Ktieb ta' mitt sena ilu fuq Santa Liena Fis-sena 1906 ra d-dawl ktieb żgħir ta' xi 180 paġna, miktub bl-ortografija ta' qabel dik stabbilita mill- Għaqda tal-Kittieba tal-Malti u eventwalment rikonoxxuta uffiċjalment u li għandu dan l-isem : IL-MARA PIETUSA SANT' ELENA IMPERATRICI PROTETTRICI TA' BIRCHIRCARA Dan il-ktieb kien stampat għand Wenzu Busuttil ta' Strada Forni l-Belt u kien ingħatha permess għall- istampar mill-Awtoritajiet Ekkleżjastiċi fil-15 ta' Gunju ta' l-istess sena. Din il-pubblikazzjoni kienet xogħol il-Kanonku Dun Vinċenz Vella A.T. li kien kappillan fl-isptar Santu Spirtu li kien hemm fir-Rabat, fil-post fejn illum hemm l-Arkivji Nazzjonali. Kien biċċa xogħol oħra minn sensiela ta' xi tletin pubblikazzjoni oħra ta' l-Opera Privata tat Tixrid tal Cotba Taiba, taħt il-protezzioni ta San Vincenz de Paoli — sensiela ta' kotba ta' xejra devozzjonali l-aktar dwar ħajjiet ta' qaddisin, imma wkoll suġġetti oħra relatati. Skond ma jidher fuq il-qoxra ta' wara, din l-opera kienet bdiet fl-1888 u sas- sena li fiha deher dan il-ktieb fuq Santa Liena, kienu nbiegħu jew tqassmu b'xejn mat-tletin elf kopja ta' kotba varji, minbarra fuljetti oħra. Ma' l-isem, fil-faċċata u fil-frontispizju, il-Kanonku Vella jagħti l-vers minn Berengarju: Helena nobili fuit genere, sed nobilior sanctitatae (Lib. Crucis) li jittraduċih: Elena ġejja minn familja nobbli, imma aktar kienet nobbli minn ddusitha. Kif tiftaħ il-ktieb issib ritratt ta' l-istatwa ta' l-irħam ta' Santa Liena ta' Andrea Bolgi, li hemm fil-Bażilka Vatikana. Dan ir-ritratt kien stampat f'Ruma stess u mbagħad inkluż fil-ktieb. Issegwi dedika forma ta' epigrafi aktarx pompuża, skond id-drawwa jew moda ta' dak iż-żmien: Lilek O Kostantinu Kbir Imperatur Bniedem ta' qalb kbira u ta' kostumi puri' Prinċep tal-paċi u għajnuna tal-knisja Rebbieħ mill-għedewwa u biża' tagħhom Mill-poplu u mill-eżerċitu kollu magħżul u inkurunat Imperatur Għalkemm kien għad kellek 31 sena F'din is-sena għeluq is-sittax-il seklu Minn din il-ġrajja hekk solenni 306 — 1906 Dan iċ-ċkejken ktieb Li jitħaddet minn dik il-kbira mara Li Alla tahielek b'ommok Biex skond is-siġra jkun il-frott Mill-idejn rispettabbli Tar-Revmu : Kapitlu u tal-poplu kollu Ta' Birkirkara Poplu maħtur minn Alla Biex iħobb u jonora Lill-glorjuża ommok Elena U qatt ma naqas, anzi dejjem Kabbar u żied din l-imħabba Noffri u nagħti Ir-Rabat ta' l-Imdina Nhar il-konverżjoni ta' l-Ap. Wara d-daħla jibda jagħti tagħrif, fuq l-istil ta' paniġierku, fuq il- ħajja tal-qaddisa, li skond it-tendenza ta' dik il-ħabta, forsi wkoll minħabba l-preżenza Britannika fostna, Vella jgħid li Elena kienet twieldet l-Ingilterra. L-awtur imbagħad ikompli jiżvolġi t-tagħrif tiegħu dwar il-ħajja u l-operat ta' Santa Liena f'erbatax mis-sittax IL-MARA PIETOSA. il-kap ta' l-ewwel taqsima tal-ktieb. Fiż-żewġ kapitli l-oħra f'wieħed SANT: ELENA JMPERATAICI jagħti tagħrif ta' natura storika fuq Birkirkara bħala parroċċa/belt ta' à , Santa Liena. Kif dan kien it-titular ta' l-ewwel knisja fl-Għargħar u PROTETTRIGI TA: BIRGHIRGARA kif din id-devozzjoni lejha baqgħet ukoll meta bħala ParrokkjalikdAu eg la jintużaw il-knisja medjevali ta' l-Assunta fl-Imrieħel li minflokha sesta 7 mbagħad Dun Filippu Borg kien bena dik li Ilum magħrufa bħala l- ġiti Knisja l-Qadima. T : L-istess Dun Filippu Borg, meta f'din l-aħħar knisja waqqaf il- Can: D. VINCENZ-VELLA A. T. Ċappifitn F'fi Apfar ta anti Mpiritu. Kolleġġjata fl-1630, waqqafha għall-isem ta' Santa Elena Reġina. Il-kanonku Vella jgħid iżda, li d-devozzjoni lejn il-qaddisa kibret aktar wiiġġeżita: : bil-bini tal-knisja ta' Ilum f'nofs ir-raħal innifsu, li jsejħilha maestuża kER u 'tempiu magnificu'. Ikompli bid-deskrizzjoni ta' dan it-tempju, xi opri li jinsabu fuh, u l-festi kbar li jsiru ad unur Santa Liena. Imbagħad Vella jqabbel il-Kapitlu Elenjan, fid-dawl tal-viżjoni tal- Profeta Eżekjel, ma' Kavallieri magħżulin minn Santa Liena, biex iħarsu t-tempju tagħha u jsebbħuh, għall-glorja t' Alla l-ewwel, u għall- unur ta' Birkirkara u ta' Malta. Hawn jagħmel aċċenn partikulari għall-pittura tat-trollijiet u l-koppla minn Virginio Monti, li kienet bdiet issir dik is-sena stess. Jgħaddi għal ħjiel ħafif fuq it-twaqqif tal-Kolleġġjata Elenjana, u xi prerogattivi tagħha u tal-Prepositura — forsi f'dan ta' l-aħħar mhux mingħajr xi ineżattezzi. Fit-tieni taqsima, minn paġna 121, hemm novena għal qabel il-festa, kull jum abbinat ma' xi tip ta' ħaġra prezzjuża li jissimboleġġaw xi kwalitajiet attribwiti lil Santa Liena. Imbagħad f'paġna 145 hemm: Għal Jum il-Festa — Tqarbina u Quddiesa flimkien mal-Glorjuża Paturna S. Elena Imperatriċi, f'għamla ta' riflessjonijiet u talb. Isegwu testi għal dawk li l-awtur isejjaħ Viżti lil Gesu' Sagramentat, lill-Madonna u lil Santa Liena. Wara dawn, Litanija lil Santa Liena. Jinkludi wkoll il-kurunella bil-Malti u l-innu bil-Latin: Inclvtam laetis Helenam, bi traduzzjoni bil-Malti, it-tnejn ta' Ludovik Mifsud Tommasi. Ma' dawn hemm l-antifona u l-oremus. Imbagħad hemm innu ieħor bil-Malti: Lil Sant' Elena Imperatriċi, aktarx ta' l-istess Mifsud Tommasi, għax miegħu marbutin indulġenzi li ngħataw mill-Isqof F.S. Caruana fl-1843, bħal fil- każ tal-kurunella u l-innu l-ieħor. L-aħħar innu li semmejna, bil-Malti, u bl-ortografija kif kien deher f'dan il-ktieb, huwa dan li ġej: Dac li xtakna ħareġ jiddi Nhar imkaddes u tal-hena : JI coll ersku, semmghu ilħencom Bil kalb faħħru f' imkaddsa Elena. Int, f'id-digna ħchimtha collha, U bir-rebħ ferraħt V' Insara, Iekaf maghna IF' inueġġhuc, Ilka talbna collu ħrara. Nar imkaddes il-Calvariu Sal kucciata giaghlek tlait, L'acbar ghadu mirbuħ minnek Bil ghar micsi fis rait, Il-mijiet tas-snin chien ilu Is-Salib mardum taħt l art Ecchif sibtu, gid ul- Cnisia, Suied il-kalb collu tajjart. Is-Salib li ġieb is-saħħa Minn Ġesu' fuku mifdia Malli int sibtu; deher xemx, Mela id-digna collha dia. Is-Salib chien darba saħta, Issa safa ġmiel, u ġiħ : Eghżes sar mill-eghżes deheb, Ġbinhom żeinu is-Slaten biħ. Cnejjes l'Alla tabilħakk Il-Lhudia rat telghin, Malli minnec tal-allat Geu il-cnejjes imheddmin. Ghala in-nichet, ghala il-fakar Kalbec iva riedet tcun, Sabiex tferrak colloc ħniena Gid is-Slaten il-maħżun. Ruħ imbierca, ruħ imkaddsa, BI' oghla kauua mara imżeina, Kerk il-ghadu sa kemm nirbħu, Iekaf magħna, ħares leina. Lill Missier, u 'l Iben tighu, U lir-Ruħ minn tal kdusia, Gio' ħin uiħed, u f' cull ħin Natu barca, ġiħ, foħria.