14 LEĦEN IL-MALTI In-Narrattiva: L-Individwu msawwat mis-Soċjetà Sfond fuq il-qagħda umana fis-seklu Għoxrin u l-Moviment Modernista Il-Moviment Modern beda l-firxa tiegħu 1ejn l-aħħar tas-seklu dsatax u mexa sas-snin ta' wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Minħabba li kien moviment internazzjonali mhux possibbli li jkun determinat il-post minn fejn oriġina, Kontra r-Romantiċiżmu, li sab l-għeruq fil-Ġermanja fil-moviment anti-illuminista ''Sturm und Drang)' il- Moderniżmu nfirex minn u ma' ħafna bliet kapitali Ewropej f'waqt wieħed, par- tikularment Pariġi, Londra, Praga, Berlin u Vjenna — l-aktar bliet importanti kultu- ralment ta' dan il-perjodu. Il-Moviment Modernista kien rivoluzzjonarju għax ried distakk mill-moviment preċedenti tiegħu u ħoloq kuxjenza ġdida internazzjonali mibnija fuq kostumi u mġibiet ġodda mill-ħajja umana. Din il-kuxjenza ġdida nħolqot f'ambjent soċjali milqut minn progress mgħaġġel u trawment f'dilemma bejn is-sens ta' għarfien li t- tiġdid fil-ħajja soċjali kien ħtieġa u l-preokkupazzjoni espressa f'tensjoni u nervożiżmu li ċ-ċiviltà umana waslet qrib katastrofu atomiku. Fi ħdan dan il-moviment iseħħ kemm tbegħid mill-passat kif ukoll kontinwazzjoni: kontradizzjoni karatteristika tal- kumplessità tal-Moviment Modern għax din l-imġiba ta' ksur mit-tradizzjoni sseħħ f'kull qasam artistiku. Ma' dan it-taqlib soċjali wara r-rivoluzzjoni industrijali u l-mobilizzazzjoni soċjali, is-seklu għoxrin ġab miegħu taqlib soċjo-ekonomiku kbir b'konsegwenzi psikoloġiċi u politiċi, L-iżvilupp teknoloġiku ħalla effett fuq id-dimensjonijiet ta' post, żmien u spazju. Id-dinja saret raħal wieħed. It-tqarrib ta' poplu ma' ieħor wassal għalhekk is-sens ta' ''internazzjonaliżmu' bis-saħħa tal-mezzi modemi tal-komu- nikazzjoni, il-progress fil-qasam ta' l-istampar u l-edukazzjoni tal-massa. Il-kuxjenza umana bdiet reviżjoni tal-qagħda u l-valuri tagħha: dak kollu li l-bniedem kien jemmen fih b'għajnejh magħluqa kellu jgħaddi mill-għarbiel, Interpretazzjonijiet ġodda tal-ħajja umana kattru aktar konfużjoni speċjalment wara l-Ewwel Gwerra Dinjija li ġabet magħha qerda kif ukoll dagħbien spiritwali: iċ- ċaħda ta' kull sens ta' raġuni. Il-Moderniżmu huwa l-arti ta' dak kollu li qed jinħall u jintelaq, fejn l-artist hu konxju mid-dubji u l-inċertezzi ta' madwaru: ''Things fall 15 LEĦEN IL-MALTI Huwa l-arti tal-metamorfożi ta' Franz Kafka; il-mixja tal-ħmar il-lejl ta' Thomas Mann. Il-Moderniżmu huwa moviment kumpless għax magħmul minn forzi kontradittorji: jgħumu fih hemm elementi rivoluzzjonarji kif ukoll konservattivi, romantiċi u klassiċi, futuristiċi u niħilistiċi. Kull qasam kulturali influwenza u ġie influwenzat minn qasam ieħor. Minkejja l-prosperità li ħolqot l-ekonomija Ewropea, din ġabet magħha problemi ġodda għall- bniedem li għex f'dan il-perjodu li: wasslu sabiex l-intellettwali jagħtu s-sehem tagħhom. Inħolqot kuxjenza moderna magħġuna mill-esperjenzi ta' tmiem is-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin. Il-preokkupazzjoni fuq il-futur bdiet tinħass hekk kif deher ċar li ċ-ċiviltà moderna kienet tinsab fi kriżi u l-prova ta' dan issarrfet fil-qerda tal-biżà matul iż-żewġ gwerer mondjali. i Il-kittieb, ikkundizzjonat minn dan l-ambjent kaotiku, beda jesprimi f' xogħlijietu .s-sens tad-''disperazzjoni formali' u b'kuntrast max-xogħlijiet ta' qabel beda jissuġġerixxi aljenazzjoni, xettiċiżmu, diżintegrazzjoni u għejbien. L-esperimen- tazzjoni ta' l-artist ħolqot diżastru u kriżi fl-arti u l-kultura nnifishom, frott ta' dak li seħħ storikament. Fost il-ħassieba ewlenin li bdew jagħtu interpretazzjonijiet ġodda tal-ħajja umana nsibu lil Heisenberg li fil-Quantum Phvsics wasal għall-'prinċipju ta' l- inċertezza' ('uncertaintv principle'); lil Darwin bit-teoriji rivoluzzjonarji dwar l- evoluzzjoni tal-bniedem; lil Freud bl-istudju psikoloġiku u Friedrich Nietzsche bil- ħsibijiet filosofiċi li ħasdu lill-bniedem u wasslu għal kriżi eżistensjali fil-kuxjenza umana. L-istudju psikoloġiku ta' Freud, l-aktar permezz tal-psikoanaliżi, qanqal it- tifrik u l-frammentazzjoni tal-personalità. Il-kunċett tradizzjoni ta' l-individwu bħala entità sħiħa xxellef fil-viżjoni psiko-analitika li biha Freud ra l-imġiba umana kkundizzjonata mid-dinja tal-ħolm fl-Interpretation of Dreams u l-'libido sesswali Għal Nietzsche l-Kristjaneżmu xekkel l-ambizzjoni fil-ħajja tal-bniedem u rriduċieh f'aġent passiv quddiem id-diffikultajiet tal-ħajja. Il-moralità kristjana tħeġġeġ lill-bniedem jaċċetta l-kundizzjoni li jsib ruħu fiha bit-tama ta' ħajja aħjar wara l- mewt. Nietzsche ppropona li Alla kien miet u għalhekk l-'Obermann' għandu jimxi fuq valuri ġodda, xjentifiċi. Għaldaqstant fid-dawl tat-teoriji l-ġodda l-idea li l-bniedem għandu skop definit fil-ħajja b'mod razzjonali u determinat mil-liġi tan-natura ma baqgħetx dom- matika, Hekk kif din il-kredibilità sfumat fix-xejn nibtet il-kriżi eżistenzjali li fiha kellhom jifirxu l-għeruq tal-kriżi morali li l-bniedem kellu jġarrab aktar 'il quddiem. 16 LEĦEN IL-MALTI t-teoriji ta' Darwin heżżu s-sisien tal-Knisja u l-ħsieb Ewropew li l-bniedem huwa l-kreattura privileġġjata fil-ħolqien kollu u għalhekk distint ontoloġikament mill-bqija tal-kreaturi. Bis-saħħa ta' dawn it-teoriji Darwin qiegħed f'dawl ikrah ir- relazzjoni bejn il-bniedem u Alla u ħoloq xettiċiżmu qawwi fuq kemm l-Univers kien miexi fuq pjan perfett l-aktar quddiem it-tbatija u l-miżerja li minnha jeħtieġ jgħaddi l-bniedem. Minflok fidi għamja waqgħu suspetti kbar fuq il-pjan tal-ħolqien fejn flok kollox miexi b' ġustizzja tirrenja l-liġi tal-ġungla: isalva biss min hu l-aktar b'saħħtu waqt li d-dgħajjef jisfa eliminat. Alla sar impersonali u mhux mifhum waqt li l- bniedem ma baqax aktar fiċ-ċentru ta' l-univers. Freud niżel aktar 'l isfel fil-bniedem. Il-kixfiet tiegħu fl-oqsma xjentifiċi tal- Psikoloġija fissru kemm il-bniedem hu skjav ta' l-ambjent li jgħix fih. Il-'jien' ta' kull bniedem iserraħ fuq żewġ forzi opposti ta' xulxin: l-'id' li jiġbor fih l-istinti kollha primordjali u s-'superego' li jqajjem il-liġijiet morali kif imposti mis-soċjetà par- tikulari li l-bniedem jinsab fiha u għalhekk jiċċensura jew iħalli f'livell inkonxju l- istinti annimaleski. Dan kollu wera kemm il-bniedem hu priġunier f'idejn forziinkonxjili m'għandux saħħa fuqhom u kompla dgħajjef il-viżjoni tiegħu fi tmiem is-seklu dsatax. Freud kien wera li l-valuri m'humiex assoluti (għax imwaqqfa mill-bniedem) u li l-kuxjenza titrawwem fl-inkonxju ta' kull individwu miċ-ċokon minn ta' madwaru. Il-kuxjenza ma taġixxix fuq moralità universali skond kif fissru filosofi bħal Kant iżda timxi fuq valuri personali, ikkundizzjonati temporalment kif ukoll spazjalment. Dan id-dagħbien spiritwali u psikoloġiku wassal biex jinfirex pessimiżmu fid- dinja Ewropea. Esponent ewlieni ta' dan il-perjodu kien Schopenħauer li l-filosofija Niħilista tiegħu sabet l-għeruq b'mod partikulari bix-xogħol tiegħu The Worid as Will and Idea (1819). Schopenhauer fisser kif il-bniedem kien ikkundizzjonat, bla libertà u bla tama. Il-filosfu fisser 'l Alla bħala Rieda bla kompassjoni jew raġuni u għalhekk m'hemm l-ebda tama ta' salvazzjoni fiH: forza li toħloq u teqred b'indifferenza. Il-bniedem, espressjoni ta' din ir-Rieda, jagħraf li l-ġlieda kontra t-tbatija u l-mewt hi inutli u quddiem il-vastità enormi ta' l-univers hu mhu xejn. Quddiem dan kollu Schopenhauer jinnega l-eżistenza u l-ħajja għax dawn m'huma xejn għajr kastig kiefer. Din il-filosofija niħilista ġiet issuperata bil-filosofija ta' Friedrich Nietzsche: 17 LEĦEN IL-MALTI il-bniedem ħtieġlu jieqaf dritt quddiem il-problemi u l-kontradizzjonijiet eżistenzjali li wasslu lill-bniedem f'xifer id-disprament. Nietzsche sostna li l-kawża ta' dan id- disprament u qtigħ il-qalb kienet il-moralità Kristjana. Għal Nietzsche il-Kristjaniżmu minn dejjem xekkel lill-bniedem u l-ambizzjonijiet tiegħu. Din il-moralità li tiċħad il- ħajja bit-tama ta' ħajja oħra aqwa wara l-mewt għal Nietzsche kienet il-qofol tal- problema kollha li wasslet għad-disperazzjoni Schopenhauerjana. Bitweġiba Nietzsche ħabbar li Alla kien miet bl-intenzjoni li l-bniedem jerġa' jimtela b'fiduċja ġdida. Il- filosofu ried jonfoħ fil-bniedem ruħ ġdida mimlija enerġija u kreattività. Il-miġja tas- 'Superman', il-bniedem ġdid mogħni bis-setgħat kollha meħtieġa biex jegħleb kull problema mingħajr għajnuna sopranaturali kien is-soluzzjoni tal-problema. F' Thus Spoke Zarathustra Nietzsche wassal il-messaġġ ewlieni tiegħuli l-ħajja hi bla sens u għalhekk ir-rieda tal-bniedem għandha tiġi imposta fuqha. B'din it- teorija, viċin ħafna ta' l-Illuminiżmu, il-bniedem seta' jirbaħ kull xkiel b'kuraġġ ġdid li jsikket it-tbatija u jirbaħ il-mewt. Il-qagħda soċjali fil-kuntest letterarju Fil-kuntest letterarju, il-qagħda soċjali timplika l-qagħda umana tal-bniedem- artist fi ħdan soċjetà partikulari. It-terminoloġija ''klassi soċjali' hija terminoloġija ambigwa u suġġetta għal interpretazzjonijiet suġġettivi. Żewġ teoriji soċjoloġiċi fuq ''klassi soċjali' huma dawk ta' Weber u ta' Marx. Il-'klassi' fid-definizzjoni Marxista hi skond il-grad ta' ishma fil-proprjetarjetà (ownership) tal-mezzi ta' produzzjoni. Bħas-soċjoloġija, il-letteratura tikkonċerna l-ħajja umana; kif il-bniedem iħares lejn l-ambjent partrikulari li jrid jgħix fih flimkien ma' l-impenn tiegħu sabiex iseħħ it-tibdil f'dik is-soċjetà partikulari. Iżda l-letteratura mhix dokumentarju kronaku tal- ħajja u bħala arti, trid titraxxendi lill hinn mis-sempliċi analiżi oġġettiva u xjentifika. Fl-istudju soċjoloġiku tal-letteratura, bażikament hemm żewġ teoriji. L-aktar waħda magħrufa tmur lura sa Louis de Bonald (1754-1840), filosfu Franċiż li fisser li l-letteratura tirrifletti bħal mera l-qagħda partikulari ta' dik is-soċjetà. Stendhal, f'Le Rouge et le Noirukoll kiteb li r-rumanz huwa bħal mera. Fil-fehma ta' din l-iskola ta' studju soċjoloġiku, il-letteratura hi rifless dirett ta' l-istrutturi soċjali. ' Iżda l- 18 LEĦEN IL-MALTI letteratura fil-fatt ma tirriflettix biss istituzzjonijiet jew strutturi soċjali marbuta ma' xi żmien u spazju partikulari. Il-validità letterarja tax-xogħol toħroġ minn kemm l- awtur jirnexxilu jofroq id-dimensjonijiet temporali u spazjali. Waqt li l-letteratura tista' tirrifletti attitudnijiet, normi, qagħdiet umani u sentimenti kollettivi ta' kuxjenza umana, awtur ġenwin skond Lowenthal, irid joħloq viżjoni umana dwar aspetti ta' ħsibijiet u sentimenti mill-oqsma tal-ħajja. Il-letteratura sservi ta' barometru effettiv billi tikxef l-ansjetajiet, l-aspi- razzjonijiet u n-nervożiżmu bħala reazzjoni umana għat-tibdil u t-taqlib fil-valuri u l- forzi soċjali. Diversi soċjoloġiċi u filosfi tkellmu favur teorija soċjoloġika tal- letteratura, Il-filosfu Franċiż Hippolvte Taine (1828-1893) kien minn ta' l-ewwel li pprova jsib b'mod sistematiku r-rabta li toħroġ bejn il-letteratura u s-soċjetà. Vico f'La Scienza Nuova fisser kif l-istituzzjonijiet u l-arti nfisha jistgħu jaqgħu taħt l-analiżi materjali. $ Iż-żewġ perspettivi fuq l-istudju soċjali tal-letteratura; dik pożittivista marbuta ma' fatti empiriċi (li tiddependi minn żmien, post u funzjoni) u l-perspettiva l-oħra li rat fix-xogħol letterarju xewqa umana għal sens ta' komunità fejn l-aktar importanti huma l-valuri, bdew jitrawmu lejn il-bidu tas-seklu dsatax. Taine jara fir-rumanz (ġeneru letterarju dominanti fis-soċjetà industrijali) rifless tas-soċjetà u jiddeskrivih bħala ''a portable mirror which can be conveved evervwhere and which is mostconvenient for reflecting all aspects of life and nature' 7 Skond Taine, tliet kunċetti determinanti huma razza ('race'), żmien ('moment') u ambjent ('milieu'). Jekk wieħed janalizza sew dawn il-kunċetti minn test letterarju kważi jkun jista' jbassar l-orjentament u l-karatteristiċi futuri tal-qagħda umana. Meta ż-żewġ Ġermaniżi Karl Marx (1818-1883) u Fredrick Engels (1820- 1895) xandru t-teoriji rivoluzzjonarji fil- Manifest Komunista fissru l-iżvilupp soċjali billi rabtu t-taqlib soċjali mal-konflitti bejn il-klassijiet soċjali. Waqt li għal Taine l- letteratura kienet aktar espressjoni ta' ambjent u eredità, Marx u Engels kienu aktar konċernati minn fatturi ekonomiċi u għalihom il-punt ta' riferiment f'rumanz għandu jkun is-sitwazzjoni u l-azzjoni maħluqa fir-rumanz stess. Għal Engels, rumanzier realista jrid joħloq karattri u qagħdiet rappreżentattivi; ir-realiżmu mhux biss jirrippro- duċi dettalji fattwali iżda jrid jerġa' joħloq karattri u ċirkustanzi tipiċi.$ George Plekhanov (1857-1918) laqqa' mezzi analistiċi ta' naturaempirika ma' oħrajn ta' natura estetika. 19 LEĦEN IL-MALTI Plekhanov jirreferi wkoll għall-ħila li l-bniedem hu mwieled biha: is-sens ta' valutazzjoni estetika; il-ħilali jagħżel is-sabiħ mill-ikreh. Plekhanov jirrikonċilja l-arti bħala rifless ta' qagħdiet soċjali flimkien ma' l-istint estetiku ta' l-awtur u jaċċetta dik li hu jsejjaħ ''art for art's sake''. Georg Lukàcs ukoll jilqa' dan l-argument ta' Marx, Engels u Plekhanov li l-arti tirrifletti s-soċjetà billi ttella' fil-wiċċ dawk l-ansjetajiet li jinħolqu minn kunflitt soċjali. Mill-kritika soċjoloġika tat-test letterarju ħarġet l-analiżi strutturali. F'xogħol letterarju nsibu struttura u mikro-struttura, Dawn jistgħu jiġu mqabbla mal-klassi soċjali li ħiereġ minnha l-awtur. B'riferenza għal dawn l-iskejjel u esponenti ta' studju soċjoloġiku se nfittxu li naraw kif test letterarju jista' jirrifletti kuxjenza kollettiva mrawma minn żviluppi importanti fil-qagħda umana. B' rifless ta' qagħda soċjali nifhmu rifless ta' ansjetà li l-awtur beda jħoss quddiem taqlib enormi fil-ħajja. Il-Moviment Modernista xellef il- viżjoni tal-bniedem dwar il-qagħda umana b'mod speċjali wara l-aħħar Gwerra Dinjija. Se naraw x'elementi jeżistu fil-qasam tal-letteratura narrattiva tat-tieni nofs tas-seklu għoxrin u kif l-awtur irreaġixxa għall-valuri u normi ġodda li bdew jieħdu post oħrajn. Ir-Rumanz Malti Modern i. Mir-Realtà Soċjali għad-Diżintegrazzjoni Fir-rumanzi marbutin mal-ġrajja nazzjonali nsibu li l-kittieba riedu jolqtu d- dinja barranija aktar milli lill-kuxjenza tal-karattri maħluqa. L-għadd tal-karattri f'dawn ir-rumanzi storiċi kien kbir u l-ambjent wiesa'; karattri li aktar kienu mehdijin bix-xogħol milli bil-ħsibijiet. Kienu karattri nazzjonali u mhux kożmopolitani: qabel ma kienu bnedmin kienu ċittadini. Wara t-tiftixa għal identità nazzjonali minn awturi bħal A. M. Caruana, S. Frendo de Mannarino, Ġ. Muscat-Azzopardi,Ġ. Aquilina, Ġ. Galea u A. Levanzin, ir- rumanzier Malti għadda għall-osservazzjoni tar-realtà soċjali. Imqar fir-rumanzi romantiċi nsibu ħjiel ta' kuxjenza soċjali u dan deher fil-kunflitt bejn klassi dominanti barranija u klassi solidali li kienet qed tibni għaqda nazzjonali. Awturi bħal Ġwann Mamo żviluppaw lingwaġġ realistà bil-fatti mill-ħajja kwotidjana b'impenn soċjali li jissarraf f'xewqa sabiex ''l-injurant jintebaħ bl-iżbalji tiegħu, jinforza lilu nnifsu u jitqanżaħ jiddritta qabel ma jidher quddiem in-nies barranin ''7 F'Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka t-tbatija soċjali marbuta ma' l- injuranza u l-faqar hi dokumentata bir-reqqa kollha f'kwadri reali mill-ħajja Maltija waqt li Mamo jwaqqa' għaċ-ċajt dak li hu suppost serju. 20 LEĦEN IL-MALTI Leli ta' Ħaż-Żgħir ta' Ġużċ Ellul Mercer ukoll jaqa' taħt il-kategorija ta' 'rifless ta' qagħda soċjali'. Għalkemm ir-rumanz jieħu bixra psikoloġika'T huwa b'danakollu xogħol soċjali għax joħloq viżjoni ta' kunflitt fuq valuri: il-protagonista ewlieni hu anti-soċjali u jirrappreżenta qagħda umana mwarrba u emarġinata mill- bqija mgħakksa fil-faqar u l-injuranza, Mir-realtà barranija ta' Ħaż-Żgħir toħroġ ir- realtà ġewwiena ta' Leli, imqallba u mħawda. Minbarra l-kunflitt bejn il-ħaddiem u l- isfruttament ta' min iħaddem hemm ukoll il-kunflitt mal-valuri, esponut fil-kunflitt spiritwali flimkien mal-preġudizzju kontra t-tagħlim. Fir-rumanz timxi t-tiftixa għall-għarfien imqabbla mal-parabbola Platonika ta' l-għar, Dan l-iżolament soċjali ta' Leli mill-bqija li ma taħsibx jissarraf f'ribell intellettwali u jispiċċa magħdud bħala miġnun. Din it-tema terġa' titla' fil-wiċċ aktar tard fil-karattru ta' Xandru l-''poetastru' f'Sarmuraj ta' Frans Sammut. Dan it-taqlib u t-twegħir fil-qagħda umana msarraf fi djalogu intern kien diġà preżenti fil-letteratura internazzjonali fir-rumanzi moderni ta' Henrv James, Marcel Proust, James Jovce u Thomas Mann. Il-bniedem il-ġdid hu l-abbandunat, il-barrani u l-anti-eroj. Fil-poeżija, Baudelaire, Breton, Olson, Mallarmċ, T. S. Eliot u Dvlan Thomas fost oħrajn taw il-kontribut tagħhom għall-Moderniżmu u influwenzaw il- kittieba Maltin b'mod partikulari fis-Sittinijiet. Inqala' diżgwid fuq l-estetika, l-assolut, il-valuri, il-morali u n-normi bejn it- tradizzjonalisti u dawk li ġew warajhom. Kollox beda jiġi sfidat għax kollox intwera li kien relattiv. L-isfida ta' l-artist modern kienet li jgiddeb il-viżjoni tradizzjonalista wara valutazzjoni reqqa u tiftix għal għarfien ġdid. L-Influwenza tal-Letteratura Ewropea Il-letteratura moderna Maltija żviluppat fil-limiti tagħha xi ftit tard u r- rumanzier kontemporanju Malti influwenza ruħu mill-kittieba kbar ta' dan is-seklu. Ir-rumanziera modemi ma baqgħux jiddeskrivu r-realtà f-termini sempliċisti fuq mudelli fissi partikularment wara ċ-ċaħda li ż-żmien għandu xi direzzjoni; Il-kitba l-ġdida ħadet bixra frammentarja fejn il-loġika mhix lineari. Il-moviment ta' l-azzjoni mar-ritmu tal-ħin intemm f'awturi bħal Marcel Proust li f'A la Recherche du Temps Perdu sawwat il-passat mill-ġdid f'mument qasir ta' riflessjoni. L-epika moderna ta' James Jovce f'Ulvsses timxi matul jum wieħed (16 ta' Ġunju, 1904) fil-ħajja ta' Dublin, Id-'dictum' Freudjan li l-inkonxju huwa l-vera realtà psikika wassal lill- kittieba moderni biex jesperimentaw u jiżviluppaw stil li bih jidħlu f'għalqa ġdida: il- 21 LEĦEN IL-MALTI vjaġġ ġewwa l-inkonxju, jew aħjar in-'nixxiegħa ta' kuxjenza'. Kemm Jovce kif ukoll Virginia Woolf, partikularment f'The Waves, wasslu l-movimenti u r-ritmi ta' moħħhom permezz tal-kliem b'dan l-istil. Il-vjaġġ ġewwieni kien ifisser li issa l-awtur ried jirreġistra u jirrappreżenta l- ħajja kollha b'mod artistiku, imqar inċidenti żgħar, insinjifikanti sabiex joħloq ruħ umana sħiħa fil-qarrej. Il-karattri tar-rumanzi moderni huma maqtugħa għalihom minn dawk tra- dizzjonali. Il-kriżi morali mħabbra u mwettqa mill-ħassieba l-kbar tas-seklu dsatax ipproġettat ruħha f'karattri li jitbandlu moralment, instabbli u inċerti, rifless tal- qagħda ġewwiena ta' l-awtur innifsu. Id-distinzjoni bejn tajjeb u ħażin, ferħ u niket, normalu u anormali, sabiħ u ikrah, verità u gidba ċċajpret fir-rumanzi li bdew jinkitbu minn tmiem is-seklu dsatax 'il quddiem. Iż-żewġ gwerer mondjali tefgħu lill-kittieb fl-eqqel tal-kriżi morali: il-ħdura razzjali u l-ġlied imdemmi wassal għall-qerda bla sens ta' miljuni ta' nies innoċenti. Dan kollu wassal biex il-kultura li wiret il-kittieb tal-bidu tas-seklu għoxrin kellha viżjoni traġika għall-aħħar. Il-valuri kattoliċi ġarrbu kriżi f'kittieba bħal D. H. Lawrence u suġġetti meqjusa bħala tabti bħas-sess bdew jingħataw aktar importanza u attenzjoni f'kotba bħal Women in Love u The Rainbow. Il-prova tat-traġedja ta' l-eżistenza umana ma kienx l-għan aħħari ta' l-awtur imma biex joħloq xewqa li twassal għall-ħelsien ta' l-umanità. B'hekk l-iskop ta' Nietzsche jkun milħuq. Kemm Joseph Conrad kif ukoll Albert Camus jikkonkludu fir- rumanzi tagħhom li l-valuri li jagħtu sens fil-ħajja huma s-soliderjetà umana u l-kuraġġ li tikkumbatti l-problema maħluqa min-Natura li m'għandha l-ebda rispett lejn l- ispirtu ta' l-imħabba jew il-ħajja. Imma l-valuri jilmħuhom f'mumenti koroh tal-ħajja: Conrad waqt vjaġġ fuq il-baħar f' Lord Jim, fejn il-baħrin kontinwament riedu juru solidarjetà bejniethom biex ma jinbelgħux mill-baħar; u Camus f'La Peste fejn il- poplu jkollu jingħaqad biex jegħleb il-pesta. Minkejja l-pessimiżmu tiegħu, Franz Kafka fittex li jittraxxendi l-ħajja bla ma jaħrab mill-problema. Ir-rumanzi tiegħu huma mimlija kurituri u labirinti; kmamar u bibien li ma jinfdu għal imkien u tabelli li d-direzzjoni tagħhom ma twassal għal imkien. Kafkakien jemmen f'realtà traxxendentali li l-bniedem ma jistax jasal għaliha. Ħajjet il-bniedem hi kkaratterizzata mill-assurdità tax-Xejn Schopenhauerjan u għalhekk ma nsiru nafu xejn dwar il-valuri morali li jġiegħel lill-perit f' The Castle jibqa' jfittex li jien r-raġuni l-għala kien intbagħat f'dak ir-raħal ostili. Fl-analiżi tat-testi Maltin tidher ċara r-rabta bejn ir-rumanziera barranin u l- 22 LEĦEN IL-MALTI Maltin, l-aktar meta tixref it-tema tal-''barrani', Il-karatteristiċi tal-'barrani' Ewropew jidhru fil-'barrani' jew l-anti-eroj Malti. Huwa protagonista maqtugħ għalih minn ta' madwaru għax jaħseb u janalizza, Ta' madwaru huma folla aljenata li ma taħsibx. L-esperjenza tinbidel f'ansjetà kontinwa u twasslu biex jinqata' mill-bqija għax kulturalment isseħħ dikotomija. Kull konfront mal-folla jissarraf f'turment persunali għax l-oħrajn ma jittollerawx differenzi jew nuqqas ta' qbil. Bħal Zarathus- tra, il-protagonista jinqata' 'lbogħod mill-bqija biex ikun jista' jagħmel rivalutazzjoni tal-valuri u jsawwar mill-ġdid valuri ġodda. Ix-xebh bejn l-ambjent Malti, ikkaratterizzat minn Stat u Knisja organizzati bejniethom b'mod li kull individwu hu sorveljat li jkun miexi skond ir-regoli fissi imposti minnhom, u dak maħluq fir-rumanzi ta' Kafka, speċjalment The Trial jidher ċar ħafna. Is-Soċjetà Maltija — l-ambjent li jifred ir-rumanzi magħżula għal dan l-istudju jkopru bejniethom dawn l-aħħar ħamsa u għoxrin sena. Għalkemm Il-Gaġġa(1971) ta' Frans Sammut ġie mitbugħ fil-bidu tas- snin sebgħin, ir-rumanz janalizza l-perjodu tas-snin sittin, milqut l-aktar mill-ġlieda politiko-reliġjuża u l-kisba ta' l-indipendenza. Rumanz b'tema simili hu Rivoluzzjoni do minore (1980) ta' Lino Spiteri. Fost ir-rumanzi miktuba reċentament insibu Fil- Parlament Ma Jikbrux Fjuri (1986) ta' Oliver Friggieri, u li aktar tard isseddaq bin- novelli Fil-gżira Taparsi Jikbru l-Fjuri (1991), it-tnejn ambjentati fi żminijietna, is- snin ta' wara l-indipendenza uffiċjali u l-ħelsien minn kull forza barranija tal-gżejjer Maltin. Kontra dak li fissru r-rumanziera tradizzjonali, l-awtur kontemporanju wera xettiċiżmu qawwi fuq il-''progress' li sar f'dawn is-snin u ħada qatta bla ħabel kontra l-kultura tal-massa li għalih hi kemm dekadenti kif ukoll distruttiva minħabba li ma tħallix lil min imur kontra n-normi tagħha. Jekk il-pajjiż kien ħieles politikament, il- ħelsien spiritwali kien għadu ma jinħassx. L-istrutturi soċjali, reliġjużi, politiċi u familjari kienu mibnija fuq valuri foloz u 'l-imwarrab' kellu jgiddibhom u jċaħħadhom billi jiġġudikahom skond il-valuri morali ġodda tiegħu. Ir-rappreżentanti ewlenin tas-soċjetà Maltijakif reġistrati fir-rumanzi magħżula huma kważi dejjem il-Kappillan (jew qassis) u l-Politikant u f'xi każi l-Pulizija bħala l-forza jew iż-żamma ta' l-ordni. F' Il-Gaġġa l-Kappillan tar-raħal huwa l-aktar figura importanti fost ir-raħħala u quddiemhom kien bniedem-Alla ieħor: ''Dan Dun Sidor kien wieħed minn dawk in-nies li taħsibhom ilhom jgħixu r-raħal minn dejjem ta' dejjem. U li meta jmutu (jekk xi darba jistgħu jmutu) tingħalaq epoka fil-ħajja tad- 23 LEĦEN IL-MALTI dinja,''2 Jgħinu l-Kappillan insibu lil Ġomu l-pulizija u l-avukat Ġanpawl Xuereb. Dawn qaqoċċa bejniethom u fir-rumanz imsemmi dan joħroġ biċ-ċar meta fit-tilwima li nqalgħet minn Ġorġ ta' Faqqusu u Gawdenz il-Buqrajq waqt il-konkors teatrali mniedi mill-Kappillan, il-pulizija jintervjeni minnufih biex iżomm kontroll tas- sitwazzjoni. Ġomu l-pulizija kien imdejjen mal-Kappillan għax $. . . kien jieħu paċenzja bih u jgħallmu xi ħaġa ta' l-iskola biex forsi xi darba jilħaq surġent'.5 L- intervent ta' l-avukat jixhed il-korruzzjoni ta' bejniethom meta minkejja li 'għadhom lanqas jafu jimxu fuq il-palk….''' il-premju jagħtuh kif jaqbel lilhom. Minkejja l-ġlieda politiko-reliġjuża li tinħass matul ir-rumanz, il-preżenza tal- politikant ma tantx tinħass. L-awtur aktarx jagħmel dan biex ifisser kemm il-vuċi tal- politikant hi maħnuqa mill-kleru dominanti u/jew biex ifisser li fir-raħal ma tantx kienet tinħass il-firda li ġabet magħha l-ġlieda bejn l-Istat u l-Knisja: 'Iżda l-maltem- pata kienet għadha fil-bogħod. In-Naħa t'Isfel. Lejn in-naħiet tagħna kienet tinstema' biss xi ragħda fil-qrib. U iżjed xejn. ''$ Dan il-mudell hu kważi ripetut mill-istess awtur f''Samuraj (1975): il-politika hi mħollija barra għal kollox mill-qafas tar-raħal. Il-kappillan għadu idolizzat bħal qabel. Is-Sa Rożann '… tassew kienet taħsbu Alla''S Il-mudell preċedenti hu varjat bid-dħul tat-tabib Hili u l-Konti Pawlinu Pessina-Triganza. Aktarx li d-dħul tat-tabib jista' jissarraf mill-fatt li x-xettiċiżmu kontra dak kollu li kien xjentifiku (u allura kontra r-reliġjon għax isarraf il-misteri f'raġunijiet spjegabbli) kien naqas fil-perjodu bejn Il-Gaġġa u Samuraj. It-tabib jikkolabora mal-kappillan 'negozjant'l7 kif kien isejjaħ missier Samwel lill-qassisin kollha u minkejja li 'mhux moralista''$ bi kliemu u għemilu jwassal għall-firda bejn Samwel u Żabbett lejn l-aħħar tal-ġrajja. Surġent . bl-isem ta' Manuel Cutajar jingħata importanza darba biss fl-istess silta msemmija, filwaqt li l-Konti minkejja li maqtugħ mir-raħal ġeografikament (għax jgħix fil-Belt) u soċjalment (għax superjuri quddiem ir-raħħala) xorta waħda għandu influwenza qawwija fuq il-ħajja fir-raħal, kif joħroġ mit-taħdita 'poker'' li ssir f'kapitlu XII bejn il-kappillan Dun Vinċenz Abela Tanti u l-membri tal-kumitat ''tas-Serduk' kif kien magħruf il-każin li jorganizza l-festa ta' San Pankrazju. Il-mikrokożmu f' Samurajhu mmexxi fuq dawn l-elementi u għalkull problema li tinqala' tinstab soluzzjoni bejniethom: kemm il-possibiltà tat-tielet każin li se jżid il-firda bejn in-nies u kemm ir-relazzjoni ''żbaljata' (għax mhux bil-barka tal-Knisja) bejn Samwelu Żabbett isibu tmiemhom bl-indħil ta' dawn l-elementi. L-importanti hu li ''kollox kien miexi ħarir fil-għalqa tal-Mulej 20 F'Il-Gidba (1977) ta' Oliver Friggieri l-influwenza tal-kappillan tar-raħal għadha tinħass għalkemm mhux predominanti daqs qabel. L-influwenza klerikali tinfirex bejn il-kappillani ta' żewġt irħula imma t-tmiem tar-rabta li kien hemm bejn 24 LEĦEN IL-MALTI il-kappillan u l-pulizija (persuna fidila lejn l-Istat) jindika li l-Istat ma jridx lill-Knisja tindaħal fl-għalqa tiegħu. Anzi kollox jindika li l-Istat qed ifassal makkinarju li bih ikun jista' jieħu l-poter f'idejh. L-atteġġjament tal-pulizija b'ħarsa li 'tistieden l- għawġ' u 'b'vuċi impersunali''2 tikxef id-distanza li hemm bejn l-interrogat (f'dan il- każ, Anna) u min qed jinterroga (is-surġent). Din il-ħakma fuq iċ-ċittadin hi konfermata mill-istess awtur aktar tard bil-ktieb Fil-Parlament Ma Jikbrux Fjuri. Il-forza moħbija issa nfirxet ma' l-erbat irjieħ tàl- gżira. Il-Knisja b'ħalqha magħluq, b'widnejha mitbuqa u għamja kif jidher ċar matul it-taħdita ta' bejn Karlu Manju u Dun Benjamin meta Karlu jissuġġerixxi lill-qassis biex jippriedka kontra ''t-tribaliżmu'2 u ''r-razziżmu (li) m'għandux x'jaqsam mal- lewn tal-ġilda iżda mal-lewn tal-vot'7' maħluq miż-żewġ partiti, wieħed fil-gvern u l- ieħor fl-oppożizzjoni. F'din il-logħba jistgħu jieħdu sehem tnejn biss: 'Nofshom jaħsbu li m'humiex mettila jekk il-partit li jippossedihom ikun fil-ħakma, u n-nofs l-ieħor jitħabat biex jaqlibhielhom u jieħu l-ħakma hu.'SU hekk kif ifiġġ xi għadu komuni ż-żewġ partijiet jinsew ir-regoli u jingħaqdu ħaġa waħda biex ikissruh: 'Qatt daqs din id-darba ma kien hawn din l-għaqda kollha fost il-membri tal-kamra. Din hi l-għaqda li neħtieġu. Qatt ma rajna din is-solidarjetà kollha bejnietna. Dan il-ksur ta' privileġġ għaqqadnal … għaqqadna kontra kull min jeħodha ma' xi wieħed minna … 25 2 Għalhekk minflok il-kappillan, il-pulizija, l-avukat, it-tabib jew il-Konti issa għandna l-Politikant, l-aktar rappreżentant għoli ta' l-istat għax hu fis-setgħa waqt li l-bqija tbaxxi rasha ''għal kulma jagħmlu l-kbarat'.27 L-Onorevoli Rodomonte bil- 'maskra li tiġih tajjeb, la maħlula żżejjed u lanqas issikkata, maskra tal-qies'' hu l- anti-krist il-ġdid li javvanza fejn irid hu billi jisfrutta s-sitwazzjoni fl-aħjar mod possibbli. Il-karattri fir-rumanz Malti modern jitlaħħmu kważi dejjem fl-isfond tal-ħajja raħlija fejn ''in-nies tal-parroċċa Ikoll erwieħ tajba, ta' darhom, agħtihom il-ġabra u t- tkattir ta' l-ulied u xejn aktar'.2 — merħla fi ħsieb il-kappillan f'ambjent magħluq. Nies li għadhom mgħobbija b'superstizzjonijiet u jemmnu li f'għar għad hemm xitan maqful 50 It-tema tal-biża' sopranaturali hi preżenti f'uħud mir-rumanzi mistħarrġa. F'Dal-Lejl Ġie Alla (1984) ta' Paul P. Borg, Alla Hu l-Għassies Etern, lest biex jikkastiga kull nuqqas u jħalli lill-fidili jistennew xi sinjal li qatt ma jasal. Kieli kien jittama mqar f'sinjal wieħed iżda din ix-xewqa qatt ma sseħħ. Il-fidi titħallat mhux biss mas-superstizzjonijiet imma anki mal-politika. Is- salvazzjoni ta' l-erwieħ kienet bilfors bl-intervent tal-knisja u għal Żeża Dun Ċikk — ladarba hu qassis — kien l-unika setgħa u għajn ta' għerf li taf tagħżel it-tajjeb mill- 25 LEĦEN IL-MALTI ħażin. F'Rivoluzzjoni do minore Lino Spiteri jistqarr li 'Donnu fuq Malta kienet waqgħet saħta''l u minkejja li xi ħadd bħal Pawlu Calleja kien jikteb l-artikli fil- gazzetta tal-Moviment u jfisser li 'Il-ħidma tal-qassis għandha tkun reliġjuża u pastorali, mhux politika. Meta qassis isir politikant, bilfors iħammeġ l-immaġini qaddisa tiegħu. Ma jistax jitkellem f'isem Kristu u fl-istess waqt ikun partiġġjan',7 il- kwistjoni politiko-reliġjuża qasmet u firdet. F'Sammut ir-raħal huwa l-gaġġa u n-nies ta' ġo fih 'fiċ-ċokon ta' moħħhom kienu hienja. Meta l-injuranza ġġib il-hena, huwa ġenn li titħajjar għall-għerf $ 'Ir- reazzjoni ta' Fredu Gambin . . . il-Malti ġdid li ma jistax jilqa' kollox skond il- kattoliċiżmu magħluq li jinħass fil-gżira wara tradizzjoni ta' sekli twaf'$' twasslu biex jikseb il-ħelsien tiegħu mill-qafas li qed jifgah fl-awto-eżilju li jimponi fuqu nnifsu. ,. Hekkkif jersaq lejn ix-xejn (fl-epilogu, il-paragrafi huma numerati 'l isfel) quddiemu fhemm il-beraħ ta' wesgħat bla tmiem''5 u għalhekk il-ġrajja tintemm daqskemm tibda. F'Samuraj Sammut mexa ''mill-fidwa ta' l-eżilju għall-fidwa tal-mewt'$ u s- suwiċidju ta' Samwel hu għodda qaddisa mħabbar minn kmieni (fi tmiem kapitlu 21) u mmexxi u mwettaq ritwalment bil-'ħara-kiri' Ġappuniża. Il-lirika tax-xafra tinħass kontinwament matul il-ġrajja kollha: il-'qtugħ' ta' Samwel mill-bqija jindika 'l- identità li Sammut qiegħed jeżamina b'taħlita ta' lirika u ironija… fid-dawl ta' ġlieda bejnerwieħ imsoffija li tilfu u kumpless ġenerali li baqa' qawwi fl-istasi marida tiegħu, varjazzjoni mnikkta fuq it-tema tat-taqbida bejn it-tajjeb (tellief) u l-ħażin (rebbieħ), il-wieħed u l-ħafna rispettivament',37 F'Il-Gidba ta' Friggieri l-ħarba mill-ħajja ta' l-għeluq isseħħ billi Natan imur jgħix ma' maraoħra, Rebekka. Ir-raħal jixgħel bl-aħbar ta' l-adulterju u l-awtorità ekk- lesjastika titlob li l-gidba (żwieġ imfarrak) għandha tibqa' tiġi mgħejxa. L-unika relazzjoni li tibqa' sħiħa f'dan ir-rumanz hija dik bejn Natan u Fefu l-kelb tiegħu. Xi drabi il-bniedem ikun irid jinsa biex iderri u jfittex is-serħan imqar fl-estasi tal-ħolm erotiku bħal f' Taħtil-Weraq tal-Palm ta' Trevor Zahra. Imma l-oasi f'nofs id- deżert huwa temporanju u l-adulterju bejn Ineż u Robbie jsolvi l-problemi mumen- tarjament. Kollox jindika li fir-raħal hemm falliment sħiħ fir-relazzjonijiet umani: il- bniedem hu diżilluż u mfarrak minħabba problemi psikoloġiċi, motali u politiċi. Ir- relazzjoni bejn Alla u l-bniedem, bejn il-maħbub u l-maħbuba, bejn il-politiku u ċ- ċittadin, bejn l-iben u l-omm, bejn il-qassis u l-lajk hi marida u toħloq frustrazzjoni f'min ''jagħti aktar importanza lit-tbatija'.55 Huwa l-ambjent li jġiegħel lil min jgħid ma' kull għodwa l-istess kliem, 'Uff xi dwejjaq' $ 26 LEĦEN IL-MALTI L-iżolament ta' l-eremit — Ruħ differenti mill-bqija : Bħal kull anti-eroj ieħor tal-letteratura moderna Ewropea, il-barrani Malti jgħaddi minn kunflitt ġewwieni. Wara li jintebaħ li l-persunalità tiegħu hi magħmula minn għadd ta' partijiet u mhux minn entità waħda, jintebaħ ukoll li ħafna drabi dawn il-partijiet ikunu opposti ta' xulxin. Fredu Gambin jistqarr li 'l-'jien' huwa maqsum f'mitt elf biċċa. Bħall-weraq li jinqalgħu mill-friegħi .. . u jinkinsu mir-riħ li jgħollihom u jferrixhom 'l hawn u 'l hinn 7.20 Dan il-kunflitt ġewwieni jitnissel primarjament għax l-individwu qatt m'hu ċert minnu nnifsu. Fredu, fost il-karattri prinċipali tar-rumanzi, hu l-aktar wieħed li jġarrab dan il-kunflitt għax mill-oħrajn kollha hu l-anqas matur, l-aktar instabbli. Jirrealizza fuq kollox li aktar kien kuntent jgħix l-illużjoni għalkemm issa jħossu superjuri għax jaf bil-problema: kuntent li rnexxielu jinqata' mill-massa u fl-istess nifs imdejjaq għax issa skopra l-verità. L-istess ansjetà tinħass fil-karattri l-oħra li Ikoll tagħmilhom indeċiżi f'kull azzjoni, kemm mentali kif ukoll fiżika. Il-letarġija li lil Samwel ma tħajru jagħmelxejn biex jilħaq ma' ''mixjet il-jum''Sl mhix il-kawża ta' għażż jew telqa, imma tal-kunflitt lihemm ġewwa fih. Dan jinħass kemm mid-diskursata ta' bejn Samwelu Żabbett f'kap 20 kif ukoll f'kap. 24 meta jiġu fir-razzett għal Żabbett. Natan ukoll ibati biex jieħu deċiżjoni, u jammetti li dan huwa l-qofol tal- problema tiegħu: ''Trażżin fuqu nnifsu kellu kemm irid, u fil-moħiba ta' qalbu kien jifhem li dik kienet is-saħta naturali tiegħu nnifsu: ma jasalx jieħu deċiżjoni, jgħid iva jew le, kif imiss. Natan ikollu jgħaddi minn turment qalil li jħossu jherrih minn ġewwa qabel ma jiddeċiedi li jitlaq lil martu wara li r-relazzjoni ta' bejniethom tkun spiċċat. L-indeċiżjonijiet fil-karattru xxekkilhom fid-deċiżjonijiet importanti li jridu jieħdu f'ħajjithom. Sakemm jaqtagħha jekk isifirx jew le, Fredu jħossu ċattra bla mqadef u bla qlugħ fuq baħar imqalleb. Fejn iġorrni l-baħar, immur b'idejja mar- buta'.5 Karlu Manju jġarrab l-istess ħsus: '… inħoss ġo fija baħar sħiħ imqanqal li jħabbat daqqa 'l hemm u oħra 'l hawn, qisni dgħajsa f'ilma mċaqlaq, St U jġarrab l-ansjetà tal-kunflitt ġewwieni bħal meta jiġi biex jagħżel x'attitudni għandu jieħu fil-konfront tiegħu mal-ministru, fejn jisma' ilħna opposti fih innifsu: f. ara ma tisfidahx iżżejjed; iddardarx l-għajn li trid tixrob minnha; ara ma tiċħadx kulma temmen fih; aħjar tbus l-id li tridha maqtugħa; tilgħaqx; tagħmilhiex ta' l-eroj; żommlu iebes; urih li taqbel miegħu; tiffirma xejn; baxxi rasek; tobdix; obdi; ħadd ma miet bil-ġuħ; tinsiex li trid tgħix …'$ 27 LEĦEN IL-MALTI It-tiftixa għall-verità taqta' lill-protagonista għal kollox mid-dinja ta' l-oħrajn. Għalkemm hu wild ieħor ta' l-istess soċjetà l-valuri li jħaddan jagħmluh differenti mill-bqija u dan iwassal biex isir awtonomu minnha. Il-folla aljenata ta' madwaru hi marradija għax tgħix fuq valuri foloz u nieqsa mill-attività mentali. Hi merħla li ma taħsibx, timxi mal-kurrent u jinteressawha affarijiet trivjali. Sikwit jiġri li l-folla preġudikata u anonima tikkundanna lil uħud mill-membri li jgħixu fi ħdanha għax ma jimxux fuq ir-regoli fissi tagħha. F' Il-Gaġġa Sciortino hu tabib ħażin ladarba jidher Ji ma jattendix quddies minkejja l-fatt li 'l-viżta kien jagħmilha bir-reqqa .. 6 Roża tiġi kkundannata mill-ġenituri ta' Fredu għax fost akkużi li l-vittma m'għandhiex ħtija għalihom, tal-familja tagħha huma ''għedewwa tal-Knisja' $ 1 F'Samuraj omm Żabbett twissiha biex ma tħallix lil min ''jinqeda biha'$ u t- tfajla tispiċċa tirribella u titlaq minn dar ommha u missierha (Kap. 22) biex teħles miċ- ċanfir u t-tgħajjir kontinwu tagħhom Fost dawn l-uħud hemm min ma jridx jilbes l- uniformi tal-massa u jrid iżomm l-individwalità tiegħu. Għal Natan f'Il-Gidba l- bnedmin ta' madwarhom kienu 'nies li jgħixu bin-nies. Ilkoll xorta, kważi jixxiebhu anki f'wiċċhom u fil-mixja, l-irġiel bħall-irġiel u n-nisa bħan-nisa. Jilbsu l-istess, jitħaddtu l-istess… u l-ambjent tagħhom kien ''ma tbiddel qatt, u ħadd ma xtaqu jitbiddef. Matul dawn ir-rumanizi, Fredu Gambin kien għamel l-ewwel pass importanti fil-mixja lejn l-eremit nazzjonali: proċess ta' maturazzjoni li ssokta f'Samwel u Xandru l-poeta kif ukoll f'Natan u aktar tard fil-persuna ta' Karlu Manju. Il-vjaġġ mibdi minn Fredu f'Il-Gaġġa jinħass li għadu frisk fil-memorja: fNarani kont qisni mistur f'fosdqa żgħira, li minnha nara — bla ma jarawni — lid-dinja barra minni, dak li jiġri fiha, dak li jseħħ matulek ja sena,'S'u jbati l-konsegwenzi ta' l-inesperjenza tiegħu tant li xi drabi jikkontradixxi l-valuri li jgħożż. Imma l-verità taqtgħu għal kollox mid-dinja ta' l-oħrajn u l-indikazzjoni li hu jqatta' ħafna ħin jaħseb tikkonferma li miexi f'din it-triq lejn ħajja solitarja. Samwel iseddaq lill-protagonista tar-rumanz ta' qablu għax minkejja li l-verità kienet ''ix-xkiel tiegħu''2 (simbolizzata bil-ħżieża ta' wara widintu x-xellugija) — hu kien qed jipprova jsolvi l-problema. Hu u jnaddaf ir-razzett, li jikkorrispondi ma' l- idea tal-'katarsi' klassika, jilmaħ sriebet twal ta' insetti u għanqbut u jiddikjara s- superjorità tiegħu: i 4, 18sa wasal iż-żmien tal-ħakma tiegħi. U tibżgħux, intom ta' hemm fuq, ħajjiena u setgħana, jasal iż-żmien li nitla' għalikom ukoll u nniżżilkom mill-għoli tagħkom. LEĦEN IL-MALTI Hawnhekk tiegħi u s-setgħa tagħkom m'hi xejn, ja intom ta' hemm fuq, tħarsu 'l isfel u tiddieħku biż-żgħar ta' hawn taħt u tidħku f'qalbkom bil-makakkerija tagħkom. JIEN HAWN u la JIEN HAWN intom m'intom xejn. Saltnatkom irqiqa u dgħajfa daqs l-għanqbut li tinsġu:'$ F'moħħ Samwel in-nies tar-raħal jalternaw mal-figurattiv ta' l-insett u jsiru ftjur' $ jew ''bhejjem bla ruħ'S jew ''ilpup u sriep''SS fi kliem il-poeta u l-ħsibijiet ta' Żabbett. Id-disprezz lejn in-nies tar-raħal jinħass sa mill-bidu nett tal-ġrajja: meta Samwel isewwi lill-majjali f'ritwal tad-demm — metafora oħra fejn iċ-ċerimonja ta' l-ikkastrar tevoka x-xewqa ta' xi ħadd imnebbaħ li qed iwaqqaf il-prokreazzjoni tal- ħnieżer, Samwel stess ma jridx li jġib xi tarbija fid-dinja biex tispiċċa mgħobbija bl- istess dnub ta' l-eżistenza (bħalu) jew f'ħalqil-'bhejjem'' tar-raħal. Iżda Żabbett xtaqet tarbija u aktarx li dan wassal għall-aħħar firda tagħhom. ' L-eremit ifittex ir-refuġju fis-skiet tan-natura (fil-każ ta' Samwel) jew fl-arti (il-poeżija għal Xandru) jew fil-mużika klassika (għal Natan). L-għadab ta' ġo fihom jibqa' mistur (ħlief f'xi mumenti rari bħal fil-kunflitt bejn il-poeta u l-kappillan f' Samuraj). Il-kontestazzjoni hi privata, djarjistika, bil-konsegwenza li 'Il-bidla sseħħ biss fl-għeluq ta' l-ispirtu privat, waqt li l-aljenazzjoni marra- dija ta' l-ambjent tissokta bil-kalma ta' dejjem. Mill-konfront bejn il-moviment (ċentrali) u l-istasi (periferika), jiġifieri bejn il-kalma hienja tar-ruħ kollettiva u d- dagħdigħa mnikkta tar-ruħ privata toħroġ it-tema kollha tar-rumanz li… jitbiddel fi djarju intimu ta' ruħ imweġġgħa li tara fejn ħaddieħor ma jarax, jew tara ħafna fejn ħaddieħor jilmaħ ftit jew vagament. Dan in-nuqqas ta' qbil f'dak li jidher fl-għajnejn tal-wieħed u tal-ħafna hu l-qofol tal-problematika kollha …'$$ Il-protagonisti huma konxji li qed jgħixu f'gaġġa jew raħal magħluq (b'rifer- enza simbolika għal Malta, Sammut jikteb 'Raħal' — isem anonimu b'ittra kbira — sostituzzjoni metaforika ta' l-isem veru). Natan ukoll jaf li huwa aktar faċli li tgħix il-gidba ''imfassla u determinata mit- triq, jew raħal tiegħi, jew in-nies kollha li jafuni''$ milli r-realtà iebsa li jemmen fiha hu: ''il-verità hi li jien fallejt fl-akbar deċiżjoni li għamilt f'ħajti kollha… '$' Minkejja dan jiddeċiedi li jagħżel li jgħix l-aktar ħajja diffiċli, Iżda l-karattru rivoluzzjonarju li jrid bidla mill-qiegħ u jestendi l-manifest tiegħu lil hinn mill-ġewwieni tiegħu fid-dieher insibuh f'Karlu Manju. Iż-żerriegħa miżrugħa minn Fredu, Samwel u Natan twarrad meta fir-rumanz Fil-Parlament Ma LEĦEN IL-MALTI Jikbrux Fjuri bil-'ħeffa tal-kelma''' l-eremit jisfida l-ambjent tiranniku billi jikser il- liġijiet bi skop ta' kontestazzjoni diretta. L-ideat ċari li jħaddan jgħolluh 'il fuq mill- bqija (maqsumin fi tnejn) u d-deċiżjoni li jibgħat l-ittra lill-Parlamentari tikkonferma d-determinazzjoni straordinarja tiegħu li jxandar ma' l-erbat irjieh dak kollu li jemmen Ir-rumanz aktarx li hu differenti mill-oħrajn għax matulu tinħass it-tama li l- folla xi darba għad tikkonverti għax id-dawl tal-moħħ ma kienx rari li jittawwal fil- kuxjenza tagħhom''.82 Fl-għoxrinijiet il-kittieb ġie f'kuntatt dirett mal- ħsieb psiko-analitiku dwar implikazzjonijiet ta' rabta bejn is-sesswalità u s-simboliżmu fil- kitba. Minkejja dan, kritiċi bħal Roger Frv, Clive Bell, u awturi bħal Samuel Beckett m'aċċettawx din it-teorija li tlaqqa' l-psiko- analitiku ma' l-esperjenza artistika. Ara Oliver Friggieri, Ellul Mercer f'Leli ta' Ħaż-Żgħir— Mir-Realtà għall-Kuxjenza, Pub- blikazzjoni Dipartiment ta' l-Edukazzjoni, 1983, Interprint Ltd., p.14. P. Serracino Inglott stqarr li 'Dan huwa l- ewwel veru rumanz psikoloġiku bil-Malti… f'Il-Polz fi studju bit-titlu ''Ir-Rumanz Psikoloġiku u 'Il-Gaġġa' ', p. 15-18. Min- naħa l-oħra Oliver Friggieri jikkummenta li 'Leli ta' Ħaż-Żgħir jista' jitqies bħala l-ewwel 32. : Frans Sammut, Il-Gaġġa, ed. cit., p.105. xogħolimportanti fil-letteratura Maltija li jagħti passi deċiżi lejn in-narrativa psikoloġika''. Ara Leli ta' Ħaż-Żgħir, 'Il-Mixja ta' Ellul Mercer mir-Realtà għall-Kuxjenza'', 1983, Associated News Ltd., p.ii. , Frans Sammut, Il-Gaġġa, A. C. Aquilina £ , ibid, p.40. ġ ibid.,p.41. . ibid., p.47. . : Oliver Friggieri, Il-Gidba, Pubblikazzjoni Fjuri, Pubblikazzjoni Bugelli, 1986, p.52. ), J.J. Camilleri, Il-Għar tax-Xitan, Klabb Kotba blikazzjoni Gulf, 1980, pp.90-91. ibid., p.25. Oliver Friggieri, Ir-Ruħ fil-Kelma, Klabb Kotba Maltin, 1973, p.107. Frans Sammut, Il-Gaġġa, ed. cit., 150. Oliver Friggieri, Saġġi Kritiċi, A. C. Aqwilina $£ Co., 1979, p.318. LEĦEN IL-MALTI Oliver Friggieri, L-Istramb, Pubblikazzjoni Gulf, 1980, pp.5, 111. Frans Sammut, Il-Gaġġa, ed. cit., p.29. Il- kritiċi tal-letteratura modema jiddeskrivu dan il-kunflitt ġewwieni bħala l-'Janus-faced'. Frans Sammut, Il-Gaġġa, ed. cit., p.125. Oliver Friggieri, Fil-Parlament Ma Jikbrux Fjuri, ed. cit., p.50. Il-Gaġġa, ed. cit., p.68. BONANNO, Stephen, Żviluppi Moderni fin-Narrattiva Maltija, Teżi tal-B.Educ. BORG, Paul P., Dal-Lejl Ġie Alla, Pubblikazzjoni Bugelli. CAMILLERI, J. J., L-Għar tax-Xitan, Klabb Kotba Maltin, 1982. FRIGGIERI, Oliver, Ir-Ruħ fil-Kelma, Klabb Kotba Maltin, 1973. Saġġi Kritiċi, Klabb Kotba Maltin, 1979. Ellul Mercer f'Leli ta' Ħaż-Żgħir: Mir-Realtà għall-Kuxjenza, Dipartiment ta' l-Edukazzjoni, 1983. L-Istramb, Pubblikazzjoni Gulf, 1980. Il-Gidba, Pubblikazzjoni P.E.G., 1984. Fil-Parlament Ma Jikbrux Fjuri, Pubblikazzjoni Bugelli, 1986. Fil-gżira Taparsi jikbru l-fjuri, Grima Printing £ Publishing Industries, 1991. Frans Sammut, Il-Gaġġa, ed. cit., p.29. Oliver Friggieri, Saġġi Kritiċi, ed. cit., p.314. Oliver Friggieri, Fil-Parlament Ma Jikbrux Fjuri, ed. cit., p.57. SAMMUT, Frans, Il-Gaġġa, A. C. Aquilina 4 Co., 1973. Samuraj, Klabb Kotba Maltin, 1978. SAMMUT, Saviour, Il-Poeżija Maltija tas-Snin Sittin, Teżi tal-B. (Hons), L-Università ta' Malta, 1989. SPITERI, Lino, Rivoluzzjoni do minore, Pubblikazzjoni Gulf, 1980, ZAHRA, Trevor, Taħt il-Weraq tal-Palm, Klabb Kotba Maltin, 1974.