IL-GRAMMATKA MALTIJA FIĊ-ĊOKON (/issokta ma' ta' qabel). IL-KONSONANTI DGĦAJFA / U W. Il-ħoss ta' ja u ta' waw, quddiem jew wara vokali, jinkiteb bl-ittri korisonanti J u W u mhux bl-ittri vokali lu U. Wisq huma l-provi li juruna ċar illi l-ħoss tal-ja, u tal- waw, quddiem jew wara vokali, għandu s-saħħa ta' konsonanti, u għalhekk dan il-ħoss għandhom jidhru għalih l-ittri konso- nanli j u w biex jiġu magħżula għall-kollox minn l-ittri vokali żuw. Waħda mill-vokali ma' l-ittri 7 u w tagħmel ħoss ta' sil- laba waħda: ja, wa; aj, aw: sewwa sew kif tagħmel dik il-vo- kali ma' konsonanti oħra: da, ċa; ad,aċ: iżda l6 żewġ vokali oħra, bħal: 0a, co, ae, ca, li, fil-leħen, jibqgħu mifrudin waħda minn l-oħra 0-4, ċ-0, 2-€, l-a. Ii l-ittri f u w għandhom. is-saħħa ta' konsonanti, juru- homlna wkoll kliem bħal l-ixwaħfial, l-imjassar. Rajna iżjed il-fuq (€) li xi kliem li jibda b'żewġ konsonanti, meta jieħu l-ar- tiklu, iżid quddiemu ż tal-leħea u ġa-la-darba l-kliem sawaħħal, mjassar ħadu l-ż tal-leħen biex saru l-imewaħħal, l-injassar, għandna nifhmu li l-ittri 7 u w huma konsonanti: kieku kienu vokali (£ u x) konna ngħidu u niktbu: il-vex-a/iħal, il-mil-assar bl-artikolu żl- bħalma bl-artikolu il- ngħidu: il-peusmar, il-piislud. Mela, la nafu dan kollu, il-għala ma nagħżlux konsonanti minn vokali, la darba dan jista' jsir bla taħbit u bla tfixkil ta' xejn, għax tipi jinsabu fl-istamperji kollha: f v w 7: La nistgħu, il-għala ma niktbux sewwa, u fl-istess ħin inħaffu l-ortografija u nagħmluha iżjed ċara billi niktbu, ngħidu aħna, Żżwja u mhux kinia li wieħed ibati biex jaqraha: qawwu (qawwu) u mhux qauwu) l. (f) Ara l-MALTI l-ewwel sena faċċ. 76 Il-konsonanti 7 u w—— billi huma dgħajfa — ma jtennux irwieħhom fit-tiswir tal-kelma bla vokali għal kull waħda. Għad li niktbu mwċss, feċċ għandna niktbu /À4/, sċw. Hekk ukoll fin-nofs. Għad li minn Żaddem niktbu Żaddmu, minn kejjel, newwel għandna niktbu: Żej/u, necelu (u mhux Żejjlu, newze/un) biex jistgħu jinqasmu f'sillabi ta' Żże/-2u, mew-2u il-għaliex il7u lw ma joqogħdux bla vokali magħhom. (Ara t-Tagħrif il-10, l-40 u l-41 Rċgula. fuċċ. 10, 28 u 29). IL-PRONOMI MEHMUŻIN Il-Pronomi mehmużin man-nomi huma -2, 24, -4, -Żha, na, -kom, -ħom. L-ewwel. tlieta jibdew b'vokali; l-aħħar erbgħa b'konsonanti: dari, darek, daru, darha, darna, darkom, darhom. Fost dawn, l-iżjed li jistgħu jfixkluna huma l-42 u l-Ża. Kif inhi li l-4 (maskil) ma għandux Ż/ quddiemu bħall-2a (femminil): Dan jidher ċar. Iż-żjieda tal-maskil xu (vokali), f'xi khem, tagħmel l-istess tibdil li jagħmlu l-ż (vokali) u l-e (li tibda b-vokali), waqt li ż-żjieda tal-ża (li tibda b'konsonanti) tagħmel bħal ma jagħmlu sħabha 24, -kon, -hom (li jibdew b'konsonanti). Araw: Il-particella żagħ (ta') biż-żjieda tal-pronomi tagħme tAgħ-ha (li tinħass sa//ia) tlEgħi o IEgħ-u AA-KO tAgħ-hom (li tinħass ża//01x) Iżjed, il-konsonanti għu 4 meta jiltaqgħu flimkien jinħassu ħħi (F) għalhekk kieku l-pronom z kellu 2 quddiemu (tagħ-/u), il- kelma kienet tinħass /a//iu bħal ma żagħ-ża tinħass saħħa. Għalhekk niftakru li għandna niktbu sewwa missieru— missierha sebgħu —sebagħha L-istess il-verb. Semagħ (S-M-Għ) jagħmel semgħu, se- magħha, semagħhom, (Ara t-Tagħrif faċċata 94. T. ċ). i Il-Pronomi mehmużin mal-verb huma: -1/, —-kjew-ekjew ok, ——u jew-À (iżda I6-Àu) — ha, —-1a, —-kom, — hom. (f) Ara l-MALTI faċċata 44. il-verb 44, (f) — li ma jispiċċax bil-għ bħall-partiċella tagħ—jagħmel tani, tak, taħ, taha, tana, takom, tahom. (Qabbel tana (ta Jilna) ma' tagħna, takom (ta lilhom) ma' żagħkorm). Il-pronomi mehmużin jistgħu jiżdiedu ma' kull sura tal-verb: jali-ni, jati-k, jati-h etc., jatu-ni, julu-k, jatu-h etc. Il-pronom mehmuż tat-tielet persuna, maskil, singular hu -4 (kielu) jew-Ż (ta-À) iżda mhux /Żu (bħal ma rajna l-fuq) biss isir -À4 meta wrajh ikollu mehmuża l-preposizzjoni / (lil). Dan jixhduh kliem bħal: /amagħ (T-M-Għ) li jagħmel samagħhu/u (u għalhekk jinħass tamaŻŻulu) ża li jagħmel żahu/x (ta-ħu-lu) u għalhekk Żiser għandu jagħmel żiserhu/u ħhammeġ ,, w ħammeġħu/u. (Ara t-Zagħrif faċċ. 100— Għadd 69). Niftakru wkoll li dal-pronom mehmuż hu $ u mhux $ għad li fl-aħħar tal-kelma jinħass hekk: żaŻ, ħaduh, qatluh. Ħafna kliem li minn għalina jispiċċa bil-vokali 2, insibuh li jispiċċa bil-konsonanti ż, għad li din mhux fit-tiswir kollu tal- kelma tinħass u tinkiteb. Din igħidulha //e-Zejew Te marbuta, Eż: Alla, werqa, kelma, Din it-/e tinħass u tinkiteb quddiem il-pronomi mehmużin (kelmti), u fl-aħħar tal-kelma quddiem isem ieħor (Że/met is- sultan), (Ara t-Tagħrif faċċata 69). Fost il-kliem tal-għadd, il-kelmiet mit-ż/ieża sal-għaxra jis- piċċaw bit-2 marbuta. Għalhekk ħażin jagħmel min jikteb Żames żilfal jew ħames ti tjal; għandu jikteb Żamest iżfal bit-£ marbuta mal-Żames, għax biċċa minnha, u bl-ż fil-bidu ta' ż/a/ għax vokali tal-leħen. Tlieta u tmienja jsiru żlili, tmint (itfalj—l-że issir 2 għax b'aċċent sħiħ, Erbgħa, sebgħa, disgħa jsiru erbat, sebat, disat (itfal) —bil- għ mixruba. Silla ssir siżl (itfalj—flok sifft. (Ara t-Tagħrif faċċ. (il-kelma ż/ li tidher wara kliem il-għadd mill-Àdax sad- dsatàx ma hix l-artjkolu il-, iżda biċċa mill-istess kelma tal-għadd. M'għandekx tikteb dsatax il-xiber iżda dsatax-il xiber. Dan jidher ċar: għax kieku dik l-77 kienet l-artikolu kienet tinħass dsatax ix-xiber. (Ara t-Tagħrif faċċ 87 T.ċ.) (tissokta) (3) Il-verb /a hu sura mqassra ta' għata (7) s Għ-TJ.