Fdal ta' Hrafa taż-Żminijiet tan-Nofs f'Malta ' Dr, ĠUvANnI CREMONA, B.A. D.Lirr, (Ruma), Fl-inħawi ta'' Ħaż-Żebbuġ, żmien ilu, smajt din il-għanja, li hawn taħt inġib kelma b'kelma : Ommi tiegħi, meta mmutlek iżragħni ġo qasrija; u, kull darba li ssaqqini, għidli xi Ave Marija. Hawn ma rridx ngħarbel xi kliem ta' din il-għanja għar- rashom, iżda rrid nifli l-ħsieb: tagħha fil-wisa', għaliex bla biża' ta' xejn nista'-ngħid illi min jifli sewwa din il-għanja u jaf. xi ftit tal-letteratura taljana u dik ewropea, ma jdumx ma jintebaħ b'xi xebh bejn din il-għanja (il-ħsieb tagħha fil-wisa') u waħda mill-ħafna ħrejjef taż-Żminijiet tan-Nofs, li għas- sbuħija tagħha ġiet kemm-il darba mfakkra bil-miktub. Ix-xebh ta' bejn il-għanja tagħna u l-ħrafa li semmejna fit- tifsiriet artistiċi tagħha u xi tgħarbil ieħor nagħmluhom fl-at- ħar. Għalissa naħseb li hu xieraq li nibda billi nsemmi l- ħrafa u fejn insibu li dehret l-ewwel darba bil-miktub. Giovanni Boccaccio (1313-1375), li ma' Dante u Petrarca jgħaqqad it-Trijumvirat il-kbir tal-Letteratura Taljana tas-seklu erbatax, fil-ktieb tiegħu, id-'Decamerone' (li hu mqassam fi ġranet u kull ġurnata f'novelli), fil-ħames novella tar-raba' ġurnata jgħarrafna fuq xebba sqallija jisimha Isabetta (jew ukoll Lisabstta) minn Messina, li kellha tliet aħwa jinneguzjaw u li magħhom kienu jżommu żagħżugħ biex iżommilhom il- kotba. Billi dan iż-żagħżugħ kien sbejjaħ u billi Isabetta kienet ta' sikwit tiltaqa' miegħu, ġara li hi saret tħobbu u hu nesa lil kulħadd imliabba fiha. L-imħabba ta' bejniethom bdiet tixgħel dejjem iżjed u ħut Isabetta ma kinux għadhom intebħu biha sa dik il-lejla illi ħuha l-kbir kien lemaħha sejra lejn il-kamra tal-mafibub tagħha li kien jismu Lorenzo. Iżda ħuha l-kbir ma kien semmielha xejn fuq hekk u, billi hi ma kenitx indunat bih, kollox baqa' sejjer bħal qabel sakemm hu ftiehem ma' Ħutu l-oħra li jeħles minn Lorenzo darba għal dejjem. Għal- hekk, wara xi żmien, huma stiednu liz-żagħiżugħ biex imur magħhom barra l-belt jixxiegħel fil-kampanja, u meta waslu IL- f'post imwarrab, qabżu fuqu, qatluli u difnuh hemmhekk; Meta reġgħu lejn Messina, xerrduha li kienu bagħtuh f'belt oħra biex jeħdilhom ħsieb ta' xi biċċa xogħol tagħhom, u billi mhux l-ewwel darba li huma kienu għamlu hekk, kullħadd emminhom. , Iżda meta Isabetta rat li Lorenzo tagħħa kien dam wisq, bdiet tgħaddi ljieli sħaħ titniehed u xxerred id-dmugħ, sakemm lejl wieħed il-maħbub tagħha dehrilha f'ħolma u qalilha b'kol- lox: kif ħutha kienu qatluh, kif kienu difnuh u fejn. Il-għada fil-għodu Isabetta bakkret tmur fuq il-post fejn il-maħbub tagħt- ha qalilha li kien midfun, u bdiet tħaffer sakemm. fl-aħħar sabitu tassew. Malli lemħitu x-xbejba inxtefitet fuqu u bdiet tibki u tolfoq kemm tiflaħ; imbagħad, wara Ħafna, qamet biex tarġa' lejn id-dar, iżda ma tahiex il-qalb li titbiegħed minn fejnu u għalhekk qabel xejn, qatgħetlu rasu u qegħditha ġo maktur, biex, la darba ma setgħetx tgawdih ħaj, għallinqas iżżommu dejjem magħha mejjet, u, jekk mhux persuntu kollha, għall- inqas dak is-sabiħ wiċċu. Meta waslet id-dar infexxet tolfoq sakemm qalbha ma felħitx iżjed, u mbagħad qiegħdet dik ir-ras ġo qasrija, tefgħet il-ħamrija fuqha u hemm żergħet mill-iktar ħxejjex li jfuħu u ħsiebha ma kienx ħaġ'oħra ħlief li ssaqqi dik il-qasrija, sakemm fl-aħħar ħutha ħasbu ħażin u serquhielha. Mħabba f'hekk Isabetta mardet, qasmet qalbha u mietet, u hekk intemmet dik l-imsċjkna ta' mħabba. Din in-novella ta' Boccaccio minn dejjem kienet miżmuma bħala walida fost l-isbaħ novelli tiegħu, iżda fis-seklu li għadda meta fost il-kittieba nibtet ġibda kbira għal-leġġendi taż-żmien tan-nofs, din in-novella reġgħet sabet xortiha, għax intisġet mill-ġdid minn kittieba offra, u mhux iżjed fi proża, iżda f'poe- żija. Il-kbir poeta Ingliż John Keats (1795-1821) fi Frar tal- 1818, Ħaseb ifassal f'Teignmouth il-versi (ottavi) ta' ''Isabella or the Pot of Basil''. Keats biddel l-isem ta' Isabetta f'Isabella, u mhux biss ġarr ix-xena tal-leġġenda minn Messina ,għal Firenze, iżda nistgħu ngħidu wkoll illi lil-lokal tah lewn Ingliż, kif dlonk nistgħu naraw mid-deskrizzjoni tax-xmara Arno. Araw kif Keats ifisser f'dawn il-versi x'għamlet ix-xbejba bir-ras maqtugħa tal-maħibub tagħha : Din il-poeżija inkitbet hekk. Fi Frar tal-1818, Keats ftie- hem ma' john Hamilton Revnolds li jiktbu t-tnejn f'poeżija xi novelli ta' Boccaccio u jgħaqqduhom fi ktieb wieħed. Keats beda minnufih, u xahrejn wara, temm l-''Isabella'. Revnolds, mill-banda l-oħra, beda jaħdem f'żewġ novelli oħra, u wara l-mewt tal-ħabib tiegħu, ħariġhom fi ktieb jismu: 'A garden of Florence', stampat 1821. Lil Keats, mela, għoġbu jbiddel ix-xena tal-ħrafa, min- għajr ma biddel xejn mill-ġrajja. Iżda waqtli Keats kien qie- għed jikteb L-''Isabella', wieħed poeta Ingliż ieħor, illum itit magħruf u nistgħu ngħidu minsi, kien qiegħed jikteb poeżija fuq dik l-istess Ħrafa u l-ġrajja ta' dil-ħrafa ħallieha fi Sqallija. Dan il-kittieb huwa Barrv Cornwall, u l-poeżija tiegħu, stam- pata fl-1820, jisimha ''Sicilian Storv'. Jekk narġgħu, madankollu, għan-novella ta' Boccaccio, naraw li din tagħlaq hekk. Iżda, żmien wara, meta din il-ġrajja sar jafha kullħadd, kien hemm xi ħadd li qabbel dik l-għanja li għadhom igħannu sal-lum, li hi din : Issa min ifittex fil-kodiċi 38, plut. 42 tal-Biblijoteka Law- renzjana ta' Firenze, miktub għall-aħħar tas-seklu XIV, isib hemm imniżżla għanja ta' l-iskola hekk magħrufa bħala ''skola sqallija'', li tibda hekk :- ' Ghe mi furġ la resta Din hi l-ewwel strofa, u, għalkemm Boccaccio sata' ħaseb f'din il-għanja meta semma dawk iż-żewġ versi fl-aħħar tan-no- vella tiegħu, nistgħu ngħidu Hi fil-għanja Ji nsibu f'dan il-kodiċi ma hemm ebda ħjiel tal-ġrajja li fuqha tkellimna għall-ewwel, jiġifieri fuq dak li kien hemm miżrugħ fil-qasrija barra mix-xitla; iżda l-istrofi l-oħra kollha jsemmu biss qasrija li nsterqet u xejn iżjed. Mela jew dil-lezzjoni, kif igħidu, tal-għanja mhix sħiħa, inkella Boccaccio ma fiax il-ġrajja tiegħu minn din l-għanja, iżda minn xi għanja olira li ssemmi l-ġrajja kollha, xi għanja jew għallinqas ħrafa li kienet tingħad fi Sqallija u li-ma baq- għetx biss fi: Sqallija, iżda xterdet, u kif waslet Firenze hekk ukoll mhix ħaġa kbira li wasal xi diwi tagħha saħansitra fil- gżira tagħna, għax tabilħaqq li fil-għanja maltija li ġibna fil- bidu ta' dan l-artiklu, nisimgħu bħal fil-bogħod id-diwi ta' din il-ġrajja. Jekk inhu hekk, jista' jkun li l-ġrajja (miktuba minn Boccaccio u oħrajn) u l-għanja maltija għandhom nisel wiefied: xi għanja popolari sqallija li daħlet fil-gżira fiż-Żminijiet tan- Nofs, li mhix sew sew dik li nsibu fl-Kodiċi Lawrenzjan, jew xi ħrafa sqallija. Iżda naħsbu wkoll illi jekk mill-għanja tagħna nneħtu l-aliħiar vers, li għandu xeħita reliġjuża u nisranija, u : niflu mhux il-fdal iżda l-għanja fil-għamla sħiħa tagħha, jekk fin-novella nħarsu mhux lejn it-tiżjin iżda lejn il-ħsieb tagħha fil- wisa', naraw li din il-ġrajja turi 'l-hawn u 'l hinn fil-fantasija tagħha wisq imżewqa u mħeġġa xi lewn għarbi. Meta mbagħad inġibu quddiem għajnejna li Boccaccio ġieb in-novella tiegħu minn Sqallija u li Sqallija, bħal Gżira tagħna, damet għal ħafna żmien taħt il-Għarab, li ħallewlha bosta fdalijiet fil-ħsieb u fil-kliem tagħhom, ma narawhiex bi kbira li l-għanja po- polari sqallija li semma Boccaccio u l-għanja tagħna jistgħu fil- bogħod ikollhom nisel wieħed: xi għanja jew għallinqas ħrafa għarbija mitlufa, li Boccaccio sata' żejjen u biddel 'l hawn u'l hinn kif deherlu hu, bħalma naraw li Keats biddel xi ħwejjeġ min-novella ta' Boccaccio wkoll. Dan ngħiduh għax l-għanja sqallija li nsibu fil-Kodiċi ta' Firenze ma ssemmi xejn u xejn fuq il-ġrajja, u għalhekk Boccaccio ma setax Ħa l-ġrajja tiegħu minnha. Fl-aħfiarnett, imbaghad, nistgħu ngħidu wkoll illi mhux l-ewwel darba li Boccaccio ħa xi ġrajjiet min-novelli orjentali, li l-Għarab kienu ġiebu fi Sqallija mill-Persja u mill-Indja, bħalma huma n-novelli li hemm fil-ktieb ''Sette Savi' li biha nqeda Geoffrev Chaucer ukoll. Dan li għidna jista' jkun, iżda ħadd ma jista' jgħid li hu hekk. jJista' jkun ukoll li l-għanja maltija ma għandha ebda rabta mal-ġrajja li fuqha hija mibnija n-novella ta' Boccaccio, . iżda l-idea, li mhi xejn komuni imma tidher miġjuba mill- bogħod, (dik li fiżra' bniedem ġo qasrija u ssagqih),: narawha li tersaq wisq fil-qrib lejn l-idea ta' l-oħra fil-wisa' tagħha biex dana nistqarruh bla biża' ta' xejn.