Radjodramm Soċjali ta' VIC. ORSLA: X'għandek Ton, qiegħda narak imħasseb u bil-geddum f TONINU: Ma, wieħed minn ħbiebi sa jagħmel partu għax sa jagħ- laq sbatax-il sena. i ORSLA: Naf xi trid tgħid: jien qatt ma nagħmillek xejn. TONINU: Mhux għalhekk, ma. ORSLA: (Kieku jien ukoll nixtieq nagħmillek ħafna affarijiet MMA imma, kif taf int, ix-xliet tiegħi ma jlaħħaqx, TONINU: Mhux għaliex il-ħabib tiegħi sa jkollu partu li għandi qalbi sewda. Ma nistax immur bħal sħabi l-oħra għall-festa li sa jagħmel. ORSLA: Għala' Ma stidnekx, ibnif TONINU: Stedinni kieku, imma ma nistax immur. ORSLA: La stiednek għala ma tmurx7 M'għandekx xi jżommok. TONINU: Kif tridni mmur, ma' Immur bil-ġakketta u l-pullover ta' l-iskola f ORSLA: Biex ksibthomlok, qed ikolli nħallas tagħhom bit-tant fil-ġimgħa, ibni, Imma m'iniex sa nidher quddiem ħbiebi għall-festa ta' John bl-uniformi ta' l-iskola. Biżżejjed niskarta- L hom nhar ta' Ħadd biex ma jarawnix liebes dejjem l-istess. ORSLA: U fejn sa joqogħdu jagħtu kas ħbiebek ta' xi tkun liebesl TONINU: Barra minn hekk, hemm ħaġ'oħra wkoll, ORSLA: Emminni Toninu, kemm issewwidli qalbi meta nisimgħek titkellem hekk. Għidli: x'hemm haġ'oħra f 'TONINU: Sħabi kollha bil-flus fil-but għax jaħdmu. Jien biss dejjem narmi l-għaks, AĦJAR GĦASFUR F'IDI 57 ORSLA: L-oħrajn għandhom 'il missierhom għadu ħaj. Int trid taħdem għalik ommok. TONINU: M'iniex qiegħed ingerger għalik. Lanqas igħaddili dal- ħsieb minn moħħi… imma ma narax il-mument li nibda naħ- dem jien ukoll. ORSLA: 'Il quddiem, tibżax, għad tkun taħdem int ukoll. TONINU: 'Il quddiem, 'il quddiemi Għax ma nsibx xi post fejn naħdem u nitlaq mill-iskola. ORSLA: X'inti tgħid, ibnif Ara, ifhimni x'sa ngħidlek: kieku kellek titlaq l-iskola u tibda taħdem, għalija kien ikun aħjar għax ikolli min iġib xi sold għad-dar, TONINU: (jaqtgħelha kliemha) Mela naqblu l ORSLA: Ħallini nkompli, ibni. Bħalma għidtlek, jekk naħdmu t-tnejn jkun aħjar. Imma għidli ftit: bħalissa x'post tista' ssib, għad għandek sittax-il sena f TGNINU: Mhux dejjem xi ħaġa' Aħjar mix-xejn. ORSLA: M'intix tħares fil-bogħod, ibni. Fuq kollox, moħħok jagħtik għall-istudju u sejjer tajjeb ħafna fl-iskola. TONINU: Mur ara kemm sa tiswieli skola iktar milli nafl Il-lum u sena oħra l-istess 1 l 'Il quddiem tkun tista' ssib post tajjeb u ma jkun jonqsok xejn. Bl-iskola li għandek ma tista' qatt issib impieg suret in-nies, 'TONINU: Biex tkun tafha, ma: issa għamilt f'qalbi mmur l-iskola. Ukoll jekk nibqa' mmur, mhu sa jiswieli għalxejn. Moħħi m'għadux aktar fl-istudju. ORSLA: M'iniex tal-fehma li titlaq mill-iskola. Taf li qatt ma gem- gimtiek fuq xejn. Fe'n ili nistinka s-snin biex irrabbik sewwa, inkompli ftit ieħor sakemm narak imlaħħaq kif jixraqlek fil-ħajja. TONINU: Kliemek sabiħ, ma. Imma taf għal min igħodd7 Għal min ma jagħmilha ma' ħadd, bħalek; għal min id-dinja tiegħu twassal biss erba' passi: mid-dar sal-knisja u lura. Jien, ma, irrid inkun bħal ħaddieħor, b'xi ħaġa tal-flus fil-but nhar ta' Ħadd u b'libsa li ma nħammarx wiċċi nidher biha quddiem ħbiebi. ORSLA: Jekk tkompli tistudja hekk għad tkun, TONINU: Aħjar għasfur f'idi minn mija fl-ajru, nismagħhom igħidu, U hekk sa nagħmel. Minn għada stess infittex impieg, ikun xi jkun, u naħtfu b'idejja t-tnejn. PAWLU: Xtaqt kieku sibt wieħed li jinqala' għall-book-keeping biex għallanqas ikun jaf iżommli l-kontijiet; imma, xi trid 58 IL-MALri tagħmel, l-aqwa li taf bl-Ingliż u tkun tista' titkellem ma' dawk li jidhlu fil-ħanut, TONINU: Nagħmel mill-aħjar biex naqdik, Ġew ħafna oħrajn biex jidħlu miegħi, uħud minnhom b'ċertifikati tajba tal-G.C.E. Kont inkun moqdi taj- jeb ferm b'wieħed minnhom, imma, ngħidhielek, kollha laħqu għalqu t-tmintax-il sena. Daż-żmien marbutin bil-liġi tal-pagi skond l-età. Allura jaqbilli nżomm lilek. 'TONINU: Minni ma jkollokx mniex tgemgem. PAWLU: ikoll hekk tgħidu, Issa l-ħinijiet tiegħi tafhom 7 TONINU: (Le, għadek ma għidthomlix. PAWLU: Niftħu fid-disgħa ta' fil-għodu sas-siċsgħa ta' wara nofs in-nhar. Imbagħad nerġgħu niftħu fit-tlieta u nofs sat-tmienja ta' fil-għaxija. Nhar ta' Sibt nibqgħu miftuħin sad-disgħa. Nhar ta' Ħadd tkun frank, TONINU: U fil-festi wkoll, hux' PAWLU: fil-festi niftħu nofs ta' nhar biss. Xogħlok ikun li taq- di l-parruċċani fil-ħanut, tistiva l-merkanzija li taslilna, u tagħti tfarfira u kinsa ħafifa kull fil-għodu. TONINU: Infarfar u niknes jien ; Għall-ħasil ta' l-art u tal-vetrini jkolli nħallas barrani. Jiġi daqsxejn ta' ġuvnott darba fil-ġimgħa. Issa tista' tibda għax ħlejna ħin biżżejjed impaċpċu. Ara daħlu n-nies. L-oġġetti kollha għandhom il-prezz fuqhom. TONINU: (imdejjaq u għajjien) Wasalt, ma. ORSLA: (mill-bogħod) Qiegħda nsaħħanlek l-ikel, Ton, TONINU: (riesaq) Inħossni għajjien mejjet, Ma straħtx kwarta bil-qiegħda. Meta ma kellniex nies, qalagħli l-vetrini, ORSLA: Mela m'għadux iġib wieħed għall-ħasil tal-vetrini 7 TONINU: Għadu. Imma l-lum tah li jirranġa l-vetrini. Għajejt tiela' u nieżel mas-sellum, u nqandel għal fuq l-ixkaffi, ORSLA: Xi trid tagħmel, ibni l Taf li mhux minni kien li taqbad taħdem. TONINU: (jisbel) Xbajt nisimgħek tgħiduli dal-kliem. Għax ma tgħidx li qiegħed jerdagħli demmilf Dak hul ORSLA: Il-ħinijiet qalhomlok mill-ewwel, ibni, TONINU: U l-ħinijiet biss'' Ma qallix li sa jibda jipprofitta minn kull ħaġa ta' xejn biex inaqqasli mill-paga tal-ġimgħa. ORSLA: Daka jagħmillek hekk biex ma tkunx traskurat. Il-mer- kanzija bil-ħsara ma' wiċċu tibqa'. TONINU: (bil-herra) Mela, skond kliemek, jiena traskurati Hux hekk jien P AĦJAR GĦASFUR F'IDI 59 ORSLA: M'iniex ngħidlek dan. TONINU: Jipprofitta, ma; dak li jagħmel. Il-lum stess: ftaħt kaxxa bit-tazzi u kien hemm tmienja mkissrin. Għaddhom u naqqashomli mill-paga. Ma riedx jifhem li hekk waslu. Qal li nkisru għax tlaqt il-kaxxa minn fuq spallti bil-guffaġni, Tista' tgħid li ma tiġix ġimgħa li sna jarax fuqiex iqabbad difrejh. ORSLA: Għax ma tipprovax issib post aħjar P TONINU: Kelma għidt. Mhux għalkemm issib post aħjar. Wara kollox, x'ħim tridni mmur nitkellem: fid-disgħa ta' bil-lejl f ORSLA: Imma intom fit-tmienja tagħlqu. 'TONINU: Għall-klijenti nagħlqu fit-tmienja, meta fil-ħanut ma jkun fadal ħadd dak il-ħin. Imbagħad ikun irid li nqiegħdu f'posthom l-affarijiet li nkun qlajt u li ma nkunx ilħaqt warrabt waqt ir-rush tan-nies. Fil-ħanut hemm bżonn ta' tnejn min- nies oħra biex ma jkunx hemm tbatija. Hu ma jiċċaqlaqx minn fuq il-cash. ORSLA: Hawn, Ton, għandek l-ikel. Tħallihx jiksaħlek. : ABELA: Għaddi, Orsla, għaddi. ORSLA: Ġejt biex nara għandekx xi risposta għal ibni, Sur Abela. ABELA: M'għamilna xejn, Orsla. ORSLA: Jiena għidt żgur sa taqdini daqskemm taf nies, sinjur. ' ABELA: Daqshekk hu, Tkellimt ma' ħafna ħbieb tiegħi, imma m'għamilna xejn, Min igħidlek, mal-Gvern bl-eżami'iet, meta jkun hemm xi eżami jersaq; min irid lil xi ħadd ta' esperjenza; oħrajn jitolbuk iċ-ċertifikati tas-Senior jew tal-Matrikola. Min ħaġa u min oħra, ma rnexxieli nsiblu ebda post. ORSLA: Santa, santa, kif sirnal:— Dana ibni ma jridx xi post għoli; daqsxejn ta' impieg biex għallanqas ikun qed jagħmel xi ħaġa… (mortifikata) Fejn wasalna: Matrikola, Senior, book- keeping, skorthand, tupewriting għal daqsxejn ta' impieg bla ebda futur ta' xejn. ABELA: Imma hu qed jaħdem, hux hekk 7 ORSLA: Qed jaħdem kieku, Sar miżerja f'dis-sena u nofs li ilu jaħdem f'dal-post. ABELA: (Eh, Ors, il-paga n-nies ma jħallsuhiex ta' xejn, ORSLA: (U kieku lanqas igerger sa barra minn hekk, Imma issa diġà beda jtektiklu li minn hawn u erba' xhur oħra jibagħtu 'l barra. l ABELA: Għalaf Sa jagħlaq il-ħanut' Ma naħsibx, daqskemm hu mqabbad tajjeb. 60 IL-Manri ORSLA: Le, x'jagħlaq jagħlaql Imma erba' xhur oħra Toninu tiegħi jagħlaq tmintax-il sena, ORSLA: Jekk jibqa' jżommu miegħu, is-Sur Pawl ikollu jżidu fil- paga. Allura flok iżomm lil ibnek b'paga ogħla, idaħħal wieħed ieħor iżgħar u jiġi qed jiffranka…… fl-istess ħin ' ikun qed jinqeda l-istess, ORSLA: Ma nafx kemm jinqeda l-istess. Hemm differenza bejn wieħed u ieħor, Ibni qatt ma messlu b'ħaqq labra tar-ras. Li kellu qabel, kien qed iġorru pulit pulit. Kellu jeħles minnu l-lum qabel għada. ABELA: iImma dawn l-affarijiet ċerti nies ma jqisuhomx. ORSLA: Insomma, ibni riżqu ħażin wisq. Ma rridx intellfek ħin iktar. Nirringrazzjak xorta waħda tat-taħbit li ħadt minħabba f'ibni. ABELA: Jekk jinqala' xi ħaġa mill-ġdid ngħarrfek, Inti, tkun għaddejja minn hawn, ma titlef xejn jekk tidħol tistaqsini. OBSLA: Grazzi ta' kollox. Tkun qed tarfa' ruħ mill-Purgatorju. Saħħa, Sur Abela. ABELA: Saħħa, Orsla. TONINU: Ma, mort għand is-Sur Abela' ORSLA: (votta) Iva… mort. TONINU: Għalxejn, hux' ORSLA: M'għamilna xejn. TONINU: Bsartu jien, Rajtek xotta fi kliemek. ORSLA: Xi stajt nagħmel iżjed, ibnif TONINU: Ma fissirtlux ji minn hawn u ftit ieħor sa nkun bla xogħol: M'għidtlux li sa narġa' nsirlek ta' pis fuq spallejk bħalma kontlok meta kont għadni mmur l-iskola f ORSLA: Għidtlu, iva. Kollox għidtlu. TONINU: U hu x'qallek' Ma kellimli 'l ħadd. Nesa kemm kont tagħmillu pjaċiri u tmur toqgħodlu ma' wliedu meta kienu għadhom żgħar, ORSLA: Tgħidx hekk fuq is-Sur Abela. Dejjem ħallasni tajjeb talli għamilt miegħu. TONINU: Mela ma ngħidx' La jkollhom ħobżhom maħbuż, xejn ma. jimpurtahom mill-bżonnijiet ta' ħaddieħor, ORSLA: Is-Sur Abela għamillek mill-aħjar… imma ma rnexxilux. TONINU: Tant għamilli mill-aħjar li ħallieni nċejjaq. ORSLA: Qalli li tkellem ma' kemm-il wieħed, AĦJAR GĦASFUR F'IDI 61 Ir-rakkmandazzjonijiet — jekk għamilhom — ma swew xejn. ORSLA: Qalli li mal-Gvern ma. jistax iqabbdek taħdem għax dawk l-impiegi jsiru bl-eżamijiet. TONINU: Sata' ma qallek xejn. ORSLA: Qalli wkoll li tkellem ma' nies oħra: min qallu li jrid wieħed jaf il-book-keeping, min talbu ċertifikat tas-Senior, u min staqsieh jekk tafx ix-Shorthand. Minn dan kollu xejn ma għandek int. TONINU: AFura l-impiegi għal dawn biss qegħdin f ORSLA: Is-Sur Abela ma satax jitkellimlek għal xi post tas- sengħa għax inti m'għandek l-ebda sengħa. Ma tgħidx taf taħ- dem fl-elettriku, jew fl-injam, jew fil-muturi, xejn. TONINU: Mela nista' ngħid li għalija m'hemm l-ebda xaqq dawl. ORSLA: Tgħidlix li rrid inqanqal l-imgħoddi; imma kemm kont ngħidlek biex ma titlaqx l-iskola, 'TONINU: Ma, tarġax tibda. ORSLA: Kieku din is-sena u nofs, flok qbadt taħdem fejn ġie ġie, komplejtha l-iskola, kieku s'issa għandek iċ-ċertifikati li teħtieġ biex ikollok post għal qalbek u ma kien ikun jonqsok xejn. TONINU: Issa li hemm hemm, ORSLA: Ma smajtx mit-twissijiet tiegħi, ibni. Kont tgħidli: €aħjar għasfur f'idi minn mija fl-ajru''. Kont tgħir għal sħa- bek għax tarahom bil-flus fil-but waqt li int kont għadek medhi fuq il-kotba. TONINU: Ma, xbajt nisimgħek tgħid. ORSLA: Qabel forsi kont dgħajfa wisq miegħek u ħallejtha tgħaddi ta' rasek bla ma waqaftlek kif kien imissni nagħmel. Għaddiet sena u nofs minn ħajtek mingħajr ma kenitlek ta' ebda siwi. Sena u nofs fil-ħajja ta' ġuvni mhumiex ċa'ta meta għal għad- ma hawn mitt kelb. TONINU: (imdejjaq) X'tistenna, ma, li nċapċap'ek għal kliemek mimli għerf u għaqalf Issa ħallik mit-thewdin. . . Irrid naf x'sa nagħmel la s-Sur Pawl jitfagħn;i 'l barra, Dak l-importanti. Billi noqgħod innewwaħ fuq x'messni għamilt, imma m'għamiltx, fejn inkun nibqa'. M'iniex nitlob wisq jien mid-dinja. Għallanqas li nkun nista' nibqa' nżomm il- post li għandi, ORSLA: Imma la l-liġi qiegħda hekk, ibni, xi trid tagħmelf TONINU: (jisħon) Il-liġi mhux in-nies għamluha' Jagħmlu oħra li ma tistax titfa' 'l barra impiegat onest għalxejn b'xejn. Il- Gvern jindaħal lid-ditti privati sa liema età jibqgħu jżommu lill-impjegati tagħhomf Le, hux' Jistgħu jibqgħu jżommuhom 62 IL-Manri ukoll wara li jkunu għalqu s-sittin. Mela ma jindaħalx fil-paga ta' min ikun għalaq it-tmintax. Aħjar xi ħaġa milli xejn. ORSLA: Qed tħallat ħaġa m'oħra, ibni… imma nagħdrek għax bħalissa qiegħed tqis b'xibrek biss. Meta tkun aktar kalm inku- nu nistgħu nitkellmu aħjar. ' TONINU: Meta nista' nkun kalm jien' Meta nagħlaq snini u bħala rigal għall-birthda il-prinċipal igħidli: ''Daqshekk għamilt miegħi. Minn għada għandi 'l ħaddieħor iżgħar minnek f ORSILA: ssa biżżejjed. Hawn ġibtlek l-ikel. Oqgħod kul bil- kwiet, TONINU: (furjuż) X'noqgħod niekol bil-kwietl Mela niflaħ in- daħħal ikel fl-istonku tiegħif Ma rridx niekoll Ħiereġ 'il barra biex immur nimxi waħdi qalb l-egħlieqi fejn ma nara 'l ħadd. Sejjer l ORSLA: (imbikkija)j Ħu xi ħaġa qabel toħroġ. Toninu isma' minni, (Tisbita tal-bieb ta' barra).