www.bandasanfilep.com.mt Pasquale Buhagiar u x-Xogħlijiet Tiegħu Is-sena 2011 ħabat it-tielet ċentinarju mill-mewt ta' Pasquale Buhagiar, pittur li ħadem bosta xogħlijiet imferrxa ma' ħafna parroċċi f'Malta u l-aktar fil-parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ fejn għex. Jissemma wkoll bħala skultur fil-ġebla, iżda ftit li xejn nafu fuq ix-xogħol tiegħu f'dan il-qasam. Dan l-artist għal bosta snin bħal donnu ġie mwarrab u ma kienx studjat, għalkemm dan l-aħħar bħal reġa' feġġ fix-xena tal-istorja tal-arti Barokka f'Malta b'attribuzzjonijiet lilu.' Jista' jkun ukoll li mhux daqshekk magħruf ġo Ħaż-Żebbuġ għax mhux imsemmi fil-kotba li naraw is-soltu u li bħal sejjisna l-istorja ta' Ħaż-Żebbuġ fuqhom. Ciappara jgħid li jaħsbu li fost il-ħames kwadri sbieħ li hemm fil-knisja tal-Lunzjata ta' Ħaż-Żebbuġ it-titular huwa ta' Pasquale Buhagiar. Fil-fatt il-pitturi huma ta' Stefano Erardi u fuq it-titular hemm il-kliem (Stefano Herado. Din it-tradizzjoni ta' Pasquale Buhagiar mal- knisja tal-Lunzjata tista' tixħet merżuq dawl ta' tagħrif fuq ix-xogħol tiegħu fuq l-iskultura fil-ġebla li sata' wettaq f'din il-knisja. Pasquale Buhagiar twieled miż-żwieġ ta' Antonio Buhagiar u Maddalena Farrugia, żwieġ li ġie ċċelebrat f'Ħaż-Żebbuġ fid- 29 t'Ottubru 1646. Filwaqt li Pasquale żżewweġ lil Leonora Buttiġieġ fl-24 ta' Jannar 1689 fis-Siġġiewi: Fuq id-data tat- twelid tiegħu hemm ineżattezza li tvarja bejn l-1648 u l-1666. Fir-reġistru tal- imwiet tal-paroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ hemm miktub li Pasquale Buhagiar miet f'Ħaż- Żebbuġ fl-14 ta' Marzu, 1711 fil-għomor ta' madwar 45 sena u kien midfun fil-knisja tar-raħal. Għalkemm jingħad li miet f'qasir il-għomor dan mhux il-każ eżatt għaliex insibu dokumentat li kien qiegħed jieħu kummissjonijiet ta' xogħol fl-1681 jiġifieri meta kellu madwar ħmistax-il senal ' Aktarx li Pasquale kellu aktar żmien meta miet min kif ġie ddikjarat fir-reġistru tal-imwiet. Fil- fatt dan ma setax ġie verifikat ma' data tat- twelid għax milli jidher Pasquale Buhagiar mhux qiegħed imniżżel fir-reġistru ta' twelid tal-parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ. Parrokkjali Ħ' Attard HA ji f L l tg) a. Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 MMMTA A Ste te tea Te eto nani Fost l-ulied li Pasquale ħalla warajh insibu lil Simone, u lil Gio Nikola ta' tlettax- il sena li wiret is-sengħa mingħand missieru. Simone li kien kjeriku jissemma bħala pittur dilettant u għamel xi xogħlijiet f'Ħaż- Żebbuġ. Hu kien wieħed mill-protagonisti fil-miġja tal-fdalijiet ta' San Teodoru lejn Ħaż-Żebbuġ fl-1759.10 Gio Nikola Buhagiar (1698 -1752) għamel impatt sinifikattiv fuq l-istorja tal-Arti Barokka f'Malta tas-seklu tmintax. Xhieda ta' dan huma l-għexieren ta' xogħlijiet imxerrda mal-erbat irjieħ ta' Malta u Għawdex. Missierhom, għalkemm qatt ma laħaq livelli għolja fl-arti tiegħu, xorta huwa pedina important fl-istorja tal-arti Maltija. Huwa xpruna lil ibnu Gio Nikola minn età żgħira biex ikompli fejn ħalla hu; hekk kif Gio Nikola kien ta' kuraġġ għal Francesco Zahra (1710-1777)u li aktarx kien għalliem tiegħu. Zahra matul il-karriera tiegħu mar 'l hinn u tela' it-taraġ tas-suċċess filwaqt li għolla l-livell tax-xogħol fl-arti tal-Barokk tardiv f'Malta tas-seklu tmintax. Il-pittura tat-titular tal-Assunta tal- paroċċa ta' Ħ'Attard, li tlestiet fl-1681 u swiet 72 skud,F hija biċċa xogħol importanti dokumentata. Filwaqt li dan il-kwadru hu l-punt tat-tluq biex xogħlijiet oħra jiġu attribwiti stilistikament, mhux l-istess nistgħu ngħidu għat-titular tal-Assunta tal- parroċċa tal-Mosta li tradizzjonalment huwa attribwit lilu. F'dan il-kwadru hemm aktar xebħ max-xogħol ta' Stefano Erardi. Ta' min jgħid li matul iz-żmien sar ħafna restawr u żidiet fuq il-pittura originali. Fil-Mosta nsibu żewġ kwadri li jistgħu jiġu attribwiti lil Pasquale Buhagiar. Dawn jinsabu fil- knisja tal-Viżitazzjoni, magħrufa bħala ta' Wejda. Dawn juru l-Lunzjata u l-Assunta. Xogħlijiet oħra attribwiti lil Pasquale nsibuhom f'Ħal Balzan, Birkirkara, Ħal Lija, Marsaxlokk, l-Imqabba, is-Siġġiewi u Ħaż-Żebbuġ. Tfaċċaw ukoll waħdiet oħrajn f'kollezzjonijiet privati. Madonna tal-Karmnu, Sagristija l-Qadima, Knisja Arċipretali Ħaż-Zebbuġ Żwieġ Mistiku ta' Santa Katerina, Sagristija, Knisja Parokkjali Ħal Balzan fuq medda ta' aktar minn tletin sena, b'karatteristiċi partikolari li qajl inbidlu tul il-karriera tiegħu. Jidher, li fejn jidħol it-tqassim tas-suġġett prinċipali u dak sekondarju, mhux dejjem għandu rabta konsistenti fir-riżultat finali. Uħud mill- kwadri l-kbar tiegħu, huma mimlija b'għadd ġmielu ta' anġli u puttini li jħallu l-għajn timraħ fuq it-tila. Bħala eżempju, fil-pittura li turi l-mewt ta' San Ġużepp li tinsab fil-knisja parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ jidher nuqqas ta' armonija. Għall-kuntrarju f'xogħlijiet oħrajn imbagħad issib bilanċ aħjar, bħall-pittura tal-Madonna tal-Karmnu: fis-sagristija l-qadima, fl-istess knisja. L-ilwien huma qawwija, bl-aħmar u l-ikħal dominanti, filwaqt li l-leħħa safranija madwar is-sħab ma tonqosx. Il-figuri u drappeġġ huma ħafna drabi l-istess, l-uċuħ jixxiebhu u l-pjiegi tad-drapp wesgħin. Jekk hemm passaġġi fil- pittura hawn imsemmija li tabilħaqq jixħtu dawl fuq dawn l-attribuzzjonijiet huma fejn jidhru l-anġli u l-puttini li huma kollha ta' xebħ wieħed. Kif semmejna aktar 'il fuq, il-pittura tal- Madonna tal-Karmnu b'Sant' Antnin u Santu Rokku kienet it-titular tal-artal tal-Karmnu. Il-kwadru nbidel fl-1915 ma' ieħor li hemm bħalissa ta' Lazzaro Pisani. Fl-artal ta' Santa Katerina ta' Lixandra kien hemm pittura li tirrapreżenta ż-Żwieġ Mistiku ta' Santa Katerina li Ilum tinsab fis-sagristija l-qadima. Kwadru ieħor iżgħar fuq l-istess tema jinsab fis- sagristija ta' Ħal Balzan. Meta tqabbilhom tista' tara xebħ bejniethom fl-istil tal-uċuħ u drappeġġjatura. Għalkemm il-kwadru ta' artal ta' Ħaż-Żebbuġ fih aktar xogħol fin fejn jidħol dettall, bħall-ilbies ta' Santa Katerina, fejn għamel tentattiv fuq id-disinn tal-bizzilla fit-truf tal-kmiem. Dan jista' jsostni l-argument li wħud mill-pitturi Maltin kienu jaħdmu kwalità ta' xogħol skont għal fejn sejjer jitpoġġa jew kemm jitħallsu. Sant'Antnin jidher ukoll ma' Santa Katerina fil-kwadru ta' Ħal Balzan u 'l quddiem niltaqgħu ma' kwadri oħrajn fejn jerġa' jfeġġ Sant'Antnin. Tgħid b'rispett lejn missieru u bużnannuh li t-tnejn kien jisimhom Antonio2 Fid-daħla tas-sagristija ta' Ħaż-Żebbuġ, hemm żewġ pitturi ovali żgħar li kienu tal- prospettiva tal-artali l-qodma qabel ma nbnew in-navi, bejn l-1913-1918.5 Wieħed minn dawn il-kwadri juri lil San Filippu Neri u l-ieħor lil Santa Barbara; f'dan tal-aħħar, minn analiżi oħra, il-figura femminili fil-pittura hija Santa Ewfemja Din il-qaddisa martri kellha kappella ddedikata għaliha f'Ħaż-Żebbuġ fl-inħawi ta' Ħal Mula skont il-viżta pastorali li tmexxiet mill-Isqof Pietro Dusina fl-1575. Santa Ewfemja ta' Calcedonia kienet tgawdi qima wkoll fil-kappella tal-Italja ġewwa l-Konkatidral ta' San Ġwann fejn jinsabu r-relikwi tagħha. Fid-daħla li tagħti għall-Oratorju mis-sagristija l-qadima tinsab pittura ottagonali li Żwieġ Mistiku ta' Santa Katerina, Sagristija l-Qadima, Knisja Arċipretali Ħaż-Żebbuġ, Dettall HA ji f L l tg) a. Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 MMMTA A Ste te tea Te eto nani fiha xbieha tal-Madonna fl-aħħar ta' ħajjitha f'din l-art qabel telgħet is-sema. Din il-pittura tissejjaħ Dormizzjoni tal-Verġni Marija u hija popolari aktar fil-pajjiżi tal-Ivant. Din il-pittura turi lil Marija mdawra bl-appostli, filwaqt li qiegħda mimduda fuq is- sodda; l-istess għamla ta' sodda bl-istess disinn u pjiegi li hemm fil-kwadru li juri l-mewt ta' San Ġużepp. Fil-knisja ta' Marija Assunta magħrufa aħjar bħala ta' Mamo, mibnija taħt il-ħarsien ta' Lorenzo Gafa, fl-1683, jinsabu ħames pitturi li stilistikament jidħlu fil-keffa bħala xogħlijiet ta' Pasquale Buhagiar. Dawn huma: it-titular li juri lil Marija Assunta, kif ukoll erba' kwadri laterali wieħed ta' Marija Annunzjata, ieħor il- Qtugħ ir-Ras ta' San Ġwann il-Battista; pittura li turi lil Missier Etern ħarstu 'l isfel fuq San Pietru Dumnikan, Sant'Antnin u San Duminku u kwadru bil-figura tal-Ispirtu s-Santu flimkien ma' Sant'Injazju ta' Lovola, Santu Rokku, San Bartilmew u San Pawl. Din il-pittura tal- aħħar tfakkrek f'pitturi oħra ta' iben Pasquale, specjalment il-figura ta' San Bartilmew, fejn jidher xebħ fil-fiżjonomija tal-uċuħ maskili. Nissoktaw b'aktar pitturi li jistgħu jidħlu fl- oeuvre ta' Pasquale Buhagiar. Dawn jinsabu merfugħa fil-knisja Arċipretali ta' Ħaż- Żebbuġ u li qabel kienu fil-knisja tal- Viżitazzjoni f' Wied Qirda, mibnija fl- 1675. Żewġ kwadri tawwalin indaqs, wieħed juri l-Madonna tal-Ħniena u l-ieħor lil Santa Marija Maddalena f'riġlejn il-Kurċifiss. Dawn. il- pitturi jolqtuk b'dettalji żgħar li fihom, għalkemm il-pitturi jinsabu f'qagħda ħażina ħafna. Fil-pittura tal-Madonna tal-Ħniena, jidher Ġest tarbija jxerred l-ħalib ħiereġ U mis-sider t'Ommu Marija bħala ' simbolu tal-ħajja. Dettall partikolari fil-pittura l-oħra tal-Kurċifiss, huma Dormizzjoni tal-Vergni Marija, Sagristija l-Qadima, Knisja Arċipretali Ħaż-Żebbuġ Mewt ta' San Ġużepp, Knisja Arċipretali Ħaż-Żebbuġ MAA A ele nel enil-feketo tanti Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 L-Ispirtu s-Santu u qaddisin, Knisja ta' Marija Santa Marija Magdalena, Knisja tal- Assunta Ħaż-Zebbuġ Viżitazzjoni Wied Qirda, issa Knisja Arċipretali Ħaż-Żebbuġ l-għajnejn ileqqu bid-dmugħ tal-Maddalena. Dan il-kwadru għandu kromatika kemm xejn mhux tas-soltu li naraw fix-xogħlijiet ta' Pasquale. Hemm żewġ pitturi oħra, wieħed juri n-nawfraġju ta' San Pawl u l-ieħor lil Sant'Anna tgħallem lill-Verġni Marija. Kwadru ieħor fih xbieha tal-martirju ta' San Bartilmew. Pasquale Buhagiar kellu ħafna xogħlijiet f'Ħaż-Żebbuġ u bħala Żebbuġi kienet ħaġa minn ewl id-dinja li jieħu kummissjonijiet ġo raħal twelidu. Kif semmejna qabel, xogħlijiet oħra jinsabu f'irħula oħra fosthom fil-knisja parrokkjali tal-Imqabba; hekk kif tidħol, fuq l-artal tax-xellug, hemm pittura li turi lil San Pawl jaħtar lil San Publiju isqof. Dan kien wieħed mill-aħħar xogħlijiet tiegħu li tlesta fl-1710. Fl-Oratorju tas-Siġġiewi tinstab pittura ta' artal, li kienet fil-knisja parrokkjali; din tirrappreżenta lill-Isem Mqaddes ta' Ġesi fil- figura ta' San Duminku. Hemm xebħ kbir fil-figura ta' San Duminku ma' Sant'Antnin fil- kwadru devozzjonali li hemm Ħal Balzan. Fil-knisja ta' Santa Margerita s-Siġġiewi nsibu kwadru ieħor li juri lill-Verġni Marija u b'Ġesti tarbija, Santa Margerita u fl-isfond San Nikola. Kwadru ieħor jinsab Birkirkara fil-knisja ta' Santa Elena, fuq l-ewwel artal kif tidħol fuq il-lemin. Din pittura oħra li turi lil Marija Annunzjata. Ta' min isemmi wkoll il- pittura tal-artal ta' San Pietru u San Pawl l-Eremita fil-korsija tal-knisja tas-Salvatur ta' Ħal Lija. F'din il-biċċa xogħol Pasquale Buhagiar qorob aktar lejn ix-xogħol li kien qiegħed jinħadem hawn Malta, mis-segwaċi tal-Kalabriż, Mattia Preti (1613-1699). HA ji f) H 5 l tg) a. Żwieġ Mistiku ta' Santa Katerina, a l-Qadima, Knisja Arċipretali Ħaż-Żebbuġ MAA A ele nel enil-feketo tanti Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Madonna tal-Ħniena, Knisja tal-Viżitazzjoni L-Isem Mqaddes ta' Ġesii, Oratorju, Siġġiewi Wied Qirda, issa Knisja Arċipretali Ħaż-Żebbuġ Pasquale Buhagiar jidher li kien imfittex għal xogħlijiet mill-parroċċi tal-inħawi fejn għex, filwaqt li Mattia Preti u l-bottega tiegħu, Giuseppe D'Arena, Stefano Erardi u ibnu Alessio kienu għaddejjin b'xogħlijiet bla heda madwar il-gżejjer Maltin. Dawn kienu żmenijiet fl-istorja artistika Maltija fejn kien hawn ħtieġa ta' artisti biex jaħdmu fil-bosta knejjes u palazzi. Pasquale ħadem fi żmien meta beda joqrob it-tmiem tal-aqwa xogħol tal-Barokk Malti tas-seklu sbatax li kien iddominat minn Mattia Preti, b'għamla ta' Barokk b'saħħtu u monumentali. ' Uħud mix-xogħlijiet ta' Pasquale Buhagiar speċjalment li jinsabu f'Ħaż-Żebbuġ jinsabu f'qagħda ħażina u jinħtieġu restawr mill-aktar fis biex ma jintilfux. Barra minnhekk waqt ir-restawr jistgħu jiġu studjati b'aktar reqqa u l-attribuzzjonijiet ikunu ta' min jorbot aktar fuqhom. Nittama li b'dan il-ftit tagħrif fuq Pasquale Buhagiar u x-xogħlijiet tiegħu jgħinna napprezzaw u ngħożżu aktar il-patrimonju li għandna fil-parroċċa biex ma nitilfux il-wirt li ħadmu għalih u ħallewlna missirijietna. FESTA 2012: jibżd ġ ml U A 2 HA ji f) H 5 l tg) a Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Referenzi 2 Fuq storja ta' Ħaż-Żebbuġ ara S. Ciappara, Storia del Zebbug e Sua Parrocchia, Malta 1882 u L. Vella, Storja ta' Ħaż-Żebbuġ, Malta 1928. 1 Dan il-kwadru stilistikament juri biċ-ċar li huwa ta' Stefano Erardi u bħalu hawn diversi kwadri simili ta' Erardi. Il-kitba li hemm in-naħa ta' isfel fuq il-lemin (Stefano Herado. Mal.se Pin.nt 1697) ' jkun li tniżżlet min xi restawratur matul iż-żmien u aktarx wara l-1882. Fil-fatt hemm kitba oħra n-naħa ta' isfel fuq ix-xellug li tgħid (Don Givlio Zammit 1697) b'kaligrafija differenti mill-kitba l-oħra u b'żebgħa sewdenija ferm aktar ċara u eqdem. L-erba' kwadri l-oħra ta' Erardi fihom xbieha ta' San Girgor, San Martin Isqof, San Ġiljan u San Ġorġ, dan tal-aħħar jinstab wiehed bħalu fis-sala tas-sagristija tal-Konkatidral ta' San Ġwann. 6 Arkivji tal-parroċċa Ħaż-Żebbuġ. 7 Fl-1681 kien pitter it-titular tal-knisja ta' Santa Maria f'Ħ' Attard. $ Għalkemm saret riċerka fir-reġistru tat-twelid tal-parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ għadu ma stabx meta twieled Pasquale Buhagiar. 4 R. Saliba, Vetrina tal-Arti Li Għadna Qed Niskopru: Attribuzzjonijiet Ġodda Lil Kwadri Fil-Knisja Parrokjali' f' P.Said(Ed.), Ħaż-Żebbuġ Storja, Memorja u Identità, Malta, 2006, 239. 5 S. Caruana, Il-Parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ - Ġabra ta' Kitbiet, Malta, 2010, 35. 1 K, Sciberras, l-Arti Barokka F'Malta, Pubblikazzjonijiet Indipendenza, Malta, 2003, 43. 252 Main Street, Żebbuġ