lWesia San Qojiżamm 2300: B'tifkira ta' Lonzu Bonanno Ġrajja ta' Ħamruniż SPISS jinkitbu artikli dwar nies li kienu għamlu isem fl-istorja lokali jew ta' raħalhom, u jintesew oħrajn li għalkemm ma sarux famużi, xorta kellhom l- avventuri tagħhom li bihom sawru ħajjithom u dik ta' dawk ta' madwarhom. Għalhekk, illum qed nikteb dwar wieħed li għalkemm ma ħalliex isem għalih fil-kotba ta' l-istorja, fiċ-ċokon tiegħu xorta ta kontribut bl-aħjar mod li seta', kemm għall-familja tiegħu u kemm għal pajjiżu, u li għalihom ħalla wkoll memorji li ma jintesewx. Dan kien il-pro ziju tiegħi Lonzu Bonanno. L-ewwel snin Lonzu (Fig. 1) kien l-ewwel mit- tmien ulied ta' Ċikku Bonanno, Żebbuġi minn ta' Bugirni, u Anġla Bartolo, Melliħija, minn tas-Sinktu. Dik tagħhom ma kienetx xi familja tat-tajjeb, biss kienet waħda magħquda ħafna u twajba (Fig. 2). Il-missier, Ċikku, kien jaħdem ta' kennies fis-suq tal-Belt u t-toroq ta' : 1 madwaru. Kien raġel twil, twajjeb, u : ta' ftit kliem, imma ta' kelma u Martu Anġla kien fiha Kienet mara tad-dar bil-għaqal, Lonzu Bonanno ta' madwar: li dejjem rabbiet lil uliedha fl-għożża 24 sena. (0 H. Bonanno) :- ufl-imħabba. (Mix-xellug għall- lemin: Żeża, Anġla, Ġużeppi, Ċikku, Gejtu, u ż-żgħir Frans (Saver). Lonzu, kif kien imsejjaħ, twieled nhar is-Sibt, 8 ta' Diċembru 1906, ġewwa dik li kienet il-karrejja ta' Żimelli (N'' 55) fi Triq Irjali (illum Triq San Ġużepp), ġewwa l-Ħamrun. Għammduh l-għada, fil-Knisja parrokkjali ta' San Gejtanu u tawh l-ismijiet Annuntiato, Laurenzo, Andreas u Carmelo. Bħala parrini kellu lil nanntu, Antonia Bartolo (mir-Rabat ta' Malta, minn Ta' l-Għeriebel), u lil Carmelo Deguara. Ħasillu rasu Dun Ġużepp Vella. ' It-Tfulija ta' Lonzu kienet normali bħal ta' tfal oħra: logħob, ġlied u ġiri. Xi sajda l-Menqa għall-imzazen ma kienetx tonqos, u kultant ġirja oħra għall- knisja biex jipprepara ruħu fil-katekiżmu. Ir-rużarju f'dar missieru ma naqas qatt. Il-griżma ta' l-Isqof Lonzu għamilha ta' kważi għaxar snin, nhar is-Sibt, it-3 ta' Ġunju 1916. Bħala parrinu kellu lil zijuh Ġużeppi Bartolo, Mellieħi, mlaqqam Gożmos, u d-daqqa ħadha minn idejn l-Isqof Dom. Mawru Caruana, O.S.B., fil-Knisja parrokkjali ta' San Gejtanu stess. Deher li ħajtu kienet ser tiżvolġi bħal taż-żgħażagħ l-oħra. Biss, għaxar snin wara, id-destin ta' Lonzu kellu jagħti l-ewwel daqqa ta' ħarta lil ommu u lil missieru. Isalpa Bħala Baħri Kien l-Erbgħa, il-25 t' Awissu 1926 meta Lonzu libes il-ġlekk u l-ingravata ta' missieru u mar il-belt fl-uffiċċju tal-kumpannija De Mattos £ Sullivan' biex jinkiteb bħala baħri. l Arkivju tal-Knisja Parrokkjali ta' San Gejtanu, Il-Ħamrun (APSG), Baptisatorum Vol. III, Pġ. II, Pġ. Billi kien għad ma kellux passaport, Fritligaf Uline, il- kaptan tal-bastiment Norveġiż li Lonzu kien qed jipprova jsalpa fuqu, tah ittra biex imur biha l-uffiċċju tal-passaporti. F'din in-nota kellu mniżżel li dan Lonzu kien ser jinkiteb bħala baħri fuq il-M/S ĊAsp' għal passaġġ lejn Sin- gapore, bil-ħlas ta' xelin (5 ċenteżmi) fix-xahar, dejjem jekk kienu jinħarġulu d- dokumenti meħtieġa (Fig. 3). Jidher li r-rappreżentant tad-De Mattos £ Sullivan, li anki ttimbralu l-ittra tal-kaptan UlIne, kien jaf sewwa kif kienu jimxu l-impjegati ta' l- uffiċini. Għalhekk, f'ġenb tan- nota kitiblu wkoll li l-M/S ĊAsp' kien ser isalpa dak inhar stess, bil-kelma 'l- Kirkenizi Dunanpiż omane ia. peebq Ti kżmezi,ea ma dal om Ha bf Ġa efa sen U Sezzapon B' fak jn i L-ittra li Lonzu ppreżenta fl-uffiċċju tal- passaporti. (Riprodotta bil-permess ġentili tad- direttur ta' l-Arkivju Nazzjonali ta' Malta, Santu Spirtu). għada' maqtugħa wkoll. Bil- lapes, fuq wara tan-nota, kien hemm imniżżlin l-ismijiet ta' xi pajjiżi oħra li aktarx Lonzu kellu l-ħsieb li jżur ukoll. Dawn kienu l-Belġju, l-Italja, l- Isvizzera u l-Awstralja. Mid-dehra, l-istrateġija ħadmet, u l-uffiċċjali tad-dwana fehmu l-urġenza sewwa għax il-passaport inħariġlu jumejn wara fis-27 t' Awissu, fil-fatt, jum biss qabel il-bastiment salpa minn Malta fit-28 t' Awissu.' Fl-applikazzjoni tal-passaport, Lonzu kien imniżżel li kien ġuvnott ta' 19-il sena, għażeb, ismar u ta' ħames piedi u tmien pulzieri u nofs tul (Fig. 4). Tniżżel ukoll l-isem Tunis. Jista' jkun li l-bastiment kellu jagħmel xi waqfa f'dan il-pajjiż waqt il-vjaġġ. Wieħed jista' jobsor xi dwejjaq kien hemm fil-familja ta' Lonzu sa ma wasal biex jitlaq minn Malta. Il-firda dejjem tkun kiefra u taf tħalli ġerħa li ma tfieqx. L-M/S ''Asp' salpa b'ekwipaġġ ta' disgħa minn nies u ħames passiġġieri. Għamel waqfa f'Port Said, fl-Eġittu, qasam il-kanal ta' Suez u minn hemm baqa' sejjer lejn Singapore. 3 Arkivju Nazzjonali ta' Malta (NAM), Applikazzjonijiet tal-Passaporti, N''. 4 Ibid. : $ A.N.M. Customs Department, Departures L496, mhux impaġnat. Għall-familja t'ommu u ta' missieru, din kienet daqqa ta' ħarta qawwija. Tant, li billi Lonzu kien għadu tfajjel, għamel l- arranġamenti kollha meħtieġa f'kemm trodd salib u telaq għal riħtu f'qasir żmien, tal-familja kienu jqisuh bħala maħrub. Kien dulur kbir wisq għal Anġla li baqgħet iġġorru tul ħajjitha kif għad irid jiġi spjegat. Wara xi żmien jivvjaġġa, Lonzu sbarka l-Ingilterra u, f'Diċembru 1926 ingħaqad mal-Merchant Navv Ingliża'. X'għadda minnu bejn din id-data u l-1930 għadu mhux magħruf. Li hu fiċ-ċert hu li fl-1931 kien qed igħix fi Stepnev, fl-Ingilterra, fejn kien qed jaħdem ta' Lockman mal-Port of London L-uniku ritratt li jeżisti tal-passaport ta' Lonzu. Il- makkjaturi huma tbajja tas- Hemm xogħolu kien sadid li ħareġ mil-labra li li jillivella l-ilma fil-kanali magħluqin tax- kienet qegħda żżommu. xmara Thames ħalli l-bastimenti setgħu (Riprodotta bil-permess jidħlu u joħorġu bla nkwiet. ġentili tad-direttur ta' l- F'Londra, Lonzu ltaqa' u ħa grazzja Arkivju Nazzjonali ta' Malta, ma' ċerta Elsie Wilhelmv li kienet taħdem Santu spirti). fi stabbiliment tal-ħasil. Kienet ġejja minn familja sempliċi. Missierha George kien regettier u ommha Clara qatt ma ħadmet minħabba li kellha problemi tal-qalb. Lonzu u Elsie kienu tassew jinħabbu, biss, riżq ħażin kien niżel fuq din l- għaqda sa minn mindu nibtet, tant li nhar il-Ħamis, 13 ta' Marzu 1930, Elsie mietet bit-tuberkulożi, meta kien għad kellha biss 20 sena. Il-ħbiberija mal-familja Wilhelmv baqgħet, tant li kien f'dan l-istess żmien li Lonzu beda relazzjoni ġdida m'Ivv, oħt Elsie. Ivv wkoll kienet taħdem fl-istabbiliment tal-ħasil u kienet taqla' sikspenz ta' kull tnax-il qmis li kienet tgħaddi. L-imħabba tagħhom baqgħet tikber tant li ftit wara żżewġu. Iż-żwieġ kien sar fil-knisja Protestanta ta' St. Faith, fi Stepnev, kontea ta' Londra, nhar is- Sibt, 8 t'Awissu 1931. 6 Francis X. Bonanno; Komunikazzjoni personali f'intervista li għamiltlu f' April ta' l- 2000. $ General Register Office, England (i GRO. ), żwieġ, MXA 021462/G 010173. Billi dak iż-żmien, iż-żwiġijiet imħalltin ma kinux popolari ħafna, fil-Knisja Kattolika kien hemm min jistmell u jopponi dan it-taħlit bil-qawwa kollha. Dan ġara wkoll lil Lonzu u lil Ivv. Billi hu kien kattoliku, xtaq li jiżżewġu fi knisja kattolika. Biss ġara li billi hi kienet protestanta, meta marru fi knisja kattolika ħalli jiżżewġu, il-qassis tefagħhom 'il barra u sabbtilhom il-bieb f'wiċċhom. ; Għalhekk, billi kienu ta' fehmiet reliġjużi differenti, kellhom jiżżewġu bil-liċenzja li l-liġi Ingliża kienet tippermetti ħalli ebda naħa reliġjuża ma setgħet topponi. Il-ħlas tal-liċenzja kien għoli u għalhekk dan kien ifisser li kellhom jaraw x'jagħmlu biex iġibu l-flus. B'din il-liċenzja, it-tnidijiet ma nqrawx fil-knisja protestanta. Biss wara, Lonzu u Ivv xorta marru jfittxu li jkunu mberkin fi knisja kattolika. It-tfal xorta setgħu jgħammduhom fi knisja kattolika, kif fil-fatt għamlu. Wara ż-żwieġ marru joqogħdu f' Welleslev Street fi Stepnev wkoll, f'dar li kienet ta' George, missier Ivv, iżda ftit wara ġarrew għal Ducket Street. Il-koppja ma damitx ma kellha l-ewwel tarbija. Semmewh Lawrence George għan-nannu ta' Lonzu, Lonzu ieħor, u għal George, missier Ivv. Għal qosor kienu jsejħulu Lawrie. Fl-1935, kellhom l-ewwel tifla li semmewha Maureen Angela''. Bla dubju, it-tieni isem tagħha kien intgħażel biex jibqa' jfakkar lil Anġla, omm Lonzu. Jingħad li d-demm qatt ma jsir semm, u hekk hu, għax minkejja l-bogħod, il-kuntatti ma' niesu Lonzu ma kienx qatagħhom. Ġieli bgħatilhom xi żewġ kelmiet jew xi ritratt ta' xi ħadd minn uliedu. Wieħed mir-ritratti, meħud f'Jannar ta' l-1935, u li kienu rċivew Anġla u Ċikku, kien juri lil ibnu Lawrie, ta' madwar ħames snin. Fuq ieħor ta' bintu, meħud f'Ottubru ta' l-1936, u ndirizzat lil ħuh iż-żgħir Frans (magħruf minn neputijietu b'Saver), li qatt ma ltaqa' miegħu, kiteb hekk: ''Maureen Angela - AI hija''. Dik il-ħabta Lonzu kien qiegħed jaħdem f'birerija, aktarx f'ta' Charringtons'', fil-punent ta' Londra. Biss hemm ma kienx għal qalbu. Il- memorja tar-riħa tar-raxx tal-baħar u t-togħma tal-melħ fuq xofftejh kellhom ġibda wisq kbira għalih, tant li reġa' beda jfittex li jingaġġa b'xogħol fuq il- baħar. Sehemu fit-Tieni Gwerra Dinjija Iż-żmien baqa' jgerbeb. Sħab iswed kien beda jiġma fuq l-Ewropa. 9 Bonanno Trevor, neputi ta' Lonzu: Minn komunikazzjoni personali f' Awissu ta' l- 1999. resqin żminijiet koroh għal kulhadd, u xejn anqas għall- familja ta' Lonzu. Ivv kienet diġa' bi tmien xhur tqala bir-raba' u l-aħħar tarbija tagħhom meta l-Italja ddikjarat il-gwerra kontra l- Ingilterra, nhar it-Tnejn l-10 ta' Ġunju 1940. Tmint ijiem wara, fit-18 ta' Ġunju, Lonzu reġa' beda jbaħħar (Fig. 5). Din id-darba salpa fuq bastiment żgħir tal- Merchant Navv Ingliża', il- Harlev. Fuq dan il-bastiment, Lonzu kien xogħolu ta' Second Engineer. Kienu daqs xahrejn u nofs wara, fit-28 t'Awissu 1940, waqt li Lonzu kien jinsab bejn sema u ilma, li twelditlu l-aħħar tarbija, Victor Alfred'. L- infermiera li kienu assistew lil Ivv, mart Lonzu, kienu taw l- isem ta' Victor lit-tarbija bi speranza għall-vittorja tant mixtieqa u mistennija. Kien f'dan iż-żmien ukoll, meta Lonzu kien qed ibaħħar, li waqt il-blitz ta' Londra il-bombi tal-għadu ġarrfu d-dar li kellu f''Duckett Street, li fiha kienu qed igħixu Ivv u l-erba' wliedu (Fig. 6). Id-dar inqerdet għal kollox. Kull ma salvat minnha Ivv kienet tvalja biss. Tilfet saħansitra anke l-ħwejjeġ tat-tarbija li tant kellha bżonn. Wara din id-diżgrazzja, il-familja marret tgħix f'Ealing, fil-Punent ta' Londra. Hemm damu ftit anqas minn sena, minn fejn minħabba l-periklu kontinwu tal-bumbardamenti mill-għadu, kienu reġgħu ġew evakwati lejn Ammanford f' Wales. Hemm kienu igħixu flimkien m'omm u missier Ivv, m'oħt Ivv, Minnie u t-tlett uliedha. It-tifel il-kbir, Lawrie ma kienx ġie evakwat magħhom, iżda ntbagħat ma' ta' l-iskola tiegħu f' Buckinghamshire, għalkemm wara ftit ħallewh jingħaqad ma' tal-familja f'Ammanford. Kien episodju ta' taqtigħ il-qalb għal kulħadd. Lonzu jippoża f'uniformi ta' kaptan (Ritratt meħud bejn l-1940 u l-1944).. Intant, Lonzu kien għadu qed jaħdem fuq il-Harlev. Kien proprju f'dan iż-żmien meta darba hu u għaddej minn qrib Malta, Lonzu kiteb lil ommu u lil missieru fejn qalilhom li jekk jieqfu Malta żgur kien imur jarahom. Kienet aħbar ta' ferħ li demmgħet għajnejn kulħadd fil-familja tiegħu. B'tama li terġa' tara lil binha l-kbir, Anġla daret lejn binha Saver u qaltlu: ''Tsa, forsi fl-aħħar tarah lil ħukf' Imma x-xitan ma ħamilx u Lonzu baqa' bejn sema u ilma bla qatt ma reġa ħass il-bewsa t'ommu u t-tgħannieqa ta' missieru. Għal Saver ukoll, kienet ferħa bla temma. Darba minnhom, il-Ħamis, id- 19 ta' Ġunju 1941, meta Lonzu kien xogħol fuq dan il-vapur, il-Harlev nkalja fuq sikka qrib Lancaster fl- ka Ingilterra. Għalkemm wara Fig.6. Il-familja ta' Lonzu għall-ħabta battikata kbira il-Harlev reġa' nqala, ta' l-1941.Mix-xellug għal-lemin: kien sofra ħsarat kbar fl-istiva. Veronica, Ivv, Victor, Lawrie u Lonzu u sħabu ħadmu bla għeda Maureen (0 H. Bonanno). ħdejn il-magni sabiex bil-pompi li kellhom ikkontrollaw l-ilma li kien dieħel sakemm il-vapur iddaħħal għat- tiswija. Lonzu baqa' fuq il-Harlev sat-30 t'Ottubru 1942; żmien t'assedju ieħor anki għal art twelidu. Ftit qabel, ir-Re Ġorġ VI kien ta lil Malta il- 'George Cross', unur li minkejja li ma taffix il-ġuħ u l-għaks tal-gwerra, serva biex għolla ftit il-moral ta' missirijietna. Lonzu kemm il-darba żar lil martu u lil uliedu f'Ammanford f'mumenti ta' xi waqfa minn xi vjaġġ. Il-gwerra ġabet bosta telfiet għal ħafna familji. Ġużeppi, wieħed minn ħut Lonzu miet wara xi ġimgħat ta' agunija fl-isptar ta' Santa Venera, wara li sofra ksur fi tlitt ibnadi tax-xewka ta' dahru meta waqa' minn fuq hangar. Lonzu kien avżat b'din it-telfa. Kienet weġgħa oħra f'qalbu li baqa' jġorrha sa l-aħħar jum ta' ħajtu. Daqs xahrejn wara li spiċċa mix-xogħol minn fuq il-Harlev, fit-30 ta' Diċembru 1942 Lonzu beda jaħdem fuq l-Empire Buckler'. Fuq dan il- bastiment kien jaħdem fl-istiva, bħala donkevman/greaser, xogħol li baqa' jagħmlu sa ma miet. Għamel sa l-4 t'Awissu 1943 jaħdem fuq dan il-bastiment. Fl-20 ta' Settembru beda jaħdem fuq l-Empire Advocate', u baqa' jaħdem fuqu sa d- 19 ta' Diċembru. Fuq dan il-vapur mar l-Afrika t'Isfel, Lixandra fl-Eġittu, il-Kanada, kif ukoll fi Buenos Aires fl-Arġentina. Darba, waqt li kienu fil-port ta' Lixandra, il-vapur inħakem minn nirien kbar tant li tliet stivi kellhom jiġu mgħarrqa bl-ilma biex kien ikkontrollat. Lonzu kien fuq il-vapur dak in-nhar, biss ma sofra ebda danni u ma weġġa' b'ebda mod. Uliedu l-bniet kienu baqgħu jiftakruh sewwa l-vjaġġ li kien għamel lejn l- Arġentina għax minn hemm kien ġabilhom żewġ pupi tassew sbieħ. Kien fil- fatt l-aħħar vjaġġ li kien għamel fuq l-Empire Advocate. Fil-11 ta' Jannar 1944 meta kien qiegħed fi Swansea, f' Wales, Lonzu nkiteb biex jibda jaħdem fuq il-Caleb Sprague. Fil-fatt beda x-xogħol l-għada stess bħala Donkevman. Inzerta li fl-10 tax-xahar, G.C. Clare ta' 65 sena, Donkevman ieħor ingħata s-sensja fuq raġunijiet ta' mard (flimkien ma tnejn oħra). Skond il-kuntratt, Lonzu kellu jibda jitħallas £15 9s. Il-Caleb Sprague (Fig. 7), li kien iżgħar mit-tnejn ta' qabel, kien bastiment li kellu destin ikraħ u ħajja qasira ħafna. Kien bħal donnu ġab is-saħta lil kull min rifes fuqu. Dan jidher ukoll minn każ ieħor li ġara waqt li l-Caleb Sprague kien qed jivvjaġġa bejn Swansea u Londra. Nhar it-Tnejn, l-24 ta' Jannar 1944, John Owen Perrv t'40 sena minn Car- digan, donkevman ieħor, sieħeb Lonzu, miet mgħarraq aċċidentalment fit- tarzna ta' Regent Canal, f'Londra. Ma jidhirx li kien hemm xi raġuni oħra għal mewtu, biss l-għada żewġ ħaddiema ngħataw is-sensja. Bejn is-26 u t'28 ta' Jannar biss, fil-fatt b'kollox telqu 5 minn nies minn fuqu u ħadulhom posthom 5 oħra. Hawn forsi ta' min iżid ukoll li l-Caleb Sprague kien għad anqas għalaq sena mibni. '$ Il-Ħbit u l-Għarqa Il-gwerra kemm fuq l-art u kemm fil-bahar kienet għadha għaddejja. Kien fil-lejl tat-30 ta' Jannar 1944, li l-Ġermaniżi kienu ħejjew ruħhom għal attakk ieħor bl-E-Boats fuq bastimenti Ingliżi. Biex kienu jkunu jistgħu jagħmlu attakk sorpriża, l-E-Boats Ġermaniżi kienu jinsaqu qrib ħafna ta' xulxin waqt li javvanzaw b'veloċita' kbira lejn il- vapuri vittma, jisparaw it-torpedoes tagħhom u jerġgħu lura malajr. Biex kienu jagħmlu dan bla żbalji u bla ma jinqabdu, il-kmandi kienu jgħadduhom minn dgħajsa għal oħra bil-vista. Problema kbira għall-Ingliżi kienet li waqt li l-Ġermaniżi kien jirnexxilhom jiddeċifraw messaġġi Ingliżi, l-Ingliżi ma kienux isibu tarf dawk tal-Ġermaniżi, kemm minħabba t-toqol ta' l-ilsien Ġermaniż, u kemm minħabba s-segretezza użata fil-komunikazzjoni. L-akbar numru t'attakki bl-E-Boats kienu jsiru fuq il-kosta tal-punent ta' l-Ingilterra fejn kien hemm l-akbar traffiku, u għalhekk fuq in-naħa t'isfel ma tantx kien hemm difiża tajba. Barra minn hekk, billi kien hemm il-mini, meta l-Ingliżi kienu jgħaddu d-dettalji dwarhom lill-vapuri tagħhom, dawn kienu jiġu interċettati u użati mill-Ġermaniżi. Fil-lejl bejn it-30 u l-31 ta' Jannar 1944, il-konvoj tat-tagħbija CW 2437 kien għaddej mill-fliegu ta' bejn l-Ingilterra lejn il-punent. Kien jagħmel parti mill-proprjeta' tal-Ministeru tal-Gwerra Ingliż. L-ewwel messaġġ bir-radju'' dwar il-moviment ta' dan il-konvoj ħareġ minn għand l-awtoritajiet Ingliżi, iżda kien interċettat u mifhum mill- Ġermaniżi. Għall-ħabta tan-12.30pm il-Iead destrover tal-konvoj kien bagħat messaġġ li bih għarraf il-wasla u l-passaġġ tal-konvoj minn ħdejn it-Thames 9 L-ittri 'CW' li fl-isem tal-konvoj kienu jfissru 'Coastal West', jindikaw li l-konvoj kellu jivvjaġġa lejn il-Punent billi jħaddan il-kosta ta' l-Ingilterra. Barrier b'total ta' 16-il bastiment. Mill- 05.40pm sal-10.15pm il-mixja tal-konvoj kienet il-ħin kollu nterċettata mill- Ġermaniżi. B'hekk, numru ta' E-Boats Ġermaniżi setgħu jibqgħu iħufu warajh sa Beachv Head (Fig. 8). Wara Beachv Head, il-konvoj daħal fil-qabda tar-radar tal- Ġermaniżi. Għall- ewwel, l-E-Boats Ġermaniżi kienu L-attakk tat-30-31.1 744 Rotta meħuda mill-E-Boats ggwidati mir-radar tat- Fig. 8. Pjanta ta' kif sar l-attakk tip. Warzburg tal- mill-E-Boats Ġermaniżi fuq il-konvoj CW 243. Luftwaffe2, u wara, il- (Pjanta modifikata wara H. Frank 1987) pożizzjoni eżatta tal- konvoj bdiet titwasslilhom b'mezzi oħra tar-radju. Fil-fatt, minn hemm kien biżżejjed li ppuntaw ir-radar tagħhom stess tat- tip FunkmeBbeobachtungsgerżite (FuMB) lejn id-destrovers li akkumpanjaw il-konvoj biex l-interċettaturi tagħhom tawhom il-pożizzjoni eżatta tal-konvoj għall-ħabta tal-11.53pm għall-aħħar parti tal-vjaġġ. F'dak l-istess mument wasal kmand mill-bażi ta' Cherbourg għall-(ħames) flotilla ta' E-Boats biex dawn fid-direzzjoni 0200 jinterċettaw il-konvoj fil-punti 'T, V, u X' (fig. 8).3 Waqt li kien għaddej il-konvoj, sitt E-boats tal-ħames flotta Ġermaniża taħt it-tmexxija ta' Korvettenkapitan Klug bdew resqin fi tliet friegħi. Id-dgħajjes imxew f'forma ta' furketta dejqa ħalli ma jinqabdux mir-radar ta' l-Ingliżi. Kull fergħa kienet magħmula minn żewġ dgħajjes. Fil-fatt, l- Ingliżi ndunaw bihom meta kienu qegħdin biss 17-il mil barra mill-kosta Ingliża u ħames mili bogħod mill-konvoj. Ftit minuti wara, dija qawwija xegħelet is-sema u d-dalma ta' fuq il-baħar inkisret mid-dawl ta' xi flares. Wieħed mid-destrovers tal-ġenb identifika ż- żewġ E-Boats tan-nofs (grupp 2) u t-tnejn tal-Lvant (grupp 3). L-Ingliżi fetħu n-nar. Biss, minħabba li l-pożizzjoni ta' dawn iż-żewġ gruppi issa kienet magħrufa, dawn dawru denbhom u reġgħu lura lejn il-bażi. 23 Dawn il-figuri kienu kollha b'sistema ta' kodiċi. Intant l-ewwel grupp baqa' għaddej saħansitra minn taħt imnieħer id-de- strover ta' quddiem bla ma kienu identifikati, biex b'hekk spiċċaw fil-qalba tal-konvoj. L-E-Boats S-138 immexxija minn Oberleutenant Stohwasser u l-S-142 immexxija minn Oberleutenant Ahrens sparaw tmien torpedoes u laqtu tliet bastimenti. Wieħed mill-bastimenti fil-mira kien proprju l-Caleb Sprague li kien fi vjaġġ minn Southend għal Newport b'tagħbija ta' 2305 tunellata ta' ħadid u njam. Kien armat bi tnax il-kanun ta' ħames tipi. Kellu ekwipaġġ ta' 31 raġel, b'erbgħa minnhom kanuniera tan-Navv. Il-konvoj kien magħmul minn żewġ kolonni u l-Caleb-Sprague kien ir- raba' wieħed fil-kolonna tal-lemin, l-eqreb lejn il-kosta Ingliża. Kien baqa' għaddej bil-kwiet sa xis-02.00a.m tal-31 ta' Jannar meta wasal madwar 10 mili 'l barra minn Beachv Head fin-nofsinhar ta' l-Ingilterra. Il-baħar kien kalm, b'ċafċifa ħafifa u tonfoħ kien hemm żiffa ħelwa. It- temp kien tajjeb u l-viżibilita tajba. Minkejja dan, dik il-ħemda nkisret ħesrem hekk kif splużjoni ttarrax regħdet il-bastiment. Sħaba nar u xrar u kolonna kbira ta' ilma ntefgħu 'il fuq. Fl- istess ħin, l-arblu tan-nofs inqasam u waqa' fuq il-gverta. L-isplużjoni kienet tremenda. Ftit wara nstemgħu xi oħrajn. Torpedo waħda laqtet il-Caleb Sprague eżatt fl-istiva tal-magni li kienet fil-poppa. Il-bastiment mill-ewwel beda jagħmel l-ilma u fi 15-il sekonda għereq. Ftit qabel l-isplużjoni, Lonzu kien għadu kemm spiċċa x-xift tiegħu u daħal jistrieħ. Jekk ma mietx ma' l-isplużjoni, aktarx inqabad f'kamartu bir-rassa ta' l- ilma u miet mgħarraq. Kienet mewta tassew kiefra li ħasditlu ħajtu fl-għomor qasir ta' 37 sena. Il-poppa u l-pruwa telgħu fil-wiċċ hekk kif il-vapur tgħawweġ qabel ma għeb għal dejjem taħt wiċċ l-ilma. Kienu salvaw ħamest irġiel biss. Il-fdal tal-vapur u l-imsejkna vittmi maqbudin fih issa qed jistrieħu f'fond ta' madwar 46 metru. Mal-Caleb Sprague niżlu wkoll tnejn oħra, l-Emerajd u l-Pine. Wara l-attakk, destrover Ingliż individwa ż-żewġ E-Boats u dar lejhom biex jieħu azzjoni. Biss, billi l-Ġermaniżi kienu għadhom qed jissemmgħu t- trassmissjonijiet ta' l-Ingliżi, indunaw bil-mossa. Għalhekk daru huma wkoll. Anzi rnexxilhom igħaddu eżatt minn taħt id-destrover u jibqgħu sejrin. Irnexxilhom anki jiżgiċċaw minn quddiem grupp Motor Gun Boats Ingliżi li ħarġu għalihom, u jirritornaw kollha fil-bażi tagħhom fi Franza. L-aħbar tal-mewt ta' Lonzu twasslet f'Wales għand martu Ivv 4 Spencer, Dr. D.A., neputi ta' Lonzu, f'komunikazzjoni personali f'Diċembru ta' l- 2000. $ 25 Public Records Office, Kew (PRO), ADM 199 2147, pp.30/1. Kollha ferħ, bit-tama li tieħu l-aħbar tar-ritorn tiegħu fi ħdanha u biex jerġa jilqa' l-bews u t-tgħannieq ta' l-erba' wliedhom, ħadet il-karta f'idejha. Biss, il-bixra ta' wiċċha nbidlet hekk kif rat li l-maħbub tagħha ma kienet qatt ser terġa' tarah. Kienet daqqa ta' stallett għall-familja kollha $ Telegramma oħra datata 26 ta' Marzu 1944 waslet Malta ftit wara (Fig. 9). Kienet indirizzata lil Anġla u Ċikku, omm u missier Lonzu. Billi la Anġla u anqas Ċikku ma kienu jafu jaqraw, l-ittra għaddiet għand Madalen, mart Karmenu, ħu Lonzu. Malli din rat x'kien fiha għarrfet lil hutu u kollha ftiehmu li jżommu kollox mistur. Lil Anġla, omm Lonzu, ħutu qatt ma tawha l-aħbar tal-mewt tiegħu. Il-fatt li qatt ma reġa' lura lejn Malta mill-1926 kien diġa' dulur kbir għaliha. Beżgħu li l-aħbar tal-mewta bikrija ta' binha l-kbir kienet tniżżilha taħt it-trab f'qasir il-għomor. Anġla għalqet għajnejha għal dejjem fil-21 ta' Diċembru ta' l-1949, kważi ħames snin wara l-mewt ta' binha, f'qalbha temmen li binha Lonzu kien għadu ħaj. Missieru Ċikku, kien ta' karattru aktar b'saħħtu minn ta' martu, u wara xi żmien, uliedu tgħarrfulu x'kien għadda minn ħuhom. Kien stallet ieħor li nifed qalb Ċikku, u li ħallhielu ġerħa li ma fieqet qatt. Tul is-servizz tiegħu, u anke wara mewtu, Lonzu kien iddekorat b'ħames midalji u b' għarfien bil-miktub mill-Gvern Birttanniku (Fig. 10) għall-kontribut tiegħu fi żmien il-gwerra. Huma midalji li sa Ilum għadhom inisslu demgħa f'għajnejn dawk li kienu jafuh u jħobbuh. Irħama kiesħa fuq monument fil-qalba ta' Londra tagħti ġieħ lil dawk kollha li taw ħajjithom biex id-dinja tinħeles mit-tiranija li kienet qegħda theddidha. It-telegramma li waslet għand Fig. 10. Parċmina kommemorattiva il-familja ta' Lonzu (f'Malta) biex bħala għarfien uffiċċjali mill-Gvern tgħarrafha bil-mewt tiegħu. (O H. Brittanniku għas-sehem li Lonzu kien Bonanno). ta fi żmien il-gwerra. Isem Lonzu jinsab imfakkar hemm ukoll (Fig. 11) bħala eżempju għal dawk li ġew warajh, bi ħsieb li l-erojiżmu tiegħu u ta' dawk bħalu li poġġew il-paċi u s-servizz lejn pajjiżhom qabel ħajjithom, jibqa' mfakkar għal dejjem. Hekk spiċċat il- ħajja qasira ta' Lonzu Bonanno mill-Ħamrun u tal-Caleb Sprague li minn post li kien iqallgħu il-ħobża ta' kuljum għal uliedu, għal martu u għalih, inbidel f'qabru f'qiegħ il-baħar. : Plakka mill- monumemt li hemm Londra fejn jissemma Lonzu u uħud minn sħabu li ntilfu miegħu fuq il-Caleb Sprague. Ringrazzjamenti Nixtieq inrodd ħajr tal-għajnuna li rċivejt biex ippreparajt din ir-riċerka lil Frans (Saver) Bonanno, il-pro ziju tiegħi u ħu Lonzu, lil missieri Joseph Bonanno, lil ziti Marv Farrugia, u lil Trevor u Lawrie Bonanno, neputi u iben Lonzu, rispettivament, kif ukoll lil Veronica Langdon, bint Lonzu. L-intervisti li tawni kienu ta' siwi kbir. Ringrazzjament imur ukoll lid-diversi arkivji f'Malta, in-Norveġja, il-Ġermanja u l-Ingilterra tal-kontribut tagħhom, speċjalment il-Maritime Museum ta' Greenwich li għandu ħafna materjal dwar il-gżejjer Maltin. Nirringrazzja wkoll lil Dr. Cinzia Spencer-Cervato Ph.D. għall-; għajnuna li tatni fit-traduzzjoni ta' dokumenti bil-Ġermaniż, u speċjalment lil Dr. David Spencer Ph.D. neputi ta' Lonzu u terz kuġin tiegħi li kien proprju bl-għajnuna tiegħu li stajt nakkwista diversi mid-dokumenti kkonsultati għal dan ix-xogħol. Is-sehem tiegħu kien imprezzabbli.