It-Toponomastika ta' Malta: L-Aħrax tal- Mellieħa Fl-aħħar ħarġa ta' 'L-Imnara' qsamt magħkom xi tagħrif li kont. ġbart dwar il-gżira ta' Kemmuna. F'dan l-artiklu issa se nagħti titwila lejn L-Aħrax tal-Mellieħa, art pjuttost qribha u mifruda minnha permezz ta' medda baħar li tissejjaħ Il-Fliegu ta' Kemmuna jew Il-Fliegu ta' Malta , skond mnejn tħares lejha. Jekk inqisu li fuq mappa l-gżira ta' Malta tidher qisha xbieha ta' ħuta, naraw li denbha mhux għajr il-peniżola kbira u tawwalija ta' L-Aħrax (kif jafuh il-Melliħin) filwaqt li l-Port ta' Marsaxlokk (sewwasew mat-tarf l-ieħor tal-gżira) donnu ħalq il- ħuta. Għax l-Aħrax. huwa mdawwar bil-baħar tant li għoddu maqtugħ għal kollox mill-bqija ta' Malta, li ma kienx għal għonq dejjaq ta' art li jgħaqqdu mal- Mellieħa u l-inħawi tagħha. F'ħafna mapep, l-isem lokali jinqabeż għal kollox biex minfloku jidher l-isem ivvintat 'Marfa Ridge' (nofsu Malti u nofsu Ingliż), aktarx ħlieqa ta' xi kittieb barrani jew żball li baqa' jiġi kkupjat minn mappa għall-oħra. Iżda ejjew inżuru t-toponomastika ta' l-Aħrax aktar mill-qrib, u l- istess bħalma għamilna fil-każ ta' Kemmuna, nibdew bi vjaġġ madwar ix-xtut, għalkemm din id- darba qisna qed induru kontra d- direzzjoni ta' l-arloġġ. Ix-xtut tal-Ivant u l-grigal Il-bidu tad-dawra tagħna madwar l-Aħrax jinsab sewwasew malli tħalli r-Ramla tal-Mellieħa, l-itwal ramla fil-gżejjer Maltin (li n-nies aktar jafuha bħala L-Għadira, minħabba l-għadira salmastra kbira li tinsab warajha u 1i llum hija mħarsa bħala santwarju ta' l- għasafar). Minn hawnhekk, It- Telgħa ta' l-Aħrax (illum triq traffikuża) tilwi 'l fuq lejn il-Marfa u ċ-Ċirkewwa, filwaqt li lejn il-lvant tiftaħ waħda mill-akbar daħliet ta' baħar fi gżiritna: Il-Qala tal- Mellieħa. Biċċa ġmielha mix-xtut ta' l-Aħrax tagħti għal fuq din il- qala, bi rdumijiet imponenti u sensiela ta' daħliet ferm iċken. L- ewwel fost dawn id-daħliet hija Ir- Ramla ta' Qassisu, kennija u mrammla, li llum isservi bħala xtajta privata ta' lukanda kbira. F'tarfha kienet inbniet It- Trunċiera ta' Qassisu fis-snin 1714-16, iżda minn din il-batterija għall-kanuni illum fadal biss ħjiel żgħir tal-pedamenti. U ftit passi 'l bogħod tiftaħ L-Imgħarrqa (jew Ta' l-Imgħarrqa), kalanka tonda bi ġnub għoljin u b'bokka dejqa. L-inħawi ta' madwar igħidulhom Ix-Xewkija , aktarx minħabba l- moxa taflija fejn ix-xewk jikber qatigħ. id-difiża ta' dawn ix-xtut minn xi żbark tal-għadu tidher li kienet kemmxejn ta' uġigħ ta' ras għall-Kavallieri fis-Seklu XVIII, għax apparti mit-trunċiera li semmejna, fl-1761 bnew ukoll Is- Sur (ismu miegħu) biex jaħkem taħtu l-plajja ħamranija (Taħt is- Sur) li twassal mit-tarf ta' l- Imgħarrqa sal-bidu ta' l-irdumijiet Il-lewn ħamrani tax-xatt huwa dovut għad-depożiti Kwaternarji, saffi ta' ħamrija iffossilizzata (li tbattmet mill- elementi fuq eluf kbar ta' snin biex saret blat) li madwar l-Aħrax huma mifruxin mhux ħażin forsi aktar milli fi bnadi oħra tal-gżira. Matul din il-plajja niltaqgħu ma' L- Irdum ta' Qassisu (sies baxx, jekk tista' tgħidlu hekk), u ma' rkejjen imsejħin Tal-Keskesun u Ta' Żamżam. Bi dritt din ta' l- aħħar, is-sur jogħla xi ftit peress li jaqsam wied żgħir; skond ma stajt nifhem mid-deskrizzjoni li ta Ġan Franġisk Abela dan huwa Wied il-Ħarrub. Ta' Żamżam huwa l- aħħar xatt baxx fuq din ix-xaqliba, għax ftit metri 'l hinn, il-blat jibda jogħla u jispikka L-Għar ta' Żamżam, ħnejja naturali doppja bi ġnub weqfin sporġuti 'l barra u b'għar dejjaq fil-baħar eżatt taħtha. B'xorti ħażina, dawn l- inħawi ħiemda sfaw imħarbta għal kollox fl-1988 meta kien inbeda l-bini ta' moll li miegħu suppost kellu jibda jitrakka l-vapur t'Għawdex fil-maltemp, u nfetħu żewġ triqat għall-inġenji. Intefqu l- flus u saret ħsara kbira fil-post, tqiegħdu ħafna blokok tal-konkos fil-baħar, U saħansitra ntmessu xi biċċiet mis-sur storiku… biex wara kollox il-proġett miet fuq ruħ ommu u llum bqajna b'ġerħa kerha, għalxejn b'xejn. ġaladarba l-post sar aċċessibbli għall-vetturi, daħlu problemi oħra li komplew ħawdu l-borma. Wara l-Għar ta' Żamżam, il-blat kemmxejn għoli u wieqaf jidher imfellel minn xi ħames għerien tawwalin u dojoq iżda mhux fondi 'l ġewwa (pjuttost qishom xquq) li jissejħu L-Għerien tal-Parsott, mill-isem ta' l-inħawi. Malli taqbiżhom, issib il-blat imkisser ta' Il-Parsott, li donnu tlaqqam hekk minħabba s-siġar tat-tin salvaġġ li jikbru ġox-xquq fondi. Minn hawn jibda Rdum il-Ħmar, li jiddomina l-veduti mill-Mellieħa lejn l-Aħrax, u li jintgħaraf mill- kwantitajiet kbar ta' tirxien (boulders) li waqgħu 'l isfel għal ġol-baħar taħtu wara li ċeda l-blat għoli ta' fuqhom. Fih ukoll xi rqajja' żgħar ta' tafal għeri li jkomplu jżewquh. Xatt il-baħar taħt dan l-irdum huwa mdawwar 'il ġewwa u mibrum donnu qaws, bejn żewġ trufijiet maħruġin 'il barra: il-Parsott fuq naħa u Il- Marbat fuq l-oħra. Jidher li dan il- post dari kellu ċerta importanza għax miegħu kien jitrabat l-irmiġġ għas-sajd tradizzjonali Malti (u Sqalli) tat-tonn b'metodu pjuttost imdemmi: it-tunnara. Fil-fatt, anke l-artijiet li jinsabu fil-viċin huma magħrufin bħala Tat-Tunnara. L- irdum jibdel ismu għal Irdum il- Ġriewi, fejn jidhru mhux biss tirxien daqshiex (Is-Snien), iżda wkoll daħla ramlija tassew ċkejkna u ħelwa qalb il-blat ta' taħt l-irdum, li tissejjaħ Daħlet ix- Xilep. L-inħawi ta' madwarha ukoll jgħidulhom Tax-Xilep. tista' tgħid wasalna f'Ras ix-Xilep jew Il-Ponta tal-Madonna, kap ewlieni fejn l-irdum jikser qisu Il-Fliegu ta' Kemmuna/ Il-Ponta tax-Xmajjar/ il-Fliegu ta' Malta Il-Ponta tat-Torri L-Aħrax tal-Mellieħa —' (L-Aħ rax) . il-Qortin it-Twil/ L-Għar ta' Na Il-Qortin ta' Makka l-Agħsafar Il-Qala tal-Għożlien Ta' Makka Is-Sur ta' l-Aħrax Ir-Raml: ir-Ramla tal-Għożlien Simar Il-Moll taċ-Ċirkewwa It-Torri ta' l-Armier/ EN SIN Il-Ponta tal-Bir: Żamlet il-Qortin/ LAArmier SB jL-Torri tal-Għożlien Il-Palazz tal-Marfa/ r-Ramla ta' Kejli/ ,. — iil-Widd ta' 7 i Na Tal-Fuli Il-Palazz l-Aħmar Il-Moll TI r-Ramla ta' mi ġir Fuf NS X: Ta' Fon Il-Blata/ L-Iskoll tal-Marfa. £ Ir-Ramla ta' 8 It-Torri tas-Sgħajtar tal-Marfa ill-Barriera ta' l-Aħrax/: 1 1 ir-Ramla i ia: i 4 il-Barriera tal-Knisja 4 Qed Musa Bir )Tal-Bir Nar ta' Skalor'l l NQ : K It-Trunċiera 1 ( L IN JI Il-Qatgħa , X Il-Ponta taċ-Ċirkewwa/il-Ponta tal-Marfa Iċ-Ċirkewwa ta' Ġewwa n TAD , fa' Tutti TM al-Barrieri ta' Pleġġ L-Irdum l-Abjad: A fa ta 1 / Ma L 'Qorqa;, ( . tal-Bir X i L A il-Qala taċ-Ċirkewwa/ Il-Port taċ-Ċirkewwa ilajw X L l AN ix-Xagħra . 7 À L-Irdum taċ-Ċirkewwa , ta' Par Ir-Ramla taċ-Ċirkewwa Mo (ji fil-Ħotba u i Il-Wied ta' Msid/ il-Ponta ta' Xriek Il-Wied tal-Merħla : Ix-Xagħra. FI ' 1 Ta' Qassisu Wie : , , - Ż taċ-Ċijkowwa k Q Xagħra tar-Rabti J ix-Xowkita L Il-Borġ l-Aħmar 459 p L-Aħrax . ;oA Il-Qatgħa ta' Marzu 8 Il-Ħnejja. Ġa 7), f'tal-Għaj J $ SERRA ia, Il-Minżel tar-Rixtellu/ Il-Minżel ta' Ruman' :-/kata . ji al-Keskesun A L-Irdum ta' Qassisu —i L-Imgħarrqa / Ta' l-imgħarrqa Il-Qala tal-Mellieħa Fe PaKOLRRAR K/ ad — Rdum il-Qawwi ;£ Il-Minżel ta' Ġaħa fgw7,-9 111 oimija d TALE ESESO0 fl Ti Il-Minżel ta' Piswella LT ż il-Wied. ma L-Aħrax tal-Bir jd ISA DASAQ) T-WEr ta' Ħażina)— Ni f l-Abjad I—- Il-Wie , Minżel l-Abjad NA —1—Z—W——Q7T i-Tatija kajn Tafu : ta' Grezzju 1-7 u, NA War it-Torti l-Aħmar- BI- It-Telgħa -Sajji L TAI iba das-Sajjettim Ġil jħa' l-Aħrax Is-Sikkal tal-Qawwi —-i l-Aħmar 5 Ir-Ramla tal-Mellieħ - r-Ramla tal-Mellieħa L-Iskoll . 17 L fil Is-Sontina LI a nag Għar L-Għar. Il-Ħarq. Il-Mejjieli AT Mħadia Il-Blata KaŻEeZ 2 : 3 si tal-Qammieħ L Ħamiema ta'l-Għasri tan-Niġes : — fil-wied tal-Qammieħ Is-Sikka mm Tan-Nofs tal-Qammieħ Rdum il-Qammieħ ta' Lavier Ta' Damma il-Ponta ta' l-Aħrax L-Aħrax kartabun u l-bokka wiesgħa tal- Qala tal-Mellieħa tiftaħ għal ġol- baħar miftuħ tal-Mediterran, sewwasew taħt il-kappella mwarrba tal-Madonna ta' l- Aħrax. llum hemm biss kappella ġdida mibnija fuq stil modern. Iżda sa ftit snin ilu, ftit passi eqreb lejn xifer l-irdum, kien għadu jidher il-fdal ta' kappella (jew niċċa kbira) oħra ferm eqdem, bl- imramma mikxufa tal-mazkan u l- ħamrija, u nofsha mġarrfa bħallikieku ntlaqtet minn xi sajjetta. Din għabet fix-xejn b'mod kemmxejn misterjuż fis-snin disgħin, u saħansitra l-pedament baxx tagħha donnu żvintal Min jaf jekk il-ġebel misruq tagħha jinstabx f'xi ġnien privat7 Nafu biss li fis-satra tal-lejl ingħidu hekk) intilef monument storiku li kellu rabta folkloristika qawwija ma' l-inħawi, tant li huwa mfakkar mhux biss fl-istess ponta ta' taħtu, iżda wkoll fl-irdum ta' biswitu (L-Irdum tal-Madonna) u fl-artijiet kollha tal-viċin: L-Aħrax tal-Madonna. Fuq waħda mit- tirxien il-kbar li jinsabu mal-ponta hemm imwaħħal salib tal-ħadid, bħallikieku biex ifakkar xi għarqa jew ġrajja oħra kerha bħalha. Il-baħar miftuħ ta' quddiem l- Irdum tal-Madonna l-ewwel jifnad bil-mod, iżda mbagħad xi nofs mil 'il barra jerġa' jitbaxxa u tintlaħaq Is-Sikka l-Bajda. Din aktarx hija l-akbar fost is-sikek ta' madwar il- Gżejjer Maltin, u għalkemm ma tixrifx 'il fuq minn wiċċ. l-ilma, għandha firxa daqs il-gżira sħiħa ta' Kemmuna, bħalma jidher sew minn fuq il-mapep tal-baħħara. Ix- xfar tagħha sbieħ għal min iħobb jogħdos biċ-ċilindri, u smajt li s- sikka nnifisha hija mfittxija għas- sajd minħabba li tagħmel il-ħut. Jekk inħarsu lura lejn l-art u nkomplu fejn ħallejna, nintebħu li hemm jintemmu l-irdumijiet kollhom: tirxien u mill-ewwel tolqotna s-sbuħija ta' Għar Iċ- Ċomb, imrekken taħt sies għoli ġo daħla ta' baħar iżraq. Ftit 'il barra minn dan l-għar kbir u fond bil-qiegħ ramli, hemm ukoll ħnejja naturali mdaqqsa. Fil-qrib jeżisti Il-Minżel tar-Ramel, mnejn is- sajjieda kienu jixxabbtu mas-sies biex jaslu sal-baħar. U l-istess inħawi isibuhom bħala L-Aħrax tar-Ramal, aktarx minħabba li l- ħofor ta' qalb ix-xagħri ta' fuq is- sies huma mimlijin ramel li ttella' mill-baħar f'xi grigalata qawwija. Minkejja li din ix-xagħra qiegħda kemmxejn fil-għoli, . m'hemmx dubju li xorta tintlaħaq mir-raxx tal-baħar, għax saħansitra l-blat huwa ferm eħrex minn ta' bnadi oħra hekk li diffiċli timxi fuqu, filwaqt li fost ix-xtieli salvaġġi jibdew jidhru dejjem aktar ix- xorbett u oħrajn bħalu li jifilħu ħamrija mielħa u għaldaqstant ifittxu l-ambjent ta' max-xtut. Sewwasew. taħt l-istess irdum hemm skoll imdaqqas, aktarx il- fdal ta' ħnejja oħra li mwieġ il- baħar l-ewwel ħolquha u aktar tard ġarrfuha. Aktar 'l isfel, is-sies għoli jkompli jmajna sa ma fl- aħħar isir xatt baxx bi blat ippuntat. Il-Melliħin jafuh bċala L- Irdum iż-Żgħir, iżda dan l-isem (bħal bosta oħrajn) ma ssibux miktub. Minfloku, f'xi mapep tara stampat 'Rdum l-Aħmar', għalkemm dwar dan għandi nofs xamma li jista' jkun żball li baqa' jkun ikkupjat minn mappa għall- oħra; aktarx li mhux għajr verżjoni oħra ta' l-isem 'Irdum il-Ħmar' u ma jinsabx fejn hemm L-Irdum iż- Żgħir. Aktar lejn it-tramuntana, il- blat jerġa' jogħla xi ftit u hemm xi għerien mal-baħar. U eżatt magħhom hemm mina naturali li twassal għal ġo xena li tassew tpaxxi l-għajn: Id-Dragunara, ħofra kbira u fonda mdawra bi ġnub għoljin ti jkennuha għal kollox. mill-baħar miftuħ. ġeologi jaħsbu li kienet għar kbir fuq l-art li sfrundalu s-saqaf (għalhekk għandha għamla qisha borma kbira) u li, meta l-art ixxaqilbet, safa nofsu mgħaddas fil-baħar. — Malli ddur mad- Dragunara, jilqgħek il-blat salvaġġ għall-aħħar tal-Ponta ta' l-Aħrax, ippuntat qisu skieken ħerġin mill-art. Dan minħabba li din ir-ras mhix biss l-aktar tarf ta' Malta li jinsab imbiegħed lejn it- tramuntana, iżda wkoll wieħed mill-aktar mikxufin għall-qilla tal- baħar miftuħ. Dragunara hemm ukoll Il-Minfes (ismu miegħu), għar baxx u dejjaq bis-saqaf mixquq (bl-Ingliż jissejjaċ.—'blowhole' li joffri spettaklu sħiħ f'xi grigalata tajba, peress li qiegħed eżatt bi dritt il- grigal u minn ġo fih il-mewġ tal- maltemp jibda jfawwar u jispara 'l fuq saħansitra ogħla minn erba' sulari. Maġenbu hemm ieħor li għandu l-bokka tħares lejn il- majjistral. Il-Fliegu ta' Kemmuna Bejn il-Ponta ta' l-Aħrax u l-irdum Ta' Prexxa f'Kemmuna għandna l-bokka tal-fliegu. Minn hawn 'il quddiem, il-kosta tibqa' dejjem baxxa sat-tarf l-ieħor tal-fliegu bi dritt il-Ponta taċ-Ċirkewwa, u hija magħmula minn sensiela ta' daħliet u ramliet kennin, b'ħarriġiet baxxi ta' art li L-ewwel bajja, Daħlet ix-Xmajjar, tinsab sewwasew malli ddur mal-Ponta ta' l-Aħrax u hija l-unika waħda li ma fihiex ramel, aktarx minħabba li esposta wisq. Din tista' tgħid li hija wkoll l-aktar qala mbiegħda miċ-ċentri abitati u kellha karattru pittoresk differenti għal kollox mir- ramliet iffullati ta' l-Armier; hawn kont tħossok maqtugħ mid-dinja f'rokna mwarrba fejn kont tiltaqa' biss ma' xi sajjied jew tnejn li jmorru għall-kwiet jistadu bil- qasba. Iżda għal bosta snin, il- blat tax-xatt (Il-Plaj) u l-art biswitu (Tax-Xmajjar) tħallew jintużaw bħala miżbla, u fi żminijet ferm aktar reċenti l-ambjent kompla jitgħarraq peress li saħansitra tala' xi bini u twittiet l-art ukoll. Jaqbdek il-biki tara post bħal dan jitlef għal kollox kull ħjiel ta' l- identita' ħelwa li kellu. Għall- kompletezza nsemmu wkoll Il- Bieb ta' l-Għar, għar artifiċjali żgħir iżda li jidher sew f'ġenb il- bajja taħt it-Torri l-Abjad, u Il- Qabar, laqam mogħti lil parti mix- xatt ta' faċċata, jiġifieri aktar lejn Il-Ponta ta' l-Aħrax. Mill-punent ta' Daħlet ix-Xmajjar toħroġ ponta kbira magħrufa bħala il-Ponta tax-Xmajjar jew Il- Ponta tat-Torri, peress li fuq il- quċċata baxxa tagħha jispikka It- Torri l-Abjad (jew It-Torri ta' l- Aħrax), wieħed mit-tlettax-il torri li kien bena l-Gran Mastru De Redin fl-1658. Aktar tard fi Żmien il-Kavallieri stess (1714-16) kien inbidel f'batterija għall-kanuni li wkoll għadha hemm. sal-lum; għandha għamla ta' nofs ċirku u hija mgħammra b'foss. Din kienet biss waħda minn għadd ġmielu ta' fortifikazzjonijiet li nbnew mill- Kavallieri fis-seklu XVIII biex jiddefendu x-xtut ta' l-Aħrax. Mill- Ponta tax-Xmajjar tibqa' ħierġa Is-Sikka tat-Torri ti tinżel għal xejn għal xejn għal ġol-fliegu. Sewwasew wara t-Torri l-Abjad tinsab Ir-Ramla tat-Torri, fl-antik magħrufa wkoll bħala 1 i Dwar l-ewwel isem ma tantx hemm fiex titfixkel, iżda xi ngħidu għat-tieni wieħed7 Il- birrun (Ammophila littoralis) huwa tip ta' ħaxix li jikber fir-ramel u li b'għeruqu jorbot u jistabbilizza r- ramel tant li jgħin biex jiffurmaw għaram (sand dunes) imdaqqsin . fuq in-naħa ta' wara tar-ramliet. Tabilħaqq, fir-Ramla tat-Torri għadek sa llum tara l-fdalijiet ta' l- aktar għaram importanti tal-gżira ta' Malta, li madankollu huma ferm iżgħar mill-għaram tar- Ramla l-Ħamra f'Għawdex minħabba għadd ta' fatturi fosthom in-nuqqas ta' ħarsien mill-ħafna problemi ambjentali li jeżistu fl-inħawi. Ta' min igħid ukoll li l-birrun innifsu nqered għal kollox mill-gżejjer Maltin wara li r- ramliet kollha fil-limiti tal-Mellieħa 'tnaddfu' mill-ħaxix ħażin' fis- sittinijet u s-sebgħinijiet. Darba, waħda xiħa mill-Mellieħa kienet irrakkuntatii li l-birrun li kien igħix f'din ir-ramla mhux biss kien kotran iżda kien ukoll jinħasad u jinħadem biex minnu jsiru l-qfief. Meta xi snin ilu rajt din ix-xitla għall-ewwel darba (fl-Italja u fit- Tuneżija, peress li f'Malta armajn Alla m'għamilha) stajt nifhem kemm iz-zkuk irqaq tagħha, għalkemm jixxejru mar-riħ, huma tassew . b'saħħithom. F'din ir- ramla, kien jeżisti wkoll it-Torri ta' Lavier, ridott ta' Żmien il- Kavallieri (1715-16) li: minnu m'għadu jidher xejn. Minfloku llum hemm ruxxmata gabubi ħodor (suppost remissi għad-dgħajjes, iżda fil-fatt villeġġjaturi magħmulin minn kull tip ta' materjal) li nbnew bla permessi matul is-snin tant li ħonqu din il-bajja sabiħa. Illum meta ssemmi r-Ramla tat-Torri aktar tiftakar fil-kruha tal-bini milli fis-sbuħija tal-baħarl Jekk inkomplu nduru max-xatt, nilmħu Is-Sur ta' l-Aħrax, sur baxx iżda estensiv li nbena għall- ħabta ta' l-1761 biex idawwar il- ħarrieġa ta' art biswit ir-Ramla tat- Torri. Warajh hemm bħal wied ċkejken b'għadd ta' egħlieqi żgħar, imsejħin Ta' Frawla (mil- laqam tal-familja li taħdimhom). Il- plajja taħt is-sur fiha wkoll xi tliet għerien żgħar fil-baħar, li wieħed minnhom igħidulu L-Għar ta' l- Għasafar. U b'hekk wasalna fil- Qala tal-Għożlien, magħrufa aktar bħala L-Armier. Din il-bajja fiha żewġ xtajtiet imrammla, u fil- fatt, il-kelma 'armier' mhix għajr taħsira ta' 'armiel' (il-plural miksur ta' 'ramla'). U jidher li l-verżjoni oriġinali għadha ħajja wkoll, għax ġieli għadek tisma' min igħid 'morna l-Armiel' minflok 'morna l- Armier'. Illum, biex dawn iż-żewġ ramliet jingħarfu minn xulxin, spiss jintużaw il-kelmiet 'Armier' u 'Litile Armier, iżda jidher li qabel ma daħlet din l-użanza, kienu jissejħu Ir-Ramla tas- Simar (l-akbar waħda, lejn il- punent) u Ir-Ramla tal-Għożlien (iżgħar minnha, u eqreb lejn is- Sur ta' l-Aħrax). Is-simar huwa xitla ippuntata li tikber fil-widien jew għadajjar salmastri, u li kultant għadu jikber hawn; l-istess bħalma għedna għall-birrun, fi bnadi oħrajn ta' Malta anke dan kien jintiseġ biex isiru l-qfief jew nases. Sewwasew bejn iż-żewġ ramliet, jinsab It-Torri ta' l- Armier (jew It-Torri tal- Għożlien), ridott ieħor ta' l-1715- 16 li għadu sħiħ iżda żdingat u fil- periklu li jiġġarraf. hemm Il-Barriera ta' l-Aħrax, magħrufa wkoll bħala Il-Barriera tal-Knisja għax fis-Seklu XIX minnha nqata' l-ġebel biex inbniet il-knisja parrokkjali tal-Mellieħa; l- inħawi tal-madwar ukoll jissejħu Lejn il-punent ta' l-Armier, l-art terġa' toħroġ 'il barra ġol-fliegu bħala Isien twil u baxx magħruf bħala Il-Qortin it-Twil (ismu miegħu) jew Il-Qortin ta' Makka. Il-ftit egħlieqi baxxi t'hawnhekk ukoll iġibu l-isem Ta' Makka; dan kultant narawh miktub fuq il- mapep bħala 'Ta' Magga', aktarx bi żball wara li l-ewwel inkitbu b'ortografija Taljana ('Ta Macca') u mbagħad inqalbu lura għall- Malti. Hawnhekk għadha wieqfa sa llum waħda mill-isbaħ batteriji ta' Żmien il-Kavallieri (1714-16), magħrufa b'għadd ta' ismijiet, fosthom it-Torri Vendome, it- Torri ta' Makka u It-Torri tal- Qortin it-Twil. L-isem 'Vendome' ġej minn kunjom. il-Franġiż Philippe de Vendosme, li kien stinka biex isiru dawn. il- fortifikazzjonijiet ta' — max-xtut bħala parti minn pjan ambizzjuż li, iżda, ma tantx kien effettiv fid- difiża tal-Gżejjer Maltin kontra l- invażjoni Franċiża fl-1798. Il- Qortin it-Twil ta wkoll ismu lil Ramlet il-Qortin, xtajta mrammla li tinsab fuq ix-xaqliba l-oħra tiegħu. Gieli tissejjaħ ukoll Ir- Ramla ta' Kejli, Ir-Ramla ta' Tawta u Ir-Ramla ta' Tawtar, f'nofsha jinsab ridott ieħor antik (1715-16) magħruf bħala It-Torri ta' Skalor jew It-Trunċiera;; kultant jidher imniżżel bħala 'Torre Eskalar' ('Skalor' aktarx li hija taħsira ta' dan l-isem) 'jew 'Torre Taudar'. B'xorti ħażina, anke din ir-ramla tgħarrqet mhux ftit minħabba l-bini ta' għadd ġmielu ta' kmamar u gabubi. Wara r-Ramla tal-Qortin, induru mal-Ponta tal-Bir u naslu fir- Ramla tal-Bir. Din ir-ramla żgħira, maqrusa bejn żewġ lukandi kbar, ukoll għandha ridott f'nofsha (It-Torri tal-Bir, mibni fl- 1715-16 bħall-oħrajn ta' pariġġu), għalkemm qiegħed fi stat ħażin ħafna. L-inħawi ta' madwaru aqta' x'jisimhom… Tal-Bir l Minn hawn ngħaddu maġenb Il-Moll tal- Marfa, li kien jitrakka miegħu l- vapur t'Għawdex qabel ma tlesta moll akbar fil-Ponta taċ-Ċirkewwa fl-1977; illum jintuża l-aktar mil- laneċ għal Kemmuna. Ftit 'il bogħod, fuq il-blat mal-plajja tal- Marfa, hemm daħla ċkejkna tal- baħar fejn għadu jidher taraġ maqtugħ fil-blat u fejn il-blat ukoll kien ġie illixxat; skond. ritratti qodma jidher li minn hawn kienu jimbarkaw id-dgħajjes. għal Għawdex (servizz li kien magħruf bħala 'Il-Mogħdija') qabel ma fis- seklu għoxrin inbena l-moll modern li semmejna. Aktarx li dan wassal għall-isem magħruf ta' Il-Marfa (nom mimmat li bil- Malti qadim ifisser: moll). Hawnhekk stess, fi Żmien il- Kavallieri kienet inbniet batterija mdaqqsa għall-kanuni, sabiħa u b'għamla tipika ta' nofs tond, li tissejjaħ It-Torri tas-Sgħajtar (1714-16). Għadha hemm sa llum, għalkemm fi Żmien l-Ingliżi sarulha xi bidliet billi ġiet inkorporata f'lukanda ta' dak iż- żmien; dan. il-bini kbir jinsab sewwasew fejn it-triq ewlenija tofroq fi tnejn u jissejjaħ Il-Palazz tal-Marfa jew Il-Palazz l-Aħmar. Minn hawn, il-blat baxx jibqa' jdur lejn ramla oħra ċkejkna, Ir-Ramla ta' Wied Musa, moħbija taħt pont fejn it-triq ewlenija li tieħu mill- Marfa għaċ-Ċirkewwa taqsam wied imdaqqas li jġib l-istess isem (Wied Musa). Ftit 'il hemm Il-Palazz iż-Żgħir, bini ieħor qadim għamla ta' torri li tista' tgħid issa qiegħed bieb ma' bieb ma' l-impjant kbir tar-reverse osmosis. Anke minn hawn 'il quddiem, il-plajja tibqa' pjuttost l- istess, għajr għal roqgħa żgħira msejħa Tal-Fuli, fejn hemm sensiela ta' daħliet ċkejknin bi xtajtiet cagħkin jew ramlin; waħda minn dawn id-daħliet illum hija xtajta privata ta' lukanda oħra li hemm fil-qrib. Imbagħad fit-tarf nett tal-fliegu hemm. il-'port' artifiġjali li lum kulħadd jafu bħala 'Iċ-Ċirkewwa', dan kien sar għall-vapuri t'Għawdex bejn l- 1974 u l-1976 u ħa post dak iżgħar ta' bejn il-Marfa u r-Ramla tal-Bir. Kif jidher sew minn ritratti qodma, l-ilqugħ għoli li jkennen il- moll taċ-Ċirkewwa inbena fuq L- Iskoll tal-Marfa (jew Il-Blata), skoll baxx iżda mdaqqas li kien jinsab maqtugħ 'il barra fil-baħar eżatt mal-bokka tal-fliegu bi dritt L-Irqiqa ta' Kemmuna. Parti sew minn dan l-iskoll għadha tidher taħt il-fanal għoli li hemm matul l- istess ilqugħ. Il-Ponta taċ- Ċirkewwa nnifisha tidher bħala medda ta' blat baxx wara l- parkeġġ ewlieni tal-port u ħija mfittxija ħafna mis-sajjieda tal- qasba; din il-ponta ġieli kienet tissejjaħ ukoll il-Ponta tal-Marfa. Hawn forsi naraw xi ftit tal- konfużjoni bejn l-ismijiet 'Marfa' u 'Ċirkewwa'. Għaliex7 Jidher li qabel ma nbena l-port il-ġdid, il- plajja twila li tħares lejn il-fliegu (bl-iskoll b'kollox) kienet titqies bogħod . bħala parti mill-Marfa, filwaqt li ċ- Ċirkewwa (isimha magħha) propjament kienet tirreferi għall- bajja kbira u tonda qisha ċirku bi ġnub għoljin li hemm wara l- lukanda u tħares lejn il-baħar miftuħ. Din il-bajja llum narawha indikata fit-tabelli u l-mapep bħala 'Paradise Bav' (isem kummerċjali), iżda x-xjuħ Melliħin jafuha bħala Il-Qala taċ- Ċirkewwa, Il-Port taċ-Ċirkewwa jew inkella sempliġement Iċ- Cirkewwa. Billi l-ponta kienet tifred il-Marfa miċ-Ċirkewwa, kellha rabta magħhom it-tnejn. Iżda minn mindu sar il-port il-ġdid, in-nies bdiet tassoċja dejjem aktar l-isem 'Ċirkewwa' miegħu u l-isem 'Marfa' ma' l-inħawi tal- moll il-qadim, u b'hekk bdiet tintilef it-tifsira oriġinali. L-irdumijiet tal-punent Hekk kif iddur mal-Ponta taċ- Ċirkewwa, titfaġġa kosta differenti għal kollox minn dik ta' mal-fliegu u mill-ewwel tintlemaħ Il-Qala taċ- Ċirkewwa bil-blat għoli li jdawwarha. Qrib il-ponta hemm Iċ-Ċirkewwa ta' Ġewwa, fejn fl- 1990 kien inbena moll ieħor kbir taħt l-aktar parti baxxa ta' l-irdum; dan sar flok ieħor eqdem u jintuża l-aktar meta l-baħar qawwi mill- grigal ma jħallix il-vapuri jitrakkaw faċċata l-fliegu. Qrib dan il-moll, l- irdum jaqta' dritt għal ġol-baħar u jissejjaħ L-Irdum l-Abjad minħabba l-kulur tal-ġebla tas- sekonda li ssawru; wieħed xiħ mill-Mellieħa kien semmieli wkoll għar (L-Għar l-Abjad) li jinsab hawn, iżda dan qatt ma rnexxieli nsibu. Aktar 'il ġewwa, l-irdum ikompli jogħla u jibdel ismu: L- Irdum taċ-Ċirkewwa; taħtu hemm talut wieqaf tat-tafal, miksi b'tirxien kbar u żgħar li tqaċċtu mill-irdum u waqgħu 'l isfel għal ma' xatt il-baħar. U sewwasew taħt l-Irdum taċ-Ċirkewwa hemm ukoll Ir-Ramla taċ-Ċirkewwa, xtajta ramlija tassew pittoreska li qegħda tinħataf u tinbela' taħt it- tkabbir bla rażan ta' stabbiliment li suppost kien beda bħala gabbana żgħira. Ftit 'il bogħod lejn il-punent, l- irdum joħroġ mill-bajja sewwasew fil-Ponta ta' Xriek, u jibda jisporġi mill-ewwel għal fuq il-baħar miftuħ. Minn hawn 'il quddiem jibda Rdum il-Qawwi, li jieħu bixra tassew salvaġġa, għoli u b'labirint ta' tirxien enormi taħtu, tant li hemm saħansitra fejn tintilef fl-ispazji dojoq u fondi ta' bejniethom. Fost l-akbar minn dawn il-blatiet maqtugħin hemm Iċ-Catta u Ir-Raff (aktarx it-tnejn fil- huma msemmijin hekk minħabba l-quċċata ċatta tagħhom), filwaqt li anke uħud mill-ħniedaq fondi ta' bejniethom għandhom. l-ismijiet tagħhom, ngħidu aħna Il-Ħarq tal-Ħamiem u il-Ħarq taċ-Catta. Taħt parti mill-irdum, hemm ukoll bħal daħla tal-baħar 1i fil-mapep tintwera bħala Ta' Qassisu. Hawn naraw arkata naturali minquxa mill- baħar (Il-Ħnejja) u munzell ta' blat ħamrani (aktarx tip ta' depożitu Kwaternarju) li jgħidulu Il-Borġ l-Aħmar. Bejniethom hemm wesgħa żgħira (Il-Qatgħa ta' Marzu) b'xi kmamar. tas- sajjieda qalb il-blatiet għoljin. Fl- istess parti ta' Rdum il-Qawwi hemm ukoll erba' mnieżel, jiġifieri mogħdijiet aktarx weqfin mnejn tista' tinżel mill-art għolja ta' fuq l- irdum għal taħtu. L-ewwel fost dawn huwa Il-Minżel ta' Ruman jew Il-Minżel tar-Rixtellu, li jintlaħaq minn ġo bieb f'xifer l- irdum imsejjaħ L-Arkata (magħmul minn ġebliet kbar tal- qawwi; il-fdalijiet taċ-ċappetti juru li qabel kien jingħalaq b'rixtellu tal-ħadid) li mbagħad tagħti għal taraġ qadim li jinżel ma' l-irdum. Qribu hemm Il-Minżel ta' Ġaħa (taraġ dritt ġo foss fond maqtugħ fl-irdum) u mbagħad Il-Minżel ta' Piswella (taraġ imserrep maqtugħ fil-blat max-xifer); bejniethom hemm. il-fetħa ta' minżel ieħor li m'għadux jeżisti, aktarx minħabba li ġġarraf il-blat ta' taħtu. Fl-aħħarnett, hemm Il- Minżel l-Abjad, li mhux ħlief passaġġ dejjaq li jinżel minn ġo xaqq f'parti baxxa ta' l-irdum; matulu tiltaqa' ma' Għajn Tuta, nixxiegħa naturali li tferra' l-ilma tagħha (permezz ta' kanali qodma) għal ġo ġiebja żgħira. Qalb ix-xagħri qrib il-Minżel tar- Rixtellu hemm ukoll Il-Latnija, ħofra kbira qisha borma fonda xi erba' sulari; minkejja isimha (li jfisser barriera jew bir kbir taħt l- art), din hija l-fdal ta' għar kbir sfrundat, l-istess bħall-Maqluba li tinsab ħdejn Il-Qrendi fin-naħa t'isfel ta' Malta. Fit-tarf ta' Rdum il-Qawwi, l-irdum idur dawra sew u jibda jħares lejn in-nofsinhar: minflok lejn il- majjistral. It-tirxien jonqsu kważi għal kollox ukoll, u minflokhom jitfaċċa għal darb' oħra. talut wieqaf ta' tafal mikxuf, bi plajja ċatta tal-franka u taż-żonqor taħtu. L-irdum issa jibda jissejjaħ Irdum il-Qammieħ, u t-tarf fejn jiltaqgħu dawn iż-żewġ irdumijiet huwa Ras il-Qammieħ; fuqhom togħla l-quċċata ta' Ġebel Qammieħ. Taħt Ras il-Qammieħ tixref ukoll blata tawwalija tal- tal-baħar, li tibqa' ħierġa għal xejn għal xejn għal taħt l-ilma bħala sikka twila mhux ftit. Din tissejjaħ Il-Ponta tal-Qammieħ jew Il- Blata tal-Qammieħ, filwaqt li s- sikka nnifisha jgħidulha is-Sikka tal-Qawwi peress li Is-Sikka tal- Qammieħ qegħda kemmxejn aktar lejn ix-xiokk u toħroġ sewwasew minn taħt Irdum il- Qammieħ. Il-plajja taħt Irdum il- Qammieħ fiha wkoll xi żewġ għerien fil-baħar, fosthom Għar Ħamiema. Hemm ukoll il-fdal ta' remissa qadima (L-Għar ta' l- Għasri) u l-iskal tagħha (ll- Miġbed), it-tnejn li: huma maqtugħin fil-blat; ilhom għexieren ta' snin abbandunati u waqa' l-blat għal ġo fihom. Aktar 'il fuq fl-irdum, 'il bogħod mill- baħar, jinsabu xi oqbra antiki u xi mġiebaħ qodma tan-naħal; aktarx li L-Għar ta' Ġulju huwa wieħed minnhom. Irdum il-Qammieħ jintemm ħesrem fil-Ħarq tan-Niġes, ħondoq wieqaf u spettakolari li jixbaħ mhux ftit lix-Xaqqa ta' ħdejn Għar Lapsi fil-Ibiġ ta' Malta. U, l-istess bħax-Xaqqa, Il-Ħarq tan-Niġes huwa xaqq. (fault) ewlieni li matulu seħħ ċaqliq ġeoloġiku kbir matul iż-żmenijiet. Tabilħaqq, kien l-istess ċaqliq tettoniku li fuq naħa għolla 'l- Aħrax (inkluż Irdum il-Qammieħ) 'il fuq filwaqt li fuq in-naħa l-oħra niżżel l-artijiet ta' bejn il-Mellieħa u l-Aħrax (ngħidu aħna Iċ- Cumnija, Il-Wied tal-Qammieħ u L-Għadira) għal mal-livell tal- baħar. Bejniethom inqarsu blokok iżgħar ta' art, bħalma huwa Ġebel Imbark (sies wieqaf bejn Il-Ħarq tan-Niġes u ċ-Ċumnija). Ta' min igħid ukoll li artijiet oħra madwarhom sfaw saħansitra mgħaddsa taħt il-baħar, u għaldaqstant mill-istess artijiet baxxi li semmejna tħalla biss għonq dejjaq (isthmus) li wassal biex l-Aħrax ħa l-forma ta' denb kif nafuh illum. iċ-Cumnija ħadet isimha bl-istess mod bħall-Minfes li hemm fil-Ponta ta' l-Aħrax, billi kien hemm għar bis-saqaf mitqub mnejn il-raxx fin tal-baħar qawwi mill-punent u mill-Ibiċ kien itir fil- għoli qisu duħħan. Minkejja li dan sfronda, il-forma tonda tiegħu għadha tingħaraf sew imnaqqra fil-blat tax-xatt. Min jaf kemm kienet sabiħa l-kosta mimlija għerien madwar Iċ-Ċumnija fl- imgħoddi… imma llum żgur li jkollok seba' mitt sena biex taħrab 'il bogħod minnha: bokka ewlenija tad-dranaġġ b'miżbla kbira fuqhal U għal xi żmien tant kienet dejjem taqbad u ddaħħan li kien hemm saħansitra min kien beda jaħseb li din kienet ir-raġuni għala ssejħet ċumnija. L-intern il-ġewwieni ta' l-Aħrax huwa magħmul minn medda tawwalija ta' art għolja faċċata l-Mellieħa (donnha. sinsla li taqsam. il- peniżola minn tulha, u li twassal minn Gebel Qammieħ fil-Ibiċ sal- Madonna ta' l-Aħrax fil-grigal), imxaqilba fuq ġenbha sa ma tinżel għal xejn għal xejn lejn il- Fliegu ta' Kemmuna. Fil-fatt, din l- għamla mżerżqa ta' l-art tixbaħ xi ftit lil dik ta' Kemmuna (għad li s- 'sinsla' li iddeskrivejna fl-Aħrax hija, tista' tgħid, ħaġa sħiħa u m'hix maqtugħa f'serje ta' ħotob), u l-istess bħal f'Kemmuna, minn qalb ix-xagħriet fil-għoli jinżlu għadd ta' widien baxxi li jibqgħu neżlin min-nofsinhar lejn it- tramuntana sa ma jiżbokkaw fir- In-naħa ta' fuq ta' Malta. ramliet li diġa' semmejna. Fl- inħawi ta' bejn il-Qammieħ u ċ- Ċirkewwa, l-art immejla b'pendil qawwi tissejjaħ Id-Dahar, li bil- Mellieħi tinstema' 'daħar' (jiġifieri bl-'h' tinħass wkoll). L-Aħrax tal-Mellieħa huwa magħruf sew għall-meded kbar tax-xagħri (art bil-blat fil-wiċċ u bi rqajja' baxxi ta' ħamrija aktarx ħamra fejn jibker is-sagħtar u xtieli oħra bħalu) li jagħtuh dehra ta' kampanja miftuħa, mirjieħa u salvaġġa. Min jaf jekk l-isem tal- post tnissilx minn din. il-bixra ħarxa iżda daqstant ieħor karatteristika'2 Ix-xagħriet infushom għandhom ismijiethom ukoll: ix-Xagħra tar-Rabti (fil- bidu tat-triq li mit-Telgħa ta' l-. Aħrax twassal għall-Irdum tal- Madonna), żewġ postijiet imsejħin Ix-Xagħra (waħda fuq l-Irdum taċ-Ċirkewwa u l-oħra fuq Il-Wied ta' Msid), Ix-Xagħra tar-Ratal (qrib tar-Ramla tat-Torri), u Ix- Xagħra tal-Marfa (ħdejn Il-Palazz tal-Marfa). Ma' dawn nistgħu nżidu l-artijiet kbar li fit-tiswir t'isimhom isegwu tifsila aktarx sistematika, bħallikieku kienu taqsimiet aktar formali: L-Aħrax ta' Ġewwa (l-artijiet ta' fuq Irdum il-Ħmar), L-Aħrax tal-Għajn (fuq l-irdum taċ-Ċirkewwa), L-Aħrax tal-Bir (l-inħawi tal-Latnija), kif ukoll L-Aħrax tal-Madonna u L- Aħrax tar-Ramal li diġa' itqajna magħhom matul id-dawra max- xtut. Insomma, bil-mod il-mod anke dawn l-ambjenti qed jisfaw dejjem aktar vittma ta' żvilupp rgħib u insensittiv, li la jagħti każ tas-sbuħija tal-pajsaġġ u wisq inqas ta' l-ekoloġija tal-post. Bl- iskuża ta' riklamazzjoni mgħaġġla għall-agrikoltura, irqajja' kbar li dari niftakarhom xagħriet mill- isbaħ miksijin kollhom sagħtar illum intradmu taħt min jaf kemm- il-vjeġġ terrapien, biex saru egħlieqi ta' kafkaf li lanqas biss isegwu l-forma naturali ta' l-art u għaldaqstant mill-ġenb jidhru qishom verżjoni żgħira tal-miżbla tal-Magħtabl U waħda mill-artijiet li twittiet (biswit it-triq ewlenija li mit-Telgħa ta' l-Aħrax twassal għall-Marfa) kellha saħansitra fdal preistoriku ta' żmien l-Imnajdra u M'hemmx xi ngħidu, dan inkines b'kollox u ntilef għal dejjem… il-gaffa m'għandhiex skruplil Jekk nitfgħu ħarsitna fuq il-widien, u nibdew mil-lvant għall-punent, insibu Il-Wied tar-Ratal (aktarx imsemmi hekk għal xi laqam ta' persuna), li jiftaħ għal ġor-Ramla tat-Torri. Imbagħad imiss il-widien baxxi li jiżbokkaw fiż-żewġ ramliet tal-Qala tal-Għożlien; wieħed minnhom igħidulu Il-Wied ta' l- Armier. Warajh jiġi Il-Wied ta' Tutti, wied twil li jisqi Ramlet il- Qortin u li jġib l-istess isem bħall- artijiet ta' madwar. it-Torri ta' Skalor (Ta' Tutti). Għal ġor- Ramla tal-Bir jiftħu kemm Il-Wied ta' Msid (jew Il-Wied tal-Merħla), li huwa wied kemmxejn kbir li jibda minn bejn ir-Razzett tat-Trux u t-Torri l-Aħmar, kif ukoll wied ieħor iżgħar iżda miżgħud bil- qasab li jinżel mix-Xagħra tar- Rabti. Ta' min igħid illi l-Wied ta' Msid u l-inħawi ta' madwaru (Ta' Msid, Il-Ħotba u Ix-Xagħra) illum saru ħerba sħiħa, billi l-irdim bla rażan u t-twittija ta' l-art mhux biss difnu l-ambjent tax-xagħri, iżda saħansitra ħarbtu l-forma naturali tal-wied u ksew parti minnu. Wied ieħor kbir huwa Wied Musa, li għandu wkoll widien oħra iżgħar (qatt ma rnexxieli niskopri isimhom) li jferrgħu għal ġo fih; dan il-wied ta ismu mhux biss ill-artijiet ta' madwaru (Ta' Wied Musa) iżda wkoll lir-Ramla ta' Wied Musa, li tinsab fil-bokka tiegħu. Anke Il- Wied taċ-Ċirkewwa, li jsawwab ilmijietu minn fuq l-irdum għal ġor- Ramla taċ-Ċirkewwa, għandu l- friegħi tiegħu: Il-Wied ta' Ħażina, Il-Wied tas-Sajjettun u Il-Wied ta' Grezzju; ilkoll widien ċkejknin u bi qlib tassew qawwi, marbutin ma' ismijiet jew laqmijiet ta' U fl-aħħarnett hemm Il- Wied tal-Parsott, jew Il-Wied tal- Baqra, wied żgħir li fih għajn ta' ilma u li mid-Dahar jasal sax-xifer ta' Rdum il-Qawwi; l-ewwel isem jidher li għandu x'jaqsam mas- siġar kbar tal-parsott li jikbru fil- wied, filwaqt li 'il-baqra' kien raġel. mibni b'saffejn, famuż madwar il-Mellieħa ta' l-imgħoddi. Mal-lista ta' widien nistgħu nżidu l-artijiet Tax-Xmajjar, mnejn l- ilmijiet tax-xita jċarċru għal ġol- baħar tant li aktarx taw l-isem lill- inħawi; fil-post jidher biss ħjiel ta' miġra baxxa aktar milli wied, iżda Daħlet ix-Xmajjar innifisha aktarx hija wied antik li llum jinsab mgħarraq taħt il-baħar. Minkejja li partijiet imdaqqsin mill- widien li semmejna fihom ir-raba' maħdum (l-aktar fuq l-art l-aktar kennija qrib ir-ramliet), ftit huma l- imkejjen fl-Aħrax tal-Mellieħa li ismijiethom ġejjin minn prodotti tar-raba' jew dettalji agrikoli oħra. Fost dawn insemmu Għajn Tuta (diġa' itqajna magħha, fi Rdum il- Qawwi), Tal-Bajtar (bejn ir- Ramla tal-Bir u l-Wied ta' Tutti), Għar Baqrat (għar imdaqqas bejn It-Telgħa ta' l-Aħrax u Ix- Xewkija, li dwaru hemm ukoll xi leġġenda lokali), u Is-Sieqja l- Bajda (qrib ix-xatt, aktarx lejn l- Armier). Ħallejt barra l-postijiet imsemmija għall-parsott minħabba li dawn is-siġar tal-frott jikbru salvaġġi ma' l-irdumijiet fl- istess inħawi. Ismijiet oħra li għandhom rabta mal-biedja huma dawk tal-ftit irziezet qodma: Ir- Razzett tat-Trux (ftit 'il bogħod mit-Torri l-Aħmar, sewwasew fir- ras tal-Wied tal-Merħla), Ir- Razzett ta' Pori (fl-Aħrax ta' Gewwa) u Ir-Razzett ta' Xuxien (lejn il-Madonna ta' l-Aħrax). Imxerrda madwar l-Aħrax tal- Mellieħa hemm ukoll kwantita ta' strutturi qodma mibnija b'tant sengħa mill-ġebel tas-sejjiegħ, fosthom numru mdaqqas ta' giren antiki (ngħidu aħna fix-Xagħra tar-Rabti u mal-Wied tal-Baqra), imġiebaħ fejn kienu jitrabbew in- naħal (ħdejn it-Torri l-Aħmar u fi Rdum il-Qammieħ), u ħitan tas- sejjieħ. U qalb l-egħlieqi mkennija madwar l-Armier u l-Marfa naraw ukoll swieqi u kanali tal-ġebel, li jwasslu l-ilma għal ġo ġwiebi qodma mibnija b'ġebel kbir tal- qawwi li mid-dehra tiegħu jidher li aktarx inqata' mill-Aħrax stess jew għallinqas minn xi band'oħra fil- Mellieħa. Hemm ukoll kappella ċkejkna li ftit jafu biha: il-kappella tal-Madonna tal-Karmnu, imlaqqma Ta' Qorqa, mistura f'wieħed mis-sqaqien li mit-triq tal- Marfa jagħti għal ġol-Wied tal- Merħla. U ma ninsewx It-Torri l-Aħmar, torri kbir u prominenti li nbena mill-Gran Mastru Lascaris fl-1648 mhux biss għall-ħarsien ta' l- inħawi iżda wkoll (flimkien mat- Torri ta' Kemmuna) bħala stazzjon ta' komunikazzjoni bejn l-Imdina u Għawdex, u kien inżebagħ aħmar appuntu biex jidher aħjar. Minn hawn ħa l-isem li kulħadd baqa' jafu bih, minkejja li uffiċċjalment kien jismu 'Forte Sant'Agata'. U l-istess isem ingħata anke. lill-artijiet ta' madwaru: Tat-Torri l-Aħmar. Aktar lejn in-nofsinhar, l-art tinżel f'daqqa f'sensiela ta' ħbula mtarrġin (Is-Sdieri) sa ma tasal fil-Wied tal-Qammieħ. Dan il- wied qasir u wiesa' jaqsam l- għonq ta' art ta' bejn Iċ-Ċumnija u L-Għadira, u jiżbokka fir-Ramla tal-Mellieħa. mill-Aħrax tal-Mellieħa, u għaldaqstant nitilgħu lura mit- Telgħa ta' l-Aħrax u naslu sa salib it-toroq f'Il-Portella, fejn ma' din it-triq jiltaqgħu t-toroq li jagħtu għall-Madonna ta' l-Aħrax u t- Torri l-Aħmar. Biswit it-Telgħa ta' l-Aħrax hemm It-Taflija, żurżieqa ta' tafal għeri, u skond. kitbiet qodma x'imkien 'l hawn jinsab ukoll Għar it-Taflija. Fl-aħħarnett insemmu toponimi oħra li ftit hemm xi tgħid dwarhom għajr li aktarx huma l-ismijiet jew laqmijiet ta' sidien l-art jew ta' gabillotti: Il-Qatgħa ta' Pleġġ, Ta' Fonsa, u Ta' Damma. Ilkoll jinsabu bejn l-Armier u L-Aħrax ta' Ġewwa. Egħluq F'dan l-artiklu ippruvajt nagħti tagħrif kemm jista' jkun sħiħ dwar l-Aħrax tal-Mellieħa, l-ambjent tiegħu u laqmijietu. Ma jfissirx li m'hemmx aktar tagħrif x'jinġabar. Anzi, naf żgur b'xi toponomi oħra li jidhru f'kitbiet qodma (fosthom dawk ta' Ġan Franġisk Abela u Pietru Pawl Castagna), li s'issa għadni ma sibtx irkaptu ta' fejn jinsabu eżatt. Ngħidu aħna, Għar is-Sefa u Għar is-Sebħa (aktarx x'imkien fuq l-art lejn il- Qammieħ), Gwiedet ir-Rum u s- Sieqja l-Bajda (aktarx ħdejn l- Armier u r-Ramla tat-Torri), kif ukoll Rdum Borsa u Għar Bittiewes (fil-baħar, aktarx fil- viċinanzi ta' Rdum il-Qammieħ). Hawnhekk ħriġna. Nittama biss di sakemm insibuhom ma tkunx laħqet missithom l-istess xorti li sabu rqajja' oħra li llum jinsabu midfuna, jekk mhux ukoll mitħuna, taħt l-irdim jew taħt il- bini. Jien u nikteb dan l-artiklu bdew jgħaddu minn quddiem għajnejja l-memorji sbieħ ta' l- ambjent miftuħ u ħieles kif niftakru dari, u ma stajtx ma nħossx swied il-qalb hekk kif bdejt inxebbaħhom ma' uħud mill- ġrieħi koroh li mis-sebgħinijiet 'il hawn xterdu b'pass mgħaġġel u ħonqu meded imdaqqsin mill- kampanja, minkejja l-avvanzi kollha li (skond ma jingħad fil- mezzi tax-xandir) qed isiru fil- qasam ta' l-edukazzjoni ambjentali. Fl-aħħarnett, ma nixtieqx ninsa niżżi ħajr lil kull min għenni nikseb dan it-tagħrif, u mill-ġdid nistieden lil kull. min: għandu. xi informazzjoni oħra interessanti biex jaqsamha magħna wkoll. Edizzjoni facsimile mitbugħa minn Midsea Books Ltd. Bezzina, J. (1991). Publikazzjonijiet Buġelli. Edizzjoni facsimile mitbugħa minn Midsea Books Ltd. Records tad-Dipartiment ta' l- Artijiet (avviżi dwar esproprijazzjoni ta' art fl-Irdum taċ-Ċirkewwa u fir-Ramla tal- Mellieħa) Komunikazzjonijiet personali: Arthur Abela (mill-Mellieħa), 2002 Gharles Vella (mill-Mellieħa), 1997 David Muscat (mill-Mellieħa), 1995 Emest Vella (mill-Mellieħa), 1995 Ganni Debono. (mill-Mellieħa), 1995 Joe Felice (nassab fl-inħawi ta' is-Sdieri), 1997 Steve Borg (komunikazzjoni indiretta, jikkwota nies mill- Mellieħa), 2002 Bdiewa (anonimi) f'dawn. il- lokalitajiet fl-Aħrax: Il-Wied taċ- Ċirkewwa (fl-1992); Il-Wied tal-Qammieħ (1994); L-Għadira (1994); Ramlet il-Qortin (1994); Il-Wied ta' Tutti (1994); L-Aħrax tal-Għajn (1994); Ta' Msid (1994- 95); Ta' Frawla, biswit ir-Ramla tat-Torri (1995). Bdiewa (anonimi) f'lokalitajiet Melliħin oħra: Il-Wied tax-Xaqrani (1994). Sajjieda (anonimi) f'dawn. il- lokalitajiet: Ir-Ramla ta' Wied Musa (1995); u Il-Latnija (1999) Fl-artiklu: it-Toponomastika ta' Kemmuna li deher fl- Imnara Nru. 28, l-isem tal- post magħruf bħala Ta' Ġaland deher miktub bħala Ta' Ħaland (paġna 41). Dan kien żball tat-tipa. Niskużaw ruħna.