Bla dubju ta' xejn Marija kellha rwol importanti ħafna fl- Istorja tas-Salvazzjoni tagħna l-bnedmin, Minn fost diversi nisa ta' kull ġens u żmien, Alla għoġbu jagħżel lilha sabiex tkun Omm Ibnu l-Waħdieni. Għaldaqstant it-tlugħ ta' Marija fis-sema bil- ġisem u r-ruħ, lejn il-glorja tal-ġenna dejjem kellu importanza fl-istorja tal-knisja Kattolika Rumana. Il-15 ta' Awissu, ilu għal bosta snin dedikat lill-Assunzjoni ta' Marija u dan il-jum hu bil-bosta għall-qalb il-Maltin kollha. Xhieda ta' dan huma d-diversi parroċċi ddedikati lill-Madonna taħt dan it-titlu ferm devot. Ta' min wieħed isemmi li minn analiżi dettaljata tar-rapporti tal-visti pastorali f'Malta sa tmiem is-seklu 18 joħroġ biċ-ċar li f'Malta kien hawn 92 bejn knejjes u kappelli ddedikati lill- Assunzjoni ta' Marija. Ħafna minn dawn il-knejjes kienu mibnija fis-seklu 17, waqt li oħrajn jidher li kienu mibnija qabel is-sena 1575. Fost dawn insibu l-knisja Medjovali ta' Santa Marija ta' Birkirkara li kienet diġà mogħtija l-istatus ta' Parroċċa fis-sena 1402. Il-Kappella ta' Bir Miftuħ insibu li kienet diġà mniżżla fil-lista tas-sena 1436. Apparti dawn it-92 knisja, f'dawn ir-rapporti nsibu wkoll li sa tmiem is-seklu 18 kienu diġà jeżistu 28 artal iddedikat lil Madonna taħt dan l-istess titlu. 188 minn dawn it-28 artal kienu diġà mibnija qabel is-17-il seklu. Jidher ċar ukoll li kemm il- Il-Kappella ta' Ħal Muxi - Ħaż-Żebbuġ kitba ta' Ruth Gamil knejjes kif ukoll dawn l-artali kienu mifruxin sewwa madwar Malta kollha. Tant kienet qawwija d-devozzjoni lejn l-Assunta li fil-vista pastorali ta' Mons. Pietro Duzzina fis-sena1575 insibu li Duzzina kien ippropona proposta ghall-problema kbira li kienet teżisti dak iż-żmien, jiġifieri li jsir il-quddies kollu fil-knejjes u fuq l-artali nhar il-15 ta' Awissu. Jidher ċar li kien umanament impossibbli li s-saċerdoti li kien hawn dik il-ħabta jlaħħqu dan l-ammont ta' quddies f'jum wiehed. Duzzina kien ippropona li jressaq talba lil Papa sabiex jagħti permezz li f'xi wħud mill-kappelli u artali jkun jista' jsir il-quddies solenni ta' l-Assunta ġurnata qabel il-15 ta' Awissu jew ġurnata wara. Ma' Malta u Għawdex kollu Ilum insibu 'il fuq minn 20 kappella li huma dedikati lil Assunta u dan jurina kif il-poplu Malti minn dejjem ħabb dan il-jum għażiż u l-ġrajja għażiża li niċċelebraw fil-15 ta' Awissu. Fost dawn id-diversi kappelli li wkoll saru jagħmlu festa sabiha lil Assunta nixtieq insemmi waħda minn tnejn li hemm f'raħal twelidi, Ħaż-Żebbuġ. Sewwa sew fil-parti magħrufa bhala Ħal-Muxi nsibu l-kappella ta' Santa Marija imtella' s-sema u l-kommunità tal-madwar tieħu ħsieb li ta' kull sena torganizza festa kompluta fil-ġranet tal-Kwindiċina ta' l-Assunta. Nistqarr magħkom, li qatt ma attendejt għal din il-festa għalkemm dejjem wasluli aħbarijiet kemm qed tikber ta' kull sena. Kull festa ta' Santa Marija matul ħajti, għandi l-pjaċir ngħid li qattajtha magħkom f'dan ir-raħal ċkejken, imma sbejjaħ u mimli storja: il-Qrendi. Il-Qrendi tani fost l-isbaħ memorji ta' tfuliti peress li kont inqatta' bosta ġranet sħaħ għand l-għeżież nanniet tiegħi Grezzju u Kolina li llum il-ġurnata t-tnejn jinsabu jgawdu lil Alla u lil Marija fis-sema. Kemm in-nanniet, ommi u kif ukoll iz-zijiet minn dejjem nisslu fija mħabba kbira lejn din il-festa tant qaddisa. Niftakar meta kont nisma' l-quddies man-nannu fil-korsija u kien ikun hemm Santa Marija fuq il-bradella faċċata tagħna, in-nannu mimli heġġa u emozzjoni kien jgħidli ''Ara Ruth kemm hi sabiha l-Madonna, aħseb u ara kemm hi ferm isbah fis-sema'. In-nanna wkoll dejjem ħeġġitni sabiex nibqa' niġi għall-festa regolarment, nitqarben u nattendi l-funzjonijiet ta' matul il-kwindiċina u sabiex dejjem nirrikorri lejn il-Madonna fit-talb tiegħi. Iżda, daqshekk memorji ta' tfuliti u ngħaddu għat-tagħrif dwar il-kappella ta' Ħal-Muxi billi nagħtu introduzzjoni qasira fuq Ħaż-Żebbuġ. Ħaż-Żebbuġ Ħaż-Żebbuġ huwa raħal kbir u antik ħafna. Dan ir-raħal sar jaf l-oriġini tiegħu minn 3 irħula żgħar, dak ta' Ħal Muxi, Ħal Mula u Ħal Dwin. Fis-sena 1372 ċertu Filippu minn Sqallija mlaqqam ċil-Kataniż' ġie Malta fuq xogħol u wara xi żmien ingħaqad fiż- żwieġ ma' bint in-Nobbli Mamo li kien joqgħod fl-inħawi ta' Ħal Mula. Filippu kellu medda kbira ta' siġar taż-żebbuġ fil-qalba ta' bejn it-tliet irħula żgħar. Jingħad li kien dan Filippu li ħeġġeġ in-nies ta' dawn l-irħula sabiex tinbena knisja għall-ħtiġijiet tar-ruħ ta' dawn l-abitanti. Huwa wegħdhom l-art kif ukoll anke l-flus għall-bini. Filippu kellu xewqa waħda, dik li l-knisja tiġi ddedikata lil-protettur tiegħu San Filippu ta' Aggira. F'Haż-Żebbuġ insibu diversi kappelli mxerrdin ma' kull rokna, li fil-maġġoranza, assoluta huma dedikati lil Madonna taħt titli differenti. Fost dawn insibu tnejn dedikati lill-Assunzjoni ta' Marija, dik magħrufa bħala Santa Marija ta' Hal-Muxi u l-oħra maghrufa maż-Żebbuġin bhala l-kappella ta' Mamu, kappella li nbniet min-nobbli Mamo. Il-kappella tal-Madonna tal-Ħlas, li Ilum il-ġurnata tagħmel mal-parroċċa ta' San Ġorġ Hal Qormi, iżda fl-antik kienet parti minn Haż-Żebbuġ hi wkoll fil-fatt dedikata lill-Assunzjoni ta' Marija. Santa Marija ta' Ħal Muxi Fil-vista pastorali ta' Mons. Pietru Dusina, li kienet saret fi Frar ta' 1575, insibu li din il-knisja dedikata lill-Assunzjoni ta' Marija kienet mibnija fuq medda art magħrufa bħala 'l-għalqa ta' Nardu' u li responsabbli għaliha kienet il-Knisja Parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ. Insibu wkoll li għalkemm kellha l-bibien, kienet nieqsa mill-meħtieġ l-ieħor kollu. Din il-kappella kienet inbniet mill-poplu ta' l-inħawi li kien devot ta' Ommna Marija Santissima u l-poplu kien jieħu ħsieb li jagħmel l-għasar u l- quddies fil-festa. Viċin ta' din il-kappella kien hemm kappella oħra dedikata lil San Nikola ta' Bari, li Mons. Duzina kien ordna li tingħalaq. Jidher li fis-sena 1608 l-iskrittura ta' din il-Knisja tant kienet fi stat ħażin li kienet ser tinghalaq, iżda peress li saru diversi xogħolijiet fiha, din il-kappella baqghet tiffunzjona b'mod regolari u ma ngħalqetx. Insibu wkoll dokumentat li xi żmien qabel is-sena 1658, ċertu Angelo D'Amato kien ta' għotja ta' flus sabiex f'din il-kappella jkun jista' jsiru ċelebrazzjonijiet għas-seba' festi prinċipali marjani. Ftit taż-żmien wara, l-istess Angelo d'Amato kien ħallas għall-artal ġdid f'din il-kappella. Sas-sena 1723, kienet inbniet il-kappella preżenti minflok dik qadima. Illum il-ġurnata din il-kappella tinsab armata bil- bżonnijiet kollha u jsir quddies fiha ta' kuljum. Dun Filippu Genevese li kien jieħu hsieb ħafna tal-bżonnijiet pastorali f'din il-knisja u li kien miet għall-ħabta ta' 1933 kien taha spinta kbira. Kien joqgħod ħin twil iqarar, speċjalment il- Ħadd filgħodu u kien jieħu ħafna ħsieb id-dutrina. Huwa kien ukoll responsabbli sabiex iħejji festa ta' Santa Marija Assunta kif kien jixraq liż-żminijiet. Il-Kwadru titulari ta' l-artal huwa tal-pittur magħruf Rokku Buhagiar. Il-kwadri laterali, dawk ta' San Pawl u San Antnin huma wkoll ta' l-istess pittur. Din il-kappella għandha artal ħelu magħmul kollu tal-ġebel bi xbieha ta' San Ġużepp faċċata mal- mejda ta' l-istess altar. Din il-kappella fiha wkoll 3 qniepen li huma tad-ditta Tavloru saru fis-snin ħamsin mill-flus li nġabru minn nies ta' Hal Muxi. Mal-ġenb ta' din il-kappella nsibu wieħed mill-iżjed graffiti importanti fil-gejjer Maltin. Graffiti li juri mpinġija b'ċertu dettall xini tal-Kavallieri ta' l-Ordni ta' San Ġwann u li għandu 'l fuq minn 300 sena. Għalkemm il-graffiti hu meqjus bħal vandaliżmu, wieħed irid iżomm f'moħħu li l-graffiti għadda minn fuqhom numru konsiderevoli ta' snin, huma ta' evidenza storika importanti. Mal-kappelli u knejjes Maltin insibu ħafna graffiti, iżda fost l-iżjed sinifikanti nsibu dik ta' mal-kappella tal-viżitazzjoni f'Wied Qirda Ħaż-Żebbuġ, dik tal-kappella ta' San Pawl Milqi fin-Naxxar u din ta' l-Assunta f'Ħal Muxi Haż- Żebbuġ. Fis-sena 1975, il-poplu Żebbuġi, ċċelebra għeluq il-mitejn sena mit-twaqqif ta' din il-kappella. Għal din l-okkażjoni kien dawn l-attivitajiet kienet it-Translazzjoni solenni bir-relikwija tal-Madonna mmexxija mill-Arċipriet u l-kleru ta' Haż-Żebbuġ. Għal din l-okkażjoni kienu ġew imżanżna wkoll żewġ statwi fuq iz-zuntier tal-kappella, waħda ta' Santa Marija u l-oħra ta' San Filep. Dawn l-istatwi kienu nħadmu mid-ditta Marco Monte Bello. L-istatwi, maħdumin fil-ġebel kienu ġew imbierka mill- Arċipriet ta' Belt Rohan Mons. Lawrence Cachia nhar il-Ħadd 10 ta' Awissu. Eżempju ta' kemm il-parruċċjani Żebbuġin iħobbu din il-festa huwa l-programm ta' attivitajiet li jħejju ta' kull sena għall-ġranet tal-kwindiċina u l-festa ta' l-Assunta. Fil-'Leħen is-Sewwa' tal- Ħamis 10 ta' Awissu 1967 (40. Sena ilu) insibu dan li ġej bħala programm għal din il-festa: Festa ta' Santa Marija f'Ħal Muxi — Zebbuġ 10 ta' Awissu: Fit-8.00p.m. konferenza bis-slides fuq it-Tlugħ tal-Beata Vergni fis-Sema minn membru tal-M.U.S.E.U.M. fuq iz-zuntier tal-knisja. 11 ta' Awissu: Fil-5.30a.m. Rużarju, priedka mill-Wisq Rev. Kan. Antonio Gabaretta, D.D., B.A., u Benedizzjoni Sagramentali. 12 ta' Awissu: Fil-5.00 a.m. quddiesa. Fis-7.00 a.m. Quddiesa Kantata mill-Wisq Rev. Kan. Wara nofs in-nhar kollox bħall-ġurnata ta' qabel. 13 ta' Awissu: Fil-5.00 a.m. Quddiesa. Wara nofs in-nhar kollox bħall-ġurnata ta' qabel. 14 ta' Awissu: Fil-5.00 a.m. Quddiesa bil-priedka. Fis-7.30 Quddiesa kantata min-Novell saċerdot P. Teofilu Xiberras, O.F.M.u Te Deum. Quddiesa għall-benefatturi tal- festa minn Mons. Francesco Saverio Mangion, Fis-7.00 Ghasar solenni, rużarju kantat, benedizzjoni Sagramentali. Jiffunzjona n-novell Saċerdot Dun Karm Attard, B.A., B.D. (Dun Karm Attard iżjed tard kien ukoll Kappillan għal 25 sena fil-parroċċa tal-Qrendi) , - 15 ta' Awissu: fl-4.00a.m. Quddiesa letta għall-Irgiel biss. Fil-5.00 a.m. Quddiesa bil-Fervorin u Tqarbina Ġenerali mill- Wisq Rev. Dun Lawrenz Cachia, Lic.D., Arċipriet ta' Ħaż- Żebbuġ. Il-Wisq Rev. Dun Salv Mallia, Viċi-parroku ta' Ħaż-Żebbuġ, joħroġ iqarben il-morda ta' Ħal Muxi. Quddiesa u tqarbina ġenerali għat-tfal ta' Ħal Muxi. Fl-10.30 a.m. Quddiesa kantata min-Novell Sacerdot Dun Karm Attard, B.A., B.D., bil-paniġierku mir-rev. Mikiel Anġelo Apap mix-Xagħra Ghawdex. Għasar u priedka minn Mons. Lorenzo Zammit B.A., Lic.D., u Benedizzjoni Sagramentali. Jiffunzjona n-novell soċerdot P. Teofilu Xiberras, O.F.M. Il-mużika tal-festa kif ukoll tridu jkunu taħt it-tmexxija tas- surmast F. Sammut. Nagħlaq dan l-artiklu, billi niringrazja ħafna lil Dun Salv Caruana ta' l-għajnuna tiegħu fir-riċerka għal dan l-artiklu u billi nawgura lil kulħadd il-festa it-tajba. In-Nazzjon Tagħna, 14 t'Awissu, 1975 Leħen is-sewwa, 10 t'Awissu, 1967 http://www .educ.um.edu.mt 11 ta' Novembru 2006