atul l-ewwel Gwerra Dinjija (1914-1918) Malta, bħala kolonja ta' l-Imperu Ngliż, tat il-kontribut tagħha bi tliet modi. Bħala bażi Navali, bħala Sptar u numru ta Maltin servew fl-Armata u fil-Flotta u f'Korpi ta' xogħol li ħadmu barra minn Malta f'Salonika u fl-Italja. Il-kontribut siewi ta' Malta bħala Sptar wassal biex ingħatat l-isem ta' 'The Nurse of the Mediterranean'. Fl-1915 l-Ingilterra ddeċidiet li tattakka d-Dardanelli fit-Turkija, u għal dan il-għan intbagħtu hemm suldati Ngliżi u mill-Imperu. Il-feruti mit-Turkija bdew jinġiebu Malta, u aktar 'il quddiem meta l-Ingliżi niżlu f'Salonika fil-Greċja, bdew jinġiebu wkoll il-feruti minn hemm. Fl-ewwel xhur tal-Gwerra li bdiet f'Awissu 1914, ma kien hemm xejn li jindika li Malta setgħet tintuża bħala Sptar. Iżda domanda mill-Eġittu li saret fi Frar 1915 dwar l-Isptarijiet f'Malta wasslet għall-preparazzjoni ta' skema għal 3,000 sodda għall-morda u l-feruti f'Malta u għall-konvalexxenti f'Għawdex. Il-miġja ta' eluf ta' feruti f'Malta wasslet biex iwaqqfu 27 Sptar imxerrda TAS-SLIEMA U L-FERUTI TA' A L-EWWEL GWERRA f'diversi nħawi fil-Gżejjer Maltin, fosthom tnejn f'Tas- Sliema.' Il-Kontribut ta' Tas-Sliema F'Tas-Sliema twaqqfu żewġ Sptarijiet, wieħed fil- Barracks ta' Tignċ u l-ieħor fl-Iskola Primarja li ġiet mibdula fi Sptar bl-isem ta' ''St John's Hospital'. Bħala għajnuna għall-feruti f'Tas-Sliema nfetħet ukoll 'Tea Room'. Stabbilimenti u Ordni Reliġjuż taw ukoll il- kontribut tagħhom biex jgħinu lill-feruti. L-ewwel feruti, 600 b'kollox li kienu fil-biċċa l-kbira tagħhom konvalexxenti, waslu Malta fl-4 ta' Mejju 1915. 'High Tea' mogħti f'St Patrick's School, Sliema, għas-suldati feruti — tidher iddoqq il-Banda tal-K.O.M.R. Tmint ijiem wara, fil-11 ta' Mejju 1915, waslu 800 ferut ieħor. Il-vapur li kienu fuqu daħal fix-Xatt ta' Tas- Sliema u l-feruti tniżżlu l-art u ġew trasportati lejn St Andrew's u Pembroke. Anke f'din iċ-ċirkostanza għandna deskrizzjoni ta' dak li seħħ f'Tas-Sliema: 'The men were transported to the mole well covered and protected from the sun. L-Isptar ta' Tignċ Għalkemm l-ewwel feruti mal-wasla tagħhom ittieħdu f'Tignċ, dan l-isptar ma nfetaħx qabel l-14 ta' Ġunju 1915. Kien Sptar Ġenerali li tħalla f'idejn it-Tabib Malti Surgeon Major Robert Randon R.M.A. Fil-bidu kellu 676 sodda li aktar tard żdiedu għal 1,100 sodda.' Dan l-isptar baqa' jopera sad-9 ta' Jannar 1919, u fih kif wieħed seta' jistenna mietu diversi feruti. Minbarra l-istaff ta' l-isptar, il-feruti ta' Tignċ sabu l-għajnuna mingħand xi għaqdiet. Il-Kumitat tan-nisa tal-'British Red Cross Societv'' qassmitilhom kotba u xi affarijiet oħra, filwaqt li s-Soċjetà Mandolinistika La Vallette tat ukoll Kunċert.5 Fil-qasam spiritwali nsibu li l-Arċisqof Dom Mawru Caruana OSB mar f'dan l-isptar fit-23 ta' Mejju 1917 fejn amministra s-Sagrament tal-Griżma lil diversi suldati rikoverati fl-Isptarijiet ta' Tignċ, Manoel u l-Mellieħa u xi studenti ta' l-iskola. Bħala għajnuna għall-feruti l-Arċisqof Caruana ordna li jitnaqqas sewwa d-daqq tal-qniepen tal-Knejjes f'diversi postijiet, fosthom Tas-Sliema.'0 Fl-1915 l-Iskola Primarja tal-Gvern f'Tas-Sliema, li l- bini tagħha kien tlesta fl-1910, inbidlet ukoll fi sptar għall-feruti. F'dan l-isptar li fih kien hemm ukoll librerija, saru wkoll xi attivitajiet għall-feruti.' Ftit wara l-miġja ta' l-ewwel feruti f'Tas-Sliema, il- Kumitat tal-Union Club'' poġġa għad-dispożizzjoni tal- Kumitat tan-nisa tas-'St John's Ambulance Brigade' u tal-'British Red Cross' parti mill-klabb f'Għar id-Dud. Ġie deċiż li tinfetaħ 'Tea Room' għas-suldati feruti li kellha tinfetaħ kuljum fost il-ġimgħa bejn l-4 p.m. u s-7 p.m., u għaldaqstant sar appell għal ċerti affarijiet ta' l- ikel. 5 Din it-'Tea Room' ġiet inawgurata nhar il-Ħamis, 20 ta' Mejju 1915 u mill-ewwel attendew numru kbir ta' feruti,' tant li sa Ġunju kienu jattendu bejn 120 u 130 kuljum. L-għotjiet ma naqsux, tant li bejn il-21 ta' Mejju 1915 u t-22 ta' Ġunju 1915 inġabret is-somma ta' £37.5sh.41/d.' Il-kwartett tal-Kavalier Lancellotti kien jagħti trattament mużikali kull nhar ta' Tlieta u nhar ta' Ġimgħa./6 Diversi Attivitajiet Oħra Il-Gwerra iżda minbarra l-imsemmija ''Tea Room' saru wkoll attivitajiet reliġjużi, soċjali, sportivi u rikreattivi għall-feruti f'inħawi oħra ta' Tas-Sliema. F'Jannar ta' l-1916 mitt konvalexxent miż-żewġ sptarijiet oħra kienu mistiedna għat-te, fil-lukanda Imperial,' filwaqt li fi Frar ta' l-1917 numru ta' konvalexxenti ġew mistiedna biex jaraw xi films fiċ-Ċinema ''Congueror'.1$ Imbagħad nhar il-festa ta' San Patrizju (18 ta' Marzu) ta' l-istess sena, saret Sports Dav għall-feruti u konvalexxenti Irlandiżi fl-Iskola St Patrick's, Tas-Sliema, li għaliha kienu preżenti l-Gvernatur Lord Methuen u l-Arċisqof Dom Mawru Caruana OSB. Saru numru ta' attivitajiet u wara l-preżentazzjoni tal-premjijiet, 750 ruħ ingħataw it- te.'' Fis-sena ta' wara (1918) il-festa ta' San Patrizju reġgħet ġiet iċċelebrata fl-istess skola b'funzjonijiet Wara ngħata t-te lil 500 konvalexxent 2 L-Għeluq ta' l-Isptarijiet (1919) Il-Gwerra l-Kbira spiċċat fil-11 ta' Novembru 1918. Sa l-aħħar ġimgħa ta' Jannar 1919, il-parti l-kbira ta' l- isptarijiet jew kampijiet tal-konvalexxenti li kienu nfetħu minħabba l-gwerra kienu għalqu jew fil-proċess li jagħlqu, tant li gazzetta lokali tgħidilna li 'onlv a few hundreds of thousands of convalescents remain on the island and these are likewise being sent home''2' L- Isptar ta' Tignċ nnifsu għalaq fis-6 ta' Jannar 19192 B'hekk għalaq kapitlu ieħor fl-istorja ta' Malta u ta' Tas- Sliema. : Minn Noti miktuba minn Surgeon Major Robert Randon, li ġie maħtur Medical Officer in-Charge Hospital, Tigne, fis-17.V.1915. Dan it-tagħrif ġie mogħti lili minn ibnu l-Avukat Goffredo Randon LL.D. f'ittra bid-data ta' l-10.VIII.1987. Ara D.M.C. 12.VII.1915, 13.VII.1915, 13.VII.1915, 22.VII.1915, 24.VII.1915, u 27.VII.1915. Minbarra t-Tabib Randon, f'dan l-Isptar kien hemm tobba oħra fosthom Dr V. Bonavia li kellu l-kariga ta' Civil Surgeon. Noti tat-Tabib Maġġur Dr Robert Randon, op.cit.