Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta STORJA, FOLKLOR U LETTERATURA L-GĦARUSA TAL-MOSTA U X-XEBBA TA' WIED L-ISPERANZA rati Gradi Oi iriiaqi B.A.lHONSI, DIP. issawru mill-bah jeb ghan-nuqq; ru ssahhew biex jisirqu halli ja et ta' l-artijiet aridi u muntanjużi, nieqsa mir-riżorsi naturali, li minnhom kienu ġejjin. Malta kienet imdawra bil-bahar, fil-qalba tat-taqbida u fortizza mill-1530 sal-1798 ta' l-Ordni rinomat tal-Kavallieri ta' San Ġwann, ordni gwerrier, ordni rispettat. Kien imissha sikwit idduq il- qares tal-furbani. Ix-xtut kienu mharsa mill-milizzja u b'tor- rijiet iżda dan ma jfissirx li l-kursari ma kenux jippenetraw 'il ġewwa bil-hila tal-pjanijiet taghhom. Inżul tipiku u frek- wenti Kien isir fis-Salini. Il-furbani kienu aktarx jaqbdu t-triq ta' Wied il-Ghasel u b'hekk jidhlu sal-Mosta u possibbilment taht l-Imdina jekk kellhom għaliex. Il-ballata ta' l-Għarusa tal-Mosta u l-leġġenda semi-storika tax-xebba li helset mill- kursari billi staħbat fl-ghar tal-Wied ta' l-Isperanza fejn wara si di kullivdd sqabhel kiT qaħilta fk a kollha karatteristiċi 1 kadlċi tellghet knisja jsemmu s-Salini u Wied il-Ghasel. Il-Mosta kienet miftuha għall-attakk. Kull għajnuna li ma tiġix minn dawk miktubin fil-lista tal-milizzja tar-rahal kienet tiġi mill- forzi Maltin fl-Imdina. Il-pirati ta' l-Afrika ta' Fuq, maghrufin bhala kursari, kienu rappreżentati fil-letteratura antika fl-Odissea, L-Iljieli Għarbin u Robinson Crusoe. Il-kursari kienu prinċipal- ment Berberi. F'Algiers u Tunis kien hemm kaptani li jikkmandaw xwieni fornuti minn negozjanti sinjuri. Dawn kienu jiehdu għaxra fil-mija tal-qabda tal-kursari. Il-pirati kienu jużaw xwieni sal-bidu tas-seklu dsatax meta Simon Danser, renegad Fjamming, ghallimhom il-vantaġġ ta' iġfna bil-qlugh bhalma kellhom l-Insara. tax ikompli paġna 63 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta m' minn paġna 62 Il-piraterija fl-Afrika ta' Fuq kellha bidu antik hafna fi żmien ir-Rumani. Il-piraterija kellha sinifikat politiku kbir fis-seklu sittax. L-aktar li spikka kien Barbarone, li għaqqad l-Alġerija u t-Tuneżija. Fl-1609 waslu f'Rabat u Tetouan gruppi qawwija ta' Mori u dawn saru ċentru ġdid ghall-pirati. Fis-seklu sbatax il-pirati Alġerini u Tuneżini ghaqqdu l- qawwiet taghhom u sal-1650 aktar minn 30,000 ilsir kienu mixhuta fil-habs fl-Algiers. Ma jfissirx li ma kenitx teżisti piraterija qabel ir-Rumani. Infatti wiehed mill-eqdem dokumenti, skrizzjoni fuq tavolet- ta tat-tafal, li tiddeskrivi l-pirati tehodna lura sa żmien Pharo Echnaton (1350 Q.K.). Ir-rapport isemmi attakki minn iġfna li kienu jikkummerċjaw ma' Feniċja u Anatolja. 'Teżisti xhieda epigrafika dwar il-piraterija: fost ohrajn fis-snin 3400 Q.K. Ateni onorat lil Cleomis, tirann ta' Methvmna f'Lesbos, talli heles ghadd ta' Atenjani li nqabdu mill-pirati. L-Aethiopica, rumanz antik ta' Heliodorus ta' Emesa, tielet seklu wara Kristu, jirrakkonta storja ta' prinċipessa Etjopika u prinċep Thessalonjan li jkollhom jgħaddu minn sensiela ta' perikli, fosthom battalji, vj 'jaġġi, piraterija, sek- westru, serq u tortura qabel jiżżewġu f'art l-eroina. Polverates, tirann Grieg, kellu 100 ġifen biex imexxi l-pira- terija u kien maghdud bhala l-aghar pirata. L-aktar rikonoxxuti fost il-kursari kienu dawk tal-kosta ta' Barbarija fl-Afrika ta' Fuq. Ħafna kursari kienu awtorizzati mill-gvernijiet biex jiehdu bi priża dak li jsibu fl-ilmijiet marittimi ta' pajjiżi Nsara. Il-kursari Maltin mexxew il- ġlieda kontra t-Torok u kienu mmexxija mill-Kavallieri ta' San Ġwann. Fil-bidu l-kursari Maltin iġġieldu għar-reliġjon, t-1fejjoe Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Jixtleq il-Festa l-Mostin kollha iżda wara xi żmien il-ġid li kien jidhol mill-piraterija ghammxilhom ghajnejhom. Maż-żmien saru pirati f'kull sens u l-ideali reliġjużi twarrbu u ntesew. Privatier kien pirata kkummis jonat jew kellu ittra ta' marque inill-gvern biex jahtaf jew jeqre iehor. Fit-teorija ebda privatier ma seta Infatti dawn kienu rokonoxxuti mil-liġi inter nazzjonali. Iżi spiss ġara li-nazzjonijiet li sofrew mill-atti tal-privatiera kk gawhom. Meta jidhol fil-port privatier kellu jniżżel il- priża l-art ghall-ispezzjon biex jiġi aċċertat li dik kienet qabda legali. Glied u Kuntatti Il-kuntatti bejn il-mexxejja tan-nazzjonijiet u gruppi rivali kienu jsiru permezz ta' l-aġenti tagħhom b'mod ċivili, haġa li kienet nieqsa meta l-pirati u l-kursari kienu jitqabdu kontra xulxin fil-Bahar Mediterran. Kienet teżisti ċerta relazzjoni diplomatika u kultant ħbiberija personali. Kultant l-affarijiet imorru żmerċ, kultant jirnexxu. Il-kummerċ Venezjan fil-Mediterran kien imfixkel bis- shih mill-hbit tal-kursari Berberi tal-Magreb. Dawn suppost li kienu kkontrollati mill-Porte Sublime imma kienu jaghmlu kif jaqblilhom. Fl-1750 is-sari Iminta li il-pirati kienu qed iżidu l-armi taghhom, it-telfien ta' merkanzija kiber iżżejjed u l-vapuri Venezjani kellhom jew joqoghdu fil-port jew jon- fqu hafna flus biex jiddefendu ruhhom aħjar, inkella jikkun- tentaw jitilfu l-vapuri u jhammru wiċċ Venezja bil-misthija. Delegazzjonijiet diplomatiċi marru l-Algiers, Tunis, Tripli u l-Marokk bejn l-1761 u l-1765 biex jikkonkludu ftehim u iz ikompli paġna 64 Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta m' minn paġna 63 trattati. Il-Venezjani kellhom ihallsu l-flejjes kbar biex jaslu fi ftehim. Il-Bej ta' Tripli holoq aktar inċidenti u Jacopo Nani mar jehodha kontrieh. Il-Bej malajr ftiehem ma' Nani. Dan il-pass ta kunfidenza ikbar lil Venezja u n-numru tal- vapuri tela' minn 40 ghal 303 fl-1774 u wara ghal 405. Min-naha l-ohra kien hemm żminijiet ta' waqfien mill- ġlied meta iġfna tal-Magreb kienu jinghataw kondotti ta' salvagwardja basta ma jidhlux fil-Port il-Kbir bil-bandiera Torka, biex ibighu laham, tamal, sapun, ġobon, galletti u provvisti ohra. Il-Professur Ettore Rossi kiteb li, meta hadet it-tmexxija d- dinastja tal-Caramanli, ir-relazzjonijiet bejnhom u bejn il- Gran Mastri kienu fuq livell personali ta' hbieb u kienu jaghtu l-awguri lil xulxin u jehilsu l-ilsiera. 3 Fl-1788 il-Gran Mastru baghat lit-tabib ta' l-Ordni Dr Giuseppe Demarco biex jikkura lill-Paxà. Il-Bejs ta' Benghazi u Derna wkoll kienu f'kuntatt ma' Malta u fl-istess żmien iċ-Ċirenajka bdiet tibghat provvisti ta' ikel bi tpartit ghal oġġetti mibghuta minn Malta. Dan it-tahlit donnu ghandu eku fi tradizzjoni-leġġenda rrekordjata minn Patri E. Magri SJ. minn fomm il-Mostin, in-Naxxarin, iż-Żebbuġin ta' Malta u l-abitanti ta' Ta' Sannat, ix-Xaghra, Ta' Kerċem, in-Nadur u r-Rabat t'Ghawdex. It-Tuneżini kienu jfakkru lill-Maltin li huma kellhom. l-antenati taghhom mis-Sirja fit-Tuneżija u ghalhekk il-Berberi Tuneżini kienu jiġu mill-Maltin. Hawn il-Maltija ghandhom sehemhom f'din l-art. 5 Finotti kiteb fl- 1856. li fil-lvant ta' Tunis it-tribt: Oulad Said kienet tghid li l-Maltin huma dixxendenti diretti ta' l-antenati tagħhom. o mjoljċ Fil-bilanċ shih tas-sitwazzjoni ta' l-ilsiera f'Malta fis-sekli sbatax u tmintax insibu li kien ikun hawn medja ta' 2000- 2500 minn żmien ghal żmien. Bejn erbghin u hamsa u erbghin fil-mija kienu Mori. L-ohrajn kienu Torok, Lhud jew suwed. Fl-ahhar 75 sena tat-tmexxija ta' l-Ordni ta' San Ġwann kienu nqabdu jew ġew impurtati 9600 ilsir u lsira. Daqstant kienet kbira t-tebgha, daqstant harxa u abominab- bli, il-pjaga tal-jasar, illustrazzjoni ċara ta' dak li fehem fost bosta forom ta' jasar il-poeta Ingliż Alexander Pope meta kiteb dwar ''Man's inhumanitv to man.' L-ghanja ta' l-Gharusa tal-Mosta hi wahda mill-ghanjiet l- aktar mahbubin tal-ġens Malti. Minkejja l-hemm li żar lill- gharusa, lil-familtha u lill-Mosta, fiha hemm sentimenti ta' tieba mis-sid lejn l-ilsir li kellu jispiċċa jiċhadhom u jixhithom f'tant imrar li fl-ahhar wassal ghall-qerda taghhom. Kien sakeġġ mill-kursar abbli u distint Raies Sinċn. Ghall-istoriċità tal-fatt induru l-ewwel lejn il-MS 1146 Vol. l fil-Bibblijoteka Nazzjonali ta' Malta: fIr-rahal tal-Mosta ġie ssakkeġġjat u misruq minn Raies Sinċn, kursar maghruf, b'xi xwieni. Niżżel in-nies tieghu s- Salini, ghadda minn Wied il-Ghasel bil-lejl u habat u qabad priġunieri madwar 400 rahli, barra dawk li nqatlu meta ppru- vaw iharsu lilhom infushom. Seraq ukoll gharusa bil-mist- ednin kollha mżejnin. Sal-lum ghadu jinstema' l-ghana tal- ġrajja. w ikompli paġna 66 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta F8- minn paġna 64 Dan ir-rakkont jinsab imniżżel kelma b'kelma b'xi żidiet ta' dettall fil-ktieb ta' Gio Francesco Abela, Della Descrittione di Malta- Malta, MDCXLVU (1647), Libro Quarto, Notitia 1, p. 442. Kien fatt li baqa' rreġistrat fil- forma ta' 'canzonette' matul iż-żmien u b'hekk l-awtentiċità tal-hrajja tieghu hi konfermata. Is-Sibi u l-Ħtif ta' l-Għarajjes Meta aħna nahsbu fil-jasar ta' missirijietna mingħalina li tip wiehed biss kien hawn ghax lilna kien jolqotna prattikament il- jasar f'idejn it-Torok u popli fl-imperu taghhom bhall-Berberi ta' l-Afrika ta' Fuq. Fil-Mediterran kien hawn diversi popli li tawha ghas-sibi. Fatt li ġara lejn l-ahħar ta' l-ewwel millennju kien meta n-Narentini serqu gharajjes nisa fl-okkażjoni ta' tieġ tal-massa f'Santa Maria Formosa fid-946 jew 948 W.K. Dan il-fatt ifakkarna fil-htif tan-nisa Sabini fi żmien l-era Rumana. Kienu nasbiet premeditati. Ghall-predaturi kienet haġa xierqa u propizzjuża li jahtfu nisa dakinhar taż-żwieġ. Eqreb lejna fiż-żmien lejn tarf il-jasar fil-Mediterran insi- bu fatti ohra li jfakkru fis-serq ta' nisa. L-opra lirika miktuba minn Angelo Annelli minn Desenzano u mmużikata minn Gioacchino Rossini, hi mse- jsa fuq fatt li ġara tassew. Kienet sinjura Milaniża fuq tagħha, Antonietta Frapolli, waħda minn dawk in-nisa li Chopin kien jara s-seħer jiżżerżaq ma' dmugh ghajnejhom, jew lil De Musset iġġagħlu jesklama: 'elle avait les veux des sphinx, terribles, si grands, si grands, si grandsi'. Fl-1805 kienet il-protagonista ta' avventura traġiko- romantika meta nhatfet minn kursari Alġerini fil-bahar bejn Sqallija u Sardinja u ghexet ghal xi żmien fil-harem tal-Bej ta' Algiers ghax kienu tawhielu b'rigal. Frapolli kienet taf issahhar lill-Bej ghal warajha. Kif kiteb Anelli fil-librett ta' l-opra: Don Giovanni Bazzetta, li kien fil-gvern tal-Lombardija, kiteb li l-Gvern kien ha interess u pprova jirriskatta lil Antonietta Frapolli iżda minghajr suċċess. Kien wara xi żmien li reġghet lura pajjiżha. Kif u min helisha hadd ma jaf. Skond wahda li kienet tafha ġiet minghajr hlas ta' riskatt. Mara ohra li waqghet f'idejn il-kursari kienet is-Sinjorina de Riverv. Kienet tbahhar fil-Mediterran meta l-vapur li kienet fuqu wasal biex jeghreq. Vapur Spanjol salva lill- passiġġeri imma meta wasal biex jidhol fid-destinazzjoni tieghu ġie attakkat u mehud minn kursari Alġerini. Peress li kienet mara sabiha offrewha lill-Bej ta' Algiers. Biex jitħabbeb mas-sultan ta' l-Alġerija l-Bej offrihielu. Issa n-nisa Ewropej u bojod kienu jġibu hafna flus fis- swieq ta' l-iskjavi ta' l-Orjent u tal-Magreb. Tfajla Franċiża nbieghet għal 200,000 lira Taljana ta' dak iż-żmien. Dawn in-nisa u tfajliet kienu rigal u merkanzija prezzjuża u im ikompli paġna 67 Triq in-Naġġar, Mosta Tel: 414108 Mobile: 09862647 4 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta m' minn paġna 66 maghżula, l-istess kif kienu n-nisa Moreski u ohrajn ġejjin mill-Orjent ghal Venezja repubblikana. Fis-seklu sittax in-numru ta' lsiera Ewropej kien jghodd aktar minn 36,000 fit-Tuneżija. Fl-Alġerija kien hemm 25,000 priġunier Ewropew, li minnhom 2000 kienu nisa. F'Tunis kien hemm 700, f'Salà 1500 u fi Tripli 500. Il-posti- jiet fejn kienu miżmuma l-ilsiera kienu jissejhu banji. It-traffiku ta' l-ilsiera nisa bojod ghall-harems tas-sinjuri kien kbir. Prezzhom kien jitla' immens skond sbuhithom. X'uhud ġew mifdijin; ohrajn sabu post tajjeb; uhud adattaw ruhhom ghall-hajja l-ġdida u arabizzaw u iżlamizzaw ruhhom; hafna ghexu fil-misthija u d-dulur. Ġrajjiet ta' serq u sakkeġġ mill-kursari ġew impittra. Johan d'Ivrai f'Memorie dell'eunuco Bechir-Aga jsem- mi nisa Torok ta' demm nobbli li tilfu posthom f'qalb sidien il-harems u posthom haduh is-sbejhin Ewropej. Kien hemm ġibda simili fl-ibliet Ewropej mill-bojod għan-nisa Mori ta' kulur iswed, li kienu jixeghlu l-fantasija b'romantiċiżmu u faxxinu. Mill-Istorja Kastiljana: Iż-Zwieġ u Materji Relatati Wiehed irid jaghti daqqa t'ghajn anke lejn iż-żwieġ u drawwiet oħra li kellhom x'jaqsmu bejn is-sessi. Fis-soċjetà urbana ta' Kastilja tas-sekli tnax u erbatax, nghidu ahna, l- irġiel li riedu jiżżewġu b'mod rispettabbli fi hdan familja sin- jura: riedu huma stess ikunu nies li jahdmu u ghandhom A A Ż nija p ' Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 ambizzjoni biex jikbru u jinfirxu. Min kien inqas ixxurtjat kien ikollu ċans isib siehba inqas dotata. Filwaqt li dawk li kellhom xorta jiżżewġu f'tat-tajjeb kellhom forma fissa tradizzjonali li jitolbu, jikkonsentu, jitgharrsu u jiżżewġu, l- ohrajn kienu jew joqoghdu f'konkubinaġġ, li kien legali u mfittex ġmielu, jew li jisraq xebba, att li tal-familja taghha ma kenux japprovaw u ghalhekk ukoll att li jitpatta bl-ghoti tal-mewt ghal min iwettqu. Fost il-Visigoti wkoll is-serq ta' mara biex issir mart xi hadd kien att illegali. Raptus kien mezz kif wiehed jappro- prija ruhu hażin minn bint jew armla biex jiżżewwiġha. L- istupru (rape) kien reat li jaggrava s-serqa iżda mhux essen- zjali biex il-kriminal jinghata kastig. Kien iwassal sahansitra biex wiehed jinxtehet il-habs, jissawwat bil-frosta u jittehidlu l-ġid b'konfiska. Min jiehu b'serq mara mgharrsa kien jinghata l-mewt. Raġel li kien ifalli li jiehu mara fl-ewwel attentat tieghu kien jinqatel mat-tieni darba li jipprova. Tfajla li tmur ghand raġel li l-familja taghha kienet ġabitha lura minghandu kienet tiffaċċa dawn il-pieni wkoll. Kien hemm żewġ toroq li wiehed seta' juża biex, minghajr ksur tal-liġi, jasal ghall-iskop tiegħu. Jekk il-mara misruqa kienet tibqa' mal-halliel, il-familja tagħha setgħet tidhol f'ne- gozjati biex isir iż-żwieġ. Alternattiva kienet li mara titlaq baxx baxx u mbaghad titlob lill-familja għall-kunsens biex tista' tiżżewġu. F'dan il-każ ma jkunx hawn sitwazzjoni ta' serq ta' persuna u ebda reat kriminali. Filwaqt li f'hafna postijiet min jistupra mara kien jiffaċċja sanzjonijiet varji, f'Aragona u Navarra kien mistenni li jiżżewwiġha. Fi żmien ir-Rikonkwista żviluppaw ħafna prattiki ta' inizjattivi matri- m ikompli paġna 68 Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta F' minn paġna 67 monjali irregolari kemm mill-irġiel u kemm min-nisa. Is- serq u l-harba ta' mara, flimkien mas-seduzzjoni u l-istupru, żviluppaw tip speċifiku ta' proċedura medjevali dwar kif l- irġiel u n-nisa jaghtu attenzjoni lil xulxin bi hsieb ta' żwieġ. Biex jinkuraġġixxu nies joqoghdu fl-artijiet depopulati taghhom mexxejja diversi eżentaw mill-pieni ta' rausum, rauso, FOxo, rosse, kollha varjanti ta' raptus. Id-djoċesijiet ta' Santiago, Orviedo, Lċon, Zamora u Salamanca ta' spiss helsu mill-hlas tal-miżati ghal rausum lil min issetilja hemm. Tard fis-seklu disgha r-Re Ordono I ghamel l-istess. Fil- bidu tas-seklu hdax Alfonso V heles lir-residenti ta' Leon, il- kapitali tieghu, mill-multi tas-sinjorija u żammhom riżervati ghalih. Kellha l-problemi taghha din il-konċessjoni ghax hafna qattiela u kriminali setghu joperaw b'mod hieles. Ġabet maghha l-vendetta privata. Il-kaxxa rjali billet sebghajha sew mill-multi li halliet ghaliha nnifisha. Dak li ġara fl-1222 f'Dan Romn de Hornija qrib Toro juri kemm il- ġustizzja u l-forzi madwarha ma kenux jinteressawhom tant ir-reat kontra u l-tbatija tal-familja misruqa u kellhom hsieb- hom l-aktar fil-multi li jdahhlu. L-abbati ddikjara li r-re approva rossum l-istess f'każ ta' mara miġjuba minn post iehor iżda kienu mehtieġa proċeduri legali f'każ ta' mara misruqa, bejn min seragha u familtha. Il-ġlied bejn Insara u Misilmin u Nsara bejniethom wassal biex hafna rġiel jithallew jimpurtaw nisa fiz-zoni tal-gwerra. Ħafna minn dawn l-irġiel kienu kriminali maghrufin ghall- qtil. B'hekk fis-sekli tnax u tlettax fi Spanja l-bliet li kienu fil-proċess li jiġu kolonizzati kienu jirċievu dan it-tip ta' raġel li kkonvinċa mara jew seragha biex jiżżewwiġha. Il-liġi mhux biss kienet tqis lill-mara bhala biċċa merkanzija iżda kienet tippermetti forom ta' kondotta tassew degradanti ghaċ-ċiviltà kif nixtequha ahna. Iż-żwieġ fil-Medju Evu ma kienx l-istess għan-nisa bhalma hu llum. Il-mara ma kellhiex ghażla lil-min tiżżewweġ. Kultant l-irġiel setghu jagħżlu l-gharusa. Iż- żwieġ ma kienx ibbażat fuq l-imhabba. Il-mara u r-raġel kienu stranġieri g ghall-ewwel. Jekk żviluppat xi mhabba din ġrat fiż-żwieġ tul il-medda taż-żmien. L-arranġamenti ghaż- żwieġ kienu jsiru mill-ġenituri ta' dawk li jiżżewġu. Iż- żwieġ kien isir ta' età żghira. Il-bniet kienu jkunu żghar sa 12-il sena u s-subien ta' 17. Il-familja tat-tifla taghti dota lit- tifel li kienet ser tiżżewweġ. Filwaqt li l-istupru, is-serq ta' eredi u żwieġijiet sigrieti kienu projbiti bil-liġi sal-1797, id- drawwiet medjevali kienu jinkoraġġixxu lill-irġiel isawtu lil marthom regolarment. Il-kodiċi tas-seklu tlettax fi Franza, Użanzi ta' Beavais, kien jaghti parir li. l-irġiel jistghu jkunu skużati ghall-ferimenti li jikkaġunaw lil-marthom, u l-liġi ma kellhiex tindahal. Sakemm ma joqtolhiex jew jimmankaha, kien legali li r-raġel isawwat lil martu. Liġi Spanjola ta' l-istess żmien kienet tippermetti lill-irġiel joqtlu lil gharusthom jew marthom jekk kienu jissuspet- tawhom b'adulterju. L-unur tar-raġel u l-integrità tieghu b'hekk kienu jisfaw imtappna u ghalhekk seta' joqtol ukoll lill-mahbub imsejken minghar ma jkollu akkużi Kriminali ma' xiex ihabbat wiċċu. tw. ikompli paġna 69 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta me minn paġna 68 Liġi Ingliża maghmula seklu wara kienet tippermetti li raġel 'jikkoreġi' lil-martu bi kwalunkwe mezz li kien jidhirlu xieraq. L-imhabba libertina dehret li dahlet bil-kant tat- Troubadours fi Franza fis-seklu tnax. Kif jikteb Gerard Zuchero f'Rosamonda, ''Ghall-ewwel darba n-nies kitbu estensivament dwar l-imhabba, l-imhabba korteġġjana, l- imhabba adultera, l-imhabba tat-troubadours u kienu jitkell- mu bid-dettall dwar dawn l-affarijiet. Id-Dama (Ladv) hafna drabi. spiċċat f'post gholi li ma setghetx tintlahaq. Ghall- ewwel darba l-mara (bhal din) lahqet l-istatus ta' raġel ċIl-Troubadours kienu jixbhu ghannejja Gharab, mhux bis: sentiment u l-karattru imma wkoll fl-istess forom tal- kant minstrel. Ċerti titli li dawn il-kantanti Provenzali taw lill-kanzunetti taghhom huma traduzzjoni ta' titli Gharab. 10 Joseph Campbell jghid fi Creative Mvthologx li l-poeżija tat-troubadours hi poeżija Ewropea arabizzata. Il-kult tad- Dama dahal fuq l-eżempju tal- -predeċessur tieghu Gharbi. Din kienet l-istess ghanqbuta minsuġa mill-Indja sal- Ġappun lejn l-Gharabja, l-Ewropa u l-Afrika. ta' Fuq. Leġġendi dwar Kursari Il-flaġell tal-piraterija hu antik u dam jeżisti ghal hafna sekli. Ma jistghux jonqsu rakkonti u kitba li jfakkru fi ġrajji- ethom imżewqa. Jekk kien hemm suġġett komuni, kantat mill-Britannja sa Kreta u minn Rabat sa Tripoli u l-Kajr dan kien zgur il-ħil tax-xebbiet u l-għarajjes. Ġa mill- -qedeni Ruman baqa' jissemma l-episodju tal-htif tan-nisa Sabini fil- peninsula Taljana. Imqar pittura dwar is-suġġett. fit-termini u l-istill rinaxximentali, għandna biex inkomplu nimmortal- izzaw dan l-avveniment. Dan kien htif tal-massa, mhux ta' gharusa wahda biss. F'The Corsair ta' Lord Bvron, ippubblikata fl-1814, il- pirata kap Conrad irid jiddefendi l-gżira tieghu mill-Paxà. Ikun salvat minn Gulnare, l-iskjava kap tal-harem, li kienet ikkundannata ghall-mewt. Conrad jirrifjuta li joqtol lill- Paxà, att li jitwettaq minn Gulnare. Meta jerġa' lura fil-gżira tieghu jsib li gharustu Medora mietet ghax kienet qalulha li miet. Din l-istorja saret opra fi tliet atti minn Giuseppe Verdi b'test ta' Piave. Opri simili ġew immużikati minn Pacini (1831). Poeżija ohra ta' Lord Bvron hi The Giaour (1813). L-isk- Ghalhekk sidha Ħassan jorbotha u jixhitha l-bahar. In-Nisrani (Giaour hekk. tfisser) jivvendika mewtha billi joqtol lil Hassan, imbaghad bin-niket u r-rimors jidhol f'monasteru. Ir-rumanz maghruf The Bride of Lamermoor (1819) j jir- rakkonta l-ġrajja ta' Luċija, bint il-qattiel ta' missier Ravenswood. Hi tibda thobbu lil-Ravenswood wara li salva jja ta' missierha. Ladv Ashton iġġaghlha tiżżewweġ lil ta' Buchlaw. Dak il-lejl stess Ravenswood jirritorna u Luċija toqtol lil żewġha. Luċija tiġġennen u tmut u Ravenswood jinbela' fl-art hu u sejjer ghal ġlieda. Tfajla tinhataf mill-pirati ta' Dragut. Ma riditx tiċhad il- Kristjaneżmu minkejja li ttorturawha. Meta ma rnexxilhomx xeħtuha minn irdum għal isfel fil-punt fejn qabduha. fil- punent tal-Torri ta' Pali. iw- ikompli paġna 70 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta 9 minn paġna 69 Hemm diversi modi kif wiehed jirreferi għas-suġġetti u motifs tal-hrejjef tad-dinja. Waħda mill-klassifikazzjonijiet fl-użu akkademiku hi dik ta' Aarne u Thompson. Permezz taghha wiehed jista' jqabbel hwejjeġ, ballati u leġġendi minn madwar id-dinja kollha. Aarne-Thompson AT-312 u 3I2A Il-leġġenda Tip AT-312 u 312A, bhal dik ta' Barba Blu minn Franza, miktuba minn Charles Perrault, titratta dwar mara li nhelset minn hutha subien li ndaħlu kontra t-tirannija ta' żewgha jew dak li seraghom. Wara hafna oppożizzjoni xebba tiżżewweġ lil-Barba Blu. Tiskopri li qatel hafna nisa. Waqt li qed tistenna l-mewt, issejjah lil hutha, li jaslu żbrixx u jehilsuha. L-istess leġġenda hi rrakkuntata fil-Ġermanja. L-istorja ta' Don Firriuleddu ġejja mill-Italja. Meta raġel tinsteraqlu bintu, jitlob li jkollu iben. Ta' tlitt ijiem it-tifel talab mantell u kelb biex imur ifittex 'lohtu. 'L ohtu sabha u helisha mill-mostru, li spiċċa maqtul. Mill-Indja taslilna l-leġġenda tat-Tfajla Brahmina li tiżżewweġ tigru. It-tigru jirnexxilu jiżżewweġ lit-tfajla u wara xahar ikun iridha biex jikolha. It-tfajla tiskopri l-ingann u tibghat messaġġ lit-tliet hutha subien biex jeħilsuha mit- tigru, kif fil-fatt jaghmlu. AT-888 It-tip AT-888 jirrigwarda leġġendi li fihom nisa jehilsu lil żwieġhom. Minn Franza u l-Ġermanja taslilna l-hrafa ta' mart ir-re li, meta tisma' li żewġha qed il-habs, tmur biex tehilsu. Sa libset ta' Tork u hadet arpa biex tkanta l-ghanja Ġolosa li żewġha kien jaghrafha minnha żgur. L-istess ghamel Toni Manduca metà mar ghal gharustu. Il-kavallier iwiegħed li jmur jiġġieled fl-Art Imqaddsa jekk martu tfiq. Hekk ġara. Wara xi snin martu semghet li kien f'habs Tork. Bhal tal-ħrafa ta' qabilha libset ta' Tork u marret iddoqq l-arpa. Fiż-żewġ hrej- jef hemm element qawwi ta' l-importanza li tinghata lill- kastità tan-nisa, qisha forza spiritwali. Ħrafa fuq l-istess linji hi dik mir-Russja. Re jinqabad minn wiehed re krudil. Martu tilbes ta' ġuvnott li jdoqq ljut u tehilsu. Mill-klassiku Grieg imbaghad ghandna l-apoteosi tal-mara li testa thalli hajjitha għal Admetus. F'Ateni, u wara fi żmien ir-Rumani, Alcestis u Penelope, Andromache u Arete saru jirrapreżentaw il-'mara soffrona', mara li toffri ruhha libera- ment ghal haddiehor b'sagrifiċċju taghha stess. Fi kliem li jfakkarna x'ghamel Toni Manduca, naqraw fis-Simpożju ta' Plato li Phaedrus qal li Alcestis wahedha kienet lesta li tmut ghal żewġha, ghalkemm dan kellu lil missieru u 'l ommu hajjin. L-Għarusa tal-Mosta: Martri u Paragun tal- B'dan l-isfond ta' whud fost il-klassiċi fl-istorja tal-mara tul iż-żminijiet , ngħaddu biex nikkunsidraw l-istorja ta' l- gharusa kompajżana u diletta li żmien ilu ghaddiet mill- w- ikompli paġna 71 Sport Shop Kaċċa u Sajd Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta F' minn paġna 70 infern ta' hajjitha meta kienet thejji ghal qamar il-għasel taghha. Il-folklorista Ġużċ Cassar Pullicino jaghtina fil-qosor kif ġiet l-għanja. 17 Fl-1904, wara l-mewt ta' Preca, is-Sur Fons M. Galea hareġ il-ktieb ta' Preca Malta Cananea, li fih reġghet dehret l-ghanja. 18 Preca ha l-ghanja mill-manuskritt li tah habibu Dun Pawl Chetcuti mill-Mosta. Dun Pawl kien ha l-għanja minn fomm zitu xiha. Cassar Pullicino kien żied żewġ strofi li sema' minghand ommu, li kienet semghethom minghand nannitha minn Ħal Gharghur. Dr Ettore Rossi kien jemmen li l-hrafa Maltija kienet varjanti ta' ohra rrakkontat f'Marsala fi Sqallija, li l-eroina taghha kien jisimha Scibilia Nobili, Il- verżjoni minn. Sqallija kienet irrekordjata fi Nuove Effemeridi Siciliane (1874) ta' Salvatore Struppa. Hemm verżjoni ohra rrekordja- ta minn Salomone-Marino f'Leggende Popolari Siciliane (1880). L-istorja tibda bil-ħarba ta' tfajla ma' kavallier u din tinqabad mill-kursari. It-tmiem hu simili bhal ta' qabilha. Anton Cremona jfakkarna li l-għanja nkitbet fi proża u poeżija minn diversi awturi. Traduzzjoni Maltija ta' Ġużċ Muscat-Azzopardi ġiet ippubblikata fl-1878, riveduta fl- 1900. Kienet dehret L-Gharusa tal- Mosta Ġrajja ta' Malta miktuba poeżija ghad-dilettanti fl- 1931, kitba ta' Arturo Caruana. Biss it-72 stanza li fiha huma ta' livell medjokri. Il-Grajja Kien it-Tnejn bil-lejl li nhatfet l-Gharusa tal-Mosta mit- Torri Kumbo, skond il-verżjoni ta' Dun Pawl Chetcuti mghoddija lil Annibale Preca. Is-serduk kien qed jidden, il- haddara kienu isfel u l-gharus fl-ghorfa. lil il-knisja ta' l-Isperanza li taħtha hemm dak l-għar li staħbiet ix-xbejba mill-attakk tat-Torok F'Barbarija ppruvaw jaghmlu lill-għarusa Musulmana. Tawha tilbes it-turbant u l-ġobba flok l-ilbies Malti. Lill-Paxà tawhielu b'rigal u riedu jistmawha u jifirhu biha, li kien ghalihom. Tawha mant, talbuha tomxot xagħarha u newlulha l-muftieh biex tiekol u tixrob qabel tmur pajjiżha l- Mosta. Mingħaliha li malli tmur dar ommha kienet tomxtil- ha xagharha u zijitha Kozza tidforhulha. Ma laqghetx l- offerta tal-Musulmani li ssir Sultana ta' Ġirba. Waqghet f'idejn l-Ibirba (Berbers) u ghalhekk kienet ilsira. Tawha l- hwejjeġ, is-senduq u s-sodda imma tweġibtha kienet biex imorru jghidu lil-ommha li l-fidwa taghha kienet tammonta ghal seba' mija. Ommha u zijitha ppreferew ihallu l-flus fis- senduq filwaqt li l-gharus biegh l-ghalqa biex fdieha u rad- dha lura lil-Malta. Il-Ġrajja skond ir-rumanza ta' Dr Nikola Zammit — Angelica Angelica, xbejba ta' sbatax-il sena, sbejħa u kapaċi, hi bint Giulio Cumbo, ġurat ta' l-Imdina. Hu bniedem sinjur u jghix fit-Torri Kumbo. f'tarf ir-rahal tal-Mosta. Angelica hi mgharrsa ma' Toni Manduca, bin familja sinjura ta' l- Imdina. Matul il-lejl tal-25 ta' Awissu, 1526, lejlet iż-żwieġ, meta kulhadd kien miġbur mal-mistednin u x-xiehda ghall- ftehim dwar iż-żwieġ madwar in-nutar Ciappara fis-sala l- kbira, salt kursari hatfuhom. Kienu niżlu Burmarrad u bl- għajnuna tat-traditur Ħaġġi Mulej, ilsir xih tal-familja ie ikompli paġna 72 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta m' minn paġna 71 Cumbo, sabu tarf jidhlu fit-torri. Ix-xbejba ttiehdet Tripli fl- Istati Berberi u qeghduha fil-harem ta' Sidi Ali. Toni Manduca ġġennen bil-ghali iżda bl-ghajnuna ta' Lhudi u l- hxejjex mediċinali li tah, irkupra sahhtu. — Wasallu taghrif fejn setghet kienet Angelica u mleflef fil-hwejjeġ ta' Berberu, ta' merkant tas-suf, mar ifittex lil gharustu. Bl-ghajnuna ta' Assena, bint is-Sultan, Toni rnexxielu johroġha mill-harem u jġibha lura Malta abbord bastiment Venezjan. Angelica ma damitx ma mietet u Toni dahal bahri max-xwieni ta' l-Ordni u miet f'battalja navali kontra t-Torok. Dr Nicola Zammit ha spunt mill-istorja ta' Malta ta' Abela. Hekk missier Angelica jissejjah Giulio Cumbo, ġurat ta' l- epoka, filwaqt li l-gharusa x'aktarx li kienet tfajla fqira. Il-MS 1146 fil-Bibblijoteka Nazzjonali ta' Malta jirreferi ghall-Gharusa tal-Mosta u jiddata l-ġrajja fl-1526. E.B. Vella kien l-ewwel wiehed li alluda ghal kanzunetti kantati dwar l-Gharusa tal-Mosta u li kienu ghadhom jitkantaw. It- taghrif hadu minn dan il-manusktritt. Xebh bejn l-Għarusa tal-Mosta u Xx-Scibilia Nobili ta' Marsala Fl-1932 il-Professur Ettore Rossi eżamina l-Leġġenda Maltija ta' l-Gharusa tal-Mosta biex ixebbahha max-Scibilia Nobili ta' Marsala. L-ikbar xebh jidher fil-fatt li nies l- gharusa ma redux ihallsu l-flus biex jifduha filwaqt li l- gharus jaghmel kollox u jirnexxilu jehlisha. LOURDES u PARIĠI ĠITI MAL-EUROTOURS Ħejjejna għalikom diversi Tours b' Tour Leader ta' esperjenza, fosthom: PARIGI u DISNEVLAND RIVIERA FRANĊIŻA VIENNA/BUDAPEST i Triq Mountbatten, Blata l-Bajda, Ħamrun Tel: 223295 - 233193 - 243641 Kien fl-1929 li Michele Barbi xerred il-LeġġendaTaljana ma' l-Italja. Bronzini ġġudika li t-tema tal-Leġġenda kienet imxerrda ma' l-Ewropa. L-oriġni deher li kien fin-nofsinhar ta' l-Ewropa madwar il-Mediterran u l-mottivi taghha jin- firxu mill-gżejjer Baleariċi sal-Greċja. Scibilia talbet ghal darba tnejn biex tkun mifdija minn ommha, huha u ohtha, iżda dawn ċahduha. L-gharus taghha biss issogra ġildu. Meta mietu ommha u hutha m' ghamlitil- homx viżtu ghax ma kienx haqqhom. Meta jmut l-gharus taghha imma kienet taghmillu ghax hu dahal ghaliha fis- siegha tal-bżonn. Ettore Rossi jiddata l-Leġġenda fis-sekli 15 u 16, ma' dik tal-Mosta, imma l-mottivi taghhom imorru lura ghas-sekli 13 u 14 ghax kien f'dak iż-żmien li l-vjolenza tal-kursari ghamlet furur u stabbiliet ruhha. Anton Cremona ppreċiża li l-Leġġenda ta' Malta kienet databbli skond manuskritti storiċi. Rossi jghid li l-Leġġenda kellha oriġni f'Malta. Interessanti li wiehed jiftakar li l-ġrajja saret erba' snin qabel ma ġew il-kavallieri ta' San Ġwann f'Malta. F'xenarju bhal dak kien attraenti li jkollok min jiddefendik iżda kien hemm il-biża' li wiehed jitlef is-sovranità u l-jeddijiet tieghu. L- istorja ta' Malta bejn l-1530 u l-1798 tillustra din id-dilem- ma. Barbi juri li l-Leġġenda thalltet b'żewġ mottivi minn żewġ hrejjef bi storja simili. F'wahda Candia jew Canfusa 23 tisfa mahtufa mill-kursari u titlob ghal xejn lil żewġha biex jehlisha u hi tmut. Ballata ohra hi ta' mara mahtufa u titlob ghal xejn lil qrabatha biex jehilsuha. Iddur fuq il-mahbub taghha u meta qrabatha jmutu ma titlaqx mill-ballu u anqas w- ikompli paġna 73 Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta f minn paġna 72 taghmel luttu. Il-luttu taghmlu ghall-mahbub taghha li ħelisha. , Ballata li għandha l-istess suġġett dwar it-talba ta' l- imjassra lil qrabatha biex jirriskattawha hi dik ta' The Maid freed from the Gallows. Ix-xebba titlob lill-ġenituri ma jhalluhiex tiġi mgħallqa billi jhallsu ftit minn dehebhom. Tal-familja jirriffjutaw. L-għarus jidhol ghal gharustu: Mis-sotto-kontinent Slav ta' l-Ewropa, okkupat ghal sekli mit-Torok, taslilna l-istorja tad-Duka Serb Strahinjic Ban, li martu nsterqitlu mit-Torok. It-tliet temi ewlenin tax-Scibilia Nobili huma l-htif b'qerq ta' 'l-gharusa-omm, it-talba taghha għall-fidwa u d-disperaz- zjoni taghha meta jghidulha li gharusha miet, Fil-Leġġenda Maltija hemm it-tliet elementi wkoll: Ħaġġi jqarraq b'sidu u jġib il-kursari; l-gharusa titlob ghalxejn. lil niesha biex jif- duha jifdiha Toni taghha; u hi l-gharusa li tmut ftit wara Ji tinheles filwaqt li l-gharus jitbieghed fuq ix-xwieni ta' l- Ordni u ma jghaddux wisq snin Hi ma jhallix hajtu fuq ix- xwieni ta' l-Ordni kontra l-Mislem. Hemm diversi verżjonijiet ta' leġġendi li jixbhu L-Gharusa tal-Mosta barra x-Scibilia Nobili ta' Sqallija. Fil-Marokk l- ilsiera jiġu offruti l-lussu tal-Musulmani u jaqilbu ghal maghhom. Fit-teatru tal-pupazzi tat-Tuneżija naraw lil-Nina, bint prinċep Taljan mirbuh minn Ishmael Paxà. Tidher li drat fil-jasar tant li-offriet idejħa biex. tiżżewweġ Tuneżin. Kienu eluf l-Insara li adattaw ruhhom u rrene- gaw il-fidi fl-artijiet fejn inqabdu l-istess bhalma kienu eluf l-Gharab li saru Nsara. Dawn huma fatti storiċi. F' pittura fuq il-ħġieġ, l-eroj ta' Futuh jidher impinġi ma' xebba Nisranija. Isimha hu Lalla Vamina, Tidher fuq żiemel flimkien mal-mahbub taghha. Dawn ir-ritratti mill-Magreb Marokkin u Tuneżin juru li l- immaġinazzjoni popolari tixtieq lix-xebba ssir Musulmana u tkun mahbuba. L-istess jinghad min-naha ta' l-Insara li dej- jem xtaqu li l-prinċipessi Saraċeni li waqghu f'idejhom isiru Nsara u jkunu stmati. Din mhix ghajr xewqa intrinsika u bażilari f'qiegh il-qalb nobbli u ġenwina tal-bniedem għall-paċi ma' l-ohrajn. Wara kollox il-prinċipju hu l-umanità u dak li hu komuni fl-umanità mneżża' minn kull preġudizzju jew kondizzjonament kulturali, etniku u kull imma li tifred. Il-holma sublimi li xtaquha ssir realtà sempliċi tidher b'mod qawwi fir-rumanza ta' żmien l- Ingliż Nofsani, miktuba madwar il-bidu tas-seklu tlettax u bbażata fuq oriġinal Franċiż tas-seklu ta' qabel. Hu kien it-tifel ta' re Saraċin u hi ta' sinjura Nisranija. Jaslu biex jinhabbu iżda Blanchefleur tiġi mkeċċija, Armat b'kikkra prezzjuża u ċurkett maġiku jmur ghaliha u jerġa' jġibha lura. Bil-kunsens ta' l-emir jiżżewġu. Din l-istorja ghandha xebh fi L-Iljieli Għarbin u hi suġġett tal- Filocolo ta' Boccaccio.. — Fi żmien meta l-Islam u l- Kristjaneżmu kienu jitqatlu, ghandna espressjoni artistika u let- terarja ta' xi tkun l-imhabba: frott l-operat ta' tnejn li jridu l-ġid lil xulxin u xejn u hadd ma jidhol bejniethom. w ikompli paġna 74 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta m' minn paġna 73 J.J, Camilleri kiteb poeżija L-Għarusa tal-Mosta. 4: Lil Marjanna qeghdin jiffesteġġjawha għax ftit xhur wara, f'April, kellha titgħarres. Isem il-maħbub mhux imsemmi. Jiddomina x-xena f'din il-verżjoni hemm Haġġi Mulej, ilsir tal-familja Cumbo. Il-huttab ifittex ghal xejn iċ-ċurkett tal- tieġ. Kien Haġġi li ħadhulu minn butu. Giulio Cumbo jfur ghalih u jordna li jissawwat, Fil-verżjonijiet ta' Nicola Zammit, 25 Ġużċ Muscat Azzopardi 20 u Vincenzo Maria Pellegrini :27 Giulio Cumbo hu benefattur ta' Haġġi u jistmaħ u jhobbu. Haġġi jahlef li jpattiha lil-Giulio u fil-fatt jiftiehem mal-kursari f'Wied il-Ghasel. — Jisfratta. t-tieġ. Jiftah il-bieb tat-torri fil-lejl qabel tiżżewweġ Marjanna (jew Angelica) u t-Torok jehduha Barbar Bidla ohra mill-oriġinal ta' Nicola Zammit hi meta Camilleri jaghmel lil-Marjanna taqleb ghall-Iżlam u l-h Musulmana. Flok tmiem traġiku ghalih bhal fl-oħrajn Marjanna saret sultana u s-sultan ta' Barbarija hu hanin u ghani: Kull min raha hadd m'gharalha Bhalma hu maghruf tajjeb, kien hemm eluf ta' renegadi li bidlu twemminhom u l-kultura fuq iż-żewġ nahat ta' l-Iżlam u l-Kristjaneżmu u ohrajn li-żummew twemminhom iżda kkummerċjaw liberalment, għalkemm illegalment, man- naha l-ohra u ghamlu kif qablilhom. Ma jfissirx li Marjanna (Angelica), il-persuna storika ghamlet l-istess għax m'hem- mx dokumenti storiċi li jippruvawh dan. Hi Leġġenda var- janti li fid-diversità taghha tahsad u tissorprendi lill-qarrej fil- waqt li tberrahlu għajnejħ ghal fatt komuni hafna f'epoka partikulari li ghaddiet u spiċċat iżda f'fenomenu u esperjen- za umana li tibqa' sakemm jibqa' l-bniedem. Grajja Storika Tixxiebah Gaetano Grima jirreferi darbtejn ohra. ghall-istess. fatt storiku fl-1781 u l-1783. Ta' min josserva li l-ġrajja fid- darbtejn ġrat f'torri. Il-frekwenza ta' serq ta' persuni u l-htif ta' gharajjes fit-tieġ taghhom kienu suġġetti popolari u n; buhom ukoll f'pittura, bhal dik ta' Gabriel Bella fil-gallerija ta' Querini Stampalia, f'Venezja. Ċertament li fl-gharusa sbejha tal-Mosta jghajjat il-fatt li ma riditx titlaq lil-pajjiżha, niesha u twemminha. 30: Din l-ghajta tfakkarna fl-eroina Vasmin. xebba Arjana li taqbad ix-xabla biex tiddefendi unurha, Irnexxielha tw ikompli paġna 75 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta rm minn paġna 74 sakemm il-forza tan-numri ma pprevalietx. kontrieha Gharusa tal-Mosta għamlet l-istess b'rieda shiha li ma ghal ebda tmellisa tas-Sultan u l-kursari tieghu. F'Angelica l-Mostija u V'asmin l-Arjana hemm rieda morali totali filwaqt li fil-wahda, fl-Arjana, hemm ukoll l-abbiltà fiżika li thaddem l-armi. Zewġ Grajjiet Distinti u Mbiegħda minn Xulxin Fil-Mosta teżisti Leġġenda storika ohra barra dik ta' l- Għarusa tal-Mosta (1526). Kien ghall-habta ta' nofs is-seklu tmintax meta ġara l-fatt. Xebba Mostija li kienet taħdem fl- ghelieqi ftit il barra mill-Mosta lemhet il-kursari ta' Barbarija resqin lejha. Halliet kollox u telqet tiġri lejn il- Mosta, Malli ġiet biex taqsam il-wied ghejjiet u dahlet tistkenn f'ghar mimli għanqbut u tursin il-bir. Bdiet titlob lill-Madonna biex teħlisha mill-furbani u weghditha li ttella' knisja fuq dak il-post. Meta l-kursari qorbu lejn l-ghar ma dahlux ghax raw li l-ghanqbuta kienet intatta u ghalhekk hadd ma seta' dahal. X'hin kienet ċerta li l-kursari tbiegħdu marret b'ġirja wahda lejn il-Mosta biex tirrakkonta x'kien ghadda minghaliha. Il-ġbir ghall-knisja beda fl-1757 u fl-1760 beda l-bini tal- knisja tal-Madonna ta' l-Isperanza. Maż- żmien din il-knisja saret ċentru popolari u devot ma' Malta kollha. Meta wiehed jifli l-metafori u s-simboliżmi li fihom dawn il-leġġendi jkollu jghid li hawn għandna xi haġa artefatta iżjed milli storika. Hekk il-brimba hi n-nissieġa ta' l- għanqbut biex tipproteġi lil-Kristu, David u Mawmettu u ghalhekk hi habiba vera tal-bniedem. 31 Hekk sabiha x-xbej- ba Mostija fis-siegha tal-bżonn. It-tursin il-bir jissimbolizza id-diskrezzjoni, segretezza u għaqal li kienu meħtieġa mil-tfu- jla (il-qaghda mwiegħra taghha. 32 L-istess fl-Għarusa tal- fidwa taghha tinkiseb ghal ni tal-ghannej jew tal ss li n-numru sebgha Mosta, meta Angelica tghid li l seba' mija, iċ-ċifra hi interpola tieb biex jindika r-riżq u s-su mieghu. Sinifikanti hafna wkoll huma l-versi liriċi fi hallielna Michael A. Sant fi Il-Leġġenda ta' Wied Speranza. 33 Konna tabilhaqq ixxurtjati li sibna poeti li hallewlna versi mirquma fuq din il-Leġġenda storika tant famuża ma' Malta kollha. Biss ma' dawn l-elementi letterarji li jissapportjaw l-elc- ment leġġendarju taż-żewġ stejjer hemm l-istoriċità tal-fatti li ġraw verament fl-1526 u madwar l-1757. Hafna fatti erojċi u anke ordinarji ghaddew għall-istorja f'tahlita ta' dak li saru dak li ġrid il-poplu fil-heġġa tieghu biex jghanni l-glorji ta' pajjiżu. — Żgur li dawn iż-żewġ stejjer storiko-leġġendarji taghna l-Mostin kienu popolari meta l-ballata u l-ghana kollu kienu wiehed mill-mezzi ta' mistrieh u divertiment. Huma fdal nobbli minn dinja li darba kkonfrontat lin-Nisrani kontra l-Mislem. Hi dinja li fuqha ilu li niżel is-siparju imma kienet arena fejn ġie ssagrifikat nghaġ bil-bosta u nharqu wisq nirien ta' mibeghda u vendetta, hlief fejn kien hemm min dabbar rasu, gharaf is-sitwazzjoni ġdida tieghu u b'sens ta' prag- matiżmu u ebda sens ta' lealtà qaleb man-naħa l-ohra. Ghad terġa' tisreġ ix-xemx kif darba u nittamaw li issa l-prospetti huma ahjar u r-relazzjonijiet bejn il-popli jkunu bhal ahwa. - ikompli paġna 76 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Is-Sibi u s-Sibbien fl-istorja tal-Mosta F'. minn paġna 75 L-aspetti negattivi ta' leġġendi bhal L-Gharusa tal-Mosta u San Dimitri (Gharb, Ghawdex) m'ghandhom qatt isibu eku fil-gżejjer la n-naha taghna tax-xatt u lanqas in-naha tal- Magreb. Il-hasra u l-kedda tal-htif tal-bnedmin fl-imghoddi, li niesna messewh b'idejhom, jghallimna nghożżu aktar il- valuri li jghaqqduna. Niesna verament kienu jinghaqdu biex iharsu lil xulxin. B'danakollu ġara wkolll dak li hadd ma kien jistenna. Rahal safa kważi deċimat mill-popolazzjoni tieghu u l-istandard of living tieghu wara waqa' hafna minhabba l-flus li ntilfu, il-herba, il-fidwa li riedet tithallas u l-fatt li ma kienx hawn haddiema biex idawru l-magna tal- ġid. L-istorja u l-letteratura juruna biżż horox il-ja Donnu holma tahseb li f'artna u mad jjed kemm kienu srou s-sibi ghall-popli kollha li daquhom. arna kien hemm movi- menti ta' lsiera u kursari iżda żminijiet bhal dawk eżistew ew u ghadhom jiehdu l-hajja kull meta nqallbu l-kotba ta' l-istorja u ngħannu l-ballati li ghad fadlilna. Ir-raġel l-Imqabbad ma' Moħriet. E.B. Vella, Storja tal-Mosta bil-knisja famuża taghha, (1930). p. 53. nota 2. Bibblij azzjonali. Ippubblikata l-ewwel darba 1862. Dramm liriku fi tliet atti. Mużika Rivista tal-Filarmonika Santa Marija, Mosta, Awissu, 1998, p. 49. Rivista tal-Filarmonika Santa Marija, Mosta. 1998. pp. fil-71. Taiq il-Kappar, Mosta Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001