Novella ta' Ġużu' GALEA Ilu, imma ilu żmien twil, meta l-kampanja ta' Malta ma kinetx imgħammra bid-djar u n-nies kif inhi llum, f'wieħed mill-widien qrib raħal kienu għamlu l-bejta tagħhom erba' ħallelin: irġiel mill-agħar, bla raj u bla ħniena. Kienu jgħixu bis-serg u bil-qtil u kienu Werwru lil kull min kien joqgħod in-naħa tagħhom. In-nies tar-raħal malli jidlam kienu jinġabru f'darhom u l-bdiewa ta' fuq il-wied kienu jissakkru fl-irziezet u anqas kienu jissugraw ikell- mu lil-dawk l-erba' saħta t'Alla jekk jidħlu fir-raba' tagħhom jisirqu bhejjem u wċuħ. in-nies kienu inixgħulin għax kull min għolla leħnu jew tkellem dwar il-ħell ta' dawk l-erba' egħfiered, sab ruħu f'għilt kbir u f'periklu ta' ħajtu jew ħajjet niesu. In-nies tal-ħaqq ma kinux jistgħu jmiddu idejhom fuq dawk il-manigoldi għax dawn kellhom il-wisa' fejn jaħarbu u jistaħbew qalb is-siġar, il-blat u l-għerien tal- wied u miskin hu min kien jersaq lejhom qalb dak it-twegħir u tfixkil għax kien jilgħab ħajtu. Ftit bogħod mill-wied, fit-triq li tieħu għar-raħal, kien joqgħod raġel f'razzett, kien igħix waħdu u ma kien jagħmilha ma' ħadd; ma kienx jagħmel id-deni lil għajru, iżda anqas ma kien iħabbel rasu biex jagħmel il-ġid lill-proxxmu; ma kellu għożża lejn ħadd imma anqas ma kellu għira; ma kienx jaf imur man-nies; kien imqit u flok jifraħ kien jidħol f'qoxortu meta l-ġirien jersqu lejh biex ikellmuh jew igħaddu ftit taż-żmien miegħu, kien igħix miġbur fih innifsu qisu dudu ġewwa fosdqa. Darba watida f'lejla sajfija ta' qamar kwinta dak il-bidwi soli- tarju kien fit-tieqa tal-għorfa jħares lejn it-triq ta' quddiemu u lejn il-wied ta' taħtu, ma kien qiegħed jaħseb f'xejn għax ma kellu ġibda lejn ħadd, imma għajnejh kienu jseqqru għax ma kien jafda l-ebda : ħolqien. F'daqqa waħda, dak il-misantropu nħasad u tawwal għonqu 'l-barra għax qalb is-siġar ra bħal dellijiet jaqbżu minn wara l-ħajt tas-sejjieħ u jimxu mal-mogħdija li tieħu għat-triq. Dak ir-raġel għafsi mill-ewwel intebah li dawk id-dellijiet li ra kienu l-erba' ħallelin li mid-dehra kienu ħarġu mill-bejta tagħhom biex jagħtu xi kolp faħxi u billi hu ma riedx idendel kusu magħhom, inġibed lura biex jidħol fil-għorfa u jagħlaq it-tiega, iżda dak il-ħin ' sewwa sama' tqawqib quddiem il-bieb tar-razzett u ra raġel riekeb fuq iż-żiemel sejjer lejn il-mogħdrija mnejn kienu ġejjin l-isqra tal-wied. L-ewwel fisieb li għadda minn moħħ il-bidwi kien li jwissi lir- raġel taż-żiemel biex jerġa' lura u jaħrab mill-erba' qattelin li kienu resqin lejh, imma mbagħad l-egojiżmu għelbu u daħal fil-għorfa ġwej- jed u ħiemed. Il-ħallelin qabżu fuq dak taż-żiemel: wieħed minnhom ħataf ir- riedni. u ieħor b'daqqa ta' ħatar qaleb lir-rikkieb u tefgħu fl-art, imma dan ma kienx raġel merħi, fajjar daqqtejn b'saħħtu kollha lil min sab quddiemu u telaq jiġri biex idabbar rasu. Il-ħallelin b'ħafna ħalf u dagħa, telqu warajh miklubin għal demmu. Ir-raġel kif kien mitluf u mwerwer ġera lejn ir-razzett u beda jħabbat b'idejh it-tnejn fuq il- bieb u jitlob l-ajjut, iżda dawk l-ilpup feroċi laħquh, nifduh bis-skie- ken, ħatfulu kulma kellu, ħallewh stendut fl-art u daru biex jaħarbu, iżda dak il-ħin sewwa lemħu jintefa f'daqqa d-dawl li kien ħiereġ mit-tieqa tal-għorfa, u dawk il-qlub xierfa kif kienu mferfrin, intilfu f'dagħdigħa tà' qilla. 'Kien hemm xi ħadd jarana l' 'Dak għarafna €Dak jikxifna 7 'Jekk ma neħilsux minnu l-forka tirbaħna'. Qalu l-erbgħa b'nifs wieħed u, mal-kelma d-daqqa, sfrundaw il- bieb tar-razzett, telgħu fil-għorfa, sabu lil dak il-bidwi beżżiegħi u f'radda ta' salib bagħtuh id-dinja l-oħra. Imma fid-dinja l-oħra r-ruħ ta' dak ir-raġel li qatt ma kien fittex igħin lil għajru, ma sabitx min jiftħilha l-bieb u kienet ikkun- dannata li tibqa' tħuf fin-naħiet ta' fejn għexet sakemm tefiles lil xi ħadd 1i jkun dieħel fil-periklu tal-mewt, ħalli tpatti għal meta naqset li tagħmel hekk meta kenet tgħix f'din id-dinja. Hekk ir-ruħ ta' dak ir-raġel ġifa baqgħet bla faraġ u bla serfian tiġġerra bla heda madwar ir-razzett, tistenna li tiġiha x-xorti li twettaq għamil ta' finiena, u għal bosta snin mhux darba jew tnejn in-nies li f'xi Jejla ta' qamar inzertaw għaddejjin minn ħdejn ir-razzett, raw bħal dell imdawwar bi bjuda mdennsa jħuf fit-triq jew jisseqqer ma- dwar ir-razzett. Dak id-dell kien igħaddi bla ħoss u bla kliem, imma d-dehra tiegħu kienet tnissel niket f'qalb min jarah u tqanqal biża' u walix li jġagħlu n-nies taħrab u tistmell dak il-post. In-nies saru ma jaħimlux dak ir-razzett u baqgħu mgerrxin minnu u biex ma jarawx dik ir-ruħ imnikkta, il-bdiewa wara li jidlam kienu jtawlu t-triq biex jinġabru f'darhom, il-kaċċaturi ma kinux jersqu 'l ħemm. qabel jisbaħ, it-tfal kienu jgħaddu jiġru kemm jifilħu u l-kbar 102 IL-MALTI li jkollhom bżonn imorru 'l hemm kienu jitħaxknu mal-ħajt ta' qud- diem ir-razzett filwaqt li jgħidu xi ġakulatorja u jagħmlu salib quddiem ġbinhom. Imbagħad ġiet il-gwerra u waqgħu fuq Malta Ħerba u qirda liema bħalhom. Din il-Gżira sabet ruħha fl-eqqel tat-tagbid: il-għadu ma kienx jerħilha mument ta' mistrieħ, lejl u nhar kien jibgħat l-ajru- plani tiegħu jwaddbu xita tat balal li jġarrfu djar. jordmu nies, iħarbtu bliet u rħula u jħallu mewt u qirda tal-wafix. Il-poplu kien qiegħed igħix jiem ta' biża', ta' tiġrif u ta' għaks. Kienu ħaffru kennijiet ġewwa l-blat li swew biex ħelsu mit-tiġrib lil ħafna nies, imma mhux kulħadd seta' jgħaddi l-ħin kollu mkennen taħt il-blat; il-ħajja ta' kuljum ħtiġilha tibqa' miexja u x-xogħol kellu jibqa' jsir biex il-pajjiż ma jaqax fix-xejn, għalhekk ħafna nies kellhom jibqgħu jħabirku u kuljum imorru fuq ix-xogħol tagħhom. Żewġ ħaddiema, wara l-ħidma tal-jum, kienu sejrin lura lejn ir raħal għajjenin, imnikktin, magħdurin. Ix-xemx kienet niżlet u fis- sema ħiemed u diefi, kien tfaċċa qamar kwinta mimli dawl u dija. F'daqqa waħida nstama' leħen is-sirena ġej mir-raħal iwissi lin-nies biex ifittxu l-kenn għax l-ajruplani tal-għadu kienu resqin lejn il- Gżira. Dak id-daqq tas-sirena nstama' qisu krib ta' erwieħ qerrieda, krib li jhedded, krib li jħeddel, krib li jkessaħ id-demm ta' min jisimgħu. Iż-żewġ ħaddiema nħasdu, ħassew dehxa tiġri ma' ġisimhom kollu u minnufih ħarsu madwarhom biex jaraw fejn imorru jdabbru ras- hom, imma dak il-ħin sewwa beda l-isparar tal-kanuni, u nħassu t- twerdin ta' l-ajruplani, it-tvenvin tal-balal u t-tfaqqigħ tagħhom malli jaħbtu fuq djar u bini. L-art bdiet theżżeż, qamu sħab ta' trabijiet u neffiet fewġa ta' riħ sħun u qerriedi qisu nifs tal-mewt. Iż-żewġt irġiel kienu fil-beraħ bla ebda ħajt ta' kenn, l-eqreb bini li raw fejn setgħu jeħilsu mix-xita ta' qirda li kienet nieżla mill-ajru, kien ir-razzett tal-fatat, u t-tnejn telqu jiġru għall-irdoss tiegħu; fit- telfa li kienu ma ġibux quddiem għajnejhom il-waħix li kien jaħkem fuq dik id-dar, imma malli qorbu lejha waqfu mbellhin għax raw dehra li kexkxithom u qajmitilhom ġisimhom xewk xewk: lemħu xbieha ta' ruħ imkebba f'liżar abjad, ħierġa mill-bieb magħluq tar-razzett, kienet merfugħa mill-art ittir qisha ġeżża suf sejra mar-riħ. Dawk iż-żewġ ħaddiema tbikkmu, ħarsu lejn xulxin bil-ħatfa u minnufih telqu jiġru lura mwerwrin, iferfru idejhom u jaqbżu qishom żewġ għażżiliet maħrubin mil-lupu; imma ma damux ħafna jiġru għax f'daqqa waħda semgħu tvenvin ta' balal li tarrxilhom widnejhom u fl-istess waqt ħassew it-triq togħla u titriegħed taħt riġlejhom, imba- għad għadda riħ sħun u qawwi li sabbathom ma' l-art u nstemgħu ħsejjes ta' tiġrif u ħerba li jwaħħxu. Meta għadditilhom il-ħasda u refgħu rashom biex jaraw x'kien ġara, dawk it-tnejn min-nies raw li r-razzett kien sar borġ ġebel u tkexkxu għax allura ntebhu f'liema periklu ta' ħajjithom kienu jidħlu kieku baqgħu sejrin għall-kenn ta' dak ir-razzett: kienu jitilfu ħajjit- hom taħt ir-radam tiegħu. Id-dehra ta' dik ir-ruħ gerrxithom u reġ- ġgħethom lura u hekk ħelsithom mill-mewt. Ir-ruħ ta' dak il-bidwi misantropu li kien ħalla bniedem jitlef , ħajtu, issa pattiet għan-nuqqas ta' qabel billi biegħdet mill-periklu tnejn min-nies li kienu resqin tafit il-minġel tal-mewt. Dik ir-ruħ ittormen- tata fl-aħħar sabet il-faraġ u daħlet fil-mistrieħ ta' dejjem. ġ $ sk Wara l-aħħar dehra ta' dik ir-ruħ ħadd ma ra aktar erwieħ. jew fatati jħufu fidejn dak ir-razzett imġarraf.