-Knisja Arċipretali tal-Gudja) Fuq in-naħa tax-xellug tal-Knisja Parrokkjali tal-Gudja, fuq in-naħa ta' l-Altar il-Maġġur, insibu l-Altar ta' San Franġisk di Paola. Dan l-altar huwa msejjaħ ukoll l-Altar tat-Trinita' Mqa- ddsa għalkemm id-dedikazzjoni tiegħu hija lil San Franġisk ta' Paola kif fil-fatt insibu fil-viżti pastorali u dokumenti oħra'. Ġie mwaqqaf madwar l-17232 meta ingħata l-permess mill-Kurja tal-Isqof fuq talba tal-fondatriċi. Il-Knisja Parrokkjali kienet għadha tista tgħid ġdida; kienet ġiet inawgurata fl-1656 u B bil-mod kienet qed tieħu d-dehra li għandha llum. Dan l-altar kien il-frott ta' fondazzjoni magħmula minn armla mill-Gudja, Joannella Camilleri, imwielda Bonniċi. Kienet id-drawwa illi fl-istess kwadru jitpoġġew figuri ta' qad- disisn differenti. Hekk, per eżempju, fl-Altar tal-Madonna tar- Rużarju hemm ix-xbihat ta' San Duminku, Santa Katarina minn Siena, Santa Roża, il-Papa Gregorju u San Ġorġ Martri. F'dak tal-Madonna tal-Konsolazzjoni naraw lil Santa Monica, Santu Wistin, San Nikola u l-erwieħ tal-Purgatorju. F'dawn iż-żewġ altari hemm ix-xbieha ta' Ġesu Bambin. Xi drabi l-qaddisin ikollhom konnessjoni ċara mad-dedikazzjoni, ngħidu aħna, San Duminku għandu rabta kbira mar-Rużarju Mqaddes waqt li l-Ordni ta' Santu Wistin għandu konnessjoni mill-qrib mad-devozzjoni taċ-ċintura, Santa Monika hija omm Santu Wistin. San Ġorġ u San Nikola ilhom venerati mill-antik ħafna u kienu fost l-aktar popolari bħala protetturi tal-insara. Il-pittura ta' l-Altar ta' San Franġisk ukoll fiha numru ta' figuri, iżda dawn, mal-ewwel daqqa t'għajn, jidhru diskonnessi. Għalhekk tajjeb nagħtu ħarsa aktar mill-qrib lejn dan il-kwadru u l-familja tal-fundatriċi tiegħu. Joannella Camilleri għamlet il-fondazzjoni tagħha fil-1723 wara l-mewt ta' żewġha li kien jismu Lucio. Mela, x-xbieha tal-Papa Lucio qegħda hemm għax ir-raġel tagħha kien jismu Luċio. L-istess ngħidu għal-San Ġwann l-Evanġelista. Hija kien jisimha Joannella, San Ġwann kien il-qaddis protettur tagħha. L-altar huwa ddedikat lil San Franġisk de Paola, għalhekk dan il-qaddis qiegħed fin-nofs ta' dan il-grupp. It-Trinita' Mqaddsa, fin- naħa ta' fuq tal-pittura m'għandiex bżonn spjegazzjoni. Alla fuq kulħadd u protettur ta' kulħadd. It-Trinita' wkoll tirrappreżenta s-salvazzjoni, l-għan ta' kull nisrani. Għalhekk it-tliet qaddisin qedgħin iħarsu l-fuq lejn it-Trinita' Mqaddsa. Mela l-qaddisin rappreżentati fil-pittura juru-devozzjoni personali u, indirettament, anke jfakkruna fil-fondatriċi u żewġha. Fil- Viżta Pastorali tal-Isqof Alpheran fl-1745 insibu din id-deskrizzjoni: L-isqof ispezzjona altar taħt it-titlu ta' San Franġisk de Paola mibni mill-ġebel u li kellu kull ma kien meħtieġ għas-sagrifiċċju tal-quddiesa. Fil-korsija tax-xelluq tal-knisja, fuq in-naħa tal-Altar'il-Maġġur, u sabu mżejjen deċentement u provist b'dak li hu neċessarju, u b'ikona mdawra bi gwarniċ ta' l-i -injam indurat li turi fuq in-naħa ta' fuq, il-figura tal-Missier Etern u ta' Sidna Ġesu Kristu u, fil-parti t' isfel, ix-xbihat tal-qaddisin Franġisk de Paola, Gwanni Evangelista, Lucio. Quddiem l-altar hemm lampier tar-ram imdendel, bil-lampa li tinxtegħel fil-ġranet tas-soltu. Il-festa tiġi ċċelebrata bl-ewwel u t-tieni għasar u quddiesa kantata fit-tieni jum t'April, festa ta' San Franġisk di Paola. Kien hemm il-piż li jitqaddsu tliet quddisiet letti kull sena, waħda fil-festa tat-Trinità, oħra fil-festa ta' San Ġwann Evangelista u t-tielet fil-festa ta' San Lucio, Papa u Martri. Dan tħalla minn Joannella Bonniċi Camilleri, fondatriċi ta' dan l-altar. Mela fl-1745, l-Isqof Alpheran isemmi dan l-altar bħala wieħed iddedikat lil San Franġisk de Paola u nsibu l-istess ħaġa ġo viżti pastorali oħra. Barra minn hekk, il-festa ta' San Franġisk, fit-tnejn t'April, kienet tiġi ċċelebrata b'aktar sollennità mill-kommemorazzjonijiet ta' San Ġwann, San Lucio u tat-Trinita' stess. L-ewwelnett, għaliex f'din il-Viżta Pastorali nsibu żewġ kunjomi- jiet2 Kienet imwielda Bonnici u żżewġet lil Luċju Camilleri, iżda m'għandniex naħsbu li n-nisa kienu jibqgħu iġibu kunjom xbubithom bħal-luml Viżta Pastorali hija rapport dwar il-parroċċa u fiha jingħataw ukoll istruzzjonijiet. Aktarx li min kiteb ir-rapport ried ineħħi kull ċans ta' tfixkil dwar l-identita' tal-fondatriċi li waqqfet dan l-altar wara li kienet romlot. L-aħħar kliem tal-viżitatur itik x'tifhem illi ix-xewqa tagħha ma kenitx qed tiġi segwita għal kollox. Il-viżitatur ordna li tinġieb il-fondazzjoni magħmula minn Joannella Bonniċi Camilleri biex l-obbligazzjonijiet ikunu magħrufa aħjar. Mhux ħaġa impossibli li l-flus minn qbiela jew dħul ieħor bdew jonqsu speċjalment jekk, kif jidher, huma ma kellhomx tfal, għallinqas ħajjin. Fl-Istatus Animarum' tal-1695, miġbur mill Kappillan Dun Bernard Dingli, insibu familja magħmula minn tnejn biss, Lucius Cammilleri u Joannella martu. Hu kellu tnejn u erbgħin sena u hi kellha disgħa u tletin.: Ma jissem- mew ebda tfal la f'dan l-Istatus Animarum u lanqas fit-testment tagħhom. L-Arkivji Parrokkjali u testment li huma għamlu fl-1707 jagħtuna aktar informazzjoni dwarhom. Hu kien bin Bartholomew u Magdalena li kienu joqogħdu l-Gudja.t Hi ġiet mgħammda fl-għoxrin ta' Marzu 1654 u kienet bint Matteolo Bonnici u Katarina' mill-Gudja. Iżżewġu nhar is-27 ta' Ottubru 1675.5 Joannella mietet nhar il-25 ta' Lulju 1731.9 Lucio kellu ħutu: Mariutia, li kienet mart Ġovanni Zammit mill-Gudja, u Anna Lazzarina, xebba, li kienet tgħix il-Birgu. Joannella kellha żewġ neputijiet xebbiet minn ħuwa Ġovanni li kienu joqogħdu l-Gudja, u neputi minn ħuwa ieħor jismu Salvu li kien jgħix l-Isla. Żewġha, Lucio Camilleri, jidher li kien attiv ħafna fil-parroċċa. Jissemma fit-tieni Viżta Pastorali ta' l-Isqof Cocco Palmieri fl-169211, bħala wieħed miż-żewġ prokuraturi tal-Artal tal-Kruċifiss u tas-Sodalita tal-Agoniz- zanti: l-altar li jinstab biswit dak li qedin niddeskrivu. Fir-reġistru tas-Suppliche fil-Kurja tas-sena 1707 huwa msemmi bħala wieħed mill-erba' prokuraturi tal-'Fabbrica della Ven' Chiesa Parrochiale della Gudia''72. Huwa, flimkien mal-prokuraturi l-oħra, kienu qed jitħabtu biex il-bini tal-knisja jitkompla. Kien baqa' titlesta l-koppla iżda l-flus kienu spiċċaw u n-nies kienu foqra wisq biex jikkontribwixxu aktar. Għalhekk, il-proku- raturi pproponew li jintużaw xi flus tas-Sodalita tal-Agonizzanti biex jispiċċaw ix-xogħol. Fil-Viżta Pastorali tal-1709 huwa msemmi bħala prokuratur li kien intgħażel ħafna snin qabel. It-testment tagħhom ikompli juri kemm kienet għal qalbhom il-Knisja Parrokkjali l-ġdida, li għandna niftakrunbniet fi żmienhom b'ħafna diffikultajiet u qtigħ il-qalb. Fil-bidu tat-testment esprimew ix-xewqa tagħhom li t-tnejn jiġu midfuna fiha. Ħallew mitejn skud għal ruħhom. Minnhom għaxra kellhom imorru għar-Reverenda Fabbrika, jiġifieri għall-knisja, ħames skudi kull wieħed għall-altari tar-Rużarju, tal-Madonna tal-Karmnu, tal-Agonizzanti u ta' Santu Rokku (Illum nafuh aktar bħala tal-Kunċizzjoni). Il-bqija tal-flus kellhom jiġu applikati fiċ-ċelebrazzjoni ta' quddies letti fi kwalunkwe knisja u altar, bil-ħlas ta' żewġ tari u ħames grani għal kull quddiesa. Wara kull quddiesa ċ-ċelebrant jew qassis ieħor kellu jgħid ir-rużarju mal- poplu. Nofs din is-somma kellha tintuża wara sena mill-ewwel mewt u n-nofs l-ieħor wara sena mill-mewt ta' l-aħħar wieħed. Parti minn dawn il-flus kellhom jintużaw għall-funerali tagħhom, xiri ta' xema u għaċ- ċelebrazzjoni ta' quddies għal ruħhom fit-tieni, it-tielet, is-seba' u t-tletin jum minn mewthom. Fl-erbgħa t'Awissu 1731 insibu supplika, jiġifieri talba, imressqa mill-prokuraturi tal-Knisja parrokkjali, Ġovanni Abdilla u Ġovanni Barbara, u mill-Kappillan Dun Marcello Gatt. Joannella kienet mietet ukoll u l-prokuraturi riedu li t-testment li hi u żewġha kienu għamlu fl-1707 jiġi effettwat. Skond din it-talba kienu ħallew wieħed lill-ieħor eredi ta' xulxin. Wara l-mewt tat-tnejn riedu li l-ġid tagħhom jintuża għaċ-ċelebrazzjoni ta' qud- diesa kuljum. Fil-kas li d-dħul ma jkunx biżżejjed kellhom inaqqsu mill-quddies, u jekk id-dħul ikun iżjed kellhom iżidu in-numru tal-quddies mingħajr ir-reċitazjoni tar-Rużarju u jħallsu biss żewġ tari. Eżekuturi ta' dan kellhom ikunu l-prokuraturi tal-Veneranda Fabbrika tal-Knisja Parrokkjali li kellhom jamministraw il-beni u l-flus. Ħallew ukoll uqija kull sena lil-istess Rev. Fabbrika. ' Illum dan l-altar iżejjen il-Knisja, iżda forsi ftit jaħsbu fl-istorja tiegħu u ta' l-altari l-oħra u kif in-nies kienu jikkontribwixxu biex il-Knisja Parrokkjali tieħu forma kompleta. Xi wħud kienu jikkontribwixxu xogħol jew xi ftit flus milli kellhom. Oħrajn, bħal Lucio u martu li kienu tat-tajjeb, setgħu joffru aktar. L-għaqdiet bħal dik tal-Agonizzanti wkoll taw sehemhom. Il-Knisja Parrokkjali kienet iċ-ċentru tal-ħajja tar-raħal u min kien jagħmel kontribuzzjoni lill-knisja kien ikun qed jagħmilha lill-komunita' kollha. (Nixtieq nirringrazzja lid-diretturi u l-istaff tal-Kanċellerija tal-Kurja Arċivoskivili u tal-Arkivji tal- Mużew tal-Katidral Imdina u lill-Arċipriet tal-Parroċċa tal-Gudja għall-għajnuna tagħhom fir-riċerki tiegħi.) Riferenzi 1 Tant hu hekk li fil-festa ta' San Franġisk, it-tnejn t'April, kienet issir quddiesa kantata u għasar waqt li fil-jiem tal-qaddisin l-oħra u tat- Trinita' kienet issir quddiesa letta. Viżta Pastorali Alpheran 1729. 3 Viżta Pastorali Alpheran 1745. Status animarum kienet lista tan-nies tal-parroċċa li l-kappillan kellu jagħmel kull sena u jibgħatha lill-isqof. In-nies kienu mqassmin bil-familja. Fi status animarum issib l-istat ta' kull persuna li kienet tgħix fil-parroċċa, ngħidu aħna, kenitx miżżewġa, armla, bint, oħt jew mart il-kap tal-familja. B'xorti ħażina ħafna snin jew dan ma sarx, jew il-kopja ntilfet. L-età tagħha, skond ir-registru tal-magħmudijiet, kella tkun wieħed u erbgħin. Jidher li l-Kappillan ma kienx jiċċekkja mar-reġistru imma kien joqogħod fuq l-età li kienu jtuh in-nies. Żbalji fl-età ma kienux rari dak iż-żmienl Arkivji Knisja Parrokkjali Gudja, Reġistru taż-Żwiġijiet 2, f 55. Arkivji Knisja Parrokkjali Gudja, Reġistru tal-Magħmudijiet, 1555-1675, f 934. Arkivji Knisja Parrokkjali Gudja, Reġistru taż-Żwiġijiet 2, f 55. Arkivji Knisja Parrokkjali Gudja, Reġistru tal-Imwiet 3, 1679-1774. 0 F'dawn u f'dokumenti oħra konnessjonijiet mal-Kottonera jissemmew aktar milli mal-Belt Valletta. Per eżempju kellhom min jiġi minhom fil- Kottonera u t-testment sar Bormla. It-tlett ibliet huma eqreb mill-Belt Valletta, fattur importanti meta n-nies kienu jivjaġġaw bil-mixi. 11 Viżta Pastorali 1692 f.162r. 12 L-erba' l-oħra kienu Anton Azzopardo, il-Kleriku Gio Maria Pace, il-M' Lorenzo Corcop u Gio Domco Cachia. 13 Viżta Pastorali 1709 f 407r. 14 It-testment u s-supplika ma jaqblux f'xi dettalji. —i — l-Gudja ssir Arċipretali - 19 ta' Lulju 2006 7 Qabel is-seklu ħmistax, il-Gudja u rħula oħra kienu jiffurmaw Bir Miftuħ. ' Ħafna minn dawn spiċċaw waqt li oħrjan komplew jikbru. 7 Fl-1436, l-Isqof Senatore de Mello rraporta li kienu jeżistu għaxar parroċċi — fosthom ta' Bir Miftuħ. il-parroċċi li komplew jikbru saru' ' arċipretali. IE tii A AT II IT 7 Ħal Farruġ inqatgħu minn Bir Miftuħ. Hekk għamlet Ħal Luqa fil-bidu' tas-seklu sbatax u l-istess Birżebbuġa fil-bidu tas-seklu għoxrin. ; Fil-Gudja nħass il-bżonn li tinbena knisja fil-qalba tar-raħal u fl-1666, ' Dun Ġwann Gatt ġarr kollox minn Bir Miftuħ għall-Gudja. Fit-13 ta' No- 1 vembru ta' dik is-sena ddikkjara li hu l-kappillan tal-knisja parrokkjali' ' ta' Bir Miftuħ, magħrufa bħala l-Gudja. Kien jixraq li Bir Miftuħ jissejjaħ) ukoll parroċċa arċipretali. Il-Gudja, bħala l-fdal ta' Bir Miftu k ħija keċi iia ti TA ja jena — RANI JA ĠEs 4