KEMM L-ITTRA KITEB SAN PAWL2 Fil-Bibbja għandna erbatax-il ittra ta' S. Pawl: waħda lir-Rumani, tnejn lill-Korentin, waħda lill-Galatin, waħ- da lill-Efesin, waħda lill-Kolossin, tnejn lit-Tessalonkin, waħda lil File- mon, tnejn lil Timotju, waħda lil Titu, waħda lil-Lhud. Iżda xi ħadd jista' jistaqsi: Barra minn dawn l-ittri kiteb S. Pawl xi ittri oħra li huma mitlufa £ Għal din il-mistoqsija nistgħu nwieġbu: Jekk S. Pawl kiteb: xi ittri oħra li ntilfu, dawn l-ittri ma jiswewlna xejn, għax ma nistgħux naqrawhom iżjed u anqas ma nafu x'kien fihom, Imma la darba l-għor- rief isemmu din il-kwistjoni, ngħidu xi ħaġa fuqha aħna wkoll. Fl-Ittra lill-Kolossin (4, 16), naq- raw: ''Meta tinqara minkom din l-Ittra, qisu li tinqara fil-knisja tal- Laodikin ukoll, u li intom taqraw dik ta' Laodikija''. Mela S. Pawl kiteb ittra lill-insara Laodikin li ma għad- hiex aktar ħajja. Intilfet għal kollox. Ittra lil Laodikin għadha. teżisti, imma mhix miktuba minn S. Pawl u mhix dik li jsemmi hu. Barra minn din l-ittra falza lil Laodikin: hemm ittra oħra lill-Korintin, oħra lill-In- sara ta' Lixandra, u xi ittri bejn S. Pawl u l-kittieb Ruman Seneka. Dawn l-ittri kollha, għalkemm iġibu l-isem ta' S. Pawl qatt ma kienu magħrufin mill-Knisja bħala kitba ta' S. Pawl. L-Ittra lil Laodikin. Ħafna għor- rief jaħsbu li din l-ittra hi l-istess lill- Efesin. Imma lil min kienet mib- għuta, lill-Efesin jew lil: Laodikin 7 Il-Kelmiet fli huma f'Efesus' li jinqraw fl-Ittra lill-Efesin kap l u vers 1, aktarx li mhumiex miktubin minn S. Pawl, imma miżjudin wara. F'xi manuskritti mill-iktar qodma ma jinqrawx u l-ittra ma turi l-ebda rabta mal-Efesin, għalkemm nafu mill-Atti 19, 10 li S. Pawl dam aktar minn sentejn f'Efesus u hemm ħa- dem kemm felaħ (Atti 20, 18-20). Għalhekk igħidu li din l-ittra kienet mibgħuta lil Laodikin, imma dan l-isem kien imħassar imħabba dak li kiteb fuqhom S. Ġwann fl-Apokalissi 3, Id-22. Floku mbagħad daħal l-isem ta' Efesus, belt magħrufa, marbuta ma' l-Appostlu u li ma kellha l-ebda L-Ittri lill-Korintin. Barra miż- żewġ Ittri lill-Korintin li għandna jid- her li S .Pawl kitbilhom xi ittri oħra li ntilfu. Fl-ewwel ittra lill-Korintin 5,9 S. Pawl jgħid li hu kitbilhom biex ma jagħmluhiex man-nies żien- ja. Dit-twissija ma naqrawha fl-ebda ittra, għalhekk jaħsbu li S. Pawl kien kiteb xi ittra oħra li ntilfet. Iżda l-kelma 'ktibt' tista' tfisser ukoll 'nikteb'. Dan jiġri sikwit fl-ittri Griegi u Latini li fihom ktibt tiswa nikteb. Dan jidher ċar f'din: l-ittra stess. L-ewwel (5, 9) S. Pawl igħid ktibt (egrapsa), imbagħad fil-vers 11 jerġa' jgħid issa ktibt (egrapsa). It- tieni egrapsa, li għandu miegħu l-av- verbju issa, ifisser żgur nikteb jew qiegħed nikteb. Mela l-ewwel egrapsa għandu jfisser ukoll nikteb jew qie- għed nikteb. Mhemmx għalfejn ngħi- du li S. Pawl kien kiteb ittra oħra li ntilfet. Iżjed: Fit-tieni ittra. lill- Korintin (2,4) igħidilhom li kitbilhom b'ħafna dmugħ. Liema hi din l-ittra tad-dmugħ f Xi għorrief igħidu ċar u tond li hi ittra mitlufa. Oħrajn jaħsbu li hi t-tieni taqsima ta' din l-ittra, jiġifieri 10-18. Il-kwistjoni hi mħabba u ma nistgħux naslu għal konklużjoni ċerta, Ngħid għalija l-fehma tiegħi hi din: Jekk l-ewwel insara żammew u ma ħallewx tintilef ittra qasira bħal- ma hi l-ittra lil Filemon mibgħuta lil persuna privata, kif ma żammewx u kif ħallew jintilfu ittri oħra itwal, kif naħsbu, u aktar importanti bħalma kienu l-ittri mitlufa lill-Korintin 2 Ħaġa tqila biex titwemmen, meta nafu b'liema għożża kienu jinżammu l-ittri ta' S. Pawl. Għalhekk ma tantx inniżżilha li S. Pawl kiteb ittri oħra li ntilfu, għalkemm naf li l-kotra tal-: għorrief jaħsbuha xort'oħra. Ittri lill-Filippin. Fl-Ittra lill-Filip- pin 8, 1 S. Pawl igħid ''Li niktbilkom l-istess ħwejjeġ ma jdejjaqnix''. Minn dal-kliem uħud jaħsbu li S. Pawl kit- bilhom aktar minn darba lill-Filippin, u jwettqu l-fehma tagħhom bi kliem S. Polikarpu li fl-ittra lill-Filippin igħid: 'U la jien u l-ebda wieħed ma jista' jilħaq mal-għerf ta' S. Pawl li, meta kien għadu fostkom, kitbilkom ittri li bihom tistgħu tikbru fil-fidi.'' Iżda dal-kliem mhux bil-fors ifisser ċaktar minn ittra waħda''. Fil-Grieg il-kelma 'ittri'' tista' tfisser. ukoll ċittra waħda''. L-anqas il-kliem ta' S. Pawl ma jfisser bil-fors li hu kit- bilhom bosta bosta drabi, imma jfis- ser biss li S. Pawl kiteb u tkellem bosta drabi fuq l-istess tagħlim jew lill-Filippin jew lil insara oħra. Għal- hekk minn dan il-kliem ma nistgħux ngħidu li S. Pawl kiteb aktar minn darba lill-Filippin. Minn dan il-ftit li ktibna jidher li l-fehma ta' dawk li jaħsbu li S. Pawl kiteb xi ittri oħra li ntilfu mhix ċerta għal kollox. Bħalma għidt fuq, il- fehma tiegħi hi S. Pawl kiteb biss l-ittri li waslu f'idejna u li ma ntilfet l-ebda ittra milli kitbet. Darba waħda fit-triq fejn kien joqgħod Ġaħan kien hemm tieġ, u l- ġirien kienu kollha mistednin minn barra minnu. Nhar it-tieġ Ġaħan qagħad fit-tieqa u ma nkeddx bi ftit meta beda jara ġejjin il-furnara bit- twàġen tar-ross fuq rashom u l-pagni bit-tiġieġ mixwijin, iħallu riħa ta' xuwa warajhom taqsam il-qalb. Għalhekk daħal 'il ġewwa u beda jaħseb u jaħseb biex jara jsibx tarf ħalli jkun mistieden għat-tieġ huwa wkoll. Fl-aħħar ġieħ ħsieb f'moħħu u mar jiġri jiftiehem mal-mara. Qalilha : €Mara, issa f'nofs inhar, nagħmlu ta' bir-ruħna li qegħdin niġġieldu. Jien naqbad il-ħatar u inti oħroġ iġri 'l barra u għajjat għall-għajjut. Jien noħroġ niġri warajk u nxejjer il-ħatar. Il-bieb tal-għarusa dak il-ħin ikun miftuħ. Inti idħol iġri ġewwa u jien nidħol niġri warajk. Tajjeb 2 Tajjeb wisq F' weġbitu l-mara li qatt ma kienet tgħidlu le. U hekk għamlu. Meta raw lil mistednin deħlin għall-ikel, ħallew jgħaddi ftit tal- ħin u mbagħad il-mara ħarġet twerżaq u tiġri barra u Ġaħan jiġri warajha, bil-ħatar f'idu kif kienu ftehmu. Il-mara daħlet għand l-għarusa u bdiet tgħajjat: ''Ħennu għalija, ja nies, għax Ġaħan irid joqtolni''. U Ġaħan ukoll daħal jiġri ġewwa. U ħallukom mill-ġlied F' bdew jgħidulhom in- nies. U ġiet omm il-għarusa u qaltilhom: ''Ara ħallukom minn dan, insew kollox-u oqogħdu kulu magħna l' Dan kien jistenna Ġaħan; intasab fuq mejda u mela żaqq daqs bettija. KEMM L-ITTRA KITEB SAN PAWL2 Fil-Bibbja għandna erbatax-il ittra ta' S. Pawl: waħda lir-Rumani, tnejn lill-Korentin, waħda lill-Galatin, waħ- da lill-Efesin, waħda lill-Kolossin, tnejn lit-Tessalonkin, waħda lil File- mon, tnejn lil Timotju, waħda lil Titu, waħda lil-Lhud. Iżda xi ħadd jista' jistaqsi: Barra minn dawn l-ittri kiteb S. Pawl xi ittri oħra li huma mitlufa £ Għal din il-mistoqsija nistgħu nwieġbu: Jekk S. Pawl kiteb: xi ittri oħra li ntilfu, dawn l-ittri ma jiswewlna xejn, għax ma nistgħux naqrawhom iżjed u anqas ma nafu x'kien fihom, Imma la darba l-għor- rief isemmu din il-kwistjoni, ngħidu xi ħaġa fuqha aħna wkoll. Fl-Ittra lill-Kolossin (4, 16), naq- raw: ''Meta tinqara minkom din l-Ittra, qisu li tinqara fil-knisja tal- Laodikin ukoll, u li intom taqraw dik ta' Laodikija''. Mela S. Pawl kiteb ittra lill-insara Laodikin li ma għad- hiex aktar ħajja. Intilfet għal kollox. Ittra lil Laodikin għadha. teżisti, imma mhix miktuba minn S. Pawl u mhix dik li jsemmi hu. Barra minn din l-ittra falza lil Laodikin: hemm ittra oħra lill-Korintin, oħra lill-In- sara ta' Lixandra, u xi ittri bejn S. Pawl u l-kittieb Ruman Seneka. Dawn l-ittri kollha, għalkemm iġibu l-isem ta' S. Pawl qatt ma kienu magħrufin mill-Knisja bħala kitba ta' S. Pawl. L-Ittra lil Laodikin. Ħafna għor- rief jaħsbu li din l-ittra hi l-istess lill- Efesin. Imma lil min kienet mib- għuta, lill-Efesin jew lil: Laodikin 7 Il-Kelmiet fli huma f'Efesus' li jinqraw fl-Ittra lill-Efesin kap l u vers 1, aktarx li mhumiex miktubin minn S. Pawl, imma miżjudin wara. F'xi manuskritti mill-iktar qodma ma jinqrawx u l-ittra ma turi l-ebda rabta mal-Efesin, għalkemm nafu mill-Atti 19, 10 li S. Pawl dam aktar minn sentejn f'Efesus u hemm ħa- dem kemm felaħ (Atti 20, 18-20). Għalhekk igħidu li din l-ittra kienet mibgħuta lil Laodikin, imma dan l-isem kien imħassar imħabba dak li kiteb fuqhom S. Ġwann fl-Apokalissi 3, Id-22. Floku mbagħad daħal l-isem ta' Efesus, belt magħrufa, marbuta ma' l-Appostlu u li ma kellha l-ebda L-Ittri lill-Korintin. Barra miż- żewġ Ittri lill-Korintin li għandna jid- her li S .Pawl kitbilhom xi ittri oħra li ntilfu. Fl-ewwel ittra lill-Korintin 5,9 S. Pawl jgħid li hu kitbilhom biex ma jagħmluhiex man-nies żien- ja. Dit-twissija ma naqrawha fl-ebda ittra, għalhekk jaħsbu li S. Pawl kien kiteb xi ittra oħra li ntilfet. Iżda l-kelma 'ktibt' tista' tfisser ukoll 'nikteb'. Dan jiġri sikwit fl-ittri Griegi u Latini li fihom ktibt tiswa nikteb. Dan jidher ċar f'din: l-ittra stess. L-ewwel (5, 9) S. Pawl igħid ktibt (egrapsa), imbagħad fil-vers 11 jerġa' jgħid issa ktibt (egrapsa). It- tieni egrapsa, li għandu miegħu l-av- verbju issa, ifisser żgur nikteb jew qiegħed nikteb. Mela l-ewwel egrapsa għandu jfisser ukoll nikteb jew qie- għed nikteb. Mhemmx għalfejn ngħi- du li S. Pawl kien kiteb ittra oħra li ntilfet. Iżjed: Fit-tieni ittra. lill- Korintin (2,4) igħidilhom li kitbilhom b'ħafna dmugħ. Liema hi din l-ittra tad-dmugħ f Xi għorrief igħidu ċar u tond li hi ittra mitlufa. Oħrajn jaħsbu li hi t-tieni taqsima ta' din l-ittra, jiġifieri 10-18. Il-kwistjoni hi mħabba u ma nistgħux naslu għal konklużjoni ċerta, Ngħid għalija l-fehma tiegħi hi din: Jekk l-ewwel insara żammew u ma ħallewx tintilef ittra qasira bħal- ma hi l-ittra lil Filemon mibgħuta lil persuna privata, kif ma żammewx u kif ħallew jintilfu ittri oħra itwal, kif naħsbu, u aktar importanti bħalma kienu l-ittri mitlufa lill-Korintin 2 Ħaġa tqila biex titwemmen, meta nafu b'liema għożża kienu jinżammu l-ittri ta' S. Pawl. Għalhekk ma tantx inniżżilha li S. Pawl kiteb ittri oħra li ntilfu, għalkemm naf li l-kotra tal-: għorrief jaħsbuha xort'oħra. Ittri lill-Filippin. Fl-Ittra lill-Filip- pin 8, 1 S. Pawl igħid ''Li niktbilkom l-istess ħwejjeġ ma jdejjaqnix''. Minn dal-kliem uħud jaħsbu li S. Pawl kit- bilhom aktar minn darba lill-Filippin, u jwettqu l-fehma tagħhom bi kliem S. Polikarpu li fl-ittra lill-Filippin igħid: 'U la jien u l-ebda wieħed ma jista' jilħaq mal-għerf ta' S. Pawl li, meta kien għadu fostkom, kitbilkom ittri li bihom tistgħu tikbru fil-fidi.'' Iżda dal-kliem mhux bil-fors ifisser ċaktar minn ittra waħda''. Fil-Grieg il-kelma 'ittri'' tista' tfisser. ukoll ċittra waħda''. L-anqas il-kliem ta' S. Pawl ma jfisser bil-fors li hu kit- bilhom bosta bosta drabi, imma jfis- ser biss li S. Pawl kiteb u tkellem bosta drabi fuq l-istess tagħlim jew lill-Filippin jew lil insara oħra. Għal- hekk minn dan il-kliem ma nistgħux ngħidu li S. Pawl kiteb aktar minn darba lill-Filippin. Minn dan il-ftit li ktibna jidher li l-fehma ta' dawk li jaħsbu li S. Pawl kiteb xi ittri oħra li ntilfu mhix ċerta għal kollox. Bħalma għidt fuq, il- fehma tiegħi hi S. Pawl kiteb biss l-ittri li waslu f'idejna u li ma ntilfet l-ebda ittra milli kitbet. Darba waħda fit-triq fejn kien joqgħod Ġaħan kien hemm tieġ, u l- ġirien kienu kollha mistednin minn barra minnu. Nhar it-tieġ Ġaħan qagħad fit-tieqa u ma nkeddx bi ftit meta beda jara ġejjin il-furnara bit- twàġen tar-ross fuq rashom u l-pagni bit-tiġieġ mixwijin, iħallu riħa ta' xuwa warajhom taqsam il-qalb. Għalhekk daħal 'il ġewwa u beda jaħseb u jaħseb biex jara jsibx tarf ħalli jkun mistieden għat-tieġ huwa wkoll. Fl-aħħar ġieħ ħsieb f'moħħu u mar jiġri jiftiehem mal-mara. Qalilha : €Mara, issa f'nofs inhar, nagħmlu ta' bir-ruħna li qegħdin niġġieldu. Jien naqbad il-ħatar u inti oħroġ iġri 'l barra u għajjat għall-għajjut. Jien noħroġ niġri warajk u nxejjer il-ħatar. Il-bieb tal-għarusa dak il-ħin ikun miftuħ. Inti idħol iġri ġewwa u jien nidħol niġri warajk. Tajjeb 2 Tajjeb wisq F' weġbitu l-mara li qatt ma kienet tgħidlu le. U hekk għamlu. Meta raw lil mistednin deħlin għall-ikel, ħallew jgħaddi ftit tal- ħin u mbagħad il-mara ħarġet twerżaq u tiġri barra u Ġaħan jiġri warajha, bil-ħatar f'idu kif kienu ftehmu. Il-mara daħlet għand l-għarusa u bdiet tgħajjat: ''Ħennu għalija, ja nies, għax Ġaħan irid joqtolni''. U Ġaħan ukoll daħal jiġri ġewwa. U ħallukom mill-ġlied F' bdew jgħidulhom in- nies. U ġiet omm il-għarusa u qaltilhom: ''Ara ħallukom minn dan, insew kollox-u oqogħdu kulu magħna l' Dan kien jistenna Ġaħan; intasab fuq mejda u mela żaqq daqs bettija.