Ta' PAWLU MIFSUD Dawn Ġużepp u Pinu ta' l-istorja tagħna kienu l-ikbar żewġi iħbieb li qatt għexu fir-raħal tagħhom. U fir-raħal tiegħi wkoll Għax għalkemm ftit li xejn għandi ħjiel tagħhom, mhix ħaġa kbira li ssib xi nofs tużżana ħajjin li għadhom jiftakruhom tajjeb. M'ilhomx mejtin, jiġifieri, is-snin il-kbar u l-praspar tad-daħk li nisġu flimkien f'ħajjithom għadhom jissemmew fil-familji fejn il- missier jirrakkuntahom lil uliedu meta dan ikun jixtieq ifissrilhom kif iż-żgħażagħ ta' dari kienu jqattgħu ħinhom, Jew inkella f'xi ħanut ta' l-inbid fil-misraħ fejn il-ħbieb jedhew iqaxxru l-karawett u jixorbu xi pinta sewda fil-ħin li jaraw kif iferrħu qalb xulxin b'xi ġrajja tad- daħk li jkunu raw jew semgħu xi darba jew oħra. Il-praspura li se mirrakkontaikom kont smajtha darba minn għand in-Nannu Wiġ, Alla jaħfirlu, li ma kenitx weħidha tafux. Għax kif naħseb jafu ħafna, dawn Ġużepp u Pinu ma kienx qisu jkollhom x'jagħmlu għajr jindiehsu ras ma' ras u jiftiehmu be miet- hom kif ipaspru xi b'ċċa xogħol li minnha setgħu jdabbru xi ħaġa b'xejn. U, ma ngħidu xejn, li tkun tad-daħk kemm jista' ikun. Miskin hu min kien jinzerta ma jkunx jafhom għax jaqa' fin-nasba tagħhom mingħajr biss jintebah. Isemmu fost kollox il-ħlieqa ta' meta lib:u pulit mill-aktar, telqulha lejn raħal qrib tagħhom u għamluha ta' perit u skrivan tal-prima. Bdew idħlu għand in-nies, ikejlu minn ħajt għal ħajt, sakemm. fl-aħħar Ġużepp, it-taparsi perit, kiem jerħilha jitkellem salt diskors, minn għala n-nies, bl-Ingliż, biex Pinu, l-iskrivan tiegħu, kien bis-sabar kollu joqgħod iffissrilhom bil-Malti. U dik jew dak l-imsejken erħ'ihom jibqgħu ħalqhom miftuħ u mifxulin, u jemmnu, jaħasra, Ji dawk kienu xi żewġ uffiċjali mibgħutin mill- Gvern. U x'kienu jpasprulhom Ġużepp u Pinu' Jew li kellhom. xi ħa't tal-bitħa maħsus u ried, għalhekk, jinbidel; jew li kienu jridu jgħollu filata oħra maċ-ċint tal-bejt u xi ħmerijiet oħra bħal dawn. Iżda dawn l-affarijiet kienu jitolbu spejjeż mhux ħażin li qajla setgħu jindaħlu għalihom. X'jaqbad jagħmel dak li jkun Min jaf kieku l-perit jaċċettax baxx baxx xi ħaġa tal-ilus f'idejh jew xi fenek ġo xkora u hekk iħalli; kollox għaddej mar-riħl Hekk kienu jkunu jistennew Ġużepp u Pinu, u wara ħafna tlaqliq u zekz'k, fl-aħħar kienu jispiċċaw biex jiftiehmu, jilqgħu t-għotja li jnewwulhom u jbewġu 'l barra muti muti. U ma ngħidu xejn, malli jirfsu fit-triq erħilhom jogħorku idejhom u jegħemżu 'l xulxin bid-daħk. Kienu laħqu dabbru biċċtejn mhux ħażin, imma x-xitan ma ħamilx. Warna Minn TAGĦHOM 107 Inzertaw daħlu f'dar fem kien hemm wieħed jafhom u għarafhom ċomb. Intebah dionk bil-qerq tagħhom u kixifhom dak il-ħin stess. Sar għajat u ġigġifogu sħiħ u sa ndaħlu l-pulizija. Imma, mbagħad, kulħadd ħafrilhom ladarba reġġgħu lura dak li kienu dabbru u hekk ħelsu minn xi xahar ħabs, Tissemma sikwit ukoll il-farsa l-oħra li ħadmu flimkien darba waħda l-Ħadd fil-għodu fuq iz-zuntier tal-Knisja. Kien sebaħ jum kiesaħ dak in-nhar u Ġużepp ħassu jirżaħ u ried kieku jisħon ftit. X'hemm aħjar minn naqra rum biex tqanqallek id-demm fil-vini ta' ġismek P Imma flus biex jixtri ponċ ma kellux, ukoll jekk dan ma kienx jiswa flus wisq. Kif 'agħmel biex idabibar wieħed b'xejn 7 Kien Pinu li qallu x'għandu jagħmel għax hu l-iktar li kien jaħsibhom malajr. Malli tispiċċa il-Quddieta tal-Ħdax u n-nies jibdew ħerġin mill-Knisja, Ġużepp kellu jinxteħet fl-art għat-taparsi tah ħass ħażin bl-ikrah, u Pinu kellu jibda jgħajjat l-ajjut sakemm xi ħadd ta' qalb tajba k'en, forsi, jitqanqal u jnewwel naqra taħraq bil Ġużepp. U hekk għamlu balleċit Malli dan, Ġużepp intelaq għall-mejjet fl-art u Pinu niżel kokka jżommlu rasu u jgħajjat b'leħen imbikki: Ċ€Għinumi naqra l-aħwa għax ħassu ħażin. Xi ħadd iġiblu ponċ rum forsi jistejqer, miskin'' Inġabru nies tgħidx kemm u ċertu 'benestant, is-Sur Pawl, li kultant kien jiġi jara 'l ħutu r-raħal, ma setax jibqa' b'idejh fil-but meta jara quddiemu bniedem mitluq f'dik is-sura, Kien pront daħal f'ħanut tal-kafċ qrib u ordna grokk doppju. Imma x'ħin resaq bih fuq iz-zuntier sab li dawk it-tnejn kienu għosfru. X'ġara' Inzerta kien għaddej dak il-waqt is-surġent Karlu li meta Ta n-nies qaqoċċa resaq jara x'inqala'. U meta sama' x'kienet il-b'ċċa kollha, tbissem kemmxejn u, ''Tva jaħasra,' qallhom, f'ħa nara ftit xi ġralu jien.'' Ċekċek tnejn iċ-ċinturin u sabbat koċċ iż-żarbun u dak kien biżżejjed biex iwerwer lil Ġużepp u lil P'nu. Qamu t-tnejn mill-art qishom żewġ għefiered, ħaffew 'aqsmu l-kotra u rħewha jlebbtu 'l isfel qishom kienu raw ix-xitan. Kulħadd baqa' jħares lejn xulxin imgħoxxi bid-daħk. Is-sur Pawl biss kien li ma daħakx imma ma setax igħid li ma kenitx maħsuba tajjeb, Praspar oħra tad-daħk ta' dawn it-tnejn kien hemm iktar minn hekk imma lum irrid biis nirrakkuntalkom waħda oħra ti għalija 'nqisha bħala l-ikbar waħda ta' ħaj'ithom. Nifhem ngħid dik il- praspura ta' meta Ġużepp u Pinu marru jgħumu Għar Lapsi darba waħda fis-sajf il-Ħadd wara nofs in-nhar. Isimgħuha. Mela għandkom tkunu tafu li ħafna snin ilu kienet id- drawwa fost in-nies tar-raħal di kull nhar ta' Ħadd wara nofs in-nhar, fix- xhur ta' Lulju u Awissu, kulħadd, tista' tgħid, kien jerħilha għall- baħar. Tgħiduli, mhux hekk għadhom jagħm'u llum ukollf Kollu 108 IL-MALTI Imma li xtaqt infisser j'en hu li f'dak iż-żmien ma kienx għad hawn karozzi, u dawk li kienu jinżlu sa Għar Lapsi jew kienu jeħduha bil-mixi jew inkella kienu jarmaw il-bhima fil-karettun tal-molol u suq ħa nfittxu naslu u nilħqu post għad-deil. Ma ngħidu xejn, Ġużepp u Pinu ma kenux se jibqgħu lura u, arahom kull nhar ta' Ħadd, wara li jkunu kielu xiħaġa sħuna f'nofs in-nhar, jiltaqgħu ħdejn is-salib tal-misraħ u jitilqulha ċeklem ċeklem biex ikumu huma l-ewwel fil-baħar, jekk jista' jkum qabel kulħadd. Kellhom nitfa ta' rota qadima li kienet taqdihom aħjar mill-aqwa żiemel tat-tiġrija. Daqqa jsuq Ġużepp u Pinu riekeb fuq il-maqgħad ta' wara u daqqa jaqdef Pinu ħali hekk Ġużepp jilħaq jistrieħ. Ir-rota kienu jkomplu jżejnuha b'xi żewġ wardiet tal-karti mlewna u xi bandiera jew tnejn. U fit-tr'q, sakemm jastu, kulħadd isatfrilhom u huma jkomplu jiżżuffjettaw ma' dak li jkun, imqar kienu tfal, Mela ġara li darba minnhom: ix-xorti ħaqrithom: f'nofs ta' triq, ftit lil hinn mis-Siġġiewi, ir-rota ta' wara ċediet. It-tubu tal-lastku sab xi musmar, ittaqqab u beda jagħmel in-nifs. Il-piż tagħhom it-tnejn ma kienx jippermettilhom li jissuktaw sejrin rekbin, ukoll jekk issa kienu qorbu sew għan-niżla, tX'nagħmlu, PimP'' staqsa Ġużepp, ftit u xejn imħasseb, għax moħħu kien irid qisu siegħa biex iħoll xi biċċa saram. €Ara l-ieħor ukolll Xi trid tagħmelf Noqogħdu rraqqgħuh bil- qalb it-tajba, ħabibi Ġużċ. Intàfa' taħt dak il-ħajt u newwel l-għodda mill-basket,'' wieġeb Pinu f'nifs wieħed. Hekk għamlu. Qalbu r-rota. wiċċha 'l isfel, trekknu f'ġenb it-triq u meddew għonqhom. għal dlin il-biċċa xogħoli ta' bla ħsieb. Imma l-aqwa li kellhom l-armar: biċċa roqgħa tal-lastku, stoċċ li jerħi l-gomma, koċċ trab abjad biex issodd fuq kollox u minfaħ biex tippompja l-arja mill-ġdid fit-tubu tar-rota. F'nofs siegħa kellhom ikunu. lesti. Imma saddattant bdew resqin 'l hemm il-bherjem bil-karettuni fi triqthom għall-baħar. U billi ħadd ma kien jistenna li se jitmiegħku hemm fit-trab f'nofs ta' triq, il-biċċa dehret iktar gustuża. In-nies imbagħad, l-iktar iż-żgħażagħ, qisu ma kellhomx ħajta fi lsienhom u kollha riedu qisu jikkummentaw xi ħaġa. Kien hemm saħansitra minn ittanta. miggiżhom bi kliemu u beda jitfa' botta war'oħra, Hawn x'ġara, ħbieb Għajjejna llum ' Mela qed nixjieħu F'' Xi ħadd ieħor malizzjuż ried qisu jitfa' dell ikrah fuqhom u nibixhom: €Oj, hemm x'aħna nagħmlu taħt il-ħajt 7 Se tidħlu għall- sieħbu Pinu. Waħda minn tagħhom l U Ġużepp u Pinu jisimgħu u ma jitkellmu xejn. Ħallihom ħa jgħidu n-nies b'daqshekk xejn mhu qed jonqsilhom mill-but l Wattna Minn TAGĦHOM 109 F'ħin minnhom għaddiet ġgajta ġuvintur moħħ ir-riħ, rekbin fuq naqra ta' poni l-ġmiel tiegħu, u malli raw li) dawk it-tnejn għarqanin xraba jitħabtu mar-rota, ħallew ilsienhom, Alla ibierek trid tgħid, u ma nafx x'ma qalulhomx: UĠużċi Pinul Illum se mgħaddukoml Qabilkom se ngħumu did-darba, l-aħwal Ilum tixxemmxu fuq il-blat se tibqgħu, ah lilkom l Sistu għax dalwaqt jidlam…' Ġużepp ħassu jindanna u ried. igħid xiħaġa kieku imma Pinu ma ħalliehx, 'Ħallihom u tagħtix kashom, Ġuż, għax iktar agħar. Ħsiebek kemm ħa nfittxu neħilsu u nitilqu minn din il-longa tax-xemx. It-tiswija fl-aħħar tiestiet. Refgħu kollox f'postu u telqulha 'l asfel lejn Għar Lapsi mill-ġdid. Din id-darba saq Pinu u Ġużepp intafa' riekeb wara b'dawk saqajh twal miftuħin qishom ġwienaħ ta' farfett. Qabdu t-triq għal isfel, u billi kif igħid il-Malti 'Għan- niżla kul qaddis igħin', f'kemm ili ngħidiek sabu ruħhom fil-medda art li hemm qabel iż-Żurżieqa li twasslek sa ħde'n xifer il-baħar u ċ-ċagħak li hemm mifrux quddiem l-għerien kbar t'Għar Lapsi. Is-soltu, Ġużepp u Pinu kienu jinżlu mir-rota meta jaslu fuq u dik il-biċa żurżieqa mwiegħra kienu jinżluha qajla qajla ikarkru r-rota warajhom. Din id-darba le. Issa kien se jkun xorta oħra. Hekk kif ħares 'l isfel lejn xatt il-baħar, Pinu lemaħ lil dik iċ-ċorma zgħażagħ ta' lsienhom ħażin u li sa ftit qabel ma hdewx jinkuhom u għoddhom inħanqu jinbxuhom. Hemm kienu lkoll lebsin il-malji ta' l-għawm għalkemm jaqbżu jitlaħalħu fl-ilma baħar. Qabilhom kienu se jgħumu tassew illum, hux hekk kienu qaluli Imma Pinu kien jaħsibha xort'oħra. Issa huwa l-waqt li jurihom min hu l-iktar raġel fosthom, min kien se jieħu l-ewwel għawma bħalma dejjem kien, min kien se jidħak l-aħħar. CŻomm tajjeb, Ġuż,'' qallu Pinu, f'ħa naraw min sa jgħum l-ewwel, U f'kemm trodd salib ir-rota bdiet mieżla ż-żurżieqa għal isfel i qisha kienet xi barri nkurlat, taqbeż u toqmos, u dejjem iżżid fil-ġiri, i sa ma qabdet dik il-medda ċagħak. Hawn ħabtet tixxengel xi tnejn u kienet qisu se tinqaleb u l-aħħar imma għamel mod: irnexxielha . tilħaq sa xifer il-baħar u minn hemm tinxteħet fl-ilma b'Ġużepp u Pinu mqabbdin tajjeb magħha qishom żewġ granċi. Mal-waqgħa l-ilma ntrefa' b'saħħa 'l fuq u l-qtar tiegħu xarrab lil dawk kollha ii ħaslu kienu qrib. Ħadd ma kien għadu jaf x'ġara sewwa, sakemm ftit ħin wara, dehru l-irjus ta' Ġużepp u Pinu jobżqu l-ilma mielaħ tal-baħar u jgħumu lejn il-blat bil-ħwejjeġ b'kollox. 110 IL-MALTI E€Rajtu, ħbieb, qallhom maħnuq Pinu, ''kif aħna għomna l-ewwel illum L' U għadda jħokk ma' dawk il-qatta żgħażagħ imqarba li baqgħu iħarsu lejh u lejn Ġużepp miblugħa fihom infushom. U meta n-nies ji kien hemm fehmu sewwa x'klen ġara, Għar Lapsi kollu nstema' jidwi u jdamdam bid-daħk u t-twerżiq u t-t'sfir li sar. Kien hemm għors sħiħ u fejn wieħed jixxala tabilħaqq. Kien temm min qal ukoll.. ''Bċejjeċ ta' l-imġienen dawn F' i Imma dik kienet waħda mill-praspar ħelwin ta' Ġużepp u ta' / sieħbu Pinu. Waħda minn tagħhom