fJeħen is-sewwa'' — Is-Sibt, 6 ta' April, 1974. GRAJJIET, DRAWWIET, TIFKIRIET L-AKKWEDOTT TA' WIGNACOURT Ma ndumux ma naraw mal-ħitan avviżi tal-Gvern ''Save Water' u ''Taħlux ilma', għax dis-sena, għandna tassew għax nitħassbu dwar il-proviżjon tal-ilma għas-sajf li ġej. Ix-xita matul ix-xitwa li għaddiet kienet skarsa ħafna, inqas minn 12-il pulzier, filwaqt li s-sena l-oħra kellna 26-il pulzier. In-nuqqas ita' jima kien dejjem probilema għall-pop- lu malti u għajn ta' tħassib għal min kien imexxiħ ma: tul iż-żmen'iet. Il-Kavefieri tal-Ordni stess, avolja ma kellhomx fejn imorru wara li tkeċċew minn Rodi damu jaħsbuha ħafna jekk: jiġux igħammru f'Malta għal kol- 1ox minħabba lli il-ant maltija kient niexfa ħafna. Iżda im- rassin miċ-ċirkostanzi kell- hom. jiddeċidu li jiġu, kif tassew ġew, għal kollox. Waħda mill-liġijiet ji ħarġu biex iinaqqsu. xi ftit: millkis- karsezza taf-ilma kienet dik li ordnat li kull min jibni dar; ġdida irid iħaffer fiha bir jew ġibja ħalli jinġabar fiha l-il- ma tax-xita. flok ji jinħela għax imur fill-baħar. Minkejfa din il-liġi, meta inbniet il-Belt Valletta, in- nies ta' ġo fiha ma kellhomx ilma biżżejjed tajjeb għax- xorb u ħafna iilma kien jin- ġieb, b'taħbit u spiża kbira, fi btieti minn Għajn Filep fil- ġewwieni: tal-Port il-Kbir, li tagħti ilma ġieri ġej jmill- Għalhekk, ifl-Grammastru Aragoniż Martinu Garzes (1595-1601) ipproġetta li jibni sel illima mill-Imdina għall- Belt. Iżda: fil-Kaxxa ma kienx hemm. flus biex jitwettaq dak il-proġett. Warajh leħaq Grammastru Alof Wigna- court, franċiż. Matuil il-ma- ġisteru tiegħu Maiita bdiet tieħu r-ruħ. Barra minn dan huwa kien għani ħafna u għalhekk il-ħolma ta' Gar- zes setgħet isseħħ. Wigna- court ried iħalli isem aqwa minn ta' Granmastri oħrajn f'Malta, btili iġib hu, għas- spejjeż tiiegħu, ilma mill- Imdina bis-saħħa ta' akkwe- dott; jifu kellu jingħata biss dak li jiġi ffrankat mill-Fran tas-Sinjurija fuq il-ħobż tal- Kaverlleri i jkun msefrin u ta' dawk dil jieklu barra mill- Berġa tagħhom. Fi10 ta' Jannar 1610 in- beda x-xogħol tal-akkwe- dott u, wara 5 snin ħidma u taħbit, ix-xogħol intemm u n-nies tal-Belt Valetta, kif ukoll ta' nħawi oħra, setgħu jimlew huma stess minn għeljun qrkb tagħhom ifna ġieri tajjeb għax-xorb. Ix-xogħol jinbeda taħt it- tmexxija tal-aqwa. inġinier taż-żmien f'dak il-qasam. Dan kien il-patri ġiżwita' messaniż Nataf Tomasuċċi, i l-akkwedott sa H' Attard. Hemmhekk instab lil Il-arr kienet. titbaxxa /mal- 50 pied f'daqqa 'waħda, u aktarx di Tomasucci qata' qalbu, għax ix-xogħol issok- ta taħt it-tmexxija ta' nġinier ieħor, iil-bolonijż Bontadino dei, Bonttadinil, li wassal il- akkwedott sal-Belt. IL-FONDOQ U L-ARKATI imma f'hiex kien jikkon- sisti dan. ix-xogħol ' tal-akk- wedott7- Kien: mezz jinġabru il-ilmie; kollha ii jo- ħorġu mtill-għejjun:— natural ij hemm in-naħa ta' fuq ta' Had-Dingii ' u ' jwassiuhom sal-Belt f'kondizzjoni tajba għax-xorb. Dan sar, l-ewwel- nett, biljf tħaffru 'tunnels' fil-blat fi Djar, Handul, Hof- ilet ir-Rizz, Għajn ' Cirani, Għajn Towzin, ħali l-ilma jgħaddi-minnhom ur jasal sa kanali tal-ġebel ili kienu jwas- sluh mill-Fiddien, Għariexem u Buqana sa H'Attard. Billi, kif għidna, hawnhekk l-art titbaxxa: ħafna, jingħad, li, wara is-suġġeriment tal-im- għallem malti, inbnew arkati mastijeki li jsostnu kanal fuqhom 1i minnu jgħadd: l- ina. Dawn l-arkalti jwaslu sal-Hamrun: imbagħad l-ilma jerġa vilbda jgħaddi: minn taħt l-art: ' L-akkwedott ta' Wigna- court hu mal 10 mili twil u qam skond ma jgħid Lafe:la 430,000 skud u skond Han- nibal Scicluna 250,000 (kull skud jiswa 8c 3). Ma nafx min miinnhom għandu raġun. Meta ġie inawgurat dak l- akkwedott,; fit-21 ta' Apri 1615, għadd kbir ta' nies in- ġabru fi Pjazza San G'orgio, jew, kif insejħujha Kum, Misraħ il-Palazz. Fil-ħin sta- billit niżlu mifil-Palazz il-Gran- mastru, il-Kavariieni u għadd ta' qassisin, u mal-ordni tal-Granmastru, għajn ii in- bniet apposta f'nofs il-Pjaz- za bdiet itella ilma nadif, trasparenti bi lwien tal-qaw- salla kontra r-raġġi tax- xemx. In-nies bdew jgħajtu u jċapċpu bil-ferħ. Ma kerl- homx raġun7 Imma feraħ daqshom: jil - Granmastru għalhopra monumentali ii fħiat'jas 'għidjila f'sehem kbir, mlinn butu. U qassam ukoll xi bċejjeċ tal-flus fost in- nies preżenti Dnub li dik il- funtana tneħħier fil-bidu tas-seklu li għadda biex il-pjazza setgħet issir ''pjazza' tal-armi'' għas- suldatil dilum, .naraw biss żewġ funtani fil-kantunieri tal-bini tal-Main Guard. L- akkwedott ukoll ġie traskurar maż-żmien; u issa sar jagħti parti biss m'il- 108,000 gallun li kien jagħti qabel, u dan. iservi għat-i:s- qija tajkegħliedi, Parti kbira mill-akkwedott 'ta' Wigna- court għadha titgawda minn H'Attard sa ħdejn l-Istitut ta' San Gużepp. U bit-twes- siegħ tat-triq tar-Rabat inkix- fet parti oħva minnu ii kienet qabel moħbija bil-ħitan tas- sejjiegħ. ; lfakkar . il-ġenerożita' tal- Wignacourt f' nofs it-triq tiegħu, jiġifieri, fejn tispiċċa -t-triq tal-Ham- run. u tibda t-triq tar-Rabat, sewwa sew fejn illum hemm ir-round about', kien hemm ark bi3 bibien u fuqu skriz- zjoni li tgħid: Valetta kie- net ġisem mejjet; issa f-is- pirtu tal-ilma taha ħajja àdi- da', Millistemma tarl-ġiliu (fieur-de-ivs) ħadet il-isem it-triq ili tagħti mifl-ark għal B'Kara. : Min minnkom. iftakar fit- Tieni Gwerra Dinjija jiftakar ukoll f'dak. Hark iew bieb. Kien isebbaħ dawk l-inħawi, Iżda fil żmien dik il-qwewa (ikompli fil-paġna 10) tqeħen is-sewwa' — Is-Sibt, 6 ta' April, 1974. L-Akkwedott ta' Wignacourt (Jaqbad mill-paġna: 3) kien qed iservi ta' xkiej fil- ġarr tas-suldati u ta' għod: da tal-gwerra, ii.kienu għol- jin ħafna. Dak it-tfixkil se- ta' ukoll: ikun . perikoluż f' każ ta' invażjoni mill-għadu. U idin kienet, mhux kiiss possibbli, iżda ukoll probab- bi. Għalhekk, jum minnhom dak il-b'eb instab imwaq- qa'. X'ġara2 Kif waqa'7 Għadda ''crane' u b'kumbi- nazzjoni laqtu u ġaitful Kie- net fitit ħoxna biex tib'agħha. Imma, (i kieku daħaj l-għadu u sar taqbid fil-Gżira, mhux monument wieħed kien jit- ħassar, iżda aktar, Iżda jekk l-arkata monu- menitali ta' Santa Venera twaqqgħet, għandna 'monu- ment ieħor tal-akkwedott, storiku u artistiku huwa ukoll. Dan hu dak si hemm il-Furjana. Min jaf kemm il- darba għaddejna minn ħdejh fif-passsiċċati tagħna mifl- Belt għall-Bombi man-naħa tal-Arqottil U forsi ftit taina każ tiegħul Qiegħed sewwa sew bejn l-Argotti ul-knisja Metodista, li um ma għa- diex aktar funzjonata minn- hom. l Il-monument għandu sura ta' Mawsolew b'bieb fil-ba- żi tiegħu. Fuq il-bieb skriz- zjoni tgħid: ''Mit-turretta im- żejna bil-ġilju rasi nerfa biex fil-Belt nara l-għajn tal-ilma ttal-ħajta'. Fuq l-iskrizzjoni hemm żewġ armi: waħda tal- Ordni u t-oħra ta' Wigna- court. Il-Mawsolew jagħlaq bill F'kur-de-dvs', Mell-ġenb imbagħad hemm għajn ti minnha jixorbu ż-żwiemel, għajjenin u bil-għatx. U me- ta jixorbu jbaxxu u jtellgħu rashom, bħa'ikieku iridu jselimu u jagħtu ħajr. lill- Grammastru ta' dik il-għajn ta' feida li qħam'ilhom, u aħna il-bnedmin ma nagħtux każ tal-utifta' u tal-istoriċi- ta' tamħha — Teħid i$-żuria. mel iżied arat' m'll bned- min7