Ta' Ġuże' GALEA AWN f'Malta torri żgħir, ħiemed u misterjuż fit-telgħa, ta' għolja, dejjem għassa għal kulma jiġri fl-inħawi tiegħu. Il- bdiewa qajla, jersqu lejh wara nżul ix-xomx għax igħidu li xi mindaqqiet fid-dalma, tal-lejl jidher dawl kiebi u kaaħlani jiċċaq- laq taħt il-ħitan ta' dak it-torri u hemm min igħid ukol li fi ljieli ħiemda, sajfija ġie li jaraw bħal fiċ-ċpar, bniedem imdendel minn għonqu mal-gallari;a tal-ġebel. Il-ġrajja kellha bidu żmien ilu, imma ilu ħafna, meta ma kienx hawn min jikteb biex ifakkar dak li jsir f'din il-Gż'ra tagħna, meta. l-ħajja kienet xorta oħra milli hi l-lum. Il-kotra tan-nies kienet tgħix taħt il-kastell fejn hemm 8t. Anġ'u l-lum jew fl-Imdina jew madwar is-swar ta' dik il-belt qadima. Kien hemm ukoll irħula żgħar imxerrdin 'l-hawn u 'l hinn bi ftit djar imgeddsin mal-ħitan tal-knisja. qishom qaqoċċa, mill-bqija l-kampanja. kienet battala, bla nies u bla ħajja. 'Wieħed kien dum jimxi nofs ta 'nhar fix-xagħri bla ma jiltaqa' ma' ruħ jew jintilef qalb is-siġar tal-ħarrub, tal-luq, taż-żebbuġ u tat-tin u- jdum jiem sħaħ bia ma jaf fejn sejjer, jaqbeż minn lan għal ieħor, jitħanbel mal-għolli.q, jitfixkel fil-qn.efed, igerrex lill-għasafar, matfar lill-balottri u jħarrab is-sriep. Għalkemm l-ħajja ma kinetx imferixa u mqallba kif inhi l-lum, iżda ma kinex ħielsa mil-għawġ u l-ħażen li jitnisslu mill-għira u r-regħba ta' wħud fost il-bnedmin u xi mindaqqiet siegħa kerha ta' qilla u dm.ja kienet dlonk twerwer in-nies bħal meta, tempesta tfaqqa' għal għarr.eda, Darba fost l-oħrajn ġr.et xniegħa li kexkxet lil kulħadd. Qabda rġiel ta' qattagħni feroċi u bla qalb, inxteħtu fuq dar ta' wieħed għani, kissru l-bibien, daħ'u jfarrku, jaħarqu u jħarbtu kulma jsibu, ħebbu għall-qaddejja, sawtuhom, naxruhom fl-art u qatlu lil dawk li waqfu.hom, imbagħad daru għal sid d-dar, għal martu u għal uliedu, għamlu għalihom bi ħruxija kbira, tawhom kemm felħu, għamluhom trietaq u ħallewhom fl-art għal mejta qalb glicgel ta' dmija. Filwaqt li dan il-għajb u din il-qerda kienet qiegħda ssir fid- dar ta' dak il-għani, ħuh kellu festa kbira fid-dar tiegħu. Dan kien bniedem berb'eqi, ħajjen, kiefer, kellu rasu iebsa u qalbu xierfa; kien jagħmel li jdoqqlu moħħu u jaqbillu biss, ma k'en jimpurtah minn ħadd, ħaż'n għalih min jieqaflu jew min ma jaqbilx miegħu; kien żorr, kburi, imqit u minfuħ bih innifsu tant li laqqmuh id-Dandalun. Id-Dandalun kien żidhirlu li d-dinja nħolqot biex taqdi lilu; huwa qatt ma għamel xogħol ta' fejda u qatt ma ħa sehem għall- ġid ta' għajru jew ta'pa/jiżu, 'mma kien iħaqqaq li ħaddieħor imissu jmidd għonqu ħalli mbagħad huwa jkollu mnejn jistagħna u jberbaq. Kien bniedem jitlewwem għal xejn, ma kien iqis lil ħadd, kien igħix ħaija mill-agħar, medhi b'l-logħob, tbaħrid u xorb; filgħodu jqum imxennaq għażżufiett, bil-lejl jorqod imxabba' minn kollox u minn kulħadd. Dak l-ismargass kien ġabar madwaru qatta manigoldi, ksir il-għonq u bis-saħħa tagħ- hom kien jagħmel kulma jiġi għal idejh u kulma jdoqqlu moħħu: Dawn il-qabda mniegħel kienu daħlu fid-dar ta' ħu sidhom fejn għamlu ħerba, tal-biża'. ' Mela. d-Dandalun kellu festa kbira; kien hemm daqq u żfin, ikel u xorb bla q'es, min jitħanżer, min jidħak, min jirraġġa u min jilgħab. Id-Dandalm kien jilħaq ma' kulħadd, jiċċajta ma'' dak, jilgħab bl-idejn ma' dan; jixrob ma' wieħed, jiżżufjetta ma' b'eħor, imma: għalkemm: wiċċu kien: għad-dawl, u fuq. xofftejh kellu tbissima sfiqa, għajnejh ma kienux jibbru bħas-soltu u fuq ġbinu kellu tikm'xa li tagħtih bixra ta' bniedem imħasseb. Dak il-karfa kellu għaliex ikun ħosbien: il-ħajja ta' ħala u tber- biq kienet ġibitu fix-xejn u f'qasr żmien kien ser isib ruħu bla ħabbu, b'a ħbieb u fuq kollox imżeblah minn dawk li qabel kienu jibżgħu minnu. Dan il-ħsieb ken qiegħed ikiddu u għalkemm fommu kien imbissem, qalbu kienet mgħargħra f'disprament. Il-lejl kien daħal sewwa u d-divertiment kulma jmur kien iok'or u jisfieq, ix-xorb għeleb lill-mistħija u qajjem tbaħrid bla Iġiem.: Filwaqt 'ii kulħadd kien mitluf f'sakra ta' ġenn, wasal fuq iż-żiemel wieħed mi'l-ismargassi tad-Dandalun u bla ma ta fil-għajn, mar sefsef kelmtejn f'wid'nt sidu li f'daqqa waħda qam fuq .tiegħu, għaqqad il-ponn, wiċċu tbergħen u leħħa ta' qilla feġġet fi ħbub għajnejh, imbagħad maliir reġa' ħa bixra fer- rieħa, mar ingħaqad ma' ħbiebu. jfaqqa' d- daħk, jirraġġa u jlegleg magħhom. Damu l-lejl f'sakra ta' divertiment bla rażan u min kien għadu wieqaf fuq saqa;h mat-tbexb'x telaq lein daru qisu belh sni, riġlejh jirtogħdu, 'dejh jixxenglu u rasu tqila daqs qar- talla. Id-Dandalun niżżel l-aħħar tazza, sabbatha ma' l-art u għamilha tlief, mar inxteħet. fuq soddtu qisu bhima u baqa' jonħor' ġisu qażquż 4 sa wara nofs in-nhar. Meta stenbaħ, id-Dandalun ħass wieħed min-nies tiegħu jċaqalqu biex iquma; maħħi fetaħ. għajnejh rasu kienet ser tis- katta. donnu d-dawl li daħal minn ħbub. għajnejh żiedlu l-pres- sjoni ġewwa l-qorriegħa; ħalef tnejn, qam bilqiegħda, imma kellu jserraħ: moħħu fuq idejh għax ħassu tqil daqs. iċ-ċomb. t'Hawn tnejn jixtiequ jarawk'l, qallu x-xrik. Tridu jkellmuk fuq ħuk', wieġeb is-xrik b'ħarsa li tfisser C'Tridu jkellmuk fuq ħuk'', wieġeb ix-xrik b' ħarsa a ,Mfisser f'għajnejh. ; Id-Dandalun indehex, imma dik il-ħarsa tar-raġel tiegħu mala'r fehemha. Imbagħad ġibulu baċil u buqar tal- fidda, mimli ilma kiesaħ bil-ħall il-ward, xarrab rasu u ħasel wiċċu, tfarfar tfarfira u niżel jisma' lil dawk li ġibulu l-aħbar tat- traġedja li kienet ġrat 'jil ħuh fil-jum ta' qabel. Id-Dandalun għamel għaġeb 'kbir u' ħalef li jitallħas minn min'hien għamilli dak il-għajb; imma aktar deher qalil fil-ħalf tiegħu milli sogħbien għall-mewt ta' ħuh; imbagħad ta ordni biex bla telf ta' żmien ix'ddu ż-żwiemel u dikment telaq. biex jara b'għiajnejh x'kien sar minn ħuh. Marru warajh ukoll tajfa mill-ismargassi ta' madwaru. Meta 'waslu f'dar il-ħerba raw dehra li twaħħax; koll fejn daħlu ma sabux ħl'ef tħarbit, tkissir, ħruq u rvina, L-iġsma tal- mejtin kienu ħaduhom għad-d.fna, 'jmma kien baqa' tiċpis ta' demm mal-ħitan u għada''ar fl-art fein kienu mxerrdin 'l- hawn. u 'l-hinn, ċraret, ksur ta' għamara u frak tal-ħġieġ; kien hemm — ukoll bibien u twieqi maqlugħin miċ-ċaċċis, sniedaq m 'fqugħin, siġġijiet imkissrin, tapiti mqatigħin u purtieri mċarrtin, Fil- kmamar kien hemm daħna rqiqa taħraq xfar il-għajnejn u tagħrax l-imnifsejn. Ħdein id-dar ken hemm qtajja' ta' nies iġeġwġu bejniethom uj 'tkellmu taħt il-lsien u dlonk juru b'subagħ;hom lejn il-ħsarat tad-dar.. Meta wasal id-Dandalun waqgħet sikta u kulħadd war- rabblu biex igħaddi. Huwa daħal q'su barri, dar dawra. bil-ħeffa mad-dar u ħareġ fil-b'eb kollu ħosbien u imbergħen. Tnejn .mill- kbarat tal-belt resqu le;h biex isabbruh. VX'sar min-nis 'i kienu f'din id-dar9'' siaqsa d-Dandalun. ''Dfinnihom ft't tal-ħin ilu''. —TLil ħija u l-familja wkoll 9 UNaħseb li kienu mal- meitin. Ħafna ma ' kinux jingħarfu għax kellhom wiċċhom imtertaq iew maħruq''. UMiskin ħfa kif kelu jisp'ċċaf' qal id Dandalun minn taħt il-lsien; imbagħad għolla leħnu u beda jg għajjat donnu biex jisimgħu kulħadd: ''Naħlef li nitħallas minn dawk 'l-kiefra li qatlu 'l-ħija. Hekk jew hekk insibhom u nixrobilhom demm- hom e Wieħed mill-kbarat, biex iberrdu, qallu : 'Alla l-Imb'erek ma ħamilx. li familja sewwa bħal dik ta' ħuk tinqered għal kollox m'd-dinja'. ER'għidbO U ħataf id-Dandalun filwaqt li. dar lejħ, €Għax, Sardu, wieħed mit-tfal ta' ħuk, b'miraklu kbir ħeles mill-qirda''. fGħadu ħajf'' staqsa d-Dandalun mgħaġġeb. , UStaħba wara n-newl u fid-dagħdigħa li kienu l- qattelin, ma rawhx'. l ea fein huV' 7 fQ'egħed għandi'', eNteħdu miegħi ; qal id-Dandajun bil-herra, filwaqt. li qaleb għajnejh lejn il- karfa li kien ħa miegħu. 'M IL-MALTI (l Il-kbarat ġabru xofftejhom u kemmxu ġbinhom. Ħuma kienu jħossu li dak il-bniedem qalil xe ma kellu xeħta għat- trobbija tat-tfal, imma bħala qarib, it-tifel ma setgħux jeħdubulu minn' idejh, u hekk Sander kellu jmur ma' zijuh. Id-Dandalun ma ħax il Sander id-dar tiegħu; refa' lil dak it-tifel fuq dahar 'Ż-żiemel u qal lil wiħeed minn ta' madwaru biex jirkeb warajh, imbagħad it-tliet rikkieba qabdu triq stra- mana, ferqu w'dien, telgħu għoljiet, qasmu xagħri, saqu qalb ix-xewk u l-għollieq, n'fdu minn masġar għall-ieħor u wara sagħ- tejn sewqan sabu rwieħhom fuq il-quċċata tal-Wardiia mnejn il-ħarsa timraħ fuq in-naħie; ta' Malta mit-tramuntana sal-lvant, Imma dak il-ħali ta' Dandalun ma qagħadx jitpaxxa b'dik id- dehra ta' seħer, u, billi kien beda jroxx id-dlam, ta ordni biex iħaffu u niggeż bl-ixprun ġenbejn iż-żiemel ta' taħtu, l minnu- fih qabeż 'il quddiem u qabad in-niż'a lejn il-baħar bil-ġir'a, filwaqt li ż-żiemel l-ieħor żamm għal warajh, F'qasir żmien waslu fil-wesgħa żgħira ta' quddiem it-torri solitarju li semmejna fil-bidu ta' din il-ġrajia. Infetaħ il-bieb u ħarġu erbat iklieb jinbħu, jaqbżu, :ogħlew u iferfru denbhom, warajhom feġġ il-għassies l bil-qima kollha mar 'żomm ir-riedni taż-żiemel tad-Dandalun, li qabeż minn fuq is-sarġ u bla kliem mar qabad 't-tifel minn fuq iż-żiemel l-ieħor, għollih u daħal bih fiż-torri, tela' f'kamra ta' faq li kienet tintlaħaq b'sellum, mhux taraġ, u medd it-tifel fuq sodda. Sander tbikkem, qalbu bdiet tferfer, u xfar għajnejh bdew idemmeoħu, għax donnu fehem li dik l-imġieba ta' zijuh ma ken'ix biex tagħtih is-sabar u l-faraġ. ''Hawn fejn aħna z19'' staqsa t-tifel imwerwer. — 'Tssa inti ibqa' hawn'', wieġeb zituh filwaqt li ħareġ mill- kamra u tebaq l-bieb wara'h, imbagħad niżel u warrab is-sellun u hekk it-tifel baqa' msakkar waħdu qisu għasfur ġo gaġġa mdendla fil-għoli. Il-għassies tat-iorri kien raġel qsajjar u botni, wiċċu mfaqqa, imnieħru kbir, ħuġbejh imqanfdin, xoffte'lh ħoxnin; kellu bixra ta' bniedem kiefer, bla qalb u bla sens. Resaq b'rasu immela lejn sidu u kien ser jitlaq ilsienu b'ex jistaqsi xi ħaġa, iżda d-Dandalun qatagħlu fil-qasir. €Ħu ħsieb dak it-tifel; titf'qux minn taħt għajnejk. Tekk jaħrablek, b'rasek idur F' qal id-Dandalun IIl-għassies, u dik- 'ment dàk il-flien fehem li rasu ma kenitx tibqa' fuq għonqu jekk dak it-tifel jeħsel ibewweġ. ir-Tonxi 43 Sadattani ir-rikkieb l-ieħor kien daħal fil-ġnien tat-torri, tella' satal ilma mill-bir u mar jisqi ż-żewġ żwiemel, imbagħad ġib'lhom magħlef ħarrub fil-maħla u dendilhielhom ma'rashom; imma d-Dandalun kien magħġġel u ma riedx jitnikker; resaq fuq iż-żiemel tiegħu, rasslu s-sottopanza u ressqu maġenb il-bieb tat-torri, fejn kien hemm tarġa li m'nn fuqha jirkbu fuq dahar iż-żwiemel. Dak il-mingħul qabeż ħafif daqs ballottra minn fuq it-tarġa għal fuq is-sarġ u filwaqt li dawwar ras iż-żiemel, daħ- ħal saqajh fl-istaffa, dar lejn l-għass'es u wiss'eh : VŻomm għa;nejk fuq dak it-tifei. Ħażin għalik iekk jaħ- rablek l Tmbagħad telaq b'ġirja waħda lejn il-beita fejn kellu ħbieb tal-qatgħa tiegħu jistennewh biex ibillu griżmejhom u f'tilqu lsienhom. Id-Dandalun ħataf il-ġid kollu ta' ħuh u taha għall-ħala aktar minn qabel; beda jberbaq bil-għama, kisirha man-nies tal- galbu, sar aktar żorr u qalil u traku jagħrael kulma jfettillu moħħu bla ma jqisha darbtejn. Fost ix-xalar u t-tbaħrid dak il- bniedem b'a raj qajla kien jaħseb fit-t'fel li kien ħalla msakkar fiċ-torri ta' taħt il-għolia tal-Wardija. L Sander kien qisu ras maqtugħa, imbikki u mwerwer il-ħin kollu. Il-għassies k'en iitla' ħdejh darba kulum inewwillu kisra ħobż u satla ilma; mill-bqija dak it-tifel kien lejl u nhar waħdu, idur mal-kamra, daqqa jimtedd fuq is-sodda, issa jħares minn tieqa, imbagħad jittawwal minn oħra, kultant joħroġ fil-gallerija tal-ġebel jixref u jgħarrex biex jilmaħ lil xi ħadd, iżda ħlief lill- għassies mistr'eħ fuq ix-xr'ek tal-ġebel jilgħab mal-klieb fil-ġnien ta' wara t-torri jew bilqiegħda jilgħaq ix-xemx fuq it-tarġa ta' ħdejn il-bieb ta' barra; it-tifel qatt ma ra ruħ għaddejja fil-qrib. Ġie T' fil-bogod, qalb l-għelieqi jew fil-bur, ra xi żewġ bdiewa jaħ- dmu tr-raba' u ġie wkoll li lemaħ lil-xi ħadd għaddej għal xogħlu mat-triq li ddur mal-plajja u xi drabi wkoll ra xi dgħajsa tas- sajjieda jew xi qlugħ iżiġġ f'wiċċ il-baħar, imma kollha kienu bogħod wisq biex isefħilhora, u barra minn hekk kien jibża' Hi jekk igħajjat lil xi ħadd, il-għassies minnufih kien jitla' għalh bin-nerv. It-tifel baqa' waħdu qisu maqtugħ mid-dinja, ma kellux ma' m'n igħid kelma jew fiex iqatta' siegħa; kultant k'enu jaqbduh dwejjaq kbar u jagħt'ħ li jaqbad 'għaljat kemm jiflaħ jew iħabbat b'saħħtu fuq il-bieb dejjem magħluq, imma kien dlonk jitrażżan mid-dehra, tal-għassies żorr u mqit donnu mani- ĦIL-Manmn. gold: Wara ftit jiem, Sander dara jedha jgħaddi s-sigħat iħares lejn l-għasafar ipespsu, jaqbżu minn fergħa għall-oħra, itiru mihn siġra' għal siġra jew iġorru t-tiben biex jibnu l-bejta. Ma' nżul ix-xemx k'en jaqbdu swied il-qalb kbir; ħafna drabi kien jiftakar f'ommu u f'misseru u f'ħutu, kienet titlagħlu għoqda fi griż- mejh' u jibda jolfoq bid-dwejjaq. In-ngħas kien idum ma jagħ- laqlu xfar għajnejh u fid-d'am kien idum qatigħ jittawwal mit- twieqi tat-torr', iħares lejn is-sema, jitgħaxxaq bil-kwiekeb ipet- ptu u jixxenaq għall-beraħ u l-wisgħa li jinsabu fih, imbagħad kien jaqleb għajnejh lejn l-art u joqgħod j jistagħġeb bl-imsiebaħ il-lejl li b' dik it- tikka dawl kaħlani ta' fuq darhom k'en jistħaj- jilhom frak tal-kwiekeb li waqgħu mis-sema. Bill' dak l-għeluq kien naqqaslu l-aptit lit-tifel, 'l-ħobż ti kien jibqagħlu kien jagħmlu frak u jxerrdu fit-triq ta' madwar it-torri biex jitma' lill-imsiebaħ il-lejl li dak iż-żm'en il-kampanja kienet miżgħuda b'hom;' dawk in-nitfiet ta' ħlejjaq ma damux ma draw dak il- għalf li kien jixħtilhom it-tifel u kull lejla k'enu jersqu. għalih . u.aktar ma jgħaddi ż-żm'en, aktar beda jiżdied il-għadd ta' dawk id-dwied imdawlin, tant li bdew jagħmlu sarbut jiddi taħt il-ħajt ħdejn it-torri. Ħaġa tal-għaġeb kif il-ħletaq jintebħu b'min jagħ- mel ħniena magħhom u kif jinġibdu lejh. Dawk l-ims'ebaħ il- lejl kull filgħaxija kienu jersqu b'eluf taħt it-torri, donnhom jix- tiequ bid-dawl tagħhom isabbru u jhennu lil dak it-tifel sv'ntu- taf imsakkar waħdu fil-kamra bla dawl. Lejla waħda mudlama u ħiemda, eluf u eluf ta' imsiebaħ il-lejt, donnhom miġbudin minn setgħa barran'ja, inġabru: fil- Wesgħa ta' quddiem. it-torri u kellha flimkien għamlu roqgħa dawl tiddi: u tleqq hekk qawwi li għamlet di;a tidher mill- . bogħod. Ix-xorti riede; li kien hemm: qlugħ. jitbandal mal-mewġ f'nofs il-bajja 'l isfel mit-torri u mitluf qalb id-dlam bla ma'jaf fejn wasal jew 'il fejn sejjer. F'daqqa waħda dawk ta' fuq il-mir- keb lemħu dik ir-roqgħa dawl fil-bogħod u għarfu li kienu 'qorbu lejn l-art; qabdu l-imqadef, dawru l-pruwa biswit id-di'a tad-dawl u bdew jersqu qajl qajl. Ma damux ma sabu l-baxx u minnufiħ . tl'eta min-nies qabżu fl-ilma u ġibdu d-dgħajsa fuq ir-ramel, itnbagħad wieħed minnhom baqa' għassa mad-dgħa'sa, filwaqt li t-tnejn l-oħra ġibdu lejn l-post fein kienu raw id-dawl li bit tleblib tiegħu kien qisu qiegħed jistedinhom jersqu lejh, u billi ħasbu li hemm xi bdiewa, marru biex jistaqsuhom fejn kienp jinsabu: ' Ir-Toxġi 45 Iż-żewġt irġiel baqgħu ielgħin mal-għolja jaqbżu l-ħitan, jix- xabbtu mal-blat, jaqsmu r-raba', għainejhom dejjem f'dak id-dawl li kien donnu. jigb.daom lejh bħal kalamita, baqgħu sejrin saż kemm f'daqqa waħda sabu rwieħhom quddiem it-sorri u raw dak il-għaġeb tad-dud jixgħel.. Iż-żewġt irġiel ħarsu iejn xulxin mib- lugħin u mbikkmin, imbagħad wara li għadditilhom id-dehxa, 'wieħed minnhom mar iħabbat fuq il-bieb. tat-torri u minnufih feġġ tifel fil-gallerja li b'leħen imbeżżgħa beda jgħajjat : JNiż. żluni minn hawn l Oħorġuni minn hawn f' : Iż-żewġt irġiel inħasdu u nfixlu, imbagħad wieħed minnhom staqsa lit-tifel : Qafilni hawn iz-ziju. Qiegeħed nibża''' ''Banderl' għajjat missier it-tifel b'leħen maħnuq: u mrie- għed; Għax wieħed minn dawk l-irġiel kien tassew missier Sander. :-Dak il-ħin infetaħ il-bieb u ħareġ l-għassies b'ħatar f'idu biex ikeċċi lil dawk it-tnejn min-nies, iżda dawn qabżu-fuqu bħal dbejjeb, xeħtuh: taħthom u daqqewlu mota bil-kbir bil-ħatar tiegħu 'stess, ċant li ħallewh għax: quddiem il-għatba, Il-klieb ħarġu wkoll biex juru snienhom iżda għad-dehra tal-ħatar iferfer; niżżlu denbhom u daħlu jistaħbew taħt is-siġar tal-ġnien, ''Sander' reġa' għajjat missier it- tifel. ''Sandert 'Aqbeż minn hemm fuq. Hawn aħna n'Iqgħuk'. It-tifel iddendel maċ-ċint tal-ga,lerija, ħares 'l isfel-u ma'li rà liż-żewġt irġiel igħollu idejhom biex jilqgħuh, intelaq u waqa' fi ħdanhom. Il-m.ss'er għannaq lil ibnu u biesu bi ħrara. kbira; filwaqt li t-tifel iddendel ma' għonq missieru u ma riedx jisilqu. Iz-ziju sakkarni hawn. Ħalheni maqful waħdi: beda ' jgħid u jolfoq it-t'fel. Imma dak ma kienx il-ħin b'ex joqogħdu jfissru u jirrak- kuntaw ġrajjiethom, għalhekk malli missier Sander u sieħbu ntebħu fein kienu, bla telf ta' żmien reġgħu niżlu lejn il-baħar fejn kellhom 'd- dgħajsa tistennihom, varawha u t-tliet irġiel bit-tifel magħhom telgħu fuqha u qadfu bis-saħħa għas-sidra i baqgħu sejrin mal-kosta sakemm mas-sebħ qabdu l-bokka' tal- port u ma' tlugħ ix-xemx kienu rabtu mal-moll ta' taħt il- kas- tell fejn il- lum hemm Sant' Anġlu. F'qasir żmien inġabru qabda nies jaraw x 'kien'qala' l- baħar: kieni hemm m'n għame l'xi mistoqsijiet lil missier: Sander, iżda hu ma kellem lil ħadd, qabad it-tifel minn idu, ħa w'eħed mill- 46 IL-MALTI qaddiefa miegħu u tala' dritt lejn il-kastell. Sid il-kastell kien jafu sewwa il ħu d-Dandalun u bla ma ħallieh jistenna, mar jilqgħu mistagħġeb u miblugħ għax minn għalih dawk il-missier u l-iben kienu ilhom taħt it-trab. Qegħed- hom bilqiegħda ħdejh u red jaf x'kien sar m'nnhom, Il-missier fisser kif xi ħbieb kienu sabuh għaxi wara li l-qattiela kienu għamlu ħerba minn daru u dawk il-ħbieb ġabruh, dewwewh, uw billi setgħu jaħsbu li kien hemm min jixtieq jeqirdu, sifruh bil- moħbi lejn Sqallija b'ex ibegħduh mill-periklu sakemm jerġa' jieħu saħħtu. It-tifel, imbagħad, semma kif zijuh, id-Dandalun, kienu ħadu u qaflu fit-torri ta' taħt il-Wardija. it ii iċ Filwaqt li miss'er u iben. kienu jirrakkuntaw it-twegħir li għaddew minnu, id-Dandalun kien f'dagħdigħa li twaħħax għax wieħed mi'l-mixtrija tiegħu kien daħal ħdejh b'aħbar li qat; ma kien jistenna. ''Sander u missieru9'' staqsa d-Dandalun b'leħen oħxon u maħnuq bir-rabja, 'Dawk it-tnejn f' wieġeb imriegħed il-qaddej. Id-Dandalun ħataf lil dak il-flien minn sidru u ħabbtu mal- ħat. ''Naqlagħlek ilsienek jekk dan li qiegħed tħarref mhux minnu f'' hedded id-Dandalun, ''Ix-xniegħa qiegħda tiġri f'ħalq kulħadd. Bosta nies raw- hom niżlin minn fuq 'l-mirkeb lil dawk qrabatek. 'Ma jistax ikunl Ma jistax ikunl It-tifel jinsab maqful fit- torri'.. UNarawf'' għajjat id-Dandalun, u ħareġ bħal balla ta' Id-Dandalun kien qisu wieħed ta' barra minn hawn, wiċċu aħmar nar, għajnejh 'mqabbżin, riekeb fuq iż-żiemel iġerri kemm jiflaħ, ifajjar bin-nerv, ihedded u jaħlef. Iż-żewġ qaddej;a li kien ħa miegħu bil-kemm setgħu jlaħħqu miegħu biż-żwiemel tagħhom. Għaddew qishom riefnu li jħarbat kulma jsib qud- d'emu. Kull min rahom. ġejiin imlebbtin warrab min-nofs bil- ġirja jew qabeż wara l-ħitan tas-sejjieħ biex ma jserrbuhx ma' saqajn iż-żwiemel. Baqgħu sejrin ġirja waħda sakemm waslu quddiem it-torri; it-tliet irġiel m'mlijin trab, imqanfdin u mħab- blin; il-bhejjem. jilhġu, maħsulin bil-għaraq u bir-rawga. tqat- tar minn geddumhom.u min s-dirhom. ir-Tonni 47 Id-Dandalun qabeż minn fuq is-sarġ u. mar ta' daqqa ta' sieq fuq il-bieb tat-torri. Il-għassies fetaħ u ħareġ kiebi, imrie- għed 7 mifxul; ma kellux hula, jerfa' għajnejh lejn s'du. Fejn hu t-tifel 2 staqsa d-Dandalun b'leħen ta' qilla: u tehdida. Il-għassies tbikkċn, beda jirtogħod u nxteħet għarkubbtejh. Id-Dandalun demmu xegħbu, tbergħen, għajnejh riedu jtajru x-xrar u xoff:ejh bdew jirtogħdu, xejjer daqqa ta' sieq lill-għas- sies u tefgħu ma' l-art. tAħfirlil Aħfirlil Ġew tnejn min-n'es, għamlu għalija u ħallewni għal mejjet, Ara x'ferita għandi f'rasi'. ''Ħallejthom jeħdulek it- tifel, ja kelb'' Id-Dandalun beda jgħajjar lill-għassies b'kulma jiġi f'ilsienu u ntilef f'q'ila hekk ħarxa li dawk li kellu miegħu daħlu f'qoxorthom, F'daqqa waħda dak il-kiefer dar lejn wieħed minnhom u filwaqt li xejjirlu idejh, qallu; ''Ġib il-ħabef'. Il-għassies ħass demmu jiksaħ, wiċċu sar lewn l-irmied u għaraq kiesaħ feġġ fuq ġbinu; tkaxkar bi tbatija u reġa' mar u niżel għarkubtejh quddiem sidu. CAħfirlit AħfirliF' beda jtemtem il-għassies, ''Ma stajtx nilħaq ma' dawk it-:nein min-nies. Id-Dandajun kien iwaħħax b'l-kruha ta' qilla li kellu fuqu, kien qisu bhima mitlufa f'sakra ta' demm; ħataf lill-għassies minn sidru, daħħlu ġewwa t-torri u baqa' tiela bib fil-kamra ta' fuq fejn kien maqful it-tifel. ''Hallejtu jaħrablek m'nn hawn iil dak in-naġra ta' tifel, ja żewwiel bla ħeġġal'' għajjat bil-ħanqa d-Dandalun, filwaqt li b'idu waħda xejjer daqqa ta' ħarta lill-għssies u b' idu l-oħra għamel sinjal liż-żewġ qaddejja li kienu telgħu warajh, Dawn m'nnufih qabżu. fuq l-għassies li beda jgħajjat u jisħabat qisu majjal mkaxkar għall-qatla, iżda minkezja t-taħbit tiegħu dawk it-tlieta min-n'es dlonk rażżnuh lill-għassies, tnejn minnhom refgħuh u qatgħah mill-art u ħarġuh fil-gallerija, filwaqt li l-ieħor darlu minn wara u b'ħefla ta' berqa dawwarlu ingassa ma' għonqu. Malli ħass il-ħabel madwar għonqu l-għass'es ħa dehxa u kesaħ, imbagħad ta: s-salt u fetaħ ħalqu biex igħajjat, iżda ma laħaqx lissen kelma għax dawk 't-tliet manigoldi tefgħuh mill- gallerija għal isfel u baqa' mdendel: minn għonqu maċ-ċint tagħha. Dik il-lejla. l-imsiebaħ il-lejl dawlu' lill-imgħalilaq. Din il-ġrajja ta' tkexkix nisslet bħal star ta' biża' li baqa' jgħatti qisu ċpar lil dak it-torri. Donnhom l-ewrieħ il-ħżiena. ta dawk in-nies kefra li temmew din il-ġrajja, kull filgħaxija joħorġu mill-infern u jinġabru hemm biex itennu l-għamil faħxi tagħhom u jistaħmu fis-saħta li laħqithom,