BERTOLDU FIL-FOLKLOR L-IŻBIRR. Fl-aħħar tas-seklu sittax, il- kittieb magħruf Taljan Giulio Cesare Croce, kiteb u xandar rumanz komiku bl-isem ta' Le Sottilissime Astusie di Bertoldo. Ir- rumunz kien fuq raġel raħli, wisq ikrah iva, imma stuż u fin, makakk, u fl-istess waqt, għaqli. Il-ftuħ kien jirrakkonta kif ir-Re tal-Lombardija dehirlu li kellu jżomm lil Bertoidu fil-palazz tiegħu, għas-sens umoristiku u fl-istess ħin għaqli li kellu fit- tweġibiet pronti tiegħu, tweġibiet kultant malizzjużi u ħżiena. Għal xi żmien, dan ir- rumanz kien l-aktar ktieb popolari fl-Italja u inqaleb f'diversi lingwi. Għalkemm ħrafa, il-karattru u l-karriera ta' Bertoldu jixbħu lil dawk ta' Court Jester. Dan il-'baħnan privat' kien jeżisti tassew fil- Palazzi rjali sal-bidu tas-seklu tmintax, infatti r-Re Alboino ta' Verona kien laħħaq lill-Jester tiegħu kunsillier fil-Palazz ta' pajjiżu. F'Malta, Bertoldu kien magħruf ukoll u ma naqsux il-kitbiet fuqu jew b'referenza għalih. Fis- sbatax ta' Awissu 1861 ħarġet l- ewwel kopja ta' 'Bertoldu — Folliet Buffu Seriu Criticu, Politiku, Liberali, ecc,ecc.' Fis- 16 ta' Diċembru 1896 ħareġ ''Bertoldu - Giurnalett Umoristiku u Filodrammatiku'. Fil-15 ta' Novembru, 1916 kellna ''Bertoldinu — Student tal-Liġi u l-Mediċina, Foljett Zuffjettus u Varju'. Se nikkwota waħda mill-poeżiji li dehret fil-fuljett ta' l-1862: Giulio Cesare Croce kien bin ħaddied fraħal imsejjaħ San Giovanni, f Persiceto, li hi provinċja ta' Bologna. Twieled fl-1550 u għalkemm niesu ma kinux tat-tajjeb, fittxew li binhom jitgħallem xi ftit skola. Mid-dehra fdawh fidejn għalliem li ma tantx kien moħħu fit-tagħlim, imma aktar kien ħsiebu biex iqabbad lill-istudenti jagħmlulu x-xogħol fid-dar. Kien għalhekk li Giulio wara li miet missieru, mar jaħdem ta' ħaddied ma' zijuh. Beda jħażżeż xi versi, żufjettużi u popolari, u sar magħruf tant li l-familja nobbli Fantuzzi kienet tistiednu għal xi festini li kienu jorganizzaw għall- mistednin tagħhom. Ftit ftit, Giulio abbanduna l-ħanut ta' zijuh u beda jdur is-swieq u l-fieri ta' l-irħula viċin, idoqq il- vjolin, u jgħanni l-versi li jkun kiteb hu. Kellu 14-il wild minn żewġ nisa, u à għalkemm sar famuż, miet fil-faqar fl- 1609 Elf tmin mia tnei u sittin. Gibt il-Banda tal-Bazuin. Fosthom hemm tkir Argentier U imma Nafras bil-braghier. il-Mikiem Malti ta' Erin Serracino Inglott jagħti deskrizzjoni hekk lil dan il- karattru: 'Bertoldu', magħruf ukoll 'Pirtoldu', raġel baħnan, għalih liebes, iżda qisu m'hux, bit-taqtigħ jew xedd ħażin, li jieħu kollox bi kbir u ma jagħmilx għajr ħmerijiet'. Fil-librerija tiegħi, mal-kotba tal-Mogħdija taż-Żmien tas- snin għoxrin, sibt dan il-ktieb: Bertoldu bil-Malti, Tipografia ''San Paolo' 1926. It-tradutur G.N.L. jgħid fid-daħla li ħafna qarrejja xtaqu li jkollhom dawn. il-ħrejjef bil-lingwa tagħna, għalhekk daħal għal dan ix-xogħol ħelu tal-ġrajjiet ta' Bertoldinu bil-qalb kollha. Jidher li l-praspar gustużi inħabbu u saru parti mill- folklor Malti. Fl-istorja niltaqgħu mar-Re, ir- Reġina, Bertoldu, Fagottu, Messaġġier, Aurelia, Lisa, nisa ħbieb tar-Reġina, sefturi, u l-iżbirri.— Fost id-djalogi kollha finezzi, pronti fit- tweġibiet malizzjużi u xi kultant ħżiena u makakki, niltaqgħu ma' din it-taħdita bejn ir-raħli Bertoldu u l-Iżbirr. Bertoldu, b'ordni tar-Reġina, ġie mdaħħal fi xkora u marbut, biex l- għada jintefa' fix-xmara. Kellu għassa miegħu lill-iżbirr, u b'dieqa-kbira bdew djalogu bejniethom, sakemm l-iżbirr spiċċa biex ħareġ lil Bertoldu mill- ixkora u daħal hu f'postu. IT-TAĦDITA BEJN BERTOLDU U L- IŻBIRR. Wara li Bertoldu nsulta u waqqa' għar- redikulaġni n-nisa ħbieb tar-Reġina li ressqu talba quddiem ir-Re biex jinħatru kunsilliera fil-palazz, ir- Reġina, mgħaddba, ordnat li Bertoldu għandu jieħu l-piena tal-mewt billi jiddaħħal fi xkora u jiġi mitfugħ fix- xmara. Bertoldu għamel ta' bir-ruħu li ma kienx jaf li hemm l-iżbirr għassa ma' l-ixlora u beda jirrakkonta kif sab ruħu hemm bla ħtija. L-iżbirr isaqsih: Sbirr: Għaliex Vixkora7 X'inti kigħed tgħid, xbin7 int kigħed ġewwa dik Bert: Eh ħia, ma għandux jimpurtak min daun id-duwjjak tiegħi. Sbirr: Għadilli jien nagħmel ta' sbirr, jena bniedem ucoll, u naf inħen għal hemm ta' sħabi, u jecc ma nistax intic għajnuna b'idejja, nista lumanc inħennic b'xi chelmiet ħelwa. Bert: Ftit tista inti tħennini, għax għoddu wasal iż-żmien li jagħmlu dac li għandhom jagħmlu. Sbirr: mħatra iridu jiffrustauc. Bert: Agħar. Sbirr: Barra minn hawn, iridu igħalikuc7 Bert: Agħar. Sbirr: Jibgħatuk għal għomrok il-ħabs7 Bert: Agħar. Sbirr: Jaksmuc bcejjec7 Bert: Agħar. Sbirr: Jaħarkuc7 Sbirr: Xil-belliegħa jistgħu jagħmlulec agħar minn hekk7 Bert: Iridu, bil-Malti, jagħtuni s-sieħba, izewġuni. Sbirr: Din, iva, hi ta min igħanniha fuk il-chitarra; għidli chif iridu jaghmlu biex izewguc7 Għandi xeuka nisimgħec. Bert: Għandek taf, immela, illi jiena sinjur minn dari, iżda ikraħ daqs xadin. Issa billi l-bini tiegħl huwa hdejn u imiss ma ta wieħed ġentlom li għandu bintu sabiħa wisk, u billi ra l-ġid tiegħu, deffes f'rasu li għad li jien raħli u ikrah, għandu izeuwiġieli din bintu, u bosta cliem digia għamilli, m'hux għax jogħġbu wiċċi, imma għal ġidi, għaliex mill-bkija, jixtieq jarani mdendel. Għandi bini, flus u bhejjem, dawn jirrendu izied minn sitt elef scud fis-sena. Sbirr: Ma irid jatic xejn dota7 Bert: Iva irid. Jiena ngħidlek kollox, basta haun. imma ma nistax nitchellem ġio din l-ixcora jekk ma tiftaħħiex ftit li nista noħroġ rasi u imbagħad tarġa tagħlaqha, malli tkun smajt Sbirr: Għala le, isbaħ din (iħoll l-ixkora) tħaddet bla biża, imma ħej, scuzani, għandek wiċċ ikraħ uisk. Bert: Dan x'pont hu; jeu aħna rġiel jeu ma aħniex, oħroġni mill-ixkora. Sbirr: Oħroġ, isa immela. Jena ma rajtx icreh minnec f'għomri. Il-għarusa ratec7 Bert: Hia ma ratni katt, u sabiex ma taranix daħluni ġio din l-ixkora u iridu iġibuha haun f'din il-camra, iġibu ix- xhieda u itejġuni hawn fid- dlam; u imbagħad malli itejġuna u hi tcun kalet 'Sinjur si' joħorġuni mill- ixkora u icolla bilfors tibka miegħi. Ir-Reġina mbagħad iddokkli elfejn dobla ta' Spanja sħan sħan, li hia uegħdet tatini jecc jirnexxi dal partit sabieħ. Jekk inti cont galantom miegħi cont chiecu nagħmlek sinjur sa għada filgħodu. Sbirr: B'liema mod trid tagħmilni sinjur 7 Bert: Jena rsolvejt li ma irridiex bl'ebda mod għaliex jena smajt li sabiħa bħax- xemx, u hec kigħed naħseb li ma tcunx colla tigħi. U forsi malli tarani hecc icraħ, iġiagħalni immur infettaħ l- istoppa. Imma jecc trid tidħol ġio l-ixkora min flochi, jena incedilek din ix-xorti. Sbirr: Xi wieħed iblaħ sa faħħar jista icun li jagħmel bluha bħal din. Issa jekk jaraw li m'jenix inti, ma jakbdunix u igħoddu chemm il għadma għandi7 Bert: Ma għandekx taħseb f'dan għax malli tcun izzeuuigt lix-xebba, huma jaraw li inti raġel sewwa u ma intix icraħ bħali. Hia imbagħad malli tarac ma tgħidx li ma tridecx, u ġia dac li icun sar, sar, int timbocca elfejn dobla u tibda f'dak il mument tigbed ir-renta għaliex missiera xieħ, iħallilec collox f'idejċ,, u hua jokgħod jitgħaxxak bikom. U hekk, inti tista il kuddiem tgħix ta' sinjur mingħajr ma tagħmel ta sbirr izied. Sengħa li ħatt ma jaħmila. Le le, idħol għal xogħlok Bert: X'inti iblaħ7: Ma tafx li min ma ifittix ma isibx7 Taħseb li missiera uara iżżwieġ jagħmel xi ħmerija2 Jewwilla ir-reġina li tħobb dak li tcun wegħdet, tonkos minn chelmita7 Għożż tajjeb din ix-xorti għax mhux dejjem tiġina vintura bħal din. Idħol immela fl-ixcora u taħsibx ħaġ'oħra, jena raġel li nimxi dejjem fid-dritt u ancas jecc toktolni ma ngħid chelma b'oħra. Sbirr: Inti pinġejtieli hecc sabiħa li għalcemm ma nitħajjarx nakbad taħt idejja din ix-xorti. Jena smajtom dejjem jgħidu li min ma jippruvax katt ma jasal f'xejn. U ma tistax taf forsi hu mictub li għandu icolli din ix-xorti. Bert: Jecc din ix-xorti ġejja mis-sema għalic, għaliex. ma takbadiex taħt ideje7 Neħilsuha ħija, għamel dac li trid, jena ma irridx iżied inlaklak għal xejn. Arani jena dieħel flixcora, ejja eħlisni, ejja orbot, għax issa ankas jecc ittini id-deheb collu tad-dinja, marridx. Sbirr: (jirisolvi jidħol ff'ixcora) Ma irridx iżied integħma uisk. Iva irrid nidħol ġo lFixcora għax meta ncun iżżeuuiġta, hia tcun tiegħi. Bert: Ejja eħlisni (taparsi) ejja orbotli l-ixcora għax irrid nidħol. Sbirr: U stenna għedtlec; għax irrid nidħol jena. Bert: Ħa immela, jena ma irridx nonkos mil carita, isa idħol u titchellimx, okgħod stenna dac li għandu jiġri u imbagħad għada filgħodu tara x'incum għamilt għalic. Sbirr: Issa kigħed titchellem chliem ta' anġlu (li sbirr jidħol ġewwa l- ixkora) imma nara li inti l-istess tiubija. Ajma, ajma, għoddu csirt għanki. Ma jinpurtax, ftit ser idumu ma jiġu niesa. Bert: Bejn sagħtejn jew tliet sigħat Factar, issa titchellem xejn, sabiex collox imur chif imiss, zomm ilsienek, għaraf rieġi ruħek. Sbirr: Jena ma nitchellimx, u okgħod siechet inti ukoll ħalli tiġi l-għarusa. Bert: (bilmod) Ġewwa hu il- gamblu. Halli infittex immur. Sbirr: X'għedt7 Bert: joħroġ). IL-MEWT TA' BERTOLDU Malli r-reġina sabet fl-ixkora lill- iżbirr, indunat bil-praspura makakka ta' Bertoldu, u ordnat lis-sefturi jilgħabulu xebgħa bil- bsaten u wara jiġi mitfugħ fix- xmara. Ir-Re, beżgħan li s-saltna tiegħu se tiġi rvinata, qabad lil Bertoldu u qatagħhielu għall- mewt bit-tgħalliq. Imma r-Re reġa' ħafirlu u sa ġagħal ir- reġina taħfirlu wkoll. Riedu joqgħod dejjem ħdejh biex jieħu l-pariri tiegħu. Billi kien imdorri jiekol ikel tar-raħal, meta beda jiekol mill-ikel tajjeb tar-Re, Bertoldu marad u miet. Intom qarrejja folkloristiċi, wara li assistejtu għal dil-bravura ta' Bertoidu, nixtieq nistaqsikom: Kieku kellu jitfaċċa ġo pajjiżna xi Bertoldu ieħor, taħsbu li kien jirnexxilu jdaħħal lill-iżbirr fl- ixkora7 (1) Skond id-dizzjunarju Malti-Ingliż ta' Aquilina, il-kelma bragier tfisser A sort of belt supporting hemia. Jidher li Nafras kien laqam ta' xi ħadd magħruf mill-qarrejja (qisek bħal meta llum tgħid iċ-Ċaqnu). Kien Magħruf li Nafras kien 'arġentier fqir' u li kien jilbes ħżiem ma' qaddu għax kien miftuq jew bażwi. Min jaf jgħidilna min kien7 MARBUT MAL- LOGĦBA TAL- F'żgħożiti għamilt numru ta' snin nilgħab il-futbol. Kont nilgħab fuq wara, bħala difensur, ħafna drabi bil-flokk mumru tlieta. Fost it-timijiet li: lgħabt magħhom hemm Marsascala A.F.C., Zabbar Crvstal Blues, St. Patrick's, Fgura United, u l-Corinthia Group. Din il-lista ta' kliem, jew Miklem, li qed inniżel hawnhekk, ħadtha minn dak li, bħala plejer, smajt jintqal bl-aktar mod naturali minn fomm il-plejers sħabi jew minn ta' kontra waqt li kont inkun magħhom fil-milja tal-logħba fil- qalba tal-grawnd. Il-Corinthia Group kien l-aqwa tim li qatt lgħabt fih, għax kien fih ta' l- inqas erba' plejers li kienu fit-tim nazzjonali Malti. Ninkedd ħafna meta nisma' lil-xi: kummentaturi sportivi jitkellmu fuq it-TV u sikwit jivvintaw kliem b'Malti ħażin, li qatt ma smajtu jintqal, la minn dawk li fuqhom iddur il-logħba — il-plejers infushom, u lanqas mill-partitarji li jsegwu l-logħob. U għalhekk ħażżiżt din il-ġabra ta' kliem, u t- tifsira tagħhom, biex niġbor dak li tassew huwa kliem Malti marbut mal-logħba tal-futbol: MALTA MAGĦŻULA: Hekk jissejjaħ it-tim nazzjonali Malti. IL-KARTA: Din ikun fiha l-ismijiet ta' min se jilgħab u trid tingħata qabel ma tibda j l-logħba lir-referi jew lil xi uffiċjal ieħor. line-up. Bl-Ingliż magħrufa bħala l- Jiġifieri jtajjar il-ballun 'il bogħod mill-periklu tal-kaxxa, preferibbilment barra l-grawnd. Ħafna drabi wieħed jarmi meta jkollu sieħbu mweġġa' ma' l-art, jew inkella t-tim ikun taħt pressjoni kbira. IĦABBAT: Meta l-plejer jagħti l-ballun mill- ewwel lura lil sieħbu li jkun għadu kif qassamlu; ħafna drabi 'l quddiem minn fejn ikun irċevieh. Bl-Ingliż jissejjaħ wa/l-pass. IĦASSRUHOM: Meta lil tat-tim l-ieħor tħassrilhom demmhom b'damdima ta' rebħa b'ħafna gowlijiet. Tintqal meta plejer jagħti xutt għar- rokna ta' fuq li jkun diffiċli ħafna għall-gowler biex isalva; tant li jkollu litteralment jissallab għalih. IĦOŻŻU: Tgħajjira lill-gowler wara li jaqla'- gowl, biex huwa jżidu ma' l-oħrajn li jkun qala'. JAQTA' L-LUMI jew JOĦROĠ GĦALL-FRIEFET: Tintqal għall-gowler, anki tat-tim tiegħek, li jkun ħareġ fil-vojt fil-kaxxa meta suppost li jkun qata' kross li jkunu temgħuh. Meta gowler jagħmel xena, ngħidu aħna jintefa' ma' l-art biex jilqa' ballun tassew faċli. JGĦAQQAD: Meta plejer ikollu l-ħila jaqbeż lil ta' kontrih b'mossa li tħawdu, tant li jgħaqqadlu l-menti ta' moħħu u jġibhomlu kobba. JGĦALLIMHA: Qisha bħal ta' qabilha — meta plejer juri l-ħila tiegħu li jaqbeż avversarju