Iż-Żejtun 0 Festa Sta. ost il-ħafna opri sbieħ li jżejnu l-knisja parrokkjali taż-Żejtun, bla dubju ta' xejn għandna l-paviment ta' l-irħam, wieħed mill- isbaħ pavimenti fil-knejjes Maltin. Dan il-paviment inħadem bejn is-snin 1886 u 1891 mill-marmista Giovanni Buhagiar fuq disinn tal-Prof. Nikola Zammit, li fid-disinn tiegħu mhux biss segwa fedelment l-arkitettura tal-knisja, iżda wkoll għamel użu minn irħam ta' diversi kuluri, għalkemm l-aktar li uża kien l-abjad u l-griż. Il- kursija hi mżejna b'diversi armi fiċ-ċentru tagħha u matulha kollha, mill-bieb ta' barra sal- presbiterju. L-Arma ta' Santa Katarina Nikola Zammit ta importanza kbira lill-arma ta' Santa Katarina, b'tali mod li qegħidha eżattament taħt it-tarġiet tal-presbiterju, quddiem l-altar maġġur, li żgur hu l-aktar post prominenti u ċentrali fil-knisja kollha. Jekk viżitatur joqgħod wieqaf bejn il-lampier tan-nofs u t-tarġiet tal- presbiterju biex jammira mill-viċin l-altar maġġur, bilfors ikollu jara din l-arma ta' Santa Katarina. Hu ddisinjaha fit-tond, hekk li r-rota bis-skieken, simbolu ta' wieħed mill-mezzi li bihom Massiminu ried jagħti l-martirju lil Santa Katarina, hi riprodotta sħiħa, u mhux b'parti minnha nieqsa kif soltu narawha. Sejf, li jfakkrek fil-qtugħ ir-ras tal-Verġni Martri, jorbot l-arma kollha. Fuqu tistrieħ ir-rota, żewġ palmiet li jibbilanċjaw eżattament lil xulxin, huma marbuta b'żigarella miegħu, u fuq nett, il- kuruna li tfakkrek fin-nobbilta' ta' Santa Katarina, isserraħ fuqu u fuq ir-rota. B'hekk Zammit irnexxielu jiġbor flimkien is-simboli tal-martirju tal-qaddisa patruna tagħna. Din l-arma imbagħad, hi mdawra minn diversi ċrieki ta' rħam abjad u griż, li jkomplu jenfasizzaw l-importanza tagħha. Zammit qiegħed l-armi fin-nofs tal-kursija quddiem l-ispazju maħluq mill-kappelli tan-navi, b'tali mod illi fin-nofs bejn l-altari tal-Madonna tal-Karmnu fuq il-lemin, u l-altar ta' San Gużepp Ħarġa Nru. 89 Ġunju 2002 i Fil-Paviment ta' l-Irħam Kitba tal-Kan. : L-Arma ta' Santa Katarina fiċ-Ċentru : Opra mill-isbaħ tal-Marmista Giovanni Buhagiar -: Buhagiar iħabbat wiċċu mal-imwiet - In-nannu tal-Kanonku Dun Ġużepp Bonello fuq ix-xellug, qiegħed disinn tal-A/fa. Din hi l-ewwel ittra tal-alfabett Grieg u allura tfakkrek li Alla hu l-bidu ta' kollox. Din l-emblema qiegħda fiċ-ċentru ta' disinn kbir bi tmien ponot, qishom żewġ kwiekeb fuq xulxin. It- tmien ponot ifakkruk fit-tmien beatitudnijiet. Fil-vojt bejn il-pilastri faċċata ta' xulxin, Zammit ħoloq disinn kompost minn strixxi dritti ta' rħam, li mhux biss isegwu l-arkitettura tal-knisja, iżda wkoll jgħaqqdu l-pilastri flimkien. Fin-nofs kull darba qiegħed ċirku ta' rħam aħmar bejn żewġ nofs ċrieki ta'rħam griż. Fin-nofs tal-knisja, bejn il-kappelli ta' San Pawl fuq naħa, u tal-Qalb ta' Ġesu' fuq in- naħa l-oħra qiegħed il-Christos, l-ittra X fuq l-ittra P, li huma ittra kapitali mill-alfabett Grieg, Chi u R. Hekk kien jixraq li jsir, għaliex ma rridux ninsew li Ġesu: Kristu hu l-awtur tas-salvazzjoni tagħna u l-fundatur tal-Knisja. Din l-arma qiegħda eżattament fiċ-ċentru ta' salib kbir, li fit-truf tal-erba' dirgħajn indaqs tiegħu, hu mżejjen bi rħam ikħal rari u prezzjuż. Hekk Zammit irnexxielu jsib mezz biex ifakkarna li l-knisja, għalkemm iddedikata lil Santa Katarina, hi wkoll il-post fejn niltaqgħu ma' Ġesu' fit-talb u fejn nirċievu s- sagramenti mwaqqfa minnu, mod speċjali l- Ewkaristija Mqaddsa. Fl-ispazju tal-kursija bejn l-altari ta' Sant' Andrija u ta' San Mikiel, naraw l-Omega, li hi l-aħħar ittra tal-alfabett Grieg, biex tfakkarna li l-Mulej mhux biss hu l-bidu, iżda wkoll it- tmiem ta' kollox. Aħna ġejna maħluqa minnu, biex xi darba, wara li nkunu għexna tajjeb f'din id-dinja, immorru ngawduh għal dejjem fis-sema. Din l-emblema hi mdawra b'ċirku ta' rħam, li minn taħtu joħorġu erba' disinji għall-ponta fl-erba' direzzjonijiet tar-riħ. Iż-Żejtun 7 Festa Sta. L-Arma taż-Żejtun Eżattament taħt l-Omega, u bejn in-niċċa ta' Santa Katarina u l-Fonti tal-Magħmudija, Zammit qiegħed arma sabiħa taż-Żejtun b'irħam ikkulurit fejn s'intendi, jispikka l-aħdar tas-salib fuq sfond abjad, li aħna tant imdorrijin naraw fil-bnadar iperpru mar-riħ, u bil-kuruna fuq nett, li allura tfakkarna li ż-Żejtun għandu t-titlu ta' belt, u b'żewġ fergħat taż-żebbuġ aħdar in-naħa t'isfel. Taħt nett imbagħad, naraw miktub bil-Latin, Palladis clara munere - 'magħrufa għad-don ta' l-intelliġenza' -— riferenza ċara għal Santa Katarina. Pallas kienet l-alla pagana Griega tal- għerf, iżda wkoll kienet hi li kabbret siġra taż- żebbuġ. Allura r-riferenza hi wkoll għaż-Żejtun. Kitba ta' Tifkira Fid-daħla dejqa tal-knisja, bejn il-bieb ċentrali u l-purtiera, Zammit qiegħed kitba bil-Latin: Hi kitba mela, li tgħidilna li dan il-paviment ta' rħam (qed tirreferi biss għall-kursija) sar fl-1891 bil-ħidma ta' Dun Anton Psaila, l-ewwel arċipriet ta' din il-parroċċa, bi flus miġbura mingħand il- poplu u mingħand benefatturi privati. Eżattament taħt din il-kitba bil-Latin, b'ittri tant irqaq li bilkemm tinduna bihom, hemm miktub: G. Buhagiar fecit: ix-xogħol sar minn Giovanni Buhagiar. Mhux l-ewwel Xogħol ta' Rħam Nibdew biex ngħidu li l-kisi tal-kursija bl-irħam ma kienx l-ewwel xogħol fl-irħam li sar f'din il- knisja parrokkjali. L-ewwel ma sar kien l-altar maġġur fl-1744 mill-Fratellanza tas-Sagrament, meta prokuratur kien il-Kapumastru Giacomo Bianco. Bil-mod il-mod bdew isiru wkoll fl-irħam l-altari tal-kappelluni u l-kappelli. Kien fl-1805, meta kappillan taż-Zejtun kien Dun Bert Sant u prokuratur tal-knisja kien Dun Alwiġ Baldacchino, li sar il-paviment ta' rħam, tal-presbiterju. Tistenna li din il-parti tal-knisja kellha tkun l-ewwel sezzjoni li tinkesa bl-irħam. Sadattant il-bqija tal-knisja kienet għadha miksija biċ-ċangaturi tal-ġebla, u fil-festa kienu jagħtuha dehra oħra billi jiksu l-art b'ħafna friegħi u weraq aħdar. Fl-1848 imbagħad, sar fl-irħam ta' Carrara il-Fonti tal-Magħmudija Ħarġa Nru. 89 Ġunju 2002 fuq stil neo-klassiku, meta prokuratur tal-knisja kien Dun Alwiġ Abela. Ħallsu għal dan il-fonti l-mejjet kappillan Dun Bert Sant u neputih Dun Ġużepp Felici. Wara numru ta' snin, kien biss fl-1889 li sar bl-irħam il-paviment tal-kappella tal-Karmnu bil-ħidma ta' Ġanni Bonnici, li kien inkarigat mill-ħaddiema tal-faħam fil-Port il-Kbir. Tlieta kienu l-persuni marbutin b'mod speċjali mal-paviment ta' rħam tal-kursija: L-Arċipriet Dun Anton Psaila, id-disinjatur Nikola Zammit, u l-marmista Giovanni Buhagiar. L-Arċipriet Dun Anton Psaila Dun Anton Psaila S.Th.D. kien twieled f'Ħal- Balzan, iben Injazju u Elena, u ordna saċerdot fit-23 ta' Diċembru, 1871. Sar kappillan taż- Zejtun fit-13 t'Awissu, 1880, iżda fl-1889 beda jissejjaħ arċipriet meta l-parroċċa taż-Żejtun ġiet mgħollija għad-dinjita' arċipretali. Kien bil-ħidma tiegħu li fl-1885, Ġulju Cauchi għamel il-qanpiena l-kbira. Kien joqgħod f'Misraħ Girgor Bonici, fejn illum hemm iċ- Ġirkolu Mużikali Santa Katarina, l-istess dar fejn kienu wkoll joqogħdu ż-żewġ kappillani ta' qablu. Malli Psaila spiċċa miż-Żejtun il- 1897 biex sar monsinjur, Marsaxlokk inqata' miż-Żejtun biex sar parroċċa għalih, iżda kien Dun Anton Psaila, meta kien għadu arċipriet taż-Żejtun, li ħa ħsieb tinbena l-ewwel knisja parrokkjali ta' Marsaxlokk. Psaila miet il- 1920. Għalkemm ix-xogħol tal-paviment tal-kursija tlesta fl-1891, jidher li kien ilu sejjer, tantli l- ġbir ta' flus għalih kien ilu xi snin li beda. Difatti fl-1886 is-saċerdot żagħżugħ u ħabrieki, Dun Lawrenz Degabriele, li kien ukoll prokuratur tal-knisja parrokkjali, kien diġa' qed jiġbor il-flus għal din l-opra, u ħallielna manuskritt li fih id-donazzjonijiet kollha mniżżlin (1). Dan il-manuskritt hu interessanti, għaliex barra l-ismijiet tad- donaturi u s-somom ta' flus li kienu jikkontribwixxu, Dun Lawrenz kien iniżżel ukoll il-laqmijiet tal-familji, u għalhekk id- dokument għandu wkoll valur soċjali. Jidher ċar ukoll li, għalkemm il-paviment tlesta fl- 1891, il-marmista Giovanni Buhagiar kien ilu ż-żmien jaħdem fuqu, għaliex f'Novembru, 1886 hu tħallas £100 u ħames xhur wara rċieva £62 oħra. Kien isir ħafna ġbir fit-toroq. Hekk, per eżempju, fit-12 ta' Jannar, 1887, Dun Lawrenz niżżel li kien daħħal £100 dalle questure nelle strade (2). Indubbjament importanza kbira wkoll kellu d- disinjatur il-Prof. Nikola Zammit (1815 - 1899), bniedem mill-aktar bravu f'kull qasam ta' l-istorja u l-arti, li twieled fis-Siġġiewi fil-21 ta' Novembru, 1815. Tassew kien jixraqlu li s-Siġġiwin għamlulu monument ftit tas-snin ilu f'post prominenti viċin l-iskola tal-gvern. Il-paviment taż-Żejtun, li sar fuq disinn tiegħu, hu kkunsidrat bħala wieħed mill-aqwa xogħlijiet tiegħu. Zammit kien filosfu, tabib u arkitett, editur u direttur ta' La Crociata, La Fenice u L'Arte. Għallem il-filosofija fl- Universita' ta' Malta; kiteb dwar il-provista ta' l- ilma fil-Gżejjer Maltin; awtur ta' bosta biografiji ta' nies prominenti Maltin u ta' ktieb dwar l-istorja ta' Malta; għallem l-ekonomija politika, arkitettura u skultura; għamel pjanti ta' djar u disinji ta' bosta opri artistiċi li jżejnu ħafna mill-knejjes Maltin; tiegħu huma d-disinji tal-faċċati tal-knejjes parrokkjali ta' San Pawl, Valletta, u tal-Furjana. Insomma ħaddem it-talenti tiegħu f'kull qasam u għall-ġid ta' Malta u tal-Maltin (3). Iżda żgur li ma nistgħux niktbu dwar il-paviment taż-Żejtun u nħallu barra l-bravu marmista li għamlu: Mastru Giovanni Buhagiar. Sfortunatament ħadd qatt ma kiteb dwar dan l- artist u li ma kenitx il-kitba rqiqa, kważi inviżibbli, fil-paviment stess, ismu kien jintesa għal kollox. Nhar is-26 ta' Settembru, 1841, Mastru Feliċ Buhagiar, iben Salvatore u Ewfemja, minn Ħaż- Żebbuġ, iżżewweġ fiż-Zejtun lil Antonia Zahra. Wisq probabbli li l-ewwel ftit snin tal-ħajja miżżewġa tagħhom, m'għaddewhomx fiż-Żejtun, għaliex sas-sena 1850 fiż-Żejtun ma twelditilhom ebda tarbija, filwaqt li mil-lista taż- Żwieten ta' wara, insiru nafu li f'dawn is-snin tfal kellhom, fosthom lil Giovanni, li twieled fis-sena 1842 jew 1843. Dan nafuh għaliex fis-sena 1892, meta miet, l-arċipriet taż-Żejtun niżżel li kellu 50 sena, filwaqt li fil-lista taż-Żwieten tal-1883 hemm imniżżel li kellu 40 senal (4) Fiż-Zejtun, fejn Feliċ u martu Antonia ġew joqogħdu mbagħad tweldulhom Mikiel (1850), Anna (1852), Gio Batta (1856), li wara sar qassis, monsinjur u kantur tal-katidral, u Franġisku (1859). Interessanti li l-parrinu ta' dan Franġisku kien minn Ħaż-Żebbuġ, il-parroċċa ta' missieru Feliċ. Tidher ukoll rabta mal- Qrendi, rabta li jeħtieġ tiġi nvestigata. Giovanni tgħallem is-sengħa ta' marmista mingħand missieru meta kien qed jitrabba fiż-Żejtun. It-Tliet Żwiġijiet ta' Giovanni Buhagiar Meta kiber iċ-ċirkustanzi kefrin tal-ħajja ġiegħlu lil Giovanni jiżżewweġ tliet darbiet. L-ewwel iżżewweġ liż-Żejtunija Maria Farrugia fil-knisja ta' Santa Marija fiż-17 ta' Mejju, 1864 (5), u minnha kellu tarbija waħda, Maria Theresa, iżda din l-ewwel mara mietitlu fit-8 ta' Gunju, 1865, (6), meta hu kien għadu ta' madwar 22 senal Fit-12 ta' Gunju, 1867, hu żżewweġ fil-knisja ta' l-Ispirtu s-Santu liż- Zejtunija Ġużeppa Zerafa (7), bint l-ispiżjar Francesco Saverio, u minn Triq Santa Marija mar joqgħod fi Triq l-Ispirtu s-Santu, il-Gwiedi (8). Minn din it-tieni mara Giovanni kellu numru ġmielu ta' tfal: Carmelus (1870), Francesca Saveria (1873), Alpnonsus (1875), Emilia (1876), Giuseppe (1877) u Pius Philippus (1879). Iżda x-xorti reġgħet tatu bil-ħarta lill-imgħallem Buhagiar, għaliex din Ġużeppa, it-tieni mara mietitlu fid-19 t'Ottubru, 1880, fl-eta' ta' 35 sena (9). Baqa' waħdu ma' numru kbir ta' tfal għadhom jitrabbewl Ma tistagħġibx li fittex it-tielet sieħba biex tgħinu. Fil-fatt iżżewweġ lit-tielet mara, Maria Concetta Gusman, din id-darba Bormliża, fis-16 ta' Settembru, 1884 (10). Ftit li xejn dam joqgħod Bormla, għaliex ix-xogħol tal-irħam sejjaħlu lejn iż-Żejtun. Minn Maria Concetta kellu dawn l-erbat itfal, li kollha twieldu fiż-Żejtun: Feliċ (1885), li meta kiber ħa s-sengħa ta' marmista mingħand missieru u kellu l-ħanut fil-Blata l-Bajda; Maria Ġużeppa (1886), Ġużeppi (1889), li meta kiber siefer fl-Istati Uniti, u ż-żgħira nett, Antonia (1891), li taħbat il-mamaċ tal- Iż-Żejtun 7 Festa Sta. Kanonku ta' Bormla, Dun Ġużepp Bonello. L-Imħabba ta' Buhagiar għaż-Żejtun Fis-snin 1886 - 91, Giovanni kien joqgħod fiż- Żejtun fejn kien okkupat bix-xogħol tal-irħam fuq il-paviment tal-kursija. Kien joqgħod bil-familja f'dar fi Triq il-Madonna tal-Bon Kunsill, kważi quddiem fejn illum hemm l-Għassa tal-Pulizija. in kienet triq magħrufa għan-nies prominenti li kienu jgħixu fiha, fosthom il-familja ta' Giovanni Farrugia, skultur u statwarju fil-ġebel, iben il- magħruf Xandru Farrugia. Giovanni Buhagiar tant kien iħobb liż-Żejtun li la hu u lanqas il-familja tiegħu ma qatt riedu jabbandunaw din id-dar, tant li fit-Tieni Gwerra Dinjija, il-familja tal- Kanonku Bonello, li allura kien għadu żagħżugħ, sabu rifuġju fiha matul il-gwerra kollha. Għaliex Antonia, li kellha l-isfortuna li titrabba ħajjitha kollha mingħajr missier, li l-Mulej sejjaħlu meta hi kellha biss sena waħda, meta kibret l- ewwel iżżewġet f'Bormla lil Salvatore D'Amato fl-1922, u wara li romlot iżżewġet fiż-Żejtun lil Nazzareno Bonello, iben Ġużeppi, mill-Isla (11). Fl-1927 f'Bormla kellha tifel - il-futur Kanonku Kantur, Dun Gużepp Bonello, li xejn inqas minn ommu u nannuh, jaqsam l-imħabba li ġustament għandu għal Bormla ma' mħabbtu għaż-Żejtun. Fl-4 ta' Frar, 1892, miet Giovanni Buhagiar (12), wara li laħaq żejjen lill- knisja taż-Żejtun b'waħda mill-isbaħ Kellu biss 50 senal B'sinjal ta' — gratitudni lejh, l-Arċipriet Dun Anton Psaila, ir-reġistrazzjoni tal-mewt tiegħu, għamel ħaġa li mhux soltu kien jagħmilha. Fl-aħħar - veru fl-aħħar - xi ħadd ftakar fihl Ibidem, mhux impaġnat Robert Mifsud Bonnici, 'Diżżjunarju Bio- Bibbjografiku Nazzjonali', pp.556, 557. BAR ġ RESTAURANT Triq il-Gardiel, M'scala Te