TAGHRIF U TIFKIRIET MINN Ġ. Fuq is-Sur Nin inkiteb bosta sew f'ħajtu kemm f'mewtu, f'gaz- zetti u f'rivisti ta' Malta u ta' barra. F'din il-kitba ma beħsibniex in- tennu dak li diġà ntqal minn ħaddieħor iżda rridu nġibu xi tagħrif dwar il-formazzjoni letterarja tiegħu u nsemmu ħwejjeġ li nħossu. li għad ikunu jiswew għal min jidħol biex jikteb bijografija sħiħa dwar . il-mibki ħabib tagħna li, daqs kemm konna ilna nafuh bħala biċċa mix-xena letterarja Maltija, bil-kemm għadna rridu nemmnu li ilu li ħalliena għal kollox mill-4 ta' Jannar, 1972, ftit xhur biss qabel ma kien jagħlaq l-għomor ta' 92 sena. L-ewwel tagħrifa li rrid insemmi għandha x'taqsam mal-versi bik- rija li Cremona kiteb bit-taljan. F' Il-Malti ta' Diċembru, 1941, huwa jfakkar kif Dun Karm, għall-ħabta ta' l-1892-94, ''kien l-ewwel wie- ħed li wrieni kif għandi nxejjel b'subgħajja u nqabbel. Kull fejn kont inkun … moħħi dejjem ihewden biex joħ'oq u jqabbel xi vers, u għal- kemm imħabba f'hekk ġew waqtiet li kont warrabt kull studju ieħor, jien ma jisgħobbinix li Dun Karm kien nissel-fija din ix-xorta ta' mħab- ba u ġenn għall-poeżija. ' 62 - IL-MALTI Imma liema kienet l-ewwel poeżija tiegħu Fir-Rand u Riħan (p. 132) hemm sunett Lil Ommna Marija Imħabbra Omm Alla li jib- da hekk: Lilek għannejt jien l-ewwel għanja kmieni f'dil ħajja meta b'qalbi mbexxqa ħsiebi fetaħ il-ġwienaħ u fuq xbihatek hieni waqaf fil-bieb tad-dinja fi dlam kiebi … Fit-tifsir li jagħti dwar din l-istrofa Cremona jgħid li l-ewwel poe- Żija li kiteb f'żgħożitu kienet lill-Madonna (il-Lunzjata) fil-bidu ta' ħajja mudlama u ta' swied il-qalb. Minn kopja tajpjata ta' dil-poeżija li għandi f'idejja, l fuqha hemm miktub bil-linka minn id Cremona U'seritta e publicata a 17 anni — la mia prima poesia'' nistgħu ngħidu li din kien jisimha A Maria Vergine — Solenizzandosi Vannua festività dell Annunziazione nel Tarxien. Kif wieħed jistenna, f'dawn l-ewwel versi jew Ode tiegħu jinħassu influwenzi ċari tal-poeżija taljana, l-iktar tal-Manzoni, kit jidher minn dawn is-siltiet: It-tieni tagħrifa dwar is-sur Nin hija marbuta flimkien mat-tifkira ta' zijuwi Dun Bert Cassar, minn Ħal Luqa, li ismu għadni ngħożżu IS-SUR NIN U JIEN 63 sal-lum għax kien bis-saħħa tiegħu li ħuti l-kbar u jien stajna nissok- taw bit-tagħlim wara l-iskola tal-Gvern. Niftakar, darba kien ġie għandi is-sur Nin fl-Uffiċeju ta' l-Informazzjoni, fejn kont naħdem disa' snin ilu, u qalli: ''Ġibtlek ħaġa li żgur tieħu pjaċir biha'. Kollni kurjuż, saqsejtu xinhi, u Cremona newwilli sunett bit-taljan, u mehmuża miegħu biċċa karta b'nota iffirmata minnu bid-data 25. 1961 li tgħid hekk: 'Hawn għandek sunett bit-taljan, forsi l-ewwel wieħed tiegħi, li kont ktibt lil zijuk għa'l-festa ta' Sant' Andrija meta konna s-Seminarju ilimkien'. Jiena bqajt ngħożżu dak is-sunett stampat li forsi illum hu- wa xieraq li nerġa' nurih id-dawl bħala ħolqa li indirettament torbot lili u lil zijuwi mas-sur Nin: Tagħrifa oħra, did-darba marbuta mal-palk. Fl-1062 fl-Uffiċċju ta' l-Informazzjoni konna bdejna naħsbu biex niġbdu film bil-kulur fuq is-Sur Nin u konna bdejna nabbozzaw l-iscript, li fih kellu l-ikbar sehem Ġużi Mallia. Għall-ħabta ta' Ġunju ta' dik is-sena kont għad- 64 IL-MALTI dejt l-ewwel abbozz lil Cremona li, qabel ma telaq għal Għawdex, ''biex inserraħ ftit moħħi, kif għarrafni wara, kien qara fuq fuq l- abbozz u, biex l-awtur ta' l-iscript ikollu iżjed tagħrif fuqhiex jimxi, Cremona, kif qalli, '… qabel ma ġejt Għawdex, bdejt nittajpja xi noti bijografiċi … biex l-awtur ta' l-iscript ikun jista' jimxi fuqhom u jimla fejn jidhirlu xieraq'. Dan kien aktarx fl-24 ta' Ġunju. Ftit wara kien ġiebli dawn in-Noti Bijografiċi u Noti Oħra fuq xi Xogħlijiet tiegħi letterarji bil-Malti, fejn, fost ħwejjeġ oħra, kien kiteb: ''L-ewwel ma tgħallimt naqra l-kartelluni tal-Kumpanniji tal-Proża Teatrali, meta kelli madwar 6 snin, li kont immur nara maz-zijiet u nitgħaxxaq bihom fi tfuliti… Sakemm kelli mat-28 sena qatt ma tħajjart nikteb bil-Malti, ħlief xi ħaġa għall-palk li kien il-għaxqa tiegħi, u l-Malti tiegħi kien iktarx imħarbex bi kliem mexxej għall-aħħar u bla ebda kriterji gram- matikali: ortografija fuq il-widna. ' (1) Patri G. Meilak, S.J., t-Il-Malti ta' Ġunju-Setterabru, 1960, fil- kitba Il-Teatrin ta' Marsalforn, fakkar kif fis-sena 1897, meta Cremona kellu xi sbatax-il sena, kien beda teatrin f'Marsalforn, l-ewwel fid-dar t'oħtu fi Triq Sa. Marija u wara fix-xatt fuq ir-ramel, fil-beraħ. B'din il-ġibda li kellu għall-palk :na nistagħġbux li Cremona kien ingħaqad ma' dilettanti oħra li għall-ħabta ta' l-1908, ftit wara li nfetaħ id-Do- mus f'Tas-Sliema, kienu bdew jagħtu xi reċti fl-istess Domus. Għad hawn min jiftakar dawn ir-reċti bit-taljan li fihom Cremona kien ak- tarx ikollu l-parti ta' xi ''padre nobile'', flimkien ma' oħrajn li l-biċċa l-kbira llum m'għadhomx ħajjin — bħal Peppinu Manara, Camillo Debono, li kien jiġ: iben il-magħruf Imħallef Paolo Debono, l-aħwa Tommv u Charles Bonavia, minn Tas-Sliema, li wara ħallew Malta, wieħed Victor Camilleri, u l-avukat Ġużċ Pace li kien ikollu xi parti fejn jidher bħala għassies tal-ġustizzja ''in nome della legge.' (2) Sa fejn nistgħu ngħidu, qatt ma ssemmiet l-ebda waħda mill-kitbiet għall-palk li Cremona jsemmi li kien ''ħarbex bi kliem mexxej għall- aħħar', qabel Il-Fidwa tal-Bdiewa li kif nafu kienet inkitbet għall- ħabta tal-1913. Bqajna ma stajna nsibu xejn dwar dan sakemm, sew- Dan jaqbel tista' tgħid kelma b'kelma mat-tagħrif li kien ta lill-Prof. Ġ. Aquilina u li jinqara fl-istudju kritiku fit-tieni edizzjoni tal-Fidwa tal- Bdiewa (1948, p. vii). Biss hemmhekk Cremona, kien semma ''il-kartelluni tal-Kumpanijiet tal-Proża Taljana f'Tunes' waqt li hawnhekk isemmi biss 'il-karteluni tal-Kumpanniji tal-Proża Teatrali, Tagħrif minn għand is-sinjorini aħwa M. u E, Segond, minn Tas-Sliema, wa sew ftit ġranet qabel il-mewt tiegħu — u qabel ma stajna nsaqsuh fuq dil-biċċa —. il-Indiċi stampat tal-kollezzjoni Teatro im Vernacolo miġbura minn M. A. Borg, qrajna xi titoli li nistgħu nqisuhom bħala ta' Cremona: Minn dan naraw li l-ewwel tħarriġ tiegħu fil-kitba għall-palk kien bil-qlib minn ilsna oħra. Għalkemm dawn il-kitbiet aktarx li m'għand- homx mertu letterarju, madankollu, jekk għad jinsabu, jistgħu jservu għal studju siewi fuq l-iżvilupp tal-personalità letterarja ta' Ninu Cremona. Semmejna ftit ilu x'kien kitbilna Cremona fuqu nnifsu dwar l-ew- wel ġibda li kellu għall-proża teatrali. Tagħrif ieħor interessanti huwa - dak li tana fin-Net Bijografiċi li semmejna, dwar il-mod li bih huwa tbiegħed mill-klassiċiżmu meta beda jikteb bil-Malti, waqt li Dun Karm baqa' marbut mal-poeżija klassika taljana. Imma nħallu lilu jitkellem: ''Il-versi tiegħi bit-taljan li ktibt dak iż-żmien (meta kelli 18-il sena), u wara, kienu mnebbħin mill-poeżija klassika tal-Manzoni, Monti, Borghi u oħrajn ii minnhom rada' mhux ftit Mons. Psaila, kif jixhdu l-versi tiegħu ''Foglie d'Alloro'' u li jiena kont nitgħaxxaq bihom bħala, dixxiplu tiegħi tal-metrika taljana. Psaila, meta qaleb għall-poeżija Maltija, baqa' rsir tal-klassiċiżmu ta' żmien żgħożitu, li bih fil-versi Maltin sar popolari iżjed mili sata' jkun popolari li kieku baqa' jik- teb versi Taljani. Fil-letteratura Maltija, li kienet nieqsa minn kull xorta ta' prosodija letterarja, ħlief minn xi versi tad-dekan tal-poeti Maltin, Muscat Azzopardi, il-poeżija bil-Malti ta' Dun Karm fetħet epoka ġdi- da għall-poeżija Maltija li tista' ssejħilha l-Epoka tad-Deheb, li fil- poeżija moderna ta' nazzjonijiet oħra titqies bħa'a dekadenti. Meta ġejt biex nikteb bil-Malti jiena nfridt minn dik ix-xorta ta' poeżija klassika li biha kont rabbejt il-pinna tiegħi poetika, u fittixt li nagħti 66 IL-MALTI lill-versi tiegħi xeħta oħra li iktar twieġeb għal mu tal-poeżija moderna ta' Browning, Borgese, tiegħu storika) u oħrajn ta' l-iskola romantika, Din l-istqarrija ta' Cremona tieħu tifsira speċjali fi żmienna, meta kritiċi tal-lum qajla tiġihom f'rashom ii jirreġis l-ewwel mewġa ta' influwenzi moderni fost il-kitt -istil, sentimenti u rit- Carducci (fil-poeżija iżda mhux ermetika.'' 1. traw jew jinnotaw din ieba. tal-versi bil-Malti. Inħares lura u niftakar kif sirt naf lil Cremona. L-ewwel ma bdejt nisma' bih kien wara l-1934, meta jien kont i daħal bħala suġġett fil-klassijiet mill-Kwarta 'l f grammatika tiegħu kien għadu ma ġiex stampat żaw dik li kienet ħarġet f'Ma'ta, qoxra roża, b' L-ewwel surmast tiegħi ma kienx Cremona, iżda Gaetano Cauchi, l-Liċeo, u l-Malti kien uq. L-ewwel ktieb tal- f'Oxford, u konna niu ormat aktarx tawwali. a fil-Kwinta mbagħad kien għaliimni E. B. Vella; imma fis-sitt klassi, għall-Matrikola kellna 'l Cremona. Biss, lis-sur Nin kont sirt nafu ftit qabel, għax billi hu kien ħabib ta' missieri, u bżonn ikellmu, mhux l-ewwel darba li ġew flim) kien isaqsini kif jien sejjer til-Malti. Il-Matrikola tajtha fil-1937, u kien fadalli Kors tal-Letteratura. Fil-pjazza tar-Raħal Ġdid, fejn jiena u xi sena għalbiex nibda l- midħla sewwa tas-sur ħbieb tiegħi konna nil- taqgħu fil-għaxijiet biex ngħidu kelma, kemm-il darba kien ikun hemm magħna s-sur Nin u joqgħod ikellimna fuq il-Malti; l-iżjed fuq il-kotba li jkunu għadhom kif ħarġu fil-Ġabra ta' Kitba Maltija tat-tabib Ġużċ Fost dawn il-ħbieb kien hemm tnejn li kienu jafuh iżjed minni dak iż-żmien — Salvinu Farrugia, minn Ħal T; bħala skrivan fl-Empire Press, u Karmenu Pol ftit 'l isfel mid-dar tas-sur Nin, Strada Dietro Sa: arxien, li kien jaħdem idano, li kien joqgħod nt' Ubaldesca. kellhom bażi soda ta' letteratura Taljana u Ingliża u jafu jagħmlu kri- tika fina waqt id-diskussjoni li kien iko'lna. tnejn kienu għadhom jiftakru f'dak iż-żmien u Polidano llum joqgħod fl-istess triq tiegħi f'Ħal Balzan. Nistħajjel li fl-ewwel entużjażmu tiegħi kont: niffittah xi ftit lis- sur Nin biex jirkaptali l-kotba bil-Malti li ma kontx insib nixtri. Bis- saħħa tiegħu għaqqadt sett ta' Il-Malti, minbarra l-ewwel sentejn, l wara ħassilt minn għand il-Prof. S. M. Zarb, O dilna fuq il-Konkors tar-Rumanzi li kien nieda .P. Cremona kien igħi- l-Gvern fl-1935. kien wieħed mill-eżaminaturi u minn għandu smajt l-ewwel darba bl- isem ta' Ġużċ Aquilina ''tal-Birgu'' li kien rebaħ manz Taħi Tliet Saltniet. Darba, niftakar kien il-Ħadd, jien kont għadni kif ġejt lura d-dar kollni għarqan wara logħba futbol. Is-sur Nin kien ġie għandna qabel daqq nofs in-nhar. Kont diġà għaddejt il-Malti tal-Matrikola, u ftit qabel Cremona kien ħareġ fi ktieb il-biografija ta' M.A. Vassalli u Żmenijietu (1037). Dak in-nhar Cremona kien tani b'tifkira żewġ kotba tiegħu — l-ewwel edizzjoni ta' Il-Fidwa tal-Bdiewa (1936) u l-ktieb ta' Vassalli, li fuqu kitibli ismu bid-data r4 ta' Marzu, 1938. Ma' tul l-istess sena jien kont tħajjart u nktibt għall-klassi tal-Malti ta' fil- għaxija, fil-Liċeo, fejn kien igħallem is-sur Nin, u f'dik is-sena stajt nagħraf iżjed mill-qrib mhux biss il-ħila tiegħu fil-kitba u fil-gramma- tika imma wkoll il-karattru tiegħu ta' bniedem galantom u ħabib ta' kulħadd. Kont sikwit ngħaddi għalih fl-Istamperija tal-Gvern, fejn kien jaħdem bħala Editur u Traduttur tal-Pubblikazzjonijiet bil-Malti tal-Gvern, u noħorġu u mmorru nieħdu kafċ flimkien, jew, jekk ikun il-bard, ponċ għand ''Sultana'' ħdejn is-Suq. Il-kompożituri ta' l-Is- tamperija kienu drawni u jekk xi darba kien ikun barra, mill-ewwel kienu jilqgħuni u jgħiduli L s-sur Nin mhux bemm biex ma noqgħodx nitla' t-taraġ għalxejn. Kultant, meta kont inkun miegħu kien jieqaf jitkellem ma' xi wieħed tal-Malti. Dak iż-żmien kont għadni ma naf- homx il-kittieba, u tgħidx kemm ħassejtni kburi meta kien introdu- ċieni ma' P.P. Savdon u ma' F.S. Caruana l Kien ukoll ma' tul dik is-sena li jiena ktibtlu komponiment Iżtra lil Wieħed Ħabib fuq,Drawwiet li qed jinbidlu ma' oħrajn ġodda u Cre- mona tant għoġbu li qalli li beħsiebu jgħaddih lil Savdon ħalli jidher f'Leħen il-Malti, kif fil-fatt ħareġ f'fannar-Frar, 1940, ftit wara li kien ġie lura minn barra l-Prof. Ġ Aquilina. Cremona baqa' dejjem ifakkar f'din il-kitba li biha huwa ħajjarni għall-istudju tal-folklor. U f'reċensjo- ni li għamilli ta' wieħed mill-istudji tiegħi li kien ħareġ fir-rivista Lares, kien qal hekk f'Il-Malti ta' Ġunju, 1955: ''Din ix-xejra għal dawn l- istudji (dwar il-folklor Malt') tista' tgħid bdiet tidher fih minn fuq il- bankijiet tal-Liċeo — klassi ta' filgħaxija — meta s-surmast tal-Malti għażillu għall-istampa fil-ġurnal Leħen il-Malti studju miktub minnu dwar xi Drawwiet Maliin f'konkors fost l-istudenti tal-klassi tiegħu. ' Il-ħabta li kellu li jagħmillek il-qalb u jimbuttak 'il quddiem ġarrbuha bosta oħrajn barra minni u tla dubju ta' xejn hija waħda mill-isbaħ xej- riet fil-karattru ta' dan it-tip ta' ġentlom li llum sar rari ħafna. Bejn l-1937 u l-1938 id-Direttur ta' l-Edukazzjoni, Dr A. V. La- ferla, kien fetaħ Skola Soċjali (Communitv School) fl-iskola tal-Gvern ta' Ħal Tarxien, fejn kien Surmast prinċipali s-sur G. Zarb Adami. Minbarra klassijiet ta' lingwi u suġġetti oħra kienu jsiru wkoll taħdidiet 68 IL-MALTI għall-pubbliku li fihom kienu jkunu mistiedna biex jitkellmu nies pro- minenti għalliema, kittieba jew politiċi. Billi jiena kont noqgħod Ħal Tarxien dak iż-żmien niftakarhom sewwa dawn il-konferenzi 'u għadni nġib quddiem għajnejja lill-avukat C. Mifsud Bonnici, lil E. B. Vella U lil-Ġużċ Diacono, dak iż-żmien kien għadu student, meta dawn kienu il-kelliema mistiedna. F'Marzu ta' l-1938 kienet messet konferenza ta' Ninu Cremona dwar Mikiel Anton Vassalli. Ftit xhur qabel Cremona kien ġabar fi ktieb it-tagħrif bijografiku fuq Vassalli li kien ilu joħroġ biċċa biċċa f'Il-Malti għal ħames snin. Minħabba l-ħin Cremona kien tkellem fil-qosor u wera biss żewġ: naħiet tal-ħajja ta' Vassalli, dik politika u dik letterarja. It-taħdita ta' Cremona kienet milqugħa tajieb, għax, fi kliem Il-Berka tal-31 ta' Marzu, 1938, ''… il-kelma ta' Cre- mona qawwija u mimlija b'entużjażmu għal Vassalli mliet lil dawk kollha li semgħuha bl-istess ħrara, kif wera ċ-ċapċip ta' kulħadd f'għe- : luq it-taħdita''. F'Ġunju tal-1940 jiena dħalt naħdem mal-Gvern bħala Spettur Sa- nitarju u kelli nitlaq il-Kors tal-Letteratura. Mas-sur Nin. bdejt niltaqa' fuq il-vapur t'Għawdex, fejn jien u hu kellna niesna evakwati, u fejn konna mmorru aktarx nhar ta' Sibt u nerġgħu lura t-Tnejn filgħodu. Darba minnhom, niftakar konna ltqajna Marsalforn, fejn kellu mezza- nin, huwa, Ġużċ Aquilina u jien. Konna mxejna sal-Qbajjar, u qagħad igħidi'na fuq ir-razzett ta' nannuh li jinsab fit-tarf tat-telgħa ta' Mar- salforn qabel ma tikser lejn il-Qbajjar, u meta rġajna lura kien ħadna d-dar u wriena mal-ħajt ritratti ta' xi kittieba tal-Malti, fosthom P.P. Castagna u Ludovico Mifsud Tommasi. Bħala Spettur Sanitarju kienu bagħtuni bid-distrett Ħal Għaxaq. sa Birżebbuġa u Għar Ħasan. u Cremona. kien igħidli li hu wkoll, fi żmien, kellu x'jaqsam ma' Ħal Għaxaq bħala Spettur Sanitarju meta kien hemm xi każi suspetti ta' Kolera fl-1911. U kien fissirli wkoll illi l-biża' mnissel minn din il-marda kien semmieh fil-versi tiegħu Uċuh tal-Imgħoddi: … jiena wqaft u bi ħsieb sieket rajt uċuh nexfin musfara b'mod li jbażża' u fuq xuftejhom. il-Mewt ġejja mal-ħurħara. Ħassejt f'qalbi l-kesħa, ir-rogħda; dawwart wiċċi u b'daħka safja l-hemm, il-biki, il-waħx nissietni f'tarf il-għalqa xbejba ħafja … u nissietni lejl u xita, dlam imniffed minn xi berqa mita s-siġar ta' dil-ħajja ħabtu jinżgħu minn kull werqa, mita fl-għorfa dħalt minn bieba tal-egħlieqi u mxejt għas-sodda tal-mixħuta l-waqt li ruħha kienet qiegħda 'l Sidha troddha. Bil-musbieħ f'idejha x-xwejħa ġiet turini t-triq u l-għatba: kien il-bard, iċ-ċirċ u d-dalma, f'rokna tixgħel l-aħħar ħatba … Għadni nħoss f'widnejja l-għajta ta' klieb tidwi 'l bogħod u magħha maż-żaqżiq ta' ftuħ ix-xatba f'dak is-skiet għadni nismagħha ' Is-sena ta' wara, Cremona minn rajh kien ressagli ismi biex inkun maħtur membru ta' l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, li fiha jiena dħalt fit-8 ta' Awwissu 1941, flimkien ma' żewġ kittieba oħra ħbieb tiegħi, i. e. Alb. M. Cassola, ħabibi mit-tfulija Dun Karm Sant, ilum Profes- sur, u G. Zarb Adami. Fl-4 ta' Marzu, 1942 sibt ruħi elett fil-Kunsill tal-Għaqda tal-Kittieba għas-sentejn 1042-43 — l-iżgħar membru naħ- seb, għax kelli ftit iżjed minn 20 sena. Kienu żmenijiet koroh għal Malta li kienet qed iġġarrab l-eqqel attakki mill-ajru. Il-membri tal-Kunsill tal-Għaqda għal ftit kienu fel- suha meta ssejħet l-ewwel laqgħa, għa'l-bidu ta' Aprii. Għalija kienet esperjenza kbira li sibt ruħi maqbud taħt l-art ma' sitt membri oħra, fosthom il-President il-ġdid, Dr Ġ. Galea, u l-Viċi President, Ninu Cre- mona, Ġużċ Chetcuti fakkar dak il-Jum li jibqa' jissemma b'kitba mqanqla, f'Il-Malti ta' Ġunju, 1942, li minnha nisiltu xi bċejjeċ: '… Kellna niltaqgħu fil-ħamsa, u fil-ħamsa ltqajna. Wisq ma konniex, sew sew sebgħa. b'kollox, imma lkoll b'fehma waħda li nżommu ħajja l-Għaqda u l-Ilsien Malti fi żmenijiet meta kollox kien ihedded mewt u qerda. … Ma għaddiex wisq ħin … is-sirena reġgħet bdiet tnewwaħ Ħsibna li aħjar immorru nkomplu x-xogħol tagħna isfel, taħt il- b'at … Aħna, il-ħbieb tal-Malti, bqajna lkoll ħdejn xulxin. Bdejna ħin wara nisimgħu l-isparar li beda jikber u joktor dejjem … Fix-xel- ter għajjat, twerżiq, biki, talb b'a hedal Id-dwal ipetptu ma' kull tfaqqigħa ta' bomba li tinħass. Fl-aħħar, bomba jew tnejn li waqgħu dritt fuqna, tfew id-dwal għal kollox, u ku ħadd sab'ruħu fi dlam ċap- pa. Biex tagħqad, bdiet tinxtamm riħa li xejn ma għoġbitna li aktar ma tmur aktar bdiet tiżdied; u bħal daħna li tħossha trid tifgak daret magħna u xterdet ma' kullimkien … Għaddejna dwar sagħtejn f'dan il-waħx, imgeddsin ma' xulxin, b'xita ta' bombi fuq rasna u bir-rjieħ i bdew għaddejja qawwija hekk li donnhom riedu jaqtgħuna mill-art. Fl-aħħar bil-mod il-mod beda jiskot kollox …' Is-sur Nin kien magħna hemm, bil-kemm jista' jieħu nifs b'dik il-foga, u naħseb li Chetcuti għalih kien qed igħid meta kiteb: Ilmaħt ħin wara wieħed mill-ħbieb tiegħi b'nifsu maqtugh, ħwejġu bjadu bit- trab li ngħaqad fuqhom; kien qisu tmiegħek qalb id-dqiq. Anqas felaħ jiftaħ ħalqu, u f'dik il-biża u l-ġenn kollu, tkellimna aktar b'għajnejna milli bil-kliem, Nixtiequ nfakkru li meta' fl-1941, is-sur Nin wasal għasssittin wara 41 sena servizz, kien reġa' ġie impjegat fl-istess sena bħala Tra- 70 IL-MALTI duttur u Asst. Editur ta'' Il-Bidwi, maħruġ mit-Taqsima ta' l-Infor- mazzjoni tad-Dipartiment tal-Biedja. Baqa' f'dan ix-xogħol sa l-1945, meta mbagħad irtira għal kollox. Fl-1943 jiena kelli l-pjaċir li-naħdem mas-sur Nin bħala membru ta' Kummissjoni li kienet inħatret biex tlesti Memo- randum dwar. it-terminoloġija legali li l-Għaqda wara kienet bagħtet lill-Gvern. Ma niftakarx jekk kienx hemm xi ħadd ieħor magħna fil-Kummissjoni, imma naf li kien swielna ħafna xogħol u li konna ndumu sa nofs ijiel: naħdmu fih id-dar tas-sur Nin, ir-Raħai Ġdid, fejn konna ġejna noqogħdu wkoll aħna minn Għawdex għal xi żmien f'dar f'Church Avenue. Fir-rapport dwar Il-Ħidma tagħna fl-1943 Ġużċ Chetcuti jsemmi dan ix-xogħol u jgħid: ''Dan il-Memorandum inħadem b'reqqa u studju kbir minn Kummissjoni maħtura f'laqgħa tal-Kunsill. 3 ta' dan il-Memorandum insibu: ''Milli stajna na- raw, wara li flejna t-traduzzjonijiet li saru minn dak iż-żmien li beda jseħħ l-użu tal-Malti fil-Qrati, insibu li dawn it-traduzzjonijiet bil-Malti, t'emendi ta' liġijiet, jew ta' liġijiet ġodda, ma jweġbux għal kollox għal dak li jitlob il-ġie skond il-fehma tagħna dum, li jistħoqqiu kul h letterarju tal-Lsien Malti u xi mindaqqiet ukoll, , għas-sens legali tal-kelma.' F'dan il-Memoran- tifħir lill-Kummissjoni li sawritu, hemm kritika kostruttiva, u suġġerimenti li kieku l-Gvern jagħraf jimxi fuqhom żgur li jkunu ta' ġid u ta' xogħol tad-traduzzjoni bogħod, għax wara xi għajnuna għall kull min għandu x'jaqsam max- jiet tal-liġijiet ' (3) L-Għaqda kienet qed tara fil- xhur, kienet xegħlet polemika fil-ġurnali u fil- Kunsill tal-Gvern fuq it-Terminoloġija Legali Maltija, u l-Għaqda kellha 7 tippubblika bil-Malti u bl-Ingliż il-Memorandum li bagħtet lill-Gvern. biex tiġġustifika l-po mgħarraf b'xejn li jis jitika tagħha f'għajnejn il-pubbliku li mhu a' jitfa' fuqna l-ħtija ta' estremiżmu li ma jaq- hilx mal-fehmiet lingwistiċi tagħna.'' Għal bosta u bos Direttur ta' Il-Malti u f'din il-kariga mill-Gwerra 'l hawn kiteb ħafna editorjali li, billi ma kienx jiffirmahom qabel l-1964, mhux la kemm tkun taf liema huma tiegħu u liema le. Meta kont Bibljotekarju ta' l-Università (1953-1959) kont tħaddidt mal-Prof. Aquilina fuq hekk, u wara mbagħad kont ir- ranġajt biex is-sur Nin jiġi fil-Librerija ta' l-Università u jiffirmali, fil-kopji illegati i kellna mal-Melitensia, l-editorjali li kien kiteb hu. Zmien wara, milli jidher, huwa nnifsu wkoll ħass il-bżonn li jagħmel lista ta' dawn l-editorjali u minn żmien għal żmien kien jirrevediha u jagħtini kopja. L-aħħar kopja riveduta tasal sal-1963 għax, kif għidna, mill-1964 imbagħad bdew joħorġu fuq ismu meta jkunu tiegħu. a li ma nagħmlux ħażin nistampaw l-aħħar lista li kien tana:- Is-sena 1945 Xi tfisser għalina — Marzu, 1945: pp. 3-4. Il-fedd tal-Lsien Malti — Marzu, 1948. pp. 3-7. Il-Bieraħ u l-Lum — Ġunju, 1948. pp. 33-35. Sursum Corda — Ġunju, 1952, pp. 33-34. L-Istudju tal-Malti — Diċembru, 1952. pp. 07-98. Il-Meċenati tal-Malti. — Settembru, 1952. pp. 65-68. It-Tagħlim tal-Malti — Ġunju, 1953, pp. 33-33. Niftakru f'Min Mexxiena — Diċembru, 1953, pp. 97-98. (Għeluq il-Mitt Sena tat-Twelid ta' Ġużċ Muscat Azzopardi) Iż-Żjara tar-Reġina fil-Gżejjer ta' Malta — Ġunju, 1954. Wara Tletin Sena — Diċembru, 1954, pp. 97-99. Il-Letteratura Maltija fir-Radju — Marzu, 1955, pp. 3-4. Il-Milied u l-Ewwel tas-Snea — Diċembru, 1955. pp. 97-98. Proża u Poeżija fil-Letteratura Maltija — Ġunju, 1953, PP. It-Tagħlim tal-Malti Marzu, 1936, pp. 3-5 L-Arti Drammatika f'Malta —— Settembru, 1956. pp. 65-67. Għeluq is-Sena — Diċembru, 1956. pp. 99-101. Il-Malti fl-Iskejjel — Marzu, 19357. pp: 63-68. It-Tagħlim Grantmatikal — Ġunju, 1957. pp. 33-36. Tifkiriet Nazzjonali — Settembru, 1058. pp. 65-68. Ħrejjef, Stejjer u Kitba Oħra ta' Temi Zammit — Diċembru, 1958, pp. 97-99. Demm Ġdid: — Settembru-Diċembru, 1959, pp. 65-66. Konna aftjar meta konna agħar: — Marzu, 1961. pp. 3:6. Is-Sengħa tal-Kitba fl-Istorja tal-Letteratura Maltija — Settem- bru, 1961, pp. 65-69. Qari u Kitba bil-Malti fl-Istorja tat-Tagħlim f'Malta — Marzu, 1962, pp. 3-8. Il-Malti fir-Radju u fit-Televiżjoni — Marzu, 1963, pp. 3-5. L-editorjali msemmija fin-Nri. 4, 12, 14, 16, 19 u 23 jinqraw ukoll fl-Antoloġija ta' Proża Maltija li Cremona ġabar fl-1968 u li ħar- ġet mill-Istamperija ta' l-Università fl-1970. It-tliet editorjali iffirmati li ħareġ wara, u li jinqraw ukoll fl-istess Antiloġija, huma Ma nimitawx iż- 72 IL-MALTI żejjed (Ġunju, 1964), Monumenti f'Ġonna Pubbliċi (Diċembru, 1964) u Kittieba Maltin li għaxu qabilna (Marzu, 1966) Fl-1970 is-Sur Nin kellu sodisfazzjon jara l-poeżiji tiegħu miġbura ii ktieb Mis-Siġra ta' Ħajti, maħruġ mill-Università Rjali ta' Malta, F'dak il-ktieb Cremona għaqqad il-versi bil-Malti li kien ħareġ fl-1932 ; taħt l-isem ta' Weraq mar-Riħ ma': dawk l-oħrajn li rnexxielu jikteb sa l-1965 fuq medda ta' tlieta u għoxrin sena, kif igħid f'Lill-Qarrej. Għall-istorja nħossu li għandna ngħidu l minn din il-ġabra tħallew barra mill-inqas żewġ poeżijiet li waħda minnhom kienet dehret f'Leħen il-Malti ta' Lulju-Settembru, 1941, iffirmata ''Ras il-Far'. Nafu li tie- għu għax kien urihielna qabel ma stampaha u kien qalilna wkoll lil min kellu f'rasu meta kitibha. Aħna hawnhekk, waqt li nirrispettaw ix-xewqa tiegħu li ma jingħadx għal min hi miktuba, nistampawha ' mill-ġdid bħala poeżija fl-istil satiriku ta' oħrajn li kiteb u li jinqraw f'Mis-Siġra ta' Ħajti, e.g. ''Teddv Bov'' u ''Beatles'; Ħliefi ma jgħidlek ħadd jekk trid taf sewwa l-ewwel bhejjem u nies u f'liema rkejjen tal-Gżira kienet tgħammar, jekk trid ġewwa il-kotba tal-Qadim moħħok iżżejjen. Stejjer ħarbixt: bil-ħażen u bil-ħlewwa rbaħt il-qalb tas-setgħanin, wixxejjen ħdejja kull għerf; għalxejn tixtieq l-egħdewwa minn għolja għal oħra tat-triq tiegħi titbejjen. Iam the man li ntixkel nies biex nitla' : li għaref sfajt għax wiċċi sfiq biżżejjed, u f'daqqa siġra sirt mill-iċken xitla, Għaraft niżżejjen b'rix ħaddieħor, mejjet isem Vassali quddiem ismi, l-kitla. ħawwadlt tal-Malti biex ħaxxint il-bwejjet. Il-versi l-oħra jinqraw fuq ismu i'Il-Malti ta' Ġunju, 1946, u naħ- sbu li baqgħu barra mill-ġabra ta' l-1970 bi żball: ID-DGĦAJSA TIEGĦI (Għanja ta' Baħri Malti) Għadha tofroq il-mewġ id-dgħajsa tiegħi — il-mewġ li ħabtu għaliha minn kull naħa: il-qlugħ imċarrta jien għalibt is-saħħa ar-rwiefen u degħbien; bil-qdif ta' driegħi wassalt id-dgħajsa tiegħi i xtut kennija ejn jidħku bija darba ħallejt 'il sħabi li bil-għira imxew fid-dlam ta' moħħ u ta' qalb żgħira. Għadha tofroq il-mewġ id-dgħajsa tiegħi, ir-ragħwa f'ħalqu rajt ġej biex jiblagħha -għadu tar-ruħ; iżda mill-mewt refagħha seħer ta' moħħ u qalb; bil-qdif ta' driegħi wassalt id-dgħajsa tiegħi 'mewġa xitwija 'żiffa sajfija. Il-lum li xjieħet, ta' l-irjieħ irsira, ħal fewġa tħoss tar-rwiefen kull tisfira. - , U tarġa' tarfa' l-qlugħ id-dgħajsa tiegħi i qlugħ imraqqgħa, għar-rotta ta' xortija; u għalkemm hi tħoss it-toqol tax-xjuħija rebħet ir-riħ: tal-mewġ l-inżul u t-t'iegħi Għalxejn lid-dgħajsa tiegħi ried ibeżżagħha fuq blat jitfagħha l-għadu tal-moħħ hemm moħbi. ġol-għadira minn fejn trejjaħ bil-ħmieġ ta' qalbu l-ħmira. U tarġa' tarfa' l-qlugħ id-dgħajsa tiegħi — il-qlugħ imżewqa b'nisġa barranija li ta' smewwiet u baħar il-ħruxija tilqa' u ttuq u żżid il-qdif ta' driegħi. Jien fuq id-dgħajsa tiegħi, . bid-dmija magħha biex issebbaħha, it-terħa ndendel biex tal-Ġlieda l-Kbira għall-Baħri Malti tkun l-egħżeż tifikra. L-1 ta' April, 1946. 74 IL-MALTI Hemm ħafna ħwejjeġ oħra li nista' nfakkar imma li mħabba l- wisa' jkolli biss insemmi fuq fuq: is-sabar li bih Cremona għarbel u kiteb reċensjonijiet tal-kitbiet li bdejt noħroġ dwar il-fo'klore jew dwar il-Malti, il-qalb tajba li wera meta, fuq stedina tal-Prof. Ġ. Aquli- lina, aċċetta li jagħti xi karti u inanuskritti tiegħu jew li għandhom x'jaqsmu mal-Malti li'l-librerija ta' l-Università fiż-żmien li jien kont Bibljotekarju ta' l-Università (1953-59). 2-4) u tat-tieni fil-Maltese Folklore Review (Vol. Fl-aħħarnett, nixtieq nagħlaq billi nfakkar fl-okkażjoni sabiħa me- ta l-Għaqda tal-Folklor Malti tat ġieh lis-sur Nin bħala folklorista f'Konferenza li saret fl-Istitut Katto'iku (Sala Gonzi) nhar il-Ħamis, 28 ta' Marzu, 1968. Wara Kelmtejn ta' Merħba minn ħabibu, Dr. Ch. Cassar, President ta' l-Għaqda, niess lili li nitkellem dwar il-ħidma tas-sur Nin fil-qasam tal-folklore Malti, u mbagħad intwera film miġ- bud mid-Dipartiment ta' l-Informazzjoni, kummentarju bil-Malti li min- barra li fih xeni f'Malta u Għawdex li għandhom x'jaqsmu mal-ħajja u mal-kitba tas-sur Nin, juri 'il dan il-kittieb mill-qrib fil-ħajja tiegħu ta' kuljum ġewwa daru, imdawwar mill-kotba li tant kien iħobb. Is-sur Nin dak in-nhar kien ħassu mqanqal ħafna għal din il-wirja ta' ġieh u fl-aħħar, għalkemm ma kenitx fil-programm, kien qam jit-- kellem. Irringrazzja lil-Għaqda u lill-President tagħha u fost ħwejjeġ oħra għoġbu jsemmi lili bi kliem li ġagħilni niħmar għax ħassejt li ma jistħoqqlix. Il-karta li minna qara kien tahieli dak il-ħin stess imma jiena għall-prudenza bqajt qatt ma stampajtha. Illum li s-sur Nin ħal- liena, il-qarrejja jaħfrulna jekk noħorġu għad-dawl il-kliem tiegħu li bihom aħna nistħajlu li ried igħaddi t-torċa ta' l-istudji serji dwar il- Folklore Malti. 'Nirringrazzja lil din l-udjenza ta' nies, fosthom membri ta' Għaq- diet ta' Kitba Maltija, studenti u nies oħra li għoġobhom il-lejla jono- rawni bil-preżenza tagħhom f'din il-laqgħa organizzata mill-Għaqda tal- Folklor Malti, kif ukoll lill-organizzaturi tagħha, b'mod. speċjali lill-Pre- sident, Dr. Charles Cassar, u lis-Sur Cassar Pullicino, membru pro- minenti tal-Għaqda u kollega tiegħi ta' studji folkloristiċi, li għoġbu jitkellem fuq il-ħidma tiegħi fil-kamp folkloristiku Malti, ħidma mill- bqija wisq iċken minn dik li s'issa s-Sur Cassar Pullicino kellu l-ħila jagħtina u jżejjen biha l-letteratura Maltija bix-xogħlijiet tiegħu fuq il-Folklor Malti. '' Jien għandi biex nifraħ b'din il-ħidma tiegħu, biex ngħid hekk, iktar mill-ħidma tiegħi f'din il-ħaġa, għax hija frott ta' siġra li snin ilu fittixt li nħawwel fost l-istudenti tiegħi, meta huwa kien student, tiegħi u f'qasir żmien matul l-istudji u karriera sabiħa tiegħu beda jagħtina l-isbaħ xhieda tal-ħeġġa tiegħu fl-istudji u riċerki tal-Folklor Malti. Dwar ix-xogħlijiet tal-Fo'klor Malti tas-Seklu Għoxrin aħna ma kellniex ħlief xi ftit materjal imxerred 'l hawn u 'l hinn imħolli minn xi storiċi ta' qabel, fosthom De Soldanis, Abela-Ciantar, Miege, Badger, u dan l-aħħar Castagna, Bradiev, Patri Magri, Ilg, Ċensu Busuttil a Bonelli. Fix-xogħol ta' dawn ma hemmx ħlief xi ftit ġebliet ta' peda- menti, xogħol nieqes minn studju xjentifiku u li fuqu, maż-żmien kel- lu jinbena daqsxejn ta' palazz ġmielu li fil-bini tiegħu nista' ngħid kelu sehem kbir is-Sur Cassar Pullicino. Illum, għalhekk, għandi għalfejn nifraħ u nitgħaxxaq mhux biss b'dak li setgħet toffri l-pinna fqajra tiegħi fil-kamp folkloristiku li kelli -okkażjoni nikkoltiva flimkien ma' l-istudji tiegħi lingwistiċi tal-Malti 'dawn l-aħħar 55 sena, imma li nifraħ u nitgħaxxaq ukoll bix-xogħol tas-Sur Cassar Pullicino bħala frott ta' siġra ċkejna li ħawwilt snin. ilu — frott li miż-żerriegħa tiegħu s'issa nibtu siġar kbar fil-ġnejna tal- olklor Malti. ''Tllum is-Sur Cassar Pullicino bu magħdud bħala awtorità, tal- 'olklor Malti, mhux fostna l-Maltin biss, imma wkoll fost l-istudjużi arranin — bniedem li wasal saħansitra biex b'sagrifiċċju kbir taż- żmien battal tiegħu u ta' butu jwaqqaf fostna Rivista tal-Folklor Malti b'kontribuzzjonijiet ta' kitba folkloristika xjentifika li fiha, fost il-kit- ba ta' studjużi Maltin issib uko'l dik ta' folkloristi magħrufa barranin. 'Hekk fllum naraw illi b'riħet il-ħidma tal-Għaqda tal-Folklor Malti, jiġifieri ta' l-Iskola l-Ġdida tal-Folklor Malti, u b'riħet ix-xogħ- ijiet li qed jinkitbu f'din ir-Rivista li tagħha l-Fundatur u Editur hu- wa, l-kollega tiegħi, is-Sur Cassar Pullicino, l-istudji tal-Folklor Malti llum għandhom sehem sabiħ fil-Bibljogrefija Internazzjonali tal-Folk- or tal-Ewropa. '