16 il-Hamis 5 ta' Jannar 2017 FRAK MILL-ISTORJA TA' MALTA J L-ORIZZONT L-Assedju l-Kbir tal-1565 (7) IL-MALTIN FL-ASSEDJU L-KBIR. dwar il-ġlied qalil u mdemmi li sar fuq is-swar tal-Isla u ta' Kastilja matul l- fdieni qasira ta' artikli dwar l-istorja tal-Assedju l-Kbir tal-1565, qrajna Assedju l-Kbir. Minkejja li l-Maltin iġġieldu spalla ma' spalla mal-Kavallieri fuq is-swar żonqtija biex jiddefendu r-reliġjon u lil Malta biex ma taqax taħt il- ħakma Torka, wieħed jinnota li rari u rari ħafna jissemmew b'ġieh suldati Maltin li wrew qlubija kbira matul l-assedju, għajr biss lil Toni Bajjada u xi kultant Cejlu Tonna u Luqa Briffa. Fuq dawn it-tliet personaġġi Maltin inkitbu stejjer u anke rumanzi, l-aktar meta l-isfond tal-ġrajja jkun tax-xeħta storika u teħodna fiż-żmien l-Assedju l-Kbir. HMMEHRHEBMETHUTTIBET DIETI TIELET BIR EE TTIE ET TITU ETT TPLTTI Jekk wieħed iħares lejn il- faċċata tal-knisja bażilika tal-Isla, jinnota, li fuq iż- żewġ naħat tal-gallarija hemm imwaħħlin żewġ ir- ħamiet kbar li fuqhom hemm minquxa l-ismijiet tal-Kavallieri li ħallew ħaj- jiethom waqt fit-taqbid fuq is-swar tal-Isla matul l-As- sedju l-Kbir. Ħabib: tiegħi darba staqsieni, 'possibbli li ma kienx hemm. (imqarr wieħed) suldat Malti, li kien jistħoqqlu li ismu jiġi mnaq- qax flimkien ma' dawk tal- Kavallieri għall-qlubija kbi- ra li wera waqt it-taqtigħat qliel u mdemmijin li saru fuq is-swar ta' San Mikiel, meta l-istoriċi jgħidulna li l- maġġoranza tas-suldati li ssieltu b'tant-qlubija fuq u madwar il-Forti San Mikiel kienu Maltin2' Jekk wieħed iqalleb. il- paġni tal-Istorja li jitkellmu fid-dettal dwar ir-rebħa glorjuża li l-Kavallieri u missirijietna għamlu fuq it- Torok fl-Assedju l-Kbir, in- ssibu diversi Maltin u Għawdxin kemm. bħala bdoti jew messaġġieri, li b'ħidmiethom, u' b'riskju kbir li jitilfu ħajjithom jew jinqabdu mit-Torok, kif ukoll l-eluf ta' suldati li ssieltu bi qlubija kbira fuq is-swar ta' Sant' Jiermu, San Mikiel, ta' Kastilja u s-swar li jdawru lill-Isla u l-Birgu biex finalment inkisbet il- vittorja. Din ir-rebħa storika fuq il-Mislem Tork, ma ki- nitx biss tal-Kavallieri u tas- suldati Taljani, Sqallin u Spanjoli li ġew biex jgħinu- hom, iżda ċertament kienet dovuta wkoll għall-qlubija ta' aktar minn 6,000 suldat Malti u l-poplu Malti, b'mod speċjali n-nisa u t-tfal Seng- leani li jissemmew b'ġieh kbir mill-istoriċi Maltin li kitbu dwar l-Assedju l-Kbir ta' Malta. U proprju b'dan il-ħsieb f'moħħi se nsemmi xi wħud mill-Maltin li taw xhieda tal-qlubija tagħhom tul l- Assedju l-Kbir: . Fix-xogħol: periko- luż. biex kontinwament jgħassu u jirrapportaw lill- Gran Mastru l-manuvrar u ċ-ċaqliq tal-armata Torka nsibu li Toni Guevara, Eran- ġist Xerri, Ġanni Calavar, Anton Cassia, Ġużeppi ta' Nava, Ferrandu Guevara, Indri Zahra u Ġakbu Pace… 'fuq id-dgħajjes) li kienu jgħassu lejl u nhar li l-ebda Tork ma jaqbeż il-katina tal- ħadid li kien hemm' bejn l- Isla u l-Birgu kien hemm bosta fosthom baħri Malti Arbenia u Pietru Bola. Jis- semmew ukoll għall-kuraġġ kbir li wrew tul l-Assedju ċertu Ġanni tal-Pont u Mar- tin Franġisku li kienu ppust- jati f'Bormla. Fid-Dejma Maltija jissemmew ħafna għall-qlu- bija tagħhom Mikiel Catli, Karlu t'Avila u Luqa Briffa, iżda ċertament li kien hemm bosta Maltin oħra li minkejja l-qlubija tagħhom isimhom ma ssibu mkien. e Insibu wkoll bdoti - tal-baħar li żammew it-triq bejn Malta u Sqallija miftuħa bix-xwieni tagħhom: tul l- assedju, u ħadu u ġabu mes- saġġi u aħbarijiet bejn Malta u Sqallija, fosthom jissem- mew Franġisk Bonnici, Toni Ross, Pinu d'Alov, Orlando Magro u Bertu Abela. L-aktar. Għawdxi msemmi huwa Pietru Xew- ka mlaqqam 'il-Ġurdien ix- Xiħ' — dan kien iwassal il- mesaġġi bejn il-Gvernatur ta' Għawdex u l-Gran Mas- tru La Vallette biex jgħar- rafhom jekk lit-Torok kinitx qed taslilhom xi għajnuna u minn fejn. dgħajsa għas-servizz tal- Gran Mastru waqt li Pietru Miraglia u ħames qalbiena oħra mill-Birgu kienu farrku pont li bnew. it-Torok f'Sant' Jiermu. e Bla dubju ta' xejn Toni Bajjada u Gejtu Tonna huma magħrufin biżżejjed għax-xogħol li wettqu f'kull taqbida. Pawlu Burlo, Or- lando Żabbaru Pawlu Mizzi kienu l-inġinieri tal-baħar li waħħlu f'qiegħ il-baħar tra- vi tal-ħadid, bit-tarf tagħ- hom mislut u rabtuhom ma' xulxin bil-ktajjen tal-ħadid bejn l-Isla u l-Birgu, min- naħa għall-oħra tal-Kalkara fejn illum hemm Bighi, biex l-għadu ma' jkun jista' la jaqsam u lanqas jidħol. Wistin Tabona u Ġakbu Bonnici fetħu ħbit qalil fuq it-Torok. Ġlormu Camensuri magħruf bħal liż-Żajti'' salva l-ħajja tal- kavallier Salazar. Marku Vosco kien il-qaddej speċjali tal-Gran Mastru La Vallette. L-istess. Marku Vosco u Ġlormu Burlo sfaw maqtula waqt li kienu qed iħarsu l- ħajja ta' La Valette aktarx fuq is-swar ta' Kastilja. Salvu Żabbar u Tummasu Mizzi flimkien ma' oħrajn x'ħin raw xi wħud mit-Torok qegħdin jissieltu biex jaħtfu l-posta ta' Kastilja, qabżu fuqhom, ħarbtuhom u serqulhom l- armi kollha. e. Ċertu Marku Xue- reb li kien suldat tal-kaval- lerija u Kola Buhagiar, mes- Saġġier bejn l-Imdina u l- Birgu waqgħu lsiera tal-għa- du. Meta Mustafa staqsa lil Marku Xuereb biex jagħtih tagħrif tad-difiża ta' Malta, u dan ma ried jgħid xejn, ġie maqtul minnufih. Kola Bu- hagiar kien fortunat aktar minnu għax ġie meħlus minn Malti ieħor li kien jis- mu Ġanni (kunjomu mhux magħruf) u b'hekk ħeles mill-mewt. L-istoriku John Bezzina jgħidilna li meta kien iħares lejn iż-żewġt irħamiet kbar li semmejt aktar 'l fuq, fejn l-ismijiet ' tal-kavallieri li jidhru minquxa fuqhom kie- nu nġabru b'paċenzja kbira minn Don Maurus Ingua- nez, u li fl-1965 tqiegħdu mal-faċċata tal-knisja bħala tifkira tar-raba' ċentinarju tal-Assedju l-Kbir, tgħidx kemm: kien jiddispjaċih għax f'din il-lista ma jidher l-ebda'isem ta' suldat Malti. U proprju biex jurina kemm kien hemm Maltin li b'xi mod jew: ieħor taw sehem kbir f'din ir-rebħa glorjuża, huwa jagħtina din. il-lista twila, li jien se ngħaddiha lilkom kif sibthom miktu- bin, għalkemm jidhirli li l- ismijiet ta' xi lokalitajiet, f'dak iż-żmien kienu jinkit- bu mod differenti. Nibdew: b'lista twila ta' kuntistabblijiet Maltin li kie- nu nħatru fl-1565 (is-sena tal-Assedju Kbir) u li kienu meqjusin bħala l-mexxejja residenzjali ta' kull raħal. Aczupard Antonio' (kun- tistabbli ta' Ħal Guderi); Aius Leonard. (Birkirkara); Aius: Lucas (Birkirkara); Barbara —ismu mhux magħ- ruf (Tarxien); Bartolo Ange- lo (Siġġiewi); Birtelli Mat- teo' (Mosta); Bonichi Joha- nello (Żabbar); Busuttil An- drea (Tarxien); Calleia Toan- nest: (Naxxar); Camilleri Salvu' (Żebbuġ); Cassia Ġuljan' (Birkirkara); Ciantar Sebastiant (Ħal: Xluk); Chappara Mattew (Rabat); Falzon Nardu (Safi); Farru- gia Filippo (Kirkop); Galia Anton: (Żebbuġ); Galia Joannes (Naxxar); Galia Si- mon' (Mosta); Gatt Branda- nus' (Siġġiewi); Gatt loan- nes (Żebbuġ); Gilbert Lucas' (Tarxien); Mamo: Marco (Siġġiewi); Pachi Giorgio (Qormi); Sammut Micha (Għargħur); Tabuni Silves- trot (Ħal Kbir); Vassallo Marciano' (Żebbuġ); Vella Mattew : (Birkirkara); Vella Salvu (Gudja); Vella Wenzu' (Birkirkara); Zahra Lorenzo (Safi); Zammit Antonio (Naxxar); Zammit Dionisio (Naxxar); Zammit Michael (Naxxar) u Zammit Zaccari (Rabat). Nota: Dawk li wara isin- hom għandhom l-asteriska (Ż) kienu tokoll ħadu sehem fil- laqgħa li kienet saret fl-20 ta' Frar 1565 bi tħejjija għall- Assedju. LAQGĦA TAL-UNIVERSITÀ TAL-IMDINA Dawn: kollha li ġejjin huma l-ismijiet ta' dawk li kienu ħadu sehem fil-laqgħa tal-Università tal-Imdina bi tħejjija għall-Assedju li kie- net saret fl-20 ta' Frar 1565: L-ORIZZONT J-FRAK MILL-ISTORJA TA' MALTA Il-Ħamis 5 ta' Jannar 2017 1L7 Bdoti u messaġġieri Mal- tin fl-Assedju l-Kbir: Abela Bartilmew (li kien ir-raġel ta' Katerina Abela Guilina); Abela Pawlu; Bajj- ada Toni (Żabbarella, jgħid li kien jismu Matti waqt li Giglio f'La Matea', jgħid li kien jismu Pawlu); Bonnici Ċikku; Bonnici Giacomo; Bonnici Mattew; Camilleri Nardu; Caminzule Ġlormu; Capuo Antonio; Cassar Eli- gio; Cassar Federico; Cassar Narduccio; Chircop: Pietro; Chantar: Mikiel; Cumbo Giovanni; Curmi Berto; Curmi Nardo; D'Armenia Luqa; D'Avola Pawlu (dan qabel l-Assedju ntbagħat di- versi drabi bħala ambaxxa- tur għand il-Viċi Re ta' Sqal- lija); De La Crin Giovanni; Dingli Salvu; Fava Pietro; Fleri Pietru; Magri Orlando; Magri ieħor (ismu mhux magħruf); Malvasia Ġorġ; Mellisingo: Giorgio; Pace Giacomo; Pawlu (kunjomu mhux magħruf); Pisani Ċik- ku; Ros Lorenzo; Ros Ninu; Scalpello Bartilmew; Testa- ferrata Mareiano; Vella Ċik- ku; Vella Mario; Xara Orlan- do; Xerri Dionig; Xilla ak- tarx Cilia; Pietru mlaqqam lix-Xewki'; Zahra Andrea; Zupard aktarx Azzopardi. Imbagħad kien hemm messaġġieri oħrajn ta' Għajn Tuffieħa, Ħaġra s- Sewda, Mdina, Mġarr u ta' Sant' Jiermu li kienu ġew Kien hemm ukoll messaġġieri tas-Siġġiewi u ta' Sirakuża. F'Malta u Għawdex matul l-Assedju l-Kbir kien hawn dawn. l-Arċiprieti, Kappil- lani u Retturi: Dun Ġuljan Borg tan- Naxxar (2222 — 1610); Dun Ġakbu Calleja tas-Siġġiewi (1654 — 1587); Dun Ġwann Cilia ta' Ħal Qormi (1563- 1570); Dun Lawrenz De Apapis tar-Rabat — Għaw- dex — (1546-1586); Dun Ġwann Mamo. taż-Żejtun (1531-1586); Dun Ġużepp Manduca ta' Ħaż-Żebbuġ (1547-1565); Dun Pankraz Micallef ta' Bir Miftuħ (1522 — 1570); Dun Leonard Mi- callef De Agitilis tal-Kastell Għawdex (1553 —1569); Dun Pietru Pisani ta' Birkirkara (1581-1575); Dun Ġakbu Sa- liba (Żebbuġi) ta' Ħad- Dingli (1553-1589); Dun Mattew Surdo — Arċipriet tal-Imdina (1535-1566); Dun Antonio Vassallo — Ar- ċipriet tal-Birgu (1549 — 1578); Dun Nikol Kara taż- Żurrieq (1545 - 1567). F'artiklu ieħor interessan- ti ħafna miktub minn John Stanicic, il-perjodiku tas- Senglea Historical Societi, bit- titlu 'Senglea — Civitas In- victa — Sehem il-Maltin fl- Assedju tal-1565,' jagħtina wkoll lista ta' Maltin li jis- semmew matul l-Assedju fl- Isla, fosthom l-inġinieri l- aħwa Glormu u Andrea (In- dri) Cassar li kienu qegħdin jaħdmu fuq is-swar tal-Isla, kif ukoll jissemmew li flim- kien mal-kavallieri Enrinco Parisot (neputi ta' La' Val- lette) u Robles: ippruvaw jeqirdu pont li kien intrama mit-Tork. quddiem. il-Forti San Mikiel. Jissemmew ukoll il-kost- rutturi Orlando Zabbar u Paolo Burlo u l-bdoti Mic- ciolo: u Giuseppe d'Arena, kif ukoll Lamberto Miccio mlaqqam 'is-Sansun tal- Mosta'. Imbagħad insibu oħrajn, fosthom: Agostino Tabone, Giacomo: Bonniċi, Kikku Costanzio, Giacomo Nave, Pio u Ġanni Bajjada, Ġużeppi Zahra, Gervasio Zafferina, Toni Ciappara, Fabio: Torres, il-Patrijiet Kappuċini Maltin Clement u Metodio Bonaventura, Fa- bio Flores, Damjan Xerri, Diego Broccoforte magħruf bħala 'Sansun' u martu Marozza li kienet eroj fuq is- swar ta' San Mikiel. M'hemmx l-iċken dubju li ma' dawn il-ftit Maltin li jis- semmew f'din il-lista, hemm ħafna oħrajn li jinsabu mik- tubin f'kotba oħra jew jinsa- bu f'dokumenti fl-arkivji jew f'xi libreriji privati. Li nafu fiż-żgur: hu, ir- rebħa tal-Assedju l-Kbir, minkejja li d-direzzjoni kie- net f'idejn il-kavallieri u mmexxija mill-Gran Mastru La Vallette li bejn kavallieri u suldati barranin (Taljani, Sqallin, Spanjoli) kienu madwar 2,300, il-maġġoran- za tas-suldati li ffrontaw si- dirhom kontra l-għadu Tork kienu Maltin (6,000), u ma' dawn, wieħed irid jgħodd ukoll il-pajżana, irġiel, nisa u tfal li taw sehemhom kemm fl-Isla kif ukoll fil- Birgu. Wara dawn l-artikli dwar din il-ġrajja kbira, wie- ħed. jistaqsi, għaliex aħna bħala Maltin, meta nsemmu l-Assedju l-Kbir dejjem nit- taħru biss bil-qlubija tal-ka- vallieri u ninsew il-qlubija ta' missirijietna2