CARLO DARMANIN MARMISTA U SKULTUR FIL-KARTAPESTA ĦSIBIJIET U OSSERVAZZJONIJIET F'GĦELUQ IL-MITT SENA MILL-MEWT Fuq l-istatwarju Carlo Darmanin (1825 —1909) inkiteb ħafna. Karlozz, kif kien magħruf fi żmienu, twieled l-Isla f'dar li kienet iġġib in-numri 174, 175 u 176 fi Triq il-Vitorja nhar it-30 ta' Awwissu 1825, wieħed mis-seba' wlied tal-marmista Giuseppe Darmanin u martu Maria Cumbo. Il-familja baqgħet tgħix l-Isla saħansitra anke wara li Carlo żżewweġ lil Anna Readv fl-1848. Aktar tard lejn is-sena 1884, Carlo Darmanin flimkien mal-familja numeruża tiegħu marru joqogħdu f'dar numru 29, Strada Reale, l-Ħamrun.l Hemmhekk Karlozz kellu wkoll l-istudju fejn kien jaħdem. Carlo Darmanin miet fis-26 ta' Novembru 1909, ft-eta' ta' 84 sena fid-dar tiegħu fil-Ħamrun u jinsab midfun fil-qabar tal-Fratellanza tas- Santissima Trinità tal-Isla, li tagħha kien fratell attiv, fiċ-Ċimiterju tal-Addolorata (Qabar numru 67). Jeżistu diversi ritratti ta' Carlo Darmanin meħudin fl-istudju tiegħu ma' buzzetti jew opri li jkun qed iħejji. jingħad li kien bniedem kwiet u ta' karattru ġentili, rispettat minn kulħadd u bħala ġentlom ta' ħila kbira. F'età avanzata ġie saħansitra rikonoxxut bħala 'venerabbli', kemm għall-età kif wkoll għall-onestà tiegħu.2 Xogħlu għadu magħna għalkemm iż-żmien u l-ħeġġa għall-ġdid u l-modern waslu biex xogħlijiet tiegħu ta' importanza intilfu, inqerdu jew twarrbu. Iżda jeżistu wkoll xogħlijiet fl-irħam xogħol Carlo li bosta minnhom għadhom ttit li xejn magħrufa. Tabilħaqq, Carlo Darmanin seta' beda l-karriera tiegħu bħala marmista għalkemm aktar tard sar imfittex ferm aktar għall-istatwi fil-kartapesta. L-Arti tal-Kartapesta Jingħad li l-kartapesta daħħalha f'Malta l-iskultur Sqalli Saverio Laferla bejn l-1737 u 1742 meta ħadem sett vari proċessjonali għall-Knisja tal-Patrijiet Franġiskani Minuri (ta' Ġieżu) tal-Belt Valletta.$ Iżda dan ma jfissirx li ma kienx hawn xogħlijiet tal- kartapesta f'Malta qabel il-bidu tas-Seklu tmintax.' Fil-knisja Matriċi ta' Għawdex (il-Knisja Kattidrali tal-llum) jissemmew żewġ statwi tal-kartapesta li kienu fuq l-artal tal-Kurċifiss fl-1700. L-arti tal- kartapesta kellha tieħu spinta qawwija fis-seklu dsatax partikolarment mill-Ingliżi ta' zmien ir-Reġina Vittorja li għarfu jsawwru biha għamara, dekorazzjoni arkitettonika u saħansitra djar.. Tabilħaqq din kienet industrija b' saħħitha b'numru ta' kartapesta u b'kull wieħed bit- takrtku tiegħu. Mhux magħruf minn fejn Carlo Darmanin tgħallem it-teknika tal-kartapesta iżda żgur li t-teknika kienet reġgħet sabet popolarità kbira għalkemm f'Malta jidher li l-istatwi tal-kartapesta baqgħu jinħadmu. Skultur li kien kontra l-użu tal-kartapesta kien Mariano Girada (1771-1823) li kien iqisha bħala materjal inferjuri għall-injam. IĠISIZAG il2Rarnoċea Xogħlijiet Bikrija ta' Carlo Darmanin fil-Kartapesta L-ewwel xogħol fil-kartapesta ta' Carlo Darmanin kienet statwa tad-Duluri għall- Knisja Parrokkjali ta' Ħal Għaxaq li nħadmet fl-1851 u li l-iskultur stess irregala lill-knisja parrokkjali. Tajjeb li nsemmu li Anna, l- mara ta' Carlo, kienet bint koppja Skoċċiżi li kienu joqogħdu Ħal Għaxaq. Lil din it-tfajla ta' nisel Skoċċiż Carlo Darmanin żżewwiġha tliet snin qabel ma ħadem l- istatwa tad-Duluri. L-istatwa tal-Madonna tar-Rużarju li Carlo Darmanin ħadem għall-Parroċċa ta' San Gorġ, Ħal Qormi Diffiċli biex nifhmu kif kienet din l-istatwa ta' Carlo Darmanin għaliex jidher li fl-1901 setgħet ġiet rinovata jew mibdula ma' oħra xogħol l-istess skultur.' Tabilħaqq statwi bikrija fil-karriera ta' skultur huma l-aktar vulnerabbli għal tibdil u modifikazzjonijiet. B'xorti tajba l-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Qormi għadha tgħozz statwa tal-Madonna tar-Ruzarju li Carlo Darmanin ħadem disa' snin wara fl-1860. Diffiċli nifhmu jekk Carlo ħadimx statwi oħrajn bejn l- istatwa tad-Duluri għall-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Għaxaq u tar-Rużarju għall-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Qormi. Bħala skultur, Carlo żgur li kellu kompetizzjoni qawwija fil- bidu tal-karriera tiegħu. L-allievi ta' Mariano Girada kienu għadhom fl-aqwa tagħhom. Fl-1853, sentejn wara li Darmanin rregala l-istatwa tad-Duluri lill-Knijsa Parrokkjali ta' Ħal Għaxaq, Pietro Paolo Azzoppardi naqqax il-vara titulari ta' Marija Bambina għall- Knisja Parrokkjali tal-Mellieħa. Fis-sena 1851, jiġifieri fl-istess sena li żżanżnet id-Duluri ta' Darmanin, l-iskultur Peppi Vella lesta l-istatwa ta' Ġesu flaġellat għall-istess Knisja Parrokkjali.1l Jidher li l-istatwa ta' Peppi Vella' żżanżnet għall-Ġimgħa l-Kbira iżda l-istatwa rregalata minn Carlo Darmanin waslet u probabbilment iżżanżnet għall-festa tad-Duluri li ssir f'Settembru. Statwa oħra bikrija ta' Carlo Darmanin ġiet ikkummissjonata lill-iskultur f'Settembru 1862 mill-Fratellanza tal-Madonna. taċ- Ċintura fil-Knisja tal-Agostinjani tal-Belt Valletta.i5 Din il-kummissjoni tingħata ħdax-il sena wara d-Duluri ta' Ħal Għaxaq u sentejn qabel ma' Darmanin kellu jaħdem l-istatwa tat-Trasfigurazzjoni ta' Ħal Lija li nistgħu ngħidu li tagħtu r-reputazzjoni bħala l-aktar skultur importanti ta' żmienu fejn tidħol l-arti tal-kartapesta. L-att notarili li qed jiġi ppublikat għall-ewwel darba f'dan il-ktejjeb jiddeskrivi lil Carlo bħala Maestro Marmoraro (Marmista) li kien joqgħod l- Isla. L-Iskultur intrabat li jaħdem statwa tal-Madonna taċ-Ċintura skond buzzett approvat u taħt id-direzzjoni tal-artist Salvatore Barbara. ISIR G ĠU Abbozz magħmul minn Carlo Darmanin ta' kif kellha ssir oriġinarjament l-istatwa tas-Salvatur ta' Ħal Lija li saret fl-1864 L-att notarili jagħti deskrizzjoni dettaljata ta' kif kellha tkun din l-istatwa. Il-Madonna kellu jkollha lil binha Ġesu f'ħoġorha jżomm globu b'salib żgħir fuqu f'idejh. Il- libsa tal-Bambin kellha tinżebagħ skond l-istruzzjonijiet ta' Barbara iżda l-mant tal-Madonna kellu jkun blu ċar u mżejjen bl-istillel. Kellha ssir ukol burdura fuq il- mant a rilievo u b'disinji għolja. Il-libsa tal- Madonna kellha tkun bajda bi fjuri lewn id-deheb fuqha u b'burdura simili għal dik ta' fuq il-mant iżda kemmxejn għola. Il- karnaġġjon, daqs tal-istatwa u dak kollu li ma jissemmiex fl-att notarili kellu jsir skond l-opinjoni ta' Barbara. Ix-xogħol kellu jsir għall-prezz ta' 20 lira sterlina iżda jekk ma titlestiex kif miftiehem sal-aħħar ta' Lulju, Darmanin kien jeħel penali ta' ħames liri Sterlina li jitnaqqsulu mill-ħlas dovut. Jidher li din l-istatwa wkoll,intilfet maż-żmien għaliex dik li hemm illum hi ferm differenti u probabbilment xogħol tal-kartapesta minn Abbozz magħmul minn Carlo Darmanin tal-istatwa Titulari ta' San Ġiljan li saret 1893 għar-raħal ta' San Ġiljan Lecce (Italja).: Il-probabbiltà hi li din l- istatwa inbidlet wkoll. Marmista li Kartapesta Jispeċjalizza fil- Jidher li Carlo baqa' jaħdem xogħol ta' marmista wara li beda jkun magħruf sew bħala skultur fil-kartapesta. Fl-1866, tliet snin wara li lesta l-istatwa tas-Salvatur għall-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija, Carlo ħadem il-fonti tal-magħmudija għall-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Għaxaq. Carlo kien ġej minn familja ta' marmisti Sengleani b'isem rispettabli fejn jidħol xogħlijiet fl-irħam. Jidher wkoll li x-xogħol ta' din il-familja ma kienx biss fuq lapidi tal-irħam u artali għaliex nsibu wċuh tal-imwejjed maħdumin fl-irħam fin li dan l-aħħar qed jiġbdu l- attenzjoni ta' xi studjużi. Bosta minn dawn jinsabu l-Ingilterra u jidher li nxtraw minn uffiċċjali u residenti Ingliżi f'Malta mingħand l-ħanut tal-familja.16 JHISLA - ilERarnoċea L-aħwa Darmanin: Michele, Paolo, Salvatore, Carlo u Giovanni, li flimkien ma' Il-bniedem li seta' kien jaf sew kif żvolġiet il-karriera ta' Carlo Darmanin kien l-artist Giuseppe Calleja għaliex hu maħsub li kien jipprepara d-disinji meħtieġa għal xogħlijiet li l-familja Darmanin kienet taħdem fl-irħam. Interessanti l-kumment li jgħaddi Calleja fl- 1861 fuq statwa tal-Madonna tar-Rużarju li l-Knisja Parrokjali tal-Furjana ġabet minn Franza. Skond Calleja l-Furjaniżi kellhom jqabbdu lil Carlo Darmanin u jsemmi bħala eżempju tal-kwalità tax-xogħol tiegħu l- istatwi tal-Fidi u l-Karità li llum jinsabu fl-isptar Monte Carmeli. / Calleja seta' kien influenti wkoll fl-iżvilupp stilistiku ta' Carlo Darmanin għalkemm l- moviment purista kien b'saħħtu sew f'dak iż-żmien. Konklużjoni Wiċċ ta' mejda fl-irħam. Xogħol bħal dan kien jinħadem f'Malta mid-Ditta Darmanin L-karriera artistika tal-iskultur Darmanin tiġbor fiha ħafna aktar mill-patrimonju artistiku fil-kartapesta. Darmanin kien innovattiv meta ġie biex jaħdem armar ta' barra għall- festi u jirnexxielu jdaħħal bosta ideat ġodda bħal, ngħidu aħna, pari ta' anġli b'attributi f'idejhom ħdejn il-bieb tal-knisja. Iżda l-wirt li ħallielna jiġbor fih xogħol fl-irħam li għad jrid jiġi magħruf u studjat. : Ara Vella, H.C.R., 'Karlu Darmanin u Ħal Kirkop', Għaqda Mużikali San Leonardu, Festa 1998. Stqarrija dwar il-karattru ta' Carlo Darmanin ingħatat mill-Avukat Ġenerali tal-Kuruna fl-1896. Ġorġ Aquilina, Il-Ġimgħa l-Kbira tal-Belt, Edizzjoni Tau, Malta 1986, 32, 58. L-inventarji jixhdu għall-fatt li fis-sett ta' qabel dak li ħadem Laferla kien hemm bosta xbihat tal-kartapesta. Arkivju tal-Isqof, il-Furjana, Viżta Pastorali Davide Cocco Palmieri, fol. Ara John Debono, L-Istatwa Titulari tal-Assunzjoni ta' Ħal Għaxaq u l-Iskultur Tagħha, Programm Festa Santa Marija Għaxaq, 2006, (7 103-115. Girada deher bħala espert tal-Qorti biex jeżamina Kurċifiss — fil-kartapesta xogħol l-iskultur Vincenzo Dimech. Kunjom Xbubit ommha kien Bvmer. Kienet iżżewġet lil Carlo Darmanin fil-knisja ta' Ħal Għaxaq nhar is-27 ta' Frar 1848. Fl-istess żmien isir damask ġdid għan-niċċa tad- Duluri u jiżżanżan wkoll stallett tal-metall. Madankollu fuq pjanċa mwaħħla mal-pedistall tal-istatwa insibu d-data 1909 (d-data tal- mewt tal-iskultur). Il-ħlasijiet marbutin mal-vara ta' Peppi Vella kollha saru fix-xahar ta' April filwaqt li dawk marbutin mal-istatwa ta' Carlo Darmanin saru f'Ottubru. Arkivju tan-Nutara, Valletta; Atti Not. L-istatwa tixbah ferm aktar ix-xogħlijiet ta' Giuseppe Malecore (2 - 1893) milli ta' Carlo Darmanin. Mejda ta' dan it-tip kienet għand Sparks Antiques (Tenterden, Kent, L-Ingilterra). Skrizzjoni fuq ix-xifer minn taħt tgħid hekk 'Queste Tavole Si Fanno in Malta nella Valletta Strada Levante No 45 da Giuseppe Ara L'Ordine, Numru 640, 4 ta' Ottubru 1861. Ħajr lill-Profs. H.C.R. Vella u lis-Sur V. Caruana għar-ritratti antiki li qed jidhru ma' dan l-artiklu.