ĠWANN AZZOPARDI ĦAMES DOKUMENTI ĠODDA FUQ MIKIEL ANTON VASSALLI Waqt li kont qed nirranġa, b'ordni kronoloġiku, sezzjoni ta' mijiet ta' karti sfużi, li huma dokumenti manoskritti, li jinsabu fl-Arkivji tal-Mużew tal-Katidral ta' l- Imdina, laqtet l-attenzjoni tiegħi folja ta' daqs xi ftit akbar mill-oħrajn u ta' lewn aktarx ħadrani ċar, miktuba, jew aħjar kważi mpittra, b'ittri kbar b'linka griża. Il- kittieb ta' dan id-dokument m'hu ħadd għajr Mikiel Anton Vassalli, Missier l-Ilsien Malti. Il-kontenut huwa rikors lill-Arċisqof Ferdinando Mattei u l-ilsien li bih huwa miktub, skond l-użanza ta' dak iż-żmien, hu t-Taljan. L-ittra ma ġġibx data iżda min-nota li niżżel l-Isqof fuqha meta ġiet ippreżentata lilu, jirriżulta li din hija miktuba għall-ħabta ta' Marzu 1822. Fl-istorja tal-ħajja ta' Vassalli din l-ittra tappartieni għall- perjodu meta huwa ġie lura mill-eżilju u beda jagħti l-lezzjonijiet tal-Franċiż għal rasu qabel ma ntgħażel biex jibda jgħallem il-Malti fl-Università b'salarju maħruġ minn Hookham Frere minn flusu. Din l-ittra awtografa turi sewwa f'liema faqar u miżerja kien jinsab Vassalli f'dawk is-snin, mgħobbi b'dejn li kienu għamlu l-familjari tiegħu meta kien nieqes, b'piż ta' familja bi tlitt itfal żgħar u minsi minn qrabatu anki dawk li kellhom ħafna ġid. L-ittra hija talba lill-Isqof biex jgħinu fil-faqar kbir tiegħu. Din hi t-traduzzjoni tagħha bil-Malti: Lill-Eċċellenza tiegħu Reverendissima Monsinjur Mattei Arċisqof ta' Malta. Eċċellentissimu u Reverendissimu Monsinjur, Mikiel Anton Vassalli minn Ħaż- Żebbuġ, bniedem letterat, jesponi bil-qima li meta ġie lura f'pajjiżu wara li kien ilu 23 sena nieqes, huwa sab li qrabatu mejtin ħallew ġidhom kollu biċċa lil qraba fil-bogħod u biċċa lill-Knisja u l-isptar ta' Ħaż-Żebbuġ. Billi huwa fqir u issa wasal f'qagħda ta' min jistmerrha, bla impjieg u mgħobbi b'familja jiġifieri mara u tlitt itfal żgħar, ta' 8, 6 u 4 snin, huwa għandu jitlob imqar biċċa minn dawn il-legati piji. Huwa jirrikjama t-twettiq eżatt tat-testment magħmul f'Ġunju 1798 għand in-Nutar Ġużeppi Bonavita, li fih il-kuġina tiegħu Marija Abela, mill-assi ta' madwar 15-il elf skud li kienet tipposjiedi, ħalliet lill-oratur biċċa art miżerabbli ta' mundell u nofs, li huwa issa biegħ bil-prezz ta' 112-il skud u 6 tari. Iżda minħabba dejn ta' 200 skud ruman li meta huwa kien nieqes sar mill-parenti tiegħu, mingħajr ma issa diżgrazzjatament jista' jagħraf kemm huma l-ħlasijiet kollha, il-valur ta' din il-biċċa art jinsab sekwestrat. Imma billi Marija Abela fuq imsemmija, fit-testment imsemmi għamlet kondizzjoni espressa li ''f'każ li l-modell u nofs li hija ħalliet lil Vassalli jkun sekwestrat jew elevat, l-oratur ma jkollux aktar dritt għalih, imma din l-art tintiret jew tittieħed mil-legatarji l-oħra, li jkollhom jamministraw il-valur tagħha lill-oratur għas-sostentament tiegħu''; U billi l-każ previst seħħ u issa jeżisti tassew: Għalhekk huwa jirrikorri għall-Ekwità tal-Eċċellenza Tiegħek Reverendissima biex tieħu ħsieb tordna lill-Prokuraturi ta' l-Isptar u l-Knisja Parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ biex flimkien ma' Saverju Vassallo, ħuh u l-legatarju l-ieħor, jirtiraw mill-aktar fis is-somma msemmija ta' 112-il skud u 6 tari li ġiet depożitata u sekwestrata fil-Qorti Ċivili biex jamministrawha lil min qed jagħmel it-talba skond l-aħħar rieda tat- testatriċi. L-oratur minkejja l-biċċa xogħol kbira li wettaq għal dawk li huma letterati u għal pajjiżu billi kiteb u stampa l-uniku dizzjunarju Malti, jinsab f'qagħda ta' ġuħ kontinwu u għera, u bla ebda mezz li bih jissolleva ruħu mill-qagħda kritika ta' miżerja hekk kbira. Ta' l-Eċċellenza tiegħek Reverendissima, il-qaddej umli u devot, Michelantonio Vassalli. Minn dokumenti oħra li jinsabu fil-Mużew tal-Kattidral ta' l-Imdina li jissejħu Status Animarum u li huma l-kopji li l-Kappillani kienu jibagħtu lill-Isqof taċ-ċensimenti li jagħmlu fil-parroċċi tagħhom, kif ukoll mir-Reġistri Parrokkjali taż-Żwieġ tal- Parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ jirriżulta li din Marija Abela li ħalliet xi ħaġa lil Vassalli u li kienet ipprevediet x'seta' jiġri, kif fil-fatt ġara, kienet it-tifla ta' Saverja, oħt missieru Grabiel. Din Saverja kienet wisq akbar minn Mikiel Anton Vassalli għax iżżewġet meta huwa kellu biss ħames snin u bintha Marija kienet l-ewwel wild tagħha u għalhekk kważi daqsu fl-età jew aħjar ħames snin inqas minnu. Mill-arkivju Notarili jirriżulta li din Marija Abela baqgħet xebba u għamlet tliet testmenti fl-atti tan-Nutar Gużeppi Bonavita u fit-tlieta b'xi mod jew ieħor jissemma Vassalli. L-ewwel testmentŻ sar fid-19 ta' Frar 1797. F'dan it-testment hija ħalliet taħt xi kondizzjonijiet lill-aħwa Mikiel Anton u Saverju Vassallo: a) il-proprjetà ta' sehemha minn dar f'Ħaż-Żebbuġ fil-kontrada tal-pjazzetta. L-użufrott ta' dan is-sehem kellu jibqa' jitgawda mill-familjari l-oħra tagħha sakemm dawn jibqgħu ħajjin iżda wara jikkonsolida ruħu mal-proprjetà u hekk jgħaddi wkoll għall-aħwa Vassalli; b) l- użufrott ta' xi bċejjeċ mill-klawsura Za' Canfut u l-kamra ta' magħha. Interessanti li f'dan it-testment tissemma proprjetà li kellu Vassalli flimkien ma' Mro. Battista Abela, missier it-testatriċi u din tissemma bħala konfini ma' art li Marija Abela ħalliet lill-Knisja. Marija Abela biddlet it-testment tagħha' fil-25 ta' Marzu tas-sena ta' wara, jiġifieri meta Vassalli kien ġà arrestat, mitfugħ għal għomru l-ħabs u ħarab minnu. F'dan it-tieni testment tħassret id-donazzjoni tal-proprjetà tad-dar f'Ħaż-Żebbuġ u tħassar ukoll l-użufrott ta' l-għalqa mħollijin lil Mikiel Anton u Saver fit-testment ta' qabel. Iżda Saver biss (Mikiel Anton tħalla barra) kellu jibqa' jgawdi f'ħajtu ħlas ta' żewġ skudi fix-xahar mill-użufrott ta' l-għalqa fil-kontrada Ta' Ħabel Gharniek għall- manteniment tiegħu. Tgħid din kuġintu Marija Abela kienet iddisgustata bis-sehem ta' Vassalli fil-ġrajja politika tiegħu7 Tgħid billi kien ħarab mill-ħabs qatgħet qalbha li jerġa' jiġi Malta Iżda tliet xhur wara, u preċiżament tlittax-il ġurnata wara l-jum tat-13 ta' Ġunju, 1798 li fih Napuljun semma lil Vassalli bħala wieħed mill-partiġġjani tal-gvern Franċiż u wieħed mill-vittmi tal-qilla ta' l-Ordni, Marija Abela reġgħet biddlet it-testment tagħha' u lil Mikiel Anton u ħuh ħallitilhom proprjetà li kienet it-terz ta' sehemha mill-għalqa Ta Sisien fil-kontrada Ta Harram. Hija wkoll ipprevediet il-possibilità, li fil-fatt seħħet minħabba d-dejn tal-ġenituri tiegħu, li din il-proprjetà tiġi konfiskata mill-Qorti u biex Vassalli ma jitlifx id-dħul tagħha, rabtet lil-legatarji l-oħra li f'każ ta' sekwestru, xorta jibqgħalhom l-obbligu li jħallsu tant kuljum lill-aħwa Vassalli għall-manteniment tagħhom. Dawn it-testmenti jistgħu jitfgħu xaqq żgħir ta' dawl fuq it-trobbija ta' Vassalli li fuqha ftit li xejn nafu. Din Marija Abela, li l-lejaltajiet tagħha kienu l-familjari, l-Ospizju ta' Ħaż-Żebbuġ u l-Knisja Parrokkjali, tgħid ħasset l-obbligu li tinkludi lill-aħwa subien Mikiel Anton u Saverju (waqt li ħalliet barra lil oħthom Marċella) għax wara l-mewt ta' missierhom u t-tieni żwieġ bikri ta' ommhom, ommha Saverja oħt missierhom kienet ħadet ħsiebhom hi u hekk it-testatriċi trabbiet magħhom'7 Mikiel Anton Vassalli fir-riskors tiegħu lill-Isqof jilmenta mis-sehem miżeru li din kienet ħallietlu. U x'sar mir-rikors ta' Vassalli Kulma nafu sa issa hu dak li hemm miżjud mill- Isqof, skond il-proċedura komuni, jiġifieri li għandhom jinstemgħu l-partijiet. Tgħid mill-istorja tal-legati piji mħollija minn Marija Abela lill-Ospizju u l-Parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ, nistgħu nkunu nafu jekk saritx ġustizzja ma' Vassalli jew le7 U x'kienu r-relazzjonijiet ta' Vassalli mat-tieni raġel t'ommu7 Skond Ninu Cremona, kif jirriżulta minn xi kuntratti, dan kien raġel tar-raba'. Bis-saħħa tat- tiftix fl-arkivju Notarili tfaċċali dokument ieħor$ fuq Vassalli u dan hu xiri minn Vassalli ta' żewġ għoġiela, waħda bajda u l-oħra ħamra, mingħand Gejtu Mifsud minn Ħaż-Żebbuġ. Tgħid fi żmien il-Franċiżi Vassalli kien qed jaqla' l-għajxien tiegħu huwa wkoll mir-raba' u n-negozju ta' l-annimali7 U tgħid dan Gejtu Mifsud hu l- istess tieni raġel ta' ommu' L-ittra ta' Vassalli Mużew tal-Katidral ta' l-Imdina, Arkivju tal-Kurja Episkopali, Atti Oriġinali. It-Testment ta' Maria Abela ta' l-1797 Atti tan-nutar Ġużeppe Bonavita, 9 ta' Frar 1797: donatio causa mortis pro Maria Abela. (Testment ta' Maria Abela). It-Testment ta' l-1798 Atti tan-Nutar Ġużeppi Bonavita, 25 ta' Marzu 1798: testment ta' Battista u Marija Abela. It-Tielet Testment ta' Maria Abela wkoll fl-1798 Atti tan-nutar Ġużeppi Bonavita, 26 ta' Ġunju 1978: it-testment ta' Marija Abela. SAl-Kuntratt li jsemmi x-xiri ta' l-għoġiela Atti tan-Nutar Ġużeppi Bonavita, 1 ta' Settembru 1798. Bejgħ favur Mikiel Anton Vassalli mingħand Gejtanu Mifsud.