-okkorrenzi tal-pulizija miġbura fl-Arkivji Nazzjonali, jirriflettu l-ħajja ta' kuljum f'Ħal Tarxien ta' aktar minn mitt sena ilu. In-nuqqas ta' importanza ta' xi wħud mir- rapporti u r-ripetizzjoni tagħhom iwassluna biex nifhmu xi bżonnijiet kellhom l-antenati tagħna, minn xiex kienu jbatu, kif kienet l-imġiba tagħhom u kif kien il-karattru ta' xi wħud li isimhom inkiteb kemm— il darba. Dan kollu ma nsibuhx fil-kotba tal-istorja, għaldaqstar' permezz ta' dawn l-okkorrenzi nistgħu naraw stampa iżjed kompleta ta' dak li għaddew minnu ta' qabilna, l-aktar meta xi wħud minnhom jikxfu dettalji ġodda dwar nies jew episodji importanti fl-istorja ta' raħalna. Fl-artiklu, bl-istess isem, li deher fil-ktejjeb tas-sena l-oħra stħarriġt l-okkorrenzili seħħew f'raħalna bejn l- 1864 u l- 1877. Kif kont spjegajt ir- DrDun Franġisk Felic Attard is-16 ta' Diċembru tal-1877 u l-24 ta' Diċembru tal-1882: għadhom ma nstabux. Għaldaqstant, din is- sena ffukajt ir-riċerka tiegħi fuq l-okkorrenzi li seħħew bejn l-1883 u l-1900. In-nar u l-bombi Dak iż-żmien il-parroċċa ta' Ħal Tarxien kienet immexxija mill- Kappillan Dr Dun Franġisk Feliċ Attard. Dan il-kappillan dam fit- tmun għal xejn inqas minn 45 sena bejn l-1876 u l-1921.1 Huwa jibqa' magħruf għall-proġetti kbar li wettaq fil-Knisja parrokkjali. Perċ ħafna għadhom isemmu wkoll il- karattru dixxiplinat tiegħu li mhux dejjem niżel għasel mal-parruċċani. Dan jixhdu każ li jeħodna lura għas- 16 ta' Novembru 1884.2 Dakinhar, għall-ħabta tas-6.4Spm, it-Tarxiniżi nħasdu bi splużjoni li seħħet fi Triq San Bert. Din l-isplużjoni kienet ikkawżata minn murtal li xi persuni mhux magħrufa poġġew mal-ħajt tal-ġnien tad-dar tal-Kappillan u għamlulu ħafna ħsara. Minkejja li l-Kappillan ħelisha ħafif, il-każ ittieħed b'serjetà kbira, tant li ġie rrapurtat fil-gazzetti li ħarġu dik il-ġimgħa. Fil-gazzetta The Malta Times tat-22 ta' Novembru nsibu ċar u tond li dan kien attentat biex jisplodu d-dar tal-Kappillan hekk kif il-murtal kien tpoġġa f'toqba li ġiet imħaffra fil-ħajt. Ovvjament, qam agħa kbir għax bilfors li kien hemm min kellu inkwiet serju mal- Kappillan biex wasal jagħmillu din l-azzjoni. Madankollu, kemm ir-rapport fil-ktieb tal-okkorrenzi kif ukoll ir-rapporti fil-gazzetti jħalluna b'xiber imnieħer dwar min għamel din l-azzjoni u x'kienet ir- raġuni. Fil-fatt fihom insibu li ħadd Storja tinkitebl (2) ma ġie arrestat dwar il-każ. Barra minn hekk, l-inkjesta bi mitlufa b'hekk ma nistgħux insiru nafu x'instab waqt l-investigazzjoni. Ma setax jonqos li wara kellhom isiru t-tiswijiet meħtieġa fuq il-ħajt u xi ħadd kellu jħallas għalihom. Dak iż-żmien, l-ispejjeż relatati mad- dar tal-Kappillan kienu jitħallsu tpoġġa l-murtal mill-Fondazzjoni Mangion' Fil- fatt fil-kotba finanzjarji ta' din il- Fondazzjoni nsibu li sena wara li seħħ il-każ, għamlet xi xogħlijiet fid-dar iżda dawn ma. kinux jinkludu t-tiswija tal-ħajt tal-ġnien. Perċ, interessanti hija s-suppilka li Kappillan Attard għamel fl- 1891 biex fid-dar parrokkjali jsiru t-tiswijiet meħtieġa malajr. Jista' jkun li dawn it-tiswijiet kienu jinkludu l-ħajt tal-ġnien li kien għadu mwaqqa'2 Jew m'għandhomx x'jaqsmu għax inqabad min kien ħati u kellu jħallas għall-ħsara li għamel2 Sfortunatament, dawn il-mistoqsijiet jibqgħu mhux imwieġba. Il-fatt li bomba li saret lill-kappillan proprju kienet murtal, jurina li dak iż-żmien f'Ħal Tarxien kien ikompli f'paġna 62 Ħal Tarxien 2016 hawn min kien midħla sew tal- manifattura tal-logħob tan-nar. Dan nafuh ukoll min-numru mdaqqas ta' rapporti oħra relatati max-xogħol tal-piroteknika. L-aktar wieħed li kellu nkwiet mal-pulizija minħabba dan ix-xogħol kien Mikiel Farrugia ta' Blata li spiss inqabad jaħdem jew jaħraq in-nar fit-triq mingħajr il- liċenzja tal-pulizija.' Jidher li din tal- ħruq tan-nar fit-triq kien hemm min beda joħodha drawwa. Hekk inisbu li fid-29 ta' Marzu tal-1887,5 waqt li l-Kappillan Attard kien miexi fi Triq il-Kbira flimkien mal-Kan Dingli, ra persuni mhux magħrufa jitfgħu murtal viċin il-bieb tal-kappella ta' San Bert. Wieħed jista' biss jobsor il-qatgħa li ħa l-kappillan meta ra dan jiġri quddiemu wara li tliet snin qabel kienu poġġewlu murtal fil- ħajt tal-ġnien. Każ simili seħħ fl-14 ta' Ġunju tal-1891 meta għall-ħabta tal-4.1Sam, xi ħadd spara murtaP viċin id-dar tal-kappillan iżda ma ġiet ikkaġunata ebda ħsara.'' Dawn l-aħħar żewġ rapporti faċilment iqajmu ħafna suspetti dwar x'setgħet kienet l-intenzjoni ta' min poġġa żewġ murtali fl-istess post, iżda ħadd ma jista' jgħid xejn b'ċertezza. Biss, huwa fatt li kien hemm min qed juża l-piroteknika biex jagħmel il-ħsara lil ħaddieħor. Fil-fatt, il-Markiż Giorgio Crispo Barbaro, fit-22 ta' Mejju tal-1891 irraporta li fil-lejl ta' qabel għall-ħabta tad-8.40pm xi ħadd spara bomba mal-bieb ta' daru fi Triq iż-Żejtun.t' Ħamest ijiem wara, il-Markiż reġa' mar għand il- pulizija għax ċertu Gio Batta Gatt għaddielu ċilindru tal-landa' li aktarx kien intuża biex ġiet sparata l-bomba mal-bieb tiegħu. Il-piroteknika terġa' tissemma' f'każ ieħor li seħħ fit-18 ta' Diċembru tal- 1893. Din id-darba kienu nvoluti Ġużeppi Delfonso ta' Mazzuni u Pawlu Calleja tas-Sagristan għax poġġew in-nar għall-bejgħ fil-ħanut tagħhom mingħajr il-permess tal- pulizija.'' Minbarra l-permess biex taħdem, taħraq u tbigħ in-nar, ridt ukoll permess biex titrasporta l-materjal li bih jinħadem in-nar, Hawn għal darb'oħra nerġgħu nsibu lil min jikser il-liġi, perċ din id-darba il-persuni li jissemmew huma minn irħula oħra. L-ewwel wieħed huwa Mikielanġlu Balzan minn Ħaż- Żebbuġ li fil-21 ta' Marzu tal-1898 kien qed iġorr ratal u nofs porvli. $ Waqt li t-tieni wieħed hu Vincenzo Magri ta' tnax —il sena mill-Imqabba li fis-26 ta' Mejju tal-1899 ukoll inqabad iġorr il-porvli. $ Il-Kappillan u l-knisja Parrokkjali Fil-1S ta' Marzu tal-1889, ġiet irrapurtata l-aħħar serqa li saret mill- knisja parrokkjali tagħna fis-seklu dsatax. Fortunatament, il-pulizija rnexxielha taqbad lill-ħallelin b'hekk għandna każ iddokumentat Għaqda Soċjali Madonna tad-Duttrina tajjeb. Fir-rapport insibu li ġew arrestati Salvu Caruana tal-majistral u Salvu Bonnici tal-lakkunetta mill- Isla għaliex serqu xi oġġetti sagri tal-fidda u dinar mill-knisja. Il- valur tal-oġġetti li serqu kien jaqbeż it-tliet liri.' L-arrest wassal biex l-oġġetti misruqa ġew mogħtija lura lill-knisja. Dan tikkonfermah nota ffirmata mill-Kappillan Attard li ġġib id-data tat-13 t'April tal-1889. Ftit aktar minn sena' wara, il- knisja — parrokkjali ' tissemma' f'rapport li l-effetti ta' dak li hemm iddokumentat fih għadna nistgħu narawhom sal-lum. Kien il-jum tat-3 t'Ottubru tal-1890 meta għall-ħabta tal-dam waqt li Margerita Micallef ta' 70 sena kienet qiegħda l-knisja, faqqgħet sajjeta li laqtet il-koppla u kkawżatilha l-ħsara. Ir-rapport ikompli jgħidilna li s-sajjetta tant kienet qawwija li kkaġġunat ħsarat ukoll fid-dar numru 47 fi Triq Paola. Ma' setax jonqos li b'dak li ġara, Margerita ħadet il-qatgħa ta' ħajjitha u jista' jkun ukoll li ntlaqtet minn xi materjal li waqa' mill-koppla, b'hekk kellha tittieħed għand: it-tabib distrettwali Dr Montanaro li ħarġilha ċertifikat. Il- kappillan Attard, f'nota li kiteb mar- rendikonti li fihom hemm l-ispejjeż għar-restawr tal-koppla li sar wara dan l-inċident, jispeċifika li s-sajjetta kienet tajret is-salib ta' lanterna u minn toqba li għamlet daħlet fil- knisja. Perċ, il-kappillan iżid jgħid li 'Ma sicome ogni prontezza e zelo si esseripose in-modo da ricordare le ben popolo del Tarxen a pensare seriamente al Sacro Tempio e con meritati lodi'S Għalina li naqraw din is-sentenza Ilum, narawha bħal sajjetta li għamlet bil-wisq aktar ħsara lill-knisja tagħna minn dik li laqtet il-koppla. Din is-sentenza fir- realtà fissret li wara l-manutenzjoni meħtieġa, ix-xogħol fil-knisja ma waqafx iżda kompla bit-tneħħija tal- iskultura barokka, biex il-knisja ġiet Dan ix-xogħol li nbeda fl-1890 dam sejjer madwar għaxar snin, b'hekk nistgħu norbtu miegħu okkorrenza oħra li daħlet fil-11 ta' Marzu tal-1894. u Carmelo Tabone ġew irrapurtati għax laqtu siġra meta ramew materjal minn fuq il-bejt tal-knisja għal ġot triq.' Aktarx li dawn it- tliet irġiel kienu qed jaħdmu fuq il-manutenzjoni tal-koppla u biex Hal tarxien —— iħaffu x-xogħol ramew kollox għal isfel. F'dawk l-għaxar snin li matulhom tneħħiet kwantità kbira ta' skultura, ma setax jonqos li l-knisja kienet mħarbta. B'hekk nafu li f'xi snin ma sarux il-festi. Iżda, meta saru dawn ġew iċċelebrati bil-pompa kollha. Interessanti huwa rapport tat-13 ta' Diċembru tal-1896. Fih inisbu li fl- 4pm, il-pulizija waqqfu lill-banda tar- raħal, li kienet magħmula minn 20 ruħ, milli ddoqq waqt il-purċissjoni tal-Immakulata Kunċizzjoni. Skont ir-rapport il-banda kienet ordnata mill-Kappillan Attard, iżda dan naqas milli jġib il-permess tal-pulizija kif titlob il-liġi 7 Bis-saħħa ta' dan ir- rapport insiru nafu li l-purċissjoni tal-Kunċizzjoni kienet ilha snin twal, qabel inqatgħet, issir: Ħadd fuq it-8 ta' Diċembru. Barra minn hekk issa għandna xhieda li għal xi żmien din il-festa kienet iċċelebrata esternament ukoll. Fl-aħħar tas-seklu dsatax, ir-rata tal-imwiet kienet ferm ogħla minn tal-lum b'hekk il-qassisn kienu impenjati ħafna bil-funerali u d-dfin. Dwar dan inisbu żewġ okkorrenzi, bl-ewwel waħda ġġib id-data tas- 27 ta' Marzu 1885. Dakinhar il- Kappillan Attard xellef difrejh mal- pulizija għaliex difen il-katavru ta' G. Maria Gatt minn Raħal Ġdid, bla ma kellu liċenzja.. It-tieni okkorrenza tniżżelt fl-24 t'Ottubru tal-1888, wara li ċertu Ġużeppi Castaldi rrapporta lill-Kappillan għax ma ttrasportax il-katavru ta' neputih Roberto fi żmien 24 siegħa iżda b'vendikazzjoni ħallih id-dar għal 37 siegħa. Għal din l-akkuża ta' Castaldi, il-Kappillan wieġeb li ma kienx hemm qassisin il-knisja, b'hekk ma setax iġorr il-katavru qabel.'' Minbarra r-responsabbiltà tal-kura tal-erwieħ, il-Kappillan kellu responsabbiltajiet oħra ġejjin mill-fatt li kien meqjus bħala punt ta' referenza mill-parruċċani kollha li kienu jqisuh bħala l-kap tagħhom bla ma jiddistingwu bejn dak li hu ċivili u reliġjuż. Għaldaqstant, kienu jfittxuh f'kull bżonn li jinqalgħalhom. B'hekk, bħal Pilatu fil-kredu ġieli jissemma f'każijiet li xejn ma kellu x'jaqsam magħhom. Ngħidu aħna fl-10 ta' Novembru tal-1894, Cristina Farrugia marret tirraporta lil Salvatore Azzopardi għax kien qed jagħmel atti indiċenti fl-isqaq ta' Sardenja. Iżda, tliet sigħat wara, l-istess Farrugia reġgħet marret l-għassa u fil-preżenza tal- Kappillan stqarret li r-rapport li għamlet qabel kien falz. $ Rapporti oħra Fortunatament, f'Ħal Tarxien ftit saru reati kbar, perċ dan. ma jfissirx li qatt ma kienet tinqala' xi waħda kbira. Hekk ġara fit-3 ta' Jannar tal-1892. Dakinhar minn dar u ħanut f'numru 7 fi Triq Sant Anna insterqet is-somma ta' madwar £33 f'deheb, fidda u ram — somma kbira ħafna għal dak iż- żmien. Il-vittma kienet Angela Sacco li bdiet tissuspetta li dak li ġara kien kollu xogħol bintha Tereża l-mara ta' Carmelo Micallef. Din Tereża kienet toqgħod f'dar numru $ u kellha terrazzin komuni mad-dar t'ommha. B'hekk nifhmu li aktarx dawn kienu joqogħdu f'kerrejja. Huwa interessanti, li fil-ktieb tal-okkorrenzi, insibu speċi ta' formola li fiha dan l-istess każ irrapurtat f'aktar dettall. Aktarx li dan huwa r-rapport nkiteb waqt li Angela Sacco bdiet tirrakkonta x'ġara lill-pulizija, għaliex fih hemm bosta kliem ingassat. Fost id-dettalji li nsiru nafu hemm li l-vittma ħalliet id-dar fis-6.30am u kif waslet lura fid-9.1Sam sabet li l-bieb tal-bitħa, li kienet sakkritu bi stanga, miftuħ min- naħa ta' barra. Kif rat hekk baqgħet sejra ġol-ħanut u sabet li mill-kexxun tal-bank kienu serqulha £2. Dan filwaqt li mil-intrata tad-dar sergulha dinar tad-deheb li kien moħbi f'toqba wara xi armarji. Fost moħbiet oħra ssemmi pakkett bi £11, 4 ċrieket tad- deheb ġol-kxaxen fil-ħanut u £2 34 fidda moħbija f'postijiet differenti. Dawn tal-aħħar mhux ċar x'insteraq minnhom perċ huwa ċar li Angela mà xtaqitx li l-pulizija jieħdu passi kontra Taħt is-sotto titlu Casal Tarxen insibu wkoll okkorrenzi li seħħew f'postijiet li Ilum jiffurmaw parti minn Raħal Ġdid jew il-Fgura. Minkejja dan, xorta ħsibt li xi okkorrenzi li seħħew fihom niktibhom hawnhekk. Wara kollox meta saru kienu meqjusa li saru f'Ħal Tarxien. Ħal Tarxien 2016 L-ewwel każ joħodna lura għall-21 ta' Novembru 1896. Dakinhar fil- 1lpm, Ġużeppi Calleja mlaqqam il-paddv ġie rrappurtat li qala' l-inkwiet, weġġa' xipersuniu tkellem ħażin fit-Teatrino De Paula. 7 Il-każ mhux xi wieħed importanti iżda l-post fejn seħħ jagħti lok ta' aktar riċerka fil-futur. Speċjalement, minn dawk li tinteressahom l-istorja ta' Raħal Ġdid. Fl-istess raħal insibu li fil-11 ta' Lulju tal-1899 ġie rrappurtat Anġlu Psaila għax proprju naqas milli jirraporta lill- pulizija li l-parti ta' fuq tal-knisja tiegħu kienet fi stat perikoluż, $ Il- knisja msemmija hija dik ta' Ġesti Nazzarenu li tinsab fi Triq Ħal Luqa. Din il-knisja ma kinetx ilha wisq li nbient, b'hekk huwa ftit stramb kif diġà kellha partijiet minnha fi stat perikoluż. Rapport relatat ma' knisja oħra f'Raħal Ġdid daħal fl- 20 t'Ottubru tal-1900. Din id-draba tissemma' l-knisja ta' Santa Baldiska li waqt li kienu qed jiskavaw il- pedamenti tagħha nstabu xi għadam u reċipjenti taċ-ċaqguf. L-għadam tħalla midfun iżda r-reċipjenti żammhom għandu il-Kjerku Karm Bologna li kien il-prokuratur ta' din il-knisja €. Huwa ċar li din is-sejba saret meta kien għadu kif inbeda x-xogħol għat-tkabbir tal-knisja li witta t-triq biex fl-1910 Raħal Ġdid sar Parroċċa. Skont E.B. Vella dan ix-xogħol sar taħt id-direzzjoni tal- imgħallem Mastru Piet Dimech u matulu nstabu wkoll sisien eqdem li fuqhom kellha titkompla l-knisja l-qadima ta' Santa Baldiska. L-aħħar każ li se nsemmi jitratta serqa li saret mill-Kappella tal- Madonna tal-Karmnu li qabel twaqqgħet fl-1955, kienet tinsab fi Triq Ħaż-Żabbar fejn illum hemm il-Fgura. Eżattament, fid-19 t'April tal-1897 Antonio Grech Scicluna li kien joqgħod f'Nru 51 fi Triq Santa Tereża Bormla, irraporta li persuni mhux magħrufa sgassaw il-bieb tal- Kappella u minn armarju li kien hemm fiha serqu tliet liri f'muniti tar-ramm. Il-knisja ta' Santa Baldiska Għeluq Fit-tieni nofs tas-seklu 19 Malta kienet fuq l-għatba tal-progress li kellu jibdilha mill-qiegħ fis-seklu Battistino, 'Ħal Tarxien' (1993), Kappillani li mexxew il-Parroċċa 416. 2 NAM, POL 2,2, 27 ta' Settembru 1884 -13 ta' Frar 1886. 3 Gazzetti oħra li fihom deher rapport dwar il-każ huma: 'Dordine — 19 ta' Novembru 1884 u 'Malta' — 17 ta' Novembru 1884. 4 Arkivju Parrokkjali Tarxien, Fondazzjoni Mangion, Esiti. $ Ibid, Dawn ix-xogħlijiet kienu jinkludu: l-ippavimentar ta' sala, it-tibjid tal-kmamar u ż-żebgħa tal-injam kollu. 6 Bejn l-1883 u l-1900 nsibu tnax-il rapport li b'xi mod jirreferu għall-piroteknika. 718 ta' Ġunju 1890, 9 t'Awwissu 1892 u 30 ta' Settembru 1893 — Dati tar-rapporti li fihom jissemma Michele Farrugia għaliex ħaraq in- nar bla liċenzja tal-pulizija. 8 NAM,POL2,1 ta' Frar 1886 — 8 t'April 1887. 9 Min kiteb ir-rapport ma semmiex direttament il-kelma 'murtal' iżda kiteb 'ha sparato un pot di latta'. Dan b'referenza għall-kanna jew kontenitur tal-landa li fih jitpoġġa l-murtal biex jiġi sparat. Raħalna, bil-pass tiegħu ukoll kien qed jinbidel. Fil-fatt fl-aħħar tas-sena 1900 ġew miktuba l-aħħar okkorrenzi ta' Ħal Tarxien fil-kotba tal-ħames distrett. Minn l-għada, l-1 ta' Jannar 1901, Ħal Tarxien ingħaqad f'distrett ma' Raħal Ġdid. Dan huwa xhieda ta' kemm dan ir- taħal ġar tagħna kien qed jikber tant li kien wasal biex jinfatam għalih. Aktar minn hekk, fejn qabel Raħal Ġdid kien meqjus parti minn Ħal Tarxien, issa s-sitwazzjoni ġiet bil- maqlub. Hekk kif Raħal Ġdid beda jieħu s-sura ta' belt li għandu llum waqt li Ħal Tarxien żamm is-sura ta' raħal. Minkejja dan it-tibdil kollu, id- dgħjufijiet tagħna l-bnedmin, hemm kienu, hemm għadhom u hemm se jibqgħu. B'hekk l-okkorrenzi jibqgħu għaddejjin għax dejjem se jibqa' min jagħmel storja tinkitebl 12 Ir-rapport jgħid li s-Sur G.C. Barbaro għadha lill-pulizija 'un pot di latta staccato di calcina'. 14 NAM, POL2, 31 t'Awwissu 1891 — 23 ta' Frar 1893. iċI Għaqda Soċjali Madonna tad-Duttrina