GĦALL-KITBA TAJBA TAL-MALTI Fil-Malti għandna xi kliem ji ilu s-sn'n jinkiteb ħażin u li ħafna kittieba, jqisuh b'tajjeb. Dan ġ.-ra billi snin ilu kull kittieb kien jikteb bil-Malti kif jid- hirlu hu u għax dal-kliem miktub ħażin jinsab f'dizzjunarji, kotba tal-qari, kot- ba tal-letteratura u oħrajn. Ġbart ftit minn dan il-kliem u hawn taħt sa nuri fejn hu l-ħażin tiegħu. Nittama li għalli ġej kull kittieb li għandu għal qalbu l-Lsien Malti jiktbu tajjeb. AGĦJAT (mhux GĦAJJAT) pl. ta' GĦAJTA. ''Agħjat' titlissen a-jat mhux aj-jat. it-tiswir t'l-plural (għadd imkattar) jaqa' taħt il-forma Qtal/Qtiel bħal nejba -— NJIEB. (it-tieni konsonznti) J tiġi sewwa sew wara l-ewwel konsonanti tal-għerq - N, bla vokali bejniethom -— NEJ issir NJ. Hekk ukoli għażiż- EGĦŻIEŻ, għonq - EGĦNUQ. Il-Vokali E ta' egħżież u egħnuq bħni l-ewwel A f'AGĦJAT, qegħdin hemm biex inkunu nistgħu nlissnu l-GĦ, għax din (GĦ) dejjem trid vokali magħha biex tippronunzjaha. BEEDGĦA mhux berda PI. Bl-Isqalli BARDA, VARDA, bl-ispanjol 'LABARDA'' ġejjin mill-Għarbi BARDA'A (bħal fil-Malti) BELT snin ilu kienet BELD mill-Feniċ (Gh. balad Pers. 86 GĦALL-KITBA TAJBA TAL-MALTI BALAGĦLU mhux balalu ġejja minn BALA' (BLGĦ). Balagħlu tfisser flien li jibla' malajr kulma jisma', jgħidulu, ecc. BQIEGĦA mhux bqija għax ħierġa minn BAQA' (BQGħ) DAGĦDIGĦA mhux dagħdija għax ħierġa minn dagħdagħ (DGħDGħ) GĦAJDUT) mhux għidut, għidun għax ġejjin minn GĦAD (F7 Ingħad) GĦAJDUN) In-nomi verbali ma joħorġux mill-Indk, preżent imma mill- passat, il-mamma tal-verb. GĦEJA (F. 1) GĦEJJA (F. 2) Għeja — infileġ (Int.) Għejja — Fileġ (Trans) Xi kittieba iħawdu waħda m'oħra. ĦWAD) mhux Ħawt ġejje minn Hawwad (ĦWD) KLIN — xitla li tfuħ Rosmarinus Officinalis- mhux KLIL kuruna ta' weraq u rand. Xi kittieba iħawdu waħda m'oħra. LEBHIEN tfisser bejn rieqed u bejn imqajjem mhux LUBIEN li tfisser inċens. LIEM — ċanfar mhux LAM (nam) li tfisser raqqad tarbija bil-għana ta' nam. nam MATBGĦA (stamperija) mhux mitba' (Għ. Matba' a.) MBAGĦD (Partiċella) mhux mbagħad, nbagħad. Fil-bidu kienet BGĦAD li tfisser 'wara'. Bosta drabi dil-kelma ikollha qabilha il-partiċella U (kong) biex tgħaqqad żewġ ħsebijiet ecc għalhekk kellna U BGĦAD (u wara) li daħlet bejniethom l-ittra M (ewfoniki) u saru UMBAGĦD, bħalma għadna nisimgħuha f'xi nhawi ta' Malta u Għawdex. MBAGĦD titlissen b'A ftit twila filwaqt IMBAGĦAD b'A twila ħafna jew żewġ A-jiet ftit twal bħal f'qagħad. bagħat u oħrzjn. MBAGĦAD ġie li ħadet il-post ta' nbagħad (għal ilsienu ecc) ukoll, bħal fi nbid-mbid, nbierek (jien) -— mbierek; kif ukoll ngħidu immur għal inmur. BAGĦD taqbel mal-Għarbi, bla vokali wara l-Għ (B alif Għ bis-sukun fuqha - ċirku ċkejken fuq l-Għ biex juri l-Għ ma għand- hiex vokali warajha u D-- Ara p. ri7 Teseh vourself Arabic ta' A, 8. MIT (mija) mhux MITT li hi l-ewwel persuna farrad tal-passat ta' MIET. MIT magħmula m'nn MIJA mqassra f'MI u t-T marbuta magħha bħal f'MI-T-EJN għal mija-ejn/tejn (Għarb mitajn). MI mhux biss iżżomm it-T marbuta magħha qabel kliem li jibda b'vokali (bħal fin-numri 2 sa 10 minbarra sitta) imma wkoll quddiem kliem li jibda b'konsonanti bħal:mit- anġlu, mit-raġel, mit-elf, mit-kelb, mit-dgħajsi, mit-wieħed. MIXEGĦLA minn XEGĦEL mhux Mixilgha (XGħL mhux XLGħ) MJIEL pl. ta' MIL mhux mili biex tieħu s-sura Maltija. MNANAR plural ta' Mannara mhux MNAJJAR il-plural ta' mnara MNATEN (pl. ta' muntun) mhux mtaten (MNTN mhux MTTN) jekk irridu nagħtuha sura Maltija (MTATEN aktarx inbniet fuq l-Ingliż MUTTON) MNĦUR pl. ta' mnieħer mhux mniħrijiet GĦALL-KITBA TAJBA TAL-MALTI 87 MMIEĠEL PI, ta' Minġel mhux Minġla NIXXIJA mhux nixxiegħa għax hierġa minn NIXXA (bla Għ). Bil-Għarbi naxxa'a (bil-għajn) QARTAF (taħħar; qaċċat) mhux qartaru QJIES (nom) QIES (Verb) għalhekk bil-qjies mhux bil-qies SBUL (m'nn SIBEL) mhux żbul (għamel l-imwieżet; qaċċat weraq, saħan, telagħlu, ecc.) SIBEL (telagħlu ecc) mhux SIBER — tlajja, ħalla minn jum għal ieħor. kittieba iħawdu waħda m'oħra. SKRATEĊ pl. ta' Skartoċċ mhux skartoċċi jekk irridu nlibbsuha libsa maltija. SNEJNA (sinna ċkejkna) mhux sinnuna SUBJIEN pl. ta' sabi mhux subien (kuċċied). Xi kittieba iħawdu waħda m'oħra. TBAHRAD mhux tbahrat ġejja minn bahrad (Għ. bahrada) (BHRD) XROBB/XIROBB mhux xropp/xiropp ħierġa minn XORB/XOROB (xrb) Fil-Malti il-ħoss ta' kull ittra ma jinbidelx ħlief (a) tal-ittri B. D. G. Z li jrattbu leħinhom meta jaħbtu l-aħħar tal-kelma bħal Bieb (biep) jew meta jkollhom warajhom xi ittra ta' ħoss ħafif bħal btieħi (ptieħi) u (b) tal-ittri F. S, K, Tu X li jħaxxnu leħinhom meta jkollhom konsonanti qawwija warajhom bħal FDAL cvdal). Għalhekk ħafna, jidhirli jien, joħorġu barra mir-regola ineta jiktbu QNIEPEN għal Qniepel jew SENSIH għal sessih. Il-plural ta' qanpiena inlissnaha qniepel (bl-L) mhux qniepen, L-aħħar N ta' qniepen ma tista' qatt tieħu l-leħen ta' L. Terġa' 'qanpiena' mhix maltija għad li ħadet ftit tas-sura maltija fil-plurat imma b'leħen li jdoqq għill-widni Maltija; is-sies ta' qanpiena hu għarib għall-Malti. Il-kliem romanz ma jin- beniex bħas-semin — fuq il-konsonenti. Fil-bogħod ħafna u ħafna nistgħu nibnu kliem romanz bħas-semin għalhekk ikollna niktbuh kif inħossuh. Nieħdu l- kelma semina WIĊĊ li l-plurzl tagħha bu UĊUĦ. Minn wiċċ ma noħorġux uċuċ jew wiċeċ bħalma noħorġu Ħdud minn Ħadd Mħuħ minn moħħ, ħbub mina ħobb, zkuk minn zokk imma UĊUĦ u nlissnuha hekk. fista' jkun illi 'wiċċ' xi darha kienet 'wiċeh'. Fis-sewwa il-ħoss tal-ittra N jinbidel xi drabi fil-leħen ta' M meta jkollha warajha l-ittra B bħal fi mbid-nbid (xorb) u fi kliem bħal inmut f'immut, inmur f'immur. Ara taħt MBAGĦD. Hekk ukoll dwar SESSIH, ħadd ma jlissinha SENSIH, għax ma ddoqqx għal widna maltija. L-ittra N (SENSIH) ma tistax tieħu l-leħen ta' S. SESS hi kelma semina li tfisser għaqal, dehen, raġuni ecc, Bil Għarbi hisas, hisus, Naħseb illi xi flien ħaseb illi billi jikteb sensih, mingħalih dil-kelma sa jlib- bisha libsa maltija, jew, jista jkun ukoll biex wieħed ma jħawwadhiex ma 'SESS' (sex). Il-kelma SENS li ssellifniha mil-Latin SENSUS (sentio - ħass) tfisser smigħ, raj, tegħim, xamn, intellett, fakra (memorja), tifsira, sugu (kliem bla sens), bluha, ħmerija, (ħsġa bla sens), għan (sens tajjeb/ħażin), fehma, ħjiel ta' kull bniedem (senz komun). SENSIH tista' tfisser sens wieħed 88 GĦALL-KITBA TAJBA TAL-MALTI jew is-sensi kollha ta' xi bniedem, jew xi tifsira oħra milli semejna, mhux aħ- jar immela li wieħed jikteb jew jgħid ngħidu aħna ''ġie fis-sensi tiegħu' għad li mhix maltija għal kollox, għal ġie f'sessih, ġie f'sikktu, jew ġie in-se (din taljana wisq)7 U kieku nerġa,' nistaqsi, billi SESS ikollha żewġ tifsiriet hemm xi ħaġa ħażina' Fil-Malti għandna mijiet ta' kliem li jaqblu fil-leħen jew li jin- kitbu waħda bħ:l oħra, imma għandhom aktar minn tifsira waħda (omonimi) bħsl BIES - ta bewsa; isem ta' għasfur, isem ta' ħuta BJAD — sar abjad, ġewż tal-qoton miftuħ. BOLOQ — xjieħ, mar il-baħar (fig), plural ta' iblaq griż. DAR - għamel dawra; għamara; fejn wieħed joqgħod. DEHEN - dilek biż-żejt, ikkunsagra, għaqal, għerf ecc. u bosta oħrajn, D:a li ktibt mhux biżżejjed. Ma nistax ma nsemmix li llum qegħdin nil- t'qgħu ma' ħafna kitba ħażina ta' xi kliem; dan qed jiġri aktarx ħtija ta' tagħlim ħażin jew ta' tagħlim ta' kafkaf, Ħafna huma l-kittieba li mill-verbi - li s-sies tagħhom hu ta' tliet konso- nanti - jsawru in-nomi verbali bhallikieku kienu verbi ta' erba' konsonanti bħal TĦAWWIL għal TAĦWIL (l-ewwel forma ta' ħawwel intilfet maż-żmien.) Oħrajn ma jafux il-għadd imkattar (plural) ta' xi nomi u aġġettivi u għalhekk iżidu ''iet' man-nom jew aġġettiv, bħal nifsijiet flok nfus, ħabsijiet flok ħbus. Uħud lanqas jafu li l-Malti għandu għadd kbir ta' kliem ċekkieni (diminu- tiv), u jiktbu tifel ċkejken għal tfajjel, ftit twil flok' twajjel, tieqa ċkejkna flok twejqa. Hemm ukoll min ma jafx joħroġ il-komparativ u għalhekk jinqeda bil-kel- miet aktar, iżjed, bħal aktar ħafif għal eħfef, iżjed irqiq għal irqaq, aktar utiq flok utaq, iżjed kmieni għal ikmen. U il-aħħ:r għandna ukoll ħafna kittieba li ma jinqdewx bil-forom tal-verbi, ii minnhom nfushom juruna l-passiv uu jinqdew bil-għamla tal-passiv ingliż u taljan, bħal ġie/kien miktub/a minn flok inkiteb/inkitbet minn, kien mirbuħ flok irtcbaħ, kien imnissel għal tnissel, TISWIJA fi IL-MALTI Ir-Riba' ktieb - Diċembru 1970 L-aħħar vers tal-ewwel paragrafu jrid jinqara: 'jkun li ma ssellifniehx minn dawk l-ilsna, bħalma wieħed jista' jara aktar