L-ART: IMQADDSA U S-SANTWARJI TAGĦHA Irid jew ma jridx, il-ħsieb tan-Nisra- ni, drabi, jkollu jittajjar fuq il-ġwienah tar-riħ: sa ma jasal u jistrieh fuq l-Art Imqaddsa. Dik l-Art Imqaddsa li fir- Rabta l-Qadima kienet tissejjaħ l-art ta' Kangħan u l-lum insejħulha l-Pa- lestina. Dik l-art li fi żmien il-qedem Alla nnifsu kien wegħedha lil Patrijarki Abraham u Ġakobb u lin-nisel tagħ- hom. U la darba l-kelma t'Alla ma tiġi nieqsa qatt, il-poplu ta' Israel, il-ġens ewlieni t'Alla, daħal fiha wara erbgħin sena li dam jiġġerra fix-xori tas-Sinaj. Meta l-qaddis Profeta David sar sul- tan ta' Ġuda, ħalla l-belt tiegħu ta' Hebron u mar joqgħod f'belt oħra żgħi- ra, il-belt ta' Sijon, u ftit wara bħala belt ewlenija tas-saltna tiegħu, għażel belt oħra qariba, il-belt kbira u għanja ta' Ġerusalem. Oh, Ġerusalem, Ġerusalem; meta nif- takar li jien ukoll żmien ilu kont ninsab ġewwa ħdanek, imdawwar bis-swar tie- għek għoljin u qawwija, inħoss fija nnifsi tferfira ta' ferħ u xewqa kbira li narak darba oħral Kemm kont inħos- sni ħieni meta fil-għaxija kont immidd rasi fuq l-imħadda u naħseb li jien kont ninsab fl-Art Imqaddsa, għax min jaf kemm-il darba kienet mirfusa mir-riġ- lejn ta' Ġesti u mbagħad imsoqqija bil- għaraq u d-demm tiegħul Imma nerġgħu għall-istorja ta' Ġeru- salem. Wara l-mewt tas-sultan David, laħaq sultan ibnu Salamun. Taħt it- 'tmexxija ta' dan is-sultan għaref u għa- ni Ġerusalem laħqet il-qawwa, tagħha. It-Tempju li fih kienu jsiru s-sakrifiċċji ta' l-Għaqda l-Qadima u l-palazzi l-oħ- ra li bena Salamun kienu għadhom ma dehru qatt fid-dinja, sewwa għall-kobor u sewwa għall-ġmiel u l-għana tagħ- hom. Iżda mal-mixja taż-żmien, ħafna slaten oħra, u l-aktar Nabukodonosor fis-sena 587 qabel Kristu, ħebb għal dik il-belt u qerdilha t-Tempju u l-isbaħ bi- ni tagħha. Ċiru, mbagħad ir-re tal- Persja ried ikun biex jarġa' jinbena t- Tempju u tingħata ħajja ġdida lil belt ta' Ġerusalem. Fis-sena 63 q. K. l-Art Imqaddsa waqgħet taħt il-ħakma ta' Ruma, imma r-Rumani ma kenux. jindaħlulhom lil Lhud fir-Reliġjon tagħhom u fejn set- għu dejjem imxew għal xejrithom. Im- ma mbagħad ma kienx għadda żmien twil mill-mewt tal-Feddej tagħna Ġest meta Alla l-Missier, qatagħha li għandu jgħaddab lil Poplu Lhudi għal ħtija kbi- ra li kien għamel meta ħaqar u sallab u ċarċar id-demm tal-Iben Tiegħu l-Waħ- dieni. — Għal hekk fis-sena 70 w. K. Ti- tu, il-Ġeneral Ruman, b'qawwa tal-għa- ġeb ħabat għal Poplu Lhudi u wara li ħarbtu tagħa n-nar lit-Tempju ta' Ġeru- salem. U minn dak il-kobor, ġmiel u għana kollu, ma baqgħetx ħaġra fuq- oħra. Imma fl-aħħar, meta kienu għaddew. xi tliett mitt sena, Alla nnifsu, imxabba' biex ingħid hekk mit-tkasbir tal-belt tiegħu mqaddsa, bagħat Imperatur ie- ħor Ruman, Nisrani, Kostantinu l-Kbir, biex flimkien ma' ommu l-Qaddisa San- ta Liena jieħu taħt idejh l-imkejjen egħ- żież li fihom kienet twettqet il-Fidwa tagħna. Imma jaħasra, ma laħqux għaddew mijiet kbar ta' snin li l-Art Imqaddsa kollha kemm hi, bil-belt ew- lenija tagħha ma reġgħetx waqgħet f' idejn il-Mislem li ma kienx fadallu x' jagħmel aktar biex jitħallas mill-insara u minn dak kollu li kien Nisrani. Għal hekk imbagħad l-Insara minn. kull naħa tad-dinja bdew jinġabru flimkien u jgħaqqdu tajfiet sħaħ ta' suldati li ħa- du l-isem ta' Ċrociati jew Salibin, biex il-koll flimkien, taħt bandiera waħda, il-bandiera tas-Salib, jerħulha lejn dik l-art u jeħilsuha mill-madmad qalil u kiefer tan-Nofs Qamar. Imma min-na- ħa l-oħra, għalkemm dawn it-tajfiet In- sarà għamlu ħilithom kollha, ma set- għux iżommu għal żmien twil taħt idej- hom dawk l-imkejjen imqaddsa u mber- kin bil-għaraq if d-demm tal-Feddej Tagħna Fl-aħħar imbagħad, wieħed raġel, kollu kemm hu Kattolku u Apostolku, qaddis xbieha ta' Kristu, san Franġisk t'Assisi, imgħammar m'hux bis-sejf u l-vleġeġ, imma bl-imħabba u l-ħniena, fettillu jitlaq għan-naħa tal-Lvant u fis- sena 1219 wasal l-Eġittu u daħal qud- diem is-sultan ta' hemm, Melek il-Ka- mel, u bil-kelma qaddisa ta' fommu u bl-imġieba tiegħu ta' ħlewwa li ssaħħar talbu biex iħallih jidħol Ġerusalem. U ħaġa tal-għaġeb, dak is-Sultan, għal kemm kien jobgħod lill-Insara, meta ra 'quddiemu lil dak il-fqajjar, xagħru im- qarweż u ħafi, liebes ċoqqa mraqqgħa u mħażżem b'biċċa ħebel, minn bdiel ma xeħtu fil-ħabs jew tajjarlu rasu bis- sejf, għadru u tah kull ma talbu u minn fuq amar li ħadd min-nies tiegħu ma kellu jerfa' jdejh fuqu jew jagħmillu xi ħsara.. U san Franġisk, kollu ferħan ħareġ minn quddiem is-Sultan u telaq lejn Ġerusalem, daħal fiha u ħa taħt idejh l-Imkejjen Imqaddsa tagħha, li kienu mġarrfa jew mirduma, u sejjaħ mill-bgħid ir-Rħieb tiegħu li mal-mixja taż-żmien bdew isewwuhom u jibnu knejjes fuqhom. U hekk bil-ftit il-ftit dawk l-Imkejjen Imqaddsa, wieħed wa- ra l-ieħor, ġew taħt idejn il-Franġiskani li fil-gżejjer tagħna nsibuhom bl-isem tar-Rħieb ta' Ġieżu. U minn dak iż- żmien ta' San Franġisk sal-lum dawn ir-Rħieb Franġiskani baqgħu dejjem fl- Art Imqaddsa, għal kemm tul ta' fuq is-seba' mitt sena ltaqgħu ma' kull xor- ta ta' twegħir u kellhom iġarrbu l-ġugħ u l-ħabs u tixrid ta' demm. Għadhom hemm dawk l-Appostli ta' San Fran- ġisk, igħassu u jħarsu b'ħila li tgħaġ- ġeb l-Imkejjen Imqaddsa tal-Fidwa tagħna. Fl-Art Imqaddsa hemm xi sebgħin minn dawn l-Imkejjen Imbierka, u sa nsemmu xi ftit minnhom u nibdew min- naħa ta' fuq, jiġifieri mill-Galilija. Ġew- wa Nażret, il-belt tal-Madonna, hemm il-Grotta tal-Lunzjata, fejn l-Anġlu Gra- biel ħabbarha li kellha ssir Omm tal- Iben t'Alla. Fil-qrib tagħha hemm ukoll il-knisja ta' San Ġużepp, mibnija fejn kien il-ħanut tax-xogħol tiegħu, li fih kien jaħdem u jagħnet biex jaqla' l- ħobża ta' kull jum. Ftit mili bgħid hemm Kana, fejn Ġesti kien mistieden f'tieġ tal-qraba tiegħu u. biddel l-ilma f'inbid, u fejn il-lum il-Franġiskani għandhom knisja. Ftit 'l isfel minn Kana hemm il-Għadira jew Baħar ta' Tiberja, fejn il-Franġiskani għandhom knisja mibnija għamla ta' dgħajsa biex tfakkar li hemm San Pietru minn saj- jied il-ħut Ġesti għamlu sajjied il-bned- min u ħatru bħala Ras tal-Knisja. Hemm ukoll il-ħerba tas-Sinagoga li fi- ha kien igħallem Ġest fil-belt ta' Kafar- Naħum. Fuq ir-riħ ta' Tiberja hemm it-Tabor, li hu ġebel għoli, li fuqu hemm Bażilka ġdida, fejn darba waħda Ġesti nqata' mill-art u wera sebħu lit-tliet Appostli l-magħżula, biex igħarrafhom li hu kien tas-sew il-Messija mħabbar mill-Profeti. U issa mill-Galilija ngħaddu għal- Lhudija, jew għan-naħa t'isfel tal-Art Imqaddsa, u nibdew minn Betlehem, fejn għadu hemm il-Għar li fih Marija, l-Omm u dejjem Safja, ġiebet fid-dinja lil Ġest u qegħditu ġewwa l-maxtura. U minn Betlehem, wara ħames mili mi- xi, nidħlu l-belt Imqaddsa ta' Ġerusa- lem, u nsibu għadd kbir ta' Mkejjen Imqaddsa. Ninżlu l-ewwel fil-Ġnien taż-Żebbuġ u nsibu Bażilka ġdida u sa- biħa mibnija fuq il-blata li fuqha Ġest għereq l-għaraq tad-demm awl. il-lejl tal-passjoni ħarxa tiegħu. U dik il- bla- ta nfisha l-lum hija l- presbiterju tal-ar- tal il-kbir tal-Bażilka li semmejna. U fuq dana l-presbiterju, jiena wkoll żmien ilu, kelli x-xorti li nkanta l-Pas- sju f'Ħadd il-Palm, bħal ma mbagħad fil-Ġimgħa l-Kbira kantajtu wkoll fuq il-Kalvarju. U jekk mill-Ġnien taż-Żebbuġ nitil- għu t-telgħa u nidħlu Ġerusalem, wara ftit naslu ħada l-Pretorju ta' Pilatu, u ngħaddu minn dik it-triq li minnha Ġe- sti għadda mgħobbi bis-salib, u niltaq- għu ma' ħafna knejjes żgħar, mibnija fuq il-waqfiet li naħsbu fuqhom meta nagħmlu l-Via Sagra. U hekk nibqgħu mexjin sa kemm naslu fuq il-Għoqba tal-Golgota jew Kalvarju, u hemmhekk insibu żewġ kappelli, waħda fejn Ġest kien imnażża' minn ħwejġu u msammar u oħra fejn kien imwaqqaf imsallab fuġ is-salib, bejn żewġ ħallelin. Imma l-aqwa u l-aktar Imqaddes fost l-Imkejjen kollha huwa dak li nsibu ftit passi bgħid mill-Kalvarju, jiġifieri l-Qa- bar ta' Kristu. Dan huwa l-qalba tal- Imkejjen Imqaddsa l-oħra kollha li sal- lum għadu jiġbed għal ħdejh qtajja' kbar ta' Nsara minn kull naħa tad-din- ja. Qassisin, Isqfijiet u Kardinali jiġu mill-bgħid biex jagħtuh qima, u li ma' dwaru r-Rħieb Franġiskani ma qatgħu qatt il-għassa tagħhom. U għal kemm jiena nnifsi dort u rajt l-Imkejjen kol- lha tal-Art Imqaddsa, qatt u qatt ma kont inħossni mistrieħ, ħieni, kburi u ferħan, daqskemm meta kien imissni li nqaddes fuq dik ir-rħama bajda li taħt- ha hemm is-sodda tal-blat, jew qabar, fejn kien midfun il-Ġisem t'Alla n-Nif- su magħmul bniedem u li mbagħad minn hemm qam u ħareġ ħaj u rebbieh fuq il-mewt biex ma jarġa' jmut iżjed. Sam—Pawl-l-BaħaĦ Għax-hemmekk Hawnekk sa—-nasħmel-bħal-ma-għa- mel-darba f'Nażaret, wieħed Franġis- ) Patri Kleofa. Ki il-f S: s-Ċużepp, it-għamel-priedka fuq-i qabad-d-art, hemm mexa, kemm —għal- iefi, hemm ghamel l-ewwel lasara qrar, Qalilhom lin-nies—malli—tala' l- itabar: lIl-lim—hi-festa—ta' Sar B Mastrtidaxxaġaħdem—-injarm. MEllinjem jsiru l-kunfesinaril Il- kiniissinarji)jiswew—għall-qrap, Mela iet—t—nagħmel—-predka fuq il-qrar L—hekk a—naghmel—Hien. till-eżiti, l-Appostlu Missierta—San Pawl.