LEĦEN IL-MALTI JANNAR-MARZU IT-TMINTAX-IL SENA Għadd 203-205 L-INGLIZ TA' MALTA Editorjal tal-Prof. Ġ. AQUILINA, B.A., LL.D., Pħ.D. (Lond.) i ILSIEN barrani li jintkellem l-aktar hawn Malta hu l-In- — ġjliż, ilsien ta' ġens qalbieni li, bħal dak tar-Rumani ta' żmien l-Imperaturi, xtered ma' l-erbat irjieħ tad-dinja. Daqs kemm in- firex, nistgħu ngħidu li eekoll li kieku l-Ingilterra fit-taqlib tal- ġrajja mħawda ta' żmenijietnu kellha t'tlef għal kollox il-qawwa tagħha, lienet tibqu' żżomm is-setgħa tal-kelma, jiġifieri ta' l- ilsien Inglż li issa sar l-ilsien tad-Dominji u ta' l-Amerka li n-nies tugħha huma miġburin mill-ħafna razez tal-bniedem sew suwed kemm bojod, Li aħrut nilgħallmu bl-Ingliż, mela, jaqbel ħafna għalinu għar tagħlim l-Ingliż mhux tagħlim fil-fieragħ li tista' tibdlu ma' tagħlim ilsien ieħor la' fejdu anqas, Imma mbarra milli għall-ħtieġa tiegħu materjuli l-Ingliż ku ta' min jitgħallmu wkoll għall-ġmiel u qawwa tal-letteratura tiegħu kb'ra li għandha stor- ja m'il-isbaħ ta' prożaturi u poeti li tul is-sekli fissru l-qalb u l- moħli ta' l-Ingilterra. Dan hu l-kobor ta' l-Ilsien Ingliż fil-kum- merċ ta' bejn il-ġnus u l-letteratura tad-dinja. Meta nsemmu l- kobor u l-ħtieġa ta' l-Ingliż ma rridue b'daqshekk innaqqsu mill- kobor ta' ilsna oħra meħt'eġa bħalma huma l-Franċiż, it-Taljan u l-Ispanjol. Irridu nuru biss kemm hu ta' ġid kbir għalina t- tagħlim ta' l-Ilsien Ingliż li, imħabba l-fehmiet imgħawġa ta' xi nies qodma, dam ħafna biex daħal sewwa fl-iskejjel ta' Malta. Misserijietna, mogħm'jin wara t-Taljan, ilsien mill-kbar fost oħru kbar, kienu jilmeżmżu u jitqerreu. kull meta kienu jaraw l-Ilsien Ingliż jieħu xi ftit tar-ruħ f'Malta. Qabel ma lsien il-poplu ġie f'tiegħu, il-ġlieda ta' l-ilsna kie- net bejn l-Ingliż u t-Taljan. Kien hemm żmien meta l-istudju ta' l-Ingliż fl-Università kien isir bil-għażla, jiġifieri l-istudenti kie- nu jeħduh bħala suġġett jekk tridu. Mhux ħaġa kbira, mela, li l-ġleda twila ta' l-ilsna maqtugħa b'wiċċ il-ġid mill-Assemblea Nazzjonali fl-1945. ħalliet warajha tifkiriet koroħ, fost dawn it- 2 ighujjir u t-tisfil ta' l-ilsien Malti bħala Isten bara u t-tiċarrib tal-kotra li titkellem bih biss. Meta l-Assemblea Nazzjonali qatgħet li l-ilsna offiċjali tagħ- xa kellhom ikunu l-Malti u l-Ingliż. ghamlet u selħet dak li l- ġenerazzjoni la' qabel qatt ma kellha hila taghmel; jiġifieri għal- qet il-bieb tat-taħneid u l-għaneġ b'li qatgħet iż-żarda ma' dak l-ilsien burrani li. għal ħafna snin kien seraq jedd ils'en il-poplu. Mil-lum il-quddiem, il-taqbida soċjali ħadet xejra oħra. Għall-inqas l-interessi nazzjonali ser ikunu aktar serji, di ħaġa aktar sostanzjali mit-tagħjir ur t-ticegħir dwar l-ilsna. Id- dleciżjoni ta' l-Assemblea. hija tajba għax qerdet għawġ li kien ilu jfixkel il-progress tat-tagħlim f'Malta, u tajba wkoll għax din id-deċiżjoni f'ħa nfisha hija eżempju tajjeb ta' idijal demokratiku. Qabel, imħabba li fil-Parlament il-magħżulin tal-poplu kien ikol- Ion jitkellmu bit-Taljan jew bl-Ingliż. ħadd ħlief dawk li kienu tafu b'dawn iż-żewġt ilsna seimiea mu kellhom għalfejn jieħdu sc- hem fil-ħidma Parlamentari; u jekk kienu jieħdu sehem. min- għajr ma kienu jafu sema bl-Ingliż jew bit-Taljan, huma kir- nu joqogħdu jħarsu lejn rukrin mingħajr ma għandhom ħila jagħ- mlu l-inqas ġid lil art tirelidhom. Tab'lħaqq li l-Malti waħdu ma jagħtix id-dritt morali li l-bniedem jidħol fl-Parlament. għar id- dritt morali jitwieled l-ewwelnett mill-ħilu u rieda tajba li tagh- mel ġid lin-nazzjon, imma mbagħad hi ħaġa sabiħa li nies li 'ma tafuer b'ilsna barranin. jew ma jafuhomm biżżejjed. jistgħu jit- ħaddtu u jagħtu l-fehmiet tagħhom fil-Parlament. fl-ilsien li kull Malti jitkellem u jifhem. Mhu hekk isir barra7 Churehill u At- Her mhier bl-Ingliż jitkellmu fil-Parlament 2 U jewwilla De Gaulle ikellem il-poplu Franċiż bil-Taljan jew bl-Ingliż, jew De Gasperi jitħaddet fil-Parlament Taljan bil-Franċiż, jew Franco fil-Ġunta bil-Portugiż). — Donnu ħaġa tad-daħk tagħmel mistoqs'jiet bħal dawn; imma għalier ma. kinetx iżjed tad-daħk tippretendi li l- poplu Malti kellu jitkellem fil-Parlament u l-Kuns'lli tiegħu b'il- xien ta' poplu ieħor bilfors) Il-lum qegħdin naraw li.-għalkemm l-Ingliż u l-Malti huma t-tnejn ilsna uffiċjali tal-Parlament, il-Malt' qed jitħaddem wisq iżjed mill-Ingliż. Dan qed isir mhux għar dawk li jitkellmu bil- Malti jridu jinku lil-min iħobb l-Ingliż, imma għax hu aktar na- tnrali li Maltin ikellmu lil-vuleim bil-Malti. Għallinqas meta mwie- ħed jitkellem bil-Malt', ukoll jekk il-għażla tal-kliem. mhi del- jem mill-aħiar bħall-għażla ta' kliem Mmgħiż f'xi taħdta ta' Chur- hill, dejjem immu tkun bil-Malti, waqt li hafna mill-kitba u taħ- dit bl-Ingliż U qed isir Malta ma hu Mgliż xejn; jew hu Ingliż biss għax il-kliem issibu fid-dizzjunarju Ingliż u mhux f'dizżju- narji oħra. Imma Isien mhux ġabra ta' kliem biss. Hu l-ġabra ta' ħafna ħteġiet. Għall-ilsien miktub dawn huma: (a) l-għaqda tal-kliem fuq ir-regoli tal-morfoloġija u tas-sintassi, (b) l-użu idjomatiku tal-kliem. u tal-frażijiet, u (ċ) stil skond ix-xejra tal-moħħ In- gliż. Għall-ilsien mitħaddet, imbarra l-ewwel u t-tieni ħtieġa ta' l-ilsien miktub, irid ikollna pronunzja tajba li toħroġ (1) mit- tl:ssin tajjeb ta' kull ħoss fih innifsu, fl-għaqda ta' kelma ma' kelma u frażi ma' frażi u mbagħad (2) intonazzjoni korretta jew aħjar intonazzjoni Ingliża, Infissru fil-qosor x'irridu ngħidu b'dan. Meta tikteb b'ilsien barrani mhux b'żżejjed li l-kliem ikun meħud mid-dizzjunarju Mgħliż. Dal-kliem irid ikun użat fis-sens tajjeb tiegħu u kit titlob l-idjoma u mingħajr żbalfi tal-morfoloġija. u tas-sintassi. F'Malta tista' tagħmel l-isbaħ antoloġija ta' Ingliż bi żbu- lj: ħoxnin tal-morfoloġija jew sintassi, xi drabi f'rivisti serji; im- ma Ingliż xejn anqas mill-agħar hu Ingliż tajjeb skond il-gram- matika imma ħażin skond l-idjoma. Jekk l-Ilsien Ingliż biex tfisser ħaġa f'ha nfisha mhix sab'- ħa. jdawwar l-espressjoni bier itaffiha jew ibenġilha, ma: tkunx qed. tikteb bl-Ingliż bħall-Ingliż: jekk inti, għalkemm l-idjoma tajba u l-grammatika ikoll, tfisser ruħek kif kont tfisser ruħek bil-Malti. Studju komparativ ta' l-istil Parlamentari Malti u In- gliż għandu. juri biżżejjed dak li rrid ingħid. Mela b'iex titkellem bl-Ingliż sewwa trid titgħallem miegħu l-mod. ta' l-espressjoni Ingħiża., inkella x'ħin titkellem tagħti l-impressjoni ta' barrani li qed jilbes libset ħaddieħor bier jimpressjona hmana ma jafx jil- bisħa. Daqqu Maltija fuq kliem Ingliż. għalhekk, tistona fil-wid- na Ingliża U. la darba l-Ilsien Ingliż hu tagħha, hi l-aqwa mħal- lef biex tiġġudika jekk l-Ingliż li jitkellmu l-kolonjali hux tajjeb iew le. Darba irieħed Ingliż għoli gerger miegħi U l-Maltin xħin jit- kellmu juru ruħhom neqsin minn dik ix-xeħta diplomatika u pu- lita li wieħed jistenna. Tiena ridt imfiehmu li għalkemm hu, bħala Tmgliż. kien iħoss Hi l-Maltin huma żorri fi kliemhom, il-ħtija kie- net li huma kienu jaħsbu bil-Malti u jitkellmu bl-Ingliż. u l-mod la' l-espressjoni; tagħhom, bħall-intonazzjoni, kien għalhekk ta' żewġ kurrenti Imgwistiċi. Jista' wieħed ikun jinqala' fil-kitba ta' l-Ingliż għar 'għaq- qad il-kwalitajiet U semmejna; imma mbagħad ma jinqalax fl- Ingliż mitkellem għar ma jgħaqqadx il-kwalitajiet meħtieġa fl- ilsien mitħaddet. Ngħidu aħna, jista' mu jkollux pronunzja tajba jew inkella għandu. pronunzja ftit jew wisq korretta tal-ħsejjes fihom infushom bħalma huma th, 1,1. eċċ., imma mbagħad l-aċ- ċent u l-intonazzjoni huma ħżiena. Mill-intenazzjoni nikafu N- nazzjonalità tagħna, Jekk min jitkellem hu Taljan jew Malti jew Franċiż KU għandna intonazzjoni Ingliża tajba, inti tkun tista' tgħid sr'nazzjon hu minn kif jintona l-Ingliż li, għalkemm ikun grammatikabment tajjeb, rorta waħda f'kxef nisel min qed jitkellmu. Għaliex mill-intonazzjoni tista' tgħid in-nazzjon ta' min jitkellem l-fsien barranif Għar għalkemm l-Ingliż bħala Ingliż jista' jkun tajjeb daqskemm kieku kellu jiktbu Ingliż. l- istess Ingliż kif inħu mitkellem hu m'bni fuq intonazzjoni bar- nija—Maltja, Taljana skond x'ikun min jitkellem. L-intonazzjo- ni nazzjonali tkun is-saff ta' taħt li fuqha jmbena r-ritmu żbaljat. Għax l-mtonazzjonijiet ivarjaw minn ilsien għal ieħor, tista' lgħid li-kull ilsien għandu l-intonazzjoni tiegħu. Għalhekk jiġi li Ġappuniż U tgħallem tażjeb l-Ilsien miktub imma ma tħarreġx sewwa fl-intonazzjoni Ingliża jitkellem l-Migliż b'intonazzjoni Ġappuniża. L-istess nistgħu ngħidu għall-Malti li tgħallem sei- ica l-Ingliż miktub inrma mbagħad ma tħarreġa tajjeb fl-intonaz- zjoni Mmqliża. Dan jitkellem Mgliż b'intonazzjoni Maltija, li l-ef- fett tagħha ħafna drabi jnaqqas m's-serjetà ta' dak li jingħad. Aħna hawn Malta, billi għar Maltin malajr naqbdu s-sens u d- daqqa ta' l-Ingliż fuq intonazzjoni tagħna, ma nbatux biex nif- tehmu bejnietna; imma Ingliż ibati sa ma jidra. jifhem ilsienu f'ħalq barrani; għar widnejh ma jaqbdux l-intonazzjoni Maltija qabel jidraħa sewwa. Qed niftakar f'esperjenza tiegħi. Ma kienx ili li ġejt lura mill-Università ta' Londra, fejn fost suġġetti oħra għamilt kors ijentifiku ta' fonetka u intonazzjoni. Kif kont wieqaf Triq Irjali, laqtuni żewġ Indjani j'tħaddtu bejniethom — kienu Indjani ta' Malta. Waqqaft widnejja għax xi kliem li qalu deherli li kont nafu. Tmma. domt ma qbadt bier kienu jitħaddtu. Meta widnejja draw leħen l-Indjani ittendejt li kienu qegħdin jitħaddtu bil-Mal- ti imma. b'intonazzjoni Indjana' Ħafna Maltin bejn wieħed u ieħor meta jitkellmu l-Ingliż jagħmlu lill-Ingliżi l-istess impres- sjoni li għamlu lili danok iż-żewġ Tadjani l Ngħiduha bejnietna. Dawk il-Maltin li jitkellmu bl-Ingliż mal-Maltin jew jitkellinuh bħalma jitkellmuh l-Ingliżi inkella jaqblilhom jinqdew bl-ilsien tagħhom. Jiena ma narax għaliex Maltin ma' Maltin ma għandniex nitħaddtu bil-Malti. Hafna fdal tal-jasar qed jnehhu. fdal ta' dak il-jasar li daħħlu magħhom il- barranin f'Malta, Issu baqa' l-interioritv complex fl-ilsien ti għad- ha. ġejja miż-żmien metu l-poplu ż-żgħir, u l-ilsien L jitkellem, kienu magħdudin it-tnejn baxri: u mħabba f'hekk biex wieħed jidher ftl U puliti jew Tgħoli7 ma. kiena' jitkellem kif jitkellem til-biere7, jiġifieri l-kolru tal-ħaddiema, Ta' min iheġġeġ lil-dawk il-qalbiena, li jixtiequ jifdu l- Ubaxx' mill-jasar ekonomiku, li jifdu wkoll lil dawk kollha li għadhom ilsiera ta' l-inferioritv complex, marda tar-ruħ li għand- ha. l-egħruq tagħha fil-moħħ imħawwad. tal-bniedem li jħossu żgħir qudd' em nies aqira jew akbar minnu. Jekk hawn ieieħed li jħobb l-Ingliż u, ħażin jew tajjeb, ilu jiktbu s-snin, hamra jien. Mela mhi ħsieb ta' sentimentaliżmu Malti qed iġagħalni nikteb dan, imma r-rewqa li-nara l-moħħ Malti jiċċara iżjed, ineħħi l-għanqbut tal-fehmiet imgħawġa u . jibda jirrispetta lilu nnifsu, bier ingħid kelma ta' żmen'jietna, tb'rispett. totali. Poplu li jemmen fih. innifsu jikxef moħb'ja ġo fih setgħat kbar għall-ġid u fejda nazzjonali li qatt ma kien joħ- lom bihom: waqt li poplu U għad mu fediex ruħu minn dawn ir- '-rkilijiet li għandhom egħruqhom fir-ruħ tiegħu mħawda jibqa' lura bħal tifel mistħi B ariċċu jilbmar u jibda jtemtem meta: jkel- Imu xi ħadd akbar minnu, Poplu progressiv ma għandux jibqa' marid bil-marda tat-tfal jrixtin. Rispett totali għal kull ma hu Malti—rispett totali li ma għandux iħassar minn. quddiem għajnejna l-merti kbar ta' popli akbar. Tmma bejnietna, ta' Maltin li aħna, nagħmlu sewwa nit- ħaddtu b'ilsien art twelidna. mhux biss biex ma nwaqqgħux l-in- tonazzjoni Ingliża għaċ-ċajt, imma wkoll għal ġieħna—għal dak li l-Franċiżi jsejħu amour propre'.