Ir-raba' parti ta' L-ISTORJA TA' MARSAXLOKK Kitba ta' Joseph Grech Kien id-destin ta' Marsaxlokk, u l-port tiegħu, li għal mijiet u eluf ta' snin ix-xtut tiegħu kellhom jintrifsu min-nies barranin, biex b'hekk jisservew u jilħqu l-iskopijiet tagħhom, kemm għal gwerrer, kif ukoll għall-kummerċ. Kienu għadhom lanqas għaddew seba' snin minn meta s-sajjieda, u nies oħra ta' Marsaxlokk, kienu poġġew l-istatwa għażiża ta' Sant'Andrija f'biċċa għalqa imħarbta, qrib xatt il-baħar, meta fil-jum tad-9 ta' Ġunju, 1798, barra l-port dehret għaddejja flotta kbira ta' bastimenti bil-qlugħ. Għadu ġdid kien qed jlesti sabiex jaħbat għal Gżejjer tagħna, u wieħed mill-portijiet mgħażula fil-pjan ta' l-iżbark tiegħu kien appuntu Marsaxlokk. Filwaqt li t-twajjeb Gran Mastru Ferdinand Hompesch kien qed jiġi mistieden sabiex jattendi għall- festi ta' l-irħula, u mbagħad fuq talba tal-poplu lil dak ir-raħal jiddikjarah bħal belt, bħal ma għamel ftit qabel meta nnomina liż-Żejtun bħala Belt Beland, il-kbir Ġeneral Napuljun Bonaparte kien mill- banda l-oħra ġmielu qed jippjana triq sabiex jaħtaf taħt idejh il-Gżejjer Maltin. : U meta l-flotta Franċiża waslet fl-ibħra tagħna din kienet tikkonsisti f'madwar 400 bastiment, bejn frejgati tal-gwerra, u bastimenti oħra għal ġarr tat-truppi, żwiemel, u tagħmir. Il-Ġeneral Napuljun li kien qiegħed fuq il-frejgata Kapitana Orient taparsi ried jidħol fil-port sabiex jieħu l-ilma, iżda il- Gran Mastru Hompesch ma tahx il-permess. Hawn Napuljun beda jaħseb kif ser jesegwixxi l-pjan tiegħu. Il-flotta Franċiża tqassmet, u mingħajr telf ta' żmien ippreżentat ruħha quddiem il-portijiet ta' San Pawl, San Ġiljan, il-Port il-Kbir, Għawdex u Marsaxlokk. L-għada, 10 ta' Ġunju, 1798, il-forzi Franċiżi bdew jiżbarkaw fil-portijiet li semmejna. Iżda ejjew naraw x'ġara fil-port ta' Marsaxlokk. Minn fuq il-frejgata Kapitana Orienr ħarġet l-ordni sabiex il- Ġeneral Desaix bid-diviżjoni ta' Civitavecchia jattakka, u jiżbarka dawn it-truppi f'Marsaxlokk. Dan għandu jsir billi f'nofs il-lejl jniżżel xi 300 jew 400 suldat bid-dgħajjes u jiżbarkaw f'post li ma jkunx milħuq mill-batteriji, jew torrijiet tal-għadu, filwaqt li l-Ġeneral tal-Marina Du Chavla ġie inkarigat sabiex b'erbgħa frejgati jidħol fil-port ta' Marsaxlokk u jipproteġi dan l-iżbark. Ġie ordnat ukoll sabiex jara jistax jieħu f'idejh il-batteriji, u t-torrijiet tal-għadu, sabiex parti mill-flotta Franċiża tkun tista' tidħol u ssorġi f'Marsaxlokk. Kollox ġie ppreparat bir-reqqa, u mal-ħin ta' nofs il-lejl l-erba' frejgati Franċiżi bdew resqin lejn il-bokka tal-port ta' Marsaxlokk bil-bastimenti tal-ġarr tat-truppi mixjin għal warajhom. U l-Kavallieri u s-suldati Maltin, flimkien man-nies ta' Marsaxlokk, kienu ser jinqabdu reqdin b'dan l-attakk f'nofs ta' lejl) Żgur li le. Id-difiża tal-port ta' Marsaxlokk kienet imħejjiha. Il-Missier tar- raħal tagħna, it-torri SAN LUĊJANU kien armat sa snienu. b'kanuni ta' qawwa, immexijin minn kavallieri u suldati Maltin qalbiena taħt il-kmand tal-Kavallier LA GUERIVIERE. L-għassiesa Maltin imxerrdin mal-kosta indunaw mill-ewwel bil-pjan ta' l-attakk tal-Franċiżi, u hekk kif l-ewwel frejgata bdiet dieħla ħuġġieġa żgħira intlemħet tħeġġeġ fuq l-irdum għoli ta' Delimara, fejn illum hemm mibnija l-Lanterna (Lighthouse). Minnufih ħuġġieġa oħra dehret tħeġġeġ qtib il-Ponta ta' Bengħajsa. Dan kien is-sinjal li kienu qed jistennew l-artellieri tat-torri San Luċjanu. Il-kmandant La Gueriviere ordna li jinfetaħ in-nar u xita ta' balal bdiet nieżla għal fuq il-bastimenti Franċiżi. Il-Ġeneral tal-Marina Du Ghavla ordna lil frejgati biex jwieġbu n-nar iżda meta l-Franċiżi indunaw bil-qawwa tat-Torri San Luċjanu bdew jirtiraw l-barra. Iżda l-Ġeneral Desaix ma qatax qalbu. Huwa kien konvint illi bl'ebda mod ma setgħa jiżbarka t-truppi fl-inħawi ta' Birżebbuġa u l-Qajjenza. U għalhekk ħaseb fi pjan li jniżżel is-suldati fid-dgħajjes u dawn jgħaddu inkiss inkiss minn taħt l- irdum ta' Delimara għal ġo Marsaxlokk. Iżda dawn ukoll ġew mitfgħuha lura min-nar qawwi tal- Batterija tal-Wilġa. Il-Fraċiżi waqfu, u qatt ma għaddielhom min-moħħom li ser isibu lit-Torri San Luċjanu u lil Batterija tal-Wilġa (it-Trunċiera) li jgħidulhom 'Minn hawn ma tgħaddux'. Sat-12 ta' Ġunju 1798 Napuljun Bonaparte kien il-kmand assolut ta' pajjiżna. Is-suldati Franċiżi żbarkaw kif riedu, u ftit sabu resistenza, għaliex ħafna mill-Kavallieri Franċiżi daru favur Napuljun. Għalhekk l-imsejken Gran Mastru Ferdinand Hompesch kellu jċedi t-tmexxija ta' pajjiżna u b'hekk spiċċat il-ħakma tal-Kavallieri ta' l-Ordni ta' San Ġwann li kienet bdiet fis-sena 1530. Iżda għalkemm il-Franċiżi okkupaw pajjiżna huma ma setgħux jgħelbu kif ġieb u laħaq ir-reżistenza li offra t-torri San Luċjanu. Għal 36 siegħa sħaħ La Gueriviere, u n-nies tiegħu, baqgħu jisparaw fuq il-bastimenti Franċiżi, u ma ħallewhomx jinżlu f'Marsaxlokk. Fl-aħħar mingħajr ikel, għajjenin, il- gwarniġjon tat-torri San Luċjanu irċieva l-messaġġ, b'ordni superjuri, sabiex in-nar jieqaf. sejrin lejn il-Birgu. Fis-17 ta' Ġunju il-Gran Mastru Hompesch telaq lejn Trieste, u fid-19 Napuljun telaq bl-Armata Franċiża lejn l-Eġittu. Iżda f'Malta ħalla minfloku lil Ġeneral VATJBOIS bħala Kmand Suprem. Il-ħakma tal-Franċiżi xejn ma kienet popolari mal-Maltin. Reġistru li instab fil-Knisja ta' San Pietru f'Marsaxlokk kien fih dan il-kliem: ĠEW IĊĊELEBRATI ŻEWĠ QUDDISIET KANTATI, LI WAĦDA MINNHOM KIENET MINFLOK DIK LI KELLHA SSIR IS-SENA LI GĦADDIET BILLI MA SETGĦETX ISSIR MINĦABBA F'DIN IL-GWERRA, U BILLI L-KNISJA ĠIET MISRUQA MILL-FRANĊIŻI. SAR UKOLL L-GĦASAR LI KELLU JSIR IS-SENA L- OĦRA. is-suldati Franċiżi bdew jidħlu fil-knejjes u jisirqu dak kollu li kien jgħodd għalihom. Il-Maltin ma felħux iżommu aktar jaraw dan is-serq mill-knejjes għeżież tagħhom. Din kienet ix-xrara li qabdet l-irvell tal-Maltin kontra l-ħakkiema Franċiżi nhar il-Ħadd, 2 ta' Settembru 1798. Il-Franċiżi irtiraw mill-kampanja, u aktar ma beda jikber l-irvell ħarbu sabiex jistabilixxu irwieħhom wara s-swar ta' l-Imdina, Valletta u l-Kottonera. Il-Maltin ukoll organizzaw il-forzi tagħhom, bl-irħula l-kbar jkollhom il-Battaljun iffurmat minn l-irġiel u l-ġuvintur tar-raħal tagħhom. Il-Battaljun taż-Żejtun taħt il-kmand tal-kbir patrijott Żejtuni Mikiel Cachia, kien inkarigat ukoll il-port ta' Marsaxlokk kien ta' ħtieġa kbira sabiex fih tasal u tinħatt kull għajnuna li n-Nazzjonijiet kienu qed jibgħatu lill-Maltin sabiex jirbħu din il-gwerra. Fost in-nies ċelebri li ġew sabiex jagħtu l-għajnuna lill-Maltin insibu lill-famuż Ammiral Ingliż Lord Horatio Nelson li żbarka flimkien mal- forzi Ingliżi li ġab miegħu, qrib il-Ponta tal-Qrajten, fuq l-istess blat li Ilum jinsab mibni il-klabb tal- Waterpolo. Nies antiki kienu jgħidu li Lord Nelson kien qagħad għal xi jiem u ljieli f'dar antika f'Marsaxlokk. Fil-port ta' Marsaxlokk ukoll ġew miżmuma l-bastimenti Franċiżi li ġew maqbuda bħala priġunieri fosthom il-frejgati Guillaume, La Ballone, Dianae u xi bastiment oħra. Wara li sar ftehim mal-Ġeneral Ingliż. Pigot, il-Franċiżi ċedew l-armi fil-5 ta' Settembru 1800 u ġew imħollija jitilqu lejn pajjiżhom. Minn din il-ġurnata l-ħakma tal-Gżejjer tagħna għaddiet f'idejn l-Ingliżi. Imbagħad kien hawn daqxejn tat-taqlib politku għaliex kien hawn min xtaq li jerġgħu jiġu l- kavallieri ta' l-Ordni ta' San Ġwann, tant li anke kienet inħatret delegazzjoni sabiex tmur għand il- Gran Mastru Hompesch u titolbu li jerġa jirritorna ħalli jkompli jmexxi lil Malta. Maltin oħrajn fid-9 ta' Novembru 1801 talbu lir-Re Ġorġ III sabiex Malta tibqa' taħt il-Protettorat ta' l-Ingliżi. U hekk ġara, għaliex l-Ingliżi ġa la darba rifsu fuq Malta ma riedux jiċċaqalqu minn hawn. Sir Alexander Ball ġie maħtur sabiex imexxi lil Malta bħala l-ewwel Kummissarju Ingliż. Il-wasla ta' l-Ingliżi ġabet magħha sigurtà assoluta fuq il-Gżejjer tagħna u spiċċa l-biża' li kien ilu jaħkem fuq niesna għal mijiet ta' snin, biża' ta' attakki mill-Kursari minn għedewwa oħra, speċjalment fuq dawk in-nies li kienu joqgħodu qrib il-baħar bħal Marsaxlokk. Kien f'dan is-seklu, 19 wK, li Marsaxlokk il-ġdid beda jieħu l-forma ta' raħal kif nafuh illum. Fis-sena 1832 il-Knisja tal-Madonna tas-Silġ ġiet mibnija mill-ġdid, u sentejn wara l-Ingliżi bnew fortizza ta' San Pawl (illum abbandunata). Kien għal ħabta tas-sena 1850 li għadd ġmielu ta' nies mill-Kottonera, miż-Żejtun minn irħula oħra, bdew jaraw lil Marsaxlokk bħala l-post ideali tagħhom għal vileġġatura fil-kwiet matul ix-xhur sħan tas-sajf. Is-Sur Bonnici Mallia magħruf bħala l-Aġent, antenat tal-magħruf Doctor John (tal Healing Service) bena dar kbira bil-parapett ftit passi l'isfel mill-istatwa ta' Sant Andrija u mal-faċċata għamel arloġġ tax-xemx (sundial). Matul l-istess xatt is-Sur Agius Catania bena villa fit-tarf tat-triq tal-Wilġa. Imbagħad bejn dawn iż-żewġ villel inbena bini ieħor ta' djar, kmamar u imħażen żgħar għal użu tas- sajjieda. B'hekk ġiet iffurmata l-ewwel triq f'Marsaxlokk. Il-familja Zammit bnew id-djar (tas-Sur Giovanni) u oħrajn bnew l-ewwel parti ta' Sqaq Busbiesi. Xi sinjuri fittxew postijiet aktar fl-għoli. Is-Sur Adami bena villa fit-telgħa ta' Tas-Silġ u ta' Pisani . bnew villa (illum abbandunata) f'nofs it-triq li tagħit għaż-Żejtun. Fis-sena 1853 inbena l-FANAL (lighthouse) fuq il-Ponta ta' Dellimara, li kien ta' għajnuna kbira għal baħħara u s-sajjieda. Il-Gvern beda jaħseb għal xi għajnuna għal Marsaxlokk u fis-sena 1873 beda jinbena moll tal-ġebel li beda mill-FOSSA dar mal-PONTA TAL-QRAJTEN għal taħt IS-SIES u wasal sa quddiem it-Torri Vendome. Meta għadda aktar żmien dan il-moll tkompla mad-dawra kollha tax-xatt ta' Marsaxlokk u wasal sal-BELLIEGĦA. Fuq talba tan-nisa ta' Marsaxlokk il-Gvern bena speċi ta' loġġa tal-ġebel, qrib id-dar tal-parapett, sabiex taħt din il-loġġa in-nisa kienu jaħslu l-ħwejjeġ permess ta' nixxiegħa ta' ilma ġieri (spring) li kien ġej kontinwament minn taħt l-art. Din kienet l-ewwel għajn tal-ħasselin f'Marsaxlokk. : li għandna Ilum hija it-tielet waħda.) Il-Militar Ingliż kompla jsaħħaħ id-difiża ta' Marsaxlokk meta fis-sena 1880 bena l-fortizza ta' Dellimara u armaha b'kanuni kbar u ta' qawwa. U fl-1883 bena l-fortizza ta' Tas-Silġ biex isservi minflok dik ta' San Pawl ta' Xrobb l-Għaġin. Avveniment importanti ġara fis-sena 1884 meta r-raħal ta' Marsaxlokk ġie onorat bil-bini tan-Niċċa tar-Redentur (Santu Kristu) fit-tarf tat-triq li tagħti għaż-Żejtun. L-anzjani kienu jgħidu li'din l-istatwa mirakuluża kienet tagħmel parti mill-Purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira taż-Żejtun. '— Niġu issa għal wieħed mill-aktar punti importanti fl-istorja ta' Marsaxlokk. Kien għal ħabta tas- sena 1887. Ir-raħal żgħir kien jikkonsisti f'xi 40 familja li kienu sajjieda, u bdiewa imxerdin fl-irziezet. Mhux xi numru kbir veru, iżda għal villaġġ żgħir ta' 110 snin ilu ma kienx ħażin. Ma' dawn kien hawn ukoll numru sabiħ ta' nies li kienu jiġu għal vileġġatura. Fost dan il-poplu beda jinħass il-bżonn li jkollhom KNISJA. Veru li f'Marsaxlokk ġa kien hemm il-knejjes żgħar tal-Madonna tas-Silġ, San Nikola, San Pietru u San Duminku (tal-Marmisi), iżda dawn jew għax kienu żgħar jew għax kienu fil-bogħod, ma kinux ta' dak id-daqs ta' knisja li kien qed jixtieq il-poplu. Dawn l-inħawi ta' Marsaxlokk kien ilhom sa mis-sena 1450 jagħmlu mal-Parroċċa ta' Santa Katerina taż-Żejtun. Imma issa n-nies ta' Marsaxlokk kienu qed iħossu li r-raħal tagħhom qed jifforma sewwa u ma xtaqux li sabiex jiġu amministrati s-Sagramenti tal-Magħmudija, u taż-Żwieġ huma ta' kull darba jkollhom jmorru fiż-Żejtun. Għalhekk fis-sena 1888 in-nies ta' Marsaxlokk ingħaqdu f'laqgħa u ftehmu li għadhom bżonn ta' Knisja. Ġew maħtura xi nies minn fosthom, u dawn bħal delegazzjoni marru għand l-Arċisqof u talbuh il-permess sabiex f'Marsaxlokk huma jibnu KNISJA. L-Arċisqof Mons. Pietru Pace studja s-sitwazzjoni f'Marsaxlokk u wara ftit żmien ta l-permess meħtieġ biex tinbena l-Knisja. Waslet is-sena 1889, sena li kienet ta' sfida għal poplu Xlukkajr. Issa ħadu d-deċiżjoni li għandhom bżonn ta' Knisja. Għandhom ukoll il-permess sabiex jibnuha. Iżda tliet mistoqsijiet kienu qed jinkwetawhom, u dawn riedu ta' bilfors iwieġbuhom. Għandna flus biex nibnu l-Knisja7 2. Għandna biċċa art biex nibnuha fuqha' 3. Lil liema Qaddis jew Qaddisa aħna ser niddedikawha7 ' Fis-sena 1889 in-nies ta' Marsaxlokk kienu għaddejjin minn perjodu ta' faqar u miżerja, perjodu li kien jonqsu ħafna snin oħra biex jispiċċa. L-antenati tagħna kienu jirrakkuntaw dwar kemm kien iebes l-għejxien tagħhom f'dak iż-żmien. Għalhekk meta ġew biex jibnu din il-knisja, ix-Xlukkajri kienu jafu li bil-ġbir biss mill-istess poplu ma kienu se jagħmlu xejn, u għalhekk bdew jfittxu l- għajnuna u ma qatgħux qalbhom. Il-Markiża Roża Apap Testaferrata, magħrufa max-Xlukkajri bħala l-Markiża ta' San Pietru (għaliex kienet toqgħod fid-dar li hemm mal-knisja) offriet li tħallas nofs l-ispejjes tal-bini tal-knisja l-ġdida bil-patt perċ li din il-Knisja tkun dedikata għall-Madona tar-Rużarju ta' Pompej. Il-familja Nobbli Zammit Gauci minn Ħaż-Żebbuġ offrew biċċa art li kellhom ftit 'il fuq mill- istatwa ta' Sant' Andrija għall-bini tal-knisja. Filwaqt li l-Kappillan tax-Xagħra Dun Ġużepp Diacono offra li jagħmel il-pjanta tal-knisja l-ġdida. Il-knisja bdiet tinbena fis-sena 1890 u tlestiet fis-sena 1892. Ma kienetx xi knisja kbira bħal ma narawha llum. Fis-27 ta' Settembru 1892, l-Arċisqof Mons. Pietru P. Pace ħareġ id-digriet li bih ħatar Viċendarju sabiex jieħu ħsieb din il-knisja. Għalhekk il-knisja ta' Marsaxlokk ser tagħlaq 104 snin minn meta kienet lesta l-ewwel parti tagħha Jekk Alla jrid f'ħarġa oħra inkomplu naraw sewwa: Min kienet il-Markiża ta' San Pietru. .: Għaliex ix-Xlukkajri għażlu lill-Madonna ta' Pompej bħala Titular. .: Kif din il-knisja saret Parroċċa fil-11 ta' Jannar 1897. : Kif ġiet l-istatwa tal-Madonna minn Lecce, flimkien ma' tagħrif ieħor dwar il-poplu ta' Marsaxlokk.