Il-MADONNA TAĊ-ĊIĊRI U T-TIFTIX GĦALL-ILMA Fir-raħal taż-Żebbuġ, Għawdex, fuq in-naħa tax- xellug tal-knisja parrokjali ta' Santa Marija, għandek issib triq twila li jisimha 'Triq il- Madonna. taċ-Ċiċri'. Iż- Żebbuġin kollha jafu il-għala t-triq jisimha hekk. F'din it- triq, ftit 'l isfel mill-knisja, Ġużi Gatt hemm dar. b'niċċa tal- Madonna fuq il-bieb. In- niċċa kien bniha, snin ilu, sid id-dar, li kienu jgħidulu 'ċ- Ciċra' jew 'taċ-Ċiċri', u n- niċċa ħadet ukoll l-istess laqam. Ir-raġuni għala ċ- Ċiċra kien bena n-niċċa hi magħrufa wkoll: għax kien ħaffer fil-blat fil-ġnien ta' wara d-dar tiegħu u sab l- ilma, kif xtaq hu. Allura għamel in-niċċa b'ringrazz- jament lil-Madonna. Kif għidna, din l-istorja hi diġa magħrufa, u x'aktarx li din il-kitba ma kinetx tinkiteb li kieku jien, kull darba li nitla' s'Għawdex, ma nħobbx immur infittex lil Piju Borg, ir-Regettier, li għandu l-ħanut ta' l- antikitajiet 1i- hemm fi Pjazza Savina, wara t-Tokk, ir-Rabat t'Għawdex. Piju hu għajn ta' tagħrif folkloristiku. Xi żmien ilu, Piju qalli din l- istorja: 'Dari kien hemm wieħed, ma nafx x'jismu u lanqas ta' min kienu jgħidulu, imma naf li kien min-Nadur t'Għawdex. Il-bdiewa kienu jafu bih u spiss kienu jfittxuh, jaqilgħuh minn daru, u jieħduh fir-raba' tagħhom. Kien ineħħi l-qorq minn saqajh, jinża' ħafi u joqgħod wieqaf fuq xi blata mikxufa, x'imkien fejn ma jkunx mgħotti bil-ħamrija. Kien jieqaf jaħseb ftit, imbagħad kien jagħti l-verdett tiegħu. Kien jgħid: ''Tistaqsunix f'kemm fond, imma jekk tħaffru hawn, issibu l-ilma.' Skond Piju Borg, kien dan ir- raġel min-Nadur li qal lif sid id-dar fi Triq il-Madonna taċ- Ciċri li: jekk iħaffer fil-ġnien tiegħu għandu jsib l-ilma. 'Sid id-dar ħa dil-biċċa bis- serjeta u beda jħaffer. Issa r- raħal taż-Żebbuġ hu mibni fuq għamla ta' blat iebes ħafna. Hawn min laqqmu ċirħam ta' Malta'. Il-knisja tar-raħal hi miksija bih fuq in-naħa ta' ġewwa tagħha. Jekk tibda tagħti fuqu bil- baqqun, jibda jtir ix-xrar, u l- art terġa' tobżoqlok il-baqqun għall-wiċċek.'' Meta raw lil sid id-dar iħaffer, il-ġirien liemuh. Qalulu li ma kienx jaf x'qed jagħmel u li l-blat kien iebes wisq U ma kienx se jasal. Sid id-dar webbes rasu u baqa' jagħti bil-baqqun, anke fost it-tegħmis u l-botti tal-ġirien. Imma biex ikun iktar ċert, talab l-għajnuna tas-sema. Għamel wegħda u daħħal lill-Madonna fil- kustjonil Meta fl-aħħar mill- aħħar l-ilma sabu, llll- Madonna għamlilha n-niċċa li kien wegħda. ''lllum tista' tgħid li n-nies kollha tat-triq għandhom spiera li minnha jtellgħu ilma tajjeb. Imma kollox kien bis-saħħa ta' dak li ħaffer l-ewwel wieħed. ' Piju Borg insista miegħi li dan ir-raġel min-Nadur li kien tiħoss' l-ilma kien jeżisti tassew u li kien jisma' 'l missieru jsemmih. Peress li n-niċċa tal-Modonna taċ- Ċiċri ġġib id-data ta' l-1795, iktar minn mitejn sena ilu, jidħollok ftit tad-dubju kemm il-memorja popolari tista' tmur lura daqshekk. il- bogħod mingħajr ma jibdew jinbtu l-leġġendi. Imma Piju ma kienx l-uniku wieħed li jiftakar jew jaf b'nies li jħossu l-ilma. Titkellem xejn ma' ħadd Salvu Grixti, minn Ħ'Attard qalli li missieru kien isemmi wieħed patri li l-bdiewa kienu wkoll jaqilgħuh biex Salvu qalli li qabel ma jaċċetta li jmur, dan il-patri kien 'jorbtok bil- kelma li ma titkellem xejn ma' ħadd'. Ħaġa bħal din tagħtik x'tifhem li l-patri ma kienx joqgħod fuq l-għarfien xjentifiku li kellu hu fuq il- ġeoloġija u s-saffi tal-blat imma li kien sempliċement tiħoss' l-ilma u forsi kien jidhirlu li l-knisja tista' tħares bl-ikrah lejn ħaġa bħal din u tqisha bħala xi seħer. Spiru Callus 'iċ-Ċavier' mis- Siġġiewi u Saver Sultana mix-Xagħra Għawdex, it- tnejn kienu semgħu b'nies li jħossu l-ilma u t-tnejn spjegawli l-biċċa kif issir: 'Taqta' għasluġ minn siġra tal-ħawħ (jew minn siġra msejħa Safsafa). Minn tarf wieħed taqsam l-għasluġ fi tnejn minn tulu, imma mhux it-tul kollu; l-aħħar xiber jew tiz- tnejn tħalli l-għasluġ sħiħ biex ikun jista' jinfetaħ fl- għamla ta' l-ittra W'. Tgħolli l-qmis u tikxef żaqqek fuq il-laħam, u tqiegħed it-tarf il-maqsum ta' l-għasluġ, maqsum fi tnejn, ma' ġenbejk, biċċa fuq naħa u biċċa fuq in- naħa l-oħra. It-tarf is-sħiħ ikun qiegħed dritt quddiemek. Timxi fuq il- blat fejn taħseb li hemm l- ilma, (mhux it-tnejn insistew li trid timxi bilfors ħafi), u jekk ilma jkun hemm, l-għasluġ jogħla 'l fuq u jitla' lejn wiċċek. ' Bil-kelma 'għasluġ' iż-żewġ sinjuri kienu jifhmu zokk maqtugħ minn siġra ħajja u allura zokk li jkun għadu aħdar u tari minn ġewwa. Dawk bħali li jħobbu d- dokumentarji fuq it-TV żgur li xi darba raw nies li jfittxu l-ilma, jekk mhux b'għasluġ, b'xi virgi tal- ħadid, waħda f'kull id. Meta l-individwu jgħaddi minn fuq xi blat li taħtu jkun hemm l-ilma, il-virgi jiċċaqalqu minn naħa għal oħra. Ix-xjenza ma temminx b'dan il-fenomenu, imma fl-istess ħin, ħafna pajjiżi u kulturi differenti jemmnu li hawn nies li kapaċi jħossu l-ilma. Bl-Ingliż dan il-fenomenu jissejjaħ dowsing jew water witching, u nissuspetta li xi ftit mit-tagħrif fuq dan is- suġġett wasal għand. il- bdiewa Maltin m'għand xi emigranti fl-Awstralja. Imma il-prinċipju fih innifsu hu qadim ferm. Malta ta' l-imgħoddi Sa mill-qedem, il-bniedem ħabrek mhux biss biex irieġi l-ilma tax-xita li jiġri fil- widien, fuq wiċċ il-blat, u saħansitra dak li jaqa' fuq il- bjut ta' daru u jsewqu għal ġol-bjar u l-ġwiebi, imma ħabrek wkoll biex jerfa' l-ilma li jkun hemm maħżun fil-blat taħt l-art u jużah għax-xorb u t-tisqija tar-raba'. Jista' jkun li fl-imgħoddi mbiegħed, Malta ma kinetx: tkun abitabbli li ma kienx għall- ilma maħżun fis-saffi tal-blat. Tajjeb, mela, li wieħed ikun jaf fuq is-saffi tal-blat. Kull min jaħdem fil-barrieri jew li dari kien ibaqqan fit- trinek jew iħaffer l-bjar jaf li l- blat 'kull xiber iqalleb'. Filli qed tħaffer fl-artab, u filli ssib il-qawwi. M'hix ħaġa ħafifa li tikklassifika l-għamliet tal- blat. Imma tul dawn l-aħħar mitejn sena, l-istudju tal- ġeoloġija wasal fi qbil li Malta hi magħmula minn ħames saffi ta' blat differenti. Is-saff ta' fuqnett jissejjaħ IL- QAWWI TA' FUQ. Das-saff hu blat iebes imma għandu l- pori tiegħu ħoxnin b'med li l- ilma jgħaddi minnu bla Taħtu hemm is-saff li jissejjaħ IL-ĠEBLA S-SAFRA jew TAR-RINA. Dan mhux xi saff oħxon u rari biex f'Malta u Għawdex issibu aktar minn metru għoli. L-ilma lanqas minn dan is-saff ma jibża'. Jgħaddi minnu bla tbatija. Imma meta jasal sat-tielet saff ta' blat, l-ilma isib bużillis. Mit-tafal, l- ilma ma jgħaddix, allura jiżżerżaq u jiġri fuqu sakemm fl-aħħar, jekk isib minn fejn, jerġa' jnixxi 'l barra għall-arja f'NIXXIEGĦA di 7 X nixxiegħa jew għajn li: ġġelben mal-ġnub tal- widien. L-ilma tan- nixxiegħat u l-għejun, u dak li jiġri taħt l-art jissiejjaħ ILMA ĠIERI. F'Malta mhux kullimkien issib il-ħames saffi tal-blat kollha fuq xulxin. Biex naqtgħu linja dritta, mir- Rabat ta' Malta (bejn wieħed u ieħor) 'l isfel lejn Marsaxlokk, l-ewwel tliet saffi li semmejna; il-qawwi ta' fuq, ir-rina, u t-tafal, kollha ttieklu mill-elementi fuq medda ta' eluf kbar ta' snin. F'dawn il-postijiet, fil- wiċċ insibu IL- GLOBIĠERINA. Il-famuża 'franka' li minna nibnu l- bini tagħna, hi parti mis- saff tal-globiġerina (ara d- disinn aktar iddettaljat fil- paġna li jmiss). Taħt il-globiġerina insibu l- aħħar saff: IŻ-ZONQOR jew IL-QAWWI TA' TAĦT. Imma ejja nikkonċentraw fuq l-ewwel tliet saffi: mill- IL- ĠEBLA S-SAFRA jew IR-RINA (Greensand) Il-GLOBIĠERINA A (Globergina Limestone) — qawwi ta' fuq, sat-tafal. Peress li mit-tafal l-ilma ma jgħaddix, iż-żewġ saffi ta' fuqu jsiru qishom sponża mxarrba. Il-bdiewa jagħmlu użu minn dan l-ilma maqbud fil-blat billi jħaffru spiera. Bil-mezzi moderni ta' żmienna tista' tħaffer f'kemm trodd salib. Dari kont trid tħaffer bil-baqqun, u kont trib tkun taf is- sengħa ta' kif tisraq l-ilma mill-blat. IŻ-ŻONQOR jew IL-QAWWI TA' TAĦT (Lower Coralline Limestone) IL-QAWWI ITA' FUQ Il-Qawwi tal-Prima Il-Qawwi tas-Sekonda IL-ĠEBLA Tal-Kwiener IL-GLOBI- ĠERINA Żonqor tas-Sekonda IŻ-ŻONQOR Żonger tal-Prima Spiera tkun magħmula min toqba tonda mħaffra 'l isfel fil-blat. It-toqba tkun wiesgħa biżżejjed li jkun jista' jgħaddi bniedem minnha, imma fl- istess ħin dejqa biżżejjed biex bniedem jista' jinżel fiha billi jqabbad sieq waħda ġo toqba li tkun imħaffra fil-ġenb fuq naħa, u s-sieq l-oħra ġo toqba oħra mħaffra fuq il- ġenb l-ieħor. Dawn it-toqob jissejħu MQABAD u jkun mgħawrin 'l isfel, f'għamla ta' ħawt żgħir, biex ikollhom ħanek ma' fejn wieħed jista' jiggranfa. Malli l-ħofra tasal fil-fond: biżżejjed; jekk jista' jkun sakemm jinstab it-tafal, titħaffer MINA, jew tnejn jew Minn dan Il- blat isir Iż-Żrarj ' Mill-qawwi tas-Sekonda jsiril-Ġir.— Dan hu saff irqiq hafna. ti f—Katina (hardground/conglomerates) Minn dawn it- tlieta jsir ix-Xaħx. Is-Soll mhix tajba għall- bini, Tintuża fil-pedamenti. Minn dal-blat isir Iż-żrar u xi kultant Il-kurduni tal- bankini, , Il-ħsieb ikun li l-ilma maqbud ġol-blat ikun jista' joqtor, bil-mod il-mod, ġol- mina. Itwal ma tkun il-mina, jew aktar ma tħaffer mini, iktar aħjar, għax l-ilma jkollu firxa akbar minn fejn joqtor. B'hekk, il-mina tkun saret QATTARA, bl-ilma joqtor mis-saqaf u mill-ġnub tagħha. Isfelnett, bi dritt il- bokka, titħaffer ħofra li tissejjaħ IL-MAĦŻNA jew IL- ĦAŻNA. Peress li l-art tal- mina titħaffer bil-pindil; jiġifieri titħaffer ftit imżerżqa, l-ilma li joqtor jiżżerżaq u jiġri 'l isfel għall ġol-maħżna. Minn ġol-maħżna. l-ilma jittella' 'l fuq bħalma jittella' l-ilma minn ġo xi bir. Mhux ċar il-kelma 'spiera' minn fejn hi ġejja. X'aktarx li hi kelma barranija li ħadet post kelma eqdem u aktar Maltija. Din il-kelma eqdem u aktar Maltija hi l-kelma QANA. (il-kelma 'qana' għandha tingħad b'vokali qosra, biex taqbel mal- kelma 'mara' , jew 'dara', MHUX bl-ewwel vokali twila bħal fil-kelma 'vara' jew 'ħmara'. Dan jgħodd ukoll għall-isem tal-post magħruf bħala 'Buqana'.) Dari, il-kelma 'qana' tant kienet importanti li hi Waħda mill-ftit kliem bil- Malti li l-Professur Godfrev Wettinger sab imniżżla f'manuskritti medjevali fl- arkivji ta' Malta u ta' Sqallija. il-manuskritti jkunu miktuba bl-Isqalli jew bit-Taljan. jew bil-Latin; imma l-kittieb xi kultant kien isib ċerta diffikulta' biex ifisser ruħu u kien iniżżel il-kelma kif tinħass fil-Malti. (1) Din il-kelma tissemma wkoll fil-ktieb ta' Gian Francesco Abela tDella Deserittione di Malta' meta tkellem fuq il- bini ta' l-akwidott ta' Wignacourt. F'paġna 111 insibu miktub ''… cana, o' mina nella rocca'. (2) In-nisel ta' dil-kelma hu qadim ħafna. Imur lura mill-inqas 3000 sena u, m'għandniex xi ngħidu, il- kelma ma ġietx ivvintata f'Malta. Li kellu wieħed jaqbad ajruplan u jtir fuq dak il- pajjiż li Ilum insejħulu 'l- Iran) imma li dari kien magħruf bħala 'l-Persja', malajr junduna kemm il-klima ta' dan il-pajjiż hi xotta. Fil- biċċa l-kbira tal-pajjiż ma tagħmilx iktar minn 15 sa 25 centimetru xita. Partijiet oħra tad-dinja fejn ix-xita hi daqshekk skarsa, bħal ngħidu aħna il-ġewwieni ta' l- Awstralja, issibhom niexfa qoxqox u nieqsin minn kull ħjiel ta' biedja. Imma l-Iran mhux biss ikabbar l-ikel li għandu bżonn, imma jsiefer il-qoton, il-frott imqadded u ż- żrieragħ tiegħu lejn pajjiżi oħra. Dan kollu bis-saħħa tas-sejba tal-prinċipju ta' kif taħdem il-qana. tagħhom fil-majjistral ta' l- Iran tal-lum. Dan ġara, m'għandniex xi ngħidu, wara li Sarqun kien ħabat għalihom u għelibhom. Qana li bena ibnu Sennakarib (705 - 681 qabel Kristu) għadha sal-lum twassal l-ilma lill-belt ta' Irbil. Ġie żmien meta l-influwenza tal-Persja kienet tasal sa l- Indja fuq in-naħa tal-Punent, u san-Nil, l-Eġittu, fuq in- naħa tal-Lvant. Bejn is-snin 550 u 331 q.K. il-mexxejja Persjani kienu jagħtu l- L-għarfien ta' min kienu dawk li ħaffru l-ewwel qwieni nagħfuh lil kitba qadima minquxa fuq l-amar ta' Sarqun (Sargon) it-Tieni, is- Sultan tal-Babilonja, li fiha s- sultan ftaħar li kien seraq is- sigriet ta' kif tieħu l-ilma mill- blat m'għand in-nies ta' Ururtu, li kellhom l-art waħda, u mill-Persja, sa l- Afganistan, tul dik li hi magħrufa bħala l-mogħdija tal-ħarir (silk road) fl-Asja Ċentrali, u t-Turkistan li llum hu parti miċ-Ċina. Meta r-Rumani saru l- werrieta ta' ħafna minn dawn. il-postijiet, it-tħaffir tal-qwieni kompla, imma l- istudjużi ftit għandhom dubju li biex it-tagħrif wasal u qabad fis-sod akter lejna fl-Afrika ta' Fuq, fi Spanja, u fi Sqallija (u allura probabbli li anke f'Malta), kellna nistennew sa żmien l-Għarab, li wasslu din it- L-IMQABAD ikunu mħaffrin fil-ġnub biex, b'sieq waħda 4 hinn u l-oħra 'l hawn, tkun tista' tinżel magħhom 'l isfel fl-ispiera. Il-blat hawnhekk ikun tal- Qawwi u tar-Rina. Il-MINA tista' tissejjaħ ukoll QATTARA. L-ilma jiżżerżaq għal ġol- maħżna, mbagħad jittella' 'l fuq. ' Il-blat hawnhekk l-aħjar li jkun tafal. Spiera mħaffra bil-mod tradizzjonali inċentiv li min iħaffer qana jkun jista' jgawdi l-qligħ ta' xogħolu għal'-— ħames ġenerazzjonijiet sħaħ. Bis- saħħa ta' dan l-inċentiv nibtu eluf ta' irħula ġodda u tħaffru qwieni mill-Mesopotamja, sax-xtut tal-Mediterran tal- Lvant u n-naħat ta' fuq u t'isfel ta' l-Eġittu fuq naħa teknoloġija sal-belt ta Madrid fi Spanja. Maż- żmien, il-qana qasmet l- Atlantiku u waslet sal- pajjiżi ta' l-Amerka t'Isfel. Imma kif taħdem il-qana7 L-istess bħal fil-każ ta' l- ispiera, l-ewwel trid tħaffer toqba tonda 'l isfel fil-blat sakemm issib il-ħażna ta' l- ilma li jkun nixxa' fil-blat. Il- mina, li minn issa 'l quddiem nistgħu insejħula il- QATTARA, din id-darba titħaffer b'mod li tibqa' sejra, miexja, miexja, sakemm fl- aħħar tinfed il-blat u tfiġġ għall-arja fil-ġenb ta' xi wied. Peress li l-qattara għandha mnejn tkun twila mhux ħażin, titħaffer iktar minn toqba waħda li tagħti 'l fuq għall- arja. Dan isir kemm biex il- mina timtela bl-arja u min iħaffirha ma jmutx fgat, u wkoll biex il-ħaddiema jkunu jistgħu itellgħu it-terrapien u l-laqx li jinqala' waqt li jkunu jħaffru. F'tarf il-mina, jiġifieri fil-post fejn l-qattara tinfed il- blat u ssib id-dawl tax-xemx, jitqiegħed xi ħawt biex jimtela bl-ilma u l-qana sservi ta' għajn li minnha jixorbu n-nies u l-bhejjem. Jew inkella tista' tinbena sistema ta' swieqi jew kanali li minnhom jiġri l- ilma biex isaqqi r-raba' ta' madwar, li l-biċċa l-kbira jkun imtarraġ 'l isfel. Sistema ta' tisqija bħal din tissejjaħ SAQQAJJA. Dari, qwieni bħal dawn kienu komuni ħafna fir-raba' ta' madwar l- Imdina, ir-Rabat, Ħad-Dingli, u wieħed għadu jista' jarahom, speċjalment f'Wied ir-Rum fejn hemm ħafna ġonna. b'ismijiet bħal 'il- Simblija', eċċ. ' Taħt is-swar tal-belt il-qadima ta' Malta, jiġifieri l-Imdina, hemm qana imħaffra fil-blat, sewwa sew fir-rokna li tħares lejn ix-Xlokk. Malta kollha taf li t-telgħa li hemm fuq dik ix- xaqliba tar-Rabat tissejjaħ 'it- telgħa tas-saqqajja'. Taħt is- swar tal-belt il-qadima t'Għawdex, jiġifieri dik li llum nsejjħula ċ-Ċittadella, hemm qana oħra, tħares ukoll lejn ix-Xlokk. il-ħruġ tal-qana qiegħed fil-foss 1i jintuża bħala car park. (5) Fil-każ tal-qana ta' taħt iċ-Ċittadella, xi impjegati fiċ-ċentru tas- snajja' li hemm fi Triq Bieb l- Mdina qaluli li taħt iċ- ċangaturi li jiksu t-triq, sewwa sew taħt il-koxxa x- xellugija tal-bieb ta' l-uffiċċju tal-Korporazzjoni tas- Servizzi ta' l-ilma, hemm toqba fonda li tibqa' nieżla sal-qana. Dan x'aktarx li hu wieħed min-'nifsijiet' li kien jitħaffru waqt li jkun għaddej ix-xogħol fuq il-qana. Minflok jintradmu, qwieni bħal dawn għandhom jiġu esplorati u studjati għat- tagħrif storiku li jistgħu jagħtu. Ngħidu aħna, x'aktarx li mhux b'kumbinazzjoni li kemm il- qana ta' taħt l-Imdina u kemm l-oħra ta' taħt Iċ- Ċittadella jħarsu lejn ix- Xlokk. IL-ĦRUĠ TA' QANA Tista' tħaffer spiera biex issib l-ilma imma fil-fatt ma ssib xejn; jew inkella issib 'vina tax-xabgħa'. Dan ikun ifisser li aktar ma jersaq is- sajf, l-ilma aktar jonqos, sakemm jasal li jispiċċa għal kollox. L-ilma jerġa' jibda ġej fix-xitwa, għax tkun qed tieħu mill-ilma li jifdal wara li l-ħamrija tkun infaqgħet u l-art tkun xorbot dak li għandha tixrob mill-ilma tax-xita. Imma hawn ħafna spieri u qwieni oħra fejn l-ilma 'ma jispiċċa qatt'. Waqtli kont għaddej bil-ġbir tat-tagħrif għal din il-kitba, smajt aktar minn bniedem wieħed li esprima miegħi l-fehma li 'la darba dan l-ilma ma jispiċċa qatt, bilfors li ġej minn barra minn Maltaf' Din illum tinħass bħala fehma redikola, u fil-fatt hekk hi, imma kien hemm żmien meta din kienet il- fehma anke ta' l-aqwa esperti ta' żmienhom. Isimgħu din l-istorja: Fi żmien l-Ingliżi, sewwa sew tul it-tmexxija tal- bil-popolazzjoni ta' Malta dejjem tiżdied, il-Gvern kien iddiskuta: ma' l- inġiniera ta' dak iż-żmien fuq kif tista' tiżdied ukoll il- provista ta' l-ilma f'Malta. Il-premju intrebaħ minn essav li kitibha Dr. Nicola Zammit mis-Siġġiewi. Dr. Zammit irraġuna li ħafna mill-ilma tax-xita li tinżel jispiċċa biex jintilef, u parti żgħira biss minn wiċċ l-art ta' Malta u Għawdex jirnexxiela tixrob biżżejjed ilma biex dan jispiċċa maħżun taħt l-art. Dr. Zammit ikkalkula li dan l- art ma kienx fiha aktar minn tmien mili u nofs kwadri. Il- medja ta' xita li tinżel kull sena, dejjem skond Dr. Zammit, kienet ta' 15-il pulzier. Allura l-ammont ta' ilma li l-art setgħet tixrob kien ta' 468,637,519-il gallun. Imma dak iż-żmien Malta kienet qed tiġbed 699,799,200 gallun ilma minn taħt l-art. Mela allura, irraġuna Dr. Zammit, bilfors li ħafna minn dak l-ilma ġej minn barra minn Malta. il-kumitat maħtur mill-Literar/ and Scientific Institute of Malta, magħmul minn, fost l-oħrajn, il-Kurunell Whitworth u Mr. W. Stratton Whitaker, deher li qabel ma' dan l-irraġunar, u ta l-premju lil Dr. Nicola Zammit. Mal-medda taż-żmien, b'għarfien aħjar tal-ġeoloġija u bi strumenti u metodi ta' kejl li dejjem jitjiebu, kien ħareġ li l-kalkoli ta' Dr. Zammit kienu ħżiena. Fl- 1931, Sir Temi Zammit ippubblika studju li wera li l- medja tax-xita f'Malta kienet ta' 25 u mhux 15-il pulzier, u li l-medda tal-art li setgħet taħżen l-ilma kienet ta' 70 mil kwadru u mhux 8 mili u nofs. Disinn li juri kif tkun QANA: Qana bħal din tinsab, taħt il-qortin ta' Għajn Żejtuna; post li hu magħruf ukoll bħala 'Taħt il-Palma', l-Għadira. Jekk tgħaddi minn quddiem il-boathouses ta' l-Għadira u tibqa' miexi mal-mogħdija li tieħdok fil-ftit raba' maħdum li għad baqa' dik in-naħa, malajr tibda tara l-għadajjar Jekk issegwi l-miġra ta' l-ilma għandek issib il-ħruġ tal-qana, u wkoll il-ħwat u s-swieqi li flimkien jiffurmaw is-saqqaja; sistema ta' tisqija li ssaqqi r-raba' li jkun 'l isfel mill-ħruġ tal-qana. Fuq il-qortin, imbagħad, għandek issib il-bokok ta' mill- inqas tliet nifsijiet. imbegħdin mhux ħażin minn xulxin; fatt li juri li l-mina jew il-qattara hi twila sew. SISTEMA TA' ĦWAT U SWIEQI BIEX JISSAQQA R-RABA' 'l ISFEL MILL- QANA LI TISEJJAĦ ''SAQQAJJA' (1) Godfrev Wettinger, Kliem Malti Qadim fl-Arkivji ta' Malta u Sqallija Medjevali, taħdita li ngħatat bħala 'il- Konferenza Ġuże' Galea 2003' fl- Universita' ta' Malta. Waqt il- konferenza ingħata wkoll fuljett li fih lista ta' kliem Malti misjub f'dokumenti Medjevali miktuba b'lingwi oħra. (3) Fuq dan is-suġġett ara Goblot, H. Le probleme de f'eau en Iran, li ġie ppubblikat fl-Orient, xxiii (1962), imbagħad maqlub għall-Ingliż f The economic historv of Iran 1800-1914, ed. c. Issawi. Ħajr: Alex Camilleri (1953), pġ. (6) Jekk mill-Imdina tiġbed lejn ix- Xlokk, tispiċċa fil-port ta' Marsaxlokk. Jekk tibqa' sejjer u taqsam il-baħar, tasal l-Eġittu. Jekk ifettillek tkompli miexi, taqsam il-Baħar l-Aħmar, u fl- aħħar għandek tasal Mekka.