3 snin ilu għalqet 200 sena u issa għandna aktar tagħrif li jixħet … Dawl Ġdid Fuq Ġrajjet il-Vara Ta' San Publju mis-Sur Nigel Holland Waqt it-tfittxija tiegħi fl-arkivji tal-Kurja għad-digriet tas-Sinodu Djoċesan tal-1610 fejn San Publju ġie ddikjarat Patrun u Protettur ta' Malta ssaħħet il-ħbiberija tiegħi mas-Sur Lorenzo Zahra, Assistent tal-Kanċellerija tal-Kurja tal-Arċisqof, li huwa tant ġentili u disponibbli għal min ikun jeħtieġ l-għajnuna tiegħu. U lilu rrid irrodd ħajr talli ġibidli l-attenzjoni fuq dokument li jinsab fl-Atti Ċivilif' tal-Kurja li jixħet dawl ġdid u interessantissimu fuq ġrajjet il-vara ta' San Publju u l-iskultur tagħha Vincenzo Dimech. Dan id-dokument fil-fatt huwa wieħed eċċezzjonali u, għallinqas safejn naf jien, qatt ma ġie ppublikat jew imqar saret xi riferenza għalih minkejja l-ħafna kitba li dehret fuq il-vara tal-qaddis patrun tagħna. Irid jingħad li din hi l-ewwel dokumentazzjoni miktuba li ġietna f'idejna li għalkemm ma tikkonfermax id-datazzjoni eżatta tal- l-istatwa kif hi miżmuma llum, jiġifieri l-1811, tqarribna ħafna lejha. Meta s-Sur Zahra wrieni dan id-dokument, bqajt xi ftit ħalqi miftuħ għax mill-ftit Latin li għadni niftakar mill-iskola stajt nara li hawnhekk kellna dokument imprezzabbli għall-fini ta' ġrajjet il-vara ta' San Publju. Stajt, iżda, napprezza l-valur tiegħu meta rajt it-traduzzjoni professjonali tad-dokument, li tlabtu jagħmilli l-Latinista magħruf, il-Professur Horatio Vella, li jixraqlu wkoll ir-radd ta' ħajr kbir tagħna. Dan id-dokument iqajjem serje ta' kurżitajiet u mistoqsijiet. L-ewwel reazzjoni tiegħi ta' bilfors marret fuq il-fatt li hawn kellna sitwazzjoni fejn min kien ikkomissjona l-vara, jiġifieri il-Kapitlu tal-Knisja Sagra Parrokjali Insinji Kolleġġjata ta' San Pawl Appostlu tal-Belt Valletta fil-persuna tal-Kanonku Teżorier Dun Pietru Pawlu Muscat, ma kienx kuntent bix-xogħol li kien qed iwettaq Vincenzo Dimech fuq dik li llum hija l-ġawhra tagħna u saħansitra kien ilu xhur jipprotesta kontra l-mod kif Dimech kien qed jesegwixxi x-xogħol. Tajjeb infakkru hawn li dak iż-żmien il-Floriana kienet viċi-parroċċa tal-Parroċċa ta' San Pawl Nawfragu tal-Belt u allura dik kienet ir-raġuni, li ftit tidħlilna f'rasna partikolarment lilna l-Furjaniżi, il-għala kien il-Kapitlu Pawlin li inkariga ruħu biex issir statwa ta' San Publju għall-knisja tagħna. Dan id-dokument fil-fatt huwa rikors (cedula) ippreżentat mill-imsemmi Dun Pietru Pawlu Muscat fl-Lulju 1810 u li fih intqal li tliet xhur qabel kien ġa sar mandat ta' protest (datat it-18 ta' April, 1810) kontra Vincenzo Dimech '… sabiex ma jażżardax jispiċċa l-istatwa ta' San Publju, Isqof, skont l-abbozz magħmul minnu, …:. Il-fatt li sar dan ir-rikors mill-ġdid, ta' Lulju 1810, li reġa' sostna li Vincenzo Dimech m'għandux ikompli jaħdem fuq l-istatwa skont l-abbozz magħmul minnu, '… sabiex ma jżid-xejn qabel ma jagħmel abbozz ieħor, … u dak taħt pieni li jitlef il-ħlas tax-xogħol u l-ispejjeż li forsi Dimech ikun għamel fil-ġa imsemmi xogħol lest; …', jista' jagħti x'jifhem li Dimech kellu rasu iebsa wkoll u kompla għaddej bil-ħidma fuq l-istatwa ta' San Publju wara l-ewwel protest (dak tat-18 ta' April, 1810), minkejja li min qabbdu biex jagħmel ix-xogħol kien insista li dak kellu jieqaf milli jkompli. Jekk Dimech kienx baxxa rasu u rrinunzja li jkompli x-xogħol wara dan it-tieni protest ma nafux. Jekk fil-fatt kienx ippreżenta xi abbozz ġdid u modifikat għat-tkomplija tal-istatwa, skont kif mitlub mil-Kanonku Teżorier Dun Pietru Pawlu Muscat, ma nafux lanqas. U għalhekk dan id-dokument aktar iqajjem mistoqsijiet milli jagħti tweġibietl Bħal, per eżempju, f'liema stadju kien wasal ix-xogħol meta sar dan il-protest f'Lufju 1810 għax jekk inżommu li l-istatwa tlestiet fl-1811 (kontra l-1815 li kienu jżommu qabel il-gwerra), allura nistgħu naslu għall-konklużjoni li bilfors li x-xogħol fuq l-istatwa kien kemmxejn avvanzat7 Hu jekk ma kienx, kif irnexxielu Dimech ilestih sa sena wara jekk għallinqas u eventwalment ma kienx iddedika ħin twil ta' ħidma fuqu, ħaġa mill-aktar possibbli f'dawk iż-żminijiet ta' ftit aljenazzjonijiet7 U, fuq kollox, meta Dimech kien beda x-xogħol fuq l-istatwa '… skont l-abbozz magħmul minnu …, mhux normali li dan l-abbozz suppost li kien ġa approvat mill-kapitlu Pawlin qabel ma nbeda x-xogħol. U jekk, mill-banda l-oħra, Dimech ma kellux l-abbozz oriġinali tiegħu approvat minn min kien ikkomissjonah biex jagħmel l-istatwa, kif stina rasu u beda x-xogħol xorta waħda7 Ma jafx li kien qed jipperikola li jibqa' mingħajr ħlas għax-xogħol u l-ispejjeż U, l-aktar kurjuża u interessanti, fiex kienu jikkonsistu l-oġġezzjonijiet għall-abbozz oriġinali ta' Dimech u min ċeda biex finalment għandna l-kapolavur ta' statwa li għandna llum7 Li huwa ċert huwa li jekk Vincenzo Dimech għaddas rasu u baqa' għaddej bil-ħsieb u l-abbozz oriġinali tiegħu, minkejja l-protesti biex jimmodifika xi ħaġa fl-opra li kien qed jaħdem, allura ż-żmien ta raġun lilu għax l-istatwa ta' San Publju ilha meqjusa bħala ġawhra tal-arti reliġjuża Maltija għal dawn l-aħħar żewġ sekli. Ma tkunx l-ewwel darba fl-istorja tal-arti, kemm lokali kif ukoll ta' barra, li artist kien ikkritikat bil-qawwa għal xogħlu biex imbagħad ir-riżultat finali xejjen lill-kritiċi kollha. Jekk mill-banda l-oħra Dimech ċeda għall-pressjoni u għamel xi modifiki mitluba wara l-protesti li għamel il-Kapitlu tal-Kolleġġjata Pawlina, nerġgħu ngħidu fil-persuna tal-Kanonku Teżorier Dun Pietru Pawlu Muscat, allura l-kanonċi ta' din SgĠieta'. Filarmonika Vlhena AD 1874 Paġna 75 140 sena ta' Storja, Mużika u Imper il-kolleġġjata Beltija taw il-kontribut tagħhom biex l-opra ta' Dimech li qed ingawdu llum tkun isbaħ milli fil-fatt kienet ser tkun. : Irid jingħad ukoll li huwa ċar li l-insistenza tal-Kanonku Dun Pietru Pawlu Muscat biex isiru modifiki fix-xogħol li Dimech kien qed jagħmel fuq l-istatwa ta' San Publju ma kinux motivati għajr minn imħabba immensa li kellu għall-knisja tagħna u dak kollu li kellu x'jaqsam magħha tant li ħafna snin qabel kien ħallas minn butu il-parti l-kbira tal-ispejjeż tal-koppla tal-knisja l-ġdida ta' San Publju'' u għalhekk kellu l-akbar interess li din tkun tassew l-isbaħ opra li setgħet issir. Din il-konnessjoni intima bejn il-knisja u l-parroċċa tagħna mal-knisja kolleġġjata Pawlina tal-Belt m'għandhiex tintesa u, anzi, għandna nibnu fuqha, minkejja l-perjodu jaħraq meta, ftit snin biss wara din il-ġrajja, il-kapitlu tal-kolleġġjata kien oppona bil-qawwa, u eventwalment mingħajr suċċess, li l-Floriana ssir parroċċa għaliha u dan kien ħoloq tensjonijiet u rivalita' enormi bejn il-Furjaniżi u l-parroċċa Pawlina u minkejja r-rivalita'' ħafna drabi esaġerata, bejn il-Furjaniżi u l-Beltin tal-lum. Ta' min jinnota wkoll li l-ħsieb li ssir statwa ta' San Publju nibet qrib ħafna, jekk mhux fl-istess sena wkoll, tal-200 sena anniversarju minn mindu San Publju kien ġie ddikjarat Patrun u Protettur ta' Malta. Jekk il-ħsieb li ssir l-istatwa kienx motivat minn dan l-anniversarju storiku, li seħħ fl-1810, għalissa wieħed jista' biss jispekula għalkemm huwa diffiċli li wieħed jaħseb li din kienet biss kumbinazzjoni sabiħa. Anżi, wisq probabbli wkoll li l-idea kienet proprju li l-istatwa tkun lesta f'dik is-sena partikolari, l-1810, biex tfakkar dan l-anniversarju memorabbli u forsi dan ma seħħx u ttardjat b'sena, proprju minħabba d-diżgwid li nqala' bejn min kkumissjona l-istatwa u l-iskultur li kien qed jaħdimha fuq l-andament ta' din l-opra kbira, il-ġawhra tagħna l-Furjaniżi u l-Maltin kollha. Filwaqt li t-tfittxijiet fuq ġrajjet il-vara ta' San Publju, li nemmen li jinkludu affarijiet ħafna aktar importanti u li għadhom mistura, jibqgħu għaddejjini U ngħid li t-tfittxija għandha tibqa' għaddejja …111 Kont temmejt din il-kitba eżatt bl-aħħar sentenza li hemm aktar 'il fuq. Bħallikieku ħebritni qalbi, minkejja li ma nafx għala, meta ktibt dik is-sentenzal U ngħid li t-tifttxija kellha tibqa' għaddejjal Għax lanqas għaddew ftit ġimgħat li l-ħabib tiegħi Olvin Vella, 'lecturer' fl-Universita' ta' Malta, ma qallix, mingħajr ma bdejtlu xi kliem min-naħa tiegħi, li student tiegħu, Reno Fenech, riċerkatur u studjuż tal-Malti, kien skopra f'kollezzjoni privata prietka li kienet saret meta l-istatwa ta' San Publju ddaħħlet fil-knisja ddedikata lilu għall-ewwel darba. Huma kellhom interess f'dan id-dokument għall-fini tal-istudju tal-Malti, għax il-prietka kienet bil-Malti fi żmien meta fil-knejjes tagħna ħafna mill-prietki f'okkażjonijiet speċjali kienu jsiru bit-Taljan, iżda ħasbu li lili kienet tinteressani mil-lat tal-istorja nnifisha tal-istatwa. U ma marrux imqarrqa għax għalija dan id-dokument kellu valur u tagħrif imprezzabbli dwar il-ġrajjiet mistura tal-istatwa tant għaziża għalina u għalhekk irrid inrodd ħajr lil Reno Fenech talli għoġbu jgħaddili kopja tal-imsemmija prietka li kienet saret minn Patri Fidiel, Kapuċċin li, skont l-użanza ta' żmienu fejn il-patrijiet kienu identifikati minn belt twelidhom, kien magħruf bħala Patri Fidiel mill-Belt Valletta (1763-c. Meta ġietni f'idejja l-kopja tal-priedka, li fiha tajjeb li ngħidu li dan il-Kapuċċin Belti għamel ukoll eloġju lil San Publju bħala qaddis Malti, ngħid id-dritt għall-ewwel fraħt li saħansitra skoprejna meta daħlet għall-ewwel darba l-istatwa ta' San Publju fil-knisja tiegħu iżda immedjatament ksaħt għax dan id-dokument qajjem ċerti interrogattivi proprju ftit qabel ma bdew iċ-ċelebrazzjonijiet tal-200 sena, 3 snin ilu, minn mindu din l-istatwa ssawret minn idejn Vincenzo Dimech. U dan għax fl-intestatura tal-prietka miktuba minn Patri Fidiel, insibu miktub (bit-Taljan) li din kienet prietka li saret fil-Knisja ta' San Publju fl-okkażjoni tad-dħul għall-ewwel darba tal-istatwa tiegħu f'din il-knisja, li kien il-Ħadd, 17 ta' Jannar, 18131 U hawn toħroġ il-mistoqsija ovvjal Jekk l-istatwa ta' San Publju, kif għadna nżommu sal-lum, saret fl-1811 għalfejn kellhom jgħaddu madwar sentejn biex ġiet trasportata lejn s-sena li fiha nħadmet l-istatwa7 Tweġibiet definittivi ftit nistgħu nagħtu sakemm jinkiseb tagħrif ieħor. Iżda lanqas ma huwa impossibbli li Dimech lesta l-istatwa fl-1811 u ddattaha huwa stess hekk, dejjem jekk wieħed jaċċetta l-verżjoni ta' dawk il-Furjaniżi li raw din id-data mnaqqxa fuq l-istatwa meta sofriet ħsarat kawża tal-bumbardament tal-knisja tiegħu fit-Tieni Gwerra Dinjija, eżattament fit-28 ta' April, 1942. Dawn il-persuni jsostnu li lemħu s-sena 1811 u l-inizjali V.D. (isem u kunjom l-artist) imnaqqxa f'nofs l-iljun tal-istatwa meta inqasam bil-ħsarat li ġarrbet. Iż-żewġ xhieda ewlenin li kitbu dan huma Antonio Agius (1899-1987) u E.S. Tonna (1911-1992). Tonna kiteb ukoll: ''Dwar l-istess data Toni Caruana (''Il-Bomba'', li kien prokuratur tagħha, kien sab din id-data fil-ġenb ta' l-iljun meta dan infired mill-korp permezz tal-blast, u qalli huwa stess u wrieni fejn. Tibqa' d-dilemma li, minkejja li dawn ix-xhieda li wieħed m'għandux jiskartahom kif ġieb u laħaq għax konna nafuhom bħala nies affidabbli, ma jeżisti l-ebda dokument miktub li jgħid meta tlestiet definittivament l-istatwa. U l-fatt indiskutibbli li l-istatwa ta' San Publju ddaħħlet fil-knisja tiegħu fil-bidu nett tal-1813 lanqas m'għandu jelimina, waħdu, il-fatt li tlestiet f'xi żmien fl-1811 għax ma tantx hemm differenza fiż-żmien. Jista' jkun li minħabba diversi kontestazzjonijiet u problemi li setgħu inqalgħu, mit-tlestija tal-istatwa fl-1811 sad-dħul tagħha fil-knisja li għaliha nħadmet, riedu jingħelbu ċerti intoppi Paġna 76 Egħitar Filarmonika VIlkana 40 1874 u mhux lanqas dawk finanzjarji. Per eżempju, nafu issa minn din il-prietka ta' Patri Fidiel, li minkejja li l-kapitlu tal-Parroċċa ta' San Pawl Nawfragu tal-Belt kien inkariga ruħu li ssir l-istatwa ta' San Publju, kienu l-Furjaniżi li kellhom jikkontribwixxu għaliha tant li Patri Fidiel kien iddikjara li minkejja li l-istatwa ta' San Publju kienet daħlet ġewwa darha kienet għadha ma ġietx mifdija u appella lill-Furjaniżi biex jagħtu d-donazzjonijiet tagħhom biex jitkompla l-ħlas ta' dina l-opra. Jista' jkun, għalhekk, li l-fatt l-istatwa kienet għadha ma tħallsitx fil-mument li kienet tlestiet, u saħansitra anki meta ġiet trasportata mill-Belt lejn il-Knisja ta' San Publju, seta' kien il-fattur biex, minkejja li wisq probabbli li l-istatwa kienet fil-fatt lesta fl-1811, dan it-trasferiment ma sarx qabel l-1813 sakemm ma sarux imqar parti mill-ħlasijiet dovuti biex saret. Minn din il-prietka joħroġ ukoll li x-xewqa li ssir l-istatwa ta' San Publju kienet tal-Furjaniżi u tant kienet frott l-imħabba, il-ħidma u l-kontribut tal-Furjaniżi li Patri Fidiel ħeġġeġ lill-Poplu tal-Floriana biex jirċievi dan it-teżor li tant xtaq u impenja ruħu biex issir. Semmejna li l-istatwa ta' San Publju kienet ġiet trasportata lejn il-knisja tiegħu mill-Belt u hawn tfaqqa' kwistjoni ġdida oħra. It-tradizzjoni Furjaniża temmen li Dimech ħadem l-istatwa fl-ewwel post li hemm fi Triq il-Miratur, kantuniera ma' Triq San Publju. Per eżempju, skont Salvu Maggi (1904-1974), Furjaniż li kien jinteressa ruħu ħafna fil-lokalita' u li ħalla xi manuskritti ta' tifkiriet ta' żmienu, l-istatwa nħadmet minn zokk kbir li jingħad li kien għamel xi żmien mitluq f'xi parti mill-port tal-Marsa. Meta tnisslet l-idea ta' din l-istatwa, xi Furjaniżi tellgħuh b'festa fil-post fejn Dimech kellu jibda x-xogħol, jiġifieri fil-post li llum huwa kafeterija magħrufa bl-isem, ġustament, ta' ''22nd Januarv'. Din it-tradizzjoni ma jidher li hi sostnuta minn ebda dokument miktub. Anzi, il-fatt li l-istatwa ta' San Publju nġiebet mill-Belt biex tagħmel id-daħla trijunfali għall-ewwel darba fil-knisja tiegħu, jista' jitfa' dubji serji fuq kemm fil-verita' din inħadmet fil-post imsemmi jew addirittura fil-Floriana nnifisha anki meta wieħed iqis il-fatt li Vincenzo Dimech kellu l-ħanut tax-xogħol fil-Belt. Mill-banda l-oħra, wieħed lanqas jista' jiskarta għal kollox li fil-fatt inħadmet fil-post li sal-lum konna nemmnu li nħadmet fiha. L-ewwel nett kien hemm każijiet fejn statwi kienu nħadmu minn skulturi fil-postijiet fejn kienu kkomissjonati u lil hinn mill-ħanut tax-xogħol tal-iskultur inkarigat u t-tieni nett l-istatwa lesta ta' San Publju setgħet ittieħdet il-Belt sempliċiment għall-okkażjoni biex minn hemm tinġieb proċessjonalment mill-Knisja Sagra Parrokjali Insinji Kolleġġjata ta' San Pawl Appostlu tal-Belt Valletta għad-daħla trijunfali tagħha fil-knisja ddedikata lilu fil-Floriana proprju għax din tal-aħħar kienet għadha viċi-parroċċa ta' dik Beltija u għaldaqstant seta' kien maħsub li kien xieraq li l-istatwa tagħmel id-dħul uffiċjali tagħha fil-knisja viċi-parrokkjali wara proċessjoni mill-knisja Beltija li l-kapitlu tagħha kien finalment responsabbli biex saret l-istess statwa. Irrid inżid li għall-mistoqsijiet kollha t'hawn ġieni f'moħħi wkoll u ħsibt li stajt insib xi tweġibiet żgur mill-Atti Kapitulari tal-Kapitlu tal-Kolleġġjata Pawlina tal-Belt iżda bqajt diżappuntat għal f'dawk iż-żminijiet il-Minuti tal-Kapitlu kienu xotti għall-aħħar. Għalkemm jibqgħu dawn l-interrogattivi, u fin-nuqqas ta' ċertezza assoluta u dokumentata fuq din il-materja, ma kien hemm xejn barra minn loku li 3 snin ilu ġiet iċċelebrata l-200 sena minn mindu l-istatwa maestuża ta' San Publju nħadmet minn id Vincenzo Dimech. Kont ipproponejt, iżda, li ladarba kien ġiena f'idejna dan it-tagħrif ġdid u prezzjuż, li fis-17 ta' Jannar, 2013, f'għeluq il-200 sena mid-dħul tal-istatwa ta' San Publju fil-knisja kellha ssir proċessjoni żgħira u rappreżentazzjoni ta' din il-ġrajja storika bil-prietka b'kollox li saret dakinhar ħalli nerġgħu ngħixu ftit l-emozzjonijiet ta' dawk il-mumenti tant sbieħ għall-Furjaniżi meta raw il-ġawhra ġdida tagħhom tidħol għall-ewwel darba fil-knisja tagħhom biex tibqa' hemm għal dejjem, proprju, u bis-sollennita' kollha, jiġifieri kemm fuq ġewwa kif ukoll fuq barra, fil-21 ta' Jannar. Din il-proposta ma ġietx milqugħa kif xtaqtha jiena, iżda fit-22 ta' Jannar, 2013, qabel il-funzjoni tal-festa ta' filgħaxija, kienet saret proċessjoni bil-vara madwar il-knisja filwaqt li l-Arċipriet Dun Richard Borg kien qara siltiet mill-prietka ta' Patri Fidiel. Kritika komuni u bla bażi tal-vara Xtaqt nagħlaq din il-kitba billi nittratta punt ta' kritika komuni rivolta lejn din il-vara, jiġifieri li hija falza u dan għax San Publju qed iżomm il-baklu f'idu l-leminija meta l-isqfijiet normalment iżommuh fl-id tax-xellug. Fil-fatt hija l-kritika nnifisha li hija kompletament falza u assolutament bla l-ebda bażi. Ma hemm l-ebda regola fissa fl-arti fir-rigward ta' fejn għandu jżomm il-baklu l-isqof. Pitturi ta' isqfijiet qaddisin jeżistu f'numru bla għadd u filwaqt li l-maġġoranza tagħhom juruhom iżommu l-baklu fl-id tax-xellug, speċjalment meta jkunu f'qagħda li qed jagħtu l-barka bl-id leminija, kif soltu jsir, f'diversi qagħdiet oħrajn fejn ma jkunux qed ibierku jidhru bil-baklu fl-id il-leminija. Biex nagħlqu dan l-argument darba għal dejjem ser nagħti ftit eżempji mill-mijiet li ltqajt magħhom għal min jista' jibqa' fid-dubju u dawn huma xogħlijiet ta' ġganti tal-arti. Fi kwadru tal-Verġni Marija ma' San Nikola, San Gennaro u San Severo, li huma 3 isqfijiet, ta' Filippo Vitale li tinsab fil-Museo L Paġna 77 di Capodimonte f'Napli, insibu lil San Gennaro fin-nofs, u għalhekk il-figura ewlenija, qed iżomm il-baklu f'idu l-leminija filwaqt li f'tax-xellug, qed iżomm ktieb. San Nikola, fuq ix-xellug tal-kwadru wkoll qed iserraħ il-baklu fuq idu l-leminija filwaqt li huwa San Severo biss, fuq il-lemin qed iħares 'il fuq lejn il-figura tal-Madonna bil-Bambin li għandu l-baklu f'idu x-xellugija. Huwa ċar għalhekk li l-artist ma ħassux marbut ma' ebda regola f'dan ir-rigward u poġġa l-bakli f'idejn l-isqfijiet b'tali mod li joħloq bilanċ fil-kwadru u dan jgħodd ukoll għal artisti oħra li ser insemmu aktar 'l isfel. F'kwadri oħrajn fejn jidhru isqfijiet spiss, għalkemm mhux dejjem, insibu li l-baklu qatt ma jkun fin-naħa ta' lejn fejn ikun qed iħares il-qaddis isqof għax joħloq speċi ta' ostakolu għal dik il-ħarsa u jtellef mill-effett tagħha. Hekk li anki fil-vara ta' San Publju l-baklu qiegħed f'id il-leminija tal-qaddis filwaqt li huwa qed iħares lejn ix-xellug fil-bogħod lejn is-sema. Vincenzo Dimech ried ukoll li l-qaddis martri Publju jiġi aggredit mill-iljun min-naħa tax-xellug u allura ovvjament il-baklu kellu jmur fin-naħa tal-lemin fejn il-qaddis tagħna jidher kważi qed jistrieħ fuq il-baklu biex iżomm fuq saqajh mill-impatt tal-aggressjoni feroċi tal-iljun. Ftit eżempji oħra ta' kwadri bl-isqof qed iżomm il-baklu f'idu tal-lemin minn artisti ta' fama kbira jkomplu jagħlqu dan l-argument darba għal dejjem. Fosthom kwadru ta' Annibale Carracci tas-Seklu XVII Il-Madonna fil-glorja mal-Bambin u Qaddisin, fosthom isqof bil-baklu fil-lemin, li jinsab fil-Pinacoteca Nazionale ta' Bologna'7 u tal-kbir Raffello bit-tema L-Estasi ta' Santa Ċeċilja ma erba' qaddisin li hemm fl-istess Pinacoteca Nazionale fejn fost għadd ta' qaddisin jidher isqof bil-baklu fil-lemin ukoll. '$ Imbagħad, fl-aħħar nett nirreferi għall-artist ġgant Spanjol Francisco de Zurbaran (1598-1664) li f'pittura ta' Sant'Ambroġ fil-Museo de Bellas Artes ta' Sevilja, waħdu u f'qagħda statika, ippoġilu l-baklu fl-id il-leminija. Fuq dan l-argument, nittama li daqshekki Noti u Riferenzi 43 Timotju mill-Belt, Il-Knisja u l-Kunvent tal-Kappuccini i l-Ordni Gerosolomitan ta' Malta, Empire P., 1955, p. 110 x4 Oliver Friggieri; Żewġ artisti fil-Furjana : Vincenzo Dimech u Vincenzo Bugeja, Kunsill Lokali tal-Floriana, 1997, p. 15 45 Idem Is-sinjura Bonello waqt ir-restawr ta' wieħed mill-istandardi. Paġna 78