għal dak kollu li seħħ qabel ma. twelidna jqanqlu kurżitajiet kbar, inisslu sodisfazzjon, l-apprezzament u spiss ukoll iqajmu fa ca u tfittxija aktar mistoqsijiet li bosta drabi ma ssibx risposta: għalihom. Ir-riċerka u t-tfittxija fil-passat nistgħu naqsmuhom f'żewġ kategoriji. Hemm ir-riċerka li ssir minn dokumenti u arkivji miktubin, bħal pereżempju mill-Arkivji Parrokkjali, l-Arkivji Nazzjonali, l-Arkivji tal-Katidral, l-Arkivji Notarili u bosta oħrajn. Dawn jikkonsistu kollha minn kitbiet li ħallewlna dawk li ġew qabilna u dokumenti bħal dawn jistgħu imorru lura mijiet ta' snin. Il- kategorija l-oħra ta' riċerka hija waħda fiżika, bħal meta wieħed jipprova jifhem kif żviluppa bini matul iż-żminijiet; jew fi żmien aktar 'il bogħod meta wieħed jiskava u jistudja fdalijiet arkeoloġiċi. Fil- każ tal-aħħar, l-istudji arkeoloġiċi llum jidħlu ferm aktar f'dettall minn dak li kien isir ftit għexieren ta' snin ilu. Illum l-arkeoloġisti ma jfittxux biss il-ġebel, il-pedamenti jew il-fuħħar. Fl-istudji tagħhom fuq sit arkeoloġiku jiflu, jiġbru u jistudjaw il-qxur tal-bebbux, fdalijiet tal-ikel bħax-xewk tal- ħut jew tar-rizzi, fdalijiet ta' għadam tal-annimali u bċejjeċ oħra bħal dawn. Illum l-arkeoloġija hija xjenza li permezz tagħha naslu biex nifhmu aħjar kif kienu jgħixu dawk ta' qabilna, x'kienu jilbsu, x'kienu jieklu u kif kienu jsajru. Għalhekk meta issir xi sejba arkeoloġika dejjem tqanqal interess. Kull sejba arkeoloġika tiftaħ għarfien ġdid dwar l-inħawi fejn qiegħda. Barra minn hekk dejjem jitqanqlu kurżitajiet ġodda. Il-każ tal-proposta ta' estensjoni taż-żona industrijali f'Buleben serviet ta' spunt importanti għal Wirt iż-Żejtun sabiex tistudja aktar mill-qrib din iż-żona li darba kienet fewdu importanti ħafna u sinjura fil-produzzjoni tal-uċuħ tar-raba'. Fil-fatt l-isem stess Bu-Laben tfisser art il-ħalib. Il-Malti wkoll kellu proverbju marbut ma' dawn l-inħawi — Mela ħsibtni minn ta' Buleben7l meta kien jirreferi għal xi ħadd tat-tajjeb. 'Il-Perit Ruben Abela — President ta' Wirt iż-Zejtun 7 f'Bulebelu l-inħawi F'dawn l-aħħar snin, fiż-Żejtun u l-inħawi tiegħu fis-sejba ta' qabar fit-Triq tal-Barrani waqt li kien qed isir xogħol ta' trinek għall-cables tal- powerstation ta' Delimara fil-bidu tas-snin 90. Bosta minnkom min jaf kemm gergirtul Dan 'kien ikkawża ostaklu għat-traffiku għal żmien twil sakemm l-arkeoloġisti għamlu l-istudji tagħhom. Għaxar snin ilu, waqt li kien qiegħed isir xogħol ta' taħmil għall-bini ta' sptar ġdid fl-inħawi magħrufa bħala Tal-Ħotba ftit 'il bogħod mit-Triq tal-Barrani, fil-limiti taż-Żejtun, instabu numru ta' oqbra minn arkeoloġisti li kienu qed jgħassu x-xogħol. Meta kienet inbniet il-magna tal-ħalib fis-snin sittin fuq parti mill-istess art, liema binja twaqqgħet bħala parti minn dan ix-xogħol, kienu wkoll instabu żewġ oqbra u kien minħabba f'hekk li l-MEPA obbligat lill-iżviluppaturi li jingaġġaw xi arkeoloġisti sabiex jgħassu x-xogħol waqt li jsir it-taħmil. Hekk kif dawn l-oqbra ġew skoperti f'Diċembru tal- 2008, ix-xogħol twaqqaf mill-ewwel u numru ta' arkeoloġisti taħt id-direzzjoni tas-Sovrantendenza għall-Wirt Kulturali bdew jistudjaw din is-sejba. Waqt li kienu qed jiskavaw instabu aktar oqbra u li b'kollox hu mifhum li ġew skoperti tnax-il qabar. Skont rapport fil-ġurnal it-Times of Malta tal-10 ta' Frar 2009, ħafna mill-oqbra, li possibilment imorru lura għas-sitt Seklu Qabel Kristu, kienu diġa' ġew sfrundati, iżda l-aħħar sejbiet kienu għadhom intatti. F'uħud minnhom instabu fdalijiet ta' għadam umani. Fl-istess rapport, il-Maġistrat Joe Cassar jinsisti li dan is-sit għandu jiġi protett u mħares minn kull żvilupp. 'Dan huwa nekropoli: Hawn madwar 15-il qabar f'sit wieħed u jista' jkun li jinstabu aktar' 'B'kollox instabu 29 qabar fl-inħawi taż-Żejtun u Ħal Tarxien. Aspett interessanti f'din l-aħħar sejba huwa n-numru ta' trinek li nstabu imħaffra fil-blat madwar l-oqbra iżda li ma jibqgħux għaddejin minn fuq l-istess oqbra. Min ħaffirhom jidher li qagħad attent li ma jagħmilx ħsara lill- oqbra; sostna l-Maġistrat Cassar. Bl-iskoperta ta' dawn it-trinek, permezz ta' dan is- sit, ġiet skoperta prattika agrikola li ftit li xejn nafu dwarha. Ma nafux lanqas jekk dawn it-trinek sarux fl-istess żmien li saru l-oqbra jew wara. Għalkemm li fir-rapport ta' dan il-ġurnal jorbot dawn it-trinek mat-tkabbir tad-dwieli, aktar skavar li sar fuq in- naħa tal-Lvant tal-oqbra, instabu numru akbar ta' trinek li l-biċċa l-kbira minnhom huma paralleli ma' xulxin u b'distanza komuni ta' bejn sitta u seba' metri bejniethom. Wieħed jingħata x'jifhem li din id-distanza bejn trinka u oħra hija aktar marbuta mal-kultivazzjoni ta' xi siġar, possibilment taż- żebbuġ milli tad-dwieli. Fl-2011 arkeoloġisti oħra taħt is-superviżjoni ta' Sovrantendenza għall-Wirt Kulturali segwew xogħlijiet li saru fiż-Żona Industrijali ta' Buleben . fejn ukoll instabu numru ta' oqbra fuq sit ta' kostruzzjoni ta' fabbrika (Ritratt 2). Dan sar wara li nħarġu l-permessi ta' żvilupp mill-MEPA, sabiex fabbrika battala . titwaqqa' u minflokha. titla' estensjoni moderna mal-fabbrika eżistenti tal- Hekk kif is-Sovrantendenza għall-Wirt Kulturali ġew infurmati b'din is-sejba, ittieħdet azzjoni mmedjata u bdew l-investigazzjonijiet meħtieġa. It-terrapien li kien għad fadal fuq is- sit kompla jittneħħa iżda taħt is-superviżjoni kontinwa ta' arkeoloġisti u l-awtorita' regolatorja. Din is-sejba s'issa tinkludi numru ta' oqbra kbar imħaffrin fil-blat. Parti minn wieħed mill-oqbra jidher li fil-passat kien ġie mimli bil-konkrit, possibilment meta kienet qed tinbena l-fabbrika oriġinali fis-snin sebgħin. Fl-istess post instabet ukoll barriera antika u numru ta' ġebel maħdum f'daqs kbir, li jista' jkun kien jifforma parti minn xi kostruzzjoni antika. L-inħawi fejn saret din is-sejba hija magħrufa bħala Il-Bur ta' wara l-Andar u tinsab biswit Sqaq il-Merħla. Dawn l-inħawi jinsabu wkoll fuq l-ogħla parti ta' waħda mill-għoljiet li jdawwru l-pjanura tal-Barrani. Din hija osservazzjoni importanti ħafna meta wieħed jistudja fdalijiet arkeoloġiċi. Il-pajsaġġ tal-madwar u l-viċinanza ta' din iż-żona għall-wied — Wied iż-Żrinġ, kollha huma indikaturi li f'dawn l-inħawi hemm possibbilta' li jinstabu aktar fdalijiet arkeoloġiċi. Fil-fatt meta tkellimna mal-bdiewa tal-inħawi, waqt li konna qed niġbru informazzjoni u nirriċerkaw dawn l-inħawi fil-kampanja li għamilna favur il-ħarsien tal-inħawi ta' Buleben, ġbarna informazzjoni importanti ħafna li xeħtet aktar dawl fuq l-arkeoloġija f'din iż-żona. Kien hemm bdiewa li urewna bjar li ma kellhomx l-għamla ta' qanpiena iżda bokka rettangulari, oħrajn kienu baxxi ħafna u dojoq. Meta żorna dawn il-bjar kienu mimlijin sa fuq bl-ilma, għalhekk ma kienx possibbli li wieħed jistudja sew l-għamla tagħhom. L-indikazzjoni hija li dawn jistgħu jkunu oqbra oħra u wħud minnhom setgħu servew bħala silos. Ir-riċerka li għamilna, permezz ta' ħjiel li għaddewlna persuni midħla fl- arkeoloġija, wassluna wkoll sabiex niddentifikaw siti li kienu ġew fotografati fis-snin 50 minn Laurrie Gravino li flimkien ma' Dun Ġwann Farrugia (Ta' Il-bdiewa wkoll qalulna kif meta kienu iżgħar, . jiftakru lill-antenati tagħhom jiġbru l-fuħħar, li kien jinstab b'abbundanza fil-ħamrija, biex ifarrkuh u jbiegħuh għad-deffun. Semmewlna wkoll li kienu jsibu ammont ta' qxur tal-bebbux tal-baħar. Saħansitra f'xi rziezet fl-inħawi hemm niċeċli użaw dan il-bebbux bħala dekorazzjoni. Meta rajna dan sibna li l-bebbuxu kien il-Murex, tip ta' bebbuxu tal-baħar komuni ħafna fil-Mediterran (Ritratt A). Iżda l-mistoqsija hi, kif dan spiċċa fil-ħamrija tar-raba' ta' Buleben7 Jista' jkun kien jittiekel il- ġewwieni tiegħu u l-qxur kien jintrema fil-ħamrija. Ir-riċerka tgħidilna wkoll li fi żmien il-Feniċi, il- ġewwieni ta' dan il-bebbuxu kien jitgħalla u minnu 4 kien joħroġ kulur vjola li kienu jużawh biex jiżbgħu attivi sew anke fi żminijiet imbiegħda fil-perjodu d-drapp — dak magħruf bħala porpra, li kien drapp. Huwa importanti ħafna li dawn għoli ħafna. l-inħawi jkomplu jiġu studjati u nvestigati biex jekk . fadal aktar fdalijiet arkeoloġiċi dawn ikunu mħarsa Żgur li dawn is-sejbiet, wassluna biex nifhmu aktar: għaliex jistgħu jitfgħu aktar dawl dwar kif l-abitanti li l-inħawi ta' Buleben huma nħawi li jidhru li kienu. fuq din il-gżira kienu jgħixu f'dawk iż-żminijiet. Roseanne Pace 131, Luqa Briffa Street Żejtun Tel: 2189 6563 112 Ġċis5 Sena 1933-2018