IL-QUBBAJT U L-QAGĦAQ TA' L-GĦASEL FIL-FESTI Guido Lanfranco Għalkemm kulħadd jaf bil-qubbajt u l-qagħaq ta' l-għasel irridu niftakru li bħal kull ħaġ' oħra, dawn ma kinux minn dejjem kif nafuhom issa, imma xorta kienu meqjusin bħala ħelu għal-okkażjonijiet speċjali. Fil-kuntest ta' l-imgħoddi, il- kelma ''ħelu' ma kinetx l-istess ħaġa ta' issa. Issa, fi żmienna, il-ħlewwiet saru ħaġa komuni, jinxtraw kullimkien bil-gzuz, imma dari dejjem kienu għal-okkażjonijiet speċjali u, billi kien hawn faqar ġenerali mhux kulħadd kien jista' jixtri addoċċ. Ukoll, sa qabel it-tieni gwerra dinjija li għal twelid jew għerusija, xi familji kienu jixtru pakkett gallettini kien ikun lussu u kien idum ġo dixx ċkejken tal-EPNS (Electroplated nickel silver) lewn il-fidda magħluq fil-vetrina u jdumu jieħdu waħdiet minnu għal mal- grokk li kien jingħata lil min kien jiġi d-dar jifirħilhom b'xi rigal ċkejken. Familji oħrajn kienu jagħmlu l-biskuttini huma jew jixtruhom lesti. Il-ħlewwiet tan-nies komuni ta' l-imgħoddi kienu frott frisk jew bażi ta' għasel, ġulepp tal-ħarrub, żbib jew passulina u tin taċ-ċappa, b'xi taħwir ta' ilma żahar, lewż, ġilġlien, busbies, qxur tal-larinġ, rand u ħwawar oħra. Għalkemm iz-zokkor mil- ivant xtered fil-Mediterran mill-Għarab, kien jiswa l-flus u jużawh biss dawk li jistgħu jħallsu. Ma kienx zokkor abjad raffinat kif nafuh issa imma aktar skur u għamla minnu kienet magħrufa aktar bħala għasel iswed; tabilħaqq meta ngħidu qagħaq ta' l- għasel inkunu qed nitkellmu minn qagħaq mimlijin b'dan l-'għasel iswed'' li huwa prodott mill-kannamiela taz-zokkor u mhux tan-naħal. L-għasel tan-naħal kien hawn f'Malta sa minn żmien l-Għarab imma ma kienx biżżejjed għall-ħlewwiet li kien hemm bżonn għal min jista' jħallas, anzi fi żmien l-Ordni kienu jimpurtaw għasel minn barra. IL-QUBBAJT Meta daħal sewwa z-zokkor, beda jintuża f'bosta ħlewwiet, fosthom il-karamelli. Karamelli m'huma xejn aktar ħlief zokkor maħruq u, għalkemm dari kienu jinkorporaw miegħu ġulepp tal-ħarrub, ta' żmienna huwa biss zokkor maħruq. Dan iz-zokkor maħruq huwa l-bażi tal-qubbajt iswed għax, meta bdew jużaw iz-zokkor għall-karamelli, bdew ukoll iżidu miegħu ħafna ġilġlien, lewż u ġellewż inkaljat u l-kumplament. Il-qubbajt beda dieħel f'Malta minn Sqallija wara li hemm kienu daħħluh l- Għarab. L-Isqallin jafuh bħala cubaita mill-kelma Għarbija, u dak li jaħdem il- qubbajt, ukoll f'Malta, kien jissejjaħ cubaitaro. Ġie li xi ħadd sinjur kien iħalli legat bi flus biex fil-festa ta' xi qaddis li tiegħu kien ikun devot, jitqassmu bċejjeċ ċkejkna tal-qubbajt lid-devoti preżenti fil-knisja. Fis-seklu dsatax spiċċaw l-attakki u l-invażjonijiet tal-pirati fil-gżejjer Maltin. Żdiedu l-fortifikazzjonijiet mill-awtoritajiet Ingliżi li minn Malta għamlu fortizza. Għalhekk kien hawn aktar sens ta' sikurezza u l-manifestazzjonijiet esterni tal-festi li bdew jiżdiedu flimkien mal-vari tal-proċessjonijiet, armar tal-festi u baned. Ħlief fi żmien tal-pesta jew diżastri oħra, in-nies kienu jinġabru bi ħġarhom għall-festi u fejn ikun hemm il-folol dejjem issib bejjiegħa ta' kull xorta ta' ikel u xorb skond iż- żminijiet, fosthom ukoll dawk tal-qubbajt. Biċċiet ta' qubbajt kienu jużawhom bħallikieku qegħdin iqassmu l-ħelu fil-festi li kienu jsiru fi knejjes żgħar, meta fil-legati kien jitħalla fond biex minnu jħallsu l- qubbajt imqassam bċejjeċ lil dawk li jattendu. Ukoll insibu li fost spejjeż imħallsin għall-festa ġie li kien ikun hemm imniżżel il-ħlas ta' bċejjeċ ta' qubbajt imqassam lill- abbatini (li f'dawk iż-żminijiet kienu kjeriċi minuri) li jkunu għamluha ta' akkolti u ċensiera. Dawk li kienu jaħdmu l-qubbajt għall-festi kienu jarmaw kaldaruni kbar fuq kwiener bil-faħam tal-kannol (aktar tard spiritieri tal-pitrolju), li fihom kienu jaħarqu z- zokkor. Minħabba s-sħana u d-dħaħen dan ix-xogħol kien isir barra f'xi bitħa mgħottija bil-ħsajjar..— Maz-zokkor kienu jżidu ħwawar waqt li dan ikun qed jagħli u jsir kannella u jħawwduh b'injamiet twal qishom mgħaref. Meta z-zokkor jinħall kienu jferrgħuh mill-kaldarun għal fuq irħama f'wiċċ ta' bank jew mejda, u hawn ikomplu jagħġnuh b'idejhom u jżidu miegħu il-ġellewż inkaljat, ġilġlien u ngredjenti oħra waqt li jkun għadu sħun u jfuħ. Fi żmienna, għat-taħwid u l-għaġna jużaw makkinarji bħal mixer. — Qabel ma tibbies iqassmu t-taħlita fil-forom qishom kaxxi bla qiegħ u bla wiċċ, imma fuq ġewwa jiksuhom bil-karti bojod jew imlewwna jew 'tal-fidda' u wkoll saff ta' ostji fuq ġewwanett biex, meta jibred kollox, il-qubbajt ma jibqax imwaħħal, u jkun lest blokki għall-bejgħ. — Il-qubbajt abjad ikun artab u aktar raffinat bil-għasel, lewż u ngredjenti oħra, kulħadd bit-taħlita tiegħu. It-Taljani għadhom jaħdmu għamliet ta' qubbajt abjad u artab ċkejken li jgħidulhom forrone u jbiegħuhom bħal ħlewwiet fil-pakketti u kaxxi. Filwaqt li bejjiegħa oħra fil-festi jarmaw tilar jew jiġġerrew bil-qfief, kif ukoll jaħmu jew isajru ftajjar, imqaret, qastan u ikel ieħor, dak li jbigħ il-qubbajt ikollu kollox speċjali. — Il-bank tiegħu ikun għoli u jidher minn kullimkien, karatteristika tal-bejjiegħ tal-qubbajt tradizzjonali, li fost affarijiet oħra jkollu l-miżien imdendel f'ark ta' l-injam li l-bażi tiegħu tifforma l-kexxun għall-flus jew għall-użini. Normalment ikollu wkoll vetrina fuq il-bank biex fiha jqiegħed il-qubbajt. Kemm-il darba fuq il-bank ikun hemm mera bil-gwarniċ biex issebbaħ u tirrifletti d-dwal. Imma hemm raġuni oħra għaliex il-bank tal-qubbajt ikun għoli. Il-bejjiegħ kien iġib kollox fuq karrettun xi jum jew tnejn qabel il-festa biex jarma fejn jaqbillu l-aktar. Aktar kemm jasal kmieni aktar isib post vantaġġuż fil-qalba qrib il-knisja, għax tal- qubbajt ikun hemm aktar minn wieħed. — Il-bank ikollu purtiera mad-dawra kollha imma taħtu kien ikollu t-twavel biex matul il-lejl il-bejjiegħ jorqod għall-kenn u fl- istess ħin joqgħod għassa u jbakkar għall-festa. Miegħu, taħt il-bank ikun hemm spazju biex jerfa' l-qubbajt. Fi żmienna saru ħafna bidliet għax it-trasport huwa aktar faċli u l-affarijiet isir u mod ieħor. l Il-bank, bl-ark tal-miżien u tiżjin ieħor, fl-imgħoddi kien ikollu wkoll lampa jew fanal. Minflok lampa tal-pitrolju kien ikollu waħda tixgħel bil-gass ta' l-aċitelena. Dan il-gass kien isir billi fil-bażi tal-lampa kien jitqiegħed l-hekk imsejjaħ ''faħam abjad'' (Calcium carbide) li fuqu kien ikun hemm kompartiment bl-ilma. L-ilma jqattar fuq dan il-faħam abjad u minnufih jibda ħiereġ minnu l-gass li jgħaddi minn pajp dejjaq u meta jixegħluh jixħet dawl mill-aktar abjad u qawwi. L-istess dawl ta' l-aċitelena kienu jġorru bħal fanal fuq lasta waqt li jkun għaddej il-marċ bil-lejl u għal Xi żmien kienu wkoll jixegħlu bih xi knejjes minn ġewwa. imdendlin fuq il- bank, tal-qubbajt kien ikollu wkoll blalen kbar tal-ħġieġ fin, ileqqu bħall-fidda jew ilwien oħra. Għalkemm dawn kienu hemm biex iżejnu, oriġinarjament l-iskop tagħhom kien superstizzjoni bil-ħsieb li jġibu r-risq u jbigħdu l-ħażen. jużawhom f'Malta biss, imma diversi artijiet Ewropej kienu jdendluhom ukoll ġewwa d-dar. Bl-Ingliż nafuhom bħala witch balls. QAGĦAQ TA' L-GĦASEL- Fi żmienna dawn il-ħlewwiet kulħadd jaf bihom u narawhom is-sena kollha. Hemm min jippronunzja dan l-isem bħala kagħak u oħrajn qagħaq. L-ewwel wieħed jidher li huwa l-aktar antik. Hemm min jgħidilhom ta' l- għasel jew tal-qastanija, u xi kultant qagħaq tal-Milied. — L-għasel ilu magħna mijiet ta' snin, għax ġa jidher li kien hawn fi żmien l-Għarab, u l-għadd ġmielu ta' mġiebaħ u qolol antiki li hawn imxerrdin fil-gżejjer tagħna, sħaħ jew il-fdalijiet tagħhom, jixhed li l-produzzjoni ta' l-għasel baqgħet sejra u tiżviluppa sas-sistemi moderni ta' żmienna. L-ewwel qagħaqiet li saru, tabilħaqq nistgħu nsejħulhom ta' l-għasel, għax dan kien ingredjent li jidħol f'kollox sa miż-żmien meta kien għadu ma kienx beda jintuża z-zokkor. — Iz-zokkor daħal ftit ftit maż-żmien u mbux mill-ewwel kien raffinat abjad kif nafuh issa. Ukoll meta daħal hawn iz-zokkor fil-bidu, dan kien bi prezz li kien jista' jħallsu biss min kellu l-mezzi. Minbarra dan ta' min jgħid li għalkemm ngħidu li l-qagħaq ta' l-għasel ilumagħna mijiet ta' snin, qatt ma tista' tagħti data, ghax min kien jagħmilhom ma kienx jikteb u lanqas kellu għalfejn iniżżel dati; mhux biss, imma min kien jagħmilhom mhux bilfors tahom is-sura, dehra u riċetta eżatt kif nafuha issa, wara kollox fi żmienna l-qagħaq ħekk imsejjaħ ta' l-għasel ivarja skond min jaħdmu. Madankollu nafu li fl-1762 il-qagħaq ta' l-għasel ġa kellu dehra kif narawha issa, għax fil-pittura ta' Pasquale Leonetti li ġġib din id-data, mal-ħitan tar- refettorju tal-kurja ta' l-isqof fil-Furjana, fost ħafna għamliet ta' ikel, frott u ħxejjex, jidhru wkoll il-qagħaqiet ta' l-għasel. Ġeneralment ngħidu li dawn isiru għaż-żmien tal-Milied. Hekk kien isir għal diversi raġunijiet. Kienu jitqiesu bħala ħlewwiet u fl-imgħoddi l-kapriċċi kienu jintrefgħu għal okkażjonijiet speċjali biss. Minbarra tiġijiet jew okkażjonijiet familjari ta' kultant, kienu ġeneralment jagħmlu ħlewwiet fil-festi tar-raħal jew liturġiċi għal kulħadd, bħall-Għid il-kbir, l-Għid ta' l-Imwiet u l-Milied. L-għasel kien jidħol fil-maġġoranza ta' ħlewwiet matul is-sena, kif ukoll il-ġulepp tal-ħarrub, imma fejn jidħlu l-lewż u l-qastan, dawn kienu jsiru l-aktar minn żmien il-ħarifa sa nofs Jannar, għax dak kien iż-żmien meta dawn kienu jidhru f' Malta impurtati minn Sqallija jew bnadi oħra fil-qrib. Għalhekk għandna l-qagħaq tal-qastanija, għax il-qastan kien beda jsir parti ntegrali minn bosta ikel f'dak l-istaġun u kien sar ingredjent importanti fil-qagħaq ta' l- għasel. — Il-patata ma kinetx minn dejjem, anzi bdew jikkultivawha f'Malta wara zmien l-Ordni imma l-qastan kienu jekluh mgħolli u mħawwar ma' l-imbuljuta jew imfarrak jew mitħun ma' ikel u ħlewwiet. Dan minbarra li kienu jinkaljawh u jekluh sħun. Fil-qagħaq ta' l-għasel kien ikun hemm qastan mitħun u mħawwar jew tin taċ-ċappa, xi drabi mħalltin flimkien. Imma sadattant il-Maltin u l-Għawdxin ġa kienu jagħmlu l-ġulepp tal-ħarrub. Dan kienu jużawh minflok l-għasel u jħalltuh f'bosta riċetti ta' ħlewwiet. Meta ngħidu riċetti rridu niftakru li dawn fl-imgħoddi ma kinux jinkitbu, għax il-kitba u l-qari ma kinux għal kulħadd, imma jinżammu fil-moħħ, jingħadu bil-fomm u jgħaddu minn ġenerazzjoni għal oħra, b'hekk ivarjaw dejjem skond iż-żmien u min jagħmilhom. Id-drawwa tal-qagħaq ta' l-għasel fil-gżejjer tagħna jidher li oriġnat minn Sqallija. Hemm insibu mijiet ta' bliet, villaġġi u komunitajiet li fl-imgħoddi, aktar mil-lum kienu jagħmlu biskuttini u qagħaq karatteristiċi għal kull wieħed minnhom għal żmien il-Milied, kif ukoll għal festi prinċipali oħra. Minnhom hemm għadd kbir, imma fosthom hemm dawk li jixbhu ħafna l-qagħaq ta' l-għasel tagħna, l-aktar dawk il- qagħaq tagħhom li għandhom il-qasmiet maqtugħin ippiżżjati bħalma kultant aħna naqtgħu l-għaġina bir-rota tal-pizzi. Ikunu mimlijin b'taħlitiet mill-aktar varjati, fosthom ukoll tin, intrita, għasel u ġuleppijiet minn diversi sorsi. Jekk nistaqsu għaliex dan il-qagħaq fl-imgħoddi kien aktar assoċjat mal-Milied, nistgħu insibu tifsira aktarx sempliċi imma li ftit naħsbu fuqha. Għaliex bilfors iridu jagħmlu ħelu għal daż-żmien' Niftakru li hemm ħlewwiet tipiċi wkoll għall- Għid il-Kbir, l-Għid ta' l-Imwiet, għalhekk hemm xi fatturi komuni f'dawn l- okkażjonijiet. Għal kull waħda minn dawn il-festi u okkażjonijiet isiru ħlewwiet, bħall-figolli fil-Għid il-Kbir, għadam fl-Għid ta' l-Imwiet. Waħda mill-fatturi hi li, fl- imgħoddi, il-velja, vġili jew lejlet il-festa jew okkażjoni li tkun kien ikun hemm aktar ġabra ta' preparazzjoni għall-funzjonijiet liturġiċi li kienu jsiru filgħodu kmieni. Sakemm isir il-ħin għal dawn il-funzjonijiet, inkluzi quddisiet f'nofs il-lejl jew kmieni, bosta nies kienu jibqgħu imqajmin, u fil-waqt li jgħaddu ż-żmien f'diversi attivitajiet ta' talb jew logħob, stejjer u għana, dejjem skond fejn kien il-post, kienu jieklu wkoll. L-ikel kien għall-okkażjoni, għalhekk kien jinkludi ħlewwiet, fosthom, jekk mhux unikament qagħaq ta' l-għasel jew tal-qastanija. Dawn mhux joħorġu jixtruhom bħalma nagħmlu aħna fi żmienna, imma kienu jagħmluhom fid-djar stess, kulħadd bir- riċetta tiegħu, kif ukoll fil-kunventi jew monasterji. Il-qagħaq ta' l-għasel li naraw issa m'għadhux bħall-antiki, id-differenza l-aktar evidenti hi li l-għasel rari jidħol fih, ħlief għal min iridu. Il-produtturi li jbigħuh jimlewh bl-għasel iswed li tabilħaqq m'hu għasel xejn, imma prodott li jiġi waqt li jirraffinaw iz-zokkor, li fil-bidu jkun sewdieni kannella. Dan, bl-Ingliż insibuh bħala treacle jew molasses li jissossistwixxi l-għasel u ħlewwiet oħrajn fil-mili tal-qagħaq. Daż-żmien il-qagħaq ''ta' l-għasel insibuh is-sena kollha imma fiż-żmien tal- Milied narawh aktar numeruż. Fl-għaqdiet tal-parroċċ, fil-knejjes u skejjal, kemm-il darba jqassmu qagħaq ta' l-għasel ċkejknin lit-tfal jew lill-membri, bħalma jsir ukoll fil-Għid il-Kbir meta jitqassmu figolli ċkejknin għamla ta' ħaruf. Hemm ftit ħwienet tal-ħelu li jagħmlu qagħaq ta' l-għasel apposta għall-Milied, li jkunu mżejnin f'xi ġelu mliewwen, bħallikieku figolli. Narawh ukoll jinbiegħ lit-turisti li jeħduh f'pajjiżhom bħala ħelu Malti.