Il-Kappella f'Ġieħ San Silvestru Papa ———— 1suis Vassallo 7 ĦFost il-kullana sabiħa ta' binjiet fuq stil barokk li bniet l-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann meta din ħakmet fuq Malta u Għawdex bejn l-1530 u l-1798, insibu bla dubju ta' xejn il-Kon- Katidral ta' San Ġwann li jibqa' l-aqwa partimonju monumetali li ħallewlna. Dan it-tempju kien il-knisja konventwali ta' l-Ordni. Kien għalhekk li kull granmastru għamar li jintefqu flejjes kbar biex jgħanuh bl-isbaħ opri artistiċi. Terġa' u tgħid, il-knisja konventwali ġiet imqassma fi tmien kappelli, waħda għal'kul lingwa.li jsenslu s-salib ta' l-Ordni. Din l-idea kienet kollha kemm hi tat-twajjeb u ġeneruż Granmastru La Cassiere. Barra minn dan:kollu, kienu mhux ftit dawk il-granmastri u l-kavallieri li fuq xewqa personali tagħhom, irsistew biex waqqfu bosta knejjes u kappelli, imxerrdin 'l hawn u 'l hemm fuq dawn iż-żewġ ħoloq gżejjer f'nofs il-Baħar Mediterran. XVII B Matul il-ħakma ta' l-Ordni, metà b' fil-bidu tas-seklu XVII, nhar is-16 ta maqtugħha mill-matriċi tan-Naxx: (1647-1670, ġiet mibnija il- kap i ta' madwar 900 ruħ, il-Mosta saret parroċċa mill-Isqof Tumas Gargallo, wara li ġiet k Da tal-Mosta Dr Dun Carlo Schembri 24 ta' ' Diċembru 1657. dimgħad; dan il-kavallier kien: iħobb ħafna jż jżur il-Mosta. Sa bejn wieħed u ieħor ma' 40 sena tal-ġenb tal-kappella: kienet tinsab remissa bl-arma ta' Silvestru Fiteni fuq il-bieb tagħha. Fiha kienu jinżammu ż-żwiemel u karozzella ta' dan il- eta kien jgħaddi xi jum għall-mistrieħ fir-raħal tal-Mosta. Dan kien żmien meta r- kien żmien meta l-Mosti fqajjar kien jifumen bis-shih li t-tama tgħajjex il-bidwil Ħidma Bi Sa mill-ibgħad żminijiet il-Mosta kienet magħrufa għall- biedja u u t- trobbija ta' l-annimali u t- tjur. Għalhekk in-numru ta' bdiewau aħħala minn dejjem kien wieħe għoli; Il-Mosta kienet iċ-ċentru fil-kultivazzjoni:tal-qoton, fl-industrija ta' l-insiġ u fil-produzzjoni ta' l-għasel u l- inbid. Iżda minbarra dan ix-xogħol, il-Mostin kienu magħrufi għall-ħidma marbuta mal-ġebla nfisha, mal-barrieri u mas-sengħa tal-bini. Il-Mosta tat lill-irħula ta' madwarha naġġara u bennejja primi, li s-sengħa: tagħhom tferrxet f'diversi bliet u rħula. Proġetti l jal B Meta s-salib ta' tmien ponot kien ifisser is-simbolu ta' ħakma fuq pajjiżna, ix- xogħol u l- proġetti marbuta mal-kostruzzjoni raw żieda enormi. Inbnew il- fortifikazzjonijiet biex jgħassu sew ix-xtut. Ġew mibnija l-ibliet ta' madwar il-Port il-Kbir waqt li tkabbru l-ibliet u l-irħula l- oħra biex fihom issib wens il-popolazzjoni li kienet dejjem: qiegħda titkattar. Ma naqsux li jitilgħu diversi palazzi u knejjes ta' kull daqs u għamla, fejn ix-xeħta barokka dejjem iddominat fl-arkitettura tagħhom. . Fil-Mosta fl-1619, intemm ix-xogħol fuq il-knisja parrokkjali ġdida f'ġieħ l-Assunta, maħsuba u mħażża fuq disinn ta' l-Arkitett Tumas Dingli. Bejn l-1610 u l-1661, inbnew il-kappelli ta' Wejda (1610) ta' Sant'Anton Abbati (1657), ta' San Silvestru (1657), tal-Kunċizzjoni (1658) u dik ta' San Anard (1659). Kotor ukoll l-għadd ta' djar ġodda u rziezet ħalli fihom jgħammru l- familji Mostin. B'din il-ħarsa ħafifa li tajna, wieħed jista' faċilment jifhem li b'dan ix-xogħol kollu fil-qasam tal-bini ġieli kien hemm żmien fejn il-ħawtiela Mostin kienu marru tajjeb, frott il-bżulija u l-għaraq ta' xbinhom. Ġawbra B Fil-Mosta niltaqgħu ma' numru ċkejken ta' binjiet li jfakkruna fi żmien il-ħakma ta' l-Ordni Ġerosolomitan. Ta' min isemmi l-mitħna l-qadima imwaqqfa taħt l-isem ta' 'Ġest Nazzarenu' Imma hemm min hu tal- fehma li l-kappella f'ġieħ San Silvestru Papa hija l-aktar ġawhra prezzjuża ta' dan il-perjodu storiku fil-lokalità tal-Mosta. Kitba qasira minquxa fil-ġebel li tinsab fuq il-bieb ewlieni tagħha, tikkonferma li ġiet mibnija bi flus in-Nobbli Silvestru Fiteni. Din l-iskrizzjoni bil-Latin li tinsab taħt l-arma ta' dan il-kavallier, tgħid dan': Din il-kappella kienet ta il-gran prijur ta' l-istess Ordi Il-kavallier ' Bi Imma sewwa sew, min kie il-kavallier li twebbel li jsir midħla tal-Mosta u tan-nies li jgħixu fiha' Il- kurżità taqtaħilna kitba oħra li tinsab — fil-ġewwieni tal-kappella, preċiż- ament fuq il-kwadru tal-qaddis ' patrun. It-traduzzjoni bil-Malti mill-. Latin tgħid hekk: 'In-Nobbli Silvestru: Fiteni, Malti, Baruni ta' Budapest, wara li laħaq ħakem u maħlul mmiż- żwieġ… Fl- imgħoddi mas-Sinju Militari ta' San Ġwann ta' Ġ tal-patrimonju akkw Silvestru (tal- -familja) E tiġi imwettqa b'f permes alem, fil-grad. ta' Kavallier ta' Ka lanija Emposta; mill-ġid sn iż-żwieġ, huwa waqqaf il-kommenda taħt l-isem ta' San ħalih u a kavallieri (ta' l-imsemmij a) Kai u għamel li ri ku B Aktar ħjiel importanti nsibuh imperreċ fiċ-ċentru tal- kwadru. nnifsu. Fih nerġgħu nilmħu l- arma ta' Fiteniu l-kliem tal-Latin. li fost ħwejjeġ oħra jistqa 1 artistika għamel tàjjeb għalihom dan in-Nobbli fl-età ta' 67.sena:… 'Til San Silvestru protettur, tal- (f. milja) Fiteni, il-Kavallier Kommendatur Fra Silvestru Fiteni Malti Nobbli Fundatur, b'qima reliġi a għamel fis-sena tas-saħħa 1665, id-9 sena tal-Kommenda, is-67 sena ta' ħajtu'. B Kif jixhed isimha din il-kappella ġiet mibnija għall-qima ta' San Silvestru, Papa u Konfessur. San Silvestru I kien Papa bejn it-314 u 335. Matul il-21 sena tal-Pontifikat tiegħu ddefenda bil- qawwa d-Divinità ta' Kristu. Skond kif inhu miżmum, Silvestru fejjaq lill-ImperaturKostantinu l-Kbir mill-marda tal-ġdiem u tah is-Sagrament tal-Magħmudija. Il-festa tiegħu tiġi ċċelebrata mill-knisja Kattolika nhar il-31 ta' Diċembru. Kif jixraq, din il-kappella Mostija tiġi mżejna mill-aħjar fejn jiġi armat id-damask ħamrani, l-altar u l-aċċessorji kollha meħtieġa għall- funzjonijiet b'solennità kbira. Għadha tintuża b'mod regolari għas-servizz tal-quddies ta' kuljum, oċjetà Filarmonika Santa Marija Mosta. kif ukoll fil-Ħdud u l-festi kmandati. Il-Kwadru Bi il-kwadru famuż tal-qaddis li jinsab ftit 'il fuq mill-artal tal-ġebel, hu xogħol ta' preġju kbir u skond l-esperti li rrestawrawh bosta snin ilu, jingħad li hu xogħol ta' Stefano Erardi (1630- 1716). Dan l-artist Malti ta' fama, twieled fil-Belt Valletta u tul is-86 sena ta' ħajtu tana bosta xogħlijiet sbieħ fil-knejjes ta' pajjiżna. Fis-sagristija tar-Rotunda, insibu l-kwadri ta' San Lorenzo, San Filippo Neri, San Kożma u San Damjan. Dawn l-opri ta' ġmiel u perfezzjoni kienu ġew impittra għall-knisja l-Qadima tal-Mosta minn Stefano Erardi u għandhom valur speċjali kemm fil-qasam storiku u kif ukoll f'dak artistiku. Il-kwadru ewlieni fil-kappella ta' San Silvestru, jippreżenta lill-qaddis liebes il-kappa u għarkubbtejh fuq is-sħab, imdawwar minn erba' anġli żgħar fil-glorja tiegħu. Fuq in-naħa tax-xellug, naraw anġlu kbir qed iżomm it-tarf tal-koppa tal-qaddis. Waqt li anġlu kbir ieħor fuq il-lemin, jidher li għandu f'idejh it-trerenju. Bi Alexander Bonnici O.F.M. fil-kapitlu tiegħu 'il-Mosta Nisranija' imxandar fil-ktieb Ex Annalibus Mustae li hu pubblikazzjoni tas-Soċjetà Filarmonika Santa Marija, tana ħjiel 'ġdid' dwar il-kappella ta' San Silvestru. Bonnici jgħid hekk 'Fid-deskrizzjoni tal-knejjes ta' l-1668, din ma titqiesx fost dawk li kienu jiddependu mill-Kappillan tal-Mosta. Imma l-kappillan Dun Karlu Schembri tkellem dwarha meta ltaqa' ma' l-Isqof Buenos. Qallu li kien hemm numru ta' nies li kienu jmorru fil-knisja ta' San Silvestru għall-qrar u l-quddies. Billi ma kenitx filjali tal- parroċċa, lil din il-knisja ma narawhiex lanqas fil-pjanta ta' l-1783, li hi taż-żmien il-kappillan Dun Saver Bonnici. Il-pjanta li jirreferi għaliha Alexander Bonnici, tagħmel indikazzjoni għal ħames kappelli filjali li kienu jeżistu fl-1668 u li huma ta' San Anard, Il-Viżitazzjoni magħrufa bħala 'Ta' Wejda', Il-Kunċizzjoni, Sant'Anton Abbati u dik ta' Santa Margerita. Lura aktar fiż- żmien, il-Mosta kellha kappelli oħrajn u li kienu msemmijin għall-San Nikola, San Pawl, San Ġakbu, San Rokku, San Mikiel, u l-Annunzjata. Dawn il-kappelli kienu diġà pprofanati sal- 1668. Karatteristiċi B il-ħàra bejn il-kappella ta' San Silvestru u l-mitħna l-qadima tfakkarna fir-raba' u l-irziezet li dari kienu l-karatteristiċi ta' dawn l-inħawi. Illum f'ħafna minn dawn l-għelieqi tela' minflokom għadd ġmielu ta' djar. Fl-imgħoddi din il-kappella kienet xi ftit jew wisq moħbija, imma b'riżultat ta' l-iżvilupp li sar fl-akkwati tagħha, dan il-wirt għażiż sab ruħu fin-nofs ta' Vjal l- Indipendenza. 'Kull deni ħudu b'ġid' jgħid ix-Xiħ Malti għax permezz ta' din is-sitwazzjoni ġdida li sabet ruħha fiha, din il-kappella kisbet aktar popolarità ma' l-ulied tal-progress u l- informatikal Il-faċċata hi mfassla minn żewġ pilastri ta' stil Doriku. Fuqhom nilmħu l-frontispizju li jitla' mit-truf tal-gwarniċun tal-pilastri. Fin-nofs tal-frontispizju hemm kampnar ċkejken u sempliċi, li hu tant sinonimu mal-kappelli ta' żmien ta' darba waħda. Biswit il-pilastri naraw żewġ niċeċ li fihom l-istatwi ta' San Silvestru Papa u San Pietru Appostlu. Dawn ġew maħdumin fil-ġebla Maltija mill-iskultur Mosti Savio Deguara u tpoġġew għall-irdoss tan-niċeċ tagħhom nhar it-30 ta' Lulju 2002. Minn ġewwa, is-saqaf kien kollu mżejen bi stilel u bi slaleb tal- Kavallieri. Minħabba li din il-kappella kienet ta' l-Ordni, illum hija ġuspatronat tal-Gvern Malti li wiret dak kollu li kien fadlilha l-Ordni. Fis-snin disgħin tas-seklu għoxrin, il-Kunsill Lokali tal-Mosta kien ħa ħsieb biex jirrestawraha u b'hekk ħadet dehra li tqarreb lejn l-oriġini tagħha. Dan l-impenn serju mill-Kunsill Lokali Mosti, jurina kif il-wirt storiku għandu jiġi apprezzat, konservat u mgħoddi lil ta' warajna. B Dari, din il-kappella kienet imżejna b'kanċell tal-ġebel quddiem l-artal $ Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-Kappella ta' San Silvestru ġarrbet xi ħsarat, fejn iġġarrfet is-sagristija waqt li l-kanċell kien intilef darba għal dejjem. B'xorti tajba l-kwadru titulari kien ittieħed għall-kenn fir-Rotunda. Meta ntemmet il-gwerra, kienet inbniet mill-ġdid is-sagristija u l-kwadru ta' San Silvestru reġa' tpoġġa fil-kappella ddedikata lilu. BI L-artal tal-ġebel sar mill- ġdid fis-snin tmenin tas- seklu għoxrin mill-Mosti Ġlormu Deguara. Biex jiġi msebbaħ l-artal għal matul il-jiem tal-festa, ġew maħduma sett ta' sitt statwi . sabiex jintramaw bejn il-— gandlieri. Dawn l-istatwi tal-qaddisin saru fis-snin disgħin tas-seklu l-ieħor u huma xogħol fl-injam, skulturati minn Renzo Gauci.ta' Ħal Tarxien. Dawn ix-xbihat jippreż- entaw lill-ewwel Papa San Pietru Appostlu, San Klement Papa, San Piju V;- San Piju X, San Girgor il-Kb Fl-istess ż żmien saru 3 IŻfdieri ta' l-artal li kemm huma kif ukoll l-istat apiċt huma ndurati bil-fidda. Matul il-festa tal-patrun, l- artal ikun imżejjen b'kanopew u ventartal irrakkmati bid-deheb fuq il-lama bajda. Il-gwarniċ tal-ventartal hu xogħol ta' tmiem is-seklu dsatax. BI Barra l-festa ta' San Silvestru, f'din il-kappella ssir festa oħra f'ġieħ. Sa ftit tas-snin ilu, din il-festa kienet tiġi ċċelebrata bit-tlitt ijiem ta' tridu wkoll. Ma setax jonqos li tinħadem statwa sabiħa ta' Santa Rita fejn kien: ġie inkarigat biex jaħdimha l-iskultur Għawdxi Wistin Camilleri (1885-1979), missi kulturi ta' żminijietna Michael u Alfred Camilleri Cauchi, Din l- -Opra saret bl-inizjattiva ta' Indri Abela (il-Parell) meta kien jieħu ħsieb iż-żamma u l-kura ta' din il-kappella Mostija. Fi żmienu żżanżnet il-qanpiena li tidher fil-kampnar li ġġib l-isem ta' Santa Rita. Minn dan kollu jidher ċar li dan ix-xwejjaħ Mosti kien xettel u kabbar id-devozzjoni lejn din il-qaddisa kbira — il-qaddisa ta' l-impossibbli li l-festa tagħha :taħbat nhar it-22 tà'-Mejju. Għejdut. 'ĦI Ħjiel tassew interessanti u mhux daqstant l. magħruf dwar għidut il-poplu li hemm imxeblek mal-kappella ta' San Silvestru, iltqajna miegħu fil-programm televiżiv Il-Ħadd mal-Maltin' li kien imxandar fuq TVM, nhar il-Ħadd 20 ta' Marzu 1994,1 F'dan il-programm partikulari mtella' mill- Mosta, kien hemm feature imsejjaħ 'appuntament mal-poeżija' fuq il-kitba ta' Mario Azzopardi u , —T qari ta' Charles Arrigo. L-iskript tal-feature jieħu L-artal wabdieni tal-Kappella armat żvolta ta' rakkont u konverżazzjoni fl-istess waqt għall-Festa (Ritratt ta' Louis Vassallo) bejn xwejħa Mostija bl-isem ta' Tereż li tqarreb lejn it-82 sena u n-neputija tagħha Rosemaiv, emigranta f'NSW, l-Awstralja. Huma ftakru u $ fakkru nies, djar u naħat li huma jafuhom f'Mosta wisq differenti mil-lum. Kelma ġġib lill-oħra u d-diskors waqa' fuq l-'għoġol tad-deheb' li jinsab x'imkien il-Mosta. 'U l-għoġol tad-deheb sabuh żija Tereżi' 'X'inhu ruħif' 'Kont tgħidli li fil-Mosta hemm għoġol tad-deheb.' 'U dażgur li hemm għoġol tad-deheb. Dejjem kienu jgħidu li taħt il-kappella ta' San Silvestru hemm għoġol tad-deheb u meta timxi fuqu, l-art tirbombja.' 'Allura sabuh zija Tereżi' 'Ma naħsibx li sabuh għax kieku tat-televixin kienu jgħidu żguri Għax dawk kollox ikunu jafu, anki jekk tagħtas il-prinċipessa ta' l-Ingilterraf' Dan l-għidut ikun dnub jekk jintilef mal-medda taż-żmien li ġej, u jagħmel sehem ukoll mill-wirt ta' missirijietna, li għandna nibqgħu ngħożżuh ' Bi Missirijietna tul il-mixja taż-żminijiet, għarfu kif il-fidi u t-tradizzjoni jistgħu jimxu pari passu f'armonija sħiħa. Kult imxerred daqstant madwar dawn il-gżejjer, ma jistax ma joħloqx kullana ta' reliġjosità popolari fost il-poplu. Fuq kollox, hawn min hu tal-fehma li d-devozzjoni, imnissla minn drawwiet missirijietna, hi bint il-fidi. Fl-għejdut tal-Maltin u l-Għawdxin ta' dari, għandna niskopru teżor prezzjuż li fih insibu għadd bla qies ta' twemmin u folklor. Fost il-qwiel li huma marbut mal-qaddisin, insibu dak li kien jingħad fl-aħħar jum tas-sena, propju f'nhar il-festa ta' San Silvestru Papa: Ix-xjuħ tagħna kienu jlissnu: 'F'San Silvestru ġedded il- kappestru, biex taħseb għas-sena' l-ġdida.'' Għal missirijietna kien importanti ħafna t-taqsim ta' l-erba' staġuni. Maż-żmien daħlu d-devozzjonijiet lejn il- -qaddisin; fejn kull patrun jew patruna kellhom jum partikulari ddedikat għalihom. Mhux ta' b'xejn li l-ismijiet tal- qaddisin jissemmew ta' spiss fil-qwiel dwar it-temp, il-prodotti u dwar dawk li jgħixu min- natura. Il-qariiiżà i Bi Il-jum tal-31 ta' Diċembru li fih tiġi ' ċċelebrata l-festa f'ġieħ San Silvestru, għandu marbut miegħu folklor li sar biss tifkira mill-imgħoddi; It -tradizzjoni 'Tal-Qarinżà turina li din il-kelma antika, biż-żmien biddlet l-għamla tagħha mill- Għarbi. Fl- aħħar j jum. tas-sena, grupp ta' rġiel kienu joħorġu: jduru fit-toroq u l-imsieraħ biex jiddub sflus jew xi bukkun. Aktar tard, missirijietna bdew jagħmlu: xi trajbu, ji -tiben, biex jieħdu għamla ta' mara u ta' raġel. Il-mara kienet tfisser is-sena li waslet biex tgħaddi waqt li s-sena l-ġdida kienet iffigurata minn trajbu b'tifsila ta' raġel. In-nies la u'ta' l-ibliet kienu jżeffnuhom mad-daqq tal-flawt, iż-żaqq u t-tanbur. It-tradizzjoni tal Ża'fat it-tmiem tagħha lejn l-aħħar snin ta' l-Ordni ta' San Ġwann. Dak.li x'aktarx kien il-kaġun li għalaq il-bieb għal .din it-tradizzjoni, jidher li kien l-istorbju li kien isir matul il-lejl fejn mhux kulħadd kellu pjaċir b'dik l-isfratterija wara biebul Għalkemm l-għamla ta' xi drawwa taf tgħib kif oriġinarjament tkun inħolqot, wara ċertu żmien taf terġa' tisponta f'sura oħra. U hekk ġralha l-qarinża. Sas-snin erbgħin tas-seklu l- ieħor, kienet komuni d-dehra ta' xi raġel jew mara, b'tilar jew xkora bil-ġir, iferrxu ftit minn dal-ġir fuq l-għetiebi u t-turġien tad-djar ta' l-ibliet u l-irħula. Dan il-ġest kien ifisser xewqat tajba għas-sena l-ġdida: Kien hemm xi wħud li kienu mistiedna biex jidħlu fid-djar fejn kienu jieklu u jixorbu waqt li huma kienu jirreċitaw kliem ta' awguri f'ġieħ il-membri ta' dik il- familja ġeneruża. Sfortunatament din it-tifsira ġdida tal-qarinża sabet ukoll it-tmiem tal-kapitlu tagħha. Għax mhux kulħadd kellu pjaċir b'dawn it-talin. Għax kien hemm min irid jorqod, min ma jħobbx l-istorbju u min ma jogħġbux il-ġir fuq l-għatba ta' darul Ħi Ma' ħajt tal-kappella ta' San Silvestru hemm xi fdal ta' graffiti u b'hekk din il-binja qadima tagħtina togħina ta' dan il-wirt reliġjuż u kulturali li għandu bżonn akar għarfien u protezzjoni għall-eżistenza tiegħu. Il-graffiti ssibhom imxerrda mal-pajjiżi kollha tal-Mediterran u ta' l- Ewropa u kif ukoll fl-Afrika ta' Lvant. F'pajjiżna, il-graffiti jagħmlu sehem sħiħ mill-kultura tal- poplu tagħna fejn fihom għandek tħoss u ġġarrab il-fidi soda ta' missirijietna filwaqt li jagħtu ħjiel fuq l-istorja marittima ta' art twelidna. Bla dubju ta' xejn l-akbar patrimonju fil-Mosta ta' din ix-xeħta jinsab mal-ħitan tal-Kappella ta' San Pawl Nawfragu f'Wied il-Qlejja. Ir- 74 riċerka li għamel Joseph Muscat fuq graffiti fil-Mosta fuq il-ħitan tal-Kappella ta' San Pawl Nawfragu misluta mill-ktieb £x Annalibus Mustee li rreferejna għalih aktar 'il fuq f'dan l- artiklu, toffrilna sensiela ta' ħsibijiet kurjużi: 'U fil-Mosta, għaliex issib għadd hekk kbir ta' graffiti mal-ħitan ta' barra tal-Knisja ta' San Pawl Nawfragu u ftit li xejn ma' knejjes oħra żgħar/ Jista' jkun hemm bosta raġunijiet għal dan iżda waħda minnhom hi li forsi sar 'tindif' żejjed tal- ħitan hekk li l-graffiti li seta' kien hemm fuqhom tħassru darba għal dejjem. Dan nistgħu ngħiduh għall-Knisja ta' San Silvestru kifukoll għall-faċċata tal-Knisja ta' l-Isperanza li llum tnaddfet fuq il-ġebla hekkeili dak li seta' kien hemm: magħha għeb għal kollox. Għax il-ħajt ta' wara ta' din il-knisja ma tnaddafx, wieħed għadu jista' jara xi graffiti fuq dik in-naħa. Muscat, aktar 'il quddiem fir-riċerka tiegħu jkompli jagħtina aktar tagħrif marbut b'xi mod mal-Kappella ta' San Silvestru. 'L-importanza tal-graffiti tidher ukoll meta tqabbel l-għadd differenti tagħhom minn knisja għall-oħra. Ħafna minnhom fuq knisja waħda tinduna kemm setgħet kienet popolari u x'devozzjoni kien hemm.marbuta magħha. Ma' knisja oħra tara ftit għax forsi ma kinitx magħrufa ħafna. Qabbel l-għadd kbir ta' graffiti li hemm mal-knisja ta' San Pawl Nawfragu mal-ftit li. he qa', ma' dik ta' l-Isperanza jew ta' San Silvestru. Dawn il-graffiti huma r mal bdiewa. Għalhekk dawn it-ti voto. Talba Ħ Għa lirdoss u l-wens tal- dk Mostija fġien. San Silvestru, f'ambjent ta' ġabra u sliem, ż-żmien en ix-xbiha mill-aktar profondi u tkun ħaġa 5 sewwa a jekk terġa' tibda ti ilib huwa l-għelm tar- rebħ merfugħ fil- għoli. Għelm' li jfakkar f'dak li ġara darba. Is-salib' li. minn t arika smewwija u mbierka. liem, l-unika.tama tagħna'. It- talba tgħid hekk: kun Il-Kappella fi żminijiet biex inħobbok oħra qabel waqqgħu —) t-remissa tal-ġenb i (Ritratt ta' Victor B. Ma tdżneflnix, O Mulej, il-ġenna li int wegħedtni, lanqas ma. jqanqalni l-infern hekk tal-biża' biex jien inħallih biex inħobbok. Iżda inti tqanġalni; o: Alla; tqanqalni x'ħin narak imsammar ma' dak is-salib, imbiċċer; fu d tqanqalni x'ħin nara lil ġismek ġerħa waħda, iqangluni ż-żebliħ li qlajt u l-mewt' tiegħek. : Nitqangal sa ma nibda nħobb tant li anki kieku ma kienx hemm il-ġenna, jien xorta nibqa nħobbok, kieku ma kienx hemm l-infern, jien xorta nibża' minnek. Miegħi m'intix midjun għax jiena nħobbok, għax kieku dak li qed nistenna ma kontx qed nistennih, jien xorta nibqa' nħobbok bl-istess mod. Nistħajlu BI Fil-kwadru sħiħ ta' l-istorja ta' pajjiżna li fih twieldet il-parroċċa tal-Mosta, tajna ħarsa ħafifa lejn il-ħajja Mostija ta' dawk iż-żminijiet. B'hekk stajna nistħajlu kif għexu ta' qabilna bis- sagrifiċċji tagħhom u bil-virtujiet li ħaddnu. Fl-isfond ta' ħajjiet il-Mostin tas-seklu sbatax, tajna daqqa t'għajn lejn is-snajja', il-ħidma u l-kultura tal-poplu u hekk stajna npinġu f'moħħna l-ħajja kwieta, tajba u bieżla li għexu l-Mostin fi żmien il-ħakma ta' l-Ordni. Kien żmien fejn fir-raħal rurali tal-Mosta, saltnu s-sikta, s-satra u s-sempliċità. Ma jfissirx li kollox kien ward u żahar jew li l-Mostin kollha kienu ikoll qaddisin bir-raġġiera madwar rashom Kellhom tagħhom ukoll, fejn il-faqar, il-mard'u l-problemi ma kinux nieqsa. Il-Knisja kienet l-aktar awtorità importanti li kważi mexxiet weħidha lill-Mostin u lill-bqija ta' l-ibliet u l-irħula l-oħra f'dawk iż-żminijiet fejn is-superstizzjonjiet u l-folklor ma naqsuxi Devozzjoni B U miċ-ċpar sfieq, ħabta u sabta itf ċċa l-Kavallier Fiteni, li b'qima lejn il-qaddis li jġib ismu u tal-familja tiegħu, jitwebbel biex aqqaf kappella fil-Mosta u kif-ukoll ji artistiku ta' preġju kbir. Dan in- lti għażel-propju lill-Mosta biex fiha jxettel fost il- Mostin id-devozzjoni lejn Sa ħa tagħhom, il-Mostin dejjem għożżew din il-kappella li kien be ruż u raw kif għamlu biex wara mewtu, jibqgħu jieħdu ħsiebha ndizzjoni sal-ġurnata tal-lum. Din il-ħolqa i mill-istorja ta' ġen h arfien tal-passat ta' missirijietna u b'hekk torbot f'għaqda sħiħa ma' dak eħħ dàri, ma' dak li qed jitwettaq fil-preżent, u ma' dak li, jekk Alla jrid, jissawwar fil-ġejjieni ta' art twelidqa. if Nota ta' ringrazzjament. Bi inrodd ħajr b'mod speċjali lil sieħbi Rapmetd Grech tat-tagħrif utli li għoġbu jgħaddili u tal-paċenzja li ħa bija biex dan l-artiklu jissaħħaħ aktar fil-binja tiegħu. Nirringrazzja wkoll lir-rettur tal- Kappella ta'San Silvestru, Dun Salv Magro, ta' l-informazzjoni u l-għajnuna li għoġbu joffri. il-Knisja a al Malta, 1986). żina tal-Kavallieri ta' San Ġwann (Malta, 1996). Kunsill Lokali Mosta, 'Il-Kunsill Tiegħek, Nru 24 (Malta, 2005). G. Cassar, Kappelli fil-Mosta Kàlendarju 2004, Skola Primarja Carmela G. Lanfranco, Ħajjitna fi Imghoddi' (Malta, 2004). ĊAK Franġiskani Konventwali, /umn il-Mulej, Sena A, 19.vi.2005; Nru 3i a G. Lanfranco, Drawwiet u TradizzjonijietiMaltin (Malta, 2091). , A. Bonnici, Il-Mosta Nisranija', G. Cassar (ed.), Ex Annalibus Mustee (Malta, 2005). J. Muscat, 'Graffiti fil-Mosta: il-ħitan tal- l-Kappella ta' San Pawl Nawfragu', G. Cassar (ed.), Ex Annalibus Muste (Malta, 2005). B. Bonnici, Dell is-Salib fil-Gżejjer Maltin (Malta, 1999). Noti:1 Skond A. Ferris, Descrizione Storica della Chiesa di Malta e Gozo, il-ħidma fuq il-knisja parrokkjali l- qadima tal-Mosta, xogħol l-arkitett Tumas Dingli, intemm fl-1614. Imma E.B. Vella, fi Storja tal-Mosta, jisħaq li l-bini tal-knisja tkompla sal-1619. 2 It-traduzzjoni bil-Malti tgħid hekk: l-Kavallier Silvestru Fiteni, mir-raba' xagħri, jagħti u jiddedika lil San Silvestru din il-kappella, fl-1664. 3 Dan it-tagħrif għaddih bil-fomm ir-rettur preżenti tal-Kappella ta' San Silvestru, Dun Salv Magro. i Informazzjoni miksuba minn xandira rrekordjata fuq video tape li tinsab fil-kollezzjoni privata tal-kittieb.