L-Identità ta' poplu kitba tal-Kan. Il-bniedem tallum għandu l-għeruq tiegħu fl-istorja ta' lbierah. Anzi l-istorja ta' poplu hi l-istorja tiegħi u ta' ħafna oħrajn mibnija ġebla fuq ġebla, fuq medda twila ta'żmien. Il-Jien tiegħi llum hu ġabra ta' esperjenzi li jinġabru u jinħażnu fil-memorja u l-esperjenza ta' poplu; li jsiru l-Jien u l-Aħna ta' llum. L-istorja hija l-mera ta'poplu. Bħalma l-mera tifxef lil dik il-persuna li tkun quddiemha, l-istorja tikxef il-binja tal-identità ta'dak il-poplu. L-identità tagħna bħala poplu hi ffurmata minn xeblika ta' esperjenzi li ngħaddu minnhom ta' kuljum, żgħar u kbar, sbieħ jew koroh li flimkien ma' fatturi bioloġiċi jiffurmaw il-Jien ta' poplu — dak li aħna llum. Illum qegħdin nibnu fuq ilbierah — l-karatteristiċi tagħna llum qed jibnu l-Aħna ta' għada. Hi għalhekk xi ħaġa loġika u f'lokha li biex wieħed jifhem l-Aħna ta' llum rridu niflu l-esperjenza tal-Aħna tal- bierah — dak li nsejħu bħala storja — dak li ġara fil-passat li qiegħed jifforma l-preżent u jipprepara l-pedamenti għal Aħna ta' għada. Fuq iż-żernieq tal-istorja L-istorja tal-bniedem li għammar fl-inħawi ta' Santa Luċija tmur lura għal eluf ta' snin. Anzi biex inkunu aktar gżira Għawdxija sab il-kenn tiegħu fl-għerien tal-Mixta Minn fejn ġie dan il-bniedem7 Aktarx mill-gżira ġirien tagħna ta' Sqallija. Mhix xi ħaġa ta' barra minn hawn li f'xi ġurnata ta' bnazzi wieħed jilmaħ lil din il-gżira, anzi xi drabi wieħed jilmaħ ukoll il-vulkan Etna. Dawn l-ewwel nies, li aktarx kienu bdiewa ġabu magħhom kemm annimali kif ukoll żrieragħ. U għaliex sabu l-kenn tagħhom fil-Mixta2 Għedna li dawn kienu ħaddiema tar- rabà; u fl-inħawi kien hemm rabà tajjeb bil-bosta, kif ukoll ilma bl-abbundanza minn Għar Ilma. L-għerien fil-qrib li servew bħala l-ewwel djar kif ukoll kenn għall annimali għamlu minn dan il-post wieħed ideali. Fuħħar li nstab fl- inħawi tal-Mixta, u li bħalu nstab f'Għar Dalam f'Malta, jaqbel qatiegħ ma' dak li nstab in-naħa t'isfel ta' Sqallija, ikompli jikkonferma minn fejn seta ġie l-ewwel bniedem f'Għawdex. Dawn l-inħawi baqgħu mgħammra min-nies għal sekli kbar wara. Fil-fatt, ġrajja li għexna aħna f'dawn l-aħħar snin, biex inkunu aktar preċiżi fis-sena 2008, fil-proċess li jiġi mħammel il-ġnien tal-Knisja Parrokkjali ta' Kerċem, ġew skoperti diversi oqbra. Oqbra ta' żmien preistoriku, oqbra li għandhom madwar 5000 sena. Fit-tkabbir ta' wieħed mill-oqbra nstabu żewġ skeletri ta' mara fil-livell atartigrafiku ta' taħt, (aktarx mietet snin qabel), filwaqt li r-raġel instab ftit 'il fuq. Fil-fatt aktar 'il quddiem instab skeletru ieħor. Madwar is-sena 1000 Q.K. twieldet il-Belt ta' Kartaġni, ftit mili bogħod mix-xtut tal-gżejjer tagħna. Din hija belt li għandha importanza kbira mhux biss fl-istorja tagħna, imma wisq iżjed fl-istorja tal-Baħar Mediterran. Dan kien poplu ħabrieki u ħawtiel għall-aħħar, u kien jitħabat biex iġib 'il quddiem il-kummerċ li kellu mxerred mal- Mediterran. Wisq probabbli li huma tefgħu ħarsithom fuq il-gżejjer tagħna minħabba ċ-ċentralità ġeografika tagħhom kif ukoll minħabba l-portijiet mill-aqwa u mkennija li jinsabu hawn. Din l-informazzjoni jkompli jikkonfermaha l-istoriku Grieg Diodorus fl-ewwel seklu qabel Kristu. L-istess awtur jitkellem fuq is-sitwazzjoni politika f'dawn il-gżejjer bejn is-sekli 7 u 3 Q.K. meta l-gżejjer kienu koloniżżati minn Kartaġni. Fil-bidu tas-seklu għoxrin fl-1906 fil-parti t'isfel fi Triq San Girgor, il-magħruf Manwel Magri, li dak iż-żmien kien Għawdex jaqdi l-uffiċċju ta' Rettur fis-Seminarju ta' Għawdex, irnexxielu jiskopri fdalijiet ta' żmien Puniku. Dawn il-fdalijiet kienu ġew meqruda. Xhieda oħra tinsab fl-inħawi ta' Ras il-Wardija, fejn f'nofs is-snin 60 tas-seklu għoxrin, il-Missjoni Arkeoloġika Taljana kixfet dan is-sit Puniku ta' importanza kbira. Dan is-Santwarju aktarx li hu tat-tielet seklu qabel Kristu u li dam jintuża sa l-ewwel seklu qabel Kristu. Hemm diversi mistoqsijiet li wieħed jistà jagħmel fuq dan is-santwarju, pero l-aktar waħda importanti żgur li tibqa: Għaliex santwarju daqstant importanti inbena f'post daqshekk remot mill-abitanti7 Risposti b'ċertezza ma għandniex, għalkemm hemm min jgħid li kien xi forma ta' sinjal għall-bastimenti. Il-ħakma Punika fil-gżejjer tagħna kellha tgħib mal- qawmien ta' Imperu ieħor — dak Ruman. Bejn dawn iż- żewġ saltniet kbar faqqgħu tliet gwerer kbar magħrufa bħala l-gwerer puniċi, u kien f'dan iż-żmien li l-gżejjer Maltin għaddew taħt Ruma. Kien ż-żmien li Malta kienet taħt l-Imperu Ruman, li f'Sirakuża fi Sqallija twieldet il-qaddisa Luċija. Il-qima lejn din il-qaddisa xterdet maltajr wara mewtha mhux biss fil-gżira li tatha t-twelid, imma nafu li matur is-seklu sitta u sebgħa, il-kult lejn din il-qaddisa kien wasal saħansitra fil-Belt ta' Ruma, f'Milan u f'Ravenna. Kien il-Papa San Girgor il-Kbir li probabilment introduċa l-isem ta' Luċija flimkien ma' dak ta' Sant' Agata fil-Kanoni tal-Quddiesa. Minn hawn 'il quddiem l-isem ta' Luċija u l-qima tagħha komplew jinfirxu f'diversi bliet Ewropej. Sa issa m'għandna l-ebda ħjiel li l-kult ta' din il-qaddisa wasal fil-gżira tagħna f'dawn iż-żmenijiet, minkejja li aħna konna f'kuntatt kontinwu ma' l-Imperu Ruman. Wieħed ma jridx jinsa wkoll li l-ġens tagħna bejn is-snin 870u l-1127 kien taħt il-ħakma Għarbija, u wisq probabbli li jekk kien hemm xi ħjiel ta' qima lejn din il-qaddisa intesa mal-ġirja taż-żmien. Lura lejn ġnus Ewropej Fis-sena 1091 in-Normann Ruġġieru II ġie Malta. F'din l-okkażjoni l-Għarab ta' Malta ġew mogħtija taptipa mhux ħażin, imma fl-aħħar mill-aħħar huma baqgħu jsaltnu fuq Malta minkejja li issa kellhom iħallsu l-ħaraġ lin-Normanni. Kien biss Ruġġieru II li fis-sena 1127 keċċa għal kollox lill-Għarab mit-tmexxjija ta' pajjiżna, għalkemm dawn baqgħu jgħixu magħna. Fatt importanti seħħ fis-sena 1240 meta Ġilibertu l-Abbati tqabbad mill-Imperatur Federiku II biex jagħmel ċensiment fil-gżejjer tagħna. F'Għawdex jgħidilna li kien hemm 466 familja mqassmin hekk: 155 familja Musulmana 203 familja Nisranija 8 familji Lhudi Xieraq li wieħed jagħmel xi riflessjonijiet: In-numru tal-popolazzjoni kienet waħda pjuttost żgħira, aktarx mal-elfejn ruħ. Kienu għaddew kważi ħamsin sena mill-miġja tan-Normanni, poplu Ewropew li jħaddan reliġjon nisranija, u b'rabta kbira mal-Papat, imma kwazi nofs il-familji Għawdxin kienu għadhom jistqarru li r-reliġjon tagħhom kienet dik Musulmana. Kifallura seta' daħal il-kult lejn din il-qaddisa f'pajjiżna, kif wkoll setgħet issaħħet r-reliġjon nisranija. Fl-erbatax-il seklu bdew deħlin l-ewwel patrijiet mill- Punent f'Malta. Fil-fatt fl-1370 waslu Malta il-Franġiskani Konventwali, u warajhom fl-1418 waslu l-Karmelitani. Ma jistax jonqos li dawn barra t-tħeġġiġ tal-fidi nisranija ġabu magħhom il-kult tal-qaddisin tal-Knisja Latina. Fatt ieħor li wieħed ma jridx jinsa kien dak li f'dawn iż-żmenijiet kien hawn ċaqliq u moviment ta' xi nies mill-Ewropa, l-iktar minn Sqallija lejn Malta. X'kien ġara2 F'Settembru tal-1429 il-gżira ta' Malta kienet maħbuta bl-ikrah mill-qawwa tal-Misilmin. F'dan il-ħbit għall-għarrieda ħadu sehem mat-tmintax-il elf ruh minn Tuneż taħt it-tmexxija tal-Kajd Ridavan. Il-kittieb Għarbi El-Zarkasi jsemmi dan il-ħbit u jtemm jgħid 'l-mexxej tal-Misilmin ħalla l-gżira meta kien għoddu ħatafha taħt idejh.' Jidher li fil-ġlied mietu ħafna nies u għadd kbir ieħor ittieħdu bħala ilsiera. Wara dak li seħħ fl-1429 l-għadd ta' nies f'Malta naqas sewwa. Irħula żgħar tbattlu, ġew mitluqin u wħud maż- żmien intesew. Biex jegħlbu din il-kriżi, fis-16 t'April 1431, is-sultan Fonzu ta s-setgħa lill-Maltin joħorġu l-ħwejjeġ kollha tal-ikel li ħtiġilhom minn Sqallija bla taxxi. Ma' dawn l-oġġetti ġew ukoll xi nies. Ma jidhirx pero' li l-problema kienet solvuta, tant li f'Lulju tal- 1461 il-Gvern Malti bagħat żewġ rappreżentanti tiegħu, l-ġwanni Guevara u l-Manfredi Chabica biex l-Isqallin jiġu Malta ħalli jagħtu ħajja ġdida lill-gżira. Lil dawn wegħduhom li jeħilsuhom mill-għassa tax-xtut u mill- ħlas tat-taxxi. Kienu wegħdi kbar ħafna għal dawn iż- żmenijiet. Ħafna tħajru u ġew. Dan bla dubju ta' xejn juri l-għatx li kien hawn fil-gżejjer tagħna għal nies ġodda. Il-kult tal-qaddisa Luċija seta' inġab minn Sqallija f'dawn iż-żmenijiet jew kompla ġie imsaħħaħ minn dawn il- popli. Nafu b'ċertezza pero li fl-1544 il-kappella ta' Santa Luċija kienet diġa tinsab fi stat tant ħazin li kellha tiġi ipprofonata. Din l-informazzjoni tixhed li l-qima lejn din il-qaddisa f'dan il-lokal għandu l-għeruq tiegħu mill-inqas fis-seklu ħmistax. Jidher iżda li n-nisġa tal-identità ta' ġensna kellha aktar kuluri ta' popli oħra li għexu fostna. Fl-1530 il-gżejjer Maltin għaddew taħt il-tmexxija tal-Ordni ta' San Ġwann, wara li dawn xi snin qabel kienu tilfu l-gżira fortizza ta' Rodi. Fil-bidu tal-ħakma tagħhom f'pajjiżna donnu jidher li l-għan ewlieni tagħhom kien li jerġgħu jiġu f'sikkithom u jieħdu lura din il-gżira li tant kienet marbuta ma' qalbhom. Ġara fil-fatt, li fl-ewwel snin tagħhom f'pajjizna ftit li xejn taw kas tal-ħarsien militari tagħna. Ta' dan pattew qares l-Għawdxin fl-1551. F'Lulju ta' dik is-sena l-qawwiet Ottomani ħabtu bl-ikrah għal gżira Għawdxija. Il-ftit kavallieri li kienu fl-Imdina t' Għawdex ħasbu għal rashom u ftiehmu mall-mexxejja Torok, li mal-waqgħa tal-Belt huma jiksbu l-ħelsien. Povri Għawdxin ġew mibjugħa minn min kien fid-dmir li jħarishom. Dak inhar madwar 5000 Għawdxi sabu ruħhom fil-jasar, fosthom il-ftit nies li kienu jgħixu fil-ħàra ta' Santa Luċija. Issa l-gżira Għawdxija ftaqret mill-istess poplu tagħha. Il-ftit nies li kien irnexxielhom jaħarbu minn fuq is-swar awl il-lejl qabel ma fetħu l-bibien tal-kastell kienu mimlija bil-biża'. Ħafna ħallew lil Għawdex. Hekk Għawdex sar il-gżira tal-biża'. Għas-snin li ġew wara kienu ftit nies biss li baqgħu fuq din il-gżira, u allura ma kienet xejn ħaġa kbira li l-kappelli li kellhom imxerdin mal-gżira sabu ruħhom abbandunati u mkissra. Fis-sena 1575 il-kappella ċkejkna ta' Santa Luċija kellha viżita mill-Viżitatur Appostoliku Mons. Dusina. Dak inhar Mons. Dusina kien sab din il-kappella mġarrfa. Xi snin wara fl-1593 għamel il-Vista Pastorali f'Għawdex l-Isqof Tumas Gargallo fejn sab għal darba oħra li l-kappella ta' Santa Luċija qed tiffunzjona. F'Vista Pastorali oħra tal-1608 il-kappella ta' Santa Luċija kellha saħansitra kwadru tal-qaddisa. Fil-Vista Pastorali tal-1634 igħidilna li l-kappella kienet tinsab f'qagħda tajba, tant li ma kien jonqosha xejn minn dak li huwa neċessarju. Din id-darba jgħid li kellha il- Kurċifiss u l-Karti tal-Glorja. Ħin bla waqt iżda, l-Isqof Mikiel Balaguer fis-sena 1657 għalaq din il-kappella flimkien ma' oħrajn. X'kien ġara minn din il-kappella, anzi minn din il-ħàra kollha Fis-sena 1667 l-Arċipriet tal-Matriċi Dun Giovanni Antonio Camilleri u l-Kappillan ta' San Ġorġ Dun Marianus Puglisi kienu mqabbda mill-Inkwiżtur Galeazzo Mariscotto biex jagħmlu ċensiment tal-popolazzjoni tal- gżira Għawdxija bħala parti mit-twaqqif tal-Kolleġġjatra ta' Għawdex. Lilna jinteressana dak li jgħid fuq iż-żona tagħna. L-iktar importanti kienet Santa Katerina, kappella antika li kienet mibnija fejn illum aħna nsejħu bħala 'tal-Vapur'. Wara, taħtha jissemmew Dwejra, Għajn Abdun, Għar Ilma u Ta' Kerċem. Dawn flimkien kellhom popolazzjoni ta' 255 ruħ. Dan meta postijiet bħan-Nadur kellu popolazzjoni ta' 180, filwaqt li x-Xagħra kellha popolazzjoni ta' 290. Iżda ħaġa ta' l-iskantament kif il-ħàra ta' Santa Luċija ma tissemmix2 Milli jidher il- maġġoranza tan-nies kienet għadha toqgħod fuq Għar Ilma jew lejn in-nixxiegħa ta' Għajn Abdun u mhux ħdejn il-kappella ta' Santa Luċija. Fil-fatt sa llum għad fadal kemm djar kif wkoll fdalijiet ta' djar li jixdhu dan kollu. Jistà jkun li dawn il-popolin kienu marbuta wisq mal-art li minnha kienu jaqilgħu l-ħobża ta' kuljum. Dan jistà jitfisser ukoll meta tifhem li propju ftit tas-snin qabel kien inbena t-Torri tad-Dwejra, u li issa kien qed joffri kenn u protezzjoni għan-nies ta' dawn l-inħawi. Din hija parti mill-istorja ta' dan il-poplu, storja li twassalna sa l-aħħar deċenji tas-seklu sbatax. Huwa poplu żgħir ħafna fil-għadd, imma li l-istorja mimlija diffikultajiet li minnha għadda, għamlitu poplu b'karattru sod, li kapaċi jaffronta l-ħajja b'determinazzjoni kbira. Huwa poplu wkoll li minkejja li l-kappella ċkejkna tiegħu bosta drabi sofriet id-daqqiet tal-mannara tal-istorja, imma l-imħabba tiegħu lejn il-qaddisa Luċija qatt i ma ġiet nieqsa.