IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ /L-GŻAQDA IR-RABA' KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1926 IS-SENGĦA TAL-KITBA (/erċot mal-faċċ. 75 ta' l-1926) : Ir-riflessjoni, jew ir-raġgħa fuq dak li nkunu osses- vajna, tqawwi, twettaq u ssaffi t-tagħrif li wieħed jiġbor bl-ossevvazzjoni: tlaqqa' ħaġa ma' oħra, ġrajja ma' oħra, għamil ma' ieħor u ftit ftit tasal biex tagħraf il-liġijiet illi jmexxu, u jaħkmu dawk il-ħwejjeġ, dawk il-ġrajja, dak il-għamil, u hekk wieħed ikun jista', bosta drabi, ifisser lilu n-nifsu u lil ħadd ieħor ħafna ġrajja li ma jkunx iltaqa' magħhom ħlief dik id-darba biss. Isimgħu l-posta kif igħanni fuq iż-żgħużija : L-isbali biċċa ta' ħajjitna, Kif igħidu, hi ż-żgħużija, Għax saħħitna, għax ħilitna Fiha tikber, tieħu qies; Iżda hena, iżda sbulija Ma fihiex kemm tgħid in-nies. Hekk kif f'wiċċna tidher tibda Xi turija Vaħna kbirna, Il-qalb tagħna tħoss xi ġibda, U tkKarkarna fejn hi trid; Deni jitla' għal sidirna Li bla għaqal nalisbuh ġid Xi daqs xejn ta' mliaħbha fina Hawn titwieled li bil-lilewwa Naraw ufina li thennina, X'jiġi minnha ma nalisbux; Għomil meta tidħol sewwa Ħlief taħbit ma naqilgħux. Bl-ehda għaqal moħħna mtajjar Tgħid in-nies illi tarana; Ah, kemm drabi ġewwa mgħajjar Ikun fina u ma' nurux l Lilna n-nies taħseb ferliamx Kif kien jista' qatt il-poeta li kiteb dawn il-versi iqegħdilna quddiem għajnejna bis-saħħa tas-sewwa li intom rajtu, din ix-xbieha hekk minnha taż-żgħużiha, kieku hu ma kienx osserva bir-reqqa liż-żgħażagħ fis- ' snin ta' ħajjithom bejn l-erbatàx u t-tmintàx-il sena Kollox fela, il-poċta: l-ewwel erba' żajbriet li jidhru fuq il-wiċċ, żurzja illi t-tfulija għaddiet u bdiet riesqa l-milja tal-ħajja; is-sa//a u. l-Żeġġa u l-Żila qalbenija li kull jum tikber, tieħu xejra u qies; il- ġibdiet qawwija, u xi drabi kiefra, /a' l-imhabba; in- nuqqas tal-għaqal, frott tan-nuqqas ta' tiġrib, li jaħasra jiġbed miegħu taqriq, sogħba, indiema u fuq kollox taħbit. Anqas taħrablu r-ri//essjoni li, għalkemm iż- żgħużija għandha t-twegħir il-għawġ u l-hemm tagħha bħal ma għandha kull biċċa oħra minn ħajjitna, fil- fehma tan-nies hi miżmuma, min jaf hux bil-ħaqq u fis-sewwa, bħala l-isbaħ u l-aħjar medda ta' snin fil- mixja tal-ħajja. IL-QARI. Wara l-osservazzjoni u r-riflessjoni, il-Qari. Il- qari ta' kotba tajbin ihejji l-moħħ biex wieħed jista' jikteb tajjeb; għaliex il-qari jlaqqa' l-ħsebijiet tagħna mal-ħsebijiet ta' l-awtur, naraw kif ħaseb hu u kif aħna mdorrijin naħsbu aħna, kif fisser ruħu hu u kif konna. nfissru ruħna aħna, u hekk issir bħali ġabra. .u taħlita tal-ħsebijiet ta' l-awtur u tal- lisebijiet tagħna, u minn dik il-ġabra u taħlita ssir għażla ta' dawkli jidhrulna l-aħjar. Bosta drabi, fil-waqt li qegħdin naqraw, niltaqgħu ma' xi għidud li jolqotna, u nieqfu biex nerġgħu naqrawh u ntemuh, u nħossu bħal ferħ, bħal hena li jmur minn moħħna għal qalbna u jisfa fi tbissima. X'inhu Dak il-ħsieb imfisser b'dak il-kliem ikun għadda bosta drabi. minn moħħna, u nkunu ħassejnieh ġo qalbna, bla ma' kellna qatt il-ħila nfissruh sewwa. għaliex il-kelma t- tajba naqsitna; u għalhekk dik it-tifsira tkun għalina bħala dehra ta' dawl, bħala dehra ta' ġmiel, bħala qtigħ ta' xewqa li ma konniex nobsru. Ohl kemm nitgħallmu. bil-qari infissru ħwejjeġ li għandu mnejn ma konna naslu qatt biex infissruhom b'ħilitna l Iżda jekk il-qari hu tajjeb għal min irid jikteb b'ilsna mqabbda, imwettqa u magħrufa, hu bil-bosta aktar meħtieġ għal min irid jikteb bil-malti, ilsien li għal mijiet ta' snin ma nkiteb qatt, u meta nkiteb, ma nkitebx bir-reqqa u bl-imħabba ħlief minn ftit li tgħoddhom 4uq subgħajk, u li għaldaqstant għad ma ħax dik il-mixja meqjusa u sabiħa li l-ilsna jieħdu biż- żmien. Issa, x'għandu wieħed jaqra' Naħseb illi l-kotba mħollijin minn awturi qodma huma l-afijar, għaliex billi eqreb lejn in-nixxiegħa li minnha ġej ilsienna, huma aktar safjin, aktar tas-saħħa, aktar bnien, f'kelma waħda, aktar maltin. Il-qwiel maltin, miġburin fi ktieb wieħed minn Mikielanton Vassalli jiswew mitqilhom deheb (1), u hekk il-Vanġelji, l-Atti ta' l-Appostli u l-Istorja ta' Ċiru maqlubin minnu fi Jsienna. Għajb lidawn ta' l-aħħar huma mixħutin lejn il-protestantiżmu. L-innijiet tal-Knisja u ħafna kitba oħra ta' Dun Dovik Mifsud Tommasi ; il-kotba ta' Annibale Preca bħal ma hi l-/storja tal-Knisja, miġbura fil-malti minn dik ta' Dun Bosco, Dik Xorti/ jew il-Martirju ta' Sant'Ew- stakju, Qalċiena għal Baħar, u oħrajn huma ġawhriet tal-Isien malti. U bosta jista' wieħed jitgħallem mill- qari tad-Diz/onario ta' Falzon u mill-Focabo/ario della Linġux Maltese ta' A.E. Caruana. Dan ma jfisserx illi l-qari ta' awturi qrib lejna ma hux ta' fejda. Mhux ftit bemm x'wieħed jiġbor u jaħżen mill-kotba ta' Sisner, ta' Dun Xand. Cortis, ta' Ġanni Vassallo u l-aktar ta' Ġużċ Muscat Azzopardi (1) Bħala mera, irrid inġib xi ftil- minu dawn il-qwiel, meħudin wieħed minn hawn u wieħed minn hinn, li deherli fihom mhux biss fisebijiet sbieħ, iżda kliem. u tifsir ti j juri l-qawwa, il-ħeffa, u n-nisġa li hi tal-lsien malti: Il-għada li titrabba fiha Il-kefen biss ineħibiha. Il-għaref f'raħlu mhux mismugti; Jitkellmu warajh u jmaqdruh. . Bufula, meta kiel nemusa u xaba', farfar ġwienħu u, kollu ferħan, telaq igħanni. Dak li lagħabhielek darba, jilgħabhielek mitt darba. F'dar il-għażżien kollox jibki. Ħaġa li ma tixraqx la tagħmilhiex, Ħidma fuq il-qalb, qajla fejda fiha. , Nies bla fehma, ħajrhom saħta u rehma. . Ir-rħis mhux għal xejn: bejlek għajnek minnu. . Dak li baram lili, għada jista' jiftel lilek. Dak li jħobb jixrob l-ilma, ma jegtiletx fil-kelma. Debba bla ġiem, tiġġarraf jew tikser għonqha. —Hi, fir-rumanzi tiegħu, ma baqa' xejn l-ura, u laħħaq mal-kittieba tajba ta' barra,—u ta' bosta oħrajn illi għandhom isimhom fuq il-ġbin ta' xi ktieb tal-'Mogħ- dija taż-Zmien' maħruġa għal ħafna snin u mmexxija bl-ishaħ fehma u b'dehen kbir mis-Sur Alfons Marija Galea, —ġabra ta' kotba li jixirqilha wisq tajjeb l-isem ta' darviera tad-deheb. Naħseb illi jistgħu wkoll ikunu ta' fejda l-għanjiet Hi wieħed jirnexxilu jiġbor, friski friski, mill-fomm ta' xbejbiet tar-raba' u tar rħula, li għandhom ħabta kbira biex ifissru bil-għana, bosta drabi minn żniedhom, dawk il-ħsebijiet u tqanqiliet, issa ta' mħabba, issa ta' għira jew ta' xi passjoni oħra, li ma' tul il-ħidma tal- ġurnata jgħaddu minn rashom u minn qalbhom. Ara kemm jinbxu ħelu dawn li ġejjin : Dawk gliajnejk iħarsu lejja, Dak fommok ma jkellimnix, Donnok trid xi ħaġa minni W-għal mistħija ma tgħidlix. Taħseb xejn li jiena nħobbok Għaliex rajtni nħares lejk : Ħarist lejk, għax vizzju tiegħi, Mhux għax sraqtni b'dawl għajnejk. Ara x'saħħa f'din li ġejja: Ħu sikkina xoqqli 'lsidri, Tara l qalbi, medd idejk, U staqsiha, w-ara x'tgħidlek, Jekk hux lilek biss ħabbejt. (jissokta) Dun Karm