Ta' Ġuże' DimecH DEBoNo AJŻAN kbir tagħna, li bil-pinna u b'setgħat oħra ħadem sħiħ biex igħolli Artna u Lsien Artna, huwa bla dubju Lwiġi Mizzi. Lwiġi Mizzi kien bin il-Maġistrat Dr. Franġisku, u twieled ġewwa Għawdex fis-sena 1847. Billi skond iz-zokk il-fergħa, għalhekk mar jistudja Pisa għall-istess professjoni ta' missieru. Mill-Università t'hemm u t'Artna huwa ħa l-Lawrja meta kellu 21 sena. Bħala avukat ma damx ma kellu okkażjoni li juri ruħu 'l bogħod minn xtajtietna. Għax darba fost l-oħrajn, Sir Adrijanu Dingli, li kien Għawdxi kbir ieħor, għarrfu li kieku kien jaf bil-Grieg, allura seta' jmur jiddefendi kawża fuq somma ta' £73,000 ġewwa l-Qorti ta' Atene. Imma Dr. Lwiġi Mizzi għaraf jirbaħ dak is-saram billi fi żmien sitt xhur tgħallem l-Ilsien imsemmi, u mbagħad iddefen- dieha b'suċċess li għamlu tassew magħruf. mal-Lvant kollu. L-istess ħaġa għamel bl-Ilsien Russu meta ħtieġu għal kawża kbira oħra. Għax tabilħaqq bil-letteratura kompluta tagħhom. u bit-taħriġ sħiħ daqs li kieku bniedem tal-post, Dr. Lwiġi Mizzi tgħallem ħdax Ilsien barrani, minbarra wkoll ħafna djaletti Orjentali. Imfittex kif kien, huwa tgħidx kemm ivvjaġġa minn art għal oħra biex jiddefendi kawżi ta' l-aqwa aġenziji ta' vapuri. Imma l-qagħda tiegħu regolari kienet f'Kostantinopli fejn mar wara li żżewweġ lill-ewwel mara, tiegħu fl-1872, u fejn dam 45 sena. Magħruf bħala l-aqwa avukat t'hemm, hu kien imfittex għall- pariri għaqlin tiegħu sa minn slaten, prinċpijiet u kbarat oħra. Mhux ta' b'xejn li bosta Ġnus u Stati ma baqgħux lura li jweġġħuh kif kien jixraqlu . Għalhekk insibuh maħtur Kavalier u aqwa minn Kavalier ta' Ordnijiet differenti u ta' Saltniet differenti, bħal ''L-Ordni tas-Sepulkru Mqaddes ta' Ġerusalemm' mill-Vatikan, 'IL-Ord- nijiet Rjali Ingliż ta' San Mikiel u San Ġorġ'', 'IL-Ordni Rjali tal-Kuruna ta' l-Italja', 'IL-Ordni Rjali ta' Iżabella l-Kattolika'' ta' Spanja, 'L-Ordni Imperjali ta' Osmanie' tat-Turkija u L-Ordni Imperjali tax-Xemx u l-Iljun' tal-Persja. Aktar minn hekk il-Greċja għamlitu l-ewwel Kavalier u 36 IL-Manri —Z tmien snin wara wkoll Kommendatur, waqt li r-Rumanija għan- litu fl-1905 Kavalier Uffiċjali u mbagħad bid-degriet Nru. 5384 weġġħitu wkoll bil-Midalja tal-Ġublew ta' Karlu I. Imma barra milli bħala bniedem legali u lingwista mill-— kbar nett, Dr. Lwiġi Mizzi kellu merti oħra li għalihom issemma 'mhux tfit. ' Il-kollezzjoni ta' bosta eluf ta' ħaġar imfittex, li huwa ħalla lill-Mużew Nazzjonali tagħna, tfakkarna sew li kien ġijoloġista xejn inqas kbir. Bintu Emilv bdiet tissejjaħ: ''Ir-Rużinjol ta' l-Ambaxxata Ingliża f'Kostantinopli' minħabba l-kant tagħha mhux ħlief għax wirtet minnu dak l-ispirtu, billi huwa wkoll kien mużiċista —jikteb u jsemma l-mużika. Bħala astronomu, li xejn inqas kien, huwa ma rahiex bi kbira li jibdel il-villa tiegħu f'dik il-Belt Kapitali tat-Turkija fl-aqwa laboratorju t'hemm imgħammar b'teleskopji u strumenti oħra matematiċi meħtieġa mix-xjenzati kbar, li kienu sikwit imorru jżuruh. Dr. Lwiġi Mizzi ried li l-pinna tkun biċċa għodda oħra biex biha jagħmel isem. Huwa kiteb kotba u ġurnali fejn seta' jedha kemm irid bil-kitba tiegħu. Hemm kellu ż-żewġ ġurnali 'Levant Herald u l-'Eastern Express, li tagħhom dam editur 14-il sena. Mingħajr dubju l-ġurnaliżmu f'idejh flimkien mal-profes- sjoni legali u ħiltu fl-Ilsna swewlu mhux tfit biex ikun l-Anġlu Kustodju ta' ħutu l-Maltin imxerrda, f'dik l-art Mawmettana. Biex kieku bħala ġirien tagħna jaqsmu ma' niesna msiefra — fil-qagħda privileġġjata li Dr. Lwiġi Mizzi poġġa fiha lill-Maltin — u lill-Għawdxin, it-Taljani ippreferew li jkollhom lilu bħala President tal-Komunità tagħhom milli xi wieħed minnhom stess biex jitkellem għalihom. Fuq kollox 3,500 Insara Armeni jafu ħajjithom lilu billi huwa kien li x'ħin tkellem għalihom m'Abdul Hamid II spiċċat fix-xejn dik il-kundanna kiefra li kien hemm diġà mgħoddija biex jiġu lkoll imgħarrqa ġewwa l-Bosforu. talli rvellaw kontra l-ħakkiema Mawmettani tagħhom. Għalkemm fis-sewwa biss il-pajżan tagħna kien il-moħħ u rahux l-id il-leminija ta' l-imsemmi Abdul Hamid, imma meta aktar tard dak is-Sultan ġie mirbuħ minn Kemal Paxà, il-forza tad-destin f'nofs dik il-fixla kollha laqtet lilu wkoll b'sentenza tal-mewt. Quddiem theddida magħmula bl-addoċċ lil bniedem hekk Da Lwiċi Mizzi 87 kbir, li b'ħiltu tgħidx kemm warrab għawġ minn fost Ġnus, il- Gvern Ingliż ħasibha, tajjeb li ħarrbu fuq vapur navali għal Art twelidu. Hawn bir- raġun, kollu ngħażel Kuratur tal-Mineraloġija fil- Mużew N; azzjonali: tagħha fejn tassew. wera xi jsarraf f'hekk. Mal-għotja ta l-Awtonomija għall-ewwel darba lill-Artna, Dr. Lwiġi Mizzi' ried li fil-politika. ma jagħmilx għajb lil ħuh Dr. Fortunat Mizzi u lil neputih Dr. Enriku Mizzi billi kien diġà ssieħeb ma' Sir Gerald (wara Lord) Strickland fit-twaqqif ta' partit politiku—il-Partit Kostituzzjonali. , Imlaħħaq Rappreżentant tal-Poplu fil-Parlament tagħna, huwa ma waqafx iħabrek biex l-Ilsien Malti jkun—kif messu dejjem kien—Ilsien Uffiċjali ta' l-istess art fejn huwa mitkellem. Din il-ħtieġa nħasset wisq akbar ġewwa l-Qrati tagħna meta b'hekk il-bniedem sar ikun jaf x'jintqal favur u kontra, tiegħu ; kif fuq kollox jifhimha l-imħallef sa mill-ewwel, u mhux biss 'meta jgħidulu li ħeles jew… weħel daqshekk ħabs, multa eċċ., kif kien isir qabel. Bil-ktieb tiegħu ''What is the Maltese Language huwa nqeda bit-tagħlim li kellu ta' l-Ilsna l-oħra kif ukoll bil-mawrien tiegħu qalb nies oħra biex fisser ċar kif l-Ilsien tagħna huwa missier Ilsna, li tagħhom huwa magħdud mhux ħlief bħala dja- lett l-aktar dgħajjef. Billi Malti tajjeb ikun Kattoliku tajjeb, Dr. Lwiġi Mizzi , ġie li fetaħ bwietu b'riżq xi knejjes ta' hawn Malta kif ukoll ta' barra. Il-knejjes ta' San Franġisk tal-Belt, kif ukoll dik ta' Sant'Antnin ġewwa Pera, subborg ta' Kostantinopli fit-Turkija, fejn kien, jistgħu jissemmew bħala żewġ eżempji ta' hekk. Terġa', huwa ma kien ebda Fipoluni ma' xi Lażżru ta' Żmienu, għax il-purċissjonijiet, li kien ikollu ta' nies li jixtiequ xi għajnuna jew oħra minn għandu, huma msemmija minn bosta kittieba ta' żmienu. Hekk ukoll ħaseb biex jagħni lil Ġensu mhux biss b'dik il-kollezzjoni ta' ħaġar prezzjuż, li qamitlu l-eluf ta'. liri, imma wkoll b'sett linef mill-isbaħ bħala tagħmir għall-Auberge d' Ara- gon, f'dak iż-żmien ir-residenza uffiċjali tal-Prim Ministru. Imma seba' snin wara li żżewweġ it-tieni darba, billi kien romol fl-1924, huwa waqaf: minn din il-ħidma mħeġġa tiegħu għax ta' 88 sena huwa miet nhar it-18 ta' Awissu, 1935. l Bil-mewt tiegħu d-dinja tilfet bniedem kbir u Malta tilfet iben kbir.