. dl ID-DAWL TAL-PERSONALITÀ FIR-RUMANZ MALTI Għandna jew ma għandniex proża miktuba bis-sengħa, mirquma b'qawwa ta' ħsieb, sabiħa fil-għażla tal-kliem, sħiħa fl-element klassiku, qawwija fil-ħliq tal-karattri u fl-idijiet7:— Proża għandna kotra imma nieqsa mis-sengħa, mit- tiswir sħiħ tal-karattri, mit-tifsil u x-xetita tal-perjodi. Il-kittieb malti aktarx ħsiebu kien li jogħġob, tajjeb jew ħażin, lill-poplu basta jħaxken u jiekol minn fuqu. Ma ħaresx lejn it-tekniċità, il-ħsieb għoli, id-dawl tal-personalità, dik li jekk irridu nidde- finuha anqas nafu ngħidu xinhi għax infossuha aktar milli nifhmuha; ir-rumanzier malti biss waliħal f'rasu li jrid jikteb rumanz mimli bil-biża', bit-tkexkix, bil-qtigħ il-qalb, Ħass ħażin ta' sentimentaliżmu artifiċjali, għax dak jolqot il-qalb ta' bosta. U rumanzi għandna ħemel, iżda ta' ebda siwi letterarju. Il- ħajja tagħhom, ma jistax jonqos, tkun qasira kemm jista' jkun, għax kif jista' jgħix żmien twil min fih ma għandux ruħ qawwija, demm sħun u safi7 Il-letteratura hija ruħi: Malta. Hi titwaħħad mal-ħajja ċivili tal-pajjiż, kemm mal-istorja, kemm ukoll mal-iżvilupp kulturali tagħha. Ir-rumanz hu biċċa mefitieġa, u, nistgħu ngħidu, l- għerq ewlieni tal-letteratura. Neħħi r-rumanz, u fil-letteratura jibqa' fost friegħi oħra, il-poċżija. Iżda l-poċżija ma timxix minn rajha. Toqtol ir-rumanz, tkun qed teqred il-letteratura, tkun qed tmewwet ruħi Malta. Ir-rumanz, f'kelma waħda, hu l-għajnuna, li ma ngħaddux mingħajrha, tal-kultura moderna. Huwa skond Jane Austen, mill-aħijar fost il-kittieba tar-rumanzi Ingliżi, ix- xogħol li fih titħaddem l-oglina qawwa tal-moħħ, li fih l-akbar għerf tan-natura, id-dehriet ħajja u sbieħ, il-bosta xorta ta' wit u kwumonr huma milquta fi xbihat kbar b'għażla ta' kliem f'loku, Ħarsu l-Maltin fil-kitba tagħhom lejn din ix-xorta ta' kritka P Ħsiebhom ma kienx li jgħallmu iżda li jogħġbu. Qligħ il- flus għal ħafna kienet l- ewwel ħaġa fil-ħajja, mingħajr ma ħasbu qatt li jibnu, u jsebbħu l-letteratura ta' arthom. Għall-maltin ir-rumanz huwa pjaċir, mogħdija taż-żmien; għall-barranin kritka tal-ħajja. Ma hemmx għalfejn ingħidu li l-aktar rumanzi li għexu huma dawk li jitkellmu fuq il-ħajja, fuq il-għawġ u l-għaks tagħha, fuq il-ferħ u l-hena, fuq is-sabiħ u s-sewwa. Sakemm tibqa'. l-Ħasra u n-nies maħqura fid-dinja, ir-ru- manz Les Miserables ta' Vittor Hugo jibqa' jinqara. Għaliex 2 Għax fih hi mqaxxra l-ħajja minn fuq sa. isfel, il-faqar, il-għaks, il-ġuli, il-ħqir. ' Kotba bħal dawn li jolqtu fil-laħam il- ħaj lil-min jaħkem b'id qalila, li jpittru b'dehriet ħajja kemm qawwija l-faqar tal-ħaddiem, il-ħażen tal-mara . mħabba l-ġufi, il-moħfi marbut tat-tifel mintiabba l-atmostera li jgħix fiha, —ma jistax jonqos li ma jkunux ta' siwi. Ħadna Les Miserables b'eżempju mhux għax naqblu dejjem mal-fehmiet tiegħu imma għax hu bħala xogħol tas-sengħa mill-aqwa fid-dinja kollha. Ir-rumanz, mela, tagħmlu bħala mezz ta' propaganda 7 Nagħiżlu t-tajjeb mill-ħażin, id-dqiq min-nuħlala, propa ganda minn oħra. Mhux propaganda li ttabba' l-ġieħ, li ddardar is-safa tal-ħsieb, li ttiefes id-Din nisrani, propfganda Ħiażina, iżda propaganda għal ġid tal-ogħla idijali, għal ġid tal-liajja li tixraq lil bniedem intelliġenti, propaganda tajba. Ir-ruman- zier malti għandu jara dan : il-ħażin wit-tajjeb tal-ħajja, il-qagħda tiegħu lejha u lejn ħutu l-bnedmin, għonja u fqar, jiftaħ il-għaj- riejn U jgħallem. B'hekk il-ħajja soċjali tal-pajjiż tissaħħaħ u tikber, u ftehim isaltan iżjed bejn fqir u għani, bejn mgħal- lem u ħaddiem. Tarġa' mhux biżżejjed dan, mhux biżżejjed li r-rumanzier fil-għajnejn ta' ħsiebu jara jleħħiju xbihat sbieħ, li jolqtu, li jogħġbu, li jgħallmu, iżda jrid jara kif ser ifissirhom, jiżen il- kelma, u jagħżel ilsien idjomatku. Ir-rumanz ma għandux isir b'ħafna deskrizzjonijiet meħjuta ma' xulxin; l-aqwa arti hi l-arti tal-ħajja dinamika, ir-rumanz li jħaddem fil-moħħ iċ-ċelluli tal-ħsieb, ir-rumanz tal-/dejjiet Imbarra dan il-karattri għand- hom ikunu milquta, mimlijin b'ħajja fiżika kemm intellettwali. Manzoni hu magħruf għall-karattri tiegħu maqlugħa, gishom im- naqqxa ġo rħama quddiemek, taqrahom u tarahom. Tabilħaqq huma pittura mill-isbafi ta' ritratti li tfakkrek f'dik ta Versailles. U mhux ta' min jinsa l-karattri li ma jmutux, dment li tibqa' ħajja l-letteratura Ingliża, ta' Micawber, Pickwiek u oħrajn li jafu l-għexien tagħhom mid-delien u l-ħila ta' Dickens. Mit- tajn dan il-kittieb sawwar il-ħajja tal-qatgħa uliedu. Pickwick, fi fisieb Chesterton, huwa l-ħuġġieġa dawl qabel il-ħolqien tax- Xemx U l-qamar, Huwa d-dawl, sabifi u għani, mnejn il-kwie- keb l-oħra jafu ħajjithom. Inti tista' taqsam il-Pickwiek Papers f'għad bla tari ta' novelli bħalma tista' taqsam dak id-dawl ewlieni fis-sistema solari. Il-Pickwiek Papers fihom, qabel kollox bħal dehra sħifa li tħiabbar it-twelid ta' wlied Dickens. Minn hekk naraw li l-karattri, u l-ħajja dinamika li jnissel fihom, għandhom ikunu l-ewwel ħsieb tal-kittieb. Mhux biss, magħhom irid ikun hemm il-ħila ta' kif jidħol fil-fond tal-ħsieb, kif jagħti l-ħajja lil idijat konkreti, ilibbes bid-demm, il-laħam u l-għadam l-idejjiet l-aktar astratti. Gwinplaine hu idija—teżi magħmula bniedem, idija titħaddet b'leħen għoli, twiddeb f'isem il-maħqura kollha biex titnissel il-ħniena sa ina jintemm il-ħiqir tan-nies dgħajta, inkella l-qilla tal-ħaqq tibla' lil mia jaħqar għax jiflaħ. Irid ikun hemm ukoll sfond ta' kultura moderna kemm qadima, atmosfera intellettwali, psikoloġija, oriġinalità fix-xejra ta' kitba kemm ta' idejiet, mhux imitativ, mhux fissier tal-fisebijiet ta' ħaddieħor, iżda ruħ, qawwa, u stil tiegħu n-nifsu. Ir-rumanz ikabbar, u jifrex iżjed fit-tul il-medda tax-xefaq intellettwali ta' Malta, iġiegħlek tinteressa rufiek fil-ħajja tal- pajjjż, u jiftaħ il-bibien għat-tagħlim tal-istorja. Dan ir-rumanz ma jistax jinkiteb ħlief minn nies ta' ħila f'kitbithom sew bħala ħaddiema tal-kelma kemm tal-ħisieb. Mhux la kemm jidhirlek taf taqbad pinna u tlħiarbex erba' kelmiet bil-Malti; b'daqshekk ma tiktibx rumanz, Għajb għalina li kull rumanzier malti (li s'issa nafu bih) ma għamelx ħaġa oħra ħlief dan. Kull biċċa xogħol tas-sengħa titlob, biex tkun maliduma sewwa, ħaddie- ma tajba. Is-sengħa tal-kitba, bħal kull sengħa oħra, biex ma jkun jonqosha xejn, trid kittieba ta' ħila li jfissru b'kelma sħiħa kull ma tħoss qalbhom, tara ruħhom, u kull ma jgħaddi mill- għarbiel ta' moħhom. Iżjed ma l-arti tersaq lejn in-natura, aktar tkun kbira. Iżjed ma r-rumanz ikun naturali, aktar ikun kbir, imbilli fih tara kull ma jsir quddiemek kull waqt, mirqum b'xgħil-il-ħisieb tal-kittieb, imlewwen b'elf idija, u xi drabi nsali- Ħaħ. bl-istorja, Bejn naturalezza u oħra tgħaddi d-divrenzja li hemm bejn in-naturalezza tar-ritratt tal-Madalena meħud bil- kamera Kodak'' (kieku kienet teżisti dak iz-żmien) u n-natura- lezza tal-Madalena kif raha Tizjanu u ħallieha lid-dinja, pitttura kbira li, kif igħid Vasari, tqanqal il-ħniena f'kull min iħares lejha. In-naturalezza fir-rumanz ma għandha qatt tħallik biered, b'qalbek siekta iżda għandha ġġegħlek tħaddem moħħok, tagħmel att ta' rieda biex twieġeb quddiem xi problema tal- Ħajja ''iva'' inkella 'le'. La Quasimodo u l-anqas Valjean jon- kella David Copperfield jew inkella Patri Cristofru tal Manzoni, ma huma naturali fis-sens tal-Kamera Kodak tal-itratti. Rumanzi, li f'ruħhom hemm din in-naturalezza għad ma għandniex. Iżda b'daqshekk għandna naqtgħu jiesna' Il-let- teratura maltija qatt m'hi ser tieħu kisja ta' proża suret in- nies7: Ma rridux naħsbu dan. Ir-rieda qawwija tal-kittieba tal-lum tiftħilna xefaq ġdid, ixxerred dawl atijar u itjeb ta' tama għaż-żmien li ġej. Għalhekk minn ftit tas-snin 'il hawn il-Malti. beda jieħu xejra oħita, jilbes aħjar, jitfarfar iżjed, jisbieħ aktar. il-proża, maħduma bir-reqqa, bdiet tinbet, tikber u u ssaġġar il-friegħi tagħha, Malta se ddum ma tibda, imma ser tibda tajjeb. Qabel xejn, imma, irid ikun hemm tliet tajfiet ta' nies biex ir-rumanz malti jimxi. L-ewwel il-kiżtieb, imbagħad. il- kritku u fl-aħħar il-qarrej: Il-kittieb li jagħti sura lill-karattri VU Ħajja lill-kitba tiegħu, il kritku li jagħzel it-tajjeb mill-ħażin u jfaħħar u jsawwat fejn jistħoqq, il-qarrej li jifhem u jidħol bi ħsiebu f'ruħi il-kitba. Ħaġa waħda jrid ikollhom xorta t- tlieta: kultura letterarja, inklele ma jkunux jistgħu jifhmu lil xulxin. Mingħajrha nerġgħu fejn konna mijiet ta' snin lura minn artijiet ofira f'dik li hi ħajja letterarja. Il-kritku fost kollox għandu responsabilta' kbira; biex jagħti fehma li tiswa jrid ikun jista' jiftaħar hu nnifsu b'kultura letterarja għolja; irid ikollu kriterji oħra sħiħa, u jkun jista' jqabbel rumanz ma' oħirajn tajba ta' letteraturi diversi, Inklele l-kritku ma jistax ikollu fehma ta' min joqgħod fuqha. Fehma dgħiajfa trabbi gusti ħiżiena u żżomm lura l-ħajja letterarja tal-pajjiż. Dan li qed ngħid igħodd l-aktar għall-kritku li b'rumanz jifhem storja, ktieb tal-mogħdija taż-żmien. Il-kultura letterarja tiġi mill-istudji letterarji qawwija li nku- nu għamilna ma' tul ħajjitna, u mill-esperjenza. Fuq kollox fir-rumanz għandha tidher il-qawwa tal-waħida, kemm tal-ofira. Bħala xogħol artifiċjali, bi ġrajja maħduma kif ġie ġie, u bi kliem, bi frażi, b'idjomi mitfugħin kif ħabat laqat, ir-rumanz ma jkunx jiswa anqas il-karta li jkun miktub fuqha. Naturali- żmu, tgħarbil psikoloġiku, u għażla sabiħa ta' kliem idawlu t-triq tal-kitba tar-rumanzi, u jġegħlu l-letteratura tagħna xxidd ilbies aħjar li ma jagħmelx għajb ħdejn dak tal-barranin. Il-kitba tajba tkun sombor mhux biss għal min igħix fi żmien il-kittieb, iżda wkoll għal min jiġi fis-snin ta' wara, dejjem sħiħa fit-twiddib tagħha, dejjem kbira fit-tixrid tat-tagħlim, dejjem bl-istess fieġġa, tisħaq u tgħaffeġ il-ħażen, il-qerq u l-preġudizzi ta' kull ġidd li jgħaddi. Kull ġens li jħoss ruħu ħarira 'l fuq, fil-ħsieb u fil-għamil, mis-suwed slavaġ tal-Afrika, għandu l-letteratura tiegħu, u jif- taħar bil-proża għanja. Iżda għanja kemm hi għanja, fisiebu dejjem li jżid u jkattar it-tezori tagħha. Jekk jien għandi uliedi, negħreq l-għaraq tad-demm għalihom u naħli ġidi biex inlibbishom. Irrid lil uliedi narahom alijar minn: tal-ġirien. Hawn Malta ma konniex hekk. Kull ma hu Malti konna nżommuh fuq demm id-dars, inbarrulhi biex inġewwu l-barrani, mhux biss, iżda jekk narawh jintrefa' xi itit, irid ifarfar ġewniu, konna naraw x'nagħmlu u nfixkluh, u għalhekk qatt ina seta' jikber. Il-lum xort'oħra; il-ħajja tbiddlet u saret iżjed habiba tal-Malti. Il-poċżija tielgħa ġmielha, u l-proża għadha fil-bidu, fil-bidu nett, u ddum fil-bidu sakemm irridu afina, sakemm nibqgħu nitgħaxxqu bil-proża tan nies ta' nofs tagħlim, jonkella tan-nies neqsin: minn kultura letterarja. Mhux kull min jikteb, hu kittieb. Qaluh kittieba oħra ġabli illi l-proża tagħna, fis-sengħa, ma tlaħħaqx mal-poeżija. Il-Malti, minn dejjem mistmell, qatt ma seta' jinkiteb kif jixraq, u meta kien jin- qala' minn taħt ir-riħ xi liabib li, b'idu fuq qalbu, kien jist- qarr imħabbtu lejn ilsienna u jiktbu biex jagħtih l-ewwel xejriet ta' kitba suret in-nies, kien jara ma' wiccu tninn ħutu stess, Maltin bħalu, kull xorta ta' tmaqdir u ħars biċ-ċiera. Il-Malti għalihom kien bħal ħaġa li jekk tmissha ttebba' ġietiek. Iżda kien hemm Ħaġa li l-egħdewwa ma setgħux għaliha, li ma setgħux jitfu n-nar ta' ħajjitha, u din hi x-xrara tal-poeżija. Meta din ix-xrara taqbad ġo ruħ il-poeta, mhux la kemm titfiha, u meta tikbes u taħraq trid, b'mod jew b'ieħor, toħroġ il-barra minn ruliu u tixtered bħaal-na jixtered id-dawl, u sseb- baħ u tferraħ kull fejn tolqot. U għalhekk kull tin jagħti ħarsa fuq fuq qalb il-kotba qodma jsib, 'l-hawn u 'l-hinn, versi li jixirqilhom l-isem ta' poċżija. Proża jekk isib, ftit wisq u biċċiet żgħar. Għalhekk ir-rumanz, nieqes sa minn dejjem minn kittieba tajba ta' proża, qatt ma seta' jieħu l-ħajja. Nistqarr illi l-poċżija Maltija l-lum tħabbatlia mal- ogħina versi tal-barranin. Maħduma bis-sengħa, mirquma bil- kelma safja, imdawla bi ħsieb għoli, ma jonqosha xejn mill- ħila tal-poċżija barranija; u din il-ħarġa żgħażaglħi, kittieba tal- poċżija tal-lum, ittina wisq x'nalisbu li għalli ġej dik iż-żerriegħa li xerrdu misserijietna poċti fil-qasam tal-letteratura tagħna ma tmutx bil-kesħa iżda tinbet sabiħa, tikber u twarrad. Kien hemm, ngħidu aħna xi tletin jew erbgħin sena ilu, xi kittieba tal-poċżija li bdew jagħtu sura xierqa lill-kitba tagħhom. Imma dak li hu kobor ta' poċżija kien għadu ma ntlaħaqx. Dun Karm, fuq atar Ġużċ Muscat Azzopardi, l-ewwel li: resaq lejh bil-kitba tiegħu. Aqraw, għarblu u iflu lil-dan il-poċta, u taraw li kliemna hu minnu. Awtur tal-poeżiji Mon Ornis Moriar, Warda li tgħid ġrajjitha, Il-Musbieħ tal-Mużew, u poeżija lirika oħra, kollha sabiħa u fiha x'tagħżel, huwa joqgħod ħdejn poċti ta' artijiet oħra li għannew minn qalbhom, u taw il-lewn sabiħ lill-għanja tal-Ħajja. Gfialiex ir-rumanz malti ma għandux iħassel rebħa tħal dik: tal-poċżija2: jogħla fejn għoliet Moz Omnis Moriar2. x'jimporta jekk ma jifhimhiex il-profanum vulgusP: Neħħi lil Dun Karm, u xi oħrajn, x'jifdlilna7. il- għannej tat-triq biss li jgħanni biex jogħġob il-poplu, poplu mhux imgħallem, Jaħtieġ inneħħu minn rasna l-kriterju Ħażin li niktbu għall-poplu. Il-poplu ċkejken tagħna tagħlim żgħir għandu. Għax għandna noqtlu r-rumanz letterarju imbilli niżżluh għal fejn jaslu huma7 Id-dramm ta' Ninu: Cremona ma nkitebx għall-poplu. Il-poplu ma jifhmux; hu aktar igħożż xi farsa bla sengħa xejn, basta taqsmek bid-daħk, Il-ħajja lette- TIT Si ħa rarja trid, għax hekk qaddisha, tikber u togħla, u biss min ikollu ftit tal-melħ ta' qari tajjeb, jifhimha. Jekk tikteb għal poplu, rumanz kbir qatt ma jista' jkollna. Niktbu għal Malti mdawwal ta' għada. Kif nagħarfu r-rumanz bla ebda ħjiel ta' siwi mir-rumanz maħdum bis-sengħaż Ir-rumanz tajjeb jimxi fuq dawn is- sisien : i. Is-suġġett, kbir u għani fl-idijiet, jolqot il-qalb, igħal- lem u jdawwal il-ħsieb. Il-mod kif jinħadem dak is-suġġett, perijodi meqjusa, imrikkba tajjeb, jiġru f'xulxin, mirquma b'ilsien idjomatku, bil-kelma safja mqiegħda f'lokha, bi stil ta' kitba ħafifa, mex- xejja, għolja, idjomatika, għanja. Il-karattri maqlugħa, maħduma mill-bidu sal-aħħar mingħajr tmegħrijtet, li jtuk l-idija ta' nies li għexu tabilliaqq, u mhux maħluqa fi fisieb il-kittieb. Fantasija għammiela; karattru. Ir-raġuni, s-sentiment: dawn iż-żewġ elementi mwaħiii- din, li mingħajrhom ir-rumanz ikun xott kemm jista' jkun, jorgmu l-kitba u jtuha xbihat ħelwin, dehriet kbar li jmissu l-qalb, Id-deskrizzjoni ta' mkienijiet tkun, kemm jista' jkun, bis-sengħa: it-taħdit bejn karattru u ieħor kemm jista' jkun naturali, Aħna fuq urejna x'nifhmu b'''naturali' fis-sens letterarju. Dawn l-elementi tas-sengħa. tal-kitba ma tistax tifridhom minn xulxin—rumanz hu kbir jew le fid-dawl ta' dawn l-ele- menti mlaqqgħin flimkien. Ma jiswa xejn dak il-kritiku li jagħiti l-fehma tiegħu bl-impressjoni x'jogħġbu l-aktar biss, bla raġu- nijiet sħaħ għax jista' jiżloq hekk fin-nixef li jogħġbu aktar Detective Storv ta' Edgar Wallace, Scarlet Pimpernell ta' Baro- ness Orczv minn rumanz ta' Dickens jew ta' Scott; jogħġbu aktar Carolina Invernizio minn Matilde Serao jew Ada Negri, aktar artiklu ordinarju ta' ġurnal mexxej minn artikolu paradossali ta' Chesterton. i Imma rumanzi ta' din is-sura kbira, għad ma daħlux fil-lette- ratura tagħna. Rumanzi bħal ''L-Għerien tal-Katavri', u oħrajn tista', ngħidu afna, tarmihom. Ta' min isemmi iżda /rtes Far- riġ ta' A. E. Caruana u Nazju Ellul ta' G. Muscat Azzopardi; 'il wieħed u 'lieħor mhux ta' min jaglitihom il-ġenb għalkemm hemm ħafna xi tgħid fuqhom. Tgħarbila sewwa fuq dawn iż-żewġ rumanzi, turi li /2es. Farruġ fih maħduma. tajjeb bosta l-kelma maltija safja, u bosta drabi wkoll is-sengħia tal- kitba ma tonqosx, iżda mbagħad xi ngħidu glias-suġġett P otdinarju għall-aħħar, wil-fantasija għajjiena. Mazju Ellul, minn naħa l-oħra, fih imfisser, bis-sengħa, il-patriottiżmu tal- maltin fi żmien il-Franċiżi. Sbieħ u fijielija x-xbihat ta' mħabba f'jum sajfi fuq baħar ġwejjed u sieket. Tajjeb im- qiegħed il-kliem tan-nar f'ħalq Dun Mikiel Xerri quddiem Vaubois, u Ħaj il-kwadru: tal-aħħar ħin tiegħu. Iżda b'daqs- hekk tiltaqa' 'l hawn u'l hinn ma' perjodi mqanżħin, għajjiena, il-fantasija bosta drabi ordinarja, u l-proża xi drabi tidher mejta, bla Ħajja, bla ispirazzjoni. Ħaġa oħra laqtitna wisq f'dan ir-rumanz, l-istorja li tiżen tqila tista' tgħid f'aktar minn nofsu. Hemm taqsimiet, u mhux waħda u tnejn, fejn tinsa li qed taqra rumanz, u taħiseb li għandek quddiemek kitba minn Abela u Ċantar, Imbarra dan, Nazju Ellul ma tafx jekk hux tabilħaqq il-protagonist, Ma għandniex xi ngħidu dan f'rumanz jinsieħ nuqqas. U issa da qegħdin fiż-żifna, mhux ta' min ma jgħidx kelma lit-tabib Ġużċ Bonniċi, kittieb mill-aħjar. tan-novella maltija, awtur tal-ktieb /m/iabba u Mibegħda. Dan il-ktieb li aktar jixraqlu l-isem ta' novella milli ta' rumanz, fih is-sabiħ tiegħu: sabiħ il-mod kif jeħdok fil-bogħod tal-iżmna u jġegħi- lek bi ħsiebek tgħix ma' dawk in-nies qadima; tajjeb maq- lugħa l-karattri, u tajba dik ix-xbieha ta' fuq il-baħar imqalla b'Orko, l-qassis kbir, jaħkem b'ħarstu dik id-dgħajsa li riesaq lejha. Izda f'din in-novella għad jonqos id-daqqa tal-imgħallem, għax il-perjodi mhux dejjem varjati, u mhux dejjem imfissra tajjeb bizżejjed li jġagħluk tidħol f'ruħ il-kittieb; ir-rumanz l-anqas ma fih is-safilia ta' ħajjiet qawwija. Tneliħi dawn it-tlitt rumanzi li nkitbu aktar għas-sengħa milli għal qligħ tal-flus, il-proża tar-rumanzi l-oħra kienet minn deijem anti-intellettwali. Il-ħtija ta' min hiP: Tagħna, għax ma għarafniex niġġieldu bil-kelma, bis-saħħa tal-lisieb, mal- egħdewwa ta' Ilsienna; taglina, għax ma dħalniex mill-ewwel b'tagħilimna fil-fond tal-Malti, rajna kemm hu sabiħ u kemm jiltewa għal fisebijietna; tagħna għax fil-kitba tal-proża maltija ma qrobniex lejn il-kitba tal-proża tal-barranin. Biex noħolqu skola għalina jkollna nibdew minn fejn bdew ġnus oħra mijiet ta' sninilu. Għalhekk kittieb u kritiku malti jeħtieġilhom jieħidu b'mudell tagħhom l-aqwa kittieba barranin. Ntennu: l-wieħed u l-ieħor jeħtieġ ikollhom kultura letterarja. Is-sens komun hu ħaġa sabielia imma kienet tkun preżunzjoni tgħid li hu biżżejjed. Mela kif għadna moqbejl jekk ma għandniex ru- manzi tajba l-ħtija hi tagħna, għax qatt ma ridna nwarrbu mill- kitba tagħna dik il-karfa ta' kliem mhux xieraq u bla sens li fisara jista' jagħmel, imma ġid qatt, Xhieda ta' dan li għidna fl-aħħar hu ''Ulied in-Nanna Venut' ta' Ġwann Mamo. Siwi letterarju ma fih xejn. Seta' l-kittieb, kieku ried, tana xi ħaġa aħjar, bi fisebijiet aktar xierqa, b'kelma maħduma u mirquma afijar, ilsien b'iżjed sengħa u inqas ħmieġ. Semmejnieh għax dal-aliħar dar-rumanz kellu l-unur jissemma mill-ġeżwita Sut- cliffe fil-madħal tal-grammatka. Sewwa jgħidu li afijar kulħadd jagħżaq fil-għalqa tiegħu biss. Nagħarfu kittieb minn ieħor. Kieku, ngħidu aħna, Luigi Pirandello, rumanzier u drammatist ta' qawwa fil-letteratura Taljana, jew Bernard Shaw, jew Chesterton, jew Wells, mill- aqwa intellettwalisti ta' żmienna, kellhom il-ġrajjiet li fasslu għar-rumanzi tagħhom igħaddu mill-pinna ta' kittieb Malti, ma hemmx għalfejn intennu kif kienet tintemmilhom il-qawwa filo- sofika u psikika. Fi kliem ieħor, ma kenux jibqgħu la l-Piran- dello tal istorja, n l-anqas Bernard Shaw, Chesterton u Wells, ġieħ u kobor tad-dinja letterarja. X'taħitieġ il-letteratura Maltija, l-enżertainer jew ir-ruman- żier tas-sengħa id-dell tal-proża mejta jew id-dawl tal-perso- nalità 7: Il-lum, il-karattru Malti, imwaliħad mal-ħerqa ħajja ta' ħidma letterarja, irid xogħilijiet, kitba, proża, l-ewwel u fost kollox oriġinali, li fihom tidher ogħla u isbaħi l-istorja ta' pajjiżna, morali jew politka, il-ħila personali tal-kittieb, l-idijiet sħaħ, il-fehmiet gawwija, u mfissra aħjar il-liajja sew fis-sabifi u l-hena tagħha kemm fil-għawġ, il-għaks u d-dlamijiet ta' mħuħ li ma setgħux ilaħħqu, għax nieqsa mid-dgħitf tal- ħsieb, mal-mixja 'l quddiem taċ-ċiviltà li trid fuq kollox is-setgħa tal-kelma. Hekk biss jista' jkollna bixra ta' rumanzi kbar. Hekk biss inkunu nistgħu ngħidu li dik il-letteratura hi biċċa minna, għax imwettqa bi ħsiebna, imkabbra bit-tiswir ta' karattri li ħarġu minn ruħna, u msaħħa bil-qawwa tal-kelma li hi tagħna biss. ĦSIEB KBIR—SENGHA KBIRA—RUMANZ KBIR: din għandha tkun il-għażla ta' l-lum u ta' għada. Ġużi CHETCUTI, ISMIJIET TA' BLIET, IRĦULA U NĦAWI OĦRA F'MALTA U GĦAWDEX KIF HUMA MIKTUBIN MILL-GVERN. Ftit ilu waslitilna mill-istamperija tal-Gvern lista ta' ismi- jiet ta' bliet, irħula u nħawi oħra f'Malta u Għawdex kif għand- hom jinkitbu. Ħsieb tajjeb; gliax, jekk hemm kliem li aktar