Din is-sena, bla dubju ta' xejn, il-memorja tal- Furjaniżi ser tmur lura għal dak l-avveniment traġiku li seħħ ħamsa u sebgħin sena ilu meta fit-28 ta' April tas-sena 1942, il-qawwiet tal-ajru Ġermaniżi bbumbardjaw il-Knisja Arċipretali għażiża ta' San Publju u għamlu minnha ħerba sħiħa. Dak il-jum, li sal-lum huwa kkunsidrat bħala l-aktar jum iswed u qerriedi fl-istorja tal- Furjana, ma ħalliex biss diżastru u tifrik fil-bini tal-knisja ta' San Publju iżda ħalla warajh ukoll numru ta' vittmi, fosthom is-saċerdot ħabrieki Dun Pawl Portelli u għadd ta' Furjaniżi oħrajn li dak il-ħin tal-attakk kienu qegħdin ġewwa l-knisja ta' San Publju biex jaqdu l-ħtiġijiet spiritwali tagħhom. Huwa xieraq li niftakru fi ġrajja bħal din u li ngħaddu t-tifkira tagħha lit- tfal u ż-żgħażagħ tal-Furjana. Tkun inġustizzja mal-Furjaniżi ta' qabilna jekk ninsew dak li ġara u jekk ma niftakrux kemm nies batew biex matul is-snin reġa' nbena dak kollu li għandna llum, inkluża l-knisja għażiża tagħna. Kif nafu minn diversi sorsi, il-qawwiet li xeħtu l-velu tal-qerda fuq it-tempju tagħna xerrdu wkoll mal-erbat irjieħ tad-dinja l-aħbar li l-Kon- Katidral tal-Belt Valletta ġie bbumbardjat u milqut b'mod partikolarment effikaċi. Id- dimensjonijiet imponenti tal-Knisja Arċipretali ta' San Publju għandhom tassew id-dehra ta' katidral u għalhekk ma nistagħġbux li permezz tax-xandir tal-istazzjonijiet tar-radju Taljani ġriet ix-xniegħa li kien intlaqat il-Kon-Katidral ta' San Ġwann fil-Belt Valletta. Ma kinitx l-ewwel darba li l-knisja monumentali ta' San Publju ġiet mifxula mal-Kon-Katidral ta' San Ġwann. Dan għadu jiġri sikwit saħansitra llum minkejja l-mezzi kotrana ta' informazzjoni meta diversi turisti li jkunu qrib il-knisja ta' San Publju jistaqsu jekk din hijiex il-katidral jew kon-katidral tad-djoċesi. Pjazza San Publju jew kif popolarment nafuha bħala l-Fosos, tkompli tgħin biex tingħata din l-impressjoni. F'waħda mill-edizzjonijiet tal-ġurnal Ingliż The Grantham Journal għas-sena 1897 (3.7.1897, p. 8), niltaqgħu ma' rakkont ħelu iffirmat minn ċertu ''Tallv-Ho' taħt ir-rubrika ''More Leaves from Mv Log-Book' bis-sottotitlu ''England's Eve inthe Mediterranean' . Dan il-korrispondent jirrakkonta x'ra meta ġie għal btala ġewwa Malta. Ir-rakkont jiffoka partikolarment fuq dak li huwa ra ġewwa l-Belt Valletta. Hu jirrakkonta l-impressjonijiet tiegħu dwar is-sbuħija tal-Port il-Kbir u rigward il-bastimenti li kienu sorġuti fih kif ukoll dwar it-tarzna navali impressjonanti li kienet tintlemaħ mill-mollijiet tal-Port il-Kbir. Wara dan, jinforma l-qarrejja dwar il-Belt Valletta u l-palazzi u l-knejjes barokki tagħha, l-ewlenija fosthom il-Knisja Konventwali tal-Ordni tal- Kavallieri ta' San Ġwann. Hu jikkummenta dwar il-persunaġġi li ltaqa' magħhom, l-ilbies tan-nies u l-istil ta' ħajja li kienu jgħixu. Jidher li l-għonnella ħalliet ċertu effett fuq il- korrispondenti L-istess korrispondent jikteb li wara nofsinhar, fl-istess ġurnata li matulha waslu fil-Port, huwa għaddieha jirrilassa għaliex ħass ruħu kemxejn mitluq minħabba l-arja sħuna li tipikament taħkem dawn l-inħawi tal- Mediterran. Iżjed tard, hu kellu l-opportunità li jżur l-Imdina u l-Grotta ta' San Pawl, taħt dik li kienet orġinarjament il-Knisja Kolleġġjata Ġerosolimitana ta' San Publju (tal-kjeriċi tal- Ordni ta' San Ġwann) fir-Rabat. Hekk kif jintroduċi r-rabta ta' San Pawl ma' Malta huwa jikteb: ''San Paolo and San Publius are great names hereabouts. Minn dak li kiteb il-korrispondent jidher ċar li nhar il-Ħadd 2 ta' Mejju 1897, hu kien assista għall-purċissjoni tal-festa titulari ta' San Publju fil-Furjana u mhux fil-Belt Valletta. Huwa ħaseb lil-Knisja Arċipretali ta' San Publju hija l-katidral ewlieni tal-Belt. Din il-fehma tissaħħaħ mill- fatt li meta jsemmi l-knisja ta' San Ġwann, qatt ma jsemmiha bħala Kon-Katidral jew Katidral iżda biss bħala Knisja Konventwali. Minħabba f'hekk, hu jsemmi lil San Publju bħala l-qaddis patrun tal-Belt Valletta. Għalkemm dan mhuwiex it) EE LEZI korrett, il-korrispondent hu bħallikieku skużat bla ma jaf, ġaladarba San Publju mhuwiex biss patrun tal-Furjana iżda wkoll patrun ta' Malta kollha. Id-deskrizzjoni tal-purċissjoni ta' nhar il-festa tixhed li l-festa ta' San Publju kienet ikkunsidrata bħala festa nazzjonali u fiha kienu jipparteċipaw il-membri kollha tal- ġerarkija ekkleżjastika djoċesana. Dawk li l-korrispondent iddeskriviehom bħala 'bishops' x'aktarx kienu l-monsinjuri tal-Kapitlu tal- Katidral Metropolitan tal-Imdina li kienu jieħdu G sehem kemm. fil-quddiesa 1 pontifikali u diversi drabi anki — fil-purċissjoni flimkien mas- i seminaristi tal-djoċesi. and 5 dam. eskluż ukoll, kif diversi drabi seħħ, li xi Isqof kien qiegħed : imexxi l-purċissjoni tal-festa. de Interessanti ngħidu wkoll li le l-artiklu li qed nikkummentaw ; jixhed li l-festa ta' San Publju / kienet ukoll sinonima ma' — spettakli mill-aqwa tal-logħob / tan-nar, ħaġa li ġiet irkuprata i xi ftit permezz tal-ispettaklu Eun- kompetittiv tal-logħob tan-nar ' li jsir kull sena fi Pjazza San hmż) Publju. Biex id-deskrizzjoni . tal-festa ma jkun jonqosha l xejn, jidher ukoll li dakinhar it-temp ħabbat xi ftit lill- Furjaniżi li kienu qed jiċċelebraw kif sikwit iħabbat ukoll lilna Ilum. Il-ħarsa tagħna ma tiqafx f'dan ir-rakkont ħelu imma tmur lura għal darb'oħra għat-traġedja li seħħet dakinhar tat-tiġrif parzjali tal-knisja ta' San Publju. L-aħbar tal-attakk atroċi li sar, sabet ruħha anki fuq diversi ġurnali inklużi dawk Awstraljani u ovvjament anki dawk Brittanniċi. Fil-ġurnal Awstraljan Dailv News (29.4.1942, p. 3) f'kaxxa ċkejkna taħt it-titlu konsiderevolment viżibbli 'Malta's- Damaged Churches', il- gazzetta titkellem dwar attakki li saru fil-jiem ta' qabel fuq Malta u fuq dak li kien seħħ lejlet (28.4.1942). L-istess aħbar ġiet ippubblikata wkoll fuq il-ġurnal Awstraljan The West Australian Parroċċa San Publju' nhar it-30 ta' April 1942 (p. 5) f'kolonna taħt it-titlu ''Raids on Malta'. Skont ir- rapport ippubblikat f'dan il-ġurnal, jidher li fl-istess jiem li matulhom ġiet milquta l-knisja ta' San Publju, intlaqtet ukoll waħda mill-koppli prominenti ta' xi waħda mill-knejjes Maltin kif ukoll sptar li kien diġà ġie milqut diversi drabi qabel. Iżjed tard, insibu saħansitra ġurnali Brittanċi li jippubblikaw mhux biss l-aħbar tat-tiġrif tal-knisja ta' San Publju iżda jagħmlu dan ukoll billi jippubblikaw ritratti jew sketches li jixhdu b'mod iżjed realistiku dan l-avveniment. Fil-ġurnal The Illustrated London News (4.7.1942, p. 6) insibu għadd ta' ritratti ta' postijiet prominenti f'Malta li sfaw attakkati u mġarrfa matul ix-xhur ta' qabel. Minbarra ritratt imdaqqas tal-knisja mġarrfa ta' San Publju fil-Furjana, insibu ritratti li juru l-Berġa tal-Italja fil-Belt, il- knisja tan-Nazzarenu tal-Patrijiet Dumnikani f'tas-Sliema, it-Teatru Rjal fil-Belt, il-Palazz tal-Gvernatur fil-Belt ukoll u mkejjen oħrajn li kollha ġew milqutin b'mod qawwi mill-għadu waqt il-bumbardamenti. Fuq ġurnal ieħor jismu The Sphere (8.8.1942, p.175), insibu disinn jew aħjar sketch li jirrappreżenta x-xbieha tal-knisja mġarrfa ta' San Publju. Ċomver/arċ unlended Għalkemm mhux eżattament, din id-deskrizzjoni kważi tagħtina l-impressjoni li l-knisja ta' San Publju hija iżjed marbuta mal- Belt milli mal-Furjana. Mhux hekk bissl Il- caption li ġiet ippubblikata taħt l-istess sketch, turi li l-artikolist ħallat il-kripta tal-Knisja tas-Salib Imqaddes tal-Patrijiet Franġiskani Kapuċċini tal-Furjana mal-kripta tal-Knisja ta' San Publju. Nafu b'ċertezza li hawnhekk l-artikolista qiegħed jiżbalja għaliex hija l-kripta tal-Knisja tal-Kapuċċini dik li kienet magħrufa għad-dfin partikolari tal-patrijiet li kienu jiġu bbalzmati u mqegħdin weqfin fin-niċeċ tal-kripta li hemm taħt il-knisja msemmija. Il-knisja tal- Franġiskani Kapuċċini fil-Furjana, teżor storiku ieħor għażiż għall-Furjaniżi kollha, ġiet ukoll ibbumbardjata u mġarrfa nhar Ħadd il-Għid, 5 ta' April 1942, ftit ġimgħat biss qabel il-ħerba li ġarrbet il-Knisja ta' San Publju. Xi ħadd ħaseb li l-bombi qerrieda tal-Luftwaffe mixħutin fuq il-knisja ta' San Publju kien se jkollhom l-aħħar kelma. Kronista li kien qed ixandar minn fuq radju Ġermaniż ġie rrappurtat li qal: ''There will not be a St. Publius Church for rja Furjaniża Il- previżjoni negattiva tal-għadu, bl-għajnuna kbira t'Alla u ta' San Publju, ma kellhiex isseħħ u l-kampnari tal-Knisja Arċipretali ta' San Publju, midruba iżda mhux imwaqqgħin huma s-simbolu tal-qawwa tal-komunità Furjaniża li quddiem it-tifrik tal-gwerra xammret il- kmiem u b'kuraġġ u determinazzjoni bdiet tibni mill-ġdid il-Furjana u t-tempju ewlieni tagħha. Illum nistgħu ngħidu li altru milli għandhom x'jiġu jaraw it-turisti fil-Knisja Arċipretali ta' San Publjul Madanakollu, ma rridux nagħmlu l-iżball li naħsbu li l-kisbiet tal-Furjaniżi missirijietna huma l-kisbiet tagħna. Ilum mhux il-bombi qegħdin jheddu l-Furjana iżda l-mewt mgħaġġla li l-Furjana qed tbati minnha minħabba n-nuqqas serju fil-popolazzjoni. Ejjew nagħmlu kuraġġ u nagħmlu dak kollu possibbli biex ma jiġrix li l-kisbiet ta' missirijietna jisfumaw fix-xejn. Xejn ma hu impossibbli u l-kampnari midruba iżda weqfin tal-knisja tagħna fil-gwerra huma simbolu ta' tama li għandu jibqa' dejjem jispirana u jakkumpanjana matul iż-żminijiet.