LEĦEN IL-MALTI ID-DSATAX-IL SENA LULJU-SETTEMBRU, 1949 Għadd 221-223 Studju Kritiku tal-PROF. Ġ. IS-SNIN kellha li ili naf lil Chetcuti — u ili nafu madwar dsatax-il sena, jiġifieri għall-bidu tal-moviment Malti ta' l- Università — dejjem nafu jħobb ħaġa waħda aktar minn kull ħaġa oħra u jitħaddet fuqha bl-akbar ħeġġa, Dil-ħaġa hija l-Poe- i żija. Meta konna t-tnejn żgħażagħ fl-aħjar tal-ħaj- ja, iż-żmien meta l-qalb tħoss l-aktar iż-żegħila sħuna tad-demm qawwi jbaqbaq — fil-vini, kien iħobb jiġi għandi fid-dar tal-Birgu fejn kont noq- għod meta kont għadni student, u fil-mixjiet twal tagħna n-naħa tal-Lied- na konna nħobbu nitħad- dtu fuq il-letteratura Mal- tija, ji dik il-ħabta bħal tarbija fil-fisqija. kienet għadha titrabba u trid min jieħu ħsiebha sewwa. Ħafna mill-poeżijiet li jinsabu miġbura fil-ktieb UPoeżiji'' (1945) niftakar sewwa meta Cheteuti ki. tibhom għaliex kien qrahomli qabel u l-fehma tiegħi miż kienx ibarriha Imma fuq dan iż-żmien daqsxejn imbiegħed, żmien li għandu x'jaqsam sewwa mal-formazzjoni ta' moħħu u qalbu, nisimgħu lil Ghetenti jgħidilna kif xegħel ġo fih l-ewwel xrar tal-għanja Maltija :— Għaddew aktar Minn tnax-il sena meta l-poeżija ta' Dun Karm. ħassejtha tiġbidni u ssaħħarni għall-ġmiel u għall-qawwa Kienet is-sejħa għall-Poeżijat Hekk naħseb. Niftakar l-ewwel poeżija li ġiet f'idejja kienet '' Warda li tgħid Ġrajjietha. ' Għoġbitni; tħajjart nagħmel xi ħaġa tixbahha, imma billi minn dejjem ħassejt li għandi nkun kritiku tiegħi nnifsi, għaddejt dik il-Poeżija—mhux għax jistħoqqilha tissejjaħ poeżija —mill-għarbiel tal-kritika tiegħi, u ma domtx wisq ma ħraqtha. Dik il-ħabta beda jiġi f'idejja 'Tl-Malti' u minn hemmhekk beda l-ġenn tiegħi għall-kitba u għall-poeżija. Kont nikteb ħafna, 1 nifraħ. b'dak li nikteb, biss wara jtit dak il-ferħ kien igħaddi, u l-ħafna tqabbiliet hi kont inħażżeż kienu jsibu ruħhom. fin-nar. Xi drabi waħda iew tnejn ininnhom kienu jidhru stampati, u dak kien ikun għalija biżżejjed biew l-immaġinazzjoni tixgħel mill- ġdid. u joħorġu qabda poeżiji oħra, jew aħjar, versi mqabbla bla ħajja u bla lewn, li kienu biss jieħdu lewenhom ġon-nar meta jsiru rmied. Jidher ii-Dun Karm kellu seħer kbir fuq Chetcuti bħalma kellu seħer fuq kull poeta ieħor Malti iżgħar minnu. Għax kull min jibda jiġġerra mat-telgħat ta' l-Elikonu Maltija ma jistax ma jiltaqax miegħu fil-quċċata, iħobbu u jimitah għall-inqas għal xi żmien, sa ma l-poeta iżgħar isib u jafferma, l-indipendenza. tie- għu. Dun Karm lil Chetenti żagħżugħ influwenzah ħafna bħalma influwenza ħafna lil Delia, għax min tħobbu jiġbdek u Dun Karm lil Gheteuti, ammiratur tiegħu, ġibdu sewwa, Qajjem f'widnejk il-mewġ tar-ritmu tal-poeżija ''Il-Musbieħ tal-Mużew', u ara kif tarġa' tħossha din il-mewġa fil-għanja ta' Għetenti ''Il-Paċi'' (Melita Invicta) : Dik kienet ħalfithom: Min jaf jekk is-snin Għada jidfnu dil-ħalfa Ta' nies magħqudin, U nerġgħu fuq rasna Jinqaleb, idur, Jittajjar bħal aikla, Ħafif daqs għasfur, Naraw ġej għal fuqna Daqsxejn t'ajruplan, Tad-dinja ta' taħtu, Ħakkiem u sultan, U jifrex il-ħerba; Mur żomniu, ġa mar, Warajh ħalla l-ħasra U l-qirda tan-nar. F'dawn il-versi tħoss diwi wkoll mill-poeżija l-oħra ta' Dun Karm ''Qalbieni'. U tħoss diwi tiegħu wkoll fil-poeżija 'Iż- Żmien' (Poeżijij—aqraha u qabbilha mal-'Kelma', Imma mhux Dun Karm biss għaġen lil Chetcuti. Għaġnu wkoll, għalkemm inqas, Cuschieri, Jekk taqra l-poeżija ''Nem. men'' (Poeżiji) lil Cuschieri tħossu sewwa, u miegħu, għalkemm inqas, tħoss ukoll lil-Dun Karm fil-'Warda li tgħid Ġrajjietha''. Aqra dawn il-versi u tara kif f'widnejk tisma' l-mewġa ta' qtigħ il-qalb ta' Cuschieri : Miexi u naħseb, Fil-moħba ta' ħsiebi, Rajt jitqalleb bħal baħar ta' dmugħ; Rajtha l-ħajja bħal dgħajsa titbandal Taħt sħab ikreh fis-sema miġmugħ. Diwi ta' Rudvard Kipling—darba biss—nisimgħu fil-poeżija tiegħu: ''Stenna sa Għada'' (Poeżiji), U tfakkrek fil-''Ġganti. ja'' ta' Ġorġ Pisani, li jiġi xi ħames snin ikbar minnu, il-poeżija VVilla Rumana'' (Poeżiji). Min iqim awtur jieħu minnu issa ħa- ġa issa oħra, xi drabi mingħajr ma jrid, l-aktar jekk dil-qima tkun bdiet fiż-żmien bikri tal-ħajja: meta l-personalità tagħna. bħal frotta mhux misjura tkun għadha qed tistenna l-istaġun tagħha biex issir u tieħu lewnha. Imma kull poeta, ii hu tassew poeta, għandu n-nota li hi tie- għu—in-nota li tagħżlu u tagħarfu minn oħrajn. U Chetcuti għan- du n-nota li hi tiegħu wkoll, nota li ħarġet minn ġo fih bħalma ma ħarġet minn ebda poeta Malti ieħor, Xinhi din in-nota2 Imħabba għal-Tisien Malti7 Din in-nota tinsab f'kull poeta Malti għax krilha kitbu fi żmien meta lsienna kien immaqdar, u għalhekk bħala reazzjoni kienu jħossu l-bżonn li jfissru r-rabta, tagħhom miegħu, L-imħabba għall-Malti mħi- jiex nota ta' poeta wieħed. Tista' tgħid li hi nota tal-poeti Mal- tin kollha. Mela xinhi din-nota2 Imħabba għal Malta2 Tanqas.: Għax forsi mhix l-imħabba għal Malta Maltija li rabbiet f'sider il-poeti tagħna l-imħabba. għal-Lsien Malti2 In-nota li tagħżel HI Cheteuti, li tagħżlu fost il-poeti l-oħ- rajn, hija l-Għanja tal-Funilja. Ħadd bħalu din l-għanja ma għannieha hekk b'mod naturali, u trid tkun missier jew omm biex tifhem dan i qed ingħid. Imħabba għall-ulied, il-misterju tat-twelid, l-aktar it-twelid ta' l-ewwel tarbija, l-ewwel twerżiqa ta' tarbija ġdida, it-tħassib u d-diqa ta' l-omm li tħobb u tbati, din hija n-nota ta' Crużċ Chetcuti, nota li ebda poeta Malti ma daqqha tajjeb daqsu. Nuri dan li qed ingħid bil-versi tiegħu. Oħtu kien ser ikollha l-ewwel tarbija, u l-ewwel tarbija hija l-ewwel esperjenza tal-misterju tal-maternità li bħal siġra tagħti minn ġisimha ġisem lill-ħajja ġdida, il-ħajja mistennija fis-skiet meta hija titħasseb weħidha, issu ferħana, issa mbeżżgħa fuq is-siegħa li qiegħda toqrob :— F'ħajtek ġrajja oħra nkitbet, omm żagħżugħa, Minn. qalbek safja daqs kemm safja l-warda Li tiftaħ. fi ġnien Mejju, Ġrajja oħra dak in-Nhar issawret minnek, Tlaħħmet u twaħħdet ma' kull jum li jidħak Jew jibki mgħajjeb fuq il-mewġ tal-Ħajja. Kont ilek żmien, għad-dawl ta' lampa ċkejlina, Taħdem u tħabrek. Bi tbissima f'fommok Tara ic-xocħol liela', u tifraħ. Dak il-ħena Kien jixref ta' sikwir f'għajnejk u juri It-tqonqiliet ta' ruħek, Ta' ruħ li qatt mu tat dell ta' mibegħda. Inti kont taf li Nin iqis il-ħajja Tal-kotra tal-bnedmin u b'għerfu jliġġem Il-ħarba tas-snin twal, kellu merfugħa Għalik, ja omm żagħżugħa, Ġrajja ħanina li ser tferraħ. darek, Inti kont taf, u tamtek kienet kbira, U l-ħrara li ssir omm ma. kinetr fqira, Kien qed iberbex dak in-Nhar: fis-saltna Ta' ħajta dlam u oħra dawl id-dinja Kienet għadha mostura; ir-riħ minn. barra Kien qed isellem b'għanja lir-rebbiegħa. F'kamartek ħiemda kien hemm dwal bil-kotra; Fuq wiċċek kellek sfura kiesħa kiesħa, F'għajnejk ħarsa ta' biża', Harsa li mtliet bid-dmugħ… 'mma x'inki tibża' 7 Għax qed titriegħed, qalbek tħabbat qawwit Tibżax: min ħabb is-Sema jħobbu. Wara l-imrar u x-xewk hemm ward u ħlewwa Hemm milja ta' ferħ kbir bla ħjiel ta' dnewwa. 6ġ Kien qed ibexbex dak in-Nhar; minn qalbek Ħarġet f'lehġa ta' mħabba għajta maħnuqa. Fuq wiċċek xtered ġmiel ta' daħka ħelwa, Għajnejk tbissmu ferħana, U d-dmugħ tal-hemm ġo ħarstek f'daqqa silet Xħin għadda b'wiċċ il-ġid is-sħab tan-niket. Haddant ma' sidrek l-ewwel darba f'ħajtek Tarbija tiegħek, frott ta' mħabba safja ; Int, dak in-Nhar, ħassejt xi ħaġa tiġbdek, Tqanqlek kollok kemm int u triegħed demmek, U fraħt imħeġġa u bist lil dak l-Imwieled. Ifraħ, onim twajba, b'dak il-ġmiel ta' tfajjel; Hares lejn aeiċċu: l-għarqa ħa minn wiċċek; Hures f'għajnejh: seher ghajnejk siltulek; Dak Vinti tlabt u setaqt, Alla taħulek, F'dawn is-sittax-il vers li ġejjin 'PF'Lejlu tal-Milieb' me- ħudin mit-tieni ktieb ''Melita Invieta'', il-posta jagħtina kwadru sentimentali ta' l-omm li sfat armila fi żmien il-gwerra, kwadru ji jfakkrek fis-sentimentaliżmu ta' Edmondo de Amicis. Il-Milied t It-tarbija ltima minn missierha, imxaħxħa fin- nieqa, ma taf xejn bil-hemm ta' ommha, hemm kbir li jin- ġabar f'demgħa ma' xfar għajnejha magħsura mill-qalb tagħha muġugħa: — Fil-kamra, mingħajr ħoss, rieqda t-tarbija, B'idhu taħt rasha, bl-oħra fuq ħaddejha, 'Toħlom. bil-ward, bil-ġmiel wis-sebħ tas-sema, U kemm kemm tbexxaq, imbissmin, rofftejhu. F'hoġor it-tieqa tċeref l -0min. żagħżugħa, Tfittee b'għajnejha lil-vi ħadd fid-dlam, Harsitha mkeffna ġewwa. star ta' niket, U qalbha, mriegħdu, tħabbat… għaliex dam. Fis-skiet u f'dak il-baħħ, b'ilħna tal-fidda Jidwu, ferrieħa, l-qniepen tal-Milied, F'mewġa ta' hena jagħtu l-bara l-kbira Tas-Sliem li ġieb Ġesti, bla dmugħ u ġlied. Tbennen, ħosbiena, l-omm lil bintha ċkejkna Fil-waqt li tmelles xagħarha b'wiċċ idejha, f Missierek ma jiġix u, mal-ħsieb, demgħa Ta' swied il-qalb tilma fi xfar għajnejha. Poeżijiet oħra sbieħ ta' l-istess hatura huma ''Nadja Vera'' (Poeżiji), Lil Binti' u TUliedi', l-aħħar tnejn miġjubin til- U'Musa Maltija '. Għidt li ebda poeta Malti ma jinterpreta r-rab- ta tal-missier u l-omm ma' l-ulied daqs Chetcuti, Imma, xi ħadd jista' jistaqsi, Karmenu Vassalio ma kitibx poeżiji lil- uliedu wkoll: ''Lil Ibni Herman Baruch ', Lil Ibni Oliver Paul, u oħra Lil Marti'7 Kiteb u l-poeżijiet li semmejna huma sbieħ tassew imma, tniħħi xi versi fil-poeżija 'Lil Binti'' ma tistux issejħiilhom interpretazzjoni tal-maternità u tal-paternità imm espressjoni tat-temperanent intellettwali tal-poeta, aktar ritratt tal-personażità tiegħu ħajja u bosta drabi qalila milli ritratt tie- għu bħala missier. Mill-paċi tad-dar għall-għagħu tal-gwerra hemm qabża li, għalkemm hi kbira, tista' ma tkunx akbar mill-ispazju li jbiegħed tieqa minn oħra fil-faċċata ta' l-istess dar. Il-poeta tal-paċi fil- familja messu jgħix bħalna fiż-żmenijiet koroh tal-gwerra, u kiteb għalhekk ħafna poeżijiet imqanqlin mit-taqtigħ il-qalb tal- gwerra li għal tliet snin bu għex ma' l-eluf ta' Maltin fit-triqat jew fuq xogħlu, inkelia ġo xi kenn waqt l-attakki mill-ajru — sigħat ta' biża' u qlubija immu dejjem ta' taqtigħ il-qalb meta ħadd ma kien jista' jgħid jekk kienx hemm miktub għalih li siegħa wara kellu jibqa' mal-ħajjin, iġarrab u jbati magħhom inkella jmut maqtul u jsib l-aħħar mistrieħ fit-trab tal-ħerba. Bigħat koroh tassew għall-missier li jħobb 'l uliedu, u kif rajna l-poeta lill-familja tiegħu jħobbha ħafna, qiegħda f'qalbu bir-ruħ, bid-demm u bil-laħam tagħha kollu. Għalhekk il-biċċa l-kbira. tal-poeżiji fit-tieni ktieb ''Melita Invieta'' waħda ma' l-oħra jfakkru l-akbar ġrajjiet li Malta għad- diet minnhom nm li, flimkien, jagħmlu l-epopea Maltija tat-tieni gwerra tad-divja li l-qarrejja ta' għada għad jaqraw b'imħabba u jitgħallmu mmnha x'ħass il-poplu Malti fl-ikbar siegħa ta' ħajtu. Nistaqsu: Hemm rabta bejn il-poeżija tal-gwerra. u l-poeżija tal-familja7: Hemm rabta kbira. Int u taqra tara li hu l-istess poeta li qed jikteb. Bħal bniedem li fid-dar tiegħu għandu żewġ twieqi li jħarsu għal barra, u waħda tħares fuq ġnien u l-oħra fuq xagħri, il-poeta tagħna jħares miż-żewġ twieqi tar-ruħ tiegħu, waħda li minnha jara l-intimità tal-ħajja familjari u l-oħra l-ħru- xija ta' gwerra l thedded u toqtol il-familja. L-istess qalb poetiku li tifraħ bil-hena tal-familja, titbeżża' u titwerwer meta tara t-theddida ta' dak il-hena li hi tgħożż aktar mill-ħajja. tal-poeżiji tal-gwerra ta' Chetcuti mhi qatt marzjali; qatb mu tisimgħu jħeġġeġ għall-gwerra aktar tisimgħu jitbekka l-ħsarat tagħha, jixtieq għal darb' oħr l-għaqda tal- l-familji. Nota waħ- da. hemm fil-poeżiji tiegħu: niġġieldu bit-tama tar-rebħa għux jekk l-għadu jirbaħ dik il-libertà li aħna nħobbu nitilfu kollox su l-hena, tal-familja, imma fl-istess ħin nitolbu 'l Alla jqarrab u jwassi il-jum tal-paċi, Ċili tgħia f'ħajja ħielsa ta' ħajr u ta' dija''. Mill-poeżiji tal-gwerra laqtuni l-aktar ''Melita Invieta'', 'Jum ir-Rebħa', ''Bniedem Wieħed, ''Min Int, 'Till- Ġermanja, TArnhem'', ''Lacrjmae Belli' u oħrajn. Mhux għax l-aħjar imma għax għandhom nota profetika. Niċċita dawn il- versi li ġejjin ' mill-poeżija UVĠżermanja'' li, ma għandnjex nin- sew li nkitbet meta l-Ġermanja Nażista kienet fl-aqwa tagħha, donnu ħadd ma jista' għaliha, meta Herr Hitler kien qisu l-bnie- dem destinat biex ijassar id-dinja kollha :— Fejn sejra, ja belha2 x'int togħla) x'int tikber2 Għar miexja sultana fuq art li mhix tiegħek 2 X'int tidħak xħin tara tiċċarċar id-dmija Fil-qerq u fil-ħażen għax qiegħda tibmiegħek 7 T'għamilek għad. taħsad il-lisura. Id-demm bid-demm tħallsu. Id-dinja tkun xhiedu: Ġermanja, Ġermanja, fit-trab għad. tiġġarraf, Maħqura w imsawta. għad tisħet. dil-Glieda. Il-profezija tal-poeta seħħet mija fil-mija. Il-Ġermanja dar- ba waħda mkabbra f'saħħitha, issa titmiegħek ma' l-art tilgħaq it-trab ta' għarqub l-egħdewwa tagħha. Ghetcuti jafha tajjeb sengħet il-versi — jibnihom mingħajr tqanżiħ. u l-ħlewwa tar-ritmu tegħleb il-ħruxija tal-kliem Malti li l-ħoss tiegħu aħrax għadu ma qagħadx għal kollox għar-rażan ta' l-arti. Il-versi ta' Chetcuti jafu triqthom, isibuha malajr bħalma. għawwiem isib ma'ajr il-blata mnejn qabeż igħurn qama wara qama. Hekk Chetcuti ritmu wara ritmu jsib bla tbatija l-ħlewwa tal-versi li jlibbsu l-idejat. Ukoll meta l-frażi u l-kel- ma huma mikduda għax mhux oriġinali, il-vers ma jitkaxkarx. Kull vers ġismu ħafif isib triqet il-ħlewwa bħal ġisem is-serp li jgħaddi minn ġo ħaxix sfiq mingħajr ma jitlef triqtu. it-teknika tal-versi ta' Chetcuti hija mill-aħjar, u għalkemm it-teknika tal- vers inhijiex ir-ruħ tal-poeżija bħalma l-forn mhuwiex: in-nar ta' ġo fih, hi madankollu l-libsa xierqa ta' l-ispirazzjoni magħ- mula versi, Issa hekk kif il-libsa sabiħa tgħatti l-għera tal- ġisem hekk ukoll it-teknika tista' tgħatti l-għera ta' l-ideja li tista' tkun profonda jew superfiċjali. Għalhekk il-periklu tat- teknika tajba bu li ħafna drabi tgħatti wisq, tgħatti sa s-super- fiċjalità tal-ħsieb; sewwa sew kif libsa meħjuta tajjeb tgħatti l-irquqija tal-ġisem u tal-muskoli tiegħu, tgħattih u tostru mill- għajnejn billi tiġbed l-attenzjoni fuqha, Għalkemm nammettu dan kollu jibqa' minnu hi l-ħdim u i-tirqim tal-versi sakemm jiġu jdoqqu ħelwin fil-widna l: togħ- ġobha l-ħlewwa u tkiddha l-ħruxija. ma tistax issir mingħajr it- teknika tajba. Forsi l-armonija mhijiex il-bażi ta' kull arti u l-mużikalità waħda mill-aktar elementi importanti ta' l-arimonija' Wara li għidt dan kollu nista' nlaqqa' flimkien iż-żewġ karatteristiċi l-aktar importanti ta' Ghetcuti. Dawn huma dwar l-ispirazzjoni, l-aqwa l-imħabba tal-familja; dwar it-tekuika, l-armonija u l-mużikalità tal-versi, Studju dettaljat tal-prosodija tiegħu juri li ħaddem varjetà ta' metri. tradizzjonali, u li bħall-pċeti l-oħra Maltin Chetcuti qatt ma esperimenta, bil-vers modernist li bħalissa hu l-aktar niexxej fil-kitba tal-poeżija Ewropea imma li d-destin tiegħu għad mhux magħruf billi mħabba l-oskurità tal-ħsieb il-moderniżmu tat-teknika hemm min jaħseb ii m'għandux ħajja twila kif ukoll jemm min jaħseb li-bu l-akbar u l-aħħar żvilupp wara l-versi radizzjonali. L-aktar li jitbiegħdu l-poeti Maltin, u bħalkom Ghetcuti, hu sal-versi mħallta li lunqas tista' tgħidilhom moder- nisti għax it-taħiit tal-metri nsibuh ukoll fil-versi tradizzjonali, Kull teknika hija importanti sew jekk hi tradizzjonali sew jekk hi moderna. Imma hekk kif il-libsa mhix aktar importanti mill-ġisem li tgħatti u lanqas daqsu, hekk ukoll it-teknika rahix aktar importanti mill-ispirazzjoni u lanqas daqsha. L-ispiraz- zjoni hi l-lehma tal-poeta li tixbah lin-nar. Issa hekk kif in-nar jaqbad mill-kebs hekk ukoll l-ispirazzjoni taqbad mill-ħsieb. U ħsieb, kif tafu, huwa l-filosofija tal-ħajja. Il-ħsieb, għalhekk. mwa l-għareb tal-personalità tagħna ; il-ġebla li fil-bini żżornmi oħrajn magħha u fuqha. Kull poeta għandu l-ħsieb tiegħu, u minn dal-ħsieb li jħaddimlu moħħu u jqanqallu qalbu kull poeta ġenwin jiġbed l-ispirazzjoni tiegħu. Il-poeta irnpersonali huwa ħrafa daqs kemm huwa ħrafa l-bniedem bla personalità. Xinhuwa l-ħsieb ta' Chetcuti fuq il-ħajja, dak il-bir fond li minnu l-umanità tarfa' l-esperjenzi tagħha, esperjenzi li tagħ- milhom gwida u duttrina tal-ħajja2 F'waħda mill-ewwel poeżiji tiegħu Chetcuti ħares 'il quddiem lejn il-ħajja li kienet għadha qed tikber, il-ħajja ħabrieka u intelliġenti li tibda wara li nkunu qbiżna t-tfulija li ma tafx taħseb, u fl-aħħar żewġ stanzi ta' din il-poeżija ''Fil-Baħar tal-Ħajja'' għanna :— Jien ngħix: tal-jiem, tax-xhur, tas-snin il-mewġa Tgħaddi u tħarbat kulma ssib quddiemha; Jien nikber, nikber, u minn fuqi l-gewġa Tal-ħalel tgerbeb, srejn ma tħoss indiema. Raqdet ġo fija, mietet f'ruħi, l-ħila Tat-tifel ċkejken, mietet magħha s-sliema, Issa din ħajti, u issa dan għamilha, Għalija x'jiswew qatt7 Kuljum. id-dneiwa Nħossha tiżdied, kuljum toktor l-għedewwa. Tinma rrid ngħirha din il-ħajja. Jiena Ħabbejt u rgħext, 'ma mħabbti baqgħet sħiħa. Għaddew is-snin, bħal ħafnu rjieħ qalbiena, Minn ruħi ma ħassrux l-għanja sabiħa Ngħix sabiex ngħajiex lilha, nibqa' nqimha Till-Musa tiegħi, ta' kull ħsieb nebbieħa, Hi demmi, riżqil hija biss tbissima Titbissimli sikatt: ħlewwiet qawwija l Hi d-dawl u l-ġmiel u l-ġid, il-Poeżija, Minn dawn iż-żewġ strofi tinħass sewwa n-nota ta' swied il-qalb li sal-lum qatt ma ħalliet lill-poeta. Tabilħaqq. swied il-qa'b hija n-nota tal-biċċa l-kbira tal-poeti tagħna, forsi wkoll tal-biċċa l-kbira tal-poeżija tad-dinja. Għax il-ħajja xħin tqisha kollha kemm hi hija aktarx esperienza morra, u l-konflitti spiri- twali tagħha li qatt ma negħelhuhom għal kollox, lanqas bit- tazza tħammar ta' l-inbid ta' Omar Khavvam, sa fl-aħħar jegħ- juna. Għal din in-nota ta' swied il-qalb ġibidli l-attenzjoni wie- ħed li m'għandu ebda sehem fil-letteratura Maltija, u li meta qara xi poeti u prożaturi Maltin, kif qalli, baqa' impressjonat kemm il-kittieba Maltin huma nies qalbhom sewda—qajla fer- rieħa, - Nota ta' niket isserrep fil-kotra tal-għana ta' Ghetenti, Isimgħuha ''Fid-Dlam tal-Lejl':— Lejla, lejlu mudlama, ismagħha t-tnehida ta' vuħi: Hift kull ħajr, tlift kull tama; ma najx a'tiswieli l-ħajja; bħal dell iswed urajja, id-dell tax-xejn tiegħi ma' tul it-triq imwiegħra. jiġri miegħi. Fil-poeżija ''Minn Dawl il-Qalb'' moħtara lill-mara li kellha tkun martu għandna, bħal star nofs mikxuf minn fuq il-ħajja ġewwenija tiegħu. Għidt: 'nofs mikxuf. Le, għax ftit huma l-poeti li jikxfu mqar nofs il-ħajja ġewwenija tagħhom. Kemm kemm jiġbdu l-purtiera, kemm kemm, daqs kemm igħaddi xaqq dawl li jaqta' d-dalma ta' wara l-istar, Daqshekk biss kixef minn ħajtu Chetcuti fil-poeżija tiegħu, u daqshekk ukoll kixfu minn ħajjithom ħafna poeti oħra, għax il-misteri tal-ħajja — it-trijonfi u l-umiljazzjonijiet tagħha — jinżlu f'qalbna u jibqgħu hemm bħala tifkira kerha ta' dwejjaq li nixtiequ ma nitkellmux fuq- hom u li meta nsemmuhom nixtiequ li ħadd ma jkun jaf bihom. Dawn l-umiljazzjonijiet huma l-piż tal-memorja ta' kull wieħed minna. F'dawn l-erba' kwartini li ġejjin Chetcuti jħalli xaqq dawl jaqa' fuq il-ħajja tiegħu l-imgħoddija, ħajja li tefgħet id- dell tagħha fuq il-futur :— Bħal min. quddiemu għandu telgħa twila u mwiegħra x'jirbaħ, w għadu kemm kemm bdieha: kull waqt, għajjien, iħoss tonqoslu l-ħila, għax jilmaħ nieżla x-xemx minn tar-rebbiegħa; 'Mina meta tikbes, bajda kemm. ferrieħa, fi triqtu d-dija, jarġa' bi tbissima, jissokta t-telgħa, w jimxi b'qalb mistrieħa, ħieles mill-għawġ, mill-ħqir, minn kull tilwima. Hekk ġrali jiena, Ġew waqtiet, bla sabar, ħabbtu ma' wiċċi, mqita, l-eħrex ġrajja, :1 ttaqt is-skiet, u xtaqt is-sliem tal-qabar, għaw m'nista' nista jien f'dal-ġenni ta' ħajja ' 'Mma x-xewqa waqgħet bħal ma taqa' werqa minn. siġra mneżżgħa, xħin bħal dawl ferraħni ta' ġid, ta' riżq li jien għożżejt bil-ħerqa: ħabbejt kif tħobb il-qalb: dad-Dawl rebaħni. L-imħabba ssaffi u tirbaħ, tirbaħ id-dwejjaq ta' l-imgħoddi u tifdi l-futur, Din hi l-imħabba li taffiet id-dwejjaq tal-poeta tagħna li bħall-poeti l-oħra Maltin ħareġ il-poeżija tiegħu bħan- nar minn qalbu meta l-kelma Maltija kienet immaqdra u mże- bilħa; meta sa bejn il-ħbieb tal-Malti mhux dejjem kien hemm qima sħiħa wieħed għall-ieħor; meta, kif għadu sal-lum, it-talent nazzjonali mhuwiex rispettat għax għadha ma spiċċatx minn fostna l-idolatrija tal-medjokrità li l-inċensieri tal-faħħarin bla ras jew bla prinċipji jaħarqu l-bħur quddiemha. Billi semmejt kemm-il darba li Chetcuti huwa poeta ta' swied il-qalb ma rridx f'dil-kitba nħalli l-impressjoni li huwa pessimist. Allaħares kull bniedem imnikket kien pessimist. Il-pessimist hu bosta drabi fonqla, bniedem li ma tikkumtentah b'xejn.. Ir-riħ jonfoħlu fil-qala' u jara kollox ikrah. Bħalma kien Thomas Hardv. Chetcuti hu bniedem tal-familja; imnikket mill-għira u l-ġlied ta' bejn il- Maltin, qalbu fixgħel bid-dawl tal-qima għal dawk li jiġġieldu għall-ħaqq u għas-sewwa, għajnejh dejjem 'il quddiem lejn żmien aħjar. Bħall-poeti Maltin l-oħra hu poeta reliġjuż, kif wera ruħu l-aktar fil-poeżija tiegħu 'Ave Maria'' wara l-Kungress Marjan imnebbħa mil-Lejl Qaddis. Għal Chetcuti li jitnikket u fl-istess ħin iħares 'il quddiem mimli bit-tama jgħoddu ħafna l-aħħar żewġ stanzi fl-għeluq tal-poeżiji tiegħu fil-ktieb ''Melita Invieta'' :— Dan ħu. ż-żerniq ta' ħajja isbaħ w akbar Minn dik li għixna f'dan il-wied ta' demm. Is-sħab ma jerġax jgħatti x-xemx tal-paċi U f'ruħna d-dawl tas-sliem qatt ma jintemm, Jekk nirbħu l-għira 10 nedħelbu l-qerq u l-ħażen U nibqgħu ngħożżu l-wegħda tal-mejtin, Jekk ma ninsewx l-infern ta' waħx li rajna, Jekk ngħiru ta' bnedmin fost il-bnedmin. U hekk intemm il-kwadru letterarju ta' Ġużċ Chetcuti. poeta tal-famija u tal-ġrajjiet tat-tieni gwerra tad-dinja li għal tliet snin ħarbtu s-sliem nm l-hena ta' l-ommijiet, tal-misserijiet u ta' l-ulied li hu għanna hekk tajjeb fil-poeżijiet tiegħu sbieħ, Apprezzament letterarin li għandu jferraħ lill-poeta tagħna hija l-poeżija ta' l-akbar poeta tagħna Dun Karm li ssemmi fil- versi l-ġmilijiet fil-poeżija ta' Chetcuti li aħna innotajna f'dan l-istudju, Nagħalqu dan l-istudju b'din il-poeżija, l-iktar għeluq xieraq għall-kitba tagħna fuq Ġużċ Chetcuti :— Qrajt u tgħaxxaqt, ħubib, bil-versi tiegħek Ħerġin minn qalb fil-ħeġġa taż-Żgħużija, Għar rajtha tbusek u titgħannaq miegħek Helwa l-Kelma Maltija, Smajtkom tgħannu flimkien il-Ġmiel li iżejjen Bil-Ward u Żahar lil din l-Art Ħanina, u t-Rieda ta' l-azzar li taf ivirejjen Il-Ħolm ta' Qalb ħażina, Smajtkom ukoll titniehdu fuq il-ħsara Li werrdu, kiefra' juq din l-Art l-għedewwa; 'Mina l-biki tbiddel f'Għanja kollha ħrara Ta' Rebħ il-Ħaqq u s-Sewwa. U fuq in-nieqa ta' Tarbija ċkejkna Liema għaqal ta' ħsieb u st kelma rżina l Fil-wuqt li l-Omm. bejn ferħ u biża' msejkna Titlob sikta ħanina l Għannejtu l-Ħolma. tal-Milied, il-Wegħda Tal-Paċi u l-Qalbenin li ssieltu għaliha; Il-Waħx ta' Bniedem wieħed u l-Mibegħda 7 Ta' l-art li tnissel fiha, F'kollox qalb safja minn kull għajb ta' għira, Ħsiel ħaj li jemmen li fuq kollox Alla, U Talb li tidher fuq dil-Gżira żgħira Tas-Sliem tiddi l-Qawsalla, Agħnet issa 'l quddiem, żomm fehma sħiħa, Liġġem. bil-Ħsieb il-Ibiż tal-Fantasija; Hekk nisimgħu maż-żmien kbira u sabiħa Il-Għanja tar-Rġulija,