Id-Duluri ta' Pariġi fil-Mosta 'Lulju ta' l-1988 mort flimkien mal-familja tiegħi għall-ewwel darba Pariġi. Konna tal-fehma li nżuru din il-belt maghrufa bħala r-Reġina ta' l-Ibliet. Morna u ma ddispjaċiniex. Konna alloġġjati qrib it- Teatru ta' l-Opra. Kanċelli, fanali ornamentali, faċċati ollhom statwi u riljevi, kollox miżmum tajjeb, u ndurat riskl Id-deheb f'Lulju Franċiż kien jinbex, jgħammex u jleqq qisu l-qamħ fl-għelieqi tagħna taħt is-sirġa tax- xemx. L-indafa u l-eleganza fl-istili tal-bini u fl-ilbies cienu preżenti l-ħin kollu. Kellna bosta nhawi f'moħħna li ridna nżuru. Imma fuq quddiem kellna żewġ mużewijiet; il-Louvre u l-Mużew ta' Rodin. Dan ta' l-aħħar isaħħrek, kollu skulturi kbar fil- bronż, fl-irħam, fil-ġibs u fit-terrakotta. Il-Bewsa ta' Rodin magħrufa mad-dinja kollha, imma tqabbdek il-bard x'ħin taraha kif ħarġet minn idejh fl-irħam. Il-Bieb ta' l- Infern, il-Ħassieb u l-Balzac jagħtik li mhux biss tiċċassa tarahom, imma li wkoll tmisshom. Jirradjaw ħsieb pro- fond, teknika mirquma u ruħ qalila fi kriżi. Il-ġrajjiet ta' Rodin kif niżżilhom David Weiss fir-rumanz biografiku Naked Came I kollha għaddew minn quddiem għajnejna if konna mexjin minn sala għal oħra, u min-naħa għall- oħra tal-ġnien, f'dal-mużew li mhux faċli tinsieh. Din kien fiha numru konsiderevoli ta' abbozzi, li ħafna minnhom ġew rifjutati minn Balzac innifsu meta ra if kien ried jipperpetwah Rodin. Fl-aħħar hemm l- abbozz li fuqu nhadem il-monument ta' Balzac, fejn jid- her b'mod ċar kemm Rodin kien jasal li fl-aħħar mill- aħħar jinkludi dak kollu li kien jemmen li hu rilevanti biex joħroġ il-karattru li jrid mill-istatwi tiegħu. Introduċietna għal-Louvre l-Piramida tal-kristall ta' Renzo Piano. Tħossok diehel f'dinja tal-ħolm, fejn il- ħsieb u xewqa jitlaħħmu fil-ġebel u rħam u bronż u gran- it u l-injam u t-tila u l-kuluri. F'dan il-mużew Pariġin iltqajna ma' Caravaggio bil-Gran Mastru Wignacourt u l- paġġ Malti ħdejh, ma' Da Vinci bil-Mona Lisa, ma' Michaelangelo b'wieħed mill-iskjavi tiegħu, mal-Ħaġra tal-Liġijiet ta' Ħammurabi, ma' Raffaello, ma' Tizjanu, mar-Rebħa ta' Samuthraki, ma' Kurċifiss ta' El Greco, mal-Kalvarju ta' Mantegna, u ma' Cimabue. Meta Imaħna x-xabla u l-istallett ta' La Valette magħluqin u mgħassa fil-ħġieġ tfantasna u qalbna libtet. Ftakarna f'Napuljun ilkoll, u flimkien għaddejnieh bi brikkun gwapp. lebsa tara li teżor ta' ġensek qed jiddandan bih il- mużew ta' art twelid il-ħalliel li serqu. Imma hekk hul Għalissal Imma meta dħalna fit-taqsima magħrufa bħala Sullv, fit- tielet sular, fis-sala numru 5, iltqajna ma' kwadru li ma sta- jtx naqla' għajnejja minn fuqu. Kien kwadru li jġib l-isem ta' Kristu Mejjet f'Ħogor il-Verġni, xogħol mill-isbaħ ta' Charles Le Brun, pittur Franċiż li twieled f'Pariġi fl-1619 u miet f'Pariġi wkoll fl-1690. Minn tagħrif li hemm mik- w- ikompli paġna 61 New Street, fi Triq in-Naġġar, Mosta. Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 Id-Duluri ta' Pariġi fil-Mosta F'' minn paġna 59 tub dwar il-kwadru, jidher li Le Brun aktarx ħadem dan il-kwadru f'Ruma għall- Kanċillier Seguċre, u aktarx li wara kien ġie mogħti minn wieħed mid-dixxendenti tal-kanċillier lill-knisja ta' — Santa 7 Eliżabbetta f'Pariġi, talli lil dan difnulu f'din l-istess knisja lil bintu ċkejkna, Marie, fl-1704. Huwa kwadru kbir, tawwali li juri lil Marija Mnikkta twieżen f'ħoġorha lil Ġesti: mejjet hekk kif ġie maqlugħ minn fuq is-salib. Il-figuri huma kemxejn ikbar minn daqs ta' bnie- dem. Id-dawl tal-kwadru ġej minn fuq, kemm kemm jixgħel ġbin il-Madonna waqt li jdawwal il-ġisem mejjet ta' l- Imgħallem, jistrieħ fuq liżar abjad. Ħdejn ir-riġel tax-xellug tal-Madonna, imlibbes sandli b'disinn sempliċi li jgħatti l-pala kollha tas- sieq minbarra s-swaba, hemm kitba bil-Grieg fuq karta mitwija, il-kundanna li twaħħlet b'ordni ta' Pilatu, fuq is- salib tal-Feddej. Ma stajtx naqla' għajnejja minn fuq dan il-kwadrul Mhux biss minħabba s-sbuħija tiegħu, iżda għax kont ċert li rajtu x'imkien ieħorl Ma kellix dubju. Rajtu fis-sagris- lija tal-Knisja Rotunda tagħna. fis-sagristija tal-boniba' Kristu Mejjet f'Ħoġor il-Verġni, xogħol tal-pittur Franċiż Charles Le Brun, (1619-1690), li jinsab fil-Louvre, f'Pariġi — ritratt: M. D. Schembri Hemmhekk hemm kwadru bħalu, kopja fidila tiegħu. Dan il-kwadru huwa xogħol mill-aktar fin tal-pittur Malti Stefano Erardi (1630-1716), wirt tal-Knisja l-qadima, dik ta' Tumas Dingli, li saltnet fil-Mosta qabel ir-Rotunda ta' llum. Meta saret esebizzjoni kbira ta' arti sagra fiċ-Ċenti- narju Pawlin ta' l-1960, dan il-kwadru kien ittieħed fl- Istitut Kattoliku għall-wiri. w- ikompli paġna 61 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 Id-Duluri ta' — Pariġi fil-Mosta: me minn paġna 60 Il-kwadru fis-sagristija tagħna ' llum għandu bżonn imminenti li jiġi rrestawrat. Ikun dnub jekk jitħalla li ssirlu iktar ħsara. Nistiednu lin- negozjanti kbar Mostin jidħlu għal din il-biċċa xogħol. Għandhom. ; jitqabbdu nies esperti u għandu jsir : studju serju qabel. Ix-xogħol li f għadu kif sar fuq il-Qtugħ ir-Ras tal-Battista tal-Caravaggio għandu jservi ta' eżempju. Mela llum nafu d-Duluri li għandna fis-sagristija tagħna ta' xiex inhi kopja. Nafu li l-original huwa xogħol ta' Charles Le Brun li jinsab fit-taqsima Sullv, sala numru 5, fit-tielet sular (2nd floor) fil-Mużew tal-LOUVRE, f'Pariġi. B'wiċċna minn quddiem, aħna n-nies tal-Mosta nistgħu ngħidu li għandna kopja li tagħmlilna ġieħ tad-Duluri ta' Pariġi. Min jafl Forsi għad jitfaċċa aktar tagħrif siewi dwar dal-kwadru prestiġjużl U forsi għad narawh restawrat, fil-glorja u fil-ġmiel kollu tiegħu hekk kif hareġ minn taht il-pniezel ta' Erardi' 0 Il-Pietà, xogħol tal-pittur Malti Stefano Erardi, (1630-1716) wirt tal-Knisja l-qadima, li Ilum jinsab fis-sagristija tar-Rotunda. Grazzi lis-Sur Joseph Borg, studjuż u riċerkatur dwar il-Mosta, ta' l-informazzjoni li għaddieli dwar il-kwadru tal-PIETÀ. ta' Stefano Erardi li llum jinsab fis-sagristija tar-Rotunda. 5 (PLJONIS (ĠIENTULIE 1 Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000