Il-koppla tal-knisja parrokkjali ta' Ħal Tarxien Il-knisja parrokkjali ta' Ħal Tarxien inbniet bejn l-1610 u l-1627'. Dan skont il-vista pastorali tal-1627 fejn hemm deskrizzjoni tal-knisja. Fost dettalji oħra l-visitatur isemmi li fuq l-artal maġġur kien hemm koppla'. Sfortunatament ir-rapport ma jgħid xejn dwar l-għamla ta' din il-koppla. Lejn nofs is-seklu tmintax il-knisja saritilha bidla radikali u minn bixra rinaxximentali ngħatat dehra aktar barokka kif kienet il-moda dak iż-żmien. Bdew billi tawlu l-kor', il-korsija u l-kappelluni u għamluhom jispiċċaw nofs tond. L-istess ġara fil-kappelli tan-navi. Is-saqaf troll twaqqa' u minfloku nbena wieħed bis-sekond ordni (cross vaulting)i. La darba twaqqa' s-saqaf twaqqgħet ukoll l-ewwel koppla. Fuq is-saqaf il-ġdid inbniet koppla bl-istil li kien introduċa Lorenzo Gafà. Ix-xogħol fuqha kien diġà nbeda fl-1723'. Lejn l-1740 jidher li x-xogħol kien qorob lejn tmiemu għaliex kien tħallas kont ta' 7 skudi u 5 tari għall-ġebel tal-lanterna'. Ftit wara Nazju Fabri tħallas tal-iskultura li kien għamel madwar it-twieqi tal-istess koppla'. Il-koppla nbniet bejn l-1726 u l-1740 fuq l-istil introdott minn Lorenzo Gafà. Minn dak iż-żmien 'l hawn il-koppla flimkien mal-kampnari fis-seklu baqgħu jiddominaw id-dehra ta' Ħal Tarxien u jagħtuh identità. M'għandniex xi ngħidu matul dawn il-270 sena l-koppla għaddiet minn ħafna avventuri. Barra s-snin, li ħallew fuqha l-marka tagħhom, għaddiet minn disgrazzji oħra. Fl-1759, 19-il sena biss wara li kienet lesta, ntlaqtet minn sajjetta u kellha tiġi msewwija għall-ewwel darba'. Fl-1801, allura wara l-imblokk tal-Franċiżi, saret tiswija fiha wara li ntlaqtet minn xi balal waqt dak il-konflitt'. Forsi l-akbar ħsara saritilha fl-1887 meta reġgħet intlaqtet minn sajjetta. Fuq dan l-episodju għandna ftit tagħrif mhux ħażin. F'Ottubru ta' dik is-sena, waqt maltempata, sajjetta laqtet lil-lanterna, tajret is-salib u għamlet toqba fis-saqaf li minnha daħlet fil-knisja'. Anzjani kienu jirrakontaw li kienu jisimgħu min jgħid li mara li kienet qiegħda titlob taħt il-lampier inħarqet wara li s-sajjetta niżlet mal-katina. Dun Franġisk Feliċ Attard, dak iż-żmien kappillan ta' Ħal Tarxien, żamm b'reqqa kbira, dettalji tal-ispejjez li għamel biex issewwiet il-koppla. F'dawn il-kontijiet, fost l-oħrajn insibu li l-capo mastro Pasquale Portelli li kien inkarigat mix-xogħol tal-ġebel, tħallas is-somma ta' 18-il lira tax-xogħol imwettaq minnu''. Interessanti wkoll li hemm inklużi ħlasijiet għall-'Portland cement, ħaġa li dak iż-żmien kienet għadha kif bdiet tidher f'Malta. Jidher li s-siment intuża fit-tiswija tal-koppla b'ċertu abbundanza għaliex inxtraw diversi krietel. Nies li ħadmu fuq il-koppla waqt id-dekorazzjoni interna tagħha bejn l-1948 u l-1950, jirrakkontaw li huma u jtaqqbu xi toqob minn ġewwa għal barra biex jinstallaw is-sistema tad-dawl elettriku ltaqgħu ma' ħxuna ta' siment fil-ħxuna tal-ħajt. Tgħid waqt it-tiswijiet tal-1890 meta l-lanterna kienet ser tinbidel xeħtu xi ħalib tas-siment fil-ħxuna tal-ħajt2 Jidher li n-nies ta' Ħal Tarxien ħadu tagħlima mid-disgrazzja tal-1887 għaliex waqt ix-xogħlijiet insibu li ċertu Spiru Magro ħa 21 lira u 6 xelini talli waħħal kalamita tas-sajjetti mal-koppla''. Tiswijiet oħra Minn żmien għal żmien niltaqgħu ma' tiswijiet ta' rutina. Fis-snin għoxrin tas-seklu li għadda jidher li saret tiswija aktar minn dawk tas-soltu 5. Minn kif kien jirrakkonta Ġiuseppi Schembri, wieħed anzjan li ħadem fuq il-koppla f'dak iż-żmien, is-salib kien ittiekel sew mill-elementi u hu kien ksieħ b'taħlita ta' ġir, xaħx u ġir iswed. Il-bejt tad-deffun li kien jgħarti s-saqaf tal-lanterna kien tfarrak. Dak iż-żmien ħassew li kien aktar ħafif li jsir kontra bejt tal-konkos milli jerġa' jsir deffun. Meta tqis il-post kemm hu mwiegħer tifhem dan. L-istess Ġiuseppi kien jirrakkonta kif Santu Piscopo, dak iż-żmien sagristan tal-knisja, kien iħallar il-konkos fuq il-bejt tal-knisja u jtellgħu fuq fejn Ġiuseppi kien iferrxu u jwittieh. Fl-aħħar kien ksieh b'qoxra rqieqa ta' siment u nora biex jieħu l-kulur ħamrani. Għalkemm dan mhuwiex dokumentat nies li ħadmu dan l-aħħar fuq is-saqaf tal-lanterna kkonfermaw li sabu kisja ta' konkos fuq is-saqaf. Il-preżent Għan-nofs is-snin tmenin (1984-1985) tas-seklu li għadda l-koppla saritilha dawra sewwa minn barra kif ukoll minn ġewwa. Minn dakinhar 'l hawn għaddew aktar minn 20 sena u reġa' wasal iż-żmien li l-koppla tissewwa. L-akbar ħsara żviluppat fil-lanterna. Ġie avviċinat is-Sur Innocenzo Centorrino biex jagħti l-opinjoni tiegħu. Meta ra l-istat tal-lanterna minn ġewwa ppropona li parti minnha tinbidel. Ġibed l-attenzjoni li l-blajjet tat-twieqi kienu maqsuma b'mod stramb. Fejn blata soltu tinqasam fi tnejn mill-wisa' t-tmien blajjet ta' fuq it-twieqi nqasmu mit-tul. F'uħud minnhom il-parti t'isfel ġiet imbuttat 'l barra b'diversi millimetri. Centorrino mal-ewwel qal li din il-ħaġa tista' inbidlitilha l-parti ta' tkun ġejja minn ċintorin tal-ħadid li kien ingastat fil-blajjet qabel ma tpoġġa s-saqaf tal-lanterna. Hu qal li kien sab ħaġa simili f'post ieħor. Il-ħsara li ġarrbu l-blajjet u l-istat li kien fih is-saqaf tal-lanterna kienu irriversibbli. L-uniku soluzzjoni kienet li dawn jinbidlu. Wara li ħarġu meħtieġa, kemm mill-awtoritajiet ekkleżjastiċi kif ukoll dawk ċivili, u wara ħafna kuntatti ma' kuntratturi diversi ngħata bidu għax-xogħol. Il-biċċa li kellha tinbidel inħadmet u meta wasal is-saqaf tal-lanterna. Wara aktar minn 270 sena x-xemx qawwija ta' l-permessi iż-żmien inħatt 'Il-lanterna tal-koppla li dan l-aħħar Awwissu tal-2011 ma sabetx is-salib tal-koppla jitfa d-dell tiegħu fuq is-saqaf tal-knisja. Meta nħattet il-parti ta' fuq instab li fuq il-blajjet kien hemm katina tal-ħadid. Din issaddet u, bħalma jagħmel is-sadid, dan qasam il-blajjer. Is-Sur Centorrino kellu raġuni 'lfuq mit-twieqi. Il-lanterna reġgħet inbniet u llum nistgħu niftaħru li l-poplu ta' Ħal Tarxien reġa' għamel ħiltu biex jibża' għal dak li għandu. Riferenzi ' Borg Vince et al Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Tarxien 1610 — 2010 p.7. 2Ibid p. 11 3 Jekk wieħed kien iħares lejn il-pitturi laterali tal-kor qabel ma ġew restawrati wieħed kien jista' jara żewġ konsenturi li jindikaw sa fejn oriġinarjament kien jasal il-kor. Il-parti miżjuda tkejjel madwar terz tal-kor preżenti. 1 Borg Vince er aL— Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Tarxien 1610 — 2010 p.37 $ Ibid p.28 6 Idem 7 Idem 8 Arkivju Parr. l-koppla tal-knisja.