XI KITTIEBA TAL-MALTI HAJJIN Min kull kif jista' jagħmel ġid lil -Artu ħaqqu l-ikbar tifħir, u ismu għandu jkun mnaqqax bi fiżuż li ma jitħassrux fil-qlub taż-żagħar u l-kbar, biex dawn għad ikunu jistgħu huma wkoll ikabbru l-ġieh ta' Art twelidhom, kif hu fid-dmir li jagħmel kull Malti. U x'ġid ma għamlux dawk in-nies li bid-dehen ta' moħhom ħasbu biex jagħitu f'idejn ħutna l-Maltin u l-Għawdxin kotba miktubin tajjeb, kollox kif jixraq, kotba li jiftħu l-moħħ bit-tagħlim u jgħaxxqu r-ruħ bl-imħabba ta' kull ma hu sabiħ, nu ta' kull ma hu sewwal Il-ġid li għamlu dawn il-kittieba hu bla tarf, għax il-pinna għandha salifia li tisboq kull qawwa oħira. Daqqa ta' pinna ma jħassarha ħliadd, imbilli, kif ingħidu alina, il-miktub mhux maħrub, jiġifieri l-lisebijiet tagħna meta nfissru- hom bil-kitba jieħdu ħajja li ma jtemmiha ħadd u xejn. Għalhekk kitba tajba, tagħmel ħafna ġid mhux biss fost in-nies li jgħixu fi żmien il-kittieb, imma wkoll fiż-żmenijiet li jiġu wrajh, meta hu jkun ġa telaq minn fost il-ħajjin; għax il-kotba tiegħu jibqgħu jinqraw bl-istess ħeġġa. Il-kittieba tajba huma ż-żina ta' pajjiżhom, u l-kittieba tagħna huma għalhekk ż-żina ta' Malta. Kemm lħiwejjeġ sbieħ nilmħu madwarnal ħarsa lejn wiċċ is-sema turina kotra ta' sħab jirgħa f'art tan-nar, bit-truf min- quxa rqiq, ta' għamliet ħelwin, qishom ilsna tal-ġahwar iħeġġu fix-xemx, inkella sħab bojod daqs il-qoton, telgħin għamla ta' għoljiet tas-silġ li meta jintlaqtu mill-imrieżaq tax-xemx igħam- mxu l-għajnejn, donnhom ħuġġieġa ta' dwal li l-Id ta' Alla biss taf tagħmel. Mhux biss is-sħab iżejjen il-ħolqien, imma ħafna ħwejjeġ ofira bħalma huma l-għana tal-agħsafar, l-ilwien. tal- qawsalla, l-irtuba tal-ħaxix, it-taqtir tan-nida f'fomm il-ġilju, u min jaf kemm sbutiijiet oħra. Issa dawn is-sbuliijiet kollha miu bu li jiflihom bir-reqqu, bil-ħeġġa ta' l-imħabba, min hu li jittajjar madwarhom bħal naħla ma' dwar il-ward7 Tafu min 7 Bniedem li wiret mhux biss qalb li taf tħoss, imma li taf id- dewwaq lil-ħutha mihn dik il-ħlewwa li tħoss hi. Dan il-bniedem insejħulu l-poeta; intom lil-dan qisuh il-għannej tal-ħolqien, ta' kull ma'.hu sabiħ, ta' kull ma hu kbir. Kull ġens li mhux lura għal kollox, li hu mibni min-nies alijar mis-slavaġ tal- Abbissinja, min-nies li jgħixu mhux biss bil-ġisem bħal bhejjem tax-xagħri, imma wkoll bir-ruħ, għandu l-poeti tiegħu. X'għajb kien ikun għalina l-Maltin li kieku aħna ma kenniex ukoll il- poeti tagħna biex fil-hemm tal-ħajja dawn itaffulna l-imrar, im- billi jfakkruna f'dak li ma jintemmx għax hu biċċa waħda minn Alla: is-sabiħ u s-sewwa, Bil-ġid mela li aħna wkoll għandna l-poeti tagħna. Għandna lil Dun Karm, qassis li jaf jaħtar dak li hu ta' ġmiel, u jinseġ l-għanja tal-Ħajja. Dan il-poeta ħadem poeżijiet ta' ġmiel liema bħalu, bħal ma huma Non Omnis Moriar, Alla Mhux ħekk, Biu- du, Żagħżugħ ta' Dejjem, Warda li. tgħid Grajjietha, Il-Meisbieħ tal-Mużew, kollha miktubin b'sengħa ta' mgħallem, sengħa li sebbħet il-kelma Maltija, dik il-kelma li poeta Malti ieħor, il- professur A. Cuschieri, nisġilha watida mill-isbaħ poeżijiet li għanna fi lsienna, għanja. warda li xettlet fil-ħamrija ta' ġnien Malti. Ma' Dun Karm u Cuschieri ngħoddu oħrajn bħalma huma Ninu Cremona, surmast tal-Malti l-Liċeo, li dan l-aħħar ġabar l-għanjiet tiegħu fi ktieb msemmi Weraq mar-kili, Patri Delia 8.., R. Briffa, Carmelo Mifsud Bonnici, u ż-żagħżugħ Għawdxi, Gorġ Pisani, mill-aħjar fis-sengħa tal-poeżija, awtur ta' żewġ għanjiet il-ġmiel tagħhom, Ħaġar Qim u l-Ġgantija, Wara, l-kittieba li jinsġu s-sbufiija tal-ħolqien insemmi lil dawk li jinsġu ġrajjiet il-bniedem li fihom ukoll il-poeżija tagħhom. U l-poeżija taż-żmien jatihilna dak il-bniedem li għandu d-dehen u s-sabar biżżejjed jistudja ż-żmien tal-im- għoddi u t'issa biex jara x'hemm bejniethom li jgħaqqadhom flimkien. Dan insejħulu l-istoriku, jiġifieri dak li jikteb bir- reqqa l-istorja ta' kull ma għadda mill-pajjiż. Ix-xogħol tiegħu jista' jixxiebah lill-ħinejja li torbot żewġt ixtut mifrudin minn xulxin b'baħar kbir. U, tabilħiaq, l-istoriku bix-xogħol tal- istudju tiegħu jwaqqaf linejja bejn iż-żmien tal-lum u l-im- għoddi. L-istorja nistgħu ngħidulha għalhekk l-poeżija tal-im- għoddi. U forsi mhux sahiħ qisu poeżija x-xogħol li l-istoriku jrid jagħmel biex jinfed id-dlam ċappa tal-ibgħad żmenijiet, żmenijiet meta f'Malta kienu jimirħu bhejjem ta' daqs li jwali- xek, meta n-nies flok f'palazzi, jew għorofrkennin, kienu jgħam- mru ifl-egħrien, meta l-biċċa l-kbira tad-dinja kienet għadha mbarrġa bis-silġ, u l-art mxaqqa bit-theżżiż waħda f'waħda l F'din ir-rimja ta' studju għandna fost l-oħraju lil l-Professur Sir Temi Zammit, awtur ta' ktieb li fih ġera ġirja ħafifa mal- istorja tal-Gżejjer Maltin, u x-xogħlijiet tal-ħabrieki B. B. Vella li qed joħroġ l-istorja tal-irħula ewlenin ta' Malta, storja li tibda sa' minn l-ewwel żmenijiet bla miktuba. E. B. Vella mhux l-ewwel wieħed li kiteb l-istorja tagħna bil-Malti, iżda hu l-ewwel wieħed li ta xejra serja lil-dan l- istudju mbilli kiteb ix- -xogħl- ijiet tiegħu b'Malti tajjeb. Sa issa ħareġ: Ħaż-Żabbar bil- Ġrajju Tiegħu, Storja taż-Żejtun u Marsaxlokk, Storja tal-Mosta. bil- Knisja Tagħha, Storja ta' Ħal Tarxien u Raħal il-Ġdid. Mhux biss l-art li ngħixu fiha għandha. l-istorju tal-l għod- di tagħha, imma. wkoll l-ilsien Malti, li jaqdina kull jum biex nfissru hil-kliem dak li naħsbu u nħossu. U l-istorja tal-Lsien Malti wkoll: għandha l-poeżija tagħha, għax kull kelma tista' tkun muftieħ li tberrali il-bieb ta' Dar kbira fiafna li teħodna. fi triq li tinfed ma' l-ewwel żmenijiet tal-liajja tal-Maltin. Għalina l-ilsien tagħna qist muftieħ tal-ilsnu semiun, jiġifieri ta' l-ilsua li jitħadtuhom in-nies tal-Lvant, blialma huma l-Għarbi u l-Lħudi. Biex niftiehmu; nielidu l-kelma Babilu, l-isem ta' dik il-belt qadima fejn xi boloh riedu jtellgħu bini jilħaq ma' wiċċ is-sema sa ma'Alla hżwwadhom. Din il-kelma Babilu xi tlisser/ Ressagha lejn il-Malti u tara li tfisser ''Bieb Alla'. Ara, Bab hi l-kelma bieb tagħna, Ilu tfisser Alla. Jidher li l-Malti għandu x'jaqsam min-naħa jew olira, mal-lsien tal- eqdem belt tad-dinja li darba waħida, qabel ma ħiarbatha ż- żmien, kienet nexxiegħa ta' għerf. Fil-ġrajja tal-Assirja u tal- Babilonja, bliet qodma daqs tlett elef sena qabel Kristu, insibu illi l-palazz tas-sultan Sargon kellu l-isem Dur Sarkon. Min ma jarax illi din il-kelma Dur hi l-kelma li bil-Malti nsejtiulha Dar, u li għalhekk Dur Sarkon, tfisser id-Dar tas-sultan Sargon 7 Mela mal-Malti hemm marbuta storja qadima ħafna, u għalhekk aħna nitħadtu Isien li għandu jkun għażiż għandna, l-ewwelnett għax lilu Alla tana, it-tieninett il-għaliex għal min jaf iħares lejh hu muftieħ tal-Għerf. Kiteb fuq ix-xebh tal-Malti mal-ilsna semin qodma l-professur Dun P.P. Savdon, imbarra f'xi artikoli mxerrdin, fi ktieb msemmi Il-Malti u l-Ilsna Semin. Imma xogħol akbar li qed jagħmel dun il-Professur ħabrieki hu l-qlib mil-Lhudi għal Malti tal-Kotba Mqaddsa, dawk il-Kotba li huma l-ewwel ħmira tal-ħajja nisranija, u l-qofol tat-twemmin tagħina. Il-Malti ta' Savdon hu Malti safi, maħdum skond is-sengtia tal- kitba, bla xejn kliem li mhux mill-barriera tagħna meta ma hemmx għalfejn tissellef. Ix-xogħol li qed jagħmel dan il-kit- tieb hu xogħol tal-bronż. : Ni Hawn ma nistax ma nsemmix lis-sur Ġann Vassallo li ħajtu kollha jistudja l-bini tal-kliem Malti biexijagħti reguli sħaħ f'idejn il-kittieba Maltin, ħalli dawn kollha jiktbu tajjeb xorta waħda, mhux wieħed ma jaqbelx ma l-ieħor. Miegħu nsemmu s- sur Nin Oremona li għaqqad fi ktieb msejjaħ 'It-Tagħrif' ir-re- guli tal-kitba skond il-fehma tal-'Għaqda tal-Kittieba tal-Malti'. Kittieb ieħor li għamel ħafna ġid hu s-Sur Fons Galea, kittieb ta' bilħaqq jingħoġob, mexxej, idoqq u ħelu. Min f'Malta u Għawdex ma jafx bil-kotba ta' fejda kbira li hu kien joħroġ għal- tagħlim tal-ħaddiema, bl-isem ta' Kotba tal-Mogħdija taż- Żmien, ġemgħa ta' kotba ħafna minnhom jiswew mitqilhom deheb' X'kiteh is-Sur Fons' U kif tibda tgħid x'kiteb bniedem li l-pinna tiegħu qisha għajn li minnha jfawru gliegel ta' ilma. Biżżejjed tgħid li hu kiteh ħafna u tajjeb biex jagħmel fil-ġid lil dawk li ma jafux jaqraw ħlief bil-Malti, u li, flimkien mal- mibki Dun P. Pawl Grima, qaleb bil-Malti xi kotba ta' l-Iskrit- tura. Imma l-bniedem T'hawn u l'hinn irid ftit tal-mistrieħ, u xi ħilieqa żżommu ferħan, għax id-dinja trid taf teħodha biex tis- tgħallha. Għalhekk sewwa tgħożż xi ċajta li ma tagħmelx deni, xi ċajta li tagħrxek sa ma ddalikek. Għax, kosl min hu dejjem bil-geddum qajla hu f'dinja, aktarx kollox idejqu, u kulħadd jinfiskah. Dalika tajba żżidlek fil-għomor, u min jaqra n-novelli tal-Professur Sir T, Zammit, għandu jqatta' siegħa tajba, għax An L-a B ħ i Ġ f'dawn in-novelli jagħmel ħbieb ma' nies ta' kull xorta, l-aktar nies tar-raħal xi drabi boloh ħsara, u xi darba ħiżiena għal aħħar, Ma' dawn il-ħbieb li ħarġu minn ras Temi mhux darba u tnejn ninfexxu nidħku meta narawhom jagħmlu ħwejjeġ ta' taħt fuq mingħajr lanqas biss jintebħu. Dan il-kittieb hu ewlieni fil-kitba tan-novelli ċajtieri. Jikteb Malti mill-aħjar, għani fil-kliem, u mżewwaq fin-nisġa tas-suġġetti. Ta' min jaqrahom kollha n-novelli tiegħu għax hemm x'titgħallem, u fuq kollox tidħak mhux ftit sa' tħossok aktar f'saħħtek donnok xroht xi duwa saliliara, għax, kif għidt, dalika tajha żżidlek fil-għomor, Dawn huma, fost oħrajn li ma semmejthomx mħabba il- nuqqas tal-wisa', xi wħud mill-alħijar kittieba tal-Malti li għad- hom ħajjin, nies li għanna nibqgħu nafuhulhom talli bis-sabar, u d-dehen ta' moħħhom, tawna f'idejna kotba li jixbħu lil dak l-ikel li għax hu bnin u tajjeb jibni ġisem sħih. Nagħarblu tajjeb kull ma kitbu għall-ġid tagħna, imbilli naqraw u niflu l- kotba tagħhom, dawk il-kotba li kabbru l-ġieh tal-Bandiera tagħna bajda u ħamra, n ta' dak li ma tistax tifirdu mill-bandie- ra, l-Ilsien Malti. Ġuże AQUILINA. LILL-ILSIEN MALTI Tajtek żgħożiti l-aħjar demm ta' żmieni, tajtek imħabbti bla tniġġis ta' ħtija ; fik ħabbtet qalbi mela kmieni kmieni ħassejt fuq ġbini l-bews tal-poeżija. Imħabba fik il-kies ta' l-għadu sqieni tagħjir u ġlied, imġiba ta' moħqrija ; imħabba fik sa ksirtha mal-ġewwieni; fuq wiċċi, drabi, ħammret il-mistħija. 'Ma l-lum ll rbaħt biex qatt iżjed ma titlef, berikt dad-dmugħ u ż-żmien kemm ili nbaħħar u ħlomt xogħ'l ġdid jekk jiem is-sema jislet. Jinxef ilsieni u jitħaddet driegħi jekk qatt għad inħallik u mhux sa l-aħħar inqajjem nibqa' bik ruħ. Malta Tiegħi. 1—I—34 l ĠORĠ PISANI