In-Nies ta' Sammat, il-Munxar u l-Għajn il-Kbira fl-1667 N.B. L-ewwel parti ta' dan l-artiklu dehret fil-ħarġa tas-sena l-oħra 2006. Il-Munxar hu dak l-ilsien blat, li min-naħa tan-nofsinhar iħares fuq il-Wied ta' l-Għawdxija u min-naħa tat- Tramuntana għal fuq il-Wied tax-Xlendi, fil-mappa mniżżel il-Wied tas-Saqwi. Minn fuq dan l-ilsien tgħaddi sewwa sew it-Triq tal-Munxar, li minn Triq Santa Dminka tibqa' sejra għat-Triq tax-Xlendi, wara li tieħu manikata kera qabel tinżel fejn jgħidulu bejn is-Sqawi. Sa qabel il-gwerra t-triq li mill-Munxar tieħu għal ta' Sannat sa ma taqbad ma' Strada Rjali, kienu wkoll jafuha bħala t-Triq tal-Munxar. Ma għandniex xi ngħidu kienu semmewha hekk in-nies ta' Sannat. Fis-sena 1667, meta sar iċ-ċensiment, it-tmienja u ħamsin ruħ imniżżla l-Munxar barra forsi l-familja ta' tmienja tal-kastellan tat-torri tax-Xlendi, li setgħet kienet toqgħod it-torri, aktarx kienu joqogħdu fit-triq tal-Munxar u fit-Triq ta' Ras il-Bajjada, li biċċa minnha Ilum semmewha Triq San Pawl. Dan joħroġ mill- ħafna sqaqien li kien hemm fihom għax dawn huma sinjal ta' qedem. Mit-tlittax-il kap ta' familja li kien hemm il-Munxar, ħadd minnhom ma kien massar, jiġifieri kien jaħrat ir- raba' bil-gniedes u jħallas il-fermizzi jew dieċmi bit-tgħam u l-qoton lill-kappillan. Tneħħi lill-kastellan tat-torri tax-Xlendi, il-bqija kienu jew povri jew bla raġel. Ix-Xlendi qabel ġew il-kavallieri fl-1530, kif wkoll għal xi żmien wara kienu jafuh Marsaxlendi, bħalma lil Mġarr ix-Xini kienu jafuh Marsaxini. Kemm Xlendi u kemm xini kienu ismijiet ta' bastimenti ta' dari. Il- kelma Xlendi s-Saraċini kienu ħaduha minngħand ir-Rum, il-Griegi Biżantini. Ix-xlendi kien bastiment kbir ċatt għall-ġarr tal-merkanzija u tagħbijiet oħra fi żmien is-Saraċini (1049-ċ1250), in-nies li taw l-isem lil dan il-port. Fi żmien iċ-ċensiment ix-Xlendi kien hemm biss it-torri, li kienet bnietu fl-165 O, l-università t'Għawdex, jiġifieri l-gvern. Qabel nbena t-torri, ix-Xlendi kienet issir l-għassa jgħidulha ta' San Xmun, għall-knisja li kien hemm dik in-naħa tal-Kantra fuq ir-riħ tal-Blata l-Maqsuma fejn għad hemm salib fil-blat. Ix-Xatt tax-Xlendi kellu tagħmira ċagħak il-ġmiel tagħha. Il-mewġ tal-maltemp kien jinfirex fuq dis- sodda ċagħak u jmut u għalhekk ma kienx jagħmel ħsara lis-saqwi li kien hemm 'il ġewwa minnu bir-raxx. Das-saqwi li lum għab għal dejjem kien tal-Karmelitani ta' l-Imdina u kienet ħallitulhom Margerita d'Aragona, mara sinjura, qaribt ir-re ta' Sqallija, meta mietet fl-1418. Ta' min jgħid hawn li l-Wied tax-Xlendi kollu kien qasam tar-re ta' Sqallija jgħidulu ta' l-Għajn il-Kbira. Ir-rejjiet kienu jagħtu bċejjeċ minnu lil xi mara skomda li kienu jwarrbuha 'l hawn. Il-parti ta' fejn il- Lunzjata, ir-re Federiku III kien taha lil Xibilja d'Olivella li aħna nsibuha Sibilla d'Aragona, ħabibt ir-re qabel iżżewweġ. Il-parti t'isfel ħakmitha Donna Margerita li għalkemm kienet miżżewġa lill-ħakem Ġakbu Pellegrino dejjem żammet il-kunjom D'Aragona biex turi bint minn kienet. Aħna ma nafux sewwa kif kienet tiġi mir-re, imma billi r-re Federiku r-raba' miet fl-1377 u hi mietet l-Imdina fl-1418, setgħet kienet bintu. Fiċ-ċensiment it-torri tax-Xlendi kien meqjus mal-Munxar kif għadu sal-lum. B'xorti ħażina, billi l- kappillan tal-Matriċi ma jgħidilniex min kien sajjied, bħalma għamel il-kappillan ta' San Ġorġ ma nafux jekk xi nies minn ta' Sannat jew il-Munxar, kif ukoll l-Għajn il-Kbira, kenux sajjieda bħalma kulħadd jaf it- Triq ta' l-Għajn għamlet żmien il-manbar tas-sajjieda li kienu joħorġu mix-Xlendi. Hekk ukoll ta' Sannat kien hemm nies li kienu jixxabbtu bil-ħbula mas-sies biex jistadu. Il-kunjomijiet tal-Munxar u tax-Xlendi. It-tmienja u ħamsin ruħ li kien hemm il-Munxar u x-Xlendi, kienu mqassma fi tlittax-il każata li bejniethom kellhom tnax-il kunjom il-Munxar, u każata u kunjom ix-Xlendi. Attard biss kien hemm żewġ każati, għax għalkemm Micallef jidher darbtejn, wieħed minnhom kien ġuvnott u kien joqgħod l-Għajn il- Kbira. L-oħra, jiġifieri Camilleri (Cammilleri), Gatt (Gat), Mizzi, Tabone, Azzopardi (Azzopard), Gauci, Borg, Barberi, Spiteri, Agius (Hagius), Micallef (Michallef) u Incontri, li minnhom kien hemm każata għal kull kunjom, jixhdu li ma kienx ilhom hemm is-snin il-kbar. Fuq il-kunjomijiet se ngħid xi ħaġa fuq dawk li ma kenux jinsabu wkoll ta' Sannat, bħal Attard, Camilleri, Mizzi, Tabone u Gauci, biex ma ntennix. Il-kunjom Gatt daħal Għawdex minn Malta wara l-1551. Fl- 1564, tfaċċa Żebbuġi, Indri Gatt, jgħidulu Langru. Fl-1419 kien jinkiteb bl-Isqalli Gattu, jew Gatto u wara Gat, kif kien jingħad Malta. L-ewwel Borġ ukoll ġie minn Ħaż-Żebbuġ fl-1561 fejn insibuh imniżżel fir- reġistru tal-Matriċi. Imbagħad fl-1568 kien ġie ieħor mill-istess raħal jgħulu Nwajtar. Ix-Xagħra, in-naħa tar-Ramla għandna wkoll post jgħidulu ta' Nwajtar, li għaġeb ta' l-għeġubijiet fil-pjanta tal-gvern ħareġ Għajn Wajtar. Fl-1667 ix-Xagħra kellha wieħed Borġ joqgħod fl-inħawi tal-Pergla u Ilum dal-kunjom għadek issibu 'l hemm isfel ukoll. Dal- kunjom sa minn qabel l-1419 kien jinsab l-iktar Birkirkara kif għadu sal-lum. Barberi kien kunjom ta' qabel l-1551. Biss insibuh fost il-Lhud ta' l-Imdina fl-1425. Seta' jfisser wieħed minn Barberija, jiġifieri l-Magħreb billi l-Lhud kienu jħobbu jieħdu kunjomhom mill-pajjiżmnejn kienu jkunu ġejjin. Billi wieħed mill-Għawdxin li nsibu Malta fi żmien dan iċ-ċensiment kiteb kunjomu Barbier, setgħet kienet din it-tifsira tiegħu. Il-barbiera dari kienu kirurgi, għax kienu jinqalgħu bil-mus tal-leħja, u it-tobba tal-Medju Evu, Malta, kienu Lhud. Fir-reġistru tal-Matriċi reġa' deher fl-1566. Il-kunjom Spiteri barra l-Munxar insibuh ukoll l-Għajn il-Kbira. Tfaċċa fir-reġistru tal-Matriċi 1560. Nafu li l-ewwel nies b'dan il-kunjom kienu ġew min-Naxxar. Billi l-kunjom ħabta ta' l-1400 kien jinkiteb Spitali bl-Isqalli u Spital bil-Malti, m'hemmx dubju mnejn ġej, imma m'għandu x'jaqsam xejn mat-trabi mitluqa l-Furmarija, il-Belt, fi żmien il-Kavallieri. Ħabta ta' l-1400, Malta, lejn Birżebbuġa, kien hemm raħal jismu Ħal Spital li Ilum sar Ħas-Saptanl Il-kunjom Agius fi żmien iċ-ċensiment kien għadu jinkiteb Hagius, għax ġej minn Għaġuż, li bil-Għarbi tfisser mara xiħa kagħba u li bil-Malti ngħiduha għal raġel xih għakka, għax mara xiħa hi għaġuża bħall- proverbju: Għalhekk l-għaġuża ma tridx tmut għax aktar ma tikber aktar titgħallem. Agius ħabta ta' l-1400 kien jinkiteb fl-Isqalli Hajużu kien diġa' xtered mhux ħażin Malta. Għawdex tfaċċa fl-1561 fir-reġistru tal-Matriċi. Fl-1565 niltaqgħu ma' Ġanni Hajus, jgħidulu Galtir, isem Sqalli li jfisser Gwalterju, jew, kif smajtha Għawdex, Gwaltieru, li llum ngħidulu Walter, bl-Ingliż. Skond il-prof. Fiorini, Galtir kien kunjom għalih, imma wara xi żmien donnu weħel mal-kunjom Agius. Il-kunjom Micallef fi żmien iċ-ċensiment kien għadu jinkiteb Michallef, li juri biċ-ċar li qabel kien Miħallef fl-eħħe mill-gerżuma u kien ifisser mħallef, forsi mhux kif nafuh illum, imma wieħed li kien jaqta' kwistjonijiet bejn ir-raħlin u kienu jgħidulu mħallegf tal-beżqa kif ukoll imħallef tal-uqija. Ħabta ta' l-1400 meta kont issibu l-iktar Birkirkara kien jinkiteb Maħallef, jew bir-raħli Maħallif. Fi żmien iċ-ċensiment baqa' jżomm postu Birkirkara, imma tgħidx kemm. kien xtered bħal f'Ħal Qormi, Ħaż-Żebbuġ u l-ibliet ta' madwar il-port. Għawdex, l-ewwel żwieġ fir-reġistru tal-Matriċi deher fl-1560. Fl-1577, insibu lil Toni Platamun, jixxierek ma Minku Micallef u Mundu Camilleri biex irħielhom għal sena iktar minn mija u għoxrin ras bejn nagħaġ u mogħoż. Il-kunjom Incontri, tal-kastellan tat-torri tax-Xlendi jidher li kien ta' barrani li ġie jaħdem ma' l-Ordni minn Sqallija jew l-Italja. Fl-1686 skond il-prof Wettinger, ħadd Malta ma kellu dan il-kunjom. L-Ismijiet ta' wħud mill-Munxarin Fost l-ismijiet tar-rġiel l-iktar li laqatni kien Kulaċi Gatt. Dan għax il-Munxar hemm Triq li setgħet issemmiet għalih. Kulaċi hi taqsira ta' Nikolaċi. Isem ieħor li kont issibu wkoll l-Għajn il-Kbira kien Ambroġ bid-diminuttiv Brajġu. Niltaqgħu wkoll ma' Silvestru li kien jitqassar Vestru. Għalhekk ix- Xagħra għandna Triq Vestru. Valerju Gatt barra Kulaċi kellu żewġt ibniet b'isem li mhux tas-soltu wkoll, Masika u Klerja. Masika hi taqsira ta' Tumasika, filwaqt li Klerja aktarx hi taqsira ta' Pulkerja. Inżid li Veronika l-Għawdxin kienu jgħidulha Bronka, kelma li għadek tismagħha wara San Franġisk, ir-Rabat. ae tal-Munxar fl-1667 Pietru Camilleri (40), povru, Dminka (36), martu, Marija (20), Ġanni (19), Minku (16), Bronka (13) Sabbella(11) u Katerin (2), uliedhom. ż Valerju Gatt (52), povru, Madaliena (40), martu, Marija (20), Klerja (17), Kulaċi (9) u Anna(3), uliedhom. - Xandru Mizzi (50), povru, Ġierka (107) martu, u Nisju (15) binhom. 5 Vestru Tabone (29), povru, Katarin (26) martu, Salvu (5) Pietru (2) u Marija ta' sitt xhur, uliedhom. 6 Valenzja, mart Anġlu Azzopardi (42), povru, Nisju (Dijonisju) (15)u Dminka (7), uliedha. 7 Ġomu (Ġlormu) Attard (37), povru, Ġierku (29), martu, Dumink (12), Ġamri (6), Ċensu (4) u Pawlu, ta' erba' xhur, uliedhom. 8 Madaliena (65), armla ta' Majsi Gauci, weħidha. na Ġużepp Aġius (60), povru, Marija (40) martu, Brajġu (20) Pawlika (16), Mattija (6) uliedhom. Indrija Micallef (15) joqgħod ma' Ġużepp Camilleri (Ara n-nies ta' l-Għajn il-Kbira. 13 Marjetta(60) armla ta' Patist Micallef. 14 Ġiġi Incontri (39), kastellan ix-Xlendi, Natalina (35), martu, Filippina (12), Ġann Patist (11), Ġann Filipp (6), Ippolita (4), Marija (3) u Anna (1)uliedhom.