SERATA FIT-TEATRU MANOEL fil-MIĠJA tar-REĠINA ADELAIDE Ta' A.C. Versi bil-Malti ta' LUIGI ROSATO għas-serata fit-Teatru Manoel għall-Armla Reġina Adelaide fil-10 ta' Diċembru, 1888. Luigi Rosato hu magħruf sal-lum bħala wieħed mill-eqdem kittieba ta' versi bil-Malti. Barra mill-versi li sa nġibu miktubin minnu fil- Mawra tar-Reġina Adelaide fit-Teatru fil-lejla tal-10 ta' Diċembru, 1838, huwa kiteb ukoll poemett drammatiku ''Catarina'' (1847) u farsa, jisimha ''Żanu migdum mit-Trenta'' li kitibha għas-serata tiegħu fis-sena 1858. Rosato kien jaħdem ta' komprimarju fl-istaġun tal-opri fl-istess Teatru, F'Leħen il-Malti tal-1981 (Nru. 7) kienet dehret ġabra ta' versi Maltin bikrija taħt l-isem ta' Tifkiriet Ewlenija ta' Tqabbil Malti li jiena kont mitlub niġbor mill-mejjet u qatt minsi Rużar Briffa, dik il-ħabta Direttur ta' dik ir-rivista flimkien ma' Ġużċ Bonnici. Fost il-versi ta' din il-ġabra nisiltu dawk ta' Luigi Rosato li kiteb bħala Tifkira ta' l-Armla Reġina Adelaide fl-Ewwel Miġja tagħha fit- Teatru fil-Għaxra ta' Diċembru, 1888. IL-MIĠJA FIT-TEATRU TAR-REĠINA ADELAIDE BHeja ruħu l-Impreżarju Biex iweġġah is-Sultana Mita riedet fit-Teatru Jistħoqqilha ġmiel u żina Adelaide dir-Reġina. Hekk kif sama' l-ħsieb li għamlet Trid il-għana ta' Lucia, Stampa ktieb għaliha xieraq; Kien jistħoqqlu mitt foħrija U kif let Jekk ferħet bina Malli ratna dir-Reġina' — Kellna għaxra minn Diċembru, Kien fil-bidu tagħha l-ġimgħa Bedgħet toktor għat-Teatru. Qajla qajla tant miġimgħa In-nhar lejl wtaqnieh għalina Għal dil-miġja tar-Reġina, Fit-triq kollha tat-Teatru L-Impreżarju l-ħġejjeġ hej'a Biex kulħadd jitgħaxxaq biha, Adelaide kif tkun ġejja. Il-ferħ. stess beda jbikkina Kif nilqgħuha dir-Reġina, Żewġ kolonni fil-faċċata Kwadru fl-arja kienu jżommu Bħallikieku kien ifisser Dak il-kwadru l-iben u ommu, Ħarset lejh din l-omm ħanina Ħarset lejna dir-Reġina. Kien ifisser l-istess kwadru, Dak il-Ġenju ta' dil-Ġżira. Kollu hieni fih innifsu, B'din il-miġja, b'dit-tifkira. Fuq kulħadd illum tgħollinu Din iż-żjara tar-Reġina. L-Ingilterra fuq il-karru, Dik. il-mara tant gwerriera, Waqfet tħares lejn il-Ġenju, B'qalb ħanina, b'qalb sinċiera. Kemm hemm nies għad issemminu Għal dil-miġja tar-Reġina. Kien xurtjat min ħaseb kmieni,. Kellu maqgħad mill-bieb ġewwa, Kien wxurtjat min raha feġġet, Mita, sellmet bl-akbar ħlewwa, Qalbħa stess wtaqet tagħtina Mart Gulielmu. dir-Reġina. 16 IL-MALTI Mnejn għaddiet mill-bieb il-ġewwa Il-ħitan u l-art imżejna, Kullimkien ħuġġieġa waħda; Kienet bgħid, u donnha ħdejna. Min qatt jista' mrar jisqina, Għandna magħna dir-Reġina' Fil-Palkett id-dawl imtellet, Taħt żewġ linfi żewġ suldati, Kienu n-nisa f'dik il-lejla, Kienu rġiel ukoll wurtjati, Kulħadd mtieq fil-bieb igħinha Biex fis tidħol dir-Reġina. Sagħtejn sħaħ domt lejha nħares, Dik il-ħlewwa tagħha ssaħħar, Tgħaxxaqt jien u l-Impreżarju, Baqgħet magħna hemm sal-aħħar. Liema Belt tista' tinkina, Għandna magħna dir-Reġina. Daqqew lilha l-aħħar daqqa, Sellmitilna tliet darbiet, B'għajn ħanina ħarset lejna Bħalma tħares l-omm 'l ulied. Għaliex sejra u ser tħallina, Għidt jien f'qalbi lir-Reġina P Alla jtiha qatigħ għomor. Fillibrett ta' din it-Tifkira, stampat mill-Awtur, id-data tas-sena, li fiha saret is-Serata flok fl-1838 bi żball tal-istampa, tidher id-data ta' l-1889. Għal din is-Serata, Rosato kiteb ukoll din il-poeżija ''Lil Camilla Darbois'', is-Soprano, li f'dik is-Serata ħadet sehem fl-opra ta' Lucia di Lamermoor, kif ukoll fl-Innu Nazz'onali Ingliż u fir-Rule Britannia. LIL CAMILLA DARBOIS L-Ewwel Għannejja fit-Teatru ta' Malta Waslet fl-aħħar, O Camilla, Il-ġurnata ta' kbir hena, Fejn b'dak leħnek int kull sena Mill-qlub tneħħi s-swied u l-qilla, B'daka leħnek meta tgħanni Swied il-qalb imur malajr, Bħal titjir ta' l-isbaħ tajr Fl-ogħla ħsieb int bih twassalni. Sar-Reġina għal dil-bwara Riedet tisma' l-għana tiegħek, Ferħet bik u baqgħet miegħek, Mita ġiet biex lilek tara, Bħalli kieku fuq in-nar, B'għaġla kbira dlonk riditek, Biex turina kemm ħabbitek U mill-qrib tarak aħjar. X'morti kellek tħadani. magħha, Wiċċ ma' wiċċ k svimtha u rajtha, Kemm jerħitlei: iti-smajtha, U fil-Palk ħadt is-sliem tagħha. Din il-qima kienet kbira, Li ġebitlek ir-Reġina, Kienet miegħek wisq ħanina, Xorti kellek iġġib għira. Raġun għandek tifraħ bosta, La t-Reġina tgħaxxqet bik, Kieku ried qatt ma jħallik Min dak leħnek tant jiggosta, Bejn id-daqq u l-għana tiegħek Il-qlub trattab bħal għaġina, Ki trid aktar sa t-Reġina Tkellimt magħha, tkellmet miegħek. B'mhieda ta' qima u ferħ Din il-poeżija u ta' qabilha huma: stampati bl-ortografija tal-Għaqda u mhux bħalma huma fit-test oriġinali. 18 IL-MALTI Ta' min jistqarr, bħalma kont fissirt til-kelmtejn li kont ktibt bħala Daħla tal-Ġabra tal-poeżiji ibikrija li kienet dehret f'Leħen il- Malti, Nru. 7 ta' Settembru, 1981, fost l-ewwel poeżi'i li nkitbu m'nn xi kittieba Maltin, hemm id-dgħajfin, bħala l-ewwel xtieli fil-ġnejna tal-Poeżija Maltija, u fost dawn mistgħu ngħoddu wkoll il-versi ta' Luigi Rosato, sew dawk li ġibna hawnhekk miktubin fil-M'ġia tar- Reġina Adelaide f'Malta, kemm dawk li naqraw fil-poemett dramma- tiku ''Catarina'', Lanqas il-proża tiegħu li naqraw fil-Farsa ''Zanu , Migdum. mit-Trenta'' ma tista' tgħid li hija mudell ta' stil u teknika, l-iktar fid-djalogu li hu nieqes mill-vivaċità naturali tal-kliem u tal- frażi, għalkemm xi wħud lil Rosato riedu jpinġuh bħala l-Missier tal-Palk Malti. Il-versi ta' xi kittieba oħra, li dehru fl-istess okkażjoni il-Arlechin jew Kaulata Inglisa u Maltija tas-6 ta' Diċembru, 1988 bħala supplement. tal-Harlequin jisbqu fil-wisa', għal dak li hu stil u teknika prosodika, jil dawk ta' Rosato. Nagħlaq dan l-istudju ċkejken fuq il-Versi ta' Luigi Rosato dwar il-Miġja f'Malta tar-Reġina Adelaide, b'din id-daqsxejn ta' relazzjoni li tinsab miktuba fi Djarju dwar iż-żjara tar-Reġina Adelaide f'Malta, ippubblikata mill-Kav. XXIX, pp. 99-116, u li fiha hemm deskrizzjoni tas-Serata li saret fit-Teatru Manoel fejn ħadet sehem is-Soprano Camilla Darbois:— Fil-lela tal-10 ta' Diċemibru, 1988, ir-Reġina Adelaide marret it-Teatru tisma' Il-ċpra ta' Lucia di Lamermoor fejn ħadet sehem fiha is-Sopran Camilla Darbois. It-triqat minn fejn ir-Reġina għad- diet kif telqet mill-Palazz kienu mixgħulin bid-dawl u fil-bieb tat- Teatru kien hemm għassa Kaptan mir-Roval Malta Fencibie, Ir-Reġina, qagħdet fil-palkett tal-Gvernatur li qagħad ma' ġenbha, u magħha kien hemm ukoll il-Kontessa ta' Southampton, l-Onorabbli Miss Mitchell, il-Konti ta' Howe, il-Konti Denbigh u Sir Andrew Barnard. Il-Maestà Tagħha r-Reġina ġiet milqugħa bl-akbar qima u ferħ u waqt li dieħla l-banda daqqet il-God Save the Queen. Bejn att u ieħor il-kumpannija teatrali dehret kollha kemm hi fuq il-palk u kantat l-Innu Nazzjonali u r-Rule Britannia fejn is-Sinjura Darbois kantat il-parti ta' solo. Ir-Reġina damet sa l-aħħar tas-serata u wriet kemm ħadet pjaċir tisma' kumipannija ta' kantanti hekk tajba, kif ukoll bil-maniera li biha dik l-opra sabiħa ġiet rappreżentata, It- teatru kien mixgħul bi dwal mill-isbaħ. Kulħadd faħħar id-Diret- tur għal mod li bih għaraf jirranġa u iżejjen it-teatru għal-laqgħa tar-Reġina. NOTI BIJOGRAFIĊI dwar ir-Reġina Armla Adelaide u l-mawra tagħha f'Malta u dwar is-Sopran Camilla Darbois. Adelaide twieldet f'Saxe fl-1792, bint Ġorġ Duka ta' Saxe-Meiningen. Iżżewġet lir-Re Gulielmu IV fl-1818, dak iż-żmien Duka ta' Clarence. Fl-1887 kienet twaqqfet b'isimha l-Belt ta' Adelaide Citv fl-Awstralja. Fl-aħħar xhur tas-sena 1838 u fil-bidu tas-sena ta' Wara; ir-Reġina Adelaide ġiet tgħaddi l-istaġun tax-xitwa hawn Malta għall-ġid ta' saħħitha. Hija waslet fil-port ta' Malta wara nofs in-nhar tat-30 ta' Novembru, 1888, abbord tal-Bastiment tal-Gwerra Hastings, u niżlet l-art l-għada fil-għodu. Hekk kif niżlet l-art ingħata salut ta' sparar ta' kanuni mill-Forti Sant'Jiermu u mir-Rikażli, fil-waqt li l-popolazzjoni ta' Malta u Għawdex ġiet tilqagħha minn fejn kienet għaddiet mit-triqat tal-Belt sakemm waslet il-Palazz tal-Gvernatur. Billi r-Reġina Adela'de kienet l-ewwel waħda li fost il-familja Rjali żaret lill-Gżira tagħna, sarulha festi kbar fl-erba' xhur li damet fostna. Barra mit- tiżjin, il-luminazzjoni mill-isbaħ fit-triqat tal-ibliet u logħob tan-nar, sarulha laqgħat ta' ferħ kull fejn marret iżżur il-postijiet storiċi, knejjes, u bnadijiet oħra; fost l-istedin ta' laqgħat li kellha u li baqgħu jissemmew kienu dawk tat-Teatru (illum magħruf bl-isem tat-Teatru Manoel) fejn ir-Reġina kellha għal erba' darbiet l-isbaħ laqgħat ta' ferħ u qima b'rappreżentazzjonijiet ta' opri minn kumpannija teatrali taħt it-tmexxija tal-Impreżarju Domenico Amore u s-surmast tal-orkestra Giovanni Lebrun. Fost l-opri li saru ta' min isemmi ''Lucia di Lamermoor', 'L'Elisir d'Amore', 'Luerezia Borgia'' (feju ħadet sehem kbir is-Sopran Camilla Darbois), barra xi kunċerti u rappre- żentazzjoni oħra ta' kummiedji bl-Ingliż minn dilettanti Ingliżi, waħda minn dawn, serata ta' benefiċenza b'riżq ir-romol u ltiema ta' xi baħrin li kienu għerqu huma: u jaqsmu l-fliegu ta' bejn Malta u Għawdex, kif ukoll serata oħra ta' benefiċenza b'tiżq ix-xirka ''Dame della Carità''. Fid-19 ta' Marzu, 1889, ir-Reġina Adelaide poġġiet l-ewwel ġebla ta' St. Paul's Anglican Cathedral, li għall-bini tiegħu fetħet ġabra (sotto- skrizzjoni) b'għotja ta' £10,000. Camilla Darbois twieldet Marsilja fil- 25 ta' Marzu, 1804; missierha kien jismu Gio Batta Henoque u ommba Antonia, imwielda Ferro. Sa minn tfulitha kienet turi xeħta u ħrara kbira għall-mużika. Tgħallmet il-mużika u l-kant fil-Konservatorju ta' Pariġi taħt it-tmexxija tal-magħruf mużiċista Heriż, u fi żmien qasir saret pjanista u sopran mill-aħjar. Fl-1824, meta kellha 20 sena, iżżewġet lin-neguzjant Filippo Darbois u ma' tul iż-żwieġ tagħha kellha tlitt itfal. Wara l-mewt ta' żewġha fl-1829 telqet għal Napli fejn bdiet il-ħajja ta' karriera teatrali. Minnufih kisbet il-fama ta' waħda mill- aħjar kantanti tal-opri u għalhekk, wara stedina tal-Impreżarju Salvatore Amore, ma dametx ma dehret ukoll fuq il-palk tat-Teatru Manoel tkanta l-parti ta' sopran, l-ewwel darba fl-opra ''L'Esule di Roma' ta' Donizetti, Wara s-sena 1880 hija baqgħet dejjem issostni l-parti ta' Prima Donna għal tnax-il sena sħaħ wara xulxin, meta fost l-opri li saru hija ħadet sehem fin- UNormat, Don Giovanni', ''Beatrice di Tenda', 'T Puritani', ''Lucrezia Borgia'', ''Lucia di Lamermoort u ''Marino Faliero', Fl-1832 hija ħadet l-aqwa sehem bħala ''Prima Donna'' fl-opra ġdida ''Lodoviska'' tal-awtur Malti Vincenzo Bugeja. , Camilla telqet il-karriera teatrali fl-1841, u fl-20 ta' Diċembru, 1842, iżżewġet ma' Domenico Amore. Hija mietet fil-11 ta' Frar, 1878 fil-għomor ta' 74 fid-dar Nru. 12, Strada Zaccaria, il-Belt Valletta. L-għada li mietet, wara funeral mill-kbar li sarilha b'quddiesa De Requiem, il-Knisja ta' San Duminku, fejn ħadu sehem il-professuri tal-mużika kollha bil-kantanti tat Teatru, indifnet fiċ-Ċimiterju tal-Addolorata.