77 ħaġadw: /aru U nibqa' Il-Bejjiegħ tar-Rizzi Kitba ta' Lino Psaila a ftit aktar minn 40 sena ilu fir -raħal tagħna u f'irħula oħrajn kont tisma' dik l-għajta ta' 'Rizzi Mimli'. Kienet għajta li bosta nies kienu jistennewha speċjalment dawk ta' barra r-raħal, għaliex għalihom kienet tkun ikla li ma tantx kienet komuni u fl-istess ħin irħisa wkoll. Dan kien jgħodd ukoll għan-nies tar-raħal tagħna, imma mhux daqshekk għaliex billi r-Ramla ta' San Tumas mhix 'il bogħod wisq mir-raħal, kien ikun hemm min imur huwa. stess. Fost il-bejjiegħa tar-rizzi Żwieten kien hemm dawn: Franġisku Cutajar in-Naġġa, Pawlu Lauron il-Paj, Ġammari Bonnici it-Tluppi, Ġanni Spiteri l-Pizu, Toni Spagnol Maltempu u ħuh Censu. U propju fuq dan ta' l-aħħar sejjer insejjes il-kitba kollha, għar-raġuni li l-familja Spagnol għandha konnessjoni twila mal-baħar u propju Censu ġie msemmi hekk għal wieħed mill-pijunieri tas-sajd Malti li : kien ħalla ħajtu f'waħda mill-akbar traġedji li kienu ġraw lil sajjieda Maltin u minbarra hekk għar-raġuni wkoll tal-ġibda li dejjem kelli għal uliedu. Qabel ma nidħol għas- — — suġġett, ta' min ifakkar ftit li fit-23 t'April 1885, fuq dgħajsa tas-sajd kien hemm 13-il bniedem fosthom ċertu Censu Spagnol li kellu — biss 21 sena, meta din iltaqgħet ma' għelt ftit il bogħod mix-xtajta Maltija. Mit-13 ma kien salva ħadd, imma Censu ma kienx miet mgħarraq għaliex għalkemm kien ferut serjament kien laħaq għam lejn ir-Ramla ta' San Tumas fejn kien ġie mgħejun jitla' l-art. Iżda sfortunatament kien miet ftit wara li kien laħaq irrakkonta kull ma kien għadda minn għalihom. Dan Ċensu kien is-sitt u l- iżgħar wild ta' Leli Spagnol, (li propjament kien mill-Birgu u għal xi żmien għex f Wied —— il-Għajn) u martu Marianna. Huwa baqa' mfakkar minn ħuh il-kbir Wenzu, li kien semma' lil wieħed minn uliedu għalih, li hu preċiżament il-protagonista li se ngħid xi a' sejjer għall-mestier li pa u jbiegħ ir- 'kien iħaddan, da. għal ċerti speċi ta' ħut u fi annimali marittimi. Din f il-ħlejqa tinsab fl-ibħra kollha tad-dinja minbarra f'dawk Nordiċi, għalkemm hemm tinsab speċi li x- xewk tagħha kważi jlaħħaq sitt Salzieri tul u tinsab f'fondijiet kbar. Meta l-bniedem għaraf l-importanza tar-rizza, din l-ispeċi kważi kienet waslet biex tispiċċa bħal ma spiċċaw eluf ta' ħlejjaq marittimi oħra. Iżda bil-għaqal ta' ċerti studjużi u l-intervent ta' bosta gvernijiet din ġiet salvata u reġgħet iffjorixxiet, tant li f'ċertu restoranti madwar id-dinja kollha jqisuha bħala delikatezza. Mela wara dik il-ħarsa ħafifa, nidħlu għas- suġġett u nsibu l-bejjiegħ tar-rizzi Censu, li kien twieled f'Wied il-Għajn, dan ix-xogħol kien ilu jagħmlu snin. Minn qabel ma kien iżżewweġ lil Karmena, mara Żejtunija, bieżla qatigħ, li bi bżulitha kompliet għenet lil żewgha biex irabbu l-familja tagħhom, ħames subien u tifla unika. Imma hawn tajjeb li wieħed ifakkar li Ċensu ma kellu ebda aċċessorji jew għodod biex jagħmel dan ix-xoghol, bħal ma kellhom l- individwi l-oħra. Uħud minn dawn kellhom frejgatina jew ġigg u bil-gaffa u l-ħġieġa kien ikun ferm faċli għalihom biex jiġbru r-rizzi. Ċensu minn dawn ma kellu xejn, imma kien jgħum u jogħdos u b'hekk kien iwettaq ħidmietu. Din ma kinitx xi ħaġa ħafifa sa barra, għaliex billi r-ramla ta' San Tumas u l-plajja ta' Żonqor kien jafhom b'għajnejh magħluqa u kienu mizgħuda bir-rizzi f'dawk iż-żmenijiet, xorta waħda ried jistinka, għar- raġuni li ma kienx waħdu f'dak il-mestier. Allura huwa l-ewwel li kien jaħdem fl-aktar postijiet baxxi, iħoss b'saqajh u jogħdos, u f'medda ta' sagħtejn tiela' u nieżel kien jimla l-qartalla li kienet tes adwar 1,500 rizza. Dan in-numru kien iv skond il-kobor tar- rizza, għalkemm aqt ħidmietu kien jagħżlu fl-istess ħ ta dawn il-postijiet jħa n ikollu jdur ġe di) Hawn issa b'aktar nifs li kellu kienu biżżejjed biex kważi fl-istess ħinijiet kien jagħmel l- istess xogħol li kien jagħmel f'baħar aktar baxx Dan ix-xogħol kien isir jum wara l-ieħor l sakemm il- u) baħar u l- elementi jeksi e niu jippermettu. S'hawn kien għadu l-ewwel pass tax-xogħol, għaliex wara li kien jitla' mill- baħar, kien jorbot il-qartalla bi speċi ta' ċinga u kien jibda t-tieni pass, il-mixja għaż-Żejtun, fejn wara li jiekol xi ħaġa u jneħħi x-xewk minn idejh u saqajh jibda t-tielet pass ta' ħidmietu, dak li jmur ibiegħ. Anke hawn Censu kien fi żvantaġġ għaliex għall-bidu ma kellu xejn għajr karettun żgħir li bih u dejjem bil-mixi — 7777 kien jitlaq għal Ħal Għaxaq, jibqa' sejjer lejn il-Gudja u minn hemm għal Ħal Luqa u — minn xi drabi lejn Ħal Kirkop ukoll. U dan għal jum wara l-ieħor, ibiegħ erba' rizziet sold (5 mils tal-lum) u l-ġurnata tax-xogħol tiegħu b'dik it-tbatija kollha ma kinitx tlaħħaqglu lira u nofs. Imma kien ikun ferħan u kuntent bħal kull ħaddiem ieħor li kien kuntent u kburi b'ħidmietu. aktar komdu għaliex kien laħaqlu ibnu l- kbir Leli u x-xoghol beda jħeff xi ftit. Kellu wkoll frejgatina u seta' jaħdem fejn ma kienx jilħaq b'għadds. Il-ħidma baqgħet kważi l- istess, imma l-mixja lejn iż-Żejtun bil-qartalla bdiet tagħmilha l-ħmara li wkoll issa bdiet tmur lejn Ħal Għaxaq, il-Gudja u Ħal Luqa. Imma l-bejgħ xorta waħda kien baqa' l-istess, erba' rizziet sold, qliegħ miżeru għal dak ix- xogħol kollu. Imma Censu qatt ma Imenta u l-għada kien jerġa' jagħmel l-istess xogħol. Li għadni ma għidtx huwa li Ċensu kien jifhem fit-temp daqs strument metroloġiku tal-lum. Allura meta kien ibassar li l-għada aktarx kien se jagħmel maltemp, kien iħalli lil ibnu Leli jmur ibiegħ ir-rizzi waħdu u huwa kien jitlaq lejn ir-Ramla jew Zonqor, jinżel jgħum u jiġbor ir-rizzi. Wara li jkun lesta kien jgħarraq il-qartalla f'ċertu post biex l- għada kien jerġa' jinżel ir-Ramla u jsibha lesta, għax ma kienx possibbli li jeħodha d- dar u jħalliha lejl u ġurnata hemm, għaliex ir-rizzi kien jidbiel u jikrieh u fil-fatt ma jibqax tajjeb. Ċensu, issa ilu snin li ħalliena u miegħu spiċċa wkoll il-bejjiegħ tar-rizzi għal dejjem, għaliex fis-snin li Censu ilu nieqes, ir-rizzi naqas bil-bosta minn mal-kosta Maltija għal raġunijiet diversi. L-ewwel waħda hija li minflok il-ħġieġa li kienet tintuża fi żmi anke tintuża mit-tfal, u t-tieni t- tniġġiż li hawn idawwar il-pl qered din il-ħlejqa marittim: snin kienet l-għejxien ta'