, L-Istampa F'Malta Studju ta' Ġuże' GATT KELMTEJN QABEL UQ l-Istampa f'Malta kitbu kemm-il wieħed. L-ewwel ma kiteb dwar din is-sengħa, kien il-Maġistrat Parnis, billi, fil- Malta tad-9 ta' Awissu, 1909, ġieb xi Appunti sull introduzione della Stampa in Maltu. Terġa' wara xi żmien, fl-1916, għamlu bl-ingliż u ħarġu fi ktieb żgħir, taħt l-isem ta' Notes on. the establishinent dnd. actual state of Printing Press in Maltu, Tin- bagħad, Mons. Dr. Fredu Mifsud tl-Appunti sugli Archivi di Malta li ġieb fl-7 Archivum Melitense ', vol. II, paġ. 62. semma xi ħaġa żgħira fuq fuq huwa wkoll dwar din il-biċċa. Wara dawn, ktibna aħna, fuq l-Istampa f'Malta fi Il-Ħabib tal-1921 u fil-Pronostku Malti tal-1983, ta' Ġ. Dak li deher. fi Il-Ħabib, kien il-bidu tax-xogħol tagħna dwar id-dħul u l-ġrajja ta' din is-Sengħa f'Malta. L-ieħor, li deher fl-imsemmi Almanakk. inkiteb ftit wara l-1921; iżda meta tajnih lill-Editur tiegħu, dam mitluf għal ħafna żmien għandu, qalb il-karti li kellu; billi ma sabux għajr fl-1932, u wrieh id-dawl ma' l-ewwel waqt li sab. B'danakollu, l-akbar xogħol tagħna deher fil-Labour Opinion. tal-1924. Hawn ktibna fit-tul, u taħt l-isem ta' 'L-Is- tumpa f'Malta u l-ewwel kotba. bil-Malti''. tajna ħafna tagħrif, wara bosta tiftix li għamilna, fil-kitba ta' dazi. Dan li semmejna huwa dwar dawk biss li kitbu ti żmienna. Qabel, fi żmien l-Ordni. żewġ kittieba oħra — l-Avukat Nazju Saver Mifsud u Fra Ġanpatist Alessandri — kienu tarrfu xi ħaġa żgħira, huma wkoll fuq hekk, f'żewġ kotba minn tagħhom. Iżda. l-aktar li nkiteb kien fi żmien l-Ingliżi, f'Rapport maħruġ minn dawk il-Kummissjonarji li ġew jistħarrġu l-qagħda ta' Gżiritna fl-1886: : ' Il-kitba tagħna nqeda biha À. Din swietlu bħala. muftieħ, jew, aħjar. bħala li qabbditu t-triq u wrietu minn fejn kellu jgħaddi, biex isib dawk id-dokumenti li fuqhom ried isejjes dak li kien biħsiebu jgħid, kif hu nnifsu hekk qal u stqarr fil- kitba tiegħu. 106 IL-MAnri dine Ġerosolimitano''. Dam l-Arkivju kien joħroġ kull tliet xhur minn Ruma. Barra minn hekk, Gauci ħareġ ukoll, fil-Malta tal- 1937, kitba oħra fuq l-istess ħaġa. Iżda, did-darba, Gauci għamil- ha f'kemm-il Taqsima. Dil-biċċa għoġbitna ħafna u għalhekk ħajritna biex nimxu fuq it-turija tiegħu, billi, kull ħaġa fil-kitba tagħna: nagħmluha f'Taqsima għaliha aħna wkoll. .71 Għalkemm il-kitba ta' Ganci hi twila u sabiħa, barra milli wkoll' it-tagħrif li ta hu maħdum b'sengħa kbira u ħila sewwa. in-nuqqas u l-għeltijiet fiha mia jonqsux. Madankollu imin ma jaqax f'xi għelt7: Dawk biss li ma jagħmlu xejn. Għalhekk, ma du' nistaħbew wara subgħajna xejh għax il-kitba tagħna etx arijas minn tiegħu, għal dak li huwa nuqqas u għelti- - jiet. Biss irridu ngħidu li. il- biċċa l-kbira, tal-għeltijiet li żelqulna, ma kinux għal kollox ħtija tagħna, iżda għax irbatna, b'għajnej- na magħluqa, fuq dak li qal ħaddieħor qabilna u għedna, bħalu. Imma did-darba qgħadna b'għajnejna miftuħa, billi. fejn stajna. morna f'ras il-għajn, biex naraw il-ħwejjeġ sewwa u niflu kollox kif inhu. ' Dil-kitba tal-lum li sa nġibu, tista' tgħid, ma għandha x'taq- siih-xejn ma' dawk li ħarġu qabilha, għax fit-tiftix mill-ġdid li rġajha għamilna, sibna dokumenti li, f'xi bnadi, jaqilbu ta' taħt fuq, il-ġrajja dwar l-Istampa f'Malta, billi jtarrfu ħwejjeġ li ma jaqblux f'kollox ina' kif dawn kienu magħrufa qabel. Terġa, bis- saħħa ta' dak li stajna nsibu, sa nimlew ħafna mill-battal li ħal- lejja. warajna aħna u Ganci, barra milli wkoll sa nsewwu, fejn irnexxielna niksbu biex, l-għeltijiet tiegħu u tagħna. B'dana- kollu ħadda ma għandu għax jaħseb li b'daqshekk aħna rridu ngħaddu rwieħna bħala Mgħallmin, jew li ma nistgħux ngħeltu bħal ħaddieħor f'dak li ngħidu. Le; xejn minn dan. Iżda l-waħ- dani ħsieb tagħna hu dak biss li nagħrulu mil-aħjar li nistgħu biex ġrajjietna jiżnaqqew u jissaffew mill-għeltijiet li jitnisslu fihom, bħalma hekk ukoll nistennew li ħaddieħor jagħmel l-istess ħaġġ tagħna, meta jsib li dħna għelitna fil-kitba tagħna. U s- sliem għal kulħadd. Tal-Pietà, nhar Santa Marija tal-1945. L-IsrAMPA F'MALTA 107 żina we l-mira i. HIDMA TAL-GRAN MASTRU LASKRI BIEX IDAĦHAL L-ISTAMPA F'MALTA Fit-12 ta' Ġunju, 1636, Fra Ġwann Laskri laħaq bi Gran Mastru ta' l-Ordni ta' San Ġwann, u b'ħekk ukoll bħala Sultan ta' Malta. Meta Laskri ħa t-tmexxija ta' Gżiritna f'idejh, sab imhejjija minn kollox l-Istatuti l-ġodda ta' l-Ordni, billi dawn saru fi żmien il-Gran Mastru ta' qablu (De Pawla), fil-Kapitlu Ġenerali li nbeda fl-1631. Biex l-Istatuti jkunu għaddew minn kulħadd tassew u biex anqas ħadd ma. jkollu għalfejn igerger u jgegem dwarhom, fil- laqgħat li saru, daħħlu Kavalier minn kull Lingwa li kien fiha l-Ordni. biex jidher għal sħabu. L-Istatuti kienu l-Liġijiet ta' l-Ordni. Dawn kellhom jaqdu lill-Gran Mastru bħala mera dwar kif kellha tkun it-tmexxija tagħhom fuq ir-Rħieb ta' San Ġwann biss. Kull min kien jidħol jagħmel sehem minn dan l-Ordni, kellu joqgħod għal dak kollu li jgħidu dawn il-Liġijiet. Għalhekk, dawk in-nies l-oħra li kienu jgħammru f'dawn il-Gżejjer, ma kellhom x'jaqsmu xejn magħ- hom. Għal dawn kien hemm liġijiet oħra, li f'Malta kien marbut kulħadd li jisma' minnhom—in-nies ta' l-Ordni wkoll. Bħalma kulħadd jaf, l-Ordni ta' San Ġwann kien '' Għaqda. Qaddisa '. kif huma wkoll dawk ta' San Framġisk, San Duminku u oħrajn. Bħala hekk, biex l-Istatuti jkollhom dik is-saħħa meħ- tieġa, li jkunu jistgħu jitħaddmu mill-Gran Mastru u l-Kunsill tiegħu, qabel riedu jgħaddu u jitwettqu mill-Papa, inkella dawn la kienu jgħoddu u anqas jiswew xejn. Biex l-Istatuti tal-1631 jidħlu jagħmlu sehem fil-ħakma ta' l-Ordni, ħa ħsieb il-Gran Mastru Laskri. F'Settembru tal-1686, Laskri bagħathom għand l-Ambaxxatur li kellu f'Ruma, biex dan jeħodhom għand il-Papa ħalli jgħaddihomlu, u b'hekk isiru Liġi- jiet. Il-Gran Mastru kellu l-ħsieb ukoll li malli dawn jitwettqu minn Ruma, jistampahom fi ktieb għalih. L-Ambaxxatur ta' l-Ordni f'Ruma.kien il-Kmandatur Fra Karlu Aldobrandini. F'dik il-ħabta, barra minn dan, l-Ordni kel- lu wkoll tnejn min-nies oħra miegħu hemm f'Ruma — Aġent u Riċevitur. i 108 IL-Manri Malli Aldobrandini wassal: l-Istatuti f'idejn il-Papa, dan hatar malajr xi Prelati ħalli jifluhom sewwa u jagħtu l-fehma tagħhom fuqhom. Dawn ġew mogħtija l-amar, biex jaraw jekk humiex. ta' min jgħaddihom bħala tajbin, inkella x'hemm li wie- ħed jista' jbiddel. iwarrab minnhom, jew iżid fihom. Dil-biċċa ta' l-Istatuti kienet in-nixxiegħa li nisslet xewqa kbira fil-Gran Mastru DLaskri biex iwaqqaf Stamperija hawn Malta. Il-ħsieb ta' Laskri kien, li l-Ordni jagħni lil Gżiritna bis- Sengħa ta' l-Istampa, biex, f'din il-biċċa, Artna ma tidherx b'in- qas minn artijiet oħra. U. m'għandniex x'ingħidu, kienet daqs- xejn kbira, ta' għajb u li tagħti wisq fil-għajn, biex wara li kienu għaddew madwar 200 sena minn mindu Gruttemberg ta' Magon- za' sab is-Sengħa. ta' l-Istampa. fi Gżiritna ma kien għad hawn ebda Stamperija. , : Biex il-Gran Mastru Laskri jasal fil-ħsieb tiegħu, fl-14 ta' Ottubru. 1637, kiteb lill-Ambaxxatur ta' l-Ordni f'Ruma. Bagħat igħidlu, biex malli l-Istatuti jitgħaddew mill-maħtura Prelati, jgħarrfu malajr. U dam ried ikun jafu, għax ir-rieda tiegħu hi, li jġib xi stampaturi u jistampahom hawn Malta. Iżda amarlu,, li jitkixxef sewwa u jara jekk is-setgħa li wieħed jagħti biex jis- tampaw il-kotba f'din il-Gżira, tkunx f'idejn il-Gran Mastru, in- kella f'idejn ħaddieħor. Jitgħarraf ukoll, jekk din il-biċċa tmissx lill-Gran Mastru waħdu biss, jew ikunx jista' jaħtar lil ħaddieħor floku, biex jagħti l-imsemmija setgħa. Imma kemm-il-darba din is-setgħa taqa' taħt xi wieħed mill-Prelati li kienu maħtura biex jaraw u jiflu l-Istatiti, jekk jista' jkun dil-biċċa ma jridha li ssir b'xejn. Għalhekk talbu biex jgħarrfu sewwa b'kollox n mill-aktar fis, ħalli, fuq li jibgħat jgħidlu, ikun jista' jara xi ħsieb jagħmel iżjed 'il quddiem (1. l Iżda, qabel ma waslet it-tweġiba ta' Aldobrandini għal din l-ittra, lill-Gran Mastru tawh l-aħbar li l-Istatuti dalwaqt jiġu mgħoddija minn. kollox. i Fuq it-tagħrif li semmejna, il-Gran Mastru qata' qalbu li jilħaq iġib Stamperija biex l-Istatuti jistampahom f'Malta. Seta' Taaskri, li kieku ried, jistenna sakemm jikseb Stamperija u jġibha hawn, iżda billi l-Ordni kien imlebleb biex ifittex jara. l-Istatuti tiegħu jitħaddmu, il-Gran Mastru ried jurihom id-dawl mill-aktar (1) Arkivju ta' l-Ordni, vol, 1416, L-ISTAMPA F'MALTA 109 fis li seta' jkun. Fuq hekk, fis-16 ta' Novembru, 1687, Laskri reġa' kiteb lil Aldobrandini. Bagħat jamarlu, biex jħabrek kemm jista' ħalli l-mogħdija ta' l-Istatuti ma. ddumx ma tasal fi tmiem- ha; imbagħad, bla ma jitlef żmien xejn, jagħtihom biex jistam- pawhom hemm—f'Ruma. B'danakollu, issokta jamarlu wkoll, li dwar l-istampar ta' l-Istatuti u dwar l-Istampatur li jixtieq iġib f'Malta, jibqa' jħabrek u jagħmel dak kollu b talbu qabel, fil- waqt li qallu li qiegħed jistenna t-tweġiba fuq din il-biċċa (2). L-aħbar li l-Istatuti waslu biex ikunu mgħoddija, ma kellha xejn li xejn mis-sewwa. L-Ordni kien għad fadallu jsum ħobż u ilma biex jara Liġijietu mwettqa minn Ruma, Ara kemm. Fl-24. ta' Diċembru, 1687, l-Ambaxxatur Aldobrandini kiteb lill-Gran Mastru. Bagħat igħarrfu li hu ma qiegħed iħalli jaħrablu xejn li ma jħeġġiġx biex l-Istatuti l-ġodda jkunu miflija u mgħoddija mill-aktar fis. Iżda kien għadu lura ż-żmien biex wieħed jista' jitħaddet dwar l-istampar tagħhom. Il-maħtura Prelati kellhom hekk x'jagħmin, li għad ma waslux għajr fit-Taqsima. li titħad- det dwar it-Teżor (3). Meta l-fili tagħhom ikun wasal fit-tmiem. jieħu ħsieb jgħarrfu b'dan malajr. B' hekk, il-Gran Mastru jkun jista' jilħaq jerġa' jgħidlu mill-ġdid dak li kellu jagħmel fuq l-is- tampar tagħhom, billi, għal din il-biċċa, ma, jiftakarx li kien amariu ħaġa meqjusa U sewwa dwarha (4). Dan id-dewmien beda jdejjaq lill-Ordni bil-qabda qatigħ. Fuq hekk, fil-11 ta' Jannar, 1638, Laskri kiteb lill-Aġent tiegħu f'Ruma, jismu Rosa. Bagħat igħidlu li jisgħobbih ħafna jara li ħRuna qed tieħu kollox fit-tul f'dawk il-ħwejjeġ li kellhom x'jaq- smu mal-Gran Mastru u l-Ordni tiegħu. L-aktar fil-bosta żmien li ntilef bla ma raw u flew l-Istatuti. Dwar dan it-tiġbid, l-Aġent Rosa bagħat igħid lill-Gran Mastru x'għandu jagħmel. Għalhekk Laskri, fuq li tarraflu Rosa. ma ħalla jintilef żmien xejn, iżda kellem malajr lill-Inkwiżitur ta' Malta. Dil dan talbu li jħabrek mal-Kardinal Barberini ħalli jbejjen is-setgħa tiegħu mal-Prelati, biex, għallinqas, dawn jil- taqgħu mqar darba fil-ġimgħa. U b'hekk iwasslu l-mogħdija ta' l-Istatuti fil-mixtieq:tmiem tagħhom mil-aktar fis li jistgħu. (2) : Arkivju: ta': l-Ordni, vol. (3) L-Istatuti kienu jgħoddu 21 Taqsima, u dik tat-Teżor kienet taħbat il-ħames waħda. (4) Arkivju ta' l-Ordni, vol. 110 IL-MALTI L-Aġent Rosa bagħat igħid ukoll lill-Gran Mastru, biex il- ktieb ta' l-Istatuti jistampah f'Malta, b'xi Stampaturi li semitlie- lu. Il-Gran Mastru għoġbuh ħafna dawk in-nies li qallu bihom. Qagħad ukoll li l-ktieb ta' l-Istatuti kellu jiġi mqabbel ma' l-ori- ġinal mill-Inkwiżitum: waħdu biss. Iżda, l-aktar li Laskri qagħad għal dan, għax Rosa għarrfu li f'dawn il-ħwejjeġ hekk kien iin- dorri li jsir (B). Minn xi kitba li għaddiet minn idejna jidher li, meta l-Aġent Rosa kiteb lill-Gran Mastru, in-nies li tarraflu isimhom, x'uħud minnhom kienu f'Napli. għax barra milli Laskri kiteb Ruma, kiteb Napli wkoll. dwar biex jara jiksibx xi Stamperija minn hemm, ħalli jfittex iwitti t-triq għal meta jaqla' l-grazzja li talab minn Ruma, Tl-fili fit-tnl ta' l-Istatuti, reġa' nissel mill-ġdid it-tama fil- Gran Mastru li. sakemm dawn jitgħaddew minn kollox, jilħaq jiruexxilu jħassel Stamperija u jġibha hawn, biex dawn jistam- pawhoni fiha. Fuq hekk, fit-12 ta' Frar, Laskri kiteb lill-Ambax- xatur Aldobrandini. Bagħat igħidlu, li bl-amar li l-Papa ta biex il-maħtura Prelati jiltaqgħu aktar ta' sikwit, ħalli jiflu l-Istatuti, jittama li dawn ma jdumux ma jitgħaddew. B'danakollu, ma kellu jħalli xejn jaħrablu, iżda. kull darba jibqa' jfakkar, iħabrek u jsus biex hekk isir mill-Prelati. Terġa', meta l-Istatuti jkunu mħejjija minn kollox, ma jagħtihomx hemmhekk għall-istampa. iżda. jibgħathom: f'Malta, għax irid jistampahom hawn (6). L-Ambaxxatur Aldobrandini u l-Aġent Rosa għamlu ħilit- hom kollha biex jaraw ix-xewqa ta' l-Ordni mitmuma mill-aktar fis di seta' jkun. Tassew li fl-Arkivju ta' l-Ordni hemm kemm-il ittra ta' l-Ambaxxatur Aldobrandini, fejn dan jagħti bosta tagħ- rif dwar il-ħidma, tiegħu li għamel biex jitfittex isir il-fili ta' l-Is- tatuti mill-Prelati li kienn maħtura għalhekk, iżda minn ta' l- 'Aġent Rosa ma ltqajna ma' l-ebda waħda fl-imsemmi Arkivju. Għalhekk naħsbu li dawn huma mitlufa. Imma minn ittri ta' Laskri nsibu ħafna iżżiħajr mogħti lil dawn it-tnejn-ta' kemm ħadmu, fil-waqt li l-Gran Mastru kien iħeġġiġhom dejjem biex jissuktaw iħabirku ħalli jfittxu jaraw iż-żerniq tal-mogħdija ta' l-Istatuti. Fil-bidu tal-1639. Aldobrandini spiċċa minn Ambaxxatur ta' (5) Arkivju ta' l-Ordni, vol. (6) Arkivju ta' l-Ordni, vol, 1417. L-IsTAMPA F'MALTA 111 AOTRA,. l-Ordni f'Ruma, rin i għalagin ż-żmien li kellu jagħmel ta' tlie snin. F'loku laħaq il-Kmandatur Fra Nerik d'Estampes Valeneċ. Fl-ittri li l-Għan. Mastru DLaskri kiteb lil dan l-Ambaxxatur ġdid iegħu, insibu li kien jibgħat jgħidlu biex jissokta jħabrek dwar -Istatuti li semmejna, ħalli jkun jista' jagħtihom għall-istampa f'Malta (7). Iżda, bit-tħeġġiġ kollu li sar mill-Ordni u mill-ħbieb tiegħu, il- anogħdija ta' l-Istatuti baqgħet lura wisq. Mhux dan biss, imma, f'April tal-1640, il-Kardinal Barberino bagħat għall-Pirjol a' l-Ordni, li f'dik il-ħabta. kien il-Malti Imbroll, biex imur Buma ħalli hemm jagħtih xi tifsir li ried ikun jaf dwar dawn l- Istatuti. Kif stajna naqbdu mill-kitba li għaddiet minn taħt idejna. f'dik il-ħabta nqala' bosta għaqqux li ħarbat għas-sħiħ it-tama li kellu Laskri biex jara sseħħ waħda mill-kbar xewqat tegħu Hi jdaħħal l-Istampa f'Malta. X'kien dan il-għawġ li ċaħħad għal kollox lil Ciżiritna. minn Sengħa hekk sabiħa u meħtieġa, ma nis- tgħux ingħidu sewwa, billi l-Volum tas-sena 1640. li fih l-ittri a' l-Ambaxxatur Valensċ lill-Gran Mastru, huwa mitluf, ladarba ma jinsabx ma' sħabu l-oħra. fl-Arkivju ta' l-Ordni. Iżda minn ittra li Laskri kiteb lil Valensċ, wieħed jista' jaqbad xi ħaġa dwar din il-biċċa u jsejjes fuqha. Fl-ittra li semmejna, miktuba hawn fil-15 ta' Mejju, 1640, u mibgħuta Ruma, insibu li Laskri bagħat igħid lil Valensċ biex, dwar l-Istampa li jixtieq iwaqqaf f'Malta għall-ħtieġa tagħha, jagħmel tajjeb li ma jqanqal xejn aktar fuq- ha, ladarba l-Papa ma għoġbux jagħtina l-grazzja li nistgħu nħad- dmuha f'dik il-għamla li hi mogħġuba mill-Ordni (8). Naħsbu li ħadd ma jugħti l-ħtija lil Laskri għal kif kellu jimxi f'din il-biċċa. Hu minnu li dan kien Gran Mastru ta' Għaq- da Qaddisa. B'danakollu ma kien jaqbillu qatt li jilqa' ftehim li jċekknu ħafna f'għajnejn id-dinja, billi b'hekk jidher li ġew naq- qsulu mis-setgħa tiegħu, bħala li hu wkoll kien Sultan ta' Malta. Mela l-Ordni kien hu l-ewwel wieħed li ried idaħħal l-Istam- pa f'Malta. Ħadd qablu, ma tħajjar jagħmel din il-ħaġa. Għal- hekk il-ġieħ ta' din il-biċċa jrniss lii—lill-Ordni waħdu. U hawn jaqa' dak kollu li qal Parnis meta xela lill-Ordni, billi tata' l-ħtija (7) Arkivju ta' l-Ordni, vol. (8) Arkivju ta' l-Ordni, vol. IL-MAnri kollha fuqu, talli ddawwar-tna daħħal l-Istampa f'Malta (9), Kif rajna. il-ħtija ta' dan it-tfixkil kollu kienet Ruma wa- ħedha, billi din baqgħet iebsa u ma ċċaqalqet xejn minn dak li debrilha taqta' hi biss dwar kif kellha titħaddem din is-Sengħu f'dawn il- Gżejjer. Iżda, is-saram li semmejna, ma kienx waħdu li feġġ biex ikedd lill-Gran Mastru u miegħu wkoll l-Ordni kollu. Minn Ruma deher ġej tilwim ieħor ġdid li għal daqsxejn ma baramx miegħu l-Istatuti ta' l-Ordni wkoll. Fit-18 ta' Novembru, 1640. wasal huwn Malta, lura minu Ruma, il-Pirjol Imbroll. Miegħu ġieb l-aħbar dwar xi twegħir li uqala' biex żammew ti na għuddewx l-Istatuti. Fuq hekk, il- Gran Mastru kiteb mill-ġdid lin-uies tiegħu f'Ruma, biex jibagħ- tulu tagħrif sewwa u bir-reqqa kollha dwar dak it-tibdil u ż-żieda li għamlu fl-Istatuti dawk il-Prelati li ġew maħtura, mil-Papa. Hawn reġa' beda x-xogħol u t-talb bil- ħerqa ħalli jagħtuhom dak l-imbierek ta' tibdil li 'kelu jsir fihom. Fl-aħħar. wara ħafna taħ- bit u bosta telf ta' żmien, l-Ambaxxatur ta' l-Ordni kisibhom u bagħathom lejn Malta. — Iżda, it-tiġbid dwar l-Istatuti baqa' sejjer fit-tul iż-żejjed bħal qahel. Għalhekk kellu jgħaddi qatigħ ilma minn taħt il- mitħna sakemm wasal biex jitfaċċa dak il-mistenni u mixtieq jum li fih l-Ordni rnexxielu jara l-mogħdija u t-twettiq tagħhom minn Ruma.