Is-Siġar fil-Buskett Joe Borġ ŻNUBER / £ weraq u prinjol Kif tersaq viċin il-Buskett, l-eqdem masġar f'Malta, tilmaħ il-Kastell ta' Verdala fil-quċċata, imdawwar. bil- ħdura tas-siġar. Bosta minn dawn is- siġar iħaddru huma. taż-ŻZnuber (Aleppo. Darba din. is-siġra kienet tgħix fis-selvaġġ mal-pajjiżi tal- Mediterran, anke f'pajjiżna. Illum dawk is-siġar taż-Żnuber li jikbru fis- selvaġġ huma verament ftit. Bosta minnhom ġew inħawla mill-bniedem. F'xi nħawi bħal fil-Buskett jikbru weħidhom. Dan jiġri wara li ż- żerriegħa li tkun imxerrda mir-riħ taqa' fl-art, tinbet f'xitla li tikber f'siġra. Dan il-metodu ta' tixrid ta' żerriegħa jissejjaħ naturalizzazzjoni. Iż-Znuber għandu l-weraq qishom labar. Dawn jifilħu għar-riħ u għan-nixfa. Mill-banda l-oħra din is- siġra ma tħobbx ir-raxx tal-baħar jew ilma salmastru. Din is-siġra ma tfarfarx il-weraq tagħha fix-xitwa u tibqa' tħaddar is-sena kollha. Iż- żerriegħa ta' din is-siġra issir qisha ċippitatu kbir li jsibuħ bħala prinjol. Fil-Buskett wieħed jista' jara bosta minn dawn il-prinjoli kemm fuq is- siġar kif ukoll niexfa fl-art taħthom. ĊIPRESS weraq u frott Siġar oħra li jolqtu l-għajn f'xifer it-triq kif tidħol fil-Buskett huma is- siġar twal twal, li nsibuhom bħala s- siġar taċ-ċimiterju, għax jinstabu jikbru f'kull ċimiterju. Dawn huma s- siġar taċ-Cipress (Cvpress); siġar twal, wiesgħa minn isfel, jirqaqu u jispiċċaw f'ponta. Il-weraq ta' din is- siġra huma wkoll irqaq. Iż-żerriegħa tagħhom tkun ġo blalen żgħar li għall- ewwel ikunu ħodor u mbagħad isiru kannella, meta jinfetħu u jfarfru ż- żerriegħa żgħira mar-riħ. Fil-Buskett fil-kenn tal-wied hemm għadd kbir ta' siġar tal-frott. Fost dawn insibu siġar taċ-ċitru — jiġifieri tal-Larinġ, Lumi u Mandolin, — u siġar tal-frott irqiq — Ħawħ, Għajnbaqar, Tuffieħ. Lanġas u Bambinell. Dawk tal-frott irqiq kollha jwaqqgħu l-weraq fix-xitwa. Ma' dawn is-siġar tal-frott insibu wkoll siġar twal b'weraq ħoxnin — in- Naspli — l-ewwel frotta tar- rebbiegħa. F'xi egħlieqi taħt il-Kastell ta' Verdala hemm ukoll xi Dwieli (Vines). LUQ werqa u dehra fix-xitwa Matul in-nixxiegħa ta' l-ilma fil- wied, jikbru siġar għoljin, biz-zokk ba- jdani u b'weraq li għandhom forma daqsxejn wiesgħa. Dawn huma s- siġar tal-Luq (Pop/ar). Dawn is-siġar iwaqqgħu l-weraq fil-ħarifa, iżda meta joħorgu fir-rebbiegħa fihom dehra sabiħa mhux biss: miċ-ċaqliq tagħhom, iżda anke għax il-kulur tal- weraq minn fuq hu aħdar skur waqt li minn taħt huma bojod. Jikbru ma' dawn is-siġar hemm siġar għoljin oħra, li wkoll jinżgħu l- weraq fix-xitwa. Iżda l-weraq ta' dawn is-siġar huma differenti minn dawk tal-Luq. Dawn is-siġar huma tal-ġewż tal-Pekan (Pecan Nuts). Għandhom il- weraq tagħhom aħdar ċar, żgħir u kemmxejn bil-pizzi. Fil-bidu tax-xitwa jkollhom il-ġewż. Is-siġra taż-Żebbuġ (O/ive) ma tonqosx li ssib postha anke fil-Buskett. Din hi siġra li tgħix għal bosta snin, u għandha njam iebes. Kull ħarifa, taghtina l-frott — żebbuġ żgħir għaż-żejt u dak kbir għall-ikel. F' bosta nħawi fil-Buskett tikber ukoll is-siġra tal-ġandar, il-Balluta (Evergreen Qak). Din malajr tintgħaraf mill-ġandar li tagħmel f'għamla ta' żebbuġa mqabbda ma' qisha pipa żgħira. Tixbaħ ħafna lil din is-siġra tal- ġandar hemm siġra oħra li tikber fil- Buskett. Din għandha l-weraq akbar, kif ukoll hu l-ġandar li jkollha. Barra minn hekk din is-siġra tal-Ballut Ing- liża (Common Qak) tfarfar il-weraq fix-xitwa. ŻEBBUĠ weraq u frott FRAXXNU weraq u fjuri Waħda mill ftit siġar xjuħ li tin- stab fil-Buskett hi dik tal-Fraxxnu (Narrow leaved Ash). Ftit minn dawn is-siġar jinstabu f'qiegħ il-wied. Dawn huma siġar b'zokk oħxon ħafna u bi fjuri donnhom imsielet twal li joħorgu fir-rebbiegħa qabel il-weraq. Jikbru ferm iktar twal mis-siġar l-oħra kollha fil-Buskett wieħed ma jistax. ma jinnotax is-siġàr ta' l-Awrikarja (Morfolk Island. Dawn is-siġar jitilgħu dritti dritti u jonfoħ kemm jonfoħ. ir-riħ xorta jibqgħu dritti. L-Awrikarja ftit jagħmlu żerriegħa u għalhekk ma tantx huma komuni. Fil-ġnub tal-wied, qabel ma titlaq il-Buskett jikbru s-siġar baxxi tad-Deru (Lentisk). Dawn għandhom il-weraq irqiq, friegħi iniggżu u b'saħħithom u jikbru. fil-pajjiżi tal-Mediterran. Iż-żerriegħa ħamranija tagħhom, li tidher bejn Jannar u April, tagħmel lil dawn is-si- ġar attrajenti ħafna. Xi siġra tal-Ħarrub (Carob) ma tonqosx f'dawn l-inħawi. Fil-Buskett tikber wkoll is-siġra tat-Tamal (Date Palm) li għandha z-zokk tagħha irqaq minn dak ta' palm ieħor li iixbaħha. Il-Palma tal-Gumar Safrani (Dwarf Palm) li hi l-Palma baxxa tal-Mediterran ukoll tinstab tikber fil- Buskett. Dawn. is-siġar kollha jagħtu l-kontribut tagħhom biex jagħmlu l-masġar fil-Buskett varjat u nteressanti. Dan l-ambjent, li ħa bosta snin biex isir dak li hu llum, jeħtieg li nħarsuh kontra kull vandaliżmu u qerda oħra ta' ħlejjaq li jgħixu fih. Jekk ma nħarsuhx sewwa, nistgħu faċilment nitilfuh fi ftit ġranet. e PALM TAL-ĠUMAR weraq u frott frott, fjuri raġel, 7 fjuri mara Q u weraq