X'IGĦHIDU L-GĦARAB FUQ MALTA Il-Maltin ta' gżiritna, naħseb, ftit jew xejn jafu li l-isem ta' Malta m'hix ħaġa kbira fi lsien il-Għarab. F'din it- teftifa, kont ridt ngħidilkom xi żewġ ġrajjiet, minnhom jew le, ma nafx, fuq Malta, li jgħiduhom il-Għarab tal- Palestina, u nhagħad xi qawl jew tnejn li jgħiduhom ukoll huma. fuq artna. Nibdew, kif għedna, mill-ġrajja; u ngħid ukoll kif smajtha. Mela, nhar Bibt-il-Għid li għadda, kont qiegħed Ġeru- salemm, fil-Knisja tal-Qabar ta' Kristu. Rani hemm Jagħkub, li meta kien tifel kont ngħallmu l-ingliż, u qalli biex qabel ma nitlaq ngħaddi għandhom. Minn rkejja fija kelli mmur, hiex jewilla ma jagħmillix il-geddum, u kif kont qiegħed bil-qegħda għandhom, il-kliem waqa' fuq Malta. Jagħkub kien qiegħed ifisser lil ommu li nies Malta huma nisel il-Fenikin, meta hi qabżet qalet ''Ġiddti kienet tgħid li l-Maltin imnisslin minn nies li dari kienu jgħixu it-naħa ta' Betlehem.' — Tlabtha tgħidli kollox kif kienet qaltilha Ġiddta, u Warda, omm Jagħikub bdiet hekk: tIn-naħa ta' Betlehem, hemm għar kbir, u kif igħidu, għax jien ma rajtux, għad hemm miktub fuq il-bieb tiegħu dawn il-kelmiet: 'Aħna mlejna dan il-għar bi żbib iswed, imma intom anqas timlwh bit-tiben.'' In-nies li kitbu dawn il-kelmiet kienu jgħixu bħall-Għarab, jiġifieri jgħammru f'għarejjex tax-xagħar, u jaħtru wieħed fosthom, li jarawh l-aktar għaqli, jaħkem fuqhom, li jsemmuh ix-'Xifi' tagħhom. Kienu jirgħu l-għanem. 'Mela, darba walida, dawn ir-ragħajja semgħu li ġejjin in-naħa tagħhom nies barranin, qattiela; għalhekk, marru għand ix-Xiħ biex jaraw x'igħidilhom jagħmlu, jekk jħejjux ruħhom biex jitqagħbdu mal-għorba, jew jiftiehmu magħhom. Ir-ragħiajja kienu maqsumin fil-fehma; u għalhekk ix-Xiħ, ma riedx iżomm u la ma' dawn u la ma' dawk. Qalilhom : 'Għada fil-għodu tiġu u ntikom it-tweġiba. Ħalluni naħsibha ftit, tul il-lejl tll-għada filgħodu, malli sebaħ, marru għandu biex jaraw x'ser igħidilhom, imma baqgħu mgħaġġbin x'ħin id- dar tax-Xiħ, u la sabu lilu, u anqas lil ħadd minn għajltu. Stagħiġbu l-aktar għax dejjem kienu jafuh b'raġel ta' kelmtu, u ma setgħux jifhmu kif dik id-darba naqas minnha għal kollox. UWieħied mir-ragħajja, imma, għajnejh waqgħu fuq 'sell, (bħal bixkilla watja, bla għalaq) maqlub wiċċu l-isfel, f'nofs il-għarix. Resaq lejh u refgħu. Taħt is-sell kien hemm żewġ ħamimiet, waħda ġwenħajha mqassqsin, u l-ofira le, Il-ħamiema li ġwentinjha sliaħ, taret u għebet; l-oħra bdiet tiġri u ddur, u fl-aħħar staħbiet. Ir-ragħajja baqgħu jħarsu bla ma jifhmu x'ried ifisser ix-Xiħ biż-żewġ ħamimiet. Fl-al- ħar wieħed minnhom qal: 'Fhimt x'irid igħid ix-Xiħ bil- hamiem: Min jista' jaħrab, jaħrab, min ma jistax jaħrab, jistaħba l ĊĦarsu lejn xulxin mistagħġbin bil-ħila u l-għaqal tax- Xiħ. Ma kienx hemm għial fejn jitħassbu li t-tifsira kienet minnha. Għalhekk ħadu l-melitieġ, saqu għanemhom u mxew lejn il-Għarb. Imma wara ftit semgħu li hemm ukoll kienu ġejjin il-barranin, għalhekk biegħu l-imrieħel, u billi ma setgħux imorru u la fis-Surija anqas fil-Masr, għax kull imkien kien miżgħud bil-barranin, krew mirkeb li kien marbut Qoffa u rħewlha għal Malta, u għammru fiha, u l-Maltin tal-lum imnisslin minnhom. ' Din hi mela l-ġrajja, jew ''qossa'' kif igħidu bil-għarbi, ta' Warda, omm Jagħkub, u jien minn għalija xejn ma nistagħġeb jekk għad jalisel jinkixef il-quddiem li fiha xi fiaġa minnha. Ingħid għaliex. F'xi ktieb li kien kiteb Patri Manwel Magri (Alla jatih il-Ġenna) kont qrajt darba, snin ilu, fi tfuliti, li hu sama' nies igħidu f'Malta li aħna mnisslin mir-ragħajja ta' Betlehem. Issa la darba nies f'Malta, li qatt ma marru Betlehem, igħidu ħaġa, u nies f'Betlehem (għax insejt ngħidilkom li Warda minn Betlehem) li qatt ma ġew Malta, igħidu l-ħaġa nfisha, għandha tkun saret tassew, għax dawn in-nies ma setgħux jitgħallmuha minn xulxin, Ja darba qatt ma raw lil xulxin. In-nies il-barranin li kienu ġejjin, u li r-ragħajja ħarbu minnhom, jistgħu jkunu l-ġlejjeb tal-Faras (persjani) li ġew mar-rajjes tagħhom Kosra tis-sena 614 W.K. u ħarbtu bliet għali. fil-Palestina. Il-ġrajja l-minnha, mela, setgħet kienet hekk: meta daħlu l-Faras fil-Palestina, xi ragħajja min-nafiiet ta' Betlehem, insara (għax dak iż-żmien fil-Palestina n-nies qiesha kienet kollha nisranija), ħarbu minnhom. Dak iż- żmien Malta kienet iżjed magħrufa mil-lum, fl-artijiet tax- xerq, billi hemm u hawn kienet ħakmet Ruma mijiet ta' snin, u gżiritna tinsab ti trieq it-tbaħħir bejn l-Italja u l-Palestina. Għalhekk ukoll dawk in-nies ma rawhiex bi kbira jerħulha għal Malta, li kienet nisranija bħalhom u titkellem ilsien jixbaħ lil tagħhom. ik A Issa għal xi żewġt iqwiel. Fil-Palestina meta wieħed ikun irid jagħmel xi ħaġa tqila li ma jistax għaliha, igħidulu: ''Trid itqim id-din minn Malta'' Il-qawl tifhmuh għax qisu bil-malti, barra minn Ċiqim' li tfisser: tneħħi. Dan il- qawl: €Tneħħi d-din minn Malta', għandu l- -ġrajja tiegħu, li jien smajtha darbtejn; darba qalhieli wielied minn Ramallah, u darb'oħra qalhieli wieħed qassis minn Ġern- salemm, b'xi ftit tat-tibdil. Ara kif inhi: 7 Mela darba waħida ġew Malta żewġ misilmin, u ġara li sabu ruħhom f'raħal fejn kienet iddur il-ġilwa tat-Tqarbin, nhar Santu Korp. Meta qorob il-qassis bit- 'Tqarbin f'idejh, in-nies kollha niżlet għar-rkubtejha, imma ż- żewġ misilmin baqgħu bil-wieqfa. Katiġd qaltilhom in-nies, 'oqogħdu għar- rkubtejkhom l-ma tarawhix għaddej Iben Alla f Wieħed mill- misilmin kif ra l-qiegħa sħajna, qagħad għarrkubtejh, imma l-ieħor m'hux talli ma qagħadx, imma minn fuq ried iħaq- qaqha magħhom: ''Jewilla Alla miżżewweġ Kif mela tgħidu li għandu iben 7' Qamu tlieta jew erbgħa, tawh daqtejn kif imiss, u qegħduh għarrkubtejh minnkejja fih. ''Jewilla, ġifa bħalek, trid tneħħi d-din minn Malta 7' qalulu. U hekk, m'hux biss qagħad għarrkubtejh, imma minn fuq, qala' xebgħa. Minn qawl ieħorli se' nġib issa, jidher li l-Għarab tal- Palestina jaħsbu li Malta hi l-aktar art imbegħda, u li l-aktar fiha tbatija, fid-dinja. Meta xi ħadd jagħdab għal xi Ħadd ieħor, jidgħilu hekk: ''Msiba tuħdak għala Malta', li ttisser : Riħ ħażin jieħdok Malta'. Meta xi ħadd imur xi mkien fil- bgħid, igħidu ''Fejni Raħi gi għala Malta f' Minn: għalihom nies Malta huma ta' qattagħni, u ta' mġieba ħażina. Hekk, meta wieħed iġib ruħu ħażin, tisma' min igħidlu : USaħiħ inti Malti f' (Saħiħ — tassew). Għalkemm hemm teftif ieħor x'wieħed igħid, għal issa dan biż-żejjed biex juri li kellna x'naqsmu ma' l-artijiet tal- Għarab wisq iżjed mil-lum. Issa ħaġ'oħra: il-biċċa l-kbira tal-Maltin jafu ftit jew xejn fuq il-Palestina; u hemm ukoll, fil-Palestina, jafu li hawn imkien igħidulu Malta, imma ma jafux jekk inhu art jew jekk inhu helt. Min għalina, imissna nafu ftit iżjed fuq dawk l-artijiet fejn bata u miet għalina l-Mulej, ta' nsara li aħna. Dan għad isir ukoll, k'Alla jrid.