LEĦEN IL-MALTI 15 Joachim Schembri B.A., Lic.D., L.S.S. L-Għaqda tal-Malti (Università) Fis-'Sala Savdon' (Arts Auditorium), L-Università ta' Malta, l-Imsida, il-Ġimgħa, 22 ta' Frar, 1991, fis-7p.m. Ħabib tas-Sur Fons Kont għadni ma nafx min kien jew x'jiżen. L-ewwel darba li rajtu b'għajnejja lill- Professur Savdon kienet meta kont għadni daqsxejn ta' tifel, qabel ma faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija. Dun Pietru Pawl Savdon kien jinżel minn Bingħisa sa San Ġorġ ta' Birżebbuġa u jagħmel passiġġata, tul ix-xtajta, flimkien mas-Sur Fons Galea. Kienu jgħaddu minn quddiemna, u aħna t-tfal tal-villeġġjatura konna nersqu nbusulhom idejhom — lill-wieħed u lill-ieħor. Is-Sur Fons ma kienx qassis, imma ruħ tajba kienl Il-Gwerra għaddiet u s-sjuf ukoll. It-tmien snin tal-kors fl-Università kienu għaddew nofshom. Kien is-sajf ta' l-1952 u l-Profs u jien, f'bank wieħed tal-karozza tal-linja ta' Birżebbuġa, fi triqtna lejn il-Belt — hu minn Bingħisa u jien mill-Bajja ta' San Ġorġ — bdejna nitħaddtu. B'hekk sar jafni, xi xahar qabel ma beda jgħallimni. Inġbidt lejh minn malli sirt nafu, sa minn dakinhar. Professur tagħna, u minn tagħna Bħala studenti kien iħobbna, għalkemm b'ċajt kien igħid: 'L-istudenti kollha xorta, (u minn taħt l-ilsien) ''dejjem kràkari' Kellu Latin impekkabbli. Il-Latin għandu l-vantaġġ li minnu nnifsu hu xott u jaqta' fil-qasir. Savdon minn qaddisu kien hekk: jekk jista' jgħaddi b'kelma,ma jużax tnejn. Issib min igħidlek, għal Savdon, li komunikativà ma kellux fil-klassi; iżda aktar naħseb li ma kenitx taqilgħu l-vuċi. Jekk kont trid tifhem xi ħaġa, kont trid toqgħod fl-ewwel bankijiet, inkella titlef il-fil. Jirrispetta lill-istudjużi l-oħrajn Il-Prof. Savdon ma kienx iħobb jimponi l-opinjonijiet tiegħu fuqna u għalhekk kien jispjega t-teoriji ta' l-istudjużi kollha: imbagħad, jekk lil Savdon tkun drajtlu l- isfumaturi kollha ta' meta jitbissem, inkella jmejjel rasu, kont tinduna fuq liema naħa jxaqleb. Kien moħħu miftuħ, hekk li spiss kien igħid: 'Il-progress isir u jien 16 LEĦEN IL-MALTI nimxi miegħu.' Dwar l-iżvilupp kbir li xi Protestanti kienu għamlu fl-istudji tal- Bibbja, Savdon kien iħobb igħidilna: 'L-għerf ma hu monopolju ta' ħadd.' L-artikli ta' studju Kellu wkoll teoriji tiegħu oriġinali, bħal dik ta' l-iScroll Theorv li tispjega kif inħolqu ċerti traspożizzjonijiet (dislocations) f'ċerti kotba, fosthom Isaija, eremija, u l-Evanġelju ta' San Ġwann. Dwar dan, kiteb hawn Malta, fl-Ingilterra, u ġo l-Italja. Bis-saħħa ta' kull artiklu ta' studju mill-pinna tiegħu fil-'Catholic Commentarv on Holv Scripture' u fl-aqwa rivisti ta' l-Ewropa u ta' l-Amerika, Savdon ħalla, minbarra l-Bibbja bil-Malti, patrimonju ta' studju xjentifiku għoli fil- qasam tal-kritika bibblika u tal-filoloġija semitika. Mhux ta' b'xejn aħna l-istudenti konna nammirawh u bejnietna nirreferu għalih bhala 'Ix-Xiħ', Dik il-ħabta kellu 58 sena, iżda baqa' jgħallem sat-68. L-għerf ħabibu Kien dejjem igħid li, hawn Malta, l-ambjent ma kienx wieħed ta' studju: ma kien hawn xejn x'iħajrek tintefa' fuq il-kotba. B'hekk, biex lilu ma jfixklu xejn, u ma jfixklu ħadd, kien jingħalaq ġewwa u…erħilu jistudjal U biex Ħadd ma jmur jiksirlu rasu (ħlief jekk tkun ftehimt miegħu u jinżel jiftaħlek), ġo daru la ried qanpiena ta' barra, la telefon, u lanqas radju (ħlief fl-aħħar marda meta ħallihom idaħħlulu t- television). Lanqas meta l-professuri sħabu kienu jorganizzaw .xi. social fl- Università ma kien jidher. Iżda mbagħad, xi drabi kien ikun fost il-ħaddara f'xi tieġ tal-ħbieb fi truf ir-raħall Sejba sensazzjonali Darba waħda, għadni niftakar, nhar l-20 ta' Novembru ta' l-1959, il-poster tat- 'Times of Malta' kellu, b'ittri kbar, din l-aħbar: 'Professor Savdon's Discoverv'. Kien hawn min dawwarha u biċ-ċajt qal: 'Savdon kien inħeba u reġa' deher, kien mitluf u nstab' (cf. Lq 15:32). Iżda, fil-fatt, x'kien ġara Is-Sur Ġużċ Cassar Pullicino, il-Librarian ta' l-Università meta kienet għadha l-Belt, kien intebah li fuq il-qoxra ta' ktieb li kien illegat bil-parċmina kien hemm xi kitba, kemm kemm għadha tidher. Savdon flieha u reġa' flieha, sakemm fl-aħħar induna bil- valur u s-siwi tagħha. Kien manuskritt antik, aktarx tas-Seklu IX W.K., u l- framment kien silta mill-Evanġelju ta' San Ġwann, sewwa sew minn vrus 19 sa 28 ta' kap 17. Għal-Librerija ta' l-Università kienet sejba sensazzjonali u akkwist kbir. Sinċier jirrakkontalna Ma kienx jaħsibħa darbtejn u jtarrfilna x'ikun ġralu. Fuq il-bankina fi Strad Merkanti, hu u ġej lejn l-Università, waħda mara ġibditlu l-attenzjoni lejn il-kappell. X'isib7 Kien miexi b'ingwanta f'idu mhix milbusa, għolla idu biex jirranġa l-kappell, u ħalla l-ingwanta hemm fuq, ibbilanċjata fuq il-kappelli LEĦEN IL-MALTI 17 Mosċ u Hu… Darba f'nofs lezzjoni beda jgedwed: ''Kemm hu kiesaħl ċis, kemm hu kiesaħf' Staqsejnieh għal min kien qiegħed igħid. 'Għal dak li qafilli l-bagalja'' Għax Saġdon kellu l-molla tal-bagalja dejjem miftuħa u kien iżomm l-għatu tagħha b'sebgħu meta jkun miexi. Li ġara kien li wieħed minn sħabna ried jara l-molla kenitx imħassra u qafilhielu. imħassra ma kenitx; imma l-Profs. qal li ma riedx joqgħod jaqfel u jiftaħ, jaqfel biex jerġa' jħoll. Niftakar li darba mort miegħu għand l-istampatur jismu Mosċ, biex iħallsu tax-xogħol fuq faxxiklu minnhom, tal-Kotba Mqaddsa; u l-bagalja xorta waħda miftuħa kienet, bil-bieba miżmuma magħluqa biss b'sebgħu, avolja kellu fiha il-mijiet tal-liri. U ġa fhimtu jekk, meta kien jilmenta li hawn Malta ftit huma dawk li jaqraw il-Bibbja kollha kien igħid: 'Jien u Mosċ bissf' Mosċ, kif għedna, kien dak li fl-Empire Press ħadimlu bl-ittri taċ-ċomb il- faxxikli kollha, ittra ittra, mill-ewwel kelma sa l-aħħar waħda, mill-Ġenesi sa l- Apdkalissi, mal-medda ta' dawk it-tletin sena. Jistedinna għall-ikel Magħna kien jistqarr li żaqqu kien iħobbha. Kien jinqala' biex jaħdem xi ħaġa tal-ħelu u jmidd idejh fil-kċina. Kien, aktarx, l-uniku hobbv tiegħu, barra s-safar u l- kotba. Hekk, kien jagħmel il-qalb lil Karmena, il-housekeeper kunjomha Zerafa, li kienet ilha miegħu minn wara l-mewt ta' oħtu. Meta konna seminaristi, f'Lulju, wara l-eżamijiet, kien jistedinna mmorrulu Bingħisa għall-Festa tal-Qalb ta' Ġesti. F'dik il-knisja ċkejkna tal-Kunċizzjoni, fejn il-Profs kien iqaddes kuljum fis-sajf u fil- Ħdud matul is-sena, konna mmorru nkantaw u nagħmlu servizz f'dik il-funzjoni tal-Qalb ta' Ġest. Konna nkunu minn 10 sa 12 u kien iżommna għall-pranzu. Kemm kienu jifirħu bina il-Profs. u Karmenal U aħna bihoml Hu jaf isajjar, u jien naf niekol Ingħid għalija, anke meta sirt qassis, kien jiktibli biex immur niekol għandhom. U bija kien jieħu gost. Tafu għaliex7 Għax kont niekol kull ma jqegħedli fil-platt: xi platt kirxa, xi timpana mħawra b'saff patata, jew ilsien imsajjar tajjeb, biex ma nsemmix iċ-ċajta ta' l-aljotta ta' Nhar ta' Ħamis (ħut u laħam flimkien). L-ittri tiegħu…ta' kuraġġ għalija Meta wasalna fl-aħħar tal-kors tat-teoloġija, urejtu bil-ħsieb li, f'Ottubru ta' wara, immur nagħmel kors ta' sentejn fl-Istitut Bibbliku. L-idea għoġbitu. Fl-ittri tiegħu b'kitba mill-isbaħ li għadni ngħożż sal-lum, kemm domt Ruma, kellu Ħabta jsib il-mod kif iħeġġiġni għall-istudju b'pariri siewja u prattiċi: issa biex fil-librerija tal-Bibbliku nikkonsulta t-tali ktieb, inkella xi artikolu f'rivista,u issa biex nasal wasla sal-kamra tat-tali professur Ġiżwita u niddiskuti miegħu xi punt jew ieħor mid-daqsxejn ta' teżi li ridt nikteb. : 18 LEĦEN IL-MALTI Se nirrakkonta episodju mill-aktar għall-qalbi. Meta kont Ruma, Monsinjur Sawvdon talabni ngħid lill-Kardinal Bea (kien wieħed mill-professuri li kelli u kien għadu ma sarx Kardinal ħlief is-sena ta' wara) biex jippreżenta kopja ta' l-Erba' Evanġelji u l-Atti maqlubin għall-Malti lill-Qdusija Tiegħu l-Papa Piju XII. Jiena ħadt ħsieb ordnajt il-legatura bajda tal-ġild, u bl-istemma tal-Papa Pacelli, fl-Università Gregorjana. Imbagħad ħadtilha ritratt u bgħattu lil Savdon bħala tifkira. Agostino Bea kull nhar ta' Ġimgħa fit-3.00 ta' wara nofsinhar kienet tiġih il-karozza mill- Vatikan biex imur iqarar lill-Papa. F'waħda minn dawn il-mawriet, Bea ħa miegħu il-ktieb ta' Savdon, li jien tajtu, u ippreżentah lill-Papa flimkien ma' ittra bil-Latin minn P.P. Savdon. Il-Professur Bea deher ferħan li kien qed jagħmel dak il-pjaċir lil-Professur Savdon, wieħed mill-istudenti bikrin u benemerenti ta' l-Istitut Bibbliku. Fil-laqgħat internazzjonali Monsinjur Savdon, ta' studjuż kbir li kien, kien jagħti importanza ġmielha lill- Kungressi Internazzjonali tat-Testment il-Qadim u Kungressi oħra ta' Studji Orjentali. Lili, malli temmejt l-istudji f'Ruma, beda jħajjarni nagħmel bħalu. Ħadni miegħu darbtejn: b'hekk, f'Louvain, f'Oxford, u f'Dublin, stajt nara b'għajnejja x'idea għolja tiegħu kellhom il-bibblisti u l-orjentalisti ta' barra minn Malta: Għadni qed inġib quddiem għajnejja meta kont se nsiefer miegħu għall-ewwel darba. Għalkemm kien jaf li ma npejjipx, qalli nixtri xi ftit pakketti sigaretti. Dan biex ikolli x'noffri lill-membri tal-Kungress waqt l-intervalli u hekk ikunli eħfef naqbad nitħaddet ma' dak u l-ieħor. Iżda ġurnata minnhom beża' li naqbad il-vizzju tat- tipjip u jkun ħtija hu. U jiena għidtlu: 'Iċ-ċikkulata aħjar minnhom'' Serraħtlu moħħu. Ragħaj ta' l-erwieħ Dwar ix-xogħol pastorali, l-akbar tagħlima li tani Savdon hija li fil-Qrar is- saċerdot jiswa ta' l-akbar ġid meta juri ruħu bħala tabilħaqq missier, aktar milli ħaġ'oħra. Dak il-parir għadu jidwi f'moħħi sal-lum, fil-ministċru tiegħi kappillan ta' l-istudenti tan-New Lvceum. Mal-parruċċani ta' Bingħisa hu hekk ġab ruħu. Santa Katarina ssaħħrul U la qed insemmu 'l Bingħisa, niskuża ruħi magħkom jekk għadni ma semmejt xejn li Savdon miż-Żurrieq kien u lil Santa Katarina kien iħobbha daqs id-dawl t'għajnejh. Trabba ma' saqajn zijuh Dun Pawl li, jekk ma niżbaljax, kien prokuratur tal-Knisja. Hekk ukoll ħut il-Profs u qraba oħrajn. U tinsewx li daru: kienet biswit il-bieb tan-nofs tal-Knisja ta' Santa Katarina. Żusugħ LEĦEN IL-MALTI 19 Stil ta' raħli Nagħlaq b'aneddotu li jeħodkom mill-ġdid lejn it-telgħa ta' bejn Kalafrana u Bingħisa. Dun Pietru Pawl Savdon kien jieħu gost meta xi Ħadd kien jitfixklu ma' xi wieħed mill-bdiewa ta' l-inħawi. Fiż-żmien li konna Ikoll nilbsu s-suttana, il-Profs meta jkun Bingħisa kien iħobb joqgħod bil-qalziet twil tad-drapp ta' Franza u qmis bil-kmiem twal biċ-ċingi fuqha. Darba kien nieżel wieħed bir-rota min-niżla ta' Ħal Far u kien se jidħol fuqu. 'Skużi ġbin,' qallu dak, 'kont se ntajrekf' U l-Profs Savdon kien jikkumenta: 'Mank qalli 'mgħallem', imqarf' L-GĦAQDA TAL-MALTI FOST L-ISTUDENTI L-Għaqda tal-Malti hi Ħajja u llum tiġbor għadd li qiegħed jikber ta' studenti universitarji minn Fakultajiet differenti. L-interess fl-ilsien nazzjonali u fil-kultura ta' Malta qiegħed joktor Ħafna wkoll, u dan jidher l-aktar mill-għadd sabifi ta' studenti li qegħdin jissieħbu fil-korsijiet tad-Dipartiment tal-Malti biex jieħdu Baċellerat fl- Edukazzjoni u Baċellert fl-Arti. Għadd imdaqqas ukoll qegħdin jistudjaw għall- Baċellerat fl-Arti (bl-Unuri) u għall-grad ta' M.A. Madankolu għad jonqos ħafna xi jsir biex l-ilsien nazzjonali jieħu l-post li jixraqlu fl-ogħla istituzzjoni tat-tagħlim fil-pajjiż. Għad hawn bosta studenti li, minħabba li ngħataw edukazzjoni li ma għallmithomx iħobbu u japprezzaw kulma hu Malti, jispiċċaw biex igħawġu ħalqhom bl-Ingliż imfarrak u jistħu jitħaddtu bl-ilsien tagħna, il-kotra ta' l-istudenti Maltin. Għad hawn skejjel fejn l-ilsien li tatna ommna hu mkasbar u mirfus. Għadna nafu b'każijiet li fihom studenti jkunu mċanfra jekk jitħaddtu bl-ilsien tagħhom, li jibqa' dejjem il-Malti biss. Dan hu kollu sinjal ta' kumpless ta' inferjorità. Min jitħaddet bl-Ingliż minflok bil-Malti jkun qiegħed jagħmel xi Ħaġa stramba li ma ssir imkien aktar. Għalhekk edukazzjoni li twarrab l- ilsien u l-kultura nazzjonali hi edukazzjoni żbaljata u antikwata li suppost għadda żmienha. L-Għaqda tal-Malti se tissokta taħdem sakemm l-awtoritajiet ekkleżjastiċi tal- Knisja Kattolika f'Malta jifhmu d-dmir tagħhom li jassiguraw li f'kull skola li taqa' taħt il-liġi f'Malta, kulma hu Malti jingħata l-ogħla u l-aqwa post. L-istudenti universitarji huma leħen qawwi li jrid jinstema' mal-pajjiż kollu sakemm il-preġudizzji ta' l-imgħoddi jintradmu u jindifnu darba għal dejjem.