LEHEN IL-MALTI L-GĦOXRIN SENA LULJU-SETT, 1950. Għadd 233-235. L-ILSIEN MALTI U L-POLITKA SEJĦA TA' L-EDITUR. Il-poplu jingħaraf mill-ilsien li jitkellem. Aħna Maltin għax niżkellmu bil-Malti, dak l-ilsien li ħa ismu mill-gżira li twelidna u kbirna fiha. Mela l-Malti hu tal-Maltin kollha, Mela l-ilsien Malti hu l-ilsien tal-partiti kollha. Min jiċħdu jew jilgħab bih għall-ħsebijiet ta' rasu jkun qed jiċħad u jilgħab bl-isem ta' l-art kHanina li-tatu l-twelid. Hu marbut mill-bidu sa l-aħħar mal-programm li l-mori- ment Malti għamet lilu nnifsu mill-bidu nett; jiġifieri li jżomm il-Malti meqjum u miżmum fil-għoli fil-gżira fejn hu mitkellem u mifhum minn kulħadd xorta waħda. Dan hu l-programm tagħna, La ħriġna minnu u l-anqas bi ħsiebna noħorġu minnu. Min ma jfixkilx il-Malti m'għandux għax jibża' minna. Aħna nafu li, politikament, l-imseħbin tal-moviment Maliż u l-kittieba tax-xogħlijiet Maltin ma jaħsbuhiex xorta waħda għax hemm min jidhirlu li l-ġid jista' jsir mod u hemm oħrajn li jaħsbuha mod ieħor. Din hija l-libertà essenzjali għad-demokrazija. Imma f'dak li huwa Malti, l-istudju wil-qari tiegħu fil-Gżira bħala Isien nazzjonali, il-membri tal-moviment, u b'dil-kelma nifhem is-soċjetajiet kollha li jieħdu ħsieb il-Malti, huma mir- butin ilkoll ħolqa ma' ħolqu, U l-ħafna holog flimkien jaghmlu l-katina qawwija tal-Mo- viment Malti. Min jipprova jkisser din il-katina, jitkisser hu, Għar ir-Rebħa tal-lisien Malti kienet miktuba fil-ġrajja ta' l-istorja li għandha l-liġijiet tagħha. Din il-liġi tgħid li meta poplu jaħkem lil ieħor, il-ħakkiem iġiegħer lill- maħkum iwarrab ilsienu u jgħollilu tiegħu. Il-liġi tal-bosk li tgħid: Min jiflaħ jagħti. Imma mbagħad hemm liġi oħra seħbitha li tgħid li malli l- maħkum itajjar il-madmad minn fuq spallejh, hu jafferma ruħu politikament u kulturalment billi jagħti l-ewwel post, kif ħaggu, lill-ilsien tal-poplu. Hekk ġara Malta. Hekk ġara qabel fid-dinja. Hekk ġara fl- Ungerija, Rumanija, Bulgarja, Kġekoslovakja, Turkija, Finlan- dja, il-pajjiżi Baltiċi, fil-Gżejjer ta' Faroes, fir-Russja u bnadi oħra. Għalhekk M. A. Vassalli deher li tilef fi żmienu imma rebaji wara 130 sena. Fi żmienu l-ħakma tal-barrani kienet qawwija u għalhekk kellu jitlef bil-fors. Dawn l-aħħar snin hawn Malta kibret il-ħakma tal-kotra u mal-kotra rebali Mikiel Anton Vas- salli li s-saħħa ta' l-idejat tiegħu fuq żmenijietna tinħass aktar mis-saħħa ta' kull Malti ieħor. Iż-żmien għalaq hawn Malta ġerħa li kienet ilha miftuħa. Min jerġa' jiftaħħa. joħroġ id-dmija. Qed nikteb jtit ġranet qabel l-elezzjonijiet, Sa ma dil-kitba toħroġ stampata, inkunu ilna nafu r-rieda tal-poplu. Jingħażel min jingiħażel bier imexxi d-destin ta' Malta, aħna nagħmlu sejħa lil kulfiadd, lill-partiti kollha, dawk li rebħu u dawk ti tilfu xorta waħda: UGħorġu l-Malti mill-politka tal-partiti. Ħalluh igħix il-ħajja tiegħu kulturali u lingwistika mingħajr tfixkil u l-għajb tal- firda. Ghax l-ilsien tal-poplu igħaqqad għandu u mhux jifred, bħal- ma l-Ingliż igħaqqad lill-Mgliżi, il-Franċiż lill-Franċiżi, it-Tal- jan lit-Taljant' Hekk ikun.