Is-Sliem għalik Marija… Lura fis-Sekli madwar it-toroq ta' Ħal Tarxien Matthew Scicluna IM Din is-silta bi t-tieni parti minn sensiela ta' tlieta li qed jidhru f'dan il- ktejjeb. L-ewwel parti dehret fl-edizzjoni tas-sena l-oħra) Se nkomplu l-mixja mat-toroq ta' Ħal Tarxien fil-post li spiċċajna fih fl-ewwel .parti tal-passiġġata tagħna u nibdew eżattament f'Misraħ ir-Repubblika. Inħallu s-Sekli Sittax u Sbatax u hawnhekk naraw dar li toħodna lura għas-Seklu Tmintax. Id-Dar ta' Franku kien jgħix fiha Francesco Faurċ jew Mastru Franku u jekk inħallu l-immaġinazzjoni tagħna tmur lura fiż-żmien, jirnexxielna nisimgħu lil dan l-imgħallem tas-sengħa jonqox l-istatwi tal-ġebel għaċ-Ċimiterju ta' l-Addolorata jew jaħdem l-bradella u l-gandlieri ta' l-injam għall knisja ta' Ħal Tarxien. Din id-dar ta' stil Barokk b'saljaturi ornamental taħt il-gallerija ta' barra hi fi stat mitluq, iżda minkejja dan, l-istorja tagħha tibqa' ħajja għax tat frott għall-wirt artistiku ta' Faurċ: Tefgħa ta' ġebla 'l bogħod fi Triq, Sġajjaq kien joqgħod il-Logutenent Ġużeppi Montebello. Dan kien persunaġġ ieħor li naqqax ismu fl-istorja ta' Ħal Tarxien għax fi żmien il-Franċiżi kien rappreżentant ta' dan ir-raħal fl- Assemblea Nazzjonali żmien l-Ingliżi kien il-Kap tar-Raħal jew Sindku. Id-dar li għadha magħrufa bħala d- Dar tal-Logutenent hi miżmuma fi stat tajjeb u ta' min jinnota l-bieb forma ta' arzella u t-twieqi ta' mat-triq maħduma minn ħadid b'ħolqa li tgħaqqad il-vireg. B'kumbinazzjoni s-Sur Paul Farrugia, is- 1 m x Sindku li għandna Ħal Tarxien bħalissa, joqgħod fit-triq li meter l-isem tas- Sindku Ġużeppi Montebello. Festa Titulari Marija Annunzjata — Festa 2006 EZAMI ċiiġ Is-Sliem għalik Marija… Noħorġu mbagħad mill-qalba tar-raħal, ngħaddu minn quddiem il-Knisja u niksru għal Triq Xintill. Din id-darba niftakru f'Katarin jew Franġiska li kienu jsejħulha Kejka. Ir-restawr li sar fid- Dar tal-Kejka żidilha l-preġju u l-għajn vera titpaxxa meta tħares lejha. In-niċeċ li għandha mal-faċċata u man-naħa tal-ġenb huma mdawrin bi skultura mill-isbaħ u jgħollu l-valur arkitettoniku tagħha. Inreġġgħu l-pass tagħna għal Triq Paola sakemm naslu għal Triq Ħal Tarxien u għad-dar fejn kien joqgħod James Aspinall. Din l-Ingliż kien għin titwaqqaf is-Soċjetà ta' l-Arti, Manifattura u Kummerċ f'Malta fis-Seklu Tmintax. Il-kolonni ta' mal-bieb tad-Dar ta' Aspinall jagħtuha dehra klassika pero ħasra li min ġie inkarigat mir-restawr tal-gallarija ma baqax fidil għall-istil oriġinali tagħha. Nitfgħu ħarsitna lejn in-naħa ta' Ħal Tarxien fejn hemm il-monu- ment tal-gwerra u fil- kantuniera bi Triq Santa Marija fuq ix- xellug u Triq Paola fuq il-lemin naraw dar majestuża li kienet inbniet fuq l-art tal- familja Franċiża Fevre. L-istil Barokk ta' Casa Le Fevre jidher fid- disinji elaborati tal- ġebel mal-bieb prinċipali u mat- twieqi, filwaqt li s- saljaturi tal-gallarija Festa Titulari Marija Annunzjata - Festa 2006 ĦĦ Is-Sliem għalik Marija… jixhdu influwenza Siċiljana. Mhux ta' b'xejn din id-dar serviet bħala l- palazz ta' Pilatu waqt il- Peġint uniku tal-Passjoni li sar riċenetement mat- toroq ta' Ħal Tarxieni Dan l-avveniment mhux biss stabbilixxa ruħu fil-kalendarju Malti iżda fl-istess ħin qed ikun ta' vetrina għall-kultura Tarxiniża. Dar oħra aktar 'l fuq f'tarf Triq Santa Marija wkoll għandha karatteristika ideali li toħloq sfond sabiħ għas- suldati Rumani u għax- xena tat-tislib ta' Kristu waqt l-imsemmija peġint. Qed nirreferi hawnhekk għal Villa Dunalistair jew Villa Tarxien u t- turretta tagħha li dari kienet isservi bħala torri ta' l-għassa għall-membri tad-Dejma li kienu jieħdu ħsieb jagħtu sinjal ta' twissija jekk jindunaw b'xi invażjoni Torka min-Nofs in-Nhar ta' Malta. Kemm. il-General Bavnes, kemm it-Tabib Macfarlene u kemm il- familja Stubbs ħassew li l- istruttura interessanti tal-Villa kellha titħalla. Naslu għal tmiem il-mixja tagħna billi ninżlu Triq il-Kbira kollha u fil- kantuniera ma' Triq Żejtun mal-lemin naraw waħda mill-eqdem vilel f'Ħal Tarxien. Villa Barbaro kienet ir-reżidenza tal-Markiż Barbaro di San Giorgio Festa Titulari Marija Annunzjata — Festa 2006 IKKEENW Is-Sliem għalik Marija… u eventwalment intirtet mill-Prim Imħallef J.J. Cremona. Li jispikka fiha huma l-balavostri tal-ġebel mat-tul ta' waħda mill-faċċati tagħha u l-bieb fuq l-istess naħa li jisporġi 'l barta f'nofs tond. L-istil Barokk tad-djar tas-Seklu Tmintax li dorna llum kien jindika prestiġju u pożizzjoni għolja soċjali għas-sidien. Perà, skond il-fehma tiegħi, il-valur tad-djar ma jiġix biss mill-arkitettura iżda mill-kontribut li l-abitanti tagħhom taw lis-soċjetà Tarxiniża taż-żmien li kienu jgħixu fih. Donnu l-karattru tal-bniedem jitwaħħad mal-ġebla inanima Maltija u permezz tiegħu din tingħata l-ħajja. Aktar tagħrif fuq id-djar antiki ta' Ħal Tarxien jinsab fil-ktieb 'Il-Binja ta' Djar tul is-Sekli f'Ħal Tarxien' miktub minn Mattbew Scicluna. Dan il-ktieb jista' jinkiseb mill-Kunsill Lokali ta' Ħal Tarxien. Festa Titulari Marija Annunzjata - Festa 2006 P413 l