Fit-30 ta' Marzu 1988, sar magħruf li kien insteraq graffit antik li kien hemm minqux ma' ħajt fis- santwarju Puniku ta' Ras il-Wardija, f'Għawdex. Din l-aħbar kerha ġiet rappurtata lill-Pulizija. Kienet telfa mhux biss għal Għawdex iżda għad- dinja kollha, speċjalment għal dawk l-ispeċjalisti tal-arkeoloġija Feniċa Punika. Wara aktar minn għoxrin sena l-graffit ingħata lura lill-awtoritajiet Maltin. Sid l-art minn fejn insteraq il- graffit irrinunzja favur il-Gvern kull dritt fuq l-iskultura. Għal l-okkażjoni ta' Lejlet Lapsi Notte Gozitana 2011, s-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali, flimkien mal-Ministeru għal Għawdex u s-Segretarjat Parlamentari għat-Turiżmu, tellgħet wirja li tagħha il-graffit huwa l-attrazzjoni ewlenija. Il-wirja infetħet għall-pubbliku l-Ġimgħa 3 ta' Ġunju 2011. Ir-ritorn tal-graffit ta' Ras il-Wardija huwa żvilupp importanti. Kull telfa ta' oġġett jew riżors kulturali hija telfa kbira għall-kultura Maltija b'mod partikolari. Ir-riżorsi kulturali ta' Għawdex u Malta huma limitati ħafna u allura jirrikjedu protezzjoni ikbar f'kull livell, kemm dawk ta' policv, kemm dawk ta' interventi ta' restawr, kif ukoll dawk ta' miżuri ta' ħarsien li l'awtoritajiet jieħdu flimkien mad-Dipartiment tal- Pulizija. Jibqa l-fatt li riżorsi uniċi u mhux rinnovabbli, bħalma huma riżorsi patrimonju kulturali, huma ta' kulħadd u jservu prinċipalment biex jagħtu valur addizzjonali lill-ħajja tagħna. Mingħajr kultura, msawra parzjalment fuq dawk l-affarijiet, monumenti u xogħolijiet artistiċi u oħrajn li huma s-sisien tagħha, nazzjon ikun fqir u mingħajr għeruq. ir-ritorn tal-graffit mitluf bil-kortesija ta' HERITAGE MALTA Il-Graffit ta' Ras il-Wardija issa sar parti mill- kollezzjoni nazzjonali tal-wirt kulturali u se jkun għall- wiri b'mod permanenti fil-Mużew ta' l-arkeoloġija ta' Għawdex. Fejn jinsab Ras il-Wardija Is-sit ta' Ras il-Wardija jinsab fil-Punent il-Lbiċ ta' Għawdex, sewwa sew bejn ix-Xlendi u d-Dwejra. Huwa wieħed mill-postijiet f'aktar spettakolari tal- gżejjer Maltin. Il-pożizzjoni strateġika tas-sit intużat għal eluf ta' snin. Raded minquxin fil-blat li jinsabu fil-qrib jissuġerixxu li l-inħawi kienu wżati fl-età tal- Bronż, wara l-1500 QK, jekk mhux qabel. Fil-perjodu Puniku is-sbuħija tal-post serviet bħala sfond għal maqdes, forsi nvmpheum. Il-post iżolat, ferm viżibbli mill-baħar u minn lokalitajiet kostali oħra f'Għawdex u f'Malta, forsi kien iservi wkoll bħala referenza ta' navigazzjoni għall-baħħara fi triqthom fil-baħar ta' bejn il-gżejjer Maltin u n-Nord Afrika. Diversi slaleb minquxin fil-ħitan tal-maqdes jagħtu x'wieħed jifhem li mal-miġja tal-Kristjaneżmu fil- gżejjer Maltin, l-użu tas-sit inbidel iżda baqa' jintuża. It-toponimu 'wardija' ifisser post tal-għassa, stazzjon jew fortizza żgħira fejn jinstabu l-gwardjani jew l-għassiesa, l-aktar tax-xtut. Anki fit-Tieni Gwerra Dinjija, l-inħawi tas-sit Puniku kien intuża għad-difiża tal-gżejjer. Il-Maqdes Puniku-Ruman ta' Ras il-Wardija. Il-maqdes antik ta' Ras il-Wardija kien skavat mill- Missione Archeologica Italiana a Malta bejn l-1964 u l-1967. Ir-riżultati tal-iskavi kienu ppubblikati fir- rapporti annwali tal-Missioni. L-iskavi wrew li Ras il-Wardija darba kien kumpless reliġjuż ta' żmien Puniku u tal-perjodu bikri Ruman — bejn wieħed u ieħor, bejn ir-IV u t-IlI Sekli QK. Il-maqdes kien jikkonsisti f'numru ta' strutturi mibnijin b'elementi arkitettoniċi diversi fl-isfond tal-pajsaġġ spettakolari ta' Ras il-Wardija. Ma nafux liema allat kienu meqjuma fil-maqdes. Illum l-istrutturi li fadal mill-maqdes ta' Ras il- Wardija huma dawk li jinsabu fil-ħbula tal-art l-aktar qrib xifer l-irdum fil-promontorju tas-sit. Il-maqdes kien magħmul minn kamra maqtgħuha fil-blat, u pedament ta' struttura, x'aktarx xi altar, li jinsab fi pjan ftit l-isfel mill-kamra, lejn ix-xifer tal-irdum. L-elementi strutturali ewlwnin ta' dan il-kumpless reliġjuż huma kif ġej: Kamra rettangolari — Din kienet maqtugħa fil-ġebla tal- franka fil-ġenb ta' għalqa, tħares 'il barra għal fuq il-baħar, lejn il-Punent il-Lbiċ. Il-ħitan tal-kamra kienu msebbħa b'niċeċ b'burduri dekorattivi. Il-graffit muri f'din il-wirja kien oriġinarjament jinsab f'niċċa. Il-kuridur — Din l-istruttura kienet maqtugħha fil-blat, b'forma ta' T. L-itwal parti tal-kuridur tinsab barra l-kamra, f'pożizzjoni parallela mal-faċċata tal-kamra. Il-parti qasira tal-kuridur tibqà dieħla ġewwa l-kamra. Fil-parti esterna, mal-ġnub tal-kuridur, hemm bħal dukkiena. Xi studjużi jaħsbu li dawn kienu jintużaw għal ikliet ritwali. Ġibjun u bir b'forma ta' qanpiena — Billi jinsab f'post remot, il-maqdes kellu ġibjun u bir żgħir b'forma ta' qanpiena għall-ilma. Dawn kienu maqtugħin fil-blat fil- kumpless tal-maqdes. Apparti l-ħażna tal-ilma, kemm il-ġibjun kif ukoll il-bir setgħu kellhom rabta ma' riti reliġjużi. Struttura esterna jew altar — Fl-antik, bini rettangolari kien inbena l-isfel mill-kamra maqtugħa fil-blat, kważi fil-limiti tal-promontorju ta' Ras il-Wardija. Din l-istruttura inbniet b'ġebel kbir maqtugħ, u hija simili ħafna għall-altari esterni li hemm fil-maqdes ta' Tas-Silġ, f'Marsaxlokk. Il-Graffit Numru ta' graffiti kienu innotati fuq il-ħitan tal-kamra tal-maqdes ta' Ras il-Wardija. L-iskultura esebità f'din il-wirja oriġinarjament kienet tinsab f'waħda min-niċeċ tal-kamra. Ix-xbieha hija dik ta' figura umana bil-wieqfa b'dirgħajja miftuħin, f'pożizzjoni ta' salib. Sinjal jestendi mir-ras 'il fuq. Il-figura xejn irfinuta, kienet minquxa fil-ġebel bi skarpel. Il- ġebel ta' madwar il-figura kien tneħħa biex il-motif ċentrali setà joħroġ iktar f'bassoriljiev. Meta insteraq mill-maqdes ta' Ras il-Wardija, il-graffit ġratlu l-ħsara. Parti mid-disinn, li hija vertikali, tħassret. Madankollu x-xbiha ewlenija tal-figura msallba ma ġarbitx ħsara, ħaġa li turi li dawk li serqu il-graffit użaw sengħa kbira biex jaqtgħuh minn mal-blat. Ma nafux x'tirrapreżenta l-figura, jew anki f'liema żmien saret. Kien suġġerit li l-figura hija dik tal-alla Puniku ta' Tanit. Madankollu, il-figura msallba ta' Ras il-Wardija m'għandha l-ebda xebh ma' dan is-simbolu reliġjuż Puniku. Hija ukoll ħaġa possibbli li din il-figura msallba saret fil-Medju-Evu, u li fil-fatt tistà tirrapreżenta salib Nisrani. Minbarra l-iskultura murija f'din il-wirja, f'Ras il-Wardija nstabu diversi graffiti oħra. Wħud minn dawn il-graffiti jixbħu figuri umani. Graffiti oħra għandhom forma aktar ġeometrika. Hemm ukoll diversi traċċi ta' sinjali vertikali li darba setgħu kienu parti minn sinjali tas-Salib Nisrani. IĊ-ĊINCA ROOFGARDEN