IL-MALTI QARI IL-GĦAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI KULL TLIET XHUR IL-MALTI. QARI LI TOHROĠ IL-GĦAQDA ) MARZU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f 1960 1960 tibqa' tissemma fl-istorja ta' Malta bħala s-sena Paw- lina għax fiha jagħlaq id-dsatax-il ċentinarju tal-miġja ta' San Pawl fil-Gżira tagħna. u f'din is-sena l-poplu ta' Malta bi ħsiebu juri lid-dinja l-qima, l-imħabba u l-ġibda li jħoss lejn il-Missier li fdieh bil-magħmudija. L Din il-Gżira tagħna fil-milja taż-żmien għaddiet minn bosta. taqlib u rat ħafna ġrajjiet, taqlib u ġrajjiet li qanqlu lid-dinja u li taw sura ġdida lill-ħajja, imma l-ebda ġrajja ma kellha effett hekk kbir u tal-għaġeb daqs il-għarqa ta' mirkeb li tkisser fuq il-blat ta' Malta f'waħda mit-tempesti ħorox li jaf jagħmel l-ajru ta' din il-gżira. Donnu kien mn'Alla li din il-ġrajja titnissel mill-ħruxija ta' l-elementi biex aktar ikollha qawwa li tidħol sal-qalba ta' Malta. u tissemmar fis-sħiħ hemm għal dejjem. Tant huwa hekk li matul dawn l-elf u disa' mitt sena li għaddew, it-tifkira ta'. dak in- nawfraġju baqgħet dejjem ħajja fil-qalb u fil-moħħ ta' eluf ta' ġenerazzjonijiet ta' Maltin u kienet għalikom dawl u-mera ta' kull ma huwa sewwa u tajjeb fi ħsiebhom, f'għamilhom, f'xew- qathom. : Meta wieħed joqgħod jaħseb u jġib quddiem għajnejh il- - konsegwenzi ta' dak in-nawfraġju, ma jistax ma jħossx li kien id-driegħ t'Alla li xeħet fuq Gżiritna lil-San Pawl ti 'l sħabu, u 4 ' IL-MALTI l-miġja: tiegħu f'din l-art tagħna mhux biss swiet biex: tgħar- rafna min- huwa Alla tas-sewwa, imma għamlitna wkoll tilied il- Knisja tiegħu u fuq kollox nisslet f'missirijietna u fil-ġebbieda tagħhom, fidi qawwija, fidi ħajja u tal-għaġeb li baqgħet tintiret mix-xjuħ għaż-żgħar u baqgħet invettel u tisseddaq mal-mixja tas-sekoli, Din il-fidi li ġibilna San Panel kienet u għadha u tibqa' l-qofol tal-ħajja Maltija; hija tfassal id-drawwiet, ix-xejriet u l-ġibdiet tan-nisel tagħna, hija, biex ingħid hekk, ir-ruħ tal-ġens Malti. Tmma l-għaġeb ta' dejjem hu kif dik il-ħrara li San Pawl qajjem għall-fidi ta' Kristu baqgħet issaltan hawn matul il-mijiet ta' snin li għaddew minn meta huwa refa' idu, għolla leħnu u ippriedka l-verità Nisranija. Matul dawn is-snin kollha Malta laqgħet nies kbar, semgħet dottrini ta' għerf, ġarrbet saltniet ta' qawwa u għarfet idejiet ġodda, imma dawn kollha nifew u ntemmu, għaddew u ħallew tifkira tagħhom fl-istorja. Il-kelma ta' San Pawl biss damet tidwi sħiħa u qawwija u l-personalità tiegħu: baqgħet tħaddan il-ħidma kollha ta' niesna u ssaltan fu ħajjithom. Pawl u. Malta ntrabtu hekk flimkien ti ma jistgħux jin- tħażlu minn xulxin u ma tistax taħseb f'waħda bla ma tiftakar fl-ieħor: Fil-kobor ta' Gżiritna tidher il-figura ta' San Pawl u fost il-glorji ta' dan il-Qaddis tingħadd ewlenija l-Gżira tagħna. Ħaġa ta' min isemmiha huwa l-fatt li San Pawl ma jiddo- minax biss fil-ħajja spiritwali ta' Malta, iżda Hu jifhem u jnebbaħ kull xejra fil-ħajja ta' kuljum, ħajja ordinarja, kultu- rali, artistika, soċjali u uffiċjali. Wieħed mill-patrimonji ewlenin ta' pajjiżna huwa l-ġabra ta' opri letterarji, pittura u skultura ispirati minn San Pawl jew mill-miġja tiegħu fostna. Hekk ukoll is-sisien tar-Reliġjon li għallimna Hu jirvenzlu fit-tagħlim, fil- liġi u fil-Gvern ta' Malta u jagħtu għajrien-u ħajja lil dawn it- tliet kolonni ta' l-istat f'Malta. Il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti tissieħeb mal-għaqdiet u mas-setgħat kollha ta' Malta biex tagħti ġieh lil San Pawl f'din is-sena tiegħu, iżda hija tħoss li aktar mill-oħrajn għandha motiv li tweġġħu u tqimu għax ismu u għamilu minn dejjem saħħru Iċ-ĊENTINARJU TAN-NAWFRAĠJU 5- u ħeġġew l-aqwa kittieba ta' Malta u kienu dejjem għajn ta' ispirazzjoni għall-opri letterarji. Mitt sena ilu, fl-1860, C. Frendo Gumbo ħareġ ''Il-Miġja ta' San Pawl f'Malta'', biċċa xogħol għall-palk f'ħames atti. Hija waħda mill-ftit opri drammatiċi ta' stil klassiku miktuba f'versi, li għandna. fil-letteratura tagħma. Din is-silta li ġejja, meħuda minn dik l-opra, tqiegħed f'fomm San Pawl sentiment li kien jinħass minn dawk li xtaqu l-ġid lil Malta f'dak iż-żmien u li għadu sħiħ il-lum: PAWLU: O nies ta' din il-gżira Ni Tkunu mberkin ilkoll… — inħabbu Ikoll bħal aħwa La tagħtux lok lill-għira, U intom taraw sewwa Li l-art tibqa' tagħtikom, U s-sema dejjem iħenn għalikom''- VIl-Miġja ta' San Pawl f'Malta'' Ħames Taqsima — Raba' Turija. INFAKKRU 'Infakkru li wasal il-ħlas ta' l-abbonament f'IL-MALTI għas- sena; 1960. Nitolbu bi ħrara, lill-Imseħbin f'IL-MALTT u lill- Membri tal-Għaqda li baqgħu lura fil-ħasijiet tas-sena jew snin ta' qabel biex ifittxu jirregolaw ruħhom mat-Teżorier u jwieġbu għall-Memorandum li lilhom inbagħat dwar l-arretrati li għad- hom ma ħallsux. IL-GRILLU Ta' Jonn SCIBERRAS AL-LEJL, għall-ħabta tan-nofs siegħa, stenbaħt. soltu tiegħi li nqum dak il-ħin. Qajjimni grillu li beda jsaf- far waħda f'waħda. Billi l-kamra tiegħi qiegħda fuq in-naħa ta' barra ħsibt li kien xi grillu li tar għal għandna mingħand tal-pitkali ta' qribna. Il-leħen tiegħu kien fil- qrib wisq u qawwi ferm. Għall-ewwel ma tajtx kasu. Tqallibt għan-naħa l-oħra u tta- majt li nerġa' norqod malajr. Imma mbagħad il-ħin beda. għaddej n bqajt ma stajtx nagħlaq għajn ma' għajn. Wara, tliet kwarti bdiet tonqosni l-paċenzja. Imma, xi stajt nagħmel f'dak il-ħin9 Il-grillu qisu li Scarlet Pimpernel : tfittxu kemm tfittxu ma ssibu qatt. Terġa', id-dar tagħna hija żgħira. u ma kellix il-kumdità li nbiddel kamarti ma' oħra iktar 'il ġewwa mnejn ma kontx nista' nisma' t-tisfir bla ħedu tal-grillu. Kelli mistabar mill-aħjar H nista'. Il-ħin baqa' għaddej u n-ngħas iktar beda jtir. Saru s-sagħ- teju nieqes kwart. Kont qiegħed nitlef irqad prezzjuż u l-għada filgħodu xorta waħda kien se jkolli nqum għax-xogħol. Ippru- vajt nibqa' kalm fis-sodda u nagħmel ta' bil-ruħi li dalwaqt kont se norqod. Imma kif stajt nibqa' kwiet. meta dak it-tisfir kien hekk qawwi li għajjieni u taqqabli moħħiż 1 Imbagħad ippruvajt naljena ruħi billi noqgħod naħseb fl- aħbarijiet li kont smajt jew qrajt fil-gazzetta matul il-jum : kif Kruschev wieġeb lil Bisenhower u ma qal xejn ġdid; kif il- laqgħat ta' l-U.N.O, dejjem sejrin u b'danakollu l-poplu ż-żgħar dejjem mirfusin taħt is-saqajn, u kif l-Ingilterra—minn Imperu li x-xemx qatt ma kienet tinżel minn faqu—dalwaqt issib ruħha weħidha għax kulħadd irid ikun indipendenti, skond is-saħna tal- ġurnata. Kien kollu għal xejn għax b'daqshekk ma stajtx nitfi l-leħen tal-grillu li kien għadu igħanni bħall-ewwel mument li smajtu. Hawnhekk bdejt nistaqsi lili nnifsi bosta mistoqsijiet. Ridt naf x'kien l-isem tal-grillu bl-Ingliż, u sibt li ma nafs. U daħluli l-kurżità u d-dubju dwar jekk Pinokkju kienx qatel grillu jew werżieq u keram kont inkun ferħan dak il-ħin kieku stajt nieħu tweġiba li kien qatel il-grillu. U, wara kollox, x'kienet id-dif- ferenza bejn grillu u werżieq 7 U kien hemm ukoll. iż-żarżur. IL-GRILLU 7 Dawn tliet ħlejjaq differenti7 jew tnejn biss7 jew wieħed biss7 X'kull waħda wkolli Mank li għallmuhomli meta kont żgħir għax kieku kont inkun naf. Il-grillu ma' kien qed jagħti l-ebda sinjal ta' għeja u jien bqajt b'għajnejja miftuħin beraħ mingħajr tama ta' ngħas. Dawn bċejjeċ ukollt Rari jiġrili hekk. U kemm niddej- jaq meta nqum f'nofs ta' lejli.— ' Komplejt naljena moħħi bi ħsebijiet oħra. U ħsibt kif f'Malta ma għandniex sistema ta' edukazzjoni suret in-nies; kif fi klassi tajba. ma jonqsux dawk: in-nofs tużżana li qatt ma jkollhom aptit jagħmlu xi ħaġa. U kemm ħadt pjaċir ngħaqqad il-katina ta' kif it-Teacher jibża' mill-Head Teacher, l-Head Teacher mill-Inspector, l-Inspector mid-Direttur, id-Direttur mill-Ministru, il-Ministru mill-ġenituri, il-ġenituri mit-tfal, u t-tfal minn ħadd. Qgħadt ngħodd in-numru ta' teachers nisa li jilbsu kif ġie ġie fil-ġranet tas-sħana. U għamilt bħal dibatti- ment miegħi nnifsi dwar jekk hux sewwa li xi wħud jilħqu In- spectors għax ikunu l-ixjeħ fost is-Surmastrijiet, jonkella jkunx aħjar kieku kellhom jingħażlu b'eżami, li jkun veru eżami, U wasalt biex qtajt li l-eżami hu ferm aħjar għaliex fih il-ħeġġa tal-kompetizzjoni; għalkemm ma stajtx naħrab minn xi dubbji oħra dwar kif isir l-eżami u r-riżultat tagħhom. U l-ħin dejjem għaddej. L-arloġġ li jixgħel fuq il-komodina ta' ma' ġenbi kien qed juri l-erbgħa. Sagħtejn oħra jkolli nqum bħas-soltu. : k Imbagħad, bla ma kont naf kif, irqadt; għax f'daqqa waħ- da smajt lil min isejjaħli biex infittex inqum għaliex kienu di- ġà saru s-sitta u kwart. L-iżveljarin, ħdejn rasi, kien daqq bla ma smajtu. Ħriġt mis-sodda malajr u ħsilt wiċċi bl-ilma kiesaħ ħalli nneħħi dik it-telqa u dak in-ngħas li kienu għadhom imwaħħ- lin miegħi bħal qarnita. Ħarist lejn il-mera u għajnejja kienu kollha ċrieki minħabba n-nuqqas ta' rqad. Qgħadt bil-qiegħda biex nieħu t-te' u l-kolazzjon ta' fil- għodu. Ma ridt nitkellem xejn fuq il-lejl bla rqad li kont għadni kemm għaddejt minnu biex ma joqogħdux jaħsbu fija meta nkun għax-xogħol. Din il-fehma żammejtha sħiħa wkoll meta oħti qaltli bi tbissima: ''X'xeħta ta'. wieħed bin-ngħas għandek F' Iżda ma rnexxilix inżommha meta, malli qomt minn fuq is- siġġu, qabeż il-papà u qalli: ''Bil-ħaqq, Gerald, ixħet dil-biċċa tadama fil-gaġġa tal-grillu f' LILL-KAMRA TA' TFULITI 7. Ta' Dun KAnm FARRUĠIA 7 sU Ohi sa fl-aħħar erġajt tdjtek, Katra ħelwa u kennija l MMA Erġajt rajtek biex tfakkarni Fiż-żmien ħelu tat-trobbija. Għalkemm ilu ħamsin sena M'ndu l-aħħar jiena rajtek, Kamra ħelwa, naħlifulek, B'ħarsa waħda j jien għaraftek. Hekk kif dħalt mill-bieb 'il ġewwa, B'qalbi tħabbat mija mija, Ma nafx ngħid kontx għadni mqajjem Jew il- holm. kien għamel bija. Rajt bħal tifel ċkejkeħ, ċkejken, 'Ta' setttejn jew kemm xejn fuġhom, 'Tigra u. żebra, tal-kamoxxa, Minn tarf denbhom qed isuqhom. Rajtu wkoll jilgħab bi ħmara Mill-oħrajn iktar għadlija, B'ex titħabbeb mas-sid tagħha, Tniżżel rasha u tgħolliha. Xi żmien kien li tista' tilgħab Minn fil-għodu sa fl-għaxija, Bla ma tqis jekk ftit jew ħafna Minn ta' ħajtek fadal bqija. Rajt ukoll bħal bambin ċkejken Bil-qmis twila twila, twila, Qed jitwieżeħ mat- testiera, Biex minn hemm jagħti titwila B'ħarsa, rqiqa u ferreħija, Lejn il-kaxxa tal-perlini Li l-papà kien poġġa fl-għoli, Biex jaħbiha mis-snien fini. TaLL-KAMRA TA' TFULITI. — 9- Iżda xejn ma ferraħ qalbi Daqs ix-xena l rajt issa: Rajt iċ-ċkejken fuq is-sodda Fil-papż. għajnejh jiffissa. U l-papà, b'imħabba serja, Idu jżommlu u jmexxiha : Ħelu jħożżlu fuq nofs ġbinu — Tlitt islaleb ċkejkunija, Waqt li t-tnejn, bi hlewwa. kbira, Flimkien igħidu għalenija : O Ġesu, ħabib ta' qalbi, Isma' talbi, ħenn għalija. Din it-talba, jien naħilfu, Ħajti kollha qatt ma nsejtha : Qatt ma naf li lejla waħda F'sittin sena jien ħallejtha. Ta' kull jum, qabel ma norqod, 'Jiena ngħidha għar- rkobbtejja, U l-papà, li ilu mejjet, Donni nħossu jiġi ħdejja. Oh' ja kamra ħelwa tiegħi, Minnek ħriġt b'qalb: maqsuma : Tifk'ritek biss fil-qabar Flimkien miegħi tkun mirduma. Ta' Ġużr ABBLA Tiftakar meta qtajtlek żarġun ta' sardinella2 Kien ħa$ U kiber xejn7. U għadek tiftakarha id-demgħa, il-wegħda7 Kibret l-imħabba tagħna t-tnejn9' Ta' Ġ. 18 ta' Diċembru, 1949. Wasalt Ruma dalgħodu fit-8.30. Wasalt imfarrak wara dsatax-il siegħa ferrovija minn Sirakuża, mnejn tlaqna l-bie- raħ fis-1.15 p.m. Wasalt imfarrak u bin-nervi. Għax il-ferro- vija ma tantx jien ħab'b tagħha ; iżjed u iżjed bil-lejll Għalija tini l-ajruplan, u nasal f'kemm trodd salib. Bħal meta sefirt bili sentejn ilu minn Malta sa Ruma, u lura, L-istess hogħod, sa Rumal Imma x'divrenzjal Bil-kemm ilħaqt rajt l-Lllustrated London News li sibt quddiemi li ma. sibtx ruħi nħares 'l isfel fuq il-koppli tal-knejjes tal-Belt Mternat U did-darba l-ħin bħal weħel u ma stajt ngħaddiha b'xejn. Għall-ewwel mhux ħażin : qrajt gazzetta, ħadt pjaċir nittawwal mill-purtell tal-vagun; paċpaċt ftit ma' ta' ma' ġenbi, spiċċajt iċ-ċestino da viaggio li kont xtrajt qabel tlaqna, kif ukoll dawk in-nofs tużżana qassatat li tawni miegħi tad-dar, qrajt biċċa rumanz … Imma meta beda jidlam kont diġà xbajt fil-ferrovija, u kien għad fadalli tnax-il siegħa oħra l X' tagħmelf Qomt bil-wieqfa u qgħadt fil-passaġġ, kebbist sigarett — għad li jien ma. npejjipx, mort ma' ħabib nieħu xi ħaġa fir-restanrant, lablabt u tkellimt kemm flaħt biex ngħaddi ż-żmien. Imma, kollu ta' xejn U meta ippruvajt norqod ma, stajtx l-Kwarta, nofs siegħa, siegħa wara l-oħra għaddejjin bil-mod, bil-mod — u m 'hemmx li jisbaħ; mank tgħid tista' tit- tawwal, għax għadu d-dlam. U mbagħad dak it- taħbit tar-roti fuq il-ġonot tal-linji daħalli f'moħħi qisu berrina. Iġri jisbaħ, ħej, għax għajjien mejjet, u ma ħadt gost xejn Mhux bħal-lejl ta' qabel Il-lejl l-ieħor konna tlaqna mill-Port ta' Malta f'xi l-10.30 Ix-Xatt, f'ħajjet Alla, ma kienx hemm wisq jarawni tielaq, Ma tantx jien tajieb għat-tpetpit tal-għajnejn, u għalhekk 'i ' niesi u 'l ħbiebi tal-qalb kont rajthom qabel. Għaliex — ingħid jiena — għalfejn dan il-għaġeb. kollut Das-sentejn li kont sa ndum barral Sentejn x'inhuma… Tgħaddu bħal ħolma u ma ndurax ma nerġa' lejn Malta'' Ħadt nifs kbir meta sibt ruħi ab- hord, bil-lejl, inħares lejn id-dawl tal-Port u narahom jitbiegħdu. dejjem jiċkienu, jiċkienu… Bqajt hemmhekk waħdi, ħarsti msammra fuq it-tikek tad- dawl, waqt li madwarna beda jonfoħ ir-riħ u jingħi mal-ħbula, u l-baħar bħal tqalla' u tqawwa ,1 fl-aj- ru beda jberraq u nsteme' r-ragħad ikarwat, u ħdiet nieżla xita a' hoġjoq hoqsq. Il-ħoss tal-qatriet tax-xita jaħbtat ma' il-baħar imqalla' laqatni, u żammni hemm għal iktar. minn a ġjabel ma dħalt ġewwa. Għal min ħajtu jqattagħha fuq l-art, u ma jbaħħarx, bħali, id-dehra ta' tempesta fuq il-baħar hija ħaġa li jaqraha biss fir-rimanzi, jew Inkella jara bħalha fil- films. U għalkemm m'ilux wisq, għoddni nsejt hafna xorti li ridt inniżżel, Ma rridx ninsa, fost oħrajn, il-dak il-Malti li kelli miegħi fil-kabina, miż-Żej- tin. sejjer l-Italja għan-negozju Għaddejniehu tajjeb dik il- lejla tat-terjesta : ngħas ma kellniex u morna fil-bar tal-vapur, u daqqa sigarett u oħra grokk u bejn: ċajta u tpaċpiċ ieħor, ma ddejjaqniex h'xulsin. Filgħodn, meta nżilna Sirakuża, konna itqajna' ma' tlieta oħru. ħhieb ta' l-iskola, u wieħed minnhom li kien jafu tajjeb il-post, ħajjarna mmorru nieħdu xi ħaġa għax kellna n-nofs ta' nhar ta' filgħodu kollu quddiemna qahel jitlaq it-tren għal Ruma, U morna ħadna kolazzjon tajieb fil-ħanut ta' Signor Bandiera, wara. ġrema ġirja mal-belt, u għal nofs in- nhar, irġajna. morna għall- ikel fl-istesx post. Niftakar, kit konna, nie- klu, jidħol wieħed xiħ bil-kitarra 2 beda jsemma' għanja bl-Is- qalli li kelma ma tifhimx minnha, għanja bla sengħa; imma ħierġa mill-qalb. U qabel ħriġna tajnieh xi ħaġa mn hu xtaqilna l-vjaġġ it-tajjeb. Dal-għodu sebaħ bnazzi u ħarġet ġurnata sabiħa. Sema safi u xemx sħuna tħajrek toħroġ barra. Anrjas tgħid li ftit ġranet oħra l-Milied. Ħekk għidna jiena u l-ħabib tiegħi Dun Karm Sant meta ltqajna quddiem il-Knisja tal-Kanċellerija biex no- ħorġu dawra flinikien. Dun Karm, ħabib tal-qalb, ilna nafu 'l xulxin ħafna, ta' mpar wieħed u tista' tgħid trabbejna flimkien. Tgħidx kemm ħriġna passiġġati flimkien meta konna nistudjaw il-Liċeo u dejjem bqajna' ħbieb. Jinsab Ruma għax wara li qad- des ried jibqa' jistudja fuq il-Bibbja. Mela lum iltqajna bħalma dari, fi tfulitna, u- ħriġna nimxu. Biss minnflok ma għaddejna minn fejn l-Erwieħ għas-Sqaq ta' Sardinja sa fejn il-Wied tal- 12 IL-MALTI Blat, fejn aktarx konna nispiċċaw meta konna noqogħdu Ħal Tarxien, illum spiċċajna Pjazza Barberini. U qabel tlaqna lil xulxin għall-ikel ftehemna li wara nofs in-nhar nerġeħm niltaq- .għu u mmorru għand Eittore Rossi, Bttore Rossi kien Professur tat-Tork fl-Università ta' Ruma. Malta hemm min jafu sewwa għax daqs għoxrin sena ilu kien rebaħ borsa di studio u dam żmien ifittex fl-Arkivju tal-Ordni fil- Bibljoteka — tiftix li wasslu biex kiteb ħafna studji interessanti fuq Malta, fosthom l-istorja tal-flotta tal-Ordni. Żmien ilu wkoll kien kiteb fil-Malta Letterarja x'qalu l-kittieba Torok fuq l-As- sedju l-Kbir. Billi barra t-Tork kien jaf tajjeb l-Għarbi, kien in- teressa ruħu. fil-Malti u fil-għansa Maltija tal-Għarusa tal-Mosta. Jiena kont sirt nafu bil-kitba b'mezz tal-ħabib tiegħi u tiegħu — is-Sur Nin Cremona — u Dun Karm Sant kien ilfaqa' miegħu ' kemm dam Ruma. Morna għandu u laqagħna : raġel fabbli, — qsajjar, bin-nuċċali, qorob is-sittin. Feraħ bina u tħadditna ħat- na fuq Malta u fuq il-Isien Malti. Semmielna r-rivista Spanjola 'Al-Andalus, mixħuta l-iktar fuq l-istudju tal-Għarbi, u qal li llum imissu jkun hawn studju iktar tal-Għarbi għax issa Islam reġa' ġie f'tiegħu, bl-Eġittu indipendenti, is-Sirja u l-Lebanon . meħlusa; il-Libja ftit snin oħra tieħu l-indipendenza, u l-Ma- rokk, it-Tuniżija u l-Alġerija jitkellmu kulħadd. Studju meħtieġ, qalilna, x'ilsien kienu jitkellmu Malta qa- el ġew l-Għarab: s'issa hawn tliet teoriji — li l-Maltin kienu jitkellmu l-Grieg, li kienu jitħaddu l-Basso Latino u li kienu jitħaddtu lsien semitiku ieħor li mbagħad inxtorob mill-Għarbi. Das-suġġett, żied igħidilna, imissu jkun teżi ta' studju għal xi studiuż Malti. Qalilna, fost hwejjeġ oħra, li dwar id-dokument tar-rapport a' l-Abbati Giiliberto fuq Malta fl-1240 hemm kwistjoni jekk Wil- kelman, li ippubblikah l-ewwel wieħed, kienx qrah sewwa fejn , igħid fuq Malta. Dan id-dokument kien miġjub mill-Mons. Mifsud fir-ririvista La Diocesi u, wara żmien, mir-Rev. soulavv fil-Journal of the Universitj of Malta Literarg: Societu, la ma kien jaf li diġà deher hawn Malta, 7 Qabel tlaqna, BEttore Rossi qalilna li issa ilu s-snin ma jik- . teb fuq Malta, għax imħabbat b'xogħol ieħor, Imma jixtieq jara studji serji, li jistgħu jsiru minn Maltin aħjar milli minn barranin, fuq it-toponomastika, jiġifieri l-ismijiet f'Malta u Għawdex, kif ukoll fiq l-ewwel Dutrina bil-Malti li dehret f'Ruma fl-1752 u fuq l-Iskola tal-Għarbi f'Malta, li għad hawn. min jiftakarha daqs ħamsin sena ilu, qabel ma dawru l-flus im- ħollija għaliha għal ħaġ'oħra'. U hekk ħriġna minn għand Rossi b'moħħna jhewden fuq kemm. xogħol għad hawn. x'isir fil-għalqa tal-istudji Maltin, u kif barranin jieħdu dan l-interess kollu u ahna qajla nagħtu kas ta' dawn l-affarijiet. LIL MISS… Ta' Ġużi ABELA Għidulha bdilt fehmti Għidulha ksirt kelmti. U raġel minix. Għ'dulha tinsini, Għidulha, tħallini U tgħid ma tafnix. Morru, Għidulha miskina ' l Għidulha t'ħanina 1 Farrġuha b'dal-vers. Għidulha. ttradejtha. Għidulha li nsejtha. 4 Minn dak iż-żmien imsemmi hawnhekk mill-kittieb fuq iż-żjara tiegħu lil Dr: B Rosso f'Ruma, deher studju storiku dettaljat ta' A. Cre- mona fuq l-Iskola tal-Għarbi f'Malta fir-Rivista Melita Ħistorica (Vol. DMUGĦ Ta' Ġuże' CHETETTI ħal nida safja i tfawwar mill-qalb. int ir-ruħ ittaffi mit-toqol ta' l-imrar. Ħabib tal-bniedem mill-ewwel nifs tal-ħajja sar-raqda tal-mistrieħ fil-ksieħ ta' qabar, i dak li hu tad-dinja mhuwiex ħlief frugħa w qerq. l-passjoni u l-pjaċiri, imħabba wit-tgawdija, — il-ferħ u l-illużjoni, kollha jisfaw fix-xejn. kollha jintemmu fl-ilma safi tal-faraġ n tad-dmugħ. Dmugħ. magħsur minn qalb imweġġgħa, fik tiġbor l-aqwa. poeżija i ma, toħroġx mill-pinna ta' l-akbar poeta, il-poeżija safja tan-niket n l-uġigħ. U dik il-poeżija fiha seħer li jiġbidna : mill-moħħ marid u tqil twarrab il-ħsibijiet li jgħakksu 71 ruħna bl-għira u l-mibegħda sistess bħad-dawl ħanin tal-qamar i jnaddaf mis-sħab u ċ-ċpar il-wiċċ tas-sema. Dmugħ, int-kont il-ħabib tiegħi fil-ferħ, fil-mard, fit-tama i ma seħħitx : fuq it-tiġrif ta' qalbi ħabbatt bħall-mewġ tal-baħar fl-imgħoddi minsi, u għadek tħabbat n hekk tibqa' tħabbat ma' kull jum li jfiġġ. Jien w int hekk nibqgħu ħbieh ta' dejjem. L-ISBAĦ POEŻIJA . Ta' Ġużi ABELA (Issa żmien ma fadalx biex nikteb poeżija : ġa saru t-tmienja u nofs, u ftit minuti oħra rridu ninżlu għat-talb ta' filgħaxija). Mulej, taf x'kont qed naħseb, u taf -x'wassalni noqgħod hawn bil-qiegħda biex nikteb poeżija… Imm''ssa, għajnejja imfawra bid-dmugħ, n ħsibijieti mriegħda. Biex nikteb poeżija… il-għanja ii stennejt għal bosta snin, U l-lum għax waslet sabitni għalgħarrieda. Din setgħet kienet l-isbaħ poeżija. Il-għanja l nissilt u qatt ma twieldet. Ġrali bħal omm żagħżugħa li nisslet tarbija, u għax ma stennithiex tilfitha kmieni, bla ħadd ma tbissem lit-tarbija ċkejkna. bla ħadd intebaħ għada x'setgħet tkun. U mietet it-tarb'ja. qabel twieldet, u ħasset żewġ idejn, xi ħadd qiegħed iżommha : n għarfet 'l Ala qabel m'għarfet 'l-oramha. MILL-QAMHA GHALL-HOBZA Ta Parki Ġ: Menax, S.J. (Jaqbad man-Nru. ta' Settembru-Diċembru, 1959 faċċ. IL-ĦOBŻ i) It-Taqsim tal-għaġina fil-ħobż :— Il-mara ġà ladarba li għaġnet hi, taħseb hi wkoll tagħmlu l-ħobż. L-ewwel ħaġa li tagħmel hi: tieħu biċċa mill-ħobża (mill- għaġina) għall-ħmira tal-għaġina li għad tarġa' tagħmel meta l-ħobż tad-dar ikun qorob biex jintemm, u tibgħat iġġib tilar minn għand il-furnar; it-tilar troxxu bid-dqiq. Tlesti wkoll miżien. Tibda taqta' bis-sikkina mill-ħobża biċċa sewwa, u tiżinha sa ġġib xi ratal u nofs; wara li għamlitha ta' dak l-użin li riedet toħodha f'idejha mill-keffa tal-miżien, iddawwarha, iddawwarha hi u tgħaddiha minn id għall-oħra sakemm iġġibha donnha dul- liegħa, u tqegħidha fit-tilar. Wara l-ewwel ħobża tagħmel it-tieni waħda, mbagħad it- tielet, u tibqa' sejra sakemm l-għaġina tkun għoddha ħlietha kollha. Minn dik li baqgħalha tieħu ftit minnha u tfettilha, tagħ- milha fettiel, irqiq, bħal ma hu, ngħidu aħna, iz-zokk tal-għan- qud tal-għeneb. Tqassmu bċejjeċ bis-sikkina, ittiha kull biċċa s-sura ta' 9 jew ta' 8 (tmienja, bir-ràs-ta' fuq maqtugħa, jiġi- fieri sura ta' ras ta' barri bl-imfietaħ), jew tieħu tnejn imissu ma' xulxin donnu 8 mimdud. Dawn is-suriet huma l-għeliem, fuq kull ħobża twaħħal għelm, minn dawk li għamlet. Imma għalfejn dan il-logħob2 — Mhux logħobl L-għeliem jintagħmlu sabiex il-ħobż ta' din il-mara, meta joħroġ mill-forn, il-furnar jagħżlu mill-ħobż ta' nisa oħra, li jkollu għeliem ta' suriet oħrajn, li ma jaqblux ma' dawk tagħha. Issa nagħmlu li mill-għaġina jibqagħlha xi biċċa, iżda mhux daqshekk li bih tista' tagħmel ħobża oħra. X'tagħmel b'dik l-għaġina li fadlilha — Tagħmillek. ix- TAWWAQ, 'jew biex nifthemu aħjar : il-ftiri. ii) Il-Ftira—Biex il- mara tagħmel il-ftira tħallat rhagħha x-xaħam, jew il-'marġerina : tieħu l-lenbuba u fuq mejda. maħsula u xxuttata tajjeb, tibda tfattarha, u lenbeb minn hawn u lenbeb minf hinn, tasal biex iġġibha wiċċ kbir ta' qamar. Fuq MILL-QAMHA GHALL-ĦOBŻA iż l-għaġina, hekk imfattra, tqiegħed bċejjeċ żgħar ta' laħam im- mellaħ, jew ta' tonn immellaħ, jew ta' tonn taż-żejt, jew taqfi- għat tal-laħam tal-fenek bl-istuffat tiegħu, jew siltiet ta' l-in- ċova mnaddfin mix-xewka tas-sinsla, skond jekk dak in-nhar ikun jiswa. laħam jew le. Dawn il-bċejjeċ tirranġahom għażla ta' qawra xi ftit wiesgħa, li la tmiss man-nofs tat-tfattira U -nqax max-xifer tagħha, u tħalli vojt biċċa sewwa minn nols u aktar minn lejn ix-xifer. Wara dan ix-xogħol lit-tfattira, tibda terfa'. fuq il-ponot ta' subgħajha t'idejha t-inejn, ix-xifer tal-għaġina, u tagħmlu dawra mejt xaqliba, u b'din taħbi dak l-Kumpanaġġ ta' laħam jew ta' mluħa li għidna, u xi ftit minn nġfs tal-għa- ġina jibqa' battal u mikxuf. i Din hi x-Xawwata jew l-Ftira. i Meta, jitlesta l-ħobż (għadu nej), u jitqiegħed fit-tilar, il- mara tibgħat tavża l-furnar biex iqahbad lil xi lavrant jiġi jieħdu l-forn. FIL-FORN i) Il-Forn. — Bil-kelma Forn nistgħu nifhmu sewwa dak il-post sewwa sew li fih jitqiegħed 'l-ħobż nej biex jinħema, u, kif ukoll il-lok, id-dar kollha li fiha hemm il-forn tal-ħami tal- ħobż, kif semmejt issa. , X'inhu l-forn tal-ħami/f — Hu bħal għar, wiesa' u fond, bis-saqaf tiegħu ma tantx għoli, il-qiegħ tiegħu hu mwitti taj- jeb bl-invell, iċċangat biċ-ċangaturi tal-franka, jew bil-madum, (imma le, qatt, ibbattimat, għaliex battuxn, bis-sħana tan-nar, jista' jitfellel); hemm ġewwa fih, fis-saqaf tiegħu jkollu toqba sewwa, biex minnha joħroġ id-duħħan li jibqa' tiela' maċ-ċuin- nija għal barra, fl-ajru; fl-istess ħin iċ-ċumnija tniżżel fil-forn l-irwieħ, u hekk in-nar jaqbad aktar malajr. , Xi fran ikunu hekk wisgħin li fih, fuq il-qiegħa tiegħu, joqogħdu minn 120 sa 150 ħobża, waħda fejn waħda, ' imissu ma' xulxin. l L Kull forn ikun imfannad mill-ħajt tal-kamra 'l ġewwa, u l-qiegħa tiegħu tkun fil-għoli li tiġi bi dritt is-sider tal-furnar. Il-bokka tiegħu hi għamla ċkejkna ta' bieb ta' rimissa; u tin- tebaq bi pjanċa tal-ħadid, livatizza. Għall-ħami tal-ħobż jaħtieġ l-ewwel Ji l-furnar isaħħan il- forn. Jibda jitfa' ġewwa fih tiben, qasbija, qatet tax-xewk, tal- fixfex, tax-xagħtar, ngħid: 'Xagħtar', li hu l-Ħipericum. per-. 18 iL-MAnri Joratum., Linn.; u mhux 'Bagħtar', li bu t-Thgmus vulgaris. Linn; qasab, friegħi rqaq tas-siġar, bċejjeċ tal-għewied, eċċ.. eċċ. Kollox tajjeb għan-narl — imm i-itjeb huwa x-xagħtar n z-zkuk tas-siġar taż-żebbuġ għax fihom iż-żejt. Jagħtihom in-nar. U biex il-ħuġġieġa tibqa' sejra sewwa sa l-aħħar, hemm hu jaqbad il-ferkun li hu virga iebsa u soda tal-ħadid, twila iżjed milli hu fond il-forn tiegħu, bih jibda. jferken (jew iferkex) jiġi- fieri jqalleb ta' taħt fuq kull ma hemm ġewwa għall-ħruq. Jis- tenna. li kollox sar rmied u m'hemmx ġàmar. jistenna li n-nar ikun intefa għal kollox. Issa jieħu f'idejh il-ġebbieda. Din hi virga oħra bħal u daqs il-ferkun, imma f'waħda mill-ponot tagħha għandha mwaħħla nofs galletta tal-ħadid ukoll, sewwa sew kif hi mwaħħla l-gal- letta sħiħa mat-tarf ta' l-arblu tal-bandiera; imma n-nofs gal- letta hu mwaħħal ma' tarf il-virga hejn nofs ix-xifer tond tagħha. Bil-ġebbieda l-furnar jiġbed 'il barra r-rmied kollu. X'ħin ilesti hiex ngħidu hekk, il-knis tar-rmied, il-furnar igħaddi biex inaddaf sewwa l-qiegħa tal-forn. Imma issa kul- ħadd iista' jobsor li l-furnar diġà hu mxarrab għasra bil-għaraq. Dik il-foga kollha ħierġa għal fuqu dormba mill-bokka ta' l-in- fern Mela biex inaddfu jhejji barmil ilma fl-art, xi koċċ imbiegħed minn mMa' ġenbu, lejn in-naħa tal-lemin, u jaqbad virga oħra li f'tarf il-wieħed ikollha marbut bil-fildiferru dendul ta' ċarruta. Din il-biċċa għodda tissejjaħ… għal-ġieh wiċċna… l-'Tmselħa/' ' Issa mela jgħaddas ġewwa l-ilma ċ-ċarrita, u jdaħħalha fil-forn, u jibda. jxejjer il- virga mix-xellug għal- lemin; u mbagħad, ilaħ- laħha, u jerġa' jnaddaf il-forn, sakemm ikun naddfu kollu. Issa dan ix-xogħol kollu tal-ġbir tar-rmied u tal-ħasil isir malajr, malajr, bla telf ta' żmien, hiex il-forn jibqagħlu sħun. ii) Il-Hami tal-Ħobż — Il-furnar jieħu f'idejh il-pala. Din tkun ta' l-injam bil-lasta twila, sabiex hu jkun jista' jwas- salha sal-fond tal-forn. Tl-lavrant ġiblu feinu t-tilar bil-ħobż nej, għadu għaġina. Il-funar iroxx fuq wiċċ il-pila dik in-niskata dqiq, biex il-għaġina ma teħelx magħha; iqiegħed fuqha l-ew- wel ħobża, idaħħal il-pżla mgħobbija sakemm tasal sal-fond, jarġa' jiġbidha lura xi xiber, jagħtiha skossa 'l quddiem, u l-ħob- ża. t-żloq mipn fuqha. Hekk idaħħal it-tieni ħobża, u jħalliha taqa' fejn l-ewwel waħda, mhnx biss. imma li tmiss magħha. MILL-QAMBHA fiĦALL-ĦOBŻA 19 biex ma jaħlix għal xejn mill-qiegħa tal-forn. (U jibqa' sejjer idaħħal ħobż, ħobż, sakemm il-qiegħa jiksiha kollha bih. U hekk b'infurnata waħda jsajjar il-ħobż ta' bosta fanilji. X'ħin ikun daħħal fil-forn kemm deherlu, li għoddu kesu l-qiegħa kollha, idaħħal ukoll il-ftajjar li jkollu u jqegħedhom lejn ix-xifer tal-qiegħa, mhux bogħod mill-bokka tal-forn. F'siegħa, u mhux anqas, il-ħobż ikun sar, imbasta li fomm il-forn ikun mitbuq tajjeb, għaliex kif igħid il-qawl: Porn l biebu ma jingħalaqx, ħobżu ma jsajjarx. Meta jkun sar il-ħin sewwa l-furnar jiftaħ il-forn, jibda jiġ- bed bil-pala l-ħobż, TT tarahom il-ħobżiet ġejjin tnejn tnejn ID- waħħlin mill-ġenba, u bu jqegħedhom mill-ġdid fit-tilar, u. ma joqgħod jara xejn jekk issa l-ħobżiet iqegħedhomx waħida fejn waħda, għax igeddishom kemm jista', u jqegħedhom ukoll fuq xulxin, għaliex. fuq tilar wieħed ikun irid jgħabbi l-ħobż ta' żewġ familji, sabiex il-lavrant jagħmel bihom vjeġġ wieħed, meta jroddhom lis-sidien friski u sħan. U magħhom tmm' ukoll il- tira, jekk ikun hemm xi trodd. : : ili) Il-Ħobża — Ħalli issa naraw ftit kif inhi l-ħobża. Minn barra, bis-sħana tal-forn, rabbiet qoxra, li minn naħa ta' fuq hi iebsa, mqarqċa, lewn il-karamella ftit sewdinija u lewn il- fula nkaljata. Minn taħt il-qoxra hi aktar ħoxna, imma m'hix imqarqċa, u lewnha hu bejn il-kannella u hejn ir- rmied, jekk ma ikolhiex xi trab tar-rmied ukoll magħha. Minn ġewwa l-ħobża ikun kollha qalba (jew kif f'xi rħula tissajjaħ : 'bieba), din il- qalba tkun bajda bħal karta, ratba, kollha nfufet. u aktar ma jkollha minnhom, aktar turi li l-għaġina tagħha, waqt li kienet fil-lenbi, ħadet ponnijiet, għerik u kedd: aktar turi li nħadmet jajjeb. Aktarx dejjem kull ħobża jkun fiha dik id-dabra iew tnejri tal-qalba tidher minn barra, fil-ġenb il-wieħed, u fil-ġenb l-ieħor : dana jiġri għaliex meta kienet fil-forn għadha nejja, ħobża oħra jew tnejn, friski bħalha. kienu jmissu magħha. mn huma u jin- imew weħlu ma' xulxin. Min ma jafx li t-tfal u xi kbar ukoll, il-biċċa ħobż li jkollhom aptit jieklu, iriduha. tal-ġenba7' Jiena kont sermmejt li l-mara, meta tagħmel hi. l-ħobż, kull meta taqta' mill-għaġina, tieħm knll biċċa H ġġibha tiżen xi 20: iL-Manri ratal u nofs; imma issa, li l-ħobżu ħarġet mill-forn tiżen anqas mir-ratal u nofs, għaliex il-ħobża nejja bil-ħami fil-forn tohqos, billi l-ilma tagħha, li ħadet fil-għaġina, radditu feear. IL-ĦOBŻ ID-DAR Jasal fid-dar tal-familja l-ħobż tagħhom misjur u lest, u niegħu dik il-ftira, li l-mara tkun għamlet bl-aħħar biċċa għa- ġina li kien fadlilha. Temmnu9' Il-lavrant tal-furnar ikun għadu mank wasal biex poġġielhom fuq mejda l-ħobż li ġieb fit-tilar, u għadha l-mara, mank ħallsitu, li l-oħrajn tad-dar diġà ħadu' f'idejhom il-ftira. Jaqsintiha. bejniethom, u jagħtu wkoll biċċa minnha lil ommhom u jiekltiha, ħalli jkun barra mill-ħint U mhux hekk igħid il- Malti21 fl-ftira sħuna tikolha l il-ħobż ma jittikilx sħun, frisk iva, imma sħun le. Hemm nies li jgħidu li l-ħobż sħun ma għandux jinqata' bis-sikkina (Cfr. — ''X'igħid il-Malti' tal-Patri Manuel Magri 8.J. paġna 123) għax ma jiswiex, imma għandu jinqata' bl-idejn. Fejn jitqiegħed il-ħobż frisk7 — Fuq il-farxa. Il-farxa hija xkaffa li tkun wiesgħa daqs kemm hi wiesgħa l-ħobża, mim- duda fuq ix-xifer. ta' fuq taż-żewġ bibien u waħda tad-dar li jagħti għall-barra, biss li l-bieba jew bibiet jingħalqu u jinfetħu minn naħa ta' ġewwa. L-ewwel ħtieġa tal-farxa hi li jkun fiha toqba jew tnejn ma' ġenb il-koxox tal-bieb, u minnhom jgħaddi t-tarf ta' fuq tal-fus ta' kull bieba, u hekk il-bibien kienu jkunu jistgħu jduru fuqhom infushom. Il-farxa tinżamm battala minn ħwejjeġ oħra biex tilqa' l-ħobż… u l-ixkubetta. In-nies ta' daż- żmien tarfa' l-ħobż ġewwa armarju; imma l-aktar, u aħjar, jerfgħuh ġewwa kaxxa nfurrata minn ġewwa biż-żingu sabiex ma. jibbies malajr, u jibqa' artab għal ġranet. Kemm tagħmel ħobż il-mara tad-dar f'kull hażna2 — Tagħ- mel skond kemm ikollha ħluq li jieklu fil-familja, u skond kemm ħobż jittiekel kull jum, biss li l-ħobż għandu jservi dawk il-jiem sakemm jintemm qabel ma jibbies, u ma jnawwarx. Imma daż-żmien il-fnara tad-dar ma toqgħodx tħabbel wisq MiLL-QAMĦA fiĦALL-ĦOBŻA 21 rasha; għaliex żewġha, il-bidwi, l-qamħ tiegħu jbigħu lill- magni tat-tħin, id-dqiq jixtrih i-furnar u jagħmlu ħobż ħu. It-tieni: Nisa li żewġhom mhux bidwi aktar ut aktar ma għandhiex tgħam x'tibgħat għat-tħin, dqiq x'tgħarbel; tagħġen il-ħobż u tibagħtu l-forn. U mela7 — Mela l-furnar jagħmel il-ħobż minn butu fl-ew- wel sigħat ta' fil-għodu, u jkun għadu dlam ċappa u mal-ħamsa jew is-sitta jibgħat ibigħu għand tal-merċa; jew iqabbad lil ibnu, inkella lavrant, jarma karettun, igħabbih bil-ħobż għadu ħiereġ mill-forn, u dan kull fil-għodu jdur mat-triqat tal-belt, u magħhom tar-rħula, ibigħ dak il-ħobż bl-użin, u mhux bil-waħda, minn bieb għall-ieħor tad-djar. In-nisa joħorġu u jixtru dak il-ħobż frisk, imma daqs kemm għandu jservi lill-familja ta' kull waħ- da ma' tul erbgħa u għoxrin siegħa biss, L-għada, ''tal-ħobż' jerġa' jiġi wara biebhom, u huma jixtru l-ħobż bħal bieraħ. Ħobż frisk kull jum ' ĦARĠA Kemm xogħol u taħbit biex naslu n'eklu l-ħobż. Il-ħobż hu għoti t'Alla, jagħtihulna Hu, u aħna nikluh: fil- ferħ tar-ruħ, għax nafu li nistħoqqu niklub, ladarba nkunu qdejna d-dmir kollu tagħna ma' Alla, ma' għajrna u magħna nfusna. ' San Pawl l-firemit li kien igħix ġewwa għar, xejn ma kien jagħmel, ma' tulek ja jum, ħlief jitlob u jfaħħar 'l-Alla, kien jaħseb li dan biss kien dmiru, u Alla kien jogħġbu, u ma kienx . jistenna ħaġ'oħra minnu. Għaldaqstant Alla kien jibagħtlu ma' ;għurab (ċawlun iswed) nofs ħobża kull jum, biex jitrejjaq biha f'erbgħa u għoxrin siegħa. Infittxu' naqdu dejjem dmirijietna kollha, u jekk fil-qadi. ta' dawn ikollna nħossu l-għaraq ixoqq għall-ġbina, nifirħu: Alla jagħtina mhux biss il-ħobż li nitolbuh, imma kullma, neħtieġu għall-ħajja ta' hawn isfel. Qalulna Hu stess: ''Fittwi l-ewwel is-Saltna t'Alla, u l-ħwejjeġ li teħtieġu jdġukom kollha'', (Cfr. AFNA mill-folklore Għawdxi li sa ftit żmien ilu kien wasal sabiex ma jissemmiex aktar. l-lum qegħdin jistħarrġuh bir- reqqa kollha sabiex mhux biss jinkiteb, iżda wkoll jasal f'widnejn dawk li jħobbu l-Folllore Għawdxi. Tas ir-R andan jiftaħ il-bieh għal folklore ġdid. magħruf bl-isem ta' ''Folklore tar-Randan f'Għawdex '. Ħekk kif filgħaxija nett ta' jum it-Tlieta tal-Karnival nisl- mgħu tokki mtennijin tal-qniepen Ji ma humiex tas-soltu nif- takru li l-għada ser jibdew l-erbgħin jum ta' penitenza, ta' sawni u sagrifiċċi. Matul dawn il-ġranet il-parroċċi kollha ta' Għawdex tarahom jagħmln pellegrinaġġi ta' penitenzi lejn il-Madonna ta' Pinu. Is-sawr sa ftit-snin ilu, jew abjar sa l-1959, qabel ma bdiet it-tieni gwerra tad-dinja, in-nies kienet tosservah il-ġranet kollha tal-ġimgħa barra. mill- Ħdud u l-festi ikkmandati. Is-sawm kien tant jebes u tant kien jiġi osservat tajjeb illi fil-bidu tar-Randan .kienu. jaqilbu l-borma rasha 'l isfel, sinjal li f'dawk l-erbgħin jum ma hemmx sajrin x'isajru. Matul dan iż-żmien kull min-, isum ma kienx jista' jieħu ħalib filgħodu, imma tċ jew kafċ bla ħalib u daqs galletta ħobż biss. Sa l-ikla ta' nofs in-nħar ma kien jista' jittiekel xejn iżjed, f'nofs in-nhar wieħed kien jista' jiekol sakemm jixba', iżda ma kienx jista' jittiekel laħam. Mill-ikda ta' nofs in-nhar sa filgħaxija ma kont tista' tiekol utixrob xejn għajr xi-tazza ilma. Tċ jew kafċ b' xejn kien jista' : jinxtorob u dan l-aktar li kienu jixorbuh kienu n-nies tas-sengħa li kienu jkunu jaħdmu fil-ħanut tagħhom. F'Għawdex dan l-użu l-aktar li kont issibu kien fil-ħwienet tal-mastrudaxxi, ħaddieda. landiera jew xi skarpan, billi dawn f'xi rokna tal-ħanut kont aktarx issibilhom xi musbieħ jew kuċiniera ta' b'waħda u jekk : jinzerta: xi mastrudaxxa xi kenm: magħmul minn patalott taż- żebgħa, Lil-dan erħilu jaħdem u jkewwes, daqqa jferragħ fil-bott imgermed u oħra jitfa' xi biċċa injam fil-kenur. Kien hemm oħrajn li kellhom id-dar mal- ħanut u ima kontx tarahom ħlief telgħin u neżlin mat-taraġ sabiex jaraw jekk il- kafċ jew iċ saħanx. Bi skutella maġenbhom mimlija sa ruħ ommba kont tarahom daqqa jaħdmu u oħra jbillu griżmejhom. u hekk kienu jibqgħu sejrin sakemm jasal ħin l-ikel ta' filgħaxija. Filgħaxija ma kinux jieklu aktar minn kwart ħobż, bajd u ħalib xejn. Il-ħut, għalkemm tir-Randan kien ikun ogħla mill-ġranet kollha tas-sena, kien l-ikla ippreferita ta' kull Għawdxi. Is-salami kienu wkoll imfittxa ħafna. Kien hemm ukoll min filgħaxija jfittet il-kwart tal-ħobż li skutella kofċ taħraq. Niftakar f'xi ġur- nata. tal-ksieħ kont nara lil-xi xiħ b'idejh it-tnejn marsusin ma' l-iskutella biex isaħħanhom. Ikla oħra magħrufa ħafna f'Għaw- dex jew ahjar fir-Rabat ta' Għawdex, għax fl-irħula ma kienx hemm dan l-użu, kienet dik tal-ftajjar tar-Randan, Dawn il- ftajjar, li kienu jsiru mill-għaġina, kienu ta' spiss jiġu mħallta mas-smid sabiex fit-togħma jkunu aħjar. Id-daqs tagħhom kien dak ta' platt ċatt, xi ftit iżgħar jew akbar ukoll, ngħidu aħna daqs disk ta' kaxxa tad-daqq. Wiġi Zammit tal-Patri, li kien joqgħod is-suq, kien jagħ- inel minn dawn il-ftafjar. Kellna wkoll lil Mikiel ta' Lippa, lil Ċikku ta' Sopu, lil Karmnu tal-Mewta, li flimkien ma' Marċell u Ċikku Tabone damu jagħmlu dawn i-ftajjar sa l-1940. Għadni niftakar kont narahom jerfgħu waħda waħda, l-għa- ġina li tkun diġà mqatta' fuq tilar, jiftħuha sakemm iġibuha qisha, ostja jew aħjar trasparenti u wara jitfgħuha ġo borma kbira. mimlija żejt jagħli, fuq kenur fil-koxxa tal-bieb. Raġel quddiem il-kenur, f'idejh żewġ fildiferruwiet qishom labar tal- malja erħilu jqalleb u jtella' issa waħda ta' tliet ħabbiet, tas- sitta, tas-sold u taż-żewġ soldi, jekk tkun bis-sardin, filwaqt li raġel ieħor igħajjat ''Ġebla magħha fiha kwart'. Kulħadd kien iħobbhom dawn il-ftaijar u kulħadd kien jixtri. Tfal u xjuħ kulħadd jimbotta. bl-imħatra min jaħtaf l-ewwel waħda. ''Dik tiegħi'. kont tisma' xi tfal igħajtu, ''Tien bl- inċova tridha'', kont tisma' xi xiħ min-naħa. ta' wara, n'hekk il-fta'jar kienu jinbiegħu kollha sa qabel ma jkun dalam. Drawwa oħra li nqatgħet 50 sena ilu kienet dik li fir-Randan kienet tinbiegħ il-fekruna msajra stuffat. Ta' kuljum matul ir- Randan ħafna Għawdxin kont tarahom sejrin fil-ħanut biex jieklu platt fekruna minn għand Ġorġ Debrincat tal-Fixħi. ' Il-ħruġ ta' l-istatwi tal-Misteri fil-ġimgħat tar-Randan huwa użu antik ħafna. Hekk kif tidħol l-ewwel ġimgħa tar-Randan fil- Katidral joħorġu l-istatwa ta' l-Orazzjoni fl-Ort. Fit-tieni ġimgħa 24 IL-MALTI nsibu l-Misteru tal-Flaġellazzjoni jew kif insibuh f'Għawdex tal-Kolonna. Fit-tielet ġimgħa l-Ecce Homo jew aħiar tal-Porpra u fir-raba' ġimgħa ta' l-Imgħobbi jew kif jafuh f'Malta. r-Reden- Trad'zżjoni antika ħafna. tgħid illi l-uċuh, is-saqajn u l-idejn tar-Redentur u ta' l-Orazzjoni fl-Ort li jinqalgħu. separatament mill-kumplament ta' l-istatwi kienu ġew maħduma miinn wie- ħed Sqalli li kien ħarab minn pajjiżu minħabba xi għemil faħxi li huwa għamel. Jingħad li dan l-Isqalli kien ġie staħba fil-knista ta' San Ġużepp ta' fuq is-Sur li kienet tagħti kenn kontra. kull setgħa ġudizzjarja, imsejħa mill-Knisja fImmunità Peclesias- tiea'', Dan l-Isqalli kien dam xi xhur miżmum f'din il-knisja u l-manteniment tiegħu jingħad li kien joħroġ mill-Awtorità tal- Knisja. Bi tpattiia qabel telaq lein pajiiżu huwa irregala lil dawk li kienu jmantnuh l-uċuh, l-idein u s-saqain li semmejna u li huwa stess kien ħadem kemm dam f'din il-knisja. Żewġ Misteri oħra tal-Passjoni, dak tal-Flaġellazzioni n l-Ecce Homo jinżammu wkoll fil-Knisja Katidrali. Dawn iż-żewġ statwi tas- sew sbieħ, u magħrufa, nhar it-Tnejn ta' qabel il-Ġimgħa l-Kbira jitniżżlu fil-Bażilka ta' San Ġorġ fejn jiġu esposti għall-funzjo- nijiet kollha li isiru matul din il-ġimgħa. Il-bqija ta' l-istatwi li huma mill-isbaħ fil-Gżejjer tagħna jinsabu fil-Bażilika ta' San Ġorġ, Ta' min igħid illi l-ilbies-ta' dawn l-istatwi huwa : tal-bellus li l-lum ma ssibu mkien. L-istatwa. devota tad-Duluri nhar it-Tlieta jew l-Erbgħa tal-Ġimgħa l-Kbira tittieħed mill- Knisja, ta' San Ġakbu għall-Parroċċa ta' San Ġorġ. ' Is-Sibt ta' qabel il-festa tuad-Duluri l-knisja bħala vistu tgħatti l-kwadri kollha li ikun hemm fil-knisja b'purtieri vjola. L-istazzjonijiet tal-Via Sagra biss ma jitgħattewx. Tmint ijiem qabel il-Ġimgħa l-Kbira taħbat il-festa tad- Duluri. F'Għawdex din il-festa ssir fil-knisja żgħira ta' San Ġakbu, li tinsab fit-Tokk u li hija filjali tal-Bażilika ta' San Ġorġ. Jekk lejn din il-Madonna l-poplu. tagħna iħoss devozzjoni tul is-sena kemm aktar iħoss fil-Ġimgħa tal-festa tagħhat Għal 'dak in-nhar is-sawma tkun speċjali. Bosta huma. dawk, speċial- ment żgħażagħ, li jsumu ħobż u ilma. Ħafna mbagħad arahom ma jmissulekx tazza ilma:ma' xofftejhom qabel is-sagħtejn. Ir- raġuni hija li bosta' huma dawk: li nhar id-Duluri jitqarbnu fil- 'Quddiesa tas-siegħa. F'dan il-jum, mill-ħaddiema tal-partikular tista' tgħid li ma jaħdem ħadd. Hekk kif idoqqu l-erbgħa ta' FOLKLORE TAR-RANDAN F'GĦAWDEX 28) wara nofs in-nhar tibda tara ġeġwiġija ta' nies tinġabar ħdejn il- Knisja ta' San Ġakbu: Kif wieħed iħares lejn dawn in-nisa jew xebbiet li jingħaqdu mal-folla hekk kif tkun ħierġa l-purċissjoni jinduna li l-biċċa l-kbira minn dawn ikunu ħafjin jew bil-kalzetti u dan għax ikollhom xi wegħda. Ma hux għaġeb li wieħed jara xi ġuvni li filwaqt li jkun b'libsa pulita: tarah ukoll ħafi, F'din il-purċissjoni tieħu. sehem il-fratellanza ii tinsab imwaqqfa fl- istess knisja. F'din il-fratellanza ma narawx lill kulħadd iżda ċerta, klassi ta' nies. Wara l-fratellanza u quddiem l-istatwa, waħda miż-żewġ baned tar-Rabat (sena waħda u s-sena ta' wara oħra) kienet iddoqq marċi funebri. Drawwa antiki taż-żewġ baned kienet illi f'din il-purċissjoni kienu dejjem joħorġu xi ban- disti, ġodda. , l MM Fil-ġranet ta' l-Eżerċizzi l-poplu tagħna jiġbor ħsibijietu xi ftit aktar minn ġranet-oħra ta' matul is-sena. Kull bniedem f'dawn il-ġranet iqis ruħu mhux iżjed il-bniedem dgħajjef, bla ġieh u bla ħila, iżda l-bniedem li bħal kaptan għandu f'idejh it- triġija ta' bastiment li jrid ta' bilfors iwasslu fil-port, Kull bnie- dem f'dawn il-ġranet iħoss it-toqol tar-responsabbiltà. tiegħu u ta' dawk li jiddependu minnu. Mhux ta' b'xejn mela li wara l-funzjoni ta' Rmied wieħed jibda jaħseb f'liema, kniżja ser imur għall-eżerċizzi spiritwali. Tibda tisma' nies jistaqsu min ser ikunu l-predikaturi sabiex jaraw jekk xi darba semgħuhomx. Ma' l-ewwel Hadd tar-Randan jibdew l-eżerċizzi fil-Knisja tal Kappuċċini fejn imorru ħafna nies minn inħawi differenti tar- Rabat. Wara l-ewwel prietka li ġeneralment tkun preparazzjoni tal-prietki li jkollhom jinstemgħu wara, kulħadd jibda jagħti l-ġudizzju tiegħu dwar il-predikatur. In-nisa jpaċpċu u jirraġu- naw dwar dak li jkun qal il-predikatur. Dan isir tista' tgħid minn kulħadd u f'kull post illi fih isiru l-eżerċizzi, F'ħafna mill- irħula ta' Għawdex il-prietka aktarx tkun. waħda ta' l-irġiel u waħda tan-nisa. Hemm fejn forsi jsiru tnejn għall-irġiel u tnejn għan-nisa. Fir-Rabat insibu eżerċizzi għal kulħadd. Għan- nisa u rġiel f'daqqa isiru f'diversi knejjes, Tiżerċizzi għaż-żgħa- żagħ isiru fl-Oratorju u tax-xebbiet fil-Knisja ta' Santu Wistin. Fis-Seminarju, fl-istituti u fl-iskejjel isiru wkoll l-eżerċizzi spi- ritwali. ti (ħissokta) LILL-MUŻKA MELANKONIKA Ta' VINCENT CARUANA Kull meta waħd. nkun fis-skiet f'kamarti U qalbi nħossha bir ta' dwejjaq fond, Kull meta nħoss li s-sħab magħqud sewdieni Tal-ħajja tiela' 'l fuq mill-orizzont, Ejj' int ja mużka w b'noti jmissu 'l qalbi Farraġni bl-istess swied il-qalb li ssemma', Għax — b'xi misterju — n-noti kollhom dieqa Ibattlu d-dieq li l-qalb tkun ilha ġġemma'. Kull meta waħdi nkun miktdud f'kamarti U qalbi ma tibkix għax issa nksiet B'saffi ta' ġrieħi, li biż-żmien imfejqa, Rabbew dwar qalbi kisja. iebsa żn'ed. Ijj' int ja mużka, w ibki int minfloki Sabiex id-dieq li ma nbattalx fi dmugħ : Minn qalbi tbattlu int-u fiha tnissel Imqar għal dak il-ħin bħal balzmu jfuħ. Kull meta nkun fil-beraħ taħt is-sema U waħdi mħasseb niżen qalbi tqila, Kull meta nkun fil-beraħ u nħoss qalbi Magħluqa f'ħabs b'kundanna twila, twila, Ejj' int ja mużka w b'daqq'et twal tan-noti Agħti daqqiet fuq il-katnazz u kissru Għax il-muftieħ xortja rmiet fil-baħar Tad-dwejjaq kbar li ma jistgħux jitfissru. ĦAREĠ IL-KTIEB TIFSIR IL-KLIEM Fil-''Ħrejjet u Stejjer ta' Sir Temi Zammit KRONAKA TAL-GĦAQDA KUNGRESS TAD-DJATTOLOĠIJA ĠENERALI F'LOUVAIN U BRUXELLES Il-Għaqda, b'ittra tas-Segretarju tal-Kumitat ta' l-Organiz- zazzjoni tal-Kungress mibgħuta fis-7 ta' Diċembru, 1959, ġiet mistiedna biex tieħu sehem fl-Ewwel Kungress Internazzjonali tad-Djalottoloġija Ġenerali li għandu jsir f'Awissu f'Louvain u fi Bruxelles (il-Belġju). : IS-SUR G. CARUANA (TORONTO — KANADA) , JILĦAQ KAVALIER : Ngħarrfu bi pjaċir illi s-Sur C. Caruana, B.A. (Lond)., G.S.M. (Gh'cago), Rappreżentant tal-Kummissjoni Emigranti ta' l-Azzjoni Kattolika Maltija fil-Kanada u Membru Korrispon- dent tal-Għaqda, ġie mogħti t-titolu ta' ''Knight of Graec'' mill- Ordni Sovran ta' San Ġwann ta' Ġerusalemm. - TRIQ ĠDIDA MSEMMIJA GĦALL-KAV. ĠUŻE' MUSCAT AZZOPARDI Ghandna l-pjaċir inħabbru 'illi waħda mit-triqat ġodda f'Ħal Qormi ġiet imsemmija għal-Kav. Ġużċ Muscat Azzopardi. Din it- triq taħbat it-triq il-ġdida ii tgħaqqad b'estensjoni Triq San Ed- wardu ma' Triq il-Vitorja, Ħal Qormi, fejn din tingħaqad ma' Triq tal-Hlas (Notifikaz. tal-Gvern. Nru. 744 ta' l-4 ta' Diċem- bru, 1959). - Billi kienet l-Għaqda li talbet l-ewwel darba u baqgħet dej- jem titlob biex tissemma triq f'Ħal Qormi għall-Kav. Ġużà Mus- cat Azzopardi, għandna naħsbu li l-Membri tal-Għaqda, bħala tifkira għażiża ta' l-ewwel President tagħha, għandhom jieħdu pjaċir jaraw ix-xewqa tagħhom imwettqa u li l-Gvern għaraf fl- uħħarnett kemm tassew kien jixraq illi l-isem ta' bniedem li għol- ila u żejjen bil-kitba tiegħu l-ġieb tal-Lsien Malti jibqa' mfakkar f'art twelidu u fost il-Maltin ħutu. B'dispjaċir kbir inħabbru l-mewt f'Għadwex tas-Sur iFonzu Maria Borg, wieħed mill-membri ewlenin tal-Għaqda, bniedem: li kien wera l-akbar ħeġġa sa mit-twaqqif tal-Għaqda għat-tixrid tal-kitba, tal-Malti 4uq is-sistema tal-Għaqda fost il-kittieba tal- Malti, l-iktar: fost il-ġurnalisti. Is-Sur Fonzu Max:a Borg kien wieħed mill-ewwel membri tal-Kunsill tal-Għaqda ; barra: minn dan, bħala wieħed mill-pro- moturi tal-''Workers' Union', kien sewa ta' bosta ġid u għaj- nuna għall-m'ljorament ta' .l- istat tal-ħaddiem Malti. Il-kwalitajiet morali u soċjevoli tiegħu, it-tjubija u l-umiltà karatteristika tiegħu kienu, sew fost sħabu li kienu jaħdmu mie- għu fit-Tarzna kemm fost is-soċjetà u ħbieb oħra tiegħu, il-mezz li matul ħajtu kisbulu l-imħabba. u l-qima ta' kull min kien jagħ- milha m'egħu jew jaħdem miegħu, L-Għaqda, bil-mewt tiegħu, ' tilfet wieħed mill-eqdem benefatturi tagħha, ii baqa' marbut magħha, sa l-aħħar ta' ħajtu.. Nitolbu għall-mistrieħ nu paċi ta' ruħu, IMĦABBA U EGOIŻMU Ta' PAUL CARUANA Kien fl-eqqel waqt ta' mħabba meta nfexxet u Alla ma felaħx u lissen kelma, u oħra, u oħra, u fuq il-baħħ għammieqi ' deh'r il-ħqlqien fil-milja ta' sbuħitu l jiddi kemni kemm il-ġmiel u l-kobor t'Alla, bħalma f'qatr' ilma is-smewwiet jinġabru. U. Alla strieħ u thenna b'dak li ħeles, li kien iħaddan Fih minn dejjem. Heġġet ħafifa x-xrara ta' l-imħabba li Alla silet Minnu u laqqamha fil-qalb' ħanina u kbira tan-Natura, £h u minnufih, minn fomm il-ħlejjaq kollha fawret għanja ta' ħajr u ta'- foħrija li dwiet setgħana fuq is-skiet mistagħġeb. Il-ħlejjaq kollha j tennu din il-għanja magħġuna fihom, bla nuqqas, bla: heda; sz: il-bniedem waħdu, is-sultan imkabbar, :, Mi jrid ujifhem, ħassar dis-sbuħija u waqqaf salina t'għira u ta' ħruxija, IL-MILIED IT-TAJJEB Ta' Ġuże' Bona PANTALLERESCO v Lill-Pnor: Gus. ĠALFA. Ruħ ġentili, bil-ħlewwa u l-fwieħa tal-frott kull sena li għaddiet xtaqt wassaltilkom il-għana tiegħi f'jiem il-Milied; biex nixgħel tbissima ħelwa fuq xofftejkom, u nara dmugħ ta' faraġ fi sbieħ għajnejkom. ta' mħabbti qiegħed inroddilkom il-ħaraġ b'dawn il-versi fqar, safja bħall-bjuda tal-ġilju, għalkemm bla ħlewwa tal-frott u bla fwieħa ta' baħar, meta ma' tagħha kont inressaq formnii bi gratitudni. Aktar ma. setgħetx tixtiegli minn dak li l-lum qiegħed nixtiqilkom. J'AMa l-għomor ikunilkom ħelu, Kħall-bewsa ta' wliedkom - mu fuq ħaddejkom — — me Ti sbieħ L bħad dawl: li jżeijen għajnejkom l- /30 4 RECENS(ONIJIET ĦAMIEM U SRIEP, Ġabra ta' poeżijiet ta' Karmenu Vassallo. — Empire Press, Malta. 1959. — Paġ. Kull meta Karmenu Vassallo joħroġ ktieb qisha tfeġġ kewkba ġdida fis-sema. letterarju ta' Malta u titniżżel ġrajja, fil-kronaka tal-lirika Mal- tija. Għax ktieb ta' Karmenu Vassallo. ma jistax ma iqajjinx għajdut fost il-kritiċi, il-kittieba u l-qarrejja. Il-kitba ta' Vassallo tingħażel minn ħalna. jsitba oħra. 'għax tiba ntisha l-ħajja ta' l-awtur u teħrek mill-qawwa ta' ruħu. Għalhekk. min jaqra poċ- żija ta' dan il-poeta jħoss ruħu mdakkar mill-persunalità u mill-umanità : tiegħu u jintebaħ li fil-versi hemm misturin tema jew morali li jifhimhom kull min hu mogħni b'rieda tajba. F'dan l-aħħar ktieb tiegħu (il-poeta tan-'Nirien'' jidher li s-snin. ix-xogħol u t-tiġrib tal-ħajja wittewlu t-triq imwiegħda tal-poeżija tiegħu u għalkemm ma. rażżnulux il-qawwa, ix-xejra U n-nigża, tal-lehma. taw sura ħelwa, hienja u sentimentali lill-istil. Aħna jidhrilna li f'dan l-aħħar ktieb t'egħu l-poeta resaq ġmielu elu il-klassiċiżmu u meraħ fir-romantiċiżmu, iżda mhux f'dik ix-xorta ta' re- mantiċiżmu li xxaħxaħ u tgħaxxi. Il-versi ta' Vassallo qatt ma nisslu mis- trieħ :ubien fid-dehen tal-qarrej, imma. dejjem xegħluhulu b'nar ta' ħeġġa n ta' ħrara. 'Il-Pupu' u 'Tir-Riħ Isfef' huma żewġ eżempji ta' l-istil romanti- ku Vassaljan. te Il-poeta f'dan il-ktieb żamm ukoll mat-tradizzjonaliżmu tal-poeti Mal- tin bil-poeżiji sagri tiegħu. Is-sentiment reliġjuż qatt ma. għab mill-versi ta' Vassallo, imma issa fil-parti ''De Electis Dei ta' dan il-ktieb hu wera il-ħila tiegħu u l-maestrija perfetta bħala poeta nisrani, sinċier, reliġjuż. Fuq San Nikola hemm ħames poeżijiet, imma, dan ma jistax jonqos meta l-poeta hu w'ld is-Siġġiewi taħt il-ħarsien tal-Qaddis ta' Bari. Bħala Mal- ti bin San Pawl, Vassallo żamm ukoll it-tradizzjoni tal-poeti Ma'tin meta kiteb il-poeżija tiegħu ''Pawlu ta' Tarsu u Malta'', waħda mill-aħjar ta' dan il-ktieb mimlija b'sentimenti ta' devozzjoni u ta' patrijottiżmu l-aktar safja. Din il-poeżija toqgħod bil-jedd kollu maġenb l-oħra ta' Ġuże' Muscat Azzopardi ''Sawl ta' Tarsu'' u t-tnejn flimkien huma xhieda u rahan tar- rabta mistika li żżomm magħqud iil-ġens Malt' ma' l-Appostlu li fdieh bil- magħmudija. Dawn. iż-żewġ versi li ġejjin jagħtu sura poetika, l-aktar ħal- ja ta' din ir-rabta li ma tinħall qatt: i Pawlu ma' Kristu u l-Knisja. Mqaddsa ti egħu i għadhom u jibqgħu f'Malta ifrem mis-swar.. Dan l-aħħar xogħol ta' Vassallo għandu wkoll is-siwi tiegħu għax jit- fa' dawl u ħjiel fuq il-ħajja tal-poeta. Fih aħna nsibu tagħrif bijografiku l jista' jitqies bħala ''testament of voutb' ta' l-awtur, Fit-' Tifkiriet ta' Tfuliti' hemm dik ix-xewqa li jħoss bniedem mgħobbi bil-ħsieb u bix-xo- għol għas-snin ħelwin tat-tfulija ħielsa mid-dwejjaq u mill-imrar tal-ħaja: Dik id-dwejra kennija 7 kienet għal ħajti, f'dawk is-snin bikrija, ġmiel u kobor id-dinja u l-Univers f Imma wieħed jinduna li l-poeta għalkemm tarraf dwar ħajtu fil-poe- ' 7 REĊENSJONIJIET 31 L ——————— żiji tiegħu '''Tifkiriet ta' Tfuliti, (Issa Li. Il-Wied taż-Żebbuġ eċċ. hu ma kellux f'moħħu li jirrakkonta l-ġrajja li laqa' magħhom, iżda, l- fehma tiegħu hi li jagħti ħjiel tal-filosofija u ta' l-isvilupp intellettwali ġarrab fil-milja tas-snin li għaddew minn fuqu. Għax il-poeta ma, jgħixx il-ħajja ordinarja, iżda hu jistgħall il-ġmiel, ibarri l-kruha u jseddaq it- tieba li jiltaqa' magħhom u iqishom bl-intellett setgħani tiegħu. L Kont ser nissokta nikteb dwar ħwejjeġ oħra li laqtuni f'dan il-ktieb, iżda, l-istudju kritiku li għamel il-poeta. l-ieħor, Wallace Gulia, fih, biżżej- jed x'wieħed itiegħem u jixtarr u nibża' li jekk niġbed: aktar fit-tul, inten- ni dak li Dr. Wallace Gulia qal tassew bil-għaqal u bil-gost fil-ftuħ ta' dan il-ktieb. Għalhekk jiena ma nagħm'ix ħaġa oħra ħlief nifraħ bil-qalb kollha lil Karmenu Vassallo għal din il-biċċa xogħol lii togħla qisha kolonna ta' l-alabastru fit-tempju tal-Musi Maltin u nispiċċa billi nagħt: parir lill-qar- rejja biex jixtru u jaqraw dan il-ktieb li jgħaxxaqhom, iferraħhom u jif- tħilhom moħhom i G. IL-MISTIEDEN TAL-MILIED, tal-Patri Lett. D'jonisju : Mintoff, O.F.M. Paġ. Xogħlijiet letterarji bil-Malti fuq il-Milied ftit għandna u fuq Tolstoi wisq inqas. Ma rridx ingħid H dan il-ktejjeb hu traduzzjoni ta' opra ta' Tolstoi, imma jagtħina ftit tad-dawl dwar l-istil ta' dak il-kbir kittieb Russu magħruf mad-dinja kollha. Din il-biċċa xogħol hi radjodramm adattat wisq għall-jiem tal-Milied. k fihom ħareġ. L-iskop tiegħu hu li jagħti sura u ħajja lil dik ix-xejra ta' ferħ u ta' ħbubija li titqanqal fost il-bnedmin għall-ħabta tal-Milied . Ir-radjodramm hu maħdum tajieb, id-dekor hu spjegat sewwa, l-ak- kumpanjament mużikali milqut ħafna Id-djalogu hu, ħafif, ċar, ferrieħi u kultant fih ħarira ta' mogħdrija kif jixraq għaċ-ċirkostanzi tal-ġrajja. It-test miktub tajjeb u mirqum kif, imiss. Fil-paġna 13 hemm biċċa li hi barra minn postha; naħseb lii dik il-biċċa jmissha torbot mal-panġa 8. Dan huwa żball tal-legatur u jista' jissewwa f'edizzjoni oħra, mill-bqija prosit. DESTIN TA' MĦABBA (rumanz, paġni 884) — P. Mat- tew Sultana, Kappuċċin. — Stampat fl-'Orphans' Press'. Għajnsielem, Għawdex. ' Patri Mattew Sultana din id-darba ma taniex ktieb tal-poeżija kif soltu jagħtina, imma tana rumanz. Din l-ewwel darba li sirna nafuħ bħala prożatur, u din il-biċċa xogħol, qawwija u oriġinali, għandha. ttellgħu skaluna oħra fuq is-sellum tal-letteratura Maltija. X'ħajjru mill-poeżija jaqleb għall-proża' M'għandix nifhem li b'hekk ser jinqata' mill-poeżija u jagħtiha għall-proża. Lel Min huwa tabilħaqq poeta, il-poeżija jibqa' jħossha sa l-aħħar nifs ta' ħajtu, u jibqa' jiktibha, ma jaqta' qatt u b'xejn, għax il-poeżija tkun magħġuna ma' ruħu, tkun saret ħaġa waħda . miegħu, u sakemm ruħu tibqa' ħajja, il-poeżija tibqa' tfawwar mint' ġo 7 fih bħal nixxiegħa li ma tieqaf qatt. nn 27 Dan qiegħed ngħidu għax inħossni żgur li Patri Matter Sultana iqis . lilu nnifsu poeta qabel kollox. Il-proża jiktibha meta jħoss fib'li għandu -ċerti suġġetti li ma jista' b'ebda mod 'jesprimihom taħt forma. ta'' posżija. 32 IL-MAnr: Fil- prefazzjoni huwa igħidilna x' 'kien li qamħa. biex ħareġ dan ir- tu i ajjarni noħroġ, barra mill-għalqa tal-poeżija pass. fil-qasam. tal-proża, mħux ħaġ'oħra ħlief l-imħabba : għal-Letteratura Maltija, mhux- biss bħala surmast ta' l-Elsien —'Malti. il għala Membru Akkademiku tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, iżda l-ewwel u qabel kollox bħala Malti. Bħala Malti, ladarba nista', ħassejtni fid-dmir li nkabbar il-Letteratura ta' Art twelidi b'dan ir- ruman: Destin ta' Mħabba''. Dan huwa tabilħaqq l-ewwel pass tiegħu fil-kitba tal-proża, inma hu ntafa' għal dan l-ewwel pass bil-kuraġġ kollu. Każ tassew rari li ssih MIR għadu kemm tgħallem igħum ftit sewwa, u mbagħad jipprova jaq- samlek minn xatt għall-ieħor. Trid tkun tassew b'saħħtek u ta' ħila kbira. ' 'Ħekk lil Patri Mattew nistħajjlu jien, u kienet din il-qlubija n ħila tiegħu Qahel ma deher stampat, dan ir-rumanz iustama' minn fuq ir-Redil- fusion, u jien għadni niftakar il-popolarità li ġibed dik il-ħabta. Minn puntata għall-oħra ħafna kienu jistennew hiex jaraw ċerti sitwazzjonijiet kif svolġew irwieħhom, u kif ċerti karattri, b'mod speċjali Rikardu li nħeba. taħt l-isem ta' Dr. Renatu Zanetti, ħadmu l-parti tagħhom. Is-suġġett, kif wieħed jistenna f'rumanz, idur il-ħin kollu fuq l-in- ħabba bil-ħafna tqanqiliet li ġġib magħha, tqanqil ta' ferħ u ta' niket, ta' mewt u ta'- passjoni qalila. Fl-isfond insibu qrati n ħabs, u fuq hekk l-awtur innifsu jistqarr:. '…… nixtieq li kulħadd jagħdirni jekk f'dan ir-rumanz isib xi ineżattezzi żgħar, speċjalment fejn jidħol xogħol ta' deteetives, qorti u ħabs billi jien qatt ma għaddejt minn dawn l-affarijiet; ' għalhekk irrid li l-qarrejja kollha jifhmu li proċeduri bħal dawn ma ttrattajthomx 'ex professo'' B'danakollu, bid-difetti kollha li jista' ikun fih, inħoss li dan ir- rumanz huwa l-ewwel ġebla fis-sies tal-kitba ta' proża li għad irid jagħtina Patri Mattew. L-aħħar kelma lil Patri Mattew, kelma li għandha mill- profezija: ''Kompli fit-triq li qbadt, Il-pinna rżina tiegħek għad trid tagħti ħafna xogħol ieħor H jkinn ta' fejda għall-Letteratura Maltija'. VIKU MASON, Ġrajja ta' Malta fi żmien il-Franċiżi ta' Ġużċ Muscat Azzopardi. — Union Press, 1959. , Din hija edizzjoni ġdida ta' wieħed mir-rumanzi oriġinali Laktar 'popolari ta' Ġużà Muscat Azzopardi, kittieb wisq magħruf fil-Letteratura ' Maltija, iIl-Kavalier Muscat Azzopardi kiteb bosta xogħlijiet u ħalla opri kbar vIi-ma jintesew qatt, kemm proża kif ukoll poeżija, xi wħud minn dawk l ix-xogħlijiet il-lum rabbew l-għeruq u laħqu l-grad klassiku u għalhekk ħtieġa tagħhom biex tirfed il-letteratura tagħna u l-ħerqa tal-qarrejja . biex jaqrawhom, dejjem joktru u jiżdiedu. Bħala prova ta' dan għandna din l-edzzjoni li s-Sur Ivo, bin l-awtur, ħa ħsieb li joħroġha wara li kienet : dekret biċċa biċċa. fuq ġurnal lokali. Dan jispjega. l-forma ta' din l-edizzjoni li mhux ta' għamla u.sura tieq għar-rumanzi ta' Muscat Azzopardi, imma minkejja ta' ħarġa għandha s-siwi tagħha għax iżżomm quddiem għajnejn Maltin: isem il-Kavalier Ġużż Musent Azzopardi, 76.