L-ISKRITTURA MQADDSA U D-''DIVINA COMMEDIA' ' TA' DANTE ALIGHIERI Ta' LAWRENCE R. SCHIAVONE (Jissokta mill-Ħarġa ta' Marzu, 1965) IL-PURGATORJU MA' DWAR IL-MUNTANJA IEBSA TAL-PURGATORJU Wara l-ħarġa tiegħu mill-infern Dante jħossu jieħu r-ruħ, Mhux aktar biki, twerżiq, għajat ta' disperazzjoni, mhux aktar dlam, kruha, dehriet tal-biża', imma l-ħlewwa ta' għodwa sabiħa msebbħa bid-dawl tax-xemx. Kollox juri li qegħdin qrib il-muntanja tal-Pur- gatorju; madwarha jinsabu l-erwieħ ta' dawk li niedma minn dnu- biethom intelqu f'ħajjithom fil-ħniena t'Alla u issa jixtiequ biss li jitnaddfu mit-tebgħat li fihom ħalla d-dnulb biex ikunu jistgħu fl-aħħar imorru jgawdu 'l Alla għal dejjem fis-sema, M'hemmx bżonn ngħidu, fil-Purgatorju ma nsibux erwieħ qad- disa li magħhom niltaqgħu fil-qari ta' l-Iskrittura, imma wkoll ħarsa ċkejkna turina kemm il-poeta kellu f'moħħu l-Kotba Mqaddsa meta ġie biex ikanta l-Purgatorju, fejn ruħ il-bniedem titnaddaf biex ikun jistħoqqilha titla' fil-glorja tas-sema. Mix-xatt tal-gżira tal-Purga- torju fejn jiġu milqugħa mix-xwejjeħ Katoni sal-quċċata tal-mun- tanja fejn Dante jkollu x-xorti li jara għaddejja minn quddiemu l-proċessjoni tal-għaġeb li turi l-istorja u r-rebħa tal-Knisja Mqaddsa, insibu għadd sabiħ ta' ħsebijiet u xbihat li Dante jieħu mill-Iskrit- tura biex iqegħdilna quddiemna bħala eżempji ta' ħajja qaddisa biex nimxu fuqhom jew ta' ħażen li għandna naħarbu. Kif iż-żewġ Poeti jsibu ruħhom fix-xatt tal-gżira bla ma jafu xi triq sejrin jaqbdu, jaraw riesqa lejhom ħafifa fuq il-baħar dgħajsa mmexxija mill-anġlu t'Alla; fiha jinsabu xi erwieħ ta' dawk li mietu fil-ħbiberija t'Alla u li fil-Purgatorju jeħtiġilhom jissaffew mill-ħtijiet żgħar tagħhom b'tama sħiħa u qawwija li għad jaraw 'l Alla. Huma ħelsu mill-jasar tad-dnub il-mejjet kif darba l-Lhud ħelsu mill-jasar ta' Fargħuni, u għalhekk 88 IL-Manri CT Dante hawn jibda vjaġġ ta' tbatija mhux żgħira li fih, biex jasal fil-bieb tal-Purgatorju, irid jitħabat u jixxabbat mal-blat tal-għolja u mhux darba u tnejn ikun sejjer jaqta' qalbu li kieku Virġilju ma jqawwilux qalbu bi kliem ta' mħabba ta' missier. It-triq tal-penl- tenza mhix ħafifa; trid tkun rieda qawwija u fehma soda biex nirbħu t-tfixkil li miegħu niltaqgħu fil-ħajja. Ħafna erwieħ ikellem Dante qabel ma jsib ruħu fil-bieb tal-Purgatorju mgħasses. mill-anġlu. Fost dawn l-erwieħ, igħidilna l-poeta, Huma dawk li ġew maħsuda għal għarrieda mill-mewt u li nidmu fl-aħħar ħin ta' ħajjithom, u għalhekk iridu joqogħdu barra mill- Purgatorju tant snin daqs kemm għexu fuq l-art. Wara raqda tqila fil-wied miksi fjuri tal-Antipurgatorju, Dante jistenbah u jsib ruħu bla ma jaf kif quddiem id-daħla tal-Purgatorju. Hawn l-anġlu t'Alla li qiegħed igħasses il-bieb, qabel iħallih jidħol ġewwa, iwissih biex flimkien ma' l-erwieħ li magħhom kien sejjer jiltaqa' jitnaddaf minn ħtijietu b'qalb sogħbiena u marbuta mar- rieda t'Alla. Il-poeta jintefa' f'riġlejn l-anġlu, jistqarr dnubietu u jitlob li jkun jista' jissokta l-vjaġġ tiegħu fit-triq ta' vera ndiema, Kif jaqbeż l-għatba ma' Virġilju, Dante jisma' l-kant tat-Te Deum laudamus, innu ta' ringrazzjament għad-daħla ta' ruħ niedma fil- Purgatorju, Nistgħu ngħidu li fit-tieni Kantiku tad-Divina Commedia, il- poeta jmur jiġbor fil-qasir imma b'mod ta' l-għaġeb il-ħajja umli, safja, qaddisa tal-Madonna, omm tal-ħniena, ħajja, ħlewwa u tama ta' dawk kollha li sogħbiena jitolbu l-maħfra t'Alla. Kif jibda t-triq tal-penitenza madwar l-għolja tal-Purgatorju, Dante jilmaħ minquxin fil-blat samm tal-muntanja, b'sengħa wisq akbar minn dik ta' l-istess natura, ġrajjiet ta' umiltà meħudin mill- Kotba Mqaddsa. Marija li tilqa' l-aħbar hekk kbira ta' l-anġlu Gabrijiel u tistqarr ruħha qaddejja tal-Mulej; is-sultan David li jagħti ġieh lill-Arka Mqaddsa u jrodd ħajr 'l Alla. Fil-ġmiel u l-ħlewwa tal- poeżija ma nistgħux ma narawx ir-reqqa u s-sengħa artistika tal- poeta u l-qawwa li kellha fuqu l-kelma ħajja ta' l-Iskrittura, Tassew skolpita nistħajluha l-ġrajja ta' l-Annunzjazzjoni fil-versi ta' l-Ali- għieri: L-Isknrrruka MQADDSA U D-SDIVINA COMMEDIA 89 F'dan l-ewwel ''girone'' tal-Purgatorju jinsabu jpattu għal ħtijiethom l-erwieħ ta' dawk li f'ħajjithom kienu mkabbra bihom infushom, Dante jarahom mexjin bil-mod taħt ġebel kbir u magħhom igħid it-talba sabiħa tal-Pater noster li Ġest jgħallimna fil-Vanġelu. Barra minn dan iridu wkoll jaraw l-eżempji ta' umiltà li semmejna, kif ukoll eżempji ta' kburija mrażżna: il-waqgħa ta' Luċifru, il-kon- fużjoni ta' Nembrot, il-mewt tas-sultan Saul, il-ħarba ta' Roboamo, il-qtil ta' Sennakerib mill-istess uliċdu, u l-mewt kerha ta' Oloferni. Dante jitħassar lil Saul meta quddiem il-ġrajja ta' niket ta' dan is- sultan jieqaf imħasseb: Kerha wkoll il-mewt ta' Oloferni li l-poeta jieħu mill-Ktieb ta' Ġuditta: Il-poeta igħidilna, Mill-ewwel 'girone'' Virġilju u Dante jgħaddu fit-tieni fejr l-erwieħ għajjura qegħdin jitnaddfu mit-tebgħat li ħalla fihom dan il-misħut vizzja. Għadhom jinstemgħu f'widnejh il-kelmiet ħelwir €Beati pauperes spiritu'' li nstemgħu huwa u ħiereġ mill-ewwel fgirone'', meta jisma' fl-arja li jfakkru fil-ħniena li ħasset il-Madonna għall-għarajjes ta' Kana meta naqashom l-inbid: 40 IL-MALTI Flimkien ma' Dante dan il-leħen jisimgħuh ukoll l-erwieħ ta' dan il-''girone'' biex ifakkarhom fis-sbuħija tal-virti tal-karità. Qabel ma l-poeta jitla' fit-tielet ''girone'' tinstema' l-għajta ta' Kajjin għajjur ta' ħuh u qattiel tiegħu: Huwa u ħiereġ mit-tieni ''girone'' biex ikompli tiela' 'l fuq mal- muntanja Dante jisma' l-anġlu jkanta t-tifħir ta' Ġest lil dawk ta' qalb ħanina: Beati misericordes, Wara li Virġilju jħoll xi dubbji li jidħlu f'moħħ il-poeta tagħna dwar xi kliem li tkun qaltlu ruħ tal-Purgatorju, Dante jsib ruħu fil- wita tat-tielet 'girone''. F'daqqa waħda jiġi meħud f'estasi ta' ħlewwa liema bħalha: Ninsabu fost l-erwieħ li fid-dinja mhux dejjem urew sabar fin- niket tagħhom u ġew xi drabi meta dinbu kontra l-virtà tal-man- swetudni. Mill-ġdid il-poeta jqegħdilna quddiem għajnejna episodju ieħor mill-ħajja qaddisa tal-Madonna; mill-ġdid fl-Omm ta' Ġest aħna l-insara nsibu mudell ta' tjubija tal-qalb, ta' sabar fin-niket, ta' rabta sħiħa mar-rieda t'Alla. Ħelwin, kit qegħdin naraw, huma l-kelmiet ta' Marija kif insibuhom fil-Vanġelu li Dante jsawwar fil- versi sbieħ tiegħu. Imma mhux inqas sbieħ huma l-versi danteski ji bihom hu jmur ikanta l-martirju ta' $. Stiefnu li minnu jitkellmu l-Atti ta' l-Appostli. S. Stiefnu kien l-ewwel qaddis li bil-fatti mexa fuq it-tagħlim ta' l-Imgħallem Divin: L-ISKRITTURA MQADDSA U D-ĊDIVINA COMMEDTA' 41 Dawn id-dehriet ikollhom ukoll l-erwieħ li jinsabu f'din il-wita biex iħeġġuhom jersqu iżjed lejn Ġesh li fih issa jaraw l-'Agnus Dei', Eżempji ta' korla mrażżna, imbagħad, juru lil dawn l-erwieħ kemm hu ikreh dan il-vizzju. Din id-darba l-poeta jislet mill-Ktieb ta' Ester il-kastig li mess lil -Aman, ministru tas-sultan Assweru, talli fil-korla tiegħu fittex li jeqred lill-poplu t'Alla: Imwissi minn dawn id-dehriet u mgħallem mit-tbatija li fiha jinsabu dawn l-erwieħ, Dante jħossu niedem minn kull għemil ħażin ta' korla u għalhekk, flimkien ma' Virġilju, jiġi mistieden mill-anġlu biex jitla' fir-raba' ''girone'' fil-waqt li dan ikanta l-kelmiet ħelwa ta' ''Beati pacifici'', Hawn il-poeta jieqaf jistrieħ għax iħoss riġlejh għajjiena, u jitlob lil-Virġilju jfissirlu fejn qegħdin. It-twajjeb Virġilju, missier u mgħallem tiegħu, ifiehmu fost hwejjeġ oħra kif l-erwieħ fil-Purga- torju huma mqassmin skond il-ħtijiet tagħhom fuq din l-art; minn dawn il-ħtijiet issa jeħtiġilhom jitnaddfu qabel ma jitilgħu ħdejn Alla. Hawn fir-raba' ''girone'' il-poeti jsibu l-erwieħ li naqsu minn dik il-ħerqa li d-dmir tagħhom kien jitlob minnhom. Dante jisma' tnejn minn dawn l-erwieħ li jgħajtu eżempji ta' bżulija, ta' ħeġġa u ta' mħabba waqt li huma mġegħlin jiġru madwar l-għolja tal-Pur- gatorju. Il-poeta jerġa' jġibilna quddiemna lil Marija Santissma bħala mudell ta' din il-ħeġġa Jejn Alla u lejn il-proxxmu meta wara li l-anġlu t'Alla kien ħabbrilha l kellha tkun omm Ġest fittxet li tmur iżżur lill-qariba tagħha Eliżabetta biex ittarfilha l-aħbar sabiħa tal-maternità tagħha: Mil-banda l-oħra, bħala eżempju ta' għażż fil-ħwejjeġ t'Alla, Dante jsemmilna l-kastig li mess lil-Lhud talli wara l-ħelsien tagħ- hom mill-art ta' l-Eġittu tnikkru fid-deżert u ma daħlux fl-Art Imwegħda. Waħda mill-erwieħ tfakkar dan il-kastig lill-oħrajn: 42 : IL-MAnri Wara raqda u ħolma twila, il-poeta jistenbah u jisma' l-anġlu għassies ikanta ''Imberkin dawk li jibku għax ikum ikkunslati'', Jifhem li l-ħin sar biex jitla' fil-ħames ''girone'' fejn jinsabu dawk li fid-dinja dinbu mħabba x-xeħħa jew it-tberbiq tagħhom fil-pjaċiri tad-dinja. Billi f'ħajjithom ma ħarsux lejn is-Sema fejn jinsab il-veru ġid tal-bniedem, issa qegħdin b'idejhom u b'riġlejhom marbuta u b'wiċċhom fl-art. Dante jħoss ħniena minn dawn l-erwieħ; jisma' waħda minnhom imbikkija tfakkar lil sħabha fil-faqar ta' Marija fil-għar ta' Betlem biex theġġiġhom fl-imħabba tal-vintħ sabiħa tat- tama f'Alla: ''Dolce Maria Bħala eżempji ta' xeħħa li Alla mar irażżan, flimkien ma' dak ta' Akan, meħud mill-Ktieb ta' Ġożwċ, u dak ta' Eljodoru, li fuqu jitkellmu l-Kotba tal-Makkabej, Dante jmur isemmilna l-kastig li mess lil Safira u lil-żewġha Anania li fuqhom jitkellmu l-Atti ta' l-Appostli: Dante u Virġilju jkunu għadhom kemm ħallew waħda mill- erwieħ ta' dan il-S'girone', biex jissoktaw triqthom lejn il-wita ta' fuq meta jħossu l-muntanja titriegħed u jisimgħu l-għajta ta' ferħ ii għall-ewwel darba nstemgħet fuq il-għar ta' Betlem fit-twelid ta' Ġest: Hija r-ruħ tal-poeta Stazju, kif hi stess tistqarr liż-żewġ poeti, li meħlusa mill-Purgatorju sejra issa tgawdi 'l Alla fis-Sema għal dejjem fost il-ferħ ta' l-anġli u ta' l-erwieħ l-oħra qaddisa. L-ISKRITTURA MQADDSA U D-ĊDIVINA COMMEDIA' 48 Qabel Dante mal-poeti l-oħra jħalli dan il-post jisma' l-anġlu bi ħlewwa kbira jkanta ''Beati qui esuriunt et sitiunt żustitlam'. Kif jaslu fis-sitt wita, il-poeti jħarsu 'l hawn u 'l hinn qabel jissoktaw triqthom, imbagħad jiġbdu lejn il-lemin. Waqt li jkunu mexjin quddiemhom jilmħu siġra mgħobbija bil-frott, li fuqha nieżel ilma frisk u ċar ħiereġ minn blata. Mis-siġra jisimgħu leħen igħajjat lill-erwieħ biex iħeġġiġhom fil-virth tat-temperanza li kontra tagħha kienu dinbu fid-dinja billi jfakkarhom kemm kienet kbira din il-virtħ f'Marija Verġni: u fil-profeta Danjeli li dispregiċ cibo ed acquistà savere. — (XXII 147) Sabiħa hija wkoll il-figura tal-Battista fid-desert. Dan il-qaddis kbir iittex biss li jaqdi l-missjoni tiegħu li kienet dik li jwitti t-triq għall-wasla tal-Mulej: Qabel iħalli s-sitt ''girone'' Dante jersaq lejn siġra oħra minn fejn jisma' leħen li jgħidlu biex ma jersaqx lejha u jsemmilu fost ħwejjeġ oħra lil dawk il-Lhud li fuqhom jitkellmu l-Kotba Mqaddsa : Wara t-tislima ta' l-anġlu, il-poeta jibqa' tiela' 'l fuq u jasal fl-aħħar ''girone'' tal-Purgatorju flimkien maż-żewġ Poeti ta' Ruma l-qadima. L-erwieħ hawnhekk, billi jkunu dinbu kontra l-virtà tas- safa, huma mġegħlin ikantaw, waqt li għaddejjin f'din il-wita, is- sbuħija ta' din il-virti billi biex ipattu għal ħtijiethom igħajtu b'leħen għoli l-eżempju qaddis ta' Marija Verġni fil-kelmiet safja li qalet lill-anġlu Gabrijiel kif insibuhom fil-Vanġelu ta' S. Luqa: 44 IL-MALTI Min-naħa l-oħra jisma' erwieħ oħra jgħajtu eżempji ta' bned- min li, bħan-nies ta' Sodoma u Gomorra, ġarrbu l-korla t'Alla għad- dnubiet kbar tagħhom kontra l-virti tas-safa. Dante jkun sejjer iħalli l-aħħar girone tal-Purgatorju, imma waqt li jisma' anġlu jkanta ''Beati mundi corde'' jitwerwer għall- ħsieb li biex jasal fil-quċċata tal-muntanja jeħtieġlu jgħaddi minn ħuġġieġa nar. Virġilju għalhekk jagħmillu l-qalb billi jsemmilu li dak in-nar biss qiegħed issa jifirdu minn Beatrice li lejha Dante jħoss imħabba u qima kbira. Il-poeta minnufih jaqsam dan in-nar qawwi; anġlu ieħor, in-naħa l-oħra tan-nar jinstema' jkanta bl-leħen ħelu: Il-poeta jsib ruħu fl-aħħar fuq il-quċċata tal-Purgatorju. Fil- vjaġġ tiegħu qalb l-erwieħ tal-muntanja hu seta' jara b'għajnejh it- tbatijiet li fihom huma jinsabu u magħhom jitnaddaf minn dawk il- ħtijiet li kienu qegħdin iżommuh 'il bogħod minn Alla. Biex jilħaq sogħba sħiħa ta' dnubietu u jagħmel penitenza, l-Iskrittura Mqaddsa, kif rajna kellha sehem mhux żgħir, għaliex bl-eżempji meħudin minnha, l-poeta, kif ukoll l-erwieħ l-oħra tal-Purgatorju, ġie mħeġġeġ biex jitkattar fit-triq tas-sewwa u jaħrab it-triq tal-ħażen. Fuq kol- lox il-ħajja qaddisa tal-Madonna sservi ta' mudell perfett biex Dante jkun jista' jilħaq dak l-istat tal-grazzja li bih ikun jistħoqqlu jidħol fis-saltna, t'Alla. i Fil-quċċata ta' l-għolja fejn Dante jkollu x-xorti li jassisti għall- proċessjoni ta' l-għaġeb, xebh tar-rebħa tal-Knisja ta' Kristu, u jiġi maħsul fix-xmajjar tal-Grazzja, insibu mill-ġdid ħafna passi mill- Iskrittura li jsaħħuna fil-ħsieb li Dante kien iħoss imħabba kbira lejn il-kelma t'Alla miktuba u fiha kien jara l-bidu u t-tmiem tar- rabta tal-bniedem m'Alla. Is-sbuħija tal-foresta, il-ħdura tal-ħxejjex, l-ilma ġieri, il-ħlewwa ta' l-inħawi li fihom isib ruħu l-poeta nħossu- hom ihennuna, l-aktar bil-kant tas-Salmi li juruna l-kobor ta' qalb niedma, it-tama tagħha fil-ħniena t'Alla, il-ġmiel tar-ruħ ħabiba ta' Alla, Aħna wkoll inħossu faraġ meta nisimgħu: Flimkien ma' Dante nifirħu: għall-kant mimli tama tas-salm €In te, Domine, speravi'', u għall-għajta ta' stedina li jinstema' fil- proċessjoni misterjuża u li nsibu mmiżżla fil-Kantiku tal-Kantiċi: Veni, Sponsa, de Libano. L-ISKRITTURA MQADDSA U D-SEDIVINA COMMEDIA'' 45 Il-ġmiel u l-ħlewwa li fihom isib ruħu l-poeta tagħna f'din il- ġenna ta' l-art ma jistgħux ma jiakkruhx f'dak li l-bniedem tilef imħabba l-waqgħa fid-dnub ta' Eva: X'ingħidu, imbagħad, għall-proċessjoni grandjuża li Dante jara tinfirex quddiemu, u li fiha jistħajjel li qegħdin jieħdu sehem il- kittieba sew tat-Testment il-Qadim u sew tat-Testment il-Ġdid' Mhix ħaġa ħafifa li wieħed ifisser fi ftit kliem dak kollu li l-poeta jrid iqegħdilna quddiemna; il-kritiċi ma jaqblux dejjem bejniethom u għal kollox fuq it-tifsira ta' l-aħħar Kanti tal-Purgatorju, imma m'hemmx dubju li fid-dehra kbira li biha tispiċċa t-Tieni Kantika Dante jrid jitkellem lill-istorja tal-Knisja Mqaddsa, imħabbta mill- għedewwa tagħha, kemm-il darba mbikkija minn x'uħud minn uliedha, imma dejjem rebbieħa fuq il-qerq u l-ħażen li bihom tinsab imdawra. Beatrice stess li hawn tidher fil-glorja tagħha mhix ħlief ix-xbieha ta' l-għerf qaddis u bla tarf t'Alla l-Imbierek li wiegħed lill-Knisja tiegħu li kellu jibqa' magħha sa l-aħħar żmenijiet. U f'dawk ix-xjuħ li naraw mexjin quddiem u wara l-karru trijonfali nsibu lil dawk kollha li mnebbħin minn Alla niżżlu l-kelma qaddisa tiegħu biex in-nies ta' kull żmien u ta' kull razza jkollhom — l-aktar fil-Vanġelu — il-kodiċi mhux biss tal-liġi morali Ji fuqha għandhom jimxu fit-triq li twassalhom, għall-ħajja ta' dejjem, imma wkoll il- kodiċi soċjali li jurihom — l-aktar fuq l-eżempju ta' Kristu u tal- Madonna — kif għandhom iġibu ruħhom ma' għajrhom fil-ħajja ta' kuljum. ' Għad-dehra ta' Beatrice fuq il-karru Dante jdur imbeżża' fuq Virġilju, imma dan ma jidhirx iżjed; il-missjoni tal-poeta ta' Ruma hija mitmuma. Imċanfar bil-qawwi minn Beatrice għall-ħtijiet tiegħu imgħod- dija, aħmar bil-mistħija u sogħbien għal kull għemil li bih kien tbiegħed mir-rieda t'Alla, Dante jiġi maħsul fix-xmara Lete fost il- kant tas-salm ''Asperges me'': 48 IL-MALTI XXXI 97-99) Wara li l-poeta jitlaq wara spallejh dak kollu li biegħdu minn Alla, wara li jixrob l-ilma tal-grazzja mix-xmara Eunoċ, issa jħossu mhejji biex flimkien ma' Beatrice jżur is-saltna t'Alla, u jara b'għaj- nejh il-ġmiel, il-kobor, il-qdusija tas-Sema.