L-Istrateġija Psikostilistika f'DUN KARM Fl-isbaħ waqtiet, madankollu, li huma għalhekk ukoll l-itqal kisbiet poetiċi, l-identifikazzjoni bejn il-ħoss u t-tifsira ssir bil- kapriċċ tekniku, strateġiku, ta' l-awtur meta, ngħidu aħna, huwa jrid jagħti ħoss lil esperjenzi li m'għandhomx ħoss, bħall-ferħ, ir-riflessjoni, il-malinkonija, l-għadab u l-bqija.l Introduzzjoni Li se ngħid hu li Dun Karm (1871-1961) inqeda bl-elementi tan-novella f'waħda mill-poeżiji tiegħu biex iwassal il-messaġġ. Se nitlobkom terġgħu tħarsu lejn Dun Karm b'mod differenti mis-soltu. Is-soltu narawh poeta — illum se narawh poeta-novellier. Dan l-istudju (li se jfarrak 'il Dun Karm biex isaħħu) juri metodu ta' investigazzjoni ta' poeżija bbażat fuq e. il-qagħda mentali tal-poeta (u għal din se nieħu t-teorija ta' l-iskema) e ir-rappreżentazzjonijiet tal-ħsieb (u hawnhekk se naraw il-proċessi differenti li juża l-poeta, xi wħud minnhom insibuhom komuni ħafna fil-proża narrattiva) e u l-pjan ta' assistenza ritmika (jigifieri kif il-poeta jinqeda bir-ritmu biex iwieżen it-tifsir) U dan kollu biex isawwar ambjent testwali li minnu joħroġ l-istil mentali ta' Dun Karm. Kollox jidderiġina lejn aspetti tematiċi li jridu jseddqu d-dehra mentali tal-poeta. Se nipprova nuri hawnhekk kif, għallanqas f'poeżija waħda minn tiegħu, Dun Karm inqeda bit-teknika tal-proża narrattiva biex iwassal il-messaġġ tiegħu. Għalhekk nemmen li dan il-metodu jżid mal-kompetenza letterarja, għax jinvestiga implikazzjonijiet psikoloġiċi u morali, u għaldaqstant irrid narah bħala metodu psikostilistiku li jikkombina l-psikoloġija narrattiva ma' l-istilistika letterarja u l-istil mentali 2 Dan kollu biex nuri kif Dun Karm iħaddem id-djalogiżmu tiegħu bejn żewġ attitudnijiet: l-umanità u l-ispiritwalità. Imma l-ewwel ikolli nispjega xi żewġ affarijiet. Mikhail Bakhtin (1895-1975) — filosfu u lingwista Russu — jgħid li l-poeżija hija monologika (fis-sens li tressaq vuċi waħda$ filwaqt li r-rumanz huwa djalogiku (jiġifieri, jressaq aktar minn vuċi waħda). It-terminu monologiku jirreferi għall-vuċi ta' l-awtur li hija awtoritatevoli; meta silta tkun monologika tkun ikkontrollata mill-vuċi dominanti ta' l-awtur. Mill-banda l-oħra, it-terminu djalogiku jindika polifonija; u silta li tkun djalogika tippermetti puntidivista u ideoloġiji differenti u tħalli vuċijiet diversi fil-libertà tagħhom. Nifhem li meta Bakhtin jitkellem dwar il-monologiżmu ta' għamliet poetiċi jkollu f'moħħu għadd ta' karatteristiċi li mhux bilfors japplikaw għall-poeżiji kollha. Hawnhekk se nuri kif poeżija ta' Dun Karm tassumi xejra djaloġika meta n-narratur jidħol f'relazzjoni komunikattiva ma' ħaddieħor. Biex iseħħli nagħmel dan jeħtieġ li nħares lejn il-lingwa bħala sistema li twettaq it-tifsir aktar milli bħala sistema li tesprimi t-tifsir. U biex nuri dan it-twettiq, qabel xejn, se nispjega kif jaħdem il-proċess ta' l-iskemata f'Dun Karm, imma biex wieħed jifhem ħafna minn dak li se ngħid, irid jimmaġina ħafna. 28 IL-MALTI It-Teorija ta' l-Iskema Fil-poeżiji tiegħu Dun Karm jixħet quddiemna dinja testwali (jiġifieri, id-dinja ta' ġewwa l-poeżija) li nistgħu nispjegawha permezz tat-teorija ta' l-iskema, jew il-kunċett ta' rappreżentazzjoni mentali 6 l-perċezzjoni u l-mod kif nifhmu test jissawru skond l-istennija tagħna; u dak li nistennew aħna nibnuh fuq dak li nkuhu diġà nafu. Jiġifieri, l-interpretazzjoni tad-dinja testwali tiddependi fuq l-attitudnijiet u l-assunzjonijiet li nkunu diġà sawwarna mill-esperjenza tagħna tad-dinja. Id-deskrizzjoni lingwistika f'Dun Karm nistgħu ngħaqqduha mat-teorija ta' l-iskema biex nifhmu l-mudell tad-dinja li qed iwasslilna l-poeta. Hija dinja possibbli li jressqilna, għax għalih kienet reali u għalhekk l-analiżi tagħna se tikxiflu l-personalità tiegħu. It-terminu ''skema' f'din it-teorija jirreferi għal element kognittiv ta' organizzazzjoni U l-qofol tat-teorija jinsab fil-fatt li l-komprensjoni tiddependi essenzjalment fuq kemm għandna ħila ntellgħu t-tagħrif relevanti li jkollna fil-fond tal-bir ta' moħħna. Nagħtu tifsir lit-tiġrib ġdid tagħna billi norbtu flimkien dak kollu li jkun dieħel mar-rappreżentazzjonijiet mentali ta' entitajiet u sitwazzjonijiet li jkunu diġà jeżistu minħabba t-tiġrib imgħoddi. Nimmaġinaw, ngħidu aħna, ix-xena li jagħtina ta' dan il-ħaddiem: Arah milwi taħt ħajt ġol-barriera Fuq it-trinka, f'xemx taħraq bħan-nar, Man-nifs qawwi ta' sidru jinsemgħu Id-daqqiet ta' baqqun ta' l-azzar. (Ħaddiem) Dun Karm jibbaża l-ħsieb tiegħu fuq id-dehra tat-tbatija għax jaf li aħna se nindunaw li dan il-ħaddiem qiegħed iqatta' l-ġebel. Jaf li se nimlew id-dettalji li m'għandux għalfejn jagħtina. Ngħidu aħna, it-tifrik tal-ġebel u t-trab li jqajjem biex jitħallat ma' l-għaraq u jidħol fl-imnifsejn ħa jżid l-oppressjoni u t-tagħkis li x-xemx tisreġ qed titfa'. Irridu nkunu nafu x-xogħol tat-tbaqqin kif irid isir: ġisem milwi u saħħet ir-raġel tbaqqan mar-ritmu tan-nifs. Il-ħoss tat-tbaqqin jinsilet mir-ritmu ta' l-anapest fl-aħħar vers ta' din l-istrofa, ritmu drammatiku li jindika mixi eċċitat bħall-ħbit tal-qalb. L-istrateġija fonoloġika hija aspett mill-ħsieb tad- defamiljarizzazzjoniż li tridna nisimgħu dak li qegħdin nimmaġinaw. Fi kliem ieħor, il-poeżija tiddependi fuq l-iskema tat-TQATTIGĦ TAL-ĠEBEL li tinkludi informazzjoni dwar xi jħoss bniedem f'sitwazzjoni ta' xemx qierħa, trab, u għaraq. Dan l-eżempju juri t-tħaddim u l-applikazzjoni ta' skemata' xierqa fil-proċess ta' interpretazzjoni. L-iskemata li jitqanqlu jagħtu koerenza lill-poeżija billi jistabilixxu t-tifsir ta' element lessikali fil-kuntest u jisiltu l-inferenzi li hemm bżonn. Il-qarrej irid jaqla' tagħrif li għandu f'moħħu u jħalltu ma' dak li qed jagħtih il-poeta biex ikun hemm reazzjoni xierqa. Dun Karm jiddependi fuq dan it-tħaddim min-naħa tal-qarrej, u għalhekk joqgħod attent għall-kelma li jagħżel. Jafda fuq l-istrutturi ta' tagħrif eżistenti li jridu jwasslu jew isaħħu l-interpretazzjoni. Imma fil-kreattività tiegħu Dun Karm jitlob li jkollna skemata dinamiċi u flessibbli. Aħna u naqrawh, l-istrutturi ta' moħħna l-ħin kollu jinbidlu u jadattaw ruħhom għal esperjenzi ġodda. Il-bidla sseħħ kemm għax jidħlu kunċetti ġodda u kemm għax jiġu modifikati kunċetti qodma bħal meta e. lill-Maltin jarahom iljuni ħorox, .6. lill-baħar jarah żagħżugħ ta' dejjem, e. il-vjatku jarah imdawwar b'anġli bil-qtajja' , e u l-għonnella jaraha għata ta' gieħ u nisel il-qedem. B'kunċetti bħal dawn imiss il-kordi tal-qalb, u jisfidalna u jimmodifikalna l-attitudni tagħna. Il-poeżija tiddefamiljarizza lill-qarrej: tagħmlu konxju tal-qawwa tal-lingwa u ċċaqlaqlu dak li hu ordinarju. Ukoll, Dun Karm iħaddem strutturi li jaħsdu. Ngħidu aħna lix-xita jgħidilha: Idħol ġewwa t-trab u fittex Dawk iż-żrieragħ ċkejkunin Li bit-tama ġewwa qalbhom Xerrdu l-bdiewa ħabrekin. (L-Ewwel Xita) Iż-żrieragħ jintrabtu ma' skema ta' MĦABBA mhux biss bil-kunċetti ta' Ċtama', ''qalb', u 'bdiewa ħabrekin', imma wkoll permezz ta' l-istrateġija sintattika u semantika li juża biex taħdem fin fuqna. ''Li bit-tama ġewwa qalbhom' sintattikament tirreferi għaż-'żrieragħ ċkejkunin' u għalhekk meta- forikament iż-żrieragħ isiru kunċett ta' ġejjieni msawwab bit-tama. Fl-istess ħin dawn iż-żrieragħ ''xerrdu l-bdiewa ħabrekin', personifikazzjoni rriversjata li taħsadna biex iġġagħalna nifhmu li l-eżistenza tal-bdiewa ħabrekin' tiddependi fuq il-ħajja magħsura fiż-żrieragħ. Id-defamiljarizzazzjoni qed toħrog mill-personifikazzjoni rriversjata. Imma hemm interpretazzjoni oħra li ma taħsadx daqshekk. F'din it-tieni interpretazzjoni ''bit-tama ġewwa qalbhom'' inqisuha bħala kwalifikazzjoni tal-'bdiewa ħabrekin' biex it-tifsira 30 IL-MALTI issa tiġi: 'Dawk iż-żrieragħ ċkejkunin li xerrdu l-bdiewa ħabrekin bit-tama ġewwa qalbhom. ' L-istramberija sintattika qed tqanqal wirjiet semantiċi biex tinseġ l-emozzjoni ma' l-iskema ta' MĦABBA ssimbolizzata fix-xita. Ħaġa oħra li rridu nqisu hija l-użu tar-ritmu bħala strateġija biex iwassal il-ħsieb. Insibu li kultant Dun Karm jinqeda bil-pawsiet fil-versi u bir-ritmu tad-diskors ħieles biex jirrifletti l-istil mentali. Irrid ngħid li l-metrika li jħaddem isawwab fiha r-ritmu tat-taħdit konverżazzjonali ħalli jseddaq it-tifsira. Nieħdu din is-silta ta''versi ta' l-għaxra ħa nifhmu aħjar: Waħdek, ġwejjed, b'mixjitek sabiħa, B'dik il-ħarsa mitfugħa 'l quddiem, Fejn int sejjer, o Bniedem, o Alla, Fommok mimli bil-kelma tas-sliem2 (Il-Monument) It-tliet elementi nominali fl-ewwel vers ta' din l-istrofa jitolbu waqfa wara kull wieħed. Kull element jagħti kunċett differenti fid-dehra ta' Kristu,.u għalhekk kull kunċett irid ikollu waqfa mmarkata bil-virgola. Il-waqfiet iżidu mal-valur ritmiku għax l-effetti jsiru aktar espressivi. L-ewwel waqfa tgħaqqad l-idea ta' l-iżolament fiżiku mal-ġentilezza tal-karattru li hija karatteristika unika fid-dehra ta' Kristu sultan; filwaqt li t-tieni waqfa twitti t-triq għall-aspett metaforiku li għandu x'jaqsam mal-progress Kristjan. Ir-ritmu jkattar il-valur tiegħu meta l-metru u l-grammatika jiftiehmu sew bejniethom. Dan l-ewwel vers ta' Il-Monument jiddetermina wkoll il-mixja ritmika tat-tieni vers, u jintroduċi s-sentenza perjodika mifruxa fuq strofa sħiħa li tispiċċa bil-climax tal-mistoqsija diretta. Il-binja ritmika tinbidel fit-tielet vers bit-ton tal-mistoqsija, u hekk tinbidel ukoll l-istennija tagħna. Għandna modifikazzjoni tar-ritmu: fl-ewwel żewġ versi r-ritmu jimxi bil-mod, fit-tieni żewġ versi jitħaffef minħabba l-mistoqsija — din il-ħeffa tinħoloq mit-tħarrik żvelt tal-mistoqsija u l-moviment bl-iskossi tal-forom vokattivi. Il-bidla fir-ritmu (li hija viċin ħafna tar-ritmu konverżazzjonali) ttella' daqsxejn ta' tensjoni. Fil-pjan ta' assistenza ritmika Dun Karm idaħħal il-misteru ta' l-inkarnazzjoni għax ir-ritmu jidderieġi l-attenzjoni tal-qarrej mill-apparenza fiżika ta' Kristu għall-missjoni divina tiegħu. Issa ngħaddu ħa niflu biċċa xogħol sħiħa ta' Dun Karm. Poeżija-Novella Il-poeżija li se nieħu hija Żjara lil Ġesi (1916) u nibda biex ngħid li din hija poeżija-novella: novella awtobijografika li tħaddem in-nixxiegħa tal-ħsieb bir-ritmu ta' l-endekasillabu kontinwu li jmexxi l-perjodu lejn sħuħija semantika u tmiem sintattiku — ritmu li jiġri qrib ħafna r-ritmu tal-proża. Nixtieq inqisha bħala espressjoni ta' poeta novellier. Diġà għedt ħafna u jeħtieġ nispjega dan. Dun Karm jinqeda bir-ritmu tad-diskors u tal-ħsieb biex iżomm kwalitajiet essenzjali tal-lingwa li jwasslu elementi espressivi ta' taħdit spontanju għax is-sitwazzjoni tal-poeżija titlob komunikazzjoni intima man-natura u ma' Alla. Fil-ħsieb dirett u ħieles il-poeta jinħass qribna ħafna minħabba li diskorsu jinħass immedjat. Jiftaħ b'din ir-rappreżentazzjoni tal-ħsieb: Qatt ma ninsa l-ħlewwiet li ħassejt f'qalbi dik id-darba, o Ġest. (v. l-2) Hija strateġija li timbuttana lejn interpretazzjoni prammatika: għandha ħafna mit-ton tat-taħdit ordinarju biex mat-tifsira twasslilna r-realtà sitwazzjonali. L-ewwel kelma li juża Dun Karm hija ''Qatt' b'ton ta' wieħed li daħal in medias res. Jitfagħha fil-bidunett u b'hekk jitfgħalha bosta enfasi biex imbagħad ikattar dan l-enfasi tal-kelma bir-repetizzjoni tagħha f'diversi partijiet tal-poeżija, tant li ''qatt' donnha tibqa' tidwi f'moħħna ħa ssostni l-impressjoni ta' esperjenza unika. Huwa dan il-bidu msawwar mill-ħsieb dirett u ħieles li mill-ewwel jgħidilna li dak li ġej se jkun komunikazzjoni ma' Ġest. Minħabba li l-ħsieb dirett u ħieles jista' jiġi interpretat bħala diskors dirett u ħieles l-aspett komunikattiv jinħass qawwi 10 L-impressjoni li tingħata hawnhekk hija li t-tiġrib spiritwali diġà seħħ u l-poeta se jirrakkontahulna wara li għadda, b'titjira lura. Imma Dun Karm iħawwar il-poeżija-novella tiegħu b'bosta modi stilistiċi, u mill-ħsieb dirett u ħieles jaqbeż għat-tieni strofa bir-rapport narrattiv ta' l-azzjoni biex jirrakkonta l-ġrajja u jiddeskrivi l-ambjent kuntestwali: Kienet il-ħabta li d-dwieli jinżgħu u lis-sid iroddu l-aħħar għenieqed, u maż-żiffa ħelwa itir il-weraq isfar u jitgħajjeb in-nir tas-sema bil-ħajbur u tibda l-ewwel newba tax-xita; il-ħin kien riesaq li l-għasafar jinġabru fuq is-siġar u jimlew l-ajru bil-għajat minn tagħhom; jien, kollni waħdi, ftit għajjien mill-kotba, intfajt għal għonq it-triq bejn raba' u baħar. Fir-rapport narrattiv ta' l-azzjoni nħossu l-preżenza tal-poeta-narratur;ll narawh b'kontroll assolut fuq il-ġrajja tal-poeżija. Jagħti deskrizzjoni 32 IL-MALTI taż-żmien, tat-temp, ta' l-ambjent naturali, tal-ħin, u ta' l-attività tan-natura qabel ma jasal biex jintroduċi lill-bniedem. Mill-ftuħ ta' l-ispazju jinżel jiffoka fuq il-ħlejqa xbiha ta' Alla. It-tressiq flimkien tal-ħsieb dirett ħieles u tar- rapport narrattiv ta' l-azzjoni jżid joħloq l-impressjoni li aħna diġà qegħdin f'moħħ il-poeta, u l-qagħda mentali hija waħda sinifikanti. Hemm l-ordni fin-natura. Il-kożmos jiġbor fih sistema ordnata, u f'dan il-beraħ kollu, fejn id-dwieli għandhom sens ta' rispett u l-għasafar mimlijin ġabra u komunikazzjoni, jinsab il-bniedem solitarju. Mill-ġabra ta' l-għasafar għas-solitudni tal-bniedem, ngħaddu biex naraw l-attitudni tal-bniedem f'dan il-waqt ta' sliem. Jindirizza lill-baħar u lis-siġar b'termini ta' ħlewwa u mħabba, u l-punteġġatura u s-sintassi donnhom iħabbru diskors dirett: — Ħelu kien leħnek dak in-nhar, ja baħar, u ħiemda l-mewġa li bla ragħwa kienet tħaxwex ġol-blatl u ħelu kien leħenkom, ja siġar dejjem imżejnin bil-ħdura, li kontu magħmulin, meta tarbija jien kont nixxabbat ma' rkobbtejn ħaddieħor, biex inżomm fuq riġlejjal (v. 12-18) Imma nifhmu wkoll li dan id-diskors dirett qed jingħata f'parentesi; ġie maħsub mhux fiż-żmien tal-ġrajja imma wara, iddeffes bħala kumment perċettiv b'lura. U għalhekk jieħu x-xejra ta' ħsieb dirett u ħieles, preżentazzjoni li biha rridu nidħlu f'moħħ il-poeta-karattru. Il-ħsieb dirett u ħieles għandu ħafna mid-diskors dirett, f'dawk li huma karatteristiċi formali. L-influwenza tan-narratur tgħib għal kollox u kulma għandna hija l-viżjoni tal-poeta fis-sura tal-karattru fl-ewwel persuna. In-narratur iridna nitwaħħdu mal-karattru sabiex naddottaw ix-xejriet mentali tiegħu. Dan hu l-iskop tal-ħsieb dirett u ħieles. Wara, nerġgħu lura għall-ambjent: Lejn id-dwejra, bil-għodda fuq spallejh, xi bidwi xwejjaħ kien nieżel waħdu, waqt li l-aħħar għanja ta' xi ragħaj, fil-bogħ'd, kienet tinstama' ma' l-ilħna u ċ-ċempil tal-qniepen ċkejkna; u fuq il-baħar abjad kienet tidher il-leħħa ħamra ta' l-imqadef niedja ta' xi dgħajsa tas-sajd, sejra mgħobbija bix-xbiek u n-nases. Noħorġu minn moħħ il-karattru u niltaqgħu man-narratur biex jagħtina d-dehra ta' tmiem il-jum u tmiem il-ħidma. Mela l-preżentazzjoni arkitettonika tat-tieni strofa (rapport narrattiv ta' l-azzjoni 4 ħsieb dirett u ħieles 4 rapport narrattiv ta' l-azzjoni) hija bbilanċjata biex twassal simetrija strutturali li qed turi l-ħsieb uman imdeffes fl-ambjent naturali u soċjali ħalli toħloq impressjoni ta' twaħħid: ħsieb u ambjent huma inseparabbli, żewġ aspetti ta' l-istess qagħda. Diġà jidhru żewġ vuċijiet: il-vuċi tal-bniedem waħdu u l-vuċi ta' l-ambjent magħqud u miġbur. It-tielet strofa tibda bil-ħsieb dirett u ħieles: Għandu jkun hemm rabta bejn is-siegħa tal-jum u bejn il-ġrajja ta' ħajjitna; (v. 26-28) Riflessjoni tal-bniedem spiritwali li ġiet wara d-djalogu man-natura u Nifhmu li erġajna qegħdin f'moħħ il-karattru biex hemmhekk ikun l-angolu tal-perspettiva tagħna wkoll. U issa n-narratur tant daħal fix-xeħta personali tal-karattru li l-versi li jmiss kważi jinħassu bħala rapport narrattiv ta' atti tal-ħsieb u mhux sempliċiment rapport narrattiv ta' l-azzjoni: /2 u l-ħin li x-xemx tkun riesqa biex tgħib u tagħti l-aħħar bewsa 'd-dinja, il-ħsieb jittajjar lejn iż-żmien ta' l-hena: li għadda fuqna u ġie meħud għal dejjem; u l-qalb tingħafas, u mingħajr ma rridu id-dmugħ jaqbeż f'għajnejna u minn ġo ruħna toħroġ tnehida. (v. 28-34) Il-lingwa figurattiva tagħti l-viżjoni u l-valuri tal-poeżija f'taħlita ta' ħsieb u sentiment, u sservi ta' pont għall-ħsieb dirett u ħieles fil-kumplament ta' l-istrofa: Ftakart fik, żmien ħelu, meta kont f'dar missieri, u mejda waħda kienet tiġborna lkoll, f'rabta ta' mħabba, lili, lil ħuti, u 'l dawk illi nissluna; imma fik l-aktar, j'omm, li għalkemm xwejħa ta' tmenin sena, bqajt sa l-aħħar siegħa 34 IL-MALTI sabiħa bħalma kont fl-aħjar minn tiegħek, u bid-dawl ta' għajnejk, li qatt ma ddellu, kont tfissirli x-xewqat li kellek f'qalbek, bla qatt ma għedtli; ftakart fik u donni ħassejt li ma kellix iżjed x'nambiha din il-ħajja li tajtni hekk għażiża, la darba ma kontx tista', ferħ jew niket, taqsamha miegħi, u taħt l-art ħanina fit-tgħanniqa tal-mewt xtaqt norqod miegħek. (v. 34-48) Fil-ħsieb dirett u ħieles il-karattru jqanqal tifkiriet ta' ġabra u mħabba magħsurin fil-kunċett tal-familja, u hawnhekk jidħol fi kriżi għax it-tifkira u s-sentiment inisslulu x-xewqa tal-mewt. Jiġifieri meta qed jiddjaloga mal-passat jintebaħ xi jkun tilef u ma jibqax japprezza ħajtu għax jixtieq jaqsamha ma' ommu imma din m'hix qiegħda hemm. Il-messaġġ tan-natura (fit-tieni strofa) u l-messaġġ tal-passat (fit-tielet strofa) huma dejjem għall- ġabra u l-għaqda. Imma l-bniedem għadu jrid jibqa' 7 solitarju, u b'din il-burdata jidħol fil-knisja. Ir-raba' strofa tiftaħ bir-rapport narrattiv ta' l-azzjoni biex in-narratur jagħtina l-ambjent ta' ħemda u ħmura xemxija li trid tikkumplimenta d-dehra ta' l-Imsallab. Il-knisja ċkejkna mkebba qalb is-siġar kienet miftuħa; dħalt u fuq subgħajja irsaqt sa ħdejn l-artal. Ħaddieħor ħliefi ma kienx hemm dak il-ħin, u jien sibt ruħi waħdi fil-ħemda tad-dar t'Alla. Id-dija ħamra tax-xemx minn ġo daqsxejn ta' tieqa kienet tissawwab dak il-ħin fil-knisja, u fuq il-ħajt biswit it-tieqa mdawwal, kont tara 'l hawn u 'l hinn sieket jiċċaqlaq id-dell tal-weraq li kien jobdi. 'l-fewġa ħelwa tal-baħar. B'dik id-dija ħamra kien kollu mlibbes is-salib imqaddes ta' fuq l-artal. Waħdu l-bniedem qagħad jifli l-figura ta' Ġest fuq is-salib u nerġgħu nidħlu f'moħħu bil-ħsieb dirett u ħieles: Oh kemm rajtha mbikkija u sfajra x-xbiha ta' Ġesi fil-ħmura ta' dak id-dawll kemm deh'rli kbir in-niket fir-ras imdendla u fil-għajnejn bla ħarsa ta' dak is-Sieketl Sogħba tnisslet f'qalbi għalik, ja żmien, li jiena tlift fil-frugħa, bla ma ttajjart 'il fuq lejn ġid is-sema, għalkemm ħassejt sikwit tikbes ġo ruħi il-ħegga tat-tajran; ' (v. 59-69) Il-ħsibijiet tal-karattru jinħassu konxji u marbutin mas-sentiment: ir-ritmu ta' ħasra fil-versi jindika impenn emozzjonali. Imma n-narratur jidħol bir-rapport narrattiv ta' l-azzjoni sabiex itaffi ftit mill-emozzjoni personali xegħlet fuq wiċċi il-fawra tal-mistħija; u dlonk inkisret ħarsti lejn l-art, u taħraq daqs il-ġamar ħassejt demgħa titgerbeb fuq ħaddejja. F'dik il-għafsa ta' qalb xofftejja tħarrku u ħareġ waħdu dan il- kliem: (v. 69-74) u fl-istess ħin iħarrek il-qalb ħa tferra' b'diskors dirett it-talba tal-Missierna, — Missierna, li inti fis-smewwiet, jitqaddes ismek … — (v. 74-75) it-talba li theżżeż il-kuxjenza tal-bniedem ħalli jintebaħ bil-qagħda psiko-spiritwali tiegħu. Jiddeffes bil-qawwi n-narratur bir-rapport narrattiv ta' l-azzjoni biex jikkummenta fuq ir-realizzazzjoni li l- bniedem m'għadux waħdu. Kieku dik kienet l-ewwel darba f'ħajti li smajt kliem hekk għażiz:, ma kienx jolqotni aħjar minn kif laqatni dik il-lejla; qatt ma ħassejt bħal dak in-nhar il-ħlewwa ta' dak l-isem f'widnejja, u qatt ġo qalbi ma ġarrabt ħeġġa ta' nirien l-imħabba aqwa jew itjeb. Ma kontx iżjed waħdi f'dik il-knisja ċkejkuna, ġaladarba mill-għoli tas-smewwiet kienet tħarisni il-qawwa ta' Missier li qatt ma jinsa lill-ulied tiegħu, u fi ħdanu jilqa' bi tjieba ta' bla tarf kull min lejh jersaq. (v. 76-87) IL-MALTI Fil-kunċett tal-missier hemm l-għarfien li spiritwalment il-bniedem dejjem għandu 'l min jilqgħu fi ħdanu. U jerġa' d-diwi tal-Missierna f'diskors dirett (- Missierna …— v. 88) bħal eku fil-moħħ meta xi ħaġa teċċita ħafna lill-qalb umana. Il-preżentazzjoni tar-rapport narrattiv ta' l-azzjoni (v. 88-92) tagħtina viżjoni kożmika ta' mħabba li hija interpretazzjoni kunċettwali astratta tal-bniedem wara l-għarfien tal-valuri tal-Missierna fil- preżenza tan-narratur. rġajt sejjaħt; u f'rabta mqaddsa rajt imgħaqqdin il-ġnus, għalkemm mifruda jew bil-bogħ'd, jew biż-żmien, u d-dinja kollha dar waħda u hienja, fejn aħwa jissejħu min għandu s-saltna u min mat-triq jittallab. (v. 88-92) Bil-ħsieb dirett u ħieles il-bniedem jidher b'awtonomija mentali, jassumi r-riedni tal-ġrajja hu mingħajr l-indħil tan-narratur — issa aktar u aktar li huwa mżejjen bl-għarfien spiritwali. Oh kemm hi sbejha l-Fidwal Oh kemm ressqitna lejn il-ħajja l-mewt tiegħek, ja Bin Alla, fuq għuda msallabi Le, mhux il-ferħ l-iżjed hieni fid-dinja; għandu wkoll in-niket il-ħajr minn tiegħu, la ġo fih moħbija dejjem tinsab tal-faraġ iż-żerriegħa; fit-toqol tas-salib li Int ħaddant ħeffew dnubietna, u fil-weġgħa qawwija, li firdet fik ir-ruħ mill-ġisem, tnisslet rabta li ma tinħallx, li għaqqdet tajjeb taħt missier wieħed il-bnedmin tad-dinja. (v. 93-103) Il-qawwa tal-ħsieb tibqa' fil-bniedem li mid-diskors dirett (— Missierna… — v. 104) li jislet it-talba, jerġa' jalterna l-proċessi e tar-rapport narrattiv ta' l-azzjoni, Arġajt tennejt:… u ħarsti marret fuq bieba ċkejkna fuq l-artal, fejn moħbi taħt xbiha żgħira ġieb fix-xejn il-kobor u l- qawwa tiegħu Dak li jista' kollox, u safa ħobżna ta' kuljum. (v. 104-108) e tal-ħsieb dirett ħieles, Oh setgħal oh ġenn ta' mħabbal oh tjiebal oh tjiebal oh tjiebal (v. 108—-109) 9. tar-rapport narrattiv ta' l-azzjoni, Għaxl la ried jgħammar fostna u jgħannaq miegħu dan il-ftit tafal li ma jafx ħlief jidneb, huwa ħanin bla tarf. U xtaqt inħobbu dak il-ħin lil Ġest; u rajtu fqajjar il-musbieħ li kien hemm sieket inewnem quddiem is-Sagrament, u xtaqt inqiegħed ix-xemx fil-qawwa tan-nirien minn tagħha tixgħel quddiemu. (v. 110-117) e. u tal-ħsieb u dirett ħieles, Oh kemm hi sbejħa l-ħemda tad-dar tiegħek, Mulejl Kemm safa u benna ġo dik il-Bejta li għażilt b'għamartekl (v. 117-119) Ir-repetizzjoni u l-esklamazzjoni jqawwu s-sentiment, u meta jasal ir- rapport narrattiv ta' l-azzjoni tonqos daqsxejn il-qawwa emozzjonali. Vleġġa ma toħroġ qatt mill-qaws ħafifa daqs kemm ħafif mar ħsiebi lejn. żgħoriti; u fil-hena ftakart ta' l-ewwel darba li fuq ilsieni, b'qima kbira sieket, ħassejt it-togħma ta' dak l-ikel safi li niżel f'sidri; Il-kumplament ta' l-istrofa jkompli e bil-ħsieb dirett u ħieles, u fik, anġlu ta' mħabba, omm għażiża, ftakart li, minn kif nibtet il-fehma f'moħħi, nissilt f'qalbi x-xewqa ta' dan il-Ħobż, u forsi kienet bidu ta' l-oħra li wasslitni fil-quċċata ta' l-artal ma' Ġest. 3 8 IL-MALTI l-art li ġabritek u li tarġa' troddok, fis-setgħa ta' dal-Ħobż, għal ħajja ġdida, hienja u sabiħa ta' bla tarf. (v. 125-133) e. bid-diskors dirett, e bir-rapport narrattiv ta' l-azzjoni, jien tennejt, u donnu l-ħlewwa ta' dak l-isem għażiż sa fuq ilsieni ħalliet togħma tas-sema. (v. 134-136) e. u tintemm bil-ħsieb dirett u ħieles: Oh qatt ma ninsa, qatt ma ninsa l-ħlewwiet li ħassejt f'qalbi dik id-darba, o Ġesi. (v. 136-138) Il-ħsieb u d-diskors jintgħaġnu mar-rapport narrattiv biex jiddrammatizzaw il-qagħda ġewwiena tal-protagonista. Strofa djalogika bejn il-kuxjenza umana u l-moħħ spiritwali. L-aħħar strofa hija ppreżentata bħala rapport narrattiv ta' l-azzjoni biex in-narratur, matur bl-għarfien, jikkummenta li għalkemm waħdu issa għandu t-tama f'qalbu. — X'ħin ħriġt mill-knisja kien beda jroxx id-dlam, u f'wiċċ is-sema kienet ġa bdiet tixref xi kewkba. Waħdi arġajt għal għonq it-triq bejn raba' u baħar; u smajt darb'oħra qalb il-blat tax-xtajta tħaxwex il-mewġa, u żiffa ħelwa tvenven qalb il-weraq tas-siġar; imma siekta kienet il-plajja, u ma kontx tisma' iżjed il-għanja ħelwa tar-ragħaj u l-bidwi ma' l-ilħna u ċ-ċempil tal-qniepen ċkejkna. Il-lejl kien riesaq … riesaq…, iżda f'moħħi safa dawl isbaħ minn tax-xemx, u f'qalbi tnissel ferħ ġdid; — Hekk is-Sema jitkellem7 — ma ħsibtx aktar fl-imgħoddi; id-dmugħ kien nixef minn xfar għajnejja, u bħala kewkba sbejħa fuq ħajti dak il-ħin iddiet it-Tama. (v. 138-153) Nofs vers biss (v. 150) f'din l-istrofa jassumi preżentazzjoni oħra differenti mir-rapport narrattiv ta' l-azzjoni: — Hekk is-Sema jitkellem7 — X'inhu Diskors dirett ħieles jew ħsieb dirett u ħieles7 Hu x'inhu, qed jikkonferma li l-poeżija hija djaloġika. Pjan ta' Assistenza Ritmika Il-poeżija djaloġika tinqeda, mela, bl-istrutturi verbali tal-ħsieb, tad-diskors, u tan-narrazzjoni biex twassal il-proċessi mentali ta' l-għarfien, tal- perċezzjoni, u tas-sentiment. U dan kollu Dun Karm idaħħlu fi pjan ta' ;assistenza ritmika (PAR) li bih ir-ritmu jissinkronizza ruħu mat--tiġrib psikoloġiku. Huwa r-ritmu li jwessa' t-tifsir għax permezz tiegħu nittawlu fil-kuxjenza tal-karattru. Iġorr l-attitudni tal-karattru jew tan-narratur. Nieħdu din is-silta: Oh kemm hi sbejħa l-Fidwal Oh kemm ressqitna lejn il-ħajja l-mewt tiegħek, ja Bin Alla fuq għuda msallabl (v. 93-95) L-esklamazzjonijiet tad-diskors dirett u ħieles iġorru ritmu ta' faxxinu li darba jaqsam il-vers min-nofs u darba jinqeda bl-enjambment għall-antiċi- pazzjoni. Huwa ritmu spontanju: daqqa qasir u daqqa twil. Bih il-karattru jikxef il-ferħ ta' ruħu ma' l-għarfien tas-siwi intrinsiku tal-fidwa. Ir-ritmu tad-diskors dirett u ħieles jonfoħ ħajja ġdida fil-bniedem li jsib xaqq dawl. Hekk jiġri wkoll fi tmiem il-poeżija: Il-lejl kien riesaq … riesaq … iżda f'moħħi safa dawl isbaħ minn tax-xemx, u f'qalbi tnissel ferħ ġdid; — Hekk is-Sema jitkellem — (v. 148-150) Ir-repetizzjoni drammatika ta' ''riesaq' tenfasizza l-kalma mentali u l-enjambment imexxi l-kuntrast bejn il-lejl ta' l-ambjent u d-dawl ta' l-għarfien u l-ferħ. Fir-rapport narrattiv it-ton jinstema' deċiż u sod, u meta l-vers jinqasam biex jidħol id-diskors jew il-ħsieb dirett ħieles il-mistoqsija, aktar minn dubju, iġġorr skantament enerġetiku: ir-ritmu tagħha jħeġġeġ ruħ il- 40 IL-MALTI karattru u jsaħħaħlu t-tama. Huwa ritmu organizzattiv ta' l-endekasillabu li jissinkronizza l-ħoss mat-tifsira biex jagħti burdata ta' riflessjoni. Ir-ritmu meditattiv jakkomoda s-suġġett u jistagħna fil-flessibilità tat-taħdit kollokjali li Dun Karm iħaddem sabiex jaħtaf viżwalizzazzjoni permezz tal-ħoss. F'post ieħor l-enjambment jaħdem differenti, Nieħdu din is-silta ħa naraw: 'Il-knisja ċkejkna mkebba qalb is-siġar kienet miftuħa; dħalt u fuq subgħajja irsaqt sa ħdejn l-artal. Ħaddieħor ħliefi ma kienx hemm dak il-ħin, u jien sibt ruħi waħdi fil-ħemda tad-dar t'Alla. ħamra tax-xemx minn ġo daqsxejn ta' tieqa kienet tissawwab dak il-ħin fil-knisja, u fuq il-ħajt biswit it-tieqa mdawwal, kont tara 'l hawn u 'l hinn sieket jiċċaqlaq id-dell tal-weraq li kien jobdi 'l-fewġa ħelwa tal-baħar. B'dik id-dija ħamra kien kollu mlibbes is-salib imqaddes ta' fuq l-artal. (v. 49-61) Ir-relazzjoni bejn is-sintassi u r-ritmu toħloq effetti espressivi l-aktar meta narawha fl-istruttura tal-paragrafu poetiku li s-sintassi tiegħu taqta' minn vers għal ieħor kif jogħġob lilha. Dun Karm juża l-enjambment biex jibni pjan wiesa' ta' assistenza ritmika: insibu sensiela ta' versi tal-ħdax li jidħlu f'xulxin biex isawru blokka sħiħa ta' espressjoni. Din l-istruttura kbira tinħoloq mill-interrelazzjoni ta' bejn is-sintassi u l-metrika. Kull darba l-vers u l-grammatika ma jaqblux bejniethom meta għandhom jispiċċaw — jiżgiċċaw il-finalità. It-tmiem sintattiku (li jiġi wara xi frażi jew xi sentenza) u l-waqfa metrika (fl-aħħar tal-vers) ma jiltaqgħux u għalhekk l-istennija strutturali qatt ma ssib sodisfazzjon. Il-qarrej jigi mbuttat linearment wara xi pawsa ċkejkna lejn xi destinazzjoni oħra. Meta jkollna tmiem sintattiku jkollna wkoll inkompletezza metrika, u hekk moħħna qatt ma jistrieħ. Il-grammatika tgħidilna biex nieqfu u l-metrika tridna nkomplu nimxu; f'waqtiet oħra jsir bil-maqlub: il-metru jinsisti għal daqsxejn ta' mistrieħ u l-grammatika tħeġġiġna nkomplu. Dan in-nuqqas ta' ftehim qiegħed apposta ħalli joħloq l-effett ta' telfa fir-ruħ. It-tensjoni teknika tikkumplimenta t-tensjoni psikoloġika tal-poeta: qassis: kulmeta jevita l-finalità teknika jkun qed jirrifletti n-nuqqas ta' finalità spiritwali li qiegħed jikkontempla. L-istrutturi ritmiċi ta' din il-poeżija jwasslulna l-qagħda mentali tal-poeta. Ta' kittieb kreattiv li kien, Dun Karm jidderiegi r-ritmu skond il-ħtiega u s-sens. F'din il-poeżija r-ritmu huwa dinamiku u għandu direzzjoni tematika: jitlob il-parteċipazzjoni tal-qarrej u jiggwidah lejn għan semantiku u għaldaqstant irridu naraw ir-ritmu bħala arti. Imma fl-istess ħin ir-ritmu mwassal jirrifletti l-istil mentali tal-poeta.5 U jidħol f'relazzjoni mal-mixi tematiku tal-grajja tal-poeżija. Għandu direzzjoni, skop li jikkumplimenta jew jenfasizza jew jikxef il-burdata ewlenija jew l-attitudni tal-poeta. Ir-ritmu, mela, jikkontribwixxi pożittivament għat-tifsira tal-poeżija. Hawnhekk, fiż-Żjara lil Ġesii, Dun Karm iħaddmu bħala għodda tal-ħsieb: ir-ritmu jurina l-progress tal-ħsieb fil-karattru tal-poeżija. Din hija tattika li nsibuha ħafna fil-proża narrattiva u għalhekk hawn qed insejħilha poeżija-novella. Ir-ritmu jidderieġi l-ħsieb f'direzzjoni lineari: Iura permezz tat-tifkiriet u 'l quddiem minħabba t- tama. Nifhmu għaliex wasal għall-konklużjoni tat-tama għax nifhmu l-ambjent ta' mħabba li joħroġ mit-tifkiriet. Ir-ritmu lineari jestendi l-valuri tiegħu 'l quddiem biex ikattar l-istennija tiegħu u lura biex isaħħaħ l-elementi tal-karattru. U għal dan ir-ritmu l-poeta kellu bżonn jinqeda bil-proċessi tal-ħsieb bħala strateġija biex jakkumula perċezzjonijiet u realtajiet psikoloġiċi. Ir-ritmu f'Dun Karm imexxi u jkompli l-ħsieb, u minħabba l-preżentazzjonijiet mentali, għamliet ritmiċi jidħlu f'xulxin biex joħolqu unità u immedjatezza perċettwali f'din il-poeżija djalogika. Il-vuċi tal-bniedem titħaddet mal-vuċi tas-sema li tinqeda bin-natura, bit-tifkiriet, u bl-ispiritwalità sabiex targumenta l-każ tagħha. Nistgħu ngħidu li l-vuċi ta' l-umanità, marbuta mas-solitudni u x-xewqa tal-mewt, tiddjaloga mal-vuċi ta' l-ispiritwalità, akkanita għall-ġabra u l-ħerqa għat-tama. Imma f'dan id-djalogiżmu Dunkarmjan tinħass xi ħaġa qawwija fil-lingwa: jinħassu t-tensjonijiet interni, il-kollaborazzjonijiet, u n-negozjati verbali fil-proċess tad-djalogu. Il-kelma-qofol ta' din il-poeżija hija ''missier'. M'hijiex newtrali, fis-sens li hija mgħobbija bl-użu għax ħafna użawha qabel Dun Karm, u ġabret bosta konnotazzjonijiet. Issa, meta l-poeta ħtieġha għall-poeżija tiegħu, ingaġġa ruħu fi djalogu ma' kulmin użaha qablu, mal-konvenzjoni. Ried donnu jaħsilha biex itaqqalha b'tifsir ġdid. U l-pjan ta' defamiljarizzazzjoni seħħlu jwettqu permezz tar-repetizzjoni kkatinata mat-talba misluta mir-ritmu tad-diskors dirett f'għamla ta' diwi psikoloġiku u mqabbla mar-ritmi l-oħra tal-preżentazzjoni tal-ħsieb. L-inkonxju jisħaq l-awtorità. L-istrateġija psikostilistika ta' Dun Karm hija preċiżament din ir-repetizzjoni ta' defamil- jarizzazzjoni bbażata fuq prinċipju psiko-analitiku: ġiegħel lil min ilissen kliemek u jispiċċa jaħseb ħsibijietek. U dan li għamel Dun Karm. ġagħal lill-ambjent tan-natura, tas-soċjetà, u tar-reliġjon itanbru fuq l-istess ħaġa sa ma l-karattru tiegħu għaraf bis-sħiħ il-ġmiel tat-tama. Għalhekk ma nistax naraha monoloġika din il-poeżija. Il-monologiżmu jiċħad l-eżistenza ta' viżjoni oħra barra dik tiegħu stess; ma jilqax opinjonijiet oħra fuq l-istess livell bħal tiegħu; u jittarrax għall-argumenti ta' ħaddieħor. F'Dun Karm għalkemm il-vuċi dominanti hija ta' l-ispiritwalità, din ma tjassarx il-vuċi ta' l-umanità imma tiddjaloga magħha. 42 IL-MALTI Id-dinja testwali ta' Żjara lil Ġesi hija binja kognittiva msawra mill- interazzjoni bejn il-qarrej u l-poeżija-novella. Jew aħjar: l-ambjent tematiku jiddependi fuq l-għamliet ta' skemata li jitqajmu mill-qarrej waqt l-ipproċessar tal-poeżija-novella. Inżommu quddiemna li l-għadd globali ta' skemata li l- qarrej għandu f'moħħu jsawwar il-qafas tal-mudell tar-realtà tiegħu, u fil- kwadru ta' din ir-realtà jkun irid jibni u jevalwa l-ambjent tematiku. Għaldaqstant hija l-analiżi lingwistika li trid tipproġetta d-dinja testwali. Mela Żjara lil Ġest hija esperjenza spiritwali msejsa fuq l-iskema ewlenija tal-FAMILJA.1S Ħa naraw kif. v. 8 — il-ġabra ta' l-għasafar fil-bejtiet tagħhom tassoċja ruħha ma' l-għaqda tal-familja; v. 16-18 — it-tarbija tixxabbat ma' l-irkobbtejn biex tieqaf fuq riġlejha hija dehra ta' żvilupp bikri fl-imħabba mkenna tal-familja; v. 18 — id-dwejra tal-bidwi tikkolloka ġmielha ma' serħan fil-ġabra; v. 35-37 — ix-xena ta' dar missieru hija xena ta' familja maħbuba: ''mejda waħda' fil-ġabra b''rabta ta' mħabba' bejn l-ulied u l-ġenituri; v. 38-48 — it-tifkira ta' l-omm f'komunikazzjoni ma' binha biex taqsam ferħ u niket miegħu tindika relazzjoni stabbli u b'saħħitha; V, 74, 88, 104, 133-134 — it-talba tal-Missierna hija bbażata fuq l-imħabba tal-missier li jaħseb u jipprovdi għall-familja; v. 85-87 — ix-xbieha hawnhekk hija tal-Missier (Alla) li jipproteġi 'l uliedu u jressaghom lejn it-tjieba; . 88-92 — id-dehra tad-dinja magħquda hija mibnija fuq il-kunċett tal-familja; . 102-103 — il-Fidwa tnissel rabta universali 'taħt missier wieħed'; . 125-131 — terġa' t-tifkira ta' l-omm u din id-darba tidher bħala ''anġlu ta' mħabba'. Il-poeżija tagħti d-dehra konvenzjonali tal-familja mill-perspettiva ta' l-iben u hekk tagħti dehra tar-realtà. Il-qarrej irid iħaddem l-iskema tal- FAMILJA għax il-poeżija ssaħħaħlu l-opinjoni tradizzjonali. L-inter- pretazzjoni titlob li nsejħu kull ħaġa li nafu dwar il-familja tradizzjonali: missier, omm, dar, imħabba, rabta, ġabra, ħlewwa, u għaqda. Anki t-ton kalm, mislut mir-ritmu ta' l-endekasillabu kontinwu, jaħdem bħala parti mill-istrateġija li sseddaq il-kunċett tal-FAMILJA li ġġorr assoċjazzjonijiet emozzjonali magħha. Meta nsejħu l-iskema tal-FAMILJA nistabilixxu konnessjonijiet bejn il-protagonista tal-ġrajja tal-poeżija u l-għemejjel tiegħu, u b'hekk intellgħu dinja testwali koerenti. F'Dun Karm il-kundizzjoni meħtieġa għall-hena f'din id-dinja hija msejsa fuq il-viżjoni tal-familja: rġajt sejjaħt; u f'rabta mqaddsa rajt imgħaqqdin il-ġnus, għalkemm mifruda jew bil-bogħ'd, jew biż-żmien, u d-dinja kollha dar waħda u hienja, fejn aħwa jissejħu min għandu s-saltna u min mat-triq jittallab. (v. 88-92) Bħal DantelS jistħajjel awtorità waħda bla egoiżmu imma inflessibbli u irreżistibbli li ma tippermetti ebda għamla ta' tirannija sabiex il-bniedem ikun jista' jgħix fis-sliem u l-ħelsien, u għalhekk fil-ġustizzja.) Għal Dun Karm il-kunċett bażiku ta' l-awtorità huwa l-familja li tiġbor fiha l-imħabba, u għalhekk jekk l-awtorità dinjija tinbena fuq il-mudell tal-familja, isseħħ il- paċi. Imma l-hena temporali trid tissaħħaħ bl-hena spiritwali. L-awtorità dinjija trid timxi ma' l-awtorità divina, u anki l-kunċett ta' l-awtorità divina Dun Karm jibnih fuq il-mudell tal-familja18 L-ispiritwalità tal-poeta, mela, xxettlet fuq l-iskema tal-FAMILJA. Dun Karm jilħaq din l-estasi ta' ġmiel reliġjuż għax il-personalità tiegħu kienet magħġuna mill-kenn ta' l-imħabba mogħtija minn missieru u ommu. Din l-imħabba, din il-gabra, jaraha bħala n-novella ta' ħajtu. Tipprovdilu l-isfond artistiku biex ifisser il-kobor li hu jifhem li hemm fit-talba tal-Missierna. Il- kunċett tal-missier — essenzjali fl-iskema tal-FAMILJA Dunkarmjana — jintrabat ma' ''mejda waħda' li kienet tiġbor il-familja kollha 'f'rabta ta' mħabba''. Il-missier huwa komplut bl-omm, ''anġlu ta' mħabba', li tfisser ix-xewqat ta' qalbha 'luliedha meta dawn isiru l-bastun psikoloġiku tax-xjuħija. Mhux it-twarrib, imma l-ġabra hija l-qawwa tal-familja li għandha d- definizzjoni tagħha fil-jien 4 ħuti 4 dawk illi nissluna — ġabra li anki l-għasafar jafu biha. U l-membri kollha jaqsmu ma' xulxin il-ferħ u n-niket tagħhom. Ir-relevanza tal-missier għall-ħsieb tal-poeżija tinsab fil-fatt li jipprovdi l-qofol tal-ġrajja spiritwali. Il-konnessjoni metaforika tiddependi fuq l-assoċjazzjoni bejn Alla u l-missier (il-ħabriek tal-familja), u fuq is-similarità ta' sentimenti li t-tnejn li huma jqajmu (bħal, ngħidu aħna, imħabba, kenn, u tama). Importanti wkoll li Dun Karm jippreżentahomina lil Alla u 'l-missier 44 IL-MALTI f'termini pożittivi biex isaħħaħilna l-iskemata li għandna bżonn. U allura d-diwi tal-Missierna jissiġilla l-argument fuq it-tjubija u l-imħabba ta' Alla li qiegħed jitfisser bit-terminu uman ta' ''missier' f'din l-esperjenza reliġjuża. Anki t-tbatija ta' Kristu (Alla bħala bniedem) Dun Karm jimmaġinaha u jġarrabha fl-istħajjil tiegħu f'termini pożittivi: il-kobor tal-fidwa hu marbut ma' tiġrib il-bniedem imma msejjes fuq il-kunċett tal-familja. L-imħabba tal- 'missier' għal 'uliedu' niżżlet lil 'bin' Alla biex isalva 'l 'ħutu'. Il-fidwa tat l-għaqda universali lill-bnedmin. Għalhekk il-poeta ma' l-idea tal-missier jorbot il-kunċetti ta' għaqda u fidwa li jagħtu qawwa li ma tistax titfisser għajr bil-vers tal-ħsieb dirett u ħieles: oh ġenn ta' mħabbal oh tjiebal oh tjiebal oh tjiebal (v. 109) L-estasi tas-sentiment imqanqal mir-riflessjoni twassal għaż-żamma tal-kelma u tisfoga biss fir-repetizzjoni. Il-frażi mtellta hija element ta' intensi- fikazzjoni: turi lill-poeta fi stat ta' tqanqil emozzjonali estrem. L-imħabba hija kbira wisq għall-kliem. Mill-ambjent fiżiku tan-natura jgħaddi għall-estasi ta' l-ispiritwalità, imma fl-aħħar jerġa' jinżel lura lejn ir-realtà. Il-vjaġġ spiritwali jitlaq mis-solitudni, jasal fix-xewqa għall-mewt, imma jintemm fid-dawl tat-tama ħierġa mill-imħabba ta' l-ewkaristija li tħalli ħlewwa terapewtika. Mill-għafsa tal- waħdu li twasslu għax-xewqa tal-mewt jgħaddi għall-imħabba tal-ġabra li tqanqlu lejn it-tama tal-ħajja. Dun Karm ifittex minn kmieni li jaħseb fuq il-misteri tal-jien. Irid ipoġġi l-jien f'postu. Jargumenta li l-bniedem jagħmel sens jekk jagħraf lilu nnifsu. Imma kif jistf' wieħed jagħraf il-jien tiegħu fi żmien meta s-setturi ta' l-għerf qegħdin itellgħu sfidi ġodda għall-eżistenza tal-jien7 Tgħid il-jien xi illużjoni7 Dun Karm iterraq biex ifittex l-aqwa u l- isħeħ argumenti li jikkonfermaw il-jien. Il-meditazzjoni tiegħu tistagħna bil- ħsieb kattoliku. Biż-Żjara lil Ġesż, Dun Karm jikkonferma li l-ħajja li tiġi eżaminata tingħax aħjar. $ (Taħdita li ngħatat fil-31 ta' Ottubru, 1997, fis-6.30 p.m. fil-Konferenza Dun Karm tal-Fondazzjoni Karmen Mikallef Buħaġar fl-Universita ta' Malta) FRIGGIERI, O., Dun Karm: ''Ill-Jien u lilhinn Minnu', edizzjoni annotata (Malta, 1988), p. 90-91 L-istil mentali huwa l-impressjoni li l-poeta joħloq tad-dinja, jew inkella l-idea li jkollu ta' l-ambjent fiżiku u uman. Fil-każ ta' Dun Karm, l-istil mentali tiegħu huwa bbażat fuq viżjonijiet ta' mħabba mqanqla mis-sens spiritwali qawwi li għandu. It-terminu ''vuċi', hawnhekk, qed nużah fis-sens ta' Balkhtin biex ifisser attitudni, twemmin, ideoloġija, kultura, jew setgħa soċjali. Jiġbor fih xibka ta' twemmin u opinjonijiet u relazzjonijiet ta' poter li kollha f'daqqa jqiegħdu lill-kelliemi f'qagħda partikolari. It-teorija ta' l-iskema hija marbuta mal-ħidma tal-psikologu F.C Barlett li fl-1932 ħareg il-ktieb tiegħu Remembering: À Studv in Experimental and Social Psvchologv (Cambridge Universitv Press, Cambridge). Fis-snin tmenin din it-teorija ta' l-iskema bdiet tiġi applikata fl-analiżi ta' testi letterarji. (Hawnhekk nixtieq nipprova napplikaha għal waħda mill-poeżiji ta' Dun Karm.) Id-defamiljarizzazzjoni hija l-użu ta' strateġija stilistika li ġġagħal lill-qarrej biex jinża' l- familjarità li jkollu fil-perċezzjoni tiegħu billi jħares lejn idea tas-soltu minn angolu mhux tas-soltu. Hija strateġija li ġġagħalna norjentaw mill-ġdid it-tifsir li jkollna ta' xi oġġett jew esperjenza komuni. ''Skemata' hija plural ta' 'skema'. Il-ħsieb dirett ħieles jista' jiġi interpretat bħala diskors dirett ħieles għax it-tnejn għandhom ħafna minn xulxin. Imma f'dan l-istudju jien qiegħed nara kull każ bħala att ta' lingwa fil- ħsieb li jżommna fl-ambjent ġewwieni u mentali tal-karattru. , Nagħmlu distinzjoni bejn il-poeta-novellier li kiteb il-poeżija awtobijografika (li hu Dun Karm), il-poeta-narratur li qed jgħid il-grajja, u l-poeta-karattru li qed jieħu sehem fil-ġrajja. Għall-poeta-karattru, jew kif kultant qed insejjaħlu ''l-bniedem', l-episodji tal-ġrajja jiġu wieħed u aħna nġarrbuhom miegħu. Imma l-poeta-narratur l-episodji jkun diġà jafhom. Xi wħud mir-rappreżentazzjonijiet tar-rapport narrattiv ta' l-azzjoni jistgħu jitqiesu bħala rapport narrattiv ta' att tal-ħsieb, speċjalment meta jkunu mgħobbijin semantikament b'konnotazzjonijiet u b' lingwa metaforika. Hawnhekk se nżomm it-terminu rapport narrattiv ta' l-azzjoni biex ma noqgħodx nispeċifika kull darba t-tagħbija semantika li jkollhom il- versi għax dan jieħu ħafna żmien (wisq aktar milli għandi għal din il-lejla). Danis-suġġett ittrattajtu fit-tul ħafna fix-xogħol tad-dottorat tiegħi: Rhvrkmic Patterns in Maltese Novels (Teżi tal-Ph.D. fl-Università ta' Malta, 1993). Minħabba f'dan li qed ngħid l-interpretazzjoni dejjem tkun suġġettiva. Illum hawn min tilef dan il-kunċett tal-familja konvenzjonali, u forsi għalih il-familja ma tfissirx dan kollu li tfisser għal Dun Karm. Imma għad hawn ukoll ħafna fostna li għadhom midħla sew ta' dan il-kunċett konvenzjonali. Barra minn hekk, f'din l-investigazzjoni qegħdin nanalizzaw il-kuntest u bilfors ikollna nispjegaw il-poeżija f'termini tal-familja tradizzjonali għax hija l-fulkru tal-ħsieb ta' Dun Karm. Hawnhekk għandi f'moħħi il-Convivio u d-De Monarchia ta' Dante. Min jaf, forsi din il-viżjoni ta' Dun Karm tfaqqset minħabba l-Gwerra l-Kbira — niftakru li din il-poeżija nkitbet fl-1916. Tgħid Dun Karm beda jara t-tama tad-dinja fl-Imperu Ruman7 Din il-viżjoni ta' dinja waħda magħquda Dun Karm raha u ħassha ħafna qabel l-idea tal- villaġġ wieħed. Illum nitkellmu fuq ir-raħal wieħed marbut b'teknoloġija waħda. Imma ma ninsewx li Dun Karm fl-1916 tkellem, permezz ta' din il-poeżija, fuq familja dinjija waħda marbuta b'imħabba waħda-kunċett li x'aktarx bnieh fuq Dante li kien diġà ħafna sekli qabel tkellem fuq id-dinja waħda marbuta b'liġi waħda. Nistgħu wkoll ngħidu li Żjara lil-Ġesi (1916) ħejjet it-triq mentali għall-poeżija Il-Jien u Lilhinn Minnu (1938). 46 IL-MALTI