LUDOVIK MIFSUD TOMMASI Kriterji Letterarji u Popolari M'nn JOE MANGION Ludovik Mifsud Tommasi twieled nhar it-18 ta' Novembru 1796 minn Franġisk u Anġelika Tommasi;'1) sar qassis u beda jgħa:iem is-Seminarju sakemm fl-1834 fetaħ skola fid-dar tiegħu, 91 S'rada Levante, Valletta. Fl-1857 ġie maħtur kanonku tal-Kolleġġjata ta' Bormia u wara l-Isqof Pace Forno għażlu għall-kanonikat tal-Katti- dral. Meta kiber tilef id-dawl, iżda xorta ssokta jikieb. Miet fit-23 ta' Ottubru 1872.) Għa'kemm l-isem tiegħu għamlu bil-kiżba tal-kurunerli bil-Malti, ifsud Tommasi beda l-kitba tiegħu bit-Taljan: l-ewwel xogħol tiegħu kien ġabra ta' sunetti f'ġieh l-Arċisqof F.S. Caruana — L PRESAGIO AVVERITO. Għad li maħduma bir-reqqa u bis-sengħa, din il-ġabra nistgħu nqisuha bħala eżerċizzju metriku, għax billi -argument huwa superfiċjali u nieqes milll-ħeġġa sinċiera tas-sen- timenti, ma nafx kemm nistgħu ngħidu li l-kostitwen:i tas-sunetti jingħaqdu biex jiffurmaw il-vera poeżija, Biss, naraw is-sena tal- ittieb fir-retorika u fill-kostruzzjonijiet klassiċi: fuq hekk tistħaj- jilhom sa'mi bibbliċi 'li jeżultaw u jgħannu l-glorja ta' l-eroj feddej— Dessa ċ stata, che trasferir mi fece sulle vette di Pindo per cogliervi de fiori ad intessere una CORONA al vostro eccelso Merito…' — Minn dawn il-kelmtejn toħroġ il-viżjoni tal- 'poeżija' kif jaraha l-poeta: fil-waqt ii fil-kurrenti jistabilixxi rap- port dirett mat-tradizzjoni tal-pcplu, fis-sunetti għadu maqtugħ minn dak il-moviment u jippreżenta l-poeta bħala l-mesaġġier tal-muża. Hekk fil-kurunelli joqgħod fuq l-istess livell tal-qarrej, fil-waqt li f'din il-ġabra jqis lill-poeta bħala pont bejn il-'vette di Pindo'' u l-qarrej. Il-fus ta' l-ideoloġija tal-kittieb hu dejjem konsistenti: il-frugħa tad-dinja u t-tfassil ta' ħajjitna fuq tal-qaddisin. L-attitudni tiegħu lejn is-soċjetà kontemporanja hi tipikament kattolika — ''il-kbir ħażen ta' daż-żmien; f'dan id-dawl huwa jistaqsi: Għalfejn mela, mingħajr għaqal Ma' did-dinja norbtu qalbna 27731 Għalkemm huwa jipprova jgħaqqad lill-kotra permezz tat-twemmin tagħha, il-kurunelli nisslu sens ta' passività kristjana fil-mixja lejn il-qawmien ta' pajjiżna. Hekk, ngħidu aħna, insibuh ixaqieb lejn l-alkejanza bejn it-tron u l-knisja — kunċett li proprju sena qabel kien wieħed mill-ispunti tar-Rivoluzzjoni Franċiża (1830) Waqt li jipprova jgħaqqad il-ħsieb morali ma' l-impenn lette- rarju huwa jżomm il-kurunelti tiegħu f'linji paralleli mal-karatteris- tiċi tal-għanja popolari. Huwa jwaħħad. l-armonija mużikali ma' l-ispirtu morali, iżda l-element qawwi didattiku jxekkel l-istil; bl- istess mod l-ispiritwalità tibqa' fuq il-livelli superfiċjali tal-mani- festazzjoni es:erna — dan għaliex, kif igħid Cassar Pullicino, il- konċezzjoni tal-kittieb m'hix ikkonċentrata u svolta biżżejjed, $ Huwa jsawwar kwadretti tal-ħajja Nisranija b'xejriet favolistiċi popolari daqskemm didattiċi u morali, fil-waqt li jippreżenta mitolo- ġija sħiħa kristjana — il-protagonista hu l-eroj qalbieni li dejjem lest biex jissielet għall-kawża ġusta: ''Bħal qalbieni kavalier B'sejf tħażżimt, ilħaqt tribun U f'Berito, kollok qawwa, Lil San Vinċenz Ferreri hekk isebbħu u jagħtih ġieh: Kollha qawwa jġarrbu kliemek; Greċja, Londra, Skozja, Irlanda Imqaddsin iġġib quddiemek. — jippreżenta spettaklu mill-aktar sentimentali tar-reliġjon. F'din il-viżjoni r-ruħ. kristjana timraħ fuq manifestazzjoni reliġjuża msawra minn kostitwenti pagani bil-ħsieb li tissostitwixxi l-kisba ta' l-etarnità utopistika (misteru għall-bniedem b'taqbida dejjiema ta' l-umanità kontra l-ħażen' materjalistiku. F'din it-teatralità riż- walistika Mifsud Tommasi jsib soluzzjoni għall-misżerjożità spirit- wali li jħoss in-Nisrani. il-ħsieb tal-kurunefji hu li jagħtu tifsira traxxendenti ll dinja maċerjalistika — tiftix kontinwu għar-realtà 'vera' u kristjana. B'hekk, fihom insibu żewġ elementi paralleli — interpretazzjoni spiritwali tad-dinja u interpretazzjoni umana. tal-qaddisin, għax għalkemm dawn jiġu preżentati bħala oġġett ta' qima, l-għan tal- kittieb hu li jipprovdi mudell għall-bnedmin. L-ispirazzjoni tiegħu hi mmexxija minn għan reliġjo-soċjali, hekk li jaħseb fi r-reliġjon għandha tkun il-motivazzjoni li tmexxi lin-nazzjon. Għalih ir-realtà iimxi wara d-definizzjoni oġġettva ta' 'l-unità — unità fil-ħsieb u fis-sentimenti — u għalhekk kull diversità li tista' tkun hawn hi iilużorja: id-dinja li Mma tagħrafx il-prinċipji kristjani m'hix timxi wara l-verità reali. It-raduzzjonjiet ta' l-innijiet sagri beda joħroġhom. fil-ġurnal 'Il-Malti' (l-organu ta' l-Akkademja Filoloġika) u wara ġew miġ- bura flimkien fl-'inni Mqaddsa ', li deher fl-1853. Iżda din id- darba huwa rranġa u raqam iżjed dak li kien ġa kiteb. Mil-Laudi ta' San Franġisk de Paola nisiltu dan li ġej: 'Inni Mqaddsa ' Dgħajsa, dgħajsa li ġġib l-għaġeb B'ġid u ġmiel wisq kbir mogħnijal Fejn qatt oħra ġiebet fuqha Minn hedin ogħna tagħbija2 Il-Malti Oh xi dgħajsa li ġġib l-għaġeb B'ġid u ġmiel mill-kbar mogħnijal Ebda dgħajsa qatt ma kienet B'dal-kbir għana imgħobbija. Mifsud Tommasi kien hejja ktieb ieħor biex isieħeb lill-'Inni Mqaddsa ', ''Il-Għana 'tan-Nisrani', iżda dan ma kienx ġie stampat. Fit-Twissija li hemm fil-bidu tal-MS., l-awtur ifisser kif deherlu li kellu jikteb dawk id-devozzjonijiet f'sura ta' poeżija, għax b'dan il-mod. il-poplu aktar jogħġbuh u aktar jiftakarhom bl-amment. TImħolli l-għana fieragħ, l-Insara aktarx jitgħaxxqu juru l-ġmiel ta' leħinhom mogħni bil-ġmiel tal-qdusija… (59) Fuq din il-ġabra Dun Karm igħid hekk:(6) '' 'L hawn u 'l hinn il-ħsieb ta' dan il- kittieb jaħbat jogħla xi ftit, u tara bħal lawl ta' poeżija jleħħ minn —emoċ. qalb dik il-proża mqabbla: dawl li jurik illi x-xejra għal din ix- xorta ta' kitba ma kinitx tonqsu u li ma ħaliilniex poeżija isbaħ u aħjar għaliex il-ħsieb tiegħu kien li jgħin 'il-fqa'rin fit-tjieba… Iżda l-elementi li għalihom Ludovik Mifsud Tommasi ħaqqu jis- semma huma (i) it-tixrid tal-kitba bil-Malti u (ii) id-dħul u tħad- dim ta' metri ġodda f'ilsienna. Forsi aktar mir-rumanzi u mill- poemi, il-kurunefii kienu jinteressaw lill-kotra, għax kienu ċċen- trati fuq il-ħajja Nisranija. Ir-reliġjon dejjem ipprov- diet għajn ta' ispirazzjoni 'lil-letteratura, mill-Canżico ta' San Fran- ġisk għall-'Inni Sacri' tal-Manzoni. Barra minn hekk, il-kurunelli bil-Malti servew biex nisslu sens lingwistiku nazzjonali fil-poplu. Meta hum naqraw dawn il-kitbiet għandna nqisu ċ-ċirkostanzi u ż-żmien li ġew miktuba fihom. Il-letteratura m'hix xi arti li toqgħod maqtugħa għaliha nnifisha; iżda hi moviment ħaj, iddeterminata mill-ambjent soċjali u minsuġa skond il-ħtiġijiet ta' dik l-istess soċjetà. Il-kitbiet ta' Mifsud Tommasi, aktar milli ġeneru leierarju: għandhom jitqiesu bħala pass fit-twaqqif tal-letteratura Maltija. F'dan is-sunett, bħal fil-kurunetli, l-awtur isawwar mito- loġija sħiħa allegorika li tfaħħar il-virtujiet ta' l-eroj kristjan. Il-preżentazzjoni li jagħtina l-isqof tidwi b'risonanzi bibbliċi — l-anġiu messaġġier u l-ferħ ta' l-ulied ifakkru l-atmosfera taż- twelid Messjaniku. Din il-perspettività (ġenna ta' l-art fid- dinja) hi diversa minn dik ta' l-ewwel romantiċi — il-ferħ huwa stat kontemporanju għal kawża li tevokah, m'hix preċe- denti, jiġifieri fil-mistennija, bħalma jippreżentah G.A. Vas- satlo. Id-dehra klassika tar-Reggitor malvagio ħi tipika ta' l-Apokalissi u tagħti lemħa lill-ġrajjiet fantastiċi li jsawwar Ariosto. L-element Ariostjan jissokta jisseddaq fiċ-ċelebrazzjoni erojka ta' dak l-Orlando 'di virtu carco' li jissielet 'L'iniquio regno' għall-kawża d-ġusta. Iżda il-qarrej m'għandux ikun immexxi mis-sentimentaliżmu persunali tal-kittieb — fid-dawl ta' kriterji xjentifiċi huwa għandu jiddetermina l-korrelazzjoni bejn il-viżjoni ti jagħtina Mifsud Tommasi u r-realtà storika ta' l-Isqof Caruana. 236 — Arkivju tal-Kolleġġjata ta' Bormla. (2) Ġużċ Gatt — Dun Dovik Mifsud Tommasi — 'il-Berqa' 16-11-1937. (3) Tifħir u Talb lill-Imqaddsa Margerita. (4) Ġ. Cassar Pullicino — Kitba w Kittieba tal-Malti (Università Rjali ta' 1, Pġ. Pġ. (6) Il-Malti — Diċembru 1930.