Ta' À. ĠREMONA Mitlub mill-Kumitat ta' din il-Laqgħa biex nieħu sehem f'din it-Tifkira, li qiegħda ssir b'ġieħ il-Kittieb Malti ANNI- BALEH PRECA f'għeluq il-ħamsin sena mill-mewt tiegħu, u nitkellem fuqu bħala studjuż ta' dik il-fergħa li tagħmel mill- filoloġija Maltija, jien deherli li, biex nidħol f'dan il-kamp hekk imwiegħer, ikolli nħares lejn ix-xogħol ta' PRECA minn kull naħa ta' żmien u ċirkostanzi li fihom għax u kiteb, qabel ma nfisser l-apprezzament tiegħi fuq il-merti ta' l-istudji filoloġiċi tiegħu li fuqhom wara kollox diġa' fissru ruħhom sew xi stud- jużi Maltin kemm ukoll xi orjentalisti ta' barra. PREGA twieled u għax, tista' tgħid, fi żmien wieħed ma' Max Miiller, ma' dak li bl-istudji tiegħu, kien fetaħ triq ġdida għall-istudju xjentifiku ta' l-ilsna, jiġifieri għall-istudju tal-filo- loġija. komparata. L-istudji ta' PRECA kienu għalhekk imsej- sin fuq prinċipji u applikazzjonijiet qodma billi huwa kien għad ma trawwamx fuq dawk tax-xjenza ġdida ta'. l-ilsna, tiġifieri tal-lingwistika, li kienet għadha ma daħletx sewwa u ma rabbietx l-għeruq fost l-istudjużi tal-filoloġija. Għalkemm PRECA, kif għidna, kien għax fi żmien wieħed ma' Max Miller, it-teoriji ta' dan kienu għadhom fin-nieqa u kien għad irid igħaddi wisq żmien biex l-istudjużi jħaddmu l-prin- ċipji tax-xejnza filoloġika tiegħu. Id-djalettoloġija ma kmetx daħlet biex tagħmel sehem sewwa fix-xjenza tal-lingwa qabel . Is-seklu għoxrin, għalkemm fil-bidu tas-seklu dsatax kienet in- xteħtet l-ewwel żerriegħa tagħha bil-grammatiki ta' De Dom- hax (1880; u' ta' Caussin de Pereival (1843) għall-Tlsien Għar-- bi:u ta' l-Avolio 'u ta' l-Ascoli għat-Taljan u għall-Isqalli. Fil-mobħ ta' l-istudjużi tas-seklu dsatax kien għad hemm taħdem fil-fehma illi l-Lbudi kien l-Ilsien tal-Ġenna ta' l-Art li t Din it-Taħdita nqrat fl-Akkademja Mużiko-Letterarja fil-25 ta' Novembru, 1951, fil-Każin tal-Banda Piju X Ħal Lija, fil-Kommemorazzjoni ta' Għeluq il-50 sena mill-mewt ta' Annibale Preca, 38 iL-Manri minnu kienu tnisslu l-ilsna kollha tad-dinja. Il-filoloġija kienet għadha. ma ħarġetx minn din id-daqsxejn ta' rokna biex tinfi- rex fuq il-kamp ta' ilsna, oħra u fergħat djalettali, Kienu mba- għud it-teoriji ta' Leibnitz u dawk ta' Bopp u mbagħad fl-al- ħar ta' Grimm li bejn is-seklu tmintax u s-seklu dsatax kienu farrku t-teoriji qodraa ta' l-iskola qadima bil-preġudizzi tagħha u wrew il-ħtieġa li jinġabru fatti u materjali lingwistiċi minn ilsna, ħajjin u jitwaqqfu sistemi ġodda, ta' studji komparattivi— metodu li fl-aħħar twettaq bl-istudju ta' Max Miller u oħrajn. Il-moħħ ta' PREĊA ma kienx għadu ntgħaġen bil-prin- ċipji u bl-applikazzjonijiet ta' dik l-iskola l-ġdida li kienet nib- tet fi żmienu. Il-filoloġija tiegħu kienet għalhekk mibnija. fuq dik l-iskola l-qadima li kienet taħdem id-disezzjonijiet ta' l-is- tudji filoloġiċi tagħha iktarx fuq ilsna midfuna milli fuq ilsna ħajja u djaletti tagħhom sew semitiċi kemm neo-latini. B'dana kollu PRECA taħt iċ-ċirkustanzi mwiegħra ma nistgħux ingħi- du li ma kellux il-merti tiegħu fl-istudji li għamel. Jekk fċisi ma nistgħux ngħidu ii xjentifikament PRECA huwa etimolo- ġiku, wisq inqas nistgħu ngħidu li huwa lingwistiku — iżda mbagħad ma nistgħux ngħidu li meta tagħsar l-istudji tiegħu fihom ma għandekx issib it-tajjeb u mat-tajjeb dak li etimolo- ġikament jixhed xi fdalijiet ta' dak l-ilsien li bih il-poplu Malti kien jitkellem qabel ma l-influwenza tal-ħakma Għarbija f'Mal- ta kif ukoll ir-relazzjonijiet li Malta kellha mal-kosta tal-Bar- barija u ma' Sqallija, kienu biddlu s-sura organika tal-lsien Malti u maż-żmien tawhom l-għamla tal-Lsien Malti tal-lum. PRECA, fl-ewwel xogħol filoloġiku tiegħu: ''Saggio in- torno alla lingua Maltese come affine all'Ebraieo' kien ss- ħansitra, stqarr illi l-ilsien 'Malti fil-biċċa l-kbira jixbaħ lill-ilsien Għarbi, iżda fisser ukoll illi: dan ix-xebh ġej mill-influwenza Għarbija fuq dak il-lsien ewlieni li kien hawn qabel fil-gżejjer ta' Malta u li ma nxtorobx u li ma nqeredx għal: kollox, u b'hekk il-Isien Malti fil-waqt li żamm xi karatteristiċi primitivi li jagħżluh mill-Għarbi, issawwar f'ilsien għalih kif issawru għalihom ħafna mill-ilsna Ewropej, li l-lum insejħulhom ro- manzi, u li jingħażlu miċ-ċipp ta' lsienhom, il-lum: iktarx mej- jet, u li minnu tnisslu. L-eżami analitiku ta' PRECA, biex isostni t-teorija tan-nisel tal-Malti mil-Lhudi, ma satax taħt iċ-ċirkostanzi storiċi li fihom għamel l-istudji tiegħu jwieġeb bir-reqqa kollha għal dak li titlob il-lingwistika tal-lum. Li kieku PRECA laħaq twieled u għax ftit iktar tard, it-teoriji tiegħu Kienu jkunu wisq aħjar għaliex il-kamp tal-ġenju tiegħu bit-tħejjija tal-prinċipji fondamentali li kellu ta' l-ilsna. orjen- tali kien sata' jitwassa' u jilqa' dawk il-metodi u applikazzjoni- . jiet xjentifiċi ġodda li fuqhom imxew studjużi bħalu bla ma stmerrew li jitilqu l-preġudizzi ta' l-iskola qadima li fuqha. kie- net mibnija l-filoloġija tas-seklu sbatax fuq it-tagħlim tal-lettċ- ratura. klassika tal-Grieg u tal-Latin. B'dana kollu, nixtieq intenni illi l-istudji filoloġiċi ta' PREGA, għalkemm illum, bħalma xi wħud: jaħsbu, huma biċċa għodda qadima li ma tantx tiswa biex naħdmu, biha fil- kamp. tal-filoloġija komparata, għandha, fl-etimoloġiji ta' xi kliem fossilizzat Malti s-sinjali ta' saff tal-lsien semitiku qadim li ina nxtorobx għal kollox mill-evoluzzjonijiet storiċi u etnogra- fiċi li għadda minnhom ilsien ta' nies li għammru f'dawn il- gżejjer mill-inqas minn żmien il-Feniċi u l-Kartaġiniżi — sin- jali li jidhru l-iktar fl-ismijiet topografiċi jew ta' xi postijiet fil- gżira, ismijiet li ma setgħux jitherrew jew jitmermru bilġri f'ħalq il-Malti u jinxtorbu saħansitra, mill-Għarbi li, kif jidher, kellu l-aqwa setgħa fuq ilsienna, bħala lsien, li kif naħsbu, kien ta' l-istess ġebbieda. U duna, sa ċertu pont, jidher imwettaq minn xi fatti fonetiċi u morfoloġiċi, kif ukoll lessikali,.di ma għandniex xi ngħidu, tgħoddhom fuq subgħajk, imma li, baq- eħu mwaħħlin f'ilsienna, biex jixhdu l-bċejjeċ fossilizzati fl-ew- wel sfuf tal-lsien Malti, minn żminijiet li forsi bilkemm :hu- ma infakkrin mill-istorja. . c U: : Hemm. min iktarx jaħseb li PRECA. kien iktar jaf Lhudi milli Għarbi u għalhekk ma satax fl-istudji tiegħu. jgħożż:u iasħżel ix-xebh tal-Għarbi mal-Malti. Għal dik li hi morfolo- 8. Għarbija nistgħu ngħidu iżda li fil-ktieb ' tiegħu. ''Malta Gananea'' l-aqwa biċċa, xogħol filoloġika fuq nisel il-Malti hu- ma. l-Prolegomeni ta' l-Ewwel Taqsima fejn wera li l-morfolo- ġiju. Għarbija jafha biżżejjed u ma satax ma japprezzax ix xebh tal-morfoloġija tal-Għarbi iżjed minn tal-Ghudi ma' dik ta' l-ilsien Malti. Bħal ma kien: osservalu l-Professur: Teża ta' l-Università ta' Pisa f'ittra: li kien bagħaġ til PRECA fl-1880, 40 iL-MArrt dwar il-'Saggio intorno alla lingua Maltese'', eċċ,, li kien l-ew- wel xogħol filoloġiku ta' PRECA, xi partikularitajiei — gram- matikali tal-Malti ssibhom ukoll fid-djaletti tal-Għarbi ta' Bar- berija u li PRECA kien xebbah mal-Lhudi (għalkemm ma ssibhomx fil-Għarbi Klassiku u Volgari), u fost oħrajn il-piu- rak miksurin li huma l-karatteristika partikulari tal-Għarbi u le tal-Lhudi fil-Malti. Fi tweġiba lil Teza, PRECA fisser ruħu aħjar — għalkemm it-tweġiba tiegħu twettaq iktar it-teżi ta' Teza milli tiegħu stess — metu huwa jistqarrlu illi huwa ma jiċħadw l-Arabismu fil-Malti, iżda, kif kien fisser f'xi bnadi tal-ktieb li kiteb, l-Għarbi biddel l-ilsien semitiku li bih kienu iikkellmu l-Maltin minn żimien il-Feniċi jew Kartaġiniżi b'mod ji tah għamla ġdida magħġuna, mill-istorja. U din, skond il- fehma tiegħi, hija l-aqwa apoloġija tat-teżi ta' PRECA dwar il- għamla morfoloġika u lessikali tal-Lsien Malti. B'hekk ma nistgħux ngħidu illi PREGA fl-istudji tiegħu fuq il-fond semitiku tal-Malti ma setax kellu 'l-hawn u 'l binn xi argumenti mibnijin fuq is-sewwa. Bħalma, diġa' għidna, il- fond morfoloġiku u lessikali tal-Malti ma tistax tgħid-li hu kollu kemm hu Għarbi. Mill-banda l-oħra, kif kien semma, l-Prof. Savdon fir-relaż- zjoni tiegħu fil-Kungress internazzjonali ta' l-Orjentalisti f'Ox- ford fis-26 ta' Awissu, 1928, fil-Malti hemm 'l-hawn u 'l hinn, xi kliem u xi partikularitajiet fonetiċi u grammatikali u vokaliċi li jaqblu iżjed ma' xi fdalijiet lessikali u morfoloġiċi tal- : Għudi milli ma' tal-Għarbi, iżda dan għandna, nistqarru, insi- buh ukoll 'l hawn u 'l hinn fl-artijiet tal-kosta ta' Barberija (Affrika ta' Fuq) fejn jidher illi qabel ma daħlu l-Għarab hemm- hekk, kien hemm, bħal f'Malta, ilsien ieħor semitiku; kamiti- ku, puniku, libiku jew berberu semmih li trid, li tiegħi għad baqa' xi fdalijiet ta' kliem u espressjonijiet imħalltin mal- Għarbi djalettali ta' dawk il-postijiet, u dan juri, bħal f'ilsien Malti, li l-fond lingwistiku li kien hemm. kien ta' saff differenti minn dak tal-Għarbi tal-lum. Fil-Malti, iżda, il-bidla ta' l-in- fluwenza Għarbija fuq il-fond u kostituzzjoni organika tal-Malti kienet wisq inqas qawwija minn dik fuq il-fond u kostituzzjoni ta' l-ilsien semitiku li kien hemm fil-kosta ta' l-Affrika, ta' Fuq ma' tul l-evoluzzjoni linġwistika, fiż-żewġ postijiet. Preca BĦALA FILOLOGU 41 tal-lum, fil-kostituzzjoni organika tiegħu, tieħdu bħala fergħa djalettali tal-Għarbi, sew jekk Għarbi Surjan, bħalma jridu Stumme, kemm jekk Għarbi ta' l-Affrika b'xi taħlib mis-Su- wja bħalma jridu O. Learv, ma mexiex ma' l-iżvilupp istami- sku tal-Għarbi Klassiku, volgari jew djalettali mifrux mal- kosta kollha, ta' l-Afrika ta' Fuq u fil-Palestina, u, għalhekk, infatam minnu, u, imħallat ma' l-element ta' l-ilsna rumanzi u taċ-ċiviltà ewropea, intgħaġen f'għamla ta' Isien għalih, Għaldaqstant naħseb li fuq hekk forsi ma qalx is-sewwa għal-kollox ċertu reċensjonista taħt l-inizjali ta' L.S., li kien ik- tarx il-Patri Ġeżwita Lwiġi Sceikho, meta dan f'apprezzament li għamel tal-ktieb ''Malta Cananea'' ta' PRECA, f'wieħed mill- kotba tas-sena 1905, miktubin —ħil-Għarbi, li joħorġu mill- Impremerie Catholigue ta' Beirut kien fisser il-fehma tiegħu illi s-nisel tal-Malti huwa kollu kemm hn Għarbi, u mhux Dhudi Kanagħni, bħalma jrid PRECA. ġ Jekk tneħħi xi deduzzjonijiet zopop ta' xebh morfoloġiku u fonetiku, jekk tneħħi xi etimoloġji fil-vokabularju tat-Tieni Taqsima u l-etimoloġiji ta' xi ismijiet toponimiċi u ta' kunjo- tijiet Maltin li huma iktarx mibnijin fuq il-widna milli fuq il- kriterji lingwistiċi — l-iktar li itellfu l-valur xjentifiku tax- xogħol fil-Malta, Cananea'' — għandna nsibu li x-xogħol ta' PRECA fih il-valur intrisiku tiegħu bħala l-ewwel trattat tan- natura 'u kostituzzjoni organika tal-Malti. Għandna nġibu qud- diem għajnejna li PRECA, minn banda, twieled: qabel iż- żmien biex sata' jagħtina xogħol filoloġiku, sħiħ u xjentifiku, u mill-banda l-oħra. sebaq iż-żminijiet biex sata' jagħtina biċċa xogħol ta' studju filoloġiku li bl-imperfezzjonijiet tiegħu kollha huwa l-prototip ta' studju fuq l-istruttura jekk mhux organika sħall-inqas skeletrika tal-Malti. PRECA, fl-istudji tiegħu, ma kellu l-għajnuna : ta' ħadd ħlief l-għajnuna ta' moħħu u tat-tagħmira tal-għerf tiegħu fil- lingwi li studja waħdu. Bħala surmast — li kienet il-karriera professjonali ta' żgħożitu — moħħu kien mgħammar tajjeb, b'mod li l-lum kien iġib għira lil għabu u bil-għerf ta' l-iskola, qadima tiegħu kien jista' jarfa' u jżejjen il-ġieħ tal-professjoni pedagoġika sabiħa tagħhom. — PRECA fi tfulitu kien tgħallem il-Liċeo 1, meta mbagħad, daħal surmast fl-iskejjel primarji tal-Gvern —baqa' jistudja, u għalkemm kien jaf b'ħafna lingwi, fosthom bit-Taljan, bl-In- otiż. bil-Franċiż, bil-Latin u bl-Ispanjol, tgħallem, waħdu ' l-Lhudi, l-Għarbi u xi ftit ukoll il-Grieg u dawn servewh bħala biċċa għodda tajba fl-istudji komparattivi li għamel fuq in-nisel tal-Malti. : Fuq il-mertu letterarju tiegħu bħala kittieb tal-Malti sa ikelimkom ħaddieħor. Is-sengħa kbira tiegħu fil-kitba tal- Malti kienet li fetħitlu t-triq u ħajritu għall-istudju filoloġiku tal-Malti. Fejn lil ħaddieħor kienet forsi il-poeżija Maltija li wara snin ħajritu jgħarbel il-kliem Malti u jistudjah fl-etiomo- loġiju tiegħu — ħaġa li iktarx ma. tiltaqax magħha fi studjużi ta' lingwi oħra — lil PRECA kienet il-kitba tal-proża li ħajritn iistudja u jistħarreġ fuq in-nisel tal-Malti. L-ewwel xogħol fil- loloġiku tiegħu, kif semmejna qabel, kien is-''Saggio intorno alla Lingua Maltese, eċċ.,' li hu kien kiteb u ħareġ fil-Fedee Azione fis-Sajf ta' l-1870, għaxar snin qabel is-sistema ta' l-Alfa- bet Fonetku tax-Xirka Xemiia, li fiha kellu l-akbar sehem; u t-tieni u l-aħħar xogħol tiegħu ta' din il-għamla, miktub wisq iżjed fil-wisa' kien il-Malta Cananea' li-swielu mal-10 snin xogħol u li kien beda jistampahulu s-Sur Fonz Marija Galea, student tiegħu, u li PRECA ma kellux ix-xorti li jarah ippub- likat fi ktieb. Il-kommenti kritiċi li hemm fl-aħħar ta' dan il-ktieb huma dwar il-'Saggio'', li PRECA kien laħaq ħareġ f'ħajtu bi spejjeż tal-Monsinjur Kanonku Dr, Pawlu Pullicino, Direttur ta' l-Is- kejjel Primarji, L-ewwel kommenti fuqu huma, ta' l-istess Pulli. cino li f'ittra mibgħuta lilu fit-80 ta' Awissu, 1879, kien talbu jiġbor dan ix-xogħol fi ktieb,fejn ukoll urieh il-ħtieġa li jwettaq aħjar l-element Lhudi li kien hemm fi-Malti li jagħżlu mill-els- ment Għarbi. Fuq hekk PRECA żied iż-żewġ Appendiċi li hemm f'dan l-ewwel xogħol filoloġiku tiegħu. Kommenti oħra kritiċi ta' ċertu valur, kif diġà semmejna, kienu tal-Professur Emilo Teza, f'ittra mibgħuta, lil PRECA fil- 10 ta' Ottubru, 1880, u li għalihom wieġeb PRECA fl-istess xa- ħar. Kommenti u reċensjonijiet kienu saru minn xi ġurnali wkoll ta': dak iż-żmien, fosthom ir-Risorgimento, il-Malta Times and United Serviċes, il-Malta Standard, il-Diritto di Malta, L'Amico del Popolo u Il-Corriere Mercantile, L-osservazzjoniiet ta' xi kritiċi ta' PRECA aħna fissirniehom u magħhom żidna. tagħna, Tntom li-smajtuhom tistgħu l-lum Preca BĦALA FILOLOGU 43 tapprezzawhom iżjed minn dawk ta' żmienu. Fi żmien wieħed u sebgħin sena mill-pubblikazzjoni ta' l-ewwel xogħol u sebgħa u ċibgħin sena mill-pubblikazzjoni tat-tieni xogħol tiegħu dwar in- nisel tal-Malti u x-xebh li għandu ma' l-ilsna semitiċi u ħamsin sena mill-mewt tiegħu intqalu u nkitbu bosta kommenti fuq dawn l-istudji tiegħu filoloġiċi, li kienu, tista' tgħid, l-ewwel xogħol magħmul hekk fil-wisa' u fid-dettalji fl-istorja tal-lingwis- tika Maltija —kommenti li saru sew f'konversazzjonijiet, sew azzjonijiet kemm ukoll f'rivisti u ġurnali. Min kemmex xulftejh, min faħħar, min maqdar.—iżda l-isbaħ kumment, l-is- baħ tweġiba tal-għożża u qima li għandna tax-xogħol ta' PRECA għal ġieh il-Malti, bħala lsien miktub, kif ukoll għal-lingwistilka Maltija, bija din il-laqgħa tagħna li fiha ġejna biex infakkru fi bniedem li ħadem għal Malta u għall-Malti—fqir u żgħir ġewwa daru u għani u kbir fil-moħħ u fil-qalb, L-isem ta' PRECA, bħala filologu, mhux inqas minn. ta' dawk li qablu studjaw il-Malti fin-nisel u fil-għamla organika tiegħu, irrid ingħid minn ta' dawk l-istudjużi Maltin ta' qablu, biex ma nsemmix il-barranin; għandna, iżda, ngħidu li fix- xjenza tal-lsien Malti, PREGA mexa wisq iżjed 'il quddiem minnhom, u jekk il-lum ma nistgħux inqiegħdu ismu ma' l-istud. jużi tal-filoloġija Maltija tal-lum, għandna għallinqas ngħożżuh, bħalma fissirt hawn fil-bidu ta' din id-daqsxejn ta' taħdita. tiegħi u ngħodduh bħala wieħed mill-ewlenin li, għaż-żmien u għaċ- ċirkustanzi li għax fihom, waqqaf l-istudju filoloġiku tal-Malti. Bħalma xjenzjati ta' qabel żmnienu, ta' l-iskola qadima, tal- mediċina, kirurġija u storja naturali nistgħu ngħodduhom bħala l-fondaturi ta' waħda jew l-oħra mill-fergħat, li l-lum bit-teoriji ta' l-iskola l-ġdida tawna speċjalisti tax-xjenza moderna, hekk lil-PREGA nistgħu, jekk mhux il-fondatur, ngħodduh għallinqas il-Prekursur tal-istudju lingwistiku tal-lum fil-Malti, 1, bħalma dawlkc l-ispeċajlisti għalkemm il-ħila tagħhom tisboġ lil tax-xjuħ ta' qabilhom, ma jistgħux ma jħarsux dura, ma jneħ. ħux il-kappell u b'qima kbira, ibaxxu rashom lejn il-figura ta' dawk il-bennejja qodma tax-xjenza tagħhom, hekk ukoll il-lum aħna, nies ta' l-iskola l-ġdida li mexjin fit-triq Hi fetħilna PREŻCA, inħossu d-dmir li nneħħu l-kappell u nbaxxu rasna, bl- akbar qima u tislima Iejn il-figura ta' ANNIBALB PREĊA ħħala missier ta' l-istudju filoloġiku tal-Malti,