IL-BELT IMQADDSA ' Il-kotra l-kbira ta' dawk li kienu jagħmlu l-Kummissjoni Barranija tal-Ġnus Magħquda, fuq il-Palestina, uriet ix-xewqa tagħha, fir-Rapport, li Ġerusalem ma tkunx belt tal-Lhud, jew belt tal-Għarab, imma titqiegħed taħt il-ħarsien u l-jedd Internazjo- nali. Hekk Ġerusalem kienet tkun Corpus Separatum, jiġifieri. biċċa art mifruda għaliha weħedha, bla sul- dati, u ma hi ta' ħadd u hi ta' kull ħadd. Din ix-xewqa kienet milqugħa mill-Ġemgħa tal-Ġnus Magħquda, f'Novembru tas-sena 1947, imma wara ma ġietx imħaddma. Bħal issa l-qagħda ta' Ġerusalem hi li tinsab maqsuma fi tnejn: belt tal-Lhud u belt tal-Għarab. Kif kien il-ħsieb tal-Ġnus Magħqu- da, il-belt Ghalanija jew Internazjo- nali ta' Ġerusalem, kellha tkun taħt il-jedd ta' Ħakem, jew Gvernatur magħżul mill-Ġnus: Magħquda, u msieħeb minn Kunsill Esekutiv, jew ġemgħa ta' nies, li jaqtgħu x'għandu jsir, maħtura minn bejn iż-żewġ xor- ta ta' għammàra, Lhud u Għarab u nies oħra li jkollhom x'jaqsmu mal- belt; b'liġijiet u Qorti, magħmula minn dawna, u b'Pulizija barranin (la Lhud anqas Għarab), miktuba u mħarrġa barra mill-pajjiż. Il-għam- mara ta' Ġerusalem jistgħu jkunu beltija, jew Ċittadini tal-Ġens Lhudi jew tal-Ġens Għarbi, imma jekk iku- nu jridu, jistgħu jkunu wkoll beltija ta' Ġerusalem. L-aqwa fost id-dmiri- jiet tal-Ħakem, ikun li jħares l-Im- kejjen Imqaddsa, ikunu ta' liema Djiena jkunu, u jżomm il-jedd tad- dħul fihom għal kull ħadd. L-Aġenzija Lhudija għal Palestina, dak iż-żmien, laqgħet din ix-xewqa tal-Ġemgħa, imma laqegħtha fuq il- qalb, u biex il-biċċa tfittex toqgħod. Il-Għarab mill-ewwel ma riduhiex, u taw ruħhom biex b'kull wast- ma jħalluhiex isseħħ (2). It-tiġrib tal- Ingliżi, li dak iż-żmien kien għad għandhom fi ħsiebhom. il-Palestina, u tal-Ġnus Magħquda, biex Ġerusa- lem tibqa' newtrali, jiġifieri ma' ħadd, fil-ġlied li kien mistenni li jaq- bad, safa fix-xejn; u saħansitra qa- bel ma l-Qawwiet Ingliżi telqu mill- Palestina, f'Mejju 1948, il-belt ta' Ġerusalem u t-toroq li jieħdu għaliha, kienu l-aqwa għanijiet taż-żewġ ġnus gellieda fit-taqbid tal-Indipendenza. Fis-sena 1949 il-Ġemgħa tal-Ġnus Magħquda kellha tifli r-rapport, jew stqarrija, tal-Kummissjoni għat-Taħ- bib. (bejn il-ġellieda tal-Palestina) fuq il-ġejjien ta' Ġerusalem. Kien hemm tàma li l-Kummissjoni kellha tbiġġel l-offerta ta' qabel: jiġifieri li titwaq- qaf Setgħa Ghalanija jew Awtorità Internazjonali, taħt il-jedd tal-Kun- sill, li kien ikollha x'taqsam biss mal- Imkejjen Imqaddsa u l-jeddijiet tax- Xirkiet Reliġjużi. Il-Lhud stqarrew li kienu jridu Setgħa bħal din, li kien ikollha taħt idejha wkoll il-Ħarsien tal-Imkejjen Imqaddsa fin-nħawi kollha tal-Palestina maqsuma (3). U stqarrew ukoll ir-rieda tagħhom li jwegħdu ħarsien u garanzijiet, li x- Xirkiet Reliġjużi kollha jkollhom il- : iċ irġuz if ħalla jew libertà li jagħmlu d-dmiri- jiet tagħhom. Imma dil-proposta kie- net imwarrba, ui nġiebet bdielha risoluzjoni drastka tal-ħjiel tal-Cor- pus Separatum tas-sena 1947: jiġifie- ri li Ġerusalem kellha tkun maqtu- għa għaliha weħedha. Dil-proposta ġiebet biss maġġuranza ta' tlieta minn kull erba' voti. Ir-Re Għabd- Alla tal-Ġordanja, li l-qawwiet tie- għu kellhom taħt idejhom it-taqsima L-akbar ħtija tat-tħassib tal-Ġnus Magħqudin fuq il-ġejjien ta' Ġerusa- lem, huma l-Imkejjen Imqaddsa: Dawn .l-Imkejjen . qishom kollha qegħdin fl-art li tmiss lis-saltna tal- Ġordanja. It-tliet Imqàdes il-Kbar — il-Qabar ta' Kristu, tal-Insara; Ħa- ram ix-Xerif, tal-Misilmin; u l-Ħajt tat-Tempju, tal-Lhud (5) — kollha jinsabu ġewwa l-belt, mis-swar 'il ġewwa. Tlieta biss mill-Imkejjen Im- Dehra ta' Ġerusalem minn fuq Ġebel iż-Żejtun, Quddiem nett is-sur. Warajh, Haram ix-Xerif jew il-wetja jejn kien it-Tempju. Il-koppla ta' fin-nofs: il-knisja l-kbira tal-Misilmin, mibnija fuq il-blata fejn kien l-artal tat-Tempju tal-Lhud fi żmien Kristu. Fuq nett, fil-għoli, il-kampnar tal-Franġiskani ta' Ġieżu. ta' Ġerusalem mis-swar 'il ġewwa u r-rħula Xerqija ta' qribhom, stqarr li hu jqis dik it-taqsima bħala sehem mis-saltna tiegħu, u kull tiġriba li ssir biex issirilha ħakma għaliha, u tittieħed mill-ħakma Għarbija, kie- net tkun milqugħa bis-saħħa tal- ġlied (4). qaddsa jinsabu taħt idejn il-Lhud: iċ-Ċenaklu, fuq Sijon; il-Għar tat- Twelid ta' San Ġwann, f'Għajn Ka- rem; u Dejr is-Salib, qrib Mamilla (6). Barra mill-Ħajt tat-Tempju, żewġ Imkejjen Imqaddsa oħra li mdorrijin iżuruhom il-Lhud, huma wkoll f'idejn il-Għarab: il-Qabar ta' Betlehem, u Qabar Abraham, ġewwa 'Hebron. Hekk ukoll f'idejn il-Għarab huwa l-Maq- bar il-Kbir tal-Lhud fil-wied ta' Kid- ron u fuq ġnieb Ġebel iż-Żejtun (7). Għal hekk il-Lhud huma mħassba daqs l-Insara u jixtiequ li l-jeddijiet tal-Imkejjen Imqaddsa jkunu mħar- sa bis-saħħa tal-Ġnus Magħquda. Id- dħul għat-talb mal-Ħajt tat-Tempju, li kien minn mijiet ta' snin Maqdes għal-Lhud (8) issa jinsabu maqtu- għin minnu għal kollox, sa mill-bidu tat-taqbid, fis-sena 1948. Kif sejra tkun Ġerusalem, għadu ma nqatax mill-Ġnus Magħquda. Bħal issa kull ma qiegħed isir, kollu b'raj iż-żewġt iġnus, tal-Lhud u tal- Għarab, li qegħdin jgħixu fiha, mif- rudin minn: xulxin. Ġerusalem ma għadhiex kif fissirha David fis-Salmi: €Belt mibnija għaqda waħda.'' Minn meta Israel sar ġens għalih fis-sena 1948, inqasmet f'żewġt ibliet, belt tal-Lhud u belt tal-Għarab, mifruda bla ħniena minn xulxin. Il-firda ta' bejniethom, xi mkejjen, m'hix awsa' minn wisa' ta' triq, imma min ifettil- lu jgħaddi min-naħa għall-oħra, ikun fit-tiġrib li jitlef ħajtu (9). Jista' jkun li xi suldat tal-għassa fuq is- swar jiftaħ in-nar fuqu u joqtlu fejn ikun. Isem il-belt bħal issa messu jkun: €Nofs Ġerusalem'', għax għandu x'jaqsam ma' nofs il-belt biss. L-isem Lhudi, Jeruxalajm, huwa isem im- tenni (jiġifieri: iż-żewġt Ġerusalemi- jiet), u donnu juri li fil-qedem ukoll kien hemm żewġt ibliet, bħal ma hemm issa. Fiż-żmien li l-Palestina kienet f'idejn l-Ingliżi, ukoll Ġeru- salem kienet żewġt ibliet — il-Belt il-qadima u l-belt il-ġdida. kienu żewġt ibliet imħallta b'kollox u għal kollox. Waħda kienet il-belt magħrufa tal-istorja, mis-swar 'il ġewwa, li kien fiha l-għoljiet ta' Si- jon u l-Morija, b'toroq dojoq u mgħawwġa, imsaqqfa, maħmuġa u midlàma, b'għadd kbir ta' Mkejjen Imqaddsa; l-oħra kienet il-belt ta' daż-żmien: bla storja, b'bini kbir u sabiħ, toroq wesgħin u ndaf u mżej- na bis-siġar u miżgħuda bil-ħwienet u l-karozzi. Ġerusalem kienet qisha l-belt t'alla Janus, b'żewġt uċuħ. Issa l-belt il-qadima msemmija Quds ix-Xerif (10) jiġifieri l-belt Imqaddsa u Mixhura. Il-ġdida baqgħet jisimha Ġerusalem, u qegħda n-naħa ta' Is- rael, u hi tlieta u tletin darba akbar mill-Qadima. (1) Din il-kitba qlibniha għal Malti minn ktieb żgħir maħruġ mir-Rħieb Franġiskani tal-Kanada. Kif jidher minn xi kliem li fih, min kitibha, huwa mmej- jel lejn il-Lhud, u qatt ma għex fil-Pa- lestina; ara n-noti li ġejjin, li huma koll- ha tal-Editur ta' dal-Qari. Il-għammàra tal-Palestina li jgħidulhom ''Għarab'', ma ' humiex tas- sew Għarab. Huma n-nisel tan-nies ew- lenija li kien hemm f'dik l-art, qabel ma daħlu fiha l-Lhud, b' ġieb Mosċ. Il-Lhud daħlu l-Palestina ma' Mosċ u reġgħu telqu minn hemm fi żmien ir-Rumani (wara t-tixwixa ta' Bar-Kokba, fis-sena 135), imma l-''Għarab'' baqgħu hemm dejjem. Għal liema raġuni, mela, kell- hom iċiedu lil barràni il-jedd sħiħ fuq art twelidhom 7 (3) Ħaġa naturali li lil-Lhud għoġ- bithom Setgħa bħal din. Għalihom kien jaqbel kull tnaqqis, żgħir kemm hu żgħir (għall-ewwel) mill-jedd tal-''Għarab'', għax kull ma jonqos mill-jedd tal-''Għa- rab'' kien jiżdied fil-jedd tagħhom. Dak li tieħu minn ħwejjeġ in-nies, dejjem rebħ. (4) Tista' tagħtih ħtija fuq hekk, lir- Re Ghabd-Alla': Daqs kemm ikollok ħtija int, jekk ma tridx tagħti. l-jedd lil xi ħadd barrini li jidħol u joħroġ kemm irid fis-sàla l-kbira ta' dàrekl (5) Il-Ħajt tat-Tempju msemmi hawn huwa l-ħajt ta' Ħaram ix-Xerif. Jekk. il- Ħaram, kif stqarr minn rajh il-kittieb, huwa l'Maqdes il-kbir tal-Misilmin, ÀB ħajt tiegħu għax għandu jkun tal-Lhud 2 Għal hekk donnu li min kiteb dil-kitba ma jafhiex lil Ġerusalem, u Ħaram ix- Xerif u l-Weta tat-Tempju jaħsibhom żewġ postijiet magħżula. (6) U l-Bażilka ta' fuq it-Tabor, u l-Knisja ta' Kina, u l-Ħerba tas-Sinago- ga ta' Kafar-Nahiim, fejn kien jippredka Ġest, u d-Dar tal-Madonna f'Nazareth, u l-Knisja tac-Karmelu fuq Ħajfa, li huma kollha fl-art li qabdu l-Lhud, għax ma semmihomx il-kittieb' Jewilla m'humiex magħna Dawn m'humiex imkejjen Im- qaddsa wkoll7 (7) In-nota dominanti tal-kittieb hija li l-Lhud u l-'Għarab' — fil-Palestina qegħdin on equal terms; imma fis-sewwa, minn żmien. bla magħruf, il-Palestina, jew l-Art ta' Kangħin, kienet dejjem ta' dawk in-nies li minn żmien. 'il hawn jgħidulhom ''Għarab''. Din hi ħaġa magħ- rufa, u biex kemm jista' jkun ibiġġilha. Ben Gurjon, ftit xhur ilu, ħareġ b'tejo- rija. ġdida: li l-Lhud li daħlu l-Palestina ma' Mosċ ma kienux aktar minn xi sitt mija; u sitt miża ma setgħux jagħlbu l-eluf kbar ta' Kangħanin li kien hemm f'dik l-art; mela (dejjem kliem Ben Gurjon), kien hemm għadd kbir ta' Lhud, sa minn qabel, fil-Palestina. Ara għadd 3, 1960, ta' dal-Qari, f. 95. (8) Minn kemm mijiet ta' snin7.San Ġlormu, għal ħabta tas-sena 410 igħid li l-Lhud kienu jħallsu l-flus lis-suldati Ru- mani biex iħalluhom jidħlu jibku fuq il- ħerba tat-Tempju, darba fis-sena. U Ben- jamin de Tudela ' fis-seklu Tnax (sewwa sew fis-sena 1168), isemmi wkoll did-draw- wa. Fi żmien Rabbi Benjamin kien hemm Lhud fil-Palestina 1,900, kollha foqra. Il- permess: maż-żmien, isir jeddl (9) Dan minnu u aktar milli minnu. Ftit snin ilu wieħed korrispondent Ame- rikàn, għax mar iħàres minn fuq il-barbed wire, spara għalih suldat minn fuq is-sur u qatlu hemm fejn kien. (10) Mhux issa biss imsemmija: ''Al- Quds', imma minn żmien bla magħruf. F'Novembru li għadda; il-Primàt Anglikàn tal-Ingilterra, l-Arċisqof ta' Canterburv Dr. Geoffrev Fisher, għadda Ġerusalem wara li żàr lil Patrijarka Grieg Ortodoss ta' Kostantinopli. Dr. Fisher kif kien Ġerusa- lem; talab li jagħmel żjara lil Pàtri Kustodju tal-Art Imqaddsa, ir-Rev.mu P. Alberto Polidori, O.F.M. u t-talba tiegħu kienet milqugħa bil-ferħa. Dr. Fisher wasal id-Dejr il-Kbir ta' San Salvatur għal ħabta ta' nofs inhar, imsieħeb ma' l-Isqof Anglikin ta' Ġerusalem u ma' xi qassisin tiegħu. Qagħad mal-Franġiskani, jitħaddet magħhom, qisu għal xi siegħa, u ħadu r-ritratt flimkien. Qabel ma telaq xtaq li jara l-Bibljoteka tagħhom, fejn kiteb ismu fir-reġistru li hemm għal daqs hekk. Il-Patri Kustodju hemiżlu fuq sidru s salib tad-deheb: taż-żawwarin tat-Terra Santa. Ingħażel mill-Franġiskàni kollu ferħàn u hieni b'dik iż żjara. u qabel telaq qalilhom, u stqarr ukoll barra mal-ħbieb tiegħu, li s-siegħa li qagħad mal-Franġiskàni kienet waħda mill-aktar siegħàt sbieħ li għadda kemm dàm fl-Art Imqaddsa. Malli: wasal Londra, Dr. Fisher, kiteb lil Patri Kustodju fejn. izzih ħajr għall-imġjeba taiba tiegħu u ta' sħabu, u-xtàq lilu u lilhom il-Milied it-Tajjeb u s-Sena t-Tajba. $ Marija Tereza Attard minn Haż-Żabbar tagħti 10/- lid-Duluri tal- Kalvarju f'Ġerusalem għall-grazzja li qalgħet.