il-mument Ilsienna: Meta miet il-Malti-Għarbi2 Kamal Chaouachi għadu kif ippubblika ktieb mad-dar tal- pubblikazzjoni prestiġjuża Franċiża, l'Harmattan bl-isem La Culture Orale Commune à Malte et à La Tunisie, Chaouachi jagħmel studju interessanti u xjentifiku fuq il- Malti, speċjalment dwar l-ele- ment Għarbi. tiegħu u jqabbel l-iżvilupp ta' din il-lingwa 7 mal-mod ta' kif żviluppa l- Għarbi-Tuneżin matul it-tieni millenju li għadu kif għadda. Fuq kollox, Chaouachi jistudja l-Malti mitkellem mill-emi- granti Maltin u tfal fit-Tuneżija ,U fil-pajjiżi ġirien. F'din il- ħarsa qasira tiegħi ser nieqfa fuq punt wieħed li jagħmel Chaouachi, jiġifieri nanalizza meta dan l-element komuni ta' ilsiena mal-ilsien Għarbi tat- Tuneżija miet. L-awtur jitkellem dwar il- fatt li l-oriġini tal-lingwa Maltija tinsab fl-Għarbi tat- Tuneżija, anki jekk, kif jgħid tant tajjeb hu, ħafna f'Malta għadhom jirrifjutaw dan il-fatt Il-bidu tal-Malti jmur lejn l-istorja imqallba tas-seklu disa', meta fl-870 Malta għad- diet għand l-Għarab. Agladibi u baqgħet taħt l-Għarab sa l- 1091, waqt li l-Għarab Musulmani baqgħu fil-gżira sa l-1249. Ikun f'dan iż-żmien li l-Għarbi Tuneżin isir l-ilsien ta' dawk kollha li kienu jgħixu f'Malta. Naħseb li din id- definizzjoni trid tiġi studjata aktar għaliex il-Malti fih ukoll elementi Għarbin li jinsabu fil- Lvant tal-Mediterran, speċjal- ment dawk l-elementi qrib l- Għarbi tal-Libanu/Sirja. Kif jgħarraf Kamal Chaouachi, dan l-element Sirjan laqat lill- istudjuzi kbar tas-seklu dsatax, fosthom Ahmed Fares Shidvaq u Stumme. Waqt li Chaouachi ma tantx jagħraf dan l-element fil-Malti, ninsab żgur lil- preżenza tas-Sirjan fil-Malti hija waħda reali u tista' tiġi :spjegata storikament fil-qafas migratorju tas-seklu għaxra u l-awtur jitkellem dwar il-fatt li l-oriġini tal-lingwa Maltija tinsab fl-Għarbi tat-Tuneżija ħdax meta numru ta' Sirjani kellhom jaħrabu minn pajjżhom minħabba persekuz- zjoni reliġjuża għaliex kienu insara. Chaouachi l-anqas jaq- bel mat-teorija li fil-Malti hemm element tal-Għarbi Andalus, anki jekk hemm kit- tieba Għarab, fosthom Shakib Arsalan, li tkellmu dwar dan l- element. Iżda lejn l-aħħar tal- ktieb, l-awtur jagħraf li jista jkun hemm xi elementi minn dawn l-ilsna kollha fil-Malti, (p. 82, 87) anki jekk, b'mod dibattibli ħafna jqis din il- preżenza ta' djaletti differenti Għarab bħala r-riżultat tal- fatta, li l-konkwista ta' Malta mill-Għarab kienet magħmula minn suldati li kienu ġejjin minn postijiet differenti tal- Imperu Għarbi: (p. 88-89) .data bħala waħda problematika għaliex storikament l-Għarbi baqa' dieħel fil-Malti anki wara din id-data. L-ewwel minħabba s-sibi. Is-suċċess ta' din l-industrija f'Malta jinsab fl-għeruq tal-ilsien Malti, ele- ment li għadu ma ġiex studjat tajjeb. Din l-industrija ser tibda tiżviluppa fil-gżira b'mod b'saħħtu mis-seklu erbatax-il quddiem. Din għenet lil Maltin iżommu kuntatt mal-Għarbi mitkellem. Imbagħad il-miġja u l-preżenza ta' ilsiera Għarab fil-gżira żgur li għenu lill- Maltin ikomplu jitkellmu l- Għarbi u jdaħħlu kliem Għarbi ġdid fil-lingwa, Tant baqa b'saħħtu l-Għarbi f'Malta, li fil-bidu tas-seklu sbatax din il-lingwa bdiet tiġi studjata b' mod b'saħħtu, kif qal l-awtur, mhux bħala ele- ment taċ-ċiviltà Musulmana (p. 28) izda aqwa minn hekk, bħala lingwa fiha innifisha. Fl- opinjoni tiegħi hu żball li l- Għarbi jigi jassoċċjat esklussi- vament maċ-ċiviltà Iżlamika, meta hemm Għarab Nsara jew ta' kulturi reliġjużi oħra. Fuq kollox, din l-iskola tal-Għarbi f'Malta ma saritx primarja- , ment biex tifforma missjunarji — Chaouachi jfakkarna li… ħalli jmorru jikkonvertu lill- wieħed ma għandux jiskanta li l-Malti ħa il-forma li ħa, jiġi- fieri, li jkun mitqies bhala djalett tal-Għarbi. Fit-Tuneżija stess, kif' jistqarr l-awtur, hemm ħafna forom djalettali tal-Għarbi, jigifieri proċessi lingwistiċi simili għall-istess proċess li għadda minnu l- Malti. Fil-każ ta' Malta, dan id-djalett irnexxielu jsir lingwa formali. Chaouachi jaqbel mad- definizzjoni li tingħata fil- kotba tal-istorja tagħna li l- Għarbi waqaf jigi mitkellem fl-1249 meta Federiku II keċċa l-kommunità Għarbija mill- gżira. Fi kliem ieħor, il-Malti nfatam mill-Għarbi u l-element Għarbi ma baqgħax dieħel fil- Malti. Minn din id-data bdiet il-lingwa Maltija, Bħala storiku inqis din id- Għarab Iżlamiċi. Kull ma ġara kien li dawn approfittaw mill- fatt li l-Maltin kienu jitkellmu: l-Għarbi u użaw il-gżira ghall- konverżjoni tal-Għarab Insara iżda li ma kienux Kattoliċi. L- istess għandu jingħad għall- Protestanti Ingliżi meta fil- bidu tas-seklu dsatax fittxew f'Malta il-post għall-pubb- likazzjoni tal-kotba reliġjużi ' bl-Għarbi. Dawn kienu mmi-' rati l-aktar għall-Għarab Insara fl-Eġittu, fil-Libanu u fis-Sirja. Fuq kollox, l-Għarbi qatf ma kien ġie studjat f'Malta għaliex ma kienx mitqies bħala lingwa nattiva. L-unika lingwi li kienu jigu studjata fil- Medju-Evu, kemm fl-Ewropa u fl-Afrika ta' Fuq, kienu dawk mitqiesha bħala klassici. L- Ewropew kienu jistudjaw il- lingwa u grammatika Latina. L-Għarab kienu jistudjaw l- Għarbi klassiku. Kif juri tajjeb Chaouachi, kull lingwa ohra kienet mitqiesha bhala djalett indiġinu u ma kinetx tiġi stud- jata. (p. 82) Il-fatt li qed jiftħu dawn l-iskejjel kien ifisser li l- Malti kien għadu qed jitqies bħala Għarbi. Imbagħad fis-seklu dsatax kien hemm żvilupp ieħor importanti li kompla saħħaħ l- Għarbi f'pajjizna. Dan kien il- fatt tal-migrazzjoni tal-Maltin lejn l-Afrika ta' Fuq. B'hekk l- ilsien imsejjaħ tal-kċina setgħa jibqa' l-'Għarbi djalettali'. Wisq probabli, kien f'dan is-. seklu li l-Għarbi tilef l-impor- tanza tiegħu fil-Malti. Din ġrat id f'id mal-bidu tat-tmiem tal- migrazzjoni lejn l-Afrikà ta' Fuq. Fost il-Maltin tal-Afrika ta' Fuq , l-element Għarbi jnin u jispiċċa għal kollox mad- diaspora ta' din il-kommunità minn dan il-kontinent. (p. 52) Għalhekk il-Malti Għarbi ma mietx fl-1249. L-anqas ma miet fl-1492, data oħra li jsem- mi Chaouachi b'riferenza għal meta tkeċċew l-Lhud mill- Gżira (p.42) u allura it-tmiem tal-Għarbi-Lhudi mitkellem f'Malta (p.90), iżda meta ilsi- enna beda jinkiteb fis-seklu dsatax. Fuq din il-linja ta' ħsieb hu Frans X. Cassar, wieħed mill- istudjużi kontemporanji tal- Għarbi f'pajjizna. Dan ifisser li mit-tieni nofs tas-seklu.dsa- tax, l-element Għarbi fil-Malti għal paġna 31 Lingwa il-mument Elementi importanti li tawna parti mill-identità minn paġna 30 beda jitwarrab favur lingwi ' Ewropej. L-ewwel prova jagħtiha l-awtur stess meta juri li Maltin li kienu emigranti fit- Tuneżija setgħu daħħlu kliem Malti fit-Tuneżin, bħal ma huma l-kliem ''sptar', 'kċina', Ċtimbri', 'affarijiet' (p.44) u ċgħonella' (p.47). Dan ifisser li l-Malti-Għarbi kien għadu b'saħħtu biex seta' jinfluwenza l-Għarbi djalettali Tuneżin. It- tieni prova tinsab fil-fatt li l- ewwel traduzzjoni tal-Koran seħħet f'Malta lejn tmiem is- seklu dsatax minn Maulana Mahmood-al-Hassan, Indjan eziljat f'pajjiżna mill-Ingliżi. Jidher li l-fatt li Maltin kienu jitkellmu l-ilsien Għarbi għenu fil-qlib ta' Quran għall-Urdu. (p. 62) It-tielet prova ġejja mill-analiżi ta' l-istess awtur. Permezz tal-istudju tal-eqdem żewġ poeżiji bil-Malti, Il- Cantilena u '' Mejju Ġie bil- Ward u Żgħar '', l-awtur juri li d-djalett Għarbi Tuneżin ma evolviex, jiġifieri l-element Għarbi ma mietx u baqa' bħal dak espress f'dawn iż-żewġ poeżiji,(p.78). Appuntu, inżid jien għax ma nkitibx. Iżda l- ikbar prova ta' dan hija l-bibb- ja bil-Malti ta' Savdon. Fl- Ewropa, il-lingwa indiġina ġiet mibnija fuq it-traduzzjoni tal- bibbja. Dan ġara kemm fil- Ingilterra u fil-Ġermanja. Kemm il-lingwa użata fil- dik tradotta mill-Luteru ser ikunu magħżula bħala l-lingwa li fuqha ser tinbena l-lingwa miktuba ta' dawn iż-żewg pajjiżi rispettivament. F'Malta dan l-esperiment falla għaliex il-bibbja maqluba għall-Malti-Għarbi minn Savdon ġiet imwarrba. Dan seħħ għaliex saret wara li l- lingwa kienet ġa bdiet tinkiteb u bdiet tinbena letteratura Maltija li kienet tħares lejn il- lingwa ta' Dante (li inċidental- ment kienet il-lingwa għat- tixrid tal-mudell sekulari fl- Italja) bħala s-sisien li fuqha kellha tinbena l-lingwa Maltija. Għalhekk dak li għamel il-qassis Pietru Pawl Savdon fil-Bibbja, u forsi anki Dun Karm fil-poeżija, sab reżistenza qawwija f'dinja li bdiet issir dejjem aktar seku- lari. Ironikament, anki —ċ- ċrieki ekklesjastiċi, (b'reaż- zjoni goffa u żbaljata għall- Moderniżmu) ma kinux favur dan l-istil ta' kitba u ppreferew għall-ewwel darba Bibbja mib- nija fuq lessiku meħud mid- dinja tas-sekulari Taljana jew l-umaniżmu ateu Brittanniku Il-bidu tal-Malti jmur lejn l-istorja imqallba tas-seklu disa, meta fl-870 Malta għaddiet għand l-Għarab Agladibi u baqgħet taħt l-Għarab sal-1091 milli minn ilsien assoċjat mal- Iżlam. Fil-kuntest ta' dan kollu, l- osservazzjonijiet li jagħmel Chaouachi huma f'waqthom u ta' min jomgħodhom. Wieħed ma jistax jaħrab mill-osservaz- zjoni li anki jekk hemm dan l- element qarib bejn il-Malti u t- Tuneżin, ftit li xejn sar studju jew kollaborazzjoni bejn riċerkaturi Maltin u dawk Tunezini, (p. 16) Chaouachi ma jgħidx jekk dan in-nuqqas hux reċiproku jew le. Iżda żgur jeżisiti element qawwi f'Malta ta' antagoniżmu lejn l-element Għarbi fil-Malti. Fuq kollox, l- idea li l-Malti jkun imsejjaħ semitiku u mhux Għarbi tixhed din ir-realtà, għaliex anki l- lingwa Lhudija, dik Punika u IL-KARTA IED BA Feniċja huma msejjħa lingwi Semitiċi. L-użu ta' din il- kelma fih annegazzjoni kollet- tiva li l-Malti mhux Għarbi. (p. 19) Ġustament hawn għandna kwistjoni ta' identità. L-iden- tità bħal kull ħaġa oħra toħroġ mis-soċjetà u għalhekk kif ra tajjeb is-soċjologu Pollakk, Zvgmunt Bauman, hija likwida. Fuq kollox, għaliex fluwida, pajjiż dejjem ifittex biex jibni l-identità u f'dawn l-aħħar snin, ħafna f'Malta fittxew l-identità : Ħoss : il-Karta : 5 imqabbaż 1 tal-valurukoll jinħassu eħxen. 1 Ħossil-karta tal-flus. Tinħass tqarqaċ 1 Ħossil-karta tal-flus, Fuq in-naħa ta' 1. quddiem hemm sensiela ta'linji qosra s mqabbżin fit-truf tax-xellug u tal-lemin. 1 Ix-xbieha ewtenija, l-ittri u n-numru l-kbir : Ħares l Ħareslejn il-karta tal-flus kontra 1. d-dawl. ix-xbieha mitfija tidher aktar ċara : uturil-wiċċ tal-figura mill-mitoloġija : Griega, Europa, il-valur tal-karta tal-flus u 1 bieb(tieqa), — 1 Il-wiċċ jidher ukoll fl-ologramma. BANK ĊENTRALI EWROPEW EUROSISTEĦA Il-Karettun Malti kien esportat ukoll lejn it-Tuneżija tagħhom fl-Ewropa. Dan fit- txew li jagħmluh, konxjament jew le, billi jħassru kull ele- ment Għarbi mill-Malti. F'dan il-proċess, u f'isem din l-identità ġdida Ewropea, spiċċaw biex jattakkaw l- uniku element li storikament għamilna Ewropej il-Fidi Kattolika'. Minflok qegħdin jippruvaw jibnu identità ġdida meħuda mit-teoriji tal-glorji passati tal-Illuminiżmu, bid- differenza li waqt li l- Kattoliċiżmu storiku ma qiesx l-Għarbi bħala theddida, anzi : Mejjel l-aktar li ppromwovew l- Għarbi kienu qassisin, bħal Dun Karm jew l-istess Savdon, jew inkella Kattoliċi ta' fibra qawwija bħal Ġuże Aquilina u Ġuże Cassar Pullicino li. Chaouachi jsem- mihom b'tifħir kbir fil-ktieb 'tiegħu) dawk li llum qed ifit- txu fis-sekulariżmu Ewropew l-identità ġdida taghhom huma l-aktar li b'qilla kbira jridu jeqirdu kull element Għarbi mill-istess lingwa u l- identità Maltija. Mejjel il-karta tal-flus, L-istrixxa kulur il-fidda fuq il-lemin turi wiċċ Europa — : fwalur tal-karta tal-flus. : Numru aħdar żmerald :. listess bħalma jidher fil-watermark. Fl-istrixxa jidhru wkoll bieb (tieqa) u : Mejjel il-karta tal-flus. in-numru jleqq fir-rokna t'isfel tax-xellug juri effett :- bid-dawl jidher miexi 'l fuq u 'l isfel, In-numru jibdel il-kulur ukoll minn :-aħdarżmerald għal blu skur. BANK ĊENTRALI TA' MALTA CENTRAL BANK OF MALTA Id-denominazzjonijiet l-oħra (€20, €50, €100, €200, €500) se jinħarġu fis-snin li ġejjin