DISKORS TAL-WISQ REV. MONS.'E. COLEIRO NHAR L-GHOTI TAD-D.LITT.(HONORIS CAUSA) MILL-UNIVERSITA TA' MALTA LIL DR.;A CREMONA (Traduzzjoni mill-Latin ta' Dun KARM SANT) JEKK qatt fraħt u ħdimt, minn qalbi, Sinjuti Semmiegħa, kull meta s-Senat u l-Kunsill Ġenerali ta' din l-Univetsità qabbduni inqiegħed quddiemkom il-virtujiet ta' nies magħrufa fin-nazzjon hi tabilħaqq din tal-lum meta mhux biss sa nitkellem minn dan il-bniedem u l-virtujiet tiegħu, imma mill-glorja ta' art twelidna, jiġifieri, mill-ġieħ.li għandu jkollu lsien artna, il-ġieh, iż- żina u l-qawwa tagħha, : Jekk hawn xi ħaġa misnawl id-dinja li tqiegħed in-nazzjon fuq tagħha u tagħżilha bla ma tħalliha tinbala' jew tinqered min-nazzjonijiet oħża, din hija tabilħaqq ilsienha. Lilu għandhom it-twajba jħarsu, nies is-sewwa l- quddiem imexxu u t-twajba jħobbu, Min hu dak il-ġens li ma jħossx idoqq ħelu f'widnejh ilsienu/ Min ma jitgħaxxaqx jisma' lsienu iktar minnoħrajn7 Illum inressaq quddiemkom bniedem li ġejminn dik il-qatgħa ta' nies li swew bil-bosta biex sebbħu fuq li sebbħu lil arthom bil-qawwa ta' dehen- hom, bil-ġmiel ta' kliemhom, bis-saħħa ta' kitbiethom. : Anton Cremona twieled tmenin sena ilu f'Għawdex; għadda xi żmien Tunes. 'Missieru kien in-Nutar Feliċ Cremona arkivista; kien magħruf sewwa fost niesu għall-ġibda li kellu għal-Liġi. Miet meta, ibnu bil-kemm kellu tlett snin. Zijuh, l-Avukat Akille, ġabru miegħu. jimkennen fi ħdanu u mdawwar birarabbea tetfajjel kiber u għadda tfulitu fis-snajjà tal-ġieh. : L-ewwel studji. tiegħu għamilhom fl-iskejjel ta' Tunes; kien għadu tifel teġa' ġie Malta u mar jistudja fil-Kulleġġ imsemmi tal-Ġiżwiti l-Belt ta' Għawdex; skola b'kultura Taljana moħjija bl-għaqal tal-post. Imbagħad insibuh fis-Seminarju ta' Malta qalb kultura Latinau surmastrijiet magħrufa; hawn qalbu tkebbset u tħeġġet għall-ħwejjeġ kbar. ; Għalkemm kellu jaħdem ta' skrivan biex igħin lil oħtu u 'żommu meta kemm kemm ma kienx għadu tifel, il-Muża serqitu ħelu ħelu lejn ħidmietha; l-ewwel snin ta' żogħżitu għaddiehom jistudja l-letteratura Taljana; iżda ġara li meta kellu tletin sena, b'fejda. għalina lkoll u għalih, iltaqa' ma' l- aqwa poeta ta' dik il-ħabta, l-kittieb Ġużċ Muscat Azzopardi; taħt it-tmex- xija għaqlija u meqjusa tiegħu'ssaħħar mill-kobor, il-ġmiel, is-sbuħija ta' l-ogħla glorja, u ta' ruħu bil-qawwa tiegħu kollha għall-istudju ta' lsien art twelidu; Ux 'qasam infetaħ quddiemul Jekk qatt xi ħadd ħela ħajeu kollha għall- istudju ta' lsien art twelidu kien hu. Ħaddem żewġ xorta ta' poeżija: Liri- ka u drammatika. iIl-qawwa tal-ġenju li dehret fihom ma swietx bil-ftit biex kabbret u għaniet il-kitba Maltija. : Tana żewġ kotba ta' poeżija lirika: Weraq mar Riħ u l-ieħor Ward u Ri- ħan, dan ta' l-aħħar fih proża u poeżija. Kiteb għana ħelu lill-ħbieb; xi ċajta magħhom; jonkella jfisser l-hena tiegħu jew jiftaħ qalbu; fil-mewġ tal-ħajja dar lejn id-dar u mħabbet ommu. Tana wkoll deskrizzjonijiet. sbieħ tal-ħlewwa ta' pajjiżna u beka bi dmugħ qarsa x-xorti tal-bniedem u dedestin, Il-poeżiji kollha jserrħu bil-faraġ u tħajjir tagħhom; kollha ħerġin b'qawwa mill-qiegħ ta' qalbu u ruħu. Għalhekk il-poeta tagħna jista' jit- qies bħala wieħed fost l-aħjar liriċi tal-ġens tagħna. jIl-għana tiegħu għandu s-safa tas-susan; il-mistħija tal-warda; ir-rażna tal-vjola. Gmiel- hom ħiereġ minnhom infushom; mhux ġmiel barrani; dejjem poeta ġenwin; poeta li għandu x'jagħti xi ħaġa minntiegħu. ; Bħallikieku mikdud biex jilħaq ġieh ogħla kiteb żewġ drammi: Il-Fidwa tal-Bdiewa u l-Ecce Homo. Ta min ifaħħar il-ħila kbira u s-sengħa liema bħalhau t-tqanqil il-qalb li jħeġġeġ qlub min jismagħhom. Ħaddieħor jista' jfaħħar il-qawwa tagħhom, oħrajn id-dinjità tagħhom, jonkella jitgħaxxqu bil-qawwa tad-dehen li waslet biex tinfed il-qlub u tgħarrex id-drawwiet tal-bniedem. : ż Fihom dawa l-opri l-irfinar u l-qies; u għandhom sens ta' kultura u graz- zja; fihom jiġbru l-ġmiel, in-nobiltà, u l-irqim tal-kelma. : Meta l-poeta tagħna kien imxiegħel f'dawn l-opri, :mill-pinna tiegħu bdew ħerġin xogħlijiet oħra ta' proża: studji storiċi, novelli, studji gram: matikali u suġġetti oħra bl-Ingliż, bit-Taljan jew bil-Malti; Kiteb fuq l-għaqdiet tal-kitba Maltija; il-Ġrajja ta' l-Ilsien Malti minn twelidu sallum; fassal il-ġrajja ta' l-istudju ta' l-Għarbi fil-gżejjertagħna; tkellem fuq l-Ospizju u l-Isptar tal-Furjana; fittex u fela l-istudji xjenti- fiċi ta' Napuljun Tagliaferro li ħafna minna jafuh Rettur Manifiku ta' din l-Università; kiteb fuq il-ħajja u l-ħidma ta' M.A. Vassalli u l-filoloġija ,ta' A. Preca. : Bħallikieku dan ma kienx biżżejjed tkellem f'ħafna kitbiet l-iktar bl- Ingliż fuq is-snajja, l-folklore u d-drawwiet qodma tal-poplu Malti. : F'dawn l-opri kollha ssib is-sengħa tal-kitba fl-aqwa tagħha imsieħba mal-benna . tal-kelma u l-għerf ħiereġ mill-istudju, Huwa għarbel sewwa d-dokumenti li minnhom ha t-tagħrif tal-ġrajja bi studju u għaqal kbirt; f'kicbietuma ssibx ħaġa oħra għajr il-verità ġenwina. ; Imma l-ħidma li għaddiet 'il dawn kollha hi dik li għandha x 'taqsam mal-istorja, il-filoloġija u l-grammatka ta' l-Ilsien Malti, Ħadem fuq li ħadem, u ħaddem saħħtu. Minn hawn il-ħeġġa li biha ħabrek kemm felaħ 'biex il-ħbieb tal-Malti, ilsien art twelidhom, jiktbuh sewwa u b'sengħa aħjar. : Kiteb sitt kotba fuq dan is-suġġett: fuq id-diffikultajiet tal-kitba bil- Malti, fuq is-safa tiegħu, it-tielet fuq l-ortogtafija u l-grammatka; irsrabd' fuq is-sengħa letterarja tal-Malti, u fl-aħħar, iżda mhux l-inqas, żewġ kot:, ba oħra fuq is-sengħa tal-Kitba Maltija. ; Dawn il-Kotba jinsabu f'idejn kullħadd; biżżejjed dawn biex juri x'ħa- det minnhom il-letteratura Maltija. (Tistagħġeb kemm stagħna Ilsien art, twelidna, Hafna kliem iġġedded, kliem ieħor inħoloq; ieħor tqajjem u ieħor kiseb tifsira ġdida. Mhux biss għaniebiżda wkoll żejnu, għaliex dejjem fittex bi studju l-għażla tal-kelma u tlaqqigħ sewwa tal-kliem. ; Meta nqisu u niżnu dan kollu ma. nistgħux ma nifrħulikx.u ma nilq- ' għukx. ;'Lilek is-Senat u l-Kunsill Generali ta' din l-Università jistqarr den li tkun imsieħeb magħhom u jiddikjarawk Duttur tal-Letteratura hono- ris causa; F'dawn l-aħħar jiem bħala ħbiebek fraħnielċkimħabba l-għeluq ta' tme- nin sena minntwelidek, Jixraq għalhekk issa li l-Università tagħna tkellel u żżejjen is-snin tiegħek mimlija saħħa u ħajja bir-rand u taqsam miegħek il-ferħ tiegħek. ; Nifirħulek ilkolli B'ħidmietek u kitbietek inti waqqaft monument għal dejjem. 'Ma qalx ħażin, kif igħid Tullius, Alessandru. Kien xortih .tajba Akilli li sab 'il Omeru jxandarlu l-qawwa tiegħu; li kieku ma. kinetx l- Ilijadi l-istess qabar li difen ġismu kien jidfinlu ismu, jIs-saltna ta' l- arti u l-għerf biss ma tafx tmiem. ; Ħaddieħor iwaqqaf xbihat; pija ipittru l-kwadri; jonkella jtellgħu monumenti biex jaħirbu l-madmad ta' l-insija u l-mewt. Inti ma teħtieġ xejn minndan. Ix-xbiha u s-sura ta' ruħek għal dejjem f'kitbietek u jibqgħu hemm sakemm ħutna l-Maltin jibqgħu jlissnu lsienhom. ; Din il-lawrja li bis-sollenità kollha qegħdin intuk quddiem il-kbarat tan-nazzjon hi l-għelm ta' l-għaxqa tagħna meta nistqarruk ċittadin, ħuna, seħibna, żina u ġieħ ta' l-Università tagħna, ; Tmenin sena għaddew minnfuqeki Ma tkunx din il-quċċatal f'Alla għadd ta' snin oħra jingħata lilek; snin jekk qatt jista' jkun isbaħ u ogħnaminn dawk ta' qabell Din hi x-xewqa tagħna lkoll miġbura hawnhekk. : ISMIJIET TA' DIMINUTTIVI TAL-HUT (Mi ġburin minn Marsalforn, Għawdex) (1) lifgħa jew ħajta tal-murina (2) ħanex tal-gringu (3) ħajża jew fellus ta' l-imsell (4) fellus tad-denċi (5) fellusa taċ-ċerna (6) il-ġurdien (jew għas- fur) tal-bonn (7) wiżgħa tas-sirran (8) qaqoċċ ta' l-iskorfon (9) brimba (-qarnita żgħira) (10) fula tas-siċċa (11) gamblu tal-klamar (12) domna tal-kaħlija (13) ħajta ta' l-imsell (14) qamel taż-żabri. Ġ:A.