Il-vokali 'i' fil-bidu ta' kliem Rumanz: etimoloġika jew tal-leħen7 -għan ta' dan l-istudju huwa li nressaq ġabra ta' kliem ta' nisel Rumanz, l-iżjed verbi, li fil-Malti jistgħu jibdew bil-vokali 'i' u ssir diskussjoni jekk dik l-'i' għandhiex tinkiteb f'kull każ. F'xi wħud minn dawn il-verbi dik l-'i' hija tal- etimoloġija, mela skont ir-regola uffiċjali għandha tinkiteb dejjem u hemmhekk m' għandniex diffikultà. Imma hemm verbi oħrajn u anki ftit nomi li għandna dubju jekk l-'i' tal-bidu hijiex tabilħaqq etimoloġika nkella hix vokali tal-leħen. Il-verbi miġbura se jkunu mqassmin skont l-etimoloġija għax hemm elementi interessanti li joħorġu minn dan it-tqassim. Wara kull verb se nagħti l-etimoloġija tiegħu biex tinħareġ stampa tal-iżvilupp. Għall-ġabra u l-etimoloġija mxejt l-iżjed fuq id-dizzjunarju ta' Ġużċ Aquilina, għax sal-lum huwa l-aktar awtorevoli. Minn żmienu ħarġu aktar pubblikazzjonijiet u nstabu għadd ta' manuskritti bikrin bi kliem Sqalli li jgħinuna naslu għall-etimoloġija ta' xi kliem' u għalhekk kull fejn stajt, tajt etimoloġija aġġornata. Dizzjunarju importanti li għenni huwa l-Vocabolario Siciliano, xogħol monumentali ta' ħames volumi ppubblikat bejn l-1977 u l-2002, mibdi minn Giorgio Piccitto u ssuktat minn Giovanni Tropea. Minħabba li l-Isqalli jagħti għadd ta' varjanti tal-istess kelma, se nieħu kampjun ta' ftit kelmiet Maltin u nsemmi f'liema partijiet ta' Sqallija jingħadu l-forom li joqorbu lejhom. Se ngħid ukoll kif l-'i' etimoloġika kienet ittrattata f'xi dizzjunarji ewlenin tal-Malti. Se jingħataw eżempji ta' xhieda minn dokumenti qodma fejn jidhru xi verbi bl-'i' tal-bidu sabiex naraw jekk seħħx żvilupp. Fl-aħħar se nressaq l-argumenti ewlenin li hawn dwar ir-regola tal- vokali etimoloġika u nsemmi xi problemi ortografiċi qed jinħolqu. Ir-regola uffiċjali Fiż-Żieda mat-Tagħrif, Kapitlu Ċ, 1 jingħad hekk: ''Kliem barrani li fl-ilsien barrani jibda bil-vokali 'i', jibqa' jżomm l-'i' bħala parti integrali tal-kelma wkoll meta l-kelma ta' qabel tispiċċa b'vokali', u jinġiebu dawn l-eżempji: importanti, immaġinazzjoni, inklinat, injorant, introduċa. Jingħad ukoll li għandu jsir dan ladarba l-kliem missellef li jibda bil-vokali l-oħrajn (a, e, o, u) iżomm dejjem dik il-vokali, eż. arblu, elmu, obda, umli. Hawn se jintwera kif din ir-regola tista' toħloq id-dubji u qed tingħata interpretazzjoni differenti fl-ortografija ta' ċertu kliem li jista' jkollu l-'i' fil- bidu. Dan għax l-'i' tal-bidu ta' dawn il-kelmiet ma ġġibx ruħha bħall-vokali l-oħrajn. Filwaqt li l-vokali etimoloġiċi l-oħrajn fil-bidu tal-kelma jitlissnu dejjem, anki meta l-kelma ta' qabilhom tispiċċa b'vokali oħra, l-'i' etimoloġika fid-diskors ma titlissinx meta l-kelma ta' qabilha tintemm b'vokali għax qed timxi daqslikieku kienet vokali tal-leħen. Id-dubju jiġi meta l-etimoloġija ta' xi lessiku mir-Rumanz mhijiex ċara jew meta l-kliem fil-Malti ġarrab żvilupp fonoloġiku u morfoloġiku. Il-vokali 'i' etimoloġika L-'i' etimoloġika tinsab fi kliem ta' nisel Rumanz u aktar riċenti fi kliem mill- Ingliż. Il-lessiku mill-Ingliż bl-'i' fil-bidu ma joffrix diffikultà daqs il-kliem Rumanz ladarba mhuwiex kotran u l-Maltin għandhom għarfien tiegħu, eż. inxurja, impruvja (Aq.). a) L-'i' etimoloġika tinsab qabel konsonanti likwidi (l, m, n, r) u din tista' tkun: i) Fil-prefiss Rumanz 'in-' tan-negattiv li juri antonimi. Aktarx il-kelma tkun tibda b'vokali, jew il-konsonanti 'd', f, 's'u 'v Eż. inabbiltà, inaċċettabbli, inadegwat, indeċiż, indefinit, indeskrivibbli, ineżistenti, infeliċi, informali, inopportun, inseparabbli, inuman, invalidu. Xi drabi l-prefiss tan-negattiv ikun 'im-' quddiem kliem li jibda bil- konsonanti 'p'. Eż. imparzjali, imperfett, impersonali. ħarġa LXXXVIII 2015 Il-prefiss tan-negattiv isir 'il-/im-/ir-' quddiem konsonanti likwida. Dan il-proċess ikun diġà sar fil-lingwa oriġinali. Il-Malti ssellef il-kelma b'mod dirett. Eż. illeġittimu, illegali, illetterat; immakulat, immaterjali, immatur; irregolari, irreparabbli, irresponsabbli ii) F'lessiku Rumanz ieħor b'nażali fil-bidu. Eż. imita, importanti, insett, interess. Bosta minn dan il-kliem jinsab fl-Ingliż u għalhekk ħafna Maltin ma jsibuhiex tqila biex jagħrfu l-'i' etimoloġika. b) Fiftitkażijiet tinsab ukoll quddiem il-fonemi /d/,/p/u/s/ta' kliem Rumanz: idea, idjoma, ipnożi, ipoteżi, istantanju, istint. Rari ħafna quddiem 'b'u 'k': ibridu, ikona. Tajjeb ngħidu li quddiem dawn il-fonemi l-vokali tal-bidu titlissen dejjem. L-ewwel verbi Rumanzi li daħlu fil-Malti kienu mill-Isqalli u huma ddokumentati sa min-nofs is-seklu ħmistax.2 Imbagħad wara l-miġja tal-Kavallieri bdew deħlin verbi mit-Taljan li baqgħu jidħlu sal-lum. Il-verbi Rumanzi li fil-Malti jtennu l-ewwel konsonanti jieħdu l-vokali tal-leħen meta l-kelma ta' qabel tintemm b'konsonanti. Nafu dan permezz ta' regola 2 ta' Kapitlu Ċ taż-Żieda li tgħid li verbi li fl-oriġinal jibdew b'konsonanti waħdauli fil-Malti jirduppjawha, il-vokali 'i' tal-bidu għandha titqies tal-leħen. Jingħataw tliet eżempji ta' verbi mill-Ingliż: (i)llandja, (i)ċċalinġja u (i)xxuttja. Tajjeb ngħidu li f'din ir-regola m'hawnx referenza għal verbi mir-Rumanz imma tapplika għalihom ukoll, eż. '(ijppubblika' minn pubblicare u '(i)rredikola' minn redicolare. Wara r-regola hemm nota li tgħid ''verbi oħra mnissla ma joħolqux diffikultajiet ortografiċi. Dawn li fil-għerq tagħhom jibdew b'vokali (aċċetta, introduċa, implika, eduka, obda, umilja), iżommu din il-vokali.' Kif se naraw mill-ġabra, din in-nota ma tgħoddx f'kull każ meta l-ewwel vokali hija i. Il-ġeminazzjoni tal-verbi Rumanzi fil-Malti aktarx hija influwenza tal- Isqalli li għandu tendenza jtenni l-ewwel konsonanti ta' kelma. Hekk ngħidu Klassifikazzjoni tal-verbi Hawn se nagħmlu tentattiv biex nikklassifikaw il-verbi missellfin mir-Rumanz li jistgħu jaqgħu taħt ir-regola tal-'i' etimoloġika. Wara kull klassifika se nagħtu kemm nistgħu eżempji biex isir tqabbil morfoloġiku bejn iż-żewġ lingwi. Il-vokali tal-bidu ta' dawn il-verbi se nsejħulha 'i etimoloġika' għalkemm mankunux preċiżi ladarba fil-lingwa oriġinali ma tkunx dejjem 'i', kif senaraw. Mill-ġabra li għamilt nistgħu nikklassifikaw il-verbi skont kif naħsbu li kienu fl-etimoloġija ladarba r-regola ortografika timxi man-nisel tal-kelma. Għal xi eżempji se nagħti t-tifsir tal-kelma minħabba li hemm minnhom omonimi jew għandhom tifsir xi ftit differenti mill-etimoloġija. 1) L-ewwel grupp iħaddan verbi Rumanzi li jżommu l-'i' etimoloġika u warajha hemm il-konsonanti likwida 'm' jew 'n' ma' konsonanti oħra (im-kons jew in-kons). Dawn baqgħu kif inhuma fir-Rumanz. Ma tantx joħolqu problema fl-etimoloġija għax aktarx imnisslin mit-Taljan skont id-dizzjunarji. Eż. imbarazza, imbarka, imbarra, imbasta (tip ta' tisjir), imbokka, imbrolja, impaġna, impala, impedixxa, impenja, impjega, implementa, implika, impona, importa, impressjona, impriġuna, imprima inċensa, inċentiva, inċida, indaga, indika, indovna, inforna, inġenera, inganna, ingrana, injora, inkariga, inkina, inklina, inkluda, inkolla, inkolpa, intakka, intalja, interessa, invada, investiga. Klassi żgħira ta' verbi li jistgħu jidħlu f'din il-kategorija hija dik ta' verbi li fit-Taljan jibdew bil-vokali 'i'u warajha hemm konsonanti likwida dduplikata. Fil-Malti dawn ma ġarrbux bidla fiz-zokk: ħarġa LXXXVIII 2015 49 immortala/immortalizza £ immortalare/immortalizzare irradja k irradiare (radiare rari) irreġimenta/irriġimenta K irreggimentare irrita K irritare Huwa interessanti li fid-dizzjunarju ta' Aquilina xi wħud minnhom jagħtihom kemm taħt 'i' u kemm taħt il-konsonanti ta' wara l-vokali u għalhekk iqisha tal-leħen. Dawn huma 'illumina', 'illustra', 'immaġina' u 'irrita'. Il-verbi 'immatrikola', 'irreġimenta' u 'irradja' jagħtihom biss taħt l-ewwel konsonanti u għalhekk il-vokali etimoloġika qiesha tal-leħen. Din turi li dawn il-verbi jistgħu jitħalltu ma' dawk li l-ewwel konsonanti tagħhom hija dduplikata, eż. rrenja £ regnare. Verb Etimoloġija Tal. irreġimenta k irreggimentare rreġimenta irrita K irritare irrita — rrita 2) It-tieni tip ta' verb Rumanzl(i jista' jżomm il-vokali etimoloġika 'i' tal-bidu huwa dak li fil-Malti ġarrab assimilazzjoni rigressiva. Din l-assimilazzjoni seħħet billi l-konsonanti likwida 'm' jew 'n' tal-bidu assimilat mal- konsonanti ta' warajha. B'hekk fil-Malti dawn il-verbi ġew jibdew b'konsonanti mtennija. Il-biċċa l-kbira ta' dawn il-verbi huma mnisslin mit-Taljan skont id-dizzjunarji ewlenin. ifferoċja K inferocire Qabbel mal-Isqalli nvintari (VS). F'dan il-grupp ta' verbi jista' jkun li l-għamla kif inhi fir-Rumanz daħlet ukoll fil-Malti u hija varjant tal-għamla li għandha l-konsonanti assimilati. iddebbolixxa — indebbolixxa— qindebolire iddubja — indubja Qabbel Tal. qadim indubbiare. Qabbel mal-Isqalli ntavulari. F'dan il-grupp diġà għandna l-ewwel dubju jekk l-'i' tinkitibx. Dan għax hawn min l-'i' tal-bidu xorta ma jqishiex etimoloġika ladarba fil-Malti seħħet l-assimilazzjoni u ġiet tixbah lill-verbi bil-ġeminazzjoni, eż. (i)ppurifika purificare. F'każijiet bħal 'ibbottilja', l-'i' għadha etimoloġika7 Meta għandna għamliet doppji bħal 'ittavla'u 'intavla', dik l-'i' ta' 'ittavla' se titqies etimoloġika bħalma hija ta' 'intavla'7 Dan il-każ għandu jkun mittieħed b'mod differenti minn dak li għandu għamla assimilata biss Jekk naċċettaw li dik l-'i' hija etimoloġika, irridu nsolvu t-tieni dubju. Dan huwa li m'għandniex ċertezza tal-etimoloġija ta' xi wħud minn dawn il-kelmiet. Jekk il-verb 'ibbalzma' ġej mit-Taljan imbalsamare, mela hemm l-'i' ċara. Imma jekk ġej mill-Isqalli, jingħataw iż-żewġ għamliet, imbalsamari u mbalsamari. Bħalu l-verb 'ivvinta': tnissel mit-Taljan inventare, kif jagħtu l-etimoloġija d-dizzjunarji, jew mill-Isqalli nvintari) Dinil-klassi ta' verbi hija l-iżjed problematika u r-regola uffiċjali mhix ċara għalihom hekk li nsibu interpretazzjonijiet differenti tagħha. Dawn huma verbi li fir-Rumanz jibdew bil-vokali 'a' li warajha jkun hemm konsonanti ġġeminata. Storikament seħħet assimilazzjoni tal-prepożizzjoni Latina ad mal-ewwel konsonanti tal-verb, eż. ad 4 rabiare — arrabbiare. ħarġa LXXXVIII 2015 sl l-eżempji li fil-Malti baqgħu kif daħlu mir-Rumanz insibu abbanduna u ammetta. Iżda hemm tendenza li fil-Malti dik il-vokali tkun 'i' f'ħafna mill-verbi missellfa. Dan huwa l-akbar grupp ta' verbi. Malti ikk4 zokk ibbajja ibbalka ibbaxxa (ark.) ibbnazza ibbozza iċċanga iċċonga iddobba iddomestika iddottrina iddrizza iffaċċa/iffaċċja iffaċenda/iffaċendja iffitta igganċja iggotta iggranċa/iggronċa Etimoloġija Rumanza £ Sq. abbajari £ Sq. abbunazzari (imma wkoll bbunazzari, VS) x Tal. abbozzare Qabbel mal-varjant 'indottrina' £ Ing. indoctrinate Qabbel Sq. addrizzari (VS) Tal. qadim b'tifsira simili: qatel lil xi ħadd bil-foga. Qabbel Sq. affilari u ffullari (VS) Tal. affoltare Aq. jgħid li formazzjoni lokali; (VS) sottoentrata gganciari £ Sq. aggubbari Qabbel Sq. aggranciari/ggranciari bit-tifsira ta' 'żżomm sod' (VS). immalja (taqbad: għasfur) immalja (xagħar) immanettja/immanetta immansa irrabja irramba/irromba irranġa irrizza Ag. jgħid formazzjoni lokali. Qabbel l-għamla varjanti 'lesta'. Aq. jagħti Sq. ammanzari. Aq. taħt 'p'; varjant ta' 'appella'. x Tal. appuntire It-tifsira Maltija donnha żviluppata. k Tal. arrancare/Sq. arrancari (NS jagħti wkoll rrancari) K Sq. arrizzari (VS jagħti wkoll rrizzari) ħarġa LXXXVIII 2015 53 irrokka K Sq. arruccari (VS jagħti wkoll rruccari) irronzja Qabbel Tal. arronzare. Aq. jagħti arrunzari, imma t-tifsir ma jaqbilx. irrotja Qabbel Tal. arrotare. Qabbel mal- għamla 'Is-Simblija' q assemblea. issuġġetta k Tal. assoggettare Qabbilha ma' 'attenda' bit-tifsira Ingliża 'to attend'. iżżiżża K Sq. azzizzari iżżombra K Sq. assumbrari, 'rattristare' (VS). Aġġettiv Qabbel ukoll ma' 'ittika'. Għamla qadima ta' fiċċentra'.$ immuzzat (mgħawweġ 'l isfel): Qabbel Sq. £ ammuzzatu Issa jekk ir-regola tgħid li nżommu l-vokali etimoloġika, l-'i' tal-Malti f'dawn il-verbi nistgħu nqisuha rifless tal-vokali 'a' etimoloġika7 Aquilina qiesha vokali tal-leħen. Imma ssib min jgħid li l-'i' għandha tinkiteb dejjem għax hemm vokali minflok oħra, rifless tal-vokali 'a' Għandna problema oħra. jingħataw għamliet varjanti ta' xi verbi u dawn jibdew bl-ewwel konsonanti mtennija. Ngħidu aħna, għall-verbi 'bbnazza'u 'ddobba' minbarra abbunazzari u addubbari jagħti s-sottoentrati bbunazzari u ddubbari. Tiġina l-mistoqsija: minn liema varjant daħlu fil-Malti Id-dubju jkompli jikber jekk nieħdu kliem li tradizzjonalment jingħata b'etimoloġija Taljana imma jista' jkun li daħal mill-Isqalli. Ngħidu aħna, kemm aħna żguri li l-verb 'iffaċċja' daħal minn affacciare') Jista' jkun daħal mill-Isqalli ffacciari u allura qatt ma kien hemm 'a' fl-etimoloġija2 Bħal dan il-verb għandna oħrajn fosthom 'iffolla', li fl-Isqalli hemm l-għamla ffullari, 'ikkapparra', fl-Isqalli ccaparrari, 'illesta', fl-Isqalli Iestiri u 'rrabja' fl-Isqalli rrabbiarisi. Fi ftit każijiet insibu verbi li fil-Malti għandhom żewġ forom, waħda bil-vokali 'i' u l-oħra bl-'a' kif inhi fl-etimoloġija. Il-verbi bl-'i' aktarx ikunu daħlu qabel dawk li jżommu l-'a' għax huma inqas komuni fil-Malti standard. F'dawn l-eżempji, ladarba għandna ż-żewġ forom, dik ta' bl-'i' xorta titqies etimoloġika daqs tal-'a' ladarba għandna l-għamla varjanti bl-'a'2 (i)rkk arkk Etimoloġija ibbasta abbasta kabbastarilabbastare. Qabbel ukoll ma' bastare. iċċerta aċċerta £ accertare iġġusta aġġusta £ aggiustare ipprezza apprezza $ apprezzare issaġġa assaġġa £ assaggiare (ittestja d-deheb) Tabella 2: Verbi b'għamliet varjanti Insibu każ rari fejn il-vokali 'e' etimoloġika ssir 'i' għalkemm tingħad ukoll bl-'e'. Bl-'i' ma tingħatax fid-dizzjunarji imma tingħad u tinkiteb. Nom bl-'a' fil-bidu li fl-etimoloġija huwa mingħajrha anżalor /(għanżalor) $ nzalora (VS) Każijiet oħrajn interessanti li ġarrbu bidla fil-vokali tal-bidu u deglutinazzjoni tal-artiklu. F'dawn il-każijiet, l-'i' hija etimoloġika (l-Jimnarja $ Sq. luminaria ħarġa LXXXVIII 2015 4) Insibu klassi oħra ta' verbi fir-Rumanz. Dawn ikunu żewġ għamliet ta' verbi bl-istess zokk. Għamla minnhom għandha vokali fil-bidu li warajha hemm konsonanti ġġeminata, eż. accerchiare. L-għamla l-oħra tibda b'konsonanti biss, eż. cerchiare. Hawn ikollna d-dubju dwar minn liema varjant il-Malti ssellef il-verb. Minn daqqiet it-tifsira tgħinna naslu għall-etimoloġija. Ngħidu aħna, il-verb 'iġġudika' tnissel minn giudicare li jfisser tagħti ġudizzju' u mhux minn aggiudicare li għandu t-tifsira ta' 'tagħti premju' jew fl-irkant. Hekk ukoll il-verb 'iggrazzja', użat l-iktar fil-liġi, li fil-Malti huwa mnissel minn graziare għax għandu t-tifsira ta' 'maħfra'. F'każijiet oħra niġu bejn ħaltejn għax iż-żewġ għamliet ikollhom semantika tixxiebah ħafna u waħda minnhom ikollha tifsira iktar intensiva. Minħabba f'hekk fil-Malti għandna problema dwar jekk għandniex niktbuhom bil-vokali tal-bidu jew le (jekk naċċettaw l-interpretazzjoni li l-'i' għandha tinkiteb anki jekk fl-etimoloġija hemm 'a'). Dan għax ma nafux eżatt minn liema varjant huma mnisslin, għalhekk it-tnejn jistgħu jitqiesu tajbin. Ħafna drabi t-tifsira ta' dawn il-pari ta' verbi hija l-istess jew tqarrab ħafna, bħal carezzare — accarezzare (tmelles). Fid-dizzjunarju ta' Aquilina aktarx tingħata għamla waħda minnhom fl- etimoloġija imma jien inħoss li m'għandniex biżżejjed xhieda li tgħidilna li ġejjin minn għamla waħda minnhom. Ħafna drabi Aquilina jnissilhom mill- għamla li tibda bil-konsonanti u speċifikajt fil-lista meta jagħmel dan. ibbada £ abbadari — badarilbadare (Aq. jagħtihom it-tnejn) ibbronża K abbronzare — bronzare, (Aq. ma jagħti xejn) iċċentra k accentrare — centrare (Aq.); tifsir ftit differenti imma marbut. iffattiga affaticare (għejja) — faticare (ħadem ħafna). iggwerra k agguerrire (tħarreġ għall-gwerra/issaħħaħ) - guerreggiare (għamel gwerra) Il-MALTI ikkaġuna ikkarezza ikkomoda ikkuntenta immobilja immoffa ipponta (lejn xi ħadd) ipprofitta irraspa irraxka irriskja risicare) issekonda isserra issoda ivvantaġġja K approfittare — profittare (Aq.; qabbel ukoll 'approfitta') K attraversare — traversare (Aq. jagħtihom it-tnejn) F'każijiet rari nsibu għamliet doppji oħra billi, din id-darba, waħda tibda bil-prefiss 'in-/im-' minflok bil-vokali segwita minn konsonanti ġġeminata: iggoffa ippjaga Insibu xi pari ta' kliem omonimu li nafu fiż-żgur in-nisel tiegħu minħabba d-distinzjoni semantika. F'dan il-każ, l-ortografija mhux bilfors tkun l-istess: Bl-'i' etimoloġika Bil-vokali tal-leħen illustra kq illustrare (- fiehem/pinġa) (i)llustra 4 lustrare (- għamel ileqq) NB: it-tnejn mill-istess zokk (i)nvita £ Sq. nvitari (s issikka bil-vit) ħarġa LXXXVIII 2015 57 Bl-i dejjem7 Bil-vokali tal-leħen iffonda x affondare (- għereq) Tingħad (i)ffonda x fondare (— waqqaf, eż. fl-espressjoni 'Mur iffondal' għaqda eċċ) immolla $ ammollare (eż. beda jimmolla (i)mmolla £ mollare (— to relent: eż. beda fuq is-siġġu) jimmolla jibqax jew le) qed jinnota l-ktieb) Varjant: annota eż. issomma Sq. assummararisi (— iċċassa) (i)ssomma g Tal. sommare (- għadd flimkien) 5) Kategorija oħra hija ftit dubjuża minħabba inċertezza fl-etimoloġija. Dawn il-ftit każijiet fil-Malti jibdew bil-prefiss 'in-' waqt li fl-etimoloġija Sqallija jibdew bil-vokali 'a' segwita minn konsonanti ġġeminata. Għalhekk l-'i' fil-Malti hija tal-leħen jew tinkiteb dejjem2 Verb bil-prefiss in Għamla Rumanza li toqrob Skont Aq., Barbera jagħti l-għamla nducchirari imma ma tidhirx f'dizzjunarji Sqallin. inġusta — nġusta Ag. jnissilha mill-Isqalli aggiustari, imma tifsir differenti. VS jagħti ggiustari wkoll. Aq. jnissilha mit-Tal. colmare. Tabella 4: Għamliet Maltin li ma jaqblux mal-etimoloġija Rumanza Kliem li ħafna drabi nsibuh miktub dejjem bl-'i' imma… Din il-lista li ġejja hija magħmula kemm minn verbi u wkoll minn nomi u xi aġġettivi Ikoll imnisslin mill-Isqalli. Dawn il-kelmiet ħafna drabi nsibuhom miktubin dejjem bl-'i',forsi minħabba d-drawwa, imma fid-dizzjunarji Sqallin fil-fatt jingħataw bla 'i'. Fid-dizzjunarju tiegħu, Piccitto kien daħħal id-drawwa li l-appostofu fil- bidu tal-kliem li juri n-nuqqas tal-vokali 'i', jista' jitħalla barra, għalhekk kiteb mpurtanti, nsettuu l-bqija. Il-Vocabolario Siciliano jagħti kemm jiflaħ għamliet varjanti tal-istess kelma, u ħafna drabi, għamliet minnhom ma jkunux dehru f'dizzjunarji li ġew ippubblikati qabel. Id-dubju ta' kif għandna niktbu dan il-kliem jiġina meta nagħtu daqqa t' għajn lejn atti nutarili Medjevali miktubin bl-Isqalli li nstabu Malta. Dawn jagħtuna stampa ċara tal-Isqalli użat Malta u li aktarx daħal fil-Malti. Nomi bħal 'inforra', 'ingwanta' u 'investa' jidhru miktubin bl-'i' etimoloġika minkejja li mill-inqas mis-seklu dsatax fid-dizzjunarji jidhru regolarment miktubin mingħajrha. Hawn qed jidhru ż-żewġ forom għax mill-ftit dokumenti li għandna jidher li fil- Medju Evu kienu jinkitbu biha, xhieda li daħlu fil-Malti bl-'i' etimoloġika. Dawk li jinsabu ddokumentati tniżżlu bħala varjanti u warajhom hemm id-data tad-dokument. ' e. imborġa— mborġa $ mburgiari (Varvaro/VS) VS jagħti mburnarisi. e imbotta— mbotta $ mbuttari (VS). Aq. jagħti buttari. Qabbel mal- Kalabriż mbuttari. e impara-mpara(imparalu: ġieh żewġ) mparari(VS), var. ta' apparari L-aġġettiv 'impikuż' £ mpicusu, 'dispettoso' (VS). e inċana — nċana £ ncianari (VS). Qabbel 'iċċana' £ cianari (VS). L-għamliet chianari/nchianari huma mbegħdin fonetikament. Var. ta' 'ddota' $ dotari. e inġarma — nġarma/nġerma (Soldanis) $ ngiarmarisi, 'entusiasmarsi per qc, incantare' (VS). Qabbel mal-Franċiż charmer. Aq. ma jagħtix etimoloġija. Dan il-verb arkajk ifisser iġġiegħel lil xi ħadd jagħmel il-ħażin b'setgħa mxajtna. e inġazza— nġazza $ nghiazzari (VS) Aq. jagħti ngagghiari. ħarġa LXXXVIII 2015 e innamra— nnamra $ innamurari (Tr.) — nnamurari (Pecorella/VS). e intaċċa—ntaċċa g ntacciari, 'rimproverare' (VS). Nomi u aġġettivi e impoppa— mpoppa: Qabbel mal-verb mpuppari (VS) Qabbel mal-varjant 'ampulletta' 4 Sq. ampulletta. e impullina— mpullina/mpulluzza $ mpullina/mpulluzza (Tr.). Qabbel mal-varjant 'ampulluzza' $ Sq. ampulluzza. e inċirata— nċirata £ ncirata (Mort./V S)/inchiratj (1521) e inċova—nċova $ nciova (VS). Qabbel infurra (1487) e ingwanta— ngwanta $ nguanta. Qabbel Jnguanti (1530) e intrata—-ntrataqntrata (VS) Qabbel Jntrata (1520). L-għamla varjanti 'entrata' daħlet mit-Taljan. e intrita—ntrita K nrita Qabbel 'interessat' b'tifsira differenti. Bosta minn dawn il-kelmiet jixbhu għamliet b'etimoloġija Taljana li jżommu l-vokali 'i' bħal 'imbokka' kq imboccare u 'inforza' $ inforzare. Lista ta' kliem b'etimoloġija dubjuża L-etimoloġija ta' dawn il-kelmiet mhijiex ċara. Xi wħud minnhom jistgħu jkunu mnisslin kemm mill-Isqalli u wkoll mit-Taljan għax iż-żewġ għamliet joqorbu lejn xulxin.5 Minn daqqiet l-għamla Sqallija għandha varjanti ortografiċi differenti. Ġieli jingħad li huma għamliet ibridi,' ngħidu aħna, biż-żieda tal-artiklu indeterminat Sqalli.5 Imma jista' jkun li fil-fatt jinsabu fl-Isqalli għad li mhux dejjem ikunu ddokumentati f'dizzjunarji Sqallin. Għalhekk se nagħti ż-żewġ forom, bl-i u mingħajrha, għax ladarba hemm id-dubju t-tnejn jistgħu jitqiesu tajbin. e ibbattma— bbattma Sq. bbattumari/abbattumari e iċċajta — ċċajta: Aq. chiaitiari. Qabbel mal-varjanti acchiaitari u ciaitari (VS) e iċċingja—ċċingja: Qabbel Sq. ncingari (VS). Aq. jgħid li formazzjoni lokali. e iċċomba—ċċomba: Qabbel nciummari u acciummari (NS). Ara wkoll inchiumbari u acchiummari. Aq. jgħid li formazzjoni lokali. Aq. jgħid li formazzjoni lokali. Aq. jgħid li formazzjoni lokali. e iggrassa— ggrassa: Qabbel Tal. ingrassare jew aggrassare. e ikkamina/inkamina-— kkamina/nkamina (għamel progess): Qabbel Sq. ncaminari/Tal. incamminare. Aq. jgħid li formazzjoni lokali. e ikkankra/ikkankrena: Qabbel Sq. ncaneriniri. e ikkattiżma — kkattiżma: Qabbel Sq. ncantisimari (VS). e imbolma — mbolma (mela ħafna l-istonku): Aq. jgħid li tista' tkun għamla denominattiva minn 'borma'. Dan il-verb kien iddokumentat l-ewwel darba fil-manuskritt Regole per la lingua Maltese tas-seklu 17.1 ħarġa LXXXVIII 2015 61 impiċċka — mpiċċka: Qabbel Sq. mpiccicari. indemonja — ndemonja (pp: indemonjat/indimunjat): Tal. indemoniare, qabbel Sq. ndimuniatu (VS). indura — ndura: Sq. ndurari/Tal. indorare. infaxxa — nfaxxal': qabbel Sq. nfasciari u Tal. qadim infasciare. inġila — nġila: Aq. £ Sq. ingenerari/ngenerari jew Tal. ingenerare. ingabba — ngabba (to be stuck with s.o., Aq.): Skont Aq. $ Sq. ngabbariariimma ma kkonfermajthiex. Qabbel ngabbariimma b'tifsira differenti ('dare il garbo ad es. a un vestito', VS). ingaġġa — ngaġġa: Sq. ngaggiari (skont Aq.) jew Tal. ingaggiare.'$ ingalla — ngalla: Qabbel Sq. ngallari, imma tifsira differenti (VS). ingarja — ngarja (intaxxa żżejjed): Qabbel Sq. ngariari (VS). ingassa — ngassa: Qabbel Sq. cassari. Il-verb ncassari għandu tifsir differenti (VS). ingasta — ngasta: Sq. ngastari/Tal. incastrare skont Aq. ingoċċa — ngoċċa (to put rudder in place, Aq.): Qabbel Kalabriż ngocciari ('imbrogliare'). ingraxxa — ngraxxa (ippressa): Qabbel Sq. ngrasciari, 'sporcare'. ingwala — ngwala: Qabbel Tal. djalettali ingualare (Milan), Aq. £ Sq. aggualari/Tal. aggualare. inkalja — nkalja (xewa): Aq. $ Sq. caliari. Għat-tifsira l-oħra marbuta mal-baħar x Tal. incagliare. inkalla — nkalla: Tal. incallire. inzikka — nzikka: Aq. $ Sq. azziccari. Aq. jgħid li formazzjoni lokali. ivvinta — vvinta: Aq. x Tal. inventare, imma qabbel mal-Isqalli nvintari (VS). Nomi u aġġettivi Ara wkoll Tal. cravatta. Etimoloġija dubjuża. inkwatru — nkwatru: Qabbel mal-verb Sq. nquatrari (VS). Vassalli jiddokumentah fil-Lexicon. intiż — ntiż: Sq. ntisu/Tal. inteso. irrink —rrink: Sq. rrincu, fila, arrincu, 'in fila' (VS). Tingħad fl-idjoma 'bir-rink'. ħarġa LXXXVIII 2015 Ix-xhieda storika: kemm tgħinna naraw l-iżvilupp etimoloġiku2 Il-ftit dokumenti bikrin li nstabu bil-Malti mhumiex biżżejjed biex jagħtuna stampa tal-iżvilupp ta' lessiku ta' nisel Rumanz. Dan għax ma jagħtux bosta kliem Rumanz imnissel mill-Isqalli. Madanakollu xorta nistgħu nisiltu xi eżempji ta' interess. Hawn se nagħti eżempju ta' xhieda storika ta' tliet verbi. Jekk nieħdu l-każ tal-verb 'induna', insibu tagħrif interessanti. De Soldanis fid-Damma(c. 1761) jagħti l-għamla 'adduna'. Din taqbel mal-Isqalli addunarsi. Fl-istess żmien, fi prietka tal-1763 tidher l-għamla 'idduna': L-istess għamla terġa' tokkorri fi prietka oħra tal-1765 miktuba mill-istess id: 'bdeu iddunau mil cdusia tighu,' (Arkivju Univ., Ms. 176, f. 4r).2' Din l-għamla mhi ddokumentata fl-ebda dizzjunarju tal-Malti imma tista' titqabbel mal-għamla ddunari ddokumentata fil-Vocabolario Siciliano. Kważi erbgħin sena wara, Vassalli fil-Lexicon jagħti l-għamla kurrenti 'induna'.2 Interessanti li ma jagħtix 'adduna'. Mix-xhieda storika nistgħu nikkonkludu li, sakemm makienx hemm żvilupp tal-istess verb billi seħħ il-passaġġ: seta' kellna varjanti tal-istess verb li baqgħet tingħad biss l-għamla 'induna'.2 Jekk naraw il-verb 'indokra' nsibu li f'nofs is-seklu sbatax, fil-manuskritt Regole per la lingua maltese jidher 'endokra'.25 Hekk ukoll deher fix-xogħol ta' De Soldanis. 35 Minn Vassalli dehret l-għamla kurrenti 'indokra'. Safrattant, fid-dizzjunarji Sqallin l-aktar għamla li toqrob hija adducchiari. L-aħħar verbli senġibu xhieda storika tiegħu huwa 'ivvinta'. Aquilina, li jagħtih varjantta' 'inventa' inisslu mit-Taljan inventare. Pubul li inuenta il musica' (Arkivju Univ., Ms. 195, f. 1r).2 L-istess għamla terġa' tidher fi prietka tal-1800 minn Dun Giuseppe Caruana Zammit: ''Isem inventat fis-smeujet mil istess Patri Eternu Alla' (Arkivju Parrokkjali Ħ' Attard, ms. mhux innumerat, f. 2r).27 Jekk noqogħdu fuq dawn ix-xhieda nistgħu ngħidu li seħħ żvilupp minn 'inventa' għal 'ivvinta'. Imma mbagħad fi prietka tal-1781 minn Dun Giuseppe Ciantar insibu: Mela minn dawn l-għejun nistgħu nikkonkludu li seta' kien hawn żewġ għamliet tal-istess verb jingħadu fl-istess żmien: 'inventa', imnissla mit-Taljan inventare u 'ivvinta' li tista' tkun imnissla mill-Isqalli nvintari. F'liema nħawi jinsabu l-għamliet Sqallin fil-Malti2 Bis-saħħa tal-Vocabolario Siciliano nistgħu naslu għal etimoloġija oħra ta' bosta kliem. Dan għaliex jingħataw għamliet Sqallin li jinsabu preċiż fil-Malti u għalhekk it-teorija li ġieli tingħad li huma 'għamliet ibridi' għax ma dehrux f'ilsna oħrajn taqa'. Sabiex il-korp ikun rappreżentattiv għall-aħħar, l-edituri tal-Vocabolario Siciliano kienu ħejjew għadd ta' kwestjonarji biex minnhom jinħarġu kemm jista' jkun id-differenzi lessikali u l-varjanti fi provinċji differenti ta' Sqallija. Wara kull lemma, fid-dizzjunarju hemm indikat f'liema parti ta' Sqallija tingħad dik l-għamla biex tinħareġ stampa tal-lokalizzazzjoni. Fil-każ li wara l-entrata m'hemm imniżżla ebda provinċja jfisser li hija għamla mifruxa f'kull parti ta' Sqallija. Jekk nieħdu kampjun ta' ftit kelmiet imnisslin mill- Isqalli nistgħu naraw f'liema partijiet jingħadu l-għamliet li daħlu fil-Malti. Dan il-ġudizzju nistgħu nagħmluh għall-Isqalli modern u jista' jkun li kienu iżjed mifruxin. Il-verb abbunazzari huwa mifrux ma' Sqallija kollha imma l-għamla bbunazzari tingħad f'Messina u Trapani. L-għamla ammuffari hija mifruxa wkoll waqtli l-għamla mmuffari skontil-Vocabolario Siciliano tingħad f' partijiet ta' Katanja. Il-verb addubbari huwa mifrux. L-għamla ddubbari tingħad biss f'Messina. Minn dawn l-eżempji mill-ewwel nintebħu li l-għamliet bla 'a', li jixbhu l-għamliet li daħlu fil-Malti, huma ħafna inqas mifruxin mill-għamliet bil-vokali 'a'. Għall-verb 'inċana' fl-Isqalli hemm mill-inqas erba' varjanti. Il-varjanti cianari, chianari u nchianari huma mifruxin filwaqt li l-għamla ncianari li toqrob lejn dik Maltija tokkorri fi Trapani. Għall-verb 'iċċomba' m'hemmx għamla li taqbel għalkollox mal-Malti. Il-varjanti jingħadu fi nħawi partikolari. Filwaqt li l-għamliet acchiummari u nchiummari huma mifruxa, l-għamla nciummari tingħad f'Katanja, Siracusa, Ragusa u Trapani, acciummari tingħad f'Ragusa u nchiumbari, li toqrob lejn l-għamla Maltija, tingħad f'Messina. L-għamla nzirtari hija mifruxa ħafna. In-nom Sqalli nzerta li joqrob mal-verb Malti 'nzerta' jingħad f'Palermo. ħarġa LXXXVIII 2015 Mill-ftit eżempji li rajna, għall-forom li daħlu fil-Malti m'hemmx provinċja partikulari li tispikka fuq l-oħrajn. Fil-Vocabolario Siciliano hemm għamliet li joqorbu lejn dawk Maltin li jinsabu ddokumentati minn awturi partikulari, ħafna drabi f'manuskritti, u mhumiex ikkonfermati f'dizzjunarji oħrajn, aktarx għax huma għamliet inqas mifruxin u jista' jkun qodma. In-nom anciova jidher iddokumentat ħafna imma l-għamla nciova, li taqbel mal-Malti, kienet iddokumentata minn Giovanni Trischitta fid- dizzjunarju manuskritt Vocabolario siciliano italiano per tutti ta' tmiem is-seklu dsatax. Il-verb agghiazzari huwa mifrux fi Sqallija imma l-għamla nghiazzari li toqrob lejn il-Malti 'nġazza' kienet iddokumentata minn Trischitta. Hekk ukoll in-nom 'investa'. Filwaqt li l-għamliet mmesta u mbesta huma ddokumentati sewwa u mifruxin, l-għamla nvesta kien iddokumentaha Placido Spatafora fid-dizzjunarju manuskritt tas-seklu tmintax Dizionario Siciliano ed Italiano. Kif jippreżentawhom id-dizzjunarji ewlenin7 Fid-dizzjunarju ewlenin hemm l-inkonsistenza għall-'i' tal-bidu. Senġib eżempji mix-xogħlijiet ewlenin, Il-Miklem ta' Erin Serracino Inglott u d-dizzjunarju ta' Aquilina għax huma l-iżjed ikkwotati. Se nislet xi eżempji wkoll mit-Teżawru ta' Mario Serracino Inglott, dizzjunarju riċenti. F'Il-Miklem, Serracino Inglott ma jagħżilx bejn il-vokali tal-leħen u l-vokali etimoloġika u jitfa' kollox taħt l-ittra 'i'. Mela, ngħidu aħna, il-verbi bil-ġeminazzjoni fil-bidu 'ddroga', 'ikkraxxja', 'ippremja' u 'ssajjar' jinsabu Ikoll taħt l-'i' daqslikieku dik il-vokali kienet parti mill-kelma. Fid-dizzjunarju ta' Aquilina nsibu li minn daqqiet kien inkonsistenti għal kliem Rumanz b' 'i' fil-bidu. Ngħidu aħna, il-verb 'immaġina' għalkemm jagħtih taħt il-lemma ewlenija 'immaġni' taħt l-ittra 'i', jagħtih ukoll taħt l-ittra 'm' bħala sottoentrata u l-'i' għamilha fil-parentesi daqslikieku kienet tal-leħen. Dan huwa każ rari. Xi verbi b'etimoloġija inqas ċara bħal 'impara' jagħtihom kemm taħt 'i' u kemm taħt 'm'. Għall-verbi li fit-Taljan jibdew bil-vokali 'a' u fil-Malti jistgħu jibdew bl- 'i', dik l-'i' qiesha bħala tal-leħen u qegħedha fil-parentesi, għalhekk il-kliem jidher taħt l-ewwel konsonanti, eż. (i)rrabja. Imma mbagħad meta taha taħt l-entrata ewlenija, eż. 'rabja', kitibha bl-'i' mingħajr parentesi u ġġib dubju lill-qarrej qishiex parti mill-kelma ladarba lessiku Semitiku meta mqiegħed taħt l-entrata prinċipali kitbu mingħajr vokali tal-leħen, eż. 'mħabba'. Kliem bħal 'imblokk' li fid-dizzjunarji Sqallin ma jinkitibx bl-'i', tefgħu taħt l-ittra 'i' Fit-Teżawru,' verbi bħal 'iffolla', 'iffjamma', 'iġġusta' u 'irranġa' qegħedhom taħtl-'i'u għalhekk seta' qies l-'i' tal-bidu bħala vokali etimoloġika, minkejja li fl-etimoloġija hija 'a'. Verbi bħal 'imblokka' u 'imbotta' u d-derivazzjonijiet tagħhom jinsabu taħt 'm' u n-nomi 'nċirata' u 'ngwanta' taħt in-'n', kif jidher li huma fl-Isqalli imma li mhumiex daqshekk ovvji għal min mhuwiex midħla tiegħu. X'inhuma l-kurrenti ewlenin għall-interpretazzjoni tar-regola7 Ġaladarba din ir-regola hija ambigwa minħabba l-etimoloġija dubjuża ta' ħafna minn dan il-lessiku Rumanz, hemm interpretazzjonijiet differenti tagħha. Hawn se nagħtu ħames interpretazzjonijiet ewlenin. 1) L-ewwel interpretazzjoni hija li l-'i' tinkiteb dejjem. Ladarba storikament kelma kienet tibda b'vokali oħra, l-'i' xorta għandha tinkiteb dejjem għax hija rifless tagħha. Mela 'irrabja' tinkiteb dejjem bl-'i' jekk inhu aċċettat li ġejja minn arrabbiare. Hekk ukoll l-'i' ta' 'induna' li tnisslet minn addunarisi. L-iżvantaġġ ta' dan ir-raġunament huwa li min jikteb bil-Malti jrid ikollu għarfien tal-etimoloġija Rumanza. Jibqa' l-fatt li m'hemmx ċertezza li verb bħal 'irrabja' tnissel mit-Taljan arrabbiare u mhux mill-Isqalli rrabbiarisi. 2) It-tieni interpretazzjoni hija li sakemm ma nafux fiż-żgur li fl-etimoloġija l-kelma kienet tibda b''i', fil-każijiet l-oħra ma niktbuhiex ħlief meta l-kelma ta' qabel tintemm b'konsonanti. Mela fi kliem bħal 'immaġina' u 'interessa', l-'i' tinkiteb dejjem għax hemm ċertezza li tnisslu mit-Taljan immaginare u interessare. Imma meta naċċettaw li fl-etimoloġija l-kelma tibda bil-vokali 'a' bħal arrabbiare, fil-Malti l-'i' ta' 'rrabja' titqies vokali tal-leħen. Biex naslu għall-ortografija skont din l-interpretazzjoni, minflok inħarsu lejn l-etimoloġija nistgħu nagħtu kas ukoll tad-derivazzjonijiet minn kull zokk. Mela jekk hemm zokk li d-derivazzjonijiet tiegħu kollha jibdew bl-'i', il-vokali 'i' tinkiteb f'kull każ. Eż. n.immaġni— v. immaġina. ħarġa LXXXVIII 2015 Jekk miz-zokk hemm derivazzjonijiet li ma jibdewx bil-vokali 'i', mela l-verb jinkiteb bla 'i'. Din tista' ssolvi l-problema tal-verbi li fl-etimoloġija jistgħu jibdew bl-'a'. Eż. n.arranġament — v. rranġa Il-verb jinkiteb ukoll bla 'i' jekk fil-Malti ma daħlux derivazzjonijiet oħra mill-istess zokk. Eż. / -v.rrokka / -V. nduna Jista' jkollna l-problema li xi verbi m' għandhomx etimoloġija ċara. Ngħidu aħna, 'ivvinta' u 'invenzjoni' ġejjin mill-istess zokk jew wieħed mill-Isqalli (bla i) u l-ieħor mit-Taljan Hemm dubju wkoll fuq xi kliem Sqalli bħal 'imblokka' u 'inċana'. 3) Hemm min jinterpreta r-regola billi jikteb l-'i' kull fejn hemm ċertezza li kelma tibda biha, eż. immaġina £ immaginare. Bil-maqlub ta' qabel, jikteb l-'i' wkoll jekk fl-etimoloġija huwa aċċettat li kienet 'a' meta għandna każijiet ta' verb li ma għandux derivazzjonijiet, eż. 'irrokka'; jew id-derivazzjonijiet jibdew bl-'a' biss bħal 'irranġa' £ arrangiare (4 arrangiatore, arrangiamento, eċċ). Meta hemm verb li fl-etimoloġija jibda bl-'a' imma d-derivazzjonijiet l-oħrajn mill-istess zokk ikunu jibdew b'konsonanti, allura l-'i' jqisha biss tal-leħen. Ngħidu aħna, l-'i' fil-verbi irrabja u vvelena skont din it-teorija hija tal-leħen għax hemm in-nomi 'rabja' u 'velenu'. 4) Ir-raba' waħda tista' titqies 'proposta' li ma timxix mar-regola imma hemm min issuġġerieha. Minħabba li hemm dubju tal-etimoloġija ta' ħafna minn dan il-kliem, l-'i' tista' titqies vokali tal-leħen f'kull każ. Din hija proposta li tinstema' prattika għax taqta' ras kull dubju etimoloġiku li jista' jkun hemm. Il-vantaġġ tagħha huwali tħaffef l-ortografija u tagħfas fuq il-prinċipju fonetiku. Mill-banda l-oħra tista' titqies estremista għax tneħħi l-'i' ta' kliem li ndara jinkiteb dejjem biha bħal 'importanti' u 'insista' li jinsabu wkoll fl-Ingliż u hemm tradizzjoni li jinkitbu hekk. 5)'l Hemm min jagħżel li jwaqqa' l-'i' kull meta hemm konsonanti ġġeminata fil-bidu u b'hekk isolvi l-problema li jistgħu jitħalltu ma' verbi li fil-Malti 68 Il-MALTI Mela jikteb 'mmaġina' (kq immaginare) u 'vvinta' (£ inventare/nvintari) bħalma jikteb 'ppubblika' (£ pubblicare). Interpretazzjoni Eżempji 1 Hi kull każ importa, induna, irrokka 2 Hi familja bl-i importa, importatur -i bla derivazzjonijiet nduna, rrokka -i derivazzjonijiet bla i rranġa (għax 'arranġament') 3 Hi familja bl-i interessa, interessanti Hi bla derivazzjonijiet induna, irrokka i deriv. kollha b'a etim. irranġa (Tal. arrangiare) -i derivazzjonijiet bla i rrabja, vvelena 4 —i kull każ mporta, nduna, rranġa 5 -i quddiem konsonanti ġġeminati rrabja, mmaġina, vvinta Tabella 5: Il-ħames interpretazzjonijiet ewlenin tar-regola tal-'i' Problemi ewlenin tar-regola L-ikbar problema hija l-etimoloġija. Ma nafux fiċ-ċert in-nisel tal-kliem għax m' għandniex biżżejjed xhieda storika. Taqta' ta' waħdiet bħal 'induna', il-biċċa l-kbira tagħhom nibqgħu fid-dubju meta daħlu eżatt u minn liema Isien. Hemm minnhom daħlu mit-Taljan jew mill-Isqalli ladarba għandhom l-istess għamla7 Ngħidu aħna, il-verb 'indura' daħal mit-Taljan indorare bl-'i' jew mill-Isqalli ndurari bla 'i'2 Jekk nafu fiċ-ċert li mit-Taljan, liema għamla daħlet meta hemm il- pari bl-istess zokk2 Il-verb 'ikkarezza' tnissel minn carezzare jew minn accarezzare'' Jekk mill-Isqalli, liema varjetà ta' Sqalli7 Il-kliem li fl-etimoloġija jista' jibda bil-vokali 'a' li fil-Malti daħal mingħajrha bħal 'iddobba', 'irrabja'. Hemm min jikteb dejjem 'i' għax jaħseb li hija rifless tal-'a' u hemm min l-'i' jqisha tal-leħen. Għall-verbi li fit-Taljan għandhom għamliet doppji (eż. ikkuntenta), ir-regola matkoprihomx. Jekk l-'a' etimoloġika tiġi interpretata bħala 'i' etimoloġika, allura jfisser li ż-żewġ għamliet huma tajbin fil-Malti (kemm bl-'i'u kemm mingħajrha) sakemm ma nafux fiż-żgur l-etimoloġija. F'dal-każ għandna varjanti li t-tnejn huma aċċettati. Insibu pari fil-Malti li għamla minnhom hija bħar-Rumanz b'i ċara u l-għamla l-oħra ġarrbet l-assimilazzjoni, eż. insapna — issapna. ħarġa LXXXVIII 2015 d) Il-kliem imnissel mill-Isqalli għandu l-ikbar problema. Meta aħna ċerti li kelma tnisslet mill-Isqalli, xorta jista' jkollna d-dubji tal-ortografija. Dan għaliex ġaladarba l-Isqalli mhuwiex standardizzat u hemm varjetajiet differenti tiegħu, hemm tendenza li jingħataw għamliet ortografiċi differenti. Il-verb 'innamra' tnissel mill-Isqalli nnamurari, li daqqa jinkiteb bl-'i' u daqqa mingħajrha. Meta għandna xhieda ta' kelma f'dokumenti Medjevali bħal 'ingwanta' hemm tendenza li kienet tinkiteb bl-'i' etimoloġika imma fid-dizzjunarji Sqallin tinkiteb regolarment bla 'i'. Dan ikompli jżid mad- dubju ta' kif għandna niktbuha jekk nimxu mal-kriterju etimoloġiku. Għeluq Din kienet ħarsa ħafifa fuq il-verbi u ftit nomi li għad għandna dubju jinkitbux kollha bl-'i' fil-bidu. Żgur li hemm kelmiet oħrajn li jistgħu jidħlu f'dawn il-kategoriji. Id-diffikultà tagħhom tiġi minħabba l-fatt li fit-taħdit din il-vokali tal-bidu ma titlissinx meta l-kelma ta' qabilha tintemm b'vokali. Dik il-vokali ġġib ruħha bħala vokali tal-leħen. Kif rajna, il-verbi Rumanzi li fit-Taljan jibdew bil-vokali 'a' segwita minn konsonanti ġġeminata bħal arrancare fl-Isqalli għandhom għamla varjanti mingħajr 'a', rrancari. Għalhekk tajjeb li nistaqsu: verb bħal 'irranka' ħadnieh dirett mill-Isqalli U jekk inhu hekk, mela jista' jkun li dik l-'a' qatt ma kienet fil-Malti, kif ningħataw l-impressjoni fl-etimoloġija ta' dizzjunarji Maltin u allura l-i tista' tkun biss tal-leħen. Hemm ħtieġa ta' aktar studji biex fost l-oħrajn, jiġi stabbilit meta daħlu fil-Malti dawn it-tip ta' verbi u f'liema partijiet ta' Sqallija jingħadu l-forom mingħajr 'a'. Għal kliem bl-'i' fil-bidu li għandu l-istess għamla fl-Isqalli u fit-Taljan għandu jsir studju biex jinsab minn liema lingwa daħal tassew. Minn għejun bikrin nafu fiż-żgur li xi kliem daħal mill-Isqalli bħal 'inforra'. Kif se tkun solvuta l-problema ortografika la n-nutara kienu jiktbuh bl-'i' etimoloġika imma aktar riċenti beda jinkiteb mingħajrha7 Kull każ għandu jkun studjat bir-reqqa sabiex jekk tittieħed deċiżjoni kemm jista' jkun jiġu solvuti ħafna dubji u min-naħa l-oħra ma jinħolqux oħrajn. Forsi min jieħu d-deċiżjoni jista' wara kollox iħares 'l hinn mill-kriterju etimoloġiku, u jimxi fuq kriterji oħrajn bħal fonetiċi u morfoloġiċi, ladarba għandna inċertezza kbira f'nisel il-biċċa l-kbira ta' dan il-kliem. Din hija verżjoni mkabbra u aġġornata tat-taħdita organizzata mill-Akkademja fil-21 ta' Mejju Inrodd ħajr lil Olvin Vella tas-suġġerimenti siewja li tani. Aquilina, Maltese-English Dictionarv (2 vol.) (i) — vokali tal-leħen Sqalli Fl-1473 għandna l-ewwel xhieda fil-frażi 'U biex jisfidawna'. Ara Godfrev Wettinger, Kliem Malti Qadim (L-Imsida: L-Istitut tal-Lingwistika u d-Dipartiment tal-Malti, l-Università ta' Malta, 2006) 119. Aquilina kien għamel ġabra ta' wħud minnhom. Ħajr lil Olvin Vella tas-suġġeriment. Qabbel mal-pari 'zuntier' — 'ċimiterju' u 'uffizzju' — 'uffiċċju' li l-ewwel għamla ta' kull par hija iżjed bikrija. F'Joseph Aquilina, Maltese-English Dictionarv (Valletta: Midsea, 1987-90) ara, ngħidu aħna, '(i)kkapparra' taħt 'k' u '(i)rrabja' u '(i)rranġa' taħt 'r'. Qed nikkwota mill-volumi ta' Fiorini, Documentarv Sources of Maltese Historv (Malta: Malta Universitv Press, 1996-1999) u Daniel Bezzina, Dokumentazzjoni ħarġa LXXXVIII 2015 Lokali tal-Kliem Sqalli li daħal fil-Malti fis-Sekli 15 u 16, teżi tal-B.A. bl-Unuri (l-Università ta' Malta, 2011). Għandna xhieda bikrija tagħha bil-vokali 'i' f'nofs is-seklu 16. Bezzina 139. Għal diskussjoni fuq l-etimoloġija tal-kliem Sqalli f'dizzjunarji Maltin, ara Salvatore Ara, ngħidu aħna, l-etimoloġija tal-verbi 'ċċomba' u 'ffanga' f' Aquilina li skontu huma 'formazzjonijiet lokali'. Aquilina jagħtiha bla i fl-entrata ewlenija imma bl-i fis-sottoentrata. Hawn niġu daharna mal-ħajt. Dan hu wieħed mill-każijiet li diffiċli nindunaw minn fejn tnisslet il-kelma ladarba ż-żewġ għamliet jixxiebhu. Reno Fenech, Prietki Qodma bil-Malti, teżi tal-M.A. (l-Università ta' Malta, 2009) 57. Din il-karatteristika ta' varjant fonetiku għadha tinsab fil-Malti modern. Qabbel, ngħidu aħna, 'daħak' — 'daħaq' u 'persunaġġ' — 'personaġġ'. Mario Serracino Inglott, Id-Dizzjunarju Malti u Teżawru ta' Malti Mħaddem (Blata l-Bajda: Merlin librarv, 2000). Carmel Azzopardi, Gwida għall-Ortografija (Santa Venera: Klabb Kotba Maltin, 2007)7,n 4. Din l-interpretazzjoni ħarġet mid-diskussjoni li saret fi tmiem it-taħdita. Għal diskussjoni fuq minn liema Sqalli daħal xi kliem Malti ara Brincat, Il-Malti EIf Sena ta' Storja (Pietà: PIN, 2006) 82-86.