MILL- GĦASRI Nhar l-24 ta' Awissu 1955 miet il-bużnannu tiegħi, Gorġ Galea, Tal-Merkant (1864- 1955). Billi minn-naħa l- waħda kien jiġi: n-nannu t'ommi, u minn-naħa l-oħra kien jiġi missier ir-raġel ta' oħt missieri l-kbira — Sika, ommi bagħtitni maz-zija Kelina biex nieħdu bixkilla mimlija affarijiet ta' l-ikel fid-dar fejn kien għadu kif miet il-bużnannu Ġorġ. Għadni niftakarni sejjer inċerkes, qisu l-bieraħ; iz-zija bil-bixkilla f'idha l-waħda, u jien imqabbad ma' djulha n- naħa l-oħra. Kienet bixkilla li konna ngħidulha 'tan-nefqa' jew 'tar-razzjon'. Kien fiha stanjata ta' l-aluminju bajda, minn lewn il-fidda, mimlija kafe jaħraq u jfuħ bit-taċċi tal- qronfol u biċ-ċikwejra, imkebba ġo xalpa tas-suf tan- nagħaġ biex ma tiksaħx; ratal zokkor misrur ġo karta safra minn dawk. tat-tiben (Malta kienu jgħidulhom 'taz- zokkor), u xi nofs tużżana kagħak taz-zokkor magħġuna: bil-qxur tal-mandolina, mimlija ġulġlien u ħlewwa, mgħottija b'sarvetta bajda magħmula bin-newl, b'faxx ikħal minsuġ bil-ħajt ta' l-Ingilterra fuq żewġt iġnub. Fl-Għasri kien hemm. id- drawwa li minn meta jmut xi ħadd, sa ma jsir il-funeral, il- bieb tad-dar jinżamm imbexxaq, anke bil-lejl, għall- kumdita tal-viżitaturi li jkunu ġejjin u sejrin. Meta wasalna nbuttajna l-bieb u bqajna deħlin ġewwa. Iz-zija għajtet bil-mod, minn taħt l-ilsien, u tlajna t-taraġ għal fuq is- setaħ, fejn laqgħuna wliedu Minka u Pawla, skunslati għal mewt ta' missierhom, avolja kien bniedem kbir, fuq id-disgħin. GĦAŻA fid-dizzjunarji tagħhom. Aquilina, fid- dizzjunarju tiegħu Maltese English Dictionarv jgħid li tirreferi għal drawwa qadima li issa spiċċat — disused custom. (3) Imma did- drawwa kienet għada teżisti żgur sa. tfuliti, fis-snin ħamsin, fraħal twelidi, l- Għasri. It-Tagħżija hi l-għoti ta' l- għomor u l-kondoljanzi lil min ikun mietlu xi ħadd. U aktar minn hekk, id-drawwa li n- nisa f'dar il-mejjet, għal tmint ijiem sħaħ, ma jqabbdux nar biex isajru. It-twemmin kien li n-nar tad-dinja kien iżid it- tbatija tan-nar tat-tisfija tal- purkatorju. Ta' l-inqas sas- snin ħamsin, familja li kien imutilha xi ħadd kien jintbagħtilha l-ikel id-dar mill- qraba, mill-ħbieb u mill- ġirien, biex tisjir ma jkunx hemm għalfejn isir, ta' l-inqas sa kemm idum il-katavru d- dar. In-nisa ta' dik id-dar mhux biss ma jsajrux għal xi jiem, imma lanqas biss jixirfu mill-bieb 'il barra jekk mhux għall-knisja jew qadi ieħor ta' bżonn kbir. Għalhekk il- bixkilla mimlija bl-ikel li bagħtet ommi maz-zija Kelina. Dari, il-kotra tan-nies kienu jitħallew imutu d-dar għax dik li xi ħadd minn niesek imutlek l-isptar, xejn ma kienet tinżlilhom tajjeb. Kienu jibżgħu li n-nies idoqqu bihom u jgħidu: 'Ara mank żammewh id-dar; bagħtuh l-infermerija (l-isptar) biex jeħilsu minn taħbitul' Issa dan mhux talli til ma kien ikun minnu xejn, anzi, min jaf dawk li jkunu jbejtu miegħu b'liema qsim il-qalb kienu jiddistakkaw ruħhom minnu. Kontra d-dħul l-isptar, imma l-aktar fl- inkurabbli (kif kien jissejjaħ dari l- isptar tax-xjuħ), in-nies kellha stigma qawwija wisq. ĊOoFF ISWED MAL-BIEBA TA' L- ISTANGA Malli l-moribond imut, u s-Saċerdot — li min jaf kemm ikun ilu jassistih — ibierek il-katavru, xi żewġt irġiel minn ta' ġewwa kienu jakkumpanjawh lura d-dar. Ma kinux iħalluh imur lura waħdu għax mat-triq seta' jkun ittantat mid- demonju. Il-ħsieb kien li billi l-qassis kien f'pika max-xitan (jew ma' Sbatna, kif kien jissejjaħ) biex jirbaħ dik ir-ruħ għal Alla, issa li l-mejjet ikun għamel mewta tajba, ix-xitan ta' l-infern, tellief u avvelut, kien jaf jagħtih xi fastidjul Il-Kappillan ta' l- Għasri Dun Karm Vella (1951-1965) kien jemmen wisq b'hekk, u kont nogħxa nisimgħu jirrakkonta fuq iz- zuntier fuq dawn il-ħwejjeġ. issa ħalliha li: mbagħad. bil-lejl kont noqgħod nibża'l Hekk kif tgħaddi l-ħasda li ġġib magħha l-mewt, dionk kienet tibda titħejja l-għorfa jew kamra li fiha jkun se jitqiegħed il-mejjet qabel il- funeral. Kienu jitneħħew l-inkwatri u l-mobbli ż-żgħar, fil-waqt li għamara inqas maniġġenti kienet titgħatta b'lożor bojod. Il-pumi u l-ħabbatiet kienu jinqalgħu minn mal-bibien ta' barra b'sinjal ta' viżtu. Aktar lejna, flok jaqilgħu il-pumi bdew jagħmlu ċoff kbir iswed mal-bieba ta' l- istanga, kif għadhom sal-lum. Lejn nofs is-snin ħamsin tas- seklu li għadda, wasal l-Għasri r-Redifusion u ħafna kienu dawk li daħħluh f'darhom. Imma bħala sinjal ta' viżtu, meta jmutilhom xi ħadd kienu jerġgħu jaqilgħuh mill-aktar fis. Issa ħalliha li din spiss kienet tkun skuża tajba biex jiffrankaw il-pagatella tiegħul Fil-knisja ta' l-Għasri, bħala turija ta' rispett, għall-funeral kien jitneħħa l-ward kollu ta' fuq l-artal, u l-kanipew u l- ventartal kienu jagħmluhom ta' lewn vjola. F'dak li hu ilbies, in-nies kienet tagħmel. il-viżtu billi: xxidd ħwejjeġ ta' kulur iswed, l-aktar in-nisa. L-irġiel kienu jilbsu jew faxxa sewda, jew sempliċi dabra sewda meħjuta mal- komma. Anke f'dan kienet tidħol il-klassi soċjali. il-faxxa kienet għall-puliti, u d-dabra sewda għan-nies komuni. Drawwa li Ilum spiċċat kienet li l-irġiel ma jqaxxrux leħja għal żmien twil, bħala turija ta' vistu u niket. Oħrajn kienu anke juri żdingar fi ħwejjiġhom u fil-mod li jilbsu biex juru dan in-niket. Dawn is-sinjali ta' luttu, l-aktar dik li ma jqaxxrux. il-leħja, ilħaqtha sewwa fl-Għasri ta' tfuliti. IL-KEFEN, IT-TWIEBET U l- GĦASSA MAL-MEJTIN Nifhem li fl-Għasri t-tkeffin kien isir minn dawk ta' ġewwa. Min ma kienx jinqala', x'aktarx li kien isib xi ħniena, imma dejjem min-nies ta' ġewwa stess.. Għax jekk min jagħmel: dax-xogħol, jiġifieri min kien ikeffen, ma kienx ikun ta' ġewwa, n-nies kienet titmeżmeż minnu u tiskartah. Ara kemm hu hekk, ċertu raġel mill-Għasri, bejn b'karita' u kemm biex idaħħal dik il-pagatella, beda jerfa' l- bandiera tal-mejtin; jiġifieri l- istandard ta' xi waħda mill- fratellanzi li hemm fir-raħal. Inzerta li dal-proxxmu kien bejjiegħ il-melħ, u meta n- nies saret taf bil-biċċa tal- bandiera, in-negozju naqsu tant li l-istandard kellu jitilqu. Intant, fl-Għasri ta' tfuliti, in- nisa kienu jitkeffnu bl-iswed minn rashom sa saqajhom; u l-irġiel bil-kunfratija u l- muzzetta tal-fratellanza tagħhom, għax kwazi Ikoll kienu fratelli — jew f'tar- Rużarju, jew f'tas- Sagrament. Imma biż-żmien kollox jinbidel: Fil-Buliettin (4) tal- Ħadd, 24 ta' Jannar, 1971, il- Kappillan ġab din in-nota: 'Daħlet id-drawwa sabiħa fir- raħal tagħna li l-mejtin (nisa) jitlibbsu l-ABJAD flok l- ISWED. Drawwa sabiħa li għandna nżommuha. Illum l- abjad aktar jaqbel mal- liturġija tal-mejtin'. Fl-istess Bullettin, il-Kappillan kien ġab din-nota qasira: 'Skond tagħrif li waslilna dan l-aħħar, l-għassa mal-mejtin bil-lejl (fiċ-ċimiterju) inqatgħet għal kollox'. Nifhem di dan kien: il-mod diplomatiku li bih il-Kappillan ried iwassal lill-parruċċani tiegħu t-tmiem tad-drawwa ta' l-għassa ta' bil-lejl mal-kadavri, wkoll fiċ-ċimiterju. Kien hemm ordni li d-dfin ma setax isir qabel jiskorru l-24 siegħa fuq il- mewt, u jekk il-ħin kien jiskadi wara nżul ix-xemx, id-dfin kien ikollu jistenna sa l-għada. — Ċirka l-1965, wara l-Konċilju Vatikan II, sar possibli li l-quddies isir ukoll wara nofsinhar, u l-funerali ma baqgħux isiru biss in-naħa ta' filgħodu. Anzi, bil-mod il-mod, il-funerali bdew isiru wkoll filgħaxija, bid-difna ssir minnufih, wkoll jekk f'xi każi rarissimi ma jkunx għadda ħin biżżejjed. U llum illaxkaw tant affarijiet fejn jidħlu l-ħajjin, għax għandna nkunu stretti fejn jidħlu l-mejtin71 Fi tfuliti, il-funerali, mill-knisja għaċ- ċimiterju kienu jkunu akkumpanjati mill-pulizija tar-raħal, li kien jimxi fuq quddiem nett. Imma ċ-ċimiterju ma kienx jidħol. Kien joqgħod skjerat qisu brill ħada l-bieb u waqt li t-tebut jgħaddi minn quddiemu kien iseltimlu. F'pajjiżna, id-dfin fit- twiebet mhix xi ħaġa li tmur lura ħafna. Fl-antik, għalkemm din m'hix xi ħaġa li niftakar jien, id-dfin kien L-irġiel kienu jilbsu dabra sewda meħjuta mal-komma biss il-katavru mgeżwer f'liżar. M'għandix iż-żmien eżatt, imma nifhem li m'ilux żmien kbir. Familji meqjusa bħala tat-tajjeb kien ikollhom speċi ta' tebut (li fil-kitba jirreferu għalih bħala 'mejjilla') id-dar biex. jużawh kull meta tinqalgħalhom il-ħtieġa. Wara li jġorru fih il-mejjet, mikxuf, sal-post tad-difna, kienu jerġgħu iġibuh magħhom lejn id-dar. Fi Triq Għammar kien hemm il-familja, ta Ġużepp Ta' Fixkiela li, minkejja li kien għadda l-użu tiegħu, it-tebut (jew mejjilla) żammewh xorta waħda. Niftakar kont rajtu meta kont żgħir. Kien tebut iswed li aktar kien jixbaħ lil xi branda jew katalett milli kif nafuh illum. Kien bis-saqajn u bil-lasti biex jinġarr fuq l-idejn u mhux jintrefa' fuq il-kitfejn. talb tal-fidili ħajjin, u aktar bis-sagrifiċċju ta' l-artal, dan il-Konċilju jobbliga lill- isqfijiet jgħallmu d-duttrina tal-Purgatorju lill-fidili kull- imkien'— Fl-Għasri ta' tfuliti, fost id-devozzjonijiet kollha, kienet tispikka dik lejn l- erwieħ tal-Purkatorju. Kienet devozzjoni ħajja li: konna ngħixuha b'mod: kostanti. M'inix qed nirreferi għall- quddies li kien jitqaddes, jew għas-smigħ tiegħu b'suffraġju tagħhom. Lanqas ma jien qed nirreferi għall- invokazzjonijiet li: r-raħlin kienu jgħidu għalenija waqt it-tokki ta' kull filgħaxija 'ta' l- imwiet', wara l-barka sagramentali. Nifhem li dix- xorta ta' devozzjoni kienet tiffjorixxi f'kull rokna tal- gżejjer Maltin. IL-BUĊĊETTI TA' l-ERWIEĦ Id-devozzjoni lejn l-erwieħ tal- purkatorju minn dejjem kienet kbira. Il-Konċilju ta' Trentu, fl- 4 ta' Diċembru, 1563 kien qal hekk: 'Billi:— l-Knisja Kattolika, mgħarrfa mill- Ispirtu s-Santu, u wara li segwiet il-kitba ta' l-għorrief tagħha, għallmet, u anke issa f'dan il-Konċilju, li hemm il-Purgatorju u li l- erwieħ jiġu megħjuna bit- L-Għasrin kellhom devozzjoni partikolari lejn l- erwieħ abbandunati, b'mod speċjail dawk tas-saċerdoti, l-erwieħ ta' Wied Għammieq (5), l-erwieħ iġġustizzjati — l- aktar dawk bla ħtija, l-erwieħ tal-benefatturi tal-knisja ta' l- Għasri, l-erwieħ ta' l- imgħarrqin u ta' dawk li mietu mirdumin fost l-oħrajn. Fil-Knisja Parrokkjali, in-naħa tal-'Bieb tan-Nisa', mal- pilastru taħt l-għaxar stazzjon tal-Via Sagra kien hemm kaxxa żgħira ta' l-injam maqsuma f'żewġ kompartamenti. Fihom kien hemm disgħa u disgħin buċċetta tonda tal-kartun daqs it-takki ta' l- iskartoċċ ta' l-ixkubetta u eżatt bħal dawk tat-tombla, innumerati f'sekwenza. Fuq ir-riħ tagħha kien hemm gwarniċ imdaqqas b'kitba ġo fih mifruxa fuq żewġ kolonni, b'disgħa u disgħin invokazzjoni. It- tabella ta' ġol-gwarniċ, jew l-avviż, kienet waħda li tistieden għat-talb b'suffraġju ta' l-Erwieħ, li kienet intestata: GĦAMIL TA' MĦABBA BIEX JIĠU MFARRĠIN L-ERWIEĦ IMQADDSA TAL-PURGATORJU. Kull waħda mid-disgħa u disgħin invokazzjoni kella numru u kienet turi daqstant kategoriji differenti ta' erwieħ. L-ewwel waħda, f'ras il-lista, kienet: Għal dawk l-erwieħ li l-iżjed ħabbew 'l Alla. L-aħħar waħda kienet: Għall-erwieħ kollha tal- Purgatorju. is-sebgħa u disgħin invokazzjoni l-oħra kienu varjati għall-aħħar. Hekk, per eżempju, insibu dawk l-erwieħ li kienu devoti ta' Gesu Sagramentat; u b'kuntrast magħha, dawk li kienu ftit għażżenin fil-ħwejjeġ t'Alla; dik ir-ruħ li l-aħħar li daħlet fil-Purgatorju; dik li se toħroġ l-aħħar; dawk l-erwieħ li kienu jsemmu l-isem imqaddes t'Alla fil- batal; dawk li kienu jgħallmu d- duttrina, dawk li kienu jitkellmu bla qies, u dawk li ħabbew is-skiet; dawk li ħadmu għall-fidwa ta' l- ilsiera; għall-oħrajn li kienu jbatu minħabba l-gula; dawk li naqsu fit- trobbija ta' wliedhom; dik ir-ruħ li l- mistrieħ tagħha l-aktar li jagħti glorja 1 Alla; u nibqgħu sejrin hekk. Mela n-nies ta' l-Għasri, hi u ħierġa mill-knisja, speċjalment in-nisa u t- tfal, kienet terfa' buċċetta mill-kaxxa u wara li jaqraw in-numru kienu jikkonsultaw it-tabella biex jaraw għall-liema erwieħ kienu se jitolbu. Imbagħad dik il-lejla stess kienu i nsag HUNT Di JdnIQ IQBWIEL fl-RAJLIJJOLI DIJA DIZZJSNIO) w( tezjod Ji nujefdossej Tl jomio-jpeqġ U jeguegjil BJHEO IU DJOJJLUD nsab fil-knisja tal ieħ. Tabella oħra bit-talb għall-erwi tinsab fil-kni: P. Ġesu ik ii Kan. Qalb ta' fil il- M'hijiex qadima daqs d ta' rja ta' Malta m iġib id-data tat-18 ta' Diċembru, L-Imprimatur mogħti fil-Ku: l-Għasri i ta' magħrufa wkoll bħala ''Ta' Karkanja'. ali i. Iqbsjp n EUBSIP MOL HSEUD-I €), Piċvvidċnż ħgiti At tħallsert iċiif Ġi k fħall-eri À3. Għall-eriicħ, 96.-Grisll:auiet, Sigħhom. — 93. Għall-eiieħ, li Ku Minżiċni:. Għall-ernieħ, lil ma tad -ċiriċe dil fiżiena, eħi, li għainħi. gid għall ħlas fid-dinj għamlu correzja si GħAw i l Con hiiprimatur, —- jalfA im Ċwwela Fm SEQ fa joffru talb speċjali b'suffraġju tagħhom. Il-ħabib tiegħi il-Mons. Professur Dun Gużepp Bezzina jgħid li suppost kont terfa' l-buċċetta mill- kompartiment tax-xellug u tqegħidha f'dak tal-lemin. Jgħid li saħansitra f'xi knejjes kien hemm vleġġa biex tindika dan. L-iskop kien li f'kull ċiklu kien isir talb għal: kull kategorija ta' erwieħ. Imma fl- Għasri jien dil-vieġġa qatt ma rajtha u qatt ma smajt lil ħadd isemmiha. Imma. bil-fidi qawwija li niesna kellhom fit- talb, il-biċċa kienu jifhmuha illi bit-talba li tgħid u bl- ispustament tal-buċċetta minn kaxxa għal oħra kont teħles ruħ mill-Purgatorju u ttellagħha l-Ġennal Fl-Għasri ta' ftit snin ilu l- illitteriżmu kien komuni, u allura erħilna lilna t-tfal, imżattin kif konna, wara l- ewwel ftit lezzjonijiet tal-Malti fi Standard 1 ma' Miss Tabone, nippruvaw nispellu sakemm b'ħafna tlaqliq jirnexxielna naqraw il-kategorija ta' erwieħ li: taqbel: man-numru. tal- buċċetta. Konna nieħdu battikata, għax barra li konna għadna prinċipjanti, it-tabella kienet miktuba bl-ortografija l- antika, mhux dik kif stabbilita mill-Għaqda tal-kittieba tal- Malti fl-1924, u li allura konna nistudjaw aħna. Wara kollox, jekk ma kienx: iseħħilna naqrawha, ma kien ikun ġara xejn għax, brikkuni li konna, konna nivvintaw waħda minn' żniedna jew inċamaw. xi waħda li: nkunu lħaqna tgħallimna bl-amment. Niftakar darba wieħed tifel li nzerta li kellu l-fama ta' qarquċu li, bi żball, 'l-erwieħ ta' l-Abbandunati' qraha 'l- erwieħ ta' l-indannati' u Peppa ta' Tewma tatu daqqa ta' għonnella b'kemm. kellha saħħa u b'saħna kbira qaltlu: 'L-indannuti d-dimunju mhux l-irwieħ, imsiekint' Sewwa jgħidu: tini l-fama u ixħetni l-baħar. Imsejken ta' tifel … il-filagu kissru l-bajdi Minkejja li jien u hu konna ġġilidna fuq l-artal fuq min minna se jagħmel in-navetta taċ-ċensier waqt. il-Barka, tħassartu għal dik id-daqqa hekk intortament. Fejn tafu xi tfaqqigħa għamletil F'pajjiżna, dan it-talb għall- erwieħ bil-buċċetta. u t- tabella hu antik ħafna, tant li n-Nihil Obstat fuq il-kopja li għadha teżisti fl-Għasri, mogħtija mill-Kan. Theol, iġġib id-data tal-31 ta' Awissu, 1874. Barra minn hekk din id-devozzjoni hija mżejna b'mitt ġurnata indulġenza, applikati għall-erwieħ tal- Purgatorju, mogħtija mill- Papa Piju IX (1846 — 1878). DMUGĦ L-ERWIEĦ L-annati ma jixxibħux. Hemm minnhom xotti bħall- frawli, u oħrajn miblula daqs marden jgħum ixxamplat fiż- żejt tal-musbieħl Fi snin xotti, kien isir ħafna talb għax-xita fil-knejjes u wkoll fid-djar. Għan-nies ta' l-Għasri, li kienu fil-maġġoranza bdiewa, biex. ma ngħidx irrink, ix-xita kienet il-ħajja jew il-mewt. L-inxief jikkawża biegħa fqira u għalhekk matmura qasira. Il- familji riedu jġebbdu u jġewżu kemm jifilħu biex il-ftit li jkollhom ilaħqilhom sal- ħsad ta' l-istaġun. il-ġdid. F'bosta okkażjonijiet, l-aktar dawk. irżiti: u msikkmin, jiġifieri magħluba u dgħajfa, dan-nuqqas ta' nutriment kien jikkawża l-mard, u xi drabi wkoll il-mewt. F'dawk is-snin ix-xotti fejn il-wiċċ kien ingħazi, jiġifieri jkun qed imut bil-għatx, u kienet tagħmel xi tikka xita qisha ferħ naħal, kemm taħsel it-triq, l-antenati tagħna hawn l- Għasri kienu jirreferu għal dox-xita bħala 'dmugħ l-erwieħ'. B'dan kienu jridu jfissru li l-erwieħ tal- Purgatorju, biex iwieġbu talbhom, minn-naħa tagħhom kienu qed jitolbu u jibku quddiem Alla biex jibgħat din ix-xita tant meħtieġa fuq l-art niexfa. Dik ix-xita tkun id- dmugħ ta' l-erwieħ waqt li jkunu qed jinterċedu għalihom quddiem. it- tribunal divini TIFFRISKA TAL-BIR. l-ERWIEĦ BL-ILMA Il-kult ta' l-erwieħ fl-Għasri kien tant b'saħħtu li lanqas temmen x'kienu jaslu jagħmlu n-nies biex jissuffragawhom. F'nofsinhar, meta x-xemx ħaddiela kienet tkun fil-karga tagħha, iz-zija Kelina Calleja (1895- 1977), Alla jagħtiha l-Ġenna, kienet timla bomblu ilma frisk mill-bir tal- bitħa u, minn fuq il-pala t'idha, kienet troxx ħafna minnu fit-triq, quddiem il- bieb, u fis-setaħ ta' quddiem l- għorof, waqt li tinvoka t-talb 'l Alla b'suffraġju ta' l-erwieħ. Hawn l- Għasri qatt ma rajt lil ħadd aktar minbarra z-zija Kelina jipprattika din id-devozzjoni. Imma l-ħabib tiegħi Anton F. Attard, il-folklorista ewlieni Għawdxi, jgħid li din id-drawwa kienet ipprattikata wkoll ir-Rabat t'Għawdex. Nissuspetta li z-zija Kelina ġabitha l-Għasri mir-Rabat, fejn għamlet aktar minn kwart ta' seklu infermiera, l-aktar fil-Victoria Hospital — l-isptar il-qadim ta' Pjazza San Franġsik. IS-SSANTI FL- GĦASRI TAL-MEWT' Bħal kull ħaġa oħra ġdida, fl-Għasri, s-santi tal-mejtin damu biex qabdu. L-ewwel santa ta' din ix-xorta kienet dik li saret b'tifkira tal-Viċendarju Dun Ġużepp Vella li miet nhar (1). Vassalli, M.A. Kivb vi (5) L-erwieħ ta' Wied Għammiq huma il-15. ta' Lulju, 1911. Kim Malti Ti Taljan. dawk mitfuna f'ċimiterju l-Kalkara i aln u -tTalvan. li jmur lura sas-sena 1837 meta Imbagħad kellhom jgħaddu Romae, 1796 Malta nħakmet minn epidemija tal- tmintax-il sena oħra biex ġiet (2) De Soldanis, G.F. Agius, kolera. Minħabba li l-fortizza tar- it-tieni waħda — tifkira ta' Roża Damma tal-Kliem Rikażli ma baqgħetx tintuża għal Saliba (tal-Bajdi) li mietet nhar Kartaginis mscerred fel skopijiet ta' difiża, biddluha bħala id-29 ta' Marzu 1929 fom tal- Maltin u rikoveru għax-xjuħ. Dawn ġew Imbagħad jerqa' kellu jgerb b Ghaudcin. 1750, 4 ilkoll imniġġsa millmarda u l- mbagħad jerga KelU jgerne volumi, Manuskritt katavri tal-vittmi, madwar 855, diċenju ieħor biex xi ħadd (3). Aquilina, Joseph, indifnu f'ċimiterju li rranġawh jistampa t-tielet waħda — tifkira Maltese English apposta. Hekk kif spiċċa l-flaġeli, ta' Ġużeppi Zammit (Peppi ta' Dictionarv. Malta, 1990, bdiet devozzjoni qawwija lejn Ramond: missier Dun 2 volumi L dawn l-erwieħ u kull l-ewwel Tnejn Ġużepp) li miet nhar it-2 t (4) Lejn aħħar, tas-snin tax-xahar bdew isiru pelligrinaġġi użepp) li miet nhar it-2 ta sebgħin tas-seklu l-ieħor, lejn dan iċ-ċimiterju. Settembru, 1939. f'Għawdex beda joħroġ fuljett jismu BULLETTIN li kien jitqassam fil- Bejn il-bidu tat-Tieni Gwerra parroċċi kollha. Dinjija (1939-1945) u l-1990, tieħu ħsiebu l- temp ta' ċirka nofs seklu, fl- Kummissjoni Kateketika Għasri għandhom xorti saru li kienet tinkludi fih tagħrif għoxrin tifkira b'kollox. Issa, IM tajjeb: dak l- mill-1990 il hawn, dawn Is- kellhom post fejn iżidu santi splodew u kienu biss il- tagħrif u materjal ieħor waħdiet li ma għamlux. indirizzat direttament lill- parruċċani tagħhom.