15 Siltiet Minn 'Il-Ħabs Tiegħi' ta' Silvio Pellico Traduzzjoni ta' Parpi VAL. Nhar il-Ġimgħa, 18 ta' Ottubru, 1820, Silvju Pellico ġie ar- restat f'Milan mill-Gvern Atestrjak li dik il-ħabta kien jaħkem fuq in-naħa ta' fuq ta' l-Italja, Huwa ġie mieli li kien imsie- lieb f'xirka moħbija li riedet taħmwi l-Istat, u għalhekk mitfugħ fil-ħabs ta' Sta, Margarita ta' Milun, sakemm. jiġi mressaq qud- diem il-qorli, — Fl-ewiel kapitli tal-klieb tiegħu, Pellico jitkel- lem fuq dak kollu li-ġralu f'dan il-ħabs, kif ukoll fuq il-persuni li magħhom b'xi mod iltaqe', fosthom l-imsejkna Mill-mogħdija li kien hemm taħt it-tieqa, fi nvell wieħed mal-kumra tiegħi, minn fil-għodu sa fil-għaxija kienu ġejjin u sejrin ħabsin oħra mseħbin mis-sekondini (1); kienu jmorru biex jistħarrġuhom u jerġgħu lura. Il-biċċa l-kbira kont issibhom cħa- tar, Iżda, ġie li rajt lil-xi ħadd li kien jidher ta' qatgħa tajba. Għad li qatt ma stajt inħares lejhom fit-tul billi kienu jgħaddu mgħaġġla ħafna, madankollu kienu jwaqqfuli ħsiebi fuqhom; ftit jew wisq kont nitħassarhom ilkoll. Għall-ewwel did-dehra ta' swied il-qalb ħabtet sejra txabbar in-niket tiegħi; iżda bil-ftit il- ftit drajtha wkoll, u wasiet biex hija nfisha ttaffi d-dwejjaq tal- qagħda ta' waħdi. Minn hemm kienu jgħaddu wkoll ħafna nisa ħabsin, Dik il-mogħdija kienet twassal sa bieb kbir li jagħti għal fuq bitħa oħra, u hemm kien jinsab il-ħabs tan-nisa u l-isptar tas-sifilitiki. Hajt wieħed u rqiq ħafna kien jifridni minn waħda. mill-kmamar tan-niss. Bosta drabi dawk l-imsejknin kienu jtarrxuni bil-għa- ma tagħhom, u xi drabi bit-tilwim tagħhom. Fil-għaxija meta jkun għamel il-ħin u l-ħsejjes kollha jkunu hedew, jien kont nis- magħhom jitkellmu bejnieshom. Li ridt naqbad nitkellem magħhom, stajt, Iżda ma nafx għaliex, dan qatt ma għamiltu, Għall-mistħija7 Għall-kburija 2 (1) Hekk isejħulhom il-għassiesa ta' taħt il-kbir, 16 IL-MALTI Jew għax ftaħt għajnejja li ma minurx innissel fija xi ġibda lejn nisa mwaqqgħin$ Aktarx imħabba dawn it-tliet ħwejjeġ f'daq- qa. Il-mara, meta tkun kif għandha tkun, hija għalija ħlejqa wisq għolja. Meta nħares lejha, nisttagħha jew nitkellem magħ- ha, dehmi jistagħnu bi ħsibijiet għoljin. Lmmia meta twaqqa' ġiehha u tixxennaq, naraha tħawwadni, tnikkitni u tinewwitli l-poeżija kollha minn qalbi. Iżda…… (dawn l-iżda ma tistax tgħaddi mingħajrhom biex tfisser il-bniedem, kewn magħġun mmn bosta ħwejjeġ) fost dawk in-nisa kien hemm xi wħud li kellhom leħenhom ħelu tassew, u dawn (u għax m'għandix ingħidu/) kienu għeżież għalija. Waħda minnhom kellha leħenlia aktar ħlejju minn ta' l-oħrajn; ma kinitx tinstema' sikwit, u qatt ma lissnet ħsibijiet baxxi. Ftit kienet tgħanni, u aktarx dejjam dawn iż-żewġ versi ta' niket : Min irodd lill-imsejkua L-henu tagħha mitluf 7 Xi drabi kienet tgħanni l-litanija, Sħabha kienu jixxierku magħha, imma jien kelli ħabta nagħżel leħen Lieni fost l-oħraju kollha li qishom kienu jagħmlu kemm jistgħu biex jitfuhuli. Iva, dik l-imsejkna kien jisimha Dieni. Meta sħabha kienu jitħaddtu fuq is-slaleb tagħhom, hija kienet titħassarhom, titnie- għed tnegħida u tgħidilhom : ''Agħmel il-ħila, għażiża tiegħi : il-Mulej ma jinsa lil-ħadd'. - Min seta' jżommni l ndonnha isbaħ u aktar imsejkna milli ħatja, imwielda għad-druwwiet tajba, u li setgħet terġa' lura għalihom jekk twarrbet minnhom Min seta' jmaqdarni jekk kont inħoss bħal hlewwa ta' qalb xħin nismagħha, jekk kont nis- semimgħalha miġbur, jekk kont nitlob għaliha b'ħerqa waħda- nija 2 'Ta' min iqimu s-safa, iżda daqshekk ieħor l-indiema l L-il- jeb fost il-bnedmin, il-Bniedem-Alla, jewwilla kien jistmerr li jserraħ il-ħarsa ħanina tiegħu fuq il-midinbin, li jweġġab it- tfixkil tagħhom, li jsejħilhom fost l-erwieħ li l-aktar kien iġib2 Għaliex immaqdru daqshekk lill-mara mwaqqgħa fil-għajb 2 F'taħdit bħal dan miegħi nnifsi, mitt darba kont mġarrab li nerfa' leħni u nagħmel stqarrija ta' mħabba aħwija lil Lieni. Darba wWuħda kont ġà bdejt l-ewwel taqsima tas-sejħa : 'Lien…'' Ħaġa li ma tistennihiexi qalbi bdiet tħabbat bħal SILTIET MINN 'IL-Hass TiżGHr' 17 ta' Majjel maħbub ta' hmistax; jien li kelli wieħed u tletin, li mhux aktar għomor għal tqanqil it-tfal, Ma stajtx nissokta. brġajt bdejt: ''Lienl… Lienl…' Iżda kien għal xejn. kajtni taċ-ċajt, u mgħaddab għajjatt: ''Belhien, u mhux Lien f Hekk intemmet il-ġrajja tiegħi ta' mħabba ma' dik l-im- sejkna. Għal bosta ġimgħat madankollu ħassejtni midjun lejha għal xi ħsus ħelwa mill-aktar li nisslitli. Dlonk kont inħossni qalbi sewda, u leħenha kien iferrafini; ħafna drabi fil-waqt li nahseb fuq il-ġufija u l-ebusija ta' qlub il-bnedmin. kont nagħ- dab għalihom u nobgħod il-ħolqien, imma leħen Lieni kien jer- ġu' jwettili t-triq għall-ħniena u l-maħfra. — Ja midinba. bla tnagħrufa, jalla l-ħabs tiegħek ma kienx għal-tull Jew domt kemm domt magħluqa, jalla l-ħabs jiswielek ta' ġid biex tagħraf terfa' ġiehek u tmut għażiża f'għajnejn il- Mulejl Jalla dawk li jufuk tiġihom ħasra minnek u jweġġhuk bħalma għamilt jien li mu kontx nafekl Jalla f'qalb kull min jarak tnissel is-sabar, il-ħlewwa, ix-xewqa tad-drawwiet tajba, iit-taina. f'Alla, bħalma missilthom f'min ħabbek bla ma rakl Nistu' nitqurraq fi ħsiebi meta nġibek sabiħa quddiem għajnej- ja, iżda ruħek bans li kienet sabiħa, Sħabek kienu jitkellmu kif ġie ġie, huma l-kliem tiegħek kien irżin u ħlejju; kienu jidgħu, u int kont tbierek 'l Alla; kienu jitlewmu, u int kont terġa' tres- sighom flimkien, Jekk xi ħadd newwillek idu biex jerfgħek mill- ħajja tal-għajb, jekk għamillek il-ġid bil-ħlewwa kollha, jekk ix- xuttalek dmugħek, jalla kull barka tas-sema tinżel fuqu, fuq ulie- du, u fuq ulied uliedu ' Margariti, Pellico ġie meħud fil-ħabs tal-''Piom- bi' f'Venezja, u mbagħad f'dak ta' S. Mikiel fi gżira ta' l-istess isem, qrib' Venezja tekoii; minn hawn fit-22 ta' Frar 1822, hu- wa u siehbu Pietru Mareneelli, arrestat bħalu, reġgħu ġew im- wasstin sal-belt biex tinqralhom quddiem kulħadd IS-SENTENZA T'id-disgħa ta' fil-għodu, Maroneelli u jien tellgħuna, fil-gon- dlu. u baduna l-belt. Wasalna, fil-palazz tad-doġi, u tlajna l-ħabs. Qegħduna, f'kamra li fiha ftit jiem qabel kien hemm is-sur Ca- porali; lil-dan ma nafx fejn ħaduh. Disgħa jew għaxar żbirri qagħdu bil-qiegħdu jgħassuna, u aħna, bqajna nimxu 'l hawn u '1 hinn, nistennew il-waqt li jeħduna fil-misraħ. Il-mistennija kie- 18 iL-MAnti Fl-aħħar, f'nofs in-nhar deher l-inkwiżitur u qalilna li jeħtieġ immorru, Ġie t-tabib u wissiena nixorbu tazza ilma al-menta; ħadnieha u żżejnieh ħajr, mhux biss għal din, iżdu għall-ħasra kbira li t-twajjeb xwejjaħ ġietu minna. Imbagħad resaq lejna l-kbir ta' l-iżbirri, u xeddilna l- qjud f'idejna, Imxejna warajh, imwennsin mill-iżbirri l-oħra. Inżilna t-taraġ sabiħ tal-Ġganti, ftakarna fid-doġe Marin fxliero, Hi hemm qatgħulu rasu, għaddejna mill-bieb il-kbir li mill-bitħa tal-palazz jagħti għall-misraħ, u meta wasalna hawn dorna max-xellug lejn il-għadira. F'nofs il-misraħ kien hemm il- palk li fuqu kellna nitilgħu. Mit-taraġ tal-Ġganti sa dak il-palk kienu mifruxin żewġ sriebet ta' suldati tedeski; aħna għaddejna minn ġo nofshom, Meta tlajna hemm ħarisna ma' dwarna u lImaħna l-biża' fuq wiċċ dik il-kotra. bla turi, F'naħat oħra fil-bogħod instabu sul- dati armati oħrajn, Qaluina li kienu qiegħdu kullimkien kanuni jil-miċeċ imqabbda. Il-misraħ kien dak fejn f'Settembru 1820, xahar qabel ma urrestawni, wieħed tallab kien qalli: ''Dan huwa mkien ta' iemm 1 Ftakart f'dak it-tallab, u ħsibt: ''Min jaf jekk fost dawn l-eluf kollha jinsabx huwa wkoll, u għandu ħila jagħrafni Il-kaptan tedesk ghujtilna biex induru lejn il-palazz u nħar- sui 'l-fuq. Smajna minnu, u fil-loġġa rajna kurjal b'karta f'idu. Kienet is-sentenza. Hu qraha b'leħen għoli, Waqgħet ħemda l-uktar kbira sal-kelmiet: inqatgħetilhom għall-mewt. Ma' dawn il-kelmiet telgħet għagħa waħda ta' ħas- ra. Imbagħad reġa' niżel is-skiet biex tinstama' l-bqija tal-qari. Hamba oħra reġgħet qumet għall-kelmiet: imwaħħlin ħubs iebes: Maroneelli għal għoxrin sena, u Pellico għal ħmistax. Il-kaptan għamlilna s-sinjal biex ninżlu, 'Tfajna ħarsa oħra ma' dwarna u nżilna. Erġajna dħalna fil-bitħa, tlajna t-taraġ, morna fil-kamra li minnha ħarġuna, neħħewlna l-qjud; imba- għad reġgħu ħaduna f'San Mikiel, Fil-lejl ta' bejn il-45 u s-26 ta' Marzu 1822 Pellico u Maron- celli telqu minn Venezja u ġew meħudin. fil-ħabs ta' Spielberg fl-Awstrja, fem waslu fil-10 ta' April. F'dan il-ħabs kien hemm SILTIET MINN WjIL-ĦaBs TieGHr' 19 'hafna patrijotti Taljani, u l-ħruxija u t-tbatija li kellhom isofru huma hwejjeġ li ma żitwemmmur, Wieħed ihoss qalbu tingħafas x'hin jaqra l-paġni pa's li fihom Pellico jiddeskrivi dik il-ħaj- ju ta' niket, Tmien snin vara, l-Imperatur ħafrilhom il-bqija tal- habs u tahom IL-ĦELSIEN Żernaq l-1 t'Awissu 1880. Għaddew għaxar snin mindu kont tlift il-ħelsien; tmien snin u nofs għamilthom ħabs iebes. Kien nhar ta' Hadd. Bħall-festi l-oħra morna fil-kappella tas-soltu. Bħal drabi oħra ttawwalna minn fuq il-ħajt buxx lejn il-wied ta' taħtna u lejn iċ-ċimiterju fejn kienu midfunin Orboni u Villa, u tkellimna fuq il-mistrieħ li hemm ġurnata kellu jsib għadamna, Bħal drabi oħra qgħadna bil-qiegħda fuq il-bank tas- soltu, nistennew li l-imsejkna nisa kalzrati joħorġu mill-quddie- sa li kien ikollhom qabel tagħna. Huma kienu jiġu meħuda fejn konna mmorru uħna għall-quddiesa ta' wara, fl-istess kappella. Din kienet tmiss mal- Ditħa, Hemm drawwa fil-Ċtermanju kollha li waqt il-quddiesa n- nies igħannu innijiet fl-ilsien tagħhom, Billi l-imperu. ta' l-Aws- t'ju jiġbor fih tedeski u slavi, u billi fil-ħabs ta' Spielberg il- biċċa l-kbira tal-kalzrati huma kemm minn dawk u kemm minn dawn, l-innijiet kienu jgħannuhom festa bit-tedesk u oħra bl- islav. Konna tassew nitgħaxxqu nisimgħu dak il-għana u l-orgni jdoqq magħhom. Fost in-nisa kien hemm uħud li leħenhom kien imisslek qal- bek. Imsiekent Uħud minnhom kienu tassew żgħażagħ. Xi mħabba. xi għira, jew xi eżempju ħażin kaxkarhom fil-ħtija l Ggħadu f'widnejja l-għana qaddis tagħhom tas-Sanetus: heiligt heilig l heilig' (2). Qabżitli demgħa jiena u nisimgħu. Fil-għaxra n-nisa ħarġu ti dħalna għall-quddiesa aħna. Br- ġajt rajt lil dawk sħabi fin-niket li kienu jisimgħu l-quddiesa minn fuq il-manbar ta' l-orgni. u li minna kienu mifrudin bi grada waħda biss, kollha sfajrin, mixruba, u jkaxkru l-ktajjen tagħhom bit-tbatija. Meta spiċċat il-quddiesa, erġajna lura lejn il-għerien tagħ- na. Kwarta wara, ġabulna l-ikel, Konna nhejju l-mejda aħna, jiġifieri konna nqiegħdu luħ ċkejken fuq it-tavla u nieħdu l-im- 20 iL-MAnti għaref tal-għuda ii kellna ; meta fil-ħin jidħol ħdejna s-sur Weg- rat, fizzjal ta' wara l-kbir, ''Jisgħob bija li se ufixkilkom l-ikla', qalilna; iżda, jekk jogħġobkom, ejjew miegħi; bawn is-sur direttur tal-pulizija '. Billi dan kien jiġi biss għal xi ħwejjeġ li konna drajniebom, bhal xi tfittix jew xi stħarriġ, morna tassew fuq qalbna mat- twajjeb fizzjal sal-kanmra tal-laqgħat. Hemm sibna d-direttur sal-pulizija u l-fizzjal il-kbir; id-di- rettur b'rasu għamlimna tisiirna ħelwa aktar minn dari. Imbugħad ħa karta f'idu, u b'leħen maqtugħ, għandu mnejn għax baża' li jagħtina ħasda kbira jekk igħidilna mill-ewwel, qalilna : ''Binjuri… inhossni ferħan… għandi l-ġieh… inħabbril- kom… li l-M.T. l-Imperatur għoġbu jagħtikom… grazzja oħra… Kien qisu qiegħed jaqlagħha minn qalbu biex igħidilna xi grazzja kienet din. Aħna bdejna naħsbuha xi tnaqqis mit-tbatija, ngħidu aħna li jeħilsuna mid-dwejjaq tax-xogħol, jew li jagħtuna xi ktieb iżjed, jew li jkollna ikel inqas ħażin. t'Għadkom ma fhimtux 7 qal, ''Le, sinjur, Nitolbuk tfissrilna xi grazzja hi din. 'FHi l-ħelsien għalikom it-tnejn, u għal wieħed ieħor li dal- waqt tgħannqu magħkom. Wieħed jaħseb li din l-aħbar kellha ġġagħalna naqbżu bil- ferħ. Il-ħsieb tagħna ġera minnufih għal fuq niesna, li tagħhom konna ilna żmien twil ma. nieħdu aħbar, u l-ħsieb li stajna ma nsibuhomx iżjed ħajjin hekk weġġgħalna qalbna, li xejjen il-ħe- na li kellu jitnissel fina għall-aħbar tal-ħelsien tagħna, ''Tbikkimtu' qalilna d-direttur tal-pulizija, ''Stennejt li sa nirukom ferħana ħafna. ' Nitolbok, ' weġibtu jien, li twassal lill-Imperatur it-tiżżijau ta' ħajr tagħna; iżda. jekk ma jkollna l-ebda aħbar fuq niesna, ma, jistax ikun ma nibżgħux li naqsuna xi wħud mill-għeżież tagħna. Dan il-ħsieb li jħallina bejn ħaltejn qiegħed jaqsmilna qalbna, saħansitra f'waqt di għalinu għandu jkun ta' l-ikbar ferħ. Hawnhekk huwa newwei lil Maroncelli ittra ta' ħuh li far- rġitu mhux ftit. Lili qalli li ma kien hemm xejn minn għand niesi, U dan aktar daħħalli f'rasi li kien ġralhom xi ħaġa. UMor:u fil-kamra tagħkom'', issokta jgħid; ''u dalwaqt nl- SILTIET MINN jIL-ĦaBs TiEGĦE' 21 bagħtilkom lill-ieħor li qala' l-grazzja bħalkom. ' Morna, u bdejna nistennew lill-ieħor b'ħerqa kbira, Xtaqna li kien kulħadd, iżda ma setax ikun ħlief wieħed.—Mhux li kien ix-xwejjaħ. Munari, miskin f mhux li-kien dakt mhux li kien l-ieħor Ebda wieħed ma baqa' li ma xtaqniehx magħna. Fl-aħħar il-bieb jinfetaħ, u naraw li dak is-sieħeb l-ieħor kien is-sur Tndri Tonelli, minn Brescia, Intlaqna f'dirgħajn xulxin. Ma stajniex nissoktaw nieklu. Bqajna nitħaddtu sa fil-għaxija, nitħassru lil ħbiebna li kellna nħallu warajna, Fi nżul ix-xemx id-direttur tal-pulizija reġa' ġie biex joħ- ħoġna minn dak id-demus misħut, Qlubna kienu jitniehdu aħna n għaddejjin minn quddiem il-kmamar ta' ħafna oħrajn maħ- buba, mingħajr ma stajna, neħduhom magħnal Min jaf kemm għad idumu jninu hemm ġew7 Min jaf kemm minnhom għad taħfinhom qajla qajla l-mewt$ Fuq kiftejn kull wieħed minna qegħdulna mantar tas-sul- dati, kif ukoll berritta f'rasna, u hekk bl-istess ilbies ta' ħabsin, iżda mingħajr ktaljen. inżilna minn dik il-għolja ta' swied il- qalb, u ħaduna fil-belt, fil-ħabs tal-pulizija, Kien dawl ta' qamar li jsaħħar. It-toroq, id-djar, in-nies li konna niltaqgħu magħhom, kull ħaġa kont naraha hekk għal qalbi u hekk barranija għalija. wara daqshekk snin li kont ili ina nilmaħ deħra bħal dinl