L-EŻORĊIŻMI TA' ĠESU FIL-VANĠELU SKONT SAN MARK (1) Matul din is-Sena Liturġika (B), fil-Ħdud ta' Matul is-Sena jinqara l-Vanġelu skont San Mark. L-istudji tal-Vanġeli juru li kien l-ewwel wieħed li nkiteb; il-ġrajjiet li fih jiġu rrakkuntati juru tajjeb li huma frott min verament kien għex u għamel esperjenza diretta ta' Ġest; mill-ġrajjiet irrakkuntati wieħed jista' jmiss aktar b'idejh lil Ġesu tal-istorja. Barra minn hekk, l-istudji profondi li saru fuq San Mark ħarġu aktar għad-dawl il-kapaċità tal-awtur, kemm bħala kittieb, kif ukoll bħala teologu tajjeb li għaraf jagħġen tajjeb it- tradizzjonijiet kollha li ġew mgħoddija lilu. Għaġna tajba li wasslet biex ikollna f'idejna Vanġelu tassew ħaj li jurina ftit ftit min hu verament Ġesli, u dan fil-kuntest ta' ideat teoloġiċi fundamentali li fuqhom huwa mlaqqam il-Vanġelu: il-persuna ta' Ġesi, is-Saltna ta'Alla, kif tagħraf lil Ġest, il-ħtieġa tal-fidi, il-qawwa tat-talb, id-dixxepolat eċċ. Ħa ngħiduha kif inhi: letterarjament il-Vanġelu ta' San Mark huwa ifqar minn dawk ta' San Mattew u San Luqa, jekk nippermettu lilna nfusna li nagħmlu paraguni Il-vokabularju mhuwiex varjat: l-awtur juża spiss, per eżempju, il-verbi 'jagħmel, ikollu, irid, jibda, mingħajr ħafna sfumaturi. Il-verb 'sejjaħ' huwa wżat ħafna u wieħed irid jifhem is-sens differenti tiegħu skont il- kuntest. Marku juża ħafna espressjonijiet popolari u semitiċi; insibu anke diversi kliem bl-aramajk, eżempju: talità kum, tfajla… qumi — 5:4, u jagħti wkoll traduzzjoni biex il-qarrej ikun jista' jifhimhom; ħafna kliem Latin huwa trasferit bil-Grieg, il-lingwa li bih qed jikteb l-awtur, mingħajr preokkupazzjoni li juża l-kliem proprju, eżempju kentvrion għal ċenturjun Dan jissejjaħ latiniżmu. Dan kollu jurina li San Mark kellu aktar l-intenzjoni li joħloq djalogu ħaj mal- qarrej milli jikteb Vanġelu bi stil raffinat. Fil-Bxara t-Tajba tiegħu, nistgħu ngħidu li nsibu narratur pjaċevoli, intelliġenti, vivaċi, u fl- istess ħin attent ħafna li juri bid-deher l-atteġġjamenti tal-persunaġġi li jiġu ppreżentati. U dan biex il-qarrej, kif diġà għidna, jagħmel tiegħu dawk l-istess atteġġjamenti u jidħol fid- dramm ħaj tal-Vanġelul Hemm żewġ karatteristiċi letterarji li għenu ħafna lil San Mark biex jagħmel dan. Hemm dak li jissejjaħ 'skematiżmu': L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2018 $ 29 diversi rakkonti tal-awtur għandhom skema waħda u huma miktubin fuq mudell wieħed. Wieħed jista, per eżempju, jikkonfronta ż-żewġ rakkonti tat-tkattir tal-ħobż (6:30-44 u 8:1-9), jew ir-rakkont tal-fejqan tal-għama ta' Betsajda (8: 22-26) u dak tat-trux imbikkem (7:32-36). F'dawn ir-rakkonti wieħed jinduna li hemm skema komuni użata: notazzjoni taċ-ċirkustanzi, l-intervent ta' Ġesu, l-effett tal-kliem tiegħu u tal- azzjonijiet tiegħu, l-istagħġib tan-nies. Skema waħda li ma toħloqx monotonija, kif forsi xi ħadd jista' jaħseb, imma skema li toħloq interess u skambju ħaj, anke frott il- ħafna dettalji li jagħtu ħajja lis-silta evanġelika. Karatteristika letterarja oħra hija l-istil tassew ħaj li bih jikteb San Mark. L-istil tiegħu huwa tabilħaqq ħaj u pittoresk u jgħinek tassew biex tħossok preżenti fil- ġrajjiet evanġeliċil Ġesu huwa ppreżentat b'mod tassew ħaj: wieħed jista' jiggustah preżenti miexi u jgħallem f'xatt l-Għadira tal-Galilija, imdawwar bil- folla; ma għandux ħin jiekol (3:10), jorqod fuq imħadda fil-poppa tad-dgħajsa (4:38), jimxi quddiem l-appostli tiegħu (10:32); jixħet ħarsa qalila u jitnikket quddiem il-qalb iebsa tal- Farizej (3:5), u l-attivitajiet tagħhom (8:12), jinkorla għad-dixxipli (10:13), jixħet fuqhom ħarsa ta' mħabba (10:21) u delużjoni (10:23). Anke l-persunaġġi l-oħra 30 4 L-ART IMQADDSA $ JANNAR MARZU 2018 tal-Vanġelu, kollha jiġu ppreżentati b'mod tassew ħaj: daqqa ibsin f'qalbhom (3:5), daqqa mħassbin (6:20) eċċ. L-istess mirakli — il-fejqan tal-morda, l-eżorċiżmi, il-mirakli fuq il-qawwiet tan-natura — li f'dan il- Vanġelu huma meqjusin bħala importanti ħafna, u li huma s-sinjal u l-manifestazzjoni tal-qawwa ta' Ġesu, l-Imgħallem, huma mogħnija b'dettalji partikulari li jagħmlu mir- rakkont, xena tassew ħajja. Per eżempju, San Mark jiddrammatizza r-rakkont tal-fejqan tal-mara li kienet tbati bit-tnixxija tad-demm, meta jirrakkonta li 'kienet batiet wisq taħt ħafna tobba, u nefqet kull ma kellha, u mhux biss ma swielha xejn, imma talli marret għall- agħar' (5:26). Eżempju ieħor insibuh f'6:17-28, meta l-awtur jirrakkonta l-qtil tal- Battista biex jikkummenta r-reazzjoni ta' Erodi quddiem il-ħidma ta' Ġesu. Nistgħu tabilħaqq ngħidu li San Mark jirnexxielu jdaħħal lill-qarrej fid-dramm sħiħ tal-Vanġelu. Anke jekk il- qarrej jaf minn 1, 1 li qed jaqra l-Bxara t-Tajba ta' Ġest Kristu l-Iben ta' Alla, huwa ma jistax ma jidħolx b'mod eżistenzjali fil-ġrajja tal-persunaġġi li qed jistaqsu min hu Ġesil, u qed jaslu ftit ftit, b'fidi li tikber quddiem ir-rivelazzjoni progressiva tal-Messija, li dan huwa tassew l-Iben ta' Alla. F'dan il-Vanġelu l-awtur sagru jagħtina erba' rakkonti ta' eżorċiżmi li jagħmel Ġesu. F'1:21-28 Ġesu jfejjaq raġel li kellu spirtu ħażin fis-sinagoga ta' Kafarnahum; f'5:l-20 Ġest jfejjaq raġel imxajtan f'Ġerasa; f'7:24- 30 Ġesu jeħles bint il-mara Sirofeniċja u f'9:14-29 ifejjaq tifel u jeħilsu mix-xitan. Barra minn dawn ir-rakkonti li San Mark jagħtihom importanza kbira, huwa kemm il-darba jiġbor fi ftit kliem il-ħidma eżorċistika ta' Ġesti: F'għeluq il-ġurnata ta' Kafarnahum, li fiha l-Evanġelista jagħti sintesi tal-ministeru pubbliku ta' Ġesu (1:21-34), hekk jikteb: 'U fejjaq ħafna morda minn kull xorta ta' mard, u ħareġ għadd kbir ta' xjaten li hu ma kienx iħallihom jitkellmu, għax huma kienu jafu min kien' (1:34); 'u dar il-Galilija kollha, jippriedka fis- sinagogi tagħhom u joħroġ ix-xjaten' (1:39); u l-ispirti l-ħżiena kull darba li kienu jilmħuh, kienu jixteħtu fl-art quddiemu u jaqbdu jgħajtu: 'Int l-Iben ta' Alla' Iżda hu kien jordnalhom bis-sħiħ biex ma jurux min kien' (2:11-12). F'Nazaret, minħabba n-nuqqas ta' fidi, Ġesti ma jkeċċix spirti ħżienal 'U hemmhekk ma sata' jagħmel ebda miraklu, ħlief li qiegħed idejh fuq ftit morda u fejjaqhom; u baqa' mistagħġeb bin-nuqqas ta' fidi tagħhom' (6:5-6). Nuqqas ta' fidi li dehret bil- qawwa fil-kittieba li kienu niżlu minn Ġerusalemm u li quddiem l-eżorċiżmi ta' Ġesti jakkużawh li kien qiegħed ikeċċi l-ispirti l-ħżiena għax kellu fih lil Begħelżebul u bil-qawwa tal- prinċep tax-xjatenl 'Bdew jgħidu: 'Dan għandu fih lil Begħelzebul; u wkoll 'Dan bis-saħħa tal-Prinċep tax- xjaten qiegħed ikeċċihom ix-xjaten' Hu sejħilhom lejh u beda jkellimhom bil- parabboli: 'Kif jista' x-Xitan ikeċċi x-Xitan2 Jekk saltna tinqasam fiha nfisha, dik is-saltna ma tistax iżżomm wieqfa. U jekk familja tinqasam fiha nfisha, dik il-familja ma tistax iżżomm wieqfa. Li kieku mela x-Xitan qam kontra tiegħu nnifsu u nfired, ma kienx jista' jżomm sħiħ, imma jkun wasal fit-tmiem. Ħadd ma jista' jidħol fid-dar ta' wieħed qawwi u jaħtaflu ġidu jekk qabel ma jkunx rabat lil dak il-qawwi; L-ART IMQADDSA '$' JANNAR- MARZU 2018 $e 31 mbagħad id-dar jaħtafhielu żgur. Tassew ngħidilkom, kollox jinħafrilhom lill-ulied il-bniedem, id-dnubiet u d-dagħa kollu li jidgħu. Imma min jieqaf lill-Ispirtu s-Santu ma jkollu qatt maħfra: jibqa' ħati għal dejjem: Għax kienu qalu: 'Għandu fih spirtu ħażin' (3:22-30). L-ewwel eżorċiżmu f'Kafarnahum Ġest jibda l-ministeru pubbliku tiegħu 'wara li arrestaw lil Ġwanni, Ġest mar il-Galilija jxandar l-Evanġelju ta' Alla u jgħid: Iż-żmien huwa mitmum, u s-Saltna ta' Alla waslet: indmu u emmnu fl- Evanġelju'' (1:14-15). Wara s-sejħa tal-ewwel erba' sajjieda (1:16-20), Ġesti jidħol jippriedka fis-sinagoga Il-qawwa tremenda ta' kelmtu tagħti lok għall-ewwel eżorċiżmu solenni tiegħu. Hekk jirrakkonta San Mark (1:21- 28): 'U daħlu Kafarnahum. Malajr, f'jum is-Sibt, daħal fis-sinagoga u qagħad jgħallem. In-nies baqgħu mistagħġbin bil-mod tat- tagħlim tiegħu, għax beda jgħallimhom bħal wieħed li għandu s-setgħa, u mhux bħall-kittieba. Mela jkun hemm fis-sinagoga tagħhom raġel bi spirtu ħażin u qabad jgħajjat u jgħid: 'Aħna x'għandna x'naqsmu, Ġesli ta' Nazaret2 Ġejt biex teqridna' Jien naf min int: 'Il-Qaddis ta' Alla' Imma Ġest kkmandah: 'Iskot' qallu, 'u oħroġ minnu' Mbagħad l-ispirtu ħażin lir-raġel beda jħabbtu ħafna, għajjat għajta kbira u ħareġ minnu. U lkoll stagħġbu, 32 4 L-ART IMQADDSA $ JANNAR MARZU 2018 u bdew jistaqsu lil xulxin u jgħidu: 'Dan x'inhuż X'tagħlim ġdid mogħti bis-setgħal Sa lill-ispirti ħżiena jikkmanda, u huma joqogħdu għalihf' U l-fama tiegħu malajr xterdet mal- inħawi kollha tal-Galilija. Il-kuntest ta' dan l-eżorċiżmu hija s-sinagoga ta' Kafarnahum li fiha Ġesti kien igħallem nhar ta' Ġest kellu jirritorna Kafarnahum fejn kellu jfejjaq il-mifluġ miġjub mis-saqafl (2:1-12) U kien f'din l-istess sinagoga li kellu jfejjaq lir- raġel b'idu niexfa (3:1-6). Ġesu jidħol fis-sinagoga għat-talb ta' nhar ta' Sibt. In- nies kollha kienu miġbura hemm. Wara l-qari mit- Torah u qari ieħor mill- kotba profetiċi jidher li huwa Ġesu li jieħu l-kelma. Kelmtu fil-veru sens tal- kelma ssaħħar lin-niesl 'In- nies baqgħu mistagħġbin bil-mod tat-tagħlim tiegħu, għax beda jgħallimhom bħal wieħed li għandu s-setgħa, u mhux bħall-kittieba'. Ġesti ma kellux bżonn l-appoġġ ta' mgħallma oħra biex jagħti saħħa u awtorità lill-kelma tiegħu. Kelmtu, frott persuntu midluka mill-Ispirtu ta' Alla, 'l-Iben għażiż' li fih il-Missier sab l-għaxqa tiegħu (1:10-11) u l-missjoni tiegħu kienu l-għerq tal-awtorità tiegħu. Kelmtu ssir 'tagħlim ġdid mogħti bis-setgħal' Kelma tant qawwija li kellha tikxef lil spirtu ħażin mrekken f'raġel. L-ispirtu ħażin, li min-natura tiegħu jinħeba, ikollu jimmanifesta ruħu quddiem il-persuna ta' Ġesu, bil-qawwa tal-kelma setgħana tiegħu. Mhux ta' b'xejn li San Mark jikteb: 'Mela jkun hemm fis- sinagoga tagħhom raġel bi spirtu ħażin u qabad jgħajjat u jgħid: 'Aħna x'għandna x'naqsmu, Ġest ta' NazaretŻ Ġejt biex teqridna£ Jien naf min int: Il-Qaddis ta' Alla' Huwa dramm fis-sinagoga: konfront bejn dak li huwa 'Il-Qaddis ta' Alla' u dak li huwa mniġġes bl-għeruq u x-xniexel bir-ribelljoni tiegħu kontra Alla. Huwa konfront drammatikul Il-kelma setgħana tikxef lill-Ħazin: tiddi l-qdusija u l-identità tal-Kristu li huwa 'Ġesi ta' Nazaret' mogħni b'kelmtu b'awtorità divina, rebbieħ fuq il-Ħażin u l-ħażen, li Alla biss jista' jikxef u joħroġ għad-dawl biex jinqered. 'Imma Ġesti kkmandah: 'Iskot; qallu, 'u oħroġ minnu' Mbagħad l-ispirtu ħażin lir-raġel beda jħabbtu ħafna, għajjat għajta kbira u ħareġ minnu'. Ġesti għajjat, iċanfar, jhedded u jikkmanda lill-ispirtu ħażin… bħalma jagħmel meta jsikket il-qawwa qerrieda tat- tempesta fuq il-baħar (4:39), lil Pietru li jlumu u jaqtagħlu qalbu mill-passjoni (8:33), lill-ispirtu mbikkem u trux fit-tifel (9:25) u bħal meta kkmanda li l-mirakli tiegħu ma jixxandrux (3:12; 8:30). 'Iskot; qallu, 'u oħroġ minnu' Ġest jsikket lill- ispirtu ħażin li bħal donnu kien qed juri li kellu xi għarfien superjuri fuq l-identità ta' Ġest u ried jiftaħar li jxandarha. Imma r-riżultat tal-kmand solenni ta' Ġest, b'dik il-kelma qawwija, hija immedjata: 'l-ispirtu ħażin lir-raġel beda jħabbtu ħafna, għajjat għajta kbira u ħareġ minnu'. 'U Ikoll stagħġbu, u bdew jistaqsu lil xulxin u jgħidu: 'Dan x'inhu' X'tagħlim ġdid mogħti bis-setgħal Sa lill-ispirti ħżiena jikkmanda, u huma joqogħdu għalihl'v L-istagħġib huwa kbir: il-ġrajja li kienet għadha kif seħħet uriet bid-deher il-qawwa ta' Ġest. Hu ma jużax xi kliem ripetut jew formoli maġiċi biex ikeċċi l-ispirti, bħalma kienu jagħmlu l-eżorċisti ta' żmienu; kienet biżżejjed il-kelma qawwija tiegħu miissna b'awtorità waħdanija. 'U l-fama tiegħu malajr xterdet mal-inħawi kollha tal-Galilija'. Mill- mument li l-qawwa tal- ħażen tintrebaħ, dan kellu jkun il-bidu tat-tmiem tiegħu. Dan bil-kelma qawwija ta' Ġest. U issa l-Galilija kollha ssir tafl Dan l-eżorċiżmu huwa għal San Mark l-ewwel att pubbliku ta' Ġest fil- ministeru tiegħu. Ir-rakkont ikompli jirrivela l-identità ta' Ġest, mgħarrfa mis-sema fil-mument tal-magħmudija tiegħu fix-xmara Ġordan, u hawnhekk mgħajta mill- ispirtu ħażin fis-sinagoga ta' Kafarnahum. Anke l-ispirtu ħażin jagħraf min hu Ġesu. Hu l-qawwi li rebaħ lix-xitan fid-deżert (1:7 13) u żarmalu daru (3:23-27). Dan kollu joħroġ għad-dawl b'mod qawwi l-awtorità ta' Ġesti bħala mgħallem. Mgħallem ta' kelma tant qawwija li n-nies kienet lesta tħalli kollox u timxi warajh. Hija kelma aktar qawwija minn dik tal-kittieba, kelma kapaci teqred il-qawwa tal-ħażin. Hija għalhekk kelma ta' min joqgħod tassew fuqha u li trid tinxtered kullimkien. L-ART IMQADDSA '$' JANNAR- MARZU 2018 $e 33