LEĦEN IL-BANDA SAN PIETRU FIL-KTAJJEN - 2000 B'BUĠA 185 Bennej tal-Knisja ta' San Gorg f'Birzebbuga(1682) Kitba tal-Kan. Il-knisja ta' San Ġorġ, li Ilum tintuża għall-Quddies il-Hadd filgħodu, hi l-aktar knisja qadima fil-parroċċa ta' Birżebbuġa, ir-raħal marittimu li proprju nibet madwarha. Giacomo Bosio jgħid li l-ewwel knisja kienet inbniet qrib ħafna fejn kien imwaqqaf tempju dedikat lil alla Melqart (Erkole). Il-Knisja ta' San Ġorġ fl-1565 Ma nafux eżatt meta kienet inbniet din l-ewwel knisja, iżda żgur li fl-Assedju l-Kbir tal-1565 kienet diġa' teżisti. Xhieda ta' dan hu wieħed mill-affreski ta' Matteo Perez d'Aleccio li jinsab fil-Palazz Maġisterjali fil-Belt Valletta. Xhieda oħra hi mappa ta' żmien l- Assedju. F'din il-mappa tidher ċar il-knisja ta' 'S. Giorgio', mibnija kważi eżattament fejn tinsab il-knisja ta' Ilum, viċin ħafna tad-Daħla ta' San Ġorġ, u ftit il-bogħod minnha huma ndikati C. Asciack (Ħal- Għaxaq ta' Ilum) u C. Giovan (parti miż-Żejtun ta' Ilum). Prova tal- qedem tagħha aktar ċara minn din ma jistax ikollnal Mons. Dużina jżur il-knisja fl-1575 Mappali turi x-Xlokk ta' Malta li saret fl-1565. Ara l-Knisja l : kera kt takla ġi 88 ġ M ta' San Ġorġ li kinet diga teżisti, rat il-bogħod minn. Għaxar snin wara, żar il-knisja il-Viżitatur Apostoliku Mons. Pietru Asciak (Hal Għaxaq) u G. Giovan (ir-raħal ta' fuq fiż- Djużina, li ħallielna bil-miktub dak li sab: ''Visitavit aliam ruralem Żejtun). Il-vbeleġġaturi fejn hi l-Bajja s-Sabiħa tal-lum. Mela Mons. Dużina qalilna li l-post fejn mibnija l-knisja ta' S. Ġorġ kien jissejjaħ Gudio, li l-knisja kellha artal u bibien ta' l-injam, għalkemm ma kellhiex la rettur u lanqas dħul finanzjarju. Allura kien iqaddes fiha nhar il-festa (23 t' April) u fi ġranet ta' devozzjoni l-Kappillan tar-raħal ta' S. Katarina (ż-Żejtun), għaliex il-knisja kienet tagħmel mal-parroċċa tiegħu. Il-fatt li l-knisja ta' S. Ġorġ kellha bibien ta' l-injam, juri li kienet tgawdi ċertu rispett, għaliex dwar ħafna mill-knejjes li żar, mhux biss rurali, bħalma kienet din, iżda wkoll oħrajn f'nofs l-abitat, Mons. Dużina Imenta li lanqas biss kellhom bieb ta' l-injam, u allura kien jagħlaqhoml Il-knisja abbandunata Iżda jidher li wara l-1575, il-knisja ġiet abbandunata, probabilment minħabba l-attakki spissi tal-furbani Misilmin, meta allura l-Maltin kienu jibżgħu joqgħodu qrib ix-xtut. Hekk fl-1621, l-Isqof Balthassar Cagliares ordna li l- knisja tiġi rranġata, ħaġa li għamel Palmerus Montana fl-1625, kif tgħidilna lapida fil-faċċata tal-knisja. Iżda hi reġgħet għaddiet minn żmien ta' traskuraġni u abbandun, tant li l-Isqof Miguel Juan Balaguer ipprofanha fl- 1659, u ordna li l-bibien u t-twieqi jiġu mbarrati bil-ġebel. Il-kwadru titulari ttieħed fil-knisja parrokkjali taż- Żejtun, dik li llum insibuha bħala ta' San Girgor. Ikompli f'paġna 86 36) LEĦEN IL-BANDA SAN PIETRU FIL-KTAJJEN - 2000 B'BUĠA Girgor Bonici jibni l-knisja mill-ġdid Kienet is-sena 1682, meta din il-knisja ta' San Ġorġ u l-baħħara li kienu jużawha messithom ix-xorti tajba fil- persuna tal-Ħakem ta' l-Imdina u Patrizju Ruman, in-Nobbli Girgor Bonici dei Marchesi Bordino, li rrestawraha kważi kollha mill-ġdid, b'tali mod li nistgħu nsejħulu l-bennej tal-knisja ta' llum. Bonici mhux biss bnieha mill- ġdid, iżda wkoll ipprovdiha b'kull ħaġa meħtieġa għall-Quddies u ħalla flus biex fil-Festa (23 t' April) jitqaddsu tliet Quddisiet, u oħra kull nhar ta' Ħadd. Is-saċerdot li jieħu ħsiebha kellu jintagħżel mir-Rettur tal-knisja ta' Sant' Anġlu Martri fiż-Żejtun, knisja oħra mibnija ftit tas-snin qabel mill-istess Bonici. Irħama mwaħħla fuq in-naħa tal-lemin tal-knisja minn ġewwa, tgħidilna kif: ''Din il-kappella li, minħabba ġrajjiet imwegħra ta' dan is-seklu (XVII), baqgħet mitluqa u f'ħerba sħiħa għal 24 sena, u saħansitra pprofanata wkoll, inbniet mill-ġdid min-Nobbli Girgor Bonici, il-fundatur ta' l-Abbazija ta' Sant' Anġlu, fl-1682 W.K. Ħasbilha wkoll għall- 'Jus Patronatus' biex ma jerġax jiġrilha li jabbandunawha. Min kien dan il-benefattur kbir tal-knisja ta' San Ġorġ Martri7 Girgor Bonici twieled fi ħdan familja nobbli fl- Imdina nhar it-18 ta' Marzu, 1612, iben Gio. Bħala parrinu fil- magħmudija kellu lill-Kommendatur ta' l-Ordni, Fr. Balthassar Cagliares, li tliet snin wara sar Isqof ta' Malta. Ftit li xejn nafu dwar it-trobbija tiegħu, ħlief li rċieva t-tonsura klerikali (ċirku tond ċkejken ta' xahar imqaxxar fir-ras fuq wara) meta kellu 9 snin bissl Kienet drawwa tan-nobbli Maltin li jfittxu karriera mal-Knisja, biex ikunu ndipendenti mill-Gran Mastru. Meta jikbru u jiżżewġu, kienu jissejġu kjeriċi miżżewġa, u kienu obbligati li jagħtu ċertu servizz fil-knijsa aktar minn ħaddieħor. Meta l-Isqof kien iżur il-parroċċa, huma kienu jidhru quddiemu wara l-kleru u jippreżentawlu ċ-Ċertifikati tat-Tonsura u l-Ordnijiet Minuri li jkunu rċevew. Ġurat ta' l-Imdina l Ta' 30 sena, Girgor intagħżel bħala wieħed mill-erba' ġurati ta' l-Imdina, u dan hu sinjal ta' l-istima li minn kmieni f'ħajtu beda jgawdi. Nhar il-25 ta' Novembru, 1646, hu żżewweġ lin-Nobbli Elena Barbara fil-knisja parrokkjali ta' San Lawrenz, il-Birgu, fejn it-tnejn li huma kellhom dar. Il-familja tiegħu kienet midħla sewwa taż-Żejtun ukoll, tant li saħansitra kellhom kappella tagħhom, iddedikata lil San Ġakbu, fil-knisja parrokkjali taż-Żejtun. Barra minn hekk, kellhom ukoll palazz fiż-Żejtun (illum Aedes Danielis), u ieħor fil-Marniżi, mhux il-bogħod minn Birżebbuġa. Dan kollu juri kemm Girgor Bonici kien midħla ħafna wkoll ta' dawn in-naħiet tal-gżira. Ambaxxatur u Ħakem Fis-sena 1653, hu kien ambaxxatur tal-Kunsill Populari Malti ġewwa Licata, fi Sqallija, bid-dmir li jibgħat il- qamħ minn hemm għal Malta. Nafu sewwa kemm il-Maltin kienu jiddependu mill-qamħ Sqalli għall-għixien tagħhom. Kien f'dak iż-żmien li Girgor qatta' f'Licata, li nibtet fih id-devozzjoni lejn Sant' Anġlu Martri. Fl- 1654, meta allura kien għad kellu biss 42 sena, hu ġie magħżul bħala Hakem ta' l-Imdina, l-għola kariga ċivili li Malti seta' jilħaq dak iż-żmien, għaliex b'hekk sar il-Kap tal-Kunsill Populari Malti. Iżda kienet sfortuna għal Girgor li kellu jkun Ħakem proprju fi żmien il-Gran Mastru Jean Paul Lascaris, li baqa' magħruf fl-Istorja ta' Malta għall-ħruxija tiegħu, hekk li għandna l-espressjoni ''Wiċċ Laskri'l Imma jekk l-Ordni kienet iebsa mal- Maltin, Girgor Bonici ma jidhirx li kien xi raġel ġwejjed li jħalli d-dubbien joqgħodlu fuq imnieħru. L-istoriku P. Alexander Bonnici, meta jikteb dwar l-Inkwiżizzjoni f'Malta (VollI, Kap.JI, p.141) jiddeskrivih bħala ''għadu kbir tal-Gran Mastru u magħruf bħala wieħed li ma jafx joqgħod kwiet'. Bniedem popolari Il-popolarità kbira ta' Girgor Bonici fin-Nofsinhar ta' Malta tidher mill-fatt li numru kbir ta' ġenituri f'diversi parroċċi, bħaż-Zejtun u Ħal-Għaxaq, kienu jagħżluh parrinu għal uliedhom fis-Sagrament tal-Griżma ta' l-Isqof. Ikompli f'paġna 87 LEHEN IL-BANDA SAN PIETRU FIL-KTAJJEN - 2000 B'BUĠA 87 Meta mbagħad il-Gran Mastru Nikol Cottoner (1663 - 1680) għamel taxxa fuq ir-raba' u l-bini tal-Knisja, biex jibni s-swar tal-Kottonera, u din it-taxxa xejn m'għoġbot lill-poplu Malti, Girgor Bonici għal ħames snin sħaħ dam jipprotesta f'Ruma kontra l-Gran Mastru, u kellu bħala avukat lill-Kardinal de Luca, għalkemm fl-aħħar mill-aħħar tal-Gran Mastru għaddietl Bennej ta' diversi knejjes Fis-sena 1670, Girgor bena fiż-Żejtun il-knisja ta' Sant Anġlu Martri, li ngħatat it-titlu ta' Abbazija u Jus Patronatus fl-1675. Minn Licata Girgor kien ġab miegħu kaxxa tal-fidda bil-fdal tal-qaddis, li tqegħdet f'din il- knisja. Biex ipinġilu l-kwadru titulari hu qabbad lill-pittur magħruf Ġużeppi d'Arena, u żejjen din il-knisja tant għal qalbu bi kwadri oħra, fosthom dak ta' Santa Liena, patruna ta' martu. Jista' jkun li l-kwadru ta' San Ġorġ fil-knisja ta' Birżebbuġa, li hu kopja tal-pittura ta' Mattia Preti fil-kon-katidral ta' San Ġwann, hu xogħol ieħor ta' Ġużeppi d'Arena, iżda dwar dan m'għandna l-ebda ċertezza. Girgor tant kien iħobb lil Sant' Anġlu u l-knisja tiegħu, li saħansitra ried li jindifen fiha. Knisja oħra ddedikata lill-istess qaddis u mibnija mill-Familja Testaferrata Bonici kienet dik li dari kienet tinstab f'Ħal-Far, iżda li twaqqgħet bil-ħidma tal-għadu fit-Tieni Gwerra Dinjija (1940 - 45), u wara l-art tagħha ttieħdet biex jiġi mkabbar l-ajrudrom. Fl-1674, Girgor Bonici ġie onorat bit-titlu ta' Patrizju Ruman mis-Senat ta' Ruma. Sadattant hu ma kienx abbanduna l-Birgu, fejn fis-sena 1679, l-Isqof Mich. Molina għażlu bħala wieħed mill-erba' prokuraturi li kellhom jieħdu ħsieb il-bini tal-knisja parrokkjali ġdida. Ftit wara hu bena l-knisja ta' San Ġorġ f'Birżebbuġa. Waħda mill-opri kbar tiegħu ndubbjament hi l-knisja parrokkjali taż- Il-Kwadru ta' San Ġorġ Martri fil-knisja ta' Ssan Ġorġ. Żejtun, li biex tinbena hu mhux biss ħallas għall-art minn butu, iżda wkoll je ab l-K Kai ta Sa mma il-Ba ħalla ġidu kollu biex bir-renti tiegħu tinbena l-knisja, li l-ewwel ġebla tagħha tqegħdet fl-1692. Girgor miet fiż-Żejtun fl-1697. Dun Danjel Żammit u l-knisja ta' San Ġorġ Għal numru ta' snin wara l-mewt ta' Girgor Bonici, rettur tal-knisja ta' San Ġorġ jidher li kien Dun Danjel Żammit miż-Żejtun li spiss kien iqaddes fiha. Min kien dan il-qassis7 Fit-testment tiegħu Girgor kien ħalla 10 uqijiet bħala patrimonju lit-tifel Danjeli, bin Ganni Zammit u Angela de Bonici biex jeħodhom meta jsir qassis. Ikompli f'paġna 88 LEĦEN IL-BANDA SAN PIETRU FIL-KTAJJEN - 2000 B'BUĠA TA hemm rabta bejn in-Nobbli Familja Bonici u l-familja Żammit. Fil-fatt Angela, qabel iżżewġet, kienet ilsiera ta' Girgor, li meta tgħammdet, kif kienet id-drawwa, ħadet kunjomu u ssemmiet għall-qaddis maħbub tant minn Girgor. Wara hi żżewġet lil Ġanni Żammit fil-knisja ta' Sant' Anġ. Oħt Ġanni Żammit kienet Margerita, miżżewġa lil Mastru Xandru Pulis, li fit-testment tiegħu Girgor ħalla espressament li hu riedu jibni l-knisja parrokkjali ġdida taż-Żejtun. Wisq probabbli li l-membri tal-familji Pulis u Żammit kienu tant viċin Girgor Bonici, għaliex kienu mpjegati miegħu fix-xogħol ta' manutensjoni. Benefattur tal-Knisja Maltija Il-knisja ta' San Ġorġ f'Birżebbuġa tibqa' monument ħaj għan-Nobbli Girgor Bonici, l-benefattur kbir tal-Knisja Maltija fis-seklu XVII. In- nofsinhar ta' Malta hu miżgħud b'kappelli u palazzi mibnija matul is-snin mill-Familja Testaferrata Bonici. Fi żmien meta din in-naħa ta' Birżebbuġa kienet għadha parti mill-parroċċa ta' Santa Katarina fiż-Żejtun, xejn ma wieħed jistagħġeb li kien hemm din ir-rabta intima bejn dan ir-raħal marittimu u waħda mill-eqdem parroċċi ta' Malta. Il-Knisja ta' San Ġorġ minn ġewwa. Triq F.M. Ferretti Birzebbuga.