IL-MALTI JARI LI TOĦROĠ IL-GĦAQDA L-EWWEL KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1930 IL-POEŻIJA MALTIJA FL-ISKEJJEL AĦJAR MINN KULL WAHDA OĦRA Il-poċżjia għandha qawwa kbira fit-tiswir tal-karat- tru tat-tfal u taż-żgħażagħ. Din ħaġa li jafha kull min f'ħajtu messu jgħallem liż-żgħar. Ħierġa minn qalb safja— għax min ma għandux qalb safja ma jistax ikun poċta—il-poċżija tgħanni bi kliem l-iżjed ħelu l-ġmiel tal-ħolqien li hu l-għajn bla heda li minnha jixrob il-poċta, u turi l-għerf u t-tjieba ta' min ġibed mix-xejn u niseġ f'univers tal-għaġeb il-ħlejjaq kollha. Il-poċżija .— l-isbaħ waħda fost l-Arti, jew Snajja' tal-Ġmiel—tmur dritt fil-qalb, titfa' hemm- hekk iż-żrieragħ ta' l-aħjar u l-oħla sentimenti, u hekk fit-tifel thejji s-sura taż-żagħżugħ irżin u qalbieni, u fiż-żagħżugħ tħejji s-sura tar-raġel qawwi fil-fehmiet tiegħu, ħabib tas-sewwa, għadu ta' kull agħmil li igħajjeb, li jtabba'. Il-poċżija tirbaħ bil-ġmiel, trabbi bil-ħlewwa. k Il-qalb tal-bniedem tħossha mit-twelid il-poeżija. Mhux għal xejn l-ommijiet, f'kull żmien u f'kull rokna tad-dinja, għannew il-għanja ħelwa li għallmithom l-im- ħabba fuq il-benniena ta' tarbithom marida jew imbik- kija; u m'hux għal xejn il-ġnus kollha, minn-ewl-id- dinja, fissru mħabbithom bil-poċżija, u f'sura ta' għanjiet: żgħar, ħerġin safja mill-qalb bħal ma jfawwar l-ilma mill-blat, tefgħu iż-żerriegħa ta' dawk. it-tradizzjonijiet lil-lum jiswew bla tarf għall-istorja ewlenija tal-bniedem. U anqas ma hu għal xejn li fl-iskejjel ta' kull pajjiż u ta' kull żmien daħlet bikri l-poeżija, u fil-Greċja kienet xi drabi miżmuma bħala sultana tat-tagħlim, ogħla saħansitra mill-filosofija. Il-poeżija taħkem bil-ġmiel. Fil-ħwejjeġ kollha hemm żewġ suriet ewlenin ta' ġmiel: waħda dik li tolqot is-sensi u tixgħel il-fanta- sija; l-oħra dik li tolqot iżjed il-moħħ u tħaddem il-ħsieb. L-ewwel waħda toħloq l-Arti; l-oħra toħloq ix-Xjenza. Nieħdu warda f'sikkitha, u nħarsu lejha: tolqotna bil-lwien ħelwin tagħha, bit-tifsila tal-weraq, bil-għaqda tal-ġewża: il-fantasija tagħna tikbes, tiġbed bħal xbieha ta' dik il-warda, u f'daqqa waħda nħossu bħala għaxqa li mill-fantasija tmur għall-qalb, u minn qalbna tixref fuq xoftejna mfissra bi tbissima u b'xi klejma ta' ferħ….ooh l Dan il-ġmiel jifhmu u jħossu kullħadd; u dan il-ġmiel jagħmel l-arżista. Issa jekk nieħdu din il-warda u b'xi skieken u xfafar irqaq inxoqquha, infefluha u niflu tajjeb il-ħjut li minnhom magħmul il-weraq, iż-zokk, il ġewża, saħan- sitra dawk ir-rjus ċkejknin li jaqbżu minn fommha miksijin bi trab tad-deheb, aħna naraw bħala dinja oħra moħbija f'dagxejn ta' warda, naraw ġmiel ieħor li ma: hux bħal ġmiel ta' l-ewwel, ġmiel li ma jifhmux kullħadd u ma jarahx kullħadd; ġmiel illi jħaddem il-ħsieb actar milli jqanqal il-qalb. Dan il-ġmiel joħloq il- bniedem tax-xjenza, iżda ma jagħmelx l-artista. il-poeżija bħall-warda: għandha ġmiel, ingħidu hekk fid-dehra sħiħa tagħha, jigifiri f'dik ix-xbieha li f'daqqa waħida tqegħdilna quddiem il-fantasija tagħna, u għan- dha ġmiel ieħor mofibi li jinsab fin-nisġa tal-elementi li jsawruha: il-għażla tal-kliem sabiħ u ħelu fil-widna, it-taqsim tal-versi, il-metru, xbihat meħudin mill-art fejn kiber u għex il-poeta u x'naf jien. Il-poeżija bħall-warda sabiħa, iżda tarija li jekk tmissha, ittebbagħha; trid, biex ingħid hekk, taraha u titgħaxxaq biha fuq ommha. Għalhekk, meta l-poeżija nifluha, infel'luha, inqattgħuha biex infissru l-kliem, il- grammatka u l-prosodija tagħha, aħna nkunu qtilnieha u middejnieha kadavru fuk ir-rħama kiesħa ta' l-anatomija. Nistgħu naraw is-sengħa ta' min kitibha, fir-reqqa tat-tifsir u ital-proprjetà tal-kliem, fil-mewġa ddoqq tas-sillabi u tal-versi, imma l-fantasija, mitlufa f'dawn ir-rqaqat tas-sura materjali, ma tiġbedx mill-poeżija dik ix-xbieha sħiħa u ħajja kif kien ħolomha u kitibha f'nifs wieħed il-poeta. Tmut il-poeżija, tibqa' t-teknika. Minn danli għidna jiġi li l-poeżija maltija fl-iskejjel ta' Malta— l-aktar fl-iskejjel elementari—għal) dik li hi trobbija u tiswir ta' karattru m'hux biss hi meħtieġa, iżda jmissha tiġi qabel il-poeżija barranija; għaliex fil- wakt li din għandha bżonn ta' min jifliha, iqattagħha, itertaqha biex ifisser lit-tfal il-kliem, il-għidud, il-gram- matka u ma nafx kemm ħwejjeġ oħra qabel ma jifhmuha, dik ma għandhiex bżonn ta' ħafna taqtigħ biex tiftiehem, u x-xbieha tagħha tmur dritt fil-fantasja u mill-fantasija fil-qalb; u tħalli fihom dik it-tebħa li ried u li fehem. il-kittieb, —xbieha sħiħa u mimlija, f'lewnha u fi fwiħitha, li ġġiegħel lit-tfal iħobbuha, jir- għaxxqu biha, u jnisslu fihom infushom il-ġibda lejn il- ħwejjeġ indaf u sbieħ, lejn il-agħmil u l-imġiba xierqa, lejn il-ħsebijiet li ma jitkaxkrux ma' l-art, iżda jittajru il-fuq. sas-sena: ġibda sabiħa u qawwija li kienet dejjem, u tibqa', is-sies li fuqu jinbena l-karattru u titwettaq ir-rġulija. Hawnbekk imma tixraq mistoqsija :— Fil-Malti għandna poeżija li fil-ħaqq u fis-sewwa joqodilha dan l-isem. B'idna fuq qalbna u b'wiċċna minn quddiem inwieġbu : Għandna. Il-mirja għal darb'oħra.