IL-GREMXULA TA' MALTA Il-gremxul, il-wiżgħa, il-kamaleonte, is-sriep, il-fkieren, u l-kukkudrilli huma kollha rettili. Dawn l-annimali kollha għandhom ġisimhom li: m'huwiex kapaċi jsaħħan id-demm tagħhom stess bħal ma jagħmlu l-agħsafar u l- mammiferi kollha, inkluż il-bniedem. Il-gremxula ta' Malta, bħar-rettili l-oħra tiddependi mix-xemx għal dan. Għalhekk il-gremxul narawh jixxemmex fuq xi ġebla, fuq iz-zkuk tas-siġar jew anke fuq xi werqa tal- kappar. Dan jagħmluh fil-għodu kmieni hekk kif iqumu. Malli x-xemx titfa' l- ewwel raġġi tagħha, tarahom ħerġin mix-xquq u t-toqob tal-ħitan jew minn taħt xi ġebla biex isibu l-aktar parti sħuna fl-inħawi fejn ikunu. Din ġener- alment tkun xi werqa jew zokk, peress li dawn huma skuri u għalhekk jas- sorbu s-sħana aktar malajr minn uċuh aktar ċari. Hemm iqattgħu ħin twil ma jagħmlu xejn ħlief jixxemmxu. F'dan il-ħin huma jkunu qed jieħdu l-enerġija mix-xemx bħalma l-batterija ta' ka- rozza tieħu aktar enerġija mill-elet- triku: meta tkun ħadet biżżejjed enerġija tkun tista' tħaddem il-magna u tmexxi l-karozza. L-istess il-gremxul, malli jieħdu biżżejjed sħana mix-xemx ikunu jistgħu jibdew l-attività tagħhom tal-ġurnata. Fil-pront jibdew ifittxu x'jieklu. Huma jieklu annimali żgħar bħal insetti, bebbux, ħnieżer l-art, brimb u xi minn daqqiet, il-gremxul il- kbar jieklu wkoll lil dawk zgħar. Xi drabi huma stess jispiċċaw l-ikel ta' annimali oħra. Annimali magħrufa li jieklu l-gremxul huma xi agħsafar bħall- Merill, l-Ispanjulett u l-Kaċċamendula. L-istess il-Qanfud, il-Ballottra, u s- sriep, u jekk jersqu lejn il-baħar, jafu jsibu xi granċ lest jaqbadhom ukoll. Il- gremxul insibuhom l-aktar fis-sajf iżda dan ma jfissirx li fix-xitwa meta tkun ġurnata bix-xemx, ma joħorġux ukoll. Iżda fix-xitwa billi il-ġranet ma tantx ikunu sħan ma tantx narawhom. Il-gremxul ibid bajd tond żgħir għall- ħabta ta' April. Dawn ifaqqsu bejn Lulju u Awwissu, u matul dawn ix-xhur wieħed jara numru kbir ta' gremxul żgħir. Il-gremxul iż-żgħir ikollu jikkom- peti mal-gremxul il-kbir kemm għall- ikel kif ukoll għall-ispazju fejn jixxemmex. Il-gremxul huwa territor- jali, jiġifieri jżommu l-istess post fejn iqatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin, speċjalment fejn jixxemmex. Għalhekk iż-żgħar ikollhom joħorġu jixxemmxu fil-għodu qabel il-kbar biex sakemm jaslu biex joħorġu dawn ta' l-aħħar iż- żgħar ikunu ġa saħnu xi ftit, għax imbagħad il-kbar ikeċċuhom mit-terri- torju tagħhom. Infatti l-gremxul jidde- fendi sewwa t-territorju tiegħu u ma jħallix gremxul ieħor jidħol fih. Il-gremxula tal-gżejjer Maltin tissejjah xjentifikament Podarcis filfolensis — filfolensis għax ġiet deskritta għall- ewwel darba mill-gżira ta' Filfla. Biż- żmien l-istudjużi sabu li l-gremxul ta' fuq il-gżejjer l-oħra Maltin, jiġifieri Malta, Għawdex, Kemmuna, il-gżejjer $ A A Ħ E p MU MINZJEIE tal-Ġeneral tinsab razza Razza oħra tal-Gremxula ta' Malta oħra ta' l-istess Gremxula. tinsab fuq Filfla. kl Il-Gremxula li tinsab f'Malta, f'Għawdex u f'Kemmuna. ta' San Pawl, u l-Blata tal-Ġeneral, huma differenti u b'hekk ingħataw ismijiet differenti. Dawk li jinsabu fuq Malta, Għawdex: u Kemmuna għandhom l-isem ta' Podarcis filfolen- sis maltensis, dawk ta' fuq il-gżejjer ta' San Pawl Podarcis filfolensis kie- selbachi, dawk ta' fuq il-Ġebla tal- Ġeneral Podarcis filfolensis gener- alensis u dawk ta' fuq Filfla Podarcis filfolensis filfolensis. Ta' min igħid li fuq il-gżejjer ta' Linosa u Lampione, gżejjer żgħar qrib Lampedusa fin- nofsinhar ta' Malta, insibu wkoll gremxula li tixbaħ lil dawk li jinsabu fuq il-gżejjer Maltin. Din għandha l- isem ta' Podarcis filfolensis laurenti- mulleri. Dawn il-ħames razez ta' gremxul huma razez differenti ta' Podarcis filfolensis. Fil-passat, il- gżejjer fejn illum jinstabu kienu magħqudin f'art waħda. Meta nfirdu, il-gremxul tal-gżejjer infirdu wkoll minn xulxin permezz tal-bahar, u għalhekk evolvew differenti. Dawn ir-razez huma differenti kemm fid-daqs kif ukoll fil- kulur. Infatti nsibu li dik ta' Filfla hija l- akbar waħda u l-kulur tal-gremxul raġel huwa differenti minn dak tal-mara. Fil- fatt l-irġiel tista' tagħrafhom min-nisa minn kulurhom. Ir-raġel huwa ħadrani filwaqt li l-mara tkun aktar fil-kannella. Minħabba ħafna qlajjiet fuq il-gremxul, wieħed jista' jaħseb li fuq Filfla jeżisti gremxul b'żewġt idnub. Ta' min igħid li jekk gremxula tkun attakkata din twaqqa' denbha u taħrab tiġri. Dan tagħmlu biex l-anni- mali li jattakkawha jitħawdu meta jaraw id-denb maqtugħ jitkagħweġ, u sakemm jiġu f'tagħhom il-gremxula tkun ħarbet. Fil-fatt hu magħruf li l- gremxul iħobb ħafna jċaqlaq denbu. Dan jagħmlu biex jiġbed l-attenzjoni lejn denbu u meta min jipprova jaqbad- hom jaħtfilhom denbhom, dan jinkiser u jinqata'. Il-gremxula, li għandha bżonn id-denb biex iżżomm il-bilanċ, ma ddumx ma ttella' denb ieħor, li ħafna drabi jkun iqsar minn dak oriġinali. Xi kultant jiġri li l-ewwel denb ma jinqatax għal kollox iżda jibqa' mdendel. Il-gremxula xorta ttella' denb ieħor u b'hekk tidher qisha għandha żewġt idnub. Il-gremxul li jinsab fuq Malta huwa komuni, iżda dawk li jgħixu fuq il- gżejjer iż-żgħar jinsabu f'periklu per- ess li dawn huma limitati għal spazji żgħar: jekk jiġri xi ħaġa fuq dawn il- gżejjer tista' tispiċċa xi waħda minn dawn ir-razez ta' gremxul. Għalhekk jeħtieġ li minbarra Filfla, il-gżejjer l- oħra ta' San Pawl u l-Blata tal-Ġen- eral ukoll isiru riservi biex b'hekk dawn il-popolazzjonijiet ta' gremxul jiġu mħarsa. Il-gremxula ta' Malta, bir- razez kollha tagħha hija endemika, jiġifieri tinstab fil-gżejjer Maltin biss u mkien ieħor fid-dinja. Jekk dan il- gremxul jinqered, ikun intilef darb'għal dejjem mid-dinja u mhux mill-gżejjer