Ġestr Kristis-ma riedx jerber id-dis- ARĠS kġiiiet iqal-wisq—biex l-bniedem IL-ĠIMGĦA L-KBIRA F'ĠERUSALEM Hawnhekk ma aħniex sa ngħidu x'isir f'Ġerusalem matul il-Ġimgħa l- Kbira kollha, minn Ħadd iż-Żebbuġ sal-Għid il-Kbir, għax biex tagħmel dan trid ħafna wisa' u żmien, Sa na- raw fuq fuq x'isir il-Ħamis ix-Xirka u l-Ġimgħa l-Kbira biss. Il-Ħamis ix-Xirka fil-għodu, ġewwa l-Bażilka tal-Qabar ta' Kristu, u qud- diem il-Qabar Imqaddes sewwa, issir qtiddiesa kbira bil-mużka, fuq artal tal- għewied miksi bil-fidda, bil-kandlieri tal-fidda u l-vażuni u l-fjuri ta' ġewwa fihom tal-fidda wkoll. Iqaddes Ponti- fikal il-Patrijarka ta' Ġerusalem u fil- quddiesa jbierek iż-Żejt Imqaddes. Wa- ra l-quddiesa issir purċissjoni li fiha jduru għal tliet darbiet mal-Qabar ta' Kristu bis-Sagrament Imqaddes u wa- ra jqiegħduh ġewwa l-Qabar f'taberna- klu tal-fidda, imdawwar bix-xama' jixgħel u l-ward. Wara nofs inhar isir il-ħasil tar-riġlejn ġewwa l-Bażilka, quddiem il-Qabar ta' Kristu, mill-Pa- trijarka wkoll. Qabel il-quddiesa il-Mi- silmin jiftħu l-knisja sakemm jidħlu n- nies u jerġgħu jagħlquha; jerġgħu jif- tħuha wara l-quddiesa u jagħlquha ma- lajr wara. nofs inhar. Il-Ħamis ix-Xirka, fl-4 ta' — wara nofs inhar, il-Franġiskani ma' kotra kbira ta' Insara minn Ġerusaleni, imorru jżuru l-Imkejjen Imqaddsa li hemm fuq l-Għolja ta' Sijon, li hiia biċċa mill-belt infisha, inħawi mibni- ja u nħawi egħlieqi ta' l-oqbra, ta' l- Insara (Latini Griegi u Armeni) u tal- Misilmin. Fl-4 mela, il-Franġiskani joħorġu mid-Dejr il-kbir tagħhom ta' San Sal- vatur u jiġbdu lejn Bab il-Halil, ma' qatigħ Insara li jkunu jistennewhom barra d-Dejr. Jgħaddu minn quddiem bini kbir u qadim, fejn dari kien il- Qasar jew Palazz ta' Erodi u jitilgħu lejn ix-xellug. Jibqgħu sejrin minn triq dejqa u joħorġu minn wieħed mill-bibien tal-belt, li igħidulu Bab id-Daħud; hemm jinsabu tliet toroq: tal-lemin tjeħu għal barra Bab il-Ha- lil; tax-xellug tinżel għal Wed ta' Go- żafat, u ta' quddiem għaċ-Ċenaklu. Jibqgħu sejrin 'il quddiem u jaslu f'misraħ żgħir magħluq bejn id-djar tal-Għarab u l-Knisja tar-Rħieb Be- nedittini Ġermaniżi. F'dan il-misraħ ikun hemm ukoll jistennew għadd ie- ħor kbir ta' Nnsara, mill-Palestina u minn kemm il-ġens ta' l-Ewropa, fos- thom qassisin u rħieb u tfal ta' l-is- kejjel ukoll. Jidħlu fid-dar fejn hemm du Missierna, Sliema u Glorja għall- qligħ tal-Maħfriet jew Indulġenzi. Im- bagħad min irid joħroġ u min irid joq- għod ftit hemm u jitla' minn xi sitt tarġiet għal ġewwa kamra oħra. żgħi- ra jgħidulha ta' Ruħ il-Qodos, tifki- ra ta' nżul tagħha fuq l-Appostli Wa- ra naqra kulħadd 'inżel minn taraġ ieħor u żoħroġ minn hemm, Miċ-Ċenaklu jmorru jagħmlu żjara lill-Knisja tal-Benedittini, li semmej- na qabel, mibnija fuq l-imkien fejn kienet id-dar li fiha mietet, jew raq- iċ-ċenaklu Mqaddes, fejn Ċesii għamel l-aħħar ikla tal-Għid mal-Appostli, awl il-lejl qabel ma miet, u ħallielhom l-Akbar Tifkira. iċ-Ċenaklu, l-ewwel il-Franġiskani u warajhom in-nies. jgħaddu minn ġo kamra kbira ta' barra, jiġu f'bitħa u fuq ix-xellug hemm taraġ li jitilgħu minnu għal fuq bejt. Fuq il-bejt hemm għorfa, u l-Lhudi li jagħmel minn dik id-dar jiftaħ il-bieb tagħha. Hemm huwa ċ-Ċenaklu, u l-Franġiskani u n- n'os jidħlu fih. Raħeb Franġiskan jilbes l-ispellizza u l-istola u jgħid Dominus vobiscum u jaqra l-Evanġelju fejn jissemma l-Ħa- sil tar-Riġlejn u t-Twaqqif ta' l-Ew- karistija, imbagħad igħid Antifna, Versett u Oremus, bil-Latin. Warajh, Franġiskan ieħor jaqra. kollox bħalu imma, bil-lsien Għarbi. Wara dan igħi- det għal ftit ħin il-Madonna. Joħor- ġu minn hemm u jgħaddu mit-triq li għaddew minnha qabel u jidħlu f'Dejr ta' l-Armeni fejn kienet id-dar tal-qas- sis Kajafa. Hemm knisja żgħira Arme- na u l-mejda tal-artal tagħha magħ- mula. min-nofs ħaġra mdawra donnha ħaġra ta' mitħna. L-Armeni jgħidu li dik hija l-ħaġra li kienet tagħlaq il- bweiba tal-qabar ta' Kristu. — Jista, jkun li hekk u jista' jkun ukoll li ġiebuha minn xi qabar ieħor, għaliex oqbra bil-ħaġra mdawra kien hemm u għad hemm issa wkoll fl-inħawi ta' Ġerusalem. Barra mill-knisja hemm siġra taż- żejtun li l-Armeni jgħidu li kienet ki Il-faċċata tal-Bażilka tal-Agonija, fil-Ġnien tal-Ġetsemni, fejn issir tliet siegħat Sahra Ħamis ix-Xirka bil-lejl. li rabtu magħha lil Ġesti sakemm iqum il Qassis il-Kbir li kien rieqed. Dan imma ma jistax ikun għax is-siġra hija siġra żgħira ħafna, u l-Passjoni ġrat ilu ftit anqas minn elfejn sena. Minn hemm joħorġu u wara ftit jid- ħlu mill-ġdid fil-belt minn Bab id-Da- hud (dak li semmejna. l-ewwel) u jgħaddu fid-Dejr il-kbir ta' l-Armeni, fejn hemm żewġ knej'es: fejn kienet d-dar tal-qassis Hanna u fejn il-Lhud qatgħu ras San Ġakbu, ħu San Ġwann l-Evanġelista. Il-bieb ta' l-ewwel kni- sja qadim ħafna u mnaqgax bi slaleb u weraq, f'disinji sbieħ. Fit-tjeni kni sja hemm rokna, wara l-artal, li fiha mal-ħajt, ġewwa l-ħġieġ, hemm xbie- ha ta' ras S. Ġakbu, maqtugħa, b'għaj- nejh magħluqa, Hemm igħidu li hu l-imkien sewwa li fih il-Lhud qatgħu ras il-qaddis b'amar ta' Erodi, u dan jista' jkun ħafna għax hemm kien tas- sew il-ġnien tiegħu. Ħada l-bieb tal-knisja, magħluqin ġewwa. xibka tal-ħadid l-Armeni juru tliet ħaġriet kbar. Igħidu li waħda minnhom ġiebuha minn fuq Sijon, l- oħra minn fuq it-Tabor u t-tielet waħ- da mill-qiegħ tax-xmara tal-Ġurdan. Minn. hemm jmorru jżuru knisja oħ- ra żgħira u fqira, il-knisja. tas-Siriani, fejn jingħad li kienet id-dar ta' Marija omm Ġwanni Marku, fejn kienu magħ- luqin l-Insara meta lil San Pietru xeħ- tuh il-ħabs. Hemm San Pietru mar jħabbat il-bieb meta l-Anġlu ħelsu, kif inhu miktub fl-Atti ta' l-Appostii (k. XII, vv. Fuq l-artal hemm xbieha tal-Madonna li bħal tal-Mellie- ħa ta' Malta, jingħad li San' Luqa sawwarha. b'idejh, Dak il-ħin ix-xemx tkun tbaxxiet sewwa u d-dellijiet jimlew it-toroq ta' biex tgħaddi l-lejl hemmekk trid tba- ti ħafna. Ġewwa l-Edikla, fejn ikun hemm is-Sagrament ikun hemm. is- sħana, għax ikun hemm ħafna xama' jixgħel (u fwieħa ta' ward, li jkun im- żejjen bih il-Qabar ta' Kristu), imma barra jkun hemm il-kesħa. Hemm ġew ma tistax toqgħod il-lejl kollu, għax trid toqgħod għarkubbtejk, u l-għa- dam tagħhom 'ibda jugħġa. Jekk toħ- roġ minn hemm u toqgħod bil-qiegħda Ċewwieni tal-Bażilka tal-Agonija, fil-Ġnien tal-Ġetsemni, Quddiem l-artal: Il-Blata li fuqha Ċesu għaraq id-Demm. Ġerusalem. — Għalhekk il-Franġiskani jerġgħu lejn id-Dejr ta' San Salvatur u n-nies imorru lejn djarhom, jew lejn il-lukanda, jekk ikunu barranin. Ħamis ix-Xirka ġewwa l-Bażilka tal-Qabar ta' Kristu ssir l-Adorazz'o- ni n-nhar u l-lejl kollu. Il-Bażilka tkun magħluqa, imma fis-sebgħa ta' fil-għa- xija l-knisja tiftah għal ħames minu- ti biss, biex min irid jidħol jgħaddi l- lejl hemm. Ftit jidħlu nies, għaliex fuq xi tarġa, għax siġġijiet jew ban- kijiet ma jkunx hemm, tibda taqbeż bil-bard. Jien li qiegħed nikteb, dar- ba għamiltha, u ma ħassejtx bard bi ftit, għalhekk qtajt li ma narġax, Fis-sebgħa u nofs, il-Ħamis ukoll, tibda s-Sahra u l-Adorazzjoni fil-Ba- żilka tal-Ġetsemani. Hemm imorru kotra kbira ta' nies, li l-Bażilka tkun maħnuqa. Dawl ikun hemm ftit għax jinxtegħel xama' biss u bozoz żgħar ħomor, biex ifakkru l-qtar tad-demm ta' l-Agunija ta' Ġest. Ikun hemm ar- monju u l-Franġiskani u t-tfal ta' l- iskola tagħhom ikantaw kant ta' ni- ket. Il-Kurat tal-Parroċċa ta' San Sal- vatur jaqra l-Evanġelju ta' l-Agunija bil-Latin u bil-Għarbi u wara. kull qa- ri jkun bemm xi ħames minuti skjet. Jekk tidħol fil-Bażilka dak il-ħin tist- ħajlek li dħalt fil-knisja tal-fatati, għax tara kotra kbira ta' nies u ma fismax ħoss ta' nifs u anqas tara lil ħadd jit- ħarrek. Wara. s-skiet ikun hemm il- kant kiebi mill-ġdid. Fil-Bażilka, qud- diem l-artal hemm il-Blata li fuqha Ġesti għaraq l-għaraq tad-demm. Tis- tħa'lek qiegħed tarah. Imkien ieħor ma tħoss il-għafsa ta' qalb bħal ma tħossha hemm ġewwa dak il-ħin. Me- ta jeħilsu kollox, wara xi tliet siegħat, in-nies geġwiġija waħda joħorġu mill- It-Triq tal-Vija Sagra, minn għand Pilatu sal-Kalvarju, li minnha għadda Ċesi mgħobbi Mit-tieni stazzjon sat-tielet: niżla. jitilgħu lejn Ġerusalem. Bażilka u jaqsmu l-Wied ta' Ridwu u Nhar il-Ġimgħa l-Kbira fis-sitta u nofs ta' fil-għodu, ikun hemm quddie- da kantata fil-Bażilka tal-Qabar, fil- kappella ta' fuq il-Blata tal-Kalvarju. Il-kappella tkun marsusa bin-nies. Jit- kanta l-Passju ta' San Ġwann u fl- aħħar id-Djaknu jieħu l-ktieb u joq- għod. għarkubbtejh fejn il-ħofra tas- salib u jkanta bil-qajl: eż inclinato capite HIC tradidit spiritum. Jiġifieri : 'HAWNHEKK mej'el rasu u ħarġet ruħu '. Imbagħad jitkantaw l-Improperi u sat-tnax: dejjem telgħa. Mit-tielet sal-ħames: triq watja. Mill-ħames ssir il-kixfa tas-Salib, bħal ma.ssir ukoll fil-knejjes: hawn Malta, imma hemm issir fuq il-Kalvarju, fejn dik il-funzjoni saret l-ewwel darba, meta Santa Liena sabet il-Għuda, tas-Salib. Wara. n-nies imorru tnejn tnejn ibusu s-Salib li jkun mimdud fuq imħadda. Wara, nofs inhar, fis-siegħa, in- nies tinġabar ħdejn il-Qorti ta' Pila- tu, il-lum skola. tal-Misilmin, Malli jaslu l-Franġiskani kulħadd jitla' r- rampa u jidħol fil-bitħa ġewwa, minn bieb kbir tal-ħadid. Hemm is- sir l-Ewwel Stazzjon tal-Vija Sagra. Mhux għax Pilatu lil Ġesti qatagħ- hielu għall-mewt hemm ġew, imma biex il-Franġiskani u l-Insara jżom- mu l-jedd li jistgħu jidħlu, Pilatu qatagħha għall-mewt lil Ġest, bar- ra, fin-naqra ta' Forum, jew Litho- Strotos.. Hemm ġew tkellem ma' Ġesti biss, biex jara x'kien u ma kienx. (Issir l-Ewwel Stazzjon u r- Raħeb Franġiskan jagħmel priedka qasira, wieqaf fuq siġġu kbir, li jġorru minn Stazzion għall-oħra, fuq rasu, wieħed. Għarbi Nisrani. Joħorġu minn hemm u jagħmlu t- Tieni Stazzjon barra fit-triq, dejjem bil-priedka żgħira fuq is-siġġu. It- Tielet Stazzjon issir f'salib it-toroq. Ir-Raba' ftit 'l hemm minnu. Il- Ħames, fil-bidu tat-telgħa, u f'xi nofs it-telgħa, is-Sitta. F'salib it- toroq, fuq, issir is-Sebgħa Stazzjon. Ftit 'il fuq issir it-Tmienja, u n-nies jerġgħu jduru 'l isfel, għax ma hemmx triq minn hemm għall-Kal- varju. Jimxu ftit, jitilgħu taraġ u jidħlu fi sqaq, u fit-tarf tiegħu jagħ- mlu d-Disgħa Stazzjon. Joħorġu mis-sqaq, jinżlu t-taraġ u jmorru lein il-Knisja tal-Qabar ta' Kristu, fejn jinsabu l-aħħar Ħames Stazzjo- nijiet. kol k k Fil-Knisja tal-Qabar ta' Kristu, fit-tlieta ta' wara nofs in-nhar, isiru t-Tniebri, u fis-sebgħa. ta' fil-għaxi- ja, meta jkun dalam, issir Purċis- sjoni ġewwa l-Knisja nfisha, b'salib kbir, b'sura ta' Ġest: msallab fih. Tibda mill-kappella tal-Franġiska- ni u tintemm fil-Qabar ta' Kristu, u kull fejn tieqaf issir priedka. b'xi lsien, Fuq it-taraġ. tal-kappella, priedka bit-Taljan; : quldiem il- Ħaġra, tal-Improperi bil-Grieg; ħa- da l-Ġiebja tas-Salib, bil-Ġermaniż. Fuq il-Kalvarju, fl-artal tal-lemin, bl-Ingliż, u n-naħa tax-xellug, 'bil- Franċiż, Kif jinżlu l-Kalvarju, priedka, bil-Għarbi, u fl-aħħar, qud- diem. il-Qabar ta' Kristu, priedka oħra bl-Ispanjol. Meta jkunu fuq il-Kalvarju, jaqalgħu s-sura ta' Ġe- sit msallab mis-salib u jerfgħuha f'liżar erba' Djakni. Isfel, iroxxu fuqha, trab tal-fwieħa u jeħduha u jqegħduha ġewwa. l-Qabar. Il-Pur- ċissjoni tintemm hemmhekk, u l-Mi- silmin jiftħu bieb il-Knisja u kul- ħadd imur lejn id-dar. HANNA L-MALTI. R.l.P. — B'għafsa ta' qalb inħabbru l-mewt tal-ħabib tagħna r-Rev.mu Mons. Kan. Ġużeppi Cefai, Kantur tal-Kattidral t'Għawdex li ġrat fid-9 ta' Jannar 1958, għoxrin jum sewwa wara l-mewt ta' oħtu s-Sinjorina Marija Anna C Saċerdot għaref u qalbieni, mal-ġieħ tal-Mulej fittex dejjem inibbet fi qlub l-insara, l-qima lejn il-Madonna Assunta, meqjuma fis-Santwarju tagħha ta' Pinu, li tiegħu għal ħafna snin kien il-Mexxej. Mulej, agħtihom il-mistrieh ta' dejjem.