' Fil-qalba tal-ġlieda, Bil-bombi neżlin, Bid-djar qed jitfarrku, Oħrajn ġa mfarrkin. Imwerwra bil-biża' Bil-mewt fuq l-uċuħ Mikduda bil-għeja, Magħfusa bil-ġuħ B'dawn il-versi tal-Poeta Bormliż Ġużċ Chetcuti għażilt li niftaħ dan l-artiklu li fih ser nagħtu ħarsa lejn dak li seħħ fis-snin imdemmija tal-Gwerra u kif din laqtet lil Bormla, il-Belt li għal ħafna snin tat l-għajxien lil bosta familji li kienu jaħdmu fit-tarzna ta' Malta. Għażilt li nagħżel dawn il-versi, għaliex Chetcuti, dakinhar daqxejn ta' żagħżugħ għex dawn il-waqtiet, u żgur li b: kliemu nistgħu mqar nippruvaw nimmaġinaw dak kollu li minnu għaddew missirijietnz. Bormla tilfet lil uħud minn uliedha, imma wkoll Ċentru 19 ta' Novembru 1944) Bormla B Festa Marija Immakulata 201 9 - infatmet minn dawk it-teżori li matul is-snin uliedha tant ħadmu u stinkaw biex jarawhom kompluti fis-Santwarju tagħhom. Ma' sbieħ il-għodwa tat-Tlieta 11 ta' Ġunju 1940, Bormla kienet fil-mira tal-attakki mill-ajru. Bdiet tikber il-biża' fost il-Bormliżi li kif bdew jitfarrku d-djar, l-istess xorti kienet se tmiss il-Knisja u eventwalment jintilef dak kollu li kien hemm ġo fiha. Il- Kapitlu tal-Kolleġġjata ra li l-aħjar deċiżjoni tkun li fost l-oħrajn, il-vara tal-Kunċizzjoni u l-Kwadru Inkurunat, jittieħdu għall-kenn f'post imbiegħed biex jekk kemm-il darba s-Santwarju jiġġarraf, dawn it-teżori jkunu f'post sigur. Il-ġurnata magħżula biex dawn it-teżori jittieħdu lejn il-Kolleġġjata ta' Santa Elena f'Birkirkara, kienet il-Ġimgħa 24 ta' Jannar 1941. Inġabru fil-Knisja b'mod privat ġemgħa ta' rġiel biex jgħattu l-istatwa u l-Kwadru biex b'hekk dawn ikunu jistgħu jaqbdu triqthom lejn Birkirkara. Dawn ittieħdu fuq trakk tal-militar. Ftehmu li jekk kemm-il darba matul il-vjaġġ ikun hemm 'air raid' huma kellhom jibqgħu sejrin lejn id-destinazzjoni tagħhom, anki jekk ħajjithom kienet tkun f'periklu. Mal-wasla tal-vara u l-kwadru ġewwa Birkirkara, il-Kwadru tpoġġu fuq l-artal tal- Kunċizzjoni, l-ewwel artal fuq ix-xellug. Ta' dan hemm ritratti fejn jidher armat sewwa. Il-vara kienet tqegħdet fil-Knisja fejn sabulha post kenni f' daħla fil-ħajt wara n-niċċa ta' Santa Elena. B'hekk Bormla issa sfat iltima minn dik li dejjem qisitha bħala Ommha. Il-Bormliżi li ħafna minnhom kienu tferrxu f'lokalitajiet oħra, kienu jmorru spiss biex jinvistaw lill-Kunċizzjoni, u ma setax jonqos, li kull fejn marru, ġarrew ix-xbihat tagħha magħhom. Kien f'dan iż-żmien, li l-Kapitlu tal-Kolleġġjata ta' Bormla, kien għamel il-wegħda Tek a li jekk is-Santwarju jibqa' sħiħ u bla l mittiefes, ix-xbihat tal-Immakulata, jinġiebu lura f'Pellegrinaġġ minn Birkirkara għal Bormla bil-mixi. Din il-wegħda kienet ukoll approvata mill- Kurja ta' Malta. Kien hemm drabi wkoll li l-Knisja ta' Bormla ħelsitha ħafif. Fost l-oħrajn jissemma l-fatt li f'wieħed mill-attakki mill-ajru, grupp ta' bombi marbutin b'katina, laqtu l-gwarniċa tal-kampnar, u nbeżqu għal fuq il-bini li kien hemm viċin il- Knisja. Sal-ġurnata tal-lum għandna / nistgħu naraw xi wħud mill-effetti li i l-gwerra ħalliet fuq il-knisja, fosthom tr daqqa ta' splinter fil-kampnar tan- i naħa ta' Santa Liena. 1 Matul it-tliet snin li l-Kwadru u l-Vara damu f'Birkirkara, il-Festa tal- Kunċizzjoni kienet issir hemmhekk. Fil-ġranet tal-festa l-istatwa kienet tintrama taħt in-nava prinċipali u kienu bosta dawk li jżuruha. Ċentru 19 ta' Novembru 1944 J Bormla Festa Marija Immakulata 201 9 Karkariżi ħabbewha u mal-Bormliżi kienu jagħmlulha festa. Il-Parroċċa ta' Bormla f'dan iż-żmien kienet taqdi d-dmirijiet tagħha min-niċċa mħaffra fil-blat li hemm fil- mina ta' Għajn Dwieli. Iż-żmien baqa' għaddej u l-attakki mill-ajru bdew jonqsu biss, meta nhar it-8 ta Settembru l-Italja ċediet u ddikjarat li kienet ħarġet mill-gwerra. Xi wħud mill-ibliet bdew jittranġaw mill-ġdid. Biss Bormla kienet għadha ltiema. Il-mistoqsija fuq fomm kulħadd kienet, 'meta ser jerġgħu jinġiebu lura l-Kwadru u l-Vara7' Din il-mistoqsija titulari tagħhom u bdew jagħmlu l-festi tagħhom mill-ġdid. Fid-dawl ta' dan il-Kapitlu tal-Kolleġġjata, iddeċieda li issa kien wasal iż-żmien li ladarba s-Santwarju kien għadu wieqaf, il-wegħda titwettaq. Ġiet magħżula d-data tal- Ħadd 19 ta' Novembru 1944. Tajjeb li ngħidu li kienet intgħażlet ġurnata kemxejn 'il bogħod min-Novena tal-Kunċizzjoni biex f'każ ta' maltemp, il-Pellegrinaġġ jiġi trasferut għall-Ħadd ta' wara. F'każ li anki f'dik il-ġurnata jkun il-maltemp, il-Pellegrinaġġ kellu jsir fl-ewwel ġurnata bnazzi li tinzerta, biex fit-8 ta' Diċembru żgur ix-xbihat ikunu Bormla. Dan il-fatt kien miktub ukoll fuq il-programm li kien ħareġ f'din l-okkażjoni. Għall-ħabta tal-11.00am dakinar tad-19 ta' Novembru, kienet saret quddiesa b'ringrazzjament. Kif din spiċċat, il-Prepostu ta' Birkirkara kien għamel diskors ta' l-okkażjoni. L-Arċipriet ta' Bormla kien għamel diskors ieħor fejn fih irringrazzja lill- Kapitlu ta' Birkirkara għal dak kollu li kien għamel mal-Poplu Bormliż matul is-snin tal-gwerra u bħala tifkira, kien irregala kalċi tad-deheb lill-Kapitlu Elenjan. Fis-1.00pm beda l-Pellegrinaġġ. L-ewwel ħarġet il-vara u warajha ħareġ il-Kwadru. Il-Baned Karkariżi kienu preżenti $ biex isellmu lill-Immakulata f'dan il- Jum storiku. Għalkemm it-temp kien ftit imsaħħab, hekk kif il-vara kienet fuq iz-zuntier tal-Knisja, raġġ ta' xemx straħ fuqha biex l-Omm tkompli tgħaxxaq lil uliedha bi sbuħitha. Minn hemm qabdet it-triq lejn Bormla. Il-Pellegrinaġġ għadda minn Fleur de Lvs, Santa Venera, Ħamrun, Marsa, Raħal Ġdid sa Bormla. Jibqa' mfakkar tant tajjeb, id-diskors lis-Sur Ġużeppi Schembri tas-Soċjetà MUSEUM għamel meta — l-Kunċizzjoni kienet waslet fi Triq g il-Kbira San Ġużepp il-Ħamrun, 4 tant li sal-lum din il-laqgħa għadha 4 tissemma. q 'Bormla ferħana tilqa' lil Ommha'. — Din kienet il-frażi li twaħħlet fuq il- mina ta' Għajn Dwieli. U ta' bilħaqq, — li dakinhar Bormla kienet ferħana. 4 Min jaf x'ferħ ħassew missirijietna Ċentru 19 ta' Novembru 1944 ) Bormla Festa Marija Immakulata meta wara nuqqas ta' tliet snin raw ix-xbihat tal-Immakulata għaddejja minn taħt il- Mini ta' Għajn Dwieli biex mill-ġdid reġgħu lura f'darhom. Minn hemm il-quddiem il-Pellegrinaġġ inbidel f'festa ta' ferħ. Għall-ħabta tad-9.00pm ix-xbihat tal-Immakulata ddaħħlu lura fis-Santwarju tagħna. Fid-dħul tkanta l-antifona ta' Diacono u wara ġie ntonat it-Te Deum. Minn dak li ġie mgħoddi lili meta kont qed nagħmel xi intervisti fix-xhur li għaddew, sirt naf li dakinhar donnu ħadd ma ried jitlaq 'l barra mill-Knisja, tant li l-Knisja kienet damet miftuħa sa tard. Żgur li dan l-episodju jibqa' f'qalb ta' kull Bormliż u Karkariż, għaliex għalkemm għaddew is-snin, ir-rabta ta' bejn il-lokalitajiet għadha tinħass sal-lum. Illum ser inkunu qed induqu ftit minn dak li gawdew missirijietna. Imma mqar jekk ħjiel, ser nerġgħu nħossu l-ferħ li ħassew missirijietna mill-ġdid, u 'Bormla' mill-ġdid ser tkun 'ferħana tilqa' lil Ommha. Nagħlaq dan l-artiklu billi nirringrazzja lil diversi persuni li kienu strumentali biex bir-rakkonti tagħhom inkun nista' nagħmel dan l-artiklu fosthom lil Patri Dijonisju Mintoff, lil Gustav Spagnol, lil Carmelo De Lorenzo, u lil nannuwi Spiridione Gilford li kienet l-għaxqa tiegħu jtenni dawn ir-rakkonti sbieħ. Ċentru 19 ta' Novembru 1944 J Bormla Festa Marija Immakulata 201 9