Għaqda Mużikali San Leonardu A.D, 1858 Il-Wasla tal-Istatwa ta' San Leonardu fl-1949 Tagħrif miġbur mingħand Leonard Agius u Charles Pisani Kenneth Cassar B.A. (Hons.) Kemm il-darba tkellimna dwar il-kummissjoni tal-istatwa ta' San Leonardu maħduma mid-ditta Ferdinando Stuflesser ta' Ortisei, Bolzano, fl-Italja ta' fuq fl-1949, biss f'għeluq is-sittin sena mill-miġja ta' din l-istatwa ġewwa l-Parroċċa Matriċi ta' Ħal Kirkop ħsibna li jkun xieraq li nikkumplimentaw ir-riċerka tajba li saret minn Pierre Balzia fid-dokumenti tar- rikors fl-arkivji tal-Kurja Arċiveskovili mal-memorji tal-anzjani tagħna li baqgħu jgħożżu f'qalbhom il-ġurnata tal-wasla tal-istatwa.l Kif diġà rajna, il-preparamenti sabiex tiġi ordnata l-istatwa bdew fl-1948 fi żmien il- Kappillan Dun Mikiel Spiteri li kien ikkummissjona lill-fotografu Sciortino armat bl-istudio il-Ħamrun sabiex jieħu diversi ritratti minn kull angolu tal-istatwa ta' San Leonardu ta' Karlu Darmanin li kellha sservi bħala referenza kostanti u gwida li fuqhom kellha timxi d-ditta Stuflesser fil-produzzjoni tal-istatwa l-ġdida. Minkejja l-bżonn li tiġi kkummissjonata statwa ġdida, kien diffiċli li wieħed jitlaq mill-ikonografija li biha Darmanin sawwar ir- rappreżentazzjoni ta' San Leonardu f'Ħal Kirkop. Ninnutaw li l-istatwa l-ġdida adottat l-istess posizzjoni u kważi l-istess moviment fl-ippanneġjar u fis-sieq ix-xellugija. Wieħed jista' allura jistaqsi x'kien il-għan wara l-kummissjoni ta' statwa ġdida meta jidher biċ-ċar li l-poplu Koppi kien għadu daqshekk marbut ma' l-istatwa ta' Karlu Darmanin7 Niftakru li għal madwar mitt sena Malta kienet esperjenzat mewġa impressjonanti ta' importazzjoni ta' statwi tal-knejjes u ankċ tal-Ġimgħa l-Kbira minn barra (l-aktar minn Franza u l-Italja) fil-għama ġenerali li l-prodott barrani kien superjuri għal dak lokali. Dan kien fenomenu kostanti li jidher ukoll f'dak li jirrigwardja kummisjonijiet ta' skemi dekorattivi u pittura sagra għall-knejjes Maltin. Punt ieħor li wassal għall-kummissjoni ta' statwa ġdida bla dubju kienet l-inferjorità li kisbet il-kartapesta konfrontata mal-injam fis-seklu għoxrin. Il- kartapesta saret materja fqira u l-injam kien meqjus bil-wisq aktar prestiġjuż għad-devoti. Għaldaqstant malli nstabu żewġ benefatturi, dlonk ġiet ikkummissjonata din l-istatwa l-ġdida. L-istatwa saret għas-spejjes ta' Wiġi Spiteri (tad-Diga), barbier armat fi Triq il-Kbira u wara fi Triq in-Nejder, u Ġużepp Falzon (ta' Ċoqq) li kien armat bil-forn f'Misraħ Kirkop (fejn illum hemm is-sede tal-Kirkop United F.C). Wara li saru r-rikorsi kollha mill-Kappillan Spiteri u x-xogħol kien beda ġmielu, ħafna jiftakru l-mawra li delegazzjoni Koppija iffurmata mill-Kappillan, Ġanni Spiteri u Karmnu Falzon għamlu f'Bolzano sabiex jaraw li x-xogħol kien miexi sew. X'aktarx li magħhom ġabu rappreżentazzjoni f'minjatura jew abbozz tal-istatwa biex jesponuha u jissodisfaw il-kurżità tal-Koppin. L-istatwa ġiet Malta bil-baħar fl-1949, issiġillata f'kaxxa tal-injam li nġabret mix-xatt tal- Għaqda Mużikali San Leonardu A.D, 1858 1949 — L-istatwa f'Ħal Kirkop hekk kif waslet minn Bolzano (ritratt meħud minn Joe Agius) 406 BIL-MEWT TIEGĦER SAWWARTNA FIL-FIDI Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 Marsa u nġabet Ħal Kirkop mill-aħwa Chircop (tat-Taċċ) bit-trakk tal-familja. B'xorti tajba dan it-trakk għadu miżmum fi stat tajjeb ħafna u dwaru ser nitkellmu aktar tard. L-istatwa ttieħdet fiż-żona magħrufa ''fejn l-għorfa', f'garaxx f'kantuniera bejn Triq San Nikol u Triq Gudja fejn il-membri tal-kumitat flimkien mal-Kappillan fetħu l-kaxxa u sabu li ma kinux sodisfatti mil-lewn tal-karnaġjon li d-ditta Stuflesser libset biha lil San Leonardu. Il- probabilità hi li, imdorrijin bil-karnaġjon tipiku kemmxejn ħamrani tal-isatwa ta' Darmanin, ma kinux kuntenti bid-dehra pallida tipika tal-arti fl-Ewropa ta' fuq. Kien għalhekk li f'qasir żmien il-Kappillan inkariga lill-pittur Żejtuni Toussaint Busuttil (1912-1994) sabiex jirranġa l-karnaġjon tal-wiċċ u tal-idejn. Magħruf aktar bħala Tusċ, Busuttil kien pittur apprezzabbli - iżda żgur mhux impressjonanti - li għal erba' snin studja fl-Accademia di Belle Arti f'Ruma fejn rebaħ ukoll il-konkors Calderon imniedi mill-British Academv' Il-probabilità kienet li r-rabta ta' Busuttil ma' Ħal Kirkop bdiet sena qabel meta fl-1948 pitter il-kwadru ta' San Nikola li jinsab fil-kappella tal-istess qaddis fiċ-ċimiterju. Xi snin wara Tusċ Busuttil kien ukoll l-awtur tad-disinn sabiħ tal-planċier tal-Għaqda Mużikali San Leonardu li ġie kkummisjonat lilu proprju hekk kif lesta l-planċier tal-Banda Beland fiż-Żejtun. Hekk kif Busuttil lesta xogħolu, b'xorti tajba Joe Agius ġibed dak li possibilment hu l-ewwel ritratt tal-isatwa l-ġdida ta' San Leonardu f'Ħal Kirkop — tal-anqas dak li nstab sa issa - kif nistgħu ingawdu ppubblikat ma' dan l-artiklu. Wara, l-istatwa ttieħdet bit- trakk tal-familja Chircop minn ''fejn l-għorfa' għal tarf Triq Valletta sakemm wassluha sa fuq il-pedestall u l-bradella fejn wara, fost l-entużjażmu ta' bosta, ntrefgħet fuq l-ispalla proċessjonalment minn Triq Santu Rokku sal-knisja fejn ġiet imbierka mill-Kappillan Spiteri. Ta' min isemmi li fost il-ġrajjiet memorabbli ta' din l-istatwa żgur li hemm il-festi ċentinarji tal-1960, meta f'għeluq l-1400 sena mill-mewt ta' San Leonardu sar pellegrinaġġ bl-istatwa li daret mat-toroq kollha tar-raħal biex f'nofs il-lejl saret quddiesa u ngħatat il-barka minn fuq il-knisja tal-Lunzjata. Punt ieħor importanti huwa n-numru ta' interventi li sarilha. Fi żmien il-Kappillan Dun Ġużeppi Theuma, il-pittur Rafel Bonniċi Cali (1907-2002) reġa' messlu l-karnaġġon.3 Fuq mistoqsija li Bonniċi Cali kien għamel lil Leonard Agius dwar kif kienet tidher l-istatwa l-antika, l-istess Agius jiftakar iwieġeb li wiċċ l-istatwa kienet qisha ta' bniedem hekk kif ikun għadu kemm qaxxar il-leħja, u fuq dawn l-istruzzjonijiet l-artist ġab bagalja bil-kuluri u rranġa l-karnaġjon fis- sagristija tal-Knisja. F'dawn l-aħħar snin reġa' sar intervent ta' konservazzjoni tal-injam u rinfreskar tal-karnaġjon minn Renzo Gauci. Lura għat-trakk tal-familja Chircop, b'xorti tajba dan it-trakk għadu miżmum bl- akbar għożża bħala vintage It-trakk Bedford mudell OSVT illum; oriġinarjament tal-familja Chircop li fuqu inġarret l-istatwa mix-xatt tal-Marsa sa Ħal Kirkop. Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 vehicle minn Charles Pisani, dilettant kbir: imwieled Raħal Ġdid u joqgħod l-Imqabba. Iltqajna miegħu fejn irrakkontalna l-istorja ta' dan it-trakk sinifikattiv għall-istorja ta' Ħal Kirkop. Għal min għadu jiftakar, it- trakk li qegħdin nitkellmu dwaru huwa Bedford mudell OSVT b'magna Perkin P6 li bħala parts, apparti l-kaxxa ta' dan. it-trakk, għadhom oriġinali tal-fabbrika u jaħdmu tajjeb sal-ġurnata tal-lum. Il-familja Chircop kienet ħarġet dan. it-trakk ġdid fl-1945 għall-prezz ta' £720 bil-kaxxa tal-injam b'kollox. Il-familja Chircop kienet tagħmel użu minnu fil-ġebel sakemm minħabba ċirkostanzi varji safa' ggaraxxjat f'razzett qrib il-mina tal-mitjar għal madwar għoxrin sena — fattur strumentali sabiex dan it-trakk baqa' f'kundizzjoni tajba ħafna bil-parts oriġinali jaħdmu sal-ġurnata tal-lum. Fil-bidu tas-snin tmenin it-trakk inbiegħ għand il-familja Bondin minn Ħal Luqa fejn għal xi snin il-propjetarju l-ġdid tiegħu ħadem xi ftit bih bħala xufier impressed mal-gvern sakemm fl-1993 għadda fl-idejn tajba tal-propjetarju attwali Charles Pisani. Hawn beda jsirlu ftit xogħol ta' restawr, għaliex kif għidna, it-trakk qatt ma kien imkagħabar ħafna. Ir-restawr li sarlu kien jikkonsisti l-aktar f'żebgħa u kaxxa ġdida tal-injam wara li dik oriġinali kienet spiċċat bis-susa. Interessanti li hekk kif rah Beneditt Chircop l-ewwel propjetarju tat-trakk, dan għarfu mill-ewwel mid-daqqa li għad għandu fuq it-tank tad-diesel oriġinali tiegħu. Jllum dan il-Bedford tat-Taċċ, kif isibuh il-Koppin, hu reġistrat mal-Oid Motors Club u mas-snin ħa sehem f'diversi shows u kompetizzjonijiet fosthom fil-Malta's First Historic Vehicle Rallx li saret f'Ta' Qali. Deher ukoll f'diversi ġurnali lokali fosthom fuq it-Times of Malta u anke' f'magazine Ingliż. Bla dubju Pisani jistħoqqlu kull tifħir għax-xogħol u l-għożża li bih iħaddan wieħed mill-aqwa trakkijiet tax-xorta tiegħu miżmum fi stat daqstant tajjeb. Referenzi l Dwar il-wasla tal-istatwa f'Ħal Kirkop ara wkoll: Christopher Farrugia, 2000, pp.23-25 Dwar l-istatwarji Stuflesser ara: Kav. Duncan Brincat, 2008, pp.133-135 2 Dwar Toussaint Busuttil ara: Ġużeppi Theuma, 2006, pp.59-61 3 Dwar Rafel Bonnici Cali ara: Ġużeppi Theuma, 2006, pp.25-28 Brincat Duncan, 'L-Istatwarji Stuflesser', Festa San Ġużepp Kalkara, Circolo San Giuseppe Filarmonica Sagra Familja, Kalkara, Malta, 2008 Farrugia Christopher, 'L-Istatwa artistika tal-Patrun San Leonardu', Programm tal-Festa 2000, Għaqda Mużikali San Leonardu Kirkop, Malta, 2000 Theuma Ġużeppi, L-Arti fil-Knejjes minn Mitt Pittur Malti, Pubblikazzjonijiet Indipendenza, Malta, 2006