Qtigħi il-Qalb Għal Mons. Franġisku Saverju Caruana Biex Jilħaq Isqof ta' Malta Xewqan għall-Episkopat Mons. Ferdinandu Mattei u Mons. Franġisku Saverju Caruana kienu l-ewwel żewġ isqfijiet ta' żmien l-Ingliżi. Wara l-mewt ta' l-Isqof Vincenzo Labini fl-1807, huma tħabtu flimkien biex tingħatalhom it-tmexxija tad-djoċesi. L-għażla kienet waqgħet fuq Mattei għaliex l- Ingliżi kienu mbeżżgħin minn Caruana li kien popolari ħafna mal-Maltin. Huma ppreferew lil Mattei għax niesu kienu ċittadini li ħadmu ħafna favur l-Ingliżi. Inżommu quddiem għajnejna li Caruana kien akbar minn Mattei fl-età. Mattei twieled l-Isla fl-1761, waqt li Caruana twieled f'Ħaż-Żebbuġ fl-1759. Fil-mawra tiegħi f'Londra din is-sena, waqt li qallibt qalb id-dokumenti tal-Public Record Office ta' Kew, intbaħt li l-għażla ta' Caruana ma kinitx faċli lanqas wara l-mewt ta' Mattei, li miet fl-14 ta' Lulju 1829. Sadanittant, Caruana kien tħabbeb mal-Gvernaturi ta' Malta għax kien jaf li, mingħajr ir-rakkomandazzjoni tagħhom, ma kellu l-ebda ċans li jingħata d- djoċesi ta' Malta f'idejh. Imma Caruana kellu 70 sena meta miet Mattei, għalkemm dawk li ssejħu biex jixhdu dwaru f'Ruma, it-tnejn qalu li hu kien ta' 58 sena. Minn Papat għall-Ieħor Fl-1829, il-Gvernatur ta' Malta kien Frederick Cavendish Ponsonbv. Hu l-ewwel Gvernatur ta' Malta li jirrikmanda lil xi ħadd għall-episkopat. Imma n-nomina ma ħarġitx malajr. Donnha ntefgħet fil-ġenb mill-Papa. Mattei kien miet fl-14 ta' Lulju 1829. Imma l- Papa Piju VIII ma kienx ġie magħżul ħlief fil-31 ta' Marzu ta' l-istess sena. Kien pontifikat qasir ta' għoxrin xahar għax miet fit-30 ta' Novembru 1830. U Malta kienet għadha bla Isqofl Kellu jiġi magħżul is-suċċessur fit-2 ta' Frar 1831. Dan ħa l-isem ta' Girgor XVI. Ġiet f'idejja ittra ta' importanza storika miktuba mill-Gvernatur Ponsonbv, u li qatt ma dehret ippubblikata. Kienet ittra konfidenzjali, miktuba fis-6 ta' Jannar 1831 lill-Viskonti Godirick. Dan bagħat kopja tagħha lill-Foreign Office tal-Gvern Ingliż. Fl-aħħar folja ta' l-ittra, naqraw x'inhu l-kontenut tagħha, li jaqbel li nħalluh bl-ilsien oriġinali tiegħu: ''Result of Sir Frederick Hankev's mission to Rome, to press the recognition bv the Holv See of Archdeacon Caruana as Bishop of Malta. '' L-Inkwiet tal-Gvernatur Ponsonbv Ponsonbv kien ippropona lil Caruana biex isir Isqof ta' Malta. Imma, fl-1831, dan iż- Żebbuġi benemeritu xejn ma kien b'saħħtu, u kien ukoll ta' 72 sena. Imma, xorta waħda, kien imxennaq għall-episkopat. Każin Banda San Filep 119 I Il-Maltin kienu jafu li l-Gvernatur ried lil Caruana bhala Isqof. Għalhekk, il-fatt li n- nomina tiegħu ma ħarġitx ġieb miegħu li l-Maltin kienu qed jitilfu l-istima tal-Gvernatur u kien hemm ħafna tgergir. Ponsonbv ried juri lill-Gvern Ingliż kif kien jaħsibha l-poplu Malti. Il-Maltin, fil-fehma tiegħu, malajr jaslu biex jgħidu li l-Gvernatur irid ifixkilhom meta tkun imdaħħla fin-nofs ir- Reliġjon tagħhom. Għalhekk, il-Gvernatur, f'Novembru 1830, bagħat f'Ruma lil Sir Frederick Hankev, is-segretarju ewlieni tiegħu. Hankev kellu d-dmir li juri l-ilment tal-Gvernatur ta' Malta għal dak id-dewmien. Il-ftehim tal-Gvern Ingliż mas-Santa Sede kien li tiġi aċċettata għall-episkopat il-persuna proposta. Hankev irritorna lejn Malta fis-26 ta' Novembru 1830, u wassal lill-Gvernatur ittra tal- Kardinal Giuseppe Albani, li kien is-Segretarju ta' l-Istat Pontifiċju. Il-Kardinal fissirlu li ma kien hemm xejn kontra Caruana. In-nomina tiegħu kienet sejra toħroġ fl-ewwel konċistoru. Bir-raġun, il-Papa Piju VIII ried li jinforma l-kleru ta' Malta bid-deċiżjoni tiegħu. Il-Gvern Ingliż seta' jipproponi. Imma kien il-Papa biss li kellu s-setgħa li jinnomina l-Isqof. Ponsonbv ħa r-ruħ meta sar jaf b'dan. Imma l-Papa miet fit-30 ta' Novembru 1830. Dan kien erbat ijiem biss wara l-wasla f'Malta ta' Hankev bl-ittra tal-Kardinal Albani. Il-mewt ta' Piju VIII ġiebet magħha dewmien ieħor għaliex il-Kardinal Bartolomeo Alberto Cappellari ma ġiex magħżul bħala Papa ħlief fit-2 ta' Frar 1831. Dan il-Papa ħa l-isem ta' Girgor XVI: Il-Pretensjoni tar-Re ta' Napli Il-Gvernatur Ponsonbv reġa' nkwieta. U kellu raġun. Ma' l-għażla ta' Papa Girgor XVI, Malta kienet donnha sejra tmur ħamsin sena lura. Kien hemm il-biża' li nerġgħu niġu kif konna fi żmien il-Kavallieri. F'dak iż-żmien, ir-Re ta' Spanja kien iressaq il-persuna mixtieqa bħala Isqof quddiem il-Papa. Fl-1830, ir-Re ta' Napli kien għadu qed jitħabat biex iżomm xi drittijiet fuq l-episkopat ta' Malta. Ried li jkun hu li jipproponi l-Isqof ta' Malta. Għalhekk, Caruana reġa' beda jibża' li ma kienx se jsir Isqof. Imma s-Santa Sede kemmxet xofftejha għall-pretensjoni tar- Re ta' Napli. Il-pretensjoni tar-Re kienet mibnija fuq il-fatt li parti mill-prebenda ta' l-Isqof ta' Malta kienet tidħol minn beni li d-djoċesi kellha f'Lentini fi Sqallija. Ir-Re hedded li, jekk jitlef id-dritt li jipproponi l-persuna għall-episkopat, lill-Isqof ta' Malta jeħodlu l-beni ta' Sqallija. Ried li dawk il-beni jingħataw lil xi djoċesi ġdida li ssir fi Sqallija. Il-Papa kien donnu qed jaqbel mal-proposta tar-Re: jiġifieri mal-fatt li l-Isqof ta' Malta ma jibqax igawdi l-beni ta' Sqallija. Imma d-deċiżjoni baqgħet sospiża. Lill-Gvern Ingliż, b'mod għaqli, deherlu li aħjar li ma jitlewmux mas-Santa Sede dwar dawk il-beni. Kien jaqbel li l-ewwelnett jistennew li toħroġ il-bolla li tinnomina lil Mons. Franġisku Saverju Caruana bħala Isqof ta' Matla.S Fl-aħħarnett, Caruana ġiet innominat bħala Isqof. Dan kien fit-28 ta' Frar 18319: Hu mexxa d-djoċesi għal sittax-il sena. Il-każ tal-beni li kien hemm f'Lentini ġie solvut. Sar bdil bejn beni li kellhom l-Knisja ta' Sqallija f'Malta ma' dawk li l-Knisja ta' Malta kellha fi Sqallija. Każin Banda San Filep 121 I Dan l-Isqof Żebbuġi ħalla isem fl-istorja ta' Malta. Kwantità kbira ta' kitbiet minnu stess jew dwaru jeżistu kemm f'Malta kif ukoll f'Londra u f'Ruma. Dan l-artiklu nbena fuq kollox fuq l-ittra ta' Frederick Hankev lill-Viskonti Goderick. Xi Abbrevjazzjonijiet: Conc.:.— Processus Concistorialis (Eżami dwar persuni proposti għall-episkopat) ru recto (folja ta' manuskritt minn quddiem) VI verso (folja ta' manuskritt minn wara) Jiena ppubblikajt bid-dettalji l-istorja ta' kif Mattei u Caruana tħabtu ghall-episkopat ta' Malta: 'Mattei u Caruana fl-1807: L-appoġġ ta' Alexander Ball fl-għażla ta' Isoq għal Malta': Storja ta' Malta fiġrajjiet il- Knisja, Rel. u Ħajja, 1996, 43-57. PRO (Kew), CO, 158/68, ff. Każin Banda San Filep