(Rapport tas-Sur Ġuże Chetcuti, Segreturju tal-'Għaqda', għas-sena 1941. Dan inxara fil-Laqgħa Generali li saret Il-Mużew, il-Belt, nhar l-Erbglia, 4- ta' Marzu, 7942). Sur President, Ħbieb tiegħi, L-Ilsien Malti nafu biżżejjed minn lema baħar għadda ta' mibegħda, ta' għira, u ta' ġlied biex illum ħiassel let- teratura mill-isbaħ, u biex kiseb isem ta' ġieħ f'Maltà u barra minn Malta. Nafu kemm kienet kbira l-ħidma ta' dawk li ħabirku, tħabtu u tqahdu għall-ġid ta' lsienna. Nafu, b'ġieħ kbir għalina, li kienu l-imseħbin tal-'Għaqda' tagħna li liadmu l-ewwel nies biex taw lil Malta letterarju Lsien għani u mirqum kif tabilħaqq jixirqilha. Għal iżjed minn 20 sena sħali lindimet l-'Għaqda' tagħna biex għaniet fil-ġmiel u l-kobor tal-poeżija u l-proża tiegħu dak l-Ilsien li tul l-ewwel żmenijiet kien mistmell minn ħafna u mall- hub mill-ftit. B'xorti tajba dawk iż-żmenijiet intemmu darba għal dejjem, u l-lum nistgħu ngħidu, bla ħadd min jjħfammrilna wiċċna, ti Lsienna hu maħbub minn ħafna u Tmistmell mill-ftit Imma dawn il-ftit għadhom ifixkluna qatigħ bil-ħidma tagħhom minn talit, hidma ta' tnassis— għax din hi l-aħħar arma li baqgħalhom. Bit-tnassis u l-tfixkil ħajjen huma qed iqiegħdu l-bsaten lir-roti lill-Malti u lill-ħbieb tal-Malti biex ma jimxux 'il quddiem. Dawn huma l-akbar egħdewwa li baqa' jiġru magħna s'issa. Nil- tamaw lifi żmien qasir jintemmu u jindifnu fl-istess qabar fejn indifnu dawk li qahel kienn jobogħduna u jistmelluna. F'rebħa sħiħa tal-Msien Malti l-ġieħ tan-nazzjon maltija. X'kienet il-ħidma tal-'Għaġda' tul is-sena 19417 Nisl- qarr b'wiċċi miun quddiem ma kenitx kbira daqs kemm kieku xtaqniha. Ma' tnl-din is-sena—għalkemm, kif jaf kull wieħed minnkom, ma rajniex fiha ħlief tiqliel ġlieda ħarsa mill-ajru, u bombi, mewt u lierba jitwaddbu mill-ogħla sema li ma setgħux ma jfixklux mhux ftit il-ħidimiet tagħna — b'dankollu rnexxieli laqqa' l-Kumitat darbtejn, imma ħames darbiet oħira l-Kumitat ma ltaqax ħtija li ma ntlaħaqx Quorum. Hawnhekk nixtieq infisser li hemm tliet raġunijiet għax dawn il-Kumitati ma kenux jiltaqgħu: l-ewwelnett, ħtija li l-Imseħbin kien ikollbom jiġu minn postijiet. 'il bogħod, u għalhekk fiż-żmenijiet li ninsabu l-lum mhux għalkemm isibu karrozzi fil-ħinijiet li fihom ikunu jistgħu huma; it-tieni, ħtija tal-kotra kbira ta' air raids li kif tafu kienu jħawdu u jtellfu x-xogħol lil kulħadd; u, fl-aħiħtarnett, imħabba li wħud mill-Imseħbin kien aktarx ikollhom x'jagħmlu u għalhekk ma kinux ikunu jistgħu jlaħħqu mal- ħidmiet tal-'Għaqda'. Dwar dan mhemmx aħjar milli wie- ħed ifisser ruħu ċar: Nixtieq li fil-Kumitat il-ġdid li jrid jinħatar jingħażlu, għall-ġid tal-Malti u ta' kulħadd, nies imħeġġin u li jsibu ħin dejjem li jistgħu jiġu għal-Laqgħat tagħna. Hekk lill-Malti tkun tista' ssirlu ħidma akbar u ġid akbar. LAQGĦAT AKKADEMIĊI Minbarra l-laqgħat li ġa semmejt, fit-18 ta' Mejju 1941 kienet saret Laqgħa Ġenerali Akkademika. Jisgħob bini ngħid li f'din ukoll l-għadd ta' l-Imseħbin li ħadu sehem kien ċkejken ħafna. Imma f'din il-Laqgħa, bħal fil-Laqgħal nqrat kitba letterarja —proża u poeżija—mill-isbaħ. Bħalina, wieħed jista' jara mħabba t-twegħir tal-lum mhux għal- kemm isiru Laqgħat Akkademiċi. Dnuh li laqgħat bħal dawn ma jistgħux isiru ta' sikwit. Il-għan tagħhom hu ta' siwi kbir: qari ta' xogħlijiet letterarji, kritka u inkoraġ- ġiment. B'hekk, permezz tal-kritika kostruttiva li ssir, xogħilijiet aħjar bil Malti jkunu jistgħu jinkitbu, 'Tassew li l-laqgħat li għamilna tul is-sena kienu ftit, imma wieħed jeħtieġ jara li l-'Għaqda' tagħna hi għaqda letterarja, u l-gwerra ma tagħmilx ħaġ'ohra. ħlief traqqad jekk ma teqredx dik ix-xrara tal-letteratura. Bħalna n agħar minna ġralhom l-Għaqdiet u x-Xirqiet l-oħira letterarji, ta' l-Ingliż vu tal-Malti. KORRISPONDENZA Il-ħsieb u l-fehma tal-'Għaqda' kienu dejjem li taqbeż għall-jedd li għandu l-Ilsien Malti u li tmexxi 'l- qiddiem lill-kittieba u lill-ħbieb tagħha għax b'hekk aktar tagħmlil- hom il-qalb u tħajjarhom jagħtu kitba dejjem ogħla u isbali. B'dan il-ħsieb u b'din il-fehma għaddiet korrispondenza bejn il-'Għaqda' u l-Gvern dwar il-post ta' 'Traduttur Àn- jan ta' Dokumenti bil-Malti Wieħed jeħtieġ iżomm f'moliliu i minn dan il-post u mill-bniedem li jingħażel biex imexxi dan il-post, l-Ilsien Malti jiddependi ħafna. Jista' jinħatar bniedem li, jew imħabba li ma jafx iħaddem il-Malti sewwa nkella għal ħsebijiet tiegħu personali, jagħmel mill-Lsien Malti lsien li jixbah ħafna lill-ilsien Taljan, ħaġa li kontra tagħha ila nitħabtu s-snin. Għax illum għandna Żewġ skejjel ta' fehmiet: walida li trid il-Malti taljanizzat għal kollox um b'hekk tressaqna ħafna lejn l-Ilsien Taljan. lL- ttellef Ilsienna mix-xeħta tiegħu tabilħaqq maltija; u l-olira trid li l-Malti jinkiteb kif għandu jinkiteħ, b'Malti sati iżda mhux safi żżejjed imma lanqas b'qabda barbariżmi u kliem Taljan kif iridu jagħmlu wħud li, b'sengħa ta' qerq, qegħdin jiktbu l-Malti mhux b'mod li jeffolluh u jagħnuhi fil-vokabolarju tiegħu imma biex tafit libsa barranija jbid: dlulu ftit ftit il-lewn tiegħu nazzjonali u hekk jeġirduh kif jixtiequ u kif iridu jagħmlu. Biex il-'Għaqda' tiftaħ għal- il-Gvern, u għax taf kemm il-post hu ta' ħtieġa għall-Malti, għalhekk kiibitlu n fissritlu ċar il-fehma tagħha dwar il- bniedem li għandu jingħażel u l-ħila prattika u kulturali li għandu jkollu sabiex jimla b'suċċess dar il-post. Il-Gvern kien wieġeh u wiegħed li jqis u jimxi fuq il-punti mress- qin minna. Jisgħob bini nettid li slin il-wegħda ma seħħetx u ma tidherx li ser isseħħ. Minn għand ħbieb tal-Malti, fust ħafna ittri oħra, wasluli tnejn li huma importanti ħafna u li dwarhom nixtieq li nieħidu passi l-lum. Walida minnhom, minu għand Brother Amedv Charles li fiha talabna biex naħtru bħala patrun tal-Għaqda tal-Kittieba' u ta' l-Ilsien Malti lil-San Gwann Battista de la Salle. Fi żmien dan il-Qaddis, l-Ilsien Franċiż —ilsien art twelidu — kien imgħajjar u mżeblaħ. l-istess bħalma kien u bħalma hu l-Malti l-lum. San Gwann Bal- tista tħabat u ħabrek biex l-Hsier Franċiż ikun maħbub, inn- xandar u tigħallem kif tabilħaqq jistħoqqlu. it-taħbit u t- tħabrik tiegħu ma sfawx fis-xeju. Għaldaqstant Brother Amedv jixtieqna naħitru lil dan il-Qaddis patrun tagħna hiex tkif hu ti żmienu rebbaħ b'ħidmitn lill-Ilsien Art twelidu, hekk il-lum igħin lilna f'Malta biex b'talbu u l-ħarsien tiegħu, il-Malti jirbaħi darba għal dejjem. ' L-ittra l-oħra, li hi importanti ħafna wkoll, waslitilna minn għand Ġuże Cassar Pullicino, wieħed mill-imseħbin akkademiċi tal-'Għaqda'. Din tgħid: ''Fl'Aula Magna' ta' l-Università Rjali ta' Malta jinsabu r-ritratti ta' bosta Maltin magħrufa li għamlu isem sabiħ lil art twelidhom f'xi waħida mill-fergħat tal-għerf. Dawn ir-ritratti huma, xhieda ħajja u turija tal-qima t'artna lejn il-ħidma tagħhom għall-ġid ta' ħuthom. Ħaġa waħda m'hemmx, ritratt ta' xi ħadd li kellu sehem kbir fil-qawma ta' Lsienna li ta lil Malta xi ħaġa ta' siwi letterarju li ma jmutx malajr. F'egħluq is-sebgħin sena ta' l-ogħla poeta li Malta qatt tatna ma' tul il-mixja tas-snin, jidhrilna li jkun xieraq li nuru l-qima tagħna lejn il-ħidma tiegħu għal Malta u għall-Malti billi nħabirku, ilkoll kemm aħna, biex nippreżentaw lill- Università ta' Malta ritratt ta' Dun Kanm—l-aqwa poeta nazzjonali tagħna.' Jien żgur li kull wieħed minna jaqbel ma' l-idija tal- ħabib tagħna, u li ikoll kemm aħna ngħinu kemm nistgħu, finanzarjament u b'kull mod ieħor, biex naraw ir-ritratt ta' Dun Karm — il-poeta li għamel mill-poeżija maltija, ġawhra mill-isbaħ fil-letteratura tagħna — imqiegħed, kif jixraglu, fl-'Alma Mater' ta' l-Università Rjali ta' Malta. FIL-MALTI Kulħadd jifhem kemm hi iebsa li żżomm Ħajja rivista letterarja l-lum il-ġurnata, u liema twegħir wieħed jista' jiltaqa' miegħu. Min messu xi darba jindaħal f'xi xogħol ta' stampa jaf liema taħbit bla mistenni jsib ma' wiċċu, u l-lum, bin-nuqqas ta' kull ħaġa li jitlob il-ħruġ ta' rivista, dan it-taħbit żdied fuq li żdied. Imma b'danakollu 'Il-Malti ' baqa' dejjem joħroġ, mogħni u mirqum bl-isbaħ xogħlijiet oriġinali ta' proża u ta' poeżija ta' l-atijar kittieba. Fuq kollox 'Il-Malti' ta' Diċembru did-darba fih 64 paġna— ħaġa li qatt ma kienet f'rivista letterarja bil-Malti —64 paġna mimlija b'kitba li taf tagħti l-pinna qawwija ta' nies bħal Dun Karm, il-Professur Savdon, it-tabib Gużċ Galea, Ninu Oremona u oħrajn. Dan ser ikun għadd speċjali li jfakkar għeluq is-70 sena ta' Dun Karm, l-ogħla postu nazzjonali tagħna. IMSEĦBIN ĠODDA Il-'Għaqda' dehrilha li għandha tilqa' fi ħdanha demm ġdid, żgħażagħ kittieba ġodda. U għalhekk għażlet uħud li l-kitba tagħhom, imsejra fuq sisien tajba ta' kultura mill- aħijar ġa bdiet turi ġmielha u twarrad imlewna. fil-qasam tal-letteratura maltija. Hi minu awl-id-dinja li biex il- UGħaqda' żżomm ħajja ui tul iż-żmenijiet jeħtieġ ta' kultunt iżżid ma' li għandha kittieba ġodda li jżommuha dejjem sħiħa u f'saħħitha Iinma ż-Żmien għaraf nkoll jisraq tinn ħdan il-'Għaq- da'' wieħed mill-kittiebu akkademiċi tagħha: SALVU AGIUS. Ħadem u kiteb qatigħ bil-Malti, l-aktar kitba reliġjuża. Mhux il-kitba kollha tiegħu hi kitba tajba fis-sens letterarju. imma jekk wieħed joqgħod jislet xi biċċiet minnha jsib li 'l-hawn u 'l-binn għandu xi xogħlijiet maħduma bis-sengħa li tawh l-isem ta' kittieb Malti. Ta' min isemmi wkoll li, bħas-sena l-oħra, bis-saħħa tal-'Għaqda tal-Malti (Università)', ħafna mill-kittiebu tal- tGħaqda' tagħna qed ikollhom ta' sikwit ix-xogħlijiet tagh- hom imxandrin minn fuq ir-Rediffusion u xi drabi mill- B.B.O. ukoll. Dan ix-xandir hu ta' ġid kbir għal Ilsienna, għax permezz tar-Rediffusion inkunu mistgħu nilħqu u ngħallmu lil-kull klassi ta' nies, u nuru l-ġmiel u l-kohor tal-Lsien Malti. L-ORTOGRAFIJA TAL-GĦAQDA Fl-aħħarnett inħossuna henjin inhux ftit li l-ortografija tal-'Għaqda' l-Inm waqqfet sisien sħaħ, daħlet fl-iskejjel kollha, kbar u żgħar mu r-rivisti, il-ġurnali kollha u tista' tgħid kull ktiba oħra li toħroġ jimxu kollha fuq ir-reguli li jħaddnu l-alfabett u l-ortografija tagħna. Leħen is- Sewwa' wkoll sa fl-aħħar fehem il-ħtieġa ta' l-ortografija tal-'Għaqda'. Kit tistgħu taraw, għalkemm għaddejjin mill-agħar sie- għa ta' ħajjitna, il-'Għaqda' tagħna kompliet twettaq ħid- mitha u bekk nittamaw tkompli sa l-aħħar sakemm fuq ix-xefaq Malti naraw tfiġġ fuq l-egħdewwa tal-ħaqq u tal- ħelsieu dik ir-rebħa mixtieqa, dik ir-rebħa kbira, dik ir- rebħa stiiħa, għalina u għan-nazzjon li qed tħarisna.