I Minn storja orali għal dik dokumentata ' Kitba ta' Dr. Charles J. Farrugia B.A.(Hons), PG.Dip. Nota Editorjali: Bħalma f'Soċjetà ssib ġrajjiet u anniversarji sbieħ, sfortunatament issib ukoll paġni koroh. Fost l-oħrajn, l-2019 timmarka l-100 sena minn mindu sar l-attentat ta' qtil permezz tal-bombi lill-Fundatur tagħna u wkoll lis-Sagristan tal-Parroċċa. Dawn l-attakki viljakki, li seħħew fl-isfond ta' avveniment storiku- nazzjonali, ħasbu lill-awtorijitajiet, ħasdu lill-madwar, u fuq kollox firdu aktar lill-Koppin. L-artiklu li ser naraw huwa l-aħjar rendikont li għandna, bbażat fuq evidenzi misjuba b'xorti tajba mill-Arkivista Nazzjonali Dr. Charles J. Farrugia, u li kien ġie mitbugħ fil-pubblikazzjoni tal-Festa 2015 f'paġna 57. Għaldaqstant, il-bord editorjali ħass li dan l-artiklu għandu jerġa' jiġi ppubblikat fil-ħarġa ta' din is-sena. L-istorja minn fomm l-anzjani Fid-dettalji tar-rakkont kif miġbur minn Angelo Schembri minn numru ta' anzjani Koppin kien jintqal li: Xi żmien wara li Barbara laħaq kappillan ta' Ħal Kirkop fl-1876, xtara post. kbir daqs żewġt idjar flimkien numerat 11D u 11E fi Triq San Benedittu. Dan jinsab faċċata tal-bieb prinċipali tal-iskola primarja tal-lum. il-ġurnata, fejn joqogħdu l-familji 'ta' Kelment' u 'ta' Ġulin' Ma' Dun Ġużepp marru joqogħdu ħutu li kienu Għaxqin magħrufin bil- laqam 'tal-Anġillier' Jingħad ukoll li f'din id-dar, fin-nuqqas ta' maħżen tal-armar, Dun Ġużepp. kien iżomm l-armar tal-Festa ta' San Ġużepp. Fil-memorja mhux miktuba Koppija jingħad li saret bomba mad-dar tal-kappillan u li jista'jkun ir-raġuni kienet marbuta ma' din iż-żamma tal-armar. Xi anzjani jgħidu wkoll li meta splodiet il-bomba, Barbara ħareġ mimli trab fost il-parruċċani nkwetati u serrħilhom moħħhom u qal 'jistgħu jagħmlu li jridu għax jiena hawn qiegħed u hawn ħa nibqa''' Il-maħbub Kappillan Dun Ġużepp Barbara D.D. li safa' vittma ta' bomba fl-1919, flimkien mas- Sagristan tal-Knisja Parrokkjali Giovanni Griscti Sa meta nstabu dawn iż-żewġ dokumenti li qed ikunu ppubblikati għall-ewwel darba la ċ-ċertezza u lanqas indikazzjoni ta' data ma kienet teżisti dwar - dawn l-allegati bombi. L-uniku indikatur kien it-terminu ta' ħidma ta' Barbara f'Ħal Kirkop li dam sal-1932 meta miet. Dik kienet l-istorja li konna nafu sa' issa. L-istess storja laħqet ġiet imsemmija f'xi kitbiet dwar Ħal Kirkop. Fost dawn, bomba oħra li saret fis-snin ħamsin issemmiet fl- istudju tal-Professur Jeremv Boissevain. Dan hu studjuż mill-Olanda li ħadem fuq ir- rivalità tal-festi f'Ħal Kirkop minn angolu antropoloġiku. Dwar każi ta' intimidazzjoni lil kappillani fl-irħula Boissevain kiteb hekk: Jerġa' jagħmel referenza għal dan il-punt fil-ktieb tiegħu Saints and Fireworks: Religion and Politics in Rural Malta, fejn jgħid: F'dan it-test Boissevain kien qed jitkellem dwar bomba mad-dar tal-kappillan ta' Ħal Kirkop erbgħa u tletin sena wara dik li qed nitkellmu dwarha f'dan l-artiklu. Minkejja dan, il-loġistika dejjem tkun l-istess, u din nistgħu ngħidu li tapplika għall- festi kollha. Il-problema tinqala' fuq inizjattiva biex tinbidel xi biċċa mill-istatus quo ta' xi waħda miż- żewġ festi. Il-kappillan tal-post jipprova janalizza l-implikazzjonijiet ta' dik il-bidla. Ħafna drabi jkun qed jara l-każ f'iżolament mill-kuntest storiku. Ma jkunx jista' japprezza kemm tibdila li forsi ma fiha l-ebda deni, anzi jista' jkun f'moħħu jasal li din tkun ta' ġid, fiha implikazzjonijiet minħabba li għan-nies tal-lokal tkun tibdila rivoluzzjonarja li tista' tagħti vantaġġ lill-partit avversarju. L-kobba tkompli titħabbel peress li r-regoli tal-logħba ħafna drabi mhux miktuba bl-iswed fuq l-abjad imma miktuba fit-tradizzjoni li tinsab biss minquxa l-imħuħ tan- nies tal-lokal. Biex tgħaxxaq, il-kappillan ħafna drabi jkun żgwidat ukoll mill-ftit nies li jkun ġabar madwaru. Minħabba li dawn isostnu l-kappillan fil-ħajja ta' kuljum, u jaqduh fil-ħidma ta' rutina ta' kuljum, hu jħossu 4 esi obbligat lima jxellifx 4 duffrejh magħhom. B'hekk 4 mhux darba jew tnejn jispiċċa jisma' qanpiena 1 waħda. Meta jidħol fl- inkwiet, l-uniku refuġju j li jkollu jkun il-Kurja li 4 ħafna drabi tagħmel analiżi tas-sitwazzjoni u 1 L-ewwel paġni taż-żewġ Injesti li saru fil-każi tal-bombi mad-djar tal-Kappillan u s-Sagristan tagħti li tiskansa aktar Festa San Ġużepp. Mhux darba jew tnejn li f'dan l-eżerċizzju s-soluzzjoni tkun li wieħed jissagrifika l-kappillan li jkun u jittrasferih għal parroċċa oħra, jew jagħtih xi rwol spiritwali f'xi post mhux tant f'għajn in-nies. Minn hawn'ilquddiemdan l-artiklu serjirrakkonta x'verament ġara, almenu minn dokument li nkiteb fis-26 ta' Lulju 1919, proprju l-għada tal-każ, mill- awtoritajiet, u b'xhieda ġuramentata. Iżda qabel ma nispjegaw il-każ, ejja naraw min kienu l-protagonisti. Il-protagonisti Dun Ġużepp Barbara, iben il-mejjet Antonio imwieled fil-Belt Valletta u Kappillan ta' Ħal Kirkop kien ix-xhud prinċipali fl-inkjesta maġisterjali, u l-mira tal-ewwel bomba li splodiet fil-lejl ta' bejn il- 25 u 26 ta' Lulju 1919. Francesca Barbara, ix-xebba oħt Dun Ġużepp, imwielda Ħal Għaxaq iżda li kienet toqgħod ma' ħuha f'Ħal Kirkop. Cristina Barbara, wkoll oħt Dun Ġużepp iżda li ma xehditx fl-inkjesta. Il-Maġistrat tal-Għassa Dr Camillo Mifsud kien il-persuna li ġie nkarigat mill-każ u li sejjaħ aċċess fuq il-post f'Ħal Kirkop fis-26 ta' Lulju 1919 fil-5.30 ta' filgħaxija. Dr Mifsud kien ġie appuntat fil-kariga fis-17 ta' Marzu 1913. L-Ispettur Carmelo Gauci, li jidher li kien inkarigat mid-Distrett. Is-Surġent Gregorio: Sacco, iben. il-mejjet Leonardo, imwieled u residenti f'Ħal Kirkop xehed fil-każ peress li kien ġirien ta' fejn splodiet il-bomba. Il-kuntistabbli Carmelo Abdilla, iben Pubblio, inwieled u joqgħod Ħal Safi. Il-masturdaxxa Carmelo Coleiro, li ntalab jagħmel l-istimi tal-ħsarat li saru fl-aperturi. Il-bennej Carmelo Ellul, li ntalab jagħmel l-istimi ta' xi ħsarat strutturali li saru. Salvatore Farrugia, iben Giuseppe, imwieled u residenti f'Ħal Kirkop xehed għaliex hu wkoll kien ġirien tal-Kappillan, u fil-fatt ir-rapport jgħid li kien -—— joqgħod madwar tmenin d jarda il-bogħod. tant li : waqa' xi ġebel fil-bitħa I tiegħu. Is-Sagristan Giovanni l Griscti iben il-mejjet 1 Michele, imwieled u , residenti f'Ħal Kirkop. 1 Dan kien il-mira tat-tieni i bomba li splodiet ftit wara dik tal-Kappillan. Carmela Griscti bint il- mejjet Michele, imwielda u residenti f'Ħal Kirkop, oħt is-sagristan u li kienet fid-dar waqt l-isplużjoni flimkien ma' tifla ta' sitt snin li huma kienu jrabbu, u li ma qamitx mir-raqda waqt li ġara l-każ. L-istorja kif verament ġrat Peress li x-xhieda kollha kienu qed jirrakkuntaw l-istess storja, perċ minn kif laqtet lilhom, mhux il- każ li wieħed jgħid x'qalet kull persuna. Minkejja dan, ix-xhieda tal-Kappillan hi wisq importanti sabiex ma tiġix riprodotta kelma b'kelma, kemm kif rappurtata fid-dokument bit-Taljan, kif ukoll fi traduzzjoni bil-Malti. Tajjeb wieħed jgħid li Barbara ta x-xhieda tiegħu bil-Malti iżda kienet il-prassi li r-rapport uffiċjali jsir bit-Taljan. Dan li ġej hu t-test maqlub fedelment għal Malti: Jiena mteddejt biex norqod fl-għaxra u kwart tal-bieraħ, u nqum fil-ħin tal-isplużjoni, jiġifieri f'xi nofsillejl neqsin kwart. Jiena mort biex nara jekk weġġgħetx oħti l-anzjana Francesca, u waqt li kont qed naqsam il-loġġa li qiegħda wara l-bieb 'il bogħod, waqaft mibluh bl-effetti tal-isplużjoni li kienet kissret siġġijiet u l-bieba l-oħra tal-ġnien li qiegħda mat-triq. Ma nafx biċ-ċert ir-raġuni għal dan l-għemil ħażin; perċ jiena aktar naħseb li huwa frott ta' partitarji akkaniti għall-festa ta' San Leonardu li tiġi ċċelebrata fis-6 ta' Novembru ta' kull sena, u li huma b'pompa akbar minn tas-snin li għaddew. Jista' jagħti l-każ li dawn il-partitarji bl-iskuża tal-luttu nazzjonali, riedu li l-Festa ta' San Ġużepp ma kellhiex tiġi ċċelebrata din is-sena; peress li jiena, qgħadt għar- rieda tal-maġġoranza u tajt il-permess li din tista' tiġi ċċelebrata b'pompa akbar minn tas-soltu ta' dawn l-aħħar snin tal-gwerra; imma nirrepeti li din kienet biss skuża, għaliex il-bdiewa kollha jħobbu dawn il- festi, u nemmen li l-politika ma tidħol xejn f'din. Ftit minuti wara li seħħ dan il-każ ftit 'il bogħod splodiet bomba oħra din id-darba mad-dar tas- Sagristan Giovanni Griscti. Dan il-każ ġara meta l-bomba tpoġġiet u splodiet għall-ħabta tal-11.55 ta' filgħaxija fit-tieqa tad-dar li fiha kien Griscti f'numru 21 fil-Pjazza ta' Ħal Kirkop.$ is-Sagristan jixhed li stenbaħ bl-inbiħ tal-kelba u ftit wara sema' l-isplużjoni. Hu kien fil-kamra ta' barra li tmiss ma' fejn saret il-bomba iżda peress li kien mal-ħajt l-ieħor ma weġġax. Jirrakkonta kif hu kien is-Sagristan tar- raħal għal ħamsa u erbgħin sena sħaħ li kien ilu fil- kariga madwar tnejn u erbgħin sena. Hu jgħid li din l-intimidazzjoni fuqu kienet qed issir għaliex waslet is-solennità ta' San Ġużepp li xi rjus sħan fir-raħal kienu jopponu għaliex iżommu ma' San Leonardu.' Il-ħsara dikjarata mill-espert Carmelo Coleiro kienet tammonta għal £4-12-4 L-analiżi forensika Dwar iż-żewġ bombi l-Qorti qabbdet. lil Prokuratur Legali u espert ballistiku Dr Giuseppe Zammit sabiex jagħmel rapport tekniku. Dan ir- rapport hu importanti mhux tant għall-iskop ta' identifikazzjoni ta' min għamel dan l-att daqskemm għal tiftix tal-intenzjoni tal-istess att. Ir-rapport hu maqsum fi tliet taqsimiet li huma dwar: danni; materjal splussiv użat; effetti kkawżati jew possibbli. Ir-rapport ta' Zammit jibda billi jgħid li hu ġie mqabbad mill-Qorti u kien preżenti għall-aċċess. Jgħid li l-akbar ħsara li saret kienet fil-bieb ta' barra minkejja li dan kien ta'injam sod tal-aħmar. Hu jgħid li l-mod kif l-injam sar biċċiet hu prova ta' kemm kienet kbira l-isplużjoni kemm f'termini ta' kwalità kif ukoll kwantità. Is-saħħa tal-bomba wasslet sabiex biċċiet mill-injam imfarrak anke jaqbżu l-bieb l-ieħor tal-bitħa. Mit-traċċi mħollija wara l-isplużjoni l-espert ballistiku jgħid li kien x'kien il-materjal, żgur li kien hemm l-użu ta' klorat tal-putassa, antimonju u kubrit peress li kien hemm fdalijiet jagħtu fl-aħmar u l-isfar. L-istess espert jgħid li l-mod kif inqasmet l-irħama tat-tarġa jagħti wieħed x'jifhem li seta' kien hemm ukoll traċċi ta' ġelatina. Il-fdalijiet iwasslu lil Zammit biex jikkonkludi li l-bomba kienet waħda sostanzjali u li tal-inqas kien fiha libbra materjal magħluq ġo kontenitur marbut f'direzzjonijiet diversi bil-fildiferru. Kollox kien inkartat ġewwa karti ħomor u blu u b'miċċa miksija b'vajjina bajda. L-espert jgħid ukoll li fuq il-bomba tpoġġiet ġebla kbira sabiex tindokra l-istess bomba kif ukoll tkabbar l-effetti tagħha. Fil-fatt, jidher li l-ġebla ta' fuq il-bomba kompliet żiedet il-forza u l-espert jgħid li l-biċċiet ta' ġebel li nstabu fil-bitħa ta' Salvatore Farrugia kienu proprja biċċiet minn din il-ġebla ta' fuq il-bomba. Ir-rapport ta' Zammit li kien ddepożita bil- ġurament fil-11 ta' Awwissu 1919 jgħid li l-bomba kellha l-potenzjal kollu li toħloq imwiet li iżda ġew evitati peress li l-ebda persuna ma kien f'viċinanza biżżejjed biex iweġġa. Fir-rapport tiegħu l-Maġistrat Mifsud jgħid li hu sejjaħ lix-xhieda fuq il-post tal-inċident fis-26 ta' Lulju wara l-pranzu. Jgħid li l-bomba tant kienet qawwija li farrket il-ħġieġ ta' barra kollu u wkoll il-biċċiet mill-bieb ta' barra laqtu l-bieb tal-bitħa li kien jinsab madwar ħmistax-il pass il-ġewwa. Mir-rapport ta' Coleiro joħroġ li l-ħsarat kienu ta' sitt liri sterlini u ħames xelini fi ħsarat fl-injam tal-bibien; tmien liri u sbatax-il xelin għal sitta u erbgħin ħġieġa ħoxna li tfarrku kollha u erbatax-il xelin għall-ħsarat f'erba' siġġijiet. B'kollox l-ispiża kienet tammonta għal 15-il lira sterlina u sittax-il xelin. Il-ħsara dikjarata mill-espert Carmelo Coleiro fil-każ tal-bomba mad-dar tas-Sagristan kienet anqas u kienet tammonta għal £4-12-4. Il-kuntest u analiżi storika Tajjeb li wieħed jara x'kien qed jiġri fil-pajjiż sabiex wieħed ikun jista' jifhem dan l-episodju mingħajr passjoni żejda u fir-realtà vera tal-ġurnata. Il-Gwerra l-Kbira il-Gwerra l-Kbira bdiet fl-1914 u baqgħet sejra sal-1918, Bil-kuntrarju ta' dak li seħħ fit-Tieni Gwerra Dinjija, Malta ma kinitx milquta direttament u l-konflitt ma sarx fuq artna. Minkejja dan, kien hemm diversi effetti fuq Malta. L-ewwel nett kien hemm ukoll Maltin li mietu jissieltu ġewwa Gallipoli u f'postijiet oħra.'' Fost il-mejta kien hemm anke żagħżugħ mir-raħal qrib tal-Imqabba. L-istorja tal- Imqabbi Andrea Camilleri li miet fit-trunċieri tal- battalja ġewwa l-Belġju qed tiġi ppubblikata wkoll minni proprju f'dawn il-ġranet.T' Barra minn hekk, Malta tat sehem kbir daqs kemm tat fit-Tieni Gwerra. Dan għaliex Malta rebħet għaliha nnifisha l-laqam sabiħ tal-'infermiera tal-Mediterran''2 Laqgħet fi ħdanha wkoll mijiet ta' priġunieri tal-Gwerra minn diversi pajjiżi, u tathom refuġju b'mod sikur imma dinjituż. L-istorja ta' dawn ġiet ukoll ippubblikata s-sena l-oħra mill-Arkivju Nazzjonali. Il-Gwerra l-Kbira ġabet fuq Malta nkwiet finanzjarju, skarsezzi u assedji fuq il-ħwienet u żjieda artifiċjali ta' mpjiegi. Dan peress li l-attività militari kienet titlob aktar ħaddiema li iżda ma kelhom l-ebda garanzija ta' xogħol meta tgħaddi l-Gwerra. Malli spiċċat il-gwerra fil-fatt kien hemm emigrazzjoni qawwija. Filwaqt li kien qed iseħħ dan kollu, il-klima politika f'Malta kienet qed tbaqbaq, minfuħa mill- weġgħa ekonomika li ġabet magħha tmiem il- Gwerra. Numru ta' kawżi, wasslu għall-irvellijiet tas-Sette Giugno. Mhux ser nidħol dwar id-dettall tar-raġunjiet li bażikament kienu kemm ekonomiċi kif ukoll politiċi. Hemm numru ta' awturi li kitbu b'awtorità fuq dan is-suġġett. Li hu ta' interess b'rabta mal-istorja li għandna quddiemna hu li fl- irvellijiet inqatlu erba' Maltin — Karmenu Abela, Manwel Attard, Ġużeppi Bajada u Wenzu Dver. Il-funeral tagħhom sar it-Tnejn 11 ta' Ġunju wara nofsinhar. Il-bomba mad-dar ta' Barbara saret proprju fix-xahar ta' wara l-irvellijiet tas-Sette Giugno fil- Belt Valletta. U kien proprju għalhekk li minħabba dan l-avveniment fir-raħal ta' Ħal Kirkop, bdew iqumu dawk li jgħidu li ma kienx denju li wieħed jiċċelebra l-Festa Ġużeppina meta kien hemm luttu nazzjonali. Minn banda l-oħra, l-Kappillan kellu ħsieb li wara li spiċċat il-gwerra, jkabbar il-Festa li tant kien iħobb u mhux imewwitha. Din tal-luttu nazzjonali tqajjem kurżità interessanti. Dan peress li din kienet ir-raġuni li nġabet lil Dun Ġużepp biex iħassar il-Festa ta' San Ġużepp ta' Ħal Kirkop. Issa meta wieħed iqis li f'għajnejn il-Gvern Ingliż dawk li mietu kienu pezza kwistjoni, ma kienx konċepibbli li jsir luttu nazzjonali. Anke jekk dan il-luttu sar b'improvazzjoni pubblika, ma rnexxilix insib l-ebda referenza diretta għalih fil-kitbiet. Fil-ktieb tiegħu dwar is-suġġett, Michael Sant isemmi li kien hemm ukoll storbji f'irħula oħra kbar u b'mod partikolari jsemmi li dan ġara fil-Ħamrun, Ħal Qormi u r-Rabat. (p.107.) Ma jidher li kien hemm ebda effett dirett li ġara ġewwa Ħal Kirkop. L-istess ktieb jagħti lista ta' nies li ġew feruti u mill-ħamsa u għoxrin li jissemmew ħadd minnhom ma kien minn Ħal Kirkop. Għalhekk li wieħed iħassar il- Festa minħabba din ir-raġuni kienet ftit imġebbda. Minkejja dan, kien hemm fejn fil-fatt dan sar. Hekk jidher li sar fil-każ tal-Festa ta' San Ġużepp ta' Ħaż- Żebbuġ. F'dan il-każ, il-kumitat responsabbli mill- festa ddeċieda li jħassar il-festi esterni filwaqt li s-solennità fil-knisja saret xorta waħda. L-ittra dwar dan ġiet pubblikata fit-23 ta' Lulju 1919. Festa San Ġużepp Avviż miġjub mid- diriġen ti tal- Casino San Giuseppe ta' Ħaż-Żebbuġ fuq il-ġurnal Malta, li bih jgħarrfu lill-qarrejja li l-Festa esterna għas-sena 1919 tħassret minħabba ċ-ċirkustanzi tas-Sette Giugno. l-istess sar pero fl-istess Ħal Kirkop għal festa ta' San Leonardu. Rapport fil-gazzetta Malta Tagħna bid- data tal-1 ta' Novembru 1919 jiddeskrivi l-festa bħala 'Festa kbira li ser issir' u li fiha ħadu sehem diversi baned fosthom 'La Stella' taż-Żurrieq u 'La Unione' u 'Sant'Andria' ta' Ħal Luqa. Konklużjoni Dan l-artiklu qed iġib fi tmiemha kull speku- lazzjoni li kien hemm dwar din il-paġna kerha fl-istorja tal-ħajja Koppija. Issa nafu l-fatti kif dokumentati mill-Pulizija. Meta wieħed iqabbel mal-istorja kif magħrufa b'mod orali sa issa joħorġu indizji importanti. L-ewwel nett kemm hu relevanti l-qawl 'il-qasba ma ċċaqċaqx għalxejn'. L-istorja kif jiftakruha missirijietna kienet minna. Mid- dokumenti mhux possibbli li wieħed jgħid jekk dak li qal Barbara lin-nies meta ħareġ barra wara l-isplużjoni hux minnu. L-anqas l-argument dwar li kien qed iżomm armar għandu ma jiġi kkonfermat xerio Zabra mill vembra. fit-8:30 p… itaz-Żurriek id-dokk Luka SL'Unionat' id-l jihor. f'istess hin fein il- Pontifical sellen- nrisiċa. tàs-Surmast Ġassar, mara l ġoliu: jitla juri il cobor ta San Leo- ; Gappillan. ta Stella. Maris, Dun l JAPUrrOs T 80 p.m. eseenzjoni ta. programm mill-fumusa banda tal-Birgu) f'Edinb rgh', c p.m. Processioni sollenni. in7liminazioni generali tal neetile- sċira tinxtegħel Vennel darba. sħedizioni Sacramentali jissocta il-pro- nm ża''istess banda til Piazza. Il l-Programm tal- festa parrokkjali għas-sena 1919 jekk kif stampat fuq il-ġurnal Malta Tagħna. jew miċħud. Anqas insibu inizji ta' isem il-persuna li għamletil-bombi,li uħud mill-anzjani kienu jsemmu. Mill-banda l-oħra, l-istorja orali ttendi li tiċċajpar maż-żmien u ma terfax għal ġenerazzjonijiet futuri d-dettall — il-ħinjiet, stimi, loġistika li jagħtu b'tant reqqezza dawn id-dokumenti. Għalhekk intendi li ngħid li l-istorja dokumentata u dik orali għandhom jimxu id f'id sabiex iwieżnu lil xulxin, u joffru lil ġenerazzjonijiet futuri tieqa reali fuq il-passat. Dak li ppruvajt nagħmel f'dawn il-ftit paġni. Ħajr Radd-il ħajr imur lis-Sinjuri Angelo Schembri, Leonard Callus, Anthonv Bonello, u Dott. Gerald Bugeja, Noti u Referenzi l Informazzjoni mgħoddija mis-Sur Angelo Schembri. Pietru Attard li miet f'April tal-1994 fl-għomor ta' 86 sena u allura laħaq sew dan il-każ, jirrakkonta li fl-istess ħin saret bomba oħra mad-dar tas-sagristan. 2 Komunikazzjoni elettronika minn Angelo Schembri lill- awtur datata l-1 ta' Frar 2015. $ L-Arkivji Nazzjonali ta' Malta (NAM), Proċessi Verbali, 26 ta' Lulju 2015. Ħajr lil Dr Gerald Bugeja għat-traduzzjoni. 26 ta' Lulju 1919. Apporvat u maħruġ mill-HSBC Bank Malta p.l.c., 116, Triq l-Arċisqof, Valletta VLT14444 8 Jissemma l-ħin tas-7 ta' filgħaxija bħala l-ħin tar-rapport. 9 Dan ir-rapport ġie preżentat u maħluf minn Carmelo Coleiro fid-29 ta' Lulju 1919. 10 Dwar Gallipoli wieħed jista' jikkonsulta John A. Mizzi, Gallipoli: The Malta Connection, 1991. 11 Charles J, Farrugia, 'Infakkru l-Memorja ta' Andrew (Andrea) Camilleri: Eroj Imqabbi tal-Ewwel Gwerra Dinjija, fil- Programm tal-Festa tal-Madonna tal-Ġilju, 2015, Soċjetà Mużikali Madonna tal-Ġilju, Mqabba — Malta, pp. 177-183. 12 Għal aktar tagħrif ara Anthonv Zarb Dimech, Malta during the First World War 1914-18, 2014. H Fost dawn insibu li Michael A. Sant Michael Sant, 'Sette Giugno' 1919:Tqangqil u Tibdil, Sensiela Kotba Soċjalisti, 1989 u Ir-Rivoluzzjoni Maltija: Is-Sette Giugno mill-1919 'l hawn, 2009; Paul Bartolo, X'Kien Ġara Sewwa fis-Vli Giugno 1919, 1979; Henrv Frendo, Ir-Rivoluzzjoni Maltija tal-1919: Ħarsa mill-Qrib lejn il-Ġrajjiet Storiċi tas-'Sette Giugno/ 1970. 15 'Avviso Sacro, fil-Malta, 23 ta' Lulju 1919. 16 'Programma' fil-Malta Taghna, 1 Novembru 1919. Il-iilsslopinzi til-Ġiliju, ilstetijizza— MIELZA w Ġieżeh BON IŻ Dos. Ġi