Bini Marbut mal-Knisja Il-kumpless illi jifforma l-bini ewlieni f'Pislpanċċa tal-Isla, jikkonsisti fil-fatt, f'għadd ta' binjiet li iżda għandhom rabta ma' xulxin. Minbarra l-knisja parrokkjali, li hija l-binja ewlenija, u li dwarha rajna fil- ħarġiet tal-ktejjeb tal-festa tas-snin 2010, 2011 u 2012, hemm ukoll binjiet oħra. Fil-fatt, fil-ktejjeb tas-sena l-oħra, rajna dwar binja ta' bżonn kbir marbuta mal-knisja, u ċioċ s-sagristija. F'dan l-artiklu sa naraw dwar tlitt binjiet oħra annessi mal-knisja, bl-importanza u l-użu tagħhom. Dawn huma l-Oratorju tal-Gandlora, l-Oratorju tal-Fratellanza tas-Sagrament u l-Awla Kapitulari. L-Oratorju tal-Gandlora L-eqdem minn dawn it-tliet binjiet huwa l-Oratorju tal-Gandlora. Iżda l-oriġini ta' dan l-Oratorju kien ħafna differenti. Ftit snin biss wara li l-Isla kienet saret parroċċa fl-1581, f'Malta kien hawn l-imxija ta' pesta, u għalhekk il-Kappillan ta' dak iż-żmien, Dun Vinċenz Caruana (1592-1617), fis-sena 1594, bena ċimiterju għad-dfin tal-impestati. F'nofs dan iċ-ċimiterju inbniet kappella ddedikata lil Santu Rokku, qaddis protettur kontra din il- marda qerrieda. Dan iċ-ċimiterju nbena fuq art li kien hemm fuq in-naħa tal-lemin tal-knisja, kien imiss mal ghħaji AN u sidi tidħol għala minn bieb fin-naħa t'isfel tal-knisja. Waqt Viżta Pastorali, fis-sena 1602, kien ġie reġistrat li f'din il-kappella kien hemm artal, u pitura ta' Santu Rokku u San Bastjan. Ġie osservat illi l-kappella kienet miżmuma fi stat tajjeb ħafna. Ġara li maż-żmien, dan iċ-ċimiterju beda jintuża għad- dfin tal-parruċċani b'mod regolari. Fis-snin bikrin tas-seklu 17, fi żmien l-imsemmi Kappillan Caruana, fl-Isla twaqqfet il- Kongregazzjoni tal-Onorati. Għall-bidu, kienu jiltaqgħu fil-knisja ta' San Ġiljan, imma ftit taż-żmien wara, minħabba li kotru fin-numru, talbu li jibdew jgħamlu użu mill-kappella ta' Santu Rokku. Dan il-permess ingħatalhom, marru f'dik il-kappella, u ħatru lil Santu Rokku u San Bastjan bħala protetturi tagħhom. Maż- żmien huma bdew jersqu aktar lejn devozzjoni Marjana, sakemm finalment ħatru bħala patruna tagħhom lil Marija Santissima taħt it-titlu tal-Purifikazzjoni. Eventwalment, meta ċ-ċimiterju ma baqax jintuża għad-dfin, l-Onorati ingħataw l-art kollha. Huma dlonk ħattew il- kappella ta' Santu Rokku u bnew waħda akbar li ġiet iddedikata lill-Purifikazzjoni tal-Madonna. Dan kien fl-1622, fi żmien il-Kappillan Dun Cosimo Talavera (1617-1634). Dan għalhekk jista' jitqies bħala l-bidu propju tal-Oratorju tal-Gandlora. Minn Viżti Pastorali li saru wara, jirriżulta li dan l-Oratorju kellu kulma jinħtieġ għall-kult, u anke armar adattat għall-festi. Imbgħad, għal ħabta tal-1730, l-Oratorju nbena mill- ġdid, akbar u isbaħ milli kien. Dan inbena fuq disinn tal-arkitett Claudio Durante, mill- kapumastru Francesco Zerafa, u bi skultura ta' Pietro Paolo Zahra, kollha wild Senglean. L-istil tal-arkitettura kienet dik klassika skont il-moda ta' dak iż-żmien, b'pilastri merfugħin fuq zukklatura għolja, u b'saqaf forma ta' Ġo, fid-daħlakt tal-Gandlora Di Ġazdà (EELD ta LI aa dia taz L din tal-Madonna, tpittret mill-magħruf Ġian-Nikol Buhagiar. Fis-snin ta' wara il-pittur Rokku Buhagiar pinġa erba' nkwadri oħra għall- istess Oratorju. Dawn juru episodji mill-ħajja tal-Madonna: it-Twelid, il-Preżentazzjoni, iż- Żjara lil Eliżabetta u t-Tlugħ fis-Sema. Viżti Pastorali li ġew wara, dejjem ikkummentaw b'mod pożittiv dwar dan l-Oratorju u l-ħidma tal-Onorati. Saħansitra meta l-Kappillan Dun Salv Bonniċi ressaq it-talba biex il-knisja tal-Isla ssir Kolleġġjata, il-ħidma assidwa li kienet issir fil-Gandlora issemmiet bi prominenza. Fl-1786, meta l-knisja saret Kolleġġjata, u nbniet il-Kappella tas-Sagrament, il-Fratellanza tal-Kunċizzjoni irregalat l-artal tal-irħam li kien tneħħa mill-knisja lil dan l-Oratorju. F'dawn iż-żminijiet, fil-Gandlora bdew. isiru wkoll il-Kwaranturi u anke kien isir l-artal tal- Repożizzjoni (is-Sepulkru) nhar Ħamis ix-Xirka. Fl-1886, b'kollaborazzjoni mal-Onorati, bdew jiltaqgħu fil-Gandlora l-membri ta' għaqda ġdida bl-isem ta' 'Istitut ta' Edukazzjoni Nisranija'. Din twaqqfet biex jingħata tagħlim Nisrani lil tfal subien tal-Isla. Aktar tard, twaqqfet ukoll għaqda għal tfal bniet bl-isem Figli di Maria wkoll fl-istess Oratorju. B'hekk il-Gandlora saret iċ-ċentru ta' tagħlim tad-Duttrina għat-tfal tal- Din il-ħidma baqgħet qawwija sa meta fl xIsla bdiet tiffunzjona s-Soċjetà tad- Duttrina fl-1894 Mons. Salvatore Gaffiero, Senglean li ftit taż-żmien wara nħatar Isqof, stinka biex reġa' ta r-ruħ lil dik l-għaqda. B'xi mod, il- Kongregazzjoni baqgħet attiva sal-bidu tal- gwerra, meta mbagħad waqfet għal kollox. L-Oratorju tal-Gandlora ħelisha bi ftit ħsarat fl-ewwel żmien tal-gwerra, sakemm inqered kompletament f'April 1942. Fit-tħarbit tal-gwerra, intilef kemm il-kwadru titulari kif ukoll ħafna mill-armar. Wara l-gwerra, l-Oratorju reġa' nbena fuq l-istess linji, għad illi l-iskultura qatt ma reġgħat saret. Għal xi żmien kien reġa' nfetaħ għal Quddies għat-tfal nhar ta' Ħadd. Imbagħad għalaq għal kollox u spiċċa maħżen għall-armar tal-festa. Fis-sena 1993, fi żmien l-Arċipriet Dun Vinċenz Cachia, reġa' ngħata ftit tar-ruħ billi l-Oratorju nbidel f'sala pulita fejn isiru laqgħat u attivitajiet soċjali. L-istess Arċipriet ħa ħsieb ir-restawr tal- erba' pitturi bl-episodji mill-ħajja tal-Madonna li kienu salvati mill-gwerra, u dawn tqiegħdu fis-sagristija tal-Bażilika. IDehra taldak ili ibaqa gmill-Oratorju (tal-Gandlora wara l-attakki (tal-gwerra L-Oratorju tas-Sagrament Minn fost il-fratellanzi kollha li f'xi żmien jew ieħor kienu jeżistu fl-Isla, l-eqdem hija dik tas- Santissimu Sagrament. Fil-fatt, din il-fratellanza twaqqfet fil-knisja ta' San Ġiljan, saħansitra qabel ma nbniet il-knisja tal-Vitorja u l-Isla saret parroċċa fl-1581. Il-fratelli kienu jiltaqgħu regolarment fil-knisja parrokkjali, għaliex peress illi s-Sagrament f'dawk iż-żminijiet kien jinżamm fit-Tabernaklu fuq l-artal maġġur, huma ma kellhomx kappella għalihom quddiem xi artal partikulari marbut mal-fratellanza fejn setgħu jaqdu d-dmirijiet skont l-istatut. Ġara illi meta madwar is-sena 1717 inbniet is- sagristija tal-knisja li naraw illum, il-bini fejn kienet is-sagristija l-qadima, fuq in-naħa ta' wara tal-kappellun tar-Rużarju, b'ħajt għal Triq il-Maċina, ingħatat lill-fratellanza tas-Sagrament biex jadattaw il-post bħala Oratorju għall-użu tagħhom. Għall-ewwel, huma nqdew b'li sabu, sakemm fl-1741 ħattew kollox u bnew Oratorju ġdid fuq dik l-art. Taħt l-Oratorju bnew ukoll kripta u tħaffru xi oqbra għad-dfin tal-membri ta' dik il-fratellanza. fl-ewwel attakki ħorox ta 7 Jannar 1941, f'dak li hu Ir-relazzjoni tal-Viżta Pastorali mill-Isqof Vincenzo Labini tas-sena 1783, tagħtina l-aħjar deskrizzjoni ta' dan l-Oratorju. Jingħad illi dan l-Oratorju kien ta' daqs mhux żgħir, imdawwar b'sedili tal-injam, u bil-ħitan 'l fuq minn dawn is- sedili mżejjen bi kwadri tal-pittura li jirraffiguraw episodji mill-Antik Testment b'rabta profetika mal-Ewkaristija Mqaddsa: tmiem l-Ikla tal-Għid u t-tluq minn art il-jasar (Eżodu 12), il-ġbir tal-manna (Eżodu 16), il-Festa tal-Espjazzjoni (Levitiku 16) u is-Sultan David u Abigajl (1 Samuel 25). Is-saqaf ta' dan l-Oratorju kien impitter, u l-art kienet taċ-ċangatura tal-irħam. Kellu artal tal-ġebel miżbugħ bħallikieku rħam, u 'l fuq mill-artal pittura sabiħa li turi t-twaqqif tas-Sagrament tal-Ewkaristija matul l-Aħħar Ikla li Ġest għamel mal-appostli tiegħu. Il-bieba tat-Tabernaklu tal-artal, kellha pittura ta' Kristu Salvatur impinġija mill-artist Senglean Francesco Zahra. Dan l-Oratorju kien miżmum tajjeb ħafna, u kellu kulma kien meħtieġ għall-kult, kif ukoll xi rikkezzi żgħar, fosthom lampier tal-fidda. Fis-snin immedjati wara l-1786, meta l-knisja saret Kolleġġjata, u sakemm inbniet l-Awla Kapitulari, il-Kanonċi kienu jiltaqgħu f'postijiet diversi annessi mal-knisja; xi drabi ltaqgħu f'dan l-Oratorju. Dan l-Oratorju, minbarra li baqa' jintuża mill- membri tal-fratellanza tas-Sagrament għat-talb u laqgħat oħra, kien jintuża wkoll biex il-fratelli ta' fratellanzi oħrajn ibiddlu qabel u wara xi purċissjoni jew xi funzjoni oħra. Maż-żmien il-bini ideterjora u f'nofs is-snin għoxrin tas-seklu l-ieħor bdiet tinħass il-ħtieġa li ssir manutenzjoni estensiva tiegħu. Imma peress li f'dak iż-żmien (1926-1928) kienet qed tinbena koppla ġdida għall-knisja, ma setgħux isiru l-ispejjeż li kien hemm bżonn. Għaldaqstant, u minħabba li l-periklu ta' xi diżgrazzja kien kbir, fil-bidu tas-sena 1928, il-ħajt li jagħti għal Triq il-Maċina kien ġie ippuntaljat. Immedjatament tlesta x-xogħol tal-koppla, saret il-manutenzjoni kbira li kien hemm bżonn. Iżda dan ix-xogħol ftit li xejn tgawda għaliex l-gwerra, fis-16 ta' jhruf bħala l-attakk q l-Illustrious, da 990 ħal kważi mal- ażi sohol ffestattal Qalbita (Ġesu jfissninttagwarajl-gwerra' B'xorti tajba, iżda, kienu ġew salvati il-pitturi li kien hemm bl-episodji mill-Antik Testment, li Ilum huma esposti tlieta fis- sagristija tal-Bażilika u wieħed fid-daħla tal-Awla Kapitulari, kif ukoll il-bieba tat-Tabernaklu, esposta wkoll fis-sagristija. Mal-bini mill-ġdid tal-Bażilika wara t-tħarbit tal-gwerra, dan l-Oratorju b'xi mod reġa' nbena fejn kien. Iżda peress li fir-rikostruzzjoni tal-knisja, il-kappellun tkabbar, l-ispazju għall- kappellun tar-Rużarju ittieħed minn dak li kien l-Oratorju tas-Sagrament. Peress li ż-żminijiet kienu tbiddlu, f'dan l-Oratorju ma reġa' sar xejn minn dak li kien hemm qabel il-gwerra. : Minkejja dan, għal xi żmien sar artal li fuqu — L-Awla Kapitulari Malli l-knisja tal-Isla ġiet mgħollija għad-dinjità ta' Kolleġġjata Insinji, kien inħass il-bżonn ta' post adattat fejn il-Kanonċi setgħu jiltaqgħu u jiddiskutu materji marbuta mal-ħidma pastorali fil-parroċċa, il-knisja parrokkjali li tagħha daħlu responsabbli b'mod kollettiv, kif ukoll affarijiet oħra b'rabta mal-ħidma tagħhom bħala Kapitlu. Għall-bidu, huma kienu jagħmlu użu minn positijiet diversi: is-sagrestija tal-knisja, l-Oratorju tal-Kurċifiss u l-Oratorju tal-Fratellanza tas- Sagrament. Iżda wara ftit taż-żmien, ittieħed il-bini fuq in-naħa ta' wara tal-kor tal-knisja, u li jagħti għal Triq is-Sur, inħatt dak il-bini u nbniet sala mdaqqsa biex isservi ta' Awla Kapitulari, u ċioċ l-post uffiċċjali fejn jiltaqa' l-Kapitlu tal-Kanonċi. Din is-sala kont tidħol għaliha minn bieb fil- ġenb tal-faċċata tal-kor, u titla' għaliha minn indana taraġ wiesgħa, miksi bl-irħam. Qabel tidħol għaliha, kien hemm spazju mdaqqas, iegħu kienu. l laqgħat tal-Kapitlu. Imal-kwadruġtal-Isqofġ jj a aa ti b'armarji u vetrini għall-kotba u r-reġistri tal- Kapitlu. L-Awla ġiet imgħammra b'dak kollu li kien jinħtieġ: pultruni tal-injam bil-maqgħad tal-ġild, mejda kbira tal-kewba u xi bżonnijiet oħra, fosthom ''il-boxxlu', speċi ta' kaxxa magħluqa dekorattiva, maħduma b'tali mod illi l-Kanonċi setgħu jivvutaw b'mod privat u sigriet meta jkun meħtieġ li tittieħed xi deċiżjoni li dwarha jkun hemm aktar minn fehma waħda. Maż-żmien, lejn din l-Awla, inġarru xi kwadri li kien hemm fis-sagristija, fosthom pittura tal-Papa Piju VI, tal-Isqof Vincenzo Labini, tal- Gran Mastru de Rohan, tal-Arċipriet Bonnici u tal-Balliju Britto, li Ikoll kellhom sehem fil-kisba tad-dinjità tal-Kolleġġjata. F'din is-sala, il-Kapitlu kien jilqa' lill-mistednin u personaġġi distinti li kienu jżuru l-Knisja Kolleġġjata, aktar tard, Bażilika. Fiha saru min jaf kemm-il laqgħa u kemm saru diskussjonijiet twal u interessanti, speċjalment dwar il-Festi tal-Inkurunazzjoni tal- Bambina u l-għoti tal-ġieħ tal-Bażilika. L-Awla oriġinali nqerdet għal kollox nhar is-16 ta' Jannar 1941 waqt l-attakk fuq l-Illustrious, meta l-Isla u l-Bażilika ġarrbu ħsarat kbar. B'xorti tajba, u grazzi għal min kien responsabbli u ħaseb minn qabel, il-pitturi u r-reġistri u kotba tal-arkivju, kif ukoll xi għamajjar oħra, laħqu twarrbu u b'hekk ġew salvati mill-ħerba tal-gwerra. Wara l-gwerra, u fi żmien meta l-Kolleġġjata kienet temporanjament tiffunzjona mill-knisja tal-Madonna tal-Porto Salvo, il- Kapitlu kien jagħmel użu minn sala fil-kunvent ta' San Filippu għal-laqgħat tiegħu. Min floch jitmermer — Actar jishieh Actar ma ighaddu — Is-Snin min fuka Il helu Uiccia — Actar jisbieh. Uar' daz-zmien collu — L'injam min tahha Chem ilha mghana — Din il Bambina Chem uakfet mghana — Chem xerdet grazzi Bit-talb min tahha — lil din il Gzira Chem evitata — Min cbar disgrazzi. Silta mill-poeżija 'Tifkira tal-Tielet Centinariu tal Migia ta li Statua ta'— Marija Bambina fil chnisia ta lIsla - Illum insinji Collegiata u Basilica' Il-bini mill-ġdid beda fi Frar 1952, u tlesta ftit taż-żmien wara. Fis-sena 1986, f'għeluq il-200 sena mit-twaqqif tal-Kolleġġjata, l-Awla sarilha rinnovar sħiħ. Illum, f'din is-sala, minbarra l-pitturi li ġa rajna li kien hemm, żdiedu xi oħrajn, fosthom pittura tal-Papa Benedittu XV, tal-Isqof Dom Mauro Caruana OSB, it-tnejn li huma b'rabta mal-Inkurunazzjoni tal-Bambina u l-għoti tal- ġieħ ta' Bażilika, kif ukoll oħrajn tal-isqfijiet Sengleani: Ferdinandu Mattei, Salvatore Gaffiero u Emmanuel Galea. Interessanti wkoll huma tliet kwadri b'ritratti ta' ħafna mill-Kanonċi, inkwadri bl-istenni tal-kunjomijiet tal-Kanonċi kollha li xi żmien jew ieħor kienu parti mill-Kapitlu, u nkwadri oħrajn bl-istemmi tal-isqfijiet li minn żmien għall-ieħor mexxew din id-Djoċesi. Pittura kbira tinsab mas-saqaf tal-Awla. Dan il-kwadru juri t-Twelid tal-Madonna, u fl-imgħoddi, sa ma l-knisja iġġarrfet fi żmien il-gwerra, kien il-kwadru titulari. Dan kien tpitter mis-Senglean Tommaso Madiona fl-1850. Mal-ħitan tat-taraġ int tiela' għall-Awla, hemm għadd ta' pitturi oħra, fosthom kopja tal-pittura ta' Raffaello li turi d-difna ta' Ġesu. F'dan l-istess spazju qabel tidħol fis-sala, hemm ukoll żewġ armarji kbar, wieħed bl-arkivju tal-Kapitlu u l-ieħor arkivju b'dokumenti tal-parroċċa. B'hekk rajna li dawn it-tliet binjiet annessi mal-knisja, kollfa għandhom il-valur u l-istorja partikulari tagħhom; storja li tkompli tagħni l-patrimonju kbir tal-knisja u l-Belt Senglea.