IL-KELMA ĊTA' FIL-LSIEN MALTI Bħal ma talabni d-direttur tal-Manri, inwieġeb fil-qasir, għalli qal Patri Zarb fuq il-kelma TA' fil-Manri ta' Settembru, Mhux biż-żejjed li wieħed mita jiġi biex iqabbel kelma ma oħra tal-Ilsien barrani, u ta' għamla walida, ifittixha fil-letterarju jew fil- klassiku, kif ukoll fil-volgari. Kif fehemt fl-artiklu ta' qabel fuq 'Il- Lsien Malti'; jiħtieġ ukoll infitt- xuha fid-djaletti ta' dak il-lsien li minnu naħsbu li hu ġej jew ittieħdet il-kelma. Il-malti li hu djalett semitku jew ilsien semitku mitkellem, bħalma bu mitkellem il-għarbi mis-Surija sal-Marokk, mhux il-għarbi tal-Qurin jew il-lhudi tat-Talmid. Fil-għarbi, fxi djaletti bħal ta' l-Eġittu, ta' Tripli, ta' l-Alġier u tal-Marokk, il-ġenitiv (complemento di specificd- żione), barra milli jitfisser fl-istàt kostrutt (jew b'rabta bejn l-isem tal-ħaġa (ir-regens) um l-isem ta' dak jew dik (ir-rectumj li għandu jew għandha dik il-ħaġa— Cir: Hikmat Sulejmdin, ibnat Butros, jadan el-fallaħ), jitfisser ukoll, bħal fil-malti, u dlonk, bil-kelma mtàgh. (proprietà ) eż: ed-dukkàn mta' et-taġer (Cfr: L'Avabo Seritto e T'Arabo Parlato in Tripolitania, paġ: 86. 1913, paġ: 81) 'Fl- Eġittu u fil-Marokk, barra mill- partiċella, mtagħ, il-ġenetiv jitfisser bil-kelma dtàgħ. 1893. paġ: 55 (96). Dan juri illi l-kelma mżàgħ u btàgħ hi iktarx magħmula minn żewġ kelmiet: m--tàgħ u b-tàgħli fil-Malti per afċresi issir tàgħ weħedha. Issa biex nuru li tagħ mhix it-tà marbuta :— Fil-malti, għalkemm il-ġenitiv jista' jitfisser fl-istat kostrutt jew b'ismijiet in reġimine insibu li t-tàgħ għandha dejjem tidħol fejn it-td marbuta ta' l-istàt kostrutt ma tistàx :— (1) Bejn żewġ ismijiet proprji: eż: Censu ta' Mattew : (2) Mita l-ewwel isem (regens) ikollu qablu l-artiklu: eż: Id-dar ta' Kieli. (3) Mita. t-tieni isem (rectum) qiegħed biex ifisser ta' hijex il-ħaġa hi magħmula, għalfejn hi etċ. u għandu minn aġġettiv: eż: Ħajt tas-sejjieh, ħuwt ta' l-ilma mbierek, ċurkett tal-fidda. 1ġi Minn dan jidher illi t-tàgħ ma setgħet qatt f'bini ta' qwiel bħal dawn, titnissel mit-tà marbuta ta' l-istàt kostrutt. Tarġa. It-Tà marbuta ta' l-istàż kostrutt ma tinħassx ħlief mita l-ewwel isem (regens) hu femminil jew jispiċċa bl-a tal- femminil. Sid il-ħanut u leħjet ix-xifi fejn leħja hi fem:) Għalhekk mita l-ewwel isem (regens) hu maskil u warajh tidħol it-tagħ dik it-ta ma tista' tkun qatt it-tà marbuta. P. Zarb jifhem li fl-eżempju: Kelba tas-sid (kif fil-qwiel kollha ta' din il-għamla u naħseb ta' oħrajn) it-ta(għ) tnisslet mit-ta marbuta ta' kelbat fejn t ingħażlet u ngħaqdet ma' l-a ta' l-artiklu mxebbah tal-kelma sid (kelba t-al-sid), Jekk inhu hekk għandi naħseb li fil-qawl: għonnella ta' marti it-t ta' ta ngħaqdet ukoll ma' l-a ta' l-artiklu tat-tieni isem (ir-rectum) ti hawn hu marti; imma marti, bħala isem mehmuż maż-żjieda tal-pronom ż, ma jihux l-artiklu. ( Cf£r: Taghrif fuq il-Kitba Maltija, paġ: 109.) Ara wkoll: Qasbet sieqi u qasba ta' sieqi. Hekk ukoll nistgħu ngħidu mita t-tieni isem hu isem proprju eż: Qalet Marku jew Qala ta' Marku fejn Marku ma jiħux l-artiklu. Tarġa. Jekk fil-qawl ''il-kelba tas-sid ', it-ta (bl- artiklu tar-rectum imxebbah mal-s ta' sid) hija it-tà mar- buta ta' ''kelbet is-sid', kif u l-għaliex l-artiklu jista' joqgħod qabel il-kelma kelba u qabel kelbet ma jistàx 7 Il-kitba ta' tagħ mhix mibnija fuq it-tidqis u x-xebh tal-kelma magħ. Il-konsonanti għ hi tagħha, bħal fil-għarbi mtagħ, li bħal fil-malti tinhemeż ma' żjieda ta' pronomi f'tarf il-kelma: (Cfr: mtàagħ—i, mtagħ—àh, mtàgħ—dk, mtdħh—la (għd-h-iħh) etċ. Griffini)j. Li kieku t-tagħ ma kelliex il-għ tàgħha, mita tiġi biex tinhemeż mal-pronomi ha, hom tinħass taha, tahom bħal fil-verb (agħitaha (agħjtahom u mhux taħħa, taħħom. Eżempji oħra jatuna ukoll xhieda li tagħ mhi xejn it-tà marbuta: Cfr: Ta' Cenċ, ta' Sannat, ta' Majsija, u l-qawl: il-kelma minn tiegħu li taqbel u turi n-nisel ta' minn tagħminn mtagħ fxi qwiel għarbin bħal: el-għadam. mtagħ— àh (mtàgħ—u (h). Il-kitba ta' Ti-Hi, Ti-u jew tieHi, tied-u flok tiegħH4-i, tiegħi l-u, fil-malti, kif ukoll fis-semitku, hi kontra r-rċgula ta' l-ortografija grammatikali (Ofr: Tagħrif fuq il-kitba Maltija. Seba' Reg: paġ: 8). Jiena ngħid bħal P. Zarb li ħafna mill-qwiel maltin il-lum jimxu fuq ix-xebh ta' bini ta' qawl Taljan jew Sqalli, imma, kif rajna, il-għada li nfissru l-ġenetiv bil-partiċella tagħ mhix tagħna hiss, imma ta' djaletti oħrajn ta' nisel semitku li ma setgħux dlonk ħaduha bħalna minn ilsna ta' nisel arjan. Il-kelma mdtagħ fil-għarbi letterarju għandha t-tifsir ta' ksib (proprietà) li fid-djalett, saret il-partiċella segna caso tal-ġenetiv. Aħna, għalkemm ninqdew b'Alfabet Fonetku ma nistgħux nimxu fuq it-traskrizzjoni ta' Kittieba barranin. Jidhirli li fit-Tagħrif għedna biż-żejjed il-għaliex. Tarġa' mhux l-o- rjentalisti kollha jinqdew bl-istess ittri jew egħliem konven- zjonali, ibda minn Stumme li fit-traskrizzjoni tal-malti l-ap- postrofu maqlub (') jużah għall-qàf u mhux għall-għajn. Bħal ma wegħidna, ġibna hawn fuq dak li kitbilna s- sur Cremona fuq il-kelma ''ta''. Barra minn dan, waslulna tnejn oħra minn għand il-kittieba tagħna SAJDUN U G.V. li, bejn wieħed u ieħor, qalu l-istess ħaġa u għalhekk deh- rilna li ma hemmx għal fejn inġibuhom it-tlieta. Fuq dawn it-tnejn ta' l-aħħar insemmu xi ħaġa fuq fuq. Sew SAJDUN kemm G.V. qablu mas-sur Cremona li l- kelma 'ta' ' ma hix ħaġ'oħra ħilief il-kelma għarbija mġtagħ l fil-malti saret mtżagħ-tagħ u tfisser proprietà (SAJDUN) u fid-djaletti tripolin: metàgħ, alġerin mtàgħ, masri bitagħ (GV… Sapun wera wkoll li kelba tas-sid (UNA cagna del padrone) ma hix ħaġa walida ma' kelbat as-sid (LA cagna del padrone) sa kemm dawn l-anqas ma għandhom tifsir wieħed. G. V. semma wkoll—biex juri li ta'ġejja minn matagħ— li l-predikaturi għadhom iħobbu jsemmgħubielna dik l-emme mwaqqgħa mita jgħidu kliem bħal 'id-dixxipli mintiegħu, ir-ruħ mintagħna' u hekk jersqu iżjed lejn is-sura għarbija bħal meta jersqu iżjed lejha meta jgħidu hedan, hedin, hedawk eċċ. flok dan, din, dawk eċċ. Wera wkoll li Patri Zarb jafiseb ħażin jekk jaħseb li magħ għandha tagħmel migħi u mhux miegħi. Tassew, qal GV, li l-4 ġie li ssir ż, iżda, mita dan tagħmlu, tbiddel ħarira t- tifsir. Tàr (passat) issir tir (imperattiv) waqt li mita l-d issi ie tibqa' bl-istess tifsir: dam li ssir diem u li tfisser xorta. Mela miegħi, tiegħi eċċ. u mhux migħi, tigħi eċċ.