Il-Pater Noster bl-Ilsien Malti: Storja Lingwistika l-'Missierna' hija talba mudell magħrufa popolarment bħala l-Parer Noster minħabba l-ewwel kelmiet tagħha. Billi għallimha Kristu nnifsu hija intitolata wkoll it-'Talba tal-Mulej' (bl-Ingliż The Lords Praver u bil-Latin Oratio Dominica). Fit-Testment il-Ġdid niltaqgħu ma' żewġ verżjonijiet tal-'Missierna' —waħda fil-Vanġelu ta' San Mattew (6, 9b-13)u l-oħra fil-Vanġelu ta' San Luqa (11, 2b-4). l L-ewwel verżjoni titfaċċa bħala parti mid-Diskors tal-Muntanja, u hija mqassma f'apostrofi (jew invokazzjoni) u sitt petizzjonijiet 1 The Catholic Encvclopedia (New Xork, St Louis, San Francisco, Toronto, London, £ Svdnev, 1966), x, 830. 2 Il-petizzjonijiet huma espressi fit-tieni persuna; madankollu, l-ewwel tlieta huma 'talbiet lilek' (li jmissu direttament lil Alla l-Missier), filwaqt li t-tlieta l-oħra huma 'talbiet għalina'. Għaldaqstant, strutturalment, it-talba tidwi n-nisġa tad-Dekalogu (l-Għaxar Kmandamenti). Missierna li inti fis-smewwiet, 1. jitqaddes ismek, 2. tiġi saltnatek, 3. ikun dak li trid int, kif fis-sema, hekkda fl-art. Ħobżna ta' kuljum, agħtihuna llum; 5. u aħfrilna dnubietna, bħalma naħfru lil min hu ħati għalina; 6. u la ddaħħalniex fit-tiġrib, iżda eħlisna mid-deni. It-tieni verżjoni tidher fil-passaġġ meta d-dixxipli stiednu lil Ġest jgħallimhom jitolbu waqt il-mixja tiegħu lejn Ġerusalemm. Din fiha ħames petizzjonijiet biss: 1. jitqaddes ismek; 2. tiġi saltnatek; 3. ħobżna ta' kuljum agħtihulna llum, 4. u aħfrilna dnubietna, għax aħna wkoll naħfru lil min hu ħati għalina, 5. u la ddaħħalniex fit-tiġrib. L-eseġisti bibliċi jinsistu li dawn kienu żewġ okkażjonijiet differenti u ħadd m'għandu jiskanta li Ġest rreċita din it-talba aktar minn darba ladarba kienet saret formula. Il-verżjoni addottata mill-Knisja Kattolika fil-katekiżmu tagħha hija essenzjalment dik mogħtija minn San Mattew. Ta' min jgħid li l-'Missierna' tixbah ħafna lil talb liturġiku Lhudi ieħor li kien magħruf fi żmien Ġesti stess, imma ma nistgħux ngħidu li hi plaġjarizzata, sew għax ix-xebh huwa biss parzjali, u sew għax m'hemmx evidenza konkreta li t-talb Lhudi kien effettivament aktar bikri. Jibqa' l-fatt li wħud mill-frażijiet jinsabu fil-Kaddish tat-Talmud u fil-talb tal- Esseni, iżda l-ispirtu huwa kompletament ġdid. Il-fatt li f'San Mattew intuża l-plural (Missierna; agħtihulna; aħfrilna; la ddaħħalniex; eċċ) jixhed li l-Pater Noster diġà kienet saret talba liturġika u komunitarja fost l-Insara tal-ewwel seklu W.K. Ġesti nnifsu żgur li uża l-forma ' Missier(i)', bħalma jikteb San Luqa. Minkejja s-sempliċità tagħha, inkitbu diversi studji speċjalizzati dwar il-'Missierna'. Biss biss, kummentarju pjuttost elaborat kien diġà 3 Bibbja Savdon: It-Testment il-Ġdid (Malta, 1977), 35. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA deher fid-Duttrina Nisranija tal-1569 b'digriet tal-Konċilju ta' Trentu (1545-63), filwaqt li fl-1583 Lambert Daneau ħareġ il-ktieb Orations Dominice Explicatio (Excudebat Eustathius Vignon). Il-kontenut teoloġiku tal-Pater Noster, madankollu, huwa 'l barra mill-iskop tal- istudju preżenti. $ Il-ġbir tal-'Missierna' f'diversi lingwi Fl-1555 l-Iżvizzeru-Tedesk Konrad von Gessner (1515—65) ippubblika dak li kellu jkun rikonoxxut bħala l-ewwel tentattiv maġġuri fil-qasam tal-paragun xjentifiku tal-lingwi. Fil-ktieb tiegħu, Mithridates, Gessner ikkompara 22 lingwa billi uża t-talba tal-'Missierna' bħala kampjun — proċedura li reġgħet intużat ħafna aktar tard mis-suċċessur tiegħu Johann Christoph Adelung fil-bidu tas-seklu dsatax (q.v.).' Minn żmien il-pubblikazzjoni tal-Mithridates, traduzzjonijiet tal-Pater Noster kemm-il darba ntużaw bħala għodda fl-istudju komparattiv tal- lingwi, primarjament minħabba l-fattli l-ewwel filologi nibtu mill-ambitu Kristjan, u aktarx minn fostil-membri tal-kleru. Għal finijiet missjunarji, il-'Missierna' kienet waħda mit-testi bibliċi li nqalbet sa minn kmieni f'diversi ilsna. Xi kompilazzjonijiet mis-seklu tmintax jinkludu: (i) Oratio Dominica Polvglottos Polvmorphos Nimirum, plus centum linguis,anon. Ebda wieħed minn dawn it-tliet volumi ma jinkludi verżjoni bil-Malti. Fiżmienna u f'kuntest lingwistiku, din l-użanza m' għadhiex daqstant invoga għax is-sura tal-Pater Noster, mimlija kif inhi b'tant sentenzi 6 Għal esiġeżi teoloġika tat-talba, ara H. van den Bussche, Understanding the Lords Praver, trad. 8 Mappa lingwistika tal-Ewropa mitbugħa fl-1741 saħansitra turi l-ewwel vers tal-Pater Noster bil-lingwi tal-postijiet imsemmija. 9 Kopja ta' dan il-ktieb tinsab fil-BNM (SS.4.3). Missierna li inti fis-smewwiet, 1. jitqaddes ismek, 2. tiġi saltnatek, 3. ikun dak li trid int, kif fis-sema, hekkda fl-art. Ħobżna ta' kuljum, agħtihuna llum; 5. u aħfrilna dnubietna, bħalma naħfru lil min hu ħati għalina; 6. u la ddaħħalniex fit-tiġrib, iżda eħlisna mid-deni. It-tieni verżjoni tidher fil-passaġġ meta d-dixxipli stiednu lil Ġest jgħallimhom jitolbu waqt il-mixja tiegħu lejn Ġerusalemm. Din fiha ħames petizzjonijiet biss: 1. jitqaddes ismek; 2. tiġi saltnatek; 3. ħobżna ta' kuljum agħtihulna llum, 4. u aħfrilna dnubietna, għax aħna wkoll naħfru lil min hu ħati għalina, 5. u la ddaħħalniex fit-tiġrib. L-eseġisti bibliċi jinsistu li dawn kienu żewġ okkażjonijiet differenti u ħadd m'għandu jiskanta li Ġest rreċita din it-talba aktar minn darba ladarba kienet saret formula. Il-verżjoni addottata mill-Knisja Kattolika fil-katekiżmu tagħha hija essenzjalment dik mogħtija minn San Mattew. Ta' min jgħid li l-'Missierna' tixbah ħafna lil talb liturġiku Lhudi ieħor li kien magħruf fi żmien Ġesti stess, imma ma nistgħux ngħidu li hi plaġjarizzata, sew għax ix-xebh huwa biss parzjali, u sew għax m'hemmx evidenza konkreta li t-talb Lhudi kien effettivament aktar bikri. Jibqa' l-fatt li wħud mill-frażijiet jinsabu fil-Kaddish tat-Talmud u fil-talb tal- Esseni, iżda l-ispirtu huwa kompletament ġdid. Il-fatt li f'San Mattew intuża l-plural (Missierna; agħtihulna; aħfrilna; la ddaħħalniex; eċċ) jixhed li l-Pater Noster diġà kienet saret talba liturġika u komunitarja fost l-Insara tal-ewwel seklu W.K. Ġesti nnifsu żgur li uża l-forma ' Missier(i)', bħalma jikteb San Luqa. Minkejja s-sempliċità tagħha, inkitbu diversi studji speċjalizzati dwar il-'Missierna'. Biss biss, kummentarju pjuttost elaborat kien diġà 3 Bibbja Savdon: It-Testment il-Ġdid (Malta, 1977), 35. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA deher fid-Duttrina Nisranija tal-1569 b'digriet tal-Konċilju ta' Trentu (1545-63), filwaqt li fl-1583 Lambert Daneau ħareġ il-ktieb Orations Dominice Explicatio (Excudebat Eustathius Vignon). Il-kontenut teoloġiku tal-Pater Noster, madankollu, huwa 'l barra mill-iskop tal- istudju preżenti. $ Il-ġbir tal-'Missierna' f'diversi lingwi Fl-1555 l-Iżvizzeru-Tedesk Konrad von Gessner (1515—65) ippubblika dak li kellu jkun rikonoxxut bħala l-ewwel tentattiv maġġuri fil-qasam tal-paragun xjentifiku tal-lingwi. Fil-ktieb tiegħu, Mithridates, Gessner ikkompara 22 lingwa billi uża t-talba tal-'Missierna' bħala kampjun — proċedura li reġgħet intużat ħafna aktar tard mis-suċċessur tiegħu Johann Christoph Adelung fil-bidu tas-seklu dsatax (q.v.).' Minn żmien il-pubblikazzjoni tal-Mithridates, traduzzjonijiet tal-Pater Noster kemm-il darba ntużaw bħala għodda fl-istudju komparattiv tal- lingwi, primarjament minħabba l-fattli l-ewwel filologi nibtu mill-ambitu Kristjan, u aktarx minn fostil-membri tal-kleru. Għal finijiet missjunarji, il-'Missierna' kienet waħda mit-testi bibliċi li nqalbet sa minn kmieni f'diversi ilsna. Xi kompilazzjonijiet mis-seklu tmintax jinkludu: (i) Oratio Dominica Polvglottos Polvmorphos Nimirum, plus centum linguis,anon. Ebda wieħed minn dawn it-tliet volumi ma jinkludi verżjoni bil-Malti. Fiżmienna u f'kuntest lingwistiku, din l-użanza m' għadhiex daqstant invoga għax is-sura tal-Pater Noster, mimlija kif inhi b'tant sentenzi 6 Għal esiġeżi teoloġika tat-talba, ara H. van den Bussche, Understanding the Lords Praver, trad. 8 Mappa lingwistika tal-Ewropa mitbugħa fl-1741 saħansitra turi l-ewwel vers tal-Pater Noster bil-lingwi tal-postijiet imsemmija. 9 Kopja ta' dan il-ktieb tinsab fil-BNM (SS.4.3). imperattivi, m'għadhiex rappreżentattiva tad-diskors politikokulturali kontemporanju. Madankollu, il-ġbir tal-'Missierna' f'diversi lingwi bi skop reliġjuż għadu sejjer sal-lum. Hekk, pereżempju, fl-2004, William Wolkowski ppubblika l-ktieb Pater Noster: A Chirographic Opus in One Hundred and Twentv-Six Languages (Universitv of Paris) li fih verżjoni bil-Malti kontemporanju. 0 Il-Parer Noster, wara kollox, tibqa' waħda mit-talbiet ċentrali tal-Kristjaneżmu. F'Jum l-Għid tal-2007, ġie kkalkulat li maż-żewġ biljun Kattoliku, Anglikan, Protestant, u Ortodoss tal-Lvant setgħu jaqraw, jirreċitaw jew ikantaw din it-talba b'mijiet ta' lingwi differenti.'' Minkejja kull differenza dottrinali, il-Pater Noster kapaċi tgħaqqad il-Kristjani tad-dinja kollha f'talba komunitarja waħda. Biżżejjed wieħed jgħid li sit elettroniku ġestit mis-Soċjetà Christus Rex (imniedi fl-1994) irnexxielu jiġboril-'Missierna' f'1,697 lingwa differenti — fis-sew kapulavur glottoloġiku. Xi denominazzjonijiet Insara, partikolarment dawk Protestanti, jikkonkludu din it-talba b'dossoloġija — żieda li tidher f'xi manuskritti tal-Vanġelu ta' San Mattew: 'Għax Tiegħek hija s-Saltna, il-Qawwa u l-Glorja, għal dejjem ta' dejjem'. Din id-dossoloġija, fil-fatt, tintuża mill-Kattoliċi, imma tingħad biss fil-liturġija tal- quddiesa. Qabel Wzzinu Il-Konċilju ta' Trentu, fost ħafna affarijiet oħra, qatagħha li tiġi kkompilata Duttrina Nisranija universali biex tiġi mgħallma b'mod uniformi f'kull rokna tad-dinja Kattolika. B'digriet tal-Papa Piju V (1566—-72), ġie stampat f'Ruma l-kompendju Catechismus ex decreto Concilii Tridentini ad Parochos (1566), magħruf ukoll 10 Nirringrazzja lill-awtur li ġentilment għoġbu jibgħatli fotokopja tat-talba mill-ktieb tiegħu. Il-verżjoni Maltija kien għaddielu Rev. Dr Joseph Bezzina. Is-sit ma jinkludix verżjoni bil-Malti, iżda minflok, b'sorpriża sabiħa, jagħti verżjoni bid-djalett Għawdxi, ipprovduta minn Rev. Dr Joseph Bezzina: ' Missirne li Inti fis-smewiet jitqeddis Ismik, tiġi saltnutuk, ikun li tit-Int, kejf fis-seme ekde fl-ort. Ħubżna te' kiljum, agħtina llum, aħfrilne dnubietne, bħalme naħfru lil min hu ħuti għaline, la ddaħħalniex. fit-tiġrib, iżda eħlisne minn kull deni.' IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA Fl-1597 ħareġ id-Dottrina cristiana breve tal-Kardinal Roberto Bellarmino biex jintuża mit-tfal. Ma nafux jekk dan ix-xogħol ġiex tradott għall-Malti qabel is-seklu tmintax, almenu f'forma manuskritta; il-probabilità hi li le. Fil-manuskritt li jiddiskrivi l-vista pastorali ta' Mons. Pietro Dusina (1575) naqraw li ħafna mill-kappillani lokali wieġbu lil- legat appostoliku li kienu jgħallmu lit-tfal 'il Pater Noster, l'Ave Maria, il Credo e i Dieci Comandamenti'.'5 Ebda waħda minn dawn it-talbiet ma waslet sa għandna; u allura ma nafux jekk it-tfal kinux jgħiduhom bil-Malti jew bil-Latin. Dusina nnifsu jidher li ma amarx li ssir traduzzjoni tal-katekiżmu tal-Kardinal Bellarmino bil-Malti, għax kieku ordni importanti bħal din żgur kienet titniżżel fir-rapport.l'$ Għalhekk jidher li għal żmien twil, hawn Malta, bħal f'kull pajjiż ieħor, din it-talba kienet tingħad biss bil-Latin, anki mill-klassi bla skola. Sa fejn nafu, l-ewwel verżjonijiet bil-Malti dehru biss fis-seklu sbatax. Madankollu nafu li qabel l-inizjattiva ta' Wzzinu (1752, q.v.), lokalment, kienu diġà saru minn tal-anqas żewġ traduzzjonijiet oħra tal-katekiżmu ta' Bellarmino. Fi żmien l-Isqof Gaspare Gori Mancini (1722—-28), kienet saret traduzzjoni bil-Malti bil-ħsieb li din tkun stampata wara li tigi approvata mill-Kongregazzjoni tal-Propaganda Fede. Madankollu, il-mewt tal-Isqof fl-1728 xejnet il-pjanijiet kollha. Fl-1743, imbagħad, l-Inkwizitur ta' Malta, Gualterio Gualtieri, informa lill-Kongregazzjoni tas-Sant'Uffizzju f'Ruma li l-kappillani kienu qegħdin jgħallmu dan il-katekizmu ta' Bellarmino bil-Malti sabiex ikun jista' jinftiehem mill-poplu. '' Dan ifisser li kien hemm verżjonijiet 13 Kopjata' dan il-ktieb, mitbugħ f'Ruma, tinsab fil-BNM (B.19.20). Kopjata' dan il-ktieb, mitbugħ f'Ruma wkoll, tinsab fil-BNM (R.2.1). Vella, 'L-Iżvilupp tal-Katekiżmu Malti', teżi mhux ippubblikata fil-livell ta' B.A. Gen., l-Università Rjali ta' Malta (1964), 4-5. 17: Ara W. Zammit, 'Dawl Ġdid fuq l-Ewwel Pubblikazzjoni tal-Katekiżmu Kattoliku bl-Ilsien Malti: Tagħlim Nisrani (1752) ta' Franġisku Wzzinu', Il-Malti, nru 79 (2007), 197. F'riċerka li Zammit għamel fl-Arkivju tas-Sant' Uffizzju f'Ruma, ma Itaqax la mat-traduzzjoni ta' żmien l-Isqof Gori Mancini u lanqas mal-kopja li bagħat Gualtieri fl-1743. imperattivi, m'għadhiex rappreżentattiva tad-diskors politikokulturali kontemporanju. Madankollu, il-ġbir tal-'Missierna' f'diversi lingwi bi skop reliġjuż għadu sejjer sal-lum. Hekk, pereżempju, fl-2004, William Wolkowski ppubblika l-ktieb Pater Noster: A Chirographic Opus in One Hundred and Twentv-Six Languages (Universitv of Paris) li fih verżjoni bil-Malti kontemporanju. 0 Il-Parer Noster, wara kollox, tibqa' waħda mit-talbiet ċentrali tal-Kristjaneżmu. F'Jum l-Għid tal-2007, ġie kkalkulat li maż-żewġ biljun Kattoliku, Anglikan, Protestant, u Ortodoss tal-Lvant setgħu jaqraw, jirreċitaw jew ikantaw din it-talba b'mijiet ta' lingwi differenti.'' Minkejja kull differenza dottrinali, il-Pater Noster kapaċi tgħaqqad il-Kristjani tad-dinja kollha f'talba komunitarja waħda. Biżżejjed wieħed jgħid li sit elettroniku ġestit mis-Soċjetà Christus Rex (imniedi fl-1994) irnexxielu jiġboril-'Missierna' f'1,697 lingwa differenti — fis-sew kapulavur glottoloġiku. Xi denominazzjonijiet Insara, partikolarment dawk Protestanti, jikkonkludu din it-talba b'dossoloġija — żieda li tidher f'xi manuskritti tal-Vanġelu ta' San Mattew: 'Għax Tiegħek hija s-Saltna, il-Qawwa u l-Glorja, għal dejjem ta' dejjem'. Din id-dossoloġija, fil-fatt, tintuża mill-Kattoliċi, imma tingħad biss fil-liturġija tal- quddiesa. Qabel Wzzinu Il-Konċilju ta' Trentu, fost ħafna affarijiet oħra, qatagħha li tiġi kkompilata Duttrina Nisranija universali biex tiġi mgħallma b'mod uniformi f'kull rokna tad-dinja Kattolika. B'digriet tal-Papa Piju V (1566—-72), ġie stampat f'Ruma l-kompendju Catechismus ex decreto Concilii Tridentini ad Parochos (1566), magħruf ukoll 10 Nirringrazzja lill-awtur li ġentilment għoġbu jibgħatli fotokopja tat-talba mill-ktieb tiegħu. Il-verżjoni Maltija kien għaddielu Rev. Dr Joseph Bezzina. Is-sit ma jinkludix verżjoni bil-Malti, iżda minflok, b'sorpriża sabiħa, jagħti verżjoni bid-djalett Għawdxi, ipprovduta minn Rev. Dr Joseph Bezzina: ' Missirne li Inti fis-smewiet jitqeddis Ismik, tiġi saltnutuk, ikun li tit-Int, kejf fis-seme ekde fl-ort. Ħubżna te' kiljum, agħtina llum, aħfrilne dnubietne, bħalme naħfru lil min hu ħuti għaline, la ddaħħalniex. fit-tiġrib, iżda eħlisne minn kull deni.' IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA Fl-1597 ħareġ id-Dottrina cristiana breve tal-Kardinal Roberto Bellarmino biex jintuża mit-tfal. Ma nafux jekk dan ix-xogħol ġiex tradott għall-Malti qabel is-seklu tmintax, almenu f'forma manuskritta; il-probabilità hi li le. Fil-manuskritt li jiddiskrivi l-vista pastorali ta' Mons. Pietro Dusina (1575) naqraw li ħafna mill-kappillani lokali wieġbu lil- legat appostoliku li kienu jgħallmu lit-tfal 'il Pater Noster, l'Ave Maria, il Credo e i Dieci Comandamenti'.'5 Ebda waħda minn dawn it-talbiet ma waslet sa għandna; u allura ma nafux jekk it-tfal kinux jgħiduhom bil-Malti jew bil-Latin. Dusina nnifsu jidher li ma amarx li ssir traduzzjoni tal-katekiżmu tal-Kardinal Bellarmino bil-Malti, għax kieku ordni importanti bħal din żgur kienet titniżżel fir-rapport.l'$ Għalhekk jidher li għal żmien twil, hawn Malta, bħal f'kull pajjiż ieħor, din it-talba kienet tingħad biss bil-Latin, anki mill-klassi bla skola. Sa fejn nafu, l-ewwel verżjonijiet bil-Malti dehru biss fis-seklu sbatax. Madankollu nafu li qabel l-inizjattiva ta' Wzzinu (1752, q.v.), lokalment, kienu diġà saru minn tal-anqas żewġ traduzzjonijiet oħra tal-katekiżmu ta' Bellarmino. Fi żmien l-Isqof Gaspare Gori Mancini (1722—-28), kienet saret traduzzjoni bil-Malti bil-ħsieb li din tkun stampata wara li tigi approvata mill-Kongregazzjoni tal-Propaganda Fede. Madankollu, il-mewt tal-Isqof fl-1728 xejnet il-pjanijiet kollha. Fl-1743, imbagħad, l-Inkwizitur ta' Malta, Gualterio Gualtieri, informa lill-Kongregazzjoni tas-Sant'Uffizzju f'Ruma li l-kappillani kienu qegħdin jgħallmu dan il-katekizmu ta' Bellarmino bil-Malti sabiex ikun jista' jinftiehem mill-poplu. '' Dan ifisser li kien hemm verżjonijiet 13 Kopjata' dan il-ktieb, mitbugħ f'Ruma, tinsab fil-BNM (B.19.20). Kopjata' dan il-ktieb, mitbugħ f'Ruma wkoll, tinsab fil-BNM (R.2.1). Vella, 'L-Iżvilupp tal-Katekiżmu Malti', teżi mhux ippubblikata fil-livell ta' B.A. Gen., l-Università Rjali ta' Malta (1964), 4-5. 17: Ara W. Zammit, 'Dawl Ġdid fuq l-Ewwel Pubblikazzjoni tal-Katekiżmu Kattoliku bl-Ilsien Malti: Tagħlim Nisrani (1752) ta' Franġisku Wzzinu', Il-Malti, nru 79 (2007), 197. F'riċerka li Zammit għamel fl-Arkivju tas-Sant' Uffizzju f'Ruma, ma Itaqax la mat-traduzzjoni ta' żmien l-Isqof Gori Mancini u lanqas mal-kopja li bagħat Gualtieri fl-1743. oħra tal-Pater Noster bil-Malti użati fil-klassijiet tad-duttrina fl-ewwel nofs tas-seklu tmintax. '$ Skont Agius de Soldanis, it-tagħlim tad-duttrina fil-bidu tas-seklu tmintax kien isir bil-Malti, imma għal darba oħra m'għandna ebda evidenza ta' talb miktub jew mitbugħ minn dan iż-żmien. Għalhekk l-eqdem verżjoni stampata ta' din it-talba bil-Malti li nafu biha s'issa hija dik pprovduta minn Maius. Johannes Henricus Maius (1688-1732) kien lingwista Ġermaniż li fix- xogħol 'Specimen Lingua Punica in hodierna Melitensium superstitis orbi erudito' (inkluż fil-ktieb Thesawrus Antiguitatum et Historiarum Sicilie, Marburg, 1718; Levden, 1725) saħaq li l-Malti għad għandu traċċi importanti ta' Puniku. Huwa ttraskriva l-kliem Malti bl-alfabett Ebrajk (li dak iż-żmien kien magħdud minn ħafna bħala omm l-ilsna kollha). Hu jagħti wkoll verżjoni tal-Pater Noster bil-Malti, bl-għan li jagħti informazzjoni morfosintattika tal-lingwa f'kuntest. Maius qatt ma ġie Malta u bażikament qagħad fuq li qallu l-informant tiegħu, il-Ġiżwita Malti Ribier de Gattis.20 Il-verżjoni mogħtija hawn taħt hija meħuda mill-edizzjoni tat-Thesaurus editjata minn J.G. Gravius u mitbugħa f'Levden (pp. 482-3, 486). 18 Forsi identiċi, imma forsi le. Li nafu hu li l-iskop tal-Isqof Alpheran li jippubblika it-Zaghlim Nisrani kien appuntu sabiex jelimina l-inkonsistenzi fuq kif kien mgħallem il-katekiżmu bil- Malti. 20 Maius studja f'Giessen u għallem fl-iskejjel superjuri ta' Altdorf, Jena, u Kiel. Fl-1709 inħatar professur tal-Grieg u l-ilsna orjentali. Ara R. Kontzi, 'Il-Kontribut ta' Studjużi Ġermaniżi fl-Istudju tal-Ilsien Malti mill-Bidu tas-Seklu Sbatax sal-Bidu tas-Seklu Għoxrin, trad. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA Ninnutaw li Maius diġà juża l-ie fi klien bħal Missier, imbierec u dnubietna. Għall-kuntrarju tal-verżjoni kontemporanja, juża ħafna lessiku Rumanz bħal nom (flok isem), volunta (flok rieda), liberana (flok eħlisna), tentatione (flok tiġrib) u malo (flok deni). Interessanti wkoll li Maius jinkludi d-dossoloġija qabel l-Amen finali li llum ma tingħadx. F'dan il-manuskritt, li b'kollox fih 83 folja minn wara u minn quddiem, jinsab fil-Biblioteca de Catalunva u jiġbor fih vokabularju elementari, daqsxejn ta' grammatika, ftit djalogi u katekiżmu reliġjuż qasir, inkluż verżjoni Maltija tal-Pater Noster (f. 82r).2' Il-kliem Malti hu miktub bl-alfabett Katalan u għalhekk xi drabi ma jinqarax b'mod faċli. Jista' jkun li De Sentmenat ġabar it-tagħrif tiegħu minn fomm xi Maltin li kienu joqogħdu l-Katalunja. Nafu li Lorenzo Hervàs (q.v.) għex f'dan ir-reġjun fis-snin 1798-1802, iżda ma nistgħux naċċertaw il-fatt jekk kienx familjari mal- opra tal-Markiż. Hu x'inhu, dan il-dokument Katalan jixraqlu skrutinju serju. Hhopsena ta kol llum ati Ilna illum, u achphretna genubietena pal achena nachphru lil min chata De Sentmenat diġà jidher jissemitizza t-test bl-użu ta' kliem bħal mkaddez, deni u liscem, apparti li flok Amen jikteb Ekikun 'Hekk ikun', imma jħalli l-kelma Vo/unta. Interessanti li flok is-sintagma tal-lum teħlisna mid-deni' jikteb harsena meladu 'ħarisna mill-għadu'; din il-formula ma nsibuha f'ebda verżjoni oħra tal-'Missierna'. Għandu Fil-ktieb ta' Queralt6, it-talba tidher f'p. 102. De Sentmenat twieled Barċellona fl-1697 u miet fl-istess belt fl-1762. Hu studja l-Latin, il- Grieg u l-Ebrajk għand il-Ġiżwiti u kien connoisseur tal-letteratura klassika. Kien wieħed mill-fundaturi tar-Reia/ Acadċmia de Bones Lletres ta' Barċellona u ddistingwa ruħu bħala filologu, poeta, u storiku. oħra tal-Pater Noster bil-Malti użati fil-klassijiet tad-duttrina fl-ewwel nofs tas-seklu tmintax. '$ Skont Agius de Soldanis, it-tagħlim tad-duttrina fil-bidu tas-seklu tmintax kien isir bil-Malti, imma għal darba oħra m'għandna ebda evidenza ta' talb miktub jew mitbugħ minn dan iż-żmien. Għalhekk l-eqdem verżjoni stampata ta' din it-talba bil-Malti li nafu biha s'issa hija dik pprovduta minn Maius. Johannes Henricus Maius (1688-1732) kien lingwista Ġermaniż li fix- xogħol 'Specimen Lingua Punica in hodierna Melitensium superstitis orbi erudito' (inkluż fil-ktieb Thesawrus Antiguitatum et Historiarum Sicilie, Marburg, 1718; Levden, 1725) saħaq li l-Malti għad għandu traċċi importanti ta' Puniku. Huwa ttraskriva l-kliem Malti bl-alfabett Ebrajk (li dak iż-żmien kien magħdud minn ħafna bħala omm l-ilsna kollha). Hu jagħti wkoll verżjoni tal-Pater Noster bil-Malti, bl-għan li jagħti informazzjoni morfosintattika tal-lingwa f'kuntest. Maius qatt ma ġie Malta u bażikament qagħad fuq li qallu l-informant tiegħu, il-Ġiżwita Malti Ribier de Gattis.20 Il-verżjoni mogħtija hawn taħt hija meħuda mill-edizzjoni tat-Thesaurus editjata minn J.G. Gravius u mitbugħa f'Levden (pp. 482-3, 486). 18 Forsi identiċi, imma forsi le. Li nafu hu li l-iskop tal-Isqof Alpheran li jippubblika it-Zaghlim Nisrani kien appuntu sabiex jelimina l-inkonsistenzi fuq kif kien mgħallem il-katekiżmu bil- Malti. 20 Maius studja f'Giessen u għallem fl-iskejjel superjuri ta' Altdorf, Jena, u Kiel. Fl-1709 inħatar professur tal-Grieg u l-ilsna orjentali. Ara R. Kontzi, 'Il-Kontribut ta' Studjużi Ġermaniżi fl-Istudju tal-Ilsien Malti mill-Bidu tas-Seklu Sbatax sal-Bidu tas-Seklu Għoxrin, trad. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA Ninnutaw li Maius diġà juża l-ie fi klien bħal Missier, imbierec u dnubietna. Għall-kuntrarju tal-verżjoni kontemporanja, juża ħafna lessiku Rumanz bħal nom (flok isem), volunta (flok rieda), liberana (flok eħlisna), tentatione (flok tiġrib) u malo (flok deni). Interessanti wkoll li Maius jinkludi d-dossoloġija qabel l-Amen finali li llum ma tingħadx. F'dan il-manuskritt, li b'kollox fih 83 folja minn wara u minn quddiem, jinsab fil-Biblioteca de Catalunva u jiġbor fih vokabularju elementari, daqsxejn ta' grammatika, ftit djalogi u katekiżmu reliġjuż qasir, inkluż verżjoni Maltija tal-Pater Noster (f. 82r).2' Il-kliem Malti hu miktub bl-alfabett Katalan u għalhekk xi drabi ma jinqarax b'mod faċli. Jista' jkun li De Sentmenat ġabar it-tagħrif tiegħu minn fomm xi Maltin li kienu joqogħdu l-Katalunja. Nafu li Lorenzo Hervàs (q.v.) għex f'dan ir-reġjun fis-snin 1798-1802, iżda ma nistgħux naċċertaw il-fatt jekk kienx familjari mal- opra tal-Markiż. Hu x'inhu, dan il-dokument Katalan jixraqlu skrutinju serju. Hhopsena ta kol llum ati Ilna illum, u achphretna genubietena pal achena nachphru lil min chata De Sentmenat diġà jidher jissemitizza t-test bl-użu ta' kliem bħal mkaddez, deni u liscem, apparti li flok Amen jikteb Ekikun 'Hekk ikun', imma jħalli l-kelma Vo/unta. Interessanti li flok is-sintagma tal-lum teħlisna mid-deni' jikteb harsena meladu 'ħarisna mill-għadu'; din il-formula ma nsibuha f'ebda verżjoni oħra tal-'Missierna'. Għandu Fil-ktieb ta' Queralt6, it-talba tidher f'p. 102. De Sentmenat twieled Barċellona fl-1697 u miet fl-istess belt fl-1762. Hu studja l-Latin, il- Grieg u l-Ebrajk għand il-Ġiżwiti u kien connoisseur tal-letteratura klassika. Kien wieħed mill-fundaturi tar-Reia/ Acadċmia de Bones Lletres ta' Barċellona u ddistingwa ruħu bħala filologu, poeta, u storiku. ħabta juża forom analitiċi bħal iscem tiacku vsaltena tiackflok il-forom sintetiċi 'ismek' u 'saltnatek', anki jekk imbagħad jikteb Missierna, genubietna 'dnubietna' u hhopsena 'ħobżna'. Anki jekk mhux b'mod konsistenti, De Sentmenat juża d-digraff hh flok l-għ u l-ħ tal-lum — eż. tenhhamel 'tingħamel', hhalina 'għalina'; u Hhopsena, hharsena 'ħarisna'. Ninnutaw ukoll l-użu tad-digraff ph flok il-f tal-lum — eż. pnil 'fil-' u nachphru 'naħfru'. Il-verżjonijiet tal-'Missierna' li jidhru fix-xogħlijiet ta' Maius u De Sentmenat jikkonfermaw li qabel il-publikazzjoni tal-katekiżmu ta' Wzzino fl-1752 (q.v.), it-talb Malti ma kienx standardizzat, imqar fil-każ tal-aktar formula popolari. Wzzinu'' (1752, 1780) Fl-1752 deher l-ewwel ktieb stampat bil-Malti (b'test parallel bit-Taljan); dan kien jismu Zaġhlim Nisrani,maqlub għall-Malti fuq medda ta' sentejn minn Dun Franġisk Wzzinu (1708-c.1775) mill-oriġinal tal-Kardinal Bellarmino. Wzzinu, proprjament, kellu f'idejh verżjoni Taljana-Għarbija miktuba minn Patri Alessio minn Todi, għalkemm jidher li ftit li xejn ta kas it-testi Għarab. Dan il-ktieb ta' katekiżmu sar bl-ordni tal-Isqof Alpheran de Bussan (1727-57). 5 B'xorti ħażina, ma nistgħux inkunu nafu jekk Wzzinu ħoloqx il-formuli tat-talb minn moħħu, jew jekk mexiex ma' dawk diġà stabbiliti fuq fomm il-poplu. Li hu żgur hu li ma mexiex mas-sistema ortografika stabbilita minn Agius de Soldanis (q.v.) sentejn qabel. L-ewwel edizzjoni ta' Taġhlim Nisrani kienet mitbugħa f'Ruma għand Generoso Salomoni. It-tieni edizzjoni dehret fl-1768 u bħall- ewwel waħda ġiet stampata Ruma, iżda din id-darba għand Archangelo Casaletti. L-ewwel edizzjoni tal-katekiżmu stampata f'Malta kienet dik tal-1780 fi żmien l-Isqof Labini. Minn hawn 'il quddiem l-edizzjonijiet 22: Il-verżjoni tal-kunjom Wzzinu hija dik li tidher fit-traduzzjoni Maltija tat-Taġlim Nisrani tal- Bnadi oħra l-kunjom jidher bħala Wizzino, Wzzino, jew Uzzino. Wzzinu kien predikatur u kittieb ta' innijiet sagri. Inqeda kemm-il darba bl-istampa biex ixerred kitbiet devozzjonali. Kien il-konfessur tal-Isqof Alpheran. Ara Ġ. Cassar-Pullicino, Il-Kitba bil-Malti sal-1870 (2001), 15-19. It-teologu Ġiżwita Roberto Bellarmino (1542-1621) kiteb il-ktieb seminali Bellarmino kien ikkanonizzat fl-1930 u sena wara ngħata t-titlu ta' Duttur tal-Knisja. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA stampati b'mod regolari f'Malta beda jkollhom xi differenzi żgħar minn dikoriginali ta' Wzzinu. L-introduzzjoni originali u l-ispjega tal-ortografija użata tneħħew, filwaqt li l-paġinazzjoni tvarja minn dik tal-edizzjonijiet mitbugħa f'Ruma. Mil-lat lingwistiku, is-sinjali dijakritici għebu peress li l-istamperija Maltija (li kienet ilha topera sa mill-1756) ma kellhiex minnhom. Apparti dan it-tibdil, iżda, it-test baqa' essenzjalment dak ta' Wzzinu 2 Bejn is-snin 1752 u 1911 ħarġu mhux anqas minn tlieta u għoxrin edizzjoni tal-katekiżmu bil-Malti; ħafna minnhom intużaw ukoll fl-iskejjel tal-Gvern. 5 Dawn joffru opportunità, aktarx unika, sabiex issir analiżi kemm tal-iżvilupp fit-tagħlim kateketiku kif ukoll fil-mod tal-kitba tal- Malti bejn nofs is-seklu tmintax u l-bidu tas-seklu għoxrin. Matul dawn is-snin, id-differenzi ortografiċi baqgħu minimi. Fl-edizzjonijiet tal-1843 u l-1871, pereżempju, li ħarġu fi żmien l-Isqof F.S. Caruana u l-Isqof Pace Forno rispettivament, tinħass sewwa l-influwenza tal-alfabett tal- Accademia Filologica, imma mill-bqija kollox baqa' l-istess. Huwa appuntu f' dan il-kuntest li x-xogħol ta' Wzzinu jikseb sinjifikat partikulari, sewwasew minħabba l-impatt qawwiu dejjiemi li t-traduzzjoni tal-katekiżmu ħalliet f'dawn il-mitejn u ħamsin sena mill-ewwel edizzjoni tagħha. Tista' tgħid li l-Maltin kollha min-nofs is-seklu tmintax sa żmienna ġew wiċċ imb wiċċ mal-opra ta' Wzzinu b'mod orali waqt il-lezzjonijiet tal-katekiżmu.1' Il-Pater Noster tidher f'p. 36. Ir-ritratt meħud mit-tieni edizzjoni tal-1768. Dan il-katekiżmu kien magħruf ukoll bħala l-Compendio della Dottrina Cristiana u popolarment bħala 'Id-Duttrina ta' San Pawl'. Aktar tagħrif fuqu ngħata minn Tonv Sciberras fil-ktejjeb Attivitajiet Kateketiċi f'Malta, 1555-1933 (Malta, 2008), 24, 26, 35,42, 43. 25 L-edizzjonijiet kollha ħarġu f'dawn is-snin: 1752, 1768, 1780, 1786, 1789, 1795, 1803, 1809, 1811, 1816, 1823, 1839, 1843, 1850, 1871, 1874, 1875, 1882, 1889, 1901, 1904, 1908, u 1911. Aurele Gafà ġabar it-talba tal-'Missierna' kif dehret f'dawn l-edizzjonijiet kollha, barra dawk tal-1780, 1811, u 1874. Ara 'Il-Malti fl-Edizzjonijiet tal-Katekiżmu ta' Wizzinu (1752-1911), teżi mhux ippubblikata fil-livell ta' B.A. (Hons), l-Università ta' Malta (2005), 46-51. Kien Wzzinu li stabbilixxa kliem bħal 'batal', 'regħextek', 'weġġaħ', u 'nitniehdu'. ħabta juża forom analitiċi bħal iscem tiacku vsaltena tiackflok il-forom sintetiċi 'ismek' u 'saltnatek', anki jekk imbagħad jikteb Missierna, genubietna 'dnubietna' u hhopsena 'ħobżna'. Anki jekk mhux b'mod konsistenti, De Sentmenat juża d-digraff hh flok l-għ u l-ħ tal-lum — eż. tenhhamel 'tingħamel', hhalina 'għalina'; u Hhopsena, hharsena 'ħarisna'. Ninnutaw ukoll l-użu tad-digraff ph flok il-f tal-lum — eż. pnil 'fil-' u nachphru 'naħfru'. Il-verżjonijiet tal-'Missierna' li jidhru fix-xogħlijiet ta' Maius u De Sentmenat jikkonfermaw li qabel il-publikazzjoni tal-katekiżmu ta' Wzzino fl-1752 (q.v.), it-talb Malti ma kienx standardizzat, imqar fil-każ tal-aktar formula popolari. Wzzinu'' (1752, 1780) Fl-1752 deher l-ewwel ktieb stampat bil-Malti (b'test parallel bit-Taljan); dan kien jismu Zaġhlim Nisrani,maqlub għall-Malti fuq medda ta' sentejn minn Dun Franġisk Wzzinu (1708-c.1775) mill-oriġinal tal-Kardinal Bellarmino. Wzzinu, proprjament, kellu f'idejh verżjoni Taljana-Għarbija miktuba minn Patri Alessio minn Todi, għalkemm jidher li ftit li xejn ta kas it-testi Għarab. Dan il-ktieb ta' katekiżmu sar bl-ordni tal-Isqof Alpheran de Bussan (1727-57). 5 B'xorti ħażina, ma nistgħux inkunu nafu jekk Wzzinu ħoloqx il-formuli tat-talb minn moħħu, jew jekk mexiex ma' dawk diġà stabbiliti fuq fomm il-poplu. Li hu żgur hu li ma mexiex mas-sistema ortografika stabbilita minn Agius de Soldanis (q.v.) sentejn qabel. L-ewwel edizzjoni ta' Taġhlim Nisrani kienet mitbugħa f'Ruma għand Generoso Salomoni. It-tieni edizzjoni dehret fl-1768 u bħall- ewwel waħda ġiet stampata Ruma, iżda din id-darba għand Archangelo Casaletti. L-ewwel edizzjoni tal-katekiżmu stampata f'Malta kienet dik tal-1780 fi żmien l-Isqof Labini. Minn hawn 'il quddiem l-edizzjonijiet 22: Il-verżjoni tal-kunjom Wzzinu hija dik li tidher fit-traduzzjoni Maltija tat-Taġlim Nisrani tal- Bnadi oħra l-kunjom jidher bħala Wizzino, Wzzino, jew Uzzino. Wzzinu kien predikatur u kittieb ta' innijiet sagri. Inqeda kemm-il darba bl-istampa biex ixerred kitbiet devozzjonali. Kien il-konfessur tal-Isqof Alpheran. Ara Ġ. Cassar-Pullicino, Il-Kitba bil-Malti sal-1870 (2001), 15-19. It-teologu Ġiżwita Roberto Bellarmino (1542-1621) kiteb il-ktieb seminali Bellarmino kien ikkanonizzat fl-1930 u sena wara ngħata t-titlu ta' Duttur tal-Knisja. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA stampati b'mod regolari f'Malta beda jkollhom xi differenzi żgħar minn dikoriginali ta' Wzzinu. L-introduzzjoni originali u l-ispjega tal-ortografija użata tneħħew, filwaqt li l-paġinazzjoni tvarja minn dik tal-edizzjonijiet mitbugħa f'Ruma. Mil-lat lingwistiku, is-sinjali dijakritici għebu peress li l-istamperija Maltija (li kienet ilha topera sa mill-1756) ma kellhiex minnhom. Apparti dan it-tibdil, iżda, it-test baqa' essenzjalment dak ta' Wzzinu 2 Bejn is-snin 1752 u 1911 ħarġu mhux anqas minn tlieta u għoxrin edizzjoni tal-katekiżmu bil-Malti; ħafna minnhom intużaw ukoll fl-iskejjel tal-Gvern. 5 Dawn joffru opportunità, aktarx unika, sabiex issir analiżi kemm tal-iżvilupp fit-tagħlim kateketiku kif ukoll fil-mod tal-kitba tal- Malti bejn nofs is-seklu tmintax u l-bidu tas-seklu għoxrin. Matul dawn is-snin, id-differenzi ortografiċi baqgħu minimi. Fl-edizzjonijiet tal-1843 u l-1871, pereżempju, li ħarġu fi żmien l-Isqof F.S. Caruana u l-Isqof Pace Forno rispettivament, tinħass sewwa l-influwenza tal-alfabett tal- Accademia Filologica, imma mill-bqija kollox baqa' l-istess. Huwa appuntu f' dan il-kuntest li x-xogħol ta' Wzzinu jikseb sinjifikat partikulari, sewwasew minħabba l-impatt qawwiu dejjiemi li t-traduzzjoni tal-katekiżmu ħalliet f'dawn il-mitejn u ħamsin sena mill-ewwel edizzjoni tagħha. Tista' tgħid li l-Maltin kollha min-nofs is-seklu tmintax sa żmienna ġew wiċċ imb wiċċ mal-opra ta' Wzzinu b'mod orali waqt il-lezzjonijiet tal-katekiżmu.1' Il-Pater Noster tidher f'p. 36. Ir-ritratt meħud mit-tieni edizzjoni tal-1768. Dan il-katekiżmu kien magħruf ukoll bħala l-Compendio della Dottrina Cristiana u popolarment bħala 'Id-Duttrina ta' San Pawl'. Aktar tagħrif fuqu ngħata minn Tonv Sciberras fil-ktejjeb Attivitajiet Kateketiċi f'Malta, 1555-1933 (Malta, 2008), 24, 26, 35,42, 43. 25 L-edizzjonijiet kollha ħarġu f'dawn is-snin: 1752, 1768, 1780, 1786, 1789, 1795, 1803, 1809, 1811, 1816, 1823, 1839, 1843, 1850, 1871, 1874, 1875, 1882, 1889, 1901, 1904, 1908, u 1911. Aurele Gafà ġabar it-talba tal-'Missierna' kif dehret f'dawn l-edizzjonijiet kollha, barra dawk tal-1780, 1811, u 1874. Ara 'Il-Malti fl-Edizzjonijiet tal-Katekiżmu ta' Wizzinu (1752-1911), teżi mhux ippubblikata fil-livell ta' B.A. (Hons), l-Università ta' Malta (2005), 46-51. Kien Wzzinu li stabbilixxa kliem bħal 'batal', 'regħextek', 'weġġaħ', u 'nitniehdu'. Ehfru lil min biha): Erimetia noili ta ghalina, uled-f— noffridebiti, fic- dalihalna fit-ti-) comenoilirimet- grib, iżda aħblifha ). tiamo, a cbi ha mid-deni, Amen.) pecestoinnoi. Hawn taħttidher il-verżjoni tal-1786. Wieħed jista' jinnota d-differenzi ortografiċi bejn l-edizzjonijiet mitbugħa Ruma u dawk ippubblikati Malta. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA Din hija bażikament il-verżjoni li nirreċitaw illum. Hemm biss differenza waħda: flok chif ahhna nahhfru lil min hhata ghalina fi żmienna ngħidu 'bħalma naħfru lil min hu ħati għalina'. Wzzinu juża biss żewġ kelmiet Rumanzi — Missieri (Z Sqalli misseri) u Amen. Mill-bqija l-lessiku kollu huwa Semitiku. Interessanti l-forma arkajika tan-negattiv leddahhalna 'le ddaħħalna' (flok ddaħħalniex). Mil-lat ortografiku l-katekista juża d-digraff hh flok il-ħ tal-lum — eż. hhobżna, nahhfru u ahhlisna, u d-digraff ġh flok l-għ tal-lum — eż. ġhalina. Wzzinu diġà jikteb iż-ż (bit-tikka) fil-kelma hhobżna' u s-sink fil-kliem fl-ard, il-lum u fit-tigrib. F'paġni 35-45 (l-ewwel edizzjoni), Wzzinu jipprovdi wkoll kummentarju qasir fuq il-Pater Noster. Interessanti li jfisser seba' talbiet, sempliċiment għax is-sitt petizzjoni li tidher fil-Vanġelu ta' San Mattew jaqsamha fi tnejn. Bħalu għamlu ħafna kittieba oħra. Lejn nofs is-seklu tmintax (c.1761), fit-tieni edizzjoni tal-grammatika (manuskritta) tiegħu 'Nuova Scuola dell'antica lingua Punica scoperta nel moderno parlare Maltese e Gozitano', Agius de Soldanis, fostħwejjeġ oħra, inkluda t-tmien djalogi 'folkloristiċi' tiegħuu xi talb bil-Malti bħalma huma l-Pater Noster, il-'Kredu', il-'Litanija tal-Madonna' u l-Miserere. ikun li tri tent, kif fe Sema hekda flart. 28: Dinil-forma xi kultant għadha tintuża mill-adulti meta jindirizzaw lit-tfal (eż. Le tiekol jekk toqgħod imqareb) jew f'diskors rettoriku (eż. Nina sfaret f'daqqa waħda u le tniffset). Anki l-verbi li jieħdu l-partiċella /a tal-imperattiv negattiv għal ħafna żmien, partikolarment qabel l-1875, ma kinux jispiċċaw bil-morfema -x — eż. la toqtol, la tizni, la tixhed haga b'ohra tad-Dekalogu. 29: Innotali fil-verżjoni oriġinali (1752), l-ewwel h għandha tikka fuqha. 30: Il-kelma tigrib, f'edizzjonijiet oħra (eż. Din il-kelma baqgħet tidher saħansitra f'xi verżjonijiet li dehru fis-seklu għoxrin. Ehfru lil min biha): Erimetia noili ta ghalina, uled-f— noffridebiti, fic- dalihalna fit-ti-) comenoilirimet- grib, iżda aħblifha ). tiamo, a cbi ha mid-deni, Amen.) pecestoinnoi. Hawn taħttidher il-verżjoni tal-1786. Wieħed jista' jinnota d-differenzi ortografiċi bejn l-edizzjonijiet mitbugħa Ruma u dawk ippubblikati Malta. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA Din hija bażikament il-verżjoni li nirreċitaw illum. Hemm biss differenza waħda: flok chif ahhna nahhfru lil min hhata ghalina fi żmienna ngħidu 'bħalma naħfru lil min hu ħati għalina'. Wzzinu juża biss żewġ kelmiet Rumanzi — Missieri (Z Sqalli misseri) u Amen. Mill-bqija l-lessiku kollu huwa Semitiku. Interessanti l-forma arkajika tan-negattiv leddahhalna 'le ddaħħalna' (flok ddaħħalniex). Mil-lat ortografiku l-katekista juża d-digraff hh flok il-ħ tal-lum — eż. hhobżna, nahhfru u ahhlisna, u d-digraff ġh flok l-għ tal-lum — eż. ġhalina. Wzzinu diġà jikteb iż-ż (bit-tikka) fil-kelma hhobżna' u s-sink fil-kliem fl-ard, il-lum u fit-tigrib. F'paġni 35-45 (l-ewwel edizzjoni), Wzzinu jipprovdi wkoll kummentarju qasir fuq il-Pater Noster. Interessanti li jfisser seba' talbiet, sempliċiment għax is-sitt petizzjoni li tidher fil-Vanġelu ta' San Mattew jaqsamha fi tnejn. Bħalu għamlu ħafna kittieba oħra. Lejn nofs is-seklu tmintax (c.1761), fit-tieni edizzjoni tal-grammatika (manuskritta) tiegħu 'Nuova Scuola dell'antica lingua Punica scoperta nel moderno parlare Maltese e Gozitano', Agius de Soldanis, fostħwejjeġ oħra, inkluda t-tmien djalogi 'folkloristiċi' tiegħuu xi talb bil-Malti bħalma huma l-Pater Noster, il-'Kredu', il-'Litanija tal-Madonna' u l-Miserere. ikun li tri tent, kif fe Sema hekda flart. 28: Dinil-forma xi kultant għadha tintuża mill-adulti meta jindirizzaw lit-tfal (eż. Le tiekol jekk toqgħod imqareb) jew f'diskors rettoriku (eż. Nina sfaret f'daqqa waħda u le tniffset). Anki l-verbi li jieħdu l-partiċella /a tal-imperattiv negattiv għal ħafna żmien, partikolarment qabel l-1875, ma kinux jispiċċaw bil-morfema -x — eż. la toqtol, la tizni, la tixhed haga b'ohra tad-Dekalogu. 29: Innotali fil-verżjoni oriġinali (1752), l-ewwel h għandha tikka fuqha. 30: Il-kelma tigrib, f'edizzjonijiet oħra (eż. Din il-kelma baqgħet tidher saħansitra f'xi verżjonijiet li dehru fis-seklu għoxrin. Agius de Soldanis jidher li kien l-ewwel wieħed li nqeda bil-formula 'la ddaħalniex' (bix-x tan-negattiv, anki jekk jagħtiha sc a la Taljana). L-influwenza Taljana tidherukoll fl-użu tal-g/ (flok-/j-) fil-kelma koġlum 'kuljum'. Idjosinkrazija interessanti hija l-użu tal-vokali e flok l-i standard tal-lum fi kliem bħal ent tint', fe 'fi', esmek 'ismek' u eżda 'iżda', eċċ. Aktarx li hija rifless djalettali. Il-lingwista u storiku Gio Pietro Francesco Agius de Soldanis huwa l-awtur tal-ewwel grammatika tal-Maltili qatt ġiet stampata, De/la Lingua Punica presentamente usata da Maltesi (1750), kifukoll tad-dizzjunarju manuskritt 'Damma tal Kliem Kartaginis mscerred fel fom tal-Maltin u Ghaucin' (4 volumi, c.1755).2 Il-kanonku Għawdxi appuntu jinqeda bit-talba tal-'Missierna' biex mingħalih jipprova li l-Malti huwa lingwa ta' nisel Puniku. $ Lorenzo Hervas v Panduro (1735-1809) kien Ġiżwita Spanjol, poliglotta u filologu famuż. Il-kapulavur tiegħu kien it-trattat kożmoloġiku fi 22 volum intitolat Idea dell'Universo (1 778-92). Hervas iserraħ sostanzjalment fuq dak li qara f'De/la Lingua Punica (1750) u dejjem jirreferi għall-Malti bħala 'Punico-Maltese'.34 Xhieda tal-ħiliet komparattivi ta' Hervas hija l-ġabra tal- 'Missierna' fi 307 lingwi differenti (apparti s-siltiet b'22 lingwa oħra) — xi wħud annotati b'kummenti grammatikali. 32: Għalinformazzjoni dettaljata fuq Agius De Soldnais, ara Cassar-Pullicino, 47-70 u Journal 9f Maltese Studies 27. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA aktarx influwenzat minn Gessner, l-awtur tal-Mithridates (1555). It-talba bil-Malti hi mifruxa silta silta fuq pp. 178—-83: Missierna li inti ph'ismezijet: tigi issaltna: icun mahmul dach li trit, kiph ph'issema u hhecda phlart. L-alfabett użat minn Hervas f'din it-talba jixbah ħafna lil dak ta' Agius de Soldanis (q.v.). Juża pereżempju d-digraff hh fi kliem bħal ahhna ('aħna') u nahhfru ('naħfru'), għalhemm imbagħad jużah ukoll fil-kelma hhecda ('hekkda'). Tgħid għax l-akka f'dak iż-żmien kienet tinstema'2 Flok l-għ tal-lum jikteb h — eż. tihech ('tiegħek'), mahmul ('magħmul'), u halina ('għalina'). Billi jikteb wkoll harisna (ħarisna') bl-istess grafema, nissuspettaw lianki l-għ kienet titleħħen f'dak iż-żmien. Interferenzi grafiċi interessanti huma l-ph Griega fi kliem bħal kiph (kif'Juph'(fi'), kifukoll il-g/ Taljana fil-kelma kuglium ('kuljum'). Il- grafema j, toqgħod għall-ħoss s/ż tal-lum —eż. /ijem ('l-isem')u hhobjna ('ħobżna').S Is-sintagma agħtihuna llum użaha Savdon fit-traduzzjoni tiegħu tal-'Missierna'. Fl-1785, matul ir-renju ta' Pawlu I tar-Russja, il-vjaġġatur Gregorij Kravevski żar Malta u aktar tard kiteb monografija bl-isem Kratkove Tipograficheskove, Istoricheskove i Politicheskove Opisanive Ostrova Malti (A Tvpographical, Historical, and Political Description of the Dinil-grafema tidher bnadi oħra fl-opra ta' Hervas — eż. lipja ('libsa') u /ijar ('liżar'). Agius de Soldanis jidher li kien l-ewwel wieħed li nqeda bil-formula 'la ddaħalniex' (bix-x tan-negattiv, anki jekk jagħtiha sc a la Taljana). L-influwenza Taljana tidherukoll fl-użu tal-g/ (flok-/j-) fil-kelma koġlum 'kuljum'. Idjosinkrazija interessanti hija l-użu tal-vokali e flok l-i standard tal-lum fi kliem bħal ent tint', fe 'fi', esmek 'ismek' u eżda 'iżda', eċċ. Aktarx li hija rifless djalettali. Il-lingwista u storiku Gio Pietro Francesco Agius de Soldanis huwa l-awtur tal-ewwel grammatika tal-Maltili qatt ġiet stampata, De/la Lingua Punica presentamente usata da Maltesi (1750), kifukoll tad-dizzjunarju manuskritt 'Damma tal Kliem Kartaginis mscerred fel fom tal-Maltin u Ghaucin' (4 volumi, c.1755).2 Il-kanonku Għawdxi appuntu jinqeda bit-talba tal-'Missierna' biex mingħalih jipprova li l-Malti huwa lingwa ta' nisel Puniku. $ Lorenzo Hervas v Panduro (1735-1809) kien Ġiżwita Spanjol, poliglotta u filologu famuż. Il-kapulavur tiegħu kien it-trattat kożmoloġiku fi 22 volum intitolat Idea dell'Universo (1 778-92). Hervas iserraħ sostanzjalment fuq dak li qara f'De/la Lingua Punica (1750) u dejjem jirreferi għall-Malti bħala 'Punico-Maltese'.34 Xhieda tal-ħiliet komparattivi ta' Hervas hija l-ġabra tal- 'Missierna' fi 307 lingwi differenti (apparti s-siltiet b'22 lingwa oħra) — xi wħud annotati b'kummenti grammatikali. 32: Għalinformazzjoni dettaljata fuq Agius De Soldnais, ara Cassar-Pullicino, 47-70 u Journal 9f Maltese Studies 27. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA aktarx influwenzat minn Gessner, l-awtur tal-Mithridates (1555). It-talba bil-Malti hi mifruxa silta silta fuq pp. 178—-83: Missierna li inti ph'ismezijet: tigi issaltna: icun mahmul dach li trit, kiph ph'issema u hhecda phlart. L-alfabett użat minn Hervas f'din it-talba jixbah ħafna lil dak ta' Agius de Soldanis (q.v.). Juża pereżempju d-digraff hh fi kliem bħal ahhna ('aħna') u nahhfru ('naħfru'), għalhemm imbagħad jużah ukoll fil-kelma hhecda ('hekkda'). Tgħid għax l-akka f'dak iż-żmien kienet tinstema'2 Flok l-għ tal-lum jikteb h — eż. tihech ('tiegħek'), mahmul ('magħmul'), u halina ('għalina'). Billi jikteb wkoll harisna (ħarisna') bl-istess grafema, nissuspettaw lianki l-għ kienet titleħħen f'dak iż-żmien. Interferenzi grafiċi interessanti huma l-ph Griega fi kliem bħal kiph (kif'Juph'(fi'), kifukoll il-g/ Taljana fil-kelma kuglium ('kuljum'). Il- grafema j, toqgħod għall-ħoss s/ż tal-lum —eż. /ijem ('l-isem')u hhobjna ('ħobżna').S Is-sintagma agħtihuna llum użaha Savdon fit-traduzzjoni tiegħu tal-'Missierna'. Fl-1785, matul ir-renju ta' Pawlu I tar-Russja, il-vjaġġatur Gregorij Kravevski żar Malta u aktar tard kiteb monografija bl-isem Kratkove Tipograficheskove, Istoricheskove i Politicheskove Opisanive Ostrova Malti (A Tvpographical, Historical, and Political Description of the Dinil-grafema tidher bnadi oħra fl-opra ta' Hervas — eż. lipja ('libsa') u /ijar ('liżar'). Island of Malta, żewġ volumi, St Petersburg, 1800-01).36 Kravewski ġie Malta apposta biex jiġbor tagħrif fuq gżiritna; f'din il-missjoni kien aktarx megħjun minn Psaro, li lokalment kien jirrappreżenta l-interessi diplomatiċi tal-Kżar fi żmien il-Gran Mastru de Rohan.'' Kravevski jagħti n-numri bil-Malti, apparti 36 kelma bil-Malti bħala eżempju tal-lingwa; fosthom insibu: A//a 'high', barra 'strong', bieb 'gate', biceri 'earlv morning', chabba 'love', Chaia 'life', taila 'salvation', efjem 'corp', leill 'darkness',u oħrajn. Skont ir-Russu, kelmiet bħal dawn huma mnissla mill-Għarbi … u mill-ilsien Etjopiku; oħrajn mis-Sirjak … imma l-parti l-kbira mill-Feniċju. Kravevski jagħti wkoll verżjoni sħiħa tal-Missierna bi traduzzjoni Russa.5$ Għajr għal xi differenzi ċkejkna, jikkopja l-verżjoni mogħtija minn Maius (q.v.). Ġ. Ħafna mill-osservazzjonijiet ta' Kravewski huma meħudin mill-ktieb ta' Saint-Priest (1791). Ir-Russu jagħti deskrizzjoni ħafifa ta' Maltau jipprovdi storja qasira tal-Ordni ta' San Ġwann. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA Dan il-volum anonimu, prattikament traduzzjoni tax-xogħol ta' Francois-Emmanuel de Gui gnard, Comte de Saint-Priest, Malte par un Vovageur Francois (1791), kien mitbugħ hawn Malta stess fl-1801. Filwaqtli Saint-Priestta tliet għanjiet tradizzjonali bħala kampjun tal-Malti, il-kittieb Ingliż ipprepfera jagħti l-verżjoni Maltija tal-'Missierna', ikkupjata b'xi differenzi ortografiċi. żgħar minn fuq Wzzinu. Missierna li inti fis smeuit, jitkaddes ismech. Matul din l-espedizzjoni, li huwa jsejjaħ 'sigrieta', il-kontinġent tiegħu għadda minn Minorca u Malta qabel ma baqa' sejjer Lixandra. Fost ħafna tagħrif dwar Malta, jagħti verżjoni bil-Malti tal-'Missierna (p. 173), għal darba oħra msejsa fuq il-verżjoni ta' Wzzinu:' 39: It-traduttur Ingliż proprjament qaleb ix-xogħol ta' Saint-Priest minn verżjoni bit-Taljan li dehret fl-1800. Hu ddedika l-ktieb lil Major General Pigot, kmandant tal-Forzi Ingliżi f'Malta. Ara M. Cassar, 'Il-Konti Saint-Priest, Giacchino Navarro, u l-Ewwel Poeżiji Ppubblikati bil-Malti, Spmposia Melitensia, Num. Island of Malta, żewġ volumi, St Petersburg, 1800-01).36 Kravewski ġie Malta apposta biex jiġbor tagħrif fuq gżiritna; f'din il-missjoni kien aktarx megħjun minn Psaro, li lokalment kien jirrappreżenta l-interessi diplomatiċi tal-Kżar fi żmien il-Gran Mastru de Rohan.'' Kravevski jagħti n-numri bil-Malti, apparti 36 kelma bil-Malti bħala eżempju tal-lingwa; fosthom insibu: A//a 'high', barra 'strong', bieb 'gate', biceri 'earlv morning', chabba 'love', Chaia 'life', taila 'salvation', efjem 'corp', leill 'darkness',u oħrajn. Skont ir-Russu, kelmiet bħal dawn huma mnissla mill-Għarbi … u mill-ilsien Etjopiku; oħrajn mis-Sirjak … imma l-parti l-kbira mill-Feniċju. Kravevski jagħti wkoll verżjoni sħiħa tal-Missierna bi traduzzjoni Russa.5$ Għajr għal xi differenzi ċkejkna, jikkopja l-verżjoni mogħtija minn Maius (q.v.). Ġ. Ħafna mill-osservazzjonijiet ta' Kravewski huma meħudin mill-ktieb ta' Saint-Priest (1791). Ir-Russu jagħti deskrizzjoni ħafifa ta' Maltau jipprovdi storja qasira tal-Ordni ta' San Ġwann. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA Dan il-volum anonimu, prattikament traduzzjoni tax-xogħol ta' Francois-Emmanuel de Gui gnard, Comte de Saint-Priest, Malte par un Vovageur Francois (1791), kien mitbugħ hawn Malta stess fl-1801. Filwaqtli Saint-Priestta tliet għanjiet tradizzjonali bħala kampjun tal-Malti, il-kittieb Ingliż ipprepfera jagħti l-verżjoni Maltija tal-'Missierna', ikkupjata b'xi differenzi ortografiċi. żgħar minn fuq Wzzinu. Missierna li inti fis smeuit, jitkaddes ismech. Matul din l-espedizzjoni, li huwa jsejjaħ 'sigrieta', il-kontinġent tiegħu għadda minn Minorca u Malta qabel ma baqa' sejjer Lixandra. Fost ħafna tagħrif dwar Malta, jagħti verżjoni bil-Malti tal-'Missierna (p. 173), għal darba oħra msejsa fuq il-verżjoni ta' Wzzinu:' 39: It-traduttur Ingliż proprjament qaleb ix-xogħol ta' Saint-Priest minn verżjoni bit-Taljan li dehret fl-1800. Hu ddedika l-ktieb lil Major General Pigot, kmandant tal-Forzi Ingliżi f'Malta. Ara M. Cassar, 'Il-Konti Saint-Priest, Giacchino Navarro, u l-Ewwel Poeżiji Ppubblikati bil-Malti, Spmposia Melitensia, Num. Missierna li inti fis emeuit, jitkadden ismech. Il-verżjoni li jagħti Anderson, aktar tard, intużat minn kittieba Ingliżi oħra, imqar b'xi varjazzjonijiet ortografiċi żgħar. Pereżempju, dehret fl-1807 fit-tielet volum (p. 265) tax-xogħol enċiklopediku 4 Spstem of Geographv (Glasgow) kompilat mil-Literarv Societv. Imbagħad, fl-1835, dehret fil-ħames volum (p. 218) tas-sensiela Historv of the British Colonies, intitolat Possessions in Europe (London), ta' Robert Montgomerv Martin F.S.S. (c.1803-68).i' Innota, madankollu, l-użu tawtoloġiku ta' tiġrib u tentazzjoni f'din il-verżjoni partikolari. Missierna li inti fis meuiet jitkaddes ismech, tigi saltnatech icun li trit int chif fis-sema hegda flart. ahhna nahhfru lil min hhata ghalina u laddahhalnna fittigrif ta tentazzioni isda ehhlisna middeni. Fl-istess sena, il-'Missierna' ta' Anderson tfaċċat ukoll fir- Fl- 1845 kienet inkluża fl-Encvcopaedia Metropolitana (p. 720). Din l-enċiklopedija kienet imxandra f'Londra bejn l-1817 u l-1845 fi 30 volum (59 parti), aktarx sabiex tikkumbatti t-tendenzi sekulari tal-Encpelopaedia Britannica. Fl-1802 dehret verżjoni oħra tal-Pater Noster bil-Malti, din id-darba fil-ktieb Franċiż Les Deux Vovageurs (Rheims). Dan kien miktub minn Pierre Nicolas Anot, awtur ta' Guide de l'Histoire, li għal xi żmien kien viċi prinċipal tal-Kulleġġ Universitarju ta' Rheims, u Francois Maltfillatre, Martin kien Teżorier tal-Gvern Ingliż f'Hong Kong u membru tal-Kunsill Leġiżlattiv fiċ-Ċina Kien ukoll ġeografista u awtur prolifiku ta' monografi dwar l-Imperu Britanniku. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA li qabel kien membru tal-Ordni Ġerosolimitan ta' San Ġwann. L-awturi jagħtu wkoll verżjoni bil-Malti tal-4ve Marija. Iż-żewġ talbiet huma meħudin essenzjalment mill-katekiżmu ta' Wzzinu, imma bħal f'Maius il-'Missierna' (pp. 69-70) tispiċċċa bil-formula Semitika 'Hekk ikun' $ Verżjoni oħra tal-'Missierna' msejsa fuq Wzzinu dehret fil-ktieb Oratio Dominica cl linguis versa. Dan il-volum, editjat minn Jean-Joseph Marcel, kien mitbugħ fl-Istamperija Imperjali ta' Pariġi fl-1805, fl-eqqel tal-epoka Napoleonika.' Marcel, direttur tal-istess stamperija, jinkludi din il-Pater Noster bit-titlu 'Oratio Dominica. Idiomate Melitensi', fit- tielet parti tax-xogħol, intitolata 'Linguas Africanas Complectens' (p. 121). Missierna, li inti fis-smeuiet, Icun li trid int, chif fis-sema, heg-da flard. Fil-ktieb naqraw dan li ġej (traduzzjoni provduta minn Dr Toni Aquilina): 'Hawnhekk it- Taljan hu l-ilsien tal-kummerċ, li jgħaqqad in-Nazzjonijiet kollha; madankollu, mhux talli mhux dak tal-pajjiż, talli r-raħħala lanqas bissjafuh. Dawn jitkellmu Għarbi mkisser, imħallat mal-Feniċju: trid nagħtik kampjun2 Hawn huma l-Parer u l-Ave, bil-Malti; u, jekk timxi mal- verżjoni bil-Latin, ikollok it-traduzzjoni kelma b'kelma. … Barbaru kemm hu barbaru dan l-ilsien, xorta waħda xtaqtni nkun nista' nisimgħu; kien jirnexxili nsir aktar midħla tiegħu, li kelli l-għajnuna ta' xi kotba; iżda ħlief il-Katekiżmu fil-Gżira (ta' Wzzinu) ma teżisti ebda biċċa bil-Malti.' Anot u sieħbu wettqu l-vjaġġi tagħhom bejn l-1791 u l-1802. Missierna li inti fis emeuit, jitkadden ismech. Il-verżjoni li jagħti Anderson, aktar tard, intużat minn kittieba Ingliżi oħra, imqar b'xi varjazzjonijiet ortografiċi żgħar. Pereżempju, dehret fl-1807 fit-tielet volum (p. 265) tax-xogħol enċiklopediku 4 Spstem of Geographv (Glasgow) kompilat mil-Literarv Societv. Imbagħad, fl-1835, dehret fil-ħames volum (p. 218) tas-sensiela Historv of the British Colonies, intitolat Possessions in Europe (London), ta' Robert Montgomerv Martin F.S.S. (c.1803-68).i' Innota, madankollu, l-użu tawtoloġiku ta' tiġrib u tentazzjoni f'din il-verżjoni partikolari. Missierna li inti fis meuiet jitkaddes ismech, tigi saltnatech icun li trit int chif fis-sema hegda flart. ahhna nahhfru lil min hhata ghalina u laddahhalnna fittigrif ta tentazzioni isda ehhlisna middeni. Fl-istess sena, il-'Missierna' ta' Anderson tfaċċat ukoll fir- Fl- 1845 kienet inkluża fl-Encvcopaedia Metropolitana (p. 720). Din l-enċiklopedija kienet imxandra f'Londra bejn l-1817 u l-1845 fi 30 volum (59 parti), aktarx sabiex tikkumbatti t-tendenzi sekulari tal-Encpelopaedia Britannica. Fl-1802 dehret verżjoni oħra tal-Pater Noster bil-Malti, din id-darba fil-ktieb Franċiż Les Deux Vovageurs (Rheims). Dan kien miktub minn Pierre Nicolas Anot, awtur ta' Guide de l'Histoire, li għal xi żmien kien viċi prinċipal tal-Kulleġġ Universitarju ta' Rheims, u Francois Maltfillatre, Martin kien Teżorier tal-Gvern Ingliż f'Hong Kong u membru tal-Kunsill Leġiżlattiv fiċ-Ċina Kien ukoll ġeografista u awtur prolifiku ta' monografi dwar l-Imperu Britanniku. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA li qabel kien membru tal-Ordni Ġerosolimitan ta' San Ġwann. L-awturi jagħtu wkoll verżjoni bil-Malti tal-4ve Marija. Iż-żewġ talbiet huma meħudin essenzjalment mill-katekiżmu ta' Wzzinu, imma bħal f'Maius il-'Missierna' (pp. 69-70) tispiċċċa bil-formula Semitika 'Hekk ikun' $ Verżjoni oħra tal-'Missierna' msejsa fuq Wzzinu dehret fil-ktieb Oratio Dominica cl linguis versa. Dan il-volum, editjat minn Jean-Joseph Marcel, kien mitbugħ fl-Istamperija Imperjali ta' Pariġi fl-1805, fl-eqqel tal-epoka Napoleonika.' Marcel, direttur tal-istess stamperija, jinkludi din il-Pater Noster bit-titlu 'Oratio Dominica. Idiomate Melitensi', fit- tielet parti tax-xogħol, intitolata 'Linguas Africanas Complectens' (p. 121). Missierna, li inti fis-smeuiet, Icun li trid int, chif fis-sema, heg-da flard. Fil-ktieb naqraw dan li ġej (traduzzjoni provduta minn Dr Toni Aquilina): 'Hawnhekk it- Taljan hu l-ilsien tal-kummerċ, li jgħaqqad in-Nazzjonijiet kollha; madankollu, mhux talli mhux dak tal-pajjiż, talli r-raħħala lanqas bissjafuh. Dawn jitkellmu Għarbi mkisser, imħallat mal-Feniċju: trid nagħtik kampjun2 Hawn huma l-Parer u l-Ave, bil-Malti; u, jekk timxi mal- verżjoni bil-Latin, ikollok it-traduzzjoni kelma b'kelma. … Barbaru kemm hu barbaru dan l-ilsien, xorta waħda xtaqtni nkun nista' nisimgħu; kien jirnexxili nsir aktar midħla tiegħu, li kelli l-għajnuna ta' xi kotba; iżda ħlief il-Katekiżmu fil-Gżira (ta' Wzzinu) ma teżisti ebda biċċa bil-Malti.' Anot u sieħbu wettqu l-vjaġġi tagħhom bejn l-1791 u l-1802. Fi żmien sena (1806), dehret verżjoni oħra ta' dan il-ktieb tassew sabiħ, din id-darba mitbugħa f'Parma fl-istamperija ta' Gian Battista Bodoni— Oratio Dominica in CLV linguas versaetexoticis characteribus plerumque expressa. Il-verżjoni tal-'Missirena' bil-Malti, din id-darba dehret f'p. 202.4 It-test hu identiku. ' Fis-snin bejn l-1806u l-1817, deher ix-xogħol f'ħames volumi Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde (Berlin) ta' Johann Christoph Adelung (1732-1806), li ħa l-isem tal-ktieb mix-xogħol ta' Gessner. Bħalu bbaża l-paraguni bejn il-lingwi fuq kampjuni tal-'Missierna' f'madwar elf lingwa, ikkompilati wara l-1809 bl-għajnuna ta' Johann Severin Vater (1771-1826). Adelung iddedika sitt paġni sħaħ għall-ilsien Malti, u inkluda wkolltliet verżjonijiet tal-Pater Noster bil-Malti —dawk ta' Maius (q.v.), Hervàs (q.v.), u Wzzinu (q.v.). Adelung jikkritika l-kampjun ta' Hervs għax hu miktub b'Għarbi ħażin, kemm mil-lat lessikali kif ukoll mil-lat ortografiku. Hawnhekk qed nagħtu biss il-verżjoni ta' Maius biex ninnutaw id-differenzi marġinali bejn dawk editjati minn Graevius u Adelung (pp. 416-17). Kopja ta' dan il-ktieb, iddedikat lil Eugċne-Napolċon (viċirċ tal-Italja u iben Napuljun) u martu Auguste-Amċlie, tinsab fil-BNM (TE.11.26). Studja t-teoloġija fl-Università ta Halle u għallem f'Erfurtu Leipzig. Fl-1787 kiseb impjieg fiss bħala kap librar fil-bibljoteka Kurfiirstlieh ta' Dresden. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA L-orjentalist magħruf Wilhelm Gesenius (1786-1842), Tedesk ieħor, irriproduċa l-istess tliet verżjonijiet tal-Missierna fil-ktieb tiegħu Versuch iiber die Maltesische Sprache (Stħarriġ dwar l-Ilsien Malti), ippubblikat f'Leipzig fl-1810.17 Fl-edizzjoni tal-1820 jidhru f'paġni 35-8. Rev. Michelangelo Camilleri kien saċerdot Kattoliku mill-Birgu li qaleb Protestant. L-Isqof ta' Ġibiltà, George Tomlinson, qabbdu jaqleb għall- Malti l-Book of Common Praper tal-Knisja Anglikana. Ix-xogħol, li kien jinkludi s-Salmi kollha ta' David, tlesta fi żmien sena; deher bl-isem ta' Ktieb it Talb ta' Aalenia u kien mitbugħ lokalment fl-istamperija ta' M. Weissfl-1845. Fit-traduzzjoni tinħass sew l-influwenza purista ta' Vassalli, imma l-istil ta' Camilleri huwa definittivament aktar mexxej. 'S Il-ktieb jinkludi wkoll it-talba tal-'Missierna' (p. 206). Camilleri juża l-grafema f tal-lum (eż. naħfru, ħati) u saħanistra l-Ħ kapitali (eż. Ħobżna). Juża l-grafema v flok l-j tal-lum (eż. Fitqaddes, jum) u l-grafema j flok il-ġ tal-lum (eż. tijina, tijrib). Ninnutaw is- sinjal dijakritiku fuq il-w ta' smewiet biex jindika l-ġeminazzjoni tal- konsonanti u s-sinjal dijakritiku fuq l-ewwel a ta' aa/ina biex jindika l-preżenza tal-għ. Interessanti wkoll s-sintagma tijina saltnatek flok tiġi saltnatek. Gesenius, f'dan il-ktieb, waqqa' t-teorija ta' Johann Joachim Bellermann li l-Malti għandu nisel Puniku u fisser ix-xebh kbir bejn il-Malti u l-Għarbi. 48: Eventwalment, għas-Societv for Promoting Christian Knowledge, Camilleri rreveda l-Erba' Vanġeli u l-Atti tal-Appostli tradotti minn Vassalli u kompla sakemm temm it-Testment il-Ġdid kollu bil-Malti bbażat fuq il-verżjoni King James. Ix-xogħol sħiħ ħareġ mill-istess stamperija fl-1847. Camilleri għamel xi snin missjunarju fl-Afrika t'Isfel u miet l-Ingilterra. Ara L. Cachia, Ħabbew l-Ilsien Malti (Malta, 2000), 173—5. Fi żmien sena (1806), dehret verżjoni oħra ta' dan il-ktieb tassew sabiħ, din id-darba mitbugħa f'Parma fl-istamperija ta' Gian Battista Bodoni— Oratio Dominica in CLV linguas versaetexoticis characteribus plerumque expressa. Il-verżjoni tal-'Missirena' bil-Malti, din id-darba dehret f'p. 202.4 It-test hu identiku. ' Fis-snin bejn l-1806u l-1817, deher ix-xogħol f'ħames volumi Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde (Berlin) ta' Johann Christoph Adelung (1732-1806), li ħa l-isem tal-ktieb mix-xogħol ta' Gessner. Bħalu bbaża l-paraguni bejn il-lingwi fuq kampjuni tal-'Missierna' f'madwar elf lingwa, ikkompilati wara l-1809 bl-għajnuna ta' Johann Severin Vater (1771-1826). Adelung iddedika sitt paġni sħaħ għall-ilsien Malti, u inkluda wkolltliet verżjonijiet tal-Pater Noster bil-Malti —dawk ta' Maius (q.v.), Hervàs (q.v.), u Wzzinu (q.v.). Adelung jikkritika l-kampjun ta' Hervs għax hu miktub b'Għarbi ħażin, kemm mil-lat lessikali kif ukoll mil-lat ortografiku. Hawnhekk qed nagħtu biss il-verżjoni ta' Maius biex ninnutaw id-differenzi marġinali bejn dawk editjati minn Graevius u Adelung (pp. 416-17). Kopja ta' dan il-ktieb, iddedikat lil Eugċne-Napolċon (viċirċ tal-Italja u iben Napuljun) u martu Auguste-Amċlie, tinsab fil-BNM (TE.11.26). Studja t-teoloġija fl-Università ta Halle u għallem f'Erfurtu Leipzig. Fl-1787 kiseb impjieg fiss bħala kap librar fil-bibljoteka Kurfiirstlieh ta' Dresden. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA L-orjentalist magħruf Wilhelm Gesenius (1786-1842), Tedesk ieħor, irriproduċa l-istess tliet verżjonijiet tal-Missierna fil-ktieb tiegħu Versuch iiber die Maltesische Sprache (Stħarriġ dwar l-Ilsien Malti), ippubblikat f'Leipzig fl-1810.17 Fl-edizzjoni tal-1820 jidhru f'paġni 35-8. Rev. Michelangelo Camilleri kien saċerdot Kattoliku mill-Birgu li qaleb Protestant. L-Isqof ta' Ġibiltà, George Tomlinson, qabbdu jaqleb għall- Malti l-Book of Common Praper tal-Knisja Anglikana. Ix-xogħol, li kien jinkludi s-Salmi kollha ta' David, tlesta fi żmien sena; deher bl-isem ta' Ktieb it Talb ta' Aalenia u kien mitbugħ lokalment fl-istamperija ta' M. Weissfl-1845. Fit-traduzzjoni tinħass sew l-influwenza purista ta' Vassalli, imma l-istil ta' Camilleri huwa definittivament aktar mexxej. 'S Il-ktieb jinkludi wkoll it-talba tal-'Missierna' (p. 206). Camilleri juża l-grafema f tal-lum (eż. naħfru, ħati) u saħanistra l-Ħ kapitali (eż. Ħobżna). Juża l-grafema v flok l-j tal-lum (eż. Fitqaddes, jum) u l-grafema j flok il-ġ tal-lum (eż. tijina, tijrib). Ninnutaw is- sinjal dijakritiku fuq il-w ta' smewiet biex jindika l-ġeminazzjoni tal- konsonanti u s-sinjal dijakritiku fuq l-ewwel a ta' aa/ina biex jindika l-preżenza tal-għ. Interessanti wkoll s-sintagma tijina saltnatek flok tiġi saltnatek. Gesenius, f'dan il-ktieb, waqqa' t-teorija ta' Johann Joachim Bellermann li l-Malti għandu nisel Puniku u fisser ix-xebh kbir bejn il-Malti u l-Għarbi. 48: Eventwalment, għas-Societv for Promoting Christian Knowledge, Camilleri rreveda l-Erba' Vanġeli u l-Atti tal-Appostli tradotti minn Vassalli u kompla sakemm temm it-Testment il-Ġdid kollu bil-Malti bbażat fuq il-verżjoni King James. Ix-xogħol sħiħ ħareġ mill-istess stamperija fl-1847. Camilleri għamel xi snin missjunarju fl-Afrika t'Isfel u miet l-Ingilterra. Ara L. Cachia, Ħabbew l-Ilsien Malti (Malta, 2000), 173—5. Ai Va Ħaruf b Alla: li tneħħi id-dnubiet tad dinva; Ħenn Ġalina, Va Kristu, ismadna. Ta Kristu, ismaċna. Mulej, ħenn ġalina. Muleg, Fenn ċalina. Kristu, ħenn ġalina. Kristu, fenn Ġalina. Muler, ħenn galina, Muleg Kenn ċalina. 4 Mbaċd il-Qassis u in nies ididu fimkien Talbet Mulejna. MISSIERNA li int fissmewiet, Vitqaddes Ismek; Tijina saltnatek; Ikun li trid int kif fis sema, hekda fard. Ħobzna ta' koll vum atina illum. U aħfrilna dnubietna, Kif aħna naħfru il-min hu ħati dalina, U la iddaħħal- niesh fit tijrib; Izda eħlesna mid deni. Va Mules, la tinursh madna kif nistħoqqu dal dnubietna. Lanqas troddilna kif vitolbu ħzunivietna. À Alla, Missier ħanin, li ma tmaqdarsh it tnehid ta' qalb mżallja, lanqas ish shewqa ta' minn hu mdegaq; eqaf bil ħniena kollha mat talb tadna li nitolbuk fit taħ- bit u il-dawj kollu tadna, kollmeta nsibu ruħna mderqin bihom; U ismażna bil ħlewa, sabiesh id deni, li il-qerq u il-ħviena (ash shitan ew il bniedem, vinsju aalina, Vis- (du f'shevn, u xinqered bil ftuħ tat tieba tiżek; u aħna. il qaddefin tidek mbaġd, billi ma nkunush maħqurin minn lebda taħbit, nistàu defem nizzuk ħavr fil-Knisva mqaddsa tiżek; b'Jesu Kristu Sidna. Va Muleq, qum, dinna, u eklesna minħabba f' Irmek. Alla, aħna simavna b' widnepna, u missierijietna qalulna bi' ażjubiviet kbar li inti gamilt fi zmienhom, u fi zmien ilu qabelhom. Ja Mulej, qun, dinna, u eħlesna f' jiehek. ( F'dan ix-xogħol komparattiv Sulzer inkluda wkoll mitt verżjoni tal-Pater Noster b'lingwi differenti, fosthom il-Malti (talba nru 31, pp. 233-4).50 Interessanti li dan reġa' waqa' għall-verżjoni mogħtija minn Malus. Fil-2010 dan il-ktieb kien stampat mill-ġdid minn Kessinger Publishing (Montana). IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA Sors mhux mistenni hu l-ġurnal Slovakk Sokol ('Il-Bies') li fil-ħarġa ta' Mejju 1863 (sena II, nru 10) inkluda artiklu qasir bl-isem 'Obvvatelia Maltwv' ( L-Abitanti ta' Malta') akkumpanjatb'xiillustrazzjonijiet. L-editur u l-pubblikatur ta' din ir-rivista informattiva kien Vilċm Paulinv-Tċth.' It-talba li tidher f'p. 225 hi din: Din il-verżjoni, bażikament, tirrepeti dik ta' Hervàs b'xi differenzi ortografiċi. L-awtur jikteb (korrettament) li kemm fir-razza kif ukoll fil- lingwa Maltija hemm taħlita ta' elementi Għarab u Latini. Fil-fatt juża l-'Missierna' sabiex jipprova (skorrettament) li l-Malti mhu xejn għajr 'kawlata lingwistika'.Ż Fl-1869 S. Apostolides ħareġ il-volum Our Lord $ Praver in One Hundred Different Languages (London). $ Il-ktieb, iddedikat lir-Re u r-Reġina tal-Greċja, kien mitbugħ speċifikament biex jgħin finanzjarjament il- ħafna refuġjati foqra li kienu waslu f'dak il-pajjiż minn Kreta. F'nota preliminari, il-kompilatur jirringrazzja lill-pubblikaturli daħal għal biċċa 51 Ir-rivista kienet stampata fi Skalica (fis-Slovakkja tal-Punent) imma s-sede editorjali kienet f'Budapest. Dak iż-żmien is-Slovakkja kienet għadha tagħmel parti mill-Imperu Ostro- Ungariku. 52: L-editurjikteb hekk: 'Ma jidhirlekx li (it-talba) hi xi ħaġa tassew stramba' Bħallikieku tħallat iċ-ċiċri, l-għads, il-piżelli u l-fażola u Alla biss jaf x'aktar biex bihom issajjar tagħsida.' Ħajr lil Jana Mifsud Novomeska li forniet it-traduzzjoni mis-Slovakk. 53 Edizzjoni oħra ta' dan ix-xogħol ħarġet fl-1900. Ai Va Ħaruf b Alla: li tneħħi id-dnubiet tad dinva; Ħenn Ġalina, Va Kristu, ismadna. Ta Kristu, ismaċna. Mulej, ħenn ġalina. Muleg, Fenn ċalina. Kristu, ħenn ġalina. Kristu, fenn Ġalina. Muler, ħenn galina, Muleg Kenn ċalina. 4 Mbaċd il-Qassis u in nies ididu fimkien Talbet Mulejna. MISSIERNA li int fissmewiet, Vitqaddes Ismek; Tijina saltnatek; Ikun li trid int kif fis sema, hekda fard. Ħobzna ta' koll vum atina illum. U aħfrilna dnubietna, Kif aħna naħfru il-min hu ħati dalina, U la iddaħħal- niesh fit tijrib; Izda eħlesna mid deni. Va Mules, la tinursh madna kif nistħoqqu dal dnubietna. Lanqas troddilna kif vitolbu ħzunivietna. À Alla, Missier ħanin, li ma tmaqdarsh it tnehid ta' qalb mżallja, lanqas ish shewqa ta' minn hu mdegaq; eqaf bil ħniena kollha mat talb tadna li nitolbuk fit taħ- bit u il-dawj kollu tadna, kollmeta nsibu ruħna mderqin bihom; U ismażna bil ħlewa, sabiesh id deni, li il-qerq u il-ħviena (ash shitan ew il bniedem, vinsju aalina, Vis- (du f'shevn, u xinqered bil ftuħ tat tieba tiżek; u aħna. il qaddefin tidek mbaġd, billi ma nkunush maħqurin minn lebda taħbit, nistàu defem nizzuk ħavr fil-Knisva mqaddsa tiżek; b'Jesu Kristu Sidna. Va Muleq, qum, dinna, u eklesna minħabba f' Irmek. Alla, aħna simavna b' widnepna, u missierijietna qalulna bi' ażjubiviet kbar li inti gamilt fi zmienhom, u fi zmien ilu qabelhom. Ja Mulej, qun, dinna, u eħlesna f' jiehek. ( F'dan ix-xogħol komparattiv Sulzer inkluda wkoll mitt verżjoni tal-Pater Noster b'lingwi differenti, fosthom il-Malti (talba nru 31, pp. 233-4).50 Interessanti li dan reġa' waqa' għall-verżjoni mogħtija minn Malus. Fil-2010 dan il-ktieb kien stampat mill-ġdid minn Kessinger Publishing (Montana). IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA Sors mhux mistenni hu l-ġurnal Slovakk Sokol ('Il-Bies') li fil-ħarġa ta' Mejju 1863 (sena II, nru 10) inkluda artiklu qasir bl-isem 'Obvvatelia Maltwv' ( L-Abitanti ta' Malta') akkumpanjatb'xiillustrazzjonijiet. L-editur u l-pubblikatur ta' din ir-rivista informattiva kien Vilċm Paulinv-Tċth.' It-talba li tidher f'p. 225 hi din: Din il-verżjoni, bażikament, tirrepeti dik ta' Hervàs b'xi differenzi ortografiċi. L-awtur jikteb (korrettament) li kemm fir-razza kif ukoll fil- lingwa Maltija hemm taħlita ta' elementi Għarab u Latini. Fil-fatt juża l-'Missierna' sabiex jipprova (skorrettament) li l-Malti mhu xejn għajr 'kawlata lingwistika'.Ż Fl-1869 S. Apostolides ħareġ il-volum Our Lord $ Praver in One Hundred Different Languages (London). $ Il-ktieb, iddedikat lir-Re u r-Reġina tal-Greċja, kien mitbugħ speċifikament biex jgħin finanzjarjament il- ħafna refuġjati foqra li kienu waslu f'dak il-pajjiż minn Kreta. F'nota preliminari, il-kompilatur jirringrazzja lill-pubblikaturli daħal għal biċċa 51 Ir-rivista kienet stampata fi Skalica (fis-Slovakkja tal-Punent) imma s-sede editorjali kienet f'Budapest. Dak iż-żmien is-Slovakkja kienet għadha tagħmel parti mill-Imperu Ostro- Ungariku. 52: L-editurjikteb hekk: 'Ma jidhirlekx li (it-talba) hi xi ħaġa tassew stramba' Bħallikieku tħallat iċ-ċiċri, l-għads, il-piżelli u l-fażola u Alla biss jaf x'aktar biex bihom issajjar tagħsida.' Ħajr lil Jana Mifsud Novomeska li forniet it-traduzzjoni mis-Slovakk. 53 Edizzjoni oħra ta' dan ix-xogħol ħarġet fl-1900. xogħol daqstant diffiċli billi kien l-uniku wieħed attrezzat biżżejjed biex jistampa għadd kbir ta' testi b'tipi daqstant differenti. Il-verżjoni bil-Malti tal-Pater Noster tidher f'p. 7. U anfrvlna djibmne, bħalma aħna nan fru ukvl Irl mvdjvnin tanna U la vddaħħalnvup fvttv-grib, vzdu vhivsna mxvd-deni. ÀMVN Din il-verżjoni hija interessanti għax għall-ewwel darba tuża alfabett li jinkludi l-grafema v għall-ħoss ta' i/ie (eku ta' Vassalli). Ħasra li ma nafux min kien l-informant ta' Apostolides. Madankollu, l-aktar ħaġa li tispikka hija s-sintagma U anfrvlna djiinne, bhalma ahna nanfru ukvl lvl mvdivnin tanna (U aħfrilna djunna, bħalma aħna naħfru lill-midjunin tagħna') li terġa' tidher b'differenza ċkejkna fil-verżjoni ta' Rost (q.v.). Il-Kav. Petro Marietti (m. 1875) kien direttur tal-Istamperija tal- Propaganda Fide u ssorvelja għadd kbir ta' xogħlijiet reliġjużi mill-aktar prestiġjużi. '' Din l-opra monumentali kienet iddedikata lill-Papa Piju IX. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA IL-PADRE NOSTRO Missierna, li inti fis-smeuiet, jvtgaddes ismek; tiri saltnatek. Ikun li trid int, kif fis-sema, ħekka flard. Dobżna ta koljum atina il-jum. u aofrildna dnubietna, kif axna naofru lil oat nalina, u leddaoalna fitigrib; L-ortografija hawnhekk hija msejsa essenzjalment fuq l-alfabett ta' Vassalli (Lexicon, l 796), speċjalment minħabba l-użu tal-grafemi ġ (għall-g tal-lum), r (għall-ġ tal-lum) u f (għall-Ż tal-lum). Mill-bqija, minflok il-formula preżenti 'agħtina llum' din il-verżjoni tagħti 'agħtina il-jum'. IL-PADRE NOSTRO Missierna, li inżi fis-smeniet, jitqaddes ismek ; tigi sajtnatek. Ikun li trid int, kif fis-sema hekka flart. Hobżne 45 koljum atina il-jum. u aħfrilna dnubietna, kif aħna nahżru lil-ħat nalina. u leddabalna fitigrib; iżda aħilisna middeni. xogħol daqstant diffiċli billi kien l-uniku wieħed attrezzat biżżejjed biex jistampa għadd kbir ta' testi b'tipi daqstant differenti. Il-verżjoni bil-Malti tal-Pater Noster tidher f'p. 7. U anfrvlna djibmne, bħalma aħna nan fru ukvl Irl mvdjvnin tanna U la vddaħħalnvup fvttv-grib, vzdu vhivsna mxvd-deni. ÀMVN Din il-verżjoni hija interessanti għax għall-ewwel darba tuża alfabett li jinkludi l-grafema v għall-ħoss ta' i/ie (eku ta' Vassalli). Ħasra li ma nafux min kien l-informant ta' Apostolides. Madankollu, l-aktar ħaġa li tispikka hija s-sintagma U anfrvlna djiinne, bhalma ahna nanfru ukvl lvl mvdivnin tanna (U aħfrilna djunna, bħalma aħna naħfru lill-midjunin tagħna') li terġa' tidher b'differenza ċkejkna fil-verżjoni ta' Rost (q.v.). Il-Kav. Petro Marietti (m. 1875) kien direttur tal-Istamperija tal- Propaganda Fide u ssorvelja għadd kbir ta' xogħlijiet reliġjużi mill-aktar prestiġjużi. '' Din l-opra monumentali kienet iddedikata lill-Papa Piju IX. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA IL-PADRE NOSTRO Missierna, li inti fis-smeuiet, jvtgaddes ismek; tiri saltnatek. Ikun li trid int, kif fis-sema, ħekka flard. Dobżna ta koljum atina il-jum. u aofrildna dnubietna, kif axna naofru lil oat nalina, u leddaoalna fitigrib; L-ortografija hawnhekk hija msejsa essenzjalment fuq l-alfabett ta' Vassalli (Lexicon, l 796), speċjalment minħabba l-użu tal-grafemi ġ (għall-g tal-lum), r (għall-ġ tal-lum) u f (għall-Ż tal-lum). Mill-bqija, minflok il-formula preżenti 'agħtina llum' din il-verżjoni tagħti 'agħtina il-jum'. IL-PADRE NOSTRO Missierna, li inżi fis-smeniet, jitqaddes ismek ; tigi sajtnatek. Ikun li trid int, kif fis-sema hekka flart. Hobżne 45 koljum atina il-jum. u aħfrilna dnubietna, kif aħna nahżru lil-ħat nalina. u leddabalna fitigrib; iżda aħilisna middeni. Clerkenwell, kien meqjus bħala 'kapulavur tipografiku' mid-Dailv News ta' Londra. MĦANIPURA. m i diwarr Rwtttu kienx tar-dfu mi Tiemii -difa Żuwa mrad fa faan Gha an wfa mm Ggpwan ażirfazz 1 wfgfun nfan meisura zitieg WA 1 SA Iwħefx ME KANAIA TWAL AT TAPE GAmEnaI Ġżwra rrnfeżi L wan mra-dħezz rkieq Brwii Mafug ma bimeq miremazi mffa Ġara mma nfix wan xiant Qabelxejn jolqtuk il-konsonanti vu) (flok il-f u l-ġ tal-lum) fi kliem bħal Titqaddes, devem,vum, dvunna, tijiu tijrib. Interessanti wkoll is-sinjal dijakritiku li jidher fuq il-v u l-w biex jindika li l-konsonanti huma doppji —eż. smediet, qaĠa u dejem. L-istess sinjal jitfaċċa fuq l-a biex jindika l-preżenza tal-għ—eż. tadna (tagħna) u tidek (tiegħek). Il-karattru h (bit- tikka fuqu) jidher flok il-$ tal-lum — eż. nahfru, sebh u bhalma. Kopja ta' dan il-ktieb tinsab fil-BNM (BN.6.80). IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA Din il-verżjoni tixbah xi ftit lil dik ta' Apostolides, iżda hemm xi differenzi. Rost, pereżempju, jagħmel inverżjoni sintattika u flok kif fis-sema u fl-art jikteb fl-art kif fis-sema, filwaqt li jneħħi l-frażi lil min ħtieġ (2) fir-raba' petizzjoni. It-talba, imbagħad, tagħlaq bid-dossoloġija — ħaġa li tirrifletti sors Protestant. Fil-fatt, mill-aspett ortografiku tidher l-influwenza evidenti ta' Camilleri (q.v.). Edizzjoni riveduta u mkabbra tal-istess ktieb, bl-isem The Lord $ Praver in Five Hundred Languages, ħarġet mill-istess dar ta' pubblikazzjoni fl- 1905. It-test Malti, din id-darba jidher f'p. 96, imma ma fih ebda tibdil minn dak oriġinali. Il-Katekiżmu l-Ġdid ta' Piju X (1908) Fl-1905 il-Papa Piju X (1903—14) ippreskriva l-katekiżmu msejjaħ 'maġġuri' għall-provinċja ta' Ruma, imsejjes fuq dak li kien ikkompila Mons. Michele Casati fl-1765; dan imbagħad sar il-katekiżmu universali tal-Knisja Kattolika fl-1913. L-Isqof Pace talab permess mill-Vatikan biex issir traduzzjoni bil-Malti, biċċa xogħol li eventwalment twettqet mill-Vigarju Ġenerali, Mons. Salvatore Grech, D.D. (1856-1910), kittieb prolifiku u predikatur magħruf. 5 Il-katekiżmu kien lest fl-1907 u s-sena ta' wara beda jintuża wkoll fl-iskejjjel, imma ma tantx kiseb suċċess. Minkejja li fl-1882 kien ħareġ l-alfabett tax-Xirka Xemija, il-katekiżmu ta' żmien l-Isqof Pace baqa' fidil lejn l-ortografija tal-Accademia Filologica. It-test tal-Pater Noster huwa dan: $ Missierna li inti fis-Smeuuiet, Icun li trid Int chif fis-sema echda fi'art. Ħobsna ta cull jum atina illum. U aħfrilna dnubietna, pħal ma naħfru lil min hu ħati ghalina. Ta'22sena, Grech inħatar professur tal-Iskrittura u rettur tas-Seminarju mill-Isqof Scicluna. Fl-1904 l-Isqof Pace nnominah vigarju ġenerali tad-Djoċesi. 59: Din il-verżjoni hija meħdua mill-ħames edizzjoni tal-ktieb imsemmi (p. 10). Eżattament warajha tidher il-Pater Noster bil-Latin. L-ortografija tat-test, għajr għal xi differenzi żgħar, hija kważi identika għal dik tal-verżjoni li dehret fit-Tagħlim Nisrani tal-istess sena (1908). Clerkenwell, kien meqjus bħala 'kapulavur tipografiku' mid-Dailv News ta' Londra. MĦANIPURA. m i diwarr Rwtttu kienx tar-dfu mi Tiemii -difa Żuwa mrad fa faan Gha an wfa mm Ggpwan ażirfazz 1 wfgfun nfan meisura zitieg WA 1 SA Iwħefx ME KANAIA TWAL AT TAPE GAmEnaI Ġżwra rrnfeżi L wan mra-dħezz rkieq Brwii Mafug ma bimeq miremazi mffa Ġara mma nfix wan xiant Qabelxejn jolqtuk il-konsonanti vu) (flok il-f u l-ġ tal-lum) fi kliem bħal Titqaddes, devem,vum, dvunna, tijiu tijrib. Interessanti wkoll is-sinjal dijakritiku li jidher fuq il-v u l-w biex jindika li l-konsonanti huma doppji —eż. smediet, qaĠa u dejem. L-istess sinjal jitfaċċa fuq l-a biex jindika l-preżenza tal-għ—eż. tadna (tagħna) u tidek (tiegħek). Il-karattru h (bit- tikka fuqu) jidher flok il-$ tal-lum — eż. nahfru, sebh u bhalma. Kopja ta' dan il-ktieb tinsab fil-BNM (BN.6.80). IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA Din il-verżjoni tixbah xi ftit lil dik ta' Apostolides, iżda hemm xi differenzi. Rost, pereżempju, jagħmel inverżjoni sintattika u flok kif fis-sema u fl-art jikteb fl-art kif fis-sema, filwaqt li jneħħi l-frażi lil min ħtieġ (2) fir-raba' petizzjoni. It-talba, imbagħad, tagħlaq bid-dossoloġija — ħaġa li tirrifletti sors Protestant. Fil-fatt, mill-aspett ortografiku tidher l-influwenza evidenti ta' Camilleri (q.v.). Edizzjoni riveduta u mkabbra tal-istess ktieb, bl-isem The Lord $ Praver in Five Hundred Languages, ħarġet mill-istess dar ta' pubblikazzjoni fl- 1905. It-test Malti, din id-darba jidher f'p. 96, imma ma fih ebda tibdil minn dak oriġinali. Il-Katekiżmu l-Ġdid ta' Piju X (1908) Fl-1905 il-Papa Piju X (1903—14) ippreskriva l-katekiżmu msejjaħ 'maġġuri' għall-provinċja ta' Ruma, imsejjes fuq dak li kien ikkompila Mons. Michele Casati fl-1765; dan imbagħad sar il-katekiżmu universali tal-Knisja Kattolika fl-1913. L-Isqof Pace talab permess mill-Vatikan biex issir traduzzjoni bil-Malti, biċċa xogħol li eventwalment twettqet mill-Vigarju Ġenerali, Mons. Salvatore Grech, D.D. (1856-1910), kittieb prolifiku u predikatur magħruf. 5 Il-katekiżmu kien lest fl-1907 u s-sena ta' wara beda jintuża wkoll fl-iskejjjel, imma ma tantx kiseb suċċess. Minkejja li fl-1882 kien ħareġ l-alfabett tax-Xirka Xemija, il-katekiżmu ta' żmien l-Isqof Pace baqa' fidil lejn l-ortografija tal-Accademia Filologica. It-test tal-Pater Noster huwa dan: $ Missierna li inti fis-Smeuuiet, Icun li trid Int chif fis-sema echda fi'art. Ħobsna ta cull jum atina illum. U aħfrilna dnubietna, pħal ma naħfru lil min hu ħati ghalina. Ta'22sena, Grech inħatar professur tal-Iskrittura u rettur tas-Seminarju mill-Isqof Scicluna. Fl-1904 l-Isqof Pace nnominah vigarju ġenerali tad-Djoċesi. 59: Din il-verżjoni hija meħdua mill-ħames edizzjoni tal-ktieb imsemmi (p. 10). Eżattament warajha tidher il-Pater Noster bil-Latin. L-ortografija tat-test, għajr għal xi differenzi żgħar, hija kważi identika għal dik tal-verżjoni li dehret fit-Tagħlim Nisrani tal-istess sena (1908). U la iddaħħalniex fit-tiġrib. Izda eħlisna mid-deni. Fl-1924, ir-Rev. C. Diacono ħareġ addattament tal-istess katekiżmu għat-tfal tal-iskejjel elementari statali bl-isem Catechismu ghal Cbar Ordnat mil Papa Piu X bis-Sensia tal Cnisja. Il-katekiżmu kien maqsum fi tliet partijiet — għall-klassijiet tar-raba', il-ħames, u s-sitt sena. It-tifsir fuq il-'Missierna' jidher f'pp. 23-37 tat-tieni parti. It-testinnifsu tal-Parer Noster, deskritta bħala 'it-talba vokali l-aktar nobbli', jidher f' 'p.23. Missierna, li inti fis-smeuuiet lcun li trid Int, chif fis-sema hecda fl'art Aħfrilna dnubietna, chif aħna naħfru lil min hu ħati ghalina U la ddaħħalnlal fit-tiġrif Izda eħlisna mid-deni. Verżjoni pjuttost idjosinkratika tal-Pater Noster tidher f'manuskritt oriġinali ta' Carmelo Agius mill-Birgu. Dan niseġ Dotrina Nisranija li skont kliemu stess kienet 'dikjarazzjoni aktar miftuħa tad-Duttrina Nisranija'. L-awtur bażikament isegwi s-sistema tal-katekiżmu ta' Wzzinu, imma jżid bosta referenzi fil-qiegħ tal-paġni. Agius jikteb il-talba tal-'Missierna' f'p. 40. Missiernhali inti fis-smewwiet jitkaddes ismech; tigi saltnatech; tcun maghmula ilvolontà tighech, chif f'is-sema ech fi art. Ħobżnha ta cull jum ghatighilna illum; aħfrilna dnubietnha, pħalma aħna naħfru lil min hu ħati ghalina; la 'd-daħħalniex f'it-tiġrief, iżda eħlisnha m'id-deni. Dan il-manuskritt ingħata lil-Librerija tal-Università Rjali ta' Malta fl-1959 minn Lorenzo Zahra u llum jinsab fis-sezzjoni Archives and Rare Books, MS 250a. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA Agius jerġa' lura għas-sintagma 'tcun maghmula il volontà tighech' (użata minn Maius u mhux minn Wzzinu); juża s-sintagma 'lil min hu ħati ghalina' li ma tinsabx fil-katekiżmi tal-1908 u l-1911; u jagħlaq bil- formula 'U ech ikun' — aktarx l-uniku wieħed li qatt żied il-konġunzjoni U. Interessanti kif is-suffiss prenomninali na jiktbu-nha(eż. Missiernha, Ħobżnha, dnubietnha, eħlisnha), għalkemm mhux konsistentiment għax imbagħad jikteb ghalina u ghatighilna. Il-'Missierna' bil-Malti f'Ġerusalemm Il-kunvent tal-Pater Noster — tas-Sorijiet Karmelitani nbena 772 fis-snin sebgħin tas-seklu dsatax fuq l-Għolja taż-Żebbuġ, ftit 7 'il barra minn Ġerusalemm, appuntu fuq is-sit fejn it- tradizzjoni tgħid li Ġesti għallem int. chif fis-sema. il-Missierna lill-appostli.'' Il- heeda fl-ar: Mobz- ħitan tal-kjostru huma mżejna na taerjl jum vitl- b'140 plakka taċ-ċeramika, — na illum s ushfril- li fuqhom wieħed jista' jaqra k na dnubi etna ,c hif l-Pater Noster b'daqstant FI ahna nahfru lil-min lingwi differenti. Fost tant l oħrajn hemm plakki bl-Ebrajk, l-Aramajk, u l-Malti (mhux 7 bl-ortografija tal-Għaqda). Xi ilsna oħra huma tassew eżotiċi, inklużi t-Tagalog, il-Pampagno, u l-Ojibwarv. Patri Ġwann Abela jiddeskrivi l-plakka bil-Malti bħala 'sinjal ieħor tal-qalb Maltija fl-Art Imqaddsa'.6 ħata ghalina; ula 'ddahhalna. fit fit-tig- rib , izda ' eħlisna mid-deni. Il-Franċiżi rnexxielhom jakkwistaw il-post fl-1868 u fih ġew jgħammru s-sorijiet Karmelitani fl-1874. AraĠ. Abela, L-Art Imqaddsa mal-Franġiskani, Malta, 1994, 111. Il-bini tal-kumpless kien sponsorjat mit-Taljana Aurelia Bossi, aktar tard Prinċipessa de la Tour minħabba ż-żwieġ tagħha ma' membru tal-familja Rjali Franċiża. Tinsab midfuna f'mużulew fl-istess kumpless. 62: L-awtur preżenti żar dan il-post u ra b'għajnejh il-plakka bil-Malti fl-1984. U la iddaħħalniex fit-tiġrib. Izda eħlisna mid-deni. Fl-1924, ir-Rev. C. Diacono ħareġ addattament tal-istess katekiżmu għat-tfal tal-iskejjel elementari statali bl-isem Catechismu ghal Cbar Ordnat mil Papa Piu X bis-Sensia tal Cnisja. Il-katekiżmu kien maqsum fi tliet partijiet — għall-klassijiet tar-raba', il-ħames, u s-sitt sena. It-tifsir fuq il-'Missierna' jidher f'pp. 23-37 tat-tieni parti. It-testinnifsu tal-Parer Noster, deskritta bħala 'it-talba vokali l-aktar nobbli', jidher f' 'p.23. Missierna, li inti fis-smeuuiet lcun li trid Int, chif fis-sema hecda fl'art Aħfrilna dnubietna, chif aħna naħfru lil min hu ħati ghalina U la ddaħħalnlal fit-tiġrif Izda eħlisna mid-deni. Verżjoni pjuttost idjosinkratika tal-Pater Noster tidher f'manuskritt oriġinali ta' Carmelo Agius mill-Birgu. Dan niseġ Dotrina Nisranija li skont kliemu stess kienet 'dikjarazzjoni aktar miftuħa tad-Duttrina Nisranija'. L-awtur bażikament isegwi s-sistema tal-katekiżmu ta' Wzzinu, imma jżid bosta referenzi fil-qiegħ tal-paġni. Agius jikteb il-talba tal-'Missierna' f'p. 40. Missiernhali inti fis-smewwiet jitkaddes ismech; tigi saltnatech; tcun maghmula ilvolontà tighech, chif f'is-sema ech fi art. Ħobżnha ta cull jum ghatighilna illum; aħfrilna dnubietnha, pħalma aħna naħfru lil min hu ħati ghalina; la 'd-daħħalniex f'it-tiġrief, iżda eħlisnha m'id-deni. Dan il-manuskritt ingħata lil-Librerija tal-Università Rjali ta' Malta fl-1959 minn Lorenzo Zahra u llum jinsab fis-sezzjoni Archives and Rare Books, MS 250a. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA Agius jerġa' lura għas-sintagma 'tcun maghmula il volontà tighech' (użata minn Maius u mhux minn Wzzinu); juża s-sintagma 'lil min hu ħati ghalina' li ma tinsabx fil-katekiżmi tal-1908 u l-1911; u jagħlaq bil- formula 'U ech ikun' — aktarx l-uniku wieħed li qatt żied il-konġunzjoni U. Interessanti kif is-suffiss prenomninali na jiktbu-nha(eż. Missiernha, Ħobżnha, dnubietnha, eħlisnha), għalkemm mhux konsistentiment għax imbagħad jikteb ghalina u ghatighilna. Il-'Missierna' bil-Malti f'Ġerusalemm Il-kunvent tal-Pater Noster — tas-Sorijiet Karmelitani nbena 772 fis-snin sebgħin tas-seklu dsatax fuq l-Għolja taż-Żebbuġ, ftit 7 'il barra minn Ġerusalemm, appuntu fuq is-sit fejn it- tradizzjoni tgħid li Ġesti għallem int. chif fis-sema. il-Missierna lill-appostli.'' Il- heeda fl-ar: Mobz- ħitan tal-kjostru huma mżejna na taerjl jum vitl- b'140 plakka taċ-ċeramika, — na illum s ushfril- li fuqhom wieħed jista' jaqra k na dnubi etna ,c hif l-Pater Noster b'daqstant FI ahna nahfru lil-min lingwi differenti. Fost tant l oħrajn hemm plakki bl-Ebrajk, l-Aramajk, u l-Malti (mhux 7 bl-ortografija tal-Għaqda). Xi ilsna oħra huma tassew eżotiċi, inklużi t-Tagalog, il-Pampagno, u l-Ojibwarv. Patri Ġwann Abela jiddeskrivi l-plakka bil-Malti bħala 'sinjal ieħor tal-qalb Maltija fl-Art Imqaddsa'.6 ħata ghalina; ula 'ddahhalna. fit fit-tig- rib , izda ' eħlisna mid-deni. Il-Franċiżi rnexxielhom jakkwistaw il-post fl-1868 u fih ġew jgħammru s-sorijiet Karmelitani fl-1874. AraĠ. Abela, L-Art Imqaddsa mal-Franġiskani, Malta, 1994, 111. Il-bini tal-kumpless kien sponsorjat mit-Taljana Aurelia Bossi, aktar tard Prinċipessa de la Tour minħabba ż-żwieġ tagħha ma' membru tal-familja Rjali Franċiża. Tinsab midfuna f'mużulew fl-istess kumpless. 62: L-awtur preżenti żar dan il-post u ra b'għajnejh il-plakka bil-Malti fl-1984. Dun Alwiġ Galea, Dun Karm Farrugia (1935), u Dun Ġorġ Preca (1943) Żewġ saċerdoti Maltin li kitbu studji oriġinali fuq l-Pater Noster kienu Dun Alwiġ Galea (1851-1905) u San Ġorg Preca (1880-1962). Galea kien teologu u awtorità fuq il-kitbietta' San Tumas.5' Fost ħafna xogħlijiet ta' riflessjonijiet reliġjużi, huwa kiteb 'TI Misierna imfissra'. Il-verżjoni mogħtija hawn taħt, meħuda mill-Vanġelu ta' San Mattew, hija dik li dehret wara mewtu fil-ktieb Tahdid ghat-tfal (bla data), p. 80. Missierna, li inti fis-smeuuiċt: jitkaddes Ismech. Tigi saltnatech: icun li trid chif fis-sema hecda fl-art. Ħobżna ta' culljum atina illum. U aħfrilna dnubietna, chif aħna ukoll naħfru lill min ħati għalina. U Iċ d-daħħalna fit-tiġrif, iżda eħlisna mid-deni. Fl-1943, imbagħad, Dun Ġorġ Preca, fundatur tal-MUSEUM, ħareġ il-ktieb Il-Missierna (Malta) bl-ortografija tal-Għaqda tal-Malti.66 Bħal Wzzinu (q.v.) u Galea, Dun Ġorġ jaqsam il-'Missierna' f'invokazzjoni u seba' talbiet u f'kull taqsima jipprovdi: (a) l-oriġinal (l-istess kliem ta' Kristu); (b) perifrasi (l-istess sens imqiegħed fi kliem ieħor); u (ċ) materjal dottrinali (tagħrif u tagħlim li għandu x'jaqsam mal-oriġinal). It-talba sħiħa tidher f'paġni 7-8. Fl-1935, Dun Karm Farrugia, D.D. (1898-1979), għal bosta snin kappillan tal-Isqof Mauro Caruana, ħareġ il-ktieb Zagħlim Nisrani fuq il- Katekismu tal-Kardinal P. Gasparri (ukoll bl-ortografija tal-Għaqda). It- talba tal-'Missierna' dehret fit-taqsima intitolata L-Ewwel Ktieb. Għat-Tfal iż-Zgħar' (p. 5). It-tifsir tal-'Missierna', analizzata f'seba' talbiet, imbagħad jidher fit-taqsima intitolata 'It-Tieni Ktieb. Għat-Tfal li Għamlu l-Ewwel Tqarbina' (pp. 84—7). F'dan il-ktieb il-Pater Noster hi deskritta bħala 'it- talba l-iżjed perfetta' (p. 84). Il-katekiżmu ta' Farrugia ġie mitbugħ kemm-il 64. Għal tagħrif bijografiku u bibljografiku dwar Galea, ara Schiavone, ii, 878-79. Il-kummentarju kollu jidher f'pp. 77-93. Galea jikteb (p. 80) li: 'Xi Santi Padri bħal San Ilarju u Santu Wistin kienu jsejħulha (il-Missierna) it-talba ta' kuljum, għax mill-kliem li fiha stess, jidher li għandha ngħiduha kuljum kuljum. Tertuljanu kien isejħilha 'Il-ġabra tal-Evanġelju kollu', u San Ċiprijanu: ''It-tagħlim tas-sema fi ftit kliem', imħabba t-tagħlim u t-talb li fiha (ortografija aġġornata). Il-ktieb kien stampat mill-ġdid fl-1992. Għal tagħrif bijografiku u bibljografiku dwar dan il-qaddis, ara Schiavone ed., ii, 1315-23. Għaltagħrif bijografiku u bibljografiku dwar Dun Karm Farrugia, ara Schiavone ed., ii, 769. Ix-xogħol oriġinali ta' Pietro Gasparri, mitbugħ fl-1930, kien jismu Catechismo Catholicus. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA darba fl-Istamperija tal-Gvern u baqa' jintuża fl-iskejjel għal perjodu twil. Il-Katekiżmu tal-Knisja Kattolika (1993) Il-katekiżmu l-ġdid tal-Knisja Kattolika kien stampat mil-Libreria Editrice Vaticana fl-1992. Il-materjal kien kompilat matul medda ta' sitt snin minn kummissjoni ta' teologi, maħtura fl-1986, taħt il-presidenza tal-Kardinal Joseph Ratzinger (aktar tard il-Papa Benedittu XIII. Il- traduzzjoni Maltija dehret fl-1993. L-aħħar sezzjoni ta' dan il-katekiżmu hija appuntu ddedikata għat-'Talba tal-Mulej' (pp. 633—59), għal darba oħra maqsuma f'invokazzjoni u seba' talbiet. Il-'Missierna', hawnhekk deskritta bħala 'ġabra fil-qosor tal-Evanġelju kollu' u 'l-aqwa talba tal- Knisja', tidher f'p. 636: Missierna, li inti fis-smewwiet jitqaddes ismek, tiġi saltnatek, ikun li trid int kif fis-sema hekda fl-art. Ħobżna ta' kuljum agħtina llum, aħfrilna dnubietna bħalma naħfru lil min hu ħati għalina, iddaħħalniex fit-tiġrib, iżda eħlisna mid-deni. Konklużjoni L-iskop ta' dan l-istudju kien li bis-saħħa tat-traskrizzjoni tat-talba tal-'Missierna', kif dehret matul dawn l-aħħar tliet sekli, toħroġ ċara l-evoluzzjoni tassew kumplessa tal-Malti miktub sakemm ġie kkodifikat kif nafuh illum. Fl-aħħar tal-kontribuzzjoni qed jidher kompendju komparattiv tal-verżjonijiet ewlenin miġjuba bil-Malti kontemporanju. Dun Alwiġ Galea, Dun Karm Farrugia (1935), u Dun Ġorġ Preca (1943) Żewġ saċerdoti Maltin li kitbu studji oriġinali fuq l-Pater Noster kienu Dun Alwiġ Galea (1851-1905) u San Ġorg Preca (1880-1962). Galea kien teologu u awtorità fuq il-kitbietta' San Tumas.5' Fost ħafna xogħlijiet ta' riflessjonijiet reliġjużi, huwa kiteb 'TI Misierna imfissra'. Il-verżjoni mogħtija hawn taħt, meħuda mill-Vanġelu ta' San Mattew, hija dik li dehret wara mewtu fil-ktieb Tahdid ghat-tfal (bla data), p. 80. Missierna, li inti fis-smeuuiċt: jitkaddes Ismech. Tigi saltnatech: icun li trid chif fis-sema hecda fl-art. Ħobżna ta' culljum atina illum. U aħfrilna dnubietna, chif aħna ukoll naħfru lill min ħati għalina. U Iċ d-daħħalna fit-tiġrif, iżda eħlisna mid-deni. Fl-1943, imbagħad, Dun Ġorġ Preca, fundatur tal-MUSEUM, ħareġ il-ktieb Il-Missierna (Malta) bl-ortografija tal-Għaqda tal-Malti.66 Bħal Wzzinu (q.v.) u Galea, Dun Ġorġ jaqsam il-'Missierna' f'invokazzjoni u seba' talbiet u f'kull taqsima jipprovdi: (a) l-oriġinal (l-istess kliem ta' Kristu); (b) perifrasi (l-istess sens imqiegħed fi kliem ieħor); u (ċ) materjal dottrinali (tagħrif u tagħlim li għandu x'jaqsam mal-oriġinal). It-talba sħiħa tidher f'paġni 7-8. Fl-1935, Dun Karm Farrugia, D.D. (1898-1979), għal bosta snin kappillan tal-Isqof Mauro Caruana, ħareġ il-ktieb Zagħlim Nisrani fuq il- Katekismu tal-Kardinal P. Gasparri (ukoll bl-ortografija tal-Għaqda). It- talba tal-'Missierna' dehret fit-taqsima intitolata L-Ewwel Ktieb. Għat-Tfal iż-Zgħar' (p. 5). It-tifsir tal-'Missierna', analizzata f'seba' talbiet, imbagħad jidher fit-taqsima intitolata 'It-Tieni Ktieb. Għat-Tfal li Għamlu l-Ewwel Tqarbina' (pp. 84—7). F'dan il-ktieb il-Pater Noster hi deskritta bħala 'it- talba l-iżjed perfetta' (p. 84). Il-katekiżmu ta' Farrugia ġie mitbugħ kemm-il 64. Għal tagħrif bijografiku u bibljografiku dwar Galea, ara Schiavone, ii, 878-79. Il-kummentarju kollu jidher f'pp. 77-93. Galea jikteb (p. 80) li: 'Xi Santi Padri bħal San Ilarju u Santu Wistin kienu jsejħulha (il-Missierna) it-talba ta' kuljum, għax mill-kliem li fiha stess, jidher li għandha ngħiduha kuljum kuljum. Tertuljanu kien isejħilha 'Il-ġabra tal-Evanġelju kollu', u San Ċiprijanu: ''It-tagħlim tas-sema fi ftit kliem', imħabba t-tagħlim u t-talb li fiha (ortografija aġġornata). Il-ktieb kien stampat mill-ġdid fl-1992. Għal tagħrif bijografiku u bibljografiku dwar dan il-qaddis, ara Schiavone ed., ii, 1315-23. Għaltagħrif bijografiku u bibljografiku dwar Dun Karm Farrugia, ara Schiavone ed., ii, 769. Ix-xogħol oriġinali ta' Pietro Gasparri, mitbugħ fl-1930, kien jismu Catechismo Catholicus. IL-PATER NOSTER BL-ILSIEN MALTI: STORJA LINGWISTIKA darba fl-Istamperija tal-Gvern u baqa' jintuża fl-iskejjel għal perjodu twil. Il-Katekiżmu tal-Knisja Kattolika (1993) Il-katekiżmu l-ġdid tal-Knisja Kattolika kien stampat mil-Libreria Editrice Vaticana fl-1992. Il-materjal kien kompilat matul medda ta' sitt snin minn kummissjoni ta' teologi, maħtura fl-1986, taħt il-presidenza tal-Kardinal Joseph Ratzinger (aktar tard il-Papa Benedittu XIII. Il- traduzzjoni Maltija dehret fl-1993. L-aħħar sezzjoni ta' dan il-katekiżmu hija appuntu ddedikata għat-'Talba tal-Mulej' (pp. 633—59), għal darba oħra maqsuma f'invokazzjoni u seba' talbiet. Il-'Missierna', hawnhekk deskritta bħala 'ġabra fil-qosor tal-Evanġelju kollu' u 'l-aqwa talba tal- Knisja', tidher f'p. 636: Missierna, li inti fis-smewwiet jitqaddes ismek, tiġi saltnatek, ikun li trid int kif fis-sema hekda fl-art. Ħobżna ta' kuljum agħtina llum, aħfrilna dnubietna bħalma naħfru lil min hu ħati għalina, iddaħħalniex fit-tiġrib, iżda eħlisna mid-deni. Konklużjoni L-iskop ta' dan l-istudju kien li bis-saħħa tat-traskrizzjoni tat-talba tal-'Missierna', kif dehret matul dawn l-aħħar tliet sekli, toħroġ ċara l-evoluzzjoni tassew kumplessa tal-Malti miktub sakemm ġie kkodifikat kif nafuh illum. Fl-aħħar tal-kontribuzzjoni qed jidher kompendju komparattiv tal-verżjonijiet ewlenin miġjuba bil-Malti kontemporanju. I i Imokazzjoni Petizzjoni L Petizzjoni 2 Petizzjoni 3. Petizzjoni 4 Petizzjoni $: Petizzjoni 6 The Ibsenite Nature of Malus (1725) Missier ikun — —tġiQOjikan likun Il-ħobż — etfsu)— uma , iniIli iF tagħna, inti: imbierek in- tiegħek magħmula tagħna aħfrilna tagħmel xejn Pirandello's Sicilianità and l fis (2) nom tiegħek il-volontà — kuljum dnubietna, — li naqgħu fit- ma tiegħek kif agħtina llum kif aħna tentazzjoni. ki ml ovce's Irishness ekk fil-art. oħrajn Iliberana V dal (smill-) malo. Amen DeSentmenat Missierna, (ijmqaddes. tiġi s-salna tingħamel: Ħobżna — waħfilna u ħarisna The cultures thev fled, the contexis and ETS A i la tiegħek il-volontà ta'kuljum — dnubietna. — mill-għadu i f smewwiet i : tiegħek sgħek hekk agħma hum bal sħna — Ca metaphors that inspired them is-sema naħfru lil-— minn kull bħal (2) minħata — deni. Hekk fil-art, għalina ikun. Karl Chircop ie pltiet jitqaddes. — tiġi saltnatek ikunlitrid. Ħobżma.— uaħħilna— ui karl.chircop8um.edu.mt i pala ismek int, il nu ta' kuljum. dnubietna. — ddaħħalna , sema da agħti if Ġid ha fi f ja Oinijfamità żeċiftam f f gar ħazina ke tne Abstract: Jovce's Irishness and Pirandello's Sicilianità (the Sicilian identitv) ġ iżda eħlisna min ħata — mid-deni. seem to be negative ideas characterized bv a sense of evasion and bv għalina $ ; ; i ; FEI Agius de Missiema — jitqaddes — tiġi Tri ji Amen, an Ibsenite realism keen on unmasking the hvpocritical Irish and Sicilian nm Mil s ikun li trid. Ħobżna ilna : i l i i Soldanis liintfis- — ismek saltnatek, — int,kiffis- — ta' kuljum, tantaziaa daħkajafe middle class societv. Even though geographicallv distant, their Modernist (€. smewwiet . a A , i , Na b żmua L AN à 4 kk uu AGE tar ħokkedk l-FA Ma fit-tiġrif iżda lrishness and Sicilianità reveal quite a curious number of political, religious, ġżsttt naħfru li eħlisna mid- l Amal 4 kkon dal 3 ta ħ min ħaa. — deni. smewwiet fissemau — (O)agħina — bħalma Fieruttii tagħna l 4 ju ġ ħ Marietti Missierna, jitqaddes. — tiġi Ikun litrid.— Ħobż i - 5 i ' Àq a, laħħalna A ġ ħ l-art, l-jum aħfru lil-— iż iena i 'erżjoni Missierna jit ġi saltnatek 3 kai 8 7 l - MA ħ i : el trid int, kif. ta' kuljum. — dnubietna, — ddaħalniex ieħ Li mewwiet hekkda ħfru lil B i ma ii A h u ħati mmen). ) : : MA 4 $ għalina like Giovanni Verga and Luigi Capuana. żd Svmposia Melitensia Number 9 (2013)