ĦARĠA NUMRU 5- XITWA 2015 NEWSPAPER POST 'NISĠET 7- ARTNA. PUBBLIKAZZJONI MAĦRUĠA MIS-SEGRETARJAT TAL-BIEDJA, SAJD U DRITTIJIET TAL-ANNIMALI 05 Dar ġdida għas-sajjieda Pi ta i Il-Ponsjetta wara l-Milied (i; Riċetti tal-imbuljuta u mili tal-qastan għ 7 L-Editorjal NISĠET ARTNA Pubblikazzjoni maħruġa mis-Segretarjat Għeżżież Qarrejja, tal-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Propju bħal dan iż-żmien sena ħrigna l-ewwel edizzjoni ta' dan il-magazin Taqsima Festi Rurali informattiv illi ntlaqa' ferm tajjeb u minħabba f'hekk kellna nżidu l- Ċentru ta' Riċerka u l-Iżvilupp L-Għammieri, Triq l-Ingiered Il-Marsa. pubblikazzjoni tiegħu. L-istaġun tax-xitwa jinsab magħna, staġun illi fil-bidu tiegħu qegħdin niċċelebraw il-Milied u l-bidu ta' sena ġdida. Marbut ma' dan l-istaġun festiv kitali meħud minn Josef Agius -FIU0FOSS għandkom issibu diversi artikli relatati fosthom ir-riċetta tal-imbuljuta, artiklu dwar id-dundjan, ikla wisq popolari għalina f'dan iż-żmien u artiklu ieħor dwar kif għandna nagħżlu u nieħdu ħsieb il-ponsjetta. Għall-ewwel darba żidna rokna oħra d-dedikata għat-tfal li magħjha hemm marbuta wkoll kompetizzjoni fejn wieħed jista jirbaħ rigal ġentilment mogħti lilna mill- Merlin Librarv. Wara suċċess li ksibna s-sena l-oħra, nixtieq nistidinkom għall-Villaġġ tal- Milied, li ser issir fl-Għammieri b'risq l-Istrina aktar dettalji jinstabu f'paġna 22. Din l-attività qed tiġi organizzata mit-Taqsima Festi Rurali fi ħdan is- Segretarjat tal-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali. Communications Coordinator - James J. Piscopo F'isem it-Taqsima Festi Rurali nixtieq nirringrazzja lilkom il-qarrejja kif Editriċi - Ramona Borg ukoll lill-kontributuri li bis-saħħa tagħhom inkunu nistgħu nwasslu dan il- magazin mimli informazzjoni u kemm jista' jkun ikun jolqot lil kulħadd. Il- bibien tagħna jinsabu dejjem miftuħin biex nilqgħu suġġerimenti mingħandkom għal dak kollu li tixtiequ taqraw dwaru biex b'hekk nibqgħu ntejbu l-kontenut ta' ''Nisġet Artna'. Minn qalbi nawgura lil kulħadd Milied Ħieni u Sena mimlija risq, paċi u saħħa. ii Disinn Stampat Five Star Sena oħra ta' ħidma Sebgħa Proġetti għas-sajd Dar ġdida għas-sajjieda Marketing Standards Sit Eletroniku Ġdid Kalendarju ta' ħidma Id-Dundjan min dejjem kien marbut Il-Ponsjetta - Mill-Milied sa San Stiefnu Il-Falkunerija mall-ikla tal-Milied Konsultazzjoni Pubblika Razez ta' Fniek Maltin ) AP Rokna għat-tfal Riċetti Għajnuna għas-settur tal-Majjal Ġnien Botaniku għal konservazzjoni Xogħol fix-Xitwa Il-Boll fuq il-Laħam ċertezza ta' kwalita' ta'pjanti lokali Konferenza nazzjonali fuq l-Animal Welfare Il-Kelb tal-Fenek Għerf il-Poplu Villaġġ tal-Milied Din il-ħarġa timmarka wkoll l-ewwel sena mill-ewwel ħarġa ta' 'Nisġet Artna' fi żmien il-festi tal-Milied li għadda. Kienet ħolma li nżommu aktar kuntatt flimkien, ħolma li mhux biss saret realtà iżda qed toffri wkoll artikli ta' kwalità għall-interess ta' kulħadd. Ma trid inżid xejn ħlief li nittama li ssibu din il-ħarġa interessanti, bħall-oħrajn kollha ta' qabilha, u nirringrazzja lill-kontributuri kollha li għamlu din il-ħarġa possibbli. Mhux faċli li fid-dinja mimlija impenji tal-lum, wieħed ipoġġi bilqiegħda u jikteb xi artiklu ta' interess sabiex jaqsmu magħna lkoll. Nieħu din l-okkazjoni sabiex nawguralek il-Milied it-Tajjeb u sena mimlija b'dak kollu li tixtieq qalbek. Għeżież, Hija xi ħaġa naturali li meta toqrob it-tmiem tas-sena nħarsu lura lejn dawn l-aħħar tnax-il xahar u x'għamilna fihom. Kull sena tfakkarna wkoll illi ż-żmien ma jistenna lil ħadd u li dak li għandna nagħmlu, għandna nagħmluh u ma nipposponuhx għall-għadal M'iniex se nuża dan l-ispazju sabiex ngħidilkom l-inizjattivi li għamilna din is-sena, anke għaliex dan se jkun illustrat b'mod sempliċi u mqassam xahar b'xahar fil-kalendarju ta' ħidma li ssibu f'paġna 7. Kienu tnax-il xahar mimlija ħidma ma taqta' xejn, u għalkemm xi sfidi ma kinux faċli, xorta jkun hemm is-sodisfazzjon meta naraw ir-riżultat miksub. Aktar u aktar meta nqisu li dawn ir-riżultati qed jagħmlu tassew differenza fil-ħajja tal-bdiewa, is-sajjieda u kull min imiss mas-setturi tal-agrikoltura u s-sajd. Dan mingħajr ma neskludi x'sar fil-ħarsien tal- annimali, fejn din is-sena kellna l-aħbar pożittiva li ngħata l-permess ghall-ewwel ċimiterju tal-annimali. I.V. PORTELLI ġ SONS LTD. AN BL Il PIXKERIJA L-ĠDIDA DAR MODERNA GĦAS-SAJJIEDA Il-Pixkerija l-ġdida tal-Marsa minn dan ix-xahar se tibda tilqa' lis- sajjieda wara i ġiet inawgurata nhar il-25 ta' Novembru 2015 mill- l A KT A o IE d iet o eto a Ki JO Parlamentari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet AKRA U o Ta lat € 1 Ta B o o b a To ee pixkerija l-ġdida sar b'investiment ta' madwar erba' miljun ewro u se tieħu post il-pixkerija l-antika tal-Belt. L i e b MT Ta o ad standards Ewropej b'sistema ġdida tal-informatika li se tħaffef u żżid l-effiċjenza tal-proċess. B SD OO) fa CI to Ta Kat ed BB no gvern preċedenti ma joffrix aċċess dirett għall-baħar, u għaldaqstant dan il-gvern kellu jindirizza din il-problema billi jibni faċilità ta' ħatt sabiex is-sajjieda jniżlu x-xogħol metri 'l bogħod mill-pixkerija nfisha. Is-Segretarju Parlamentari Roderick Galdes saħaq illi din mhix biss L GIE ot a GO TG ez ta a A A Sostna kif minn sistema antikwata li tmur lura għal qabel il-Gwerra, DI za a o OO Ga total Ko o e L-operat tal-pixkerija l-antika jmur lura saħansitra sas-snin tletin, jiġifieri qabel it-Tieni Gwerra Dinjija. Minn dak iż-żmien 'l hawn, LG ni B ZI za € oz OD o az jie lo) Ga A B o op Għal dan il-għan inbniet sistema ġdida tal-informatika li taqdi l- JG Ta A A AQ A b Co A JA B Er OJ 6 l-effiċjenza, filwaqt illi l-kwalità u l-freskezza se jiġu ppremjati, u s-sajjieda, għall-ewwel darba se jkollhom is-serħan tal-moħħ ta' jbOBri GINA JESA G a f To e a TA jkollu t-tikketti li jindikaw l-oriġini tal-qabda. Dan jgħin sabiex il- fo o f ko tat KT u b'hekk tissokta tikber il-fiduċja tal-istess konsumatur fil- prodott tas-sajjieda Maltin u Għawdxin. NISĠET ARTNA LEJN AKTAR KWALITA': JIBDEW IL-' MARKETING STANDARDS John Baptist Cassar - Agrikolu Anzjan Il-Gvern b'koordinazzjoni mal-kumitat u l-parteċipanti tas-Swieq tal- Bdiewa f'Ta' Qali u l-Birgu nieda sistema ta' traċċabilitita' u tikettar ta Ke bħala l-ewwel passi lejn il-konformita' totali mar Regolamenti tal-U.E. fanna Jwskrikiazzjjanzajji vi fuq il-Marketing Standards għall-Frott u l-Ħaxix frisk. Il-Marketing Standards għall-frott u l-ħaxix frisk inħolqu biex jiffaċilitaw L al $ Varjeta: il-kummerċ ibbażat fuq kompetizzjoni ġusta u biex il-kummerċjanti u ġ l-konsumaturi ma jiġux imqarrqa.Il-Marketing Standards tal-UE għall- frottu l-ħxejjex friski huma stabbiliti fir-Regolament ta' Implimentazzjoni tal-Kummissjoni (UE) Nru 543/2011 u mdaħħlin fl-Avviż Legali 109 tal- Prezz: IĊ EU Il-Marketing Standards speċifiċi għal dawn il-prodotti jistabilixxu l- It ka , ħtiġijiet minimi ta' kwalità, l-kriterji ta' klassifikazzjoni u f'ċerti każijiet En I preżentazzjoni. Dawn jeħtieġu tikketta b'informazzjoni ċara li tinkludi GO f —— In, l-pajjiż ta' oriġini, flimkien mad-dettalji ta' min qed jippakkja jew ta' ġir min qed jibgħat il-konsenja, jew inkella jintużaw il-kliem ''Ippakkjat Varjetà: ——0—— għal'. Fuq it-tikketta għandu jkun hemm ukoll il-klassi tal-kwalità, u pwSzz FN f'xikażijiet il-varjetà tal-prodott, id-daqs jew xi karatteristiċi oħra marbutin je fet mal-prodott. Taħt ir-Regolament ta' Implimentazzjoni tal-Kummissjoni (UE) Nru 543/2011, frott u ħaxix frisk mhux koperti mill- Marketing Standards Il-Marketing Standards Ġenerali huma definiti fir-Regolament ta' Implimentazzjoni tal-Kummissjoni (UE)JNru543/2011. Għall-dawn il- prodotti hemm l-obligu li t-tikketta turi b'mod ċar l-oriġini tal-prodott kif ukoll l-isem u l-indirizz ta' min qed jippakkja jew jikkonsenja. Taħt il-Marketing Standards Generali m'hemm l-ebda obligu li t-tikketta tinkludi l-klassi, d-daqs jew il-varjetà. Skont ir-Regolament (UE) Nru 1308/2013 kull negozjant li joffri frott u ħaxix frisk għall-bejgħ huwa responsabbli biex jiżgura li l-prodott jissodisfa l-ħtiġiet minimi ta' kwalità, kif ukoll immarkati b'mod ċar bl- It-tikketti se juru l-oriġini, il-klassi tal-kwalita' u l-varjeta' informazzjoni meħtieġa. fost karatteristiċi oħra SIT ELETTRONIKU ĠDID agriculture.gov.mt Wara ħidma ta' diversi xhur, is-Segretarjat Parlamentari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali nieda sit elettroniku ġdid, agriculture.gov.mt ġ x d taħt ir- agriculture. gov.mt ti (ETA e bf h. Dan sar bil- għan illi l-informazzjoni ant tel Pakiizzjet Aziad q Il-Koordinatur ti na OO erta LI J Piscopo, qal illi g sej KA aa II EA b'mod aktar effiċjenti l-ħidma tiegħu. Filwaqt li se ssib aktar informazzjoni dettaljata dwar is-setturi 'l tal-agrikoltura fil-paġni tad- GAP G A A NĠIĊI din FrN żaiiiel dieel slo) jal i BT Lofe CA Ka Ta NaZJJAI ornata b'mod ' EZ A 6 To Tel o TA) u 'Twitter'. Minbarra l-użu tal-medja socjali, il-'homepage' tinkludi wkoll i BT o A fo IT o a eretta ae ' ċtenders' u servizzi oħra offruti miċ l Titnieda r-raba' kampanja ta' tiswija bla ħlas għal annimali abbandunati. Jitwaqqaf l-ewwel Kunsill Konsultattiv għall-Agrikoltura JI ES EA fn fit-tfassil tal-istrateġija nazzjonali tal-agrikoltura u l-implimentazzjoni tagħha. Imniedi l-ewwel ċentru ta' rijabilitazzjoni għal għasafar midruba fil-Buskett, proġett ta' introduzzjoni mill-ġdid tal- Barbagann f'Malta u proġett ta' konservazzjoni għall-ispeċi tal- jevita go i Sai ATC ibu Giet (ika n e tini Manifest Elettorali bit-tnedija tal- Fond tal-''Animal Welfare; ET EIT o ee NGOs u santwarji tal-annimali. Għall-ewwel darba, Malta tospita l-konferenza internazzjonali tas- RI TG (0107. VI U LG AI kampanja ta' tiswija t'annimali f'Għawdex. Titnieda l-kampanja nazzjonali 'Eat Fresh Fish' b'valur ta' kwazi puto o pan tij oa o o) rd prinċipali li jiżdied il-konsum A TA Te ET fet A l-edukazzjoni, it-tisħiħ fl- għarfien u d-diversifikazzjoni jil QATT Tiddaħħal il-Garanzija Bankarja fil-Pitkalija biex il- ħlas tal-bidwi jkun garantit. Jibdew konsultazzjonijiet pubbliċi dwar iż-żamma ta' annimali eżotiċi u dwar operazzjonijiet kirurġiċi fuq l- annimali. JANE ifa B A tri ti g 2015, festa li s-Segretarjat Parlamentari reġa' qajjem fuq saqajha bil-għan illi tkun tassew vetrina tal-prodott Malti. pk iċ ċir t e feze (ac f'Marsaxlokk, proġett ta' nofs miljun ewro. Aktar minn Jiġi ċċelebrat għall-ewwel darba Mi u i A attivita' nazzjonali fl-Għammieri; Rplotiċiijiee zz BI BA B juhaċiaji iii il-ħarsien Bikini DIĊEMBRU Tibda topera iegiiesija l-ġdida ISE RENA GR GIB tieni a a ro je Muscat u s-Segretarju Parlamentari Roderick Galdes. A Kalendarju ta' Ħidma 2015 ' ID-DUNDJAN: MINN DEJJEM MARBUT MAL-IKLA TAL-MILIED Kif nafu Ikoll, id-dundjan u l-Milied huma marbutin flimkien minħabba li huwa l-ikla tradizzjonali ta' din il-festa f'ħafna pajjiżi madwar id-dinja. Sewwa li wieħed ikun jaf illi d-dundjan ma kienx meqjus hekk minn dejjem, minħabba li l-ikla tradizzjonali tal-Milied kienet il-wiżża. Minn meta d-dundjan ġie skopert u impurtat lejn l-Ewropa mill-Amerika ta' Fuq, minfejn joriġina u jgħix fis-selvaġġ, il-wiżża bdiet titlef il-popolarità u ħadilha postha d-dundjan. Hawn min jgħid illi d- dundjan huwa laħam xott, iżda nassigurakom li jekk wieħed isajru kif għandu jsajru fiħ laħam verament tajjeb, apparti li huwa bnin u bla xaħam. Illum jeżistu ħafna razez u varjetajiet tad-dundjan domestiku. Hemm razez ornamentali, bl-aktar varjetà popolari tkun ta' lewn iswed, iżda hemm varjetajiet lewn il-bronż, homor, bojod u ''palm' fost l-oħrajn. Jeżistu wkoll razez tas-simna, bl-irġiel ilaħħqu piż ta' għoxrin kilo', u dawn ġeneralment ikunu ta' lewn abjad. Razez domestiċi oħrajn jilħqu l-ħmistax-il kilo'. Dawn ir-razez kollha oriġinaw mid-dundjan selvaġġ (Meleagris gallopavo) iżda dan jasal biss sa għaxar kilogrammi. In-nisa huma ħafna iżgħar mill-irgiel. Kultant nisimgħu bid-dundjan Malti, iżda s'issa għadha qatt ma saret riċerka li tista' tipprova l-eżistenza ta' din ir-razza. Id-dundjan raġel jiftaħ denbu bħall-paguni - għalkemm denbu huwa ħafna iżgħar — u dan biex jikkorteġġa lill-mara fi żmien in-namra. Barra minn hekk, għonqu jiħmar u jonfħu bl-arja biex jimpressjonaha. L-għajta tad-dundjan hija unika u tista' tissejjaħ anke komika. Id-dundjani jbidu madwar 35 bajda, iżda jekk il-mara ma toqgħodx qroqqa tista' tbid anke sa 100 bajda jew aktar f'sena. Il- bajd ikun bajdani bit-tikek kannella u jkun jiżen bejn 80 u 100 gramma. Il-bajd jista' jitfaqqas f'inkubatur jew taħt id-dundjana stess meta toqgħod qroqqa. Jieħdu 28 ġurnata sabiex ifaqqsu. Meta jfaqqsu, id-dundjani jkunu daqsxejn dgħajfin u idealment ngħinhuhom billi nagħtuhom ftit bajd iebes imqatta' mal-ġwież imfarrak. Tkun idea tajba wkoll jekk wieħed jitfa' ftit flieles tat-tiġieġ magħhom sabiex jgħinuhom jaqbdu jieklu. Biex jilħqu l-piż mixtieq jieħdu bejn 14 u 20 ġimgħa. Għalkemm il-festa tal-Milied, ġeneralment iġġibilna ħafna ferħ u għaqda, żgur illi ma nistgħux ngħidu l-istess għad-dundjan; għalih ikun wasal il-martirjul ina ek 4 MELA L jen 4 MI la 7 , - ħa ġ il ie Wi EA i l-aeig pjanta popolari li ssib fid-djar tagħna fi żmien il-Milied, Iżda jekk a ell Euro ta bil jagħżilha, jista' jibqa' jgawdiha għal żmien itwal minn żmien il-Milied biss. Kif għandek tagħżilha Dejjem għandek tagħżel l-iktar pjanta li tkun tidher b'saħħitha. Iċċekkja sew għal xi nsetti li jistgħu jkunu fuq in-naħa ta' taħt tal-werqa u evita li tagħżel pjanta li jkollha weraq bit-tikek jew b'weraq sofor. Importanti wkoll li fin-nofs tal- weraq il-ħomor issib weraq izgħar ta' kulur isfar. Jekk il-pjanta tkun imdawra bil-karti jew plastik, importanti li kif tasal BG a To U 0 TG Te Poġġi l-ponsjetta f'kamra mdawla, izda tħallihiex taħt xemx diretta. Evita li tkun f'post fejn ikun hemm xi tip ta' kurrent. Qatt tħalli l-pjanta fejn jistgħu jilħquha t-tfal jew il-pets. Dejjem saqqiha meta jkollha l-wiċċ niexef, iżda wara għaxar minuti neħħi l-ilma żejjed li jaqa' ġol-plattina. Il-weraq ħomor idumu iktar jekk it-temperatura tibqa' ta' iktar minn 22 grad Celsius. Wara l-Milied DD Ta Tel o o fo Co Bejn Jannar u April — Il-kulur tal-weraq il-ħomor jibda jiċċara. April — Żommha fejn tieqa taħt ix-xemx u agħtiha l-fertilizzant hekk kif taraha li qed tarmi. Jekk ikun hemm bżonn tista' tibdlilha l-qasrija u kompli saqqiha b'mod normali hekk kif tħossha xotta. Fil-bidu ta' Settembru — Daħħalha ġewwa u iżborha b'mod li tħallilha tlieta jew erbgħa werqiet ma' kull zokk. Dejjem ħalliha f'ħoġor ta' tieqa li tara x-xemx, u agħtiha kemm ikun hemm bżonn ilma u fertilizzant. ET i Zoo a o ta EM trabba ETA daħħalha f'post mudlam għall-kumplament tal-ġurnata. NISĠET ARTNA KONSULTAZZJONI PUBBLIKA DWAR IL-FALKUNERIJA Aiden Grima It-Taqsima tar-Regolamenti tal-għasafar Selvaġġi nediet serje ta'l psi għal Abbozz ta'Liġi dwar il-Falkunerija. Dawn il-proposti jinsabu għall-konsultazzjoni pubblika, Ċ) Il- falkunerija hija prattika tradizzjonali li ilha teżisti u li tmur lura Der ħaħ. Hija tinkludi numru ta' attivitajiet li għandhom x'jaqsmu mat-trobbija, taħriġ u titjiriet ta' għasafar tal-priża kif ukoll-dwar dawk l-ispeċi kaċċabbli. Fil-każ ta' Malta, id-Direttiva tal-Għasafar tal-Unjoni Ewropea hija trasferita f'liġi nazzjonali bis-saħħa tar-Regolamenti dwar il-Konservazzjoni tal-Għasafar Selvaġġi (S.L. 504.71). Madankollu, fil-preżentm'hemm l-ebda proviżjonijiet speċifiċi u legali li jirregalaw l-attivitajiet varji tal-falkunerija tradizzjonali. Fil-kummenti tiegħu dwar din l-inizjattiva għall-konsultazzjoni pubblika, is-Segretarju Parlamentari Roderick Galdes qal illi l-interess fl-arti tradizzjonali tal-falkunerija qed jikber, speċjalment fil-ġenerazzjoni iżgħar ta' falkuniera. Żied jgħid ukoll illi hemm ħafna organizzazzjonijiet volontarji u attivi li qed imexxu 'l quddiem l-arti li żżomm u ttajjar għasafar tal-priża li huma mħarrġa. Fi kliemu, 'Dan is-settur għandu l-potenzjal li juri attivita' tradizzjonali, rurali u kulturali li tmur lura sekli sħaħ, waqt illi jkun ukoll qed jikkontribwixxi għal aktar tagħrif u apprezzament tal-għasafar tal-priża u fl-istess ħin għal azzjoni konkreta ħalli jiġu kkonservati l-għasafar tal-priża. Issa huwa ż-żmien addattat sabiex din l-attivita' tiġi formalment rikonoxxuta fis- sistema legali tagħna, u tkun regolata b'mod modern u sostenibbli. Wara diskussjonijiet preċedenti li saru flimkien ma' għaqdiet volontarji lokali li jippromwovu l-falkunerija flimkien mal- Assoċjazzjoni Internazzjonali għall-Falkunerija u l-Konservazzjoni tal-għasafar tal-priża, ħafna falkuniera u esperti oħrajn, it-Taqsima tar-Regolamenti tal-għasafar selvaġġi identifikat il-bżonn li tindirizza n-nuqqas ta' liġijiet li hemm dwar din l- attivita'. Il-leġislazzjoni proposta qed timmira li tilħaq dawn l-għanijiet: 1. li tipprovdi qafas regolatorju addattat għall-prattika tal-falkunerija f'Malta; 2. li tassigura li l-prattika tal-falkunerija tkun regolata b'tali mod, illi min-naħa tippermetti l-attivitajiet varji tal-falkunerija, filwaqt illi min-naħa l-oħra tassigura li l-prattika tkun prattikata skont il-liġi nazzjonali, Ewropea u Internazzjonali dwar il- konservazzjoni tal-għasafar selvaġġi. Sabiex jinkisbu dawn l-għanijiet, l-abbozzi ta' liġi se jkunu qed jipproponu definizzjoni legali tal-falkunerija u t-termini assoċjati magħha. Se jkunu qegħdin ukoll jipprovdu numru ta' kontrolli regolatorji u sistemi ta' liċenzjar għall-aspetti varji ta' din l-attivita', jiddeskrivu l-irwol tal-awtorita' regolatorja kif ukoll dak tal-organizzazzjonijiet rappreżentattivi tal-falkuniera, u jistipulaw il-kriterji, bħal meta, fejn u kif jistgħu jiġu prattikati l-attivitajiet varji li jirrigwardaw il-falkunerija. It-Taqsima tar-Regolamenti tal-Għasafar Selvaġġi se tkun qed tilqa' suġġerimenti mill-'istakeholders' kollha. Huwa mistenni li l-abbozz finali tar-regolamenti jitressaq għall-konsiderazzjoni mill-gvern u jkun ippubblikat kmieni s-sena d-dieħla. Kull mistoqsija dwar dan is-suġġett għandha tintbagħat lit-Taqsima tar-Regolamenti tal-Għasafar Selvaġġi permezz ta' imejl lil wildbirds(Dgov.mt. RAZEZ DOMESTIĊI MALTIN Fenek Selvaġġ c Il-fniek domestiċi huma dixxendenti mill-Fenek Ewropew Selvaġġ. L-isem propju, bil-Latin huwa ''Orvetolagus cuniculus'. Dan il- fenek, oriġinarjament huwa speċi selvaġġa li tinsab fi Spanja, il-Portugall, il-Marokk u l-Alġerija. Fi żmien ir-Rumani u l-Feniċi, dan il- fenek tqassam apposta fuq bosta gżejjer Mediterranji sabiex jintuża bħala sors ta' ikel, speċjalment għal dawk in-nies illi kienu jgħixu f'dawk il-gżejjer. Matul il-medda tas-snin, il-fenek selvaġġ f'pajjiżna tqassam fuq it-tliet gżejjer prinċipali, jiġifieri Malta, Gżħawdex u Kemmuna, kif ukoll, minn dokumentazzjoni misjuba, tqassam ukoll fuq Kemmunett, il-gżejjer ta' San Pawl u Filfla. Madankollu, illlum m'għadux jinstab fuq dawn il-gżejjer iż-żgħar. Anke l-Libru, li bl-Ingliż jissejjażħ 'Hare', u l-isem xjentifiku bil-Latin huwa ''Lepus europaeus', ġie dokumentat li xi darba nħeles fuq Filfla, iżda llum ma jinstabx hemm lanqas. Il-Fenek Selvaġġ li jinstab fil-gżejjer tagħna, ukoll ivarja u nbidel kemxejn morfoloġikament minn dak tal-pajjiżi l-oħra. Filwaqt illi f'Malta l-maġġoranza tal-fniek huma ta' lewn kanella (agouti), t'Għawdex issib madwar nofshom agouti u n-nofs l-ieħor ħomor, filwaqt illi fuq Kemmuna jinstabu kważi kollha ħomor. Ir-raġuni ta' din id-differenza hija wkoll minħabba l-mod kif ġew introdotti. Hemm dokumentat li sa minn żmien il-Kavallieri, avolja kien projbit, il-fenek selvaġġ, kien jinżamm parzjalment fil-magħluq — semi- captive - u matul is-snin, bdiet tifforma linja oħra ta' fniek. Fi żminijiet iktar riċenti, il-fniek nisa ta' dawn it-tip kienu jinżammu fil- ġonna, bil-għan illi bil-lejl, il-fenek selvaġġ raġel jiġi jgħammarhom. Minn dawn is-sistemi u oħrajn ta' selezzjoni artifiċjali, ħarġet ir- razza magżħrufa bħala Tax-Xiber, li tfisser fenek ta' qies partikolari. Għal ħafna snin, din ir-razza kienet popolari u komuni, iżda meta bdiet it-trobbija fil-gaġeġ u l-introduzzjoni ta' fniek domestiċi barranin, dan il-fenek kważi sparixxa. Dwar dan il-fenek, fis-sena 1999 J. Gauci-Maistre saħaq illi d-differenza bejnu u bejn il-fenek selvaġġ hija l-fattizi tiegħu li huma inqas prominent. Dawn jinkludu l-għajnejn, il-widejn u l- S a minn imnieħer, u huma ħafna inqas grixti mis-selvaġġ. Wara tmien ġenerazzjonijiet ta' trobbija fil- 99. magħluq, - Captive breeding - tal-fenek selvaġġ, din il-ġenerazzjoni tibda ssir tax-xiber. żmi en il- Il-Fenek tal-Laħam ta' Malta (Maltese Silver Rabbit) ġie żviluppat lokalment 'il fuq minn għoxrin e e sena ilu mis-Sur Gauci-Maistre għar-raġunijiet li kien hemm superstizzjonijiet fost il-konsumaturi Kavallieri dwar l-għajnejn ħomor tal-fhiek misjuba fir-razez komuni bħal 'New Zealand White' u 'Californian' m 9 illi jintużaw għal-laħam. In-nies kienu jibżgħu mill-għajnejn ħomor. Dan wassal sabiex żdied l- avol a kien interess fi żvilupp ta' razza ta' fenek bajdani fil-griż b'għajnejn kannella. L-istess superstizzjoni hija prevalenti fost il-konsumaturi Taljani, ħaġa li wasslet għall-ħajra sabiex din ir-razza titrabba To ibit il- barra minn xtutna wkoll. L-iżvilupp ta' din ir-razza ħadet bosta ġenerazzjonijiet sabiex tintlħaq p J il-mira; dik illi jkollna l-fenek abjad b'għajnejn kannella u bi kwalità ta' laħam tajjeb. Fl-2005, ħamsin fenek minn din ir-razza kienu attwalment fi produzzjoni. Bħalissa qegħdin jiġu studjati ene u deskritti wkoll minn wieħed mill-awturi u kollegi oħra. selvaġġ Fenek ieħor li ġie żviluppat minn Gauci-Maistre fil-bidu tas-snin disgħin huwa l-Fenek tal- Għallis (Għallis Giant). L-iskop ta' din ir-razza kien li jipproduċi kwantità massiva ta' laħam kien aktar malajr minn fniek ta' razez ġganti barranin. Sfortunatament, il-programm tat-tkattir ta' din ir-razza ma tkompliex u hemm il-biża' li din ir-razza setgħet intilfet għal kollox. jinżamm Ħajr lil Felix Farrugia u lil Joe Gauci-Maistre mill-'Malta Rabbit Club' għal ħafna mill- informazzjoni li għaddew lill-awturi. par Zj alment Kif intom għeżież tfal2 Min jaf kemm qegħdin tistennew il-Festi tal-Milied u l-Vaganzi bil-ħeġġal Bħal dan iż-żmien, ħafna tfal ikunu ħerqana ħafna jibdew jippreparaw l-affarijiet tal-Milied. Hawn taħt se ssibu żewġ affarijiet sempliċi li tistgħu tagħmlu fid- dar tagħkom. Jiġukom vera sbieħ u tkunu sodisfatti li għamiltuhom intom. IL-ĠULBIENA Il-ġulbiena ilha għal ħafna snin titkabbar sabiex tintuża fil-presepji li narmaw fid-djar u postijiet oħra. Apparti li tintuża fil- presepju, nistgħu nużawha wkoll fi 'crafts' oħrajn, bħal ngħidu ahna d-daqna ta' Santa Klaws. Bħala pjanta tikber malajr ħafna, allura hija ideali sabiex nintroduċuha mat-tfal, anke ta' età zgħira. Kif tkabbar il-gulbiena7 X' ghandek bzonn: Żerriegħa tal-ġulbiena -— ilma — skutella — tajjar jew 'Tissue paper' — reċipjent ta' daqs medju - post ghad-dlam Poġġi ż-żerriegħa tal-ġulbiena ġo skutella u ħalliha tixxarrab għal mill-inqas 24 siegħa. Wieħed għandu josserva li din tibda tintefaħ. SIĠRA TAL-MILIED ŻGĦIRA TAL-PRINJOL Il-Prinjol faċli nsibuh meta mmorru ġo xi park mal-familja u nistgħu nużawh biex nagħmlu ħafna tipi ta' 'crafts' X'għandek bżonn: Prinjol - 'Acrvlic paint' ahdar - Glitter - Kolla - Glu - Potzgħir tat-terrakotta Stilla zgħira (magħmula minn kartonċin, injam jew buttuna) Izbogħ il-prinjola biz-zebgħa ħadra u ħalliha tinxef. Għaddi t-truf bil-glu u farfar il-'glitter' fuqha. Meta tinxef waħħalha bil-kolla ġol-pot tat-terrakotta. Minflok 'glitter' tista' tagħmel ukoll zebgħa bajda biex tagħtiha effett ta' borra. Fl-aħħar waħħal l-istilla mal-ponta tal-prinjola. Tista' tkun kreattiv u tuża kuluri ta' żebgħa differenti, fosos, żibeġ, żigarella u ħafna affarijiet oħra. Il-ġulbiena apparti li tintuża biex iżżejjen, tintuża ukoll għal krafts. Għall-liema krafts qed nirreferu Ibgħatu tweġibiet tagħkom flimkien ma' ismek u kunjom,data tat-twelid, inidrizz tad-dar, indirizz eletroniku u numru tat- Id-data tal-għeluq sabiex nirċievu t-tweġibiet tagħkom hija t-8 ta' Jannar 2016. Din il-kompetizzjoni hija miftuħa għal tfal mhux akbar minn 12-il sena. IL-QASTAN TAL-MILIED Ma jistax jgħaddi l-istaġun festiv tal-Milied u s-sena l-ġdida mingħajr ma nużaw il-qastan, u kif nafu, aħna l-Maltin u żaqqna huma ħbieb sew, u għalhekk Milied mingħajr imbuljuta, ma jkunx l-istess. Se nibbaża r-riċetta tiegħi fuq riċetta antika tal-familja Anton B. Dougall, imma minflokk zokkor nuza ''Stevia' u qastan li ssibu ġo pakketti ssigillati, lest,imqaxxar u msajjar. Kemm tiftaħ il-pakkett, u tużah. Illum kulħadd irid jiffranka l-ħin. Għal IMBULJUTA għandek bzonn: - 400g qastan imsajjar - L-ekwivalenti ta '175g ta' zokkor fi stevia (Iċċekkja t-tabella fuq vażett tiegħek għall-konverżjonijiet) - SOgramma ċikkulata tax-xorb - 5SOgramma ċikkulata skura mqatta 'f'biċċiet kbar - qoxra maħkuka ta larinġa - kwart ta' kuċċarina ''mixed spice' - Niskata trab tal msiemer tal qronfol - kwart kuċċarina kannella Poġġi l-ingredjenti kollha u nofs il-qastan ġo borma kbira. Żid l-litru ilma u sajjar fuq sħana moderata. Ħawwad sakemm jibda jagħli. Naqqas is-sħana u ħalliha ttektek għal madwar 20 minuta. Żid aktar ħlewwa jekk tixtieq. Żid il-bqija tal-qastan u saħħan għal ħames minuti. Jekk meħtieġ, żid aktar ilma jagħli. Neħħi mis-sħana u ħallih jiksaħ. Erġa saħħan qabel iservi. IL-MILI TAL-QASTAN GĦAL MAL-IKLA TAL-MILIED Dan il-mili fih il-qastan u s-salvja u tista timla d dundjan jew tiġieġa bih jew isservih mal laħam li tkunu se sservu għal ikla tal-Milied. Għandek bżonn: - 3 imgħaref żejt taż-żebbuġa - 3 basliet imqattgħin fin u msajjar - 8 biċċiet bacon, imsajjra u mqattgħin - 350gramma qastan imsajjar - 1 zalzett Malti, imsajjar u mqatta - 2 bajdied imħabbta - 1 kuċċarina butir, imdewweb - kwart ta' kuċċarina salvja friska, mqattgħa - 10Ogramma Frak tal-ħobż - 10Ogramma ħafur - 250gramma ġobon ta tursina, mqatta biċċiet kbar Għal wiċċ teħtieġ qastan, cranberries u pistaċċi. Tista wkoll iżżomm xi ġobon u zalzett. Poġġi l-frak tal-ħobż u ħafur fi skutella kbira u ħallat. Żid il-basal, salvja frisk, bacon, nofs il-zalzett u nofs il-ġobon. Żid ż-żejt taż-żebbuġa, butir u l-bajd u ħawwad. Ħallat it-taħlita likwida ma taħlita tal-frakk tal-ħobż. Jekk ikun meħtieġ żid ilma sabiex iġġibu għal konsistenza lixxa. Fl-aħħarnett żid il-biċċiet tal-ġobon u ħawwad bil-mod. Ferra t-taħlita ġo landa tal-kejk springform 23cm ippreparata bl-isprej tal-ħami. Żejjen il-wiċċ bil cranberries, il-bqija tal-ġobon, biċċiet ta' zalzett malti u qastan. Aħmi għal 35 minuta ġo form tempartural 70grad. Wara li jinħareġ minn ġol-forn, għandu jitħalla għal għaxar minuti qabel jisserva. Eżatt qabel isservi, żid ftit żejt taż-żebbuġa, lewż u pistaċċi inkaljati. Tista segwi lil Lea waqt LifestvlescCo fuq TVM2 kull wara nofsinhar u fuq il-blog goodfoodevervdav.wordpress.com IL-MILIED U S-SENA TAJBA LIL KULLĦADD NISĠET ARTNA IL-BOLL FUQ IL-LAĦAM (672) 2 8 71/43 NA AOZA Kull konsumatur joqgħod attent x'jixtri, speċjalment f'dak li għandu x'jaqsam ma' ikel,għaliex involuti fil-każ, ikun hemm: saħħtu u saħħet qrabatu. Huwa għalhekk illi r-regolamenti Ewropej u Maltin jistabbilixxu qafas ta' spezzjonijiet u sinjali sabiex jiggarantixxu l-kwalità tal-ikel mibjugħ. Dan is-sinjal, il-boll huwa ċ-ċertifikazzjoni ta' kwalità fis-settur tal-laħam mhux proċessat. Kull biċċa laħam li titpoġġa fis-suq Ewropew mingħajr proċessar, jiġifieri tkun ħierġa minn biċċerija, għandu jkollha boll illi jiċċertifika li din tkun għaddiet minn diversi kontrolli sanitarji, inkluż dwar is-saħħa tal-annimal u li din il- biċċa laħam tkun inħadmet fi stabbiliment liċenzjat u kkonfermat li jaħdem skont ir-regoli Ewropej dwar it-traċċabilità u l-igjene fi stabbilimenti tal-ikel. Fil-prattika, il-boll ifisser illi dik il-biċċa laħam tkun ġejja minn karkassa spezzjonata b'mod rigoruż għall-aħħar skont dawn l-istess regolamenti. Dan sabiex ikun żgurat illi l-laħam ġej minn annimal b'saħħtu, ħieles mill-mard, mediċinali u antibijotiċi, u li għadda minn proċess kif imiss u f'temperaturi adegwati. Fil-biċċerija ta' Malta, il-kontrolli jsiru minn żewġ tobba veterinarji differenti appuntati mir-regolatur, u f'waqtiet differenti tal-proċess tal-qatla u t-tindif tal-karkassa. Barra minn hekk, il-proċess kollu tal-qatla tal-annimal u t-tindif tal-karkassa jsir taħt il-ħarsa ta' veterinarju ieħor appuntat mit-tmexxija tal-biċċerija. Il-kontrolli jibdew hekk kif l-annimal jitwassal fil-biċċerija. Tabib veterinarju jispezzjona kull annimal, wieħed wieħed, hekk kif jasal. Dan biex ikun żgurat illi l-annimal huwa nadif, ħieles mill-mard u kien miżmum tajjeb. Permezz ta' sistema informatika li tgħaqqad l-irziezet kollha ta' Malta, ikun konfermat kemm l- appartenenza għar- razzett dikjarat kif ukoll fuq ir-razzett ta' oriġini ma kienx hemm mard u / jew kwistjonijiet oħra li minħabba fihom l-annimal ma għandux imur għall-konsum uman. L-annimal jinqatel wara li jiġi stordut, dan bil-għan li tkun salvagwardjata l-benesseri tiegħu, kif ukoll biex l-annimal innifsu ma jibżax u ma jirrilaxxax kimiċi li jistgħu jnaqqsu mill-kwalità tal-laħam b'dik il-biża'. Eventwalment, il-karkassa tiġi mnaddfa f'ambjent nadif u skont regoli ta' igjene Ewropej. Skont l-istess regoli, l-istabbiliment innifsu jsirulu testijiet perjodiċi biex ikun żgurat illi l-livell ta' ndafa hija stabbli. Fl-aħħar tal-proċess ta' tindif tal-karkassa, tabib veterinarju ieħor jispezzjona kull karkassa bir-reqqa. Dan jinkludi spezzjoni viżiva tal-intern tal-annimal, tal-qalb, il-kliewi, il-fwied u partijiet oħra tal-ġisem. Jittieħdu wkoll kampjuni minn kull karkassa sabiex ikunu ttestjati f'laboratorji approvati mir-regolatur. Wara l-ispezzjoni, il-karkassi jitqiegħdu fil-friża, fejn it-temperatura tal-laħam titniżżel għal inqas minn 7'C fil-każ tal-karkassa u 3C fil-kaz tal-intern tajjeb għall-konsum uman. Minn hawn, il-karkassi jintbagħtu għal fuq trakkijiet illi jkollhom l-istess temperatura. Dan sabiex tkun żgurata l-kwalità u jkun minimizzat ir-riskju ta' kontaminazzjoni tal-laħam. Jekk bħala parti mill-verifiki jinstabu sinjali ta' xi mard jew raġunijiet oħra, fosthom illi sal-mument li l-laħam jiġi biex iħalli l-biċċerija jitlef it-temperatura, u b'hekk ma jkunx jista' jmur għall-konsum uman, il-karkassa tiġi kkundannata. Fl-2014, fil-biċċerija ta' Malta, ġew ikkundannati 672 karkassa għal raġunijiet differenti. Dawn kienu jinkludu 265 majjal, 216-il bovin, 141 nagħġa u 50 mogħża. F'Għawdex kienu kkundannati 32 karkassa li minnhom 30 kienu majjal. Karkassi tajbin għall-konsum uman jiġu ttimbrati bil-boll bħala ċertifikazzjoni li l-laħam għadda mill-ispezzjonijiet neċessarji u nstab tajjeb. Il-projbizzjoni Russa fuq importazzjoni ta' prodotti agrikoli mill-Ewropa kellha effett negattiv fuq il-prodotti agrikoli kollha tal-Unjoni Ewropea. Dan irrizulta f'telf kbir għall-komunità agrikola. Għalhekk, l-Unjoni Ewropea allokat 420 miljun ewro għal dawk l-Istati Membri li sofrew minn dan l-impatt u se tqassam il-fondi lil dawn l- istati skont l-impatt negattiv li kellha fuqhom il-projbizzjoni Russa. Malta ħadmet ħafna biex tinnegozja mal-Kummissjoni Ewropea sabiex allokat l- ogħla baġit possibbli taħt dan il-fond. Dawn in-neġozjati wasslu sabiex l-Unjoni Ewropea talloka 120,000 ewro tall-industrija tal-bhejjem Maltija, b'finanzjament adizzjonali ta' 120,000 ewro mill-Gvern Malti. Il-Gvern Malti ddeċieda li jalloka dawn il-fondi lil dawk ir-raħħala li jrabbu l-majjal. Dan bil-għan illi jgħin lil dan is-settur f'mument diffiċli. Din l-għajnuna, li se titqassam b' għotjiet ta' flus, hija għotja ta' darba li se titqassam sa mhux aktar tard mit-30 ta' Gunju 2016. L-għajnuna se tingħata fuq kull majjal maqtul li jkun eligibbli, jiġifieri dak il-majjal li gie mrobbi għall-qatla L-għotjiet se jkunu bbażati fuq in-numru ta' majjali maqtulin bejn il-5 ta' Jannar 2015 u l-25 ta' Settembru 2015. Il-majjal li ġie maqtul barra mill- kwota huwa meqjus bħala eliġibbli wkoll, iżda l-majjali (breeding stock) li ġew maqtula matula dan il-perjodu mhumiex eliġibbli għal din l-għajnuna. Ir-raħħala interessati f'din l-għajnuna u li qatlu majjal eliġibbli waqt il-perjodu stabbilit kellhom l-opportunità li jissottomettu l-applikazzjoni tagħhom fl-Uffiċċji tal-'Front Office' tal-Aġenzija għall-Pagamenti Agrikoli u Rurali, Ta' Qali, u fil Farm Sperimentali fix-Xewkija, Għawdex bejn it-2 u l-20 ta' Novembru 2015. Bħalissa għadejja l-ħidma għall-ipproċessar ta' dawn it-talbiet. Aktar minn 650 kelb u qattus tat-triq ġew imsewwija waqt inizjattiva mifruxa fuq ġimagħtejn, u li tnediet mis-Segretarjat Parlamentari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali. Din il-kampanja hija parti minn strategija tal-gvern sabiex tkun ikkontrollata dejjem aktar il-popolazzjoni ta' annimali abbandunati fit-toroq Maltin. Għall-ewwel darba, parti minn din il-kampanja saret ukoll fil-gzira Għawdxija. Fl-ewwel gimgħa tal-kampanja ssewwew 338 kelb u qattus f'Għawdex. L-operazzjonijiet saru fil-klinika 'The Animal Doctot' illi tinsab fir-Rabat Ghawdex. Kull operazzjoni saret minn veterinarji miġjuba minn barra mill-pajjiż, grazzi ghall- kollaborazzjoni tal-gvern mal-NGO Germaniza ETN. Wara din il-ġimgħa fil-gżira Għawdxija, dawn il-veterinarji ġew ukoll f'Malta, u ssewwew madwar 320 kelb u qattus fil-klinika 'Vet Plus' ta' Ħal Qormi. B'hekk, meta wieħed jieħu t-total ta' din il-kampanja u jżidhom mal-erbgħa kampanji l-oħra li saru minn dan il-gvern f'din il-legislatura, in-numru ta' annimali abbandunati msewwija b'xejn jitilgħu għal 2,850. Dan sar mingħajr l-ebda spiża għall-gvern. Ikkuntattjat minn dan il-magazin, is-Segretarju Parlamentari Roderick Galdes esprima s-sodisfazzjon tiegħu għas-suċċess ta' din il-ħames kampanja fl- aħħar sentejn u nofs. Semma kemm huwa diffiċli li wieħed jikkalkula kemm hawn annimali jiġru fit- toroq, iżda kien evidenti li din kienet problema li riedet tiġi indirizzata mill-aktar fis. Qal illi minbarra dawn il-kampanji li qed isiru b'mod regolari, is- Segretarjat għaddej b'kampanji ta' għarfien u inizjattivi edukattivi sabiex jonqos in-numru ta' dawk illi għal xi raġuni jew oħra jabbandunaw lill-annimali domestiċi fit-toroq. Huwa tringrazzja lid-Dipartiment tal-Ħarsien tal- Annimali, lill-volontiera, lill-Uffiċċju tal-Kummissarju għat-Trattament Xieraq tal-Annimali u lill-ETN, illi mingħajr is-sehem tagħhom, dan is-suċċess ma kienx ikun possibbli. L-aktar ħaġa li ilna nistennew wara xhur ta' sħana qawwija, tidlik u qtugħ ta' nifs, ix-xita waslet, naddfet it-toroq tagħna u saqqiet il-kampanja u r-raba' tagħna. Kontra pajjiżi oħra fl-Ewropa ta' Fuq fejn it-temperaturi jinżlu taħt iz-zero, in-natura torqod għal kollox u l-agrikoltura tidħol ġo qoxritha, f'Malta din il-bidla mhix daqshekk drastika. Anzi, ix-xita tagħti l-ħajja lill-kampanja, kullimkien iħaddar, u x-xogħol agrikolu jaqbad ritmu mgħaġġel. Tisqija: Jekk ix-xita taqbad sew u tagħmel bil-galbu ma għandniex insaqqu iżjed is-siġar, l-arbuxxelli u l-pjanti ornamentali mħawla barra. ħxejjex tal-borma mħawla fl-art, u xitel u pjanti mħawla fil-qsari għandhom jissaqqew anqas ta' spiss. Għall- kakti u s-sukkulenti għandna nwaqqfu l-ilma għalkollox. L-ilma daqskemm hu tajjeb hu ħażinl Bħalissa, il-bżonnijiet idriċi tal-pjanti jonqsu minħabba l-kesħa, tnaqqis fl-attivita', u l-umdita' għolja fl-arja.Ilma żejjed jista' joħloq problem ta' stagħdir u taħsir fl-għeruq. Frott: Fix-xhur tax-xitwa, il-frott taċ-ċitru jkun fl-aqwa tiegħu. Fost il-frott wieħed jista' jsemmi l-larinġ ħelu, il-larinġ qares, il-mandolin, il-klementina, il-'grapefruit', il-lumiċell, it-tronġ, il-larinġ Ġappuniż (kumkwat) u z-zupparit (bakkaljaw). F'kull speċi ta' ċitru wieħed isib tipi u varjetajiet differenti. Hekk fost il-larinġ il-qares insemmu dak taż-żokra jew ''navel oranges' u l-varjetajiet numerużi tiegħu bħan- ''Newhall' illi jsajjar għal Novembru, in-'Naveline' li jsajjar għal Diċembru/Jannar, il-'Washington Navel' illi jilħaq għal Frar, u l-'Lane Lates' illi jibdew minn Marzu. Fost il-ħafna larinġ lokali li wieħed isib fil-ġonna qodma tagħna nsemmu l-Larinġa l-Fina, dik tal-Portugall, il-Larinġ Twil u Twil tad-Demm, u l-Larinġ tad-Demm propju. Il-larinġ ta' Malta kien u jibqa' fost l-itjeb larinġ fis-suq, u dan minħabba raġunijiet klimatiċi. Is-sajf twil u umdu jgħin sabiex il-frotta tikber u takkumula l-aċidu ċitriku, filwaqt illi l-ħarifa u x-xitwa mhux daqstant kiefra tippermetti li l-frott iżid fiz-zokkor. Iċ-ċitru, kontra ħafna frott ieħor ma jeħliex fuq il-mejda, imma fuq is-siġra, u minħabba f'hekk il-larinġa friska Maltija għandha dak il-palat uniku. Frott ieħor tal-istaġun illi wieħed jista' jiġbor huwa dak tal-għadma, fosthom il-lewż ħelu, il-ġewż u l-pekan. Frott ieħor li wieħed jista' jixtri iżda li ma jsirx fi gżiritna huma l-qastan, il-ġellewż u l-pistaċċja. Xogħol bil-makkinarju: Tajjeb illi noqogħdu attenti meta nużaw l-inġenji, speċjalment inġenji kbar u tqal fuq raba' li jkun xorob ħafna ilma tax-xita. Għandna nistennew xi ġranet qabel naħdmu l-ħamrija bil-għan illi ma noqorsuhiex. Ħamrija li tiċċaqlaq meta tkun mgħobbija bl-ilma tintgħaġen u titlef l-istruttura poruża tagħha. Konsegwenza ta' hekk tmut u ma tibqax għajn ta' ġid u saħħa għall-għeruq. Żabra: Ix-xhur tax-xitwa huma x-xhur taż-żbir, għax f'dan l-istaġun, il-maġġoranza tas-siġar jorqdu jew jidħlu f'perjodu ta' mistrieħ. Nagħmlu ż-żabra għal erba' raġunijiet: a) biex nikkontrollaw l-għoli jew il-firxa, nagħtu l-forma, niftħu għall-arja u nibbilanċjaw is-siġar tagħna; b) biex innaqqsu n-numru ta' friegħi produttivi, u b'hekk niżguraw produzzjoni ta' frott ta' kwalità u kostanti minn sena għall-oħra, u arbuxxelli u pjanti aktar vigorużi li jagħtu fjuri u faxxina isbaħ; c) biex inneħħu l-ibgħal (friegħi dritti u twal), friegħi morda jew nexfin, u friegħi d) biex inġeddu x-xuxa tas-siġra mill-ġdid billi niżmiċċaw 'il fuq mit-tilqima. Mhux is-siġar ħorfija kollha jinżgħu mill-weraq fl-istess żmien, għalhekk wieħed irid jimxi ma' dak illi turih in-natura, u jiżbor l-ewwel dawk is-siġar u l-arbuxxelli li jorqdu l-ewwel. Siġar tal-ħalib jew li jnixxu, bħat-tin, ċawsli, tut u dwieli rridu niżguraw li raqdu għalkollox. Siġar, arbuxxelli u pjanti ornamentali 4 ; lijħaddru s-sena kollha, bħalissa jnaqqsu sew l-attività fiżjoloġika tagħhom, u jistgħu jinħabr wkoll ħalli nippreparawhom għar-rebbiegħa. Iċ-ċitru jinżabar issa jekk irridu nġedduh, filwaqt illi żabra ta' produzzjoni ssir wara li l-frott jgħaqqad. 78 p BA i, Is-severità taż-żabra titkejjel fuq jekk is-siġra nfexxitx fil-frott, u b'hekk titlob żabra meqjusa, jew i għalhekk għandha bżonn Zabra qawwija. Kemm nagħmlu xogħolna tajjeb jiddependi wkoll fuq l-għodda li nħaddmu. għodda trid tkun miżmuma f'kundizzjoni tajba, nadifa u taqta' biex niżguraw li waqt xogħolna nbatu anqas u l-qatat ikunu lixxi u mhux imħarta. Bħala għodda taż-żabra nsibu l-imqass taż-żabra, iż-żabbar (l-imqass tal-friegħi), is-serrieq, il-lupa, il-'hedgetrimmer', u l-mutur taż-żabra. Għall-professjonisti, dan l-aħħar daħlu fis-suq imqassijiet tal-id pnewmatiċi li jaħdmu bil-batterija li tintlibes wara d-dahar. Bl-eċċezzjoni tad-dwieli, il-ġrieħi mdaqqsa u kbar għandhom jinżebgħu bil-qatran sabiex ma nħallux l-injama tinxef u tkun bieb għat-taħsir. Nisħaq dejjem li minn siġra għall-oħra għandna nużaw diżinfettant fuq l-għodda, bħal spirtu abjad, alkoħol industrijali jew bliċ (106), ħalli ma nġorrux mard, speċjalment dak tal-batterja u l-'virus'. Tilqim: Issa li s-siġar raqdu, wieħed jista' jlaqqam bil-brokk jew bil-feles. B'dan il-metodu tista' tlaqqam kull tip ta' siġar u arbuxxelli, basta s-selvaġġ ikun minn m'eħxen ċentimetru sa ħames ċentimetri, u jinferaq permezz ta' għodda apposta. Fil-qasma għandna ndeffsu brokk jew tnejn tul ta' tmien ċentimetri meħudin minn siġar omm b'saħħithom u ħielsa mill- mard. Il-qasma teħtieħ tintrabat u l-fetħa tingħalaq bix-xema' jew bit-tafal. Is-sigriet għas-suħħess ta' dan il-metodu huwa li l-qoxra tal-brokk trid tmiss mal-qoxra taz-zokk. Tnissil: Minn dawk is-siġar u arbuxxelli, bħax-xandri u l-ortensji, li joħorfu, wieħed jista' jnissel xitel ġdid bil-biċċiet. Oħrajn aktar qnieżaħ, bħal ġiżimin, jitnisslu bit-tirqid. Il-biċċiet iridu jkunu għamlu l-injama, jinqatgħu tul ta' 20 sa 30 ċentimetru, bil-qatgħa t'isfel tkun forma ta' zalzetta minn mal- għaksa. Il-biċċiet jiddefsu tul nofshom fil-ħamrija f'post kenni u umdu, jew gol-qsari. Taħwil: Dan iż-żmien tajjeb illi wieħed iħawwel siġar u arbuxxelli mixtrija bl-għeruq mikxufa. Qabel it-taħwil għandna nqassru l-għeruq it-twal, misluġa jew miksura, sa tliet piedi tas-siġra, u naraw illi fil-ħofra, l-għeruq ikunu mifruxa dawramejt. Siġar bħal dawn, bħalissa ssibhom għand il-''garden centres', jew jistgħu jinxtraw mill-Mixtla tal-Gvern f'San Vinċenż għall-bidu ta' Frar. Kontroll tal-Mard: Jekk il-ġranet ikunu sħan u sbieħ tajjeb illi nbixxu l-larinġ kontra d-dubbiena tal-frott. Is-siġar tal-frott l-ieħor tajjeb illi nbixxuh bi prodotti li fihom ir-ramm. Dan għandna nagħmluh darba malli s-siġar jinġgħu mill-weraq jew wara ż-żabra, u darba għal Frar/Marzu qabel iraħħsu. Għandna nbixxu bir-ramm is-sigar illi jsofru ħsara minħabba xi burraxka silġ oħxon jew xi maltempata bir-riħ qawwi. Il-prodotti tar-ramm jintużaw waħidhom. Ta' min ukoll jagħti bexxa b'insettiċida sistemiku mħallat maż-żejt abjad, kontra miskta, bajd u nsetti mistoħbija. Kontroll tal-ħaxix ħażin għandu jsir billi nonqxu madwar siġar u xitel imħawwel barra jew fil-ħmiemel, muturi tat-tqasqis u tal-ħart, u b'erbiċidi ta' qabel it-taħwil jew erbiċidi silettivi. Għandna nieħdu ħsieb inbixxu kontra l-ġlata u t-taħsir tat-tadam u l-patata, il-ġlata tal-qaqoċċ, is-sadid tal-ful u l- piżelli, u kontra d-dud tal-farfett abjad fuq il-kromb. Irridu noqogħdu attenti wkoll għall-ħsara li jagħmel il-bebbux u l- għekierex lix-xitel fl-imxietel u fil-miftuħ. Xogħol ieħor fil-ġnien u fl-għalqa: Għandna neħilsu malajr kemm jista' jkun iż-żrigħ tal-qamħ, felu, ġulbiena u ful ta' ġirba. Iżra'jew ħawwel,barra l-patata tar-rebbiegħa, basal, ful, piżelli, fazola, karrotti, bamja, frawli, ġidra, kaboċċi, pastard, ħass, krafes, tursin u indivja. Għal Frar tista' tiżra' l-ħaxix tal-borma kollu fil-ħmiemel jew tilari. Fil-bidu tax-xitwa rridu nħawlu x-xitel kollu tal-fjuri li issa jkun laħaq, fosthom papoċċi, ġiżi, pepprin, petunji, verbena, qronfol, krisantemi u alissu. Naddaf mill-ħaxix il-qasmiet li fihom inkunu ħawwilna l-basal tal-fjuri. Iġbor it-tuberi tad-dalji u poġġihom f'post mudlam u xott. Oftoq il-pjanti tal-qsari kollha li għandhom tuberi jew riżomi. Fost il-pjanti li nistgħu nkattru hemm il-felċi, it-tursin il-bir, l-aspidisti, is-sanseverja, l-asparagu, ir-ruskus (il-belladonna), iċ-ċikas, il-ħoja (tax-xema') u l-farfuġjum (galletti). A $ l ġ 'iġ kk, IL-KELB TAL-FENE Ir-razza tal-Kelb tal-Fenek kif jixhed l-isem stess, ra razza ta' kelb li tintuża l-aktar għall-kaċċa tal-fenek. Din ir-razza hija waħda mfittxija ħafna minn bdiewa Maltin. Dan peress illi l-anatomija tal-Kelb tal-Fenek, kif'inhu magħruf bl-Ingliż ''Pharoah Hound hija B tala kr o a 2 o A A IC A Ti Hemm dibattitu dwar fejn eżattament oriġinat din ir-razza; dan peress illi xi wħud jgħidu li din ir-razza oriġinat f'Malta filwaqt illi xi wħud oħrajnj għidu li din ir-razza hija antika ferm, u ġejja minn żmien l-Eġizzjani. AG GG za Bl G l t ta l to ot o Lo KPA jkun jista' jirrikonoxxi s-similarità mal-Kelb tal-Fenek Il- Kelb tal-Fenek huwa probabbilment waħda mill-eqdem razez ta' klieb domestiċi magħrufa mal-bniedem. Din ir-razza baqgħet jożċtii keton BOG ti At G Huwa maħsub illi din ir-razza daħlet f'pajjiżna meta Malta kienet kolonja tal-Feniċi, madwar 1,000 sena Qabel Kristu. Il-kummerċjanti Feniċi li kienu jbaħħru madwar il-Mediterran ħallew xi klieb ta' din ir-razza li kienu xtraw mill-Eġittu fil-gżejjer illi kienu TA fihom. Dawk il-'Pharoah Hounds' illi tħallew f'Malta u Għawdex tkattru u huma l-Kelb tal-Fenek tal-lum. L-Ingliżi impurtaw l-ewwel klieb L A TO 7 bt AT L għad hemm numru ta' nies illi jaħsbu li huwa possibbli li r-razza ġiet żviluppata eluf ta' snin ilu u kienet esportata pil a Ġraw kif ji l-affarijiet, dak li hu żgur huwa li Malta ħadmet ħafna fl-iżvilupp u t-tkattir ta' din ir-razza minn meta dawn il-klieb niżlu għall-ewwel darba fuq ix-xtut tagħna, u l-bdiewa Maltin huma ġustament kburin b'dan. JE TITTI A Eta ti i ta o e te RAI MI TAL nominali ta' din il-munita kien ta' Lira Maltija. Din il-munita kienet ukoll parti minn sett ta' muniti f'edizzjoni limitata li ħarġu biss Qari zi) Beni iatalate e Fl-20 ta' Ottubru 2001 il-Posta ġar idbat-j bolla ED tal-Kelb tal-Fenek. Din il-bolla ġiet iddisinjata minn Ludwig Flask (Malta) wara ġew ritratti meħuda mill-Ġermaniż Jan Scotland. Meta Malta kienet waslet sabiex taddotta l-munita ewro,fl-1 ta'Jannar 2008,kien ġie propost biex l-Kelb tal-Fenek ikun fuq il-faċċata A OI ta tfa tt A Ta o te B OI o 1 za 'Cirneco dell Etna' hija razza ta' daqs kemxejn iżgħar, filwaqt illi l-'Ibizan Hounds 'huwa kelb aktar għoli u għandu iżjed abjad fih. AVVIZI Tr IE l Le et G GT GIA ia impressjoni jealiti mingħajr fire jew muskolatura eċċessiva. Dawn il-klieb iżommu widnejhom weqfin u l-kranju jkun ċatt b'waqfa żgħira u geddum ta' tul tajjeb. ċajt iii folio Jon intelliġenti, jawwija u ta' twissija. Il-kulur tal-għajnejn, preferibbilment ikun amber (jagħti fil-kannella).Meta jkunu ġriewi jitwieldu b'għajnejhom blu u l-kulur tal-għajnejn isa ġe maż-żmien.Għonq il-Kelb tal-Fenek huwa twil, immuskolat u kemxejn għat-tond. Id-denb irqiq u twil qisu frosta u joħroġ f'livell mad-dahar. Il-Kelb tal-Fenek a a KO TGT Ca TG o ji MI B FORA Go EOASZTeta jat jkun imfittex iżjed jekk il-ponta ta' denbutkun bajda.Dawn il-klieb għandhom pil qasir u jleqq u f alhekk ma tantx għandhom bzonn jitqaxxru. Il-Kelb tal-Fenek għandu jkollu idealment piż ta' madwar -25 kilogramma u jgħixu bejn sa 14-il sena.L-għoli sal-ispalla għandu preferibbilment ikun ta' madwar 56Cm sa 63Cm (22 sa 25 pulzier) fil-każ tas-sess maskil, filwaqt illi l-klieb nisa jkunu daqsxejn inqas u jkunu madwar 53Cm sa 61Cm (21 sa 24 pulzier),dejjem mill-ispalla. Nispiċċa billi nagħmel premura ħalli din ir-razza km fli Din l KO IG o l BIKI B az Isle KN ir-razza naqset mhux ftit fil-gżejjer Maltin filwaqt illi fil-kumplament tal-pajjiżi żdiedet il-popolarità tagħha. Fil-bidu ta' Diċembru saret l-ewwel konferenza nazzjonali dwar il-ħarsien t'annimali li ġabet flimkien l- istakeholders kollha f'dan is-settur, fosthom ħaddiema tal-Animal Welfare, tal-Pulizija u l-Protezzjoni Ċivili, NGOs u studenti tal-MCAST fost l-oħrajn. Din il-konferenza saret fi tmiem ta' ġimgħa ta' taħriġ speċjalizzat lill-uffiċċjali konċernati. Dan kien jinkludi taħriġ dwar handling ta' annimali perikolużi u rettili, handling ta' annimali taħt stress, l-ewwel għajnuna u after-care, u użu ta' tgħammir apposta u iġjene fost suġġetti oħra. Għal dan il-għan inġiebu żewġ esperti mir-Renju Unit. Fid-diskors tal-ftuħ ta' din il-konferenza, is-Segretarju Parlamentari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Roderick Galdes elenka l-importanza ta' aktar taħriġ lill-uffiċċjali tal-ħarsien tal-annimali, li jiltaqgħu ma' diversi sitwazzjonijiet diffiċli ta' kuljum. L-Onor Galdes żied jgħid li permezz ta' dan il-proġett (valur ta' 22,000 Ewro minn fondi Ewropej), se tiġi mnedija kampanja ta' informazzjoni fuq skala Nazzjonali fl-iskejjel u l-Kunsilli Lokali. 22 l NISĠET ARTNA Naqra naqra, waslet il-ħarġa tal-Milied u qegħdin intemmu s-sena flimkien. Bhal kull festa oħra, f'pajjiż illi matul is-sena kollha nfittxu biex niċċelebraw, inħolqu bosta għajduti madwar dan iż-żmien, illi bħal bosta tradizzjonijiet oħra mhux bilfors jirriflettu l-festa li nkunu qegħdin niċċelebraw anzi ħadu tifsira lil hinn mill-festa nfisha. It-tifsira tal-kelma 'Milieg': Ħsibt illi qabel nagħti ħarsa lejn wieħed mill-qwiel marbut ma' dan iż-żmien, nispjega ftit l-isem 'Milied' xi jfisser. Il-kelma 'milied' hija nom verbali mimmat ('verbali' għax ġejja minn verb, ''mimmat' għax tibda bil-konsonanti ''m'') li ġgejja mill- verb trilitteru bl-għerq 'W-L-D'. Huwa verb Semitiku, jiġifieri ġej mill-Għharbi, u trilitteru għaliex fl-għerq tieghu fih tliet Ie A a TJ LI A 0 B ot A ot o pa A Xjiel l assimilattiv jew xebbieħi miħabba li l-konsonanti dgħajfa hija l-ewwel waħda tal-għerq. Għaliex niktbu l-isem ''milied' b'ittra kapitali fiha tifsira wkoll. Għamilnieh nom proprju sabiex nuru li l-festa li qegħdin Ditta loo e To a TJ madankollu, permezz tal-ittra kapitali, il-lingwa Maltija tpoġġi dik il-kelma b'referenza għat-twelid uniku ta' Sidna Gesu' Kristu. Fil-fatt, illum meta ngħidu l-kelma ''Milied' nirreferu mhux għal kull twelid, imma b'mod awtomatiku, għal dik il-festa li nicċċelebraw fil-25 ta' Diċembru. Ngħaddu issa għall-għajduti ta' din il-ħarġa: Meta l-Milied fuq il-bejt; l-Għid taħt il-bejt: Niskanta kif missirijietna kienu jharsu lejn l-ikbar żewġ festi reliġjużi li niċċelebraw f'pajjizna u minkejja li totalment huma differenti Beta G o ea Ta et ko A f tata lo NA TA CO) LIRA Va el o JAG (a B ta o A tl e o ot 0) e ot i Ta JI sta lot jal ta Tt t TAT B a torr Efi tab Kotai ata Ba Ia a FI TE IIIA TA btala ta Betel ie to BE i ta Ko ata Bi ni ert Għamel mill-Milied sa San Stiefnu: AW nd L et CZ a CB A ZI oC az o IT tal-Knisja, taħbat eżattament l-għada tal-Milied, is-26 ta' Dicembru, għall-Inglizi 'Boxing Dav'. Il-kurzità hija kif dan l-għajdut ma ntrabatx biss ma' dawn iż-żminijiet ta' festi, imma għas-sena kollha, biex jirreferi għal xi ħaġa li tintemm malajr, inkella għal xi ħadd li ma jsaddad imkien. Insomma, ħallina minn dawn l-irqaqat lingwistiċi, folkloristici u kulturali, u filwaqt illi nawgura li jkollna temp tajjeb f'dawn il-festi kif ukoll fl-Għid il-Kbir ħalli nkunu nistgħu ngawduhom, nawgura l-Milied Ħieni likom il-qarrejja u lill-għeżież kollha, u jalla nkomplu niltaqgħu flimkien fil-ħarġiet illi jmiss matul is-sena l-ġdida. Jalla l-2016 iġġib ħafna ferħ, saħħa, barka u paċi lill-proxxmu kollul b'solidarjetà 'LETTER TO SANTA EA L-A ATI LIVE ENTERTAINMENT Ż ig r VARIOUS PRIŻES U TO BEWON ko