Il-Professur Dattur Xikola Zammit (00 Sena Mara, 100 sena 'l quddiem Min kien dan ir-raġel li ilu 22 sena wieqaf f'din ir-roqgħa ħamrija mwarrba b'ħarstu dejjem mixħuta 'l quddiem. X'wettaq fi żmienu hekk li jixraqlu tifkira 100 sena wara mewtu7 U, fuq kollox, x'tifsira għandu għalina bniedem li twieled 184 sena ilu, issa li wasalna fuq l-għatba ta' millennju ġdid7 Min hu l-Professur Nikola Zammit minbarra statwa u isem ta' Triq ta' raħal twelidu Qatt nagħtu kas x'valur għandu dan il-monument meta ngħaddu minn ħdejh2 Jidhirli li din is-sensiela ta' mistoqsijiet hi meħtieġa sabiex iċ-ċerimonja tal-lum ikollha tifsira tassew. Inħoss li r-rabta tat-Tabib Nikola Zammit magħna bħala Siġġiwin, bħala Maltin u bħala bnedmin hi aktar bżonjuża u relevanti fi żmienna, żmien fejn it-twemmin, il-kultura, l-għajxien, l- umanità tagħna huma fi stat ta' bidla kontinwa, imhedda mill-bruda u l-materjaliżmu, żmien fejn forsi nħossuna bla siwi u għajjenin, wiċċ imb'wiċċ mat-teknoloġija mgħaġġla mal-qerda umana u ambjentali. F'dan il-qafas il-figura tat-Tabib Zammit tinbidel f'xempju qawwi; il-monument tieghu tassew jieħu u jagħti l-ħajja. Mela kif tintrabat ġrajjiet il-Professur fiċ-ċirkostanzi ta' kważi żewġ sekli ilu maċ-ċirkostanzi tagħna llum7 Tintrabat, u tintrabat sew, għax it-Tabib Zammit hu xhud tar-rieda, il-kuraġġ, is- sinċerità, l-imħabba, il-ħidma maħsuba, l-entużjażmu li jistgħu jegħlbu r-riħ isfel ta' apatija li jħassar u jmewwet. Il-fatt li Nikol Zammit għaqqad fih daqshekk valuri u talenti u ħaddimhom b'reqqa għall-ġid ta' għajru u ta' ġensu, minbarra li ħolqu lilu nnifsu bħala bniedem, jagħmluh simbolu ċar għalina. Dan hu bniedem li jurina li minkejja kollox, nistgħu nżommu d-dinjità u l- karattru tagħna rebbiħin; li nistgħu ntejbu l-ħajjitna u nħallu 'l pajjiżna aħjar milli sibnieh, jekk nilqgħu l-isfidi b-umiltà determinata, b'intelliġenza ħanina u onesta b'ħimda sfiqa u ferħana. Għalhekk irridu nħarsu lejn il-fatti f'ħajjet it-Tabib Zammit bħala żiffa friska ta' karattru li tibqa' tqanqal, tgħallem u tħeġġeġ f'kull żmien. Aħna min aħna, nagħmlu x'nagħmlu, l-eżempju ta' Nikola Zammit għandu jkaxkarna u jqawwilna qalbna biex inħaddmu u nsawru l-potenzjal tagħna bis-sħiħ u biex dak li nagħmlu nagħmluh sew — u dan kollu mhux għal għajn in-nies jew għal butna biss imma għas-sodisfazzjon li jagħtina u għax jagħmel 'il ħajjitna u 'l dik ta' ħaddieħor isbaħ u aħjar. Il-karattru sod u dinamiku tal-Professur Zammit inqabad fil-kliem meqjus u eżatt ta' Karmenu Vassallo, iben ieħor dehen ta' raħalna, f'diskors li għamel hawnhekk waqt il-kxif ta' dan il- monument mill-Poeta— President, Anton Buttigieg fl-4 ta' Ġunju 1977. 'Il-Professur Nikola Zammit kien kbir imma mhux kburi, għaref imma mhux faħħari, jeħodha fejn jinħtieġ ma' l-ogħla mexxejja tal-pajjiż imma qatt ma jagħmilha ta' xewwiex, iħobb ħafna x- xogħol u l-ħidma imma ma jagħmilx għall-flus, ma jibża' minn ħadd imma mhux xi żatat jew ġellied jew kesaħlu minn dawk ta' 'Warrabli għax ġej jienl' 7 Dan hu tassew xempju ta' karattru, mera li fiha nistgħu nqisu lilna fusna u nsewwu fejn meħtieġ, l-aktar fejn inħossu li m'aħniex nagħtu kas li ma nistgħu nagħmlu xejn jew fejn nimtlew wisq bina nfusna. It-tabib Zammit twieled fi żmien ta' faqar, injoranza u kolonjaliżmu iżda dan ma żammux Każin Banda San Nikola — Festa 2000 milli jwettaq ħsibijietu u jesprimi tqanqilu. Aħna ngħixu fi żmien differenti iżda xorta nistgħu nintelqu, nintilfu u nixxejnu jekk ninsew il-valuri umani, ir-rieda individwali u l-iżvilupp soċjo- kulturali tagħna. M'hemmx dubju li l-Professur Zammit kien bniedem sensittiv u intelliġenti, ġenltom, dħuli li ħadem u ħaseb u ma ħebiex it-talenti, li fittex u sab fih nnifsu. Karmenu Vassallo sejjaħlu 'ġenju' u nistgħu nqabbluh mal-bniedem rinaxximentali li juri ħila f'bosta oqsma. Nikol kien a man for all seasons, imma, għalkemm dan mhux tifħir fil-vojt, m'hemmx għalfejn ngħolluh hekk 'il fuq li ma narawhx aktar. Hu stess ma kiex ikun irid dan. Kien jitħallat ma' kulħadd, jifraħ, jiċċajta, jgħallem u jitgħallem, artist prattiku, filosofu realistiku, xjenzat u tabib għall-ħajja, patrijott bil- fatti, għaref li ma jgħix fis-sħab. . Bħala kittieb u ħassieb l-aqwa xogħol tiegħu hu l-ktieb ta' 525 paġna Pensieri d'Un Retrogrado, maħruġ fl-1888 meta kellu 73 sena. Dan il-volum monumentali jħabbatha ''ma l-aħjar xogħlijiet li qatt ħarġu minn pinna barranija' u fih teżor ta' riflessjonijiet filosofiċi, letterarji, soċjali u morali. Madankollu, l-aktar ħaġa li tispikka fih hi l-umiltà, is-sinċerità u l-impenn li jsawru s-saħħa ta' l- awtur; il-ġenerożità ta' spirtu li jrid jagħti u jtejjeb. Kif jistqarr hu stess f'dan il-ktieb: L-aristokrazija jew in-nobbiltà miksuba bil-frugħa u l-ambizzjoni, u mhux bix-xieraq u b'għemejjel ta' ġieħ hija diżordni u pretensjoni nġusta.' L-istess isem tal-ktieb jixhed il-qlubija tat-Tabib Nikol Zammit lejn it-temi trattati: il-ħtieġa ta' twemmin, tat- tjieba, il-ġustizzja, ir-raġuni u l-fehma. Nikol Zammit kien bniedem ġenwin u għalhekk jibqa' ta' dawl u saħħa fina, u mhux 'il bogħod minna, minkejja l-mogħdija tas-snin. L-istess fatt li l-Professur Zammit ħareġ dan il-ktieb fl-età ta' 73 sena jixhed bis-sħiħ il- karattru tiegħu: qatt ma' qata' qalbu minn xejn, wettaq dak kollu li ħass li kellu jwettaq: hi din il-kwalità li tagħmel bniedem raġel tassew. X'eżempju għal kull min iħoss li ma jista' jagħmel xejn, li spiċċal X'eżempju għal kull min qatt ma jipprova jagħmel xi ħaġa, għal min ma jaħdimx biex ħajtu ssir sinjura skond l-istil, il-ħila u l-opportunità tiegħul: X'tagħlima għal min jinħela f'fataliżmu sogħbieni jew f'artifiċjalità vojtal A 7) f'ħajjet Nikola Zammit. Twieled f'familja ta' għa siġerntiawn À- tnax fl-1815 l-ewwel snin tal-kolonjaliżmu - iet j imma dan ma żammux milli jistudja u jilħaq tabib ta' 24 sena. Hu mhux biss għamel dmiru bħala tabib fis-Siġġiewi u f'Malta iżda ħa interess sabiex jgħin żgħażagħ fqar jidħlu l- Università. Ta pjanti dettaljati lill-Gvern dwar l-estensjoni tad-drenaġġ b'riżq is-saħħa tal-poplu u l-indafa fl-arja u l-baħar ta' Malta. Wera kif fdal mill-isess drenaġġ seta' jintuża bħala demel fir-raba' Il-ħsieb progressiv tat-tabib intwera Każin Banda San Nikola — Festa 2000 wkoll meta pprepara kors tat-tobba itwal u taħriġ għalihom fi Sptar tal-Gvern. Dan hu bniedem li jgħallimna li dmir imwettaq b'imħabba ma jibqax ħin moħli jew imdejjaq iżda gost u ġid. Madankollu, Nikol Zammit ma kienx kuntent bil-professjoni tiegħu biss. Ried jagħmel iżjed - u ma qagħdx jistenna d-diplomi u l-permessi biex joħloq 'il xewqietu. Kien jikteb fil-perjodiku tiegħu — La Rivista, dwar letteratura, storja u xjenza, ibaqbaq biex jesprimi ruħu. Ta' 60 sena minħabba għerfu, inħatar Professur tal-Filosofija fl-Università, fejn dam jgħallem sa' ma kellu 75 sena. Il-ħin qatt ma kien biżżejjed għalih. Qasam ieħor għal kollox differenti li għalih medd idejh kien dak ta' l-arkitetura, disinn, skultura u nterzjar. Jibqgħu jissemmew in-navi u l-portiku tal-Knisja tas-Siġġiewi, il-faċċata tal-Kolleġġjata ta' San Pawl tal-Belt, il-faċċata tal-Knisja ta' San Publiju tal-Furjana. Mingħajr ma mar jitħarreġ f'xi Università jew Akkademja xorta esprima s-sens artistiku tiegħu f'bosta xogħlijiet - l-imħabba għall-forma u l-ġmiel. Kemm ikun sew jekk kull wieħed u waħda minna nittieħdu minn dan l- ispirtu ħabrieki u inventiv u kemm ikun sew jekk kull min jista' jiftaħ il-bibien kollha biex if-tfal u ż-żgħażagħ insibu l-ħajra u r-rieda li jfissru, jitwettqu u jinħolqu, minflok ma jinħlew fi tħassir, l-għażż u l-fsiedl Nikola Zammit sab ħin ukoll biex jikteb rumanz storiku Angelica e la Sposa della Musta, maqlub għall-Malti minn Ġużċ Muscat Azzopardi u stampat ħames darbietl Iżda dan il-bniedem wasal li ma użax is-sengħa tal-kitba fil-qasam letterarju u kulturali biss imma biex itejjeb il-qagħda ta' ħutu fuq din il-gżira tal-fqar, il-ħabsin, l-emigranti, il-bdiewa, il-ħaddiema. Kiteb dwar il- ħażna ta' l-ilma f'Malta, l-industriji Maltin, il-ġustizzja soċjali, kontra l-abbużi u t-tkasbir mill- potenti, kontra l-piena tal-mewt. Għamel żmien Assistent Suprintendent u tabib tal-ħabs u Kap Gwardjan ta' l-Akwidotti. Nikol Zammit ma sakkarx 'il għerfu f'xi bozza. Ma ninsewx li ħa ħsieb u rabba' familja waqt li, bħal naħla, kien qiegħed idur idakkar Iwienu minn warda għal warda. Kif qal tajjeb Karemenu Vassallo: ''Ma nafx fiex ma ħax interess, fiex u f'min ma ħasibx, x'kien jonqsu u m'għamlux, u x'għamel f'ħajtu li ma rnexxiex'. Il-Professur Nikola Zammit dejjem żamm għeruqu fis-Siġġiewi, minkejja l-qagħad ukoll il- Belt u Tas-Sliema. Il-ġmiel u s-safa ta' raħlu kibru fih u taw frott bnin fuq friegħi mifruxa. Miet f'Lulju ta' l-1899 ta' 83 sena u s-Siġġiewi reġa' laqa' fi ħdanu iben li wettaq dmiru, għalih innifsu u għal ġensu, li qatt ma nħela fi tgergir vojt, fi skużi jew frugħa; raġel li llum, forsi aktar minn qabel hemm il-ħtieġa li nħarsu lejh u mux nibqgħu għaddejjin. Nikola Zammit għoddu ma temmx ħidmietu għax jibqa' nixxiegħa friska u nadifa li tisqina s-saħħa u r-rieda biex inqumu u nkunu u nsiru aħna, aħna min aħna. Dan hu monument li jibqa' ħaj għax ifakkar 'l bniedem li twettaq bis- sħiħ, ma ntelaqx imma ta' kull ma setgħa bl-aħjar mod. J'Alla, bħalu, aħna nitwettqu kif nistgħu u hekk ngħixu tassew l-għajta Siġġiwija - Labore et Virtute- Ħidma u Virtàl Dan ikun il-monument tagħna wkoll. L-impenn u l-ħeġġa ta' Nikola Zammit insibhom jidwu fil-versi magħrufa ta' Tennvson, dwar raġel ieħor li ma qatax qalbu - Ulisse : …dak li aħna, aħna; Spirtu wieħed ta' qlub qalbiena, Imdgħajfa miż-żmien u x-xorti; iżda sħaħ fir-rieda biex nistinkaw, infittxu, insibu u ma nċedux. (Diskors quddiem il-Monument Dr N. Zammit — 6 ta' Ġunju 1999) Każin Banda San Nikola — Festa 2000 ———H—-———47a