4Ġ Hekk Kien Miktub Ta' À. CREMONA (Jaqbad mal-ghudd ta' Murżu, 1946) Dak il-lejl stess qabel ma sebaħ, nies iL-mejjet saru jatu illi ġid Feliċ kien jinsab imsakkar f'dak is-senduq. Dionk, għalhekk, in-nisa sejħu lil nieshom; Mananni lil żewġha Majsi, lil bintha. Wenza u lil binha Pinu, li dik il-iejja nġabar kmieni u ħalla x- xogħol ta' xi ġarr bit-truek mill-ajrudromi ta' Ħall Luqa f'idejn iehor minn shabu; Dolor, mill-banda l-oħra, sejħet lil bintha Żeżina, li kienet titkellem wara l-bieb mal-għarus tagħha, li mal- i sema' bil-mewt taz-ziju tal-għarusa, hekk kif sarlu l-ħin li jiż- monta mis-servizz ta' suldat fl-Imta:ta għal xi sagħtejn, kien niżel jiġri jsib l-għarusa u jieħu l-aħbarijiet minn għandha. Ftieh- mu li huma n-nisa jitkellmu ma' 'Tona u l-irġiel mal-Prokuratur biex bħala nies fil-qrib tal-me/jet ikunu jafu bħal ħaddieħor il-ġid i dana, ħalla. Sadattant mhux ħlief tarahom telgħin u neżlin dak il-ħali ta' taraġ dejjaq u jittawlu lis-senduq. Kien għoddha saret is-siegħa; dak il-lejl is-sirena kienet għadha ma semmgħetx leħinha, u milli kien jidher, ma kienx biħsiebha ssemmgħu biex tikser in-nagħsa tan-nies u ġġagħlhom iqumu biex idabbru rashom, Iżda ma laħqitx għaddiet ħmistax-il- minuta fuq is-siegħa x'ħin fil-ħemda ta' qiegħ il-lejl instemgħet f'daqqa waħda ċċarrat l-ajru t-tnewwiħa tagħha…… u lanqas ma aħqet tkaxkar l-aħħar għajtiet tagħha meta f'daqqa waħda, mal- ġiti ta' nies għaddejjin instama' ż-żanżin irqiq ta' ajruplani u l- isparar tal-kanuni mill-art għal fuqu; u iktar ma joqrob il-ħoss taż- żanżin ta' l-ajruplan, iktar ukoll jiżdied l-isparar, bla ma jaqta', al-kanuni mill-batteriji ta' Binġemma, tal-Beżbiżija, Tal-Ħlas u tal-Madliena, ' Hin bla waqt instemgħet bħal tisfira fl-ajru fil-qrib, u wara ftit, tfaqqigħa ta' bomba dir t l-art u l-ħitan tad-dar tal- mejjet Feliċ, ħsejjes ta' ħġieġ jitkisser, u mewġa qawwija ta' rih li fetħet it-twieqi beraħ u tbet id-dawl tal- Jampa tal-kamra. lejn kienu qegħdin xi qraba tal-mejjet, fosthom Rożina u Wenza. —'X'waħda dinf'—u ma' din l-għajta li ħarġet minn fomm in-nisa kulħadd qam minn fejn kien. L-irġiel, li x'uħud kienu fejn il-mejjet u l-oħrajn fil-kamra tas-senduq, fittxew xi toqba minn fejn joħorġu bid-dawl tal-lampa inemnem quddiem 46 IL-MALTI il-kwadru tad-Duluri li kien fil-kamra tal-mejjet: sejħu lin-nisa tagħhom u ħarġu jiġru mid-dar għal barra t-trieq: kulħadd imwer- wer jiġri għal bokka tax-xelter tal-kantmniera tat-trieq imbażża' li sa jaqa' l-bini fuqu. Ma;si u ibnu Pinu, wara li ħarġu ma' l-oħrajn, intebhu li l-bieb tad-dar baqa' miituħ u għalhekk ma ssabrux jinżlu isfel fix-xelter u qagħdu għassa ma' dahar il-bokka, u 'l-hawn u 'l hinn imiddu xi pass bis-serqa hiex jittawlu u jgħassu l-bieb ta' barra. mill-bogħod. . Il-mejjet baqa' waħdu mwennes biss mid-dawl tal-lampa tnemnem quddiem il-kwadru tal-Madonna sakemm mas-sebħ daqqet is-sirena u ħabbret li l-għadu telaq, u n-nies reġgħet telgħet mix-xelter u d-dar tal-mejjet reġgħet imtliet b'dawk kollha li qabel kienu madwaru. — Min jogħnos, min jittewweb, min mixħut fuq sorra ħwejjeġ u min fuq kanapċ; oħrajn, fosthom: Dolor u Mananni u żewġha u Mastru Salv, għalkemm għajjenin, deħlin u ħerġin jittawlu lis-senduq; kulħadd jistenna l-ħin li l-katavru jinġarr għad-difna. L-għada fil-għaxija, wara d-difnu ta' Feliċ, inġabru nies il-mejjet u ftiehmu li ċ-ċavetta, tas-senduq tinżamm għand Mastru Salv, li kif intqal kien l-esekutur tat-testment, sakemm issir il-qasma ta' ġid il-mejjet; iżda ħadd ma fada 'l xulxin. Tona ma' bititha Ċettina baqgħet imsammra ġewwa d-dar u Dolor u oħtha Mananni baqgħu madwar is-senduq bil-qiegħda għassa tiegħu, fil-waqt li l-irġiei, żewġ Ċettina, bint Tona, Majsi, żewġ Mananni u ibnu Pinu, malli sebaħ telqu bil-Bus u niżlu l-Belt għal għand in-Nutar Xriha, u bil-mistoqsija irnexxielhom isibu l-bieb ta' l-uffiċċju tiegħu, iżda dan kien għadu ma wasalx mir- raħal fejn kien mar igħammar ma' tul il-gwerra. Ma damux jistennew. Wara nofs siegħa, kollha kemm huma t-tlieta flim- kien ma' Mastru Salv, li laħaq ftit warajhom, kienu bil-qiegħda madwar il-mejda tan-Nutar Xriha, li fetaħ ktieb u qralhom bil- Malti t-testment tal-mejjet Feliċ. hi kien għamel xi sena qabel u minnu ma kien biddel xejn. Fit-testment Feliċ kien ħalla bħala esekutur tat-testment lil ħabibu, Mastru Salv. Buttigieg, imlaqqam im-Nemes, li kien fratell bħalu fil-Fratellanza ta' San Ġużepp, u Prokuratur tal- Kaxxa ta' l-Erwieħ — bniedem li ma jafda l-ħadd fejn imiss l-interess tal-fratellanza, u li kien ifhem daqs avukat. Skond ix-xewja. tal-Mej'et Feliċ, il-ġid tiegħu kellu jitqassam hekk : lil Tona l-ġid-li kellu mill-għatba ta' daru 'l-ġewwa: £800 qud- Hexx Kien MIKTUB ' 47 idiss għal ruħu; u £100 għall-Kaxxa ta' l-Erwieħ; minnhom jitħallsu l-ispejjeż tal-funeral u tad-difna u tal-quddiesa tal- mejtin bil-mużika u kant fil-ġurnata li jindifen. Il-quddies jit- qaddes fl-Oratorju ta' San Ġużepp, fil-Knisja ta' Grieżu—ħmis- tax-il-quddiesa fix-xahar. Il-flus jittieħdu mill-kapital tal-mejjet, iżda jekk ma jkunx hemm fondi tinbiegħ id-dar li l-mejjet kellu f'ħajtu f'Bur ir-Rhieb. Jekk għeluq is-sitt xhur mill-mewt tiegħu, għal xi raġuni jew otira, ma jsirx skond ix-xewqat tal- mejjet, il-flus tal-kapital kif ukoll id-dar jaqgħu fuq ħutu—iżda d-dar tibqa' tintiret minn. ħutu għal uliedhom u n-nisel tagħhom — bil-patt li ħutu jagħmlulu bi £30 quddies, u l-werrietu ta' waraj- hom, quddiesa fis-sena għal ruħu fil-ġurnatu tal-mewt tiegħu, Majsi u ibnu Pinu, wara li semgħu lin-nutar igħid illi l-ġid ta' dar il-mejjet sa jaqa' f'idejn il-barran.n u flusu kollha għal ruħu, baqgħu bħal miblugħin, u, wara li nqara t-testment kollu, baxxew rashom, u stennew li jibqgħu waħidhom biex jistaqsu lin-nutar x'imisshom sewwa. m'nn dak il-wirt u jserrħu rashom u ras il-werrieta l-oħra. Mastru Salv, ferħan se jtir u bid-daħku f'fommu, ħa b'idejn il-Manifku, iżżihħajr u talbu jeriagħlu kopja tat-testment. Żewġ it-tifla ta' Tona, bla ina jaf jekk għandux jifraħ jew jagħli, u bia ma fetaħ fommu bewwex 'il barra, Majsi u ibnu, resqu jkellmu lin-Nutar, iżda dan ma seta' jfarraġhom bl-ebda xaqq ta' dawl ieħor, għajr li jfissrilhom li, kif kien hemm miktub ma kellhom ebda jedd għall-wirt ħlief, jekk fi żmien sitt xhur ma jsirux il-quddies għal ruħ il-mejjet, u ma tingħatax il-£100 lil-Kaxxa ta' l-Erwieħ. imma wisq fil-bogħod it-tama li r-rota 'l quddiem iddur favur tagħhom ladarba l-mejjet flusu għoġbu jħallihom għal ruħu. Dawk l-erbgħa minn nies, kif ħarġu minn għand in-nutar, tlok ma ltaqgħu u ngħaqdu flimkien biex jiti.qu għal darhom fuq xi biċċa inġenji, fettxew li i skartaw lil-xulxin, i Majsi, ma' ibnu Pinu, b'geddum imdendel, mismitiri. baqgħu mexjin bla ma jafu fe/n imorżu. u, fil-waqt li xtaqu jaslu d-dar, ħassew li naqsithom il-ħ'ia jidhru quddiem ' dawk. iż-żewġ nisa li kienu qegħdin fuq ix-xwiek biex ikunu jafu x'messhom u x'ma messhomx mill-ġid li ħa'la huhom. F'ħobbhom kellhom kisra ħobż u biċċa ġobon biex jitre'qu, iżda lanqas aptit ma ġie- hom; ħarġu barra Putirjal u baqgħu deħlin il-Mall. Malli sabu bank taħt id-dell ta' siġra, qagħdu bilqiegħda, għajnejhom mar- ret bihom, bdew jonogħsu… u x'ħin reġgħu fetħu għasnejhom qagħdu jistennew li jgħaddi xi ftit tal-ħin ieħor biex il-karozza 48 IL-Manri —; —-Z-Z ġġorrhom j;ejn darhom. Mastru Salv, li kien miftiehem ma' sensal, biex iġorru miegħu fuq karettun, mar taħt il-loġoġ. iltaqa' u telaq, fil-waqt ii żewġ it-tifla tu' Tona, li kien għafsu l-ġuħ daħal f hanut ta' wara s-suq, ħareġ nofs ħobża mgeżwra f'maktur kbir u wilk ta' fenek moqli, qagħad joftor u jaħseb, jaħseb u joftor, daqqa joħlom bil-ġid li jista' kun hemm f'dar il- mejjet, li bih jista' jkabbar in-negozju tas-sengħa tiegħu għal wara l-gwerra u jgħaqqad forruna, u daqqa qalbu ttaqtaq ' bil- biża' li minn dak li qed ittama ima hemm xejn u hekk jiġri dak li tgħid l-għanja: Min jżma fit-tama, il-tama tqarraq bih u kul- : ħadd, ħlief Mastru Salv, jibqa' b' xiber immeħer. Biex iderri u ma jsewwidx qalbu, battal minn quddiemu xi sitt tazzi nbid tat- terz il-waħda. Hekk kif għal fil-għaxija wasal Majsi ma' ibnu Pinu, u sab lil martu ma' bintu Wenza, flimkien ma' ħtntu Dolor, u bintha Rożina, fil-kamra ċkejkna bilqeegħda madwar is-senduq, u wara li ħadhom f'rokna u ħabbrilhom b'dak li kien miktub fit-testment tal-mejjet Feliċ, wiċċ in-nisa tbiddel, sar mil-lewn il-qarsa tax-xema', berrqu għajnejhom u bdew iħarsu. bla. jitkellmu, f'wiċċ xulxin. F'dik il-kamra kien hemm ukol: wieħed xiħ minn tal- Fratellanza, li kien qiegħed hemmhekk flok: Mastru Salv. ''Dawk il-flus kollha għall-Kaxxa ta' l-Erwieħ u għal ruħu, u jekk ma jkunx hemm flus tinbiegħ id-dar''7; qamet tgħajat Rożina, bint Dolor, u magħha wkoll Wenza, bint Mananni, li kienu mlew rashom l bil-flus li sa. jħalli l-barba Feliċ lil ommhom, it bid-dar li sa jirtu, waħda setgħet tiġbor daqsxejn ta' dota u tħaffef iż-żwieġ u l-għarus ikun jista' jixtri l-għodod u jiftaħ ħanut ta' mastrrdaxxa, nm l-oħra ssib lil-xi ħadd li tl-aħħar jitħajjar jiġborbu. ''Hekk hemm miktub, wieġeb Majsi. Dak il-ħin Tona kienet isfel fil-kċina — rasha mistrieħa, għax kien hemm dak ix-xwejjaħ ta' raġel, ħabih ta' Mastru Salv, għassa tas-senduq — tisma' ma' bintha Ċettina, l-aħbar tat- testment minn fomm Bastjan, u għalhekk, Majsi ssokta jgħid u jfiehem lin-nisa b'le- ħen iżjed qawwi : ''Hekk hemm m'ktub…… lin-Nutar kellimtu, u fehemni li għalissa ħut il-mejjet m'għandhom ebda jedd għall-wirt. Hawnhekk m'għandniex għalfejn noqogħdu ma- dwar dan is-senduq, għax mill- għatba l-ġewwa ma messx lilna — ħallieh lil Tona. : Hexx Kien MIKTUB 49 T'lil ħuthom ma ħalliehom xejn, ħlief xewqa u tama bla temma t'', infexxet tgħid Dolor, ''X'ilu li rani huwa u ħiereġ mill-Knisja u wegħedni li għandu jiftakar fija u f'Rożina…… mara mingħajr raġel: Jien ma nsejtkomx, Dolor, qalli. CIżda lil 'Lona la ssemmulha xejn. U mhux l-ewwel darba li tani xi ħaġa tal-flus. Kont nistennieh ħiereġ mill-Knisja. ' 'Dak li qallek ma jgħodd xejn', wieġeb Majsi, li milli jidher kemm dam fis-sengħa ta' barklor, kien ġarrab biżżejjed il-qerq tan-nies tad-dinja fil-wegħdiet tagħhom u sab. kemm ma trid tafda lil ħadd, lanqas lil ħutek, 'Inkellmu lill-avukat. qabżet kollha rawgħu f'ħalqha Wenza, li kienet ilha tħoss l-uġigħat tal-qerq tad-dinja, u mu kienx jonqosha .ħlief din id-daqqa ta' ħarta biex tisbel u tfur bħal borma li ilha tbuqbaq. ''Patri Ġerard'', qabżet qalet onimha Mananni, qalli jekk mi jiftakarx fikom u jħalli ġidu l-barranin, qaħħdu avukat. 'V'Għalissa minn flusu ma jimtess xejn — żiedet tgħid Dolor, li kienet qiegħda tħoss demmha jagħli hija u tisma' lil oħrajn u ġiebet quddiem għajnejha l-kemxa flus li sata' kitbil- hom minn dak il-ġid kollu li ħalla, ''dak it-testment ġaġgħluh jagħmlu min ried imexmex… ma jistax ikun li kien f'sessili biex ħalla dawk il-flejjes kollha għal ruħu…… u li tinbiegħ id-dar ukolll….. ebda, ħabba sma tintess, għidlu lil Mastru Salv. Iva nqabbdu avukażt…… , ''Il-lejla stess' qabżet minnufih Mananni, immorru għand dak li kien joqgħod fil-kanturera tat-trieq tagħna, żewġ is- Sinjura Sika… qiegħed hawn fuq, it-trieq ta' Santu Wistin. Hekk kif Mananni temmet dawn il-kelmiet deher Mastru Salv, flimkien ma' Tona u bintha Ċettina, ma' żewġha Bastjan. Waqgħet ħemda. Mastru Salv fetuh fommu u qal li ġie biex iwettaq dak li kien hemm miktub fit-testment tal-mejjet. In-nisa ħabtu sa jiltħu fommhom, iżda Majsi resaq lejn martu, għemeż lin-nisa l-oħra fil-waqt li giddem ix-xotfa ta' taħt u berraq għaj- nejh biex ma jitniffsux. Mastru Salv fiehem 1i għalkemm il- mejjet mill-għatba tad-dar 'il-ġewwa ħallieh lil-Tona, kien jinħtieġ li jinfetaħ is-senduq biex wieħed jara jekk ħalliex x' karti jew ħwejjeġ oħra li ma jagħmlux mal-ħwejjeġ tad-dar, Ħadd ma tniffes u kulħadd deher li fehem li Mastru Salv kellu raġun. Is-senduq infetaħ — iżda kulħadd,-u l-aktar li baqgħu mqarrqin kienet l-ewwelnett Tonu, u mbagħad Mastru si iL-Manti Kulma kien fih is-senduq kienu l-qalziet u l-ġlekk tal- bellus li Feliċ kien jilbes meta kien ibaħħar minn Tunes għal Malta bil-bliejjem, pur stvali. ċinetta ħamra ċar bil-ġunimiena lewn aħmar dagħmi, arloġġ tal-but tan-nikel b'katina ħoxna tal- metall abjad, karabina, saw ġild mibrum, stallett imsaddad ġewwa għant tal-ġild, nofs tużżana imkatar kbar inżewqin, tnejn minnhom tal-ħi u żewġ trieħi, waħda ħamra u l-oħra kaħla, kaxxetta b'żewġ ċrieket kbar tal-metall abjad u b'ħafna ħbub tar-Reġina Vitor u dendul ta' arloġġ bil-qrun tal-għadam u tal-qroll u bl-id ta' Fatma tal-metall, u f'qiegħ is-senduq, mar- butin bi spag oħxon, qabda karti, titoli Russi ta' żmien il-Gwerra l-Kbira, oħrajn tar-Rumanija, ktieb ta' l-irċevuti, ktieb tal- Bank Franċiż b'kapital ta' £800 n b'xi mgħax li baqgħu ma nġabrux, ċedulu n kopja ta' kuntratt fejn il-mejjet kien jidher li kellu sehem f'miniera tas-sulfat f'idejn kumpanija Franċiża fl-inħawi tal-Hamat, f'Tunes, u li minnha, mindu Franza waqgħet f'idemn il-għadu. Feliċ ma baqa' jieħu ebda profitti ta' qligħ. : Mastru Salv ġabar il-ktieb ta' l-irċevuti, iċ-ċedula, il-kopja tal-kuntratt tal-miniera tas-sullut u karti oħra sakemm issir il-qasma. Bla ma tkelhnu u b'ħafna sefsif fil-widnejn il-qraba tal-mejjet telqu mid-dar u ħallew lil Mastru Salv ipaċpaċ ma' Tona u binthu, Iżda huma u neżlin it-taraġ instama' bħal tgergir u n-nisa jgħajtu ''Jeħtieġ narawha… għux dak kellu l-fus id-dar… lanqas sold biex jitketfen u jindifen… misruq f'ħajtu u misruq f'mewtu… iżdu Alla jaf x'inhu jagħmel… u tl-aħħar nieħdu li ħaqqna l i