ĠUŻE' MUSCAT AZZOPARDI, — B.M., P.E.P., P.L. 1853-1927 B'TIFKIRA KOMMEMORATIVA TAŻ-ŻEWĠ ANNIVERSARJI TAT-TWELID U MEWT TIEGĦU ĠUŻE' MUSGAT AZZOPARDI MINN żGĦOŻITU QALBU DEJJEM MARBUTA MAL-LSIEN LI TATU L-GŻIRA MINNU MA NFATAM QATT BAQA' SA L-AHHAR BIH IŻEJJEN IL-ĠRAJJIET U L-GĦANJIET TAGĦHA BIEX WARA MEWTU DAWK Li RABBA FIL-KITBA MALTIJA JIBQGHU JGĦOŻŻU LSIENHOM U JŻOMMUH MA: ISMU Ġ8- Muscat Azzopardi INNIKERSAHJI TAT-TWELID U MEWT TIEGĦT. IS-SENA Ġuże' Muscat Azzopardi, ir-Rumanzier u Poeta K'assiku Malti tas-Seklu Għoxrin, l-ewwel President tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, li bil-ħaqq kollu, aħna tal- nieh l-isem ta' Missier tal-Letteratura Maltija tal-lum, fl-1 ta' Settembru għalaq 104 snin mit-twelid tiegħu u fl-4 ta' Awtssti, 80 sena mill-mewt tiegħu. Jekk hawn f'Malta nies- li għandhom ikollhom għożża lejh bħala bniedem li għamel ġieh u żejjen il-kitba Malta u re- fa' l-Isien Malti mill-għajb kbir li fih kien jinsab, huma l-Mem- bri tal-Għaqda li kellhom ix-xorti jkun il-Mexxej tagħhom fl-aqwa intrappriża li s'issa saret biex il-Dsien Malti jkollu l-ewwelnett il-kitba akkademika u uffiċjali tiegħu nm t-tieni i-Tagħlim skolastiku, id-Dħul tal-Malti bħala Dsien Uffiċjali fl-attijiet ġuridiċi u notarili, Kattedra Uinversitarja u progress hekk qawwi fil-letteratura. tiegħu f'dawn l-aħħar ħamsa u tis- tin sena, jiġifieri mibn mindu twieldet il-Għaqda taħt it-tmex- xija tiegħu. M'hemmx għalfejn wieħed ifakkar il-meriti letterarji u meriti oħra ta' Ġuże' Muscat Azzopardi. In-nies tal-Għaqda jafuhom biżżejjed. Iżda tajjeb wieħed ifakkar, l-aktar għal min ma jafx, illi, għalkemm fi żmienu, il-Malti kien imwarrab mill-istudji skolastiċi u minn kull ambient letterarju tal-Gżej- jer ta' Malta — u saħansitra minn kull mogħdija ta' żmien kal- turali, ħlief f'xi ġurnali politiċi u fuq il-palk għal dawk li fost il-poplu Malti jitqiesu bħala nies ta' bla kultura, — il-ħeġġa. ta' Ġuże' Muscat Azzopardi lejn il-kitba Maltija ma kinetx inqas minn dik l-oħra li kellu għall-ilsien Taljan li fi żmienu kien l-iktar ilsien li l-kultura tiegħu kellha jedd tradizzjonali fuq kull ilsien ieħor barrani, saħansitra fuq il-Malti. Il-ħidma u ħeġġa ta' Ġ. M. A. għall-kultura letterarja tal-Malti dehret fih sa minn żgħożitu. Ta' tmintax il-sena huwa beda jikteb versi bil-Malti b'sengħa li kienet tagħżlu minn kull kittieb ieħor ta' żmienu. Il-pinna tiegħu bdiet tidher f'kull xorta ta' kitba Mal- tija; kitba narrativa, kitba ġurnalistika, kitba poetika u kitba reliġjuża. L-ewwel poeżijiet tiegħu bil-Malti kienu għall-ewwel ta' stil popolari u mexxej, iżda l-quddiem, il-versi tiegħu dehru iL-Kav. Ġuże' MuscaT AZZOPARDI 69 wisq iżjed mirqumin sew fl-espressjonijiet kemm ukoll fir-rit- mutu l-metrika li taħom fasla ġdida miftuma għalkollox mill-kantilema volgari tal-għanja Maltija, u li kienet il-bidu ta' ilaxwwkr il-versi-li dehru mill-bidu tas-seklu Għoxrin mill-pinni ta' Dun Karm u Cuschieri, u, għal dik li hi proża, mill-pinna ta' sħabu Preca, Fonzu Marija Galea, Bellanti, Temi Zam- mit, Magro u Tagliaferro. Għal dik li bi reqqa ta' kitba, Ġuże' Muscat Azzopardi, kien għaleb l-istil ta' Ġan Anton Vassallo, u għal dik li frażi mexxejja u ħajja, il-proża saħansitra ta' Patri Magri u ta' Ant. Manwel Caruana, li bħala awtur tar- rumanz 'Ineż Farruġ' hu msemmi għan-nisġa artistika tat- trama, iżda iebes fl-istil u safi wisq f'xi espressjonijiet. Fost il-poeżijiet sbieħ ta' Ġ. M. A., ta' min isemmi ''Sawl ta' Tarsu', ''is-Susa', 'Lil Ommna Marija tal-Paraġ', u 'Fit-Tieqa', u fost is-Sunetti, San Pawl', ''Marsaxlokk' u t'San: Franġisk. Mir-rakkonti tiegħu nistgħu nsemmu ''Su- sanna' miktub fl-1883 u ''Ċejlu Tonna'', miktub fl-1886. Iżda r-rumanz, li għalih Ġ. M. À. baqa' msemmi bħala l-iktar prożatur Malti, hu ''Nazju Ellul', maqlub bit-Taljan minn Dr. Vincenzo Azzopardi u stampat fl-1928. Għal dik li ħi proża reliġjuża u biblika l-pinna ta' Ġ. M. À., tatna l-isbaħ eżempji ta' traduzzjonijiet bil-Malti, bħalma hu ''Il-Missal' u ''l-Evan- ġelji ta' l-Erba', Appostli'. Għal dik li hi Arti: Drammatika Ċ.M.A. kien għadu ma daħalx fl-epoka ġdida tat-teatru modern, metà. hu sata' joħloq għat-teatru Malti xeni iżjed realistiċi milli romantiċi u -farseski ta' dak iż-żmien li bihom kien ikun mimli r-repertorju tal-Palk Malti, u, għalhekk, f'żgħożitu ma satax jagħti ruħu għal dik il-proża drammatika li naraw hekk mirquma fil-proża narrativa tiegħu, Xi farsa 'l-hawn u 'l-hinx, li ġiet taħt għajnejna miktuba minnu għal xi kumpanniji tea- trali f'xi teatrini, meta bilkemm kellu mal-għoxrin. sena, kie- net turi. l-ewwel passi li hu ħabat imidd fuq l-egħtiehi tat-teatru Malti, li fuqu ma baqax miexi, bħalma mexa fil-ġur naliżmu u f'fergħaġ oħra tal-letteratura Maltija. Tiegħu, iżda. baqgħet tissemma bħala biċċa xogħol ta' traduzzjoni u lokaliz. zzjoni tajba, il-kummiedja ''Bugħawwieġ' mill-Franċiż Tar Coup de Fouet'..ta' Henneguin u Duval. Ġuże'. Muscat: Azzopardi jibqa' fl-Annali tal-Letteratura Maltija bħala l-aqwa figura li tat ħajja ġdida lill-Ilsien Malti u li minnha tnisslu l-aqwa kittieba xjuħ u żgħażagħ li l-lum jiffur- maw il-pijonieri tal-milizzja letterarja Maltija.