IL-MALTIN F'LEPANTO Meta l-Papa San Piju Ħamsa samma leħnu u sejjaħ lil kollha kemm huma s-ċSlaten ta' l-Ewropa, sabiex jerħulha, lejn Cipru u jikkumbattu l-infidili, H kellhom għaqda ta' xwieni l-aktar qawwija ta' mitejn u liamsin biċċa, l-Ordni ta' San Ġwann għamel ħiltu kollha u b'rjieda sħiħa laqa' dik is-sejlia tal-Kap tal-Knisja. U għadli huwa kien għadu għajjien mill-għawġ li kien għadu kemm għadda minnu— ftit snin qabel kien żamm dak l- AS dju li qatt ma jintesa għal aktar minn tliet xhur sħali aġeh ta' kollha kemm lija d-dinja; kien nefaq iiiajjax kollha tat-teżor għall- bini, li kien għadu jissokta, tal-belt Valletta; kien ukoll, ftit qabel, sofra, dik id telfa tax-xwieni minħabba n- Nuqqas ta' għaqal tal-ġeneral 8. Klement ffi għalhekk kienet inqat- għetlu għall- mewt) b'dan kollu l-Grammastru Pietro Del Monte laqa' l-istedina tal-Papa, 1 ħagħat f'Messina, port Ġo tal-laqgħa ta' l-armata nisranija, ix-xwieni Santa Marija, tal- Vittorja, li kienu jgħidulha l-Patruna, il-Kaptana, jew kif ingħidu l-lum, ix-xini ta' l-armirall, San Ġakbu u San Pietru (1), taħt it-tmexxija tal-Kavalier Ġustiniani, flimkien ma' ħafna Kavalieri ta' ġnus imħallta, u ma kotra kbira ta' Maltin, kif Maltin kienu wkoll il-baħrin tax-xwieni, Salpaw mal-bqija ta' l-armata nisranija, taħt il-Kmand ta' Don Giovanni d'Austria, u fl-ewwel ġranet ta' Ottubru kienu fil-port ta' Cefalonja, u fis-7 tax-xahar, li kien il-Ħadd, hdew it-taqtigħa tal-biża' fil-golf ta' Lepanto; fejn, wara tliet sigħat ta' kursbattiment u għeġubijiet ta' ħila miż- żewġ naliat, rebħu għal kollox u ħarbtu lill-għadu, forsi iktar għat-talb ta' l-Imqaddes Rużarju, li l-insara kollha għollew lejn Alla, milli bis-siwi ta' l-armi. Ix-xwieni ta' Malta reġgħu ġew lura fit-3 ta' Diċembru, b'żewġ xwieni oħira Torok, li messew lilhom bħala priża; u għadilli (igħid l-Istoriku ta' l-Ordni) kien sar wisq ferh għal veblia hekk kbira, iżda d-dmugħ, il-lfiq 1 t-tnehid ta' l-imsejknin nisa Maltin, li f'dik il-ġurnata kienu tilfu 'l uliedhom, lil żwieġ- hom, 1 'l-qrabathom, kienu kisru qalb kulhadd. Għal din ir-rebħa glorjuża, Ommna l-Knisja Mqaddsa sellnet lill-Verġni Marija fil-litanji: Għajnuna ta' l-Insara : Anxilium Christianorum, u, stabbiliet il-Festa tar-Rużarju, mimlija b'fehma sliiħia, li taħt il-protezzjoni ta' Sidtna Ommna, Marija Santissma taħt dak it-titolu msejħa bil-fidi mill-Insara kollha, ġiet ir-rebħa fost dawk li kienu fil-għelt hejniethom, wisq aktar milli ġibuha huma bl-armi tagħhom, u l-ħila li biha kienu mimlija, u fosthom, nerġgħu ntennu, kienu hemm dawk il-qalbenin misserijietna, immexxija mill- qalbiena Kavalieri tal-Kbira Ordni ta' San Gwann. (1) Dr. Ġan. Vassallo, flok San Ġakbu u San Pietru jsemmi żewġ xwieni oħra, li huma: Sant'Anna u San uwann. Iżda l-Bosio, fl-opra tiegħu; Historia dell Ordine tierosolem, isemmu dawk li semmejna aħna,