Varta Atque Breviora, Ta' A; GREMONA GHILTIJIET FIL-ETTBA MALTIJA IL-VOKALI ''i'' FIL-BIDU TAL-KELMA Il-kittieba ħaduha bi drawwa b dejjem jaqtgħu l-vokali i tal- kelma, meta. dil-kelma taħbat wara kelma li tispiċċa b'vokali. Dan jagħmluh bla ma jqisu xejn fuq il-valur etimolo- ġiku jew grammatikali tal-vokali fil-bidu tat-tieni kelma. Ili wieħed iaqta' l-kelma ; wara kelma li tispiċċa b'vokali xi kittieba jeħduha bħala regula ġenerali. u dan juri fihom nuq- qas kbir ta' reqqa fil-kitba. Duna l-iktar li narawh fl-istampa ta' ġurnali, biex ma ngħidx ta' xi rivisti wkoll, u f'xi kotba 'l hawn u 'l-binn. , Ir-regulu hi (u nixtieġn li l-kittieba iifħmuba tajieb) li l- vokali i fil-bidu tal-kelma. tinxtorob mill-vokali tal-kelma. ta' qabilha meta dik il-vokali mhix biċċa mill-istess kelma. Għal- hekk jagħmel ħażin min jikteb: hu kkorda magħhom; huma kkmandaw, huwa kkastiga, ħuwu Hawdja, kiċnu evurtjati, flok : hu ikkorda magħhom; huma ikkmandaw: huwa ikkastiga; huwa illawdja; kienu ixxurtjati, fejn l-i tal-bidu tal-kelma wara oħra li tispiċċa b'vokali hija tal-kelma, fil-kelmiet : ikkorda; ikkinan daw; ikkastiga; illawdja; ievurtjat. Hekk ukoll ħażm min jik- teb ħafna mpjegati flok ħafna impjegati: jagħtu mportanza flok jagħtu importanza; kellu nteress fink interess, eċċ. Iżda, imbagħad niktbu : meta ndifen u mhux meta indifen: kienu mdaħħlin fil-lista u mhux kienu imdaħħlin fil-lista. Ħekk ukoll ma tistax twaqqa' l-vokali $ meta. din l-i hija biċċa mill-kelma f'ismijiet li ġejjin 1inn ilsna oħra, bħal fil- kelma Ingliż fejn l-i tal-bidu tal-kelma xi wħud jaqtagħha meta din il-kelma taħbat wara oħra li tispiċċa b'vokali u jiktbn Ngliżi. fiż: Kienu ħafna nisa Ngliżi flok Ingliżi, Regula oħra hija dik ti ma tistax twaqqa' l-vokali ż tal-bidu tal-kelma wara kelma oħra. li tispiċċa b'vokali, meta l-i għandha valur grammatikali u mhux fonetiku (prostetiku) jew valur efi- moloġiku. Għalhekk niktbu: Morru iktbu; staqsiena isimna: qabadiu idu; lewnu isfar; agħma iżvaq. Ħemm min jidhirlu li għandu jbiddel l-i F'7 meta l-i taħbat wara. oħra li tispiċċa b'vokali. Ngħidn aħma : isimna flok isimna: itjeb tlok itjeb; jitbu flok iktbu fem l-i jbiddluha f'j, Ir-regula hi li l-f (ja) tista' tinxtorob u ssir i, Meta din taħbat bejn żewġ konsonanti: imma l-i ma tistax issir f. Hekk nistgħu niktbu : Hu mar idur, flok jdur; imma ma nistgħux niktbu : lewnu jkħal flok ikhal; dan l-inbid toghmtu jtjeb minn l-ieħar, flok itjeb. Fuq dawn l-irqaqat ta' kitba, kiteb ukoll il-Prof. Dun F.P. Savdon f'Leħew il-Malli ta' Ottubru u. Novembru- Diċembrn, 1934. KRITIĠI U KRITIKI Xi wħud mill-kittieba jieħdu wkoll hħala regula fissa dik li fl-inflessjoni .ta' nom il-konsonanti għandhom fibqa ħu l-istess, nkoll fi kliem barrani, Iżda xi eguli għandhom l-eċċezzjonijiet tagħhom, l-aktar meta xi kliem barrani 'lidħol fil-Malti. Il-kelmiet bħalma huma kritika, grammatika meta jiġu biex naqilbuhom għal plural fil-Malii jieħdu dawk id-desinenzi ta' plurali li jagħż- luhom fit-tif a tagħhom, bħalma nsibu fit-Taljan. Sew il-kelma kritika, kemm il-kelma grammatika, jieħdu l-plurali kritiki u grammatiki u granimatiċi; krit'ki, ls kritiki li saru fuq dak hi kien kiteb eċċ., u kritiċi ħala aġġettiv: hekk ngħidu studji kritiċi u mhux studji kr Hekk ngħidu grammatiki plural ta' grammatika, u grainaatiċi plural ta' l- aġġettiv. qrammatiku, Hekk nistgħu ngħidu illi dak il-kliem misluf mit-Taljan li jispiċċa hid-desidenza co jew ca b'tifsira ta' aġġettiv, fil-plnval Malti jieħu d-desinenza ċi u mhux ki. Hekk ngħidu: pubbliċi u mhux pubbliki (Eż: Atti Pubbliċi); akkademiċi u rmmħux akkudemiki; prattiċi u mhux prattiki, fan- tastiċi u mhux fantastiki. Il-kelma Awsirja xi wħud jiktbuha Awstrija meta għandha tinkiteb Awstrja: industrija flok industrija. Il-inetatesi, jiġifieri taqlib ta' ittri fil-kelma hija ħaġa komuni f'ħalq in-nies. ta' mingħajr skoln; fost dan il-kliem in- semmm xi ftit ġejjin mit-Taljan, bħalma huma: Ranġis minn naresio; kanolla mnn colonna; Tirnità minn Trinità; straport minn trasporto; timplor minn punteruolo; kurkant minn' eroċ- ċtnle; purfum minn profumo; pirċieda minn proteggere, Insibu wkoll metatesi fi kliem Malti bħal: Jikbi flok jibki; til-wiefqa flok, bil-wieqfa; qbajna flok bqajna. Insibn wokll metatesi fi kliem imnissel mill-Għarbi bħal fil- 02 iL-Mann kelmiet : ġibed flok ġadab; hekk ġebbieda flok il-kelma Għarbija ġallàba; ġlied flok ġaddl mill-għerq ġadalta). L-Aferesi, jiġifieri qtugħ ta' ittra jew sillaba fil-bidu tal- kelma nsibuha f'ħafna kliem bil-Malti aktarx ġejjin mit-Taljan. fosthom nistgħu nsemmu dawn: splar minu ospedale; amntema minn lanterna; otterija minn lotterija; attiċini minn lattiċini: jabbli minn affabile: stoċ minn astueċiċ: ittra minn lettera: spraġ minn asparago; stor minn disturbo; rambaġġ minn arrembagqio; riegnu minn orijano; lastku minn elastieo; żarma minn disarmare; Lixandra minx Alessandria: Taljan. minn italiano; alonga minn alalonga: idu hinn darda jew lard. (Ingl.): ajk minn laieo; u oħrajn.