Irkejjen storiċi il-kollezzjoni pre-istorika fil-Mużew Nazzjonali ta' l-Arkeoloġija Sqallija. Kienu żgur nies intelliġenti u kuraġġjużi għax kulmin M il-fuħħar li nstab nafu li l-ewwel nies f'Malta kienu ġew minn ġie kien jaf li ried imur Sqallija sikwit. Terġa' min ġie, għamel hekk bil-familja tiegħu u dak iż-żmien, għajr xi ċattra ma kienx hawn. U l-baħar dejjem offra periklu. istorja tal-gżejjer L jrstun tmur lura mhux għal mijiet ta' snin, iżda għal eluf. Iżda, dawn m'għandhomx x'jaqsmu mal-bniede f'Malta. . Biss meta mbagħad nibdew naraw l-ewwel fdalijiet li jfakkruna li l- bniedem kien fostna madwar sebat elef sena ilu, allura hemmhekk nibdew naraw ukoll uħud mill-oġġetti li dawn l-ewwel nies kienu jafu jagħmlu. L-istorja tal- bniedem ma. tibdiex hawnhekk, iżda trid tmur lura lejn Sqallija, għax hu maħsub li minn hemm. kienu ġew l- ewwel nies lejn Malta. Għalkemm jinsabu diversi postijiet madwar il-gżejjer tagħna fejn hemm fdalijiet ta' dan iż- żmien, uħud mill-istess oġġetti misjuba kienu ttieħdu l-Mużew Nazzjo- nali ta' l-Arkeoloġija. llum dawn. l-oġġetti tqiegħdu għall-wiri għal darb'oħra, minħabba li kienu ilhom magħluqin għall-pubbliku. Biss, id- dewmien ma kienx għal- xejn. Interessanti l-fatt li fi żmien il-kavallieri kien hemm diversi persuni li kienu jżommu l-affarijiet li kienu jsibu u jżom- muhom f'xi kamra fl-is- tess dar tagħhom. Fost dawn kien hemm l-istor- jografu Malti, Ġann Franġisk Abela. żda għal dawk. iż- firinije il-kollezzjoni ma. kinitx tfisser li wieħed joqgħod jifred l- oġġetti ta' perijodu minn ta' ieħor. Kollox kien imħallat flimkien. Barra minhekk ftit kienu dawk l-oġġetti li kienu jappart- jenu l-perijodu pre- istoriku. Il-post fejn tinsab il- kollezzjoni ' prinċipali arkeoloġika Maltija hu fil-palazz magħruf bħala l-Berġa ta' Provenza. Il- lum ma nitkellmux dwar dan il-palazz, iżda nħalluh għal darb'oħra. Il-kollezzjoni hi mqassma f'diversi sezzjonijiet, u naturalment dawn kollha qegħdin jippruvaw juru l-aħjar oġġetti mill-peri- jodi li jkunu qegħdin jit- trataw fil-vetrini. ewwel nies li waslu IL mara nirreferu għa- lihom bħala dawk tal-Fażi Għar Dalam. Nafu li kienu ġew minn Sqallija, u minn hemm kienu ġabu magħhom fuħħar li kien diġà jinħadem hemmhekk. L- istil ta' dak il-fuħħar hu magħruf bħala Stenti- nello. Minħabba f'hekk nafu li dawn l-ewwel nies ġew minn Sqallija. Barra min- hekk nafu wkoll li kienu nies intelliġenti u kuraġ- ġużi. Il-fatt li ddeċidew jaqsmu l-baħar minn Sqallija lejn Malta, u Dan il-villaġġ hu magħruf bħala dak ta' Skorba, li jinsab fil-limiti taż-Żebbieħ (Ara artiklu tiegħi fl-istess sensiela f'il-mument, Skorba 1 Ottubru, 1995). Oġġetti minn dawn il-postijiet li semmejna huma esebiti fil-Mużew ta' l-Arkeolo- ġija. Fuħħar ost l-aktar oġġetti F-iomuni li wieħed isib f'post arkeolo- ġiku hu l-fuħħar. Minn dan il-fuħħar l-istudjużi jsiru jafu ħafna dettalji. Mhux biss jekk dawk in- nies tal-qedem kinux jafu jaħdmu l-fuħħar iżda wkoll kemm. kienu jafu jagħmlu stili u dettalji differenti. Minħabba li l-loġika Statwa ta' mara magħrufa bħala l-Mara r-Rieqda. Misjuba fl-Ipoġew ta' Ħal Saflieni jagħmlu dan. il-vjaġġ ' għal min jaf kemm-il darba, hi xi ħaġa ta' me- ravilja. Wieħed irid jiftakar li f'dawk iż-żminijiet ma kienx hemm bastimenti bħal ma nifhmuhom aħna. Probabbilment ħlief tip ta' ċattra ma kel- Ihomx. U fuqhom, mhux biss ġew huma u l-familji tagħhom, iżda anki ħasbu biex iġibu 'l-anni- mali. Dawn l-annimali kienu diġà domestikati. L-ewwel postijiet: ta' abitazzjoni kienu l- għerien. Iżda tajjeb li nif- takru li anki kienu bnew kmamar, fejn għamlu bħal villaġġ. L-ewwel villaġġ li għandna f'Malta jmur lura għal dan il-perijodu, li jfisser għal madwar 5200 Qabel tgħidilna li dawn in-nies ma kinux jagħmlu vjaġġi twal, allura dejjem ippru- vaw li jsibu l-konnessjoni ma' l-istess Sqallija u l- Italja t'isfel. Fil-fatt dej- jem instabu. stili ta' fuħħar li jixbhu lil tagħna. B'hekk inkomplu nikkonfermaw kemm matul l-istorja, il-gżejjer Maltin kienu marbutin ma' dawk viċin tagħna. Iżda mhux fuħħar biss kien instab. Ġieli nstab ukoll ġebel dekorat, li żgur jurina kemm kienu kapaċi dawn in-nies biex jaħdmu fil-ġebla Maltija. Għax minn dan id-dettal inkomplu nikkonfermaw il-ħila ta' l-ewwel Maltin minħabba l-bini tat-tem- pji pre-istoriċi. Għalkemm kien hawn diversi kuntatti ma' barra Statwi tal-ġebel misjubin f'diversi postijiet f'Malta minn Malta, speċjalment biex jinġiebu oġġetti li ma jinstabux hawnhekk, xorta waħda jidher li ħadd ma kien influwen- zat mill-istil tal-bini tat- tempji tagħna. Fil-kollezzjoni tal-Mu- żew tagħna hemm numru ta' mudelli mo- derni li juru t-tempji prinċipali li nsibu f'Malta. Minn dawn il- mudelli wieħed: jieħu idea verament tajba ta' kemm kienu tajbin dawn l-ewwel Maltin. Mhux ta' b'xejn li arkeoloġisti bar- ranin irreferu għal dawn il-Maltin bħala l-ewwel periti tad-dinja. Għax biex tibni tempji bħal dawn, wieħed irid mhux biss is-saħħa f'dirgħajh, iżda anki l-ħsieb ta' qabel, u l-organizzaz- zjoni. Ħarsu waħda lejn il-ġebel il-kbir li hemm f'dan il-mużew, ġebel li nġieb mit-tempji ta' Ħal Tarxien. Mhux. biss huma ġebel kbar, iżda huma wkoll. dekorati ferm tajjeb, u b'maestrija li wieħed lanqas biss jemmen li dawk id-disinji għandhom madwar 5000 ost l-aktar oġġetti FF irterossamt li nsibu f'dan il-mużew bia dubju ta' xejn huma d- diversi statwi ta' daqsi- jiet differenti li nstabu f'diversi postijiet mad- war Malta. waħda hi dik magħrufa bħala l-Mara l-Ħoxna li kienet instabet fit-tielet tempju ta' Ħal Tarxien. Din l-istatwa mhux biss hi kbira sew, iżda turi. wkoll li kienet tpoġġiet hemm biex tingħata kull. qima minn dawk.li jmor- ru quddiemha. Hi vera- ment ħasra li l-istatwa m'hix sħiħa. Iżda xorta waħda ma tantx nistgħu L-akbar. ngergru għal dak li għandna. Jekk din l-istatwa kbira tiġbed l-attenzjoni, xejn anqas ma jagħmlu l- istatwi ż-żgħar. Hawn- hekk naraw. il-famużi statwi magħrufa bħala l- Mara r-Rieqda, u l- Venere ta' Malta. Dawn huma statwi żgħar, u tal- fuħħar. Il-Mara r-Rieqda turi mara liebsa d- dublett bil-piegi, u mim- duda fuq sodda. Is-sodda għandha ħat- na dettalji interessanti, li żgur juri kemm in-nies kienu joqogħdu attenti għad-dettal. Imbagħad hemm ukoll il-fatt li din għandha bħal imħadda taħt rasha. Verament statwa żgħira iżda mimil- ja sinifikat. L-istatwa l-oħra hi dif- ferenti. Turi mara bil- wieqfa, mingħajr ħwej- jeġ. għax rasha u l-parti t'is- fel ta' saqajha huma neqsin. Waħda mill-idejn tin- sab isserraħ fuq żaqqha, taħt sidirha. Hemm statwi oħra li għandhom l-interess tagħhom ukoll. Iżda dan l-artiklu tal-lum m'għandux l-intenzjoni jidħol f'xi dettal dwar- hom. Mingħajr ma trid, għal- kemm hawnhekk sem- mejna biss uħud mill- fdalijiet u tkellimna l- aktar dwar ideat ġene- rali, mill-ewwel tinduna li l-pre-istorja ta' Malta hi sinjura ferm. Il-fdalijiet mhux biss huma. spet- takulari, iżda anki l-istess oġġetti li nstabu fihom huma daqshekk interes- santi. Dan hu l-mużew minn fejn kull Malti għandu jibda biex jit- għallem japprezza. aħjar l-ewwel avanzi ta' missi- rijietna. Dan hu mużew li għandna nitpaxxew bih.