HR 1 4 JIl- Tifkira Ta' għeluq L-elf u disa' mitt sena Mill-miġja Ta' San Pawl F'Malta. L-ART IMQADDSA QARI LI JOĦROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Mebligħ għand UGicv. LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAHRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Is-Sitt Sena OTTUBRU - DIĊEMBRU, 1960, Għadd 4. X'FIH DAN IL-GĦADD Ma Nagħmjux Bħal Dawk il-Boloh (Id-Direzzjoni) … kal As tid :- A L-EwwEL TAQSIMA — DAWL Kif it-Torok Telqu Minn Ġerusalem (Ben-Jamin) ġja bi tiġ is ss BR Is-Saltna tas-Smewwiet (P. Gwido Schembri, O.F.M.) … Eż fu da e. 104 Il-Ġenna ta' l-Art (Hanna Nimri) . ta PA —: 106 L-Egħżeż Imkejjen tat-Terra Santa aa. Ir-Tieni TAQSIMA — ĊENTENARJU Il-Ħedma ta' San Pawl f'Malta (P.P. Savdon) … ka ġċi in fak SPA San Pawl: L-Akbar Xiehed ia' Kristu (Lu) … AR Fa mu iiE Ti Il-Grotta ta' San Pawl tar-Rabat … ii u da d ji ġdi —: 113 L-Istorja ta' San Pawl … ku sa ea B di fa ġa ia io Aħbarijiet ta' l-Art Imqaddsa ża fa Tiġ ka ki, i ki :-vsċilee Direzzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Terra Santa. Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, il-Belt, MA NAGHMLUX BHAL DAWK IL-BOLOH Jekk inti, li qiegħed taqra, għandek 'il fuq minn ħamsin sena, u jekk int minn wi raħal ta' Malta, aktara li għadek tiftakar f'dak ir-raġel, imqab- bad mill-Ħakma, li kien jiġi jħabbat il-bibien kull nhar ta' Tnejn fil-għodu, u għand min jiftaħlu kien jidħol iħares ħarsa, jiftaqad faqda, jara għandux nadif. Kienu jgħidulu l-Ispettur tas-Sanità. Darba, wieħed raġel minn dawna, daħal f'dar, f'raħal hawn Malta (li ma hemmx għal-fejn jissemma ismu), fejn kienu jgħammru żewġt aħwa rġiel. Kienu bdiewa, u kienu hekk foqra li anqas biss kellhom għerq ta' ħmar biew jaħartu. Biex iaħartu l-għalqa tagħhom kien wieħed minnhom jagħ- fas is-sikka u l-ieħor, bħal ħmar, jiġbed il-moħriet. Kif daħal tas-Sanità għandhom lemalu fl-art karta tal-flus, ta' lira Torka. (Dak iż-żmien liri Ngliżi tal-karta ma kienx hawn. Kienu liri tad-deheb, ilellxu) ''Sieħeb'', saqsa tas-Sanità lil wieħed minnhom, ''dil-karta kif ġiet hawnhekk77 'Dik sibniha fil-kawwa tal-barba,' wieġbu l-bidwi. ''Il-barba kien im- siefer u meta ġie mis-safar qagħad magħna. Konna naħsbu li fil- kaxxa kellu l-flus , imma meta ftaħniha, ma sibniex għajr mazzi ta' karti bħal dik. Il-karti 'nambuhom' Qegħdin inkebbsu n-nar bihom, biex niffrankaw il- ħatab tal-kemmin. W Boloh li intomfl' għajjat tas-Sanità. 'Ma tafux li kull karta minn dawn tiswa lira) Tafu li qegħdin taħarqu ġidkom' Il-ġrajjiet materjali, fid-dinja jiebħu lil ġrajjiet morali. U bħal ma għam- lu dawk iż-żewġt aħwa li ħarqu ġidhom, tad-dinja, għax ma għarfux w'kien, hekk hawn ħafna, li qegħdin jaħarqu ġidhom tar-ruħ, għax ma jafux a'inhu. San Pawl ġie Malta u ġibilna miegħu t-Tagħlim ta' Ġesu. It-Tagħlim ta' Ġest huwa li għandna nibdlu dil-ħajja qasira, ħajja li tintemm, mal-ħajja l-oħra, ħajja li tibqa' għal dejjem. Li niaħtu wara daħarna dak kollu li d- dinja tgħoddu b'tajjeb: il-ġmiel, il-għana u l-għaxqiet; biew jistħoqqilna li jkollna dan kollu wara l-mewt, fis-Saltna ta' Bla Tmiem. Imma w'inhuma jagħmlu ħafna minna; jitilqu d-Din Nisrani;'u jaħsbu bil-lejl, u jitħabtu bi nhar u jaħlu ħajjithom biex ikollhom dejjem aktar biex ipaxxu lil dan il- ġisem: ġisem moqżież, ġisem imħassar, ġisem tal-mewt. Boloh li aħna, jekk nagħmlu hekk, a'inkunu nagħmlu b'idejnal Naħar- qu l-ġid li ġibilna Missierna San Pawll Ngħożżu l-għaxqiet tad-dinja li jgħad- du bħal ħolma u nitilfu l-għawqiet tas-Sema li jibqgħu għal dejjeml Nibżgħu għal ħatab tal-kemmtin ta' dil-ħajja, u naħarqu l-karti tal-flus tal-oħral Jewilla qegħdin idaħħlulna f'rasna li t-Tagħlim ta' Ġest m'hum minnu' Li ma hux tajjeb biew iħarsuħ il-bnedmin) Imma kif nistgħu ngħidu dan jekk ma nifluħa u nagħrfuh sewwa) Dawk il-bdiewa ħarqu l-karti tal-liri għan ma flewhoma u għarfu x'inhuma. Qiegħed tistudjah tajjeb, inti, it- Tagħlim ta' Ġest Qiegħed tiflih sewwa u tifhmu' Jekk ma trid tisma' minn ħadd, tal-anqas isma' minnek in-nifsek. Ifli tajjeb it-Tagħlim Nis- rani, dak li ġieb miegħu San Pawl, u ifhmu sewwa, qabel ma tarmih. Li ma jiġrilekw bħal dawk il- bdiewa, u ma tintebaħw bid-deni li qiegħed tagħ- mel lilek innifsek, għajr wara li l-ħsara tkun ġrat. Għaw iż-żmien ma jar- ġax lura, u wara l-mewt jasal il-Ħaqq/ L-EWWEL TAQSIMA — DAWL (Dan li ġej huwa xi ħaġa fuq kif kienet it-telqa tat-Torok minn Ġeru- salem u d-daħla fiha tal-Ingliżi, f'Diċembru tas-sena 1917. Dil-kitba meħuda mill-Gazzetta: ''The Palestine News', Tidher li kienet miktuba minn xi ħadd li ra tlett whur wara l-ġrajja. ħarġa tas-7 ta' Marzu 1918, jiġifieri b'għajnejh, għax dak iż-żmien kien ġewwa Ġerusalem). Fid-9 ta' Novembru 1917, f'Ġerusa- lem xterdet ix-xnija li l-Ingliżi waslu wara nofs il-linja tal-Ġermaniżi u Torok ta' Għażża u Bir-is-Sebgħa. Ftit wara ntqal ukoll li Tell-ix-Xrie- għa u Għażża kienu waqgħu f'idejn l-Ingliżi, u li l-Ġermaniżi u l-Awstri- v jaki li kien hemm Ġerusalem: kienu qegħdin jitħejjew biex jitilqu mill- belt. Din ix-xnija kienet minnha, għax fil-jiem ta' wara is-sewwieqa tal- karozzi Ġermaniżi, u l-fizzjali Torok, li bdew jgħidu s-sewwa daqs kemm kienu ħaduha bi kbira li sfaw megħ- luba, ġiebu l-aħbàr tar-rebħa tal-In- gliżi. F'daqqa l-kbaràt Torok bdew jitilqu minn Ġerusalem mal-familji tagħhom. Il-Ġermaniżi bdew ibattlu l-imħażen tagħhom b'kull għaġla, u ħwejjeġ li ma kienux wisq: meħtieġa, bħal ħalib u zokkor, bdew ibiegħu- hom bi' rħis, qisu: b'xejn. Il-għodda tal-gwerra li kellhom bdew jibgħatu- ha lejn ix-Xmiel jiġifieri lejn Nablus, jew lejn ix-Xerq, jiġifieri lejn Ġerku. Minn fuq il-bjut il-għolja ta' Ġerusa- lem, u minn fuq Ġebel iż-Żejtun, wie- ħed kien jista' jara sħab ta' trab itir ma' tul dawk iż-żewġ toroq, billi l- karrijiet u l-karettuni u l-bhejjem kie- nu telgħin u neżlin dawk iż-żewġt ibliet. Il-Kmandanti l-kbàr Torok għaġġlu li jmorru Ġerusalem. Finver Bej telaq b'għaġla kbira minn Kostantinopli u wasal Ġerusalem biex ikellem lil Ġe- nerali Torok megħluba, u kif. kellim- hom raġa' telaq bil-għaġla u bil-moħ- bi bħal ma kien ġie. Falkenhavn, ġie mill-belt ta' Haleb, biex jara kif jar- ġa' jwaqqaf fuq riġlejha t-tajfa l-mir- buħa. Sa dak iż-żmien it-tajfa tal- Ingliżi kienet waslet qrib il-mogħdi- jiet tal-iġbla tal-Lhudija, Minn Ġeru- salem, id-damdim tal-kanuni tagħhom beda jistama' fil-bgħid, meta kienu jitqabdu mat-Torok f'Wàdi Surik. Il- ħsejjes tat-taqbid bdew jistemgħu ak- tar qawwi ta' kull jum. Fit-18 ta' Novembru: Falkenhavn in-nifsu telaq lejn: Nàblus. Il-għada l-Patrijarki Nsàra, tal-Latini, tal-Griegi, tal-Ar- meni u tal-Qopti u kbaràt oħra tal- knisja, kienu meħuda lejn Nablus ukoll. Hekk ukoll ittieħdu xi Lhud magħrufa, li kellhom l-isem li kienu Sijonijin. Imbagħad saret bidla kbira u għal għarrieda fil-fehma tat-Torok. Lin- nies li kellhom f'idejhom (1) żammew- hom fuq Ġebel in-Nebi Samwil, li minnha tidher triq Nàblus, għax ma kellhomx biex iġorruhom, u għamlu f'moħhom li jżommu jiebes lill- Ingliżi (2). Sħabhom, jew aħjar, sjiedhom, il- Ġermaniżi u l-Awstrijaki, kienu qalu lit-Torok li kien kollu għal xej li jġar- rbu jżommu Ġerusalem, la darba l- linja ta' Għażża nqasmet. kobrija tat-Torok għemiethom, għal hekk ma riedux jitilqu Ġerusalem, waħda mill-bliet Imqaddsa tal-Islam, mingħajr taqbid. Falkenhavn kien telaq, għal hekk ir-raj issa kien raġa' waqa' f'idejn it-Torok biss, għandhom jibqgħu ġewwa fid-djar, u jgħinu lit-Torok fit-taqbid li jsir minn dar għal dar. U min ma jagħmelx hekk, kien ikun imħallas ħażin għall- aħħar. It-tieni xandira kienet tgħid li t-Torok kienu żammew lil Ġerusalem Il-Ġeneral Allenbv dieħel Ġerusalem bil-mixi, Fis-26 ta' Novembru, Għàli Fwàd Baxa, il-Kmandant tal-qawwiet Torok f'Ġerusalem xandar żewġ xandiriet f'daqqa lin-nies tal-belt. Fl-ewwel waħda wissa lin-nies li għandhom jis- tennew li ftit jiem oħra jkun hemm it-taqbid fit-toroq, u malli jibda, minn Bieb il-Ħalil, fis-sebgħa u nofs tal-għodwa tal-11 ta' Diċembru 1917. 1,300 sena (disa' mitt sena aktar mill- veru, M'hux wisql), u għal hekk ma kienux sejrin jitilquha. Il-għammàra tal-belt kienu mamira li jitilqu ruħ- hom f'idejn is-suldati, għax dawn kie- nu sa jġibu ruħhom tajjeb sa kemm idumu jħarsu l-belt, jiġifieri sal-aħħar Għal hekk il-poplu ta' Ġerusa- lem, imbażża' mit-theddid tal-Kman- dant u mix-xnija mxerrda mit-Torok li l-Ingliżi kienu għejjew, reġgħu tilfu kull tama. Il-fizzjali żgħażagħ Torok bdew juru x'kienu, għax bdew jaqbdu lin-nies għal xej b'xej, isawwtuhom u jixħtuhom il-ħabs (3) u jeħdulhom kull ma jkollhom Dehra ta' Wadi s-Sarar, li ġewwa fih u fuq il-għoljiet ta' ma' dwaru l-In- gliżi taw diksa kbira lit-Torok, qabel ħadu Ġerusalem. Fis-6 u s-7 ta' Diċembru, it-taqbid fil-għoljiet tan-naħa tal-Għarb ta' Ġerusalem (4) u r-resqa ħafifa tat- Tajfiet Ingliżi min-naħa ta' Hebrċn, reġgħu bdew jimlew bit-tama l-qalb tal-għammàra ta' Ġerusalem, li ma jdumux wisq ma jkunu meħlusa. Fil- għodwa tat-8 ta' Diċembru għadd kbir ta' nies, mar- rjus il-kbar tad-Djiena li kien għad fadal, lienu mwissija mill-Pulizija li jżommu ruħhom im- ħejjijin, għax kellhom dal-waqt jitilqu minn hemm. Kemm kellhom f'moħ- hom it-Torok li jbattlu nies mill-belt; jidher għax minn 1,400 ruħ Armeni, 300 minnhom kellhom l-amar li jitil- qu. It-tirann Ġemàl Baxa, meta bagħtu jgħidulu li ma kienx hemm karozzi anqas bhejjem biex jieħdu lil dawk in-nies lejn Nablus u Ġerku, it- telefonalhom u qalilhom li xej ma kien ġara, għax huma u nieshom kel- lhom saqajn biex jimxu. Għal hekk għadd kbir t'Armeni u ħafna Griegi, ta' kull għomor (xjuħ u tfal żgħar) kellhom tassew jimxu imgħassa mis- suldati Torok, li bdew isawtuhom u jgħaġġluhom u għal hekk il-biċċa l- kbira mietu fit-triq. Imma ż-żmien li nħela biex ittelefonawlu lil Ġemàl Baxa, ħeles il-ħajja ta' ħafna nies. Għax dik inhar kienet l-aħħar darba li x-xemx telgħet fuq Ġerusalem maħ- kuma mit-Torok; u s-saħħa li jeqerdu, intemmet dak inhar. Fil-għaxija kien imħabbar li l-Ingliżi kienu għaddew ir-raħal ta' Lifta (5) u jidhru sewwa minn Ġerusalem, Għal din l-aħbar għall-għarrieda biża' kbir waqa' fuq it-Torok, u fil-5 ta' fil-għaxija in-nies lemħu kolonna sħiħa tat-trasport Torka issuq b'kemm kellhom saħħa, mat-triq ta' Ġaffa lejn Ġerusalem, Hi u miexja qajjmet lil ġemgħat tas-suldati kollha, li rawha Il-għolja tan-Nebi Samwil, li fuqha sar taqbid kbir bejn l-Ingliżi u t-Torok, u ntrebħet u ntilfet min-naħa l-waħda u l-oħra wi hames darbiet. Tidher il- moskija, mibnija mill-ġdid, ftit ilu. jew semgħuha, li, għajjiena u mxeb- bgħa, bdew jaħarbu ħafjin u mingħajr azzarini, bia ma waqfu jaħsbu x'in- huma jagħmlu, Uħud kienu maqbuda mill-fizzjali li bdew isawtuhom u ġiegħluhom jaqbdu l-armi mill-ġdid; oħrajn baqgħu jiġru ġewwa t-tajn, u saret taħbila liema bħalha. It-Torok wara, 400 sena ta' moħqrija kienu qegħdin jeħelsu lil Ġerusalem mill- ħakma ħażina tagħhom, fost il-ferħ tal-Insara u aktar tal-Lhud. Kien hemm ħafna ġiri 'l hawn u 'l hemm. Bniet jg għajjtu lil missierhom jħobbuha n-nies kajmani kollha; u jista' jkun ukoll biex ma jistemgħux il-ħsejjes. tal-ħarba tagħhom. Kien kf klen, il-ħoss tal-kanuni Torok ġie- għel lil wisq nies f'Ġerusalem li ma joħorġux minn darhom; għal hekk ftit kien hemm nies li raw l-aħħar xogħol tal-Ħakma Torka fil-belt Imqaddsa. F'nofs il-lejl, Għiżżàt Bej, il-Ħa- kem tat-Torok f'Ġerusalem, mar huwa n-nifsu fl-uffizzju tat-Telegraf, keċċa lill-impjegati kollha u hu b'idejh kisser l-għodda kollha b'martell. Fis- 2 ta' bil-lejl il-bqija tas-suldati Torok Iċ-Cimiterju tal-Gwerra, fuq il-Għolja taż-Żejtun, ħada Ġerusalem, li ġewwa fih jinsabu midfuna ħafna Ngliżi u ftit Lhud, li xerrdu demmhom biex jifdu l-Belt Imqaddsa mill-jasar tat-Torok fl-1917. jew lil ħuthom li kienu moħbijin ġew- wa xi kantina jew xi girna jew xi għar, bil-biża' mil-Pulizija Torok li kienu. jfittxuhom għax għal ħabs, jew għat-tl ; Torok. sejrinl''.. bdew jgħidulhom. ''Qegħdin jiġru 'l barra mill-belt. Sa neħelsu minnhoml' Imma sal-11 ta' bil-lejl it-Torok. f'Ġerusalem: kienu għadhom jisparaw il-kanuni tagħhom bla heda. Jista' jkun biex fġiegħlu jaħsbu lill-Ingliżi li ma kienux sa jitil- qu, u. jista' jkun ukoll biex jissabbru bil-ħsejjes kbàr tal-isparar, ħaġa li bdew daħlin mill-Bieb ta' Ġaffa (Bieb il-Ħalil) min-naħa tal-Għarb u l-Qib- la-Għarbi ta' Ġerusalem, u n-nies, imdejqin, li kienu jħarsu mit-twieqi tal-Grand New: Hotel (li kienet magħ- mula sptar) biex jaraw x'kien dalc- il- a' mixi, malli rahom 'wieħed jali: Torok għajtilhom: Giż- meja mesburuzi jiġifieri: ''Tkollna nitilqul'' U mis-2 ta' bil-lejl sas-7 ta' fil-għodu, 9 .ta' Diċembru, it-Torok baqgħu għaddejjin mill-belt, u ħerġin minnha, li dwiet għall-aħħar darba bil-ħsejjes taż-żraben tagħhom, Bħal dik inhar sew, 2082 sena qabel, jiġifieri fis-sena 165 qabel Kristu, nies oħra kiefra ħadu l-akbar daqqa: qabel ma telqu minn Ġerusalem. Għax dik inhar is-Selewċin, nies Pagàni, kienu mkeċċija mit-Tempju tal-Lhud bis- saħħa ta' Jehuda l-Makkabi (6). U t-telqa tat-Tork, aktar milli lil Insara u l-Misilmin, fis-sena 1917, qablet lil-Lhud, għal hekk kien xieraq li l-ħarba tat-Torok tiġi, bħal ma ġiet, taqbel mal-Għid Lhudi tal-Ħanfiqa. Fil-5 ta' fil-għodu Għiżżàt Bej, il- ħakem, telaq minn Ġerusalem fil- karozza ta' Mr, Vester, wieħed Ame- rikan li kien jgħammar f'dik il-belt. Il-karozza biż-żwiemel kien issellif- hom minn għandu, m'hux ħadhom bil-jedd. Qabel ma sebaħ sàq bil- għaġla lejn it-triq ta' Ġerku (Xerq ta' Ġerusalem) u ħalla l-ittra tal-għot- ja tal-belt f'idejn is-Sindku, Dan mal- l telgħet ix-xemx telaq biha biex jagħtiha lil Kmandant Ingliż. Is-Sin- dku kien imsieħeb minn ftit Pulizija, tnejn minnhom. kellhom f'idejhom bandiera bajda. Mexa ma' Triq Ġaffa, lejn Lifta, u ltaqa' mal-ewwel suldati Ingliżi. Hemm ġie kmandant Ingliż u ħa l-ittra tal-għotja tal-belt minn idejn is-sindku, jew Xih il-Beled (7). L-aħħar suldat Tork jingħad li ħareġ minn Ġerusalem fis-7 ta' fil- għodu minn Bieb San Stiefnu, jew kif jgħidulu n-nies ta' Ġerusalem, Bàb Sittna Mirjam. Imma saħansitra, wara li xi Pażrols Ingliżi kienu daħlu Ġerusalem biex iżommu l-ordni, xi suldati Torok maħruba kienu għad- hom. jiġġerrew barra mis-swar tal- belt ix-Xmelija, jitolbu ikel u ilma bit-theddid tal-bajunetta: minn għand min jiltaqgħu miegħu. Ma kenitx ħtija kbira għal suldati maħruba, li ma kienux jafu minn fejn sa tiġi l- ewwel ikla meta. jaqbadhom il-ġugħ. Meta l-aħħar suldati Torok għabu Il-Ġeneral G.C.M.G., K.C.B., li ħeles lil Ġerusa- (Twieled fit-23 t'April 1861 u miet fl- I4 ta' Mejju 1936. fid-dellijiet tal-Wied ta' Ġosafàt, sej- rin lejn Ġerku u l-Ġordan, in-nies ta' Ġerusalem qamu mit-telqa li l-ġugħ u l-Pulizija Torka kienet tefgħathom fiha. Xteħtu fuq għadd ta' djar li qa- bel kienu tal-fizzjali jew tas-suldati, u ħadu kull ma kien hemm fihom, .saħansitra l-bibien u ż-żingu tal-osqfa tal-barrakki, li kienu ħada Bieb. il- Halil, jew it-Torri ta' David. Jaqbel wieħed jgħid li n-nies kellhom għal fejn jagħmlu hekk, għax kull ma kel- lha l-Ħakma Torka, kien magħmul bis-saħħa tal-poplu, li ma kienx imħal- las tiegħu; għal hekk in-nies ma kie- nux jagħmlu ħaġa oħra għajr jieħdu ftit mill-ħafna li kien jistħoqqilhom. Imma dad-diżordni għab f'daqqa, bħal ma f'daqqa kien beda, malli daħ- lu l-ewwel suldati Ingliżi fil-belt. Is- serq kien magħmul minn ġemgħat żgħar ta' nies, bil-ħatfa u bil-mistur. F'ebda ħin ma kien hemm ġemgħa kbira ta' nies fit-toroq. Imma meta wasal il-ħin tad-daħla tal-Ġeneral: 'Allenbv'— f'Ġerusalem, bħal ma kienet tgħid it-tbaxxira tal- Għarab (kienu jgħidu dawna li t- Torok jitilqu minn Ġerusalem meta ilma tan-Nil jiġri fil-Palestina; ħaġa li ġrat tassew, għax l-Ingliżi ġiebu l- ilma tan-Nil fil-Palestina fil-kanen, mill-Eġittu), in-nies inġabru fit-toroq m'nn fejn kellu jgħaddi, bla ma ħadd kellimhom, ħaġa li stagħġbu biha m'hux ftit; għax żmien tliet snin f'Ġerusalem, in-nies ma kienux jis- tgħu jieqfu jitkellmu aktar minn tnejn f'daqqa, għax kienu jiġu l-Pu- lizija Torok u jaqbdu jsawwtuhom. Kien hemm ġemgħa kbira ta' nies u kienu jidhru qassisin-jibku bil-ferħ u jgħanqu lil xulxin. Il-Ġeneral daħal Ġerusalem bil-mixi (fil-11 ta'Diċem- bru 1917) u raġa' ħareġ bil-mixi. Eb- da dehra ta' frugħa ma niġġset dak il-jum ta' ferħ. L-istqarrija li fil-belt kellu jinżamm: l-ordni; li kull Imkien Imqaddes li kellhom f'idejhom it-tliet Djinijiet kbar (Lhud, Insara u Misil- min), kellhom ikunu mħarsa; u li eb- da. tfixkil ma jitqiegħed quddiem dawk li jridu jagħtu qima fihom, kie- 'net moqrija bl-Ingliż, bil-Franċiż, bil- Għarbi (8) bil-Lhudi, bil-Grieg, bit- Russu u bit-Taljan, minn fuq is-satha quddiem it-Torri ta' David, jew il- Qalgħa, ftit 'il ġewwa minn Bieb il- Ħalil, Wara dan il-Ġeneral mar fil- misraħ żgħir li hemm wara l-Qalgħa, fejn il-kbarat tal-Ġnus u tad-Djiena li kienu baqgħu hemm, kienu mres- sqin quddiemu. Wara dan raġa' ħareġ minn fejn ġie, jiġifieri minn Bab il- Halil (jew kif jgħidulu l-Ewropin, il- Bieb ta' Ġaffa). Imma għal kemm in- nies inġemgħet bi ħġara għad-daħla tal-Ġeneral, id-dell tal-biża' tat-Torok kien għadu fuqhom, għal hekk ftit kienu li wrew, bil-għajjat, il-ferħ li kel- lhom. f'qalbhom, għad li kien jidher jiddi f'għajnejhom, Għax jekk il-bnie- dem iħoss bħal biża' meta jaqra fuq xi ħadd kiefer ta' żmien twil ilu, kemm iħoss aktar il-biża' tal-għadu i kien fuqu tliet ijiem qabel, u li -kanuni tiegħu kienu għadhom jis- temgħu jdamdmu qrib, fuq Ġebel iż- Żejtun, ftit bgħod mill-Belt Imqad- dsa2 Biex it-Torok ħarġu minn Ġerusa- em il-Ġeneral Allenbv kien dawwar il-belt: b'għaġla kbira minn żewġ naħat: mill-Għarb u mill-Qibla, jiġi- fieri min-naħa ta' Hebron u Bet- ehem, u min-naħa ta' Għajn Karem u Lifta. Dan għamlu biex ma jkollux għal fejn jiftaħ il-kanuni tiegħu fuq il-Belt Imqaddsa, anqas jagħti żmien it-Torok jagħmlu ħsàra fl-Imkejjen Imqaddsa. Imma wara li t-Torok kie- nu ħarġu bla taqbid, jiġifieri wara tliet ġimgħat, riedu jerġgħu jieħdu l- belt li kienu ħarġu minnha. Hemm l- Ingliżi qabżu fuqhom. bħal iljuni u tertquhom, fuq is-sinsla tal-għoljiet ta' Ġebel iż-Żejtun (li l-Ewropin jgħi- dulha Monti Olivetu u Monti Sko- pus), fix-Xerq u x-Xmiel ta' Ġerusa- lem. U hekk intemmet għal kollox il- Ħakma Torka minn Ġerusalem, li hija l-qalba tas-Saltna, ta' Ġuda, il-Ben- niena tad-Din Nisrani, u t-tielet Maq- des tad-Din tal-Misilmin. Fost dawn in-nies kien bemm żowġ Franġiskani Maltin: wieħed Fra Nlija Grech, mill-Mellieħa, u l-ieħor Patri Bernardinu Zammit. min Naxxar, Fuq Fra Elija ktihna fil-Għadd 4 tal-Ewwel sena ta' dal-Qari. 1955, faċċata 85. (D. Ftit żmien wara fuqa dil-għolja tan-Nebi Ssmwil sar taabid kbir bein l- Tneliżi u l-Ġermaniżi. Min aiċgħed jikteb dawn. it-tagħrifiet żar dan l-imkien fis- sena 1923, Fua il-qabar ta' Samwel hemm mibnija knisja tal-Misilmin, li kienet nofsha mġarrfa mill-bombardament tal- gwerra, u li baqa' wieqaf minnha kien imdewwed bid-daqqiet tal-balal. Ma' dwarha kien għad hemm għadd ta' balal tal-kanuni, uħud minnhom mibnijin fuq xulxin, Fost dawn kien hemm wieħed Malti, paiżan, li t-Torok qatgħulu rasu. Dan kellu ħuh Aik Franġiskan, Fra Ġio- vanni Xerri spiżjar, minn Bormla. Patri Bernardinu Zammit li semmejna fuq kien ukoll maqtugħ għal mewt, u ħarġuh biex joqtluh kemm il-darba u ierġgħu jħalluh. Patri Bernardinur kjien raġel li malajr jitlagħlu, u darba beda igħajjat mal-fiz- zjali Torok u qalilhom: ''Jekk għand- kom toqtluni għax ma toatlunix Kemm sa ddumu ħerġin u deħlin bijaf'' Dan qaluli Patri Bernardin in-nifsu, li kellim- tu kemm il-darba fl-Infirmerija ta' San Salvatur, Ġerusalem, Fuq il-għoliiet tar-raħal: ta' Għajn. Karem (li semmejnieh kemm il- darba f'dal-'Qari'): fil-Għarb ta' Ġeru- salem sar taqbid kbir ukoll. Fis-sena 1920 kien għad hemm fua dawn l-iġbla ħafna maskri tal-gass, biċċiet tal-balal ii xi bajunetta miksura, u għadd ir ta' skartoċċi tal-azzarini, godds-godds, kien hemm ukoll xi oqbra tal-Ingliżi, imma li dak iż-żmien l-għadam tagħhom kienu ħaduh fiċ-Ċimiterju ta' Ġerusalem. Fuq għolja minnhom kienu għadhom qawwin sħaħ tliet saffi ta' trinċieri tat- Torok, jinfdu b'mogħdijiet dojoq ma' xulxin. Lifta tinsab fil-Għarb ta' Ġeru- salem, fil-lemin tat-triq int u sejjer Għajn Karem, fuq xaqliba ta' wied. Minn. dal-kliem u minn għidut ieħor jidhez li min kiteb dan l-artiklu fil-'Palestine News' kien xi Lhudi, Jid- her ukoll li ma kienx Ingliż għax il-lin- gwa Ngliża tiegħu ftit li xejn hi mirquma. Fejn iltaaa' Xiħ il-Beled u l- Ingliżi, fix-xellug tat-triq int u sejjer minn Għajn Karem lein Ġerusalem. ftit wara l- ewwel diar, kien hemm wieqaf monument żgħir sa mis-sena 1920. Il-monument kien ġej fit-tul donnu mħeżi biex jkollu fuqu xi raġel fuq iż-żiemel, Kien fih kitba bl- Ingliż li tfakkar il-ġrajja, L-istqarrija bil-Għarbi raha wieħed Ftanġiskan, Patri Anton ĦHalil- ĦHanna, li hu kien Għarbi wkoll. Dal-Patri miet ilu xi erba' snin. Wisq drabi naqraw fil-Vanġelu fuq is-Saltna tas-Smewwiet, bla ma nifh- mu sewwa t-tifsir ta' din is-Saltna. Hi ħaġa ta' siwi u ħtieġa li nagħrfu sewwa xi jrid jifhem biha l-Vanġelu din is-Saltna, li l-Imgħallem tas-sema ġebilna miegħu minn ħdan Missieru. Meta Ġesti ħareġ ixandar tagħlimu fit-toroq u l-imsierah tal-Palestina, kemm hu kif ukoll l-ewwel ixirka tie- għu baxxru li s-Saltna tas-Smewwiet waslet (Matt. X'fehmu biha din is-Saltna, Ġest u l-ixirka tiegħu min-naħa l-waħda; u min-naħa l-oħra, kif fehmuha l-Lhud li semgħuh 2 Is-semmiegħa Lhud fehmu li s-Salt- na tas-Smewwiet kienet il-Messsijan- iżmu li kellu jidher fid-dinja, jiġifieri s-Saltna tal-Messija mistenni mill- Iżda l-Lhud infushom ma kienux jaqblu bejniethom fuq kif kellha tkun din is-Saltna. Wisq nies fosthom ħasbu li din kellha tkun xi saltna ta' din l-art, saltna ta' ġieh u sebħ, bħal ma kienet dik ta' Sala- mun. Stennew ukoll li s-sultan tagħ- ha kien sejjer ikun bniedem ta' qaw- wa u setgħa liema bħalhom, li jkun qawwi biż-żejjed biex ikeċċi 'l barra mill-Palestina lill-għedewwa tal-ġens Lhudi, jiġifieri lir-Rumani. Aktarx li bħal dawn kienu jaħsbuha wkoll uħud mill-ixirka ta' Ġwanni l-Għammiedi. Iżda kien hemm ukoll Lhud oħrajn li f'din is-Saltna tas-Smewwiet lemħu qawwa m'hux ta' din id-dinja; ġid m'hux li jgħaddi, imma l-ġid tar- ruħ, li jibqa' għal dejjem. Bħal dawn ' fehmuha Żakkarija, Xmuni, Anna (Luqa, I, 67-79; II, 25-38) u Ġwanni l-Għammiedi, li xandar il-magħmu- dija tat-tewba. Kristu u l-Appostli xandru s-Salt- na tas-Smewwiet kif fehmuha l-Lhud li semmejna l-aħħar. Meta Ġest qal li Saltnatu kienet Saltna tas-Smew- wiet, ried jgħid li ma kienitx ta' din l-art. Hi Saltna Spiritwali (Ġwanni, XVIII, 36) li ma tidherx b'sebħ u agħwa (Luqa, XVII, 20); tkun is- Saltna tal-foqra f'qalbhom, ta' dawk li għandhom il-għatx u ġugħ tal-qdu- sija, li jħennu u jgħixu ħajja safja; ta' dawk li huma mkasbra u mgħajj- rin, iżda li jagħmlu s-sliem fost għajr- hom (Matt, V, 38-12). Il-kbarat ta' din is-Saltna jeħtieġ li jixbħu lit-tfal (Matt XVIII, 3) u jkunu qaddejja ta' kull ħadd (Mk. It-tixbiħat li bihom għallem Ġesu huma ta' siwi kbir biex jagħtuna t-tif- sir tas-Saltna tas-Smewwiet. Hawn is-Saltna tfisser il-qawwa li għandu l-Imgħallem fuq il-qlub; Saltna mit- tuħa wkoll għal Pagani u għal midin- bin, Hi mela Saltna ta' maħfra, li l-ġid tagħha huwa s-sliem u l-grazzja (Matt. XXI, 43; XXXII, l-14; Lu- qa, XIV, 16-24; Mark, XXI, 28, 32). Fil-'Missierna' Ġest. għallimna wkoll min huma u kif jingħarfu l-im- daħħlin fis-Saltna tas-Smewwiet. Hu- ma n-nies sieqda, u jingħarfu. minn egħmilhom; dawk biss li jagħmlu r-rieda tal-Missier li hu fis-Sema jis- sieħbu fis-Saltna. Huma jsawwru x-Xirka tal-Qaddisin, u jseħħu l-għan ta' dik is-Saltna: għaqda sħiħa, fejn is-seqdin fl-art u fis-Smawwiet għas- sebħ ta' Missier wieħed. Wara li l-Imgħallem tala' fi ħdan Missieru fis-Sema, l-Appostli baqgħu jfissrulna, x'inhi s-Saltna tas-Smew- wiet (jew t'A'la). San Gwann iħobb isejħilha s-Saltna tas-Sewwa, għax tinfirex u tirbah m'hux bil-qawwa, imma bil-kelma tas-sewwa (I Ġwann, III, 18-19; V,:20, ete). Kif kull saltna tagħti xi jeddijiet lill-imseħbin fiha, hekk is-Saltna tas- Smewwiet toffrilna ġid mill-akbar: €M'hux l-ikel u x-xorb, iżda l-ħaqq u s-sliem u l-hena f'Ruh il-Qodos''. Imbagħad tagħtina l-jedd li ngħamm- ru f'Ġerusalem il-Ġdida, mal-qtajja' tal-Anġli u l-Qaddisin, fejn il-hena qatt ma jonqos jew jintemm. Hekk għallimna Missierna Pawlu (Rumani, XIV, 17; Lhud, XII, 22-24). L-Imseħbin f'din is-Saltna jibqgħu jitkattru sat-temma taż-żmien meta Ġesti jarġa'. jiġi fuq il-maqgħad tas- sebħ tiegħu u jqajjem lil kull ħadd mill-imwiet biex jagħmel ħaqq u jifred il-ħżiena mit-tajbin. Hemm is-Saltna ssib il-milja tal- ġieħ u tal-hena. Sa dak iż-żmien Mis- sierna li hu fis-Smewwiet jibqa' jmex- xina biex ilaqqagħna flimkien ħalli nsiru l-imseħbin fil-wirt tal-qaddisin fid-dawl; joħroġna mill-qawwa tad- dlamijiet u jdaħħalna fis-Saltna tal- Iben ta' Mħabbtu (Kol. J'Alla nidħlu ta' bil-ħaqq fis-Saltna tas-Smewwiet minn din l-art, taħt il- ħakma ta' Ruh il-Qodos, li hi x-xew- qa tal-wirt tagħna (Ef. I, 14) biex in- sibu dar ġdida minn Alla, dar m'hix magħmula bl-idejn, għal dejjem fis- sema (II, Kol, V, 10). IL-GENNA TA' L-ART Il-Palestina kemm il-darba fix-xit- wa ma tagħmelx xita u jaqa' għatx kbir u kull min ikollu xi bir bl-ilma jibda jbiegħ minnu bħal kieku kien inbid. Darba kienet sena minn dawn, ta' bla ilma, ilu-ilu ħafna; u ġara dan li sa ngħidu hawnekk. Kien hemm wieħed raġel fqir għall- aħħar li kellu bintu żgħira marida. Bdiet tibki bil-għatx imma ilma x'jisqiha ma kellux, u anqas ma kellu flus biex imur jixtri. Mar jittallab bieqja ilma minn għand. il-ġirien, imma bla flus ħadd ma ried jagħtih. Kif kien hekk imnikket u mħasseb mar id-dar, qabad żir u ħabel twil u telaq idur fir-raba u jħares ġewwa l-ibjar. Kif sa jarġa' lejn id-dar, ra ġurdien ħiereġ minn taħt ġebla, Qal f'qalbu: tHawn irid ikun hawn l-ilma, għax ġurdien ukoll irid jixrob, għax jekk ma jixrobx, imut lL' Qaleb il-ġebla u jsib bir u ħares fil-bir u rah mudlam u jibqa' sejjer 'il ġewwa. Rabat il-ħabel u niżel miegħu, u niżżel iż-żir. Lemah dawl fil-bgħid u baqa' sejjer lejh biż-żir f'idu. Sab ġnien sabiħ b'kull xorta ta' siġar tal-frott u xtieli tal- ward u għasafar minn kull ġens, im- ma kollox kien jiebes u wieqaf; u ebda ħaġa ma titħarrek, F'nofs il- ġnien kien hemm menqa bl-ilma bil- ħut fiha, wieqaf ukoll, bla ma jit- ħarrek. Mela ż-żir bl-ilma, qata' fergħa minn siġra, ħadha u telaq. Tala' mal- ħabel u mar id-dar. Seqa lit-tifla u kif xorbot, fieqet u qamet. Taha l-fer- għa biex tilgħab biha, u kif ħaditha rabbiet il-ġewż u fetħet il-ward. Ra- bat iż-żir bil-bqija tal-ilma u dendlu fil-bir biex jibqa' biered, imma kif dendlu, il-bir inmtela bl-ilma. Imbagħad għaraf li dak il-ġnien ta' ġewwa l-bir kien il-ġenna tal-art l Qiegħda tistenna lin-nies it-tajba li jqumu mill-mewt, biex tarġa' tieħu l-ħajja u huma jibqgħu għal dejjem ta' dejjem jgħammru fiha. ĠAHAN U L-IMAM Ġaħan kien Mislem, jiġifieri jħares id- djiena ta' Muhammed. Darba nhar ta' Ġimgħa: fil-għodu (għax għal Mi- silmin il-Ġimgħa hi l-aktar jum im- qaddes, bħal Ħadd tal-Insara u s-Sibt tal-Lhud) mar il-Moskija, jew knisja tagħhom, isalli. L-Imàm, jiġifieri l- qassis tal-Misilmin, malli ra n-nies miġmugħa għat-tislija, qalilhom: Ja nies, indmu minn dnubietkom u għa- mlu tewba tagħhom u biddlu ħajjit- kom; għax jekk ma tagħmlux: hekk, Allah ilkoll jixħetkom ġewwa n-nar tal-ġeħennem, raskom 'l isfel f' Għal dal-kliem qabeż Ġaħan, bie- red-biered u wieġbu: ''Bravu ħej, xi bxara tajba tajtna dal-għodul Jekk Allah sa jixħetna fin-nar issa, għadu kemm sebaħ, mela x'sa jagħmilna fil- għaxija F'' L-EGHZEZ IMKEJJEN TAT-TERRA SANTA F'Ġerusalemm hemm qatiegħ Im- kejjen Imqaddsa. Liema huma' Il- Qabar għażiż ta' Sidna Ġesu Kristu; l-artal fuq il-Kalvarju, fejn issallab Ġesu; il-Ħaġra ta' fejn dilkuh; l-ar- tal tad-Duluri. ta' Sidtna Marija, jiġi- fieri fejn niżżlulha l-Binha l-għażiż fi ħdanha; il-kappella ta' fejn Sidna Ġesti wara li qam minn bejn l-imwiet deher lil Ommu l-għażiża; il-kappella tal-Madalena, fejn dehrilha Ġest; l- artal tal-Kolonna tal-Pretorju. Dawn kollha jinsabu miġbura fil-Basilika tal-Qabar ta' Kristu. Ma' ġenbha, mbagħad, barra mill-bieb tal-Basili- ka, hemm il-kappella ta' fejn Sidtna Marija rathom isallbu lil Binha Ġesti. Imkejjen Imqaddsa oħra mxerrda mal-belt ta' Ġerusalemm: il-knisja tal-Flaġellazjoni; il-Kolonna tas-sen- tenza tal-mewt; il-knisja tas-Salvatur (1); il-kappella tal-Laqgħa ta' Sidna Ġest ma' Xmuni ċ-Ċirinew. Imkejjen Imqaddsa ma' dwar Ġerusalem; il-Ġnien tal-Ġetsemni; il- Għar tal-Agonija ta' Ġesti; Betfage, minn fejn Ġest telaq riekeb fuq felu, meta daħal Ġerusalem fost l-aqwa ferħ tan-nies; il-kappella tad-Dmugħ ta' Ġest, fejn beka fuq il-belt ta' Ġerusalem; il-kappella ta' Lapsi, minn fejn Ġesu tala' s-sema; Betanja: il-Qabar ta' Lażżru (2). Betlehem: il-Maxtura fejn Sidtna Marija qegħdet lil Ġest Tarbija, wara li fisqietu fil-ħrieqi; l-artal tal-Maġi, fil-Għar innifsu fejn twieled Ġesu; il- Qabar tat-Trabi Bla ħtija; l-artal ta' San Ġużepp; il-Qabar ta' Sant'Ewse- bju; il-Qabar ta' santa Pawla u bin- tha sant'Ewstokja; il-Qabar ta' San Ġlormu. Fi truf Betlehem hemm il- Għar tal-Ħalib u l-kappella tad-Dar ta' San Ġużepp. F'San Ġwann in Montana (Għajn Karem), il-kappella (8) tat-Twelid ta' San Ġwann il-Għammiedi; il-kappel- la taż-Żjara li għamlet il-Madonna lil Santa Liżabetta; il-Għar fejn trabba San Ġwann il-Għammiedi, 'il barra fid-Deżert. Emmaws: il-kappella ta' San Kle- jofa, fejn iż-żewġ dixxipli għarfu lil Ġesu x'ħin qasam il-ħobż. F'Ramle: il-kappella (4) ta' Nikodemu, dak li għen lil Ġużeppi minn Arimatija jniżżel il-Ġisem ta' Ġest mis-Salib. Nazaret: il-Għar fejn l-Anġlu ħab- bar lil Madonna; il-Ħanut ta' San Ġużepp; il-kappella tal-Mensa Christi, jiġifieri l-Mejda ta' Kristu (5), għax fuqha kiel Kristu flimkien mal-Ap- postli, wara li qam minn bejn l-Im- wiet. Il-kappella tal-Biża' tal-Madon- na; jgħidulha hekk għax hemm il- Madonna tregħdet x'ħin kienu sejrin il-għedewwa ta' Binha Ġest jixħtuħ minn fuq il-għolja għal isfel. F'Najm: il-kappella fejn Ġest qaj- jem mill-mewt lil iben l-Armla. Fuq it-Tabor: il-kappella tat-Tras- jigurazjoni (6) ta' Ġesu. F'Kana tal-Galilija: il-kappella ta' fejn Kristu biddel l-ilma f'Inbid, u l- kappella ta' San Bartolomew. F'Seforis: il-kappella (7) ta' fejn kienet id-Dar ta' Sant'Anna u San Ġwakkin. F'Tabarija: il-kappella. (8) ta' fejn Ġest ħatar lil San Pietru b'Ras il- Knisja. F'Kafarnahum: fejn Kristu fejjaq lil ħtint San Pietru (9). F'Gaffa: il-Knisja ta' San Pietru. Fuq il-Karmelu: hemm il-knisja tal-Madonna tal-Karmnu (10). (1) Il-knisja ta' San Salvatur m'hix wieħed mill-Imkejjen Imqaddsa; hija l-Knisja Parrokkjali Latna, u tinsab ġew- wa. d-dejr il-kbira tal-Franġiskani, Jista' jkun li Dun Xand ma kienx jaf. (2) Ftit snin ilu l-Franġiskani bnew knisja mdaq- qsa fuq sisien ta' oħra qadima f'Betanja, qrib il-Qabar ta'' Lazzru. Kif għedna mkien ieħor, il-Qabar huwa tal-Misilmin. (3) Fejn twieled S. Ġwann, Għajn Karem, m'hux kappella hemm, imma knisja kbira Griega (issa qegħda għand il-Franġiskani) mibnija fis-seklu XII. baqagħx jiftakar sew. (4) Il-lum f'Ram- leh hemm knisja kbira u deir kbir ukoll, li kienu jibgħatu fih il-F'anġiskani morda ħafna u xjuħ. Il-knisja kienet minn dej- jem imsemmija ta' San Ġużepp, u San Nikodemu, li niżżlu l-Kristu mis-Salib. (5) Ara fuq dil-kappella l-kitba li hawn f'din il-ħarġa. (6) Kien hemm kappella meta żar ic-Tabor Dun Xand, xi sittin sena ilu: Issa hemm Bażika sabiħa u kbira. Hemm fuq hemm ukoll kappella qadima żgħira fein Ġesu qal lill-Appostli : ĊTgħidu 'l ħadd dak li raitul' li Dun Xand insieha, għax ma semmihiex. (7) Il- kappella ta' Seforis hija l-apside ta' knisja anka, b'ħa'żt mipni quddiemha u ġewwa fiha artal. (8), Dil-knisja anqas ma hi wieħed mill-Imkejjen Imqaddsa, u mhux hawn li Ġesu ħatar lil San. Pietru b'Ras il-Knisja. Ġesti qatt ma hu miktub li daħal fil-belt ta' Tabarija. (10) Dil-knisja hi tal-Karmelitani, m'hux tal-Franġiskani tat-Terra Santa. STEWBA' u 'PENITENZA' In-nies tal-Palestina, fiż-żmien li kienu jgħixu fiha San Ġwann il- Għammied u Ġesu Kristu, kienu jitħaddtu lsien Arami, jiġifieri lsien jixbaħ ħafna lil Malti; imma l-eqdem ktieb tal-Evanġelju li hu magħruf s'issa miktub bil-Grieg. Jiġifieri l-kliem ta' San Ġwann u ta' Ġesti ma nafuħx kif qaluħ huma, imma kif inqaleb bil-Grieg. Hemm xi kliem fi-ilsna li ma tistax tfissru sewwa meta taqilbu minn ilsien għall-ieħor. Darba, min għadu jiftakar. konna semmejna xi ħaġa f'dan il-''Qari'' fuq il-kelma ipokrita, bil-Grieg, li ma tfissirx sew bħal kelma Ipokrita tfisser: turi b'tajjeb dak li mhux, u xaqqar tfisser: tkun fanfarun, faħħari, bit-tajjeb li għandek. Hekk ukoll ma jfis- srux xorta waħda l-kelma Tewba li kien jgħid San Ġwann u l-kelma peni- tenza, li nisimgħuha u naqrawha l-lum. Tewba u tjieba ġejjin minn verb wieħed Tab, jiġifieri sar: tajjeb. Penitenza ġejja minn kelma Latina, poena, li tfisser tbatija. Tagħmel penitenza mela, tfisser taħqar lilek titħażżem bix-xewk għall-laħam, u hekk. Dan ma kienx il-ħsieb ta' San Ġwann il-Għammied, meta widdeb lin- nies biex itibu (jagħmlu tewba). Meta saqsewħ x'għandhom jagħmlu, weġibhom: ''Min għandu l-ġid, jagħti lil min m'għandux'', U Ġesu, meta wieħed saqsieħ x'għandu jagħmel biex imur il-Ġenna, wieġbu: ''Toq- tolx, tiżnix, tisraqx u tigdibx''. Issa, biex ngħidu kollox:. kien hemm min jaħqar lilu nnifsu fl-antik ukoll u bħal ma semma Ġesi fuq Usdum u Għamora, u bħal ma għamel David. Imma dak kien ikun biex jinfexx il-mibgħeda li kellu għalih innifsu ta' xi deni kbir li jkun għamel, mhux biex minn ħażin isir tajjeb fil-ħajja ta' kull jum. Il-fBejatitudni,' kif inhuma. fl- Evanġelju ta' San Mattew (V, 38-12), m'humiex sewwa-sew kif inhuma fl- Evanġelju ta' San Luqa (VI, 20-26). F'ta' San Mattew donnhom miżjudin; u dik iż-żieda aktarx meħuda minn xi kliem li qal Ġest u baqa' ma nki- tibx fl-Evanġelju. Ta' San Mattew tajbin, imma wieħed donnu jmil biex jaħseb li Ġest qalhom kif inhuma f'ta' San Luqa, għax fihom jidher il- karattru tiegħu ta' dari — jiġifieri qegħdin erbgħa kontra erba': erba' barkiet u erba' saħtiet, bil-maqlub ta' xulxin, kif Ġesti tassew kien iħobb jitkellem, biex jimpressjona tajjeb lis-semmiegħa; (imberkin l-imsejknin; imberkin il-ġugħanin; imberkin il- bekjin; imberkin l-immaqdrin. U mbagħad: ħażin għal għanijin; ħażin għax-xebgħanin; ħażin għal medħe- kin; ħażin għall-imfaħħrin). Hemm min jgħid li Ġest: qalhom darbtejn, darba kif inhuma f'San Mattew u darba kif inhuma f'San Luqa. Jista' jkun; u forsi jista' jkun li xi kopista ħalla barra s-saħtiet tal-għonja, għax kienu laħqu saru Nsara xi għonja wkoll, u kienu qegħdin jagħmlu l- ħajr lix-Xirka Nisranija bil-miel, jew ġid tagħhom, biex dawn ma jieħdux għalihom u jerġgħu jitilqu. Biex wie- ħed kopista jbiġġel naqra l-kitba, ma hix ħaġa kbira wisq. Hekk ukoll it-Talba li Ġest għal- lem lill-Appostli; ma hix xorta waħ- da f'San Mattew u San Luqa. Luqa qegħda aqsar milli Mattew, imma fiha biċċa nieqsa. Il- biċċa n-nieqsa hi: ''Tkun Riedietek' (genetheto. to. thelema sou, ''fiat voluntas tua''), li ma jistax ikun li Ġest: ma qalhiex. Donnu jagħtik li taħseb li dat-tnaqqis hu xogħol ta' kopista wkoll. Hekk it-Talba, kif għamilha Ġesu kienet tlieta u tlieta; tlieta 'l Alla, u tlieta lil bnedmin. L- ewwel is-sejħa: ''Abbànal' Imba- għad it-tlieta tiegħu: Jitqaddes is- mek; tiġi Melkutek; tkun riedietek. U wara t-tlieta tal-bnedmin: Agħtina għixietna; aħfrilna ħtijietna; ħarisna (jew eħlisna) minn għeduwwietna. X'sempliċità, u x'saħħa, x'temma u xi ġmiell Kwadru tal-mużajk tal- kliem. Il-bniedem ma'. jistàx jagħti 'l Alla aktar minn dawk it-tliet kel- miet tal-ewwel; u Alla ma jistàx jagħti lil bnedmin aktar mit-tliet kel- miet tal-aħħar. Ġest darba qal lill-Appostli: ''Im- berkin widnejkom li jisimgħu ' Aħ- na tassew li ma smajniehx jitkellem lil Ġest, imma bis-saħħa tal-Evan- ġelji, u bis-saħħa tal-Ewwel Insara li refgħulna TLIETA Evanġelji Sinot- tki (mhux bħal ma għamlu l-Misil- min, li ħarqu l-verzjonijiet kollha tal- Qoràn u ħallew waħda), bi ftit sabar u xogħol, nistgħu ħafna drabi nagħar- fu sewwa x'qal Ġest qisna smajnieh xorta waħda. Il-għafja għalihom l Kienu nies ta' għaqal u ħsieb, l-Ewwel Insara l Imlew il-ferħ tiegħi, billi tkunu ta' fehma waħda, ikollkom imħabba waħda, nifs wieħed, u ħsieb wieħed. (San Paul lil Filippin, II. IL-HEDMA TA' SAN PAWL F'MALTA L-istorja ta' San Pawl f'Malta, kif igħidilna San Luqa fil-Ktieb tal-Atti tal-Appostli, fiha. għalina l-Maltin vojt kbir li nixtiequ narawh mimli. X'għamel San Pawl Malta' X'għal- lem7 Tassew li għamel il Publiju Isqof ta' Malta' Mar Għawdex jew baqa' Malta7 Tassew li Pawlu għal- lem u għammed jew qagħad dejjem magħluq il-ħabs bħala priġunier7 Għal dawn il-mistoqsijiet San Luqa ma jwieġeb xejn. San Luqa jgħidilna biss li Pawlu fejjak il-missier Publiju u l-Maltin morda u li l-Maltin tawh ħafna rigali. Hemm sa- ħansitra min jaħseb jew għallinqas min jaħbat jiġih xi dubju li San Pawl kemm dam Malta ma għamel xejn, ma għamilniex insara. Kieku għamel xi ħaġa minn dan kollu San Luqa kien itarrfilna xi kelma. F'kull belt li mar San Pawl, San Luqa dejjem igħidilna xi ħaġa fuq il-ħidma ta' San Pawl f'dik il-belt, imma fuq Malta xejn, anqas kelma. Nistqarru s-sewwa, dan is-skiet ta' San Luqa fuq il-ħidma ta' San Pawl f'Malta jgħaġġibna u xi ftit idejjaqna wkoll. Imma għal min jaf jaqra l- kitba ta' San Luqa hemm ħafna truf li jqabbduna t-triq li nixtiequ nsibu, għax dak li San Luqa ma qalux bid- dieher qalu bil-mistur, imma qalu, u hemm hu għal min jifhmu. Luqa jgħidilna li San Pawl għamel ħafna mirakli Malta. L-ewwel miraklu għamlu miegħu nnifsu, meta ħeles mill-velenu tal-lifgħa. Imbagħad fejjaq il-missier Publiju. Imbagħad il- morda kollha Maltin, Issa l-għala għamel San Pawl dawn. il-mirakli 7 Mhux biex in-nies tfaħħru; żgur ukoll it-tifħir tan-nies għal San Pawl ma kien xejn. Mhux għall-qligħ tal-flus; San Pawl ma kienx iħobb il-flus. Biex ipattilhom talli għamlu miegħu f B'xi mod jista' jkun, imma mhux għalhekk biss. San Pawl kien jagħmel il-mirakli biex juri lill-poplu s-setgħa bla tarf ta' Alla veru u b'hekk imex- xihom għall-fidi f'Alla veru u fi Kristu Ibnu. Meta San Pawl kien fil- belt ta' Listri u hemm fejjaq wieħed magħtub mit-twelid, il-poplu ħasbu xi alla u riedu joffrulu sagrifiċċi, S. Pawl ma ħalliehomx imma qalilhom : X'taħsbu li għamilna' Xejn. Mhux aħna li fejjaqna dan il-marid, imma Alla li jista kollox, Alla wieħed, Alla veru, Alla li aħna nemmnu fih u kulħadd għandu jemmen. fih biex isalva. Minn dan naraw tajjeb il-għala San Pawl kien jagħmel il-mirakli, biex ixandar l'Alla u jiġbed in-nies lejh. Il-mirakli għal San Pawl kienu mezz li bih kien igħarraf l'Alla u l- ħtieġa li jemmnu fih. Mela jekk San Pawl Malta għamel mirakli — u dan igħidulna San Luqa — għandna nit- hmu li San Pawl xandar fost il-Mal- tin l-isem t'Alla Veru u l-fidi fih u fi Kristu Ibnu u t-tagħlim kollu. ta' Kristu. Ħaġa oħra jgħidilna S. Luqa. Il-Maltin ħabbewh il San Pawl, kienu jeħdulu ħafna ħwejjeġ kemm dam Malta, jiġifieri ikel għalih u għal sħabu. U qabel ma telaq għabbewh b'kull ma kien jaħtieġ. Jista' jkun li l- Maltin kienu jħobbu daqshekk il Pawlu u ma kenux jagħmlu dak li għallimhom f Għalhekk għandna bil- fors ngħidu li San Pawl kemm dam Malta għallem ' il-Maltin il-fidi ta' Kristu u l-Maltin laqgħu l-kelma tie- għu, tgħammdu, saru nsara u kienu l-bidu tal-Knisja ta' Malta. U hekk naraw li għalkemm San Luqa ma jgħidilniex: bid-dieher x'għamel San Pawl Malta, jagħtina xaqq dawl biex nifhmu li San Pawl ma għaddiex it- tliet xhur tax-xitwa fil-għażż imma fix-xogħol, igħallem kull jum fejn kien miżmum bil-għassa u jilqa 'l kul- ħadd bħal missier 'l uliedu. SAN PAWL: L-AKBAR XIEHED TA' KRISTU Bħal ma l-iġfien għandhom il-boxxla li bis-saħħa tagħha l-imsefrin isibu t- triq fil-wesgħa bla tarf tal-ibħra, hekk ukoll il-bniedem għandu fih ir-raġuni li biha jagħraf it-tajjeb mill-ħażin, u is-sewwa mill-qerq, biex jagħmel il- ħaġa u jġenneb l-oħra. Il-ġrajja ta' San Pawl kull ħadd jafha, għax tissemma dali fil-priedki u miktuba fil-Ktieb t'Egħmil l-Ap- postli, li hu ħafif għal qari, għax mimli bi ġrajjiet imżewqa. San Pawl kien student tal-aqwa skola ta' Ġeru- salemm fi żmienu, u msieħeb fix- Xirka tal-Fariżin, imkabbar bih in- nifsu għal bost raġunijiet: għax kien għadu żagħżugħ; għax kien bin it- tajjeb; għax kien Civis Romanus, għax kien maħbub mill-Qassis il-Kbir (qisu l-Papa tal-Lhud), u ħwejjeġ bħal dawn. Kienet għadha kemm bdiet f'Ġerusalemm ix-Xiżma (minn għala l-Lhud) ta' dawk li jgħidulhom Insara, li għadd kbir minnhom, San Pawl qabadhom u telaqhom f'idejn il-għassa; u billi oħrajn ħarbu u xterdu, biex jinħabb aktar mall- Qassis il-Kbir, mar jaqbad minn dawk ukoll u jeħodhom marbuta lejn Ġerusalemm. Biex juri kemm kien ħarrieqi għal-Liġi, ma marx jaqbad minn dawk li kienu fil-qrib, fil-Jeħu- dija u s-Samarija, imma f'Damasku, fis-Surija, fil-bgħid. U kif kien qorob lejn Damasku, imħejji biex jaħfen l-Insara, f'daqqa waħda l-boxxla daritlu. U mhux biss telaq l-Insara għal riħhom, imma sa- ħansitra hu qaleb Nisrani, u ftit wara beda jaħdem, b'ħiltu u b'saħħtu kol- lha biex jagħmel Insara lill-oħrajn. Issa jekk toqgħod taħseb u tirra- ġuna: x'kienet il-ħtija li San Pawl f'daqqa qaleb hekk f Għaliex sar Nis- rani huwa n-nifsuf Nistgħu nafu l- għaliex ' San Pietru nafu għaliex mar ma' Ġesii, biex isir ras kbira, meta, minn għalih, Ġesu kellu jilħaq Sultan tal- Lhudija (ara Matt. San Ġakbu u San Ġwann nafu wkoll għaliex: marru ma' Ġest: biex joqogħdu wieħed kull naħa tiegħu, meta jilħaq Sultan (ara Matt. Imma lil San Pawl x'ġiegħlu jaqleb' Ma kienx jeħtieġ ġid, għax kellu; ma kienx irid ġieh, għax kellu wkoll. Għal fejn mela 7 Dan li wieħed jixtieq jaf. Din il-mistoqsija qadima ħafna għax saħansitra l-Insara Lhud dawk li kienu jgħidulhom Għebjonin, taw tifsira ta' dan kif deher lilhom; qalu li San Pawl sar Nisrani biex jinki lill- Qassis il-Kbir talli ma riedx iżewġu lil bintu, (ara Sant'Epifanju, ''Ad- versus Haereses', XXX, 16, imsem- mija wkoll minn Ricciotti, ''Paolo Apostolo,'' faċċata 101, nota). kieku stennew ftit l-Għebjonin, din it-tifsira ma kienux jaqalgħuha, għax San Pawl għal Ġest għadda snin twal ta' tbatija kbira. Kif jista' jkun li jibqa' jinħaqar biex jinki lil-Qassis il- Kbir, ħafna snin wara li l-Qassis l- Kbir, kien miet' U kieku San Pawl ried jiżżewweġ, żagħżugħ għani u mitgħallem kif kien, kien sejjer ma jsibx tifla għal qalbu, mill-aħjar li kien hemm f'Ġerusalem 7 Il-fehma tal-Għebjonin, għall- ewwel li ħarġuha, kien fiha naqra sens. Imma l-fehmiet tal-materjalisti ta' daż-żmien, anqas huma ta' min iħares lejhom. Jgħidu li San Pawl tah tal-qamar fit-triq ta' Damasku, u ħaseb li deherlu Kristu; imma min ikun marid b'tal-qamar hu n-nifsu ma jkunx jaf' Kif emmen daqshekk, u għadda xi tletin sena f'dik il-moħ- qrija kollha (ara l-Ittra II lil Korin- tin, XI, 21-29) għax ħolom li deherlu Kristu waqt: ħass ħażinf Jibqa' mpressjonat xi siegħa, jew l-aqwa ġurnata, iwa; imma tletin sena ma jistax ikun, Oħrajn jgħidu li qaleb għax kien minn qabel iħoss kemm kien jagħmel ħażin jaħqar lill-Insara, u fit-triq ta' Damasku ma felaħx jaħmel aktar u għamel 'break down'. Mela għaliex fil-Ktieb tal-Appostli ma kitbux hekk 7 Għax hu ma kitebx hekk kull meta isemmi l-ġrajja fl- Ittra tiegħuf (I Kor. IX, 1: u XV 8::ID-Kor; TV; 6:-GaL-L 12:.60ċ) Kieku l-ġrajja nkitbet hekk kienet tkun tajba u sabiħa xorta waħda. Il-minnu, mela, hu dak li hemm miktub fil-Ktieb ta' Egħmil l-Ap- postli: li San Pawl biddel ħajtu u qaleb nisrani għax kellmu u ċanfru sidna Ġest Kristu; u kellmu bħal Alla, minn ġewwa s-sħab qalb il- beraq u s-sajjetti. U l-għajta lil San Pawl kienet ta' xorta waħda bħal l- għajta fuq is-salib: Xawl, Xawl, lamma għażżabtnif, donu Ġesu ried jgħaqqad l-ewwel kelma ta' San Pawl ma' l-aħħar tiegħu: Heli, Heli lamma żabahtni' San Pawl, mela, bil-persważjoni sħiħa li wera tad-Divinità ta' Ġesu, persważjoni li swietlu t-telfa ta' kull xorta ta' ġid tad-dinja, u minn fuq kienet il-ħtija li għadda żmien twil fost moħqrija liema bħala (ara kif fuq dan kif għedna qabel, fisser hu n-nifsu fit-Tieni Ittra lil Korentin, XI, 21-29) hu l-akbar xiehed ta' Ġesti Kristu. Raġel bħal ma kien San Pawl, għaref u mweġġah u għani, u kif kieku ngħidu llum ''up to date'' f'kollox, la darba emmen, kellu ra- ġuni sħiħa biex jemmen. U la kien hemm raġuni għalih, hemm ukoll ra- ġuni għalina, u b'rasna jdur jekk ma nemmnux. Iftakru li kontu mingħajr Kristu, mingħajr tama, u mingħajr Alla, fid-dinja (Efesin, II, Il-12). x Niżżi ħajr '1 Alla fuq kull tifkira tagħkom, u nittama li Dak li beda fikom l-egħmil it-tajjeb, itemmu għal Jum ta' Kristu Ġesu, (Lil Filippin, I, 3-6). IL-GROTTA TA' SAN PAWL TAR-RABAT (Torbot mal-għadd ta' qabel) Il — X'KIENET IL-GROTTA X'kienet sewwa l-Grotta tar-Ra- bat, fiż-żmien li San Pawl ġie Malta $ Għax hemm min jgħid li kienet ħabs, u hemm min jgħid li kienet l-egħmara ta' San Pawl, u l-ewwel knisja ta' Malta. Donnu li hemm truf biżżejjed biex wieħed jgħid li kienet kollox: egħmara ta' San Pawl fiż-żmien li kien Malta, l-ewwei knisja, fejn kien jilqa' x-Xjuħ, jew Presbiteri tal-In- sara l-ġodda u jgħallimhom kif jagħ- mlu l-Laqgħat jew Għaaat ir-Rabb (li minnhom ġejja l-quddiesa), u kif għandhom iġibu ruħhom u x'għand- hom jagħmlu wara li jitlaq hu. U biex ma jinqalax għakkux, il-grotta fejn għażel biex. joqgħod, kienet tgħaddi bħala ħabs. Ejja naraw it- truf li jġiegħlu lil min jaħseb hekk. Għedna l-ewwel li l-Imdina fiż- żmien li ġie San Pawl kellha tliet bibien, u l-bieb tan-nofs tagħha, il- bieb l-ewlieni, kien qiegħed, qisu. bejn il-bieb tal-knisja ta' San Pawl tal-lum, u l-Ħofra, u l-istatwa taċ- Ċimiterju. Dawk iż-żmenijiet ma kienx hemm Pulizija, għalhekk is- suldati kienu jagħmluha ta' Pulizija 'huma, bħal ma jidher li San Pawl u sħabu fuq il-ġifen kienu mgħassin minn suldati, mamura minn fizzjal rajjes ta' mija, li għalhekk kienu jgħidulu Ċenturjun. Għalhekk ħada kull bieb ta' belt kien ikun hemm bħal fortizza żgħira, jew ' kwartier tas-suldati, li kien qisu wkoll għassa tal-Pulizija. Is-suldati ta' ġewwa fih kienu jagħmlu l-għassa mal-bieb, jiftħuh fil-għodu 'u-jagħlquh fil-għa- xija, u billi jkun' ħemtm-ma' ġenbu s-suq, kienu joqogħdu jduru fih biex in-nies, il-bejjiegħa u x-xerrejja, ma jiġġieldux u ma jkunx hemm xi ħal- liel li jaħtaf xi ħaġa. Taħt l-art, qrib il-bieb tal-belt kien ikun hemm ħabs, biex jekk ikun meħtieġ li s-sul- dati jżommu lil xi ħadd, jixħtuh ma- lajr hemmhekk, Dan għadu jidher fl-artijiet Xem- ija barra minn Malta u saħansitra Malta wkoll. Meta tkun dieħel l-Im- dina tal-lum, fix-xellug tal-bieb, ġew- wa, għadu hemm il-borg tal-għassa, u fil-lemin, għadu hemm il-ħabs. Fiż- żmien il-gwerra li għaddiet dal-ħabs kienu fetħuh u kien jaqdi bħala xel- ter. Għadu bil-kmamar żgħar ma' tul kuridur, titla' fihom minn xi tilitt tarġiet, u f'nofs il-kuridur hemm bir. Naħseb li hawn ħafna nies li rawħ fi żmien il-gwerra. Jiġifieri din tal- għassa u l-ħabs ma' ġenb bieb il- belt, m-ilhiex wisq li nqatgħet minn Malta. Issa, taħt il-bieb tan-nofs tal-belt il-kbira ta' Malta fi żmien San Pawl (dak li għedna li kien hemm fil-qrib fejn il-knisja), hemm ukoll ħabs. Taħt l-art hemm żewġ swali kbar, imħaffra fil-blat, daqs xulxin u mniffda b'bieb ma' xulxin, tgħaddi għalihom, issa minn mogħdija dejqa fit-traġ tal-knisja tal-Madalena, bis- wit il-Grotta ta' San Pawl sewwa. Sala minnhom, ta' ġewwa, fiha għadd ta' mrabat fil-blat (sitta sħaħ, u hemm il-miksura wkoll), li ma kienux għal bhejjem, għax ma hemmx im- xatar taħthom. Ħada l-bieb ta' Ġerusalemm ta' żmien Adrijanu, hemm ukoll fortizza u ħabs (il-ħabs issa qiegħed għand il- qassisin Griegi, u jgħidulu l-Ħabs ta' Kristu, għalkemm meta sar, il-Bam- bin kien ilu mejjet ftit anqas minn mitt sena l). Fuq Sijon, Ġerusalemm għax li kienu għal bhejjem, taħthom kien ikun hemm il-ħwat fejn iqiegħ- dulhom l-għalf biex jieklu u l-ilma biex jixorbu; imma ħwat. ma hemmx u l-imrabat qegħdin fil-għoli wisq. Kull marbat fih l-atar li kien marbut fih xi ħabel, u min kien ikun marbut fih kien jitħabat, għax il-għerwa tal- marbat mittiekla, u m'hix mittiekla naħa waħda, imma kull imkien. Hemm marbat minnhom qiegħed Biċċa mill-foss tal-Imdina ta' żmien San Pawl, li kienu jgħidulha ''Melita'. Ritratt meħud mit-tieqa tas-''Sala Parrocchiale', ir-Rabat. ukoll, taħt il-knisja tar-Rhieb Assun- zjonisti li jgħidulha: ta' San' Pietru in Gallicantu, hemm kuridur maq- tugħ fil-blat bl-imrabat bħal tar-Ra- bat, li dawk ir-Rhieb iżommu li kien ħabs ta' żmien il-Lhud. U l-Lhud tal- Palestina u l-Kangħanin ta' Malta kienu qraba ta' xulxin u drawwiet jixxiebħu kellhom qabda. Dawk l-imrabat kienu biex jorbtu fihom lin-nies il-ħorox, u dan jidher m'ogħla bniedem sewwa, donnhom kienu jorbtu xi raġel fih bil-wieqfa, b'idejh fuq rasu. Hemm żewġ im- rabat quddiem xulxin, marbat ogħla mill-ieħor, donnhom kienu jorbtu fi- hom lil xi ħadd minn idejh u minn saqajh, imdendel bħal benniena. Taħt hemm ħanek fil-blat, u fil-ħanek ħofra kbira (issa miksura) li tistħajjel li kienu jimlewha bl-ilma biex dak l-imsejken li kien marbut hemm, kien ikollu maqagħdu fl-ilma, biex aktar ibati, l-iżjed jekk kienu jħalluh hekk xi lejl sħiħ. Billi dawn l-egħrien tal-ħabs huma mħaffra fil-blat ta' taħt is-sur, ġewwa l-foss (jiġifieri qegħdin fl-iskarpa) aktarx li n-nies il-maħlula li kienu jinżammu hemm kienu jitħallew jo- ħorġu għall-arja ġewwa l-foss in- nifsu, bħal ma kienu l-maqbudin tal- gwerra tal-1914-1918 fil-foss ta' Ver- Malta. dala, hawn Kienu jkunu Statwa ta' San Pawl fil-Grotta tar- Rabat, minn fejn. jittieħed it-trab li jingħad li huwa duwa li tfejjaq il-ġdim tas-sriep, hemm ma' ġenb il bieb tal-belt, għal bil-għani, biex aktar jarawhom in- nies u jibżgħu jagħmlu xi ħtija meta jifhmu kemm ikollhom ibatu jekk wara jinqabdu. Aktarx li mill-wisa' tiegħu l-foss kien ikun magħluq b'ħajt għoli, biex ma jaħarbux, u fuq xfar il-foss kien ikun hemm il- għassa. Xi mkejjen għadu jsir hekk issa wkoll, għax qalli wieħed li kien fil-Merchant Navu, f'belt jisimha Navarin, fil-Greċja hu ra b'għajnejh ħabs hekk, u n-nies jistgħu jmorru jħarsu lejn il-miżmumin, u jixħtul- hom is-sigarretti, Mela, billi dan il-ħabs tal-belt il- kbira ta' Malta jinsab ġewwa foss wieħed, fejn kienet (u għadha) il- Grotta li ġewwa fiha kien jgħammar San Pawl, u quddiema sewwa, jidher li din ukoll kienet magħduda bħala ħabs, għad li fis-sewwa ma kenitx. Hekk, meta kienu jaslu Ruma, ħadd ma kien jista' jixli liċ-Ċenturjun li wieħed fosthom ħallieh barra u ma żammux ma' l-oħrajn. Imbagħad San Pawl kien civis Romanus, u nsab hemm fuq il-liġi Lhudija, mhux fuq il-liġi Rumana. Għax ma kellux ikun imbiegħed mill-qattiela u l-ħallelin P IV — XOGĦOL TA' SAN PAWL F'MALTA San Luqa li kien ma' San Pawl, fuq ix-xogħol u l-qagħda. tiegħu hawn, ma qalx ħlief żewġ ħwejjeġ: li San Pawl fejjaq il-morda kollha ta' Malta ' (Atti XXVIII, 9) u l-Maltin għabbewh b'kull ma kien jeħtieġ qabel ma telaq mill-gżira (ibid., 10). Issa aħna naraw ftit jekk hemmx raġuni biex wieħed jifhem li għamel xi ħaġa aktar minn hekk. Meta tqabbel flimkien kliem: San Luqa fl-Atti u l-għidut tal-Maltin, l-ewwel ħaġa li tolqtok hi l-improba- biltà li San Pawl wara li fejjaq lill- missier jew iben (għax f'xi manu- skritti hekk kemm miktub) il-Ħakem tal-gżira, imur joqgħod, minn rajh jew għax bagħtuh, ġewwa grotta taħt l-art fil-foss tal-belt, u m'hux jin- żamm fil-palazz tal-Ħakem, bħal ma kien jixraqlu u jistħoqqlu. Imma din l-improbabiltà tisfa fix-xejn meta taqra, ftit jew wisq bil-ħsieb, l-Atti tal-Appostli u l-Ittri li kiteb : San Pawl in-nifsu, kif sa naraw hawn- hekk, San Pawl kien raġel ta' klassi għolja. Kien civis Romanus (Atti, XVI 87, u XXII, 25-29 XXIII., 27) għalhekk ma satax ikun ħlief iben ta' familja għanja. Kien raġel ta' skola kbira (Atti, XXVI, 24) li f'pajjiżu tgħallem iċ-ċiviltà Griega (Atti, XXI 87, 88, 39); u f'Ġerusalemm tgħallem daqs hekk ieħor id-Djiena tal-Lhud (Atti, XXII, 3). Għal dan, minn kliemu u minn egħmilu, naraw li San Pawl kellu biex ikun, u kien tassew, raġel imkabbar, u hekk ukoll, imqar- qaċ u indipendenti. Kull fejn sata' dejjem ried jieħu l-jedd tiegħu, u għal hekk tlewwem, jew iġġieled, ma San Pietru (Ittra lil Galatin, II, 11, sal-aħħar) u kellu xi jgħid sewwa ma' San Barnabaw (Atti, XV, 87-89). Kien jaħdem b'idejh huwa n-nifsu biex jaqla' x'jiekol, hu u dawk li jkunu miegħu (Atti, XX, 84; I Thess, II, 9; II Thess., II, 8; I Kor., IV, 12) biex. ma jkun obligat lejn ħadd, u kien joqgħod b'għajnejh miftuħa biex b'egħmilu ma jagħmelx Pjanta tal-Knisja ta' Sta. Ma- dalena u s-sotterani li hemm magħha qrib il-Grotta. ta' San-Pawl. A .- A: Kwisja taħt l-art ta' Sta, Madalena; B'TBS Ħabs CC: Habs tal-Ħorox; a- a: Taraġ għal ġewwa l-Knisja; b- b: Bank maqtugħ fil-blat; d: Altar; m- m; Imrabat; e: Mogħdija għal ġewwa l-ħabs; n-- nti Radam; l: Nifda fis-saqaf; ġ- ġ: Taraġ minn taħt l-art għal ġewwa ċ-ċimiterju, wara l-istatwa li minnu jingħad li kien jitla u jinżel San Pawl; i- j kurudur; h: ħawt ta' l-ilma ġieri. ħsara lil għajru (Atti, XVI, 25-28): (I Kor. VII, 18 u IX kollu) u jfittex dak li jaqbel għalihom. U ara wkoll Atti, XIX, 830).. Ma kienx iħobb jisma' milli jgħidulu, imma jagħmel dejjem dak li jidhirlu hu (Gal. Issa, minn raġel bħal dan x'tisten- na' Kieku talbuh joqgħod fil-qasar, jew palazz tal-Kbir ta'' Malta (bħal ma aktarx għamlu) ċert u ħaqq, li ma kienx irid, għax la darba hu kien priġunier, ta' hekk kien irid iżomm. ruħu; anqas ma kien jaqbel idaħħal fit-tiġrib liċ-ċenturjun, jiġifieri lil dak il-fizzjal li kien fi ħsiebu, billi sata' jkun hemm xi ħadd li meta jaslu Ruma jixlih, li lil wieħed mill-priġu- nieri ma żammux bħall-oħrajn. Għal hekk, dan jaqbel kollu mal-karattru ta' San Pawl, li hu minn rajh ried joqgħod f'dik il-grotta, ġewwa l-foss fejn kien hemm il-ħabs, u hekk isodd ħalq kull ħadd, u jaqdi l-indipenden- za tiegħu. Sa hawn fuq il-grotta. San Luqa kiteb li kull min kellu xi marda f'Malta, mar quddiem San Pawl, u fejqu (Atti, XXVIII, 9). Issa int jidhirlek li dan hu xogħol: ta' malajr' Biex jisimgħu b'San Pawl il-Maltin kollha, ried jgħaddi ftit taż- żmien sewwa, u trid taħseb li kienet ix-xitwa, u min-nħawi l-bgħida, in- nies kellhom imorru l-Imdina bil-mixi jew fuq xi ħmar. Għal dan trid tgħiss xi nhar xemxi, u m'hux tmur fix- xita u l-marid ixxarbu, u għandu l-ħila jmutlek fit-triq. U hekk għand- na naħsbu li San Pawl' meta kien Malta, kull meta kienet tkun ix- xemx kien iħejji ruħu, għax kien jobsor li qabel nofs inhar kellu jara l-morda ġejjin. x San Pawl kien ifejjaq lin-nies m'hux bid-duwa; billi jqiegħed idejh fuq il-marid u jitlob 'l Alla; (Atti, Taħseb li l-Maltin ma kenux isaqsuh ma' min kien ikun jitħaddet meta jħares lejn is-sema u jitkellem minn taħt il-lsien' U jekk hu kien jgħidilhom, bħal ma : kienet ħaġa naturali li jagħmel, kien ifisser li kien iħabbar lil Ġest Kristu u 'l Alla Wieħed, Alla tas-Sawwa, jiġi- fieri li kien jgħallem id-Din Nisrani. Għedna qabel li dik il-biċċa tal- foss, qrib il-bieb, kienet tagħmel mal- ħabs tal-Imdina l-qadima, u għal hekk kienet magħluqa u mħarsa mis- suldati, ħada bieb il-belt u fuq il- ħitan. Għal dan ma satax ikun li rajjes il-għassiesa jħalli għadd kbir ta' nies jinżlu hemm isfel. F'dan ukoll it-tradizzjoni tar-Rabat taqbel perfettament mal-veru, għax hemm jingħad li San Pawl kien jippriedka, mhux ġewwa l-grotta, imma fejn il- lum hemm l-istatwa, fejn dari kien ftit 'il ġewwa mill-bieb tal-belt. Dan huwa tassew l-aktar maqgħad. li jaqbel mas-sewwa, għax hemm kien il-misraħ ta' quddiem bieb il-belt, fejn kien hemm l-aktar wisa'. 2 U San Pawl ma kienx jeħtiġlu jit- biegħed mill-għassa biex ikellem lil Maltin, għax hemm kien qrib il-ħabs, taħt il-ħajt tal-borġ tal-għassa. Nistħajluna, mela, li konna xi darba f'dak il-misraħ, f'xi għodwa xemxija tax-xitwa. Jibdew jinġem- għu n-nies. Xi wieħed minnhom imur ikellem lir-rajjes tal-għassa, hemm ġewwa l-borġ jitolbu jħallih jara lil dak il-priġunier li jismu Pawlu, u dak igħidlu jistenna ftit. Jerġgħu jmorru oħrajn u jgħidilhom jistennew, sa ma jinġabru għadd ta' nies kbir Imbagħad ir-rajjes jibgħat suldat jgħajjat lil Pawlu. Dan jinżel it-taraġ ta' ġewwa l-borġ, għal kamra ta' quddiem il-ħabs, joħroġ u jaqsam il-foss, jidħol il-grotta, fejn San Pawl ikun bil-qiegħda ma' xi żewġt iħbieb jew tlieta, u jgħidlu: Ja sid, fil-misraħ hemm għadd ta' nies iridu jkellmuk''. Jaqsam il-foss, jidħol il-kamra u jitla' t-taraġ għal ġewwa l-borġ, u jixref fil-bieb. Il- Maltin jiġru lejh kollha f'daqqa, imma s-suldati jżommuhom. San Pawl jarfa' jdejh biex jisktu, kif kienet id-drawwa tiegħu, qabel ma jitkellem (Atti XXI, 40). Kif jisktu jgħidilhom, bil-Kangħani: ''Oqgħo- du sarbut, wara xulxin, u ġibuli l-morda li għandkom, wiehed wie- ħed f' U jibdew iġibulu l-morda quddie- mu, u jqiegħed idejh fuq rashom u jfejjaqhom. Meta jkunu fiequ kollha, jitla' fuq li-ġebla fejn jinqraw l-ban- dijiet tal-Ħakem (xi ħaġa bħal ġebla ta' Ermolaos, li nsabet ftit snin ilu f'taċ-Ċagħki), u jibda jkellimhom: Irġiel ta' Malta, għalkemm. l-art tagħkom hija art żgħira, u intom poplu ta' ftit nies, għoġob lil Alla l-Veru, li jaħseb fikom bikri, u jib- għat lili biex ngħarrafkom bil-miġja fid-dinja tal-Iben Tiegħu l-Wieħed; itilqu mela 'l Allat mejta, li kontu tqimu s'issa, u ibdew qimu 'l Alla Ħaj. Isimgħu kliemi, u tgħammdu bil-magħmudija tal-maħfra, u jien nitlob għalikom biex tinżel fikom Ruħ il-Qodos, u jkollkom sehem fil- Ħajja ta' bla tmiem l…… n V — L-EWWEL KNISJA TA' MALTA Milli għedna s'issa jidher ċar li l- Grotta ta' San Pawl tar-Rabat hija l-ewwel knisja Nisranija ta' Malta. Imma m'hux bħal ma jridu jfiehmu xi kittieba, li jgħaġġbuha ż-żejjed billi jgħidu li San Pawl ikkonsagraha u kien iqaddes fiha, u jgħallem fiha t-Tagħlim Nisrani lil ġemgħat. Għax dak iż-żmien ma kenux jikkonsagraw il-knejjes bir-raxx tal-ilma mbierek, bis-slaleb taż-żejt mal-ħitan, bil-kant tal-Litanija t-twila u bir-rmied fil- qiegħa tal-art, kif jagħmlu llum. Il-Grotta kienet tassew imqaddsa, jiġifieri kkonsagrata, u dan bil-qagħad ġewwa fiha ta' San Pawl, l-akbar wieħed fost l-Appostli ta' Kristu, li fih kienet tgħammar bil-milja tagħha kollha Ruħ il-Qdusija, jiġifieri Alla n-Nifsu, għalhekk ma setgħetx tin- għata taqdisa akbar minn din. San Pawl kien jgħallem fiha tassew, im- ma mhux lil kulħadd; lil Presbiteri, jew ix-Xjuħ tal-Insara biss, il-ftit il- magħżulin, li f'Malta kollha setgħu kienu tmienja, jew għaxra, jew l- aqwa l-aqwa tnax. Għax fl-ewwel żmienijiet tal-knisja hekk kienu jagħmlu l-Insara, jagħżlu fosthom l- aktar raġel tajjeb u għaref u għaqli u ta' isem bla mittiefes b'sbda għajb li jaf jaqra u jikteb (u li jkollu dar kbira ġmielha u jkun xi ftit għani, biex fejn ma jwassalx ix-xlief tal- Ġemgħa, iwassal ix-xlief ta' dan), u jagħmluh Xiħ, jew Presbiteru tagħ- hom (ara Atti VI, l-6, fuq San Stief- nu u sħabu). Lil dawn, ħaġa naturali, San Pawl kien jgħallimhom kif jagħ- mlu t-Tfakkira tal-Aħħar Għaxa, jew iċ-Ċena ta' Kristu, jiġifieri l-Ew- karistija, li minnha bdiet il-Quddiesa ta' daż-żmien. Din l-aħħar Ċena, jew Għaxa, ta' Ġesu kienet l-aħħar ikla tiegħu mal- Appostli fil-Għid il-Kbir tal-Lhud, awl il-lejl qabel ma miet. L-ikla kien fiha tliet ħwejjeġ: il-kant tas-Salmi, l-ikel, u t-tagħlim ta' rajjes il-mejda. U hekk kienet it-Tfakkira, jew il- Quddiesa tal-Insara ewlenija. Bdiel is-Salmi kienu jgħannu għana lil Ġesi bħal. Alla (ara l-ittra ta' Plinju ż- Żgħir lil Imperatur Trajanu, X, 96, u d-Didakċ IX, X u XVI), imbagħad ix-Xiħ kien jaqsam ftira u jagħti farka minnha lil kull min ikun hemm u jnewwlilhom kies inbid u jixorbu minnu belgħa kull wieħed. Imbagħad bdiel it-tifsir ta' kif l-Iżraelijin ħarġu mill-Eġittu (kif kienu jagħmlu l- Lhud) kien jaqralhom xi silta jew tnejn mill- Evanġelju Mqaddes, u wara żmien ukoli xi naqra mill-Ittri tal-Appostli. Fl-aħħarnett min jista' kien jagħti xi ħaġa tal-flus għat-trob- bija tat-tfal iltiema u l-għixien tat- tallaba, li kien iżommhom f'daru dan ix-Xiħ. U barra bid-daqq. Imma xi ħadd isaqsi: ''Kif jista' jkun li rajjes il-għassa Rumija. kien iħalli lil San Pawl iniżżel in-nies hemm isfel, ġewwa l-ħabsf'' Kien jħallih għal wisq raġunijiet; għax San Pawl kien qiegħed għalih waħdu fil-Grotta t-tajba, fejn jinżammu, meta jkun hemm, in-nies importanti; għax in-nies li kienu jinżlu .kienu jkunu ftit, minn tmienja sa tużżana, u kienu jkunu l-aktar nies sewwa tal- gżira, li minnhom ma. tistenniex twegħir; għax San Pawl ma kienx miżmum għax kiser xi Liġi ta' Ruma — imma fuq il-ftietaq tal-Liġi tal-Lhud. U tarġa' San Pawl kien maħbub u meqjum wisq, sewwa miċ-Ċenturjun li ġiebu, kemm ukoll mill-Kbir- ta' Malta, li kien joqgħod arib. X'fiha, mela, billi tħallih iniżżel erbat irġiel xjuħ hemm isfel, joqogħdu jkantaw ftit, jieklu loqma ħobż u' jitħaddtu flimkien f Mela l-Grotta ta' San Pawl tar- Rabat hija tassew l-ewwel knisja ta' Malta, għax fiha San Pawl qaddes wisq drabi fit-tliet xhur li għamel magħna, biex jgħallem lil-Presbiteri, jiġifieri lix-Xjuħ il-magħżulin, u fl- aħħar, qabel ma telaq, tagħhom ukoll is-setgħa li jqaddsu: bħalu, u għal- limhom. kif kellhom iġibu ruħhom mal-Insara l-ġodda ta' taħthom, meta ma jkunx hawn hu. Tgħid San Pawl kien jgħammed ukoll ġewwa l-Grotta jew x'imkien ieħor, ġewwa l-belt 7 Bħal ma nżamm, hekk tajjeb il- għidut ta' fejn San Pawl kien jgħal- lem lil ġemgħat tan-nies, fejn illum hemm l-istatwa, qrib il-Grotta, kieku kien jgħammed hemm, fil-Grotta jew fil-foss jew x'imkien qrib, għandna naħsbu li ta' dan kienet ukoll tin- żamm it-tifkira. Mela, aktarx li le, la darba ta' dan ma ngħad qatt li hemm tifkira mkien. Fuq il-magħmudija aktarx li ġara dan li issa sa naraw hawnhekk. Fitstaraġ li semmejna fit-taqsima ta' qabel, li minn ġewwa l-kamra ta' quddiem, fil-foss kien jieħu għal ġewwa l-borġ tal-għassa, fl-Im- dina l-qadima, ma' idek ix-xellugija inti u tiela', ġewwa l-blat hemm im- ħaffer ħawt. U għal ġewwa fih jagħti kanal tal-ilma, imħaffer fil-blat ukoll, li mbagħad joħroġ min-naħa l-oħra. Issa f'dak il-ktieb Grieg, qadim, li jgħidulu Didakċ, taqsima VII (jgħidu li dal-ktieb inkiteb qabel Il-Evanġelji, ara kemm hu antik. Insab Kostanti- nopli, ftit anqas minn mitt sena ilu) hemm miktub li l-Magħmudija, meta jista' jkun, għandha ssir bl-ilma ġieri, u li jekk ma tistax tgħaddas il-bnie- dem kollu fl-ilma, biżżejjed issaw- wablu tliet darbiet l-ilma fuq rasu. Issa, meta 'San Pawl kien Malta kienet ix-xitwa; mela minn dak il- kanal kien għaddej l-ilma, li jimla' l- ħawt u jibqa' sejjer. Għalhekk aktarx li San Pawl għammed f'dak il-ħawt tat-taraġ lil dawk il-ftit magħżulin, jew Presbiteri, biss, li 'l quddiem kellhom ikunu r-Rjus tal-ġemgħat In- sara l-ġodda ġewwa Malta, u mba- għad dawna, kif San Pawl għammed lilhom, kienu jgħammdu lill-oħrajn. Għalhekk ma baqax ħaj il-għidut fuk il-magħmudija: għax San Pawl b'idejh għammed ftii nies, u lill In- sara l-oħra għammduhom. il-Pres- biteri, kull wieħed fir-raħal tiegħu. Minn dan li rajna. jiftiehem li min cal li l-Grotta ta' San Pawl tar-Rabat hija l-ewwel knisja Nisranija ta' Mal- ta, qal sewwa. Il-għidut tar-Rabat, id dokumenti ewlenija tad-drawwiet tal-Insara, il-post in-nifsu, jaqblu ħaġa b'ħaġa, u b'dan juru li kien hekk. (Jibqa' għal ħarġa oħra) L-Istorja ta' San Pawl (Jorbot mal-Għadd ta' qabel) F'Bereja wkoll kien hemm il-Lhud u kellhom sinagoga, u Pawlu u Silas nhar is-Sibt marru hemm, għat-tislija. Il-Lhud ta' Bereja kienu aktar nies sewwa mil-Lhud ta' Salonki, u lil Pawlu semgħuh bil-qalb u kienu jmorru jfittxu fil-Kotba biex jaraw jekk dak li qal hu kienx minnu. U għadd kbir fosthom emmnu; u em- mnu wkoll għadd kbir ta' rġiel u nisa Pagani li kienu mxerkin mal-Lhud. Malli semgħu dan il-Lhud ta' Sa- lonki, marru Bereja biex jaqalgħu l- għakkux. Imma l-Insara ta' hemm ma tgħawhomx żmien, għalhekk lil Pawlu bagħtuh Ateni u lil Silas u lil Timotju, għal dak il-ħin, żammew- hom hemm, bil-ħsieb li jibagħtuhom jilħqu lil Pawlu mill-aktar fis. Pawlu baqa' jistenna lil sħabu f'Ateni, u nhar ta' Sibt kien imur jgħallem lil Lhud fis-sinagoga. U kif kien Ateni qabduh dwejjaq kbar, meta ra kif belt kbira u sabiħa bħal dik, mgħammra min-nies għorrief, kienet mogħtija kollha kemm hi għal qima ta' l-allat ħżiena. Għalhekk ma felaħx aktar u beda joħroġ kuljum fis-suq u jgħallem fuq Ġesu Kristu lin-nies li kienu jkunu miġbura hemm. Semgħu bih il-Filosfi ta' hemm, u għall-ewwel ma setgħux jifhmuh. Im- ma mbagħad dehrilhom li kien ġie biex idaħħal fid-din tagħhom xi allat ġodda. Għalhekk darba ħaduh fl-Ar- jupagu, biex jfissrilhom sewwa dak li ried jgħid. L-Arjupagu kien għolja żgħira qrib il-belt, fejn fil-qedem kien jingħata l- qada tal-mewt, imma fiż-żmien li kien hemm Pawlu, kien qisu mitluq. Il- Filosfi ħaduh hemm biex ikunu mbegħda mill-ħsejjes tan-nies, ħalli jifhmuh sewwa. Pawlu, waqaf f'nofs- hom u qalilhom li kif kien miexi mat- toroq kien ra wieqaf maqdes imsem- mi għal ''alla-bla magħruf', u qalil- hom li dak Alla-bla-Magħruf, kien ġie jgħarrafulhom huwa. Ftit ftit fi klie- mu wasal f'Ġesu Kristu u fil-qawma ta' l-imwiet, uħud minn dawk il-Filo- sfi bdew jidħku bih, u oħrajn, biex ma jregħxuhx wisq, qalulu li għal dik id-darba biż-żejjed; jerġgħu jisimgħuh darba oħra. Imma xi ftit nies em- mnu u saru Nsara wkoll. Kienet ir- Rebbiegħa jew is-Sajf tas-sena W. Kristu 51. Pawlu sab li Ateni ma kenitx għal- qa tajba biex fiha jinżara' d-Din Nis- rani, għax kien hemm wisq għerf tad- dinja. Għalhekk telaq minn hemm u mar Korint, li kienet belt mimlija b'kull xorta ta' żena. Kif kien hemm iltaqa' ma' wieħed Lhudi, li ismu bir- Rumi kien Akwila u isem martu Pris- ka, jew Priskilla, Dawn kienu għad- hom kemm waslu minn Ruma fejn l- Imperatur Klawdju kien keċċa l-Lhud kollha, Pawlu feraħ meta ltaqa' ma' dawn, għax kien bata minn kollox, saħansitra l-ġuħ meta kien f'Ateni, u dawn it-tnejn min-nies li aktarx kienu Nsara, kienu nissieġa; u Pawlu mar id-dar tagħhom u qagħad jinseġ magħhom. Kull nhar ta'. Sibt kien imur is-sinagoga tal-Lhud u jfisser il- mu Titus Justus, li kellu daru tmiss mas-sinagoga. Dak iż-żmien waslu f'Korint Silas u Timotju, minn Bere- ja, fil-Makedonja. Pawlu għamel għadd kbir ġmielu ta' Nsara f'dil- belt, fosthom Krispus, li kien rajjes tas-sinagoga. Imma kotra kbira minn dawk li saru Nsara kienu nies kaj- mani, imdorrija f'kull xorta ta' ħti- jiet, bħal ma kitbilhom wara Pawlu nnifsu (ara l-Ewwel Ittra. lill-Korin- Kappella tal-Franġiskani mibnija fuq il-bost fein San Pawl ra lil-Ġesi Kristu, u biddel ħajtu. fit-triq ta' Damasku, fis-Surija. Liġi u dejjem fit-tagħlim tiegħu jdaħ- ħal lil Kristu u kienu jisimgħuh ukoll dawk il-Griegi li kienu jmorru s-sina- goga jissieħbu mal-Lhud. Imma hemm ukoll il-kotra tal-Lhud ma rie- dux jisimgħu. Għal hekk Pawlu qa- lilhom: ''Jien id-dmir tiegħi magħ- kom għamiltu. Ħtija tagħkom li ma tridux tisimgħu, Minn issa 'l quddiem sa mmur għand il-Pagani'' U beda jmur jgħallem fid-dar ta' wieħed jis- Ix-xogħol ta' Pawlu f'Korint mar tajjeb, għax hemm rawwem ħafna Nsara (u f'dak iż-żmien ukoll kiteb iż-żewġ Ittri lis-Salonkin, bejn is-snin 51 u 52), imma hu mar ħażin, għax biex seħħet dil-ħidma kellu jbati tba- tija kbira. Imma Alla sabbru, għax kellu dehra fejn Ġest għamillu l-qalb, u qallu: ''Ara li ma tibżax Ħadd ma jagħmilek deni, għax jiena ninsab miegħek. Ibqa' xandar il-kelma tiegħi għax f'dil-belt għandi ħafna nies im- ħejjija biex isiru Nsara. U hekk Pawlu ma qatax qalbu u baqa' jgħal- lem. Imma wara żmien il-Lhud ta' hemm qabdu lil Pawlu u ħaduh qud- dem il-Ħakem Ruman, Gallus, u xlewh li kien qiegħed jgħallem tagħ- lim li ma kienx jaqbel mal-Liġi tagħ- telaq minn hemm, ma' Akwila u martu Priska., Wasal f'belt jisimha Efesu u nhar isSibt daħal is-sinagoga jgħallem. Il-Lhud talbuh joqgħod ftit f'dik il-belt, imma hu ma riedx, biss wegħedhom li kellu jarġa' jiġi. Ħalla hemm lil Akwila u Priska u hu telaq bil-baħar lejn Kajsarija tal-Palestina minn fejn tala': sa Ġerusalem isellem lix-Xjuh tal-Insara, u minn hemm raġa' mar Antjokja tas-Surija mill- It-Triq. id-Dritta f'Damasku, fejn San Pawl qagħad tlett ijiem isum u jitlob 'l Alla wara li biddel ħajtu. Il-Ħakem imma keċċihom minn quddiemu u qalilhom li fi ħwejjeġ bħal dawn ma riedx jindaħal. Ħabat ħażin ir-rajjes il-ġdid tas-sinagoga (dak li laħaq minn wara Krispus) li aktarx kien hu li resaq jixli lil Pawlu. Għax ħatfuh in-nies u tawh: xebgħa quddiem il-Ħakem, u dan ma keliim- hom xejn. Pawlu b'kollox qagħad Korint sena u nofs. Wara x-xili tal-Lhud, imma ġdid. Din kienet it-Tieni dawra ta' Pawlu biex iħabbar il-Bxara ta' Ġesu Kristu. Dawra li damet xi ħaġa anqas jew iżjed minn tliet snin. Pawlu qagħad f'Antjokja tas-Surija għal-ftit xhur; u minn hemm wara li strieħ ftit, aktarx fir-Rebbiegħa tas-sena 53, telaq mill-ewwel lejn il- Galatija u l-Friġja u wasal mill-ġdid f'Efesu, kif kien ftiehem mal-Lhud BAĦAR L-ISWED aq, Ċrusanzaten,, G ALAZJA TA Rena Ta; B IKONJUM ji a' KO LISTRAQ TJANA ġiċtna, e p ż ġ It-Tielet u l-aħħar safra ta' San Pawl, biex inerred mad-dinja l-Bxara tal- Miġja ta' l-Iben t'Alla. ta' hemmhekk. Jiġifieri, meta għadda ħsieb, tnaxer Nisrani. Dana ġara l-iġbla tat-Tawru, ma darx biex iżur għax wieħed Lhudi ta' Alexandra, l-Insara li kien għamel fl-ewwel: jismu Apollos, li kien jaf biss il-magħ- safra, f'Derbe, Listra, u Ikonju: mudija ta' Ġwanni l-Għammied, kien imma tala' 'l fuq, iżur l-Insara, li mar Efesu u beda jgħallem it-tewba kien għamel fit-tieni safra. Meta wasal Efesu, sab il-ħbieb tiegħu li kien ħalla qabel: Akwila u martu Priska, u sab hemm ukoll, bla u l-magħmudija għal maħfra tad- dnubiet (jiġifieri li n-nies kellhom ibiddlu ħajjithom, biex Alla jaħfri- lhom dnubiethom). . minn,Efesu u mar Korintu; meta telaq dan, wasal Pawlu u sab lil dawk l-Insara li kien għamel Apollos, mgħammdin biss. Pawlu għal hekk għallimhom il-bqija tal-Bxara ta' Kristu, u qiegħed idejh fuqhom, u niżlet fihom Ruħ il-Qodos. Wara dan, Pawlu beda, bħal ma kien jagħmel dari, jidħol fis-sinagoga tal-Lhud nhar ta' Sibt u jgħallem. Kien jissielet mal-Lhud, bl-ilsien, biex ifehemhom li Ġest kien il-Mes- sija li kellu jiġi. Dam sejjer hekk għal tliet xhur, imma. billi ħafna Lhud webbsu rashom u ma riedux jisimgħu, (aktarx għax is-Saltna t'Alla li ħab- bar Ġesu u li k.en ixandar Pawlu, fid- dinja kienet saltna ta' tbatija), u minn fuq bdew imaqdru t-tagħlim Nisrani quddiem kulħadd, Pawlu telaqhom u ma baqax imur hemm, Lil dawk li emmnu, Lhud u m'hu- miex, qalilhom biex ma jidħlux aktar is-sinagoga, u hu beda jmur jgħallem fl-iskola ta' wieħed Grieg; jismu Tirannus. jeħles it-tagħlim tiegħu f'xi l-ħdax ta' fil-għodu u joħroġ u Pawlu kien jidħol jgħallem it-tagħlim ta' Kristu, minn dak il-ħin, sa xi l-erbgħa ta' wara nofs inhar; imbagħad warajh jarġa jidħol jgħallem Tirannus. Il-ħajja ta' Pawlu, mela dak iż-żmien kienet hekk: filgħodu kien joqgħod f'dar Akwila, jinseġ; u hu u jinseġ, jaħseb x'għandu jgħallem dik inhar: fil- ħdax imur jgħallem dak li kien ikun ħaseb, sal-erbgħa, u wara jarġa jmur għand Akwila, jinseġ mill-ġdid: U Alla bis-saħħa tiegħu, hemm f'Efesu, għamel wisq għeġubijiet. U meta Pawlu ma kienx ikun id-dar, kienu saħansitra jieħdu xi biċċa ħwejjeġ tiegħu u jfejqu l-morda biha. Għalhekk ix-xnija ta' qdusitu xterdet ma' dawk l-inħawi, u kienu jiġu għandu 'għadd' kbir 'ta'' nies, jistqarru egħmilhom il-ħażin u jitol- buh jgħammidhom u. jagħmilhom Insara, biex jinħafrulhom dnubiet- hom.Għadd ta' nies minn dawk li kienu jagħmlu s-sħarijiet, ġiebu l- kotba tagħhom u ħarquhom quddiem kulħadd, u-hekk urew li kienu telqu l-ħajja tat-taqriq tagħhom. Ix-xogħol ta' Pawlu f'Efesu kien mar tajjeb kemm jista' jkun, u bis-saħħa tiegħu fl-Asja kollha tnisslu u kibru għadd ta' Xirkiet, jew knejjes tal-Insara. Meta Pawlu ra li d-Din Nisrani kien rabba l-egħruq sewwa fl-Asja (jiġifieri kien hemm Xirkiet b'tagħlim tajjeb u mġiba tajba, immexxijin minn irjus għaqlin u sieqda), beda jaħseb biex jitlaq minn hemm. Għamel ħsieb, mela biex jgħaddi mill-Makedonja u Akaja u mbagħad jibqa' sejjer Ġeru- salem, u mbagħad,: xi darba wara żm'en isiefer u jmur sa Ruma… Qabel ma telaq, imma, bagħat quddiemu żewġ sebqin il-Makedonja, biex jgħarrfu lin-nies bih, u jħajjulu t-triq qabel ma jasal. Dawn kienu żewġ In- sara mill-aħjar: Timotju u Erastu. Hawn, Luqa, il-kittieb tal-'Atti' jew ''Għemil l-Appostli'', kiteb ġrajja sabiħa; imma ta' min isaqsi, jekk dil- ġrajja ġratx wara li Pawlu kien ħaseb biex jitlaq, jew qabel, u ġiegħlitu biex jaħseb li jitlaq minn Efesu, għad li m'hux magħruf sew. Dil-ġrajja hi din ta' hawn taħt. Wieħed għani jismu Demetriju, kellu miegħu għadd ta' rġiel feddieda jiġifieri jaħdmu l-fidda. Kienu jagħ- mlu mill-fidda knejies żgħar u suriet żgħar ta' Djana, alla' mara tal-Efesin, biex jinbiegħu liż-żawwarin, għal qima tagħha u bħala tifkira; u hekk, Demetriju kien jaqgla' l-flus, u jqalla' Il-ħaddiema li kellu miegħu. Billi f'Efesu u fl-ibliet tal-Asja bit-tħabbir ta' Pawlu qalbu wisq nies u saru Nsara, li ma baqgħux jemmnu fi Djana, il-biegħ tal-fidda naqas. Għal- hekk darba Demetriju ġabar il-fed- dieda u ħabbrilhom li ħtija ta' Paw- lu kienu sa jiftaqru, għax in-nies ftit kienet għadha tixtri xogħol tal-fidda milli jagħmlu huma. Il-ħaddiema bdew jgħajjtu, u n-nies inġabret u qamet għawa kbira. Qab- du żewġ Insara, Gaju u Aristarku, sħab Pawlu, u ġarrewhom lejn it- Tijatru, u ressquhom quddiem il- wixa li għamiltu bia ħaqa, dħaltu fit- tiġrib li jiġu-fuqkom is-suldati Ru- mani'u joqtlu xi qatla nies minnkom. Mela fittxu itilqu lein djarkom, li ma jisfalkom agħar. U hekk kull ħadd telaq minn hemm. Din kienet it-tielet sena ta' Pawlu f'Efesu, jiġifieri hu qagħad hemm mill-aħħar tas-sena 54, il-55 u s-56 kollha sas-sajf tas-57. Wara t-tixwixa tal-feddieda, kellem u wissa lil kbarat tal-Insara u telaq minn hemm għal Makedonja. Fdal mill-belt ta' Qajsarija, fil-Palestina, fejn San Pawl dam sentejn miżmum mill-Ħakem tal-Lhudija, qabel ma nbagħat Ruma. Pawlu ried joħroġ u jmur jaq- beż għalihom, imma l-Insara ma ħal- lewhx. Il-Kieteb kien raġel tal-għa- qal, għalhekk meta għaraf x'kienet il- biċa, qalilhom hekk: ''Ma kienx hemm għalfejn tqajjmu dit-tixwixa kollha, għax dawn iż-żewġt irġiel ma għamlu ebda għajb lil Djana, alla tagħkom. Jekk xi ħadd għamlilkom xi ħaġa, hawn il-Qorti miftuh, ħar- rkuh kif titlob il-Liġi. Fil-Makedonja dar ix-Xirkiet jew knejjes tal-Insara ta' hemm, u. ftit xhur wara, l: għaddiehom l-aktar fil- belt ta' Filippi, niżel Korint, wara li lil-Insara ta' hemm kien kitbilhom ir-raba' Ittra tiegħu — magħrufa bit- Tieni tal-Korintin — fejn għadda x- xitwa, bejn is-snin 57 u 58. F'dawn it-tliet xhur li qagħad f'Korint, kiteb ukoll l-Ittra lir-Rumin. Għal ħabta tal-ewwel jiem ta' Marzu tas-sena 58, Pawlu kien għa- mel il-ħsieb li jitlaq minn Korint. fil- Greċja, għan-naħa tas-Surija. Imma l-Insara għarfuh li l-Lhud k.enu nas- bulu biex hu u sejjer joqtluh. Għal dan, raġa' telaq lejn il-Makedonja biex isiefer lejn il-Palestina min-naħa oħra. Kellu miegħu xi Nsara mill- pajjiżi li kien żar: Sopatros minn Bereja;: Aristarku u Sekondu minn Salonki; Gaju minn Derbe, u Tkiku u Trofmu mill-Asja. Imma dawn marru safra aqsar, u stennew lil Pawlu fi Traos (fit-Turkija). Pawlu u Luqa telgħu Filippi. Meta kienu Filippi wasal il-Għid il- Kbir tal-Lhud, u wara t-tmient ijiem tal-btala, Pawlu u Luqa marru bil- baħar minn Neaplis għal Troas. Ak- tarx kien baħar ħażin, għax damu sejrin ħamest ijiem. Fi Troas iltaqgħu ma sħabhom. u qagħdu jistrieħu ġimgħa. Is-Sibt wara nżul ix-xemx (li għal-Lhud kien il-bidu tal-Ħadd) l- Insara nġabru fid-dar fejn kien qie- għed Pawlu, għal ksur tal-ħobż jiġifieri l-Ewkaristija, it-Tifkira tal- Aħħar Għaxa ta' Ġesu, jew Quddiesa ta' dak iż-żmien. Pawlu wkoll kellu jkellimhom għall-aħħar darba qabel ma jsiefer. Kienu qegħdin ġewwa għorfa, fil-għoli, u kien hemm żagħ- żugħ bil-qiegħda f'ħoġor ta' tieqa jis- ma lil Pawlu jitkellem. Iż-żagħżugħ tah ingħas, u waqa' mit-tieqa u miet imma Pawlu talab fuqu u raġa' ħa l- ħajja. Pawlu wara qasam il-Ħobż, u fil-għodu telaq għas-safra. Pawlu mar bl-art u sħabu marru bil-baħar: imbagħad ilkoll iltaqgħu f'belt jisimha Assos. Pawlu u sħabu rikbu l-ġifen u marru Mitilene. Il-għada baqgħu sej- rin bil-baħar, quddiem il-gżira Kijos, imbagħad għaddew qrib Efesu u was- lu Samos, u l-jum ta' wara laħqu Miletu u niżlu l-art. Kif kien Miletu, Pawlu, bagħat għall-kbarat tal-Insara ta' Efesu, li tiġi qrib. U meta ġew u kienu miġ- bura flimkien qallhom dal-kliem: Intom tafu kif ġibt ruħi sa mill-ew- wel jum li rfist l-art tal-Asja: naqdi 'l Alla bil-qalb, fost it-tiġrib u t-tnas- sis tal-Lhud; tafu li catt ma bżajt nagħmel dak li kont naf li hu ta' fej- da għalikom: ngħallimkom fil-beraħ, u ndur minn dar għal dar. Issa sejjer Ġerusalem u ma nafx x'sa jsir minni. Naf biss li f'Ġerusalem hemm irbit u moħqrija imħejjin għalija… naf li in- tom ma tarawnix aktar, għal hekk il- lum irrid nistqarr quddiemkom li jie- na safi magħkom… inwissikom ukoll li tħarsu mid-deni lilkom u lil merħla tal-Insara li Alla ħallielkom f'idej- kom, għax wara tluqi jidħlu f'nofs- kom djieb qattiela u ma jaħfruha lil ħadd, la lil merħla anqas lilkom… għalhekk għassu sewwa, iftakru li jie- na għal tliet snin qatt ma waqaft li nwissi bil-qalb lil kull wieħed minn- kom…P U wara kliem ieħor bħal dan, qagħ- du lkoll għarkubbtejhom, isellu u ji- tolbu 'l Alla flimkien u mbagħad qa- mu u bdew jibku u jo'fqu u jgħannqu magħhom lil Pawlu u b'qalbhom maq- suma marru jwassluh sal-ġifen, (Jibqa għal ħarġa oħra) AHBARIJIET TA' L-ART IMQADDSA Il-għedewwa fil-ħtieġa, jagħmlu ħbieb — In-naħa ta' fuq tal-art ta' Israel u n-naħa t'isfel tal-art tas- Surija, niżlu għadd kbir ta' ġiradi u : bdew jieklu u jeqerdu kull xorta ta' uċuh tar-raba li jsibu quddiemhom. Il-Lhud telgħu bl-ajruplani jixħtu d- duwa kimka li toqtol il-ġiradi fuq ir- raba tagħhom u tas-Sirjani wkoll, u s-Sirjani telgħu wkoll b'ħamsin ajru- plan jixħtu d-duwa fuq ir-raba tagħ- hom u fuq ir-raba tal-Lhud li hemm qrib. Għal hekk drabi saħansitra d- deni jġib il-ġid fid-dinja. Rabbi Lhudi ta' tmenin sena iż- żewweġ xebba ta' tmintax — Ir- Rabbi Moxe Toledano, il-Ministru tad-Djienijiet f'Israel, ftit xhur ilu żżewweġ xebba ta' tmintaxer sena. Din jisimha Mirjam Sabag. li m'ili- hiex wisq li marret Israel mill-Marokk li kienet iżżewġet u r-raġel li kellha tellaqha sentejn ilu wara li kienu il- hom miżżewġin erba' xhur. Ir-Rabbi Toledano li ilu armel tliet xhur biss iżżewweġ lil din ix-xebba bil-moħbi. Ara kemm li anqas biss m'ssierha ma kien jaf li t-tieġ sar. Ir-Rabbi għandu erbat ulied mill-ewwel mara. Il-Htin tas-Subjien f'Israel — F'ra- ħal jismu Natanja hemm waħda mid-djar għat-tfal subjien li l-Lhud iġibu minn barra mill-Palestina biex irabbuhom. Uħud minn dawn is- subjien ikunu wlied ta' ommijiet In- sara u ma jkunux maħtunin. Għal hekk ftit ila ir-Rabbi Moxe Halsberg għamel kemm felaħ u seħħlu li jin- ħatnu tmenin minnhom. Biex isir dan li-Lhud qabbdu lit-tfal l-oħra Lhud li jgħajjru lil dawk li ma kienux maħtuna ''Gojjim'' jiġifieri: Pagani, hekk xi uħud. biex jeħelsu minn dak it-tgħajjir talbu huma minn rajhom li jkunu maħtuna. Ħames subjien li b'ebda xejn ma riedu jinħatnu, kienu mkeċċija minn dik id-dar, Għadd ta' gazzetti Lhud f'Israel maqdru bis-sħiħ dan il-għemil tal-Lhud l-oħra sħab- hom, u qalu li ħwejjeġ bħal dawn ma għandhomx isiru. bir-rassa; il-ħwejjeġ li jmissu d-djiena għandhom isiru mir-raj biex jogħġbu 'l Alla. Qalu wkoll li bħal issa għajnejn in-nies qegħdin kollha fuq il-poplu Lhudi u ġrajjiet bħal dawn jġiegħlu li l-Lhud ta' Israel jieħdu fama ħażina fil-paj- jiżi tal-Ewropa, ħaġa li xejn ma jaq- bel li ssir, l-aktar bħal issa. Santwarju bla magħruf f'Nazaret Taħt il-mużajk tas-seklu IV, f'Na- zaret insabet menqa b'konka f'qiegħ- ha li milli jidher kienet magħduda bħala ħaġa mqaddsa qabel il-Bizan- tini, jiġifieri qisu minn żmien l-Ap- postli. Bħala tisħiħ ta' dan għadha tinsab il-kitba tal-ħabib ta' San Glor- mu il-Prefett tal-Pretorju, Flavius Lucius Dexter, li fil-Chronicon għan- du miktub li d-dar tal-Madonna kienet imbierka bħala Knisja-Sina- goga (għax l-Insara kienu għadhom iħarsu l-Liġi tal-Lhud) fis-sena 42, u fit-tberik tagħha kien hemm uħud mill-Appostli. Fil-menqa nsabu biċ- ċiet tat-tikħil bil-kliem bil-Grieg: ''Kvrie, eleison ton tapenon sov..' u wara isem xi ħadd. Hemm ukoll maħ- żużin għadd ta' slaleb. Dan kollu jin- sab fuq it-tikħil aħmar, isfar u aħdar u fuq it-tikħil l-ikħal ma hemmx. Jidher minn dan li dawn il-lewnijiet kienu fil-baxx u l-ikħal kien fil- għoli. Nixtiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġej- jin, u li nieshom jietiequna niftakru fihom fit-talb tagħna. MALTA RABAT — Pawlu Bonello, Konċetta Bonello, Krezja Bonello, Wistin Agius, Vittorja Agius, Salvu Borg, Karmela Borg, Anna Psaila, Ġovan- ni Psaila, Ġużeppi Camilleri, Tereża Pisani, Karmelo Micallef, Franċisku Micallef, Ġuża Bezzina, Marija Te- reża Saliba, Francesco De Gregorio, Antonio Vella, Dwardu Sammut, Pawlina Cordina, Salvu Cordina, Spiru Paris, Marija Mifsud, Karmela Mifsud, Franċisku Zammit, Pawla Zammit, Fortunato Farruġa, Dolores Cutajar, Ġużeppi Agius, Karmelo Cassar, Rosarja Carbonaro, Ġużeppi Carbonaro, Karmela Dimech, Naz- zarenu Carbonaro, Marv. Blackman, Rikardu Buhagiar, Franċisku Buha- giar, Antonio Vella, Marija Grech, Pawlina Preca, Karmela Mallia, Ro- sarja Preca, Fredu Barbara, Marija Barbara, Marija Micallef, Nikola Mi- callef, Karmela Cassar. GŻIRA — Ġużeppi Grech, Saverja Grech, Carmela Caruana, Gabriele Azzopardi, Rosa Azzopardi, Antonio Galea, Virġinja Galea, Rożina Man- gion, Franċisku Mangion, Krispina Saliba, Manwel Theuma, Karmelo Calleja, Ġużeppi Calleja, William Cal- leja, Charles Bonavia, Albertu Fabri Ġużeppi Fabri, Marv Sammut, Paw- lina Mazzitelli, Margħerita Camilleri, — Ġużeppi Borg, Pawlu Attard, Bea- trice Attard, Remigjo Attard, Kar- melo Attard, Stella Attard, Vinċenza Mizzi, Ġużeppi Mizzi, Oreste Ferrante Marv Dolores Ferrante, Edgar Fer- rante, Ann Bezzina, Salvu Bezzina, Salvu Magri, Ġovanni Magri, Dwardu Magro, Klodilde Magro, Albert Duble Ġovanni Calleja, Marjanna Grima, . Antonio Grima, Virġinja Pace, Ġo- vanni Pace, Duminku Catania, Ġu- żeppi Catania, Spiru Catania, Anna Catania, Indri Borg Lorenza Gatt, Karmela Gatt, Harrv Gatt, Salvu Fer- retti, Konċetta Ferretti. VALLETTA — Kelina Camilleri Rożina Mizzi, Antonio Galea, Pawli- na Enriques Gajtanu Enriques, Ġu- żeppi Borg, Veneranda Borg, Fran- ċiska Mintoff, Salvu Azzopardi, Man- wela Pace, Konċetta Pace, Konċetta Butigieg, Ġużeppi Butigieg, Raffele Simiana, Pawlina Simiana, Marija Stella Spiteri, Karmelo Fenech, John Sciberras, Karmela Sciberras, Ġuża Bajjada, Kristina Spiteri. KALKARA — Anġlu. Micallef, Ġakkina Kent, Lukrezja Felice At- tard. ĠILJAN — Karmela Cam'lleri, Xmuni Camilleri, Bella Pulis, An- tonio Pulis, Marija Borg, Ġużeppa Schembri. Ġannikola Schembri, Kar- melo Frinzo, Marija Frinzo, Karmela Sammut, Ġużeppi Sammut, Pawlu Sammut, Franċisku Mifsud, Konċetta — ŻEJTUN — Żaren Camilleri, Salvu Camilleri, Marija Tabone, Gajtanu Tabone. Annunzjata Saliba, Ġużeppi Saliba, Karmela Desira, Marija Tere- ża Desira, Anġlu Xuereb, Marv Gri- ma, Żarenu Grima Emmanuele Grima Ġużeppi Busuttil, Karmelo Busuttil, Spiru Busuttil, Ġammarija Spiteri, Karmelo Cassar, Karmelo Portelli, Margarita Zammit, Manwela Zammit Ġovanni Zammit, Konċetta Grech, Ġużeppa Dalmas, Spiru Dalmas, Ka- tarina Vella. Karolina Vella, Vinċen- Karmen Vella, Franċisku Galea, Evanġelista Galea, Ġużeppa Galea, Don Salv Galea, MONS. Tarċizjo Catania, Tereża Sciberras, Karmela Attard, Orazjo Attard, Gajtanu Attard, Lorenzo Attard, Salvu Attard, Ġu- żeppa Magri, Salvu Magri, Karmela Mifsud, Evanġelista Cassar, Franz Cassar, Girolamo Galea, Marija Galea John Galea, Katerina Azzopardi. Mikiel Azzopardi, Filomena Camilleri Karmelo Gerada, Franċisku Busuttil, Ġustino Busuttil, Ġużeppi Busuttil, Marija Mercieca,, Karmelo Mercieca. ŻURRIEQ — Pawlu Crixti, Annie Crixti, Marjana Buġeja, Ġavanni Buġeja Magri, Karmelo Camilleri, Karmela Caruana, Marija Camilleri, Consilia Camilleri, Salvina Camilleri, Saverja Camilleri, Antonio Camilleri, Salvu Mifsud, Grazja Mifsud, Anġla u Karmelo Farrugia, Marija Cachià, Ġovanni u Anna Farrugia, Karmelo Buġeja, Anġlu u Karmela Tonna, Katerina Buġeja, Salvu u Karmela Darmanin, Karmela Cachia, Feliċ Ca- ($) Il-bqija tal-ismijiet tal-Mejtin sufraġji għar-ruħhom fl-Imkejjen waħda. milleri, Katerina Callus u Ġovanna Gauċi Ġużeppi u Marija Bezzina u Karmela Bezzina, Karmelo u Marija Farrugia u Ġużeppa Coleiro, Antonio Mike.ina u Katerina Grixti, Marija u Lwiġi Bondin, Dalli u Agostino Gatt, Pawlu u Karmela Dalli, Marv Dalli, Rokku u Karmela Zammit, Suor Adeodata Zammit, Ġio. Marija Sam- mut, Tereża Sammut, Emmanwel Imbroll, Ġovanni u Silvja Bilocca, Katerina Cachia, Anġlu u M. Anna Tanti, Franċisku Coleiro, Karmelo u Anna Mamo, Anna Mangion, Karme- lo u Indri Caruana, Pawlu Thewma, Anġlu u Katerina Mangion, Marija Mangion, Ġużeppi Hili, Duminku Mangion, Gejtana Cassar, Ġużeppi Hili, Elena Hili, Ġużeppa Hili, Ka- terina Caruana, Rosa Mangion, Ġu- żeppi Mangion. HAMRUN — Miss Radmilli, Lwiġi Farrugia. GĦAWDEX TRIQ IL-GĦAJN — Dolores Borg, Grezju Sciberras, Anġla Cauchi, Marija Cauchi, Marija Galea, Salvu Galea, Antonio Saliba, Ġorġ Saliba. GĦARB — Lwiġi Grech. XGĦARA — Vittorja Sacco, Ġo- vanna Sacco Karmelo Thewma, Ġu- żeppi Galea, Wistin Galea, Cristina Hili. Min-naħa tagħna niżguraw qrabat- hom li l-erwieħ ta' dawn il-mejtin għeżież ikollhom dejjem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu. inġibuhom f'ħarġa oħra; imma s- Mqaddsa ta' Ġerusalem, isiru xorta