KIF NIFTAKAR LIL DUN KARM Ta' Dun LAWRENZ CACHIA KONNA ġejjin minn passiġġata twila. Ma niftakarx sewwa kemm konna, imma naf li konna ċorma ġmielna: ilkoll tfal bejn id-disa' u l-ħmistax-il sena, flimkien mal-Prefett tal-Mużew. X'ħin wasalna ir-raħal, ftit 'l isfel mill-Knisja tal-Grazzja, iltqajna ma' Dun Karm. Kien donnu sejjer jagħmel passejn hu wkoll, imma malli rana u tlabnieh iberikna, waqaf f'nofsna u aħna dorna dawra mejt madwaru. B'dik il-ħlewwa tiegħu, li llum saret proverbjali, Dun Karm ried jaf ħafna xorti: mnejn ġejjin, x'qed nitgħallmu l-Mużew, nafux x'ifisser il- Verbum Dei u l-bqija. Imbagħad ħa spunt minn dak li għidnielu u beda jgħallimna xi ħaġa hu. Illum, din li Dun Karm kien jieħu kull okkażjoni, żgħira kemm hi żgħira sabiex igħallem, saret bħal cliche li jsemmi kulħadd. Għal sħabi ma ken- itx hekk. Lil Dun Karm ma kenux jafuh wisq, u mill-banda l-oħra ma tantx kienu jiltaqgħu ma' qassisin li b'dik it-tjubija u b'dak is-sabar ta' Dun Karm jidħlu f'taħdita sempliċi u istruttiva magħhom. Jien fosthom kont eċċezzjoni. Għaliex Dun Karm kien jiġi spiss id-daru kont drajtu sewwa. Hu forsi ma kienx jinduna kemm kont ninnotah għaliex kien jarani żgħir. Tant kien igħoddni b'tifel li xi drabi kont nersaq inqerr għandu u ma kienx jagħtini assoluzzjoni, għaliex kien jidhirlu li d-dnub- iet li kont ngħidlu ma kienu jkunu dnubiet xejn. B'dankollu kont nosservah ħafna. L-ewwelnett għaliex kont nara l-isem tiegħu fuq il-kotba, u dak iż-żmien kont naħseb li biex jidher ismek fuq ktieb trid tkun kbir ħafna. Barra minn hekk, oħti l-kbira, li kienet tifhem għaliex kienet tgħallem l-iskola tal-gvern, kienet tfaħħru ħafna lil Duu Karm. Kien minħabba din oħti li Dun Karm sar jafna, Malli ġie rifuġjat f'paj- jiżu, Ħaż-Żebbuġ, waħda mill-ewwel ħwejjeġ li xtaq jagħmel kienet li jwaqqaf il-Legion of Marv fir-Raħal. Mar mawra sa l-iskola tal-Gvern u staqsa jekk hemmx xi 'teachet' li trid tgħinu jwaqqaf din l-Għaqda ta' Apostolat. Oħti li kienet dejjem mehdija bl-affarijiet tar-ruħ u li kellha stima kbira lejn Dun Karm, laqgħet l-istedina tiegħu minnufih. Hekk beda f'Haż-Żebbuġ il-Presidium tal-Legion li Dun Karm għoġbu jagħtih l-isem Refuge of Sinners. Għaliex Dun Karm għażel dan l-isem ma niftakarx sew- wa. Forsi t-taħlit u l-black. market li kienet ġabet il-gwerra kienu im- pressjonawh ħafna. Niftakru għaddej b'daqsxejn ta' bagalja f'idu, sejjer jittallab li jbigħulu ftit għaġin, għaliex bħal ħaddieħor kien isofri l-għaks Hu x'inhu, il-grupp ta' xebbiet li kienu nġabru madwar Dun Karm meta waqqaf il-Legion f'Ħaż-Żebbuġ, kienu jagħtuk l-impressjoni ta' kollox barra minn ta' midinbin. Kienu tfajliet mill-aħjar, u l-kelma ta' Dun Karm kompliet tejbithom. Oħti llum hija soru Dumnikana, u fil-professjoni Dun Karm ma naqasx li jiktbilha żewġ versi għal fuq is-santi. Dawk il-versi, għalkemm forsi mhux mill-aktar ispirati li kiteb, għadni ngħożżhom ħafna, bħalma ngħozz ħafna daqsxejn ta' ktieb tal-Knisja li Dun Karm kien ta lil oħti u li fuqu kien kiteb, jew aħjar pitter, daqsxejn ta' dedika li fiha sej- ħilha zealous President of the legionarv Praesidium 'Refuge of Sinners'. Għalhekk il-Poeta Nazzjonali kien jiġi d-dar; joqgħod bil-qegħda fl-intra- ta u jiddiskuti ma' oħti x'jista' jsir fil-Legion. Imma d-diskussjoni kienet aktarx tkun miftuħa għal kulħadd, jew aħjar għall-familja kollha. Wara l-Legion kważi dejjem kien isemmi l-lingwa Maltija u l-poeżija, l-iżjed il-poeżija tiegħu. Għadni niftakru jispjega l-etimoloġija ta' l-isem Imsida u jgħid li ġej mill-kelma sajda u mhux minn Omm Sidna, kif jaħsbu xi wħud. Ngħid għalija ta' Omm Sidna għoġbitni iżjed, u bilkemm ma ppreten- dejtx li Dun Karm, bħala qassis, għandu jżomm din l-etimoloġijal L-etimoloġija kien iħobbha ħafna, għalkemm fiha kien iżjed dilettant milli duttur. Kien iħobb ukoll ifisser l-ismijiet ta' dak li jkun. Hekk lil oħti ta' watajja, (illum bħal Dun Karm nispera li qiegħda l-ġenna), qagħad ifissrilha li Ġemma tfisser ħaġra prezzjuża. 'Isem sabiħ', qalilha qisha għażlitu hi. Hafna stejjer oħra qalhom lil ħaddieħor ukoll, u diġa nkitbu, bħal per eżempju, l-episodji prinċipali ta' tfulitu u żgħożitu, u l-oriġni ta' ċerti poeżiji u innijiet fosthom it-T'Adoriam, li kien jinsisti li fiha ħjelijiet ta' l-għana Malti. Dak li ma ninsa qatt huwa l-influss taż-żjajjar ta' Dun Karm fuq l-im- ħabba tiegħi lejn il-poeżija, speċjalment lejn il-poeżija tiegħu stess. Nista' ngħid, bla ma nibża' li niżbalja — għalkemm forsi nibża' li qed niftaħar — li l-poeżiji ta' Dun Karm kienu bdew jintisġu sewwa mal-ħajja tal-familja tagħna. Huti u jiena konna tgħallimna ħafna minnhom bl-am- ment, u konna anke nkantawhom fuq il-melodija ta' xi song Ingliża jew Taljana. Meta ma nsibux melodija oħra konna ngħannuhom: la maltija. Anke ommi kienet ittieħdet minn din il-marda u, waqt li kienet tkun b'dir- għajha sodi fil-ħasla tal-ħwejjeġ, erħilha ttenni b'leħen ikkontrollat (mhux bħal tagħna) L-Ajruplan,' u poeżiji oħra. 'L-isem tal-Poeżija huwa: Qalbieni, Dik ta' l-Ajruplan kienet wisq adattata għal dak iż-żmien, għaliex it- twerdin mihn fuq rasna ma kien jaqta' xejn. Għal qalbna ħafna kienu l-Poeżiji ta' l-Għaxra ta' Frar għaliex tgħallimniehom minn fuq daqsxejn ta' ktejjeb (L-Għaxra ta' Frar jew Hmistax-il Warda li Nibtu Fejn Rifes San Paul) li kien tahulna Dun Karm innifsu. Barra mid-dar, lil Dun Karm niftakru fil-Knisja ċkejkna, imma tassew devota, tad-Duluri, fejn kien iqaddes fiż-żmien li dam rifuġjat Haż-Żebbuġ. Niftakru jdur wara l-Vanġelu u jispjega lin-nies li ma għandhomx jitolbu jgħajjtu, biex ma jtellfux lil ħaddieħor. Kien irid ħemda kbira waqt li jkun iqaddes. Imma x'ħemda ħemdal Ma' ġenb il-Knisja kien hemm pitka- lija, u dak iż-żmien, fuq werqa ta' pastarda, il-vendituri kienu jagħmlu plejtu sħiħ. Imma Dun Karm. il-parti tiegħu għamilha, għaliex darba, la naf qabel u ànqas wara il-Quddiesa, mar f'nofs il-vendituri tal-ħaxix u qalilhom li, waqt li jkun qed isir is-sagrifiċċju tal-quddiesa żewġ passi bogħod minnhom, għandhom iġibu ruħhom aħjar. Hekk kien Dun Karm: bniedem li kellu ħila jersaq fuq kulħadd mingħajr suppervja u mingħajr mistħija żejda. Kien jemmen f'dawk li llum insej- ħulhom kuntatti personali. Il-poeżija għalih ma kenitx ħabiba għajjura li għalqitu f'torri ta' l-avorju. Għal kuntrarju, ħafna drabi kien jinqeda bil-poeżija stess biex jagħmel ftit tal-ġid. Jekk kont tgħidlu li ma tantx tħossok titlob tajjeb, malajr kien iġiblek kopja tal-poeżija-viżta lil Ġest Sagramentat li tibda X'Hajr sibt fina, ja Mulejja, Kellu ħafna kopji stampati tagħha, u minnhom kien tana xi ftit. Il-poeżija għal Dun Karm ma kenitx ħaġa sabiħa fiha nnifisha biss, im- ma wkoll 'medium'. Niftakru jgħid — kien jgħidha bl-Ingliż — li ta' sittax- il sena, il-kliem kien sikwit joħroġlu f'versi: Wben l was sixteen, l used to speak in verse, Meta wasal biex jitlaq mir-Raħal, ħassejt għafsa ta' qalb, u ta' tifel li kont ma stajtx nifhem għaliex kien se jħalli Raħal twelidu. Illum li qed nikteb dawn il-kelmtejn 'il bogħod minn Ħaż-Żebbuġ nifhem aħjar. Nifhem ukoll illi mhux veru 'bogħod mill-għajn, bogħod mill-qalb'. Bħal ħafna proverbji oħra, dan il-proverbju huwa spiss giddieb. Dun Karm baqa' iħobbu'lil Haż-Żebbuġ, u għalhekk ried li l-fdal tiegħu jibqa' merfugħ hemmek — l-akbar teżor li, wara driegħ San ew għandhom iż-Żebbuġin.