IL-POEŻIJA TA' NINU CREMONA (Jorbot ma' faċċ. Fl-Ultime Nostrarum Cremona, b'xefita ċajtiera u bejn dafiqa u offra, jinseġ il-ġrajja ta' l-alfabett Malti, it-tibdil li sar fih, il-ħiżuż ġodda li xi wħud riedu jdaħħlu sabiex niesna jkoll- hom.alfabett sħili, mibni fuq rċgli tajbin, u mhux b'ħafna tixlif u tagħwiġ kif jiġri meta ma jkunx hemm sisien tajba. Din il-għanja nkitbet għal ħabta li l-Kittieba tal-Malti riedu jwaqqfu alfabett tajjeb darba għal dejjem. F'din it-taqbila l-awtur inqeda b'alfa- bett li hu fiaseb seta' jimxi fil-Malti. Ħafna mit-tnebbifiiet tiegħu kienu milqugħa, oħrajn le. Nisimgħu lilu n-nifsu jfisser ruħu : B'din il-għanja mqabbla xtaqt nati mudell ta' kitba Maltija mi- bnija fuq Alfabett Malti magħżul minn Kummissjoni tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti.' Dan l-Alfabett kien għad irid igħaddi f'laqgħa ġenerali tal-Kittieba tal-Malti. Il-ġ tbiddlet f'g u l-a f'w.' Dan ifakkarni fil-ħafna fimerijiet li sikwit jingħadu dwar l-alfabett ta' l-Għaqda: issa jingħad li kien magħmul ħaxlef qaxlef, u bla ħsieb ta' xejn, issa li qalgħu xi ħadd kif deherlu, forsi, (jaħsbu dawn l-uħud) biex iqarrab il-kitba tal-Malti lejn dik tal-Ingliż l Lil dawn l-uħud li jaħsbu hekk ingħarrfuhom li minn dan xejn ma hu minnu, għax l-alfabett inħadem b'ħafna ħsieb u tlaqqigħ ta' fehmiet minn nies il-bogħod minn kull passjoni għamja ta' pulitka li setgħet iġġagħlhom ibiegħu l-prinċipji tagħhom. Is- sinjuri magħżula mill-kummissjoni biex iwaqqfu dan l-imbierek alfabett kienu Dun Karm Psaila, Ġużċ Muscat Azzopardi, Pawlu Bellanti, Ninu Cremona, Ġanni Vassallo, Mons. P. Ġalea, Mons. P. Cauchi, nies ta' ħila u għaqal f'din ir-rimja ta' studju, Nerġgħu fejn konna. Il-poeta jilmaħ l-istorja ta' l-alfabett mill-bogħod, u jibda minn l-ixjeħ kittieba tal-Malti : Dun Ġiann Sultana t'Għatidex kien għamel l-ediel ftira. Tinsab mikula kollha mill-kamla xi tifkira; Urajh Mikiel Vassalli, għaref bħal dak ta' qabel, (aħjar minn sieħbu, igħidu) qabad it-tarf tal-ħabel. U sab il-leħen Malti mibni bħal tal-Quran, issellef ittri Griegi u l-Poplu sar xitan l Ma l-għoxrin sena uara, igħidu li ħarġet ħrafa ta' ktieb b'isem il-ħixejjex miktub minn Stiefnu Zrafa ii Ċremona, waqt li jara b'fiasra ta' qalb kemm xetitiet ta' ortogra- fiji kellu jbiddel ''dan l-imċewlati il-Isien tagħna,' jinfexx igħid: Kemm se' ddum tiknes ittri biex issib uaħda taqbel Jien għax ma sibtx li naqbel ma' kemm il-kitba iirejtek, natik din l-aħħar taħda. Knisthielek mis-suq tagħna, mid-dadl tax-xemx imċaħħda. Fl-Ultime Nostrarum wietħied jisma' bħal milja ta' daħiq tgelgel bħal ilma minn fuq blata, milja ta' daħq li tiġri minn vers għal vers, id-datiq li ma jistax ma jaqbdekx xfiin tara dal-ħiafna tibdil ta' alfabett mingħajr Ħajja u siwi. U forsi minsuġa ma' dak id- daħiq hemm milja ofira ta' biki li ma jinstamax filief Lhawn u F'hinn, il-biki li jiġik xħin tara kemm afina nies baxxi alina l-Mal- tin fejn ġnus ofira, aħna li fl-elf disa' mija għadna nibnu u nikin- su l-alfabeti, mingħajr ma nistgħu naslu mkien t Jiswa nfakkar hawn li misem il-poeżija Cremona ħadu minn għand Kwintilljanu, ji sejjaħ hekk il-ħiażż x, dak iż-żmien l-aħħar għelm ta' l-alfabett atin. Wara jilħqu tliet sunetti maħdumin tajjeb. Bħala kittieb tas-sunetti ġa nafuh lil Cremona, nitilquhom mela biex niġu għal poeżija raħiħalija 'Nofs ta' Kelma''. Kif igħarrina l-awtur f'qiegħ il-paġna din il-poeżija ''għannietha l-ewwel darba s-sna. Giusep- pina Muscat fil-Kunċert Malti mogħti mill-''Għaqda tal-Kittieba tal-Malti'' fit-teatru Manoel, it-3 ta' Frar, 1923;' b'mużka ta' P. Sammut Inglott. Bħala xogħol letterarju din il-poeżija hi waħida mill-aħjar, deherija, ċara biżżejjed u bla ndewwa ta' kliem tqil; hi tassew l-Għanja ta' l-Għalqa, taqbila ħelwa, miksija b'daqxejn ta' star irqiq ta' dmugħ li jġelben fuq xfar il-għajnejn, għax l-im- ħabba li titriegħed fiha hi mħabba safja u sfiilia, imma siekta. Nofs ta' kelma biss tarfitlu r-raħħala liż-żagħżugħ raħħal maħbub minnha: Nois ta' kelma kont għidtlek, ja sieħbi; int żammejtha ġd qalbek midfuna. Għalxejn tħares, tistaqsi xi tfisser; inħallik sakemm fl-aħħar tinduna. Kienet nofs ta' kelma żgħira, wisq il-bogħod mill-baħar tmur, titla' l-għoli tas-smewwiet, iżda biha qalbek tfur, L-afifar erba' vrus huma mtennija wara kull strofa biex il-ħisebi- jiet jintrabtu flimkien. Tixbaħ fil-ħass tal-qalb il-għanjiet li jgħannu r-raħlin fil-lejliet sbieħ. qamrija, imma fiha taħdem l-id tas-sengħa. li torqom il-ħisieb, u toħrot il-kliem żejjed bħal weraq fe mejjet minn fuq siġra, biex tqanqil—il-qalb jinħass aktar ċar, aktar sħiħ, u aktar qawwi. Fit-tennija ta' l-aħfiar strofa l-aħħar vers mhux bħal ta' qabel. Ma kienx hemm għal fejn ibiddlu, imbagħad kif biddlu ġie inqas sabifi minn l-ieħor. Poeżija mhux inqas sabiħa hi ''F'Xatt il-Baħar,' miktuba fix-xtajta ta' Masalforn, Għawdex, art twelid il-poeta tagħna, tul iż-żmien li hu kien raġa' mar hemm biex igħaddi l-btala tas-sajf. Hemmek għal darba oħra hu lemaħ id-dwejra ta' nannuh fuq dik ir-ras art ta' S. Marija, fejn darba żagħżugħ kien qatta biċċa minn ħajtu. Tifkiriet minsija jerġgħu jqumu f'qalbu: iż-żgħo- żigħa bla fisieb, mixgħula bl-għana, bil-ħolm wid-dawl tat-tama qalbenija. U hawn ruħu tħoss l-imrar taż-żmien li jqarraq, li jitfi taħt l-irmied l-isbaħ titjir taż-żgħurija, jifleġ is-salifia tar-rġu- lija, u jiksi r-ras b'ħajtiet ta' xgħar abjad abjad qabel il-waqt: Għadha m'għaddietx fuq dahri xitwa ta' snin. L-id bierda, taqqalija tal-ħsieb bajditli xagtiri… Dal-ħsieb kif tbiel, il-bieraħ kien tarbija. Bil-kelma ta' żagħżugħ ħierġa minn fommu, il-lum il-ħolma tiegħek qiegħda żżommu. Għaliex nixtiequ dejjem dak li m'għandniex, li ġej, li mar w-inħeba $ Għaliex il-qalb tithejjem bit-tama ta' kuljum u mingħajr xebgħa u toħlom b'dak li ġej fil-għodu kmieni, tokrob fl-għaxija u tgħid: Oh fejn hu żmieni7 Cremona bata fiafna bid-dwejjaq tan-nevrestenija; għalhekk fil- għanjiet tiegħu sikwit naraw lil ruħu issa tilheġ bi qtigħ il-qalb, issa titħabat bejn xaqq dawl ta' tama u ieħor ta' dieqa L-aħħar strofa hi l-għajta li l-bniedem għajjien ilu jislet minn fixejh sa' minn tulkom ja sekli li rajtu lil Adam jagħżaq ir-raba', u l-Eva tagħżel is-suf, Hi ċ-ċanfira tal-bniedem li jħossu dejjem imqarraq mit-tama, bħal kieku qalbu ma għandha ssib qatt mistrieħ. 'Fid-Dlam' fl-ispirtu tal-ħsieb għandha ħafna mill-poeżijiet ingliżi mnebbħin mit-taqtigħa tal-Gwerra l-Kbira. Dil-poeżija Cremona kitibha fi żmien dil-Gwerra, għalkemm talitha ġġib is- sena 1920. U da l-għaliex meta kitibha ma stampahiex minnu- fih, imma Ħalla ħafna żmien igħaddi. Il-poeżija tinstilet fi tnejn: Ġewwa l-Belt u Barra l-Belt. Fl-ewwel taqsima, il-poeta jid- deskrivi l-walix tal-belt mudlama fi żmien il-Gwerra meta ma setgħux jinżammu dwal imħabba l-biża' tal-ajruplani, u meta tġ ħafna tfal kienu joħorġu ibiegħu l-gazzetti, igħajtu bl-aħħar aħba- rijiet tal-Gwerra: tixrid tad-demm, taqtigħ, ir-Riefnu tal-Mewt għaddej qerriedi minn fuq eluf ta' misserijiet u żgħażagħ midru- ba mħabba l-ħalja regħba tal-Ġermanja. —''L-għħar aħbarijiet'—joliorġu jgħajtu it-tfal fid-dlam… Xi ħadd b'dik l-iħbar f'idu ifittex xaqq ta' dawl biex jaqra sewwa………. Mejtin miżrugħa fl-art… nar jati dejjem… baħar u art xebgħu lin-nies. jibilgħu. Agħijàt ta' niket ġos-smewwiet jitlajja. Din hi l-iħbar li daħlet mal-lejl iswed… U lilna fid-dlam għalqu biex għajnejna il-kruha ma jarawx tad-dwejjaq tagħina. Fit-tieni taqsima l-poeta jsib serli, u nisi ta' dan il-għawġ kollu fuq bank taħt xi siġra ċkejkna tal-palm ''f'thewdin ta' Sebħ u Dawl,' il-bogħod mill-għagħa, barra l-belt. ' F'Qalb il-G ħelieqi, misem żewġ sunetti sbieħi, il-poeta ifisser ix-xewqa tiegħu li jgħaddi ħajtu fil-kampanja li Ninu Cremona għadu jħobb u jfittex f'kull jum battal li jkollu mix-xogħol tal- impieg tiegħu : Żerniq ta' sema ħiemed, tgeġwiġija ta' mitt għasfur ipespes fuq il-friegħi tas-siġar malli x-xemx troxx l-ewwel dija: blat għoli bil-kappar, widien u tliegħi, fawwara tal-irdum, għerien u qtiegħi ta' bejn l-ixfar tal-għolja għal fil-għaxija bl-aħħar ġamriet tax-xemx iħammru; ġmiegħi ta' ngħaġ telgħin għall-maqjel mill-qasbija. Setali imwennes mill-werżieq; ja dwieli li tgħattu l-bir mix-xemx, ħitan tal-ġnejna Hi għadkom imgħannqin mal-liedna, għaddieli ħsiebkom minn moħfi l-lum kollkom imżejna bil-hena tal-għodwiet, ta' nhar, ta' ljieli li tfal rabbewna u l-lum għalkemm insejna… Tajjeb ħafna. Hekk għall-inqas Cremona jpatti għal kull meta fellaq u għotor. Ġużi AQUILINA,