Fl-Atti ta' l-Appostli (XII, 5 u l- bqija); miktub li fil-bidu ta' l-ewwel safra ta' San Pawl, hu u San Barnaba, niżlu l-art f'Salamina, Ċipru, u qagħ- du jduru mal-gżira. U meta waslu f' belt jisimha Pafos, qalbu għad-Din Ni- sranj lil Prokonslu ta' hemm Serġu Pawlu, wara li kixfu l-qerq tal-profeta giddieb Bar-Jesu. Fil-bidu: tat-tieni safra, San Barnaba, biex ma jinfiridx minn Ġanni-Marku, infired minn San Pawl u baqa' f'Ċipru (XV, 39) u milli jidher miet f'dik il-gżira. Billi f'Ċipru baqgħu dejjem l-Insara, baqgħu wkoll jissemmew it-tifkiriet ta' dawn iż-żewġ qaddisin. Fil-belt ta' Pafos, li fi żmien San Pawl kienet fl-aqwa tagħha u kien igħammar fiha l-Prokonslu Ruman, il- lum tinsab ħerba waħda. Meta tasal fi Ktima belt ġdida u nadifa, iddur lejn il-baħar, jigifieri lejn il-Qibla, u hemm maż-żewġ naħat tat-triq tara l-ħerba ta' Pafos. Fuq ix-xatt tara borġ, mibni mit-Torok fis-sena 1592, u 'l ġewwa minnu ftit ġrieni; ħdejhom hemm kni- sja Griega jgħidulha Krissopolitissa, u qrib tagħha tinsab il-kolonna ta' San Pawl. Din il-kolonna hi waħda minn għadd ta' kolonni oħra li għadhom weqfin, li BARNABA F'ĊIPRU kienu jagħmlu mit-Tempju ta' Venus, u hi magħluqa ġewwa serbut ħadid. l- għidu li magħha rabtu lil San Pawl u tawh 39 daqqa ta' sawt. Billi l-kolon- na qegħda ġewwa l-ħadid, ħadd ma jis- ta' jersaq lejha, u hekk u la l-Insara ma jistgħu jaqtgħu frak minnha biex jeħduhom bħala ħaġa għażiża, anqas il-Misilmin ma jistgħu, biex jinku lill- Insara jagħmlu fiha xi għajb. Għal kemm dil-kolonna msemmija fil-kotba ta' daż-żmien, bħal ma hi fil-ktieb ta' K. Kexixjan: ''Romantic Cvprus' (faċċata 54. Mitbugħ f'Nikosija fis-se- na 1945), it-tifkira ta' San Pawl ma' din il-kolonna ftit hi qadima, għax eb- da żawwar tal-qedem ma jsemmiha. Wieħed Taljan jismu Mariti, li żar lil Pafos fis-sena 1667, ma jsemmihiex, għad li kiteb ktieb fuq iż-żjara tiegħu lil Ċipru (''Viaggi per lL'Isola di Cipro'' mitbugħ Livorno, 1669). Imma f'Pa- fos hemm tifkra ta' San Pawl qadima sewwa: it-tifkira tal-għar fejn jingħad li staħba, meta kienu jfittxuh għal mewt. Kittieb ieħor li ma weriex ismu, fis- sena 1480 żar Ċipru u ra l-Knisja tal- Franġiskani f'Pafos u ma' ġenbha xi egħrien u fosthom wieħed li kienu jgħi- du li fih San Pawl staħba. rusalem'', Pariġi, 1882, faċċata 108). Fis-sena 1598, dil-knisja kienet imgar- rfa u ma kienx baqa' minnha wieqaf għajr biċċa mis-saqaf tal-kor,nofsu mgħotti bir-radam. In-nies kienu bdew igħidu li San Pawl u miegħu San Bar- naba kienu marru staħbew taħt dik il- biċċa saqaf qadim. Dan igħidu Gio- vannj Cotovicio, fi ktieb li kiteb ftit wa- ra (''Ttinerarium Hierosolimitanum'', Antuerpiae, 1619) fejn fisser kif kienet dak iż-żmien il-Gżira ta' Ċipru. Kien hemm min ħaseb li l-knisja Griega tal- lum hija l-knisja tal-Franġiskani l-qa- dima, mikxufa u msewwija (Enlart: ''L-Art Gothique de la Renaissance en Chvpre'', Pariġi 1899, f. 470), imma l-kittieba l-qodma jsemmu knisja mħaf- fra fil-blat, m'hux f'wiċċ l-art, bħal dik ta' issa. Kien jaqbel li kieku titfittex dik il-kn'sja u l-għar ta' San Pawl li kien magħha. Il-qaddis, San: Barnaba. kellu wkoll tifkira tiegħu kolonna li kien jin- għad li rabtuh u ħarquh magħha. Im- ma b'qima lilu dil-kolonna ħaduha u għamlu minnha artal fil-knisja ta' San Duminku ta' Famagusta (Enlart, f. 718), għal hekk dil-kolonna issa ma tidhirx. Imma ta' dan il-qaddis għa- du jidher il-qabar. Meta minn Famagusta tkun sejjer Salamina, qabel ma tidħol 'il ġewwa fil-masġar tal-prinjoli, fuq ix-xellug ta- ra triq, li f'għaxar minuti b'karrozza tan-nar twasslek f'naħa jgħidulha ta' San Barnaba. Din-naħa tidher mill- bgħid, għax hemm qatgħa siġar f'nofs ta' wetgħa mgħarwna. Meta tasal qrib tilmaħ żewġ biċċiet bini ftit bgħid minn xulxin. L-ewwel binja hi bħal dar nofs moħbija qalb is-siġar, bil-ħitan mibnija ta' kafkaf u s-saqaf mixquq. Hemm donnu bir li tinżel fih minn taraġ in-na- ħa tal-Qibla jew Sud u fuqu kamra żgħira f'wiċċ l-art. Il-bir jingħad li hu l-qabar ta' San Barnaba, u l-kamra ta' fuqu hi r-retro-sanetus, jew kappella Ma fihom xejn tal-għaġeb, imma l-kap- pella qadima sewwa u aktarx li dik hi li kiteb fuqha Fra Niccolo di Poggibon- si fis-sena 1349, li semma li kienet kap- pella żgħira mibnija fuq l-imkien fejn kien jingħad li qatgħu ras San Barnaba l-Appostlu. ('Libro d'Oltremare'', maħruġ Ġerusalem minn fuq il-qadim fis-sena 1945, f. 150). Mariti, dak li semmejna fuq, ukoll ismmiha u jgħid li kienet qegħda tigġarraf (f. 164). Kit- tieb ieħor, Racchetta Aquilante, isem. mi wkoll il-għamla għariba tal-qabar ta' San Barnaba, u jgħid li dal-qaddis kien midfun ġewwa bir. Minn hemm tqarrab lejn id-Dejr,im- għotti bis-siġar għoljin li jilqgħulu s- sirġa tax-xemx. Qrib bieb id-Dejr ta- ra fdalijiet qodma mikxufa minn wie- ħed Grieg, G.A. Soteriou,, li fisser fuq- hom u ġieb ir-ritratt tagħhom fi ktieb li kiteb: ''Ta Bizantina Mnemija Tes Kwvprou'' (Atene, 1935, ff. 17, 18, u 161). Hemm tidher kappella żgħira li fl-apside tagħha jinsab artal bil-mejda tiegħu wieqfa fuq biċċa qolonna mibru- ma u oħra iżgħar minnha, li jidhru li huma qodma sewwa. Hemm ukoll ir- jus ta' kolonni tal-għamla ta' Korintu, bil-weraq jew bla mnaqqax jew imnaq- qax ftit, u fdal ta' kitba bil-Grieg li fiha jinqara sewwa l-isem Paulov (ta' Paw- lu). Il-qiegħa ta' l-art imballta bir- rħam imżewwaq. Xej ma hi ħaġa kbi- ra biex dil-kappella kienet mibnija b' tifkira tas-sejbien tal-ġisem ta' San Bar- naba li ġara fis-sena 488. Jingħad li meta sabu l-ġisem tal-qaddis, miegħu kien hemm kopja tal-Evanġelju ta' San Mattew, li billi nħaseb li kien kitibha huwa b'idejh, bagħtuha bħala hedija lill-Imperatur Zeno. Minn hemm tisma' jidwi fl-arja għa- na ta' rġiel u tfal, ilħna ħoxnin u rqaj- qa. Tidħol fid-Dejr u ssib li dawk l-il- ħna huma tar-Rħieb Griegi u l-itfal tar- raħal, li qegħdin jitħejjew għall-għasar ta' fil-għaxija. Dawna jilqgħuk bil- ferħa, iduru bik mill-aħjar li jistgħu, u juruk kif jaħdmu x-xbiehat tal-qad- disin li jinbagħtu ma' Ċipru kollha. Ix- xbiehat li jaħdmu dawna, ikunu qis- hom kollha titnijiet jew kopji ta' xbie- hat qodma fost dawk li jkunu maħdu- min bis-sengħa u jnisslu qima. Mid- Dejr tidħol il-knisja fejn tara għadd kbir ta' xbiehat, uħud minnhom jidhru li huma qodma għall-aħħar. Minn hemm toħrog fil-bitħa, li hi mdawra bil-ħnejjiet u tħares lejn il-knisja, minn barra, u tara l-koppla mkaħħla, fuq ta- bar għoli, minfud minn twieqi dojoq u tawwalija. Il-ħamiem jittajjar fuq il- koppla u l-kanpnar, li bit-taħrik tiegħu jagħti lil din id-dehra ftit tal-ħajja. Titlaq minn hemm, minn triq ftit imħarbta, (bil-ħsieb ta' San Pawl u San Barnaba quddiem għarnejk. Tas- sew li t-tifkiriet tagħhom kien jistħoq- qilhom li jkunu aktar meqjuma f'Ċip- ru, għax bis-saħħa tagħhom dik. il- gżira ħadet ħajja oħra, imma hu kif inhu, meta tqis ħaġa ma' ħaġa, tif- hem li saħansitra tifkiriet ħfief, kif in- huma issa, għandhom ukoll is-siwi tagħhom. i tl Kafar—-Kanna fejn—Kristir-biddel d-il- F-gazzetta—msemmita The—Bible-Bal ma-finbid—saret-ġlieda kbira bejn żewġ-ħammlet-jew- razez, il-ħamla-a' Għabbas;-tiid-ħamtla0a—Ħatib. Ix- Xih-;ew sindku tar-raħal, biex-ma je- nibiegħir-kotba—tal-Bibja.l-ilsma—kollha l-dini 3 At