e 8 6 $ Triq il-Parroċċa Parish Street- Strada Parrocchiale It-triq tal-Kappillan Aktar milli bl-isem uffiċjali tagħha - Triq il-Parroċċa, li sa qabel il-gwerra(1940-43) kienet Strada Parrocchiale - in-nies illum isibuha l-aktar bħala t-Triq tal-Kappillan, billi fiha hemm id-dar tal-Kappellanija (ckaplaincx) jew id-Domus Curialis tiegħu. Din it-Triq tibda minn ħdejn l-ispiżerija ''St Nicholas Pharmacx',li ġġib in-numru 1, fil- kanutiniera ta' Triq il-Ġdida (It-Triq ta' l-Oratorju jew il-Ħara d-Dejqa) u tispiċċa fil-ftuħ ta' Misraħ jew Pjazza San Ġwann. Għalhekk, biċċa mill-knisja parrokkjali minn din in-naħa tinqabad ma' Pjazza San Nikola li tasal sa tarf iċ-Ċirkolu ta' l-Azzjoni Kattolika quddiem il-bieb tal-ġenb tal-knisja; u l-biċċa l-oħra, li fiha hemm il-bieb żgħir li jagħti għas-sagristija, tagħmel ma' Triq il- Parroċċa, Ma' din il-faċċata tal-knisja, biswit l-Ispiżerija li semmejna, fil-għoli ħafna tidher bħal biċċa mtajra, ħofra li għamlet splinter jew shrapnel daqsiex - biċċa ħadid mill-bombi li ġew fuq l-Oratorju f'xi d-disgħa ta' bil-lejl tal-11 ta' April, li kien il-jum tal-Ġimgħa l-Kbira ta' l-1941. Faċċata tagħha nsibu, kif għedt, l-ispiżerija li fi tfuliti kienet diġà teżisti bl-istess isem li għandha llum. Quddiemha kien hemm xi ftit siġar kbar u sbieħ imberkin għall-ġmiel u d-dell li kienu jagħtu fis-sajf. Niftakar lill-ispiżjar is- — Sur Tonin Bonello, mill-Belt Valletta, jiġi ta' kuljum, imur jiekol f'nofsinhar u jerġa' jiġi mill-Belt biex jiftaħ f'xi t-tlieta ta' wara nofsinhar. Kien spiżjar mill-aktar ġentlom u n-nies kienet saret tħobbu u tistma l-pariri siewja tiegħu. Fis-snin tal-gwerra, l- ispiżerija laqgħet fiha tobba, dentisti u speċjalisti li taw servizz tassew siewi u meħtieġ lill-popolazzjoni tar-Raħal. Minn fuq il-parapett għoli ta' l-ispiżerija, taħt is- siġar li kien hemm, Dun Ġorġ, illum San Ġorġ Preca, l li mitt sena ilu waqqaf is-soċjetà tal-M.U.S.EJU.M., f ġieli kellem lin-nies li nġabru jisimgħu t-tagħlim tiegħu. Interessanti wkoll il-fatt li mal-faċċata ta' l-ispiżerija, minfejn kien jitkellem Dun Ġorġ, kien hemm u għad hemm xbieha bassoriliev tal-Madonna tal-Bon Kunsill jew tal-Parir it-Tajjeb, l-unika xbieha Nicholas Pharmacv. tagħha fis-Siġġiewi. Ħasra li kemm il-kitba ta' l-indulġenzi li kien hemm fi gwarniċ ovali sabiħ tal-ġebel, li għadu hemm, kif ukoll il-fanal jixgħel tul il-lejl bil-lampa taż-żejt fih, m'għadhomx jidhru aktarl Sewwa-sew maġenb l-ispiżjar kienet toqgħod il-familja Grima, minn Ħal Qormi, fosthom il-qabla (midwife) Karmena Grima, li kienu ġew joqogħdu r-Raħal f'nofs it-tletinijiet. Ta' min jgħid ukoll li taħt il-parapett ta' l-ispiżjar hemm kantina twila, bil-bieb baxx tagħha fi Triq il-Parroċċa, li fiha dari Ġużeppi Grima, missier il-majjistra kien jagħmel xi tiswijiet ta' siġġijiet, mwejjed u biċċiet oħra ta' għamara li n-nies kienu jeħdulu biex isewwilhom. Maġenb id-dar tal-familja Grima, insibu d-dar li llum iġġib in-numru 4, u li fl-intrata tagħha kien hemm banka tal-lottu tas-Sur Viċenz membru tal-familja bil-laqam Tas-Sur Ċikka li kienu joqogħdu fil-palazz jew dar kbira li tmiss magħha. F'xi żmien qabel, f'din id-dar kien joqgħod Dun Pawl Laferla. Kif inħallu d-dar Tas-Sur Ċikka, insibu d-dar kbira tal-familja Pace (Ta' Ċileqqu) li kellhom ħanut tal-merċa. Wara nsibu d-dar fejn kien joqgħod Peppi l-Papas, li kien wieħed mill-aktar fratelli akkaniti fil-fratellanza tas-Sagrament. Warajh kienet ġiet toqgħod għal xi snin il-familja ta' oħt il-majjistra. Tmiss ma' din id-dar kien hemm ġnien li jikser għal ġos- sqaq ta' miegħu u li wara nbena u sar id-dar tal-familja Bonanno. Imbagħad insibu Sqaq numru 2 li fih kienu joqogħdu l-familji Ta' Ċniepru, Ta' Messa, u Ta' Sufarella. Kif noħorġu mis-sqaq u nibqgħu telgħin ma' l-istess ħajt, kien hemm il-ħanut tal-ħajjat Ġużeppi Vassallo u miegħu dik tal-familja Ta' Bergew. Wara nsibu r-'remissa tas-60',, kif għadna nsibuha, u li fiha kienu joqogħdu xi familji, fosthom Ta' ġuħ, Tal-buz, u Tal-Paklas. Il-bieb li jmiss mar-remissa kien tal-familja ta' Peppi Tas-Sultan u warajh il-familja Tas- Sinjur, li kellha wkoll ħanut tax-xorb iżda kienet magħrufa ħafna għax-xogħol tal-ħelu, l-aktar biskuttini mit-twal, tal-lewż u pastini, li kienet tagħmel għal okkażjonijiet ta' magħmudija, żwieġ u okkażjonijiet oħra, fosthom il-Festa tar- Raħal jew skond l-ordnijiet individwali. Ma' tarf il-bini nsibu Sqaq numru 3 li fih kien hemm joqogħdu xi tliet jew erba' familji fosthom Tal-Fieres u Ta' Skaliċċ. Ta' interess storiku f'dan l-isqaq hija lapida tal-ġebel b'kitba mħaffra fiha u li tinsab ftit fil-għoli fuq il-bieb numru 6. Din il-kitba bit-Taljan, kif kienet id-drawwa dak iż- żmien, u li għadha fi stat tajjeb ħafna u tinqara bla tbatija, tinsab maħżuża hekk: Il-lapida fi Sqaq numru 2 fuq bieb numru 6 (Firma mħaffra). Bil-Malti: Bl-Atti tan-Nutar Nicola Laferla, fit-3 ta'Jannar 1868, il-Prokuratur tal-Knisja Parrokkjali tas-Siġġiewi ta b'ċens ta' 99 sena dan il-lokal ta' djar lil Nicola Micallef u oħrajn. Kif noħorġu mis-sqaq insibu d-dar Ta' Lusa u naslu għad-dar ta' Ġanni Tal-gfief, billi dan kien jaħdem il-qasab jew virgi fi qfief, mezez, bxiekel u oġġetti oħra, l-aktar għall- bdiewa, kif kienu jordnawlu. Minn hemm sa tarf dan il-ġenb tat-triq ma niftakarx ħlief L-Istrom (nostromo/7), raġel daqsiex li jidhirli kien tilef id-dawl; kellu leħen il-ġmiel tiegħu meta kont nisimgħu jkanta fil-knisja; u dan il-ġenb tat-triq kien jispiċċa bil-familji Ta' Żralu u Tal-Qrendija. ' Immorru għat-tarf l-ieħor tat-triq u ninżlu 'l isfel lejn il-knisja. Fil-bidu, minn ħdejn Misraħ San Ġwann, niftakar il-familja Ta' Żabetta, il-ġuvni Karmnu Papas (fejn sa ftit ilu kien hemm Vassallo's Ironmongerv) u naslu għall-bieb iż-żgħir tal-Kappillan - l-aktar bieb imfittex mill-poplu tar-Raħal ta' dak iż-żmien u ta' Ilumt Niftakar lill-Kappilan Dun Franġisku Saverju Mangion, li miegħu kien joqgħod is-Sur Karm Vella miż-Żejtun li kien ir-raġel armel ta' oħt il-kappillan u li kien tilef lil martu bl-ewwel tarbija - ħaġa komuni dak iż-żmieni Is-seftura tagħhom kienet Ġużeppa Delia, xebba, bint Ninu Tal-Gass. Għalija, dan il-bieb, li kien ikun fuq l-antiporta, kont inħabbat u niftaħ kuljum biex inħalli kopja jew tnejn tal-ġurnal li kont nieħu ħsieb inqassam - ''Leħen is-Sewwa' - fuq wieħed mis-siġġijiet ta' l-intrata - kopja għall-Kappillan u kopja għas-Sur Karm, li kien ħaddiem it-Tarzna. Is- Sur Karm kien ukoll l-ewwel President ta' l-Azzjoni Kattolika tal-Ġuvintur meta din fetħet fir-Raħal bil-ħidma ta' Dun Anton Vella fil-bidu tat-tletinijiet. Kif titlaq id-dar tal-kappillan kont issib wara xulxin id-djar Ta' Żabetta, Ta' Fazzi, Ta' Sikkina, Tal-Badigu jew Ta' Spaga — fejn darba kien ukoll il-lokal tal-każin tal-Banda San Nikola - Ta' Kloru, Tal-Ħalib u ħanut ċkejken li jbigħ l-affarijiet tal-ħjata — qabel ma twaqqa' l-bini antik li kien hemm u tela' dak li hemm illum. Naslu fil-kantuniera tas-Sqaq numru 1, magħruf minn kulħadd bħala s-Sqaq ta' San Pawl. Fil-bidunett ta' ġos-sqaq, bi tliet tarġiet quddiemu kien hemm bieb ċkejken ta' ħanut li kien jiftaħ biss fil-għaxijiet għal xi pinta nbid u għad-daqq tal-kitarri minn xi dilettanti. Dan kien il-ħanut ta' Kola ż-Żebbuġi. Aktar 'il ġewwa fis-sqaq kien hemm joqogħdu l-familji Ta' Nien, Ta' Boxt, Ta' Qriemeċ bil-ħanut tagħhom ta' skarpan qabel ma niżlu joqogħdu fi Pjazza San Nikola, Tal-Baloks, Tal-Gabba, Ta' Widintu, Ta' Mamo, Tat- Tusu u naslu sal-bieb ewlieni tal-Kamrun, li fl-imgħoddi kien kappella ta' San Leonardu, kif tixhed il-kitba li hemm fuq ras il-bieb. L-istatwa artistika ta' San Pawl, f'nofs id-daħla ta' l-isqaq u li minnha s-sqaq ħa ismu wkoll, saret bi flus Dun Pawl Laferla, kif tixhed il-lapida ta' mal-pedestall ta' l-istatwa. Liskultur tagħha ma sibt ismu mkien. Fl- 1889 l-Isqof Pietro Pace kien ta indulġenzi lil min jitlob quddiemha. Jingħad li Dun Pawl kien joqgħod fid-dar kbira ta' biswit l-istatwa. Kif tikser il-kantuniera tal-Kamrun insibu t-terran L-istatwa ta' San Pawl. jew is-sular ta' taħt tiegħu. Dan it-terran minn dejjem nafu jintuża mid-dilettanti tan-nar, fejn dari kienu wkoll jaħdmu musketterija u maskli għall- festa. Il-musketterija u l-maskli kienu jisparawhom fil-wesgħa li hemm quddiem: il-musketterija jonxruha minn naħa għal oħra u l-maskli kienu jitqiegħdu fl- art u wkoll fuq xifer il-bankina ta' quddiem il-bieb ċkejken tas-sagristija. L-irġiel tal- familja Tas-silla kollha kienu, tista' tgħid, jaħdmu fin-nar u kienu jisparaw il-maskli huma. Niftakar ukoll magħhom lil Salvu z-Zozz. Dawn huma t-tifkiriet tiegħi ta' Triq il-Parroċċa fis-snin tletinijiet, snin tfuliti; illum tista' tgħid ftit li xejn fadal minnhom għax il-kotra għebu għal kollox bil-ġmiel li kien fihom, bħal ma għebu n-nies kollha li feġġew quddiem għajnejja waqt li kont nikteb dak li niftakar. Id-dar ta' l-Arċipriet. (Ħajr lil Nicholas Sammut ta' l-għajnuna tiegħu.) Unisex Salon. i) Nicholas GIE Siġġ