Iż-żewġ Knejjes Waħda fuq l-oħra Tal-Viżitazzjoni Li jinsabu F'Għajn Karem It-Tnax-il Sena OTTUBRU-DIĊEMBRU 1966 Għadd 4. QARI LI JOĦROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Mitbugħ għand ''Giov. Muscat Ġt Co. Ltd.'' — Valletta. LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAHRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU It-Tnax-il Sena OTTUBRU-DIĊEMBRU 1966 Għadd 4. X'FIĦ DAN IL-GĦADD MA IGĦADDUX l (Id-Direzzjoni) L-EWWEL TAQSIMA — DAWL Il-Martri Innoċenti (Fr. S.A.) ki Il-Qabar… U …l-Oqbra (Fr. Gawdenz) Is-Santwarju tal-Viżitazzjoni (P, Mikiel Catanja) Br Id-Din Nisrani fil-Lvant Nofsani (Fr. Ġ. Li ''Statu Quo'' fil-Palestina (P. Nikola Magro 0.F.M.)…. Dawl Ġdid mis-Sema (Fr. S.A.) Driegħ il-Mulej fl-istorja tal-Ġens Lhudi (A. M) Franġisk u n-Nagħġa (END ta Aħbarijiet tal-Palestina Ħilejqiet tal-Palestina (P.N.M.) Ħrejjef Għarbin D'rezzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Terra Santa. Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, il-Belt. €Is-smewtiet u l-art jgħaddu, imma l-kelmiet tiegħi ma jgħaddux'. Dal-kliem ta' Kristu miġjub f'San Luqa (XX,33) u li jiġbor fih wegħdu, li Kristu nnifsu xandar lid-dinja, ukoll illum għandu s-siwi tiegħu. Għax Kristu huwa Alla, u Alla ma jitbiddilx: dak li Huwa llum, kien sa minn dejjem, u jibqa' l-istess għal dejjem. X'hemm, jew a'jista' jkun hemm isbaħ u aktar ta' faraġ minn din il-ħaġa żgura2 Fuq kollox, jinħteġilna ma nitqarqux, billi f'kull ħaġa, ukoll l-iktar serja, indaħħlu d-dubju, bih minqdew biex ngħawġu s-sewwa u b'qerq infittxu niġbdu n-nar għal wawwatna; u b'hekk ma naraw wejn bi kbir: id-dgħufija nsejħulha tjieba, t-tgħallit u l-qerq insejħulhom. dehen u għaqal, it-tbahrid u ż-żina u ħwejjeġ bħal dawn. Nistgħu iżda ngħawġu u niġbdu għal xawwatna l-Vanġelju, li jmerina u jwissina: Ikunu kliemkom: lIwa iwa, lċ le Jekk trid tkun perfett, mur, bigħ dak li għandek, qassmu lill-foqra, u imxi warajja'' (Mt. U meta Ġesi ħabbar lil-lhud għall-ewwel darba l-Ewkaristija u dawn bdew igergru: — ''ebes hu dan kliemw' — u telquh, Ġest ma biddel ebda kellma milli kien qal u l-anqas ma fittex jagħti wi weħta aktar ħelwa lil kliemu; anzi dar fuq l-Appostli, li tahom mifxulin, u qallhom: ''Tridu jewwilla titilqu intom ukollf' Jiġifieri kien aktar imhejji jitlef l-Appostli milli jbiddel nitfa biss minn tagħlimu. U nitqarqu mhuw ftit jekk ngħidu: ''Dari iwa, hekk kien, imma Ilum… Daż-żgur, illum bħal dari2 Illum iż-żminijiet tbiddlu: l-għerf kiber, il-ħila żdiedet in-nies aktar fetħet għajnejha, il-qliegħ żdied u l-ħtiġijiet tagħna kotru'. U tassew, dan il-kliem mhuw wi ħaġa ġdida: hu kliem ta' kull imkien u ngħad f'kull żmien. Seba' mitt sena ilu, hekk ukoll kienet sejra d-dinja: kienet miexja titgerbeb, riesqa għall-qerda l Imma, f'daqqa waħda, Alla kien bagħat bniedem: Bniedem tassew ''catholieus et totus apostoli- cus: San Franġisk t'Assisi, li rifidha u taddilha l-ħajja ewlenija bil-qaw- mien ta' l-osservanza ''ad litteram'' tal-Vanġelju mqaddes. Għaw biss fl-Evanġelju hemm. is-saħħa, l-ferħ u l-hena. Għoxrin seklu għadda minn mindu l-Imsallab tal-Golgota, Ġest Kristu, ħażżeż u kiteb fl-arja, fl-ilma u fil-ħaġar tal-Palestina l-Vanġelju l-Imqad- des, u bih għallimna ġ'inhi l-Imħabba u kif għandna nħobbu; u aktar minn seba' sekli ukoll għaddew minn meta l-Imsallab ta' fuq l-għolja tal-Kalvarju, ''l-Alter Christus'', San Franġisk t'Assisi, rifed id-dinja billi ħajjar lil-bnedmin biew iħobbu u jgħixu fuq tagħlim il-Vanġelju, Jekk immela rridu nisibu s-sliema u nimau fit-triq li mid-dinja tmez- rina għas-Sema, ngħixu l-Vanġelju ''ad litteram'', kif Kristu ħabbru fl-Art Imqaddsa: għax dak li darba Alla qal u wiegħed, jibqa' veru u siewi għal dejjem: ''Is-Smewwiet u l-Art jgħaddu, imma kliemi ma jgħaddix'. L-Ewwel Taqsima — DAWL Malli, 0) għeżież qarrejja, dan il- qari ''Leħen l-Art Imqaddsa'' — l- aħħar għadd fost l-erbgħa ta' din is- sena 1966 — jasal f'idejkom, imqan- qlin żgur minn daqsxejn ta' kurżità qaddisa, dlonk ittuh daqqa t'għajn biex taraw jekk iġibx xi ħaġa li tfakkar f'Betlem, belt imbierka fejn twieled Ġest, Feddej tad-dinja. U x'għaġeb hu dan' F'kull rokna tad-dinja, kull fejn hemm Twemmin Nisrani, jsiru thejjiet imħeġġa għal Il-jum, 25 ta' Diċembru ta' kull sena, minnu nnifsu jkellem, iqanqal u jħeġġeġ għall-ferħ il-qalb ta' kull nisrani jbit-tifkira dejjem ħajja tal- Misteru tal-Imħabba. Hu l-jum ta' l-estasi, il-jum tal-ħolm għal kull ruħ twajba u li taf tħoss. Iva, f'dan il- jum l-erwieħ twajba u. sensibli, jif- takru, iħossu, jifhmu u jaraw l-armo- nija bla qies ħelwa tal-imħabba tal- Mulej. Hu l-jum tat-Twelid ta' Ġesu 11… Betlem mill-bogħod dawn il-btajjel qaddisa b'talb, b'no- veni, bi priedki u bi twaqqif ta' pre- sepji ta' kull għaxqa; u mbagħad, ħaġa: tal-għaġebl malli jagħfas iż- żmien, donnu kulħadd b'deni fuqu sabiex jibgħat kitba bi kliem mill- aktar imħeġġeġ ta' Xewqat Tajba, ta' Ferħ u ta' Hena lill-qraba u lill- ħbieb tal-qrib u tal-bogħod għal din il-ħabta. Imħabba f'din il-ġrajja glorjuża, Betlem. tall-Lhudija tidher quddiem, għajnejna bħala ideal ta' reliġjon mill-aqwa, li iross -u jagħfas lid- dehen u lir-rieda tagħna sabiex naħ- sbu, nimmeditaw u nġeddu bi ħnie- na ta' ferħ ilkoll kemm aħna, f'għaq- da qaddisa u ta' ġieh. Hu tassew iżda, li ''M'hemmx warda bla xewk'', kif ukoll ''L-hena għandu bħala sieħeb in-niket u' l- hemm' għax, m'hemmx. xi ngħidu, t-tifkira bħal ftit tal-għira għal dawk li huma hemm, iw li kienu jew għad ikun hemm biex jitpaxxew bil-ħelwa poetika ta' dak. il-lejl, b'sema miżgħud bi kwiekeb jiddu, li donnhom juru l-mixi ta' Ġesti nieżel mis-smewwiet għal ġo Betlem, b'sura ta' ġisem ta' tarbija, fil-qieraħ ta' xitwa qalila, fl-aqwa faqar, ġewwa għar, qalb żewġ annimali, fuq ftit tiben, ġo maxtura, 0 x'faraġl O xi ġmiel, li tkun fil- Knisja ta' beltek, jew tar-raħal tie- għek tithenna bil-funzjonijiet sbieħ li EA, IADtLt tal-Mulej fil-Lejl O1 Doqqu u semmgħu l-ħelu leħin- kom, O qniepen tax-Xerq u ta' l- Għarb minn fuq il-kampnari għoljin tagħkom; semmgħu leħinkom, iva, u wasslu ma' kull imkien l-aħbar ta' ferħ li twieled il-Mulej l Bin-noti tad- daqq tagħkom fakkru lid-dinja li ġie mitmum kliem il-Patrijarki u l-Profe- til Jitgħanna, iva, u jitwassal ma' kull imkien u bl-aqwa ferħ: ''Chris- tus natus est nobis, venite adore- mus''1 Doqqu, iva, O qniepen, sem- mgħu u tennu l-għanja ta' l-Anġli: €Gloria in ewcelsis Deo…'l Iġru u ifirħu intom ukoll O Tfal, agħmlu għors ma' dwar il-Presepju fil-knisja, fid-dar iew fid-dwejra tagħkom, għannu bil-ferħ kollu dik il-pasturali ħelwa, ħelwa, ''Ninu ninu tal-Milied ie jew l-oħra ''Adeste fideles''… li intkom tgħallimtu sa minn ħoġor ommkom, b'ġieh lil Ġest: Bambin, għax il-lum hi l-festa tat-Twelid Tiegħu l Iżda b'dak kollu li jsir fil-Lejl tal- Milied fin-naħiet kollha tad-dinja, dak m'hux ħlief ħjiel, tixbiha dgħajfa ta' dak li jsir f'imkien ieħor biss, fil-GĦAR TA' BETLEM: Hemmhekk dak inhar, kull sura ta' ġieh, kollox jinġabar, jitħallat flimkien u jingħa- qad: f'armonija waħda: Daqq ta' flawtijiet mad-daqq taż-żaqq l-aktar ħelu, tbissim fuq l-uċuh mal-kant tas-Saċerdoti u ma l-adorazzjoni ta' l-Anġli, dija ta' kwiekeb jiddu mat- talb ħarqieni, bħur mal-fwejjaħ ta' ward ta' Twemmin, ta' Mħabba u ta' Qima, kif il-Patrijiet. Franġiskani Knisja tar-Rgħajja, ta' l-Art Imqaddsa jafu hekk jagħmlu fi trijonf ta' ġieh u ta' glorja, bil- kobor tal-funzjonijiet tagħhom. kif jixirqu lil-misterju mqaddes tat-Twe- lid ta' Kristu, Għax, kos, tassew: f'Betlem, f'dak il-Għar, in-nieqa nbidlet f'Kattedra, għax minnha ġew imħabbra u mfis- sra l-ewwel tagħlimiet tal-liġi l-ġdida liġi tal-vera mħabba, li hi karita/, ward ta' fwejjaħ safja u ta' faqar ikkonsagrati minn Ġest, Messija Iben t'Alla, imċekken u, biex ngħid hekk, imxejjen fil-libsa: ta' bniedem biex jgħarrafha lill-istess bniedem u jit- dih mill-jasar li fih kien imwaqqa' mħabba l-ħtija. Għax ulied Adam, imtebbgħin mill-ħtija ta' dak li kien missierhom fl-ordni fiżiku u morali, u għalhekk sa mit-twelid għedewwa tal-Mulej, kienu mxennqin jaraw il- ħelsien li kellu jasal mal-Messija mwiegħed, u kienu mxennqin jitolbu lis-Sema li jfittex jibgħat il-Ġust u li l-art tfittex: tnibbet il-Feddej: € Aperiatur terra et germinet Redem- ptorem'', U fuq dak l-Għar ta' Betlem in- fetħu s-smewwiet, u l-għoljiet u l-iġbla, u. l-widien ta' madwar l-ix- xurt'ata belt, ħassu l-ħajja ġdida l… Twieled f'Betlem tal-Lhudija l-Mix- tieq, il-Mistenni, l-Messija, Ġest, U hemm, ma' l-inħawi qrib ta' Betlem, 'il-fuq, 'il-fuq, fis-sema diefi miżgħud bi kwiekeb jiddu, mal- widien imwarrdin, instama' d-diwi tal-għana ta' l-Anġli jħabbar it-Twe- lid ta' Kristu-Messija b'ġieh lill-Mu- lej fil-għoli tas-Smewwiet u sliema fl- art lill-bnedmin ta' rieda tajba''. F'Betlem ukoll ir-ragħajja fettxew u sabu lil Ġest Tarbija f'dak l-im- qaddes lejl u wara li fdik in-nieqa fqajra għarkubbtejhom adorawh, stħoqqu li minn għandu jiġbru l-ew- wel frott ta' l-imħabba tiegħu: ''ĠID U SLIEMA, It-Twelid tal-Bambin Ġesi L-ewwel martri tal-Knisja hu d- Djaknu San Stiefnu, li kien imħaġġar mill-lhud f'Ġerusalemm, wara li ġiet mitmuma minn Kristu l-Fidwa. Iżda qablu, u qabel ma Kristu ħa l-mewt tas-Salib, kien hemm oħrajn li sew- wa sew mietu għal Kristu: huma l- Innoċenti li ġew maqtulin f'Betlem. Fuq in-nieqa ta' Ġest: Tarbija sem- mgħu l-għana ħelu tagħhom l-Anġli u qagħta oħra ta' Anġli, wara ftit taż-żmien, kellhom isemmgħu l-innu tal-kbira rebħa, hemm qrib l-istesis nieqa, liż-żgħir Sultan tas-Sekli, li kien niżel mis-sema fl-art biex jgħolli mill-art għas-sema lill-bniedem. L-is- tess- Betlem, li kienet in-nieqa tal-Feddej, kellha tkun ukoll in-nieqa ta' l-ewwel vittmi li xerrdu demm- hom b'ġieh għal Ġesui, feddej tagħhom ukoll, Erodi l-Kbir, li tqiegħed minn Ġulju Ċesri Prokuratur tal-Lhudija, bniedem kiefer u għajjur, malli sama' minn għand is-Slaten Maġi li kellu jitwieled il-mistenni Messija, bil-biża' li qabdu li f'xi jum kellu jitlef is- saltna, għamel f'rasu li jeqred l-im- wieled Feddej; u għalhekk, amar lill-Maġi, li malli jsibu l-mixtieq Messija u jqimuh, jerġgħu lura għan- du, biex huwa wkoll imur f'Betlem jadurah. Iżda, fuq iċ-ċkejken Feddej kien hemm il-ħarsien tal-Provvidenza tas- Sema. Il-Maġi, imwissijin fil-ħolm li m'għandhomx jerġgħu lura għand Erodi, qabdu triq oħra u, fl-istess waqt is-Sagra Familia — b'amar tas- Sema — ħarbet għall-Eġittu, Erodi, imbagħad, imqarraq mill- Maġi, amar li jkunu maqtulin it-trabi kollha ta' Betlem u ta' madwarha, IL-MARTRI INNOCENTI minn sentejn 'l isfel, bil-għan li fost- hom jinqatel ukoll is-Sultan Ġdid tal-Lhud, Din il-ġrajja, imwettqa mis-suldati tal-gvernatur Erodi fil-belt sabiħa ta' David, ukoll wara qisu elfejn sena, tnissel biża' u l-akbar stmerrija għal biss tifkira tagħha; u għalkemm aħna llum bil-fantasija tagħna rridu nġibu dik id-dehra ta' demm, ta' qerda, ta' ġiri, ta' ħarba u ta' ommijiet jgħajtu, iwerżqu u jaħbu liċ-ċkejknin ulied- hom, ma naslu qatt infissru sewwa dik ix-xena ta' biki u ta' niket. Nistgħu ngħidu, ma kienx baqa' dar li ma ġietx imċappsa bid-demm, ma kienx hemm omm li ma bkietx, bi dmugħ ta' l-akbar ħasra, lil xi wieħed minn uliedha maqtul mis-sejf ta' Erodil Is-suldati ta' Erodi kien donnhom lupi mġewħa qalb merħla ħrief l-aktar ġwejda l San Mattew l-Evanġelista (K. II) jiġbor dik il-ġrajja ta' niket kbir f'dak il-pass tal-Profeta Ġeremija: fGħajta nstegħmet f'Ruma, ta' twer- żiq u ta' biki: Rake'a tibki 'l ulied- ha, bla ebda faraġ, għax m'humiex iżjed''. U fil-waqt li hekk għadd ta' ommi- jiet jinsabu mgħargħrin fl-akbar dwej- jaq u hemm, uliedhom iċ-ċkejknin — veri anġli tal-Ġenna — ixejru f'idej- hom palm u kuruni qrib it-tron tal- Mulej, ferħanin u beati għal dejjem. Ma nafux kemm kienu t-tfal in- noċenti maqtulin minn Erodi :il-kit- tieba, sew ta' dari, kemm tallum, ma jaqblux fuq din il-ħaġa. Xi wieħed jifhem li kienu xi 10 jew 20; xi ieħor jaħseb li kienu eluf. Il-fehma l-aktar qrib tas-sewwa aktar hi dik li tgħid, li l-Inpoċenti maqtula f'Betlem u ma' dwarha aktarx jaslu għal xi mija. Aħbar ukoll ħafna qadima u ta' min. joqgħod fuqha turina l-imkien, fejn xi erwieħ tajba, immexxijin minn Ruħ Il-Qodos, difnu b'qima dawk l-iġsma tal-maqtulin Tfal Innoċenti: sewwa sew f'għar ħdejn dak li fih kien twieled Ġest. B'hekk il-Patri- jiet Franġiskani, li jindukraw u jħarsu n-nieqa fil-Għar fejn twieled Ġest, fil- purċissjoni li f'dan l-imkien jagħmlu ta' kull jum, wara li b'kant ta' inni- jiet, antifoni u talb ieħor iqimu l-Għar tat-Twelid tal-Feddej, jieqfu, jitolbu u jfaħħru b'talb ukoll f'qabar- hom iill-maqtulin Innoċenti, fejn jitolbu lill-Mulej il-grazzja taż-żamma u ta' l-għixien f'dik il-Fidi li ħadna fil-magħmudija u li aħna ma nisktu qatt infaħħru u nxandru mad-dinja. F'bosta nħawi tad-dinja hemm re- likwji tal-Martri Innoċenti mħarsin u qegħdin għall-qima ta' l-insara. Il- gwerrier San Ġiljan, li ħa l-martir'u, fis-seklu XII, mill-kiefer Ezzelinu, meta raġa' lura mil-Lvant, kien ġieb miegħu l-fdal ta' tliet Martri Inno- ċenti, li qegħdhom f'urna ta'rħam, u li l-lum jinsabu meqjumin f'Padova, fil-Bażilka ta' Santa Ġustina. Fdali- jiet oħra tagħhom hemm ukoll fil- knisja ta' S. Pietru ta' Muran, qrib Venezja; u San Karlu Boromew kien talab u qala' xi relikwji minn dawn, li huwa kien qassam lill-knejjes ta' l-Arċidjoċesi tiegħu u bħala tpattija kien ta lil dik il-Knista ta' Muran Kalċi tad-deheb ċesellat ta' siwi kbir, Santu Wsitin, Isqof u Kbir Duttur, fi priedka li kien għamel lill-poplu tiegħu, fit-28 ta' Diċembru, festa ta' l-Innoċenti, kien qal hekk: ''Tl-kiefer Il-Martri Innoċenti Erodi, qatt ma kien ikun għamel hekk ġid lil dawk iċ-ċkejknin bl-im- ħabba tiegħu, daqs kemm għamilil- hom bil-mibegħda, għax il-kefrija u l-mibegħda kontra dawk il-beati Tfal Żgħar inbidlet fi grazzja ta' Barka''. U l-kbir Isqof u Duttur jissokta igħid: ''Dawk iċ-ċkejknin Martri jixbhu lill-imwar delikat li joħroġ bikri mis-siġra tħaddar għall-bidu tar-rebbiegħa, imma li f'ħin wieħed jiġi mnixxef u maħruq minn buffura riħ kiesħa u nġazzata''. O Betlem, ix-xurtjata Betlem, li b'ferħ kbir tiegħek selmitlek l-ewwel ttbissima tal-Feddej misteni; iva ix-xurtjata għax offreit ukoll lill- istess ċkejken Feddej tad-dinja l- ewwel wardiet u l-ewwel frottijiet imnibbtin, imkabbrin u misjurin taħt il-ħarsien u t-tbissim ħelu ta' Bin-Alla, Ġest: Bambin, Feddej tad-dinja. IL-QABAR…U. .L-OQBRA Il-kbira debha tal-Fidwa tagħna kienet ġa mitmuma. Il-ġisem bla demm u mitluq tal-Vittma bla ebda tebgħa kien u għadu mdendel fuq is- Salib, meta żewġ dixxipli twajbin tal-Bniedem-Alla — wara li qalgħu mill-ħakem is-setgħa — waslu mhej- jija biex jagħmlu l-biċċa xogħol tal- ħniena li jniżżlu l-Imgħallem minn fuq is-Salib u jidfnu dak il-Ġisem Imqaddes tiegħu. Ftit tal-ħin wara, ġabra ċkejkna ta' nies — imma magħżula u divota, u maħkuma minn qima kbira — dehret nieżla mill- Għolja Mqaddsa, miexja le'n il-qabar — ġdid — fejn bi ħsus ta' ħasra kbira ġie mqiegħed dak is-Sagru Għelm tal-Fidwa. hu żgur il- ħaġa l-aktar għażiża u li tiswa — jekk mhux l-aktar sagru u qaddis — għall-Bniedem Nisrani. U tas-sew, qabar jagħlaq fih mhux biss għelm għażiż, iżda wkoll iżomm fih u ifak- kar ġabra ta' ħajja sħiħa, bħalli kieku ktieb magħluq, fejn hemm miktuba ħajja ta' ħidma mitmuma mill- għeżież tagħna; għax ta'jeb jidhrilna li, flimkien ma' dawk il-fdal tal- Ġisem, dak il-qabar jagħlaq fih ukoll kull ħidma u għalhekk ukoll il-merti, li jistħoqqu lil dak, li hemm rieqed f'dak l-imkien mudlam ta' l-aqwa serħan. — Dan il-ħsieb — ħafna floku mill-bqijal — jagħmel għażiż mill- aqwa f'għajnejn min jemmen il-Qa- bar Imbierek ta' Ġesu, li, jekk b'mew- tu għamej sabiħa l-mewt, għax qad- disha bl-imħabba tiegħu, bin-niżla u l-qagħda tiegħu fil-qabar, waqqaf artal, fejn fuqu hu meqjum, kif jis- tħoqqlu, il-Mulej. F'dawn il-jiem tax-xahar ta' No- vembru, li donnhom bekk għandhom xejra ta' niket u swied il-qalb, fl-in- ħawi tal-Għarb u tax-Xerq, ma narawx quddiem għajnejna, l-iżjed fil-Ħdud, ħlief qtajja: ta' żawwara mexjin lejn iċ-ċimiterji, u kull wieħed jew waħda jidħlu f'dak l-imkien if'ttxu qabar għażiż, li fuqu jixegħlu dwal, iqiegħdu ward, iżejnu b'kull gost u, mhux rari ħafna, jxerrdu ukoll xi demgħa, magħfusin min- Jagħmlu dawn sewwa sew dak, li l-Maddalena tal-Evanġelju u t-twajbin nisa l-oħra riedu jagħmlu lill-Ġisem ta' Ġest: Mejjet, li huma kienu hekk iħobbu. Kemm hi sabiħa u tqanqal il-qalb din il-ġrajja kif l-Evanġelista San: Luqa jgħidilna fl-aħħar kap tal-għidut tiegħu l Kienu sejrin fil-għodu kmieni u mgħaġġlin dawk. it- twa'ba nisa u ħadu magħhom: b'aċeta kud magħhom ku aj bil-balzmu, bil-fehma li jidħlu fil-Qabar u b'dak l-ungwent ifuħ jidilku Ġisem Ġesii. U Ġesii ta' dan tahom ħlas: għamel li jkunu l-Ewwel xiedha tal-Qawma glorjuża tiegħu minn bejn l-Imwiet l B'liema ferħ ma mtlietx il-qalb ta' dawk l-ixxurtjati twajba nisa għall- aħbar ġdida li Kristu Ġesti kien qam minn bejn l-Imwiet 7 1…… u b'liema ħeġġa ma marrux dlonk jiġru għand l-Appostli sabiex jaqsmu magħhom il-ferħ ta' dik l-aħbar il-ġdida f'' €Vidimus Dominum: vere resurrewisse a mortuis'', rajna lill-Mule': tassew qam minn bejn l-Imwiet l 0, imma, kemm xort'oħra huma l- ħsus li jkollhom l-insara tal-lum — għall-inqas ħafna minnhom — li jmorru jżuru l-oqbra fiċ-ċimiterji tagħna, l-iżjed f'dan ix-xahar ta' Novembrul Wisq drabi. iż-żjara tagħhom ma tkunx ħlief biss wirja għall-oħrajn, ċerimonja bla ebda ħass ta' ħniena, dehra ta' qima kiesħa…… ħwe'jeġ dawn li biss jaslu jpaxxu l- ħsus ta' frugħa f'min jagħmilhom, imma qatt ma jaslu jpaxxu l-qalb ħanina, u inqas ukoll jistgħu jiswew għall-imsejken mejjet li jmorru jżuru f'qabru. Anzi, wisq drabi ukoll, żjajjar bħal dawn — neqsin minn dak li minnhom infushom jitolbu — huma ta' għajb għal dak l-imkien sagru għat-tifkira tal-mejtin hemm midfuna u sagru ukoll għan-niket li minnu nnifsu jqanqal, Minsi l-balzmu: tat-talb, imwarrab dak kollu li iswa bħala. suffraġju; naqas u tmewwet f'ħafna nsara dak il-ħass tal-vera mħabba, li jfittex u jrid il-veru ġid tal-persuna maħbuba, dak il-ġid li ma għandu jonqos qatt; mitfija fina l-virti tal-ħniena, tiddgħajjef ukoll magħha l-idija ta' l-eternità, u hekk, l-imsejkna erwieħ ta' l-għeżież tagħna jiġu mitluqa u biss naħsbu…… biex nidhru nies ta' dmirna fid-din'a, Ġesti rxoxtal Qam minn bejn l-Imwietl B'hekk ta' ġieh u glorjus sar Qabru. GUkolj l-għeżież mejtin tagħna, jiġi l-jum, li fih iqumu mill- mewt, imma… u b'dan kollu…… kieku kellhom ħtieġa tas-suffraġji tagħna 2 Ekku, mela, id-dmir sagru ta' kull nisrani: iħaffef il-ħelsien mill-Purga- torju u l-irxuxtar għall-ħajja ħienja tal-għeżież mejtin tiegħu, u dan jista' jsir bit- talb, bl- -għemil fa-anie jed tal-Quddiesa, U għandhom jiftakru dawk li f'dawn il-jiem imorru jżuru l-oqbra fiċ-ċimiterju, li biex inqumu għall- ħajja ġdida u ta' hena ma' Kristu mill-qabar jinħtieġ, qabel xe'n, nagħrfu nimxu f'ħajjitna tin novi- tate vitae'', billi ninfdew minn kuil jasar tax-Xitan, tad-dinja u tal-ġisem. Għax kif sewwa mar jgħanni l-poeta Bracci: PEG jieħu minn dawk li jgawdu vendetta l-istess tgawdija nfisha li tqarreb għall-mewt l Waqt li l-ġust li għix fit- Tiwenti min ma jmut qatt' IS-SANTWARJU TAL-VISITAZZJONI TAL-MADONNA F'GHAJN KAREM Bilkemm l-Arkanġlu Gabriiel kien temm il-missjoni tiegħu ġewwa Naża- ret u, ferrieħi u mgħaġġel, ittajjar lejn is-sema bl-aħbar li wasal biex jitwettaq il-Misteru, li ''mill-eternità kien moħbi f'Alla'', li Marija Ssma. ma telqitx, hija wkoll bil-għaġla, biex tagħti l-istess aħbar lill-bnedmin ta' rieda tajba. Il-Kwadru tal-Lunzjata Il-Vanġelu mqaddes ma jtarrfilniex bi' kliem eżatt l-isem tal-belt jew raħal fejn kienet toqgħod S. Bliża- betta: Bi kliem semp'iċi u qsajjar jgħidilna: ''Qamet Marija f'dawk il-jiem u telqet bil-għaġla lejn l-għol- ja lejn belt ta' Ġuda u daħlet f'dar Zakkarija u sellmet lil Eliżabett' (Luk, I, 39-40). Kif dejjem jiġri meta post storiku muhiex imsemmi b'ismu, ħafna jinħolqu, ma' tul iż- żmenijiet, idejiet u opinjonijiet, Min isemmi post u min isemmi ieħor, Xi wħud ħasbu li Zakkarija kien sommu saċerdot, li, skond il-liġi, kellu jgħammar f'Ġerusalemm u għalhekk għallmu li Zakkarija kien jgħix fil-belt ta' Ġerusalemm. Oħrajn tennew li dar Zakkarija kienet fil- belt ta' Ebron, billi din il-belt kienet qalb l-iġbla ta' Ġuda. Oħrajn waħlu fl-amanwensi li kitbu Juda. flok Vut- tah, belt li tiġi xi tmien mili 'l isfel minn Ebron. It-tradizzjoni, illum imsaħħa minn. skavi arkeoloġiċi li saru f'dawn l-aħħar żmenijiet kif ukoll minn dokumenti miktuba qrib ħafna l-ġrajja taż-żjara tal-Madonna lil Santa Eliżabetta, iżżomm li dar Zakkarija kienet tinsab f'Għajn Karem, belt ċkejkna li tiġi sewwa sew xi 44 mili 'l isfel minn Ġerusalemm, It-triq, li minn Nazzaret tieħu Għajn Karem, hija twia xi sitta u tmenin mil, li, biex timxiha trid ma' dwar it-tletin siegħa. Triq twila fiha nnifisha, imma ma ninsewx li Marija Ssma, kienet għadha żagħ- żugħa, u qalbha kienet imħeġġa minn imħabba kbira: lejn Alla u lejn għajrha. Il-Misteru taż-żjara tal-Madonna 'il S. Eliżabbetta għandha nqisuh bħala t-tkomplija tal-Misteru tal-Annunzja- zjoni, għax kien fiż-ż'ara tal-Arkan- ġlu Gabrijel lill-Madonna. li ' ġiet mħabbra l-għażla ta' Marija bħala Omm ta' Ġesu u l-għażla ta' Eliżab- betta bħala Omm tal-Battista fi xju- ħitha (Luk. Id-dar ta' Zakkarija li fiha saret din il-laqgħa tal-Madonna ma' S. Eli- żabbetta u li semgħet dak l-innu ta' ħajr li ħareġ minn fomm Marija hekk kif ġiet imsellma bħala Omm Alla mill-qariba tagħha, ma setgħetx ma tiġix imfakkra b'xi knisja sabiħa Il-Grotta tal-Lunzjata li ' tistieden lir-ruħ nisranija biex tingħaqad f'dan l-inu ta' glorifikaz- joni 'l Alla, U tabilħaqq fis-sena 1989, fuq disinn sabiħ tal-perit An- tonju Barluzzi ta' Ruma, ġiet mib- nija bażilka ta' ġmiel tassew kbir. li tixraq lil dan il-misteru. Qabel ma ngħaddu biex niddiskrivu din il-ba- żilka, irridu nagħmlu daqsxejn ta' mistoqsija: Għaliex ' il-Franġiskani, li ilhom jgħassu l-postijiet imqaddsa tal-Palestina, stennew sa din is-sena 1989, data tant imbiegħda mill-ġraj- ja li tfakkar, biex jibnu dan is-Sant- warju Daqsxejn ta' stor'a ddawwal it- tradizzjoni li żżomm li Għajn Karem huwa l-post taż-żjara, u tfissrilna t- taħbit tal-Franġiskani biex waslu jibnu dan is-Santwarju, Fi ktieb li San Pietru, isqof ta' Sebaste fl-Armenja kiteb biex jidde- fendi d-divinità ta' Sidna Ġest Kristu, ktieb mitbugħ fi tmiem 'is- seklu IV wara Kristu, tissemma knisja li ġiet mibnija f'Aelia (ħdejn Ġerusalemm, biex tfakkar iż-żjara tal-Madonna lil-S, Eliżabetta. Meta fis-seklu li għadda bdew isiru l-iskavi arkeoloġiċi fil-belt ta' Għajn Karem, instabu l-fdalijiet ta' din il-knisja. L-arkeo'oġiċi huma kollha tal-fehma li dawn il-fdalijiet ma jistgħux ikunu xogħ'ijiet tal-Kroċjati, imma jaqbżu sewwa s-sekli VI u V wara Kristu. L-Arkimadrita Giethenus (li kiteb dwar is-sena 1400 wara Kristu) jgħid- ilna li sa dik is-sena l-knis'a taż- żjara tal-Madonna kienet għadha miftuħa għall-qima tal-insara u kienu jħaddmuha l-Armeni li telqu- ha għal kollox hekk kif il-Kroċjati ħallew il-belt ta' Għajn Karem. Il- Kustodju tat-Terra Santa, iċ-ċelebri Suriano, ħalla miktub: fis-sena 1485 li. fi. żmien: l-ewwel għażla tiegħu bħala superjur il-kn'sja' kienet għad- ha sħiħa, imma mbagħad waqgħet u ma ġietx mill-ġdid mibnija, għax ma ġiex mogħti l-permess biex tiġi rran- ġata. B'dana kollu, billi . l-artal maġġur kien għadu wieqaf fil-jiem ta' festa kienet għadha titqaddes il-qud- diesa, je Fl-1679 il-Kustodju. tat-Terra San- ta rnexxielu jixtri l-fdalijiet tas- Santwarju. tal-Visitazjoni, u, wara ħafna talb ta' permessi u tfixkil liema bħalu mit-Torok, setgħet tiġi mibnija biss il-kappella ċkejkna li kienet tin- sab taħt il-knisja l-kbira. Il-post tal-kn'sja l-kbira baqa' battal, u maż- żmien sar qisu għalqa fejn il-maw- mettani kienu jiżirgħu l-uċuh bikrin tal-biedja tagħhom. Fl-1869 din il-kappella ġiet imgħar- rqa minn xita qawwija li niżlet bla waqfien għal jiem u ljieli sħaħ, Imma ġiet mibnija malajr u baqgħet tiġi mħaddma sas-sena: 1939. Fl-1939 nbeda l-bini tal-Bażilka l-ġdida fuq disinn, kif għedna, tal- perit Antonju Barluzz'. Hija knisja sabiħa, arjuża, li tilqgħek u ġġagħlek fis tinġabar biex titlob. Il-perit fittex li jispira ruħu mid-disinn tal-knejjes li ġew mibnija ma' tul iż-żmenijiet. L-ewwel fittex li jagħti sura xierqa lill-kappella, li, billi riedet tfakkar id-dar ta' Zakkarija, taha xejra iktar ta' dar milli ta' knisja. L-ewwel ħsieb li jiġi lil min jidħol iżur din il-kappella huwa: din x'inhi: Dar jew kappella 7 Iż-żokklu huwa rħam travertin mill-iktar fqir; il-paviment huwa mużajk minsuġ f'forma. ta' ħasira; is-saqaf huwa mpinġi f'dilja li qiegħda tixxeblek mal-ħitan. , trata twila tieħdok ħdejn daqsxejn ta' bir, li skond it-tradizz oni, inħoloq fil-waqt taż-żjara tal-Madonna. Il- pellegrini għadhom sallum jixorbu b'devozzjoni minn dan il-b'r. Taraġ twil u dejjaq iieħdok bilġri lejn . il-knisja ta' fuq. Il-kappella għandha artaj wieħed. Fl-isfond hemm mużajk kbir kollu għasafar, fjuri u kwiekeb. Flok ventartal hemm. skolpit ħaruf, opra tassew sabiħa ta' A. Minghetti. Mal-ħitan hemm impinġija tliet kwa- 'dri, li juru: 1) is-saċerdoz;u ta' Zak- karija; 2) it-tgħannieqa ta' Marija Sama ma' S.Eliżabbetta u 83) il- ħarba li, skond il-kotba apokrifi kellha tagħmel S. Eliżabbetta biċ- ċkejken San Ġwann biex teħilsu mis-suldati tal-kiefer Erodi. Taħt din l-aħħar pittura hemm daqsxejn ta' niċċa b'żonqra qadima fejn, skond it-tradizjoni, ġie moħbi San Gwann. Dawn il-kwadri pinġiehom A. della Torre (1949) Il-Knisja ta' Fuq. Bieb tal-bronż tassew sabiħ, skolpit minn A. Min- ghetti jdaħħlek fil-knisja ta' fuq, magħmula minn korsija twila li tis- piċċa f'naħa b'kor tal-ġewż, u f'naħ' oħra b'abside li fiha hemm l-artal maġġur. L-iskultura u t-tpinġija li fiha l-knisja għandha għan wieħed: il-glorifikazzjoni tal-Madonna. Is- saqaf huwa tal-injam, imqassam f'kassettuni dekorati u skolpiti bħal- ma kienet titlob l-arti toskana tal- ċegwattrocento''. Il-paviment tal- mużajk jurik kwantita' kbira ta' fjuri u annimali, innu ta' ġieh lill-Madonna min-natura rraġunevoli. Fl-abside pittura kbira ta' F. Manetti li turi lill-Madonna. qiegħda. tigglorifika lil Alla, fis-sema mdawwra minn kori tal-anġli u fl-art minn kotra ta' nsara li qegħdin jitolbu, u minn persunaġġi li jirrapreżentaw lill-Kustodju tat- Terra Santa u lill-Patrijarka Latin ta' Ġerusalemm li qegħdin joffru s-Sant- warju lill-Madonna. Mal-ħajt tax- xellug hemm diversi anġli li qegħdin idoqqu u jkantaw; filwaqt li fuq dak tal-lemin hemm ħames affreski kbar ta' C. Vagarini (1949) li jridu ifakkru l-ġrajjiet li ħadmu ma' tul iż-żmien biex jigglorifikaw lill-Madonna. Na- raw f'dawn il-kwadri: 1) id-disputa tal-B. Ġovanni Duns Skotu fis-Sor- bona biex jiddefendi l-privileġġ tat- tnissil bla tebgħa tal-Madonna; 2) il- battalja ta' Lepanto li ġiet mirbuħa ta' Kana fejn Ġest għamel l-ewwel miraklu mistieden mill-Madonna; 4) is-setgħa tal-Madonna fuq il-Knis- ja; u 5) il-laqgħa tal-Konċilju ta' Efesu, fejn Marija ġiet iddikjarata Teotokos, jiġifieri Omm Alla. Fil- Pilastri ta' bejn il-kwadri hemm im- pinġi b'ittri kbar il-MANGNIFICAT' u fuqu xi xbihat ta' nisa tat-Testment l-Antik li jissimboleġġaw lill-Ma- donna. Fil-faċċata li tgħaqqad il-bini tal- knisja ta' fuq ma dik tal-kappella ta' taħt hemm mużajk tassew kbir, maħdum fil-laboratorju tal-Vatikan fuq disinn ta' B. Biagetti (1939) li juri l-wasla tal-Madonna f'Għajn Karem, fil-waqt li S. Eliżabbetta qiegħda tistenna biex tilqa' 'l Madon- na. Mal-ħajt, imbagħad, li jdawwar il-pjazza ta' quddiem il-knisja hemm bl-għajnuna tal-Madonna; 3) it-tieġ- imtenni fuq majolika b'ilsna differen- ti l-kant tal-'Magnificat.' Ma setax jonqos li ma jinstabx ukoll bil-Malti dana l-innu, Dan kollu li ktibna juri li ma kenitx it-traskuraġni u lanqas in-nuqqas. ta' ħsieb li ħalla l-bini ta' dan is-Sant- warju għal data hekk qrib lejna u tant imbiegħda mill-ġrajja li trid ifakkar, imma kien it-tfixkil li miegħu dejjem kellhom jikkumbattu l-Fran- ġiskani fl-Art Imqaddsa tal-Palestina qabel ma rnexxielhom iżejnu mqar b'ġebla waħda l-postijiet għeżież tar- reliġjon imqaddsa tagħna. Jalla jinbidlu dawn iż-żmenijiet u jonqos dan it-tfixkil biex iktar jisbieħu postijiet hekk għeżież u qaddisa. Min irid iktar tagħrif fuq Għajn Karem u s-Santwarji tagħha jaqra l-artikli sbieħ li nkitbu f'din t-Rivista fl-I II sena. ID-DIN NISRANI FIL-LVANT NOFSANI (IL-KNISJA Il-Knisja Biżantina tħaddan fiha l-Knisja Griega u l-Knisja Griega- Kattolka jew Melkita, li t-tnejn għandhom bħala belt tagħhom Kos- tantinopli. Qabel, dil-belt kienet tissejjaħ ''Bisantium'', u minn dan l-isem ħarġet il-kelma ''biżantin''. 'Bisantium'' kienet l-aktar belt importanti tat-Traċia, qabel ma l-Imperatur Kostantinu fis-sena 330 W.K. taha l-isem ta' Kostantinopli. Il-Liturġija ta' Kostantinopli mhix waħda ġenwina, iżda hi taħlita ta' ħafna liturġiji, ngħidu aħna il-litur- ġija ta' Pontu, Ġerusalemm u fuq BIŻANTINA) kollox ta' Antijokja. Mela, minn dawn il-liturġiji flimkien ħarġet dik ta' Kostantinopli li sa mis-seklu ħamsa. W,K. bdiet tinfirex u taħ- kem fuq l-Asja Minuri. L-aktar ;i ħadmu għal-liturġija biżantina kien San Ġwann Grisostmu u San Bażilju, Aktar tard, bil-ħedma tal-Melkiti li xerrduha mal-Lvant Nofsani kisbet importanza akbar, u dan ġara: wkoll billi San Ġwann Damaxxenu kitbilha ħafna innijiet. Il-lum iħaddnu din il-Liturġija biżantina il-Knejjes Grie- gi, Russi, Serbi, Bulgari, Gorġjani, u l-Knisja Melkita ta' l-Għarab. L-Or- todossi ta' dan ir-rit jgħoddu (bejn wieħed u ieħor) 'il fuq min 150 mil- jun, waqt li l-għadd ta' Kattolċi ta' dan ir-rit ma jaqbiżx is-seba' mil- jun u nofs. IL-KNISJA GRIEGA ORTODOSSA. Il-Knisja Griega Ortodossa taħkem, tista' tgħid, fuq il-Lvant kollu, tneħ- ħi l-Iraq u l-Iran. Tagħmel ħilitha biex ma tħallix li l-Knisja Latina, Knejjes Orjentali Kattolċi u Knejjes Protestanti, jidħlu fejn qiegħda hi. Minn nofs is-seklu l-ieħor il-Knisja Griega Ortodossa kellha tneħħi min- nha dik ix-xejra għalkollox griega, biex tħalli ortodossi oħra jinqdew bl-ilsien' Għarbi. (Din ix-xejra seħ- ħet l-iżjed fis-Surija u fil-Libnan. U b'hekk insibu llum żewġ xerkiet li għalkemm it-tnejn ortodossi jintagħ- żlu bejniethom bejn ix-xirka ta' l-il- sien grieg u oħra ta' l-għarbi, Il-Knisja Griega (Ortodossa ta' l- — ilsien grieg żammet iċ-ċelibat u wkoll għandha l-kunventi tagħha. Dan l-aktar fil-Palestina fejn jgħixu patri- jiet ta' ħajja tabilħaqq tajba fil- kunventi ta' San Saba, ta' San Gara- smu u fil-magħruf marħab ta' Santa Katarina fil-qalba ta' ġebel is-Sinaj. Il-patrijiet griegi, flimkien ma' dawk latini u armeni ortodossi u kopti ortodossi, jieħdu ħsieb il-bażilka tal- Qabar ta' Kristu f'Ġerusalemm u l- bażilka tat-Twelid ta' Ġest f'Betlem. Il-Kleru tal-Knisja Griega-Orto- dossa ta' l-ilsien għarbi għandha l- biċċa l-kbira tal-qassisin tagħha miż- żewġin. Dawn jieħdu ħsieb l-Insara mxerrdin tas-Surija, tal-Libnan, tal- Ġurdanja u ta' Israel. Hemm ukoll għadd żgħir ta' qassisin mhux miż- żewġin li jgħinu l-isqfijiet u għandhom il-jedd li huma wkoll isiru isqfijiet jew irjus kbar fix-xirka. Mela l-Knisja Griega-Ortodossa hi maqsuma f'erba' patrijarkati u tħad- dan ħafna djoċesijiet. Il-patrijarkati huma dawn:- Il-Patrijarka ta' Kos- tantinopli, l-aktar importanti, u jieħu l-ewwel fuq l-oħrajn; il-Patrijarka ta' l-Ilsien grieg ta' Ġerusalemm; il-Patrijarka ta l-Ilsien grieg ta' Li- xandra; il-Patrijarka ta' l-Ilsien għarbi ta' Antijokia, Din il-Knisja għandha ħidma mfer- rxa ħafna. Tmexxi kulleġġi, skejjel, sptarijiet u djar għax-xjuħ. L-Orto- dossi Għarab huma neqsin mill-qas- sisin, għalhekk imnebbħin mill-Azzjo- ni Kattolka tagħna, waqqfu għaqdiet ta' żgħażagħ (u dawn l-aktar insibu- hom fice-Surija u fil-Libnan) bil-għan li jkunu mezz li jxerrdu mad-din'a ta' madwarhom il-messaġġ tal-fidwa ta' Kristu. IL-KNISJA GRIEGA KATTOLKA Il-Knisja Griega Kattolka tissejjaħ ukoll Melkita. Naraw daqsxejn tal- ġrajja. L-Insara ta' l-Imperu Orjen- tali li baqgħu marbuta mat-tagħlim kollu tal-Konċilu ta' Kalċedonja ġew imsejħa Melkiti, u dan għax ma kisruhiex ma' l-Imperatur Kostan- tinu. Minn hawn mela l-isem. Sa nofs is-seklu l-ieħor quddiem il- liġi kienu meqjusa bħala ħaġa waħda ma' l-Ortodossi, għalkemm bħala Kattolċi kienu fi ħdan il-Knisja Kat- tolka, Apostolka, Rumana. Bil-ħid- ma siewja u għaqlija tal-Patrijarka Massu Mazlum infirdu għal kollox minn kull rabta ma' l-Ortodossi u saru xirka independenti, magħquda f'kollox ma' Ruma. Baqgħu biss iżommu r-rit biżantin. Barra l-qas- sisin, il-Knisja Griega Kattolka għan- dha l-patrijiet bażiljani maqsuma fi tliet fergħat. U dawn huma: 1) il- Baziljani ta' Aleppu; 2) is-Salvator- jani; 8) ix-Xewriti fuq Ġebel l-Lib- nan. Hemm ukoll Xirka ta' qassisin, imsejħin ''Pawlisti'' li għandhom id- dar ewlenija tagħhom f'Harissa. Din ix-xirka twaqqfet mill-Isqof Germa- nos Akkad bl-għan li xxerred it- Tagħlim Kattolku bil-kelma u bil- kitba. Ir-ras tal-Knisja Melkita hu l-Pat- rijarka ta' Antijokja, ta' Ġerusalemm, ta' Lixandra u tal-Lvant Nofsani kollu, Dan il-Patrijarka joqgħod sew f'Damasku kif ukoll fil-Kajr. Il- ħakma spiritwali tiegħu tinfirex fuq is-Surija, il-Libnan, il-Ġurdanja, Is- raeli, l-Hbittu u l-Asja Minuri. Għan- du ħames d'oċesijiet fis-Surija, seb- għa fil-Libnan, tnejn fil-Ġurdanja, waħda f'Israeli, waħda fl-Eġittu, u oħra fil-Brażil li tieħu magħha l- Amerka t'Isfel kollha, Wara: l-aħħar gwerra dinjija, il- Knisja Kattolka Melkita mxiet 'il quddiem bis-sħiħ. Għamlet tibdil ta' ġid kbir fid-djoċesijiet u fit-twaq- qif ta' seminarji ġodda; dawn huma magħrufin mal-Lvant Nofsani kollu, u l-aktar is-seminarju filosofiku u teoloġiku ta' Ġerusalemm, U s-seml- narju ż-żgħir ta' Rajak fil-Libnan. Il-Kattolċi Griegi jew Melkiti għandhom f'idejhom żewġ santwarji: is-Santwarju hekk imsejjah tal-''Ve- ronika'' f'Ġerusalemm, u s-sinagoga ta' Nazzaret. Ix-Xirka Griega Kat- tolka, imbagħad, għandha wkoll is- sorijiet. U dawn huma: 1) is-sori- jiet Salvatorjani; 2) is-sori'iet Xew- riti; 8) u s-sorijiet tas-Sokkors Per- petwu. Ma' dawn jaħdmu id f'id (għax kattolki bħalhom) għaqdiet tar-rit latin. B'hekk insibu jaħdmu mal-Kattolċi Melkiti is-sorijiet ta' Nazzaret, is-sorijiet ta' Besanzon u f'xi rħula mbegħdin is-sorijiet iż- żgħar ta' Ġesti. Niltaqgħu wkoll ma' l-A.F.I (Ausiliarie Femminili Inter- nazionali) għaqda ħabrieka mixgħula bil-ħeġġa ta' Kristu. B'hekk tajna ħarsa ħafifa fuqa il- Knisja Biżantina; darb'oħar jekk Alla irid, naraw xi ħaġa fuq il-Knej- jes Koptin. ĦWEJJEĠ TAL-FAMILJA Surmast kien qed ifisser mnejn ġie l-bniedem fid-dinja. — Il-Papa qalli — qabeż Karlettu — li aħna ġejjin mix-xadini. — L-affarijiet tal-familja m'humiex ħwejjeġ ta' l-iskola. TALBA MIĊĦUDA Waħda Sinjura, xiħa għakka u tbati bl-ażżma, titlob lil wieħed: — Ħalli nara: kemm-il sena ttinif — Jisgħobbini, ma nistax intik iżjed, iwieġeb dak, għax, Sinjura, għandek wisq iżjed minni biżżejjed l XEWQA KURJUŻA — Ahl… li kont nista' nħallas dak li tħallas int, qal wieħed lil sieħbu. — X'inħallas jiena' l qallu l-ieħor mistagħġeb u kurjuż. — It-taxxa ta' dawk li m'humiex miżżewġin: tal-ġuvintur u x-xebbiet. ċċ sa a aria L It-Tieni Taqsima — IMĦABBA Il-Kwistjoni Tiegħu Fil-Palestina (Jaqbad ma' l-għadd ta' qabel, faċċ. Kif rajna fl-għadd ta' qabel ta' dan il-Qari, il-kwistjoni tal-Imkejjen Imqaddsa fil-Palestina kienet ħadet xeħta bil-ħafna għal- l-agħar: kienet waslet fl-aqwa tiġrib jew kriżi tagħha. Minn dak li sa mill-ewwel kienu għamlu l-Griegi sabiex b'kull qerq jiksbu taħt idejhom is-Sant- warji Mqaddsa mingħajr ma qatt waslu għall-għan tagħhom, il- kwistjoni qa'l, qajl, hekk għaddiet il quddiem li mingħajr xejn mist- ħija, fil-beraħ u bil-miftuħ, waslet għal veru serq ta' bla ebda smerrija ta' l-istess. Santwarji tal-Fidwa tagħna. Dawn is-Stantwarji għal iżjed minn 50 sena kienu nżammu bla ebda jedd taħt idejn il-Griegi u biss. wara mhux ftit taħbit u tfixkil, għalkemm kien hemm. il-''firman'' ta' 1690, li b'amar tal-Qorti ta' Kostantinopli kien irodd lura s-Sant- warji lill-propretarji leġittmi, l-Irħieb Franġiskani, kien inħtieġ il-biża' tal- qawwa. ta' l-armi biex dawk is-Sant- warji jerġgħu jirtaddu lill-veri u le- ġittmi proprijetarji tagħhom, il-Fran- ġiskani. Għalhekk, minn dak li għad- da, wieħed kien jsita' jobsor ta' kemm tiġrib kellu jkun il-ġejjieni għall-qagħda tas-Santwarji tal-fidwa tagħna fl-Art Imqaddsa. Is-slaten u l-prinċpijiet kattolki ta' l-Ewropa, f'dawk l-aħħar snin, kienu għamlu kullma setgħu biex isir ħaqq u tinqata' darba għal dejjem il-kwist- joni fuq il-proprijeta u l-użu tas- Santwarji: il-kwistjoni mis-slaten u mill-prinċpijiet ta' l-Ewropa kienet meqjusa bħallikieku tidħol fost dawk il-ħwejjeġ li huma ta' interess lil kull nazzjon nisranija u li din kellha taq- beż għalihom u tiddefendihom meta jiġu miksurin jew b'xi mod imnaq- qsin jeddijiethom fl-Orjent. U dan tassew, il-gvernijiet ta' l-Ewropa kienu jagħmlu bil-għaqal u bil-ħila kollha, hekk, li kull meta kellhom x'jaqsmu mal-gvern tork, fuq xi nuq— qas ta' ftehim jew fuq xi trattati bejniethom, kull darba u dejjem, b'għajnejhom miftuħa, ifettxew li dawk it-trattati jdaħħlu xi klawsuli l: għandhom iħarsu l-libertà tal-kult u l-proprijetà u l-użu tas-Santwarji Mqaddsa. Hekk kien sar fit-trattat tal-paċi ta' Garlowitz fl-1699, f'dak ta' Passarowitz fl-1718, f'dak ta' Belgrad fl-1739, u f'dak ta' Sistow fl-1791. Dan ix-xogħol kien meħtieġ li jsir ħafna min-naħa ta' l-istati Kattolċi ta' l-Ewropa. Ara kemm kien jinħ- tieġ li jsir u bil-għaqal kollul Il- Kleru Grieg Xismatku, għalkemm kien sab ruħu minn taħt u mirbuħ bl-aħħar ''firman'' ta' 1690, li kien għaraf u radd bil-ħaqq kollu l-prop- rijeta' u l-użu ta' l-Irħieb Franġis- kani fuq is-Santwarji, ma' dan kollu, ma kienx xogħof, u kien juri li, bis- sewwa jew bid-dnewwa, jrid iħaqqaq mal-Franġiskani sa kemm jirbaħhom u jitfagħhom 'il barra mis-Santwarji. U kif għaldaqshekk, il-Griegi fasslu l-pjan tagħhom biex jaslu għal dan il-għan Għal l-ewwel billi jinku u jfittxu jdejqu lill-Irħieb Franġiskani li kienu medhijin jaqdu dmirhom fis-Santwarji tagħhom; u dan għam- luh b'elf ħaġa, l-iżjed billi ma jħalluhomx jagħmlu dawk it-tis- wijiet. meħtieġa fis-Santwarji. U għandna niftakru, li f'dawk id-29 sena, mill-1690 sa l-1719, il-Franġis- kani kellhom imxandra favur tagħ- hom mill-Gvern Tork 7 firmani, li dawn juru biċ-ċar kemm Sodi kienu u huma l-jeddijiet tal-Latini fuq is- Santwarji u kemm dejjem ġiebu ruħ- hom ħażin u ta' ġwejjef f'għamilhom il-Griegi kontra l-Latini f'Ġerusa- lemm. Iżda, dan li għedna fuq l-imġiba tal-Kleru (Grieg mal-Latini għadu mhux kollox. Ġrajja oħra ta' ġufija maħsuba, sa minn ħafna żmien qabel, u li donnha m'għandhiex titwemmen għall-kruha tagħha, kienet dik li ġrat fir-rebbiegħa ta' 1757 f'Ġerusalemm, fl-aqwa Sarjtwarju tad-dinja, il-Qa- bar ta' Kristu, Kien ma' tul il-Ġimgħa l-Kbira, u sewwa sew bil-lejl ta' qabel Ħadd Il-Palm, meta ġliba griegi imxewxin u armati għall-aħħar millKleru tagħ- hom, inxteħtu f'daqqa waħda fil-Ba- żilka tal-Qabar ta' Kristu. Għal dik il-ħabta tal-btajjel ta' l-Għid Il-Kbir, il-Franġiskani kienu mdorrijin iżejnu l-edikula tal-Qabar ta' Kristu b'da- maskijiet mill-aktar li jqumu flus, b'lampieri tad-deheb u tal-fidda, li kienu ġew mogħtijin: minn slaten u minn għonja divoti, u bi ħwejjeġ oħra li jiswew mhux ftit. Dik il-ġliba.ta' Griegi, qisha mxaj- tna u mitlufa f'demmha, intefgħet f'dak l-Imkien Qaddis tqatta', iċċar- rat, tkisser u tħarbat, bi bsaten, ib'mazez, bi skieken u b'kull ma kellha f'idejha dawk il-ħwejjeġ għon- ja, bi ħsara u qerda ta' eluf u eluf ta' liri. U dan donnu mhux biż-żej- jed, kif kienu mitlufin f'demmhom, marru jaħbtu għall-kunvent fejn kie- nu l-Irħieb Latini bil-għan li joqtlu- hom, li dawn, kif intebħu bil-ħsieb tal-Griegi, dlonk għalqu u mbarraw biebhom, u b'hekk biss ħelsu mill- mewt. Mitmuma dil-ġrajja ta' vandaliżmu fl-Imkien l-aktar qaddis tad-dinja, x'kellu l-wiċċ jagħmel l-Kleru Grieg, li għal kollox kien ħaseb sa minn qabel dik il-ġrajja mistmerra l Fittex li dlonk juża l-qerq u l-ħżunijal Għalhekk, għamel malajr relazzjoni bil-kitba ta' dik il-ġrajja ta' niket u ta' mewt, għamilha kif deherlu hu u kif kien jaqbillu, b'dak il-għan li jiġbed kollox għal xawwatu, u bgħat- ha f'Kostantinopli bħala tixli'a lill- Irħieb Franġiskani, bħal li kieku, kienu dawn li qajmu dik ir-rewwixta u għamlu dik il-ħerba kollha. U kemm ħsara ġiebet din. it-tixlija kontra l-Franġiskanil X'ħaqq tassew ta' stmerrija għamel il-Gvern Tork l Il-Gvern Tork emmen, jemmen dik ir-relazzjoni ta' qerq mibgħuta mill-Griegi u, mingħajr ma qagħad ifittex li jagħraf is-sewwa kif ġraw il-ħwejjeġ, u min kien tassew il-ħati, is-Sultan tat-Turkija qatagħha kif deherlu hu, favur il-Griegi, u bħala effett ta' dan il-ħaqq tahom kitba li biha għaraf il-qagħda u l-pus- sess tagħhom ''fil-Bażilka ta' Betlem, fil-Qabar tal-Madonna, fis-seba' arka- ti mse'ħin ukoll tal-Madonna, u għa- rafhom ukoll bħala ''komproprijietar- ji mal-Latini tal-Edikula tal-Qabar ta' Kristu u tal-Lapida fejn ġie mid- luk mejjet fl-istess bażilka tal-Qabar ta' Kristu. Jista' wieħed jaħseb, x'ħassew u kif baqgħu l-Franġiskani għall-aħbar ta' dan il-ħaqq inġust u kieferl F'dak iż-żmien huma kienu kollha ħrara medhijin isewwu l-ħsarat minn dik il-ħerba li kienu wettqu l-Griegi f'dak il-lejl ta' biża' u ta' mewt. Huma għalhekk, baqgħu ssummati u miblugħin għal dik l-aħbar kerha u xejn mistennija. Dikment wasslu l-aħbar kiefra lis-Santa Sedi u lil-Am- baxxaturi Kattolki Oċċidentali f'Kos- tantinopli. Kien iuq it-Tron ta' San Pietru l-Papa Klement XITI, u dan malajr ta' każ sabiex bid-dehen t'egħu kollu jfittex li jikseb dak kollu li kien inti- lef mis-Santwarji tal-Fidwa tagħna b'dak il-ħaqq inġust tal-gvern tork. Sejjaħ għalhekk, lil P. Tumas Nora- wiesk'j, bniedem dehni, għaqli u dip- lomatku kemm trid, u bagħtu bl-għan waħdieni fil-qrati kollha tas-slaten ta' l-Ewropa jitlob f'isem il-Papa għa/nuna u ndħil għaż-żamma: tal- jeddijiet tal-Knisja Latina fuq is- Santwarji tal-Palestina, miksurin mill-Gvern Tork. Sabiex jaqdi din il-missjoni f'isem il-Papa, il-P. Tumas Noraw'eskij, bejn is-snin 1758 u 1759, mar fil-Qorti tar-Rċ ta' Napli, im- bagħad, f'dak ta' Lisbona, f'ta' Turin, f'ta' Parigi, f'ta' l-Ingilterra, f'tal-Polonja u, fl-aħħar f'dak ta' Vjenna: għamel kemm seta' biex iħeġġeġ dawk il-gverni/iet biex jin- għaqdu flimkien u jitolbu li titħassar dik is-sentenza u darba għal dejjem isir il-ħaqq fuq il-kwistjoni tas-Sant- warji Latini fl-Art Imqaddsa. L-Ambaxxaturi Ewropej f'Kostan- tinopli, f'isem il-gvernijiet tagħhom, ressqu kull wieħed l-għadieb tan- nazzjon tiegħu' bi protesta kontra dak il-ħaqq mogħti mis-Sultan Tork, b'talba qawwija li tarġa' tiġi miflija u magħrufa aħjar il-kwistjoni mill- Gvern Ottuman; iżda, la f'dak iż- żmien, u l-anqas qatt, ma ngħatat it-tweġiba mistennija. Hu ta' l-għa- ġeb, imbagħad, kif l-Ambaxxaturi Ewropej, fil-laqgħa li fl-1770 kellhom flimkien għal dan il-għan, ġew għal- fehma u qatgħuha li ''għax il-Gran Viżir ma jara qatt sbieħ lil-Latini u dejjem u f'kollox hu mhejji li jmur kontra tagħhom, ikun għal xejn i jinħela ż-żmien miegħu, u, aktar iaq- bel li l-kwistjoni tal-jeddijiet Latini fuq il-proprijeta' u l-użu ta' dawk l-Imkejjen tal-Fidwa tagħna, titħal- lha għal żminijiet aħjar'. U b'hekk il-kwistjoni ta' l-Imkej- jen Imqaddsa u tas-serqa vandalika li għamlu l-Griegi baqgħet imdendla u għadha tistenna li tiġi maħlula bil-ħaqq kollu, kif jixraq u kif jin- ħtieġ. Is-Santa Sedi u l-Kustodja ta' l-Art Imqaddsa, ukoll wara dan kollu, ma raqdux: huma fettxew dejjem u b'kull mod iqiegħdu fis-sod darba għal dejjem il-jeddijiet tagħhom. Ma dan kollu iżda, minn dak il-jum 'il hawn, l-Imkejjen Imqaddsa tal-Fidwa tagħna baqgħu u għadhom sal-lum iħossu u jġarrbu il-kbira ħsara ta' dik ir-rewwixta mistmerra li ġrat fir- rebbiegħa ta' 1757 u ta' dak il-fir- man mogħti mis-sultan tork, ukoil f'dik l-istess sena. F'ħarġ'oħra ta' dan il-Qari niflu u naraw ''l-aħħar fażi'' tal-kwistjoni fuq l-imbierek jew aktarx misħut EStatu Quo'' fuq it-tliet Santwarji fil-Palestina, Hu magħruf, għax ta' sikwit jiġi mtenni: Ħadd ma jitwieled mgħal- lem, kif ukoll nemo repente fit doc- tus: ħadd ma jsir għaref f'daqqa waħda. Dan hu hekk tassew, li na- fuh mill-istess għemilna, minn dak li għadda minn għalina, l-iż'ed fiż- żmien ta' żgħożitna, meta konna nfittxu nrawmu s-sisien ta' ħa jitna. Minn dan għandna nifhmu li kul bniedem, hu min hu, jinħtieġ min jgħallmu, li jkollu min imexx'ħ, '- iżjed fl-ewwel mixi tal-ħajja: kull fis id-dinja ntebħet, li dawk l-iskej- jel, għalkemm ħafna 'l quddiem fil- għeri, ma setgħux ikunu biż-żejjed għall-bniedem, għax il-bniedem ma setax jgħa'lem lil ħuh dak l-għerf li hu qatt ma kien sama'u li għalih kien għal kollox meħtieġ biex jin- trefa' ftit ii fuq mill-qagħda. li kien fiha, billi ħares u jifhem ftit mnejn ġie u għal fein ġie fid-dinja. Għax f'dawk l-iskejjel ta' għerf il- bniedem k'en jonqos id-dawl tal-Fidi, u għalhekk il-bniedem issokta miexi wieħed, għaldaqshekk, għandu jagħ- milha ta' dixxiplu u jħalli lil min imexxih, jgħallmu u jsawwarlu mġibtu għal ħa'ja x'erqa. Bnedmin kbar, fiż-żmenijiet tal- qedem, għollew fl-ogħla ġieh l- iskejjel ta' Ateni u ta' Ruma, iżda jitbandal, biex ngħid hekk, l'hawn u i'hemm, fid-dubju u fit-tiġrib, ta' dawk il-ħwejjeġ li kien jinħtieġlu jaf biex jista' igħix ħajja moralment xierqa. — Hu tassew, li ma' tul iż- żmenijiet, qalb dawk id-dlamijiet ta' taħsir ta' Fidi u ta' morali, xi xaqq ta' dawl mill-għoli kien leħħ li ġibed għal ħin id-dehen tal-ġnus, imma kien dawl qasir għal ftit ħin biss. Iżda mbagħad, fil-milja taż-żmeni- jiet, ġie ĠESU' MGĦALLEM TAD- DINJA. Hu, il-Kelma għarfa minnha nfisha, ried jagħmilha ta' mgħallem lill-bniedem, biex igħallmu dak kollu li ebda ħlejqa oħra qatt setgħet tgħallmu u tfiehmu. U Ġest ta L-EWWEL TAGĦLIMA TIEGĦU, għadu żagħżugħ, fit-Tempju. ta' Ġerusalemm, fejn bit-tifsirijiet li ta fuq il-Kotba Mqaddsa għaġġeb lil kull min semgħu u ħabbel lil dawk l-Għorrief tal-liġi l-qadima. Dan imma kien biss bħala ż-żern'q ta' jum mimli għal kollox b'dawl tas-Sema, li fih bosta u bosta erwieħ kellhom jiġu mdawrin. Iżda miż-żerniq daw- wali ta' dak il-jum għal ħin ta' qaw- wa ta' xemx tikwi, kellhom jgħaddu tmintax-il sena fi.skiet kbir u mis- terjuż, F'jum wieħed, imbagħad, wara dawk it-tmintax-il sena, — fis-Sina- goga ta' Nazzaret — (li kienu kisbu l-Patrijiet Franġiskani ta' l-Art Im- qaddsa u wara kienu tawha lil ħutna l-Griegi Kattolkijkien deher ĠESU', fe'n bis-setgħa tiegħu kollha wera ruħu MESSIJA, m'bgħut minn Alla M'ssieru biex jgħallem lill-ulied ta' Israel. Iżda ''Ebda Profetta qatt ma ġie milqugħ f'pa jiżu…' U sewwa sew dan ġara wkoll lill-Imgħallem Ġest f'Nazzaret. Għalhekk, Ġest telaq minn Nazzaret għal naħiet oħra u ma' tul ix-xtajtiet tal-Baħar ta' Ġeneza- ret sab u ġabar L-EWWEL DIXXIPLI TIEGĦU. Kienu dawn — tabilħaqq — foqra ferm, imkittfin, nies lura u ta' bla ebda tagħlim, imma ġwejdin, ta' qalbhom tad-deheb u minn Ġest hekk tgħallmu u tgħallmu hekk li — wara ftit taż-żmien — Ġesti qegħed- hom. sisien tal-Knisja Tiegħu; hekk ħarriġhom fil-għerf u fil-għaqal li għamel minnhom ' Dutturi Kbar u bagħathom jgħallmu d-dinja kollha — U dawk it-tnax ta' l-ewwel hekk kibru, li saru tnejn u sebgħin, im- bagħad fi ftit snin saru eluf u eluf… u llum miliuni u miljuni. Dawk ta' l-ewwel tgħallmu u mtlew bl-għerf billi semgħu. il-kliem tal- ħajja mill-istess fomm ta' Ġest; id- dixxipli ta' warajhom, dawk taż- żminijiet imbiegħda u dawk tal-lum… aħna nfusna, billi nisimgħu bil-qalb dak l-istess kliem tal-ħajja, mogħti u merħi f'idejn ''Maġisteru Infalibli' — il-Knisja — mismugħin u milqu- għin f'riġlejn Kristu Msallab, li hu l- ktieb ġawhri tal-Qaddisin, IT-TAGĦLIM IL-ĠDID ġie mogħti minn Ġest lill-kotra li kienet warajh, minn fuq għolja, qrib Kafarnahum. U f'dak il-jum, li qatt ma jintesa, ingħatat tagħlima, li minnha nfisha kellha ġġib taħbila u bidla fl-imħuħ u fil-qlub hekk kbira, li kellha tbid- del, f'daqqa ta' għajn, wiċċ id-dinja. U mhux iżjed henjin l-għonja, il-qaw- wijin, ix-xalaturi, u l-bqija, imma henjin huma l-foqra ta' l-ispirtu, il- ġwejdin, l-umli u l-mansweti u dawk li għandhom l-għatx tal-ġustizz'a, il- maħqurin. u ta' drawwiet safja, għax ta' dawn tkun is-saltna tas-Sema 17 U din it-tagħlima ta' Ġesti kienet dik li ħolqot ġiba ta' bla għadd ta' Martri, li ħammru bl-imxerred dem- mhom l-art kollha; ġliba bla għadd ta' dawk li biddlu ħajjithom u ħarbu mid-dinja jibku u jagħmlu tewba iebsa għal dnubiethom; ġliba bla qies ta' Anakoreti, ta' Foqra għax iridu, ta' Safjin, ta' Verġni… ta' ġlejjeb, ' iva, bla għadd, ta' Nies Kbar ta' kull sura u ta' ku'l qagħda, ta' kull ġens u ta' kull żmien, ukoll f'dawn l-istess żminijietna. U dawn huma IL-QADDISIN, magħrufin u mhu- miex, imma li isimhom hu mniżżel fil-kteb tal-ħajja minn Alla nnifsu: huma l-Qaddisin, imnibbtin u mwar- rdin f'riġlejn Ġest msallab, imsoq- qijin min-nida tas-Sema u mħam- mrin mid-demm għażiż tal-Bniedem- Alla, Feddej Divin; huma l- Qaddisn, il-ħelwin: dixxipli ta' Ġest, li għas-sejħa ta' l-Imgħallem wieġbu malajr u minn qalbhom, bħal Pietru, Indri u l-oħrajn ewlenin appostli; huma l-Qaddisin kollha, li t-twajba Ommna l-Knisja tfakkar u tħaddan f'tagħniqa ħelwa ta' Omm f'dan ix-xahar ta' Novembru, u fil- ħin li tfakkarhom lil uliedha li għadhom mexjin f'dan il-wied tad- dmugħ — tqegħidhomlhom bħala xempju sabiex fuqhom jimxu u lilhom jixxiebhu. Lilhom ukoll titlob u ssejjaħ sabiex b'talbhom jgħinuha quddiem Alla, biex jieqaf magħha u ma' wliedha fit-tiġrib kollu li ma jon- qos qatt ma' tul din il-ħajja ta' l-art. BEATI 11… dawk l-erwieħ kollha li ġa wieġbu għas-sejħa tal-Mulej; BEATI l… dawk li jwieġbu u jilqgħu t-tagħlim ta' l-Imgħallem Divin, għax għalihom — u għalihom biss — huma magħmulin mill-Mulej dawk il-wegħ- diet ta' sliem u ta' hena bla temma fil-ġenna. AGĦMA JMEXXI LIL AGĦMA IEĦOR Ġesti Kristu kien qal mill-Fariżej għomja, mexxejja ta' poplu agħma u ta' ras iebsa: ''La tagħtuw każ tagħhom: huma għomja u meawejja ta' nies għomja: u jekk agħma jmeami lil ieħor agħma, it-tnejn: flimkien jaqgħu fil-fossa'' (Mt. Ukoll il-lum, l-għomja huma mhux ftit fl-Art Imqaddsa. In-nuqqas ta' l-ilma, li ma jħallix lil dawk l-Għarab foqra jinħaslu kull jum; id- dbieben bla għadd li jieklu għajnejn iż-żgħar; il-qilla tax-xemx tikwi, huma, ħtija li ħafna jitilfu d-dawl u jagħmew. Ma' dawn żid ukoll il- fataliżmu tal-Misilmin li jrattab ir-rieda tagħhom li jagħmlu xi kura biex ma jagħmewx u l-fehma ta' xi żawwara fil-Mekka, li jifhmu li wara li kellhom il-grazzja li raw il-ġebla s-sewda, ma jinħtieġ jaraw xejn iżjed, u minn rajhom jaqilgħu għajnejhom . … Hu tal-għaġeb, ħaġa li ma tiltaqax magħha fl-Ewropa, imma f'Ġeru- salemm, l-iżjed fil-belt il-qadima, tiltaqa' magħha f'kull triql U din hi, li ta' sikwit żewġ għomja jmorru flimkien, bħallikieku, wieħed imexxi lill- ieħor. Xi drabi jkunu wkoll tlieta flimkien. Donnhom li magħqudin flim- kien isibu faraġ iżjed wieħed mill-ieħor. Din id-drawwa kienet ukoll fi żmien il-Feddej Tagħna Ġest Kristu u billi Hu fit-tagħlim tiegħu kien iħobb jieħu argumenti mill-ħajja ta' kull jum u minn dawk li kienu f'ħalq il-poplu, traku jieħu dan il-qawl: UJekk agħma jmexxi lil ieħor agħma, it-tnejn jaqgħu fil-fossa''. Qawl sempliċi, imma ta' tagħlim kbir. DRIEGH IL-MULEJ FL-ISTORJA TAL-GENS LHUDI Elija u Eliżew Meta Elija kien nieżel minn fuq l- għolja tal-Horeb, iltaqa' ma' Eliżew, li kien qiegħed jaħrat ir-raba' bi tnax- il baqra; x'ħin qorob lejh, traku xeħetlu l-mantar, u Eliżew telaq il- baqar u kollox, u mar sab l'ommu u 'l missieru, u bieshom u baqa' sejjer għal miegħu bħala qaddej tiegħu. Ħabta waħda, waqt li kienu mex- jin flimkien lejn Betel, Elija qal lil sieħbu jil lura u jħallih imur waħdu; iżda Eliżew ma riedx jisma' b'dan u jitbiegħed minn sidu. U x'ħin waslu Betel il-profeti ta' dak ir-raħal semmew ma' Eliżew fuq ji Alla kellu f'dak il-jum jeħodlu 'l sidu. Eliżew weġibhom: Jiena naf ukoll, imma la titniffsux fuq hekk'. U Elija qal lil Eliżew: ''Tnt issa ieqaf hawn, għaliex Alla jridni mmur f'Ġeriku'. Iżda, Eliżew reġa' ma riedx iħallih jitlaq waħdu u baqa' sejjer miegħu. U hekk kif daħlu Ġeriku, il-profeti ta' hemm semmew- lu wkoll fuq li Elija kellu jinfired minnu dak il-jum. U għat-tielet darba Elija talab lil Eliżew jibqa' f'Ġeriku, għaliex hu ħtieġlu jmur lejn il-Ġurdan. U reġa' Eliżew ma ħalliehx jitlaq mingħajru u l-profeti reġgħu qalu:u fuq Elija. Elija u Eliżew, mela, baqgħu jter- rqu flimkien u magħhom baqgħu sejrin ħamsin mill-profeti l-oħra, iżommu lura 'l bgħid minnhom, bla ma jitilfuhom minn taħt għajnejhom. U x'ħin waslu fix-xatt l-ieħor, Elija staqsa lil Eliżew: ''Għidli x'tixtieq minni u nagħtihulek'. U Eliżew twieġbu: Nitolbok li fija tnissel is- setgħa u s-sedqa ta' ruħek'', Wieġbu Elija: ''Tlabtni ħaġa li m'hix f'idejja nagħtihielek; iżda jekk tilħaq tarani ngħib minn quddiemek, inti taqla' li tixtieq minni, U ħin bla waqt, meta kienu mex- jin flimkien, mirkeb bi żwiemel ġam- ra nar firidhom minn xulxin u Elija għab ġewwa dagħbien u tala' s-sema. U Eliżew qabad isejjaħlu: ''Missier l-7 Missier I'. Iżda, Elija, Alla ma għamlul Biżew ġabar mill-art il- mantar ta' Elija, u xeħtu fuq dahru u ġibed lejn xatt ix-xmara tal-Ġur- dan, u ta daqqa bil-mantar ta' Elija f'wiċċ l-ilma ġieri, u l-ilma Iċ ma nfired. U Eliżew stagħġeb, u qal: €X'sar minnek, ja Alla ta' Elija P'. U raġa' ta daqqa fuq l-ilma, u l-ilmi- jiet infirdu minn xulxin, u Eliżew qasam ix-xmara u mar fix-xatt ta' biswitu, Meta raw dan, il-profeti qalu bej- niethom: ''Ruħ il-Qodos tal-Mulej niżlet fuq Eliżew'. U x'ħin wasal il-belt ta' Ġeriku, in-nies inġabret ma' dwaru u semmewlu li l-ilmijiet tħassru u l-art nixfet. Fuq hekk, hu talabhom iġibulu żir bil-melħ; u x'ħin ġebuhulu, mar ras il-għajn u hemm xeħet il-melħ fl-ilma ġieri u għarraf- hom li Alla sewwa dawk l-ilmijiet u fihom ma baqa' aktar ebda nġiesa ta' mewt jew ta' ħsara. U l-ilmijiet tjiebu bħalma tahom il-kelma Eliżew. Kif imbagħad kien tiela' l-għolja ta' Betel, iltaqgħu miegħu xi tfal ħerġin mill-belt u qabdu jiddieħku bih u jgħajbuh: ''Tbqa' tiela' ja far- tasl ja fartas, ia fastasl' U Eliżew dawwar rasu jħares lejhom u seħet- hom fl-isem t'Alla; u fis-siegħa u i- ħin ħarġu għalihom żewġ orsijiet u qatlu tnejn u erbgħin fost dawk it- tfal. U hu baqa' tiela' fuq l-għolja tal-Karmelu, mnejn imbagħad inġa- bar f'Samarija. Eliżew u Mart ix-Xwejjah. Hu u għaddej minn Sunam, Eliżew daħal iżur waħda mara magħrufa għat-tjieba tagħha, kif kien dejjem jagħmel huwa u għaddej minn din il-belt, u joqgħod jiekol kisra ħobż man-nies ta' darha. U billi kellu sik- wit għaliex jgħaddi minn din il-belt, kienu għammruli daqsxejn ta' għorfa biex jistrieħ siegħa. Darba waħda, waqt is-serħan, Eli- żew sejjaħ il-qaddej tiegħu Ġieżi u riedu jieħu minn ras sidt id-dar x'iista' jagħmel għaliha biex bħalli- kieku jħallasha għal ħninietha. U Ġieżi wieġbu minnufih: ''M'għandek għal fejn tistaqsiha xejn; u inti ma tafx li ma għandhiex tifel, u żewġha mdaħħal fis-snin: Eliżew bagħat għaliha fil-għorfa, u kif dehret fil- bieb, qalilha: ''Sa din is-siegħa bħal sa sena, int ikollok iben''. U din weġbitu: ''La tgħaddix biż-żm'en il- qaddejja tiegħek, ja bniedem t'Alla''. U mas-sena, dik il-mara wildet. tifel kif ħabbrilha Eliżew. 7 U din it-tarbija tfarfret u ġiebet ruħha. U darba waħda, waqt il-ħsad dan it-tifel mar jimraħ fir-raba', isib 'il missieru; u ħin bla waqt, resaq le hu qallu; ''Missier, rasi tuġagħni F' Missieru bagħat raġel minn tiegħu jwassuu għand ommu. U fil-waat li kien f'ħoġor ommu, binha mitilha U hi medditu fuq is-sodda tal-profeta fil-għorfa li kienet hejjitlu f'darha, u bagħtet għal żewġgħa biex jitlaq u jmur isib 'l Eliżew. Imma hu tfan- tas u ma riedx jisma' b'dan; fuq hekk, martu xeddet il-ħmara u bilġri telqet tfittxu fuq l-għolja tal-Karme- lu. U kif resqet quddiemu, l-imsej- kna omm xteħtet f'riġlejh tibki u tixher għax binha mitilha, u talbitu jroddulha. U Eliżew bagħat minnu- fih lil Ġieżi jiġri kemm kellu ħila u jieħu miegħu l-ħatar tiegħu biex iqiegħdu fuq wiċċ it-tifel. U fil-waqt, qam hu wkoll u mar iwassal 'l omm it-tifel id-dar ta' żewġha. U Ġieżi qiegħed il-ħatar ta' sidu fuq wiċċ it-tifel, u dan u la tħarrek u anqas samma' leħnu. U raġa' lura u ltaqa' mal-profeta ġej lhinn u qallu illi t-tifel ma qamx mill-mewt. Fuq hekk, Eliżew baqa' sejjer lejn id-dar; u kif daħal fil-għorfa, ra t-tifel mejjet fuq is-sodda, u talab PAlla għalih. U mbagħad imtedd fuq dak il-ġisem mejjet, ħalqu ma' ħalqu, għajnejh ma' għa/nejh, idejh fuq idejn it-tifel; u ġisem it-tifel saħan. Imbagħad hareġ idur mad- dar; u x'ħin raġa', daħal fil-għorfa, xteħet mill-ġdid fuq ġisem it-tifel, u t-tifel ittewweb għal seba' darbiet u fetaħ għajnejh. Imbagħad Eliżew sejjaħ 'l omm it-tifel u rħ'eh f'ideha: Hawn hu ibnekl qalilha. U l-imsejkna omm xteħtet f'riġlejh u wiċċha fl-art iżżietu ħajr u bierket T'Alla Mort inżur lil Sinjura, għanja ħafna imma ftit lura. Dħalt fil-kamra tas-sodda, u qbadt infaħħarhielha, kif kien jixraq: — Tassew sabiħa u għanja ferm. Jekk ma nitqarraqx, hi ta stil eżatt ta' l-imperu ….. — Le, Sinjur, qed tiżbalja ħafna l Dik hi tal-ġewż, u ġewż mastizz l Il-lupu, minn qaddisu hu ta' na- tura ħarxa, jagħmel għall-annimali aktar dgħajfa minnu u hu l-akbar għadu tan-nagħġa: jidhirlu għandu kull jedd li meta jiltaqa' ma' xi ħa- rufa jagħmel ikla minnha. xitu u darrieh iqim lill-annimali l-oħra u ma joqtolhomx); imma San Franġisk l-aktar li kien iħobb lill- ħarufa, u kien iħobbha hekk, li lil Fra Leone, tip ta' veru reliġjuż għas- sepliċità u l-manswetudini tiegħu, ĠOGOOSSSSSSSSSSSS San Franġisk u n-nagħġa ġisk t'Assisi kellu mħabba: kbira għall-annimali, u din k'enet ġibda hekk kbira fih li kienet tasħżu mil- qaddisin l-oħra: kien iħobb l-annimali kollha, ukoll lill-istess lupu (li kif naqraw fil-''Fjuretti'', fil-pajjiż ta' Gubbju darba kien raqqdu mill-ħru- kien laqqmu, u kien isejjaħlu: Ħaruf il-Mulej. Dan San Franġisk, darba. waħda fit-triq iltaqa' ma' merħla mogħoż: qalb dawn kien hemm ħarufa. Għal dik id-dehra ndehex b'qima, għax dik il-ħarufa qalb dawk il-mogħoż dlonk fakkritu f'Ġest qalb il-Kittieba u l-Fariżin, u għalhekk xtaq u ried jix- triha: imma kif ġralu dejjem… ma kellux biex, u din kienet aktarx dik id-darba waħdanija li qalbu ngħat- sitlu għax ma. kellux flus. X'jagħ- melf l… .. Inzerta. għaddej f'dak il- ħin wieħed xerrej u San Franġisk talbu, għall-imħabba ta' Ġest, jix- trihielu; u dak xtrahielu; u San Franġisk, qalbu sa ttir bil-ferħ, ħad- ha għand is-sorijiet biex irabbuhielu u jieħdu ħsiebha huma. Dawn im- bagħad, minn sufha sawrulu ċoqqa, u ma kienx ikun ferħan bi ftit meta jilbisha. Darb'oħra kien qala' wkoll ħarufa, li huwa kien ħadha tgħix miegħu f'Santa Marija ta' l-Anġli. Din kibret twajba u ġwejda ħafna u hekk drat lill-patrijiet u lil Fanġisku, li kienet tmur magħhom kull fejn imorru, sa- ħansitra fil-knisja, ukoll bil-lejl u, waqt l-uffizzju, meta l-patrijiet kienu jgħidu s-Salmi, hi kienet twieġeb: Beċ, Bċċl . . . u mad-daqġ tal-qan- piena, waqt l-elevazzjoni kienet tin- xteħet għarkubbtejha, tniżżel rasha, bħallikieku b'qima lis-SS, Sagrament. Darb'oħra lemaħ. merħla nagħaġ jirgħu, u hu sellmilhom bħallikieku kienu nies. Dawk in-nagħaġ għat- tislima: tiegħu dlonk ħallew il-mergħa qabżu jiġru lejh u bil-Bċċ, Bċċ tagħ- hom u ħamsin ħaġ'oħra wrewh l-hena tagħhom, b'għaġeb kbir tar-ragħajja li kienu jieħdu ħsiebhom. L-aktar imma, li kellu għal qalbu l-ħrief, għax dawn kienu jfakkruh f'dak il- Ħaruf ta' bla tebgħa, maqtul f'deb- ħa għad-dnubijiet tad-dinja. Xi drabi ma naqasx jagħti l-mantell tiegħu biex jixtrihom, biex ma jiġux maqtula. Waqt li darba kien qiegħed f'mo- nasterju tal-Bened'ttini, inzertat ġrat ħaġa' li kidditu għall-mewt: kienet ballottra li qabdet ħaruf li kien għa- du kemm. twieled. Il-Qaddis hekk ħass il-ħasra ta' dak il-ħaruf maqtul, li hu, li-qatt ma kien seħet lil ħadd, seħet dak inhar lil dik il-ballottra billi xtaqilha l-mewt u li ħadd ma jkun irid jiekol minn laħamha. Hekk tassew ġara: il-ballottra mietet u ebda bhima oħra ma riedet idduq laħamha, l-anqas il-lupi. Waqt li darba kien Ruma xi ħadd kien tah ħaruf sabiħ: hu ħallieh għand dik il-kbira ħabiba tiegħu u bintu spiritwali, Ġakba tas-Sebax- mux, li tagħha dan l-imbierek ħaruf sar mhux biss il-ħabib, imma wkoll is-sieħeb l-aktar ġwejjed u fidil. Kien dejjem ħdejha fid-dar, kull fejn tmur hi jmur hu, u kien jagħmlilha għors kbir meta tidħol minn. barra; fil-għodu kien iqajjimha bil-Beċ, Bċċ tiegħu u, meta xi darba ngħasha jkun tqil iżjed, kien jaqbad iħabbtil- ha b'rasu mal-bieb biex tistembaħ u tqum. Minkejja x-xrieki li biż-żmien in- ħolqu għall-ħarsien (wisq drabi barra minn loku, għax ġej minn bnedmin moralment morda) tal-annimali, San Franġisk, aktar minn kulħadd ħabb- hom, kien jagħrafhom bħala ħutu, għax ġejjin mill-istess għajn li minnha ħriġna aħna: minn Alla l-Imb'erek. Ma dan kollu n-nagħġa, sewwa sew bħal ħmar, hi annimal mhux magħ- ruf biżżejjed u tiġi: wisq drabi mmaqdra. Qaluli m'ilhomx, li ċertu sinjur kittieb jismu ''Buffon'', li ki- teb ħafna fuq il-bhejjem imma, kif jidher, hu ta' ħilijiet ta' żmien buż- nannietna, qal, li ''n-nagħġa hi l-ak- tar baħnana fost il-bhejjem ta' erba' — saqajn'. X'ħaqq ta' moħħ imberfell Li kieku kien hekk, taħsbu intom, Ġest Kristu kien jagħmel in-nagħġa (baħnana l) bħala għelm ta''dawk li jimxu warajh Hu tabilħaqq; li tit- kellem u tagħmel ħaqq mingħajr ma tqis il-kelma t'Alla, ma tistax ma tgħidx ħlief ħmerijiet l Hu tassew, li n-nagħġa b'għamilha wisq drabi ġġagħlek taħseb hekk fuq- ha: li hi baħnana. U hekk jiġri wkoll lil dawk bosta drabi li huma ġwejdin u umli: min iħares lejhom bl-għaj- nejn tad-dinja jaqta' li huma' boloh u li ma tistax torbot fuqhom; iżda kemm jitqarqu l Jasal il-jum, imma mbagħad ikun tard wisq, li dawk jiftħu għajnejhom, u jkollhom jis- tqarru bi kliem Ruħ il-Qodos: 'O, kemm konna aħna l-bolohl Konna naħsbu u ngħidu li dawk huma l-bo- loh u, traku, dawk il-lum huma fost ulied il-Mulej mal-qaddisin, u lilna xi swetilna l-kburija tagħna' Baħnana n-nagħġa' Baħnana' … Il-ħaġa hi li ma tantx issib min jaf jgħożżha, għal dak li hi n-nagħġal Ir-raħħal ma jarax fiha ħlief għajn ta' qligħ: li tisminlu u li ttih qabda ħrief; mill-bqija x'jimpurtah' Meta hi msemmna, ibigħha, u hu jithenna jgħoddhom minn fuqha. Imma jekk raħħal dehni juriha ġibda u mħabba, taraw x'qalb tassew tad-deheb hi n-nagħġa. U min għandu qalb tad- deheb hu baħnan Għax in-nagħġa hi minn qaddisha ħelwa, ġwejda u umli, jgħidu li hi baħnanal Hekk sejra d-dinja. Imma min qatt wasal ifiehem għal kollox lid-dinja u jserraħha' Kristu nnifsu qal: ''Mundus in maligno positus est'': Id-dinja hi qerq u ħażen. Hekk hul Tfittex dejjem lil min tol- qot u toqtol bis-semm. Araw daqs- xejn: In-nagħġa li hi twajba u ġwejda minn qaddisha, hi baħnana; u l-lupu, li hu l-kontra tan-nagħġa, hu kiefer, ħalliel u qattiel. juri7.. … Tridu bhima ġwejda;, umli u li toqgħod għal kollox… Imma allura għax tgħidulha baħnana' … Jew tridu li turi snienha'… u allura għax tmaqdruha u żżebelħuha f Jingħad li n-nagħġa tinħtieġ f'kol- lox il-bniedem, li ma tafx tikseb biex titmantna, li jkollhom joħduha għall- mergħa u jerġgħu jdaħħluha ma' merħlitha, għax ma tafx issibhom weħidha u aħseb u ara kemm tagħraf tilqa' ruħha mill-għadu tagħha, il- lupu. O, aħsbu daqsxejn, li n-nagħġa ġiet maħluqa mn'Alla bir-ragħaj għaqli ma' ġenbha li jiksbilha l-ħxej- dħul ir-rebbiegħa u s-suf iħallihulha jarġa' jikber ma' dħul ix-xitwal Hu tassew, li l-Kotba Imqaddsa jixhdul- na kif sa mill-bidu Abel kien jirgħa l-imrieħel tan-nagħaġ. Iżda, għiduli ftit: Kif kienu jagħmlu n-nagħaġ qabel ma Abel seta' jieqaf fuq riġ- lejh, anzi wkoll qabel ma twieled 2… Alla jewwilla, ħalaq in-nagħaġ fl-Asja u l-lupu fl-Amerka, u bejniethom jit- red il-baħar… Eh, żgur li Iċ, għax il-lupi fl-Asja kienu ġa ħafna qabel ma Kristofru Kolombu kixef l-Amer- ka. U ma' dan kollu r-razza tan- nagħġa ma nqerditx. U dan ifisser li n-nagħaġ, li kieku ma kellhomx min jieħu ħsiebhom, kienu jkunu jafu kif jiksbu dak li hu meħtieġ għall-ikel u kif ukoll għandhom iħarsu lilhom in- fushom. Mela, in-nagħaġ m'humiex hekk baħnanin kif kien deherlu s-sur Buffon. Ġejt naf, li f'xi pajjiżi ta' l-Afrika u ta' l-Italja wkoll, ir-ragħajja m'humiex hekk ħawtelin bħal dawn tagħna u jitilqu ta' sikwit l-imrieħel tan-nagħaġ tagħhom għal riħhom; u n-nagħaġ, imbagħad, hawn jafu jpat- tu huma għan-nuqqas tar-ragħajja 4 juru li jafu mnejn għandhom jgħaddu b'ex ma jiġrilhomx deni. U għaliex immela, fin-naħat tagħna jidhru u jissejħu baħnana' — Nifhem li għandna saru hekk għax għamilnie- hom hekk aħna, billi naħsbulhom biex. xejn ma jonqoshom. Ngħid ukoll, li n-nagħaġ jgħallmuna kemm għandu jkollna tama u fiduċja fil- Mulej, li wegħedna li xejn ma jkun jonqosna, meta aħna fidili Lejh. Kemm għandna tassew x'nitgħall- mu min-Nagħġa l Araw kif iġibu ruħhom tajjeb mar- ragħaj li jieħu ħsiebhom. Ebda ieħor mill-annimali hu bħan-nagħġa ubbid- jenti għal sidu: jobdu saħansitra lill-istess kelb li r-ragħaj iħalli jin- dukrahom, Kif noqogħdu aħna għall- Mulej, Sidna u Ragħaj tagħna' … Kemm-il darba nongsu u, jekk mhux bi kliemna żgur b'għamilna, nuru li aħna nafu aktar minnHu dak li hu tajjeb u jaqbel għalna' . . . U kif inġibu ruħna aħna ma' min hu ogħla minna u li għandu l-jedd fuqna, sewwa sew bħalma l-kelb għandu fuq il-merħla' . . . Mill-bqija, m'hemmx x'wieħed jistagħġeb: għax kif jista' jkun li aħna nqimu lil min hu fuqna minn. flok Alla, jekk aħna. bil-ħeffa kollha nonqsu u noħduha kontra Alla Sidna, li ħalaqnaf Nitgħallmu mela, min-nagħġa li, fost l-ilħna tagħraf liema: hu ta' sidha u kollha ġwejda tobdi u tmur warajh. X'għandha x'taqsam mal-bhejjem l-oħra, li bos- ta drabi jkollhom jinżammu marbutin jew magħluqin, għax iridu jagħmlu kif jaqblilhom, u li dawn aktarx jis- piċċawha ħażinl Hekk jiġri wkoll lil dawk il-bnedmin li ma joqogħdux għall-amar t'Alla: illum jew għada, jiksru għonqhom, jew fil-ġisem jew fir-ruħ, Niftakar li l-Arċipriet tal-parroċċa qrib ta' wieħed mill-kunventi tagħ- na, ta' kull sena għall-Għid, kien jibgħat ħaruf sabiħ lill-patrijiet, li dawn imbagħad kienu jħalluh jikber u meta jasal waqtu joqtluh u jistied- nu wkoll lill-Arċipriet sabiex jieklu magħhom. F'sena waħda l-ħaruf kien hekk sabiħ u ġwejjed, li l-patrijiet ġiethom ħasra u ma ridux joqtluh. Kien qisu l-kelb fid-dar: kien dara l-ħin li l-patrijiet jinżlu fil-ġnien għal ftit tal- mistrieħ, u k'en imur warajhom jaq- beż u jifraħ; jissieħeb magħhom fil- logħob tal-boċċi u jiġri magħhom kullimkien; biss ma kienx jista' jifhem għax ma jħalluhx imur magħ- hom il-kor. Kien jaf sewwa wkoll iċ- ċelel ta' dawk li l-aktar iżiegħlu bih u ma kienx jonqos jagħmlilhom żja- rat, li qatt ma kienu jkunulu għal xejn. Imma ħej, il-jum tal-biża' kien qed joqroblu l U fl-aħħar ġie l-biċċier, imma l-Ħaruf xammu: ma riedx imur miegħu; patri, imbagħad ħa f'idejh r-rumnell li bih kien marbut u ġwejjed, ġwejjed, il-Ħaruf mexa miegħu; iżda, malli l-patri ta f'idein il-biċċier ir-rumnell u ġ'e biex jitlaq, il-Ħaruf donnu twerwer u għamel kull mod biex imur mal-patri. Il-patri, meta Ta hekk, mar iżiegħel bih u jġa- għlu jmur mal-biċċier; u hu, il-patri, ġie biex 'itlaq u jħallih imma hawn il-Ħaruf bekk għamel għalih, li'tah daqqa ta' ras fuq wara, li kien ser jinċaleb. Imbagħad ġwejjed, ġwejjed mar mal-biċċier għal… . mewtl Għeżież qarrejja, annimali bħal dawn nistgħu qatt insejħulhom baħ- nanaf…. . Huma umli, ġwejdin u, fuq kollox, jittamaw f'Alla li ħalaq- hom u li huma jaraw f'dawk il-per- suni b jagħmlulhom il-ġid. Nitgħallmu minnhom aħna l-In- sara: u dan San Franġisk t'Assisi ried jgħallimna bl-imħabba tiegħu speċjali għan-Nagħġa. AHBARIJIET TA' MIEXI GĦALL-GLORJA Is-Sagra Kongregazzjoni tar-Riti, fix-xahar ta' Ġunju li għadda, tkell- met u qatgħet fuq ''l-introduzzjoni tal-kawża għall-beatifikazzjoni tal- qaddej t'Alla Ven. NIMUTULLAH KASSAB EL-HARDINI, imwieled fl-1808 fir-raħal Hardini, fil-Libnan. Dan il-Qaddej tal-Mulej kien daħal fl-Ordni tal-Maroniti meta kellu 20 sena, kien professur fis-Seminarju ta' Kfifaru, (fejn ittajjar għas-sema fl-1857. GRIEGI ORTODOSSI MILQUGĦIN FIL-CASANOVA Fost l-eluf ta' żawwara fil-Palestina milqugħin fil-Casanova tal-Franġis- kani, din id-darba ltqajna ma' ġgajta ta' 42 persuna, saċerdoti u profes- suri u ma' daqs 80 student teologu ta' l-Università ta' Ateni. Għal dan il-ftehim mad-Direttur tal-Casanova ħaseb l-Arkimandrita Germanos, Su- perjur tal-Kommunità Griega-Orto- dossa tas-SSmu. Huma qagħdu fil-Casanova' mill-24. sas-27 ta' Mejju li għadda; u żewġ ġgajtiet oħra waslu mill-Università ta' Salo- nika (Greċja) għall-aħħar jiem ta' Ġunju u għal nofs Lulju. Dan juri, ji l-Konċilju Vatikan II-ma ħadimx għalxejn meta stieden lill-Ortodossi sabiex jerġgħu jidħlu mill-ġdid fil- Knisja Kattolika. Nittamaw li l-għaq- da tagħmel passi oħra 'l quddiem. Fl-aħħar ġimgħa tax-xahar ta' Mejju li għadda, f'waħda mis-swali kbar tal-lukanda ''Aelia Capitolina'' ta' Ġerusalemm, ix-xirka ''Palestine Exploration Fund'' biex tfakkar egħluq il-Mitt Sena tagħha, għamlet L-ART IMQADDSA wirja tax-xogħlijiet tagħha u ta''dak kollu li kisbet ġdid ma' tul dan iż- żmien ta' ħajjitha. Barrà minn gvie- ret tal-plastika, kellha għall-wiri foto- grafiji u illustrazzjonijiet tal-kotba mitbugħa minn din ix-xirka u li jfissru u jixhdu l-qdumijiet tal-Pales- tina. Kif hu magħruf, l-ewlenin u l-aq- wa ''skavi'' f'Ġerusalemm saru minn din ix-Xirka; fost il-fotografiji hemm ukoll waħda tal-Qabar ta' Kristu li tinżamm fil-Mużew ta' Londra u li ġejja, bħal: ħafna oħrajn, minn Betlem. TIFTIX TAĦT L-ART GĦALL-ILMA M'ilux, ħames għorrief fil-ġeoloġija mir-Republika Federali Tedeska waslu f'Damasku (Sirja) biex jagħm- lu tiftix taħt l-Art għall-ilma. Dawn tħabtu biex jagħmlu dmirhom għal tliet xhur sħaħ, kif kien il-ftehim mar-Republika Sirjana Għarbija, li kien sar fl-1964. Ma nafux, jekk l-ilma nstabx, jew le. TQASSIM TA' ARTIJIET F'ċerimonja ċivili mill-aqwa, il- gvern tas-Sirja qassam fuq 10,009 ettaru ta' art lil 1,098 familja ta' bdiewa u fl-istess ħin ukoll tahom imkinijiet fejn jistgħu jgħammru. Dan it-tqassim ta' artijiet sar fuq dak li kien ħabbar il-Ministru tar- riforma agrarja fis-7 ta' April li għadda. Wara dak il-jum, 4,179 fa- milja sirjana ġa ħadet mill-gvern sirjan 52,000 ettaru raba'. LAQGĦA TA' L-AVUKATI GĦARAB L-Għaqda ta' l-Avukati Għarab qatgħet li ssejjaħ. konferenza tal- qawwiet nazzjonalisti tal-pajjiżi għa- rab. Din l-aħbar ingħatat lill-istampa tal-Irak mis-Segretarju Ġenerali tal- Għaqda ta' l-Avukati, Xiafik Arki- date. U dan Xiafik żied jgħid: 'Il- konferenza tal-qawwiet nazzjonalisti ewlieni tagħha li tistudja u tfittex sewwa liema passi għandhom jittieħ- du biex jistgħu jilqgħu għat-tiġrib li ġej mill-imperjalisti kontra l-pajjiżi għarab. GĦAJNUNA FINANZJARJA MILL-GĦARABJA SAWDITA Malli reġa' lura mill-Għarabja Sawdita, il-Prim Ministru tal-Ġur- danja, Wasfi Tell, xandar fil-gazzetti li kien ġie milqugħ mir-Re Feisal u li miegħu kellu laqgħat, li huma fbħala l-kumplament tal-laqgħat mibdijin fi Frar li għadda bejn ir-Re Hussein tal-Ġurdanja u r-Re Feisal tal-Għarabja Sawdita, meta dan kien mar iżur il-Ġurdanja'', Il-Prim Minis- tru fakkar li dan il-ftehim kien beda bejn iż-żewġ slaten fl-1962 f'Taef, fejn kien imfassal pjan ekonomiku bejn it-tnejn. U żied jgħid Wasfi Tell: 'Tt-taħdidiet tagħna ma kinux mingħajr frott. Huma wettqu rabta qawwija ta' aħwa bejn is-saltna tal- Ġurdan ma' dik tal-Għarabja Saw- Għax sar ftehim li l-Għarabja Sawdita tagħti lill-Ġurdanja għajnu- na finanzjarja, li biha tkun tista' tasal ittemm xi wħud mill-pżani mfassla tagħha'. Il-Prim Ministru imma ma qalx kemm sa tkun din l-għajnuna finanzjarja lill-Ġurdanja; iżda qal li dan jiġi mxandar malli hu jagħti lir-Re Hussein ir-rapport li hu nnifsu għandu jhejjilu. SEJBA TA' KITBA GĦARBIJA TAS-SEKLU VII Q.K. Is-Sur Mohammed Tukan, Ministru fil-gvern tal-Ġurdan, ħabbar li f'bir ta' Umm Rugjum, xi seba' mili bogħod minn Amman, instabet kitba (skrizzjoni) fil-lsien Għarbi tas-Seklu VII Qabel Kristu. Il-bir fejn instabet dil-kitba hu fond 80 metru, fih 28 tarġa u hu tal-epoka tal-ħadid. Kif jifhem dal-Ministu Mohammed Tu- kan, il-bir kien ġġarraf 582 sena Q.K. fiż-żmien ta' Nabukkudonosor, sultan ta' Babilonja, u din il-kitba, li hi sal-lum l-aktar qadima, kienet im- naqgxa fil-ħajt u turi min kien dak li kien bena dak l-imkien. Il-karattri ta' dil-kitba, issokta jgħid il-Minis- tru, huma. tal-kitba ''SUFP' użata f'Hawran u n-naħa tax-Xmiel tal- Palestina, fi żmien il-ħakma tar- Rumani. Wieħed tifel kien qiegħed jibki. Għax qiegħed tibki7 qaltlu ommu. U t-tifel qallha: Għax is-Surmast wiegħed premju lil dak li jgħid bl-amment il-poeżija li huwa tana; u billi jiena ma tantx nitgħallem malajr biex inżomm f'moħħi, nibża' li l-premju jieħdu ieħor, u jien nibqa' b'xejn. Tinzerta għaddejja nemla ġġor magħha qamħa. Taraha din in-nemla' qaltlu ommu. Din kull sagħtejn iġġorr qamħa, imma fi ftit jiem tasal taħżen x'tiekol għal ma' tul ix-xitwa kollha. It-tifel fehem it-tagħlima: inxteħet jitgħallem b'ħeġġa u bil-ftit il-ftit tgħallem il-poeżija kollha sewwa u… rebaħ il-premju. HLEJQIET TAL-PALESTINA (LEĠĠENDI) L-ispirtu mqaddes tal-Vanġelu mela u ta ħajja ġdida lill-Palestina. U meta Sidna Ġest telaq u ħalla dik l-art imbierka, l-imkejjen li fihom għex u ħadem kienu jiġu żgur mitluqin u minsijin, li kieku s-sura ħelwa tiegħu ma ġietx bla hedu mfakkra bid-diwi ta' dawk il-Parabboli, li Hu ta' sikwit kien jgħid biex jagħti tagħlimu. Hekk ġara, li n-nies tax-Xerq, mogħnijin minn qaddishom b'fantasija l-aktar ħajja, ma' dwar Ġesu, Marija u oħrajn kbarat imsemmijin fil-Vanġelu, ħolqu qajl, qajl, għadd ta' ħlejqiet oħra mill-isbaħ. Dawn il-ħlejqiet tismagħhom kull fejn tmur fil-Palestina u, li kieku wieħed jiġborhom kollha jkollu tassew bukkett ta' ward hekk ifuħ li titgħaxxaq bir-riħa ħelwa tiegħu. IL-ĦLEJQA TAL-ĠIEBJA Mhux bogħod wisq minn Betlem hemm ir-raħal, hekk imsejjaħ, TAR- RAGĦAJJA. F'nofs dar-raħal sewwa hemm bir, magħruf minn kulħadd, bħala il-''Ġiebja ta' Sidtna Marija''. Jingħad, li jum wieħed, Marija, Omm Ġesu, kienet għaddejja minn ħdejn dan il-bir u rat raġel jimla l-ilma minnu, waqt li Hi kienet mejta bil-għatx. Sidtna Marija resqet fuq dak ir-raġel u talbitu biex tixrob, iżda dan, li nzerta xejn minn tagħna, qallha b'herra: Il-bir hemm, ixrob jekk trid'', waqt li b'sebgħu wrieha l-ġiebja. Marija resqet fuq il-bir, u malli waslet fuq il-ħerża tiegħu, l-ilma hekk beda jogħla, jogħla, li mill-qiegħ tal-bir wasal sa ħdejn xuffteiHa. Meta Marija xorbot, l-ilma beda nieżel, nieżel, sa fejn kien qabel. IS-SIĠRA TAL-ĠINEPRU Meta l-kiefer Erodi bagħat lis-suldati tiegħu biex joqtlu lit-tfal inno- ċenti ta' minn sentejn l'isfel, dawn is-suldati, darba waħda, waslu qrib Sidtna Marija, li kellha l-Bambin Ġesi f'dirgħajha, u Hi bdiet tfittex teħilsu mill-mewt. Għalhekk, mifxula, mifxula, donnha maħruba, fittxet imkien fejn tista' tinħeba bil-Bambin u ma tiltaqax ma' dawk l-għedewwa kiefra u tal-biża'. U nzertat li kienet miexja f'mogħdija li kienet tieħu għal ġo għalqa mimlija piżelli ħoxna u sabiħa; għalkemm Marija kienet miexja fuqha bl-akbar għaqal, dawk il-piżelli mar-rifsa tagħha kienu jfaqqgħu u jagħmlu bħal ħoss ta' sparatura ċkejkna. Dawn il-ħsejjes, għalkemm mhux kbar, setgħu imma jikxfu lil Marija u lill-Bambin li, m'għandniex xi ngħidu, kienu jiġu maqtula. Imma x'ġara' Ġara li dawk il-piżelli li ntrifsu mir-riġlejn ta' Marija, minflok ma bdew jagħmlu ħoss bħal trikkitrakki, bdew jitfarrku u jsiru trab b'irfis riġlejn il-Madonna. U hekk, il-Madonna waslet ħdejn siġra tal-ġinepru, li bix-xjuħija kienet hekk niexfa u mħaffra li Marija u l-Bambin setgħu jinħbew fiz-zokk oħxon tagħha. Għalkemm is-suldati ta' Erodi għaddew u reġgħu għaddew minn hemm, ma lemħux lill-Madonna u lill-Bambin, u, meta dawk tbiegħ- du, Marija bil-Bambin ħarġet minn dik il-moħba kennija. Marija ħarset b'ħajr lejn dik is-siġra u berkitha b'idejha u b'qalbha. U dikment, dik is-siġra, li kienet niexfa, tħaddret u nżegħdet bil-frott, hekk sabiħ u jfuħ, li mela b'riħitu ħelwa dawk l-inħawi. IS-SIĠRA TAL-PRINJOLI Marija minn Betlem kienet sejra għat-Tempju ta' Ġerusalemm u kellha magħha 'l binha Ġest: Bambin. Kien is-sajf u x-xemx kienet hekk qawwija u taħraq li Marija ma setgħetx tissokta fit-triq bis-sħana u bit- trabijiet tat-triq tikwi. X'għamlet Marija' Bil-Bambin fi ħdanha waqfet ftit għad-dell ta' siġra tal-prinjoli biex tistrieħ. U ġara, li hekk kif il- Madonna bdiet tersaq għal taħt dik is-siġra, il-friegħi tas-siġra aktar bdew jersqu u jintrassu ma' xulxin, li dik is-siġra saret qisha umbrella kbira li tilqa' x-xemx u tfarraġ b'dellha lill-Madonna u lill-Bambin. Meta Marija strieħet biżżejjed taħt dik is-siġra u ġiet biex titlaq, qabel xejn bierket lil dik is-siġra u ħabbritilha li hi kellha tibqa' tgħix għal dejjem bir- rimi ġdid li kull darba tnibbet u ttella' mill-istess għeruqha. Il-lum dawk il-bedwini, li taħt it-tined tagħhom jgħammru hemmhekk, jistgħu juru liż-żawwara li jmorru l-Palestina dik is-siġra tal-prinjoli mbierka minn Marija Sidtna. ĦLIEQA FUQ SAN ĠWANN F'Għajn Karem, pajjiż fejn twieled San Ġwann l-Għammiedi, tingħad ħlieqa mhix sab'ħa bi ftit. Mela, meta Santa Eliżabetta, omm San Ġwann, semgħet li l-kiefer sultan Erodi qabbad lis-suldati tiegħu biex joqtlu lit-tfal iż-żgħar kollha minn sentejn l'isfel, din ħarbet dlonk tiġri lejn l-għoljiet biż-żgħir tagħha Ġwanni biex tħarsu mill-mewt. Is-suldati qattiela ta' Erodi kienu warajha u kienu qishom waslu sa jaqbduha. X'għamlet Eliżabetta Fittxet li tinħeba kif setgħet wara blata kbira; iżda ġara li dik il-blata dikment infetħet u għamlet ġo fiha bħal niċċa. Santa Eliżabetta tefgħet malajr fiha liċ-ċkejken Ġwanni, daħlet ukoll hi, u dik il-fetħa fil-blata fis ingħalqet li, għalkemm is-suldati ta' Erodi għaddew għal darba tnejn minn hemm, ma raw xejn. Meta s-suldati telqu u kien tbiegħed kull tiġrib, omm San Ġwann resqet biex toħroġ u dik il-blata infetħet malajr, b'għaġeb. ta' l-istess Santa Eliżabetta. B'hekk San Ġwann ġie meħlus mill-mewt. ĦREJJEF GĦARBIN MIN KIEN IL-ĦALLIEL2 Prinċep Għarbi, li kien ried jagħmel biċċa xogħol kbira fil-barr, kien qabbad Ingliż u tah miegħu biex jaqduh u jgħinuh għaxar bedwini. Darba waħda l-Ingliż ra li naqsitu somma kbira tal-flus u, għalkemm ħammem u fittex, la sab dik is-somma u l-anqas k'xef il-ħalliel. Ġieb l-affari mbagħad quddiem il-Prinċep, li dan għamel bir-reqqa kollha l-mistoqsijiet tiegħu lill-għaxar bedwini ħaddiema, iżda kien kollu għalxejn. Dendel imbagħad ħabel f'nofs ta' kamra, u qal lill-bedwini: ''Dan il- ħabel hu nieżel mis-sema biex jagħti xhieda tal-verità. Issa kull wieħed minnkom jidħol f'dil-kamra u, waqt li jaqbad u jżomm dan il-ħabel f'idu, igħid: €Allah li taf kollox agħmel li idejja jibqgħu miżmumin ma' dal-ħabel jekk jiena kont li sraqt il-flus, Jidħlu fil-kamra, wieħed wara l-ieħor, l-għaxar bedwini u kollha kemm kienu ħarġu rebbieħa. Imma l-Prinċep sejħilhom wieħed wieħed quddiemu u xamm idejhom. L-id ta' disgħa minnhom kienet b'riħa tinten ta' tewm, imma dik ta' l-għaxar wieħed, le. U dan sewwa sew inqabad li kien il-ħalliel, għax hu kien seraq il-flus, kif stqarr huwa stess u ġie kkastigat. Il-Prinċep kien dilek minn qabel il-ħabel bit-tewm: l-ewwel disa' għax innoċenti qabdu l-ħabel bla biża' u nittnu ide'hom; l-għaxar wieħed, għax kien il-ħati, beża' jaqbad il-ħabel u għalhekk, ma ħax ir-riħa tat-tewm. Dan kien li kixfu bħala ħalliel. Miet wieħed m'slem magħruf ħafna bħala raġel ħażin u ħadd ma nstab fost il-poplu li ried jitlob fuq il-katavru tiegħu. L Ma' dan kollu, k'en jinħtieġ li xi ħadd jinsab biex ikunu jistgħu jagħmlulu d-difna skond ir-ritwal musulman. Jinzerta għaddej minn hemm, minn ħdejn il-Moskea, wieħed bedwin. Ġie mwaqqaf u mitlub igħid it-talb u ċ-ċerimonji tar-rit musulman. Dan, sajjem minn kollox, indaħal bil-qalb kollha u, dar lejn il-katavru, b'leħen għoli mill-aktar, qal: : — Li kieku kont milqugħ f'dari, biex inweġgħek kont noqtollok il- ġemel tiegħi, imma inti ġejt milqugħ f'dar Alla tal-ħniena. Alla kbir, Alla kbir, Alla kbirl — U telaq maħrub. Kull min kien hemm ħass għal dak il-kliem u . . . ħadu sehem biex RIGAL FIT-TIEĠ Ħaġa li ma titwemminx, imma altru li veral Ix-xebbiet għarajjes li jagħmlu mis-setta tad-Drusi f'jum it-tieġ tagħhom jagħtu rigal lil żwieġ- hom: dan ir-rigal hu sejf li huma jagħtu f'idejn żewġhom sabiex hu jista' jinqeda bih biex joqtolhom f'każ ta' infedeltà tagħhom. X'kull waħda dawn in-nisa wkoll l KAJJIN MEQJUM Isem Kajjin żgur li mhux għal qalbna, u wisq inqas persuntu. Iżd mhux għal kulħadd u wisq iżjed għal ulied Mawmettu, il-Musulmani. Erba' mili bogħod in-naħa tax-Xerq ta' Hebron, fejn jaħsbu Kajjin kien qatel lil ħuh: Abel, lil-Musulmani bnew Moskeja għ ġieh Kajjin (Nebi Jakin) u hemm huma, kif jifhmu, jagħtuh ġieh f'qabru KEMM TIŻEN RUĦ TA' BNIEDEM Ma tafx kemm' Ara tiddejjaq, dan tkun tafu f'Jum il-Ħaqq: din għallinqas il-fehma ta' wlied Mawmettu. Jifhmu l-Musulmani li f'Jum il Ħaqq jiġu mdendlin, ma' dawk il-ħnejjiet li minn ħdejhom trid tgħaddi biex tmur għal Moskija ta' Omar f'Ġerusalemm, imwieżen meħtieġa bie tea jintiżnu l-erwieħ tal-bnedmin. Biċċa xogħol iebsa, ehf . . . . għall-Anġlil Nintiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġej- jin, li telqu minn din id-dinja qabil- na, u li nieshom jietiquna niftakru fihom fit-talb tagħna. PAOLA: Wenza u Manwel Gatt. Rożina u Tereża Sev- chell, Tumas u Delina Fenech. Anġlu u Ġovanna Vella. Franġiska Fardell. Ġanni u Wenza Fardell, Tonina u Carmela Depares. Żara, Ġużeppi, Wenza, Willie, u Paw- lu Galea, ŻEBBUĠ: Philip Camilleri. Ġanni Spi- teri. Roża Gatt. Ġużeppi u Roża Kingswell, Anġlu Camilleri. Nikola Zammit, Saverju u Ġużeppi Camilleri. Wenzu u Ċensu Abela. Ċensu u Kar- menu Camilleri. SLIEMA (San Girgor): Karmen Anġlu, Melita u Franġisku Bc Anna Cauchi. Ċensa Cassar, Wi Cassar, Beatrice Camilleri. Marija u Katarina Azzopardi. Fil mena u Anġlu Attard. Valent u Te Mifsud. George u Remiġ Vella, Pi; u Duminku Falzon. Wistin, Spi Ġovanni Bezzina. Filomena u Annunziata Chetcuti, Ġużeppi u Marija Falzon, Katarina u Marjanna — Cordina, Ġużeppa, Agnese u Sofia Agius. ŻABBAR: Ġużeppi u Kelina Busuttil. Ġovanni u Ġużeppi Magri. Mikiei, falvu, Ġovanni, Toni Caruana, Rożi, Kelinu Pullicino. Ċensu, Ġlormu, Manwel Vella. LUQA: Ġużeppi Gatt. Adriana Sevehell Ġużeppi Buhagiar. Alice, Ġużeppa, Katarin u Amabi'.e Attard. Serafina, Manwela, Marjanna u Kar- mena Mifsud. Valent'na, Susanna u Marjanna L'a, SENGLEA: Karmena u Ġużeppi Fenech. Franġisku u Rafela Vella, Remiġ Vella. Ġu- żeppi Cutajar, Ċetta Farrugia, Narda u Nardu Debono. Ġużeppa, Ġovanni Grech, Salvu u Ġovanna Debono. ŻURRIEQ: Crocefissa u Karmenu Ellul. Marjanna u Rożarja Cuta- jar. Ġużeppi Ellul. Franġisku, Accursio, Filippu u Kata- rina Seerri, Mansueto, Ġużeppi, Manwel u Wenza Buhagiar. Feliċ Bonaventura. Nikol, Gregorju, Fi'o- mena u Agnese Mifsud. Pawlu u Anna Griscti. Wiġi u Ċetta Damato. Katarin, Ċetta, Marjanna Falzon. Annunziata, Wiġi, Dolor, Rita nu Salvu Debrincat. QORMI (San Bastjan): Ġorġ, Rosarja Sultana. Karmenu Debono, Rosarja, Wenzu Kelinu u Ġużeppi Zammit. Marjanna u Ġorġa Saliba. Kar- menu Schembri, Ġużeppi Grech. Ro- sarja, Toni, Karmena, Ġorġa u Fran- ġisku Grech, Marija Schembri. Toninu Karmena, Ċikku, Karlu u Rosarja Grech. Marjanna u Ġorġa Saliba. Ġorġ Sevchell, Ġu- Susanna u Ġużeppa Camilleri, Alessju Galea. HAMRUN (San Gejtanu): Ġużep- pi u Rosina Frendo, Marija Ca'leja. Ġuża u Marija Barbara. 'Roġer Micallef. . Ġużeppi, Karmena, Franġiska Vella. Marija, Ġużeppi u Ġovanni Tonna. Ġulinu Pisani. Gej- tana u Ġużeppi Calleja. Assuero u Ġud tta Ba'lucci, SAN PAWL IL-BAĦAR: Dwardu Piscopo. Filippu, Ġorġina u Luċija Petre. Franġisku Dingli. Marija Magro. Perpetwa Magro. Ġużeppi Sammut, Pietru u Marija Cassar, Ġużeppi u Teres Schembri. Valentina u Karmena Bu- hagiar, Anġlu Schembri. Ġuditta, Ester u Salamone Xuereb. Amileare u Ġużeppa Bonanno, MOSTA: Ġorġ Micallef. Pawlu, Marija, Karmena, El 'żabetta Belia. Furtunatu, Ġorġ, Karmenu Bellia. Franġisku, Pawla Fenech. Ġużep- pa Bourke, GĦARGĦUR: Vitorju Aquilina. Ġużeppa Aquilina, In- noċenzu Sciberras. Ġulja, Marjanna, Ġużeppa u Anġla Mallia, Mikiel, Ma- rija, Ġużeppa, Loreta, Basilia Farru- gia. Manwela, Rita, Marija, Po'lv u Fredu Euhagiar. Min-naħa tagħna niżguraw lil qra- bathom li l-erwieħ ta' dazen il-mejtin għeżież ikollhom dejjem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu.