Sa mill-ibgħad żminijiet, Malta produċiet għadd ġmielu ta' nies tal-arti, avolja li l-poplu hu wieħed żgħir, u f'ħafna każi, dawn irnexxew bla għajnuna ta' ħadd ħlief bl-inizzjattiva tagħhom infushom. L-arti hija tendenza naturali f'ċerti nies. L-arti ma titgħallimhiex, imma bit-tagħlim tirfinaha u tkompli toħroġha minn ġo fik. Imma hi tkun għandek. L-artisti kollha tista' tgħid li b'xi mod kienu assistenti ta' artisti oħrajn u dan meta ħassew it- tendenza li kellhom għall-arti. Kien hemm oħrajn li kellhom joħorġu 'l barra minn xtutna biex ikomplu jistudjaw u jaraw artisti oħrajn x'kellhom jgħallmuhom. F'Malta għandna bosta xogħlijiet ta' min jiftaħar bihom, u dawn bla dubju insibuhom ġeneralment fil-knejjes tagħna, li nistgħu ngħidu li huma mużewijiet fihom infushom. Hawn minhix se nsemmi dawk ix-xogħlijiet li huma ta' pitturi u skulturi barranin, imma nillimita ruħi għal ftit Maltin biss, għax fl-aħħar mill-aħħar, dan hu l-għan ta' din il-kitba. Meta taqbad biex issemmihom, tiġi bejn ħaltejn dwar min hu l-aqwa u l-aħjar fosthom, għaliex kull wieħed wera l-ħila tiegħu fix-xogħol li għamel. Hija ħaġa magħrufa li mill-Kottonera ħarġu fost l-aqwa skulturi Maltin, u nibda b' Abram Gatt minn Bormla, li kien ħaddiem it-tarzna u għalhekk ħinu ma kienx iddedikat kollu għal xogħol fuq l-arti. Madankollu huwa ħallielna b'wirt xogħlijiet mill-isbaħ fil-fidda, kif ukoll dik il-ġmiel ta' statwa ta' San Ġużepp, meqjuma fis-Santwarju tal-Kunċizzjoni f'Bormla, maħduma fl-injam, u li ma tixba' qatt tħares lejn ġmielha. Bormliż ieħor huwa Salvu Psaila li tana l-kapolavur tal-istatwi ta' Santa Liena f'Birkirkara, li hi statwa tassew ta' maestà u li ġġiegħlek titgħaxxaq b'dehra sublimi fit-tħaddina tas-salib. Maħduma fl-injam b'ħila li tgħaġġeb. Kapolavur ieħor tiegħu, bla dubju hi l-istatwa tal-Madonna tal-Karmnu taż-Żurrieq, fl-injam ukoll, li fil-ħarsa ta' wiċċ il-Madonna rnexxielu jiġbor il-ferħ u d-dieqa, l-imħabba u l-kompassjoni, is-safa u l-hena. U l-istess huwa xogħol ta' ġmiel kbir, il-Marbut, xogħol fl- injam, li jinsab il-Birgu. Inkomplu bi skultur Bormliż u bilfors insemmu wkoll lil Mariano Gerada (1766-1823) li fost ix-xogħlijiet kbar tiegħu nsibu l-istatwi tal- Madonna tal-Grazzja f'Ħaż Żabbar, l-istatwa mill-isbaħ ta' Santa Marija ġewwa Ħal Għaxaq, Santa Katerina fiż-Żurrieq, u l-famuż San Mikiel fil-Parroċċa Bormliża. Ġewwa Bormla hemm l-għidut li ta' taħt San Mikiel (ix-xitan), hu isbaħ minn San Mikiel. Dawn huma kollha xogħlijiet fl-injam, iżda Gerada ħallielna wkoll diversi skulturi fil-ġebla li ħaqqhom kull tifħir bħalma huma ż-żewġ funtani ħdejn San Ġwann il-Belt, u l- Madonna tal-Grazzja ftit lil hinn mill-istess knisja Żabbarija. Ħamrun Libertv Sezzjoni Festa Tal-Karmnu ż-Żurrieq- Salvu Psaila San Ġużepp ta' Bormla- Abram Gatt L-Isla wkoll ħarġet ulied li għamlulha ġieħ u nsemmu fosthom lil Vincenzo Bonnici li milli jidher ma tantx ħadem fuq vari, imma kellu xogħlijiet oħra. Kien hemm ukoll Antonio Chircop li għal pajjiżu ħadem il-vara tat-Trinità fl-1840. Jingħad li difen f'dik il-vara l-għodda li ħadimha bihom biex hekk ma jirrepitihiex. Il-Birgu wkoll huwa msemmi għan-nies tal-arti, l-aktar fl-injam. Imma fil-ġebla nsibu l-aħwa Franġisku u Glormu Fabri li tagħhom insibu xi xogħlijiet imxerrdin ma' Ħaż-Zabbar, iż-Żurrieq il-Belt u Ħal Qormi. Semmejna dawn l-iskulturi mill-Kottonera u ma semmejna xejn dwar oħrajn ġejjin minn inħawi oħra tal-gżira. Ħafna minnhom huma skulturi fil-ġebla u minn dawn insemmi lir-Rabtin Anton Busuttil u Ċensu Sammut. Mhux ta' min iħalli barra lil Ċensu Decandia mill-Belt Valletta li min jaf kemm hemm statwi fil-kantunieri li huma xogħolu. Mill-Belt Valletta ħareġ ukoll l-iskultur Vincenzo Dimech (1768- dak li aktarx l-aktar li baqa' msemmi għalih fost il-Maltin, hi l-istatwa ta' San Publiju fil-Furjana. Hi statwa fl-injam tal-1811 li turi l-martirju ta' dan il-qaddis. Tassew hi movimentata u mirquma b'ħila kbira. Il-maġġor parti tal-pittura li żżejjen il-knejjes kollha tagħna, hi xogħol ta' pitturi Maltin li għall-perfezzjoni tagħhom iħabbtuha ma' dawk barranin. Wieħed mill-aktar li għamel suċċess kien il-pittur Senglean Francesco Zahra li ħadem f'bosta parroċċi. It-timbru tiegħu tgħarfu bil-kuntrast fil-kuluri tiegħu Ħamrun Libertv Sezzjoni Festa Tagħraf ukoll id-daqqa tal-pitturi ta' Stefano Erardi, Rokku Buhagiar, u tal-pittur li ħalla isem kbir warajh mal-poplu kollu, Giuseppe Cali' li minbarra kwadri mill-isbaħ li naraw fil-knejjes, insibu wkoll oħrajn f'kollezzjonijiet privati, u f'postijiet pubbliċi. Aħna ġewwa l-Ħamrun ixxurtjati li fil-knisja tagħna għandna xogħlijiet tiegħu, fosthom wieħed mill-isbaħ kwadri ta' San Ġużepp, misjub fi gżiritna. Pittur ieħor li bħalissa x-xogħol tiegħu jinsab għaddej minn restawr ġenerali huwa Arrigo Enriku Arnaud li minbarra xogħlijiet li ħadem f'ħafna bnadi differenti, ħadem il-pittura tas-saqaf tal-knisja Xogħol ta' Francesco Zahra ġewwa l-Knisja ta' San Ġorġ, ir-Rabat, Għawdex tal-Vittorja l-Belt Valletta. Kien tassew għajb li knisja hekk ta' għożża kellha tgħaddi minn dik il-ħerba li tħalliet issir fiha. Il- pittura fis-saqaf kważi tħassret għal kollox bl-ilma li ċarċar magħha bla ħadd ma jew intebaħ bih jew ma ta kas. Issa qed isir restawr bil-għaqal u nittamaw li narawha fl-istil oriġinali tagħha. Hawnhekk mhux qed nippretendi li semmejt kull skultur u kull pittur Malti li arrikkixxa lil artna bl-arti tiegħu. Nistqarr li ġrejt ġirja u missejt kemm kemm is-suġġett, għaliex fil-verità hemm kotba sħaħ X'jinkitbu dwar dan il-patrimonju kbir. Hemm ħafna artisti kbar Maltin li jistħoqqilhom jiġu msemmija, imma hawn mhux il- ħsieb ta' kronaka tal-artisti li ħallew isem. L-intenzjoni kienet aktar li nqajmu ftit kuxjenza f'dawk li ma jafux kemm-il teżor għandna jdawwarna, kultant anke fl-iċken ħaġa, li naraw kuljum ġo knisja, jew kappella, u qajla nagħtuha sekonda attenzjoni. Xogħlijiet ta' Rocco Buhagiar u Stefano Erardi fi knejjes f'Ħaż-Żebbuġ Ma nistax nagħlaq din il-kitba bla ma nsemmi marmista li kien jaħdem fi Blata l-Bajda, Feliċ Buhagiar. F'kitba preċedenti tiegħi kont ġa semmejtu imma mill-ġdid inħoss li għandi naqsam magħhkom dan li ġej. Niftakru jaħdem ġo razzett li kien hemm fejn illum naraw il-vetrina tal-karozzi ta' Mizzi. Kien mat-triq sew, u meta kelli xi għoxrin sena, min jaf kemm-il darba għaddejt ma' ħbiebi bil-mixi lejn il-Belt u kont narah jaħdem. Milli jidher kien jaħdem fuq il-lapidi. Infatti dan l-aħħar kont il-Katidral l-Imdina u rajt lapida tiegħu bil-kliem 'F. Buhagiar fecit', jiġifieri għamilha hu. Kienet kurjuża wkoll li rajt lapida oħra tgħid 'C. Darmanin Ħamrun fecit', u dak il-waqt tħassibt jekk dan C. Darmanin hux l-istatwarju li nafu aħna, u li tiegħu għandna l-vara ta' San Gejtanu. Dil-biċċa hi kurżità għalija. Ħamrun Libertv Sezzjoni Festa 77