L-EVANĠELJU TA' SAN MATTEW Il-kotra l-kbira tal-Insara jeħduha bħala ħaġa minnha li l-Evanġelju li ngħidulu ta' San Mattew, kitbu San Mattew ta' bil-ħaqq, u li fuq hekk ħadd ma għandu għal fejn jitħasseb. Imma kif sa naraw hawnhekk, il-ħaġa mi hix hekk ħafifa għal kollox. Hemm ħafna nies li jżommu li l-Evanġelju ta' San Mattew m'hux San Mattew kitbu, u l- fehma tagħhom imsejsa fuq argumenti li jidhru tajbin. Il-Knisja Kattolka, imma, żżomm li tas-sew San Mattew kitbu, kif ingħad minn dejjem; u s-si- sien li fuqhom bniet il-fehma tagħha huma sisien sħaħ u qawwija, kif sa naraw ukoll. Biex din-naqra ta' kitba toħroġ ak- tar ċara, sa nqassmuha f'ħames taqsi- miet żgħar: a) Min kien San Mattew; b) Xi tgħid il-Knisja fuq l-Evanġelju tiegħu; c) X'inhu l-ordni tal-Evanġel- ji li żżomm il-Knisja; d) Liema huma l-eqdem xhieda li San Mattew kiteb l- Evanġelju; u e) L-Evanġelju li għand- na hu, fis-sostanza, dak li kiteb huwa. Kif jinsab miktub fit-tliet Evanġelji Sinottki (Mattew; Mark, Luqa), San Mattew kien Għaxxar, jiġifieri raġel li jiġbor il-għexur, jew taxxi fil-belt ta' Kafar- Nahum, fuq ix-xatt tal-Baħar tal-Ga- lilija. Ix-xogħol ta' nies bħal- dawn ma kienx magħġub mil-Lhud, għax min kien jaħdmu kien ikollu r-riħ li ja- qa' f'kull xorta ta' ħtija. U għal hekk il-Għaxxara kienu magħduda bħala nies mill-agħar. Donnu li San Mattew ma kienx għal qalbu x-xogħol li kellu, għax malli Ġesti għajjatlu, telaq kollox u mar warajh. Ġesti għajjat lil San Mattew fil-bidu tal-ħidma tiegħu bħala Messija, għal hekk dan l-Appostlu kien xhud ta' wisq mill-għeġubijiet li għa- mel u mill-ħidmiet li ħadem Ġest ma' tul dan iż-żmien. b) Xi tgħid il-Knisja fuq l-Evanġel- ju tiegħu. Il-Kummissjoni Biblika tal- Vatikan qatgħet li għandu jitwemmen mill-Kattolki dan li ġej (i): li l-Appos- tlu San Mattew huwa tas-sew il-kittieb tal-Evanġelju li hu b'ismu. (ii): li it- tradizzjoni turi ċar li San Mattew ki- teb qabel l-Evanġelisti l-oħra, u kiteb bil-Isien tal-Lhud tal-Palestina. (iii): li ż-żmien li fih kitbu ma hux awħar mill-waqgħa ta' Ġerusalem fis-sena 70 wara Kristu, u aktarx qabel is-sena 6o. (iv): li San Mattew ma kitibx biss ġemgħa ta' kliem ta' Ġesti, imma E- vanġelju sħiħ, jiġifieri kliem u ġrajja. (v): li l-Evanġelju ta' San Mattew bil- Grieg, jeqbel fis-sostanza mal-Evanġel- ju bil-Lhudi li kiteb huwa. c) X'inhu. l-ordni. tal-Evanġelji -li żżoomm. il-Knisja. Fil-Konċilju ta' Trento, il-Knisja Kattolka żammet dan l-ordni: 1. San Luqa; 4. San Ġwann. U aħna nimxu fuq l-ordni Kattolku u nżommu li San Mattew jiġi l-ewwel. Issa na- raw x'kienet il-fehma tal-ewwel Insa- ra fuq dan l-Evanġelju, jiġifieri jekk kenux iqsuh bħala Evanġelju, inkella bħala ktieb storku tal-ġrajja. F'kitba tal-ewwel żmien tal-Insara, jisimha Didake, ta' bejn is-snin 80 u 100 W. K., jinsab miktub: ''Jeħtieġ li nitolbu kif amar il-Mulej fl-Evanġelju tiegħu (bil-Grieg: 0s ekelevsen o Kvri- os en to Evangelio avtou) u wara dan miktub il-''Missierna'' kif inhu f'San Mattew. Fid-Didake wkoll jinsab kliem mill-Evanġelju ta' San Mattew 63 dar- ba. San Klement ta' Ruma, bejn is-snin 82 u 101 W. K., għandu minnu, bejn twal u qosra, għaxar biċċiet. Fl-ittra ta' San Barnaba, bejn is-snin 86 u 92 W. K. jinsabu żewġt tismijiet mill-E- vanġelju ta' San Mattew (waħda min- nhom: polloi kletoi, oligoi ekletoi; ħaf- na imsejħin, ftit magħżulin). Sant In- jazju Martri, qrib is-sena 107, fl-ittra tiegħu għandu għaxar ċitazzjonijiet minn San Mattew, qishom kollha kel- ma b'kelma. San Polikarpju, 70-156 W. K. isemmi l-aħħar kliem tal-''Mis- sierna'' kif inhu f'San Mattew u ħafna kliem mit-Taħdita ta' fuq il-Għolja, kif inhu f'dak l-Evanġelju. . San Ġustinu Martri minn dan l-Evanġelju għandu 175 tismija, fil-kitba tiegħu. Athena- goras, fil-kitba tiegħu Apologia Chris- tianorum ad Marcum Aurelium, għan- du wkoll għadd ta' kliem mit-Taħdita fuq il-Għolja, li hi f'San Mattew. Minn dan li għedna jidher ċar kemm dan l-Evanġelju, ta' San Mattew, kien magħruf u meqjum mill-ewwel Insara. d) Liema huma l-eqdem xhieda li San Mattew kiteb l-ewwel Evanġelju. Ta' dan ukoll għandna xhieda mill-eq- dem. L-ewwel wieħed huwa Papija, Isqof ta' Hieropli, li kien ħabib ta' San Polikarpju, li Kien dixxipolu ta' San Ġwann l-Evanġelista, għal hekk kien imgħarraf sewwa. Dan kiteb ktieb, is- sa mitluf, li kien jismu: ''Tifsir fuq il- kliem tal-Mulej (Exegesis.— Logion Kvriakon). F'dan il-ktieb Papija jgħid dan: Matthaios men oun, Hebraidi dia- lekto ta Logia (Kvriou) sinetaxato. Bil-Malti: ''Mattew kiteb fil-lsien Għe- brani it-Taħdit (tal-Mulej), Sant'Ire- new jgħid: ''San Mattew kiteb għal- Lhud l-Evanġelju fil-lsien tagħhom, fiż- żmien li Pietru u Pawlu kienu Ruma''. Pantenu, 200 W. K. isemmi wkoll li San Mattew kiteb l-Evanġelju fil-lsien Ghebrani. QOrigenes kiteb (snin 185- 254): ''Kif qalulna ta' qabilna fuq l- Evanġelji, l-ewwel wieħed hu ta' San Mattew, li kien Għaxxar u sar Appost- lu. Kitbu bil-lsien Għebrani, għal- Lhud li saru Nisranin''. Tertulljanu, bejn is-snin 207-212, kiteb hekk: 'L- ewwel Evanġelju hu ta' San Mattew… li jibda hekk: Ktieb in-nisel ta' Ġesu Kristu Bin-David, Bin-Abraham…… iż Ewsebju ta' Kajsarija kiteb il-fehma tiegħu hekk: ''Mattew, meta kien ip- prietka l-Fidi lil-Lhud, tahom l-Evan- ġelju miktub fil-lsien tagħhom, qabel ma mar għand ġnus oħra''. San Ġlor- mu, snin 360-400, kiteb: ''Mattew, li minn Għaxxar sar Appostlu, kiteb bil- lsien. Għebrani l-ewwel Evanġelju għan-nies tal-Lhudija '. Barra mix-xhiediet esterni li semmej- na, hemm ukoll xhiediet interni, li hawn se nsemmu tnejn minnhom biss. L-ewwel: l-Evanġelju ta' San Mattew inkiteb qabel is-sena 70. Dan jidher għax il-waqgħa ta' Ġerusalem, f'dak l- Evanġelju tinsab imħawda mal-ġrajja tal-aħħar tad-dinja. Kieku nkiteb wa- ra s-70, din it-taħwida ma kenitx issir. It-tieni: min kiteb l-Evanġelju kien Lhudi tal-Palestina. Dan jidher għax jaf tajjeb wisq il-għadiet politki u reli- ġjużi u l-ġeografija tal-Palestina ta' żmien Kristu. Jidħol fi rqaqat meta jsemmi kbarat Lhud u nħawi ta' dik l- art li ma jistax jafhom ħlief min trabba fihom. e)L-Evanġelju ta' San Mattew li għandna l-lum hu, tal-inqas fis-sostan- za, xorta waħda bħal dak li nkiteb l- ewwel. Din il-ħaġa hija l-qofol ta' dak li għidna qabel, imma qabel ma niflu- ha, jeħtieġ li nżommu quddiem għaj- nejna l-għan ta' dan l-Evanġelju, u l- Isien ewlieni li bih inkiteb. Il-għan ewlieni ta' l-Evanġelju ta' San Mattew, hu li juri li l-profeziji li l- Lhud kienu jaqraw fil-kotba tar-Rabta l-Qadima seħħew fi Kristu, għal hekk Kristu kien il-Messija li huma' kienu jistennew. Il-lsien ewlieni li bih inki- teb kien l-Arami, jew Għebrani tal-Pa- lestina. Dan l-Evanġelju bil-lsien ew- lieni ntilef meta l-Insara Lhud xterdu ma' tul iż-żewġ gwerer, l-ewwel ta' Titu bin Vespasjanu fis-sena 70 u mba- għad ta' Xmun bar-Kokba, fis-snin 132-5. Il-lum hawn nies ta' skola li jżom- mu li l-Evanġelju ta' San Mattew kien miktub mill-ewwel bil-Grieg. Għax daqs kemm hu miktub bi Grieg tajjeb, ma jistax ikun maqlub minn lingwa Se- mija. Imma dan l-argument m'għand- dux saħħa. Għax dan kien jiġri wkoll kieku min qaleb l-Evanġelju kien jaf tajjeb l-Grieg. Jgħidu wkoll li l-kliem tal-Għaqda l-Qadima li fih dan l-Evan- ġelju meħud mill-Bibbja Griega ta' Li- xandra, mhux mill-Bibbja l-Lhudija tal-Palestina. Imma anqas dan l-argu- ment ma jorbot, għax ma. tistax taf min kien li qaleb l-Evanġelju mill-Ara- mi' għall-Grieg. Sata' kien Lbudi-Nis- rani tad-Dijaspora, għal hekk. kien i- semmi l-kliem tal-Bibbja li kien jaf hu. Jgħidu wkoll li Kieku' kien miktub bl- Għebrani, ma kienx hemm għal fejn il-kittieb ifisser li l-kelma ''qorban' tfisser ''għotja'', u ''Golgota'' tfisser Tas ta' mewt'. Imma dan it-tifsir jinsab fl-Evanġelju kif inhu issa, bil- Grieg, u ma tistax tgħid li kien hekk minn dejjem. Sata' għamlu min qal- bu għal Grieg. Ara kemm hu hekk, li kelma minnhom nesa jfissirha. 21 miktub li l-Anġlu qal lil San Ġużepp ''Mirjam sa jkollha ti- fel, li għandek issemmih Ġest (Je- xugħ) għax jeħles lil niesu minn ħti- jiethom''. La darba l-kittieb ma fis- sirx li Ġesu tfisser Ħellies jidher ċar li kien jaf li l-qarrejja kienu jafu xi tfis- ser, għax kienu Lhud u l-Evanġelju kien miktub bil-lsien tagħhom. Mela l-Evanġelju ta' San: Mattew l-ewlieni kien miktub bl-Arami mhux bil-Grieg. Nieqfu hawn biex ma niġbdux fit-tul wisq. Imma għad baqa' tifsir ieħor fuq dan l-Evanġelju, li jekk il-Bambin irid, jista' jkun li niktbuh xi darba oħ- GĦID IL-MILIED FIL-GĦAR FA—BEFLEHEM il-Miled—ntanti—nmifsti—fil-qalb-ġib ila l KOBbrrl-Kasjiti i ġ Fe ż kem wie 7 ear għażja il-Ewwel-Milied:— Sebħ Hil-Alla Rio ie, 3 ibniet zjonijiet-hetrkhekk. H kena—daqs—nin-eħaddiHejlil-Milied ; żfitza SERRA : : fii ie hi £ U ie