Fuq spallejn erba' ħbieb tiegħi, għajnejhom Ħomor bid- dmugħi, għaddejt għall-aħħar darba mit-triq tar-raħal. nisma' n-nisa jitħassruni u jgħidu: ''Jaħasra, kif kellu jispiċċa l Il-bieraħ. bħal issa din xejn ma kellu ħsiebhal Miskina dik ommul U kemm kien iħobbha l-festal Is-sena mħabba fih mhumiex sa jagħmluha l-festa F' U mexjin bija kemm kemm jitħarrku, kullħadd b'għajnejh lejn l-art u bil-ħasra f'wiċċu. Fl-aħħar għaddejna minn quddiem dar, li qatt ma kont ingħaddi minn quddiemha bla ma nara 'l xi ħadd jidħakli mill-bieb jew mit-tieqa. Imma issa l-bieb u t-tieqa magħluqin, ħadd ma hemm jistennieni biex jidħakli u jgħidli xi kelma fielwa bis-serqa; biss nisma' twerżiqa ta' xebba li ħasditni… U ma' dik il-ħasda stenbaħt mit-thewdin tiegħi, u fraħt li sibt ruħi mimdud fuq friexi. Lil Ġużż Aqurnina B.A, l-aħjar Ħabib Tiegħi. Tgħib siekta l-ħiajja…. fuq ix-xefaq jofroq għaddej il-Qlugħ għajjien mid-dinja mwiegħra; fejn riesaq ħiemed, fost in-nar u d-dmija, bħal ruħ tibki żgħożitha7 Firxa baħar dwaru biss tingħi, xejn sabiħ ma jħajjru la sliem, la għana ta' xbejbiet ferrieħa, la qawwa ta' dirgħajn, l-anqas ta' fehma, 'ma sħiħ fi fisiebu jgħib ġo wisa' dalmi lil-hinn mill-għaxqa u l-ġmiel ta' l-aħdar niedi, l-hinn mit-tgħanniq tal-mewġ mal-blat u x-xtajta, jaħrah iż-żmien, id-dinja, kull ma fiha; fil-għoli s-sħab sewdieni jbiċċer ruħu, jinżel jibki fi dmugħ; il-Mewt qerrieda bil-ħars qalil—ġe' fih ħaqrien u nkejja— tistenna l-ħin: fil-bgħid, taħt triq is-sema għaddejja, bla rajj magħhom, qatgħa għasafar. Sliem għalik, Art ta' ġmiel, għamara mqaddsa, xefaq imdawwal ta' ħelsien u rebħa, art ta' fiersa u ġellieda qalbenija, nisel ta' saħħa w hena—s-sliem għalikom l Jien naf kemm wara biebek ġlied bil-qtajja' nissel taħwid, naqqas minn ħeġġet ruħek, xejjen il-ħolma sbejħa kemm ħanina ta' nies ferħana bl-aħjar snin ta' ħajjthom, Jien rajthom fuq l-iswar, għajnejhom jibru, sidirhom jilheġ ma' kull nifs, tilfiqa minn fommhom ma toħroġx, anqas tnehida; marbutin biss mar-rieda ta' l-imħabba, bil-għatx tar-rebħa, qalbhom qalb qawwija, ' qamu w iġġieldu. Kif ix-xmara timla, tfawwar 'il-hinn u 'lhawn, hekk demmhom xtered. — oh, dak id sdemm, ħaraġ tal- fidwa tagħna, Għaddej il- Qħugħ. il- -Mewt turi t-triq tiegħu— bil-karba mnikkta ta' wlied morda mweġġgħa, mgħobbi taqdir erwieħ ħerġin mill-ħajja, xħin minn Sant'Jiermu sbejjaħ leħen jidwi, anġli ta' rebħ fis-sema geġwiġija, talb f'San Lawrenz, ħlewwa fil-qlub għatxiena is-serħi u l-kenna: reġagħ dawl l-imħabba jixgħel fl-għajnejn, u jsawwab hena felu aktar mill-mirra safja u mill-għasel, .. fil-bgħod il-bgħod ix-Xemx qed tfiġġ sabiħa. Ferrfiet l-Ewropa : ħajr u sliem lil Allat Kull traba tfaħħar fik, Malta ħanina, l-ħila ta' wlied li għandhom mill-iljuni : stenniehom l-għadu fuq il-prexxa, mgħaġġeh hil-għadd hekk żgħir, bil-ħila hekk qawwija, bla star ta' dieq f'ħaddejhom, u bla biża resqin ħa jmutu f'isem Malta u Alla: iltiema sfaw l-ulied, u x-xhejba mnikkta, f'għajnejha, qalbha bl-hemm u l-biki w l-għomma, ħarset u fittxet fuq l-iswar, miblugħa ràtu minxur ma' l-art il-maħbub tagħha. mgħarrar fid-dmija, fuq xuftejh tbissima u ħarstu ħiemda l'hinn lej' x-xefaq ħiemed… xhieda ta' mħabbiet akbar m'hemmx fil-ġrajja ta' Greċja w Kuma l… xejn ma swiet is-saħħa li għalbet f'Rodi d-dehen tal-kavalieri, u kitbet storja fuq l-imrammi mfarrita ta' swar qawwija, xejn ma swiet l-għajnuna ta' Pluton u ta' Dite, t-tnejn xewqana stennew jum ir-rebħiet għall-mislem ħajjen, għax taħt il-fehma kollha ħila w qawwa ta' nisa w żgħażagħ sħaħ fl-imħabba tagħhom, inħibiet il-għira w għab il-għadu, miegħu waqa' s-sanġakk minn nofs qamar imbewwes…. .Fejn huma l-oqbra w fejn il-monumenti, tifkira xierqa ta' min ħaddem ħajtu għall-ogħna rebħa fil-ġrajja ta' ġensna 7 Nersqu bir-rand, nersqu b'qalbna nadifa w inxerrdu dmugħna hemm fejn kulljum tafisel bid-dija tagħha ix-xemx, u s-siġar jgħannu fis-siegħat ħelwa tar-rebbiegħa hienja l-għanjiet tar-rebħa, wirt qaddis għalina; hemm fejn id-demm inxtered, illum tirfes u tgħaddi l-mara tħaddan tfajjel ċkejken : omm twajba, tħobb 'l ibnek 7: Għallmu s-sewwa, kattar fih: l-hena ta' l-imħabba, u għidlu ; UX'qatt tiswa ħajtek jekk il-ġid ma tagħraf li s-Sema jibgħħt u li tibgħat Artek 7' Ħajja mimlija bl-għajb ma tistax thenni, fis-skiet ta l-oqbra u ċ-cipress jitniehed, il-għadam rieqed f'raqda għażżiena w ħiemda. Għadha sħiħa t-tifkira ġewwa Sparta 7 meta t-Tlett Mija, f'lejl bla dawl u kwiekeb, ħarbtu l-egħdewwa; l-għajta tagħhom gtiadha tidwi fil-versi li mas-snin dewwiema ma jmutu qatt; ohl Musa sbejħa, inti kebbes fir-ruħ il-ħsieb, fil-qalb l-imħabba lejn art twelidna; ġewwa l-kotba mqaddsa ħalli l-poeti tagħna ħsiebhom jgħannu bil-kelma xrara. X'jista jsebbaħ aktar gżiritna l-ħelwa, mill-għanjiet ħemdija l-għanja li toħroġ sfiq mad-demm ta' ħajtek, issellef mill-ħolqien tal-ward il-ħmura, tal-ward li jaf il-ġrajja kemm hi kbira, w israq il-leħħa f'dawl il-kwiekeb sbejħa li jilmaw hienja fis-smewwiet t'Awwissu. Għanni poċta : ismek jibka għal dejjem maħżuż fil-qalb ta' wliedna—ismek ħlejju semmagħna l-għanja kbira ta' min kattar man-naħiet kollha l-ġieħ u s-sebħ maltija —u l-lum f'Art l-Hena ħajtu—ħajja mbierka— qed jgħaddi hieni. Jien fi ħsiebek nara bħal dija tielgħa minn qalbek għal ruħek, u f'dik id-dija, ġewwa ħabs imsakkar xwejjaħ qassis, ġwejjed, bla lewma f'fommu… min hu, l-miskin 7 b'ittri tad-deheb jien nilmaħ : Dun Gejt… u Malta tħares lejh ħanina b'ħars kbir ta' tjieba u ta' mħabba għanja. Qalbu bħal kewkba tlebleb f'sema safi, weħidha turi t-triq, taqsam in-niket ta' min, biex jaqla' ħobżu, jgħum il-baħar; ilsienu. jaqta', dawl it-tama sbejħa ma tafx ir-rażan la ta' ġlied u kedda, fuq ħsiebu bħal qawsalla tiddi Malta. Għalxejn, Dun Gejt, tfittex hawnhekk il-ħeġġa, tgħarrex fi qlubna n-nar ta' l-egħmil tajjeb; id-Din f'sidirna bired, fuq ħaddejna' tbissima tixgħel ta min marrad ruħu bil-ħama tax-xewqatl Hawnhekk il-Ħjiena toktor kulljum w aħna, imsejknal għomja ingħodsu fl-ilma li mal-mewġ tal-ħiajja jasal sa fidejna mid-dlam sfieq t'Akronti…. hawn miet is-sliem u r-radd ta' ħajr u hena… in-nisa le ma jqattgħu xgħarhom, jixhru bħan-nisa ġewwa Troja: dik telfithom kienet telfa ta' ġieħ u nisġet storja tad-demm u s-sebħ, għal dejjem żmienha jibka; Imma. telfitna 7… kif il-għażż ħassarna…. Arġa, Dun Ġejt, arġa lejn qabrek sieket u demgħa la xxerridx ħtija mhix tiegħek l-anqas ta' żmienek m'hi, hija biss tagħna. Id-dinja tàtna wisq; illum jew għada jidbiel il-Ħars fuqani u ta' mħabba, idub il-bews, tintemm id-daħka rżina, jingħalqu ħbub għajnejna f'raqda siekta… iżda jaħasra l fnq it-triq imwarrda, — wirt xogħol ħabrieki ta' misserijietna, fiidma mirquma bl-id, bil-ħsieb imsaħfa, le aktar ma jfewwaħ il-ward hellusi; f'idejna x-xitla dbielet, u werqitha ma' l-art sfàt mejta safra; fuq qabarna għalfejn l-irħam iġib isimna w jgħożżu, jekk ta' ħajjitna rmejna s-sedq u s-sewwa 2 Hi din il-gżira fejn il-ġenna kienet, fejn kollox irodd ħajr u sliem u barka 2 Fejn huma s-saliħa w l-egħruq li bnewha 7 Mietet il-qawwa 7 miet l-iben rebbieħi 2 Qatgħa sabiħa l-mantar li għattieha, illum libsa qadima mingħajr għaxqa, dliel xgħarha ħodor bir-rand u: l-balluta kienu mar-rjieħ jilagħbu, l-lum parrokka biss tiksi r-ras qargħejja. Din hi l-art, darba xbejba fuq ruħha'7 Għidli żagħżugħ, demm malti safi, xhud ta' l-akbar ġlieda: intfiet ix-xrara li kebbset ħaddejkom, li kissret l-għodda ta' l-egħdewwa mqita, u fnq is-swar, fuq il-għoljiet, fl-irħula, fil-qalba ta' l-ibliet felħana f'hemmhom, . kitbet ġrajja bid-demm 7 intfiet ix-xrara, kollox tgliajjeb fina: ħlewwiet u mġiba. Kemm kien ikun aħjar, Malta ħanina, waħdi jien għixt fiż-żmien imbiegħed t'ilu, fiieles mid-dinja u mill-għajn għarriexa; fuq xtajta kont nitliegħeb, jien u l-baħar, - la naf id-dieqa l-anqas x'tati 'l Arti; tasal il-mewġa: fin-namra mal-plajja tgħid x'għandha f'qalbba, l-imħabbiet u l-hena; jidħku s-Sireni, s-sema jidħak magħhom u donnu jiddi fil-ħars kbir t'għajnejhom, leħenhom jirgħa mal-fewġiet bikrija. Ninsa 7 kif ninsiek nista, ja art twelidi; minn fommok jien erdajt in-nifs tal-ħajja, w ommi semmieli, fis-sahriet tal-lejla meta tfajjel nixxaħxaħ kont ġo n-nieqa, l-għanja li saret jien, l-għanja maltija; u rrid il-lum kieku ngħanniha, sbejħa kif dehret lili f'dawk il-jiem ta' seħer, lill-maltin ħuti… tfur miun ruħi w terġa għal ħdejja tingħi… dik il-għanja mbierka sabet il-qlub maħżuna bl-għajb u l-ħsara, u b'riħ in-niket kemm jitmelles fejnha reġgħet għal miegħi. X'jiswa li x-xemx tiddi fil-bgħod il-bgħod jekk dwarna d-dlam isaltan u s-sħab għaddej ġo s-sema ta' ħajjitna 7 Dun Mikiel Xerri, xemx tassew maltija, int tagħmel sehem kbir mill-għanja tiegħi, għax għandu leħnek il-benniet għastija li l-qlub ituq bħall-faraġ f'ruħ marida —leħnek jimraħ il-fuq mill-oqbra mdejqa, iħeġġeġ fina d-dawl, u jorbot qlubna, Int mgħallem, int sultan w int malti safi, fuq wiċċek, lewn il-warda, rajt il-ħmura ta', mħabba sħiħa tikhes, u fuq fommok tfewweġ ħanina l-fewġa ta' kliem għoli: int għaraft 'l Alla, għajn ta' sliem u barka, ħniena li tmexxi b'id tas-sewwa d-dinja; għal Malta bkejt, għax xejn aktar ma jnikket ħisiebek ileħħ bħal dawl ix-xemx bit-tama, mill-ħisieb qalil, ħiemed imma ta' ħsara, ta' min fittex il-ġlied bejn aħwa in'aħwa. Ħiltek sabiħa ħelset gżira sliiħa, kelmtek mixgħula, mħeġġa bl-oħla dija le, le ma,tintefiex, sakemm ġo fija tiġri l-mewġa ta' demm u r-ruli ma tati l-aħħar tislima tagħha, f'din għanjieti int issaltan għal dejjem : kelmtek sbejħa li ma taħmilx la għażż, la semm la frugħa, idwi fil-qlub, tqajjem 'il Malta rieqda, lejn Alla, l-ogħina risq, mill-ġdid tarfagħna. Jien nistħajjilni, wieħed, fuq il-għolja taż-żmenijiet, ngħarrex bi ħsiebi l-baliar: lill-hinn ħuġġieġa ta' nirien u dija, 'hawn ilma mejjet mingħajr ġmiel u ħajja. U jien niftakar meta kiebi u ħiemed ma' l-għabex jgħib il-jum ġo l-għarb ħamrani fil-ħila: ta' l-imgħoddi, nara fiha kotra qalbiena daqs ta' Sparta w Ruma. Min qatt ma ra fis-skiet qabri ta' moħħu dawl-il-warrani, jew fl-iljieli mdallma sahar fuq il-qotba għajjiena, minnhom rawwem karattru ġieħi bħal ta' niesna l-qodma. hu jaf il-morr u l-frugħa ta' ġo daru,. 'ma x'hemm fil-bgħod taż-żmien, il-ġmiel u l-fejda, hu qatt ma jilmaħ, għax id-Dlam fi ħsiebu jgħix bħal sultan sakemm, f'għajnejh mmidbiela jilmaħ ħabiha l-Mewt talifnu f'dirgħajha. Tinsiex l-imgħoddi, Malta,… lill-hinn tilmaħ miktub fis-sema r-rebħ li wettaq driegħek; rażżan qalhek, u t-triq ofroq tas-sewwa, fuq ħsiebek ħalli tiddi x-xemx tal-ħajja. Ġużi CHETCUTI.