L-Imnarja ta' Tfuliti fis-Snin Għoxrin tas-Seklu li Għadda Peress li jum San Nikola fir-raħal tagħna dejjem jaħbat qrib sewwa tal-Imnarja, ma jkunx barra minn loku li, f'din ir-rivista, nitkellmu ftit ukoll dwar din il-festa tradizzjonali u tant popolari fost il-poplu ta' Malta u Għawdex. Jien illum għandi 'l fuq minn 95 sena u għalkemm m'għadnix ngħix is-Siġġiewi, qalbi dejjem baqgħet marbuta miegħu u nqis ruħi s għadni nagħmel parti min-nies ħawtiela ta' dan il-lokal. Għadni midħla sewwa ta' kull ma kien u għadu jsir ġewwa r-raħal u Ilum sa mmur lura fis-snin u ngħidilkom x'kien isir nhar l-Imnarja fis-snin għoxrin tas-seklu li għadu kif għadda. Is-Siġġiewi fis-Snin Għoxrin Nibda biex ngħid li s-Siġġiewi ta' disgħin sena ilu kien xbiha miskina ta' dak li hu llum. Ir-raħal kien nieqes minn mezzi siewja ta' trasport tant li kien iżolat mill-Belt u minn inħawi qribha. Il-poplu tar-raħal kien midfun għalkollox minn dawk attivitajiet soċjali u kulturali li kienu jsiru n-naħa ta' isfel u u kien jehda biss b'divertiment pjuttost rustiku, li kellu l-oriġini ħafna snin qabel fi żminijiet imdallma. Hekk kienet tinsab il-qagħda fir- raħal sa nofs is-snin għoxrin tas-seklu li għadda, meta jien kien għad kelli xi għaxar snin. tmiem Ġunju, fl-eqqel tas-sajf. L-Imnarja kienet, fuq kollox, festa tal-bdiewa u peress li għadd kbir ta' Siġġiewin kienu nies tar-raba', dawn kienu jgħożżu dan il-jum u ħafna kienu jgawduh mill-aħjar li setgħu. Kien jum mistenni għax kien wieħed mill-ftit, jekk mhux l-uniku, meta missirijietna setgħu joħorġu ftit mill-monotonija ta' matul is-sena. Kif kienet it-tradizzjoni, l-Imnarja fis-snin għoxrin kienet tibda bil-qari tal-Bandu. Nhar il-festa ta' Ġwann, fl-24 ta' Ġunju, raġel liebes ilbies medjevali, bi flejguta u bid-daqq tat- tanbur, kien joħroġ mill-Imdina fit-toroq tar-Rabat u jaqra l-Bandu. Dan kien jikkonsisti fir-regolamenti tat-tiġrija li ssir taħt is-Saqqajja nhar l-Imnarja, id-29 ta' Ġunju. Kif għadu jsir sal-lum, l-Imnarja proprja kienet tibda filgħaxija tal-jum ta' qabel fil- Buskettt, bil-wirja tal-prodotti tal-biedja fosthom ħaxix u frott kif ukoll bhejjem tax-xogħol, nagħaġ u mogħoż, baqar, qżieqeż, fniek u kull xorta ta' tjur. Kif Bdiet il-Wirja Il-Wirja Agrikola tal-Buskett ilha magħna sa mill-1854. Kien bdieha l-Gvernatur Sir William Reid, bis-sehem tal-Malta Horticultural Societv, u baqgħet issir sena wara l-oħra fil-festa ta' San Pietru u San Pawl. Ġiet imlaqqma l-Imnarja, kelma li ġejja minn Luminarja (dwal), peress li dakinhar kienet tiġi ċelebrata l-Festa tal-Appostli SS Pietru u Pawl, patruni Planċier Artistiku Ġdid Każin Banda San Nikola 1883-2013 (530 senaj tal-Imdinau, allura, l-katidral u s-swar tal-Imdina kien jinxtegħlu bil-fjakkli għall-okkażjoni. Nerġgħu għal dak li kien iseħħ fi tfuliti. Lejlet il-Festa In-nies kienet terħilha lejn il-Buskett tard wara nofsinhar ta' lejlet il-festa. Dak iż-żmien karozzi kien għad m'hawnx u n-nies tas-Siġġiewi u tal-irħula qrib kienu jaslu l-Buskett jew bil-mixi jew b'xi karettun miġbud minn żiemel jew ħmara. L-ewwel ma jagħmlu kienu jżuru il-wirja agrikola mħejjija taħt it-tinda, f'dik il-wesgħa ta' ħdejn l-għar. Malli tinżel ix-xemx jibda l-għana u l-briju. Ċorom ta' żgħażagħ armati bil-gitarri, tamburlini u xi flejguta jinxteħtu taħt is-siġar u jisfogaw f'għana tal-pront li l-għan tiegħu aktarx ikun li jsemmgħu d-difetti wieħed tal-ieħor. Imma ħafna nies oħra jagħtuha għall-ilkel minn fuq l-imwejjed li jitħejjew apposta 'l hawn u 'l hinn taħt is-siġar kbar. L-aktar ikel imfittex ikun il-fenek moqli bit-tewm u mdawwar bil-patata tlellex bix-xaħam. Ħobż biż-żejt, tadam u kappar, mazzit u zalzett kien jiġi kkunsmat ukoll. U ma kienx jonqos l-inbid; ħalli li kultant kien jitla' fl-irjus u ma kienx rari li jingħad xi kliem żejjed, tant li x'uħud kienu jiġu fl-idejn. Wara li jieklu ħafna kienu dawk li jdabbru rashom lejn djarhom u jħallu l-għors u x-xalar għaż-żgħażagħ sakrana mitlufin fl-għana, jiċċajtaw u jagħtu fastidju bla rażan. Dawn idumu jishru sa tard ħafna bil-lejl u x'ħin ma jifilħux iżjed jinxteħtu mal-art u jorqdu sa ma tibda tbexbex l-għodwa. jum l-Imnarja Ma' sbieħ jum l-Imnarja, missieri kien jeħodni għall-quddiesa tal-ewwel. Wara, flimkien ma' xi żewġ ġirien, konna nitilqu bil-pass għall-Buskett. Ngħaddu minn Ta' Brija u naqbdu l-wied. Ngħaddu minn trejqiet dojoq, kultant qalb għollieq iniggeż u ħotob li jekk ma tkunx ħsiebek hemm jitfgħuk fil-fondoq tal-wied. Il-mixja kienet tieħu aktar min-nofs siegħa u konna naslu fil-qalba tal-Buskett f'xemx taqli l-fjokki. L-ewwel konna nżuru l-wirja. Jien kont nitpaxxa nara dawk il-ħxejjex friski, frott mill- aktar bnin, ħawħ, lanġas, bettieħ, dulliegħ, tadam, patata u ħlejjaq għaslin oħra tar-raba' Malti. Fost l-esebiti kont nara wkoll għasel tan-naħal, tin taċ-ċappa, tadam imqadded, fliexken bil-ġulepp tal-frott magħmula bl-idejn kif ukoll ħxejjex aromatiċi u żrieragħ ta' kull ġens. Imbgħad kont nintilef inħares lejn xi gendus enormi marbut ma' siġra, lejn żwiemel, bgħula, nagħaġ, mogħoż, u gaġeġ bis-sriedaq u tiġieġ, ħamiem u diversi razez ta' fniek. Uħud minn dawn kien ikollhom ċertifikat mehmuż ma' għonqhom li juri li jkunu rebħu premju — tal-ewwel, it-tieni jew it-tielet. Il-wirja kienet tintemm f'nofsinhar meta l-Gvernatur, jew xi ras kbira oħra, kien iqassam il-premjijiet. Kien fih gost tara dawk il-bdiewa jxejru l-bnadar u tazzi li jagħtuhom, għotjiet li jkunu jixhdu l-ħidma sfiqa li jkunu wettqu matulek ja sena biex setgħu nisslu dawk il- prodotti esposti fil-wirja. Imbagħad lura bil-mixi lejn id-dar. Konna naslu għall-ħabta tas-sagħtejn u tgħidx ommi xi frakass kienet tagħmel għax kesħilha kollox it-Tiġrija Filgħaxija ta' jum l-Imnarja kienet issir it-tiġrija taħt is-Saqqajja fir-Rabat. Din għadha ssir hemm sal-lum. Planċier Artistiku Ġdid ibiiz-z013 (36 sena) Każin Banda San Nikola Waħda mill-plieri ta' nofs it-triq tat-tiġrija li twasslek għall-loġġa. Fl-isfond jidher il-katidral tal-Imdina. Il-korsa tal-ġiri kienet imqassma f'żewġ partijiet — dik taż-żwiemel u l-oħra tal-ħmir. Taż-żwiemel kienet ftit itwal u t-tluq kien jibda minn bejn żewġ plieri, wieħed f'kull naħa tat-triq. Kienu jkunu mbajdin sofor u ħomor. Fuq plier minnhom kien hemm rokna għal dak inkarigat mill-ordni, li minnha kien jispara t-tir b'sinjal tat-tluq. Aktar 'il fuq tat-triq kien hemm il- plieri tal-ħmir, eżatt bħall-oħrajn. It- triq tal-korsa kienet twassal sa taħt is- Saqqajja, sal-loġġa tal-premjijiet. It-triq kienet għadha tat-torba, kollha ħotob u ma kinux jonqsu xi ħofor 'l hawn u 'l hinn. Il-Loġġa Qabel inkompli, nixtieq ngħid xi ħaġa dwar il-famuża Loġġa li wieħed jara f'tarf triq it-tiġrija. Kien fl-1675, fi żmien il-Gran Mastru Emanuel de Rohan, meta Giovanni Gourgion, il- Ħakem tal-Imdina, ried jeħles mill- istruttura tal-injam li kien hemm biex minnha jitqassmu l-paljijiet lir-rebbieħa. It-tiġrija kienet ukoll issir fuq l-istess korsa li hemm illum. Il-Ħakem qabbat lill-Perit ċelebri Lorenzo Gafà biex jagħmel pjanta ta' loġġa tal-ġebel. Il-Perit, imbagħad, inkariga lill-Imgħallem Salvu Borg biex jagħmel il-binja flimkien ma' xi skulturi u l-inqix ta' tarki armorjali. Salvu Borg kien Kapumastru, jew mgħallem, tal- Planċier Artistiku Ġdid Każin Banda San Nikola 1333-2013 (130 sena) Iż-żewġ plieri fil-bidu tat-triq it-tiġrija. bini mis-Siġġiewi u kien wettaq xogħlijiet famużi f'inħawi oħra ta' Malta. Il-Loġġa tlestiet f'Lulju tal-1696 u ġiet tiswa 819 skudi u 9 tari. Għadha titgawda sal-lum fl-istess post fejn issebbaħ tarf it-telgħa u toħloq kurżità lejn min jieqaf iħares lejha. Għadha sservi wkoll għall-istess skop sal-lum il-ġurnata. L-iskrizzjoni li wieħed jara fuq il-ħajt ta' ġewwa tal-Loġġa tgħid 'CUI LEGITIME CERTAVERIT' li bil-Malti jfisser: (il-premju jistħoqq) LIL MIN JIKKOMPETI skont IL- LIĠI. Il-Kapumastru Salvu Boorg miet fl-1733 u ndifen f'raħal twelidu, is-Siġġiewi. Fir- Reġistru tal-mejtin tal-Parroċċa, taħt ismu hemm imniżżel Mastru Salvatore Borg arkikett eminenti. L-Ispettaturi Sadattant, issa jibdew jaslu n-nies għat-tiġrija. Dawk tal-irħula qrib — ir-Rabat, Ħad- Dingli u s-Siġġiewi — kienu jaslu aktarx bil-mixi imma kien hemm ukoll minn kellu xi serki biż-żiemel. Oħrajn aktar komdi kienu jikru karozzin, iżejnuh bil-liedna, jaqilgħulu s-saqaf u, fuq l-erba' vireg tal-ħadid li kien ipoġġi fuqhom, kienu jwaħħlu tuffiħat ta' belludja. Xi koppji ta' miżżewġin friski kienu wkoll jieħdu karozzin imżejjen bil-liedna u fjuri. Ta' min ikun jaf li, sa ma ntemmet l-Ewwel Gwerra tal-1914-18, kienet għadha drawwa li min ikun iżżewweġ dik is-sena, l-għarus jintrabat li jieħu lil martu għat-tiġrija tar-Rabat kif ukoll għall-festa ta' San Girgor fiż-Żejtun. Sfortunatament, kienu l-uniku żewġ ħarġiet li kienu jseħħu fil-kors ta' ħajjet dik il-povra mara. Nies li kienu jiġu min-naħa tal-Belt kienu jaslu bil-vapur tal-art li kien jitlaq minn Bieb il-Belt u fi trieqtu lejn ir-Rabat kien jiġbor nies mill-Ħamrun, Birkirkara, Ħal Balzan u Ħ' Attard. Il-passiġġieri kienu jinżlu fl-istazzjon tas-Saqqajja fl-istess triq tat-tiġrija. Matul is-snin għoxrin it-tren, jew vapur tal-art, kien għadu jopera kuljum bejn ir-Rabat u l-Imtarfa. Kien waqaf jaħdem għal kollox fis-sena 1931. Qabel it-Tluq Hekk kif jaslu fil-post kulħadd kien ifittex post bilqiegħda fuq il-ħitan tas-sejjieħ matul il-korsa. Min ma jilħaqx post jibqa' bilwieqfa taħt il-ħajt. Fil-loġġa kienu jpoġġu l-kbarat li, meta jispiċċaw is-sitt korsi, jagħtu l-paljijiet lir-rebbieħa. Peress li dak il-ħin tkun għadha x-xemx, in-nies kien jeħodha l-għatx u għal dan il-għan kien ikun hemm xi bejjiegħa tal- ilma, bil-bomblu tal-fuħħar mimli ilma frisk. Min jitħajjar jixtri kien iħallas sitt ħabbiet u jingħata jixrob f'bott tal-landa. Taħt il-ħajt, qrib il-loġġa, kien jintasab raġel ibiegħ il-gaxxin. Għal min ma jafx, il- gaxxin kien ikun tilqit ta' laħam, patata, ftit zalza u loqom tal-ħobż li kienu jħallu wara l-ikel is-suldati u l-baħrin Ingliżi. Kien jixtri dak l-iskart tal-ikel kuntrattur li wara kien iwellih lil għadd ta' bejjiegħa tat-triq. Tali ikel kien jinġieb f'laned kbar u kien jinbiegħ tliet soldi kull porzjon. Kien ikun hemm numru sewwa ta' xerrejja, għax dak iż-żmien kien hawn nuqqas kbir ta' xogħol u ħafna nies kienu neqsin mill-ikel. Il-bejjiegħ kien itella' l-laħam u li jkun hemm fil-landa b'idu u driegħu tal-lemin u jagħtih lix-xerrej imgeżwer f'biċċa gazzetta. Matul it-Telliega Għall-ħabta tas-sitta jibdew it-tlielaq. Il-ġerrejja, li kienu jirkbu bla sarġ, kienu jkunu armati b'niggieża twila u tgħidx kemm kienu jniggżu lill-imsejkna bhima sakemm tintemm il-ġirja. Jidhirli li kienu jkunu sitt korsi b'kollox. Jibdew il-ħmir u ma ngħidlekx kemm botti Kris L-3) Planċier Artistiku Ġdid 1883-20 ena) Każin Banda San Nikola kont tisma' x'ħin jarawhom jitqanżħu hekk kif jaqbdu t-telgħa. Imbagħad ikomplu l-korsi taż-żwiemel, tal-bgħula u ta' li jkun fadal. Hekk kif tintemm it-tiġrija jitqassmu l-paljijiet fost ir-rebbieħa u dawn, sa jtiru bil-ferħ, jitilqu bihom lejn pajjiżhom fost iċ-ċapċip u l-ferħ ta' sħabhom. Kultant kien jinqala' l-ġlied għax ma jkunx hemm qbil ma' dak li jiddeċiedu l-imħallfin. Raġel mis-Siġġiewi, li kien joqgħod San Ġiljan, kellu ħmar prim u kull sena kien imissu palju. Kien jiġi bih is-Siġġiewi fost il-ferħ tad-dilettani u, wara dawra brijuża mar-raħal, imur jippreżenta dak il-palju lill-knisja. Kienu jużaw il-paljijiet biex jagħmlu xi vent'artal, jew xi pjaneta għall-qassisin. L-istess kien isir bil-palju meta jirbaħ xi żiemel jew bagħal mir-raħal. Fuq Blat il-Qamar Issa kulħadd jibda jaħseb biex imur lura lejn pajjiżu. Dawk li jkunu rekbin fuq xi ħaġa jinfexxu f'żufjettar, fastidju u għana tal-okkażjoni. Dawk mis-Siġġiewi kienu jidħlu fir- raħal minn Blat il-Qamar. Fis-snin għoxrin kien għadu ma nbeniex iċ-ċimiterju f'dawk l-inħawi u ħafna mir-raba' tal-post kien żdingat u bil-blat mikxuf. Kienet drawwa, li ħafna nisa kienu jieħdu lil uliedhom u jintasbu bilqiegħda fuq iċ-ċnut tal-għelieqi matul dik il-medda ta' triq. Ommi kienet dejjem teħodna hemmhekk, l-erbgħa li konna, biex nassistu għal dak li jkun qed iseħħ. Ħafna nisa xjuħ u xebbiet kont tarahom hemm ukoll. Malli jaslu l-ewwel parilji u karozzini aħna t-tfal konna noħorġu għan-nofs biex niġbru kull ma jitwaddab minn fuq dawk l-inġenji. Kienu jwaddbu tuffieħ ta' belludja, perlini u xi ġugarell. Il-mira ma kinitx tkun għalina t-tfal imma għal xi tfajla milli jkun hemm fuq il-ħajt. Aktar iva milli le dawk l-oġġetti kienu jispiċċaw f'idejna t-tfal, fost il-ħars ikrah ta' min ikun waddabhom. Kienet tkun xalata għalina ż-żgħarl X'Ħin Jidlam L-Imnarja fis-Siġġiewi ma kinitx tispiċċa hawn, għax malli jidlam sewwa gruppi ta' għannejja kienu joħorġu bil-gitarri iduru mat-toroq tar-raħal u jintilfu f'orġja ta' għana. L-aktar li kont issibhom kien taħt xi tieqa ta' dar li fiha tkun toqgħod xi xbejba li waslet għaż-żwieġ. Ma kienx jonqos il-ħars moħbi ta' dawn minn wara t-twieqi jew il-persjani. Dak iż-żmien il-ġuvintur ma kellhomx Paceville u kien b'ħafna ħabi biex jiltaqgħu ma' tfajla fil-beraħ. Il-lejl tal-Imnarja kien okkażjoni biex dawn iż-żgħażagħ jesprimu xewqithom f'serenati ta' għana taħt it-twieqi tal-maħbubin tagħhom. Kultant kien ikun hemm xi wieħed li tiġieh żewġ u jolqot l-għajn ta' xi waħda minn dawn u, f'qasir żmien, il-koppja jaslu sal- artal. Riflessjonijiet L-iljieli ta' xalar, ikel, xorb u għana fil-Buskett, kif ukoll it-tiġrijiet taħt is-Saqqajja, għadhom magħna sal-lum. Iż-żewġ okkażjonijiet għadhom jiġbdu għadd kbir ta' nies lejn ir-Rabat u l-Buskett. Imma n-nisa, it-tfajliet u t-tfal ferrieħa fi Blat il-Qamar għebu mar- riħ, kif ukoll l-għannejja fit-toroq tar-raħal, li kienu l-għaxqa tax-xbejbiet irżina li jkunu jistennew okkażjoni bħal dik. Hekk ukoll spiċċaw mix-xena l-karozzini mżejnin, li flokhom issa daħlu l-inġenji tal-mutur. Hu fatt ta' sogħba, kif il-wasla ta' mezzi tat-trasport modern serqu l-ġmiel rurali ta' din il-festa sajfija, li kienet l-Imnarja ta' tfuliti. Planċier Artistiku Ġdid Każin Banda San Nikola 1333-2013 (130 sena)