(19 ta Il-ġrajjiet, meta jgħaddu, isiru qis- hom ħolm. Ħolm aktar ċar mill-ħolm li noħolmu bil-lejl. Imma, meta l- ħolm li kien ġrajja, ikun fuq xi ħaġa sabiħa, tajjeb xi darba li terġa' ġġibu quddiem għajnejk, biex, bħalli kieku, tgħix għal ftit fiż-żmien ta' dari. FEJN TELA' S-SEMA ĠESU' Meta jien kont Ġerusalemm, waħda mill-ġrajjiet is-sbieħ għalija, kienet tkun il-festa ta' Lapsi. Kienet tkun ġrajja sabiħa u kont inkun ili nisten- nieha x-xhur. Għax dak in-nhar ruħi kont inħossha tistrieħ u tinfirex. Għax kont nara u nkellem ħafna nies, li naf li kollha Nsara, li jemmnu dak li nem- men jien, u jifhmuha kif nifhimha jien, u dan ġewwa art li mhix Nisranija: art tal-Lhud u l-Misilmin. Għax il-festa ta' Lapsi f'Ġerusalemm ma ssirx ġewwa knisja, bħalma ssir hawn Malta. Issir għall-beraħ, fuq ras b ta' ġebel għoli, jew fuq quċċata ta' muntanja, qrib il-belt. Ġewwa knisja trid toqgħod sieket, imma. fil-beraħ, f'misraħ fuq għolja, ikellmek min' irid u tkellem lil min trid. Kulħadd jaf li Ġesu tela' s-Sema minn fuq muntanja. Minn fuq mun- tanja, li qiegħda kif toħroġ minn Ġe- rusalemm, mifruda minnha b'wied, in- naħa tax-Xerq jew il-Lvant tagħha. Hawn Malta nsibuha b'Muntanja taż- Żebbuġ, imma n-nies ta' hemm isem- muha: Ġebel iż-Żejtun (hekk; qisu bil- Malti) jew kelma waħda: iż-Żejtun, biss. U jien, hawnhekk, bħalhom sa nsemmiha. Issa, billi l-aħjar imkien biex tfakkar ġrajja huwa hemm fejn ġrat il-ġrajja, ir-Rħieb Franġiskani ta' Ġerusalemm, ma' l-Insara ta' dik il- belt, imorru jagħmlu t-tifkira ta' Tlugħ is-Sema ta' Ġest hemm, fuq Ġebel iż- LAPSI FĠERUSALEMM ' Mejju) Żejtun, fejn ġrat il-ġrajja ta' bil-ħaqq. IL-KNISJA U L-BLATA Fil-maqgħad fejn Ġest tela' s-Sema, fl-antik ħafna mbniet bħal knisja. Knisja bla saqaf, imdawwra dawwara mejt. Kienet bnietha waħda mara għanja Rumana, jisimha Poemenja, mhux magħruf f'liema sena sewwa, im- ma. fis-seklu IV u wara s-sena 333. Terġa'; ġewwa din il-Knisja bla saqaf, fin-nofs sewwa, kien hemm (u għadha hemm s'issa) blata mikxufa u f'din il- blata donnhom ġewġ rifsiet ta' żewġ saqajn tan-nies, li jingħad li kie- nu r-rifsiet ta' riġlejn Ġesti li ħalliehom tifkira lill-Appostli hu u tiela' s-Sema. Il-Knisja l-imdawwra ġġarrfet minn dak iż-żmien 'il hawn, u fi mkienha hemm ħajt imdawwar, b'xi biċċa ko- lonna mibnija fih. Imma fin-nofs, fuq il-blata sewwa, hemm naqra ta' kap- pella mibnija mis-Salibijin, jew Kro- ċjati b'ħafna kolonni żgħar u sbieħ u minquxa. Il-blata issa ma fihiex żewġ rifsiet, imma rifsa waħda. Din il-kap- pella Nisranija kien biddilha f'Ġemagħ, jew Moskija tal-Misilmin Sàleħ id-Din, meta ħa taħt idejh lil Ġerusalemm fis- sena TI87 u għadha hekk sal-lum. Im- ma għal jum wieħed fis-sena, nhar Lapsi, dan l-imkien ikun taħt il-jedd tar-Rħieb tal-Art Imqaddsa, u hemm issir il-festa ta' Lapsi, jew Tlugħ is- Sema ta' Ġesti. IT-TĦEJJIJA L-ewwel ħaġa li jagħmlu l-Franġis- kani, lejliet Lapsi, hija li jibagħtu l- ħaddiema tagħhom iwaqqfu ġewwa dik il-bitħa (li: kienet knisja mdawwra) er- ba' ħaijmiet, jiġifieri tined. Waħda għalihom infushom, fejn jieklu filgħaxija u jim- Nhar Lapsi fuq Ċebel iż-Żejtun (Wara l-kappella jidher il-kanpnar tar-Russi). teddu ftit (min irid u jkun jista' fost- hom, għax in-nies ma jħalluhomx, għax joqgħodu ġeijin u sejrin, iridu jqerru), bil-lejl: Waħda għall-qawwà- sa, jiġifieri l-għassiesa Misilmin li jieħ- du magħhom. Waħda għat-tfal tal- kor, iew ''Schola Cantorum'', u waħ- da għal xi nies naqra kbar, li jistgħu jitilgħu u jkunu jridu jgħaddu l-lejl hemm, Ir-Rħieb, imbagħad, jitilgħu fuq Ġe- bel iż-Żejtun, filgħaxija, qisu għal xi l- ħamsa, u magħhom imorru qatiegħ In- sara minn Ġerusalemm. Imma l-Insa- ra ma' jmorrux kollha dak il-ħin, għax jibqgħu telgħin, ftit- ftit, il-lejl kollu, kulħadd x'ħin ikun jista' u jrid. Ir- Rħieb, hemm, ġewwa l-kappella jar- maw artal tal-għuda, li jkunu ħaduh magħhom, u mal-ħitan tal-kappella IL-MATUTIN U L-QUDDIES jdendlu damask aħdar bil-frenża tad- Kollox ikun sabiħ wisq. qa' mistagħġeb tara Moskija tal-Misil- — min b'artal bix-xema' u l-ward, armat ġewwa fiha, u ftit wara tisma' jitkanta hemm ġew il-Għasar bil-kbir, u wara . jitqaddes il-quddies. GĦASAR U LITANIJA Għax fil-għaxija, dik il-lejla, f'dik il-kappella jew Moskija, jitkanta l- — Għasar, kollox kif imur, bit-tibħir u koliox, qisu f'xi knisja tal-belt. Im- bagħad ir-Rħieb, bl-ispellizza bajda u bit-tfal tal-kor, liebsin żimarra ħamra u rukkett żgħir tal-bizzilla, b'naqra ta' barnuż, magħhom, ikantaw il-Litanija tal-Qaddisin, u jduru mal-kappella minn barra, u l-Insara jimxu waraj- hom ukoll. Imbagħad ir-Rħieb imorru jieklu. Taħt il-ħajma (jew tinda) l-kbira jkun hemm armati mwejjed twal u dojoq u — Ir-Rħieb jieklu xi ħaġa ħafifa hemm- hekk u jżarmaw l-imwejjed u jarmaw f'imkienhom sodod żgħar donnhom ka- : taletti u jqiegħdu fuqhom saqqijiet do- 7joq, donnhom imħaded twal. Fil-għaxija, meta jkun dalam sew- wa, kulħadd joħroġ idur, hemm, fuq il-għolja. Għax din l-għolja, jew kif isemmuha hemm, Ġebel iż-Żejtun, qis- ha tal-Għolja ta' Malta; meta tasal fuq- 7 ha,.issib seħel, jew pjanura, bit-toroq u l-egħlieqi u siġar, tin u bajtar ta' l- - Indja, imma l-aktar siġar taż-żebbuġ. Hemm ukoll ftit djar, donnu: raħal ċkejken, li Ġerusalem igħidulu: iż- Żejtun. Ġerusalem minn hemm fuq iġġibha taħtek. Id-dwal tat-toroq tagħha ji- xegħlu u d-dija tasal sa hemm fuq; u : kif in-nies ikunu miexja titfa' d-dell tagħhom fuq il-ħitan. Imma malajr isir il-ħin. U qabel nofs il-lejl in-nies tinġabar ġewwa dik il-bitħa madwar il-kappella, għax għal nofs il-lejl sewwa r-Rħieb Franġiska- ni jibdew il-Matutin bil-kbir. X'ħaġa, hemm fuq donnu ma jinħassx bard bil- lejl, għad li ma jkunx għadu daħal is-sajf. Jew għax hemm il-kenn bil- ħitan għoljin tal-bitħa, jew għax l-art tibqa' fietia bis-sħana tax-xemx, billi hija tal-ħamrija. ' Hekk, in-nies jib- qgħu barra, quddiem il-kappella, igħi- du r-Rużarju, u qatt ma naf li smajt lil ħadd igħid li ħass il-bard. Imba- għad jibda l-quddies, quddiesa wara quddiesa, waħda minnhom kantata (dejjem Missa De Angelis, talanqas kull darba li kont hemm jien) sa fil-għo- du. Fil-għodu n-nies jiżdiedu ħafna u l-quddies jitqaddes ġewwa u barra mill- kappella, għax barra wkoll mal-ħitan tagħha jarmaw artali tal-għuda żgħar. Darba, meta kien High Commission- er tal-Palestina Lord Plumer, niftakar, konna ltqajna xi sitt Maltin, hemm fuq, nhar Lapsi fil-għodu. Qagħdna hemm, nitħaddtu, ma għandniex xi ngħidu, bil-Malti. (Kemm tithenna tit- ħaddet bil-lsien ta' pajjiżek, meta tkun bgħid minnul). Ma' ġenbna kien hemm wieqfa erba' żgħażagħ Għarab, iebsin pulit. Wieħed minnhom ma kienx għajr iħares lejna. U fl-aħħar ma felaħx aktar. Resaq u staqsiena: ''Dasturkom: x'hi l-lagwa li teħku fi- ha: Weġibnieh: ''Malti'. ''Wen- nagħaml Malti'' qalilna. 'Qolt fi għa- qli: Għarbi ma'hu Għarbi; Turki, ma hu Turki; Junàni, ma hu Junàni. hom x'kienet il-lingwa tagħna. U dak il-ħin jiena fraħt, meta ħassejt li aħna wkoll għad li pajjiż żgħir, kellna Isien In-nies tibqa' tiżdied u. l-bitħa tkun jkunf'' U mar fejn sħabu jgħarraf- tnimlija: nies għarkubtejhom jisimgħu l-quddies jew wieqfa jitħaddtu. Hemm dik in-nhar tiltaqa' ma' nies li tkun ilek ma tarahom is-snin. U dawk li ma tafhomx ukoll, kulħadd ħabib. U hemm ma tibżax li tgħid xi kelma u jkun hemm min jieħu għalih, għax djientu djiena għariba għal tiegħek. U ħdejn il-ħajma tar-Rħieb ikun hemm il-ħaddiema jagħmlu l-kafċ, u minn Ball kuħadd0mitt—maħa waħda: fil-belt hemm l-insara kollha għandhom il- jedd li jieħdu kikkra kafċ tajjeb min- għajr ma jħallsu flus. Fl-aħħar, għal xi l-għaxra, jaqta' l-quddies. U kulħadd, qajla qajla, imur lejn id-dar, min bil-karrozza, min bil-mixi u min riekeb fuq xi ħmar. Hekk isir il-Għid ta' Lapsi fuq Ġebel iż-Żejtun, Ġerusalem. għażiża—ta—Ġertisaleti, fejn—ġrat—il- ; iiiSbġ ; barra, ) gi k i i EEA ia 1 : jdinbi , AI U beige i-ġeċd ; ATA B ; fk ż ASrtet B : : st KA j re biż : ieeeera Fri i sid fi j salib: LEE MEL OR a AQ fi i jek i ki fsa fiż fel 1 p i , t j b —bi IB tAa i ; e TA Ma da Eu Ba jin diekolazi l ERRL Ba , tà A k i ijed ab ko (6 isiħq : : ; ġia ana l-E , i t jiwAn ; ie f iżies ki a ka ma ii Fi £ i ; ) l Ed ħid tar-Rħieb—Franġiskani,0imsemmi—San ir-bħal-qabel—qtimit—i jmorr—mina iżbea bħal ta' l-antil quddiem GĦAL. 1 dens meżlin niżla. Gasju f'wib ioeqa So i ta'-Piletir l Mn 9 ie j har 9 k ) ji ; X i xa aa ik fa, kfal-ilti Misilmin FrRiieb. B fej x rq l-dasba. jiet s s . id 1 Il- H ż wi A 7 ii ' ġa. l-bitħa, fein-Bi b f. j 4 8 tii Na 1 J $ AASIZJU t jek id