tal-Parroċċa Mostija Minn Joseph Borg Bl-għajnuna t'Alla u tal-Madonna, il-Mosta qed tiċċelebra l-400 sena bħala Parroċċa. 400 mitt sena u iżjed ukoll taħt il-ħarsien matern tal-Verġni Marija Assunta. Erba' sekli ta' storja minsuġin minn telf u rebħ, niket u ferħ. Alla biss jista' jkejjel il-ġid kbir kemm spiritwali u kemm materjali li ħareġ mit-twaqqif tagħha sal- lum. Bħal ġnien warrdet u kibret u mtliet bin-nies, bla qatt ma ħarset lura. Kien sewwa sew nhar is-16 ta' Settembru, 1608 meta l-Mosta nfirdet mill-Matriċi tan-Naxxar. F'dak il-jum imbiegħed, il-Mosta kellha biss 900 ruħ joqogħdu fiha. Illum tgħodd 19,000 ruħ u saret għalhekk l-ikbar parroċċa ta' l-Arċidjoċesi Malitja, imżejna bi Knisja tassew monumentali, simbolu ta' l-imħabba u l-fidi ta' Komunita' Nisranija, fqira iva imma bieżla u ġeneruża, tħares 'il quddiem lejn il-ġejjieni. Kellha fl-imgħoddi u għad għandha llum għadd sabiħ ta' saċerdoti frott tal-familji tajbin li kellha tul is-snin. F'kull qasam ieħor tal-ħajja u f'kull fergħa ta' l-arti, fil-politika u saħansitra fl-isport, il-Mosta tagħna kellha u għad għandha irġiel u nisa li jagħmlulha unur, kemm f'pajjiżna kif ukoll barra minn xtutna. F'għeluq l-400 sena tagħha meta naraw dan.il-ġid kollu msawwab fuqha jkollna bilfors inħarsu lejn dak il-bniedem li bir- rieda tiegħu għolla l-knisja ewlenija ta' Santa Marija Assunta li kien hawn fil-Mosta għad-dinjita' ta' Knisja Parrokkjali. Dan il-bniedem ma kien ħadd ħlief l-Isqof ta' Malta ta' dak iż- żmien - l-Isqof Tumas Gargallo. L-Isqof Spanjol Gargallo twieled fil- Katalonja, sewwa sew f'Barcelona. Kien elett Isqof ta' Malta nhar il-11 ta' Awissu 1578 u dam imexxi d- Djoċesi tagħna għal 36 sena sħaħ, sa mewtu li ġrat fl-10 ta' Ġunju 1614. Qabel ma laħaq Isqof kien il-Viċi Kanċillier ta' l-Ordni. Kien magħżul Isqof mill-Papa Gregorju XII u kkonsagrat Isqof ġewwa Palermo. Kien ta' karattru aħrax u ġellied mill-kbar: għad-drittijiet tiegħu. Għaldaqstant tul il-veskovat twil tiegħu, kellu xi jgħid mal-Gran Mastri La Cassiere, Verdalla u Garzes, mal-ġurati Maltin u mal-membri tal-Kapitlu tal-Katidral u tal-Kleru. L-uniku Gran Mastru li miegħu ma L-Isqof Tumas Gargallo li waqqaf il-Mosta f' Parroċċa għaliha Imma ta' min jgħid ukoll li kien bil-ħidma tiegħu li l-Papa Klement VILl ta l-permess sabiex fl-1592 jinbena ġewwa l-Belt Valletta il-Kulleġġ tal-Ġizwiti sabiex fih jiġu mħarrġin żgħażagħ imsejħin għall-ħajja saċerdotali. Dan il-bini kien sar flok is- Seminarju tant propost li jkun hemm f'kull djoċesi mill-Konċilju ta' Trentu. Dan l-isqof għen ukoll fil-bini tal-Knisja ta' San Pawl Nawfragu tal-Belt Valletta. Fundatur ta' 13-il Parroċċa L-Isqof Gargallo żgur li jibqa' magħruf għan-numru sabiħ ta' parroċċi li waqqaf tul il-veskovat tiegħu. Dawn huma l-parroċċi ta' Porto Salvo fil-Belt Valletta (1571), Ħ' Attard (1575), L-Isla (1581), Bormla (1584), San Pawl tal-Belt Valletta (1585), Il-Madonna Damaxxena tal-Belt Valletta (1587), Ħal-Kirkop (1592), Ħal-Tarxien (1592), Ħal-Lija (1594), l-Imqabba (1598), Ħal-Safi (1598), Il-Mosta (1608), u Ħal-Għargħur (1610). Baqa' magħruf għall-ħeġġa tiegħu li wera fil-ħafna zjajjar pastorali tiegħu li għamel fis-snin 1579, 1585, 1588, 1592 94, 1598, 1604 u 1608. Sejjaħ ukoll żewġ sinodi djoċesani fil-Knisja Katidrali, wieħed fil-21 ta' April, 1591 u l-ieħor fit-13 t'April 1614, proprju ftit qabel miet fl-10 ta' Ġunju 1614. Miet fid-dar li kellu fuq l-għolja ta' Santa Margherita barra l-Birgu fl-10 ta' Ġunju 1614 u difnuh fil-Knisja tal-Ġizwiti tal-Belt Valletta. Id-Digriet ta' Gargallo ta' l-1608: - 16ta' Settembru, 1608 'Billi fil-Paroċċa tan-Naxxar hemm joqogħdu 1,100 ruħ, u minn dawn 800 jistgħu jqerru u jitqarbnu, il-Kappillan, minħabba l-bogħod, ma jistax ilaħħaq ma' l-Amministrazzjoni tas- Bl-esperjenza twila li għandna, dan rajnieh sewwa waqt li konna qed nagħmlu Barra minn hekk, inħoss il-bżonn li għandhom dawk tar-raħal tal-Mosta, fejn ' hemm 180 familja li jġibu b'kollox xi 900 ruħ. Fil-fatt, il-Mosta hi xi tliet mili 'l bogħod mill- Knisja Parrokkjali u t-triq għan-Naxxar hi kollha ġebel u fi stat ħazin. 'Noqogħdu għall-kap 4, sessjoni 21 tal-Koncilju ta' Trento fejn hemm ir-Riforma u l-kap 'Audentiam' dwar il-bini tal-knejjes. ( Imma l-ewwelnett nistennew li jkollna l-kunsens u l- approvazzjoni tal-Qdusija Tiegħu l-Papa Pawlu V u tas-Santa Sede Appostolika) Aħna naqtgħu u nisseparaw mill-Knisja Parrokkjali tan-Naxxar lir-raħal tal-Mosta li semmejna, b'mod li dan ma jibqax obbligat lejn il-parroċċa tan-Naxxar. Nagħzlu bħala Parroċċa l-Knisja Prinċipali ta' dak ir-raħal tal-Mosta, li hi ddedikata għal Santa Marija Assunta. Hi tibda tgawdi żmien, tkun vakanti għax bla Kappillan, jingħataw l-ewwel prodotti, u dawn biss, mingħajr ebda preġudizzju, lill-Kappillan tan-Naxxar ta' llum, u sakemm il-parroċċa tan-Naxxar tibqa' bil-jedd teħodhom, u mhux iżjed fit-tul. Dan hu eżattament kif qtajna l-parroċċi ta' San Lawrenz tal-Belt tal-Birgu, Birkirkara, Bir miftuħ, u kif għamilna fl-eċċezzjoni tal-Parroċċi l-oħrajn li huma ta' Ħ'Attard, Ħal-Lija, Ħal- Kirkop, l-Imqabba, Ħal-Safi, Ħal-Tarxien, Bormla u l-Isla. Din hija t-traduzzjoni bil-Malti tad-dokument bil-Latin li għamel b'attenzjoni l-istoriku Franġiskan Patri Alexander Bonnici u nsibuha mniżżla f'paġni 119 u 120 tal-Ktieb ''Storja ta' Malta Fi Grajjiet il-Knisja' igriet Mhux Esegwit Imma Qatt Irtirat Quddiem l-oppożizzjoni qawwija tal-Kappillan tan-Naxxar Dun Ġiljan Borg, biex il-Mosta ma ssirx parroċċa, l-Isqof Gargallo sab ruħu f'pożizzjoni li ma jesegwix id- digriet. Imma lanqas qatt ma rtirah. Kemm il-Kappillan u kemm l-Isqof inzertaw ta' karattru ġelliedi. Kien jidher li t-tmiem tal-parrokat twil ta' Dun Giljan Borg ( 1572 - 1610 ) ma kienx fil-bogħod. Fil-fatt Dun Giljan miet fl-14 ta' Lulju, 1610. Proprju jumejn wara, nhar is-16 ta Lulju 1610, l-Isqof Gargallo ħareġ digriet ġdid biex jiġi esegwit dak ta' l-1608. Dun Ġwann Bezzina li kien Vici-Parrokku tal-Mosta f'isem in-Naxxar, sar l-ewwel Kappillan tal-Mosta. B'hekk sa fl-aħħar il-Mosta ħadet postha ma' ħutha l-parroċċi l-oħra tad-Djoċesi Maltija taħt il- ħarsien ta' Marjia Mtellgħa s-Sema. Ferħu l-Mostin ta' dak iż-żmien; nifirħu aħna llum li qegħdin infakkru dik il-ġrajja ta' 400 sena ilu. Bezzina Joseph - 42 L-Istorja tal-Knisja f' Malta. Pin- Pubblikazzjoni Indipendenza. Paġna 110. Bonnici Alexander O.E.M. Conv. - Storja ta' Malta fi ġrajjiet il-Knisja. Paġni 118, 119, 120. Paġni 11, 23, 29 1 30. Vella E.B. Storja tal-Mosta bil-Knisja Tagħha. Paġni 70 u 71. Paġna 137. Ghal kull xogħol ta' Monumenti u skrizzjonijiet fuq l-irħam fiċ-ċimiterju.