Bormla Ii blienI Oi te ta' Ganfranġisk Abela Il-Kommendatur Fra Ġanni Franġisk Abela kien ħareġ Malta Illustrata f'erba' kotba miġburin f'żewġ volumi. L-ewwel wieħed kien stampat fl-1772 filwaqt li t-tieni wieħed kien stampat tmien snin wara. It-tnejn kienu stampati fl- Istamperija tal-Palazz. Iż-żewġ volumi kienu kkoreġuti u elaborati mill-Konti Giovanni Antonio Ciantar. Abela kien Viċi Kanċillier tal-Ordni ta' San Ġwann. L-għan Malta Ilustrata tipprovdi tagħrif marbut ma' Bormla, kif tipprovdi ma' lokalitjiet oħra fil-gżejjer Maltin. Fit-tieni volum (jiġifieri fl-ewwel u fit-tieni ktieb) jagħti tagħrif dwar Bormla, il-bini tas-swar ta' Santa Liena mitmum mill-Fran Mastru De Vilhena u s-swar ta' Cotoner li bdew jinbnew fl-1670 mill- Gran Mastu Nikola Cotoner. Jissemmew il-patrijiet Tereżjani Skalzi bil-knisja u l-kunvent tagħhom kif ukoll il-Mandraġġ. Fejn tidħol Bormla, fit-tieni volum (jiġifieri fit- tielet u fir-raba' ktieb) huma ttratti l-Isqof Gargallo u d-dar tas-sajf tiegħu fuq Santa Margerita, il- parroċċa u l-awtonomija minn mal-Birgu, il-pesta l-kbira tal-1675, il-Kurċifiss ta' Kandja, l-Ordnijiet reliġjużi bil-kunventi u tagħrif dwar Ħal Tarxien u San Ġwann t'Għuxa, u l-knejjes, partikularment fil- parroċċa. Ġann Franisk Abela jagħti ħarsa lejn Bormla jew aħjar Burmola, 'artli Ilum insejħulha Cospicua'. Din l-art tinsab taħt il-ħarsien tal-Kaptan u l-Gvernatur tal-Isla. Din l-art ħadet isimha minn Bir-mula, jew Ċentru 19 ta' Novembru 1944 ) Bormla Fil-konfini tagħha nsibu diversi djar l-aktar fuq il-għolja ta' Santa Margerita fejn hemm ittellgħet knisja flimkien ma' monasteru għas-sorijiet taħt it-titlu tas-Serafika Madre Santa Tereża, fuq opra ta' Don Pietro Saliba, qassis ta' mġiba qaddisa. Fuq il-għolja ta' Santa Margerita u dik 'lisfel minnha msejħa l-Mandra, fl-1638 bdew jinbnew is-swar Firenzuola, għall-inġinier li ddisinjahom, id-Dumnikan Patri Vincenzo Maculano da Firenzuola li wara sar Kardinal. Abela jikteb dwar il-ħtieġa ta' dawn is- swar għad-difiża tal-Port il-Kbir. Nhar it-30 ta' Diċembru 1638, tqiegħdet l-ewwel ġebla tal-proġett imsemmi li tmexxiet mill-Gran Mastru Lascaris taħt id-direzzjoni tal-Inġinier Firenzuola. Saret quddiesa solenni mill-Prijur tal-Knisja Konventwali fuq il-post. Wara l-istess Prijur bierek il-post imbagħad qiegħed l-ewwel ġebla. B'xorti ħażina, 'il quddiem kellu jieqaf ix-xogħol fuq il-bini ta' dawn is-swar minħabba bżonnijiet aktar urġenti. Biss, snin wara x-xogħol tkompla l-ewwel mill-Gran Mastru Perellos imbagħad mill-Gran Mastru Zondadari. Ix-xogħol tlesta taħt il-Gran Mastru Manoel di Vilhena. Fuq il-bieb prinċipali tad-daħla tas-swar fil-lok imsejjaħ ta' Santa Liena — li fl-istess parti ta' Bormla hemm maħżen jinħażen il-porvli, jiġifieri l-polverista, inkitbet skrizzjoni bil-Latin li tirrakkonta ftit jew wisq il-qofol tat-tagħrif imsemmi hawn fuq'. (Din il-fortizza mibnija fuq disinn tal-Kardinal Firenzuola, bħala tisħiħ tad-difiża għal dawn il-portijiet, fis-saltna tal-Gran Mastru Lascaris, kienet sospiża minħabba l-bini tad-difiża tal-Kottonera. Il-Gran Mastri Ravmond Perellos u Marċ' Antonio Zondadari wieħed wara l-ieħor iddeċidew li jkomplu din il-kostruzzjoni flimkien ma' xi tibdiliet. Fl-aħħar, l-Eminenza Tiegħu l-Gran Mastru Antonio Manoel de Vilhena kif għamel meta wettaq sal-aħħar il-bini ta' fortizzi oħrajn, ordna hekk ukoll li dawn is-swar ta' difiża jitkomplew fuq disinn akbar bis-saħħa ta' periti tas-sengħa, bl-approvazzjoni tal-Ordni Militari fis-sena 1736) Ċentru 19 ta' Novembru 1944 ) Bormla Bormla hija mdawra wkoll bis-swar ta' Cotoner, opra vasta ħafna tant li kienet tiflaħ tilqa' fiha il-bhejjem kollha tal-gżira. It-tqegħid tal-ewwel ġebla tas-swar ta' Cotoner sar bl-akbar sollennità fit-28 ta' Awwissu 1770. Dakinhar saret purċissjoni kbira magħmula mill-Ordnijiet regulari, mill-Knisja parrokkjali ta' Bormla, il-Prijiur tal-Knisja Konventwali tal-Ordni li ġarr ir-relikwija ta' San Ġwann, protettur tal-Ordni, segwit mill-Gran Mastru Fra Niccolċ Cotoner u minn ħafna kavallieri u nies tal-lokal. Dawn kollha mxew proċessjonalment lejn l-għolja fejn kien ddisinjat is-Sur ta' San Nikola fejn tbierek il-post u l-Gran Mastru Niccold Cotoner xeħet bċejjeċ tal-flus bix-xbieha tiegħu u tal-belt. Wara għamlu hekk ukoll il-kavallieri. Imbagħad sar talb lil Alla għall-ħarsien tiegħu u tqiegħdet l-ewwel ġebla tal-proġett fost l-isparar tal-kanuni mill-fortizzi kollha. Fuq il-bieb ta' dawn is-swar tqiegħed monument tal-fundatur bi skrizzjoni bil-Latinż. Nafu li f'Bormla l-Isqof Tommaso Gargallo kellu d-dar tiegħu tas-Sajf fuq Santa Margerita, fit-triq li ġġib l-istess isem. Ġanni Franġisk Abela jgħidilna dan l-Isqof ta' Malta, li kien mill-Katalunja fi Spanja, filwaqtl i kien qiegħed jaqdi dmirijietu fil- kariga ta' Viċi-Kanċillier, kien nominat għal Isqof ta' Malta mir-Re Filippu II, mill- Ordni u mill-Papa Gregorju XIII. Fil-fatt huwa kien ikkonfermat bil-Bolla ddatata 3 ta' Awwissu 1578. Fl-1586 kien intbagħat bħala ambaxxatur tal-Gran Mastru Verdala meta ntbagħat biex flimkien ma' ambaxxaturi ta' Slaten Insara, jifraħ lil Emanuele, Duka ta' Savoja fl- okkażjoni tat-twelid tal-ewwel iben kif ukoll biex jassisti u jieħu sehem fiċ-ċelebrazzjoni tat-tgħammid tal-istess tarbija. Qabel reġa' lura Malta l-Isqof Gargallo wettaq xi vjaġġi lejn Sqallija. Mar ukoll Ruma biex jiddefendi l-kawża tiegħu li permezz tagħha introduċa f'Malta lill-patrijiet Ġiżwiti $ Fl-10 ta' Ġunju 1614, meta kellu 86 sena, l-Isqof Tommaso Gargallo miet fid-dar li kien bena huwa stess fuq il-Għolja ta' Santa Margerita 'barra mill-Birgu'. Bl-akbar pompa funebra mbagħad ittella' fuq galera tal-Ordni u twassal fil-Belt Valletta. Wara li sarlu r-rit tal-mejtin fil-knisja tal-Ġiżwiti, indifen fil-Kappella tiegħu ddedikata lill- Verġni Beatissima Marija ta' Monserrat. Dakinhar qabel indifen kienet saret orazzjoni reċitata minn Patri Niccold Gusman. Fuq il-qabar tiegħu twaħħlet il-lapida bil-kliem li ġe): Ċentru 19 ta' Novembru 1944 J) Bormla (Għall-glorja kbira ta' Alla, l-Illustri Soċjetà ta' Ġesti b'dan il-monument tfakkar bil- qalb lil Thome Gargallo, Difensur mtal-Fidi) Is-suċċessur ta' Gargallo kien Baldassare Cagliaris, Malti dexxendent tal-familja Burlo'. Ta' min isemmi li l-Isqof Gargallo ien għamel vizta pastorali fil-parroċċa ta' Bormla fl-1602. F'dak iż-żmien it-titular speċifiku tal-parroċċa kien Santa Marija Immakulata tas-Sokkors. Bormla tinqata' minn mal-Birgu Il-knisja ta' Bormla, imsejħa minn Ġann Franġisk Abela Bir-mula 'illum imsejħa Cospicua' u tal-Isla 'magħrufa bħala l-Isola' kienu jagħmlu mal-Matriċi ta' San Lawrenz tal-Birgu. Imbagħad meta wasal iż-żmien inqatgħu minnha u saru parroċċi. L-Isla nqatgħet fl-1581 u Bormla fl-15845. Il-Pesta u Bormla Bejn l-1592 u l-1675, Malta ġarrbet erba' esperjenzi xejn sbieħ b'rabta mal-pesta. Il-kaġun li wassal għat-tfaqqigħ tal-pesta fl-1592 kien ħtija ta' xini infettata maqbuda fl-ibħra ta' Lixandra mill-erba' xwieni tal-Gran Duka tat-Toskana. Din kienet inġiebet Malta u ferrxet i-marda. L-epidemja tal-pesta li faqqgħet fl-1623 bdiet mid-dar tal- Gwardjan tal-Port mingħajr ħadd ma nduna. B'riżultat ta' dan, il-pesta nfirxet dar dar. Il- pesta tal-1655 ukoll irriżultat minn dar fuq il-Port il-Kbr, fuq in-naħa ta' fejn kienu jorbtu x-xwieni li jkunu ġejjin mil-Lvant. Sid dik id-dar tħallat mal-baħrin u ttieħed minn xi ħadd minnhom. ''Imbagħad iltaqa' ma' oħtu li kienet toqgħod fl-art ta' Santa Katerina u din infettat lill-familja tagħha bil-pesta''. Wara, dawk infettati ttieħdu Lazzarett. Imbagħad waslet il-pesta tal-1675, magħrufa aħjar bħala l-Pesta l-Kbira. Din l-epidemija damet seba' xhur sħaħ u ħalliet miżerja sħiħa fost il-poplu. L-ewwel li ttieħdet mill-pesta kienet it-tifla tan-negozjant Matteo Bonnici. It-tobba ma bdewx jaqblu bejniethom x'kellha eżatt. B'mod ġenerali bdew jaħsbu li kellha riħ ħafif. Sadanittant iż- żmien baqa' għaddej u l-marda bdiet tinfirex. Fis-seba' jum tal-marda tagħha, dik it-tifla mietet mingħajr ma t-tobba għarfu l-kawża li qatlitha'. Għaddew ix-xhur u baqgħet ma nstabetx id-dijanjosi vera tal-marda li bdiet tniżżel lil pajjiż għarkupptejh. Il-Kunsill tal-Ordni ħa bosta deċiżjonijiet biex in-nies ma titħallatx imma l-marda baqgħet tippersisti. Kważi b'qalhom maqtugħa, tal-Kunsill tal-Ordni rrikorrew għall- interċessjoni tal-Verġni Immakulata. Il-Kunsill wegħidHa li jekk jinstab tarf u tkun ikkontrollata l-epidemija, tinbena kappella taħt it-titlu tal-Immakulata fil-post qadima tal-Kappella ta' Sarria, fil-Furjana. Minn Franza nġiebu diversi tobba u profumaturi li mill-ewwel ordnaw li dawk infettati jinqaflu ġewwa Lazzarett mentri l-bqija jingħalqu f'darhom. Din l-ordni kienet segwitha bejn it-12 ta' Ġunju u d-9 ta' Awwissu 1675. Kienet deċiżjoni drastika imma tkun iġġustifikata meta wieħed jiftakar li fix-xahar ta' Mejju ta' dik is-sena l-pesta għamlet straġi partikularment fl-Isla u fil-Birgu. Sa fl-aħħar fl-24 ta' Settembru l-ħajja reġgħet għan-normal bil-ħwienet u n-negozju jerġgħ jiftħu. Il-Madonna qalgħetilhom dik il-grazzja u sena wara twettqet il-wegħda. Skont il-Kanċellerija tal-Ordni mietu b'kollox 8,569 ruħ imma l-opinjoni pubblika kienet temmen li l-vittmi telgħu anki għal 11,300 ruħ imqassmin kif ġej: fil-Belt Valletta mietu 4,000, fil-Birgu mietu 1,800, fl-Isla mietu 2,000, f'Bormla mietu 1,500 filwaqt li fil-kampanja mietu 2,000 ruħ. Ċentru 19 ta' Novembru 1944 ) Bormla Il-Pesta l-Kbira u Bormla B'żieda partikulari ma' Bormla, il-pesta tal-1675 rat l-ewwel vittma tagħha jmut fit-8 ta' Marzu 1676. Il-Kummissarju tas-Saħħa kien ordna gvernaturi bit-tama li jinżamm il- kontroll. Dawn qassmuh il-lokalitajiet fi kwartieri u dak ta' Bormla kien inkarigat Matteolo Carnisi bil-Capitano della Notte jieħu ħsieb bil-lejl. Din il-pesta wasslet biex jinfetaħ iċ-ċimiterju tal-Erwieħ biex jindifnu fih il-mejtin bil-pesta. Iż-żona ta' Fuq San Pawl kellha sehem ewlieni fl- amministrazzjoni sanitarja ġewwa Bormla. Kienet żona riservata u t-tqarbin lill-infettati bil-pesta kien joħroġ mill-knisja ta' San PawP. Santa Marija tas-Sokkors Abela jippreżenta hekk lill-parroċċa ta' Bormla: ''Chiesa di Santa Maria del Soccorso. Ġann Franġisk Abela jikteb li f'dik li kienet subborg jew speċi ta' raħal qabel l-Assedju l-Kbir bil-għadd tan-nies li jgħammru fiha jkun limitat, wara l-1575 l-affarijiet bdew jieħdu xeħta oħra. Sa dak iż-żmien biex il-ftit nies li kienu jgħixu Bormla setgħu jitqarbnu kien ikollhom imorru fil-parroċċa tal-Birgu. Meta l-popolazzjoni f'Bormla bdiet tiżdied u laħqet 1,200 ruħ'l, il-Bormliżi saħqu mal-Viżitatur Appostoliku dwar din ir-regola li issa kien għadda żmienha. Għalhekk talbuh biex jippermettilhom li jkollhom saċerdot fiss ġewwa l-lokalità tagħhom biex iqaddes u jamministralhom is-sagramenti li sa dakinhar kien dritt riservat għall-parroċċa ta' San Lawrenz. Peress li l-Isla kienet inqatgħet minn ma' San Lawrenz fl-1581, Bormla talbet li hija wkoll tingħata l-istess dritt'2. Minn kitba li saret fil-Qorti Veskovili nafu li fl-1 ta' Ġunju 1584 dehru quddiem Mons. Pietro Costa, li kien sopratendent tal-Isqof, erba' sinjuri bħala prokuraturi tal- komunità ta' Bormla. Huma esprimew miegħu primarjament il-fatt li peress li l-Birgu kien magħluq bis-swar u mal-waqgħa tal-lejl jingħalqu l-biben, jekk ikollu jinqala' l-bżonn ta' amministrar ta' sagrament dan ma jkunx possibli b'detriment partikolari għall-moribondi. Huma wrew lill-Mons. Costa r-rieda tal-Bormliżi li jagħtu pensjoni annwali lill-Kurat li jintbagħat flimkien ma' dar fejn jgħammar. Għat-talba tagħhom li jidħol għalihom, Mons. Costa tahom il-kelma tiegħu li kien sejjer jgħinhom quddiem l-Isqof. Finalment it-talba ntlaqgħet u ntbagħat is-saċerdot Dun Michele Cap'S. ĠannFranġisk Abela jagħmel referenza għall-artal maġġur fil-parroċċa ta' Bormla. Isemmi kwadru b'pittura antika ta' xeħta Griega li kien jinsab fuqu. Dan il-kwadru kien jirrappreżenta lill-Beata Verġni bil-Bambin Ġest flimkien mal-Qaddisin Tagħrif ieħor li jagħti huwa marbut mal-Kurċifiss ta' Kandja. Dan it-tagħrif isegwi tagħrif ieħor li l-Kommendatur Abela ta l-ewwel fuq il-Knisja ta' San Leonardu mqjuma mill-Koppin u wara dwar il-knisja tal-Lunzjata ta' Ħal Tarxien. Wara r-rendiment ta' Kandja, wieħed patri Dumnikan ġab Kurċifiss kbir. Dan ġara fl-1679. Dan il-Kurċifiss 'di molta venerazione' minn dak il-pajjiż imbiegħed sab ruħu fil-parroċċa ta' Bormla fejn tqiegħed f'kappella li llum insejħulha tal-Kurċifiss, 'nel quale fu disposta nel 3 di maggio 16901. Ċentru 19 ta' Novembru 1944 ) Bormla San Ġwann t'Għuxa, Ħal Tarxien u Bormla Fit-tagħrif numru 26 li l-awtur jagħti f'paġna 216 fit-tielet u r-raba' ktieb ta' Malta Ilustrata, l-awtur jittratta l-knisja ta' Santa Marija ta' Casal Tarxien li kienet tagħmel mal-Matriċi ta' Bir Miftuħ u li kellha t-titlu tal-Annunzjata. Din kienet tal- injam u ta' kobor ġmielu. Kienet inġiebet minn xini (carracca) tal-Ordni minn Rodi. L-għan li għalih qiegħed insemmi dan id-dettal huwa sabiex nifhmu l-oriġini ta' San Ġwann t'Għuxa minn fejn ġejja. Ġewwa Bormla għandna żona magħrufa b'ta' Fuq San Ġwann t'Għuxa. Fi kliem ieħor l-introduzzjoni ta' dan il-qaddis f'pajjiżna ġabuha magħhom il-Kavallieri wara li kienu tilfu l-assedju ta' Rodi mat-Torok fl-1522. Jidher li l-qima lejh żviluppat f'Ħal Tarxien, eżattament fil-konfini ta' dak ir-raħal. Iżda meta għaddew is-snin, in-nies ta' dak ir-raħal ħasbu li jibnu knisja fil-qalbha tar-raħal. Din ix-xewqa kienet immaturat fl-1592 meta Ħal Tarxien sar parroċċa taħt it-titlu preżenti tal-Lunzjata. 'II quddiem il-knisja jew kappella ta' San Ġwann t'Għuxa tneħħiet minn postha biex setgħet tagħmel wisa' għall-bini tas-swar. Din il-kappella reġgħet imbniet fl-1682 ġewwa s-swar ta' barra ta' Bormla fejn tinsab illum. Imbniet għas-spejjeż tal-Pirjol Fra Pietro Vianv fil-lok li oriġinarjament kien jissejjaħ Maħtet it-Tin għall-għadd ta' siġar tat-tin'5. Kurjuż il-fatt kif in-Nutar Canchur isemmi lil din il-parti bħala ta' Għuxa f'att notarili tal-20 ta' Frar 1521 meta l-kappella nbniet fl-1692. Dik oriġinali kienet imbniet fl-1373 bl-arma tal-Isqof ta' Malta ta' dak iż-żmien, Antonio Volupano. Knejjes u Kunventi oħra f'Bormla Huwa jagħmel referenza għall- Knisja Parrokkjali taħt it-titlu tal-Madonna tas-Sokkors, inkella tal-Immakulata Kunċizzjoni. Isemmi wkoll l-Oratorju taħt it-titlu tal-Beata Verġni tad-Duluri li jinfed mal-parroċċa. Jisemmew ukoll iż-żewġ kunventi tat-Tereżjani Skalzi. L-ewwel il-knisja ta' Santa Margerita V.M flimkien mal-monasteru taħt it-titlu Casa di Maria, bis-sorijiet tal-Istitut ta' Santa Tereża joqogħdu fih, kif ukoll il-knisja u l-kunvent tal-patrijiet Karmelitani Skalzi mwaqqaf fl-1629. Jgħidilna Abela li fl-aktar parti remota ta' dak il- kunvent hemm kappella flimkien ma' għadd ta' kmamar sabiex fihom isiru l-irtiri għall- Kavallier tal-Ordni ta' San Ġwann. Dan il-kunvent inbena fl-1622 taħt is-saltna tal-Gran Maste De Paule. Għall-bini tiegħu għen mhux ftit b'mod finanzjarju l-Isqof Cagliares. Il-knisja l-oħra li tissemma hija ddedikata lil San Pawl'. Ċentru 19 ta' Novembru 1944 ) Bormla Munita ta' żewġ liri Maltin maħruġa mill-Bank Ċentrali ta' Malta fl-1974 biex tfakkar lil dan l-istoriku li sena wara ħabat it-310 snin minn mewtu Referenzi u Annotazzjonijiet: ' Malta Illustrata, l-ewwel u t-tieni ktieb, pp. 83-83. Wara li fl-1577 il-Gran Mastru kien stieden lill-predikatur Ġiżwita magħrufa ħafna għall-prietki tiegħu, Fr. G. Carminata biex jiġi Malta u jagħmel l-eżerċizzji tar-Randan lill-Kavallieri ta' San Ġwann, l-Isqof Gargallo għaddielu ħsieb minn moħħu. Sena wara fl-1578 stieden lil P. Carminata li issa kien provinċjal tal-Ġiżwiti fi Sqallija, biex jiftħu kulleġġ hawn Malta. Ġara li kien inqala' diżgwid mal-awtoritajiet Maltin u la baqgħu hawn Malta t-tliet patrijiet Ġiżwiti għax issejħu lura u l-anqs infetaħ il-kulleġġ imsemmi. Biss 'il quddiem il-Ġiżwiti kienu ġew Malta mill-ġdid, stabbilew ruħhom u fetħu l-Kulleġġ imsemmi. Dak il-kulleġġ kellu jkun il-bidu tal-Università ta' Malta. 1 Malta Illustrata, it-Tielet u r-Raba' Ktieb, p.64. 9 Attard, Mario, ''Il-Purċissjoni tal-Kunċizzjoni u l-Pesta tas-snin 1675-1676. Sehemna — Gazzetta tal- Kunsill ta' Bormla, Diċembru 2006, p.3, Marzu 2007, p.3, Ġunju 2007, p.3 u Diċembru 2007, p3. 16 Ibid., paġna 216. 1 Ibid., paġna 216. $ Attard, Mario Ismijiet ta' nħawi qodma f'Bormla u l-Madwar', Cospicua Parish online. Ċentru 19 ta' Novembru 1944 ) Bormla