JUM LI JIBQA' JISSEMMA Kellna niltaqgħu fil-ħamsa ta' wara nofs in-nhar, u fil- jiamsa. sewwa l-ħbieb bdew jiltaqgħu, min ġej minn nafia, u min ġej minn olira, u min-hiereġ minn: xi kafi fejn mar ibill griżmejh. Kien jnin fil-bidu ta' April, is-sema msal- fiab, ix-xemx mgħajba sewwa. Il-Belt, bogħod. mill-Bajja ferrieħa, bieżla: w ħawtiela —ta'-dari, kienet tidher bħal waħda. mħeddla w għajjiena. : Xi nies: kienu jidhru għad- dejjin iterrqu m'għaġġla. biex ifittxu jilħqu l-karozzi ħa jit- biegħdu minn dak l-imkien fejn il-mewt, il-qerda, u l-ħierba kienu qed iżuruk' sikwit. ' Fuq wiċċ. kulħadd 'kien jidher bħal star ta' 'żiket, bħal għafsa ta' diqa, bħal taqtiq ta' qalb. Donnu kulħadd kien ġed jistenna xi waħda kbira. Kienu dik il-ħabta: għal Malta jiem koroh u tal-biża': rat. naru azzar iwaqqgħu u jġarrfu djarha. Rat ufind minn uliedha bla ħtija, rġiel nisħ u tfal, jagħtu l-aliħar tislima lill- ħajja. Semgħet il-krib u l-ilfiq 'tal- midrubin li ħassithom iċarrtulha' qalbha. Rat nies bla dar ifittxu u jittallbhn fejn idaħħlu rashom. Semgħet it-talb u l-biki ta' l-iltiema, ta' ommijiet li tilfu 'l uliedhom, ta' rġiel li sabu rwieħhom weħidhom… Ħerba, qerda, mewt, u jisaral Imma Malta baqgħet u tihqa' sħiħa. . Id-demm li xtered: laqqam: fiha saħħa u ħila akbar. Sur bħalma hi Malta ma jiġġarraf qatt, għalkemm il-ħalel qliel tal-haħar jogħlew imgħaddha u jitqabdu magħha bla: ħniena. Kulħadd dik il-ħabta kien jidher xi ftit imbeżża' u mdejjaq. Imma, għalkemm iż-żmenijiet kienu imwiegħra mill-iżjed, l-imseħbta' tal-'Għaqda' xorta ltaqgħu, bla qiesu li riedu jiġu minn irħula fil-bogħod. Kellna niltaqgħu ill- ħamsa, u. fil-ħamsa ltqajna. Wisq ma konniex, sew sew sebgħa b'kollox, imma ikoll b'fehma waħda li nżommi ħajja l-'Għaqda' u l-Ilsien Malti fi żmenijiet meta kollox kien ihedded mewt u qerda. i inġbarna f'kamra l-Mużew u bdejna tàlidmu: 'ftit wara smajna ' s-sirena tnewwaħ u donnħa titlobna ndaħħlu rasna taħt il-blat. Ngħidtha kif inhi, bħal rehxa ta' biża' għaddiet kiesħa minn fuq kull wieħed minna, imma hemmhekk bqajna lkoll naħdmu. Dott qal xi ħadd minna lill-President, i'dan. dalwaqt igħaddi, ġew biex jitkixxfu f'. U hekk. kien, għax lanqas jaħaq temm il-kelma li ma rġajniex smajna l-letien tas- sitena'ġej imewweġ lejna ferrieħi. Ħarisna lejn xnixin,u ibissimna,rtbissima ta' min iħoss moħħu jistrieħ mit-toqol tal-biża' li jkun iheddu. U ssoktajna fix-xogfiol- tagħha bil- kwiet; tħadditna fuq elf ħaġa, kollha li għandhom x'jaqswu mal-Malti; u għalkemm. il-ħidma li konna qed inwettqu konna qed. nagħmluħa minn rajna u b'qalbna kollha, imma. meta l-ħin beda jagħfas, ilkoll bdejns nħossuna tuq ix-xwiek. biex infittxu ninġabru lejn djarna, għax konna tista' tgħid- żguri li l-egħdewwa ma jdumux m'a jerġgliu jżuruna. U dak li konna nafisbu seħħ. Ma lħaqniex temmejna l-Laqgħa: is- sirena reġgħet hdiet tnewwaħ b'karha twila u mdejqa, karba li tħossha tniżżillek qalbek f'saqajk. Ma għaddiex wisq. fin. meta l-bieb tal-kamra fejn konna tbexxaq, li ġejna mgħarrfin li 'Il-Bandiera telgħet T' Ħsibna li aħjar immorru nkomplu, x-xogħol tagħna isfel, taħt il-blat, għax. konna nistennew. x'kien ġej. (U, biex ngħiduha kif inhi, ġie aktar milli. konna stennejna, Ix-xelter kien maħnuq bin-nies, kulħadd marsus ma' xulxin, ma kienx hemm fejn toqgħod labra. Aħna, l-ħbieb tal-Malti, bqajna lkoll ħada. xulxin. Bdejna ħin wara nisimgħu l-isparar li beda jikber:u joktor dej- jsm. Mi' l-isparar, fix-xelter: beda r-Rużarju, il-bombi hdew neżlin, waħda, tnejn, tlieta, bi ħsejjes li jtarrxnk.- L-art kull darba tħossha tiċċaqlaq taħtek. Ġest, Ġin- żeppi, Marijaf' nstama. min igħid; oħrajn. hdew jitolbu jgħajtu; trabi mqabbdin ma' driegħ ommhom jibku u jwer- żqu; tfal u nisa mbeżżgħa jixhru; xi rġiel, bla ma juru li huma wkoll kienu mwerwra, bdew jaraw kif jikkwetawhom u jgħidulhom xi kelma ta' faraġ li kollox dalwaqt igħaddi b'wiċċ il-ġid. Imma kemm kien għad baqa'l Il-ħsejjes żdie- du fuq li żdiedu: l-isparar tagħna kien sejjer bla ma jaqta' xejn,u mhux ftit mill-ajruplani egħdewwa daqu l-qawwa, tiegħu. Il-bombi bdew neżlin bħax-xità u jfaqqgħu fuq rasna, madwarna, u kullimkien. Il-Mewt rajnieha tidħak mbux darba u tnejn dak in-nhar. Donnhom l-egħfiered infetħiilhom f'daqqa l-bieb u ħarġu qtajjs' qtajja' mġew: ħin. mgħaddbs, bin-nar tal-qilla u tal-ħażen itir mu'għajn- ejhom, kollha. bi ħsieb wieħed li jeqirdu, iwaqqgħu, iġarrfu, Fix-xelter għajjat, twerżig, biki, talb bla hedal id-dwal ipetptu ma' kull tfaqqigħa ta' bomba li tinħuss. Fl-aħħar, bomba jew tnejn: li waqgħu dritt fuqna, tfew id-dwal 'għal kollox,: u kulħadd sab ruħu fi dlam ċappu. Biex tagħqad: bdiet tinxtamm riħa li xejn ma għoġbitna, li aktar ma tmur aktar bdiet tiżdied, u blial dalina li-tħossha ħed bilkemm sata' jara lill-ieħor, u l-biża' qabad magħna bħal- qarnita: Ħadd ma kien jaf-fejn hu u xinhu jagħmel: Kulħadd iross u jiffolla biex jara jsibx x'imkien fejn jista' jieħu ftit tan-nifs. ' llmaħt ħin wara wietied mill-fibieb tiegħi, b'nifsu maq- tugħ, b'maktur imxarrab imwaħħal ma' mnifsejh ġej lejja; xagħru u ħwejġu bjadu bit-trab li ngħaqad fuqhom: kien qisu tmiegħek qalb id-dqiq. Anqas felsħ jiftali ħalqu, u f'dak il-biża' u l-ġenn kollu, tkellimna aktar b'għajnejna milli bil-kliem. ' Sadattant il-bombi kienu għadhom neżlin. Mewġa wara l-olira ta' egħfiered imġewnħa ġiet, waddbet, u telqet—imma mhux ftit mill-ajruplani egħdewwa għaddsu biex sabu qab- arhom fl-art jew inkella til-bgħar li jħaddan ix-xtut tagħna. Jekk huma waddbu bħal qabda mġienen il-Mewt fuqna, il-Mewt rawha fuq wiċċhom ukoll. Malta miġruħa, b'sidirha mċarrat, għarfet titqabad u teqred l-egħdewwa. Għiaddejna dwar sagħtejn f'dan il-waħx, imgeddsin ma' xulxin, b'xita ta' bombi fuq rasna, u bir-rjieħ li bdew għad- dejjin qawwija ħekk li donnhom riedu jaqtgħuna mill-art. Fl-aħħar bil-mod il-mod beda jiskot kollox. L-għadu, wara l-ġrajja ta' qerda li sawwar, kien jidher li dawwar denbu mnejn ġie. 'Il-Bandiera Ħamra niżlet f' instama' min igħaj- jat b'ħanġra daqshiex minn barra. Mal-għajta ġrejt lejn . daribiex nara niegi x'sar minnhom. Ħsiebi kien fihom il- ħin kollu, u f'dik li kont inħobb, Jien u ħiereġ nilmaħ lil- Patri Pawl li kien inqala' mir-Rabat biex ma jonqosx għal- Laqgħa. Kien jidher mixrub bil-qtajja' li Ħa. ''Kienet kbira l-lum T' qalli. 'dval Int kollox sewwaf' saqsejtu. €S'issa kollox sewf' weġibni. 'Sħabna l-oħra x'sar minn- hom'' Min jaf 9 Qtajna l-kliem hawnhekk, u jien tlaqt inlebbet 'il barra. Malli ħriġt, fit-triq ma rajtx ħlief ċnagen, ġebel u terrapien. Grejt qisni mherwel, u malli Iwejt, il- triq li kelli ngħaddi minnha għad-dar insibha magħluqa, b'bini mġarraf li minnu bdiet lijerġa ddutiħan ħuġġieġa nar. Dort mat-triq l-oħra, u hemmhekk ukoll sibt ħerba tal- biża' li ħassejtha tagħfasli qalbi xħin ftakart li dak il-bini kien wieħed mill-isbaħ. u mill-egħżeż monumenti li qatt kellna. Kelli naqbeż, nogħla, w niġri minn fuq il-ġebel, sakemm fl-aħħar seħħli narġa' nsib it-triq għad-dar, imma raġa' ġrali bħal qabel: sibtha magħluqa b'bini ieħor im- ġarraf, did-darba b'wieħed mill-uffiċċji l-aktar magħrufa tal-Gżira. Qalbi ttaqtaq il-ħin kollu. Il-biża' beda jikber aktar, iżjed ma bdejt nersaq lejn dari, Kont nibża' li d-dar tiegħi setgħet kienet, bħall-imkejjen l-oħra mġarrfa, xi objettiv militari' tal-għadu. Dur minn hawn u dur minn ġi hemm, fl-aħħar irnexxieli nasal: id-dar kienet battala, niesi kienu għadhom fix-selter. Ħadt nifs ta' mistrieħ, u ħassejtni nieħu xi ftit tar-ruħ. Il-bibien u t-twieqi kienu miftuħa beraħ, l-art miksija bi żġieġ imfarrak. Mill- kamra ta' ġew- WA, beda ġej it-tnewwiħ, waħda f'wafida ta' qattus ċkejken. Dak hu jum li għandu jihqa' jissemma. Jibqa' jissemma fl-istorja tal-'Għaqda' tagħna li baqgħet miexja 'l quddiem fil-ħidma tagħha, gwerra u mhux gwerra. ' U jibqa' jis- semma fl-istorja ta' Malta, mogħnija b'kull dawl ta' Gieħ. Dak għad irid ikun il-jum li, minn hawn u snin oħra, il- ġrajja tiegħu, imżejna u mżewqa b'xi kliem sabiti, tgħidha u ifennija. l-omm lil uliedhu ċkejknin; 8 l-missier. wara x- xogħol, jinġabar tis-stiem ta' daru.u, madwar mejda mbierka, jgħidha liż-żgħażagħ u lix-xbejbiet tiegħu. biex jagħtihom hjiel ta' dak l-ispirtu qalbieni ta' Malta ċkejkna, l- sispirta li jkun kiseb ir-Rebħa. Ġużu OĦBTODTI