aħbarijiet i X'għandna mid-dinja7 ; avviżi Il-veru ħadna pjaċir… Bl-għeruq u x-xniexel Erba' bramiet Enerġija ; Daħħal membru s Ħotspots: In-Namib 11 97 Ħondoq ir-Rummien 12: ' 82 all Meta kont daqskom kont nixxala fil-baħar qisni ndimunjati Wara sigħat nitqanfed (u xi erba' majnati : m'għand ħuti l-kbar) kont nitla' niekol biċċa ħobż, u nintefa' nbandal . saqajja fuq il-blat. Waqt li kont inkun hemm nistenna l-ikel jinżel kont inħares lejn l-art madwari u kont nara ċ-ċaqliq żgħir tar-residenti tal-blat u l- għadajjar sejrin għall-affari tagħhom. U bdejt ninduna li jekk tħares sew issib dinja oħra ta' ħajja. Dinja fiċ-ċokon. F'xatt il-baħar jgħixu ħafna ħlejjaq żgħar, speċjalment jekk ikun xatt bil-blat. Jekk titbaxxa u tressaq wiċċek lejn dawk l-għadajjar żgħar ta' ilma baħar fil-blat, tiskopri ħafna ħlejjaq interessanti. Bebbux, granċijiet, imħar, artikli, gambli u ħut żgħir. Bi ftit paċenzja u b'għajnej ta' detektiv ambjentalist kollha tista' ssibhom Li rridu niftakru hu li dawn huma annimali żgħar u ħafna minnhom esperti tal-kamuflaxx bħal l-imħar u xi bebbux, uħud jafu jistaħbew bħall-granċijiet, u oħrajn anke trasparenti bħal xi gamblil Għalhekk mhux dejjem faċli ssibhom, imma dik hija parti mill-gost tal-logħba. Min ma jħobbx jilgħab nolil Jekk tkunu qed tosservaw għadira żgħira, importanti li ma tbagħbsux fl-ilma, għax tgerrxu kollox. In-naturalist mhux hekk jagħmel. In-naturalist joqgħod bil-paċenzja jfittex b'għajnejh, isib, josserva u jitgħallem. Ħej, jekk tkunu fix-xemx qis li tilbsu kappell, flokk, nuċċali tax-xemx u ndilku bis-sanbiok għax max- xemx ma tiċċajtax. U jekk il-blat iniggeż ilbsu biċċa sandli. Ċaw ħbieb, u bilħaqq: jekk għandkom ħutkom żgħar… tagħtuhomx majnati :-) V , iġpi MEĠS ran Victor Falzon L-Editur chameleon Chamaeleo chamae- leon) huwa famuż għax ibiddel il- kuluri. Ħafna nies jaħsbu li jekk kamaleonti joqgħod fuq l-aħmar jisplodi jew imutl Dan mhux veru, l $ , għax la l-aħmar u lanqas ebda Sakemm mhux speċilikat mod ieħor, l-isem BirdLife f'dal-magażin jirreferi għal BirdLife kulur ieħor mhu ha joqtlu. Materjal mill-magażin jista' jiġi kkupjat basta mhux għal skop kummerċjali, u basta , Ni jissemma' isem il-magażin u tintbagħat lill-BirdLife kopja tal-materjal fejn ġie kkupjat. għedewwa tal-kamaleonti huma s- (Publikazzjoni: BirdLife Malta, Awwissu 2006 sriep, il-kesħa, il-bexx, xi daqqa ta' (Disinn u produzzjoni: Victor Falzon ġebla, il-qtates u t-traffiku fil- Ritratt ta' quddiem: Kamaleonti, ritratt ta' Victor Falzon kampanja. Ritratt ta' wara: Ħondoq ir-Rummien, ritratt ta' Joe Sultana Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18. Norganizzaw ħarġiet fil- i kampanja, żjarat f'riservi naturali, u nagħmlu xogħol ambjentali. Noħorġu l-magażin il-Ħuttafa kull xaharejn għall-membri, u nagħmlu ħendawts u logħob għal waqt xi attivitajiet. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija Lm3 fis-sena. Il-Ħuttafa 75 - Lulju- Awissu 2006 3 ma m a m Il-ħuttaf reġa' bejjet, did-darba f'garaxx 4 ċittad l n l M alti n i fil-Mellieħal Par ħuttafiet rabbew b'suċċess 4: familja ta' erbgħa. Il-ħuttaf mhux soltu jbejjet hawn Malta. .. L-eluf ta' ħuttaf li naraw fir-rebbiegħa u l- ħarifa jkunu tal-passa u jdumu magħna biss c xi ftit ġranet, imbagħad ikomplu l-vjaġġ. — Għalhekk meta par ħuttaf jiddeċiedu li : jbejtu, għalina tal-BirdLife din hja ħaġa speċjali. . Dis-sena kienet ir-raba' darba li nafu li ' bejtu l-ħuttaf f'Malta. L-ewwel darba kien fl-1974, imbagħad fl-1995 (wara 21 sena), imbagħad fl-2004 (wara 9 snin) u issa fl- 2006 wara sentejn bissl Tgħid se ssir drawwa7 Min jaf is-sena d-dieħla jitħajrux jerġgħu jbejtu 2 Aħna malli nkunu nafu b'xi ħaġa ninfurmawkom f'dawn , il-paġni. Fir-ritratt tax-xellug jidhru l-frieħ kważi . lesti biex jitgħallmu jtiru. Innutaw il-bejta magħmula minn taħlita ta' tajn u tiben, li l- ġenituri jwaħħlu mal-ħajt. Dak it-tiben jgħin biex meta t-tajn jinxef ma jinqasamx. asal il-imiem £ 'Ħondoq —- - - ir-Rummien) (ff i Erba' snin ilu (Il-Ħuttafa 53) konna ktibna li hemm proġett li bih ħa jirvinaw 4 wied sabiħ f'Għawdex jismu Ħondoq ir- Iliż Rummien. Dak iż-żmien konna sperajna li dil-ġennata ma ssirx, għax biha nkunu tlifna għal dejjem rokna oħra naturali mill-gżejjer sbieħ tagħna. Il-biċċa mbagħad kienet ikkwitat u ħsibna li mietet. Imma l-mostru ma kien miet xejn, imma rieqed biss. Anzi waqt li kien rieqed bidel il-ġilda biex forsi jidher sabiħ. X'jiġifieri2 Jiġifieri min holom bil- proġett irranġa ftit il-pjanijiet biex taparsi jidher iktar 'naturali'. Ara kif jista' jkun f'wied żgħir bħal Ħondoq ir-Rummien tibni lukanda 5- star, 25 villa u 260 apartament u tgħid li se jsebbaħ l-ambjenti Kemm ħasbuna injorantil Min ħolom b'dal-proġett mhux isebbaħ l-ambjent irid, imma jagħmel muntanja flus. Għalhekk bħalma ktibna erba' snin ilu nerġgħu niktbuh illum: proġetti bħal dawn, li jridu jkomplu jnaqqru l-ftit kampanja li baqgħalna, imisshom jintremew mill-ewwel. karta. € riċiklata Il-Ħuttafa 75 : Lulju- Awwissu 2006 Vjaġġ inkredibblil Il-garnija sewda (sootv shearwater) għadha kemm ' kisret ir-rekord dinji ta' l-itwal vjaġġ f'sena waħda. Insomma proprjament dawn il-vjaġġi ilhom isiru probabbli eluf tas- snin, imma konna għadna ma nafux il-veritàl Imma s-sena l-oħra g xjenzati fi New Zealand qabdu 33 garnija sewda, waħħlulhom apparat ' żgħir elettroniku u reġgħu telquhom. Sena wara (jiġifieri ftit ġimgħat ilu), reġgħu qabduhom fl-istess post u neħħewlhom l-apparat. L- apparat wera li kull għasfur kien għamel vjaġġ ta' 74,000kmi Rekord assolut. S'issa r-rekord għall-itwal vjaġġ f'sena konna naħsbu li tagħmlu ċ- ċirlewwa ta' l-artiku (arctic tern) li min-North Pole tinżel sas-South Pole u lura, vjaġġ ta' 35,000km. Imma l-garnija sewda tant tohodha bid- ;: dawra li l-vjaġġ tagħha huwa iktar mid-doppju taċ-ċirlewwa. Il-garnija sewda hija kuġina prima tal-garnija (velkouan shearwater) :: litbejjet fl-irdumijiet tagħna. Fil-fatt għandhom l-istess kunjom xjentifiku Puffinus. M'ilux sabu serp li kapaċi jbiddel il-kulur tal-ġilda bħal kamaleonti. Fl-inħawi tax-xmara Kapuas, fil-qalba tal-foresta tropikali tal- Borneo, xjenzati skoprew serp żgħir ħamrani. Ftit minuti wara ċċekkjawh u sabu li kien sar abjadi Is-serp ingħata l-isem Kapuas Mud Snake. ; Fil-Borneo mhix ħaġa rari li jsibu annimali ġodda f'dawn l-aħħar — 10 snin instabu hemmhekk 361 speċi ġdida ta' flora u fawna. Il- ħasra hili l-Borneo qed tinqered bil-qtugħ tal-foresti. Is-soltu storja… Fl-aħħar Madagascar ħa jibdew jibżgħu għalihi Għakemm għad hemm ħafna faqar, il-gvern t'hemmhekk qal li din mhix skuża biex ikomplu jirvinaw l-ambjent naturali ta' din il-gżira enormi li tinsab ħdejn l-Afrika. Il-pjan hu li jżidu n-numru ta' parks, ikabbruhom ' u jgħaqqdu uħud minnhom flimkien. L-art protetta jridu jżiduha minn 1.7miljun ettaru għal 6 miljun ettaru (biċċa art kważi 200 darba daqs Maltal) Wara l-Brażil, Madagascar huwa l-iktar pajjiż fid- dinja li għandu natura endemika, jiġifieri flora u fawna li ma ssibhom imkien iktar. Hemm xi 10,000 ji speċita' pjanti, 316 rettili (inkluż hafna kamaleonti), . 109 għasafar u diversi mammiferi, fosthom 49 speċi ta' lemur. j Ħafna mill-inħawi protetti se jkunu foresti u Wetland tkun art viċin jew mgħarrqa bl- i ilma, bħal marshes, għadajjar u xmajjar. Il-Ħuttafa 75 - Lulju- Awwissu 2006 il-bufula passajra Il-bufula passajra hija waħda mill-ewwel ghasafar li jpassu mill-Ewropa, u f'Lulju jkunu diġà bdew jidhru. Dawn, wara li iestew mill- bejta, jaqbdu triqithom lejn l-Afrika. Jibqgħu neżlin 'l isfel mid-deżert tas-Saħara. Dawk li jieqfu jistrieħu f'pajjiżna spiss tarahom qalb il-weraq tat-tin, fejn isibu x'jieklu mill-frott tas- siġra. Bhal daż-żmien, il-bufula passajra tkun iktar ċara milli fir-rebbiegħa. Ir-raġel ikun jaghti fil-griż minn fuq u l-aħmar ta' taħt ma jibqax skur daqs kemm kien fl-istaġun tal- bejta. Il-mara tkun kannella ċar minn fuq, abjad maħmuġ minn taħt u bil-ġwienaħ iktar skuri b'daqqiet suwed. Jason Aloisio jgħidilna kif naraw u nagħrfu l-għasafar (Għasafar Madwarna p 8) Jekk għandek Internet, idħol fil-websajt tal-BirdLife www.birdlifemalta.org, klikkja KLABB ĦUTTAF, imbagħad klikkja X'SE NARAW7 u ssib iktar ritratti taż-żewġ ghasafar u anke tisma' l-ħoss li jagħmlu. Grazzi lil Denis Cachia, il-webmaster tal-BirdLife. il-kwakka Il-kwakka hila tip ta' russett. Isimha ġej mill- għajta tagħha, li ġieli tinstema' waqtli tkun qed ipassi, speċjalment fis-sikta tal-lejl. Il-kwakka żżomm fi qtajjiet li jista' jkun fihom iktar minn 50 tajra. Meta ttir tidher bla għonq għaliex għonqha żżommu milwi lura bejn rasha u spallejha. il-ġwienaħ mhumiex twal daqs tar- russett griz jew russett ahmar. Meta xi qatgħa kwakk tinżel biex tistrieħ matul il-jum (dejjem jekk iħalluha), ġeneralment tistaħba qalb il-friegħi tas-siġar u ma toqgħodx fil-miftuħ. Il-frieħ jingħarfu faċilment għax ikunu kannella. Il-kbar ikunu suwed minn fuq u griżi minn taħt. L-istampi t'hawn fuq meħudin mill-ktieb Għasafar Madwarna (fil-ktieb qegħdin bil-kulur). Il-BirdLife ħarġet dal-ktieb apposta għal min irid jibda l- berdwoċing minn età żgħira. Fih tagħrif sempliċi fuq 100 għasfur, u stampi bil-kulur minn qoxra sa qoxra. U jiswa Lm2.05 bissi Jekk għad m'għandekx… x'qed tistenna2 Ċemplilna fuq 21347646 u ordna wieħed. Kg). riċiklata DKFAR AĠĠ Kull sena li inti ġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf nibagħtulek poster kbir bil-kulur mis-sensiela Ħieles, Ħaj u Sabiħ/ Kull sena l-poster ikollu għasfur differenti. Did-darba l-għasfur huwa russett tas-siġar ' Ħuttafattiva L-iskema Ħuttafattiva li konna bdejna f'Jannar 2004 issa ser tispiċċa. Jekk hemm minnkom li faddaltu mhux inqas minn 10 stikers (50 punt) fuq il-karta li konna bgħatnielkom, ibagħtuhielna bil-posta u nsarrfuhielkom f'pitazzi ġodda li għadna kemm ħriġnal Il-Ħuttafa 75: Lulju Awwissu 2006 Dil-ġimgħa għal xi 1.00 am meta ommi u missieri ħarġu bil-klieb tagħna, raw xi qtates fit-triq qed jippruvaw jaqbdu xi ħaġa. Meta marru jaraw sabu serp żgħir ta' xi 46ċm li beda jitkagħweġ u jgħolli denbu bħala sinjal ta' ġlied u difiża. Ommi daħlet id-dar u wara li libset l-ingwanta ġabret dan is-serp li kien wisq sabiħ. Dan kien ta' kulur griż ħadrani b'tikek kannella ma' tulu kollu. L-ilsien skur beda dieħel u ħiereġ bħalma jagħmel kull serp ieħor. Qatt ma'konna tajna bħalu u għalhiekk morna nfittxu dwaru fil-ktieb Wildlife of the Maltese islands. Sibna li kienet lifgħa u bl-ingliż jgħidulha leopard snake, li tikber madwar 100ċm U hija skarsa f'Malta. Ommi u missieri ħaduha fejn ħasbu li kien l-aħjar għaliha, jiġifieri ġo l-- aħħar biċċa għalqa li fadal maġenb is-siġar tat-triq tar-Rabat. Nispera li għamlu l-aħjar għażla għax annimal sabiħ bħal dan żgur ma kinitx tixraqlu l-mewt. Fil-ktieb hemm li dan jiekol annimali żgħar u hemmhekk jixbaħ il- ħabitat tiegħu. F'din l-għalqa mhux l-ewwel darbali sibna qniefed u żrinġijiet fix-xitwa wara li tagħmel xi naqra xita wkoll. Victoria Cauchi Rabat Għażiża Victoria, : Dak li ktibt għoġobni immens għal sitt raġunijiet: 1. Għax tidhru li intom familja li tħobb n-natura. Ħafna nies kif jaraw serp jarmaw iwerżqu, jagħtuh daqqa ta' ġebla u joqtluhi 2. Għax salvajtuh mill-mewt- il-qtates joqtlu ħafna annimali, speċjalment gremxul, wiżgħat, sriep u għasafar. 3: Għaxfittixtu fil-kotba biex titgħallmu iktar dwaru, u minn kif iddeskrivejtu, u mill-istampa li pinġielna ħuk, mhemmx dubju li kienet lifgħa. Għax gawdejtu sigriet ieħor milli toffri n-natura Maltija. Għax is-serp tlaqtuh mill-ġdid fin-natura, u jidher li sibtulu post tajjeb għax il-lifgħa spiss tkun fl-għelieqi. Għax għoġbok taqsam din l-esperjenza magħnal L-Editur Il-ħarġa bil-lanċa għal Ta' Ċenċ (14 Lulju 2006 ) marret tajjeb ħafna. Konna iktar minn 100, tant Ż- li kellna nużaw żewġ laneċ flok waħdal' Fir-ritratt tidher waħda mil-laneċ imdawra b'qatgħa ċief. Innutaw l-irdum ta' Ta' Ċenċ fuq wara, Insomma, kienet esperjenza tal-ġenn. età, u isem l- annimal jew pjanta. daqquqa tat-toppu Roxanne Spiteri 8 tiġieġa tal-baħar lan Mangion10 il-baħar Kurt 783). ċinju Janice Magri 8 — A f j / farfett il-lejl Carl Borg 7 k Mariette Borg 11 fras-servjent kelb il-baħar abjad Luke Farrugia 9 karta. € riċiklata Ibagħtuina t-tpinġijiet naturali tagħkom (mhux annimali domestiċi). sl-Għeruq u x-Xniexel Ħarsa lejn siġar indiġeni ta' Malta L-Għargħa L-għargħar hija mill-familja taċ- ċipressa u l-ġniepru, i Hija tagħmel il-prinjol' u għalhekk tissejjaħ konifera. Fis-selvaġġ, l- għargħar tikber biss f'Malta, fit-Tuneżija, fl- Alġerija, fil-Marokk u fix-xlokk ta' Spanja… u mkien iktar fid-dinjal L-għargħar kapaċi tikber qalb il-blat tax- xagħri fejn ftit hemm $ ħamrija u fejn tinżel ' , inqas xita mill-medja ta' Malta. Hija wkoll waħda mill- ftit koniferi li anke jekk tinħaraq kapaċi terġa' ssaġar. Għalhekk hija tassew siġra ideali biex titħawwel fl- ambjent tal-Mediterran. F'Malta għandna żewġ imkejjen naturali fejn jikber l-għargħar: fil-Maqluba (ħdejn il-Qrendi) u madwar il- Mellieħa. F'Wied il-Għasel (ħdejn il-Mosta) fadal żewġ għatgħariet imqabbdin mal-blat ta' l-irdum - żewġ siġriet li b'xorti tajba ma ntlaħqux mill-mogħoż u l- iżvilupp. Dawn huma fdal ta' masġar li sa elf sena ilu kien jiksi medda kbira ta' art. Minn dan kollu illum l- għargħar ħalliet tifkiritha f'ismijiet ta' postijiet bħal Ħal Għargħur u San Ġwann ta' l-Għargħar. Fis-selvaġġ, l-għargħar tikber bil-mod, imma meta titħawwel f'ħamrija tajba u tissaqqa fis-sajf tikber malajr. Ghandha weraq aħdar jgħajjat u jagħti dehra sabiħa. Hija tista' tintuża bħala lqugħ għar-riħ, bhala bordura jew sempliċiment għad-dell u t-tiżjin, Sa 30 sena ilu l-għargħar kienet kważi minsija għal kollox, imma fl-1992 intgħażlet bħala. s-siġra nazzjonali ta' Malta. Minn dakinhar bdiet titħawwel aktar fil- ġonna u llum hija aktar mifruxa minn qabel. Il-Kumitat Siġar fl-iSkejjel dawn l-aħħar snin Stramba kif siġra li tikber fi qed iħajjar lill- iskejjel iħawlu l- fin- għargħar fil-ġnien sg ħ nixfa… taghha, u fil-fatt ħafna 4 semmewha skejjel dan qed jagħmluh. għargħart Il-masġàr Charles F Grech 'prinjol: il-frott tas-siġar koniferi, bl-ingliż cones 8 il-Ħuttafa 75: Lulju - Awwissu 2006 Kull sena f'Settembru norganizzaw kamp fil-Buskett li jismu RaptorCamp. L-għan ta' dan il-kamp huwa li nedukaw lill-parteċipanti u nagħtuhom opportunità josservaw it-tajr tal-priża li f'dawk il-ġimgħat ikunu qed ipassu minn fuq Malta. Peress li Malta neqsin mis-siġar, il-Buskett huwa importanti ħafna għat- tajr tal-priża. Is-siġar jipprovdu ħabitat u kenn perfett fejn it-tajr jista' jinżel jistrieħ jew jorqod, waqt li jkun qiegħed ipassi. Għalhekk ir-RaptorCamp għandu għan ieħor importanti. Waqt li nkunu l- kamp inkunu qegħdin attenti għal xi sinjali ta' kaċċa fil-Buskett. Kif probabbli tafu, il-Buskett huwa santwarju ta' l-għasafar, u għalhekk il-kaċċa fil-Buskett hija illegali għal kull tip ta' għasfur u matul is-sena kollha. Jekk tridu tosservaw u tammiraw is-sbuħija ta' dawn l-għasafar, mela qisu li tipparteċipaw fir-RaptorCamp u nassigurakom li tkun esperjenza sabiħa. Ir-RaptorCamp se jsir fil-25-30 Settembru 2006. Għal iktar dettalji ċemplu lil Matthew Borg Cardona (99886811) jew lil Simon Matthew Borg Cardona Sultana (79094104). Tistghu wkoll tibaghtu Ko-ordinatur Falko email fuq raptorcamp 0gmail.com erba' bramiet… Aħna n-naturalisti lin-natura nħobbuha, mhux nibżgħu minnhal Jekk inkunu f'xatt il- baħar u naraw il-bram, flok noqogħdu nitwerwru, tajjeb li nieħdu interess U nippruvaw nagħrfuhom. B'xorti tajba biex nagħmlu dan m'hemmx bżonn immissuhom. Dawn li hawn fir- AR ritratti huma erba' speċi li nistgħu Riżostomia p l naraw. L-iktar komuni hija l- umbrella bajdanija bix-xifer vjola pelaġja. : ALGI ħiċ-ċrieki bojod f'nofs l-um karta. £ġ. riċiklata il-Ħuttafa 75 : Luljiul- Awwissu 2006 Issa li qegħdin fl-eqqel tas-sajf ikollna ġenn biex nixegħlu l-fann jew l-airconditioner biex niffriskaw ftit Ġieli tieqfu biex taħsbu dwar l-enerġija li biha jaħdem dak il-fann7 U dawk il-kompjuters, towsters, bozoz u l-affarijiet l-oħra kollha li nużaw kontinwament, li ikoll jaħdmu bl-elettriku 2 Il-ġenerazzjoni ta' l-elettriku f'Malta tiddependi miż-żejt, li ahna nixtruh u nimpurtawh minn pajjiżi oħra. Dan jinħaraq fil-power stejxins u jiġġenera l- elettriku, li mbagħad jitwassal fi djarna. Dan il-proċess jinvolvi hafna spejjeż finanzjarji u ambjentali. Meta jinharaq, iż-żejt jiġġenera tniġġis ta' diversi tipi, li għandu impatti ħżiena fuq l-ambjent u fuq saħħitna. Sfortunatament, f'pajjiżna ftit li xejn bdejna nużaw teknoloġiji rinovabbli', hlief ftit solar water heaters. Dawn it-teknoloġiji jagħmlu hafna inqas hsara ambjentali mir-riżorsi tradizzjonali ta' faham, żejt u gass, dawk Hi nghidulhom fossil fuels. Żgur li llum diffiċli nghixu bla elettriku u minghajr il-kumditajiet kollha li drajna bihomt Imma sa ma jibdew jintużaw it-teknoloġiji rinovabbli, aħna min-naha tagħna nistgħu nibdew ngħinu biex intaffu l-problema. Nistgħu nghinu billi nnaqqsu l-ħela. Kif2 X'ħela hi7 Ħafna enerġija tinhela bi traskuraġni u mhux bi bżonn. Jekk nagħmlu sforz biex naghmlu tibdil żgħir f'ħajjtina, nistgħu nagħmlu differenza kbira. U fl-istess hin innaqsu l-kontijiet tad-dawl u l-ilmal Ailura x'nistgħu nagħmlu aħna bħala individwi7 Ħafna affarijieti Per eżempju… ji ġ 1 ġ ġ ġ ġ Ma nimlewx il-kitla iktar milli għandna bżonn. Ma nħallux l-ilma nieżel għalxejn, eż waqt li naħslu snienna. Fejn nistgħu, nieħdu xawer flok banju. Ma nħallux il-water heater mixgħul meta ma nkunux se nużawh, Ma nużawx ilma sħun meta m'hemmx għalfejn. Ma nhallux twieqi u bibien miftuħin fejn qed nużaw airconditioner. Ma nżommux l-airconditioners fuq temperaturi baxxi jew għoljin esaġerat. Ma nhallux appliances mixgħulin meta ma nkunux qed nużawhom. Niċċekjaw li nkunu tfejna d-dwal qabel noħorġu mill-kamra. Ma nħallux televixins u kompjuters fuq stand-bv meta nistgħu nitfuhom. Nagħiqu l-purtieri u persjani fis-sajf meta rridu l-frisk ġewwa. Nużaw bozoz florexxenti u energv-saving kull meta huwa possibli. Niċċekjaw li nagħlqu l-friġġ sew. Ikel sħun inħalluh jibred qabel ma ndaħħlu fil-friġġ. l-imġiba tiegħu. Inħajru lil ħaddieħor isir konxju mill-ħela ta' enerġija, u nhajruh ibiddel teknoloġija rinovabbli: sistema li biha niehdu enerġija mir-riħ jew mix-xemx. il-faħam, iż-żejt u l-gass jgħidulhom fossil fuels għax iffurmaw minn fdal ta' pjanti u annimali miljuni ta' snin ilu. il-faħam, per eżempju, ġej kollu minn fdal ta' foresti umdi li għexu ħafna qabel ma tfaċċaw id-dinożawri. Weraq u friegħi li waqghu minn dawn il-foresti biż- żmien intradmu fit-tajn u biċ- ċaqliq ta' l-art niżlu fil-fond taht l- art. Wara miljuni ta' snin, bil- pressa tremenda tal-blat fuqu u bis-shana ta' taħt l-art, dak is-saff ta' njam antik sar faham. Il-bniedem tghallem li mill- hruq tal-fossil fuels jista' jaghmel l-elettriku, u għalhekk beda jħaffer għalihom fil-blat. Mn'alla kienu l-fossil fuels għalina, Imma b'xorti ħażina għandhom żewġ problemi kbar: e meta jinħarqu jifforma ħafna CO, - gass li minħabba fih qiegħda tisħon il-klima tad- dinja. Dalwaqt jispiċċawl Kultant fil-faħam isibu forom ta' weraq antik, bħal din il-werqa felċi fir-ritratt. Dan ifakkarna li l-faħam kien darba pjantil il-kelma petrolġejja minn pefrus, li bil-Latin Jekk taqraw dil-kaxxa għaliex'2 sibtha i-Kibkal Websajts fuq in-natura mill-internet Is-sajt ta'dil-ħarġa tgħallimna kif tfal f'għaqdiet ambjentali bartanin jaħdmu għall-gid ta' l-għasafar f'pajjiżhom. L-RSPB hija l-BirdLife ingliża. id-divertiment u t-tagħlim jimxu id f'id f'din il-websajt. F'Rook's Binocular Birdwatcharaw kemm jirnexxielkom tagħrfu għasafar fil-ġnien, fil-grawnd ta' l-iskola jew : fil-kampanja. Hemm rokna fejn tistgħu tagħtu kulur lill-għasafar, u għal min iħobb juża idejh hemm kif tagħmel għasafar bl- ji ispag, tħawwar kejk għall-għasafar u anke kif toħloq riserva naturali żgħira. Fil-parti Learn nitgħallmu kif l-għasafar jadattaw għall-ambjent ta' madwarhom, kif isibu u jaqbdu l-ikel u xi tkun food chain. issibuħa f'dan l-indirizz: http:// www.rspb.org.uk/vouth il-Ħuttafa 75 : Lulju Awwissu 2006 tużaw il-Migration Route Map taraw ir-rotta li jieħdu xi għasafar meta jpassu. Insomma, bħas-soltu għandkom biex tgħaddu ftit ħin ġmielu tgawdu din is-sajt. 63 pitazzi tal-BirdLife Ħajjar lil sħabek u lil ħutek jidħlu fi Klabb Ħuttaf… Tihom kopja ta' dil-formola biex jimlewha… Imla isfel nett id-dettalji tiegħek stess… Ibgħat kollox lil BirdLife Malta, flimkien mat-Lm3 tal-membru l-ġdid. Ibgħat kollox lii BirdLife Malta 57/28 Triq Rigord, Ta' Xbiex MSD 12 Tibgħatx flus bil-posta, imma ċekk (pagabbli til BirdLife Malta) jew inkella 43 bolla tas-7ċ (jekk self-adhesive tant aħjarl). karta £) riċiklata Hi xejjebu il-Ħuttata 75 : Lulju Awwissu 2006 ħanfusa ta iż A Ftit hawn postijiet fid-dinja ostili daqs id-deżert tan- Namib, fin-nofsinhar ta' l-Afrika. Imma fejn ma sabx irkaptu l-bniedem, sabet in-natura li ħolqot bilanċi ferm interessanti biex tgħix anki hawn. In-Namib huwa probabbli l-eqdem deżert fid-dinja. Għalhekk l-annimali u l-pjanti kellhom ħafna żmien biex jadattaw għall-ħajja kiefra t'hawnhekk. Fin-Namib mhux l- ewwel darba li jgħaddu 10 snin bla qatra xital Kif jista' ikun hawn il-ħajja mingħajr ilma'7 ir-risposta tinsab fiċ-ċpar li spiss jidħol mill-Oċean i Atlantiku għal fuq id-deżert. Il-pjanti jassorbu n-nida minn wa kon dan iċ-ċpar, u dik in-naqra hi biżżejjed biex jgħixu humaul-: skwiril tad-deżert annimali li jikluhom, bħan-ngħama (ostrich) u l-gemsbok iii e SEM (orvx). Ħanfus inġenjuż, fi ġranet taċ-ċpar, jitilgħu fuq l-ogħla T għarma ramel, joqogħdu fuq rashom qishom se jagħmlu kutrumbajsa, u ċ-ċpar jikkondensja ma' daharhom u joħloq qtar prezzjuz li mbagħad huma jixorbu. Gremxul u wiżgħat jieklu biċċiet żgħar ta'annimali mejtin lijsibu. — 73 fir-ramel, u skwirils tad-deżert jużaw denbhom bħala umbrella għad-dell biex ikunu jistgħu joħorgu jieklu fl-eqqel tas-sħana, meta jkun hemm inqas predaturi. In-Namib għandu varjetà ta' ħabitati, mhux ramel biss. Allura nsibu annimali li wieħed ma jimmaġinahomx fid-deżert, bħal iljunfanti. Iktar stramba hi l-preżenza ta' kolonji ta' foki (cape fur seals) peress li d-deżert jasal sewwa sew sa xatt il-baħar. Il-foki naturalment jieklu f ħutli jaqbdu mill-baħar, imma huma stess jaqgħu vittma ta' xakalli, jeni u anke Iljuni. Ħaġa ta' l- iskantament kif in-natura jirnexxielha tirbaħ u titkattar anka f'din id-dinja estrema. Il-welwitschia hija l-ispeċjalità tan- Namib. Dil-pjanta tista' tgħix 2500 sena f'dawn il-kundizzjonijiet ħorox, użżomm għal ħajjitha kollha l-istess żewġ werqiet li tinbet bihoml Dawn ikunu forma ta' żigarelli wesgħin li maż-żmien jitwalu u jirrumblaw f'forom strambi madwar il-pjanta. tgħaram tar-ramel (bl-ingliż sand duries) huma munzelli kbar ta' ramel li jiffurmaw bir-riħ jew bil- mewġ. kilu i MPA ta: Għawde jinżlu hemmhekk: b la