Il-knisja ta' Bir Miftuħ, knisja Medjevali, kienet waħda mill-10 knejjes rurali, li flimkien mal-Knisja tal-Birgu u tal-Katidral, kienet tidher fil-lista tal- parroċċi li kien ħareġ l-Isqof Senatore di Mello fl-1436. Imma din il-knisja mhix l-eqdem parroċċa u lanqas l-eqdem knisja. Hemm il-Knisja ta' Santa Elena li kienet tinsab fl- Għargħar, illum San Ġwann u l-oħra l-knisja ta' Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima li t-tnejn li huma kienu f'Birkirkara u t-tnejn kienu diġà mwaqqfin fl-1402. L-Isqof Senatore di Mello laħaq Isqof fl-1432 u kien jgħix barra. Ħafna mill-Isqfijiet għexu barra minħabba l-biża' mill-inżul tal-furbani fuq xtajtiet Malta. L-Isqof di Mello ma jsemmihomx dawn it-tnejn għax kienu knejjes fqar, bla renta u bla suffraġji tal- quddies. Mill-lista ta' Di Mello baqa' biss din Ta' Bir Miftuħ u dik ta' San Girgor, li hi l-parroċċa l-qadima ta' Santa Katerina. Ma' dawn irridu nżidu dik ta' Santa Marija ta' B'Kara. Dawn kienu knejjes qalb l-għelieqi, l-bogħod mill-għajn. Di Mello mexa fuq kemm kienet sinjura l-knisja u mhux il-bżonnijiet tal-komunità ta' madwarha. Dokumenti fuq Sta Marija m'hemmx qabel l-1436. Imma testment ta' Ceilo Barbara minn Ħal Tarxien quddiem in-Nutar Bertu Sillato, juri li dan ried knisja, bit-titlu ta' Sta Katerina, tinbena maġenb Santa Marija ta' Bir Miftuħ. Dan: it-testment jinsab arkivjat Ħafna mill-knejjes ' tal- kampanja ħadu isimhom mill- ambjent jew mill- benefattur. — Din il-knisja, minn dejjem kien hawn bir mhux kopert. Allura ta'. Bir Miftuħ. Il-Knisja ta' Santa Marija ta' Bir Miftuħ 4 f Il-lista tal-Militia tas-snin 1419 u 1420 en ma jssemmix lil Bir Miftuħ imma Casal Il-knisja kienet iddoppju ta' li hi llum. Nofsha twaqqa' u l-ġebel mar għall- bini tal-knisja parrokkjali l-ġdida tal- Gudja fl-1676. Hemm il-possibiltà li qabel din il-knisja kien hemm oħra qabel, qabel l-1436. Fil-vista pastorali ta' Mons Dusina hemm miktub li Bir Miftuħ kellha 6 altari fil-ġnub. Tlieta minnhom kienu fi stat ħażin u tneħħew. Altari tal-ġnub l-oħra kienu l-Altar tal-Assunzjoni u l-Altar tar-Rużarju. Jissemma altar ieħor, dak tal-Madonna ta' Monserrat. Meta nbnew il-knejjes l-oħra, l-altari tneħħew biex saru bibien li jagħtu għall- knejjes l-oħra. Tliet. knejjes. tan- Natività, ta' Santa Katerina u ta' San Bastjan kienu jmissu mal-knisja ta' Bir Miftuħ. Il-bini ta' din il- knisja ta' San Bastjan kienet knisja wegħda. Baqa' biss l-ispazju tan- Natività, daħla arkata li bieb tagħha ma kienx intmiss bħal ta' knejjes oħra u li l-arkata għandha skultura tal- werqa tal-ħannewija (acanthus) li hi l-unika li fadal f'Malta, kif jgħid Mario Buhagiar. Santa Katerina u San Bastjan baqa' biss l-pedamenti tagħhom. Santa Marija ta' Bir Miftuħ sofriet ħafna matul l-Assedju tal-1565. Dokumenti jinsabu kemm f'Malta kif ukoll f'arkivji barra. Il-knisja ta' Santa Katerina nbniet qabel l-1500. Iżda qabilha kien hemm knejjes oħra jmissu ma' Santa Marija. Dan juri li f'dan iż-żmien kien hemm attività kbira ta' bini ta' knejjes — b'wegħdi u ringrazzjament. Il-knisja ta' San Bastjan hi knisja wegħda tal-pesta. Is- snin 1435, 1455 u 1460 kienu snin tal-mixja tal-pesta f'Malta. Fil-kuntratti ta' dawn il-knejjes dejjem tissemma Santa Marija ta' Bir Miftuħ. Indikazzjoni valida li Bir Miftuħ nbniet ħafna qabel 1436. Kien Dusina li ordna t-twaqqigħ ta' dawn il-knejjes biex il-ġebel tagħhom imur għall-bini ta' knejjes oħra. Wara l-Assedju qam moviment qawwi fejn il-poplu ried li l-knisja tar-raħal titwaqqa biex titkabbar. hemm xejn x'juri li l-knisja ta' Santa Marija ta' Bir Miftuħ twaqqgħet biex titkabbar. Imma jidher li din tkabbret għax fl-1600 l-Isqof Gargallo kiteb li l-Knisja ta' Bir Miftuħ tkabbret u lesta. Jgħid ukoll li kellha 8 arkati. L-Arkitettura tal-knisja - Il-bini nnifsu ta' din il- knisja juri li l-bennej tagħha kellu kunfidenza sħiħa waqt li qed jibniha. L-ebda parti ta' din il-knisja ma' tinsab taħt l-art. L-arkati huma 2 metri wesgħin. Is-saqaf hu magħmul minn ċangaturi li qegħdin fuq arkati. Għandha l-imwieżeb biex l-ilma tal-bejt jaqa' għal barra. Il-knejjes ma kienux marbuta mall-liġi tal-ilma tax-xita. Il-bieb maġġur sar rettangulari i imma tal-ġenb baqa' ma ntmissx. - Il-faċċata tal-knisja hi sempliċi u tispiċċa bil- kampnar tal-qanpiena. Għadhom jidhru l-pedamenti tal-knejjes li kienu jmissu magħha. Tagħrif fuq Gargallo — Tommaso Gargallo (1578- 1614) għandu żewġ pitturi waħda fil-Palazz Vescovili u l-oħra fis- sala fejn jiltaqa' l-kapitlu. Din mhix pittura oriġinali imma kopja fidila tal-Kavallier Rafel Bonnici Cali li pinġiha minn fuq l-oriġinal li tinsab fil-Knisja tal- Ġiżwiti fil-Belt Valletta. Din il- kopja hi donazzjoni lill-Mużew tal-Katidral minn Mons Prof Edward Coleiro. Fil-knisja Katedrali hemm diversi fided bl-arma tal-Isqof. Dawn huma tlett lampieri tal- fidda fil-kappella tas-Sagrament, kif ukoll friskatur tal- fidda mastizz li fin-nofs hemm l-arma ta' Gargallo. Fil- Mużew tal-Katidral hemm żewġ parċmini bil-versi tal- antifona li fl-ewwel faċċata tagħhom hemm ta' Gargallo fuq naħa u fuq l-oħra hemm l-arma ta' Malta. Hemm ukoll ventaltar, pjaneta u żewġ tuniċelli bl-arma tiegħu. Tagħxif fuq Belaguer - Midfun fil-kripta tal- i a ġ Isqfijiet. Ritratt pittura jinsab fil-palazz: veskovili. L-arma Balaguer tinsab f'xi fided li hemm. fil-katidral, paramenti sagri u b'mod l-aktar kurjuż taħt żewġ statwetti tal-bronż li hemm mal-bieb ta' barra fil-ġenb. Fatt kurjuż minħabba li l-Isqof miet qabel ħafna li nbena l-Katidral. Allura dawn l-istatwetti kienu f'post ieħor iffrenkwentat mill-isqof. Sett gandlieri tal-altar maġġur għandhom bażi triangulari. Fuq naħa hemm San Pawl, fuq oħra hemm 1661 u fuq t-tielet ġenb hemm l-arma Balaguer. L-arma tinsab ukoll fuq żewġ akkolti, pjaneta, kappa ħamra u oħra ħadra u fuq ventaltar. Semmejna lil Balaguer għax minħabba fih il-knisja tilfet nofsha meta l-Isqof ordna li jitwaqqa' nofsha biex il-ġebel imur lejn il-bini tal-knisja tal-Gudja. B'dan il-permess l-isqof Balaguer ikkundanna lill-Knisja ta' Santa Marija għax ordna li l-bibien jiġu mbarrati u t-twieqi li kellha jiġu magħluqa bil-ġebel. Lorenzo Astiria - Seba' snin wara dan il-fatt Malta kellha Isqof lil Lorenzo Astiria. Dan l-Isqof ma nsibuhx' fil- Katidral tal-Imdina, imma jinsab fil-Kolleġġjata ta' San Pawl tal- Belt. Ritratt pittura jinsab fil- palazz veskovili l-Imdina. Sena qabel miet, fl-1676 tfaċċat għal darb'oħra l-pesta. Astira ordna li Bir Miftuħ isservi ta' ċimiteru għall-vittmi tal- pesta. Dawn għadhom wara l-artal u l-oqbra ma ġewx maqlugħa jew miftuħa. Fl-1686 l-Isqof Davide Cocco Palmieri żar il- Knisja. Sab il-bibien u t-twieqi mbarrati, l-altari nieqsa minn kollox. It-titular tal-altar maġġur mehud fil-parroċċa tal-Gudja u floku tpoġġa ieħor li ġie minn knisja dekonsagrata ta' Ħal Farruġ. Iċ-ċimiterju biss ma ntmissx. Cocco Palmieri ordna li l-knisja titwaqqa' għal kollox biex il-ġebel kollu jmur għall-parroċċa ħalli titlesta minn kollox. Iżda l-kapomastru deherlu li aħjar iwaqqa' ż-żieda tas-snin 1585 u 1600. B'hekk l-altar maġġur resaq fejn hu llum. Sas-sena 1699 Santa Marija kienet imneżża minn kollox. Palmieri kien ordna biex jitwaqqaf Salib ħalli juri fejn kienet il-knisja. L-istess ortdni ħarġet mingħand Alpheran de Busan. Billi l-ordnijiet taż-żewġ isqfijiet ma ġewx obduti, dan is- salib qatt ma twaqqaf. Tagħrif fuq Davide Cocco Palmieri- — L-Isqof 4 għandu tliet kwadri tiegħu fl- Imdina: Palazz Veskovil; Mużew u għand is-sorijiet tal-Benedittini. L-arma tiegħu tinsab fuq il-bieb prinċipali tal-Katidral fuq ġewwa; fuq il-bieb tal-monasteru ta' San Pietru u fuq wara tal-monasteru fi Triq San Pawl. It-titular tal- Kappellun ta' San Pietru hu rigal tiegħu. Impinġi mill-istudenti ta' Mattia Preti fl-1702. Fost ir-rikkezzi tal-Katidral hemm kalċi sabiħ bl-arma tiegħu. Fil-mużew tal-Katidral hemm missali bil-qoxra tal-fidda u bl-arma tiegħu kif ukoll pjaneta tiegħu fejn l-arma Cocco Palmieri hi mnaqqxa bid-deheb. Midfun fil-kappella tas-Sagrament tal-Katidral. Tagħrif fuq Alpheran de Busan — De Busan kien strumentali li beda l-bini tal-Katidral billi ordna li jinbena kor Barokk. Dan sar qabel it-terremot tas-sena 1693. Dan l-Isqof ra l-Katridal mibni u lest minn kollox. Kien Isqof ta' kultura kbira speċjalment fejn tidħol l-arti. Ġie kkonsagrat Isqof fil-Bażilika ta' San Pietru mill-Papa Benedittu XIII fl-14 ta' Marzu 1728. Ried li meta jmut ikollu difna mill-aktar sempliċi u jitpoġġa f'sakofagu tal-ġebel. Jinsab fil-kripta taħt il-Katidral. Il-Kappella tas-Sagrament li hemm illum, waħda mill-isbaħ tal-Katidral, ġiet mibnijau mżejna minn flusu. L-irħam, it-tabernaklu fil-forma ta' tirris eucharistica, fided u pitturi huma kollha tiegħu. Għalhekk il-Kapitlu għamillu lapida rikka ħafna f'din il-Kappella. Lapida ta' rħam mill-ifjen, disinn ta' Francesco Zahra, maħduma minn Claudio Durante. Qalb l-Isqof inqalgħet minn ġismu u midfuna ġo rħama u tinsab fil-Kappella tas- Seminarju li hu stess kien bena għat-taħriġ ta' saċerdoti. Fuq l-irħama hemm: tant ħabb lis-seminaristi f'ħajtu, li tahom qalbu wara mewtu. Illum is-seminarju hu l-Mużew. Fil-Katidral u fil-Mużew hemm ħafna tifkiriet f'deheb, fidda, ħaġar prezzjus, paramenti sagri, pittura u affarijiet oħra li tista' tgawdihom kemm fil-Katidral kif ukoll fil-Mużew. Dawn kollha bl-arma tiegħu. Fl-1759 l-Isqof Rull kien qajjem paniku għax qal li l-knisja ser taqa'. Sal-lum għadha ma waqgħetx. Aktar tard inbena taraġ għal fuq il-bejt li għamel ħsara kbira lill-affreski. DLĦ kienetneħħiet dan it-taraġ meta fl-1970 ħadet il-knisja taħt idejha u bedà jiġi attwat programm ta' restawr. Meta tqabbel il-Knisja ta' Bir Miftuħ ma' dik ta' Ħal Millieri, naraw li l-ħajja soċjali ta' Bir Miftuħ kienet aħjar ħafna minn dik ta' Ħal Millieri. Il-bdiewa ta' Bir Miftuħ kellhom kultura u aspirazzjonijiet aktar għolja. Ekonomikament kienu aktar sinjuri. Bejn dawn iż-żewġ knejjes hemm 3 ġenerazzjonijiet. Dan kollu joħroġ mill-arkitettura fil-bini taż-żewġ knejjes u mill- affreski taż-żewġ knejjes. L-Affreski tal-Ġudizzju Universali —Fis-seklu 14, l-affreski kollha fl-Ewropa kellhom lil Kristu fiċ-ċentru. L-affresk ta' din il-knisja ma għandux. Hemm tieqa fin- nofs. Din it-tieqa minn dejjem kienet teżisti u tidher li qatt ma ġiet minsusa minn xi ħaddiema. Allura wieħed jaħseb li fit-tieqa kien ħġieġ li fuqha kien impitter Kristu. Bil-ħsarat li għaddiet minnhom il-knisja l-ħġieġ tkisser. Interessanti wkoll huma l-figuri femminili li għandhom parti importanti fil-pittura. Dawn qegħdin ħdejn Kristu l-Imħallef. Din it-tema hi kkupjata minn affreski li fis- seklu 14 kienet popolari fl-Italja, speċjalment fejn kien jidhol Mastro Capodonico. Imma baqa' biss par ġwienaħ li humna kbar. Frammenti oħra juru t-tajbin iqumu mill-imwiet murija f'pajsaġġ mill-isbaħ. Fuq in-naħa l-oħra hemm l-indannati. L-artisti tal-Medjuevu dejjem ħallew l-immaġinazzjoni tiġri bihom. Din ta' Bir Miftuħ mhix eċċezzjoni. — Hawn jidhru tliet tipi ta' xjaten: il-griżi, l-ħomor u l-bojod. Naturalment l-artist pinġa lix-xjaten jitfgħu lill-ħżiena fi krateri tan-nar f'pajsaġġ desolat u maħmuġ. Għal xi raġuni mhux mill-krateri kollha ħiereġ in-nar. Dan l-affresk hu meqjus bħala affresk erotiku għax hemm xjaten li jidher li qegħdin f'sitwazzjoni erotika. Skont Dominic Cutajar, fir-riċerka tiegħu jgħid li l-artist ħalli l-indiċenza tiddomina. Fl-1566, l-Isqof Cubelles poġġa taħt piena ta' dnub mejjet lil artist Magro li pinġa fil-Knisja tal-Għargħur l-Ġudizzju Universali bil-figuri femminili f'qagħdiet indiċenti. Kien ordna li l-affresk jiġi mibrux għal kollox. Naturalment f'dan iż-żmien jidher li l-Ġudizzju Universali kien mezz fejn l-artist seta' jiżfoga fl-erotismu. Dan l-affresk jidher li ħarab lill-Isqfijiet. F'parti oħra tal- affresk jidher fdalijiet ta' ġnien li x'aktarx hu l-Ġenna tal-Art. Fl-affresk tidher figura ta' mara sinjura f'ilbiesha. F'id waħda għandha l-ġilju u bl-oħra qed turi t-tpinġija. L-ilbies tagħha lbies tas-snin 1485 sas-snin 1510. Mingħajr dubbju din il-mara hi d-donatriċi tal-affresk. Ħallset hi għalih. Wara li dan l-affresk ġie magħruf, ħarġet id-data 1512 li fiha nbniet Bir Miftuħ. Naturalment dan żball kbir. Dominic Cutajar jgħid li din is-sinjura hi n-nobbli Bonnici. Imma l-qraba ta' Bonnici ma għandhom xejn konkret li hi kienet ħarġet xi flus għall-affresk. Il-panew Madonna and Child - Żejt fuq pannew. tal-injam. Il- Madonna bil-Bambin flimkien ma' San Pietru u San Pawl. Artist mhux magħruf, aktarx Messinese. Xogħol artistiku ta' nofs is- seklu 16. Il-figuri tal-persunaġġi għandhom linja sewda li turi l-figura tagħhom. Il-figuri huma riġidi ħafna. Interessanti hu l-Missier Etern li qiegħed bilqiegħda u jżomm f'ħoġru l-Kurċifiss. Fuq nett hemm qtajja ta' anġli. Il-Madonna bil-Bambin qiegħda f'nofs pajsaġġ li mhux pajsaġġ Malti. Barra minnhekk San Pietru u San Pawl qishom gwardjani. Dan il-panew qed isofri minn umdità l-ħin kollu minħabba li qiegħed mall-ħajt. Impinġi biż-żejt fuq żewġt itwavel. Dawn it-twavel huma magħmulin minn biċċiet tal-injam magħqudin ma' xulxin. Tal-Missier Etern għandha 4 u tal-Madonna għandha 5. Meta wieħed jeżamina l-panew jinduna li l-figuri tal-biċċa ta' fuq ma jkomplux mall-biċċa ta' taħt. Jidher li kellhom ikunu tnejn għalihom weħidhom. B'danakollu it-teknika tal- pittura hija waħda magħmula mill-istess artist. Il-panew għandu passata tal-ġibs li fuqu ġie applikat iż-żejt. Il- figuri l-ewwel inżebgħu bl-aħdar. Wara ngħataw kuluri aktar qawwija. Mill-aħħar restawr ħareġ il-fatt li dan it-titular ġie minsus ħafna drabi. Kellu passata verniċ. Jista' jkun li meta ndunaw bil-ħsara li kienu qed jagħmel x-xemgħat mixgħula, żebgħuh bil-verniċ biex il-ħsara ma tikbirx. Lllum, wara restawr intensiv u professjonali minn restawraturi Taljana, s-sbuħija tiegħu reġgħet ħarġet fil- beraħ. Il-Malta International Airport huma l-isponsors uffiċjali ta' din il-knisja. Il-pulptu - Hu tas-seklu 18. Fi żmien il-Gran Mastru De Rohan. Hu fil-forma ta' kaxxa li qed iżżomm fuq 4 saqajn maħduma bit-torn. Id-disinn tiegħu jirrifletti l-għamara tal-1750. Intuża injam tal-aħmar. L-erba' panewwijiet għandhom skultura raffinata u mill-isbaħ. L-ittri ' AM '' huma Ave Maria. L-iskultura hi magħmula minn spravs ta' weraq. Dan il-pulptu għandu bieba sigrieta. Dan pulptu li tidħol għalih minn taraġ tal-injam li kien jitqiegħed maġenbu. Dan mhux pulptu ta' din il- knisja. Fil-fatt hu pulptu li jużaw il-konfraternitajiet u li jkun qiegħed fl-oratorju tal-konfraternità. Jintuża għat- tagħlim nisrani, u qari mill-kotba mqaddsa. Minn fuqu, il-president tal-konfraternità kien jagħti l-aħbarijiet lill- membri tiegħu. Xi knejjes kellhom pulptu bħal dan li kien jagħmel parti mill-arkitettura tal-post. Xi tagħrif ieħor - Fl-1942 kienet intlaqtet minn bomba u kien sar restawr mill-kappillan tal-Gudja. Fl-1970 ġiet formalment għand DLĦ permezz ta' Att Notarili għand in-nutar Frendo Randon. Fl-aħħar fażi tar-restawr daħlet MIA li ħadet responsabbilta li tħallas xi xogħlijiet li kien baqa'. Mad-dawra tal-knisja tqiegħdu ċangaturi biex l-ilma tax-xita ma jinxtorobx mill-ħitan u b'hekk jidħol ġewwa. s Nhar Ħamis ix-Xirka tintrama l-Mejda tal-Appostli. Hi sabiħa ħafna u għandha ilma ġieri. Naħseb li hi unika f'dan ir-rigward. Tinfetaħ kull nhar l-ewwel Ħadd tax-xahar. Kull sena jsir kunċert f'din il-knisja li l-attendenza tkun tajba. Il-Knisja ta' Bir Miftuħ tgawdi isem tajjeb minnħabba l-kura li jagħtuha l-volontari li jieħdu ħsiebha. Sivaabq Grealit. 174, Triq il-Qadi Żejtun Arkivju Din L-Art Ħelwa Din L-Art Ħelwa: Condition Survev at Church of Santa Marija Ta' Bir Miftuħ; 2004 Qim: L-Isqfijiet ta' Malta 1516-1973; Mdina; 2007 Sare John: Mixja fl-Istorja Sagra u Profana ta' Malta — tagħrif fuq aspetti kulturali Maltin, vol 9