Novella Psikoloġika ta' M. Mizzi IK il-ħabta Ninu kien biċ-ċiera ma' kullħadd u kollox kien Id-dar kulljum bix-xenati, il-ħbieb jiskartawh, u xogħol ftit li xejn kien jagħmel. U dan kollu għax ħabb tifla li ma kenitx.tħobbu, : Imma kien għadu żgħir, u kif kien igħid żijuh biż-żmien jiġi. . Wara l-mewt ta' missieru, Ninu kien ir-raġel tad-dar u ommu ma kenitx trid iġġerragħha dik li binha għad iħalliha u jmur ma' ħaddieħor. Meta kien ikun imfantas jew imwebbel b'xi ħaġa, ommu qalbha kienet tagħmel tikk għax tibża' li s-siegħa tal-firda waslet. Xi drabi Ninu kien ifettillu jirranġa d-dar u kien iqallbilha kollox ta' taħt fuq biex ipoġġi kollox sew u kif imiss. Xi drabi kien jipprova jsajjar biex jara jagħmilx xi ħaġa aħjar minn dak li kienet tlestilu ommu. U kien joħlom qatigħ fuq id-dar li għad igħix fiha mal-maħbuba. Ommu erħilha tizzikkjah fuq bżulitu u tgħaqqixlu f'din u fl-oħra, imma qalbha kienet tkun muġugħa. Imbagħad f'daqqa waħda. bħalkieku ftakret dak il-ħin kienet tgħidlu, ''Tsa, Nin, jaħasra, hemm dawk il-fniek qegħdin imutu għal nitfa lublieba, għax ma tmurx tlaqqat mimli id. Iġri, u dak ix-xogħol ħallih għalija u għal oħtok. Isa… u dawk l-imxietel qegħdin jinxfu għal qatra ilma, u hemm id-dwieli kif imtlew bil-ħurtan l Meta kien ħaj missierek qatt ma kienet tidher ħaxixa ħażina, il-għalqa kien iżommha bħal qasrija, Isa, għandek marqad ħmar, messek għamiltha xammiema.'' U erħilha tgorr, taqla' u tibki l-qadim, u tmaqdar il-ġdid. U Ninu, bejn għax id-djar kien iżjed jaf joħlomhom milli jindirizzahom, u bejn għax imxabba' mit-tgergir ta' ommu kien jitlaq jiġri 'l barra lejn il-għalqa. Kien żmien il-ħsad u mad-dwar kienu jidhru l-bdiewa jaħsdu, jidirsu u jderru, kullħadd jagħnet u jistinka, kullħadd jaħdem daqs kelb. Mid-dlam sad-dlam, taħt ix-xemx tisreġ, fuq it-trab jikwi, għaraq u tbatija, xogħol bla nifs. Ninu saqqa l-imxietel u qabad l-imgħażqa biex taparsi jagħti erba' daqqiet issa li x-xemx bdiet tmajna. (Bejn daqqa u oħra jarfa' rasu, jaħseb u joħlom. Il-għalqa tal-ġirien kienet tħaddar bis-saqwi, l-ulied jistinkaw u jsaqqu, il-missier iċekċek bl-im- għażqa. U ħallih joħlom… — Ta' min iħaffer l-ispejjer u jarma mitħna tar-riħ. Ilma għaddej minn taħt hemm bil-kotra, u fejn hemm l-ilma hemm kollox. — Poġġa l-imgħażqa u ħares dwaru n-naħa l-oħra, Bidwi jaħsad, daqqa wara oħra, ħodon wara ieħor, għamra wara oħra, jiekol jiekol 'il ġewwa ġol-mewġ taż-żargħa u mad-daqqa ż-żbul imil u jitgezzez, żbul mimli, tiben oħxon, il-barka t'Alla… jiekol 'il ġewwa 'l ġewwa mingħajr hedu, mingħajr għeja, u ż-żbul imil. — X'dirgħajn, x'qawwal — Ninu ta daqqtejn oħra, serraħ l-imgħażqa u reġa' rafa' rasu. Fil bogħod raġel jagħżaq, daqqa wara oħra, minn fil-għodu sa fil- għaxija, sena wara oħra. — X'dirgħajn- — Imbagħad ħares lejn xogħlu. GErba' inixtliet bil-għatx u mikulin bid-dud, u l-għażiq tiegħu tħarbix u kollu mballat, — ix-xogħol ta' l-imgħażga xogħol tal-għaraq u ta' l-istink, jum wara jum, ħaġa wara oħra, bla mistrieħ, bla waqfien, is-sena kollha. Is:saħta ta' Adam, Xi dwejjaql — U f'daqqa waħda minn għajjur għax-xogħol iħares lejn min hu aħjar minnu biex jagħmel bħalu, telgħulu l-buli u beda jara kollox bil-maqlub. : — Hemm dak fuq l-andar idawwar il-ħmar, ħmar bħalu, jaħdem kemm jaħdem għaks u tbatija jara, tgawdija qatt, l-iktar l-iktar xi ikla kbira mħanżra u xi flixkun inbid taż-żebgħa, U dawk in-nisa jlaqqtu ż-żbul (li ftit qabel kien jistħajjilhom Rut u sħabha) jitwieldu biex ibatu u jġibu 'l min ibati. — Xogħol bla hedu, għaraq u ntiena, is-saħta ta' Adam, għollieq u xewk… La mużika, la imħabba jew mħabba goffa, if, jaqq. — Ninu miskin kien għadu żgħir u kien beda jara kbir, imma kif qal zijuh, biż-żmien jiġi. — Dawk il-bdiewa maħruqin, jintnu bil-għaraq, u dawk in-nisa smien u b'uċuh imfaqqgħa fl-imħabba x'jifhmu7 — Ninu kien jifhem, ħafnal — Dawk il-għajnejn li jinfduk ġo qalbek, ileħħu f'moħħu u jaħarbu, ma jistax jiftakar lewnhom… Xagħra ġagħdi… U dak wiċċha… Sabiħal — U ħallih jiftakar jekk ħuġbejha humiex muxgħarin jew irqaq, imneħirha hux żgħir jew mislut, għajnejha humiex żgħar u fil-ħofra jew kbar. Ninu kien jifhem fl-imħabba l Imma, ħej, iżjed kien jaf joħlom u jfantas milli jagħmel. Kien jagħti kelma soda li l-ewwel li jaraha jkellimha, u jaħseb kif għandu jibda u kif ikompli, u mbagħad x'ħin jaraha kienet tonqsu l-ħila u xħin kellu bżonnha, kienet tonqsu l-kelma, Tgħid kienet tħobbu/ Ħabib kien qallu, ''It-tfajliet bħad-dubbien, taqbad kemm trid. 'Ħallik mill-imħabba, Nin, agħmel kif ingħidlek jien, u t-tfajliet minflok li tiġri warajhom int huma jfittxuk, tibża' xejn.' Ċensu kien fuq tiegħu u Ninu kien iħossu xejn ħdejn Ċensu. Kemm kienu jagħmlu għalih it-tfajlietl Imma Ninu biex ma jmutx bil-għira u biex ma jgħidx li hu kien għal kollox bla ħila kien jarġa' — u jgħid li dik mhix imħabba ta' Ċensu. — Imħabba għandha tkun darba, l-ewwel u l-aħħar, it-tfajla magħżula sa minn dejjem… — Ninu kien jaf, Ninu kien jifhem fl-imħabba… Ta erba' daqqiet oħra, u rafa' rasu, u waqaf mill-ħsieb. Ix- xogħol għadu sejjer. Fil-għalqa l-oħra ż-żbul imil u jitgezzez. Ix-xemx kienet nieżla, u l-bliebel għall-aħħar darba kienu jinstemgħu jsaffru mill-għoli. Fil-bogħod andar qed jidderra għaż-żiffa li nqalgħet, u iżjed 'l hinn iċ-ċempil tal-mogħoż qegħ- din jinġabru. Dik il-lejla l-ikel ma għoġbux, u ommu li kienet imxabbgħa mill-praspar tiegħu bagħtitu jsaqqi l-ħass u qaltlu jfittex aħjar band'oħra. Biex tagħqad, ra l-maħbuba ma' ħaddieħor. Ried l-art tibilgħu. Fittex 'il Ċensu, sabu għand Ġanni tal-ħanut, ħallaslu x'jixrob u dan qagħad igħidlu kif għandu jmur man- nisa u qallu minn kollox u qajmu xewk-xewk, Ommu tistennieh, tishar u tistenna, hi u Gerit, iqattgħu ż-żmien jitħaddtu fuq Ninu, — ''Ma, dak Ninu ma nafx x'fatta hu, dejjem aljenat, għajnejh anqas taf ilfejn iħarsu, laħmu artab ċarruta, spallejh immejlin, sidru dejjaq. baqa' baqta. wisq. L-ikel ma jtuqux, rasu mimlija bil-ħmerijiet. Issa tah għall-vjolin, mhux ħlief iżanqar l-istess daqqa. Aħjar Alla jtina s-sabar : ''Dak minn dejjem hekk kien. Meta kien żgħir, missierek, Alla jaħfirlu, kien. jieħdu l-għalqa, ipoġġih fuq xkora u lanqas kien jiċċaqlaqlu. 'Marjann', kien igħidli, 'dak ma nafx x'tifel hu, iħares b'dawk il-par għajnejn, iħares iħares u lanqas jitħajjar jiċ- ċaqlaq'. U meta kien żgħir marad ħafna wkoll, ' ''Imma, issa twebbel b'xi ħaġa, Hemm tfajla fin-nofs, 'kk ikolli ngħid. Mur ara x'jaf fuq in-nisa dak il-kaċiċlu l' fGħadu bla ħiena.'' U hekk għadda l-ħin tal-mistennija, Gerit, ma għandniex xi ngħidu, ma kenitx tifhem fl-imħab- ba. Kellha wiċċ ' sabiħ u aħmar, sider mimli, ġenbejħa mħażżmin bis-saħħa. Taf tbus, bħall-oħrajn għad ikollha. min iġebbed fi djul- ha. (X'tifhem fl-imħabba 7) Darba kienet seftura l-Belt ma' sinjur xiħ għażeb, bil-baffi. Kien twajjeb u lil Gerit kien iħobbha daqs dawl għajnejh. Mela darba għajtilha n beda jkellimha kliem… Ħasbitu qed jiżmaga. Kien sa jgħannaqha u jbusha, iżda Gerit tagħtu daqqa ta' ħarta fuq geddumu u bagħtitu jixxejjer. (Gerit x'kienet tifhem fl-im- ħabba 9) Wara dil-praspura marret ir-raħal u ma żeditx daħlet set- tura. Kienet tgħarrset ma' Nikol tal-Forn u k'Alla jrid, meta Nikol jieħu l-forn f'idejh, jiżżewġu. Imħabba l…… CJa mħabba mlieli qalbi, għax mingħajrek jiena mmut.'' Filgħaxija Ninu kellu jmur jagħti daqqa t'id liz-ziju Toni fuq il-qiegħa, Iz-ziju rah m'għandux wisq qalb ta' xogħol.—''Aħdem, ej, tibżax għal ġismek, għax il-ġisem k'ma jittiekelx bix-xogħol jittiekel bil-għażż u biż-żina. U kun raġel u tajjar il-għanqbut minn moħħok, u tistudjax wisq għax għandek ċirku ikħal madwar għajnejk.' U tah daqqa ta' sieq ftit l-isfel minn dahru u meddu fuq il-qiegħa u issara miegħu u miegħku u taptaplu.—''Kun raġel u tħarrek, ja għażżien.'' U faqqagħlu fuq wiċċu u fuq sidru sa ma Ninu beda jaqla' jdejh u jwieġeb ponn b'ponn, daqqa b'daqqa. Iz-ziju kien iħobbu lil Ninu, kien iħobbu bħalma ljun iħobb lill-ġriewa tiegħu. ''Isma' minni u ħallik miż-żwieġ. Għadek biex tiżżewweġ. Isma' minni u aħdem ħalli tagħqad u aqla' dirgħajk ħalli sidrek jitwassa' għax għadek ilma. U ħallik min-nisa għal issa. U kun raġel u dirgħajk erfagħhom għax-xogħol mhux għal-logħob; ej, aqla' ħalli sal-lejla nderru. '' Iz-ziju Toni (għad li ma kien jifhem xejn li xejn fl-imħabba) kliemu kien jaqta', u Ninu ħassu jistħi quddiemu. VAra, Nin, ħallik mill- ħmerijiet, Aħdem u kun raġel, Issa għandi sitt gidien u erbat iħrief ħudhom u ħu l-poni u ħallas meta tista'. Aħdem u taqtax jiesek, iekk ma tiflaħx tagħżaq ejja ħu l-bagħal u aħrat bih u ħallik mill-ħmerijiet'' Wara x-xogħol iz-ziju Toni kien jaf igawdi wkoll. Kien għa- żeb, kien dara jagħmel kollox hu. isajjar u jaħsel, u kien igħad- diha tajjeb mingħajr mara. Dik il-lejla qatel fenek u ġieb qatra nbid taqsmek. L-għada, il-Ħadd, marru l-baħar jistagħdu u jgħu- mu, u Ninu ħassu jistaħja u jiġi f'tiegħu. Ninu kellu jmidd għonqu għax-xogħol bil-fors. L-għalqa. ħaratha, u għamlet fuq li għamlet, il-mogħoż tgħammru u ferr- għu u n-nagħaġ ukoll, u d-dar inntliet bil-kotra, u ġismu ssaħħaħ u moħħu ssaffa u naqas it-tgergir mid-dar u l-għawġ minn qalbu. Kien jiekol tajjeb u bl-aprit u wara x-xogħol kien jithenna jqatta' ż-żmien fuq xi ktieb jew idoqq fuq il-vjolin li kien xtara, u li tgħallem idoqq tajjeb, xi bċejjeċ minn Verdi u Mascagni, u minn Mozart u Beethoven ukoll. Meta ġie biex jiżżewweġ, snin wara, ħa waħda sabiħa li kien jikaqa' magħha tirgħa n-nagħaġ. Kienet ta' ftit kliem u tax- xogħol, ħamra u sabiħa. Iżżewġu għall-ħabta ta' l-andrijiet, żmien il-frott, u tbewwsu u tgħannqu taħt il-qamar ta' Ġunju bħal Boż u Rut, u l-ewwel frott, tewmin tifla u tifel, waslu mal-għasafar ta' Marzu, mal- ward u maż-żahar, ' IL-WAQT Sunett ta' E. Acrus Għal xi nies tista' f'kemm hi twila ħajthom Qatt ma ddoqq it-trumbetta li ssiħilhom Mill-ħwejjeġ ta' kuljum għalbiex għemilhom Ikun għal darba ikbar minn ċkunithom. Iżda jekk tiġi għalik is-sejħa kbira Minn dik in-naħa fejm ic-xorti tridek, Tħoss li tassew missejt is-sema b'idek, Jekk tagħraf twieġeb b'ħila li mhix fqira. Bħal m'hu għan-nies, hu wkoll għal art twelidhom, Li sekli tista' ddum fid-dlam mistura, Biex f'daqqa tfeġġ fid-dwal l-iżjed qawwija: Ma niebax ngħid kemm iddum ħajja fija, Kif Malta, arti, sfat bil-ġieħ sinjura, Xħin żewġ għedewwa kbar hi żgħira għelbithom.