arju mit-Twaqqif jU Kolleġġjata ta' Bormla (il-ħames parti) kitba ta' Joseph R. Gatt Fl-aħħar erba' ħarġiet ta' dan il-ktieb rajna l-pittura li hemm fil-Knisja. Issa se nżuru l-oħrajn li nsibu fiż-żewġ sagristiji. Hekk inkunu qed naraw ftit ftit il-pittura li nsibu f'din il-knisja parrokkjali u kolleġġjata. Is-Sagristija l-Kbira Meta wieħed jidħol fiż-żewġ sagristiji u jagħmel dawra magħhom, jara għadd mhux ħażin ta' kwadri interessanti, ta' qisien u forom (għamliet) differenti. Xi wħud minnhom kienu fuq l-altari u maż-żmien tneħħew minn postohom u ġabruhom hawn ġew. Oħrajn, aktarx intesew, u sal-lum, la nafu x'kienu jirrappreżentaw u wisq aktar x'sar minnhom. Il-kwadru kbir u qadim tal-Kunċizzjoni Marija Immakulata, li jiddomina wieħed mill- ħitan għoljin tas-sagristija l-kbira, huwa xogħol il-pittur. Malti, Carlo Gimach (1651-1730), imwieled il-Belt Valletta fit-2 ta' Marzu 1651; pittur ta' ħila kbira li ma tantx nafu dwaru u ħidmietu, għajr li kien ukoll arkitett, inġinier u poeta. Fost ħidmietu nafu li rrestawra l-knisja ta' Sant'Anastasja (Ruma) kif tixhed kitba fl- istess knisja li tfakkar ir-restawr tagħha minnu. Carlo Gimach jinsab midfun f'din il-knisja ta' Sant' Anastasja. Dal-kwadru hu tassew sabiħ u tajjeb ħafna, kemm fil-kompożizzjoni u l-kuluri. Gimach pittru biż-żejt, fuq tila ta' daqs 438 x 247ċm, u jurihielna fil-glorja u l-ġmiel kollu tagħha. Narawha b'libsa bajda u b'mantell blu jittajjar ħelu ħelu; wieqfa fuq sfera kaħlanija ċara, b'difer ta' qmar u serpent (simbolu tat-tnissil tagħha meħlusa mid-dnub oriġinali) taħt riġlejha; imdawra b'anġli ferrieħa, wieħed iżomm mera, simbolu Ċentru 19 ta' Novembru (1978-2008) 9 Cf sia 2004 al-qdusija tagħha; b'rasha mdawra bi tnax-il stilla, u b'idejha miftuħin 'il fuq, b'wiċċha merfugħ lejn il-Missier Etern iberikha. Dan kien it-tieni kwardu titulari bejn is-snin 1715 u l-1850, sakemm inbidel ma' dak li hemm illum, xogħol il-pittura Pietru Pawl Caruana. Nafu li madwar is-sena 1856 il- wadru ta' Gimach kien ġie mitlub mill-abitanti Maltin ta' Sfax għall-Knisja tagħhom, imma din it-talba qatt ma ntlaqgħet. Bħala parti mill-festi ċentinarji 1905-2005, mill- inkurunazzjoni tal-kwadru titulari, sewwa sew, nhar is-Sibt, 25 ta' Ġunju 2004, inħareġ f'pellegrinaġġ madwar it-toroq ta' Bormla. Sa fejn nafu dan qatt ma kien inħareġ mill- knisja. Mal-ħajt tal-faċċata tiegħu emm ieħor kbir, li kif għedna aktar qabel kien fuq l-artal tal- Madonna tal-Grazzja, sakemm, fit-tmeninijiet tas-seklu l-ieħor, neħħa l-altar u l-kwadru biex sar il-proġett tan-niċċa mħaffra fil-ħajt għall-vara titulari. Favrav kien pittur Franċiż ta' ħila kbira li ħadem f'Malta ħafna kwadri reliġjużi, persunaġġi prominenti kif ukoll pitter il-ħajja fid- djar Maltin. Fih naraw il- Madonna bil-Bambin flimkien ma' Sant'Antnin, Santa Luċija u l-erwieħ tal-Purgatorju. Jiġbdulek il-għajnejn il-ktieb u l-ġilju li hemm fil-qiegħ tiegħu. Hawn ukoll insibu erba' xogħlijiet, f'forma ovali, bi gwarniċi skolpiti u indurati li jirrappreżentaw lil San Alfonso Maria de Liguori, 63 x 47 ċm, Isqof u Duttur tal-Knisja, xogħol il-pittur Tomaso Madiona (1803-1864). Żmien sew ilu kien fil-kappella tal-Madonna tal-Grazzja, (illum tal- Kunċizzjoni). Dal-qaddis kellu devozzjoni kbira fl-ibliet tal-Kottonera; Qalb ta' Ġest (bi gwarniċ li l-kitba turi li kien ta' San Vinċenz de Paule Sodalitis Doctrine Pretector) impitter madwar l-1884 minn Gius. Cali (1846-1930); il-Beatu (illum qaddis) Benedittu Ġużeppi Labrċ 84 x 62 ċm, maħdum minn Antonio Zammit (1830-1895) u l-kwadru ta' San Vinċenz de Paule, (Protettur tad-duttrina gwarniċ Qalb ta' Ġesi) li sal-aħħar ftit snin tas-seklu l-ieħor kien fuq l-altar tal-kurċifiss. Dan iddaħħal hawn ġew biex f'postu tpoġġa mezzo-bust tal-Madonna tad-Duluri. Ta' min jgħid li s-Soċjetà ta' San Vinċenz de Paule, hi soċjetà ta' benefiċenza u assistenza soċjali favur il-familji fil-bżonn, u twaqqfet fil-Belt minn Mons. Paolo Pullicino f'Ġunju 1850. Din is-soċjetà twaqqfet Il-kwadru tal-Grazzja, xogħol Antoine de Favrav 30 anniversarju mit-Twaqqif OMirjja G'mmakulela - OSormla s—of—1—alalo8585—a0aoaolooa8a a Ċentru 19 ta' wiċċha Il ma' dak a 1856 il- tagħhom, )O5, mill- 1, inħareġ areġ mill- Benefattur kbir (Ġużeppi Thev) (Gużeppi Hvzier) (illum tal- b ta' Ġesli : Pretector) ) Benedittu 1 ġew biex età ta' San ħ i i fil-bżonn, Kan. Dun Gużepp Bezzina L-Isqof Gaetano Pace Forno Il-Papa Piju IX i ii L-Ewwel Arċipriet (Antonio Zammit) Il-Papa td-Domma tà twaqqfet rju mit-Twaq. Ċentru 19 ta' Novembru (1978-2008) Kwadru tal-Immakulata Kunċizzjoni li kien San Gużepp fuq l-altar maġġur fil-knisja ta' qabel. Il-lavabo tal-irħam Ġesu jitn minn ħwejġu, (Giuseppe Cali) ukoll f'Bormla madwar is-sena 1907. Ma' dawn għandna kwadri-ritratti tal-Kardinal Agostino Rivalora, xogħol li nħadem f'Ruma, ieħor tal-Isqof Ferdinando Mattei (1808-1831) impitter minn Giuseppe Thev (1780—1840ċ) tal-Papa Piju VII (180 x 155ċm) bil-bolla tal-Kolleġġjata, xogħol ta' Giuseppe Hvzler (1793ċ — 1858) u tal-ewwel Arċipriet-Kurat, il-Kan. Ġużeppi Bezzina (wara l-ewwel Arċipriet). Dawn kollha kellhom sehem kbir biex il-knisja parrokkjali ġiet eretta f'Kolleġġjata per Insigni fl-1822. Imbagħad għandna pittura tal-Isqof Gaetano Pace Forno (1857-1874) li fuq rakkomandazzjoni tiegħu u fi żmien l-Arċipriet Michele Albanese (1852-1879) il-kanonċi kisbu d-dritt li jilbsu s-salib pettorli bil-lazz tal-ħarir blu minsuġ bil-ħajt tad-deheb. Il-kwadru ħadmu Antonio Zammit. Niltaqgħu mal-kwadri tal-Kardinal Domenico Ferrata, li fl-1905 inkuruna x-xbieha ta' Marija Immakulata Kunċizzjoni tal-kwadru titulari tal-kor; tal-Isqof Pietru Pace (1889-1914), li fi żmienu seħħet l-inkurunazzjoni u li b'rakkomandazzjoni tiegħu l-Kapitlu kiseb id-dritt li juża l-mazza kapitulari. Imbagħad hemm tal-Papa Piju IX, il-Papa tal-kura attwali u abitali tal-kolleġġjata 1850 u tad-domma 1854 u tal-benefattur 30 anniversarju mit-Twaqqif — mazzjoni nn Ġesu jitlob fil-Ġe kbir tal-l Hemm p sidirha u ta' San Ġ San Piju Xi sitt (1907-2( Mużew t tal-1565 wieqfa u għax il-b tfakkarnz jitkompli ngħixu f sewwa fe rispett lej Ċentru 19 ta OMariji tinn ħwejġu, 3 Cali) li nħadem 'ppe Thev ogħol ta' xi Bezzina varrokkjali )f Gaetano st Michele Z tal-ħarir 1 x-xbieha ietru Pace ni tiegħu a Piju IX, benefattur u mit-Twaqqif kbir tal-knisja, Dun Diego Ciantar, li miet fl-1735. Naraw l-istemma tal-kolleġġjata. Hemm pittura ovali, tal-Madonna tal-Purità, bl-Ispirtu s-Santu, forma ta' ħamiema fuq sidirha u bi stillarju madwar rasha. Din insibuha fid-daħla għas-sagristija mill-kappellun ta' San Ġużepp u niftakruha sewwa, taħt it-titular tal-kor, sakemm tqiegħed dak tal-Papa San Piju X. Xi sittin sena ilu żdiedu żewġ kwadri oħra, wieħed xogħol il-pittur Rafel Bonnici Cali (1907-2002). Dan hu kopja ta' trittiku (il-Madonna tal-marżabba — ħatar), li jinsab fil- Mużew tal-katidral tal-Imdina. Hawn min jgħid li l-oriġinal, sa qabel l-Assedju l-Kbir tal-1565 kien fil-knisja l-qadima ta' Bormla. Il-kwadru l-ieħor, juri l-knisja ta' Bormla wieqfa u sħiħa fost it-tiġrif tal-gwerra. Hawn l-immaġinazzjoni tal-pittur kienet esaġerata għax il-bini ta' quddiem il-knisja ma ġġarrafx b'dak il-mod kif naraw fil-pittura; aktar tfakkarna fil-bidu tal-proġett ta' meta beda jitwaqqa' l-bini kollu ta' quddiemha biex jitkompla l-proġett tar-rikostruzzjoni ta' Bormla wara l-gwerra. Ħafna bħali, li konna ngħixu f'Bormla f'dak iż-żmien niftakru sewwa fejn kien iġġarraf u niftakru wkoll sewwa fejn sar tibdil, tneħħija ta' triqat u ta' bini. Dan qed ngħidu bla ebda nuqqas ta' rispett lejn il-pittur, imma għall-verità u l-preċiżjoni tal-fatti tal-istorja. Il-għan tal-artist Ċentru 19 ta' Novembru (1978-2008) żgur kien li jfakkarna l-ħelsien mirakoluż tal-knisja mit-tiġrif tal-bombi tat-tieni gwerra dinjija. Tajjeb li hawn insemmi l-kaxxarezzi ta' madwar is-sagristija, il-kurċifiss maħdum mill-avorju li jintuża fuq l-altar maġġur fi żmien l-Avvent u r-Randan u ż-żewġ statwetti tal-appostli San Pietru u San Pawl li hemm fil-għoli tan-nofs tagħhom, u l-bankun li fih intrefgħu xi paramenti. Is-Sagristija ż-Żgħira Minn hawn nidħlu fis-sagristija ż-żgħira. Hawn insibu żewġ pitturi tassew interessanti u qodma. Wieħed f'forma orvali, juri l-Kunċizzjoni bis-simboli kollha tagħha, (bil-qamar u s-serpent taħt riġlejha, bil-kwiekeb madwar rasha u l-ispirtu s-Santu u rjus żgħar ta' puttini fil-ġnub tagħha); pittura veru sabiħa li ħasra ma nafux min pittirha u meta saret. Nafu biss li kienet taħt is-salib tal-altar maġġur tal-ewwel knisja ġdida ta' Bormla. Il- kwadru l-ieħor hu rettangulari, magħruf minna b'tal-Madonna tal-Baħrin; kwadru qadim sewwa kif tgħid il-kitba bil-Latin ta' taħtu li taqra ICON — PERANTIQVA—-MARIAE— CHRISTIAN—-ADIVTRICIS/QUAE-VSQVE-AD-AN MDCXXXVI/PROSTABAT- IN-ARA-PRINCIPE-DIRVTI-TEMPLI li b'ilsienna taqra 'Xbieha qadima ħafna ta' Marija, Għajnuna tal-Insara, li sas-sena 1636 kienet tinsab fuq l-altar Maġġur tal-knisja mġarrfa. Ma' dawn hemm żewġ kwadri ovali, xogħol il-pittur Senglean, Tommaso Madiona (1803-1864), wieħed jiffigura lil Santa Filomena żżomm il-palma tal-martirju u vleġġa (63—-47ċm) u l-ieħor lil San Publju (63—-47ċm). Naraw żewġ abbozzi (lunetti), interessanti, xogħol ta' Giuseppe Cali. Wieħed jirrapreżenta lil Ġesti għarkupptejh jitlob fil-ġnien tal-Ġetsemani u l-ieħor, lil Ġesti fuq il-Golgota jitneżża' bil-goff minn ħwejġu, minn żewġ manigoldi u jitqiegħed fuq is-salib biex isammruh miegħu. Snin wara l-mewt ta' Giuseppe Cali u ibnu Ramiro, dawn, fis-sittinijiet tas-seklu l-ieħor, tpittru f'żewġ apsidi fil-kappellun tal-kurċifiss minn Rafel Bonnici Cali (pro-neputi ta' G. Cali). Kwadru tajjeb ieħor juri li San Ġwann l-Evanġelista, bis-simbolu tal-ajka fil- parti mċajpra, (xogħol tal-pittur Giuseppe Calleja (1830-1915), maħdum fuq id-disinn u d-direzzjoni tal-pittur Hvzler). Hawn insibu wkoll kwadri tal-Madonna tal-Karmnu, ta' San Mattew, ta' San Ġużepp bil-Bambin, il-Mewt ta' San Ġużepp, ta' San Mikiel, ta' Kristu Msallab u oħrajn. Maqtugħ għalih b'rixtellu tal-ħadid, hemm il-/avabo tal-irħam (il-ħawt fejn is-saċerdoti jaħslu jdejhom qabel jitħejjew għall-quddiesa) bil-kelmiet Da Domine Virtutem/Manibus Meis eċċ eċċ… minquxin fuqu. Inkunu qed nonqsu jekk ma nsemmgħux dawk li nsibu fejn hemm in-niċċa bl-istatwa ta' Sant'Andrija; id-disinni oriġinali (disinn ta' Abram Gatt) tal-proġett tal-gallarija tal-orgni, tal-faċċata tal-irħam tal-kor, bl-ismijiet tal-irħam u l-kuluri tagħhom, u xi litografiji reliġjużi antiki. Minħabba nuqqas ta' spazju llum nieqfu hawn. Inkomplu darb'oħra. 380 anniversarju mit-Twaqqif L-Ewwe ERl2 Fis-6 Kunċizz L-Ewwe Fis-7 Dun Ġo kollha te Fid-€ Djakoni Tereża. Fl-4. preżenta Fis-6 50 anni Jesmon Ewkaris Fis-6 Arċisqo li fiha j; Wara tit Jum l-A Fis-5 Fis-6 Ċentru 191