, L-istampa f'Malta Ta' Ġużu Garr THABRIK TAL-GRAN MASTRU PERELLOS BIEX IDAĦXHAQL L-ISTAMPA F'MALTA (ll-Hames Taqs ma; tissokta man-Nru. ta' Diċembru, faċċ. GHADNENN id-dmir ta' l-Ordni kien li jqaċċat l-Istampa minn Malta, bħalma rajna fit-taqsima ta' qabel din, dan wettqu bla ma xtaq qatt li jasal f'dawn it-trufijiet. Iżda, la- daria b'dak li qatgħet Ruma sab ruħu mitfugħ u marsus b' dahru mal-ħajt, ma kellux jagħmel ħaġ'oħra, għajr li jħares ġiehu, billi ma jilqax li din titħalla taħdem f'saltnatà f'għamla mhux xierqa għalih. 'abilħaqq, meta, din jutemmeb minn hawn, għela bis-sħiħ, għax, wara li ħerek u għereq ħafna, ra jtir mar-riħ u jisfa' fix- xejn, dak it-taħbit u x-xogħol kollu li swietlu biex irnexxielu jdaħħalha f'artna. Għalhekk, ma jinħtieġ li ngħidu, li, kulma sar f'din il-biċċa, ma kien jaqbel xejn li xejn max-xewqa u r-rieda li kellu. Iżda, dik li gżiritna tibqa' miċħuda mis-sengħa meħtieġa ta' l-Istampa, l-Ordni ma seta' jġerragħha u tinżillu qatt. Mhux biss. Imma dan in-nuqqas kien iħossu jifnih qatigħ, billi kien iżommu bħala ħaġa ta' għajb kbir għall-ħakma tiegħu f'Malta. Fuq hekk, kull meta deher imerżaq fix-xefaq xi xaqq dawl ta' tana dwarha, nihux biss ma kienx iħallih jaħrab u jiżloq minn taħt 'idejh, imma kien jaħtaf malajr il-waqt, billi jibda jħabrek u jfittex kif jista' jagħmel ħalli jerġa' jdaħħalha hawnhekk mill- ' ġdid: 7 Mà kienx ilu. wisq li, b'Sultan ta' Malta, laħaq Fra Raj- ' niond: Perellos mieta, fl- 1698, inqala' wieħed barrani, fejn tar- raf il-ħsieb tiegħu biex iġib stamperija fi gżiritna. L-Ordni, billi kien imxennaq u milebleb ħalli jfittex jara l-Istampa tiżhar u tnawwar f'Malta, il-Gran Mastru ma qalx le. Iżda, billi 'Perellos kellu l-biża' li din il-biċċa tista' aktarx terġa' tiltaqa' ma' xi tfixkil u tbixkil, bħalma hekk messitha x-xorti fl-1644, qabel xejn ma ndaħal għaliha, ried li jtektek Ruma, bil-ħsieb u t-tama li jara lil din jekk titħajjarx tiċċaqlaq, iddur u terħi xi ftit minu dak li qatgħet u żammet fi żmien il-Gran Mastru Laskri, 20 IL-MALTI Perellos beda l-ħidma tiegħu fi dħul Ġunju ta' l-1698 (D). Fit-8 ta' l-imsemmi xahar, mill-Kanċellerija ta' l-Ordni, refgħu kopja tat-talba li Pompew de F'ore kien għamel lil Laskri, tlim- kien mad-degriet li dan il-Gran Mastru tah fis-17 ta' Lulju, 1642. Ma' dawn, fil-Kanċellerija, sabu ħwejjeġ oħra wkoll dwar il- ġrajja ta' l-Istampa f'Malta, miktuba mill-Viċi Kanċellier ta' l-Ordni, il-Kmandatur Ġanfranġisk Abela, Meta Perellos ġabar kulma kien jinħtieġ, biex wieħed jagħ- raf jimxi u jsejjes ħidmitu sewwa fuqha, bagħat kollox Ruma, lill-Awditur tiegħu Balsani (Balzan$), billi dan inzerta siefer minn Malta għal hemm, jiem qabel, ħalli jissielet u jitħaqqaq dwar xi tilwim li nqala' bejn l-Isqof u l-Ordni. Barra minn hekk, Perellos kiteb ukoll, fl-14 u l-21 ta' Ġunju, 1698, lill- Ambaxxatur ta' l-Ordni f'Ruma, li f'dik il-ħabta kien Fra Mar- ċell Sacchetti. Fihom widdbu ħafna biex joqgħod b'għajnejh miftuħa beraħ, billi jara u jqis tajjeb minn liema toroq l-aħjar li: jgħaddi, ħalli dil-biċċa ma tisfax imxekkla u mwiegħra minn -vieda, bħal dik li qajjem l-Ingiżitur ta' Malta fl-1644, li, minn kull fejn tħares lejha, għandek issibha dejjem li hi fiergħa u battala għal kollox. Għalhekk reġa' wissieh li kellu jaħdem fuq dak it-tagħrif fil-wisa' li hu (il-Grah Mastru) bagħat lill- Awditur tiegħu Balsani. Fit-12 ta' Lulju, 1698, l-Ambaxxatur Sacchetti wieġeb lil Perellos, fejn għarrfu li waslulu l-ittri tiegħu, fosthom dawk li jitħaddtu dwar il-ħajra li kellu biex idaħħal l-Istampa f'Malta. 'Fuq hekk ta bidu għax-xogħol tiegħu, billi qabbad lil min jit- kellem 'ma' l-Assessur tas-Santu Uffizzju, biex jiksbu tagħrif minn għandu, ħalli jaraw dil-biċċa kif imissha tmur. Hu maħ- sub li din tista' titwettaq f'kull waqt li jixtieq u jogħġob lill- Gran Mastru, kif aħjar kellu jerġa' jiktiblu iżjed 'il quddiem malli jkollu f'idejh it-tagħrif li semmielu 02). Iżda l-biċċa ma kenitx hekk ħafifa bħalma fehem u basar għall-ewwel li hi l-Ambaxxatur Sacchetti, għax wara ntebah u 'ra, li din kienet titlob ħidma bis-sħiħ u bia hedu xejn, biex ix- (1) Fl-Arkivju ta' l-Ordni, fil-volum 271, pag. 75-78; hemm imn'żżel li Perellos kiteb Ruma ħabta ta' l-1699. Dan l-għelt hu mtenni, tista' tgħid, minn dawk kollha li kitbu dwar l-Istampa f'Malta, magħduda magħhom aħna wkoll. billi qgħadna fuq dak li sibna qabel, fil-ħin li, kif rajna l-lum, Perellos beda l-ħidma tiegħu sena qabel—fil-1698. Arkivju ta' l-Ordni, vol. L-IsTAMPA F'MALTA 21 xewqa ta' Perellos titwassal fit-twettiq tat-tmiem tagħha, Fuq it-tagħrif li l-Awditur Balsani newwel lil Sacchetti, dan ta' l-aħħar hejja talba għal quddiem il-Kardinali tas-Sagra Kongregazzjoni tas-Santu Uffizzju. Fiha wera u fisser l-għala ma seħħitx l-Istampa f'Malta, wara xi żmien li kienet imdaħħla hawn. Il-ħtija ta' kollox kien degriet li ħarġet l-imsemmija Kongregazzjoni, imwieżen u mriffed b'ittra li l-Kardinal Bar- berini kiteb lill-Ingiżitur fil-11 ta' Ġunju, 1644. B'dan id-degriet, il-Gran Mastru sab riħu mċaħħad li jniżżel l-'Imprimatur'' tiegħu huwa wkoll, setgħa li, f'kull żmien, stgħallew, u għadhom jistgħallu, is-Slaten insara, mhux biss dawk ta' l-Italja, imma wkoll oħrajn ta' setgħa iċken minn tagħhom, bħalma hu magħruf minn kulħadd, Billi l-Gran Mastru xtaq li jerġa' jdaħħal l-Istampa f'Malta mill-ġdid, qabel xejn, ried jitlobhom li jkunu ħanina fil-ħsieb tagħhom. billi jneħħu u jħassru l-imsemmi degriet. Floku jaq- tgħu li l-'Imprimatur'' isir b'dik il-għamla ta' kif inhu miexi mhux biss f'Napli u Milan, imma wkoll fi Sqallija — Saltna li dejjem ħakmet, u għadha taħkem, bil-liġijiet u d-drawwiet tagħha. Angas ma hi ħaġa ħafifa li wieħed ifittex ħalli jifhem, kif il-Gran. Mastru jista' jaħtar għalih min jara u jifli l-kitba u wara jitħalla jniżżel ismu fiha, qabel ma din tingħata lill-istampatur, fil-waqt li, mill-banda l-oħra, lilu jinċaħad li jagħmel l-''Tmpri- matur' tiegħu wkoll fil-kotba stampati. Din hi ħaġa ta' bosta nuqqas ta' ġieh għas-setgħa tal-Gran Mastru. Jerġa', l-'Imprimatur'' ma għandux isir biss mill-Ingiżitur waħdu, imma, mill-Isqof ta' Malta wkoll, fil-ħin li l-ittra ta' l- 1844, lil dan mhux talli ma ssemmieh xejn, iżda, minn fuq, taqtgħu u tħallih barra għal kollox, Dawħ huma ħwejjeġ li minn kull naħa li tħares lejhom għandek issibhom dejjem li ma jaqblu xejn mas-sewwa u xierqa. B'danakollu, kemm-il darba jidhrilhom li s-setgħa ta' l-'Impri- matur'', li issa dwarha biss qed jissieltu, le tmiss lil Gran Mastru bħala Prinċep, billi daħ mhux Sultan sekular, ħaġa li ma tit- wemminx li għalhekk, mà jkunx nuqqas ta' sewwa, milli ta' ħaqa, li. għal ta' lanqas, iħallu li tkun stampata dik il-ħaġa li turi Hi l-kitba sefoħet imgħoddija min-naħa tal-Gran Mastru wkoll. Ingħidu aħna, f'dik il-għamla ta' kif inhi d-drawwa li qed issir 22 IL-MALTI Iżda, jekk dil-biċċa wkoll le ma togħġobhom, jistgħu jaqtgħu li jkun stampat dak il-kliem biss li juri li l-kitba raha l-maħtur. tal-Gran Mastru, fil-għamla ta' kif qed titħaddem f'Parma, billi jsir hekk. Vidit N.N. dil-ħaġa, filwaqt li ma turi ebda. setgħa fit-tiswir tagħha, ma kenitx ġiet miċħuda lil dawk il-moħtar fl-ittra tal-Kardinal Barberini, Madankollu. dil-biċċa mhux biss tkun ħaġa sewwa, imma wkoll xierqa, ladarba xejn ma titbiegħed milli tgħid l-ittra li semmejna. Għalhekk, meta jogħġobhom jaqtgħu li jsir kif fis- srilhom, terġa' titwaqqaf mill-ġdid l-Istampa f'Malta, li, minn bosta żmien ilu, dil-ażira tinsab imċaħħda minnha. Dan li hawn fuq tarrafna talhu l-Ambaxxatur ta' l-Ordni bil-ħsieb u t-tama li jaqilgħu f'għamla mhux anqas minn ta' mistħoqqija milli ta' ħaqq. i Wara li Sacchetti hejja t-talħa li semmejna, kiteb żewġ ittri lill-Gran Mastru, fit-8 ta' Awissu u fil-15 ta' Novembru, 1698. Fihom bagħat igħidlu. li, dwar ix-xogħol kollu li qed isir, biex terġa' tkun tista' tiddaħħal l-Istampa f'Malta, kellu jiktiblu l-Awditur tiegħu Balsani u jgħarrfu b'kollox fil-wisa' (8): x L-Awditur Balsani, bħalma għedna iżjed lura, kien mibgħut Ruma minn Perellos, biex hemm, bid-dehen u l-kelma għarfa tiegħu, igħin lil Sacchetti f'dak kollu li miegħu kellu x'jaqsam l-Ordni f'dik il-ħabta. Dan kien iżomm: kitba għalih innifsu ma' Perellos, fejn biha kien itarraflu b'kulma jiġri u jinqala'. Iżda għajb. jaħasra, li dil-kitba ta' Balsani ma rnexxilniex insi- huha fl-Arkivju ta' l-Ordnil Mill-kitha ta' Sacchetti biss, ftit, wisq ftit, nistgħu naqbdu u nieħdu tagħrif u dawl fuq x'ħidma saret f'Ruma dwar il-biċċa : ta' l-Istampa f'Malta. Ħjiel mill-aktar ċkejken tista' tagħtina fuq it-tilwima ta' l-'TImprimatur'. Jerġa', biex nissuktaw nib- agħn aktar b'ħafna nuqqas ta' tagħrif, il-volum ta' l-1698, ktieb li fih il-korrispondenza tal-Gran Mastru Perellos, jinsab nieqes Arkivju ta' l-Ordni, vol. L-IsTAMPA F'MALTA 28 B'hekk, hosta mix-xogħol li sar, sa jibqa' mitluf fi dlam waħxi (4), Fis-17 ta' Jannar, 1699, Sacchetti kiteb lill-Gran Mastru, lejn, fost ħwejjeġ oħra, għarrfu li l-biċċa ta' l-Istampa hija mhej- jija minn kollox u dalwaqt titressaq quddiem is-Sagra Kongre- gazzjoni ta' l-Ingiżizzjoni. Iżda dan kellu jsir malli din teħles u tispiċċa mix-xogħol li għandha f'idejha (5). F'ittra oħra tat-18 ta' Lulju bagħat igħarrfu, li, jiem qabel, saret laqgħa. ta' xi nies, li kienu maħtura minn fost dawk tas- Sagra Kongregazzjoni, biex jagħtu l-fehma tagħhom dwar ħwej- jeġ li tressqu quddiemhom. Fost l-oħrajn kien hemm ukoll il- biċċa ta' l-Istampa, IL-Assessur Mons. Spirelli tarraf bil-moħbi. lill-Awditur Balsani, li din rawha wkoll u għaddewha b'wiċċ il- ġid. Iżda, billi dak li dawn qatgħu, ried jerġa' jitressaq mill- ġdid quddiem il-Kardinali kollha tas-Sagra. Kongregazzjoni, u mbagħad jgħarrfu b'kollox lill-Papa, għal issa dil-ħaġa kellha tibqa' tinżamm mistura. Għalhekk jaqbel li wieħed jistenna x'jorbot'u jħoll dan, filwaqt li jrid jittama li, dak kollu li jaqta' l-Papa. ikun jaqbel sewwa ma' l-imsemmija fehma li wrew dawk Ħwejjeġ tal-għaġeb il-volumi li sibna neqsin fost dawk l: kellhom x'jaqsmu maż-żmien li fih saret xi ħidma biex tiddaħħal l-Istampa f'Malta' Domru xi ħadd ġabarhom għandu bi ħsieb magħmult Madankollu, ibikkik it-tħarbit li fih l-imsemmi Arkivjul Mhux darba u tnejn infittxu, biex naqbdu ħalli niktbu xi ħaġa, iżda ma jirnexxilniex, għax dak il-volum li minn fuqu nobsru li nistgħu nsejsu u nibnu li nkunu beħsiebna ngħidu, ma nsibuhx ma' l-oħrajn sħabul Il-ħtija ta' din il-ħerba kollha kienet il- m'ġja tal-Franċiżi fi gżiritna, fl-1798. Dawn qattgħu u ħarqu ħafna minnu. Mhux biss. Kienu biegħu wkoll bosta kotba għat-tqartis lil xi ħwienet. Lil wieħed jismu Ġanpatist Galea, li kien bil-ħanut tal-merċa l-Belt, tawh qnatar ta' karti minn dan l-Arkivju ta' l-Ordni. Dawn ħadhom bi ħlas ta' 63 qantar ross u 7 bramel żejt li l-Franċiżi xtraw minn għandu. Meta Malta għaddiet għal taħt l-Ingliżi. il-Gvern għarraf lill-imsemmi biex ireġġa' lura dawk il-karti kollha li l-Franċiżi kienu tawh. Dan hekk kellu jagħmel. U wara li Galea kien ilu jinqeda bihom madwar tliet snin, fejn, f'daż-żmien, min jaf kemm biegħ kotba sħaħ minnhom lin-nies. barra dawk li qatta' biex sarr fihom, il-Gvern irnexxielu jikseb mill-ġdid 8fl-il ratal ta' kotba. 480 ratal ta' karti u 864 ratal ta' pergamena. B'kollox, 16-il qantar u ħamest irtal. Tagħhom il-Gvern tah dwar 440 skud. bħala karti tas-sarr, kif bħala hekk ukoll Galea ħadhom minn għand il-Franċiżi. Naħsbu li, b'dan li għedna hu biżżejjed biex wieħed jieħu ħj'el sewwa ta' kemm saret ħsara, tħarbit u ħerba fl-imsemmi Arkivju ta' l-Ordni. Arkivju ta' l-Ordni, vol, 1311, 24 IL-MALTI il-Kardinali li nħatru biex jieħdu ħsieb jistħarrġu din il-biċċa (6). Wara ħafna tiġbid u telf ta' żmien, fl-aħħar ħareġ il-wisq mistenni u bosta mixtieq degriet mis-Sagra Kongregazzjoni dwar l-Istampa. Kopja tiegħu kienet mibgħuta, mill-Ambaxxatur Sacchetti, lill-Gran Mastru, fil-15 ta' Awissu 1699 (7), Dan id-degriet, li jġib il-jum tad-19 ta' Lulju 1699, igħid li tista' titwaqqaf l-Istampa f'Malta, iżda din trid titħaddem biss fuq kif igħidu l-Bolla tal-Papa Piju XI u d-degrieti li ħarġu mill- Konċilju ta' Trentu. Fi kliem ieħor ifisser li kellu jsir hekk. L-''Imprimatur'' jitniżżel kemm mill-Ingiżitur, u l-isem tal-Viċi Kanċellier ta' l-Ordni, jew dak li jkun maħtur mill-Gran Mastru, jitqiegħed wara. dawn, b'linja li tifirdu minnhom (8), Iżda l-Gran Mastru ma għoġbu xejn li xejn kif safa' maq- tugħ li kellu jimxi x-xogħol ta' l-Istampa f'Malta. Dik il-linja kienet tfisser ħafna, hekk ħafna qatigħ, li mhux biss turi li ma ġiet mogħtija ebda setgħa ġdida lill-Gran Mastru dwar l-''Impri- matur', imma, fl-għamla tagħha, tagħti lil min jifhem sewwa wkoll, li l-Ordni ma tħalla li jkollu anqas l-iċken ħjiel ta' sehem fiha. : Billi dan id-degriet kien ta' bosta ħsara għall-ħakma ta' l- Ordni f'Malta, Rajmond Perellos, bħal Gran Mastru Laskri, ma riedx joqgħod għalih huwa: wkoll. Neħħa kull ħsieb u xewqa li kellu biex jara t-twaqqif ta' l-Istampa f'artna, billi ma qanqal xejn aktar dwar din il-ħaġa. U b'hekk gżiritna reġgħet ġiet im- ċaħħda, għat-tielet darba, minn sengħa kburija u ta' ħtieġa mill- iżjed — sengħa li ġiebet risq u ġid kull fejn sefgħet kienet im- daħħla. - : (6) Arkivju ta' l-Ordni, vol. Arkivju ta' l-Ordni, vol. (8) Arkivju ta' l-Ordni, vol. 271, paġ.