'LEHEN IS-SEWWA' — Is-Sibt, 16 ta' Ottubru, 19776. Fil-qedem, l-Imdina kienet il-belt kapitali għall-ħabta ta' nofs it-tielet seklu qabel Kristu, kienu jsejħulha ''Melita'. ta' Malta. li ġew Malta Dik il-belt kienet tħaddan li Mdina tallum, u testendi ruħha sal-foss li jgħaddi minn ħdejn Saura, il-knisja ta' 8. Franġisk, il-knisja parrokkjali tar-Rabat, il-knisja ta' Casha u Għeriexem. L-Għarab, li ħadu Malta taħt idejhom fl-870, ċekknu dik il-belt billi għalquha, kif inhi Bħala belt kapitali kien- et. iċ-ċentru amministrattiv tal-Gżira. U fi żmien. il- Kavallieri baqgħet is-sedi ewlenija tal-'Universita' jew 'Consiglio Popolare', li kellu xi jeddijiet, fosthom il-ħażna tal-qamħ. minn żmien għall-ieħor, HIEMDA IZDA MAJESTUZA Għalhekk wieħed m'għan- dux għax jistagħġeb li f'din il-belt majestuża, għalkemm ħiemda. kien hemm. f'kull żmien bini. mill-isbaħ fi stilijiet differenti. Inħallu fil-ġenb il-Villa Rumana, li qegħda 'l barra (mis-swar ta' Ilum u nitħad- dtu biss fuq il-bini fl-Imdi- na li għadu miżmum wieqaf bħala monument tal-arkitet- tura medjevali. Fiż-Zmenijiet — tan-Nofs, Malta kienet taħt l-infiu- wenza siċiljana, sew — fil- politika, kif ukoll fl-arti; u fl-arkitettura .żviluppat. li stil sikulċ-normann b'ċerta individwalita' tagħha, Meta wieħed jidħol fl- Imdina mill-Bieb ewlieni, in-naħa tas-Saqqajja, fit- trieqat dojoq tal-Belt Qadi- ma (li kienet għalhekk im- sejħa wkoll 'Citta' Vec- chia') jara palazzi mdaqqsin ta' stili differenti. Minn dawn, kif- għidna, ser nagħżlu dawk mibnija bejn is-sekli tlettax u sittax: il-Palazz Inguanez, il-Palazz S. Sofija, il-Palazz Normann u l-Palazz Gatto Murina. Wieħed għandu jżomm quddiem għajnejh li dak iż-żmien il-pirati kienu ta' sikwit iħebbu għall-ibliet u l-irħula ta' Gżiritna u jagħ- mlu ħerba minnhom. Għal- hekk, igħid Quentin Hugh- es, il-bini f'Malta ma set- għax ikun wisq ambizzjuż. Hu jagħti deskrizzjoni ġen- erika tal-palazz medjevali malti. Il-palazzi kienu djar terran; b'ħitan ħoxnin; kel- Jhom 3 kmamar: tan-nofs kellha bieb għal barra, żewġ . bibien għaż-żewġ kmamar tal-ġnub u bieb ieħor għall-bitħa. Għall-bidu tas-seklu XV bdew jinbnew djar bi pjan terren u sular ieħor fuqu, u d-djar terrani: bdew iżid- ulhom pjan ieħor b'kamra ; ilum, bis-swar, għamluha belt-fortizza u sejħulha ''Mdina', li tfisser, 'il-Belt'. allieri, li ħakmu Gżiritna fl-1530, tawha isem-ieħor 'Notahile'. l kbira fuq it-3 kmamar t'isfel. Dawn bdew jinbidlu f'maħżen, kċina u remissa. It-taraġ għal fuq kien jitla' mill-bitħa. Maż-żmien dan beda jitgħatta u ' jinfed ġo loġġa. Is-soqfa t'isfel kienu jitqegħdu fuq arkati tal- ġebel imbegħdin qasba bejnithom; dawk ta' fuq kellhom saqaf fuq: travi tal-injam. aktarx: miġjubin minn Sqallija. Il-faċċata ta' barra kienet sempliċi ħaf- na; iżda, biex tinkiser ftit il-monotonija, il-bieb u t-twieqi kienu: jiżżejnu b'xi ornament imnaqqax mad- warhom, u żdiedu strixxi mnaqqxin mat-tul kollu tal- bini, li bdew jagħtu speċi ta' gost gotiku. Kif taqbeż l-ewwel pjaz- zetta u tidħol fi Triq Ville- gaignon (Nicolo' de Ville- ganon kien wieħed mit-3 ambaxxaturi li l-Grammast- ru La Valette bagħat biex jieħdu sehem fil-Konċilju ta' Trentu u fl-istess Ħin isibu xi mezzi biex jiġbru l-flus għall-bini tal-Belt Val- letta), quddiem il-knisja ta S. Benedittu, wieħed jil- maħ, max-xellug, — palazz qadim ħafna, b'bieb kbir u sabieħ. Ma' kull naħa hemm fjakkoli tal-bronż, li jagħtu sura ta' qedem fuq faċċata li ma turix iż-żmien qadim tal-Palazz. Il-bieb oriġinali qiegħed fi Triq Mesqui- ta. Dak il-palazz: hu- wa d-dar tal-Familja Ingua- nez, waħda mill-eqdem fa- milji nobbli, setgħana u għonja f'Malta. Oriġinarjament dak il- kunjom kien jew D'Inguanes. Il-familja Inguanez kienet tant magħ- ġuba mir-Re Alfonsu V ta' Spanja li dan ippermetta li l-arma tagħhom tidher ukoll fuq il-Bieb ewlieni tal-Imdina. Sa żmien il- franċiżi, dik l-arma kienet tidher ukoll f'ħafna post- ijiet oħta f'Malta. L-ewwel Inguanez li nafu bih kien il-Baruni Antonio Desguanez, li jiderh ismu f'dokument: tal-1428. Il- membri ta' dik il-familja laħqu postijiet l-aktar għol- jin f'Malta u fi Spanja — Il-Kav- Kastellani, Kaptani, Gurati; —. kif ukoll fil-Knisja ta' Malta. L Meta, fl-1432, is-Sultan Alfonso li semmejna ġie Malta, huwa għammar f'dik id-dar; u meta fl-1927 ir-Re Alfonso XIII ġie Malta, hu- wa Ma naqasx li jagħmel żjara ta' kortesija lill-Fam- ilja Inguanez, illum Ches- nev- Inguanez, ġo dik id-dar storika, li, kif igħidu, għadha tgħożż ġo fiha ħaf- na teżori ġejjin mill-qedem. Ma kelli qatt ix-xorti nid- ħol fiha. Meta timxi iżjed il-ġewwa f'dik it-trieq u tgħaddi l- pjazza tal-Katidral, qabel ma tasal: għall-Knisja tal- Karmnu tara l-Palazz im- sejjaħ ta' S. Sofija, palazz qadim ħafna, aktarx l-eqdem fl-Imdina, mibni; kif igħidu, fl-1233. Dan ngħiduh għall- pjan terren, għax il-pjan ta' fuq, fi stil sikulo-nor- mann, huwa reċenti. l L-iżjed imsemmi fost il- palazzi qodma tal-Belt. Qa- dima huwa ċertament il- Palazz Falzon, jew id-Dar Normanna, . kif insibuha. Din qegħda. fl-istess triq mal-lemin qabel ma taqbad il-pjazza tas-sur. Kien mib- ni mil-Viċi-Ammirall Mikiel Falsone. Il-familja Falzon (Falsone jew Fauzone) denh- ret f'Malta fl-1399, meta ir- Re Aragoniż Martinu l ta (Ikompli fil-paġna 4) (Jaqbad mill-paġna 3) lill-Antonju Falsone xi art- jjiet f'Malta. il-familja ta' dan żammet hija wkoll ka- rigi għolja f'Malta u il- 1495, Dun Mikiel Falsone Jaħaq kanonku tal-Katidral u Vigarju tal-Isqof Valguar- nera. Tliet snin wara, laħaq Arċidjaknu u Vigarju Dun Nikol Falsone Il-faċċata tad-dar turi stil sikulo-normann. li, kif għidna, huwa stil sempliċi b'xi dekorazzjoni mat- twieqi U bi strixxi ornamen- tali matul il-bini. Imma dik il-faċċata m'tiiex l-oriġinali. Għaliex, meta nbniet id-dar, il-faċċata tagħha kienet iejn illum 'hemm. il-bitħa. u l-bieb kien jinfetaħ fuq trieq li Ilum m'għadiex aktar. Meta nbniet, għall- ħabta tal-1495, kellha pjan wieħed. Fis-seklu ta' wara nbena l-pjan ta' fuq bit- twieqi deppji mżejna, li jum huma magħrufin għall-qedem u s-sbuħija tagħhom. Naraw bħalhom fi Sqallija u fl-Italja t'isfel biss. Fuq il-bieb ukoll hemm 'hood', KIEN B'XORTI L-GVERN MALTI Jingħad li meta l-Kaval- lieri ġew Malta, il-Gram- mastru Filipp Villiers de L'isle Adam ġiet ttrattat f'dik id-dar dak inhar li ħa l-pussess tal-Imdina. Maż- żmien, id-dar għaddiet għand il-Kaptan Olof F. Gollcher, li rrestawrha u reġa sewwilha xi ħsarat li sarulha fl-aħħar gwerra. Il- Kaptan u s-sinjura Gollcher ħallew il-Palazz b'dak kollu ta' ġo fih (fidded, pitturi u għamara qadima) lill-Ven. Ordni Gerosolmitan fis- Saltna Ngliża bil-ħsieb li jżemmuha bħala Mużew. Dawn ma setgħux jaċċettaw dik il-kondizzjoni u d-Dar Normanna għaddiet għand il-Gvern Malti, taħt id-Dip- artiment tal-Mużew Naz- zjonali. L-aħħar bini li: nsemmu llum huwa l-Palazz. Gatto- Murina li qiegħed fit-triq ta' l-istess isem, kantuniera Il-familji Gatto u Murina kienu żewġ familji qodma ta' Malta, għonja u nobbli, il-membri tagħhom żammew karigi għoljin fi Gżiritna, L-ewwel li ssemma kien Franġisku (Cicco) Gatto f'dokument tal-1350. Dan kien Kastellan (il-Kaptan) tal-Kastell ta' Malta, Im- perja Gatto: tħalltet bi żwieġ mal-familja Inguanez li ġa semmejna. Mill-familja Murina li storiku Abela 1370 kien Kaptan. tal-Belt (tal-Imdina) u tal-Gżira, Fil-Palazz ninnutaw is- sempliċita' tal-faċċata mik- sura bit-tiżjin tat-twieqi doppji bl-ornament fuqhom. L RHEN IS-SEWWA' — Is-Sibt, 16 ta' Ottubru, 1976. imm I-———-————— jsemmi lil Guliermu, li fl-