Il-Katakombi ta' San Sebastjan f'Ruma u l-Katakombi ta' Malta S: t-tieni seklu Q.K. ir-Rumani kienu jaħarqu l-mejtin tagħhom u jpoġġu l-irmied f'urni tal-fuħħar. Imbagħad dawn l-urni kienu jitpoġġew ġewwa colunbarium li kienet kamra mibnija jew imħaffra bi xkafef fejn jħallu l-urni. Dawn il-colunbari kienu jintużaw fiż- żmien l-Etruski, l-poplu predeċessur tar- Rumani fl-Italja. Colunbarium Etrusk instab f'Cava Buia ġewwa Blera fl-Italja u colunbarium Ruman famuż huwa dak ta' Pomponius Hvlas fejn Porta Latina fil-Via Appia illum f'Ruma. Iżda fit-tieni seklu W.K. għal raġunijiet u l-iskjavi, li ħafna minnhom bdew jikkonvertu għall-Kristjaneżmu, bdew iħaffru oqbra fil-blat vulkaniku artab (tufo) fl-għoljiet qrib it-toroq li jwasslu għal Ruma bħal: Via Appia; Via Ostiense; Għaqda tan-Nar San Sebastjan Ħal Qormi Ma ninsewx li l-liġi Rumana ma kienetx tħalli li jsir dfin fl-ibliet u li l-insara kienu kontra l-kremazzjoni jew ħruq tal-iġsma mejta għax jemmnu li fl- aħħar tad-dinja għandha ssir risurezzjoni bir-ruħ u bil-ġisem. L-eqdem huma dawk ta' Domitilla li jestendu xi 15-il kilometru taħt l-art u b'livelli differenti. Il-katakombi ta' Comodilla għandhom l-eqdem affresk ta' Kristu bid-daqna u fil- katakombi ta' Praetextatus hemm waħda mill-eqdem affreski li turi lil Ġesu bil- kuruna tax-xewk. Fil-katakombi ta' San Kalistu insibu midfuna xi ħamsin martri u sitt Papiet. Fil-fatt il-preżenza tal-martri kien jagħmel is-suċċess tal-katakombi. Dan għaliex l-ewwel insara xtaqu jindifnu qrib xi qaddis martri. Din il-prattika ħadet ikompli f'paġna 30 spinta wara l-Edit tat-tolleranza reliġjuża emanat f'Milan mill-ewwel Imperatur nisrani Kostantinu fis-sena 313 W.K .Wara is-sitt seklu l-knisja ma ħallietx aktar dfin fil-katakombi ta' Ruma u d-dfin beda jsir fil-knejjes jew madwarhom. Aktar il-quddiem. ir-relikwi tal-martri bdew jittieħdu mill-katakombi għall-knejjes u l-Bażiliċi fejn bdew jitpoġġew f'kappelli mibnija apposta biex jilqgħu l-fidili li jridu jqimuhom. Wara d-disa seklu W.K. tista' tgħid li l-katakombi ta' Ruma ġew abbandunati. Ħafna tkissru, insterqu, inqerdu bil-bini jew intesew. Kien fil-fatt il-Malti Antonio Bosio li bil-ktieb tiegħu Roma Sotteranea (1632) li reġa' qajjem interess fil-katakombi ta' Ruma. Imbagħad l-arkeologu Taljan Giovanni Batista de Rossi (1829-1894) li għamel studji aktar dettaljati: wasslu biex l-awtoritajiet tal- knisja f'Ruma jerġgħu jiftħu dawn il- katakombi. Dawn il-katakombi kienu jitħaffru mill-fossores li kienu d-deffiena Rumani miġbura f'korporazzjonijiet. Fihom insibu passaġġi bħal kurituri imsejħa ambulacra xi metru jew tnejn wiesgħa li jwasslu għal diversi tipi ta' oqbra. Fil-katakombi ta' Ruma nsibu l-oqbra loculi imħaffra b'mod oriżżontali qishom xi xkaffa fil-ħajt. mit-trabi u t-tfal kienu jindifnu fl-oqbra loculi. L-oqbra pilae kienu bħal loculi iżda imħaffra vertikalment. L-arcosilium kienu oqbra imħaffra qishom sodda u jkollhom niċċa b'forma ta' ħnejja fuqhom. Il- cubicola kienu kmamar għall-familji sħaħ b'oqbra loculi ġo fiha. Il-kripti kienu jkunu akbar, bl-affreski mal-ħitan u l-oqbra jkunu forma ta' sodda. Meta kien jispiċċa l-ispazju kienu jħaffru l-formae li kienu oqbra kwadri imħaffra xi żewġ piedi taħt l-art. Fost l-affreski li nsibu f' katakombi bħal dawk ta': San Kalistu; Priscilla; u ta' Pietrus u Marcellinus nsibu raffigurata ċ-ċerimonja tal-ikla funerarja fuq friclinia jew mejda. Illum l-oqbra fil-katakombi nsibuhom miftuħa iżda dak iż-żmien kien ikollhom: lapidi tal-fuħħar jew tal-irħam b'isem il-mejjet u d-data ta' meta miet; kaptelli tal-ġebel; rixtelli tal-ħadid; jew bibien tal-injam. Dan kollu nsibuh fil-katakombi ta' San Sebastjan fil-Via Appia. Dawn il- katakombi b'arja ta' 2.4 kilometri kwadrati huma fost l-iżgħar f' Ruma iżda kienu fost: l-aktar meqjuma mill-insara bikrin għax kienu jaħsbu li hemmhekk kien hemm midfuna San Pietru u San Pawl. Dawn il-katakombi kienu magħrufa bħala l-katakombi Memoria' Appostulorum u Programm tal-Festa San Sebastjan 2014 ħadu l-isem ta' San Sebastjan fit-tielet seklu W.K. Iżda tant huma importanti li kienu huma li taw l-isem katakombi lill-ogbra Rumani kollha imxerda ma' il-Mediterran għax hemm imnaqqax mal-ħitan' ad catacumbas 'li kienet tirreferi għal mod kif kienet magħrufa din l-arja minħabba li kien hemm ħafna toqob u għerien. Skont il-leġġenda San Sebastjan indifen hemm wara li deher lill-armla Lucina u qalilha li l-ġisem martri tiegħu kien fil- cloaca maxima li kienet is-sistems ta' drenaġġ ta' Ruma. Fis-seklu erbgħa W.K. l-Imperatur Kostantinu bena Bażilika fuq l-erba' sulari ta' katakombi dedikata lil San Pietru u San Pawl . Kien biss wara l-pesta tas-sena 680 W.K. li din il-Bażilika bdiet tissejjaħ ''San Sebastiano fuori le mura ' wara li r-Rumani talbu l-interċessjoni ta' San Sebastjan minn din il-marda qerrieda. Minn dak in-nhar San Sebastjan sar it- tielet qaddis patrun ta' Ruma wara San Pietru u San Pawl. Fis-sena 1608 W.K. il- kardinal Scipione Borghese bena Bażilika ġdida minflok dik ta' Kostantinu. Din il- Bażilika ġdida hija proġett mibdi minn Flaminio Ponzio fuq id-direzzjoni artistika ta' Guido Reni (li pinġa lil San Sebastjan f' seba' pitturi ) u mitmuma mill-Vasanzio. Din il-Bażilika għandha saqaf tal-injam interzjat li l-Papa Damaso kien iddedika Għaqda tan-Nar San Sebastjan Ħal Qormi lil martri Eutichio li jinsab midfun fl- istess katakombi. Fuq in-naħa tal- lemin tan-navata hemm artal bil-fdalijiet imqaddsa ta' San Sebastjan bl-istatwa ta' Giuseppe Giorgetti li turi lil San Sebastjan mimdud u mniffed bil-vleġeġ. Fil-kappella Albani nsibu l-irħam polikromatiku ta' Carlo Fontana li juri lil San Fabjan il- qaddis li bħal San Sebastjan għandu l-festa liturġika tiegħu fl-20 ta' Jannar. Xogħolijiet oħra tal-arti huma ta' pitturi bħal: Archita Ricci (1613); ITacconi (1614); Pietro Sigismondi (1618); Ciro Ferri (1672); u Filippo Frigiotti (1727). Iżda l-akbar biċċa xogħol tal-arti f'din il-Bażilika huwa l-bust tal-irħam 'Salvator Mundi' li huwa l-aħħar xogħol tal-ġenju tal-Barokk Gian Lorenzo Bernini li ġie biss attribwit lilu fis-sena 2001. Fost il-bosta relikwi f'din il-Bażilika nsibu: il-kolonna tal-martirju ta' San Sebastjan; il-kolonna' Qua Vadis Domine' bl-impronta tas-sieq ta' Kristu; wieħed mis-swaba, kustilja u sinna ta' San Pietru; sinna ta' San Pawl; ras San Kalistu; id Santu Rokku; u id Sant' Andrija. Wieħed m'għandux jemmen li dawn huma kollha l-vera partijiet anatomiċi tal- qaddisin imsemmija. Dawn jkunu partijiet ta' nies misjuba fil-katakombi li ħafna minnhom veru sofrew il-martirju u li wara l-fdalijiet tagħhom tpoġġew fil-Bażilika għall-qima. In-nisrani veru għandu jħares lejn l-eżempju ta' dawn l-insara li emmnu kontra x-xejra taż-żminijiet xi ħaġa li ħafna nsara moderni jiddejqu jagħmlu. Taħt fl-erba' sulari ta' katakombi nsibu 1 diversi oqbra u sarkofagi. huma t-tliet mausolea ta' Marcus Clodius, tal-korporazzjoni Innocentiones u ta' Ascia kollha b'affreski u skrizzjonijiet Latini jew Kull fejn marru r-Rumani ħaffru ikompli f'paġna 33 Hekk ġara f' Malta li mis-sena 218 Q.K. sas-sena 476 W.K. kienu taħt l-Imperu Ruman u mis- sena 533 W.K. sas-sena 870 W.K. kienet taħt il-Biżantini li kellhom l-Imperu Ruman tal-Lvant. Ħafna minn dawn il- katakombi r tħaffru l-barra mis-swar tal- belt ta' Melita fuq in-naħa tan-nofsinnhar. Il-belt Rumana ta' Melita kienet fejn illum hemm l-Imdina u tasal sal-knisja ta' San Pawl fir-Rabat fejn x'aktarx kien hemm il- ħabs li fih poġġew lil San Pawl. B' hekk kif illum timxi lil hemm mill-knisja ta' San Pawl ir-Rabat hemm il-katakombi taħtek. Fir-Rabat f' Malta nsibu il-katakombi ta' San Pawl, Sant' Agata, San Katald, L-Abbatija tad-Dejr, tal-Lhud, taċ-Ċaqgħi, dawk taħt l-iskola sekondarja tal-bniet u oħrajn. Iżda f' Malta nsibu katakombi oħra bħal: Tal-Mintna l-Imqabba; tax- Xarolla iż-Żurrieq; tas-Salina in-Naxxar; ta' San Tumas f'Wied il-Għajn; tal-Bistra fil-Mosta; ix-Xagħra ta' Santa Duminka l-Kalkara; Ħal-Resqun fil-Gudja; tal- Barrani fiż-Żejtun li nstabu riċentament Għaqda tan-Nar San Sebastjan Ħal Qormi u oħrajn. Ħafna minn dawn il-katakombi huma żgħar u mhumiex miftuħin għall- pubbliku. L-akbar u l-aktar aċċessibbli huma ta' San Pawl u ta' Sant'Agata fir- Rabat . F'Għawdex instabu katakombi fil-Qbajjar qrib il-Qolla s-safra u f'Għar Gerduf f'Kerċem. Studji dettaljati tal- katakombi Maltin saru minn A.A. Caruana fis-seklu dsatax, T. Ashbx li kiteb ''Roman Malta'' fl-1915 u riċentament l-arkeologu Malti Anthonv Bonanno fl-1992, Diversi arkeologi bħal Bonanno jsostnu li l-katakombi żviluppaw Malta mill-oqbra Puniċi (Feniċi u Kartaġiniżi) li jissejħu demus. Dawn l-oqbra demus jkollhom spiera imħaffra taħt l-art xi sular jew aktar fond. Din l-ispiera tkun biss id-daħla tal-qabar li jitħaffer ma ġenb. l-ispiera. Fil-qabar demus kien jitpopġġa l-mejjet mgħotti b'liżar tal-linen, b'oġġetti u reċipjenti tal-fuħħar biex fihom jżomm l-ikel u x-xorb li jkollu bżonn għal vjaġġ wara l-mewt. F' ħalqu kienu jħallu munita biex jaqsam ix-xmara mitoloġika li l-Griegi kienu jsejħu Stvx. Minn dawn l-oqbra demus instabu aktar minn mija u nistgħu naraw bħalhom f'Binġemma fl-Imġarr Malta u fejn Għar il-Kbir limiti ta' Ħad- Dingli. Ċerti oqbra Puniċi u anki Rumani bikrin bdew jitħaffru mingħajr spiera billi jitħaffru mal-ġenb ta' xi għolja bħal dawk ta' Kandja fl-Imqabba u tal-Liebru f'Ħal- Safi. Il-Katakombi bdew jiżviluppaw hekk kif wara l-ħakma Rumana ma-ispiera bdew iħaffru qabar ma kull ġenb u wara bdew iniffdu l-oqbra u jibnu kurituri taħt l-art biex iwasslu minn qabar għall-ieħor. Skont Harrison Lewis kien biss wara l-ewwel seklu W.K. li l-katakombi f' Malta bħal dawk ta' San Pawl u Sant' Agata bdew jiġu pjanati u mhux imħaffra bl-addoċċ. Lewis isostni li dan ġara meta kiber il- kristjaneżmu iżda mill-graffiti, tinqiex u ftit affreski li sibna nafu li l-kristjaneżmu ikompli f'paġna 36 f'Malta daħal sewwa fir-raba seklu W.K. propju wara l-Edit ta' Milan tas-sena 313 W.K. u mhux mitejn sena qabel. L-istudju tal-fuħħar li nstab fil-katakombi li għamlu l-Professur Taljan Pasquale Testini u l-arkeologu Malti Tancred Gouder juru li dawn il-katakombi intużaw mit-tieni sa t-tmin seklu W.K. F'dawn il-katakombi nsibu skrizzjonijiet, tpinġijiet, graffiti, tinqiex u monogrammi li wara r-raba seklu jixhdu l-preżenza nisranija f' pajjiżna. Fil-katakombi tas- Salina nsibu mnaqqax: ċerva simbolu ta' Kristu; żewġ slaleb; basso-riljiev ta' Kristu, San Pietru u San Pawl; u monogramma ta' Kristu bħala ħaruf. Fil-katakombi ta' San Tumas insibu skrizzjonijiet Latini Insara u f'dawk tal-Liebru hemm: monogramma ta' Kristu; slaleb Latini; u l-palma li l-insara ħaduha mill-pagani u għamluha simbolu tal-martirju. Il- palma nsibuha ukoll fil-katakombi ta' San Pawl, Sant'Agata, Tad-Dejr, Ħal- Resqun u Taċ-Ċaqgħi. Fl-Abbatija tad- Dejr hemm monogramma ta' Kristu u slaleb Griegi. F'Sant'Agata hemm monogramma ta' Kristu, skrizzjonijiet bil-Grieg u l-pellikan li huwa simbolu tal- ewkaristija. Il-ħafna affreski li naraw fid- daħla tal-katakombi ta' Sant'Agata huma Medjevali u mhux taż-żmien ir-Rumani. Fil-katakombi ta' San Pawl nsibu l-kelma nisranija 'Eutvchion' u kien hemm figura ta' mara li marret. Insibu fil-katakombi tagħna figuri oranti li juru lil xi ħadd b'idu mgħollija l-fuq jitlob għal ruħ il-mejjet. Figura oranti instabet fil-katakombi tax- Xagħra ta' Santa Duminka fil-Kalkara u f'Ħal-Resqun hemm figura oranti impinġija ma' xena tal-ġnien tal-Eden jew tal-ġenna. Insibu ukoll diversi katakombi bil-kelma CHI-RO jiġifieri ż-żewġ ittri li bil-Grieg jiffurmaw il-kelma Kristu. Mhux is-simboli kollha huma Insara u kif jgħid sewwa l-istoriku Mario Buhgiar mhuwiex faċli li tagħżel bejn qabar jew katakombi pagan minn wieħed nisrani. Fil- katakombi ta' taħt l-iskola sekondarja tal- bniet fir-Rabat hemm skont Harrison Lewis simboli pagani. Fil-katakombi ta' San Pawl insibu imnaqqxa għodda ta' tobba, bennej u graffiti ta' dgħajsa li jista' jindika li dawn l-oqbra kienu jindifnu fihom xi tabib, bennej u barklor jew sajjied. F' Għar Barka fir-Rabat f'Malta nsibu imnaqqxa għodda ta' ħaddied u f'Sant' Agata għodda tar-raba. Fil-katakombi Lhud li nstabu xi sitta minnhom nsibu imnaqqax jew graffiti tal-menorah il-kandilabru bis-seba' fergħat tipiku ta' din ir-reliġjon antika. Fil-katakombi ta' Malta nsibu diversi Programm tal-Festa San Sebastjan 2014 tipi ta' oqbra li kienu jitħaffru skont il-flus, l-ispazju, id-daqs u l-gosti tan- nies. Minbarra l-oqbra loculi, formae u arcosilium li semmejna qabel f' Malta sibna oqbra oħrajn. Komuni huma l-oqbra b'erba' arkati imsejħa bil-baldakkin li jkunu l-aktar għal żewġ persuni jew familja. Simili għall-oqbra cubicola li tidħol għalihom minn bieb żgħir taħt il- qabar fejn imbaghad tinżel x'erba' tarġiet u ssib kmajra huma l-oqbra ''saddie- back' li minn barra tara biss is-saqaf li jkun forma ta' priżma qisu sarkofagu Etrusk u fuqu jkollu baldakkin. Hemm ukoll oqbra f'għamla ta' mejda li jkollha sarkofagu imnaqqax fil-blat għal żewġ L-oqbra bank għandhom forma f: ta' dikkiena. Importanti ħafna għall-katakombi Maltin kienet it-triclinium jew stibadium imsejħa ukoll agape table. Agape tfisser imħabba bil-Grieg. Skont Becker dawn l-imwejjed tondi b'dikkiena ddur magħhom u li huma imnaqqxa fil-blat kienu jintużaw għall- Għaqda tan-Nar San Sebastjan Ħal Qormi ikla ċerimonjali dak in-nhar tal-funeral u anki f'anniversarji tal-mewt tal-qraba. It- triclinium jkollha ukoll spazju konkavu li hawn minn jgħid li kien biex tiġbor l-ikel li jkun fadal fuq il-mejda jew biex fih titpoġġa ġarra li tiġbor l-inbid u l-ħalib li skont xi uħud kien jinxtered fuq il-mejda. Fil-katakombi ta' Ruma ma sabux minn dawn l-imwejjed iżda nafu minn affreski li din l-ikla kienet ssir. F'Pompeii hemm waħda iżda Malta kważi kull katakombi jkollha ta' lanqas waħda. Id-daqs ivarja minn fond ta' bejn 140 ċentimetri sa 315 ċentimetri u wisa' ta' bejn 256 ċentimetri u 392 ċentimetri. L-ikla li kienet ssir kellha żgur oriġini pagana u skont Harrison Lewis fil-paganiżmu kienet oriġinat mir- riti tal-libazzjoni fejn jinxtered xi likwidu li kien jkollu toqob biex jidħol taħt l-art. Toqob tar-rit tal-libazzjoni jinstabu tista' tgħid fit-tempji pre-istoriċi tagħna fejn x'aktarx kien jinxtered demm tal-annimali sagrifikati. Skont Lewis fiż-żmien ir- Rumani kien jinxtered ħalib jew inbid fuq il-mejda u xi kultant fil-qabar stess qisek qiegħed titma' metaforikament il-mejjet biex isib triqtu lejn id-dawl u lilek ma jittormentakx l-ispirtu tiegħu. Skont Lewis fil-katakombi taħt l-iskola sekondarja tal- bniet fir-Rabat hemm qabar li fil-ġebla ikompli f'paġna 41 li tissiġillah hemm toqba żgħira forma ta' djamant li minnha kienu ixerdu l-inbid jew ħalib fil-qabar tal-mejjet mingħajr ma' tolqot il-ġisem tal-mejjet. Dan ir-rit wara ħaduh l-insara fir-rit semi-liturġiku imsejjaħ refrigerium li l-ewwel kien isir għal dawk li mietu martri biss iżda wara beda jsir għal kull nisrani. L-insara kienu jidħlu fil- katakombi, jinġabru madwar it- triclinium, jieklu, jixorbu, jitolbu '—17 u jxerdu l-inbid fuq il-mejda. Wara s-sena 350 W.K. dawn iċ-ċerimonji saru okkażżjoni biex il-foqra u l-morda jieklu u jixorbu u peress li beda jsir ħafna sokor u storbju f'post mill-aktar sagru u solenni bħal ma huma l-katakombi l-knisja bdiet mill-Konċilju ta' Laodicea il-quddiem twaqqaf dan ir-rit. Fil-bidu il-knisja illimitat dan ir-rit għall-festi tal-martri iżda wara s-sitt seklu spiċċaw għal kollox. Jista' jkun li f' Malta dawn baqgħu jsiru minħabba li konna l-bogħod mill-awtorita' ta' Ruma u li f'Ruma x'aktarx jekk kien hemm. it-triclinia tkissru fuq ordni u f' Malta ma tkissrux. Wara kollox ma nafux eżatt jekk waqt il-ħakma Biżantina Malta kienetx reliġjożament taqa' taħt l-awtorita' ta' Ruma , ta' Kostantinopli jew tal-knisja tal-Afrika fejn nafu li fil-katakombi tal- Bażilika ta' Santa Salsa f'Tipasa hemm triclinium. Dawn il-katakombi illum huma ta' interess turistiku u storiku għalina l-Maltin u għall-barranin li jiġu jżuruna. Iżda dawn għandhom ifakkruna ukoll fl-ewwel insara li kontra x-xejra taż- M żminijiet żammew. il-fidi minkejja il-persekuzzjonijiet li sofrew qaddisin kbar bħal San Sebastjan u eluf ta' insara bikrin. L-insara kienu ippersegwitati għax ma kienux joffru sagrifiċċji lill-Imperatur għax kif tista' tqim bniedem ieħor bħalek jekk int veru Nisrani. L-insara ukoll kienu jemmnu f'aktar. ugwaljanza f'soċjeta' fejn l-iskjavitu' kienet il-mutur ekonomiku. L-insara bħal San Sebastjan kienu jgħixu ħajja umli, morali u onesta u kienu jikkritikaw fil-beraħ, bħal ma għamel San Sebastjan quddiem l-Imperatur Dijoklezzjanu, il- ħajja edonistika tar-Rumani li kienu jfittxu dejjem il-pjaċir u ma kienu jkunu kuntenti qatt. Dawn l-ewwel Insara midfuna fil- katakombi għandhom jkunu l-eżempju tan-nies moderni dgħajfa fil-fidi u jagħmlu kuraġġ lil dawk l-eluf ta' insara li fiż- żminijietna stess f'ċerti pajjiżi tal-Afrika u tal-Asja għadhom jinqatlu kull sena għax insara. U forsi għax insara minsija mill- medja li tbiegħ il-kultura tal-edoniżmu bl- allat foloz tagħha li l-ħafna qed jaduraw. IL-FESTA T-TAJBA LIL QRIEMA KOLLHA. T. Bonanno, M. Borg u E. Vella ' L-ARKEOLOĠIJA TA' MALTA '. Għaqda tan-Nar San Sebastjan Ħal Qormi