Ċittadin fost l-aktar distinti ta' pajjiżu Gorġ Grognet (1 ieħed mill-mumenti deċiżivi ta' dan il-mil- GA jeu fl-istorja tagħna l-Mostin u ta' Malta kien il-bini tar-Rotunda. Kienet għadma iebsa fil-bidu, matul u wara l-bini tagħha. Bejn id- dibattitu fejn kellha tinbena, in-nuqqas ta' mezzi u x- xettiċiżmu ta' xi Maltin l-impriża ġa kienet diffiċli. Għamlu tajjeb il-fehma tal-kotra u d-dehen tal-mexxe- jja sekulari u reliġjużi, fosthom Ġorġ Grognet. Nistgħu ngħidu li dan l-arkitett inġinier twieled u għex biss għar-Rotunda. B'turija u b'konferma baqa' nieqes minn dak li suppost messu u għex f'faqar u ċaħda tal- waħx. Għalih nistgħu tabilħaqq ngħidu li ftaqar. Kieku ried Grognet kien jgħix ħajja komda għax bil-privatiji- et li seta' jagħti u b'xi xogħol ieħor li għalih kien imfit- tex kien jiġbor dhul tajjeb. Għażel lil pajjiżu, lir- reliġjon u l-isem tal-familja. Ir-Rotunda rat ġrajjiet kbar f'dan l-aħħar seklu. L- ikbar glorja tagħha, bix-xieraq, kienet l-ikbar ġrajja ta' Malta: l-24 Kungress Ewkaristiku Internazzjonali (1913). Ħamsin sena ilu kien ikkonfermat l-istatus tar- Rotunda meta tkanta t-Te Deum fl-1 ta' Novembru, 1950, dakinhar li ġiet iddikjarata d-domma. Fl-istess post, erba' snin qabel , fit-22 ta' Settembru, 1946 l- arċidjoċeżi kienet iltaqgħet biex tippreżenta l-petiz- zjoni nazzjonali lis-Santa Sede. Il-Mosta ma bdietx tissemma ta' xejn b'xejn u anqas 'il quddiem ma saret post notevoli fuq il-mappa turis- tika għax il-ħakkiema ta' ġensna kienu pprovdewlha. Kollox sar bit-tbatija tal-poplu. It-tbatijiet tal-familja Grognet huma mera tat-tbatija kollettiva tal-Mostin. Ta' lanqas xi ħadd li kiteb halla dokumenti vividi ta' mniex għaddew Grognet u l-familja, dokumenti ċari x'fisser il-bini tar-Rotunda għal dan il-ġentlom Malti ta' ġenju u saħħa morali. Aristeo Grognet 'Wild il-ġenju u l-faqar' Fit-30 ta' Settembru, 1862 l-uniku tifel ta' Ġorġ (l- oħra kienet tifla, Cvrene), Aristeo Grognet, u martu Carmela għamlu petizzjoni lill-Gvernatur Sir John Gaspard Le Marchant għall-għajnuna. Huma ssot- tomettew li fl-għoti tal-pensjoni lil Ġorġ Grognet il- Gvern ried juri 'ir-rikonoxximent pubbliku lil wieħed N Ġorġ Grognet f li ddistingwa ruħu fl-Arti' Minħabba d-djun li kellu qabel ma ngħatatlu l-pensjoni, il-ħlas li rċieva fit-tliet xhur li gawdieha spiċċa tista' tgħid kollu biex tħallsu d-debituri. Meta xjaħ Grognet beda jbati minn mard kroniku u infatti l-aħħar attakk sever li wasslu fil-qabar dam xahar, li matulu kellhom jonfqu ħafna flus, kif għamlu wara biex sarlu funeral. Barra li ma kellhomx mezzi r-raġel Aristeo kien ibati minn marda kronika f'sidru li ma tħallihx jaħdem. Martu Carmela kienet taħt kura minħabba marda oħra. B'xhieda ta' dan hemżu ċertifikat mediku. Huma talbu l-ħniena u l-ġustizzja tal-Gvernatur biex jagħtihom sehem kull xahar mill-porzjon tal-mitt lira li kien inħareġ lil Ġorġ Grognet. Nota fl-istess fajl tgħid li l-Gvernatur kien jiddisp- jaċih li ma setax jilqa' t-talba. i ikompli paġna 39 josta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 Ġorġ Grognet m' minn paġna 38 Miżerja Elokwenti — Faqar onest' F'petizzjoni oħra bid-data tat-22 ta' April, 1863 Aristeo Grognet iħalli stampa impressjonanti ta' l- orjentament psikoloġiku li kien fih u li sar, nistgħu ngħidu, ta' lanqas f'parti, il-filosofija jew Weltanschauung ta' ħajtu: 'Jien wild il-ġenju u l-faqarl Missieri, l-arkitett famuż, meghjun mill-ġenerożità ta' l-Eċċellenza Tiegħek, fl-aħħar jiem ta' ħajtu, ilu issa xi xhur fil- qabar. Miegħu waqfet għalina l-providenza kollha: il- miżerja rritornat fil-familja tiegħu eħrex minn qabel. Missieri f'mewtu ħallieli biss il-wirt u t-testment ta' faqar onest. M'għandix it-talenti tieghu, iżda biss l- Arti, tgħallimt biżżejjed biex nagħmel tajjeb għall- isfortuna…' Aristeo talab post fost id-disinjaturi tal-pjanti pubbliċi. 'B'hekk b'simpatija għall-miżerja tiegħi, l-Eċċellenza Tiegħek tkompli benefiċċju li waqaf mal-mewt ta' missieri u l-ispirtu ta' dan il-bniedem sfortunat, meta tieqaf il-miżerja tagħna, ibierkek iżjed minn qabru. ' Għand kull min mar dan il-file it-tweġiba kienet li ma kienx hemm vakanzi x'jimtlew. Fl-1865 Aristeo Grognet reġa' talab li jiġi impjegat bħala draughtsman ma' l-istess dipartiment jew inkella jingħata porzjon mill-pensjoni li missieru laħaq gawda fl-aħħar tliet xhur ta' ħajtu'. Is-Sur G. Vella, Kollettur, fis-7 ta' Ottubru, 1865 wieġeb: 'Il-mezzi għad-diżpożizzjoni tiegħi biex inħallas lid-draughtsmen: huma limitati ħafna tant li ma nistax nimpjega għajnuna żejda. Għandi kemm kemm biex inħallas il-pagi verament baxxi tad-draughtsmen preżenti; bilkemm biex inkun nista' nwettaq ix-xogħol tad-Dipartiment li għandi bħalissa'. ' Is-Sur Vella reġa' nnota 'li ma kienx hemm vakanzi f'dak il-mument biex l-applikant ikun jista' jiġi appuntat. ' Rikonoxximent Irjali — Aħjar tard milli qatt F'ħarġa ta' The Malta Observer inkiteb li uħud mill- ħbieb u l-ammiraturi ta' Grognet fl-aħħar waqqfu sot- tokrizzjoni biex jerfgħu lil dan il-bniedem sfortunat mill-bżonnijiet urġenti li sab ruħu fihom. Wara li ddedika ħajtu twila għall-istudju profond tal-pro- fessjoni tiegħu, Grognet sab ruħu ta' aktar minn 85 sena f'sitwazzjoni li jiddependi kważi għal kollox mill-għajnuna ta' ħbiebu għall-bżonnijiet l-aktar Ir-Rotunda: monument ħaj ta' Grognet essenzjali tal-ħajja. Kien f'waqtu li xi ħadd ħasiblu biex l-aħħar ġranet ta' ħajtu ma jgħaddihomx f'wied reali tad-dmugħ. Il-kittieb spera li l-Maltin ma jibqgħux lura milli jgħinu lil wieħed mill-kompajżana dotati ta' pajjiżhom. Meta f'Ġunju 1862 il-Kunsill tal-Gvern qabel li tingħata pensjoni ta' mitt lira fis-sena lil Ġorġ Grognet bħala rikonoxximent pubbliku tal-merti distinti tiegħu fl-arti, li tagħhom il-mejjet Prinċep Konsort tar-Reġina Vittorja kien patrun liberali u assidwu, l-editur ta' The Malta Observer ikkummenta li l-aħbar kienet tintlaqa' tajjeb mill-pubbliku kollu Malti. Grognet ta l-biċċa l- kbira ta' ħinu u l-attenzjoni għall-kultivazzjoni ta' l-arti u x-xjenza f'Malta.il-editur żied li ma setgħetx tittiehed miżura aħjar mill-Gvern fl-okkażjoni tal-viżta rjali. Barra li tonora lill-Prinċep ta' Wales din il-miżura tir- rendi ferħana l-aħħar ġranet tal-venerabbli Sur Grognet. i ikompli paġna 40 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 me minn paġna 39 Monument Nazzjonali Wasal jum il-Gimgħa, 5 ta' Settembru, 1862, tliet xhur u ġurnata wara li l-approvazzjoni tal-pensjoni dehret ippubbilkata fil-gazzetta tal-Gvern bil-firma taċ-Chief Secretarv to Government, Sir. Grognet radd ruhu fl-età ta' 88 sena. F'The Malta Times ' dehret ittra inizjalata A.L.A. Skond l- editur dan kien ġentlom magħruf sewwa għax-xjenza u l-letteratura. Fil-fatt A.L.A. kien it-tabib u ġeologu Andrew Leith Adams (1827-1882). '' Adams kiteb lil dawk kollha li kienu draw jaraw il-forma mixruba u fqajra li kienet tkaxkar saqajha fit-triqat liebsa ħwejjeġ ftit aħjar miċ- ċrieċer żgur li għall-ewwel bilkemm kienu jkunu jridu jemmnu li dak kien l-arkitett tal-knisja famuża tal- Mosta u awtur ta' diversi pubblikazzjonijiet xjentifiċi u letterarji barra milli kien membru ta' aktar minn soċjetà waħda ta' erudizzjoni. Il-ktieb (1854) dwar ir- raġunamenti Platoniċi b'riferenza għall-Atlantide seta' kien nieqes mill-metodu tal-ġeoloġista professjonali iżda żgur juri li l-awtur ma kienx barrani għal-letter- atura klassika. Forsi bħal ħafna mħabbtu għal-Literae Humaniores kienet lanqas rakkommandazzjoni li kellu. Ġorġ Grognet ma kienx bniedem ordinarju. Dr Adams jistqarr li Grognet kien minsi minn pajjiżu u l-id tal-karità estendewhielu bit-tqanqiċ. fl-ahhar mumenti. Ma jkunx barra minn postu li jinghata sinjal ta' rispett, forsi monument mibni minn ħbiebu u l- ammiraturi tiegħu hawn Malta. Din il-proposta l-kor- rispondent għamilha minħabba l-akkwisti xjentifiċi u letterarji ta' Grognet imqar jekk ser ikun hemm x'uhud li jakkużawh li qabeż il-merti tiegħu. Patrijott — Ta ħajtu, l-isforzi, il-mezzi limitati Ġimgħa wara nkiteb editorjal f' The Malta Times ''u saret riferenza għall-apprezzament ta' A.L.A. L-editor- jal żied li għal aktar minn għoxrin sena s-Sur Grognet baqa' miexi bl-idea tiegħu li jtella' fil-gżira ta' twelidu tempju għall-qima Nisranija, iddisinjat fi sbuħitu u kobortu fuq il-Pantheon ta' Ruma. Xejn ma qatagħlu qalbu u xejn ma ntelaq minħabba d-diffikultajiet, l- oppożizzjoni jew abbandun. Ma kellux riżorsi ta' flus jew ħbieb. Iżda ppersevera u għex biżżejjed biex jara t- tkomplija aħħarija tal-pjanijiet tiegħu. Irċieva pensjoni ta' mitt lira mill-Gvern b'rikonoxximent tal-ħila pubb- lika tiegħu. L-editorjal staqsa jekk kienx xieraq li l-Maltin iħallu jisparixxi bniedem ta' ġenju, tagħlim, riċerka xjentifi- ka, professjonist, u wieħed li kellu kapaċità perċettiva rari ta' dak li hu sabiħ fl-arti7 Kien possibbli li dan il- bniedem jintesa mingħajr ma jithalla memorjal pubb- liku ta' apprezzament u rispett Bhal kull bniedem verament kbir kien joqghod lura u ma kienx johroġ w- ikompli paġna 42 201, Triq il-Kostituzzjoni, Mosta MST 03 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 Gorġ Grognet m'' minn paġna 40 barra minn dak iċ-ċirku intelletwali kwiet li fih kien jibbrilla. Minkejja dan kollu kellu l-kwalitajiet kollha ta' patrijott. Ta ħajtu, l-isforzi tiegħu, ftit kemm kienu ftit, biex jagħmel oġġett pubbliku u rnexxielu. Ismu kien jibqa' marbut l-aktar ma' dik l-istruttura nobbli li haseb u tella'. Il-barranin kienu ser jistaqsu Malta ma' min kellha tant dejn għall-unur li xogħol bħal dak jagħmlilha. Id-dmir jitlob iżjed, tifkira fil-knisja 7 jew musulew fil-Barrakka jew ċentru pubbliku ieħor. Ħalli jkun sempliċi u mudest, jaqbel mal-ħajja ta' min jfakkar, iżda jiswa l-flus. Ħafna Ingliżi kienu jaqblu li jsir monument ta' tifkira iżda ma xtaqux jidħlu huma l- ewwel f'inizjattiva li kienet tmiss lill-Maltin li jibdewha. Bniedem ta' statura — ''Kien iħobb in-nies. l-għerf… l-arti, art twelidu'' L-editur ta' L'Arte, perjodiku patrijottiku ppubblikat darbtejn f'xahar, kiteb biografija xierqa ta' Grognet. ''L- arkitett u tabib Dr Nikola Zammit, fi kliem li jfakkarna f'dak li kiteb Dr Andrew Leith Adams f'The Malta Observer fit-2 ta' Ottubru, 1862,sjgħid fost oħrajn: 'Fuq l-għatba tal-qabar seħet il-glorja, iżda kien iħobb in-nies, l-għerf, kien jaħseb fl-arti u f'art twelidu ingrata. Fil- kesħa tax-xjuħija, meta d-debolezzi li jiġu qabel il-mis- trieħ fatali jitolbu ftit konfort, kienet ħaġa iebsa għalih… li ma jkollux sodda xierqa fuqiex imut u kellu jqatta' l- aħħar iljieli bla rqad jimmedita fuq kif il-provvidenza ser twassallu biċċa ħobż għal ġurnata oħra għajxien. ' L-istorja ta' Malta midjuna — ħaseb f'ħaddieħor u qatt fih innifsu F'silta oħra Dr Nikola Zammit jikteb: 'Il-memorja ta' raġel bħal dan hi diqa għalina, diffikultà għall-istor- ja, li għandha inkarigu li tfakkar ingratitudni… hekk hu t-tmiem ta' dawk kollha li jghixu jahsbu f'ħaddieħor, imbagħad m'ghandhomx ħin għalihom infushom. 'Il-ġenju ma jistax itella' fl-gholi tiegħu l-imħuħ iż- żgħar u anqas jinżel fil-baxx miskin taghhom. Jibqa' maqtugħ mid-dinja qisu kien ta' dinja oħra'. Dr Zammit gharaf li Grognet kien ihossha inġusta li ħafna jistagħnew mingħajr mertu u min hadem u stin- ka jispiċċa nieqes. L-ideat ta' Grognet kienu mexjin mal-fil tal-ħassieba u mexxejja soċjali ta' l-epoka, b'ideat li spiċċaw kienu l-forza sewwieqa ta' l-ideo- loġiji tas-seklu għoxrin. Barra minn hekk Grognet kien qabel mad-demokratizzazzjoni soċjali li ġiet wara t- tmiem tat-terrur tar-rivoluzzjoni mdemmija ta' Franza (1789). Sinifikanti l-għeluq ta' l-editorjal meta Dr Zammit jikteb li l-pensjoni li ta l-Gvern lil Grognet kienet ''ill-virtà u l-iżventura'. Kienet ironija li Ġorġ Grognet, bniedem kolt u intiż fid-drittijiet ċivili, kellu jispiċċa bla post fir-Reġistru Elettorali tal-votanti għall-Kunsill tal-Gvern fl-aħħar snin ta' ħajtu. Il-liġi elettorali ta' l-1849 kienet tistipula li l-persuni kollha 'l fuq minn 21 sena li kellhom il- kwalifiki biex iservu ta' ġurati skond il-Proklama Nru VI ta' l-1829 kellhom id-dritt tal-vot għall-membri elet- tivi tal-Kunsill tal-Gvern. Fost dawn hemm min hu eżentat minn ġurati minħabba l-età avanzata, professjoni w- ikompli paġna 43 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 Gorġ Grognet F'. minn paġna 42 jew uffiċċju. Dawn ukoll setgħu jivvutaw. Rekwiżiti importanti biex isservi ta' ġurat f'każi kriminali u biex tivvota kienu li wieħed ikollu renta ta' mill-inqas 100 skud fis-sena minn proprjetà jew ikun f'kera ta' 50 skud annur. Isem Grognet ma jidhirx wara l-1857. Il-probabbiltà kbira hi l-faqar li waqa' fih. Fost ċittadini oħra kien hemm min kellu vot doppju jekk kellu artijiet f'Ghawdex jew viċi- versa. Anqas kunjomu l-għażiż ma fadal għax ibnu Aristeo u bintu Cvrene mietu mingħajr ulied biex żgur aħna nkunu nistgħu nghidu li Grognet għex biss u biss għar-Rotunda iżda fl-istess waqt ir-Rotunda hi l-għanja ċelesti singulari ta' dan l-ispirtu Malti eċċels. Aħna l- Mostin thallejna b'werrieta tal-ġid intellettwali u kulturali tiegħu u għalhekk difensuri b'obbligu tal-patrimonju ta' dan il-Malti distint. Għeluq Dawn id-dokumenti jixhdu l-miżerja li għexu Grognet u l-familja tiegħu biex artna seta' jkollha l-Pantheon tagħha. Joħroġ ċar u tond li Grognet ħa ħsieb personalment il-bini tar-Rotunda sa l-aħħar. Għall-isforzi tiegħu ma sabx l- appoġġ ħlief ta' ċirku ristrett ta' ħbieb li kellhom l-arti u x-xjenza għal qalbhom. Mill-bqija l-ingratitudni kienet lampanti. Dawn id-dokumenti jpoġġu xi ftit jew wisq lil kulħadd taħt akkuża għall-indifferenza li biha kien trattat dan il-ġenju tal-millennju Malti. Fi żmienu Grognet għamel xi ħaġa kbira għal artu. Imiss issa lil artu li tagħmel xi ħaġa kbira li tfakkar il-ġenju u l-istatura intel- letwali u fl-istess waqt it-tjieba u s-sempliċità tiegħu. Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2000 Għajn Tuffieħa Road, St. Paul's Bav and Mosta ex-Blossoms F'dawn l-aħħar snin smajna bil-proġett taħt l-art il-wisa' ta' triq dejqa bogħod mill-pedamenti tan-naha ta' wara tar-Rotunda. Forsi dan hu l-monument nazzjonali lil Grognet 140 sena mit-tlestija tal-Pantheon tiegħu2 Wara tant snin li pajjiżna ilu b'riħtu f'idejh, dan il-bniedem ta' ideat politiċi, soċjali u ideoloġiċi profondi mhux biss ghadna ma narawx wiċċu stampat fuq qoxra ta' bolla — ġieħ minimul — imma talli azzardajna nsemmu proġett li żgur mhux ħabib tar-Rotunda tiegħu. Is-sens komun jgħidlek li post il-parkeġġ mhux hemm u proposta terremot bħal din qatt ma messha saret. F'każ ta' terremot mur ara kif tirreaġixxi l-barriera li tkun tħaffret meta tqis furnella xi ħsara tagħmell Għall-Mosta mhux kollox jgħaddi. L-għaqdiet ċivili Mostin jeħtieġ jingħaqdu f'federazzjoni biex iħarsu l-pat- rimonju Mosti li għalih jaħdmu matul is-sena kollha. B'hekk l-għaqda fost il-Mostin tieħu sura usa' u jkollha s- saħħa li tiġi mill-għeruq tas-soċjetà nnifisha. Il-patrimon- ju Mosti l-abitanti tal-Mosta biss jiddefenduh. L-istorja tgħallimna' lif Dr Andrew L. Adams kien ferm qabel żmienu meta kien jgħid, kor- rettament, li l-kolera kienet marda li tittiehed bil-kuntatt uman. Il-bust ta' Grognet fuq qabru fil-i kappella taċ-Ċintura sar ftit wara mewtu mill-Mostin.