Ta' A. TABONE 66 À JIĠIX IŻJEDU'. Din mhix il-karba li, fiż-żmien tal- gwerra smajnieha kemm-il darba ħierġa mill-qalb muġu- għa ta' l-omm 'meta waslitilha l-aħbar ħażina li binha l-għażiż sab qabru f'baħar għoli fil-waqt li kien ibaħħar biex jiġġieled ma' l-għadu; lanqas mhi l-għajta ta' dik il-mara. li saret taf li miet żewġha l-maħbub, li kien il s-snin twal mifrud minnha u minn uliedu, biex f'art barranija u bl-għaraq ta'' ġbinu, jaqla' l-għajxien tal-familja tiegħu. Le, din il-għajta ''Ma jiġix iżjed'' ma ħarġitx mix-xofftejn ta' wieħed jew ta' waħda milquta, għall-għarrieda minn ġrajja ta' qsim il-qalb u tal-biki, iżda bil-maqlub, għax, ftit taż-żmien ilu, smajnieha, ħierġa minn qlub imfawrin bil-ferħ, għalkemm bħalma jiġri sikwit, il-ferħ ikun mħallat b'xi ftit tan-niket. : UMa jiġix iżjed'' għajtu għalenija n-nies twajba ta' Sotto il Monte meta waslitilhom l-aħbar sabiħa li wieħed mill-pajżani tagħhom laħaq Papa bl-isem ġdid ta' Ġovanni. Min qatt kellu jgħidilha lil Marjanna Roncalli, lil dik il-mara raħlija—għal- kemm twajba u tabilħaqq nisranija—min kellu jgħidilha, sebgħa u sebgħin sena ilu, meta ġiebet fid-dinja lil binħa ċkejken Anġlu. li dana l-anġlu ċkejken kellu, maż-żmien, irabbi l-ġwienaħ u jittajjar 'i fuq 'il fuq sa ma jasal fl-ogħla quċċata ta' l-aqwa setgħa li tista' tingħata fid-dinja71 Min kellu jgħidlu Mil Patist Roncalli li dak it-tfaj;el, li f'idejh kien jerħilu l-merħla ċkejkna tiegħu, kellu jkun, mal-mixja taż-żmien, ir-Ragħaj ta' l-ikbar merħla li Sidha huwa Kristu nnifsu71 Min kellu jgħidilhom lil Fredu, lil-Ġwanni u lil ħutu l-oħra meta huma kienu jħarsu bl-ikrah lejn Anġlu u b'geddumhom sa l-art meta kienu jarawh bil-kotba f'idejh, jistudia taħt xi siġra, u forsi wkoll kienu jgħajtu miegħu u jċanfruh għax, mingħalihom, dak ħuhom kien jitlef iż-żmien fuq il-kartifl Imma l-ħsibijiet t'Alla huma għolja wisq biex moħħ il-bniedem. jasal jifhimhom l Iż-żmien beda għaddej ġmielu u, b'xorti tajba, Anġlu, ta' disa' snin, beda jmur l-iskola fil-kulleġġ ta' Calona, raħal ieħor ftit bogħod minn Sotto il Monte, Minn hawn, imbagħad, Anġlu għadda għas-seminaru tal-belt ta' Bergamo. Minn Bergamo għadda Ruma u, fl-10 ta' Awissu tas-sena 1904, ħa, l-Quddiesa. Wara l-gwerra reġa' mar f'Bergamo, imma m'għaddiex żmien 827 IL-MALTI twil u lil Dun Anġ insibuh mill-ġdid ġewwa Ruma. Il-Papa Bene- ditt XV, fis-sena 1921, sejjaħlu biex jagħti daqqa ta' id fix-xogħol tal-Missjoni. Erba' snin wara jiġifieri fil-25 ta' Frar tas-sena 1925, il-Papa Piju XI għamlu Arċisqof ta' Areopoli u bagħtu Viżitatur fil-Bulgarija. Fis-sena 1944, il-Papa l-mejjet Piju XII bagħtu Nunzju fil-belt ta' Pariġi u fit-12 ta' Jannar ta' l-1953, l-istess Papa ħatru Kardinal u, sewsew tlitt ijiem wara, għamlu Patrijarka tal-belt ta' Venezja. Għall-ħabta ta 'nofs Ottubru li għadda (1958) il-Patrijarka Roncajli telaq lejn Ruma biex, flim- kien mal-Kardinali l-oħra, jaħtar il-Papa l-ġdid; imma ġara li minflok li nħatar ħaddieħor, il-Kardinali ħatru lil Roncalli Kap tal-Knisja Mqaddsa. Din hija, fil-qosor, il-mixja twila ta' Dun Anġ Roncalli, Minn daqsxejn ta' raħal, jekk jissejjaħ raħal għaċ-ċokon tiegħu, għall-belt ewlenija tad-dinja; minn ġewwa dar ċkejkna, qadima u fqajra, għal ġo palazz kbir u mill-isbaħ; minn ġewwa kappella mħarbta, għall-akbar u għall-isbaħ bażilika tad-dinja; minn żar- bun aktarx imqattàa', għall-papoċċi tal-bellus aħmar b'salib tad- deheb fuq il-wiċċ tagħhom; minn suttana forsi wkoll b'xi roqgħa, għal-lbies ta' ħarir mill-ifjen u minn berittin tal-kaxmer, għall- kuruna miksija deheb u ġawhar. Se'jer jieħu għalih Papa Ġovanni għal dan il-leħen tiegħi9 Sejjer jisgħobbih għax jien pinġejta daqshekk fqajjar2 Le, xejn minn dan kollu, għax buwa nnifsu stqarr kemm-il darba, quddiem ħafna, nies u bla mistħija, li hu bin il-bdiewa u li twieled u trabba fil-għaks u fil-faqar. Huwa nnifsu jgħid li, meta kien sejjer is-seminarju, ommu Marjanna ħarġet tiġborlu mar-raħal u li, wara dik l-imsejkna omm kienet ġriet ir-raħal kollu, f'qiegħ idejha ma sabitx aktar minn tliet xelini tagħna. B'din l-istqarrija l-Papa tważjeb ma jkunx jbaxxi lilu nnifsu u lill-kobor ta' bla qies tiegħu, għax il-faqar ħalqu Alla u ma jagħmilx għajb lill-bniedem. Kieku kellu jagħmel għajb, Kristu ma kienx ikun l-Iben t'Alla, għax Kristu mhux biss twieled fqir, imma għadda ħajtu ta' fqir u miet agħar minn fqir. Bl-istgarrija tiegħu, il-Papa juri fil-beraħ li l-Knisja mhix tas-sinjuri bies u tal-għonja, bħalma jaħsbu xi wħud, u lanqas mhi tal-kbarat u ta' min jiflaħ. Il-Knisja hija ta' kulħadd, għax Kristu fetaħha għal kulħadd, għal min għandu l-flus u għal min m'għandux, għall-għoljin u għall-baxxi, għal kulħadd, u l-ewwel nies li daħħal fiha, bħalma jaf kulħadd, kienu ftit sajjieda fqa'rin 'u ta' ebda ħila. Kull bniedem, mela, jista' jimxi l-mixja ta' Dun Anġ Roncalli; imma, min-naħa. l-oħra, jeħtieġ ukoll it-tjubija; — Ma Jiċix IżsED 83. ir-rieda : qawwija, is-sagrifiċċju, l-istudju, . iċ-ċaħda . ta'. ħafna , ħwejjeġ, il-bżulija u l-ħeġġa li bihom Dun Anġ kien imżejjen: sa minn tfulitu u li bihom għadu mżej;en issa li sar Papa. Huwa Alla li jmexxi l-bniedem, u dak.li jrid Alla jsir u mhux dak li- jkunu jridu il-bnedmin għalkemm dawn, xi drabi, donnhom ' ikunu jtellfu, jew aħjar, ifixxklu xi ftit ir-rieda t'Alla, 7 Dun Anġ laħaq Papa, u bħala Papa ma jistax jitbiegħed wisq. minn. ħdejn is-siġġu ta' Pietru. Pietru għażel lil Ruma bħala ċentru tad-dinja nisranija; minn ġewwa Ruma l-Papa jrid . jirgħa u jindokra l-merħla kbira ta' Kristu, Mela, il-Palazz tal- Vatikan sejjer jirbaħ lill-Papa Ġovanni, u, l-iktar l-iktar, fis-sajf, il-Papa jitbiegħed xi ftit u jasal sa' Kastell Gandolfo. Għalhekk, . Dun Anġ ma jmurx iktar fir-raħal tiegħu Sotto il Monte, biex, għallinqas, iġatta' hemm il-bta;jel tas-sajf bħalma kien jagħmel, ' tista' tgħid, kull sena, qabel ma sar Papa. Kellhom raġun, melà, in-nies ta' Sotto il Monte, meta waslitilhom l-aħbar sabiħa u meta semgħu l-qanpiena ċkejkna tar-raħal issemma' leħenha ferrieħi flimkien mat-tfaqqigħ tal-mortaletti, igħidu ll xulxin: Issa Dun Anġ-ma jiġix iżjed''. Dun Anġ mar Ruma u ġewwa: Ruma sa jtemm il-bqija ta' ħajtu. Imma, terġa' tgħid, min jaf. għadx jarawh għal għarrieda lil Dun Anġ dawk in-nies twajba 2 Meta l-Papa kien għaddej, fuq l-ispallejn, minn ġewwa l-Bażi- lika ta' San Pietru f'jum il-Kurunazzjoni tiegħu u sema' lil xi nies igħajtu quddiemu u jgħidulu li huma kienu ġew minn Sotto. il Monte, il-Papa bħal iċċassa u, imbagħad, iċċaqlaq bil-qawwi, beda jxejjer iktar ferħan, u donnu ried jaqbeż minn fuq is-siġġu u jmur ħdejn dawk in-nies twajba u joħdilhom b'idejh u jgħan-.:.- naqhom ma' sidru, Lin-nies.ta' Sotto il Monte l-Papa jafhom wieħed wieħed, jaf lil missirijiethom u aktarx ukoll. lil nanniet- hom. Il-Papa, bħalma għidna, kien imur hemmhekk fis-sajf ta' kull sena, u s-saif ta' qabel ma sar Papa: dam jistrieħ hemm għal erbgħin jum: sewwa. Id-dar ta' tfulitu, b'dak is-saqaf li, jekk jagħmel riħ qawwi jġorru miegħu, b'dawk il-bibien u twieqi li jġibulek ħniena, u nieqsa minn kull ħaġa meħtieġa għall-ħajja .- tal-lum, ma kenitx dar xierqa: biex tilqa' fi: ħdanha. l-Prinċep. — tal-Knisja. Għalhekk, il-btajjel tas-sajf, il-Kardinal Ronealli kien- . igħaddihom fil-villa waħdanija tar-raħal li kien jisilfu l-Baruni. Imma, b'daqshekk il-Patrijarka ta' Venezja ma kienx jistmerr li jgħaddi s-sigħat twal ta' fil-għaxija ma' ħutu u qra- batu fil-bitħa jew ġewwa l-għorrfa li fiha, ommu, 17 sena ilu ġibitu fid-dinja. Lanqas ma kien jistmerr li jilqa' fi ħdanu, waqt 84 A IL-MALTI li jkun għaddej mit-triqat tar-raħal, lit-tfal żgħar tal-bdiewa għalkemm forsi xi ftit imqattgħin u xi ftib- maħmuġin ukoll. Nistħajjel li hu nnifsu kien jiftakar fi tfulitu u, għalhekk, irrid naħseb ukoll li mhux l-ewwel darba, kif kien ikun miexi mar- raħal, kien jarfa' rasu 'l fuq u jħares għal taħt iċ-ċint tas-saqaf : tal-għorfa, fejn, tfajjel ta' tmien snin, kien jitla' u jixxabbat mas-slielem għall-be;tiet tal-ħuttaff u tal-għasafar; kien jieħn gost ukoll igħaddi, bil- brevjarju f'idejh, minn dik it-trejqa li tibda sewsew minn quddiem id-dar tagħhom u tibqa' sejra sser- rep ġewwa l-egħlieqi tal-bħajra u tad- dwieli sa. Ma twasslek taħt is-siġar għoljin tal-ġewż u tal-qastan, fejn taħthom, semina- rista, kien igħaddi s-sigħat sħaħ -il-kotba, jistudja; kien jixtieq 'ukoll li ta' kull tant jasal wasla sa ħdejn il-għar imħaffer fis-sies, fejn, fi tfulitu, fix-xita u l-borra, imterter bil- bard, kien jiskenn hu u missieru. U jista' jkun qatt li issa, għax sar Papa, Dun Anġ sejjer jinsa għalkollox dawn it-tifkiriet sbieħ u għeżież ta' tfulitu u ta' żgħożitu 7 Jista' jkun qatt li dawk il-lampi kbar u dawk il-linef tal-kristall tal-palazz tal-Vatikan, u dawk l-irħamiet li jleqqu u jilmaw sa tara dellek fihom, u dawk it-twapet ta' kull lewn, ta' kull daqs u ta' kull ħxuna, sejrin jeqirdu darba għal dejjem dawk il-ġibdiet li twieldu u kibru miegħu għal 77 sena sħaħ u jitfu kull xrara, ta' mħabba. lejn dar ommu u lejn l-altar li fuqu għamel l-ewwel tqarbina u qaddes l-ewwel darba Jista' jkun qatt.li Dun Anġ ' 'ma jiġix iżied'' f'Botto il Monte il-għaliex sar Papa 7 Sej- l-rin jitilfuh għalkollox lil Dun Anġ in-nieġ twajba ta' Botto il Monte9 Hi ħaġa tqila wisq li twieġeb minn issa Le jew Iva; hi ħaġa kbira li n-nies tar-raħal tiegħu għad jaraw fosthom Ti Dun Anġ tagħhom. Imma, il-Papa diġa' ħareġ iżur il-Bażiliki ta' Ruma u, fis-26 ta' Diċembru li għadda (1958), mar ukoll jara lill-ħabsin ta' ''Regina Coeli ta' Ruma, ħaġa li ħadd ma kien — jistennieha. Għalhekk, dwar it-tgemgima ċkejkna li sforz l-im- ħabba għamlu in-nies ta' Sotto il Monte meta, wara l-bxara sa- biħa, qalu lil xulxin ''Issa Dun Anġ ma jiġix iżied'', iż-żmien, u ż-żmien biss, jista' jtina tweġiba.