Żewġ SETVIZZI tal-Gvern. f'Ħal Lija fis-seklu XIX l-iskejjel primarji u s-servizz tat-tabib L-iskejjel Primarji tal-Gvern fl-ibliet u fl-irħula ta' Malta bdew jinfetħu fis-seklu XIX wara l-miġja f'Malta fl-1836 ta' Kummissjoni Rjali. Waħda mill-ewwel skejjel primarji li nfetħu kienet dik tas-subien f'Ħal Lija li fetħet il-bibien tagħha f'Mejju tal-1838, għas-subien mhux biss minn Ħal Lija, iżda ukoll mill-irħula ta' Ħal Balzan, Ħ'Attard, Birkirkara, il- Mosta, in-Naxxar u Ħal Għargħur. Meta aktar 'il quddiem infetħu skejjel primarji f'uħud minn dawn l-irħula, is-subien naturalment ma baqgħux immorru f'dik ta' Ħal Lija. Aktar 'il quddiem f'Ħal Lija nfetħet ukoll skola għall-bniet. Din kienet qed tiffunzjona f'Diċembru 1861. Dan joħroġ mir-rapport dwar l-iskejjel primarji fix-xahar ta' Diċembru, 1861, bil-firma tad-direttur ta' dawn l-iskejjel, il-Kanonku Dun Pawl Pullicino, li jġib id-dati tal-10 ta' Jannar 1862. Dan ir-rapport jgħidilna li fl-iskejjel ta' Ħal Lija, kien hemm miktubin 75 tifel u 82 tifla, u matul ix-xahar ta' Diċembru 1861, kienu attendew 67 tifel u 62 tifla. L-iskejjel fl-1874 Rapport ieħor tal-Kanonku Pullicino fuq l-iskejjel primarji għax-xahar ta' Diċembru 1874 tagħtina aktar dettalji. Minnu nafu li fl-iskola primarji tas- subien f'Ħal Lija kien hemm total ta' 97 student mqassmin hekk: Fl-iskola tal-bniet kien hemm totaf'ta' 116-il studenta mqassmin hekk: Soċjetà Sant'Andrija - Villa Lija A.D. 1880 Minn dawn ic-cifri joħroġ bi ċar li kien hemm aktar bniet milli subien jattendu. Jidher ukoll li aktarx iż-żewġ skejjel kienu jaslu biss sat-tielet klassi. L-iskejjel fl-1877 Tagħrif ieħor dwar iż-żewġ skejjel primarji ta' Ħal Lija joħroġ minn rapport tal-Kanonku Pullicino dwar l-iskejjel primarji għax-xahar ta' Novembru 1877 li jġib id-data tal-24 ta' Diċembru 1877. Dan ir-rapport jagħtina dan it-tagħrif: Tfal tal-età tal-iskola Subien Bniet Minn 5 sa 12-il sena 211 194 Numru medju ta' studenti Subien Bniet Fuq ir-reġistru tal-iskejjel 120 114 Attendenza medja fl-iskejjel Subien Bniet 108 97 L-iskejjel fl-1881 Rapport bid-data tal-15 ta' Ottubru 1888, bil-firma tas-Sur Achille Ferris, Spettur tal-Iskejjel Primaji, jgħidilna li f'Ħal Lija issa kien hemm tlett iskejjel, dik tas-subien u dik tal-bniet, u l-iskola ta' bil-lejl jew Night School. Dwar l-iskola tas-subien għandna dawn id-dettalji: Numru fuq ir-reġistru 139 Attendenza medja 124 Tqassim tal-istudenti Dan ir-rapport jindika li fl-iskola primarja tas-subien issa kien hemm tiffunzjona Class IV. Soċjetà Sant'Andrija — Villa Lija A.D. 1880 Dwar l-iskola primarja tal-bniet insibu dan it-tagħrif: Numru fuq ir-reġistru 124 Attendenza medja 100 Tqassim tal-istudenti F'dan ir-rapport insibu wkoll imsemmija l-iskola ta' bil-lejl, b'dawn id- dettalji: Numru fuq ir-reġistru 19 Attendenza medja 10 Tqassim tal-istudenti Is-servizz ta' Tabib tal-Gvern Sal-1848 is-servizz tat-tabib imħallas mill-Gvern kien restritt għall-Belt Valletta, il-Furjana u l-ibliet tal-Kottonera.' Kien il-Gvern ta' Sir Richard More O'Ferrall, Gvernatur ta' Malta bejn l-1847 u l-1851, li estenda dan is-servizz għall-irħula kollha ta' Malta u Għawdex. Fl-1849 il-kampanja ta' Malta ġiet maqsuma fi 15-il distrett u għal kull distrett inħatar tabib imħallas mill-Gvern bit-titlu ta' Medico dei Poveri. Is-salarju ta' dawn it-tobba kien ivarja bejn £6 u £12 fis-sena. Għal dan il-għan it-tlett irħula ta' Ħ' Attard, Ħal Balzan u Ħal Lija kienu jiffurmaw distrett wieħed u t-tabib maħtur kien joqgħod Ħal Lija. Permezz ta' ittra mis-Segreterija tal-Gvern li ġġib id-data tat-18 ta' Diċembru 1848, Dott. Francesco Seichel ġie maħtur bħala Medico dei Poveri għal Ħ' Attard, Ħal Balzan u Ħal Lija b'salarju ta' £8 fis-sena. Dott. Seichel kien obbligat li joqgħod f'Ħal Lija u mir-reġistru elettorali nafu li kien jgħix f'dawn id-djar: fl-1854kien qed joqgħod fi Strada Dietro la Chiesa,f u skont ir-Reġistru baqa' hemm kemm fl-1855, kif ukoll fl-1862 fejn issa nafu li d-dar kienet Nru 75./ Fis-sena 1864 naraw li t-Tabib tal- gvern kien għadu fi Strada Dietro la Chiesa Nru 7511 imma fl-1877 mar jabita ġewwa Strada Forni Nru 73 (illum Nru 12).12 Soċjetà Sant'Andrija - Villa Lija A.D. 1880 Jirtira mis-servizz Dott. Seichel baqa' fil-kariga sal-1877. Iżda jidher li fl-1876 ma kienx fil-pożizzjoni li jaqdi d-dmirijiet tiegħu aktar, tant li l-Gvern ħatar lil Dott. Fillippo Vella, li kien il-Medico dei Poveri ta' Birkirkara, biex jaġixxi minnfloku, u ta' dan ix-xogħol assenjalu nofs is-salarju ta' Dott. Seichel li kien ta'£30.5 It-Tabib Seichel irtira mis-servizz fl-1877 meta kellu 74 sena u kien ilu fis-servizz tal-Gvern għal 34 sena, jiġifieri mill-1843. Dan jindika li qabel ma kien inħatar Medico dei Poveri fit-tlett irħula kellu xi kariga oħra mal-Gvern. Wara li rtira mis-servizz ingħata pensjoni ta' £17.5 Wara li rtira mis-servizz baqa' joqgħod Ħal Lija fid-dar Nru 73 fi Triq il-Forn, jiġifieri fl-istess dar li fiha kien jgħix meta kien iservi ta' Tabib tal-Gvern.'5 Miet Ħal Lija fit-13 ta' Awwissu, 1883, u ġie midfun fl-istess raħal' Is-suċċessur ta' Dott. Seichel fil-kariga ta' Medico dei Poveri fit-tlett irħula ta' Ħ'Attard, Ħal Balzan u Ħal Lija kien it-tabib żagħżugħ Dott. Andrea Zammit. F'Awwissu tal-1877, Dott. Andrea Zammit li f'dak iż-żmien kien residenti fin-Naxxar fid-dar Nru 89, Strada Reale, kiteb lill-Gvernatur u talab li din il-kariga ta' Medico dei Poveri fit-tlett irħula li kienet vakanti tingħata lilu. Mat-talba tiegħu Dott. Zammit issottometta ċertifikati ffirmati mis-Sindku tar-Raba' Distrett Dott. Gaetano Darmanin bid-data tal-31 ta' Mejju 1877 li kien jgħid li, 'Dr. Andrea Zammit e un giovane di ottima condotta. Fis-16 t'Awwissu 1877, it-talba tat-Tabib Zammit ġiet referitha lill- Kap tal-Korp tal-Pulizija, li fil-11 ta' Settembru, 1877, kiteb hekk dwaru: Applicant is eligible both for his professional qualifications as well for character'. Għaldaqstant ir-risposta mill-Palazz bid-data tat-13 ta' Settembru, 1877, kienet ''Appoint accordinglv'. Għaldaqstant permezz ta' ittra mis-Segreterija tal-Gvern bid-data tal-14 ta' Settembru, 1877, it-Tabib Andrea Zammit ġie maħtur Medico dei Poveri għat-tlett irħula ta' Ħ' Attard, Ħal Balzan u Ħal Lija b'effett mis-16 ta' Settembru 1877.7 B'hekk bdiet ir-rabta ta' Dott. Andrea Zammit mar-raħal ta' Ħal Lija li ntemmet biss b'mewtu f'Jannar 1929. Rabta twila ta' aktar minn 51 sena. Soċjetà Sant'Andrija — Villa Lija A.D. 1880 u Rosa u twieled il-Belt Valletta fil-21 ta' Ottubru, 1854. Safa' ltim minn missieru ta' età żgħira, għex in-Naxxar ma' żewġ zijiet qassisin, Dun Salv u Dun Franġisku Sammut. Iggradwa bħala tabib mill-Università ta' Malta f'Lulju 1877.7 Meta nħatar tabib tal-pulizija għat-tlett irħula Dott. Zammit mar Ħal Lija. Hemmhekk tgħarras u żżewweġ ma' Maria, bint it-Tabib Seichel, il-predeċessur tiegħu fl-istess kariga. Fejn kien joqgħod Dott. Zammit kien obbligat li joqgħod f'Ħal Lija u nsibu li kien joqgħod f'dawn id-djar: fl-1880 ġo Nru 9, Strada Dietro la Chiesa /' kif baqa' joqgħod fl-1882,7 biex umbagħaqd fl-1884 mar f'Nur 1, Strada Concezione' fil- waqt li fl-1887 baqa' fl-istess triq imma f'Nru 39,7 biex fl-1894 insibuth f'Nru 74, Strada Forni (illum Nru. 12) jiġifieri d-dar fejn qabel kien joqgħod missier il-mara tiegħu Dott. Francesco Seichel 5 u spiċċa f'Nru 73, Strada Forni fl-1910.6 Servizz lill-parroċċa Iżda minbarra s-servizzi tiegħu lin-nies ta' Ħal Lija, bħala Medico dei Poveri, Dott. Zammit ta wkoll servizz lill-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija. Għal diversi snin, sakemm miet, kien il-prokuratur tal-festa tal-Qalb ta' Ġest. Bit-tħabrik tiegħu saru diversi opri marbutin ma' din il-festa fosthom il-pavaljun li jintrama fuq l-altar maġġur. Iżda barra minn hekk, fl-1901 ġie inkarigat mill-Kappillan Dun Mattew Cortis D.D. (1888-1913) biex jieħu ħsieb li jsir il-ventartal tal-fidda tal-altar maġġur. Għal dan il-għan nhar it-3 ta' Frar 1901, permezz ta' kuntratt fl-atti tan-Nutar Giuseppe Frendo Micallef inkariga lid-ditta G.C. Busuttil li tforni l-imsemmi ventartal tal-fidda.$ Dan il-ventartal tlesta fl-1902. Tliet snin wara, permezz ta' digriet tal-Vigarju Ġenerali, it-Tabib Zammit ġie maħtur prokuratur tal-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija € Dott. Zammit baqa' jaġixxi fil-kariga ta' tabib tat-tlett irħula sakemm irtira bil-pensjoni fl-1919.5' Huwa baqa' joqgħod Ħal Lija fejn miet fl-24 ta' Jannar, 1929. Referenzi J.J, Camilleri, 'Earlv Government Schools in Malta', Melita Historica, v/3 (1970), 263. 2 A(rkivju) N(azzjonali ta') M(alta) CSG/O1/LE MARCHANT, Vol. 6 Tagħrif fil-pusses tal-awtur. Soċjetà Sant'Andrija — Villa Lija A.D. 1880 L --—-—Z $ M(alta) G(overnment) G(azzette), (29.ix.1854), p. 215. 'ċ Tagħrif gentilment mogħti mill-Kappillan ta' Ħal Lija Dun David Gauci (23.xi.2013). Miċ- ċertifikat tal-mewt nafu li l-ġenituri tiegħu kienu Ġann Battista Seichel u Madalena neċ Spiteri. Ħajr lin-Nutar Dr. Gerard Spiteri Maempel li għaddieli din l-informazzjoni. 9.A. Ebejer, Ħal Lija, Il-Villa Maltija (Malta), p. 38. Ħajr lin-Nutar Dr. Gerard Spiteri Maempel li għaddieli din l-informazzjoni. Tel: 2143 5894 Miftuħin mit-Tnejn sal-Ħadd