'Euq il-Mewt ta' Bonaparti' ta' Vincenzo Caruana Dawl ġdid fuq il-poeżija Wien Caruana twieled f'Bormla u studja l-Università ta' Malta fejn iggradwa fil-Liġi Ċivili u Ekkleżjastika. Jidherli kien jinġieb mill-Isqof Vincenzo Labini (1735-1807), tant li riedu segretarju tiegħu. Iżda dan ma seħħx għax Caruana ma ħassx li kellu jsir qassis. Huwa kompla jistudja biex sar Latinista u skular magħruf. Kien awtur ta' versi poetiċi Klassiċi u ttraduċa diversi poeżiji mit-Taljan u l-Franċiż. Miet qrib l-1824.1 Il-Malti tal-Akkademja Filoloġika Maltija ddeskrivieh 'fost il-Maltin mill-iżjed li jaf jikteb (u) mal-għerf kellu msieħba wkoll wisq tjubija…' Jekk nieħdu d-data ta' mewt Napuljun (1821), u d-data tal-mewt ta' Caruana, nistgħu ngħidu li l-poeżija nkitbet bejn l-1821 u l-1824. Dan ifisser li 'Fuq il-Mewt ta' Bonaparti' nkitbet fil-perjodu bikri meta Malta kienet qed trawwam tradizzjoni letterarja bil-Malti. Oliver Friggieri jiddeskrivih bħala 'wieħed mill-ewlenin li ħarġu għal xi żmien mir-ringiela ta' kittieba Maltin li kitbu bit-Taljan u li ppruvaw jesperimentaw bil-poeżija bil-vernakular $ Meta kiteb dawn il-versi bil-Malti, ftit kienu dawk in-nies li għarfu l-importanza tal-ilsien indiġenu għall-formazzjoni tan-nazzjon. Wieħed irid iżomm f'moħħu li Malta kienet ilha mdorrija b'sistema multilingwi. It-Taljan kien il-lingwa miktuba tal-letterati, tal-qrati, tal-edukazzjoni, tal-Knisja u tal- Maltin tal-klassi l-għolja. Nistgħu ngħidu li sas-seklu dsatax, apparentament Malta kellha 'kultura Taljanizzata''' L-Ingliż, wara l-1800, sar il-lingwa tal-kolonizzatur. Bejniethom kien hemm il-Malti, użat fit-taħdit fil-ħajja ta' ħarġa LXXXV 2013 kuljum tal-poplu. Kontemporanju ta' Caruana kien Mikiel Anton Vassalli li ta saħħtu biex jara l-Malti jqum fuq saqajh għax għaraf li b'hekk seta' l-poplu jagħraf l-identità tiegħu u jsir nazzjon: ''…malli taqra u tikteb bi Isienek tħossok minnufih tithenna, u bħallikieku tistenbaħ billi tiftaħ għajnejk u tara dawl ġdid, dinja oħra, u hemma mbagħad tagħraf x'qiegħed tgħid u x'qiegħed tagħmel… Il-prinċipju Romantiku tal-lingwa bħala l-kodiċi li fiha tiġbor in-nazzjon, imqajjem mill-Ġermaniż Herder (1744-1803), f'Malta sab esponenti ewlenin bħal Agius de Soldanis u Vassalli. F'dan il-kuntest nifhmu d-diffikultà ta' xi wħud li kienu jemmnu li l-Malti, li qajla kien miktub, ma setax ikun ilsien letterarju. Iżda skulari kontemporanji ta' Caruana kienu qed jisħqu li l-Malti huwa Isien fertili, espressiv u mużikali 7 Hekk stqarr Agius de Soldanis. Bdew isiru sforzi biex jinkiteb il-Malti, u hekk inħolqot il-ħtieġa li jiġu stabbiliti l-alfabett u l-ortografija, fost l-oħrajn. Mill- aħħar tas-seklu tmintax sal-bidu tas-seklu għoxrin saru ħafna tentattivi, waqt li għadd ta' kontroversji ma naqsux dwar jekk il-Malti kellux jinkiteb b'mod jew b'ieħor għax mhux kulħadd kien tal-istess fehma dwar l-alfabett. Min kien purist u ried li l-Malti jinżamm safi kemm jista' jkun bħal Vassalli u min kien aktar liberali u aċċetta li l-ilsien kellu jiżviluppa u jadatta. Ġan Anton Vassallo (1817-1868) kien tal-fehma li fejn ma jinqediex, il-Malti kellu jissellef kliem minn ilsna oħra u jadattahom. $ Fuq il-Mewtta' Bonaparti' tidħol f'dan l-isfond. Il-poeżija ġietippubblikata għall-ewwel darba fl-1839 f'The Malta Pennv Magazine (MPM), ġurnal Malti miktub bl-Ingliż li beda joħroġ għall-ewwel darba fl-1839, hekk kif Malta ġiet mogħtija l-Libertà tal-Istampa fl-istess sena. Il-poeżija kienet tradotta wkoll għat-Taljan u ppubblikata mill-ġdid f'Il-Malti fl-1844. Iżda issa nafu wkoll b'kopja ta' din il-poeżija miktuba f'manuskritt li jinsab fl-Arkivju tal- Università ta' Malta, li minkejja li ma fihiex data, tidher li hija eqdem minn dik li ġiet ippubblikata fl-1839 fil-MPM.0 Hemm il-probabilità li din hija l-oriġinali. Il-manuskritt huwa kollezzjoni ta' xogħlijiet — kollha bit-Taljan u bil-Latin ħlief waħda — minn diversi jdejn bħalma huma Cristoforo Frendo, Saverio Gauci, Francesco Montebello, Francesco Mizzi u l-qassisin Salvatore Cumbo u Giuseppe Zammit. Fl-istess manuskritt, il-poeżija bit-Taljan 'Il Bene Apparente' hija immedjatament qabel ''Fuq il-Mewt ta' Bonaparti,' u tinsab fuq l-istess tip ta' karta u bl-istess kaligrafija. Din fiha l-isem ta' Vinc. Caruana taħt. Il-valur tal-poeżija huwa l-fatt li hija l-unika kitba bil-Malti ta' Vincenzo Caruana li nafu biha s'issa. Fil-manuskritt, il-poeżija ġġib l-isem ta' 'Fuq l meut ta Bonaparti' ('Fuq il-Mewt ta' Bonaparti'), waqt li fil-MPM hija. kaw gejd d dixx ħadad ġ fl ikikanz ż- ħu ĠABRA. Il-poeżija oriġinali ta' Caruana miktuba fuq karta fraġli Fuq il-Mewt ta' Napuljun il-Kbir'. L-aħħar titlu jdaħħal aktar il-kuntrast bejn l-aġġettiv 'il-kbir' mad-disfatta finali li ġarrab Napuljun — il-ħsieb ċentrali ta' dawn il-versi, kif nuri aktar 'l isfel. Bejn il-manuskritt, dik ippubblikata fil-MP Mu dik li ppubblikatl-Akkademja Filoloġika Maltija hemm xi differenzi fil-qari ta' xi kliem, b'tali mod li jinbidel is-sens ta' xi frażi jew vers. Fil-manuskritt saħansitra hija użata ortografija li tixbah ħafna lil dik li pproponiet l-Akkademja Filoloġika Maltija fl-1843. Il-manuskritt iġib: 'Il-coll mischutin / Taht'' is-saut u ta giemu / Geu huma imghacchsin.' Il-MPM tagħtiha: 'Tikol mismutin, / Taħt qautu, taħt giemu, / Geu huma nieqsin.' L-Akkademja Filoloġika Maltija, meta stampat il-poeżija fl-1844 (li minn fuqha ħadha Cassar Pullicino fl-19645) terġa' tpoġġiha ċimgħakksin.' Fis-seba' strofa, il-manuskritt jagħti l-kelma ''ksieh,' waqt li l-oħrajn 'riħ'. L-istess il-kelma ''temmorm' tinbidel fil-plural 'temmuhom.' Bidla oħra interessanti hija fit-tmien strofa fejn il-manuskritt jagħti l-vers €LDickuni hu italla,' imbagħad il-MPM tagħti 'Li jkunu tigħu jtalla,' iżda mbagħad, l-Akkademja tagħti mill-ġdid 'Liċ-ċkuni hu jtalla'.' Fit-tnax-il strofa l-MPM u l-Akkademja jneħħu l-kelma ''mela,' wisq probabbli biex il- vers jerġa' jiġi tas-sitta. Fl-aħħar strofa mbagħad, il-manuskrittu l-Akkademja jagħtu l-kelma ''issa;' iżda 'isa' fil-MPM. U fl-istess strofa, fl-aħħar vers, il-manuskritt jagħti l-kelma ''Isctarru,' l-Akkademja ''Ixtarru,' iżda l-MPM 'Astqarru,' bidla pjuttost sostanzjali. Il-waħda titlob ir-riflessjoni, l-oħra titlob l-istqarrija. Ħlemm indikazzjoni li r-rivista Il-Malti fil-pubblikazzjoni tal-poeżija fl-1844 kellha aċċess għall-poeżija kif kienetoriġinarjament għaliex tippreżenta verżjoni aktar leali lejha milli għamlet il-MPM ħames snin qabilha. Minkejja li Ġużċ Cassar Pullicino jistqarr li ''l-versi ma jogħlewx wisq,'' Il-Malti ddeskriviet il-versi ta' Caruana bħala ''għanja … sabiħa, ma nafux kemm… Miktuba b'rima alternata (ABAB) fuq vers tas-sitta, 'Fuq il- Mewt ta' Bonaparti' tikkonsisti fi tlettax-il kwartina u hija interessanti għax tippreżenta sentimenti Romantiċi bikrija għal Malta. Il-fatt li Caruana ħażżeż dawn il-versi bil-Malti jindikaw it-tentattiv ta' xi wħud biex l-ilsien nattiv jinkiteb u jintuża. L-iżvilupp tal-lingwa nazzjonali huwa prinċipju Romantiku fundamentali. Il-poeta juża l-lingwa tal-poplu u ma jdaħħal l-ebda frażi bit- Taljan, Latin jew Ingliż, bħalma għamlu oħrajn li saħansitra kitbu għexieren ta' snin warajh. Fl-istess waqt, hemm fil-poeżija l-figura tal-antieroj. F'ħafna letteratura Romantika Ewropea kontemporanja, speċjalment dik Franċiża, il-figura ta' Napuljun kienet romantiċizzata u mpoġġija bħala eroj — l-eroj tan-nazzjonaliżmu u l-liberaliżmu, tal-moderniżmu u l-progressiviżmu — ħarġa LXXXV 2013 dak li kważi ħadha kontra l-liġi tan-natura u sar immortalizzat. Iżda mhux kullimkien. Fil-Peniżola Taljana, dawk li ħabbew il-patrija u kienu qed joħolmu bir-risorġiment tal-Italja, raw f'Napuljun l-antieroj li jxekkel dan il-proċess. Ugo Foscolo pereżempju kiteb 'I Sepoleri' fl-1806 f'kuntest ta' protesta kontra Napuljun li kien ipprojbixxa d-dfin fil-knejjes. Kollox kien jiddependi mill-esperjenza li nazzjon jew individwu kellu ta' Napuljun. La miet fl-1824, Caruana seta' għex fil-perjodu meta d-destin ta' Malta wkoll għadda f'idejn Bonaparti fl-1798. Waqt li diversi Maltin appoġġjawh, kienu ħafna li stmerrewh ukoll. Napuljun allura, fi spirtu xejn anqas Romantiku, seta' jiġi perċepit bħala antieroj għaliex tellef il-proċess formattiv tan-nazzjon Malti u mess dawk l-aktar aspetti li l-Malti kien jidentifika mal-identità tiegħu, bħalma kienet il-prattika reliġjuża. Il-poeżija ta' Caruana tidher li tieħu spunt miċ-'Cinque Maggio' ta' Alessandro Manzoni (1785-1873).1' Manzoni, li kien qiegħed jikteb ftit jiem biss wara l-mewt ta' Napuljun fl-1821 ,ma qagħadx jinħela jeżalta jew imaqdar lill-Imperatur u waqaf hemm. Minflok, ħares lejn dan il-persunaġġ b'ton riflessiv.5 Hekk ukoll jagħmel Caruana. Bħal Manzoni jistqarr li dal-bniedem għola ħafna: ''mela l-art b'ismu 7 u ''is-slaten quddiemu / ilkoll mismutin'' iżda t-tmiem tiegħu minn din id-dinja wasal ukoll, bħal ta' kull bniedem ieħor. L-istess bħal Manzoni, Caruana jdaħħal l-idea li minn Alla jiddependi kollox, fosthom il-ħajja tal-bniedem. Huwa jħaddem id-destin saħansitra tal-kbir u tal- eroj, li wara kollox hu bniedem bħall-oħrajn. Caruana jpoġġi lil Napuljun, il-'kburija' u l-'frugħa' f'ekwivalenza, b'tali mod li karatteristiċi bħal dawn jiġu ddisprezzati minn Alla. Hekk, fl-aħħar tal-poeżija tifdal biss ir-riflessjoni eżistenzjali li b'xi mod jew ieħor ittella' rasha matul il-poeżija kollha. Il-qarrej jiġi mistieden jirrifletti fuq dan il-qabar — mhux ta' eroj — imma ta' ħuġġieġa bla tarf li bħalma ħadet f'tebqa t'għajn, hekk ukoll sfumat fix-xejn 'b'nefħa ta' riħ' u finalment ''baqgħet mitfija / f'lejl l-aktar mudlam ' Il-lejl jista' jirrappreżenta żewġ affarijiet. Il-lejl li jfisser it-tmiem u l-lejl li joffri xenarju ideali għar-riflessjoni profonda. Għal Caruana, Napuljun sar biss 'miekla tad-dud' u tifkira ħierġa minn qabar antropomorfizzat li jordna: 'isimgħu dan il-ħabar,' u jikkonfronta lill-bniedem bi ''kliem ħasbenin,' u jħallih jaħseb fil-fond. B'hekk, il-punt tat-tmiem tal-poeżija huwa fl-istess ħin ordni għat- tkomplija tar-riflessjoni eżistenzjali: 'Morru issa, o bnedmin ' Għalhekk il-poeżija ta' Caruana tidħol fil-ġenesi ta' proċess li finalment wassal biex titwieled tradizzjoni letterarja bil-Malti, imnissla minn dik Taljana. Fl-istess waqt, il-poeżija tidħol ukoll fil-perjodu bikri tar-Romantiċiżmu Malti fejn elementi mill-aktar ċentrali bdew jinfiltraw. L-għażla li l-Malti (ilsien il- poplu) jinkiteb u jintuża, il-figura tal-eroj, id-djalettika bejn l-uman u d-divin — dak li hu materjali u finit bil-frugħa kollu tiegħu ma' dak li hu metafiżiku u jittraxxendi għax hu bla tmiem'' — kollha huma temi li kkaratterizzaw ir- Romantiċiżmu aktar 'il quddiem fis-sekli dsatax u għoxrin meta dan sar aktar qawwi u mifrux f'Malta. Tafusc min jinsab F'din ex xaghra mitfun'7 Aun hu taht it-trab Taht is-saut u ta giemu Geu huma imghacchsin. Miet tal eluf ħarġa LXXXV 2013 59 Ghasc dan il cbir Alla Bid-dieher ried juri L'ickuni hu italla Giċ imbaghad mismum U miecla tad-dud L-Università ta' Malta, Arkivju u Kotba Rari, Kollezzjonijiet Speċjali, Ms. 179, p. 80. 1 (Tal-Pietà: Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2009) 496-497. Il-Malti, 4 ta' Mejju 1844. Oliver Friggieri, L-Istorja tal-Poeżija Maltija (Malta: Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2001) 17, Frendo, Żmien l-Ingliżi: Is-Seklu Dsatax, Vol. 3 ta' Storja ta' Malta (Malta: Klabb Kotba Maltin, 2004) 268. M.A. Vassalli, 'Stedina', f'L-Edukazzjoni għall-Iluminiżmu f'Vassalli. L-Atti tal-Ewwel Konferenza Vassalli, Joseph P. Borg ed. (Malta: L-Għaqda tal-Malti u l-Istitut tal-Lingwistika, 2004) 43. Friggieri, ''DaħlaKritika' f'' ĠanAnton Vassallo, Il-Poeżiji (Malta: Malta Universitv Press, 2012) 10-11. Din il-kelma fil-manuskritt mhijiex ċara ħafna, pero jien tajt l-iktar probabbli. Ġużċ Cassar Pullicino, 'Il-Poeżija sal-18707, Kitba u Kittieba tal-Malti, 2 (Malta: Università Rjali ta' Malta, 1964) 28-29. Il-Malti, 4 ta' Mejju 1844. Friggieri, 'Il-Poeżija mill-Bidu sa Dun Karm', Storja tal-Letteratura Maltija, 1 (Valletta: Klabb Kotba Maltin, 1979) 98. Il-kwotazzjonijiet minn bawn 'il quddiem huma standardizzati bil-Malti tal-lum biex niffaċilita aktar il-binja tal-ħsieb. Friggieri, 'Il-Poeżija mill-Bidu sa Dun Karm' 98. Friggieri, 'Tl-Poeżija mill-Bidu sa Dun Karm' 98-99.