għruf mal-Mosta kollha. Għandu madwar tmienja u sebgħin sena. Illum jimxi bil- mod. Kliemu meqjus, ħarstu attenta, memorja tajba u ħsiebu ċar u mgħaġġel xorta waħda minkejja s-snin. Għajnejh għadhom qishom ħodor, bl-istess ħarsa ta' żgħożithom. Iżda issa refa' mix-xogħol iebes u ta' ħsieb li kien jagħmel, issa ma jridx aktar intrigu, ħsibijiet u taħbil il-moħħ. Issa hemm uliedu, imexxu huma dak li beda u bena hu mix-xejn. Issa mistrieħ bilqiegħda fil-kċina faċċata tal-ġnien kollu larinġ fuq Wied il-Għasel. Ġużeppi Grech il Ġużeppi l-Paramount sibtu fil-kċina jistennieni. Ma' min donnok iddum titkellem sigħat, jiem u snin sħaħ u qatt ma tħossok komdu u ma' min tqatta' min- uta u tnejn u tħossok sewwa bħallikieku ilek tafu għomrok kollul Ma' Ġużeppi hekk ġrali. Ħbieb mill- ewwel bħallikieku l-ixjeħ ħbiebl Min jaf x'ikun danl Missieru kien jismu Leone u ommu Ġovanna Buhagiar. Missieru kien bin-negozju. Imma Gużeppi qatta' tfulitu bhat-tfal l-oħrajn kollha tal-Mosta jiġru u jilagħbu barra. 'L-iskola kont immur jien,' qalli. 'Imma tfuliti nilgħab kont ma' sħabi tafxl Konna nilagħbu biż-żugraga, biċ-ċirku, rota tonda u biċċa fildiferru niġru bihom mat- toroq tal-Mosta, skuter, bicvcle, blalen taċ-ċraret. Karozzi ma kienx hawn dik il-ħabta. Konna nilagħbu ż-żorba, li kienet logħba tal-boċċi. Kien ikun hemm ċirku bil-ġibs jew bil-ġebla fin-nofs, fit-triq jew hekk, kull min jilgħab imbagħad irid iqiegħed boċċa fiċ-ċirku. Imbagħad naqtgħu u min jiġi jwaddab boċċa u jara x'jolqot. 'U konna nilagħbu bil-lewż għall-ħabta tal-Milied. Konna nagħmlu ħofra fl-art qrib il-ħajt, immorru xi għaxar passi bogħod u nwaddbu l-lewża u min jitfa' l- lewża fil-ħofra tirbaħha. Kien żmien ieħor… Imma ċ- ċirku konna nieħdu pjaċir… 'Kont insuqu Selmun jien dak Ġużi', għidtlu. 'Missieri minn hemm kien… ''Selmun: min jaf kemm tlajna bil-ġwież ma' missieri,' qalli waqt li nfexx jidħak. 'Għax missieri kien bin-negozju tal-ġwież u konna mmorru għand in-Naħlu, għand Wistin Micallef, kien hemm. tal-Qantara. Kien hemm Leli jdoqq il-banda. Konna dejjem induru nqassmu l-ġwież aħna. Jixtri l- qaraboċċ, smida, qamħirrum minn għand l-aġent imbagħd inqassmuh. Missieri Leone kien minn Ħaż- Żebbuġ miżżewweġ hawn il-Mosta. Aħna konna. tliet subien u tifla. U missieri għaddej dejjem bit-trakk, il- Mellieha, Burmarrad, Selmun, Għajn Tuffieħa' Meta tfarfar beda jmur is-Saint Marv School għand is- Surmast Ellul, Bormla, halli jitgħallem xi ħaġa u jidħol it- Tarzna bħala Writer. Imma mbagħad bdiet il-gwerra u ommu ma ħallitux imur iktar lejn Bormla. Ġużeppi ried jaqbad ma' missieru bin-negozju tal-ġwież u hekk għamel. Missieru tahulu u tah it-trakk flimnkien ma' mitejn u ħamsin lira. Imma fil-gwerra ġrat xi haġa ohra,' qalli Ġużeppi. 'Bagħat għalija l-Protection Officer, il-Markiż Barbaro Sant u qalli, ''Ġużeppi, għandi biċċa xogħol għalik.' Għidtlu: 'Għidli markiż..7 Qalli: 'Trid tibda ġġorri l- għamara mill-Isla, Bormla u l-Birgu għall-Mosta7' Għidtlu li naraw u nippruvaw. Kelli lavrant miegħi li llum għadu ħaj, dam 44 sena mieghi, Karmnu Vella il-Busidi jgħidulu. Meta bdejt kien hemm wieħed, ċertu Franġisk, għidtlu lavrant tajjeb irrid miegħi jien. Qalli li se jsibli wieħedl' U ġiebli lil Busidi, kien mistħi u lanqas jitkellem. Kien bniedem jaħdem u onest daqsu ma ssibx. Tafdah qalb il-ġawhar tista'l Għall-ewwel kien beda jistaħbal Kien imdorri jbaqqan ix-xelters Karmnu Busidi… SU hekk bdejt jien. Inġorr l-għamara ma' Busidi. Nerfgħu l-għamara u nsuq ukoll jien. Inġorru l-għamara mill-Kottonera fil-gwerra għax hawn il-Mosta kien hawn ħafna refuġjati u konna nġibulhom l-għamara mid-djar tagħhom qabel ma jiġġarrfu bil-bombi tal-Ġermaniżi. Kien jagħtini karta u jgħidli għada trid tmur l-Isla u ġġib din l-ghamara. U kien jagħtini lira u ħames xelini kull vjaġġ. U nħallas ukoll lil dak li kien hemm miegħi. Kulhadd jaf li matul il-gwerra l-Maltin batew ġuħ kbir. Smajna kemm-il storja ta' Maltin li kien ikollhom jitrejqu biss b'xi żewġ bajtriet tax-xewk jew inkella jixtru ħarrubu minn għand il-bdiewa. Kull ħarrubu kien jin- biegħ sold. Is-sens ta' negozju f'Ġużeppi ma naqasx, u jixgħel sewwa f'dan l-ambjent ta' xiri u bejgħ. w- ikompli paġna 47 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 Ġużeppi Grech me minn paġna 46 Fi żmien il-gwerra 'Kien żmien il- gwerra. Kont naqbad iż-żiemel u mmur ma' Karmnu ndur il-bdiewa u nixtri l-ħarrub minn għandhom. Darba xtrajt partita ħarrub, kelli maħżen sa barra kollu ħarrub. U ma ontx nista' nżomm bit-tfal jaħasra, kien hawn ġuħ kbir, ulħadd ġej għall-ħarrubl U jiena kull min jiġi nagħtih il- ħarrub. U meta nieqaf jiġi xi tifel u jgħidli: Issl Lil dak tajtul Lili ma tridx tagħtil U x'tagħmell Tħallih bil-ġuħ2 U kemm tajt ħarrubl U ma kontx inżommilhom flus tafxl Risq u barkal U kelli nġib il-pulizija imbagħad imma. U begħtu dan il-ħarrub. Dan kien l-ewwel negozju li għamilt kbir. U t-tfal baqgħu ġejjin… tini ħarrubu… tini arrubu… Kien sold ħarrubul Imma jien ma żammejt sold il ħadd. Issa żżejjed kont ngħidilhoml Issa żżejjedi Ħalluni bi kwieti issal Jaħasra… jien lit-tfal minn dejjem ont inħobbhom. U tħoss hux… Għall-aħħar tal-gwerra, reġa' bagħat għalih il-Markiż Barbaro Sant u qallu biex jibda jqassam is-sapun bir- raxin lil tal-ħwienet. Skond ma jkollu fuq il-karta kien iqassam lil tal-ħwienet. Ġużeppi jiftakar li kienu jkunu axxi kbar u tqal tgħidx kemm. U ien jithallas disa' soldi kull kaxxa li jqassam. Dan ix-xoghol kien ta' tbatija u ma xtaqx ikompli. mima l-Markiż qallu jieħu paċenzja. Ftit sabar u l-folja tinqaleb, kien qallu. Fid-dinja kull ħaġa trid oħra. Kienet waħda mill-ewwel tagħlimiet li ha fil-ħajja tan-negozju. Stenna, ftit sabar meqjus, u t-tpattija tasal ma ddumx. Gġ, 'Reġa' bagħat għalija il-Markiż', kompla jirrakkonta Ġużeppi. ''Kien qalli li se jaħtru distributur f'kull raħal biex iqassam xi prodotti bir-raxin lil tal-merċa. U dawn imbagħad iqassmu lin-nies li jixtru minn għandhom. Il- Mosta wieħed, ir-Rabat tnejn, Ħal-Lija wieħed, in- Naxxar wieħed. Mela trid iġġib ix-xogħol mill-Marsa, mix-xatt, u terġa' tmur tqassmu lil tal-ħwienet. Per eżempju inti, Ġużeppi Grech, għandek kaxxa sapun, xkora dqiq, kunserva… kellna tlieta u għoxrin u nqass- muhom.. sa gażażi u termsijiet kellna… Kien hemm karta ngħidulha l-Form 24: per eżempju. Marija Sammut għandha tant sapun tant te, tant kafċ tant ħalib, tant sala- mun, tant zokkor, tant konbif u l-bqija u jien inqassam. Kont ukoll distributur u kont nitħallas bit-tant, per eżempju zokkor, sold ir-ratal. Dqiq, sikspenz ix-xkora. U dejjem inqassam jien ukoll ma' Karmnu, konna mmorru l-Marsa u kien ikun hemm l-oħrajn, Borg Aquilina, iż- Żundajru ta' Birkirkara, il-Lekkuku… kulħadd għar-raħal tiegħu, anki ġobon konna nqassmu u konna naqtgħuh bil- fildiferru u nqassmuh skond il-ħanut. Imma mbagħad inxtħett fuq il-karozzi biss. Ta' min wieħed jara minn din il-ġrajja, il-mixja ftit ftit lejn il-binja mhux biss ta' negozju fiss, iżda aktarx ta' mod ta' ħajja, mod ta' għajxien li dal-bniedem dara fih. Ta' min wieħed jinnota kif minn ħaġa tasal oħra. Xejn stabbli. Kollox jista' jtir minn waqt għall-ieħor. Ir-riskju li jidra jgħix fih. Il-kuraġġ li jidra jsib ħalli jħares dejjem 'il quddiem. U hu dan kollu naħseb li mhux kulhadd lest li jaċċetta f'ħajtu. Ir-riskji. m- ikompli paġna 48 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 Ġużeppi Grech me minn paġna 47 'Kont qiegħed inlesti t-trakk biex immur fi bir-raxin u ġie wieħed u qalli; 'Ġużeppi, ghandi trakk. tal-linja fuq Bormla nbighhulek7' Kien it-3217. Qalli rrid sbatax-il mija. Għidtlu nagħtik hmistax. U kkurdajna għal sittax-il mija. U kelli xufier u kunduttur fuqu u jaħdmuli huma. U hekk bdejt ftit ftit nixtri u nbigħ ix-xarabanks. Kelli wieħed ċertu Salvu Deguara, il- Gabudier, Alla jahfirlu u kien jgħidli, neħħuh dak. Għandna ieħor jekk trid. Kont immur għand Pinu n-Nugex ta' Birkirkara. Ġieli xtrajt minn għandu u ġieli begħtlu, insomma dik il-ħajja b'tal-linja. ' Darba kien hemm lavrant, ċertu Karmnu Fenech u lil Ġużeppi għarrfu li kien hemm trakk il-Mosta għall-bejgħ. 'It-trakk tal-Ħajsu Ġużi' qallu. 'Għax ma tidħollux2 Magna Brockwav, trakk sabiħ… Ġużeppi tħajjar għat-trakk tal-linja li kien jaħdem fuq il-Mosta bin-numru 3252. Ġużeppi xtrah u fuqu xeħet lill- istess Karmnu Fenech. Kellu miegħu kunduttur u filgħaxija kienu jġibuli l-flus. Minn trakk ġie ieħor, minn permess ġie ieħor, daqqa jixtri, daqqa jbigħ. Imbaghad beda jaħdimhom hu stess. Fil-garaxxijiet kbar li bena beda mbaghad jarma bil- haddiema li kapaċi wkoll jibnu t-trakkijiet tal-linja huma stess. U hekk beda jsir. jImma jien kelli mohhi dejjem hemm, qalli. Waħda mill-ewwel karrozzi tal-linja li kellu l-Paramount hawn il-Mosta minn dejjem kont dilettant tan-negozju. Imbagħad bdejt nixtri wkoll il-qamħ, u daqqa x-xgħir minn għand il- bdiewa fis-sajf u anki demel xtrajt. Kont nixtri d-demel minn Santa Venera u nbigħu l-Mellieħa. Xkora daqshekk tafxl U kont naqla' sikspenz-ix xkora. Trid timlieha, tgħabbiha, twassalha… Kelli lil Karmnu Busidi l-ħin kollu miegħi.. Kien qisu ħija Karmnu. Lil Karmnu kont nibagħtu nhar ta' Tnejn il-Bank il-Belt għax il-bank hemm biss kien hemm u kien jieħu borża liri dik il-ħabta tafxl U kont nafdah b'għajnejja maghluqin. Kien imur ghand. l-iskrivan ċertu Gusman, missier il-kantant Gusman. U lanqas jghoddu l-flus dak il-hin ma kienu ghax qatt ma kien ikun hemm sitt habbiet nieqsal ww ikompli paġna 49 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 Ġużeppi Grech me minn paġna 48 'Mhux minn dejjem kienu jgħiduli hekk tafx,' qalli. 'Jiena Gużeppi ta' Leone kont qabel, għax missieri kien jismu Leone imma mbagħad qalgħuhieli l-Paramount. Kont għamilt xarabank ġdid il-garaxx tiegħi, ħadimhuli lavrant tiegħi, kien jagħmel kollox hu, Karmnu Sammut, iż-Żerżur, intelliġenti ħafna u dan it-trakk tant ġie sabiħl Kien lussuż, bis-saqaf tal-kewba, kien fuq Birkirkara. Jien kont insemmi kollox Assumption għall-Madonna. Imbagħad kien hemm ir-raġel t'oħti u qalli, 'Kemm hu sabiħ dan ix-xarabankf' U ġġennen fuqul U riedni nbiddil- lu ismu u nagħmillu isem mhux bħall-oħrajn. Qalli dan Żaren, għax Żaren kien jismu, (għax ma ssemmih Paramountl Kien għadu ġej min-New Vork u kien mimli bil-Paramount tat-talkies. Lili għoġobni u mort għand Pawlu ż-Żebbiegħ ta' Ħal Tarxien u għidtlu biex ibiddillu ismulf' Qalli, 'Daż-żguri Mhux hekkl Ma tafx kemm fih xogħoll: Għidtlu , 'Mela kemm fih xoghol F' Qalli, 'Għhadni kif għamiltul Ma tarax mhux sa noborxu ara kemm ġie sabiħ'' Għidtlu, Iva kemm trid biex tibdlu2: Kemm fih xogħol2 Qalli li fih hames liri xogħoll' Għidtlu; Issa qalbi tiksirilixl Ħa l-hames liri u obrox kollox u ikteb Paramountl Hekk hi x-xewqa tiegħi issal Qalli: Imma jaħasra għax m'għidtlix qabell… ara x'żewġ wardiet fih u se jkolli nobrox kollox nerġa'l Imma ħallastu minn qabel u pinġa Paramount. U baqgħetli tal- Paramount sal-luml Dan ġara fl-1944. Imbagħad xtrajt pri- vate, it-208 u bdew ġejjin każini tal-futboll u iktar xogħol. U dejjem jien ridt naħdem. U jien dilettant tal-kaċċa imma dejjem mohhi fin-negozju kien… F jċer MARI Karmni ta' Sprettu Ix-xamma tajba tan-neguzjant trid titħallat sewwa ma' ħsieb tajjeb f'ras iebsa li ma tiddejjaqx tistenna. Imma r-ras iebsa trid titgħallem ukoll tirtab fil-waqt eżatt biex in-negozju li jkun qiegħed ixomm ma jisfrat- tax u jintemm kif xieraq u b'wiċċ il-ġid l-ewwel nies għalih stess. Dan kollu Ġużeppi Grech il-Paramount nistħajjel li għixu għomru kollu. Iżda l-aktar li kellu jagħraf x'ne- gozju kellu jsir kien sewwa sew meta ltaqa' ma' martu Karmni, Alla jaħfrilha. 'Karmni kienet minn Ta' Sprettu li kienu min- Naxxar,' qalli Ġużepp. ''Hi kienet bir-raxin. U f'xit-tli- eta bdew ġejjin in-nies għand tal-ħanut biex jixtru. U darba ġiet din Karmni mal-kuġina tagħha, kienu xis- sagħtejn u nofs. U qaltli li ġiet għall-kunserval Għidtil- ha li issa mhux ħin. U ġġieldet miegħi u qaltli li jien dejjem magħluq. U qaltli li se tmur tirra- purtani. U marret għand il-Protection Officer Gollcher. Bagħat għalija u qalli li kienet marret Karmni Xerri għandu tirrappurtani. Konna ġġilidna sewwa ma' Karmnil Imma mbagħad kien hemm dak li ġigħelni nix- tri t-3252, Karmnu Katusu u qalli: Xi trid tiġġieledl Dik tifla tgħodd għalik ċuċl Sbejħa, sinjura… U jien għidtlu mur għidilha. U mar qalilha verul U rranġalna u nil- taqgħu San Tumas. U żżewwiġna fil-gwerra u kellna tieġ mill-kbarl Dak ikel li kien hemm Kelli xi tmintax- il sena jien. Imma fit-tieġ inqata' d-dawl u kulħadd beda' jgħaffeġ u jiekol kemm jiflaħl Daqs kemm kien hawn ġuħ i II Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000