IL-FOLKLORE TA MALTA U GHAWDEX Ta' Ġ. INN mindu l-kelna Folklore issawret fl-1846 minn W. J. Thorus, sar tiftix ta' reqqa kbira fil-ħajja tan-nies ta' bosta pajjiżi. Kien tiftix siewi fuq id-drawwiet. fuq it-twemmin fieragħ (superstizzjonijiet) li jsaltan f'imħuħ in-nies, l-iktar ta' bla tagħlim, li l-ħajja tagħhom tintiret bla tibdil xejn, jew tibdil żgħir, ' mill- missier għall-iben, minn nisel għal ieħor, U dan it- tiftix ma danx ma kixef dinja oħra ta' drawwiet u superstizzjoni- jiet, imxertda ma' l-art kollha, fejn qabbdu l-egħruq tagħhom ġrajjiet qodmu, nofshom minsija, di l-Istorja ma fakkritx. Jinsa- bu dawn il-fdalijiet tal-ħajja u l-kultura l-imgħoddija fi ħwejjeġ żgħar, bħal ma huma t-taqbil u l-għana, it-tħannin tat-trabi, il- qwiel u l-ħrejjef tal-poplu. u għadek tista' ssibhom. fost dik il- qatgħa ta' nies lk l-aktar jibqgħu marbuta mad-drawwiet u t- twemmin qadim ta' misserijiethom. Ix-xjenza ġdida tal-Folklore f ħaddan il- kultwa u l- għeri li l- poplu. joħloq Mir- riżorsi tiegħu Tssib għalhek k kull- fejn hemm poplu. imxerred mad- dinja kollha, imwieled min jal meta. donnu miżmum ħaj mid-dehra tas- sema ikħal, init-tifkira tal-kobor ta' darba, imqabbad sħiħ mal- imqades u d-djar il-qodma li fuqhom il-poplu niseġ ħrejjef, u qwiel, u sawwar għunjiet u taqbil biex bihom fisser l-għaġeb tiegħu għall-kobor tal-ħolqien ta' madwaru, Għidna li dan il-għert bla miktub issibu kullimkien: mela Malta għandha wkoll il-Folklore tagħha. għani daqs ta' artijiet oħra, Dnub li dan il-materjal għadu qatt ma nġabar kollu u li ħadd għadu ma għarblu u ikklassifikah biex ikun jista' jiswa għal studju mxebbah ma' dak ta' pajjiżi oħra. Imma d-dmir tagħna li qed ngħixu fis-seklu għoxrin huwa li nagħmlu dak li ma redux jew ma setgħux jagħmlu ta'. qabilna l-imgħoddi, Minna għandu jiġi li nuru interess biex niġbru l-fdalijiet ta' twemmin qadim u nhejju t-triq għall-bini ta' Biblijoteka tal-Folklore Malti F'din il-kitba beħsiebni niġri ġirja ħafifa mal-għalqa kbira tal-Folklore, nuri l-elementi l minnhom jissawwar, ngħid fuq fuq kif jista' jitqassam taħt bosta rjus għall-ħeffa ta' l-istudju u nagħti wkoll xi tagħrif kif u m'nejn jista' jinġabar dan il-Għerf bla. miktub, kif sejjaħlu Patri Manwel Magri. L-ewwel ma nibdew mill-Ħrejjef Maltin. Minn dawn ghandna, jew aħjar kellna, bil-bostii; imma tur kull ma jmorru qegħdin jintesew mal-tusigħ tat-tagħlim il-ġdid, li ġenneb il-qadim — il-Folklore — Hi nm baqax jiswa għall-ħajja tal-lum, lima jeħtieġ niftakru li mhux dejjem kien hekk: dari kien xert'oħru. u l-ħrejjef kienu għal niesna l-qodma dak li r-rumanzi u x-'short stories huma għalina Hum. sew bħala mogħdija taż- żmien kif ukoll bħala mezz ta' tagħlim siewi fuq il-ħajja, Fi kliem: jeħor, kienu jimlew vojt fil-ħajja ta' mi jietna, U xi studjużi uxtehtu għal dax-xogħol, fosthom Patri Manwel Magri u l-Prof. Stumme, tedesk, li bejniethom għall-bidu ta' dan is-seklu ġabru biċċa sewwa mill-ħrejjef tagħna. Ta' l-ewwel ħureġ sensiela minnhom til-Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien, taħt l-isem ta' U Hrejjej. Misserijietna ' (2). U Misserijietna u l- Ġgan- WT OD U X'igħid. il- alli u UX'igħid il-Malti fuq id-dinja la' tali u fuq ir-Riieħ. H. Stumme ħareġ ktieb bil-ħrejjef imniżżlin. bil-Mati f Mattesiselie Studien' 'lIeipzig (1904), u mħhagħad qalibhom għall-Ġermaniż U Maltesische Mireħen Ge- diehte und Ritsel'. Xi ħrejjetl Maltin ta' Patri Magri nqalbu għil-Mmgliż minn Margaret Murrav u L. Galea fil-ktieb U Maltese Folkte/es' 1982. Insibu fil-ħrejjef ta' Malta tixbiħ ma' dawk ta' artijiet oħra. Hekk il-ġrajja ta' Bin il-Għarfa jixbhu l dawk tal-Grieg Hercules, u l-Ġaħan Malti għandu ħafna mill-Ġofà Sqalli. L-element tas-seħer jidher ukoll bosta drabi. l-ilma tal-ħajja (li jinsab ukoll fl-istejjer Ġermaniżi ta' l-aħwa Grinm). ifejjaq il-mard u jgħaq- qadi un mill-ġdid wara l-mewt: kull min irid jaħrab mis- saħħar kiefer tal-ħrafa jinqeda bi tliet kobob, ħomor, bojod u koħol, li meta jinxeħtu jinbidlu f'nar, f'baħar jew fi xkiel ieħor li jfixkel aħħar u jgħin 'il-min ikun qed jaħrab. It-tifla tas- sultan tista' tgħid dejjem vweġ l-iżgħar fost tlitt aħwa, li fosthom huwa biss juri li jistħoqqha. l-akbar. Xi tagħlima nisiltu wkoll minnhom ; il-bibien u s-sniedaq li ħadd ma għandu jiftaħ juruna H ma għandniex mkunu kurjużi. U barra minn hekk. xi waqtiet ninfexxu nidħku bil-figura ta' Ġaħan jaħsel il-kirxa jew dieħel ġol-knisja jiġbed il- bieb warajh. għax ommu qaltlu jagħmel hekk. F'ħinijiet oħra ninġibdu wara l-kappillan għaqli — iċ-TĊenaklu'' — li tant kien jilħaqlu li ġiebħa żewġ mi kulħadd u dejjem ħareġ b'wiċċ il-ġid min-nases li kienu jażhmluu. Barra l-ħrejjet. għandna wkoll il-Għana, li flimkien mal- ħrejjef kienu kullimkien l-ewwel letteratura tal-pajjiż. Dan il-għana ħafna minnu huwa tradizzjonali, jintiret mill-missier jħand l-iben; huwa ġenwin u tinħass fih tbaqbaq il-passjoni ġel it-taħbit ta' qalh il-poplu misjura bit-tiġrib tas-snin. Għadhom jafuh ix-xjuli taghma: u fl-irħula, għal dawl il-qamar l-iljieli sajfija. għadhom joħorġu, bil-kitarra. ġewwa idejhom. iduru mat-triqat u jsemmgħu l-għura tagħhom ħiereġ minn ġo qalbhom. issa marbuta mal-ġmiel tal-ħanina. issu mqallgħa g għall- kruha taċ-ċaħda fil-ħajja. u issa mgħollija għat-teffa tal- isbaħ tamiet tagħhom. Hija l-kotra tal-poplu li tgħanni: il-ballata waqt li jħalltu bil-marżebbu fuq id-deffum tal-isqfa; il-bdiewa war l-ħsad, fuq l-andrijiet: is-sajjieda. ġejjin lura bil-konzijiet mimlija. bil-qabea ; il-ħassiela waqt li jkunu jgħorku l-ħwejjeġ u jonfduhom — u kulħadd isemma' l-għana tas-sengħa tiegħu. Tisma għanjiet li jfaħħru u jgħallmu. imma hemm oħrajn li jmaqdru u jgħa'ru u jaqgħu fil-għajb. Oħrajn ifakkru l-ġrajjiet qodma ta' niesna fl-imgħoddi; it-tiġrib ta' L-Għarusa. tal- Mosta'', il-qsim. il-qalb ta' Katrin ta' l-Imdina'' u l-qlubija ta U Toni Bajjada 7 minn Naxxar, Dawn u ħafna għana ieħor li minnhom ġabru G. P. Badger fil-71. deseription of Malta and (iozo' (1889): il-Professur. Maltese 1891), u fis-Saqqi del. Folklore delf Tsola di Malta' Palermo 1895). u l-Professur Ħ.Stumme li ġabar 400 fil-ktieb ''Malte- xisehe. Barra dawn, għandna studju bil-Malti tal-Pro- Aqmilina, meta kien għadu student, fl-ewwel żewġ numri ieħen il-Malti' (1931). ieħor bl-Ineliż ta' A. Cremona. Secietv, 1934.—Pux Press), fuq l-Għarusa tal-Mosta. ġiba għal dak bit-Taljan ta' Eittore Rossi fuq l-istess suġ- ġett. Fergħa oħra tal-Folklore Malti huma l-''leggendi popolari' i jinsabu mxerrdin 71 hawn u 'l-hinn fil-gżejjer tagħna. Huma stejjer qosra. ħehwin, imżewqa mill-fantasija tal-poplu, Għadek tismagħhom dawn l-istejjer, fuq xi knisja jew dar qadima. fuq xi n'ċċa iew statwa qalb ir-raba', kif nkoll fuq l-ismijiet ta' postijiet f'Malta u Għawdex. U billi dawn il-leġġendi ssawru tit-ftit-ma' tul il-mixja ta' l-Istorja tagħna, nistgħu għalhekk inqegħduhon: qatgħa qatgħa, waħda għal kull żmien importanti al-ħajja ta' artna. Nibdew mit-tradizzjonijiet ta' San Pawl li tnisslu mill-miġja fostna ta' l-Appostlu tal-ġnus. u li tagħha għad għandna t-tifkira f'ismijiet bħal dawn: 8. Pawl il-Baħar għax ħabat hemm: Għajn Rażul (Appostlu). fejn ġagħal l-ilma joħroġ. biex fisqi l 'sħabn, n San Pawl Milqgħi fejn kien mil- quġgħ minn Fublju. , Nghauddu mbagħad għal-leġġendi Normanni fuq il-Konti Ruġġieru, kif niżel Miġra l-Ferħa, u ġie milqugħ mill-Maltin hil-weraq tal-palin u taż-żehbuġ nm għadda, minn ''Wied ir-Rum ' għal taħt l-Imdina; nm wara niġu għat-tradizzjonijiet fuq it- Torok u l-Kursali tas-sekli ħmistax u sittax, fejn il-ħruxija ta' Dragut u sħabu għadna niftakru fiha mħabba l-isem ta' xi blata. jew biċċa art, ta' xi knisja żgħira mtellgħa b'wegħda biex Malta teħles-mit-Torok. kif ukoll f'xi għidut bħal ''Ikrah Tork, 'It- 'Porok tieħdok u Tħażin daqs Kursal. 7 Il-Kavalieri wkoll ħal- - lew tifkira fil-moħħ tal-poplu, li għadha tidher mill-istejjer fuq palazzi u djar kbar fejn igħidu li jaraw il-ħares għax fihom qatlu Kavalier. fuq is-saħħar Falzun, fuq il-kefrija ta' l-Inkiżiz- zjoni u l-biża' tal-7Bir tas-Skieken.'' Fl-aħħar insemmu l-leġ.. ġendi Pranċiżi, meta darba qalgħu xebgħa f'dan jew dak ir- raħal u meta tagħna ħbew id-damask n l-qniepen tal-knejjes biex ma jistrquhomx il-Franċiżi. Stejjer dawn li baqgħu ħajja sa Żmienna, imma Hi għad iridu jinġabru u jitqiegħdu fil-kwadru tagħhom bħala ve joni popolari tal-ġrajja ta' Malta. Ta' min ifaħħar hawnhekk ix-xogħol li kien għamel bit-Taljan A. Farini, li ħareġ tliet kotba għall-iskejjel U'Fiabe, Tradizioni e Leg- qende Maltesi (Tip. San Giuseppe, Ħamrun—Malta, 19A4- 36). nsemmu issa l-Mediċina popolari u ''Klieni ir-Riqi'. Nil- taqgħu ma' ta' l-ewwel fil-bosta twemmin mingħajr bażi xjenti- fika li l-poplu tagħna (daqs dak ta' bnadijiet oħra) jinqeda bih meta jinqalagħlu xi mard, xi tfekkik, xi qsim eċċ. Hekk, għal rifsa ta' dehba jħażżqu ftit fejġel bil-martell u jkebbuh mas-sieq ħalli jqatta' d-demm : għad-deni biered igħallu x-xewk tal-għoqba u biex jiġbed id-deni ta' tarbija joqtlu fenek, jaqsmuh u jqiegħ- duħ fuq żaqq il-marid sakemm jiħdar, eċċ. Għidna li dawn ir-rimedji ma fihom xejn xjentifiku. Tmma ma għandniex ninsew illi bosta mill-mediċina tal-lum ġejja dritt minn dik popolari, li fin-nuqqas ta' ħaġa aħjar. ma setgħetx titwarrab qabel. Ma' dawn għandhom x'jaqsmu xi ftit rimedji oħra biex wieħed ibiegħed xi marda. bħal ma. hi s-suffejra, dik ta' l-għajnejn ''il- qarnita', dik tal-wiċċ. 'il-ħżież'' eċċ. Għal dawn hemm ''il- ħatem'' li bih jogħorku l-għajn jew ġilda marida waqt li jgħidu xi vrus imqabbla biex ''jirquha.' Kliem ir-riqi fista' jissejjaħ ukoll dak li jgħidu niesna biex jbiegħdu l-''għajn'', biex jaqtgħu t-tromba fil-maltemp, meta jberraq u jriegħed bil- qawwi eċċ. Superstizzjoni'iet kemm trid : imma qegħdin magħna — u mhux Malta bisst Minn dawn għad hawn ħafna x'wieħed jiġbor, għal- kemm sew Patri Magri kemm À. Cremona fil-kitbiet tagħhom fethu t-triq għal studju akbar fit-twemmin u s-superstizzjonijiet tal- Mal tii. Tabt il-Polklore jaqa wkoll l-għajjat tal-bejjiegħa, li jista' hiex juri fuq fond soċjali l-persimaġġi tradizzjonali li jirtu $ L-max-sengħa tagħhom. Menun ukoll l-ligmijiet ta' rħula: tagħna, imsejsin fuq il- piki ta' bejniethom. biż-żediet ġodda ta' laqmijiet. u l-piki ta' baned u każini tal-logħob tal- ballun. — Insemmu wkoll il-logħob tat-tfal Maltin, u l-kliem, Taktarx imqaħbel, li jeħidu waqt il-logħob, li Hum bil-ftit il-ftit qed jinqata. Qed ingħid għal dak li konna nilagħbu aħna, bħal UParaħojf, 'Qliegħa għal- Mikk', '' Dgħajsa Galjotta ' L Malta Tagħna, fiPrendum' f VId-Daqqa tal-Imgħallem', UNoli', —Tula Bott' u ħafba oħrajh bħal dawn li kienu l-ħena u l-ħajja tat-tfulija. Ma' dawn mżidu l-'Ħaġa Moħġaġa li t-tfal jafu ħafna minnhom. hmna li meta jikbru jinsewhom : ftit li xejn għad għandna miġburin minnhom U għalhekk min irid għandu kamp kbir fejn jirgħa, Ħadd ma jista' jħalli barra mill-Polklore. il-Qwiel tal-pajjiż. u minn dawn Malta għandna kenm irridu. Trid biss toqgħod b'widnejk miftuħa u tniżżel kull proverbju li tisma' biex b'hekk inkunu nistgħu nżidu dejjem ma' dak li ġa nġabar u ma' l-istudji fuqhom li ġa saru. Ġabriet ta' qwiel Maltin għandna. L-ewwel ma beda Agius de Soldanis (1712-1770) bil-€A4 poftegmi e Praverbi Ma'tesi' li ħalla manmaskrittru li debru fil-Malta Letteraria ' fl- 1929; imbagħad Vassalli bil-'Motti, aforismi e proverbi maltest' (1828), li minnu mbagħad ħadu oħrajn. bħal Castagna fl-Istorja ta' Malta tiegħu. Hemm imbagħad studju fuq il-Qawl Malti, mill-Prof. (i, Aqmilina, meta kien għadu student. li wara deher fil- Ward ta' Qari Malti Vol. II; waqt li Patri Magri fil-ktieb tUX'igħid il-Malti', għamel biċċa xogħol billi ġabar it-twemmin tal-biedja u tat-temp li wasal għandna taħt sura ta' qwiel, À. Cre- mona għandu stridin tajjeb ukoll fuq dawn, li ħareġ fl-1922. fl- vaArehieum Melitense, taħt l-isem U Weather and. Dan l-aħħar. fl-1942, ħareġ ukoll en bil-qwiel Maltin imxeħbhin ma' dawk Ingliżi. mill-Kaptan Busuttil, Imma għad fadal x'wieħed jiġbor, u dan mhux Xogħol ta' wieħed waħdu : għax qawl li jingħad f'raħal ina tisim- għux f'raħal ieħor u anqas fl-ibliet, u dak li jgħidu l-bdiewa ma ssibux f'ħalq il-barklori u anqas tisimgħu mill-faħħama jew min- Barra dan li semmejna, hemm fergħa oħra ta' Folklore Malti, bħal sia huma d-drawwiet qodma tagħna fit-twelid. fiż-żwieġ u fil-raewt, kif ukoll fl-ilbies u fl-istrumenti tad-daqq u fiż-żfin Malti. Kiteb juq dawn Abela-Ciantar, mu ħafna oħra barranin, li ġew Malta ur ħadu minn dan il-kittieb tagħna. Hemm imba- għad id-drawwiet Maltin f'jiem ta' festa: ngħidu aħna li l-għada ta' San Publju jmorru San Pawl il-Baħar. f'San €rirgor għal Marsaxlokk jew Birżebdbnġa. u f'Lapsi jew għall-Kalkara inkella għal fuq il-Gżira tal-Lazziett. Fuq dawn tai'eb wieħed jara l-ktieh ti Iel-Drarrieiet tal-Maltin 1900 ta' Duim Ġ. Farrugia, u dak ta' Vzo. Busuttil 'Ħolidap Customs in-Malta' 7 1894), Hemm drawwiet oħra li mhux hi kemm tgħid għaliex jew meta bdew isiru: għala ma' l-ewwel tokk ta' Sibt il-Glorja jaqbżu l-baħar u jiet tal-bhej- jieħdu l-ewwel għuma : għala fl-Imnarja jsiru t-t 7 jem. jew f'Mejju jarmaw lL-rhlu u jitilgħu għalih midluk ħix-xaħmi, x'ifisser il-qrniħ u l-ġilbiena li jiżirg Milied u għall-Ġimuħa l-Kbira, u l-ħġejjeġ li jqabbdu u t-trajbu i jaħarqu lejlet San Ġwann, m bosta u bosta oħrajn li-twelidna qalbhom imm F'-qajla nagħtu każ tagħhom. Minn dawn l-elementi ewlenin huwa insawwar il-Folklore Malti. M'hemmx għalfejn mgħidu li din li tajna hija klassifi- kazzjoni wiesgħa n fuq fus għall-ħeffa ta' min iitħa'jar jiġbor xi in ta' siwi folkloristiku. Tekk taħsel tidħol fis-suġġett . imbagħad waħdek tiħda ssib fugħiex tikteb jew tfittex. Il-biċċa xogħol qiegħdu sa kemm tasal hiex tħajjar 'il dak li jkun biex igħidlek dik l-għanja jew dik il-ħrafa li inti tkun trid. Jeħtieġ ewwelnett li ssir m'dħla ta' dawn in-nies. 1 qabel ma tneħħi xi ftit-minn dak it-tfantis soċjali li jġagħlek taħrab it-tallab, u titbiegħed mill-b'dvei. mis-sajjied jew mill-barklor. la tistenniex i dak l-ieħor sa jgħidlek xi ħaġa. meta ma jafx b'liema ħsieh ud. tistaqsih dal-ħwejieġ. jekk Imx biex tidħak biħ għax ma tgħallimx skola. Għalhekk il-ġhir tal-folklore jitlob tħabbib mal-kotra. tan-nies. fehma ħabiba tan-nuqqasijiet intellettwali tagħhom u fuq kollox is-saħa biex wieħed jiġri 1 hemm u 'l awn biex iżid mal-ġabra tal-folklore tiegħu, Nagħalan din il-kitba billi ntennu dak li ġa għidna, li l-ġbir tal-eħert bħi miktuħ tal-poplu mhux xogħol ta' wieħed waħdu. — Ta kiekn kulħadd inagħod b'widnejh u b'għajnejh miftuħa kull fejn imur fil-eżejjer tagħna, u jniżżel dak li jara u jisma' fl- irħula m fl-iħliet, imħagħad inkunu nistgħu nagħtu l-ħajja lir- ruħ sqhiħa ta' misserijietna l-uodma. li nisġu ġraf'iet u għidut sbieħ fuq il-ħaija ta' madwarhom. imżewqa mill-lwien tal- fantasija.