LEĦEN IL-MALTI M LULJU-SETTEMBRU IS-SBATAX-IL SENA Għadd 196-198 (Editorjal tal-Prot. Ġ. Hemm bżonn li fuq il-palk jiġi iffoto- grafat is-sabiħ tal-ħajja u mhux daka li jmur igħarraq il-ftit gost li—bħad-dell fid- 'deżert—ġie lilna mogħti sabiex jikkompensa mid-dwejjaq, il-miżerji u l-impefezzjonijiet li huma neċessarjament madwarna 7 AL-KLIEM ħadnieh minn sentenza tal-Qorti ta' Malta li ngħatat fl-4 ta' Lulju, 1947, f'kawża ta' libell li ġġib l-ismi- jiet ta' Ġorġ Pisani, l-awtur tas-''Sengħa ta' l-Imħabba'', u l- Editur ta' ''Leħen is-Sewwa, Il-mertu ta' din is-sentenza għal dak li għandu x'jaqsam mit-tilwima li mħabba fiha saret it-taħrika lilna ma jinteressa- nier u għalhekk ma beħsibniex nitħaddtu fuqu. Tmma lilna jol- qotna. bħala letterati l-kliem li l-istess Qorti qalet dwar il-ħsieb li għandu jmexxi l-kittieba tal-Palk fl-għażla tas-suġġett u fit-tif- sira. tiegħu. Jolqotna għaliex prinċipju. jekk ikun tajjeb jorbot idejn il-kittieba kollha u, fil-każ li għandna quddiemna bħal issa, il-kittieba tal-Palk Malti, li l-lum għadu fil-bidu tal-qawmien tiegħu. Min-naħa l-oħra, jekk il-prinċipju jkun imgħawweġ, ifix- kel ix-xejra tal-ħajja. artistika f'Malta: billi joħroġha barra minn trietha. Għalhekk dehrilna li m'għandniex inħallu għaddejia feh- miet imgħawġa dwar l-arti letteraria li, kif jingħad bl-Ingliż, ma għandhomx riġlem fuqhiex jieqfu. X'inhi l-Arti, fl-aħħar mill-aħħart L-Arti hi kollox barra katekiżmu jew ktieb tal-Morali. L-Arti mfissra fil-Mużika, fl- Arkitettura, fil-Letteratura u friegħi oħra ta' l-Estetika, hi ħidma tar-ruħ. li tpinġi l-kwadru tal-ħafja mill-ġmiel li jinsab imxerred fil-ħolqien, ġmiel li ħafna drabi jitfisser f'qawwa ta' ħsieb u sen- timent li dan l-istess ħolqien iqanqal fir-ruħ ta' l-artist. Fi kliem ieħor, l-Arti hi ħidma tar-ruħ li tipprova tfisser is-Sabiħ u l-Qaw- wi, jiġifieri dawk il-kurrenti: ta' impressjonijiet li jqanqlu fina ħwejjeġ li naraw jew li nisimgħu jew li nħossu, kif ukoll tqanqil sarwnrom faresnatià TOAMI SIL li jiġi mis-sensi l-oħra jew jissawwar fil-fantasija. B''Sabiħ'' fl- Arti ma nifhmux armonija ta' Unjamenti li jagħmlu wiċċ ħelu jew sabiħ, imma armoniji ta' impressjonijiet li jqanqlu fina diversi sentimenti bħalma l-irjieħ iqanqlu ħafna mewġ ma' wiċċ il-baħar, mewġ li jibdel triqtu ma' kull bidla fl-infiħ. tar-riħ. 7 Il-qawwii mela hu sabiħ; u għalhekk hu sabiħ dak kollu li, meta taraħ jew tisimgħu jew b'xi mod ieħor tħossu, tħeġġek u jqanqiek. Id-deskrizzjoni ta' Quasimodo, il-ħotbi ta' Notre Dame, u Jean. Valjean, il-ħabsi ta' Les Misċrables bħala karattri jiġbdit mhux bil-ġmiel ta' persunthom imma. bid-dehra li ż-żewġ karat- tri jagħtuna bħala żewġ persunaġġi straordinarji għal raġunijiet diversi. Misserijiet u Wlied ta' Turgenev iqanqlina mhux għar għandhom s'jaqlagħ- hom f'persunthom, bhnma mħabba l-qawwa tal-karatterizzazzjo- ni tagħhom simbolika. Fl-Arti mela, Qawwa u Ġmiel jew Sbuħija huma ħafna drabi sinonimi, Dan is-sentiment ta' ammirazzjoni li jħallat flimkien l-impressjonijiet tal-ġmiel tal-persuna mas-sabiħ tal-qawwa na- rawh ukoll fl-ammirazzjoni għal dak li hu qawwi imma le sabiħ. Għalhekk is-Sabiħ bħala oġġett ta' l-Arti, kif ingħad fis- sentenza li slitna l-kliem hawn fuq minnha, għandu definizzjoni wisq usa' milli jidher li ried jagħtih l- Tmhallef. Aħna nistiednu. lill-qarrejja tagħna jistudjaw sewwa l-ista- twa magħrufa ta' Laocoon li tinsab fil-Mużew tal-Vatikan. Din l-istatwa, xogħol mill-akbar ta' l-espressjoni artistika li Gotthold Ephraim Lessing bena l-istudju klassiku tal-kritika tiegħu fuqha, ifisser il-ġrajja drammatika ta' Laocoon, qassis minn Trojja li, talli fetaħ. għajnejn il-pajżani tiegħu kontra ż-Żiemel tal-Għuda li kien il-qerda ta' Trojja. ġibed fuqu l-għadab ta' sultan il-baħar Poseidon. Laocoon f'dher fil-mument drammatiku, flimkien ma' teliedu, meta, milhuqin mill-qilla ta' dan Poscidon, żewġt isriep kbar ħarġu mill-baħar waqt li hu kien qed joffri s-sagrifiċċji u daru ma' qaddu u ma' wliedu sa għaffġuhom. X'inhu li jagħmel din l-istatwa kbira' Jeiwwilla l-ħlewwa, is-sbuħija tas-sentiment, jonkella d-drammatiċità tal-ġrajja kiefra tal-qassis Trojjan li, fil- liwi ta' ġismu u ta' teliedu joħroġ impressjonijiet ta' qilla u għa- dab u twerwer Jonkella għal impressjoni tixxiebah, aqra l-kant XXXII ta' l-Infern tad-Divina Commedia ta' Dante. Il-kwadru hu tal-biża': il-Konti Ugolino, fgat f'demmu bil-għadab, iqarram u jgiddem ir-ras ta' l-Arċisqof Rugqieri, Aqra fi ftit versi l-kwa- dru Dantesk: ' U wara li għal ftit jerħi r-ras imsejkna ta' l-Arċisqof imqarram, biex igħid lil Dante l-ġrajja tal-qerq u l-għali tiegħu, malli jtemm il-ġrajja. kerha jerġa' mill-ġdid igħaddas snienu fil-qurriegħa mtertqa: ' Jonkella aqraw id-deskrizzjoni li Milton għamel ta' Satan— Satan il-qawwi, għadu ta' Alla. Fl-Ewwel ktieb tal-Ġenna Mit- lufa., fejn naraw l-anġli l-ħżiena mrewlħa mis-Sema għal ġo qiegħ l-Infern, Satan jitkellem hekk: Jew aqraw ukoll kliem Satan imgħaddab fl-istess Ktieb: U iżjed tal-biża', kliem Ġobb imġarrab bla ħtija. kliem donnu dagħa kontra l-istess Ħmiena t'Alla: ĊU wara dan, Ġobb fetaħ fommu u seħet jumu u qal: 'Narrah misħut il-jum li twelidt fih, u dik il-lejla meta qalu 'Għax ma miftx f'ġuf u kliem ieħor ta' din il-għamla. Trid tkun nieqes mis-sentiment tal-ġmiel, minn dak is-sen- timent li jqajiem il-kordi rieqda tal-mużika li tinsab mistura f'kull wieħed minna biex ma tħossx il-qawwa fil-versi ta' Dante u ta' Milton u trid tkun Nisrani wisq dgħajjef jekk tieħu skandlu għax Dante għamel lill-Konti jgiddem ras ta' Arċisqof jew għax Milton qiegħed f'ħalq Satan kliem li fih innifsu hu dagħwa mill-eħrer. Dan li għedt iqajjem il-kustjoni tar-rabta li tgħaddi bejn l- Arti u l-Ħajja, Issa billi l-Ħajja sakemm iddum, hi ġrajja morali, għax hi marbuta u mrażżna minn liġijiet soċjali u reliġjużi, tqum waħedha wkoll il-kustjoni tar-rabta bejn l-Arti u l-Moralità. Il- jehma tiegħi fuq dan il-punt jiena fissirtha għat-tul f'lecture li għamilt lill-istudenti ta' l-''Universitj Students' Catholic Guild' stampata ma' oħrajn fi ktieb 'Domine, ut Videam'' (Lux Press, 1946). Hawnhekk għedt, u dak li għedt għadni nżommu: L-Arti kbira ma tistax tinbena fuq l-immoralità. sew kif il-libertà politika ma tistax tinbena fuq l-anarkija. Naf li fl-Arti jista' jkollok valuri mħallta, il-għaliex 'l-ġenju tal-bniedem jista' jiswa 1wkoll biex ixerred l-ereżija wiż-żina. Meta jiġri dan fibqa' sħiħ il-prinċipju li xejn ma. fista' jtellef is-salvazzjoni tar-ruħ u lanqas il-ġenju fi triq ħażina ma jista' jiskuża l-ereżija jew iż-żina'. Ma jidherx waħdu li jien miniex mhn dawk U jifirdu l-Arti mill-Hajja u jqiegħduha fuq pedestall għaliha 'l fuq mill-liġijiet tal-bniedem u 0 ta' Allat. Hekk ta' min jikkundannah ħafna lil D'Annunzio li jagħmel iż-żina mlibbsa bi kliem. sabiħ oġġett ta' l-Arti tiegħu, u lil ES Renan li bħalu, bil-kitba tiegħu tajba (mhux li l-Insara Maltin jibdew jifhmu l-qawwa tal-kelma maħduma daqs il-kit- tieba eretiċi l) jlibbes sabiħ l-agħar ereżiji kontra l-Iben t'Alla. ' Imma f'dawn ix-xogħlijiet. il-fehma hi ċara—immoralità minn naħa u ereżija minn oħra. Madankollu meta l-kitba hi ta' natura diversa mnejn ma tis- tax toħroġ fehima ta' ereżija jew ta' żina, ħlief meta ġġebbidha biex toħroġha bil-fors, il-kritika trid tkun immexxija minn prin- ċipji sħaħ, trid issir bil-għaqal, fi ftit kliem trid tkun maħsuba u mdawla, biex ingħid hekk, min-nirien tal-Karità Nisranija. Waħ- da mill-akkużi li l-egħdewwa tagħna jagħmlu lill-Insara hi li r- Reliġjon hi għadu ta' l-Arti—għar, igħidu, tnixxef l-egħjun ta' Sir Arthur Quiller-Cotteh f''ecture dwar Tradition and Orthodoxv li ta lill-istudenti tiegħu fl-Università ta' Cambridge, igħid li l- biċċa l-kbira tal-versi reliġjużi mhix ħlief taqbil — bad verse; u Carducci, kif tafu, li kien minn għalih, kien jagħmel liġi biex ma jħallix lill-qassisin. jiktbu versi. Imma t-tnejn għarfu eċċezzjoni- jiet għat-teżi tagħhom. Sir Arthur Quiller-Couch stqarr il-kobor ta' l-ispirazzjoni reliġjuża fil-poeżija ta' Dante (jiena ma' dan kont inżid lil Milton, Klopstock u Thompson barra oħrajn) u Car- ducci faħħar il-poeżija ta' Giacomo Zanella. Dak li-rrid nuri hu li aħna l-insara ma għandna ngħaġġlu jew nagħmlu itejn li bih nistgħu nagħtu raġun lill-egħdewwa tal-Knisja, ma ngħidu u nagħmlu xejn li mhux maħsub biżżejjed minn qabel li mħabba fih, fil-ħajja l-Arti tiegħu kienet imfixkla minn attakki ħorox. L-ebda ċanfira ma hemm fi kliemi għax l-ebda bniedem ma hu f'sikktu fil-ħinijiet kollha. Hemm ħinijiet meta wieħed iħossu jfur u dak li jgħid iħażżu bil-għaġġla, Imma mhux kulma jinki- teb jintesa malajr; l-aktar il-kritika. kontra kittieb li jkun laħaq standard. fil-letteratura, tal-pajjiż, Is-sengħa tal-kitba għomorha twil l Fil-lecture tiegħi li semmejt jien kont ilqajt għall-oġġezzjoni li tista' ssirilna mill-egħdewwu ta' l-Insara—minn dawk, jiġi- ħieri, li jgħidu li r-Reliġjon tnixxef l-egħjun ta' l-Arti vera. Biex poeżija tkun tajba jeħtieġ tkun reliġjuża bid-diehert Ma nistaz intawwal biex intenni dak li'għidt fuq dan. Imma fil-qosor ingħid li kull espressjoni ta' ġmiel tagħti ġieh lill-Hallieq bħalma l-kwie- keb jagħtuh ġieh, daqs kieku kienu pulptu tal-knejjes. Il-kustjoni l-kbira hi meta xogħol letterarju tista' tgħid li hu immorali jew. eretiku. Biex twieġeb għal din il-mistoqsija trid qabel xejn tif- hem li l-Arti bħala espressjoni tal-personalità tal-bniedem tirri- fletti l-personalità fil-bulijiet tagħna kollha — sbieħ jew koroh, normali jew anormali; u jekk tifhem dan ma għandekx għax tit- każa jew tistgħġeb meta l-artist fil-ħin ta' l-ispirazzjoni jfisser xi tqanqil il-qalb li ma jkunx sewwa f'kollox meta. tkejlu bir- riegla rqiqa tal-morali. Dak li għandek tħares hu lejn il-fehma— il-filosofija ta' l-awtur meħuda kollha f'daġqa. Jekk ma tagħmelx hekk tispiċċa biex tqatta' l-ktieb ta' Ġobb f'żewġ taqsimiet—fit- taqsima eretika għan-nar fejn hu jeħodha ma' Alla talli ġarrbu bla ħtija, u t-taqsima reliġjuża fejn. hu għaraf imħabbet Jahwe. lla' l-artisti, bħal inan-nies sensitivi; trid tkun daqsxejn qalbek ġeneruża, is-simpatiji tiegħek iridu jkunu daqsvejn liberali sa- kemm tista' tkun hekk imħabba kunsiderazzjonijiet ta' moralità. ' Dak li ma għandekx tagħmel hu li tgħaġġel tara l-ħażin għax moħħok, imħabba nuqqas ta' koltura jew raġuni oħra, ma wasslekx biex tifhem sewwa t-teżi li qed tikkundanna. Jekk ma tħallix. dal- wisa' ftit għandha nifs l-Arti f'Malta, u bħall-Mawmettani, noq- tluha. bil-fanatiżmu tagħna. Dan. il-prinċipju jidhirli li jsaħħaħ il-pożizzjoni Kattolika quddiem l-Arti. Imma jekk minn għand il-kittieb sejrin nitolbu dejjem storja b'daqsxejn ta' tagħlima fit-tarf, bħall-ħrejjef ta' 7. Eżopu, nistgħu ngħidu li sejrin inħaffru qabar lill-Arti letterarja f'Malta u ieħor lil ġieh isimna, Minn ta' Ġorġ Pisani jiena rajt żewġ drammi jinħadmu : Is-Sengħa ta' l-Imħabba, maħduma mill-istudenti, u Il-Kewkba, maħduma mill-Malta Union of Teachers'. Fit-tnejn hemm tagħlima. Fl-ewwel waħda t-tagħli- ma toħroġ waħidha mill-konsegwenzi li jidhru ċar kemm huma perikulażi għas-soċjetà; fit-tieni l-lezzjoni hija mogħtija bl-im- għarfa. Id-diżgrazzja hi li meta t-tagħlima toħroġ bl-imgħarfa l-Arti, li tirtifed mill-element ta' fantasija, titlef ħafna mis-saħ- ħa tagħha. Meta saret Is-Sengħa ta' l-Imħabba fir-Radio Citv. waħda min-nisa twajba tagħna nstemgħet tgħid lil żewġha ''Qed tara kemm. jagħmel ħażin min idaħħal in-nies f'darul… x'iġġib il-libertà tal-lum 1'. All ja mara twajba ta' skola żgħira, inti did-darba wrejt ruħek wisq iżjed għarfa mill-għorrief li raw il- ħażen fejn ma hemmx ħlief tagħlima—indiretta kemm trid imma ċaral F'Ġovann dil-mara twajba rat ir-raġel li jdaħħal il-lifgħa f'kommtu, għax għalkemm fis-sentenza ntqal li l-Arti ma għand- hiex tiffotografa ħlief is-Sabiħ, jibqa' minnu li s-Soċjetà Maltija hi mħassra minn. fuq s'isfel, li hemm ħafna rġiel kuntenti bil- bluhat. ta' marthom għax għamjin. Lil dawn in-nies jeħtieġ nib- qgħu nuruhom Is-Sengħa ta' l-Imħabba sa ma jidħlu f'qovort- hom. Imma nerġgħu lura u naraw x'saħħa għandu kliem. is-sen- tenza. fuq ix-xejra ta' l-Artà li mhix frott ta' Malta waħidha im- ma tad-dinja. ''Fuq il-palk għandu jiġi iffotografat is-sabiħ tal- ħajja '. Mela l-Arti tqiegħed il-mera qud- diem wiċċ il-ħajja u għalhekk jiġi li l-oġġett ta' l-Arti hija l-ħajja nfisha. Li tfisser biċċa mill-Arti u twarrab il-biċċa li ma togħġ- bokr ifisser li tiid kkinha, iddgħajjef il-missjoni ta' l-Arti let- terarja; u mhux biss iċċekkinha ħmma tagħmilha gidba, tbegħidha mill-ħajja. Bħal dal: li qallu nagħmlu bħall-Gran Mastru Hom- peseh li meta qalulu li Napuljun kien bi ħsiebu jaħbat għal Malta iningħalih li kien ser ineħħi l-problema tal-periklif ġdid billi jagħ- mel ta' birruħu li ma jafx li Napuljun kien tassew ser jaħbat għal Malta' Jonkella nagħmlu bħal dawk l-uħud li jridu jħollu pro- blemi tal-ħajja koroh ħafna billi jgħidu Vlhom infushom li dawn il-problemi ma jeżistuaw ħlief fl-immaġinazzjoni ta' min isemmi- hom: Mhir B kien hekk, imma l-ħajja hi li hi—u l-Arti tfisser il-ħajja. kif inhi. Dak li messu ntqal fis-sentenza nihuw li l-Arti għandha turi s-sabiħ tal-ħajja, bħal filmis bit-technicolour, imma l għandhu tagħti tifsira Nisranija ta' dak kollu li jiġri fil-ħajja, kien ikreh, kien sabiħ. Imma li l-Arti tfisser is-sabiħ tal-ħajja, sakemm hawn faqar, sptarijiet, ħmieġ, infedeltajiet — dak Iż' Nieħdu eżempju. Nagħmlu li rrid nikteb dramm fuq il-qagħda soċjali tal-familja barxa ta' Malta, Waħda minn dawn hi ġara tiegħi. Naraha liebsa mċerċra għax fqira; imma jien inlibbisha l- ħarir biex ma nurir l-ikreh; uliedha jidgħu b'Min ħalaqhom għar neqsin mill-edukazzjoni, imma lċ, jiena nurihom qishom anġli bħal dawk li hemm mal-vara ta' San Pawl; żewġha l-isptar għax imħabba x-xogħol iebes waqa' b'sidru; jiena lż—jiena nuri lil żewġha qisu barri f'saħħtu, fix-xaba', ma jonqsu xejn. U hekk inkun qed nuri s-sabiħ tal-ħajja, mhux kif inhi l-lum imma. kif setgħet kienet kieku Eva. ma fettlilhiex tiekol dik l-imbierka ta' tuffieħa. Le, l-Arti hija mera tal-ħajja u l-ħajja hi mħawwda mħabba id-dnub oriġinali li ħu verità storika daqs kemm huma. veritajiet storiċi fil-ġrajja tal-bnedmin il-knejjes u l-kunventi minn naħa bl-isptarijiet u d-djar tad-dnub min-naħa l-oħra. U hekk jirrap- preżentahu l-ħajja fir-rumanzi tiegħu l-kittieb Kattoliku Fran- cois Mauriac, bl-ikrah tagħha, l-ikrah soċjali, l-ikrah tad-dnub, imma t-teżi li torbot il-fehma hija ġustifikazzjoni tal-Morali Kat- tolika. ba jiniex nagħmel id-difiża tal-veriżmu letterarju ta' Emile Zola għax il-veriżmu ta' dan hu mibni fuq ġrajja li min- natura tagħhom għandhom jinsatru għax iweġġgħu l-ġieħ. Qed nagħmel biss id-difiża tal-veriżmu fit-triq tan-nofs. Bejn il-ve- riżmu ta' Zola u dak: ta' Mauriac insibu dak ix-xebh li jgħaddi bejn il-veriżmu tal-għera skandaluż u l-veriżmu ta' għera li mu jwaġġgħar is-satra tal-ġisem u tal-moħħ. it-triq tan-nofs, mela. tiġġustifika fil-fehma tagħna daqsxejn ta' libertà fir-rappreżen- tazzjoni tal-ħajja, libertà li turi paġni mill-ħajja kif tingħax, min- għajr ina tneħħi l-istar minn fuq il-qżeżijiet tan-natura mwaq- qgħa. Tabilħaqq, id-differenza li tgħaddi bejn veriżmu u ieħor tista' xwebbahha lid-differenza bejn xebba bla ġieh, li għax l-anqus ħsieb li l-għera hu ħażen ma tinsatarz quddiem in-nies, u min-naħa. l-oħra. lil xebba li għax taħseb wisq fil-ħażen, biex ma. twaqqgħux fid-dnub, t'stor kull pulzier minn għonqha. u tiġ- lejha biex ma ngħidux ukoll tilbes l-ingwanti ħalli tgħatti jdejha ' Żewġ eżaġerazzjonijiet u kif igħid il-Malti iż-żejjed imbidded ', Dawk li skandalizzaw irwieħhom mit-titlu ''Is-Sengħa ta' l- Imħabba ' qegħdin igħixu fil-qamar jekk ma jafux li għal ħafna żgħażagħ. misserijiethom u ommijiethom, l-imħabba mhix ħlief sengħa, mhux għax għandu jkun hekk, imma għax hekk jaqbillu min fiż-żwieġ ifitter il-ġid jew il-passjoni, Les marriages de conveniance hu wieħed mill-eqdem soġġetti fil-letteratura pagana u Nisranija li fuqu nbnew kummiedji u traġedji. U Malta mhix xi ħaġa aħjar minn artijiet oħra. Malta neqsin ħafna mill-interpretazzjoni u intwiz- zjoni psikoloġika, nuqqas li, kif naħsibha jien, ġej minn nuqqas ta' kultura wiesgħa u ta' osservazzjoni rqiqa tal-ħajja kif tingħaż bl-ikreh u s-sabiħ tagħha kollu. Ir-reqqu tad-deskrizzjoni tal-psi- koloġija. tal-karattri tal-bniedem, bħall-kuluri ta' kwadru ta' pit- tur, fiha ħafna naqxiet, Minn dawn in-naqriet joħroġ it-tqanqil psikoloġiku. li għall-bniedem normali jidher qisu għamil tal-ġenn. F'is-Sengħa t' l-Imħabba iċieħed mill-aqwa mumenti psikoloġiċi, kif narah jien, hu meta. Ġovann, wara li ntebaħ li martu bidlitu, miksur u magħdur għal darba, flok sawwatha jew qatilha, qallha: Fitter itlaq, itlaq mill-iżjed fis minn quddiemi. Terġax tikser il-wegħda tiegħek li għamilt lil bniedem ieħor, bħal ma ksirt il- wegħda li għamilt lili quddiem Alla'. Kliem mimli bl-ironija ta' mħabba m'Igħuba ' U iżjed 'il quddiem, minbarra l-infedeltà ta' martu, jagħraf ukoll il-ħtija tiegħu talli, bħala raġel, flok qagħad dejjem mehdi fil-kotba, messu ħa ħsieb martu sew biex ma jħal- lihiex: tiżloq kif ukoll biex jagħtiha d-drittiijet tagħha taż-żwieġ. Dal-kliem ma jfissirx approvazzjoni ta' l-adulterju ta' martu, l- akbar għali tiegħu, imma jurina li, daqs kemm kien iħobb lil martu, ma kellux ħila jobogħdha. U meta wara li telqet, hu nfexx jibki, il-qarrej jara xhieda tar-ruħ magħkusa tal-bniedem imċaħ- had mill-imħabba tal-mara maħbuba. Għamil bħal dan jidher miġnun, imma fil-mumenti drammatiċi tal-qilla jew ta' l-imħab- ba inkella ta' uġigħ, il-bniedem hu qajla normali. Fittex mu- menti bħal dawn f'ħajtek u wieġeb int għal għamillek. Hekk fhimtha jien ir-ruħ ta' Ġovann u ma stajtz nifhem il-għaliex xi nies ta' ruħ ċkejkna ħadu skandlu u xewwxru l-istampa. Kif tis- ta' tfisser xort'oħra l-karattru ta' Amletu u ta' l-aħwa Karama- 200. fir-rumanz ta' Dostoevsku, ta' Heatheliffe f'Wuthering Heights ta' Em'lq Brontċ, il-ħafna statwi fil-Mużew tal-Vati- kan, xi kwadri fil-knejjes tagħna u ta' barra, biex ma nsemmur ħafna karattri ta' l-Opri li, jekk toqgħod traqqaq iżżejjed u twarrab is-simpatija artistika, tispiċċa biex, bħal Gerolamo Savo- narola, tiġborhom kollha f'daqqa u tagħtihom in-nar f'nofs ta' pjazza. L-Arti tagħżel il-mumenti drammatiċi u dal-mumenti drammatiċi huma bosta drabi anormali, Ġovann f'dan is-sens hu - karattru artistiku anormali imma Iż immorali. U biex nagħlaq, nerġa' ndur għal dak il-kliem fis-sentenza lem jingħad li fuq il-palk għandu jiġi iffotografat is-sabiħ tal-ħal- ja u ntenni li bħala fehma letterarja—u fil-għalqa tal-kritika let- terarja għandna awtoritajiet fuq min naqgħu bħal De Sanctis, G. B. Croce, u oħrajn f'letteraturi oħra—ma jistħoqqilha l-ebda attenzjoni. Kienet tkun aktar f'waqtha l-fehma ta' l-Imħallef li kieku flok hekk qalilna li l-Arti, li l-Palk hu wieħed mill-friegħi tagħha. tinbena fuq il-ħajja. hi kif inhi, bl-ikreh u bis-sabiħ tagħ- ha, imma li t-tagħlima għandha tkun skond it-tagħlim tal-Kni- sja; li hi s-Saltna t'Alla imma wkoll dar il-bnedmin uliedu. mim- liim b'imperfezzjonijiet u mkabbrin bihom infushom, daqqa nor- mali u daqqa anormal: kif jagħmilhom id-dnub oriġinali,