Sirt nafha l-ewwel darba t-Teatru; laqqgħuni magħha wara t-tieni att tal-'Carmen''. U mill-ewwel intbaħit illi din ix-xebba ma kenitx ferħana bil-ħajja, li ħsiebha kien imtaqqal b'xi fiaġa li kienet qiegħda tagħfas fuqha, bla mistrieħ. Ġrajja qasira u mqallba kienet tinqara fil-kisra t'għajnejha kbar u suwed… Erġajt rajtha fis-sajf f'daqsxejn ta' raħal f'xatt il-baħar. Fit-tlitt xhur li domt hemm stajt nistudjaha iktar mill-qrib, u ppruvajt kemm-il darba nisraq minn fommha stess is-sigriet ta' qalbha. Imma qatt kelma wafida ma qalet li setgħet tixħet xaqq dawl fuq il-ġrajja ta' żgħużitha. Is-skiet tagħha bħal kesa għal kollox is-swied il-qalb li kien sar Ħaġa waħda magħha. Lejla waħida konna mexjin max-xatt—jien u hi—f'dik is- sikta u l-ħemda tal-lejla sajfija, miksura biss mit-tħaxwix tal- mewġiet żgħar jitliegħbu maċ-ċagħak u mal-blat ta' tatitna. Wiċċ l-ilma kien qisu rħama maqtugħa, lewn il-fidda, leqqien fid-dawl tal-qamar. Żiffa ħelwa, mgħobbija bil-melħ u bir- riħa tal-baħtar, wasslet sa widnejna l-ilħina mitfija tal-violini, u minn fuq id-dgħajjes instemgħet ġejja xi għanja ferrieħa taż- żgħużija mitlufa fl-ewwel żmien tal-imħabba, Lola waqfet mill-mixi, u tregħida għaddiet tiġri ma' ġisimha. Lissnet xi 'ħaġa li jien ma stajtx nifhem —u qagħdet hemm, għajnejha 'msammrin fuq wiċċ l-ilma, tissamma' sakemm l-għana miet u ntefa fil-kobor u l-wisgħa tal-ilmijiet. Imbagħad tħarrket, qab- ,ditni minn driegħi, u, bla ma tlabtha, bdiet tgħidli l-ġrajja tan- niket tagħha. uLejla bħal din kienet meta Itqajt miegħu u sirt nafi' (atijar ma ngħidlekx x'jismu l). Għadni niftakar fih: sal-lum. Qiegħda nġibu quddiem għajnejja issa, bħal ma kont noħolmu fl-iljieli twal imqajjma,—twil, mibni b'saffejn, wiċċu jixhed il- għaqal:u s-serjetàl Tifkiriet ħelwa jgħaddu minn quddiem għajnejja, tifkiriet taż-żmien meta konna niltaqgħu u ngħaddu -sigħat) sħaħ nitkixxfu l-għerien f'xatt il-baħar, jew niġġerrew ;fil-widien, taħt is-sema ikħal nirl: Qatt kelma waħda ma tar- rafna biex nuru miħabbitna dejn xulxin… Biss meta x-xorti kiefra. firditna minn xulxin—għal dejjem—intbaħt li biċċa minni nnifsi kienet infirdet minni — għal dejjem ukoll '' Kont għadni ta' :sbatax:il- sena: Konna morna nduru s-Seba' Santa Marijiet, u fil-karrozza ma konniex xebbiet biss. Qamar kwinta, isaħfirek u jnebbħiek għall-għana. U fit-triq qagħadna nkantaw, Waqafna l-Mosta. Narah ġej fuqi (kont għadni ma nafx x'jismul) u alli ''X'vuċi għandek, sxissl Int l-afijar li tkantal' Kien ilu jħares lejja fil-karrozza, u jien kull darba ndawwar wiċċi band' oħra… Ma nafx x'weġiblu; daqs kemm Ħassejtni mifxula dak il-ħint Iżda bla ma ridt sibt ruħi nħares lejh bis-serqa atina u sejrin lura —u1 għajnejna ltaqgħu bosta drabi u tbissimna lil xulxin. Dak il-lejl, niftakar, ma rqadix l…. L-għada kienet festa; erġajt rajtu—u waqqafni. Kont ġejja mill-quddies. ''Buon giornu, miss' qalli. Kif tħossok wara l-ġirja tal-bieraħ 77: ''U hekkt mhux ħażinf' weġibtu, u tbissimt. U qbadna nitkellmu u sirna ħbieb. HWara din iltqajna kemm-il darba —xalati mal-ħbieb fuq il-baħar, mawriet bid-dgħajjes sa wara l-ponot tal-bajja, kkant u żfin għad-dawl ta' qamar, għawm u logħob f'xatt il-baħart Dejjem fejn inkun jien ikun hu, sirna qisna żewġt aħwa — ġie li konna nimxu id f'id. Konna nidliku flimkien u b'xulxin. Is- sajf għadda bħial ħolma; is-sigħat taru bħal minuti, u l-ġimgħat bħas-sigħatt. U afina, bla ma ntbaħina, konna qegħidin ngħixu b'xulxin u għal xulxin; konna ninħabbu u ħadd minna ma kellu ħila jgħid nofs ta' kelma. Kliemna kien fuq kotba u poeżija, konna t-tnejn fehma walida illi Malta żgħira wisq għalina, u qbilna li għad irridu mmorru x'imkien 'il bogħod min-nies u mill-ħajja kif nafuha: imma aktar minn hekk qatt ma għedna… Lola waqfet ttit, u fis-sikta tal-lejl instemgħiet tieħu n-nifs qawwi u mgħaġġel. Wara ftit żiedet tgħid ''Ftit baqagħli x'ingħid issa, Dan li tarraftlek jidher hekk sabiħ. u romantiku li kont tistenna li jkollu xi tmiem isbaħ mill-bidu. Imma hawn qiegħied il-bidu tan-niket tiegħi—illi f'dak Is-sajf ħabbejna tant tajjeb li ma konniex nafu li kienet Imħabba. Għalina t-tnejn, (jien u l- maħbub li ma semmejtlikx ismu) din kienet xi ħaġa li kellha tkun, meta jasal żmienha, mhux li kellna nfittxuha aħinal…, Il- ħajja għallmitni xort'oħra. Għadda s-sajf, tlaqna minn dak ir- raħal ċkejken f'xatt il-baħar, jien mort naħa u hu mar otira, u nfridna. Bdejna naraw 'il xulxin darba fil—darba Ħadt ittra minn għandu li l-għada kellu jsiefer l-Amerka, fejn zijuh li kien bagħat għalih… Siefer u bqajt qatt ma smajt bi ħbaru. Biss meta saqsejt 'l oħtu qaltli li z-ziju kien bagħat igħidilhom li sejjer tajjeb hemm….. Dan huwa li jsewwidli qalbi u jtaqqalli fisiebi—it-tifkira ta' dak li seta' jkun, ta' bidu sabiħ. fil-ftuħ ta' ħajja li nbidlet ħesrem fin-niket u fil-firda…. Mhux mewt waħida għandna fil-ħajja… kull firda minn dawk li ngħożżu u nħobbu hija mewt ċkejkna fiha nfisha… Din kienet l-istorja ta' Lola. Jiena wkoll, wara ftit, ma rajthiex iżjed. Meta bdiet il- gwerra, kienet marret l-Ingilterra u mbagħad daħilet ''nurse' iddur bil-feruti u bil-morda fl-isptarijiet—biex forsi tinsa u ttaffi n-niket tagħha bin-niket u l-għali t'oħrajn agħar minnha… Ġ. L-GĦANJA TA' L-IMNIKKET Mhux il-ward Jien fittixt ħa nsebbali darek Imma x-xewk minn qalb ix-xagħri, U l-għolliq marrad, musfari, O Madonna tad-Duluri, L-oħrajn ġew U bid-deheb għammru lil darek, U bil-Ħaġar sawwru altarek— Jiena biss kont il-barrani Mingħajr ward u deheb il-għani, Jiena biss1 Int l-imnikket ġewwa darek, 'Ma tbissimt minn fuq altarek, Kollok ħlewwa, kollok ħniena Serraħtt int lil qalb għajjiena, Inti bisst