sk Ċ- mal-port u r-regatta Insellimlek Duminkll Sibt lill-Duminku b'tazza kafe ħdejħ ħdejn il-mara tiegħu Doreen fil-ħanut fejn isorgi dejjem jiġifieri għand il-Patakku (Pauls Bar). Wara kollox bix-xieraq galadarba Duminku imħallat magħhom Kien dak il-mument kwiet tal-ġurnata wara l-ħidma ta' kull ħaddiem li mingħajr ma jaf ikun qed jistenna mal-għeżież tiegħu.Ngħid is-sew meta niltaqa' miegħu dejjem nispiċċaw nitkellmu fuq ir-regatta. Nistqarr li għall-ewwel iddejjaqt naqra inkellmu, taf int meta ikun ma' tal-familja dommok mingħajr ma trid tħossok ħuta barra mill-ilma iżda mill- ewwel qabżet Doreen u qaltli 'le le x'ittellifna kompli kompli' Duminku kien jaf għal xiex ġejt ukoll. Aħna konna tkellimna xi ġimgħat ilu li nixtieq nagħmel xi rakkont bħala biċċa mill-istorja tal-Marsa fuq il-familja tagħhom b'għeruq antiki marbutin mal-Mengqa. U min hawn ser niftħu l-istorja u li fiha hemm biċċa rakkont ukoll li tagħmel ġustizzja Pubblikazzjoni 2013 l Marsa Regatta A.D. 1905 t- ef/)e G 9 amilja u ġenerazzjoni sħiħa marbuta marbuta mal-familja tagħhom ukoll. Tista' tgħid tul ħajjithom kollha sakemm dejjem jiġi il- mument li l-aħwa jinfirdu (għaliex kulħadd jaqbad it-triq tiegħu), l-familja Grima trabbiet numru 25 il-Moll tal- Ħatab, jiġifieri l-moll ta' quddiem il-Menqa li minnu tista' tara l-Port Il-Kbir kollu. Missierhom (Alla jaħfirlu) kien jismu Lukardu u ommhom jisimha Mari li Ilum minħabba raġunijiet ta' saħħa m'għadiex tgħix il-Marsa. Jien kont nafu sew lill-Lukardu, raġel ta' ftit kliem iżda ġo fih tħoss li hu jappartieni ma dik il-ġenerazzjoni antika li stinkaw għal-Pajjiż u għall-ideal tagħhom li tant kien t'hekk bla tlaqlieq ngħid li sew hu u sew il-Mara tiegħu Mari ħallew impatt kbir fuq l-istorja tal-Marsa. Lukardu huwa Għawdxi, wieħed min dik il-ġenerazzjoni ta' Għawdxin li għal xi raġuni jew oħra ġew joqgħodu l-Marsa. Dak iż- żmien il-Marsa kienet benniena ta' xogħol kbir marbut mal- Port, biżżejjed tara l-barklori u l-ħaddiema tax-xatt. Fil-fatt minn età żgħira huwa trabba m'oħtu ġewwa Strada (triq kif insejħulha illum) Zerafa, li mhix il-bogħod mill-Menqa. Hekk kien Lukardu, ħaddiem tax-xatt, bniedem tal- familja, ta' dixxiplina. Fost ħwejjeġ oħra li għamel sew għall-Marsa u sew band'oħra. Meta il-knisja intlaqtet mill- bombi fi żmien il-Gwerra kien wieħed min dawk li reġa bena il-partijiet li ntlaqtu. Bena ukoll il-knisja tax-Xewkija f'Għawdex kif ukoll kien involut fil-bini tal-Freedom Press. Kien ħabib kbir tal-mibki Onorevoli Segretarju Parlamentari Patrick Holland tant li kienu dejjem joħorġu flimkien u jmorru xi dawra fuq il-monti. Mariukollkienetattiva fil-politika, fil-fatt kienet president u segretarja tal-Partit Laburista ġewwa l-Marsa u ma setgħax jonqos li kienet ukoll konoxxenti ħafna ta' Patrick Holland. Mari ġejja mill-familja magħrufin bil-laqam tal-qaddis kunjomha xebba Caruana. Kurżità żgħira bi li missierha kien ukoll wieħed mill-ewwel bandisti tas-Soċjetà Mużikali Trinità Qaddisa u kien jismu Giuzeppi. Kien ukoll assistent sagristan. Madanakollu Mari għandha karattru ferrieħi u mara kwieta u ħaġa tal-għaġeb kemm tħobb ir-regatta. Mari u Lukardu żżewġu fil-31 ta' Diċembru tal-1950 u sakemm ħalliena Lukardu damu 57 sena miżżewġin. Bħalissa Mari hija residenti ġewwa residenza tal-anzjani ġewwa H'Attard. Meta mort naraha tgħidx kemm ħadet gost u għarfitni mill- ewwel. Wara kollox jiena u Mari ġieli Iltqajna xi attivitajiet u konna nitkellmu fit-tul. Għalija Mari kif kienet, ferriħija u karattru li jiġbdek u taf tkompli man-nies. Hi rrakkuntat ftit fuq il-familja tagħha meta kienet xbejba. Markis li kien jagħmel il-prima għall-knisja. Kien jagħmel il- flus tar-rebħ ġo gwarniċ u tgħidx kemm kienu jidhru sbieħ. Bis-saħħa t'hekk kienet popolari ħafna. Ħut Mari kienu abbatini u huwa l-kbir kien jilbes ta' kavallier u joqgħod quddiem is-sagrament fil-Festa tat-Trinità. Sigriet żgħir fuq Mari hi li min dejjem żammet ma' Bormla. Għamlet żmien twil iżżommha sigriet għaliha minħabba Lukardu u t-tfal għax żgur li ma kienux jieħdu gost. Meta saqsejta għaliex għax wara kollox kienet Marsija hija lissnet bil-mod għaliex kellha ammirazzjoni kbira lejn il-Perit Mintoffl L-aħwa Grima huma sitta, Joe, il-kbir fost l-aħwa, Charlie, Salvu, Doris, Freddie, u Duminku ż-żgħir. Il-ġirien tal-familja Grima huma magħrufin ukoll. Dawn huma ħadd ħlief tal-Kukla li wieħed mit-tfal huwa Ġilardu. Din hi familja oħra li m'għadha bżonn l-ebda introduzzjoni. Meta kienu tfal il-Kukla x-xiħ kien jagħtihom id-dgħajjes, peress li kien barklor, u kienu jagħmlu t-tiġrijiet tat-tfal bejniethom. Kienu jikkompetu ukoll ma' ta' Serafin, familja oħra mill- Menqa (għalkemm l-oriġini tagħhom hija miż-Żurrieq). Kienu jużaw dgħajsa oħra jew ċattra ta' ċertu għalliem George Cutajar iżda minħabba li din kienet ċatta ma tantx kienet timxi fil-baħar filwaqt li ta' Duminku u ħutu kienet tofroq il-baħar u b'hekk tgħaġġel iżjedli Il-vera storja ta' l-ewwel każin tad-dgħajjes Sal-1971 fil-Marsa ma kienx hawn każin jew aħjar maħzen tad-dgħajjes tar-regatta. Id-dgħajjes kienu jieħdu ħsiebhom erba' dilettanti ta' vera fosthom tal-Kukla, Nenu Bugeja u ta' Demanuele li kienu jżommu d-dgħajjes. Lukardu kellu ukoll dik in-naqra namra u min jafu dejjem kien bil-biċċa f'idu imxarba bil-pitrolju jimsaħ id-dgħajjes miż-żejt tal- Port flimkien ma' Ċikku t-tromps. Kienu iżommuhom xummiema. Darba minnhom mar kellem lill-Patrick Holland u talbu sabiex isir każin u maħżen ġdid. Patrick aċċetta mill-ewwel u flimkien marru lill-perit ta' Malta moderna u ħielsa Duminku Mintoff li kien Prim Ministru u dan aċċetta mill-ewwel. Kienu 'ndikawlu l-post, ħarġu l-pjanti biex b'hekk setgħa jibda ix-xogħol. Lukardu kien ukoll resposabbli mit-tqegħid tad-dawl. Ma tistax tgħid li ma nstabux intoppi sabiex inbena. Ewlenin fosthom kien il-fatt li l-post indikat li jiġi f'ħoġor it-telgħa ta' Spencer u l-madwar huwa kollu ċimiterju tal- musulmani u lsiera. Meta marru iħaffru l-pedamenti ħlief għadam ma bediex tielatl. Għalhekk kella ssir tibdil mill- pjanta oriġinali u saru kmamar separati. L-iskall kien xi ftit l-isfel mill-maħżen. Meta tlesta x-xogħol ġew biex jagħtuh iċ-ċwievet. Lukardu ma kienx ħadhom għax wara kollox ma kienx membru tal- kumitat u rreġalhom lill-Anton Cassar u l-Kumitat tiegħu. Biss wara li ġara hekk ħarġet ix-xnieħa li l-każin sar bis-saħħa ta' Anton Cassar. Il-fatti juru li ma kienx hekk. Dan jixħduħ ukoll Victor Dingli u Ġiraldu id-Dajdu. B'hekk b'dan ir- rakkont saret ġustizzja mal-istorja u mal-persuna li kien il- moħħ wara l-ewwel maħżen tad-dgħajjes. Meta nfetaħ il-każin kien Duminku stess u Marthese Grech minn tal-Gabaj li taw bukkett fjuri lill-Patrick Holland u oħt Duminku, Doris żammet l-imqass biex tinqata iż- żigarella fil-ftugħ tiegħu. Il-ġurnata tar-regatta Meta tasal il-ġurnata tar-regatta jew aħjar tal-Vitorja dejjem kien ikun hemm intopp. (Ikompli f'paġna 43) Pubblikazzjoni 2013 I Marsa Regatta A.D. 1905 i ji kienx fil-kumitat tad-dgħajjes għalkemm kien involut daqs membru tal-kumitat, dan kien ifisser li ma kienx ikollu biljett awtomatiku sabiex jidħol. Issa dak iż-żmien kien hemm ċertu Giuzeppi Fenech magħruf bħala in-nannu u dan kien baxx baxx jagħti il-biljett lil Mari taparsi kien ta' Lukardu. Issa Lukardu ma kienx jaf jaqra allura kien jaħseb li l-biljett ħareġ fuq ismu. Ġara darba li Giuzeppi ma rnexxilux ikollu biljett u b'hekk Lukardu spiċċa barra d-dwana u ma setgħax jidħol. Anzi biex l-istorja tkun sew il-pulizija nkarigat kien keċċieh xi darbtejn tal-anqas min ħdejn id-daħla. Issa biex il-fatti tal-istorja ikunu ezatti r-regatta kienet tibda biss jekk ikun hemm il-presenza tal-President jew tal-Prim Ministru. Gara li dakinhar il-Preseident ta' dak iż-żmien is-Sinjorina Agatha Barbara hi u kienet dieħla rat lill-Lukardu mad-daħla tal- dwana. Hi waqfet u saqsietu x'kien qiegħed jagħmel hemm. Hu weġibha li ma kellux biljett biex jidħol. Hi minn naħa tagħha mhux talli ma daħlitux iżda tagħtu żewġ siġġijiet biex ipoġġu ħdejha waqt it-tiġrijiet. l-aħwa Tista' tgħid lit-tfal ta' Lukardu speċjalmentis-subien kollha kellhom konnesjoni mar-regatta. Lukardu, missierhom ma tantx kien jieħu xi gost jara t-tfal ġod-dgħajjes anzi kien jippretendi li l-ewwel jitolbuh permess. Wara li kien jaċċetta bla tlaqlieq kien jgħidilhom ċar illi huma ser ibagħtu. Fil-fatt Duminku jirrakkonta li meta mar jaqdef kellu jitlob permess mingħand missieru u meta ma talbux sab il-missieru jistennieh mal-moll tal-korsija. Tista' taħseb x'ħarsa taħ Lukardu lill-Duminku. L-istess kienet għall-aħwa l-oħra. Duminku Duminku huwa kważi l-aktar mill-aħwa li baqa marbut mal-Marsa, biex wieħed ma jnaqqas lill-Joe il-kbir Li ser nitkellmu fuqa il-quddiem. Duminku dejjem ħadem il- Marsa jew aħjar il-Menqa. Huwa jagħlaq żmienu fid-19 ta' Mejju. Beda x-xogħol tiegħu ma' Pisani tat-dqiq u għamel 14-il sena. Fl-1994 ingħaqad mal-Federated Mills li tinsab ftit il-bogħod mill-każin tad-dgħajjes li hemm illum. S'issa ilu mal-Federated Mills 19-il sena. Jekk mmorru għall- esperjenza tar-regatta l-ewwel esperjenzi li kellu anzi bħala kru kien ma' Toni Demanuele, Leli Brincat, u Toni Galea li jiġi it-tifel ta'Neriku. Neriku kien mgħallem prim tad- dgħajjes. Neriku kellu mogħdija għalih tax-xogħol. Ma kienx jagħmel ħafna dgħajjes iżda meta jagħmel waħda din kienet tkun kapulavur. Duminku kien jaqdef f'tal-Midalji, u f'ta b'erbgħa bħala poppier. Duminku ilu fil-kumitat sa mill-2001. L-akbar sodisfazzjon tiegħu huwa li ġab lura qaddiefa li kienu telqu l-Marsa fosthom l-aħwa tal-Bali jiġifieri Jurgen u Christian Camilleri. Kien responsabbli mit-taħriġ ta' żgħażagħ fejn ħarġu qaddiefa ta' kwalità għolja tant li xebgħu jieħdu paljijiet fosthom Clive Casha magħruf bħala tal-furi (għax familtu huma fin-negozju tal-furi) u Gilbert Savona, universitarju li żgur mhux midħla tar-regatta iżda huwa biss iben l-iscout leader tal-Marsa Alfred Savona. Kemm ilu fil-kumitat ma' ħutu Joe u Salvu rebħu dawn l-unuri: 2005 Helsien u Vitorja Kategorija open u B 2011 Kategorija B Settembru Vitorja (Ikompli f'paġna 49) IS, ZŻUNI CE: e CAFEs BARe WINE High Street, Hamrun 2 Mob: 9944 6625: e-mail: feellounġeoogmail.com Pubblikazzjoni 2013 l Marsa Regatta A.D, 1905 Joe m'għandu bżonn l-ebda introduzzjoni mal-Marsin. Joe jiġi il-kbir fost l-aħwa Grima. Huwa jagħlaq żmienu fit-2 ta' Novembru u għandu 61 sena. Għamel numru sew ta' snin iservi fil-kumitat kif ukoll sal-lum għadu Kunsillier Lokali ġewwa l-lokalità tal-Marsa. Joe dejjem irsista mill- għad finanzjarju jiġifieri dejjem prova jġib lira lill-Klabb. Ħafna drabi kien jirnexxielu u bis-saħħa t'hekk kien jagħti 'mbuttatura sew lill-klabb. Mari tirrakkonta li kien iħobb jaqdi l-ommu u kien jmur jixtri mingħand tal-merċa u darba mara qaltlu li din kienet xi ħaġa tan-nisa u b'dak il-kliem huwa staħa u ma marx iżjedl l Salvu huwa wieħed mill-aħwa li jirsisti bis-skiet ma jitlobx kumpens. Dejjem jagħti daqqa t'id f'kollox, minn fid-dgħajjes u spiss jiġi jiġbor xi reklam għall-każin. Huwa jagħlaq żmienu fl-4 ta' Ottubru u għandu 57 sena. Salvu għandu karattru li jinkett ħafna jekk ma jkunx hemm riżultat tajjeb u jħoss ħafna. Biss madanakollu wara ftit dejjem issibu hemm għall-imħabba tar-regatta, tal-Klabb u tal-Marsa. Salvu min ċkunitu dejjem ħa ħsieb id-dgħajjes. Ommu Mari tirrakkonta li kien imqareb u biex joqgħod kwiet kienet ittieħ 2 xelini biex imur jara film jew aħjar talkies ir-Radio Citv il-Ħamrun. Ħaġa li baqgħat impressa fih kienet meta kellu inċident li kienet laqtitu karozza tal-linja. Huwa baqa jibża jsuq sal-lum. Ħaġa kurjuża hi li hu u ħuħ Duminku spiss kienu jaqsmu l-iskalmi tad-dgħajjes u missierhom tgħidx kemm kien jirrabjall Freddie kien wieħed mill-aħwa li laħaq il-quċċata tiegħu fil-glorja tal-Klabb jiġifieri fis-snin 70 jew aħjar fis-snin 1973, 1974, u 1975. Huwa jagħlaq żmienu fid-19 ta' Marzu Pubblikazzjoni 2013 1 Marsa Regatta A.D. 1905 u għandu 53 sena. Meta kellu 7 snin, jiġifieri fl-1967 niżel l-ewwel darba l-Mengqa. Fl-1973 niżel l-ewwel darba ma Victor Dingli u Joe Ciantar fil-fregatina bħala coxswain. Fl-1974 reġa' niżel Dak iż-żmien kien jaqdef ma' Geraldu Camilleri d-Dajdu u ma' Victor Dingli. Fatt kurjuż kien li l-fregatina kienet ġiet l-ewwel u l-ġurija ma kienux rawba dieħla. Fl-1975 din id-dgħajsa ħadet l-ewwel u kienet intrebħet ix-shield wara nuqqas ta' kwazi 10 snin u damet fil-Marsa għal tlett snin konsekuttivi jiġifieri 1975,1976;u 1977. Freddie illum huwa dilettant tal-vari tal-Ġimgha l-Kbira, ħaġa li jien nikkondividi miegħu ukoll. Biżżejjed ngħid is-settijiet sħaħ li għandu juri dedikazzjoni u mħabba fost kollox lejn sidna Ġest Kristu. Freddie ukoll kien involut fil-festa u kien espert fix-xogħol tal-liedna. Kien iħobb jarma Strada Zerafa,triq il-Marsa u Balbi. Storja ħelwa li rrakkonta kienet meta intrebħet ix-shield, kienu qabdu dgħajsa tal- pass u tellgħu biha sal-Każin tal-Banda meta dak iż-żmien kien għadu Triq is-Salib kantuniera ma' triq Is-Sajjieda. Ħaġa tal-iskantament huma daħluha ġewwa l-Każin u wara iċ-ċelebrazzjonijiet ma setgħux joħorġuha. Fil-fatt Freddie jirrakkonta li d-dgħajsa raqdet il-Każin u l-għada ħadu battikata biex ħarġuha min hemmil Charlie ukoll twieled fl-4 ta' Ottubru bħal Salvu. Huwa ukoll kellu in-namra tad-dgħajjes u kien joqgħod attent u għassa għaċ-ċomb tad-dgħajjes. Dawn kienu sigġilli biex id- dgħajjes tal-pass li kienu jintiżnu ma jsirx tbabies fil-piż. Fost id-dgħajjes li kien joqgħod attent kienet il-157, tal-pass, opra mill-isbaħ. Barra id-dgħajjes Charlie kien dilettant tal-festa u kien niżżel il-vara bil-lifter fl-1978, meta ġiet l-ewwel darba il-Parroċċa. Doris tagħlaq żmienha fid-19 ta' April. Hija ma setgħetx tkun magħna fl-intervista minħabba raġunijiet ta' saħħa, dejjem kif qalali l-aħwa. Biss l-aħwa kollha semmewha fis- sew U qaluli li llum hija toqgħod Birkirkara. Għeluq Nagħlaq dan ir-rakkont b'żewġ sentenzi mill-isbaħ li qaltli Mari. Fil-ħajja tagħha hija kuntenta li rabbiet it-tfal sew u mingħajr preferenzi. Din bija xi ħaġa li tgħożż ħafna. Fl- aħħar qaltli li kieku kien hemm iċ-ċans tixtieq jerġa' jiġi dak iż-żmien meta hi kienet trabbi, meta kienet għadha taħdem għal-Partit Laburista u tħoss ħafna in-nuqqas ta' ħbieb li m'għadhomx magħna fosthom il-ħabib personali tal-Familja tagħha Dr Patrick Holland.