IL-KONKORS, L-GĦAŻLA, U L-KONFERMA TA' DUN FRANĠISK CAMILLERI BĦALA KAPPILLAN TAL-MOSTA FL-1876 minn Alexander BONNICI OFM Conv., HED., S.Th.L., Ph.B. Kelli bżonn nifli ftit dokumenti ta' tliet arkivji biex wasalt għal din il-kitba: dawk tal-Kurja ta' l-Arċisqof ta' Malta - li qegħdin fl-Arkivju tal-Kattidral ta' Malta, oħrajn fl-Arkivju Nazzjonali ta' Malta - li llum qiegħed ir-Rabat (fejn fl-imgħoddi kien hemm l-Isptar Santu Spirtu), u oħrajn tal-Public Record Office ta' Kew, maġenb Londra. ŻMIEN IL-KOLONJALIŻMU INGLIŻ Hu żmien meta l-ħakma ta' l-Ingliżi fuq Malta kienet qiegħda tissoda b'Konsegwenzi li lill-Knisja naqsitilha sewwa l-liberta' fl-għażla ta' dawk li jmexxuha. Dan ġara f'għażla ta' isqof, kappillan, kanonku u saħansitra ta' xi gwardjan jew pirjol ta' kunvent tal- patrijiet. Fil-Mosta ma kienx għadda ħafna żmien mid-data storika tal-15 ta' Ottubru 1871,meta l-Arċisqof Agostinjan Gaetano Pace Forno kkonsagra r-Rotunda tal-Mosta fi żmien il-Kapillan Dun Anton Mallia. Imma ħarsitna sejra tmur lejn is-sena 1876. F'intervall qasir ta' ħames snin kienu ġraw bosta affarijiet. Fit-22 ta' Lulju 1874, kien miet fl-Italja l-Arċisqof Pace Forno. Mis-17 ta' Marzu 1875, Malta kienet immexxija mill-Isqof Carmelo Scicluna, Arċisqof titular ta' Rodi.(1) Fil-Mosta wkoll Mons. Carmelo Scicluna, Arċisqof ta' Rodi u Isqof ta' Malta. fl-1 ta' Mejju 1876, kien miet il-Kappillan Dun Anton Mallia (2) LEJN PARROKAT ĠDID L-Arċisqof Scicluna fl-10 ta' Mejju 1876, ħareġ editt biex bih fakkar li l-Mosta kienet bla kappillan. B'hekk is-saċerdoti kollha li ħassew li dik id-dinjità ta' kappillan setgħet tkun tistħoqqilhom u kienu lesti li jidħlu għaliha, ġew mistiedna biex jersqu għall-konkors ta' kappillan. Kellhom jippreżentaw ruħhom fi żmien għaxart ijiem minn mindu l-editt jitwaħħal għall-pubbliku. Malli ħareġ minn idejn l-Arċisqof, l-editt malajr twaħħal fil- Kattidral ta' l-Imdina, fil-Kon-Kattidral ta' San Ġwann u fil-Palazz Arċiveskovili tal-Belt. Min ried jersaq għall-konkors kellu jagħti d-dettalji meħtieġa biex jidentifika ruħu tajjeb: isem, ġenituri, età, studji u ħidmiet li kien għamel. Dan kien it-tagħrif meħtieġ skond id-digrieti tal-Konċilju ta' Trento.(3) IL-KONKORRENTI Seba' qassisin xtaqu jilħqu kappillan tal-Mosta. 1 Dun Franġisk Camilleri mill-Mosta, ta' 53 sena u ' Vigarju-Kurat ta' dik il-paroċċa sa min meta miet il-Kappillan Mallia. 2 Dun Ġużepp Mifsud ta' 46 sena min-Naxxar. 3 Dun Anton Grech-Falzon ta' 37 sena, kappillan ta' Ħal Lija imma jippreferixxi li jmur il-Mosta. 4 Dun Ġużepp Ruggier Trapani ta' 33 sena, kappillan ta' Hal Għargħur, imma xtaq jibdel il-parroċċa. 5 Dun Anton Psaila ta' 29 sena minn Ħal Balzan, b'dottorat fit-teoloġija. 6 Dun Franġisku-Saverju Borg ta' 29 sena, li kien il- Viċi-Parroku tal-Furjana. DunĠużepp Barbara ta' 33 sena minn Ħal Għaxaq, Viċi-Parroku ta' dik il-parroċċa.(4) KONKORS B'KUNDIZZJONI Dawn is-seba' saċerdoti ppreżentaw ruħhom fil- Palazz ta' l-Arċisqof il-Belt nhar it-Tlieta, 30 ta' Mejju 1876.(5) Tqiegħdet kundizzjoni li f'każ ta' għażla ma setgħux ma jaċċettawhiex. Mill-prebenda tal-kappillan tal-Mosta kienu ser jibdew jittieħdu sebgħin skud fis-sena biex imorru bħala sussidju għall-Viċendarju ta' knisja fil- kampanja msemmija għal Santa Marija Assunta fl-Imġarr. Fl-1898 din kellha ssir parroċċa. Kollha ffirmaw li Soċ. joqogħdu għall-kundizzjoni minbarra wieħed, li kien propju dak li kellu jintgħażel.(6) Kien eżami skritt li poġġew għalih fid-9.00 a.m.u kellhom ċans sat-3.30 p.m. L-eżaminaturi Pro-Sinodali iU $ i WI i : Pio IX, il-papa li pproklama id-domma ta' l-Immakulata Kunċizzjoni. kienu Mons. Professur Dun Salv Cumbo — Vigarju Ġenerali, Mons. Dun Vinċenz Dingli - Dekan tal-Kattidral, Mons. Dun Vinċenz Magri - Arċipriet tal-Kattidral, Mons. Dun Pietru Pace — Kappillan tal-Papa u ma kellux jdum ma jsir isqof, Mons. Dun Pawl Pullicino - studjuż magħruf, Mons. Dun Franġisku-Saverju Vassallo — Pro-Vigarju fl- Imdina, Dun Ġużepp Callus — bid-dottorat fit-teoloġija, Dun Godfrev Xerri - bid-dottorat fit-teoloġija, Monsinjur- Kuġitur u Kappillan tal-Papa, Dun Pawl-Rużar Farrugia u l-Kan. Dun Salv Spiteri -— Prepostu tal-Kolleġġjata ta' Birkirkara. Il-ġudizzju ta' l-eżaminaturi kien dwar l-eżami nnifsu u dwar il-merti tagħhom fil-qasam pastorali. L- aħjar li marru kienu Dun Trapani, kappillan ta' Ħal Għargħur, li ġie l-ewwel, Dun Anton Psaila ta' Ħal Balzan, li spiċċa warajh u fit-tielet post Dun Franġisk Camilleri tal-Mosta. Dak kien żmien meta l-kappillani, darba iva u darba le, kienu jsiru permezz ta' bolla pontifiċja. Dik id-darba l-għażla kienet f'idejn il-Papa Piju IX. Għalhekk l- Arċisqof Scicluna ressaq l-ismijiet tal-konkorrenti kollha bil-punti ta' l-eżami quddiem il-Papa u d-Datarija Appostolika ħalli l-Papa nnifsu jagħmel l-għażla.(7) NOMINA B'KONFERMA TAL-GVERNATUR Il-Papa Piju IX, minkejja l-fatt li l-aħjar li kienu marru fil-konkors kienu l-qassisin Trapani u Psaila, wara rakkomandazzjoni ta' l-Arċisqof Scicluna, ħareġ in- nomina ta' kappillan tal-Mosta għal Dun Franġisk Camilleri. Mill-aspett pastorali hu kien l-iżjed wieħed adattat għax lill-Mosta kien ġa jafha tajjeb. Mhux biss kien qassis imwieled hemm imma wkoll fiha ta s-servizzi saċerdotali tiegħu u ġie ġġudikat l-aħjar wieħed li jmexxi l-parroċċa fi żmien ta' parrokat vakanti. Madankollu l-kelma tal-Papa ma kenitx biżżejjed biex Camilleri jiġi ddikjarat kappillan. F'dak iż-żmien ta' kolonjaliżmu, kienet ħarġet liġi min-naħa tal-Gvern Ingliż, li laqtet lill-ekkleżjastiċi kollha li kellhom xi rabtiet ma' qawwiet li kienu barra minn Malta. Qed ngħidu hawn għall-proklama tat-12 ta' Jannar 1838. Ir-raġuni waħdanija kienet li l-Ingliżi kienu mbeżżgħin minn indħil barrani. Imma l-proklama tpoġġiet b'kelmiet li ma joffendux. Għalhekk fiha nsibu dawn il-kelmiet: 'Hu meħtieġ li ma jibqa' l-ebda dubju dwar jekk xi qawwa barranija għandhiex is-setgħa li tagħti xi uffiċċji jew benefiċċji ekkleżjastiċi f'dawn il-gżejjer mingħajr l- approvazzjoni tal-Gvernatur. Għalhekk, l-Eċċellenza Tiegħu l-Gvernatur (H.F. Bouverie), bil-parir u l-kunsens tal-Kunsill tal-Gvern, jordna: Jekk xi persuna tiġi ppreżentata, mogħtija xi setgħa jew tkun magħżula minn Qawwa Barranija……għal xi uffiċċju tal-Knisja jew xi benefiċċju, dak li jingħata jkun għadu invalidu sakemm ma jkunx hemm l-approvazzjoni tal-Gvernatur,'(8) Il-proklama fil-fatt qarset ħafna lill-ogħla awtoritajiet tal-Knisja f'Malta. Dawn ma riedux jaqilgħu problemi f'dak li ma kienx ta' importanza nazzjonali. Imma kemm il-Papa kif ukoll il-Knisja f'Malta sabuha diffiċli biex jitolbu l-approvazzjoni tal-Gvernatur fl-għażla ta' xi isqof. Meta miet l-Arċisqof F.S. Caruana fl-1847, il-knisja ma aċċettatx il-proposti tal-Gvern Ingliż għall- episkopat.(9) Id-dokumenti ta' l-Uffiċċju Kolonjali ta' Londra juru wkoll li l-Knisja ta' Malta ftit tat kas tal-Gvern Ingliż fl-għażla ta' l-Agostinjan Gaetano Pace Forno. Imma b'xorti tajba l-Ingliżi ma riedux jaqilgħu nkwiet u għalhekk ma kabbrux il-problemi u ma għafsux fuq il- proklama maħruġa minnhom stess, u mingħajr il-kunsens tal-Knisja. Fil-każ ta' l-għażla ta' kapillan ma kienx jaqbel li jinħolqu problemi mal-Gvern. Għalhekk il-Knisja ta' Malta baxxiet rasha quddiem dik il-proklama. Imma, uffiċċjalment, ma tathiex importanza għax il-persuna magħżula ma tqisitx validament fil-ħidma bil-konferma tal-Gvernatur imma b'dik ta' l-awtoritajiet tal-Knisja. Fil- każ tal-kappillan il-ġdid tal-Mosta, l-għażla kienet saret mill-Papa u għalhekk ma kienx hemm fejn wieħed jasal iżjed. Imma r-rikors lill-Gvernatur sar xorta waħda. Soċ. Nicolċ Isouard - Mosta 1997 AL Il-Gvernatur ta' Malta, Sir Charles Van Straubenzee (1872 - 1878) L-APPROVAZZJONI TAL-GVERNATUR U TA' L-ARĊISQOF In-nomina ta' Dun Franġisk Camilleri ġietu minn Ruma. Għalhekk hu kellu bżonn żewġ konfermi: waħda mill-Gvernatur u l-oħra mill-Arċisqof. F'dik is-sena 1876, il-Gvernatur kien Sir Charles T. Van Straubenzee waqt li l-Arċisqof kien Mons. Carmelo Scicluna. Fid-29 ta' Awwissu 1876, il-kappillan innominat kiteb hekk lill-Gvernatur ta' Malta: Is-saċerdot Dun Franġisk Camilleri, Vigarju Kurat fil-Mosta, sudditu b'fedeltà kbira tar-Re ta' l-Ingilterra, jiddikkjara bil-qima kollha li waslulu l-bolli pontifiċji. Dawn lilu jikkwalifikawh u jintitolawh biex ikun il-kappillan tal- Lapida funebri li tfakkar lill- Kappillan Dun Franġisk Camilleri (1876 - 1885) knisja parrokkjali tal-Mosta. Għalhekk hu, qabel ma jressaq dawk il-Bolli quddiem l-Awtorità Ekkleżjastika ħalli jiġu esegwiti, jitlob lill-Eċċellenza Tiegħek biex tgħarrfu jekk hemmx xi objezzjoni kontra l-persuna tiegħu. ' Fih id-datazzjoni hi żbaljata għax, flok 29 ta' Awissu, inkiteb 29 ta' April. Illum ir-reġistru hu konservat fl-Arkivju Nazzjonali ta' Malta, li qiegħed ir-Rabat (11) Il-Gvernatur ma kienx iwieġeb hu direttament. Kien jinqeda bis-Segretarju Prinċipali tiegħu jew, fl- assenza ta' dan, bl-Assistent-Segretarju. Bħala regola ma kienx hemm dewmien fl-approvazzjoni ta' kappillan. Lil Camilleri t-tweġiba affirmattiva ntbagħtitlu dakinhar stess, jiġifieri fid-29 ta' Awissu 1876. F. Vella, l-Assistent tas- Segretarju Prinċipali tal-Gvernatur Straubenzee, għarrfu li l-Gvernatur approva l-għażla tiegħu. Kif kiteb Camilleri nnifsu, dan il-kappillan innominat seta' jmur quddiem l-Arċisqof ta' Malta biex jippreżenta l-Bolli Pontifiċji ħalli jiġu esegwiti billi hu jieħu l-pussess tal-parroċċa. Fil-fatt il-pussess ittieħed f'Settembru 1876. Hu mexxa l-parroċċa għal qrib disa' snin għax baqa' l-Mosta sa mewtu, li ġrat fid-29 ta' April 1885.(13) Dokumentazzjoni: 9 Ib., fejn il-Gvernatur Bouverie jirrikkmanda lil Canon Rossignaud u juri li ma jaqbilx ma' l-għażla ta' Sant: li fil-fatt ġie magħżul mill-Papa Piju IX: Despatch (Pri- vate and. Confidential) ta' 28 Feb. 1838 10: F'ittra ta' Earl of Clarendon lil Mr Lvons tat-30 ta' Settembru 1857, isir ilment mill-Ingliżi talli l-għażla definittiva ta' Pace Forno kienu jafu biha mill-ġurnali ta' Ruma: PRO, Kew, CO, 158/182: 30/9/1857 Vella U Oħrajn, Storja tal-Mosta, 1972, p.267 Soċ.