70 L-ISTAMPA F'MALTA L-Ewwel Kolba Stampali f'Malta Ta' Ġuże' GArT (Jissokta man-numru ta' qabel) ADARBA Pompew de Fiore kien hu l-ewwel wieħed li, il- 1642. daħħal l-Istaiipu f'Malta, hi ħaġa minn ewl id-dinja. li na setgħu jkunu qatt stampati: kotba; fi Gżiritna qabel is-sena li semmejna. B'danakollu. linand de Ħellwald, dak li kiteb il- 'Bibliographie Methodiqàe de. l-Ordre de $t, Jean (). iġib żewġ kotba, u jgħid li dawn huma stampati f'Malta : wiefied fl- 1603 u l-ieħor fl- Iżdu t-tagħrif li De Hellwald ġieb dwar dan il-ktieb, ħadu kelma b'kelma, bħalma qalu Toni Schembri fil-ktieb tiegħu, jismu ''Belva di Anto;i e Traduttori Maltesi ' (2). Terġa' Schembri saw- war l-għajdun tiegħu. minn fuq dak li sab miġjub fil-'Biblioteca Maltese ' tal-Qassis ; Avukat Dun Naz Saver Mifsud 13), Dana Mifsud igħid. li l-Istatuti dwar l-Armamenti, kienu midmuma mill-Malti Dr. Ascanio Surdo, fl-1605, u mxandra fil- 25 ta' Ġunju u fis-27 ta' Lulju ta' l-imsemmija sena; imbagħad mgħataw għall-istampa f'Malta, u wara reġgħu stampawhom mill- ġdid f'Messina, fl-1658. Bħalma rajna, billi Schembri qagħad u rabat fuq it-tagħrif li ħalla Mifsud, ħaseb li dal-ktieb stampawh tassew fi Gżiritna, fl-1605. Iżda. minn kif nistgħu naqbdu u nobsru, Mifsud waqa' f'dan il-għelt; iminħabba aktarx li f'idejh ġiet hiss it-tieni Ediz- zjoni ta' l-imsemmija Statuti. Biex dan il-ktieb juri li kien mitbugħ darbtejn, iġib hekk fil-frontispizju tiegħu : ''Tn Malta, ed in Messina, 16587. Dawk il-kelmiet ta' In Malta, flimkien mat-tagħrif li wie- ħed isib f'dan il-ktieb—li l-Istatuti saru u xxandru l-ewwel darba fl-1605—ħassbu u ħawdu sewwa lil-Mifsud. Dan safa' milgħub L-IsTAMPA F'MALTA 7i minnhom, għax bihom fehem li l-Istatuti kienu stampati wkoll U Malta f'dik is-sena li fiha ntagħmlu. Mela, nistgħu ngħidu, li b'hekk, u ħtija ta' hekk biss, li tnis- sel l-imsemmi għelt mill-kittieba, dwar is-sena ta' l-istampar ta' l-Istatuti ta' l-Armamenti. Mill-bqija, ma hemm xejn li xejn minnu, li dawn kienu mitbugħa, fi Gżi; itna fl-1605 (4), - Iżda dan, billi hu dedikat lill-Gran Mastru Laskri, li saltan f'Malta inill-1636 (5) sa l-1657. ma seta' qatt ikun stampat fl-1633, billi f'dis-sena kien għadu Gran Mastru De 'Issa. dadarba wrejna li ma kienx għajdun minnu, meta ntqal li f'Malta kienu stampati xi kotba qabel l-1642, ngħaddu biex nit- kellumi dwar dawk li jġibu li kienu mitbugħa bawn wara s-sena li semmejna. M'għandniex x'ingħidu, aħna sa nitħaddtu mill-ftit kotba biss li nafu bihom. Barra dawn li sa nġibu, ħadd m'għandu għax jaħseb li ma hemmx oħrajn ukoll, li nna ġewx f'idejna. Wara li Pompew de Fiore sata' mgħarraf li qala' s-setgħa mitluba minnu lill-Gran Mastru Laskri, qabbad. in-nies miegħu. (dj) A. A. Gauci jgħid, fil-kitba tiegħu li semmejna, li l-ktieb ta' l-Is- tatużi ma seta' jkun qatt mitbugħ l-1605, għax dawn sara fl-1608. U biex iwieżen kliemu ġieb xhieda ti fil-bidu ta' dan il-ktieb hemm: ''Die XVII Mensis Junii 16087. M'għandniex x'ingħidu, li kieku dik is-sena kienet minnha, hekk tassew buri li tfisser. Iżdu, hawn Gauci ken mgħaġġel wisq, hiex qata' ħesrem hekk, Li fela l-ktieb tajjeb, kien jintebaħ malajr li dawn saru fl-1605, u mhux fl-1608, ħħalma ħaseb hu. Fl-aħħar tal-bti b'kien isib li l-Istatuti kienu moqrija u mxandza fil-25 ta' Ġunju u fis-27 ta'-Luliu, 1605, f'bosta mkejjen, kif hekk id-drawwa ta' dik il-ħabta. , Jidher ukoll li. dawn kienu mhejjija minn kollox u midmuma fl-1605. mill-volumi-101 u 210 li jinsabu fl-Arkivju ta' l-Ordni, Mela, is-sena 1608, li qarnqet b'Gauci, fil-ktieb. qiegħda: b'għelt ta' l- istampa, Għalhekk, li tatuti ma setgħux jistgħu stampati f'Malta, fl- 1605, mhux għax dawn saru f'xi sena oħra, iżda għax Gżiritna, f'dak iż- żmien, kieneż għadha ma kisbet ebda Stamperija fi ħdanha; ' , (8) Keħnm fil-Malta'' tal-Il ta' Ġunju, 1937, kemm fil-''Archivio Sto- rico di Malta'', Gauci qal li Laskri sar Gran Mastru ta' l-Ordri fl-1635. Iżda hawn ma jaqbel xejn mas-sewwa, billi dan laħaq isaltan fi Gżiritna fis-sena 'ta' wara, jiġifieri fl-1636. U dan, barra milli jidher mill-kotba ta' l-Ordni; jinsab ukoll minqux fil-Monumen: ta' Laskri li hemm f'S. Ġwann, Madankollu, mhux Gauci waħdu biss waqa' f'dan il-għelt. Hemm kit- tieba. oħra: wkoll li.- iralhom bħalu; fil-kitba tagħhom, dwar l-imsemmi Gian Mastru. 72 IL-Manri U meta wasal hawn l-Istampatu; Marju Villari, beda jħaddem malajr l-Istamperija tiegħu. L-ewwel xogħol li ħareġ mill-Istamperija ta' De Fiore, kienu żewġ folji b'xi konlelużjonijiet (ta' Teoloġija7) tihom, Dawn ma ġewx f'idejna; sibniehom, iżda, jissemmew bies. B'danakollu. billi dil-biċċa, għandha x'taqsut ħafna ma' ħaġ'oħra, nerġgħu nsenmuha fit-Taqsima, ta' wara din. fejn biħsiebna nagħtu wkoll dwarha xi tagħrif iżjed, Fil-kotba li bdew joħorġu, wieħed la jsib l-isem ta' sid 'l-Is- tamperija—Pompew de F'iore—anqas isem l-Istampatur tagħha— Marju Villari. Iżda, fil-frontispizju tagħhomi, taħt l-isem: tal- ktieb. kienu jġibu dan biss: In Malta', flimkien mas-sena li ilehru fiha, u li ħarġu ''Con licenza (jew permesso) dei Superiori'. Fost l-ewlenin kotba li Pompew stampa, insibu wieħed, li fid- daqs tiegħu, ma kienx ħażin. Ħareġ fl-1643. Dan hu dak il-ktieb ta' Geronimo Marulli li, b'għelt, intqal li kien mitbugħ fl-1683, u l iżjed 'il fuq tkellimna ħafna dwaru. Ieħor mill-bikrin kotba li huma stampati f'Malta, iġib li hu mitbugħ fis-7 ta' Novembru, 1644. Jitħaddet dwar dik it-taqtie- għa li kellhom ix-xwieni ta' Malta mat-Torok, f'Settembru tal- 1644, fejn. wieħed mill-irsiera li nqabdu mill-Maltin, iridu jgħidu li kien bin is-Sultan tat-Turkija ta' dik il-ħabta. Maż-żmien, dau l-irsir tgħammed u daħal fl-Ordni Dumnikan, fejn ħa l-isem ta' Patri Osman ta' San Tumas. Barra milli dal-ktieb iġib li ħureġ 'In Malta ' u ''Con licen- za de' Superjori', bħal sħabu l-oħrajn mitbugħa hawn, fl-Arki- vju ta' l-Ordni, fil-vol. 1422. hemm ittri tal-Gran Mastru Laskri. fejn itarrfu wkoll li dal-ktieb hu stampat f'Malta (6), Fil Manuskritt tal-Bibljoteka għadd 672, paġ. 8, hemm Bolla tal-Papa Innoċenzju X. mogħtija lill-Ordni. B'din il-Bolla, l-Or- dni qala' s-setgħa li jista' jagħmel xi taxxa, biex jissuktaw fil- ħidma tas-swar, għall-ħarsien ta' Malta mit-theddid tat-Torok. Dil-Bolla ma ġġib xejn fejn hi stampata, Iżda, billi t-tipi (6) Ktieb minn dawn jinsab il-Bibljoteka, fl-Arkivju ta' l-Ordni, fil- vol, 1769, paġ. Ieħor bħalu qiegħed fil-Mixxellanja wkoll ta' l-Ordni. L-IsTAMPA F'MALTA 73 tagħha jagħtu lemħa sewwa u jixbhu ħafna lit-tipi tas-Sunetti li hemm fil-ktieb li semmejna ta' Maralli, naħsbu li din aktarx iva. milli le, li hi mitbugħa wkoll f'Malta, fl-1643. Fl-1647 safa' initbugħ ktieb li qanqal ħafna għajdun til-batal. Irridu ngħidu għal dak il-ktieb li, minħabba ħsieb qarrieqi, xi wħud mill-kittieba waslu biex igħidu, li dan kien stampat hawn. fl-1605, fil-ħin li mhux minnu. kif fissirna iżjed lura. Iġib ukoll : VIn Malta. Dal-ktieb hu dedikat lill-Gran Mastru DLaskri mill-erba Kummissarji li kienu maħtura mill-Kunsill ta' l-Ordni, fl-1647. biex je:ġgħu jaraw u jiflu sewwa mill-ġdid, l-imsemmija Statuti. qabel ma jgħadduhom għall-istampa (ħ. Fl-1647 u fl-1648 dehru tliet kotba li, b'dak li jtarrfu huma. iqallbu u jħawdu ħafna l-imħuħ, billi dawn iġibu li huma. stam- pati: In Malta, Per Paolo Bonacota '. Għedna li l-isem ta' Bonacota jfixkilna mhux bil-ftit. min- stib hekk f'nofs it-triq tal-ġrajja tagħna. Minn doku- menti li ltqajna magħhom, u li darba kienu ta' l-Ordni. jidher sewwa, u bid-dieher, li Stamperija dik il-waħda ta' Pompew de Fiore biss kien hawn. Melu. nistaqsu aħna, minn fejn nibet u feġġ dan l-imbierek, biex ma ngħidux fergħun, ta' Pawlu Bonacota. li fettillu jiddeffes fil-qasam ta' l-Istampa f'Malta2 Għal din il-mistoqsija li għamilna, ma niksbu xejn li xejn utieq f'idejna. biex fuqu nistgħu nsejsu u nibnu t-tweġiba tagħna. B'danakollu, għalkemm ma għandna ebda ħaġa li tagħmel tajjeb għal dan, sa nġarrbu ntarrtu kif Bonacota seta daħal fi ġrajjietna. Iżda jekk ma jirnexxilniex li naslu fit-twettiq ta' ħsiebna, il-ħtija ma tkunx tagħna, imina biss ta' dak l-istar ta' duħħan sewdieni li qed jiksi u jgħatti għal kollox din il-biċċa, Billi. bħalma għedna kemm-il darba, Stamperija waħda biss kien hawn, jista' ikun li Bonacota daħal bħala Stampativ ma' De Fiore. u beda jġib ismu f'dawk il-kotba li joħorġu. Iżda, nerġgħu ftit iżjed la, lil Marju Villari ma sibniehx li telaq minn hawn. Biex naraw insibux tarf ta' din l-imħabbla kobba. qallibna l-Ar- Fl-Arkivju ta' l-i Ordni, fil-vol. 210, paġ. 245, hemm wieħed minn dawn il-kotba. 74 IL-MALti kivju ta' l-Ordni u dak tal-Qorti, fejn hemm imniżżla l-ismijiet ta' dawk li ħadu l-passaporti, dari msejħa ''patenti'' u ''salvakondot- ti', iżda Marju Villari mhux imsemmi fost dawk li siefru minn Ġiżiritna. Għalhekk dan iġagħalna nobsru żewġ ħwejjeġ dwar Vil- lari: jew dan baqa' Malta, u hawn jiġi jfisser li mhux tassew li Bonacota daħal ina' Ponpew floku; mkella Villari miet hawn. u Bonacota laħaq Stanipatur warajh. Hemm ħaġ'oħra wkoll li turi kif Bonacota seta' ndehes ma' ġrajjietna—dik li ħa l-Istamperija bi twellija mingħand De Fiore, u beda jġib ismu bħala s-sid tagħha. Iżda din nistgħu nwarrbuha fil-ġenb għal darba. minħabba dan li sa ngħidu. Fiż-żmien li nsi- bu isem Bonacota mitbugħ fil-kotba tas-snin li semmejna, inqal- għet tilwima għas-sħiħ, bejn il-Gran Mastru u Ruma, dwar l-Is- tampa f'Malta. Dil-ġlieda għandha tagħtina x'naħsbu, li Bona- cota Ma kienx irid joħroġ kemxa flus ġmielha, f'waqt hekk ikrah. għax-xiri ta' l-Istamperija. biex wara aktarx li jista' jibqa' jċej- jaq, li jitħalla bil-palik. Terġa', dik li Bonacota ma kien Stampatur fi Gżiritna xejn, ma ridux inbarruha għal kollox, billi din ma kenitx xi ħaġa kbira amqas ukoll f'dak iż-żmien, Għax dari kienet drawwa, imwettqa ħafna ta' sikwit, li wiċċ il-ktieb jagħmluh juri ħaġa b'oħra, U b'hekk iqarrqu b'dak li jkun, billi l-ktieb tagħhom igħaddub bħala li hu stampat f'dak l-imkien imsemmi minnhom, fil-ħin ti dan ia jkun xejn tassew. Ma' dawn il-ħwejjeġ li semmejna. aktarx issib ukoll min jaħ- seb. li Bonacota seta' kien xi qarib ta' Ponipew, u meta dan miet, l-Istamperija waqgħet f'idejh. Iżda. dil-biċċa ma seħħitx, billi Pomipew., kif jidher mill-kotba ta' l-Ordni, kien għadu ħaj. jieħu ħsieb l-Ifran għal xi snin wara l-1650 ukoll. Madankollu. kienet x'kienet sewwa l-biċċa ta' Bonacota, la- darba ma għandna xejn ta' siwi li jwaqqa' dak li jtarrfu l-kotba tiegħu. dawn sa nġibuhom ma' dawk il-kotba l-oħra li jgħidu li huna mitbugħa f'Malta. U dan sa nagħmluh bil-ħsieb u t-tama dejjem li. 'il quddiem. għad jistgħu jinsabu xi dokumenti oħra. fejn jitfgħu dawl aktar dwar din il-biċċa, Wieħed mit-tliet kotba li jġibu li huma stampati f'Malta minn Bonacoti, u li hu l-aktar ta' siwi fosthom, ħareġ fl-1647. Miktub mill-Kmandatur ta' l-Ordni, Ġanfranġisk Abela, Malti. L-IsrAMPA F'MALTA 75 Dal-ktieb, li kien dedikat lill-Gran Mastru Laskri, ħareġ t'daqs kbir ħafna. b'587 paġna, barra minn Indiċi magħmul alfa- ħetikament (8). Iż-żewġ kotba l-ohra, li ħarġu minn għand Bonacota, it-tnejn huma miktuba wkoll minn Maltin. Wieħed ħareġ fl-1647 u l-ieħor fl-1648. Barra t-tliet kotba li hawn fuq semmejna, ma hu magħruf li jinsab xejn aktar li jġib li hu mitbugħ taħt il-ħsieb ta' Bonacota. Minnu hekk nieħdu, li. l-ħidma ta' dan l-istampatur, ma dametx tul-ta' Żmien wisq issaddad u ssaltan fi Gżiritna, Dik tiegħu kie- tiet ħajja ta' qasir il-għomor ħafna fostna, jekk, kemm-il-darba. nerġgħu ntennu, hu minnu li l-kotba; li fihom ismu, huma tassew stampati f'Malta. Mill-kotba li ħarġu wara l-1648 nieħdu li dawn waqgħu mill- ġdid għad-diawwa ta' qabel, billi reġgħu bdew ikun fihom biss hekk: UTn Malta'', is-sena li ħarġu fiha u l-'CQon permesso de' Superiori', bla ma jsemmi xejn aktar l-iseni ta' xi Stampatur. L-ewwel wieħed minn dawn il-kotba li semmejna, ħareġ fl- 1649. B'kollox kien fih 26 paġna ta' daqs in 8vo. Biex niltaqgħu ma' xi ħaġa oħra ġdida li kienet tgħid li hi mitbugħa f Malta. riedu jgħaddu ta' milli inqas. erba' snin minn fuq Gżiritna. Dawn huma erba' paġni kbar. Itarrfu fuq il-għoti tal-Gżejjer ta' San Kristofru lill-O: dni—għoti li sar mir-Re Duvik ta' Franza, f'Marzu ta' l-1658. Barra minn hekk, hemm fihom (8) Il-kżieb ta' Abela ntogħġob ħafna. Mhux hawn Malta biss, imma barra wkoll. Fl-1660 safa' maqlub għal-Latin, fil-qasir, minn Niderstet, u mitbugħ taħt l-isem ta' ''Melita vetus et nova''. Tinsab fit-€'Teżor ta' Gronovio', fil-voħum VI. 25, Ġalanton Seimero, minn Lejda, qalibha fil-Latin, kelma b'kelma. Tinsab fit-'Teżor ta' Pietru Burmanno', fil- volum XV. (B) JL'Ismeria' ta' Micallef, kif insibu fis-''Selva' ta' Schembri, skunpawha da:htejn oħra wkoll barra minn Malta—f' Ruma u 'f'Viterho, (10) Finsah fil-għadd 185 tal-Misc, tal-Bibljoteka, 76 IL-MAnri ukoll żewġ ittri ta' dan ir-Re: waħda lill-Gran Mastru Laskri, u l-oħra, lill-Kunsill ta' l-Ordni. dwar dan. il-għoti. miktnba f'April ta' l-imsemmija sena. WW ara dan insibu ktieb ieħor li jġib li hu mitbugħ f'Malta, jismu: U'Breve Relatione della. Billi dan il-ktieb, li hawn fuq semmejna, hu l-aktar wieħed imwaħħar, fl-istampar tiegħu, mis-sensiela ta' l-oħrajn sħabu li ġew f'idejna, bih sa nagħalqu il-damma ta' dawk l-ewwel kotba. fi jġibu u jgħidu li huma stampati fil-maħbuha u għażiża Artna— kotba li baqgħu ħajjin. qawwija u sħaħ, biex setgħu jwasslu, nkoll sa fi żmienna, it-tifkira ta' l-ewwel Stamperija li fi Gżiritna kell- na. Għalhekk ikollna naħsbu, li wara l-1656, l-Istampu f'Malta ma damitx wisq li ma spiċċatx, sefgħet fix-xejn. Terġa'. jissokta wkoll iwettaqna u jħaqqaqna f'dan il-ħsieb. il-ktieb ta' dawk l- Jstatuti li saru fl-1603. u li aħna semmejna kemm-il darba ma' tul din il-kitba tagħna. Dal-ktieb fl-1658, reġa' kien stampat mill- ġdid. Iżda, did-darba, flok f'Malta. tebgħuh f'Messina, U bħalma għedna iżjed lura. biex juru li, barru minn hemm. kien stampat darba oħra huwn ukoll, għamluh iġib hekk: 'Tn Malta, ed in Messina '. i Mela. li kieku fl-1658 kien għad fadal l-iċken ħjiel ta' xi Stampa f'Malta, ma kinux jibagħtu dal-ktieb f'Messina, biex. milli jonfqu aktar fih, kienu jitilfu ħafna żmien u xogħol sakemm imur u jiġi hmra mbejji minn kollox; iżda kienu jeħilsu ħafif mn b'orħos. billi jistampawh f'Malta, bħalma hekk għamlu fl-1647. Minn dan li għedna. nieħdu, norbtu u ngħaqqdu, li sa l-1658. jidher sewwa li l-Istampa nqerdet u ntemmet għal kollox minn hawn. bi kbir għajb u bi ħsara xejn inqas ukoll kbira, għal Gżirit- na. Iżda, dwar x'kienet il-ħtija ta' dan kollu, biħsiebna ngħiduh u nitħaddtu fit-tul fuqha fit-Taqsima ta' wara din. (11) Jinsab il-Bibljoteka, fil-għadd 647 tal-Manuskritti. (19) Jinsab fl-Arkivju ta' l-Ordni, vol. 1769, paġ.