'LEHEN IS-SEWWA' — Is-Sibt, 10 ta' Diċembru, 1977. A. BONNIĊI Meta, wara l-Assedju l-Kbir tal-1565, il-Kevillieri raw bir-regga kollhu tħarba kbira li kienet saret f'Malta, imbeżżgħin minn xi attakk ieħor aktar qawwi mit-Torok, urew ix- xewqa. tagħhom li jitilau din il-Gzira u jmorru jgħammru. band'oħra, : Minkejja i-Sronmastru Jean de la Valc ixxa jib'e' ħawn, basta jsaħħaħ aktar il-fort.- Ċ8n, fikazzjonijiet, li kienu ġġarrfu kważi għal kollox. Talab għalhekk lilPapa Piju IV biex jibgħatlu inġinier tajjeb għal dan il-għan u biex iħażżeż il-pjanti għall-bini ġdida fuq l-Għolja Xebber-Ras. Il-Papa bagħatu malajr lil Francesco Laparelli, li wasal Malta f'Diċembru, kemm kemm tliet xhur wara 4: waqaf. l-Assedju, Dak ijinginier magħruf ħazzez il-linji tas-swar tal- Belt-il-Gdida, qabbad il- ħaddiema, ġabar il-mater- jal u beda x-xogħol. L-EWWEL GEBLA Tliet xhur wara tqegħ- det lewwel ġebla fejn il- lum hemm il-Knisja tal- Vittorja. Kien. il-Ħamis, 28 ta' Marzu: 1566, meta, taħt pavaljun kbir u fuq artal armati apposta, tqad- dsst quddies kantata mill- Gran Pirjol tal-Ordni Mons. Ant, Cressino. qud- diem: il-Grammastru, il- Kavallieri u l-Membri koll- ha ta' l-Ordni libsin full dress' u xi Ambaxxaturi, imdawrin minn għadd kbir ta' Maltin li nġabru kmieni kmieni f'post li kien għadu imħarbat u mħaitab, bejn wieħed u ieħor fejn illum hemm il-monument ta' Dr. Boffa. Patri Spirito Angos- ciola, agostinjaja, għamel il-priedka ta' l-okkażjoni. imbagħad il-Pirjol bie- rek l-ewwel gebla, il-Gram- mastru qiegħed bċejjeċ tal-flus u midalji u, fost il-ferħ tann ie s, it-tfaq- qiegħ tal-bombi u l-isparar tal-kanuni, nizzel il-blokka mbierka fuqhom. Fuq il- biokka kien hemm skrizz- joni latina. Ix-xogħol beda miexi ġmielu fuq il-pjanti ta' Laparelli, Tmient elef ruħ bejn it-12 u s-60: sena. l- iżjed ilsira kellhom jaħdmu: min iħaffer fossijiet fondi, min iwitti triqat, min jibni. F'kemm ili ngħidlek bdew telgħin is-swar għolja u jinbnew il-Palazzi kbar. Im-nies bdew jixtru bċejjeċ tal-art gewwa s-swar biex jibnu d-djar jew il-ħwienet fuqhom, Kull qasba kwadra kienet tiswa tari (1ċ7) biss, ĦMlum, ħanut f'Misraħ il- Helsien jinkera b'mijiet ta' liri fis-sena. La Valette kien ta' kul- jum jispezzjona . x-xogħol Kemm xt:q jaraha mibnija kollha dik il-belt u mwettqa l-ħolma tiegħu, imma, jaħasra ma kellux dik ix-xorti: miet ftit xhur wara, kif igħidu l-istorici, b'xemxata fil-kaċċa, Laħaq ra l-ewwel dar li telgħet bejn il-21 ta' Ottubru 1566 u t-22 ta' Marzu 1567 u l- knisja tal-Vitorja, li fiha kien imur jitlob ta' kuljum. wara li kien jispezzjona, u xi ftit bini ieħor permanen- ti. SEPARAZZJONI LI MA SEHĦHETX Il-bini ssokta taħt is-suċ- ċessur tiegħu, il-Grammas- tru Pietro. dei: Monte, Il- Belt, kellha. titqassam f'zewg sezzjonijiet: waħda msejħa ċcollacchio', skond ir-Rego- la Gerosolmitana, kellha tit- għammar eskluzivament mill-Membri tal-Ordni; l- oħra mill-Maltin, Izda din isseparazzjoni. ma seħħetx. Fl-1569 ħargu regolamenti dwar il-bini: Għall-ekonomi- ja ta' l-israzju, kien ipproj- bit li jsiru gonna u btieħi kbar u, biex: jkun hemm uniformita' u nuqqas ta' xkiel, fit-toroq ma setgħux isiru turgien quddiem id- dar, Xi toroq. kienu riservati biex jinbnew fihom palazzi u djar kbar biss b'bibien dekorati, Il-bini fil-kanti nieri kellu jigi dekorat, infatti maraw filkkantunieri kollha tal-Belt ornamenti arkitettoniċi u statwi, Kull dar kellha tigi kkumnj- kata mad-drenagg u jkollha bir biex jilqa fih l-ilma tax- xita minħabba n-nuqqas ta' l-għejjun. fil-Belt, Il-ġebel. tal-bini kellu jin- garr mill-Mandragg, jew daħliet li nqatgħu. fil-blat, biex jistkennu fihom id- dgħajjes. fil-maltemp, u minn Marsamxett fejn il- Kavallieri ħaffru daħla fil- blat biex jissewwew jew jinbnew fiha — il-bċejjeċ zgħar tal-baħar, speċi ta' Tarzna, il-progett : inbeda, izda ma twettaqx għax il- blat t'isfel instab bil-wisq ta' belt jebes. B'hekk : war. il famuz jmand 'v fein kien hemm is-'sums' d llum tela' fickhom bin: tal- Gvern. Fl-1569 Eustachio: Del Monte, kugin tal-Gram- mastru, bena dar f'nofs il- Belt, — Il-Kavallieri bdiw jibnu il-Palazzi tal-Lingwi tagħhom. Inħaseb ukoll għall-bini tal-Palazz tal- Grammastru. Kellu jinbena fuq l-għolja fejn illum hemm Kastilja, imma min- ħabba li dak il-post kien espost ħafna f'kaz ta' at- takk, inqata' li jinbena. fil- qalba tal-Belt, Inxirat id- dar: tal-Kavallier. Eustachio u art madwarha u beda jin. bena hemmhekk. MILL-BIRGU GHALL-BELT Meta dawn il-Palazzi kienu għadhom nofshom biss mibnija, il-Grammastru Del Monte ordna li l-Kun- vent jitlaq mill-Birgu u jmur fil-Belt il-Gdida. Dan sar fit-18 ta' Marzu 1571. ix-xogħol tal-bini ssokta jimxi bil-ħerqa. Tlestew sitt Palazzi (auberges) fuq il-pjanti ta' Girolamu Cas- sar: dak ta' Aragona fl- 1571; dak tal-Italja u ak- tarx dak ta' Alvernja fl- 1574; dak ta' Provenza fl- 1575 (alterat fl-1638); dak ta' Franza fl-1588; dak tal- Germanja fejn illum hemm il-Knisja Anglikana. Dak ta' Kastilja. inbena izjed tard fl-1744. Il-Kavallier. Shellev xtara dar bil-ħsieb 1; tista' 'l quddiem sservi ta' Auberge għal-Lingwa In- gliza li kienet spiċċat min- ħabba r-Riforma Protestan- ta fl-Ingilterra. Il-Grammastru La Cas- siere (1572-81) fetaħ l- Isptar il-Kbir ta' l-Ordni ħdejn Sant'Iermu u bena l- Palazz Magisterjali, Fl-1584 jew 1594 inbnew ilFran tal-Ordni, aktarx disinjati minn Girolamu Cassar, Ilum —minn flok- (Ikompli fil-paġna 15) ĊLEHEN IS-SEWWA' — Is-Sibt, 10 ta' Diċembru, 1977. Kif inbniet il-Belt Valletta (Jagbad mill-pagna: 2). hom hemm. il-'Vincenti Buildings'. F'dak iz-zmien inbena ukoll it-Tezor tal- Ordni fejn illum hemm. al- il-Kazin Malti, l-'Asilo' tal- Orfni ħdejn Sant' Iermu u l-Kullegg tal-Gizwiti. Ma. naqasx. il-bini ta' knejjes: Barra minn. dik tal-Vitorja, inbnew il-Knisja konventwali ta' San Gwann (1572-76) u dawk tal-Karm- nu ta'- Portu Salvu, ta' Giezu, ta' Santu Wistin, tal- Gizwiti u knejjes oħra iz- għar. Xi kavallieri għal rashom :U Xi Maltin għonja ukoll bdew jibnu palazzi u djar kbar, L-Ordni assenjalhom is-somma li għandhom joniqu fuqhom. iżzzmiea li fih kellhom jlestuhom u l- istandard għoli tal-bini f'ċerti trieqat-— Fl-1582, parti kbira tal-Belt kienet inbniet u ftit kien baqa' spazji għall-bini. Fl-1590 il-popolazzjoni laħqet l- għadd ta' 4,000, għax. mal- pslazzi u ddjar u f'ċerti trieqat inbnew mezzanimi, ħwienet u mħazen. Fis-seklu sbatax inbnew il-Palazzi Pereira ħdejn. S, Katarina fi Triq ir-Repub- lika, li dakizzmien kienet — tissejjaħ Triq. S. Gorg: De la Salle ħdejha ukoll; Cor- rea fit-Triq Hfran ma Triq it-Tijatru u; oħrajn. L-aħħar, izda mhux l- inqas fost dan il-bini kien il-Palazz tal-Isqof mibni minn Mons. Baldassare Cagliares fl-1623. .Sadattant il-popolazzjoni. kibret għal fuq. il-11,000: ruħ, bejn Maltin, Kavillieri, ilsiera u baħħara. Fis-seklu ta' wara inbnew djar oħra magħrufin: il- 'Banca GĠiuratale' — jew Palazzo Municipale', illum lInsinwa fl-1720 cirka; t- Tijatru Manoel f11732. il- Castellania (illum is-Sani- ta') il-1748, il-Palazz Parli- sio (fejn. kien. hemm il-Posta); id-Dwana. fl-1774; il-Bibblijoteka fl-1776—98, u djar sinjorilli u lokali ta' Kummerċ importanti, L-aqwa trieqat kommer- ċjali kienu l-ewwel Triq San Gorg, imbagħad Triq Mer- kanti, Triq l-Hran u Triq iz-Zekka, Hwienet tax- xogħol ukoll bdew jinbnew mat-trieqat anqas impor- tanti, Matul dawk — is-sekli il- Gram ri Lascaris (1536- 57), wg Coloner (1680- 80), u Villiena (1722-36) waqqfu fondazzjonijiet, li bis-saħħa tagħhom tkabbar il-moll tal-Belt fin-naħa tal- Port il-Kbir u nbnew im- ħazen u ħwienet kbar fix- Xatt, Ix-Xatt tal-Belt, in- naħa ' tal-Marsa, għadu magħruf għall-imħażen tiegħu mibnijin mill- Hekk inbniet il-Belt Val- letta. imsemmija għall- fundatur tagħha, u msejħa minn Sir Walter Scotc 'a Citv built bv Gentlemen for Gentlemen'' — Belt mibni- ja minn ġentiomi għal ġent- lomi'. Ejjew inzommuha hekk: bis-sbuħija mhiex im- ħassra tal-bini antik tagħha, bl-indafa tat-triqat u — tal- ħitan tagħha, bl-imġieba tajba u -pulita' tatl-nies li joqgħodu fiha jew jgħad- du. mit-triqat tagħha,