— IL-FLORIANA: FL-1841) :: DESKRIZZJONIJIET MINN ARTIST U — NATURALISTA INGLIŻ LI/ ŻAR IL-LOKALITA' F'NOFS IS-SEKLU 19 Mariċ-Xiereb B.A.(Hons), P.G.C.E., M.A. (Historv) (Melit.) ——Qattimmaġinajtu kif kienet tidher il-Floriana, (jew kif nirreferu għaliha, il-Furjana), mija jew mitejn sena ilu 7 Ejja nkunu oħesti, minkejja l-kitbiet-kollha: li jagħtuna deskrizjonijiet ta' kif kien pajjiżna fil-passat, u minkejja r-rappreżentazzjonijiet viżivi kollha; mhux faċli-nimmaġinaw x'kienu jaraw b'għajnejhom dawk l-ewwel Furjaniżi ta' żmien il-Granmastru Manoel Ħafna-Furjaniżi-tal-lum bilkemm jistgħu jifhmu xi tfisser li tkun taħt assedju bil-bombi mill-ajru, kif kienu n-nanniet l-bużnanniettagħna fit-Tieni Gwerra Dinjija, aħseb u ara fi żminijiet aktar imbiegħda. Aħna l-Furjaniżi li għexna għal'dawn l-aħħar 30, 60, 80 sena u forsi anki ftit aktar, ma nistgħux nimmaġinaw il-Floriana mingħajr il-Floriana FC; mingħajr l-istatwa artistika ta' San Publju u mingħajr is-Soċjetà Filarmonika Vilhena. Illum meta titkellem: dwar-il-Floriana dawn huma tliet affarijiet li mill-ewwel jiġu f'moħħok, aktarx anki li kieku ma tkunx tal-post. Ir-realtà hi li kien hemm żmien meta l-Floriana kienet ferm aktar magħrufa għall-ġonna u għan-natura milli hi llum. karatteristika tal-lokalità tagħna li b'xorti tajba il-Kunsill Lokali qed jipprova jerġa' jqajjem permezz tal-attività 'Ġenna ta' Ġonna' li jtella' kull sena. F'dan l-artiklu se nipprova nifhem kif kienet tidher il-Floriana fl-1841 grazzi għal rappreżentazzjoni viżiva u deskrizzjoni li ħallielna Ingliż li għex f'nofs is-seklu dsatax. Il-Kavallieri kienu ilhom 43 sena biss li telqu minn Malta. Il-perjodu Ingliż kien għadu fil-bidu tiegħu u lanqas biss kienu joħolmu li jagħtu xi forma ta' responsabbilta' politika lill-Maltin biex imexxu huma. F'Malta kien hawn Maltin li kienu għadhom jiftakru lill-Granmastru Hompesch, lil Napuljun Bonaparti, u lil Sir Alexander Ball: fi kliem ieħor kien għad hawn min kien personalment esperjenza il-famużi Tliet Saltniet. L-istatwa ta' San Publju, maħduma minn Vincenzo Dimech, kienet ilha biss 30 sena li saret. F'Settembru tal-1841 wasal Malta ċertu George French Angas, Ingliż imwieled Newcastle-Upon-Tvne 19-il sena qabel.l Dak kien l-ewwel vjaġġ ta' George 'il barra mill-Ingilterra. Hu kien iben il-merkanti iżda meta kien żgħir, George French Angas meta kienigħadu żagħżugħ forsi bħal ħafna tfal oħra, kien baqa' affaxxinat bin-natura u bid-diversità li toffri. Dak kien ukoll żmien mill-aktar eċċitanti għax-xjenzi naturali anki għaliex kien propju f'dawn is-snin meta Charles Darwin kien beda jifformula t-teorija tal-evoluzzjoni u tal-għażla naturali (natural selection). 1 Għal aktar informazzjoni dwar George French Angas. żur. is-sit elettroniku tal-Australian Dictionarv: of Biographv: http://adb.anu.edu.au/biographv/angas-george-french-1708; Sit aċċessat fid-19 ta' Frar 2016. Paġna 56 SoċjJETA' FILARMONIKA VILHENA FLORIANA. In-namra li/kellu man-natura lil- Angas wasslitu biex' iħalli — tan-negozju u l-edukazzjoni fil-kummerċ li kien. offrielu missieru,-u. jitlaq —għal-għonq:it-triq-biexżidut madwar. id-dinja' —u — jara b'għalnġih is-sbuħija li toffri.lżda. x'inhi r-rabta ta' ĠiĠrgE French Angas mal-Floriana2 Fih jittratta L-iskizz tal-Floriana li George French Angas ħażżeż fl-1841 dak li ra u li għadda minnu tul il-vjaġġ li għamel fil-ħarifa tal-1841 f'dawn iż-żewġ gżejjer fil-Mediterran. Joffri wkoll 14-il skizz li ħażżeż hu stess b'ħila liema bħalha u li juru wħud mill-postijiet li żar waqt dan il-vjaġġ. Tlieta biss minn dawn l-iskizzi juru xeni ta' Malta u wieħed minnhom juri l-Knisja ta' San Publju fil-Floriana. Id-dinja li kien jgħix fiha Angas kienet dinja fejn il-fotografija kienet għadha bilkemm bdiet. L-aktar mod effettiv u rħis kif wieħed seta' juri veduti u jimmortalizzahom f'xi immaġni ta' kwalità kien billi jipprova jħażżiżhom jew ipittirhom. Minnu nnifsu l-iskizz li qed nirriproduċu ma' dan l-artiklu juri dehra ġenerali tal-Floriana meħuda mill-kantuniera quddiem id-daħla ta' Ġnien l-Argotti. Fil-fatt jidher ċar li l-artist ħa postu ħdejn it-Torri ta' Wignacourt tant li fuq il-lemin tal-iskizz, tidher parti mill-ħajt tat-torri. Nistgħu biss nimmaġinaw lil Angas bilqiegħda fuq xi ġebla bi ktieb f'idu, kull tant ħin jgħolli rasu biex jinnota sew id-dehra li kellu quddiemu: il-Fosos tal-Floriana, bis-swar tal-Belt Valletta jidhru fil-bogħod; il-ġenb tal-knisja ta' San Publju li jagħti fuq dik li Ilum hija Triq Sarria u anki parti minn dik li hi Triq San Tumas fuq wara tal-istess knisja. Interessanti wkoll il-karattri li Angas idaħħal f'dan l-iskizz. Fuq ix-xellug jidher raġel, liebes ħwejjeġ ta' raħħal u li Angas stess fid-deskrizzjoni tiegħu jgħid li jinkludu 'terha' (it-terħa), 'is-sedria' (is-sidrija), u 'phrvgian cap' — l-għata għar-ras tipika għall-kampanjoli dak iż-żmien. Il-Floriana mhux raħal iżda interessanti li f'dan l-iskizz jidher dan ir-raħħal ikellem mara, liebsa libsa sewda tal-ħarir magħrufa bħala nofs 'onella' (għonnella). Il-mara tidher qed iġġorr bomblu fuq rasha. Fil-bogħod fil-ġenb tal-knisja ta' San Publju jidhru tliet karattri oħra inkluż dak li jidher li hu tfajjel. B'kuntrast mal-kampanjol li jidher fuq ix-xellug, mill-ilbies tagħhom jidher li dawn huma nies li tipikament setgħu kienu jgħixu fil-Floriana dak iż-żmien. Aktar viċin tagħna, jew aħjar tal-post li minnu l-artist kien qed jaħdem, hemm figura li tidher li hi dik ta' qassis.' SOĊJETA' FILARMONIKA VILHENA FLORIANA. FESTA 2016 3 Paġna 57 14, Triq Sant' Anna, Floriana, FRN 9013 EB. infoovilhenabc.com fi https://www.facebook.com/SocjetaFilarmonikaVilhena Apparti dan: l-iskizz, Angas jipprovdilna. ftit informazzjoni wkoll fuq il-Floriana u l-postijiet li żar fiha. Jagħmel dan f'referenzi qosra 'l hemm u 'l hawn iżda wkoll f'żewġ kapitli minn sitta u tletin li hu jiddedika b'mod speċifiku għal żewġ postijiet fil-Floriana. Fl-ewwel wieħed jittratta l-kunvent tal-Kapuċċini u t-tieni wieħed. jiddeskrivi il-'Floriana Gardens' jew il-Ġonna fil-Floriana. Per eżempju jispjega li d-daħla ewlenija tal-Belt tħares lejn is-subborg tal-Floriana.ċ. Jgħid ukoll li fl-1841 il-popolazzjoni tal-belt Valletta u tal-Floriana flimkien kienet madwar 30,000. Skont Angas, dan ifisser li Malti minn kull erbgħa kien jgħix fil-belt kapitali jew fis-subborg tagħha. Waqt li kien Malta, Angas kien joqgħod f'numru 126 ta' Strada Dominico fil-Belt. Minn hemmhekk hu kien ta' kuljum jerħilha lejn naħa jew oħra tal-gżira. Per eżempju jum minnhom jgħid li minn Porta Marina, ġibed lejn il-Marsa u mbagħad mar il-Pietà. F'dawk l-inħawi żar ir-razzett tas-Sur Agius u ta' wliedu Antonio u Tancredi. Irritorna lura l-Belt tard filgħaxija, meta l-qamar kien diġa' beda Il-frontispizju tal-ktieb 'A Ramble in Malta and Sicilv in the Autumn of 18417 jiddi u interessanti kif Angas jiddeskrivi ħsejjes li sema' waqt li kien għaddej mit-toroq tal-Floriana. Il-ħsejjes kienu dawk ta' numru konsiderevoli ta' wrieżaq. Angas jikkummenta li l-Maltin għandhom rabta partikolari ma' dan l-insett. Skont hu, il-Maltin kienu jonsbu lil dawn l-insetti bħal ma jagħmlu għall-għasafar, imbagħad kienu jqegħduhom f'gaġeġ żgħar tal-qasab, mimlijin weraq, li kienu jdendlu mat-twieqi.$ Bħala naturalista, dawn ma kienux l-uniċi insetti li laqtu l-widna u l-għajn ta' Angas. Fil-fatt jirrakkonta li jum minnhom ħareġ ma' ċertu Joseph Soler biex ifittex l-insetti. Hekk kif għadda minn Putirjal u wasal fuq il-pjanura tal-Floriana, Angas jirrakonta li ra ħafna gremxul li kienu jidħlu u joħorġu minn kull xaqq fil-ħitan. 5 Iż-żewġ kapitli huma Kapitlu XIV: Convent of the Capuchin Friars'; u Kapitlu XVI: 'Floriana Gardens — Il Grotto — Naturalists''. Paġna 58 SoĊJETA' FILARMONIKA VILHENA FLORIANA. Innota-wkolli speċje ta' ġurat, żgħir ħafna, bi ġwienaħ ħomor li l-Maltin isejħulu 'Farfetta';-kif ukoll ħanfus iswed -u:kwantità-ta' nemel: Angas jgħidili hu: ġabad ħafna minn: dawn l-insetti mill-Floriana. ; I Il-Floriana 'hija sinonima — wkoll mal-ġonna u jidher li f'nofs is-seklu dsatax; dan diġa' kien il-każ u huwa fatt likienjolqot lill-viżitaturi li kienu interessati fin-natura bħal Angas. Fil-kapitlu dwar il-ġonna tal-Floriana li diġa saret referenza għalih f'dan l-artiklu, Angas jgħid li-hu żar tliet ġonna: il-ġnien tal-Kappillan Il-faċċata tal-Knisja ta' San Publiju fil-Floriana kif aktarx li kien raha George French Angas fl-1841 kappella Protestanta; ġnien ieħor magħruf bħala 'll Grotto' li kien jagħmel parti mir-residenza ta' Miss Hamilton; u l-ewwel ġnien, l-akbar wieħed li Angas ra b'għajnejh huwa l-ġnien botaniku. Aktarx li Angas hawnhekk iwaħħad il-Ġonna tal-Mall u tal-Argotti għaliex fid-deskrizzjoni tiegħu jispjega li fuq in-naħa tal-Belt jibda ġnien tawwalli u dejjaq u li għandu ħitan għoljin fuq kull naħa b'entraturi fuq żewġ naħat.1l- Bla dubju li hawnhekk Angas qed jirreferi għall-Mall, iżda fl-istess nifs ikompli jiddeskrivi l-ispazju wiesa' u miftuħ li wieħed isib hekk kif jidħol fil-ġnien, b'residenza ta' villeġġjatura f'tarf minnhom u b'vaska bira bil-ħut. Żgur li hawnhekk qed jirreferi għall-Argotti.2. Bħala naturalista, hawnhekk Angas ikel billi jagħtina deskrizzjoni sħiħa tal-flora u l-fawna, inkluż rettili u insetti kollha li seta' jinnota f'dawn il-ġonna. $ F'dan il-kuntest Angas jirreferi għal drawwa li kellhom it-tfal Maltin li jaqbdu żewġ tipi partikolari ta' friefet, il-papiliones machaon u l-podalirius, jorbtu magħhom biċċiet żgħar tat-tajjar u erħilhom jiġru warajhom biex jarawhom itiru minn fjura għall-oħra. Hu josserva wkoll li dawn it-tfal ma kinux jagħmlu dan b'kattiverja jew krudeltà, tant li fl-aħħar kienu jeħilsu l-friefet mix-xkiel tagħhom u kienu jitilquhom.'' X'differenza fil-logħob tat-tfal Furjaniżi ta' 180 sena ilu minn dak tal-luml Interessanti wkoll li Angas jirrakkonta kif fit-tiftix tiegħu għal dak kollu li għandu x'jaqsam man-natura, fil-Floriana żar id-dar ta' tabib Malti li wkoll bħalu kien interessat fix-xjenzi naturali. B'xorti ħażina ma nistgħux nidentifikaw lit-tabib min kien u wisq anqas fejn kien jgħix. Dan għaliex Angas la jgħidilna x'kien jismu u wisq anqas jgħidilna f'liema triq kien jgħix.Dan għaliex Angas la jgħidilna x'kien jismu u wisq anqas jgħidilna f'liema triq kien jgħix. Hu jgħidilna li sab lit-tabib Malti bilqiegħda fis-'sancta sanctorum' tiegħu, aktarx studju kemxejn jixbah laboratorju żgħir. SOĊJETA' FILARMONIKA VILHENA FLORIANA FESTA 2016 Paġna 59 Dak: jA Tħinit- tabib kien qed jbbġiżma għasfur tal-ispeċje tethvs redstart, aktarx fjamma tat-Tuneżija. Jidher li t-tabib Malti żi i-kien: obbujibbalzma l għasafar fii kEEStUri mhux tas-soltu tant li f'dan l-istudju kien hemm għasfur ibbalzmat li Angas jinnota li aktar kien jixbah lil xi mostru aktar minn kull ħaġ'oħra. Dan għaliex din il-kreatura kienet magħmula minn biċċiet ta' għasafar differenti: il-ġisem ta' pappagall, id-denb ta' a bird of paradise (għasfur eżotiku u kkulurit), u kresta magħmula minn rix ta' fjammingl Apparti dan l-għasfur stramb, fl-istudju tiegħu dan it-tabib kellu ħafna aktar 'teżori' x'juri liż-żagħżugħ Ingliż, li iżda Angas ma jagħtiniex ħjiel ta' x'kienu. Fil-jiem li qatta' f'Malta, jidher li Angas għamel minn kollox biex iżur il-kunvent tal-Kapuċċini fil-Floriana. Hu jispjega li dan il-kunvent jinsab fuq post elevat u Dehra tal-Knisja tal-Kapuċċini fil-Floriana mpinġija minn Vittorio Boron u ppubblikata f'Malta ta' Frederick Rvan, 1910. Tixbah ħafna d-deskrizzjoni mogħtija minn George French Angas fl-1842. għaldaqstant jipprovdi veduti spettakolari tal-portijiet u tal-madwar. Angas jgħid li pprova jikseb aċċess fil-kunvent diversi drabi iżda kull darba li jipprova jidħol, dejjem sab il-komunità fil-ħin tas-sjesta. Qalulu wkoll li sabiex jidħol fil-kunvent, kellu jikseb l-approvazzjoni tas-Superjur u li kellu jmur fis-sitta ta' filgħodu, kif fil-fatt għamel. Angas jiddeskrivi l-madwar tal-kunvent: jgħid li aktar ma tersaq lejh aktar jidher prominenti 'salib iswed tal-injam fuq munzell ġebel'. Jgħid li 't-triq li tagħti għalih hija wiesgħa u nadifa; fuq iż-żewġ naħat tal-passaġġ li jwassal sal-loġġa hemm siġar taċ-ċipress'. F'nofs il-pjazza quddiem il-kunvent kien hemm statwa kbira ta' patri Kapuċċin li kien meqjus bħala qaddis. Iżda l-aktar ħaġa li laqtet lil Angas kienet il-preżenza ta' numru ta' tallaba li kienu jinġabru hemm kuljum biex jingħataw l-ikel mill-patrijiet tal-kunvent. Fir-rakkont tiegħu Angas jiddeskrivi dak li ra fil-kunvent u fil-knisja fosthom id-dekorazzjonijiet, l-istatwi u l-bqija. Jgħid li f'dan il-kunvent kienu nżammu għal ftit żmien l-erba' ġiraffi li l-Paxà tal-Eġittu kien bagħat bħala rigal lill-Gran Brittanja. Bħal kull viżitatur f'dan il-kunvent, Angas jgħid ukoll li talab sabiex jinżel fil-kannierja sabiex ikun jista' jara l-post fejn il-patrijiet jimmummifikaw u jdendlu lill-mejtin tagħhom — post li għadu hekk sal-lum11 Paġna 60 SoċĊJETA' FILARMONIKA VILHENA FLORIANA. Angas jirrakkonta wkoll storja li sema' mingħand Malti dwar traġedja li kienet seħħet 34 sena qabel u li sa ċertu punt għandha rabta mal-Floriana. Fl-1807, fl-ewwel snin tal-Ingliżi f'Malta, kien inġieb Malta reġiment magħmul minn suldati mill-Isklavonja (parti mill-Kroazja tal-lum), mill-Albanija u oħrajn mil-lvant tal-Mediterran. Dawn kienu tqiegħdu fil-Forti Rikażli biex iħarsuh. Angas jgħid li minħabba għadd ta' ħruxijiet li dawn is-suldati kellhom isofru minn idejn l-uffiċjali Ingliżi tar-reġiment, eventwalment huma għamlu rewwixta u ngħalqu fil-forti filwaqt li ddikjaraw ruħhom indipendenti. Il-militar Ingliż kien iddeċieda li jattakka l-forti biex jeħodha lura kif fil-fatt irnexxielu jagħmel. Minn dawk li nqabdu ħajjin, 10 ngħataw il-forka filwaqt li ħmistax sfaw iffuċillati fuq il-pjanura tal-Floriana. Mir-rakkonti ta' George French Angas dwar il-Floriana jidher ċar li min-nofs is-seklu 19 'l hawn il-Floriana nbidlet qatigħ. Il-wesgħat miftuħa tagħha m'għadhomx jintużaw għall-eżekuzzjonijiet iżda biex George French Angas lejn l-1880 il-familji u l-ħbieb jiltaqgħu flimkien. nbidel il-logħob tat-tfal li m'għadhomx jiġru wara l-friefet fil-ġonna iżda aktarx saru jingħalqu fi djarhom quddiem il-kompjuter jew bit-tablet f'idejhom. Inbidel l-allineament tal-fortifikazzjonijiet b'mod partikolari dawk li jagħtu lejn Bieb il-Bombi sabiex ikunu jistgħu jgħaddu l-karozzi. Inbidlet ukoll is-sura tal-wesgħa ħdejn il-kunvent tal-Kappuċċini. Insomma, iż-żmien ma jistenna lil ħadd. Veru li għad hemm il-Fosos, iżda dawn m'għadhomx iservu l-iskop oriġinali tagħhom; għad hemm ukoll il-Knisja ta' San Publiju, iżda li fil-verità tul il-160 sena li jifirduna mir-rakkont ta' Angas, għaddiet minn tibdiliet strutturali kbar u mhux biss minħabba l-gwerra. Għad hemm ukoll il-ġonna tal-Mall, l-Argotti u l-bqija, li sa ċertu punt żammew l-iskopijiet rikreattivi tagħhom. SoċJETA' FILARMONIKA VILHENA FLORIANA FESTA 2016 5 Paġna 61 14, Triq Sant' Anna, Floriana, FRN 9013 BBB infoovilhenabc.com mi https://www.facebook.com/SocjetaFilarmonikaVilhena Nistgħu nissoponu li George French Angas dam Malta ftit anqas minn ġimagħtejn. Wasal fil-21 ta' Settembru u sal-ewwel ftit jiem ta' Ottubru terraq f'diversi' postijiet, minn Marsaxlokk sal-Mellieħa, mill-Maqluba sal-Imdina u anki Għawdex. Minn Malta mar Sqallija fejn dam sas-17 ta'Ottubru minn fejn imbagħad salpa lura lejn l-Ingilterra. Dan kellu jkun l-ewwel vjaġġ ta' raġelli eventwalment mar l-Afrika t'Isfel, New Zealand u anki l-Awstralja fejn eventwalment tefa' l-ankri, iżżewweġ, kellu t-tfal u' laħaq Direttur tal-Mużew:ta' Svdnev. Uħud mill-illustrazzjonijiet tiegħu, inkluż l-ewwel veduti tal-Awstralja li qatt saru, saru minnu bil-watercolour: Dawn ġew ippubblikati f'Londra u Svdnev u oħrajn jistgħu jiġu apprezzati f'mużewijiet Eventwalment irritorna Londra fl-Ingilterra fejn miet fl-1886 fl-età ta' 64 sena. pont Ġusutt l Oliver Busuttil Al Pana U 93 Ġk ġjl amatoalan(Ohotmail.com Paġna 62 SoċJETA' FILARMONIKA VILHENA FLORIANA.