'leħen is-sewwa' — 5 ta' Mejju, 1973-- llum il-5 ta' Mejju. Din id-data: tfakkarni meta, fi-ċkuniti; fil-Liċeo, konna: nitgħallmu : bl-amment il-poeżija imsejħa It Cinque Maggio'', poeżija li l-kittieb magħruf. taljan Ales- sandro Manzoni kiteb wara l-mewt ta' Napuljun, li-ġrat fil-jum imsemmi: tas-sena: 1821. .— Il-poeżija tibda hekk: ''Ei fu'. L-iqsar. sentenza li tista' tingħata: jiżewġ' ' kelmiet: biss, At a erba' ittri kollox. Iżda bihona l- l-awtir wera żewġ ħwejjeġ: l-ewwet li Napuljun eżista u ħadd ma seta' jiddubita minnu mħabba fil-kobor tiegħu; it-tieni, ti l-kbarat: tad-dinja: jintemmu f'qasit- żmien. u xejn ma jibqa' minnhom ħlie biss. il-fama. ' Qlibtha għall-malti :: Darba fettilli nipprova-naq- ieb:dik il- l-għanja għall-malti u ħarġu. dawn. il-versi: 'Hu kient Bħalma ċass jibqa'/Ġi- sem minn ruħ hekk kbis rà/Miftum 'wara l-mewt tie: d-dinja għu,/Hekk ' ċassa. waqfet/Miblugħa fiha nnfis- ha,/Kif semgħet dak. l-aħ- bar'. Manzoni jew Dun Karm Psaila, se' jqumu minn qa- barhom biex jagħtuni xi xe bgħa frostal ' Il-Manzoni jissokta juri li hu kien jammira l-kobor ta' Napuljun; iżda qatt ma kiteb fuqu, la biex ifaħħtu; biex ma jidhirx. li ried jinċensaħ, u l-anqas biex imaqdru, biex ma jidherx' segwaċi ġifa ta' dawk li kienu jmaqdruh, Iżda mal-mewt tiegħu, ma felaħx iżomm. aktar u kiteb: 'U leħni ħall. din: l-għanja,/li forsi ma-tmut-qatt', Huwa semma l-għemil u r-rebħiet tiegħu, mingħajr ma ta' ġudizzju dwarhom: TJekk kinetx. vera glor- ja,/Għal dawk ta' wrajja nħalli'. U tabilħaqq, ħadd ma jista' jiċħad id-dehen militari u-r-rieda. qawwija ta' Bo- naparti li minn suldat laħaq l-aqwa Ġeneral u beżża' lid- dinja kollha; iżda, min-naħa l-oħra, kulħadd jaf bir-regħ- ba 1i kellu għas-setgħa u bl- inġustizzji tiegħu biex jikseb il-ħakma tad-dinja. 'Manzoni fil-kobor :ta' Napuljun jara xbiha tal-kobor bla qies Qed ' nibża li, jew il: t'Alla, u — fil-mewt tiegħu fi ħdan il-Knisja li fiha'-twieled , —tarx li- (u mhux . fid-disperazzjoni), jara-rebħa kbira: għall-Fidi ta' Kristu: ''Fidi bla tmiem, — Malta u Franza ' —-Wara din. id-daħla dwar Napuljun, :ejja issa ngħaddu - għal dak li għandu x'jaqsam - ma' Malta. Ġa, żmien: ilu, kont. kellimtkom fuq id-daħ- a-tiegħu f'Malta:u l-leġislaz- -għadda ':ma' tul il-- qagħda: tiegħu:-fi gżiritna, -Il- : zjoni. .li- lum, .se nitkellem . magħkom ħakma-ta' Malta, , - Il-fama tal-Ġeneral. Napul- jun, ir-rebħiet tiegħu fl-Italja u t-tixrid ta' idejiet' republi: kani, fl-1797 kienu ġa -bdew jinfluwenzaw: il- l-politika ta' Malta. il-Partit 'Republikan beda jikber fil-għadd u : jis- saħħaħ fil-qawwa… Wieħed mill-aqwa Republikani maltin kienu Ċensu Barbara, Dan mar. isib lil Napuljun f'Milan u għarrfu dwar is- sitwazzjoni nċerta ta' Malta, kif xi Kavallieri kienu kontra l-Gvern tal-Ordni u li xi Mal- tin xtaqu li Franza tindaħal fil-politika ta' gżirithom. Bo- naparti ma stmellx dik l-idea: Kiteb lid-Direttorju Esekutiv, li f'idejh kienet il-ħakma ta' Franza, u qallhom H Malta hi ta' mportanza kbira għal paj- jiżhom.- fe Granmastru De Rohan kien ''qed'imut'u àk: floku : kien: sg jilħaq wieħed Ġermaniż: : Għaliex : mela l-flotta franċiża jew dik sabieħa,/Għar-rebħ kbir im-: gżira u Spanjola: ma jersqux lejn 'il- ' jaħtfuha huma, li Arturo Bonniċi : kienu alleati, qabel-ma jagħti l-każ li r-Re ta' Napli jeħodha hu taħt idejh7 ''Il-gżira ċkej. kna hija. mprezzabbli għall- na'. Jew bis-sewwa, : jew bid-dnewwa : Dak.li kiteb Napuljun seħħ. De--Rohan : miet. fit-13 ta' leħaq floku ' ġermaniż. Kif tela fuq it-tron,- dan kiteb lill-gvern franċiż, assigurah u wegħdu ' attakkament u ris- jpett.lejn. in-Nazzjon. Franċi- Wera. wkoll it-tama. li jittratta: lill- bil-ħaqq u ża; l-gvern franċiż Gvern tal-Ordni l-lealta'. Iżda Hompesch ma damx ma sar jaf. bil-ħsieb tal- gvern franċiż, li: xtaq jieħu f'idejh Malta, għaliex id-D:- rettorju Franċiż ipproponielu li l-Ordni jibdel Malta ma' xi gżira oħra fil-Mediterran. U wera l-ħsieb li, jekk dan ma jsirx, il-franċiżi kien ikunu kostretti jeħduha bid-dnew- wa, ' għaliex il-gżira kienst meħtieġa għal għan tagħhom ta' kolonizzazzjoni. Il-ħakma ta' Malta tħarset bħala l-ewwel pass għall- qabda tal-Eġittu. Għalhekk l-ewwel għan. kien jissejjaħ l-''ispedizzjoni ż-żgħira', l-għan l-ieħor . kien jissejjaħ l-'ispedizzjoni l-kbira''. L-is- pedizzjoni ż-żgħira infdsż f'idejn l-Ammirall Bruevs. Dan l-Ammirall kien jaf sew- wa lil gżiritna, għaliex kien ġa ġie u qagħad Malta xi ħmistax-il darba. Bħas-soltu għal din il-gwerra instabet l-iskuża: il-biża' li l-għażla ta' Granmastru ġermaniż setgħet tagħti l-opportunita li taħtaf il-gżira lill-Awstrija, li xtaqet issir potenza marit- tima fil-Mediterran, u kienst ġa talbet xi xtut fl-ltalja, għax hekk .kien jaqblilha mi- litarment u kommerċjalment. Napuljun ta daqq' oħra fuq iċ-ċirku. u żied igħid ii, jekk il-franċiżi ma jfittxux jeħdu Malta, l-ingliżi jeħ- (Ikompli fil-paġna 4) ugħen is-sewwa' — 5 ta' Mejju, 5973 7 (Jaqbad mill-paġna: 3 duha qabilhom. Għalhekk, fis-27 ta' Set- tembru 1797, id-Direttorju tah is-setgħa sħiħa biex jieħu dak' il-pass, wara li jkunu ġew imħejjija n-nies ta' Malta għal dik it-tibdila fil- Gvern, u għal kull tibdila oħra li setgħet issir. Is-sigrieti tal-gwerra : Fis-17 tax-xahar ta' wara, Franza għamlet Trattat ma' l-Awstrija f'Campoformio. Ewġenju minn Beauharnais, bin' l-armla' Ewġenja, mara ta' Napuljun, intbagħat biex jiftiehem. ma' — l-Ammirali Bruevs dwar. il-qbid ta' Malta. Il-laqgħa saret f'Kor- fu. Bruevs bagħat żewġ frej- gati b'missjoni speċjali f'Malta: fuq waħda minnhom kien hemm Ċensu Barbara li ġa semmejna. Wara l-insis- tenza tad-Direttorju, Napu:- jun bagħat lil Monsieur E. Poussielgue, Segretarju Ew- lieni tal-Legazzjoni Franċiża f'Genova, taparsi biex jis- pezzjona u jirrapporta dwar. il-portijiet tal-Lvant, iżda fil- fatt biex itemm l-arranġe- menti għal proġett tal-qbid ta' Malta mill-franċiż'. Sar ukoll ftehim: mal-Konslu Franċiż fil-gżira, Caruson biex jagħti tagħrif-dwar —kif- jaħsbuha l-maltin dwar. il- bidla : tal-gvern, ' Sadattant deher fix-xena wkoll. malti ieħor li-ma. nafux. ismu, li tant kien imġennen fuq ir- Rivoluzzjoni franċiża. li ħalla lil artu, lil daru, lil martu u lil uliedu biex mar jingaġġa mal- Forzi Rivoluzzjonarji Franċiżi. - Billi l-Ammirali Bruevs Ma kellux. biex jipprovd, għal flotta f'Korfu, fejn kien, fl- 24 ta' Frar. (Franza).: Fit-3 ta' Marzu wasal ħdejn Malta, li xtaq kieku jattakka. Ġ'eb skuża li waħda mill-frejgati tiegħu — il-frejgata venez- jana 'Frontin'' Kien jeħtiġilha tiswija. mill-aktar fis- għax kienet qegħda tagħmel l-ilma. il-'Frontin' daħlet fil-port, iżda Bruevs baqa' barra jis- tenna sakemm issewwiet. Imma. huwa tant resaq lejn il-port biex jitkixxef, li, kif ki- teb hu stess lil Napuljun, mingħajr kannukkjali. huwa seta' jara ''għadd: bla qies ta' nies fuq is-swar u oħrajn jittawlu mit-twieqi tad- djar fuq il-port'. Bil-waqfien tiegħu barra l-port u bl-ittri ta' ħbiberija li huwa bagħat 'sakemm baqa' jistenna, hu- wa neħħa. kull suspett ta ħebb.. minn: moħħ il-Gran- mastru u fl-istess ħin b'hekk ħejja t-triq għal ħebb għall- għarrieda fil-każ b jkun hemm bżonn. isibu l-fettuqa Bonaparti u . d-Direttorju fettxew xi fettuqa politika biex ma jidhrux korok qud- diem il-għajnejn tad-dinja. Din il-fettuqa malajr sabuha. Fl-1794. il-Gvern tal-Ordni ma. kienx. irrikonoxxa —ir- Republika Franċiża : laqa' fi ħdanu l-għedewwa tagħha. Insew għal mument, għax hekk kien jaqblilhom, l-itira li: bagħtilhom Hompesch sena qabel fl-1797, : fiha mhux biss irrikonoxxa r-Republika, iżda wiegħed ukoll attakkament u rispett lejha. Ftakru f'dak ta' 4 snin qabel u nsew dak ta sena qabel. Għamlu bħal jupu li ried jiekol lill-ħaruf. Ġieb'u skuża li kien qed iħammiġiu l-ilma tax-xmara li: minnu kien. jixrob. Jaħasra, ma nistax. inħammiġulek. qallu l-ħaruf, għax l-ilma igħaddi l-ewwel minn ħdejk, im- bagħad minn ħdejja'. TIn- somma, jekk m'intix tħam- mġu int, qed iħammġu ħuk, u qatlu u kielu. Monsieur Poussielgue : li semmejna, bniedem politiku l-aktar fin, inzerta kellu hawn Malta wieħed jiġi minnu, b'- istess. kunjom. Dan kien. il- kavallier Poussielgue, li kien ukoll il-kaptan tal-port. Dan, fil-pożizzjoni tiegħu, seta' jagħti u ta tassew til qaribu tagħrif l-aktar siewi għas- suċċess tal ispedizzjoni ċ-ċkejkna. Barra minn dan, Monsieur Poussielgue, ma' tul it-18-il jum i: dam Malta (24 ta' Diċembru 1797 — 11: ta' Jannar 1798), biex jilħaq il- għan tiegħu fetaħ idejh għal kollox: għamel ħafna riċevi- menti u ġie mistieden ukoll għal. riċevimenti tal-gvern tal-Ordni u seta' joħroġ minn Malta b'tagħrif sħiħ dwar. il-gżira; kif ' turi ittra twila twila li hu bagħat lil-Bonaparti. fit-8 ta': Frar: Fiha wera li aħjar: wieħed jieħu lil-Malta bil-ftehim: mil- li bil-forza u ssuġġerixxa (1) li Franza iġġiegħel: lil- Spanja tikkonfiska l-ġid ta' l-Ordni f'dik l-art, biex b'hekk toqtol lill-Ordni u dan ikollu jħalli Malta, jew (2) li ssir xi bid- la tal-gżira. ma' xi gżira oħra. Fil-każ li dan ma jirnexxiex, huwa. ta xi tagħrif strateġiku kif il-gżira. tista' tittieħed għall-għarrieda. Sadattant il-fondi għall- ispedizzjonijiet — il-kbira. u ż-żgħira — bdew jinġabru f'Ruma u fl-Isvizzera, taparsi għall-ħebb tal-Portugali jew ta' l-Irlanda. Fit-12 ta' April 1798, id- (Ikompli fil-paġna 6) oħra ta'- kbarat u saħansitra tan-nies IL-5 TA' MEJJU (Jaqbad mill-paġna 4) Direttorju ordna l-organiz- zazzjoni tal-'Eżerċtu tal- . Lvant' taħt il-Kap-Kman- dant, Napuljun Bonaparte. L-Ammirali ' Bruevs kellu f'idejh il-Flotta Franċiża, fi kella twassal dak l-eżerċtu, .. dsewwel f'Malta, imbagħad. fl-Eġittu, fejn, Bruevs tilef ħajtu, fil-battalja tan-Nil… Fid-9 .ta' Ġunju, . għall- ħabta tal-4 ta' wara nofs in-. nhar, l-'Orient', il-frejgata ' li fuqha kien hemm Napuljun dehret lil hemm mix-xtut ta' Malta u warajha l-flotta ta' Bruevs minn Toulons u dik ta' l-Ammirall Desaix minn Civita Vecchia' (Italja), bl- ordni li ma nofs il-lejl jibdew jiżbarkaw is-suldati fuq xtajtiet 'diversi tal-gżira. Dak li ġara wara aktarx li kul- ħadd 'jafu. U għalhekk se nieqaf hawn. Saħħa u l-lejl (jew il-jum) it-tajjeb għal kulħaddi ''leħen is-sewwa' — 5 ta' Mejju, 1973