Il-Logħob tan-Nar fil-Mixja taż-Zmien Qabel waslu l-Kavallieri fostna ftit li xejn għandna tagħrif dwar il-logħob tan-nar fil-festi, għajr forsi l-ħġejjeġ u l-fjakkli li kienu jinxtegħlu, u l-aktar li tissemma kienet il-festa ta' l-Imnarja. Fi żmien l-Ordni tibqa' magħrufa l-ħuġġieġa ta' San Ġwann, iżda mal-mixja tas-snin l-isparar sab postu fil- lill-Patruna Santa Barbara, b'salut ta' tiri mill-kanuni fuq is-swar tal-Belt Valletta. Bl-esperjenza li kellhom il- bumbardieri Maltin mill-balal tal-kanuni malajr żviluppaw kif setgħu jisparaw minn reċipjenti tal-bronż b'toqba fin- nofs, fejn kien jintrass il-polvri u b'niċċa taqbad fit-tarf tagħha sabu li l-kuntatt ġewwa joħroġ l-isplużjoni. Dawn kienu l-maskli li sa ftit tas-snin ilu kienu jagħmlu parti sewwa mill-festi ta' dawn il-gżejjer. Maż-żmien xi kumitati tal-festi esterni bdew jistiednu esperti Taljani tal-logħob tan-nar li introduċew il-guoco di fuoco li b'Malti Taljanizzat baqa' jissejjaħ il-ġigġifogu. It-Taljani tawna wkoll l-ewwel murtali tal-kulur fil-festi li għadhom magħrufa għall-wirjiet spettakolari bħal dawk tas-Salvatur ta' Ħal Lija, Sant'Elena ta' Birkirkara u San Ġorġ ta' Ħal Qormi, għalkemm minn wara l-aħħar gwerra 'l hawn xi rħula daħlu f'kompetizzjoni diretta ma' dawn il-festi. Hawnhekk tajjeb li ngħidu wkoll, li għall-festi kbar ta' l-Inkurunazzjoni ta' Marija Bambina li saru fl- Isla fl-1921 saret wirja kbira ta' logħob tan-nar fuq il- baħar. Aktar ma għadda ż-żmien il-Maltin komplew jitgħallmu u bdew jaħdmu huma n-nar tal-festi, u mis- snin tal-kavallieri meta dawn kienu jinfexxu f'batterija ta' sparar biex juru l-ferħ tar-rebħ wara xi battalja, bdiet evoluzzjoni sħiħa b'nar ta' għamla u saħħa akbar kif titlob l-arti piroteknika. Dari, dan il-logħob tan-nar kien aktar jikkonsisti f'xi faċċata ta' mudell ta' knisja, mixgħula b' gassijiet ta' kull lewn, imwaqqfa fuq pilastri ta' l-injam li kienu jqabbduha b'lasta b'gass ieħor fil-ponta. Aktar ma għadda ż-żmien beda proċess ieħor f'disinji kkuluriti,u n-nar, b'sengħa li teħtieġ ħila kbira għadda għal xogħol mekkanizzat b'emblemi li ħafna drabi jdaħħlu s-salib ta' Malta (bi tmien ponot), wirt ieħor ta' l-Ordni ta' San Ġwann u li kien isib prominenza f'dak li jibqa' jissejjaħ it-tapit jew l-aħħar biċċiet nar magħqudin li jagħlqu l-wirja tan-nar ta' l-art. Grupp Bilettamti Mill-art id-dilettanti jfittxu l-għoli ta' l-ajru bil-ħsejjes u l-ispettaklu li jġibu magħhom il-murtali. Dan in-nar ta' l-ajru bil-kontroversji kollha li jqanqlu kull sena, jqanqlu wkoll eluf ta' ammiraturi li jimlew kull rokna tat-toroq li jwasslu lejn l-irħula tal-festa. Ftit mill-ismijiet marbuta mat-taqsimiet tan-nar f'din il-kategorija jfakkruna fil-firxa wiesgħa li titlob is-sengħa ta' min jaħdem dan in-nar. Il-kaxxa Spanjola ħadet isimha mill-Gwerra Ċivili f'dak il-pajjiż meta daħal l-isparar f'serbut ta' balal, f'dak li ħafna jqabblu mal-machine gun fire fuq l-art. Iżda mill-kanen fl-għelieqi bdew joħorġu l- istess effett għal tiri fl-ajru. Kif inhi d-drawwa, wara l-21 tir bħala salut u l-kaxxa nfernali mal-ħruġ tal-purċissjoni, f'xi lokalitajiet isir ukoll dak li jissejjaħ l-akkompanjament b'murtaletti ta' tliet fetħat u xi drabi għal iżjed skond kemm-il dabra jinfetħu d-dwawar ta' logħob, iżda kollha jagħlqu bil-bomba ta' l- aħħar. Aktar dwar l-ismijiet tal-murtali jew xi wħud minnhom, hemm dawk li jsibuhom ta' l-imsielet għaliex fid-dwawar tagħhom joħorġu bħall-imsielet bit-trikki trakki (bombi żgħar) ifaqqgħu huma u neżlin jiddendlu mal-ftuħ li joħroġ ma' kull dawra. Kif jibda jroxx id- dlam niltaqgħu ma' dawk tal-beraq pront u oħrajn tad- dawl(li jixegħlu s-sema mal-ftuħ tagħhom. Il-blalen daħlu wkoll minn ftit taż-żmien 'l hawn fil-programm tan-nar b'tondjatura li tfakkrek f'ballun ikkulurit, u l-isfejjer ikomplu jżewqu dan l-ispettaklu. Dari konna aktar naraw murtali tas-serpentella jew dawk il-kuluri brillanti li jserrpu u jiġru f'kull naħa fis- sema. Inqatgħet ukoll il-musketterija tal-kulur li fi Triq il-Vitorja, fl-Isla kienet tixgħel bl-ilwien fuq il-bjut tal- każini u d-djar. Iżda r-refgħat li daħlu minn ftit tas-snin 'l hawn komplew jaġġornaw l-istil u l-għamla tal-logħob tan-nar ta' l-ajru. Dawn ir-refgħat kif jixhed isimhom huma murtali li jitilgħu f'daqqa f'geġwiġija ta' lwien u jiġu wara l-kaxxa nfernali tal-kulur. Xi drabi jkunu wkoll mistennija wara l-kaxxa Spanjola. Illum il-logħob tan-nar sar iżjed sofistikat b'taqsimiet oħra li f'dawn il-kelmtejn mhux possibbli li jissemmew kollha. In-nar fil-festi sar joffri spettaklu ta' Ilwien (hawn min iżid ukoll ta' ħsejjes) miżgħud b'mużika sinkronizzata u bi programmi stampati għal min jixtieq isegwi l- tameħar programm tal-logħob tan-nar bir-reqqa kollha li titlob il- piroteknika. Kiber ukoll l-interess min-naħa ta' l- awtoritajiet tat-turiżmu bl-introduzzjoni tal-festival nazzjonali tal-logħob tan-nar, li jsir f'Mejju bħala preludju għall-festi tas-sajf. Hi ħasra li xi abbużi fil-qawwa ta' l-isplussivi u l- ħinijiet meta jinħaraq in-nar, qed jagħti lok biex dawk li qatt ma jaraw xejn sabiħ fit-tradizzjonijiet Maltin iqabbdu difrejhom biex mingħalihom irawmu kuxjenza kontra n- Bi ftit aktar moderazzjoni dan l-ispettaklu li ngħiduha kif inhi, ma tħallas xejn biex tarah, rabba għeruq qawwija fil-manifestazzjonijiet tal-poplu Malti, u minkejja l-ħsejjes li jagħmlu xi wħud bl-ittri fil-ġurnali, qatt mhu sejjer jgħib minn fuq ix-xefaq tal-paesaġġ Malti. Nota: Ħafna mit-tagħrif f'din il-kitba hu meħud mill-ktieb ta' l-istess awtur Il-Festa Tagħna — Pubblikazzjoni PIN fis-Sensiela Kullana Kulturali — 2003. 151, Flat 3, St. Joseph Street, Senglea CSP Oċ € Tel: 2182 0358 e Mob: 9946 4069 War 4 TĦadia Caruana Ll-lil-pAam-iatr-IMNEf-Ta