ĊENSU S-SAGRISTAN KIEN bniedem twajjeb: twajjeb fix-xeħta, twajjeb fi kliemu, twajjeb f'għemilu. Kien de'jem daħkan, u għajnejh suwed ileqqu b'ferħ ġewwieni. Jien nafu dejjem hekk: kien ġa sagristan — jew kif kien isejjaħ lilu nnifsu hu meta kien joħroġ jiġbor nhar l-Istri- na, ''is-servjent tal-Knisja'' — meta jien kont għadni tifel ċkejken ta' ħames jew sitt snin. Kont nafu fil-knisja, fid-dar tiegħu (għall- inqas sakemm kien joqgħod fil-misraħ qrib il-knisja fejn konna noqogħdu aħna wkoll) u fid-dar tagħna, għax it-tibjid ta' kull sen- tejn kien għalih. Fuq kollox kien bieżel: filgħodu, fit-tlieta u nofs, kien ikun fuq saqajh biex idoqq il-Pater Noster u jħejji kull ma jinħtieġ għall- quddiesa ta' l-ewwel, dik ta' l-erbgħa, F'April u f'Settembru, kien iqum jiftaħ għall-quddiesa tal-kaċċaturi, siegħa aktar kmieni. Qud- d'esa wara l-oħra, jiġbidlek sat-tmienja: jixgħel ix-xama', iġedded l-inbid u l-ilma fl-impulluzzi, ilesti l-kalċi u l-ostji, u l-ilbies skond il-festi, jiġbor waqt il-quddies — Ħadd u xogħol kien sejjer il-ħin kollu. Matul il-ġurnata, jiknes, jaħsel, inaddaf: daqqiet kienu jiġu jtuh daqqa t'id ħutu l-bniet, u meta tkun riesqa xi festa, kien iqab- bad min igħinu jdendel id-damask, jarma t-tużell, u jaqdi ħwejjeġ oħra li jridu aktar minn żewġ idejn. Mill-bqija, kien jieħu ħsieb il-knisja waħdu: kien ilaħħaq ma' kollox, u l-kappillani u l-qassisin kienu dejjem kuntenti bih. Ir- raħħala laħqu jgergru xi daqqiet jekk nofs-in-nhar idum ma jdoqqu xi ftit. (Għadda ħafna żmien qabel ma ndunajt x'kienu jridu jfis- sru bl-għidut tagħhom: ''Ta' idejk f'għonqok; ta' taħt saqaik iċiedit' Imma naf li kienu jgħidu dan biċ-ċajt, mhux għax tassew xtaquh ikun imgħallaq). Bejn id-disgħa ta' filgħodu u l-erbgħa ta' wara nofs in-nhar, aktarx li l-knisja bżonnu ma kienx hemm, u Ċensu kien jaħdem is-sengħa ta' bajjad. Imma ma kienx wieħed li jħaxlef f'xogħlul Kont tista' ssejjaħlu pittur, għall-mod li bih ilaqqa' l-kuluri, jiġbed rigi, igħaddi faxxi, u jdaħħal 'l hawn u 'l hinn xi tiżjin ħafif. Min jaf kemm-il siegħa qattajt inħares lejhl Kien jagħmel xi xogħlijiet oħra wkoll, għax kien jinqala' tas- sew. Xi drabi, għalkemm dan ix-xogħol ma kienx jidħol għalih ħlief rari, u forsi biex jogħġob lill-kappillan jew xi ħbieb u qraba, kien igħin lil wieħed deffien xiħ. Id-dfin kien isir fil-knisja dak iż-żmien, u bil-bibien miftuħa, u konna nidħlu aħna t-tfal ukoll, ĊENSU S-SAGRiSTAN 113 Fil-għaxija, kien jiftaħ il-knisja għad-'duttrina' tat-tfal li kie- nu waslu għat-tqarbin, għar-rużarju li aktarx kien igħidu hu, u għall-barka sagramentali, Wara kien jibqa' jdur 'l hemm u 'l hawn biex idoqq l-Ave Marija, jekk mhux ta' l-Imwiet ukoll. Meta kien għadu joqgħod fil-misraħ, kien aktarx jorqod id-dar; imma meta mar igħammar f'dar oħra aktar 'il-bogħod, aktarx kien jorqod f'kam- ra ċkejkna taħt il-kampnar, minn fejn bieba żgħira kienet tagħti għaċ-ċumnija tal-mażżri ta' l-arloġġ. Kellu mitraħ fuq żewġ strippi, siġġu tas-sogħda, u gandlier; waqt li ħbula tal-qniepen kienu jidhru nieżla f'ġenb fejn jibda l-garigor. Lil Ċensu ma kont qatt tarah jitlef iż-żmien: f'każini ma kienx jidħol, u qatt ma rajtu jixrob tazza nbid f'ħanut; baqa' dejjem għa- żeb, imma ma' rġ'el oħra ma kienx jagħmilha. Missieru, meta kont naf 'il Ċensu jien, kien miet b'diżgrazzja, u ħalla familja kbira wrajh: l-omm, li baqgħet ma tistax tistabar, tliet bniet u ġuvni ieħor, barra Ċensu u iżgħar m'nnu sewwa. Oħtu l-kbira Ċettina, kienet biss xi sena iżgħar minn Ċensu, imma bejn Ċettina u l-oħrajn kien hemm aktar minn erba' snin. Għalhekk Ċensu u Ċettina kienu jinħabbu u jinġiebu għall-aħħar, u niftakar kemm ħassha Ċensu meta Ċettina kellha tmur l-Awstralja biex tilħaq 'il żewġha f'Mel- bcurne u tieħu magħha t-tifla ta' xi sentejn. il-mewt tal-missier lil Ċensu tefgħetlu familia ta' sitta fuq spallejh. Ix-xogħol ta' sagristan li wiret minn għandu kien jafu, għax spiss kien igħin 'il missieru, kemm fil-knisja u kemm fis- sengħa tiegħu ta' bajjad. Iżda issa kellu jistinka, u talab 'l Alla jgħinu. Ċettina wkoll, b'ommha dejjem marida, kellha tieħu f'idejha t-tmun tad-dar; waħda mill-bniet, Ġużeppa, sabet xogħol ta' seftu- ra — qisha Nannv — ma' familja fir-raħal, u Karmnu, li kien tfar- far ġmielu, ma damx ma ngaġġa suldat. U hekk il-familja mxiet għal xi snin, sakemm m'etet l-omm. Ċensu l-mewt t'ommu ħassha, imma wisq aktar ħass l-għeru- sija u ż-żwieġ t'oħtu Ċettina xi sentejn wara. Tassew li r-raġel li ħadet, Żeppi tan-Nar, kien raġel kwiet u twajjeb li mar joqgħod mal-familja ta' Ċensu. Wisa' kellhom biżżejjed fid-dar li Ċensu kien xtara wara l-mewt ta' ommu f'tarf ir-raħal. Żeppi malajr sar qisu wieħed minnhom, u Ċettina baqgħet hemm, tnajjar u ssajjar, tagħġen u taħsel għal kulħadd. Ċettina kienet mara b'saħħitha, mib- ruma b'saffejn, taħdem u tgħanni, u fomraha mbissem dejjem: ix- xogħol kien il-hena tagħha. 114 IL-MALTI €Oħt,' qallha darba Ċensu, ''issa li għandna tarbija ġejja, aħjar kieku Ġużeppa tħalli n-nies u tiġi d-dar tgħinek. Mari għadha ftit żgħira — m'ilhiex sena li qatgħet l-iskola… Ċettina laqgħetu bid-daħka: ''Ħalli f'idejja, Ċensl' weġbitu. 'Għalfejn iċċaħħad id-dar minn dik ix-xiħaġa li taqla'7 Mari tgħinni fil-faċendi, u taf tagħġen ukoll. Tinkwetax għalija: moħħok imgħob- bi. biżżejjed. ' It-tarbija twieldet: sabiħa u fuq ruħha, u d-dar ma dametx ma mtliet biha. Kienet il-mimmi t'għajnejn Ċensu. Kull meta kien ikollu mument żmien, jġri għal ħdejn Tessa: iqandel fiha, ibusha, jixtrilha ħwejjeġ u ġugarelli, itiha rigali tad-deheb. U Tessa liż- ziju Ċens l-ewwel li sejħet; kienet tħossu ġej qabel ma jiftaħ il-bieb ta' barra; kienet issib l-għaxqa tagħha maz-ziju Ċens. Imma fid-dinja ħadd ma jista' jgħix hieni għal kollox. Żeppi ta' Ċettina, mill-ġonta raba' li kellu u mix-xogħol man-nies, ma kienx jaqla' biżżejjed, u fettillu jsiefer bħalma kienu qegħdin jagħmlu ħafna oħrajn. Wasal f'Melbourne, l-Awstralja; kiteb li sab ix-xogħol f'fabbrika, u li qed jaqla' sewwa, u li, f'għeluq is-sena, ikun faddal il-flus għall-passaġġ tal-mara u t-tifla. Is-sena għaddiet; il-flus waslu; u Ċettina u t-tifla ħejjew ruħ- hom biex jaqbdu l-vapur għal Melbourne ma' xi Maltin oħra, irġiel, nisa u tfal, emigranti bħalhom. Il-firda ta' Ċettina u Tessa minn Ċensu u l-oħrajn kienet waħda ta' qsim il-qalb; u Ċensu beka meta telgħu fuq il-vapur daqsiex tal-P. $ O. Imma Ċettina u Tessa kienu ta' Żeppi, ħaseb Ċensu; hu kien biss hu u zijul Kemm. sab ruħu waħdu Ċensu meta siefru Ċettina u Tessal Intafa' aktar fuq ix-xogħol, u kien jaqla' ġmielu. Żewweġ lil Ġu- żeppa, li marret toqgħod il-Hamrun; Karmnu kien mar l-Ingilterra, u kien se jgħarraqha wkoll ma' waħda Maltija toqgħod hemm. Id- dar kien baqa' Mari biss li kienet tieħu ħsieb ta' kollox. Il-gost ta' ċensu kien li jikteb lil oħtu u 'l Tessa, u kull darba jibgħat xi ħa- ġa — ħwejjeġ, ġugarelli, ritratti, dehbijiet. Hekk għaddew fuq tliet snin; imbagħad faqqgħet is-sajjetta: Żeppi qabditu r-rota ta' magna fil-fabbrika, ħaduh l-isptar, u, wara tlitt ijiem, miet. Għal Ċettina dan kien kolp l għasrilha qalbha għal kollox. Għalkemm Żeppi kien jaqlagħha sewwa, hi flus imfaddla ħafna ma kellhiex, u s-somma li ħadet minn għand is-sidien tal-fabbrika ma servithiex wisq. Ċensu għenha kemm seta': kien ħaseb li jġibhom Malta, imma oħtu malajr irkabtat xogħol, u Ċensu ma kellux biż- żejjed għall-passaġġi tagħhom. Beda jibgħatilhom flus kull xahar, għax ma riedhom ikunu neqsin minn xejn. ĊENSU S-SAGRISTAN 115 M'hemmx għalfejn tibqa' tibgħat flusek kollha,' kitbitlu oħtu darba. ''Bħal issa għandna biex ingħixu; Tessa għalaqtha f'kul- leġġ tas-sorijiet u jiena nista' naħdem il-ġurnata kollha… Daqqiet Ċensu kien jistħajlu qiegħed igħix għand Ċettina, ma' Tessa. Tessa kienet tiktiblu kull ġimgħa, u l-ittri tagħha kien jaqrahom u jerġa' jaqrahom kemm-il darba, Wara x-xogħol tal-jum, sakemm jitla' l-knisja biex idoqq Ta' l-Imwiet, dejjem kont issibu jaqra l-ittri tagħha, jifli r-ritratti, idaħħal il-kartolini f'album…… Imma Ċensu kien beda jegħja. Kien għadda ħajja ta' tgħakkis, u kien misjur bix-xogħol. Darba fil-għodu, għall-Pater Noster ma qamx, u l-kappillan sabu fuq il-mitraħ fil-kampnar, marid. Ħaduh id-dar, u t-tabib kemmex xufftejh. Mari bagħtet telegramm lil Ċet- tina, u kitbet ll Ġużeppa u lil Karmnu, li kien qiegħed Malta għal xi żmien. Ċensu baqa' seijer mill-ħażin għall-agħar. Wasal telegramm minn għand Ċettina: kienu ġejjin. Kull jum, biex ma ngħidx kull siegħa, il-marid kien jistaqsi għal Tessa u għal Ċettina. Kien j:tlob li jilħqu jaslu qabel ma jmut. ''San Inno- ċenz ma jħallikx tmut qabel ma jiġu. Itlob lill-Madonna tar-Rużar- ju, u l-grazzja ma ċċaħħadhilekx. Agħmel kuraġġ …7 'Ttlob int għalija, Sur Kappillan, biex nerġa' nara lil Tessa u 'l Ċettina qabel ma mmutl' Fl-aħħar waslu, Alla biss jaf x'ħass Ċensu meta xebba ta' sbu- ħija u galbu liema bħalhom tbaxxiet biex tbusu, għajnejha mfaw- rin bid-dmugħ, u x'ħin Ċettina xarrbitlu wiċċu bid-dmugħ tagħha. B'id Tessa ġo jdeih — u Tessa ma ħallitux minuta waħda — Ċensu deher jaqleb għall-aħjar: kulħadd barra t-tabib, kien jaħseb li għad jirpilja u jerġa' għax-xogħol tal-knisja, li kien daħal għalih qaribu Toni. imma Ċensu baqa' sejjer lura, u wara xi ħmistax mill- miġja ta' Ċettina u Tessa, miet bħal għasfur. Għamel mewta ta' qad- dis, imdawwar mill-familja kollha li kien tant ħadem għaliha, ħdejh il-għażiża Tessa li għalija Ċensu kien tassew missier. Fil-kamra fejn miet kien hemm imdendla r-ritratt tal-missier u l-omm li żgur kienu berkuh mis-sema u dejjem faħħru 'l Alla ta' l-iben tassew twajjeb li kien għoġbu jibgħatilhom.