Emanuel Benjamin Vella: Profilu Kommemorazzjoni Dan li ġej mhux bijografija imma profil ta' raġel li ħadem mingħajr interessi biex l-edukazzjoni f'pajjiżna tisseddaq fi żminijiet meta Malta kienet kolonja u meta min jaħkem kellu l-għan militari bħala l-istrateġija ewlenija tiegħu. Kienu żminijiet meta Malta kienet fortizza u fil-fortizzi ridt toqgħod b'seba' għajnejn kif tamministrahom u fuq kollox kif iżżomm poplu kwiet. L-edukazzjoni kienet waħda mill-4 pilastri li l-kolonizzatur kien jikkontrolla u dan jispjega apparti bosta ċirkustanzi għaliex l-edukazzjoni f'Malta baqgħet fraġli. E.B. Vella ħadem fuq żewġ pjattaformi: l-iskola u l-kitba anki jekk il-qagħda mhux dejjem kienet ta' inkoraġġiment meta tqis ir-rati għoljin ta' illiteriżmu qalb il-popolazzjoni Maltija. L-illiteriżmu kien sors ieħor ta' kontroll fl-aħħar mill-aħħar. Emanuel Benjamin Vella twieled il-Mosta, fl-20 ta' Ġunju 1898. Bin Klement u Karmela neċ Azzopardi. Kien il-kbir mis-seba' aħwa. Għamel kors fil-Kulleġġ St Marv fl-Ingilterra. E.B. Vella kien l-ewwel Malti li kiseb il-Board of Education Certificate li bih seta' jgħallem fl-iskejjel elementari fl-Imperu Ingliż kollu. Vella studja l-Ilsna Orjentali fl-Università ta' Londra. Ma għandniex xi ngħidu dawn kienu żminijiet meta l-edukazzjoni terzjarja kienet għal ftit wisq. Minn dokument tal-1922 ta' kanċelliment tal-passaport toħroġ din id-deskrizzjoni fiżika ta' E.B. Vella, li qed nirroprudiċiha hawn bl-Ingliż — 'forehead broad, nose straight, chin round, U mouth normal, colour of hair chestnut' E.B. Vella kien miżżewweġ lil Praxedes, magħrufa komunament Priscilla, u minn applikazzjoni tagħha tal- passaport datata 10 ta' Awwissu E.B. Vella ta' għoxrin sena 1935 nafu li l-koppja kienet tgħix Cordelia, Pjazza Rotunda, il-Mosta. Din ir-residenza qiegħda ħdejn id-dar preżenti tal-Arċipriet tal-Mosta fejn kien joqgħod fiha wkoll Monsinjur Bartilmew Bezzina. Illum qed tintuża bħala kafetterija. l Il-koppja għamlu żmien jgħixu Ħal 1 Tarxien skont l-applikazzjoni ta' E.B. 1 Vella. tal-passaport tal-1930. Kienu jgħixu fir-residenza numru 78, Via Paola. Il-Kappillan ta' Ħal Tarxien Dun Salvatore Galea kien għamillu tajjeb għall-applikazzjoni imsemmija tal-passaport. Mill-istess applikazzjoni nafu li barra li kien miżżewweġ, fl-1930 Vella kellu 32 sena, kien impjegat bħala kap ta' skola u kien twil $ feet 9 inches. Xagħru kien chestnut u għajnejh kannella skuri. $ Martu Praxedes, xebba Tomlin, kienet Furjaniża u twieldet fid-9 ta' Awwissu 1902. Kulur xagħarha hu deskritt fair u għajnejha griżi. Sa dil-ħabta li qed insemmu, il-koppja kellha lit- tliet ulied Reginald (15 ta' Mejju 1926), Eustace (9 ta' Lulju 1927) u Euphrasvne (15 ta' Frar 1931). Reginald kien surmast tal-iskejjel tal-istat u awtur. 'Fost il-kitbiet li ħalla Reġinald insibu damma ta' proża bil-Malti, li ġabar u ppubblika bejn is-snin 1953 u 1957 bl-isem 'Ġabra ta' Proża għat-Tfal'7 Reginald kien anki beda juża kunjom ommu xebba f'ismu. 'Ta' 23 sena, E.B. Vella laħaq surmast tal-iskejjelS Kien surmast tal-iskejjel ta' San Pawl il-Baħar, Ħaż-Żabbar, il- Birgu, iż-Żejtun u Ħal Tarxien, Wara nħatar Spettur tal-Iskejjel. Barra minn hekk is-Sur Vella 'kien imexxi kors ta' taħriġ fil-Malti għas-surmastrijiet tal- iskejjel u. kien jorganizza l-klassijiet ta' filgħaxija għall-impjegati taċ-Ċivil. Kien jgħallem ukoll il-Malti fil-Liċeo. it-30 Edizzjoni Barra minn hekk, E.B. Vella kien jorganizza wkoll korsijiet filgħaxija fl-Ingliż għal dawk il-Maltin li xtaqu l jemigraw Kienu żminijiet meta l-emigrazzjoni kienet meqjusa bħala 1 s-soluzzjoni għall-faqar u n-nuqqas f ta' xogħol. Malta fortizza kien ikollha f x-xogħol, il-flus u l-ġid biss, meta f jkun hawn gwerra madwarha. Il-bqija r-rota kien tieqafiddur u ħafna familji B kellhom jemigraw u jsibu x-xogħol f'kuntest mhux dejjem ta' ward u żahar. Din il-ħidma edukattiva ta' Vella trid titpoġġa f'kuntest. Ma ninsewx li qed nitkellmu fuq perjodu meta l-edukazzjoni ma kinitx. għada obbligatorja u bosta drabi t-tfal kienu jinħarġu kmieni mill-iskola biex jgħinu lill-familjari tagħhom fil- produzzjoni agrikola jew xogħol ieħor. L-Ingilterra kienet qed tenfassiza l-politika tardiva tagħha ta' angliċiżazzjoni u l-interess ewlieni tagħha kienet li toqtol id-dominanza tat-Taljan u l-kultura Taljana minn Malta bil-konsegwenza traġika li ta' E.B. Vella kien ukoll żmien il-kwistjoni politiko-lingwistika, li kienet ħarxa, apparti l-inkwiet bejn Gerald Strickland u l-Knisja Kattolika. Fuq kollox, kien hemm l-irtirar tas-self government u gvern elett demokratikament ġie mneħħi. Ikun biss fis-snin tletin tas-seklu għoxrin li nibdew naraw żviluppi notevoli fejn jidħol il-Malti li kien ikkunsidrat sadanittant lingwa tal-kċina u li fuq kollox dam biex ikollu alfabett stabilit u ortografija tajba biex tibnieh. Sa dal-perjodu, il-livell produttiv u kreattiv bil-Malti kien limitat anki jekk wieħed ma jistax ma jfaħħarx sforzi qawwija bħal dawk ta' Ġan Anton Vassallo, Richard Tavlor, Dun Ludovik Mifsud Tommasi, Dwardu Cachia, Feliċ Buhagiar, Manwel Dimech u oħrajn u fuq kollox l-esperiment qawwi ta' Alfons Marija Galea bil-proġett tiegħu Mogħdija taż- Żmien. Ikun biss fis-snin tletin li l-Malti jsir il-lingwa uffiċjali, il-lingwa tal-Qrati, jibda jiġri offrut għall- Matrikola u l-Università Irjali twaqqaf il-Kattedra tal- Malti. Iżda E.B. Vella sab spazju biex jaħdem grazzi għall- impenn qawwi tad-Direttur tal-Edukazzjoni AN. Kollu minnu li l-Avukat Laferla kien pro- Ingliż, wara kollox kien qed isegwi l-bandiera ta' min kien jitimgħu, imma ma ddejjaqx jidentifika l-problemi kbar li sab u jindirizzahom. Fost il-problemi li Laferla elenka kien hemm li t-tfal Maltin kienu qed jidħlu l-iskola ta' sitt snin u it-30 Edizzjoni 148 wisq probabbli kien qed ikollhom esperjenza skolastika qasira ħafna minħabba li ma kien hemm l-ebda obbligazzjoni sakemm wieħed kellu jattendi. ': Laferla semma wkoll li l-għalliema kellhom bżonn jitħarrġu f'xogħolhom u ma ddejjaqx jilmenta li l-kwalità tat-tagħlim kienet baxxa. Biex jindirizza din il-lakuna, Laferla reġa fetaħ l-iskola għat-taħriġ tal-għalliema.'' Fi żmienu meta Monsinjur Enrico: Dandria kien Ministru tal-Edukazzjoni, daħal il- kunċett ta' skola obbligatorja sa 12-il sena u wara telgħet għall-14-il sena. ' Fit-tletinijiet, bil-kollaborazzjoni ta' Ġorġ Pisani, Vella ppubblika sensiela ta' kotba ta' qari bil-Malti għal kull sena tal-iskejjel primarji tal-Gvern, bl-isem Ġabra ta' Ward. Wieħed irid japprezza li E.B. Vella kien qed jaħdem f'epoka fejn il- ktieb għat-tfal bħala pubblikazzjonijiet kien biss baħħ u Dr Laferla imbotta kemm felaħ il-kunċett ta' textbook. Ta' bniedem kolt li kien, l-Avukat Laferla ġabar madwaru, il- krema ta' dawk iż-żminijiet, grupp ta' nies bħal E.B. Vella, Ġanni Cilia, u Ġużċ Ebejer. Hekk twieldu diversi kotba tal-iskola bħall-Ġabra ta' Ward, Il-Ġmiel tad-Dinja, Stejjer mill-Kotba Mqaddsa, Ir-Reliġjon Mgħallma għaż-Żgħar u diversi kotba oħra li llum issibhom għand il-kolletturi. Il-Ġabra ta' Ward kienet serje ta' sitt kotba, l-ewwel tnejn għaż-żgħar nett. Vella u dan il-punt tajjeb ikun rikonoxxut, ħadem bl-ortografija l-ġdida li kienet għadha kemm ħejjiet l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti. Is-sensiela ġiet ippubblikata fl-Oxford Universitv Press li dik il-ħabta kellha kuntratt mad-Dipartiment tal-Edukazzjoni. Vella fehem, sa minn kmieni, li ktieb għat-tfal għandu jkun illustrat. Għal din il-biċċa xogħol, tqabbdu żewg figuri li taw ħafna lill-arti Maltija: l-aħwa Edward u Robert Caruana Dingli. Nafu lis-Sur E.B. Vella kien jgħin lil Sir Temi Zammit fit- tiftix arkeoloġiku, l-aktar fl-inħawi ta' madwar il-Mosta, raħal twelidu. Kif jikkummenta Anthonv Sammut, 'Biżżejjed wieħed jagħti daqqa t'għajn lejn ir-rapporti tal-Mużew Nazzjonali tas-snin 1925 - 1934 biex wieħed jara l-ħidma (p.272) tas-Sur Vella f'dan il- qasam. Sammut ikompli jispjega li 'kien Vella li sab fejn telgħet il-bandiera Ingliża bi sfida għal Napuljun, u fejn kien il-Headquarters ta' Ċensu Brared fi żmien l-Imblokk tal-Franċiżi f Malta''4 E.B. Vella kkonċentra wkoll fuq l-istorja tal-lokalitajiet — suġġett li mhux dejjem ingħata attenzjoni biżżejjed xi drabi anki ħtija ta' individwi li kitbu stejjer tal-irħula minn angoli puramenti dojoq u b'ħafna superlattivi. Vella kiteb f'din il-kategorija Ħaż-Żabbar u l-Ġrajja tiegħu (1926), Iż-Żejtun u Marsaxlokk (1927), L-Istorja tal-Mosta bil-Knisja tagħha (1930), L-Istorja ta' Ħal Tarxien u ta' Raħal Ġdid (1932) u L-Istorja ta' Birkirkara bil-Kolleġġjata Tagħha (1934). 'Kien ta bidu wkoll għall- kitba tal-istorja tal-Imdina iżda ma laħaqx lestiha$' Milli jidher ibnu Eustace kien wera l-interess li jkompli l-ktieb imma ma jidhirx, jekk kien komplieh, li ġie ppubblikat. Jgħid ħafna l-fatt li E.B. Vella kiteb dwar irħula li fihom hu serva bħala surmast. Pereżempju l-ktieb tiegħu fuq iż-Żejtun huwa meqjus bħala l-ewwel kitba serja dwar ir-raħal ta' Santa Katerina u dan wieħed ma jridx jinsa li l-ktieb ġie ppubblikat fl-1927.7 Fil-każ tal-Istorja taż- Żejtun warajh ġew riċerkaturi oħra bħal Walter Zahra u l-Kanonku Joe Abela. Aspett interessanti hu li dawn il-kotba jżommu l-istess daqs u anki l-istess disinn tal-kopertina. Biss il-qoxra kienet tingħata kulur differenti u l-kotba ġew stampati għand l-Empire Press. Il-ktieb fuq Ħaż-Żabbar ġie anki mtella' online għal min jixtieq jieħu idea dwar xiex qed nitkellmu. ' Kienu żminijiet fejn anki ma kinux jonqsu r-riklami li fl- aħħar mill-aħħar kienu jwieżnu l-proġett. Pereżempju fil-volum dwar Ħal Tarxien u Raħal Ġdid insibu riklami mingħand Farsons, Carmelo Delia, Sapienzas, Camilleri tal-Ħelu, Giuseppe Busuttil li kellu ġollerija l-Belt, u diversi ħwienet u ditti oħra f'Raħal Ġdid u Ħal Tarxien. Fil-ktieb ta' Ħaż-Żabbar niltaqgħu ma' riklami mingħand Carmelo Delia, A La Ville de Londres, Camilleri and Sons, Bethlem Bazaar, Muscat tan-nuċċalijiet tal-Belt u xi intrapriżi Żabbarin. Jidher li kopja tal-ktieb dwar Raħal Ġdid u Ħal Tarxien, Vella kien bagħatha wkoll lid-Department of Oriental Printed Books and Manuscripts tal-British Musem. Ta' min josserva li s-Sur Vella fil-pubblikazzjonijiet tiegħu kellu f'moħħu li l-qliegħ imur għal għan filantropiku. Fil-każ tal-ktieb ta' Raħal Ġdid u Ħal Tarxien, il-qliegħ mar għaż-żewġ knejjes parrokkjali. L-istess jagħmel f'ta' Ħaż-Żabbar fejn talab biex il-qliegħ imur għall-bini tal-koppla li kien għaddej. Wieħed irid jagħti kredtu lil Vella li fejn seta' kien imur għas-sorsi primarji. Fejn kien possibbli kien anki juża l-fotografija biex jillustra l-kotba tiegħu. Fil-ktieb tal-Mosta ddedika gidma sew għar-Rotunda, illum il-Bażilika. Jidherli Vella kellu pinna wiesgħa tantli kien ippubblika wkoll: :- L-Arċikonfraternità ta' San Ġużepp fir-Rabat tal- Imdina, Diskors (1945); E.B. Vella kien għamel id-diskors tal-Otto Settembre tal-1930 li anki kien ġie mitbugħ. Jiswa mitqlu deheb għall-istorja tal-edukazzjoni f'Malta l-analiżi li għamel permezz ta' The Teaching of English in our Primarv Schools (1948). E.B. Vella, miet fit-2 ta' Mejju 1946 u hu midfun fl-Addolorata. Qabel mewtu, Dun Karm, il-poeta nazzjonali, kien kitiblu sunett li ġie ppubblikat f'Leħen il-Malti ta' Lulju-Settembru 1945,7' LilVella, Dun Karm jiddeskrivih 'Malti Tassewl Malti fil-qalb, ħabbejtha — Lil din l-art ċkejkna fejn tneħidt tarbija. ' Is-sunett kien ġie immużikat mis-Sur Anthonv Farrugia u tkanta mit- tfal Mostin fl-okkażjoni ta' kommemorazzjoni li saret fis-sittin sena minn mewtu. $ Il-poeta u rumanzier J.). Camilleri kiteb ukoll poeżija li tfakkar lil Vella u li nqrat fl-istess avveniment $ L Fil-Mosta ssemmiet triq għall-memorja tiegħu kifukoll fl-1998 l-iskola primarja ssemmiet għalih. Fit-triq imsemmija għalih, hemm ukoll monument ta' Vella tal-iskultur bravu Ġanni Bonnici. Il-monument sar fuq l-inizjattiva tal-Kunsill Lokali Mosta u kien inkixef mis- Sindku s-Sur Nazareno Vassallo u tbierek minn Dun Mario Camilleri nhar it-2 ta' Settembru 2017. Inżid wkoll li fir-Razzett tal-Markiż Mallia Tabone il-Mosta hemm bust tiegħu, mill-ġdid ta' Bonnici, li kien ġie rregalat lill-Għaqda Talenti Mosti min-neputi tiegħu s-Sur Hilarv Vella $ L-awtur jixtieq jirringrazzja lis-Sinjuri Emilv Barbaro-Sant, Joe Bartolo u Hilarv Vella għall-għajnuna tagħhom. Ħajr ukoll lill-Arkivju Nazzjonali ta' Malta għar-ritratti. Dokument mill-Arkivju Nazzjonali ta' Malta. Applikazzjoni tal-Passaport datata 19 ta' Lulju 1930. Ara https:/ /akkademjatalmalti.org/bijografiji/e-b-vella/. Applikazzjoni tal-Passaport datata 10 ta' Awwissu 1935. it-30 Edizzjoni 7. https://akkademjatalmalti.org/bijografiji/e-b-vella/. 8. https://akkademjatalmalti.org/bijografiji/e-b-vella/. 9. https://akkademjatalmalti.org/bijografiji/e-b-vella/. Joseph Zammit Mangion, L-Istorja tal-Edukazzjoni f'Malta, PIN, 2000, 77. 15. https://akkademjatalmalti.org/bijografiji/e-b-vella/. Leħen il-Malti, Lulju-Settembru 1945, 1. 17. https://wirtizzejtun.com/l-istorja-taz-zejtun-u-mxlokk/. Sergio Grech, 'Ħarsa Ħafifa lejn xi nkiteb dwar iż-Żejtun; Tabor 2019, 70. 19. https://issuu.com/michaelbuhagiar/docs/e.b. vella — a — abbar bil- rajja tieg u 1926 — Kommunikazzjoni mid-Department of Oriental Printed Books and Manuscripts tal-British Musem datata 4 ta' April 1932, Kollezzjoni Privata. Leħen il-Malti ta' Lulju-Settembru 1945. Tagħrif mingħand is-Sur Joe Bartolo, 17 ta' Lulju 2020. l-ppizzu Ċa ki TIĠI EE it-30 Edizzjoni 150 Festa Santa Marija Mosta 2020