Sebgħin sena ilu, l-andament tal-gwerra kien kulma jmur dejjem jiħrax. Barra mill-ħbit mill-ajru mill-ajruplani Taljani, għal bidu tas-sena 1941 bdew jidhru wkoll l-ajruplani Ġermaniżi, li kienu niżlu Sqallija xi żmien qabel. Għal bidu tal-gwerra xelters ma kienx hawn. Il-Gvern kien dam ma fehem il-ħtieġa tagħhom. Ma fehemx, jew ma riedx jifhem li l-aħjar kenn ma kienx dak li tidher taħt xi mejda bil-mitraħ fuqha, bħalma kien diġà ġara wisq qabel. Jew tistkenn ġo xi tieqa jew bieb bl-imrammi wesgħin. Ma fehemx jew ma riedx jifhem li l-aħjar kenn kien dak li tistkenn ġo xi xelter imħaffer fil-blat. Kellhom ikunu l-bidu ta' aktar bumbardamenti fuq Malta minn ajruplani Taljani, mgħejjuna minn kotra kbira ta' ajruplani Ġermaniżi għal bidu tal-1941, li kulma jmur kienu dejjem jiżdiedu, bil-konsegwenza li ġagħlu lill-gvern jaħseb biex iħaffer xelters pubbliċi fit-toroq biex jinqeda kulħadd. Mhux hekk għamlu dawk il-ħafna ta' moħħhom jilħqilhom, li ħaffru x-xelters tagħhom qabel mal-gvern iddeċieda li jagħmel dan. il-bżonn iġagħlek tagħmel li ma tridx. ħaffru x-xelters fi proprjetà tagħhom u kienu ta' eżempju biex anke' l-gvern fl-aħħar jiddeċiedi li jagħmel dak li l-poplu għamlu qabel. Dawn it-talin kienu diġà bdew idabbru rashom fix-xelters, li kienu ħaffru huma stess spejjes tagħhom. Kienu dawk biss li jistgħu jħallsu, li qabbdu nies tas-sengħa li kienu baqquniera biex iħaffru fil-blat fid-djar tagħhom. Dawn in-nies nefqu mijiet ta' liri biex ikollhom fejn jistkennu bil-kumdità u mingħajr ħafna taħbit. Tant kien hawn bżonn urġenti ta' xelters, li biżżejjed wieħed jgħid li fis-sena 1941 kien hemm 963 allarm ta' ħbit mill- ajru. Waqt li fis-sena ta' wara dawn l-allarmi żdiedu għal 2031. Il-biċċa l-kbira tax-xelters kienu b'żewġ bokok jew entraturi u kien hemm ftit oħrajn li kellhom tliet bokok. Dawn il-bokok kienu jservu l-ewwel biex l-arja ħażina u l-irwejjaħ jintnu ta' ġox-xelter joħorġu u t-tieni biex in-nies ikollhom mnejn jidħlu u joħorġu bil-kumdità. ix-xelters kont tinżel għalihom b'turġien mgħawġin. Fejn kien hemm blat samm, bħalma għandna n-Nadur, ma kienx hemm bżonn li x-xelters jitħaffru fil-fond ħafna għalhekk kien ikun hemm tnejn jew tliet indani ta' turġien. Fejn imbagħad l-art ma kinitx iebsa bħalma hi l-franka, ix-xelters kienu jitħaffru aktar fil-fond. Ix-xelters infushom kollha kienu jkunu mgħawġin, biex jekk taqa' xi bomba u tiġi f'xi bokka ta' xi xelter bħalma ġie li ġara aktar minn darba, il-blast tal-bomba jintilef x'ħin isib it-tgħawwiġ ġox-xelter, u b'hekk jekk issir xi ħsara tkun minima, Fin-Nadur kien hemm 26 xelter, barra dawk il-ħafna li kien hawn f'dar privati. Dawn ix-xelters kienu jinsabu kważi f'kull triq u kienu milħuqin minn kulħadd. Wieħed jista' jgħid li l-ebda xelter li kien hawn fin-Nadur ma kien komdu. kienu dawk li ssibilhom wisa' biżżejjed fejn wieħed ipoġġi pultruna. Dawk privati mbagħad kienu mgħammrin bi kmamar imdaqqsa fejn wieħed kien jista' jirranġa xi magħqad komdu jew anke' xi sodda għall-irqad. Meta bdew l-attakki mill-ajru bil-lejl, in-nies bdew jaħsbu biex jorqdu mill-ewwel fix-xelters, flok li joqogħdu jinqalgħu mid-dar, x'ħin jisimgħu t-twissija ta' ħbit mill-ajru matul il-lejl. Anke' meta dawn in-nies kienu jissograw u jorqdu fid-dar, li minnhom kien hawn il-waħdiet, il-ħsieb li minn ħin għall- ieħor jista' f'dawk l-iljieli mudlama u kesħin, jinqala' xi air raid, għajnhom ma kinitx tmur bihom u bil-ħsibijiet ma kinux jistgħu jistrieħu. Min-naħa l-oħra, dawk in-nies li kellhom. ix-xelter mad- dar stess ma tantx kienu iħabblu moħħhom biex jorqdu fix-xelter, għax malli kienu jisimgħu xi ħaġa, kienu pront jinżlu fix-xelter li kien f'darhom stess. Insibu li kien hemm xi xelters pubbliċi li flok żewġ entraturi kellhom tlieta, bħal per eżempju x-xelter naturali li kien hemm fil-pjazza, li kellu bokka fil-pjazza nnifisha, bokka oħra fi Triq il-Kappillan (illum Triq Dun Bernard Haber) u bokka oħra fi Triq il-Knisja. Meta kienu jitħaffru dawn ix-xelters, dawk responsabbli tagħhom fin-Nadur kienu Fonzu Vella, ta' Fatti u Frenċu Attard, tan- Nannu. Il-ħajja f'dawk iż-żminijiet koroh tal-gwerra kienet ta' tbatija li ma taqta' xejn. Waqt li kulħadd kien jgħaddi fil-għaks u t-tbatija, kien ikollu jgħaddi l-lejl fix-xelter, f'dik il-kesħa li xxoqq l-għadam, u m'għandniex xi ngħidu fin-nuqqas ta' mistrieħ, u l-povru bniedem kien ikollu jagħmel ġurnata wara l-oħra, xahar wara xahar, għal snin sħaħ mingħajr waqfien. Mhix xi ħaġa ħafifa u tifhem xi jfisser tqatta' ljieli sħaħ mingħajr waqfien taħt l-art fix-xelters, fgati b'nies saħħithom u morda, kbar u żgħar, fil-kesħa u bl-ilmenti ta' kull xorta, bl-għajjat u biki ta' trabi u tfal żgħar jibku bil-ġuħ u b'kull ħaġa oħra. Fiż-żminijiet tas-snin 1941 u 1942, l-għar żminijiet tal- gwerra, kmieni minn qabel jidlam, wieħed kien jara nies bis-sarar f'idejhom, jew xi basket mimli mburġat b'affarijiet tal-bżonn, oħrajn b'xi kaxxa tal-injam jew xi banketta, ikarrkru warajhom tfal jibku u magħlubin bil- ġuħ, sejrin lejn dawn ix-xelters, biex kull wieħed isib xi rokna biex jiskansa, jipprova jistrieħ fuq xi banketta, jipprova jitniegħes jew jgħaddi mill-aħjar li jista'. Anke' nies iġorru mtieraħ tat-tiben jew xi xkora mimlija b'xi ħaġa ratba, biex ikunu jistgħu jistrieħu fuqha, kienu ħaġa ta' kuljum. Fin-Nadur, bħalma naħseb anke' fi rħula oħra, it-toroq, minn kmieni qabel jidlam, kienu jkunu baħħ. Kienu jwaħħxuk. Kont tibża' tgħaddi mit-triq u għajr xi kelb magħkus, għaddej ixammam 'l hemm u 'l hawn, biex jara jsibx xi loqma, ma kontx tara. Fix-xelter kulħadd kien idabbar rasu kif jista'. Min ma kellux wisa' biżżejjed, biex jimtedd għal tulu, kien jikkuntenta joqgħod bil-qegħda fuq xi banketta jew xi xkora tat-tiben u jtawwal saqajh quddiemu, jekk ikollu wisa' għal dan, f'dik il-kesħa għal ħinijiet twal. Kont tara xi mara tagħti postha lil żewġha li l-għada kellu jitlaq bikri għax-xogħol. ħafna minn dawn, b'rashom mistrieħa mal-ħajt inigges u umdu tal-blat, iżommu tajjeb xi sorra b'dak kollu li kienu faddlu li kien il-frott tal-familja, minn flus sa deheb. Barra minn din it-tbatija, in-nies kellhom iħabbtu wiċċhom ukoll mal-periklu tas-saħħa, bħalma huma l-irwejjaħ ta' duħħan u rwejjaħ oħra ta' kull xorta li ħadd ma kien jista' jissaporti, l-irwejjaħ tan-nifsijiet tan-nies, flimkien ma' dawk id-dħaħen u rwejjaħ tal-imsiebaħ tal-pitrolju, kienu jdejqu lil kulħadd u xi drabi minħabba n-nuqqas ta' arja, ta' sikwit xi ħadd kien iħossu ħażin. Imma tajjeb jew ħażin, kulħadd kellu jikkuntenta b'dawk it-tbatijiet kollha , bix-xelters umdi bl-ilma li jnixxi ġol-blat. Billi ma kienx hawn dawl elettriku, fix-xelters kellna ninqdew bid-dawl iteptep tal-musbieħ tal-pitrolju, li kien jarmi duħħan u riħa li tifga lil kulħadd. Dawn l-imsiebaħ kienu magħmulin minn bott jew landa żgħira bil-pitrolju bil-ftila li kienet tagħti dawl kemm wieħed ma jaħbatx mal-ieħor. Dan kien id- dawl jgħammex ta' bozoz kbar u tubi tan-neon li kellna dakinharlili Kellna kemm niddubbaw bil-lampi tal-pitrolju li semmejt, jew b'xi musbieħ inemnem f'dak is-skiet perfett ta' taħt l-art, miksur bit-tektik tal-qtar tal-ilma, li kien inixxi u jaqa' mis-saqaf. B'xorti tajba l-familja tiegħi ma tantx ħabblet rasha biex tara fejn tistkenn, għax aħna morna għand iz- zija tal-pjazza, li kellha xelter privat u ġabret lil dawk kollha tal-familja, biex minn dak li kellha, ħaddieħor igawdi minnu, tajjeb jew ħażin. Għal bidu matul il-jum, konna noqogħdu d-dar u waqt xi attakk, konna ndabbru rasna f'wieħed miż-żewġ xelters li kienu fil-qrib. Malli kien ikun riesaq il-lejl, konna nerħulha għal għand iz-zija biex norqdu fix-xelter tagħha. Meta mbagħad l-attakki tal-ajru bdew jkunu tant qrib b'tali mod li ma kienu jagħtu mistrieħ lil ħadd u kienu perikolużi aktar minn qabel, kellna ndabru rasna bħal ħaddieħor, u flok li noqogħdu d-dar, insibu mezz ieħor għal aktar kenn. Iz-zija tatna karma kbira u oħra żgħira li bdejna nużaw bħala kċina, fil-post kbir li kellha fil-pjazza u hemm bdejna ngħixu matul il-jum ukoll. Konna erba' familji u kull familja kellha fejn toqgħod u fejn issajjar matul il-jum u bil-lejl kulħadd kien jerħilha għal ġox-xelter li kellha fil-post stess. Fix-xelter ir-rokna tagħna ħadd ma kien jeħodha. Kulħadd kellu l-post tiegħu. Kelina bibien tal-injam, poġġuti fuq il- ġebel biex ma jmissux mal-art, minħabba l-umdità u l-ilma li kien inixxi, ħaġa li kont tiltaqa' magħha fi kwalunkwe' xelter fin-Nadur, konna mpoġġu mitraħ fuq dawn il-bibien, u kulħadd kien idabbar rasu kif jista'. Fejn kont jien, is-saqaf ta' fuqi kien iqattar u kelli nara x'nivvinta biex dan il-qtar ma jaqax fuqi matul il-lejl. Kollha kemm aħna konna niddubbaw b'xi lampa tal-pitrolju u xi musbieħ inemnem u jdaħħan f'dak is-skiet kollu, li kien miksur mit-tektik tal-qtar tal-ilma li kien jaqa' mis-saqaf. Ix-xelter li qiegħed nitkellem fuqu kien parti minn għar naturali, għar kbir ħafna magħqud ma' għar ieħor akbar li jinsab taħt il-pjazza, li eventwalment ġie mibdul bħala xelter għall-pubbliku. Bejn dawn iż-żewġ għerien, flok bokka kien sar bieb biex jaqsam iż-żewġ għerien għall-privitezza u biex ma jkollniex x'naqsmu mal-pubbliku. F'dawn il-postijiet umdi, maħmuġin u b'arja ħażina, fit-tbatija, nies ta' kull età, morda u mhumiex, għexu mrekknin ma' xulxin taħt il-kenn tal-blat, bil-konsegwenza li l-biċċa l-kbira mardu ħtija ta' dawn il-lokalitajiet bla ebda iġjene. Is-sitta u għoxrin xelter fin-Nadur, barra minn dawk il-ħafna privati kienu dawn: Fil-pjazza tal-knisja, illum Pjazza San Pietru u San Pawl. Nefqa ta' £912. Triq Tas-Sajd (illum Triq Ta' Said)-£512. — il-Pjazzetta, illum Pjazza Arċipriet Martin Camilleri - £612. Triqil-Kbira, illum Triq it-Tlettax ta' Diċembru - £453. TriqĊimċem- £632. Triq Ġakbin, illum Triq San ġakbu -£735. Triq Xjuf ir-Riħ - £661. Triq il-Qortin- £281, 11. Triq it-Tiġrija - £591. Triq il-Qala - £400. Triq Ta' Ħatar (illum Triq Sant'Indrija) - £512. Triq Ta' Grunju - £723. Passaġġ fi Triq Ta' Grunju - £685. Triq l-Imġarr - £480. Triq il-Knisja - £411. Triq Ta' Ħida - £420. Triq ir-Ramla - £603. Xelter ieħor fi Triq ir-Ramla - £634. Triq Palma (aħna u sejrin l-Imġarr) - £114. Xelter fil-Ġebel l-Aħmar - £460. Spejjes oħra: £839. Total ta' £14,760. Ta min josserva li l-biċċa l-kbira ta' dawn ix-xelters kienu mħaffrin fil-blat. Xi ftit oħrajn imħaffrin fit-torba. Charles Bezzina: Il-Qilla tal-Gwerra fuq Għawdex. Dwar l-ispejjeż pubblikati.