ġ LEĦEN IL-MALTI IR-RUMANZ MALTI TA' ŻMIENNA: L-IDENTITA TA' L-ANTI-EROJ It-tendenza lejn nofs u tmiem is-seklu l-ieħor kienetli tingħata aktar importanza lill-individwu milli lill-kotra. Dan tixhdu tajjeb il-filosofija Eżistenzjalista, li bil- maqlub ta' dik Idealista, issa l-lenti li minnha jħares il-filosfu bdiet tiffoka fuq l- individwu, u mhux fuq il-kotra. Anki f'oqsma oħra tal-kultura bdiet tinħass din il- bidla — mat-twaqqif tas-Soċjetà Teosofika fl-Istati Uniti fl-1875, din il-bidla ta' fehma ħadet spinta aktar 'il quddiem, u għalhekk din is-soċjetà għenet biex isir dan l- iżvilupp importanti li kellu jħalli influwenza kbira fuq is-soċjetà. Max Stirner, fix- xogħol tiegħu ''Der Einzige und sein Eigentum' (L-Individwu u l-proprjetà tiegħu) ħareġ bl-idea li l-individwu f'soċjetà magħluqa għandu l-forza meħtieġa li jikkum- batti l-problemi li jifilġuh. L-influwenza fuq il-letteratura hi ċara: filwaqtli fir-rumanz tradizzjonali l-enfażi kien fuq is-sagrifikazzjoni ta' l-individwu (l-eroj) għall-kotra, issa l-awturi ta' l-era moderna, persważi mis-saħħa ta' l-individwu, tellgħu fil-wiċċ lill-individwu u warrbu fil-ġenb il-kotra. Anki r-rumanz Malti ġie influwenzat minn din ir-rivo- luzzjoni. Fejn qabel ir-rumanz kien ikkaratterizzat minn serbut ta' karattri, l-awtur Malti ġdid iddeċieda li jkun biżżejjed li l-'plot' jitfassal fuq karattru wieħed (u għalhekk, bil-kuntrarju għar-rumanz tradizzjonali, il-kotra ġiet issagrifikata għall- individwu). L-anti-eroj Malti huwa wkoll dixxendent ta' dak Ewropew: l-individ- wuli peress li jħossu differenti minn u kuntrarju għall-bqija tas-soċjetà jiddeċiedi li jingħalaq fih innifsu u jhejji għat-tiftixa solitarja (jew kważi) tal-Verità. Il-biża' tal-barrani hi li din id-dinja ma nħolqitx biex tilqa' l-bżonnijiet ta' l-ispirtu uman. Għalhekk għalih il-ħajja kif sabha hi bla valuri, żifna bla sens, logħba li r- regoli li fuqhom tintlagħab ma jinftehmux. L-isfida li jagħmlilna Schopenhauer fil- filosofija tiegħu tibqa' tidwi f'widnejn il-barrani: 'Nothing can, in fact, be given as theendofourexistence but the knowledge that we had better notbe'';x'jissuġġerixxi l-filosfu huwa ċar ħafna: ġaladarba l-ħajja hi bla sens, ir-rieda ta' l-individwu li jgħix trid tiġi miċħuda. Kull raġel u mara jħossu dawn l-impulsi, iżda jagħrfu li jagħtu dehra aktar ċivilizzata u razzjonali lil xi ħaġa li hija intrinsikament selvaġġa, diżorganizzata u irrazzjonali, permezz tal-filosofija u r-reliġjon. Iżda l-barrani jrid jikseb il-verità, u akkost ta' kollox. Anki jekk m'hemmx lok għat-tama, il-verità trid tingħad. Nietzsche ried li joħroġ lill-bniedem minn dan l-isqaq ta' dagħbien fejn tefgħu Schopenhauer. Għalhekk ried l-ewwelnett jikkumbatti l-'Le' għall-ħajja, u sostna li l-bniedem għandu jaċċettaha, anzi jieħu kemm jista' jkun minnha. Iżda biex jagħmel dan ried li jsib soluzzjoni għan-Niħiliżmu Schopenhauerjan: l-ewwel pass huli jibni valuri ġodda, li l-'Obermann' kellu jimxi fuqhom. It-triq hija twila u iebsa, u f'Zarathustra jqabbilha max-xogħol iebes li għandu 'tight-rope walker': 'Manisa 14 LEĦEN IL-MALTI Ma' l-iċken żball li tieħu taqa' minn fuq il-ħabel u ssib ruħek fl-irdum. Il-barrani wkoll iddeċieda li jiċħad il-'Le' Schopenhauerjana, u jieħu t-triq ta' Nietzsche. Għall-anqas l-alternattiva ta' Nietzsche tagħti lill-barrani skop għalfejn għandu jgħix (Colin Wilson jaqbel ma' dan, u jgħid li '… once this purpose is found, the difficulties are half over'). Dr. Rieux f'La Peste ta' Camus, Rocquentin f'Nausea ta' Sartre, K. f'The Trial ta' Kafta, Fredu Gambin f'Il-Gaġġa u Samwel f'Samuraj ta' Sammut u Baruk f'L-Is- tramb ta' Friggieri kollha jagħmlu ħilithom biex jeħduha kontta l-valuri mħaddna mill-kotra tas-soċjetà, u jfittxu li minn dan il-kaos isawru l-valuri l-ġodda li jridu jħaddnu, opposti għal tal-kotra. Ir-rumanzi jagħrfu jistudjaw u janalizzaw din il- ġlieda interna ta' l-individwu, waħdu u kontra l-bqija tas-soċjetà. Il-barrani, bħala karattru, huwa stramb (meta tqabblu, għall-anqas, mal-bqija tas-soċjetà) u introvert. Fredu Gambin isibha bi tqila li joħroġ fil-beraħ, li jikkomu- nika mal-bqija tas-soċjetà. Iżda meta jirnexxilu jagħmel dan, qatt ma jikkomunika mal-bqija, għax donnu hu jitkellem b'lingwa barranija. Ipprova jinfiltra fil-klabb psewdo-teatrali tal-kappillan tar-raħal, iżda ma nftihemx. Għax għall-kappillan, xi dramm bħal ''The Orchard'' ta' Chekov, li Fredu ried li jinħadem fuq il-palk, kien biss ħela ta' ħin. Baruk ukoll ipprova jikkomunika — biex permezz ta' dik il-komunikazzjoni jifforma l-valuri l-ġodda (wara li jkun għadda mill-għarbiel il-valuri ta' l-oħrajn). Għall-ewwel, meta kien fl-Università, dan ipprova jfittxu fil-Professur li kien igħallmu l-Filosofija, li Baruk kien jidolizza. Iżda bla mistenni, jisma' bl-aħbar tal- mewt tal-Professur — aħbar li tolqtu fil-laħam il-ħaj; it-torri ta' l-avorju li kien irnexxielu jibni, issa ġġarraflu u spiċċa fix-xejn. Lanqas tad-dar ma kienu jifhmuh, kien 'stramb' għalihom — il-bniedem għandu xeħta li lil min ma jifhimx, u jarah differenti minnu, itih it-tikketta ta' 'stramb'. Il-barrani jaf li hu marid, iżda jaf ukoll li hu qed igħix f'soċjetà marida, iżda li min-naħa tagħha dan ma tafux. Għax il-barrani għandu l-fakultà, kif jiddeskrivi Henri Barbusse f' L'Enfin, li jara aktar fil-fond mill-oħrajn ('he can see deeper into things'). Din l-introspezzjoni tgħinu biex jikxef il-valuri foloz ta' l-oħrajn: ''Kien il-Ħadd fil-għodu u fuq kull naħa tat-triq li tieħu mill-knisja għaċ-ċimiterju n-nies kienet miġbura biex tara l-banda għaddejja. Mid-dehra ta' wiċċhom kienu qishom insew iż-żufjett li kienu jagħmlu bih meta kien għadu jdur fosthom, fuq riġlejh, jixxengel 'l hawn u 'l hinn, b'sakra fuqu ma jarax art'. (Il-Gaġġa). Il-kotra ta' l-individwi fis-soċjetà ma jagħmlux dan — anzi jilqgħu l-valuri tradizzjonali (li għall-barrani huma ħafna drabi anti-kulturali). Anzi, min jipprova LEĦEN IL-MALTI jiddevja minnhom, jikser il-liġi morali u soċjali. Hekk ġralhom individwi bħal Fredu, Baruk u Samwel. Minħabba li għandhom il-fakultà li jaraw fil-fond fl- affarijiet, skoprew li s-soċjetà Maltija li kienu qegħdin igħixu fiha hi miżgħuda b'valuri foloz u dekadenti għax spiċċa żmienhom. Għalhekk jeħduha bl-ikreh kontra l-istituzzjoni tradizzjonali, individwalizzata permezz tal-kappillan, il-każin tar-raħal u l-familja tradizzjonali. Wara li ma jirnexxilhomx jiftħu komunikazzjoni mal-bqija, jingħalqu fihom infushom. Meta jitkellmu aktar jinqdew bil-monologu. Ftit huma l-mumenti fir- rumanz fejn il-barrani jiftaħ diskussjoni ma' nies oħra. Dan jipprova jagħmlu biss ma' dawk l-oġġetti (nies jew annimali) li jkun irid jinkludi fid-dinja l-ġdida li jrid jibni. F'Samuraj Samwel barra l-monologi, jitkellem mal-Poeta (il-parti l-oħra ta' l- anti-eroj, għax Poetal-Samwel-Sammut), ma' l-għarusa tiegħu, u mal-qattusa. Dawn il-karattri huma inklużi fid-dinja tas-Samuraj għax barra (skond hu) li huma jifhmuh, huma wkoll imsoffija mit-tebgħa li tkerrah lill-bqija tas-soċjetà: ''Dar- razzett u dar-raba' nagħmilhom Ġenna ta' l-Art, u niġu ngħixu fih int u jien (Samuraj). L-anti-eroj m'għandux biss il-ġlieda mal-bqija tas-soċjetà: il-konflitt qiegħed ukoll fihinnifsu, miegħu stess. Il-kritiċi tal-letteratura moderna jiddeskrivu dan, fit- termini ta' Nietzsche, bħala l-'Janus-faced Novel'; l-ambigwità tal-karattru li għandu wiċċ iħares lejn naħa, u wiċċ ieħor li qiegħed iħares f'pożizzjoni l-kuntrarju ta' l-oħra. Baruk jipprova jfittex il-valuri l-ġodda fis-Seminarju, bħala Seminarista. Hawn jibdew jiġuh ħafna konflitti, bir-riżultati filli f'mument ikun qed jaħseb favur ħaġa, filli f'mument ieħor jaħseb bil-kuntrarju ta' qabel. Forsi l-qofol ta' dan il- konflitt jinsab fil-versi li ġejjin: 'Baruk qabad id-djarju u kiteb f'paġna oħra, 'il bogħod minn fejn ħażżeż il-ħsibijiet tal-priedka: l-liġi hi kontra n-natura. Mela Alla kontra Alla2 Jekk Alla jridna nsiru nafuh bis-saħħa ta' dak li nemmnu li hu nnifsu tana, l-ewwel pass tagħna lejh hu l-aċċettazzjoni ta' dak li aħna, għax aħna li aħna bis-saħħa tiegħu'.' (L-Istramb). fejn jibża' mill-kastig, t'Alla. Dan il-konflitt kontinwu ġewwa fih, pero, ikompli ħafna drabi jsaħħu fit-tiftixa tiegħu għall-valuri l-ġodda (l-istess bħall-barranin l-oħra). l Colin Wilson iwissina li ladarba l-'outsider' ma jirnexxilux jilħaq l-ideali tiegħu, 'hecan jump straightintoabus'. Fil-Gaġġa Frans Sammut jispiċċa b'ċertu ottimiżmu, għax ma jagħtix ħjiel dwar kif seta' spiċċa Fredu Gambin fl-art barranija. Seta' sab l-istat li pprova jilħaq, iżda seta' sab ukoll ambjent dekadenti ieħor. Jekk tieħu Samuraj bħala kontinwazzjoni tal-Gaġġa, l-istampa tkun differenti għal kollox. Baruk u Samwel it-tnejn jaqtgħu qalbhom li qatt jistgħu jibnu dinja b'valuri ġodda. It-tentattiv ta' Baruk li jsib is-serħan fis-Seminarju spiċċalu fix-xejn, għax intebaħ li l-bqija kienu differenti ħafna minnu, u ma setax isib postu; ''Kemm kienu preċiżi, u kemm kien stramb Alla tagħhom. Għalhekk, id-disperazzjoni: 'Moħbi taħt il-kutri, seħet il-ħolm, il-vokazzjoni, il-kliem sabiħ tas-superjuri, il-klikek kuntenti u d-daħk biered ta' sħabu, u 'l ommu u 'l missieru, il-karattru tiegħu, lilu nnifsu minn fuq s'isfel' (L-Istramb). 16 LEĦEN IL-MALTI L-aħħar attentat taż-żewġ, barranin hu li wieħed ikollu relazzjoni sesswali ma' prostituta, u l-ieħor jirtira kompletament fir-razzett. Id-daqqa ta' ħarta għal Baruk tiġi meta jiskopri l-artifiċjalità min-naħa tagħha, minkejja l-imħabba sinċiera li offrielha hu: 'Ma kienx hemm għalfejn jerġa' jsemmi l-imħabba. Baxxa rasu u ħareġ il barra'. (L-Istramb— Kap 15). Id-daqqa ta' ħarta għal Samwel kienet meta anki l-maħbuba tiegħu, imbuttata mill-bqija tas-soċjetà, m'aċċettatx il-valuri l-ġodda tas-Samuraj; hi riedet tarbija minn għandu imma hu ma setax. L-att finali jseħħ meta d-dinja tiegħu tiġi invaduta mill-''Bhejjem moqġieża' (il-pulizija, il-kappillan u t-tabib). Is-suwiċidju kellu jkun l-att finali. Minkejja l-'Iva' għall-ħajja ta' Nietzsche, id- dagħbien fl-istat ta' dlam li fih poġġieh Schopenhauer hu kbir wisq għall-barrani Malti. Fil-każ tas-Samuraj iseħħ permezz ta' ritwal; l-ewwel jaħraq ir-remissa, imbagħad iniżżel b'saħħtu kollha fuq ġismu x-xafra għal diversi drabi. Dan ifisser li s-Samuraj ipprefera li joqtol lilu nnifsu milli jċedi għall-ideali tiegħu (karatteris- tika tas-Samuraj Ġappuniż) —rebħa morali aktar milli disfatta personali. Fil-każ ta' Baruk, dan ukoll ittanta jikkommetti suwiċidju, iżda ma rnexxilux. Il-Gaġġa; Frans Sammut, Lux Press, 1971 e jk ik Lill-Baħar li Jsejjaħli Mdejjaq Charles Dalli Meta s-sikta mejta tal-lejl tħeddillek mewġek u xtutek jonogħsu lluppjati staqsini x'jisimni u ngħidlek jien tajra bla sema, nixxiegħa tiżżerżaq batuta ma' sidrek. Kantali l-kantilena li kantajtli darba lewn l-irwiefen tad-deżert, u l-maltemp fuq din ix-xtajta ma jżernagx, u t-tnehid tal-qamar ma nisimgħux, u s-sikta magħdura tal-lejl ma tifgalix dil-ġamra ta' diqa f'ruħi.