IL-MUŻA MALTIJA' BĦALA TEST TA' REFERENZA GĦALL-ISTĦARRIĠ TAL-POEŻIJA MALTIJA Għad li l-istħarriġ tal-letteratura għadda u jinsab għaddej, illum wisq aktar u aħjar minn qabel, minn mogħ- dijiet diversi li jfittxu li janalizzaw u jissintetizzaw, jikxfu l-partikulari biex jaslu għall-universali u viċi-versa, il- ħsieb fundamentali aktarx kien u għadu li tinstab linja ta' żvilupp jew kontinwità li torbot flimkien xejriet u attitudnijiet — formali u kontenu- tistiċi — kif ukoll żminijiet differenti li, fl-aħħar mill-aħħar, m'humiex għajr kważi ta' l-istess xejriet u attitudnijiet kuntrastanti imżewqa li jsawru l-feno- menu letteratura. Id-diffikultajiet li aktarx isib rifħu quddiemhom l-istudent jew l-istudjuż tal-ġrajja letterarja jistgħu jkunu l- punt tat-tluq għall-kontribut li jista' jagħti (fil-każ ta' studjuż) u għat-tis- wir ta' reazzjoni pożittiva (fil-każ ta' student) u jistgħu jkunu wkoll il-blata samma li kemm il-wieħed u kemm l- ieħor jegħerqu minħabba fiha. Ngħidu aħna, l-każ ta' letteratura żgħira bħal- ma hi l-letteratura Maltija, wieħed ak- tarx ikollu t-tentazzjoni jagħmilha ta' l-antikwarju devot li jfittex li jiġbor kull fettuqa li tista' tfettaħ, iżżewwaq u tiddiversifika l-oġġett ta' l-indaġni tiegħu. Hekk, fost ħwejjeġ oħra, jista' jkun kemm perikuluż (għaliex jagħti valur lil ħwejjeġ li huma, fil-kuntest letterarju, bla valur) u kemm extra- letterarju (għaliex ma jmissx il-qalba ta' l-eżami estetiku) it-tiftix ta' ele- menti soċjali, politiċi, ecc. li, għad li jagħtu sehemhom biex jissawwar il- kwadru ġenerali, jibqgħu dejjem 'il barra, bla ħila li jinserixxu ruħhom fil- kwadru partikulari: l-apprezzament tal-kelma miktuba fil-kundizzjonijiet ta' żmien u ta' spażju li, madankollu, hi xi ħaġa differenti (għaliex tmur lil ħinn) mill-kundizzjonament ta' dawn iż-żewġ forom aprioristici. Dan ma jfissirx li l-approdch letterarju minn aspett soċjoloġiku jew politiku m'hux komponenti siewi wieħed jasal għall- konklużjonijiet aħħarijiet tiegħu li, fil-limiti ta' dan id-diskors, ma jistgħux ma jkunux letterarji, jiġifieri orjentati skond il-metodi differenti kif l-meta- fora verbali hi traduzzjoni ta' ħsieb, mentalità, persunalità u l-bqija. Il-Muża Maltija, f'dan is-sens, għad- ha kemm mill-gost (sa ċertu punt in- dispensabbli fl-istoriku tal-letteratura) ta' l-antikwarju li jiġbor il-bċejjeċ im- xerrda, mitluqa bi traskuraġni fit-triq twila taż-żmien, u kemm mill gost es- tetiku ta' min jagħraf li jeħtieġlu jagħ- żel l-aħjar. Tant li hemm uħud mill- aħjar poeżiji u oħrajn li żgur li m'hu- miex. Fuq naħa, mela, hemm il-waq- tiet u l-protagonisti ta' l-aħjar produz- zjoni, il-fjoritura li l-istudent jeħtieġlu jiddetermina minn fejn, minħabba liema motivi, u minn min inbdiet, biex imbagħad tkompliet u waslet għad-de- kadenza li sikwiet tikkaratterizza kull fjoritura (e.g. il-passaġġ mill-poeżiji l- kbar ta' Dun Karm sad-dekadentiżmu tematiku, formali, tad-Dunkarmjani). Fuq in-naħa l-oħra hemm id-dekaden- tiżmu bħala fenomenu fih innifsu, vast daqskemm kurjuż, u għammiel inċi- dentalment, għaliex f'dan il-każ parti- kulari (kif jiġri, wara kollox, f'ċerti perijodi ta' kull moviment artistiku) wassal għal fjoritura ġdida, mibnija fuq delużjoni, sfiduċja, reazzjoniżmu, sforz biex jinstabu fetħiet oħrajn (i.e. il-moviment poetiku ċerebrali tas-snin sittin). il-mogħdija mill-ewwel poeżija po- polari sa l-ewwel sforzi biex jinstab punt ta' kuntatt ma' xi forma ta' poeż- ija letterarja, u mbagħad it-tilħiq de- ciż tal-livell kreattiv bis-saħħa ta' Dun Karm u t-tkomplija tiegħu minn ro- mantiċi oħrajn, inqas marbutin mal- formaliżmu neo-klassiku (li, madan- kollu, m'hux f'qagħda antitetika għal dak li hu sostanzjalment romantiku), u mbagħad il-ħruġ 'il barra bil-qawwa kollha minn dawn il-limiti ''dojog' li kienu ilhom li għaddew mill-Ewropa, jew li għallinqas kienu dabu biex ħadu suriet ġodda, kif ħassu u kif għamlu l- poeti ċelebrali tas-snin sittin u kif qegħdin jissuktaw jagħmlu l-ilħna ta' dawn is-snin (b'ħafna modulazzjoni jiet, modifikazzjonijiet u kompromessi sottili): aktarx din tista' tkun il-medda li fiha l-istudent jeħtieġlu jinkwadra l-istudju tiegħu biex jasal għal dak li indikajt fil-bidu: l-analiżi u s-sinteżi, l-istħarriġ ta' motivi partikulari u t- tagħqid tagħhom f'organiżmu wieħ- ed li, imbagħad, iħaddan għadd ta' il- ħna poetiċi, forom poetiċi u l-bqija, il- koll mifruxin fuq għadd ta' snin. Minbarra l-kronoloġija li toħroġ mill-Muża Maltija bħala ġabra ta' poeżiji ta' awturi li huma: mqegħdin wara xulxin skond id-data ta' twelid- hom, il-qarrej intelliġenti jfittex u jsib linearità oħra, il-kontinwità (li tfisser ckomplija, żvilupp u adattament, u tfis- ser ukoll reazzjoni kontra, caħda u sforz biex jinstab dak li hu divers), jew aħjar il-kronoloġija ideali. Minn poeta għal ieħor jistgħu jinstabu kemm il-punti tal-kuntatt, jew aħjar il-fat- turi li jressqu individwalità ma' oħra, identità ma' oħra, u kemm il-punti tad-diverġenza, jew aħjar in-nukleju persunali, kreattiv u oriġinali ta' kull leħen li jista' jixraqlu jissejjaħ poeta, jiġifieri xi ħadd li sab mod ġdid (ak- tar milli kontenut ġdid) kif ifisser ruħu metaforikament bil-kelma. Madankollu, meta wieħed qiegħed iqis Il-Muża Maltija (u kull antoloġija oħra li tfittex li tkun forma ta' storja letterarja skond it-testi stess) bħala t- test tar-riferenza tiegħu, aktarx jin- tiaqat iżjed mill-konformità tal-grupp, mill-kontemporanejità formali u tema- tika, milli mid-diversità li tista' toħroġ aħjar jekk wieħed jistudja l-poeti fifl- dawl ta' kotba sħaħ tagħhom. Iżda kull storja ta' kull ħidma umana hi magħ- mula minn dak li hu individwali u minn dak li hu kollettiv. Minħabba l- ewwel kwalità toħroġ iż-żerriegħa li tnissel żviluppi ġodda, u mill-kwalità l-oħra toħroġ l-istoriċità tal-grupp, l- elementi komuni li jidentifikaw mhux lill-awtur bħala leħen uniku u irripe- tibbli iżda bħala komponenti jew membru ta' epoka, jew moviment. F'dan id-dawl l-ewwel tentativi popo- lari u uħud mill-kitbiet ta' Ġ.A. Vas- sallo għandhom id-distintività ta' pop- lu daqskemm għandhom il-konformità ta' grupp, ikkundizzjonat, ftit jew wisq, mill-istess ħwejjeġ: il-qagħda mwiegħra tal-lingwa, u magħha l-qagħ- da ta' l-edukazzjoni, is-sempliċità u l- egħluq esperjenzjali (rifless kemm fil- motivi. miktuba u kemm fit-teknika Min-naħa l-oħra, minħabba il-veritajiet fundamentali tar-romanti- ċiżmu bħala moviment li ma kienx es- klussivament letterarju, iżda ħaddan —ġ— IL-MUŻA MALTIJA 31 il-mod kollu kemm hu tal-kostumi, tat-twemmin, tal-ħsieb li jitbiddel f'azzjoni, u l-bqija) u ma riedx jinqata' minn dawn ix-xejriet tal-poeżija popo- lari, jew demokratika, Iżda jekk Vas- sallo: għandu jitqies bħala poeta, għandu jgħaddi mill-għarbiel li mhux biss jidentifkah fi: ħdan il-grupp ta' qabbiela, jew versi- fikaturi popolari, uħud minnhom an- onimi, iżda jidentifikah ukoll biex jagħżlu mill-bqija. U fil-fehma tiegħi, l-element distintiv hu doppju: sforz biex il-motivi popolari jieħdu sura ta' poeżija letterarja (u dan kien ifisser, fil-kredu romantiku, mhux biss fedeltà lejn il-patrimonju poetiku popolari, iżda tkomplija tiegħu fuq il-livell poetiku letterarju) u sforz biex jidħlu fil-kitba Maltija uħud mill-ideali ewle- nin tar-romantiċiżmu Ewropew. Hawn, imbagħad, jidħol il-grupp, jew l-iskola tal-verseġġjaturi li, kif semmejt, l-antikwarju jista' jkun it- tentat jara fihom dak li m'hemmx sewwa sew biex ifettaħ il-kwadru. L- importanza tagħhom tvarja u għandha tisfa' integrata fi ħdan il-limiti ta' storja letterarja, iżda minħabba li dawn huma lkoll argumenti li għad- hom miftuħa fil-qasam ta' l-istudju tal- letteratura Maltija, nifhem li nista' nie- qaf hawn għal issa. Wieħed jifhem li s-suċċessuri kel- lhom, bħal kull suċċessur, għażla mqassma fi tnejn: jew it-tkomplija ta' dak li nbeda, jew iċ-ċaħda tiegħu biex jinstabu toroq oħra. Minħabba li l-let- teratura bil-Malti kienet għadha qiegħ- da tieħu l-identità tagħha sewwa sew bit-tħaddin tal-prinċipji romantiċi Ew- ropej (li rċeviet bis-saħħa tal-preżenza Taljana fil-gżira) u minħabba li dawn issieħbu fost ħwejjeġ oħra, mal-qaw- mien politiku tal-Maltin, bit-twaqqif tal-partiti u bl-għajta popolari għall- jeddijiet tal-kotra, il-poeti (fidili lejn il-kultura tagħhom, klassiko-roman- tika, u klassikeġġjanti minħabba l-am- bizzjoni li kellha li jagħtu d-dinjita' letterarja Taljana lill-għodda poetika l-ġdida), il-motivi tkomplew biex seħ- ħu kisbiet oħra u tkompla l-proċess lineari li nbeda. Telgħet aktar fil-wiċċ ir-rabta bejn l-istorja nazzjonali u l- poeżija bil-Malti, ingħarfet il-ħtieġa li l-motivi tal-popolazzjoni jsibu mezz kif jitfissru sentimentalment, u xter- det il-fehma li l-poeżija wkoll setgħet tgħin biex il-mixja kostituzzjonali mib- dija tissokta u tintrebaħ. Fid-dawl tal- preġudizzju lingwistiku, imqanqal sa fl-aħħar fil-kwistjoni tal-lingwa, il- progress ma kienx biss letterarju jew poetiku, iżda lingwistiku, anzi xi drabi : ż-żewġ oqsma tħalltu wisq flimkien. Dan jitfisser, bla dubju, bis-saħħa tal- ġrajja lingwistika, għaliex waħda mill- kawżiet ta' l-għajb tal-Malti tinsab fin- nuqqas ta' letteratura qadima. Iżda minħabba li l-kultura waħdanija tal- kittieba 'tal-Malti' kienet Taljana, setgħu mhux biss jiġu utilizzati l-es- perjenzi u l-attitudnijiet tal-kittieba Taljani u tal-kittieba Maltin li ħallew letteratura bit-Taljan, iżda setgħet tis- sokta l-istess triq letterarja fl-istess direzzjoni, iżda bi preokkupazzjonijiet ġodda u awtentiċi. Minn hawn ġej it- tnaqqis tal-formaliżmu, it-tnaqqis ta' l-irbit ma' preċettistiċi mgħoddija, it- tressiq tal-letteratura lejn il-poplu u t- tiġrib tiegħu, u t-twarrib gradat tat- Taljan (bħala lingwa kulturali iżda mhux popolari) biex jidħol il-Malti (bħala lingwa popolari li kellha tas- sumi l-funzjonijiet ta' lingwa kultu- rali). Minn żmien Dun Karm sa Anton Buttigieg nistgħu ngħidu li r-romanti- : ċiżmu sab l-aħjar mumenti tiegħu. rabta storiċistika — ħielsa mill-pole- mika li ma twassalx għall-arti iżda għan-nuqqas ta' ekwilibriju formali u tematiku — li Dun Karm wettaq fl-is- torja poetika personali tiegħu tista' titqies bħala l-minjatura tal-ġrajja let- terarja tagħna kollha, It-tliet fażijiet poetiċi tiegħu (kitba bit-Taljan, kitba bit-Taljan u bil-Malti, kitba bil-Malti) m'humiex għajr is-sisien li fuqhom jista' jitqiegħed il-ġudizzju kalm ta' min jixtieq jieħu dehra panoramika tal-fenomenu letterarju f'Malta. Min- ħabba li Dun Karm kellu, bħar-rom- antiċi, sens ta' storja, ma ċaħadx l-is- torja, iżda anqas ma seta' jibqa' jħares lura. Min-naħa l-oħra, kien l-istess twemmin romantiku tiegħu li wasslu biex iħaddan il-prinċipju romantiku tan-nazzjonaliżmu li ma setax jitħad- dan iekk mhux bis-saħħa ta' l-għarfien tal-lingwa tal-poplu. Ma' dan it-twem- min fundamentali, bla dubju, jidħlu tant idealitajiet romantiċi oħra, iżda fid-dawl tar-rabta storika ħafifa li qiegħed infittex li nidentifika fuq fuq, dan jista' jkun il-punt ċentrali. Il-var- jazzjonijiet li għadda minnhom ir-ro- mantiċiżmu Malti, dejjem fi proċess in- teressanti ta' taħlil mill-irbit formali u mill-ebusija ta' skema kontenutis- tiku, seħħ bis-saħħa ta' l-investigaz- zjonijiet imnikkta, imlissna ''taħt l-il- sien', ta' Rużar Briffa (u minħabba f'hekk il-formaliżmu lessikali u strut- turali beda jintefa' fil-ġenb biex jinsta- bu modi oħra kif titfisser il-kriżi ''tat- tifel' li jitkellem fil-poeta u biex jidher li qiegħed jinħass il-misteru ta' l-eżis- tenza, imġarrab aktar milli mistħar- reġ). Seħħ ukoll bis-saħħa tar-ribel- ljoni ta' l-ewwel Karmenu Vassallo li, hu u jgħaqqad il-filosofija mas-sen- timent, il-kunċett mal-metafora, beda riesaq ukoll iċjn taħlil formali differ- enti li, għad li ma wasslux għal-liber- tajiet ta' xi Briffa jew xi Buttigieg, bħalma:ma wasalx għalihom romantt- ku ieħor Ġorġ Zammit, xorta waħda fatmu mill-eżattezza arkitettonika ta' Dun Karm u l-minuri dunkarrjani, It- taħlil seħħ u l-varjazzjonijiet kotru wkoll bis-saħħa tar-reliġjon tan-natura ta' Anton Buttigieg li wassal lill-um- anità, l-'oġġett' li jista' jitqies li ħar- ab minnu, għall-istat ideali ta' l-anni- malità waqt li biddel lill-annimali u lill-ħxejjex fi bnedmin annimalizzati (kontradizzjoni fiha nnifisha iżda li tidher loġika ħafna fi stħarriġ itwal tal-metodu metaforiku tiegħu), biex ħoloq univers superjuri fejn kollox hu ekwilibrat u sielem għaliex kollox hu mibni fuq is-sensitività, forma ta' vot ta' sfiduċja oħra fis-setgħa razzjonali. It-tnikkir tal-forom u tal-mottivi ro- mantiċi, wara li nbena dan il-kwadru kollu, seta' jwassal (jew wassal) għad- dekadentiżmu li jinstab sikwit fil-waqt tas-saturazzjoni ta' kull moviment kreattiv li, imbagħad, jitbiddel f'moda, isir kodici, jisfa' skematizzat u ħadd minn dawk li jħaddnuh ma jintebħu. F'Malta ġara li ntebħu b'dan il-poeti moderni li ħarġu fis-snin sittin bil- għajta ta' poeżija ġdida. Il-polemika hi aktarx il-prologu u l-epilogu ta' kull mument letterarju, iżda l-arti tidħol meta jidħol l-ekwilibriju, iddub il-kon- troversja u l-kisba ideali ġdida tibda tissarraf f'ħidma kreattiva, F'dan id- dawl il-poeżiji ta' Mario: Azzopardi, Victor Fenech, Daniel Massa, Joe Frig- gieri, Philip Sciberras, Doreen Mical- lef u oħrajn hi l-ġlieda kontra l-emoz- zjoni u l-idealitajiet li tħaddan, kon- tra l-preċettistika li tliġġem biżżejjed l-istintività artistika, kontra l-egħluq lessikali tal-Malti poetiku, u hi favur it-tiftix ta' għalqa metaforika ġdida, favur ix-xbiha ċerebrali u mhux emo- tiva, il-libertà tal-kelma u l-qagħda tagħha f'poeżija, favur l-espressjoni miktuba ta' esperjenzi differenti li jik- karatterizzaw żmien differenti fil- ħajja ta' komunità. Fi ħdan dan il-kwadru aktarx hemm l-iżvilupp fundamentali li Il-Muża Mal- tija, kif għaqqadha Ġużċ Aquilina, tfittex li tippreżenta bis-saħħa ta' ftit poeżiji ta' kull awtur, Għad li l-poeti IL-MUŻA MALTIJA 33 huma bosta, kif huma f'kull letteratura (u relattivament huma wisq aktar f'letteratura akbar), huma ftit il-pro- tagonisti, bħalma huma ftit il-mumenti partikulari li jikkaratterizzaw punt ta' tluq lejn xefaq ġdid u mbagħad punt ta' saturazzjoni biex jerġa jinstab mod ġdid kif l-istess esperjenzi u esperjenzi ġodda jistgħu jitfissru poetikament. Min dan jidher li, fil-fehma tiegħi, il- letteratura titbiddel essenzjalment (in- kella tistaġna u ssir taħriġ fl-imitaz- zjoni retorika) fil-mod kif tgħid xi ħaġa, aktar milli fil-ħaġa li tgħid. ħabba li llum il-kritika moderna, or- jentata skond stħarriġiet lingwistiċi, ma tasalx dejjem tiddistingwi bejn il- forma u l-kontenut, wieħed jerġa' lura lejn dak li xtaqt nuri fil-bidu, i.e. li fil- kwadru ta' l-istorja jrid jinstab l-indi- vidwu, fil-viżjoni universali jrid jin- stab il-partikulari, jiġifieri fl-antoloġija li tillivella wieħed ma jistax ma jfit- tixx li jżomm bilanċ bejn il-leħen kor- ali u l-leħen singulari. Oliver Friggieri B.A., M.A., — 'lecturer' tal-Malti fl-Università ta' Malta, TA TA LTD L EZ L-P OD TP EPOCDALZBA EJ 31, Triq Federiku, Valletta. 240, Triq ir-Repubblika, Valletta. 000 MRS IDA ED L GS AD 0 A DD 0 G G DD - D L-GD-G -D -- GD-K 6-GE - Dawn l-Ismijiet huma magħrufin mad-dinja kollha għall-prodotti ta' kwalità u reżistenza mill-aqwa, bi prezzijiet mill-aktar attrajenti. Agħżel il-Mudell adattat għalik mill-portable għall-użu fid-dar kif ukoll varjetà ta' mudelli akbar għall-użu fl-uffiċini. Staqsu wkoll għal dettalji dwar l-electronic calculators ta' IMPERIAL — ROVAL — ADLER Irrikorru għand l-Aġenti kif ukoll TWINLOCK INTERNATIONAL 132, Triq l-Arċisqof, (qrib il-Knisja tal-Griegi). (30 GIO 0-1 L-GID GID 0 GID 0 GAD L-G GID L GAD 0 G 0 GAD L-GID GO 0 GOD G DD G 0 G DG L-I DGP L-GID D-MEND 0-IED B ILO 0-G 6 GED.0 GID 0 ABOLITI G D-DEROGA L-GID GAL L-GID -GEID GDJ 0 €LID SGD DG L ĊIAD 0-0 GĦ -ED GS