Nagħrfu l-Knisja Tagħna - 4 M'għandniex għalfejn ngħiduha li l-aktar parti sagra u mportanti fil-knisja, kwalunkwe knisja, hi dik ta' fejn jinżamm is-Sagrament per eċċellenza: it-tabernaklu, jew, kif kont sejjaħtlu fl-artiklu tal-festa tal 2004: 'It-Tinda tas-Sinjur'. Dan kien, għaliex, kif kont spjegajt, it-tabernaklu, anki bħala kelma, fl-oriġini kien tinda. Warajħ, biex ma ngħidx kwazi daqsu, jiġi fl-importanza l-altar, għaliex hu jinkorpora u jżomm it- tabernaklu u allura ma tistax tonqos is-sagralita' tiegħu. Żgur li l-eqdem għamara fil-kult Kristjan hi dik tal-altar il-għaliex, sa mit-twelid il-ġdid tal-umanita' i.e. sa minn Noe', li l-ewwel attività malli ħareġ mill-arka kienet dik li 'bena altar' sabiex fuqu b'sagrifiċċju jirringrazzja lill-Ħallieq tiegħu. Ħafna drabi, fl-Antik Testment, jissemma l-altar u mhux biss għall-Poplu tAlla imma tista' tgħid, għal kull twemmin ieħor. Bi stagħġib, per eżempju nisimgħu li l-Assiri kellhom altar tad-deheb mastizzl L-epoka klassika (dik ta' Ateni u Ruma) ukoll ma setax jonqos li kellha l-altari tagħha; altari li wħud minnhom kienu ta' ġmiel liema bħalu u fosthom il-Griegi, li kellhom il-famuz altar lil 'Alla mhux magħruf' dedika li San Pawl ħatafha biex jgħidilhom Min Kienl Rigward l-altar tal-lum hawn min igħid li hu ġej mill-Antik Testment, oħrajn mill-Griegi jew Rumani filwaqt li oħrajn isostnu li l-altar ma hu dovut lejn ħadd. Jien naħseb li t-tlieta għandhom xi biċċa raġun, Jekk immorru għas- 'sagrifiċċju' fuq l-altar tal-Antik Testment dan (tal-lum) huwa rifless fis-'sagrifiċċju' tal-quddiesa. Dik tal-influwenza klassika wkoll hija possibiltà peress li l-kelma nnifisha ta' 'altar' ġejja mil-Latin altus li tfisser fil- u 'lejn il-għoli. Fl-aħħarnett ukoll ta' min jikkredità lil dawk li jgħidu li ma hu dovut lejn ħadd u dan għar-raġuni sempliċi li l-ewlenin Insara ma kienux joħolmu li jsegwu xi linja, xi drawwa jew xi devozzjoni lill-allat pagani. Tant hu hekk li sar-raba seklu l-Insara l-anqas biss kienu jlissnu l-kelma 'altar' minħabba li fil-ħsieb u fil-kelma dan kien jindika qima lill allat. F'dak iż-żmien kulma nafu huwa li kien jintuza bħala 'altar, xi mejda li kienet tissejjaħ mensa u, l-aktar fil-persekuzzjonijiet, kien iservihom xi qabar jew sarkofagu ta' xi martri: drawwa li baqgħet tippersisti sa żmienna speċjalment f'dawk l-altari li fil-vojt ta' taħt il-mensa fejn naraw il-fdal ta' xi qaddis u l-aktar komuni, ta' xi martri. Aktar minn hekk, jien inħoss, li peress li fl-Antik Testment baqà wkoll kemmxejn marbut mal-Kristjaneżimu bikri dawk l-Insara żgur li rriflettew fuq l-altari tal-profeti li ġeneralment kienu jsiru fuq għolja. Ta' min iżomm ukoll quddiem għajnejh li f'dik l-epoka miżgħuda b'tempji pagani bl-altari dejjem elevati u, bħal ma ġara fil-bażiliki Rumani li wara nbidlu fi knejjes xi ħaġa baqgħet tinflu- wenza fejn jidħol l-altar Kristjan. In fatti din tal-għoli (altus) hi ukoll waħda mill-kundizzjonijiet ewlenin biex altar ikun ikkonsagrat. U, la qed insemmu l-kundizzjonijiet tal-altar dawn jinkludu wkoll li l-wiċċ, li llum jissejjaħ mensa, irid ikun biċċa waħda u naturali, i.e. ma tistax tkun maqsuma jew konkrit. Irid ikun fiha ħames slaleb u ħofra ċkejkna li fiha jitpoġġew relikwi ta' xi qaddisin u li tiġi koperta bl-istess materjal naturali tal- mensa. L- altar ma jistax jitwaħħal mal-ħajt minħabba li jrid ikollu passaġġ madwaru sabiex iċ-ċelebrant fil-konsa- grazzjoni jkun jista' jdur miegħu kompletament. U, aħjar induru għall-altar tagħna il-għaliex fuq kollox dak hu li jinteressana l-iktar illum. Programm tal-Festa Madonna tal-Karmnu - Gżira 2013 29 Malli l-knisja tlestiet, jew kwazi, il-ħsieb u provvediment tal-altar kien minn ta' quddiemnett u hawn ma setgħux ma jidħlux il-kappillan, l-arkitett, l-imgħallem u, fuq kollox, il-bennej. L-imgħallem Antonio Sammut (1867-1949) żgur li ta daqqa t'id imma m'għandi l-ebda dubju li l-bennej Gaetano Sciberras (1905-1971), magħġun sew f'dak li kapaċi joħroġ mill-ġebla Maltija, kellu sehem fil-qtugħ, irfinar u tpoġġija ta' l-ewwel altar. Mill-ftit li wieħed jista' jiġbor minn ritratti antiki, jidher li kien altar sobriju u eleganti li kien omoġeneju mal-kumplament tal-knisja bażilikali (fil-għamla tagħha). Dak l-altar kien tbierek mill-mibki Kappillan Dun Carlo Manchċ (1905-1950) f'Diċembru tas-sena 1935 jiġifieri fl-istess sena li tlestiet il-knisja. It-tieni altar Wara l-esperjenza terrifikanti tal-gwerra l-poplu Malti, dak iż-żmien fil-biċċa l-kbira Kattoliku, kien ir- ringrazzja l-Alla u l-ewwel ħsibijiet kienu għar-restawri u t-tisbiħ tal-knejjes tagħna. Il-knisja tagħna, għalkemm ukoll maħsusa bit-tfiħ u l-isplużjonijiet tal-bombi qerrieda, segwiet l-istess ħsibijiet tal-poplu Gzirjan u x'kien l-ewwel ħsieb jekk mhux għall-abbelliment tal-post l-iktar sagru: dak tal-altar maġġur u madwaruż Għalkemm Rabti, Carmelo Tonna (1901-1973) kien jaħdem ma' missieru Benjamin il-mastrudaxxa li kien joqgħod u jaħdem fil-Gzira stess. Carmelo segwa is-sengħa ta' missieru u kien mhux biss disinjatur imma wkoll skultur fl-injam gwapp u ħalla bosta xogħlijiet ammirevoli l-aktar tal-għamara f'pajjizna. Pe- ress li kien jaħdem hawn u, biex tgħaqad, ismu kien dak tal-istess dedika tal-knisja tagħna i.e. Madonna tal-Karmelu. Ma setax jonqos, għalhekk, li huwa kien midħla tal-parroċċa u li offra id-dehen tiegħu billi pprepara denjament, tant għall-knisja kemm għal unur tiegħu, disinn tal-parti l-aktar sagra u għaziza tat- tempju jiġifieri l-altar u l-kanċell ta' quddiemu. U x'kien jixraq aktar għal-kreazzjoni tal-altar, kif maħsus minn Carmelo Tonna, jekk mhux fil-għazla tal-iprem irħam nit-tant ċelebri barrieri ta' Carrara2 Barrieri li taw il-materja prima lil ħadd aqwa minn Michelangelo u Canova fost tant oħrajn. L-irħam ta' Carrara, kif x'uħud forsi mill-qarrejja jafu, ivarja ħafna fil-konsistenza, fil-kulur u fil-kwalità u hawn allura min ordna l-altar tagħna ma kienx kuntent sempliċement li jkun minn hawn, imma ried li jkun l-ifjen. In fatti jekk wieħed jifli l-altar mill-viċin, mill-ewwel jintlaqat mill-bjankeġġjar (bjuda) tiegħu qawwija u fina li bir-raffinar tal-leqqizza tiegħu kważi jagħtik l-impressjoni ta' translucentezza (i.e. li jgħaddi d-dawl minnu). Biex intlaħqet dil-bjuda eċċezzjonali, fil-formazzjoni tiegħu xi tip ta' mikro organiżmi żoroq tħalltu u ntegraw fil-metamorfosi oriġinali; fi kliem ieħor sempliċi, il-bjuda issir aktar tali biż-żieda (de- likata) tal-ikħal. Barra minn dan l-aspett, l-altar huwa akkumpanjat minn dekorazzjonijiet tal-bronz, materjal li mal- iskur ma tantx jirkaċċa imma ma' dat-tip ta' ċarezza, il-bronz jibbrilla. Carmelo wisq probabli kien jaf u jista jkun li hu ssuġġerixxa dan l-effett u allura d-disinn tiegħu, tradizzjonali b'ispirazzjoni neo- klassika u b'daqsxejn ta' art nuveau, kien ukoll dixxiplinat biex is-sbuħija tal-alabastru (għax hekk qisu) ma titnaqqasx.. Bid-disinn, jew disinji, tiegħu Tonna wera mhux biss li kien midħla tal-knisja tagħna imma wkoll li ried armonjożament jikkoordina dettalji arkitettoniċi esistenti ma' dawk tal-altar. Hekk per eżempju il-frontispizju tal-knisja li hu ffurmat minn erba kolonni ioniċi huwa rrepetihom fil-vental- tar u fit-tabernaklu. Ukoll it-titular sabiħ fejn naraw fuq quddiem żewġ anġli għarrkopptejhom iqimu lill-Bambin f'dirgħajn il-Madonna żgur li spirawh biex kważi jirrepetihom fil-bassoriliev tal-bronz tal- ventaltar fejn naraw żewġ anġli simili qegħdin iqimu bl-inċens lill-ewkaristija. Din hi xena tabilħaqq edi- fikanti fejn iż-żewġ anġli jibbrillaw f'dan il-bassoriliev effikaċi fil-messaġġ daqskemm fil-kompożizzjoni u fl-irkaċċjar tiegħu mal-bjuda kwazi vitrea delikata tal-irħam. Il-prima (l-ixkaffa l-kbira tal-altar) hi de- korata fil-faċċata b'żewġ girlandi, waħda kull naħa, miżmumin mill-irjus tas-simboli tal-erbà evanġelisti jiġifieri tibda mix-xellug naraw l-irjus tal-iljun (S.Mark) u tal-gendus (S.Luqa) filwaqt li n-naħa l-oħra hemm dik tal-ajkla (S.Gwann) u tal-anġlu (S.Mattew). BO — Programm tal-Festa Madonna tal-Karmnu - Gżira 2013 Semmejt aktar qabel il-kundizzjonijiet tal-altar tradizzjonali jiġifieri 'regoli' li kienu jgħoddu u li ġew rigorożament osservati meta dan l-altar kien ġie ikkonsagrat b'tant solennità mill-Arċisqof Gonzi fil-21 ta' Marzu tas-sena 1948. Kull min hu midħla tal-knisja tagħna u ta' ċerta eta' hawn jistaqsi fejn hu dan it-tielet, għax dan tal-lum huwa parti mit-tieni wieħed. Sa ċertu punt ikollu raġun imma, appuntu għaliex huwa 'parti' ma huwiex dak ta' qabel għallinqas fl-omoġeneita' tiegħu. L-altar ta' qablu nferaq tant estetikament kemm ukoll bħala opra integra u b'hekk tilef dawn il-valuri. Fi kliem ieħor qabel ma nqasam dak l-altar kien opra skultorea kompleta fejn u meta forma u kontenut kienu armonjożament ammirevoli. L-apprezzament tiegħi ta' qabel (tat-tieni altar) ma stajtx, forsi nostalġikament nammetti, noffrih mingħajr ma' l-ħin kollu nġibu quddiem għajnejja għal meta kien entità waħda jiġifieri il-mensa magħquda inte- gralment mal-prim u s-sekonda u ovvjament it-tabernaklu. Terġa, l-idea tal-qasma aktar iggravat ruħha, biex tagħqad, meta l-ġmiel ta' kanċell, li kien jinkuruna, isebbaħ u jeleva l-altar fl-imponenza u fl-impor- tanza (u anki is-sagralita') tiegħu, dan ġie mwarrab mill-presbiterju u sparpaljat. Nammetti li meta saret din il-'firda' kienet epoka ta' kambjament fl-operat tal-liturġija imma disgrazzjata- ment ġara li ċertu entużjażmu esaġerat kien il-kawża ta' twarrib u anki kultant ta' distruzzjoni ta' bosta altari wħud ta' valuri kbar artistiċi u storiċi. Attitudini li saħansitra kienet ġiet ikkundannata mill-Papa Ġwanni Pawlu II innifsu. Fil-każ tagħna ma ġarax hekk imma li smembrament xorta sar u kif inhu llum bħala opra tant artistika kemm storika tilef, kif ġa' għidt, l-omoġenejita' tiegħu. 29, Sanctuarv Street, Mellieħa MLĦ 1245 Tel:21520481 Mob: 9944 5074 Programm tal-Festa Madonna tal-Karmnu - Gżira 2013 31