L-ERWIEĦ TA' WIED GĦAMMIEQ Kitba ta' MARV CHETCUTI Qegħdin ngħixu emerġenza tas- saħħa straordinarja li lanqas fl-iktar immaġinazzjoni fertili. tagħna ma stajna noħolmu li nistgħu ngħaddu minnha. Sa ftit taż-żmien ilu meta nisma kliem bħal pandemija u mx- ija kienu jiġu f'moħħi l-ġenerazz- jonijiet mgħoddija li kienu jintlaqtu minn epidemiji qattiela tal-pesta jew kolera fost mard infettiv ieħor li kienu jħallu mijiet u eluf ta' vitt- tni, saħanistra tħula sħaħ. Waħda mill-agħar epidemiji li laqtu lil Malta. kienet dik li bdiet mid-dar tal-merkant u importat- ut tad-drappijiet Matteo Bonnici nhar lejlet il-Milied tal-1675, fil- Belt Valletta. F'temp. ta' ftit jiem mietu kważi l-membri kollha tal-familja Bonnici u nies oħrajn ġitien tagħhom. L-awtoritajiet tal-Ordni. ta' San Ġwann mill-ewwel basru li l-kawża tal-imwiet kienet marda infettiva u b'mod immedjat daħħlu miżuri u regoli sabiex id-deni li qa- tel lil dawk in-nies Beltin ma jkom- plix jinfirex u jagħmel ħerba fi bliet u tħula oħrajn tal-Gżejjer Maltin. Kellhom taġun għax il-marda kienet il-pesta li aktarx inġiebet fuq artna minn skwadra Ingliża li kienu għadhom kemm żaru Trip- li, fil-Libja. Il-Kavallieri ta' San Ġwann imponew kwarantina ieb- sa ferm sabiex ikkontrollaw dik li bdiet tilħaq il-livell ta' epidemija. B'danakollu, is-sitwazzjoni xor- ta waħda ħarbet minn taħt ide- jhom għax sa Ġunju tal-1676 il-pesta qatlet mal-11,300 ruħ (2296 tal-popolazzjoni); 10. minn- hom kienu Kavallieri tal-Ordni, għalkemm Għawdex baqa' ħieles mill-infezzjonijiet: Epidemija kerha oħra li misset il-Gżejjer Maltin kienet tal-pesta wkoll li faqqgħet fis-16 ta' April 1813 mid-dar ta' Salvatore Borg fi Triq San Pawl, il-Belt Valletta, meta bintu ta' tmien snin telgħal- ha deni qawwi u mietet tlett ijiem wara. Iċ-ċkejkna sarilha l-funer- al fil-Knisja ta' Ġieżu u ndifnet fil-kripta tal-knisja stess. L-allarm tqajjem mit-tobba meta mart Salvatore Borg mar- det l-istess bħal bintha u mietet; Salvatore marad bħalhom u miet fil-Lazzarett (l-isptar tal-kwaran- tina l-mard. infettiv. mibni mill-Kavallieri. Fl-4 ta' Mejju 1813, l-awtoritijiet Brittaniċi ħarġu twissija li s-saħħa pubblika kienet tinsab f'periklu kbir għax il-kawża tal-mewt tal-familja Borg kienet il-pesta. Għall-bidu l-imxija bdiet b'pass kajman tant li n-nies ħasbu li l-awtoritajiet kienu qed jesaġeraw Imma wara s-16 ta' Mejju l-pesta qabdet tinfirex b'ritmu mgħaġġel minn' triq għal oħra ġol-Belt u saħansitra ħarġet mill-kapitali, kompliet tinfirex. — mal- l-Gżejjer Maltin u ħasdet il-ħajja ta' 4,500 ruħ, li jfisser 57 tal-popolazzjoni À 'dak iż-żmien. Din: il-pesta: kienet ġiet-impor- tata mill-belt ta' Lixandra fl-Eġittu meta merkanzija infettata nsterqet minn fuq il-brigantin San Nicola' li sorġa fil-port Malti taħt kwaran- tina peress li kienu-mitulu abbord xi membri tal-ekwipaġġ bid-deni. Waħda. mill-aktar epidemiji li ħolqot għagħa fost il-Maltin hija dik tal-kolera li faqqgħet fl-Ospizio tal-Floriana li kien sptar għax-xjuħ u l-foqra. Meta fid-9 ta' Ġunju 1837 it-Tabib Axisa ntalab jinvis- ta żewġt ixjuħ li kienu sew minn marda li ħakmithom, hu investiga u kkonferma li l-pazjen- ti kienu qed imutu minn każ ta' Kolera Ażjatika, varjant oriġinat mill-Indja snin qabel li jinfirex ma- lajr u joqtol ħafna. a Bla telf ta' ħin it-Tabib Axisa informa lill-Awtoritajiet tas-Saħħa sabiex iħaffu u jdaħħlu l-kwaranti- na. B'danakollu l-Ispettur Generali għall-Isptarijiet Militari Brittaniċi, Dr Clarke ma qabilx mad-dijan- josi tat-tabib Malti għax skont hu dawn kienu żewġ każi ta' kolera ħafifa. Sat-13 ta' Ġunju 1837 il-każi telgħu għal 27 anzjan li 17 minn- hom mietu. Wara ħafna argumenti kien stabbilit u kkonfermat li din fil-fatt kienet Kolera Ażjatika u ttieħdu passi sabiex ix-xjuħ kollha tal-Ospizio jkunu trasferiti u iżola- ti fil-Forti Rikażli, liema fortizza ma kenitx baqgħet tintuża bħala sptar tal-Qawwa Militari Brittanika f'Malta mindu mxew lejn Bighi. F'temp ta' 40 jum l-epidemi- ja kienet diġà qerdet 455 minn madwar 855 xiħ u xiħa li ntefgħu fil-fortizza. Minħabba n-numru daqstant għoli ta' mwiet f'daqqa, kellhom jitħaffru ħofor fil-ħamrija fuq l-art magħrufa bħala Ta' Wied Għammieq ftit 'il bogħod minn Forti Rikażli, biex iservu ta' oqbra komuni għall-vittmi. Minħabba ż-żmien li kien inħe- la sabiex l-Awtoritajiet tas-Saħħa kolonjali ħadu l-miżuri meħtieġa, il-kolera laħqet ħeġġet mal-irkejjen ta' Malta u Għawdex u sa Ottubru tal-istess sena ħalliet mal-4,252 vit- tma, li kważi 900 minnhom mietu fil-Forti Rikażli. Dawn tal-aħħar indifnu kollha fil-ħofor komuni li kienu tlestew għalihom u kienu jibqgħu minsijin hemm: li ma kienx għal-devozz- joni li bdiet titqanqal lejn ix-xjuħ tal-Ospizio li waqgħu vittmi tal-kolera. Kien fl-1878 li l-fdalijiet tagħhom reġgħu nqalgħu biex ingħataw difna xierqa. Fuq qa- barhom tqiegħdet kolonna pira- midali bħala monument ta' titki- ta. u fuqha. tqiegħed salib (li ilum m'għadux jeżisti), tnaqqxet xbieha tad-Duluri u twaħħlet kitba bil- Malti li tgħid: Hawn għadam il-foqra li fis-sena 1837, ġewwa. Rikażli nġabru u bil- kolera mietu. Dan iċ-Ċimiterju bi flus id-devoti sar fl-1881. Intom ikollkom ħniena, itolbu għas-serħan tagħhom'' Devozzjoni kbira għall-er- wieħ ta' Wied Għammieq għadha tħeġġeġ sal-lum. Iċ-Ċimiterju ċke- jken li jinsab fl-inħawi tal-Kalkara ikun miftuħ għall-viżitaturi fit-tie- nijum ta' Novembru. Il-kolera reġgħet tfaċċat fuq il-Gżejjer Maltin fl-1850 meta ħalliet 1,738. vittma, imbagħad reġgħet faqqgħet 15-il sena wara u. qatlet mal-1,479 ruħ. L-aħħar żewġ epidemiji. tal-kolera f'Malta kienu fl-1867 fejn ħalliet 259 me- jta u fl-1887 meta mietu 463 ruħ, (iċ-ċifri jistgħu jvarjaw xi ftit minn riċerka għal oħra). Epidimiji li bar- ta l-biża' u l-imwiet ikkaġunaw qgħad, ġuħ u faqar fost il-popola- zzjoni Maltija. Ritratti: TVM U ASSOĊJAZZJONI WIRT IL-KALKARA