Għeżież Qarrejja, Iż-żmien għaddej u ma jistenna lil ħaddi Ftit tal-ġranet ilu konna għadna qegħdin niċċelebraw il-festa tal-Milied, u f'daqqa waħda wasal- na biex niċċelebraw festa kbira oħra: tal-Għid il-Kbir. Nistgħu ngħidu wkoll illi ninsabu fi staġun ieħor, ir-Rebbiegħa. Minn ċkunitna tgħallimna li dan l-istaġun jagħti l-ħajja lil diversi siġar u fjuri, u l-kampanja tibda tinkesa bil-ġmiel ta' Iwien differenti. F'dan iż-żmien sabiħ, wieħed jippreferi joħroġ igawdi l-kampanja ta' madwarna biex naqtgħu ftit mill-ġenn u r-rutina li jkollna fil-ħajja ta' kuljum. Impor- tanti li nħeġġu lil xulxin biex nibżgħu għall-ambjent u dejjem innaddfu warajna. B'hekk mhux biss inkunu nistgħu ngawdu n-natura aħna, imma nħalluha hekk ukoll għal ta' warajna. Bħal dejjem, f'din il-ħarġa ħejjejna diversi artikli interessanti, fosthom artiklu rigward tip ta' għajnuniet finanzjari, dwar il-pjanta tal-galletti, l-għajduti ta' qabilna li jkomplu jiġu analizzati, niskopru xi kappelli li għandna fil-kampanja Maltija, kif ukoll ir-rokna tar-riċetta u tat-tfal illi ma jonqsux. Ċerti li din il-ħarġa wkoll se tintlaqa' tajjeb u se sservi ta' ħolqa oħra bejnientna. NISĠET ARTNA Pubblikazzjoni maħruġa mis-Segretarjat għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Taqsima Festi Rurali Ċentru ta' Riċerka u Żvilupp L-Għammieri, Triq L-Ingiered Il-Marsa, MRS 3303 Ritratt meħud minn lan Noel Paċe $ Segretarjat Parlamentai għall- Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Editur Ramona Borg Qari tal-provi Presidenza tal-Kunsill mn il-ħidma kif ukoll ir- N Ninsabu f'mument fejn jnjoni Ewropea jista tal-Unjoni Ewrop għandhom jingħataw aktar importanza 33 dawk is-suġġetti Bħalma sejrin taraw fil-paġni ta' din ir-rivista, kelli ħafna laqgħat u impenji oħra relatati mal-Presidenza Maltija fosthom l-International Green Week fejn attendejt għal diversi laqgħat u konferenzi ma' ministri. Iżda minkejja kollox, ix-xogħol lokali ma waqafx ukoll Fil-fatt, wara li konna ħabbarna l-iskema Animal Welfare Fund, issa qassamna l-għotjiet lil tmien entitajiet mhux governattivi sabiex inkunu nistgħu ngħinuhom fil-ħidma tagħhom ġodda c kif issa l-Isptar tal-Annimali q xortunità biex isiru interventi kirurġiċi a n hija el darba li qegħdin isiru dawn it-tip ta nterventi f'Malta. Qabel, is-sidien tal-annimali li kien ikollhom bż ntervent, kien ikollhom k ġ ZZ lill-istat tà wara izz minħabba l-età. Dan għamilni nsaħħu d-drittijiet tal-annimali f'pajjiżna Ta' min isemmi wkoll l-investiment li sar fil-Biċċerija Pub ħar ta' din il-leġislatura, l-ammont totali f'investiment fil-Biċċerija Pubblika se jlaħħaq il-ħames miljun ewrol Saru xogħlijiet estensivi fuq partijiet differ- enti fil-kumpless, u dan sar sabiex il-Biċċerija Pubblika tilħaq l-istandards neċessarji ta' iġene u prattiċi tajba. Dawn huma ftit mill-inizjattivi tagħna bħala Segretarjat f'dawn l-aħħar tliet xhur. Issa li wasalna fl-aħħar sena tal-leġislatura nistgħu nħarsu lura u naraw il-kisbiet u l-miri li rnexxielna nilħqu. Iżda meta nħarsu lura nind- unaw ukoll illi l-ħidma ma tistax tieqaf, anzi trid tkompli tgħu naraw aktar riżultat 'Radaċick l-abdas. tar sabiex inkunu ni SKEMA TA' FROTT U ĦAXIX FL-ISKEJJEL Sa minn meta twaqqfet l-Iskema ta' Frott u Ħaxix fl-Iskejjel, f'Jannar tal- 2010, l-għan ewlieni tagħha kien dejjem biex jiżdied il-konsum ta' frott u ħaxix fost it-tfal sa minn età żgħira. Dan bil- ħsieb illi tittrawwem fost it-tfal kultura ta' dieta bilanċjata u għajxien aħjar. Permezz ta' din l-iskema t-tfal kollha jingħataw b'xejn porzjon ta' frott jew ħaxix darba fil-ġimgħa wara li l-ġenituri jew il-gwardjani tagħhom ikunu ffirmaw il-formola tal-kunsens. Il-frott u l-ħaxix illi dawn it-tfal jingħataw jinkludu bettieħ, dulliegħ, għeneb, klementini, mandolin, frawli, tuffieħ, ħass, tadam żgħir (cherrv tomatoes) u ful Matul is-sena skolastika attwali (2016- 2017) qegħdin jipparteċipaw mija u ħamsa u tletin (135) skola madwar Malta u Għawdex. Din l-iskema ma tiqafx mat-tmiem tas-sena skolastika iżda tibqa' għaddejja wkoll fil-perjodu tas-sajf, fejn il-prodotti jitqassmu anke matul il-programm edukattiv ''Skolasajf' F'Jannar 2017 ġiet organizzata l-International Green Week f'Berlin, Din l-esebizzjoni internazzjonali hija kkunsidrata bħala waħda mill-akbar wirjiet agrikoli li jsiru fl-Ewropa għax fiħa l-parteċipazzjoni ta' bosta pajjiżi minn madwar id-dinja, Malta wkoll kellha stand f'din il-fiera b'esebizzjoni ta' prodotti tipika- Roderick Galdes kellu diversi laqgħat u diskussjonijiet impor- tanti bi preparazzjoni għal-laqgħat tal-Kunsill illi se jsiru waqt il-Presidenza Maltija. Apparti t-tqassim ta' dawn il-pro- dotti agrikoli, din l-iskema tiffinanzja wkoll miżuri oħrajn illi l-għan ewlieni tagħhom hu ta' aktar edukazzjoni u għarfien dwar is-settur agrikolu, dwar ix-xogħol tal-biedja u dwar l-importan- za ta' dieta bilanċjata. Dawn il-miżuri jinkludu kemm ħarġiet edukattivi, kif ukoll it-tqassim ta' prodotti promozz- jonali bl-emblema uffiċjali tal-iskema, bħal pereżempju kalendarji bir-riċetti, 'lunchboxes', 'bookmarks', 'pencil cases', rigi u flixken fost affarijiet oħra Mis-sena skolastika li jmiss (2017-2018) 'il-quddiem, l-Iskema tal-Frott u l-Ħaxix ser tingħaqad ma' dik tal-ħalib u se tib- da tissejjaħ Skema Ġdida Għall-Iskejjel L-għan aħħari ta' din l-iskema l-ġdida huwa li nkomplu nrawmu din il-kultura, billi ninkoraġġixxu anke l-konsum ta' prodotti tal-ħalib. Sal-lum, it-tqassim tal-ħalib kien isir taħt skema separata Taħt din l-iskema l-ġdida ser jitqassam ħass, tadam żgħir (cherrv tomatoes), ħjar u karrotti żgħar, bettieħ, dulliegħ, klementini, mandolin, tuffieħ, frawli, għajnbaqar u banana. Flimkien ma' dan, ser jitqassmu sa massimu ta' ħames porzjonijiet fil-ġimgħa ta' ħalib, voghurt, u ġobon. Ir-rata tal-għajnuna li ser jingħataw l-iskejjel ser tkun iktar minn dik li kienu jirċievu s'issa. Il-frott u l-ħaxix ser jibqa' jitqassam darba fil- ġimgħa, u l-ħalib mill-iskejjel, bħalma qed isir illum L-iskema attwali u l-iskema l-ġdida huma t-tnejn ko-finanzjati mill-Fond Agrikolu Ewropew ta' Garanzija (FAEG) b'rata ta' 7596, bil-Gvern Malti jiffinanzja l-ammont li jifdal, u ma jinvolvu ebda ħlas għall-ġenituri. Għal aktar infor- mazzjoni wieħed jikkuntattja l-Front Office tal-Aġenzija għall-Pagamenti Agrikoli u Rurali (ARPA) fuq 22 92 61 48 (Malta) jew 22 15 69 74 (Għawdex). Dan l-artiklu nkiteb minn Martin Matthew Farrugia Senior Manager Agriculture 8 Rural Pavmnets. mistieden jagħmel diskors f'konferenza dwar is-saħħa tal-majjal u l-biosiġurtà fl-Unjoni Ewropea, imtellgħa mill-Kummissjoni Ewropea flimkien mal-Copa-Cogeca u l-European Livestock and Meat Trading Union. Waat din il-konferenza ġiet diskussa l-firxa tal-African Swine Fever, il-koordinazzjoni u l-kooperazzjoni bejn l-Istati Membri, u l-prijoritajiet tal-Presidenza Maltija f'dan il-qasam. Is-Segretarju Parlamentari pparteċipa wkoll f'dibattitu dwar il- Cork Declaration 2.0 biex jissaħħu l-komunitajiet rurali. It-tema ta' din id-diskussjoni kienet li dawk preżenti jagħmlu skambju ta' l-aspirazzjonijiet imniżżla fil-Cork Declaration isiru realtà. erick Galdes tkellem dwar il-futur tal-Politika Agrikola Komuni, id-diffikultajiet li jaffaċċjaw il-bdiewa Ewropej, u kif hemm bżonn illi nissimplifikaw l-amministrazzjoni agrikola. Huwa kellu laqgħat ukoll mal-Ministru Ungeriż Sandoz Fażekas, mal-Ministru Olandiż Martijn Van Damme, kif ukoll mal-Ministru Sloven Dejan Zidan, illi lkoll żaru l-esebizzjoni Maltija. itk tament termali eħed mir-raħħa;l kkunsidrati li ajbin għall-konsum 7 ENTITAJIET NAĦDMU GĦAL SOLUZZJONIJIET FL-UŻU TAL-ILMA FL-AGRIKOLTURA: FOWARIM (Fostering Water-Agriculture Research £ Innovation in Malta) huwa proġett iffinanzjat taħt il-programm Horizon 2020 tal-Unjoni Ewropea u għandu l-iskop illi jtejjeb il-kapaċitajiet tar-riċerka fl-użu tal-ilma fl-agrikoltura. L-MCAST, li qed tik- kordina dan il-proġett, qed taħdem mad-Direttorat tal-Agrikoltura bħala sieħeb uffiċjali f'dan il-proġett sabiex jintbagħtu numru ta' letturi u uffiċjali fi ħdan id-Direttorat għal korsijiet speċjalizzati fl-użu għaali u effiċjenti tal-ilma fis-settur agrikolu. Dawn il-korsijiet qegħdin jiġu organizzati mill-imsieħ- ba barranin f'dan il-proġett. Dawn huma l-Istitut Agronomiku tal-Mediterran ta' Bari (CIHEAM), l-Universita' Ingliża ta' Cranfield u l-Universita' Politeknika ta' Katalunja fi Spanja. Europe for Business u ID Consulting huma żewġ imsieħba oħra li qegħdin jikkontribwixxu fl-oqsma tal-immaniġjar u l-komunikazzjoni f'dan il-proġett. It-temi li qegħdin jiġu żviluppati u li fihom qegħ- din jinkisbu kompetenzi fi ħdan l-imsieħba lokali ta' dan il-proġett huma t-tnaqqis tal-użu tal-ilma fl-għelieqi Maltin, l-użu tal-ilma minn sorsi alter- nattivi, id-desalinizzazzjoni u l-użu tal-ilma mielaħ fl-agrikoltura, u t-tnaqqis tat-tniġġis ta' ilma wżat fil-biedja. Dawn huma temi ta' importanza kbira għas-settur agrikolu Malti minħabba l-isfidi reali tan-nuqqas ta' ilma li jaffettwa mhux ftit lill-bdiewa lokali. Fi ħdan il-proġett qed jitlaqqa' wkoll kumitat ta' riċerka b'rappreżentanti tal-MCAST, tad-Direttorat tal-Agrikoltura, kif ukoll tad-Direttorat għad-Di- versifikazzjoni u Kompetittivita'. Dan il-Kumitat jiddiskuti temi ta' riċerka f'dan is-settur mibnija fuq l-eżitu tal-korsijiet imsemmija aktar 'il fuq f'dan l-artiklu u fuq suġġerimenti u linji gwida minn espe- rti Ewropej. Il-konklużjonijiet minn dan il-kumitat jiġu diskussi ma' studenti tal-MCAST li jkunu inter- essati jirriċerkaw xi aspett relatat mal-użu tal-ilma fil-biedja Maltija. Bl-isforzi ta' dawn l-istudenti, ta' letturi u tan-nies fi ħdan id-Direttorati rappreżen- tati f'dan il-kumitat qed tiġi ppjanata riċerka li għandha l-iskop li tikseb riżultati utli sabiex jiġi mmaniġjat l-ilma mill-bdiewa tagħna b'mod aktar effiċjenti u effettiv. Dan il-proġett qed iservi wkoll sabiex jinbnew relazzjonijiet ma' Universitajiet u entitatjiet oħra ta' riċerka bi speċjalizzazzjoni f'dan il-qasam. L-iskop huwa dejjem li jingħata servizz lis-settur u lill-bdiewa Maltin illi kulma jmur qegħdin dejj- em jaffaċċjaw diffikultajiet biex jimmaniġjaw l-ilma tagħhom bl-aħjar mod possibbli. Dan l-artiklu nkiteb minn Malcolm Borg miċ-Ċentru tal-Agrikoltura,Akkwatika u Xjenzi tal-Annimali. L-IDENTIFIKAZZJONI ELETTRONIKA Hawn Malta l-microchips f'an- nimali tal-irziezet, bħall-majjali, bdew jintużaw aktar minn għoxrin sena ilu, Il-microchipping isir ukoll f'annimali oħra, bħall-qtates u l-kii- ab, li jkollhom il-pet passport jew ġew irreġistrati mal-PET NET. Qatt ma kien hemm xi ħsara fl-annimal Permezz ta' din iċ-ċippa, sid il-kelb jista' jiġi identifikat b'mod faċli permezz ta' ap- meta dan ġie microchipped. il-mi- parat apposta li jaqra l-informazzjoni ta' ġewwa ċ-ċippa. Għalhekk, f'każijiet fejn kelb crochip, kif spjegat, hija oġġett jintilef, jitħalla abbandunat, ikun involut f'xi inċident, u f'kull każ ieħor, l-informazzjoni żgħir ħafna u l-materjal użat ma kollha marbuta mal-kelb u s-sid tkun aċċessibbli jaffettwax lill-annimali, u lanqas jittrażmetti r-raġġi. Għalhekk il-mi- crochip fil-klieb ma toħloq l-ebda riskju fuq l-annimal. Il-Microchip hija ċippa żgħira, madwar il-qies ta' ħabba tar-ross illi ttella' numru uniku meta tkun skenjata minn għodda apposta. Il-Ministeru għall-Iżvilupp Sostenibbli, l-Ambjent u t-Tibdil fil-Klima qed jinforza r-regolament illi kull kelb f'pajjiżna jkollu ċ-ċippa, L-injezzjoni tingħata bejn l-ispalel (intrascapulae). In-numru uniku taċ-ċippa jiġi abbinat mad-dettalji tas-sid f'database nazzjonali (National Livestock Database) Sfortunatament, mhux kulħadd jagħmel dmiru, u għalhekk, persuna li ma taqdix dmirha tista' teħel multa ta' 300 ewro f'każ: LI TINSTAB LI JKOLLHA KELB MHUX REĠISTRAT U MHUX MICROCHIPPED; TAGĦTI INFORMAZZJONI SKORRETTA, INKOMPLETA JEW FALZA FIL-FORMOLA TA' REĠISTRAZZJONI. Jekk iċ-ċippa ta' kelb irreġistrat ma tinstabx, il-persuna li jkollha l-kelb fil-pussess tagħha tista' teħel multa ta' 500 ewro. XI MISTOQSIJIET KOMUNI LI NILTAQGĦU MAGĦHOM: X'SE NAGĦMEL F'KAŻ ILLI NSIB KELB JIĠRI BARRA U NIXTIEQ ILLI NŻOMMU2 Jekk wara sebat'ijiem sid il-kelb ma jistabx u l-persuna li sabet il-kelb tkun tixtieq iżżommu, għandha tara li tirreġistra l-kelb f'isimha. KULL SID TA' KELB GĦANDU JARA LI: - ikollu l-kelb iċċippjat u rreġistrat; z f'każ illi kelb ikun trasferit minn sid għal ieħor, għandu jiġi avżat id-Direttorat fi żmien sebat'ijiem, u tinħareġ liċenzja oħra mingħajr ħlas fuq is-sid il-ġdid; — klieb illi jiddaħħlu Malta għandhom jiġu rreġistrati mad-Dipartiment fi żmien 90 jum mill-wasla tagħhom — persuna ta' 'l fuq minn tmintax-il-sena biss tista' tkun irreġistrata bħala sid ta' kelb. X'GĦANDI NAGĦMEL META JINTILEF XI KELB L-ewwel ħaġa li s-sid għandu jagħmel huwa li javża lid-Direttorat għar-Regolazzjoni Veterinarja fuq in-numru 2292 5301 fi żmien 48 siegħa. Dan l-avviż jiġi mgħoddi lill-veterinarji reġistrati u lill-NGOs mill-iktar fis. JEKK INSIB KELB FIT-TRIQ, X'GĦANDI NAGĦMELI Fil-każ illi l-kelb ikun imweġġa' jew qed isofri tbatija fiżika, tista' ċċempel għall-ambulanza tal-annimali fuq in-numru 1717 jew tieħu l-kelb fl-eqreb għassa tal-Pulizija. Dan l-artiklu nkiteb minn Dennis Sciberras koordinatur fi ħdan id-Direttorat tal-Ħarsien tal-Annimali. L-AKKWAKULTURA F'MALTA L-Akkwakultura huwa l-proċess illi fih, speċi akkwatiċi jiġu mrobbija għall-konsum uman. F'Malta, l-industrija tal-akkwakultura bdiet madwar l-1990. Bħalissa hawn sitt irziezet operattivi mqassma f'disa' siti madwar il-Gżejjer Maltin Erba' minn dawn l-irziezet irabbu t-tonn (Thunnus thvn- nus) li jiġi maqbud mis-selvaġġ u mitmugħ fil-gaġeġ biex jissemmen u jilħaq il-livell ta' kwalità rikjesta mis-swieq barranin fejn il-maġġoranza tiegħu jiġi esportat lejn il-Ġappun Wieħed mill-irziezet jipproduċi speċi bħall-ispnott (Di- Dawn l-ispeċi jgħidulhom closed cvcle species għax jiġu mfaqasa ġo hatcherv u mkabbrin ġol-gaġeġ sakemm jilħqu daqs kummerċjali. Razzett ieħor jipproduċi kemm closed cvcle species kif ukoll isemmen it tonn li jinqabad mis selvaġġ. Bl-isfruttament kurrenti tal-istocks tal-ħut selvaġġ u l-pressjoni tas-sajd eċċessiv minħabba d-domanda AĊĊJOL; ĊEREN U DOTTIJIET; SPEĊI VARJI TA' KROSAĊEJI; SPEĊI VARJI TA' FROTT TAL-BAĦAR; ĦJAR TAL-BAĦAR; U dejjem tikber għall-ikel illi jiġi mill baħar, il-maġġoranza ta' dawn l-istocks għaddejjin minn sajd żejjed. L-indus- trija tal-akkwakultura qed taħdem u dejjem tavvanza biex tkun sostenibbli b'mod li dejjem tnaqqas il-press- joni tas-sajd fuq l-istocks tal-ħut selvaġġ li jagħtihom żmien biex jirkupraw. Din l-industrija mhix biss sostenib- bli għall-ambjent, iżda wkoll hija soċjo-ekonomikament importanti, għax isservi ta' fornitur għall-ħut ta' kwalità impekkabbli għas-settur lokali kif ukoll għall-esportazz- joni Diversi pajjiżi Ewropej, fosthom Malta, qegħdin kontinwa- ment jaħdmu fuq programmi annwali ta' riċerka bil-għan illi tintlaħaq vijabilità ekonomika fit-trobbija tal-ispeċi tal-akkwakultura, bħal u dwar id-diversifikazzjoni ta' speċi, fejn l-għan huwa li jilħqu swieq differenti, jintlaħaq dħul ekonomiku aħjar, u titnaqqas il-pressjoni tal-is- tocks fuq il-ħut selvaġġ. F'Malta, provi fuq speċi diversi għat-tkabbir saru fuq diversi speċi, fosthom Bħalissa, għaddejin proġetti ġodda fuq it-tkabbir tal-pagri u ċ-ċippullazz, kif ukoll qed jiġu esperimentati tipi ta' għalf differenti għall- użu f'dan is settur, Dawn il proġetti ta' riċerka għandhom l-għan illi jiddeterminaw liema huwa l-għalf l-aktar effiċjenti għall-użu fl-akkwakultura. Qed isiru wkoll provi fuq it-tkabbir ta' gambli żgħar (stampa 3) ta' Malta biex jintużaw bħala live food għal ħut żgħir li jkun imfaqqas fil-hatcheries. Dan l-ariklu nkiteb minn Sarah Borg Uffiċjal tas-Sorveljenza fad-dipartiment tas-Sajd u l-Akkwakultura, F'konferenza li saret nhar is-17 ta' Frar 2017, is-Segretarju Dan l-investiment ser ikun qiegħed jgħin u jassisti lid-di- Parlamentari Roderick Galdes inawgura 'l fuq minn 25 partimenti u lid-direttorati fix-xogħol tagħhom ta' kuljum, vettura u inġenji agrikoli. Dan seta' jsir b'investiment fil-manutenzjoni, kif ukoll fi proġetti ġodda. totali ta' madwar 530,000 ewro. Dawn l-inġenji u l-vetturi jinkludu numru ta' vannijiet, gafef, trakkijiet, skavaturi, trakters u karozzi jaħdmu bl-elettriku. Bis-saħħa ta' dan l-investiment ser jib- benefikaw madwar għaxar dipartimenti u direttorati li jagħmlu parti mis-Segretarjat Parlamentari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali. Is-Segretarju Parlamentari saħaq illi investiment ta' din ix-xorta ilu ma jsir mis-snin sebgħin, u s'issa dawn id-di- partimenti u direttorati kienu qegħdin jaħdmu b'mak- kinarju antikwat. Kien għalhekk li nħass il-bżonn illi jiġi aġevolat is-settur tal-agrikoltura. L-Onorevoli Galdes irringrazzja lis-Segretarju Permanenti u l-uffiċċju tiegħu għall-mod kif ġew iġġenerati l-fondi biex din il-bidla fil-kwalità għall-ġid tas-settur agrikolu setgħet isseħħ. jekk min naħa l-oħra d-dawl j mal-ba- ser illi l-bajda mhix ingallata. L tjur għandu jkol meta jfaqqsu. Għandu jkollu 1 tal-bajd post ifaqqsu t ġ tiegħu. Vantaġġ huwa li wieħed ikun qiegħ faqqas il-ba tiegħu b'mod naturali mingħajr bżonn ta ttriku, u b'hekk ma sħuna jkollux periklu li jispiċċa bla dawl, iżda żvantaġġ huwa li t-tiġieġa ddum aktar ma terġa' tibda tbid, u b'hekk tieħu anqas bajd milli Bejn tifqisa u oħra l-inkubatur għandu jinħasel b'diżinfettant sa- kieku tuża metodi artifiċjali. Hawn razez ta' tiġieġ li mhumiex biex jekk ikun hemm mikrobi mit-tifqisa ta' qabel, il-bajd li jkun kapaċi jinkubaw il-bajd tagħhom, jiġifieri ma joqogħdux qroqqa se jitpoġġa ma jiġix infettat Eżempju ta' dan huwa r-razza tat-tiġieġ is-suwed ta' Malta mgħammra ors ta' sħana li żżomm il-kamra b'temperatura Metodu ieħor ta' tifqis huwa dak artifiċjali, bl-użu ta' inkubaturi diversi tipi ta' inkubaturi: dawk illi jaqilbu l-bajd waħid- hom u dawk li jkollhom jinqalbu manwalment. Dawk li jinqalbu manwalment, wieħed irid iqallbu tal-inqas darbtejn kuljum fa' l-bajd ġol-inku ċċekkja li ed jaħdem kif s irid ikun ikubaturi, il-bajd għa iperatura tal-ir l-fellus ma jbatix biex joħroġ mil Dan l-artiklu nkiteb minn Patrick Gauci Uffiċjal Agrikolu Anzjan fi ħdan id-Direttorat għall-Kompetizzjoni u d-Diversifikazzjoni. Fdalijiet tal-qtates instabu f'Għar Dalam. Il-qattus dejjem kien kumpanija għall bniedem modern. L-oriġini tal-qattus domestiku fl-ewropa immur lura minn żmien ir-rumani. Din ir-razza hija fost l-eqdem annimal domestiku li insibu fil kitbiet antiki. Hemm diversi stejjer assoċjati ma' superstizz- joniet li l-qattus malti jissemma fihom. Hemm ukoll rapporti li juru li dan il-qattus kien mitlub ħafna barra minn xtutna, speċjalment fis-seklu sittax. Ma dan il-qattus hemm ukoll assoċjati it-toqob antiki tal-qtates fid-djar maltin, li minn dawn jeżistu diversi tipi. l-ewwel deskrizzjoni ta din ir-raz- za saret minn Plumbe et al fl-1881, li jgħid li din hija razza indiġena għal Malta. Goodrich (1855) jiddiskrivi il-Qattus Irmiedi bhala lewn bhal dak tal-ġurdien selvaġġ u magħruf bhala wiehed mill-aqwa predaturi għal Gerriema. Maż- żmien, il-qattus malti barra minn xtutna ismu (Maltese Blue Cat) beda l-iktar jintuża biex jiddiskrivi qtates li għandhom pil griż-kaħlani, widnejn ipuntati qosra u għajnejn sofor. Fejn mid-dehra fis-seklu tmintax kien parti komuni mis-soċ- jeta Maltija, illum dan il-qattus lanqas 'standard' m'għandu Minkejja li xi kultant xi wieħed jitfaċċa skond id-deskrizzjoni tal-qattus malti, nistgħu inqiesu din ir-razza bħala kważi estinta. Huwa xieraq li mill-populazzjoni ta qtates lokali, jsir programm biex issir selezzjoni artifiċjali biex nipprovaw inġibu dan il-qattus lura Ħafna Maltin jirreferu għas-Siamese t'Għawdex bħala varjant lokali ta' din ir-razza magħrufa mad-dinja kollha. Mid-dehra l-popolazzjoni t'Għawdex tvarja għax dan il-qat- tus għandu rasu aktar ittundjata, saqajh itwal min-normal u huwa magħmul kemxejn akbar u itqal meta tqabblu ma' dawk tal-istess razza imma li mhumiex lokali. Dan il-qattus donnu baqa' jixbah lill-qtates tal-istess razza li wieħed kien isib lejn l-aħħar tas-Seklu Dsatax. il-ħabba ta' għajnejn dan il-qattus ma tkunx dejjem ċentrali, anzi nistgħu niddeskriv- uh bħala xi ftit werċ. Il-kulur tal-varjant lokali jkun aktar skur, possibilment minħabba t-temperatura u fatturi amb- jentali lokali oħrajn. Ħafna drabi, id-denb jispiċċa bid-daqqa (kinked tail). Għadhom qed isiru aktar investigazzjonijiet mill-awturi preżenti u s'issa għadha ma nstabitx konklużjoni jekk hemmx distinzjoni morfoloġika b'saħħitha biżżejjed Dan huwa kulur ta' sottospeċi ta' tigra minn nofsinhar taċ-Ċina. Huwa id-dokumentat diversi drabi imma qatt ma kien provat xjentifikament. Din it-tigra ħadet l-isem assoċjat ma Maltà għax iż-żmien li kienet tinstab l-aktar hu meta il-Qattus Irmiedi kien populari u semmewha hekk għal kuluri simili li kellhom bejnithom biex wieħed jgħid li din il-popolazzjoni hija waħda unika. Il-probabbiltà hija li dawn il-qtates jiġu kollha minn xulxin u hemm nuqqas ta' ġenetika diversifikanti Lokament illum jinstabu diversi razzez domestiċi barranin. il-qtates tat-toroq jiġġorru fihom id-demm tal-Qattus Irmiedi u għalkemm huma ta dannu għal biodiversita lokali, huma parti mill wirt tagħna. Żewġ kuluri huma vera ismijiet maltin, iżda il-kuluri mhumiex endemiċi għal Malta. Dawn huma il-kulur Bebbuxu u dak tal-Madonna. Hajr lil Dr Anthonv Grupetta ta' informazjoni li ghadilna fuq din il razza tal-qattus irmiedi u lil Romario Sciberras qari tal-provi. Dan l-artiklu nkiteb minn Arnold , Jeffrev Sciberras, riċerkaturi fuq il Biodiversita u Catħerine Portelli li ħi Veterinarja, an differenti u n-nat ktar dawk illi huma IL-ĦAXIXA INGLIŻA Il-Ħaxixa Ingliża oriġinat min-naħa t'isfel tal-Afrika, u nġiebet Malta fi żmien il-Ħakma Ingliża. il-qarsu minħabba li għandha togħma qarsa. Dawn li semmejna huma ftit mill-pjanti li wieħed isib fil-gżejjer tagħna. Għandna ħafna speċi ta' pjanti madwarna, li sfortunatament mhumiex apprezzati. Għalhekk tfal, id-darba li jmiss li tkunu fil-kampanja, ħarsu ħarsa madwarkom u apprezzaw il-flora li nsibu madwarnal REBBIEGĦA 2017 13 KWAREŻIMAL Il-Kwareżimal huwa l-ħelu tradizzjonali Malti marbut ma' Żmien ir-Randan. Fil-fatt, il-kelma ''kwareżimal' ġejja mill-kelma Taljana ''quaresima' jew 'quadragesima' li tfisser l-erbgħin jum tar-Randan. Il-kwareżimal ma kienx ikun fih xaħam għax ma kienx jintuża bajd waqt illi jkun qed ikun prodott. Dan minħabba li fi żmien ir-Randan, ma kienx jittiekel bajd. Illum il-ġurnata, minħabba li s-sawm tar-Randan sar inqas riġidu, fil-produzzjoni tal- kwareżimal ġieli jiżdied anke l-abjad tal-bajd sabiex il-prodott finali jkollu togħma aħjar. 2 ABJAD TAL-BAJD QOXRA MAĦKUKA TA' LARINĠA U TAL-LUMIJA IMSIEMER TAL-QRONFOL MITĦUNIN GĦASEL Inkalja ftit lewż sakemm jsir kulur dehbi, ħallih jiksaħ u itħnu f'biċċiet naqra mdaqsin, warrab ftit biex tużah għall-wiċċ. Ġol-mixer itfa d-dqiq magħrbul, żid il-lewż, iz-zokkor, il-qxur tal-larinġa u tal-lumija,l- imsiemer tal-qron- fol,l-abjad tal-bajd u l-ilma żahar, Ħawwad kollox sakemm tara li għaqad kollox flimkien tifforma għaġina Jekk tara li l-għaġina ġiet iebsa żid ftit ilma. Importanti li ma zidtx ħafna ilma żejjed għaliex l-għaġina ma tridx tiġi ratba nkella tiċċatja meta tkun qegħdha tinħema. Saħħan il-forn tempetatura ta' 190 grad jew gas mark 5. Xarrab ftit idejk bl-ilma u ibda forma l-għaġina f'biċċiet ovali. Kull biċċa trid tkun bejn wieħed u ieħor I6cm twila, Scm wisa' u madwar 2cm għolja. Iksi dixx b'karta forno u poġġihom fuqha. B'sikkina bil-ponta għamel sinjali forma ta'salib fil-wiċċ. Daħħalhom fil-forn għal madwar 12/14 il-minuta. Importanti li ma tagħmilomx irqaq u sajjarhomx iżżejjed. Meta toħroġhom mill-forn jkienu jidhru li għadhom rotob imma mhux problema meta jikħsu jiebisu. Kif jkun għadhom sħan, idlek il-wiċċ bl-għasel u poġġi l-biċċiet tal-lewż billi tafashom ftit. Riċetta: Klabb tat-tisjir Anton B.Dougall IL-BHEJJEM U L-KULTURA TAL-BNIEDEM Ninsabu ngħixu f'soċjetà, li minkejja li hi pjuttost żgħira, xorta waħda għandna ħafna kulturi differenti. Nisimgħu ħafna kontroversji u dibattiti jaħarqu dwar il-ħarsien xieraq tal-annimali, u diversi drabi ż-żewġ partijiet ikollhom xi ftit mir-raġun. Wieħed għandu dejjem iħares lejn in-natura tal-każ sabiex ikun jista' jasal għal konklużjoni adegwata. ANNIMALI TAL-IRZIEZET Nibda billi nsemmi r-raħħal u l-bhejjem tar-razzett. Dawn il-bhejjem jitrabbew għal għan wieħed: għall-produzzjoni ta' prodotti agrikoli li finalment jispiċċaw fuq il-platt tiegħi u tiegħek. Għaldaqstant, dawn ma jistgħu qatt jiġu trattati b'mod bħal meta nrabbu xi annimal għall-kumpanija. Ir-relazzjoni bejn raħħal u l-bhejjem tiegħu hija totalment differenti minn relazzjoni bejn persuna u l-annimal li qed trabbi għall-kumpanija Ir-raħħal għandu l-obbligu li jħares il-Ħames Libertajiet tat-Trattament Xieraq tal-Annimali. Diment illi raħħal ikun qiegħed josserva dawn il-libertajiet, l-annimal ikun qiegħed jitrabba b'mod xieraq. Iżda napprezzaw il-fatt illi raħħal m'għandux il-jedd li joqgħod ifissed lil dawn il-bhejjem. Kieku wieħed ikun jista' jagħmel dan tkun tassew ħaġa sabiħa, iżda fir-realtà, f'ġurnata xogħol ta' raħħal, din hija prattikament impossibbli. L-importanti huwa li qatt u bl-ebda mod dawn il-bhejjem m'għand- hom jiġu maħqura jew nieqsa minn xi ħaġa. Hemm tendenza li xi kultant ir-raħħala jħarsu lejn il-bhejjem bħala oġġett. Din tkun ġejja minħabba d-drawwiet li jkunu trabbew fihom u l-kultura li jkunu ġejjin minnha, għaliex finalment raħħal qiegħed irabbi dawn il-bhejjem biex jaqla' l-għajxien tiegħu. Meta dan jiġri jista' jwassal għal ċerta negliġenza b'konsegwen- za li jbati l-annimal, u dan m'għandu jiġri qatt għaliex dawn il-bhejjem huma maqfula u jiddependu total- ment fuq ir-raħħal, u għaldaqstant huwa dmiru li jieħu ħsiebhom. M'iniex ninsinwa li r-raħħala jridu jsiru bħal San Franġiski Li qed ngħid huwa li l-annimali mhumi- ex oġġett, iżda huma ħajjin bħalna, u għaldaqstant wieħed għandu jkun responsabbli u jittrattahom kif xieraq. ANNIMALI DOMESTIĊI Meta wieħed jagħżel illi jrabbi annimal għall-kump- anija jkun ukoll responsabbli għalih. Ninsab persważ illi l-parti l-kbira ta' dawn l-annimali jkunu qed ji- trabbew f'kundizzjonijiet eċċellenti, ħafna mid drabi daqslikieku jagħmlu parti mill-familja, u hekk nem- men li għandu jkun. Kultant tant inħobbu lill-annimali tagħna, li nispiċċaw inqisuhom qishom bnedmin u dan huwa ħażin ukoll, għaliex meta nħobbu annimal iżżejjed jibdew jiżviluppaw problemi oħrajn. Meta noqogħdu nitħassru lill-annimal u nħobbuh bla qies, ħafna mid-drabi nispiċċaw nagħtu ħafna ikel żejjed illi mbagħad iwassal għal annimali obeżi. Ħelu u ikel minn tagħna jwassal għal problemi ta' saħħa fl-anni- mal, bħal pereżempju problemi fil-kliewi jew fil-fwied. Fattur ieħor li noqogħdu lura minnu ghax inħobbu lill-annimal hija d-dixxiplina. Meta nħallu lill-annimal jagħmel li jrid mingħajr ma nikkontrollawh adegwat- ament, inkunu qed noħolqu annimali b'karattri prob- lematiċi li ħafna mid-drabi jibdew jagħmlulna l-ħsara fid-dar, iħammġu bla kontroll, u ġieli anke jsiru agres- sivi. Wieħed għandu jħobb u jieħu ħsieb lill-annimal, iżda jrid iżomm f'moħħu li fl-aħħar mill-aħħar jibqa' annimal. Għaldaqstant wieħed m'għandu qatt iħares lejn l-an- nimal, la bħala bniedem u wisq inqas bħala oġġett, għaliex it-tnejn huma żewġ estremi, u finalment l-ann- imal ikun qed ibati. Fil-fehma tiegħi l-annimali huma l-isbaħ ħaġa li ħalaq Alla; huma ħlejjaq ħajjin u bla ebda ħażen, u għalqastant għandna nkunu respons- abbli u nieħdu ħsiebhom kif xieraq. Dan l-artiklu nkiteb minn Philip Aquilina Uffiċjal Agrikolu Anzjan fi ħdan id-Direttorat għall-Kompetizzjoni u d-Diversifikazzjoni. F'din is-sensiela se nagħmlu vjaġġ madwar il-kappelli fil-kampanja Maltija, u sejrin nibdew b'kappella antika ħafna li tinsab fuq il-gżira ta' Kemmuna. Il-patroċinju ta' din il-kappella huwa r-Ritorn tas-Sagra Familja mill-Eġittu u tinsab qrib ħafna tal-Bajja ta' Santa Marija Il-gżira ta' Kemmuna, li fiha 3.5 kilometri, għal żmien twil kienet diżabitata, speċjalment fil-perjodu tal-Medju Evu, meta din il-gżira kienet isservi bħala post fejn jistkennu l-pirati. Qabel dan iż-żmien, madankollu, jidher li minn fdaljiet illi nstabu, bħalma huma oqbra ta' Żmien il-Feniċi, li ġew skavati minn Sir Temi Zammit fil-bidu tas-Seklu Għoxrin, fuq il-gżira kien hemm xi tip ta' attività Kemmuna reġgħet bdiet tieħu ftit tar-ruħ u reġgħet bdiet tara l-attività meta fl-1618, il-Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann, fi żmien il-Maġisteru tal-Gran Mastru Franċiż Alof de Wignacourt (1601-1622), inbena t-Torri ta' Santa Marija biex jgħasses il-fliegu bejn Malta u Għawdex u biex tingħata sigurtà lil Kemmuna. (ħttp://gożonews.com/63366/traditional-comino-feast-festa-ta-kemmuna-dedicated-to-saint-marv/) IN-NAĦAL U L-GĦASEL TA' L-Apikultura f'pajjiżna tmur lura għal ħafna snin.Fiż-żminijiet qabel ġie vvintat iz-zokkor, l-għasel kien l-uniku mezz biex iżidu l-ħlewwa mal-ikel, allura ħafna bdiewa kienu jżommu ferħ naħal sabiex jaqtgħu l-għasel għall-konsum tal-familjari tagħhom T $ A A - A IN-NAĦLA MALTIJA ott tan-Naħla Maltija (Apis mellifera ruttneri) hija razza ta' naħal ta' kulur sewdieni ħir fid-c ħafna u u jmur tajjeb ferm mal-klima ajjiżna. l nqabbluh ma' dak tan-naħa ta' fuq tal-Afrika u ma' dak ta Sqallija, insibu li għandu saqajh u l-ġwienaħ iqsar L-abdomen tiegħu huwa wiesgħa, kif ukoll miksi b'xagħar twil. ir-reġina tibqa' tbid matul is-sena kollha, speċjalment qabel ir-rebbiegħa u qabel il-ħarifa. Bħala naħla taħdem anke f'temp sħun ħafna, u fis-sajf, meta t-temp togħla ħafna għandha tende u tard wara nofsinhar. za li ta odu kmieni IT-TAQSIMA TAL-APIKULTURA FL-GĦA MMIERI Id-Direttorat għad-Diversifikazzjoni u l-Kompetittività reġa qiegħed jagħti l-ħajja lit-taqsima tal-Apikultura fl-Għam- mieri, u qiegħed irabbi numru ta' kolonji tan-naħal ġewwa l-miġbħa. L-għan prinċipali tat-Taqsima mhux li tipproduċi l-għasel u prodotti oħra għall-bejgħ, iżda li terġa' tnissel naħal tar-razza Maltija tat-tip 'Apis mellifera rutneri' Bħalissa x-xogħol primarju huwa li nerġgħu nippru intejbu l-istat tal-kolonji li 1 n Dawn il-kolonji li hemm pri ssarja kollha ne sabiex finalment is ħat-tnissil ta' frieħ ir-rebbiegħa. L-Università ta' Malta bdiet ukoll proċess sabiex isiru testijiet tad-DNA fuq il-kolonji li hawn fl-Għam- mieri, biex fl-aħħar mill-aħħar insiru nafu l-livell ta' purità ta' dawn il-kolonji. Ix-xogħol primarju tal-Apikultura se jkun li meta jerġa' jikber l-ammont ta' kolonji tat-tip 'Apis mellif- era rutneri', jibdew jitnisslu frieħ ġodda sabiex ikunu jistgħu jinbiegħu u terġa' tibda tikber il-popolazzjoni tan-naħla Maltija. B'dan l-eżerċizzju nkunu qed nevitaw l-importazzjoni tal-irġejjen minn barra, kif ukoll innaqqsu r-riskju tal-mard li jidħol f'pajjiżna Matul ix-xahar ta' Jannar ittieħdu l-prekawzjonijiet kontra l-akaru parassita tan-naħal illi huwa l-'Varroa'. Dan sar billi ddendlu strippi apposta fil-kaxxi tan-naħal, Dawn l-istrippi jiddendlu fejn ikun hemm id-duqqajs, u jerħu tip ta' kimika li tiċ as man-naħla kull meta tmur titma' l-frieħ. B'dan il- mod, il-parassita ma jattakkax lin-naħla u ma jinfirixx. Bħala tip t'akaru huwa pjuttost komuni, u jekk ma jittiħdux dawn zjonijiet jispiċċa jinfirex u jattakka n-naħal billi jixrobilhom kwidi tal-ġisem. il-preka' wa li fiż-żminijiet kesħin. in-naħal ma joħroġx jiġbor l-ikel jekk ikun temp kiesaħ u bix-xita għalhekk ir-riserva tal-ikel illi jkollu fil-kaxxa tibda tonqos u l-kolonja tiddgħajjef. Meta wieħed jinnota dan għandu jgħin lill-kolonja bi ftit għalf ħalli ma nħalluhiex tbati Punt ieħor importanti h Il-miġbħa tal-Għammieri hija attrezzata b'kuridur protett minn xibka apposta għall-osservazzjoni, sabiex studenti u nies interessati fis-suġġett ikunu jistgħu jaraw in-naħal mingħajr periklu L-ISTAGUNI TAL-GĦASEI L-inqas li n-naħal jtellgħu xogħol huma f'Jannar u Frar, għaliex apparti l-kesħa, il-fjuri jonqsu wkoll. Għall-ħab- ta ta' Marzu n-naħal jibda jipprepara għar-Rebbiegħa. F'April u Mejju l-fjuri jkunu abbundanti, allura n-naħal ikollu ħafna fejn jirgħa Għall-aħħar ta' Mejju l-fjuri jinxfu u n-naħal jibda jnixxef l-għasel, u naraw ukoll ix-xehda li tiġi ssiġillata bix-xemgħa. F'dan iż-żmien jinqata' l-għasel multiflo- ra li jkollu lewn ċar Għall-aħħar ta' Lulju jinqata' l-għasel tas-sagħtar. Wara Mejju ftit jibqa' flora fejn in-naħal jista' jirgħa, iżda s-sagħtar iwarrad ukoll fin-nixfa, għalhekk in- naħal f'dan iż-żmien narawh jirgħa fuqu. Dan it-tip t'għasel għandu togħma aromatika. Għal Novembru jinqata' l-għasel tal-ħarrub u l-ewka- liptus. Dan l-għasel ikun l-iktar wieħed skur illi nsibu fis-suq. F'Ottubru l-ħarrub iwarrad u n-naħal jaħdem ħafna biex jiġbor il-meraq ta' din il-fjura Il-produzzjoni tal-għasel hija kollha xogħol in-naħla, u l-bniedem m'għandu l-ebda intervent fil-produzz- joni tiegħu. Ix-xogħol uman jibda wara li n-naħla tkun issiġillat ix-xehda sabiex l-għasel jitpoġġa fil-vażetti biex jinxtara mill-konsumatur. Dan l-artiklu minn Claire Cauchi Uffiċjal Agrikolu Anzjan fi ħdan id-Direttorat għall-kompetizzjoni u d-Diversifikazzjoni. Id-Direttorat għas-Saħħa tal-Pjanti taħt id-Dipartiment għar-Regolazzjoni Veterinarja u s-Saħħa tal-Pjanti kon- tinwament jaħdem fuq proġetti relatati mal-konservazz- joni ta' pjanti lokali ta' importanza ġenetika. Fil-fatt, ftit tax-xhur ilu, propju f'Mejju 2016, is-Segretarju Parlamen- tari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali inawgura l-ġnien botaniku bl-isem ta' ''Gnien il-Pjanti Maltin' li jinkludi Ċentru għall-Viżitaturi li fih sala għall-konferenzi, kamra għall-media, uffiċini ġodda, u laboratorju għall-it- testjar taż-żerriegħa. Sar ukoll l-immodernizzar tal-labo- ratorji eżistenti għad-Dijanjosi u Kontroll, illi ġew iffi- nanzjati taħt il-programm tal-Iżvilupp Rurali bil-proġett imsejjaħ 'L-Istudju u l-Konservazzjoni Sostenibbli ta' Varjetajiet ta' Pjanti Lokali' Bħala kontinwazzjoni u estensjoni ta' dan il-proġett, id-Direttorat għas-Saħħa tal-Pjanti b'kollaborazzjoni mal-Ministeru tal-Edukazzjoni u x-Xogħol qiegħed jorga- nizza żjarat edukattivi bbażati fuq programmi xjentifiċi fil-konservazzjoni u l-użu sostenibbli tal-varjetajiet lokali ta' pjanti, kif ukoll jiġi ffaċilitat l-aċċess għat-teknoloġija u l-għarfien fuq dan is-suġġett Mal-wasla tagħhom, l-istudenti jintlaqgħu fi ''Ġnien il-Pjanti Maltin' mill-'Gran Mastru' Antoine de Paule (1623-1636) li kien il-persuna li fl-1625 xtara l-art fejn illum jinsabu l-laboratorji, is-serer, il-ġnien u l-uffiċini tad-Di- rettorat għas-Saħħa tal-Pjanti. Hawnhekk jingħataw informazzjoni dwar l-użu ta' dan is-sit minn żmien il-Gran Mastri, għall-era tal-Ingliżi, sal-lum. Wara dan, l-istudenti jiġu mħeġġa sabiex jipparteċipaw fil-programm illi jkun ġie ppreparat għalihom Il-programmi segwiti waqt dawn iż-żjarat huma bbażati fuq l-abilità u l-etajiet tal-istudenti, inkluż programmi speċifiċi għall-istudenti bi bżonnijiet speċjali il-messaġġ lil dawn l-istudenti qiegħed jitwassal per- mezz ta' logħob edukattiv, taħriġ, kif ukoll dimostrazzjoni tal-proċeduri li jiġu segwiti biex jiġu kkonservati l-varjeta- jiet lokali tal-pjanti. Matul iż-żjara b'mod interattiv, l-istudenti Dan l-artiklu nkiteb minn Marisa Debono, Principal Agricultural Officer fi ħdan id-Dipartiment tas-saħħa tal-Pjanti. Din l-istedina hija estiża wkoll għal entitajiet illi jorganiz- zaw attivitajiet għat-tfal inkluż Kunsilli Lokali, L-istudenti jingħataw tifkira tal-okkażjoni li jkunu ppreparaw huma stess waqt is-sezzjoni prattika Għal iktar informazzjoni, wieħed jista' jikkuntattja lil dan id-Direttorat fuq Freephone 80072310, in-numru tat-tele- fown 229926535, jew permezz tal-indirizz elettroniku plant.healtheażgov.mt IL-PROGRAMM TAL-IZVILUPP RURALI GĦAL MALTA 2014-2020 Kif semmejna fl-aħħar ħarġa ta' Nisġet Artna, fil-bidu tas-sena 2017 ġew, u se jiġu, mnedija numru ta' miżuri mill-Programm tal-Iżvilupp Rurali għal Malta 2014-2020. Hawn taħt se nagħtu ħarsa lejn it-tip t'għajnuna finanzjarja li joffru dawn il-miżuri, u x'għandu jagħmel kull min hu interessat u eliġibbli biex japplika. GĦAJNUNA GĦALL-INVESTIMENTI (MIŻURA 4) Fl-aħħar ħarġa semmejna kif is-sottomiżura 41, li tipprovdi għajnuna finanzjarja lill-bdiewa u r-raħħala sabiex jinvestu fl-irziezet tagħhom, kienet se titnieda fil-bidu tas-sena 2017. Fil-fatt is-sejħa għall-applikazzjonijiet taħt din il-miżura fetħet fil-1) ta' Jannar 2017. Għalhekk kull min hu interessat sabiex jibbenefika minn għajnuna li tkopri spejjeż relatati ma' investimenti fuq ir- razzett, għandu l-opportunità li jissottometti applikazz- joni kull nhar ta' Tnejn jew Ħamis il-Front Office tal-Aġen- zija għall-Pagamenti Agrikoli u Rurali (ARPA), li jinsab ġewwa l-Pitkalija. Min jgħix Għawdex jista' jissottometti l-applikazzjoni tiegħu fl-uffiċċju li jinsab ir-Razzett Speri- mentali tal-Gvern, ix-Xewkija, Fix-xhur li ġejjin huwa mistenni li jiġu mnedija żewġ miżuri oħra, li huma l-Miżura 4.2 li tagħti għajnuna għal investimenti li jikkonċernaw l-ipproċessar, il-kummerċjal- izzazzjoni u l-iżvilupp ta' prodotti agrikoli, u l-Miżura 4.3 li tagħti għajnuna għal investimenti fl-infrastruttura mar- buta mal-iżvilupp, il-modernizzazzjoni jew l-adattament tal-agrikoltura Is-sejħa għall-applikazzjonijiet taħt il-Miżura 4.3 fetħet fi Frar, u l-applikanti eliġibbli huma entitajiet li jagħmlu xogħol illi għandu x'jaqsam mal-kostruzzjoni jew mat-tit- jib fit-toroq t'aċċess għall-irziezet. Madankollu, il-bdiewa se jkunu l-benefiċjarji finali ta' din il-miżura għaliex l-allokazzjoni finanzjarja ta' għaxar miljun ewro se tintuża sabiex tiffinanzja proġetti li jikkonċernaw il-kostruzzjoni u t-titjib ta' toroq f'Malta u Għawdex illi jagħtu aċċess għall-azjendi agrikoli tal-bdiewa tagħna. GĦAJNUNA GĦALL-IŻVILUPP TAR-RAZZETT U TAN-NEGOZJU AGRIKOLU Fil-bidu ta' Marzu 2017 bdew jintlaqgħu applikazzjonijiet taħt il-Miżura 61, li toffri għajnuna lill-bdiewa żgħażagħ sabiex iniedu negozju ġdid. B'hekk din il-miżura se sservi ta' inċentiv għall-bdiewa taħt l-40 sena li jixtiequ jidħlu fis-settur u jniedu u jiżviluppaw in-negozji agrikoli tagħhom. Permezz ta' dan, is-settur se jkun jista' jibbenefika minn firxa ta' ideat ġodda u innovattivi, filwaqt illi jkun hemm tiġdid ta' settur li huwa meqjus bħala wieħed li qed 'jixjieħ'. Din il-miżura se tagħti għajnuna sa massimu ta' 70,000 ewro għal kull negozju ġdid, li se jkunu marbutin mat-twettiq tal-miri u l-għanijiet elenkati fil-pjan ta' negozju li għandu jiġi sottomess bħala parti mill-applikazzjoni għall-għajnuna. Il-baġit totali taħt din il-miżura huwa ta' 'l fuq minn erba' miljun ewro. Matul is-sena 2017, huwa mistenni li jiġu mnedija l-biċċa l-kbira tal-miżuri disponibbli taħt il-Programm tal-Iżvilupp Rurali għal Malta 2014-2020. Għal aktar informazzjoni dwar il-miżuri msemmija hawn fuq, u l-miżuri l-oħra li joffri l-Programm, billi jikkonsulta l-Programm tal-Iżvilupp Rurali għal Malta 2014-2020, jew il-linji gwida rilevanti li se jiġu ppubblikati fuq is-sit tal-Awtorità ta' Ġestjoni malli jinfetħu s-sejħiet rilevanti: http://eufunds.gov.mt/ Barra minn hekk, wieħed jista' wkoll iżur jew iċempel il-Front Office fuq 2292 6148 (Malta) jew 2215 6974 (Għawdex). IL-CROSS COMPLIANCE Il-Cross Compliance huma sett ta' regoli bażiċi li jridu jiġu osservati biex wieħed jitħallas kemm mill-pagamenti diretti, kif ukoll minn ċerti pagamenti taħt il-Programm għall-Iżvilupp Rurali. F'din il-ħarġa se nagħtu ħarsa ġenerali lejn il- cross compliance u l-obbligi li jġib miegħu. Wieħed mill-għanijiet ewlenin tal-pagamenti diretti huwa li jikkumpensaw lill-bdiewa u lir-raħħala talli qed iħarsu r-re- sponsabilitajiet tagħhom fil-qasam agrikolu, b'mod partikolari f'dak li huwa: IL-ĦARSIEN TAL-AMBJENT; IŻ-ŻAMMA TAR-RABA F'KUNDIZZJONI TAJBA; IS-SAĦĦA TAL-PJANTI U TAL-KONSUMATUR; IL-PUBBLIKU ĠENERALI. Għaldaqstant bdiewa u raħħala li jirċievu din l-għajnuna, jiġu mħarsa. Flimkien ma' dawn hemm stabbiliti wkoll huma mistennija li jagħtu s-sehem tagħhom billi jħarsu in-normi u l-istandards tal-'GAEC', illi tfisser kundizzjoni l-obbligi msemmija fir-Regolamenti Ewropej tal-Cross agrikola u ambjentali tajba, jew fi kliem ieħor kundizzjoni- Compliance, regolamenti li daħlu fis-seħħ f'Malta fis-sena jiet 2005. ta' biedja għaalija. Dawn ir-regolamenti jikkonċernaw numru ta' oqsma Hawn taħt se nagħtu ħarsa lejn il-varji SMRs u l-GAEC bil- differenti u jitqassmu f'dawk li jissejħu SMRs (Rekwiżiti għan illi nifhmu aħjar x'inhu l-iskop individwali tagħhom: Statutorji ta' Ġestjoni) li jirriflettu l-liġijiet li għandhom PROTEZZJONI TAL-GĦASAFAR SELVAĠĠI ĦARSIEN U PROTEZZJONI TAL-ABITAT IĠJENE FIR-RAZZETT IDENTIFIKAZZJONI U REĠISTRAZZJONI TAL-ANNIMALI TIKKONĊERNA L-BOVINI TIKKONĊERNA L-MOGĦOŻ U N-NAGĦAĠ Il-GAEC tapplika għal kull min jaħdem ir-raba u sservi biex il-bidwi juża sistemi ta' biedja tajba u li ma jagħmlux ħsara lill-ambjent 1- Stabbiliment ta' strixxi ta' lqugħ matul il-korsi tal-ilma. 2- Fejn l-użu tal-ilma għat-tisqija għandu bżonn l-awtorizzazzjoni, dan għandu jkun konformi mal-proċeduri uffiċjali. 3 Protezzjoni tal-ilma tal-pjan minn tniġġis dirett u miżuri biex jipprevjenu tniġġis indirett tal-il- ma tal-pjan minn sustanzi perikolużi li jissaffew mill-ħamrija 4 — Kopertura minima tal-ħamrija. 5 - Immaniġjar minimu tal-art illi jirrifletti l-kundizz- jonijiet speċifiċi biex tillimita t-telf ta' ħamrija. 6 - Il-bdiewa għandhom l-obbligu li jużaw prattiċi għaqlin biex iżommu livell tajjeb ta' materjal organ- iku fir-raba saqwi. Il-limitu ta' karbonju organiku (OC) preżenti fil-ħamrija għandu jkun dak ta' 296. Dan ma japplikax għal raba bi prodotti permanenti, serer, mergħat u raba bagħli. 7- Żamma tal-karatteristiċi tal-pajsaġġ, inkluż fejn xieraq, sisien tal-ħaxix, arbuxelli, għadajjar, gandot- ti, siġar f'ringiela, gruppi ta' siġar jew siġar singu- lari, ġnub tal-għelieqi u mtarrġin, tinkludi projbizz- joni ta' qtugħ ta' siġar jew arbuxelli matul l-istaġun tan-namra tal-għasafar u t-trobbija tagħhom filwaqt illi miżuri li jikkontrollaw speċi ta' pjanti invażivi għandhom jiġu addottati Jekk wieħed jixtieq aktar informazzjoni jista' jżur is- sit elettroniku tal-Aġenzija għall-PagamentiAgriko- liuRuraliCARPAJhttps://agriculturecms.gov.mt/en/ arpa/Pages/GAECandCrossCompliance.aspx jew jikkuntattja l-Front Office fuq 2292 6148 (Malta) jew 2215 6974 Dan l-artiklu nkiteb minn Marla Sammut Uffiċċjal Agrikolu Anzjan fi ħdan l-Aġenzija għall-Pagamenti. Din ix-xitwa kienet mistennija ferm. Dan minħabba li s-sena li għaddiet esperjenzajna fenomenu li kien ilu ma jseħħ madwar sebgħin sena, fejn xita f'xitwa sħiħa kważi ma kellna xejn. Dan wassal għal nixfa kbira, tant illi anke xi siġar bdew imutu. Għalhekk, l-ewwel ġurnata ta' xita li kellna f'Novembru, fejn niżlu aktar minn 60 millimetru ta' xita rxiex, kienet bħal manna li waqgħet mis-sema għall-biedja u l-kampanja inġen- erali Għalkemm illum il-ġurnata kull bidwi huwa attrezzat b'sistemi ta' tisqija moderni u effiċjenti, u għandna spejjer tal-ilma kważi f'kull rokna ta' Malta, il-biedja batiet ħafna u anke l-prodotti tal-biedja naqsu sew lejn l-aħħar tas-Sajf. Frott kważi ma kellna xejn anke minħabba l-fatt illi t-temperatura ma niżlitx kemm suppost matul ix-xitwa l-oħra Ix-xita matul ix-xitwa ta' din is-sena kompliet b'mod kostanti, u sa nofs Frar niżlet madwar 330 millimet- ru ta' xita. Dan l-ammont xorta ma jlaħħaqx mal-medja ta' 500 millimetru ta' xita li tinżel f'Malta matul sena sħiħa. Iżda peress illi x-xita kollha li niżlet għamlet bil-galbu, il-ħaxix u l-uċuħ tar-raba' faru bil-ġmiel Il-ħaxix se 3ġ u l-qmugħ fir-raba' jidher aħdar u sfurzat. Dan x'aktarx ġej mil-fatt li fin-nuqqas ta' ħaxix li kellna s-sena l-oħra, is-sustanzi fil-ħamrija akkumulaw, ir-raba' straħ u qed iservu għall-ħaxix u l-qmugħ ta' din is-sena Fil-bidu ta' Frar għamlet xita biżżejjed biex ħafna raba' xxabba' u l-ilma beda jaħleb minn fuq il-blat. Uħud mill-bjar li jimtlew bl-ilma tax-xaba' mtlew ukoll, u l-wied mexa ġmielu. F'Jannar, għalkemm kellna inqas kien xahar ikkaratterizzat minn kesħa xxoqq il-għadam illi serviet tajjeb ħafna għas-siġar tal-frott Fir-Rebbiegħa jonqosna biss ftit xita, u li kieku tagħmel ħruġ Marzu dħul April tassew tkun tiswa karru deheb fin għax ikollna xitwa u annata tajba ħafna għall-biedja Maltija Dan l-artiklu nkiteb minn Philip Camilleri Uffiċjal Xjentifiku Is-Sliem f'dan wieħed mill-erba' staġuni tas-sena. Kemm hi sabiħa l-varjetà hux7 Daqqa sħana, daqqa ksieħ, kultant ix-xemx, kultant ir-riħ; u xi naqra xita ma tonqosx. Din is-sena kienet isbaħ minn ta' qabilha fejn tidħol xita. Insomma, kollox bżonjuż, u kollox — jekk idum iktar minn kemm mistenni — idejjaqna u nib- dew nittamaw illi l-ajru jibda jaqleb xi ftit għall-istaġun illi jkun imiss. Issa li t-temp beda jderri xi ftit u għalhekk tibda tiżdied xi ftit is-sħana, xorta għadna nistennew xi mal- tempata bir-ragħad u s-sajjetti, speċjalment minħabba li t-temp ikun għadu ftit inċert. Missirijietna jgħid- ulna li: Il-festa tal-ħġejjeġ taħbat nhar l-24 ta' Ġunju, propju fil-bidu tas-sajf u hija l-festa tat-Twelid ta' San Ġwann il-Battista, Niftakru x-xitwa sħuna li kellna s-sena l-oħra… kien hawn min sejjaħ is-sajf illi għadda bħala ''sajf wara żewġt'isjuf', madankollu dlonk ftakart fit-twemmin tal-ħġejjeġ minħabba li dakinhar, li s-sena l-oħra ħabat il-Ġimgħa, il-gżejjer Maltin intlaqtu minn maltempata kbira li ħalliet bosta ħsarat ukoll. Kemm kienu għaqlin hux2 Mhux ta' b'xejn illi ma kinux jafdaw sakemm is-sajf ikun żgur illi beda sew. Meta nirreferu għall-kelma ''ħwejjeġ' ma jfissirx biss għall-ilbies illi nxiddu imma anke għad-drawwiet tagħna. L-istess il-kelma 'ħġejjeġ'. Jekk qegħdin ninnutaw, iż-żewġ kelmiet jirrimaw (jaqblu) flimkien, u għalhekk il-kelma ''ħġejjeġ' tinsab hemm biex tirrima ma' 'ħwejjeġ'' u viċi-versa. Illum drajna li sa dakin- har, it-temp ikun qaleb sew u nkunu ilna nnaqqsu bil-mod il-mod il-volum ta' ħwejjeġ sabiex ma nħossux sħana żejda. Ġeneralment, xi maltempata tibda b'riħ kiesaħ u xi beraq mill-bogħod illi dejjem joqrob, sakemm jibda jinstema' t-tkarwit tar-ragħad. Aktar ma jgħaddi l-ħin, tibda dieħla x-xita, għax kif jgħidulna tant tajjeb ta' qabilna: Bħalissa nistennew xi maltempata bil-beraq u r-ragħad ukoll minħabba li t-temp ikun għadu qed jistab- bilixxi lilu nnifsu wara x-xitwa. Nismagħhom jgħidu li l-agħar żmien għall-maltempati bir-ragħad huwa bejn Settembru u Novembru, meta t-temp ikun qed jaaleb għax-xitwa, u bejn Marzu u Mejju meta jkun qed jaqleb għas-sajf. Dan minħabba li l-arja sħuna u kiesħa jiltaqgħu flimkien u jipproduċu instabbiltà, u b'hekk jinħolqu s-sajjetti. U ladarba semmejna r-riħ, tajjeb illi niftakru li: Il-kelma ''għakur'' hija kelma Semitika jiġifieri ġejja mill-Għarbi. Illum, minflokha nużaw il-kelma ''umdità''. Meta nirreferu għar-'Riħ Fuq' inkunu qegħdin insemmu riħ illi ovvjament jonfoħ min-naħa ta' fuq ta' Malta, ngħidu aħna t-Tramuntana u l-Majjistral; riħ illi jkun kiesaħ iktar minn dak illi jonfoħ fuqna min-naħa tal-Kontinent Afrikan. B'hekk, ir-riħ li jkun ġej minn fuq l-Ewropa jingħad illi jtajjar k-għomma, l-għakur, l-umdità li joħloq it-temp illi jiġi permezz tar-Riħ Isfel. U biex nagħlqu: Min jaf kemm hawn min jekk qed jaqra din ir-rokna meta tkun diġà niżlet ix-xemx qed iħares lejn il-qamar u jmiss il-flus bħalissal Dan ifakkarni fil-qawl l-ieħor: bla flus la tgħannaq u lanqas tbus. F'dan il-proverbju, il-'qamar' huwa mogħti konnotazzjoni ta' risq, u għalhekk, min iħares lejh ikollu xorti tajba, għax jagħmel għomru kollu jgawdi mill-flus u r-risq tajjeb tal-imħabbajillifdan il-qawl donnu li xi ħaġa sentimentali tista' tinxtara minn dak li huwa finanzjarju. Intant, għal din id-darba nieqaf hawn u filwaqt illi nsellem lilkom il-qarrejja kollha, nawguralkom minn qalbi l-isbaħ xewqat għall-Għid it-Tajjebl—