Ħal Kirkop fi Żmien it-Tieni Gwerra Dinjija jp Din is-sena Leonard Agius ħaseb li jirrakonta kraxx ta' ajruplan Ġermaniż fuq Ħal Kirkop fl-20 ta Lulju 1942. Ħsibna li nakkumpanjaw dan ir-rakkont dettaljat b'ritratti u jiddokumentaw it-tiġrif li raw Ħal Kirkop u niesu fit-Tieni Gwerra. Tajjeb li lkoll nipprovaw niddokumentaw aktar rakkonti bħal dawn qabel ikun tard wisq. It-Tieni Gwerra Dinjija kienet ġabet qerda kbira fl-Ewropa kollha. Barra l-imwiet ta' ħafna suldati u pajżana, iġġarrfu wkoll ħafna postijiet storiċi, knejjes, palazzi u monumenti. Malta xejn anqas u peress li kienet taħt il-ħakma Ingliża jingħad li biex il-Ġermaniżi ma jattakkawx lill-Ingilterra l-Prim Ministru Ingliż Sir Winston Churchill kien qal li Malta hija an unsinkable aircraft carrier. Għal dan il-kliem għajnejn il-qawwiet Ġermaniżi u Taljani ntefgħu fuq Malta u bdew attakki feroċi mill-ajru billejl u binhar fuq il-gżejjer Maltin. Ħal Kirkop hu viċin l-ajrudromi ta' Ħal Luqa u Ħal Far, bis-Safi strip fil-Karwija li jgħaqqad it- tnejn. Fil-verità dan l-airstrip ma' kien Safi xejn għaliex inbenda fil-Karwija, kollu fuq raba' li ittieħed lil bdiewa Koppin. Inbnew ukoll diversi hangers bil-landi tal-petrol mimlijin bil- ħamrija. Dawn il-hangers kienu qishom mingħajr saqaf. Fihom kienu jpoġġu l-ajruplani Spitfire u Wellington. Dawn kienu jservu biex jimlewhom bil-petrol u bombi mbagħad imorru jibbumbardjaw lil Sqallija. Għalkemm l-ewwel attakk fuq Malta sar fil-11 ta' Ġunju 1940, bla dubju li s-snin 1941 u 1942 kienu l-aktar iebsa, b'sekwenza ta' attakki mill-ajru, u bumbardamenti li ħolqu ħerba sħiħa u mwiet anke f'Ħal Kirkop.l Għalkemm iż-żmien qiegħed jagħmel tiegħu u n-numru ta' Koppin li għixu s-saram tal-Gwerra qiegħed dejjem jonqos, fadal min jista' jirrakkontalna l-esperjenzi tiegħu. Fost l-aktar rakkonti kurjużi u magħrufa hu l-attakk fuq bomber Ġermaniż li twaqqa' fuq Ħal Kirkop fil-lejl ta' bejn it-Tnejn 20 u t-Tlieta 21 ta' Lulju tal-1942. Dak iż-żmien kien l-istaġun tas-Sajf u matul il-lejl l-ajruplani Ġermaniżi għamlu attakk feroċi fuq Malta. Fost dawn l-ajruplani Ġermanizi kien hemm wieħed magħruf jismu Juncker 88. Wieħed minn dawn l-ajruplani, li kien ġej min-naħa ta' Ħal Far, fejn kien hemm ukoll ajruport żgħir, inqabad b'search light. F'Malta kien hawn diversi minnhom biex bil-lejl jgħinu lill-ekwipaġġ ta' fuq il- kanuni fuq l-art (anti-aircraft) biex jisparaw fuq l-ajruplani. In-naħa ta' Ħal Kirkop kien hawn wieħed f'tarf il-Gudja. L-ajruplan Ġermaniż Juncker 88 kien qed iġorr ekwipaġġ ta' erba' min- nies, il-pilota, observer, air gunner biex jispara fuq l-ajruplani u wireless operator. Ġara li dan inqabad bis-searchlights u hawn beda baraxx ta' sparar fuqu mill-art u l-ajru. Dan l-ajruplan kien qed iġorr bombi biex jitfagħhom fuq il-gżejjer Maltin. Id-dar ta' Maria Azzopardi fi Triq Santu Rokku Skond is-Sur Leonard Vella, hu u Karmenu Callus, magħruf ukoll bħala is-Sekisu, (—— ; hi li kienu joqogħdu fi Triq Santu Rokku, Il-graffit imnaqqax mal-istess dar sabiex il-pilota waqa' f'dik it-triq. Huwa qalli li jirrakkonta l-ġrajja huma qatt ma niżlu f'xelter. qalli wkoll li dan l-ajruplan intlaqat u dar għal Triq Valletta, fejn hemm baqa' dieħel fuq id-dar ta' Franġisku Spiteri, in-Nosnos u sploda. Mal-isplużjoni wieħed minn dawn il-piloti inqasam fi tnejn, nofs ġie f'tieqa ta' dar fejn toqgħod Maria Azzopardi fi Triq Santu Rokku u n-nofs l-ieħor ġo għalqa faċċata ta' din id-dar. leħor ġie taħt il-lewża fl-għalqa ta' Nardu Sacco, il-Prince u l-ieħor taħt il-ħarruba taċ-Ċanċulina fejn illum hemm Triq Nerik Biex din il-ġrajja tibqa' tifkira, xi ħadd bil-mus kien ħaffer ma' OVE R ġebla fil-faċċata ta' Marija Azzopardi, xena ta' ajruplan u paraxut. Min għamel dan naħseb li qatt m'għaddielu minn moħħu li fis- MAL I A sena 2014 ħa jfakkarna f'din it-traġedja xejn pjaċevoli. Nirringrazzja lis-Sur Leonard Vella li tani ħafna tagħrif biex stajt nikteb dan l-artiklu. Ħsibna li nfittxu ftit aktar sabiex naraw insibux aktar dettalji dwar (f dan il-kraxx. Is-Sur Charles Debono, Kuratur tal-Mużew tal-Gwerra fi ħdan Heritage Malta ma damx biex irreferina għad-dettalji ppubblikati minn Anthonv Rogers, fl-istudju estensiv tiegħu Battle Over Malta: Aircraft Losses and Crash Sites 1940-42. F'dan l-istudju enċiklopediku, Anthonv Rogers irrekordja bi preċiżjoni aktar minn mitejn kraxx ta' ajruplani bejn l-1940 u l-1942. Dan għamlu permezz ta' riċerka fl-arkivji, kif ukoll f'diversi rakkonti minn uffiċjali stazzjonati Malta u minn numru ta' intervisti ma' nies li għixu dan it-tiġrif. L-imsemmi kraxx hu rrekordjat bħala crash 107. Isemmi li dak il-lejl ta' bejn l-20 u l-21 ta' Lulju kien hawn żewġ raids fuq Malta. It-tieni wieħed seħħ bejn 22:52hrs u 00:25hrs u għalih qasmu minn tal-anqas tminn ajruplani. Ittajru individwalment sabiex jibbumbardjaw iż-Żejtun, Ħal Luqa, Ħal Safi u Ħal Far. Ġew individwati grazzi għall-qlubija tal-Maltin u uffiċjali Ingliżi impenjati fuq is-Searchlights u bid- determinazzjoni tal-Heavv and Light Anti- Aircraft Artillerv, partikolarment dawk tal-4'' HAA Regiment fl-akwati magħrufa ana nit ar The i Heavv Anti-Aireraft Artillerv firq Marsaxlokk L dawn il-Junker 88 li kraxxja fuq Ħal Kirkop. Rogers jiddokumenta li il-kraxx sar bejn Triq Salvu Sacco u Triq Nerik Xerri, it-Tnejn 20 ta' Lulju f'nofs il-lejl neqsin erbatax-il minuta. L-isem tekniku tal-ajruplan probabli kien Junkers Ju 88 (6579/3Z-FS) u kien jifforma parti mill-Unit 8/Kampfgeschwader 77. Isemmi wkoll l-erba' vittmi tal-ekwipaġġ Ġermaniż b'isimhom. Rogers jikkwota wkoll silta mir-rakkont minn Wartime Diaries ta' Lance Bombardier Stan Fraser li istigat mill-effetti tad- dawl tas-searchlights u tal-isplużjonijiet ħareġ barra u ġibed ritratt biex l-għada ddokumenta l-ġrajja fid-djarju (li aktar tard ippublika) hekk kif ġej: 166 : Għaqda M kali $ im d Oirkob Rogers jikteb ukoll kif Major General C.T. Beckett MC, Kmandant tar-Roval Artillerv kellu kliem ta' tifħir għal dawk stazzjonati fuq is-Searchlights tal-ħidma qalbiena tagħhom, tant li kiteb lil Brigadier C.J. Wollev u talbu jroddilom ħajr: Permezz tar-rubrika The Malta Front, It-Times of Malta, kienet ta' kuljum twassal. il- 'kommunikazzjonijiet tal- Information Office li jirraportaw l-attakki tal-għadu u d-difiża ta' pajjiżna inklużi n-numri ta' vittmi fuq iż-żewġ naħat. Għalkemm nieqes mid-dettalji ta'fejn seħħew il-crashes, dan l-avveniment ġie rrapurtat taħt it-titolu Three Night Raiders Destroved fuq l-ewwel paġna tat-Times of Malta tal- Erbgħa 22 ta' Lulju 1942, fejn għal darb'oħra jiġu mfaħħra l-operaturi tas-searchlights.$ Fdalijiet minn dan il-Junker 88 ġew reċentement mixtrija mill- Aviation Museum ta' Ta' Qali, biex b'hekk din l-istorja se tagħmel parti mill-kollezzjoni ta' memorji tal-istess mużew. sevċrolv ag ta hajis ġir Base: two fighters. Ħajr lis-Sur Leonard Vella, is-Sur Ċharles Debono (Heritage Malta), in-National War Museum Association, lil Chris (Aviation Museum) u lil persuna oħra ġeneruża li xtaqet tibqa anonima tal-għajnuna fil-kitba ta' dan l-artiklu. Referenzi l Għal studju dwar Ħal Kirkop fi żmien it-Tieni Gwerra Dinjija ara: Paul Azzopardi, 'Ħal Kirkop fl-Eqqel tal-Blitz-1942, in, Festa San Ġużepp Ħal Kirkop 2008, Soċjeta' Mużikali San Ġużepp, 2008 2 A. Rogers, 2000, p.185 l 3 A.Rogers, 2000, p.185 4 A.Rogers, 2000, p.187 $ A.Rogers, 2000, p.185 € A.Rogers, 2000, p.186 7 A.Rogers, 2000, p.187 8 Times of Malta, Julv 22, 1942, p.1 GĦODDA U PRODOTTI OĦRA RELATATI MA' DAN IX-XOGĦOL EĠUMPANJUDI iżċażiġ