U TAGĦRIF DWARU Fil-folklor: Malti donnu li kien hemm daqsxejn ta' nuqqas ta' fehma dwar dak li hu TAQBIL u dak li hu GĦANA. Fost l- istudjużi tal-Folklor kien hawn min kellu l-idea li l-Għana' u t- 'Taqbil' huma xorta; xi studjużi u kittieba ħalltuhom flimkien. Ma kienux u m'humiexi L-'Għana', kif kulħadd jaf hu l-għana folkloristiku li jinstema' f'kull rokna. tal-gżejjer tagħna mill- għannejja. It-'Taqbil' kien l-aktar jingħad fit-Tlett Ibliet (il- Kottonera), u l-aktar ġo Bormla. Issa tassew ħasra li nqata' u m'għadekx tisimgħu aktar. Bid- differenza li t-taqbil kien fil-forma ta' rakkont li drabi kien jintqal bil- kantaliena u kien ukoll ikun deklamat. Ħafna drabi kien jintqal speċi bħal makkjetta, jew minn xi ħadd li jrid juri l-ħila tiegħu għat-taqbil. Nistgħu insejħulu għana bla mużika. Issa m'għadniex nisimgħuh. X'kien it-'Taqbil'7: Xi kittieba barranin innotawh dan, u semmewh. fil-kotba tagħhom, għalkemm bħal George Percv Badger fil-ktieb tiegħu Description of Malta and Gozo, 1838, isemmi li kemm it-'Taqbif' u kemm l-'Għana' huma xorta waħda u l-istess. Badger ma daħalx fl-ispirtu tat-'taqbil' fih innifsu, waqt li ħallat it-'taqbif' ma' l-'għana', jew ma fehemx il- metodu tiegħu folkloristiku l-aktar fost il-ħaddiema tal-Kottonera. Il-Kavallier Saint Priest ħallielna għanja bil-Malti fil-ktieb tiegħu bil-Franċiż dwar Malta Malte Par un vovageur, 1791, imma lanqas ma tagħna ħjiel jew xi tagħrif dwar: it-'taqbil'. poetrv…' (… dan il-Maltin isejħulu 'taqbif, — is-suġġett ivarja skond Iċ-ċirkustanzi, kultant jieħu l-forma ta' poeżija epika. . Imma fost kollox Badger jgħid li l-Maltin Iħobbu jqabblu għall-gost. It-Tlett Ibliet barra li kellhom il- folklor: tagħhom, kienu l- benniena tal-mistier tal-baħar, u għal dan Malta kienet magħrufa mad-dinja. Imma folklor marittimu kemxejn ma. ntilifx meta n-nies ta' dawn l-ibliet ġew evakwati u tferrxu ma' Malta kollha fl-aħħar Gwerra Dinjija (1939-1945). Meta Napuljun: Bonaparte ħakem lil Malta u keċċa l- Kavallieri ta' San Ġwann, barra li kien l-ewwel bniedem li sejjaħ lill-Birgu, lill-Isla u lil: Bormla bħala Le Trois Cite' (it-Tlett Ibliet), hu nnifsu b'digriet tat-13 ta' Ġunju 1798 (Arrete du 25 Prairal An: V)) ifforma l- Muniċipju tal-Lvant tal-Belt ta' Malta. Il-flotta. tal-Ordni waqgħet taħt idejh u ħa miegħu għall-invażjoni u l-ħakma ta' l- Eġittu lill-baħħara Maltin li l-parti l-kbira kienu minn dan il-lokal; u b'hekk ukoll min jaf kemm folklor: marittimu Malti ntilefl Imma xi ftit minn dak il-folklor marittimu baqa' jintqal għal bosta snin wara. Bħalma l-'Għana' jaqa' taħt ħafna forom, hekk ukoll it- 'Taqbil' jaqa' taħt xi forom differenti. Jien insejjaħlu 'taqbil la Bormliża' għax l-aktar li smajtu jingħad kien ġo Bormla. it-'Taqbil' ħafna drabi kienu jitgħallmuh bl-amment u kienu ħafna li jiddilettaw bih. Kienu jgħadduh minn ġenerazzjoni għal oħra. Kienu jgħiduh bil- lajma, wisq drabi jiddeklamawh waqt xi serata, jew jingħad minn fuq ir-ribalta tal-palk f'xi intervall waqt. it-tibdil tax-xeni. — Ġieli wkoll jgħiduh għad-delizzju, waqt xi laqgħa soċjali, biex jehdew u biex juri ħilithom fit-taqbil. It-'Tabqif' kien ikun tgħarbil il-moħħ għas-sejba ta' kliem jaqbel. Mhux magħruf jekk qattx inkiteb xi taqbil jew xi tagħrif fuqu. L-aktar kien isir fejn ix-xogħol kien monotonu. Kienu jqabblu fuq ħafna suġġetti, fjuri, għamara, id-dar, l-ikel, il- kċina, il-ħut, u affarijiet oħra. Kien isir taqbil dwar snajja': il-ħaddieda, il- mastrudaxxi, — l-ebbanisti, — sajjieda, sillara, skrapar, eċċ. It-'Taqbil' kien isir ukoll waqt it-tħaddim ta' l-argnu fit- tarzna waqt li jkun qed jiddaħħal xi bastiment fil-baċir. Kien xogħol iebes u ta' ksir id-dahar u waqt li l-ħaddiema kienu jdawru l-manwelli tal-argnu, kien ikun hemm nies għal: t'apposta magħrufa għat-Taqbil'; fost l-oħrajn kien hemm Leli Casha, il-Bronk, raġel mibni b'saffejn, Bormliż u kien gwapp għal dan. it-'Taqbil'. Kellu sens ta' umoriżmu, kien ferrieħi, idaħħak u dħuli. Ix-xogħol tal-brim tas-sigarri kien monotonu u metodiku, u biex iderru waqt ix-xogħol il-barrama kienu jħobbu jqabblu bejniethom. Zolii Bajada tas- Sajjied l-aktar waħda li bqajt niftakar fost il-barrama tas-sigarri. Kienet minn- naħa ta' San Ġwann t'Għuxa. Niftakar ukoll lil Ċikka l-Kalora, li: mingħalija kienet minn-naħa tal-Bastjun. — Zolli, daqs kemm kienet, biex ngħid hekk, tbeżżagħni bil-bixra ta' wiċċha, kienet mara li tiġbdek bil-manjieri twajba tagħha. Kuġinti Ġulja (Busuttil nee' Dougall) fakkritni f'nisa oħra barrama tas-sigarri: Ċikka tal-Bastjun, Mananni l-Kokka mill-Bastjun ukoll, u f'Ċensa li kienet toqgħod qrib is-Suq il-Ġdid ta' Bormla; dawn kollha kienu għannejja tajbin li kultant kienu jinfexxu f'xi għanja 'spirtu pront' jew 'La Bormliża', barra li kienu jagħtuha wkoll għat-'Taqbif'. Nannti Vitor li kienet, biex ngħid hekk, il- prinċipala tal-fabbrika, mhux talli kienet tħallihom, imma kienet tieħu pjaċir bihom għax kienu nisa twajba u tal- familja, basta l-għana u t-taqbil ikun nadif. iż-żminijiet jinbidlu u jinbidlu wkoll id- drawwiet. Daż-żmien jitwaħħlu loudspeakers fil-ħwienet tax-xogħol u l- uffiċini li minnhom tixxandar mużika u kant, u l-ħaddiem b'hekk jinżamm aljenat mill-monotonija tax-xogħol. Sas- snin ta' qabel it-Tieni Gwerra Dinjija (1939 - 45) tas-seklu l-ieħor ma kienx hekk; waqt li xi persuna jew tnejn iqabblu bejniethom, il- ħaddiema l-oħra kienu joqgħodu jisimgħu u jsegwu t-'Taqbil' u l- 'Għana' u dak kollu li jkun qiegħed jingħad. F'żogħriti niftakru hekk u l-aktar li sirt naf fuqu meta kont inkun għand nannieti: Bormla fil-fabbrika tagħhom tat-tabakk u l- manifattura tas-sigarri fi Strada Nuova qrib il-mina ta' Santa Liena. Il-ħaddiema tat-Tarzna kellhom .it-'Taqbil' tas-snajja' tagħhom, u kellhom id-dilettanti tat-'Taqbil' — dwar is-sengħa tagħhom. L-aktar forma li kienet tintqal kienet dik li meta persuna tqabbel waħidha. Kien hemm ukoll meta tnejn iqabblu bejniethom u jalternaw il-versi u l-kwartini. Apparti mit-taqbila 'il- Ftila u l-Mila' li kienet bl- immaljar tal-kliem imqabbel, it- taqbil kien ta' A-A, B-B, l-ewwel żewġ versi A-A li kienu b'taqbil moħfi, u t-tielet u r-raba' vers B- B bit-taqbil tronk.. Ma kienx hemm wisq metrika fil-vrus, imma t-taqbil kien l-importanti. FIL-FOLKLOR It-Taqbil'' kien parti importanti tal-folklor Malti li ġie injorat u kważi ntesa. Inħoloq kemm għall-passatemp u kemm sabiex iderru mill-monotonija tax- xogħol. Il-folklor Malti ssawwar tagħna f'tagħna, fl-iżolament tal-gżejjer tagħna u ma kellu influenza minn imkien. Sar bla mbuttar, bla ndħil barrani, bla kkupjar u bla sfurzar. Il-poplu in ġenerali kien bla skola, nieqes mit-tagħlim u b'edukazzjoni limitata. Kulma għamel kien għalih, għad- delizzju tiegħu u għall- mogħdija taż-żmien. Jekk kien hemm xi xebħ u xi paralleliżmu ma' x'imkien ieħor, kien aċċidentali. Għal bosta mijiet ta' snin Malta kellha ftit tassew kuntatti ma' kultura barranija; u l-aktar li kellha kuntatti kienu kummerċjali, ma' l-eqreb ġara tagħna Sqallija. il-barranin li ħakmuna kellhom influenza fuqna biss ġeografikament, u militarment. Aħna l-Maltin għandna li għandna fil-folklor tagħna għax ħloqna minn tagħna stess, bil-ħila tagħna u għall-bżonnijiet tagħna. Xi emigranti Maltin xjuħ li marru Detroit, l-Amerka fl-ewwel snin tas-seklu l-ieħor (is-Seklu Għoxrin) qaluli li kienu raw ħafna xebħ fil-folklor u fi drawwiet tagħna ma' dawk ta' emigranti minn pajjiżi oħra. Dan kien paralleliżmu aċċidentali fil-folklor ta' ġnus oħra tax-xtut tal-Mediterran u ssawwar minnhom l-aktar minn ħtieġa tal-ħajja li kienu jixbħu dawk tagħna. Dwar. it-'Taqbif' jista' jinkiteb ħafna. Niftakarhom sewwa l- barrama tas-sigarri fil-fabbrika ta' nannieti f'Bormla li waqt li jkunu jobormu l-faxex tat-tabakk biex jagħmluhom sigarri, xogħol li hu metodiku, ripetittiv u jdejjaq, kienu jżommu ruħhom okkupati, alerti u mehdijin bit- 'Taqbil'. Ġieli tkun weħidha Zolli tqabbel b'mod reċitattiv u bil-lajma, taħdem waqt li taħseb x'se tqabbel. Gieli kienu jkunu tnejn iqabblu bejniethom; Zolli ma' Ċikka l-Kalora; imma tabilħaqq li l-barrama kollha jkunu għassa ta' xulxin għal kulma jkun qed jingħad ħalli la jitfixklu u lanqas jirrepetu ruħhom. insejjaħlu jien, 'immaljat' u għal dan kien jinħtieġ ħsieb u sengħa kbira. Lil Zolli kultant kont nitlobha ħalli tgħidli it- taqbila tal-'Ftila u l-Mila' u din l-imbierka Zolli kienet tgħidli l- verżjoni l-qasira ta' dik it- 'Taqbila'. inġib silta minnha ħalli naraw id-differenza bejn taqbila 'sempliċl) u taqbila 'mmaljata'. Din kienet popolari ħafna, u ħafna nies kienu In-Nutar Dr. Vincenzo Maria Pellegrini (1911-1997) poeta, u li kien bniedem magħruf ħafna għall- letteratura, darba kien qalli li jiftakar lil ommu (Evangelista nee' Aquilina) tgħid din it-'Taqbila' folkloristika sikwit. Mill- Gwerra Dinjija (1939-45) 'l hawn ma smajthiex aktarl Il-Ftila u l-Mila Il-ftila u l-mila, Il-musbieħ irid il-ftila, L-Imnara m'hix musbieħ, Minn hu ikraħ m'hux sabiħ, Is-sabiħ m'huwiex ikrah, l-għaref m'huwiex iblah, l-iblah m'huwiex għaref, Il-furketti m'humiex ingħaref, L-imgħaref m'hux furketti, U l-peduni m'hux kalzetti, Il-kalzetti m'hux peduni, It-tiġieġ m'humiex paguni, Il-paguni m'humiex tiġieġ, Għerusija m'hijiex tieġ. Kien hemm ħafna verżjonijiet ta' din it- 'Taqbila' mmaljata u kien hemm verżjoni qasira. Ħafna drabi kienu jibqgħu sejrin biha ġranet sħaħ. Niftakar li kienet tispiċċa b'terminoloġija tabilħaqq marittma: Il-ħabel m'huwiex stoppa, Pruwa 'lfuq u riħ in poppal L-Għada kienu l-barrama jkomplu t- 'Taqbila' mnejn ħallew il-ġurnata ta' qabel. Naraw li fit-'Taqbil' kollox hu fin-negattiv bil-kliem: mhux, ma hux, ma hix, m'hix, m'huwiex, m'humiex u iema. Għalkemm bosta vrus minnhom huma mfasslin b'ritmu, imma biss jitqabblu u mhux poeżija. it-taqbil. m'hu xejn ġdid. fil-folklor. Donnha qiegħda f'demmhom il-ġnus u t- tribujiet semitiċi fosthom kienu l- Kangħanin (il-Feniċi) li kienu jħobbu jqabblu l-kliem u jgħarblu moħħhom għal dan. Fit-Testment il-Qadim tal- Bibbja Mqaddsa. it-'Taqbil' jissemma ħafna drabi u kien differenti mill- 'Għana', u meqjus li kien differenti mill- 'Għana'. Gieli kemm it-'Taqbil' u kemm Agius, qiegħed inġibha kif kienu jalternaw il-versi fit-taqbil tagħhom il- barrama tas-sigarri Zolli tas-Sajjied (Z) u l-Għana' jissemmew flimkien. Naqraw f'wieħed mill-kotba tas- Slaten kif darba s-Sultan David Bħala eżempju ta' kif kien isir it- 'Taqbif' bejn tnejn se nġib din it- 'Taqbila' jisimha 'Il-Ħaddied', li stqarr li jibża' li jekk jitlef il- battalja 'jqabblulna xi taqbila u jwaqqgħuna għaż-żufjett. . 7 it- 'Taqbil' kienu jeħduh tabilħaqq bis-serjeta'l:— Naqraw ukoll fil- Ktieb tal-Profeta Ħabaqquq, li għex fis-seklu sebgħa qabel Kristu, li għamel referenza għat- 'Taqbil'. Skond it-traduzzjoni ta' Zammit (Ħabaqquq 2.6) Ħabaqquq kiteb: '.. . . ma jqabblux dawn kollha għalih taqbila iwaqqgħuh għaċ-ċajt7. .' u skond Savdon '. . . Ma jqabblux dawn kollha għalih taqbila u jgħidulu għanja niggieża72. Fil-Ktieb tal- Profeta Mikah, (Mikea 2.4) li ukoll għex fis-seklu sebgħa qabel Kristu fejn kiteb' 'F'dak il- jum iqabblulkom taqbila, (skond it-traduzzjoni ta' Savdon). Fil- Ktieb tas-Slaten Il-4.32 hemm illi s-Sultan David, barra li kiteb is- Salmi kien ukoll għannej u ħalla elf u ħames għanjiet, u li kiteb ukoll it-Taqbil. Biss ma jidhirlix li fil-Bibbja nsibu 'Taqbila' waħda biss minnhoml IT-TAQBIL' FOLKLORISTIKU FI ŻMIENNA Fi żmienna għadu jsir it-'Taqbil', l-aktar b'tgħajjir (għanjiet niggieża) fl-ibliet u l-irħula bejn il- partitarji ta' każini rivali. Dan ilu ħafna jsir; niftakru minn qabel il- Gwerra Dinjija (1939-45) tas- seklu l-ieħor. Insibu bħal: UTA' — ħallelin, Serqu tazza mill-każint' f Magħna ma tagħmlu xejn, Għax aħna daqskom darbtejnf' U 'taqbif' ieħor li jsir wisq drabi waqt. il-marċi tal-festa, u jsir tgħajjir imqabbel bejn każini tal- banda, u wkoll bejn il-partitarji tal-futbol. Baqa' tabilħaqq wieħed xi jsib dwar dan is- suġġett tat-'Taqbil' folkloristiku. għalkemm kien qalhieli Mikiel IL-ĦADDIED Forġa m'hix ċumnija, Forn m'hux funderija, Gamar m'huwiex nar, U foga m'hijiex fwar, Martell m'huwiex mazza, Faħam m'hux gagazza, Ċpar m'huwiex duħħan, U min hu mxarrab mhux għarqan Ħadida m'hix inkwina, Ħolqa m'hix katina Xibka m'hijiex sprall, U molla m'hix spirali, Mejlaq m'huwiex mola, Rampil m'hux tarjola, Granpun m'hux musmar, U bronz m'huwiex azzar, Kurazza m'hix sidrija, Satal m'hux bettija, Elmu m'hux kappell, U ċirku m'hux anell. : Skalpell m'huwiex spnar, U suffarelli m'humiex xrar, : Pied m'huwiex linja, Qarsa m'hijiex tinja, Stann m'hux saldatur, U għarbiel m'hux passatur, Serratizz m'hux serratura, Gwarniċ m'huwiex burdura, Nugrufun m'huwiex ġmied, U għabra m'hix irmied, Firroll m'huwiex ganġetta, Muftieħ m'huwiex ċavetta, Sokra m'hix katnazz, . U linfa m'hijiex brazz, Imqass m'huwiex tnalja, Forma m'hijex talja, Brunzar m'huwiex fundier, U ħaddied m'huwiex landier, z: c: Z: C: ċ: Z: c: Z: z: C: z: c: ċ Ċensa l-Kalora (Ċ). Lasta m'hix forċina, Manku m'huwiex għant, U l-imgħallem m'hux lavrant, Raspa m'hix raxketta, Għalaq m'hux ċappetta, Tartru m'hux sadid, U landa m'hix ħadid, Virga m'hix bakketta, Midra m'hix furketta, Foxxna m'hix furkettun, U staffa m'hijiex xprun, Nagħla m'hix żarbuna, Xoffa m'hix żennuna, Snien m'humiex dras, U ponta m'hijiex ras, Grada m'hix gradilja, Barraxa m'hix xkupilja, Torċa m'hix fanal, Lieva m'hix stasija, Ħawt m'huwiex lembija, Labra m'hix splengun, U nħasa m'hix kaldarun, Ħuġġieġa m'hijiex vampa, Gandlier m'huwiex lampa, Stanga m'hix lukkett, U lanza m'hix stallett, Girlanda m'hix kuruna, Mgħażqa m'hix zappuna, Fies m'huwiex baqqun, U ċintorin m'huwiex kurdun, Sejf m'huwiex mannara, Ganċ m'huwiex sunnara, Kartell m'hux patalott, Minfaħ m'hux rewwieħa, Morsa m'hix fettieħa, Rota m'hijiex fus, U Mikiel qalli: 'u daqshekk niftakar'. U fejn hu qoxqox m'huwiex xott, Din it-'Taqbila' kien qalhieli Mikiel Agius, Bormliż fl-1971. Għall-bidu tas-snin ħamsin kien emigra lejn Detroit, Michigan (l- Amerka). F'din it-taqbila kien għen ukoll ħuh Neriku. Mikiel kien ħaddiem it-Tarzna Rjali ta' Malta fejn kien ħaddied; kien ukoll mastrudaxxa. Mikiel kien qalli taqbiliet oħra, fosthom waħda dwar 'id-Dar', taqbila twila li kienet tgħidha ommu. Meta kien ikun bil-burdata u kien jiftakar b'xi taqbila kien joqgħod jgħidhili bil-paċenzja kollha. 'Taqbila' oħra, din id-darba ta' xeħta marittima kien qalhieli missieri, John Dougall, Bormliż, fl-1949. Fiha naraw l-element tal-baħar u tissemma terminoloġija marittima, ta' partijiet tad-dgħajsa Maltija. Fiha kliem li kien użat l-aktar mill-balklori, l-baħħara u l- mastrudaxxi benneja tal-qxur tal- baħar. kienet tintqal l-aktar mix- shipwrights fil-boathouse ta' taħt Kordin fit-Tarzna Rjali ta' Malta. Għandu mnejn li kienu jitgħallmuha bl-amment. X'aktarx. li din: it-'Taqbila' folkloristika, bħal bosta oħrajn, kienu jgħiduha b'deklamar, ukoll f'xi intervalli minn fuq ir-ribalta tal-palk waqt il-bdil tax-xeni. Donnha li dit-'Taqbila': I FOLKLOR BORMLIŻ: Xini m'hux karrakka, Tartana m'hix pollakka, Skuna m'hix birgantin, U Xambekk m'hux xambekkin. Mustaċċ ma hux spalliera, Prim ma hux majjiera, Kabus ma hux tagħbija, Tavlament m'hux biċċerija, Lixka m'hijiex xbiek, U luzzu m'hux kajjikk. Dgħajsa m'hix galjotta, Gondla m'hix kanotta, Ġifen m'hux galjun, U ċattra m'hix barkun. Is-sieq m'hijiex lampara, Kurriġġa m'hix burdnara, Il-kriesi m'hux is-sett, U ħanżira m'hix farfett. Lanċa m'hix frejgatina, Gverta m'hix gabina, Firjola m'hix paljor, 14, Stiva m'hix saborra, Tinja m'hix inforra, Luna m'hijiex qlugħ, U qala' m'hix ilqugħ. Bank m'huwiex pastiera, Takka m'hix tappiera, Arblu m'hux bastun, U l-laċċ m'huwiex it-tmun. Bejta m'hix puppiera, Palju ma hux bandiera, Borgin m' huwiex sinjali, U lanterna m'hix fanali. Ġinta m'hix brazzola, Rota m'hix parjola, Ħolqa m'hix anell, Tmunier m'hux stromu, Sufri m'humiex salvawomu, Skużi m'humiex ċan, U żebgħa m'hix qatran. Żaqq m'hijiex karina, Cima m'hix katina, Mażżra m'hix ankrott, U min jorbot m'hux iħott. Rampil ma hux kurpara, Ittella' lema ' tvara, Skalapiża m'hix pontun, U magna m'hijiex skrun. Palella m'hijiex pala, Kenura m'hijiex bagħla, Girlanda m'hix iljun, U margerita m'hix rużun. Tavlar m'huwiex kursija, Maħżen m'hux fisqija, Laqgħa m'hix urnar, U maljetta m'hix ċumbar. Lavur m'huwiex tpinġija, Issalpa mhux issijja, Padrun m'hux argużin, U min hu baħri m'hux morin. U ġog m'huwiex bokkin. Pruwa m'hijiex poppa, Ħabel m'huwiex stoppa, Battarjola m'hix battillar, U tqalfit ma hux' xkatlar. Tiġrija m'hix tellieqa, Skall ma hux żurżieqa, Skalm ma hux skalmeott, U min hu mxarrab m'huwiex xotti f Ma hux u lema huma kliem djalettali.