Il-Festa ta' Marija Bambina - Il-Mellieħa - 2019 IL-KRAXX TA' AJRUPLAN TAL-) RAF F'GĦALQA FIT-TELGĦA Kuratur tal-Mużew Nazzjonali tal-Gwerra L-oriġini tal-ajruplan tal-baħar tat-tip Fairev Ill tmur lura fl-aħħar sentejn (1917) tal-Ewwel Gwerra Dinjija u baqa' fis-servizz sal-1941, meta l-aħħar verżjoni, jiġifieri l-Fairev IIIF, ġie irtirat mis-servizz. Għall- aħħar tal-1917, il-mudell Fairev N.10 ġie modifikat f'ajruplan li jopera mill-art, taħt il-konfigurazzjoni Fairev IIIA. L-ewwel eżempju tar mill-ajrudromm ta' Northolt, fil-Gran Brittanja f'Ġunju 1918; pero l-gwerra ma damitx ma ntemmet qabel ma seta' jintuża fl-azzjoni. ' Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-Gran Brittanja kellha żewġ taqsimiet tal-ajru, li kienu r-Roval Flving Corps (RFC) u r-Roval Naval Air Service (RNAS). L-RFC kienet il-fergħa militari tal-Armata Brittanika mentri r-RNAS kienet il-fergħa navali, li kienet topera f'xogħol li għandu x'jaqsam mar- Roval Navv, bħal jippatroljaw il-kosta biex jaraw jekk hemmx sottomarini u vapuri tal-gwerra tal- għadu fil-viċinanzi, titjiriet ta' osservazzjoni għall- flotta u dmirijiet oħra. Dawn iż-żewġ fergħat tal-ajru ġew amalgamati biex fl-1 ta' April 1918, twaqqfet ir-Roval Air Force (RAF), li saret l-ewwel qawwa tal- ajru dinjija.2 Fl-1 ta' April 1924, iffurmat il-Fleet Air Arm (FAA) tal- RAF, li kienet tinkludi l-elementi tar-Roval Air Force li kienu joperaw mill-aircraft carriers u l-bastimenti navali. Sadanittant, xahrejn wara, jiġifieri fis-7 ta' Ġunju 1924, l-aircraft carrier HMS Eagle ġiet assenjata biex topera mal-Mediterranean Fleet, wara li kien sar xi xogħol fuqha. Dan il-bastiment navali kien l-ikbar aircraft carrier fid-dinja ta' dak iż- żmien, u fuqha kellha 24 ajruplan tal-FAA, li kienu L-aircraft carrier HMS Eagle fil-Port il-Kbir. jinkludu Fairev Flvcathers, Blackburn, ajruplani tal-baħar tat-tip Supermarine Seagull u ajruplani armati bit-torpedoes tat-tip Blackburn Dart. Is-Supermarine Seagull imsemmija kienu operati min-No. Waqt li l-HMS Eagle kienet qiegħda topera fil-Mediterran, dawn l-ajruplani msemmija kienu joperaw mill-ajrudrommi ta' Ħal Far jew minn Aboukir, fl-Eġittu. Jidher li l-ajruplani Seagull instabu li ma kinux tajbin għas- servizz, u għalhekk tneħħew u ħadulhom posthom l-ajruplani tat-tip Fairev IIID, fl-1 ta' Jannar 1925. Il-Fairev IID (bħal dak li jidher fl-istampa ħdejn it-titlu) ittajjar għall-ewwel darba f'Awwissu 1920. Ġew ordnati 207 għall-RAF, li minnhom 56 kellhom installata l-magna tat-tip Eagle, mentri l-bqija kellhom il-magna tat-tip Napier Lion ta' diversi marki. Il-maġġoranza tal-Fairev IIID's servew bħala ajruplani tal-baħar, u kienu joperaw mix-shore establishments, aircraft carriers u minn katapulti fuq il-vapuri tal-gwerra. Normalment, il-verżjoni navali kellha ekwipaġġ ta' tlieta. Din il-marka baqgħet fis-servizz sakemm inbidlet mill-verżjoni IIIF, fl-1930. L-HMS Eagle baqgħet f'Malta sal-15 ta' Lulju 1925, sakemm issieħbet mal-aircraft carrier HMS Hermes fi triqitha għal- Lvant Imbiegħed. F'April 1925, numru kbir ta' ajruplani, inklużi Fairev IIDs, kienu qegħdin jieħdu sehem f'manuvri militari fl-inħawi tal-Mellieħa. F'daqqa waħda, wieħed mill-Fairev IIID tan-No.440 Flight, imtajjar mill-bdot żagħżugħ Flving Officer Christopher Denison, ikkraxxja fil-parti t'isfel tat-Telgħa tal- Għadira, 'l isfel mill-Knisja Parrokkjali tal-Mellieħa fis-6.30 ta' filgħodu. L-ajruplan tat-tip Fairev IIID kien wieħed mill-ħafna ajruplani li pparteċipaw fil- manuvri militari f'dawk l-inħawi. L-ajruplan li kellu akkomodazzjoni għal tliet bdoti, f'ħin minnhom tar fil-baxx fuq l-Għadira u waqt li kien qed itir fil-baxx lejn in-naħa tal-Mellieħa seħħ l-inċident. Mill-evidenza miġbura wara l-inċident, ma setgħetx tinstab ir-raġuni jekk il-bdot kellux il- ħsieb jillandja f'waħda mill-għelieqi li kien hemm fl-inħawi, jew sempliċiment ħabat ma' ostaklu. Kienet x'kienet ir-raġuni, il-Fairev IIID laqat ħajt ta' kamra u ħa n-nar. Il-bdot, li kien għad kellu biss 20 sena, sab ruħu ostakolat fil-cockpit u miet maħruq. Bdiewa fil-viċinanzi marru fuq il-post tal- kraxx, fejn irnexxielhom isalvaw il-kumplament tal-ekwipaġġ mit-tifrik tal-ajruplan. Il-Festa ta' Marija Bambina - Il-Mellieħa - 2019 Ir-rapport tal-pulizija li sar fl-istess ġurnata, jgħid hekk: ''Dalgħodu, għall-ħabta tas-6.00 ta' filgħodu, waqt li ajruplan kien qed jimmanuvra, f'daqqa waħda waqa' fuq in-naħa ta' wara tal-Knisja tal-Mellieħa. Il-pulizija marret immedjatament fuq il-post fejn seħħ l-inċident, fejn sabu l-ajruplan jaqbad. Il-bdot Fiving Officer G. Dennison inħaraq kollu u miet fuq il-post. L-Osservatur il-Logutenent Henrv Thug Rust u t-Telegrafist Carl Oliver ġew feruti, u minn fuq il-post ittieħdu mill-Pulizija Ċivili sal-Isptar tal- Imtarfa, f'karozza privata, propjetà tas-Sur Chircop mill-Ħamrun. '' Il-mibki Wigi Bartolo, li madwar sittax-il sena wara nqabad bil-lieva u serva mar-Roval Malta Artillerv (RMA), isemmi dan l-inċident partikolari. Waqt intervista minnhom li kont għamiltlu jirrakkonta li: 'F'April 1925, jien u tfal oħra Melleħin tampari kienu qarrewna għax konna se nirċievu l-ewwel tqarbina. Niftakar li f'dak iż-żmien kienu qed isiru xi manuvri fil-Bajja tal-Għadira, fejn wara dak li ġara, smajthom jgħidu li l-ajruplan, tant għadda fil-baxx, li ħabat ma' xi ħaġa u waqa' fuq wara taċ-ċimiterju qalb is-siġar. Mal-ħoss kbir li nstema' morna niġru fuq iz-zuntier tal-knisja nittawlu biex naraw x'ġara, pero l-pulizija ma ħallewniex ngħaddu. ' Sadattant Rust, li kien għad kellu 22 sena, safa ferut waqt il-kraxx irnexxielu jsalva, perċ sfortunatament, Oliver, li kien għad kellu biss 25 sena, sofra diversi feriti f'rasu, u ħalla din id-dinja fis-2.14 ta' filgħodu tas-6 ta' Mejju 1925. Ka Fiving Officer Denison u t-Telegrafist Oliver ndifnu fiċ-Ċimiterju Navali tal- Kapuċċini fil-Kalkara, bl- unuri militari kollha. Il-lapida ddedikata lill-bdot żagħżugħ Flving Officer Christopher Denison, li qiegħda fiċ-Ċimiterju Navali tal- Kapuċċini, il-Kalkara. Fl-2014, l-awtur ippubblika artiklu dwar. l-ajruplani tal-baħar li: għamlu xi żmien stazzjonati f'bajjiet fil-Mellieħa, bejn is- snin għoxrin tas-seklu li għadda sal-1941. Dan l-artiklu ġie ppubblikat fil- ktejjeb tal-festa Għaqda Mużikali Imperial Festa Maria Bambina 2014, Il-Mellieħa, pp 122-123.