'Leħen Is-Sewwa' — Is-Sibt, 6 ta' Settembru, 1975. IL-KRIPTA TAL-GRAMMASTRI Qatt inżiltu tarawħa l-Kripta tal-Gram mastri iil-Kuisja Konkatedrali ta' San Gwann il-barranin, meta jiġu Malta, jitolbu: biex j'ftħuhieihom ħalli jinżlu fiha, u frattant ħat- na Maltin ma jitħajrux jarawha fil-jiem li tkun miftuħa' ' ' Tinżel fiha permezz ta' taraġ mill-Kappella ta' Provenza, (dik mal-ġenb xellugi tal-Kor): Il-Kripta, li għandha għamla meċjevali, hija mat-42 pied twila u mat-12 il-pied wiesgħa. Is-saqaf tagħha, li jeħbat sewwa sew taħt i'-Kor, tpitter mill-artist talan Nicolo Nasoni. Fih tliet xeni skritturistiċi — il-ħolqien. u l-waqgħa ta' Adam u Eva u l-qawmien tal- bnedmin għal-Gudizzju u tliet kwadri simboliċi dekorattiva, Max-xellug. meta tinżel, tara artal talġebel u fuqu jidher grupp artistiku tal- Kroċifiss;oni Kristu Msallab, il-Madonna, . San Gwann u'l-Madalena, b'an- ġlu ma kull naħa f'att ta' adorazzjoni. Dawn tnaq- qxu fl-injam minn skultur tas-seklu sittax. Il-Kripta tissejjaħ għalhekk il-Kap- pella tal-Kurċifiss. Kit jidher minn lapida f'ras it-taraġ, fl-1579, Papa Gregorju XIII ddikjara dak l-artal privileġġjat u kull Min iqaddes fuqu kien jir- baħ; l-indulġenza plenarja applikabbli għar-ruħ li jqad- fes għaliha. Madwar il-ħitan u fl-art tal-Kripta hemm l-oqbra ta' 12-ilGrammastru: Gram- mastri oħra huma midfu- fil-Knis- nin: f'monumenti F'erba arkati. mdaħħlin ġol-ħajt ..maraw .. il-monu- menti ta' L'Isle-Adam…La Valette, La Cassiere : u Verdalle. IL-GWERRIER KBIR TA'- KRISTU Il-monument ta' Fra Philippe Viliers de L'Isle- Adam (1522-34) qiegħed sewwa sew quddiem. it-tar- aġ. Dak il-Grammastru kien il-Mexxej tal-Kavallieri f'Rodi meta. fl-1522, it- Torok attakkaw dik. il- Gżira. Wara difiża qawwija u qalbiena kellhom iħallu- ħa. L-Ordni telaq minn hemm bl-unuri militari. Wara 8 snin, l-Imperatur Karlu V tahom Malta biex jgħammru fiha. L'Isle Adam saħħaħ il- Forti Sant'Anġlu fejn waq- qaf il-Palazz tiegħu. Barra minn gwerrier kbir ta' Kristu' (kif sefjaħlu Papa Adrijanu VI) huwa kien amministratur kapaċi ħal- na. Fost il-ħwejjeġ l-oħra ħareġ Kodiċi ta' liġijiet. In- difen fil-kappella ta' Sant' Anna fil-Kastell imsemmi, mnejn, wara. nġieb f'din il- Kripta ta' San Gwann. Il- qabar tiegħu tal-ġebel, mis- trieħ fuq id-dahar tal-leo- pardi, imżejjen bl-arma tal-Granmastru, huwa mgħ- otti b'għatu ta' rħam ab- jad. Fiħ minquxa figura għiħa tiegħu rieqed: xogħol b'iskrizzjonijiet imdawrin - b'pittura maħdum mill-iskultur tal- fil-Belt, imse'jaħ 'ilbagno. jan Antonello Cagini dsgi schiavi'. : (1535). Fl-isfond hemm is- — Il-qabar tal-ġebel, miż- krizzjoni mdawra b'armi mum fuq 4 Ipup a. bl-arma tal-gwerra. tiegħu fin-no's, jnsab im- Mal-lemin ta' dak il-qabar għotti b'għatu ta' rħam, hemm il-monument ta' Jean fuqu minquxa. l-figura tal- de la Valette (1557-68), sul- dat qalbieni franċiż, li lkoll nafu bil-ħila tiegħu bħala Mexxej fl-Assedju tal-1565. Ir-rebħa tiegħu fuq it-Torok kisbitlu l-ġieħ tal-Ewropa, ix-xabla tal-unur minn Fil- ippu II, Re ta' Spanja. u l-offerta tal-kappell ta' Kar- dinal mill-Papa, li hu umil- ment irrifjuta. Għall-ewwel kien midfun fil-Knisja tal-Vitorja, l-ew- wel knisja tal-Belt, imbagħ- ad ittieħed San Gwann u tqiegħed f'sarkofagu tal-ġe- bel imże/jen bl-arma tiegħu. Fl-1611 il-qabar ġie mgħotti b'għatu. dal-bronz li fih minquxa f'altoriljiev il-figu- ra. tiegħu. mejjet. Mal-fond tal-arkata hemm skrizzjoni miktuba… : mis-Seġretarju tiegħu, Sir Olivier Star- kev… U 'GRAMMASTRU KARDINAL Fit-tielet arkata, li qegħ- da fil-post l-aktar nobbli (quddiem l-artal tal-Kripta u sewwa sew taħt l-artal maġġur tal-Knisja) hemm il-qabar tal-Grammastru Jean Levesque de la Cas- siere (1572-8): minn Al- vernja. Dan ħadem biex tis- sokta titgħammar l-Belt Valletta b'bereġ, knejjes u djar u bl-Isptar tal Ordni. A spejjes tiegħu huwa bena l-Knisja Konventwali tal-Ordni iddedikata lill- Patrun tal-Kavallieri ' San Gwann Battista. Il-qabar tiegħu tal-ġebla Maltija, miżmum fuq 4 ljuni bl-ar- ma- tiegħu quddiem, hu mgħotti b'għatu lixx ta' rħam u skrizzjoni fuqu li tfaħħar il-ħidma tiegħu bħala gwerrier u, mexxej. Ir-raba' arkata tilqa' l- ġabar tal-Grammastru Hughes de Loubenx Vetdal- le (1586-95) minn Provenza. T'akkruna f'dan lissm i'- forti'ikazzjonijiet ta'-Kot- tonera, il-Forti f'Għawdex u l-Palazz tal-Buskett. ' bena wkoll jl-ħabs tal-ilsiera 'Grammastru liebes ta' Kar- dinal — bil-kappa u mitra u bix-xabla ħdejh. Mal-ħajt hemm skrizzjoni bejn żewġ anġli. Fl-erba' rkejjen, iżda mhux taħt arkati hemm 4 monumenti oħra: tnejn mal- ġnub tal-artali u tnejn oħra quddiemhom. Man-naħa ta'- Vanġelu tal-artal hemm il- qabar tal-Grammestru Piet- ro del Monte (1568-72) Tal- jan, li taħtu tela' l-ewwel bini tal-Belt Valletta, Hu kien l, fl-1571, ġarr il-Kun- vent ta'-Ordnj mi'l-Birgu, fejn kienu stabbilew ruħ- hom… għall-ewwel il-Kaval- lieri, .għa'l-Belt il-Gdida. Wara-mewtu ġie midfun fil- Knisja. tal-Vitorja… bħal. La Vallette u wara, bħalu, . in- ħabba Bieb ġarr f'San.Gwann u ndifen f'qabar sempliċi ta' rħam b'iskrizzjoni żgħira u ras ta' mewt. Fin-naħa tal-Ep stola jin- sab midiun ' il-Grammastru Aragonż Martin Garzes (1595-1601). Il-monument tiegħu, ta' rħam ikkulurit, fih urna sabiħa bil-bust ta'- Grammastru fuqha bejn żewġ armi. Il-Grammastru Garzes huwa magħruf għaż- żm'en ta' paċi li hu rnex- xielu jġib fost il-membri tal-Ordni, Huwa bena t- Torri ta' San Martin ġewwa Għawdex, li lium m'għadux aktar. Quddiem l-artal, mal-ġenb xellugi tal-monument ta' La Cassiere, hemm dak tal- Grammastra Alof de Wig- nacourt (160l-22) Franċż, imsemmi; għallFortijiet ta' Marsaxlokk, ta' San. Tumas u ta' San Luċjanu f'Malta u ta' Marsa forn f'Għawdex… Imma l-aktar li hu msem- mi għall-akkwedott li kien wassal l-iima mill-Imdina għall-Belt il-Gdida u min- fi Fleur-de- Lvs (li llum m'għadux ak- tar) u d-għajn fil-Furjana li jfakkru f'dik il-ġrajja. il-monument tiegħu: jik- konsisti i'bust tal-bronż ġo nċċa ta' rham b-arma tie- għa fuqha — kollox fuq bażi ta' rħam mże'a b'ar- Ma u skrizzjoni tal-bronż. Man-naħa l-oħra hemm il- monument ta' Fra Luiz Mendez de Vasconcellos (1622-23) Aragoniż, li qabel Ma laħaq Grammastru sewa ferm lill-Ordni għal żmien twit. Kellu maġistratura qasra. Il-monument tiegħu jikkonsisti f'bust ta' rħam ġo niċċa bejn żewġ anġli, fuqhom l-arma tiegħu fuq pedistallata ta' rħam. GRAMMASTRI LI NGIEBU MILL-BIRGU Taħt l-art hemm l-ogbhra ta' 3 Grammastri li kienu midfunin il-Birgu, għax il- Beit ma kienetx għadha nbniet. Dawn inġiebu minn hemm watfa l-bini ta' San Gwann. u tgħattew bi 3 lapidi ta' rħam b'iskrizzjoni fuq kull waħda minnhom. Il-Grammastri midfunin taħthom huma: Il-Grammastru Pierino del Ponte (1534-35) Taljan, bniedem umli li kontra qa- bu aċċetta li jsr Grammas- ĦU, (Ikompli fill paġna 11) 'Leħen Is-Sewwa' : IL-GIMGHA, 12 ta' Settembru. —. Ferja — Quddiesa mill-Missal paġ. 3, 1-10; salm 23, 1-6; Evanġ. minn Mt. (Lez. paġ. 279) — talba tal-fidili — prefaz- ju komun. : Alla jagħżel l-isqfijiet, il-qassisin u d-djakni, Wara li jagħarbilhom sewwa, għaliex isejħilhom biex jieħdu ħsieb il-merħla tiegħu u jħarsuha minn kull tagħlim qarrieqi tal-profeti foloz. IS-SIBT, 13 ta'Settembru — SAN GWANN 'GRIZOSTMU — Quddiesa millMissal paġ. Evanġ. minn Mt. 8, l-4 (Lez. paġ. 281) — talba tal-fidili — prefazju komun). Infaħħru lil Alla llum għaliex rajna l-kobor tat-tjieba tiegħu meta deher fostna, liebes il-mi- — żerja tan-natura tagħna l-bnedmin, Ibnu l-għażiż Sidna Gesu Kristu. — Is-Sibt, 6 ta' Settembru, 1975. iIl-Kripta tal-Grammastri (Jaqbad mill-paġna 3) , Il-Grammastru Juaa a' Homedes :(1536-53) —Ara- (goniż; H ppubblika Kodiċi ta'. liġijiet dwar dazji u tax- xi.lt bena l-Forti San Mikiel biex jiddefendi xextaj a tal- Isia, 1; ma kienetx għadha mibnija. Claude: de ta-Sengle (1555-57), Franċiż, il-fundatur tal-Is'a, li għalih issemmiet Senglea, La Sen- gie.ssokta jsaħħaħ ix-xtut tal-Port il-Kbir :u1 żied il- flotta tal-Ordni. Kripta mingħajr ebda lapidi, tiżjin jew skrizzjoni jinstab il- Grammastru Franġisku Ximenes (1773-15) Kastil- jan, li ma tantx kien magħ- ġub mill-Maltin u fi żmienu saret ir-rewwixta, hekk im- sejħa, tal-Qassisin. It-turisti Ingliżi, 5. jiġu hawn Malta u jinżu fil- Kripta ta' San Gwann, kol- Iha .għandhom: mistoqsija lesta għal min ikun qed idawwarhom: 'Fejn hu.mid- fun Oiiver Starkev1' Oliver Starkev kien Kavallier Mg- liż u, kif ġa għidna, kien is- FIl- 8:30: a.m. quddiesa mill- Kappillan ta' San Pawl il- Baħar, Patri Samwel Chet- . Fis-7.00 —p:m. Għasar Kantat u Konċelebrazzjoni Solenni. mill-Provinċjal Patri Ewsebju Darmanin, O:F.M. Kapp. 'fiimkien mal-komuni- ta' tax-Xemxija. Wara Innu, Antifona u Celebrazzjoni Ewkaristi. ka, Il-mużika u l-kant ikun immexxi. mill-Kor tal-Knisja ta' Sant'Antnin, Għajn Dwieli, Raħa; Gdid, taħt id- direzzjoni tas-Surmast Joseph Ellul, 'Mattija : tal-Ordni: Segretarju tal-Grammastru La Valette u kiteb. l-iskrizz- zjoni .ta' fuq qabru. -Meta miet fl-1588 bi privileġġ 'kbir Starkev. ġie midfun fil- ħdejn l-aħħar tlieta li. sem- Irħama, ċkejkna turi. ' l-qabar tiegħu, F'dawn il-ġranet għand- . l-okkażjoni: li- tinżlu taraw il-Kripta li tkellimna — fuqha, għax ilium; is-Sibt, . wara l-Quddiesa għal dawk li mietu fl-Assedju -l-Kbir tal-1565, Mons. Arċisqof, akkumpanjat : mill-Kapitlu tiegħu u mill-Assoċjazzjoni Gerosol- mitan, jinżel hemmhekk ħa jbierek il-qabar ta' La : Valette u jagħmel talba fuq- hu, u jitqegħdu xi kuruni fuq. il-qabar 'b'sinjal . ta' ġieħ u qima lill-kondut- . tur kbir-ta' Malta u l-fun- datur tal-Belt. Kapitali tagħ- na. : li Nisranija u l-formazzjoni għall- Apostolat, u li ser jinfirex, fuq perijodu ta' tliet snin. Dwar it-tieni għan tal-Programm, id-Diret- torju Generali tal-A.K.M. waqqaf Kummissjoni Centrali permanenti, magħmula minn: ekkleżjasti- ċi u lajċi, biex torganizza taħditiet, forums u. laq- għat ta' tagħlim għall-poplu fuq prinċ mentali tad-Duttrina Kattolika, fuq bażi djoċesa- na, distrettwali u parrokkjali. L-organizazzjoni tek- mika fil-post tkun f'idejn iċ-ċirkoli parrokkjali f'koordinament sħiħ mal-Kummissjoni Centrali. Bħala motto għall-Programm ġew magħżula l-kel- miet: 'NISSAĦĦU FIT-TAGHLIM'. MARIJA ELLUL u ULIEDHA joffru l-ispejjeż ta'. din il-paġna biex il-ġid. spiritwali li jinkiseb mill-qari tagħha jkun ta' suffraġju. għar-ruħ għażiża ta' żewġha u missier: hom rispettivament, LAWRENCE ELLUL. li miet fis-27 ta' Mulej, agħih il-mistrieħ ta' dejjem.