— IL-FORTUNA ia , . TA' FOSCOLO F'MALTA Uj SEPOLGRI'U FIT-TRADUZZJONI TA' DUN KARM Ta' ALBERT M. CASSOLA 1928, paġna 381, Angelo Ottolenghi jsemmi waħda u sittin versjoni ta' Ul-Sepoleri' fi tnax-il lingwa Ewropeja, fosthom tmienja bil-Franċiż, tnax bil-Ġermaniż, tlieta bl-Ispaniol, tnejn bl-Ingliż, 'tlieta bil- Grieg u erbgħa u għoxrin bil-Latin; dana jwassalna li nistgħu ngħidu, fost ħwejjeġ oħra, li għal dawk li huma poeżiji, ħafna drabi kull ġenerazzjoni tħoss il ħtieġa ta' traduzzjoni ġdida ta' l-opri eriġinali. M'għandniex xi ngħidu, barra dawn li semmejna hemm traduzzjonijiet oħra :tal-po divin Foskoljan, iżda ftit huma dawk it-Taljani li jafu li teżisti traduzzjoni Maltija tal-poeta naz- zjonali ta' Malta, Mons. Carmelo Psaila, magħruf bħala Dun Karm. Nafu tajjeb li xi wħud qalbu dan il-funuż poema fi lsienhom, imma nafu wkoll li dan għamluh imdawwar fi proża minħabba li dehrilhom, kif inhu fil-fatt, li biex taqilbu f'versi trid tidħol għal biċċa xogħol tqila ż-żejjed, Tant hu hekk li erbgħa mill- jazsjonijiet Franċiżi huma proża, u l-Ingliż Robert Finch (1783- 1830,) wara li qagħad jagħmel il-versjoni, din m'għoġbitux u għalhekk ħaraqha. Il-versjoni Ingliża l-oħra, madankollu, baqgħet dejjem bla mitmuma, Traduzzjoni Ingliża sħiħa ta' '') Sepaleri' għamilha wieħed Malti, 1 avukat George Zammit, B.A., li jidher li għaraf jidħol sewwa fil- qalb tal-poeta ta' Zante, Kien fl-1932 li Dun Karm irnexxielu jispiċċa t-traduzzjoni tas-'Sepoleri' li kien beda fis-Sajf ta' l-1930. Wara li bis-sabar u bir-reqqa kollha dam sa ftit qabel l-1936 'jillima' ' x-xogħol tiegħu, 'L-Oqbra'' (I Sepoleri) kienu ġew mitbugħin f'Malta mill-Istamperija tal-Gvern, mogħnija b'ħafna notamenti, hil- bijografija tal-Foscolo u b'leġġenda oriġinali fuq it-traduzzjoni Maltija. Fil-volum ta' xejn inqas minn 64 paġna hemm ukoll nota oħra fuq il-poema u, m'għandniex xi ngħidu, il-prefazzjoni tat-traduttur. Din il-biċċa xogħol ta' l-aqwa poeta tagħna l-kritiċi laqgħu- ħa tajjeb:u t-tradazzjoni fiha nnifisha titqies bħala wieħed mill- IL-FonrUNA Ta' FoscoLo F'MALTA 111 ikbur kapolavuri tal-letteratura żagħżugħa iżda możhara Maltija. Miktuba bil-lingwa preċiża li jikteb Dun Karm (awtur ta' l-Innu Nazzjonali ta' Malta u ta' għadd kbir u sabiħ ta' poeżiji Maltin u Taljani), ''IL-Oqbra'' laqtet l-oriġinal tal-poeta ta' Zamte. fil-karattru sħiħ tal-Foscolo; ftit jew xejn jintilef fl- VOqħra ' mill-kburija, min-nobbiltà u mill-ħlewwa tal-versi Tal- jani. , Dun Karm jistqarr b'qalbu f'idu li għall-ewwel it-traduz- zjoni sabha għadma iebsa'' minħabba li l-kostruzzjoni Maltija tal-kliem, il-metrika, u fuq kollox l-aċċentwazzjoni, xi drabi jid- differixxu sewwa mit-Taljan. Biss il-partiċipju passaż 'imfar- rġa' ' sata', per eżempju, ifiehem ċar'it-tifsira tal-kelma ''confor- tate'' li għandha moħbija l-frażi kollha ''confortate dalle laeri- me dei superstiti''. Aktarx li fil-versi Maltin ukoll ma. jonqosx il-ħoss onomato- pejku, u nistgħu ngħidu, l-armonija imitativa tal-biki, tal-luttu, tat-tnehid, imfisser mill-vokali tetra u mtennija bil-ħsieb iżjed minn darba. tTisma' tħarbex qalb ir-rdum u l-għolliq kelba mitlufa u tiġġerra fuq l-oqbra mġewħa u tgħawwi: u tilmaħ ħierġa minn ġo ras ta' mejjet fejn tistaħba mill-qamar, lil għasfura ta' bil-lejl u tittajjar fuq is-slaleh miżrugħa 'l-hawn u 'l-binu fuq art l-imwiet . 112 u IL-MALTI u tgħajjeb il-moqżieża b'karba mnikkta lid-dawl tal-kwiekeb illi bih jibwennsu l-oqbra minsija'. Bil-maqlub, ma tistax issib fil-Malti l-aċċenti kollha tal- għaġeb li hemm fil-vers li jsir tgħadmu jdemmemlu xi ħalliel li telaq''. Fost it-titjir: Pindariku, tal-poema Dun Karm qaleb ta' Tingħallem li hu t-tifħira tal-Foscolo lill-armirall Nelson, u żamm tajjeb ħafna fil-Malti l-karattru anti-Napoleoniku tal-poema kollu. Jekk imbagħad huwa minnu, kif inhu minnu, li l-ebda vo- kabolarju ma jista' jagħti lit-traduttur xi ħaġa aktar minn suġ- ġeriment, minħabba li l-valur tal-kelma ma' jinsabx fil-kelma — nnifisha, iżda f'kif tkun minsuġa ma' l-oħrajn; u jekk hu minnu, kif stqarr l-istess Foscolo, li l-kelma waħidha fil-poeżija mhix ta' siwi, Dun Karm fixklu ħafna l-fatt li fil-Malti ma hemmx, jew kien għad m'hemmx dak iż-żmien, dizzjunarji Maltin Ji sata' imqar f'xi każi, joqgħod għalkollox fuqhom. - (Iżjed tard Dun Karm stess damm dizzjunarju kbir Ingliż-Malti). Bħal kull min jaf jittraduċi tajjeb (u ftit hawn min jaf), Dun : Karm, ħa ħsieb fit-traduzzjoni tiegħu tal-fatt li xi drabi fil-poe- żija jaqbillek twarrab, jew għallinqas tqiegħed fid-dell, xi kelma tat-test oriġinali biex ittalla' iktar fil-wiċċ xi kelma oħra. Fit- traduzzjoni jeħtieġ tagħraf tfisser mhux biss il-kliem li jidhru fl-oriġinal iżda wkoll dawk imħollija barra jew miftiehma, Dun Karm; huwa nnifsu poeta mill-ogħla, irnexxielu jfisser il-fanta- żija u l-immaġinazzjoni tal-Foscolo, tista' tgħid bla ma tellef xejn mill-effett tagħhom. Huwa għaraf jisboq bl-ikbar ħila l-biċċa xogħol li nxteħet 'għaliha, waqt 'li żamm f'moħħu l-kliem għaqli ta' Monsinjur Knox li kien fisser li t-traduttur ''must, in faet, get-inside somebodv else's skin before he undertakes the render- ing of a single sentence. Annibal Caro, traduttur ta' l-'Tinetde', baqa' mbiegħed minn Virġilju. It-traduzzjoni tal-Caro hija dokument, anzi mo. nument, imma. Virġilju tistħoqqlu traduzzjoni aħjar, ukoll jekk Eugenio Camerini ma sabx ħlief tifħir għal Caro u l-istess Ugo Foscolo qatgħu bħala l-aħjar fost it-tradutturi Taljani. L-Alga- rotti, wara kollox, ma kienx ta' l-itess fehma u fit-traduzzjoni tal-Qarċ ltaqa' ma' ħafna difetti. Lanqas it-traduttur ta' Omero ma laħaq is-sempliċità divina ta' dana.. Kull traduttur jasal għat-traduzzjoni tiegħu skond il-gosti li jkollu, iżda Dun Karm donnu ma nesiex dak li qal poeta ieħor kbir Taljan, il-Leopardi, jiġifieri li l-''principal debito del tra- duttore ċ rappresentare in tutto il carattere proprio dell'antor su. ' Dun Karm fix-xogħol iebes tiegħu ta' traduttur tal-Foscolo mexa, bil-ħsieb l; juri l-qawwa u l-ħajja ta' l-ilsien Malti iżda wkoll, u fuq kollox, biex iqim it-tifkira tal-poeta li kellu ħsibi- jiet għolja u tagħrif kbir spiritwali ta' l-istorja umana, Dun Karm, barra li hu poeta iżjed milli h u poeta huwa wkoll saċerdot tajjeb u devot li jara fis-sisien ta' 'I Sepoleri'' l-istess sisien taċ-ċiviltà umana, l-imħabba tal-familja, tal-patrja u ta' l-umanità. Kemm fil-poeżija kemm fil-proża ta' Ugo Foscolo l-iskop huwa dak li jħeġġeġ għall-ideali ii-waqqfu ċ- ċiviltà tad- dinja, u r-ruħ li tħoss għall-patrja bħal dik ta' l-awtur ta' poeżiji reli. ġjużi u patrijottiċi Maltin 7 ma jingħaddux, ma setgħetx ma tqanqalhiex l-arti tal-Foscolo, poeta oriġinali, mogħni b'tagħ- lim xjentifiku u filosofiku modernissmu u wieħed mill- -aqwa poeti tad-dinja kontemporanja. NOTA: Dana l-artiklu, maqlub għall-Malti mill-awtur innifsu, fl- oriġinat Taljan ġie pubblikat fir-rivista letterarja ''Selva' ta' Torin u fil-ġurnal importanti ''Crisi e Letteratura'' ta' Ruma. Ser ikun inkluż fl- —Antologia Foscoliana'' ta' Bergamo u ser jidher ukoll f'The Ineor- Versjoni Ingħiża tiegħu 'dehret fis-''Sundav Times of Malta'.