (M' hix ħtija tiegħu, miskint' (p. 3), li jfakkarna fiċ-ċitazzjoni minn Verga, p. 78, f'dan il- paragrafu. Ir-riproduzzjoni tad-dagħa u l-kliem ħażin, flimkien ma' l-użu tal- proverbji, immaġini u paraguni fuq l-annimali, u l-espressjonijiet tipiċi tan- nies tar-raħal, huma l-ħoloq li jorbtu l-motivi letterarji ina' dawk lingwistiċi. Ir-realiżmu lingwistiku. F'dan ir-rumanz il-karattru raħli u l-manjieri goffi huma naturalment espressi b'lingwaġġ xieraq. Fil-kelmtejn qabel Mamo ddikjara li jrid juża l-frosta biex lill-injurant iġiegħlu jinduna kemm huma koroh l-iżbalji tiegħu, biex b'hekk jifhem li hemm bżonn li jitbiddel qabel ma jidher quddiem il-barranin. Għalhekk jgħid li ddeskriva mill-aħjar li seta' t'id-drauuiet nazzionali. coroh chemm huma coroh, u minn dac collu li hua Preċiż wara jkompli jgħid li fil- ktieb irriproduċa ''baħar ta' espressjonijiet chif tghidhom il cotra m'hix imghallma'' (ed. Fl-opinjoni tiegħi proprju dan hu l-mertu prinċipali tal-ktieb, jiġifieri li ħallielna xhieda bil-miktub tal-Malti kif kien mitkellem qabel il-gwerra. Fl-1948 il-liġi ta' l-iskola obbligatorja bidlet drastikament is-sitwazzjoni lingwistika tal-gżira. Il-poplu (jew aħjar, almenu għal xi deċennju, il-ġenerazzjoni żagħżugħa tal-poplu) ma baqax iżolat kulturalment u lingwistikament, magħluq fir-raħal tiegħu jew fil-grupp ta' rħula ġie milħuqa bil-mixi. Issa beda jitgħallem jaqra u jikteb, jiġifieri ġie : f'kuntatt mal-kitba formali u mal-letteratura bil-Malti standard, u b'hekk anki l-forma mitkellma qagħdet, bil-mod il-mod, għal ċerta dixxiplina. Barra minn hekk fl-iskola primarja beda jitgħallem xi ftit Ingliż, u dan il-kuntatt ma naħsibx li ma kellux effett fuq it-trawwim ta' struttura iżjed lineari. Maż-żmien ħafna mid-drawwiet koroh mikxufa minn Mamo ġew ċensurati u bdew jonqsu, u magħhom bdew jonqsu wkoll id-drawwiet lingwistiċi li kienu assoċjati ma' l-iżolament u ma' l-arretratezza, u b'hekk mal-progress soċjali bdiet titbiddel anki l-forma mitkellma tal-lingwa. Dan kollu, naturalment, għad irid jiġi studjat fil-fond, imma meta jsiru dawn ir-riċerki d-djalogu tar-rumanz ta' Mamo jkun indispensabbli. 5.1 Bħal Verga u Capuana, Mamo jibda l-karatterizzazzjoni tal-persunaġġi permezz ta' l-ismijiet u l-laqmijiet. Mari, Ċikka, Rużarja, Gerit, Lonzuwa, Paċikka, Ġannikol, Kalanġ, Masu, Wiżu jfakkruna fl-ambjent raħli Malti daqs kemm Maruzza, 'Ntoni, Nunziata, la Zuppidda, Piedipapera u Menu, Maricchia, Santi, lo Sciancatello, Coda-pelata jfakkruna fl-ambjent raħli ta' Sqallija. L-istess effett jagħmlu l-laqmijiet, li jistgħu ikunu personali jew jintirtu, tal-familja: Armawżarma, ta' Morlitu, Tinisigarett. Interessanti huma dawk tal-barklori fix-xena tal-port (kapitlu 6) għax jistgħu ikunu awtentiċi: Brimbu, Ta' Ġomu, Żewwiġni, Kiljelejs, Katusu, Bżiequ, Pespisell, ta' Bormla, Bulebel, Sanfosu (Sanfisoo). Ta' min jinnota li anki l-kunjomijiet tas-sinjuri jiġu deformati mir-raħħala li jħossuhom bħala laqmijiet: hekk Casolani isir Qasgħa l-għani, Demajo, Satariano, Pullicino u Sacco jsiru 5.2 L-injuranza tar-raħħala tintwera anki bil-korruzzjoni ta' kelmiet kolti, ġodda jew mhux familjari mal-ambjent rustiku. Dawn insibuhom biss fid- djalogu, u għalhekk jekk ir-raħħala jgħidu ''l-Emilki, l-Emilka, il-Melikoni', in-narratur dejjem jikteb ''l-Amerika, l-Amerikani'', proprju bħal Capuana li f'ħalq ir-Rabbatani jġib ''la Merica''. L-eżempji f'Mamo huma wisq biex insemmuhom kollha, imma dawn il-ftit huma biżżejjed biex nagħtu idea: ''frabiki, porpaganda. il-litratt, ipperporot, il-birgatorju, skomlikota, iljurant, valabostri, luċiljerke, pirtistanti, it-tilliforn '. L-injuranza tal-persunaġġ bla skola toħroġ ċara meta jiltaqa' mal-barranin. Minn-nuqqas ta' ftehim, totali jew parzjali, jitnisslu :.eni imbarazzanti u għalhekk tad-daħk. L-espedjent tal-quid pro quo joħlor, ħafna taħwid bejn kliem Ingliż u kliem Malti li jixxiebah. Mamo jġib ħafna iżjed eżempji minn dawn, għalkemm hawn Malta l-Ingliż suppost li kienu jafuh aħjar, imma hu ried proprju juri l-iżolament ta' min ma jafx il-lingwi utli. Ir-raħħala Maltin fi New Xork jitħawdu meta jisimgħu room (jaħsbuha rum , p. 64), What's up7 (jaħsbuha kelma ħażina bil-Malti, p. 66), u What brand7 (u jwieġbu li ma jridux brandi, p. 85), l-istess kif ġo Katanja lil tat-taxi li kien qallu —Scendi'', wieħed minnhom wieġeb li la ried jixrob skandv.u lanqas xi xarba oħra (p. 52). Mamo kien jaf li l-Ingliż u t-Taljan f'Malta kien hawn min jitkellimhom tajjeb għax, kif naraw 'il quddiem, fid-djalogu tal-persunaġġi tal-klassi tan- nofs insibu sentenzi u frażijiet miktuba tajjeb. Imma ħu ried juri bl-ironija li fost il-poplu kienu jinżlu ftit kliem biss. Dan jispjegah espliċitament: ' Armawżarma l-kelma watt fehemna, għax f'Malta, f'mija u kważi erbgħin sena ħakma ingliża, il-kelmiet what, ves, no, me orrajt, go, plentv, navv, u xi tlieta oħra qisu kulħadd tgħallimhom'' (p. 120). Rigward il-lingwa Taljana Mamo jgħid hekk: ''u bejn għax forse, strada u amici għall-maltin ma tantx huma tqal, ftiehmu'' (p. 251). Naturalment bejn tifhem u titkellem hemm differenza kbira, u minn din il-verità li ħafna Maltin jifhmu t-Taljan u l-Ingliż imma meta jitkellmuhom isibu diffikultà kbira, Mamo joħroġ ħafna xeni komiċi. Biżżejjed nagħżlu eżempju għal kull waħda: dak li jgħid Girgor lill- carabiniere, fil-port ta' Sirakuża, ''Jien volju andri Nopli'' (p. 53), u l-isfog ta' Bertu ma' l-uffiċjal tad-dwana ta' New Xork ti kienu telgħulu u kien qallu Go to hell'. Fir-rabja tal-mument Bertu spara bl-addoċċ dak il-kliem Ingliż li ġieh f'moħħu: ''Go to hell, baj żingu: ju krissmesfader end kwinviktorja oll di sejmi' (p. 65), fejn it-taħlita illoġika tissaħħaħ bil-grafija fonetika li tirrendi l-pronunzja tipika la maltija. Sentenzi bħal dawn huma naturalment frott tal-fantażija ta' l-awtur, imma huma realistiċi, għax jirriproduċu il-livell ta' Ingliż li wieħed ikun tgħallem ħażin fl-iskola jew assimila bit-tqanżiħ fuq ix-xogħol. L-iżbalji fonetiċi, morfoloġiċi u sintattiċi f'sentenzi bħal ''wers di boks of di letters ov di Molta7 7 (p. 105) huma tipiċi tal-ewwel fażi tat-tagħlim, l-istess bħal dawk ta' l-ittra bil-broken English ta' paġna 134. Din hi bla dubju karikatura, imma l-qarrej jinduna u jpoġġiha f'sitwazzjoni preċiża u familjari, proprju għax hu wkoll għandu esperjenza diretta tagħha. 5.3 Fir-riproduzzjoni eżatta tal-lingwa tal-poplu Mamo jirrikorri għall- espedjenti kollha disponibbli. Id-diskors jieħu l-konkretezza bil-qawwa mimetika ta' l-onomatopea. Ta' min jiftakar li l-veristi kienu għarfu s-siwi ta' dan l-espedjent: Capuana jsaħħaħ id-deskrizzjoni tal-ħeffa li biha l-barbier iqaxxar il-leħja bil-ħoss ziff-zaff-ziff, u jsemmi l-mutur tal-elettriku li jaħdem puf-puf (pp. 13-15 u 80); Verga wkoll isemmi l-punf-punf tal-magna u l- 'pinf'panf ta' l-isparar ta' l-ixkubetti (p. 156). Mamo juża ruxxmata eżempji ta' l-onomatopea, kemm tat-tip kważi lessikalizzat, jiġifieri dawk li juża kulħadd u li saru qishom kliem bħal kixx, ċluff, qeħħ, xxx, paqq, pumm, plaaqq, ċilinn ċilinn, eeezinnn, kif ukoll oħrajn li ġew ivvintati minnu biex jagħtu ħajja lir-rakkont: il-fixx-fixx ta' mutur, l-għatsa ecee ekk ekkk tzirixx, il-plipp ta' berqa, iċ-ċlaqq ċlaqq plaqq bummmm tar-ragħad, iż-żieeeeq żieeeeq ta' karettun ibbrejkjat fin-niżla. Fid-diskors dirett jimita wkoll l-intonazzjoni enfatika li tesprimi l-uġigħ: 'il hawn 7, u l-għajta ''oojj, ħeejjj, aaa'' billi jirrepeti xi konsonanti u l-aktar il-vokali. Din il-libertà grafika kienet użata ħafna mill-futuristi. Il-vokali mtawlin iżżejjed huma karatteristika oħra tal-mod kif jitkellmu nies maledukati: f'Mgħalleeem neersqulek7 Siżinjur'. L-istess effett rozz joħroġ mill-użu ta' esklamazzjonijiet popolari bħal ajmalalċ, wieeeq, ħaħ-ħaħ-ħaj' jaqq, j'abbni, u mill-vokativi psitt, ħoj, ah tal-pipa, ah Kjoos, ah ċħaw, ħuh, soj, barb. Barra minn dan l-awtur jażżarda wkoll jikteb fonetikament dawk il-forom popolari li jintużaw minn kulħadd imma li l-ebda kittieb ma kien iniżżilhom hekk għax huma kkunsidrati non grammatikali: iwa, leqq, aqqas, lew, ġiss soldi, ħan-naraw, u l-forom mingħajr l-aħħar ittra n: xej', l haw', daw', b'idej' minflok il-forom korretti (standard) iva, le, lanqas, jew, żewġ soldi, ħa naraw, xejn, 'l hawn, dawn, b'idejn. Fost il-forom popolari li kienu jintużaw ħafna, jekk mhux minn kulħadd, fir-reġistru mitkellem, imma li l-letteratura formali kienet tiċċensura jew tinjora, insibu xi kliem Taljan bħal addio, s'intende, destra-sinistra : ''u addijo għar-rużarju ' (p. 75), ''s'intendi jekk jitla''' (p. 39), ''Kulħadd jagħti ħallata- ballata, destra-sinistra ' (p. 70), u ħafna drabi n-numri, speċjalment fil-logħob tal-lottu (''sei, kwattru u tri bis-sei''), fit-tombla ( 'is-sebgħa biċ-ċinku, iċ- ċinguantanovi''). u saħansitra fl-indikazzjoni tas-snin (''fl-annu novanta''). Għall-kliem Ingliż Mamo juri li kien diġà beda dieħel fir-reġistru mitkellem, anki fil-livell popolari: orrajt, miter, vilops, trabil, li huma forom lokali għal all right, meeting, envelope(s). trouble, ġà kienu qed jinstemgħu fid-diskors bil-Malti mingħajr il-kuxjenza li huma kelmiet Ingliżi. 5.4 Fit-teknika djaloġika Mamo jinqeda bir-realiżmu lingwistiku biex iżejjen il-karaterrizzazzjoni tal-persunaġġi. Jekk fin-narrazzjoni juża Malti rikk, kultant mgħobbi żżejjed bl-espressività, imma dejjem standard, il-persunaġġi tiegħu jużaw ir-reġistru tal-grupp soċjali li jgħixu fih. Għalhekk ir-raħtata mhux biss jgħawġu l-kliem ''tqil'' li ma jintużax fl-ambjent tagħhom, imma jgħawġu wkoll il-vokali skond il-korrispondenzi tas-sottosistema lokali li hawn Malta ngħidulu d-djalett. Dawn il-korrispondenzi jolqtu kemm il-kliem ta' oriġini semitika, kemm dak ta' oriġini neolatina. L-iżjed eżempji numerużi jmissu l-vokali a li kultant issir o dMolta, dor, bħoli, ħoġa, kbor, avikot, ażomi, patota, stuffot, ġirnota) u kultant issir e (dinje, tifle, seme, ħniene, mejde, birre, feste, gwerre, grazzje, eringi, kennepċ). Dawn iż-żewġ bidliet huma tipiċi ta' lokalitajiet differenti u m'għandhomx biss l-iskop li jġagħluna nitbissmu, għalkemm ħafna qarrejja dan biss jaraw fihom. L-awtur ifittex li jimxi mar-realtà b'dawn il-permutazzjonijiet vokaliċi li huma fil-fatt lokalizzabli. Fil-paġna 439 ta' l-edizzjoni oriġinali Mamo jġib nota (li tħalliet barra mill-edizzjoni ta' l-1984) fejn jispjega l-karatteristiċi fonetiċi ta' seba' rħula u ta' Malta għax jagħrafhom kollha (imma dan il-ktieb sa fejn naf jien ma nkitibx). Fost il-permutazzjonijiet vokaliċi li jidhru inqas spiss insibu o li ssir a (għalja flok għolja), li ssir i (killu, jistirdi flok kollu, jistordi) jew issir e (tagħkem, ukell, inħebbek flok tagħkom, ukoll, inħobbok); u 1i ssir i (nadirok, nitor, avikot), issir ew (inkewn, x''inhew), aw jew ow (sinjawr, sinjowr), jew inkella a (faħħar flok fuħħar). Insibu anki e li ssir o (jofok, tàjjob, qbadtok, krofos) jew ie (Savier, jikkriepe). Hemm ukoll każi fejn i ssir e (kelt, ent, drett), issir o (wosq, tosta, ossa, famolja), jew oj (il-Bambojn). F'dan l-użu tad-''djalett' Mamo jsegwi t-tendenza veristika li Bruno Migliorini jgħidilna li kienet tiddomina fl-Italja għal xi għoxrin jew tletin sena f'dawk ir-rakkonti li kienu ambjentati fir-reġjunijj. Kliem u frażijiet bid-djalett Sqalli jidhru 'l hawn u 'l hemm fix-xogħlijiet li għażilna għal din il-komparazzjoni. Capuana jsemmi l-kliem picciotfo, nannu, carusi, pitazzo, magaria, xi sentenza sħiħa, ''Fratuzzu miu, fatti curaggiu ', jiċċita xi żewġ versi minn għana popolari (p. 60) u-silta qasira mill-poeta Paolo Maura (p. 90). Anki Verga jitfa' xi kelma djalettali kultant: ''ballare la fusola'' (p. 153), scia, vossia (p. 155), u 'Ntrua, ntrua (p. 166): Iżda t-teknika ta' Mamo f'dan tixbah iżjed lil dik ta' Fogazzaro li f' Piccolo mondo antico uża sentenzi sħaħ f'ħalq il-persunaġġi baxxi, u lil dik ta' Capusna fit-teatru djalettali 5, għax ''id-djalett'' jiġi użat sistematikament mir-raħħala. Ta' min jinnota li dak li Verga evita fil-Malavoglia (fejn id-djalett jidħol biss fis-semantika u fis- sintassi), jiġifieri l-użu totali tad-djalett fid-djalogu, ġie mwettaq minn Luchino Visconti fil-film La terra trema li nħadem fl-1948 fil-klima intellettwali tan- neorealiżmu. Hekk kif jagħraf id-differenzi bejn il-Malti standard u l-varjanti lokali (djalettali) tiegħu, Mamo jiddistingwi r-reġistri estremi tal-Malti standard, dak kolt prevalentement Neolatin u dak rustiku popolari prevalentement Semitiku. F'wieħed mill-interventi diretti tiegħu (li fihom jindirizza lill- qarrejja) iqabbel ironikament l-esklamazzjoni ''O terribbli, infami, xagurata tas-settur teatrali, u l-epitetu fisfegatat' tas-settur ġurnalistiku polemiku, ma' l-isfog '' Ah. ja mgħarrqa li hi, ja maħmuġa, ja mingħula, ja xifajka tar- raħli Ġannikol (p. 13). Ta' min ifakkar hawn li Mamo ma jimxix wara l- passi tal-kittieba tradizzjonali tal-Malti, li kienu ġeneralment favur it-tendenza puristika. Fil-Kabelxejn (p. 4 ta' l-edizzjoni oriġinali) iddikjara li ''Il-chitba m'hix b'dac il-Malti safi safi, għadilli 'ssib x'togħmod ucoll, imma b'dac ilsien chif jitchellem il poplu illum: u dan sabiex jifhem cullħadd, u uiehed icun jista izjed ifisser ruhu fil uisa…'' Mela f'isem il-veriżmu Mamo jżewweġ il-libertà tematika mal-libertà lingwistika u jżomm id-dritt li jagħżel il-kelma li tagħtih l-aqwa espressività fil-kuntest. Il-lessiku ta' Mamo għalhekk hu rikk ħafna għax juża mijiet ta' termini mhux tas-soltu, arkaiżmi, rustiċiżmi, tekniċismi u anki ncoloġiżmi. Nieħdu ftit eżempji mill-ewwel għaxar paġni biss: bieqja, loħbiena, palomba, numnell, għakrux, sibel, magħtan, ħuġbejhom, mustaxija, Jeruqa, kunjett, jindokra l- bħajra, jagħraf iż- żofffa mill-għanżalor u ż- żinżel, maktur tal- fustan, jiktor il-fdewwex, jirgħa s-sapun, ful imħerres. Forsi mhux kulħadd jifhem kollox, kif kien ried Mamo, imma m'hemmx dubju li din il-wisa' lessikali, flok dik l-għażla severa li tnixxef l-istil, tirrendi l-lingwa ta' Mamo iżjed ħajja u iżjed vera minn dik tat-tradizzjoni letterarja. Għalhekk nistgħu ngħidu li bejn dawn iż-żewġ tendenzi, antiki daqs żmien it-twelid tal-letteratura Taljana, Mamo jagħżel li jimxi wara Dante mhux wara Petrarca. Fil-karatterizzazzjoni tal-persunaġġi Mamo juri attenzjoni anki għall- fenomenu tal-code switching. Dan minn dejjem kien ċensurat bl-ikrah mil- letterati u mill-gfammatiċi; hekk kien għamel Ciċerun f'Ruma fejn ħafna nisa kienu jitkellmu iżjed bil-Grieg milli bil-Latin, u hekk kienu għamlu Vassalli u l-Monsinjur Boccadifuoco għan-nisa tal-Belt li kienu jħalltu t-Taljan u l- Malti fis-seklu tmintax 57. L-istess kien jiġri, jgħidilna Tolstov, fir-Russja ta' żmienu bejn ir-Russu u l-Franċiż. Mela nagħmluha ċara li dan mhux xi fenomenu esklużiv ta' pajjiżna, imma jiġri kull fejn hemm kuntatti qawwija bejn żewġ lingwi. L-awturi tradizzjonali dejjem ħarbu minn dan il-periklu, u jekk semmewh kien biss għal effetti komiċi u satiriċi. Il-veriżmu ħares lejh bħala fenomenu soċjali u għalhekk seta' jieħdu iżjed bis-serjetà, u fil-fatt insibu xi eżempju timidu f'Capuana fid-djalogu, fl-ittri u saħansitra fin-narrazzjoni (ara l-paġni 38, 74. 79, 80), fejn kultant toħroġ xi kelma Ingliża li tikkaratterizza lill-emigranti. Mamo juri iżjed kuraġġ, u jikteb diskorsi sħaħ li fihom jirriproduċi r-reġistri mħallta li huma marbuta maż-żewġ fażijiet storiċi tal-bilingwiżmu f'Malta. L-ewwel eżempju jurina avukat u nutar, li jirrappreżentaw il-klassi tan- nofs/għolja li kienet tħobb, għall-għażż jew biex tinqata' mill-baxxi, titkellem bil-Malti mżewwaq spiss bi kliem jew frażijiet bit-Taljan. Naraw erba' linji minn din ix-xena bħala eżempju: ''Inkomplu. Issa, nutar, fi kwantità ta' nies bħal dawn m'hemmx il-cinque per cento li jafu una lingua straniera jew una arte li tgħodd għall-Amerikal Ebda wieħed, nessuno, minnhom ma jaf iħaddem magna…'' (pp. 6—7). Infakkru li din is-sitwazzjoni mri żewġ Maltin jitkellmu bejniethom, u għalhekk hi differenti minn dawk li juruna xi Malti jitkellem ma' Taljani, bħal per eżempju fil-paġni 31-53. Dan it-tip ta' interlingwa ltalo-Malti llum hawn Malta pratikament ma għadux jeżisti, għax daż-żmien tiddomina l-alternanza tal-Malti u ta' l-Ingliż. Interessanti nosservaw li Mamo kien għaraf il-bidu ta' din is-sottosistema. Fil-fatt Mamo ma jippreżentalniex sitwazzjoni ta' taħlit għal snobbiżmu soċjali, imma xhieda ta' sitwazzjoni preċiża, dik ta' l-emigrant li għadu kemm ġie lura : Xi tliet suldi hume, sinjewr2 Dok il-ħaxwemon u sieħbu Petest riedu jiċċorġjawna begetelle, lire r-ros, għax qolu li aħne xxiftjajna mill-Amerki. Il-bowt tagħhem, sinjewr, mexxewte iiżi minn blackbort għall- -kastimbaws, u issa biex jikklerjawna, jiġifieri jilandjawna l-art riedu wann pawnd iiċ. Eh x'disgrejs għalikem li ma kienx haw' il-pulis, il-kopp, xi blakkajj kintu tibilgħul U kinne ntaqqbulkem il-bowt rajt tru'' (p. 275). Il-kliem stampat skur huwa t-traskrizzjoni fonetika tal-pronunzja Maltija, kultant biż-żieda ta' morfemi Maltin, tal-kliem Ingliż: charge, shift, boat, easv, customs house, clear, land, one pound each, disgrace, cop, black eve, boat; right through. 5.6 Naturalment l-użu ta' kliem u frażijiet Taljani u Ingliżi jenfasizzaw ir-realiżmu fis- sitwazzjonijiet fejn jitkellmu persunaġġi stranġieri. Fil-port tal-Belt il-passiġġier Ingliż u l-barklori jitkellmu dejjem bl-Ingliż (p. 35); fid-dwana ta' New Xork il-fizzjal jitkellem dejjem bl-Ingliż (pp. 64—65); id-djalogu bejn is-Sur Harding O'Liar u martu qiegħed bil-Malti, imma mżewwaq b'ħafna kliem Ingliż bħal ''mv dear, oh terrible, awful' eċċ. (p. 78); u l-istess jagħmlu Mr. McHmairv u: l-persunaġġi l-oħra Amerikani li għandhom rwoli sostanzjali fir-rumanz u li jitkellmu ħafna jew spiss. F'Sirakuża il-fizzjal tad-dwana jitkellem bit-Taljan (pp. 51—52), imma tat- taxi jitkellem bid-djalett Sqalli: ''Si, si, Napule: ma primu trenu Catania… Kekkaxxu u kixtu) Not Xinkwanta tiri prendendu ' (p. 52). It- traskrizzjoni tad-djalett hi ovvjament impressjonistika, mhux studjata, imma ta' min jinnota l-attenzjoni ta' Mamo ti laqat is-sibilanti prepalatali truxa dgħajfa ta' cinguanta li jagħtiha bix-x, kif ukoll l-użu tal-passato remoto, tipiku tad-djaletti ta' l-Italja t'isfel fis-sentenza ti ġejja. il-kutur-lokali hu evidenti anki fil-kliem li jgħidu tal-biljetti u l-impjegati armati fuq it-tren bejn Aversa u Caserta: ''Che successe7 Per Bacċo' in dove, adunque'1' (p. 56), li jista' jkun abbozz tat-Taljan reġjunali tal-Kampanja. Anki Luretu Nullu, l-Isqalli li r-raħħala Maltin iltaqgħu miegħu fi New Vork, juża d-djalett: UM'hannu u kunuxxutu ' (p. 225). 6.0 Lil hinn mill-veriżmu. Fl-osservazzjonijiet puntwali li għamilna s'issa rajna li Ġwann Mamo kien jaf tajjeb u assimila sewwa l-lezzjoni tal-moviment verista, u li għażel u addatta l-elementi li kienu jgħoddu għalih, skond l- iskopijiet u l-ideali tiegħu. Il-konċezzjoni li kellu hu tal-veriżmu kienet waħda personali ħafna, u tittraxxendi l-fattur tematiku, għax fir-rakkont jitlaq ir- riedni f'idejn il-fantażija tiegħu u joħloq episodji esaġerati, iperboliċi, li juru żewġ għanijiet: l-ewwel il-komiċità bl-iskop li jiġbed il-qarrejja, u t-tieni d- deriżjoni, il-mod li bih iwaqqa' għaċ-ċajt il-persunaġġi tiegħu u anki xi mostri sagri ta' l-istorja Maltija, antika u ta' żmienu, biex jisfoga d-dieqa tiegħu u l-imħabba-mibegħda li jħoss għal pajjiżu u għal niesu (ara pp. 12, 44, 79, eċċ). Sintomu ta' dan hu l-fatt li ried fuq il-kopertina tal-ktieb tiegħu karikatura minn ħabibu Alfred Gerada, li kien speċjalizza fis-satira politika. Mil-lat stilistiku m'hemmx dubju li Mamo kkonċepixxa l-veriżmu bħala l-antiteżi tal-liriżmu romantiku u ta' l-istejjer ħfief tal-mogħdija taż-żmien. Fin-nota li żied wara d-daħla fl-edizzjoni oriġinali (p. 6), l-awtur jagħraf żewġ gruppi ta' kittieba Maltin u ddikjara li kiteb dan il-ktieb biex iwaqqa' l-idea ta' dawk li kienu jqisu l-edukazzjoni popolari bħala periklu soċjali. F'wieħed mill-interventi vivaċi tiegħu Mamo jiġbed saqajn il-kittieba liriċi meta jissuġġerixxi li x-xena tal-vapur ħiereġ mill-port kienet tiġi mfissra ħafna aħjar minn xi kittieb Malti ieħor li jaf iżejjen ''bi kliem sbieħ…u ċfuf u żigarelli'' (p. 60). Darba oħra jsemmi ironikament lil Carolina Invernizio, li t-traduzzjonijiet bil-Malti tar-rumanzi ta' evażjoni tagħha kienu ferm popolari dak iż-żmien: ''Hix xena proprja maltija mill-egħruq u x-xniexel, mill-qalba, din7 Li kieku nagħmlulha ċ-ċoffi u ż-żagarella biex nimitaw lil Invernizio b'min inqarrqu7' (p. 15). Barra minn għażla stilistika preċiża, dawn il-battuti jistgħu jindikaw is-swied il-qalb ta' min iħoss li, proprju għax ħareġ mill- iskemi tradizzjonali, mhux qed jiġi apprezzat kif jixraqlu. 6.2 F'dawn l-interventi hekk qawwija ta' l-awtur, li spiss iwaqqaf ir-rumanz u joħroġ minnu biex jgħid tiegħu, jinsab dak li nistgħu insejħulu r-realiżmu estremist ta' Ġwann Mamo. L-awtur mhux talli ma jistaħbiex wara l- persunaġġi tar-rumanz imma talli jistabbilixxi mal-qarrej kuntatt kunfidenzjali dirett u kontinwu. Biex ngħid hekk jaqbdu minn idejh u jdaħħlu fl-ambjent tal-persunaġġi, bħallikieku jrid jintroduċihomlu personalment: ''Nistħajjel issa li l-qarrejja jridu jafu fejn qegħdin jitkellmu dawn il-persunaġġi tagħna. Nitkellmu u nimxu 'l quddiem immela, u aqtgħu intom fejn. Ħarsu miegħi…Araw 'il dik il-qabda rħula ma' ġenb xulxin. Rajtuhom' Issa ejjew nidħlu flimkien għall-aħjar raħal fosthom… Deħlin aħna: Ara taqgħu fil-ħofor ta' l-art…Stennew…Ħarsu 'l fuq…għaddi 'l hawn int, ojj…' (p. 3). Is-serje ta' verbi fl-imperattiv toħloq dak ir-rapport bejn l-awtur li jmexxi u l-qarrej li jsegwi, rapport li jiġġustifika dawk l-interventi diretti kollha li jibqgħu sejrin sa tmiem ir-rumanz. L-awtur jagħti kummenti, spjegazzjonijiet, osservazz'onijiet ta' enfażi u riferimenti ironiċi anki fuqu nnifsu: Meta jiddeskrivi mos.ru jgħidilna li kellu wiċċ ikreh minn ta' Juann Mamu'' (p. 96), u biex ifisser il-konfużjoni ta' persunaġġ iqerr magħna li ''ikkonfonda iżjed milli kkonfondejt jien meta kont diġà qrajt għal xi erba' darbiet lil Manuel Kant u fhimt li kont għadni ma fhimtux ' (p. 93). Jagħmel ukoll riferimenti ta' tmejjil għall-istess rumanz tiegħu: ''prużuntuż aktar minn min irid jikkritika dan ir-rumanz'' (p. 97); f'kif rawh abbord sħabu Bertu, Feliċ, Mari, u l-bqija, u kif rajnieh aħna wkoll fl-aħħar tal-kapitlu 6'' (p. 45); ''Bil-ħaqql…Enelli aħna qegħdin niktbu rumanz hux7 U mhux jewwilla trattat jew xi ġurnal, inkella x'naf jient Insejna' Tibżaxt' (p. 128). Anki egħluq ir-rumanz, li fih konklużjoni li bi traġedja totali, tiġi mgħarrfa bl-istess ton awto-ironiku: ''Tgħalim li jisrom in-nies. U saram lilna wkoll, għax qatlilna l-ulied Venut kollha b'mod li ma nistgħux nirrakkuntaw iżjed fuqhom. Allura issa x'nagħmlu7 Aaara, nieqfu bit- TMIEM '' (p. 287). 6.3 Dan it-ton ta' diskors familjari jew mal-ħbieb u fl-istess ħin ta' min jgħaddi ż-żmien bin-nies, jorbot bis-sħiħ ir-rumanz mal-qarrej u ma' l-ambjent li jiddeskrivi (naturalment dak Malti, għax l-ambjent Amerikan ma niħdux ħlief ftit dettalji superfiċjali tiegħu). Dan isir permezz ta' mijiet ta' riferimenti għal persuni magħrufa, fatti importanti u oħrajn ta' kuljum mill-ġrajja lokali ta' dak iż-żmien. Ma jistax jonqos li x-xena politika tissemma kontinwament, u b'mod satiriku. Mamo jitfa' botti fuq l-awtonomija: ''Is-sabiħa hi li minn mindu ġiet l-awtonomija f'Malta dan beda jxidd ta' kultant il-ġlekk u ż-żarbun (p. 2); il-compact: ''irvell u għagħa daqs meta wieħed jiġi biex jaqtagħha jekk issirx compact jew le'' (p. 56); il-partiti politiċi, speċjalment ''l- azzjonalisti'' u ta' Strickland: ''u ħafna ta' ras kwadra fi żmien il-gvern ta' Strickland marru għal geddumhom ' (p. 57). Insibu botti anki fuq xi miżuri ekonomiċi, speċjalment il proġett Ebejer li mid-dehtà kien ġie ppreżentat bħala soluzzjoni mirakoluża għall-gwaj kollu, u t-birrerija l-ġdida: ''Anzi wieħed sinjur mill-Ħamrun qiegħed jibni frabka tal-birre, u l-gvernatur għall- porpaganda qiegħed iħaddem ħafna nies' (p. 4). Jiġu msemmija anki fatti tal-ħajja ta' kuljum, bħal xi xebgħa silġ eċċezzjonali: ''iżjed minn kemm niżel silġ f'San Nikola'' (p. 23), u l-importazzjoni tal-larinġ: ''Sirakuża, Sqallija, mnejn jiġi l-larinġ imħassar u nibilgħuh' (p. 50). Insibu wkoll ħafna referenzi għal numru kbir ta' ċittadini Maltin, famużi jew le: politiċi (Mizzi, D'Andria, Bartolo, Strickland, Orland, Hamilton), professjonisti (id-dentist Demajo, it-tobba Boffa u Sacco, il-maġistrat Mikielanġ Borg), impjegati għolja taċ-ċivil (Casolani, Temi Zammit), negozjanti kbar u żgħar (Cook, iċ-Cisk, Portanier, Balbi, Camilleri, Flores), u kważi l-kittieba kollha (Biancardi, Sant, Satariano, Ġino Muscat Azzopardi, Caruana, Gużċ Gatt). Dak li jsemmi fuqhom mhux dejjem kumpliment, għax anki dawn jidħlu fl-istil ta' min iħobb jgħaddi ż-żmien bin-nies u fit-ton ta' kritika lil dak kollu li hu Malti, iżda lanqas ma nistgħu ngħidu li hu kattiv. Il-karikatura tinżel f'dettalji li juru ċerta familjarità ma' dawn in-nies ikkwotati: t'ġlekk, minn wara qsajjar xi daqs tal-Gross'' (p. 2); ''konfuż daqs Pullicin meta ma sabx bieb imnejn joħroġ'' (p. 54); ''bin-nuċċali u b'dik il-ħarsa minn taħtu. bħal ta' Mikielanġ Borg meta jkun qiegħed jaqta' l-kawżi tal-kera (p. 67). Hemm ukoll allużjonijiet għal membri iktar umli tas-soċjetà: bejjiegħa tal- qubbajt (Żerrek, iż-Żebbuġi); mużiċisti li jdoqqu l-banda (''Gużi tal-katuba f'La Vallett', pp. 44 u 269); tal-ħwienet tal-merċa (''Ganni Xerri ta' quddiem il-knisja tal-Ħamrun ', p. 157), bennejja ('' Tgħid Mastru Indri ta' Ħal-Luqa jaf jibni bħolu7'', p. 63), u anki xi persuni anonimi li jiġbdu għajnejn in-nies fir-raħal (''bħal dik il-botnija xagħarha xingel li tippassiġġa fi Triq Irjali tal- Ħamrun ', p. 12). Referenzi oħrajn jolqtu oġġetti ta' użu komuni, bħal platti u frieket: ''Platt ta' Sqallija ma jinkisirx b'daqqa ta' mazza'', p. 17; ''furketta mill-kbar ta' Dickson £ Co., misjuba fuq il-Monti, fdal tal-gwerra'', p. 27. Dawn ir-referenzi ċajtiera u konfidenzjali jistabbilixxu rapport ta' kompliċità bejn l-awtur u l-qarrej għax huma bbażati fuq l-art soda u familjari ta' l-ambjent li jgħixu fih it-tnejn. Bl-ironija jegħlbu d-distanza li hemm bejn l-ambjent lokali u dak ta' l-Amerka, li jibqa' purament fittizju, jibqa' skuża letterarja aċċettata mill-awtur u mill-qarrej b'tehmiża bejniethom għax it-tnejn jibqgħu konxji li qed jitkellmu fuq Malta u fuq il-Maltin. Huwa proprju dan, fl-opinjoni tiegħi, l-espedjent l-iżjed oriġinali ta' dan ir-rumanz atipiku, li fih ħafna difetti imma li għandu wkoll qawwa espressiva mhux tas-soltu fir-rumanzi miktubin Malta. Kif rajna, l-awtur għaraf is-siwi tal-lezzjoni verista (allavolja qatt ma jsemmi, fost tant awturi, la lil Verga u lanqas lil Capuana ——imma din mhux ħaġa rari fl-istorja tal-letteratura ta' kullimkien) u għalhekk irnexxielu jagħtina rakkont li jpinġi b'kuluri jgħajtu ir-realtà kemm soċjali u kemm lingwistika ta' żmienu. Dan wettqu b'kuraġġ u konvinzjoni proprju għax għażel triq differenti minn dik ta' l-eklissi ta' l-awtur. Mamo għażel li jġegħilna nħossu kontinwament il-preżenza invadenti tiegħu f'dak id-djalogu ma jaqta xejn mal- qarrej bit-toni enerġiċi tal-ġurnaliżmu polemiku Malti tas-snin għoxrin u tletin li fih kien trawwem. X Dan l-istudju sar fuq invit tal-Fondazione Verga. għall-Kungress li organizzat f'Katanja f'April 1992 fuq / verismi regionali biex jiġu studjati l-aspetti letterarji u lingwistiċi tal-veriżmu barra nunn Sqallija. Il-verżjoni Taljana tidher fl-atti tal-kungress li se jiġu ppubblikati mill- istess Fondazione Verga Ta' min ifakkar, pero, li s-sitwazzjoni, għalkemm 'il bogħod mill-ideal u minn dik tal- lum, ma kenitx agħar minn ta' pajjiżi kbar u b'kultura għolja bħall-'talja. Naraw li f'Malta fl-1901 laħqu l-1576 dawk li kienu jafu bit-Taljan, preċiżament daqs iċ-ċifra tal-italofonija fl-Italja stess (cfr. Meta kont ktibt li ''TI romanzo storico a Malta ċ in ritardo, e dei grandi veristi meridionali nelf'isola non c'ċ nemmeno lL'ombra'' (f'p. 450 fl-artiklu cit. fin-nota 2) kont qed nirreferi għall-ġeneru tar-rumanz biss u għall-perijodu bejn l-1870 u l-1915. Ġużż Ellul Mercer, Il-kitbiet Miġbura, vol. 1 Novelli soċjali u kitbiet oħra, ed. Ġ. Bugħawwieġ, mill-franċiż Le coup de fouet ta' Hennequin u Duval, u Musmar fit-toqba tal-muftieħ (Un chiodo nella serratura), forsi mit-Taljan. Ġ. Cassar Pullicino, Ġużċ Muscat Azzopardi, Malta, KKM, 1984, p. 60. Capuana kien ġie mistieden minn A. Levanzin. Ta konferenza fuq ir-rapporti bejn ix- Xjenza u l-Arti, qara xi bozzetti u stampa studju fuq Daudet u. novella, Un-anniversario, f'gazzetti lokali. Hawn kien stampa novella oħra, Sorrisino, fl-1904. Ara O. Friggieri, Prospettive, cit., pp. 156— 160 u A. Cassola JI viaggio e gli scritti ''maltesi'' di Luigi Capuana, li se jidher fl-Atti tal-Kungress fuq I verismi regionali li sar Katanja f'April 1992. Ġuże Ellul Mercer, cit., introduzzjoni ta' Ġ. Dun Xand Cortis, Il-Praspar, ed. Ġ. Temi Zammit, Nies bla sabar w'stejjer oħra, ed. Nirringrazzja lil Marcella Strazzuso, li qed tagħmel riċerka fl-Università ta' Catania, ta' din l-informazzjoni li tatni wara li tkellimt fil-kungress fuq il-veriżmu reġjonali. Ġuże Ellul Mercer, Il-Kitbiet Miġbura, cit., p. x. Fuq il-ħajja u l-kitbiet ta' Ġwann Mamo ara O. Friggieri, Ġwann Mamo, il-kittieb tar- riforma soċjali. Ara G. Cassar Pullicino, op. cit., p. xxxvii, u O. Friggieri, Prospettive veriste, cit., p. 154. li jsejjaħ til Mamo ''un realista paradossale''. Ikkwotat mingħajr indikazzjoni ta' l-oriġinal minn Nicola Bardaro fl-introduzzjoni għall- edizzjoni tiegħu ta' L. Capuana Dieci novelle siċiliane, Firenze, Sandron, 1971, p. 8. Qed nikkwota mill- edizzjoni oriġinali għax il-kelmiet Kabelxejn tħallew barra mill-edizzjoni reċenti li fiha daħla ta' Evarist Bartolo minflok (Malta, 1984). Għalkemm din m'hix traskrizzjoni fidila għal kollox, nikkwota minnha għall-kumdità tal-qarrej peress li l-antika hi miktuba skond l-ortografija ta' qabel l-1934, Qed nikkoreġi biss '' Armaġużarma'' li trid tiġi Armawżarma. G. Verga, 1 Malavoglia, edizzjoni ċitata, p. 233. Peressli fi Sqallija ma jeżisti l-ebda raħal b'dan l-isem, il-kollega Arnold Cassola jissoponi li Capuana l-isem ħadu minn Malta, fejn kien qagħad għal ħmistax il-ġurnata fl-1910. Per eżempju f'Lu Cavaleri Pidagna fejn kulħadd jitkellem bid-djalett, Elsa Moro, kantanta ta' l-operetti li mhix minn Sqallija titkellem dejjem bit-Taljan (ara L. Capuana, Teatro dialettale siciliano, Palermo, 1911, vol. i, pp. 105—193). Eżempju ta' din it-taħlita waslilna mill-pinna ta' ċertu Abate Boccadifuoco mina Palermo li kiteb intermezz għall-mużika fis-seklu tmintax (ara A. Cassola, Registri e stili in un resto inediro mistilingue del '700, fil-volum Malta e Sicilia, continuità e contiguità linguistica e culturale, Catania, 1988, pp. 109-142.