Trid Temmen - ta' WALLACE PH. Dawn il-versi nkitbu bħala tweġiba għall-mistoqsijiet li għal- żmien twil kont ili nistaqsi lili nnifsi: ''Għaliex il-bniedem mhux dejjem iseħħlu jagħmel il-ħwe'jeġ bil-ħeffa u jasal għad-deċiżjonijiet tiegħu malajr u f'qasir żmienf'' It-tweġiba twassalni għall-ċerti konklużjonijiet, fosthom id-dnub oriġinali u l-istorja tal-bniedem tul l-evuluzzjoni tiegħu mill-materja għall-moħħ. Imma f'dawn il-versi jien nitkellem iktar fuq l-evuluzzjoni milli . fuq id-dnub originali għalkemm nagħmel referenzi għal dan ukoll, Jeħtieġ nistqarr mill-ewwel li l-evuluzzjoni li nifhem jien — u dan jidher tajjeb mill-ħafna referenzi għal Alla (li jissejjaħ 'Il-Bidu u t- Tmiem') u r-ruħ — hija l-evuluzzjoni kif tifhimba u tammetti l-pos- sibilità tagħha l-Knisja Kattolika, bil-kondizzjonijiet fost l-oħrajn li l-materja żviluppat fil-ħajja biss bl-indħil ta' Alla u li r-ruħ tal-bnie- dem kienet maħluqa mill-ewwel mingħajr evuluzzjoni minn Alla, F'dawn il-versi jingħad li l-proċess tal-evuluzzjoni sar bid-djalet- tika. Hawnhekk ukoll irrid infisser ruħi. Bid-djalettika ma nifhimx id-djalettika ta' Hegel, Marx u Plekhanov: żewġ ħwejieġ li ma jaqblux ma' xulxin li meta jaħbtu flimkien toħroġ minnhom ħaġa waħda biss li tinkludihom aħjar. Għal dawn il-filosofi fil-ħajja kollox isir b'dan il-mod: Jiena ngħid xi ħaġa u din isejħulha ''teżi; inti tgħid xi ħaġa bil-maqlub, u din isejħulha 'antiteżi' u minn dawn iċ-żewġ ħwejjeġ joħroġ il-ftehim ta' bejnietna: jiena nċedi xi ħaġa, inti ċċedi xi ħaġa oħra u fuq dak li jibqa' aħna t-tnejn inkunu nistgħu naqblu, u din' tissejjaħ (sintesi, Skond dawn il-filosofi mhux biss il-ħsebijiet tal-bnedmin jiżviluppaw b'dan il-mod, iżda kollox, kull ħaġa maħluqa, kull ħaġa li hawn fid-dinja. Ma' dan ma nistgħux naqblu għal ħafna raġunijiet. Kollox ma' kollox xejn ma hu daqs- hekk ħafif fid-dinja. Id-djalettika, kif jifhmuha l-aħjar kittieba politiċi tal-Punent hija r-reazzjoni ta' ħafna ħwejjeġ li kollha flimkien jolqtu lill-bniedem u jwasslu mhux għal triq waħda biss, mhux għall sinteżi waħda, biss, iżda għal ħafna u l-bniedem imbagħad iri jagħżel ' Waħda minnhom. Huwa f'dan is-sens li jiena nifhem il-kelma 'djalet- tika'. Tabilħaqq, id-djalettika użata f'dan is-sens hija ta' l-akbar għajnuna biex wieħed jifhem il-proċessi dinamiċi tal-ħajja, bħal ma huma l-evuluzzjoni u l-istorja. Billi din hija t-tifsira li nati lill-kelma djalettika ma nasalx għall- . konklużjoni qarrieqa tal-filosofi li diġa' semmejna, li l-bniedem ma għandux rajh f'idejh, għax, bħal ħwejjeġ oħra, huwa biss l-aġent tas-setgħat moħbija tan-natura. Dan jidher mill-eżempju li nagħti tal-ħmar ta' San Wistin. Biex iwaqqa' għaċ-ċajt it-teorija ta' min jgħid li l-bniedem ma għandux rajh f'idejh: ' San Wistin iġibilna qud- diem għajnejna l-kwadru ta' ħmar li għandu quddiemu żewġ qatet tal-furrajna ta' l-istess daqs u sura. Il-ħmar ukoll jasal biex jagħżel, aħseb u ara l-bniedem bl-intelliġenza tiegħu. Il-volontà libera mela qiegħda hemm; iżda l-għażla hija tqila, billi wieħed irid jara ħafna ħwej;eġ qabel ma jaqta' u billi mhux kulħadd għandu l-istess intelli- ġenza u mhux kulħadd jara l-ħwejjeġ u jifhimhom sewwa. Li kieku l-bnedmin kollha kellhom l-istess intelliġenza, kieku l-ħajja kienet tkun iktar sabiħa għax k'en ikun fiha ħafna inqas inkwiet. Minn dan jidher li dawn huma versi tal-individwu kontra l-kol- lettività. Imdawwar miċ-ċaqliq tal-folla u tal-istorja, mitfugħ 'l hawn u 'l- hemm mir-rassa tal-ħsebijiet ta' dawk ta' ma dwaru, l-in- dividwu jrid jiddeċiedi, Jista' jiddeċiedi, bħal ħafna, li jagħmel bħal ħaddieħor, iżda qatt ma jista' jeħles mir-risponsabilità tiegħu in- nifsu, L-għażla hija dejjem tiegħu, u jekk isib ruħu fit-twegħir im- ħabba l-għażla li jkun għamel ma jistax iwaħħal f'ħaddieħor. Dan igħodd ukoll għal dawk li-jagħmlu bħal ħaddieħor u joqogħdu b'għaj- nejhom magħluqa fuq ħaddieħor. Tabilħaqq. jekk toqgħod fuq ħadd ieħor b'għajnejk magħluqa xi-darba jew oħra tiġi fil-għali: l-ewwel- nett għax minn jintebaħ li inti tafdah b'għajnejk magħluqa fl-aħħar jipprova jitla' fuq rasek u jsir id-dittatur tiegħek, u t-tieni għax id-dittaturi kollha fl-aħħar jiżbaljaw bl-ikrah. ' tiġi fil-għali, trid twaħħal fik innifsek u mbux fid-dittatur li mxejt warajh, għax timxi wara d-dittatur jekk trid u sakemm trid. Fl-aħħarnett kelma fuq id-€Dinosaurust li jissemma ħafna drabi f'dawn il-versi. ''Dinosawr' huwa l-isem ta' għadd ta' annimali li minnhom ħarġu l-kukkudrilli, wiża', gremxul u annimali oħra bħal dawn. Fiż-żmien ta' qabel l-istorja dawn kellhom kobor tal- għaġeb kif jidher mill-fdalijiet tagħhom merfugħa fil-mufejiet l-aktar kbar tad-dinja. L-''Allosaurus', li kien wieħed mill-annimali ta' din ir-razza, huwa l-iktar wieħed li kellu din il-guffaġni, kien jiżen ma' dwar l-għoxrin tiinnellata, kien tqil fil-mixi, u kellu moħħu żgħir u għalhekk ma setax jaħseb biżżejjed. F'dawn il-versi li ġejjin, il-kelma € Dinosaurus' għandha dan it-tifsir, kif ukoll tifsir simboliku: id- L f'Dinosawrus' ifisser ukoll dak kollu li hu ikrah u li għalhekk jista' jtellef il-kobor u t-tkattir tal-ġmiel. Is-soggett xjentifiku-filosofiku ta' dawn il-versi mill-ewwel juri li dawn mhumiex versi tradizzjonali għal kollox. Min fil- -poeżija jfittex il-ġmiel tal-kliem u r-rima u ż-żegħil li jnissi t-taħwid tal-ħajja ma jistax. ma jiddiżappuntax ruħu b'dawn il-versi. Is-soġġett fih inn'fsu hu mħawwad u ma deherlix li kelli nagħtih sempliċità u ġmiel, Hi mhumiex tiegħu. : L-għażla tal-kliem. hija ħiika; il-metrika ġebbidtha fejn deherli sewwa; u minn flok ir-rima x'aktarx tinsab l-assonanza, l-alliterazzjoni u sensieli ta' konsonanti 'jew koroh skond il-ġmiel jew il-kruha tal-l ħsieb, TRID TEMMEN Kont naħseb li l-ħajja somma. i tal-matematika: tibniha biċċa biċċa; tnaqqas u żżid; taqsam u timinioltiplika; tħassar u terġa' tħassar; (titħasseb; tħalliha għall-għada: ' sakemm fl-aħħar sabih joħroġ egħhua bla dell ta' dubju…… bla dell ta'-dubj Il-ħajja kienet qisha karta bajda. ta'-perit, li fuqha jfassal: : il-linji suwed L ta' djar u knejjes, . U, ii palazzi kbar u bliet , TJ ; f'ta' l-lejl is-skiet enrana Sakemm. l-irwiefen qliel. tal-ħajja. tagħna dawruni, lagħbuni, għalkemm ir-rieda qatt ma kienet nieqsa anqas il-ħsieb tas-sewwa, Bil-fehma mħawda u s-sentiment miġnun —i għalxejn fittixt l-egħluq ; tas-somom tal-matematika N u l-ħżuż sewdiena jaqtgħu fuq il- karta i bajda, impinġija . fis-skiet. tal-lejl. — Bħal eriġieħ ' ' :Mitluqa. qalb ir-ragħwa. ta' mewġ ' jimqit ' ie , ' fl-ibħra bla. tmiem fiżmien. il- Kasjalier, qalb il-ġibdiet tas-sensi miġweħin lk lin mitluqin; : : waqt li il-djtettika blu ħniena tkaskar Miti et sbieħ. fl-evuluzzjoni kollox bhejjem, blat, bnedmin, ħaejjex u kwiekeb u ġrajjiet il-ħajja; il-fanal ta Dijogine in-Tefeża — inetbnemi, inewnem; musbieħ:::::. U nixxenngu s-sabiħ, il-milja tas-siiin, għan sabiħa l-glorja tal- Bidu blà. Tiniemi jmina l-fjurd miftuħi w imfewħd f'April; il-ġonna: mixgħulin. fin-nida jleqq r- il-kisrà ta' għajnejki il-ġibda ta' bejnek u bejni fil-laħdm u ilitàr fir-ruħ, mhumiex xogħol siegħi— il-katakliżmi. qalila taż-żmien, : twaħħid. id-Dinosaurus to ż m'Elena minn Trojjal ll-ħajja magħġuna mit-tajn : jmisħuq mis-saqajn, imiweriver minn. tregħid it-terremoti . ta' tagħqid l-univers u l-intejjen . tal-irwejjaħ ħerġin mill-oqbra tan-novissmi; u l-karba tal-bniedem muġugħ ' twaħwaħ . tul raddet u meddet id-dinja maħruqa mill-biża' ' tal-elementi maħbubin mill-mewt — Lidraġenu u l-kobalt. feta ejjew, doqqu l-qniepen, tal-għid għal ftit ġmiel li hawn ma'. dwarna għax id- Dinosdurus ma rxebaħxl ' (Ikrah sħiħ id-Dinosawruż 7 bla ruħ u bla. ħsieb; Ni bla ġilda nadifa. li tiġbdek — iqażżek bil-qżież). : U l-ġlieda għadha sejra: : i għan demmu: jiġri f'demmek ħaj u. f'demmi; mixjietu. ċaflanga' bit-toqol : i — tat- tuntiċilati tajn qed jieħdu n-nifs LU issammarna mal-art; u l-viżjoni u mill-bogħod; iżda kemm mill-bogħod il-bogħod l; mk TA ji L . mistika tintilef, - tixvekkel ir-rieda qalila li tqum bil-ġelletożà ta' moħħu ġo moħħnal Għalhekk waħdi juq il-pedana fejn tinħed il- ħajja. ma nafa inwieġeb tiqa — ejt - għull- oMistoqsijiet ġo xulxin tal-ġurija : ETajjeb jew ftażin 7 F'— , Eigħobbolif Ma nħobbokaf — € Borgeżija bla qalb' Proletarjat imġewwaħ. għall-ġustizzja isib il-ġustizzja fil-qtil — €Jekqlib: Hudef' — Jekk fl-abjad u: fl-iswed hemm. il-griż - fit-tajjeb l-aħjar, —. fil-ħażin l-àgħarż. Jekk ħajti qisha l-għadira jejn jiltaqgħu emajjar — — eluf ta' amajjar — neżlin sninn Muntanji fil-bogħod, : jista' l-wiċċ ileqq bħal mera' ' l-ilma ma jiddardara l U i Imma ż-żmien ma jiqajxi Ma jistenniex lill-ħmar San Wistin jagħżel il-qatet tajba tal-furrajna, Ajruplan bla skerun maħrub - - ininn naħa għal oħra tas-sinewwiet u Lart— l-inċidenti tal-ħajja; besw Mgħaġġel biex jaqta' l-ħaqq l-imħallef ċwiddibni qabel ma jwaddabni. li m'għandie għax-nitħawwad.: li f'din id-dinja kollox inarbut ħaġa jMma' oħra; li kollox jidher dak li hu imħabba dak li hemm. ma'-dwaru. Taqta' xi ftit il-morrà f'kollox ' Tintelaq fi-ħddn iż-żegħil tal-istint — li jwassal. għall-glorja. 'tal- Bidu u t-Tmiem minn gol- biki tal-bniedem: fil-ġnejna f ' u'l-waħx tal-Dinoscurus 1 ż bla ma taħseb iż-żejjed w'seta' kien u x'jista' jsir. Bir-rieda. t-tajba aqbad l it-tmun f'idejk; : mexxi; intelaq għall-mewġ — 125 u ż-żiffa; agħti: sakemm. tasal fejn trid. U jekk mi tasalx, trid temmen li l-mewġ kien qalil; ħarxa t-taqliba u kiefra u moħbi l-munxar,. : . U jekk ma-tusdlx biex temmen fik innifsek qabel kollox u kulħadd (għax tqila mixjet id-demm tad-Dinosaurus - ġo ġismek, xorta i ,..185 trid temmen l Trid temmen f'ħaddieħor kij il-farfett jemmen fix-xemgħa mixgħula ' —- 2 jikkonsma fin-narl : ' Imbagħad, meta d-dittatur - ineżżgħek fil-għera tal-faqar u l-ħqir : 7 140 għanni l-għanja tas-sliem u l-alelulja : għax ħieles mit-toqol tad-dubju u mill-ixkiel mirdud li taħseb b'rasek u d-dwejjaq A li taqta' l-morra ' 145 bejn it-tajjeb u l-ħażin —' . tħobbha, ma tħobbhiex — borgeżija bla qalb; proletatjat imiġewwaħ għall- ġustizzja isib il-ġustizzja fil-qtil — 150 u Jekuj u Hujdel f i , Fejn nashut Ma nafal . - 2 u Naf biss li l-moħħ jistrieħ : u u t-taħbit imgħaġġel tal-qalb ma. jibqax iżtextex u jtektek iċ-ċirku magħfus 155 ta' nagħsek. U tninni l-iljieli mimlijin bis-sliem — bħal min isib il-linji sewdenija L : 5 — imfassal fis-sikta.w is-sahra lejlija t u. l-egħluq sabiħ tas-somom 160, tal-matematika l : L : bla dell ta' dubju…… 'April-Mej ju, 1954. Norr: 50, Dijogine: filosfu grieg; ħareġ f'nofs in-nhar b'fanal mixgħul i f'idu. In-nies daħket bih, iżda huwa wieġeb li kien qed i ifittex imqar raġel tajjeb wieħed. : ereżd : — $; ereża tal: Baribin Ġest ii kienet titlob. ħafna għell- missjonijiet u 'għall- konverżjoni tal-midinbin. Tregħid it-terremoti: Wara li d-dinja ħarġet tix-xemiżt bdiet. i tagħqad u sakemm għaqdet sew saru ħafna tefrenioti. L-oqbra tan-novissmi: il-mewt. Borgezija: Tl-klassi tan-nofs, l-aktar il-Klassi kummerċjali. — Proletarjat: Il- -kotra tal-poplu. li taqla' l-għixien' tagħha bl- L : impieg. .Fit-teorija marxista, il-borgeżija . u. l-proletarjat jU to huma t-tezi u l-antitezi tad-djalettika ewlenija tal-ħajja. — — Minnhom trid toħroġ is-sintesi:. il-komunità bla klassijiet - soċjali.. Ara: Lenin; l-Istat u t-Rivoluzzjoni, Jekgiib Hujder: R. L. Stevenson fil-ktieb tiegħu The Strange Case of Dr. Jekiil and Mr. Hude juri kif l-istess bniedem għandu żewġ: personalitajiet: it-tajba u l-ħażina. AN L Dr. Jekvil, li kien raġel tajjeb, kien. jixrob ċerti m'diċini Ti kien jinbidel, U'Mr. Hvde, li. kien mill-agħar. - ISUQ: Skond ħafna xjentisti ta' min joqgħod. fuqhċim, il-bniedem :… s huwa nfluwenzat mhux biss mirin-dak li għadda minn għa- Jih tul sħa'tu, Imħabba . l-evuluzzjoni: dak li jagħmel il- z bniedem huwa kultant effett ta' dak li ġarrbu missirijietu: — 6.83 l-istint tal- biża' u x-riflessi psikoloġiċi 4 tal- għajja. L-imħallef: ara vv. 1I2-4: ara t- teorija tar-relattività ta' Einstein. 1I6-20: Il- bniedem huwa maħluq. minn ' Alfa' bl-istinti' tiegħu tajba; iżda d-dnub oriġinali u l-proċessi tal-evuluzzjoni . għaġnu 7/.l-istinti tal-bniedem huma wkoll u għalhekk ma. nistgħux 'noqogħdu fuq l-istint biss, UI €188, Id-Dittatur:. Il-bniedem li: toqgħod fuqa b'għajnejk magħluqa bil-mod il-mod isir dittatur u d-dittaturi Xgllha. Aeħħar, , jiżbaljaw.