ROMANTICISMU U KLASSICISMU FIL-LETTERATURA Ta' J. FENECH ADAMI. Il-kelmiet Romantiċismu u Klassiċismu kdew jiġu wżati għall- bidu tas-seklu dsatax, għalkemm id-divrenzja bejniethom kiensei tinħass wisq qabel; hekk biex insemmi eżempju wieħed biss fl-Italja l-għażla bejn iż-żewġ skejjel bdiet tinħass sa miċ-cingue cento Taljan, biss dik il-ħabta kienu jmorru taħt l-ismijiet ta' Tassismu u Ariostismu. Definizzjoni eżatta ta' waħda u l-oħra diffiċli biex tagħli, għalkemm definizzjonijiet jinsabu bl-eluf, min-naħa l-oħra faċli ferm aktar li ddaħħal poeta taħt waħda jew l-oħra miż-żewġ skejjel. Hekk Dun Karm, Arnold, Goethe fl-Iphigenia u fil- Herman und Dorothea jaqgħu taħt it-tikketta klassika, waqt li Rużar Briffa, Keats, Schlegel, Rovsseau u Chateaubriand huma Romantiċi. Dan ma jfissux li ż-żewġ klassijiet huma maqtugħin minn xulxin b'xi purtieri tal-ħadid li ħadd ma jista' jaqsamhom. Bosta drabi l-istess pceta għandu xogħlijiet tiegħu li jistgħu jmorru taħt tikketta romantika għalkemm hu klassiku u għal kuntrarju poeta romantiku jista' jkollu bċejjeċ klassiċi; hekk Virġilja fl-episodju ta' Dido. u kważi tista' tgħid fir-raba' ktieb kollu ta' l-Aeneide hu romantiku għalkemm bħala poeta hu jmur mal- klassiċi; hekk ukoll Dante klassiku ieħor imma Romantiku fix- xejra ii jagħti lii Paolo u Francesca, li għalkemm fl-infern tat-tbatija, huma jgawdu fl-imħabba tagħhom mhix mifruda tant li ġibdu s-simpatija tiegħu kif jistqarr:— Barra minn dan fl-istess klassi jista' jkun hemm gradi dit- ferenti. Hekk Omeru hu inqas klassiku minn Sofokie u Euripides terġa' hu iżjed klassiku minn dan. Fil-Malti għandna lii Buttigieg l għax hu klassiku juża l-versi klassiċi tas-saffika u għix hu Romantiku jagħti l-kulur ta' l-immaġinazzjoni romantika. € qalb iċ-ċagħ'q miksi bil-qroll u xtieli qastnin u vjola l-ħut għaddej fi srabat homor u safranin ħfief daqs il-vleġeġ sejjer jinnamre', Hawn Rickett għandu f'moħħu l-ħajja intellettwali ta' dak iż-żmien u mhux biss l-intetlettwali fil- poeżija u għalhekk il-ġudizzju tiegħu jiswa ħafna għal Rosseau, Bvron, Carivle u Ibsen għax ir-romantiku bħal Ġorġ Pisani jħossu miġbud għall-ħajja u l-immaġinazzjoni tbaqbaq li tfawwar mill- pjaċiri tagħha u bħal Faust igħajjat:— Żewġ elementi ġodda li billi jinsabu l-aktar bl-abbun- danza fiż-żmien tan-nofs iġagħlu l-kittisba Romantiċi jxaqilbu għal din l-epoka. Dan hu kollu minnu u għalhekk l-artist klas- siku bħal Pope jogħxa mita jsib mod kif isawwar l-aħjar fra- żijiet:— Iżda dan bħal ma josserva Renan faċli jġagħluh jaqa' fil-medjokrità u għalhekk età klassika ma tistax iddum wisq, għalkemm spiss tixhed elementi nazzjonali sbieħ fil-fama u li jedifikaw il-qarrej li bħal Foscolo mita jara qabar jaħseb li:— tGħall-ħwejjeġ kbar lis-sider qawwi jħejju l-oqbra tal-qawwijin, o Pindemonte'. u mhux bħal Abercrombie li meta jara l-Epitaph tiegħu jiġih f'rasu li:— Ir-Romantiċi fl-Ingilterra jafu ħafna mill-ispirazzjoni tagħhom lil Burns, Blake, Grav, Collins, Cowper u Crabbe, waqt li Reġa fuq il-kontinent il-kwistjoni bejn skola u oħra bdiet tinħass sewwa minn żmien Goethe u Schiller, Hugo u Gatitier u għalhekk Da Musset fil-Leżires de Dupens et Cotonet ma kellux ħafna tort nantiċismu bħala moviment reazzjonarju li twieled restawrazzjoni tal-Burboni u li skontu mhu xejn ħlief qaw- mien sentimentali ta' kattoliċismu medjevali, Sir Arthur Quiller Couch fil-leeture tieghu numru tmienja jgħid li d-divrenzja bejn iż-żewġ klassijiet hi biss din: ''Some men have naturallv a sense of form stronger than their sense of colour, some msn have a sonse of colour stronger than their sense of form' u jkompli ħidilna li xogħlijiet klassiċi jista' jkollhom passjoni, pathos avventuri u ġibda daqs xogħlijiet romantiċi. Fost l-influwenzi kbar li kellu r-romantiċismu nsemmi t-iwelid tal-Pre-Raphaelite School ji Dante Gabriele Rossetti li kien hemm min sejjaħlu 'a kindred spirit to Keats' waqqaf bl- ghajnunu ta' John Everstt Millais u Holman Hunt fl-1848 u għaqqad fimkien pitturi bħal Madox Brown, il-posta Kattoliku Coventiv Patmore u Ruskin. Dawn kienu jisthajlu ruħhom 'as being related in method to the pre-Raphaelites' u għalhekk għal ġganti bħal Giotto, Bellini u Fra Angelico li skonthom kienu welldu r-Raffaello. Dan il-moviment ġdid ħakem sew fuq il- Istteratura u sew fuq l-arti u prinċipju tiegħu fundamentali k paġna mehuda mill-fidi romuntika:— 'the direct stud; of nature' li permezz tiegħu huma siennew H jħollu kull irbit mill-konven- zjonijiet taż-żmien u jħollu l-għaqda sħiħa bejn immaġinazzjoni u razzjonaliżmu li kienet qiegħda ttaqqal l-arti ta' żmienhom u li ftit jew wisq hu l-istess difett ta' l-arti moderna. Platun fil-karru tar-ruħ ġol-'Phaedrus' fil-ġenii ta' l-għar (mvths of the cave) fl-Er, huwa l-ewwel Romantiku, għax hu bhal San Pawl nagħmlu t-tieni ji 'had a deep interest in nature nmot-as a centre of beautiful scenes but as an informing and spiritual factor on life', Madankollu din id-definizzjoni ta' roman- au li tana B. Ifor Evans f'The Sħort Historv of English Literuture hi dubbjuża bafna meta niġu biex napplikawha għal iomantiċi bħal Bvron. Spencer, Milton u Pope kollha jagħmlu versi minn leġġendi jew sżierja li hi komuni għall-bniedem, imma l-posti romantiċi jharsu ġo fihom infushem, ħall joħorġu minn ħajjithom stess sensazzjonijiet u ġibdiet strambi għall-kotra tal-bnedmin. F'Wordsworth dawn jintrabtu ma' valuri morali u jxaqilbu lejn nies sempliċi u bosta drabi lejn l-art li tagħtina l-ħajja. F'Bvron ifawwru minn xi avventura li l-bniedem ftit kien qabel Bass bħalha, Coleridge jġorrna għall-ħolm imnebbaħ mill-artijiet del- lija tax-Xenadu u Rużar Briffa għal knisja ċkejkna fi żmien il- kavalieri li taf ġrajja ta' hsara u swied il-qalb:— vInti taf, ja knisja mwarrba żewġt iqlub vajt imgħannqin rajthom b'ħeffa qed jitbewsu rajthom f'demmhom imgħannqin'. L-iskola romantika fuq kollox hi mnebbħa minn qawwa ferriħija ta' emanċipazzjoni mil-liġijiet, mix-xejra u l-qisien ta' l-imgħoddi u għalhekk Chesterton jara lil San Franġisk fit-tbex- bix ta' l-ewwel Romantiċi Taljani, għax San Franġisk kien ħabb il-beraħ u l-ħelsien ta' l-atmosfera Romantika li hi ħaġa waħda mal-holqien u li minnha nfisha tbaxxi 'l-atmosfera klassika li hi r-riżultat mhux biss ta' ġenju ntellettwali imma wkoll ta' soċjetà u kondizzjonijiet intellettwali ż-żejjed' kif osserva tajjeb Brunture fil-ktigb tiegħu ''La Nationalisation de la litterature' u li għalhekk faċli kienet twaqqa' ġganti bħal Pascal, Boussuet, Boileau u Moliere mix-xejra tal-versi tagħhom naturali għall- guffaġni u għat-tqanżiħ tar-rettorika, L-età tar-Romantiċismu jistħajluha tagħlaq ma' l-1830, id-data li fiha Tennvson ħareġ l-ewwel poeżiji mportanti tiegħu. Wordsworth ma mietx qabel l-1850 imma kiteb ftit hwejjeġ ta' fejda wara l-1808, Coleridge miet fl-1834, Scott fl-1832, Bvron fl-1824, Shellv fl-1822, u Keats fl-1821. Għannejja ġodda għeruqhom imxenxla fil-ħamrija taż-żewġ skejjel kienu ġà qegħdin jifirxu fuq l-orizzont imdieheb bir-raġġi ta' xemx ħanina wara daharhom, li kienet tnebbaħ żminijiet ġodda u d-ħolqien kien kollu jiddi u jfawwar bl-għidut tagħhom li jixħed il-ħalib ġwejjed ta' l-istess natura u l-benna ta' frott maqtugħ mill-istess siġra — is-siġra tal-ġmiel u s-sbuħija li hi l-istess Alla.