Il-Kurċifiss jew aħjar il-Kurċifissi ta' Kandja fil-Knisja ta' Bormla Lectio Medjovali fit-Teoloġija tal-Passjoni ta' Sidna Kristu L-istorja tal-kurċifiss li Ilum jinsab iżejjen il-kappella li ġġib l-istess isem ġewwa l-knisja ta' Bormla hija magħrufa sew f'din il-lokalità. Dan kien inġieb Malta mill-Gżira ta' Kandja, eżattament mill-knisja ta' San Pietru li kienet tinsab fil-belt kapitali ta' din l-istess gżira li llum hija magħrufa bħala Kreta. Il-belt kapitali ta' Kreta kienet ukoll magħrufa b'dan l-isem ta' Kandja. Illum il-belt kapitali tagħha tissejjaħ Iraklion. Madwar l-1645, l-Imperu Tork beda l-aħħar fażi tal-espansjoni tiegħu fil-Mediterran meta fetaħ il-kampanja twila biex jieħu din l-gżira ta' Kreta li dik il-ħabta kienet taħt il-kontroll tal-Imperu ta' Venezja. Din il-belt ta' Kandja kienet l-aħħar parti ta' din il-gżira li waqgħet taħt idejn it-Torok fis-sena 1669 anki jekk il-ġlied f'Kandja jidher li baqa' sejjer wara din id-data. Kandja kienet belt fortifikata u għalhekk irreżistiet kemm setgħet l-attakki tat-Torok. Biss fl-1669 kellha ċċedi. Minħabba li l-kampanja tat-Torok kontra Kandja kienet twila ħafna, ħafna Kristjani li kienu joqogħdu fuq din il-gżira bdew iħalluha u numru sostanżjali minnhom ġew joqogħdu Malta u sabu refuġju ġewwa Bormla. Issa hawn wieħed irid jgħid, li fuq il-gżira ta' Kandja kien hemm żewġ espressjonijiet prinċipali tar-reliġjon Kristjana. L-ewwel waħda kienet dik tal-Venezjani. Dawn kienu jipprattikaw il-fidi tagħhom Kristjana taħt il- kappa ta' dak li hu magħruf bħala r-rit Latin. Imbagħad kien hemm dawk li jipprattikaw din l-istess reliġjon bir-rit Grieg. Dawn tal-aħħar kienu jerġgħu jinqasmu bejn Ortodossi u Kattoliċi. Il-Kattoliċi Griegi jirrikonoxxu l-Papa ta' Ruma bħala l-kap tagħhom waqt li l-Ortodossi ma kinux. Għalhekk, il-komunità Kristjana fi Kreta kellha mill-inqas tliet etnitajiet prinċipali ta' Kristjani dawk Kattoliċi Latini, Kattoliċi Griegi u Kattoliċi Ortodossi. Dan is-salib kien jappartjeni għal dawk il-Kristjani ġewwa Kandja ta' denominazzjoni Latina. Il-Griegi kollha, kemm dawk li kienu ma' Ruma kif ukoll l-Ortodossi ma kinux jaċċettaw statwi u figuri skulturati fil-knejjes tagħhom. Dan jispjega l-fatt għala dan il-kurċifiss kien fi knisja amministrata 6 Ċentru 19 ta' Novembru 1944 — Bormla mill-patrijiet Dumnikani. Fattur ieħor li juri li dan is-salib kien jappartjeni għall-kultura Kristjana tal-punent u m'hux ta' ispirazzjoni orjentali ġej mill- fatt li l-linji skultorji tiegħu huma tal-kultura Latina tal-Oċċident. Meta popolazzjoni ssib ruħha quddiem invażjoni u distruzzjoni kbira, tant li tasal fil-punt li tibda tfittex biex taħrab ħalli ssalva ġildha, ikollha tagħmel għażliet fundamentali. Żgur, li f'dan il-mument ta' kriżi, il-popolazzjoni in kwistjoni ma tkunx tista' tieħu kollox magħha. Trid tieħu biss dawk l-affarijiet li hija tħoss essenzjali u ta' valur għaliha. Dan ma jfissirx li l-oġġetti li jittieħdu huma dawk li għandhom l-aktar valur artistiku iżda jkunu dawk l-oġġetti li l-istess komunità tqis li huma ta' valur intrinsiku kbir. M'hemm ebda dubbju li dan il-kurċifiss kien meqjus minn din il-komunità ta' Kattoliċi ġewwa Kandja, probabbilment Veneti jew ta' oriġini Venezjana, bħala oġġett ta' arti kbira u aktar minn hekk, dan l-istess kurċifiss kellu valur addizzjonali ieħor; kien oġġett ta' valur spiritwali kbir. Dan il-valur reliġjuż kien rikonoxxut kemm mill-Veneti kif ukoll mill-baħħara li kienu jżuru din l-istess gżira. Dan is-salib kien iqanqal id-devozzjoni tagħhom. Jidher minn riċerka li saret minn Sandro Debono li dan il-valur intrinsiku fost il-baħħara wassal biex dan is- salib ikun salvat u ma jitħalliex jaqa' f'idejn it-Torok. Infatti dan il-kurċifiss ittieħed minn din il-knisja ma' xi oġġetti oħra, fosthom xi għamara u salib ieħor żgħir li kien jinsab fuq l-artal, minn sid ta' tartana Maltija Bartolomeo Cristiano. Minn riċerka interessanti li għamel Sandro Debono u li ġiet pubblikata fil-Ktieb Imago Dei, Sculptured images of the Crucifix in the Art of Earlv Modern Malta (PEG, 2005), dan il-kurċifiss ingħata lis-Sodalità tal- Agunija ta' Bormla, (dan kien l-isem li bih kienet magħrufa f'dak iż-żmien il-Fratellanza tal-Kurċifiss), minn ċertu Gio Angelo Balzan. Ir-relazzjoni bejn dawn it-tnejn m'hix magħrufa. Cristiano kien marbut mal-Fratellanza tal-Karità tal-Birgu anki jekk wieħed irid jgħid ukoll li r-reġistri parrokkjali ta' Bormla juru li l-oriġini ta' din il-familja Cristiano hija Griega u tmur lura f'Malta għal dan l-istess perjodu. F'dan il-kuntest, wieħed ma jeskludix il- fatt li din l-familja oriġinat mill-istess gżira ta' Kreta u li ġiet f'Malta wara li ħarbet mill-invazzjoni Torka tal-gżira. Probabbilment Bartolomeo Cristiano huwa l-istess persuna li fir-reġistri parrokkjali ta' Bormla huwa miktub bħala Bartassar Cristiano. Min-naħa l-oħra, Gio Angelo Balzano kien minn Bormla iżda miżżewweġ lil Filippa Briffa mill-Birgu waqt li l-familja tiegħu, bħal ma kien il-każ ta' Cristiano, kienet toqgħod ġewwa Bormla. Dan il-kurċifiss kbir nġib Malta madwar is-sena fl-1669, iżda bla dubju ta' xejn huwa ferm aktar qadim minn din id-data. Jekk wieħed janalizzah sew u jikkompara l-karatteristiċi partikolari tiegħu ma' slaleb oħra tal-istess tip isib li dan il-kurċifiss jidħol sew f'dik li hija magħrufa bħala l-Lectio medjovali marbuta mal-passjoni u l-mewt ta' Sidna Ġesii Kristu fuq is-Salib. Huwa kurċifiss qadim ħafna u ma għandux ikun hemm dubju li jmur lura għas-seklu sittax, jekk ukoll m'hux għal qabel dan iż-żmien. Hawn wieħed irid jiftakar li l-gżira ta' Kandja kienet ilha sekli sħaħ taħt il-Venezjani, wara li kienet waqgħet f'idejhom fl-1204. Saret bażi marittima importanti li minnha kienu jgħaddu ġnus ta' kull tip u dawn kienu jġibu magħhom il- Bħala salib, dan huwa ta' ispirazzjoni Oċċidentali. Għalhekk l-oriġini tiegħu jista' jkunu bosta. Seta' sar fl-Ewropa tal-punent u wara ttieħed f'Kandja jew inkella sar ġewwa Kandja minn skultur li kien jaf il-kurrenti teoloġiċi tal-epoka Medjovali fl-Ewropa. Ftit tax-xhur ilu, kelli l-opportunità li nanalizza dan il-kurċifiss flimkien mal-ħabib tiegħi, Don Francesco Tamponi, qassis minn Sardinja, Kanoniku tal-Kattidral ta' Castelsardo u l-persuna appuntata mill-konferenza episkopali ta' Sardinja biex jieħu ħsieb il-beni kulturali tal-Knisja ġewwa din il-gżira. Dawn ir-riflessjonijiet li ġejjin huma ir-riżultat ta' ideat li aħna qsamna ma' xulxin fuq dan il-kurċifiss. Meta wieħed jibda jitkellem dwar l-istorja tal-kurċifissi Kristjani, wieħed irid jiftakar li t-tipoloġija tal-korp ta' Kristu tbiddlet matul is-snin. Il-mod ta' kif Kristu hu raffigurat fuq is-salib jista' jindika l-perjodu meta l-kurċifiss ikun sar. Hekk per eżempju, il-pożizzjoni tas-swaba tal-idejn u tas-saqajn, il-pożizzjoni tar-ras, kif ukoll il-pożizzjoni tal-irkoppa jistgħu jagħtu indikazzjonijiet ta' meta sar dan is-salib. Dawn il-pożizzjonijiet jesprimu l-filosofija jew il-liturġija li kienet prattikata meta sar dan l-istess kurċifiss. Hekk il-pożizzjoni tal-paliet tas-saqajn fuq is-slaleb magħmula fil-medju evu kienet waħda dejjem l-istess — normalment kienu jkunu pala ħdejn l-oħra. Fid-dinja tal-punent, wieħed ġeneralment ma jiltaqax ma' kurċifissi bil-pala ta' sieq fuq sieq f'dan il-perjodu. Din hija pożizzjoni aktar riċenti. In fatti, korpijiet fuq slaleb li jkollhom saqajn imsallba jmorru għall-epoki aktar tardivi. Anki l-pożizzjoni tal-idejn hija importanti. Fi slaleb medjovali, il-paliet tal-idejn huma miftuħa. Fl-epoka rinaxximentali u f'dik manjerista, tidħol l-idea li l-idejn jintwerew bi tlett iswaba' miftuħa u t-tnejn iż-żgħar magħluqa. Din kienet riferenza diretta għat-Trinita. Kellha wkoll messaġġ teoloġiku ieħor; Kristu jitqiegħed f'din il-qagħda ħalli jintwera f'pożizzjoni jbierek lin-nies. Wara l-pożizzjoni ta' swaba' tibda tvarja u tkun magħmula ta' dulur. Hekk insibu kurċifissi bi tlett iswaba' iż-żgħar magħluqa u l-kbir u l-werrej miftuħa. Dan kien isir biex jagħti messaġġi teoloġiċi jiġifieri Kristu qiegħed jipponta subgħu 'il barra waqt li jindika pożizzjoni ta' kmand, jiġifieri biex il-Knisja tmur tgħallem in-nies. Min-naħa l-oħra, dik Ġimgħa Mqaddsa 2009 9 ta' swaba iggrunċjati hija pożizzjoni naturalistika li turi d-dulur tat-tismir tal-kruċifissjoni. Meta l-korp fuq s-salib kien ikun f'qagħda li juri veritajiet jew messaġġi teoloġiċi, kien ifisser li l-artist inkwistjoni ma kienx qiegħed ifittex biss li jirrappreżenta xi bniedem kwalunkwe iżda jrid juri bniedem speċjali. Fil- bidu tal-Kristjaneżmu, il-Knisja kienet attakkata minn ħafna li fuq is-salib kien miet bniedem kwalunkwe, anzi skjav jew ħalliel li kien ġie msallab. B'reazzjoni, l-artisti Kristjani kienu jkunu mitluba biex ma jiskolpux biss espressjonijiet figurattivi ta' tbatija, iżda joħorġu l-virtujiet teoloġiċi, li fuq is-salib kien hemm xi ħaġa oħra. Għalhekk, l-eqdem kurċifissi kienu jaraw li jirrappreżentaw verità teoloġika; fuq is-salib verament kien miet il-Bniedem Alla. Allura l-artisti kienu jirraffiguraw korp li m'hux kompletament uman iżda li hu stilizzat fil-pożizzjonijiet tiegħu li m'humiex reali għal persuna li qiegħda tmut fuq salib. L-importanti kien li jiġu espressi dawn il-veritajiet teoloġiċi profondi. Fi kliem ieħor, fil-kurċifissi medjovali, espressjonijiet umani kienu jieħdu importanza ħafna inqas. L-idea kienet li Kristu ried ikun raffigurat fuq is-salib bħala bniedem iżda fl-istess ħin ried ikun f'pożizzjoni komposta, xejn makabra, iżda eleganti għaliex fuq kollox dak li hemm fuqu huwa wkoll Alla. Infatti, f'din il- pożizzjoni, is-saqajn ma kinux jagħmluhom waħda fuq l-oħra iżda ħdejn xulxin. Saħansitra nsibu li numru ta' kurċifissi kienu jirrappreżentaw lil Kristu mlibbes, speċjalment dawk Biżantini. Dan kien iwassal biex minn din it-tema, it-terħa ta' madwar il-qadd ta' Kristu (jew kif inhi magħruf fil-lingwaġġ tekniku perizonium) kienet tkun rappreżentata bħal waħda kbira u kważi twassal sa taħt l-irkoppa. It-terħa hija pjegata b'mod sabiħ u s-saqajn dritti u puliti ħdejn xulxin. Ir-ras kienet kważi dejjem imxengla lejn il-lemin fejn, fix-xeni antiki, fuq din in-naħa kienet tkun anki rappreżentata l-Madonna. Ġara wkoll, li ma' tul il-medju evu, ċerti teologi bdew anki jitkellmu fuq ir-rappreżentazzjoni ta' Kristu bħala waħda aktar naturalistika fejn l-iskop issa kien li jiġi rakkontat il-vanġelu, speċjalment fejn jiġi attribwit il-kliem li Kristu qal fuq is-salib. F'dan il- ħsieb ġdid, bdew jiġu maħduma kurċifissi li bdew juru t-tbatija ta' Kristu mingħajr ma abbandunaw għal kollox il-messaġġi teoloġiċi medjovali. Il- forom anatomiċi bdew jitwalu u jsiru anki deformati u l-irkupptejn jibdew jintwerew imgħawġa. Jiġi mmarkat aktar ix-xagħar u jibda jitniżżel sa fuq l-ispalla tal-lemin, ħafna drabi permezz ta' żewġ jew tliet troffi fuq l-ispalla. Ir-ras tibqa' tkun rappreżentata tmil lejn il-lemin iżda tibda jkollha fiha espressjoni plastika li tagħti sens ta' moviment lill-istatwa. Il-fomm ikun skolpit nofsu miftuħ, u s-snien jibdew jintwerew. Il-kpiepel tal-għajnejn jibdew jintwerew nofshom magħluqa. Ġimgħa Mqaddsa 2009 11 Meta wieħed iħares lejn dawn il-kurċifissi, wieħed ikollu sensazzjoni li dawn il-korpi kienu qegħdin jitkellmu. Jekk wieħed iħares lejhom mill-ġenb tax-xellug, dawn il-kurċifissi kienu jagħtu l-impressjoni lil min qiegħed jara li Kristu kien qiegħed ilissen is-seba' kelmiet. Minn din il-pożizzjoni kont tarahom ukoll b'għajnejhom nofshom miftuħa u b'fommhom imbexxaq bi snienhom jidhru. Minn din il-pożizzjoni, id-daqqa tal-kustat ma kinetx tkun tidher. Jekk wieħed iħares lejhom minn quddiem, wieħed kien jara lil Kristu f'pożizzjoni ta' bniedem agonizzant li wasal f'xifer il-mewt, anzi qiegħed f'pożizzjoni li jieħu l-aħħar nifs ta' ħajtu. Infatti, meta wieħed kien iħares lejhom minn ċerta distanza kien jara biss il-fomm imbexxaq iżda l-għajnejn kienu jidhru magħluqa. Jekk imbagħad wieħed kien iħares lejh mil-lemin, kien jara lil Kristu f'pożizzjoni ta' bniedem mejjet bil-kustat miftuħ. Fuq kollox, il-għajnejn issa jidhru magħluqa u l-fomm kważi kollu mitbuq. Dawn il-fażijiet kollha diskritti hawn fuq jinsabu f'dan il-kurċifiss li nġieb f'Bormla minn Kandja. Jekk wieħed iħares sewwa lejh mill-qrib, isib li l-awtur ta' dan il-kurċifiss ipprova jikkombina dawn il-ħsibijiet teoloġiċi medjovali jiġifieri li fuq is-salib ma kienx hemm biss bniedem normali imsallab, iżda Bniedem-Alla. Fl-istess ħin, idaħħal ideat ġodda li bdew jiżviluppaw fir-rinaxximent tas-seklu tlettax, jiġifieri li l-kurċifissjoni tibda bil-mod tirrifletti t-tbatija ta' bniedem fuq is-salib. Hekk insibu fuq naħa ċertu espressjonijiet anatomiċi ta' tbatija, bħal ma hija il-pożizzjoni tas- sieq, li m'hix dritta għal kollox iżda l-irkoppa tinsab imtella' 'l fuq. Anki l-paliet tal-idejn u swaba tas-saqajn ikomplu fit-tradizzjoni medjovali; il- paliet miftuħa waqt li s-swaba mhumiex iggrunċjati. Anki s-swaba tas-sieq huma dritti. Dawn il-pożizzjonijiet tas-swaba f'dan il-kurċifiss ma jirriflettux ħsibijiet ta' tbatija iżda ideat teoloġiċi, fejn l-artist ried juri li l-bniedem fuq dan is-salib huwa wkoll Alla. Dan jispjeġa l-fatt għala ċerti espressjonjiet ta' tbatija, li Ilum nassoċjaw mal-kurċifissjoni ta' Kristu, għadhom neqsin għal kollox f'dan il-kurċifiss. Imbagħad hemm elementi oħra li jirriflettu dawn il-ħsibijiet teoloġiċi medjovali, bħal ma hija t-terħa madwar qadd Kristu. F'dan il-kurċifiss, din tasal sa taħt l-irkoppa. Din hija indikazzjoni ċara li dan ix-xogħol sar ma' tul iż-żmien nofsani mwaħħar. Għajnejh huma magħluqa. Din tvarja min-norma, fejn l-għajnejn f'dawn it-tip ta' kurċifissi kienu jkunu nofshom magħluqa. Jidher ukoll li l-artist ipprova joħloq it-tliet fażijiet tal-kurċifissjoni deskritti aktar 'il fuq, jiġifieri, il-kelmiet, il-mument tal-mewt u l-ġisem mejjet ta' Kristu. Wieħed għalhekk ma jeskludix li ma' tul is-snin saru xi interventi lokalment fuq dan il-korp. Meta wieħed iħares lejn dawn il-motivi kollha, wieħed jista' jikkonkludi li dan il-kurċifiss inħadem lejn l-aħħar tal-Medju Evu u jista' jmur lura, saħansistra sas-seklu ħmistax. Fuq kollox, din il-pre- Ġimgħa Mqaddsa 2009 13 suppożizzjoni ta' meta sar dan il-kurċifiss tista' tkun ukoll kollaborata mal- fatt, li meta dan wasal Malta, dan kien ġa meqjus bħala oġġett ta' devozzjoni kbira u li kellu kult kbir warajh. Wieħed hawnhekk irid jiftakar li dan il- kurċifiss m'hux magħmul minn xi materjal prezzjuż jew ta' preġju, bħad- deheb jew il-fidda, iżda mill-injam, li f'dan il-perjodu kienet meqjusa bħala materja prima mill-aktar komuni. Għalhekk biex kurċifiss bħal dan, magħmul minn dan it-tip ta' materjal, jikkrea ma' dwaru kult daqshekk qawwi ta' devozzjoni, li jispiċċa biex jitqies aktar importanti minn oġġetti oħra ta' materjal aktar prezzjuż minnu, tant li waqt żmien ta' gwerra, jittieħed minn Kandja u jinġieb f'Malta, bil-fors li kellu aktar minn mitt sena. Importanza bħal din trid aktar minn mitt sena biex tiġi kreata. Hu nġieb f'Malta f'nofs is-seklu sbatax u għalhekk, wieħed jista' jgħid fiż-żgur li kien sar qabel l-1550. Meta wieħed jiftakar iż-żmien meta sar, wieħed jista' jikkonkludi li probabbilment dan il-kurċifiss ma kienx miżmum f'Kandja ġo xi niċċa bħal ma hu miżmum illum, iżda kien fuq xi artal jew f'pożizzjoni li wieħed seta' jħares lejh kemm miż-żewġt iġnub tiegħu, kif ukoll minn quddiemu u minn warajh. Nafu dwar l-aħħar pożizzjoni tiegħu fil-knisja ta' San Pietru ġewwa Kandja jiġifieri li kien wara l-kor, qrib l-orgni. Nafu wkoll, li dan il-kurċifiss kellu żewġ figuri, waħda fuq kull ġenb. Id-dokumenti dwar l-oriġini tiegħu ġew diskussa minn Sandro Debono. Dawn ma jitkellmux dwar min kienu dawn il-fiġuri iżda ma għandux ikun hemm dubju li dawn kienu dawk tal- Madonna u San Ġwann l-Evanġelista fatt li jwassalni għat-tieni fattur, li dan il-kurċifiss jidħol fil-lectio medjovali tal-kurċifissjoni, jiġifieri tifsiriet filosofiċi, dwar it-tliet fażijiet mill-ħajja ta' Kristu fuq is-salib. Dan kien ifisser li dawk id-devoti li kienu jmorru quddiemu u jinvistawh kienu jaraw quddiemhom forma ta' film. F'dan il-perjodu, il-filmati lanqas biss kienu għadhom joħolmu bihom, iżda xorta waħda, il-bniedem u speċjalment l-artisti ppruvaw joħolqu din is-sensazzjoni ta' moviment fl- istatwi tagħhom. Il-kurċifissjoni tathom l-okkażjoni biex jesperimentaw. Kienet prassi fil-Medju Evu, f'dan it-tip ta' kurċifissi, li l-artist jintalab joħloq dan il-moviment. L-artist ta' din l-opra pprova joħloq din is-sensazzjoni. Probabbilment, din kienet ir-raġuni għala dan il-kurċifiss kien meqjus bħala xi ħaġa prestiġjuża u li ta bidu għal din id-devozzjoni kbira. Il-fidili kienu jaraw fil-korp moviment, anki jekk fil-fatt l-istatwa kienet fissa. Dan wassal biex dan il-kurċifiss beda jkun imfittex ħafna u spiċċa anki biex ħa fama ta' statwa mirakoluża li waslet anki f'Malta għax fis-seklu tmintax kienu jiġu nies minn Malta kollha biex jitolbu quddiemu. Il-baħħara kellhom devozzjoni speċjali lejn dan il-kurċifiss. Ġimgħa Mqaddsa 2009 15 Fuq kollox dan il-kunċett ta' statwa fissa li tagħti sensazzjoni ta' moviment, insibuh jitkompla fir-Rinaxximent u forsi laħaq l-apiċe tiegħu ma' l-artist Leonardo da Vinċi u l-famuża pittura tiegħu tal-Mona Lisa. Din il-pittura għadha ssaħħar in-nies sa llum u waħda mill-aspetti għaliex hija saret daqshekk famuża kien il-fatt li n-nies iqisuha li qiegħda tħares lejhom iħarsu minn fejn iħarsu lejha. Meta dan il-kurċifiss wasal Malta, il-gżira kienet qiegħda fl-eqqel tal-epoka barokka u kif kienet il-prassi ma' tul dan il-perjodu, dan il-kurċifiss tqiegħed ġewwa niċċa fil-għoli wara artal. F'dan is-sens, il-Knisja kienet qiegħda ssegwi ħsibijiet espressi ma' tul il-kontro-riforma li l-espożizzjonijiet ta' kurċifissi ta' dan it-tip jibdew jitqiegħdu f'xi niċċa u jitpoġġa quddiemhom artal. Dan beda jitqies bħala l-post l-aktar idoneo biex fih jinżammu oġġetti sagri ta' dan it-tip. Dan tellef ħafna mis-sinifikat mil-lectio medjovali tiegħu. Interessanti l-fatt, li jkun f'dan il-mument, li d-devozzjoni lejn dan il-kurċifiss tibda tmajna, jiġifieri wara li dawn l-aspetti ta' illużjoni ntilfu minħabba l-pożizzjoni l-ġdida tiegħu. Hemm fatturi oħra li għenu biex itellfu mill-importanza ta' dan l-aspett ta' illużjoni f'dan il-kurċifiss. Wieħed irid jiftakar, li ma' tul l-epoka barokka, jibda jiżviluppa t-teatru u l-magna teatrali. Issa fuq il-palk kellek xeni li jiċċaqalqu. Dan kellu effett anki fuq ir-riti tal-Knisja. Kurċifiss ma B baqax biss oġġett li jrid jagħti sensazzjoni ta' moviment. Dan issa seta' jinlaħaq aħjar permezz ta' kurċifissi ġodda li bdew isiru jiċċaqalqu. Mis-seklu sbatax 'il quddiem, kien iż-żmien fejn taħt l-influwenza tat- teatru ċerti oġġetti sagri isiru verament oġġetti li jagħmlu moviment. Infatti, insibu li ma' tul dan il-perjodu ġie żviluppat is- salib hekk imsejjaħ 'tal-ġogi'. Dan hu salib li kellu idejh jiċċaqalqu, biex b'hekk waqt il-funzjoni reliġjuża seta' solennement jinqala' u jitniżżel minn fuq is-salib. Din il- funzjoni kienet tibda billi titniżżel id waħda u wara titniżżel l-oħra u l-korp kien jinqala' u jitqiegħed mimdud fuq sodda jew tebut .. biex jagħti l-idea ta' Kristu mejjet u li ġie Il-funzjoni li ssir kull sena nhar midfun. B'hekk l-istorja tal-passjoni kienet il-Ġimgħa l-Biren. li Na għa u qiegħda tkun riprodotta b'mod movimentat, jintuża l-kurċifiss tal-ġogi. qisha xi reċta fuq palk. Ġimgħa Mqaddsa 2009 17 Għalhekk, issa l-liturġija mxiet minn kurċifiss li jagħti sensazzjoni ta' moviment għal waħda fejn, taħt l-iżvilupp li jseħħ fid-dinja teatrali fl-Italja, isir kurċifiss li verament jiċċaqlaq u li l-korp seta' verament jitniżżel minn fuq is-salib. Dan kompla naqqas mill-importanza ta' dan il-kurċifiss medjovali bħala oġġett li kellu jitqiegħed f'post ċentrali. L-importanza tiegħu issa kienet id-devozzjoni kbira li n-nies kellhom lejh. F'dan iż-żmien tal-kontro- riforma, din setgħet tiġi riflessa billi tinbena kappella kbira għalih ġewwa l-knisja ta' Bormla waqt li jitqegħed ġewwa niċċa u quddiemu jinbena artal. Ftit indunaw, li dan il-fatt seta' jnaqqas d-devozzjoni lejh. Ma hemmx dubju, li meta sar dan il-proġett, ħasbu li se jkabbru din d-devozzjoni. Fuq kollox irid jingħad ukoll li meta saret din il-kappella, il-kwistjoni teoloġika tal-mewt ta' Kristu - jiġifieri jekk kienx veru jew le li dak li hemm fuq is-salib kien Alla jew bniedem normali - kienet ġiet superata bir-riżultat li l-artisti issa kellhom aktar liberta biex jirrappreżentaw il-krudeltà ta' din il-mewt u jsiru aktar realistiċi fir-rappreżentazzjonijiet tagħhom. Fuq livell lokali, dan il-kurċifiss li jinsab ġewwa Bormla huwa l-uniku wieħed f'Malta li jesprimi din il-filosofija medjovali tardiva, huwa l-predeċessur tas-slaleb tal-ġogi, li minnhom, fil-gżira ġew prodotti numru konsiderevoli iżda minħabba l-iżviluppi li saru ma' tul iż-żmien, tlifna wkoll ħafna minnhom. Dr. Simon Mercieca huwa d-Direttur tal-Istitut tal-Mediterran ġewwa l-Università ta' Malta u jgħallem l-istorja demografika fi ħdan l-istess Università. Ġimgħa Mqaddsa 2009 19