Nixtieq, u Kemm Nixtieqi 'Tlek daqs dak żmien tiġi hawn u lanqas naf x'jismek.' f'Manweli,' — weġibha ż-żagħżugħ bilkemm jinstema'. M. tafx li jiġi hawn minħabba fiha7 Qatt ma kien midħla tal-ħwienet u jisħet is-siegħa li ġie hawn l-ewwel darba. Sa ftit ilu kien iħobb joqgħod id- dar. Jgħaddi jiem sħaħ f'kamartu, jistudja u jixxiegħel. Bil-għaqal u mixħut għall-istudju għax jixtieq jilħaq tabib bħall-papà tiegħu. Meta joħroġ ma' sħabu, joħroġ fi tmiem il-ġimgħa. Daqqa jmorru jiżfnu, jew f'xi bar jieħdu żewġ grokkijiet. Imma baqa' mistħi, ta' għalih waħdu. Donnu ma jieħu pjaċir b'xejn. Issa minn mindu raha, inbidel, sar bniedem ieħor. Ma baqagħlux ħeġġa għall-istudju, għalxejn, tista' tgħid. Dalwaqt tintebaħ ommu, imbagħad missieru u wara, kulħadd. Iż-żagħżugħ mix-xejn jitlef għaqlu. Laqtitu l-ewwel darba li raha, għandu mnejn għax nieqes mit-tfajliet. Għamlitlu seħer, għajnejha kbar mimlijin ħeġġa l-aktarli serqulu qalbu. Joħlom biha lejl wara ieħor u xħin jistenbaħ jisħet xortih. Fixklitu, ġennitu għax sar jaf li kienet miżżewġa. X'jgħix jagħmel) Żamm is-sigriet jaħraq ta' mħabbtu f'qalbu, għax issa lanqas kieku stess ried, ma kellux il-kuraġġ jersaq lejha. Nota Editorjali Din in-novella qed tiġi ppubblikata bħala omaġġ lil J. J. Camilleri (1928-2012) Joseph John Camilleri kiteb għadd ta' rumanzi, novelli u poeżiji u kien ukoll riċerkatur fl-istorja tal-edukazzjoni f'Malta, Huwa kien għal żmien twil ħabrieki mhux biss bħala membru imma anke bħala uffiċjal fil-Kunsill tal-Akkademja tal-Malti. Traskritta minn Steve Borg. Il-kobba tħabblet, ma jasalx biex biss ikellimha, aħseb u aral Ried jaqta' u ma jersaqx aktar 'l hemm, iżda baqa' jiġi jum wara l-ieħor, iħares lejha u jtertaq qalbu ma' kull ċaqliqa ta' ġisimha, u jgħir għal min ikellimha u jiċċajta magħha. Bice kienet karattru ieħor. Ir-raħal kollu jafha għax kif jgħidu, il-jum minn filgħodu jurik. Meta kienet tifla mod, meta tfarfret mod ieħor. Meta bdiet tkellem lil Marjanu, in-nies tar-raħal ħasbu li kienet waslet biex trabbi l-għaqal iżda arralhom. Jew bil-ħajm, jew biex jitkessħu, jew daqs kemm tassew kienu jinħabbu, kull fejn ikunu jagħmlu spettaklu sħiħ. Ibda biex, meta Bice xxomm il-bnazzi, l-għors tagħha tqaċċat u tilbes skullat ħalli tħoss il-bard. Imbagħad meta tkun miegħu m'għandhiex kwiet, tara x'taqla' biex in-nies jgħidu. Il- mutetti, il-bews, it-tgħanniq u l-għafis f'wiċċ in-nies ma jonqsux. Iżda hi taħti kollox, hi t-tentazzjoni. It-tfajla minnha hekk, ma tistax tagħmel ieħor. 'Għarukaża, ġennet raħal dik id-debba tal-infern. ' EM'hawnx ġustizzja, għax kieku hawn, ma jħalluhiex tiġri barra. €U fejnhom ommha u missierha7 Lanqas li għandhom bhima, għax jieħdu aktar ħsiebha. ' €1 anqas ħaqq l-iskandli. Ġennet l-irġiel kollha.' 'Tssa billi kellimha l-kappillan, mhux f'wiċċu baqa'7 Ħatba bħal dik, minn min se tisma' 7 'Tkeċċuha mir-raħal, tmur in-naħa t'isfel. Fl-imgħoddi kienu jħaġġruhom nisa bħal dawn. €U trid tara x'għadu ġejl' In-nies tar-raħal mhux imdorrijin bil-bluhat, almenu mhux fejn jidhru. Ma tlumhomx jekk l-ilsna jibqgħu jgħidu u jtaqtqu. Ħadd ma ġieh f'rasu li seta' ma kienx kollox ħtija tagħha sa barra. Setgħet ġiet magħġuna hekk. Kieku jafu dan, għandu mnejn jinqala' xi ħadd biex jgħid kelma favur tagħha, kieku mhux kulħadd jixliha u jikkundannaha. Ibati dak ir-raġel li martu tinzerta hekk, għax jidħol f'infern minn did-dinja. Bice għad ma kellhiex għoxrin sena meta żżewġet. Tfajla sabiħa, fuq tagħha, għajnejha jleqqu l-qilla ta' ġisimha sabiħ. Taf li sabiħa u tagħmel biex l-irġiel jiffuha u jikluha bil-ħars. Marjanu kellu problema, bħal dawk li jżomm ir-riedni iebsin kemm jista'. Iżda darba jerħilhom ftit u l-bhima taħrab u tisfratta. Wara ftit xhur li żżewġu tħajru jsiefru, għax Marjanu sab ruħu bla xogħol. Kien ilu impjegat ma' lukanda għaxar snin u dejjem qalagħha mhux ħażin. ħarġa LXXXIX 2016 Imma minn meta nbidlu s-sidien, in-negozju mar lura bħall-granċ. Meta naqas il-qligħ, hu u għadd minn sħabu sabu ruħhom bis-sensja. Iżda fit-triq ta' biswithom inqala' ħanut tax-xorb għat-twellija. Daħħallu u ma bdilux għax ix-xogħol fenda mill-ewwel. Il-bar kien diġà mqabbad u Marjanu kompla tah ir-ruħ. Kellu rasu fuq għonqu, imħarreġ fis-sengħa u jaf il-klijenti xi jridu u x'jistennew. Żiegħel bihom u ħajjarhom. Imbagħad il-persuna sabiħa u allegra ta' Bice, il-mod provokanti kif tilbes, il-manjieri u l-imġiba tagħha ferriħija ġibdu n-nies, kif warda tfuħ tiġbed in- naħal u l-friefet għaliha. Feraħ Marjanu jara n-negozju jagħtih u l-flus deħlin gelgul. Irranġa, immodernizza u l-bar tiegħu sar l-aħjar fir-raħal u l-mekka ta' Malta kollha. Iżda kellu għajnejh miftuħin beraħ. Jaf li meta l-farfett jersaq lejn in-nar jinħaraq. Dejjem hekk jiġri. Jaf ukoll li martu kienet farfett sabiħ, imlewwen b'kuluri sbieħ, iżda għax iġib id-dinja fit-tarf7 Qabel wieħed jiġġarrab, ma jemminx x'jista' jiġrilu. Marjanu jkun wisq imħabbat biex jara kulma jkun jiġri madwaru. Għalih, Manweli kien wieħed mill-klijenti. Ma jagħtix fil-għajn. Qagħdu fit-tarf tal-bank, kultant isoff grokk jew xi flixkun birra. Żagħżugħ minn tagħna, dħuli ma' kulħadd u galantom għax iħallas. Edukat, għax meqjus fi kliemu u fl-imġiba. Jitkellem ftit u b'leħen baxx. Kellu grazzja miegħu, għax kwietu mistħi. Ġuvni twil u wiċċu mislut, simpatiku. Fl-intervall meta ma jkollhiex x'tagħmel, Bice ġieli tkellmet ftit miegħu. Imdorrija fl-għagħa tal-irġiel jgħajtu u mlaħalħin bix-xorb, kienet tinġibed lejh tarah hekk ġwejjed u magħluq fih innifsu. Meta xi darba tiċċajta miegħu u twaddablu xi botta, jitbissem iżda bħal donnu jaħrab il-ħarsa tagħha nebbiexa u penetranti. Kien jidher iżgħar minnha, xi student, ikollha tgħid. Żagħżugħ imgerrex, nieqes mit-tfajliet għax bilkemm ma jibżax minnhom. Aktar ma bdiet thammem fuq hekk, aktar dal-ħsieb beda jinteressaha. Darba waħda filgħaxija, iż-żagħżugħ intasab bħas-soltu fir-rokna tal-bank jixrob waħdu. Bice, imħabbta kif kienet, ma kellhiex wisq ħin toqgħod tkompli miegħu, iżda moħħha fih, tħarislu minn taħt il-għajn u titbissimlu bis-serqa. Tard filgħaxija meta naqsu n-nies, intasbet bilqiegħda quddiemu sserraħ minkbejha fuq il-bank. 'Il-lejla kellek x'tagħmel,' — qalilha minn taħt ilsien. 'Bla nifs, għax ix-xitan hekk iġibhom. Għax il-lejla waħdi nqalgħu n-nies tad-dinja kollha. Marjanu mar sa Katanja ma' missieru, faċenda ta' jumejn, Qiegħda waħdi, erġajt sirt xebba,' — qaltlu biċ-ċajt hekk kif warrbet minn ħdejh biex taqdi żewġ irġiel li kienu għadhom kif qagħdu mal-bank. Meta għadda l-ħin, il-klijenti naqsu, iżda ż-żagħżugħ baqa' ħiemed fir-rokna. Kienu s-sagħtejn u nofs ta' filgħodu meta l-ħanut tbattal għalkollox. Meta Bice ħasbet biex tagħlaq, xorob il-grokk li kellu quddiemu u ċċaqlaq minn hemm b'pass mitluq. Ħares lejn il-mara b'par għajnejn miksurin u Bice tbissmet bla ma ħarset lejh, għolliet spallejha u rasset xofftejha ma' xulxin bħal waħda qiegħda taħseb. 'Jien erba' kantunieri 'l bogħod noqgħod'. 'Issa sar ħafna ħin, u mara waħedha… iż-żagħżugħ waqaf f'nofs il-kliem għax ma jafx x'jaqbad jgħid. Imbagħad jekk trid, għalija xorta waħda, ' — qaltlu hekk kif kienet titħabat biex issakkar l-aħħar katnazz. Fl-intervall il-ġuvnott qasam it-triq u ressaq il-karozza mal-bankina. Fetħilha l-bieba u Bice żżerżqet bilqiegħda ħdejh. 'Għall-erwieħ,' — qaltlu b'nifs qawwi. 'Inħoss saqajja maqtugħin. ' 'Għandek raġun. ' Ilu jixtiequ mument bħal dan, iżda issa x'ħin sab ruħu waħdu magħha tfixkel u naqsu l-kliem. Ma kellux kuraġġ, għax ma kienx tal- qatgħa u ftit kellu esperjenzi bħal dawn. Fejn tgħidli nwaqqaflek. Ma nafx fejn toqgħod. ' 'Tbqa' suq. Inħossni mxaħxħa u qiegħda nistrieħ. Qegħdin f'Novembru u għadu jagħmel daqshekk bnazzi.'' Fil-karozza kien hemm il-kenn u s-sħana, iżda barra għaddejja fewġa friska. Meta jkun il-bnazzi jagħtini li ma norqodx, u aktar bħal lejla meta nkun waħdi. Tidħagx bija, bilkemm ma nibżax id-dar waħdi. ' Meta ż-żagħżugħ ma weġibx, Bice ċċaqalqet u messitlu idu ħafif ħafif. €M'intix waħdek. M' għandekx lili miegħek7 imissek għedtlil' Beżbżitu ħelu, ħelu. Dan mhux bħall-irġiel li taf hi. Manweli baqa' jsuq għal għonq it-triq mingħajr ma jaf fejn hu sejjer. Ħareġ mir-raħal u qabad it-triq ta' quddiem il-baħar, u baqa' jsuq kemm kemm jitħarrek. Bice serrħet rasha mas-sedil, għalqet għajnejha u baqgħet titbennen. Ma kenitx rieqda, kif ħaseb Manweli. Iż-żagħżugħ waqqaf il-karozza, tefa d-dawl u qagħad iebes bla ma jitħarrek. Li seta' lanqas nifs ma kien jieħu. Wara ftit ħin, il-mara ċċaqalqet u għamlet tabirruħha li stenbħet. Ara kif għajni marret bija. Għall-mument insejt fejn qiegħda.' Għad li l-ambjent kien wieħed ħiemed, iż-żagħżugħ kellu fuqu tensjoni kbira fid-dlam ħarġa LXXXIX 2016 ta' lejla bla qamar u Bice ħdejh, bħal dell, iżda d-dalma ħbietlu t-tensjoni li kellu fuqu u tagħtu ftit tal-kuraġġ. 'Għadek bit-tieqa miftuħa7' — staqsietu hekk kif resqet lejh u ndehset tajjeb miegħu. Ħaditlu l-pala t'idejh f'tagħha u rassithom magħha. ''Bilkemm m'iniex inħoss il-bard'. 'Għandek idejk biċċa silġ,' — weġibha nifsu maqtugħ. Ħaseb li qalbu tħabbat kienet se tikxfu beraħ. Ma kienx hemm għaliex għax il-mara taqrah bħal ktieb miftuħ. Int għandek grazzja miegħi,'— semagħha tgħid bla ma emmen lil widnejh, 'għax kieku ma tiġix kuljum.' Ħarset lejh b'ħarsa mġebbda iżda ma kellux ħila jweġibha. 'Int ma tiġix il-ħanut biex tixrob, iżda biex toqgħod tħares lejja. Taħseb li ma ntbaħtx7 Stajt ġellidtni ma' Marjanu. Taħseb li n-nies ma jintebħux7' Kienet qiegħda ċċanfru jew riedet tiġbidlu saqajh7 Ħassu mikdud. ĊX'ridtni nagħmell' — weġibha jtiegħem il-kliem. Xtaq dak il-ħin kien xi mkien ieħor, xi mkien imbiegħed waħdu. Tħajjar jiġbed idejh minn fuq ħoġorha, iżda l-mara għafsithomlu bħal morsa u ma ħallitux iċaqlaghom. 'Jien ukoll għandi grazzja miegħek. Għaliex ma kellikx il-ħila tgħidli7 Għaliex ħallejt dawn ix-xhur kollha jgħaddu Għaliex7 Int ma jimpurtakx, għax kieku wrejtni.' Xtaqt ingħidlek kemm-il darba. Ili x-xhur mikdud, moħħi jhewden bik lejl u nhar. Ma nafx x'nista' nagħmel. Jien mhux grazzja għandi miegħek, jien inħobbok. M'emminx lilu nnifsu li wasal biex jgħidilha. Għamel il-qalb u għarrex fid-dalma biex jara x'jgħidu għajnejha. 1X'jonqos aktar mela la hu hekk7 Int hawn, jien hawn.' Kienet se tgħid xi ħaġa oħra, iżda siktet u ħarset lejh. ''Naf x'inti taħseb. Id-destin, għax ma laqqagħniex qabel M'hemmx tweġiba. Aħjar immorru għax għamel il-ħin u tad-dar jinkwetaw u jieħdu ħsiebek. ' Manweli qabbad il-karozza u dawwar lejn ir-raħal. Bice ħallietidha l-leminija sserraħ fuq irkopptu. Matul it-triq waqgħet il-ħemda. Manweli kien qiegħed ilum lilu nnifsu f'qalbu għax kien hekk ġifa u beżżiegħi. Kellu għafsa ta' qalb għax kien bla ħila u qata' figura kerha sew sew fl-ewwel laqgħa magħha. Nerġa' narak 7 —temtem hekk kif kienet kisret il-kantuniera għall-misraħ ta' quddiem il-knisja. ''Jekk trid. Imma taf int, ma nixtieqx naqlagħlek problemi. Mara miżżewġa dellha tqil,' — weġbitu b'leħen miksur bla ma ħarset lejh. Kienu waslu, Manweli waqqaf il-karozza u kien se jgħidilha xi ħaġa, iżda hi tawlet rasha u f'gatlu l-kliem b'bewsa twila. Imbagħad fetħet il-bieba u niżlet tgħaġġel. Iż-żagħżugħ baqa' jħares fil-vojt. Telgħetlu għoqla fi griżmejh. Kellu swied ta' qalb kbir. Il-bniedem jara t-tajjeb, imma jagħmel il-ħażin. Jgħaddas rasu, jintelaq mal-kurrentu m'hemmx raġuni. Hekk ġralu Manweli, f'dik l-ewwelavventura tiegħu. Dik il-lejla ma setax jorqod, jitqalleb fis-sodda u jhewden fuq dakli ġara bla ħsieb u għal għarrieda. Għaraf il-qagħda kerha tiegħu, iżda ma rreżistiex. L-għada mar il-ħanut tard filgħaxija. Ħsibt ħażin. Għidt li marritlek il-ħila kollha xħin rajtek ma ġejtx,' — laqgħetu l-mara b' wiċċ serju iebes. Dak il-ħin resqu n-nies u t-taħdita ntemmet bla ma bdiet. Manweli ntefa' jixrob għax kellu ħsieb iqawwi lilu nnifsu bl-ispirtu. Il-grokkijiet bdew niżlin wieħed wara l-ieħor. Jgħid li l-wiski ma jagħmillu xejn, iżda mingħalih hekk. Aktar ma għadda l-ħin ħassu aktar fuq tiegħu, fommu ma baqax sieket bħal qabel. Id-dinja ma rahiex hekk kerha kif raha ftit ilu. Manweli baqa' jħares lejha, raha sabiħa wisq, wisq aktar mis-soltu, għax dakinhar tellgħet xagħarha u ġabritu b'ċoff irqiq roża wara widnejha. Wiċċha ħa d-dawl u xegħel, u f'ħaddejha lewn il-pepprin mimlijin ħajja ħeġġet iż- żgħożija. Tard filgħaxija reġgħu ħarġu flimkien u f'dak it-tieni lejl ta' avventura resqu aktar lejn xulxin, u l-imħabba żagħżugħa tbaqbaq ma għandhiex rażan. Baqgħu jiltaqgħu u meta s-Sibt filgħaxija l-ajru tella' u niżlet ix-xita bil-qliel u r-riħ kiesaħ nefaħ mit-tramuntana, Bice stednitu f'darha, għax hemm il-kenn u s-sħana. F'dawk il-jiem, Manweli għex f'dinja oħra, f'dinja tal-ħolm, f'ħolma waħda sabiħa mġebbda. 'Għada kellu jiġi Marjanu,' — qaltlu ħabta u sabta. Manweli nħasad, għax stenbaħ mill-ħolm u reġa' ġie wiċċ imb wiċċ mal-verità tal-ħajja. F'dawk il-ftit jiem eċċitanti nesa lil kulħadd. Imma donnu nqala' xi ħaġa, għax se joqogħdu ġimgħa oħra. Ċempilli dalgħodu.' Il-wiċċ sewdieni taż-żagħżugħ ħa ftit tal-lewn, iżda għad li ried inessi lilu nnifsu u jgħaddi ġimgħa oħra bla tħassib, ħass f'qiegħ qalbu li mhux kollox kien sewwa. Il-ġimgħa għaddiet kif tgħaddi żiffa ħafifa tas-sajf. Ma setax ma jibqax jiltaqa' magħha. Kif se jgħix mingħajrha meta jħobbha daqshekk7 Meta jistaqsiha hi titbissem u dejjem l-istess tweġiba għandha, Imbagħad naraw.' Hu jħoss fih l-inkwiet tad-dinja kollha l-ħin kollu, u hi xejn, dejjem friska bħal ħassa. L-għada li ġew mis-safar, Bice kellha tiftaħ il-ħanut aktar kmieni mis-soltu għax kellu jgħaddi l-aġent biex iħalli x-xorb. Għall-ħabta tat-tlieta feġġ fil-bieb ħarġa LXXXIX 2016 Indrija, missier żewġha. Dak x'kien7 Rari jersaq lejn il-ħanut, aktar u aktar f'ħinijiet bħal dawk. Ara x'qala' l-baħarf' Laqgħetu bi tbissima u offrietlu x' jixrob. Xtaqt inkellmek, rasi u rasek,' — qalilha hekk kif ħares lejn l-art donnu biex jaħrabilha l-ħarsa ta' għajnejha. 'Tnqala' xi ħaġa7' — lissnet bit-tbatija. 'Iva, ħaġa ta' bejnietna. Il-mara ma titkellimx. Kif7 Diġà ġriet il-ħarira2 Diġà wasslulu l-aħbar7 Taf li n-nisa jkunu għassa u bħal kelb il-mismut, ħabblet rasha ssib xi skuża li ssalvalha wiċċha, almenu għall-mument. Bice għolliet sidirha, inġibdet lura u stenniet id-daqqa tas-sikkina. Kellna noqogħdu tlitt ijiem, it-tlitt ijiem ġew għaxra. Għidnielek li sejrin fuq biċċa negozju. Ma kienx għalhekk, imma ma ridniex nallarmawk, għandu mnejn għalxejn. ' 'Iva, x'ġara, x'waħda din7' Għad li dehret eċċitata, Bice bdiet tieħu r-ruħ għax fallielha u ma kien xejn minn dak li ħasbet. Indrija ċċaqlaq minn fuq is-siġġu. Morna fil-fattinkellmu tabib,' —qalilha minn taħt l-ilsien u b'nifs maqtugħ. Qaħqaħ griżmejh biex iżomm u ma jinfaqax jibki. €Ma kontx naf'li ma tiflaħx. Hu ħares lejha, tfixkel kif se jqiegħed il-kliem. 'Mhux jien, Marjanu marid, marid. Għadu ma jafx b'xejn. Ma jistax ikun. Qatt ma ħass xejn, qatt ma qal xejn. ' 'Hekk mingħalik int'' Bice tħawdet, qalbha ħabtet b'ritmu mgħaġġel u ħassitha riedet toħroġ minn sidirha. Ħasset ħedla ma' ġisimha kollu, inxteħtet bilqiegħda mal-ewwel siġġu li laħqet. Iva mela x'għandu 7' — temtmet. 'Marid, marid serjament, xi ħaġa fid-demm, insejt x'qal li jisimha l-marda, marda li ma tfiqx minnha. Miskin Marjanu se jmut qasir il-għomor.' Ir-raġel infexx jolfoq bħal tarbija. €Ma nistgħu nagħmlulu xejn 7 Xejn, xejn, kwistjoni ta' ftit xhur Ma jistax ikun. ' 'Hekk hu. ' U allura kif nista' ma nurix' Tridni nibqa' nidħaq u niċċajta donnu ma ġara xejn, waqt li naf li qiegħed imut irqiq irqiq7 Għaliex mela għidtlif' 'Nitħassrek, għax int se tiġrilek waħda wkoll. Mhux lilek irrid ingħid, mhux lilek biss għandu 7' fXortina ħażina.' Kienet aħbar kerha li ġiet fuqha bħal sajjetta u damdmitha. Stennieha tgħajjat u tagħmel xenata sħiħa, iżda l-mara ma lissnitx kelma oħra. Baqgħet bilqiegħda tħares ċass lejn il-ħajt. Marjanu ma weriex li hu daqshekk marid u wara ftit jiem Bice reġgħet qamet fuq tagħha u xxettlet. Filgħaxija kien iħossu mitluq u għajjien, iżda min ma jħossux mitluq u għajjien, wara jum xogħol u taħbit Xħin filgħaxija jinxteħet fis-sodda ma jkollu moħħ xejn. Jgħid kelmtejn għax bilfors, imbagħad idawwar dahru u jorqod bħal tarbija. Il-mara tibqa' weħidha tħares lejn it-televiżjoni u tqalleb l-istazzjonijiet tara ssibx xi programm li jnissiha. Tistenna jitqalu għajnejha biex torqod hi wkoll. Ma' Manweli qatgħet xi ftit, imma mhux għalkollox. Bl-iskuża tal-ħajjata, tax- xiri mill-belt, bil-ħarġiet biex tagħmel xagħarha u mitt gidba oħra, issib okkażjoni biex jaħarbu ħarba. Dehru flimkien u n-nies rawhom, iżda żewġha baqa' sajjem. Xi xahar wara, Marjanu qabdu ħafna deni u daħħluh l-isptar. Bagħtuh wara ftit, iżda reġgħu daħħluh. Tawh id-demm, għamlulu kemm l-injezzjoni u ordnawlu kemm-il tip ta' pillola. Meta l-istorja rrepetiet ruħha, ir-raġel intebaħ bl-għawġ li kellu fuqu, għad li ħadd ma kabbarhielu u qallu l-verità. Ma kienx baħnan, għamel f'qalbu u ntelaq. Bice mdorrija mal-irġiel u l-għagħa tal-ħanut, sabet ruħha f'qagħda kerhali ma basritha qatt. Marjanu mitluq u miġugħ tertqilha qalbha. Donnu m'għadux ir-raġel li għexetu raqdet miegħu s-snin. Wiċċu wkoll inbidel, sar qisu barrani. Sogħob biha tarah inin, raġel bħal dak trid seba' għajnejn biex tħares lejh. Sa ftit ilu kien jiflaħ jaqleb ħajt. Tħoss għalih u tibki bil-moħbi. Iddur bih u tieħu ħsiebu kif taf hi, iżda kellha qalbha vojta. Ħassitha weħidha u jiġu ħinijiet li tobgħod id-dar. Tippreferi l-ħanut għax tiltaqa' man-nies, idderri u tinsa x'ħalliet warajha u x'hemm jistennieha. Issa nkarmet għal Manweli bħal qatt qabel. Stennietu, jimlielha l-vojt ta' qalbha. Ħażin jew tajjeb, sabet il-ħin tiltaqa' miegħu u ġġennu aktar għal warajha, iżda, meta daħal iż-żmien, bdiet issibha bi tqila ddum barra fl-għaxijiet. U sew sew filgħaxijiet tħoss il-bżonn tal-wens, tal-kumpanija. ''Tkollna naraw x'nagħmlu,' — qaltlu darba minnhom. Ki tridna nagħmlu 7' — staqsieha b'wiċċ imħasseb. 'Niltaqgħu d-dar tiegħi. Ejja tard filgħaxija. 'Id-dar tiegħek11' Iż-żagħżugħ ħares lejha għajnejn waħdu. Din ma stennieha qatt. 'U Marjanu 7' 'Tistagħġibx, Manweli, agħtini sigarett.' Ħarbitlu l-mistoqsija. ''Inkella, naqtgħu, ħallini. M'iniex niċċajta. ħarġa LXXXIX 2016 In-nies xorta jgħidu, mela jekk iridu jgħidu ħalli jkollhom għax jgħidu. Bice faret u għolliet leħinha, iżda mbagħad ikkalmat, għajnejha demmgħu u kellmitu b'ton melliesi u miksur. €Għax ma tħallinix nagħmel jien7 Taf minn xiex għaddejja. Jien irrid nibqa' niltaqa' miegħek, irrid inħobbok għax mingħajrek ma ngħaddix. X'hemm ħażin, jekk tassew ninħabbu 77 Ma ħallitux iwieġeb għax ksietlu xofftejh bil-bews sħun imqanqal. Manweli ġralu bħal kelb li jiġri wara sidu biex jitimgħu.L-ewwel darba kollox jidher kbir u tqil. Xħin ħasset il-karozza tieqaf, Bice bexxqet il-bieb u hu daħal imgerrex qisu kelb imxarrab. Ħaddnitu magħha u strieħet f'idejh. Hu baqa' passiv għax moħħu ma kienx hemm. ''Jisgħob bik li ġejt 7' —staqsietu bil-ħlewwa. Ħassitu biered u iebes, għajnejh żebbġu 'l ġewwa jistenna lil xi ħadd jidħol fuqhom. Hi fehmet x'kien għaddej minn moħħu u ma komplietx issus warajh. Daħlet fil-kċina u hu daħal warajha. Ħalli nferragħlek grokk, għandek idejk kesħin silġ.' Fejn hu 7' 'Fuq, fil-kamra tas-sodda. ' 'Issa x'jgħid jekk jintebaħ bija f'dawn il-ħinijiet7' Ma jafx kif se tispiċċa l-biċċa u għalhekk kellu f'moħħu taħwid kbir. ''Int kemm tibża' 7' Ma kienx qiegħed jibża', iżda ħass fih bħal xi ħaġa timbuttah minn hemm. Bice qabditu minn idu bħal tifel żgħir u telgħu t-taraġ flimkien bla ħoss. Ir- riħ jonfoħ fil-ventilatur kiser il-ħemda ta' qabar li waqgħat dak il-ħin, xħin daħal fil-kamra tas-sodda, Manweli nġibed lura b'ħasda. Lemaħ wiċċ Marjanu jittawwal minn taħt kutra kannella. Kellu lewnu abjad safrani mdardar u li mhux għax jieħu n-nifs taħsbu mejjet. Kien f'xifer is-sodda wiesgħa ta' bi tnejn, jekk jitqalleb jaqa' għal isfel. 'Ma tagħtihiex tort tagħmel f'qalbha,' — ħaseb waħdu. L-aktar jekk m'għandhiex sodda oħra fejn torqod. Ħares madwaru u ma ra oħra mkien. Issa jibqa' rieqed sa filgħodu'. FU jekk jistenbaħ7' 'Tilum tajtu żewġ pilloli tal-irqad. ' 'Għax kont taf li ġej jien 77 €M' għadtlikx ħalli fi ħsiebi7' — weġbitu bil-lajma u bil-kalma kollha, hekk kif resqet u qagħdet bilqiegħda n-naħa l-oħra tas-sodda. Ħarsitlu u għamlitlu s-sinjal imur ħdejha. Ma tħajjarx jiċċaqlaq, l-imġiba tagħha raha sfaċċata u offendietu. Dik il-lejla deher imħawwad u għajnejh ġrew għal fuq ir-raġel mitluq fis-sodda ħdejhom. Stennieh jiftaħ għajnejh u jistagħġeb jara barrani hemm, sew sew fuq is-sodda taż-żwieġ. Jagħmel sewwa jqum u jtajjarlu rasu b'tir ta' revolver. Ikun ħaqqu, iżda Marjanu kien f'dinja oħra joħlom b'wesgħat koħol u b'fond ta' baħar bla qiegħ. Bice ma dehritx tagħti kas u ċċajtat ma' Manweli u nibbxitu, iżda hu baqa' mans u bla ħeġġa. Ħass li ma kienx qagħdu hemm u ma kellux moħħ iċ-ċajt. 'Għarraqtli kollox' — qaltlu b'leħen qares. ''Dan il-grazzi tas-sagrifiċċju li għamilt għalikl X'ġejt tagħmel mela7' 'Ġejt għax inħobbok. ' 'Tħobbni2 U min iħobbni jkun hekk biered7' Leħinha jniggeż, u la tibda b'dik il-kantaliena tibqa'. €Xi tridni nagħmel7 Id-dehra ta' Marjanu ħasditni.' €M'hemmx għaliex. X'jidħol Marjanu bejnietna7 Għalija ilu li miet.' Manweli niżżel għajnejn lejn l-art għax ma riedx jgħid dak li kien iħoss. Hi qamet minn fuq is-sodda, ħadet nifs qawwi 'l barra, u ħarġet bl-herra mill-kamra. Niżel warajha fil-kċina, resaq magħha u ħaddanha miegħu bl-għożża. Il-mara baqgħet b' għajnejha magħluqin ma titħarrikx bejn dirgħajh. Imbagħad, b'leħen ta' waħda għadha tistenbaħ minn raqda twila fil-fond qaltlu: €Manweli, jien ma nifhmikx. Int m'intix bħal irġiel oħra. Xi trid7 Irridek ittajjar ix-xrar minn għajnejk, irridek tħobbni, tħobbni. Għadek ma ntbaħtx 7' Baqgħu jiltaqgħu fil-kenn ta' darha għal tlietxhur sħaħ. Lejl wara lejl warali tagħlaq il-ħanut iwassalha u jibqa' magħha sa jibda jbexbex. Ma baqax jistmerr il-kamra tas-sodda, m'għadux Marjanu mitluf fl-irqad bil-pilloli jistkerrah wiċċu mixrub u xofftejh vjola mqarqċin, m'għadhomx il-ġirien itaqtqu u b' li jgħidu jinkwetawh u jħabblulu rasu. Kollox jindara għax il-ħażin għandu seħer li jġennen. Iż-żagħżugħ intelaq u ħalla lilu nnifsu jitkaxkar mal-kurrent. Il-mara għamlitlu l-magħmult Marjanu qisu qatt ma kien. L-aħħar ħmistax għamilhom l-isptar, baqa' ma stejqirx, għandu mnejn aħjar, biex imut ma jafx x'ġara. Kienet għodwa mċajpra bir-riħ isfel meta sar il-funeral. Bice bkiet u xehret u Indrija għamel ħarġa LXXXIX 2016 ħiltu biex isabbarha u jagħmlilha l-qalb. Kienet ġratilha waħda kbira, iżda ż-żmien ifejjaq il-feriti, u jnissi. Il-mara kienet għadha żagħżugħa u fl-aqwa tagħha. Iżda filgħaxija, dak il-lejl stess, laqgħet lil Manweli f'kamritha. Dak il-lejl, aktar minn kull lejl ieħor, ħasset il-ħtieġa tal-faraġ. Il-ħajja reġgħet qabdet ir-rutina tas-soltu. Bice nxteħtet wara l-bank, neħħiet l-iswed għax il-klijenti ma ridux vistu u swied il-qalb. Laqgħethom bħal qabel bit-tbissima tagħha ġenjali. Baqgħet tiltaqa' ma' Manweli, għad li xi darba tlaqlaq u taqla' l-iskużi. Iż-żagħżugħ mikrum kif kien warajha, ried imur joqgħod magħha għalkollox, u saħansitra webbilha biż-żwieġ. Hi temmetu u qatt ma qaltlu le, iżda ma waslitx. 'Għadu ż-żmien, — kienet tħobb tgħidlu. Aktar ma għadda ż-żmien, aktar Manweli ra ma' wiċċu. Intebaħ, li Bice kienet inkarmet wara Ingliż li beda jiġi kuljum fil-ħanut. Tatu l-kunfidenza u l-wiċċ. Manweli ħassu jirgħex kull darba, demmu jitla' għal rasu u jagħdab. Ma kienx tal-ġlied iżda ma kienx bi ħsiebu jħalliha tilgħab bih bħal pupu. Darba filgħaxija ġab il-kliem. 'Biex tkun taf, iva,' — ħatfitu mill-ewwel. 'Jekk irrid noħroġ miegħu, ħadd ma jżommni. M'intix se tindaħalli int.' 'Intix toħroġ miegħu diġà7' Leħnu kien għoli u ta' wieħed imbergħen. 'Ħadd mhu sidi x'nagħmel.' Fil-kamra waqgħet il-ħemda. Imbagħad Bice ħarset lejh, resqet lejh u bil-ħlewwa u minn taħt l-ilsien issuktat tgħidlu. 'Għandek raġun tistħajjilni dak li qiegħed taħseb fuqi bħalissa. M'iniex aħjar minn hekk. Int żagħżugħ twajjeb u għadni ma Itqajtx ma' wieħed tajjeb daqsek. Int jistħoqqlok aħjar u jien ma ngħoddx għalik. ' 'Jien inħobbok, — weġibha b'għoqla fi griżmejh. ''Tien inħobbok ukoll. Hekk ingħid xħin tkun hawn miegħi. Nistenna l-ħin kollu biex inkunu flimkien. Iżda nħossni nħobb lil kull żagħżugħ. Ma nistax nagħmel ieħor Imma għaliex 7 Int sensittiv u se nagħmillek ħajtek infern. Ħallini, ħallini 'Kif nista' nħallik issa, issa li ma nistax ngħix mingħajrek 7 Issa tard wisq.' Dan qatt m' għedtu lil ħadd. Ftaħt qalbi miegħek għax inħobbok. Wiċċha sar vampa nar aħmar bil-mistħija. 'Jien ma nafx inrażżan lili nnifsi. Jien dgħajfa u naqa' mill-ewwel ' 'Tgħidx hekk. ' Ma rridx nidħaq bik. Taf x'mara se tieħu,' — issuktat tgħidlu tħares lejh f'għajnejh. 'Għadek trid teħodni b'martek wara li taf dan kollu 7' f'Maħbuba tiegħi. ' Nagħmel ħilti biex nogħġbok, biex inkun fidila lejk, biex ma nħallix in- nies jgħidu aktar li jien mara ħażina, mara tad-dnub. Int ukoll, imbagħad, tikkundannani, bħal kulħadd, meta nkun dgħajfa u naqa' u nitlef ġieħi u ġieħek.' Tgħidx hekk X'jiswa, imbagħad, tibki, tisħitni, theddidni jew toqtolni7 Ikun ħaqqni, skont in-nies tad-dinja. Min kien ilumu lil Marjanu, miskin, li qatilni. Min jaħfirli, meta għamiltlu daqshekk. ' Min jiżbalja u jindem, ma jibqax ħati. Min jaqa' jerġa' jqum. Jien nifhmek u jekk int għandek tkun is-salib tiegħi, nerġgħu, għax jien inħobbok. ' 'Għażiż tiegħi, għinni'' 'Imħabbitna tagħtik saħħa ġdida. Jiena ċert minn dan. Nieħu ħsiebek. ' Li għadda, kien. Issa nħarsu bit-tama għall-ġejjieni. ' 'Nixtieq u kemm nixtieql' Bice nfexxet tibki u Manweli ħaddanha ma' sidru bħal tarbija. 17 ta' Novembru 1986