tal-Viżta Pastorali BB Fl-1619, kien tlesta għal kollox il-bini tal-knisja li nbniet fuq il-pjanta ta' l-arkitett Tumas l-Knisja Parrokkjali fid- Imma nixtiequ nsiru nafu ħafna iżjed fuq ġrajjiet il-knisja parrokkj ali U u l l- ħajja tal- il-poplu sakemm il-Mostin ħolmu bil- proġett meraviljuż tar-Rotunda. Kemm E.B. Vella kif ukoll kittieba oħrajn ħallewlna vojt kbir bil-kitbiet tagħhom. Għalhekk, hu xieraq li nsiru nafu xi ħaġa dwar dan il- perjodu. Sejrin niktbu billi nibnu fuq viżta pastorali imprezzabbli. Hi viżta li, fil-Mosta, saret fit-31 ta' Mejju 1744. Imma fiha nsibu xi dettalji dwar dak li kien sar fiż-żmien ta' qabel. Ma sejrin niktbu xejn fuq il-knejjes l-oħrajn tal-Mosta. Nafu li kien hemm seba' oħra.' Il-knisja ta' Dingli BB Dik il-knisja parrokkjali kienet imdaqqsa fil-kobor tagħha. Kienet għamla ta' salib latin. Fuq in-naħa tal-kor tagħha, kienet għadha kif tkabbret. F'dawk l-aħħar snin tqiegħdu s-sedji f'żewġ livelli għall-kleru bl-iskultura tkun waħda artistika. Kien hemm. spazju fil-Knisja għal madwar 2,000 ruħ li kien hemm fil-Mosta. L-artal tal-ġebel ma kien jonqsu xejn. L-iskannell kien ta' l- għuda. Fiċ-ċentru tiegħu kien hemm tabernaklu indurat. Min-naħa għall-oħra ta' l-artal kien hemm baldakkin, b'damask ta' lewn sj tal-Mosta li Ilum jinsab fil-kor tar-Rotunda aħmar. Il-lampieri kienu jinxtegħlu biż-żejt. Wieħed minnhom kien dejjem mixgħul għaliex ġot-tabernaklu kien jinsab meqjum Ġesu Sagramentat. Tnejn mil-lampieri kienu tħallsu minn Dun Lawrenz Abela — qassis mill- Mosta li kien kappillan għal żmien twil ħafna (bejn 1697-1742). F'dak l-aħħar żmien kien tkabbar il-presbiterju Wkoll. Sal-presbiterju kienu jaslu l-oqbra, li nżammew tajjeb. Il-knisja kienet tiżżejjen b'damask ta' lewn aħmar. Kien hemm ukoll xi konfessjonarji miżmumin tajjeb. Il-konfessur ma kienx ikun jidher għaliex, fuq quddiem, kien ikun hemm bħal bieba ċkejkna. L-isqof għamel l-osservazzjoni li f'wieħed minnhom il-bieba Il-pulptu kien mal-pilastru ewlieni tal-kappellun fuq il-lemin tal-presbiterju. Fin-naħa ta' fuq tiegħu kellu salib bix-xbiha ta' Kristu imsallab. Kien xogħol artistiku.' Is-sagristija kienet fuq ix-xellug tal-kor u nżammet tajjeb ħafna. Kienet mgħammra biżżejjed bil-paramenti sagri meħtieġa għall-funzjonijiet. Il-knisja kienet b'żewġ kampnari fil-faċċata tagħha. F'dak ta' fuq il-lemin, kien hemm żewġ qniepen, li permezz tagħhom l-Insara kienu jissejħu fil-knisja. Fil-kampnar ta' fuq ix-xellug kien hemm arloġġ. Żewġ qniepen kienu jdoqqu biex jindikaw il-ħin. F'dak iż-żmien, kien hemm ħsarat fil-kwadrant; għalhekk, kien meħtieġ li jsiru xi tiswijiet. $ Il-kappillan u l-kleru tal-parroċċa B Il-kappillan kien Dun Ġwann-Anġlu Sammut. Kien twieled il-Mosta stess u kien ilu jmexxi l-parroċċa sa mill-1742. Għalhekk kien għadu fil-bidu tiegħu. Kien hemm disa' saċerdoti oħra. Kien jisimhom: Dun Fabrizju Busuttil, Dun Anton Galea, Dun Indri Schembri, Dun Nazju Galea, Dun Ġamri Buttigieg, Dun Ġużepp Darmanin, Dun Ġwann Mangion, u Dun Salv Galea. Kien hemm ukoll Dun Salv Sammut, imma dan kien mar minn rasu. Kien hemm tliet seminaristi fit-tħejjija għas-saċerdozju. Kienu akkolti - jiġifieri kienu rċivew it-tonsura u l-erba' ordnijiet minuri. Dak iż-żmien, kien għad hawn f'Malta l-kjeriċi li jiżżewġu. Kienu jkunu bil-familja. Imma, meta jingħataw it-tonsura klerikali l-isqof kien ikun jaf mill- ewwel li ma kinux sa jkomplu għal saċerdoti. Fil-Mosta kien hemm erba' li. kien jisimhom Pawlu Chetcuti, Ġan-Indri Bonavia, Ġużeppi Farrugia u Pawlu Agius. Dawn kienu jagħtu xi servizzi fil-knisja. F'dak iż-żmien Agius kien marid. Imħabba lejn l-Assunta BI Festi bil-purċissjoni kienu jsiru fil-Mosta wkoll. Imma dawn ma kinux għal nhar Santa Marija Assunta, li kienet il-patruna tal-Mosta. F'Santa Marija, kienu jitkantaw l-ewwel u t-tieni għasar u l-quddiesa bil-paniġierku. Il-ġurnata kienet fil-15 ta' Awissu. Il-prokuratur ta' l-artal maġġur, li kien Dun Nazju Galea, kien jara kif iħallas l-ispejjeż kollha. Il-kwadru titutlari, sa mill-1678, kien dak tal-lum, li tpitter minn Baskal Buhagiar, u fl-1975 ġie nkurunat $ Fl- 1744, il-kwadru kien bejn sitt kolonni u b'ħafna skultura madwaru. F'din is-sena, il-kwadru kien għadu kif ġie indurat. Fil-għoli, 'il fuq mill-kwadru, kien. hemm ikona ċkejkna li kienet turi lill-Missier Etern. Fin-naħa ta' isfel kien hemm niċċa mħaffra fil-ħajt, bi grada indurata, u li tissakkar tajjeb. Quddiem il-kwadru, kien hemm lafnpier li kienu jixegħluh fi ġranet stabbiliti. Kienet ħallset għalih Lukrezja Debono Abela. Fratellanzi u purċissjonij iet l Bi Kien hemm il-Fratellanza tas- Sagrament. Il- fratelli li u jieħdu sehem fil-purċissjonijiet. Dejje xahar. Kienu jieħdu sehem f'xi oħrajn ukoll. li kien jaħbat fl-ottava.0 Sa mis-sena 1612, kien hemm il- Fratellanza tal- Madonna. tar-Rużarju. Il-festa kienu jiċċelebrawha fl- ewwel Ħadd ta' Ottubru. Kienet issir bil-purċissjoni. Imma l-kwadru ta' l- artal ma kienx fi stat.tajjeb. Kien hemm bżonn li jiġi rranġat. Fuq l-artal tal-Madonna tal-Grazzja, kien hemm salib kbir bil-kurċifiss. Miegħu kien hemm marbuta s-Sodalità tal-Moribondi. Kienet twaqqfet fil-Mosta mill-Isqof David Cocco Palmieri fis-26 ta' Novembru 1686. Kien hemm ukoll l-artal ta' Sant' Anna, b'Marija Omm Alla, u ssejjaħ ukoll tal-Qaddisin Kożma u Damjan. Kien twaqqaf minn. Fin-naħa ta' fuq tal-kwadru, kien hemm is-Sagra Familja, waqt li fuq in-naħa t'isfel kienu jidhru Santu Wistin, San Nikola ta' Tolentinu, Santa Monika u Santa Katerina ta' Lixandra. Fil-ġenb kien hemm ix-xbieha ta' San Kożma u San Damjan, u ta' San Lawrenz u San Filippu Neri. Dan kien artal meqjum, għaliex, ftit snin qabel; fl-1 ta' Awissu 1721, kienet twaqqfet b'rabta miegħu il-Fratellanza tal-Madonna tal-Konsolazzjoni jew taċ-Ċintura.8 Id-deskrizzjoni fiha ħafna dettali oħrajn. Hemm tagħrif dwar kull kwadru u dwar il-festi devozzjonali kollha li kienu jsiru. Hemm ukoll informazzjoni fuq l-obbligi soċjali li kellha l- knisja parrokkjali tal-Mosta. Minn dan naraw li, propju għax kien hemm il-faqar kien hemm dawk li għamlu ħilithom biex jgħinu oħrajn biex itaffu xi ftit mill-miżerja taż-żmien. Insibu wkoll deskrizzjoni dettaljata tal-knejjes ċkejknin li kienu jagħmlu ma'.din il-knisja parrokkjali.5 Imma, għal dawn il-ġrajjiet, l-anqas artiklu storiku ieħor ma jkun biżżejjed. ienu rġiel biss, kienu jilbsu l-konfratija 1 waħda ċkejkna fit-tielet Ħadd ta' kull l Korpus kienu jiċċelebrawha fil-Ħadd 8 Bonnici, A., L-Assunzjoni tal-Verġin Marija: Rotunda tal-Mosta', Kwadri u Statwi Inkurunati f'Malta u Għawdex (Malta, 2003), 131-9.