STELLA Kitba ta' MINN dejjem xtaqt niġi għal vaganza f'Malta, il-gżira li minnha n-nanniet tiegħi kienu mnissla, u li fiha kienu joqogħdu qabel ma siefru għal San Franġisk ta' Kalifornja. Niesi kienu sabu xorti f'din il-belt: inzertaw marru hemm meta l-mewġa ta' nies misjuqa 'l hemm mill-ġenn tad-deheb kienet reġgħet lura, u bil-flus li kienu ħadu magħ- hom xtraw bir-rħis qasam tal-larinġ barra l-belt u sabu r-risq. Jien hemm twelidt, iben waħda mill-bniet ta' Franġisk Galea — kunjom li maż-żmien sar Gale — u missieri kien nisel Irlandiż, Gallaghan. Il-Malti sirt nafu minn għand iz-zijiet, li kont inħobb immur noqgħod għandhom fil-vaganzi. Malta ġejt ma' Erik Debono, ħabib iżgħar minni, li kien jaħdem miegħi f'bank, u li ommu kienet toqgħod ma' bintha miżżewġa f'Hal Balzan. Jien mort f'lukanda, għax, għalkemm xi nies jiġu minni kien għad baqa' f'Għawdex u kont biħsiebni nagħmlilhom żjara, ma kontx nafhom biżżejjed biex immur ngħammar għandhom. Għalhekk ħsibt li mmur f'hotel Tas-Sliema, u li nikri karozza self-drive biex jien u Erik inkunu nistgħu noħorġu filimkien u niddevertu. Meta wasalna bl-ajruplan, sibna lil Joe, ħaten Erik, jistenniena bil-karozza tiegħu, u jien wassalt 'l Erik id-dar. Riduni nibqa' għaċ- ċena imma ma bqajtx: kont naf li aktar iħossuhom ħielsa mingħajri l-ewwel lejla flimkien. Iżżejthom ħajr; għedtilhom li għad immur għandhom ma' Erik kemm-il darba, u li aħjar ninġabar fil-lukanda biex nissistema ruħi. Joe offra li jwassalni bil-kar sal-Crown: Hotel, tas-Sliema, u jien ma għedtlux le. L-għada qomt kmieni; x'veduta kienet tinfirex quddiemi: baħar qisu żejt bil-kemm jitqanqal taħt iż-żiffa friska ta' filgħodu. Ix-xemx kienet ilha ftit li telgħet u ġa bdiet tisreġ fuq it-triq, fuq it-torri antik u l-palazzi 'l-bogħod mibnija fuq sikka ta' art li toħroġ 'il barra sewwa. - Tajt irkaptu għall-kiri ta' karozza, u, kif ħadt il-breakfast, wara li studjajt ir-rotta fuq mappa u għamilt mistoqsijiet 'lil tal-lukanda, tlaqtilha għal għand Erik. Tant kienu qaluli biex ma ninsiex indur mar-roundabout tal-bajja kbira ta' l-Imsida, li, tista' tgħid, ma kelli nieqaf imkien biex nistaqsi t-triq, u wasalt id-dar t'oħt Erik b'wiċċ il-ġid. , Laqgħuni bil-ferħa, u qaluli biex fil-għaxija nibqa' għall-ikel għandhom. Erik kien kitbilhom kemm-il darba fuqi; u l-lejl ta' qabel kien qalilhom wisq aktar fuq il-familja tiegħi Ta' Galea, nisel Għaw- dxi, fuq kemm konna ħbieb, fuq li hu kien iħares lejn oħti, u fuq kemm il-familja tiegħi kienet ferħana bih. Fuq min kien baqa' minn tal-familja tiegħi f'Għawdex ma kienu jafu jgħidu xejn; ħasbu li x'uħud kien hemm, imma li jkolli mmur ix-Xagħra t'Għawdex biex insibhom. Wara li ħadna xi ħaġa friska biex intaffu s-sħana, għax Lulju f'Malta, anki fir-riħ fuq, inixxef il-griżmejn, jien u Erik qbadna l-kar tal-kiri u erħejnielha għal Tas-Sliema. Hekk Erik ikun jista' jara fejn noqgħod, u fl-istess ħin, inkunu nistgħu mmorru ngħumu f'waħda minn dawk il-bajjiet sbieħ. Wara kellna nieklu l-Crown Hotel, jew f'xi restorant fil-qrib. Fil-għaxija rġajna f'Hal Balzan, u ltqajt ma' oħt Erik, Marija, u ma' ommu. L-aktar li laqtitni kienet l-omm, Stella, mara mdaħħla fiż- żmien, mhix sabiħa, imma tiġbdek mod ieħor. Kellha wiċċ tond, għajnejn suwed ileqqu, u xagħar kemm-kemm imġiegħed bl-abjad, bil- ferq fin-nofs u miġbud fuq widnejha, u miġbur f'toppu fuq għonqha. Il-ġilda tagħha, qamħiet il-lewn, kienet għadha tajba, miġbuda fuq il-għadam ta' ħuġbejha. Kienet iġġiegħlek taħseb li rat minn kollox fil-ħajja tagħha, u tgħallmet titrażżan u żżomm ħalqha magħluq. Mingħajr ma ħallejtha tinduna, tfajt kemm-il daqqa t'għajn fuqha, sew waqt l-ikel u sew wara, meta jien, Erik, Joe u Marija għaddejna fis-salott inpaċpċu ħdejn fan daqsiex, u hi qagħdet ftit 'il hemm taħdem is-suf, bil-kikkra tal-kafe fuq il-mejda tat-television. TKif tqattgħuha f'San Franġisk ta' Kalifornjaf' staqsieni Joe. 'Tista' tgħid bħal ma tqattgħuha intom hawn,' għedtlu jien bid- daħka. ''San Francisco, għandek tkun taf, hi waħda mill-isbaħ bliet tad-dinja, u l-port tagħha, magħluq minn kullimkien barra għal kanal fond li jismu l-Bieb tad-Deheb, u li minnu toħroġ għall-baħar il-kbir tal-Paċifku, hu l-għaxqa ta' dawk kollha li jarawh. Il-belt fiha daqs nofs Malta, u msebbħa b'palazzi u monumenti u parks mill-akbar. Imma l-ħajja mhix wisq differenti minn ta' Malta: għandna l-istess klima, tista' tgħid — qatt qatra xita fis-sajf, u dik li jkollna tinżel minn Novembru sa Marzu; xemx għandna kemm trid, bħalkom, u l-istess ħxejjex u frottijiet. Jien u Erik inħobbu noħorġu flimkien, fil- boskijiet li hemm naħa waħda tal-belt, jew fuq il-gżejjer tal-port, bħal Verba Buena u oħrajn. Hdura, ilma, ħwienet, kafejiet, tejatri, muże- jiet, libreriji, stadji, hemim wisq aktar minn Malta, F'park wieħed — il-Golden Gate Park — issib minn kull xorta ta' rikrejazzjoni: mużew, stadju, żu, akkwarju, korts għat-tennis, grounds għall-futbol, tiġrijiet għaż-żwiemel, imsieraħ fejn jilagħbu t-tfal. . . minn kollox. Il-park fih daqs il-Marsa għaxar darbiet. 'X'mindaqqiet tiġini l-ħajra li nsiefer jien ukoll', tniehed Joe, 10 IL-MALTI 'Imma l-aktar il-kunjata, li qattgħet biċċa sewwa minn ħajjitha fl- Amerka, u kienet f'San Franġisk 'ta' Kalifornja wkoll, tgħidli li la għandi xogħol tajjeb hawn — għandna laundrv u l-biżnes niżżuħajr 'l Alla jagħti ġmielu — m'għandix għalfejn infittex art oħra fejn min jaf x'insib'' Tajt daqqa t'għajn lix-xwejħa Stella taħdem is-suf u tħares lejn it-television. Ma kienet qatt tobsor li l-warrani tagħha ma kienx għal kollox ktieb magħluq għalija. Xi storja dik ta' ħajjithal Iz-ziju kien jafu sewwa 'l żewġha, issa mejjet: kemm-il darba wasslu d-dar fis- sakral Tgħid kienet taf li r-raġel li kien jitlaq 'il Fonsu tagħha fuq it-tarġa tal-bieb kien iz-ziju tiegħi Aktarx li le, ridt naħsebl Ħarist lejha minn taħt, waqt li kien iwieġeb Joe: it-tfal ta' Stella twieldu fiż-żmien ta' meta x-xorti kienet bdiet tidħkilhom; minn kmie- ni ġew magħluqin f'kulleġġi, u kienu jidhru d-dar biss fil-vaganzi. Ħlief li missierhom kien iħobb il-qatra, u li ommhom dejjem imħabb- ta fin-negozju, qatt ma kienu jafu wisq fuq il-ġenituri tagħhom, u fuq il-ħajja tagħhom ta' kuljum. Meta Stella qatgħetha li terġa' lura f'Malta, it-tfal kienu tfarfru sewwa, u l-omm qaltilhom Hi minħabba l-mewt ta' missierhom ma xtaqetx tibqa' tgħix barra minn pajjiżha. It-tifel baqa' hemm għax kien sab impjieg f'bank; it-tifla reġgħet lura m'ommha. Tkellimna, lgħabna l-karti, rajna t-television, xrobna u dħakna flimkien. Kellimt 'l omm qabel ma tlaqt: ħarset lejja fit-tul, donnha rat xi xebh f wiċċi; staqsietni fuq il-familja tiegħi u weġibtha fuq fuq. €Ma titħajjarx tiġi tqatta' xahar għand Erik f'San Francisco7' staqsejtha. Le qaltli; 'San Franciseo u New Xork nafhom sewwa, u ma għandi l-ebda ħajra nerġa mmur ngħix il-Amerka'. Indunajt Ili ma xtaqet iżżid xejn ma' dak li qalet; sellimtilha, u mort nilħaq lil Erik li ħareġ iwassalni sal-karozza pparkjata ftit 'il hemm mill-bieb. Lura fil-hotel bejn bis-sħana li kienet, u l-inbid u l-ikel tajjeb li kont ħadt fiċ-ċena mal-familja ta' Erik, ma ħassejt l-ebda ħajra ta' ngħas; u kif kont għadni liebes, ħriġt nagħmel mixja max-xatt. In- nies kienet naqset għal kollox, u ma domtx ma ntfajt fuq bank taħt is-siġar, u qgħadt inħares lejn il-baħar qisu żejt, kemm-kemm jitħar- rek taħt il-mant kaħlani u mkewkeb tas-sema, Iz-ziju tiegħi Ġorġ lil Fonsu ta' Steila kien iltaqa' miegħu darba f'bar, xurban u jlablab, u kienet ġietu ħniena minnu għax Malti, u wasslu f'sakra ma jarax art sad-dar. Lil Stella raha l-ewwel darba dak in-nhar, wiċċha mnikket, għajnejha jleqqu bid-dmugħ, wara l-bieb imbexxaq. Fonsu kien ġiebha f'San Francisco malli żżewġu; hu ma damx ma sab ix-xogħol, imma minħabba l-logħob u s-sokor, qatt ma seta' jdum jaħdem wisq. Kemm-il darba kellha toħroġ taħdem hi, u raw ġuħ u għaks, għax daqqiet bejniethom ma kienx jirnexxilhom jaqilgħu l-ħobża ta' kuljum. Min jaf minn liema baħar kellha tgħaddi, imsejkna ta' maral Kemm imrar kellha tixrobl Li żewġha kien iħobb jixrob u jilgħab aktarx li xi ħjiel kellha minn qabel. Imma l-imħabba agħmja, igħidu; u Fonsu mbagħad mad-daqqa t'għajn ma kien nieqes minn xejn li kien jagħmlu raġel: mibrum b'saffejn, wiċċu mlewwen, xagħru qastni mġiegħed, ferrieħi u leħnu għoli, u b'għajnejn suwed fondi jibru, donnu ma jaħarbilhom xejn minn taħt il-ħarsa. Iz-ziju kien qalli liema bidla saret f'Fonsu anki fiż-żmien li kien jafu f'San Franciseo; kien marad bi bronkite, u, għal xi żmien, ma kien seta' jagħmel xejn. Il-mara tiegħu hawn ukoll qalgħetu mit- tfixkil. Mill-ħanut fejn kienet tmur tagħmel xi ħjata kultant, darba fettlilha tiġbor, u tieħu magħha d-dar, it-trufijiet tad-drappijiet li kie- mu se jirtmew, forsi jservuha għal xi ħaġa. U minn dawn iċ-ċraret bdiet tagħmel il-fjuri artifiċjali. Uriethom lil sid il-ħanut fejn kienet tmur taħdem: il-fjuri ntgħoġbu wisq, u sid il-ħanut riedha toqgħod fuq il-fjuri biss, taħdem regulari, u taha paga erba' darbiet dak li kienet taqla' qabel. Mar-risq ġew it-tfal. L-ewwel twieled Erik, u mbagħad tifla, Marija, li ma laħqux għalqu l-erba' snin li ma sabux ruħhom magħlu- qin f'kulleġġi, bejn li għax ommhom, bin-negozju tal-fjuri artifiċjali li kienet fetħet għal rasha ftit u xejn kellha żmien iddur bihom, u bejn għax il-missier kien reġa' taha għax-xorb u għal-logħob. Iz-ziju tiegħi kien jiltaqa' miegħu fil-bar tas-soltu, u għadda kemm-il lejla miegħu, Darba wasslu d-dar bil-lejl, daħal miegħu, u Stella ġibitilhom daqsxejn kafe', u qagħdet titkellem miegħu; mhux tgerger għal żewġha, imma tiżżiħajr liz-ziju ta' kemm kien jagħmel miegħu. M'hemmx għalfejn tiżżini ħajr,' qalilha z-ziju Ġorġ; 'aħna t-tnejn Maltin, u nieqfu wieħed ma' l-ieħor. Milli nista' nifhem m'għandux x'jagħmel wisq, u x-xogħol tan-negozju tal-fjuri ma jogħġ- bux 097 Fonsu kien ġa beda jonħor fuq is-sufan tas-salott, u z-ziju niżżel il-kikkra tal-kafe, sellmilha u telaq. Wara dik il-lejla, għal xhur sħaħ, iz-ziju ima reġax iltaqa' ma' Fonsu. Ħaseb li kien marid; imma meta darba mar fil-ħanut tal-fjuri, isib li n-negozju kienu ħallewh, u sar jaf di Stella u Fonsu mal-familja kienu marru joqogħdu fi New Xork. Għal li jista' jkun, iz-ziju staqsa jekk kinux jistgħu jgħidulu fejn kienu marru jgħammru, u tawh l-indi- rizz tal-ħanut li kienu fetħu hemm. : 12 IL-MALTI 'Għaliex3' staqsejt jien liz-ziju Ġorġ. ''Fin-negozju kienu sejrin tajjebl X'fettlilhom iħallu San Francisco7' 'Kien ir-raġel ta' wara l-bank tal-bar li tani xi ħjiel,' weġibni z-ziju. ''Meta staqsejtu fuq. Fonsu, qalli bi tgergira: 'Għamel sewwa telaq . . . Dan l-aħħar ix-xorb ma kienx iżommu iżjed. Qabad ġlieda ma' wieħed li xarrablu daqqtejn sewwa qabel ma firduhom. Bgħat- nieh id-dar bid-demm ħiereġ minn ħalqu u b'wiċċu mbenġel. Hsibna li l-ħaġa se tibqa' miexja 'l quddiem; imma, niżżuħajr 'l Alla, waqfet għal kollox, u kulħadd baqa' billi ħa'' 'Meta mort id-dar,' kompla jgħid iz-ziju, ''qgħadt naħseb fuq il-familja ta' Stella. Imsejkma ta' mara, għedt, bejni u 'bejn ruħi, li mat-taħbit tagħha biex tgħajjex il-familja u trabbi kif tista' żewġt ulied, kellu jkollha l-piż ta' raġel maħkum, ruħu u ġismu, mill-vizzji tal-logħob u tax-xorbi Aktarx li biex tnaqqas l-inkwiet fid-dar, Stella kienet toqgħodlu kemm tista'. Ħsibt ffid-drabi li seta' daħal xurban fil-ħanut; fil-flus li kien jisloħ minnha biex iberbaghom fil-logħob u fix-xorb. Il-mara aktarx kienet laħqet it-tmiem tas-sabar tagħha … Issa li kien qabeż il-vers għal kollox, qabdet u marret bil-familja lejn New Xork, fejn kellha tibda l-ħajja, tkompli l-edukazzjoni tat- tfal, u tahseb f'kollox, għax minn Fonsu għajnuna ma kellhiex għal- fejn tittama.' Hekk għaddew is-snin. Fonsu u l-mara tiegħu kienu ħarġu minn moħħ iz-ziju Ġorġ għal kollox, u qishom qatt ma kienu jeżistu għa- tih. Hu kien biddel ix-xogħol u mpiega ruhu f'bank ta' San Francisco, u kien iżżewweġ, u mar joqgħod fi kwartier ieħor tal-belt. Snin wara, l-awtoritajiet tal-bank ibagħtuh għal xi żmien biex jagħmilha ta' sub-manager ta' fergħa minn tagħhom fi New Xork, mhux 'il-bcgħod min-naħa ta' fejn kien il-ħanut ta' Stella, skond l-in- dirizz li kien kiseb,: u lejla waħda jilmaħ ħiereġ minn bar mhux bogħod wisq mill-bank lil Fonsu. Iz-ziju għaġġel biex jilħqu, u waqfu jitkellmu. 'Fonsu kien għa- kes ħafna,' qalli z-ziju Ġorġ,' u għalkemm x'ħin rani qam fuq qaddu, ħadli b'idi, u ħares lejja b'dik l-arja ta kburi ta qabel, kien jidher li qed jagħmel sforz. Staqsejtu għall-familja; qalli Hi ''kulħadd jiekol, u li t-tifel dik is-sena se jispiċċa l-iskola, u biħsiebu jfittex ix-xogħol… It-traġedja kienet wara l-bieb. Fuq mejda tal-logħob kellu xi jgħid mal-lagħaba l-oħra li, tabilħaqq, kienu qed jippruvaw iqaxxruh; u wieħed minnhom silet mus u ferieh f'sidru, Ħaduh l-isptar fejn dam xahar u nofs. Meta reġa' lura d-dar, baqa' ma jiflaħx, u Stella kellha tħalli n-negozju. f'idejn in-nies biex iddur bih. Baqa' dejjem inin, u għeluq is-sena miet. —Stella ma kejlhiex il-qalb tibqa' fin-negozju, milli jidher; in- ġabret maż-żewġ uliedha id-dar, u, għal xi żmien, baqgħet tgħix fi New Xork, fejn Erik sab jaħdem fl-istess bank fejn jien għal sena kont għamiltha ta' viċi-direttur, minn fejn kont ġejt imsejjaħ lura biex nieħu ħsieb il-bank t'hawn. Maż-żmien lil Erik ukoll bagħtuh jaħdem hawn, u hekk bdejtu taħdmu flimkien int u hu, u sirtu ħbieb tal-qalb, bla ma. inti kont taf l-istorja tal-familja tiegħu. 'Issa li sejjer Malta,' qalli z-ziju Ġorġ, ''u se tiltaqa' ma' Stella, ift'għajnek turi qatt li taf xi ħaġa fuqha, u ara li qatt ma ttarraf lil Erik xejn fuq l-imgħoddi tal-familja u l-aktar fuq missierul' Iz-ziju qalli li kien sama' li Stella kienet reġgħet lura ma' bintha f'Malta, u li hu ma rahiex aktar. Jiena mbagħad, minn frak ta' tagħ- rif miġbur minn għand Erik li sar midħla tal-familja tiegħi u kellu għajnejh fuq oħti Linda, sirt naf li oħtu Marija kienet iżżewġet, u li hi u r-raġel, Joe, baqgħu joqogħdu ma' l-omm, Ħarist quddiemi fuq il-baħar sieket: il-qamar kien tela', u xmara dawl kienet tinfirex minn fuq l-orizzont sal-blat ta' taħti. X'ħemda madwaril Leħen iz-ziju Ġorġ intefa: fuq naħa waħda smajt il-kliem ferrieħ ta' Joe, Erik u Marija; fuq in-naħa l-oħra lmaħt lil Stella, ħarsitha fuq it-television, u subgħajha jinbarmu ħfief madwar il-labar hi u taħdem peduna ċkejkna, donnha ta' tarbija. Tgħid bintha Marija kienet tqila7 Jew forsi x-xwejħa kienet qed taħdem għal xi tarbija ta' l-oħrajn Fl-aħħar qomt u mort norqod; u l-għada filgħodu, u drabi oħra, stajt nistudja 'l Stella: dejjem fommha sieket, bil-kemm tħares lejja. Xi storja ta' sabar u ta' għaqal kienet taħbi f'qalbhal X'kien jara fiha z-ziju Ġorġ li bi kliemu qatt ma seta' jaħbili l-ġibda kbira, biex ma ngħidx l-imħabba, illi kellu lejha7 Qatt kienet tobsor kemm kont naf mill-istorja tagħha — wisq aktar minn Erik, forsi X'kien għadda minn moħha meta rat l-ewwel darba r-ritratt ta' oħti Linda li Erik kien biħsiebu jitgħarras7 Iċ-ċirku li beda meta z-ziju tiegħi ltaqa' l-ewwel darba ma' dak il-ħali ta' Fonsu Debono kien se jingħalaq, u l-familja tiegħu u dik ta' Stella kienu se jsiru ħaġa waħda.