Il-Bidu tat-Tieni Gwerra Dinji Ġrajjiet Storiċi dwar minn liema sitwazzjonijiet il-Belt Senglea u li l-Festa ta' Marija Bambina għaddew bejn, 119391 941 A il-prokuratur, Tħallsu wkoll il- baned għaliex kienu laqqgħu l- bandisti. biex jagħmlulhom ' Il- festa ta' ġewwa saret. Il-festa tas-sena 1939, kienet qed :: tiġi ppreparata bis-solennità tas-soltu: — Is-Surmast Ġużeppi Scerri ħa ħisieb il- kant ta' l-ewwel Sibt tal-Bambina. Id-daqq ta' l- orgni fil-ħdax-il Sibt l-oħrajn kienu mis-Surmast Francesco Diacono. Kienu nġiebu l-permessi kollha. Kienu nkrew il-bozoz għat-toroq: — Kien ġie ordnat in-nar mill-fabbrika — ta' San Filep ta'-Ħaż-Żebbuġ. Inġiebu l-permessi kollha meħtieġa — biex jixghel. id-dawl elettriku u biex iena ta' Forti bir-reċita tar-Rużarju Mqa ċ i Bħas-soltu, akkumpanjaw il-patrijiet: Kapuċċini, ġiebu xi saċerdoti biex. su l-kapep, ħarġu l-ombrellun u t- tinnablu, u naturalment l-istatwa devota ta' Marija Bambina. Mel il-25 ta' Novembru, 1939, waqt 1 għa kapitulari, inqrat ittra tal-Kurja. :- veskovili li wasslet it-tagħrif tan- ina ta' l-Arċipriet Bonanno bħala: Moninjur tal-Katidral ta' Malta, — koġitur tal-Professur Mons. Giovanni: :. i id-dritt tas-suċċessjoni. li kienu se jdoqqu. binbas t 1.3 iċċax minnufih minn 7 ta' Settembru; malli l-Ing ) imma ma daħalx iżjed. għal- il-Papa Piju XII, aruana; fit-18 t Għalhekk, din ,$1e ħall Tr lil DisiMenvel Biinċu tal il-pussess tal-parroċċa ta' l-Isla. Nhar il-11 ta'. Ġunju, 1940, filgħodu kmieni, saru bumbar im fuq it-Tarzna u ż-żewġ portij ewlenin. In-nies ta' l-Isla kie miġburin fil-knisja aktar mis-soltu. i Ħafna riedu jqerru, jisimgħu l- quddies, u jitqarbnu. Instema' t-. : twerdin ta' l-ajruplani Taljani,u. twerwru meta wasal f'widnejhom it- tvenvin tal-bombi neżlin. Ħafna mill- — ħġieġ tal-knisja tfarrak. Kulħadd beda jirtogħod bil-biża', u n-nies ħarġu jiġru mill-knisja ħalli jħaffu lejn darhom u jaraw x'ġara minn nieshom. L-Arċipriet Brincat u l- Kanonku Primiċerju Artur Bonnici tal-Kan. Franġisk Abela, bħala taw l-assoluzzjoni lil ħafna flimkien, prokuratur tal-festa, sakemm jibqa' u ħeġġuhom jintelqu f'idejn Alla. L- tajjeb jew sakemm jinbiegħ f'isem il-bażilika mġarrfa fis-snin tal-gwerra għada, il-popolazzjoni bdiet tħalli l- i il-festa. Hadd ma seta' jżejjen xi bejt jew gallarija. It-toroq kellhom jibqgħu kollha fid-dlam. l L-għada, fis-7 ta' Settembru, it- Transulazzjoni saret iżjed kmieni. Fil-fatt id-ditta Mamo kienet diġà żejnet it-toroq bil-bozoz għad-dawl elettriku, u xorta waħda ġiet imħallsa. Tħallsu wkoll iż-Żebbuġin li kienu lestew il-logħob tan-nar. Dawn iddikjaraw li kienu se jżommuh fil- fabbrika tagħhom, u jkun proprjetà Grupp Dilettanti tan-Nar SENGLEA In-nies ġarrew magħhom dak li ma setgħux jgħaddu mingħajru. Għabbew kollox fuq trakk, karozza, karrettun bil-ħmar, u anki fuq xi pram tat-trabi. Minn madwar 8,000 ruħ, l- Isla niżlet għal xi 350 biss. Imma l- Arċipriet baqa' l-Isla. Kien għad hemm ukoll Dun Anton Galea (l- aħħar Prepostu tal-Filippini), u Dun Ġwann Karlu Burlo, li kien kappillan militari f'Rikasli. Il-qassisin l-oħra telqu mal-poplu. L-Istitut ta' l- Edukazzjoni Kattolika, li kien fl- Oratorju tal-Gandlora, maġenb il- Knisja Parrokkjali, għalaq. F'dak iż- żmien, Dun William Bailev kien id- direttur tiegħu. Fi żmien l-ewwel bumbardamenti, kienu għadhom bil-kemm bdew iħaffru l-postijiet ta' kenn. Fl-Isla, tħaffru żewġ xeltrijiet ġo blat samm: wieħed fil-ponta u l-ieħor fix-Xatt; imma ma tlestewx għal kollox, għaliex, għal xi raġuni, ix-xogħol tat- 7 tħaffir kien waqaf. Kien żmien meta l-Isla ma kinux isibu minn fejn jixtru. Il-ħwienet kienu għalqu; jew għaliex sidhom kien telaq jew għaliex ma kellhomx x'ibiegħu. Kien fadal żewġ ħwienet biss. Fid-19 ta' Awissu, 1940, tlaqqa' l- Kapitlu ta' l-Isla fil-Kulleġġ ta' San Alwiġi ta' Birkirkara. Iġġudikaw li, tul dak iż-żmien ta' gwerra ma kinux obbligati iżjed biex jiltaqgħu flimkien għall-Uffizzju Divin għaliex il- Kolleġġjata kienet f'żona perikoluża. Dakinhar, tkellmu wkoll dwar il-festa tal-Bambina. F'ċirkustanzi tant koroh, is-solennità esterna ta' ferħ ma setgħetx issir. Iddeċidew li jagħmlu t-Transulazzjoni u l-għasar f'lejlet il- festa, u quddiesa kantata u t-tieni għasar nhar il-festa. Is-solennità waħdanija kienet se tkun fid-daqq ta' l-orgni u l-kant. Tul in-novena, ma kinitx se ssir ħlief quddiesa sempliċi minn Kononċi differenti. Il-Bambina ta' l-1940 ma mlietx qalb is-Sengleani bil-ferħ kif is-soltu jiġri. Ulied l-Isla kienu mxerrdin, u l- biża' minn bumbardamenti kien bla waqfien. Kif kien ġie miftiehem fil- laqgħa kapitulari tad-19 ta' Awissu, il-festa kienet waħda sempliċi. Is- Surmast Karlu Diacono mar flimkien ma' ftit kantanti għall-quddies solenni ta' l-4 u 8 ta' Settembru. Djar imwaqqa' fi Triq il-Vitorja. Tidher ukoll il-Madonna tan-Nofs li baqgħet sħiħa tul il-gwerra. mużikali ma ndaqqewx. Disa' Kanonċi differenti qaddsu l-quddiesa tan-novena,u għamlu priedka ċkejkna. L-istatwa prezzjuża tal- l Bambina ma ġietx esposta fil-knisja, li ma tmurx issofri xi ħsara f'xi attakk tal-għadu. Inżammet imsakkra f'post fiż-żgur fid-daħla tas-sagristija. Sur Granville kellu statwa tal- Bambina tixbah ħafna lil dik tal- knisja. Hu aċċetta li jislifhielhom għall-festa. Grupp ta' ġuvintur wassluha proċessjonalment minn daru sal-Bażilka, u tqiegħdet fuq l-altar. F'dik il-purċissjoni sempliċi, għalkemm kulħadd kien imbeżża', xorta waħda tkanta b'entużjażmu l- innu tal-Inkurunazzjoni '/ssa ntemmet ix-xewqa ta' qalbna. ' Imma l-Isla f'lejlet il-festa, ġarrbet l-agħar attakk li kellha sa dakinhar, fejn iġġarfet l-iskola, waqgħu xi djar u thezzu oħrajn. Nistgħu ngħidu li minn dik il-ġurnata, ngħata bidu: — għaż-żmien l-iżjed ikrah tal-gwerra. Nhar il-festa ma saritx purċissjoni. Kienet festa bla solennità esterna, imma nħasset wisq iżjed minn dik ta' snin oħrajn speċjalment, minn dawk li kienu għadhom jgħixu fl-Isla. It- toroq ma żżejnux, logħob tan-nar ma sarx, baned ma daqqewx, u filgħaxija, kullimkien dlam ċappa. Min kien jimxi fit-toroq, kien iħoss qalbu mnikkta meta jara tant twieqi bi ħġieġ imkisser, djar imwaqqgħin, u ħafna oħrajn imsakkrin u abbandunati. Id- dlam ta' nhar il-festa ġab sens ta' dwejjaq f'kulħadd. Grupp Dilettanti tan-Nar SENGLEA Fis-16 ta' Jannar, 1941, ftit minuti qabel is-sagħtejn ta' wara nofsinhar, kwantità kbira ta' ajruplani dehru jittajru fuq Malta għall-ewwel darba. Minnufih instema' t-tinwiħ tas-sirena ħalli kulħadd ifittex kenn fejn jidhirlu l-aħjar. Fl-Isla qatt ma ġrew daqs dik il-ġurnata lejn ix-xelter. Kollha bdew irossu u jimbuttaw fuq xulxin, huma u neżlin it-taraġ li kien iwassalhom għall-kenn taħt l-art. Ftit minuti wara faqqa' l-attakk, u l-arloġġ tal-Knisja Parrokkjali ta' l-Isla waqaf u baqa' xhieda ta' dawk il-ħinijiet ta' biża' li matulhom niżlet xita ta' bombi fuq in-naħiet tal-Port il-Kbir. L-Arċipriet Brincat u s-sagristan Ġiljan Camilleri stkennew fil-knisja stess. Magħhom kellhom tlett itfal, li minn fuq iz- zuntier, ġrew lejn il-knisja malli semgħu l-isplużjonijiet u l-ħsejjes itarrxu tal-bombi li bdew neżlin. Ilkoll stkennew fl-ispazju ta' ġol-ħajt tad-daħla tas-sagristija fejn kienet tpoġġiet il-Bambina. Il-Bażilka sofriet bil-kbir. L-ewwel postijiet li ntlaqtu kienu fejn kien hemm l-altar tal-kantina, l-awla kapitulari, l- Oratorju tas-Sagrament — li ntlaqat direttament u waqa', u kif ukoll waqa' s-saqaf tal-kappellun tar- Rużarju. Dakinhar, 21 persuna sfaw maqtula; u għalhekk reġa' nħass il- bżonn li n-nies jitilqu mill-Isla. Kulħadd kien ċert li dak ma kienx l- aħħar attakk għaliex l-ajruplani Ġermaniżi kienu għadhom fi Sqallija. Il-poplu ta' l-Isla kien għadu mbikki għaliex ħafna kienu tilfu Parti mill-ħerba li saret fil-Bażilka matul il- gwerra darhom, kulma kellhom, u fuq kollox kien hemm dawk li mietu jew indarbu. L-opra tas-salvataġġ kienet perikoluża għaliex ġieli l-ħitan niżlu fuq dawk li kienu qed jippruvaw jaqilgħu lil min kien mirdum. Meta l- ħidma kienet għadha sejra, wasal it- tieni bumbardament qalil tal- Ġermaniżi. Kulħadd kien jaf li sakemm l-/llustrious jibqa' fil-port, l- attakki ma kinux ser jieqfu. Il-Ħadd, 19 ta' Jannar, 1941, is-sirena nstemgħet erba' darbiet biex tħabbar attakk mill-ajru. Imma l-iżjed wieħed kien kmieni wara nofsinhar. Dik id- darba wkoll, l-akbar ħsara ma saritx lill-Illustrious, imma lid-djar tan-nies u lill-knisja. Ma miet ħadd, imma l- ħsara kienet xi ħaġa ta' l-għaġeb. Bombi ġew direttament ġon-navata ċentrali tal-Knisja Parrokkjali, u ġarrfuha. Żdiedu l-ħsarat fl-Oratorju tas-Sagrament. Tfarrak l-altar tal- Madonna tal-Katina fuq il-lemin tal- maġġur. Saret ħsara kbira lill- kampnar lemini tal-knisja. Imma, għal darb'oħra l-Illustrious irreżista, u ma ġarrabx ħlief ftit ħsarat. Il-ħajja għal dawk il-ftit nies li kien għad fadal fl-Isla kienet saret kważi impossibbli. Kien hemm nuqqas kbir ta' ikel u xorb. Lanqas biss ma kienu joħolmu li jixegħlu xi dawl għal bil- lejl. Barra minn hekk, il-mewt setgħet tħabbat ma' wiċċhom minn waqt għall-ieħor. Il-poplu ħa nifs qawwi, meta fit- 23 ta' Jannar, il-bastiment ta' l- ajruplani Illustrious ħareġ mill-Port il-Kbir, u qabad triqtu lejn Lixandra, u minn hemm lejn l-Istati Uniti ta'l- Amerika ħalli jissewwa aħjar. Wara dak it-tieni attakk qawwi, oħrajn minn dawk li kien għad fadal fl-Isla fittxew kenn għand familji, f'kunventi, fi skejjel u f'Għawdex. Dawk li ma ridux iwarrbu mill-Isla, l- awtoritajiet għamlu ħilithom biex jikkonvinċuhom jitilqu minn hemm, u raw kif jipprovdulhom l-għajnuna neċessarja. B'xorti tajba, l-akbar żewġ teżori ta' l-Isla; l-istatwa ta' Marija Bambina u ta' Ġesti Redentur ma ntmissux mill-bombi. Il-Bambina ġiet mgħobbija fuq trakk, li fuqu tela' l-Arċipriet Brincat u xi persuni oħrajn. Il-Kolleġġjata ta' Birkirkara kienet se tilqa' fiha dik l-istatwa għażiża. Huma u sejrin fit-triq, irreċtaw kontinwament ir-rużarju li ma jmurx jiġri li jiġu attakkati mill- ajru, u jtiru Ikoll flimkien mal- Bambina. Fil-pjazza tal-Kolleġġjata ta' Santa Liena, sabu lill-Kan. Franġisk Abela li kien jamministra l- ' Bażilka, jistennihom biex jieħu f'idejh il-Bambina. F'Birkirkara, ttieħdu bosta affarijiet prezzjużi. Fosthom ittieħdet l-istatwa devota tar-Redentur u ta' l- istatwa ta' Sidtna Marija tal-Qalb ta' Ġesti, il-paramenti sagri tal-festa titulari, u diversi kwadri ċkejknin impittrin fuq it-tila, li lum jinstabu fl- , i i Il-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira fi Grupp Dilettanti tan-Nar SENGLEA Triq iż-Żewġ Mini, fejn tidher sew il-ħerba li ħalliet warajha l- Madanakollu fil- Knisja ta' San Ġakbu, in-Naxxar, kien hemm il-Monument tal-Ġimgħa l-Kbira, u fil-Knisja ta' Santa Luċija, in-Naxxar stess, kien hemm il-vari l- oħrajn kollha tal-Ġimgħa l-Kbria. Filwaqt li l-kwadri ta' l-altari kienu kollha fil-Knisja Parrokkjali tan- Naxxar. Ir-relikwarji (bħalma huma l-ġisem ta' San Vittorju u ta' Santa Perennja) ġew konservati fil- monasteru ta' Santa Skolastika fl- Imdina, u fil-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija nżammu l-istatwi tal- Madonna tar-Rużarju u San Rokku. Iżda d-dokumenti l-iżjed prezzjużi bħalma kienu dawk ta' l- erezzjoni tal-Kolleġġjata u tal-Bażilka kienu għand il-Kan. Kien nhar is-17 ta' Frar, 1941, li l- Arċipriet Brincat iddeskriva l-ħerba li kienet tinsab fiha l-Belt ta' l-Isla, waqt laqgħa kapitulari li saret f'Dar San Ġużepp, f'Santa Venera. Għalhekk il-Kapitlu ssuġġerixxa lill- Arċipriet, biex javviċina lil Dun Anton Galea (l-aħħar Prepostu ta' San Filippu) biex jekk San Filippu jeħles mill-ħerba jiġi mogħti f'idejn il-Kolleġġjata, sabiex is-servizzi liturġiċi jsiru fih sakemm il-Bażilka tinbena mill-ġdid. L-Isla — L-Aħħar Mitejn Sena (Vol. Il-Ġimgħa l-Kbira fl-Isla, Mario Caruana u Fabian Mangion