(3 ta' Mejju) Meta Sidna Ġesu Kristu miet, Ju- sef t'Arimatija, mar quddiem il-Ħà- kem, Pilatu, u talbu l-ġisem mejjet tiegħu, ħalli jidfnu hu. U fil-ħin li Jusef niżżel lil Ġest mis-salib, is-sal- làba niżżlu wkoll liż-żewġ ħallelin, bil- li kisrulhom il-għadam ta' wirkejhom, u tefgħuhom imutu x'imkien. IL-LIĊI U L-MISRAĦ Issa, is-slaleb li fuqhom kien ikun miet xi ħadd kienu jkunu magħduda bi mniġġsa, mil-Liġi tal-Lhud. Għal- hekk, kull min imisshom kien jitniġ- ġes, u jkollu jinħasel ġismu kollu u jdum tmint ijiem maqtugħ min-nies (Talmud, Sanħedrin, XV, 9 u VI 15). Għal dan is-slàleb kienu jordmuhom mill-aktar fis li jistgħu ħdejn l-imkien fejn ikun sar it-tislib. U hekk għamlu s-sallàba. bis-slaleb ta' Ġesti u tal-ħal- lelin: tefgħuhom ġewwa bir u radmu- hom minnufih. Fejn sallbu lil Ġest kien misraħ, magħluq minn tliet naħat, quddiem wieħed mill-bibien tal-belt. Minn żewġ naħàt kellu s-sur, u min-naħa kellu blat għoli, maqtugħ. Ġewwa dan il- misraħ kienu jagħmlu bħal suq. F'not- su kien hemm blata, għolja xi ħmistax- il xiber, u fuqha sallbu lil Ġest u lill- ħallelin, biex jarahom kulħadd. Fis-sena 70 wara Kristu, Titu waq- qa' Ġerusalem kollha u ma: ħalliex li fiha jgħammru nies; imma ftit fuq ħamsin sena wara, l-Imperatur ta' Ruma, Adrijanu, reġa' bena Ġerusa- 'sallbu fih lil Ġesu, għamlu bħal setaħ, hom fejn kien:ikun sar it-tislib. lem mill-ġdid, u biex il-Lhud ma jid- ħlux fiha, bnieha bħala belt Rumana, u taha isem Ruman ukoll: Elja Kapi- tolina. ; Mit-tul tal-belt kollha, minn bieb sa — bieb, fetaħ triq, twila u dritta xemgħa, — u waqqaf sarbut kolonni fuq kull na- ħa tat-triq.: F'nofs il-misraħ li kienu billi bnew żewġ ħitan, wieħed quddiem — l-ieħor, u bejniethom imlewh bit-torba — u ż-żrar. Hekk il-Qabar fejn difnu lil Ġesti u l-blata fejn sallbuh, sfaw mir- duma, u fuq ta' l-ewwel twaqqaf mid- baħ iil alla Jupiter u fuq ta' l-aħħar lil alla Venus. U madwarhom- tħawlu s-siġar u twaħħlu l-bankijiet. : Hekk, il-misraħ li semmejna: l-ew— wel, fejn sallbu lil: Ġest, ingħamel mirqum, li jaqdi ta' qorti, ta' knisja u ta' suq. F'kelma waħda: tokk, fejn jinġemgħu n-nies. $ Ftit wara s-sena 300, Santa Liena — saret Nisranija, u marret Ġerusalem u riedet tibni knisja kbira, jew bażi- lika fuq l-imkien innifsu fejn Ġesti kien miet u difnuħ. Għalhekk amret li jit- waqqgħu l-ħitan li kien bena Adrijanu u jitħammlu t-torba u ż-żrar, u hekk — il-Kalvarju, jew Ġilġla, u l-Qabar ta' — Kristu, reġgħu nkixfu mill-ġdid. Hi kienet taf x'kellhom miktub il- Lhud: li s-slaleb għandhom jordmu- li binha Kostantinu kellu qima kbira għas-salib, li x-xbieha tiegħu kienet. dehritlu fis-sema hi u nieżla x-xemx, u — bis-saħħa tiegħu rebaħ lill-egħdewwa, qabbdet lill-ħaddiema jfittxuh. U kif kienu jħaffru l-art, sabu bir, jew ġieb- ja, mimlija bit-torba u r-radam, u kif kienu jħammluha sabu tliet slaleb: ta' Ġest u taż-żewġ ħallelin. Kif ħalla miktub Sant Ambroġ fit- taħdita li qara meta miet l-Imperatur Teodosju: (fis-sena 395, xi sittin sena wara l-ġrajja), it-titulus jew luħ (ta- bella), bl-isem u l-ħtija ta' l-imsallab, kienet għadha mwaħħla ma' kull sa- lib. U l-ħsieb ukoll igħidlek li ladar- ba s-slaleb kienu għar-rimi, is-sallàba, għal fejn jaqilgħu t-titulus ma kell- homx. X'KITEB SANT'AMBROĊ Hawn inġibu ftit miill-kliem ta' Sant Ambroġ (mill-'Oratio de Obitu Theo- dosii') bil-Latin kif inhu miktub, u bil-Malti, ħalli dak li jkun jara b'għaj- nejh. Fejn hemm it-tikek hemm. xi kliem: nieqes, biex. inżommu. fil-qosor kemm jista' jkun. ''Liena… ħaffret l-art u ħammlet it- trab; sabet tliet ħoxbiet (saratizzi, sla- leb) mitfugħa kif ġie.ġie. Baqgħet im- Il-Ċiebja fejn. instab is-Salibi. (Fuq ix-xellug jidher l-Artal ta' Santa Liena) ħassba… imma. Ruħ il-Qodos nebbħi- tha kif keilha ssib is-sewwa… Reġgħet għall-qari ta' l-Evanġelju. Sabet li fil- ħoxba (salib) tan-nofs kien hemm mik- tub, fuq luħ, fil-għoli: ĠESU N-NA- ZIR, RE TAL-LHUDIN. Minn hekk inqabdet is-sensiela tas-sewwa, u mill- kitba tal-luħ deher ċar liema kien is- Salib tal-Ħellies'. Hawn xi ħadd: isaqsi: ''Ladarba kien hemm il-kitba fit-tabella li kienet għadha mwaħħla mas-slaleb, kif Santa Liena ma għarfithomx mill-ewwel2'' It-tweġiba ħafifa. Għax is-slaleb kienu ilhom mirduma qrib it-tliet mitt sena meta sabithom Santa Liena. Il-kitba kienet tkun miktuba bin-nora u matul dak iż-żmien: tfiet hekk li: ma' l-ew- wel daqqa ta' għajn ma kenitx tidher, ti hekk ma ntebħux biha. Imma meta Santa Liena qrat fl-Evanġelju li fuq ras l-imsallbin kien hemm. it-tabelli miktuba, fliet sewwa l-kitba u għarfet liema kien is-Salib ta' Ġest. Il-luħ ta' : Ġesii kien fih tnax-il kelma: erbgħa bil-Lhudi, erbgħa bil-Grieg u erbgħa bil-Latin. Jekk minn dawn it-tnax-il kelma kienet tingħaraf imqar waħda, kien biżżejjed biex jingħaraf is-salib ta' Ġesu. Il-kelma Latina patibulum li nqeda biha Sant Ambroġ, sewwa sew ma tfis- sirx salib, imma traversa (jew fettieħa, mill-verb pażeo, tiftaħ beraħ), jiġifieri, 'kif nitkellmu l-lum, -saratizz, li: dari kienu jaqflu l-bibien bih minn ġewwa, billi jdaħħluh fil-ħajt, min-naħa għall- oħra, wara l-bieb. IL-KNEJJES Santa Liena, lil binha, l-Imperatur Kostantinu, bagħtet tgħidlu li s-Salib instab. U Sant Ambroġ igħid ukoll li ż-żewġ imsiemer li sabet (aktarx im- waħħla wkoll fis-salib, għax kieku ma setgħetx tagħrafhom) għamlithom wie- ħed ġiem ta' żiemel u l-ieħor waħħlitu f'kuruna u bagħtithom ukoll lil Kos- tantinu. Għal dan l-Imperatur is-Sa- lib kien għażiż għall-aħħar, għax kif għedna, kien deherlu fis-sema u bis- saħħa. tiegħu rebaħ lill-għedewwa. U għalhekk amar li tinbena bażilika kbi- ra u sabiħa fuq il-ġiebja li ġewwa fiha kien instab is-Salib. Il-knisja nbniet u ssemmiet Martvrion, u minn nofsha sewwa. nbena taraġ għal ġewwa l-ġieb- ja. U billi l-Qabar fejn difnu lil Ġesti kien hemm fil-qrib, Kostantinu bena knisja oħra madwaru u semmieha Anastasis, li tfisser Qawma, għax minn ġewwa dak il-Qabar Ġest: kien qam minn bejn l-imwiet. U billi dawk iż- żewġ knejjes kienu mibnija fi mkien wieħed (l-Anastasis sewwa sew wara l- Martvrion), Kostantinu dawwarhom it- tnejn f'daqqa b'loġoġ sbieħ. IL-FESTA FIL-ĊIEBJA Billi l-ġiebja li fiha nstab is-Salib Imqaddes qiegħda ġewwa l-blat, qatt ma. ġġarrfet, bħal ma ġġarrfu aktar minn darba ż-żewġ knejjes li semmej- na fuq. Imma baqgħet, u għadha sal- lum, qawwija u sħiħa. U ġewwa fiha għadha ssir, fit-3 ta' Mejju, kull sena, festa kbira, tifkira ta' din is-sejba. Din il-festa ilha ssir minn ftit wara l-ġraj- ja, għax waħda qaddisa, Santa Silvja, ħalliet miktub kif kienet issir fis-seklu IV, meta kienet fid-dinja hi. Il-festa tas-Salib, fit-3 ta' Mejju, is- sir ġewwa l-ġiebja li semmejna, fejn is-Salib instab. Din hija ġiebja tas- sew, u saħansitra fis-saqaf għad hemm il-fetħa minn fejn kienu jdendlu s-satal biex jimlew. Issa magħmula bħal kap- pella, u fiha artal u fuqu sura sabiħa tal-bronż, ta' Santa Liena. Din is-sura kienet mogħtija lir-Rħieb Franġiskani minn Massimiljanu Arċiduka ta' l-Aw- strja, li wara kien sar Imperatur tal- Messiku u nqatel hemmhekk. Fil-fes- ta r-Rħieb jarmaw il-ġiebja bid-damask mal-ħitan tagħha u jżejnuha bix-xa- ma' u l-ward. Awl il-lejl isir hemm il- Għasar bil-kbir u l-għada fil-għodu Quddiesa Pontifikali mill-Kustodju, ji- ġifieri, Rejjes ir-Rħieb tal-Qabar: ta' Kristu, u jmorru għaliha għadd kbir ta' nies. Ġewwa l-ġiebja, billi magħ- luqa minn kullimkien, tagħmel ħafna sħana bix-xegħil tax-xama', u l-kant tar-Rħieb u tat-tfal ma jidwix, għax jinħanaq, billi mal-ħitan ikun hemm imdendel id-damask. U billi l-ġiebia ma. hix kbira wisq, kotra min-nies li jiġu għall-festa ma jinżlux fiha, imma jibqgħu fil-knisja ta' Santa Liena ta' l-Armeni, qrib il-ġiebja, fuq.