Wahda mit-toroq prominenti mhux biss tar-rahal taghna - Sta. F'din it-triq insibu Bini prestiggjuz u ta' storja kbira, diversi Kazini, l-Istituti kollha tal-Parrocca u l-Knisja Parrokkjali l-Gdida ta' Santa Venera fost affarijiet ohra. Strada Rjali, maghrufa bhala Triq il-Kbira San Guzepp, tibda mit-tarf ta' l- Imriehel ezattament mir-Roundabout hdejn il-Conservatorio Bugeja, taqsam tul Santa Venera kollha, tghaddi mill-Hamrun u tibqa' niezla sal-Blata-l-Bajda hdejn il-Kwartieri Generali tas-Socjeta' tal-M.U.S.E.U.M. F'dan l-artiklu din is-sena ser nimxu pass pass tul din it-triq minn naha ta' fuq sa fejn tispicca l-parti fir-rahal taghna, jigifieri kantuniera ma' Triq il-Lunzjata. Flimkien ser naraw kemm verament din it-triq hija sinjura b' bini ta' importanza kbira. L-ispazju f'dan il-ktejjeb ma jippermettilniex nidhlu f' hafna dettal ta' kull post, izda t-taghrif li ser inwasllulkom ipoggi stampa cara tal-bini li tigbor fiha din it-triq. ) IL-BIEB TAL-FLEUR-DE-LVS L-ewwel harsa li ser naghtu sfortunata- ment hija fil-vojt, izda sa qabel l-ahhar gw- erra dan il-vojt kien mimli b'wiehed mill- isbah monumenti li hallewlna l-Gran Mas- tri. Qed nirreferi ghat-Tliet Arkati li kien hemm fejn illum insibu r-Roundabout, (ill- maghrufa ahjar bhala l-bieb ta' Fleur-de-Lvs. Dawn it-tliet arkati kienu j jgħaqqdu l-Akwadott li hemm fi Triq l-Imriehel ma' dawk li hemm f'Santa Venera u, la semmejna l-Akwadott, nibqghu fuq dan is-suggett u harsa tul il-lemin taghna nsibu l-aktar parti pa ta' dan il-Munument sabih li hallielna il-Gran Mas- IL-AKWADOTT (Ix-xoghol beda fl-1610 u dam sejjer sa. April — qta' l-1615. L-iskop tal-Bini ta' dan l- 'J Akwadott kien biex jitwassal l-ilma fil-Belt .A Kapitali. Ix-xoghol ma kienx facli tant li l- a Inginier li beda, Natal Mesuccio halla dan il-Progett f'nofs xoghol. Kienu l-assistenti . tieghu li komplewh meta bnew l-arkati u tellghu l-ilma fuqhom. Fil-parti ta' fuq ta' Strada Rjali nsibu l-ewwel istitut tal-karita', l-Istitut li jgib l-istess isem tal-fundatur tieghu, il-Markiz Vincenzo Bugeja C.M.G., li nbena bil-ghan li jilqa' fih tfal bniet fqar jew iltiema. Il-bidu ta' dan il-konservatorju jehodna lura ghal Gunju 1872, filwaqt li l-ewwel gebla tieghu tqieghdet fl-20 ta' 71 April 1876 mill-mara tal-Gvernatur Sir Charles T. Van Straubenzee. Il-bini ma damx biex tlesta u f'Mejju 1880 sar il-ftuh ufficcjali. Fuq pjanti ta' l-arkitett il- Konti Virginio Vespignani, fin-nofs tal-kumpless tal- Konservatorju nsibu fost l-ohrajn Kappella b'forma ta' skorfina li fiha artal wiehed iddedikat kif jixraq lil San Vincenz. F'dan il-bini kienu gew trasferiti ghal xi zmien il-Kwartieri Generali tal Puluzija. Illum nsibu xi ghaqdiet filantropici joperaw f'dan il-konservatorju wara li l-popolazzjoni fih naqset hafna. L-ISTITUT TA' SAN GUZEPP L-isem propju ta' dan l-Istitut huwa 'Istituto Canonico Bonnici' u ha dan l-isem propju ghall- funadatur tieghu Mons. F. Bonnici li kellu l- hsieb jigbor tfal li ma kellhom lil hadd biex jiehu hsiebhom. Wara li Mons Bonnici fetah l-ewwel dar ghal dawn it-tfal inhasset il-htiega li jkabbar peress li d-domanda dejjem kienet qed tikber. Il-Palazz l-Ahmar kellu jservi ghal dan il-ghan. Il-Palazz l-Ahmar kien il-post fejn illum insibu l-Istitut u l-Knisja ta' San Guzepp li l-bidu tieghu jehodna lura ghal 1893. Il- Kanonku Bonnici miet fl-24 ta' Dicembru 1925 u floku lahaq bhala rettur Dun Gorg Bugeja li ha hsieb ikabbar l-Istitut u mieghu bena wkoll il-knisja ta' San Guzepp. Zewg persunaggi ohra li tul iz-zmien li ghamlu fl-istitut bhala diretturi ghamlu xoghol siewi kemm, f'dak li huwa bini, kif ukoll f'dik li hija edukazzjoni huma Mons. G. De Piro u Mons. V. Pantalleresco. Illum insibu lis-Socjeta' Missjunarja ta' San Pawl li qed tiehu hsieb dan il-post, li ghalkemm m'ghadux daqstant popo- lat xorta wahda ghandu sehem importanti fis-Socjeta' fejn ghadu jzomm l-ghan li għalih inbena. ISTITUT TEKNIKU ''VINCENZO BUGEJA' Diversi huma l-ismijiet li nghataw minn g zmien ghal zmien lil dan il-bini hekk kbir u majestuz. ''Tas-Salvatur', '' Approved School, ''San Filippu',u lum ''Centru Hidma Socjali' huma fost l-ismijiet ta' dan il-post. Mibni mill-istess benefattur li bena l- ħ Konservatorju Bugeja, il-Markiz Vincenzo £iżà mit Bugeja, dan il-post inbena. bil-ghan li jeduka subien f'diversi snajja'. Serva bhala riformatorju u skola u llum qed jintuza principalment ghall-persuni b'dizabilita' biex jaghmlu xi xoghol fih. Mibnija fl-1730 mill-Gran Mastru Manwel de Vilhena bhala dar fil-kampanja, din id-dar Disesħu nsibu li nbniet fuq stil barokk. Fuq wara ta' Dar l-Iljuni nsibu gnien kbir li parti 'sostanz- 7 jali minnu llum huwa gnien pubb- liku bl-isem ta' Gnien Romeo Ro- z/ mano. Bhal bini iehor f'Santa d Venera dan il-post intuza ghal di- versi skopijiet. Insibu li fil-gwerra laqghet go fiha kollezzjonijiet ta' antikitajiet tal-Muzew, serviet ġ ie ukoll bhala skola Primarja ghat- tfal tal- lokal. 'Casa Leoni' serviet bhal Ministeru, dak ta' l-Intern u Zvilupp socjali filwaqt li s-Segretarjat ghall-Kura ta' l-Anzjani wkoll jokkupa parti minn dan il- bini. Din id-dar hija maghrufa wkoll bhala Palazz Vilhena propju għall-Gran Mastru li bniha, izda z-zewg iljuni li hemm fil-parti ta' fuq tal-faccata tawha l- isem ta' 'Casa Leoni' Id-data tal-bini ta' dan il-blokk kbir li jibqa' sejjer sa nofs Triq Hal Qormi, tehodna lura ghas-snin ghoxrin ta' dan is-seklu. Dan ifisser li ma hemmx xi storja kbira warajh. Originarjament inbena biex iservi bhala birrerija tal-kumpanija 'Cisk' fl-1927 u gie ddesinjat mill-Arkitet Germaniz Herr Kopf minn Munich fuq talba L-ewwel prodotti li hargu minn din il-birrerija kienu c-'Cisk Pilsner' u 'Cisk Munchener'. Meta nbniet il-fabbrika inbniet ukoll cumnija li kienet gholja mhux hazin tant li jinghad li fiz-zmien il-gwerra l-ajruplani kienu juzawha bhala sinjal biex jat- takkaw l-Airport ta' Hal Luqa. Maz-zmien din ic-cumnija hattewha peress li ma baqax uzu taghha. Meta fl-ewwel snin ta' wara t-tieni gwerra dinjija u cioe, fit-30 ta' Gunju 1948 il-kumpanija 'Cisk' u 'Farsons' inghaqdu u aktar tard ittrasferew il-birrerija lejn l-Imriehel, Umberto Colosso ma haga jopera izda nbidlet ghal xi zmien fi mhazen. Dan il-bini aktar tard inbidel fi skola tas-Snajja' kif fil-fatt ghadha sa tlam, madanakollu parti mill-bini baqa' jigi wzat mill-Kumpanija fil-waqt li parti ohra ghal xi zmien intuzat bhala mhazen tal-kumpanija tal-halib M.M.U. Wara li fid-19 ta' Marzu 1994 ghall-ewwel darba gie elett il-Kunsill Lokali ta' Santa Venera, parti minn Umberto Colosso nbidlet f'ufficju Amministrattiv tal- Kunsill li kien inawgurat ufficjalment mill-President ta' Malta Dr. Ugo Mifsud Bonnici, fl-14 ta' Novembru ta' l-istess sena. CHATEAU LONZ Post prominenti f'nofs Triq il-Kbira San Guzepp insibu dan il-bini kbir li wirtu l-patrijiet Karmelitani bil-kundizzjoni li jaghmlu gid spiritwali minnu f'Santa Venera. Neqsin mill-informazzjoni dwar l-origini ta' dan il-post nistghu nissoponu, minn kif inhu mibni, li kien xi dar bir-razzett maghha. Dan ghaliex filwaqt li fil-parti ta' fuq insibu erba' kmamar imdaqsin sewwa, fil-parti t'isfel hemm bitha mdawra b'zewg blokok fejn l-ghamla e l l u l iZIDE taghhom igghielek tahseb li kienu jitra- —-—0—-Z-Z bbew xi bhejjem fihom. Maz-zmien dan il-bini laqa' fih ukoll ir-Roval Air 540, High Street, Sta. Tel: 231297 Ghall-Karmelitani dan il-post serva ghal diversi ghanijiet. Bejn l-1952 u l- 1970 f'parti minn dan il-post infetah il- kullegg Mt. Parti ohra tieghu nbidlet f'kappella biex b'hekk bdiet issir hidma pastorali fl-inhawi t'isfel tal-parrocca, peress li bdiet tizdied il-popolazzjoni. Diversi huma l-ghaqdiet li kienu u ghadhom juzaw dan il-post. Ic-centru taz-zghazagh, sa mit- twaqqif tieghu, kien jiffunzjona f'dan il-bini. Insibu wkoll l-imhazen tal-Armar tal-Festa. Ta' min isemmi l-Grawnd li hemm fuq wara tac-Centru Parrokkjali, kif insibuh maghruf illum, u bir-ragun ghax f'dan ic-Centru hemm migbura numru kbir ta' ghaqdiet. L-ISTITUT TA' CINI L-isem ufficjali ta' dan l-Istitut huwa 'L-istitut tal-Qalb ta' Gesu' ghalkemm hija maghrufa ma' kulhadd bhala d-Dar ta' Cini. Natural- ment dan huwa marbut ma' l-isem tal- Fundatrici tieghu, Adelaide Cini, li bil- generozita' kbira taghha riedet tghin lil tant tfal li kienu jiggerrew mat-toroq tal-pajjiz bla hadd ma jiehu hsiebhom. Din id-dar infethet propju biex taghti lit-tfal dak li kienu mcahhda minnu: kenn, Mill-istorja ta' hajjet Adelaide nsibu li wara l-mewt ta' missierha, id-data ezatta mhix maghrufa, aktarx fl-1868, Adelaide wirtet nofs id-dar u nofs il-fabbrika li kellu missierha, madankollu hija xtrat il-kumplament tal-bini biex b'hekk fethet :id-dar ta' Cini ghal tfajliet orfni. L-Istitut ghadda minn diversi idejn li hadu hsiebu u ghamlu xoghol ta' kostruz- zjoni siewja. Fl-4 ta' Frar 1918 bdiet tinbena l-kappella li nsibu fin-nofs ta' l- istitut. Fi zmien il-gwerra dan l-istitut serva bhala sptar tal-Maternita'. Fil-fatt insibu li Santa Venera ghamlet tajjeb ghal diversi istituzzjonijiet peress li kellha hafna bini kbir u l-post kien 'il boghod mill-attakki ta' l-ghadu, specjalment il-Port il-Kbir. Fl-1958 parti mill-bini bdiet tintuza bhala skola primarja tal-Gvern u damet hekk sa l-1969. Fl-20 t'Awissu 1960 din il-parti inqerdet min-nar li hakimha. IL-KNISJA L-GDIDA Id-data ta' l-1 ta' Settembru 1952 hija marbuta mal-bidu tal-bini ta' din il-knisja. Meta l-Patrijiet Karmelitani nghataw bicca art mis-Sinjura Alice Bugeja u li wara nbidlet ma' bicca art ohra, offruta mill-ahwa Zammit quddiem l-Istitut ta' Apap. Il-pjanta tal-Knisja fuq stil Romantiku saret mill-inginier Guzeppi D'Amato fil- waqt li l-Perit A. Micallef, segwit wara mewtu mill-Professur Guzepp R. Cumbo, hadu hsieb ix- xoghol li beda lejn l-ahhar tas- sena 1959. Ix-xoghol fuq l-ewwel fazi fejn kellu jilqa' fih l-ghaqdiet ' tal-parrocca, mexa sewwa u fil- fatt it-teatru, jew ahjar il-Kripta kif nafuha, infethet fid-19 ta' Marzu 1969 bħala knisja tempo- ranja. ghal aktar minn ghoxrin sena, ix-xoghol fuq il-Knisja propju kien wieqaf. Kien id-19 ta' Marzu, din id-darba 1989, li thabbar li ser jitkompla l-progett tal-Knisja izda minhabba li kien ghadda hafna zmien kellhom jsiru diversi tibdil. Fl-24 ta' Dicembru 1989 inhargu pjanti godda, xoghol id-disinjatur Guzeppi Galea, din id-darba fuq stil Bazilikali Doriku. L-istil Doriku Ruman huwa stil semplici tal-Ordnijiet Klassici u nsibu li fl- Arkitettura Rumana dawn l-ordnijiet bdew jintuzaw bhala haga ornamentali, fil- fatt fil-faccati kienu jintuzaw l-ewwel id-Doriku, imbaghad il-Joniku u l-Korint. Fit-23 ta' Lulju 1990 beda x-xoghol mill-kuntrattur, fil-waqt li fis-6 t'Ottubru ta' l-istess sena,sar it-tberik ta' l-ewwel gebla. L-ISTITUT TA' APAP , Dan l-istitut maghruf bhala Apap In-ff stitute, billi fejn hu mibni kien hemm il-Villa ta' l-ahwa Apap li kienu t- testaturi ta' dan l-istitut. Il-fatt li nsibu s-sorijiet Dumnikani , gej ghar-raguni li dawn is-sorijie kienu jghinu lil John u ohtu Irene Apap biex izommu jghixu maghhom fil-Villa xi xebbiet foqra kif ukoll ka kienu jiehdu hsieb huthom l-ohra. L-ahwa John u Irene Apap p fl-1938, filwaqt li huthom l-ohra mietu fil-gwerra meta l-Villa taghhom intradmet. Il-bini tal-Istitut, kif inhu Ilum, ra l-bidu tieghu fid-9 ta' Dicembru 1951 meta Mons M. Gonzi qieghed u bierek l-ewwel gebla., Il-ftuh ufficjali ta' l-Istitut sar fis-17 ta' Gunju 1954. F'dan l-Istitut ukoll insibu Kappella li hija dedikata lill- Madonna tar-Ruzarju li fiha ssir quddiesa kuljum ghall-beneficcju ta' l-anzjani li jghixu f'dan l-Istitut. F'din it-Triq insibu l-kazin tal-Bocci li mieghu hemm ukoll 'Pitch' fejn isiru l- loghob kemm dawk tal-kompetizzjonijiet kif ukoll ta' hbiberija. Insibu wkoll il- Kazin tal-Partit Laburista kif ukoll dak tal-Brigata ta' l-istess Partit. Venera Lightnings F.C. li din is-sena qed jiccelebra l-50 an- niversarju mit-twaqqif tal-Klabb. B'dan l-artiklu nispera li wassalna informazzjoni utli lilkom il-qarrejja. Kif sem- mejt fil-bidu ma kienx possibli li nidhol f'hafna dettal madankollu b'dan it-taghrif wiehed jinduna kemm verament ghandna Triq rikka f'dak li hu bini ta' impor- tanza. J'Alla dan il-bini jibqa' konservat biex b'hekk l-ghan li ghalih inbnew, ghalkemm b'xi mod varja, izda xorta wahda jibqa' jaghti servizz siewi lejn il- komunita'