Il-fran u l-ħobż fil-vokabolarju Malti tajjeb tagħha. Jekk Ħal Qormi kien l-ewwel fin- numru ta' fran, kif fil-fatt għadu, żgur li l-Mosta kienet tiġi t-tieni. Fil-Mosta, il-fran kienu jsibuhom bil- laqam, bħal per eżempju tal-Ħoħla, Ta' Saverja, Tal- Pejx, Taċ-Ċiċ (tnejn ta' l-aħwa Ġużepp), Ta' Ġamri tal- Ħobż, Ta' Cassar (Ta' Karmni tal-Ħobż), Tat-Tewwej, Tal-Kaki, Taz-Zinna, Ta' Ximmu, Ta' Lonzu, Ta' Ġolu, Tan-Nemsa, Tal-Ġejbu, Ta' l-Għawdxi, Ta' Wiġi, Ta' Manwel, Ta' Cassja (Tal-Boċċija), Ta' Manina. Kien hemm ukoll għadd ta' mtieħen, ħafna minnhom spiċċaw fix-xejn. Għad fadal tnejn, waħda magħrufa bħala l-Mitħna l-Qadima, hi propjetà tal-Gvern, mibnija fi żmien il-Gran Mastru Girgor Carafa. Fl-inħawi ta' din il-mitħna hemm wieħed u għoxrin triq li għandhom isimhom marbut mal-vokabolarju ta' l-imtieħen — Antinni, Barjol, Bonnijiet, Dawr, Delu, Farinal, Gradjoli, Ħtajriet, Manwella, Nasba, Parjan, Rimona, Stiratur, Taħħan, Trinċetta (aktar dettalji fil-Programm 1997, pg 23), il-Mitħna l-Qadima, l-Imsaqqfin, il- Planeċ, il-Waqqafa u l-l-Kultellaz. Minn żmien imbiegħed il-ħobż kien l-ikel ewlieni tal- Maltin, għax jimla l-istonku u jxebba'. F'ikla normali, haddiem kien jiekol ratal hobż tal-mahlut— hobż maghmul minn dqiq imhallat max-xghir — in-nisa u t- tfal man-nofs ratal. Ghax il-hobż kien l-ikel ewlieni kien Tri kienet imsemmija għall-fran u għall-ħobż naturalment jinxtara l-aktar u għalhekk il-prezz tiegħu kien għoli. Ironikament, ħwejjeġ ta' lussu li l-ħaddiem ma kienx jixtri, bħall-ispirti, il-fwieħa u t-terer ma kenux intaxxati u lanqas ma kellhom dazju fuqhom. Il-ħobż tal-maħlul kien ikun ismar għax miegħu kienu jħalltu wkoll il-granza (il-qoxra tal-qamħ). Dan kien tajjeb għas-saħħa. It-tħin kien jitgħarbel, barra l-granza tittieħed ukoll in-nuħħala u din jgħassduha bħala ikel għat-tiġieġ. Fl-aħħar jibqa' l-grix (jew id-dxix), il-frak ta' l-aħħar li ma jkun tajjeb għal xejn. Il-qamħ kien jittieħed fl-imtieħen, imma meta t- taħħan ikollu ħafna xogħol, in-newwiela ma setgħux ilaħħqu max-xogħol u n-nies kienu jieħdu l-qamħ tagħhom għand l-imtieħen tal-qamh tal-miexi. Dawn kienu imtieħen żgħar ta' nies privati u jgħidulhom hekk għax ir-rota li titħan kienet iddawwarha bhima miexja. Il-bidwi Malti ma kienx ikabbar qmuħ biżżejjed għas- suq lokali. Fi żmien l-Ingliżi ħafna qmuħ kienu jiġu minn Odessa fl-Ukrajna. Meta xi darba l-qamħ ma kienx jasal minn barra, kien jaqa' ġuħ kbir u ħafna nies imutu bil-ġuħ. Mhux l-ewwel darba li fi żmien il-Kavallieri, xwieni minn Malta kienu joħorġu jfittxu xi mirkeb tal- qamħ għaddej qrib Malta, jaqbduh u jġibuh fil-portijiet taghna bil-forza. Dan seta' kien vapur ta' l-Insara. ghax fi żmien il-karestija kollox kien leċitu. ww. ikompli paġna 18 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 Il-fran fil-Mosta mF'. minn paġna 16 Meta l-Kavallieri telqu minn Malta, il-Kunsill Popolari tilef kull setgħa amministrattiva li kellu u li kien ilu jgawdi minn żmien il-ħakma Aragoniża, ħlief dik li jaħseb biex iġib il-qamħ minn Sqallija u jiffissalu l-prezz ta' kemm kellu jinbiegħ. Din l-għaqda li kellha dan l-inkarigu bdiet tissejjaħ l-Massa Frumentarja. Il-kliem Malti marbut mal-ħobż tista' tgħid li hu kollu ta' nisel semitiku — qamħ, xgħir, tgħam (ġwież bhal qamħ), mitħna, taħan, nuħhala, dqiq, melħ, maħlul, il-qoxra u l-qalba tal-ħobż u ħatab. Il-kelma forn ukoll hija ta' nisel Għarbi li daħlet fit-Taljan. Għaġen, ħema (saħħan), hmira, għaġina, ħabbeż huma wkoll ta' nisel semitiku. Il-qalba tal-ħobż, jew kif inħobbu ngħidu l-artab tal-ħobż, hi l-Ibieba (l-ilbejba jekk il-ħobża tkun żgħira fid-daqs). L-għaġna tal-ħobż kienet tibda billi l-furnar jagħmel it-tinsila. It-tinsila hija wkoll semitika, ġejja minn nissel, għax din tahti jekk il-ħobż jiġġenera, jiġifieri tagħtih il-bidu tiegħu. It-tinsila kienet tkun biċċa għaġina qarsa, jħalltuha mad-dqtq, ilma u ftit melħ. Iħalluha toqgħod u jsaħħnuha billi jgħattuha bi xkora u fi ftit sigħat tifforma u ssir ħmira. Il-ħmira jħalltuha mad-dqiq, li jinħadem bl-idejn. Il-ħmira taħti li l-ħobż ma jibqax ċatt. Il-ħmira taħti għat-tinfix, kelma ġejja minn nifex, li bl-Għarbi tfisser kotor, jew intefaħ. Ħobż bla ħmira, ghax ma jiffermentax, jibqa' bla mitlugħ u jgħidulu hobż ażżmu. Il-furnar għandu r-riċetta tiegħu, bejn wiehed u ieħor iħallat wiżintejn hmira ma' żewġ xkejjer dqiq, li jkun fihom madwar 32 wiżna. Ma' kull xkora jżid ratal jew ratal u kwart melħ. Jekk jinsa jagħmel il-melħ, il-hobż jikber u jitpaħpah. Ħobż hekk lil hafna nies ma jogħġobhomx. Meta dawn jitlewtu, kelma oħra semiti- ka li tfisser jitħaltu, il-furnar iżid l-ilma, sitt bramel ilma ma' 32 wiżna (129 kilo) dqiq u jaħdem it-tahlita b'idejh fil-lenbi: Iħalli mbagħad lill-għaġina toqgħod għal xi tliet sigħat. Fil-kesħa tax-xitwa jħalliha aktar, mal-ħames sigħat. L-għaġnat (plural ta' għaġna) isiru fl-injiebi (lenbija hi lenbi żgħir). Wara jibda t-taqtigħ, l-għaġina titgerbeb bl-idejn f'ħhobża u tintiżen. It-tilqit ta' l-għaġina mill-injieba kienet titlaqqat ukoll bir- Is-Sur Carmelo Cassar, sid il-forn fi Triq il-Kungress Ewkaristiku li kien magħruf bħala ta' Cassar (jew ta' Karmni tal-Ħobż), iqatta' l-biskuttini. Ritratt meħud 'lfuq minn sittin sena ilu mill-familja Maria Assunta Magri (xebba Cassar) Minn xkora dqiq jagħmel mal-100 ħobża ta' ratal. Il-ħobż isir skond il-gost, forma tonda, kexxun jew bezzun. Il-kexxun jitqiegħed ġo landa midluka biż- żejt jew bil-butir biex jkun jista' jinqala'. Meta l-ħobż ikun għadu nej jitħalla fuq it-tilar mghotti bl-ixkejjer għal xi nofs siegħa, jew siegħa sakemm isir il-waqt biex jinhaseb, jiġifieri biex jiddaħħal fil-forn. w- ikompli paġna 19 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 Il-fran fil-Mosta me minn paġna 18 Il-forn ikun diġà msaħħan u laħaq it-temperatura li jikkalkula l-furnar. Ħafna drabi l-ħobż jiżżejjen b'salib jew b'tiċrita fil-ġenb. Ħobż mżejjen bis-salib jgħidulu tas-salib (speċi ta' fancv bread). Il-ħobż idum fil-forn bejn tliet kwarti jew siegħa. Qabel ma jagħlaq il-bieba tal-forn kienet drawwa li jrodd s-salib, bħala barka.Meta l-ħobż misjur joħroġ mill-forn bil-pala ta' l-injam, jitqiegħed fuq it-tilari li jkollhom dvalja mifruxa b'raxxa dqiq fuqha biex il-ħobż jaħraq ma jeħilx magħha. Id-dvalja kienu jgħidulha l-farxa (firxa). Il-pala setgħet tkun il-wiesgħa għall-ħobż, il-palun tan-nofs għall-hbejżiet u ż-żgħira għall-panini. Kienet drawwa li tal-forn joħroġ ibigħ il-ħobż hu stess. Fuq il-karettun miġbud minn żiemel kien ikollu il- kaxxa tal-ħobż. In-nies kienu jmorru wkoll jixtru mill- forn. Il-pulizija kien ta' sikwit jara li l-użin ma jkunx imbagħbas. Il-miżien jittieħed l-għassa, jew anke d- depot biex jiġi ċċekkjat. Jekk ikun nieqes, jiżdiedlu fil- qiegħ iċ-ċomb jew l-istann. L-għan kien biex ix-xerrej ma jiġix misruq. Espressjoni komuni kienet 'tiżen mad- deheb' jiġifieri tiżen eżatt, la kalat u lanqas bin-nieqes. Ġeneralment il-forn kienu ta' żewġ kwalitajiet, dak sempliċi b'saqaf troll (kelma Taljana trulle). Dan is- saqaf troll ikollu għamla ta' nofs koppla u miksi bit- torba biex iżomm is-sħana. It-troll kien ikun baxx, bejn iż-żewġ u t-tliet piedi (60-90 cm) u min jibnih ried ikun tas-sengħa. Jekk tinqala' l-ħtieġa li jkun irid jissewwa ma kienx jintuża siment ghax dan bis-shana jaqsam, imma bil-ġir iswed. Fuq is-saqaf tal-forn kien ikun hemm il-ħażżina, kamra żgħira li fiha kien jitqiegħed tank tal-misħun. L- art tal-forn tinkesa biċ-ċangatura li kienu jgħidulha 'ġebla Għawdxija' li kienet tiswa ħafna, mal-ħames xelini l-waħda. Dan il-forn kellu n-nar miegħu stess, iżda għamla ta' forn ieħor li kienu jsibuh bħala l-forn Ingliż, kellu l-gali mal-ġenb tiegħu fuq quddiem. Ġużepp iċ-Ċiċ sab li l-ħitan tal-forn l-aħjar li jitkaħħlu kien b'taħlita ta' ħamrija mal-melħ. Is-sħana tal-forn ma taqsamx il-fili b'taħlita bħal din. Il-ħatab jew il-faħam jingħata n-nifs biex jaqbad aktar. Il-faħam maħruq (il-gagazza) kien jaqa' 'l isfel minn dil-gradilja. Il-bieba tal-gali kienet doppja, b'żewġ L-għaġna mqattgħa u lesta biex tinħaseb fil-forn — Ritratt: Jane Scicluna pjanċi tal-ħadid bil-vojt bejniethom sabiex ma tishonx iżżejjed. Meta xi darba l-furnar jidhirlu li l-forn mhux sħun biżżejjed kien jagħtih il-qabs (kelma Għarbija tik- bis li tfisser gozz ħatab). Iżidlu fil-bokka tal-forn ftit ħatab irqiq biex isaħħnu aktar. Imma qabel jaghlaq il- bieba, ineħħi l-ġamar tal-qabs. Il-furnar joqgħod attent li l-forn ikun nadif, jinkines kull qabel furnata b'lasta twila li fit-tarf tagħha jkun fiha xkora mxarrba, jgħidulha l-kenniesa. Jekk tinqala' l- ħtieġa ta' xi tiswija, in-nar jintefa minn jumejn qabel. Jitqiegħdu bramel bl-ilma fil-forn biex jiksaħ malajr. Meta jagħmel imqar jum wieħed ma jaħdimx, biex jissaħħan mill-ġdid irid ikun kollox doppju, flok barmil faħam ikollu bżonn tnejn. w- ikompli paġna 20 żkkkikikiek kikiki i kiekki ki kit ki ki kiċikiticitiijkietek Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 Il-fran fil-Mosta F'. minn paġna 19 Il-forn kien jintuża wkoll għax-xiwi. Filgħaxijiet sik- wit bil-parruċċani, ix-xiwi tal-basal, il-patata u l- brunġiel kienu ferm komuni, kif ukoll il-ftajjar. Il-furnar kien iħawwar il-ftira bit-tadam, bil-ġbejniet, bl-inċova u tewm, kulhadd gostih. Il-qagħaq ukoll kien komuni. In- nies tar-raħal kienu fil-Ħdud jieħdu l-forn taħlita sħiħa ta' turtieri ta' laħmijiet, patata, sriedak, għaġinijiet, torti, ross u kull xorta ieħor ta' ikel biex tissajjar fil-forn u l-fwieħa kienet taqsam raħal sħiħ. Tal-forn jgħammarhom, jiġifieri jagħtihom in-numru tal-landa biex kulħadd jieħu tiegħu u ma jkollux inkwiet. Kien sa ċertu punt u għadhom komuni l-qagħaq. Il- qagħqiet jgħidulhom tal-ħmira u jkunu rotob u b'togħma tajba ħafna. Sa ftit ilu kull furnar kien jagħmilhom, illum aktarx li jkollok tordnahom minn qabel. Dawn kienu jsiru billi ma' kull wiżna (jew erba' kilogrammi) dqiq titħallat ftit ħmira tal-ħobż, qisu ratlejn (kilo u nofs) zokkor — dejjem skond il-gosti tal-furnar, iżid il- ħwawar (qxur maħkuk tal-mandolina, lumi, larinġ, imsiemer tal-qronfol, essenza li tiggosta, bħal żerriegħa tal-ħlewwa). Meta jħallat kollox bl-ilma jħawwad bl- idejn, tiġi għaġina tixbah dik tal-ħobż. Jgħattiha u jħalli- ha bejn sitt u tmien sighat biex teħmen. jiġifieri toghla. Ikun wasal il-waqt li jqattaghha bċejjeċ skond id-daqs preferit. bejn wiehed u iehor 4 jew 5 ewieq (mal-130 gramma). Jiżinhom minn qabel jahmihom biex ikunu ta' piż wieħed. Il-pass lijmiss ikun li jfettilhom (fettul hu oġġett twil u rqiq), fl-abħar trembila bl-idejn (jiġifieri jdawwar l-għaġina), iroxx il-ġunġlien u jgħaqqadha f'forma tonda. ħallihom fi pjanċa li tkun imraxxa bid- dqiq biex ma jeħlux mal-qiegħ u jħalliha taħmel (tis- sewwa barra l-forn) għal xi siegħa. Fil-forn idumu mal- għoxrin minuta u tliet kwarti. Fi żmien Ġużeppi Fenech li kellu forn fi Triq il- Kungress Ewkaristiku, il-Mosta mal-35 sena ilu, kienu jinbiegħu sold (4 mils) il-waħda. X'ħin joħorġu mill- forn ikollhom riha tfuħ taqsam. Kienet drawwa li jbil- luhom fil-kafċ jew it-tċ. Kienet ukoll moda dak iż-żmien il-ftira. Il-ftira kienet magħmula mill-għaġina tal-ħobż. Kienu jkunu ftajjar tal-bakkaljaw, tal-makku, ta' l-inċova, tal-ġbejniet fris- ki u kif ukoll dawk ħelwin. Il-ftira tar-Randan kienu jsi- buha bħala dik sempliċi, imżejna biż-żejt, tadam, żebbuġ, bżar u melħ. Xi jgħid il-Malti dwar il-ħobż2 Lil min jagħġen isilfu ħobża (kulħadd hu bżonn xulxin). Min għandu s-snien m'għandux galletti, min għandu l-galletti m'għandux snien. Ħobżu mahbuż u żejtu fil-kus. Il-ġlied jieklu daqs il-ħobż. Tilef ħobżu. Mhux ħobż ghal snienu. Żaqqu tasa' ħobża u kelma ma tasagħhiex. Ħobż mimgħud. Kull ma qiegħed nara ħobż. Ma jiswiex il-ħobż li jiekol. X'ħobż jiekol2 Tajjeb bhal hobż ghax ihallik taqta' u tiekol minnu. l PVC. and Jibne Sofjiċ ceċlinga Vivit us at our Skoumnsom b Ofjiee at 165 Canotiċutċon Street, Wasta ar call an 7el: 438/37 — Jos: 4/7206 Jactenz: Ħ/S in Triq in-Xażġar, Masta Tel: 435981 Malile: 0949 5577 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000