Il-mard tal-ġidri kien dari jkexkex lil missirijietna, għaliex ' kull mita kien jitfaċċa kien jeqred eluf ta' żgħażagħ, u jħassar u jimmarka bosta wċuħ ta' ġuvintur a ta' xebbiet. Kull imxija kienet tħalli wrajha għomja, torox u nies maħnnqa u dan barra mill-mard ikrah u twil fil-pulmuni, fil-għadam u fin-rervi. Għal- daqshekk tistgħu taħsbu kemm xtaqu t-tobba ta' kull żmien illi jeqerdu din il-marda jew għall-inqas itaffu l-ħruxija tagħha. Minn żmien kien ilhom jafu illi minn jimrad darba bil-ġidri ma jirkebx malajr din il-marda għat-tieni darba; għaldaqshekk fl-Ingilterra waqt l-imxija tas-sekolu sbatax ipprovaw ilaqqmu bl-istess marċa tal-ġidri lin-nies b'saħħithom. — Dana għamluh għaliex raw illi bosta infermieri illi kienu tniġġsu f'subajhom waqt li kienu jduru bil-morda, mardu b'ġidri ħafif illi wara salvahom mill-imxija. Iżda dana t-tilqim ma damx wisq ma ġie mħolli għal kollox, għaliex ittendew illi l-marda. tat-tilqima kienet tittieħed daqs il-marda vera u għaldaqshekk għalkemm kienet teħles lil ftit li kienu jiġu mlaqqma kienet fl-istess ħin qiegħda tiswa biex ixxerred u tkabbar iżjed l-imxija. Fl-1796, Jenner qagħad jifli sewwa dak li kien jingħad u jitwemmen mir-raħħala u mill-ħaddiema tar-rziezet u tal-fabbriki tal-butir fuq il-ġidri tal-baqar u taż-żwiemel, u sab illi sewwa kienu jgħidu illi min jitniġġes bil ġidri tal-baqra ma kienx jirkeb iżjed il-ġidri veru. Iżjed, it-tkixxif li għamel dan it-tabib wera illi min kien jitlaqqam bil-'vaċċiw' jew ġidri tal-baqra, m'hux talli ma kienx jirkeb. il-ġidri tal-bniedem ''varjola' mita jersaq lejh u jdur bih fil-mard, iżda l-anqas ma kien jimrad mita ippruvaw iċappsuh għal ta' l-apposta. Din kienet kixfa kbira illi: xegħlet l-Ewropa kollha bil-qawwa illi tàti t-tilqima bil-vaċċix. illi barra mill-qawwa illi l-bniedem jakkwista kif diġa għedna, ma tista' ġġib l-ebda ħsara jew ixxerred il-marda kif tagħmel it-tilqima bil-''2azjola' jew ġidri tal-bniedem. Il-qawwa illi tàti t tilqima tissejjaħ TĦLUSIJA' (dvemzuziiġ) u tiswa għallinqas għal seba' snin. Xi nies għandhom il-ħlusija kontra l-ġidri minngħajr ma jkunu tlaqqmu xejn. Din igħidu- Ilha ''ħlusija minnha nfisha' (immunità naturalej. Fuq dawn in-nies it-tilqim ma jaqbadx u dawn in-nies ma jimirdux bil- ġidri. F'oħrajn, il-ħlusija ma tkunx ''għal kollox' iżda mita dawn in-nies jimirdu, il-marda tkun tant ħafifa illi l-marid wisq drabi jibqa' fuq riġlejh u ma jurix ħlief ftil ponot imxerrda 'l hipn u 'l-hawn ma' ġismu. Ħaġa tassew kurjuża, din il-ħlusija, tant fil-baoqra kemm fil-bniedem. Araw: It-tilqim tal-baqra' bil-va7o/a (ġidri tal-bniedem) tàti lill-baqra ħlusija mhux biss kontra l-va7/ola imma wkoll kontra l-istess vaċċin (ġidri tal-baqra); fl-istess ħin it-tilqim fil-bniedem bil-vaċċin tàtih l-istess ħlusija sew kontra l-vaċiżn. kemm ukoll kontra l-varjela, Ma hemmx bżonn ngħidilkom illi minn Jenner 'il haun sar studju kbir wisq tant fuq in-natura tal-marda tal-ġidri kemm ukoll fuq din. il-ħlusija illi jati t-tilqim, iżda l-wisa' ta' dal- ktieb ma jħallinix nidħol f'irqaqat bħal dawn għaldaqshekk feħsiebni ngħid kelmtejn kif għandu jsir il-lum it-tilqim, u nis- piċċa biex nuri lil dawk. illi jibżgħu mit-tilqim b'liema reqqa llum isir il-'vaċċin' u kemm ma għandhomx raġun jibżgħu minnu. It-tilqima għandha ssir kif sejrin ingħidu. Wara li tiġi mnaddfa tajjeb il-ġilda tal-koxxa jew tad-driegħ fuq in-naħħa ta' barra u fil-biċċa ta' fuq b'tajjara bl-ispirtu u xxuttata tajjeb b'taj- jara nadifa, min ilaqqam iqattar żewġ taqtiriet vaċċin madwar purzier bogħod minn xulxin, inbagħad bil-ponta ta' labra tal- ħjata maħruqa fuq lampa għandu jobrox żewġ linji dritti twal kwart ta' purzier waħda fuq kull taqtira bla ma jħalli, jekk jista' jkun, illi d-demm joħroġ. — Barra minn dawn. il-linji għandu jagħmel żewġ tingiżiet żgħar waħda ma' ġenb kull linja fuq xifer it-taqtira. Inbagħad. bil-lixx tal-labra għandu jħokk il-vaċ- ċin ġewwa x-xquq l t-tingiżiet illi jkun għamel u jħallihom jixxuttaw weħidhom. B'hekk, wara erbgħa u għoxrin siegħa— jekk wieħed ikun diġa tlaqqam darba f'għomru u jkun fadallu l-ħlusija—jitfaċċa ċirku jew tberfila ħamra ma' dwar il-linja u madwar it-tingiża fejn jidher aktar ċar. Jekk ma jkunx fadallu ħlusija ma jitfaċċa xejn kabel tlitt ijiem u mar-raba' jum tfeġġ il-bużżieqa tat-tilqima illi ġġib ftit tad-deni fit-tlitt ijiem tal-mili tagħha u tàti. l-ħlusija bla ma tagħmel ebda ħsara. Il-lum min jitlaqqam ma għandu l-ebda biża' ta' mard li dari kien jista' jiġri mit-tilqim għaliex il-vaċċix tal-lum hu safi minn kull tinġisa u ma jittieħedx iżjed minn bniedem għall-ieħor bħalma kienu jagħmlu tletin sena ilu. Il-lum il-vaċċix jiġi maħ- dum b'reqqa kbira fi stabilimenti għal t'apposta fejn jinżammu baqar b'saħħithom miżmuma b'ikel minn l-aħjar u f'arja l-iżjed nadifa, il-maqjel li fih jinżammu dawn il-baqar jiġi mibni b'ss- ngħa kbira, drenaġġjat u vventulat u miżmum sħun, bil-fwar tal-misħun fit-tubi tal-ħadid. Il-qiegħa tal-maqjel tinqala' biex tista' tiġi mnaddfa u ddisinfettata kull jum. Is-sodda tat-tiben tal-qamħ ir-rum tiġġedded kull jum u tiġi moħmija qabel ma tkun mifruxa. Il-baqar jiġu mnaddfa tajjeb u wara illi jkunu eżaminati bosta drabi minn tobba speċjalisti; jinbeda għal tlitt ijiem sħaħ it-tindif tas-sider tal-baqra u mita jkun nadif għal kollox, il-baqra tiġi mlaqqma bil-va7jola ''metodu Tedesk' jew bil-vaċċiu ''metodu Svizzeru'. Wara tlitt ijiem sider il-baqra jin- tela' bil-bżieżaq illi wara tlitt ijiem oħra jintlew bil-marċa. Ma' tul il-marda kollha, sider il-baqra jinżamm mgħotti ġewwa boros tal-gomma lastika jew ta' l-inċirata rqiqa mi- dluka bil-vasellina antisettika. Dawn il-boros jiġu miftuħa mit- tobba speċjalisti fi kmamar imhejjija għalhekk fejn il-baqra tiġi mraqqda bil-c44070/07r fuq sodod tal-metal u fuq friex tal-għażel bla ebda tinġisa. Il-marċa u l-polpa tal-bżieżaq tiġi miġbura fi fliexken tal-kristall diġa' moħmija għalhekk u hekk isir il-vaċċżn illi jiġi mħallat mal-gliċerina u mqassam f'tubi żgħar għat- tilqim tal-bniedem. — Kull baqra wara li jeħdulha l-vaċċix tiġi maqtula u jsir fuqha l-isbarr sabiex ma jkunx hemm l-ebda biża' ta' mard illi jista jittieħed mill-bniedem. Milli: għedna jidher biċ-ċar illi l-vaċċiz tal-lum ma fih l-ebda biża' ta' tinġis b'mard ikrah illi dari kien ibażża' lill-bniedem, mard tat-Z6/anz, lar-rsibla, lal-morva u mard ieħor illi ma hemmx għalfejn noqgħod insemmih. Il-marda illi ġġib it-tilqima ma fiha l-ebda biża'. Għaldaqshekk jidhrilna illi jaqbel wisq li wieħed ikun imlaqqam għaliex jista' joqgħod bi kwietu illi ma jirkebx il-ġidri. Waqt l-imxijiet, il-bżonn illi wieħed jitlaq- qam jinħass wisq aktar, għaliex barra milli jkun qiegħed jarma ruħu kontra l-mard, ikun flistess ħin qiegħed igħin lill-pajjiżu biex jeħles mill-imxija li tbiegħed wisq passiġġieri u ttellef wisq flus lill-pajjiż. Fl-Ingilterra fejn il-liġi tat-tilqim m'bix ta' bil-fors għal kollox bħal ma hi f'Malta hemm dan. il-mu- ment il-ġidri bħal ma kellna l-ġidri f'Malta. Fl-Ingilterra f'belt waħda illi għandha popolazzjoni wisq iżgħar minn ta' Malta, fl-ewwel ġimagħtejn ta' l-imxija kellhom 500 każ tal-ġidri, fil-waqt illi f'Malta f'ħames xhur ma kelniex żewġ tużżani l Tafu xejn dan għaliex ġara' Il-għaliex il-għadd tan-nies m'hix imlaqqma fl-Ingilterra huwa bil-bosta akbar minn dak ta' Malta. Dan jidhrilna li juri biż-żejjed x'ifisser it-tilqim.