Mill-Art Imqaddsda Kitba ta' Bernard Sabella L-Insara Palestinjani L-ISFIDI TAL-MILLENNJU, IT-TĦASSIB U L-ĦIDMA GĦALL-ĠEJJIENI Introduzzjoni Jekk wieħed iħares lejn l- Art Imqaddsa fid-dawl ta' l- istorja tagħha u jifli r- relazzjonijiet bejn il-popli li jgħixu fiha u r-reliġjonijiet li jħaddnu, wieħed isib varjetà ta' sitwazzjonijiet u kuntesti li fihom dawn ir-relazzjonijiet żviluppaw matul sekli sħaħ ta' storja. L-esperjenzi ta' l- istorja stampaw ċerti xbihat jew modi kif wieħed iħares lejn kull waħda minnhom f'relazzjoni ma' l-oħra. Billi dawn l-esperjenzi kienu varji, anke x-xbihat jew modi kif wieħed iħares lejhom ivarjaw: it-Testment il-Qadim bil-wegħdiet tiegħu; it-Testment il-Ġdid bil-messaġġ ta' salvazzjoni tiegħu; il-wasla ta' l-Islam; il- Kruċjati u l-Gwerra Qaddisa; it-Torok Ottomani u l-ħolm ta' Imperu tagħhom; il- Mandat Ingliż u l-politika ta' 'National Home' għal-Lhud; il-Moviment Nazzjonali Għarbi u l-insistenza tiegħu fuq in-natura Għarbija tal- Palestina; il-ħolqien ta' l-Istat ta' Israel u d-disintegrazzjo- ni tal-Palestina; il-gwerra ta' l-1967 u t-twelid tal- 'Palestine Liberation Organization' I(PLOJ; il-ftehim ta' Oslo u l-Awtorità Nazzjonali Palestinjana; il- proċess ta' negozjati u l- kwestjoni mdendla ta' l-ista- tus finali ta' Ġerusalem, ir- rifuġjati Palestinjani u l-bini ta' 'settlements' Lhud fix- Xatt tal-Punent U l-istrixxa ta' Gaza. Dawn l-esperjenzi mes- sewna lkoll. paw fina ċertu mod kif inħarsu lejn id-dinja kif din iddur madwar il-kwestjo- nijiet ta' l-Art Imqaddsa. Huma kienu wkoll kontri- buzzjoni qawwija fil-mod kif il-Palestinjani jew membri ta' gruppi partikulari jħarsu lejn l-identità tagħhom. Ma nistagħġbux jekk l-Insara Palestinjani, meta jitkellmu dwar l-għeruq storiċi tagħhom, jirreferu għall- ġrajjiet storiċi u jidenti- fikawhom magħhom infu- shom bħala parti li tiġbor f'ħaġa waħda l-mod kif jaħsibha poplu sħiħ. Fil-fatt, ir-riti u l-mod kif hi iċċelebra- ta s-sena liturġika huma tifkira kostanti tal-kontinwità li tinfirex fuq elfejn sena ta' storja, u huma konferma tar-rabtiet li jorbtu l-ġene- razzjoni preżenti ta' l-Insara Palestinjani ma' ġenerazzjo- nijiet bla għadd li ġew qabilhom, u li jmorru lura għall-Knisja tal-bidu mwaq- qfa minn Kristu nnifsu. Bl- istess mod, il-Musulmani u l- Lhud, jgħixu l-ġrajjiet storiċi tagħhom bħala parti mill- identità kollettiva tagħhom bħala popli. Il-preżenza ta' tant storja u l-mod kif qed tkompli tevolvi, permezz ta' gruppi ta' reliġjonijiet diffe- renti, tindika l-għeruq fondi li jorbtu l-individwi u l-kollet- tivitajiet ta' popli ma' din l- art u mas-simboli varji reliġjużi u nazzjonali tagħha. Fl-istess ħin l-istess qisijiet reliġjużi li jintużaw biex isaħħu s-sens ta' identi- fikazzjoni huma wkoll tifkira ta' potenzjal li jwassal għal firdiet u qsim, mhux biss fuq linji reliġjużi, imma wkoll fuq dawk nazzjonali u politiċi. Nilqgħu l-isfidi Fil-bidu ta' millennju ġdid, aħna għandna bżonn ta' kuraġġ biex inħarsu lejn id- differenzi tagħna (bħala popli li jgħixu fl-Art Imqaddsa) u naċċettaw l- isfida li huma jippreżentawl- na. Huwa possibbli li jir- nexxielna, ilkoll kemm aħna, nużaw it-tagħlimiet ta' l- istorja biex noħolqu ġejjieni differenti li fih id-differenzi tagħna jinbidlu f'modi ġodda kif inħarsu b'rispett lejn l- oħrajn u lejn l-esperjenzi u l- istorja tagħhom7 Kif tista' kull kultura, reliġjon, poplu, tikkontribwixxi lejn dan il- ġejjieni differenti7. Fil-każ ta' l-Insara Palestinjani, aħna msejħin biex inwettqu s- sejħa storika li nidentifikaw ruħna ma' din l-Art, man- nies tagħna u ma' l-għeruq u wirt Kristjani tagħna. Dan hu żmie meta l-Palestinjani kollha qegħdin jaffaċċjaw l- isfidi li jakkumpanjaw it-twa- qaif ta' l-Istat tagħhom u l- proċess iebes tal-binja ta' l- istituzzjonijiet. Dan kollu qed jiġri wkoll fi żmien meta qed iseħħu bidliet profondi fir- relazzjonijiet ma' l-Israeljani li tant ħallew nuqqas ta' ċer- tezza fost ħafna Palestinjani minħabba l-poter u l-kontroll mhux bilanċjat minkejja li l- maġġoranza huma favur tal-proċess ta' paċi. vokazzjoni ta' l-Insara Palestinjani, f'dan il-mument storiku, qegħda tiltaqa' wiċċ imb'wiċċ ma' l-emorraġija L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Mill-Art Imqaddsa kontinwa ta' emigrazzjoni ta' nies mill-post li qed tiżvojta lill-Art Imqaddsa mill-Insara Palestinjani. L-Insara Palestinjani jiftaħru bir-rabtiet kontinwi tagħhom mal-Knisja tal-bidu. Il-Knisja tas-Sirja tuża l- Aramajk fir-riti liturġiċi tagħha, l-istess ilsien li kien jitkellem Kristu nnfisu. Xi wħud mill-familji Sirjani u Palestinjani Insara għandhom l-arblu tar-razza tagħhom li jmur lura għall- Knisja tal-bidu. Id-diversi liturġiċi matul is-sena jin- dikaw u jerġgħu jaffermaw il- kontinwità li hemm mal-bidu- nett permezz tal-pont ta' sekli sħaħ. Id-daħla tal-Patrijarka Latin f'Ġerusalem f'Ħadd il- Palm hi simbolu tad-daħla ta' l-Imgħallem innifsu meta kien milqugħ bit-tixjir tal-friegħi tal-palm. Il-purċissjoni fil-Via Dolorsa nhar il-Ġimgħa l- Kbira, immexxija mill- Kustodju Franġiskan ta' l-Art Imqaddsa, tfakkar lill-insara fit-tbatijiet ta' Ġesu fi triqtu lejn il-Golgota. Iċ-ċele- brazzjoni tan-Nar Imqaddes nhar Sibt il-Għid mill- Patrijarka Grieg Ortodoss tiġbed lejha insara mill-viċin U mill-bogħod, u tirrifletti l-fidi nisranija tal-qawmien ta' Kristu: id-dawl li jiddi u jdawwal ħajjitna. Iċ-ċele- brazzjonijiet ta' żminijietna mill-komunitajiet Anglikani, Luterani u Knejjes Protestanti oħrajn, jorbtu l-qadim mal- ġdid, huma pont bejn żewġ dinjiet u jippruvaw iġibuhom qrib aktar ta' xulxin biex hekk jaffermaw il-karattru univer- sali tal-Knisja. Il-Knisja Armena tixhed għall-fidi ta' sekli sħaħ u l-Kwartier Armen fil-Belt il-Qadima ta' Ġerusa- lem hu xhieda tar-rieda ta' l- Armeni li jibqgħu f'posthom minkejja l-effetti diżastrużi ta' l-emigrazzjoni tal-membri żgħażagħ tal-Knisja. Il- Knejjes Ortodossi Orjentali, bħalma huma l-Knisja Kopta u l-Knisja Abbissina jew ta' l- Etjopja, għandhom it-tra- dizzjonijiet r-riti tagħhom li jfakkru b'modi uniċi l-istorja tat-twelid, passjoni U qaw- mien ta' Ġesu Kristu. Imma forsi l-aktar ċele- brazzjoni liturġika impressjo- nanti hi dik tal-Milied f'Betleħem. Nhar l-24 ta' Diċembru, il-Patrijarka Latin ta' Ġerusalem jitlaq mis-sede tiegħu fil-Patrijarkat Latin ħdejn il-Bieb ta' Ġaffa, f'Ġe- rusalem, u jmur fil-Knisja tan-Natività f'Betleħem. L- Insara tal-Palestina, flimkien ma' pellegrini mid-dinja kol- lha, jistennewh fit-triq li tagħti għall-Bażilika f'atmosfera ta' ċelebrazzjoni ta' ferħ. Il- Musulmani Palestinjani jaq- smu magħhom il-ferħ ta' l- okkażjoni meta jieħdu sehem fil-laqgħa tal-Patrijarka. Minn meta twaqqfet l- Awtorità Nazzjonali Palestinjana, il-President u s- Sinjura Arafat jieħdu sehem fil-quddiesa ta' matul il-lejl tal-Milied. Dan hu ġest li jrid jafferma r-rabtiet eċċellenti bejn Musulmani u Insara li jikkaratterizzaw ir-relazzjo- nijiet bejn Musulmani u Insara fl-Art Imqaddsa. L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Mill-Art Imqaddsda Sinjali ta' inkwiet Minkejja l-qawwa li l-ħajja ta' Ġesu, il-mewt u l-qawmien tiegħu, jipprovdu lill-insara fl- Art Imqaddsa, hemm sinjali ta' inkwiet li jindikaw li l- Insara indiġeni ta' l-Art Imqadda qegħdin f'periklu li jsiru relikwa ta' l-imgħoddi. Fl-1893, l-Insara fl-Art Imqaddsa kienu jagħmlu 13 fil-mija tal-popolazzjoni. Fil- bidu ta' dan il-millennju, l- Insara Palestinjani huma inqas mit-2 fil-mija tal-popo- lazzjoni kollha ta' l-Art Imqaddsa. It-tendenza lejn l-emi- grazzjoni fost l-Insara Palestinjani tkompli, u qed tip- preżenta sfidi speċjali fi żmien meta huma meħtieġa l- kapaċitajiet, in-'know-how' u l-perspettiva tagħhom fl- isforz ta' bini ta' Stat u isti- tuzzjonijiet ġodda. Il-mistoqsija li llum nisimgħu hi: fejn tinsab il- Knisja Palestinjana fil-mod kif tħares lejn din il-ġabra ta' problemi marbutin flimkien7 Qabel xejn, hemm il-proble- ma ta' kif wieħed irid iżomm il-preżenza u l-ħidma Kristjana fl-Art Imqaddsa. It- tieni, il-Palestinjani kollha qed jiġu wiċċ imb'wiċċ mal-bini mill-ġdid tas-soċjetà tagħhom fl-istituzzjonijiet ċivili u pubbliċi tagħha. It-tielet, u minkejja s- sens ta' diżappunt bir-riżultati tal-proċess ta' paċi, tibqa' dejjem quddiemna l-proble- ma ta' kif se sseħħ ir- rikonċiljazzjoni u l-paċi. Il-preżenza Kristjana u l- ħajja tal-Knisja Indiġena Palestinjana Biex il-preżenza u l-ħajja Kristjana jibqgħu sħaħ, il- knejjes ta' l-Art Imqaddsa huma msejħin biex jaħdmu flimkien aktar mill-qrib. Il- mexxejja reliġjużi jridu jingħaqdu biex jiżviluppaw aġenda komuni li jkollha l- iskop li żżomm lill-insara fl-Art Imqaddsa u tiżgura li l-komu- nitajiet li huma qodma sekli sħaħ ikomplu jiffunzjonaw. Il- ħajja futura tal-komunitajiet Insara ma tistax tkun sforz egoista jew iċċentrat biss fuq reliġjon. Trid tkun inizjattiva li tiżgura n-natura ta' ħafna sfumaturi li tikkaratterizza l- istruttura soċjali u reliġjuża ta' dan il-pajjiż. Hi tiżgura wkoll li l-Insara Palestinjani indiġeni ma jispiċċawx li jiffurmaw komunitajiet espatrijati f'ar- tijiet hekk imbiegħda bħalma huma l-Awstralja, iċ-Ċile, il- USA u l-Kanada, fost postijiet oħrajn. Hi ħaġa ta' niket li hemm aktar Palestinjani Insara minn Ġerusalem li jiċċelebraw l-Għid f'Svdnev, Awstralja, milli hemm fl-istess belt ta' Ġerusalem. Dan l- eżodu ta' Insara qiegħed iħabbar li forsi l-ħajja komuni- tarja kif konna nafuha u għamilna esperjenza tagħha fl-Art Imqaddsa għal ġene- razzjonijiet bla għadd, qiegħda fil-fażi tat-tmiem tagħha. Il-ħajja u l-ġejjieni tal- komunità Kristjana mhijiex biss ir-responsabiltà tal- knejjes u tal-mexxejja tagħhom. Il-lajċi għandhom bżonn jimpenjaw ruħhom aktar favur ir-responsabiltajiet tagħhom biex jiżguraw kon- tinwità għall-komunitajiet tagħhom. L-emfasi fuq l- impenn U s-servizz li jiżgura l- ġejjieni tal-komunità jista' biss jagħti frott permezz tax- xogħol u l-impenn biex wieħed jilqa' l-isfidi li qed taf- faċċja s-soċjetà Palestinjana in ġenerali. L-Insara Palestinjani mhumiex gżira magħluqin fihom infushom: huma parti sħiħa mis-soċjetà u l-kuntest tagħhom u għaldaqstant il-ħajja u l- ġejjieni tal-komunitajiet tagħhom trid tidher biss meta huma jaqsmu t-tħassib u l- preokkupazzjonijiet tal- Palestinjani l-oħrajn sħabhom. Għaldaqstant, ma għandux ikun hemm kunside- razzjoni li tagħmel għażla tal- problemi ta' l-Insara Palestinjani minn dawk ta' sħabhom il-Palestinjani l- oħrajn, imma biss kunside- razzjoni ta' dawn il-problemi bħala parti mill-problemi kbar tal-Palestinjani kollha. Ċertament, il-Knejjes fil- Punent u istituzzjonijiet oħrajn simili jistgħu jgħinu lill-Insara Palestinjani billi jiżguraw il- L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Mill-Art Imqaddsa Il-'Kawwas' lebsin kostum Tork jgħassu u jmexxi l-pellegrinaġġi uffiċjali tal-franġiskani u l-pellegrini ħajja tal-ġejjieni tal-komuni- tajiet tagħhom, bħala parti mill-isforz biex jiżguraw l- iżvilupp b'saħħtu tas-soċjetà Palestinjana. Imma s- sħubija mal-Knejjes tal- Punent U mal-Kristjani ma tridx tiżviluppa f'relazzjoni ta' turija ta' ħniena qisha bejn il-proprjetarju u l-klijent. Pjuttost trid tisħaq dwar il- viżjoni li kulħadd jaqsam flimkien mibnija fuq il- ħniena Kristjana u fuq il-ftuħ lejn xulxin u lejn kulħadd. L- ewwel kunsiderazzjoni fis- sħubija mal-Knejjes tal- Punent trid tkun kif nistgħu nagħtu qawwa lill- Palestinjani, inklużi l-Insara li hemm fosthom, biex jibnu s- soċjetà tagħhom u jagħmlu lista tal-prijoritajiet tagħhom fi qbil ma' dak li jxekkel l- iżvilupp u mar-riżorsi limitati tagħhom. L-aġenda prattika li l- Insara Palestinjani u l- Knejjes tagħhom jridu jiżvi- luppaw irid ikollha x'taqsam ma' kif se jżommu liż- żgħażagħ f'dan il-pajjiż, l- aktar dawk li huma fil-faxxa ta' età bejn l-20 u d-29 sena, U li huma fl-ogħla riskju ta' emigrazzjoni. L-attivazzjoni tal-membri tal-Knejjes u l-inseriment tagħhom f'dak kollu li jmiss il-komunitajiet tagħhom hu mod ieħor kif isir proċess ta' inkoraġġiment b'mod eku- meniku. Prijorità fid-diversi istituzzjonijiet akkademiċi li huma immexxijin mid-diver- si Knejjes trid tkun li joffru edukazzjoni ta' kwalità u taħriġ vokazzjonali u profes- sjonali. Il-Knisja trid taħseb b'mod partikulari kif se tap- pella għall-mod kif jaħsbuha n-nies, b'rabta mad-dinja permezz ta' teknoloġija elet- tronika u awdoviżwali. Il- preżenza u l-ħajja futura ta' l-Insara tista' tiġi żgurata biss jekk aħna, bħala Insara Palestinjani, għandna r- rieda li naċċettaw l-isfida tal-modernità spalla ma' spalla ma' l-isfida li nibqgħu fidili lejn il-wirt u l-għeruq tagħna. Din mhix biċċa xogħol faċli u hemm min jid- dubita jekk qatt tistax taħdem. Imma jekk aħna nistgħu ngħinu lilna nfusna u lis-soċjetà tagħna biex naħkmu taħt idejna din l-isfi- da, allura forsi nkunu nistgħu nikkontribwixxu biex noħolqu rabtiet ġodda li jgħinuna lkoll niddetermi- naw x'tip ta' soċjetà Palestinjana rridu ngħixu fiha. Kif nibnu s-Soċjetà Palestinjana u l-Istituzzjonijiet tagħha A Missirijietna dejjem kienu fidili lejn din l-Art, lejn l- istorja u l-wirt soċjali u kultu- rali tagħha. Huma saħħu rabtiet tajbin ma' dawk li jgħixu magħhom fl-istess Art. L-identifikazzjoni tagħhom ma' l-Art kienet kemm reliġjuża kif ukoll nazzjonali. Huma kienu wkoll strumentali biex iwas- slu lill-Knejjes ħalli joffru s- servizzi meħtieġa lill- Palestinjani ta' kull tip fl- oqsma edukativi, mediċi u soċjali. Ħafna Insara Palestinjani kienu attivi fil- politika kemm fi ħdan il- Moviment Nazzjonali Palestinjan fi żmien il- Mandat Ingliż, jew matul il- perjodu bejn l-1948 u l- 1967, jew mal-PLO, l-aktar wara l-gwerra ta' l-1967. Fil-preżent, ħafna Insara Palestinjani għandhom pożizzjonijiet ta' responsa- biltà fi ħdan l-Awtorità Nazzjonali Palestinjana, kemm fi ħdan il-Kunsill Leġislattiv kif ukoll fil-kapaċi- tajiet diversi amministrattivi U ministerjali. Oħrajn ħadmu fuq livelli ambaxxa- torjali, u qed ikomplu jagħmlu dan fi ħdan il-PLO. L-Insara Palestinjani dejjem kienu tradizzjonalment komdi fi ħdan il-moviment nazzjonali li jqiegħed l-iden- tità nazzjonali qabel l-isfond reliġjuż ta' dak li jkun. (kompli f'paġna 381) L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002