San Ġorġ Preca u Ħal Balzan Il-ġrajjiet li: għaddejna minnhom. is-sena li għaddiet żgur li għadhom immarkati fil-moħħ u fil-qalb tagħna Ikoll, kemm ta' dawk fostna li nhar it-3 ta' Ġunju 2007 konna preżenti fi Pjazza San Pietru għall-kanonizzazzjoni tal-Beatu Ġorġ Preca, kif ukoll ta' l-eluf l-oħra li segwew din l-okkażjoni unika permezz tat-televiżjoni. Din il-ġrajja, li seħħet fis-sena meta s-Soċjetà tad-Duttrina Nisranija (MUSEUM) kienet qiegħda tfakkar għeluq il-mitt sena mit-twaqqif tagħha, ma jistax jonqos li ġabet memorji differenti lil ħafna nies: uħud irrakkontaw li ltaqgħu ma' Dun Ġorġ jew li qerrew għandu, oħrajn li fittxewh għal parir u serrħilhom qalbhom, oħrajn li semgħuh jitkellem waqt xi sajda jew li tahom xi ħelwa mbierka meta kienu għadhom imorru l-Museum. Dun Ġorġ u l-bidu tal-Museum f'Ħal Balzan Hal Balzan ukoll għandu t-tifkiriet tiegħu x'jirrakkonta ta' dan il-bniedem ta' Alla. Għalkemm dawn it-tifkiriet fil-qofol tagħhom huma marbutin mal-ġrajja ta' l-oqsma tal-Museum f'din il-parroċċa, niltaqgħu ma' episodju li seħħ qabel. Jingħad li fl-1921 Dun Ġorġ Preca inzerta għaddej minn Ħal Balzan. Wieħed żagħżugħ jismu Spiru Sammut, li kien qed jagħmel xi lavur fuq il-bejt, kif lemaħ lil Dun Ġorġ sejjahlu u talbu jbierku. Dun Ġorġ qallu jinżel ħa jkellmu. 'Tnt ma tmurx il-Museum 77 staqsieh. Spiru wieġbu: 'Ħal Balzan m'għandniex Museum. Dun Ġorġ ħajru biex jibda jmur Ħ' Attard u jieħu miegħu wkoll lil sħabu. Iż-żagħżugħ hekk għamel, u baqa' jmur Ħ' Attard sakemm infetaħ il- Museum Ħal Balzan.' Il-Fundatur tas-Soċjetà kellu sehem importanti fil-ġrajja tat-twaqqif tal-Museum f'Ħal Balzan. Dan ħareġ ċar meta, fis-snin 70, kont qed niġbor it-tagħrif kollu li stajt biex indomm l-istorja tal-Museum tas- - Carmel Bezzina subien fil-parroċċa tagħna 2 Għall-bidu kien ġie Ħal Balzan Dun Ġorġ. flimkien ma' l-ewwel Superjur Ġenerali tas-Soċjetà, Ewġenju Borg. Huma laqqgħu t-tfal fit-triq ta' wara l-knisja, fejn illum hemm Triq l-Annunzjata, u meta raw li kien hemm art tajba, Dun Ġorġ ordna li jitwaqqaf il-qasam. Dan kien x'aktarx għall-bidu ta' l-1923, fi żmien il- Kappillan Dun Amabile Sisner. Bħala lokal inkriet id-dar li qiegħda fil-kantuniera n-naħa tal-lemin tal- knisja parrokkjali, u bħala l-ewwel superjur inħatar Ġużeppi Galea minn Birkirkara $ Din id-dar illum Nru 2, Triq l-Annunzjata, kantuniera ma' Triq Dun Spir Sammut — kienet l-ewwel qasam tal-Museum tas-subien f'Ħal Balzan. Kien hemm drabi oħra meta Dun Ġorġ żar il- Museum tas-subien f'Ħal Balzan, għalkemm mhux iż-żjajjar kollha huma dokumentati bil-kitba. Dun Spir kien qalli li l-qasam ta' Ħal Balzan kien wieħed mill-oqsma li l-Fundatur kien iħobb iżur Fiż-żmien li kien superjur Spiru Sammut innifsu, bejn is-snin 1929 u 1938, Dun Ġorġ kien żar il-qasam u għamel lezzjoni f'waħda mis-sajdat li kienu saru. Dak iż- żmien is-sajdat kienu jsiru fil-qasam stess, li kien ikun mimli daqs bajda bin-nies. F'sajda minnhom, jirrakkonta Dun Spir, tant kienu marru nies li saħansitra l-kappillan, Dun Franġisk Saverju Zahra, baqa' mistagħġeb. Għad-dawl tal-lampi tal-pitrolju, in-nies kienu jimlew kull rokna tal-qasam, fuq u isfel, u l-kelliem kien joqgħod fil-bieb bejn iż-żewġ kmamar ewlenin biex żgur jinstama' minn kulħadd. Holqa oħra li torbot 'il Dun Ġorġ mal-Museum ta' Ħal Balzan hija l-istatwa simpatika ta' San Lawrenz li sal-lum għadna naraw fil-qasam. Lil dan il-qaddis martri l-Fundatur għażlu l-protettur tat- tfal subien imsejħin Magħżulin u Aspiranti, jiġifieri dawk ta' bejn it-12 u s-16-il sena. Din l-istatwa saret fi żmien is-superjur Spiru Sammut. Qabel ordna din l-istatwa, is-superjur tkellem ma' Dun Ġorġ u fissirlu l-ħsieb tiegħu. L-idea għoġbitu ħafna 'l-Fundatur u lis-superjur qallu kif xtaqu jagħmilha: San Lawrenz liebes ta' djaknu, bil-gradilja f'idu, qiegħed iħaddan tfajjel Magħżul bil-kalzetti twal suwed sa taħt irkubbtejh, kif kienet titlob ir-regola dak iż-żmien. L-istatwa saret Lecce, l-Italja, u swiet madwar lira u nofs. Dun Ġorġ u l-Museum tal-bniet f'Ħal Il-Museum tal-bniet fil-parroċċa għandu wkoll l-esperjenzi tiegħu tal-Fundatur. Il-qasam tal- bniet f'Ħal Balzan infetaħ, bejn wieħed u ieħor, fl-1930/1931 mix-xebba Duminka Fenech li kienet insistiet ħafna għall-ftuħ tiegħu. Dan kien fi żmien il-kappillan Zahra. Duminka ġa kienet tgħallem id-duttrina l-knisja. Fil-bidu Dun Ġorġ kien imur għandha u kien jagħmel il-lezzjonijiet għandha. L-ewwel superjura tal-qasam kienet is-soċja Ġużeppina Calleja minn Birkirkara, u l-ewwel dar kienet fi Triq Santa Marija. Jingħad ukoll li Dun Ġorġ baqa' jmur spiss f'dan il-qasam biex ikellem lil Duminka u wara kien jagħmel il-lezzjoni, li ġieli saret fuq il-bejt. $ Is-soċji tal-bidu jirrakkontaw li darba, waqt waħda mil-lezzjonijiet, kellhom bżonn id-dawl fil- kamra. Dun Ġorġ qabad lampa b'żewġ ftejjel, u biex idendilha mal-ħajt ħa labra tar-ras, daħħalha fil-bieb, u dendel il-lampa magħha. Malli raw li l-labra ma ċedietx u l-lampa żammet, qamet għagħa fil-kamra u Dun Ġorġ, bis-sempliċità tipika tiegħu, qalilhom: ''Ara ma tonqsux mill-fidil' Ġrajja oħra Dun Ġorġ Preca (1880-1962), il-Fundatur tas-Soċjetà tad-Duttrina Nisranija (MUSEUM). Dan huwa r-ritratt uffiċjali mħejji għall-kanonizzazzjoni, tirrakkontaha s-soċja Annunzjata Sammut, illum mejta' Dak iż-żmien Lonza kienet għadha tifla. Darba, wara l-lezzjoni fuq il-bejt, waqt li Dun Ġorġ kien qed jitkellem mas-soċji u t-tfal, huwa poġġa l-pala ta' idu quddiem il-lampa. Lonza baqgħet impressjonata meta f'nofs id Dun Ġorġ deher id- dawl minn naħa għal oħra ta' idu.$ Fi żmien il-gwerra Meta faqqgħet il-gwerra f'Ġunju 1940, il-ġrajja tal-Museum f'Ħal Balzan daħlet f'fażi ġdida. Ħal Balzan kien wieħed mill-irħula l-aktar imfittxa min- nies tal-Kottonera u l-inħawi ta' madwar il-Port il-Kbir li ġew isibu l-kenn fl-irħula tal-kampanja. Bħal ħafna djar oħra f'Ħal Balzan, l-oqsma mtlew bir-refuġjati u l-membri kellhom ifittxu band'oħra. Is-soċju Balzani Franġisku Vassallo, magħruf b'ta' Mudest, offrielhom li jiltaqgħu għandu f'żewġ kmamar li huwa kellu fi Sqaq Numru l fit-Triq il-Kbira, quddiem il-Madonna tar-Rummiena. Hemmhekk Frenċ kien jaħdem ta' mastrudaxxa matul il-ġurnata u fil-għaxija kien iħejji l-post ħalli jinġabru hu u sħabu s-soċji rġiel sabiex jgħallmu d-duttrina u flimkien jagħmlu l-laqgħa tagħhom, imsejħa 'assenjatur'. Il-kappillan Zahra ma naqasx li jagħti s-sehem tiegħu wkoll billi lis-soċji offrielhom li jiltaqgħu fil-knisja ż-żgħira tal-Lunzjata. L-istess xorti messet lis-soċji nisa. Iż-żewġ soċji Balzanin Lonza Sammut u Karmena Zarb kienu jinżlu jgħallmu d-duttrina lit-tfal fix-xelter. Hekk kif intemmet il-gwerra, il-membri malajr ħasbu sabiex jiksbu post imdaqqas u jgħammruh bħala dar għat-tagħlim nisrani. Il-kappillan offrielhom b'kera dar, proprjetà tal-knisja, fi Triq it-Tliet Knejjes. Għalkemm il-post ma kienx kbir, għoġobhom. Dan il-lokal, bi ġnien miegħu, għadda uffiċjalment f'idejn is-Soċjetà nhar il-21 ta' Jannar 1945. Huwa dan l-istess lokal li għadu jservi ta' qasam Museumin għat-tfal subien sal-ġurnata tal- Jum. Dan il-lokal ukoll gawda l-preżenza ħajja tal- Fundatur u sama' l-kelma mħeġġa tiegħu. San Ġorġ Preca żar dan il-qasam nhar it-13 ta' Novembru 1947 unhar is-16 ta' Awissu 1948. Fiż-żewġ okkażjonijiet huwa ġabar it-tfal fuq il-bejt — ħaġa li kien iħobb jagħmilha ħafna — u għamlilhom lezzjoni.'0 Stejjer dwar Dun Ġorġ f'Ħal Balzan Kien f'waħda minn dawn l-okkażjonijiet li s-soċju Carmel Parascandalo ra l-ewwel darba lil Dun Ġorġ. Dak iż-żmien Parascandalo kellu madwar 11-il sena, u kien fil-klassi msejħa Preparatorja. Ta' tifel li kien, Parascandalo baqa' impressjonat b'dak li ġara. 'Dak in-nhar, billi kienet is-sħana, tlajna fuq il-bejt biex Dun Ġorġ jagħmlilna l-lezzjoni hemmhekk. Ftit wara li beda jkellimna ' jirrakkonta, ''xi baqar li kien hemm ftit 'il bogħod mill-qasam bdew jgħajtu, u aħna ta' tfal li konna bdejna nidħqu. Dak il-ħin Dun Ġorġ qalilna li dan kollu qed jagħmlu x-xitan biex itellifna l-lezzjoni, u wara ftit dawn waqfu 7'' Episodju simili jirrakkontah Ġorġ Borg. Meta Ġorġ kien għadu fil-klassi Preparatorja jiftakar lil xi kandidati u soċji jsemmu li darba waħda, waqt laqgħa li Dun Ġorġ kien għamlilhom fuq il-bejt tal-qasam, 'xi ħadd fit-triq kien weħillu l-ħorn tal- karozza u baqa' jdoqq. It-tfal bdew jidħqu. Dun Ġorġ qalilhom: ' Ara kif se jieqaf dan il-ħoss.' Ħareġ il-kuruna tar-Rużarju u kif qegħidha quddiemhom il-ħoss waqaf fil-pront.' Ġorġ Borg jiftakar ukoll li għall-ħabta tas-sena 1952, meta kellu sitt snin, Dun Ġorġ kien ġie fil-qasam ta' Ħal Balzan u għamel lezzjoni lit-tfal kollha fil-bitħa tal-qasam: £ Meta Dun Ġorġ kien ikun f'xi belt jew raħal, ħafna kienu l-ommijiet li kienu jersqu bit-trabi tagħhom sabiex Dun Ġorġ iberikhom. Kien hemm drabi meta lil xi ommijiet huwa ħabbrilhom xi ħaġa dwar uliedhom. Waħda minn dawn l-ommijiet kienet Xvonne Grech minn Hal Balzan li marret tisma' lil Dun Ġorġ jitkellem waqt sajda li kienet qed issir fil-parroċċa. Dan kien x'aktarx lejn l-aħħar tas-snin 40. Wara li spiċċat il-laqgħa, Xvonne marret b'binha Joseph għadu tarbija u talbet lil Dun Ġorġ iberkilha t-tifel. Huwa mhux biss bierku bil- qalb, iżda qalilha: ''Dan it-tifel għad isir saċerdot '' Joseph Grech meta kiber sar qassis u mbagħad ukoll isqof fl-Awstralja, fejn għadu sal-lum jaqdi l-Knisja f'dak il-kontinent kbir. $ Int li- qed taqra ia tibkix il-mewt ta' dan il-ħelu tfajjel: LOUIS GREGH iżda xtieq il-mewta qaddisa tiegħu, li ġrat fit-3 ta' April 1954, fl-età ta' 12'il sena, l-Ewwel Sibt tax-Xahar u fis-Sena Marjana, wara li ġie msoqqi dejjem bit-tagħlim bnin tal-Mużew, bħala ġilju l-aktar ifuħ ġibed l-atten- zjoni ta' Ġest: u Marija li ħasduh minn dan il-wied tad-dmugħ biex iżejjen. it-tron t'Alla fis-Sema. R.I.P. Ġest, Ġużeppi, Marija. Is-santa tal-mewt tat-tfajjel Louis Grech, wieħed mit-tfal Magliżulin fil-Museum ta' Ħal Balzan. (Ħajr lill-aħwa Grech, il-kuġini ta' Louis) Aneddotu ħelu u konsolanti ieħor marbut mal- Fundatur jirrigwarda wieħed mill-Magħżulin tal- qasam. Dan kien Louis Grech, tifel ferrieħi u fuq ruħu, maħbub ħafna minn sħabu. Louis kellu marda serja u kellhom jeħduh l-isptar. Marru jarawh ħafna membri tal-Museum, kbar u żgħar, u Dun Ġorġ li darba inzerta l-isptar mar jarah ukoll. Nhar is- Sibt, it-3 ta' April 1954, Louis Grech miet fl-isptar San Luqa.'t Il-funeral tiegħu sar mill-isptar għal quddiem il-Museum, fejn kien hemm miġbura t-tfal kollha tar-raħal flimkien ma' xi membri mill-oqsma ta' Ħal Lija, Birkirkara u Tas-Sliema, li mbagħad, wara l-quddiesa, akkumpanjawh sad-difna. Dun Ġorġ kien mgħarraf bil-mewt ta' dan it-tfajjel fl-aħjar tiegħu u qal lil Victor Delicata, li kien is- superjur dik il-ħabta, li Louis salva ruħu għax kien iħobb jistudja s-sentenzi tal-'Leħen il-Maħbub', kif Dun Ġorġ kien iħobb isejjaħ is-sentenzi sbieħ li ħarġu mill-fomm ta' Sidna Ġest. Dik li x'aktarx kienet l-aħħar żjara ta' San Ġorġ Preca f'Ħal Balzan seħħet f'Diċembru 1958. Dik is-sena, nhar is-7 ta' Diċembru, lejlet il-festa tal- Kunċizzjoni, ġiet imbierka l-grotta tal-Madonna fil-bitħa tal-qasam tas-subien. Dan il-għar tal- ġebel, imżejjen bix-xbihat tal-Madonna u Santa Bernardetta, sar b'devozzjoni f'għeluq il-mitt sena mid-dehriet tal-Madonna f'Lourdes. Iċ-ċerimonja ta' l-inawgurazzjoni bdiet billi Abel Giglio, mill- qasam ta' Birkirkara, wera xi slajds ta' Lourdes, imbagħad Dun Ġorġ, wara li kixef il-għar, bierku u għamel diskors dwar il-'Verġni Mbierka', kif huwa kien iħobb isejjaħ lill-Madonna. Fl-aħħar taċ- ċerimonja, il-Fundatur bierek il-ħelu qabel tqassam lill-preżenti. Għal din l-okkażjoni, minbarra xi mistednin u għadd sabiħ ta' rġiel mill-parroċċa, kienu preżenti wkoll il-kappillan Dun Karm Sciberras, u Dun Spir Sammut.'$ F'dik l-okkażjoni s-soċju żagħżugħ Carmel Parascandalo xtaq jieħu xi ritratti ta' tifkira. Talab il-permess mingħand is-superjur Victor Delicata, iżda t-tweġiba kienet fin-negattiv. Is-superjur kien jaf kemm il-Fundatur xejn ma kien iħobb juri ruħu jew jidher fir-ritratti. 'Jiena obdejt għalkemm kont iddiżappuntat,' qalilna Parascandalo. ''Meta Dun Ġorġ kien ħiereġ mill-qasam flimkien mas- superjur, jiena ġParascandaloħ u xi soċji oħra, is- superjur qal lil Dun Ġorġ : 'Sinjur, dan ried jieħu xi ritratti, imma jiena ma ħallejtux.'. Dun Ġorġ irrispondieh : 'Sewwa għamilt, superjur. Jiena meta smajt ir-risposta ta' Dun Ġorġ kont kuntent li obdejt. Il-grotta tal-Madonna fil-bitħa tal-Museum tas-subien. Din twaqqfet fis-sena 1958 f'għeluq il-mitt sena mid-dehriet tal-Madonna f'Lourdes. Tbierket minn Dun Ġorġ nhar is-7 ta' Diċembru 1958, ħamsin sena ilu. Jista' jkun li f'dik l-istess sena Dun Ġorġ kien żar ukoll il-qasam tal-bniet f'Ħal Balzan. Dak iż-żmien il-qasam kien f'numru 45, Triq it-Tliet Knejjes. Kienu ilhom jużaw dan il-post sa mill-1 ta' Lulju 1951, għalkemm kienu jgħallmu d-duttrina wkoll fil-knejjes iż-żgħar tal-Lunzjata u Santu Rokku, viċin ħafna tal-qasam. Mill-kronaka tal-qasam, taħt is-sena 1958 insibu miktub: 'Niftakru li darba kiene; il-festa tal-Karmnu u ġie fil-qasam il-Fundatur 1 tgħidx kemm fraħna bih $ Il-mewt tas-Serv ta' Alla Nhar il-Hamis, is-26 ta' Lulju 1962, il-parroċċa ta' Ħal Balzan ingħaqdet mal-parroċċi kollha ta' Malta u Għawdex f'siegħa adorazzjoni waqt l-agunija ta' Ġorġ Preca, is-saċerdot ta' qalb kbira li ħabb lil Malta, u li Malta ħabbitu. Dun Ġorġ kien wasal fl-aħħar. Lejn tmiem l-Ora Santa, qrib it- tmienja neqsin kwart ta' fil-għaxija, huwa għadda għall-ħajja ta' dejjem. Il-membri tal-qasam ta' Ħal Balzan ma naqsux li jieħdu sehem fil-funeral li sarlu s-Sibt ta' wara, it-28 ta' Lulju, fil-knisja parrokkjali ta' San Gejtanu, fil-Ħamrun, u mbagħad għad-difna fil-kripta tal-kappella tal-Madonna. tal-Midalja Mirakuluża, fil-Blata l-Bajda. Barra dan, nhar is- Sibt, il-11 ta' Awissu, fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Balzan saret quddiesa solenni de requie fis-sebgħa ta' fil-għodu għal ruħ Dun Ġorġ bl-inizjattiva tal- membri tal-qasam. Iċ-ċelebrant ewlieni kien il- kappillan, megħjun minn Dun Ġwann Zammit Hammet u Dun Ġużepp Zammit. Il-kant tmexxa minn kor ta' seminaristi. Fil-quddiesa l-membri ħadu ħsieb iqassmu santi ta' Dun Ġorġ, biex it- tifkira ta' dan il-benefattur kbir ta' pajjiżna żgur li ma tgħibx minn fostna. Ħamsin sena mit-twaqqif Fis-sena 1973 il-qasam tas-subien fakkar għeluq il-ħamsin sena mit-twaqqif tiegħu. Għal din l-okkażjoni tħejja programm li beda b'sajda museumina fuq iz-zuntier tal-knisja, qrib il-post fejn kien twaqqaf għall-ewwel darba l-qasam ħamsin sena qabel. Din is-sajda saret bejn it-18 u t-30 ta' Ġunju. F'wieħed mill-jiem ta' din is-sajda, il-Balzanin kellhom ix-xorti jisimgħu l-vuċi ħajja ta' Dun Ġorġ minn fuq tape-recorder. Il-programm kommemorattiv tkompla fil-jiem ta' wara b'diversi attivitajiet li ħadu sehem fihom superjuri u membri tas-Soċjetà, il-ġenituri u t-tfal tal-qasam, il-kappillan u l-kleru tal-parroċċa, kif ukoll l-Isqof Koadjutur Mons. Emanuel Gerada li qaddes fil-kappella tal- qasam. Kien qrib dawn il-festi ċinkwantenarji li żżanżnet il-pittura ta' Dun Ġorġ Preca, xogħol il- kandidat Balzani Ravmond Parascandalo,' li sal- lum għadha fil-qasam sabiex tfakkar lill-membri u t-tfal f'dan il-benefattur kbir tagħhom. Għeluq il-mitt sena mit-twelid ta' Dun Ġorġ Fit-12 ta' Frar 1980, f'għeluq il-mitt sena mit- twelid ta' Dun Gorġ Preca, is-soċji u l-kandidati Balzanin ingħaqdu mal-familja kollha Musċcumina għall-quddiesa ta' tifkira li saret fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann, il-Belt, immexxija minn Mons. Arċisqof Ġużeppi Mercieca, akkumpanjat mill-Arċisqof Emeritu Mikiel Gonzi u għadd kbir ta' saċerdoti. Fuq il-livell parrokkjali, il-qasam ħejja programm li jolqot is-setturi kollha tal-parroċċa biex it-tifkira ta' Dun Ġorġ tibqa' fi qlub il-Balzanin. L-attivitajiet f'Hal Balzan f'għeluq l-ewwel ċentinarju mit-twelid tas-Serv ta' Alla fetħu l-Ħadd, l-4 ta' Mejju, b'quddiesa speċjali għat-tfal fil-knisja parrokkjali. Il-Ġimgħa, id-9 ta' Mejju, saret quddiesa konċelebrata ta' radd il-ħajr bis- sehem tas-saċerdoti li kienu membri tal-Museum fil-qasam ta' Ħal Balzan. Din il-quddiesa tmexxiet mill-kappillan, il-Kan. Dun Karm Sciberras, li għamel ukoll l-omelija ta' l-okkażjoni. Miegħu kkonċelebraw Dun Ġwann Zammit Hammet, Dun Ġwann Dimech, Dun Ġużepp Zammit, il-Kan. Spir Sammut, Dun Tarcisio Delicata, li dak iż-żmien kien il-kappillan ta' Marsaxlokk, Patri Salv Delicata SJ, Patri Lino Cardona SJ, Patri Benoit Micallef SJ, Patri Alessandru Pace OCD, u Patri Eliżew Parascandalo OCD. Il-lezzjonijiet inqraw mis-superjur u s-superjura ta' l-oqsma ta' Ħal Balzan. Tgħid kienet koinċidenza li din il-quddiesa saret sewwasew fil- jum meta, wieħed u għoxrin sena wara, nhar id-9 ta' Mejju 2001, il-Papa Ġwanni Pawlu II ddikjara beatu lil Dun Ġorġ Preca, u ħatar dan il-jum biex ikun il-festa liturġika tal-qaddis tagħna' Xejn ma jiġri addoċċ,' kien iħobb jgħidilna l-Beatu Preca 20 Dawn il-festi ċentinarji ġew fi tmiemhom nhar it-30 ta' Mejju bil-korteo ta' kull sena f'ġieħ Ommna Marija. Dan il-korteo, li kien beda bl-inizjattiva tal-Museum tas-subien, ilu jsir f'Ħal Balzan sa mis-sena 196121 Bħas-snin l-imgħoddija, il-korteo beda mill-qasam fi Triq it-Tliet Knejjes. It-tfal u ż-żgħażagħ, subien u bniet, flimkien mal-ġenituri u n-nies tal-parroċċa mxew wara l-istatwa tal- Madonna ta' Fatima, merfugħa mit-tfal tal-qasam, filwaqt li rreċitaw it-talba tar-Rużarju. Hekk kif il- korteo wasal fil-knisja sar programm Marjan b'talb u qari ta' siltiet mill-kitba ta' Dun Ġorġ. Dik is-sena kien tqassam ukoll il-ktieb Dun Ġorġ 1880-1962 billi s-Soċjetà tal-Museum xtaqet li dan il-ktieb jasal għand kull familja Maltija. Żjarat lill-qabar tal-Fundatur Sa minn meta l-fdalijiet ta' San Ġorġ Preca tqiegħdu fil-kripta tal-kappella fil-Blata l-Bajda dak in-nhar tal-funeral, ġibdu lejhom eluf ta' Maltin u Għawdxin ta' kull età u kondizzjoni, li sabu f'dan il- post oasi ta' faraġ u serħan il-qalb. L-ulied spiritwali ta' Dun Ġorġ — il-membri tas-Soċjetà tal-Museum — qatt ma naqsu li jżuru l-qabar tal-Missier tagħhom kull nhar ta' Erbgħa meta jkollhom il-laqgħa tagħhom fil-Blata l-Bajda. Tul dawn is-snin kollha mill-1962 'l hawn, pellegrinaġġi minn kull parroċċa tal-gżejjer Maltin ġew organizzati regolarment. Fost żjarat li saru minn Balzanin fuq il-qabar ta' Dun Ġorġ, insibu tnejn marbutin ma' okkażjonijiet speċjali. Nhar id-29 ta' Mejju 1983, bħala parti mill-festi li jfakkru għeluq is-sittin sena mill-bidu tal-Museum f'Ħal Balzan, ġiet organizzata żjara lill-qabar tal-Fundatur fil-Blata l-Bajda. Żjara oħra saret f'Lulju 1987, fl-okkażjoni tat-tmenin sena tas-Soċjetà u l-ħamsa u għoxrin sena mill-mewt tal-Fundatur. Matul il-ġimgħa bejn l-20 u s-26 ta' Lulju ta' dik is-sena saru diversi attivitajiet, fosthom quddiesa ta' ringrazzjament. fil-knisja parrokkjali, forum għall-adulti fuq Dun Ġorġ fl- uffiċċju parrokkjali, kif ukoll il-pellegrinaġġ li semmejna. Għal dan il-pellegrinaġġ, minbarra t-tfal il-kbar tal-qasam, kienu mistiedna wkoll il-ġenituri u l-Balzanin devoti ta' Dun Ġorġ. Il-pellegrinaġġ intemm bi programm żgħir fil-kappella tal-Midalja Mirakoluża. Il-beatifikazzjoni ta' Dun Gorġ L-aħbar tal-beatifikazzjoni ta' Dun Ġorġ Preca, flimkien maż-żewġ Maltin l-oħra ħutna Adeodata Pisani u Nazju Falzon, imliet lill-poplu Malti u Għawdxi b'ferħ li ma bħalu. Kienet ilha l-ħolma ta' dan il-poplu li, wara elfejn sena ta' Kristjaneżmu, issa kien se jkollu tlieta minn uliedu ddikjarati beati mill-Knisja Kattolika. Din il-ġrajja seħħet mill-Papa Ġwanni Pawlu II nhar id-9 ta' Mejju 2001, waqt żjara li l-Qdusija Tiegħu għamel fil-gżira tagħna, it- tieni waħda f'pajjiżna tul il-pontifikat tiegħu. Bi tħejjija għal din il-ġrajja, il-membri tal- Museum tal-qasam ta' Ħal Balzan, bħall-membri sħabhom fi bliet u rħula oħra, għamlu diversi attivitajiet bil-għan li jressqu lil Dun Ġorġ aktar qrib il-poplu. Sa mill-ewwel xhur ta' dik is-sena f'diversi nħawi tar-raħal twaħħlu streamers u boards kbar b'sentenzi meħudin mill-kitbiet tal-Fundatur, biex hekk jibqgħu fidili għal dak li kien jemmen hu, li it-tagħlim tajjeb huwa l-għajn ta' kull ġid. Għall- bidu ta' April, imbagħad, saret esibizzjoni dwar il-ħajja ta' Dun Ġorġ taħt tined li ntramaw apposta fuq iz-zuntier tal-knisja. Nhar il-Ġimgħa, is-27 ta' April, saret adorazzjoni fil-knisja parrokkjali b'talb u qari ta' siltiet mill-kitbiet ta' Dun Ġorġ. Il-qofol ta' l-attivitajiet intlaħaq fil-ġimgħa bejn it-30 t'April u s-7 ta' Mejju, meta l-istess wirja dwar Dun Ġorġ, b'xi żjidiet magħha, reġgħet kienetarmata għall-pubbliku fil-knisja ż-żgħira tal-Lunzjata fi Triq it-Tliet Knejjes. Għal din l-esibizzjoni kienu mistiedna t-tfal ta' l-iskola primarja Annibale Preca kif ukoll ta' l-iskola Stella Maris. Il-Ħamis u l-Ħadd ta' dik il-ġimgħa, fis-sala Aurora saru żewġ preżentazzjonijiet awdjoviżivi bit-tema: 'Dun Ġorġ Għalliem tal-Poplu'. F'dawn iż-żewġ serati ġew ippreżentati xi sketches mibnija fuq aneddoti mill- ħajja tal-Beatu Ġorġ Preca. Saret ukoll quddiesa speċjali ta' l-okkażjoni fil-knisja parrokkjali. Ż Wara l-festa tal-beatifikazzjoni, il-membri museumini ħadu ħsieb iqassmu l-ktieb ta' Dun Ġorġ Is-Sena tas-Sinjur lill-familji kollha ta' Ħal Balzan. Dan kien ir-rigal li s-Soċjetà tal-Museum xtaqet toffri lil kull familja Maltija fl-okkażjoni tal-beatifikazzjoni tal-Fundatur tagħha. Il-kanonizzazzjoni tal-Beatu Ġorġ Preca Mill-beatifikazzjoni għall-kanonizzazzjoni: ħolma li ħadd ma kien jistenna li kellha sseħħ daqshekk malajri Nhar it-Tlieta, id-9 ta' Jannar 2007, il-kardinali u l-isqfijiet membri tal-Kongregazzjoni tal-Kawżi tal-Qaddisin approvaw il-miraklu li kellu jwassal biex il-Beatu Ġorġ Preca jiġi kanonizzat. Din l-aħbar ngħatat mill-Kurja Arċiveskovili ta' Malta l-għada l-Erbgħa, l-10 ta' Jannar, permezz ta' dikjarazzjoni li nqrat lill-membri taż-żewġ sezzjonijiet tas-Soċjetà tal-MUSEUM waqt il- laqgħa ġenerali tagħhom li dak in-nhar saret fis- sala tas-Seminarju, Tal-Virtà, ir-Rabat. Lanqas kienu laħqu għaddew seba' ġimgħat minn din id-data meta, nhar il-Ġimgħa, it-23 ta' Frar, waqt konċistorju mmexxi mill-Papa Benedittu XVI, tħabbar li Dun Ġorġ, flimkien ma' tliet beati oħra, kien se jiġi kanonizzat fil-Vatikan nhar il-Hadd, it-3 ta' Ġunju. Mons. Arċisqof Pawlu Cremona ordna li, fil-jum tal-konċistorju, fil-knejjes kollha tindaqq mota ta' kwarta f'nofsinhar, u li fil-għaxija jinxtegħlu l-faċċati tal-knejjes. Huwa ta wkoll permess lis-saċerdoti biex dak in-nhar ikunu jistgħu jqaddsu l-quddiesa votiva tal-Beatu Ġorġ Preca li tintuża fil-memorja liturġika tad-9 ta' Mejju. Uħud mill-membri tal-Museum ta' Ħal Balzan li kollhom entużjażmu telgħu Ruma għall-kanonizzazzjoni tal-Fundatur. Sa mit-tħabbir tad-data tal-kanonizzazzjoni, is- Soċjetà flimkien ma' l-Arċidjoċesi bdew it-tħejjijiet sabiex din l-okkażjoni mhux biss tirnexxi imma wkoll isservi ta' l-akbar ġid spiritwali għan-nies ta' dawn il-gżejjer. Il-membri tal-qasam ta' Ħal Balzan kellhom sehem attiv ħafna fil-preparazzjoni għall-kanonizzazzjoni, l-aktar billi kienu involuti fit-tħejjija ta' database tal-membri kollha — madwar 450 — li xtaqu jitilgħu Ruma għall-kanonizzazzjoni. Mill-qasam ta' Ħal Balzan telgħu l-membri kollha u ħafna mill-kandidati, li għalihom kienet esperjenza spiritwali sabiħa. Fil-ftit ġimgħat li kien baqa' qabel il- kanonizzazzjoni saru attivitajiet fil-parroċċa biex il-Balzanin jitħejjew kif jixraq għal din l-okkażjoni kbira fl-istorja tal-poplu tagħna. Nhar it-2 ta' Marzu l-parroċċa ta' Ħal Balzan u dik ta' l-Iklin organizzaw pellegrinaġġ għall-kappella tal-Madonna tal- Midalja Mirakoluża, fejn kien tqiegħed il-fdal tal- Beatu Ġorġ Preca wara l-eżumazzjoni tiegħu. Għal dan il-pellegrinaġġ attendew mal-150 ruħ miż-żewġ parroċċi, fosthom ħafna ġenituri tat-tfal u devoti ta' Dun Ġorġ. Wara preżentazzjoni awdjoviżiva dwar il-Beatu Preca, il-pellegrini kellhom l-opportunità jgħaddu ftit ħin ta' skiet u talb personali quddiem il-fdalijiet tal-qaddis. Il-qofol tat-tħejjiji għall-kanonizzazzjoni ntlaħaq fl-ewwel ġimgħa ta' Mejju, qrib il-festa ta' Dun Ġorġ. Nhar is-Sibt, il-5 ta' Mejju, il-korp sant tal-Beatu nħareġ mis-sarkofagu tiegħu u tqiegħed għall-qima tal-poplu fl-awditorju tad-Dar Ġenerali fil-Blata l-Bajda. Fit-tlett ijiem ta' wara, mis-6 sat-8 ta' Mejju, din is-sala ewlenija fil-Blata l-Bajda nbidlet f'oasi ta' skiet u ġabra, tnehid il-qalb u talb ħerqan lil Alla bl-interċessjoni ta' dan il-Malti ħuna, li ftit jiem wara kellu jitgħolla għad-dinjità ta' l-artali. Tul dawk il-jiem ħafna Balzanin ingħaqdu ma' l-eluf ta' Maltin u Għawdxin li resqu bi ħġarhom lejn il-korp sant ta' Dun Ġorġ u b'hekk urew kemm il-poplu ta' dawn il-gżejjer għadu jgħożż f'qalbu lil dan is-saċerdot. Kien hemm Balzanin ukoll li attendew għall-quddiesa konċelebrata, immexxija minn Mons. Arċisqof Pawlu Cremona, li saret l-għada, id-9 ta' Mejju, il-festa liturġika tal-Beatu Ġorġ Preca. Din il-festa kienet iċċelebrata wkoll fil-parroċċi kollha ta' Malta u Għawdex. F'Ħal Balzan il- quddiesa ta' fil-għaxija nhar id-9 ta' Mejju kienet waħda speċjali, bis-sehem ta' ħafna Balzanin u ġenituri, kif ukoll tal-membri ta' l-għaqdiet u tal- kunsill pastorali parrokkjali. Wara l-quddiesa sar riċeviment ta' l-okkażjoni fil-qasam tal-Museum tas-subien. Iżda l-kbir kien għadu ġejl Il-mistennija kompliet tikber sal-jum tat-3 ta' Ġunju, is-Solennità tat-Trinità Qaddisa, meta l-Maltin u l-Għawdxin kollha kellna x-xorti naraw lil Dun Ġorġ tagħna jiġi dikjarat qaddis fi Pjazza San Pietru mill-Q.T. l-Papa Benedittu XVI. Min kellu jgħidilhom lil missirijietna li dak is- saċerdot qaddis u twajjeb, fraġli u marradi, li mitt ii L-awtur ta' dawn it-tifkiriet fi Pjazza San Pietru, it-Tnejn, l-4 ta Ġunju 2007, l-għada tal-kanonizzazzjoni ta' San Ġorġ Preca. sena ilu waqqaf is-Soċjetà tad-Duttrina Nisranija, u li terraq mat-toroq tal-bliet u r-rħula tagħna, fosthom ir-raħal tagħna ta' Ħal Balzan, jgħallem u jfarraġ, kellu jsib postu fil-lista tal-qaddisin kanonizzati tal-Knisja Kattolikal Min kellu jgħidilna li għad nisimgħu b'widnejna stess, bl-ilsien ħlejju ta' din l-art ħelwa tagħna, lill-Papa jlissen il-kelmiet: fMaħbubin ħuti fi Kristu Maltin u Għawdxin, il- paċi magħkom. San Ġorġ Preca huwa l-ewwel iben kanonizzat ta' l-art ħelwa tagħkom. Huwa t-tieni missier tagħkom fil-fidi wara l-Appostlu San Pawl. Huwa jitlob dejjem għalikom biex tkunu tassew ħbieb ta' l-Evanġelju. San Ġorġ Preca, itlob għalina'' Inroddu ħajr lil Allal Noti u referenzi 1 Ara Ġorġ Borg, Dun Ġorġ, ġrajjiet minn ħajtu (Malta: Pubblikazzjoni Librerija Preca, 2001), pp.31-32. Lil Ġorġ Borg dan l-episodju rrakkontahulu Spiru Sammut innifsu (ara p.108). Aktar tard Sammut sar soċju u superjur tal- qasam ta' Ħal Balzan sakemm daħal is-seminarju biex sar qassis. Il-ġrajja tal-Muscum tas-subien f'Ħal Balzan kont ktibtha f'għeluq il-50 sena mill-ftuħ ta' l-ewwel qasam museumin fil-parroċċa. Ġiet ippubblikata f'erba' taqsimiet tul l-1973 fil-gazzetta Ħal Balzan, li kienet toħroġ kull xahrejn mill- Kunsill Ċiviku. Din l-istorja, bl-isem '' Wirt Dun Ġorġ f'Ħal Balzan,' hija fil-qofol tagħha mibnija fuq tagħrif meħud mill-atti tal-qasam, li jibdew minn Lulju 1947, għalkemm fil-ftuħ tar-reġistru nsibu d-data tas-26 ta' Mejju 1952. Għas-snin bikrija kelli nirrikorri għat-tifkiriet hajja ta' nies li għexu din il-ġrajja u li dak iż-żmien kienu għadhom ħajjin. Fost il-Balzanin li għenuni bit-tagħrif li tawni dwar il-bidu tal-Museum f'Ħal Balzan insemmi lill-Kan. Spir Sammut, Ġużeppi Asciak, Kalċidon Mallia, Valentino Muscat, u Karlu Zarb. Ma' dawn ma nistax ma nsemmix ukoll lill- Kan. Ġwann Micallef u lis-soċju Mikiel Agius, it-tnejn minn Birkirkara. Dawn il-persuni kollha Ilum m'għadhomx magħna. 3 Ara Carmel Bezzina, 'Wirt Dun Ġorġ f'Ħal Balzan, Tagsima I, Ħal Balzan, Nru 9, Jannar/Frar 1973, p.4. 4 Ibid,, Taqsima II, Ħal Balzan, Nru 11, Mejju/Ġunju 1973, p.4. $ Ibid., Taqsima II, Ħal Balzan, Nru 10, Marzu/April 1973, p.4. Dun Ġorġ baqa' f'kuntatt ma' Duminka anke meta kienet rikoverata fir-residenza San Vinċenz. F'ittra li kitbilha, indirizzata lilha fl-Ingieret (Sala 11) nhar l-4 ta' Novembru 1952, huwa jgħidilha li xtaq imur jaraha biex 'noqogħdu nitħaddtu xi ftit fuq Alla l-imbierek, iżda saqajja ma jifilhux, u hawn il-bogħod. Jirrikkmandalha li tirrassenja ruħha mal-volontà ta' Alla, u jaċċertaha li kuljum fil- quddiesa jitlob għaliha u għal ħuha Ġanni sabiex il-Mulej jagħtih il-mistrieħ ta' dejjem. Jikkonkludi l-ittra tiegħu hekk: ''Itlob għal min jaħqrek, biex Alla jaħfer lilek u tmur il-ġenna wara mewtek. Inselli għalik u nbierkek.' L-ittra hija ffirmata: Sac. Annunzjata (Lonza) Sammut tiġi oħt Dun Spir Sammut. Mietet fis-17 ta' Awissu 1995. Ħajr lill-avukat Joseph Sammut, in-neputi ta' Dun Spir u Lonza, tat-tagħrif li tani u tal-kopja ta' l-ittra ta' Dun Ġorġ lil Duminka Fenech. Dr Sammut għamel snin twal fis-Soċjetà tal-Museum u serva f'diversi karigi, fosthom anke fl-eżekuttiv reġjonali. Ara l-iStorja tal-Qasam (Sezzjoni Femminili), Ħal Balzan, Ktieb 1 (1930-2005), miktub bl-idejn, bil-paġni m'humiex enumerati. Fost ir-refuġjati li ġew Ħal Balzan mill-Kottonera nsibu lis-Superjur Ġenerali Ewġenju Borg flimkien ma' oħtu Ġorġina. Kienu joqogħdu f'dar fit-Triq il-Kbira kantuniera ma' Triq San Franġisk, dar li l-lum iġġib in-numru 252. Nhar il-11 ta' Lulju 1942 din id-dar intlaqtet minn bomba mitfugħa minn bomber ta' l-għadu. Din id-diżgrazzja ħasdet il-ħajja ta' Ġorġina, oħt Ewġenju, filwaqt li tlieta min-neputijiet tiegħu kellhom jittieħdu l-isptar. Ara Ġorġ Borg, Ewġenju Borg P.E.P. 1886-1967 (Malta: Soċjetà tad- Duttrina Nisranija, MUSEUM, 1986), p.61. Ara r-Reġistru ta' l-Atti tal-Qasam Nru XX (Sezzjoni Maskili), Ħal Balzan, miktub bl-idejn, bil-paġni m'humiex enumerati. Tagħrif mgħoddi lill-awtur minn Carmel Parascandalo nnifsu (19 ta' Jannar 2008). Il-familja Parascandalo kienu ġew refuġjati fil-gwerra minn Bormla, u t-tfal bdew jattendu għad-duttrina fil-qasam ta' Ħal Balzan. Il- baqar li jissemmew kienu ta' l-aħwa Mizzi, imlaqqmin ta' Sajrunies, li kienu jrabbu l-mogħoż u n-ngħaġ u anke xi baqar fir-razzett tagħhom fil-wied ta' Ħal Balzan, tefgħa ta' ġebla bogħod mill-Museum. Minn ittra ta' Ġorġ Borg lill-awtur datata t-28 ta' Jannar 2008. Ara Ġorġ Borg, Dun Ġorġ, ġrajjiet ġodda (Malta: Pubblikazzjoni Librerija Preca, 2005), p.71. Dan l-episodju rrakkontah lil Ġorġ Borg Joseph A. Grech innifsu (ara p.92). Kienu joqogħdu fit-Triq il-Kbira, fid-dar li llum iġġib in-numru 56, qrib Sqaq Numru 1. Fi tfulitu kien jattendi l-Museum ta' Ħal Balzan. Studja l-Liċeo u s-Seminarju. Fl-1970 mar Melbourne, l-Awstralja, jistudja t-teoloġija. Ġie ordnat saċerdot nhar it-30 ta' Novembru 1974 mill-Isqof Awżiljarju Mons. Ġużeppi Mercieca fil-knisja parrokkjali ta' Hal Balzan. Il-Papa Ġwanni Pawlu II ħatru isqof. Illum Mons. Grech huwa l-isqof ta' Sandhurst, fl-arċidjoċesi ta' Melbourne. Louis Grech, bin Joseph u Maria, xebba Zammit, twieled nhar it-23 ta' Awissu 1941 u tgħammed dak in-nhar stess. Kien iż-żgħir fil-familja, b'ħames aħwa, żewġt ibniet u tliet subien, ikbar minnu. Miet ta' tnax-il sena u ftit xbur nhar it-3 ta' April 1954, fil-5.00 p.m. Il-funeral tiegħu sar l-għada l-Ħadd, l-4 ta' April. Jinsab midfun fiċ-ċimiterju ta' Ħal Lija, fil-qabar numru 76. Ara C. Bezzina, op.cit., Taqsima IV, Ħal Balzan, Nru 12, Lulju/Awissu 1973, p.4. Ara wkoll Ġ. Borg, Dun Ġorġ, ġrajjiet minn ħajtu, op.cit., pp. 20-21. Ara r-Reġistru ta' l-Atti tal-Qasam Nru XX (Sezzjoni Maskili), Ħal Balzan, op.cit. Tagħrif mogħti lill-awtur minn Carmel Parascandalo nnifsu (19 ta' Jannar 2008). W Ara l-iStorja tal-Qasam (Sezzjoni Femminili), Hal Balzan, Ravmond Parascandalo qatta' t-tfulija u ħafna mis-snin taż-żgħożija tiegħu fil-Museum ta' Ħal Balzan. Aktar tard studja l-mediċina u speċjalizza fil-pedjatrija. Illum Dr Parascandalo huwa speċjalista ewlieni f'pajjiżna fil-kura tal-mard tat-tfal. Fost attivitajiet oħra, saret laqgħa għas-sorijiet tat-tliet kunventi li għandna f'Ħal Balzan: is-sorijiet tal-Bon Pastur, dawk tal-Karità, u l-Franġiskani Missjunarji ta' Marija. Għal din il-laqgħa, li saret nhar it-Tlieta, is-6 ta' Mejju, attendew madwar 45 soru mit-tliet komunitajiet. Il-laqgħa bdiet b'talb ta' Dun Ġorġ, inqrat paġna mill-ktieb tiegħu L-Abbandun Totali, u mbagħad John Formosa, li dak iż- żmien kien is-Segretarju Ġenerali tas-Soċjetà, tkellem dwar ''Dun Ġorġ, bniedem ta' l-orazzjoni'. Wara li nstama' recording tal-Fundatur, saret talba lill-Madonna mill-kitba tiegħu. Saret ukoll laqgħa speċjali għaż-żgħażagħ fil- kappella tal-Museum nhar is-Sibt, l-10 ta' Mejju. Il-Ħamis ta' wara, il-15 tax-xahar, saret siegħa adorazzjoni fil-knisja parrokkjali, li għaliha attendew it-tfal kollha flimkien ma' għadd sabiħ ta' ġenituri u nies oħra mill-parroċċa. Il-qari, meħud kollu mill-kitba tal-Fundatur, sar mis-soċji rġiel u nisa ta' l-oqsma tar-raħal. Il-Ħamis, it-22 tax-xahar, saret laqgħa, għall-imseħbin tal-każini minn Victor Delicata, li kien l-Assistent Superjur Ġenerali. L-għada l-Ġimgħa, il-Balzanin kollha kienu mistednin għal laqgħa fis-sala parrokkjali Aurora. Il-Primarju tas-Soċjetà, Francesco Camilleri,illum mejjet, tkellem dwar 'Dun Ġorġ u l-Għaqda tiegħu'' u wera xi slajds dwar ħajjet il-Fundatur. Ara r-Reġistru ta' l-Atti tal-Qasam Nru XX (Sezzjoni Maskili), Ħal Balzan, op.cit. Ħafna minn dawn l-attivitajiet saru wkoll fl-Iklin, billi fil- qasam tal-Museum ta' Ħal Balzan jattendu wkoll tfal minn din il-parroċċa ġdida. Kull ma teħtieġ għall-ġonna u għat-trobbija ta' l-annimali irrikorru għand