ĠUŻE' MUSCAT AZZOPARDI U L-POEŻIJA RELIĠJUŻA ta' ĠEŻIE CARDONA Il-poeżija Maltija m'hix qadima u bla tarf bħall-poeżija ta' pajjiżi akbar minnha u eqdem minnha kulturalment, imma bħal- hom għandha l-fergħa reliġjuża kotrana, fil-bidu ta' l-iżvilupp tagħha. Il-Malti hu mogħni b'poeżija reliġjuża mill-isbaħ li-ma tagħmilx għajb til dik barranija. Imma hawn tqum l-ewwel il- problema t Huma tabilħaqq poeżiji l-versi. reliġjużi tal-kittieba Maltin u barranin2 Ukoll il-poeżija reliġjuża għadha titqies ħħala ġeneru letterarju fid-dinja mekkanizzata u materjalista. tal-lum2 it-tweġibiet għal dawn iż-żewġ objezzjonijiet kieku kelli nittatta- hom fit-tul kienu joħduli volum, biss inwieġeb b'argument semp'iċi li min jitkellem dwar il-poeżija u mhux dwar l-awtur ikun ghamel żball a priori, M'għandniex nibdew mill-poeżija reliġjuża i nistqarru mal-ewwel li m'hix ġeneru letterarju, imma naraw min kien u meta għex l-awtur tagħha. Hu fatt li fid-dinja tal-lum, meta r-r importanza minn x'uħud, jingħata wkoll il-ġenb lill-pa juża. Imma kellha wisq importanza 60 sena ilu jew aktar f'Malta u ii żmien Alessandro Manzoni fl-Italja. Ukoll ma nistax nagħel ma' dawk li jeħidu li minnha nfisha poeżija reliġjuża ma tistax tilħaq. Nivell letterarju għoli. Jieħdu dan, il-poożiji ta' 8. Jnan ie da Cruz, Hopkins, Manzoni u f'pajjiżna, Ġużi Muscat Azzopardi, sliġjon tingħata anqas żija reliċ- Dun Karm u oħrajn li għadhom ħajjin. Imma l-poeżija reliġinża hi diffiċli, u hawn naqbel mal-kritiċi, għax ristretta u titbob aktar għaqal u ħidma min-naħa tal-poeta, hmma ma nistgħux ngħidu li l-peeti barranin, ukoll dawk Maltin, ma ħarġux rebbieħa minn din il-prova. It-tradizzjoni letterarja reliġjuża tibda. fil-fomm. tal-poplu tagħna bit-taqbiliet devozzjonali, waħda mill-ewwel forom poetiċi popolari; imbagħad f'idejn Ludovik Mifsud Tommasi (1796-1879) fil-qlib ta' l-Inni Mqaddsa (1833) tintroqonm u tintrefa'. Tkonrplu dit-tradizzjoni Tndri Sehembri S.J. (1803-1872), R. Tavlor (ISIS- 1868). Ġunanton. Vassallo (I8IT-1868), A. Preca (1830-1901) u Mifsud Bonmieijiet, Pietru Pawl u ħuh Klement qabel ĠMA. u warajh Rikard. Jekk inħarsu lejn il-qagħda soċjali tal-poplu Malti nsibu li hi mibnija madwar il-paroċċi, il-qaddisin protetturi tagħhom u l-festi li jsirulhom b'pompa kbira. Ukoll fil-qasam ċivili l-infin- wenza tal-parroċċi tinħass qatigħ u fi żmien il-Kavalieri, ir-riġ- menti tal-kampanja kienu fuq bażi parrokkjali u fi żmiennu r-reġis- tru elettorali mibni skond il-parroċċi. Mela m'hix ħrafa, li l-ppeti Maltin irwieħhom mill-ambjenti reliġjużi parrokkjali, imma konsegwenza l-aktar naturali. Żid ma' dan il-fatt li ħafna mil-letterati jekk m'humiex reliġjużi, ħadu l-edukazzjoni tagħhom f'kulleġġi u seminarji biex jitħarrġu għas-saċerdozju. Dan jaqbel mal-każ ta' Ġ.M.A., Ġorġ Pisani, K. Vassallo u l-President tar- Repubblika li Ilum qed jagħmlilna ġieh bil-preżenza tiegħu. Fiċ-ċirkoli letterarji Maltin Dun Karm jitqies bħala l-ġgant tal-letteratura Maltija, u dan għax ix-xogħlijiet ta' D.K. dehru tisa' tgħid pubblikati kollha forma ta' ktieb, imma s'issa ĠM.A, għad ma kellux din ix-xorti, u l-mertu ta' Ġ.M.A. bħala kittieb rol-ġjuż nkifes mill-iskular tiegħu D.K., Hi għex eqreb lejna fiż- żmien u għalhekk aktar magħruf u meqjum. Imma studju rre- liminari tal-poeżiji ta' Ġużċ Muxeat Azzopardi juri li hu kien 1 Imgħallem il-Kbir tal-ġenerazzjoni ta' żmienna tal-posti reliġjużi mhux biss bit-Taljan, imma wkoll bil-Malti. L-ewwel xogħlijiet ta' ĠOM.A. huma bit-Taljan: A. Nostra Signora della Cintola (1870) li f'Ħal Qormi kienet issirilha fe-ta kbira dik il-ħaħta, imbagħad bit-Taljan ukoll tliet poeżiji lil-San Ġorġ fl-ISTI, 1874, 1875 u la qed insenmi l-Patrun tal-Belt Pinto. ta' min ifakkar li l-ewwel xogħol fil-proża huwa wkoll Il-Ħajja ta' $. Ġorġ, traduzzjoni minn De Fazv. M'hux il-ħsieħ tiegħi li nitkellem dwar il-poeżija Taljana ta' Ġ.M.A. li fiħa jispikka mhux ftit, imma biss dwar dik Maltija. U dwar l-ewwel waħda bil-Malti hemm xi diffikultà jekk hijiex Lill-Patrijarka $. Ġużepp 1871, li dwarha kkummenta r-Rev. Dr. D. Fenech til-ktieb Wirt il-Muża. Mit-tagħrif li sab fi Is-Salib jidher li din hi d-data. iżda minn kopja ttajpjata li kien għaddieli iben l-awtur, Tvo, fl-1952 meta konna se' nfakkru ċ-ċrentinarju mit-twelid, id-data tidher 1879. It-test li jien għandi hu differenti f'xi dettalji minn dak stampat fi Is-Salib. Kien jixraq li jibda l-poeżija bil-Malti u jgħanni l-ewwel versi f'ġieħ il-qaddis li jġib ismu, di jerġa' jweġġaħ fl-1913 bil-poeżija L-Imgħallem. Il-poeżija ta' wara kitibha f'Oft. 1872 F'Ġieh l-Imqaddes $. Massmu, li dik il-ħabta Ħal Qormi kienet issirlu festa aqwa minn ta' S. Ġorġ. F'dawn is-sitt sestini ta' kwinarji l-posta jtenni invokazzjoni lill-qaddis biex jidħol għall- insara, imma l-aktar għall-Papa, li nafu li kien Piju IX biex joħroġ rebbieħ mit-taħbit ta' żmienu. Nafu storikament fli fl-IST2 il- Ġiżwiti tkeċċew mill-Ġermanja u li kien hemm persekuzzjoni reliġ- juża fil-Prussja. Fil-23 ta' Diċ. ta' l-1872 kiteb il-poeżija M-Milied li fil-fehma ta' Ivo, ibnu, kienet l-ewwel waħda li kiteb bil-Malti, iżda l-fatti juru mod ieħor. Fil-poeżija wkoll ried Ġ.M.A. jirrendi wieħed mill-kotba ħtur- ġiċi, L-Għasar tal-Madonna, 1878, fuq l-eżempju ta' L.M.T. Dawn humu: Deus in Adjutorium, Ave Maria, Ave Mars Stella, Lauda Jerusalem, Laetatus Sum, Sancti Dei Omnes, Laudate pueri, Ecce Dominus, u Dixit Dominus. Min jaf hux minn hawn, li jinbet il-ħsieb li snin wara jaqleb il-Vanġeli u l-Atti2 Pawl bħala missier il-Maltin hu marbut mal-posżija Malt'ja u mal-ewwel jiġik f'moħħok Dun Karm, li kiteb madwar 20 poeżija fuqu. Imma f'dan il-qasam ikollna wkoll nistqarru li kien Ġ.M.A. li fetaħ it-triq. Sa mill-1880 M.A. beda s-sensiela ta' poeżiji Pawlini: Talba lil S. Pawl (Quddiem l-istatwa tiegħu), li saret Hal-Qormi fi Triq Irjali l-isfel, Lil $. Pawt Missierna fl-189(;, Sawlu ta' Tarsu li tagħha ma sibtx id-data, twila 52 strofa; Pietru u Pawl 1913; $, Pawl għall-festa ta' Jannar 1915: $. Pawl, is-sunett l-aktar magħruf ta' l-1916, Talba lil -S. Pawl ta' l-1918 u fl-aħħarnett Innu lil-S. Pawl, li għalkemm id-data. ma tidhirx miegħu, jidher miktuħ għall-Pellegrinaġġ Għawdxi li mar Ruma, F'dik ta' l-1896 jagħmel riferenza għall-fidi li kienet tinħass sa tmiem is-Seklu l-ieħor: …F'liema naħa/ma baqax emmnut u mhares/f'liema rokna ta' din l-art it-tagħlim li ġejt xandart7 GGħulkomm dik ta' l-1913 hi traduzzjoni mil-Latin ta' Venantius Fortunatus tispikka għall- għażla. tal-kelma Maltija u l-qawwa ta' l-espressjoni. Qegħdin hħal żewġt iswar quddiem l-egħdewwa/ta' Ruma Sjied, Twemmin tad-dinja sewwat Gihulkemm anqas feliċi s-sunett b'10 sillabi ta' l-1915, ipatti għalih is-sunett qawwi daqs il-granit u. mirqum bħal filugranu Malti, ta' l-1916, li tista' tgħid insibuh fl-mmto- loġiji kollhu:Kbir fik innifsek, kbir fil-ħsieb u l-ħrara, fil-ħeġġa, f'l-għamil, sew fil-moħqrija/li kien jista' jinqered din l-insara/int waħdek kont teqirdu mil-Lhudija. Sunett grandjuż, għax fih ĠALA. seħħlu joħroġ il-karattru ta' l-azzar ta' $. Pawl, u fl-aħħar vers tabilħaqq sintetiku jiġbor żewġ konversjonijiet kħar: fi għamel Alla miegħek, għamilt magħna F' Jekk ĠALA, bħala Malti hu miġħud dejn $. Pawl, bħala Qormi juri l-qima tiegħu lejn S. Ġorġ għal diversi drabi. Barra t'iliet poeżiji bit-Taljan li semmejna fil-bidu dwar S. Ġorġ, jerġa jikteħ fl-ISS1, 1882, u fl-1886. Wara t-tliet poeżiji bit-Taljan dwar S. Ġorġ fl-ewwel waħda bil-Malti wieħed jistenna xi hi alijar. Hi sensiela ta' mirakli leġġendarji H wieħed jisma' fil-paniġierki tal-festa. Hemm titjib fis-26 terzina Hi kiteħ f'ġieh 5. Ġorġ fl-ISS2. Fiha juri l-qlubija tas-Suldat ta' Kristu u l-kundamma mill-Imjs- ratur, Awtobijografika dik ta' l-I886, għax fiha jagħti. hajr lil-8. Ġorġ talli ħelsu minn marda qalila, meta 3 tobħa kienu quteħu jieshom minnu, u għalhekk jistqarr: qatt ma bsart li f'dina l-ari/ nerka' ntik tifħir u ġiehi Għal raġunijiet għalissa mhux magħrufa għal erba' darbiet tgħanni l-għażla ta' San Bert bħala l-Appostlu, l-għoġħa ta' Kristu ji kitibhom fl-1915. von walida għall- fih, u l-martirju krudil li ġarrab. L-erba' pe 1916 u l-IMIT. Jolqtuk għas-sekwenza loġi oħra; huma kollha maħdumin tajjeb u jwasslu għall-efimax tal- martirju r-rassenjazzjoni sovrunmma li ħiha jati għax- Kristu soltu aktar: ĦU ħass bħal fwieħa tas-Susan għaddejja/u ruħu fuq xofftejh dan il-kliem samma'/il-Ihud għamlu wisq iżjed dl Mulejja Nafu mid-daħla għal Ktieb ċkejken għal idsja it-Terzjarji ta' $. Franġisk (1890). li kien devot ta' $. Pranġisk, ktieb immeħħxħ minn om li ħajritu jiktbu flok il-ħafni poeżiji prolimi li-kien jintilef fuqhom. Din hi spjegazzjoni biżżejjed: għaż-żewġ sumetti tassew mirqumin li-tana fl-IS94 u l-IDIT, li fl-ordni tas-suġġetti setgħu nkitbu bil-maqlub. Xislet l-aħħar terzina minn kull wieħed nm taraw li-taqgħlu miegħi: Imbagħad li demmu jxerred dlonk ittalah U Kristu biex jurih li xewtqu jridha 'l ġismu b'ħames vleġeġ miegħu saliab' Għalfejn il-ħobżat a' kuljum tittallab għalfejn ġo xkora tibqa' ġiemek trattab; bil-ġuħ, għarwien, jeħtieġ li tmut imsallab. L-eloġji u l-glorji lil qaddisin oħra fihom studju fih innifsu; jisu f'dawn il-kelmtejn ma nistax ħlief li-naċċenna għalihom.. Naraw il-qima ta' ĠALA. għal 8. Andrija 1881; S. Antnin 1911; S. Bonaventura 1912; S. Ġwann, żewġ sunetti 1914; S. Ġuda Tad- dew 1914; S. Mattew 1915; S. Luqa 1918; S. Vinċens Ferreri 1919; u S. Franġisk Saverju 1924. L-għadd il-kbir minn dawn huma sunetti, u sunetti tajbin għax m'humiex devozzjonali, imma juru jew il-karatteristiċi jew il-karattri tal-qaddisin imweġġha. Ġ.M.A., ħal Dun Karm, hu sunettier, mhux għax kiteb dil-forma poetika, imma għax tista' tgħid huma kollha xogħlijiet tajbin u mirquma kemm għall-ħsieb u kemm għall-binja tagħhom. Imma jekk kbira hi l-ammirazzjoni ta' Museat Azzopardi għal S. Pawl, S. Ġorġ, S. Bert, u ħafna qaddisin, jirriserva l-aqwa mħabba għall-Madonna u jiddedikalha aktar minnu 20 poeżija. Kif afu, il-Prof. Patri Cuschieri qala' t-titlu tal-Poeta tal-Madonna, imma qablu u daqsu dan it-titlu kien jixraq lil-Museat Azzopardi, i kiteb ħafna qablu u wrieħ it-triq mnejn għandu jgħaddi. Tmien darbiet ifaħħar lill-Madonna tal-Karmnu; fl-1900 Quddiem il- Madonna tal-Karmnu; fl-1906 Lil Sidtna Marija tal-Karmnu; il- 1909, is-sena li jibda jikteb Cuschieri, il-Muntanja tal-Madonna; fl-1910, Flos Garmeli, traduzzjoni; fl-1912 Lil Sidtna Marija tal- Karmnu; fl-1914 jagħti forma poetika lill-Epistola tal-Quddiesa tal-Karmnu; u nibqgħu sejrin hekk fis-snin 1916, u fl-1918. L-ak- ar magħrufa għax hi tabilħaqq kapolavur, bi dik ta' l-1906, li bla dubju ta' xejn stimulat lil Cuschieri: Ara, Sultana, x'ħerba ta' kull dnewwa,/id-dinja tinsab fiha/mindu tal-Knisja l-misħutin għedewwa/rabbew il-jedd għaliha:/fik, qiegħed il-jies tagħna:/ minn dan il-hemm biex nerġgħu nsibu s-sewwa,/jekk ma tkunx int, min irid jerfagħna2 Il-poeżija Marjana tinkludi wkoll Is-Seba' Weġgħat ta' Marija fl-1908, seba' sunetti ta' settenarji, l-aħjar wieħed bu dak ta' l-ewwel It-Taħbira ta' Xmun. Poeżiji oħra huma: Lill-Imqaddsa Omm Marija, Lil Ommna Marija tad-Duluri, Lil Sidtna Marija taħt is-Salib, Lil Ommna Marija u Is-Sliem Għalik Marija, ilkoll miktuba qabel is-seklu l-ieħor. Ta' dan is-seklu huma: It-Twelid ta' Marija, In-Nisel ta' Marija, Lil Ommna Marija tal-Faraġ, Is- Sultana tal-Mogħdrija u Marija ta' Lourdes, Minnu dawn impres- sjonanti għall-istil u soġġett Lil Ommna Marija tal-Faraġ miktuba fl-ewwel gwerra dinjija. Marija, meta qatt bla serħ ixxerred/dan id-demm. kollu bejn il-ġnus għaqlija2 U aktar 7l isfel jinfexx f'dik l-apostrofi dwar l-Ewropa: L-Ewropa, igħidilna, tilfet id-dehen jew Alla nsiehn biex waqgħet f'dan il-għajb; fejn qubel kienet iddawwal il-ġnus, issa qed tinqered bil-ġiied ta' bejnietna. Il-poeżija dwar Alla, m'hix daqshekk kotrana: G biss mill- 1889 su l-1926, sena qabel miet: Is-sejħa t'Alla, Lill-Qalb ta' Ġesti; Ego Sum Panis Vivus, Lill-isem ta' Ġest: traduzzjoni, It-Tama f'Alla u s-sunett JESU CHRISTE, li bih jagħlaq il-karriera poetika tiegħu. Is-sejħa t'Alla hi l-paċifikazzjoni ta' polemika bejn l awtur u A. Preca dwar l-ortografija u taħa din it- titlu mħabba l-vers: Nar ġejt inkebbes fl-art; u rrid imħabba li jidher fiż-żewġ poeżiji. Fl- oħra Lill-Qalb ta' Ġest jitloh lill-Mulej: fInt kull niket minn fuq Piju warrab'' u jħeġġeġ lis-Sema tifdi lil-Kuma. Is-sunett Ego Sum Panis Vivus hu l-kontribut ta' Ġ.M.A. għall-Kungress Inter- nazzjonali ta' l-1913 u t-Tama f'Alla hu talba ta' fiduċja fil-Ħallieq meta 3 minn uliedu kienu mixħutin b'deni qawwi: X'jiswew ileġid u. l-kobor7 X'jiswew ħbiebi7/Int, jeħtieġ tkun biex negħleb dit- tbatija/f'kull għawġ u deni li jħabbatli biebi. L-aħħar poeżija tiegħu hi tabilħaqq dikjarazzjoni solenni tal-fidi. Ħu dejjem emmen u ħadem għal Alla, il-Knisja u Pajjiżu, imma fit-tmiem ta' ħajtu ried juri Ji l-onorifiċenzi P.E.P. u B.M. li taħ il-Papa Piju X għall- Iil reliġj ża kienu tassew mistħoqqa. Nagħlaq Eċċellenzi, Rev. bl-ewwel kwartina tas-sunett li Ġ.M.A. iddedika lil-Kristu Sultan: dezu Ghriste, xhieda dejjem tal-konvinzjoni reliġjuża tiegħu: Int biss Qaddist int biss Mulej il-ħlejjaq/tas-Sema u l-art kollha qaddejja tiegħek 1/Kollox sar Bik, u kull ma sar jiddejjaq/u jmur fix-xejn jekk ma tirfdux bi driegħek. U bit-terzina aħħarija mill- istess sunett: Is-Saltna tiegħek biss, Ġesii Mulejna/ma tintemm qatt, għax jasrek. ma fihx hemm/u ħelu l-madmad li b'h tersaq iejna. Ż Ninsab imdejjen lejn. il-Kav. Ivo Muscat 'Azzopardi għal bosta tagħrif dwar ix-xoghlijiet t ta': missienti, li tana ħafna snini ilu.