Ta' VINCENT CARUANA ĠĦTDU li l-proverbji huma l-għerf ta' missiriżietna. miġbur fil-qosor u ibħinx l-ewwel darba ti tisma' xi omm tgħid xi pro- verbju lil- uliedha jew xi wieħed xiħ igħid xi proverbju lil-xi żngħżugħ biex jagħtih tagħlima jew parir. Bir-rispett kollu li Hena għandi jejn ix-xinħ irrid hawnhekk nistqarr li l-proverbji mhux kollha huma tajhin u li-xi wħud minn dawn il-proverbji ta' missirijietna huna foloz u bosta. drabi ma jurux il-fatti kif tassew huma. Trrid ingħid jien li kultant proverbju igħidlek mod u fl-esperjenza tal-ħa'ja ssib mod ieħor. Ħawn jiena s-jier nuri l-fehma tiegħi. Ħaddieħor jista' ma janbilx miesħi dwar xi proverbju 'l- hemm u 'l hawn, iżda jien naħseb li wieħed jaqbel miegħi fis-sustanza ta' dan l-essaj meħud kollu f'daqqa. Wara ħafna tħassib li qgħadt nagħmel jien sibt li l-prover- bji jitqassmu fi tliet kwalitajiet. L-ewwel kwalità hija dik fejn issib proverbji tajbin u li fil-ħajfa aktarx jiġri dejjem skond ma joħidlek il-proverbju. It-tieni kwalità hija ta' dawk il-proverbji li ma jgħidux il-verità kollha; proverbii li aktarx dejjem jagħtuna tagħlima. falza u jqarrqu hina minflok ma jiftħulna għajnejna. It-tielet u l-aħħar kwalità ta' proverbji huma dawk li xi minn daqqiet ikunu tajbin u xi minn daqqiet ikunu ħżiena skond iċ- ċirkustanzi differenti li fihom jiġu użati. Biex inkun fissirt ruħi iktar ċar: hemm proverbji li huma. aktarx dejjem tejbin; hemm proverbi li huma aktarx dejjem ħżiena: u hemm'proverbi' li huma daqqa ħżiena u daqqa tajba. Se nihda l-ewwel biex insemmi xi proverbli li jien inqishom ħħa'a aktarx dejjem foloz. Ti ewwel proverbju li qiegħed jiġini f'moħħ: hu dak li jgħidlek 'Iż-żejjed bħan-n'eqes'. Fil-ħajja nsibu li dan rari hu l-każ. Tgħaddi differenza bejn wieħed li vħardu flus ikiar milli jinħtieġ biex igħix u ieħor li anqas għan- du għaxja ta' leila. L-istess, ejjew nistħajlu pajjiż fejn hemm ħafna minerali bħalma huma faħam, żejt. ħadid, eċċ., u pajjiż ieħor li m'għandux minerali. Għidrli ftit, iż-żejjed huwa bħan- nieqes f'dan il-każ9 Forsi xi ħadd joħidli: ''Tmma bniedem li jieko' ħafna ikun qed jagħmel ħażin għal saħħtu l-istess Bħal 'ħniedem li jiekol ftit''. Jiena nwieġeb li dan jista' jkun, għal- kemm dan jiddependi skond is-sistema tal-ġisem. iżda ftakru 106 IL-MALTI tajjeb li jiena għidtilkom fil-bidu li dawn il-proverbji huma aktar: dejjem. foloz; mhux dejjem foloz, iżda aktarx dejjem foloz. U għiduli, x'jiswa dak il-proverbju li għoxrin darba ssibu ħażin u darba kultant issibu tajjebż: Għalħekk jiena nibqa' nsostni li neħħi kultant xi eċċezzjoni ż-żejjed hu kważi dejiem aħjar min- nieqes, u mhux bħan-nieqes, Proverb'u ieħor li aktarx dejjem ikun falz huwa ''kull deni ħudn b'ġid. Fuwa veru Ji kultant mid-deni jista' joħroġ il-ġid. imma dan jiġri kultant, nirripeti f'kultant'. Jiena f'ħajti ġie li ġrali ħafna deni li minnu ma ħar l-ebda ġid, iżda bqajt bid- deni mċuppas ma' wiċċi. Terġa' l-proverbju fih il-kelma fkull. u jgħid (ull deni ħudn b'ġid'. Kieku l-proverbju kien igħid kultant id-deni ħndn b'ġid''. konna naqblu miegħu għax hemm il-kelma ''kultant'. Forsi xi ħadd jgħidli ''kieku ma ġralekx dak id-deni seta' jiġrilek dent ieħor akbar', Tinma l-kelma 'for- si'' ma fiha ehda argument, Tl-'forsi' min jafu2 Ma setax flok deni ieħor ikbar ġratli xi ħaġa tajba 7 Tsimgħu din issa. f'Pjaċir mhux mitlub nofsu mitlaf'. Dar- ha jien rajt raġel jaqsam it-triq u kienet se tgħaffġu karrozza. Jien werżaqt Tar hemm f' u ġbidtu minn driegħu lejn il-ban- kina. Iżda dan ir-raġel ma qallix li jien għamiltlu pjaċir bla mi talabhuli. Anzi irringrazziani. Ti kien il-kliem ġawhar. is-skiet aħjar minnu'. Dam ħn proverbju ieħor li jien qatt ma ħmilru, Ġibu daqsxejn quddiem għajnejkom kemm ġid jista' jsir bil-kliem. It-tfal jitgħallmu bil-kliem li jisimgħu minn għand il-ġenituri, is-surmast, il-qas- sis, eċċ. Bir-radjo nisimgħu ħafna programmi ta' tagħlim. Hawn- ħekk ġà naħseb hawn min qiegħed igħid f'moħħu ''bil-kliem mi jistax isir ukoll ħafna ħsara bħalma hu l-gideb, tnassis, insulti, eċċ, 977 Iżda hawn wieħed irid jiftakar li l-proverbju igħid ''kie- ku l-kliem kien ġawhar…… ' Tiġifieri l-proverbju jgħid li s-skiet huwa aħjar, ukoll kieku l-kliem kien ġawhar. Il-proverbru ma jgħidx li s-skiet huwa aħjar mill-kliem li jagħmel il-ħsara. Kieku konna naqblu miegħu mija fil-mija. Iżda li s-skiet huwa aħjar mill-kliem li hu ġawhar ma nistgħu qatt inniżżluha. Tssa nistgħu ngħidu xi ħaġa fuq dawk il-kwalità ta' prover- bji li kultant issibhom: tajbin u kultant issibhom ħżiena, skond għalfejn tużahom. Nieħdu l-ewwel proverbju minn din il-kwalità u dan jgħid fli tiżra' taħsad'. Dan ifisser li jekk tagħmel il-ġid issib min PROVERBJI FOLOZ 107 jagħmlek il-ġid, u jekk tagħmel id-deni ssib min jagħmillek id- deni. Tżda fid-dinia hawn bosta nies illi wara li tagħmlilhom il-ġid ipattuhulek b'xi azzjoni ħażina. Hawn ukoll nies li jib- qgħu jafuhulek. Proverbiu ieħor hu dan ''kelb jinbaħ ma jiedimx'', u jfisser li bniedem li jagħmel ħafna storbju n għajat aktarx issibu li ma għandux qalbu ħażina. Jista' jkun hekk u jista' ma jkunx. Hawn min igħajjat u ma jpattihilekx: hawn min igħajjat u ijpattihielek. Nisimgħu wkoll li ''ħil-kelma t-tajba toħroġ il-far mit-toq- ba''. Dan ifisser li meta bniedem trid tipprova ġġiegħlu jagħmel xi ħaġa li trid int. m'għandekx tieħdu bil-herra 1 bil-goff, iżda għandek tieħdu bil-ħlewwa um bit-tattika. Tżda jien ġie li sibt nies 1 meta toħodhom bil-ħlewwa jaħsbu li int qiegħed tibża' minn- hom u allura iktar ikasbruk, fil-waqt H meta tiqfilhom iebes igħidu f'dan mhux ta' tmin iħabbat rasu miegħu', u tarahom iċedulek dak H trid. Min-naħa l-oħra hemm ukoll min iktar ma żżommlu iebes iktar jippika miegħek, u jekk toffrilu l-id tal- ħbiberija taqdik bil-qalb. Għalhekk dan il-proverbju ġie li jir- nexxi u ġie li ma jirnexxix skond il-karattru tal-bniedem li mie- għu ikollok x'taqsam. Ieħidu wkol: ''l-iskarpan b'żarbun imqatta' ''. Dan ifisser ukoli li, ngħidu aħna, tara kok li dejiem jaħdem fil-ħelu u għal- ħekk 'iddejiaq jiekol dejiem il-ħelu. Iżda jieri naf ukoll min hu ħajjat n jilbislek l-aħjar ilbies, jew min hu mastrudaxxa u għan- du f'daru l-isbaħ għamara. Għalhekk l-iskarpan jista' jkollu żar- hum imqatta' iekk jinzerta ma jħabbilx rasu, iżda jekk ikun wie- ħed li jagħti każ tarah jitfagħlek f'saqajh l-iskaħ żarbun. Fost il-proverbit li kultant tajbin u kultant ħżiena, jien ir- nexxieli nsib saħansitra proverbji li huma kontra xulxin; prover- ħju igħid ħaġa kontra dak li jgħid proverbju ieħor. Mela nkompli biex nagħti eżempji ta' proverbji minn dawn li jwaqqgħu lil xulxin. Wieħed minnhom igħid ''skond iz-zokk il-fergħa'. Kif tafu. dan il-proverbju jfisser mhux biss għax- xtieli u s-siġar, iżda jfisser ukoll għall-bnedmin. U hawn hu l- iżball, Ħadd ma jista' imieri li minn ġenituri tajbin ġie li ħarġu tfal ħżiena, u hekk ukoll minn ġenituri ħżiena ġie li ħarġu tfal tajba. Tant hu hekk li għandna. proverbju ieħor li jgħid ''mill- ward joħroġ ix-xewk u mix-xewk joħroġ il-ward''. Dawn iż- żewġ proverbji jwaqqgħu lil xulxin. Ta' l-ewwel jgħid li t-tfal joħorġu bħall-ġenituri; tat-tieni jgħid il-kuntrarju. Huwa veru li hemm każi wkoll fejn ġenituri ħżiena kellhom 108 IL-MALTI tfal ħżiena bħalhom u ġenituri taiba. kellhom tfal tajba bħal- hom. Iżda din ma jiġrix dejjem. Daqqa iva u daqqa le. Ħija ħaġa li jafha kulħadd li bosta drabi l-aħwa stess mn jkunux jaq- blu fl-imġiba tagħhom. Mela dan il-proverbju daqqa jorhot u daqqa ma jorbotx. Żewġ proverbji oħra li jmieru lil-xulxin huma dawn. Wie- ħed igħid Vaħjar għasfur f'idek minn mija fis-siġra' u 1 igħid j'aħjar ħabih fis-snq minn mitt skud fis-senduq'. J l-ewwel wieħed igħidlek li aħjar x'għandek issa milli : jkollok iktar 'il quddiem. it-tieni wieħed 'għidlek biex ma tħarisx lejn li għandek issa iżda lein dawk il-mezzi li bihom 'il qeddiem jista' jkollok iżjed. Par ieħor li jwaqqgħu lill-xulxin huma kull tajrn. tifraħ b'rixħa' u f'kulħadd ixomm: tfuħ il-borma ta' ġaru '..— L-ewwel wieħed ieħidlek li n-nies jifirħu b'dak li hu tagħhom. It-tieni jgħidlek li n-nies jifirħu b'dak li hu ta' ħaddieħor. Dawn huma wkoll żewġ proverbji miġġildin. U'Min jorqod ma jaqbadx ħut' u iil-qattasa għaġġelija tagħmel 1 uliedha għomja'. Ta' l-ewwel iġiegħlek tgħaġġel; l-ieħor jgħidlek biex ma tgħaġġilx:— Ħekk ukoll għandna Umin jiddawwar ma jil- ħaqx' u fbil-mod tasal kmieni, u dawn qishom tewmin mat- tnejn l-oħra di għadna kif semmejna. Għandna wkoll dawn it-tnei : T'ħmura ta' fil-għaxija, lesti ż-żwiemel għat-tiġrija'' u l-ieħor, €mewt mn xita Alla jaf meta, Dan ta' l-aħħar igħidlek l ħadd ma jista' jbassar it-temp minn qabel, fil-waqt li l-proverbju ta' qablu jiżżattat biex igħidilna x'temp ġej għada. U dawn it-tnejn li ġejjin fihom tassew daħka, Wieħed hu aħseb il-ħażin biex it-tajjeb ma jonqosx'. L-ieħor hu ''ħażin hu min jaħseb ħażin 7. M'hemmx hżonn nagħmel kummenti fuq dawn it-tnejn. Ħeram nkoll dawn it-tnejn: f'xemx li ma ssaħħanx aħjar il-bard minnha ' u ''mill-mitluf tieħu li tista' U Fl-aħħarnett nasal biex insemmi dik il-kwalità ta' proverbji li huna kważi dejjem tajbin, Fost dawn insemmi l-ftit li ġejjin : TAħjar mitt għudu li taf bihom minn ħabib falz'. ''Mis-saħa' tieħu l-id', f'Għal ħabba bżar tilef il-borma. ''Arfa' u sorr għal meta tiġi hżonn''. ''Tl-kelb il-mismut kull ilma jaħsbu mis- ħun'. Dawn il-proverbji u oħrajn huma kważi dejjem. tajbin. Nirripeti, kważi derjem tajbin. Dan kollu jurina li meta wieħed isib ruħu f'xi diffiknltà qatt ma jista' jkun ċert li ser isib proverbju li jaqdih, iżda jrid iħad- dem rasu huwa stess skond iċ-ċirkustanzi Ji jsib ruħu fihom.