Borg in-Nadur u Ii a Bil gi KU ġEI Post magħruf sew mill-Birżebbuġin huwa bla dubju Borġ in-Nadur. Din l-għolja żgħira tinsab viċin il-bajja ta' San Ġorġ u hija ferm popolari man-nies li jħobbu jmorru xi mixja fil-kampanja. Pero' , forsi ftit jafu li fuq din l-għolja u fl-inħawi ta' madwarha hemm fdalijiet interessanti li jagħtuna dawl fuq Malta Preistorika. Fil-fatt l-isem ifisser fortizza (Borġ) fuq l-għolja (Nadur). Fi spazju relattivament żgħir, hawnhekk insibu kemm tempju mill-fażi Tarxien taż-Żmien Neolitiku (3,150 — 2,500 QK), kif ukoll fdalijiet ta' Żmien il-Bronż (2,500 — 700 QK). F'din il-kitba ser nagħti ħarsa lejn l-istrutturi u l-użu ta' dan is-sit fiż-żewġ perjodi kif ukoll id-diversi studji arkeoloġiċi li saru matul iż-żmien biex b'hekk nifhmu aktar l-importanza ta' dan is-sit fil-Preistorja Maltija. Żmien Neolitiku It-tempju Neolitiku li nsibu f'Borġ in-Nadur huwa mill-fażi Tarxien. Din il-fażi tissejjaħ hekk peress illi t-tempji minn din il-fażi normalment jinkludu erba' apsi, kifinhu dan it-tempju u anke dak tal-Imnajdra. L-art tat-tempju ta' Borġ in-Nadur hija magħmulha mill-blat natural. Il-fażi ta' dan it-tempju ġiet iddeterminata wkoll minħabba t-tip ta' fuħħar li nstab, li jkun simili għal dak misjub f'tempji oħrajn tal-istess perjodu. Il-fuħħar tal-fażi Tarxien huwa l-iktar komuni, iżda l-iktar rikk u fin minn Żmien it-Tempji, kemm b'disinji li juru kontinwazzjoni mill-fażijiet ta' qabel kifukoll oħrajn ġodda. It-tempju ta' Borġ in-Nadur huwa pjuttost żgħir meta mqabbel ma' tempji oħrajn u dan jista' jindika illi jew kien wieħed mill-ewwel tempji ta' din il-fażi jew inkella li d-domanda għall-użu tiegħu ma kinitx kbira daqs ta' bnadi oħra. Għalkemm illum il-ġurnata dan it-tempju tilef ħafna mill-forma oriġinali tiegħu, jispikka b'mod partikulari b'kuntrast ma' tempji oħrajn, il-ħajt megalitiku li jdawwar id-daħla tat-tempju li b'hekk jifforma bħal bitħa. Din il-bitħa hija pjuttost kbira meta mqabbla mat-tempju, b'qies ta' 22 metru bi 1S-il metru. Dehra minn barra tat-tempju ta' Borġ in-Nadur — Ritratt kortesija ta' Heritage Malta Bħala lokalita', it-tempju nsibuh fuq għolja, kif inhuma pereżempju t-tempji ta' Ħaġar Qim u Tas-Silġ. Bi qbil mat-tempji l-oħrajn ukoll, dan ta' Borġ in-Nadur jinsab fi nħawi tajbin għall-biedja. Dawn il-fatti jistgħu jitfgħu dawl fuq l-użu ta' dan il-bini. Għalkemm Magħrufin bħala 'Tempji, ftit għandna informazzjoni ta' x'kien verament jiġri ġewwa. Kienu jsiru xi ritwali Kienu jingħataw xi offertiż Dawn it-Tempji' kienu jintużaw għal akkomodazzjoni jew le7 U minn min kienu jintużaw, minn nies inġenerali jew minn Xi grupp ta' nies biss2 Dawn il-mistoqsijiet huma ddestinati li jibqgħu b'ċerti dubji, għas-sempliċi raġuni li fi żmien Preistoriku ma kienx hawn kitba u allura, nistgħu biss ninterpretaw fuq l-oġġetti misjuba, li bosta drabi ma jagħtux tweġiba diretta u sempliċil Fil-każ ta' Borġ in-Nadur, nistgħu nassumu illi dan it-tempju kellu x'jaqsam mal-użu tal-Port. Nafu li l-port ta' Birżebbuġa u Leħen il-Banda / Festa 2013 Marsaxlokk ilu jintuża minn żmien il-Qedem u jista' jkun li kien isir ċertu kummerċ. Dan nafuh minn materjal misjub f'Borġ in. Nadur u li ma kienx jiġi prodott f'Malta, bħaż-żnied . Barra minn hekk, l-orjentazzjoni tat-tempju hija eżatt faċċata tal-bajja ta' San Ġorġ u żgur illi fil-qedem kien jidher bi prominenza kbira minn fuq il-baħar. B'hekk jista' jagħti l-każ li t-tempju ta' Borġ in-Nadur kien użat f'xi ritwal li kellu x'jaqsam mat-trasport bil-baħar. Fil-fatt insibu numru ta' Tempji oħrajn viċin il-baħar fosthom f'Tas. Silġ (Marsaxlokk), Xrobb l-Għaġin u f'Kordin. Dehra minn ġewwa tat-tempju ta' Borġ in-Nadur — Ritratt kortesija ta Heritage Malta L-ewwel dokumentazzjoni ddettaljata ta' fdalijiet Preistoriċi f'dawn l-inħawi tmur lura għall-1914, meta kienet instabet Dolmen (ġebla kbira ċatta mimduda fuq ġebel iżgħar) u iktar ġebel megalitiku fil-viċin . Pero', jidherilli xi fdalijiet kienu diġa jidhru minn qabel peress li l-arkeologu A.A Caruana, li ħadem fis-snin tmenin tas-seklu dsatax, kien anke għamel xi skavi u attribwixxa xi fdalijiet li ra mat-tempju Feniċju ta' Melqart , għalkemm dan huwa inkorrett għax illum nafu li dan it-tempju Feniċju kien f'Tas- Silġ. Wara, it-tempju ta' Borġ in-Nadur kien skavat fl-1922 minn Margaret Murra;, li kienet mgħejjuna minn ċerti Dr Guest u Ms Hughes , Murrav irrimarkat illi anke dak iż-żmien il-fdalijiet kienu fi stat ħażin ħafna speċjalment minħabba li l-art fil-viċin bdiet tintuża bħala għelieqi. Pero' , kien għadu jidher ċar li fit-tempju kien hemm 'artal' tal-ġebel kifukoll xi ġebel skolpit. Kien minn dan l-iskav u mill-fdalijiet li nstabu li ntgħaraf li dan is-sit ma kienx biss użat fiż- Żmien Neolitiku iżda anke fi Żmien il-Bronż . Pjanta tat-tempju Neolitiku ta' Borġ in-Nadur — Murrav (1929) Interessanti nsemmu illi Murrav qalet li tikkonferma l-importanza li kien jingħata l-barri fir-ritwali ta' dan iż-żmien wara li gabblet xi fdalijiet ta' għadam ta' barrin li nstabu f'Borġ in-Nadur ma xi skulturi li juru lil dan l-annimal f'tempji oħrajn fosthom f'Ħal Tarxien. Murrav qalet ukoll li skont ma qalulha xi nies, is-sit ta' Borġ in-Nadur kien assoċċjat mal-leġġenda tal-Għoġol tad-Deheb li jingħad li hu midfun x'imkien f'Malta u b'hekk nistgħu naraw kemm Borġ in- Nadur kien ilu jifforma parti mill-folkor Malti . Dan l-iskav kien iktar intensiv għalkemm kompla jikkonferma kemm is-sit ġie ddisturbat mill-bdiewa xi snin qabel. Murrav kompliet tnaddaf l-apsi tat-tempju u nstab li għalkemm il-kuritur prinċipali tat-tempju kien b'art tal-blat, l-art tal- apsi kienet miksija bit-torba. Instabu ukoll diversi biċċiet ta' fuħħar Neolitiku, kif ukoll kien hemm evidenza ta' ħruq f'xi apsi. Dan il-fatt jixħet iktar dawl fuq l-użu tat-tempju f'xi ritwali. Kif instab f'Ħal Tarxien u l-Imnajdra, xi ġebel fit-tempju ta' Borġ in-Nadur taw indikazzjoni li kienu jservu biex jifirdu parti minn oħra tat-tempju, kif ukoll mill-bitħa. Din hija indikazzjoni li kif aċċennajt l aktar qabel, it-tempju seta' ma kienx aċċessibli għan-nies komuni iżda għal nies speċifiċi biss, waqt li kien hemm diversi livelli ta' aċċessibilita' fit-tempju nnifsu Għaqda Mużikali San Pietru fil-Ktajjen Żmien il-Bronż B'kuntrast mal-użu ta' Borġ in-Nadur fi żmien Neolitiku, jidher illi fi Żmien il-Bronż Borġ in-Nadur kien aktar popolari. Mill- istudji li saru jidher illi n-nies ta' Żmien it-Tempji kienu jiffurmaw komunita' għalkollox differenti minn dawk ta' żmien il-Bronż. Għala u kif saret din il-bidla fil-popolazzjoni ma nafux għalkemm hemm diversi teoriji fosthom ta' gwerra jew marda li qerdet lin-nies ta' Żmien it-Tempji . Għalkemm in-nies ta' Żmien il-Bronż użaw xi tempji, pero' dawn użawhom b'mod kompletament differenti. Bosta tempji spiċċaw biex intużaw bħala ċimiterji, fosthom it-Tempji ta' Ħal Tarxien. Margaret Murrav kienet fil-fatt kompliet l-iskavi tagħha fl-1926, u li kixfu l-użu tal-post anke fi Żmien il-Bronż . F'Borġ in-Nadur jidher illi dawn in-nies ġodda użaw l-inħawi tat-tempju u għalkemm għamlu użu mill-fdalijiet tat-tempju, ma jidhirx li kellhom xi użu partikolari għalih. Fil- fatt jidher illi t-tempju għamel perjodu twil ma jintużax peress li ma nstabu l-ebda fdalijiet mill-ewwel 1,000 sena ta' Żmien il- Bronż (fażi 'Ċimiterju Tarxien') ġo fih . Iżda, fil-viċinanzi tat-tempju nbena villaġġ ta' żmien il-Bronż li jagħtina ukoll l-ewwel indikazzjoni ta' fortifikazzjoni f'Malta: il-ħajt Ġgantesk ta' Borġ in-Nadur. Il-Ħajt iffortifikat ta' Żmien il-Bronż f'Borġ in-Nadur Dan il-ħajt fil-forma ta' 'D' u b'għoli ta' 4.5 metri nbena biex jagħti protezzjoni lin-naħa miftuħa tal-għolja ta' Borġ in-Nadur ,u allura jindika illi f'dak iż-żmien kien hawn il-biża' ta' xi attakki fuq in-nies tal-post. Jekk l-għedewwa' kinux nies minn bnadi oħrajn ta' Malta jew inkella barranin, ma nafux. Wara dan il-ħajt żviluppa villaġġ ta' Żmien il-Bronż fejn in-nies kienu jgħixu f'diversi għorof. Dan il-villaġġ jagħtina idea ta' kif kienet il-ħajja f'dan il-perjodu u b'kuntrast mat-tempju, nsibuh użat matul l-era kollha ta' Żmien il-Bronż (2,500 — 700 QK). A.A Caruana kien diġa skopra xi għorof fl-1880 iżda waqt l-iskavi tal-1959 instabet għorfa oħra li xeħtet iktar dawl fuq l-abitazzjoni domestika tan-nies ta' dak iż-żmien, L-għorfa li nstabet fl-1959 hija ddatata li ntużat minn nies tal-fażi 'Ċimiterju Tarxien' fil-bidu ta' Żmien il-Bronż, għalkemm jidher illi madwar elf sena wara, dawn ġew assorbiti minn nies ġodda li kellhom stil ta' fuħħar ġdid għal Malta. Fil-fatt dan il-fuħħar offra perjodu ġdid ta' Żmien il-Bronż f'Malta: il-fażi 'Borġ in-Nadur' (1,500 — 700 QK). In-nies ta' din il-fażi ġdida fil-fatt bnew xi għorof oħrajn u waħda minnhom nstabet viċin tal- ewwel waħda fl-1959 ukoll . F'kull għorfa nstabu oġġetti relatati mad-dris tal-qamħ, li allura jagħtuna indikazzjoni fuq l-ekonomija' ta' dak iż-żmien . Pjanta ta' Borġ in-Nadur u l-fdalijiet Preistoriċi tiegħu waqt l-iskavi tal-1959 — Museum Annual Report 1959/60 Pjanta tal-għorof misjuba fil-villaġġ ta' Żmien il-Bronż - Museum Annual Report 1959/60 Leħen il-Banda ) Festa 2013 Jidher illi l-użu min-nies ta' Żmien il-Bronż ma waqafx biss fu, -għolja ta' Borġ in-Nadur. Dan għaliex f'Għar Friefet (ħdejn Għar Dalam), fl-1963 nstab ukoll fuħħar tal-fażi Borġ in-Nadur Barra minn hekk, quddiem il-kappella ta' San Ġorġ hemm ukoll fdalijiet ta' bjar tal-qamħ u cart ruts. Dawn il-fdalijiet huma importantissimi peress li jagħtu ħjiel tal-ekonomija u kummerċ f'dan iż-żmien. Il-preżenza ta' ħażniet tal-qamħ viċin il-baħar, u l-fdalijiet relatati mad-dris tal-qamħ fl-għorof li semmejt, jagħtu indikazzjoni illi dan il-qamħ kien jew jiġi esportat jew inkella importat u allura kien jinħażen viċin il- i baħar . Affarijiet oħra li żgur kienu jiġu importati kienu l-oġġetti al-metall, li f'Malta ma nsibuhx naturalment. Interessanti nsemmu li bħala esportazzjoni, minbarra forsi l-qamħ, kien jiġi mibjugħ il-fuħħar. Dan nistgħu nikkonfermawh peress illi fi f'Thapsos fi Sqallija viċin Sirakuża nstab fuħħar li jaqbel perfettament ma' dak li kien jiġi prodott f'Malta fil-fażi 'Borġ in-Nadur' u li nstab anke f'Borġ in-Nadur innifsu . Il-fuħħar kien ukoll jiġi importat, tant li f'Borġ in-Nadur instab fuħħar Grieg minn Mvcenae li aktarx ġie ttrasportat minn Thapsos ukoll peressilli dan il-fuħħar instab hemmhekk ukoll. Dan jurina illi sa minn madwar 3,500 sena ilu kien hawn diversi rotot kummerċjali fil-Mediterran u li minnhom Malta kienet tagħmel parti . Il-cart ruts, għalkemm l-użu u l-perjodu tagħhom għadu dibattibli, jista' jkun li kienu jintużaw fi Żmien il-Bronż bħala mezz ta' transport biex tinġarr il-merkanzija. Fil-fatt, uħud minn dawn il-cart ruts f'San Ġorġ jibqgħu niżlin fil-baħar . Peress li kemm xi cart ruts u anke wħud mill-fosos li semmejt illum jinsabu taħt wiċċ il-baħar, nistgħu nassumu illi l-livell tal-baħar f'dak iż-żmien kien iktar baxx mil-lum. Fosos tal-qamħ f'San Ġorġ minn Żmien il-Bronż i Konklużjoni Dan kollu li semmejt jurina kif Borġ in-Nadur u l-artijiet ta' madwaru huma wieħed mill-aktar siti importanti fil-Preistorja Maltija. Dan peress illi s-sit, għalkemm beda jiġi żviluppat fi Żmien Neolitiku, baqa' jiġi wżat u addattat sa tmiem l-era Preistorika f'Malta (madwar 700 QK). Borġ in-Nadur jikkonferma illi fi Żmien it-Tempji, f'din in-naħa ta' Malta kien ) hawn grupp ta' nies li kien qed jipprattika l-istess kultura ta' bnadi oħra ta' Malta, kif jixhed il-bini tat-tempju u binjiet oħra bħalu f'irħula oħra d viċin. Iktar minn hekk, fi Żmien il-Bronż meta f'Malta jidher li kien hawn komunita' differenti, dan il-post kompla jkattar l-importanza tiegħu. Dan għaliex żviluppa f'villaġġ li mhux biss kien joffri akkomodazzjoni iżda anke difiża, kif muri bil-ħajt megalitiku li semmejt, u anke jidher illi dan il-post żviluppa f'ċentru kummerċjali kif jindikaw il-fdalijiet ta' fuħħar u possibilment ta' trasport li semmejt ukoll. Illum il-ġurnata, it-tempju ta' Borġ in-Nadur jinsab f'idejn Heritage Malta li ħadet ħsieb tagħlaq l-aċċess biex ma jsirx vandaliżmu, għalkemm is-sit jinfetaħ b'appuntament. Sfortunatament, il-ħajt ta' Żmien il-Bronż u l-art ta' madwaru li aktarx qed taħbi partijiet sostanzjali mill-villaġġ ta' dan iż-żmien jinsabu miftuħin mingħajr l-ebda sigurta'. Tkun ħaġa tajba jekk tittieħed azzjoni u dawn il-fdalijiet jiġu kkonservati mhux biss għalina imma anke għal ta' warajna. Wara kollox, dawn il-fdalijiet uniċi jkomplu jikkonfermaw l-importanza tal-inħawi ta' Birżebbuġa sa minn żmien il-qedem. Sorsi kkonsultati Għaqda Mużikali San Pietru fil-Ktajjen