GHALIEX IT-TALJANI U L-INGLIŻI — KIENU JMAQDRU LSIENHOM (Siltiet mill-Convivio ta' Dante Alighieri u mid-Dialogues ta' Thomas Moore). Ġibt dawn il-bċejjeċ waħda mill-'Convivio' ta' Dante u l-oliva mid-djalogi ta' ''Blessel Thomas Moore' biex nuri, li mqar iż- żewġt ilsna Ingliżu Taljan, l-akbar għejun ta' tagħlim għall-Malta, għaddew mit-talibit u tmaqdir. bla ħaqq u bla għaqal li q'ed jolqot Isien art twelidna. Fil-waqt li dawk li jmaqdru, iparpru mid- dinja bħal friefet maltruqa fin-nar l-istorja tibqa' tgħallem u twiddeb qisha lis-Sfingi ta' l-Eġittu jew inkella Nemesi li fl-aħħar tagħti lil kullhadd li ħaqqu. — Ġuże AQUILINA B'għajb ta' dejjem u b'inkejja ta' dawk it-taljani ta' fehma ħażina li jfaħħru lsien Ħaddieħor u tagħhom imaqdruh, ingħid li ħamsa huma, r-raġunijiet ta' min jistkerraħhom ta'din l-im- ġiba tagħhom. L-ewwel nett il-għama min-nuqqas ta' għaqal; it-tieni kewtiela ħanja; it-tielet regħba ta' frugħa; ir-raba' għira; il-ħames u l-aħħar ġjufija, jiġifieri nuqqas ta' ħila. U kull waħda minn dawn il-litijiet taħkem kotra ta' nies hekk kbira li ftit huma mefilusin minnhom. Fuq l-ewwel waħida nistgħu ngħidu : Hekk kif il- ġisem għandu l-għajnejn li bihom jagħżel ħaġa minn oħra, mill- lewn li għandhom minn barra, hekk ukoll ir-raġuni għandha l-għajnejn li bihom tagħżel ħaġa minn oħra, u tifhem il-għan li għalih huma magħmulin. U dan hu l-għaqal. Bħal ma l-agħma jagħżel it-tajjeb mill-ħażin, kif igħidlu ħaddieħor, hekk ukoll min hu nieqes mid-dawl tar-raġuni, joqgħod għat-tlablib ta' ħaddieħor bla ma jara jekk huwa skond il-ħaqq jew Iċ. Għal- hekk jekk dak li jinexxih hu agħma, billi t-tnejn ikunu għomja, it-tnejn jispiċċawha ħażin. Għal dan hu miktub li l-agħma jmexxi l-agħma, u t-tnejn jaqgħu fil-ħondoq. Għar-raġunijiet li sa nitħaddtu fuqhom, ilu minn żmien jinstema' tlablib kontra lsienna. U mħabba dan it-tlalib, dawn il-għomja li semmejna, ma ssibx tarf tgħoddhom; fil-waqt li twieżnu b'idejhom ma' dawn il-giddibin huma waqgħu fil-ħondog tal-fehma l-ħażina, u minn hemm ima jafux kif sa joħorġu. L-aktar li huma neqsin mid-dawl ta' dan il-għaqal huma n-nies ta' hla tagħlim, għaliex billi huma. mxegħlin sa minn l-ewwel snin ta' ħajjithom f'xi sengħa jridu u ma jridux, jitilgħu tajbin għal din is-sengħa, imma ma jkunu tajbin għal xejn iżjed. U billi wieħed mhux la kemm jidra jafiseb u jħoss it-tajjeb jekk ma jkunx imdorri, u billi dawn huma mdorrijin fis-sengħa u ma jfittxux jifhmu s- siwi ta' ħaġ'oħra, ma jistax ikun li jkollhom il-għaqal. Għal- nekk. issib li bosta drabi jċapċpu lill-mewt tagħhom u jsaffru lil dak li jagħtihom il-ħajja; biżżejjed li jibda wieħed 1 U dan in- nuqqas kbir ġej minn l-għama tagħhom. Għalhekk għal Boezio mhix ħlief frugħa l-ġieħ li jagħtu n-nies ta' bla tagħlim, il-għa- iex ma tifhemx. Dawn imissna nsejħulhom nagħaġ u mhux nedmin. Għax jekk nagħġa tintefa' minn fuq ġarf ta' elf qama coħirajn kollha jinxteħtu warajha. U jekk nagħġa hi u miexja fit-trieq titqabeż, l-oħrajn kollha jagħmlu bħalha, avvolja jaraw li m'hemmx għal fejn jagħimlu hekk. Jiena rajt ħafna nagħaġ jaqbżu ġo bir għax qabżet waħda minnhom, forsi għax ħasbet li sa taqbeż xi ħajt għalkemm ir-ragħaj mar quddiemhom biex jil- qagħhom b'sidru u dirgħajh, jibki u jgħajjat. It-tieni nett, insemmi dawk in-nies li huma kontra lsienna għal bil-ħiàni. Ħafna huma dawk li jridu jkunu miżmumin bħala mgħallmin, aktar milli jkunu hekk tassew; u biex jewilla ma jiġrix li ma jibqgħux jinżammu b'bekk jagħtu l-ħtija dejjem lix-xogħol jew lill-għodda; bħal ma l-liaddied bla sengħa jmaq- dar il-ħadid li jieħidulu u jgħid li s-sikkina ħażina għax il-ħadid ħażin, u d-daqqàq għax ma jdoqqx tajjeb, iwaħħal fil-kitarra, Hekk hemm xi wħud, u m'humiex ftit, li jridu jgħaddu b'nies li jafu jitħaddtu u biex jeħilsu li ma jgħidu xejn jew igħidu hażin, jagħtu l-litija lillsien twelidhom u jfaħħru lsien ħadd- ieħor. U min irid jara jekk hux ta' min imaqdru dan il-ħadid jara x-xogħolijiet li joħorġu minnu l-ħaddiema tas-sengħa u ' b'hekk jikxef il-qerq ta' dawk li jmaqdruh biex ma jmaqdrux lilhom infushom. Kontra dawn joħodha Tullju fil-bidu tal-ktieb tiegħu li jismu 'Għan il-Ġid' (1) għaliex ti żmienu kienu jmaq- dru l-latin ruman u kienu jfaħħru l-Grammatka griega. U hekk ukoll ingħid jien għar-raġunijiet bħal dawn, li dawn iċekknu l-Isien taljan u jgħollu dak ta' Provenza. It-tielet nett jiġu dawk li jmaqdru lsienna mħabba l-għatx ta' frugħa li għandhom. Ħafna huma dawk li jaħsbu li billi jfaħħru lsien ħaddieħor u jiktbu bih, b'daqshekk sa jingħoġbu iżjed milli kieku kitbu hi Isienhom. M'għandniex xi ngħidu hu ta' min ifaħħru dak il-bniedem li jitgħallem lsien barrani, imma ta' min imaqdru jekk, ifaħħru barra mis-sewwa biex jiftaħar b'rix ħaddieħor. Fir-raba' nett l-imma ta' xi wħud mhix ħilief fil-għira. Kif għedna qabel, il-għira titnissel meta ssib min jinqala' daqsek. Fost ġens ta' lsien wielied, il-lsien inissel il-għira u għax wieħed ma jafx daqs l-ieħor tiġih il-għira. Dan il-għaajjur ma jmaqdrux billi jgħid li hu ma jafx xi jgħid, imma jmaqdar lill-Isien li bih inqeda, biex jisraqlu, (billi jmaqdarlu xogħlu għal din ir- raġuni) il-ġieħ ta' ismu, bħal dak illi jmaqdar il-ħadid tas-sejt mhux biex imaqdar il-ħadid imma biex lil l-imgħallem imaq- darlu x-xogħol tiegħu kollu kemm hu. Il-ħames u l-aliiar nett jiġu l-ġwejjef. Il-bniedem ta' qalb kbira jkabbar lilu n-nifsu f'qalbu, u l-bniedem ta' qalb ċkejkna dejjem jaħseb li hu iċken milli hu tabilħaqq. U billi t-takbir u t-tiċkin isir dejjem fuq xi ħaġa li għaliha l-kbir jitkabbar u ċ- ċkejken jiċkien, jiġri li l-kbir jara l-oħrajn iżgħar milli huma u ż-żgħir jarahom akbar milli huma. U billi l- bniedem i iqis b'xibru jiġri illi l-kbir jaħseb illi dak, li jagħmel hu, hu afijar minn H hu tassew,u aħjar minn dak li jagħmel ħaddieħor; u li l-ġifa jaħseb li għamilu ma jiswa għal xejn, u jkabbar xogħol liaddieħor. Għal- hekk ħafna għal dan in-nuqqas ta' ħila imaqdru lsien twelid- hom u jfaħliru Isien ħaddieħor u dawn il-flien kollha huma t- taljani ta' min jistmellhom, li jqisu bħala ħaġa ta' xejn is-sabifi ilsienna, li jekk għandu xi ħtija mhix ħaġ'oħra ħilief li jistema fil-ħalq maħimuġ ta' dawn iż-żenjin, li warajhom jimxu ħafna / għomja li jiena semmejt fl-ewwel nett. k jk ik (U danli ġej wieġeb Thomas Moore għal min kien imaqdar lil lsien ingliż). , Din li lil lsienna jsejħulu żorr mhiex ħlief bluha, għax kif jaf kull bniedem ta' tagħlim, kull ilsien hu hekk għal min ma jafux. Jekk imbagħad iridd jgħidu li hu nieqes mill-kliem, fiadd ma jista' jgħid li ma għandux biżżejjed biex nuru x'nafisbu fuq kull ħaġa li wieħed hu mdorri jitħaddet fuqha ma' ħaddieħor. ,::- il-kitba tiegħek: L-aħħar jiem tas-sajf f'Bingħisa li qrajna f'Le/ien il-Malti ta' Settembru, ngħoddha bħala biċċa xo- għol letterarja li fiha mfisser tajjeb l-infiawi tad-dar fejn għaddejt il-jiem tas-sajf u mħabbtek għas-skiet fil-beraħ tal-glielieqi, qrib il-bafiar ukoll. Biċċa proża sbejħa Maltijal: — Il-kelmiet: qalbi tberritet, id-dar imdella, il-mitjar ta' Ħal-Far, nittiffel mat-tfal, id-diwi tal-għajjat, ħsejjes tarraxa, għelt li jserzmem il-qlub, u oħrajn, fosthom dawk imnisslin mien xi nomi u kliem ieħor, għoġbuna ħafna. Fiż-żmien li għaddejjin minnu, kliem imnissel bħal dan jiswielu wisq lil ilsienna l-għażiż, kif kont urejtna f'/l-Malti dwar kif jista' jikber u jisbieħ il- Lsien Malti.