IL-MALTI U L-GĦARBI TAL-PALESTINA Minn liema lsien huwa mnissel il-malti 2 Għal din il-mistoqsija, dawk li jafu jew jidbirlhom li jafu xi ħaġa fuq l-ilsna, ma jaqblux bejniethom fit-tweġiba li jatu. Min jgħid li l-malti nisel il-lhudi; min igħid li hu feniċ; min għarbi ta' Tunes, min għarbi ta' Libnan. Jista' jkun ukoll li xi ħadd jgħid li hu għarbi masri jew xi lsien ieħior, għalkemm lili, billi m'jeniex f'Malta ma laħaqx wasalli f'widnejja. Jien hawnhekk, ma rridx nindaħal fejn ma jesaglinix billi ngħid kif inħossha fuq nisel il-malti, għax ma nqishiex ħaġa tiegħi li bit-teftufiet tal-għiarbi li għandi mmur niż- żattat ħdejn irġiel li giomorhoim u żmienhom iqallbu l-kotba. B'dana kollu, il-għaxar snin li ili ngħix fost il-għarab, nafiseb li huma biż-żejjed biex nista' nagħraf il-laqxa t-tajba mill-ħażina biex innewwilha, lill-bennejja ħalli jirfdu l-im- ramma tagħhom. Irrid kieku nqabbel il-malti mal-għarbi tal-Palestina u m'hux ma' ieħor, għax iż-żmien kollu li ili barra minn Malta, għaddejtu fil-Palestina, aktarx f'Ġerusalemm jew ma' dwarha. 'Tas-sew li n-nies ta' hawnhekk ma jitħaddtux kollha bħal xulxin; minn belt għal belt, minn raħal għal raħal, hemm dejjem xi kliem li ftiL jew wisq jitbiegħed mill-ieħor (1). Imma billi, kif għidt, jien akturx kont dejjem f'Ġerusalemm jew ma' dwarha, fejn jiġu nies minn kull imkien, żil-Isien li nisma' jitħaddtużbih, huwa bħala l-ġemgħa tal-ilsna kollha li jitħaddtu bihom f'kull nafia tal-Palestina. Biex naqtgħu fil-qasir, immorru mill-ewwel fil-qalba, u nġibu ġemgħa ta' kliem midmum, ħalli kull min jaqra jista' jara x-xebħi li hemm bejn il-għaarbi u l-malti. Hawn hu: min jitkellem huwa missier li jgħallem lil ibnu jagħlef u jisqi l-baqra. Tagħal ja Tannus, u għalef il-baqra. Ħott magħ t-tihn tlaet ħafnaet kirsennae. Qarreb, ja ebni, u la tħafx minnhae, ħijae ħedjae u ma tintaħx. Eklet il-gfiatf. Jilżem alan tisqiħae maj mn'il-għajn. Hill erbàtha u iiffhu għalae qrunħae. Bagħden, ħud el-għasaj, u suqha għalae meħl. ġ Wasalna il-għajn. Tmetiħiel għaliħae li taxrab. Xabgħat. Suqha u arġagħ bihae ilee il-maqbad, u qul l'oħtajk Selmae taħlibhae. ' Ma naħsebx li jinħtieġ infissru kollox bil-malti kelma b'kelma; biż-żejjed infissru dak li hu meħtieġ. Fid-Dizzjonarju ta' Falzun, hemm: Tal- haw, li tfisser Ejja l'hawn. Hott—-ixliet, qiegħed. Kirsen- nae — Ħaxixa li tixbah liż-żofsfa jekk m'hix hi n-nfisha. Jatuha lill-bhejjem bħala ġwież. Tħafx- tibżax. Ma tintalix—- ma tatix bir-ras. Jil- żem —jiħtieġ. Hemm wisq nies igħidu issa bħalna l-maltin. Maj—ilma (il-ma). Baghden —imbagħad. Hud el-għasaj — hu l-għasluġ, il-ħatar. Għalae meħil — bil-meħil (pian-piano). Fil-Falzun għandna wkoll mieħel, li jfisser wieħed artab, li jagħmel kollox b'meħlu. La tadruha ketir-1a taħbatha wisq, bil-kotra. Tmeħfiel— kun mieħel, la tgħaġ- ġilx. Il-marbad — il-maqjel. Qul— għid. Minn dan il-verb ma baqalniex fil-malti ħlief l-imgħoddi Qal. Il-kliem malti qiesu kollu jinsab fil-għarbi tal-Palestina. Hemm xi kliem li għadni qatt ma smajtu. Ara x'erbgħa: barri, bebbux, bixkilla, bitħa, brimba, biqa, dgħajsa, gerżuma, qan- nata, mgħażqa, misraħ, xellug, żrinġ, żagħżugħ, u oħrajn li bħial issa ma' jiġunix f'moħifi. Hemm imbagħad kliem li għalkemm ħossu bħal malti, it- tifsir tiegħu huwa ħaġ'oħra. Għarbi, Ħalq — month, bocca. Ħalq — throat, gola. Għiajjien — tired, stanco. Għajjan - siek, ammalato. Fieq — heal, guarirsi. Xarif— honoured, reverito. Ħażin —evil, cattivo. Ħażin — sad, triste. Leħen — voice, voce. Leħen — melodv, melodia, U otirajn li bħal issa nsejthom. Hemm ukoll kliem fil-malti li jinsab fil-għarbi, imma li aħna l-maltin aktarx biddilna xi ħaġa minnu jekk ma ħarbat- niehx għal kollox. Ħa' nsemmi xi waħda liniftakarha bħal issa: aħna ngħidu: Melal b'żewġ tifsiriet, waħda taqbel mat-taljan certamente, u oħra ma' dunque. Ara kif: 'Im- bagħad x'għamiltu'7 Bqajt sejjer il-quddiem 7' ''Mela' (certa- mente). Bil-għarbi jgħidu: Mbela, fl-ewwel tifsira biss. Il-għarab, fejn aħna l-maltin ingħidu, igħaġġibna, igħidu, 'Jahxat'. Minn dan, ġibna jgħidulha 'Haxta,' ġibda żgħira, fixajta. Minn din il-kelma ġiet iċ-ċajta tagħna, l-maltin. It-tin il-bikri li jsir f'Ġunju, aħna ngħidu bajtar, jew, tin tal-bajtar. Il-għarab il-qiegħa (l-andar) igħidulu biedar; minn hawn il-kelma bajtar tagħna. Billi dak il-ġens ta' tin isir għal żmien l-andar, għall-ewwel in-nies kienet issemmih UTin tal-bàdar,' id-d, tbiddlet u saret t, u hekk drajna ngħidu tin tal-bajtar. Dan l-aħħar, waqgħet ukoll il-kelma tin tal, u sirna aktarx ingħidu ''bajtar' biss. Il-bajtar tax-xewk, billi jibda wkoll fiż-żmien li n-nies tkun għadha tidres, issemma bajtar ukoll. Hemm ċekċik ieħor bħal dan, imma nafiseb aħjar inħal- lih barra biex ma ntawwalx. Teftufa oħra u biż-żejjed. Fir-rħula tal-Palestina, wisq drabi fil-kliem fejn tidħol il-k, isemmgħuha ċ, bħallikieku: Il- klaeb tokil kill xi (il-klieb tiekol kollox), huma jgħidu: Iċ- ċilaeb toċil ċill xi. Kif ħalok (kif int 7), igħidu: Ċif ħaleċ 7 jew, Kif ħaleċ7 u wkoll, Cif ħalek7 Aħna l-maltin sa fejn niftakar m'għandniex għajr żewġ kelmiet li fihom nibdlu l-k maċ-ċ. waħda: ċlamit, bil-għarbi karmit; u l-oħra b'Alleċ, minn b'Allek, — b'Alla tiegħek (ħalfa). Il-għarab tal-Palestina, qabel ż:— fgħal l-imdara' (verbo t. pres.), iwaħħlu l-b, bħala: Ana b'exufx - ma narax. B'eruh il-jum — immur il-lum. Il-għasfur b'igħanni — il-għasfur igħan- ni,u hekk il-bqija. Aħna l-maltin dan ma nagħmluh qatt.