Għaqda Każin Banda San Filep l ilwien ġodda f'Ħajjet Vassalli Kull Żebbuġi jaf li fost Ulied ir-Raħal insibu lil Missier l-Ilsien Malti, Mikiel Anton Vassalli, li twieled fl-1764 u miet fl-1829. Vassalli twieled u qatta' tfulitu u żgħożitu Ħaż-Żebbuġ,u mbagħad mar jistudja Ruma u minn hemm bdew l-avventuri kemm sbieħ kemm koroh tiegħu. L-aktar li jissemma għax kiteb grammatika tal-Malti u ġabar dizzjunarju tal-Malti. Imma ħajtu kienet ferm aktar imlewna minn hekk. Kien imdaħħal fil-politika, u x'aktarx kien hu l-mexxej ta' konfoffa biex jittajjar il-Gvern tal-Kavallieri, li bosta Maltin ta' tmiem is-seklu 18 kienu mxebbgħin bih. Iżda l-konfoffa marret ħażin, u Vassalli safa arrestat, mixli u misjub ħati. Il-piena naqqsuhielu u tefgħuh għomru l-ħabs — imma xi ħbieb għenuh jaħrab, telaq minn Malta, u reġa' ġie lura flimkien ma' Napuljun Bonparti meta l-Franċiżi daħlu Malta u ħaduha. Xortih iżda ma damitx tidħaqlu wisq. Kulħadd jafha l-istorja: il-Maltin ma damux ma qamu kontra l-Franċiżi, talbu lill-Ingliżi jgħinuhom, u l-Ingliżi, alla jberikhom, minn mistednin biex jagħtu daqqa t'id lill-Maltin fit-taqtigħa għall-ħelsien mill-Franċiżi, lil Malta għamluha tagħhom. Hekk malli l-Ingliżi keċċew lill-Franċiżi qatgħuha li jitturrufnaw ukoll lil dawk il-Maltin li kienu żammew mal-Franċiżi, fosthom Vassalli. Telquh lejn it-Tuniżija u minn hemm, imbagħad, għadda biex qatta' 20 sena fi Franza u Spanja. Fi Franza, Vassalli nħatar biex jagħti bidu nazzjonali għall-industrija tal-qoton, imma dil-ħatra ntemmet malli waqa' l-Gvern ta' Napuljun u Vassalli kellu jitlaq lejn Spanja. Ġie lura Malta fl-1821, b'mara u tliet ulied subien miegħu, mingħajr flus u f'qagħda iebsa. U hawnhekk jibdew iqumu ħafna mistoqsijiet li s'issa għadhom mhux imwieġba. Forsi, iżda, xi tweġiba nistgħu nagħtuha aħna. Xi ftit taż-żmien ilu, ċertu Pawlu Catania min-Naxxar sab dokument fl-arkivju tal- parroċċa ta' dak ir-raħal li tana ħjiel siewi dwar ħajjet Vassalli wara li ġie lura minn barra. F'dan id-dokument, jew prospett, Vassalli jistieden lil kulmin ried jixtri kopja tad-dizzjunarju l-ġdid tiegħu, imur għand in-Nutar Ignazio Molinos il-Belt u jabbona. Meta tħabbret l-aħbar ta' dis-sejba, il-mezzi tax-xandir marru għand il-Professur Frans Ciappara u talbuh aktar tagħrif. Ciappara qalilhom li hu magħruf li n-Nutar Molinos kien jaħdem mill-qrib ma' Dottor Cleardo Naudi, li kien jgħallem l-Università u kien ukoll Mikiel Anton Vassalli- impressjoni artistika Ħaż-Żebbuġ Għaqda Każin Banda San Filep l imdaħħal mal-Protestanti Ingliżi, li kienu daħħluha f'rashom li jridu jaqilbu lill-Maltin għal magħhom. Il-Professur Ciappara jistaqsi, Tgħid kien Molinos li laqqa' lil Vassalli ma' Naudi, u mbagħad kien Naudi li laqqa' lil Vassalli mal-Protestanti' 2 Il-mistoqsija hi siewja, għax Vassalli tabilħaqq qaleb il-Vanġeli Protestanti għall-Malti. (U din kienet raġuni oħra għaliex Vassalli daħal f'aktar għawġ mal-Knisja Kattolika.) Avolja wieħed irid jgħid li mistqosija aħjar x'aktarx kienet tkun, għaliex minn tant nutara li kien hemm il-Belt, Vassalli kellu jmur proprju għand Molinos2 Fi spirtu ta' riċerka storika, naħseb li llum nistgħu nagħtu tweġiba għall-mistoqsija tal- Professur Ciappara. Qabbadt lil min jgħinni u flimkien sibna li ċ-ċavetta biex nifhmu ħajjet Vassalli wara li ġie lura Malta tinsab fil-familja ta' martu Katerina. Din Katerina xebba kien kunjomha Formosa de Fremaux, u kienet ġejja minn familja ta' kummerċjanti b'rabtiet importanti. Missierha kien il-konslu f'Malta ta' tliet pajjiżi, kien mażun, u kien id-Dwanier tal-Gran Mastru. Żewġ paġni mir-Reġistru tal-Mażuni tal-Loġġa Ingliża Saint John £ Saint Paul Hu fir-rabtiet li din il-familja kellha ma' familja oħrajn li wieħed jibda jsib il-biċċa l-kbira mit-tweġibiet għall-mistoqsijiet dwar ħajjet Vassalli wara li ġie lura mit-turrufnament. Missier omm Katerina, Melchiorre Mamo, kien il-parrinu tal-magħmudija ta' missier in-Nutar Ignazio Molinos. Mhux biss. Melchiorre Mamo kien ukoll in-nannu ta' Cleardo Naudil Jiġifieri Katerina Vassalli u Cleardo Naudi kienu primi kuġinil Kien għalhekk li Vassalli mar għand Naudi u Molinos — għax wieħed kien jiġi minn martu u l-ieħor kien qrib ta' familtha. Dottor Naudi kien miżżewweġ darbtejn. L-ewwel mara tiegħu kien kunjomha Azopardi, u kienet tiġi sekonda kuġina mal-Baruni Vincenzo Azopardi (dak li t-triq f'Ħaż-Żebbuġ hi msemmija għalih, Triq il-Baruni V. Azopardi, b'z waħda mhux tnejn — il-familja Azopardi kellhom il-barunija ta' Buleben u Villa Buleben ta' Ħaż-Żebbuġ. Ulied Vassalli kienu ppubblikawlu d-dizzjunarju sena qabel ma' miet. Jiġifieri wlied Vassalli kienu stampaw Ħaż-Żebbuġ I Għaqda Każin Banda San Filep id-dizzjunarju tas-sekond kuġin tal-ewwel mara ta' kuġin ommhom, li kien minn Ħaż-Żebbuġ, bħal missierhom. Meta tqis kemm Malta hi żgħira, malajr tintebaħ li dawn kienu jafu lil xulxin sew. Imma dal-Baruni Azopardi kien ukoll mażun, bħal missier Katerina, wara kollox. Fir-reġistru tal-Loġġa Ingliża Saint John and Saint Paul, li jinsabu miftuħin għall-pubbliku, fis- sena 1815 (folju 110) insibu isem Vincenzo Azopardi. Fl-istess reġistru tal-mażuni (folju 252), insibu isem il- poeta u diplomatiku Ingliż John Hookham Frere, li kien joqgħod Tal-Pjetà. Ftit 'il bogħod minn Frere, f'Tal-Pjetà, kien joqgħod Vincenzo ieħor, Casolani did-darba, għad li isem Casolani ma sibtux fir-reġistru tal-mażuni. Casolani laħaq ħafna taħt l-Ingliżi, u kien miżżewweġ lil Antonio Mamo Mannarino, kuġina oħra ta' omm Katerina Vassallil M' għandix dubju li bħala ġirien, Frere u Casolani kienu jafu lil xulxin. M'għandix dubju lanqas li, bis-saħħa tal- mażunerija (mill-anqas), il-Baruni Azopardi u Frere wkoll kienu jafu lil xulxin. Għandi nifhem li hu possibbli ħafna li Vassalli sar jaf lil Frere permezz ta' dawn il-qrabat ta' martu. Frere kien dak li ħareġ il-flus minn butu biex Vassalli jinħatar Professur tal-Malti fl-Università. B'dan ma rridx innaqqas minn għerf Vassalli. Li għerfu kien kbir, kien magħruf fi żmienu (kien imfaħħar internazzjonalment) u baqa' magħruf ukoll wara żmienu. Li rrid ngħid hu li ta' sikwit l-għerf ikun jeħtieġ il- fortuna biex jirnexxi. U minn kif jidhru l-affarijiet, jidher li għerf Vassalli idda għax minkejja l-bosta saram li għadda mingħalih, tal-anqas f'dan, ix-xorti tbissmitlu ftit. Iżda meta nkun qed naħseb dwar dan kollu, bejni u bejn ruħi nistaqsi mistoqsija li għad m'għandix tweġiba għalija. Qed ngħidu dan kollu, imma jista' jkun li dwar Vassalli nnifsu hemm xi misteru li għadna ma ħallejniehx7 Qed ngħid għal parrinuh, il-Markiż Apap, tas- Siġġiewi. Sibna li bejn l-1764 u l-1780, Apap ma kienx parrinu fil-magħmudija ta' ħadd f'Ħaż-Żebbuġ ħlief ta' Vassalli. Hemm xi rabta li ma nafux biha bejn il-Markiż Apap u Vassalli li bis-saħħa tagħha Vassalli seta' jersaq lejn ċerti nies Ħajr lil Philip Balzan tal-għajnuna. Monument ta' Anton Agius, f'ġieħ Vassalli f'Ħaż-Żebbuġ Q Festa 2016 l Ħaż-Żebbuġ