Desta Sam Boejjitamm 3DODA Oqbra puniċi fil-Ħamrun Meta wieħed jikkonsidra l-istorja millennarja tal-gżejjer tagħna, l-iżvilupp tal-Ħamrun preżenti jidher li hu ferm riċenti. L-ippjanar tat-toroq tiegħu u l- istil tal-maġġor parti tal-bini domestiku, reliġjuż u pubbliku li jinstab fih, jixhed li dan in-nukleju urban żviluppa matul l-aħħar nofs tas-seklu dsatax u l-ewwel snin tas-seklu li għadu kif intemm. Fil-fatt, lejn nofs is-seklu dsatax din il- lokalita' kienet mgħammra minn madwar tletin familja biss, filwaqt li fis-snin ta' qabel it-tieni gwerra dinjija l-popolazzjoni tal-Ħamrun kienet qabżet sew l-għoxrin elf persuna $. Forsi dan il-fatt jagħti x'wieħed jifhem li l-Ħamrun m'għandux sehem f'dawk li huma fdalijiet arkeoloġiċi tal-qedem. Fil-fatt, din il-kitba qasira sejra tagħti ħarsa ħafifa lejn l-oqbra Puniċi li nstabu fil-Ħamrun, u għaldaqstant tipprova ukoll tibni stampa skematika ta' l-attiva' umana f'din il-lokalita' matul dan il-perijodu storiku bikri. Madankollu, qabel ma nidħlu fis-suġġett proprju, jixraq pero', li jingħata l-isfond storiku għall-perjodu li ser jiġi trattat. il-Perjodu Puniku Matul it-tmien seklu qabel Kristu, il-gżejjer Maltin kellhom l-ewwel esperjenzi ta' kuntatti mal-Feniċi. Dawn kienu negozjanti u baħħara mill-iprem, li oriġinaw mill-kosta tal-Lvant tal-baħar Mediterran, u li fi żmien ftit diċenji mexxielhom jistabilixxu kuntatt ma ħafna gżejjer u partijiet oħra mediterranji, sakemm eventwalment waqqfu diversi kolonji f'dawn l-imsemmija żoni kostali. Ta' min jinnota ukoll, li l-Feniċi żviluppaw l-alfabet, u għaldaqstant f'dawk il-postijiet li kellhom kuntatt kummerċjali magħhom, huma ntroduċew il-kitba, u ġabu t-tmiem tal-preistorja. Interessanti ukoll il-fatt, li mill-indikazzjonijiet arkeoloġiċi li għandna, is-sostituzzjoni tal-kultura Feniċa minflok dik preistorika ta' Żmien il-Bronż, kienet gradwali u paċifika fil-kuntest tal-gżejjer Maltin 9, srvices: l idow cleaning, xing, maid servic Vlanager serviċe, irpet cleaning — Mal-medda taż-żewġ sekli suċċessivi, sewwa sew lejn nofs is-sitt seklu qabel Kristu, il-bliet ewlenin tal-Feniċi fl-artijiet kostali tal-Lvant tal- Mediterran ġew imdagħjfa bil-bosta mill-attakki kontinwi tal-qawwa ta' l- Assirja u ta' Babilonja, bir-riżultat li dawn l-istess bliet bdew jitilfu l-importanza tagħhom, filwaqt li l-belt Feniċa ta' Kartaġni (illum il-belt ta' Tunis fit- Tuneżija), kibret ferm fl-importanza politika u kummerċjali, tant li saret iċ- ċentru waħdieni tal-bqija tal-kolonji Feniċi fiċ-ċentru u fil-Punent tal-baħar nofsani 9. Għaldaqstant, minn dan iż-żmien 'il quddiem il-kultura ta' oriġini Feniċa taħt il-kontroll politiku ta' Kartaġni bdiet tissejjaħ bħala Punika. Eventwalment, l-influenza politika ta' Kartaġni fil-gżejjer Maltin tispiċċa fis-sena 218 qabel Kristu meta waqt it-tieni gwerra Punika, il-ġeneral Titus Sempronius Longus, ħakem il-gżejjer Maltin u għaqqadhom mal-provinċja Rumana ta' Sqallija. Minkejja dan, il-kultura Punika fil-gżejjer Maltin jidher li kellha għeruq fondi ġmielhom, tant li baqgħet tiffjorixxi għal diversi annati wara l-imsemmija ħakma Rumana 9. F'dawn il-ftit noti dwar il-kultura Punika fil-gżejjer Maltin, ta' min isemmi ukoll li matul dan il-perjodu l-gżira ta' Malta bil-pożizzjoni strateġika u l- portjiet stupendi tagħha bdiet tistabbilixxi ruħha bħala ħolqa vitali fil-katina tal-kummerċ mediterranju. Dan l-kummerċ ġab miegħu diversi benefiċċji ekonomiċi, u l-gżira ta' Malta rat l-iżvilupp ta' żewġ ċentri urbani ewlenin (wieħed fl-inħawi tar-Rabat u l-ieħor biswit il-Port il-Kbir), flimkien ma' numru ta' nukleji rurali u stabbilimenti agrikoli oħra. Madankollu, l-aktar żvilupp kulturali sinjifikattiv ta' dan il-perijodu kien mingħajr dubju t-Tempju tas- Silġ f'Marsaxlokk, imħawwel fuq tempju preistoriku u megalitiku tat-tielet millennju qabel Kristu, u ddedikat lill Alla ''Astarte' jew 'Tanit'. Il-perjodu Puniku ħalla warajh ukoll mijiet t'oqbra Puniċi mxerrda xi ftit jew wisq ma' Malta kollha. Il-Ħamrun fil-Perijodu Puniku Għaldaqstant, joħroġ ċar minn din id-diskussjoni li l-lokalita' tal-Ħamrun kienet qrib ferm jekk mhux ukoll tifforma parti miċ-ċentru urban li kien fl- akwati tal-Marsa. Dan ikompli jiġi kkonfermat meta nqisu lit-tnax il-qabar Puniku li nstabu fil-Ħamrun matul is-snin. F'dan il-kuntest, fil-ktieb tieghu Malta Cananea: ossia investigazioni filologico-etimologiche nel Linguaggio Maltese', Annibale Preca 6) saħansitra jgħid li l-isem ''tas-Samra'' għandu għeruq Fenicio-Punici, ferm eqdem mid-devozzjoni lejn il-Madonna ta' Atoċja bil-karniġjon tagħha samrani. Dan għaliex skond l-istess Preca l-kelma 'samar', hi meħuda minn ''sammar' (li tista tfisser ukoll iżżom sħiħ), u għaldaqstant tindika post strateġiku minn fejn wieħed igħasses il-movimenti suspetti tal-għadu u fl-istess ħin jiddefendi ruħu minn hemm fuq, f'każ ta' periklu €. Għalhekk, hu jkompli jgħid li t-tumbata ''tas-Samra' fil-Ħamrun kellha xi rwol notevoli fid-difiża tal-gżira ta' Malta fi żminijiet Fenicio-Punici, bħalma eventwalment seħħ matul l-imblokk tal-Franċiżi. Sabiex isaħħaħ aktar l- argument tiegħu, Preca jżid ukoll li l-belt kontemporanja tas-Samarija f'Iżrael ġiet imsejħa hekk peress li tinsab fuq muntanja. Minkejja li s'issa għadhom ma sarux skoperti arkeoloġiċi li jikkomfermaw din l-ipoteżi, irid jiġi nnutat li l-Feniċi kienu jippreferu li jgħammru fuq xi għolja jew tumbata mperrċa Om, L-Oqbra Puniċi Qabel tingħata bidu għad-diskussjoni, irid jiġi nnutat li s-sors ewlieni li ser jiġi kkwotat f'din il-parti huwa ''Population, Land Use and Settlemet on Punic Malta' ta' George A. Said-Zammit 9, Fil-maġġorparti tagħhom, l-oqbra Puniċi jikkonsistu f'shaft ta' madwar ħames piedi wiesgħa u għaxar piedi fondi. Fil-parti t'isfel ta' dan ix-shaft ikun hemm apertura jew aperturi ċkejknin li jagħtu għal ġo kmamar żgħar fejn isir id-dfin. L-aċċess għall-parti t'isfel tax-shafts hu permezz ta' taraġ dejjaq ma' wieħed mill-ġnub tiegħu, jew inkella numru ta' toqob faċċata ta' xulxin sabiex wieħed ikun jista' jpoġġi saqajh ġo fihom. Ta' min jinnota ukoll, li fl-art tax-shaft titħalla bħal ħofra mdaqqsa bil-għan li l-ilma tax- xita jinġabar ġo fiha u ma jidħolx fil-kamra tad-dfin. Fl-imsemmija kmamar tad-dfin kienu jitpoġġew il- fdalijiet ta' diversi persuni, u għalhekk dawn l-oqbra kienu jintużaw aktar minn darba. F'dan il-kuntest huwa wisq Qabar puniku (b probabbli li l-oqbra Puniċi kienu jappertjenu għal familji rispettivi, u għaldaqstant kull wieħed minnhom jista' jfisser il-preżenza ta' familja ). Id-dfin kien isir taħt żewġ forom differenti — inumazzjoni (il-ġisem sħiħ), jew kremazzjoni (il-fdalijiet maħruqa tal-persuni mejta). Fil-gżejjer Maltin l- aktar forma li tidher popolari kienet dik ta' l-ewwel. Fil-fatt fit-tmienja mit- tnax il-ogbra li nstabu fil-Ħamrun kien fihom kumplessivament wieħed u ħamsin (51) inumazzjoni u seba' (7) kremazzjonijiet biss, fil-waqt li fil-każ ta' l-erba' oqbra l-oħra m' għandniex tagħrif dwar it-tip tad-dfin. Bħala għeluq għal din il-kitba, irid jiġi nnutat li d-dfin kien jinkludi ukoll t-tqegħid ta' kontenituri tal-fuħħar u diversi ornamenti personali bħal braċċaletti, ċrieket u msielet. F'ċerti okkażjonijiet, il-ġisem mejjet kien jitpoġġa f'tebut ta' l-injam jew sargofagu tal-fuħħar, filwaqt li l-fdalijiet maħruqa kienu jitpoġġew ġo urna tal-fuħħar. Eventwalment, meta l-qabar kien jerġa' jinfetaħ sabiex issir difna oħra, dawn il-fdalijiet kienu jiġu mgezza f'waħda mill- kantunieri tal-kamra tad-dfin, sabiex jagħmlu spazju għad-difna l-ġdida (9. Guillaumier A. 1972: Blietu Rħula Maltin Malta, p.134