a Acdr l (Ir INI KTIEB: ; ĠUNJU l L-TAT- PLEETA U TLETIN SENA. IL-MALTI QARI Li TOĦROG IL-GĦAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI ti KULL TLIET XHUR IL-KITTIEBA TA' DAN IL-GHADD Epirvn — Dizzjunarju Bijografiku Nazzjonali faċċ. 4 P. Martew Kar: — It-VIII ta' Sett., 1568, — Il-Għanja Tiegħi — La Vallette I.M.A. — in-Memoriam : Fredu Nicholas B'P.V. BARBARA, O.P. — Quddiem il-Madonna tal-Korin Caruana Ġuże' CHETCUTI — G. Curmi, Poeta P: Aqvirina — Qatra Ilma Ġ. — Lura j. SCIBERRAS — Lill-Warda tas-Sur Ivo Epiruk — Nifirħu Gużs' CHETCUTI — Il-Bniedem u Alla Reċensjonijiet $ LI TOHROG IL-GĦAQDA), ĠUNJU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f 1956 Dizzjunarju. Bijografiku Nazzjonali ULL pajjiż u kull nazzjon. għandhom il-ġid u. l-foħrija tagħhom u. bis-sahha. ta'. dawn iż-Żewġ għotien. il-popli jimxu (l-quddiem u jieħdu fosthom aktar 'l fuq fost- il-għaqda tal-ġnus, Għalhekk kull Gvern iħabrek kemm. jista' biex igħol- li su jjahħar il-patrimonju mazzjonalivu. dan jagħmluh. mhur biss għall-jieh tal-pajjiż imma iekoll biex tħajjar u jagħmel il-qalb liċ-ċittudimi ħalli jinxteħtu aktar bil-ħrara u bil-ħeġġa għal ħid- miet; fejjieda,1. siewja. Kulħadd: jista' jwettaqsxi ħaġa. għall-ġid tiegħu nnifsu jew ta': għajru; kulma jeħtieġ. hi. fehma: qawwija, ħsieb u, għaqal. Hawn. min,iħaddem. moħħu, hawn min iħaddem. idejh, hawn min jiflaħ jagħmel. ftit u hawn min għandu ħila jtemm ħafna. Bosta sdrabi. jiġri, li l-qabża mill-ftit. għal. wisq. titqanqal mill- ħajra għall-ġieh;, jew. mir-regħba: għall-qligħ. Il-qligħ. jisso- disfa lil min jaħdem għalhekk biss: imma l-ġieh fih, aktar għax- qa u għalhekk aktar imfttex., L-aqwa ġieh li wieħed: jista' ikseb f'din il-ħajja hi. l-fakra ta' ismu. Kull, ġieh ieħor imsejjes fuq għana. qawwa, setgħa jew ġmiel igħaddi u, jintemm fil-milja tas-snin. bħal. kewkba feġġa. Kien. hemm min. kellu għana. bla qies li tarlu mar-riħ, oħrajn kellhom setgħa, u: qawwa. bla. tarf li ntemmu. fix-xejn, T'uħud. kienu mogħnija bi ġmiel li-jsaħħar u li għadda bħal ħol- ma. Il-lum ħadd. ma għadu jsemmihom jew jiftakarhom. Min- naħa l-oħra kien. hemm oħrajn li għexu eluf u mijiet ta' snin ilu u li istmhom għadu mfakkar bil-qima u bil-foħrija. Dawn in-nies kbar ifasslu l-ħajja tan-nazzjon, jagħtuha sura u qejra li tagħżilha. min-nazzjonijiet oħrajn. It-tifkira ta' dawn, in-nies.li jidhru fl-istorja tal-pajjiż. qis- hom kwiekeb fil-beraħ. tas-sema, għandha s-siwi tagħha. nazzjo- nali u internazzjonali. Din, it-tifkira. hija: ta' fejda: nazzjonali għax hi. nirviegħa ta' għana su, ġid. spiritwali li jħeġġu, l-qalb, idawlu, l-moħħ u jseddqu. d-dehen; b'daqshekk tissaħħaħ. ir-rie- da u l-ħerqa tan-nies għal ħidma u għat-tħabrik. b'riżq. tagħ- hom mfushom, ta' għajrhom u ta' art twelidhom. 34 IL-MALTI It-tifkira ta' nies kbar tiswa wkoll biex tressaq lejn xulxin in- ijidezjonijiet u tgħaqqadhom f'rabta ta' ħbiberija u ta' għaj- rifittu. flimkien billi kull nazzjon tista' titgħallem mill-għerf, mis-sengħa u mill-għaqal ta' nazzjon oħra. Il-koltura, ix-rjen- za, 1, l-arti ma għandhomx limiti, huma jxerrdu barka u riżq fuq in-nazzjonijiet kollha, imma 'l-aktar fuq dawk il-pajjiżi li tgħallu dik il-barka. Aktar ma pajjiż ikollu nies kbar aktar tkun imxiet 'il quddiem it-thejjija tegħu biex jagħraf it- tajjeb mill- ħażin u biex jitħarreġ fit-tagħlim. 'Għalhekk il-lum it-tifkira tan-nies kbar hi meqjumà mhux biss f'art twelidhom, iżda kull fejn il-popli. għaddew 'il qud- diem u fetħu moħħom. Hemm bosta għamliet ta' tifkira: sta- twi, monumenti, bolli, ismijiet ta' bliet, ta' toroq u ta' mkej- jen oħra. Dawn ifakkru l-isem biss u ma jagħtun ħjiel dwar il-ħajja u l-ħidma tan-nies kbar li jfakkru. Dan isir biss bil- kitba' u wieħed jista' jaqrahom malajr u bla taħbit fid- dizzju natju bijografiku. F'dan il-ktieb wieħed isib tagħrif fuq nies kbar li għamlu ġieh lil art twelidhom. Min stħoqqlu tifħir għal ħaġa u min għal oħra, imma kull min wettaq xi ħidma għall-ġid ta' niesu, jew ta' għajru, jew ta' art twelidu jsib post f'dan id-dizzjunarju. Aktar ma jkun mimli d-dizzjunarju bijografiku u aktar ma ikollu ismiiiet imniżżla fih, aktar jagħmel ġieh lil pajjiżu. Għal- hekk il-lum hemm xejra fin-nazzjonijiet ċivilizzati tad-dinja kol- lha biex jinġabar tagħrif bijogrofiku dwar in-nies kollha li għans- lu isem fil-pajjiż u jindamm fi ktieb jew dizzjunarju. Dan id- dizzjunarju jiswa mhux biss għat-tagħlim. li fih, imma wkoll għall-ħeġġa li jqajiem. f'qalb iż-żgħażagħ u għall-għożża lejn art twelidhom li jnissel fihom. Aħna f'Malta għad ma. għandniex dan id-dizzjunarju bijo- grafiku u dan hu nuqqas li jmissna nieħdu ħsiebu bla telf ta'- żmien. Aħna fiċ-ċokon tagħna għandna nies kbar li għamlu ġieh u ġid Il artna u lil-artijiet oħra u nistgħu b'wiċċna minn qildiem' niftaħtu bihom. Xi tagħrif bijografiku fuq w'uħud minn datn il-kbar tagħna. kien deher fil-perijodiku ''L'Atte' fl-1862: It-Tabib Stefano Zeraja fi ktejjeb li ħareġ fl-1858 sem- ma dwar ri nies kbar Maltin, Xi bijografiji oħra dehru 'l-hawn w'D tini f'ġurnali u perijodiċi, imma ħadd s'issa għadu ma nda- - ħal' Diex'ifittez, jistħarreġ u jiġbor tagħrif bijografiku fuq in-nies kbar tagħna u jdommu f'dizzjunarju bijografiku, Tassew li dan mhux rogħol ħafif u jeħtieġ għaqal, sabar u gherf, imma aħna għandna nies-mogħnija bil-ħeġġa u bil-ħabta għal dan ix-xogħol. Aktar lura f'dan il-għadd ta' ''Il-Malti'' ssibu profil bijo- grafiku fuq Monsinjur Caruana, bniedem politiku, diplomatiku; Ġeneral u Isqof li ismu jinqara fl-istorja ta' l-epoka ta' Nopul: jun. L-awtur ta' dan il-prefil, is-Sur Robert Mifsud Bonnici, hu kittieb. proli fiku, studjuż ta' l-istorja ta' artna u ammiratur kbir tan-nies kbar Maltin. Aħna nafu li s-Sur Mifsud Bonnici ilu ħafna jqalleb u ifittex fuq il-ħajjiet u l-ħidmiet ta' niesna, u naħsbu li kieku jindaħal hu għalbiex isawwar dizzjunarju bijo- grafiku, dan il-ktieb sa fl-aħħar jara d-dawl J'Alla s-Sur Robert isib min jagħmillu l-ħila u i Alla l-Bambin jisilfu l-għomor biex naraw mimli dan in-nuqqas fl-patrimonju nazzjonali tagħna iSw id-Dizzjunarju Bijografiku Nazzjonali. IT-VIII TA' SETTEMBRU 1565 Ta' PATRI MATTEW KAPPUĊĊIN A Waqaf il-ġlied u l-qtil mingħajr mogħdrija l Minn kull fejn tgħaddi Torok maqtulin, Riħa ta' dħaħen u triqat mimlija Bċejjeċ t'azzar u t'iġsma tal-mejtin. Swar minfudin, għadajjar kbar ta' dmija, Djar ta' taħt fuq, imqades imġarrfin : 'Ma ragħda t'ilħna jgħajtu ferreħija Dwiet.qalb il-ħerba: ''Malta tal-Maltin f U fuq kull dar jew fejn kien fadal kamra, Wara Sant'Iermu, perpru ma' kull riħ Lwien il-bandiera tagħna, bajda w ħamra. Lemaħha La Vallette rebbieħa. mtallgħa, Beka bil-ferħ, għax Malta żammet sħiħ, Mar San Lawrenz ma' niesna jrodd ħajr 'l Alla, 8 l -ġħiazimti AN MEMPRIAM, ji. ĠEREDU NICHOLAS ĦA ta'Mejju, 1956, fil-10.30 ta' filgħodu, sieħbi u ħabibi jf'kRDU, NIGHOLAS ħalla dan il-wied ta' dnewwa biex imur jrigħaiqaa taf Ħallieq tiegħu, ttà' miet jieħ ma kontx ninsab f'Malta. Aħjar' B'hekk għallifiġas jibġa' dejjem fil-fakra tiegħi qisu ħaj. Żgur li kont jtibati ħafna kieku rajtu mej;et u bla ruħ li dak il-bniedem ħab- rieki, fuq tiegħu, dejjem lest b'ex iwieġeb lill-ħħieb u l-egħ- dewwa. '''Kien twieled f'tas-Sliema fil-15 ta' Marzu, 1889, u meta kellu biss 16-il sena telaq minn' Malta u kellu jgħix 'il barra minn art twelidu għal madwar 40 sena. ' Fil-1946 meta rtira mix-xogħol tiegħu fl-Eġittu, reġa' lura Malta bil-ħsieb li iqatta' l-aħħar snin ta' ħajtu f'art twelidu li għaliha kien tant ħadem, li baqa' jħobbha u jgħożżha. Imma Malta ma laqgħetux tajjeb għax wara xi erba' xhur.li wasal hawn, beda jħoss-il-konsegwen- zi ta' marda li'baqgħet isċus fih u żżid dċjjem u tgħakksu 'aktar sakemm fnietu fil-għomor ta' 67 sena. Fredu matul il-qagħda tiegħu Barra minn Malta żar u ħa- dem f'bosta pajjiżi, imma l- aktar żmien twil għaddieh fl-Eġit- tu. Flimkien miegħi (li kont ngħix f'Lixandra), ma' Toni Said ta' Port Said, Ġużi Bonello tal-Kajr, u ħafna u ħafna, oħrajn, ħdimna bla hedu għal Malta tagħna, għall-Tlġien Malti, għad- drawwiet Maltin, għal dak kollu li hu Malt'. Iġġilidna, tqabad- na, ktibna b'ħafna ilsna f'kull ġurnal. ta' l-Eġittu, u Fredu kien dejjem minn ta' l-ewwel biex ikabbar isem Malta…… imma Malta ma laqgħetux tajjeb meta ġie lura fi ħdanha. Fredu Nicholas studja fl-iskejjel tal-Gvern u fl-Istitut ta' Cesa- reo sakemm laħaq l-għomor ta' 16-il sena meta kellu jitlaq, ħin bla waqt, minħabba f'marda ta' missieru biex ikun jista' jsib xi xogħol u jgħin 'il-familja. Kif tistgħu taraw mela Fredu Nicholas jista' jingħad bħala, kif igħidu l-Ingliżi, a self-made man. Malta fil-1909 għall- Tngilterra u baqa' għal xi snin fl- Amerika; wara ġie l-Eġittu u l-ħidma tiegħu għall-Kolonja Mal- tija ma qatgħet qatt mindu medd riġlu fl-Art tal-Faragħuni. Bħala professjoni għażel l-istenografija (ii bil-Malti nsej- ħulha sinktib) li tagħha laħaq l-ogħla tarġa. Biżżejjed ingħidu li s' snin ilu rebaħ konkors internzzjonali billi għaraf jittraspor- te piċċa bis-sinktb f'bosta ilsna. Nicholas, Hi hu ''Certified Short- kand: Teacher'' u' Fellow ta' l-Assoċjazzjoni ta' l-Istenografija —flomn', jaf tajjeb bil-Malti, ingliż, Taljan, Franċiż u Għarbi. Bħalu ħidma soċjali seħibna għandu recerd mill-isbaħ, 'u meta ngħidu li huwa wieħed mill-fundaturi tal-Komunità tal- Kajr, ex-Viċi President tal-Benefiċenza u ex-Segretarju ta' kuli Xirku Maltija tal-Kajr, naħseb. li mma hemmx għalfejn ngħidu iżjed. i Imima l-ħidma ta' Nicholas kienet ukoll mill-aqwa fil-qa- 'sam ġurnaliżmu u ħa sehem f'kull moviment biex l-istampa Maltija tgħix dejjem. Għalhekk l-artikoli tiegħu fl-Istandard tal- Maltin 3ġàrio Malti IEĦdBAj Malti 4 tidbħu ħh' b'dditur ma naqsu qatt. Immia' barta iminħ bil-Malti kiteb ukoll ħafna arti- koli fl-Eguptian Gazette u Egupiian Mail, dejjem biex jaqbeż għal Malta u għall-Maltin. Dawn l-artikoli bl-Ingliż, minħabbi fil-qagħda tiegħu bħala ex-impjegat tal-Gvern Ħġizzjan, dehru taħt psewdonomi. Kiteb ukoll ħafna artikoli fil-ġurnali ta' Mal- ta, fosthom Il-Proġress, Il-Berġa u Doktor Xekkek. j' Ma għandna xi ngħidu xejn, bniedem bħal Nicholas, li għadda l-akbar żmien ta' ħajtu quddiem il-mikteb, ma sàtax md jagħtihiex ukoll għal xi studju interessanti. fuq l-ilsien Malti li huwa, tassew għal qalbu, għalhekk ma rridux ninsew insemmu l-ħidma tiegħu f'dan ix-xogħol ta' fejda u ta' siwi, fosthom. Ġabra ta' Kliem Malti (1943); Mujtieħ. għall-Kitba Maltija (1945) 5. Latin Characters: for the Arabic Lan- guage (miktub fil-1943 għall-Akkadeinja ta' l-Ilsien Għarbi), Bħala kittieb, imbagħad; il-pinna ħafifa u fejjieda ta' Fre- du tatna ħafna xogħlijiet oħra, bħallikieku xi għoxrin poeżija li dehru kollha mitbuġħin f'ġurnal ff 'Maliż jew Eġittu; xi għox- rin novelia li ħafna. minnhom; ġà dehru f'ġurnali jew rivisti; u ħafna bċejjeċ teatrali—oriġinali jew maqlubin minn ilsna oħra— ta' kull ġeneru, jiġifieri drammi twal u buzzetti, kummiedji u farsi, li għalkemm ma dehrux stampati ħafna minnhom ġew maħdumin f'Malta u fl-Eġittu. U peress li fi żmienu Fredu Nicholas kien dilettant tal-palk mit-tajbin u deher fuq ħafna palkijiet kemm f'Maita kif ukoll fl-Eġittu, dak l-effett psikolo. ġiku fuq il-pubbliku ma setax jonqos. ' Naħsbu li l-aqwa biċċa xogħol tiegħu għall-palk huwa d-dramm Hannibal li kitbu fl- 38 IL-MALTI 1986, u nittamaw li għad jidher stampat u mifhum. Qabel nagħlaq din il-bijografija ma rridx ninsa nsemmi T- rumanz tiegħu Taħt id-Dell tal-Pirumidi miktub fl-1934 għall- konkors imniedi mill-Gvern ta' Malta bis-saħħa tat-Tabib Ġużċ Bonnici (R.I P.) u li ssemma b'ġiebmill-eżaminaturi, Dan ir- rumanz ma laħaqx deher stamipat u issa (xi dnub l) intilef fost il-ħerba ta' dar Maltija (ta' ħu Fredu li joqgħod f'tas-Sliema) milquta b'bomba ta' l-egħdewwa. San Ġiljan. QUDDIEM IL-MADONNA TAL-KORIN : VAL. X'jimporta 'kk mintix għaġeb ta' pittura l Hawnhekk f'riġlejk tinħass saltna ta' sliem Li taf il-ġenna, u minn għajnejk miksura Donnba tissawwab ħniena mingħajr tmiem, F'sura ta' warda, f'fommok tfeġġ. tbissima Li tberred l-eqqel xrar tad-deh'n u l-qalb, U trażżan lejk fi rbit ta' mħabba u qima Qawwet ir-ruħ hekk kif tistrieħ fit-talb. Ħsiebi jintrafa', u bħal itir madwarek, U ninsa ferħ u dwejjaq, saħħa u mard; Jiskot kull ħoss, u mxennaq biss għal darek L-ispirtu tiegħi jogħxa 'l fuq mill-art. U nħossni qribek f'dan is-skiet divin, Madonna ħelwa tagħna, tal-Korin. IL-GĦANJA TIEGĦI Ta' PaTRI MATTEW KAPPUĊĊIN Jien twelidt fi ħdan l-irgħabba, Għixt bl-imħabba w biha mmut, Jekk min-nies joftomni l-qabar Noqgħod waħdi nħobb id-dud. l Għax l-imħabba poeżija, Fiha biss qalbi tistrieħ, Nibqa' nħobb u nħobb kemm niflaħ, Ħalli n-nies taħqarni sħiħl Ta' Ros. I AWTURI jfaħħruh u jpinġuh bħala patrijctt, difensur ta' art. twelidu, filantropu : igħin il-foqra, industrjalist: waq qaf l-industrja tà' l-insiġ f'Ħaż-Żebbuġ fejn twieled, trabba u għex; intrapprenditur qalbieni : fetaħ Istituti tal-Karità; Ġene- ral ta' l-Armata Maltija fir-rewixta tal-Maltin kontra l- ħakma Franċiża, liberatur ta' Malta mill-jasar tal-Franċiżi fl- 1798-1800 u bħala Isqof ta' Malta mexxa d-Dijoċesi bl-għaqal i l-qies ta' Aristide. Xi wħud iżda jżommuh b'egojist, supperv, am- bizzjuż, opportunist, traditur l Saverio Caruana studja fis-Seminarju taħt il-għaref professur Dun Mikiel Xerri, sar saċerdot u laħaq professur tat- teoloġija, tal-latin, tat-taljan, tal-matematika u tal-filosofija' Papa Ljun VII, il-Priġunier ta' Napuljun, ħatru Arċidjakonu tal-Kattidral. Napuljun Bonaparti ħataf Malta minn idejn l- Ordni Ġerosolmitan, u wara li seraq u faqqar Malta, in-nies ixxewxet, rażżnet, rebħet u bis-saħħa ta' Mons. Caruana nxeħ- tet f'dirgħajn l-Ingilterra. Naraw lil Mons. Caruana Rettur Manjifiku ta' l-Università, waqqat il-kattedri tad-''Diritto Ca- nonica' u ta' li ''Storia Ecclesiastiea''; President tal-Kumitat Sanħitarju matul il-pesta ta' l-1813, President ta' l-Isptarijiet u tal-Karità, Protettur tax-Xjenzi u ta' l-Arti b'diploma tar-Re George IV, Vigarju Ġenerali ta' Mons. Isqof Mattei, maħtur Isqof ta' Malta minn Papa Girgor XVI. Miet fis-17 ta' Novem- bru, 1847 (L'Arte N. 43, Agosto, 1864). Bir Temi Zammit igħarrafna li fir-Rewixta tal-Maltin kon- tra l-Franċiżi, il-Kan. Caruana kien jagħmel minh Ħaż-Żeb- buġ u mir-rħula ta' madwaru; Manwel Vitale kien jagħmel mill- Imdina, u Ċensu Braret minn Birkirkara…… Miet Labini, 1807, il-Gvern Imgliż.irrikkmanda għal Isqof ta' Malta lill-Kan. 440 IL-MALTI ruana, ir-Re Ferdinandu oppona u l-Papa ħatar Isqof lill-Mons. MġàtMattel,:1831, b'talba tal-Gvern Ingiiż; din id-dar- ba ġie maħtur Isqof ta' Malta l-Mons. Caruana (Il-Gżejjer ta' Malta u Għawdex u l-Ġrajja Tagħhom, Empire Press, 1934). Mons. Prof. Arturo Bonnici: jgħatrnfng 'li d-dewmien fil- ħatra ta' Mons. Caruana għall-veskovat kien minħabba polemi- ka bejn ir-Re ta' Sqallija u r-Re ta' l-Ingilterra dwar il-jedd tal- għażla ta' Isqof ta' Maltġ. : Ward. sentejn ta' korrispondenzi, Papa Girgor XVI, bil-Bolla Appostolika tal-1 ta' Marzu, 1881: Mons. Caruana ġie maħtur Isqof ta' Malta. Minn dokumenti fl- Arkivju tal-Bibljoteka Rjali ta' Malta, mill-Public Record Of- fice.ta' l-Ingilterra au mill-Arkivju tal-Kurja Arċiveskovili jitfi- żulta : (1) li l-uniku kandidat għall-veskovat kien Mons, Carta- na;.. (2) li ma nsabux dokumenti ili jiskwalifikaw lil Mons. Ca- ruana bħala persuna ndenja. għal din il-kariga; (8) li fil-korris- pondenza ta' bejn is-Santa Sede u l-Gvern Ingliż li damet mie- xja dwar sentejn. hemm imsemmija biss il-ġlieda, bejn iż-żewġ rejjiet (Sqallija u Ingilterra) għall-jedd tan-nomina għall-vesko- vat ta' Malta allura Kolonja Ingliża. Dr. Albert Laferla jgħarrafna li l-Kan, Caruana, wara, li kien Membru fil-Kummissjoni tal-Gvern Franċiż sar Kmandant taż-Żebbuġin kontra l-Franċiżi f'Malta; kien Membru. fil-Kum- missjoni li. marret għand l-Ammirall Nelson titolbu għajnu- nall….. Captain Ball stqarr li l-uniku inkwiet hi l-għira ta' bejn il-Mexxejja Maltin…… bi kmandant, il-Maltin għażlu lil-Vitale u. ż-Żebbuġin. u s-Siġġiwin għażlu lill-Kan. Caruana…… dan kien l-aħjar raġel għal dik li hi qlubija, iżda tgħabba. b'setgħa kbira żżejjed billi nqata' għal kollox mid-deputati l-oħra…… ta' sikwit jinqala' l-inkwiet imqanqal minn. intrigi…… sabiew jin- qata' l-inkwiet, il-Kummissjoni talbet lil-Ball jieħu r-riedni tal- battaljuni f'idejh…… Twarrbet minn. Malta l-Flotta Ingliża feġġet il-Flotta. Franċiża, im-nies beżgħet u żlew lill-kapijiet (l-iktar lill-Kan, Caruana) bi tradituri (Storv of Man in Malta, pages 182, 185, 188, 190/2, 195). : Joseph Galea: jgħarrafna, li kittieba ta' żraien il-Kan. Cu- ruana stqarrew Ji Caruana kien' mbizzjuż bla xebgħan u ma kienx ta' min jafdah…… l-ambiżzjoni wasslitu. bex ibiddel l- opinjoni tiegħu kontra l-ħakma Franċiża. billi l-Gvern Franċiż ħa taħt'il-kontroll tiegħu l-monopolju tal-qoton, u b' hekk, bħa- la protuttir, kuntrattur u heġozjant tal-qoton inqaras sewwa fil-laħam il Għaj seen iddimetta minn Membru tal-Kummissjoni tal-Gvern Franċiż billi: Napuljun: baqa' ma ħatrux Isqof flok Mons. mabini, xiħ, marid u barrani…… fir-rewwixta tal-Maltin kontra l-Franċiżi ħatar lilu nnifsu bi Kmandant taż-Żebbuġin flok ingħaqad mal-Kumitat Ġenerali ta' l-Assemblea sa hawn wasslitu l-ġibda qawwija biex jidher hu biss…… (Il-Ħak- ina. Franċiża f Malta, Tip. Muscat 1948 paġ. Mario Agius għalaq in-nisġa tiegħu ta' tifħir lill-Mons. Caruana b'dawn il- kelmiet : Għandna nifhmu wkoll illi Mons. Caruana kellu bħal kull bniedem ieħor in-nuqqasijiet u aktarr l-ambizzjonijiet ukoll li jekk m'humiew ta' siwi storiku jieraq li-jibqgħu midfunin miegħu…… (Il-Mons. F. S. Carua- na' Patrijott u Isqof ta' Malta. Standard Press 1947, paġ. Aħna wkoll ta' din il-fehma, - LA VALLETTE Ta' PATRI MATTEW KAPPUĊĊIN B'dehen ta' moħħ għaqli, b'ħeġġa. qatt għajjiena Fi triq ir-rebħa saq sa temm il-ġlied, Rażżan lit-Tork li mal-Maltin qalbiena Tqabad għad-din u l-bidla tad-drawwiet, B'ħiltu, n-Nofs Qamar mifni, talab ħniena, L-isparar waqaf u t-taqbida ħdiet, : B'dehnu ' Sant'Anġlu ta l-aħbar b'qanpiena : WŻernaq fuq Malta jum ta' sliem u kwiet''. Kburi, rebbieħ, bi ħbub għajnejh bħal ġamar, B'xabla ma' qaddu, b'sidru' ġo l-azzar, Ra bogħod mill-gżira mħarrab in-Nofs Qamar, Bħal ġens imħarbat, jisħet fuq ix-xwieni Għax waqt li fetaħ l-imrammiet tas-swar Ma satax jinfed qalb dan il-qalbieni. 42 l : IL-MALTI Studju ta' Ġuże' CHETCUTI L-POEŻIJA tal-meditazzjoni hi x-xogħol ta' moħħ malur. Mhix ħaġa faċli li wieħed igħid il-poeta f'liema żmien jilħaq l-istat tal-maturità tiegħu, għax bawn min immatura ruħu me- ta kien għadu żagħżugħ, bħalma, hu l-każ ta' Shellev u ta' Keats, u hawn min il-maturità ta' moħħ u ta' stil bdiet tinħass meta kiber, Għax il-maturità tiddependi għal kollox mill-atmo: sfera. intellettwali u soċjalj li fiha jgħix l-awtur, mill-kwalità ta' studji li jagħmel, u mill-esperjenza, ħafna drabi iebsa u morra. ii jgħaddi minnha. Il-progress fit-triq tal-maturità tal-poeżija ta' Giovanni Curmi ma kienx ta': f'daqqa, imma tela' gradatament minn tarġa għal oħra; mill-għana taż-żgħużija inkwieta u la ħsieb għall-poeżija ta' l-imħabba tal-familja, u minn din il-poe- żija sabiħa tas-sentiment għall-poeżija tar-riflessjoni, il-poeżija. tal-moħħ u tal-qalb flimkien. Id-differenzi essenzjali u karatte- ristiċi fit-tliet fażijiet tal-ħajja tal-poeta jinħassu sewwa, għaliex it-tiġrib tal-ħajja jgħallem u jiftaħ il-moħħ, u dak li fl-immaġi- nazzjoni ta' żgħużitu hu kien jarah abjad, il-lum li kiber beda jarah fuq il-kjaroskur : mhux aktar fantasija imma. realtà. B'da- nakollu, meta nagħtu daqqa ta' għajn lura lejn il-poeżija ta' l- imgħoddi, aħna naraw, kbar kemm huma kbar id-differenzi, illi l-ħajja. mhix ħlief rabta waħda minn żmien għal ieħor bħal kati- na, ħolqa wara l-oħra, Id-differenzi li hemm inħolqu bħala ħaġa naturali minħabba ċ-ċirkustanzi differenti li l-poeta sab ruħu fihom fi żminijiet differenti. Id-dinja tal-poeta, aktar ma jikber, aktar titwessa, u l-ħarsa tiegħu timraħ aktar 'il. bogħod, lejn orizzonti aktar wesgħin fejn il-moħħ ta' żgħużitu qatt ma seta' jilħaq. Is-sensibiltà tinħass aktar fina u qawwija fil-moħħ matur tar-taġel milli fil-moħħ tari taż-żagħżugħ li jkun għadu ma be- diex jifhem il-problemi tal-ħajja, u s-sentiment reliġjuż jidher wisq aktar ġenwin, wisq. aktar profond u sinċier fil-qalb li tkun ġarrbet il-waħx tad-diam u. tad-dwejjaġ milli fil-qalb li tkun għadha ma bdietx idduq mill-kalċi ta' l-imrar li toffrilna d-din: ja. Din hi r-raġuni illi l-poeżija fit-tieni u t-tielet-fażi tal-ħajja ta' Giovanni Curmi hi aktar effetziva u aktar sabiħa, għax hi l- espressjoni ta' ruħ li ħabbet fil-mument ta' aħsjetà, ta' xewqat, ta' niket u ta' tiġrib. Fid-dinja li fiha għex, fil-ħwejjeġ li ra, fin-nies li għamilha magħhom, fuq kull ħaġa li hu ħabb jinfirex velu ta' imalinkonija, iżda:inħux dik il-malinkonija l: twasslu għad-disperazzjoni u l- pessimiżmu, imina dik il-malinkonija li ġġagħlu jifħem li dak kollu l hu ta' din id-dinja għad irid igħaddi l-lum jew għadu : tibqa: biss it-tifkirà qarsa tiegħu. U meta kollox ikun għadda, il-bniedem jaqbad ħajja oħra, il-ħajja ta' l-eternità. Fuq dan il- konċett fondamentali hi mibnija l-poeżija ta' Giovanni Curmi. Nieħdu l-poeżija ''Alla Mia Anima''. Naraw b'liema mod dak il-velu tal-malinkonija li jgħatti lir-ruħ tiegħu mħabbta, il-poe- ta għaraf iwarrbu u floku jurina d-dawl tax-xemx divina : Fid-dinja hawn nies imsaħħma fil-għajb tal-vizzji u tad- dnub, qalbhom mimlija qerq, nies li jagħtu d-daqqa tagħhom fid- diam fejn ma jidhrux, u li-fuq wiċċhom ikollhom il-maskra li taħbi l-ħażen: ta' ruħhom. Iżda l-poeta jrid li r-ruħ tiegħu taħ- rab din id-dinja ta' ħażen, u tfittex biss il-ġmiel tas-sema, ''Fejn sejra: l-ħajja'77' isaqsi l-poeta, ''Għaliex nitwieldu, u għaliex in- batu daqshekk f'din il-ħajja biex imbagħad immutu7 Għalfejn din il-ġirja mimlija xewqat minn nieqa sal-qabar7 Jekk il-mewt teqred il-ħajja, għalfejn din il-ħajjaf'' U l-poeta bi spirtu ta' fidi u ta' fiduċja jwieġeb illi jekk irridu nifhmu l-misteri ta' din il-ħajja, qalbna għandha tintrabat fl-imħabba ma' Alla: 4 IL-MALTI Il-Mewt '…… Għalfejn il-mewt7 Uġigħ u niket; ħsarat u dmugħ u tifkiriet bla. faraġ għalfejn dħaltu fid-dinja7 X'tiswa l-ħajja la min-nebbieta fil-għeraq moħbija trabbi s-susa tal-mewt7. Mhux bin' il-għaqal tibni biex tħott; tpinġi s-sabiħ u tħassru, Fil-poeżija ''A Dio'' naraw kemm l-egħruq tat-tagħlim Kattoliku huma mqabbdin: fil-fond fil-qalb ta' Giovanni Curmi. Mit-tagħlim Kattoliku l-poeta. tagħna. silet ideat u sentimenti nobbli u umani. Il-bażi ideali ta' l-Imħabba tinsab fir-rabta eterna ma' Alla: din l-imħabba tneħħi kull biża' li ġġib magħ- ha l-mewt, il-għaliex, kif igħidilna Ċiċerun, il-Mewt tbeżża' lil dawk li fil-ħajja jitilfu kollox: Min fil-mewt jara l-bidu ta' ħajja oħra, ma jibżax; anzi l-mewt għalih hi don: ''ċ un donn, anzi il pit grande Tuo dono se ci porta fino: a Te''' F'dawn il-versi lil Alla nħossu t-tnehida eleġijaka ta' ruħ li fehmet id-dinja u li mill-ħajja daqet sew il-ferħ kemm ukoll l-imrar, u li issa qed: tistenna ininn ħin għal ieħor tinżel mis- sema l-maħfra u l-ħniena: Torbot ma' din il-poeżija, fl-ispirtu tagħha ta' mħabba IL-POEŻIJA TA' ĠIOVANNI CURM: 45 reliġjuża. l-poeżija. l-oħra ''Ai Morti'. Tinħass f'din. il-poeżija dik il-lekmma, dik l-ispontapjetà' li. nsibu fil-poeżija foskolina. Iżda, waqt li l-medda tal-ħsieb tal-Foscolo ma twassalx lilhinn mill-qabġr, dik ta' Giovanni. Curmi, bħal ta' poeti oħra Kat- toliċi,i teħodna f'saltna oħra fejn il-ħajja. ma tiqafx : Dan. il-ħsieb. imsaħħaħ. bil-faraġ tar-reliġjon li jwaqqa' t- teorija. pagana li tgħid ''ingawdu f'din id-dinja għax il-ħajja malajr tgħaddi u tintemm'', insibuh ukoll :mfisser fil-poeżija f Alla Terra '… Aqwa mill-qalb u mill-moħħ, il-bniedem għan- da. r-ruħ li tlaħħqu fil-għoli għal dejjem fuq qċaċet qatt mil- ħuqs, fejn ma tasalx l-ogħla fost l-ogħla muntanji, għaliex fir- ruħ jinġabru l-misteri profondi li jdawru l-univers, u hi li tagħ- mel lill-bniedem ħabib ma' Alla. Id-dinja u s-smewwiet jin- ħarqu u jinqerdu, imma r-ruħ tal-bniedem tibqa' ħajja, tibqa' tgħix lilhinn miż-żmien, għal dejjem : 'Fliet. poeżiji. oħra '(Àl- Mare', ''Agli Alberi' u ''Alla Luna' juruna lil Giovanni Curmi f'mumenti ta' riflessjoni profonda. Ħsebijiet ta' ħajja u mewt jidhru: jleħħu l-ħin kollu quddiemu : il-ħajja bit-tempesti tagħha; u l-mewt li toqtol min- għajr ma ttemm. Ma ttemmx għaliex, :kif ġa rajna f'poeżiji oħra, il-mewt tiftaħ beraħ ;il-biab: tas-saltna sabiħa tas-sema. 46 ' IL-MALTI Xinhu mela l-effett li jitnissel fik u jikber u joktor aktar ma taqra dawn il-poeżijig Xinhi n-nota ewlenija2 Mhijiex ta' estasi, aħqas tà' ferħ, anqas ma. hi traġika, iżda hi nota ta': meditazzjoni li tgħolli l-bniedem 'il fuq min-natura umsna. Il-Baħar — żagħżugħ ta' dejjem, kif isejjaħlu Dun Karta — ma jegħja qatt jitliegħeb mal-blat u' qalb l-egħrien. Il-poeta jsaqsih : Għadek ma għejjejtx tirrifletti fl-iljieli sajfin id-dwal tal- kwiekeb u tal-qamar, a tħoss, bħal żegħila, għaddej minn fuqek id-dell tas-sħab7. Minn żmenijiet l-aktar imbiegħda, il-baħar ilu jwettaq il-ħidma iebsa tiegħu u qatt ma jisħet xortih. ' Iżda l-bniedem mhux hekk : l-iċken ħaġa tagħtih fastidju u jgerger dejjem. Il-poeta lill-baħar jitolbu d-dawl sabiħ. li jixgħel mas- sebħ hi u tielgħa x-xemx, imma aktar minn hekk hu jixtieq li jista' jħaddan l-immensità tal-baħar, u a il-kobor bla ja jintilef bil-ħolm u x-xewqat tiegħu : : i fini Ohl dammi, mare, la tua smisurata distesa di foschie e di chiarie, ove, sehza speranza di ritorno, io posso naufragare la miġ vita, L-element liriku, deskrittiv u immaġinattiv, jagħti ħajja u ġmiel lill-poeżija ''Agli Alberi'. (Lis-Siġar). Mill-ideg tas-si- ġar, l-poeta jara l-ingratitudni tal-bniedem. Is-siġar isebbħu kullimkien, ikabbru l-frott, u jagħtu kenn liil-għassfar, lix-xjuħ li jmorru jistrieħu taħthom u lit-tfal li jkunu jilagħbu. Iżda l-bniedem: iqaċċathom biex bil-ħatab ikebbes in-nar fix-xitwa u igħammar daru. Il- lema tal-mewt7 Jidħol hawnhekk ia IL-Porżija TA'' GHOVANNI CURMI 47 L-immaġinattiva taħdem ħafna wkoll fil-poeżija ''Alla Lu- na'. Xewqat, tifkiriet u ħolm 'ta' l-imgħoddi: jgħaddu minn moħħ il-poeta. Jiftakar fl-ewwel żmenijiet ta' mħabba li qat- tgħu flimkien hu u t-tfajla li wara: kellha tkun martu : Jidher ċar illi n-nota ta' mħabba familjari baqgħet sħiħa fil-qalb tal-poeta. Il-lum li kiber, il-poeżija ta' mħabba lejn martu u lejn bintu għadu jħossha xorta waħda qawwija bħal- ma kienet darba. Is-snin gerbu, waħda wara l-oħra, u ntilfu fil-baħħ taż-żmien, u l-poeta, fl-imħabba ma' martu, dawk is- snin rahom għaddejja jiġru bħal ħolma : Dik l-istess tenerezza u ħlewwa li nsibu fil-''Canzoniere della. Bambina', insibuha fil-poeżija ''A Mia Figlia'' (Lil Binti) : l Quando morrċ, nori Morirċ del tutto, Ix-xewqa tal-missier hi li jħalli lil bintu wirt sabiħ ta' Kitba li, meta jmut hu, ma jħammrilhiex wiċċha u, hekk, sbieħ u.watja tgħaddi l-jiem ta' ħajjitha : In-nota lirika-didattika tinħass fit-tagħlima li tgħid illi l-ħajja mhix iogħba;. imma missjoni; mhix orġja ta' pjaċiri, imma dmir qaddis li. jfakkarna fil-mewt li għada pitgħada għad tmissna : ma : Din hi. tagħlima ħajja li għandha tgħodd għal kuli wieħed u waħda minna, għal kull ġenerazzjoni :- ' 'A me stesso fanciullo'', li fiha tinħass ispirazzjoni paskol- jana, bi xhieda, ta' poeżija mimlija bi tqanqil ta' emozzjonijiet personali. Fiha, nħossu dak il-qtigħ il-qalb u dmugħ ta' sogħ- ba għaż-żmien li tar, kif inħossuh fil-poeżija ''Vouth and Age' ta' 8.T. Coleridge : be, Għalija din il-poeżija ''A me stesso fanciullo'' taqgħod fost l-isbaħ u l-akbar poeżiji li għandu Giovanni Curmi għall-oriġina- lità ta' l-immaġinazzjoni, il-profondità tal-konċett u s-sinċerità tas-sentiment. Il-versi tal-ħdax, imħaddma b'kelma sempliċi. u ritmu mexxej, jagħtu aktar ġmiel u dinjità lill-ħsieb, Biex il-qar- rej:ikun jista' b'xi mod japprezza l-ġmiel ta' l-idea, qiegħed nagħ- ti ta' din il-poeżija traduzzjoni libera ħafna, nieqsa għal kollox mill-ħlewwa tal-kelma u ta' l-espressjoni metaforika : Tat, tfajjel, li qed tħares. fiss f'għajnejja mażul il-kolonnaż ta' ħamsin, ħnejja irqaq u twal, u ma tagħrafni b'xejn; jien vkoll inħares miblugħ f'għajnejk, jien ukoll inħares lejk, u ma ngħarfekx. Xejn ma niftakar fik: la l-ħsibijiet, u lanqas dak li f'qalbek int kont tħoss;: bħalm'int ma stajt qatt u qatt tinġebgħ ,. MLAQI b'dak li l-lum jien għandi ġo qalbi w ħsiebi. IL-POEŻIJA TA''GHOVANNI CURMI AS Aħna żewġ ħiejjaq ma. nixxiebhu f'xejn, ma: nafux lil xulxin, wieħed lill-ieħor, u fl-istess ħin jien w inti ħliqa waħda, inti bqajt żgħir, u jien fis-snin imdaħħal. : Kif ibiddel iż-Żmien ħwejjeġ u ħlejjaq fil-ħarba siekta u' ħafifa: tiegħu. .U kif mas-snin titbiddel dik ix-xejra tal-ġibdiet tagħna, u ta'. ħsibijietna, u r-raħ titbiddel bla ma iaqta' xejni Il-kolonnat b'dawk il-ħamsin arkata, mingħajr ma; ntbaħt, imxejtu. kollu jien, lilek: ħallejt warajja fil-bogħod, waħdek. Imm'anki int imxejtu, waqt. li: dejjem bqajt fl-istess naħa mnejn kont iċċaqlaqt, u lili tfajt hawnhekk, u .tlaqni waħdi. U issa int qiegħed hemm, u jien hawnhekk, Kemm twila: t-triq li: mxejna t-tnejn flimkien, mingħajr ma ltqajna qatt. Kemm twila t-triq, imżewqa ferħ u dnewwa, taħt dal-ħnejjiet lk Alla waqġaf, w Alla biss jaf jara sa fejn se ttul il-medda tagħhom. Jaqbillek, tfdjjel, nimxu jien u int mill-ġdid dil-ħajja ta' ħamsin arkata, inti bla ħsieb, bla nkwiet u bla tbatija,: ti jien b'tàgħlimi mit-tiġrib ta' ruħi Oh, aħjar le, ja tfajjel, aħjar lel Għax jien ngħajjiblek it-tbissima safja li tixgħel fuq ħaddejk : int l-uġigħ tiegħi ma tista' tifhmu qatt: le, aħjar lel Imbagħad ma nibqgħux ħbieb, imma għedewwa, Aħjar tibqa' hemmhekk, jien noqgħod hawn. Wisq aħ;ar hekk, inħarsu lejn xulxin, inħarsu biss mill-bogħod: bla ma nitwaħħdu, inti, waħdek, b'dik it-tbissima safja, u waħdi jien, b'din it-tbatija fiergħa. Dan hu tabilħaqq sens ta' nostalġija għaż-żmieh sabiħ li għadda, sens li l-lum jew għada jħossu kulħadd għaliex iż-żmien minn fuq kulħadd igħaddi u jħalli l-barxa tiegħu, Ftit versi, immia kemm hemmi verità fihom l: Aħna nikbru, u nidħlu fil-ħa- 50 IL-MALTI rita ta' ħajjitna, u mbagħad fix-xitwa wkoll, u r-rebbiegħa ta' tfulitna narawha, titbiegħed sa ma tintilef għal kollox. Fl-aħħarnett,. għandna.. l-poeżiji miġbura, taħt l-isem 'Cronache '. Dawn il-poeżiji Giovanni. Curmi. bniehom fuq kwadri u ġrajjiet misluta mill-ħajja aktar milli maħduma fuq il- lantasija, u tihom ma nsibux aktar il-poeżija tal-meditazzjoni, għalkemm xi riflessjonijiet 'lhemm u. 'lhawn. jinħassu wkoll, imma ġrajjiet ta' tamiet imġarris, 8. mħabba mitlufa, ta' żbal- ji, ta' dubbji, ta' mard, ta' tifkiriet imbiegħda, inkwadrati fi ftit versi sempliċi, ċari u mexxejja. ''L'Aquilone' (It-Tajra) tfak- kar lil missier fi ifulitu meta hu bħal ibnu kien jitla' fuq il-bejt itajjar it-tajra, u aktar ma t-tajra togħla u taqta' 'l fuq, il-ħajta aktar tagħfas ma'. sebgħu u tweġġgħu, Imma, għalkemm il-lum kiber, il-weġgħa għadu jħossha xorta, il-weġgħa tas-swied il- qalb u n-niket li tisqih il-ħajja : VI Fallo' (L-Iżball): tlieta buma l-karattri, il-missier ik- kundannat għall-mewt; l-omm u l-bint ta' għoxrin sena, L-omm: tħoss l-indiema ta' l-iżbali. tagħha, u tgħid lil bintha bit-tama, li Ina tħallihiex imtebbgħa bil-għajb ta' żewġha : UTu la figlis non sei di m'o maritċ L' ''Tnt it-tifla m'intix tar-raġel tiegħi f' Iżda l-bint, mingħajr ma qieset fiex setgħet issib ruħha fiż- żm'en li ġej, ma ridetx tara mittiefes il-ġieh ta' ommha. It-tifla, f'imħabbitha, baqgħet sħiħa imur kontra dik iċ-ċaħda hekk qalbiena. ''La Ragazza Uccisa'' (It-Tfajla Maqtula) tirrakkonta bi Xbihat: reslistiċi- ġrajja ta' mħabba u ta' qerq li ntemmet bil-qtil tatittajla, u l-Ħisebijiet u t-tifkiriet li din il-ġrajja: qanqlet fil- rieħir imħiwwaġ ta' żagħżugħ li, snin ilu, huwa wkoll saħ ruħu taqdrràġittitġfajla H ħabb,u xtàq li ħu wkoll ''jaqlgħalha, qalbha IL-Poeżija TA' ĠIOVANNI ĊURMI Bi minn sidirha i jitfagħha fit-tajn''. tLLa Felicità' (Il-Hena): f'dawn il-versi l-poeta jurinġ l- innoċenza ta' tifel ta' ħames snin li ħaseb li l-hena jista' jinxtara u, hekk, jista' jferraħ lil missieru li, kif qaltlu ommu, kien dej- jem imdejjaq. ; ''La Sirena'' tagħtina ġrajja ta' mħabba, ġrajja li tfakkar- ng fil-mitoloġija Griega fejn naqraw li saħħara jisimha Circe his tagħha riedet tjassar il-qalb ta' Ulisse bħalma kienet ġà jassret il-qalb ta' ħafna, imma Ulisse ma ħalliex lilu,nnit- su jintrebaħ mill-pjaċir qarrieqi tagħha, u baqa' fidil ma' mar- tu u ma' ibnu, F''La Sirena'' għandna versjoni ta' din il-ġraj- ja mitoloġika kif narawha bil-għajnejn ta' żmienna, b'karattri li ngħixu magħhom u fosthom. Bandiera Rossa'' (Bandiera Ħamra) tfisser in-niket ta' missier għani li wasal fit-tarf tal-mewt u 'qed jisgħobbih li fid- dinja ser iħalii lil bintu weħidha, Talab lil tifla fqira tkun is- sieħba ta' bintu u wegħidha ġid kbir, imma hi, bint il-faqar, rie- det li tibqa' tgħix qalb il-poplu. Bintu tinsab wieqfa weħidha, bla: kliem u b'ħarsitha ċassa, ħdejn is-sodda tal-marid: filwaqt li barfġ t-triq qed'joktor l-agħjut tal-folla u qed jinstemgħu l-ew- wel-noti:tal-''Bendiera Hamra'. ' Ta Sartina'' (Il-Hajjata Żagħżugħa): tfajla taħdem lejl u nhar'biex taqla' flus kemm tista' ħalli tkun tista' tgħammar id-dġr fejn hi u l-għarus tagħha jkunu jistgħu jgħixu flimkien. Iżda jum minnhom l-għarus ma ratux aktar, imma hi kompliet taħdem u tħabrek kemm tista' fix-xogħol biex, hekk, tkun tista' tinsa l-qetq tal-ħolma li ħolmot u l-frugħa ta' l-imħabba. 7 UT Due Bambini'': din bi ġrajjo fantastika ta' żewġt itfal li fis-xafa tal-qalb tagħhom riedu jilagħbu l-logħba ta' l-imħab- ba, imma; ħassew irwieħhom hekk miġbuda mill-pjaċir ta' l-im- ħabba li bdew jinħabbu tassew: 'L'Ammalata'' (Il-Marida) hi l-ġrajja ta' xebba tiżika li, qabel ma' tmut, riedet tivvendika ruħha minn żewġha li daħak biha. Iżda s-sorijiet. ta' l-isptar fittxew li jtaffu: l-uġigħ tal-qalb ta' dik il-marida. Wara ftil xhur qamet mis-sodda, 'iżda xtaqet ħafna l-mewt biex ma tkunx tieta' tasal għall-ħsieb tal-vendet- 52 MI IL-MALrt Talbet lil Aila,.u darba waħda. (fil-għaxija; waqt li d-dlam kien: qed iroxx fuq il-ġnien ħiemed u sabiħ, neħħiet ftit demm u, bla tbatija, ruħħa ttajret għand Alla. : 'Lo Serittore Vecehio'' : hawn il-poeta jfisser l-inkwiet ta' kittieb ki l-lum xjieħ wara bajja ta' kitba bla heda, Imma l-ħsieb qed ibiċċiriu qalbu għax dak ix-xiħ iħoss illi, minħabbà H ħajtu għaddieha fil-kitba, ma ħax biżżejjed. ħsieb uliedu: kif kellu jagħ mel: . Din bi l-poeżija, ta' Giovanni Curmi —. poeta serju, artisti, tal-kelma, espressiv fis-sentimenti nobbli tiegħu. Imħabba ro- mantika, deskrizzjoni, delikatezza u mużikalità fl-istil jinġgbru kollha. flimkien biex isawru, kif rajna, il-ġmiel: tal-poeżija: tie: għu. It-tama u l-biża', it-twemmin u d-dubbji, il-mewt. u l-im- mortalità huma. mibnija fuq sfond ta' immaġinazzjoni f'dinja ta' realtà, It-tagħlim jew filosofija tiegħu, fil-fatt, huma sem- pliċi. F'dinja. fejn il-ħażen ma jonqosx, hu jħoss illi fl-Imħab- ba nsibu-dak li hu sabiħ u tajjeb. L-imħabba, kif jaraha u kif jifhimha hu, hi dik il-proprjetà divina tar-ruħ Ii hi immortali. Ir-rgħ minn din il-ħajja ta' ftit żmien tidħol, wara l-mewt, fl- eternità. Il-ħajja ta' din id-dinja mhijiex biżżejjed għall-bnie- dem; anzi, kif igħidilna Dun Karm, ''għarib il-bniedem fuq din l-art imtarrfa''.. . Daru band'oħra, u għalhekk ebda. ħitan tal- bronż ma jifirdu s-sema u l-art. Il-bniedem li jaftgħandem, reħa: ġuni ma' l-Imħabba, ikun qabad it-triq li twasslu għad-dawl ta' dejjem—għall-glorja ta' Alla, , i Dan hu l-konċett fondamentali fil-poeżija ta' Curmi, posta inrawwem fit-tagħlim Kattoliku, u għalhekk fih. jinħass qawwi sens ta' ottimiżmu spiritwali. Dawn l-ideat tiegħu, mirquma l msebbħa, bil-kelma. mżew-. qa u b'ritmu. teknikament tajjeb, iġagħluna nifsmu u nħobbu l-Ġimiel fil-poeżija u l-Verità fil-ħajja. QATRA ILMA Ta' PAWLU AQUILINA Qatra ilma… Safja tilma… Mas-saqaf' ta' kamarti Qiegħda bil-mod tinġema'… Nifdet it-torba mballta, Għaddiet bil-ħerqa: qalb ix-xaħx u x-xorok U feġġet ġo kamarti… Għall-kenn mixtieq Għas-sħana Tal-qalb li tħobb taraha, Tinfetaħ, tleqq u tilma, Fir-raġġi twal tal-I arpa donnha xmejza' U issa saret tonda.. naha xi ġawhra bajda..: U qed titwal u ditar bla ħoss mas- saqsi… Qiegħda tirtogħ' d… Se taqa'.. U waqgħet fuq d-imħadda, ratba, 'għuna.. U għabet f'daqqa. Imma mas-saqaf, Qatra oħra qed, bil-ftit il-ftit, tinġema'. Qatra ilma… Safja tilma… Miġbura tonda tonda Fuq tarf ilsien ta' werqa Qiegħda tirtogħ'd maż-żiffa… Fiha minsuġa tal-qawsalla l-libsa l Żiedet kemm-kemm iż-żiffa, Mielet kemmxejn il-werqa, U nqatgħet il-qatra ilma Minn tarf l-ilsien ħadrani. U waqgħet, IL-MALTI Fit-tajnċjf fl-ilma'stidiisier, U l-libsa tal-qawealla għabitilha l kull Qatra. ilma 1 Kemm mixtieqa, Fix-xemx sajfija, toħraq, i Fil-firxa twila tad-deżerti MARA Int biss, il-faraġ, l-hena, Ta' min bil-għatx jixtieqek bl-oħla. ħerqa U jduq il-ħlewwa bnina, Li hemm ġo fik moħbija… Ħlewwa li tak biss Alla, Meta fis-sema sawrek, Bix-xemx, bil-fwar, bil-kesħa, U sirt mis-sħaba ħielsa li tiġġerra Fil-beraħ; tas-smewwiet; Misjuqa mill-irwiefen: Tmiss il-għoljiet ibajdu; Jew. mielsa tmelles:wiċċ is-sema safi Kemm-kemm titħarrek b'rifs iż-żiffa ħelwa l Sakemm fuq artna taqa' U żżid tagħtina l-benna . Li ttina l-art għammiela… it Qatra ilma l Int il-ħajja… Il-ħdura tal-għoljiet, widien u oqsma, Il-ħmura tal-larinġ u l-benna tiegħu, In-nisġa ta' l-ilwien fil-ward tal-ġonna, Il-kant tan-naħal bieżel li jittajjar Fuq ward u plejju u sagħtar U jagħtina Il-benna tiegħek fl-għasel safi, ħlejju l Fik miġbura, Il-ħajja ta' kull ħlejqa : Fik, qatra iims; Safja, n Sabiħa… Tilma…l 12 ta' April, 1956. F''Il-Malti'' ta' Settembru, 1955, is-Sur Cassola weġibni b'ittra. oħra għal dik tiegħi ta' qabel, u naħseb li kieku fehem sewwa dik l-ittra f''Il-Malti' ta' Ġunju, 1955, ma kienx jerġa' jibbaża l-argument tiegħu fuq akkuża tiegħi li għadu ma ċa- ħadhiex. Jiena kont ktibt li s-Sur Cassola qed jippresupponi li Nisra- ni tfisser Kristian biss li hu sewwa sew dak li jmissu jipprova. U għalhekk meta bl-Ingliż, ngħiflu aħna, jilmaħ il-kelma Chris- lian hu immedjatament jittraduċiha b'Nisrani. Kieku l-Profes- sur Wvld kien qed jikkommenta fuq Nisrani, allura s-Sur Cas- sola kien ikollu raġun jikkwotah, Imma, la qed jitkellem fuq il- kelma Ingliża Christian, is-Sur Cassola ma jistax isejjaħ 'il-Pro- fessur Wvla biex jiddefendih billi dan ma jafx bil-Malti, U mhux xorta, Oħristian u Nisrani7 Fuq dan qed nargumentaw Din hi l-mistoġsija li rridu nwieġbu. U minn hawn xejn ma jidher ċar — lanqas għal min irtd jarah — li Nisrani tfisser Christian, Qatt ma smajt jew qrajt li xi Protestant stqarr jew kiteb: ''T am a Nisrani, but not a Catholie'. Ikun hemm min jistqarr : UT am'a Christian, but not a Catholie'' Fil-paragrafu qabel ta'' l-aħħar, il-kittieb donnu qed iagħ- mel distinzjoni bejn ir-''reliġjon ta' Kristu'' u d-''duttrina tal- Knisja Kattolika Rumana'' bħallikieku dawn ma jfissrux l-istess ħaġa. Il-Protestant huwa. dak li jemmen bi. Kristu 'kif jidhirlu hu u mhux kif jidhirlu Kristu u l-Għarusa tiegħu l-Knisja. Lil dan insejħulu sempliċement Kristjan (ex caritate). Fil-waqt li l-Kattoliku, in-Nisrani, il-veru Kristjan jemmen lil Kristu, bi Kristu, u fi Kristu u f'kulma hu tiegħu u fil-Knisja waħda li waqqaf. Fl-aħħar paragrafu s-Sur Cassola resaq ħafna qrib l-opi- njoni tiegħi, imma. l-konklużjoni li ġibed xejn ma-tidher nata. Jekk is-Sur Cassola jammetti li l-poplu jagħti lill-kelma IL-MALTI Nisrani t-tifsir ta' Kattoliku — u għar- raġunijiet li ġibt fl-ittra' l-oħra — allura titwieħod iikejjaħi Sproteċtdetż f'Mhux Nisra- ni' dan mhux malapropiżmu. Imma mingħala l-korrispondent il-pojla Malta taħa dan' it-tifsir għax hu illitterat. Nistaqsi : Bilforġ li min ħu iillitterat ma. jirraġunax9 U bilfors li min hu letterat jirraġuna 9 Nirringrazzja lis-Sur Albert M. Cassola talli qagħad iwe- ġibi, u nittama li-din il-kitba tagħna għad tiswa meta xi ħadd ieħor għad forsi jerġa' jċaqlaq din iil- kustjoni pendenti aktar ''il quddiem. '. Ġużi PA ĠUŻI ABELA Ħabbat għal tliet'tlarbiet: Ħadd ma fetaħlu, U dar biex jerġa' dura lejħ id-dar. U xħin għalaq il-grada tiflà ċkejkna, Ħaddejħa' qronfla, għajnejħa 'jtajru x-xrar, Ħafja kif kienet, resqet faqu:u qaltlu : : ''Sinjur, hemmhekk ma jkun hemm ħadd: bin-nhar'. Mar l-għada fil-għaxija. Ħabbat. Ma wieġeb ħadd: Tgħid ġà reqdin2 'Mel' x'qaltlu lbieraħ dik it-tifla ċkejkna' U stenna għal ftit minuti twal is-snin, U mbagħ'd xħin dar biex jaqbad triqtu lura, Kemm xtaqha tiġi t-tifla dak il-ħini Iskot:: Hemm fl- art, hemm taħt it-tieqa, stenbħet, It-tifla ċkejkna, għajnejha kbar għajjiena, ' ''Ommok fejn 'hi9' staqsieha, 'Ommi qed tishar. Għaliex missieri miet, sinjur, u jiena, , Jien ma nafux, sinjur, kont għadni: ċkejkna. Ommi'u jien, sinjur; ngħixu bil-ħniena'', U beka dak'il-ħin tnissier b'qalb niedma; U għannaq dawk l-għajnejn itajru x-xrar. Flena ser naħdem. ĠU inti-hawn tkun, m'omrok, tal inenħar'. ti t'didldatba l-qalb ta' bintu ċkejlena, U lura ma raġax did-darba lejn id-dar…… LILL-WABDA : TAS-SUR IVO Ta' JOHN. Lil Habibi: Anton Agius li ħajjarni niktibhom. i M'hemmx għalfejn noqgħod ninħela biex ninsiġlek il-foħrija, tal-ġmel tiegħek, għax biżżejjed tgħid li int Warda Maltija biex kulħadd malajr jintebah illi fik: hemm elf soħija, M' hemmx għalfejn Ta insemmi dik il-fwiħa li tagħnik, li tnessina; d-Djieq tal-Ħajja, fwieħa mbierka li thennik, għax poeti oħra qabli ġà għannew elf għanja għalik. U m'hemmx ħtieġa li vinħela Pl biex nistqarr kemm jisgħobbija talli ħajtek hi hekk mgħaġġla, — ħolma, rnewġa qabbiżija — li bil-kemm tkun tat il-Bidu li-ma ssibx f'salt it-Temmija, Iżda għal mitt-elf-darba nibqa' nitlob f'qalbi tul iż-żmien li jekk ħajti ma tkunx tixbah dik il-fwieħa u dawk l-ilwien — li int għandek — iva; nitlob illi qablek nintemm jien, GAHWAR TA' NSEBIJIET Il-bniedem qatt.ma għandu jistħi jgħid li għandu tort, jiġi- fieri illi huwa l-lum jaħseb aħjar minn qabel. Biċċa min-nies taħseb bla ma tagħmel, oħrajn jagħmlu bla ma jaħsbu. n . Nifirħu minn qiegħ qalbna lill-veteran u poeta nazzjonali tagħna DUN KARM għall-ġieh hekk għoli ili bih ir-Reġina għażiża tagħna għoġobha żżejjen ismu bit-titlu ta' C.B.E., u ma' ismu isem Malta u l-Lsien Malti. Meta. wieħed isemmi lil DUN KARM, li għadu mimli bil- għomor jagħni dejjem bil-kitba tiegħu l-paġni tal-letteratura Maltija b'dik il-ħeġġa ii għadha tixgħel f'qalbu u f'moħħu (għax il-Musa tiegħu għadha ġo fih bħal meta 60 sena ilu nħasset ġo fih fil-Foglie d'Alloro) ma jkunx qed isemmi ħlief l-isbaħ epoka tal-Poeżija klassika Maltija li, tista' tgħid, twieldet u kibret iniegħu hekk kif il-Proża letterarja Maltija fis-Seklu ta' qabel twieldet mal-kitba romantika tal-Kav. Ġużċ Muscat Azzopardi. Ġużċ Muscat Azzopardi, l-Ewwel President tal-Għaqda u DUN KARM, il-Werriet Tiegħu f'din il-kariga kif ukoll fil-qa- sam letterarju Malti, jiffiguraw flimkien iż-żewġ pijonieri kbar li fetħu l-bieb ta' l-Istorja Letterarja Maltija. Ma' isem DUN KARM sa mill-1911 hemm marbut iż-żer- niq ta' ħajja ġdida għall-metrika Maltija. Kien dak iż-żmien meta f'Il-Habib, bil-ħeġġa tal-Kav. Ġużċ Muscat Azzopardi, bdew jidhru l-isbaħ versi bil-Malti ta' DUN KARM. DUN KARM, għalkemm sa dak iż-żmien qatt ma kien għaddas il- pinna tiegħu fil-linka tal-Musa Maltija, bla ma qatt basar, kien fetaħ il-mogħdija ta' ġnejna poetika Maltija bl-ewwel poeżija tiegħu f'Il-Ħabib: Quddiem ix-Xbieha tal-Madonna li minnha mbagħad tnisslet sensiela ta' versi bil-Malti li sew fl-immaġi- nazzjoni kemm fil-metrika ġie li għalbu dawk li kien soltu jik- teb qabel bit-Taljan minn mindu kellu 20 sena. DUN KARM, bħala Poeta Nazzjonali, għandu l-mertu li hu l-Awtur ta' l-Innu Nazzjonali Malti b'versi li jibqgħu fil- fomm u fil-qalb ta' kull Malti li jħobb art twelidu u li jħossu kburi li twieled fiha—u dan hu mertu li għalih biss DUN KARM kien jixraqlu l-ħlas u l-ġieh sew mill-Gvern Malti kemm ukoll mill-Imperu Ingliż. Meta DUN KARM ġiet f'idejh il-mużika tal-Prof. Dr. Robert Sammut, miktuba bla ebda ħsieb li kellha 'tkun dik ta' l-Innu Malti, u talbuh biex jaddattalha xi versi biex jitkantaw mit-Tfal ta' l-Iskola tal-Gvern, ra li dik il-mużiks kie- net ta' ċerta solennità li jaddattalha versi wkoll solenni u dlonk ġietu f'rasu li joħolqilha versi sta' Innu Nazzjonali Malti, Sew NIFIRĦU 59 il-mużika kemm il-versi maż-żmien ħadu dik ix-xejra hekk po- polari fit-ton. ħelu tad-daqq u tar-ritmu u ħlewwa tal-kliem li fiha,'Ti l-lum għall-poplu Malti dan l-Innu mhu xejn inqas għa- żiż minn dak ta' innijiet oħra nazzjonali fil-pajjiżi tad-dinja. Il-Għaqda kienet minn ta' l-ewwel li kellha x-xorti ssem- mgħu f'Kunċert Malti li kienet tat l-ewwel darba fit-Teatru Ma- noel, is-Sibt tat-8 ta' Frar, 1923. L-Innu tkanta mill-Bniet ta' l-Iskola tal-Gvern, kif kien maħsub li l-inużika kellha titkanta. Il-Kunċert Malti baqa' jissemma għall-programm mużiku-lette- tarju, iżda l-iktar ħaġa fost ħwejjeġ oħra li nstemgħu f'dak il- Kunċert u li tibqa' bħala l-iktar tifkira għażiża fl-istoria tal-Għaq- da hu l-Innu Malti B'riħet dik l-okkażjoni storika isem l-Għaqda kien.u jibqa' marbut ma' dak tal-Poeta Nazzjonali Malti DUN KARM li ismu bħala poeta Malti twieled u kiber mal-Għaqda. IL-BNIEDEM U ALLA Ta' GIOVANNI CURMI (Traduzzjoni ta' Ġuże' CHETCUTI) Kull ħin, bla heda, Kull ħin, bla heda, N il-bniedem kontra, l-bniedem jagħmel il-bniedem lill-bniedem joħloq tnassis w intrigi, kull xorta, ta' inġustizzji, U Alla jibqa' sieket. U Alla jibqa' sieket. Kull ħin, bla heda, Id-dinja tinsab kollha il-bniedem joqtol lill-bniedem taħt il-ħakma qalila bl-armi u bil-mibegħda. tal-ħażen u l-imbrolji tal-bniedem, U Alla jibqa' sieket, U Alla jibqa' sieket, fil-jum tal-Ħaqq. Reċensjonijiet. ,…: UĠRAJJA TA' BANED F'MALTA U GĦAWDEXH, l L-ewwel ktieb ta' Rob. 'Mifsud ' Bonnici, Ħlliġur' Giov. Muscat. — Malta, 1956.—Paġ. Is-Sur: Robert M'. sud Bonnici huwa kittieb popbiari li 'l-kotba' tie- għu jinsabu fil-librerija ta'. kull min jaqra bil-Malti mhi biss biex- jgħad- di ż-żmien iżda wkoll. hex j'tgħallem u jiftaħ moħħu. Ix-xogħlijieti ita' dan l-awtur iħaddnu opri axxetiċi, deskrittivi, istrut Dan l-aħħar hu nxteħet għal xogħlijiet fuq il-mużika, l 'kitba, tana tagħrif ta' fejda fuq l-istorja u T-gagħdiż tal-mużika f 'Paj- jiżna,. Kiteb fuq il-ġrajja tal-mużika f'Malta 'u'fuq' tiKompożturi. Mal- tin, issa biex. jgħaqqad opra sħ'ħa, ħaneġ dan: il-I bieb 'fuq' ilibaned stal- suwġika, f'Malta u Għawdex. Dawn il-baned u l-każini: jew, dirkali tagħ-. homi huma, kif qal b-awtar, ''Istituti edukattivi: u jkultargli tal- Malta' u' kien jixraq li xi' ħadd jindaħal biex jikteb l-istorja tagħhom. ħalli ma tntesiex il-ħidma li qegħdin :'wettqu b'riżq l-arti mużikali f'pajjiżna. Dan l-aħħar xogħol ser ikun imqassam f'aktat minn ktieb wieħed. Dan l-ewwel ktieb fih tagħrii fuq il-''Band Clubs Association', kif inħol- qot u xinhu l-iskop 9 fugħhu. U fuġi MEESRA bħhedi imxerrdin f'Malta u Għawdex. Għoġobna' l-metolu li mexa bih l-awtur. Fuq kull banda hu jitluq mill-bidunett tagħha, isemmi kif twaqqfet, min ħabrek biex jiġbor u jgħaqqad is-soċi, kif' t''fejn sarti' l-ewwel kunċerti; imbagħad jissokta jsemmi dwar il-progress u l-ġrajja ewlenin tal-banda, il-bandalori u l-is- tendardi li qalgħet, a l-persunaġġi magħrufin di marru jżuru ċ-ċirkoli jew li kellhom x'jaqsmu magħhom. Wara kull kapitolu hemm lista ta' rife- renzi li m'nnhom l-awtur ġabar it-tagħrif tiegħu. kisi it ajd, taż Dawn il-ġrajja fil- l-QoACr tal-każini tal-baned għ an ho is-8: wi tagħ- hal; deewwelneti għax: juru: l-iżvilupp u l-proġress ' ĠA 'mmiżfkali f'pajjiżna u t-tieninekt għax ifakkru ħafna mill-istotja ta: l-ittiala ' tagħha bill: dawn l-każini tal-banda huma ċentri ta' attivitajiet u ta' ġemgħat tan-nies tar-rħula. Bħalma kulħadd jaf ħafna minn kuhma. jiġri f'raħal Malti jseħħ 'jew 'hu 'iharbut mal-każin tal-banda; għalhekk meta naqraw l-istorja ta' dawn il-każini nkunu n'tgħallmu fuq ill għajja oċjali ta' pal- jiżna. Dan: kollu wieħed: jista' jifhmu meta jaqra Fa jiietieb' fuq 'il- baned tas-Sur Rob, Mifsud Bonn'ei. Il-ktieb skasbpat tajjeb, fih ħafna stampi, dokumentat U -MOQRESARI ħafif jinqara bil-pjaċir u bil-ħeffa. Smajna li t-tieni ktieb lest biex joħ- roġ, imma, qabel jidher it-tieni 'wieħed, jixraq li nagħmlu l-qalb u l-ħila lill-awtur billi nixtru bla dewmien dan l-ewwel ktieb, fuq il-baned tagħop. S'issa kellna ħafna kotba li. jservu bħalm gwidi, direttorji u stejjer REĊENSJONIJIET 6i' ta'' Malta, iżda ħadd minnhom ma laħaq l-istandarii-ta'sdan id-dirċttorju Iż: ħareġ issa mill-Malta Publicitv Service. Dan fih kull tagħrif li wie- ħed .jista' jeħtieġ dwar il-Gżejjer. tagħna u l-attivitajiet kollha li jin- sabu. fihom. Ma. hux magħmul għal klassi waħda biss jew għal sezzjoni inġvidwali, imma jħaddan il-ħidmiet kollha materjali u intellettwali, kif ukoll l-għaqdiet u x-xirkiet l-aktar importanti li' hawn f'din. il-Gżira; iosthom m:'nn ta' quddiem il-'Għaqda'' tagħna. Għalhekk dan il-ktieb jiswa lil kull bniedem li jgħix hawn jew li għandu x'jaqsam magħna. Industrji, kummerċ, turiżmu, negozji, kultura u storja. kollha għan- dhom sehemhom f'dan il-ktieb, kollha mfissrin kif jixraq u kollha ikklas- sifikati b'sistema ta' ħeffa għar-riferenza, hekk lih u faċli ħafna. biex wieħed jifforma bla taħbit idea tas-suġġett l: fih hu interessat. B'dan il-metodu kull bniedem jew kull diċta li għandhom xi relazzjonijiet ma' Malta fi. kwalunkwe kamp tal-ħajja. soċjali u —ndustrjali, :sibu għajnuna kbira biex ikattru u jsaħħu dawk ir-relazzjonijiet. tagħhom. Direttorju l-aktar li jgħodd għal idejn in-neguzjanti, il-kummerċjant. u. t-turisti. imma dan id-direttorju hu speċjali jew aħjar direttorju. skond l-'dea moderna. li fih materjal fuq kull xejra tal-ħajja tal-paji'ż. Għal- hekk hu utili wkoll għall- l-professjonisti, għall-''accountants', għall-ar- tisti. u għas-surmastrijiet. : Il-ktieb jiftaħ b'artikoli b'lgħaqal fuq i-istorja, il-l il-mediċina u l-edukazzjoni f'pajjiżna u jagħtu ħjiel tajjeb dwar l-iżvilupp. u l-livell intellettwali. tal-poplu tagħna. Imbagħad hemm. part: twila u dettaljata fuq l-inlustrji Maltin, l-organizzazzjoni tagħhom, il-produzzjoni, l-espor- tazzjoni u l-importazzjoni. D':n il-parti. tal-ktieb hi. essenzjali għal kull min għandu tarf, ta' negozju kif ukoll għall-industrjalisti Maltin: u. bar- tanin. Mhux biss hi essenzjali, imma din il-parti hi ta' vantaġġ kbir. u ta'. fejda. għal kull min irid ikabbar u jkattar in-negozju tiegħu u. għal min ir'd jaqbad tarf ta' kummerċ f'Malta, tat-turiżmu l-lum hu magħdud bħala industrja, għaliha; u mela, għamlu Sewwa ħafna. l-edituri ta' dan id-d'rettorju li. ġiebu. parti. sħiħa. fuq it- Din il-parti fiha kull tagħrif meħtieġ għal .min. jiġi Malta jew għal m'n ikun: għadu jaħsibha biex jiġi hawn. F'din. il-parti weħel isib. mħux biss il-mezzi ta' trasport. il-kumditajiet, id-divertimenti. mima. wkoll. il-kostumi u d-drawwiet. tal-Maltin… tilu-akban pnrti: hi. dik H. fiha l-indiċi u. l-klass: fikazzjoni tad-ditti tan- negpzzanti. u tal-kummerċjanti,.: Lesmijiet huma mi'dmumin b'sistema ħafif, kull. wieħed jagħti fil-għajn: u jingħarfu. wieħed mill-ieħor .u: jagħtu idqa ;kmmpatta. tal-ħ'dma. ta'. l-avviżaturi bla ma jaqgħu. għar-reklami- jiet; goff. It-għamla tal-ktieb. hi sabiħa u imponenti; l-istampa: ħi biċċa xo- għols ta' reqqa u ta' sengħa li bħalha qatt ma rajna f'kotba Maltin ta' d'n, il-għamla… Dan il-ktieb jagħmel ġieh rahux biss lil min. ħarġu siżda wkoll dil kull min għandu ismu mniżżel fih. Aħna nħossu. li;dan il-ktieb għandu jsib. ruħu: fuq l-iskrivaniji ta' kemm neguzjanti. industrjalisti. fabbrikanti, bankieri 1 professjonisti hawn f'Malta u nistennew ukoll: li jixtqred b'għadd. kb'r fl-uffiċċji ta' banek, kmantar ta': kummerċ. fabbriki il -agenziji ta' barra minn Malta. B'daqshekk dan. il-ktieb jiswa ta' ġid mhux biss lil: dawk li jinteressahom, iżda lill-poplu. tagħna kollu u jisfa' ta' ġieh lil pajjiżna wkoll. a 62 IL-MALTI AQLIVER TWIST'. — Maqlub għall-Malti minn Ġużċ Dia- cono. — Progress Press Co. Lt., Valletta, 1956.—Paġ. Ġuże' B'acono xxiegħel f'ħafna friegħi tal-letteratura' Maltija u rnex- xa. f'bosta: minnhom, fosthom il-qlib ta' klassiċi barran'n' f'ilsietna. Darba oħra konna ktibna dwar it-trduzzajoni ta' klassiku Ingiż. 'Wu- thering Heights', ta' Emilv Bronte u konna għidna li Diżcono kien irnexxeelu mhux biss jaqleb għall-Malti r-rakkont iżda wkoll ifisser it- tagħlima Ti fih. Dan hu mertu kbir għax il-kotba famużi fihom ġmiel, tagħlim u ispirazzjoni li kollha fl-mkien isawru l-opra klassika. F'din il-biċċa xogħol oħra ta' traduzzjoni s-Sur Diacono. ma niże x mil-Evell għoli li kien laħaq qabel, aktarx li sebaq dak il-livell. Bin id-darba t-traduttur għażel opra msemmija mhux biss għall-mer:tu lette- rarju iżda wkoll għall-morali tagħha. Din l-opra ta' Dickens meta ħar- ġet l-ewwel darba bl-Ingliż qajmet għajdut kbir u tat x'jaħsbu lil bostà nies, saħans'tra' ċaqalqet il-kuxjenza popolari hekk li ġagħlet lill-Gvern jieħu passi meħtieġa b'ex jintemmu xi abbużi mikxufin fir-Rundanz. UQliver Twist huwa s-simblu tat-tfal iltiema, minsijin u mitluqa bħal qasba tixxejjer fir-riħ. Tfal li ħadd- ma ħobbhom, ħadd ma: jgħożżhom, vittmi tar-regħba u tal-ħażen. ' Barra s-siwi letterarju dan ir-rumanz għandu l-fejda tiegħu soċjati u traduttur bil-għaqal u bis-sabar għaraf jaqleb f'sura Maltija mhux biss il-libsa iżda wkoll ir-ruħ tar-rumanz. Din hi kapaċità li mhux kull traduttur għandu ħila jindaħal għaliha u difatti ħafna mit-traduzzjoni- jiet ta' opri barranin li għandna fil-Malti huma qlib ta' ħafħaf li ma fih ebda ħajra u ebda ħajja. Din it-traduzzjoni ta' ''Oliver Twist qisħa xbieha ħajja ta' l-oriġinal, fiha stil, ħeġġa, lehma u qawwa li tolqot lil qarrej u mhux b'ss tgħaddilu ż-żmien u ttih pjaċir, iżda wkoll tpaxxilu d-dehen, iġġagħlu jaħseb u jikkontempla u tqanqallu sentimenti tobbli u għolja. L-istil ta' Diacono hu stil ħafif, ġerrej u ċar, ma hux mgħabbar b'ħafna similitudini jew digressjonijiet li jdejqu Ill-qarrej, anqas ma hemm . kostruzzjonijiet imħabblin jew mlaqqtn li jikkonfondu lil min jaqra. Ħ- traduttur ma jużax kliem arkajku jew safi żżejjed li jtaqqal il-kitba. Huwa għandu xeħta kbira b'ex fi ftit kliem milqutin u magħżulin ifisser il-ħsieb u jaqleb il-fehma ta' l-awtur oriġinali. Hekk fil-bidu. tat-Taq- sima 32 it-traduttur bi ftit kliem meqjus u ħafif qaleb fil-Malti t-tħaddir tas-siġar: malli tidħol ir-rebbiegħa. Fl-aħħar tat-Taqsima 8, b'erba' kel- miet flokhom, hu wera l-komplimenti żejda tal-Lhudi lil Olivier. Is-Sur Diacono għandu gost speċjali kif jaqleb il-konverżazzjonijiet u d-djalogi mill-Ingliż għall-Malti. Dawn id-djalogi fihom naturalozza u ħajja li ma tistax ma tindunax bihom. Wieħed mill-preġji ta' l-istil ta' Dickens huwa d-deskrizzonijiet ħaj- jin tiegħu. Biex taqleb dawn fil-Malti trid ħila u għaqal, studju u kapa- ċità mhux ordinarji. Diacono għaraf jegħleb dawn id-diffikultajiet u seħħiu jagħti sura fidila u ħarkiena lid-deskrizzjonijiet. Ma rridx noq- għod insemmi eżempji ta' dawn id-deskrizzjoniji jiet li rnexxew tajjeb, iżda ma nistax ma nsemmix ix-xena ta' quddiem il-Maġistrat fit-Taqsi- ma 42 li ħi eżempju perfett ta' deskrizzjoni milquta u sabiħa REĊENSJONIJIET 63 Biex inkun għidt kollox irrid insemmi li hemm x: żkalji ta' l-orto- gralija aktarx li żelqu lit-traduttur. Il-format tal-ktieb ħu ekonomiku żżejjed u l-istampi li huma riprodotti mill-oriġinal. ta' George Cruick- shanks, kienu jirnexxu wisq għjar kieku kienu fuq karta fina. Nittama li f'ed'zzjoni oħra dawn. l-irqaqat ikunu korretti, GMIUL-MILJA TA' QALBI', — Ġabra a' Poeżiji ta' Vin- cent, Ungaro. — Malia, 1956.—Paġ, 94. Hawn x' bliet u rħula li għandhom tradizzjoni letterarja, bħal Ħal Qarmi, fejn twieldu jew. kitbu l-Patri Ġiżwita Pace, Dun: Pietru: Pawl Psaila, is-Sur Klement Mifsud Bonnici, l-Kav. Ġuże' Muscat Azzopardi. is-Sur Tonin Muscat Fenech, is-Sur Karm Psaila, Dr, Ġorġ Zammit. Issa laħq poeta ieħor, s-Sur V'nċenz Ungaro, żagħżugħ: surmast ta' . l-iskola, mimli ħeġġa u ħila, għandu ħajra kbira għall-Mużi, jikteb poe- żiji ħelwin li. fihom benna u lehma, ħajja u ġm'el. l Vinċenz Ungaro hu poeta romantiku bħalma aktarx jibdew il-poeti żgħażagħ kollha, iżda ' ħu ma jintilefx fir-romantiċ'żmu pur li jpaxxi u jgħaxxaq is-sensi bla 1na iqanqal ir-ruħ u jħarrek id-dehen. Għandu poeżiji li għalkemm mhux fit-tul jiġbru fihom ħs'b'jiet għoljin u fehmiet filosofiċ ta' għerf kbir. Għoġbitna l-manjera li biha l-poeta jagħti ħajja u sura lill-ideat estratti 'Il-Kbur'ja', ''Is-Sejħa'' ''Spes', huma eżem- pji ta' riflessjonijiet etiċi f'moħħ imqanqal minn xenqet il-għerf. F'hom xb'hat u dehriet li jolqtu b'dehxa kb'ra lill-qarrej. Araw fil-poeżija CSpes' kemm hi milquta bid-daqqa ta' l-imgħallem din ir-riferenza għat- tama: , —F'did-dalma ta' ħajti, Bħal leħħa ta' berqa fil-bgħ'd Xaqq dawl nilmah li jilma u jdawwal..' Il-lum qagħdet li fil-poeżija tagħna wieħed jiltaqa' ma' . l-element reħiġjuż u l-element patrijottiku u dan narawh ukoll fil-kftba li għandna f'idejna. Bħala Qormi Vinċenz Ungaro ma jistax ma jħossx 'il-qalbu tinfexx f'għaxqa ta' ferħ għall-isem ta' San Ġorġ. Dan il-Qaddis m'nn dejjem. kien l-ispirazzjoni ta' poeżiji kbar f'kull ilsien u fil-Malti għandna għadd bla tarf ta' komponimenti poetiċi f'ġiehu. Imma wieħed irid ikun Qormi biex jikteb bi ħrara mqanqla. m'nn sentiment ta' qima bħal dan li ġej:— Sakemm ġo ġismi jibqa' jiġri demmi U tħabbat f'qalbi tibqa' ħjiel ta' ħajja. Tiegħek, San Ġorġ, toħroġ minn fommi l-għanja… Il-poeta żagħżugħ tagħna għandu wkoll qalbu tbaqbq bl-imħabba għal artna u ħoss ix-xrara li jgħann' l-glorji, il-kobor u l-ġieh ta' din il-Gżira tagħna: , Malta, Malta. art sabiħa Gżira ċkejkna tal-ħlewwiet..'7 64 IL-MALTI Żewġ veri dawn ħarkiena u mħeġġa donnhom. mislutin mill-poelija ta' :Giċ Anton Vassallo, c Imma aktar: l: laqtitna f'dan il-ktieb hi' l-poeżija leġġendarja u tradizzjonali ''F'Għar Ħanżir', ''Il-Għanja tal-Wiel ta' Għar Ħanżir', Il-Ballata ta' l-Ingliża' jħaldnu deskrizzjonijiet ħajjin marbutin ma' ġrajja u mkejjen l: kollha. flimkien isawru kwadru li jsaħħar bil-ġmiel tegħu. Il-poeta jidher li ma jħallix il-'antasija: tistgħalli biss il-ġmiel natural: tal-post, iżda jitfa' wkoll ħsibijetu fuq: ieeliaa ta' ferħ u ta' biki li twettqu f'dak il-post. ''Il-Ballata: ta', l-l 2 JEĦA, tinpjipd fost l-aħjar komponimenti ta' din il-għamla ħandna fii enna. B'sengħa ta' mgħallem il-poeta 'jġ'bilna xbieha ta' t'ajla stranjera mtajra minn ġ'ħda misterjuża li bla heda twassalha kuljum fuq dak il-blat għeri tas-sies ta' Wied il-Kbir. fejn baqgħet. biex temmet ħajjitha. aa bi Il-poeta 'medd ilejh ukoll għas-sunetti: ''San Pawl il-Baħar', 'Ix- Xemxja'; ''Għajn Tuffieħa'', ''Il-Għadira', fihom l-aktar li tirkaċċa h; l-'okalizzazzjoni għalkemm fihom ukoll riflessjonijiet li jixhdu 'l-ħila ta l-awtur u. s-suċċessi li wieħed jistenna, minnu 'l quddiem f'din il-għamla ta' poeżija. Din il-ġabra ta' poeżiji jiena nistħajjilha rahan u b'du: taħan ta' kotba' oħra li 'l- quddiem għad naqraw mill-pinna ta' dan l-awtur żagħ- żugħ; b'du tat-triq li hu minnha għad irid jgħaldi fis-suċċessi letterarji tiegħu. KONTRIBUZZJONIJIET ' Lista ta' Kontribuzzjonijiet għall-Fond tal-Kera u Bżonnijiet oħra tad-Dar tal-Għaqda, tal-Kittieba tal-Malti għas-Sena 1956. Ammont miġbur mit-trasmissjonijiet mir-Rediffusion ta' proża ta' Sir Temi Zammit b'inizjativa ta' l-Editur (Prof, Ġ. Aquilina) tal-''Ġabra Letterarja ' ; Kontributuri : Is-Sur Ivo Muscat Azzopardi B'ĦER Aini) L-Onor. Ġuż. 0 BAOLEQ0: 4/0, Kontribuzzjonijiet oħra għas-sena 1957 ' : N.N. à tid Is-Sinjurina Karmen Micallef (minn Lixandra) An Patri Piju Rapa; O.P. ilf 09. Barra minn dan irċevejna wkoll minn għand is-Segretarju ta' Laqgħa Letterarja biland ċkejken ta' dħul mit-trasmissjoni- jieġ li saru mir-Rediffusion tal-poeżija u proża li nqraw f'ċik il- Laqgħa u li kien propost imur favur dan il-Fond wara Ji jitħallsu l-ispejjeż tal-Laqgħa. Dan il-bilanċ jiġi ippubbilikat malli nir- ċievu l-bqija ta' bilanċ minn xi trasmissjonijiet oħra li għad- hom ma tħallsux. N.B. Dawk li jixtiequ jikkontribwixxu għall-Kera ta' sena oħra huma mitlub'n jikkunsinnaw iew jibagħtu l-kontribuzzjo- mi tagħhom lit-Teżorier, is-Sur Victor Apap (Central Office of Information), il-Belt Valletta. JINBIBMĠĦH 1)-