Il-Letteratura Maltija bħala Xhieda tan-Nazzjonalità Dawnli ġejjin għandhom jitqiesu biss bħala kunsiderazzjonijiet ġenerali, ta' xeħta storika u kulturali aktar milli letterarja, li jixħtu dawl xieraq fuq il-letteratura Maltija li matul iż-żmien ħadet is-sura ta' għarfien tan-nazzjonalità, sakemm minn dan l-għarfien, u flimkien miegħu, għaddiet biex infetħet u ħaddnet temi u ansjetajiet wisq usa' li jagħtuha tabilħaqq definizzjoni vera, proprja u sħiħa ta' letteratura fis-sensi kollha tal-kelma. Il-kunsiderazzjonijiet li se nagħmel huma lkoll immexxija mill-konklużjonijiet ippruvati li wasalt għalihom fir-riċerka tiegħi, ta' bixra kemm filoloġika u storika u kemm estetika, u li wieħed jista' jistħarriġhom fix- xogħlijiet li ppubblikajt. Daħla Ir-rabta bejn il-kitba u l-bniedem wasslet għall-iżvilupp tar- rabta bejn il-kitba letterarja u s-soċjetà. Fil-kunċett ta' komunità li ssir soċjetà jinħass jidwi l-kunċett aktar importanti ta' nazzjon. Mela r-relazzjoni bejn il-letteratura u l-komunità nazzjonali hi naturali, u fil-ġrajja ta' l-estetika hi mseddqa sa mill-bidu fiċ-ċiviltajiet, mitħaddta u miktuba, li nafu bihom. Fil-każ ta' Malta hemm, qabelxejn, il-mistoqsija: liema hi l- lingwa tal-Maltin7 Hi kwistjoni li titwieġeb jekk titqiegħed fil-qafas tas-sekli. Jekk inħallu barra l-ipotesi tal-lingwa li kienu jitħaddtu l- Maltin ta' qabel il-wasla ta' l-Għarab, nikkonkludu li l-eqdem lingwa tal-kotra li nafu biha hi dik li nsejħulha 'l-Malti', il-wirt ta' ħakma barranija li ntiseġ mal-kelliema u li l-kelliema nfushom, matul il-medda tas-sekli, tawh il-bixra tagħhom li tagħżlu minn kull 184 IL-LETTERATURA MALTIJA BĦALA XHIEDA TAN-NAZZJONALITÀ ilsien ieħor, waqt li tissokta torbtu man-nisel storiku tiegħu. Maż- żmien, il-ħakmiet barranin ħallew huma wkoll l-influssi kotrana tagħhom, u llum nitkellmu dwar il-Malti bħala lingwa vera u proprja, u mhux iżjed bħala djalett Għarbi. Din il-maturazzjoni m'hix biss lingwistika; hija wkoll kulturali. Il-qagħda tal-gżira fil- Mediterran, l-esperjenzi kolonjali, l-influssi kulturali mill- kontinent u l-aktar mill-Italja, ix-xejriet indiġeni: dawn u elementi oħrajn għaġnu lill-ilsien Malti biex sar dak li hu — dokument li jixhed ir-rabta mad-dinja Għarbija daqskemm mad-dinja Ewropea, u l-aktar mal-parti Latina tagħha. Huwa importanti ħafna wkoll il-fatt li t-tradizzjoni Nisranija kellha ddaħħal fil-lingwa ta' nisel seinitiku wirt kbir u differenti. Iċ- ċiviltà reliġjuża fissret ruħha l-aktar fost il-Maltin bil-Malti. Mhux ta' b'xejn li l-qawmien modern tal-lingwa fuq il-livell miktub hu marbut mill-qrib ma' l-espressjoni tal-fidi tal-kotra. L-eqdem qodma oħrajn huma Ikoll xhieda tal-funzjoni li qeda l-Malti matul iż-żminijiet; huma wkoll xhieda li l-wirt Għarbi safa' mgħammed, ikkristjanizzat, u dan fisser adattamenti, assimilazzjonijiet u fetħiet ġodda. Madankollu, il-ħajja ta' dan l-ilsien qadim u mirfus, imwarrab u mċaħħad minn kultura mirquma, taf is-saħħa tagħha lill-fatt li l-Malti baqa' jgħix bħala lsien mitħaddet. Imċaħħad minn tradizzjoni miktuba, nieqes saħansitra minn sistema ortografika xierqa, imbiegħed mill-oqsma ta' l-espressjoni kulturali mirquma, l-ilsien tal-kotra seta' jgħix u jistagħna. Id- dinjità li kien jonqsu jikseb kellha tiġi maż-żmien, jew aħjar, meta l- mentalità Ewropea bdiet ittella' fil-wiċċ sewwasew dak li kien ilu tradizzjonalment taħt. Is-sekli tmintax u dsatax jispjegaw għala l- Malti dam ma rawwem tradizzjoni miktuba fuq livell wiesa', waqt li jispjegaw ukoll għala dan il-qawmien ma setax iseħħ qabel. Min-naħa l-oħra, Malta kellha wkoll il-lingwa miktuba tagħha, li ma kinitx il-Malti. It-tradizzjoni li modernament insejħulha Taljana' qdiet il-ħtiġijiet lokali ta' dawk kollha li riedu jużaw il- kelma miktuba. Waqt li l-eqdem lingwa magħrufa tal-Maltin fuq il- livell mitħaddet hija l-Malti, l-eqdem lingwa magħrufa fuq il-livell miktub hi dik li nafuha bħala t-Taljan. Il-konflitt bejn il-kelma mitħaddta u l-kelma miktuba kellu jinħall mal-wasla ta' l-idejoloġija demokratika, jew aħjar mal-qawmien illuministiku u romantiku li rabtu flimkien lill-interessi tal-kultura ma' l-interessi tal-kotra. Il-figura imponenti ta' Mikiel Anton Vassalli (1764-1829) tiġbor, ftit jew wisq, l-ideali, is-sentimenti u l-fehmiet ta' epoka li żernqet fuq Malta wkoll. Stħarriġ bir-reqqa tal-fehmiet tiegħu, l- aktar tal-fehmiet elaborati li fisser fid-'Discorso Preliminare' ta' l- 1796, juri li f'moħħ Vassalli hemm il-fehmiet Ewropej ta' żmienu daqskemm hemm il-fehmiet li mbagħad ħadu sura u sabu xorti fl- oqsma tal-ħidma politika u kulturali. Il-fehmiet tiegħu ma jolqtux biss lill-ilsien Malti; fihom viżjoni sħiħa ta' gżira li hi nazzjon, u ta' nazzjon li hu dak li hu sewwasew minħabba li għandu kultura. U din il-kultura tinġabar l-aktar f'dik li hu jsejħilha monument għażiż tal- qedem, il-lingwa Maltija. Bl-iżvilupp tal-lingwa seta' jseħħ programm ta' tagħlim popolari, jikber il-progress soċjali u ekonomiku, jinfetħu l-imħuħ u jseħħu l-passi meħtieġa biex il-pajjiż jaqbad ir-ritmu tan-nazzjonijiet moderni. L-aqwa konklużjoni li tinsilet mill-istħarriġ tal-fehmiet ta' Vassalli hi li għalih, bħalma wkoll għall-ħassieba Ewropej ta' żmienu u ta' warajh, il-lingwa u n-nazzjonalità matura jintisġu flimkien. Għalih hemm diġà s-soluzzjoni bikrija għal dik li żmien wara kellha tisplodi bħala l-kwistjoni tal-lingwa, li fiha nnifisha hi kwistjoni ta' identità, eżami mill-qiegħ, mimli mistoqsijiet, dwar x'inhi l-gżira f'termini politiċi, kulturali u soċjali. L-iżvolġiment tal- ġrajjiet spiċċa biex tah raġun, u wieħed jista' jreġġa' l-fehmiet moderni tagħna ta' nazzjon lura lejh. L-għarfien tan-nazzjonalità Minn rikostruzzjoni xjentifika ta' l-ilsien imwarrab mill-oqsma kulturali, imċaħħad minn għarfien idejoloġiku tiegħu fid-dinja dejqa tal-kittieba, il-Malti kien għad jonqsu, fost ħwejjeġ oħra, li jikseb is-sens ta' l-utilità kulturali f'livelli ogħla mil-livell popolari. Waqt li kienet il-kotra li żammitu ħaj, kienet id-dinja tal-kultura ċentrali li setgħet tagħtih id-dinjità li ma kellux. Vassalli nnifsu fehem dan kollu sa minn kmieni, billi seddaq il-ġmiel espressiv u l- ħtieġa tal-Malti billi kiteb fuqu bl-ilsna meqjuma tat-tradizzjoni, il- Latin u t-Taljan. Hekk ukoll għamlu studjużi oħrajn warajh li fehmu li s-sisien xjentifiċi (dejjem fid-dawl u fil-limiti taż-żmien li kien) 186 IL-LETTERATURA MALTIJA BĦALA XHIEDA TAN-NAZZJONALITÀ kienu jeħtieġu wkoll għamla ta' ''konverżjoni' ta' l-imħuħ, it-tnissil ta' mentalità ġdida, moderna, kif kienet kibret diġà fil-kontinent. Waqt li f'artijiet oħrajn din il-konverżjoni kienet tfisser, l-aktar fil-qasam letterarju, it-twarrib ta' espressjoni klassika u t-tixrid ta' espressjoni moderna (ngħidu aħna, mit-Taljan klassiku ta' ċerti awturi għat-Taljan ħaj ta' l-awturi l-ġodda; fl-Ingilterra ta' min isemmi l-fehmiet ta' Wordsworth dwar il-lingwa Ingliża ''ġdida' ta' l-awtur il-ġdid, jiġifieri l-lingwa miktuba skond. il-lingwa mitħaddta), f'Malta l-bidla kienet tfisser il-mogħdija mit-Taljan għall-Malti. Din hi l-interpretazzjoni li tista' tingħata lill-kittieba Maltin li, imseddqin fl-esperjenza tal-kitba kolta tal-Maltin (it- Taljan), għarfu l-fejda kulturali u soċjali tal-lingwa popolari. Ġan Anton Vassallo, Anton Manwel Caruana, Annibale Preca, Ġużċ Muscat Azzopardi, Anastasju Cuschieri, Ninu Cremona, Dun Karm u oħrajn: huma lkoll is-sħab ta' xirka unanima li fehmet li l- formazzjoni letterarja Taljana li kellhom, minnha nnifisha xhieda tal-preżenza ħajja tal-kultura fil-gżira, kellha twassalhom biex jagħarfu l-ħtieġa u s-siwi intrinsiku u soċjali tal-Malti. Dan kellu jfisser, fost l-oħrajn, li fid-dell tat-tradizzjoni Taljana tal-gżira (l-usa' tieqa kontinentali miftuħa fuq l-egħluq tal-gżira), it- tradizzjoni l-ġdida, miktuba bil-Malti, kellha tinserixxi ruħha bħallikieku xmara żgħira li tagħraf lilha nnifisha fil-baħar kbir. Il- metrika, id-damma metaforika, xejriet elaborati tas-sintassi, il- binja narrativa, il-figurazzjonijiet li jinħolqu mill-aptit immaġinativ ta' l-awtur, il-forom letterarji kollha: dawn u oħrajn huma Ikoll eżempji tal-laqgħa bejn it-tradizzjoni l-qadima u t-tradizzjoni l- ġdida. Id-differenza, madankollu, hi ċara: ma kellux ikun aktar it- Taljan li jesprimi lid-dinja ġewwiena tal-kittieb, iżda kellu jkun il- Malti. Dan ifisser minnufih tfettiħ ta' l-udjenza, punti ta' riferiment ġodda, orjentament demokratiku tal-letteratura nnifisha. L-għażla importanti tal-kittieba fis-seklu dsatax u fil-bidu tas-seklu għoxrin hi minnha nnifisha għażla politika, demokratika u kulturali. Bil-Malti kellhom iseddqu l-prinċipji u s-sentimenti mfissra diġà bit-Taljan, waqt li kellhom isaħħuhom u jorbtuhom aktar mill-qrib mal- kuxjenza pubblika, li l-ilsien tat-taħdit (u sikwit tal-kitba) tagħħa kien il-Malti. Din hi konverżjoni li għandha l-egħruq tagħha fid-dħul f'Malta tar-Romantiċiżmu, u l-aktar fil-preżenza tiegħu fl-Italja, minn fejn xorbot it-tradizzjoni lokali. Il-prinċipju tar-relazzjoni intima bejn il- letteratura u l-poplu, kif ukoll it-twemmin li l-letteratura m'hix biss għan fih innifsu jew taħriġ tekniku iżda wkoll strument ta' emanċipazzjoni politika u kulturali huma eżempji ewlenin li ttieħdu mid-dinja barranija (preżenti tradizzjonalment fil-gżira, u għalhekk ukoll magħġuna mal-pajjiż li assimilaha f'ċerti livelli) biex ikunu applikati fil-gżira fl-interess tal-kotra lokali. Fil-ġrajja letterarja (jekk mhux ukoll kulturali) kollha tal- pajjiż, din hi, sa llum, il-bidla l-aktar radikali li seħħet u rnexxiet. Il- kittieba bikrija emmnu fil-lingwa bl-istess qawwa li emmnu fil- pajjiż; għalhekk l-esperjenza tagħhom kellha tibda mill-bidu. Waqt li l-lessikografi (De Soldanis, Vassalli, Falzon, Caruana u oħrajn) kellhom l-isfida li jiġbru l-kliem minsi u mxerred u jgħaqqduh f'damma li turi l-medda għanja tal-kliem, u waqt li l-grammaturgi (l- aktar li għandhom jissemmew huma Vassalli u Cremona) kellhom ix-xogħol iebes li jqiegħdu flimkien lir-regoli li jsawru l-att tat-taħdit u tal-kitba, il-letterati kellhom jisiltu minn fommhom u minn fomm il-kotra ta' madwarhom mhux biss il-kelma u l-ordni grammatikali tagħha, iżda wkoll is-sens li kellha tikseb. U dan is-sens hu sens nazzjonali. Għalhekk il-bidu tal-letteratura hu loġiku: jibda mill-bidu, bl- affermazzjoni kburija tan-nazzjonalità, tax-xejriet li jagħżlu lil Malta bħala pajjiż maqtugħ għalih, bl-istorja, bit-twemmin, bid- drawwiet, bil-pajsaġġ, bl-għana kantat, bil-karatteristiċi fiżiċi tal- bniedem Malti medju u l-bqija. Huwa att ta' fiduċja fil-poplu kollu, fiduċja li t-tradizzjoni għolja miktuba bit-Taljan ma setgħetx tagħtih għal għadd ta' raġunijiet. In-nisel popolari tal-letteratura kolta Qabelxejn, hemm rabta kbira bejn il-poeżija kantata u l- poeżija miktuba, jew aħjar bejn il-versi popolari u l-versi letterarji. Il-ħolqa li torbothom flimkien, f'katina waħda, tinstab fix-xejriet ta' l-għana, tal-kant folkloristiku li ntiret minn nisel għal ieħor u baqa' jesprimi s-sens mużikali u poetiku tal-kotra. Din hi r-raġuni għala mill-versi popolari ta' Ġan Anton Vassallo, sal-kurunelli u l-innijiet ta' Ludoviku Mifsud Tommasi sax-xogħlijiet mirquma ta' Dun 188 IL-LETTERATURA MALTIJA BĦALA XHIEDA TAN-NAZZJONALITÀ Karm hemm xejra konsistenti waħda: l-insistenza fuq l-istrofa b'erba' versi (il-kwartina) miktuba bl-ottonarju jew bis-settenarju. Dun Karm innifsu, għad li għoli u elaborat, għandu n-nisel tiegħu fl- għana Malti; fl-innijiet reliġjużi u ċivili tiegħu hemm il-gosti popolari mtellgħin għal livell estetiku mingħajr ma hemm ħjiel ta' tradiment ta' l-istess gosti. L-innijiet stess, kif indika Mifsud Tommasi nnifsu fl-1853, huma l-verżjoni sagra ta' l-għana profan. Sa żmienna stess, il-poeti Maltin baqgħu jippreferu l-ottonarju mqiegħed fi kwartina biex jiktbu poeżija li hi kontemporanja fl- aspetti essenzjali kollha. Mill-bqija, bħalma nafu, din hi xejra kontemporanja ta' bosta reġjuni oħra tal-Mediterran u ta' nħawi oħra tad-dinja wkoll. Sikwit huwa wkoll l-ottonarju, li jidwi bħala mudell fundamentali ''moħbi' jew modifikat, li jrodd il-mużikalità lill-aħjar poeżija Maltija reċenti miktuba f'forom 'ħielsa'. Il-persunaġġi nazzjonali Huma u jqallbu fil-paġni ta' l-istorja u jfittxu fil-qigħan tat- tifkiriet, dokumentati u leġġendarji, l-awturi sabu għadd ta' persunaġġi li setgħu jitkabbru f'eroj nazzjonali, f'missirijiet tal- patrija, f'rappreżentanti xierqa ta' l-individwalità kollettiva. Ftit eżempji huma biżżejjed biex juru l-unanimità, kważi istintiva, li tgħaqqad flimkien lil bosta kittieba ta' temperament differenti, fi sforz wieħed biex itellgħu fil-għoli (kif kienu għamlu diġà l-kittieba barranin għal pajjiżhom) lil għadd ta' ċittadini li jiġbru fl-identità tagħhom lill-istess identità tal-kotra. Dun Gejtanu Mannarino, Nazju Ellul, Dun Mikiel Xerri, Vassalli u oħrajn sabu xorti fix- xogħlijiet ta' Ġan Anton Vassallo, Ġużċ Muscat Azzopardi, Dun Karm, Ġużċ Aquilina u għadd ta' awturi li Ikoll riedu jagħarfu l- għażla bejn il-mexxejja u l-immexxijin. Waqt li l-għażla elementari ta' l-istorja kienet bejn il-ħakkiema barranin u l-abitanti, jew bejn l-aggressuri barranin u d-difensuri ġewwiena, l-għażla l-ġdida hi bejn il-persunaġġ nazzjonali u n-nies li jimxu warajh. Huwa aspett ewlieni u bikri tas-sens demokratiku li, qabel ma sseddaq fil-qasam politiku, kien diġà ħa sura ġmielha fit- testi letterarji. Minkejja l-istruttura demokratika uffiċjali nieqsa mix-xejriet maturi tagħha, il-kittieba ħolqu struttura immaġinativa, psikoloġika, li l-egħruq tagħha jinstabu fil-qiegħ tax-xewqa ta' poplu li jkun is-sid tiegħu nnifsu, L-innu lin-nazzjon li għannew l- awturi, imsejjes fuq il-fiduċja taċ-ċittadini fihom infushom, iżur l- istorja mbiegħda, jislet minnha l-waqtiet sublimi li jroddu s-sens ta' l-għaqda u s-solidarjetà, u jrabbat lill-imgħoddi mal-ġejjieni billi jimplika l-bidla li kellha sseħħ fil-preżent. L-immaġinazzjoni swiet ħafna biex nisslet sensiela ta' aspirazzjonijiet u mistenniji li maż-żmien, u skond ir-ritmu tal-pass tal-gżira, kellhom iseħħu fuq il-livell politiku. Hi taħlita ta' stħajjilu dokumentazzjoni (kif tidher l-aktar fir-rumanzi ta' Muscat Azzopardi u fil-poeżija ta' Dun Karm), waqt li hi wkoll eżami ta' l- istorja stess, immexxi bi kriterji moderni. L-għarfien tal-ġrajja jsir stħarriġ ta' l-attwalità; ix-xewqa ssir ambizzjoni; l-għajb tal-ħakma jitbiddel f'ġieh ta' jasar kumbattiv. Ir-rassenjazzjoni (kif tixref f'Ineż Farruġ ta' Anton Manwel Caruana) titħallat ma' l-eroiżmu (kif jiġri f'Nazju Ellul ta' Muscat Azzopardi); il-ferħ u n-niket, l- eroiżmu u t-telfa jintisġu flimkien biex f'Katrin ta' l-Imdina ta' Dwardu Cachia toħroġ ix-xbieha ta' kotra msawta li, madankollu, hi mmexxija minn istint wieħed. Dawn il-kittieba ma żarux l-istorja biex isibu fiha l-verità storika, xjentifika, iżda biex jifhmu fiha l-verità poetika, in-nifs ġewwieni ta' ruħ li hi ħajja u mqanqla anki fit-tbatija. Ir-raġuni tibqa' waħda: l-għan tagħhom m'hux li jipprovdu d- dokumentazzjoni ta' l-istoriku professjonali, iżda li jsibu fil-ġrajjiet id-dokument uman, l-ispirtu moħbi li jmexxi lill-istorja stess. Hi interpretazzjoni ġdida u moderna ta' l-istorja: m'humiex il- ħakkiema li joħolqu l-avvenimenti, iżda huwa l-poplu nnifsu, il- protagonista awtentiku li issa se jingħata isem u wiċċ, biex jingħaraf fl-individwalità kollettiva tiegħu. Il-poplu bħala eroj Fil-kredu romantiku l-eroiżmu huwa essenzjalment xejra popolari. Flimkien mal-persunaġġi magħżula li joħorġu mill- anonimità u jikbru fuq il-kotra, hemm ukoll il-persunaġġi komuni li l-aqwa kwalità tagħhom hi sewwasew il-fatt li huma komuni. Ilkoll isawru komunità, għaqda ta' bosta aħwa magħquda flimkien. B'hekk tnissel is-sens ta' poplu wieħed, għallinqas fuq il-paġni letterarji, u mill-egħluq tal-paġni kellu jissokta jixtered fil-qasam tal-ħidma prattika sakemm jieħu s-sura ta' ħidma politika. 190 IL-LETTERATURA MALTIJA BĦALA XHIEDA TAN-NAZZJONALITÀ M'hix ħaġa ħafifa li wieħed jistabilixxi kronoloġija f'dik li hi l- istorja tas-sentimenti. Għall-għanijiet ta' dan id-diskors ġenerali, mibni fuq il-konklużjonijiet li jistgħu jkunu mistħarrġa għalihom u bnadi oħra, jiswa li wieħed igħid li huma sentimenti ftit jew wisq kontemporanji. Is-sens tal-ħolma u s-sens ta' l-azzjoni definitiva jitħalltu flimkien, biex il-ħolma ssir azzjoni, u l-azzjoni titbiddel fil- wetqa ta' ħolma. Fuq kollox, l-għan ewlieni ta' kull awtur m'hux li jbiddel il-qagħda (li titbiddel b'egħmil politiku) iżda li jixħet iż- żerriegħa, li jfakkar u li jsawwar kuxjenza matura li ma torqodx u li tissaħħaħ maż-żmien. Kienet l-isfida tal-perijodu, li l-kittieba fehmuha qabel ma mbagħad seħħet fl-arena tad-deċiżjonijiet politiċi. F'dan is-sens, sforz biex tinbena kronoloġija m'hux tqil daqshekk; hemm bosta ħwejjeġ li juru li, bħalma kien l-ilsien Malti li żamm lill-komunità żgħira magħquda fiha nnifisha, kienu wkoll il- kittieba li qabel kulħadd rawmu sensibbiltà li maż-żmien kibret fi programm politiku, jew aħjar, fi pjan għall-kisba tal-jeddijiet kostituzzjonali moderni li qajl qajl kellhom jikbru sakemm jaslu sal- fażi aħħarija tagħhom ta' awtonomija u sovranità. Fin-nofs ta' dan ix-xenarju kollu, minbarra l-persunaġġi nazzjonali, hemm il-kotra Maltija kollha. Huma ċ-ċittadini li jagħarfu lil xulxin bħala aħwa, ulied ta' omm waħda. F'din it-trinità — aħwa, ulied, omm — tingħaraf il-metafora ewlenija tal- letteratura patrijottika jew nazzjonali: il-familja, il-kotra bħala nukleju magħqud wieħed. Il-missirijiet — il-persunaġġi distinti, imsawrin b'taħlita ta' stħajjil u dokumentazzjoni storika — jispiraw, imexxu u jgħassu. L-omm, il-gżira, hi l-mara li tistenna l-fidwa; l- ulied jingħaqdu biex jeħduha kontra l-aggressur, li xi drabi jasal mill-bogħod, u drabi oħra jasal minn ġo ħdan l-istruttura politika ġewwiena stess. Hemm, fuq naħa, il-Maltin li jqumu kontra t-Torok li waslu minn barra; hemm, fuq in-naħa l-oħra, il-Maltin li jqumu kontra Monroj u kontra l-Franċiżi. M'hemm qatt il-gwerra ċivili, iċ- ċaħda tas-solidarjetà popolari. Imsenslin ilkoll flimkien, dawn l-episodji jsawru katina twila ta' ħoloq li m'humiex għajr ħakmiet differenti, wara xulxin. L-ideal hu l-wasla tal-ħelsien sħiħ meta s-sensiela tieqaf u l-Maltin isiru s-sidien ta' pajjiżhom. Id-dipendenza — l-oppost ta' l-indipendenza — m'hix biss finanzjarja iżda wkoll mentali. Il-kittieba, li ma jistgħux iħollu l-problema ekonomika, iħollu l-problema psikoloġika billi jiżirgħu fil-Maltin il-fiduċja fihom infushom, fl-istorja mbiegħda, fix- xejriet li jwettquhom bħala poplu magħżul mill-oħrajn li l-mogħdija mibdija għandha twasslu biex joħroġ minnha. Fir-rumanzi storiċi hemm dejjem folla li tinħass fl-isfond ta' l- azzjoni jew fiċ-ċentru tagħha. Fil-poeżija patrijottika hemm dejjem kotra li m'hix għajr nazzjon, u mhux aktar komunità li tgħammar fuq roqgħa art. Waqt li fuq il-kotra sikwit jaħkem protagonista, fil- każ ta' Il-Fidwa tal-Bdiewa ebda karattru ma jirnexxilu jikber aktar mill-bqija. Ninu Cremona jibni kotra waħda li hi magħmula biss minn nies anonimi, li xejn ma jagħżilhom minn xulxin, anzi li huma bħal xulxin fil-ħerqa tagħhom li jifdu lil arthom. Il-konfront hu bejn il-ħakkiema barranin u l-maħkumin ġewwiena; il-ġlieda taqsam liż- żewġ naħiet f'termini ta' nazzjonalità u mhux skond termini li jiddependu mill-kategorija tan-nazzjonalità. Minn dan ix-xenarju mżewwaq kollu toħroġ id-dehra ta' pajjiż li hu diġà ħieles psikoloġikament. Huwa l-eżodu modern, romantiku, mill-ħabs tat-telqa rassenjata tat-tradizzjoni ta' qabel. Fil-viżjoni tal-kittieba, il-Maltin inħelsu mill-kumpless ta' l- inferjorità, mis-sens żejjed tad-dipendenza, min-nuqqas ta' għarfien tagħhom infushom, biex kibru f'ċittadini tad-daqs li riedhom ikunu s-seklu dsatax. Hi mixja twila f'direzzjoni waħda, u eżempju wieħed jista' jkun biżżejjed biex jixhed il-karattru tagħha. Minn Ineż Farruġ (1889) sa Taħt Tliet Saltniet (1938) hemm il-mixja li għaddiet minnha s-sensibbiltà Maltija tul dik il-medda ta' snin. Id- differenza li tagħżel lil Caruana minn Aquilina fit-trattament ta' qagħda storika li, f'ċerti aspetti, hi l-istess waħda, hi d-differenza li tiddistingwi lill-aħħar għaxar snin tas-seklu dsatax mill-ewwel erbgħin sena tas-seklu għoxrin. Ir-rumanz ta' Caruana hu eleġijaku, imnikket, rassenjat; jitbekka l-qagħda politika u soċjali mwiegħra, waqt li jagħlaq bil- mistennija taż-żwieġ li jibqa' ma jseħħx, bħallikieku allegorija tal- fidwa ta' Malta (Ineż innifisha tista' titqies bħala xbieha tal-gżira) li kienet għadha 'l bogħod. F'termini politiċi, il-pajjiż kien għad jonqsu ħafna biex jikseb ċerti jeddijiet kostituzzjonali. Min-naħa l- oħra, Aquilina jikteb rumanz ''rebbieħ', li jiċċelebra bi kburija, bla ebda rassenjazzjoni, b'ħerqa kbira għal bidla mill-qiegħ ta' l- istrutturi, mhux biss nazzjonali iżda saħansitra soċjali wkoll. L- eroiżmu ta' Taħt Tliet Saltniet m'hux tellief u umiljat bħalma kien 192 IL-LETTERATURA MALTIJA BĦALA XHIEDA TAN-NAZZJONALITÀ f'Ineż Farruġ. Fil-protagonista m'hemmx biss in-nuqqas ta' sodisfazzjon bil-qagħda kontemporanja; hemm ukoll il-ħerqa u l- istrateġija biex ibiddilha. Tqabbil taż-żewġ rumanzi, mela, mifrudin b'medda ta' madwar ħamsin sena, juri t-titjib li sar fil-qasam tal- kisbiet kostituzzjonali tul l-istess firxa ta' żmien. Tbiddlet il- psikoloġija u bl-istess ritmu tbiddlet il-qagħda politika, għad li l- essenza tal-letterat aktarx tibqa' dejjem profetika. F'dan is-sens il- letteratura daqskemm tasal li tirrifletti l-qagħda storika preżenti, tasal ukoll li tmur lilhinn minnha u tbassarha, taraha fl-istadju aħħari tagħha. Il-letterat (bħala teoriku) jimxi qabel il-politiku (bħala prattiku). L-emblemi nazzjonali Il-ftehim u l-għaqda jinkisbu bis-saħħa ta' l-għarfien ta' damma ta' xejriet fi ħdan grupp jew komunità u l-bqija. In-nazzjonalità, kif inhi mifhuma modernament, tinbena fuq kulma hu komuni u għandu funzjoni li twaħħad lill-individwi u lill-partijiet tal-ġemgħa kollha. Il-kittieba fittxu wkoll dawn ix-xejriet u għarfu fihom is- sinjali ta' l-għaqda fi ħdan il-poplu. Fuq naħa, wieħed jista' jgħid li f'dawn ix-xejriet skoprew wirt qadim li kien minsi, nieqes mill- istima, aktarx imċaħħad mill-funzjoni soċjali tiegħu. Wara kollox, wieħed mill-merti li għandha l-letteratura Maltija mill-bidu sa l- ewwel nofs tas-seklu għoxrin (u sikwit fit-tieni nofs ukoll meta ssoktaw jikbru l-istess ansjetajiet iżda bi sfumaturi differenti) hu li rnexxielha ttella' fil-wiċċ dik li kienet bħallikieku l-kultura inferjuri (popolari) ħdejn il-kultura superjuri (ta' klassi kolta). Meta l-ilsien Malti tela' qajl qajl għal-livell letterarju, miegħu telgħu wkoll l- elementi li sawru dik l-istess kultura tradizzjonali. Min-naħa l-oħra, hi u tiskopri dawn l-elementi, il-letteratura rat fihom jew tathom funzjoni soċjali. Bl-intwizzjoni poetika (kemm tal-poeti u kemm tar-rumanzieri, għaliex dawn ukoll ħarsu poetikament lejn l-istorja nazzjonali), il-komponenti li jsawru l- individwalità Maltija saru wkoll ħwejjeġ sbieħ, għeżież, nostalġiċi, validi fihom infushom u minħabba s-sens li tahom iż-żmien bħala wirt il-qedem. Iż-żewġ aspetti — l-iskoperta ta' l-elementi u l-għarfien tas-siwi tagħhom — huma dimensjonijiet ta' proċess kumpless wieħed: il- proċess. li ta lill-Maltin il-kuxjenza tagħhom infushom bħala ċittadini, u li nefaħ fihom in-nifs tal-fiduċja u sikwit ukoll tal- kburija. Dik li tidher bħala retorika (u kull epoka għandha r- retorika partikulari tagħha) hi l-bixra morali ta' dan il-proċess, jew aħjar, l-imħabba ''ġdida' tal-Maltin lejn pajjiżhom. L-importanza ta' dan l-iżvilupp qajla tista' tiġi apprezzata biżżejjed, għaliex m'hix għajr is-sies li nbniet fuqu l-viżjoni kollha ta' nazzjon modern. It- tifħir lill-Maltin il-qodma, kif jinqara fir-rumanzi u fil-poeżiji, m'hux ħaġa oħra għajr is-sens ta' gratitudni tal-ġenerazzjoni msemmija (tas-seklu dsatax u ta' l-ewwel nofs tas-seklu għoxrin) lill- ġenerazzjonijiet li għexu qabilha ħafna. It-trijanglu aħwa-ulied- ġenituri m'hux biss sinkroniku iżda wkoll dijakroniku; ma jħarisx biss lejn il-poplu kontemporanju (tal-ħajjin taż-żmien li jkun) iżda jħares lura wkoll lejn il-poplu qadim (tal-mejtin ta' l-epoki mgħoddija). B'hekk il-poplu Malti hu rappreżentat fit-totalità numerika tiegħu: il-mejtin u l-ħajjin isawru ikoll flimkien bejniethom kotra nazzjonali waħda, sħiħa u unanima. Il-firda bejn l- imgħoddi u l-preżenti hi mwarrba, biex jidher aħjar il-ġejjieni mixtieq. Fl-immaġinazzjoni ta' l-awturi storiċi jew patrijottiċi, imnebbhin minn dehra epika ta' Malta li dejjem fissruha lirikament, dak kollu li ġara fil-konflitti mal-barranin deher, bħallikieku f'ħolma reali, bħala konflitt kontemporanju ġdid. Il-poeta li jiċċelebra t-taqbid tal-Maltin kontra t-Torok fl-Assedju ta' l-1565 huwa wkoll iċ-ċittadin ħaj li qiegħed jieħu sehem fit-taqbida attwali kontra l-kolonjaliżmu ta' żmienu. Is-solennità li biha huma mfakkra u mweġġha persunaġġi bħal Dun Mikiel Xerri u Vassalli hija wkoll xhieda tal-ħtieġa psikoloġika li ħass il-Malti modern li jagħraf lilu nnifsu fil-mexxejja ta' l-epoka tiegħu. Dan is-sentiment hu komuni għall-kittieba importanti kollha (u jixref fil-kotra tal-minuri wkoll). Jinħass saħanstira f'kittieb satiriku bħal Ġwann Mamo li waqt li joħloq gallerija ta' kwadri komiċi f'Ulied in-Nanna Venut fl- Amerka, jispiċċa biex jinnamra max-xejriet, mad-drawwiet u ma' l- imġibiet li hu beda biex ħares lejhom satirikament. Hu nnifsu jistqarr l-ammirazzjoni tiegħu lejn l-identità tal-karattri ''patetiċi' tiegħu. L-għadab jitbiddel f'ċajta, ir-rakkont ta' qagħda traġika jinħall f'panorama ta' xeni simpatiċi. Mill-ġdid, kollox hu mmexxi mill-kwalità morali, mill-imħabba, anki f'Mamo li għallinqas fir- 194 IL-LETTERATURA MALTIJA BĦALA XHIEDA TAN-NAZZJONALITÀ rumanz m'hu qatt epiku jew patrijottiku. Għall-kuntrarju, hu patrijottiku u ċelebrativ fl-artikli li kiteb fil-gazzetti. Forsi r-rumanz ta' Mamo hu l-punt estrem tan-naħa l-oħra tal- firxa tematika kollha li qiegħda tkun mistħarrġa hawn. Anki fih hemm saff qawwi ta' nazzjonaliżmu li, waqt li hu soċjalizzat, ma jinfexx qatt f'ċaħda tal-karatteristiċi tal-komunità, imqar jekk dawn huma mħaddmin bħala elementi għall-parodija tiegħu. Hekk ukoll jagħmlu, b'doża iċken ta' għadab, narraturi ''soċjali' oħrajn, bħal Ġużċ Ellul Mercer, Ġużċ Orlando, Ġużċ Bonnici. Fihom ilkoll hemm il-fil komuni tal-patrijottiżmu li jseħibhom mal-kollegi tagħhom li huma mnebbha direttament mill-kunċett tan- nazzjonalità. Ir-riforma li jixtiequ hi bidla ta' komunità distinta, ta' poplu maqtugħ għalih anki politikament. Jekk il-kitbiet tal-gruppi differenti tal-kittieba jitqiesu bħala ħażna tematika waħda, u jekk jinsiltu minnhom l-aspetti li qegħdin ikunu mistħarrġa, il-letteratura kollha tista' titqies f'dawl wieħed u bi kriterju waħdani: id-dawl ta' Malta nazzjon u l-kriterju li jqis lil nazzjon bħala damma ta' xejriet jew emblemi distintivi. Fi kliem ieħor, fid-dehra ta' Malta meqjusa bħala nazzjon u fid-dehra tagħha meqjusa bħala soċjetà (jew ġemgħa ta' klassijiet) hemm dejjem, f'dożi differenti, is-sens taċ-ċittadinanza. Il-klassijiet soċjali m'humiex maqtugħa min-nazzjon li huma parti minnu; iċ-ċittadini (li jsawru n-nazzjon) m'humiex maħruġa 'l barra mill-klassi soċjali li twieldu u trabbew fiha. Fir-rumanzi nazzjonali hemm ukoll is- soċjalizzazzjoni, waqt li fir-rumanzi soċjali hemm ukoll in- nazzjonalizzazzjoni. Hi differenza fl-enfasi, u mhux fil-konċezzjoni. Ħarsa sistematika ħafifa tista' turi aħjar liema huma dawn l- emblemi li l-awturi skoprew bħala komponenti ta' nazzjon. Hemm, qabelxejn, it-twemmin Nisrani, li hu meqjus bħala l-att l-iżjed komuni u unanimu li jegħleb l-individwaliżmu u jagħti bixra ta' koralità liċ-ċittadini. F'xi awturi t-tradizzjoni Nisranija tal-gżira hi meqjusa bħala l-aqwa artiklu tal-'kostituzzjoni' qadima u mhux- miktuba, popolari, tal-Maltin. Taqbida politika hi meqjusa bħala taqbida reliġjuża, u l-kuntrarju. (Dan il-fatt tradizzjonali, imseddaq minn ċerti ġrajjiet fl-istorja iżda mbagħad imkabbar u elaborat mill- immaġinazzjoni kreativa tal-kittieba, jista' jixħet dawl fuq ċerti ogħla post fost il-protagonisti politiċi; il-fedeltà lejh hi l-istess ħaġa bħall-fedeltà lejn il-pajjiż. Għad li fl-istruttura soċjo-politika ta' Malta qajla jista' wieħed jitkellem dwar is-sistema teokratika ta' stati islamiċi, fil-letteratura Maltija tidher dejjem teokrazija li mbagħad titwaħħad mad-demokrazija: is-setgħa mogħtija, mis- sensibbiltà tal-Malti, lil Alla tissarraf imbagħad f'setgħa mogħtija lill-poplu nnifsu. Persunaġġ ewlieni f'din il-viżjoni sagra tal-politika hu San Pawl. Huwa l-punt storiku, uman, li jrabbat flimkien lill-Maltin mad-divinità. Il-wasla tiegħu fil-gżira hi meqjusa mhux biss bħala silta mill-pjan divin, iżda wkoll bħala paġna storika ewlenija li daqskemm hi reliġjuża hi wkoll kulturalment dinjituża. L-argument dwar dan il-punt jista' jitwal u jkun mistħarreġ fl- irqaqat tiegħu, iżda biżżejjed li jingħad li fis-subkonxju kollettiv tal- poplu Malti l-istint reliġjuż hu wisq eqdem mill-epoka Kristjana. It- tbexbix taċ-ċiviltà fil-gżira hu fl-istess ħin tbexbix tal-fidi fil-pajjiż; il- qdumijiet m'humiex biss xhieda ta' kultura iżda wkoll monumenti ta' twemmin. Il-kultura tal-'Ħaġar' hi wkoll kultura tal-'Qima'. Għad li, ħdejn il-Kristjaniżmu, dan l-aspett ftit li xejn hu ttrattat fil- letteratura, l-eżempji l-aktar magħrufa huma biżżejjed biex jidhru bħala spunti li setgħu ġew żviluppati aktar. Ġużċ Bonnici u Ġorġ Pisani, fost oħrajn, iseddqu dan bil-qawwa kollha. Il-mod kif jiktbu dwar il-qedem huwa poetiku aktar milli storiku; jisħqu fuq il-fidi aktar milli fuq il-kultura ta' l-epoka mbiegħda; jippreżentaw poplu li jqim sa minn meta kiseb kuxjenza tiegħu nnifsu bħala komunità. Ir-riti huma mogħtija importanza li ma tirrendihomx biss nostalġiċi iżda reliġjużi u sagri wkoll. Għal dawn il-kittieba, l-epoki mbiegħda id-divinità, il-kult tagħha, is-sagrifiċċju uman tan-nies li jemmnu, il- fidi fid-dinja tal-lilhinn, il-ġerarkija tipika ta' knisja, u l-bqija. Emblema nazzjonali oħra, marbuta sfiq ma' din, hija l-qlubija tal-Maltin. Fil-viżjoni tal-kittieba, in-nies ta' l-imgħoddi jistgħu jonqsu f'bosta ħwejjeġ, iżda kważi qatt fil-kuraġġ. Huma lkoll fidili, leali lejn pajjiż, u n-nuqqas tal-kuraġġ hu meqjus bħala tradiment. Jekk il-letteratura Maltija tqim lill-eroj, dan tagħmlu minħabba li tistmerr, kważi istintivament, lill-istess definizzjoni tat-traditur. Ladarba l-kitba tagħhom trid trodd is-sens tal-fiduċja fil- kontemporanji, ma tistax ma tisħaqx fuq il-fedeltà ta' l-antenati. 196 IL-LETTERATURA MALTIJA BĦALA XHIEDA TAN-NAZZJONALITÀ qlubija, mela, hija l-qofol morali tal-kuraġġ, virtà politika li hawn hi reliġjuża wkoll. L-għaqda nazzjonali tagħraf in-nisel tagħha fiċ-ċellula ċkejkna li hi magħquda wkoll: il-familja. F'dan id-dawl, il-letteratura tirrifletti minnufih xejn distintiva tas-soċjetà Maltija, ċkejkna u kompatta, daqskemm toffri s-sies loġiku għall-pretensjoni li tagħmel meta tippreżenta komunità magħquda. L-unità familjari, fenomenu reali, hi riflessa metaforikament f'wieħed mill-mudelli arketipiċi l-aktar imfittxa mill-immaġinazzjoni letterarja Maltija: in- nazzjon bħala familja, fejn Malta hi dejjem omm, iċ-ċittadini huma aħwa u wlied, u l-eroj huma missirijiet. Il-kittieba bħala ekoloġisti Hemm kuxjenza gawwija fil-kittieba favur l-ambjent. Huwa ambjent uman, magħmul mir-taħlin u mill-bdiewa u mill-ħaddiema l-oħra. Huwa wkoll ambjent morali, magħmul minn nies tajba u ħawtiela. U huwa ambjent fiżiku, li fi ħdanu bħallikieku jgħixu fl- armonija l-'ambjenti' l-oħra. Il-letteratura Maltija, bħal- letteratura kollha tal-Mediterran, hi qabelxejn letteratura pajsaġġistika. Il-widien, l-imsieraħ, il-ħajt tas-sejjieħ, it-toroq, l- isqaqien, l-irdumijiet, l-irziezet, id-djar qodma, l-egħlieqi, il- mogħdijiet qalb ir-raba': huma wħud mill-postijiet li jsawru x- xenarju li jseħħ fih jew quddiemu d-dramm tal-ħajja tal-gżira. Ġużċ Muscat Azzopardi, Anton Manwel Caruana, Ninu Cremona, Dun Karm, Ġużċ Galea, Ġużċ Aquilina, fost bosta oħrajn, jiskopru l- karatteristiċi tar-raħal Malti, anzi jaraw lil Malta sabiħa sewwasew għaliex hi raħlija. Il-frott tipiku, il-bhejjem li jissieħbu fil-ħidma tal- bniedem, it-tjur, il-ħxejjex l-oħra: dawn u oħrajn huma elementi li m'humiex biss osservati u mpinġija, iżda huma wkoll ammirati, maħbuba u meqjusin bħala parti mill-identità nazzjonali. Fil-kittieba, fil-fatt, hemm l-ewwel ekoloġisti. Fil-kuxjenza tagħhom hemm in-nisel tal-kuxjenza moderna favur l-ambjent. Il- pajsaġġ ('ħaġa' li tidher) isir minnufih motiv psikoloġiku (esperjenza li tiġġarrab minn ġewwa mill-bniedem). Il-ġmiel li jaraw l-għajnejn, bħat-tiġrib li jgħaddu minnu s-sensi l-oħra (l-aktar is-smigħ u x-xamm), isir qagħda tar-ruħ kalma. Ir-raħal Malti hu gallerija sħiħa ta' kwadri mlewna, fejn bnedmin, bhejjem, snajja', drawwiet u l-bqija jaħdmu Ikoll flimkien f'armonija, bħallikieku huma organiżmu wieħed mimli sliem. Dan hu l-qofol tas-seħer li għandhom in-novelli ta' Temi Zammit, ritrattista ta' klassi li b'sempliċità li tidher impressjonistika jirnexxilu jidħol fis-saffi moħbija ta' karattri li issa, għad li komuni, ingħataw id-dinjità huma wkoll li jsiru persunaġġi, u jikbru f'figuri li daqskemm huma ħajjin huma magħluqin ukoll f'għamla ta' vetrina li tistieden l- ammirazzjoni. F'dan is-sens, Zammit jersaq lejn Mamo, għallinqas sa dak il-punt fejn iċ-ċajta jkollha 'tisplodi' f'direzzjoni jew f'oħra. L-aspett komuni bejniethom hu li ċ-ċajta hi sostnuta dejjem minn doża ta' mħabba. Minn spunt pajsaġġistiku, mela, wieħed isib ruħu jistħarreġ lill- bnedmin u lis-sitwazzjonijiet tipiċi tagħhom. Ir-raġuni hi waħda: il- kuxjenza favur l-ambjent, kif tidher fil-letteratura, ma tiddistingwixxix bejn l-uman u n-non-uman. M'hemmx bniedem li jabita mingħajr l-abitat xieraq, u l-kuntrarju. Hi l-ħuta li tgħix fl- ilma, u l-kittieba ma jaslux jistħajlu ħuta li tgħix barra mill-ilma. Jidher minnufih li l-poeti u r-rumanzieri Maltin fehmu sa minn kmieni r-rabta bejn is-sens ta' min u s-sens ta' fejn: il-bixra tal- bniedem tistrieħ ħafna fuq il-post fejn igħammar. L-eċċezzjonijiet, ħabbàra ta' tematika ċentrali fin-narrativa Maltija tat-tieni nofs tas- seklu għoxrin, jinsabu f'Leli ta' Ħaż-Żgħir u f'L-Ibleh. Kemm Ellul Mercer u kemm Orlando jġarrbu s-sens qalil tal-limitu, ta' l-egħluq tal-gżira ċkejkna. Kontra l-ispazji kbar ta' narraturi oħrajn, fihom hemm diġà l-klawstrofobija mġarrba reċentement. Madankollu, huwa ċokon maħbub, apprezzat għal dak li hu, tant li t-tnejn jixtiequ jirriformawh. Il-karattri tagħhom 'jiġġennu' f'Malta magħluqa, bla ma jintrebħu mis-soluzzjoni ta' l-eżodu mill-gżira. Mill-ġdid, huma l-limiti estremi, il-punti tat-tarf tal-kwadru kollu; huma punti li, minkejja dan kollu, ma jagħmlux il-qabża kbira li, bħalma ngħad, tista' titqies bħala sieħba tat-tradiment. Min-naħa l-oħra, il-letteratura tat-tieni nofs tas-seklu għoxrin, li fis-snin sebgħin u tmenin, wara l-intervall qasir tas-snin sittin, reġgħet lura, bi freskezza ġdida, lejn il-kundizzjoni tipika u fundamentali tat-tradizzjoni, hi letteratura li titbekka t-telfa ta' l- ambjent. Il-letteratura ta' qabel iċċelebratu u biddlitu f'pittura li sikwit għandha mill-ilwien tal-kwadri ta' Caruana Dingli; il- letteratura tas-snin sebgħin u tmenin tintrebaħ min-nostalġija għalih, tfittex li tirreġistrah qabel ma jgħib, tipprotesta għall-qerda 198 IL-LETTERATURA MALTIJA BĦALA XHIEDA TAN-NAZZJONALITÀ tiegħu, u tixtiequ bħala abitat naturali nieqes. Hawn tista' tinstab waħda mir-raġunijiet tal-kriżi kronika tal-letteratura reċenti, il- kriżi tal-ħuta maħruġa 'l barra mill-ilma. Il-kuntrast m'hux għajr xhieda oħra, li bħalha hemm bosta, tal-kontinwità tematika (u sikwit stilistika, lima tidħolx fil-qafas ta' dawn. il- kunsiderazzjonijiet) li: hemm bejn kittieba Maltin ta' ġenerazzjonijiet differenti. Elementi tipiċi tal-ħajja naturali Maltija, bħall-baħar u x-xemx, distinti f'dan is-sens mill-aspetti msemmija ta' l-ambjent li jista' jintmess u jitbiddel bl-urbanizzazzjoni, huma wkoll ''dehriet' konsistenti fil-letteratura kollha. Huma ttrattati kemm fihom infushom, bħala partijiet kbar tad-dinja ta' barra, u kemm bħala mudelli immaġinativi, jew metafori ta' qagħdiet ġewwiena. Il- baħar, ngħidu aħna, hu ċelebrat mhux biss għaliex idawwar lill- gżira, iżda wkoll għaliex jitbiddel f'simbolu tal-misteru, ta' l- infinità, tal-kontinwità taż-żmien u saħansitra ta' l-eternità. Jissimboleġġja l-kriżi (e.g., f'Dun Karm u f'Karmenu Vassallo) iżda jqanqal ukoll is-sens tat-trankwillità (e.g., f'Ġużċ Muscat Azzopardi). Ix-xemx m'hix imġarrba biss bħala għajn ta' sħana sajfija, iżda wkoll bħala metafora ta' l-għeja u tat-telqa umana (e.g., f'Rużar Briffa). Mal-baħar u max-xemx hija importanti ħafna l- kultura tal-ġebel. Forsi hi l-fidi Nisranija biss li tidher bl-istess insistenza daqs il-ħaġar fl-ispirazzjoni Maltija. Il-lista tista' titwal fi studju aktar dettaljat, iżda dawn is- suġġerimenti jistgħu jkunu biżżejjed biex jixħtu dawl fuq il- konklużjoni tiegħi li l-letteratura fiha sensiela ta' emblemi (għallinqas hekk huma meqjusa fil-fantasija) li jintisġu flimkien biex iroddu, fi lwien u b'xeħtiet differenti, definizzjoni u deskrizzjoni ta' nazzjonalità. L-isbaħ waqtiet, fil-fehma tiegħi, huma dawk meta dawn l-elementi naturali jitbiddlu, jew jikbru, f'metafori ta' fejda universali, u jagħtu lok għall-poeżija kosmika, li m'hix aktar Maltija jew reġjunali, għaliex tħaddan lill-bniedem bħala abitant ta' l-art. Iżda dan hu aspett li joħroġ 'il barra mil-limiti ta' dawn il- kunsiderazzjonijiet. L-identifikazzjoni bħala kisba u bħala kriżi Il-letteratura Maltija stess twieldet u kibret bħala proċess ta' identifikazzjoni nazzjonali. Hi wkoll, min-naħa l-oħra, hi l-kawża ta' identifikazzjoni f'livelli oħra ta' l-għajxien fil-pajjiż (bħalma hu l- livell politiku, il-livell soċjali, il-livell kulturali fis-sens wiesa' tiegħu). B'letteratura patrijottika ma nifhmux biss is-saff l-aktar ċar u superfiċjali tagħha, is-saff taċ-ċelebrazzjoni tan-nazzjonalità. Nifhmu wkoll il-kisba tal-kuxjenza kollettiva msemmija, l-għarfien tad-dinjità mirfusa, it-trawwim tal-fiduċja, l-iżvilupp tas-sens ta' ugwaljanza ma' nazzjonijiet oħra, l-iskoperta tad-distintività, u l- bqija. Din l-ewwel konklużjoni fiha l-paradoss interessanti tagħha. Waġtli, fuq in-naħa l-oħra, l-identifikazzjoni hi wkoll kriżi f'dik li hi l-poeżija universali jew filosofika (e.g., f'Il-Jien u Lilhinn Minnu, f'Rużar Briffa, f'Karmenu Vassallo, f'xi waqtiet ta' Anton Buttigieg u ta' Ġorġ Zammit), fil-letteratura reċenti l-kisba ta' qabel żviluppat ruħha fi kriżi ta' bixra differenti. Waqt li l-letteratura, mill-bidu sa l-ewwel nofs tas-seklu għoxrin (hawn għandha titħalla barra dik il-letteratura filosofika u investigattiva li m'għandhiex xeħta nazzjonali, iżda xeħta usa'), isseddaq l-individwalità territorjali u tagħraf fiha d-distintività ta' nazzjon, l-istess kisba storika tat lok għall-iżvilupp tas-sens ta' l-identità bħala kriżi. Mill-Indipendenza 'l hawn, it-tema patrijottika kellha, ftit jew wisq, titqies bħala eżawrita u moħlija, għaliex qdiet il-funzjoni soċjo-politika tagħha. Min-naħa l-oħra, l-awtur — ċittadin ta' pajjiż u abitant tal-kosmos — beda jħoss l-influssi Ewropej li għallinqas imorru lura sa Dostojevskij. L-angst ta' D.H. Lawrence, Proust, Kafka, Hesse, Baroja, Svevo, Jovce u oħrajn, u fuq kollox ta' Sartre u Camus, waslet qajl qajl f'Malta wkoll. L-Eżistenzjaliżmu, li jidher li ħalla influwenzi konsiderevoli fuq il-grupp ta' awturi li kienu esposti għalih fl-istudju universitarju (każ parallel għal dak li ġara, f'sens ftit differenti, fil-poeti magħrufin bħala 'The Movement' fil- ħamsinijiet, li l-aħjar dokument tagħhom huwa l-antoloġija New Lines (1956) ta' Robert Conquest), reġa' tella' fil-wiċċ il-problema ta' l-awtentiċità u tas-sinċerità. (Din il-problematika kienet diġà sabet l-ewwel u l-aqwa żvilupp tagħha f'Il-Jien u Lilhinn Minnu; sa mis-snin tletin Dun Karm ħa sehem, u ġiegħel lis-sensibbiltà Maltija tieħu sehem, fid-dibattitu li jorbot flimkien u jifred minn xulxin lill- membri ta' tradizzjoni eżistenzjalista li minn Kierkegard tasal sa Marcel, Sartre u oħrajn). Fit-tieni nofs tas-seklu għoxrin, l- eżistenza reġgħet dehret bħala esperjenza inċerta, damma ta' 200 IL-LETTERATURA MALTIJA BĦALA XHIEDA TAN-NAZZJONALITÀ mistoqsijiet li jridu jitwieġbu bit-tħaddin jew biċ-ċaħda tal-fidi. Din il-parentesi, internazzjonali u filosofika, tidher li toħroġ 'il barra mil-limiti tat-tema li qiegħed nistħarreġ; u hekk tkun, jekk ma jinstabux fiha l-friegħi li jxebilkuha mal-friegħi tas-siġra nazzjonali jew Maltija. Fi kliem ieħor, is-sovranità ta' Malta, miksuba politikament, fissret sigurtà kostituzzjonali, iżda ma setgħetx twieġeb, minnha nnifisha, il-mistoqsijiet li kellhom jitqanqlu minn tip ta' abitat differenti, aktar kosmopolitiku, inqas introvers, iżjed urbanizzat u industrijalizzat. L-identifikazzjoni persunali, minbarra x-xeħta eżistenzjali u filosofika, ħadet ukoll ix-xeħta lokali, ċittadineska. Qamet mill-ġdid il-mistoqsija: min jien bħala Malti7 Hi kwistjoni li l-politika ma damitx ma tatha spazju wiesa' fejn tikber, l-aktar fil- qasam tal-politika barranija. Min-naħa l-oħra, is-snin sebgħin raw żviluppi kostituzzjonali u politiċi ġodda li bħallikieku kienu jistiednu, mill-ġdid, min-naħa ta' l-awturi, xi għamla ta' ritorn lejn it-tema patrijottika li kienet qiegħda tidwi fl-arena tal-konflitt bejn Malta u l-Ingilterra. L-introverżjoni letterarja tipika taż-żmien imsemmi, għamla ta' distakk mill-politika, titlob stħarriġ li, mill- ġdid, ma jidħolx f'dan id-diskors, jekk mhux bħala sfond li m'għandux jintesa. Perijodu ta' sfidi politiċi hu rifless, bħala regola u bi ftit eċċezzjonijiet, f'letteratura aktarx meditativa, silenzjuża, introspettiva u intimistika. Aktar importanti minn dan huwa l-fatt li l-letteratura tas- sebgħinijiet u tat-tmenijiet, frott it-taħriġ tas-snin sittin u superament tagħhom, terġa' ttella' fil-wiċċ lit-tema ta' l-identità bħala kriżi. Hi l-problema ta' ġenerazzjoni li mmaturat, fl-għomor u fil-kitba, u li l-maturità wasslitha biex tagħti lwien u sfumaturi differenti lill-istess punt tat-tluq tal-letteratura Maltija qadima. Forsi huwa ċirku vizzjuż, li l-virtà tiegħu tinstab fl-impressjoni li jagħti ta' Malta li ma titbiddilx, Malta konsistenti magħha nnifisha, li tirritorna, bħallikieku f'sensiela ta' ċikli, lejn il-mudelli arketipiċi tagħha, li f'dan il-każ huma l-mudell li jindika ċ-ċertezza (mill- inċertezza) u l-mudell li jesprimi l-inċertezza (fid-dell taċ-ċertezza politika). In-nostalġija, l-introspezzjoni, id-delużjoni, l-għeja, ir- dawn u xejriet oħrajn, li lkoll ifakkru fil-letteratura ta' qabel, huma xejriet tipiċi tal-paġni l-aktar reċenti. Il-prinċipju ta' l- individwazzjoni jidher li baqa' jitnikker bħala l-ossessjoni ewlenija fil-kuxjenza letterarja ġdida. Min-naħa l-oħra, il-mudelli letterarji, il-frażeoloġija, l-għalqa metaforika, il-mudelli ritmiċi u komponenti oħrajn ireġġgħu lura huma wkoll, bħallikieku skond il-mixja ċiklika msemmija, lejn l-imgħoddi letterarju Malti. Il-kategorija ġeografika Fil-qiegħ ta' kollox jidher li hemm l-insistenza tal-karattru Malti li, minkejja kull xorta ta' tibdil kontinġenti, jibqa' l-istess. Mill-aspett kritiku, din tfisser kontinwità ċara; mill-aspett psikoloġiku, tfisser konsistenza tal-karattru, kwalità li turi li l- mudell psikoloġiku u spiritwali Malti fil-fatt jeżisti, u ma jitbiddilx ħlief fix-xejriet storiċi, jiġifieri f'dawk li huma r-riżultati ta' qagħda ta' xi żmien jew ieħor. Din l-alternanza fit-temi u fil-mudelli letterarji, li tixbah lil mixja ċiklika skond għadd ta' punti ta' waqfien u żvilupp fissi, tidher li tikkaratterizza lil-Letteratura Maltija kollha anki f'kuntrast mal- qagħda:soċjali u politika tal-gżira. Dan ma jfissirx li hi ma tirriflettix lis-soċjetà; ir-rifless imsemmi hu dejjem awtomatiku, u sikwit hu wieħed mil-limiti li jagħlaq u jirrendi lill-prodott letterarju provinċjali u insulari. Mela, dan ifisser li hemm sensiela ta' oqsma u interessi li jirritornaw minn żmien għal ieħor u li lkoll iduru fi ħdan qafas li sa llum għallinqas jista' jkun magħruf u stabbilit. Ma jista' qatt jintesa l-fatt li Malta hi gżira, u gżira ċkejkna, u gżira ċkejkna mediterranja. L-insularità, iċ-ċokon u r-reġjunalità huma bħallikieku forom aprioristiċi Kantjani li fi ħdanhom tiżvolġi ruħha l-esperjenza spiritwali u teknika kollha tal-letterat. L-insularità m'għandhiex titqies biss bħala iżolament (iż-żewġ kelmiet, insularità u iżolament, it-tnejn imnissla mill-kelma Latina insula, għandhom dell ta' tifsir differenti bejniethom). Il-fatt li Malta hi gżira ma jfissirx biss li hi maqtugħa mill-kontinent, għad li kulturalment u ġeografikament hi parti minnu; ifisser ukoll li għandha x-xejriet partikulari tagħha ta' gżira, bħalma għandhom gżejjer oħrajn. Il-letteraturi tal-gżejjer għandhom l-aspetti interessanti li jiddistingwuhom mil-letteraturi ta' artijiet li l- fruntieri tagħhom m'humiex maqtugħin bil-baħar. Fil-letteratura Maltija, ngħidu aħna, bħal f'letteraturi ta' gżejjer oħrajn, il-ġebel u 202 IL-LETTERATURA MALTIJA BĦALA XHIEDA TAN-NAZZJONALITÀ l-ilma, l-art u l-baħar, jissieħbu sikwit flimkien, imissu ma' xulxin (e.g., f'Dun Karm, u mbagħad f'poeti oħrajn, bħal Delia u Pisani, it-tnejn dejjem 'jitbewsu' u Ċjitgħannqu' — flimkien). Metaforikament, kemm is-sigurtà ta' l-art samma u kemm iċ-ċaqliq tal-baħar imħarrek huma spunti għal mudelli immaġinativi u psikoloġiċi. F'dan is-sens, l-insularità hi karatteristika kollha kemm hi pożitiva li trodd sensiela ta' motivi u attitudnijiet partikulari. Minħabba f'hekk jaħkem ħafna s-sens tas-silenzju, tad-distanza miċ-ċentri kosmopolitiċi; jaħkem ukoll is-sens tar-riflessjoni tal- gżira fuqha nnifisha, magħluqa fiha nnifisha, mogħtija għat-tħassib dwar l-individwalità tagħha, imbeżżgħa li tinbela' mill-artijiet il- kbar ta' madwarha, ħerqana li ssib il-mezzi kif tikkompeti magħhom u tikber daqshom. Hi qagħda psikoloġika kumplessa li fil-letteratura tirrifletti ruħha kemm fiċ-ċelebrazzjoni solenni (li tista' tidher retorika żżejjed, kif tinħass sikwit fil-qasam tat-taħdit politiku) u kemm fi kritika iebsa tagħha nnifisha. It-tifħir 'żejjed' u t-tmaqdir 'żejjed' (il-kelma żejjed hi relativa u riżultat ta' fehma suġġettiva) huma ż-żewġ naħiet estremi u l-aktar imbiegħda minn xulxin li fi ħdanhom tgħix il-psikoloġija medja tal-kittieb Malti, u forsi taċ-ċittadin medju wkoll. Minbarra l-insularità, iċ-ċokon ukoll hu dimensjoni li mil-livell fiżiku tgħaddi għal-livell psikoloġiku. Fiċ-ċokon tinħass, fuq naħa, il-ħeġġa ta' l-immaġinazzjoni biex tfettaħ l-ispazji dojoq. Hekk jiġri, fost l-oħrajn, fil-kostruzzjoni tan-nisġa ta' Ineż Farruġ fejn l-istorja hi mfettħa kemm skond l-ispazju (l-istorja tiġri kemm f'Malta u kemm barra) u kemm skond iż-żmien (l-istorja tibda bit-tagħrif dwar ġenerazzjonijiet ta' qabel il-karattri ewlenin, u tagħlaq bi żwieġ li jibqa' jistenna li jseħħ). Hekk ukoll jiġri fir-rumanzi ta' Ġużċ Galea fejn id-distanzi jidhru kbar u fejn Malta raħlija tal- qedem tinħass bħala art mimlija moħbiet u spazji li għadhom jistgħu jiġu skoperti (Galea, ngħidu aħna, sikwit jirrikorri lejn l-att tal-ġiri minn naħa għal oħra). Fuq in-naħa l-oħra, iċ-ċokon ifisser ukoll egħluq klawstrofobiku, ta' bixra kemm fiżika u kemm mentali. F'Leli ta' Ħaż-Żgħir il-protagonista hu intellettwalment ''akbar' minn Ħaż- Żgħir, il-mikrokożmu li jirrappreżenta lill-makrokożmu, lill-gżira kollha. Ellul Mercer jistagħġeb kif bniedem jista' jgħaddi ħajtu kollha ''magħluq'' fuq art żgħira ħafna. Il-problema ta'. L-Ibleh ta' Orlando hi dik ta' moħħ li nfetaħ waqt li l-ambjent baqa' magħluq. Ġwann Mamo jippreżenta Malta li hi żgħira aktar kulturalment (fis- sens soċjali tal-kelma) milli territorjalment, u jġorr dan iċ-ċokon Malti sad-distanzi ta' kontinent kbir, l-Amerika, fejn il-Maltin jibqgħu Maltin, u jispiċċaw biex jirritornaw lura lejhom infushom, żgħar bħal dejjem. Il-proposta li jagħmel Mamo f'Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka tidher li hi kategorika, aktar milli storika jew marbuta ma' żmien partikulari: iċ-ċokon hu kundizzjoni ''naturali' u awtomatika li ma titbiddilx. Min-naħa l-oħra, awturi oħrajn, bħal Dun Xand Cortis u Temi Zammit jissaħħru mid-dinja żgħira u magħluqa tar-raħal u jpinġuha bis-simpatija ta' pittur jew bil-qima ta' fotografu biex tinsilet minnha l-kwalità ewlenija: il-kalma ta' ħajja normali li n-nuqqasijiet tagħha stess iqanqlu l-ammirazzjoni. Iż-żewġ kittieba jinnamraw mal-karattri tagħhom, jilqgħuhom kif inhuma mingħajr ma jitbiegħdu minnhom jew jippridkawlhom il-ħtieġa tal-bidla. Iċ-ċokon ukoll, bħall-insularità, inissel trattament doppju: l- istmerrija u l-ammirazzjoni. Madankollu, bħal f'każijiet oħra, taħt l-istmerrija wkoll tinħass ittektek il-qalb ta' awtur Malti li qiegħed jittratta lil pajjiżu bi mħabba li sikwit hi wkoll hi, paradossalment, l- effett ta' l-ammirazzjoni. It-tielet aspett imsemmi, ir-reġjunalità, huwa importanti ħafna bħala kejl xieraq u ġust għall-apprezzament tal-letteratura Maltija bħala dik li hi u li jkollha tkun, u mhux għall-apprezzament tagħha bħala dik li wieħed jixtieqha jew joħlomha li tista' tkun. Il- mediterraneità tagħha tfisser, qabel xejn, sens qawwi ta' reliġjożità, esperjenza radikali tad-divinità li tmexxi kollox u tindaħal biex tiddeċiedi saħansitra l-egħmejjel żgħar u l-avvanzi politiċi kbar. Imqar jekk mhux bl-istess intensità li d-divinità tinħass fil-letteraturi Għarab, anki fil-parti kulturali li tinkludi lil Malta hemm is- supremazija tal-misteru, u jinħassu jidwu l-mistoqsijiet u t-tweġibiet il-kbar li żewġu lill-filosofija (it-tiftixa tas-sens tal-veru) mat- teoloġija (is-sejba tal-veru bħala s-sens waħdani ta' l-eżistenza). Dan jista' jfisser li bħalma l-letteratura Maltija kollha, mill-bidu sa żmienna, kienet reliġjuża u profondament Nisranija, hekk aktarx li tibqa'. 204 IL-LETTERATURA MALTIJA BĦALA XHIEDA TAN-NAZZJONALITÀ Ngħidu aħna, wieħed jista' juri li l-letteratura Maltija tat-tieni nofs tas-seklu għoxrin issoktat bla ebda qtugħ fil-mogħdija ta' l- awturi ta' qabel, u baqgħet tisħaq fuq il-post ċentrali mogħti lil Alla fl-esperjenza kemm privata u kemm pubblika. Id-differenzi bejn epoka u oħra (ngħidu aħna, il-qima reliġjuża skond kalendarju liturġiku ta' knisja istituzzjonali fil-letteratura ta' l-ewwel nofs tas- seklu għoxrin, u min-naħa l-oħra, il-qima reliġjuża skond attitudni aktar persunali fil-letteratura ta' wara) huma biss xhieda ta' attitudnijiet tipiċi ta' żminijiet differenti, u b'ebda mod ma jixhdu diversità sostanzjali. Is-sustanza baqgħet l-istess: il-bniedem (kemm bħala Malti u kemm bħala uman) jinsab għarkobbtejh quddiem il-misteru kosmiku, u t-temi tal-mewt, ta' l-infinità, ta' l- eternità jinsabu fil-kurrent ċentrali. L-angst ta' Il-Jien u Lilhinn Minnu, tipika tar-Romantiċiżmu daqskemm ta' l-Eżistenzjaliżmu ta' dan is-seklu, ħalliet warajha mewġ ta' influwenzi fuq is- sensibbiltà tal-ġenerazzjoni l-ġdida. Xejra oħra tal-mediterraneità tal-letteratura Maltija hi l- kuxjenza tal-qedem imbiegħed, ta' l-imgħoddi li bħallikieku sar kategorija mentali, mudell psikoloġiku li ħareġ mill-qafas magħluq ta' epoka partikulari. Superfiċjalment, din tidher nostalġija; fl- egħruq tagħha hi tiftixa tan-nisel ewlieni, tal-bidu nett fejn seħħ it- twelid bl-interrogazzjonijiet li jġorr miegħu. Bħal fil-każ ta' artijiet mediterranji oħra, għal Malta l-qedem hu wkoll ċiviltà għolja u tieqa miftuħa fuq is-sens tad-divih. L-iżvilupp tat-turiżmu organizzat stess igħin f'din id-direzzjoni, anzi ''jbigħ' dan il-wirt bħala attwalità. Mill-bqija, l-ewwel turisti li daru lill-gżira biex ifittxu l-qedem kienu l-poeti u magħhom ir-rumanzieri. Il-mixja fuq l-art ma damitx ma dehret bħala mixja fl-ispirtu; mill-kosmoloġija r- ruħ malajr għaddiet għall-filosofija. Din ukoll hi xejra tipika tal- letteratura Maltija kollha, forsi ftit aktar fi żmienna meta fil-qedem qiegħed jinstab tifsir (xjentifiku, poetiku, ekonomiku) ġdid. Dawn il-ftit kunsiderazzjonijiet ġenerali dwar l-insularità, iċ- ċokon u r-reġjunalità jistgħu jgħinu biex mhux biss jerġgħu jseddqu, skond kriterji differenti, il-konklużjoni li fir-ruħ letterarja (u ċivika) Maltija hemm identità li ma tiċċaqlaqx minn postha, iżda wkoll biex juru aħjar li dawn il-kundizzjonijiet ġeografiċi jispiċċaw biex jissarrfu f'kundizzjonijiet spiritwali. Bħalma l-ġeografija, f'dan il- każ, ma tistax titbiddel, hekk ukoll jidher li sa issa, hi u tirrifletti lir- ruħ Maltija medja, l-ispirazzjoni letterarja Maltija baqgħet fidila lejn l-art u rriflettietha. L-istess kunsiderazzjonijiet jistgħu jgħinu wkoll biex il-letteratura Maltija titqies bħala l-letteratura ta' gżira, bħala l-espressjoni ta' poplu żgħir, u bħala r-riżultat kumpless u naturali tan-naħa ġeografika fejn tinsab. Għalhekk il-qrubija ta' din il-letteratura ma' letteraturi oħrajn, bħalma kienet, . tradizzjonalment, ir-rabta mal-letteratura Taljana, tidher aħjar fil- bixra vera tagħha: ħarsa lejn il-ġirien u lejn ir-reġjun, aktar milli ħarsa lejn art barranija. Hi ħarsa ġewwiena, introspettiva, ċnazzjonali', fi ħdan in-nazzjon jew il-patrija ewlenija: il- Mediterran, medda ta' art u baħar magħmula minn ċelluli u territorji li jaqsmu bejniethom wirt wieħed, identità kollettiva. Ġ. Aquilina, Studji Kritiċi Letterarji, Malta, Lux Press, 1949 Ġ. Cardona, Dun Karm — Ħajtu u Ħidmietu, Malta, Klabb Kotba Maltin, 1972 Ġ.