Għajn il-Kbira — Festa 2004 IL-GĦAJN LI TATNA ISIMHA IL-GĦAJN GĦALL-ĦAJJA TA' DEJJEM Diskors ta' Rev.du Monsinjur Joseph Bezzina fl-okkazjoni tal-ftuh tal-Festi f'għeluq il-mit sena mill-konsagrazzjoni tal-Knisja Parrokkjali tal-Fontana 25 ta' Jannar, 2004. fl-imgħoddi. Izda wahda biss kienet magħrufa bhala il-Għajn — il-għajn ewlenija ta' Għawdex, magħruf bir-ragun bhala l-Għajn il-Kbira. Din kienet tinsab fit-trufijiet ta' l-uniku centru barra c- Cittadella li kien abitat dik il-habta, ir-Rabat, is- subborg ta' din ic-Cittadella. U l-hrug tar-Rabat li kien jagħti għat-triq li twassal għall-Għajn kien magħruf proprju bhala Bieb il-Għajn, u t-triq, s'intendi, it-triq tal-Għajn. U t-triq inbniet u saret rahal zgħir li baqa' magħruf f'kelmet il-poplu bhala t-Triq tal-Għajn, fid-dokumenti u f'kitba ohra bhala l-Fontana. Il-Għajn li tat isimha lil dan ir-rahal kienet tezisti sa mill-ibgħad zminijiet. Għax fil-bokka ta' Wied Siekel, fejn sewwa sew tinsab, sa minn dejjem kienu jsibu l-izvog tagħhom l-ilmijiet li jaqgħu minn tac- Cawla sa Santa Dminka, u minn San Martin sa ta' l-Imgieret. Isimha hu mnissel mill-Għarbi. Kien fil-bidu tat- tieni millenju, lejn l-1048, li l-Għarbi beda jigi mitkellem Malta u, bil-mod il-mod., zviluppat minnu l-lingwa Maltija. Jigifieri dan l-isem jista' jkun li għandu qrib l-elf sena. l-isem hu dokumentat għall-ewwel darba fl- 1373, fi zmien li Malta u Għawdex kienu taht l- Aragonizi u mmexxija mis-slaten ta' Sqallija. F'lista ta' gabelle, jigifieri lista ta' taxxi li l-Għawdxin kienu obbligati jagħtu lis-sultan, tissemma għall-ewwel darba l-Għajn il-Kbira, il-fons magnus ta' Għawdex. Dawk kollha li jagħmel uzu mill-Għajn il-Kbira kellhom bejniethom johorgu s-somma ta' 13 il uncia jew uqija ta' Sqallija fis-sena bhala gabella. Fi flus ta' llum l-uncia tigi xi kwint ta' lira, izda dak iz- zmien din kienet somma konsiderevoli. Id-dhul totali tar-re mill-għejjun ta' Għawdex kien b'kollox 53 uncie, li jfisser li 24 fil-mija minn dan id-dhul kien propju mill-Għajn il-Kbira. Din il-lista ggib id-data tat-2 ta' Jannar, 1373, u dan ifisser li sitt mija u tletin sena ilu il-għajn u l- fis Għawdxija kienet miżgħuda bil-għejjun inhawi tagħha kienu ga magħrufa hekk. Fost l- ismijiet ta' l-irhula kollha Għawdxin, dan hu l- eqdem li nafu bih. Kien zmien li minhabba l-biza ta' attakki mill- pirati u minn navigaturi ohra, in-nies kienu jfittxu l-kenn tal-hitan tat-Terra, kif kien magħruf il-Kastell jew ic-cittadella ta' Għawdex dik il-habta. Għalhekk ma hux probabbli li kienu joqgħodu nies fl-inhawi. Izda xi razzett tal-bdiewa mxerrda 'l hawn u 'l hemm fil-kampanja Għawdxija kien hemm. U għalhekk kien hawn zgur xi zewg irziezet fl-inhawi tal-Għajn il-Kbira. Ir-rahhala ma kinux se jonqsu li jiehdu vantagg mill-ilma tal-Għajn u għalhekk kienu qishom bl-imhatra biex jibnu xi razzett qrib tagħha. Hekk jittafielhom il-giri għall-ilma biex jisqu l-bhejjem tagħhom. Ta' min izid li madankollu ma kinux jithallew jinbnew irziezet fl-inhawi ta' fuq ir-rih tal-Għajn, u r-rahhala lanqas setgħu jiehdu l-bhejjem u l-imriehel tagħhom jirgħu f'dawk in-nahhat. Il-quddiem saru ligijiet horox fuq hekk. Dan għaliex il-hmieg ta' l- annimali seta' jikkontamina l-ilma tal-Għajn li kien jintuza għax-xorb min-nies u mill-furnara biex igħaggnu l-hobz. L-ilma tal-Għajn kien insomma ilma prezzjuz. Fl-1530, Malta u Għawdex għaddew minn taht ir-renju Aragoniz ta' Sqallija għal taht il-Kavallieri ta' San Gwann. Mal-attakki fuq Għawdex mill- pirati, zdiedu l-attakki tal-għedewwa tal-Kavallieri' Jekk fl-ahhar snin ta' l-Aragonizi xi nies kienu hargu joqgħodu 'l barra mill-kenn tas-swar tat-Terra, issa kellhom kontra qalbhom imorru lura. Sa l-ewwel kwart tas-seklu sbatax ftit kienu n-nies li jgħixu u joqgħodu barra s-swar. Kien biss wara l-bini tat- torrijiet madwar il-kosta biex igħassu kontra l-pirati u kontra l-għedewwa li n-nies hargu 'l barra mill- kenn tac-Cittadella u xterdu ma' Għawdex kollu,inkluz, naturalment, l-inhawi tal-Għajn il- Kbira. L-ewwel tagħrif dwar in-nies li bdew igħammru Għajn il-Kbira — Festa 2004 fl-inhawi jagħtihulna censiment li sar mill-Arcipriet tal-Knisja Matrici fl-1667. Skond ic-censiment, fl- inhawi kien hemm erbatax il-familja li b'kollox kienu jlahhqu 61 ruh, li minnhom 33 kienu rgiel, u 28 nisa. Dik is-sena l-popolazzjoni ta' Għawdex kienet tlahhaq 4,168 ruh, li jfisser li n-nies tal-Għajn kienu 2.2 fil-mija tal-popolazzjoni ta' Għawdex. Mill-bini qadim li parti minnu għadu jidher, wiehed jista' jasal għall-konkluzzjoni li dawn l-erbatax il- familja kienu joqogħdu lkoll qrib il-Għajn jew fuq ir-rih tagħha. Dawn in-nies ma kellhom ebda kappella fil-qrib. Għalhekk għall-amministrazzjoni tas-sagramenti kienu jinqdew fil-parrocca tagħhom, il-Knisja Matrici ta' Santa Marija fic-Cittadella. Għal htiegijiet spiritwali ta' kull nhar ta' Hadd u ta' kuljum kien qishom imorru fl-eqreb knisja lejhom, il-knisja ta' Santu Wistin fuq it-Tomba jew inkella l-knisja ta' San Gorg, il-parrocca tar-Rabat. Il-popolazzjoni tal-Għajn il-Kbira bhal dik ta' Għawdex kompliet tizdied mal-mixja tas-snin. Izda qajla għandna tagħrif preciz dwar in-nies tal- inhawi, għax kemm fl-istatus animarum, jigifieri c- censimenti li jsiru mill-kappillan, u kemm f'dawk li jsiru mill- Gvern, in-nies ta' dawk l-inhawi jidhru dejjem man-nies tar-Rabat. Igħaddu kwazi mitejn sena qabel jerga jkollna tagħrif preciz ta' kemm kien kiber il-post. Mic-censiment tas-sena 1861, nafu li fil-Għajn il- Kbira kienu joqgħodu 429 ruh, 219 ir-ragel, u 210 nisa. Nafu wkoll fejn kienu joqgħodu sewwa, u nsemmihom biex dak li jkun jiehu ideja ta' kif kien zvilluppa l-post tul il-madwar mitejn sena li kien ilhom joqgħodu n-nies hemm . 22 kienu fit-trejqet Wied Siekel, 25 fi trejqet Għajn Tuta, 63 fi triq l- Isptar San Giljan, u 319 fit-triq tal-Għajn, it-triq ewlenija. Flimkien dawn kienu jirraprezentaw 2.7 fil-mija tal-popolazzjoni ta' Għawdex li kienet telgħet għal 15, 459ruh. Dan ifisser li f'mitejn sena, precentwalment, Għajn il-Kbira kienet kibret minn 2.2 fil-mija għal 2.7 fil-mija. Il-popolazzjoni baqgħet tizdied u l-htiega ta' knisja fil-qrib beda jinhass dejjem iktar. Izda kien zmien ta' għaks, ftit kienu dawk li jaqilgħu iktar mill-għajxa ta' kuljum. Kien hawn hafna faqar u n- nies lanqas joholmu bi knisja ma setgħu, ahseb u ara kemm setgħu jagħmlu xi haga halli jkollhom wahda. Numru kbir tan-nies ta' l-inhawi, bhall- Għawdxin l-ohra, kienu bdiewa'u rahhala, numru konsiderovli kienu sajjieda. U dawn ta' l-ahhar, minn dak li gara wara, jidher li kienu jgahgħuha iktar mill-ohrajn Knisja ma setgħux joholmu, izda xi haga inqas iva. Is-sajjieda għamlu gabra bejniethom u bnew plier kantuniera bejn triq il-Għajn u triq l-Isptar, bnew nicca fuqu, u poggew go fiha statwa tas- Għaliex is-salvatur ma nafux. Forsi għaliex il-wesgħa fejn inbniet kienet magħrufa Ta' Mulejja. Dan l-isem kien certament għall-Mula, jigifieri l- Konti jew il-Gvernatur ta' Malta fiz-zminijiet medjevali bikrija. Il-Mula kellu hemm hafna raba 'li n-nies sejhulu gustament tal-Mula jew ta' Mulejja. Izda dan is-sajjieda ma kinux jafuh u għalhekk għamlu nicca lill-Mulej. Nhar is- 6 ta' Awwissu, fil- festa tas-Salvatur kienet issirlha festa prima, bis- sehem sahansitra tal-banda cittadina La Stella Vincitrice. In-nicca tas-Salvatur nisslet l-ewwel xrara għal bini ta' kappella. Izda għaddew is-snin qabel instab xi hadd biex jiehu l-inizjattiva. Il-provvidenza fl- ahhar qanqlet tliet min-nies biex jagħmlu l-ewwel pass. Ta' l-ewwel jidher li kien Dun Guzepp Grima (tal-Barba), qassis ordnat fis-16 ta' Gunju, 1878, u vici-parroku fil-parrocca ta' San Gorg. Dan kien niezel u tiela mit-triq tal-Għajn jaqdi n-nies, specjalment il-morda fil-htigijiet spiritwali tagħhom. It-tieni kienet Grezzja Grima (tal-Baqra), mara biezla u ta' hajja mill-iktar ezemplari li kull meta kienet tiltaqa' ma Dun Guzepp kienet dejjem twaqqa' d- diskors fuq il-htiega ta' knisja. It-tielet kien Dun Alfonz Hili (taz-Zezzier), qassis ordnat fit-3 ta' Mejju, 1888. Il-holma bdiet issir realta lejn nofs is-sena 1891, meta dawn it-tlieta ltaqgħu flimkien mas-sajjieda ewlenin tat-Triq tal-Għajn. Is-sajjieda li ssejhu għal- laqgħa, li saret fid-dar ta' Dun Guzepp, kienu Frangisk Galea (bin Wenzu t'Anni), Guzepp Brincat (bin Nikola ta' Barnuza), Karmnu Schembri (bin Gorg tax-Xantiljuni), Mario Cardona (bin Wigi ta' Majru), Anton Attard (bin Ganmarija ta' Haxwex), Karmnu Borg (bin Gorg ta' Milha),Fonzu Cutajar (bin Wenzu il-faragus), Guzepp Abdilla (bin Nikol ta' Abdilla), Guzepp Cardona (bin Wigi ta' Majru), u Anton Borg (Bin Gorg ta' Milha). Il-knisja għandha verament il-pedamenti fuq iz- zonqor, izda haga wahda maz-zonqor li jzomm il- knisja wieqfa hemm dawn it-talin. Għalhekk semmejthom ilkoll b'isimhom. Difficli tgħid x'kien isir mingħajr ir-rieda tagħhom soda daqs l-azzar. Saru iktar laqgħat u f'Settembru kien miftiehem li dawn il-għaxar sajjieda jindirizzaw rikors lill-isqof halli jagħtihom permess biex jibdew jahsbu għal bini ta' knisja. L-isqof Gwanni Marija Camilleri laqa' bil-qalb it-talba tagħhom. Bdew jahsbu għall-post u l-għazla waqgħet fuq il-wesgħa Ta' Mulejja. Il-provvidenza riedet li l- proprjetarja, in-Nobbli Vincenza dei Marchesi Apap mhux biss tagħtihom l-art, izda li, flimkien ma' zewgħa Guzeppi, tagħtihielhom b'xejn. Il-kuntratt tad-donazzjoni sar nhar il-11 ta' Awwissu, 1892. l-ewwel pjanta tal-knisja saret mill-perit Baskal Calleja, izda iktar tard saru xi modifikazzjonijiet Għajn il-Kbira — Festa 2004 mill-perit Vincenzo Mercieca. Il-bini kien f'idejn l- imgħallem Wigi Vella (ta' Qanfuda). It- thaffir għall- pedamenti beda fit-28 ta' Novembru, 1892. Tlestew f'qasir zmien u l-Hadd, 29 ta' Jannar, 1893, sar it- tqegħid ta' l-ewwel gebla mill-Isqof Camilleri. Fid- diskors ta' l-okkazjoni, l-Isqof wera x-xewqa li l- knisja quddiem in-nicca tas-Salvatur tkun iddedikata lis-Salvatur fil-hniena kbira tiegħu, jigifieri lill-Qalb Imqaddsa ta' Gesu'. Is-sajjieda wegħdu li parti mid-dhul ta' kull qabda hut li jagħmlu tmur għall-bini tal-knisja. Barra dan, flimkien man-nies l-ohra, kienu jagħmlu hafna xogħol b'xejn. Inqalgħu hafna diffikultajiet, izda l-bini baqa' tiela. Kultant kien ikellhom jieqfu għax kienu jispiccaw il-flus, izda Dun Guzepp u Dun Alfonz kienu jerggħu isaqqfu wicchom u jigbru l- mehtieg. F'April 1902, għaxar snin wara li kien beda x-xogħol, il-bini tal-korsija u tal-kappelluni kien lest. Tlesta wkoll l-oratorju tal-knisja u nhar l-1 ta' Gunju, 1902, kien imbierek mill-isqof. Sadatant kien hemm qassis iehor li ntefa' b'ruhu u gismu fit-tkomplija tal-progett — Dun Guzepp Hili, hu Dun Alfonz, ordnat qassis ftit xhur qabel, fil-21 ta' Dicembru, 1901. Dun Guzepp beda jqaddes hemm ta' kuljum u hekk zdied bis-shih l-interess tan-nies fil-knisja l-gdida. Sal-ahhar tas-sena 1902 tlesta l-kampnar u sal-ahhar ta' Jannar 1903 kienet imsaqqfa l-lanterna tal-koppla. Beda l-invjar tal- knisja u bdew jitqiegħdu wkoll it-twieqi u l-bibien. benefattur wara l-iehor biex ikun jista' jagħmel kulma kien mehtieg. Kien qorob iz-zmien tal- konsagrazzjoni tal-knisja. Il-Hadd, 29 ta' Jannar, 1905, precizament għeluq it-tnax il-sena mit-tqegħid ta' l-ewwel gebla kien sejjer jahbat il-Hadd. Għaldaqstant sar sforz kbir minn Dun Guzepp, mill-poplu, u mill-haddiema kollha halli l-knisja titlesta sa dakinhar. Ic-cerimonja tal-Konsagrazzjoni bdiet is-Sibt, 28 ta' Jannar, fil-għaxija bit-translazzjoni solenni tar- relikwiji li kellhom jindifnu fl-artal maggur. Dritt wara beda lejl ta' talb. Minkejja li fil-għaxija għamlet ħalba silg, il-poplu kkonkorra bi hgaru. Ic-cerimonja solenni tal-Konsagrazzjoni bdiet il- Hadd fis-sebgħa ta' filgħodu u damet sejra sal-hdax neqsin kwart. L-Isqof Camilleri l-ewwel dar mal- knisja minn barra u berikha, imbagħad dahal gewwa u kompla c-cerimonja bil-konsagrazzjoni tat-tnax il-salib u ta' l-artal maggur. Dritt wara qaddes Dun Guzepp Hili, li minn dakinhar sar ufficcjalment Rettur tal-Knisja. Il-Għajn ma baqgħetx taqta' biss il-għatx tal- gisem. Il-knisja giet fil-fatt iddedikata lill-Qalb Imqaddsa ta' Gesu; il-għajn bidet taqta wkoll il- għatx tar-ruh. Meta kont għadni zgħir kont niehu gost ninzel maz-zija halli b'devozzjoni nzur il-Qalb ta' Gesu fid-disgħa gimgħat qabel il-festa tagħha. Il- Għajn il-Kbira saret hekk il-għajn għall-hajja ta' dejjeml Jekk għandek bżonn tal- VRT għal vettura tiegħek qabel iġġedded il-liċenzja, tista' tagħmel dan it-Test għand Galea General Services Ltd. ta' Mgarr Road, Xewkija — Tel: 2156 1117 jew 2156 1122. Galea General Services Ltd. qed joffru wkoll ħlas tal- liċenzja tal-vettura tiegħek fl-uffiċċju tal-Liċenzji, Victoria, liema servizz jingħata b'xejn.