ORT SPEĊJALI IL-M.U. S. E.U.M. TAĦT INKJESTA Mitt sena ilu har is-6 ta' Marzu 1917, il-Knisja Malti- ja mmexxija mill-Is- qof Mawru Caruana, ħarġet id-digriet bir-riżultat tal-ink- jesta fuq is-Soċjetà tal- MUS.E.U.M. li San Ġorġ Preca kien waqqaf. għaxar snin qabel mingħajr l-appro- vazzjoni uffiċjali tal-Isqof. BIDLIET TAD-DIGRIET TAL-ARĊISQOF Qabelxejn l-Arċisqof ried li s-soċji ma jagħmlux iżjed il- vot tal-manswetudni. Ma ridhomx jissejħu iżjed 'Papidi u Papidissi' jew 'ap- postli', iżda jissejħu 'Kate- kisti Wlied il-Papa'. Ried li flok il-kelma 'Museum' tin- tuża 'Dar tad-Duttrina'. Ried li hu, bħala Isqof, il-kap- pillani, u l-qassisin anzjani jiġu għas-soċji qabel s-super- jur ta' kull qasam tal-Muse- um, u riedhom jissottomettu ruħhom għalkollox: għall- opinjoni tiegħu. Ried li kull qasam ikun fi ftehim perfett mal-Kappillan, u lilu jrid jagħti kont ta' kulma jgħal- lem. L-Arċisqof ma riedx li jiġi projbit lis-soċji jew lit-tfal li jieħdu parti fil-funzjonijiet reliġjużi, li jservu fihom, li jisimgħu l-prietki, u li jmorru f'kongregazzjonijiet u fratel- lanzi. approvati mill-Knisja. Ried li l-laqgħat tal-Museum kemm jista' jkun isiru f'ħin- ijiet liberi mill-funzjonijiet tal-knisja. ' L-Arċisqof ma ried bl-ebda mod li tibqa' ssir' direzzjoni spiritwali minn soċji għal soċji. Ma ried li ebda soċju jagħmel prietki jew diskorsi, la fil-Museum u lanqas il- Museum, imma. f'każ. ta' bżonn, jillimitaw ruħhom biss li ijiepiesew i- Katekiżmu. it-teoloġija u l-Iskrittura. Ma ridhomx jibqgħu jbier- ku l-ilma u lanqas jilbsu l- 'palju', u minflok bħala sin- Papa renjanti. U ried li l-oqs- ma tan-nisa jservu biss bħala klassijiet tad-duttrina u jku- nu dipendenti għalkollox mill-Kappillan. It-Tlieta 6 ta' Marzu 1917, kien il-jum li fih uffiċjalment ingħalqet l-Inkjesta. Mons. Alwiġ Attard iffirma d-Dig- rieti tal-Arċisqof bħala d-De- legat speċjali tiegħu. L-istess Attard ikkomunika kollox lis-Soċjetà tal-Museum. is- Sibt 28 ta' April meta lis-su- perjuri tal-oqsma kollha u xi soċji flimkien ma' Dun Ġorġ laqqagħhom fid-dar ċentrali tal-Ħamrun li dak iż-żmien kienet fi Triq il-Wiesgħa. L-għoxrin digriet tal-Arċ- isqof inqraw quddiem kull min kien preżenti. Il-qari pubbliku tagħhom kien ifis- ser li b'hekk id-digrieti ġew ippubblikati. Id-Delegat ta wkoll lil Dun Ġorġ kopja aw- tentika tad-Digrieti. L-oriġi- nal li nżamm fil-Kurja tal- Arċisqof kien bit-Taljan. Im- ma l-kopja li ngħata Dun Ġorġ kienet bit-Taljan u l- Malti. It-traskrizzjoni ma kinitx eżatta għalkollox. Min- kejja dan, kif jgħid il-bijogra- fu ta' Dun Ġorġ, Alexander Bonnici, lanqas ma wieħed jistenna li tkun b'artiklu nie- qes. L-artiklu nieqes fil-kopja ta' Dun Ġorġ kien in-numru 13: 'L-ebda soċju jew mem- bru ma jagħmel prietki jew diskorsi, la fid-djar tagħhom u lanqas f'barranin; imma f'każ ta' bżonn, isiru spjegaz- zjonijiet tal-Katekiżmu fejn jiġi mgħallem il-Katekiżmu. ' Kien importanti ħafna li Dun Ġorġ ikun jaf eżattament x'kien iddeċieda l-Arċisqof. Kif jidher evidenti fl-ewwel artiklu tad-Digrieti, Dun Ġorġ kellu fi ftit ġranet ifas- sal regoli u kostituzzjonijiet ġodda skont dawk id-digrieti ħalli l-Arċisqof ikun jista' jagħti l-approvazzjoni tiegħu lis-Soċjetà DIFFIKULTAJIET FL-IMPLIMENTAZZJONI Irridu ngħidu li f'dawn il- mitt sena li għaddew minn dawn. id-digrieti, xi wħud minnhom ġew implimentati minnufih iżda oħrajn qatt ma tqiegħdu fil-prattika. Il-prob- lemi prattiċi li nqalgħu biex jiġu implimentati dawn id- digrieti kellhom bħala kon- segwenza li s-Soċjetà tal-Mu- seum damet 15-il sena oħra biex tiġi approvata mill-ist- ess Arċisqof Mauro Caruana, jiġifieri fl-1932. Imma l-ħsieb tal-Arċisqof kien li s-Soċjetà tal-'Katekisti Wlied il-Papa', kif riedha tissejjaħ. hu, tiġi approvata malajr biex b'hekk tkun taħt il-ħarsien tal-Knisja ta' Mal- ta, li kollox ma' kollox kienet tagħraf il-ġid li kienet qed tagħmel permezz. tat-tagħ- lim. Id-digrieti tal-Arċisqof ma fihomx kliem ta' tifħir, imma dispożizzjonijiet: Għalhekk, fihom ma nsibu xejn fuq il-ġid li s-soċjetà tal- Museum kienet qed tagħmel. Iżda l-Kummissjoni wriet kemm apprezzat: lis-Soċjetà meta fil-konklużjonijiet tagħ- ha qalet hekk: ''Aħna nafu kemm hu kbir il-ġid li s- soċjetà għamlet u għadha tagħmel fid-Djoċesi. Aħna nibżgħu li dan il-ħafna ġid jista' jintilef jekk qatt jiġri li, għal xi raġuni jew oħra, din is-Soċjetà jkollha: tispiċċa għax il-merti tagħha huma kbar' Skont il-bijografu Patri Al- exander Bonnici, 'Dun Ġorġ ġie mitlub l-impossibbli' għax hu ma ntalabx jagħmel bidliet kożmetiċi jew sempliċi studju iżda bidla strutturali tas-Soċjetà kollha fl-aspetti kważi kollha li kienu essen- zjali għalih, bħat-tagħlim tat- teoloġija, id-direzzjoni spirit- wali u l-vot tal-manswetud- ni. F'ħajtu, Dun Ġorġ żamm għandu il-kopja tad-digrieti tal-Arċisqof u ma xerrid- homx mas-soċji. Bonnici jgħid li ħadd mis-soċji l-aktar anzjani tal-Museum ma kien jaf b'dawn id-digrieti. Kien biss wara l-mewt ta' Dun Ġorġ fl-1962 li nstabet kopja tagħhom u xi ħadd ittajpja- hom u xerred xi kopji tagħha. Wara li Mons. Alwiġ At- tard, Delegat tal-Arċisqof, ik- komunika d-deċiżjonijiet tal- Isqof lis-Soċjetà tal-Museum, fit-28 ta' April 1917, bdew igerbbu x-xhur. Dun Ġorġ u l-Oqsma tal-Museum baqgħu taħt il-lenti tal-Kappillani u tal-qassisin. Ħafna kienu għassa tagħhom. Minkejja li l-Inkjesta kienet magħluqa, baqgħu jaslu rapporti. fil- Kurja kontra Dun Ġorġ u tal- Museum. Issa beda jiġi ak- kużat li ma kienx qed josser- va id-digrieti tal-Isqof. Tas- sew li għal Dun Ġorġ ma kien faċli xejn iqiegħed dawk id-digrieti fil-prattika. Is-soċji tal-Museum baq- għu xorta waħda jagħtu di- rezzjoni spiritwali lil xulxin. U dan kien idejjaq lil xi qas- sisin. Xi kappillani ma set- għux jifhmu għaliex tal-Mużew ma kinux joqogħ- du dejjem għall-pariri li jagħ- tuhom huma. Kien hemm min irrapporta li l-palju kien għadu jintlibes minn taħt minkejja li kien ġie kkundan- nat mill-Isqof. DUN ĠORĠ MILL-ĠDID FIL-KURJA Seba' xhur-wara li kienu ppubblikati d-digrieti, Dun Ġorġ Preca, saċerdot ta' 37 sena, kellu jerġa' kontra qal- bu jmur il-Kurja biex iwieġeb għar-rapporti li kienu qegħ- din isiru kontrih. Kien l- Erbgħa, 24 ta' Ottubru 1917, meta Dun Ġorġ deher għal darb'oħra quddiem Mons. Alwiġ Attard, bħala Delegat tal-Arċisqof. Dun Ġorġ ma' jissejjaħx 'Fundatur tal-Museum' im- ma 'Direttur tad-Djar tal- Katekiżmu'' kif kienu jitolbu d-Digrieti. Preca wieġeb b'rispett għar-rapporti u l- kritika li sarulu u għamel ħiltu biex jiskuża lis-soċji fl- akkużi li sarulhom. Imma Attard ma kkonvinċiex ruħu għal kollox mill-kliem ta' Dun Ġorġ. Fid-digrieti tiegħu, l-Arċ- isqof kien ordna li 'd-direzz- joni tal-erwieħ ma tinżammx mill-ebda soċju jew membru, u l-ebda soċju ma jista' jiġi kkonsultat ex-ufficio f'materja ta' kuxjenza'. Mons. Attard qal lil Preca li dan kien ifisser li d-direzzjoni spiritwali la setgħet issir fil-beraħ u lan- qas fil-moħbi, la b'mod dirett u lanqas indirett. Lill-Arċ- isqof kienet waslitlu li din fil- fatt kienet baqgħet issir b'mod indirett u bil-ħabi. Dun Ġorġ kien wieġeb hekk: 'Kif naraha jien, id-di- rezzjoni spiritwali, fis-sens rigoruż tal-kelma, ma teżistix fid-djar tiegħi tal-katekiżmu. Nista' ngħid biss li l-membri jagħtu kultura spiritwali lil xulxin. Dawn l-istess membri jwiddbu lil xulxin bħall-aħ- wa, u jisimgħu xi dubji spirit- wali. Biex nagħti eżempju, jekk wieħed jinkwieta fuq xi ħaġa, jistaqsi jekk jistax jer- saq biex jitqarben. Huma, jekk jaħsbu li jkunu jafu jwieġbu, jagħtu soluzzjoni għal dawk id-dubji. Is-so- uzzjoni jagħtuha skont tagħ- im li jkunu rċevewh min- għand saċerdoti.' Iżda At- ard wissa severament lil Dun Ġorġ biex ma jipper- metti qatt iżjed li fid-djar tal- katekiżmu tibqa' tingħata xi direzzjoni, tkun ta' liema tip tkun. Jekk jinqala' xi każ fejn tkun tenħtieġ xi korrezzjoni, il-membri kellhom jgħidu lil Dun Ġorġ u hu jagħmel il- korrezzjoni meħtieġa. Jekk jitressaq każ ta' kuxjenza quddiem soċju, dan ma kellu jwieġeb xejn, u jibgħat lil dak li jkun għand saċerdot. JGĦALLEM IT-TEOLOĠIJA LILL-'INJORANTI' Il-kappillani kollha li kie- nu telgħu jixhdu fl-Inkjesta, ħlief dak tal-Ħamrun, kienu kontra li l-lajċi jitgħallmu u jgħallmu — t-teoloġija. Dun Ġorġ kien isemmi kif mem- bru tal-Kummissjoni tal-Ink- jesta kien staqsieh: 'Dun Ġorġ, insegnare la Teologia ai bifolchia' ('Allura int Dun Ġorġ trid tgħallem it-teo- loġija lill-injoranti2'). Il-kel- ma 'bifolchi' hija kelma Tal- jana li tfisser nies baxxi, injo- ranti u goffi. Lil Dun Ġorġ weġġgħetu dik l-espressjoni għax hu kellu għal qalbu s- soċji tiegħu, ħafna minnhom ħaddiema tat-tarzna u bdie- wa, u baqa' jsemmiha sa ma xjaħ u kien jgħidha b'ton ta' vuċi goffa. Xi ħadd kien mar jirrap- porta lil Dun Ġorġ li qal, 'U jekk imbagħad iridu jagħlqu l-mużewijiet, jagħlquhoml Irnbagħad jien immur nirrak- konta l-ħrejjef lil tal-faħaml' U xi ħadd ieħor irrapurtah li kien qal li ma jridx indħil tas- suttani (qassisin) fil-Muse- um. Quddiem il-Kummissjo- ni Dun Ġorġ wieġeb: 'Jekk għedt xi ħaġa simili għal dak li ntqal fir-rapport, kien hemm warajha xi ċirkustanza diffiċli bl-imġieba ta' xi qassis partikulari.' Ħadd mill-kappillani ma akkuża lil Dun Ġorġ u lis- l iT- TOROA IT-TORĊA ) RAPPORT SPEĊJALI soċji tal-Museum li kienu qegħdin jgħallmu l-ereżiji. Il- problema kienet. li skont il- kappillani, it-teoloġija ma ki- nitx ħobż għal snien is-soċji. Wieħed mill-aktar ħorox kien il-qassis Mosti, Dun Edgar Salomone li fost l-oħrajn qal li tal-Museum 'mhumiex im- ħarrġa u istruwiti tajjeb u li jippretendu li jifhmu u jis- pjegaw l-Iskrittura', iżda ma ddumx ma toħroġ ir-raġuni vera għaliex ma riedx lil tal- Museum, meta jkompli jgħid li s-soċji 'qegħdin jagħmlu minn kollox biex jieħdu l-aq- wa tfal tagħna, u fil-każijiet fejn irnexxielhom, aħna tlifna kull kontroll fuqhom. IT-TEOLOĠIJA FIL-ĦSIEB TA'DUN ĠORĠ Meta mistoqsi mill-Kum- missjoni rigward it-teoloġija, Dun Ġorġ kien qal li, 'L-is- kop ewlieni tiegħi kien li nqaddes lil dawn l-Appostli, u biex ma nħallix il-Katekiż- mu li kont nagħmel lit-tfal, sejjaħtilhom biex jgħinuni… Billi rajt il-ħtieġa li jkolli min ikun kapaċi jgħallem it-tfal, ġieni l-ħsieb li nikkultiva- hom fit-Teoloġija. Ma kelli ebda metodu. Imxejt fuq di- versi testi ta' Katekiżmu u Teoloġija. Minn ħames snin ilu 'l hawn, imxejt fuq kors regolari ta' tagħlim katekisti- ku u teoloġiku, l-iktar min- noti tal-Professur tiegħi, Dun Karm Grima.' It-teoloġija simplifikata ta' Dun Ġorġ bdiet tifforma par- ti mill-programm regolari tat-tagħlim tas-soċji u t-tfal. L-istil ma kellu xejn x'jaqsam ma' dak tas-seminarju jew tal-università. Dun Ġorġ li sakemm kien possibbli, it- teoloġija tiġi mgħallma f'għamla ta' mistoqsija u tweġiba. Huwa ried li kull soċju jipprietka l-parabboli ta' Kristu u l-ħajja ta' Kristu kif tinsab fl-Evanġelji biss. Minkejja d-digriet tal-Arċ- isqof, wara l-1917 Dun Ġorġ baqa' jemmen li ma kinitx ħaġa ħażina li l-lajċi jitgħall- mu u jgħallmu t-teoloġija. Lis-soċji kitbilhom hekk: 'Aqbad it-trattati tat-teolo- ġija wieħed wieħed u min- barra xi siltiet li bl-ebda mod ma jmissu l-poplu, inti tara l- bżonn tal-kultura tat-teolo- ġija anki fost il-poplu. Aħna li għandna tant eretiċi fostna, m'għandniex inkunu mgħall- min tajjeb biex ma jiġrix li huma jobormuna7' 'EForsi l-għaxar kmanda- menti ta' Alla u dawk tal- Knisja m'għandux josserva- hom. kull Nisrani7 U biex nosservawhom irridu nkunu nafuhom,' jgħid Dun Ġorġ. 'Kull bniedem għandu jkun responsabbli ta' għemilu, jimxi fuq il-leħen tal-kuxjen- za, u jkun ubbidjenti għal-liġi ta' Alla biex ma jaqax fil-ħtija. Din hija t-teoloġija.' ('Ktieb tal-Kostituzzjonijiet'). L-'ASSENJATUR' Sa mill-bidu tas-Soċjetà, wara t-tagħlim lit-tfal kienet issir siegħa 'Assenjatur', li kien tagħlim mis-soċji għas- soċji li jsir skont dak li jkun hemm assenjat għal dik il- ġurnata. Din is-siegħa kienet u għadha ssir kuljum, is-sena kollha, sajf u xitwa. Is-soċji kienu jagħmlu sagrifiċċji kbar biex jippreparaw: fi żmien meta la kien hawn il- kumdità tad-dawl elettriku u lanqas kotba ta' teoloġija bil- Malti. Imma kellhom ħeġġa kbira għax għalihom it-tagħ- lim kien teżor. Kienu jikkup- jaw fil-pitazzi t-trattati tas- suġġetti tat-teoloġija u t-tra- duzzjonijiet. bil-Malti tat- Testment il-Ġdid. : Soċji li kienu jafu b'lingwi oħrajn kienu jixtru l-Bibbja bl-Ingliż jew bit-Taljan, flim- kien ma' kotba oħrajn, kif ukoll jagħmlu xi traduzzjoni- jiet għall-użu tal-membri sħabhom. Is-superjur anzjan John Formosa jgħid li Dun Ġorġ ''kien jistenna mis- 'servjent' (is-soċju li jgħallem it-teoloġija lil sħabu) li jkun ippreparat mill-aħjar li jista' —u għal dan l-iskop ipprov- da l-kotba manwali għali- hom, minbarra t-tagħlim li kien jagħtihom hu personal- ment bil-fomm bil-laqgħat ta' kull ġimgħa. Dwar dan il- proviżjon tal-kotba ikollna ngħidu li kien sine qua non billi ma kinux jeżistu kotba bil-Malti adattati u mhux kull servjent kien jaf lingwa barranija.' Fil-bidu kien jie- ħu ħsieb Dun Ġorġ stess li jfassal l-Assenjatur u jassenja l-'materji' lit-'teoloġi' u ''kulturi' (iktar tard imsejħa 'servjenti'): 'Nhar ta' Tnejn: kwarta teoloġija dommatika jew morali, kwarta teoloġija axxetka, kwarta leħen il- Maħbub, u kwarta Atti Ap- postoliċi. Nhar ta' Tlieta: kwarta teoloġija dommatika jew morali, kwarta teoloġija Il-Ħadd 5 ta' Marzu 2017 axxetka, kwarta epistolarju, u kwarta meditazzjoni fuq ħajjet Kristu… L-assenjatur kien esperiment oriġinali u kuraġġuż ħafna li għen biex iderri lis-soċji jħobbu l-istud- ju u fl-istess ħin iħarriġhom biex: jitkellmu bil-faċilità quddiem in-nies. IŻ-ŻMIEN JAGĦTIH RAĠUN Kellhom jgħaddu 15-il se- na biex l-Arċisqof Caruana ppermetta: li setgħet issir id- direzzjoni spiritwali bejn is- soċji tal-Museum meta huwa approva s-Soċjetà tal-Muse- um. Mhux għax jidher li xi darba waqfetl Dakinhar Dun Ġorġ kien ferħan se jtir, l-ik- tar għall-fatt li approvawlu d-direzzjoni spiritwali li tant kienet għal qalbu. Wara kol- lox, din kienet xi ħaġa antika fl-istorja tal-Knisja, li l-lajċi jidderieġu spiritwalment lil lajċi oħra. Preca sempliċiment kien qed imur fl-għeruq. Snin qabel kien kiteb, 'Kif is-sul- dat ma jmurx jikkumbatti mingħajr kaptan, hekk ukoll in-Nisrani fil-ħajja spiritwali, jeħtieġ min jgħallmu u jmex- xih fil-gwerra tar-ruħ.' Kell- hom jgħaddu kważi ħamsin sena biex il-Konċilju Vatikan II (1962-65) jagħtih raġun fuq it-tagħlim tat-teoloġija mil- lajċi: 'L-appostolat tal-lajċi li ġej mill-istess sejħa Nisranija tagħhom, ma jista' jonqos qatt fil-Knisja. L-Iskrittura nnifisha turi ċar kemm kienet spontanja u kotrana din il- kelma tal-lajċi fl-ewwel żmi- nijiet tal-Knisja.' 'Żminijiet- na wkoll jitolbu xejn anqas ħeġġa min-naħa tal-lajċi; anzi l-kondizzjonijiet tal-lum ji- tolbu minnhom ' appostolat aktar wiesa'… Barra mill-for- mazzjoni spiritwali tal-lajċi, tenħtieġ tħejjija dottrinali so- da bi preparazzjoni teolo- ġika, etika u filosofika skont id-differenzi ta' età, ta' status u ta' talenti.' (Digriet dwar l- Appostolat tal-Lajċi, 1965).