Patri Ġużeppi Delia, 5). Hu sinjal ta' dehen meta wieħed jagħraf il-kobor u l-ħila ta' sieħbu jew sħabu; hu sinjal ta' rikonoxxenza meta aħna napprezzaw u nqimu dak li ħaddieħor ħalaq jew kattar b'tant sengħa u ċaħdiet. Għalhekk iltqajna hawn il-lejla biex nuru lill- oħrajn u lilna wkoll kemm hi għażiża għalina t- tifkira u l-ħidma ta' Patri Delia S.J. Inħossuh jgħaqqadna għax hu wieħed minn tagħna li twieled u għex fostna u baqa' jaħseb fir-raħal tagħna nistgħu ngħidu sa l-aħħar nifs ta' ħajtu. Karmenu Vassallo, meta jiġi biex jippreżenta lil Patri Delia jagħmlilna osservazzjoni ta' min jifhimha u jqisha bir-reqqa. Hu jistqarr: 'Wara l-Professur Duttur Nikola Zammit aktarx li s- Siġġiewi ma ta qatt bniedem egħref minn Patri Ġużepp Delia S..72 Mela min kien Patri Delia2 Għalfejn jistħoqqlu dan it-tifħir2 Nistħajjel li kieku kellu jweġibna b'fommu stess kien jgħidilna: Jiena Saċerdot — Ġiżwita. Għalih is-saċerdozju kien il-qofol u l-eżistenza tiegħu meta ħass ix-xrara tal-vokazzjoni sa' l- aħħar nifs ta' ħajtu. Ma kien hemm xejn aktar li jimlielu qalbu. Fil-Kumpanija ta' Ġest Patri Delia laħaq l-ogħla postijiet kemm bħala Rettur tal-Kulleġġ ta' San Alwiġi kif ukoll bħala l-ewwel Provinċjal tal-Ġiżwiti Maltin. Nisimgħu lilu stess jiftaħ qalbu mal-Mulej meta jħares lura u jara li laħqu għaddew ħamsin sena minn mindu ġie ordnat saċerdot: F'għeluq il-Ħamsin sena Tas-saċerdozju tiegħi, Irroddlok ħajr, Mulejja, Ta' kemm int għamilt miegħi. Għamiltni kbir, għollejtni, Fuq Slaten u Kbarat, Wettaqt din ruħi fqira B'kull xorta ta' setgħat. Għamiltni Kristu bħalek, Bl-istess missjoni tiegħek, Każin Banda San Nikola — Festa 2000 Irfidtni u tajtni l-qawwa, L-istess qawwa ta' driegħek… Lil dawk illi għenuni, Biex saċerdot insir, Saċerdot u Ġiżwita Iben Lovola l-kbir, Nibqa' niftakar fihom Fis-sagrifiċċji tiegħi, U nibqa' nitlob dejjem Għal dawk li ħadmu miegħi. Il-faraġ tiegħu kien il-ħajja pastorali speċjalment bil-kelma. Niftakru li Patri Delia kien predikatur imfittex. Meta kont għadni seminarista u kien jiġi jagħtina xi rtir, niftakar kien isaħħarni bil-ħlewwa tal-kelma li qatt ma kienet tonqsu. Patri Delia ħaddem ukoll il-pinna aħna l-Meditazzjoni u dan l-aħħar it-traduzzjoni ta' l-Eżerċizzi ta' Sant'Injazju. Patri Delia kien poeta: kollox kien jara bil- lenti tal-poeżija. Ir-reliġjon u l-poeżija għaliha kienu żewġ affarijiet li ntgħaġnu flimkien fin- natura tiegħu tant li meta taqra l-poeżija tħoss li għandek tistaqsi: imma x'qed niggosta l-aktar il- benna tal-kelma safja jew il-faraġ tal-ħsieb reliġjuż) Bħala eżempju ta' dan nistgħu nsemmu l-poeżija 'Quddiem Xbieha ta' Ġest. Isimgħu ftit xi ġmiel, xi tqanqil u x'sengħa hemm minsuġin flimkien f'din il-poeżija waħda mix- xogħlijiet il-kbar ta' wieħed mill-akbar poeti tagħna. Il-poeżija ta' Delia hi dejjem lirika jiġifieri jkun hemm xi ħaġa jew xi ħsieb li jolqot lis- sensibbiltà tal-poeta, imbagħad dan jibdilha fl- immaġinazzjoni tiegħu u joħroġ minn qalbu t- tqanqil mibdul f'poeżija bis-sengħa li tgħaxxaq lil min jismagħha. Il-poeżija ta' Delia hi bħal mużika mexxejja, melliesa u tal-widna li tgħanni quddiem Sħaba, tgħanni lill-Bibla u quddiem is- Siġar bħalma tgħanni wkoll quddiem in-niket tal- ħajja. Anzi hawn ta' min ifakkar li Patri Delia tana l-isbaħ eleġija fil-letteratura Maltija. Qed nirreferi għall-poeżija Tiftakar7 li Patri Ġużepp kiteb wara l-mewt ta' ħuh Beneditt Delia.5 F'din l-eleġija tolqtok it-tnehida tal-qalb muġugħa fit- telfa ta' ħuh. Ħaġa naturalil Imma jolqtok ukoll l-ottimiżmu u t-tama ta' ruħ reliġjuża li tgħallmet tara l-id t'Alla wkoll fl-affarijiet li jweġġgħu n- natura tal-bniedem: :- Ftit xhur biss wara rajtu jifrex fuqek l-anġlu ħabbar tal-mewt ġwinħajh dellija, u jrodd fuq ġbinek bewstu kiesħa kiesħa bħaż-żiffa mreżżħa tal-għodwiet xitwija. U rġajt tbissimt bħal dak in-nhar fl-għaxija, u wqajt bħal warda fl-isbaħ jiem ta' Mejju… Ħassejt madwari bħal tferfir ta' ġwienah u daqq u għana moħbi l-aktar ħlejjul Qasam ieħor letterarju li fih P. Delia għandu post speċjali huwa l-Leġġendi. Kien fl-1958 meta Delia ppubblika ktieb li kien jiġbor fih disa' leġġendi. Imma minn dak iż-żmien 'l hawn P. Delia kompla jagħtina għadd ġmielu ta' leġġendi. Is-sbatax li kiteb jinsabu miġbura fil-ħames edizzjoni. Dawn il-leġġendi titgħaxxaq taqrahom: fihom jolqtok ir-ritmu, in-nisġa ċara tar-rakkont, l-istil didattiku, l-immaġinazzjoni ħajja tal-poeta. Ngħid għalija ma nixbax niftakar fil-ftuħ tal-Leġġenda ta' Brejbes. Bi ftit pinzellati, il-poeta jdaħħalna fis-suġgett tal-leġġenda, qisha epika li ddur fuq il-ġlieda bejn it-tajjeb u l-ħażin: Brejbes li jirnexxilu jirbaħ ruħ qaddisa. Dan is-saċerdot-poeta kien ukoll patrijott. Kien iħobb tassew ir-raħal b'dak kollu li fih, bil- kampanja ta' madwar. Hu damm ġmiel ta' ħsibijiet fuq Tal-Għolja, il-Widien li bħal żewġ dirgħajn iħaddnu r-raħal tagħna; għanna l-ġmiel tal-Knisja parrokkjali bil-qniepen tagħha li jsaħħruk bit-tokki armonjużi tagħhom; għolla sas- smewwiet il-ġenju ta' wlied ir-raħal, fosthom u qabel kulħadd lil Prof. Nikola Zammit. Imma fuq kollox kien hemm ħaġa tant għażiża għal qalbu u li kienet torbtu mar-raħal: il-patrun San Nikola. Ta' kull sena, xi drabi àktar minn hekk, Delia kien jikteb sunetti u poeżiji fuq il-qaddis tagħna. Infatti bla għadd huma l-għanjiet tiegħu fuq il-Qaddis ta' Bari. Kien dara jdur fuq Nikola u jkantalu bil-ferħ ta' qalbu, b'kunfidenza ta' iben quddiem missieru ħanin (ara l-poeżija li kiteb Delia lill-Qaddis fl-aħħar ta' dan id-diskors). Il-ħeġga ta' P. Delia lejn il-festa ta' San Nikola kienet xi ħaġa li tidher: hu qatt ma kien jonqos li jattendi għall-Vespri u għat-translazzjoni. Konna drajnieha dan l-aħħar il-figura tiegħu titbandal u kalma waqt li jitkellem u jawgura l-isbaħ xewqat lil sħabu s-saċerdoti speċjalment dawk anzjani. Konna niggustawh aħna wkoll meta kien iżellaq xi ċajta: xhieda ta' ħajja sempliċi u ferħana f' Alla. Ngħidu li l-qalb teħber. U jkollna nissoponu li qalb Delia ħebritu li l-1980 kellha tkun l-aħħar sena ta' ħajtu. Kif jistqarr dwar ħuh Benedittu, hekk ukoll Delia ħass bħal x'jiġbdu mill-għoli, ruħu bħal tniehdet, donnha mxennqa riedet taħrab, tittajjar minn dal-wied ta' dwejjaq. B'hekk biss nistgħu nispjegaw it-tqanqil li ħass meta fil-bidu ta' din is-sena kiteb ''L-għanja tat-Tmenin': damma ta' tmenin strofa daqs kemm huma snin li għalaq f'April li għadda. Din il-poeżija hi l- awtobijografija tiegħu, ħierġa minn qalb u tħaddan l-oqsma u l-ħsibijiet li għadda minnhom il-poeta: Irrid illum din l-għanja li nħoss taħraq U tbaqbaq ġewwa fija, Infissirha bil-kelma, safja u ħelwa, Għaliex illum għalaqt it-tmenin sena Bil-ġrajja mħallta tagħhom, Ta' niket u ta' ferħ, illi f'mixjithom Is-snin iġibu magħhom… U nħossni ma' kull pass li qiegħed nagħti, Qed nersaq lejn it-tmiem, Li hemm xi ħaġa fija timbuttani, Lejn il-ħofra, 'il quddiem… Irridu nsemmu hawnhekk ukoll l-aħħar ittra li Patri Delia bagħat lil oħtu Marija preċiżament fil-21 ta' Awissu ta' din is-ena. Fiha bħas-soltu l-poeta juri l-għożża tiegħu lejn il-qaddis tagħna m '—— Każin Banda San Nikola — Festa 2000 imma fl-istess ħin jistqarr il-biża' tiegħu li din setgħet tkun l-aħħar għanja tiegħu. Lil oħtu qalilha hekk: Lovola House, Naxxar 2l-viil-80 Għażiża oħti Marija, Qed nibgħatlek dil-poeżija 'Lil San Nikola' biex tnewwilha lill-Arċipriet, biex, jekk jidhirlu, joħroġha f'Is-Siġġiewi tas-sena d-dieħla. Jekk inżommha għandi, għandi mnejn nitlifha. F'idejk, tkun iktar imħarsa tajjeb. Għedt ''Aktarx din tkun l-aħħar għanjal' Għax hekk inħoss bħalissa. Imma jekk nibqa' ħaj u l-Muża tibqa' taħdem, aktarx ukoll li ma tkun l-aħħar. Narawl Inħallu f'idejhl Insellimlek u dejjem nirringrazzjak ta' kemm tagħmel miegħi. Tiħux għalija jekk tarani iktar sieket mis-soltu. Dan naħseb li hu effett tax-xjuħija u mhux ta' nuqqas ta' mħabba. Oqgħod żgur. Nitolbu għal xulxinl Ħuk, Iż-Żużu SJ. P.S. Dawn il-cards qassamhom lill-ħbieb. Illum aħna nafu liema jum kellu jkun l-aħħar wieħed għal Patri Delia. Għal dan il-jum hu kien imħejji bħall-qaddej għaqli tal-Vanġelu. Kieku seta' jħarrek xofftejh, illum ukoll kienet toħroġ minn fommu dik it-talba mħeġġa li tniehed fil- 15 ta' Lulju 1980: Mulej tal-grazzji kollha Nerġa' kull ħajr nagħtikl Agħmel li l-fdal ta' ħajti Ngħixu biss fik w għalik Lil dan il-kbir saċerdot, poeta u patrijott, iben den ta' raħal twelidna, ma ninsewhx aħna l-kbar li għexna miegħu, ma jinsewhx iż-żgħar li għad jagħrfuh f'kitbietu, ma jinsiehx il-Mulej tal-ġid li għamel fil-qasam Tiegħu u għalhekk nistennew li bħalma aħna għoddejnieh mal-kbar ta' raħalna, il-Mulej fil-ħniena tiegħu, idaħħlu mal-għadd tal- magħżulin fis-sema. Każin Banda San Nikola — Festa 2000 —1——88——————————-— 1:51 Lil San Nikola Patrun tagħna s-Siġġiwin Aktarx din tkun, fost l-għanjiet li għannejtlek, L-aħħar għanja, li biha ntik tifħir. Sabiex quddiem kulħadd, nurik mad-dinja, Kemm int Qaddis, tassew setgħani u kbir. U nuri wkoll kemm kienet f'qalbi kbira, Ħeġġet l-imħabba, li minn snin tfuliti Dejjem ħassejt għalik, u maż-żmien kibret, U għadni nħossha s'issa, fi xjuħiti. Int kont dejjem għalija, Missier twajjeb, U ħadt ħsiebi u mexxejtni fuq it-triq Ta' din il-ħajja mwiegħra, li hi miżgħuda, B'kull xorta ta' tfixkil u ta' xewk u għolliq. L-imħabba tiegħi lejk, kull sena, f'demmi, Ħassejtha tbaqbaq l-iktar f'dal-jum tiegħek, Li stennejt dejjem, bl-ikbar ħerqa u sabar, Biex nifraħ bik, w inħossni iktar miegħek. F'żgħożiti ġrejt 'il bogħod, minn xtut gżiritna, U fost ġnus oħra għext, għal ħafna snin, 'Ma f'jum il-festa tiegħek, qatt ma nsejtek, B'qalbi kont hawn, ma' ħuti s-Siġġiwin. Kont dejjem hawn quddiemek f'din il-Knisja Li ġmielha bqajt infaħħar, mal-barrani, Kont dejjem hawn quddiemek, O Nikola, Bħal meta f'żmien tfuliti kont tarani. U kont nistħajjel li qed nisma jidwi, Id-daqq tal-qniepen tagħna hawn f'widnejja, U li mill-ġdid fit-toroq qed niġġerra, U l-bnadar imlewnin, nilmah b' għajnejja. Kienet tkun ħolma, li kont ħieni noħlom, Dejjem, kull sena, meta kont fil-bogħod, Mid-djar imżejna ta' dar-raħal tagħna, U demmi fija, kont inħoss jirtogħod. ' Imma għalkemm ħolma, kont inħossha fija, IIli tferraħli qalbi u li taħjini, U fit-taqbida ħarxa ta' dil-ħajja, Terġa' mill-ġdid, qawwa rebbieħa ttini. Nikola, għannejtlek kemm-il għanja f'ħajti, Għax dejjem qistek bħala kbir qaddis, U dejjem kont, fost il-erwieħ tas-sema, L-iktar, illi ħassejt għal qalbi għażiż. Illum inħoss li s-snin qed jagħmlu tagħhom, U li qed dejjem riesaq lejn it-tmiem, U saret tqila l-medda ta' riġlejja, Biex f'inżul u fit-tlugħ, nimxi 'l quddiem. Kif tul dil-ħajja, kont maġenbi dejjem, U dejjem sibtek miegħi, f'kull tfixkil, Għażiż Nikola, twarrabx issa, minni, W ibqa' ħarisni mit-tnassis qalil Dan id-diskors inqara f'quddiesa konċelebrata li s-saċerdoti u n-nies tas-Siġġiewi offrew flimkien, għal ruħ Delia fil-Knisja Parrokkjali tar-Raħal, tmint ijiem wara l-mewt tal-poeta fis-6 ta' Ottubru, 1980. Fl-1981 l-istess diskors deher stampat fil-ktieb ta' Ġorġ Mifsud u J. M. Ghigo SJ. li jġib l-isem ta' Ġuże Delia Ġiżwita (pubblikazzjoni Bugelli). Karmenu Vassallo, Vatum Consortium (1968), paġ. Lil Ħbiebna (Lulju Awissu, 1980), paġ. Vatum Consortium, paġ. Ibid., paġ. Raħal Twelidi', Vatum Consortium, paġ. Ibid., paġ. Ittra mibgħuta lil Marija Delia nhar il-21 ta' Awissu 1980. Ta' l-għadu li madwarna, bħal ljun aħrax, Mingħajr ebda mistrieħ, dejjem iħuf, W għall-qerq u l-ħażen, tal-manuvri tiegħu, Fid-dinja minn kulħadd, jibqa' magħruf. Wara li f'din id-dinja għamilt minn kollox, Biex kull qima u mħabba, jien nurik Ħudni miegħek il-ġenna biex nissokta, L-aqwa ġieħ u tifħir, hemm fuq nagħtik. Ara l-aħħar strofa tal-poeżija: ''Bhala tifkira f'għeluq il-ħamsin sena tas-saċerdozju tiegħi/' 31 ta' Lulju, 1930, 1980. Ħbiebna (Lulju Awissu 1980) paġ. 6211 Każin Banda San Nikola — Festa 2000