KWADRI MILL-HAJJA MALTIJA Ta' G. CASSAR PULLICINO ' MILL-GWERRA 'l hawn il-ħajja nbidlet. lnbidlet' imħabba l-pagi aħjar, imħabba. li kiber it-tagħlim tal-poplu, imħabba li bit-traffiku l-irħula ġew eqreb lejn l-ibliet, imħabba li ħafna Maltin tlaqqgħu ma' barranin jonkella krewlhom magħhom, imħabba li kulħadd sar jaf jilbes aħjar, li ħafna mix- xogħol illum qed isir bil-magni, imħabba s-safar tal-Maltin, u mħabba ħafna ħwejjeġ oħta li trid wisq biex toqgħod issemmihom kollha. Il-ħajja tibidlet maż-żmien, u kif igħidu, 'iż-żmien igħaddi u 'l ħadd ma jsellem: igħaddi bla ma jitkellem'. Hekk hu: igħaddi bla ma jitkellem. U tinduna kemm igħaddi ż-żmien u kif jinbidlu ż-żmenijiet meta tieqaf taħseb fuq iż-żmien ta' dari, żmien tfulitek u l-ħajja li mrobbi fiha inti u sħabek, u tara kif saret illum, kemm ħwejjeġ li dari kont tarahom kulljum illum qaj- la tiltaqa' magħhom darba fil: kif kullimkien, fl-ibliet u fl-irħula, qed isir xorta, u Malta kollha pajjiż wieħed; kemm żdiedu u rmaw ħwienet sbieħ barra l-Belt, u kemm hawn kumdità iżjed illum milli dari, u kif ħafna V vans ħadu post il-bhejjem, u t-triqat miżgħudin bil-cars li nhar ta' Hadd ma jaqtgħu xejn lejn in-naħiet tax-xtajta, u kif ħadet bl-ikrah din tax- xalati, mhux biss nhar ta' Hadd, imma wara l-festa tal-pajjiż, li nofs il- belt jew ir-raħal jitlaq ġurnata sħiħa 'l barra, b'dak l-għajat, dak il-ferħ bla għaqal, dak l-ikel u dak ix-xorb. Imma ħa niġi għal dak li trid agħid illum: Għalkemm għadni m'i inix kbit, kulltant nistagħġeb bija kif nibda nitkellem fuq ħwejjeġ li jiena naf jew niftakar kif kienu għoxrin jew ħamsa u għoxtin sena ilu. Donnu lbie- raħ meta kont ngħid li sa nagħlaq l-għoxrin, u Ilum… niftakar x'sar ħam- sa u għoxrin sena ilul U kulltant noqgħod naħseb, waħdi, bejni u bejn ruħi… Naħseb fuq iż-żmien ta' dari… u nerġa' mmurlura fiż-żmien ngħix il-ħajja. ta' tfuliti u mill-ġdid nara, bħal f'ħolma, l-uċuh ta' dawk kollha li kont nilgħab magħhom, ta' dawk l-oħrajn li kont nibża' minnhom, jon- kella ta' dawk li magħhom kont nedha niġġiera minn post għal ieħor li tagħhom illum għad għandi tifkira mċajpta u mbiegħda. U f'ħinijiet bħal dawn, niftakar f'dak il-wieħed li kien. igħaddi minn raħal għal ieħor, bil-ħorġ mixħut fuq spalltu, u jgħajjat 'X'sa tbiegħlil'. Igħidulu 'tat-tjur', u kien jixtri xi tiġieġa minn ġod-djar — tiġieġa li aktarx tkun refgħet mill-bajd — xi fenka, u hekk.U mbagħad erħilu jfissirlek x' għandhom — għax aktarx li dawn it-tjur ikollhom xi ħaġa — u jgħaġġibha biex inaqqaslek il-prezz u jgħid li mhu sa jġib tagħhom xejn hu jekk idaħ- ħalhom is-Suq… Meta jikkorda, arah jitfa' t-tiġieġa fil-ħotġa u mill-ġdid . jibda' jgħajjat: 'X'se tbiegħlif'. Imma, qed niftakar, mhux biex jixtri t-tjur biss kienu jsejħulu: ġie li kienu joqogħdu jistennewh igħaddi biex isaqsuh: fuq xi marda. tat-tjur, x'jagħmlulha 'l dik it-tiġieġa għall-imħat, 'il dak iż-żarmuġ għall-muzalz, 'il dawk il-fenkiet għaż-żaqq,… għax tat-tjur jifhem, u jaf x'igħid ħafna… i Wiċċ ieħor ifeġġ quddiemi minn ġoċ-ċpar tal-imgħoddi… tal-qubbajdi Mhux tal-qubbajd li jarma bl-imwejjed kull fejn ikun hemm festa, imma tal-qubbajd ieħor, li kien igħaddi mir-raħal tagħna tista' tgħid kull nhar ta' Hadd. Idur il-Każini, jidħol fil-ħwienet, igħaddi mat-triqat bit-tilar quddiemu, aktarx mgħotti bil-luna. Igħarfu kulħadd, u kulħadd jaf li jista' jdawwar iċ-ċippidodu fuq il-luna u mbagħad jieħu qubbajd skond ma-jkun rebaħ meta dawwar. Għalhekk kont tara ħafna nies ħerġin minn ġol-bibien u mis-sqaqien meta jisimgħu dik l-għajta tiegħu nofsha grixtija: 'Min joħlomhieluf' Niftakar ukoll f'dak l-ieħor tal-bigilla: Igħaddi għall-ħabta ta' nżul ix- xemx, dħul ix-xitwa, jimbotta kaxxa quddiemu bil-borma tal-bigilla imgħot- tija b'sarvetta bajda. In-nies — aħna t-tfal ukoll — joqogħdu jistennewh igħaddi, u meta jisimgħuh ġej, joħorġu bil-platt f'idhom u jixtru b'soldjew b'sitt ħabbiet. U esħilu jimlielek il-platt bil-bigilla, li tkun magħmula mill- ful imgħolli u wara misħuq fil-mehirież, u miegħu jagħmlu nagħnieh, merd- qux, ħall, rewm, ħabaq u bżar aħmar u żejt. U jkollu flixkun bil-ħall u bott bil-bżar aħmar u jroxxlok il-ħall jekk ma tiħdux bil-bżar… Jingħaraf mill-għajta tiegħu, għajta l-ewwel biċċa maħtufa, u t-tieni mkarkra, xi ħaġa hekk: 'Tajba l-lejlal' Illum iż-żmien għadda, u qajla għadek tara 'l tal-bigilla ħlief xi wieħed fil-bogħod. U mindu kbitt sirt naf li din ħaġa ta' Malta biss għax Għawdex ma ssibhiex, u l-kelma bigilla hemmhekk ma jafux biha… Imma iktar minn dan kont inkun nistenna' 'l tal-karaweżt. Niftakru, ra- ġel xwejjaħ, milwi biż-żmien, ikaxkar bil-qorq mat-triqat, bis-soldi magħ- mulin għoqda fil-maktur li jqiegħed ġos-sidtija, għaddej ta' kulljum minn quddiemna, darbtejn kulljum — f'nofs inhar u qabel l-ikla ta' filgħaxija… Kien iġorr il-karawett jew fi xkora fuq dahru, jonkella f'qoffa ma' ġenbu. Ibiegħ bil-kejla jew bil-għadd, u barra karawett ibiegħ ukoll il-ful inkal- jat, iċ-ċiċri tal-Lvant u, fi żmienu, il-qastan u l-lewż. Kont ssibu f'xi pjazza, fuq il-venda tal-karrozzi, fejn it-talkies, fix-xatt fis-sajf — u kull fejn ikun, imqar minn qalb ir-tassa, leħnu jinstema' jgħajjat: 'Ful u ċiċri u karawetti' jonkella 'Il-marruna reġgħet ġietl' 'Mgħollija u nfurnatal''Ata jaħraqlek il-wejda'… U bil-lejl, huwa u rieġa' lejn id-dar, kien igħaddi igħanni minn mat-triqat… b'dak il-leħen sabiħ tiegħu li ħafna drabi kien iġagħlni naħseb x'tenur kien joħroġ minnu li kieku sab min jagħmillu l- qalb, u jgħallmu u jkissru fuq il-kant… Imma bħalissa qed niftakar f'ħaġ'oħra. Il-wiċċ tat-toroq dak iż-żmien ma kienx bħal tal-lum, miksi bil-colas, imma bull meta tgħaddi karrozza kienet tqajjem trabijiet tal-biża' li jifgawk. Imn'Alla kien igħaddi tal- bexxiexa biex it-ttab joqgħod għal-ftit. Tkun bettija kbira bl-ilma, fuq karettun miġbud minn żiemel, u t-taġel jimxi man-naħa tal-bettija waqt li sieħbu jbixx wara. L-ilma igħaddi minn ġol-bettija għal ġo manku u joħ- roġ minn bexxiexa li jkollha ħabel magħha li dak ta' wara jibda jxengel minn naħa għal oħra u jekk ibixx it-triq. U dak li jbixx itella' l-qalza u batra li jxammar, niftakar, ikun aktarx ħafi… U x'ingħidu għal tal-fanali, li sakemm bdiet il-gwetta f'ħafna tħula kont tarah għaddej, bis-sellum fuq dahtu, bil-landa tal-pitrolju f'idu, u b'boċċa biex jimsaħ it-tubu qabel jixgħel. Is-sellum kien iqiegħdu mal-ħajt, u jit- la' jixgħel, u jdawwal it-triq, għax dak iż-żmien it-triqat wara nżul ix- xemx kienu jsitu dlam ċappa, toqtol u tidfen fihom… Illum iż-żmien għadda, u t-tifkita tal-kebbies tal-fanali ħadet sura u MUBAA poetika li nebbħet lil wieħed mill-aħjar poeti tagħna, l-avukat Anton Buttiġieġ, biex jikteb versi ħelwin ħafna jisimgħhom: Il-Kebbies tal-Fanali: Kull flgħaxija kif mal-għabex tnin u tmut saħħet il-jum jiġi Majsi bis-sellum u jixgħelli taħt it-tieqa fanal ċkejken, li tal-lejl itaffi d-diqa. Saħħti wkoll qed inħossha tmut kulljum, iżda msejkna l-Poeżija, kull fl-għaxija, dlonk tixxabbat mas-sellum, u ġo qalbi tixgħel naqta ta' fanal illi jtaffi ftit id-diqa sa ma jmut ta' ħajti l- i Alla ħares ma kienx Majsi Illi jagħmel ftit tad-dija; U ma' Majsi — Alla ħares ma kenitx il-Poeżijal Is-searcbligbht tat-tifkiriet jaqleb minn fuq in-nies għal fuq dehriet oħra xejn inqas ħajja u mlewna… Qegħdin fuq il-għajn, daqs tletin sena ilu, f'dak ir-raħal ta' tfuliti fejn ftit kienu d-djar li għadhom daħħlu l-ilma tal-vit, u l-ilma tax-xita mhux biżżejjed għall-ħajja, u għalhekk fis-sajf kulħadd imur jimla minn fuq il-għajn. Hemm setbut nisa u tfal jistennew wara minn imisshom jew iqabbżu 'l ta' qabilhom biex jimlew huma. Aktarx li kull wieħed jieħu miegħu l-muftieħ tal-għajn. It-tfal jimbuttaw 'il xulxin u jxertdu i-ilma fl-art u jagħmlu kull m'hemm ċfales. U anqas ma tista' timla bil-kwiet, għax issa waslu n-nies tax-xatt trid twarrbilhom biex jixorbu huma għax waslu bil-għatx u baqagħlhom ħafna x'jimxu, issa ġej dak l-ieħor itid jisqi l-bhima u ma jistax jistenna, u issa waqaf dak l- ieħor bil-karrozza jrid landa ilma malajr biex ikessaħ il-magna… Un- nisa waqt li jistennew jaraw min hu għaddej u jridu jafu kull wieħed minn ta' min hu, u għalfejn qed igħaddi minn hemm ta' sikwit… In-naħa tal-Għassa, f'dik it-triq li tagħti għall-għalqa fejn konnanilagħ- bu l-ballun, kien hemm il-ħajjata. Dak iż-żmien, iktar mill-lum, ħajjata f'raħal tiswa mitqlha deheb. L-ewwelnett dak li jkun ma jagħtix il-ħjata barra r-raħal, u barra minn hekk, jekk ikollok tifla tista' tibgħatha titgħal- lem tħit fejn tilħaqha taħt għajnejk, u l-pont tal-ħjata jiswa, għax tifla dak li jaqlagħhal U l-ħajjata ddaħħallek il-lavranti, u tgħallimhom ifasslu fuq il-figurin, u ttihom ix-xogħol biex jidraw, waħda xxellel, l-oħra ssarsar, dik tħit il-kefef, l-oħra ttella' l-pudija jew tgħaddi d-dublett bil-magna. U xi ftit jitkellmu wkoll fuq il-proxxmu, dik 'il min hi tkellem, l-oħra meta sa ttejjeġ, x'kienet liebsa l-mara tat-tabib u fejn siefru dawk li żżewġu dan l-aħħar, u kemm bena dar sabiħa u armata bil-kif dak il-qassis li ġie joqgħod hemm mill-Belt… $ Waħda oħra u biżżejjedi Issa qegħdin għand il-barbier: Lit-tfal aktarx jeħduhom biex iqarwiżhom ma' tul il-ġurnata, għax filgħaxija jkun hemm l-irġiel, u dawn iqabbżuhom. Imma l-iktar li jkun hemm nies nhar ta' Sibt filgħaxija — għax il-leħja tas-Sibt tiswa għall-Hadd ukoll, u mbagħad ħalli ddum ftit ieħor ma' tul il-ġimgħa, għax ma tagħtix każ, u l-aqwa tal-Ħaddi U waqt li jistennew kulħadd jitħaddet u jpaċpaċ, issa fuq li x-xita ma għamlitx is-sena, issa fuq kif inhu sejjer is-suq tal-majjali, wieħed ifie- hem fuq l-armar il-ġdid tar-raħal ta' ħdejhom, ieħor fuq il-passa tal-ga- miem, l-ieħor fuq il-logħob tan-nar li għamel l-Isqalli li ġiebu jaħdem għall-festa r-raħal ta' H… Madwarek kollox ifakkrek fi ħwejjeġ li jogħġbu 'l dawk in-nies li hemm jistennew: mal-ħajt ritratti ta' żwiemel tat-tiġrija jew ta' xi boxer magħruf, ngħidu aħna Camera, jew Max Baer jew Joe Louis… Hemm ukoll sitratti tal-karrozza tal-linja li armat ġdida fuq il- venda tar-raħal, inkwatri fuq il-kaċċa, stampi tar-re u r-reġina, mirja żgħar u terer u fliexken tal-fwieħa f'armatura… Waqt li n-nies bilqiegħda fuq il- bank ta' mal-ħajt, il-barbier iqaxxar il-leħja bil-mus, u wara jgħaddih fuq il-mejlaq, u tifel żgħir jissapna 'l min imissu wara… Imma kif igħaddi l-ħinl Ili ngħid ħafna, u għadni m'għedt xejn minn dak li ridt ngħid illum. Dehriet oħra li għaddew ħfief minn quddiemi laħqu ħarbuli u ma'stajtx inniżżilhom… Oħrajn daħlu fuq xulxin u ddennsu… Għad fadalli ħafna x'ngħidilkom, imma darb'oħra, meta nerġa' nsib ruħi fil-kwiet, u waħdi, u ħsiebi jetġa' jtir lejn l-imgħoddi… Liġi