34 il-mument Il-Ħadd, 26 ta' Frar, 2017 Letteratura - Albert Camus: Il-kultura indiġena… il-kultura ġdida Mediterranja () Minn Toni Aquilina lil Oliver Friggieri, sinon- imu għalija mal-kultura Mediterranja fil-linja ta' ħsieb ta' Albert Camus li dwaru u xogħlijietu tant nieħdu gost niddiskutu. VI. — Ir-rwol tal-intellettwali hu wieħed diffiċi fi żminijietna. Mhux kompitu tiegħu jibdel l-istorja. Jgħid x'jgħid dak li jkun, l-ewwel jitwettqu r- revoluzzjonijiet u wara jsegwu l-ideat. Jiġifieri, illum jinħtieġ ikollok kuraġġ kbir sabiex tiddikjara ruħek leali lejn ħwejjeġ li għandhom x'jaqsmu mal- moħħ. Imma tal-anqas dal-kuraġġ mhuwiex għalxejn. Jekk il-kelma intel- lettwali tiltaqa' ma' daqstant stmerrija u kundanna, dan safejn tiġi assoċata mal- idea tat-tali Sinjur ħaqqaqi u astratt, mingħajr mhu kapaċi jikkonnettja mall- ħajja, u jippreferi l-personalità tiegħi milli l-bqija kollha tad-dinja. Iżda għal dawk li ma jridux jaħarbu mir-respons- abbiltajiet tagħhom, xogħolhom ewlieni jikkonsisti f'li jirriabilitaw id-dehenżi billi jirriġeneraw il-materja li jħaddem, jagħtu lura lill-moħħ is-sens kollu tiegħu ta' vera billi jroddu lill-kultura wiċċ is-saħħa u mdawwal li għandha ta' vera. U kif għedt dil-qlubija mhijiex waħda bla fejda. Għax, fil-fatt, mhux xogħol id-dehen jibdel l-istorja, xogħlu proprju, mela, sa jkun dak li jaġixxi fuq dak stess li jagħmel l-istorja. Aħna għandna kontribut x'nagħtu għal dil- biċċa xogħol. Irridu nerġgħu norbtu l- kultura mal-ħajja. Il-Mediterran, li jdawwarna bi tbissim, b'xemx u baħar, jagħtina lezzjoni fuq hekk. Xenofonuż jirrakkonta f' l-Irtirata tal-Għaxart Elef tiegħu, kif is-suldati Griegi li kienu sso- graw imorru fl-Asja jissieltu, huma u deħlin lura pajjiżhom, qed imutu bil- ġuħ u bil-għatx, iddisprati minħabba l- ħafna telfiet u umiljazzjonijiet li sofrew, waslu fuq il-quċċata ta' muntanja minn fejn setgħu jilmħu l- baħar. Hawn huma qabdu jiżfnu, insew i l-għeja kbira u l-għali li kellhom, qud- diem l-aktar dehra meraviljuża ta' ħajjithom kollha. Lanqas aħna ma rridu ninfirdu mid-dinja. Kultura waħda biss hemm. Mhix dik li titmantna b'astraz- zjonijiet u ittri kbar. Mhix dik li tikkun- danna. Mhix dik li tiġġustifika l-abbużi u l-imwiet fl-Etijopja u tilleġittma x- xehwa għall-ħakma bla rażan. Dil-kul- tura aħna midħla sew tagħha u ma rridu jkollna x'naqsmu xejn magħha. Iżda Albert Camus, Filosfu Franċiż ma' dik li tgħix fis-siġra, fuq l-għolja u fil-bnedmin. Hekku r-raġuni għala nies ta' twem- min xellugi qed jippreżentaw irwieħhom quddiemkom illum, sabiex jaqbżu għal kawża li mad-daqqa t'għajn xejn ma dehret li kellha x'taqsam mal-opinjoniji- et tagħhom. Mhux li intom tikkonvinċu rwieħkom issa, bħalna, mill-kuntrarju. Dak kollu li għandu fih il-ħajja huwa tagħna. Il-politika qiegħda għall-bned- mim u mhux il-bnedmin għall-politika. 26 Għal nies Mediterranji, tinħtieġ politi- ka Mediterranja. Ma rridux ngħixu mit- mugħin ħrejjef. Imdawrin fid-dinja bi vjolenza u mewt, m'hemmx lok għat- tama.77 Imma jista' jkun li hemm lok għaċ-ċivilizzazzjoni, dik vera, dik li tqiegħed il-verità qabel il-ħrafa, il-ħajja qabel il-ħolm. U din iċ-ċivilizzazzjoni m'għandhiex x'tambiha t-tama. Fiha l- bniedem jgħix b'veritajietu'. Huwa f'dan l-isforz għalenija li għandhom japplikaw l-enerġija tagħhom flimkien in-nies tal-Oċċident. Fil-qafas tal-internazzjonaliżmu, il-ħaġa hi fattibbli. Jekk kull wieħed fl-isfera tiegħu, f'reġjunu, fil-provinċja tiegħu, jaċċetta jidħol għal biċċa xogħol żgħira, is-suċċess mhux 'il bogħod. Inkwantu għalina, aħna nafuh l-għan tagħna, nafuhom il-limiti u l-ħiliet tagħna. M' għandniex għajr niftħu għajnejna sabiex nagħrfu fiex tikkonsisti l-biċċa tax-xogħol li għandna nagħmlu: infiehmu li l-kultura ma tagħmilx sens jekk mhux mqieghda għas-servizz tal- ħajja, li l-moħħ m'għandux għax ikun l-għadu tal-bniedem. Bħalma x-xemx Mediterranja hi l-istess għall-bnedmin kollha, l-isforz tal-intelliġenza umana irid ikun wirt komuni u mhux sors ta' kunflitti u delitti. Kultura ġdida Mediterranja kompati- bbli mal-ideal soċjali tagħna hija waħda fattibbli2: — Iva. Iżda jmiss lilna u lilkom sabiex tingħata daqqa t'id ħalli sseħħ tabilħaqq. żJien tkellimt fuq ċivilizzazzjoni ġdida u mhux progress fiċ-ċivilizzaz- zjoni. Tkun ħaġa perikoluża ferm tbagġbas f'dal-ġugarell ħajen jismu Progress 25. Insibu distinzjoni tajba ħafna li għamel Camus bejn zevoluzzjoni u ribelljoni f'L'Homme rċvoltċ: 'Revoluzzjoni tibda (… ) mill-idea. Biex inkunu preċiżi, hija l-inseriment tal-idea fl-esperjenza storika, filwaqt li r-ribelljoni mhix ħlief il-moviment li jwassal mill-esperjenza individwali għall-idea. (… Rlevoluzzjoni hija ten- tattiv biex l-att jimmudella ruħu fuq idea, biex id-dinja tiġi pplażmata f'qafas teoretiku. Bil-Franċiż, intelligence għandha ħafna tifsiriet: 'dehen', 'intelliġenza', 'bniedem ta' intelliġenza kbira', 'intel- liġenzja', 'fehim' u saħansitra 'ftehim'. Mhux l-ewwel darba li Camus juża intelligence fis-sens ta' 'dehen' kif jidhrilna li huwa l-każ hawnhekk. Xenofonu (430-354Q.K.), storiku u filosofu Grieg dixxiplu ta' Sokrate magħruf l-aktar għax-xogħlijiet Apologie de Socrate, Memorables I/IT/III/IV u le Banquet (Svmposium), kien ukoll suldat u stratega li mexxa l-irtirata tal-merċe- narji iżolati fuq il-pjanuri bejn ix-xmaj- jar Tigris u Ewffrati f'dik li baqgħet tis- semma fl-Istorja bħala ''L-Irtirata tal- Għaxart Elef', u li dwarha jikteb fl- ewwel persuna fil-memorji militari tiegħu, Anabase. Camus hawnhekk iħalli daqsxejn l-immaġinazzjoni tiġri bih għax Xenofonu mkien ma jagħmel ref- erenza għas-suldati Griegi jiżfnu, u l- baħar in kwestjoni ma setax kien il- Mediterran iżda l-Baħar l-Iswed. Ironikament, imbagħad, Xenofonu kien kontra d-demokrazija. ''Is-Sibt magħmul għall-bniedem, mhux il-bniedem għas-Sibt' (Il- Vanġelu skond San Mark 2:27). Fil-per- jodu immedjatament wara t-Tieni Gwerra Dinjija, Camus ripetutament kien jikkundanna dak li huwa kien jid- deskrivi bħala 'detestabbli' fil-prinċipju Hegeljan li l-bniedem qiegħed hemm għall-Istorja u mhux l-Istorja għall- bniedem'. Ħsieb li niltaqgħu miegħu ukoll f'Noces— L'Etċ à Alger / Tieġ— Is-Sajf f'Alġeri (c. 1937-38), esej li fih insibu dan li ġej: '… jekk hemm xi dnub kon- tra l-ħajja, m'huwiex daqstant li tiddis- pra minnha milli tittama f'ħajja oħra … Għax it-tama, għall-kuntrarju ta' dak li wieħed jaħseb, hi ekwivalenti għal rassenjazzjoni. U tgħix ma jfissirx tir- rassenja ruħek. Jean Grenier, It-tutur u ħabib ta' fiduċja t'Albert Camus, kien ippubblika artiklu li fih ikkritika l-ideoloġija tal- progress is-sena ta' qabel, 1936, f'Esprit bl-isem: 'Rimarki fuq l-Idea ta' Progress'.