Eiġ. — Festa Għarb Lulju 2016 IL-KNISJA PARROKKJALI TAL-GĦARB: TEŻOR TA' STORJA U ARTI Ir-raħal tal-Għarb jaffaxxinanil Ambjent sabiħ u trankwill li jitfak lura fl-istorja u fil-ħolm. Hu mogħni wkoll b'numru ta' knejjes, li huma fost l-akbar imħabbiet li għandi. Fost diversi knejjes li nsibu, dik parrokkjali u s-Santwarju tal-Madonna 'Ta Pinu', jispikkaw bħala binjiet sagri fost l-aktar importanti tal-gżira Għawdxija. Għalkemm dik 'ta Pinu' hija binja arkitettonikament validissima, li tisspikka fiha wkoll id-dekorazzjoni skultorika li żżejjinha, pero l-aktar binja sagra li magħha għandi grazzja, hi l-knisja parrokkjali. Kull meta nkun qrib tagħha, saqajja jeħduni fiha weħidhom fejn nqatta xi ħin, mitluf f'elf ħsieb. Ikolli ngħid, li sirna bħal żewġ namratil Hawn ser naqsam magħkom ftit ħsibijiet li jiġu f'moħħi meta nkun għaddej b'dan in-namur platoniku. Din il-knisja hi sinjura mhux biss fil-patrimonju artistiku, iżda wkoll f'kuntest ta' storja reliġjuża. It-titli li bihom hi mżejna, jixdhu sew għal dan: Parrokkjali - Matriċi - Kolleġġjata - Bażilika. L-istatus parrokkjali hu wieħed fundamentali. Meta knisja tkun dikjarata parroċċa jfisser li tiġi elevata 'l fuq min knejjes oħra ta' madwarha. Fiha jibdew ikunu mogħtija servizzi Liturġiċi speċjali, mhux biss dawk komuni bħal filwaqt li jinżamm b'mod permanenti is-SS.Sagrament. Fiha jinżammu wkoll ir-reġistri tal-magħmudija; żwieġ u dfin, filwaqt li tkun amministrata mill-kappillan. Fuq kollox, ikollha awtonomija. Fil-kuntest ta' gżira ċkejkna bħal Għawdex, kien naturali li l-parti l-kbira tal-attivita' ċivili u reliġjuża tkun konċentrata madwar il-belt, fiċ-ċentru tagħha. Dan jispjega kif għal sekli sħaħ fir-Rabat u l-Kastell kien hemm erba parroċċi, filwaqt li ma kien hemm l-ebda waħda fl-irħula tal-kampanjal Pero wara li l-Kavallieri tal- Ordni Ġerolosimitan bdew isaħħu d-difiża tal-gżira u l-popolazzjoni bdiet tikber ġmielha l-barra mill- konfini tal-belt, inħass urġenti li xi rħula jkollhom parroċċi distinti. L-ewwel tnejn kienu x-Xewkija u l-Għarb, f'pożizzjoni geografika kuntrastanti, fuq kull naħa tal-Belt. Żgur li kien hemm raġuni suffiċċjenti għaliex intagħżel l-Għarb biex ikollu din l-awtonomija parrokkjali, fl-1679. Din il-knisja parrokkjali kienet ukoll waħda min tal-bidu li ġiet sollennament ikkonsagrata fl-1755. Li tkun 'Matriċi/, mill-banda 'l oħra, jfisser li tkun 'omm', għaliex minnha joħorġu parroċċi oħra, għalkemm jeżistu każi fejn it-tifsira tista tkun differenti. Biex il-ħajja liturġika tkun tista ssir b'aktar dekor u permanenza, f'xi knejjes parrokkjali kienu jitwaqqfu dawk li jissejħu 'Kapitlu', li jikkonsisti min numru ta' saċerdoti u kjeriċi li jkunu addetti għas-servizz reliġjuż f'dik il-knisja partikolari, filwaqt li jitħallsu remunizzjoni ta' l-istess servizz li jwettqu. Dan il-korp ta' nies jitqabbel ma 'kulleġġ', għalhekk jissejjaħ komunikament, 'Kolleġġjata'. Anke f'dan il-każ, b'rabta mal-parroċċa prinċipali t'Għawdex, li kienet il-Matriċi tal-Assunta fil-Kastell, kien hemm istitwita' fiha għal bosta sekli, l-unika Kolleġġjata. F'din il- ħaġa wkoll, il-parroċċa tal-Għarb terġa tkun l-ewwel waħda tal-kampanja li jkollha l-Kolleġġjata tagħha fl-1744. Dan kien pass mill-aktar kuraġġjuż, għaliex biex ikollok istituzzjoni tali m'hix ċajta għax trid taħseb għal renta ġmielal Aktar tard, fl-1967 kienet mogħtija t-titlu ta' 'Bażilika', li normalment jintrabat ma knejjes ta' prestiġju u popolarita'. L-eqdem knejjes ġewwa Ruma kellhom titlu simili. Inżidu wkoll li permezz tal-Inkornazzjoni tax-xbieha titulari N — men — ġe se fl-1979, din il-knisja bdiet tissejjaħ ukoll 'Santwarju'. B'hekk, ix-xbieha nkurunata li diġa' tkun reċipjent ta' devozzjoni popolari, tkun ikkonfermata bħala oġġett distint li jixraqlu dak ir-rit nobbli, simili għal dak li jsir lir-renjanti. Ninsab ċert li dan it-tagħrif m'hu xejn ġdid mal-parruċċani tal-Għarb, pero biħ nixtieq nemfasizza kemm verament din il-knisja kellha passat glorjuż, li kif sejrin naraw isib l-apiċe tiegħu fil-patrimonju arkitettoriku w artistiku li tippossedi. L-aspett viżwali tal-binja min barra u ġewwa jtik dimensjoni ta' solidita'. Binja fuq linji Klassiċi u Barokki, kumplimentata fl-estern tagħha b'dekorazzjoni kemxejn rubusta, pero pjaċevoli. Il- pjanta hi bażikament dik ta' Salib Grieg, b'koppla mdaqqsa, b'kallotta kważi emisferika; b'erba taqsimiet ugwali li jisporġu minnha, li jikkonsistu fil- korsija; żewġ kappelluni u l-kor. Pilastri massiċċi jerfaw is-saqaf li hu magħmul mit-tambur wiesa tal-koppla, flimkien mal-partijiet l-oħra barrel u bl-aljunetti. Nota nteressanti li nsibu fl-arkivju tal-parroċċa li tniżżlet ftit wara li kienet mibnija l-knisja fit-tieni nofs tas-seklu XVIII tgħid b'mod kategoriku: 'Din il- Knisja ġdida nbniet bil-kontribuzzjonijiet tal-poplu u fuq disinn tal-Knisja ta' Sant Anjeże li hemm Ruma'. Għaqda Mużikali Viżitazzjoni Dan jispjega li mill-bidu nett, min fassal il-pjanta kellu f'moħħu, jew kien iggwidat, biex iħares lejn dik ta' Santa Anjeże. Hawn ta' min jagħmel osservazzjoni: din il-knisja fuq pjanta ta' Francesco Borromini, għalkemm ix-xogħol kien iffinalizzat min Carlo Rinaldi, kellha tkun f'post prominenti f'waħda mill-aktar pjazez importanti ta' Ruma. Dan ifisser li kull min ikun fil-belt Eterna, fejn ċertament kellek ukoll numru ta' saċerdoti w artisti maltin, kellu jara din il-binja. Irridu nsemmu wkoll il-konnessjoni diretta ma Malta għaliex fiha nsibu kwadru ferm artistiku tal-irħam, li kien ikkummisjonat fl-1666 lil Merchore Gafa. Dan juri l-martirju ta' San Ewstokju u jinsab fuq wieħed mill-artali laterali, kummissjoni ferm prestiġjuża, li pero minħabba l-mewt bikrija ta' l-artist malti, kien mitmum min Ercole Fertata. Il-knisja ta' Sant Anjeże kienet Ikkonsagrata nhar is-17 ta' Jannar, 1672. Ix-xebħ bejn il-knisja parrokkjali tagħna u dik ta' Ruma hu evidenti, għalkemm mhux kumplimentari għal kollox. Il-pjanta hi kważi identika fil-linji ġenerali tagħha. Il-parti ċentrali hi ddominata mill-koppla, li għandha t-tambur bil-kappa għat-tond u tispiċċa b'lanterna. Il-faċċati min barra u ġewwa huma ottagonali. Il-kallotta fiż-żewġ każi hi biċċa waħda, bla xwieki. Differenza sostanzjali pero tinsab fid-dehra ġenerali tal-koppla li fil-każ ta' Ruma hi aktar żnella w għolja. Il-kumplament tal-pjanta jibqa kważi identiku, À). —— Festa Għarb Lulju 2016 fejn hemm taqsim eżatt fit-tislib permezz tal-korsija; kappelluni u l-kor, filwaqt li bejniethom, insibu daħliet li jservu ta' kappelli laterali. Ugwali wkoll huma n-numru t'artali u l-pożizzjoni tagħhom, ħlief għal artal prinċipali, fejn dak ta' Ruma jinsab taħt it-titular fil-kor, filwaqt li dak tal-Għarb jinsab taħt l-arkata maġġuri fil-bidu tal-kor. Meta niġu għal faċċata ta' barra nsibu xi differenzi. Filwaqt li t-tnejn għandhom kurvatura nofs-tond il ġewwa, il-parti ċentrali f'dik tal-Għarb hi distakkata l-barra, bil-kampnari jkunu rtirati lura f'linja mal- kappelluni. Differenza oħra hi li l-frontispizju tal- Għarb hu aktar għoli billi fuq l-ompramorta jieħu s-sekond ordni, biex jista jinkludi tieqa mdaqqsa. Hawn ta' min jgħid li din il-parti fil-knisja tal-Għarb hi forsi l-aktar parti feliċi fid-dehra tal-binja min barra, speċjalment meta wieħed josserva l-iskema dekorattiva, li hi f'armonija perfetta mal-linji arkitettoniċi tagħha. Il-knejjes bħad-djar, il-maltin iridu jarawhom sbieħ u b'arredamenti lussużi. Dan it-tiżjin nistgħu naqsmuħ fi tlieta: (i) dak permanenti li jitgawda dejjem, bħal pittura tas-saqaf; (ii) dak b'użu liturġiku, li jintuża b'mod permanenti jew okkażjonalment fil-waqtiet liturġiċi varji. Dan jista jkun fiss, bħal ma hu l-arredament tal-preżbiterju, jew jinbidel, bħal fil-każ tal-gandlieri jew tużell; (iii) dak festiv, li jikkonsisti f'tagħmir purament dekorattiv, bħal tiżjin tal-artali jew tal-fratellanzi. Irridu ngħidu mill-ewwel, għalkemm fil-knisja parrokkjali tal-Għarb ma nsibux opri artistiċi eċċezzjonali, pero b'rabta mat-tlett taqsimiet li elenkajna qabel, hemm opri sinifikanti w interessanti. Nibdew mid-dekorazzjoni permanenti, li hi kemm bħala pittura kif ukoll skultura. Il-pittura nistaw niddividuha fi tnejn: dik li żżejjen is-saqaf, kif ukoll il- kwadri mal-ħitan tagħha. Id-dekorazzjoni tas-saqaf hi waħda riċenti maħsuba u mwettqa mill-artist prolifiku għawdxi, Pawlu Camilleri Cauchi. Hi ċertament waħda mill-aħjar xogħlijiet tiegħu, fejn il-koppla offrietlu opportunita unika minħabba d-daqs tagħha, biex juri l-inventiva fertili li jippossedi. Personalment, l-iskema żvolġuta fid-dekorazjoni tal-koppla kont nipreferijha differentil Normalment, għalkemm m'hemm l-ebda regola f'dan ir-rigward, koppli simili bi pjanta ċentrali huma mpittra f'biċċa waħda. Jekk nieħdu l-aqwa eżemplari ta' koppli f'Ruma ta' żmien il-Barokk, dejjem insibu din il-prassi. Insemmu biss dawk tal-knejjes ta' Sant' Andrea della Valle mpittra min Giovanni Lanfranco; dik tal-'Del Gesu', xogħol Giovanni Battista Gaulli u dik tal-knisja li tkellimna dwarha qabel, ta' Santa Anjeże fi Pjazza Navona, mpittra min Ciro Ferri. Barra min Ruma nibqaw insegwu trend simili, bħal fil-każ tal-Kattidral ta' Firenze u Modena, kif naraw ukoll fil-Kattidral tal- Imdina ġewwa Malta, mpittra fl-1955 min Mario Caffaro Rore'. Forsi l-artist Għawdxi xtaq jagħmel xi ħaġa differentil Meta darba, min fost bosta drabi li kkonverżajt mal-artist, tkellimna dwar dan il-proġett, kien esprima miegħi li l-ħsieb primarju tiegħu kien li jmewwed il-kobor spazjali tal-koppla, billi jartikolha b'taqsimiet li jirrenduha aktar viċina tal-ispettatur, altrimenti l-figuri kienu jkunu wisq ċkejkna biex jitgawdew. Għalkemm il-punt tiegħu jagħmel sens, pero fl-assjem tal-arkitettura ntiera tal-binja, qajla jista jinftiehem. Fil-fehma umli tiegħi, kieku saret pittura kontinwata kienet tħalli effett aktar solenni w estetikament pjaċevoli. Il-kumplament tad- dekorazzjoni fil-partijiet tat-tislib, jidhirli li huma xogħlijiet aktar validi w attrajenti, fejn jispikka fihom is-sotto in su, li Camilleri Cauchi joħroġ b'ħila liema bħala. Fejn tidħol id-dekorazzjoni skultorika, naħseb li hi wisq eċċessiva, sew għal ma l-istil pittoriku, kif ukoll f'sintonija mal-arkitettura. Pero fuq mertu ndividwali, ix-xogħol skultoriku tal- Appostolat min Alfred Camilleri Cauchi hu wieħed ta' min ifaħħru. Meta niġu għal kwadri tal-pittura naraw diversita' fejn jidħlu stili u kwalita', għalkemm hemm kif mistenni, predominanza Barokka. L-aħjar xogħol nistaw narawħ fil-kwadri ta' fuq l-artali tal- kappelli taħt il-pendenti tal-koppla, Ilkol impittra min artisti lokali fis-seklu XVIII. Tas-seklu XVIII ukoll huma l-kwadri fil-kor, dak titulari hu xogħol Gian Nikola Buhagiar, filwaqt li dawk laterali saru min Rokku Buhagiar. Il-kwadru titulari hu dejjem kwadru mportanti f'kull knisja li normalment kien jiġi kkummisjonat lil xi artist magħruf u kompetenti. f i A ll listatwa GREEN ta' E ke fe Għaqda Mużikali Viżitazzjoni L-għażla ta' Gian Nikola mill-kleru tal-Għarb jidher li kellha eku fil-benefattur li ma kienx ħlief il- Gran Mastru. Dan ċertament li xtaq artist ta' ħila, għalhekk nistaw nassumu li kien jaf sew l-attivita' abbundanti tal-artist għal knejjes f'Malta. Ir-riżultat hu xogħol konvinċenti, għalkemm mhux superjuri, li jagħmel min dan il-kwadru wieħed mit-titulari l-aktar artistiċi fil-gżira Għawdxija. Fejn tidħol l-iskultura, jispikkaw il-gwarniċi tal-kwadri l-kbar fil-kappelluni u l-korsija, flimkien ma' dawk tal- Via Sacra, xogħol validissimu ta' skultura fl-injam li jagħmel ġieħ lil min ħadmu, daqskemm lil min ikkummisjonaħl Xogħol ieħor validu fejn tidħol skultura hi l-vara titulari fil-kartapesta. Din hi xogħol rari ta' Ġużeppi Vella, li fiha juri majestrija fit-teknika tal-kartapesta maħduma lejn nofs is- seklu XIX, meta din it-teknika kienet fl-aqwa tagħha u f'kompetizzjoni qawwija min xogħol miġjub min barra. Il-poża grazzjuża tal-figuri jagħtu bixra solenni lil kompożizzjoni, li ssib il-kobor tagħha fid- dekorazzjoni lussuża tal-induratura. Mhux ta' min iħalli barra bosta opri storiċi w artistiċi li jinsabu mxerrda mal-kumpless anness mal-knisja, partikolarment fil-mużew li nfetaħ riċrentament. L-akbar teżor hu l-fonti tal-ilma mbierek tal-irħam li kien oriġinarjament fil- Kattidral l-antik tal-Imdina. Dan kien ikkummisjonat fis-seklu XV mill-bottega tal-Gagini fi Sqallija. Xogħol ieħor validissimu ta' skultura hi l-vara tal- Madonna tar-Rużarju attrabwita għal Alessandro Farrugia. Bħala pittura hemm l-aktar interessanti l-Kwadru titulari l-antik tal-Knisja tal-Viżitazzjoni 'Taż-Żejt', xogħol Vittorju Micallef tal-1651, flimkien mal-panew ta' Kristu Salvatur, li kien fil- Knisja bl-istess dedika fil-limiti tad-Dwejra, xogħol f'idjoma vernakulari lokali ta' l-ewwel nofs tas- seklu XVI. Ta' nteress ukoll huma l-abbozzi għal pittura tal-koppla li kien lesta Gian Battista Conti fl-1969.