Sa: mill-aktar żmien bikri, il- qniepen' kienu l-mezz ewlieni ta' komunikazzjoni li kellu l-bniedem b'mod : partikolari . meta '' ried ' jittrażmetti. messaġġ fil-bogħod. Għaldaqstant kien diffiċli li wieħed jimmaġina knisja ewlenija ta' raħal tiffunzjona mingħajr qanpiena jew aħjar qniepen. Ħal Lija żgur li ma': kinitx eċċezzjoni tant'li l-ibgħad riferenza toħodna ' lura għal nofs is-seklu sbatax. qabel il-bini tal- Knisja Parrokkjali Preċenti: Intant se nagħtu ħarsa kronoloġika lejn x'ġara jproprju' f'Ħal Lija biex: : wassal għall-istat attwali tal-qniepen tal-knisja Parrokkjali. Skont dokumenti awtentiċi jidher li f Ħal Lija kienet teżisti qanpiena fonduta' minn Antoninu Guierrera' fonditur. minn Messina fi Sqallija. Għandna nassumu li din il-qanpiena kienet tinsab imdendla fil- kampnari tal-lum mal-qniepen il- qodma l- oħra li sal-1946 kienu għadhom jintużaw… Din il-qanpiena aktarx i inqasmet lejn l-aħħar tas- seklu dsatax biex inkunu preċiżi fl-1880-1.7 Ma' din il- qanpiena 'konna nsibu oħra kbira li , għandna nifhmu li kienet il- ġanpiċna l- kbira ta' ; Ħal Lija bejn is-snin 1740. Din tfondiet fl- Għadhom jeżistu ' tliet qniepen xogħol ta'Antonino Guierrera'li għadhom jintużaw sal-ġurnata tal-lum. Dawn'jjinsabu tnejn fil-Parroċċa Arċipretali ta' Santa Katerina fiż-Żurrieq u l-oħra fil-Knisja Parrokkjali tal- i Qrendi. Bouchut; il-Mastru Fonditur tal-fonderija tal-Ordni ta' San Ġwann fi żmien' il-Gran Mastri Anton Manoel de Vilhena, Ramon Despuig u Emmanuel: Pinto de Fonseca. Kemm hu hekk, fuqha ġġib l-arma tal-Granmastru Despuig bħala l-Granmastru. renjanti. Fuq il- qanpiena nsibu basso. riljev tas-Salvatur kif ukoll l-arma tal-Isqof ta' Malta ta' dak iż-żmien Fra Pawlu Alpheran 'de Bussan. Din il- qanpiena għadha fil-kampnaru tintużà biex fuqha jindaqqu t-tokki tas-sigħat mill- arloġġ mekkaniku installat taħt il-kampnar tan-naħa tat-tramuntana. , Semmejna żewġ qniepen bejn nofs is-seklu sbatax u' tmiħtax pero dan: ma jfissirx li fil- kampnari kien hemm żewġ qniepen biss. Jistà' . jkun, u possibbilment hekk sar li kif kien jiġri ta' spiss. kien hemm qniepen oħra li biż-żmien ' inqasmu 'u ddewbu biex saru oħrajn ġodda. Fir- rakkont tagħna nistgħu nikkummentaw biss fuq dawk iddokumentati. Proprju lejn: tmiem il- ħakma tal-Ordni nsibu ż żewġ qniepen oħra fonduti mill- aħwa Trigance liema qniepen ma nafux jekk sarux minn xi bronż miksub minn qniepen oħra. Dawn il-qniepen tfondew fis-sena 1794. ' u 1798 rispettivarhent u fuqhom. għandhom ix- xbieha tas-Salvatur.'' Dawn il-qniepen għadhom (siċ.) Il-Kronoloġija kampanoloġika Soċjetà à Mużikali SanPiox- A. D. 1905 ke. VA jeżistu u jinsabu mdendla waħda ' (fil-kampnar: tat-tramuntana u tintuża għall-kwarti tal-arloġġ filwaqt li l-oħra tinsab: fil- kampnar tal-Knisja ta' San Pietru ' wkoll f'Ħal Lija. Kien proprju lejn il- bidu t tas-7 seklu dsatax biex inkunu eżatti : fl-1813 meta f'Malta: kien qed ' isir tiġdid kampanoloġiku sħiħ riżultat ta': fattur ekonomiku favorevoli: minħabba' li Malta kienet għaddiet mill-marda tal- pesta kif. ukoll: minħabba preżenza ta' fonditur kunfidenti ininn Sqallija. Biex nippreċiżaw ' il-fatti, l-Ordni ta' San Ġwann tkeċċa: minn' Malta fl-1798, u b egħu nistgħu ' ' ngħidu li tħarbtet is-sistema ta' tfondija ta' qniepen lokalment li kienet ilha stabbilita għal ħafna snin. Il- fonderija tal- Ordni kellha tagħlaq il- bibien tagħha u l- Mastru Fonditur Ġwakkin Trigance (Franġisku kien laħaq miet) kien' kostrett li kellu ; jfittex post ieħor fejn jaqla' l-għajxien tiegħu. F'dan iż-żmien ta' tħarbit u instabbiltà, f'temp ta' tliet ' L-Arċisqof Mikiel Gonzi ibierek . ; il-Qanpiena il-kbira Salvina. ġanpiena ġdida. Din kienet tiġi t-tieni tal-qniepen il-qodma u li llum tinsab imdendla fil-Knisja tas- Salvatur il-Qadim. Fonduti fuqha jinsabu x-xbihat ' tas- Salvatur, il- Kunċizzjoni, 'San' Ġużepp u San snin, il- Gżejjer Maltin għaddew minn taħt tliet saltniet, dik tal-Ordni, dik Franċiża ku eventwalment dik Ingliża. Kienet'proprju din tal-. aħħar taħt il-Gvernatur Sir Thomas Maitland li offra lil diversi knejjes stabbiliti numru ta' kanuni ; tal-bronż biex dawn jiddewbu fi qniepen. Il- Knisja ta' Ħal Lija kienet waħda minn dawn il-knejjes li messithom: din ix-xorti. Messet ix-xorti lil- Fondittr Sqalli Fedinandu u ħuh Sebastjan Leotta biex, ifondu qanpiena ta' 'l. fuq minn: żewġ Din kellha sservi bħala l-qanpiena l- : kbira ta' Ħal Lija bejn is-snin 1813 u/1946. Fuqha għandha x-xbieha tas- Salvatur kif ukoll :tal--' Madonna bil- Bambin. f idha. Din il-qanpiena nżammet fil- kampnar tan- nofsinhar u għadha tintuża għad- daqq tal- Angelus tta' kuljum. ; Kif għidna aktar 'il fuq lejn l- aħħar snin fas- seklu : dsatax f'Ħal Lija saret qanpiena oħra fl-1882 fi : żmien il- -Parrokat tal- Kappillan Dun Antonio Grech Falzon, proprju mill-Fonditur Malti Ġulju Cauchi ' ta' Bormla. li' aċċetta l-qanpiena miksura ta'' pie bħala parti mill-ħlas pestiondja ta' Kif ġara kemm-il darba f Malta, kummissjoni ta' qniepen ġodda dejjem saret jew fi żmien meta — nqasmet xi qanpiena inkella meta xi knisja oħra fondiet xi qanpiena Kbira li setgħet b'xi' mod impressjonat lil xi raħal fil-qrib. Dan il-fenomenu nsibuh li ġara kemm fis-seklu tmintax, dsatax u b'mod drammatiku: fil-bidu tas-snin. għoxrin. Qegħdin hawnhekk ngħidu drammatiku għax bil- mewt tal-fonditur Malti Ġulju Cauchi, Malta tilfet il-mestier tat- tfondija tal- qbiepen darba ġħal vi dejjem. Kienu diversi brunżara li ppruvaw jieħdu l mestier' ta' Cauchi imma allavolja ppruvaw fuq li- ppruvaw; ir-riżultati miksuba kienu sfortunatament i medjokri għall-aħħar. Kien żmien ikkaratterizzat minn skarsezza u ġuħ ikkawżat mill-Gwerra l-Kbira (1914. Il- perjodu. suċċedenti jqajjem entużjażmu fil-poplu (li; jerġa jdur/ għall- kummissjonijiet ta' qniepen ġodda. Fid-dawl ta' dawn iċ-ċirkostanzi. t-triq waħdanija kienet li jerġgħu jissukktaw l-importazzjonijiet tal- qniepen. Kienu diversi s-sorsi li nstabu, perċ jidher li l-aktar waħda. 'li: ntgħoġbot kienet id-ditta. tal-aħwa dħanieozzi f'Milan irrappreżentata minn A. Busuttil, f. A ik Co. tħ 376: tħiiq.$ San Pawl: ka Belt aa tard ki) Fax $ immexxija minn; Tancred u wliedu Cecil u Edwin. jA JU PrA qniepen isiru bil-waħda u minflok, bdiet. tforni ' 777 settijiet ta' qniepen melodjużi li ntlaqgħu bil-bosta. JANE, Xhieda 'ta' dan huwa l-interess u l- Kummissjonijiet. Busuttil irċeviet minn 'Malta u Għawdex. ki TĦAR snin għoxrin nistgħu ngħidu 'li kienu. l-aqwa modi perjodu fejn importaw gniepen ġodda mill- -Ewropa' ħ Xi 7 għal 'Malta.5 $ Din is- sitwazzjoni favorevoli damet FAR ; tifi orixxi 'sal-1937.meta s- sħab iswed: tat-Tieni ' kd Ġwerra Dinjija beda) jidherfuq ix- xefaq, L-aħħar sett ' j tai ' qniepen li li ġieimpurtat qabel il- Ġwerra kien mill- IX l Bonderija ta' Angelo, Biarichi ta' Varese għall- Knisja AL ' ta'l Stella Maris: f'Tas-Sliema Ki Il-Gwerra; il-poplu r teġa' ' beda. joħlom fuq il-qniepen. tn għadab li ġabet magħha. l-gwerra lejn it- -Taljani Tiġ la id 'kronologiku, il- -funderiji kienu s- segwenti:/ (Premiatà. iħandecta Salvatore Noblione' ta' Napli; greħidta Fonderia 3. i Magni ta' 'Lucca) Premiata 'Fonderià Pontificia' Daciano Colba:, , à EN 1; chini ta' ' Padova; Fonderia Picasso ta' Recco, F.lli Barigozzi ta' ka Milan; Fonderie Paċcard ta' Annecv fi Franza, 'Fonderia Bianchi ta' Varese, 'Fonderià Marinelli, ta' Agnone, U 'Gillett. 8 John ton ġi ġaħen Founders i Glookmakers ta eiovdon fl- Ingilti rajja 7 Kif għaddewi is-snin tà' b'dwejed li ħatab k n kien qawwi. u l-istima lejn l- -Ingliżi possibbilment Xoheħżat biex tiddawwar il- tefħotà tal- spoplu lejn — fonderija ta' provenanza' Ingliża. Huwa maħsub li Dinvid ditta kisret in-norma' Maltija li l-7 kien' proprju dan il- fattur li, għen sabiex, Malta tbiddel dik li kienet saret kważi norma u minflok tibda timporta qniepen Ingliżi partikularment mill- Fonderija John Tavlor li kienet rappreżentata mill- kaimpannija EMEĠ taħt it-treġija tas-Sur, Joseph ' Galea iben il- -Filanttopu Alfons Maria Galea. ' ' Minħabba l- fatt li s-sett dniepea ġodda ta' Ħal Lija' A riexxew; huma bosta dawk 'lil Dossibb ment jemmnu lil- -Fonderija ' Tavlor kellha triq ħafifa biex. ingħatat l-inkariġu biex tidħol għal dan ix- xogħol. L-istorja ddokumentata fl- arkivji fl-Ingilterra tixhed xortoħra. Jidher li kien hemm. bosta li kienu xettiċi dwar bidliet sinifikanti li kellhom. qniepen Ingliżi. 7 B'mod partikolari nirreferu (għal- ħuqqas ta'- dekorazzjoni vu kliem. kif ukoll. il-kuruna karatteristika tal-qanpiena tradizzjonali. 9 Rimarki oħrali: li rċeviet il-fonderija Tavlor minn Malta kienet dwar l-ilsna u t-travi tagħha likienu ferm'il bogħod minn dawk' li kienu 'mdorrija' bihom: il- Maltin. Huwa ddokumentat ukoll li kienu bosta.li wrew it-i tħassib u d-dubji tagħhom għall- għażla. ta' ;qniepen ża ċ imgħa kiruna pero xl ordni għataġ lil Tavlor bil- KW ikundizzjoni. li l-qniepen il- qodma jinżammu fil- Sai kampnari tal-knisja sa fejn huwa teknikament possibbli 'minħabba raġunijiet ta' spazju limitat, A Għalkemm ferm differenti minn qniepen oħra 'fornuti snin qabel mill- Italja, l-ordni marret l- Ingilterra li għalkemm relattivament ġdida. fis-suq ma Kienx żgħir l- inkwiet għall- kompetituri/i Fil- korrispondenza tidher ukoll riferenza għall- proviżjoni ta' lsien ġdid għall- qanpiena l-kbira l- Teżisti wkoll rimarka minn Paul Lea Tavlor li t-tonalità ta' din il- -qanpiena hija waħda. qawwija ' -għalkemm limitata ferm mill-karatteristiċi mużikali matematiċi li jfornu l- Fonderija Tavlor.2 Dettalji' oħra jirrigwardaw aħbarijiet dwar l-istadji diversi tal-manifattura tal-forom bil- lest għat- tfondija tal- qniepen. Fil- korrispondenza. numeruża hemm ; aċċenn min-naħa tal-fonditur Tavlor biex jintbagħtu katt iskrizzjonijiet) proposti fuq il-qniepen il-ġodda u. ' biex dawn ikun l-iqsar possibbli biex kemm jista'- jkun, ma tkunx: kompromessa t- tonalità finali tal- qniepen. 3,2 ': Il-qniċpen tlestew fl- ewwel. kwart tas- sena 1947 vu kif jixhdu l- arkivji, kienu: l-bosta dilettanti tal- Il- iġiliepej igħabbew fuq il bastiment Gitano' ' li spiss kien jagħmel vjaġġi lejn Malta. Nassumu li'kbir kien il-ferħ tal-popli meta dawn waslu ' Malta. It-tlugħ tal-qniepen mix-xatt.sar permezz ta' ħames trakkijiet separati li ttellgħu bix-xorti. dwar min minnhom se jġorr il-qniepen. Huwa fatt ironiku li l-qanpiena l- kbira messha tinġarr fuq l-aktar trakk żgħir filwaqt li l- akbar vettura messha ġġorr l-iżgħar qanpienal ' Fuq iz-zuntier tlestew ħames pilastri tal- l-ġebel biex jerfgħu l-ħamest iqniepen għall-waqt il- konsagrazzjoni li saret mill-Arċisqof Mikiel Gonzi: Mill-kbira: għaż-żgħira: l-qniepen issemmew Salvina, Carmela, Margerita, Katerina u: Ġużeppa. Il-benefatturi li' taw il- sghiepen kienu: Il-kbira — mogħtija mill-Kleru u l-Poplu tà Ħal Lija, ir-raba' — Is-Sur Carmelo Pirotta, it- Tielet. Margaret Ladv Strickland, it- Tieni ż is-' Sur Pietru Pawl Galea u ż-żgħira — is-Sur Ġużċ Bianco. L-intonazzjoni. tal-qniepen 'kienet ; kellu jkun it-tieni sett in Sol grave wara dak. ta' Stella Maris ta' Tas-Sliema: Dan'kien l-ewwel sett ta' qniepen kbar li kien ġħiepen: Ingliżi li żaruhom fil-fonderija. Fatt ħelu 'intunat mekkanikament minn . ġewwa (imqaxxar 'ddokumentat ukoll kien meta saret trażmissjoni' diretta mal-BBC fejn kien miftiehem li l-qanpiena l-kbira kellha tiddendel bejn wieħed u ieħor żewġ, piedi'lfuq mill-art fil- fonderija u biex tindaqq ħalli: leħinha jkun trażmess fuq ir- Radju. Jidher li għal xi : raġuni l- komunikazzjoni ma kinitx daqstant ċara u ġara li ħadd ma waqqaf liż-żewġ: sslingers felħana li'' bdew jgħollu l-ilsien 'il fuq biex tindaqq il-qanpiena. Ir-riżultat kien li damu madwar tliet kwarti jdoqqu tqil qanpiena wara lis i spiċċat it- trażmissjoni a skapitu ' tal- ħaddiema l- zoħra li riedu jwettqu FIERA bl- akkumpanjament. ta' Salvina. A ġ k Ż ' ċ k; Sibdw but i Din ir ħa IAN REST all Korrispondenza Arkivju'i Privat: Spett: Ditta A. Busuttil Aġenti tk Ħajr lis- Sur Cecil Magri' għal l kwalunkwe għajnuna inegħtijasA inġ. biex in-nota tkun perfetta), karatteristika. li impressjonat lil diversi dilettanti li kienu tant offrew reżistenza qabel l- -ordni ta' dawn il-qniepen. Is-suċċess jidher waħdu mill-fatt li s- sena ta' 1 wara Tavlor. irnexxielhom jiksbu mhux inqas minn' ħames ordnijiet għall-qniepen ġodda. Dawn kienu. erbgħa għal Malta, is-Siġġiewi, San Duminku'l-Belt, San Girgor ta' Tas-Sliema u l-- Lunzjata f'Ħaż-Żebbuġ u Santa Ħuċija fil-limiti ta' Kerċem Għawdex; total ta' 32 qanpiena, tnejn, minnhom iktar minn 4 tunnellati l- waħda. Fid- ' dell ta'dawn il-kummissjonijiet. wieħed irid ' isemmi li ma kienx faċli għal Tavlor biex jieħu : : dan iix- xogħol kollu, b'mod: partikolari. fis- $ Siġġiewi meta l-Prokura tal-qniepen għal ftit ma spiċċatx. riżolta quddiem il-Qrati Ingliżi. 'L- istorja ċjeġt ir-rabta tal-Fonderija Tavlor mal- dadeppn. 'ta' Malta għad trid tinkiteb. — Dan huwa biss attentat' ċkejken ibbażat fuq riċerka kif imiss fl-arkivji'li hemm l- Ingilterra ' V'kif ukoll arkivji privati. oħra li kellna aċċess għalihom: meta: dan l-artiklu kien kważi, lest: $ , Wieħed jittama 'li tinqala' opportunità aħjar ' meta s-sorsi kollha jingħaġdu f' pubblikazzjoni ;xierqa li tagħti ġieh lill-qniepen tas-Salvatur kif :- ANG li 'sawrithom. ħa Gopjrighu MMXVI L-5