IL-MALSTL QARI DI TOĦROĠ IL-GĦAQDA) MARZU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f 1945 IL-JEDD TAL- LSIEN MALTI TIT huma dawk l-ilsna bi biex lahqu telgħu t-tarġiet tal-livjju letterarja għaddew minn baħar hekk imqalleb daqs il-lsien Malti. Il-Isien Malti biex l-ewwelnett jilbes il-libsa tal-Isien mik- tub iltaqa' ma ħoslu xkiel u tavegħir li żammewħ għal mijiet ta' snin barra l-bieb ta' dawk: l-ilsna l-oħra illi l-poplu Malti kellu jitgħallem bier jista' jitqies bħala poplu ċivilizzat. Ir-raġuni li għaliha l-Ilsien Malti dam ma laħaq il-grad. ta' Isien letterarju għal mijiet ta' smin iwura ilsna oħra tal-kontinent u ta' artijiet ġirien tiegħu kienu etnografiċi, lingwistiċi, komperċjali u fuq kollor politiċi. L-istorja tal-Ġiżejjer li' Malta, qabel u icara l-waqgħa ta' l- Imperu Ruman sakemm Malta areqgħer. taħt in-Normanni, tin sab midfunu fi dlamijiet suwed l fihom. ebda żaqq ta' dawl sa nifed li sata' qatt jagħtina l-inqas ħjiel ta' razza u lsien. Sata' jkun li l-istess mewġiet ta' nies ġodda tħalltu u xorbu lil ta' qd- bilhom u mad-demm tħallaż u iexorob ukoll l-ilsien ti biħ minn żmien il-Feniċi u l-Kartaġiniżi kienu jitkellmu niesna mat-tber- bin taż-żminijiet storiċi bħalma ġara fl-ixtut ta' minn tarf is-Sit- rija sa tarf il-kosta ta' l-Affrika ta' Fuq. U kif il-Isien Lhudi Isien imxorob mill-ħakma Aramajka u kif il-Puniku k'en intefa mill-arti u l-klassiċiżimu elleniku u l-Latin iddakkar minn dan u ma ħelisx mill-influwenza tal-letteratura tiegħu u kif fl-aħħarnett il-Latin kellu, bħalma ġralu l-Lhudi, jinxtorob fil-bidu taż-Żminijiet tan- Nofs mill-Provenzal u mid-dialetti ta' l-Ilsna Romanzi, fosthom l- iktar fl-Italja, mid-dialetti Taljani u Sqallin, u kif ukoll l-Angiu- Sassoni kellu, mad-drawtriet tal-ħajja Normanna, ġiddakkar ukoll mit-terminoloġija tan-Normanni li għandha sehem mhux ħażin fil-lessiku Ingliż, hekk ukoll il-Malti-Puniku kellu, mill-waqgħa ta' l-Imperu Roman jinxtorob jew jinħakem bl-influwenza poli- tika, ekonomika, kommerċjali jew etnografika ta' dawk il ġnus li kienu jiggoermuw dawn il-Gżejjer jew kellhom x'jaqsmu magħhom. Fost il-fdalijiet li baqgħu sħaħ fl-egħruq tagħhom huma dawk ta' l-ilsien li l-lum insejħulu bl-isem tal-Lseien Malti. Jekk dawn 4 IL-MALri —— - - humiex il-fdalijiet ta' l-ewwel sajf ta' lsienna l-qadim li tħallat u uxtorob minn ilsien ieħor sieħbu, bħall-Għarbi fi żmien il-ħak- ma Għarbija, jew humu. fdalijiet ta' l-istess Lsien Għarbi, aħna ma nafux sewwa, Sew jekk wiehed jew l-ieħor. il-lum il-lsien l nitkellmu. bih huwa l-ilsien Malti, u, bħala l-Isien li bqajna n: ħaddtu bih, għandna nikkultivawh bħalma nazzjonijiet oħra fik- kultivaw tagħhom bla ina joqogħdu jħarsu inil-liema nisel ġej u kif maż-żmien kellu jitħallat u jieħu s-sura tal-lsien volgari mik- tub u fl-aħħarnett is-sura ta' Isien letterarju. Il-Malti, għandna. nistqarruh. b'wiċċna minn quddiem, huwa l-uniku lsien semitiku fl-Ewropa, mitkellem minn nies ta' razza imediterranea ewropea, Naraw li l-ilsien ta' ġnus oħra, imħabba l-kondizzjonijiet politiċi u ekonomiċi li fih insab pajjiżhom minn żmien għal ieħor u i-tahlit ta' vazez oħra ma' demmhom, tbiddel fl-inflessjonijiet morfoloġ rminoloġija. tiegħu żdiedet bi kliem ta' dawk in-nies li ħakmuhom. jew tħalltu. fid-demm magħ- hom u, wara żmien, ilsienhom intgħaġen f'sura ġdida, li wara mijiet ta' snin. bl-influwenza tal-letteratura ta' ilsna barranin qaribhom jew ta' nies ġirien tagħhom deher imżejjen b'letteratura li biha sata' joqgħod ma' dawk ta' nazzjonijiet oħra b'ċiviltà let- tevarja tagħhom. Dak it-tibdil morfoloġiku, lessikali u sintattiku li għaddew minnu l-ilsna ewropej. nistgħu ngħidu li għadda minnu awkoll il- isien Malti, iżda dan ma satax ikollu l-isvilupp letterarju hekk malajr ti hekk kbir bħall-ilsna l-oħra ta' l-Ewropa u. dana mħab- ba ċ-ċirkustanzi etnografiċi u storiċi. Fil-waqt li ilsna oħra tħalitu u ntgħaġnu ma' ilsna oħra ta' demm qarib bħat-Taljan u l-Fran- ċiż mil-Latin u l-ilsna Romanzi kollha mil-langue d'Oc u l-langue i'Oil (Provenzal, Spanjol, eċċ), il-Malti, biex ikabbar il-vokabo- larju tiegħu komuni u tekniku, kellu jissellef minn ilsna Ewropej li mhumiex qaribu u b'hekk infatam mill-isvilupp semitiku tal- Lsien. Għarbi li tista' tgħid huwa wieħed mill-ftit fergħat taz-zokk il-kbir tal-Lsien Semitiku li baqa' jgħir. Ġara għalhekk li taħt il-ħakma ta' nazzjonijiet Ewropej il-Malti minn żmien il-bidu taż-Żminijiet tan-Nofs sa madiear mitt-sena ilu qatt ma kien itm- għallem fl-iskejjel u t-tagħlim tiegħu kien għall-ewwel u għal bosta. snin imqanżah u dlonk imwarrab bħala tagħlim ta' ebda fejda. u tagħlim ta' Isien mingħajr alfabet u grammatika. iL-Jepp raL-Lsiżn MArri 5 Minn żmien De Soldanis, li kien l-ewwel wieħed li ħareġ Grammatika Maltija taħt l-isem ta' Lingua Punica presentemente usata dai Maltesi, ece. (1730), mingħajr ma ngħoddu dawk il- ftit ta' qabel li tagħhom għad ghandna xi manuskritti (versi, prietki, eċċ.), inħolqu mal-85 alfabet, u, ħlief xi tnejn, ma seħ- hux għal-żniċen tieil, L-oħrajn mietu f'dasir żmien u bosta min- nhom fin-nieqa. Fost l-ilsna mgħallmin. fl-iskejjel u. użati fl-attijiet notarili, fil-Qrati u fl-ammnistrazzjoni, li kienu l-Latin, it-Taljan-Sqalli, u dan l-aħħar il-Taljan u ininn xi 186 'l- hawn l-Ingliż, il-Malti kien, tista' tgħid. il-Germuda tad-dar. Kulħadd twarrbu, kulħadd iħares lejh bl-ikrah, kulħadd jistħi jikteb bih u saħansitra jitkel- lem bih fl-ambjenti burokratiċi u leġislativi u, bħal Germuda tal- ħrafa, ħulu minn omm oħra, imżejnin bl-isbal. ilbies, kienu welt- tuh fil-kċina u ħallewh b'libsa maħmuġa u mċarrta. f'rokna tad- dar. Iżda l-jedd tal-Ilsien Malti f'dar missieru, bil-ġhież tiegħu li iċiret mit-twelid f'dawn il-gżejjer, fl-aħħar wasal waqtu. Wara ħafna taqlib ta' fortuna, dan l-imċewlaħ ta' Malti li qatt ma seta' jseħlilu li jidħol u joqgħod għas-seħħ fl-iskejjel u jibni lettera- tura, sab min jifdih u jerfagħlu ġiehu. Bis-saħħa tal-moviment laborista li qam wara l-Girerra l-Kbira mat-tivettig tal-jeddijiet Kostituzzjonali tal-pajjiż, kienet xegħlet ukoll qalb il-proletarjat tal-Gżira l-ħajra li tingħuqad, fost il-Kittieba tal-Malti, xirka li taħseb biex lill-kitba Maltija tagħtiha sura ta' ortografija waħda 1 tal-Isien letterarju, u din, malli twaqqfet, fetħet it-trieq biex fl- aħħarnett il-Malti jiġi magħruf bħala lsien ta' tagħlim fl-Iskejjel, fl-Università, u bħala lsien uffiċjali fil-pubblikazzjonijiet tal- dvern, fl-Attijiet Notarili u fil-Proċeduri Leġislativi: Il-ħuġġieġa li xegħlet f'daqqa bit-twaqqif tal-Malti bħala isien miktub tal-poplu u għall-poplu mill-moviment tal-proleta- rjat għad-drittijiet ċivili tiegħu fl-amministrazzjoni kostituzzjoni- li tal-pajjiż kienet donnha li tnisslet minn dik il-ġamra nar li kie- net ilha taqbad b'nar bati taħt l-irmied fil-qalb maltija minn dawk iż-żmenijiet bikrija tal-Kunsill Popolari taż-Żminijiet tan-Nofs. meta 'Lħawn u 'l hinn kien instama' iri leħen mill-kotra tal-mas- tranzi jitlob li fil-Kunsill flok bl-Isqalli-Taljan it-taħdit isir bil- Malti, jiġifieri bi Lsien il-Poplu. Sa mill-1912, fil-ġurnal 'Il-Ħabib', li tista' tgħid kien l-ew- irel organu ta' l-ewwel kittieba tal-Għaqda—ġurnal maħruġ mid- ti IL-MALTI Xirka Operaja ta' San Ġużepp— iel ta' proża u poeżija Maltiju b'xejra letterarja sabiħa. Id-Direttur ta' dak il-ġurnal kien Ġużċ Muscat. Azzopardi, il- magħruf ruman: u poeta Malti, li kien dik il-ħabta wieħed mill-ivjeħ fost il-kittieba tal-Malti, u wieħed ilna wi Miet jergħat li kienu baqgħu jgħixu miz-zokk il-kbir ta' l- kiitieba. FIL 92, deara l-mewġ tal-Gwerra l-Kbira li kie- mas-sejħa li weandret fil- ġurnali bier r fitwaqqaf f iba soda. 1 sħiha tal-letteratura. Maltija. kienet instemgħet ukoll dik tal-moviment laborista li fost il-pro- jrarin tal-missjoni politika tieghu kellu dik li-jdaħħal il-Malti fl- Iskejjel, fil-Qrati u fl-Attijiet Notarili. Fit-twettiq ta' dan il-pro- ramm popolari kellha sehem kbir, bil-ħidma tagħha, il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, li b'danakollu żammet ruħha mifruda MĠA kull skop politiku li bil. bil-qawmeen tal- Malti u t-twaqqif iu fl-Isf u fil-Qrati jinqered xi Isien iehor. Nistgħu ngħi- i Għaqda qatt ma kellha dan. il-ħsieb u dana stqarritu kemm-il darba bil-kitba tagħha u b'għemilha, għaliex hija taf Ii t-tagħlim. kulturali ta' ilsna oħra: ewropej, huma x'inhuma u. l-aktar dawk li-magħhom kellna rabta storika u tradizzjonali, i c portiċi u kommerċjali, flok li jfaqqru lsienna, letteratura tiegħu. għu biss ikabbruh u iżejnuh b'dak; l-ilbies li bil il-lam. iieraglu jidher jost il-ġnus ċivilizzati. U dana narawh mill-kitba kotranu u rnirqumu tal-kittieba tagħ- hu, ibda minn dik ta' darek il-kittieba li kienu l-ewlenin fost il- mettbi ħ tal- Għaqda, li kellhom. kultura. letterarja ta' ilsna ġuwropej, jiġifieri romanzi, li biha tgħallinu u żehm moħħhom fuq il-bank ta' l-iskejjel qodma tagħna. u l-Għaqda dejjem baqgħeċ miexja lejn trieqtha bla ma ħaw- c l-himn biex togħġob il- partit politiċi. Dan l-or- ħagda ' 'Il-Malti' għoddu għalaq 38 sena ta' ħajja let- sla lis'i ja Maltija ma zell it tgħixhai. Ma' tul dan ż-żmien dan l-organu qatt ma waqaf mill-ħidma tiegħu, u. għalkemm l-hawn u 'l hinn sab min. ifieklu u jheddu. hu qatl ma q'es u la l-tfiekil u lunqas it- teħdid u baqa' dejjem juqdef u jaqsam il-baħar imqalleb ta' xor- tih. Il-Għaqda qatt ma ndaħlet biex teqred it-tagħlim jew il-kal- tura ta' ebda Isien, għax bħalma fissirna, sabet il- fejda tagħha fi- hom, iżda Tanras imbagħad ma ħamlet li jfiekluħa jew ieqerduha Dur ta' l-Unione Cattolica u tu kienu bdew jidhru kontribuzzj IL-JEDD TAL-LSIEN MALTI 7 u hambqet u xammret, bhalma kien dmir tagħha li taqbeż għall- jeddijiet tagħha — għall-jedd tal-lsien Malti, għall-inqas bħala lsien li ghandu jkun miktub grammatikaliment u letterarjament. Il-Għaqda. sabet għedewwa u ħbieb ukoll. Nistgħu ngħidu 'ktar ħbieb milli għedewwa. L-akbar għedewwa li kellha kienu dejjem u għadhom iktarx danck li fiha jaraw il-għul jew aħjar il- għadu, ta' l-ilsien tal-koltura tradizzjonali tagħna—ta' dik il-kol- tura lingiċistika li twieldet fostna mis-seklu erbatax u baqgħet tgħix tajjeb sas-seklu Dsatax sakenm għal raġunijiet burokratiċi, wmaninistrativi u forsi wkoll ekonomiċi, u, fl-aħħarnett legali, kel- lu jidħol u jaħkem fostna bħalu lsien uffiċjali u istruttiv l-Ilsien Ingliż li hu l-ilsien ta' l-Imperu li taħt il-Bandiera tiegħu Malta qiegħda tgħix il-ħajja ta' risq kolonjali, strateġiku, ċivili u ekono- miku tagħha. B'danakollu ebda lsien li bik konna dari nitgħal- lmu u, li l-lum jista' jiswielna, għadu ma nqered, u lanqas nitta- ma li jinqered sew bit-tixrid tat-tagħlim ta' l-ilsien ta' l-Imperu jew tal-Malti, u, bħalma nixtiequ r-risq lill-Malti, nixtiguh ukoll lil dawk l-ilsna kolha li-minnhom nistgħu nistgħallu sew il-ġid edukativ kemm il-ġid ekonomiku tal-pajjiż. Il-fehmiet tal-Għaqda minn dejjem kienu safja u mill-bidu lagħha sal-lum dejjem baqgħet sejra lejn. trieġtha bi ħsieb wic- ħed: Il-progress tal-Malti bħala Lsien Miktub, u fuq ħekk il- Malti, nerġgħu ngħiduh, għandu l-iedd tiegħu, jedd li hu għaj- jur għalih, bla ma. jippretendi li jindaħel f'dak ta' ilsna oħra. X'għadda mill-Għaqda mit-twelid tagħħa sal-lum u kif is- sistema tal-kitba. tagħna huwa l-lum magħruf mill-Gvern. hija storja li kulħadd jafha. Il-jedd tal-Malti bħala lsien uffiċjali fil- proċeduri u attijiet legali u lsien ta' tagħlim fl-skejjel sew elemen- tari kenvin sekondarji, u saħansitra fl-Università, kien magħruf u mivettaq mill-Gvern ukoll minn qabel ma reġgħet ġietnu l-Kosti- tuzzjoni l-ġdida. U jekk qatt kien jew hawn Gvern Kostituz- zjonali li sata' jew jista' jgħożż il-ħidma u l-valur tal-Għaqda hi- wa l-Gvern tal-Ħaddiema li fih hemm l-istorja tat-twelid tal- Għaqda. meta. flimkien mal-moviment Laborista għad-drittijiet Kostituzzjonali tal-pajjiż kien ukoll inbeda. l-moviment tal-Malti ghad-drittijiet tiegħu bħala lsien miktub. Iż- Żerniq tal-ħajja. kostituzzjonali tal-lum għall-ilsien Malti jidher sabiħ. B'riħet il-Gvern il-ġdid il-Malti beda dieħel ukoll fil-kitba amministrativa, u 'l quddiem nittamaw li jitqiegħed fuq ġebla hekk soda l minn fuqha ma ai jista' jiġġarraf.