Introduzzjoni Trid tkun kapaċi tagħraf dak li tara biex tifhem il-kwalità fix-xogħol ta' artist. Dan l-aħħar kont qiegħed nissemma' lil tnejn jiddiskutu l-kwalità tad- dekorazzjoni li nsibu fil-knisja parrokkjali ta' San Gejtanu fil-Ħamrun. Naturalment, bħad-deżert imlebleb għal qatra ilma, twaqqaf widnejk u tiftaħhom sabiex tixrob kull kelma; jekk tkun bil-għatx għall-informazzjoni dwar l-arti ta' madwarna. Smajt ħafna. Smajt dwar ix-xogħol ta' Karlu Darmanin u ta' Ġlormu Darmanin, dwar kemm kienu sbieħ l-angli ta' Wistin Camilleri u ta' Vincenzo Maria Cremona. Imbagħad wieħed minnhom qal hekk: 'Missieri jgħid li meta ġie Cremona (Emvin) jara l-knisja, tefa' għajnejh fuq l-opri ta' Cali, ta' Gagliardi u ta' Spiteri Sacco'. Kien proprju dan il-kliem li heġġiġni nikteb dwar ix-xogħol li għandu John Spiteri Sacco fil-Knisja Parrokkjali San Gejtanu l-Ħamrun. Għaliex ta' Giuseppe Cali nafu li hemm tliet kwadri: tad-Duttrina, tal-Karmnu u ta' San Ġużepp (li sirt naf li kollha kemm huma tpittru f'post li Cali kien kera fil-Ħamrun). Ta' Pietro Gagliardi għandna żewġ kwadri: il-kwadru titulari u dak tad-Duluri li hu xogħol interessanti ħafna. Imma dwar ix-xogħol ta' Spiteri Sacco x'nafu2 Ta' Spiteri Sacco huma l-erba' pendenti ta' taħt il-koppla kif ukoll id- dekorazzjoni bil-mazzettuni ta' taħt il-gwarniċun. Fl-ispazji triangolari taħt il-koppla naraw xogħol fl-istucco li jirraffigura erba' dutturi tal-knisja fuq sfond ta' mużajk tad-deheb. Rari tara xogħol ta' dan it-tip f' bini bħal dan. Min iżur il-knejjes imdorri jara pittura fil-pendenti ta' taħt il-koppla. fil-Ħamrun għandna dan ix-xogħol. Min jaf jekk għaddiex mill-martirju li jgħaddu minnhom dawk l-artisti i jesperimentaw u jikkreaw sabiex joħorgu b'xi ħolqien mhux tas- soltul Tajjeb li f'dan l-istadju nagħtu ħarsa lejn il-karriera ta' dan l-iskultur Malti li ma tantx inkiteb dwaru. Dettalji Personali John (jew Giovanni kif kien magħruf minn ħafna ħbieb tiegħu) twieled f'dar fi Strada Forni l-Belt Valletta fis-7 ta' Ġunju 1907. Missieru kien Ġużċ Spiteri miżżewweġ lil Marietta nċe Sacco. Giovanni Spiteri Sacco żżewweġ lil Adelina nċe Felice Pace mill-Belt Valletta fis-sena 1931 u kellu erbat itfal Victor, Marija, Joseph, Svivia, u Godwin. Kif jgħidu, l-għodwa Il-Kunċizzjoni — xogħol għal mal-faċċata tal-knisja tħabbar il- ju m. Ta' età ċk ejkn a, ġ a parrokkjali Trinità Qaddisa Marsa. Ma' l-art ĦATaW il-mazzettuni li nħadmu għall-knisja parrokkjali San kellu l-ħajra għall-immudellar fit- Gejtanu Ħamrun tafal u kien j għin lil ħuh jifforma l- (Ritratt mill-kollezzjoni ta' Mario Spiteri Sacco). pasturi. Dan id-delizzju kellu jimmatura fi professjoni wara studju f'Malta u f'Ruma. John ħalla din id-dinja nhar l-24 ta' Mejju 1996. Xogħol fil-Knejjes tal-Ħamrun Ma jistax jonqos li John Spiteri Sacco, li kien joqgħod il-Ħamrun u kellu l-workshop tiegħu l-Ħamrun ma jkollux ħafna xogħol fil-knejjes ta' dan is- subborg, inkluż it-tnejn parrokkjali, u f'bini ieħor importanti. Kif diġà aċċennajt hu ħadem astucco l-erba' Dutturi tal-Knisja għall-Knisja Parrokjali ta' San Gejtanu kif ukoll il-festuni li jiddekoraw il-knisja. Hu kien tqabbad mill- Kappillan Dun Nerik Cordina Perez. John u d-ditta tiegħu ħadmu bosta xogħol ta' l-irħam għall-Knisja Parrokkjali tal-Kunċizzjoni: il-presbiterju (l-art u t- turġien), it-Turris Ewkaristika, l-ambone u t-tliet siġġijiet f'wieħed fejn joqogħdu s-saċerdoti waqt il-funzjonijiet. John ħadem ukoll bosta xogħol, għall-knisja filjali tal-Madonna tas-Samra. Hu ħadem dan ix-xoghol skond ix-xewqa ta' Dun Ġorġ Bonello, Prokuratur u Rettur ta' din il-knisja għal aktar minn ħamsin sena. John ħoloq il-prospettiva ta' l-artal maġġur, kif ukoll it-tqegħid tal-ventartal li juri ċ-ċenaklu maħdum minn coldcast bronze. John u d-ditta tiegħu kienu tqabbdu wkoll biex jiksu bl-irħam l-artal ta' San Lawrenz fl-istess knisja. Sussegwentament, John kellu x-xogħol tiegħu fil-knisja tas-Samra mmodifikat u miżjud minn uliedu Victor u Godwin. L-Erba' Pendenti fil-Knisja Parrokkjali San Gejtanu Ħamrun San Ġlormu, Santu Wistin, San Bernardin u l-Papa San Girgor il-Kbir huma rappreżentati fil-pendenti ta' taħt il-koppla u swew Lm70-il wieħed iżda wieħed minnhom ingħata b'xejn mill-artist. Biex ħadimhom, John kellu jibni kopja tal-pendent fl-istudju tiegħu u fuq dan il-qafas tella' x-xogħol artistiku fit-tafal. Wara dan, kien imiss li tittieħed forma tal-ġibs li wara li x titnaddaf mit-tafal kienet timtela fiċ bit-taħlita ta' stucco. Peress li dawn 7A il-pendenti huma kbar, dawn kellhom jinqasmu fi bċejjeċ iżgħar li ġew immuntati fil-post, il-qsim stukkjat (il-kelma tistokkja ġejja mill-kelma stucco) u wara dan ix- xogħol ġie miżjud l-isħab ta' l- irkejjen. Iżda il-maestrija f'dawn il-pendenti mhux il-kobor biss. Għal dan ix-xogħol, John Spiteri Sacco għamel użu mit-teknika tar- riljevi (kwadru skolpit). F'ċertu postijiet naraw alto riljevi (skultura mwaħħla mal-ħajt minn naħa ta' ka k wara, u mqabbża ħafna minn tw Ali quddiem), kif ukoll basso riljevi penden rxogħio c (bħal alto riljev iżda l-iskultura ma tmutu ie, Kullana tl tkunx imqabbża wisq, qishom ix- dettal mill-arzella (apside) l-antika, sxbihat ta' fuq munita). Din id- (Ritratt mill-kollezzjoni ta' Mario Spiteri Sacco). distinzjoni fit-teknika hija ċara fl- Il-pendent ta' San Girgor xogħol fl-istucco fuq sfond ezekuzzjoni ta' l-irkobbtejn tal-qaddisin. Fil-fatt, ir-riġel t'isfel qatt ma' jgħatti lill-figura anki meta tqis li l-irkobba ta' bniedem bilqiegħda hi l-parti tal- ġisem li l-aktar li toħrog 'il barra. John Spiteri Sacco wera sengħetu f'dak li hu tonalità ta' dellijiet. Dan ix-xogħol ma nħadimx għal kulur iżda sabiex jibqa' abjad. Iżda l-iskultur kien kapaci jwasslilna ħafna tessituri differenti. Biex insemmu ftit, nirreferu għal kuntrast bejn il-ġilda fina ta' l-anġli u l- ġilda mkemmxa ta' San Ġlormu, il-kuntrast bejn l-alba rqiqa ta' San Girgor u l-kappa ħoxna ta' Santu Wistin. il-kuntrast bejn il-wiċċ irfinut tal-puttini jżommu l-iskrittura u l-wiċċ aħrax tas-Santi Padri. Bħala qisien tajjeb ngħidu li l-puttin (anġlu żgħir) li qiegħed iżomm il-kartella bl-isem hu twil 5 piedi, filwaqt li l-figuri tas-Santi Padri huma d-doppji tal-qies ta' bniedem - madwar tnax-il pied li kieku kellhom iqumu bilwieqfa. L-Abbozzi Artist ta' l-affari tiegħu dejjem jippreżenta abbozz tax-xogħol li jkun ser jagħmel sakemm dan ix-xogħol ma jkunx xaba jagħmlu u l-klijent ikun tant konfidenti mir-riżultati f'xogħlijiet oħra. Artist tajjeb jipprepara l-abbozz għal żewġ raġunijiet importanti: jikkomunika l-interpretazzjoni artistika li hu ser jagħti lis-suġġett filwaqt li joffri l-opportunità għal xi modifika lil min ikun qed jikkummissjona x-xogħol. Jien kelli l-opportunità li nara tlieta mill- abbozzi preparattivi għax-xogħol ta' dawn il-pendenti qabel ma nbigħu mill- familja. Dawn l-abbozzi kienu żgħar ħafna, u xejn irfinut iżda mimlija enerġija b'daqqiet b'saħħithom li jixhdu l-kapaċità ta' min għamilhom; kif jgħid l- iskultur Alfred Camilleri Cauchi 'erba' daqqiet tajbin u f'posthom'. Il-Materjal Il-materjal li minnu nħadmu dawn l-erba' pendenti hu kompożizzjoni, jew fi kliem semplici, taħlita ta' materjali. Il-ġibs li ntuża fit-taħlita għall- manifattura tagħhom kien jinġieb fuq karettun mill-fabbrika li kienet tinsab quddiem il-bieb prinċipali tal-Liċeo tas-subien fil-Ħamrun. Ta' min isemmi li dak iż-żmien. il-ġibs kien jintaħan bl-idejn u peress li ma jinħaraqx mill- veloċità tal-magni, dan il-ġibs jibqa' tant b'saħħtu u ma jitmermirx. L-iskultur Ċensu Apap kien tani l-metodu ta' din it-taħlita li hu stess kien uża għal xogħol ta' modellatura fil-knisja tan-Nazzarenu f'tas-Sliema u li kumbinazzjoni kellha lil Schinas bħala l-perit tagħha. It-taħlita ssir hekk kif ġej. Kwantità ta' ġir jitħallat bl-ilma u jitħalla joqgħod, u jitwarrab l-ilma. Il-ġir jitħalla jinxef u jintaħan. Dan l-ammont ta' ġir jitħallat ma daqstant trab ta' ġibs verġni u jibda jitferra' ilma tal-bir sakemm min ikun ser jagħmel ix-xogħol ikollu materja bil-konsistenza ta' tafal u b'hekk ikun jista' jibda jtella' x-xogħol. Meta x-xogħol ikun ser isir għal barra, jitħallat cement minflok il-ġibs. Eżempju tajjeb ta' xogħol ta' stucco li sar għal faċċati ta' bini hu x-xogħol mal-faċċata ta' l-iskola fi School Street fil-Ħamrun kif ukoll ix-xogħol ta' Moschetti li jinsab mal-faċċata tal- Knisja tan-Nazzarenu li semmejt qabel. Meta xogħol bħal dan ikun kbir u jkun ser jiddendel, l-artist ikun irid jipprepara l-qafas li fuqu jtella' x- xogħol, kif ukoll ilesti irbit sod mal- ħitan. Ġeneralment, dan ix-xogħol ikun tar-ramm għaliex dan il-materjal ma j jsaddadx u għaldaqstant, ma jaqsamx. L-ewwel verżjoni ta' San Ġlormu xogħol fl-istucco fl- istudju ta' l-iskultur. Dan ix-xogħol ġie mibdul ma' dak li naraw illum minħabba x-xebh Għeluq ikonografiku ma' San Mattew. L-aħħar xogħlijiet li ħadem fl-età (Ritratt mill-kollezzjoni ta' Mario Spiteri Sacco) bejn 88-89 sena kienu l-bustijiet tal-Professur John Rizzo Naudi, tas-sinjura Cauchi Gera u ta' l-ewwel surmast tal-Banda San Ġorġ Qormi. Dawn ħadimhom fid-dar ta' l-anzjani fl-Imsida. John Spiteri Sacco miet fl-24 ta' Mejju 1996 fl-età ta' 89 sena, u miegħu indifnu l-mazza u l-iskarpell. Iż- żmien ħa lil wieħed minn uliedu li ħadem ħafna xogħlijiet u li permezz tagħhom il-memorja tiegħu ma tmut qatt. Rinġrazzjamenti L-awtur ta' dan l-artiklu jirringrazzja lil Dr. Ravmond Mangion għat-tagħrif ġeneoloġiku dwar John Spiteri Sacco kif ukoll lil Victor u lil Mario Spiteri Sacco għal ritratti tagħrif ieħor li għaddewlu. Ebda parti minn dan l-artiklu m'ghandu jigi mxandar jew ippubblikat mingħajr il-kunsens ta' l-awtur.