ĠORĠ ZAMMIT IX-XEJRIET EWLENIN TA' RUĦ ROMANTIKA Kumment storiku-letterarju Il-letteratura Maltija twieldet bħa- la riżultat dirett tal-moviment ro- mantiku-risorġimentali Taljan, argu- ment li fittixt li nistħarreġ fl-ewwel volum ta' Storja tal-Letteratura Mal- tija (1979). Iċ-ċaqliqa kbira li ġieb miegħu s-seklu dsatax kellha tinvadi l-gżira minħabba li l-qofol ta' l-iden- tità Ewropea ta' Malta kien jinkixef l-aktar f'ċerta rabta awtomatika ma' l-Italja, fl-ilsien (kemm it-Taljan bħa- la mezz ta' kultura, u kemm il-Malti, bħala lsien popolari li ħa l-identità tiegħu billi ma żiedx mas-saff funda- mentali u stagħna b'bosta modi mit- taħdit Ewropew), fil-kultura u f're- lazzjonijiet soċjali u ta' bixra varja. Ir-rabta ta' Malta ma' l-Italja hi l- qofol tal-kisba gradwali ta' kuxjenza nazzjonali (kburija skond storja, ġel- lieda skond mentalità ġdida) fis-sek- lu l-ieħor u fil-bidu ta' dan is-seklu. Min-naħa l-oħra l-letteratura bil- Malti — miktuba minn awturi ta' kultura tradizzjonali Maltija (i.e. Tal- jana) u mibnija fuq l-eqdem saff tal- letteratura f'Malta (miktuba bil-Tal- jan) — hija għamla ta' parteċipaz- zjoni fir-romantiċiżmu Taljan. Bi lsien ta' nisel semitiku li sar Malti sewwa sew billi ewropeizza ruħu, ir-ruħ letterarja Maltija mxettla fil- ħamrija tas-seklu dsatax bdiet movi- ment romantiku li ssokta saħansitra Minn Ġan Anton Vassallo sa Dun Karm, Rużar Briffa, Anton Buttigieg, Karmenu Vassallo, Ġorġ Zammit u oħrajn hemm mixja sħiħa ta' temi, simboli, forom letterarji li jixhdu li l-identità ta' l-ewwel fażi twila tal- letteratura lokali hi romantika skond il-qafas Ewropew, u l-aktar Taljan. Din ix-xejra ewlenija ssoktat sa- kemm fis-snin sittin il-kittieba l-ġod- da — fil-poeżija, fin-narrativa, fit- teatru — qatgħuha li jitilqu l-iskej- jel qodma u jġeddu l-kitba lokali bil- li jdaħħluha fid-dinja kontemporanja tagħhom, b'rabta ġdida u partikulari mal-kisbiet Ingliżi u Amerikani, għad li l-karattru Latin tal-kultura li traw- mu fiha ma setax iwarrab. Minkejja waqtiet ta' kuxjenza differenti, ir- ruħ vera ta' Ġorġ Zammit tidħol koll- ha kemm hi fil-kwadru tan-nebħa ro- mantika li f'Malta, minħabba l-qagħ- da soċju-politika, kellha tissokta tik- ber u tisseddaq anki żmien twil wara li din l-istess nebħa ħadet. bixriet oħra f'bosta pajjiżi. X'inhu romantiċiżmu Fi kliem ħafif li jista' jgħin fil-qo- sor biex wieħed jifhem sewwa l-egħ- ruq ta' l-identità tal-poeta (u miegħu tal-letteratura kollha ta' qabel il- moviment modern), ir-romantiċiżmu jista' jitqies bħala sensibilità — ar- tistika, soċjali, politika u l-bqija — li sabet il-qofol tagħha fis-seklu dsa- tax, issoktat wara b'bosta modi u f'Malta kienet il-kawża ta' kull ċaq- liq politiku u letterarju li seħħ b'riżq dak kollu li hu nazzjonali. Ir-roman- tiċiżmu hu, qabel xejn, nazzjonalis- tiku, kontra l-kosmopolitiżmu ta' l-Muminiżmu Franċiż u l-internaz- zjonaliżmu ta' żmienna, reazzjoni oħra kontra l-imgħoddi. Ir-romantiċiżmu jemmen fis-senti- ment bħala l-ogħla wirt tal-bniedem u jwarrab ir-raġuni bħala l-akbar li- mitazzjoni umana, jistqarr l-idealiż- mu bħala l-fidi filosofika tiegħu, huwa etiku u mhux utilitarju, huwa suġġettiv u ma jemminx fil-possibi- lità ta' l-oġġettiv, ixandar il-libertà mibnija fuq l-individwaliżmu, jem- men fl-istorja u hu nostalġiku, jix- tieq idewweb l-arti kollha (u anki l-imġiba tal-bniedem) f'lirika, jew aħjar f'mużika, il-ġeneru l-iżjed maħ- bub tal-moviment. Jippreferi r-raħal (naturali) u mhux il-belt (artifiċjali), huwa reliġjuż u mhux materjalista, hu demokratiku u popolari u mhux aristokratiku u elitista bħal bosta kulturi ta' qabel. Fil-qasam tal-kitba poetika jagħżel metafori emotivi, iqabbel flimkien ħwejjeġ li jistgħu jqanqlu passjoni, ħolm, xewqat u jfittex dak li hu vag, indefinit, inde- terminat, spiritwali. Il-ħajja hi ħolma, u l-ħolma hi l-ħajja. Minn hawn ġej- ja s-setgħa ġdida mogħtija lill-artist li joħloq mill-ġdid lid-dinja tiegħu u liċ-ċittadin politiku l-jedd li jibni għall-ewwel darba patrija għalih. Fid-dawl ta' dan l-isfond sempliċi jitqiegħed l-ewwel perijodu twil tal- 1 Anton Buttigieg — Poeta Liriku f'A. letteratura bil-Malti, u jsib postu Ġorġ Zammit bħala wieħed mill-ilħna reċenti l-iżjed rappreżentativi tiegħu. L-ispunti estetiċi L-estetika, bħala t-tiftixa u l-ist- ħarriġ tas-sabiħ, tixref f'awtur mhux biss meta jikteb iżda wkoll meta jie- qaf jirrifletti fuq il-kitba. Bi studju ta' dawn il-waqtiet tinsilet il-viżjoni li Zammit għandu tal-poeżija. Fuq naħa hu jisħaq li l-poeżija, bħall-arti kollha, ma tistax titqiegħed fi klas- sifiki u tiddaħħal fi skemi li jifirduha minn oħrajn: ''Il-poeżija, bħall-arti kollha, la hi antika u lanqas moder- na. Jekk hi vera poeżija, ma jagħmel ebda differenza jekk tlibbisha ta' Maratona Romana, jew ta' dama ta' żewġ sekli ilu, jew bil-jeans. Is-sabiħ dejjem sabiħ, tlibbsu kif tlibbsu, Hi l- profondità tal-ħsieb u ta' l-emozzjoni u s-sengħa kif jimmaniġġa l-kelma li tgħodd u mhux. il-forma. Il-poeta jħoss, iħobb, jifraħ jew jitnikket, u kif iħoss igħanni'' 1 Darba oħra jten- ni din il-fehma ta' sabiħ assolut u mhux relativ. billi jissuġġerixxi li l-artist m'għandux ifittex wisq li jis- sieħeb f'kurrenti partikulari: 'Li l- kittieb u l-artista tagħna ta' Hum ikunu aġġornati mal-movimenti intellettwali ta' pajjiżi oħra hi ħaġa tajba. Imma x'hawn fid-dinja li hu tajjeb għal kollox u m'għandu xejn ħażin7 Tkun aġġornat ma' żminijie- tek ifisser li għandek moħħ attiv u intelliġenti, li jsegwi b'interess kull żvilupp taċ-ċiviltà… Imma dan ma jfissirx li għandek bilfors tingħaqad ma' xi kurrent minnhom u. timxi Buttigieg, Qasba mar-Riħ, Malta, Freedom ĠORĠ ZAMMIT — RUH ROMANTIKA 91 miegħu… U fil-waqt li dawk li jik- tbu jew jaħdmu għax imqanqlin minn ispirazzjoni profonda, u mhux biex jimxu ma' kurrent, jogħlew bħal aj- kli, dawk li jiktbu jew jaħdmu għax miġbudin u mkaxkrin minn moda jibqgħu qishom tiġieġ igerfxu fl-art.' 2 Il-poeta, li mhux bil-fors hu l-aħ- jar wieħed li jista' jirrifletti fuq ix- xogħol tiegħu nnifsu, hawn hu mbie- għed ħafna minn dak li jagħmel fil- fatt meta jikteb. Mela hemm distanza bejn il-poeta li jaħseb (i.e. dak li qiegħed jikkummenta fuq il-poeżija) u l-poeta li joħloq (i.e. dak li qiegħed jikteb il-poeżija). Meta Zammit qiegħed itenni, bħal- ma tennew oħrajn, fosthom Dun Karm, li l-poeżija m'għandhiex tilbes il-libsa ta' moda jew żmien u l-bqija, huwa qiegħed ikun ilikjastiku, 3 jix- tieq li ma jitqiesx fi skola jew f'oħra u li jikteb skond il-ħtiġiet u x-xejriet taż-żmien li jkun. Iżda dawk li jik- tbu skond ħtiġiet u xejriet ta' żmien partikulari jiffurmaw moviment bej- niethom, u hekk jinħolqu l-gruppi u l-epoki, għaliex ilkoll jiktbu individ- walment skond: l-istess ispirazzjoni tal-perijodu. Bħal Dun Karm li ma xtaqx jitqies romantiku jew klassiku jew neoklassiku, 4 waqt li l-istħarriġ xjentifiku jixhed minnufih l-identità romantika tiegħu, hekk Ġorġ Zammit hu romantiku skond l-idjoma poetika magħrufa għaliex il-kitba tiegħu tix- hed dan il-ħin kollu. Għażla tematika, ħażna metaforika, xejriet retoriċi, binja lingwistika, għażla ta' forom u xejriet oħrajn li jiffurmaw poeżija juru li d-dinja tiegħu, bħal dik ta' l-ilħna ewlenin imsemmija, hi frott dirett tat-twemmin fis-sentimenti magħrufa: fidi reliġjuża mħallta ma' l-emozzjoni, qima patrijottika li tin- kludi qima lill-eroj bħala l-immortali tal-pajjiż, djalogu intimu man-natura, u l-bqija. Flimkien mma' l-awturi msemmija, Zammit — jikkompleta l-kwadru ta' l-aħjar waqtiet tas-sensi- bilità romantika f'Malta li issa, minn żmien poeti bħalu u bħal Buttigieg, bdiet turi rabtiet ġodda ma' l-ispi- razzjoni Ingliża ta' xi Keats, Shellev, Wordsworth u oħrajn. Il-poetika ta' Zammit, l-iżjed kif tixref f'Saltnati, hi aktar psikoloġika milli letterarja u filosofika. Jitkellem iżjed fuq il-qagħda ta' ruħu u ta' l-ambjent tiegħu bħala poeta milli fuq il-kif u l-għaliex tal-kitba. L-ak- bar influwenza fuqu hi dik tal-fil umanistiku-orazjan ta' l-estetika tra- dizzjonali, jiġifieri dik li ssieħeb flimkien is-sabiħ, il-veru u s-siewi, bħala t-tliet sisien ta' dinja li l-poeta għandu jfittex li jfisser. Il-veru huwa 2 Il-Kittieb fid-Dinja ta' Llum, 20 Rebbiegħa, Malta, Għaqda Letterarja Maltija ed. 3: Dan il-punt hu marbut l-aktar ma' Romagnosi: ''Col denominarmi… III, 1901, p. 55; L-Għaġla u l-Arti, Il-Malti, Sett. 1937, p. 89. sabiħ, u min jitkellem dwar il-veru jkun qiegħed jagħmel ħaġa siewja. (Fl-istess ħin nafu li hemm veru li m'hux sabiħ, iżda ikreħ — fiżika- ment u moralment, i.e. ħażin — u dan hu mħolli barra). Din il-fehma hi ta' nisel reliġjuż, u fil-fatt il-poe- żija ta' Zammit mhux biss tħaddan il-fidi iżda tbiddel kollox, bħall-este- tika medjevali, f'mixja lejn l-infinit divin. Fil-qasam tal-fehma tiegħu dwar il-poeta Zammit jieħu sehem fl- aspett mistiku-Platoniku ta' l-estetika klassika. Skond din l-interpretazzjoni magħ- rufa, il-poeta hu ħlejqa superjuri, speċjali, ta' nisel divin, u l-arti mhux biss hi sublimi iżda hi reliġjuża, kwa- Żi teoloġija f'versi. Mill-Psewdo-Lon- ġinu sa Vico, Herder u Schlegel din il-fehma sabet żviluppi u xorti mill- akbar, anki f'Malta, l-aktar f'Dun Karm5 u f'K. Vassallo.6 Dan kollu jista' jinġabar f'din is-silta li, flim- kien ma' l-elementi msemmijin, tis- suġġerixxi wkoll il-motiv. tat-tisfija li l-poeżija, bħar-riti tal-magħmudija, iġġib fil-bniedem: l-għana, bħat-talb, igħaqqadna mal-Mulej, u jsaffi l-qalb. 7 Din il-fehma ċentrali hi motiv ta' għaqda tematika fl-awtur għaliex is- sieħeb flimkien lill-esperjenzi diffe- renti li jesprimi u 'tgħammidhom' Il-prietka tan-Natura Bħal bosta oħrajn, Zammit jibni s-santwarju tiegħu fi ħdan in-natura tal-ħxejjex u tal-bhejjem, waqt li jwarrab lill-bniedem, meqjus sikwit, bħal f'Buttgieg, bħala aġent tal-ħa- żen. Fl-istess ħin jippersonifika, jew aħjar jantropomorfizza (jagħti bixra umana) lil kulma m'hux uman. Il- lirika pajsaġġistika hi kważi dejjem lokalizzata, tieħu r-ruħ minn post magħżul, u rari hi anonima jew bar- ranija. Dan hu l-aspett topografiku ta' Zammit li hawn jikkuntrasta ħaf- na man-natura anonima, bla lokal storiku, dejjiema, ta' Buttigieg, leħen ieħor li jkanta fis-santwarju tal-veġe- tazzjoni. In-natura ta' Zammit hi storika, teżisti xi mkien, għandha sensiela ta' kwalitajiet li l-qarrej Malti jista' jkun jafhom minn qabel. Bħala l-poeta tal-postijiet u tal-ħini- jiet (xejra li tressqu lejn Rużar Briffa, imqar jekk dan hu iżjed ħer- qan li jillustra d-deżolazzjoni milli l- faraġ bis-saħħa ta' din l-għażla), 8 Zammit hu l-vjaġġatur tal-pajsaġġ Malti. Donnu hu l-gwida ta' l-imkej- jen tipiċi, jinnamra ma' l-ismijiet u jinqeda bihom biex, fost l-oħrajn, iżid ma' l-aspetti alliterativi u ritmiċi tal-versi. Is-sens tal-vjaġġatur ġew- wieni u fiżiku, mistiku u kurjuż, hu preżenti l-iżjed f'Il-Għanja tas-Seba' Egħrien u f'Il-Għanja tas-Seba' Niċeċ, iżda huwa s-sens ewlieni li jagħżlu mill-oħrajn u ftit jew wisq jinħass f'kull lirika li tidħol fil-qa- sam wiesa' tan-natura veġetativa u pajsaġġistika. Hawn jixirfu bla ma jieqfu l-verbi Ctfr., fost l-oħrajn, Poeta titwieled, ma ssirx, Il-Malti, Ġunju, 1931, p. 42; Dell u Dija, Non Omnis Moriar, Grazie del tuo sorriso, vv. 6 Cfr., fost l-oħrajn, Alla taż-Żgħażagħ, Malta, G, Muscat 1939, pp. 18, 22 u 86. Metamorphosis, Holm, Deżolazzjoni, Nofs in-nhar sajfi, Lacipmae verum. ĠORĠ ZAMMIT — taċ-ċaqliq (e.g., nitla, ġejt, inżilt, ejja, ħrabt, inxtħett, ħriġt, ġbidt, dħalt u bosta oħrajn) li jżidu mal- qari tal-poeżija l-impressjoni ta' mawra turistika jew esplorativa. Il- poeta li qiegħed jivvjaġġa skond l-is- pazju m'hux għajr ruħ li qiegħda tiv- vjaġġa skond il-qagħda ġewwiena, psikoloġika tagħha: Il-mixja tidher fiżika u hi spiritwali, tinħass bis- sensi waqt li sseħħ fil-kuxjenza. Il- bniedem fisser poetikament dak li ħass billi biddel l-astratt u l-ispirit- wali f'fiżiku u f'pajsaġġistiku. Wara kollox, il-poeżija m'hix ħlief sforz estetiku biex il-ġewwieni jinħareġ f'għamla figurativa. Dan il-punt jis- sokta juri li mqar meta l-poeta jrid jaħrab,9 l-escapism qatt m'hu pos- sibbli fl-arti, u l-aktar fil-poeżija li hi, aktar minn ġeneri artistiċi oħra, id-dokumentazzjoni psikoloġika l-iż- jed fidila ta' tiġrib uman. L-escapism bħala xewqa hu preżenti, bħalma hi din ix-xewqa f'kull bniedem; l-esca- pism bħala qagħda vera hu impos- sibbli, bħalma hu fil-ħajja, anzi l-arti nnifisha tfixkel u teqred ix-xewqa billi tressaq lill-bniedem (li jrid jaħ- rab) lejn il-qofol (i.e. ir-riflessjoni fuq l-oġġett tal-ħarba, l-aspetti tal-ħajja li jinsabu kkonċentrati fir-ruħ uma- na, u l-iżjed f'ta' l-artista). 'Din il-poeżija ''misruqa'' — min- natura 10 hi ċerimonja reliġjuża. Bejn Alla li ħalaq u l-maħluq m'hemmx għażla, anzi fiha mhux biss hemm is-seħer u n-nostalġija li jressqu lill- ġisem tas-sensi lejn l-ispirtu, 11 iżda hemm superjorità li m'hix biss este- RUĦ ROMANTIKA 93 tika iżda wkoll morali; in-natura mhux biss hi isbaħ mill-bqija tal- ħolqien iżda hi itjeb, fidila f'kollox lejn il-programm ta' l-univers. 12 Din ukoll hi psikoloġija tipika tal-poeti tal-pajsaġġ (id-dinja tal-veġetazzjoni, ta' l-annimali, tal-kampanja), u minn Wordsworth, Jammes, Fogazzaro, Zanella, Foscolo, Leopardi, Bauds- laire, sa Buttigieg, Briffa u oħrajn din il-fidi tnissel id-djalogu ma' l- ambjent naturali. Minflok jiddeskrivi (ħaġa li poeta veru ma jagħmilha qatt), il-poeta jġarrab, iħoss l-amb- jent, iwaħħdu miegħu u jitkellem bl- ilħna ta' l-oġġetti, tal-postijiet u tal- ħlejjaq. Xi drabi bħala vittma, drabi oħra bħala ''qassis', drabi oħra bħa- la namrat, il-poeta hu dejjem ir-ruħ li tiżvolġi djarju ħerqan magħha nni- fisha, imqar jekk 'l hawn u 'l hinn il-forma grammatikali tiegħu hi dik tad-djalogu, ta' l-indirizz jew tat-tal- ba. Il-poeżija ta' din ix-xeħta hi, fil- qofol tagħha, monologu kiebi f'għam- la ta' taħdita li tikkomunika. Fil- waqtiet l-iżjed poetiċi, kull artist, bħal kull intellettwali, ma jagħmilx ħaġa oħra ħlief monologu. Li kieku wieħed kellu jżarma psikoloġikament dak kollu li t-test juri grammatika- ment, din il-verità titla' fil-wiċċ minnufih. Fidil lejn it-tradizzjoni mhux maq- tugħa mibdija minn xi Ġan Anton Vassallo u mseddqa iżjed tard minn xi Dun Karm u oħrajn ta' nebħa pat- rijottika, Zammit jissokta l-lirika tal- fidi fin-nazzjon. Għall-ewwel darba fl-istorja, ir-romantiċiżmu daħħal bis- 9: Cfr, Lill-Imħara, vv. 12-14 u siltiet oħrajn. Għajn Riħana, v. 7. L-Egħrien. tal-Fatati, vv. Gelmus, vv. l-12, 17-24; Lil Werżieq tal-Ħarrub, vv. saħħa kollha s-sens tad-distinzjoni kburija taċ-ċittadini minn dawk ta' kull art oħra. Bil-kixfa ta' dan is- sentiment Malta kisbet hi wkoll il- fidi fl-identità kumplessa tagħha u fissritu billi żviluppat il-movimenti politiċi tagħha u billi bniet lettera- tura bil-Malti, l-ilsien meqjus bħala għodda ta' għaqda, għażla u doku- mentazzjoni storika. Minn Lis-Swar ta' Malta sa Lill-Qanpiena ta' Sant' Anġlu u oħrajn Zammit. jiftaħ il- volum tal-ġrajja nazzjonali mhux biss biex iġarrab nostalġija bla fejda għal żmienu, iżda wkoll biex jegħ- leb id-distanza bejn l-imgħoddi u l- preżent u jidealizza lill-imgħoddi kbir biex dan jittieħed bħala eżempju mill- kontemporanji. Dan il-fil risorġimen- tali, ta' nisel Mazzinjan, sab l-aħjar espressjoni f'Dun Karm, iżda f'Zam- mit hu mfisser b'kalma. Dan il-motiv jagħti lok għad-dħul ta' kredu ieħor tar-romantiċiżmu patrijottiku: il-qima lejn l-eroj. Zammit jagħżel lil Dun Mikiel Xerri, bħalma għamlu oħrajn. L-eżempju li l-awturi riedu jagħtu lill-poplu tagħhom kellu jinbena fuq l-eżempju ta' ġemgħa ta' persunaġġi ta' immortalità storika li issa tbiddlu fi profeti dejjiema ta' nazzjon ħieles. Il-waqt tar-riflessjoni F'waqtiet oħrajn ir-ruħ, tinqeda jew ma tinqediex bl-ambjentazzjoni pajsaġġistika, hi l-eremit ħiemed li jirrifletti quddiem il-veritajiet billi jistħarreġ is-sabiħ. Ninsabu mill-ġdid fi ħdan il-limiti ta' l-estetika msem- mija fil-bidu: dak li hu veru huwa sabiħ (i.e. il-poeta, bħala kattoliku, jeskludi li l-poeżija għandha ''titħam- meġ' ukoll bil-veru li hu ikreħ, fiżi- kament u moralment). Din il-fehma klassika, ta' nisel Platoniku, twassal għall-konklużjoni li l-ikreħ m'huwiex veru, jew aħjar li l-ikreħ u l-ħażin huma (klassikament) in-nuqqas tas- sabiħ u tat-tajjeb rispettivament. Bħala effett ta' dan, Zammit, bħall- biċċa l-kbira ta' l-awturi lokali tat- tradizzjoni (minbarra xi Ġużċ Ellul Mercer u xi Karmenu Vassallo ta' l- ewwel perijodu), ma jidħolx f'oqsma umani li jistgħu jxellfu din id-dehra pożitiva u reliġjuża tal-ħajja. Minn hawn ġejja l-bixra devota, mimlija fidi tal-poeta, ir-ruħ li tterraq fuq l- art bi ħsiebha fis-sema, l-għajn li tara l-werqa biex tilmaħ lil Alla, il-Web- ster ta' T. S. Eliot li jara l-kranju taħt il-ġilda.14 Fi kliem ieħor, taħt l-oġġetti, il-pajsaġġi, il-ħlejjaq, Zam- mit jaqbad it-tektik tal-verità divina, l-id moħbija li fasslet kollox. Fil-parti jsib is-sħiħ, fiż-żgħir jilmaħ il-kbir. Ninsabu, ftit jew wisq, f'wieħed mill- isbaħ waqtiet tal-poetika Pascoljana tal-poeta tifel, l-adult sempliċi li jġar- rab bla ma jifhem, ilaqlaq mingħajr ma jista' jitkellem għaliex il-misteru jidher madwaru waqt li jinsab ġew- wa fih, jidher mifrux fl-univers bla truf waqt li jinsab magħsur fl-ispirtu tiegħu. Studju itwal f'din id-direzzjoni jressaq lil Zammit iżjed lejn żmien- na, ibiegħdu bla ma joħorġu għal kollox mill-esperjenza romantika u 13: B'reazzjoni għal din il-viżjoni, l-awturi moderni tas-snin sittin fettħu l-qasam tat- temi letterarji biex jinkludu wkoll dak li tqies tradizzjonalment bħala estetika- ment u moralment negativ. ĠORĠ ZAMMIT — RUH ROMANTIKA 95 jġiegħlu jittawwal kemm kemm fuq m'għandhiex, minn din ta' qabilha: dinja li għandha, daqskemm id-dekadentiżmu.