STRAMBERIJI FL-ISMIJIET- TA' L-INĦAWI MALTI Kif niddeċiedu fuq it-tifsir ta' l-ismijiet ta' l-inħawi f'Malta u Għawdex u fuq itbidġ u t-tifsir ta' ismijiet in-nies u l-kunjomijet u l-laqmijiet tagħhom dejjem qrib iż-żminijiet nofsana. Meta jien ħriġt l-istudju tiegħi fuq l-ismijiet ta' l-inħawi f'Malta u Għawdex, kont naf li qabli kien hemm oħrajn li għarblu dawn il-ħwejjeġ u ħarġu l-istudji tagħhom, u żgur li jien qatt ma kont nażżarda ngħid xejn kieku ma kellix l-iskuża li dak li kont se ngħid ma qalux ħaddieħor. Hekk insibu lill-Kommendatur Abela jifli 'l fuq minn ħames mitt isem ta' inħawi f'Malta, xi wħud f'Għawdex. Agius de Soldanis fela dawk t'Għawdex, Annibale Preca, li kont nogħxa naqrah meta kelli xi erbatax jew ħmistax-il sena, għandu l-mijiet tiegħu, dejjem b'tifsira oriġinali jekk trid iżda imħawwad b'ħafna fantasiji lingwistiċi puniċi, u warajh wara studju iżjed sod kellna lil Napuljun Tagliaferro, Monsinjur Savdon, Erin Serracino Inglott u l-Professur Aquilina li l-aħħar tnejn ilkoll niftakruhom sewwa, u hemm oħrajn. Għalfejn kelli nindaħal jien f'għalqa maħruta u maħduma għal mijiet ta' snin7 Dawn kollha kellhom sistema waħda, dik li l-ismijiet ta' l-inħawi jiġbruhom forsi ħallata ballata kull fejn isibuhom, u t-tifsira fil-biċċa l- kbira tagħhom isibuha jew bil-Malti normali jew mid-dizzjunarji, jekk mhux dawk Maltin almenu dawk Għarbin għax maż-żmien kważi kulħadd reġa' beda jagħraf il-bidu Għarbi tal-ilsien tagħna. Kien hemm ukoll fehma qawwija li l-bdiewa kellhom id-don li jiftakru dejjem, jew talinqas iktar min-nies ta' l-ibliet, is- sura u l-leħen preċiż ta' l-ismijiet għal mijiet ta' snin. Din kienet forsi b'reazzjoni għall-istmerrija li sikwit ta' l-ibliet kellhom għal dawk ta' l- irħula. Madankollu meta dehrilhom li jaqblilhom xorta azzardaw jibdlu u jbagħbsu xi wħud mill-ismijiet bla ma qagħdu attenti għas- sitwazzjonijiet storiko-lingwistiċi u għall-possibiltajiet ta' tibdil lingwistiku. Hekk Millieri hemm min deherlu li hija taħsira ta' 'mille rei', dawk. iċ-ċittatini ta' Celano li ntbagħtu għal xi żmien fl-ewwel nofs tas-seklu tlettax fl-eżilju f'Malta u Sqallija. Dan, Tal-Għażżenin ġebbidha biex giebha ta/ assenin, kelma Griega tal-Atti ta' l-Appostli. Hawn irrid ngħid ukoll li jien ma rridx min jaħseb li rridha li qatt jew kważi qatt ma niżbalja. L-anqas ma nistenna li malli noħroġ b'xi idea kulħadd għandu jbaxxi rasu u jaċċettaha. Nistenna li l-idea jgħarbluha sewwa u jekk taqbel ma l-istorja u l-lingwistika jaħsbuha darbtejn qabel ma jissuġġerixxu xi oħra. Jiena nnifsi nogħxa l-iktar inħaddem il-kliem Ingliżi 'perhaps, probabiv' u oħrajn bħalhom, tant li xi kultant żgur indejjaq lill-qarrej.' Hekk insibu min jgħidlek li l-Imsida ħa ismu mis-sajd li kien isir hemm. Oħrajn jgħidulek li l-isem ġej mill- kelmiet Omm Sidna. Hekk ukoll għal Ħal Safi jgħidulek illli hemmhekk hemm arja safja jew l Għar-referenzi preċiżi l-qarrej huwa mitlub biex ifittixhom fil-ktieb tiegħi Place-names of the Maltese Islands ca. ilma safi, iżda ma jurux hux hekk tassew, u jgħidulek li n-nies taż- Zurrieq ghandhom għajnejhom żoroq. Jien ma flejtilhomx għajnejhom, iżda naħseb li hemm nies b'għajnejhom żoroq kullimkien. U Bur Marrad mhux kulħadd jaħseb li tnissel mill-fatt li kien hemm wisq ilma qiegħed u n-nemus li jġib miegħu l-ilma qiegħed7 U San Pawl Milqi kważi kulħadd jgħidlek li milqi hija kelma qadima Għarbija u torbot ma' l-idea ta' fejn l-Maltin laqgħu lil San Pawl xi elfejn sena ilu. U tibqa' sejjer hekk. Dawn l-ideat huma mxerrda wisq u ma tistax la kemm tneħħihom mill-imħuħ anki jekk m'humiex imsejsa fuq il-fatti. Nibda mill-Imsida. Qrib it-triq li tieħdok lejn il-Marfa ftit wara li titla' mir-ramla tal-Mellieħa hemm naħa imsejħa Ta' Msid. Hemm żgur m'hemmx sajd ħlief forsi kaċċa għall-għasafar. Fid-dinja Għarbija ssib l-isem Sidi Msid, jiġifieri bniedem imsejjaħ Msid b'fama fid- dinja misilma li għex ħajja ta' qaddis. U l-vokali 'a' li biha jispiċċa l-isem Msida tixbah ħafna l-istess vokali f'xi wħud: mill-kunjomijiet Maltin. L-istess għal Safi. Dan kien isem normali ta' bniedem fid-dinja Għarbija. Għalhekk Ħal jew Raħal Safi kien fejn kellu razzett xi ħadd bl-isem qadim personali Safi. Minn naħa l-oħra huwa magħruf li Bur Marrad ħolquh żewġt aħwa qassisin mill-Mosta skond Annibale Preca li jidher li kien jafhom, li kienu jgħixu xi mitt sena ilu eżatt meta kien jgħix hu, tassew għax kien hemm ilma qiegħed f'dak iż-żmien iżda dawn ma kinux jafu kemm kienet qadima u qawwija id-dokumentazzjoni ta' l- isem Buarrad, isem li jmur lura ta' l-inqas sas-seklu tlettax U għal San Pawl Milqi għandi nfakkar li l- kelma milqi ma. tidhirx fid- dokumentazzjoni qabel xi mitejn sena ilu. Qabilha kien hemm il- kelma Bindiqi, Sancti Pauli de li Bindiqi. Bindiqi stess kienet tfisser Veneziano, il-kunjom jew laqam naħseb jien ta' min kellu f'idejh il- ġuspatronat ta' dik il-knisja. Dejjem ghidt li trid tibda mill-eqdem dokument li tista' ssib avolja tkun ċert li d-data tkun biss dik tad- dokument li ġie quddiem għajnejna u mhux dik ta' meta nħoloq l-isem. Hekk insibu li isem in-Naxxar daż- żmien niktbuh u nlissnuh daqs li kieku jinħass b'exxe mtennija. Din bil-Malti qadim u bil-Għarbi tista titfisser bħala wieħed li jisserra l- injam, li diffiċli biex torbtu ma dan ir- raħal. Madankollu meta wieħed isib u jinnota li l-eqdem sura ta' isem in- Naxxar ghandha 'exxe' waħda nsibu li jkollna nerġgħu nibdew naħsbu mod ieħor. Insibu li jeżisti isem maskil personali Għarbi 'Naxar',, li kien ifisser 'xandari' $ Din torbot ukoll bla ma tipprova dik li kienet qisha tradizzjoni lokali li min- Naxxar xtered il-kristjaneżmu. L- isem ewlieni u l-eqdem wieħed jidher għalhekk li tassew kien Raħal Ma jfissirx li: għandna nerġgħu niktbuh hekk biex ma nqajmux terremoti jew splużżjonijiet. Niflu bl-istess manjiera l-isem Tal- Ħandaq. Kulħadd jgħidlek li ħondoq huwa qisu wied xi ftit jew wisq dejjaq u fond. Iżda f'Tal-Ħandaq dan il-wied dejjaq u fond fejn issibu/ Fi Sqallija l-kelma ħandaq dejjem tfissret fid-dokumenti ta' Cusa (l-editur tagħhom) bħala wvallone'' Fl-Għarbi suppost li l- kelma kienet tfisser 'foss ta' belt jew fortizza'. L-istorja tgħallimna li meta l-Għarab fis-seklu għaxra ħadu l-gżira ta' Kreta f'idejhom u żammewha għal xi sebgħin sena, l- ewwel li għamlu kien li ħaffru il-foss tal-Imdina tagħhom u hekk l- imdina ta' Kreta bdiet tissejjaħ 'il- ħandaq. Meta Kreta reġgħet waqgħet f'idejn l-Insara bdew jużaw l-alfabet latin u l-isem kienu jiktbuh bħala Candja u jippronunzjawh bil- mod taljan. Jidher li qabel ma ġraw dawn it-tibdiliet xi ħadd ġie Malta minn Kreta u ngħata l-laqam u wara aktarx il-kunjom Ħandaq, li weħel bħala l-isem ta' xi artijiet li kellu hawn Malta. Maż-żmien kulħadd hawn Malta nesa r-rabta mal-belt Għarbija ta' Kandja. Niftakru li f'Tal Ħandaq instabu xejn inqas minn mitt naħa kull waħda b'isem għaliha, u għalhekk bil-fors kienet tinfirex fuq art wisq ikbar minn xi daqsxejn ta' ħandaq jew ħondoq. Wara xi sekli meta ġie ieħor minn Kreta tlaqqam bil-laqam iktar modern ta' Kandja, u l-artijiet li kiseb, hu jew familtu, issejħu Ta' 4 Ara l-ktieb tiegħi Kliem Malti Qadim (Malta, 2006). L-iktar li niddejjaq meta ħaddieħor, mejjet jew għadu ħaj, jagħti l-ewwel idea li tiġih f'rasu mingħajr ma joqgħod jaħseb it-tifsira taqbilx max- xeħta jew sura tal-art, biex ngħid hekk. Hekk Wied Għammieq tista' tgħid kulħadd ifissru bħala Wied Fond jew Għoli meta jidher mill- mappi kif ukoll minn żjara fil-post li kull ma għandu fond jew għoli huwa xi sular waqt li hemm diversi widien oħra kemm f'Malta kif ukoll f'Għawdex li huma ħafna iżjed għoljin jew fondi u l-ebda wieħed minnhom ma jissejjaħ għammieq. Hu magħruf ukoll li l-kelma għammieq m'hijiex. biċċa mill- vokabularju Malti għalkemm issibha fl-Għarbi u fid-dizzjunarji tal-Għarbi. Għalija it-tifsira hija dubbjuża għall- aħħar. Wara sibt li fin-Nadur, Għawdex, kien hemm lokalità Ta' Gamichi u Gamichi nafu li kien kunjom aktarx. Grieg b'tifsira marbuta ma' 'żwieġ' (eg. polvgamv, monogamp). Wied Għammieq għalhekk aktarx ifisser 'Il-Wied tal- familja Gamichi'.. Hawn naraw ukoll tibdil fil-ħoss tal-ewwel ittra, l-istess tibdil li nsibu fi kliem ieħor qadim ħafna bħal: Għawdex (Gaudos), għonnella (gonella), Għargħur (Gargur), Għariexem (Gerasimu), Bieb il-Għarreqin (il-Grekin). F'din il-kelma Gamichi hemm ukoll tibdil fil-ħoss ta' l-aħħar konsonanti, illi fil- bidu aktarx kellha ħoss li jaqbel mal-leħen 'k' jew 'q' iżda taħt l- influenza tal-Isqalli ġie jixxiebah ma ċ. Għeriexem ħawwadni mhux ftit. Għal snin sħaħ ħsibt li l-ewwel sillaba kienet tfisser għar, u kienet turi li kien hemm xi għar f'dik in- naħa. Il-bqija tal-isem kien forsi l- isem ta' xi ħadd li kien joqgħod fih. Wara ftit żmien mhux ħażin sibt xi ħadd fid-dinja Għarbija li kellu isem jixtiebah ħafna, jiġifieri 'Exim'. Iżda bqajt naħseb fuq it-tifsira, u maż- żmien bdejt insibha iżjed u iżjed diffiċli biex naċċettaha meta ntbaħt, l-ewwel li ma kien hemm l-ebda għar hemmhekk, u t-tieni li d- dokumentar dejjem jagħtina kelma waħda u mhux tnejn. Għalhekk għedt li sata' kien il-każ li l-kelma li ridt biex infisser dan l-isem kellu jkun isem wieħed ta' bniedem. Daqsxejn ta' ħarsa fl-indiċi ta' ktieb dwar il-patrijiet griegi fi Sqallija mill- ewwel issuġġerieli l-isem Nisrani Griek Biżantin Gerasimu, bit-Taljan dan jieħu is-sura Ġerasimo. Meta wieħed iqis li Ġerasimu qatt ma sata' jagħtina Għeriexem, iżda Gerasimu jasal preċiż fejn irriduh. Għalhekk ikkonkludejt li l-isem meħtieġ kien eżatt Gerasimu. Minn hemm 'l quddiem deherli li l- problema solwvejtha. Wara Għariexem nieħdu l-każ ta' Ta' Kappara. Hawnhekk kważi kulħadd jgħidlek li hemmhekk kien hemm ħafna kappar, iżda ħadd ma jispjiega għaliex kellu jkun hekk. Il- kappara hija xitla li tikber kważi kullimkien fil-gżejjer Maltin. Ħadd ma jinduna li l-isem m'huwiex Tal- Kappar iżda Ta' Kappara. Kulħadd jaqbel li kappara għandha żgur x'taqsam max-xitla tal-kappar, u li l- kunjom tnissel minn laqam. U daqshekk. Ħadd ma jasal biex jagħrbel iktar. Ħadd ma tidħollu frasu li l-kunjom Ciappara qabel ma ġie taħt l-influenza qawwija tal- Isqalli kien jinħass Kappara, u għalhekk Ta' Kappara jew Tal- Ġnien is-Sultan forsi anki qabel ma waqa' f'idejn is-sultan u l-qaddejja tiegħu. U tassew insibu l-isem sultan mogħti bħala isem lill-irġiel fid-dinja Għarbija. U kien jismu Sultan mhux Sultana għax dan ta' l- aħħar daħal meta minn isem sar kunjom u billi hawn kien sar isem ta' ġnien baqa' ma tbiddilx… Madankollu hemm drabi meta wieħed ma jistax jgħid b'ċertezza liema hija t-tifsira t-tajba. Ngħidu aħna Għajn Tuffieħa tista' tkun l- għajn qrib is-siġra tat-tuffieħ, u wieħed għandu mnejn ikun imxaqieb li jgħid din tkun l-iktar tifsira sempliċi u naturali. Iżda nafu li l-kelma kienet sikwit tingħata bħala isem ta' persuna. Liema tifsira għandna nagħżlu mingħajr tagħrif ieħor li mhux dejjem se jkolina2 Ikollna nħalluha fid-dubju. Każ ieħor diffiċli huwa dak ta' Marsaskala. Għamel żmien meta kulħadd kien jiktbu b'żewġ kelmiet Marsa Qala. Dawn nistgħu inqisuhom bħala kelmiet bejn wieħed u ieħor bl-istess tifsira. Iżda Qala jekk tinkiteb bil-għajn qalgħa, tfisser fortizza, jiġifieri il-Marsa tal- fortizza, forsi waħda qadima fejn fis-seklu sbatax tela' it-Torri ta' Kappara tfisser biċċa art marbuta Marsaskala… Iżda m'hemm ebda ma' dak il-kunjom fis-sura ewlenija tiegħu. Ir-rabta kienet jew waħda bħala sid l-art jew l-oħra ta' qbiela. Biss xi kultant jekk wieħed jaħseb xi ftit iktar fil-fond jibdew jinbtu d-dubji feżempji oħra. Ngħidu aħna fuq Gnien is-Sultan nibdew l-ewwel naħsbu li kien proprietà tas-sultan, jiġifieri is-sultan ta' Sqallija, għalkemm fi żmien il-Għarab minflok sultan fi Sqallija kien hemm emir. Madankollu għall-biċċa l-kbira tan-nies daqshekk u biżżejjed. Ma jaħsbux iktar fuq il-problema. Sa kemm insibu li kien hemm ġonna oħra li kienu tas-sultan, art fewdali bħal Ġnien is-Sultan, iżda dawn kellhom ismijiet oħra. Għaliex f'dan il-ġnien insibu l-kelma sultan u mhux fl-oħrajn. It-tifsira għandha tkun li su/tan f'dan l-isem ma tirriferix lis-sultan iżda kien l-isem personali f'xi żmien jew ieħor ta' sid ħjiel li kien qatt jeżisti dan it-torri jew fortizza qabel il-bidu tas-seklu sbatax. Għalhekk se jkollna naqtgħuha li l-isem ewlieni Marsa Qala huwa tat-tip doppju, jiġifieri żewġ kelmiet bl-istess tifsira. Il- kelma skala daħlet mal-miġja tal- Ordni u ma jidherx li kien hemm xi rabta ma dik il-ġrajja. Hemm il-każi ukoll diffiċli ta' L- Imtaħleb u Mutarxen, (Ħal) Tarxien. Dawn. it-tnejn jidher li għandhom magħquda ma' l-isem il- possessiv Malti fis-sura ewlenija u qadima tiegħu mta' Wieħed m'għandux jinsa li l-isem tal- benefiċċju Ta' Ħalab jirrappreżenta preċiż l-isem Imtaħleb kif ġie wara xi żmien. Fuq Mtaħleb jgħidulek għax kien hemm produzzjoni tal-ħalib. Fuq Ta' Ħalab għadhom ma qalu xejn, naħseb għax ma jafux bih; xorta għandhom mnejn jgħidu li kien hemm produzzjoni tal-ħalib. Jinsew li fiż-żmien nofsani il-ħalib ma kienx iżomm iktar minn xi sagħtejn. Għalhekk naħseb li kieku il-post aktarx kien jissemma Tal- Ġobon: b'tifkira tal-produzzjoni tiegħu minflok tal-ħalib. Hi kif inhi din li mmorru ma l-ewwel idea bħal f'dan il-każ iġibilna l-iżbalji, u żbalji kbar mhux żgħar. Il-kelma Ħalab wara kollox tirriferi għall-belt Sirjana ta' Aleppo, u għalhekk l-artijiet f'Malta Ta' Ħalab jew Mutaħleb jirriferu aktarx għal xi familja li aktarx ġiet minn hemm jew kellha x'taqsam ma' hemm. Kull m'għandna naġħmlu hu li nsibu l- kunjom tagħha fil-gżejjer Maltin fiż- żmien nofsani. Fil-fatt, nista' ngħid b'ċerta ċertezza li l-kunjom Calabachi huwa preċiż dak li rridu. L-ewwel konsonanti, l-ittra 'C' li forsi ma' l-ewwel daqqa t'għajn naqrawha. bil-ħoss ta' 'k', irridu naqrawha bil-ħoss ta' eħħe, ħoss li ma jeżistix fit-Taljan. L-aħħar sillaba 'achi'' skond: Rholfs tirrappreżenta id-diminuttiv fil-Grieg Biżantin, qisha s-sillaba Taljana '- ino'. Għalhekk minn Mutaħleb għal Ta' Ħalab, minn Ta' Ħalab għal Calabachi, u minn dawn kollha għall-belt sabiħa Sirjana Aleppo. U l-ħalib naħseb ilu li qras. Niġu issa għal Ħal Tarxien. Meta ftit ilu xi ħadd ħareġ igħid li tarxien hi mnissla minn tirxa jiġfieri ħaġra kbira, kulħadd biex ngħid hekk belagħha għax kulħadd kien ra il- ħaġar kbir tat-tempji ta' Ħal Tarxien. Għalhekk lil kulħadd it-tifsira dehret ta' min jemminha. Ħadd ma ta każ lill-fatt li din il-kelma tirxa tista' tgħid ħadd ma kien sema' biha qabel u teżisti, jekk xejn, biss f'dan l-isem ta' Ħal Tarxien. Ħadd ma ħaseb li it- tirx, biex. insemmihom hekk la jriduhom hekk, ħadd ma kien jaf bihom sa ma ħabat magħhom wieħed bidwi fl-ewwel snin tas- seklu li għadda, għax sa dak inhar kienu mirdumin u kien ilhom sekli mirdumin fil-ħamrija. U tirxa kienet xi blata kbira li jibqa minn xi rdum wara li jinqatgħu u jaqgħu blatiet oħra. Issa kif rajna għandna sura miktuba ta' l-isem Mutarxen. L- ewwel nofs ta' din il-kelma hija l- kelma muta' jiġifieri 'ta', il- possessiv Malti. Għalhekk i-ittra trid tinqala' 'l barra, u hekk insibu li m'għadx fadlilna biżżejjed ittri ta' l- għerq tal-kelma tirxa. Ngħiduha wkoll illi li kieku ma kellniex il-kelma seħbitha Mutaħleb konna aktarx nibdew naħsbu li forsi min kitibha kien ħa żball u għalhekk ma nibqgħux nagħtu każha iktar. U bilħaqq mnejn qed inġibuha l-ittra 'm'2: Li baqgħalna nagħmlu hu li nsibu tifsira tal-kelma Rxan jew Rxien (jew irxan jew Irxien). Kien forsi isem, kunjom jew laqam2 Nixtieq niddeċidiha jien iżda jonqosni l-evidenza. Li naf hu li lejn is-sena 1434 hemm dokument li jsemmi dawn l-inħawi Arġel, servi jiġifieri qaddejja ta' żmien il- fewdaliżmu, plural ta' raġel. Hemm eluf minnhom fid-dokumenti ippublikati minn Salvatore Cusa. Għal dan kollu jidhirli jien li għalxejn nibqgħu nixxenqu għat-tnissil ta' Ħal Tarxien mill-kelma firxa. U għall-bdil. ta' l-elle (l-aħħar konsonanti ta' rġiel) f'enne araha tagħmel l-istess ħaġa fil-kelma meġil, miġen, mwieġel, mwieġen. F'dawn iż-żewġ ismijiet Mutarxen u Mtaħleb jidher li hemm ħjiel tas- sura bikrija tagħhom f'kif kienu jew baqgħu miktuba fl-ewwel dokumentazzjoni tagħhom. Kurjuża kif Mtaħleb rebħet fuq Ta' Ħalab (ikolli nghid li jonqos li wieħed jipprova li kienu l-istess post). Fil- każ ta' Bieb l-Għarreqin, l-Imdina, wieħed isib li t-tifsira baqgħet ħajja f'moħħ in-nies, meta jien, ngħid għalija, ridt nagħmilha tal-bravu, bħal tant nies oħra f'każijiet oħra, u ridt nargumenta li billi bl-Għarbi hemm kelma oħra għall-Griegi din kellha tfisser xi ħaġ'oħra. Daqshekk nistgħu nkunu bravi meta m'għandniex għalfejn. Għalhekk bdejt ngħid li Għarreqin kienet tirriferi għal xi ħanut qrib dan il-bieb tal-Imdina fejn kienet tinħadem l- għata tar-ras li jużaw l-Għarab u anki l-Lhud msejħa l-urraqa'. Iżda wara snin iltqajt ma' l-użu tal-kelma Grekin minn kittieba Għarbin tas- seklu ħdax u kelli nerġa' naħsibha. Nitlobkom taħfruli jekk kont tajt lil xi wħud minnkom din l-idea ħażina. Niġi issa għall-isem illi tant qajjem saħna minn x'uħud. Qed ngħid għal Ħal Għargħur, li mijiet ta' nies jinsistu li għandna ngħiduha u niktbuha Gargur. L-użu tal-kelma Gargur mingħajr il-kelma Ħal kienet biss użanza Ingliża. Qabel l-Ingliżi meta il-kelma Ħal jew Raħal inqabżet dejjem kienu jdaħħlu flokha il-kelma taljana casale, raħal. U fl-antik nett sikwit insibu li flok il- kelma Gargur kienu jużaw il-kelma Grigori, u t-tifkira tar-rabta bejn dawn iż-żewġ kelmiet baqgħet ħajja matul is-sekli. U bilħaqq ma hemm ebda rabta ta' devozzjoni lill-qaddis Grigori: il-kelmiet San Grigori jew San Girgor jien ma tqajtx magħhom fl-isem tar-raħal, għalkemm jista jiġri li xi ħadd għad isibhom. Jekk Gargur huwa Grigori, Grigori kien bniedem normali mhux qaddis. Hemm għalqa Ta' San Girgor iżda dan m'huwiex l-isem tar-raħal iżda isem dik l-għalqa. Madankollu sibt li l-kelma Gargur għadu użat fil-Ġordan bħala kunjom. X'għandna nagħmlu, nibqgħu ngħidu u niktbu Ħal Għargħur bħalma naħseb jien jew naqilbuh għal Gargur jew Ħal Gargur kif iridu xi nies iżda mhux kulħadd: Li ngħidu Għargħur mingħajr il-Ħal hija ħmerija għax hemm għaxriet ta' rħula oħra li għandhom il kelma Ħal u fiż-żmien nofsani kien hemm xi mija minnhom. U fis-Siġġiewi hemm l- imkien magħruf bħala Ħarramija, jiġifieri Ħal Ramija, r-raħal ta' Ramia, kunjom dokumentat f'Malta fis-seklu tlettax. Meta ma nagħrfux. it-tifsir: tal- kunjomijiet sikwit naqgħu fi żbalji kbar. Hekk ħadd ma jaf bl-eżatt u b'ċertezza xi jfisser il-kunjom Xiberras. Għalkemm m'hemm ebda dubju li hu ta' nisel Għarbi għadni qatt ma sibtu sħiħ f'kontest Għarbi. L-aqwa kitbiet ta' dan il- kunjom huma dawk li jiktbuh Xehab ir-Ras. Il-kelma xehab tfisser fl- Għarbi kewkba kbira jew tiddi b'dawl qawwi. Għalhekk. issib Xehab id-Din, kewkba tiddi tar- reliġjon. Ippruvajt nasal biex nifhem xi tfisser il-kelma Ras f'dan il- kontest iżda ma rnexxilix. Kemm Erin kif ukoll Aquilina jippruvaw iqabblu is-sura jew dehra tal-lokal mat-tifsira tal kelma, l-ewwel iġibha Xebb ir-Ras għalkemm jgħid li forsi kellha aħjar tinkiteb Xehb ir-Ras, iżda it-tnejn li huma qishom iktar iridu jġibu t-tifsira mill-post milli mill- kunjom, ngħidu aħna għolja fuq ir- riħ ta' witja bla ma tiġihom f'rashom jispjegaw għaliex hemm tant u tant għoljiet oħrajn li qegħdin fuq ir-riħ ta' xi witja, u m'humiex imsemmijin bħala Ta' Xiberras. U hemm dokumenti li juruna li l-art kollha mill-Braqxija il: ġewwa lejn Sant'Iermu kienet f'idejn il-familja Xiberras. U hemm fergħa tal-familja Xiberras li għadha tiftakar fiċ- ċerimonja li kellha minn żmien il- granmastri li kienet tixhed dan. U bil-ħaqq dak l-isem stramb li fixkel tant għorrief Ta' Braxia m'huwiex: ħaġoħra ħlief Ta' Braqxija, jiġifieri tal-familja Ta' Berqax, dokumentat bħala kunjom fis-seklu ħmistax. Monsinjur Savdon ħaseb li kien xi kunjom lhudi. Tgħid ma wasalx iż-żmien li naslu li niktbuh sewwa2 Kif inhu miktub daż-żmien l-anqas nistgħu biss nippronunzjawh. Ta' Berqax kienet familja tat-tajjeb li ħalliet artijiet biex daħlu f'Malta l-patrijiet Franġiskani Ta' Ġieżu lejn tmiem is- seklu ħmistax, jiġifieri qabel is-sena elf u ħames mija. Nixtieq ukoll li fejn laqam hawn Malta jixbah laqam, isem jew kunjom Għarbi m'għandniex naqbdu dizzjunarju biex insibu mingħalina xi jfisser, iżda rridu ngħarbluh dejjem f'kuntest Għarbi, iktar U iktar meta m'hemmx qtugħ twil bejn żmien l-Għarab u dak li fih insibuh dokumentat. Hekk meta nsibu il-laqam Ta' Ħlas fis-seklu ħmistax hawn Malta u nifittxuha f'kotba Għarbin barra minn Malta nerġgħu insibu dan l-istess laqam jew isem, ikollna għalhekk naraw x'setgħet kienet tfisser f'kuntest Għarbi, billi: kollox jurina li m'hemmx qtugħ bejn żmien l- Għarab u dak nisrani ta' l-aħħar sekli taż-żmien nofsani. U din imbagħad għandha mnejn turina kif knisja żgħira f'nofs Malta ġiet marbuta ma' dan l-isem li forsi bdiet devozzjoni nisranija li ma kellha x'taqsam xejn mal-kunjom jew laqam Għarbi u t-tifsira ewlenija u bikrija tiegħu. Nieħdu l-isem Ħal Dejf l-kunjom qadim issa minsi Dejf jew Dgħejf, jidher ċar li l-isem tar-raħal jirriferi għall-kunjom, jiġifieri r-raħal ta' xi ħadd imsemmi jew kunjomu kien Dejf jew Dgħejf (kif hawn min qed jiktbu). Insibu wkoll minn dokumenti ta' qrib is-sena 1511 li l-kunjom inqata' għax inbidel mal-kunjom barrani Magro u Magri, li t-tnejn ifissru Dgħejf tal-laħam u torbot mal-kelma dgħajjef. Issa fl-Għarbi dan seta' kien laqam aktarx rari. Ħafna iżjed komuni kien l-isem Dejfullah, jiġifieri 'Milqugħ minn Alla', guest of God, bl-Ingliż. Billi l- isem Dejfullah hu daqsxejn twil kien jitqassar f'Dejf, ngħidu aħna f'diskors bejn l-aħwa jew ħbieb, li huwa l-kunjom tagħna. Meta bidluh ma' Magro n-nutara u qassisin naħseb ftit li xejn kienu jafu Għarbi u l-anqas ma kellhom ebda interess li jkunu jafu, ħsiebhom kien biss li jibdlu kunjom Għarbi b'wieħed Sqalli, iżda l-isem tar-raħal baqa' kif kien. Hekk kien dejjem jiġri f'ċirkustanzi bħal dawn. L-isem tar- raħal għandu jinkiteb Ħal Dejf. U bil-ħaqq, jeħtieġ nagħmel tibdila fid- dizzjunarju fejn ħallejt studjuż ieħor katalan jiżvijani meta fisser 'Rafal adaif bħala rafal pobre, magre', u insejt li f'Malta l-irħula kważi kollha kienu mibnija fuq il-kunjom jew laqam ta' xi ħadd. Niġu għal Ħal Qormi. Qormi huwa kunjom is-soltu miktub Curmi, u jorbot isem dan ir-raħal fis-sura bikrija tiegħu ma' din il-familja. U l- kunjom Curmi xi jfisser2 M'hemmx wisq fejn titħabat. Qormi hija s-sura aġġettivali ta' l-isem geografiku Krimea, jiġifieri bniedem mill- Krimea jew kellu xi rabta mal- Krimea kien jissejjaħ Qormi. ninsewx li għal sekli sħaħ il-Krimea kienet kolonja tal-Ġinwiżi li kellhom fl-ewwel nofs tas-seklu tlettax kważi ħakma sħiħa f'Malta, u għal snin sħaħ anki il-kastell ta' Sant'Anġlu kien f'idejhom. Federiku Piscatore kien minn dik il-belt ta' Ġenwa u għalhekk nistgħu, anzi għandna, nqisuh bħala Ginwi. F'Malta il- Ġinwiżi ħallew tifkiriet oħra tagħhom fl-inħawi Ħal Ġinwi, u tal-Ġinwi u tal- Ġinwin. Dan jgħodd ukoll għal għadd ta' ismijiet ta' nħawi bħal Għajn Rażul, Ta' Sliema, Ta' Randan. Rażul, Salama u Randan huma kollha ismijiet komuni ta' rġiel Għarbin. Rażul m'għandu xejn x'jaqsam ma San Pawl, Salama m'għandhiex x'taqsam mas-Sliema it-talba magħrufa b'dak l-isem, u l-anqas ma' Daressalam, u Randan hija tibdila ċkejkna ta' l-isem Għarbi Ramadan li f'Malta bħala kunjom baqa' jitbiddel sa kemm ħa is-sura ta' Randun u ħafna jaħsbuh li ġej minn Franza uU minn kunjom Franċiż. Li kunjomijiet Maltin ta' nisel Għarbi ġew jixtiebhu ma' xi isem barrani hu fatt magħruf sewwa. L-iżjed eżempju magħruf huwa dak ta' Mintoff. Dan tnissel mis-sura ewlenija Mintuf, u diffiċli biex tifhem kif bniedem seta' tnittef la l- bniedem m'għandux rix xi jnittfulu. Biss kittieb Għarbi tas-seklu għaxra jgħid li f'Bagdad kien hemm wieħed għalliem li kellu d-drawwa waqt id- diskors tiegħu li jmelles u jiġbed u jnittef xagħriet mid-daqna tiegħu hekk li l-istudenti tiegħu qalgħuhielu il-Mintuf. Kien biss fis-seklu tmintax li daħlet id-drawwa hawn Malta li tiżdied ittra 'effe' ma' l-aħħar ittra tal-kelma hekk li ħadet dehra ta' xi kelma jew isem mir-Russja jew xi pajjiż ieħor Slav. Fil-fatt issibha l- ewwel bħala Mintuf fil-gżira t'Għawdex fin-naħa tal-Għasri u dan kien fis-seklu ħmistax. Qabel kienet dehret ukoll fi Sqallija fis- seklu tlettax u kif rajna f'Bagdad fis- seklu għaxra. Billi ftit huma l-Maltin li jafu xi ftit Għarbi, argumenti sikwit iqumu fuq it-tifsir: eżatt anki meta nkunu qtajniha sewwa li hu ta' nisel Għarbi. Ngħidu aħna qegħdin jargumentaw xi tfisser fl-Għarbi l- kelma Rabat. Hemm min inissilha mill-kelma Għarbija 'ribat', u jgħid li din kienet ċentru fejn kienu jinġemgħu l-ġellieda Misilmin, il- muġahidin, ngħidu aħna qishom il- fortizzi jew forsi il-bereġ tal-kavalieri fuq in-naħa tal-Insara. Iżda trid titnissel minflok mill-kelma Għarbija 'Rabat', li tfisser biss kwartier jew ħara ta' belt, ngħidu aħna f'Tunes, ir-Rabat tal-Insara. Minn naħa l- oħra hu fatt magħruf li l-belt Rabat tal-Marokk tnisslet mill-kelma 'ribat': dan hu dokumentat; ix-xebh fil-kitba bl-alfabet Latin ta' din il-belt fil- Marokk hu biss kumbinazzjoni. Igħidulek li San Ġwann t'Għuxa ħdejn Bormla tfisser San Ġwann li jgħin (lil xi ħadd, 'almoner'), iżda fl- Għarbi din il-kelma ma ssibhiex. Jista' jkun li t'Għuxa hija dak li baqa' mill-kunpom De Osa, jew Dosa, kunjom li kellu wieħed mis- serġenti tal-kastell ta' Sant'Anġlu fis-seklu erbatax u li ngħata art lejn dik in-naħa7 It-titular li kien hemm fil-kappella ttieħed hemm minn xi xini mal-miġja tal-Ordni f'Malta u ma jidhirx li kellu x'jaqsam ħlief illi seta' ħoloq il-ħsieb ta' San Ġwann li jgħin lil ħaddieħor. L-Isla u Ir- Rinella huma żewġ ismijiet oħra fejn ir-rabta mal-Għarbi m'hijiex waħda dritta bħal f'mijiet ta' ismijiet oħra hawn Malta jew Għawdex biex ma ngħidx eluf. L-Isla tnisslet mit- Taljan jew forsi mill-Katalan (niftakru fil-mijiet ta' suldati Katalani f'Sant'Anġlu fis-sekli erbatax u ħmistax). Iżda 'isola' f'dawk l-ilsna tfisser gżira kif nifhmu dik il-kelma daż-żmien fil-Malti minkejja l-fatt li l- Isla m'hijiex gżira iżda peniżula. Huwa biss fil-Għarbi li il-kelma għandha ż-żewġ tifsiriet kemm ta' gżira kif ukoll ta' peniżula u għalhekk tixbah l-ismijiet l-oħra li kelina Malta ta' Il-Gżira ta' l- Imsida, Il-Gżira tal-Marsa, u l- Gżira ta' San Tumas. Fil-każ ta' l- Isla, l-isem naħseb kien Il-Gżira tal- Meta bdiet tingħad bit- Taljan jew bil-Katalan jew x'kien (m'għandniex għax naħsbu li kien bil-Franċiż) ma kienx baqa' għalfejn tingħad il-kelma 'tal-Birgu'. Rinella bit-Taljan tfisser ramla żgħira, 'arena piccola', bil-Malti Rmejla, kif hemm f'pajjiżi Għarbin band'oħra. Hemm imbagħad l-irħula Ħal Għattar u Ħ'Attard, wieħed fuq ir- riħ tas-Salina u l-ieħor f'nofs Malta ħdejn Ħal Balzan u Ħal lija. Wieħed jibda jitħasseb fuq ir-rabta ta' bejniethom jekk qatt kien hemm. L-għattar fil-fatt kien l-uffiċċjal li kellu ħanut tal-ħwawar u xtieli li kienu jintużaw fil-fejqien minn xi mard, l-apotekarju, u l-kelma kienet kelma Għarbija li ssibha fid- dizzjunarji bla taħbit. Issa kienet drawwa ukoll li l-gvern kien iħalli xi għalqa biex tgħin bid-dħul tagħha ħalli dan l-uffiċċjal idaħħal xi ħaġa . tal-flus meta l-uffiċċju nnifsu ma kienx iġiblu qligħ biżżejjed.. Għalhekk Raħal Għattar kien marbut ma din id-drawwa, waqt li Ħal Attard issawwar wara li l-laqam Għattar xebbhuh mal-kunjom ta' oriġini: Ewropea jiġifieri Attard, Attardi jew Attardo hekk li l-laqam inqata' U ntesa u postu ħadu l- kunjom barrani. Każ ieħor fejn kelma Għarbija welldet żewġ ismijiet hija l-kelma Kbir, li sikwit kien jingħata lil xi tarbija ftit wara t- twelid eżatt għax kienet ikbar min- normal. Dan jispjiega għaliex kellna Raħal imsemmi Ħal Kbir mhux 'il- bogħod mis-Siġġiewi, għalkemm ma jidhirx li qatt kien kbir, u għandna lokalità — msemmija il-Qrendi, 'Grande' jew 'Grandi', fejn studjużi tal-Malti sabuha bi kbira li jammettu li setgħet kienet traduzzjoni ta' l- istess kelma 'kbir'. Il-kunjom Grandi ssibu xi darba jew darbtejn fost l-ismijiet ta' nies hawn Malta fis-sekli erbatax u ħmistax, ħaġa li l- istudjużi tal-Malti naħseb ma kinux jafuha s'issa. Li ssib Grandi bħala kunjom band'oħra bħal. fl-ltalja m'għandux x'jaqsam għax aħna dejjem irridu norbtu kull ma nkunu qed ngħidu ma' Malta jew Għawdex u mhux ma x'imkien ieħor. Ħalli ngħidu wkoll li waqt li Raħal Għattar kellu x'jaqsam ma' l-uffiċċju u l-ħanut ta' dak li kien jiġbor u jbiegħ il-ħwawar bħala duwa fil- mard, Raħal Saptan. kellu x'jaqsam, aktarx bl-istess manjiera, ma' art mogħtija biex tinżamm dik l- istituzzjoni fejn kienu jinżammu l- morda, jiġifieri l-Isptar. Qegħdin ngħidu 1i d-dħul mill-għelieqi ta' dawk in-naħat kellhom jgħinu biex jitħallsu l-ispejjeż tal-Isptar. Żgur mhux għax l-isptar kien mibni hemmhekk, jew li kien hemm xi rabta mal-kunjom Spiteri. il-Qammieħ ħawwadni bil-kbir. Min imur hemm jintebaħ li m'hux xi post fejn jista' jitkabbar ħafna qamħ, għax tista' tgħid li hu dak li daż-żmien jissejjaħ 'garrigue' jew xagħra bil- Malti. Jien fid-dizzjunarju deherli li l- isem jorbot ma' xi ħadd li jaħdem fil- kummerċ tal-qamħ. lilum forsi iktar nahseb li qed jirriferi għall-granaro, l-uffiċjal li kellu jaħseb fil-ħażna u t- tqassim tal-qamħ, u din il-kelma b'din it-tifsira eżatta issibha fil-bandi ta' l-Ordni. Tistgħu jekk tridu ssibuha fil-ktieb tiegħi fuq l-ilsiera fil-każijiet fejn xi ilsir fi żmien l-Ordni kien ordnat jinżel fil-fosos tal-qamħ u intilef minn sessieħ u miet bit-tort jaqa' fuq il-granaro, jiġifieri l- qammieħ. Jekk kien negozjant naħseb li kien jaqlagħha tajjeb Minn-negozju. Jekk kien uffiċjal seta' kellu dħul biss minn xi merħla nagħaġ jew mogħoż li kienet titħalla tira' f'dawn l-inħawi. Ninsewha dik li jgħid Erin li jingħad din l-art kienet tajba għat-tkabbir tal-qamħ. Dan it-tip ta' tifsir ħafna drabi jiġri wkoll fejn ikollna referenza għal xi knisja taħt l-isem ta' xi qaddis. Hekk Qasam San Pawl Għawdex kellu fih artijiet tal-katidral ta' San Pawl ta' l-Imdina f'Malta u ma. kienx hemm f'dik in-naħa xi knisja oħra ta' San Pawl sa fejn huwa magħruf. Madankollu f'ħafna każijiet nibqgħu ma nafux il-fatti kif kienu eżatt. Kurjuż il-każ ta' L-Għalqa tal- Abbatija fid-Dejr ħdejn ir-Rabat Ta' Malta. Hawn għandek anki wieħed fost l-aqwa studjużi ta' l-istorja tal- Kristjaniżmu f'Malta, u li jien naqbel miegħu kważi f'kull dettall, itambar fuq l-importanza storika ta' din l- għalqa qisu qed jgħid li tintrabat mat-tifsira ta' l-isem Dejr, jiġifieri monasterju, u jkompli jargumenta li t-tnax-il post b'dan l-isem ta' dejr li forsi bi stagħġib tiegħi iktar minn tietin sena ilu sibt li kienu jeżistu fil- gżira ta' Malta, il-biċċa l-kbira minnhom illum minsija jew mibdula ma' kliem bħal djar, kellhom x'jaqsmu mal-bidu mill-ġdid u t- trawwim tal-kristjaniżmu f'Malta fi żmien in-Normanni u wara. Jien kont darba flejt din il-kelma dejr. Mill-ewwel sibt li fl-Għarbi, jiġifieri fil-Malti qadim, kienet l-iktar tfisser monasterju, iżda sibtha diffiċli biex naħseb li f'dak iż-żmien seta' kellna daqshekk monasterji.$ Sibt ukoll li diffiċli ssib xi rabta tagħhom mar- reliġjon, la f'pittura, la fi statwi u l- anqas f'oqbra jew bħala proprietà, ħlief fil-kas ta' l-inħawi tad-Dejr fejn hemm ikonografija — taż-żmien nofsani, skond l-esperti kemm ta' żmien ta' qabel l-Għarab u kemm taż-żmien ta' wara. Għalhekk naċċetta li hemm rabta tan-naħa Tad-Dejr mar-reliġjon u forsi ma' monasterju. Iżda għall-oħrajn m'hemmx. U dik il-famuża Għalqa tal-Abbatija kienet tal-monasterju tas-sorijiet Benedettini ta' l-Imdina. Tad-Dejr. ma kienx: hemm monasterju fiż-żmien nofsani imwaħħar, kienx hemm qabel ma ġew il-Misilmin ma nafx. Ġorġ ta' Dejr Magħlaq ma jfissirx li kien hemm xi monasterju ta' San Ġorġ iżda biss saret referenza lil Dejr Magħlaq biex turi fejn kienet din il-kappella ta' San Ġorġ għax b'dak l-istess isem kien hemm knejjes oħrajn band'oħra. U nkompli daqsxejn oħra fuq din il- kelma dejr. Sibt li f'kitba Għarbija jinsab imniżżel li f'ċerta gżira żgħira qrib it-Tunisija kien hemm nuqqas sħiħ ta' nies għax kull ma kien fiha kien għadd kbir ta' nagħaġ u mogħoż, magħrufa bil-Għarbi u bil- Malti: qadim bħala għanem. Għalhekk id-dejr li kien hemm kien issemma bħala id-Dejr tal-Għanem, il-monsterju tan-Nagħaġ u l- Mogħoż. Lili din it-tifsira ma niżlitlix avolja kienet maqluba bil-Franċiż minn wieħed Għarbi. Snin wara irnexxieli insib li fis-Sirja fis-seklu ħmistax kien hemm u. forsi għadhom hemm żewġ dizzjunarji li jfissru il-kelma dejr miktub b'daqsxejn ta' tibdila fil-pronunzja kienet tfisser eżatt razzett. Li Malta kellha tnax-il razzett fi żmien l- Għarab taqbel preċiż ma dak li għandna naħsbu li kellha Malta. Il- kristjaniżmu reġa' xtered fi żmien in- Normanni jew wara mhux permezz tal-postijiet dejr iżda aktarx minn kappelli fl-għerien u kappelli oħrajn mhux fl-għerien. Niġu issa għal żewġ ismijiet li qajmu plejtu mhux ħażin. L-ewwel waħda hija l-isem ta' Ħaġar Qim. Aquilina jghid li Qim tfisser 'standing', Ħaġar Qim, 'standing stone'. Erin jidħol f'ħafna dettalji, u jikkwota dizzjunarji Għarbin u jxebbahha mal-kelma gim, bla ma jgħid kif din tintuża. L- emfasi dejjem hi li tfisser wieqaf; jikkwota lil Agius de Soldanis li jfissirha bħala 'imqawmin', u lil Caruana li għalih Ġebel Qim kellha x'taqsam ma 'venerazjoni, culto'. Issa fid-dizzjunarju tiegħi ta' l- ismijiet ta' l-inħawi fil-gżejjer Maltin, hemm l-isem Ħaġar Wieqaf mogħti lil-ħaġra wieqfa l-Qala, Għawdex. Għaliex f'Ħaġar Qim flok il-kelma wieqfa tintuża l-kelma qim7 Aħna ikoll nafu li din il-kelma qim tintuża biss bħala tagħjira, hija magħduda bħala kelma oxxena li llum tingħad biss f'ċirkostanza ta' ġlied, u għandha tifsira ħafna iżjed eżatta minn 'standing' kif jgħid Aquilina, u i. minn: din. il-kelma għall- venerazzjoni hemm baħar jaqsam, U l-kliem l-oħrajn imqawmin, wiqfin, setgħu ntużaw iżda tħallew barra. Saħansitra fi Sqallija ssib il-frażi UB għ Jaghll jaali, il-ħaġar it-twil il- wieqif, fid-dokumenti ta' Cusa ta' żmien in-Normanni, referenza li jien daħħalt kemm fid-dizzjunarju kif ukoll f'dak l-aħħar ktieb tiegħi Kliem Malti Qadim. Għalija l-frażi ħaġar qim hija l-ekwivalenti f'kontest ta' bdiewa u raħħala u ċ-ċajt tagħhom ta' kuljum għall-frażi: maħluqa f'kuntest ta' studju u serjetà minn arkeoloġi u antropoloġi tal-frażi ġebla fallika, phallic stone. Jibqa' l- problema żgħira ta' pronunzja, qim jew gim7 Aquilina sabha fid- dizzjunarju ta' Beaussier bħala kelma tal-Għarbi tat-Tunisija bl- istes hoss u tifsira bħal fil-Malti. Hemm imbagħad l-ismijiet Nigret u Ngieret, li tant qajmu kwistjonijet. Jien stess iddiskutejthom fit-tul fil- ktieb fuq l-ismijiet. Kulħadd qisu jaqbel li għandhom x'jaqsmu mal- lewn iswed, izda hemm min jara fihom iċ-ċawl, għasfur iswed li kien hemm żmien meta kien ibejjet f'Malta iżda ilu nofs seklu ma tidher waħda, u hemm min jaħseb li kien hemm żmien meta n-nies kellhom l- irziezet biex ikabbru ċ-ċawl fihom, idea li iddieħak biha Erin, iżda xorta l-idea żammet f'imħuħ xi nies. Irridu nifhmu li hemm fenominu li tissejjaħ fehma folklorista rigward tifsir ismijiet l-imkejjen, li nies iħossuhom miġbuda lejha u li għandhom xi dmir li ma jħalluhiex tintesa u tmut. Ma għadniex nemmnu fil-ġganti, iżda l-Ġgantija issemmiet għalihom u naħseb li sa ddum tibqa' tissemma għalihom. Xi ħsara hemm sa kemm nafu x'qegħdin nagħmlu2 Kien ili tista' tgħid il-karriera kollha tiegħi nagħmel. tiftix fuq l-ilsiera f'Malta iżda kien biss f'dawn l-aħħar snin li għaraft kemm kien hawn nies ta' razza sewda fil-privat fost l- ilsiera. Fl-istess ħin is-suwed kienu dejjem minoranza żgħira fil-pajjiż. Għalhekk jidher li ġara li l-ismijiet ta' xi nħawi kemm f'Malta kif ukoll f'Għawdex baqgħu marbuta mat- tifkira ta' xi iswed, xi familja ta' suwed, li kienu jgħixu hemm. Hemm kelmiet ta' nisel Għarbi bħal wasif, usif, il-kelma iswed, l-iswed, sewda, is-sewda, iżda f'xi żmien daħlu kelmiet mill-Latin, mill-Isqalli jew mit-Taljan, bħal negrito, negrita. U jidher li dawn daħlu kmieni hekk li sawru l-morfoloġija tagħhom fuq is- sura Għarbija, ngħidu aħna Nigret, Ngieret. Ngħidu din ukoll, waqt li nafu li dak li kien jikkmanda l- Misilmin li ġew u ħadu Malta lejn is- snin 869-870 AD, kien imlaqqam al-Ħabaxi, jiġifieri l-Abissin, jew Etiopico, iswed, u seta' kien ilsir tas-sultan. Nafu wkoll li l-aħħar darba li l-ilsiera nġiebu Malta kien fl-ewwel snin tal-ħakma Ingliża fis- seklu dsatax. u dawn. kienu magħrufa fid-dokumenti bħala nagrito, negrita, negriti, negrite. Inġiebu hawn mill-Eġittu u aktarx kienu Nubjani. M'għandniex ninsewhom. Demm is-suwed tħallat ukoll ma' tagħna ma' tul is-sekli. Biex nagħlaq naħseb l-aħjar li niġbor ħafna milli għedt fil-ħsieb aħħari li biex ir-rabta ta' ismijiet l- inħawi f'Malta tkun daqs tant marbuta ma' ismijiet ta' sidien u nies oħra li kellhom x'jaqsmu mal- post, kwazi kollha ismijiet jew Għarbin jew ta' nies ta' wara żmien il-Għarab, wieħed ikollu għax jaħseb li din tixhed kolonjaliżmu sħiħ fejn in-nies ta' qabel l-Għarab ma tħalltux magħhom iżda spiċċaw biex jew inqatlu jew tkeċċew minn Malta mingħajr ma ħallew ebda rabta maż-żmien ta' wara. Fejn għandna ismijiet personali Griegi bħal Gerasimu dawn setgħu kienu ta' dawk in-nies ta' żmien in- Normanni jew ta' wara li kienu Nsara għax ġew minn barra bħala Nsara jew kienu qalbu għall- kristjaneżmu f'dawk iż-żminijiet ta' wara l-1127.