es iba kt ka ġe Ta xa tieġ ha żerriegħa tal-qoton bħala xewqa-tal-fisq Barien. ; 807 ja i ħi à tal G SpeN AI $ KLIEM MEĦUD B'IEĦOR FL-EVANĠELU Fl-antik nett, fiż-żmien li nkitbu l- Evanġelji, il-kotba ma kenux. isiru bħal-lum. Ma kenux jintebgħu bħal tna jintebgħu l-lum, għax ma kienx hawn stamparijiet. Dak iż-żmien il- kotba kienu jinkitbu, kollha u dejjem Min kien irid ikollu xi ktieb, dak iż- żmien, kien jisselfu u jikteb bħalu. Jew jiktbu hu b'idejh, jew iqabbad lil xi ħadd jiktibulu, jew hu jaqra u xi ħadd ieħor jikteb; jagħmlu bħal dictation. Sewwa jekk jikteb hu b'idejh, sewwa jekk hu jaqra u ħadd ieħor jikteb, dej- jem ħaġa ħafifa li fil-kitba jsiru l-għal- L-aktar dak iż-żmien, li l-kitba Semija kienet mingħajr vokali. Xi trid biex BRR (barr) taqrahom u tiktib- hom BHR (baħar) Fil-kitba sata' kien hemm miktub: ''Ġesti ħareġ lejn il- barr', u min kien jikteb kiteb: ''Ġesti ħareġ lejn il-baħar. Għal hekk ġara li fl-Evanġelju daħlu ħafna għaltiet żgħar. Kbar ma jistax ikun li daħlu, għax ir-Rjus tal-knisja kienu malajr jintebħu bihom u jħassru- hom u jiktbuhom sew. Imma ċekċik żgħir hemm, għax dak ma kenux iħab- blu rashom fuqu. U hawn sa naraw in- sibux xi żewġ ċekċikiet minn dawn u Waħda biex ingħaddu ż- żmien, u oħra biex nitgħallmu xi ħaġa ġdida. k kal kW Meta Ġest kien jitkellem fuq il-ħer- ba li kellha tiġi fuq Ġerusalem, miktub fl-Evanġelju ta' San Mattew, XXIV, 17, li qal: ''Dawk li jkunu fuq is-setaħ ma jinżlux jieħdu xi ħaġa mid-dar'. Ġest kien jitkellem fuq il-gwerra; għa- liex qalilhom biex min ikun fuq il-bejt ma jinżilx u jidħol fid-dar Dak iż-żmien, bdiel kanuni li jarmu l-balal fil-ħrieb jew gwerra, is-sul- suldati kellhom il-katapulti, li jarmu mhux balal, imma ħaġar, kull ħaġra ta nofs qantar. U minn bdiel azzarini kel- lhom il-qwas, li jtajjru l-vleġeġ. Mela aktar kien ikun hemm tiġrib fuq is-se- taħ inkella ġewwa d-dar. L-imma qegħda li hawn għandu jkun li hemm naqra ta' għalta. Ġesti aktarx li ma qalx: ''Dak li jkun għala s-sataħ (jiġifieri fuq il-bejt) imma ''għala x- xataħ'', (jiġifieri fil-għalieqi, fir-raba). Għax sataħ tfisser l-ispjanata ta' fuq il-bejt imma xataħ. tfisser il-pjanura tar-raba. U dan jidher ukoll mill-vers ta' wara, v. 18, għax f'dan il-vers tis- semma, l-għalqa. Aktarx li. xi ħadd li kien jikteb kellu żewġ Evanġelji qud- :diemu; fil-wieħed kien hemm miktub sataħ u fl-ieħor xataħ. U dan biex jeħ- : les, kitibhom it-tnejn. Passi miktuba darbtejn hemm. oħrajn. fl-Evanġelju. : Hekk, xataħ, m'hux sataħ, tiftiehem tajjeb, għax il-ħabta kellha tkun fuq il-belt. Min kien ikun fil-għalqa ma kienx jaqbillu jidħol il-belt biex imur id-dar iġib il-ħwejjeġ, għax b'hekk kien jista' jitlef ħajtu. (U l-ħajja aħ- jar mil-lbies. ħi k ik k Fit-tixbiħa taż-żerriegħi, miktuba fl- Evanġelju ta' San Mattew, XIII, 5-6, imsemmi li xi ftit miż-żerriegħa waq- għet f'art moxa, fejn ma kellhiex għoli ta' ħamrija. Din nibtet malajr, imma malli x-xemx telgħet, nixfet, għax ma kellhiex tira. ġ Mela, kif inhu miktub,. iż-żerriegħa nibtet bil-lejl u mietet fil-għodu kmieni. Jiġifieri, ma' għexet anqas biss jum wieħed. Għexet ftit siegħat biss. Kliem bħal 'dan ma hux. naturali. . Għax Ja darba. ż-żerriegħa, nibtet, kellha fl-art xi ftit tat-tira. U bit-tira fi kellha, ftit jiem ma jistax ikun li ma għexithomx. Na- raw mela, il-għalta fejn tista' tkun. . Fil-Palestina, in-nies igħidu x-xemx titla' bħalna l-Maltin, u jgħidu ukoll ix- xemx. tisgħad, li' tfisser titla wkoll. U bħalna wkoll għandhom. il-verb żied (żad, jgħidu huma), iżid. Hawn don- nha li tinsab il-għoqda. Ġest aktarx li qal: 'U lemma x-xemx żadet, jebsu'' (U meta x-xemx żiedet, nixfu). U min kien jikteb, fehem, jew qara, ''U. lem- ma x-xemx sagħdet, jebsu''. Fl-Evanġelju ta' San Mattew, X, 29, hemm. miktuħ li Ġest darba qal lill- Appostli: ''fewwilla għasfurejn ma. jin- biegħux ħabba U għasfur minnhom ma jaqax mingħajr missierkom'':. Għaliex semma; għasfur: Il-ħsieb tal- kliem m'hux meqjus tajjeb, għax ma hix ħaġa tal-għasafar: li jaqgħu. fl-art. Kieku qal: 'Xagħra minn raskom ma taqax'' bħalma. qal drabi oħra, jew werqa minn siġra, jew tirxa 'minn ġe- bel; kienet tkun tajba, ifnmà kif inhi m'hix tajba wisq. Għal -hċkk hawn ak- tarx li hawn xi għalta Wkoll. :mfittxu kelmtejn fil-Isien tal-Palestina, ll ħtija tagħhom setgħet, saret din il-għal- Hemm żewġ. kelmiet'/di' 'jixbħu 'l xulxin: saqat u żaqat. Ejja narawhom ftit. $ $ Saqat, tfisser. waqa' fl-att, interaħ, imma. żaqat tfisser: inqabad.. Inqabad bl-id, bix-xibka, bil-qaws, kif ikun. Me- la aktarx li Ġesti qal: ''Għasfur la jaż- qot (ma jinqabadx) illa bi-abàkom'', ti xi ħadd kiteb ħażin: ''sħasfur la jas- qot….' (jiġifieri: Għasfur ma ja- qax..:/). Fl-Evanġelju ta' San Mattew, XVIII 10, miktub li Ġest: darba qal hekk: ''Araw li ma tgħażżbux lil xi ħadd minn dawn iż-żgħarl Għax ngħidilkom li l-Anġli tagħhom dejjem jaraw Wiċċ Abi (missieri) li hu fis-semal' La darba Ġesi kien jitħaddet fuq it- tfal żgħar, kif qabeż f'daqqa fuq l-An- ġli2 Jekk tieħdu kif inhu dal-kliem tal- Evanġelju ma jidherx li fih sens. Qisu l-kliem ta' dak is-surmast li qal lit-tfal tal-iskola: ''Tlkom tliet snin tistudjaw il-Latin u ma tgħallimtux nota tal-mu- żka.' X'għandu x'jaqsam Latin hu- wa Latin u mużka, mużka. Għal hekk hawn donnha li hawn xi għalta. Il-kelma angelos (sewwa sew: agge- los) bil-Grieg tfisser newwiel, wieħed li jwassal l-aħbarijiet u l-bxajjar min-na- ħa għall-oħra. Min kien jagħmel dax- xogħol, dari kien ikun sabi mfarfar, li bil-Isien tal-Palestina u bil-Malti wkoll (ara d-Dizzjunarju ta' Ġanpatist Fal- zun) jgħidulu xebb, u l-plural tiegħu xebbin. Imbagħad hemm il-kelma xebħ u l-plural tagħha xebhin. Hawn hija t- taħwida: Ġest, bil-lsien tiegħu, ma qalx xebbinhom, jiġifieri l-Anġli tagħhom, kif inhu miktub issa, imma xebhinhom jiġifieri: dawk li jixbħuhom. Xi ħadd ħa kelma b'oħra u kitibha ħażin. U dan li għedt huwa msaħħaħ minn ki kliem ieħor ta' Ġesu, għax dil-kelma, li min irid jidħol f'Melkut Alla kellu l- ewwel isir jixbaħ lit-tfal żgħar, kienet fi lsienu u kien iħobb igħidha. Ara San Mattew, f'dit-taqsima, XVIII vers 3 u terġa' taqsima XIX vers 14, u-San Mark u San Luqa wkoll. U għal-lum biż-żejjed, għad li baqa- li ħafna oħra. Imma xi darba, 'k Alla jrid u jamar, naraw xi tnejn minnhom ukoll.