TAGĦRIF ETIMOLOĠIKU FUQ XI KLIEM MALTI MIĠJUB FL-ISQALLI U FL-GĦARBI Studju Komparattiv Ta' J. ZAMMIT MANGION Fis-sena 1962, il-Prof. G.B. Pellegrini ħareġ ktieb ta' studju etimo- loġiku fuq kliem Sqalli mnissel mill-Għarbi. Dan il-ktieb jismu ''Con- tributo allo Studio dell'Elemento Arabo nei Dialetti Siciliani' (Uni- versità degli Studi di Trieste, Istituto di Filologia Romanza), u huwa ta' interess kbir għall-istudjużi tal-filoloġija tal-Malti. il-lista li jagħti Pellegrini, imqassma fi 18-il kapitlu, fiha numru mhux żgħir ta' kliem qall li hu jnissel mill-Għarbi, u ħafna minn dawn insibuhom fil-Malti wkoll. Il-kliem Malti li aħna nistgħu nieħdu minn din il-lista huma ta' żewġ xejriet: għandna kliem ġej direttament mill-Isqalli u mhux mill- Għarbi minħabba raġunijiet fonetiċi; u għandna kliem ġej direttament mill-Isqalli b'tifsira differenti minn dak li hu mnissel mill-istess għe- ruq Għarbin fil-Malti. Minn ta' l-ewwel għandna, p.e. il-kelma zokkor; f'tat-tieni, interessanti ħafna huma kliem bħal kamla ''duda li tiekol il-ħwejjeġ' u qamla ''duda tar-ras'. Kategorija oħra ta' kliem turi fejn il-Malti la jaqbel ma' l-Isqalli u lanqas ma' l-Għarbi fil-morfoloġija. Xi kultant nistgħu nnisslu dawn il-kliem minn lingwa oħra li wkoll influwenzat lill-Isqatli, u xi kultant fe. Minn dan it-tagħrif kollu wieħed jista' joħroġ l-isbaħ tagħlima. Din hi li l-Għarab li ħakmu 'l Malta fis-sena 870 kienu jitkellmu l-is- tess bħal dawk li ħakmu lil Sqallija mis-sena 827, u aktarx ukoll bħal dawk li ħakmu lil Spanja fis-sena 711. Fi Sqallija kien hemm diġà kultura mħallta qawwija — kultura Punika mħallta ma' dik Griega u Latina vulgari, bħalma kellna Malta. Iżda l-istorja turina li l-Għa- rab damu ħafna ma ħakmu Sqallija għal kollox, u iktar u iktar biex daħħlu l-ilsien tagħhom. Terġa', wara li telqu l-Għarab, l-Isqallin daħlu għal kollox fl-ambjent tal-kultura Ewropea u ikkontribwew mhux ftit għaliha. Il-bidla ta' l-ilsien Għarbi f'dak Sqalli, hekk imsejjaħ ''lingua franca'' ta' l-Isqalli u Spanjol, u fl-aħħarnett, Taljan, hija xhieda ta' kemm Sqallija kienet ċentru ta' moviment soċjali u kulturali mill- Medju Evu sal-waqgħa tal-Borboni. 90 IL-MALTI F'Malta, għall-kuntrarju, għalkemm ma nafux sewwa x'ilsien kien hawn qabel ma ġew l-Għarab, nistgħu bla wisq taħbit nindunaw li l-Għarab daħħlu l-lingwa tagħhom sewwa, hekk li sal-lum, lingwistika- ment, il-Malti nistgħu ngħodduh bħala djalett Għarbi modern. Wara li l-Għarab telqu minn Malta, il-gżira, jew aħjar, il-massa tal-poplu tagħha, baqgħet iżolata f'dak li teknikament insejħulu ''sheltered area'' mill-kurrenti kulturali u saħansitra lingwistiċi. Il-kliem ġdid daħal bil-mod, hekk li kellu żmien jiġi assimilat. Sas-sena 1750 ħadd ma ta każ serju ta' l-istudju u l-letteratura Maltija. F'din l-iżolazzjoni, il-Malti żamm l-integrità fonetika, grammatikali u fil-biċċa l-kbira tal- lessiku tiegħu wkoll. Nistgħu naħsbu li l-kliem Sqalli daħal f'Malta wara li telqu l-Għarab. Dan il-kliem ġie f'konflitt ma' kliem Malti Għarbi u għadda mill-istess proċess semantiku bħalma jispjega sewwa l-Prof. Aquilina f'wieħed mill-essavs tiegħu f''Papers in Maltese Linguistics'. Hekk id- differenza bejn alfier u fieres, bejn arsenal u tarzna, u t-telf ta' kliem Għarbi bħal bardagħa u fudal fil-waqt li żammejna alboral u fardal. Il-lista ta' hawn taħt, li tinkludi l-iktar kliem interessanti għall- ħsieb tagħna, hija meħuda skond l-ordni li jagħtiha Pellegrini. Għall- ħeffa ta' min jixtieq jissokta t-tagħrif, l-ewwel kelma li fuqha hu mibni dan it-tagħrif hija bl-isqalli. Il-kliem Sqalli hu miktub kif jagħ- tih l-awtur; l-Għarbi hu maqlub għall-ortografija Maltija. albaranu: ''kitba privata sottoskritta mill-pertijiet'. Bil-bidla tal-lik- widi lunf'rul, insibu din il-kelma fil-Malti bħala arboral ''il- ġabra li ssir minn kappillani jew oħrajn għall-festa'. It-tibdil tal- likwidi fil-Malti, bħal fl-Għarbi djalettali huwa komuni ħafna, u l-iktar li jsir fil-kliem missellef minn ilsna barranin (Marcais: Dialects Arabe Parle par Tlemcen — p 33). Din il-kelma ġejja mill-Għarbi al-bara'a ''irċevuta' li ma jidhirlix li għandna fil-Malti. gabella: ġejja mill-Għarbi qabala, li fil-Malti saret qbiela. Minn gabella ħarġet il-kelma cabbillottu ''kerrej' li minnha fil-Malti għandna gabillott, isem ieħor għall-bidwi. Cabellożos li kienet tintuża f'Pa- lermo sa mill-1260 tidher li għandha mill-Ispanjol. algoziru: ''surġent tal-qorti, wieħed li jamministra l-liġi'', saret argożin fil-Malti bit-tifsira ta' għassies ta' l-ilsiera fuq ix-xwieni''. Ġejja mill-Għarbi al-ważir ''amministratur pubbliku' li minnha fil-Malti għandna l-kelma lawżar ''bejjiegħ tat-triq'. giufà: tingħad għal raġel ibleh u fl-istess ħin ħluqi u mberfef' fil- Malti saret ġifa ''bla ħila'. Ġejja mill-Għarbi djeħà ''figura po- polari li tippersonifika l-ibleh' li minnha għandna l-persunaġġ fol- kloristiku Ġaħan. senzali, sensali: ''bejjien tan-negozju, dak li jindaħal biex iwassal fit- : tmiem jew ifittex xi negozju''. Fil-Malti wkoll sensar. Mill-Għarbi simsar. Hija tqila li tgħid sewwa jekk il-kelma Maltija hix ġejja direttament mill-Għarbi jew mill-Isqalli għax jidħlu fatturi so- ċjoloġiċi barra dawk lingwistiċi. alfieri: ''dak li jerfa' l-istendard fl-armata', bil-Malti alfier ''grad fil- milizja tal-Kavalieri''. Ġejja mill-Għarbi al-faris, li bil-Malti hi il- fieres, 'rikkieb taż-żwiemel, kavalier' kif ukoll laqam. arsenali: ''post fejn jinħadmu u jinżammu l-bastimenti u kull għodda tal-gwerra'', Fil-Malti arsenal x'aktarx għandha t-tifsira tal-aħħar minħabba kuntatt ma' l-Ingliż arsenal. Fl-Isqalli wkoll tinsab il- kelma tirzana, pjazza f'Palermu u tarsana b'sinifikat ta' ''arsenal tal-bastimenti''. Fl-Ispanjol antik daracana tfisser l-istess, għal- kemm fl-Ispanjol tal-lum tarzina tfisser ''fabbrika tat-tabakk'. Bil-Malti, tarzna, jew tarznar ifissru ''post fejn jinħadmu u jissew- wew il-bastimenti. Mill-Għarbi dar as-sanagha ''fabbrika, post fejn jinħadmu għodda tal-gwerra', li minnha għandna kemm-il kelma dar kif ukoll il-kelma sengħa. mazzara: fl-Isqalli 'ġebla tqila', fil-Kalabriż ''ġebla li tagħsar, pindlu ta' arloġġ, ġebel li iżomm 'l isfel ix-xibka tat-tunnara' fid-djalett ta' Salento ''ġebla li sservi ta' ankra… jew piż'. Il-kelma Maltija mażżra tidher li toqrob il-Kalabriż u s-Salentir iktar mill-Isqalli Mill-Għarbi magħsara li minnha għandna magħsra, ''ġebla li tagħ- sar iż-żebbuġ f'żejt'. sciloceu: riħ sħun li jonfoħ minn bejn nofs in-Nhar u l-Lvant'. Bil- Malti xlokk. Fil-Għarbi xaluq jew xaluk ifissru l-istess. Għalkemm ' ħafna drabi l-q Għarbija ssir k fil-Malti (daħak), jidher li l-kelma Maltija iktar toqrob l-Isqalli. L-irjieħ tal-boxxla kollha barra Tnofs in-nhar' huma ta' nisel Sqalli. alcova, arcova: ''post maqtugħ b'arkata, kważi kamra żgħira tagħti f'oħra fejn titqiegħed is-sodda'. Bil-Malti l-istess. Mill-Għarbi al-qubba ''saqaf bit-troll, dar li tispiċċa f'koppla, għar fejn jin- ġabar l-ilma'' li minnha fil-Malti għandna Mqabba. Fil-Malti għand- na wkoll il-kelma guva ''kamra żgħira, x'aktarx għall-għasafar' li ġejja mill-Isqalli. bacara: ''karozzella ta' tnein mingħajr post għas-sewwieq'. Mill- Għarbi bakara ''karozzella'. Dozv jgħid li minn din ġejja l-kelma al-bakkara ''karrozzella''. Minn hawn jista' jkun li ġej il-kunjom Malti antik Ta' Bakkar. catusu: ''għodda tax-xaqquf forma ta' kanna żgħira minn fejn igħaddi l-ilma'. Bil-Malti katusa. Fil-Għarbi qadus. Il-kelma Maltija tur: li hi eqreb l-Isqalli, għalkemm kif saret femmin' l-ma nafux. varda: ''sarġ tal-bhejjem tat-tagħbija mingħajr qaws'. Bil-Malti farda. Mill-Għarbi bardagħa li minnha fil-Malti baqgħalna l-kelma msie- mer tal-bardgħa ''imsiemer b'rashom kbira tar-ram: H bihom iwaħħlu l-ġild'. fadali, fedali: ''biċċa ħwejleġ li jilbsu n-nisa quddiemhom, marbuta ma' qaddhom u tinżel sa rkubbtejhom''. Fil-Malti farfal. Mill- Għarbi fudal. Kif il-likwida r daħlet fil-kelma Maltija jekk mhux 92 IL-MALTI b'kumpens tat-tnaqqis mit-tul ta' l-ewwel vokali, ma nistgħux ngħidu sewwa. . mantarru: ''Ibies raħli'. Fil-Malti mantar ''kapott tan-nies tar-rħula''. Mill-Għarbi mamtar. Bħal fil-kelma ''sensar', il-kelma Maltija ik- tar toqrob l-Isqalli. gesuminu, gersuminu: bil-Malti 'ġiżimin'. Fil-Għarbi jasamin. Il-kel- ma turi li ġejja mill-Isqalli. lumia: ''kwalità ta' lumi bi ftit sugu ħelu u b'riħa qawwija' (iktar toqrob lejn il-kelma Maltija rumiċell jew lumiċell), mill-Għarbi lima, Fil-Malti għandna lumija. Dil-kelma minn Sqallija hi inte- ressanti ħafna għax aktarx li ġejja mil-Biżantin limia. Fil-Għarbi badinġan. Il-kelma Maltija hi 'l bogħod mill-Għarbi daqskemm hi mill- sqalli. Iżda fl-Ispanjol in- sibu l-kelma berenjena, bl-istess tifsira, f'dokumenti antiki. usfaru: 'ħaxixa li l-fjura tagħha tixbah lil taż-żagħfran, iżda ta' inqas valur u iktar kwantità'. Bil-Malti. nistgħu nxebbhu din mal-ħa- xixa ''Ingliża', jew ''qares' li wkoll insejħulu isfar. Mill-Għarbi ghusfur li minnha għandna l-kelma għosfor żerriegħa rqiqa għall-għasafar'. zuccaru: ''zokkor'. mill-Għarbi sukr, sukkar u fid-djalett Magrebin sukkar. Il-kelma Maltija ġejja direttament mill-Isqalli. carmuciu: ''żarmuġ' mill-Għarbi ħarmex, Iż-ż tal-kelma Maltija ma nistgħux ngħidu sewwa minn fejn ġejja. Mill-Għarbi qamla li għardna wkoll fil-Malti. giuran(nj)a: 'żrinġ' mill-Għarbi ġaranfa). Bħal fi żarmuġ, għalkemm l-għerq ġ-r-n qiegħed hemm, l-aħħar ġ ma nistgħux ngħidu minn fejn ġejja. gattu-maimuni: ''arnimal jixbah lix-xadina iżda bid-denb'' (mil-Latin tas-seklu XIV). Fil-Kalabriż ''fantasma, ħaġa li jbeżżgħu lit-tfal biħa''. Fil-Malti gidmejmun għandha tifsira metaforika ta' ''brik- kun' u ħafna drabi nużawha fejn metaforikament nużaw ukoll il-kelma ''xadin' b'tifsira ta' 'jilħaqlek, ħażin'. Gattu hija Tal- jan/Latin għal ''qattus'. Maimun, fil-Għarbi, tfisser ''imbierek, kuntent, xadina''. Ta' min jinnota l-isem tal-familja għarbija u tal-post Ta' Majmuna, u l-konnessjoni tal-għerq Għarbi mal-kel- ma Mammona. sceccu: ''ħmar', mit-Tork esek ''ħmar, injorant'. Fil-Malti nużaw l-es- pressjoni ''qisek ċikku ċuċ', fejn ''ċuċ'' —fisser 'ħmar', u ''ċikku' hija l-istess bħal ''sceccu'. Ngħidu wkall ''ċikku briku'' mill-Is- panjol ''chicos v burricos' (ħmar u ħmar). cuccia: ''minestra tal-qamħ mgħolli ma' ħwejjeġ oħra''. F'Pantellerija, likel magħmul minn ċerejali li jittiekel b'devozzjoni fil-festa ta' S. Luċija'. Fil-Malti għandna l-kelma quċċija li għat-tifsira ori- ġinali tagħha jagħtina tagħrif siewi Agius de Soldanis. Mill-Għarbi kixkija. farfaru: ''moħħu jilħaqlu, ħażin'; mill-Għarbi farfar 'ħafif, bla kwiet'. Fil-Malti għandna l-kelma fanfru isem ta' ħuta, fejn għandna t-tibdil ta' l-ewwel likwida f'n. Fl-Isqalli nsibu wkoll il-kelma farfareddu ''tifel fuq ruħu, bla kwiet', filwact li farfarieddu fil- kalabriż, (kif ukoll farfaru) ifissru 'xitan'. Minn hawn għandna l-kelma farfett. Farfara, fil-Kalabriż, tfisser 'tifla'; aħna fil-Malti ngħidu tifel imfarfar, ''tifel beda jikber ġmielu', u qed jitfarfar. Ma nħalltux dan il-verb ma' l-ieħor farfar neħħa t-trab', għal- kemm għandna l-istess idea ta' ċaqliq. mischinu: ''nom li juri faqar, qalb sewda u wġigħ kbir'. Fil-Malti mis- kin li ġejja mill-Għarbi miskin ta' l-istess tifsira. Il-kelma Taljana meschino ġejja mill-istess. zizzu: ''eleganti, ħelu, ġustus'; mill-Għarbi għażiż ''rari, prezzjuż, eċċellenti' li minnha għandna fil-Malti għażiż bit-tifsira ta' 'maħ- bub'. Mill-Isqalli jista' jkun li daħħalna l-kelma tat-tfal 'żiżi', kelma li jużaw meta jgħaddu idejhom fuq wiżċ xi ħadd li jħob- buh. arracamari: 'tirrakkma', mill-Għarbi raqama minn fejn aħna ħadna fĊtorgom'. ciaccari: ''titlef l-għaqda bejn xi ħwejjeġ, taqsam, tfendi'. Mill-Għar- bi xaqqa ''taqsam' (bil-Malti xxoqq). Mill-Isqalli ġibna l-kelma zikka, nzikka, kelma li jużaw it-tfal meta jkunu jilagħbu ż-żibeġ. Jista' jkun li l-kelma Maltija zzika, tagħti z-ziki bit-tifsira ta' 'tinki, tinqeda bit-tgħajjir biex tweġġa' (tfenci t-tgħajjir)' ġejja minn hawn ukoll. cifeca: ''ma jiswiex, ħażin', mill-Għarbi xafaq ''ta' kwalità inferjuri li minn din ta' l-aħħar nużaw ukoll b'mod dispreġġattiv ''xaqfa'. jista' jkun li l-kelma Maltija xaqquf (mid-dehra ta' nisel magre- bin) għandha x'taqsam mal-kelma Għarbija/Siċiljana b'metatesi tat-tieni u t-tielet radikali. Għandna wkoll il-kelma ċefċuqa ''ħaġa ta' valur żgħir'. lemmu: ''reċipjent fond tal-fuħħar fejn jaħslu l-affarijiet tal-kċina', Bil-Malti lenbija. L-etimoloġija ta' din il-kelma, skond Pellegrini; hi interessanti ħafna. Fil-Kalabriż hemm il-kelma limba u fl-Al- baniż /embi bl-istess tifsira. Dawn ġejjin mill-G-ieg modern limpa li ħaduha minn għand it-Torok, u forsi, indirettament mill-Għar- bi malamm ''reċipjent'. KOTBA LI RĊEVEJNA GĦAL-LIBRERIJA It-Tnalja—Rumanz ta' Ġużċ Chetcuti (Union Press.