HAJJA ĠEWWA X-XELTER 4 Għall-Beltf. Min hu għall-Belt' Ejjew għax telqin 1', kien ġiegħed igħajjat it-tifel li jiġbor il-flus. Dak li jsuq l-om- nibus faqga' l-frosta u ż-żewġ żwiemel tqanqlu, imina dak il- ħin, minn wara kantuniera, inqala' baħri jiġri, ixejjer idejh u igħajjat: ''Stennieni ħuh f' B'ġirja waħida, dak il-baħri ħafif, qabad mna' l-iskala, qabeż u sab ruħu ġewwa; in-nies resqulu u qagħad bil-qiegħda. Għal daqsxejn ma bqajtx l-art,' qal b'ieħiġa l-baħri u dawwar wiċċu biex jara min kellu ma' ġenbu; sab xbejba fuq rufiha, sbejħa, għajnejha kbar, ħajjin, fommha ċkejken ħelu, wiċċha jgħaxxaq u bixra ta' għaqal u rażan. Dik it-tfajla ħmaret u ħasset tferfira ta' qalb fil-waqt li qalbet għajnejha lejn il-baħri u weġbitu minn taħt ilsien; ''Li ma lħaqtx irkibt kien ikollok tistenna siegħa oħra sakemm jitlaq l-omnibus l-ieħor.' €Ma kont nistenna xejnt: Kont nibqa' hawn sakemm titlaq l-ewwel karozza tal-linja wara nofs in-nhar. 'Fiex ġiebna n-nuqqas tal-petroll Il-karozzi tal-kiri jaħdmu sagħtejn fil-għodu u sagħtejn wera nofs in-nhar biss.' 'Kellna nerġgħu naraw l-omnibusijiet fit-toroq tagħna biex iġorru n-nies meta l-karozzi ma jalidmux'. Imma dak il-ħin għajnejn il-baħri Itaqgħu ma' għajnejn il- tfajla, Ħarsu lejn xulxin u ma' dik il-ħarsa ż-żewġ żgħażagħ ħassew għaxqa ta' qalb u ħlewwa li ħadd ina jista' jfissirha, tferfira ta' hena ġriet ma' ġisimhom, tqanqila ta' ferti datilet f'ruħhom u minnufih glubhom xegħlu għal xulxin bin-nar ta' mħabba safja li -ma tmut qatt. Xi tkun dik il-ġibda li xi minn daqqiet żewġt iqlub iħossu għal xulxin ma' l-ewwel daqqa ta' għajn7: Ġibda li donnha mqanqla minn nifs ta' ġmiel is-sema; hi tressaq żewġt iqlub iejn xulxin, issaħħarhom u tgħaqqadhom b'rabta li ma tinħall qatt. Il-bafiri u x-xbejba baqgħu jitkellmu bi firara kbira u b'għaxqa ta' qlubhom u sakemm waslu l-Belt hi saret tafli dak it-tifel tal-baħiar jismu Toni, kien wasal Malta xi erbat ijiem qabel fuq vapur tal-konvoj; huwa għaral li dik it-tfajla kien jisimha Mena ti kienet tgħix ma' ommha u missierha fix- xelter tal-Mina tal-vapur ta' l-art għax id-dar tagħha kienet iġġatriet bil-balal tal-għadu. , L-omnibus niżżel in-nies f'Misraħ Kastilja, iżda Toni baqa' sejjer ma' Mena u ma telaqhiex qabel wassalha sa idejn it- Tijatru u raha diefila fil-kenn tal-mina u baqa' jitnikker sakemm wegliditu li jerġgħu jiltaqgħu. Mena niżlet Ħafifa u fuq ruħha mill-mina; kienet miexja qisha f'dinja ta' hena u ta' sliem, insiet in-niket tal-gwerra, insiet id-dwejjaq u t-tbatija tan-nies miġbura għall-kenn ta' dak il- blat, anqas biss xammiet ir-riħa ta' għeluq u ndewwa li dari kienet tidħot f'sidirha malli taqbad id-daħla, u anqas imxiet bil-qajla għax tibża' li tiżloq fit-tidlik taż-żurżieqa kif kienet tagħmal dari. In-naħa t'isfel tal-Mina kien hemm dalma kbira, iżda t-tfajla ma Ħabbletx rasha fuq hekk; dak il-ħin hi kellha fibub għajnejha jiddu bid-dawl ta' nar l-imħabba li kellha jħeġġeġ f'qalbha. Malli Ħalliet in-niżla, Mena għaddiet minn fuq ħnejja li taqsam il-foss u twassal għal ġewwa l-blat taħt il-Furjana; fuq dik il-finejja kien hemm ruxxmata tfal imċerċrin, Ħafjin u mqarbin, jiġru, jinbxu u jitbahardu u jgħajtu-kemm jifilfiu; xi erba' nisa kienu fuq il-maħisel jogħorku u jlaħalfu l-ħwejjeġ; xi żewġ ommijiet kienu Ħarġu għall-berafi it-trabi tagħhom biex ixemmxuhom u jagħtuhom ftit arja safja; nisa offra kienu mixfiutin bil-qiegħda fuq banketti jew kaxxi tal-għuda jpaċpċu bejniethom u jixtiequ kull saħta fuq l-għadu, fil-waqt li Ħafna nies oħra kienu mdawrin ma' xi żewġ gabbani magħmulin flok ħwienet fejn jinbiegħu ħwejjeġ ta' l-ikel, Ix-xbejba baqgħet għaddejja bla ma tat widen ta' xejn, dontiha mitlufa f'sakra ta' hena u ta' faraġ, u daħlet fil-mina tal-vapur ta' l-art; hemm ġew sabet ħafna nisa medhijin min jalisel it-tarbija, min jifrex is-sodod jew il-kruċetti għal bil lejl u min ihejji belgħa kafċ jew tà għar-raġel meta jarġa' lura mix- xogħol: Mena ħieġilha timxi bil-qajla għax fuq iż-żewġ naħiet kien hemm sodod u kruċetti, waħda fuq oħra, hekk li bilkemm kien baca' mnejn bitiedem igħaddi min-nofs. Fuq is-sodod jew fuq il-kruċetti kultant kienu jidhru xi żewġt itfal jaqbżu u jilagħbu, jew xi xiħa għakka jew xi raġel ma jiflaħx mimdud biex jistrieħ, Mena sabet ll ommha medhija thejjit għal meta jasal ir-- raġel mix-xogħol; il-bint meddet idejha hi wkoll u meta wasal missierha daret bih u laqgħetu b'ierħi akbar minn tas-soltu u dik il-lejla, x'ħin inġabru, madwar is-sodda li fuqha firxu l-ikla ta' fil-għaxija, it-tifla bil-hena tagħha farrġet qlub ommha u missierha u t-tlieta flimkien kielu bl-aptit qishom kienu fuq mejda ta' għarusa. Fil-għaxija l-Ħajja fix-xelter kienet aktar turi l-qagħda mwie- għra ta' dawk li kienu jgħixu hemm: il-mina kienet timtela bħal bajda b'rassa kbira ta' nies li bilkemm jistgħu jitħarrku; kienet tqum geġwiġija li ttarrax, kulħadd jitkellem igħajjat, kulħadd iħambaq fuq l-aħħar aħbarijiet, dak isemmi kemm waqgħu ajruplani ta' l-għadu u l-ieħor igħid kemm indarbu nies; min jitlewwem, min jitgħajjar, tfal jibku u missirijiethom isikktuhom, trabi jnewħu u ommijiethom igħannulhom biex jorqdu. Im- bagħad, wara li jaqa' xi ftit tas-skiet, kien iibda r-Rużarju u dawk il-ħlejjaq ta' nies fid-dwejjaq tagħhom kienu jduru lejn il-Madonna u jitolbuha tidħol għalihom. Dak il-lejl Mena ma għalqetx għajn ma' għajn: mhux għax l-inħir ma fiallihiex torqod, anqas għax il-biki tat-tfal qajjimha, iżda għax il-ħin kollu tiftakar f'Toni l-baħri u kull meta ġġib quddiem għajnejha x-xbieha tiegħu jew tiftakar f'xi Ħaġa li kien qalilha, qalbha kienet tferfer bil-hena. Għaddiet il-lejl koltu titqalleb minn naħa għal oħra jew tgħodd l-imsiebaħ imiċċu quddiem ix-bihat imqaddsa mdendiin mal-ħajt u maż- żerniq dik ix-xbejba misgħula bin-nar tal-imħabba,kienet għadha ma strieħiet xejn; meta r-rġiel bdew joħorġu għax-xogħol, hi kienet fuq saqajha tkeċner biex thejji kikkra kafe lil mis- sierha qabel jitlaq għall-ħidma ta' kuljum. Imbagħad, wara Hi telgħet ix-xemx, Mena naddfet tindifa n-naħla tax-xelter fejn kienet toqgħod bi u ommha u missietha u, wara dan, b'in- kejja tas-sirena li kienet wissiet ħbit mill-ajru, hi ħarġet biex tperreċ għax-xemx is-saqqijiet, il-lożor, u l-kutri u tagħtihom ttarfira kif imiss. Barra, fidejn dħul ix xelter, kien hemm ħafna nisa u tfal miġburin biex malli l-ajruplanj tal-għadu jgħaddu, imorrti s-suq jixtru r-razzjon jew iwasslu t-tfal l-iskola. Ħafna minn dawk in-nisa taw il-jum it-tajjeb lil Mena, għax għalkemm bosta minnhom hi qatt na kienet tafhom, dik il-ħajja ta' flim- kien ġewwa x-xelter, kienet għaqqdet Hi kulħadd f'xirka ta' ħbiberija, it-tfajla tnikkret titkellem ma' xi żewġ nisa, għax moħħha kien għadu jhewden fuq il-maħbub tagħha u kellha seba' mitt sena biex tisma' s-sirena ddoqq fit-tul Ħalli toħroġ u tara tarġax tiltaqa' ma' Toni l Mita ħarġet mix-xelter, Mena baqgħet tielgħa lejn il-Barakka ta' fuq, iżda malli xetitet għajnejha fuq il-port ma rat l-ebda vapur minn: dawk tal-konvoj; qalbha għamliet tikk u ħasset diqa kbira, resqet lejn żewġt irġiel li kienu jitkellmu u staqsiet- hom x'kien sar minnhom il-vapuri tal-konvoj; qalulha l-lejl Hi għadda kienu fiarġu bil-mofibi u siefru biex ma jagħtux fil-għajn. It-tfajla telgħetilha għoqla fi griżmejha, tbikkmet u qabditha għafsa ta' qalb, imbagħad tħartket u telqet qisha fis-sakra, iżda hija u rieġgħa lura mis-suq, reġgħet telgħet il-Barakka bit-tama li tiltaqa' ma' Toni l-baħri u baqgħet ta' kuljum tasal sal-Barakka u tieqaf tħares lejn il-port, dejjem taħseb fil-maħbub tagħha, dejjem tixxennaq għalih, iżda qatt ma Ħadet afibaru jew sem- għet min isemmih. Ix-xbejba waqgliet fi swied-il-qalb liema bħalu. u ntefgħet bi ħrara kbira għall-ħajja tax-xelter biex idderri u tinsa l-hemm tagħha; hi kienet tbakkar minn filgħodu tnaddaf u tagħti daqqa ta' id lin-nisa l-ofira biex inaddfu n-naħa tagħhom jew idduril- hom bit-trabi tagħhom, tagħtihom il-banju u minn xi daqqiet ukoll tieħu ħsieb dawk iż-żgħar sakemm ommijiethom jofiorġu għall-qadjiet tagħhom;drabi kienet tedha ttift ilbiesi għat-tfal jew ineta ssib is-suf taħdmilhom il-kalzetti, in-naħa tagħha fix-xelter kienet dejjem fiielsa minn kull ħmieġ, tagħkir u mbarazz u meta t-tabib jew l-ispettur tas-sanità jgħaddu minn hemm kienu jfall- ħruha għall-indafa tagħha. Bl-imġiba u bit-tħabrik tagħha Mena kienet tagħmel il-qalb lil nisa ofira biex jissabbru fin- niket tagħhom u tħajjarhom jieħidu kollox bit-tajjeb ħalli ma jfixklux lil-żwieġhom fil-ħidma tagħhhom għar-rebtia tal-gwerra; wara nofs in-nhar, hija u xi erba' xbejbiet oħra kienu jiġbru t-tfal u jgħallmuhom id-duttrina; kienu waqqfu artal f'nofs il- mina waħħlu fuqu xbieha tal-Madonna u kuljum kienu jixilgħu- Ilna u jżejnuha bil-ward u kull nhar ta' Erbgħa kienu jqassdu r-Rużarju u jkantaw Litanija quddiem dak l-artal. Aktar ma jgħaddi ż-żmien, aktar dawk innies ta' ġewwa x-xelter jingħaqdu flimkien; huma kienu nies li l-gwerra l-aktar laqtithom bl-aħrax; ħafna minnhom kienu tilfu djarhom, fiwej- jiġhom u kull ma kellhom; kien hemm min tilef 'il niesu jew 'il-qrabatu, oħrajn itaqru i fejn dari kienu jsibu kull ma jistiecru, issa kienu jgħixu liażin Ħażin, fid-dlam ta' ġewwa l-blat fl-irwej- jaħ u fin-nugqasijiet oħra; biss it-tama tar-rebħa kienet iżżomm- hom marbitini mal-ħajja u għalkemm kienu ta' sikwit jiġġieldu bejniethom u jitilgħulhom għal xulxin malajr, iżda dlonk kienu jagħdru wietied lill-ieħor u jgħinu HI xulxin mill-afijar li jistgħu. Madankollu, l-għadu kien dejjem iżjed jiħrax fil-qilla tie- giiu, iżda l-Maltin webbsu fashom u aktar issaħħu fil-fehma tagħhom li ma jħallux il-hemm u n-niket jirkbuhom. It-twegħir u t-tiġrib dejjem joktru u jiżdiedu: ta' kuljum bin-nhar u bil- lejl, il-għadu kien jaħbat għal Malta bi firixija tal-biża', niżlet xita ta' balal mill-kbar nett li: mat-tfaqqigħ tagħhom il-mina tal-vapur kienet titheżheż u n-nies miġburin għall-kenn hemm ġew kienu jixxejru u jistabtu minn naħa għal oħra qishom ħarġa żara' milquta minn fewġa ta' riħ qawwi; u wara kull attakk in-nies ta' ġewwa l-mina: kienu jiżdiedu għax ta' kull darba kienu. jiġġarriu d-djar mill-Belt jew mill-Furjana u dawk li jisfaw bla saqaf arahom imortu jdabbru rashom għall-kenn tal-blat. Darba, wara attakk mill-aktar ħorox, in-nies wasslu fil-mina mara xiħa kollha għabra, maqtugħa, imwerwra, imbikkija; kienu għadhom kemm qalgħuha minn taħt ir-radam; l-imsejkna kienet tilfet id-dwejra fejn kienet tgħammar u kull ma. kellha fiha, iżda għall-ħniena t'AHa, hi ħelsitha tħiafif u barra l-qatgħa li ħadet anqas barxa ma kellha. Ħafna nisa minn ta' ġewwa x-xelter daru ma' dik ix-xiħa jsabbruha ti-jagħmlulha l-Ħila mill-aħjar li jistgħu; Mena ndalilet magħhom u billi dik ix- xitia fil-hemm tagħha ġibitilha Ħasra, Ħaditha tistrieħ fuq is- sodda ta' ommha, sqietha daqsxejn kafe u daret biha bil-firara kollha, imbagħad. billi x-xiħa ma kellhiex fejn tmur, omm Mena Ħiajritha biex dak il-lejl tibqa' tistrieħ fuq is-sodda fejn kienet u l-għada jaraw x'jagħmlu. L-għada, għalkemm ix-xiħa stejqret u ħasset ruħha aħjar Mena u ommha ma kellhomx qalb jibagħtuha għal riliha; huma kienu jafu li. dik il-mara ma kellha l-ħadd min jieħu ħsiebha u setgħu jaħsbu li jekk ma jdurux biba huma, kienet taħbat ħażin u tbati Ħafna, għalhekk ftiehmu li jarmawlha kif jistgħu zewġ twavel u saqqu fidejn is-sodda tagħhom u jdeffsuha ma' ġenbliom biex jagħtuha daqqa ta' id f'kull ma tkun teħtieġ, u malli omm Mena tarrfet kelma fuq hekk lil żewġha meta fil-għaxija wasal mix-xogħol, dak minnufih qabad isammar u jwaħħal mal-ħajt l-irfied tat-twavel biex ihejji fejn toqgħod dik ix-xiħa ta' xortiha fażina. Dik ix-xwejħa kienet b'riżgha li nġabret fidejn Mena, għax dik ix-xbejba Ħasset bħal ġibda lejn dik il-mara li kienet tiġi qisha ommha u ma Ħallietha nieqsa minn xejn; kienet toħidilha ħsieb ta' kollox; tnaddfilha feja kienet toqgħod, tlali- alfiilha l-friex, tafislilha ħwejjiġha u saħansitra ssajritha x'tiekol. Dik. it-tfajla fuq ruħha u bieżla kont taraha sejra minn fil-għodu sa fil-għaxija; daqqa mxammra taħsel il-ħwejjeġ ħdejn dħul ix-xelter u tonxorhom fuq trumnell marbut mas-siġar u daqqa trewwaħi il-kenur biex issajjar x'jieklu; wara nofs in-nhar kienet iddum qatigħ bil-qiegħda fuq is-sodda ma' ġenb ix-xiħa traqqa' l-ħwejjeġ tal-ilbies u titnihom indaf; kienet ukoll tilħaq mat- tfal, twissihom biex. ma jagħmlux storbju jew issikket xi żewġ nisa ineta tarahom se jaqbdu jitlewmu jew jagħdbu għal xulxin; u qrib il-Milied kienet tindaħal biex iżżejjen il- Mina bit-trieħi u bil-fanali tal-karti ta' bosta lwien biex f'dak il- Għid. tal-Paċi jifirħu l-qlub ta' rieda tajba. Madankollu kienu għaddew ix-xhur minn meta Mena Itaq- għet ma' Toni l-baħri, u għalkemm ix-xbieha tiegħu baqgħet dejjem quddiem għajnejha u qafbha baqgħet tħabbat għalih, issa ħi kienet bdiet titlef it-tama li għad tarġa' tiltaqa' miegħu, għalhekk kienet tara kif tissabbar mill-aħjar li tista' filwaqt li trażżan il-qawwa ta' mħabbitha. Lejla waħda wara r-Rużarju, meta dawk ta' ġewwa l-mina kienu mteddu biex jorqdu kif jistgħu u kien waqa' s-skiet mik- sur biss mit-tgergir ta' xi erbgħa min-nies li ma kellhomx ngħas, fil-waqt li: Mena kienet fuq il-kruċetta taħiseb fuq il- baħri ta' qalbha, f'daqqa walida nstemgħet bħal geġwiġija dieħla fix-xelter. It-tfajla qamet fuq minkbejħa biex tara x'ġara ti tilmaħ resqin lejn in-naħla tagħha xi erba' rġiel jitkellmu u jħambqu bejniethom mexjin wara dak li jieħu Ħsieb ix- xelter li kien qiegħed jurihom it-triq mnejn igħaddu; meta wasal ħdejn is-sodda tax-xiħa, dak li jieħu Ħsieb ix-xelter waqat u, fil-waqt li dar lejn dawk li kellu mexjin warajh u wriehom b'sebgħu qal: 'Din hif' Dak il-waqt minn bejn it-tajfa rġiel inqala' baħri u resaq bi ħrara kbira jgħannaq lix-xwejħa. HOmmi l-għażiżal Sibtek fl-aħħar. X'qatgħa ħadt meta mort id-dar u sibtha mġarrfa f' 4Ibni qalbil mela rġajt ġejt 7: Ikun imbierek Alla li raġa' wasslek bis-sliema u tani l-grazzja narġa' narak b'għajnejja''; u kif qalet hekk ix-xiħa bdiet tibki u tifraħ f'ħin wieħed u meta għadditilha d-dehxa tenniet tistaqsi: Ċil-lejla mad-dlam dħalna konvov u malli rfist l-art bqajt sejjer infittxek; ma ngħidlekx xi ħsibijiet koroh għaddew minn moħħi malli rajt id-dar imwaqqgħa, iżda mbagħad xi Ħadd qalli, li inti ma ġralek xejn u ġabruk f'din il-mina, għalhekk minnufih ġejt infittxek hawn 7. fIl-Bambin tiabbni, ibnil u dawn in-nies qabżu għalija u għalu miegħi kull ma setgħu, fuq kollox dik ix-xebba daret bija qisha binti', qalet is-xiħla filwaqt Hi b'sebagħha wriet 'il Mena li kienet għadha mimduda fuq il-kruċetta tagħha u mib- lugħa bil-għaġeb għal dak li kienet tara. Il-baħri rafa' għajnejh lejn Mena u malli raha nħasad, qalbu riedet ittir bil-ferħ u ħass hena kbir ifarraġiu ruħu. Mena għarfet 'il- Toni tagħha u qabditha bħal Blewwa ta' qalb, fawra demm telgħet għal wiċċha, tfixklet u stat billi kienet fil-friex. Toni u Mena ina. qalux kelma, imma għajnejhom iltaqgħu flimkien u baqgħu għal ftit tal-ħin ma nqalgħux minn xulxin, imma f'dak il-kin qasir qlubhom xegħlu b'nar qawwi ta' mhabba, nar li qanqal ħrara ta' ġibda li ma tintemm qatt, ġibda li mbagħad isseddqet fost il-hena taż-żewġ żgħażagħ u bil-barka u s-sliem ta' nieshom u ta' fibiebhom, Toni fisser lil Mena għaliex l-aħħar darba kien telaq bla ma raha billi ħtieġlu jsiefer bil-għaġla u bil-moħbi, iżda din id-darba huwa patta għan-nuqqas ta' qabel u kemm dam Malta seħfilu jtemm l-egħżeż xewqa ta' qalbu billi jtejjeġ ma' Mena l-Ħanina tiegħu u dak in-nhar tar-rabta, b'inkejja ta' air raids qawwijin wieħed wara l-ieħor, daltal bħal xaqq ta' dawl il-ħena u ġriet bħal fewġa ta' sliem u ferħ fil-mina u n-nies miġburin hemm insew it-tbatija ta' dik il-Ħajja ġewwa x-xelter, ĠUŻE ĠALEA