(Sommarju) Estratt mill-ORBIS. L-Awtur jibda biex jistqarr li dan l-istudju, barra milli hu magħmul biex juri x-xebh ta' xi kliem Malti mal-Latin hu magħ- mul ukoll bil-ħsieb Hi jifli l-isfuf tal-lingwa sal-qigħan ta' dawn l- isfuf skond ma nafu s'issa minn fatti storiċi u kulturali, Għalkemm sew l-ilsien u kemm l-ismijiet tal-postijiet tal- gżejjer ta' Malta huina fil-biċċa, l-kbira. ta' nisel Għarbi, jidher li fihom għad hemm sinjali qodma ta' lsien differenti, S'issa, kif igħid l-A., il-Malti tqies bħala fergħa tal-Għarbi li maż-żmien tħallat ma' kliem ta' l-ilsna Rumanzi, l-iktar Taljan u Sqalli, u b'hekk il-lsien Malti fil-waqt li żamm ċerta karatteristika indvid- wali għalih, sostanzjalment huwa semitiku. Il-grajja tal-ilsien Malti hijs marbuta mal-ġrajjiet soċjali u politiċi li biha: intgħaġ- net il-ħajja tal-poplu. Għalhekk, ikompli jgħidilna l-A., jekk wieħed irid ikollu ħjiel sewwa tan-nisel u svilupp tal-Malti jkollu jistudja dawk l-elementi li maż-żmien sawru l-ilsien Malti b'sal- ħet l-influwenza pulitika, kulturali u soċjali li jagħ- mlu mill-istorja ta' Malta. — L-A., qabel ma, jidħol iżjed 'il quddiem fl-argument jagħti fuq fuq il-ġrajjiet fi kellhom. x'jaqsmu mal-kwistjoni lingwistika, billi dan l-istudju huwa miktub għal min aktarx ma jafx l-istorja ta' Malta. Huwa. jibda miż-żminijiet bikrija ta' nies li għammru fil-gżejjer ta' Malta: Neolitiċi, Feniċi, Puniċi u jissokta, b'dawk tar-Rumani, Għarab, Narmanni, Kavalieri ta' l-Ordni ta' San Ġwann saż-żminijiet tal-Gvern Ingliż, jiġifieri saż-żmien li qegħ- din fih. Isemmi l-influwenza li l-Għarab kellhom fuq il-Isien tal- Maltin ta 'dik il-ħabta, influwenza li baqgħet sal-lum tixhed il- fond organiku tal-lingwa tal-Maltin,.li wara. mbagħad tħalltet ma' dik tan-nazzjonijiet li ħakmu fuq il-gżira u tat lill-Malti qoxra ġdida li fiha dehret l-influwenza tar-relazzjonijiet kulturali ta' l-ilsna Rumanzi li mlewh bi kliem ġdid, l-iktar Taljan, u li sa Sruni FILOLOĠIĊI 49 ċertu żmien kien il-lingwa kulturali tal-gżejjer ta' Malta wisq aktar mill-Ingliż li tiegħu m'għandniex ħlief xi ftit neoloġiżmi moderni, B'hekk lLA., jibda biex jifli is-saff ta' fuq li hu magħmul l- iktar minn kliem ta' nisel Taljan, Sqalli u Ingliż, u xi kelma Franċiża 'l-hawn u 'l hinn, U dan jurih b'xi eżempji. Taħt dan is-saff isemmi dak li hu magħmul minn kliem Sqalli jew Rumanz. u jagħti xi eżempji. Iżjed 'l isfel l-A., jiltaqa mas-saff Għarbi, li hu l-iktar importanti fost it-tnejn ta' qabel, Il-Għarbi jqassmu fi tnejn : Għarbi tal-kosta ta' l-Affrika ta' Fuq li kien jintuża wa- ra li l-ħakma Għarbija ntrebħet min-Normanni dwar l-1090 u l- Għarbi, li hu eqdem, qarib tal-klassiku, u li kien mitkellem ma' tul il-mitejn sena ta' ħakma Għarbija f'Malta. U dan l-A., jurili b'xi eżempji ta' kilem Għarbi differenti li għandu l-istess tifsira :- kelma tal-Għarbi klassiku u oħra tal-Għarbi djalettali tal-kosta ta' l-Afrika ta' Fuq bħal Żejtun. (Għarbi klassiku) u Żebbuġ (Għarbi djalettali). Wara li jifli l-isfuf ta' l-ilsna qodma fil-Gżejjer ta' Malta li minnhom baqa' ħaj il-Malti b'fond Għarbi, l-A., jistaqsi jekk satax qabel ma daħlu l-Għarab' f'Malta, kienx hemm xi saff ieħor lingwistiku, jiġifieri kienx hemm x'ilsien ieħor li bih kienu jitkellmu n-nies ta' Malta u Għawdex ma' tul il-perjodu Ruman-Biżantim, jiġifieri qabel il-ħakma Għarbija f'Maltaj— L-À., jistqarr li fi studju tiegħu li kien inqara fl-1928 fil-Kun- gress Internazzjonali ta' l-Orjentalisti f'Oxford huwa kien fisser il-fehma tiegħu li fil-lsien Malti, qabel ma ġew il-Għarab, kien hemm element tal-Ilsien semitiku, u li l-Prof. Aquilina kien ta' l-istess fehma, kif kien wera, fi studju li qralu l-Prof. Savdon fil- Kungress Internazzjonalit ta' l-Orjentalisti f'Pariġi fl-1948. fejn kien fisser illi l-Maltin, qabel ma ġew il-Għarab f'Malta, milli jidher mit-tifkiriet epigrafiċi l ħallew il-Feniċi u l-Puniċi, il-lingwa, tal-Maltin kienet Punika, u li jekk dawn kienu tassew jitkellmu bil-Latin Baxx, kif kienu jridu jgħidu xi studjużi Mal- tin skond il-fehma ta' Nċideke, aħna konna nsibu xi fdal ta' dan l-ilsien fil-Malti għallinqas fl-ismijiet topografiċi li huma kollha ismijiet Għarbin, ħlief il-kelma qala, mil-Latin baxx jew Sqalli cala li tinsab ukoll fl-Affrika. ta' Fuq. L-A., jissokta jgħid illi dan il-kittieb Malti li jsostni l-fehma ta' Ndideke mhux ħlief il-mejjet Avukat Ġ. Micallef, iżda dan 50 iL-Manrt mi ta ebda prova tal-fehma tiegħu. Mill-banda l-oħra, l-fehma tal-Prof. Aquilina illi l-Maltin ma kinux jitkellmu bil-Latin Baxx ma taqbilx mal-fatti. 7 Għalkemm f'xi kliem ta' misel Kumanz nsibu li xi ittri Latini jitbiddlu f'oħrajn qaribhom tal-lsien Għarbi, dana, skond l-A., mhux biżżejjed biex juri li dan il-kliem ta' nisel Rumanz, li maż- żmien biddel xi ħsejjes, bħal, ngħidu aħna, qanpiena, qattus, balla, bata, kien użat mill-Maltin qabel il-miġja tal-Għarab f'Malta, B'danakollu nsibu mbagħad xi kliem ieħor ta' nisel Latin, għalkemm wisq rari, illi juri li kien użat fost il-Maltin qabel il-ħakma Għarbija. Fost dan il-kliem l-A., isemmi kliem bħal dawn: gawwija, (mil-Latin gavia), saborra (Lat. saburra ; Sqal. u Tal. zavorra) u kalanka li skond ma jaħseb hu, huma kliem ta' Latin Baxx. Huwa jieqaf fuġ il-kelma kmieni, li skond xi studjużi inissluħa mill-Għarbi, u xi ħadd (fosthom niftakar Ġ. Micallef' mil-Datin cum mane, L-A., jagħti xi eżempji ta' postiijet li juru nisel Sikulu jew Rumanz, li għalkemm taħsibhom ta' nisel modern mit-Taljan, aktarx huma, fdal ta' ismijiet oħra imnisslin mil-Latin qabel il- perijodu tal-Hakma Għarbija; ismijiet bħalma huma : Wardija, (Rum. guardia); Brankatu (Lat. Pancratius); Niklusi (Lat. Nicholaus, fejn il-p ta' Paneratius saret b, bl-influwenza tal- Għarbi li daħal wara.) Bdanakollu is-saff ta' nisel Latin fil-lsien Malti, jgħidilna l-A. jidher l-iżjed fl-ismijiet topografiċi jew ismijiet ta' postijiet fil-gżejjer ta' Malta, u fuq hekk biex jagħlaq l-argument tiegħu jagħti din il-lista ta' ismijiet :— ' Malta mil-Latin Melita, li wara. mbagħad il-Għarab sejħu Malta. Għawdex minn Gaudos (Btrabo-Mela) ; ukoll Gaulos (Diod. Siculus) fejn l saret d; Feniċ Gaul, u fil-plebs gaulitana, ta' l-iskrizzjoniiet Latini. Għalhekk mill-isvilupp tal-forom : Gaul, Gaud, Gaudos, Gaudex, il-Għarab li ġew wara r-Rumani sawru l-isem ta' Għawdex, kif sal-lum dik il-gżira għadha msem- mija. - Pwales, ħażin, igħidilna l-A., li din il-kelma jnissluha mill- isem San Pawl. L-A., jidhirlu illi dan l-isem huwa l-plural mik- sur tal-kelma palus (għadira). Sa ħamsin sena ilu dan il-post Srupji FILOLOĠIĊI bi- kien kollu għadajjar. L-A., jwettaq il-fehma tiegħu bl-espressjoni Għarbija. Marsa l-bawalis, post fi Sqallija msemmi minn Żmien Ruġġieru II. Skala (Marsa skala), isem li fil-Latin Baxx ifisser port. Il-Għarab, mal-kelma skala, żiedu l-kelma. marsa, Qannotta (Wied Qannotta), kelma ġejja mil-Latin Baxx tannetum (post mimli qasab: Il-kelma. barra milli fl-Isqalli: cannetu, diminutiv canotta, tinsab ukoll fil-Għarbi. Il-Vokabulista, taħt arundo, jagħti l-kelma Għarbija qannut, u għalhekk, skond ma jahseb il- kelma cannetum (Sqal. cannetu) setgħet wara żmien daħlet mill- Sqalli jew mill-Għarbi. Kalanka : din il-kelma ma tinsabx fl-Is- qalli, iżda fil-Latin Baxx bit-tifsira ta' flocus humilis, depres- sus' (Du Cange). L-A., jagħlaq dan l-istudju billi fl-aħħarnett isemmi xi kliem misluf mil-Latin bħal stabal, Lat. stabulum ; qortin, Lat. cortina, u ma' dawn, aktarx qamnotta, Lat. cannetum, Għarbi qun- nut, li skond il-fehma tiegħu daħlu fil-Malti mill-Għarbi. B'hekk, kif jidhirlu l-A., wera li fil-Malti għad baqa' xi tdalijiet ta' kliem qadim li ġej mil-Latin (Latin volgari) ta' qabel iż-żmenijiet tal-Għarab f'Malta. Studju tal-Prof. Estratt mill-ORBIS. Dan huwa t-tieni studju xjentifiku dwar il-Lsien Malti tal- Professur Ġ. Aquilina fl-Orbis, rivista ippubblikata mill-Univer- sità Kattolika ta' Louvain, il-Belġju. L-ewwel studju tiegħu f'din ir-rivista kien il-Lessiku Malti (Dizzjunarji Maltin) taħx l-isem ta' Maltese Lexicographij (Orbis, Tome, 1, No. 3, 1953) li tie- għu konna għamilna studju kritiku f'Il-MALTI ta' Ġunju 195 (pp. 60-61). - L-istudju komparattiv tas-semantika hija biċċa mil-Lingwis- tika. Is-semantika tidħol fil-lingwi kollha, iżda, fil-Malti, bħala lsien magħmul minn fond ta' organiżmu semitiku b'taħlita ta' kliem Rumanz, is-semantika għandha ċertu valur partikulari fl-is- . torja u l-evoluzzjoni tat-tifsira. tal-kelma. F'dan l-istudju l-A., jagħti fil-qosor il-prinċipji li jagħmlu mill-bidliet fit-tifsira tal- kliem Malti b'riħet tt-tibdil u l-isvilupp fil-ħajja soċjali tal-poplu. 52 iL-Manri Il-kelma kif ifisser l-A., li għallewwel tfisser idea. waħda, maż- żmien tieħu tifsiriet oħra li jixxiehbu ma' ta' l-ewwel kif naraw f'xi kliem li maż-żmien biddel it-tifsira ewlenija tiegħu, sew għal dak li hu ħsieb astratt kemm għal dak li hu oġġett konkret billi minn idea Ġeneralizzata jew mhux definita, biżżejjed il-moħħ tal-bniedem biex iktar jiddetermina il-ħsieb jew l-oġġett jieqaf fuq idea speċifika. Fuq hekk l-A., jagħti ħafna eżempji, fosthom ismijiet ta' annimali lil maż-żmien flok isem speċifiku issemmew b'isem ieħor li jagħti idea ġeneralizzata. Fost dawn il-kelmiet : żiemel, debba, tajr, fenek, għanem li fil-Għarbi għandhom tit- sira ġeneralizzata jew speċifika li ma taqbilx ma' dik tal-Malti, jew tifsira ta' annimali ta' rażza differenti b'karatteri fiżiċi li jixxiebħu, L-idea ġenerali tal-kelma ġie li jkollha. bżonn tiċċekken jew titwassa' għaliex ma tkunx tfisser il-ħsieb sewwa, jew tkun tfis- ser ħaġa differenti mill-ħsieb speċifiku tal-bniedem, minn hekk il-kelma tiġi li b'xebh tieħu tifsira sekondarja — fenomenu li jissejjaħ polisemantika. L-A. jwettaq it-teorija. tal-polisemantiku, bil-għerq Għarbi H.M.L. ħamel li minnu joħorġu mat-80 forom verbali ta' għemil li jixxiebah b'tifsir ta' idejiet differenti bit-tis- wir ta' forom verbali: denominativi, aġġettivi, parteċipjali jew mimmati, fil-waqt li fil-Malti din il-mamma jew għerq ma nis- slitx ħlief mal-10 kelmiet u fil-Lhudi b'forom wisq inqas ta' tif- siriet uis-sies ewlieni ħamel. Il-metafora għandha seliem. kbir fit-tusigħ. tal-kelma, jiġifie- ri tusigħ mit-tifsira letterali għal tifsira. simbolika, mit-tifsira veta oriġinali għal tifsira ta' ħsieb jew ħaġa li tixbaħ il-ħsieb jew ħaġa ewlenija. Hekk, kif jissokta juri l-A., bl-użu tal-metafora l-kelma ġie li tieħu xeħta figurativa : ngħidu żiemel għal bnie- dem ta' ħila kbira, debba, għal mara. mertija fid-drawwiet tagħ- ha; fenka għal imara li tnissel ħafna tfal. i Fit-tusigħ jew restrizzjoni tat-tifsira tal-kelma, l-A., jimraħ fuq kampijiet ta' diversi fenomeni tas-semantika, fosthom min isemmi fejn il-Malti juża l-isem tal-pajjiż minn fejn jiġi l-oġġett jew tnissel il-ħaġa li waslet fostna; u jagħtina l-eżempji tal-kelmiet fajjienza (foħħar minn Faenza); Skoċċiż (drapp iċċangjat); spanjola (il-marda ta' l-influwenza. li l-Ingliżi sem- mew spdnish flu); Ingliża (għal ċerta ħaxixa). Srupii FILOLOĠIĊI 53 e -X8X8X8X8X—X—Z———— L-istorja tas-semantika, fl-Ilsien Malti mhux dejjem taqbel ma' dik ta' Isien ieħor. Il-kelma bidwi fil-Malti jidher li tilfet it-tifsira ewlenija tagħha tal-Għarbi badwi (bniedem li jiġżerra fid-deżert), fil-waqt li l-kelma fellaħ tal-Għarbi fil-Malti ħadet tifsira oħra (felħan-qawwi). Fost xi kliem ieħor li fil-Malti ju- ri tifsira differenti minn dik tal-Għarbi, l-A., isemmi l-kelmiet sajjied u naġġar li fil-Għarbi għandhom tifsira, waħda ta' kaċ- ċatur, u l-oħra ta' mastrudaxxa. Il-kelma sajjied jidher madan- kollu li kellha l-istess tifsira vera u ħadet maż-żmien sens figu- rativ, bħalma naraw fil-frażi : qattus sajjied, Fis-sinonimi li għandu l-Malti, l-A., jara bħal ġlieda bejn il-kelma Maltija u dik ta' nisel Rumanz fejn jiġi li l-kelma Mal- tija iċċiedi l-post tagħha lil oħra billi din fis-soċjetà tal-lum għandha. titlu iżjed xieraq, fost dawn insemmu l-kelmiet: rku- pa u zija flok imselħa; pettinc flok moxt. Insibu fil-Malti li sew l-imselħa u l-moxt ħadu sens dispreġġativ. Fuq hekk LA., — isemmi wkoll xi kliem li barra t-tifsira letterali tiegħu jiġi li fil- Malti jieħu sens peġġorattiv, fosthom il-kelma bhima bis-sinoni- mu tal-kelma romanza annimal, kif ukoll kliem ieħor ta' nisel semitiku u rumanz: ħanżir bis-sinonimu porku; nagħġa, bot- bot, bagħal, 'pappagall, serduk li bit-tusigħ tal-kelma fit-tifsira tagħhom ħadu sens dispreġġativ jew peġġorativ. Barra mill-fenomenu tat-tiċkin u tusigħ tas-sens tal-kelma, l-A., isemmi kif il-kelma, tbiddel it-tifsira tagħha bis-saħħa ta' ċirkustanzi oħra, jiġifieri t-tibdila fis-sens tal-kelma turina fe- nonimu ieħot, fejn is-sens oriġinali tal-kelma mill-kawża jgħad- di għall-effett; il-biċċa ta' l-oġġett tgħaddi għall-oġġett sħiħ; is- għiħ jidħol flok il-biċċa; oġġett jew iden jidħlu flok oħrajn li jixbħu jew għandhom xi relazzjoni magħhom jew għalkollox differenti. Eżempji ta' dawn l-fenomeni huma mqassmin f'ħames kateġoriji li minnhom ta' min isemmi kelmiet bħal dawn: għanqbuta (effett), li fil-Għarbi tfisser. brimba (kawża); geddum flok ilħit, ħalq flok gerżuma (is-sħiħ flok il-biċċa jew- il-biċċa flok issgħiħ), boton (fniek) li fil-Għarbi tfisser żaqq (il-biċċa flok il-ħaġa sħiħa li hija ż-żaqq), fenomenu li nġibuh ukoll: fil-lingwaġġ fiġurat ta' 'ilsna oħra — metonomja, barra 54 7 IL-MALTI minn xi ismijiet oħra li tagħhom jagħti lista twila fejn it-tifsira tal-kelma. ħadet oħra bis-saħħa ta' tixbih, b'metafora. jew ewfe- miżmi : rtrat flok vefldet; mard tal-karra flok mard. tas-sider; ta' barra sninn. hawn flok ix-xitan, Waħda mill-iktar ħwejjeġ li fil-Malti tirkaċċa iżjed milli f'ilsna oħra, għal dik li hi semantika, huwa l-użu ta' kliem bar- rani, l-iktar Sqalli u Taljan, meta dawn jistgħu jagħtuna it-tif- sira sewwa tal-ħsieb jew oġġett li jkun. L-A., f'dan is-sehem tas- semantika Maltija jagħti lista ta' kliem safi bil-kelma rumanza fl-użu popolari b'xi kummenti dwar id-differenza fis-sens skond l-użu u drawwiet fil-ħajja soċjali tal-lum, fejn naraw ukoll xi min- daqqiet bħala, ġlieda bejn kelma u oħra: bejn kelma li (jgħidha bidwi u oħra li jgħidha belti. Fl-aħħarnettt l-A., f'xi partikulanitajiet morfoloġiċi u sin- € tattiċi tal-Malti jara xi fenomeni li għandhom x'jaqsmu mas-se- mantika Maltija. Fost dawn il- kelma xhud li fil-Malti tintuża bis-sens ta' singular flok bħala plural miksur tas-singular ixieheġ li fil-Malti baqa' grammażikalment bħala forma partiċipjali mhux użata. Isemmi ukoll xi pronomi personali li ma jaqblux mal-klas- siku fil-ġens fejn il-pronom inti u intom. fil-Malti nużawhom sew għall-maskil kemm għall-femmenil. L-A, jagħti fl-aħħar lista ta' madwar 70 kelma fejn juri li bosta kliem Malti ma jaqbelx fil- ġens li'dawn għandhom fil-Għarbi, fosthom il-kelma għarus li fil- 'Għarbi qiegħda sew għall-għarus kemm għall-għarusa, fil-waqt li għall-ġens femmenili tintuża wkoll il-kelma għarusa. L-A għalhekk i iqis bħala, fenomenu ta' semantika d-differenza fit-tif- sira tal-ġens bejn il-Għarbi u l-Malti. Wara, li wieħed jagħsar dak kollu li wriena l-A. f'dan l-is- tudju hekk interessanti, għanda jsib li l-qofol ta' dan l-istudju huwa mibni fuq prinċipji illi 'l-materjal ta' lsien għandu movl- ment kontinwu fil-ħajja tiegħu u dlonk jitbiddel skond iċ-ċirkus- tanzi storiċi, u mat-tibdil tal-kliem titbiddel it-tifsira f'oħra li tixbah lil ta' l-ewwel'. Il-kelma titbiddel bħal bosta ħwejjeġ oħra li għandhom il-ħajja;razez ta' annimali u rażez ta' bnedmin; il- kelma. titbiddel minn ġenerazzjoni għal oħra, u żi miridaqqiet tgħib għal kollox biex flokha tidħol oħra skond ma jitlob il-pro- Srupii FiLonoċiċi 55 — d ——e——n—n—X— gress fil-bżonnijiet jew ċiviltà ta' pajjiż bħal markeb, ġifen, suġġetta, kaless u omnibus li flokhom daħlu oħrajn. Xi mindaq- qiet il-kelma tibqa' tgħix f'xi frażijiet biss bħal kelma jies fil- frażi qata' jiesu, jew f'xi proverbju qadim. Ħekk il-kelma għa- ġuża li l-lum ma ssibhiex bit-tifsira ta' dari ħlief fil-qawl : l-għaġuża ma tridx tmul għax aktar ma tikber aktar titgħallem. u fil-forma. verbali denominattiva: għadeż, tgħaġġeż (xjieħ.) Il- kelma għaġuża f'ilsienna l-lum tfisser iktarx dik il-frotta tal-ba- ħar, bl-Ingliż magħrufa bl-isem ta' lobser jew spinous spider erab. ' Ara wkoll fil-Pranċiż: our li għadha tgħix fl-espressjoni tt par oui dire'; gouwpil fil-kelma gonpillon; ewider fil-kelma outreenidanee. L-istudju tal-Prof. Aquilina fuq is-semantika Maltija tidher bħala ħaġa, ġdida fil-Malti, studju hi qablu kien għadu ma għan- lu ħadd — bħala studju għalih. Is-semantika madankollu huwa studju li l-filoloġi tas-seklu li għadda, ibda minn Max Miller, qajla kienu ittrattaw bħala fergħa ta' studju lingwistiku ħlief bħala waħda mill-ħoloq ċkejknin li tagħmel mis-sensiela ta' l-istudju tax-Xjenza tal-Lingwi. Min s'issa kiteb xi ħaġa (u ngħidu xi ħaġa, il-għaliex, fejn l-istudji filoloġiċi u lingwistiċi li s'issa saru fuq ilsna oħra, tal-Malti huma wisq ftit), fuq il-filolo- ġija Maltija ma kinux ħlief xi studji etimoloġiċi, l-iktat minn studjużi ta' barra, kif naraw mix-xogħlijiet ta' Stumme, Bo- nelli, u dan l-aħħar minn dawk ta' Dessoulavv u Barbera bid- dizzjonarji etmoloġiċi tagħhom — u dana barra minn xi xogħli- jiet, s'issa frammentarji, li dehru 'l-hawn u 'l hinn, minn stud- jużi lokali f'xi rivisti ta' ċertu valur letterarju u xjentifiku. L-iktar li joqrob-lejn l-istudju ta' l-A, huwa iktarx l-istudjn tiegħi li kont għamilt fl-1925 dwar l-użu tal-kliem safi u rumanz, imsemmi bl-isem ta' X'inhu l-Malti Safi, fejn bla ma dħalt fil- mertu xjentifiku tat-tifsira tal-kelma bil-pjan dettaljat ta' l-A. — tajt il-kriterji tiegħi dwar l-użu xieraq tal-kelma ta' nisel semi- tiku u dik ta' nisel rumanz u dwar il-valur letterarju li l-għażla ta' dan kliem għandu fil-kitba letterarja Maltija. Għal min irid jifli iżjed bir-reqqa l-fenomenu fit-tibdil ta' tif- sir il-kliem, barra minn dawk fi kliem li niltaqgħu magħhom fil- 56 iL-MALrI 18 bżonnijiet komuni tal-ħajja ta' kuljum, jiswa li wieħed jagħmel studju wkoll fl-ismijiet ta' bosta. mill-ħxejjex, siġar, kif ukoll fl-ismijiet ta' tjur, jiġifieri tal-botanika u zooloġija Maltija fejn, bħalma ma wrejt fuq fuq fl-istudju tiegħi, maż-żmien ħadu 'l hawn u 'l- hinn xi ismijiet differenti minn dawk ii hemm fil- Għarbi u fl-ilsna ewropej. L-A., fost dawn isemmi l-ballut, siżra mill-eqdem, li fil-Malti, kif jgħidilna, tfisser sew is-siġra, kemm il-frotta; iżda fil-Malti għall-frotta daħlet il-kelma rumanza ġandra mit-Taljan ghianda, kif ukoll insibu li għandna l-kelma ruolu biex infissru l-injama tal-ballut; hekk ngħidu : mejda tar- rublu, kit ukoll ħatba tas-ruvlu. 'Ta' min jifli wkoll xi sinonimi Maltin minn għeruq verbali kwadrilitteri minn trilitteri b'epen- tiżmu ta' xi ittra barranija li fihom it-tifsira bejn waħda u oħra turi differenza fit-tixbih ta' idea waħda. Dawn jagħmlu wkoll mill-klassi ta' l-onomapejtiċi. Minn dawn ix-xorta ta' verbi nal- seb li l-Malti għandu lista sabiħa. Il-metafora bija waħda mill-fenomeni ti nsibuha fis-seman- tika ta' bosta ilsna fejn xi kliem huwa ta' użu komuni bl-istess sens metaforiku. Barra minn dawn l-eżempji li fuq hekk semma l-A, nistgħu nsemmu kliem ta' qatgħa oħra, bħal kelma, sinna fl-espressjoni sinna tewm li nsibuha b'analoġija fl-espressjoni Tmgliża. clove of gorlie (mil-Latin clavus, musmar); ukoll musmar tal-qronfol. Hekk ukoll il-kelma bombażil, fl-mgliż bombażine (mill-Fr. bombasin), drapp irqiq bit- togħma ħarir u l-medda suf jew tajjar, u l-kelma qaribha bombast, fl-Ingliż, fustan tat-tajjar għall-kattunar tal-ħwejjeġ biex jidhru ħownin; minn hekk il- kelma komuni figurativa, bombastiku, kollha ġejjin mill-kelma Griega-Latina bombuz, dudu tal-ħarir li minnu jitnissel id-drapp. Ħekk il-kelma farsa, kompożizzjoni teatrali tad-daħq, għall- ; ewwel rappreżentazzjoni biex timla. l-interludju bejn rappreżen- tazzjoni u oħra. Minn hekk fil-Malti l-aġġettiv farsit (mili bl-— ikkapuljat): kaboċċi farsiti u ħafna oħrajn. ta' din il-qatgħa, ħi fihom ukoll studju ta' l-istorja etimolożika, tal-kelma