IS-SANTWARJU TAL-MADONNA TAL-GRAZZJO peħamapememmzon Grajjiet i — Is-Santwarju L tal-Madonna tal-Grazzji Trallian in'Asia, jn Vic. ALTONSUS M. ĊAMILLURI, XBIHA MIRAKULUŻA TAL-MADONNA TAL-GRAZZJI MEQJUMA FIS-SANTWARJU TA' ĦAŻ-ŻABBAR ĊLil Madonna tal-Grazzji Fl-okkażjoni tal- inkoronazzjoni solenni tagħha' Ż ta' Settembru 1951, Kappillan Dun Gius. €Talibus decebat Virginem oppignorari muneribus €Kien jieraq li Marija Verġni tiġi mżejna b'dawn l-unuri Bħalma Ruma pagana fl-imgħoddi kienet tlibbes kuruna tal-friegħi tas-siġar lill-gwerrieri qalbiena li kienu jgħollulha ġieħha, hija wkoll drawwa. tal-knisja li żżejjen b'kuruna tad- deheb ix-xbihat għeżież tal-Madonna li lejhom tara qima speċ- jali minħabba xi mirakli jew xi grazzji li jinqalgħu permezz tagħhom. Kien jixraq għalhekk li tiġi mżejna b'dan il-privileġġ ix- xbiha għażiża u storika li mill-eqdem żmenijiet kienet għajn ewlenija ta' sabar, ta' faraġ u ta' grazzji. Il-magħruf kittieb Malti, Dun Xand Cortis, fil-ktieb fuq ESidtna Marija tal-Grazzja' isostni li din ix-xbiha jixirqilha li tiġi nkurunata u jagħti r-raġunijiet. 'L-aqwa għożża tax-xbi- hat', igħidilna, 'tittieħed minn tliet ħwejjeġ: 1. Mill-qdumija jew antikità tagħhom; 2. mill-mirakli u grazzji li Alla l-Imbie- rek ikun għoġbu jagħmel permezz tagħhom; 8. mill-ġibda u mid-devozzjoni mixgħula li l-insara jkollhom lejn dik ix-xbiha. U dawn it-tliet ħwejjeġ jinsabu mgħarrsa u msieħba flimkien wisq tajjeb fl-inkwadru tal-Madonna tal-Grazzja ta' Ħaż- Zabbar. L-ewwelnett hu qadim sewwa; it-tieni għax permezz ta' Sidtna Marija tal-Grazzja saħħu xita qawwija ta' grazzji u ta' għeġubijiet; it-tielet għaliex lejn il-Madonna tal-Grazzja minn dejjem kienu l-insara ta' kull żmien, ta' kull għamla, ta' kull ġens, ta' kull stat, mixgħula bid-devozzjoni: kienu jmor- ru jżuruha bi ħġarhom. Għalhekk għall-għożża tax-xbiha jixir- qilha li tkun inkurunata. ' Dak li fisser bil-kitba Dun Xand Cortis kienu qegħdin iħos- suh eluf u eluf ta' nies oħra devoti tal-Madonna. Għalhekk fl-okkażjoni tad-dimostrazzjoni li saret lill-Arċisqof fit-18 ta' Marzu ta' l-1949 ġiet lilu mfissra x-xewqa tal-poplu li jibdew jittieħdu xi passi għall-inkoronazzjoni ta' din ix-xbieha għażi- ża. L-Arċisqof ma setax ma jilqax it-talba tal-poplu. L-istess Id-dimostrazzjoni li saret lill-Arċisqof f'għeluq iż-żjara Pastorali tiegħu meta ġiet imfissra x-xewqa tal-poplu li tiġi nkurunata ix-xbiegħa tal- Madonna tal-Grazzji. eTe Deum' ta' għeluq iż-żjara Pastorali li, mill-eqdem żmeni- jiet, jitkanta fis-Santwarju ta' Ħaż-Zabbar kien qed ifakkru fil- għożża kbira tax-xbieha fih meqjuma. Mill-gallarija għalhekk taċ-Cirkolu ta' l-Azzjoni Kattolika, huwa wiegħed solennement li jagħmel ħiltu biex din ix-xbieha għażiża u antika tal-Madonna tal-Grazzja tiġi nkurunata. Iċ-ċapċip ta' l-idejn, l-għajjat ta' (Viva l-Arċisqof' u Stampa Nru. Il. Bertino Francesco mgħolli fuq l-idejn wara li fisser kif ġie mfejjaq f'daqqa waħda minn kankru fi driegħu tal-lemin malli rrikorra lejn il-Madonna tal- Grazzja. d-daqq ta' l-Innu tal-Papa miż-żewġ filarmoniċi wrew b'liema ferħ il-poplu laqa' din il-bxara, li ħallietu jifhem li xewqtu ma kenitx sejra ddum wisq ma tiġi mitmuma. FEJQAN TA' STRANĠIER Intant il-Madonna kompliet turi l-jedd li għandha għall- unuri li l-Arċisqof wiegħed li jagħmel ħiltu biex iġibilha. Fil-konklużjoni taż-żjara pastorali tfaċċa f'daqqa waħda bniedem stranġier, ċertu Bertino Francesco, minn Sqallija, li quddiem l-Arċisqof u quddiem għadd kbir ta' nies xandar il-grazzja kbira li qala' mingħand il-Madonna malli rrikor- ra lejha. Minn ritratti radjografiċi kien jidher li kellu kan- kru f'idu l-leminija u li ma kienx hemm tama ta' fejqan jekk din l-id ma tiġix maqtugħa. Qabel ma ddeċieda li jagħmel din l-operazzjoni filwaqt li kien qiegħed Malta, wera lil wieħed ħa- bib tiegħu, ċertu Francesco Bianco, minn Ħaż-Zabbar, b'dak li ġralu u fissirlu kemm kien inkwiet fuq l-operazzjoni li kellu jagħmel. Dan ħajru jirrikorri lejn il-Madonna tal-Grazzja u tah xi santi tagħha. Kif beda jitlobha beda jħoss ruħu għaddej għall-aħjar u kif reġa' lura lejn Sqallija u qal lill-Professur Benedetti, li kellu jagħmillu l-operazzjoni, li ma kien għadu jħoss xejn iżjed f'idejh, dan ġiegħlu jieħu radjografija (ritratt) oħra u sab li idu kienet imfejqa għal kollox. GRAZZJI OĦRA Wara t-taħdita fuq ir-Rediffusion, li saret fl-okkażjoni tal- Kongress Marjan fuq il-Madonna tal-Grazzja, ħafna bdew jirri- korru lejha u jaqilgħu minnufih il-grazzji li bdew jitolbuha. In- semmu biss il-każ ta' tifla mwielda mingħajr forzi f'riġlejha li fieqet f'daqqa waħda xi xahar wara. Il-ġenituri tagħha semgħu t-taħdita u akkwistaw domna tagħha, poġġewhielha fuq riġlej- ha, u bdew jitolbuha biex tfejjaqhielhom. Wara ftit ġimgħat din it-tifla ħasset f'daqqa waħda tiġiha l-forza u qamet timxi u tgħajjat li fejqitha l-Madonna. Fil-Festa ta' Korpus il-ġeni- turi tagħha ġew iżuru 'l-Madonna biex itemmu l-wegħda u għadd kbir ta' nies setgħu jaraw b'għajnejhom lil din it-tifla qawwija u sħiħa u jisimgħuha tirrakkonta kif kienet titlob lill- Madonna biex tfejjagha. Il-Wirja Marjana kompliet turi l-importanza storika u Nazzjonali ta' l-imsemmija xbiha tal-Madonna għaliex ħafna setgħu jaraw il-lampieri tal-fidda, il-mudell ta' galera ta' l-Or- dni u kwadri wegħda mogħtijin wara l-ħelsien mill-Assedju l-Kbir (A.D. 1565) u wara r-Rebħ tal-Guletta (A.D. 1585) u ta' Lepanto (A.D. 1570) li jinsabu kkonservati fis-Santwarju tagħ- ha. Fuq dawn il-wegħdi nitkellmu fit-tul iżjed il-quddiem meta nsemmu t-taqbid ta' żmien l-Ordni u r-rebħ mirakuluż miksub bl-għajnuna ta' l-Omm tal-grazzji. It-tifla mwielda bla forzi f'riġlejha u mfejqa f'qasir żmien malli l-ġenituri tagħha rrikorrew lejn il-Madonna. BXARA SABIĦA Intant it-talba għall-inkoronazzjoni ġiet imressqa quddiem il-Kapitlu ta' San Pietru li fit-22 ta' Lulju, 1949, ħareġ id-dig- riet li nġibu iżjed 'il quddiem maqlub bil-Malti. Sa ftit ġranet qabel 'Ħadd in-Nies' ta' l-1950 ħadd ma kien għadu jaf xejn fuq dan id-digriet għaliex ħadd ma basar li se jkun hemm deċiżjoni hekk ta' malajr billi l-kapitlu ta' San Pietru kien imħabbat bis-Sena Mqaddsa u bil-beatifikazzjoni- jiet li kellhom isiru. Il-Madonna riedet donnha terfa' l-bxara għall- festa li ssi- rilha fl-ewwel Ħadd tar-Randan. Is-Segretarju tal-Kapitlu, mistoqsi ftit ġranet qabel jekk itteħditx xi deċiżjoni fuq it-talba mressqa quddiemu, kien pront wieġeb illi d-digriet kien ilu maħruġ ħafna u li kien qed jistenna lil xi ħadd biex jirtirah. Wasal, intant, l-ewwel Ħadd tar-Randan u fil-quddies ġie : mħabbar bħas-soltu l-pellegrinaġġ li soltu jsir wara nofs in- nhar u ssemmiet ''Bxara Sabiħa' li kellha tiġi mogħtija f'din l-okkażjoni. Ftit kienu li basru x'setgħet tkun din il-bxara. : Ħafna ħasbu li kienu sejrin jiġu mxandra xi grazzji speċjali bħalma soltu jiġu mħabbra f'din l-okkażjoni. U ġew imħabbra tabilħaqq grazzji speċjali fid-diskors ta' għelug il-pellegrinaġġ għaliex issemma l-fejqan tat-tifla li semmejna, żewġ każi ta' fejqan minn meninġite, fejqan ieħor ta' bniedem agonizzant u l-konverżjoni ta' tnejn minn nies li kienu ilhom ħafna f'ħajja ħażina. Imma l-bxara sabiħa kienet għadha ġejja. Wara li ġie mfisser kemm jixraq li tiġi nkoronata ix-xbiha Ħadd in-Nies 1950: Jidhru l-imseħ- Ħadd in-Nies 1950: Jidher l-Isqof bin tal-M.U.S.E.U.M. fil-bidu tal- Galea dieħel il-knisja. pellegrinaġġ. antika u għażiża tal-Madonna tal-Grazzji, li l-folol kbar tal-pel- legrinaġġ kienu qegħdin iqimu, issemmew ix-xorta ta' kuruni li jixirqulha: il-kuruna rostrali li kienet tingħata lir-rebbieħa ta' fuq il-baħar, il-kuruna ovali li kienet tingħata lir-rebbieħa ta' l-irsiera, il-kuruna ċivika li kienet tingħata lil min kien jeħ- les lil xi ħadd mill-mewt, il-kuruna tar-rand li kienet tingħata lill-ġenerali rebbieħa u l-kuruna tan-niġem li kienet tingħata lil min kien jeħles xi nies imblukkati. EDawn il-kuruni jixirqu kollha lill-Madonna tal-Grazzji. Il-bċejjeċ tal-ktajjen li kienu joffrulha l-irsiera juru kemm ti- xirqilha l-kuruna ovali. L-ixpruni tax-xwieni ta' l-għadu, l-is- tendardi u l-battalji mirbuħa mill-flotta ta' l-Ordni, rappreżen- tati fil-kwadri wegħda, juru kemm tixirqilhom il-kuruna rostra- li. Il-gumni u l-bċejjeċ tal-qlugħ li kienu joffrulha dawk li kie- nu jeħilsu mill-għarqa juru kemm tixirqilha l-kuruna ċivika. Il-battalji fuq l-art rappreżentati fil-kwadri wegħda juruna kemm tixirqilha l-kuruna tar-rand. Is-sehem, fl-aħħarnett, li ħadet fil-ħelsien tal-Maltin assedjati mit-Torok fl-1565 jagħtiha wkoll id-dritt għall-kuruna tan-niġem. B'danakollu għalkemm dawn il-kuruni kollha jixirqu lill- Omm tal-Grazzji kulħadd jixtieq jaraha mżejna b'kuruna is- baħ; b'kuruna tad-deheb u tad-djamanti; b'kuruna li biha dde- ċieda diġà li għandha tiġi mżejna l-Kapitlu ta' San Pietru tal- Vatikan bid-digriet li sejrin tisimgħu 7 Inqara mbagħad, l-ewwel bil-Latin imbagħud bil-Malti, dan id-digriet: Ħadd i-Nies 1950: Tidher il-Filarmonika UKardinal Federico Tedescbini, Arċipriet tal-Bażilika ta' San Pietru tal-Vatikan. Lill-Ilus.mu u Rev.mu Mons. Mikiel Gonzi, Arċisqof ta Malta. Is-Saċ. Ġużeppi Zarb, Kappillan tal-Parroċċa Żabbar tad- Djoċesi tiegħek, fisser m'ilux lill-Kapitolu tagħna tal-Vatikan Hadd in-Nies 1950: Jidhru l-imseħbin tal- Azzjoni Kattolika u Ji għandu l-privileġġ li jikkonċedi l-Inkoronazzjoni lix-xbieha persinsigni tal-Madonna; li tinsab fil-Knisja parrokkjali tiegħu xbiha għażiża tal-Madonna meqjuma b'devozzjoni kbira bit- titolu sabiħ ta' OMM TAL-GRAZZJI. Din ix-xbiha, kif jidher mill-kitba ta' storiċi ta' min jemminhom, ġiet esegwita fl-1650 biex tissostitwixxi xbiha oħra iżjed antika li kienet ġiet meq- ruda mill-musulmani. Il-qima tal-Maltin lejn din l-Omm tal- Grazzji qatt ma waqfet. Anki l-lum bħalma fl-imgħoddi ma jaqtgħu qatt il-fidili li jiġu minn kull naħa tal-gżira jew biex jitolbuha l-grazzji jew biex jirringrazzjawha għall-grazzji maq- lugħa bħalma jidher ċar mill-ħafna oġġetti prezzjużi mogħti- jin b'wegħda u li jinsabu fis-Santwarju tagħha, biċċa minnhom mogħtijin mill-kavalieri ta' $. Fl-imgħoddi fl-okkażjo- ni ta' kalamitajiet pubbliċi l-Padruna Ċelesti waqfet mal-Mal- tin li rrikorrew lejha u fil-preżent qegħdin isiru ħafna għeġubi- jiet b'mod speċjali fejqan istantaneu mill-mard. Wara li espona dan kollu, l-imsemmi kappillan talabna biex għan-nom tad-de- voti Tagħha tal-Gżira nikkonċedu l-inkoronazzjoni ta' din ix- xbiha għażiża tal-Madonna tal-Grazzji. Ħadd in-Nies 1950: Jidhru l-imseħ- Ħadd in-Nies 1950: Tidher il-Filar- bin tal-M.U.S.E.U.M. monika San Mikiel. Għal dawn ir-raġunijiet imsemmija u billi int ikkonfer- majt il-verità ta' dan kollu u rrakkomandajt illi nissoddisftaw ix-xewqa u nilqgħu t-talba li ġiet lilna magħmula, aħna fit-22 ta' dan ix-xahar, miġburin flimkien fl-Awla Kapitulari, iddeċi- dejna b'vot unanimi illi x-xbiha mqaddsa tal-Madonna tal- Grazzji meqjuma fis-Santwarju ta' Ħaż-Zabbar għandha tiġi mżejna b'kuruna tad-deheb. Il-fakoltà li tinkurunaha, Eċċel- lentissimu u Reverendissimu Arċisqof, nagħtuha lilek u nagħ- tuk fl-istess ħin il-fakoltà li jekk tkun trid tqabbad u tiddelega lil xi isqof ieħor. Ruma, Belt tal-Vatikan, 22 ta' Lulju, 1949. (Iff) Mons. Ferdinando Prosperini, Segretarju tal-Kapitolu ' Aħbar mistennija u mixtieqa għal tant żmien mid-devoti tal-Madonna, u min-nies ta' Ħaż-Zabbar b'mod speċjali, ma setgħetx ma tiġix milqugħa b'ferħ u b'entusjażmu. U dan il- ferħ u dan l-entusjażmu dehru tassew fiċ-ċapċip ta' l-idejn, fl-għajjat ta' 'Evviva l-Madonna' u fil-Kant tat-'Te Deum' b'ringrazzjament lil Alla. Wara l-funzjoni tal-knisja saret dimostrazzjoni li ħadu sehem fiha ż-żewġ baned lokali li ftit qabel, ma' tul il-pellegri- naġġ, akkumpanjaw lill-kori tat-tfal fil-kant ta' l-Innijiet tal- Madonna. PHOTO: EXPRESS - PAWLA Ħadd in-Nies 1950: Jidher il-poplu dieħel il-knisja wara li daħlu s-soċjetajiet. MILL-GALLARIJA TAĊ-ĊIRKOLU Mill-gallarija taċ-Ċirkolu ta' l-Azzjoni Kattolika minn fejn i kienet ġiet imfissra lill-Arċisqof ix-xewqa tal-poplu ta' Ħaż- Żabbar li tiġi nkurunata x-xbiha li tant għandu għal qalbu, u : minn fejn l-istess Arċisqof wiegħed solennement li jagħmel ħil- ' tu għalbiex jara mitmuma din ix-xewqa qaddisa, minn din ' l-istess gallarija fejn kien preżenti l-Isqof Galea, il-kleru u l r-rappreżentanti tas-Soċjetajiet kollha tal-parroċċa, l-Assistent Ekklesjastiku, Dun Franġisk Buhagiar, qara dan id-diskors sa- i biħ u adattat għaċ-Ċirkostanza li kompla mela lil kulħadd bil- ; ferħ u bl-entusjażmu: fraħ, o poplu ta' Ħaż-Żabbar, poplu tal-Madonna, għaliex ; xewqtek sejra tiġi mitmuma. Il- permess mill-awtorità kompe- — tenti nkiseb u issa ma baqax ħlief ftit żmien ta' tħejjija ħalli tkun tista' tipprepara biex tiċċelebra kif inhu xieraq dik il-ġur- nata sollenni li fiha kuruna tad-deheb u tad-djamanti għandha, tiġi mqiegħda fuq ras ix-xbiha antika u għażiża tal-Madonna tal-Grazzji meqjuma fis-Santwarju tiegħek. 'Diġà qiegħed inġib quddiem għajnejja dik ix-xena; diġà donni qed nistħajjilni nisma' lil Mons. Arċisqof jitlob lill- Madonna biex tippermettilu jpoġġilha fuq rasha l-kuruna u bil- kliem tal-Kantiku tal-Kantiċi jgħidilba 'Venż coronaberis', 'Ej- ja ħalli ninkurunak': ħallini npoġġilek il-kuruna tad-deheb u djamanti illi ppreparalek dan il-poplu li inti għażilt, kif fissru misserijiethom u kitbulek fuq il-portiku ewlieni ta' dan is-Sant- warju 'Dabo gratiam populo huie' sabiex f'nofsu inti twaqqaf l-għamara tiegħek. Kom ġ kok ok Kok k Jiena naf illi intom ilkoll lesti biex tiċċaħħdu mid-deheb tagħkom biex issir lill-Madonna kuruna, mill-isbaħ. EMhux il-poplu biss ta' Ħaż-Żabbar għandu l-lum għax jif- rah, imma l-poplu kollu ta' gżiritna illi minn kull rokna kemm fil-ġranet tal-festa kemm fil-ġranet tax-xogħol ma jaqta' qatt jinvistaha u jkompli l-wegħdi li jkun għamel mat-Teżoriera, tal- Grazzji. Din l-aħbar ma ddumx ma tasal 'il bogħod 'il bogħod biex tferraħ ukoll lill-ħafna minn ħutna li biex itejbu l-kondiz- zjoni ekonomika tagħhom kellhom jitbiegħdu mill-gżira u mid- dell tas-Santwarju tal-Madonna u jmorru f'artijiet stranġieri. €Ma nistax ma niftakarx ukoll il-lejla f'żewġ persunaġġi li kellhom għal xi żmien f'idejhom it-treġija ta' dan is-Santwarju u li kienu xtaqu wkoll jaraw inkoronata x-xbiha għażiża tal- Madonna fih meqjuma: il-wisq mibkijin u qatt minsija Mons. Farrugia u Mons. Catania, żewġ kappillani li l-Madonna żgur salvatilhom ruħhom għall-imħabba li kellhom lejha. 'Ix-xorti li ma kellhomx iż-żewġ kappillani li semmejna sejra tmiss lilek, għażiż u maħbub kappillan tagħna, li babrikt kemm flaħt biex jinkiseb il-mixtieq digriet ta' l-inkoronazzjoni'' Għalkemm kien hemm min issuspetta xi ħaġa — għax, kif igħidu, il-qalb tal-bniedem tħabbar — b'sorpriża ta' kulħadd, instemgħet din l-aħbar li mliet bil-ferħ il-qlub ta' min semagħha — din l-aħbar li kebbset iżjed il-fjamma ta' l-imħabba li f'qalb- na tfawwar għall-Madonna—din l-aħbar li ġiegħlitna, mingħajr ma ridna, nesprimu esternament il-ferħ tagħna bil-kliem u biċ- ċapċip ta' idejn — li min jaf kemm-il darba qalbna ftaħna qud- diem ix-xbiha tagħha biex nitolbuha xi ħaġa, jew qalbna għalaqna, bosta drabi, magħfusa bid-dwejjaq u tlabniha tfar- raġna. —Tgħħar kelma, lilkom, għeżież Żabbarin bħali, ulied maħ- buba u xxurtjati tal-Madonna tal-Grazzja. Inħejju ruħna kif jixraq għal dik il-ġurnata. Inħabirku biex bix-xogħol tagħna u bis-sagrifiċċji tagħna, bil-ko-operazzjoni sħiħa u ġeneruża tagħna għal dak li jgħidilna u jitlobna l-wisq maħbub kappillan tagħna — it-tempju tal-Madonna insebbħuh kuljum iżjed, in- libbsuh sabiħ, u nlestuh għall-festa li tant ilna nixtiequ. Nagħ- mlu sagrifiċċji u nissieħbu bil-qalb u minn jeddna ma' dik il- ġemgħa ta' rġiel u ġuvintur li jħabirku għall-knisja, li jissagri- fikaw bil-ferħ il-mistrieħ tagħhom, ħalli s-Santwarju għażiż tagħna jilbes kif jixraqlu — ikollu l-mużew tiegħu u kull ma titlob ġurnata tant solenni. Nagħtu xi ħaġa mid-deheb tagħna lill-Madonna, ħalli nagħmlulha kuruna sabiħa biex dakinhar li naraw ir-ras tagħha nkoronata biha, kull wieħed minna jkun jis- ta' bil-jedd kollu jgħid li għandu sehem minn dik il-kuruna. Jiena żgur illi nkun qiegħed ninterpreta s-sentimenti nobbli u ġenerużi tal-poplu ta' Ħaż-Żabbar jekk minn rajja nwiegħed lill-maħbub kappillan tagħna, li qatt ma għandu mistrieħ fix- xogħol għat-tħabrik tas-Santwarju tal-Madonna, il-ko-operaz- zjoni ta' kulħadd. EKelma oħra lilek, għażiż kappillan. Inħossni nonqos jekk nipprova biss ngħid xi ħaġa fuq il-ħidma tiegħek. Min jista' bi kliem jinseġ tifħir xieraq għall-ħidma tiegħek bla waqfien, għall-ħeġġa tiegħek biex tara s-Santwarju tal-Madonna jisbiħ, biex ixxandar ma' kullimkien il-ġrajja glorjużi tiegħu, biex tirrestawralu l-kwadri antiki, mogħtija b'wegħda lill-Madonna — li jiffurmaw l-akbar għożża tas-Santwarju tal-Grazzja, li għandek mitt sena li tara l-Madonna nkurunata, li ma tarax is- siegħa li ttella' mużew mat-tempju tal-Madonna, ħalli fih tiġ- bor il-fdal ta' żmien il-qedem — ħwejjeġ għeżież bil-bosta — biex dawn iservu ħalli lil kull min jiġi jżuru juruh u jagħtuh l-is- baħ xhieda li s-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja huwa wie- Ġrajja s-Santwarju — 2, ħed miż-żewġ Santwarji ewlenin tal-ġżira tagħna ddedikati lill- Madonna. ' Dan ix-xogħol kollu, għażiż kappillan, inti tagħmlu, min- għajr ma tħalli barra x-xogħol tiegħek ta' responsabbiltà bħala ragħaj ta' din il-parroċċa, f'dak li għandu x'jaqsam mal-ħwejjeġ tar-ruħ, tal-ħidma pastorali tiegħek. Min ma. jarakx ħiereġ EP VICTORIA 4 RCAR IS TEDFSGHINI Ni i nir ĠATLIS l b INC JPIS APOSTGILOI M Di: VRBE ARĊJUPRESBVTER — , IONIS REV TABRICAF PRALFEC INS i tinah Gorrzi Arekepijojv Beħeenji jittacemin Boejjija: — -REPOi Sar a i ) iċenzi Digriet tal-Inkurunazzjoni, l-aħħar wieħed mill-konfessjonarju tiegħek, biex imbagħad, wara sigħat sħaħ tqarar, tmur taqdi fil-pront id-dar tiegħek lil tant nies li sa fil-għaxija jiġu jħabbtu wara l-bieb tad-dar tie- għekP Filwaqt li nifraħlek, għażiż kappillan, talli rnexxielek tikseb id- digriet ta' l-Inkoronazzjoni, li qrajtilna l-lum, jiena , nitlob lil Alla sabiex ikompli jbierek il-ħidma tiegħek u lill- ġ Madonna ħalli tħallik fostna għal ħafna u ħafna snin oħra. €Zmien ilu, l-Azzjoni Kattolika ta' din il-parroċċa, entusjaż- mata għall-ħidma tiegħek bla waqfien fostna, billi ta' kull sena dejjem iżżid fl-opri li jkabbru dejjem iżjed il-ġieh tad-dar t'Alla, it-tempju għażiż tagħna, Santwarju tal-Madonna. tal- Grazzja, kellha ħsieb tagħmillek festa u tagħtik rigal, rigal fqajjar, imma li seta' b'xi mod juri ftit ir-rikonoxxenza tagħna għall-ħidma tiegħek. Għal dan l-iskop kien sar xi ġbir, mingħajr ma inti kont taf l-iskop ewlieni u ġewwieni tiegħu. Minn dan il-ġbir kienet inġemgħet is-somma, ta' £50. Iżda, għal xi ċirkostanzi li ma konniex ipprevedejna, il-festa kienet ġiet trasferita biex nistennew xi okkażjoni iżjed adattata. Il-ġbir kien waqaf. Imma l-lum — jum adattat, għalkemm għal għar- rieda, biex ingħid hekk, u għaldaqstant la stajna niġbru iżjed u lanqas kellna ż-żmien li nixtrulek xi ħaġa bil-flus miġbura—la tirruftax li taċċetta dan ir-rigal — dan iċ-cheque — sabiex bih inti tkun tista' tiddisponi kif tixtieq qalbek. Dan ir-rigal mater- jali ma jħallasx il-ħidma tiegħek, imma jservi biss biex nuruk ftit ir-rikonoxxenza tagħna. Aħna żguri li inti taċċettah bil- ferħa. Aħna nafu illi int ma inti mqanqal minn ebda nteress materjali biex twettaq il-ħidma tiegħek għaliex l-iskop ewlieni tal-ħidma tiegħek huwa li tagħti glorja lil Alla u li tagħmel il-- ġid lill-erwieħ li Huwa fdalek.7 Dan ir-rigal ġie aċċettat bil-qalb u ġie fl-istess hin mogħti bħala l-ewwel kontribuzzjoni għall-Inkoronazzjoni tal-Madon- na. TWEĠIBA ĠENERUŻA Għall-appell biex jikkoopera l-poplu ma setax: iwieġeb b'ħeġġa u b'ġenerożità akbar. Minn dak il-ħin stess bdew jiġu mogħtijin oġġetti tad-deheb għall-kuruna tal-Madonna u bdew isiru kontribuzzjonijiet. għalbiex ikompli jitħejja t-tempju għall-okkażjoni u għalbiex tkun tista' ssir festa kif tixraq. Ġew, intant, imfasslin il-kuruni għal fuq ras il-Madonna u għal fuq ras il-Bambin fuq ix-xebħ ta' l-istess kuruni li żmien ilu kienu jżejnu l-istess xbieha. Il-mudelli ta' dawn il-kuruni ħadimhom u offrihom l-iskultur Buhagiar filwaqt li x-xogħol ġie fdat lill-arġentier Madiona, li ħadem għal fuq l-istess xbiha xintill, brazzuletta u sandla tad-djamanti. L-Arċisqof Metropolita, Mons. Mikiel Gonzi iddelegat mill-kapitlu ta' San Pietru biex jinkuruna l-Madonna, ri Dwar ix-xogħlijiet ta' żina tat-tempju swiet mhux ftit il- kooperazzjoni ta' x'uħud li bdew jgħinu fl-armar, fiż-żebgħa, f'kumnikazzjonijiet elettriċi, fil-kisi biċ-ċomb tal-koppli u f'xogħlijiet ta' karpenterija, fosthom ix-xogħol tat-tribuna, imwaqqfa u mibnija fuq tletin kolonna tal-kawba fuq id-disinn tas-Sur Gius. Għall-festi esterni ġie 1:-waqqaf kumitat kompost mir-rap- preżentanti tas-Soċjetajiet kollha tar-rġiel tal-parroċċa taħt il- patronat ta' l-Arċisqof Gonzi u ta' l-Isqof Galea. Fost il-membri ta' dan il-kumitat ġew maħturin bħala Presidenti Onorarji: l-Onor. Dr. G. Agius Muscat, it-ta- tabib distrettwali, Dr. J. Muscat u l-Perit J. Lia. Bħala Viċi- Presidenti Onorarji ġew magħżulin il-W.R. Dun Pawl Abela (Rappreżentant tal-kleru) il-W.R. Dun Karm. Buttigieg, (Rappreżentant tat-Terzjarji tad-Duluri) u l-W.R. Dun Fran- ġisk Buhagiar (Rappreżentant tal-ġuvintur ta' l-Azzjoni Kat- tolika). Bħala President effettiv ġie maħtur il-W.R. Dun Gius. , Viċi President Ji A ;:: Dun Fred. Farrugia (Rappreżentant tal-kleru). , Segretarju si MI is-Sur Cosma Sciberras (Rappreżentant tal- Vincent Muscat (Rappreżentant tal- Fil. Ħ Ħ 3 1 Ħ ,;: Henrv Bellizzi (Rappreżentant tal- Legion of Marx). ,, Kaxxier Ħ Ħ ;: Arturo Felice, Ph.C. (Rappreżentant tal-Fil. Kaxxier jn m ;: John Debono (Rappreżentant tal-Fil. Sciberras (Rappreżentant tas- Soc. Mut. S .Franġisk). Segretarju propaganda ,, ,7 Karm. Ellul Galea. ,;: Direttur ta' l-Armar ni ,;: Karm. Mifsud (Rappreżentant tal- Fil. filodrammatiċi n ; J. Dougall (Rappreżentant tal-Fil, ''Goldoni''), Ġew maħturin ukoll bħala membri tal-Kumitat: Is-Sur William Galea — Rappreżentant ta' l-Irġiel ta' l-Azzjoni Kattolika. Bonavia ĦA ta' l-Iskejjel Elementari. si Lorrie Schembri u tas-Soc. Gutajar mi tax-Xirka ta'— l-Isem Imqaddes t'Alla. si Ġerald Schembri 3 tal-M.U.S.E,U.M, : AN GĠarm. Schembri xi tas-St. Il-kumitat imwaqqaf biex jorganizza il-festi esterni tal-Inkoronazzjoni, i ri Ħaddiema li għenu biex jitlestew ix-xogħolijiet tat-tempju fil-ħin tal-mistrieħ tagħhom. Ħaddiema li għenu biex jitlestew ix- xogħolijiet tat-tempju fil-ħin tal-mistrieħ tagħhom. Għalkemm fuq il-Madonna tal-Grazzji m'ilux inkitbu in- nijiet sbieħ ħafna mis-Sur Karm. Ellul Galea, kien jixraq ukoll li għall-inkoronazzjoni jinkiteb xi innu ieħor li jkollu x'jaqsam ma' l-okkażjoni. Flok wieħed, anzi, inkitbu erbgħa wieħed mill-W.R. Frans. Camilleri, tnejn mis-Sur Karm. Ellul Galea u l-ieħor minn Patri Mattew, Kapuċċin. Dawn ġew immużikati mis-Surmast Casapinta, mis-Surmast Abela Scolaro u mis-Sur- mast L. Galea. Dawn l-innijiet għandhom żgur jogħġbu lill- Madonna x'ħin jitkantaw fis-siegħa ta' l-akbar trijonf tagħha x'ħin titpoġġielha fuq rasha l-kuruna li tant tixirqilha. Inkitbu wkoll għall-okkażjoni mir-Rev.mu Mons. Gius. Schembri versi bil-Latin mill-isbaħ li fihom ġew minsuġa bi ħlewwa poetika l-ġrajja tal-Madonna u tas-Santwarju tagħha. MIT-TEMPJI PAGANI GĦAS-SANTWARJU TAL-LUM It-tempji pagani mġarrfa, li għadhom jidhru fuq l-għoljiet ta' San Anard, kienu, fl-imgħoddi, għajn ta' twemmin u ta' tama għall-baħħara tal-Mediterran; għaliex, fil-perikoli ta' l-għarqa, huma kienu jirrikorru lejn l-allat meqjumin f'dawn it-tempji, mingħalihom li fl-istatwi tal-ġebel sejrin isibu sabar u għajnuna. Mimlijin b'din it-tama, huma kienu jsejħu bl-isem ta' sabar din ir-rokna tal-gżira. Biex, anzi, dawn l-allat jistm- għuhom aktar, huma kienu jinżlu joffru ta' spiss sagrifiċċji u jaħarqu l-vittmi quddiemhom, tant, illi l-inħawi fejn jinsabu dawn it-tempji għadhom sal-lum magħrufin bl-isem tal-ħar- rieq. Fdalijiet ta' tempji Neolitiċi qrib San Anard. Għalxejn, b'danakollu, isejħu bl-isem ta' sabar dan il-post mgħammar mill-idoli għaliex dawn ma jirnexxilhom qatt jagħ- tuhom is-sabar li jixtiequ. Dan is-sabar ma jibdewx iġarrbuh qabel ma jiġu mġarrfin it-tempji ta' l-idoli u jiġi mwaqqaf flok- hom tempju lill-veru Alla, dedikat lid-Distributiċi tal-Grazzji. Din tibda, iva, tismagħhom, tfarraġhom, issabbarhom u tħenn għalihom meta jibdew jagħarfuha, jitolbuha u jirrikorru lejha fil-qilla tat-tempesti bħalma għaraf ifisser latinista ċelebri Malti, il-magħruf Professur Xiberras, meta kiteb fuqha: ENaufragos vocata mari erupuit in hoc templo vota soluta', 'Ħelset mill-għarqa lil dawk li rrikorrew lejha u li ġew f'dan it- tempju jtemmu l-wegħdi tagħhom. ' Bir-raġun, allura, jibdew isejħu l-post fejn hi meqjuma din l-Omm tal-Grazzji, bl-isem ta' Sabar, isem li l-lum tbiddel f'Zabbar. Minn hekk, iva, ħa ismu dan il-post, u mhux kif ħasbu u kitbu x'uħud: minħabba li f'dan il-post kienu jgħammru nies li jisbru. CIMITERJI EWLENIN Li flok it-tempji pagani li semmejna twaqqaf xi tempju lill- veru Alla malli Malta saret Nisranija jidher biċ-ċar mill-fatt illi Ċimiterju ta' San Tumas arb il-fortizza li ġġib dan l-isem f'dawn l-inħawi jinsabu ċimiterji ewlenin Insara mħaffrin fil- blat, li l-lum jinsabu jew mirdumin jew użati bħala bjar ta' l-il- ma. Insemmu biss dawk ta' St. Peter, ta' wara ċ-ċimiterju ta' l-Ingliżi, ta' San Tumas, li huwa l-iżjed importanti għaliex in- sibu mħaffer fih xi kliem meħud mill-Vanġelu: 'M nomine Domini Jesu Christi, surge et ambula'. Ma jistax ikun issa illi l-Insara ewlenin li ħaffru dawn iċ- ċimiterji ma waqqfux ukoll fl-istess inħawi xi tempju lill-veru Alla. Xi fatti, anzi, iħalluna nifhmu illi dan it-tempju ma setax Kwadru wegħda antik aktarx tal-1300. Kienteijnipenmompmi imnejn ġrejna ikun ħlief is-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzji, magħruf mill- eqdem żmenijiet bħala ċentru ta' devozzjoni u ta' qima lejn il- Madonna. . L-ewwel fatt li jressaqna leja din il-konklużjoni hija d-de- vozzjoni antikissma tal-Maltin lejn ix-xbiha tal-Madonna meq- juma f'dan is-Santwarju tagħha, bħalma xehdu dejjem kittieba ta' l-istorja u isqfijiet fiż-żjajjar pastorali tagħhom. L-istess os- pizju, mibni ħdejn is-Santwarju, fejn il-lum tinsab id-dar par- rokkjali, biex jagħti kenn lil dawk li kienu jiġu mill-bogħod iżu- ru lill-Madonna, ikompli jurina kemm kienet sħiħa u mqabbda tajjeb din id-devozzjoni. Kulħadd issa jifhem illi dan ma setax isir jekk mhux wara żmien twil. BAĦĦARA STRANĠIERI , Għidna wkoll iżjed 'il quddiem illi qabel ma Malta saret nisranija l-baħħara stranġieri kellhom qima speċjali lejn l-allat foloz, li kellhom it-tempji tagħhom fl-inħawi ta' l-imsemmi Santwarju. Meta r-reliġjon nisranija xterdet ma' l-Ewropa, il- baħħara, stranġieri li kienu jsibu ruħhom: fil-periklu ta' l-għar- qa bdew jirrikorru għall-ħarsien u għall-għajnuna lejn il-veru Alla, lejn Marija Santissma, li t-tempju tagħha kienu jilmħu fuq ir-rovini tat-tempji ta' qabel, u f'dan it-tempju, allura, kienu jmorru jirringrazzjawha meta kienu jaraw ruħhom meħ- lusin mill-għarqa. Issa sinjali ta' din id-devozzjoni antika tal- baħħara stranġieri ma jinsabu fl-ebda tempju ieħor ħlief f'dak tal-Madonna tal-Grazzji, magħruf minn dejjem għall-wegħdi tagħhom. Iwassalna, fl-aħħarnett, għall-istess konlużjoni t-tagħrif li jagħtina Mons. Duzzina fiż-żjara ta' l-1575. L-ewwelnett f'din iż-żjara nsibu li fuq l-altar prinċipali tat- tempju kien hemm baldakkin jew tribuna, bħalma, nafu li kien ikollhom l-altari tal-knejjes antiki. Fl-istess żjara nsibu wkoll illi fiċ-ċimiterju ta' madwar it- tempju kien hemm kappella dedikata lil S. Zakkarija, li kienet tant antika li kienet waslet biex taqa'. L-isqof Duzzina ried li Stampa Nru. XIX. — (Kwadru Nru. 40). Kwadru wegħda mogħti aktarx minn stranġieri, din il-kappella tiġi profanata u mġarrfa, imma, kif insibu fiż- żjara pastorali ta' l-Isqof Cagliares ta' l-1615, minflok ma ġiet imġarrfa, iżjed tard ġiet restawrata. Biex din il-kappella kien- et waslet fl-istat li qegħdin insemmu bilfors li kienu għaddew minn fuqha mijiet ta' snin billi l-ġebla tal-post li biha dak iż- żmien kien isir il-bini nafu li tirreżisti ħafna bħalma jista' wie- ħed jara minn bini ieħor. Issa, jekk fl-1575 il-kappella kien- et diġà ilha teżisti għal tant mijiet ta' snin, min jista jgħid kemm kienet ilha teżisti qabilha l-knisja prinċipali ' Is-Santwarju fi żmien l-Isqof Cagliares bħal ma nsibuh imfisser fiż-żjara pastorali tal-25 ta' Novembru, 1615, Dawn il-fatti mlaqqgħin flimkien iressquna, jekk ma jwas- sluniex għal kollox, lejn il-konklużjoni li s-Santwarju tal- Madonna, tal-Grazzji ġie mwaqqaf mill-Insara ewlenin li kienu jgħammru fil-Gżira. Naturalment min jaf kemm-l darba dan it-tempju ġie mġarraf biż-żmien u mwaqqaf mill-ġdid u min jaf ukoll kemm-il darba x-xbiha fih meqjuma ġiet imġedda min- ħabba li biż-żmien kienet titħassar jew titmermer, jew għax kienet tiġi meqruda mit-Torok bħalma aktarx ġara fl-inkursjoni ta' l-1614. Il-Madonna tal-Grazzji bejn San Rokku u San il-kwadru ġie mogħti b'wegħda minn devot tal-Madonna li meta kien għadu tarbija instab jer- da minn ommu li kienet mietet bil-pesta. Pimpmimimimimir mm mim m INKURSJONI TA' L-1614 Difatti, f'din l-inkursjoni, kif igħidilna Dal Pozzo (I. P. 589), f'Marsascala, il-port ta' Ħaż-Żabbar, żbarkaw minn 4,000 sa 5,000 Tork li, billi ma rnexxilhomx jaqbdu rsiera għaliex in- nies ta' l-inħawi laħqu ngħalqu fis-swar tal-Birgu, infexxew fil- profanazzjoni tal-knejjes. Mhux ftit kwadri nafu li għaddewha lixxa u għadhom jeżistu sal-lum. Il-kwadru tad-duluri, per- eżempju, u tal-Madonna, bejn San Rokku u San Bastjan, li fiż- żmien li qegħdin insemmu kienu fuq żewġ altari tal-ġenb, għad- hom sal-lum fi stat tajjeb. Imma, billi fil-kwadru prinċipali ma' ġenb il-Madonna kien hemm ukoll San Anard, Santa Katarina Kif jingħad dan. u San Ġwann Battista bil-bandiera li l-Musulmani, kif igħidil- na l-Bosio (VIII. P. 147), ma kenux jistgħu jaraw b'għajnejhom, aktarx illi dan ġibdilhom l-attenzjoni u jekk ma qerduhx għal kollox qattgħulu dik il-parti fejn kien hemm San Gwann Battista u għalhekk wara xi żmien ġie mneħħi minn postu biex isir ieħor floku mill-pittur magħruf Stefano Erardi. Kif insibu fl-istorja, ix-xbiha tal- Madonna, impittra mill- Erardi, baqgħet oġġett ta' ġima u ta' venerazzjoni mhux inqas mix-xbiha ta' qabel. Difatti fiż-żjara pastorali ta' Mons. Rull naqraw li 'il- knisja tal-Madonna tal-Grazzji kienet u għadha fl-akbar vene- razzjoni u jiġu fiha minn kull naħa n-nies ta' din il- -gżira'' ; U l-Abela Ciantar, meta jitkellem fuq it-twaqqif tal-parroċċa ta' Ħaż-Żabbar u fuq il-għażla tal- kappella tal-Madonna tal-Graz- zji bħala Knisja Parrokkjali, isemmi 'il-grazzji mirakulużi li kienu jirċievu mingħand Alla l-fidili li minn kull naħa kienu u għadhom jiġu'. BALDAKKIN JEW TRIBUNA Kif għidna iżjed il quddiem, ix-xbiha tal-Madonna kienet taħt tribuna miżmuma minn erba' kolonni. Aktarx hija fdal ta' waħda minn dawn il-kolonni l-blata ta' wieħed mill-bibien tal- rham p We AT i ik; a Nr NXII lewn puawo baneex jeu, L - Stampa Nru. XXII. ċ x €) SEMENZI 100396 jA jApH DATA Parti mill-inventarju magħ- mul bl-ordni ta' l-Isqof Gocco Palmieri fl-1699, u kkonservat fl-arkivju tal- parroċċa. Oriġinal: Bil-malti jfisser: (Jinsabu) wkoll erba' bandieri ta' kulur differenti mdendlin fil-knisja, waħda minnhom l-istendard tal-Ġeneral Gol- bert bix-xbieha tal-Kunċizzjoni u ta' $. Ġwann Battista u bi tliet armi. (Jinsab) wkoll baldakkin tad-dumask iffjurat aħmar bil-fond isfar bi 22 fjokk u bil-frenża tal-ħarir u bi tliet armi im- qiegħed fuq l-artal maġġur. ġnien tad-dar parrokkjali, li l-lum tinsab fil-mużew tal-knisja. Kif naqraw fil-memorji tal-knisja, din it-tribuna kien fiha tliet armi. Kienu forsi l-armi ta Cagliares u ta' Alofju Wignacourt li, kif ngħidu iżjed 'il quddiem, jidhru mħaffrin fil-fonti tal-magħ- mudija, u xi arma oħra magħhom. Setgħu jkunu wkoll it-tlitt armi ta' fuq l-istandard tal-Ġeneral Colbert, li jissemma fl-is- tess memorji, fejn naqraw fuq l-imsemmija tribuna. Fdal aktarx minn waħda mill- kolonni li kienu jżommu t-tribuna ta' fuq l-altar fit-tempju ewlieni, Meta Ħaż-Żabbar sar parroċċa, fl-1615, il-Gran Mastru - Alofio Wignacourt aċċetta li jkun il-parrinu ta' l-ewwel tarbija li tgħammdet. Għalhekk il-fonti l-antik tal-magħmudija li sa ftit żmien ilu kien qed iservi ta' vaska għall-ħut fid-dar parrok- kjali, ħdejn l-arma ta' l-Isqof Cagliares, li għamel Ħaż-Zabbar parroċċa, tidher ukoll l-arma ta' dan il-Gran Mastru. mm Sa Billi l-popolazzjoni tal-parroċċa baqgħet tikber, beda jin- ħass il-bżonn ta' tempju akbar u għalhekk ġie nkarigat il-Perit Tumas Dingli biex ifassal u jippjanta tempju ġdid b'mod li Sanċix Marizdel L-ewwel fidi tal-Magħmudija li tidher fir-reġistru tal- parroċċa bl-armi tal-Gran Mastru Alofio de Wignacourt u tal-Isqof Cagliares li fi żmienhom Ħaż-Żabbar sar parroċċa. Ġrajja s-Santwarju — 8. L-ewwel fonti tal-magħmudijiet bl-armi tal-Gran Mastru Alofio de Wignacourt u tal-Isqof Cagliares. jkun jista' jinbena fuq il-qadim ħalli dan jibqa' jservi sakemm ix-xogħol jitlesta. L-ewwel ġebla tat-tempju tqiegħdet fl-1 ta' Mejju, 1641, imma dam ma tlesta sa l-1696. Kif kienu qegħdin isiru l-aħħar xogħlijiet fil-koppla, wie- hed mill-ħaddiema waqa' għal isfel u fost l-għaġeb ta' kulħadd ma ġralu xejn. B'din il-grazzja l-Madonna donnha riedet turi kemm kien għal qalbha dan is-Santwarju ġdid tagħha. Bħala i xhieda ta' din il-ġrajja jinsab fil-mużew tal-knisja kwadru fuq il-lavanja mogħti minn dan il-ħaddiem b'radd ta' ħajr lill- Madonna. Kif tlesta x-xogħol tal-bini bdew ix-xogħlijiet ta' l-iskultu- ra u ta' l-induratura li damu sejrin sas-sena 1787. L-EWWEL ORGNI Fl-1728 sar l-ewwel orgni li nħadem Napli u ġie mqiegħed f'waħda mill-gallarijiet tal-kor. It-tempju mingħajr kampnari mibni fuq il-pjanta tal-perit Dingli. FAĊĊATA ĠDIDA Fl-1788, billi l-faċċata mingħajr kanpnari, bħalma kien fas- salha l-Perit Dingli, ma kenitx togħġob lill-poplu, għalhekk ġie nkarigat il-Perit Bonavia biex jippjanta faċċata ġdida bil-kan- pnari u bil-portiku. Fil-kors li kienet qiegħda tinħatt il-faċċata l-qadima, instabet, taħt il-pilastru tan-naħa tal-lemin, kaxxa żgħira taċ-ċomb li kien fiha midalja tal-fidda. Din kienet ġiet mitfugħa fl-okkażjoni tat-tberik ta' l-ewwel ġebla, jiġifieri fl-1 ta' Mejju ta' l-1641, u kien fiha din l-iskrizzjoni: Stampa Nru. XXVIL. — (Kwadru Nru. 46). piż. Kwadru wegħda fuq il-lavanja mogħti minn wieħed mill-ħad- diema li fil-bini tal-koppla ewle- nija waqa' għall-isfei u ma ġralu xejn. Dan bil-Malti jfisser: €Pra Dom Mikiel Ġwann Belaguer Cammarasa, Isqof ta' Malta, fit-tqegħid ta' l-ewwel ġebla reġa' ddedika lil Marija Terġni Omm tal-Grazzji dan it-tempju akbar li sejjer jinbena bl-offerti tad-devoti tagħha: L-1 ta' Mejju 16417 Fl-istess kaxxa taċ-ċomb tqiegħdet midalja oħra. tal-fidda ġiet mitfugħa mill-ġdid fil-post fejn instabet. Fil-midalja ta' aħħar ġiet imħaffra din l-iskrizzjoni: Dan bil-Malti jfisser: EU Fr. Pawlu Alpheran de Bussan, Isqof ta' Malta, Korr- mendatur ta' Vouvis, reġa' ordna li l-istess tempju jiġi mkab- bar bil-bini ta' portiku u li jiġu mibnijin il-kanpnari: Fit- tqegħid ta' l-ewwel ġebla fit-8 ta' Frar 1788'. Fl-1784, it-tempju ġie konsagrat u b'tifkira, ġiet imwaqqfa rħama fuq it-tielet pilastru tan- naħa tal-lemin tal- kursija b'din il-kitba fuqha: Dan bil-Malti jfisser: VLIL ALLA WISQ TAJJEB U KBIR. Dan it-tempju ddedikat lill-isem ta' l-Omm Imqaddsa. tal- Grazzji li fis-sena 1616 ġie magħżul bħala Parroċċa u li fl-1718 ġie mkabbar u mżejjen, fil-81 ta' Ottubru 1784. Fra Vincenz Labini kompla kabbrhu bil-Konsagrazzjoni solenni li l-festa tagħha ssir ta' kull sena t-tielet Ħadd ta' Ottubru. ĦSARA FIL-KOPPLA Fi żmien l-irvell tal-Maltin kontra l-Franċiżi (1798-1800), billi Ħaż-Żabbar kien wieħed mill-aqwa ċentri tat-taqbid, il- batteriji Franċiżi tal-Kottenera kienu ta' spiss jiftħu n-nar fuq din in-naħa u laqtu kemm-il darba l-koppla, li, għalkemm ma waqgħetx, ġarrbet ħsara kbira. F'Settembru ta' l-1801 bdew xogħlijiet ta' tiswija li damu sejrin sax-xahar ta' Ottubru tas- sena ta' wara. Bit-terrimoti ta' l-1886, li minħabba fihom lanqas il-festa ma kienet saret, il-koppla kompliet tistriħ u tinfetaħ. Is-Santwarju fil-faċċata ippjantata mill-perit Intant il-popolazzjoni ta' Ħaż-Żabbar kompliet tant tik- ber illi nħass il-bżonn ta' tempju akbar. Sar għalhekk il-proġett tan-navi li ġew imfasslin mill-Perit Giuseppe Pace. Il-bini tan-navi ma kienx xogħol ħafif. In-naħa l-waħda kien hemm it-triq pubblika li l-gvern ma riedx, għall-ewwel, tħalliha tidjieq bil-bini tan-navi. Min-naħa l-oħra kien hemm dar privata u sidha ma ried bl-ebda mod iċediha. B'danakollu l-prokuratur, Dun Salv Sciberras, beda jtella' żewġ kappelli kull naħa bit-tama li meta jasal il-waqt il-Madonna tagħraf tholl id-diffikultajiet kollha u n-navi jkunu jistgħu jitkomplew skond il-proġett tal-Perit Pace li għaraf iqabbilhom u jarmo- nizzahom mat-tempju. Meta tlestew dawn l-erba' kappelli l-Madonna ħallet id-dit- fikultajiet kollha biex ikunu jistgħu jitilgħu. l-aħħar żewġ kap- pelli u l-proġett jitwettaq. Id-dar, li kienet qiegħda tfixkel il- bini tan-navi min-naħa l-waħda, ġiet mixtrija minn benefattur biex tiġi maħtuta. Il-Gvern, mill-banda l-oħra, ta permess għal- biex jitkompla. l-bini fuq in-naħa tat-triq pubblika. FAĊĊATA NTERNA Minħabba l-bini. tan-navi kellha titbiddel ukoll il-faċċata nterna tat-tempju. Iż-żewġ altari tal-kappelluni ta' quddiem in-navi kellhom jersqu, u fuq it-tnejn l-oħra ġew maħluqin żewġ apsidi biex il-kappelluni jiġu jaqblu mal-kor. Minħabba f'dan it-tibdil tneħħiet l-iskultura kollha tal-kappelluni u tal- kor u spiċċaw il-prospettivi kollha, skultura ta' l-altari tal-kur- sija. Xi bċejjeċ minn din l-iskultura għadhom jidhru mxerrdin 'il hawn u 'l hinn f'ġonna privati, fuq vaski, niċeċ, għejjun u mkejjen oħra. Prospettiva ta' wieħed mill-altari tal-kursija qabel ma nbnew in-navi. It-tempju kif inhu l-lum biż-żieda tan-navi u l-koppla l-ġdida. KOPPLA ĠDIDA Wara li tlestew ix-xogħlijiet li semmejna, fl-1928 bdiet tin- ħatt il-koppla l-qadima li, kif ġa għidna, mill-Irvell tal-Maltin —. kontra l-Franċiżi baqgħet tistriħ u tinfetaħ.' Flokha ġiet imtel- Igħa dik li tidher il-lum, dejjem fuq il-pjanta u taħt id-direzzjo- ni tal-Perit Giuseppe Pace u bit-tħabrik tal-Kappillan Catania, li żejjen ukoll it-tempju b'arloġġ li jdoqq it-tislima ta' l-Ave Maria/'. PHOTO: EXPRESS - PAWLA Kwadri tal-Via Crucis impittra minn Prof. Conti li dehru fil-wirja Marjana. It-tempju issa kien lest mix-xogħol tal-ġebel u wieħed seta' jibda jaħseb għalbiex jiddekorah; għaliex, għalkemm, kif diġà għidna, dan kien kollu xi żmien iddekorat u ndurat, min- ħabba t-tibdil li kien sar kellu jinżebaħ ħalli jiġi kollox kulur wieħed bħall-ġebel. Fil-kor ġew esegwiti mill-Pittur Caruana l-erba' kwadri kbar li jirrappreżentaw xeni mill-iskrittura u saru l-pavimenti tar-rħam fin-navi u fil-kappelluni. Bil-gwerra mhux biss waqfu x-xogħlijiet imma saru xi ħsa- rat li kellhom jiġu msewwija. Bix-xorti li t-tempju ma ġġar- rafx billi ħafna bombi ġew qribu u missew anki miegħu. L-AĦĦAR XOGĦLIJIET Wara l-gwerra beda mill-ġdid it-tiżjin tat-tempju. Ix-xew- qa ta' l-Inkurunazzjoni tal-Madonna bdiet tixgħel ġmielha, u d-devoti tagħha kienu Ikoll moħħhom fiha. Kien jixraq għal- hekk.illi t-tempju jiġi mħejji għal din il-festa li bdiet tinħass li qiegħda toqrob. Tlesta l-ewwel ix-xogħol ta' l-iskultura, tal-kappelli kollha tan-navi, li hadu madwar sena l-waħda, sar il-paviment ta' l-ir- ħam fejn ma kienx għad hemm, ġie miksi bl-irħam il-kor u ż-żewġ prospettivi tal-kappelluni, sar il-friż ta' l-irħam tal-knis- 'ja kollha u ġew dekorati l-koppla, il-kor, il-kappelluni, il-kur- sija u n-navi, taħt id-direzzjoni tas-Sur Gius. Saret il-pittura fl-apside tal-kor, fil-lunetti u, fit-tmien flieli tal-kop- pla mill-Pittur Giuseppe Caruana; saret Via Crucis ġdida mill- Pittur Conti, li esegwixxa wkoll l-agunija ta' Sidna Ġesti Padistall tal-fidda għall-taħt l-iston- sorju żuq il-mudell tal-iskultur Buhagiar u maħdum mill-arġentier Pirotta. Kristu, li tidher f'wieħed mill-kappelluni. Sar orgni ġdid mid- ditta Tamburini biż-żewġ sistemi elettriku u pnewmatiku, li jista' jindaqq kemm minn fuq il-gallarija kemm minn ġol-kor. Saret ukoll gallarija ġdida, xogħol ta' l-iskultur Buhagiar u ta' l-imgħallmin aħwa Formosa u sħabhom, li offrew ix-xogħol tagħhom b'xejn. Saru wkoll żewġ fontijiet ta' l-irħam mill-Is- kultur John Spiteri Sacco. Flok il-pavaljun l-aħmar ta' fuq l-is- tatwa sar pavaljun iehor ġdid ċelesti, irrakkmat bid-deheb, u għal fuqu saret kuruna ġdida tal-fidda fuq id-disinn ta' l-iskul- tur Tonna mill-arġentier Vassallo. Sar ukoll fil-kor għal fuq ix- xbiha tal-Madonna pavaljun ieħor tal-bellus ċelesti, irrakkmat bid-deheb, u sopraporta tal-fidda fuq id-disinn ta' l-iskultur Tonna, xogħol ukoll ta' l-arġentier Vassallo. Għal din is-sopra- porta ndaħlu l-benefatturi, is-Sur Giuseppi, u Sig.na aħwa Mifsud. Saru tliet sopraporti u tliet purtieri ġodda tal-ħarir għal fuq it- tliet bibien ta' barra u għal taħt l-arkati saru linfi tal-kristall. Għal tlieta minnhom indaħlu il-benefatturi, is-Sur Giovanni Vella, is-Sur Giuseppe Mercieca u s-Sur Giuseppe Formosa. Għall-istonsorju fejn tkun ir-relikwa tal-Madonna sar pedistall ġdid tal-fidda esegwit mill-arġentier Pirotta fuq id-disinn ta' l-iskultur Buhagiar, li għalih indaħlet il-benefattriċi, is-Sinjura Michela Darmanin. Għal fuq kull altar saret terħa ġdida tal- bellus, irrakkmat bid-deheb, u. sar damask ġdid fl-irkejjen kol- Ilha fejn ma kienx għad hemm. B'hekk it-tempju ġie mħejji għall-festa ta' l-Inkurunazzjoni tal-Madonna li d-devoti tagħha kienu ilhom ħafna jixtiequ ja- raw. San Ġwann Evanġelista f'waħda mil-lunetti. Pittura ġdida fil-koppla, opra tal-pittur Gius. Pittura ġdida fil-koppla, opra tal-pittur Gius. Wa Ad B 'be N EMAN RE i Sgih Sġd Ess sġEE AE L AHSE: SAwR BR A 8 SAS Ħela ARBL FASS b$s falt-Wielici FS. SANTWARJU LI JFAKKAR FIL-GRAJJA TA' L-ORDNI U TA' MISSERIJIETNA FORTIZZA TAL-KNISJA F'diskors li għamel l-aħħar li ġie Malta, ftit taż-żmien ilu, il-Kardinal Spellman sejjaħ din il-gżira tagħna b'espressjoni li ma setgħetx tfisser aħjar l-imgħoddi glorjuż tagħha. Sejħilha Wegħdi mis-Santwarju ta' ' Ħaż-Żabbar li dehru fil- wirja Marjana. Barra mill- kwadri li jidhru mdendlin mal-ħajt tidher ukoll xini mogħtija b'wegħda. UFortizza tal-Knisja'; fortizza li kontriha fiż-żmenijiet tan- nofs, b'mewġa wara mewġa l-eżerċiti tat-Torok intefgħu b'qilla selvaġġa, imma biss biex jerġgħu lura mirbuħa u mfarrka qud- diem il-kuraġġ sħiħ tad-difensuri taċ-ċiviltà Nisranija (1). Dan id-diskors sar mill-imsemmi Kardinal fit-28 ta' Frar, 1950, mill-galla- rija tal-Palazz tal-Gvernatur. Jixraq li Malta tissejjaħ (Fortizza tal-Knisja' għas-sehem kbir li kellha fil-ġlied mal-qawwiet tan-nofs qamar fiż-żmien li kienet taħt l-Ordni. Il-pożizzjoni tagħha u, wisq iżjed, il-popo- lazzjoni żgħira imma qalbiena tagħha kienu għall-Ordni don- nhom magħżulin apposta mill-Provvidenza bħalma l-Ordni kien donnu wkoll mibgħut mill-istess Provvidenza biex iħares. il-gżira u l-abitanti tagħha u ma jħallihiex iżjed vittma tal-pi- rati u ta' l-infidili. Min jaf kemm kienu jitolbu misserijietna biex jiġu meħlu- sin mit-theddida ta' dawn l-infidili li kienu kontinwament jat- takkawhom u jeħdulhom ġidhom u l-prodotti tagħhom barra milli kienu jipprofanawlhom il-knejjes u jħarbtulhom djar- hom, meta ma kinux jieħdu lilhom ukoll biex ibigħuhom bħala rsiera. Xewqithom ġiet fl-aħħar mitmuma għaliex it-talb tagħ- hom instema', Bil-għajnuna ta' l-Ordni huma setgħu mhux biss jiddefendu ruħhom u art twelidhom imma setgħu jibdew imor- ru jfittxu huma stess dan il-għadu aħrax biex jikkumbattuh, irażżnuh u jeqirduh ħalli mhux biss ma jibqax jagħmel ħsara lilhom u lil art twelidhom imma lanqas lill-Insara ta' artijiet oħra. ' Ma ndumux għalhekk ma narawhom jingħaqdu u jissieħbu mal-Kavalieri u jbaħħru fuq il-flotta tagħhom lejn artijiet maħkuma minn dawn l-infidili biex jeħilsuhom u jilliberaw- hom. F'dan it-taqbid misserijietna ma kenux jafdaw biss fil-ħila tagħhom imma kienu jfittxu l-għajnuna tas-sema, l-għajnuna speċjalment tat-Teżoriera tal-Grazzji, li fiha sabu dejjem sabar u għajnuna. Lejha wkoll kienu jirrikorru l-Kavalieri; lilha kienu jitol- bu qabel xi taqbid ma' l-għadu. ''Domina omnium grattarum'': €Padruna. tal-grazzji kollha', kienu jgħidulha, 'intercede pro nobis': idħol għalina'. U kienet tisimgħu t-talb tagħhom, kif jixhdu l-oġġetti li kienu joffrulha u l-fundazzjonijiet li kienu jħallulha. Kellhom bżonn, anzi, ma nqerdux il-wegħdi li jissemmew f'inventarji antiki tal-parroċċa, għaliex kieku, flimkien mal-kwadri wegħ- da li jfakkruna fir-rebħ tal-flotta ta' l-Ordni fuq il-flotta Torka, konna nilmħu wkoll l-ixpruni tal-ħadid mogħtijin wara r-reb- ħa mirakuluża ta' xini ta' l-Ordni kontra flotta sħiħa Torka; konna naraw il-ktajjen li kienu joffru dawk li kienu jiġu meħ- Ġrajja s-Santwarju — 4, ill-jasar; konna naraw il-bċejjeċ tal-qlugħ u l-gumni li enu jħallu b'tifkira dawk li kienu jeħilsu mill-għarqa; konna raw l-armi, il-lampieri, il-vent'altari, il-kapep u l-pjaneti li l-Gran Mastri u l-Kavalieri kienu joffru b'radd ta' ħajr wara ' rebħ li kienu jiksbu fuq il-għadu. ' Il-ġrajja mela ta' l-Ordni u ta' misserijietna fl-epoka li qegħdin insemmu nsibuhom minsuġin mal-ġrajja ta' l-imsem- mi Santwarju, li għalhekk nistgħu nqisuh bħala monument li jfakkar f'dawn il-ġrajja glorjużi ta' art twelidna. Mill-wegħdi għalhekk li jinsabu fis-Santwarju tal-Madon- na tal-Grazzji nippruvaw ninsġu s-sensiela ta' ġrajja glorjuża li tant għollew il-ġieh ta' pajjiżna fiż-żmenijiet tan-nofs, meta Malta kienet taħt l-Ordni. Bil-kemm l-Ordni kien għadu rifes fuq Malta meta naraw il-Maltin jitqabdu mat-Torok. Fost l-abiti sagri antiki tas-San- twarju tissemma fil-'Memorji' (2) pjaneta ħadra tal-bellus bl- arma ta' l-Isle Adam (driegħ bil-maniplu) li ġiet naturalment mogħtija lill-Madonna minn dan il-Gran Mastru wara xi graz- zja li qala' minn għandha. X'kienet din il-grazzja l-kittieb tal- ĊMemorji' ma jgħidilniex. Nafu biss illi fi żmienu l-Kavalieri, imseħbin mal-Maltin, ħadu sehem fir-rebħa ta' Modone u rnex- xielhom jaħarqu l-flotta Torka qrib Tagiura; żewġ rebħiet li setgħu ġiegħlu lil dan il-Gran Matsru joffri b'radd ta' ħajr lill- Madonna l-imsemmija pjaneta. REBĦA TAL-GULETTA F'Ġunju ta' l-1585 narawhom mill-ġdid jitqabdu mat- Torok fuq ix-xtut ta' l-Afrika biex jieħdu l-fortizza tal- Guletta, magħrufa bħala bejta tal-pirati li kienu l-flaġell tal- pajjiżi tal-Mediterran. Imbħejjija għall-attakk mill-magħruf Barbarossa b'għadd kbir ta' kanuni u bi gwarniġjon ta' 5,000 ruħ, din il-fortizza setgħet twieġeb għan-nar tal-flotot magħqudin ta' Spanja, ta' Genova, tal-Papa u ta' Malta b'xita qawwija ta' nar li għamlet- ilhom mhux ftit ħsara. Imma l-karrakka ta' l-Ordni rnexxielha Ara wkoll l-istampa Nru. 64 (LXIV) $10. tibqa' dieħla sa taħt il-fortizza u bbumbardjatha bil-kanuni kbar tagħha, li kienu l-aqwa fost il-kanuni kollha tal-flotot l-oħra, u f'qasir żmien irnexxielha ssikket u ttajjar il-kanuni kollha ta' l-għadu filwaqt li x-xwieni l-oħra komplew jibbum- bardjaw it-torrijiet u s-swar tal-fortizza. Wara dan il-bumbardament, li dam sejjer għal sigħat sħaħ, beda l-assalt mill-Maltin u l-Kavalieri li riedu li jkollhom l-ewwel sehem fit-taqbida. In-nies ġew imniżżlin l-art bid- dgħajjes tal-karrakka li baqgħet qrib ix-xatt filwaqt illi x-xwieni l-oħra ta' l-Ordni ġew mibgħutin 'il barra biex jgħas- su għall-flotta Torka u ma jħalluhiex tattakka għal għarrieda l-flotta Nisranija. Wara taqtigħa ħarxa mat-Torok li ppruvaw Stampa Nru. XXXIX. — (Kwadru Nru, 24), Kwadru wegħda mogħti wara r-Rebħa tal-Goletta miksuba mill-flotot magħqudin insara fl-1535. iżommuhom u jitfgħuhom il-baħar, il-Maltin irnexxielhom jer- squ lejn il-fortizza jitqabdu mill-ġdid ma' dawk li kienu qegħ- din jiddefenduha, jeħduhielhom minn idejhom u jtellgħu l-is- tendard ta' l-Ordni fuq is-swar nofshom imġarrfa tal-fortizza mirbuħa. It-Torok tawha għall-ħarba wara li ħallew waraj- hom mhux inqas minn 1,500 mejtin, barra minn flotta ta' 87 xini, 800 kanun u kwantitajiet kbar ta' munizzjon u ta' armi. Din it-taqbida narawha mfissra f'wieħed mill-kwadri wegħda li għadu jidher fil-mużew tas-Santwarju. Il-flotta ta' l-Ordni f'dan il-kwadru tidher qrib art Torka li fuqha jidher il-ġlied bejn it-Torok u l-Insara. Quddiemnett hemm il-karrakka. ta' l-Ordni filwaqt illi fil-bogħod jidhru tlitt ixwieni oħra ta' l-istess Ordni. L-iskrizzjoni ta' fuq il-kwadru ma għadhiex tinqara imma mill-qagħda tax-xwieni u mit- tagħrif li jagħtina l-Bosio jidher ċar illi dan il-kwadru jirrap- preżenta t-taqbida li fuqha tkellimna (3). Għalkemm bil-waqgħa tal-Guletta l-Imperu Ottoman tilef waħda mill-aqwa fortizzi, dan ma jfisserx li naqset b'daqshekk it-theddida Ottomana jew li spiċċa l-periklu tal-pirati. Il-qaw- wiet tan-nofs qamar mhux talli ma naqsux imma komplew dej- jem iżjed jissaħħu u jirrendu b'hekk iżjed iebsa l-missjoni li għaliha daħlu misserijietna. Dan jidher biċ-ċar mid-diżastri li dawn ġarrbu ftit taż-żmien wara, meta, magħqudin mal-flotot l-oħra Nsara, ippruvaw jirbħu u jieħdu xi bliet u xi fortizzi oħra. Baqgħu jissemmew fl-istorja l-massakri li saru mill-Maltin u mill-kavalieri fl-Assedju ta' l- Alġier ta' l-1541 u fl- Assedju ta' Żwara ta' l-1552 u t-telf ta' mhux inqas minn 20 xini Nisranija fl-assedju ta' Tripli ta' l-1559-1560. Imma dawn id-diżastri. ma jaslux biex jaqtgħu qalb il- Maltin li narawhom ikomplu jissieħbu mal-Kavalieri biex imorru mill-ġdid jiltaqgħu ma' l-għadu ħalli miegħu jerġgħu jitqabdu. Fl-1564, erba' snin wara t-telfa li ġarrbu fi Tripli, na- rawhom jattakkaw galjun kbir Tork li kien ġej minn Kostanti- nopli. It-Torok għamlu ħilithom kollha biex ma jarawx dan il- galjun tagħhom jintilef u iżjed u iżjed biex ma jarawhx jaqa' f'idejn il-Kavalieri. Saret għalhekk taqbida ħarxa bejn it- Torok minn naħa u l-Maltin u l-Kavalieri mill-oħra b'telf ta' nies miż-żewġ naħiet; imma r-rebħa kienet tal-flotta ta' Malta li rnexxielha tirbaħ u tieħu dan il-galjun Tork mgħobbi b'oġ- ġetti prezzjużi (4). Dan il-galjun jidher ukoll f'wieħed mill-kwadri li jinsabu fil-Musew tas-Santwarju (5); imma mid-data, ta' fuqu jidher illi Dak li jgħid il-Bosio (Lib. VIII Paġ. 157) jaqbel : perfettament mat-taqbida li tidher f'dan il-kwadru. Għalkemm fil-kwadru jidhru tliet xwieni u mhux erbgħa kif jgħid il-Bosio, wieħed għandu jif- takar li waħda mix-xwieni ta' l-Ordni, il-''Katarinetta'', kienet ġarrbet xi ħsara u għalhekk flok ma ħarġet 'il barra mat-tlieta l-oħra kellha tibqa' tissewwa. Jingħad li għat-telfa ta' dan il-galjun Soliman ħalef li jeqred 'il-Kavalieri billi jeħdilhom minn idejhom il-Gżira ta' Malta bħalma kien ħadilhom il- Gżira ta' Rodi. Is-sena 1565 miktuba fuq dan il-kwadru tidher miż- juda wara. Mons. Farrugia kien igħid illi, meta sar kappillan f'Ħaż-Żab- bar, dan il-kwadru kien mitfugħ taħt taraġ flimkien ma' ħafna kwadri oħra. Biex ma jħallix dawn il-kwadri jkomplu jitgħarrqu kien qabbad bniedem jieħu ħsiebhom u jdendilhom fis-Sagristija. Ħafna minn dawn il-kwadri, mhux wara t-taqbida li qegħdin insemmu ġie mogħti lill- Madonna imma fis-sena ta' wara, fl-1565, meta dan il-galjun wassal mirakolożamentt, Malta, sewwasew lejlet l-Assedju, għajnuna ta' nies u ħażniet ta' ikel li mingħajrhom il-Maltin u l-Kavalieri assedjati kien ikollhom iċedu u jitilfu, L-ASSEDJU L-KBIR Billi, qabel l-Assedju, Malta kienet nieqsa ħafna mill- qmuħ u minn ħażniet ta' ikel, il-Gran Mastru La Valette kien Stampa Nru. XL. — (Kwadru Nru. 12). Il-Galjun il-Kbir li wassal ir-rifornimenti u l-ħażniet tal- ikel f'Malta lejliet l-Assedju l-Kbir. bagħat l-imsemmi galjun lejn Sqallija biex jitgħabba bil-qamh u jerġa' lura minnufih lejn Malta. Ftit kien hemm tama li dan fosthom dan li qegħdin insemmu, kellhom gwarniċ immermer u għalhekk ġew imqegħdin fi gwarniċi aħjar imma iċken. Għalhekk mill-imsemmi kwadru ġew maqtugħin xi bċejjeċ meqjusin bħala żejda li fuqhom kienet tinsab skrizzjoni u s-sena 1565, li ġiet miktuba mill-ġdid minn dan l-istess bniedem fuq l-istess naħa tal-kwadru. Ettore Rossi, li kien ġie jara l-kwad- ri wegħda li jinsabu f'dan is-Santwarju, osserva mill-ewwel li dan il-kwad- ru kien jirrappreżenta 'l-galjun il- kbir, u għalhekk ma setax ikun ħlief wegħda jew ta' meta ġie maqbud jew ta' meta wassal i il-proviżjonijiet lej- let l-Assedju. il-galjun jerġa' jiġi lura għaliex il-flotta Torka kienet diġà qor- bot sewwa lejn Malta u għalhekk dan ma setax ma jiġix osser- vat u maqbud mill-għadu. Ġara, iżda, illi kif dan il-galjun, id- destinat għal Malta, kien qed joqrob lejn il-flotta Torka din waqfet f'daqqa waħda, donnha mġiegħla mill-Provvidenza biex ' tħallih għaddej u jwassal il-ħażniet li kellu fuqu lejn Malta. Xi xwieni ta' l-għadu, mgħobbijin bl-obeliski, inkaljaw u weħlu fir-ramel, u Soliman ried li tieqaf il-flotta kollha sakemm dawn ix-xwieni, inkaljati, jiġu miġbudin u maqlugħa. B'hekk dan il-galjun, iddestinat għal Malta, irnexxielu jeħles mill-flotta Torka u jasal b'għaġeb ta' kulħadd imgħobbi mhux biss bil-gmuħ imma anke b'xi nies lesti biex jissieħbu ma' misserijietna ħalli jitqabdu kontra l-Musulmani u jidde- fendu din il-gżira, fortizza taċ-ċiviltà Nisranija. Din il-ġrajja mirakuluża, bħalma jsejħilha l-Bosio (6), l-is- torjografu ta' l-Ordni, miksuba bil-għajnuna tat-Teżoriera tal- Grazzji, bħalma tixhed il-wegħda msemmija, kienet il-bidu u fl-istess ħin il-mezz uniku li bih il-qalbiena misserijietna u l-Kavalieri setgħu jiksbu fuq it-Torok ir-rebħa li qatt ma tin- tesa, rebħa li għolliet il-ġieh ta' pajjiżna, rażżnet il-qawwiet tan-nofs qamar u wriet biċ-ċar kemm l-Omm. tal-Grazzji tip- premja u tfarraġ lil dawk kollha li lilha jitolbu u lejha jirrikor- ru. Fiha għalhekk komplew jittamaw misserijietna fil-kors ta' l-Assedju; lilha komplew jitolbu; u lilha wkoll raw imfissra fil- ħamiema l-bajda li bdiet tidher tittajjar fuq is-Santwarju tagħ- ha; u fl-istess jum li f'dak iż-żmien kienet issirilha l-festa, jum it-twelid tagħha, raw ruħhom meħlusin u lliberati mill-għadu. Għalhekk iżjed tard naraw il-festa tagħha ddikjarata mill-istess Kongregazzjoni tar-Riti bħala festa tar-rebħa tal-Maltin fuq it-Torok fl-imsemmi Assedju: 'Ob memoriam obtentae vic- toriae contra turcas in obsidione Melitensi' (6a). GĦAQDA MQADDSA U R-REBĦA TA' LEPANTO Għalkemm Soliman ma rnexxilux jieħu 'l Malta, it-theddi- da tal-qawwiet tan-nofs qamar mhux biss ma naqsetx imma XXIV), insibu li fil-11 ta' Mejju, 1365, daħal mira- 7 kolożament fil-port ta' Malta ''Il Gran Galeone ġia turchesco'' bi 8,500 salmi qamħ u 400 suldat u li l-Gran Mastru La Valette kif rah dieħel fil- port daħal il-knisja jirringrazzja 'l Alla. Digriet tas-Sagra Kongregazzjoni tar-Riti tat-12 ta' Settembru, 1788. kompliet tikber iżjed u timla lil kulħadd bil-biża'. Is-Sultan Selim, li għall-ewwel wera li jrid il-paċi, kompla jibni u jlesti kwantitajiet ta' armamenti li wrew malajr x'kienet il-fehma tiegħu. Ma ndumux għalhekk ma narawh jiddikjara gwerra kontra Venezja u jattakka 'l Ċipru. Nikosija u Famagusta ġew meħuda minn idejn l-Insara li ġarrbu vendetti u massakri mill- eħrex. Għalhekk Papa Piju V beda jħabrek kemm jiflaħ biex jgħaqqad 'il-pajjiżi Nsara kontra t-Torok ħalli jrażżnuhom u ma jħallux lill-Ewropa taqa' taħt idejhom. Spanja, Venezja, l-Ordni u d-Duka, ta' Savoja laqgħu lkoll il-proposti tal-Papa u, fl-20 ta' Mejju, 1571, 'sar l-aħħar ftehim dwar l-armata u l-għadd ta' xwieni li kellhom jitħejjew għal din it-taqbida. Stampa Nru. XLI. — (Kwadru Nru. 68). Il-Port ta' Messina li fih tidher il-flotta nisranija qabel it-taqbida ta' Lepanto . Ftit qabel ma ttieħdet din id-deċiżjoni, f'Lulju tas-sena ta' qabel, il-flotta ta' l-Ordni kienet ġarrbet wieħed mill-akbar di- żastri bit-telfa ta' tlieta mill-erba' xwieni li kellha, fosthom ix- xini Captana, li kienet għadha tinbena. B'danakollu l-Ordni rnexxielu jlesti u jarma żewġt ix- wieni ġodda u f'Awissu ta' l-1571, fil-port ta' Messina, flimkien mal-flotot tal-Papa, ta' Venezja, ta' Spanja u tad-Duka ta' Savoja kienet tinsab ukoll il-flotta ta' Malta. Il-kittieba ta' l-istorja ftit jew xejn jagħtuna tagħrif fuq il- ħidma tal-flotta. ta' l-Ordni fil-kors tal-Battalja ta' Lepanto, meta ma jinsewhiex u ma jħalluhiex barra għal kollox. Imma l-vojt ta' l-istorja fuq il-ħidma tal-Kavalieri u ta' misserijietna f'din it-taqbida jimlih il-kwadru wegħda li dawn il-qalbiena devoti tal-Madonna ġew offrewlha fis-Santwarju tagħha ta' Ħaż-Zabbar wara r-rebħa miksuba bil-għajnuna tagħha (7). L-ewwel ħaġa li tolqotna f'dan il-kwadru huwa n-numru tax-xwieni. Għalkemm l-Ordni ma bagħatx ħlief tlitt ixwieni, fil-wegħda msemmija l-bandiera ta' l-Ordni tidher tperper fuq numru akbar ta' xwieni. Naturalment mat-tlitt ixwieni li bagħat l-Ordni ssieħbu xwieni u bċejjeċ oħra ta' Kavalieri u ta' Maltin għonja bħalma nafu li sar f'ħafna okkażjonijiet oħra. U dan il-fatt insibuh imsaħħaħ bi kwadru li jinsab fil-mużew ta' l-istess Santwarju li fih tidher il-flotta kollha Nisranija fil-port ta' Messina qabel ma telqet għal Lepanto (8). Il-bandiera ta' l-Ordni f'dan il-kwadru tidher mhux fuq tlitt ixwieni biss imma fuq disgħa. Jidher ukoll ċar mill-imsemmi kwadru wegħda illi fit- Taqbida ta' Lepanto ġiet fdata lill-flotta ta' Malta missjoni l-aktar importanti: il-missjoni tat-tkixxif li kienet tant meħ- tieġa biex tinkiseb ir-rebħa ta' l-Insara fuq il-qawwiet tan-nofs qamar. Ix-xwieni ta' l-Ordni, difatti, fl-imsemmi kwadru jid- hru fil-Golf ta' Taranto biċċa minnhom ankrati, biċċa minn- hom ġejjin minn Gallipoli u oħrajn ġejjin minn barra l-Golf sewwasew kif jiddeskrivihom Dal Pozzo. i Igħidilna, difatti, dan il-kittieb, illi qabel it-taqbida Dun Gwann ta' l-Awstrija, li kellu taħt idejh l-armata Nisranija, bagħat 'il-Kavalier ta' Malta, Gil d'Andrada, lejn il-Lvant biex jikseb xi tagħrif fuq il-għadu. Fis-16 ta' Settembru dan ġie lura bit-tagħrif kollu meħtieġ dwar il-flotta Torka speċjalment dwar l-inħawi fejn kienet qiegħda u dwar il-għadd u l-għamla Ara l-kwadru Nru. 69 jew l-istampa Nru. 42 (XLII). Ara l-kwadru Nru, 68, li jirrappreżenta l-flotta Nisranija qabel it-tluq lejn Lepanto. Dan il-kwadru fl-imgħoddi kien jappartjeni lill-familja Cachia tal-'Capo Mastro'' li, kif jidher minn dan il-laqam, kellha fl-imgħoddi lil xi ħadd impjegat fuq il-flotta ta' l-Ordni bil-kariga ta' Capo Mastro. Il- lum jinsab fil-mużew tal-Knisja. tax-xwieni lesti għat-taqbida. Wara dan. il-vjaġġ Gil D'Andrada, reġa' mill-ġdid ġie mibgħut minn' Dun Ġwann ta' l-Awstrija biex ikompli jitkixxef fuq il-għadu. Fil-kors ta' dan it-tieni vjaġġ tat-tkixxif, ikompli jgħidilna l-istess Dal Pozzo, qamet tramuntana qawwija u l-flotta ta' l-Ordni fittxet il-kenn f'tarf il-Golf ta' Taranto, fejn ix-xini Captana ħabtet mal-blat u kienet sejra titfarrak. Minn dan il-post telqu xi xwieni lejn Gallipoli biex jimbarkaw xi nies għat-taqbida filwaqt li oħrajn telqu lejn Zante biex jerġgħu jitkixxfu fuq il-għadu. Għalhekk fil-kwadru wegħda li semmejna nsibu l-isbaħ xhieda tas-sehem kbir li kellhom il-Kavalieri u misserijietna f'din it-taqbida u f'din ir-rebħa ta' l-Insara fuq il-qawwiet tan- nofs qamar, miksuba bil-għajnuna tal-Madonna. tampa Nru XLII. — (Kwadru Nru. 69). Kwadru wegħda mogħti wara r-Rebħa ta' Lepanto. Tidher it-tempesta li ltaq- għet magħha l-flotta ta' l-Ordni fil-waqt li kienet qiegħda titkixxef fuq l-għadu. BIŻA' TA' INVAŻJONI Wara r-Rebħa ta' Lepanto l-flotta ta' l-Ordni waqfet xi ftit mill-ħidma tagħha ta' taqbid mal-flotta Torka, kemm min- ħabba l-ispejjeż tal-bini tal-Belt Valletta kemm minħabba l-biża' ta' xi invażjoni oħra; u għalhekk qagħdet twassal minn Sqallija ħażniet ta' munizzjon u ta' ikel. Ma nistagħġbux, għal- hekk, jekk f'din l-epoka ma nsibux kwadri wegħda li jfakkru fit-taqbid tal-flotta ta' l-Ordni mal-flotta Torka. WARA L-BINI TAL-BELT VALLETTA Meta tlestiet il-Belt Valletta, il-flotta ta' l-Ordni reġgħet bdiet tikkumbatti max-xwieni Torok li baqgħu jattakkaw arti- jiet Insara, jassaltaw għal għarrieda bliet u rħula, iħarbtuhom Stampa Nru. XLIII. — (Kwadru Nru, 361, Dan il-kwadru ġie ak- tarx mogħti lill-Madonna wara r-Rebħa mirakuluża tal-1631 flimkien mat-tlitt xpruni tal- ħadid li jsemmi Dal Pozzo. Stampa Nru. XLIV. — (Kwadru Nru. 38). Kwadru wegħda mogħti b'rin- grazzjament mill-ekwipaġġ tal-Ordni wara tempesta fil- Golf ta' Sidera. u xi drabi jeħduhom ukoll taħt idejhom. F'dan it-taqbid ifak- kruna ħafna kwadri wegħda. F'wieħed minnhom (9), mingħajr skrizzjoni, jidhru xwieni torok qegħdin jaħbtu għal xini tal-Ordni. Fieħor (10), tidher il- tiotta ta' l-Ordni f'tempesta fil-Golf ta' Sidera, aktarx f'dik it- tempesta, li ġrat f'April ta' l-1606, meta t-tlitt ixwieni Captana, San Ġorġ u San Mikiel, tfarrku fuq ix-xtut tal-Gżira taċ-Cim- balo. Bi grazzja kbira, in-nies ta' fuqhom irnexxielhom jeħilsu mhux biss mill-għarqa imma mit-theddida wkoll tal-Mori ta' Tunes, li, kif ittendew bin-nawfraġju, ħarġu għalihom biex jat- takkawhom; iżda dawn irnexxielhom jaqilgħu l-kanuni mix- xwieni mfarrka, u, minn fuq għolja, bdew jibbumbardjaw lill- għadu, li sofra telf kbir u kellu jerġa' lura (11). Stampa Nru. XLV. — (Kwadru Nru. 26). Kwadru wegħda bid-data tal-1681 mogħti wara r-Rebħa miksuba mill-Kavalier Spirto de Revel fl-ibħra ta' Sfaqs. Kwadru ieħor wegħda ta' l-istess epoka, li jġib id-data ta' l-1681, jirrappreżenta t-taqbida tal-kavalier, Spirto del Revel, li, kif igħidilna Dal Pozzo (Vol. I, paġ. 801.), irnexxielu jattak- ka polakka Torka mgħobbija bil-merkanzija fl-ibħra ta' Sfaqs, jitla' fuqha bin-nies tiegħu u wara taqbida ħarxa jirbaħha (12). Ara l-kwadru Nru. 56 jew l-istampa Nru. 43 (XLIII). Fuq ix-xini ta' l- Ordni: tidher bandiera bajda bħala sinjal għall-ekwipaġġ biex inaqqas il- mixi ħalli x-xwieni tal-għadu jersqu jattakkaw. 10, Ara l-kwadru Nru. 35 jew listampa Nru. 44 (XLIV). Ara l-kwadru Nru. 25 u Dal Pozzo Vol. Ifakkruna wkoll fit-taqbid ta' l-epoka li qegħdin insemmu l-ixpruni tal-ħadid mogħtijin lill-Madonna fl-istess sena (kif jixhed l-istess Dal Pozzo) mill-kavalier, Fra Gio Girolamo de Gallean Castel Nuovo. Kif dan il-kavalier kien qed ibaħħar fuq daqsxejn ta' tartana, qrib Capo Bianco, f'Ċipru, sab ruħu f'daqqa waħda attakkat u mdawwar minn tmien xwieni tal-Bej ta' Rodi. Taħt idejh kellu biss madwar 90 Malti u xi ftit Kava- lieri. Ma kenitx tidher ħaġa possibbli li b'forza hekk żgħira jegħleb flotta sħiħa. Mill-banda l-oħra kien 'il bogħod wisq mix-xwieni l-oħra ta' l-Ordni biex jittama l-għajnuna minn- hom. Flok ma fittex li jaħrab irrikorra lejn il-Madonna tal- Grazzji u, flimkien ma' sħabu, talabha biex tgħinhom. 'Domi- na omnium gratiarum' beda kulħadd igħidilha, 7ora pro nobis' — Padruna tal-Grazzji kollha, itlob għalina'. Bdiet, intant, it-taqbida u bdew jikkumbattu ma' l-għadu b'tant għaqal u kuraġġ illi wara għaxar sigħat taqbid aħrax irnexxielhom ireġ- ġgħu lura waħda wara l-oħra lit-tmien xwieni li ppruvaw jat- takkawhom. Kemm il-Maltin kif ukoll il-Kavalieri raw biċ-ċar illi reb- ħa hekk kbira, li l-kittieba stess ta' l-istorja (12a) jsejħu 'mira- kuluża', ma setgħetx tinkiseb jekk mhux bil-għajnuna. ta' l-Omm tal-Grazzji. Għalhekk x'ħin reġgħu lura lejn Malta ħas- sew li għandhom jiġu jirringrazzjawha fis-Santwarju tagħha u, biex iż-żmien ma, jnessix din il-ġrajja, offrewlha t-tliet xpruni tal-ħadid ta' l-għadu li fit-taqbida baqgħu mwaħħlin mat-tar- tana tagħhom (13). Aktarx f'din l-okkażjoni wkoll ġie mogħti l-kwadru wegħda Nru. 56, (Stampa 48), li fih jidhru xwieni to- rok qegħdin jaħbtu għal xini tal-ordni. Fl-1641, il-flotta ta' l-Ordni rnexxielha tattakka tliet xwie- ni Torok u tirbaħhom it-tlieta u fis-sena ta' wara rnexxielha tagħti n-nar lill-vaxxell ta' l-għadu fil-Golf ta' Tripli u tirbaħ .. fregata Tripolina. F'dan it-taqbid ifakkruna, l-pjaneti u l-vent- altari mogħtijin lill-Madonna mill-aħwa Cottoner, li f'dan iż- żmien kienu Kaptani tax-xini, S. Lorenzo. . Dal Pozzo. XII paġ. Arkivju Parrokkjali ''Memoriae' Paġ. I, Paġ. Ara wkoll l-istampa Nru. 43 (XLIII). REBĦA TAL-GALJUN TAS-SLATEN F'Settembru ta' l-1644 saret taqbida bejn sitt xwieni ta' l-Ordni u l-flotta tas-Sultan Ibrahim, li kienet tikkonsisti . V'galjun kbir magħruf bħala ''Galjun tas-Slaten' u f'ħafna vax- xelli iċken. Il-galjun kien mgħobbi b'ħafna oġġetti prezzjużi u kienet qiegħda tivvjaġġa fuqu l-mara tas-sultan b'tarbija. Il- flotta ta' l-Ordni attakkat il-flotta Torka qrib Kreta u wara Stampa Nru. XLVI. — (Kwadru Nru. 23). Kwadru wegħda mogħti aktarx wara t-taqbida tal-1644 li fiha ġie mirbuħ il-''Galjun tas-Slaten'' li fuqu kien hemm it-tifel tas-Sultan Ibrahim li wara sar Patri Dumnikan. taqbida ta' ħames sigħat irnexxielha tirbaħ u tieħu l-galjun il- kbir filwaqt li l-bċejjeċ l-oħra tawha kollha għall-ħarba. L-irsiera Nsara li kienu fuq il-galjun ġew meħlusa u l-oġ- ġetti kollha ta' fuqu ġew mibjugħin fuq ix-xtut tal-gżira fil- waqt li t-tarbija ġiet meħuda biex tiġi mrobbija Malta. Billi t-tarbija kienet tifel, meta kiber sar Patri: Dumnikan bl-isem Din it-taqbida tidher ukoll f'wieħed mill-kwadri wegħda (15). s BIŻA' TA' INVAŻJONI It-telfa ta' l-imsemmi galjun ma setgħetx ma tkebbisx bil- korla lis-Sultan Ibrahim, li minnufih beda jaħseb u jipprepara għall-gwerra. l Kulħadd beda jistenna li jara xi attakk qawwi fuq Malta sieħeb dak ta' l-1565; u dan stennewh iżjed minn kulħadd il- Kavalieri li bdew iħabirku biex iġibu lejn Malta provvisti kbar ta' ikel u ta' materjal ta' gwerra. Irnexxielhom ukoll jipper- swadu 'l-Papa biex iħejji xi eżerċiti fl-Italja ħalli x'ħin ikun il- waqt jibgħathom għall-għajnuna. Fl-istess ħin bdew jiġu me- ħudin lejn Sqallija dawk in-nies kollha li ma kenux jiswew għat-taqbid, jiġifieri, it-tfal, ix-xjuħ u l-morda. 'Min jaf l-imsejkna Maltin (fil-kors ta' dawn il-preparamen- ti) kemm bdew jitolbu 'l-Madonna biex teħlishom minn għadu tant qawwi u tant aħrax l U nstema' tabilħaqq it-talb tagħhom, għaliex f'Lulju ta' l-1645 il-flotta Torka, flok ma resqet lejn Malta kif kien misten- ni minn kulħadd, attakkat il-gżira tal-Kandja. GWERRA TAL-KANDJA Dan ma jfisserx illi Malta riedet tibqa' barra mit-taqbida u taħseb biss għal rasha. Għal 25 sena sħaħ — għax daqshekk da- met il-gwerra tal-Kandja — narawha, tgħin lill-Venezjani u tib- għat 'il-flotta fl-ibħra tad-Dardanelli biex tgħasses għall-flotta XIX, Paġ. Għalkemm dan il-kwadru ma fihx skrizzjoni imma l-ittri biss V.F.G.A., billi nafu li ġie mogħti lill-Madonna fl-epoka li qegħdin insemmu u billi kull ma naraw fih jaqbel perfettament ma' dak li jgħidilna fuq l-imsemmija taqbida Mario Nani Mocenigo, kit- tieb ta' l-istorja Venezjana, nistgħu faċilment naslu fil-konklużjoni illi ġie mogħti b'wegħda wara din it-taqbida. Difatti, f'dan il-kwadru naraw il- gżira tal-Kandja, żewġ xwieni kbar Torok għaddejjin quddiemha u xwieni ta' l-Ordni f'daħla mwarrba 'l bogħod mill-portijiet ta' dil-gżira. Igħidil- na, issa, 'il fuq imsemmi kittieb illi l-Kavalieri, wara r-rebħa ta' l-imsem- mi galjun Tork, żbarkaw l-irsiera meħlusin u biegħu xi oġġetti maqbuda f'daħliet imwarrba 'l bogħod mill-portijiet prinċipali (Storia della Marina Veneziana da Lepanto alla caduta della Republica). Torka u ma tħallihiex twassal fil-gżira tal-Kandja nies u rifor- nimenti. F'dan iż-żmien Malta kienet taħt it-triġija għaqlija tal- Gran Mastru Lascaris li kellu devozzjoni kbira lejn il-Madonna tal-Grazzji. Ta' spiss kien jiġi jagħmlilha xi żjara f'dan is-San- twarju tagħha u jitlobha biex tħares 'il-flotta li tant kellu għal qalbu u tgħin in-nies ta' fuqha fit-taqbid ma' l-għadu. Il-Madonna semgħetu bħalma deher ċar fir-rebħa tad-Dar- danelli. F'Ġunju ta' l-1656 il-flotot magħqudin ta' Malta, ta' Venez- ja u tal-Papa rnexxielhom jitqabdu mal-flotta ta' l-għadu u jik- sbu fuqha rebħa li baqgħet tissemma u li kompliet għolliet il- ġieh ta' Malta u tal-flotta tagħha. l il-flotta ta' l-għadu, li kienet tgħodd id-doppju tax-xwieni tal-flotot magħqudin Insara, kienet ħierġa mill-Kanal tad-Dar- danelli biex twassal proviżjonijiet u rinforzi fil-Kandja. Il-Magħrufa rebħa tad-Dardanelli tal-1565 li fiha ħadet sehem kbir il-flotta tal-Ordni. din ir-Rebħa ġie mogħti lill-Madonna l-istendard li jissemma fil-''Memorji'' Paġ. Nisranija ddeċidiet li żżommha u għalhekk marret għal fuqha. Il-bċejjeċ iż-zgħar Torok bdew jiftħu n-nar biex ireġġgħu lura lill-flotta Nisranija; imma din irrispondiet b'tant ħeffa u b'tant qawwa li dawn il-bċejjeċ Torok kellhom jerġgħu lura u jippru- vaw jieħdu kenn taħt il-fortizza ta' l-Anatolja li bin-nar tagħ- ha bdiet tipprova tiddefendihom. Il-flotta Nisranija baqgħet sejra għal warajhom tiftaħ bla waqfien in-nar fuqhom u, billi dawn resqu lejn l-art iżżejjed, sabu ruħhom ilkoll inkaljati. Il- bċejjeċ il-kbar marru jaqilgħuhom. Il-flotta, allura, ta' l-Ordni resqet f'daqqa waħda biex iddawwar lill-għadu u taqtagħlu t-triq għall-ħarba. Ix-xwieni ta' Venezja u tal-Papa mxew fuq- ha u għamlu bħalha. Wara taqbida ħarxa, li fiha kellhom l-ak- bar sshem il-Maltin u l-Kavalieri, il-flotta Torka ġiet imħarbta u mfarka u bl-eċċezzjoni ta' Id-il biċċa li rnexxielhom jaħarbu, il-bqija ġew kollha maħruqa, maqbuda jew imgħarrqa. Ir-rebħa tal-flotta Nisranija ssemmiet ma' kullimkien u kulħadd għaraf u stqarr li saret bil-ħila tal-Maltin u tal-Kava- lieri li mexxew il-pjan tal-battalja u li tilfu l-akbar għadd ta' nies: 490 mejtin u 100 feruti. F'din it-taqbida ġew liberati 7,009 Nisrani, li kienu rsiera fuq ix-xwieni tat-Torok (2,560 minnhom ġew Malta) u ġew meħudin kwantità ta' xwieni. Lil Malta mis- sha żewġ Maoni, Bastarda, u żewġt ixwieni barra minn numru ta' stendardi u ta' bandieri (16). Meta wieħed jiftakar fid-devozzjoni li kellhom lejn il-Ma- donna, tal-Grazzji l-Gran Mastru Lascaris u l-Ballju Fra Rafael Cottoner, li kien wieħed mill-inkarigati għalbiex jiġu organiz- zati l-festa wara r-rebħa msemmija, wieħed għandu jippretendi li jsib fis-Santwarju ta' Ħaż-Żabbar xi tifkira ta' rebħa hekk kbira. L-istandardi, imbagħad, kienu wisq adattati għalbiex jiġu mogħtijin b'radd ta' ħajr lill-Madonna. Jissemmew stendardi mogħtijin lill-Madonna f'inventarju ta' l-1679, 283 sena wara r-rebħa tad-Dardanelli. Wieħed minn dawn l-istandardi nafu li kien Tork u ta' kulur aħmar. Għalhekk huwa probabbli li dan ġie mogħti wara r-rebħa msemmija. Huwa wkoll probabbli li l-vent'altar u l-pjaneti bl-arma ta' l-aħwa Cottoner li jissem- mew fl-inventarji ta' l-1679 u ta' l-1699 (17) ġew mogħtijin lill- Madonna minn dawn il-membri ta' l-Ordni wara din ir-rebħa. Librerija Pubblika, MS 309. Stampa Nru. XLVIII. — (Kwadru Nru. 36). Kwadru wegħda mogħti mill- ekwipaġġ tal-Galera Magis- trale aktarx fl-1657. Ir-rebħa tad-Dardanelli ma setgħetx ma timlix bil-kuraġġ lill-Maltin u 'l-kavalieri, li narawhom jibqgħu jingħaqdu bil- flotot l-oħra ta' Venezja u tal-Papa ta' kull darba li kienu jkunu jafu b'xi ċaqliq tal-fictta Torka ħdejn il-Gżira tal- Kandja bl-is- kop li twassal xi rifornimenti. TAMA TA' REBĦA OĦRA Għeluq is-sena tar-rebħa li semmejna l-flotta Nisranija ppruvat tirrepeti l-manuvra tas-sena ta' qabel; u l-flotta ta' l-Ordni kien diġà rnexxielha iġġiegħel 'il-bċejjeċ iż-żgħar Torok jinkaljaw taħt il-fortizza tad-Dardanelli. Imma din id-darba x-xwieni l-kbar Torok, flok ma marru jippruvaw jaqilgħuhom u jiġbduhom, dabbru rashom biex jevitaw xi diżastru ieħor. Din it-taqbida, tidher fi kwadru wegħda mogħti lill-Madon- na mill-ekwipaġġ tax-xini 'Magistrale' (18). QERDA TA' FLOTTA SĦIĦA Fis-sena 1668 il-flotta ta' l-Ordni rnexxielha tattakka u teqred, qrib Capo Bianco, vaxxell armat bi tletin kanun u l-flotta ta' Durlak Bej, li kienet tikkonsisti fi tnax-il galera. Ir- nexxielha wkoll fl-istess sena twassal battaljun Malti biex tgħin lill-Venezjani fit-taqbid li kellhom mat-Torok. F'dan il-kwadru jidhru ħafna bċejjeċ żgħar Torok inkaljati, il-flotta ta' l-Ordni quddiemhom u bċejjeċ tal-flotta Torka qegħdin jirtiraw. Fuq waħ- da mix-xwieni ta' l-Ordni tidher il-bandiera ta' Lascaris li kienet tiġi mtel- Igħa fuq il-galera ''Magistrale''. Ġrajja s-Santwarju — 5. B'radd ta' ħajr għal dawn is-suċċessi l-Kavalier Fra Giovanni Brulart, Kaptan tax-xini 'San Nikola' (li ħadet sehem fit-taqbid li semmejna) olfra lill-Madonna żewġ pjaneti rrakkmati bl-arma tiegħu, waħda bajda u l-oħra vjola. Dawn iż-żewġ pjaneti nsibuhom imsemmijin kemm l-ispoll tiegħu ta' l-1671 kemm fl-inventarji ta' l-1679 u ta' l-1699, li jinsabu fl-ar- kivju tal-parroċċa (19). KONTRA L-VAXXELLI KURSARI Billi fis-sena 1669 sar ftehim bejn il-Venezjani u t-Torok, il-flotta ta' l-Ordni ma baqgħetx tingħaqad iżjed mal-flotot l-oħra biex tattakka 'l-flotta Torka, imma narawha taħdem għal rasha, teħ:sses għall-vaxxelli kursari li ma' tul il-gwerra tal-Kandja, billi ma kellhom 'il ħadd min ifixkilhom, kienu komplew jitqawwew u jiżdiedu. F'din l-epoka l-flotta ta' l-Ordni kienet fl-aqwa tagħha u, meta kienet tattukka dawn il-vaxxelli kursari, li ħafna drabi kienu jkunu armati bis-sħiħ, kienet kważi dejjem tirbaħhom jew għallinqas tgħarraqhom. STENDARD TAL-ĠENERAL COLBERT HĦakkarna fit-taqbid ta' din l-epoka stendard mogħti lill- Madonna mill-Ġenerai Colbert, fis-sena 1688, li kien fih ix-xbi- hat tal-Kunċizzjoni u ta' San Ġwann Battista u tliet armi (20). Dan l-istendard ġie mogħti lill-ħladonna minn dan il-Ġeneral Franċiż wara r-rebħ miksub bil-għajnuna tagħha qrib Kap Santa Marija, fil-Calabria, fejn saret taqbida bejn xwieni .ta' l-Ordni u żewġ fusti ta' Santa Maura (Torok), li ġew maqbuda, u fil-Goli ta' Cropani, fil-Calabria wkoll, iejn ġie maqbud vax- xell kursar bi tnejn u għoxrin Tork u, ħdejn Sardinja, fejn ġiet mirbuħa. galjotta moreska bi tnejn u tletin ruħ fuqha. Fuq dan il-taqhid ġew miktubin żewġ kotba pubblikati Ruma fl-istess sena (21). Arkivju Parrokkjali ''Memorie'' Paġ. 11 u 21. Arkivju Parrokkjali ''Memoriet' Paġ. QAWMIEN TA' L-ISPIRTU TAL-KROĊJATI F'dan iż-żmien reġa' beda jqum l-ispirtu tal-Kroċjati u l-flotta ta' l-Ordni reġgħet bdiet tissieħeb mal-flotot ta' Venez- ja, tal-Papa, ta' l-Imperu u tal-Polonja biex jiġu meħudin minn idejn it-Torok dawk il-pajjiżi li kienu waqgħu f'idejhom bħal Santa Maura, Prevesa, Corone, Navarrino l-ġdid u Navar- rino l-qadim, Negroponte u Scio, Modone, Napli tar-Romanja, Patrasso u Castel Nuovo. Wieħed wara l-ieħor dawn il-postijiet reġgħu waqgħu kważi kollha taħt idejn l-Insara. Stampa Nru. XLIX. — (Kwadru Nru. 34), Kwadru wegħda mogħti mill- ekwipaġġ tal-flotta tal-Qrdni wara t-tempesta tal-1698. L-GĦARQA TAS-SSAN ALESSANDRO' (22) F'dan it-taqbid ifakkarna kwadru wegħda ta' l-1696, mogħti lill-Madonna wara tempesta li fiha għerqet waħda mix- xwieni tal-Papa, is-'San Alessandro'. F'dan il-kwadru jidhru erba' galeri tal-Papa bl-arma ta' innoċenzju XIL (Pignatelli) u sitt galeri ta' Malta, u fuqhom tidher il-Madonna bejn San Gwann u San Pietru. Mill-iskriz- zjoni u mid-data tas-16 ta' Ottubru, 1696, jidher illi ż-żewġ flo- tot ta' Malta u tal-Papa ltaqgħu ma' tempesta n-naħa ta' Capo Ara l-kwadru Nru. 84 li fuqu naqraw din l-iskrizzjoni 'V.F.G.A. A DI XVI 8. bre, 1696: LA TEMPESTA SOPRA CAPO — COLONNI . Colonni filwaqt li kienu ġejjin lura minn taqbid mal-flotta Tor- ka.. ' Fuq din it-tempesta jagħtina tagħrif il-Ġeneral tal-Flotta ta' l-Ordni, Fra Sigismondo Conti, ta' Thun, fil-manifest maħ- ruġ f'din l-istess okkażjoni (28). Filwaqt li dawn iż-żewġ flotot ta' Malta u tal-Papa, igħidilna dan il-Ġeneral, kienu ġejjin lura minn taqbid li sar qrib Corinto u kienu qegħdin joqorbu lejn Capo Colonni, f'daqqa waħda bdew jonfħu tlitt irjiħ kontra xul- xin li ġiegħluhom jieqfu, iniżżlu l-qlugħ u jitfgħu l-ankri f'nofs ta' baħar. Ma' tul il-lejl il-baħar beda jitqawwa u ġie deċiż li x-xwieni kollha jtellgħu l-ankri u jmorru għall-kenn wara Capo Colonni. Fi kwarta ta' siegħa x-xwieni ta' l-Ordni kienu kollha f'posthom. Imma waħda mix-xwieni tal-Papa, is-'San Alessandro', ma dehritx ma' sħabha. L-ekwipaġġi tax-xwieni 'San Pietro', 'San Giovanni' u 'Magistrale' ndunaw f'liema periklu kienet din il-galera tal-Papa u għamlu minn kollox biex ifehmu u jipperswadu l-ekwipaġġ tagħha biex jaqta' l-an- kra li weħlitilhom. Iżda kien kollu ta' xejn għax, x'ħin ħarġu xi bċejjeċ żgħar biex ifittxuha u jaraw x'sar minnha, sabu illi diġà kienet għerqet bin-nies kollha ta' fuqha. KONTRA L-PIRATI Fi Frar ta' l-1699 saret mill-ġdid il-paċi bejn it-Torok u l-Venezjani, u għalhekk il-flotta ta' l-Ordni reġgħet bdiet taħ- dem għal rasha u tgħasses għall-kursari li fil-kors tal-gwerer fil-Lvant, billi ma kellhom lil ħadd min ifixkilhom, kienu kom- plew jissaħħu u jiżdiedu. Fil-kors ta' din il-ħidma kienu ta' spiss isibu ruħhom fil- periklu tat-tempesti. L-iżjed sena li baqgħet tissemma għat-tempesti u għad- disgrazzji kienet is-sena 1700. B'din id- data, fis-Santwarju tal- Madonna, insibu żewġ kwadri wegħda mogħtijin mill-ekwipaġ- ġi ta' l-Iskwadra Desolata' ; bħalma jsejjaħ il-flotta l-Ġeneral Fra G. B. Spinola, li ra lil ħuh jintilef u jegħreq f'waħda minn dawn it-tempesti. Arkivju ta' l-Ordni Vol. F'wieħed minn dawn il-kwadri (24), wegħda ta' l-ekwipaġġ tal-galera 'San Luigi/' jidhru x-xwieni 'San Luigi', 'Sant Antonio', 'Santa Marija', 'Magistrale' u 'San Paolo' fit-tem- pesta ta' Frar ta' din is-sena fl-inħawi tal-gżejjer Correnti. Din it-tempesta, kif naqraw fir-relazzjoni tal-Kaptan tax-xini, ESant Antonio' (28), firdet ix-xwieni minn xulxin u damet sej- ra mit-18 sat-22 ta' Frar, u tant kienet qawwija li, meta dawn ix-xwieni daħlu fil-portijiet ta' Sqallija, saritilhom laqgħa mill- isbaħ u festi kbar billi kulħadd kien għamilhom għerqu. L-uni- ka xini li ma rriturnatx kienet ix-xini 'Captana', li, wara li Stampa Nru. L- — (Kwadru Nru. 64). rsinijn bins im mfmEmi-itmimfimm ikiuwi mġimbmimi ma Kwadru wegħda mogħti mill- ekwipaġġ tax-xini San Luiġi wara l-ħelsien mill-għarqa. waqfet it-tempesta, kif kienet qiegħda taħbat għal vaxxell kur- sar, infetħitilha l-pruwa u għerqet bit-telf ta' ħafna Maltin u Kavalieri. Fi kwadru ieħor, li jġib id-data tat-18 ta' Mejju, 1700 (26), jidhru l-ħames galeri f'tempesta ftit qabel l-għarqa tal-galera, €San Paolo', ħdejn il-Gżira ta' Lustica (27). 24, Ara l-kwadru Nru. 64 li fuqu naqraw din l-iskrizzjoni: 'VOTO DELL' ARMO DELLA GAL. Arkivju ta' l-Ordni Vol. Ara l-kwadru Nru. 8 li fuqu naqraw din l-iskrizzjoni: 'LA GRAN TEM- PESTA OCCORSA LI 18 DI MAGo. Il-galera ''San Paolo' għerqet fil-5 ta' Ġunju, 1700. Stampa Nru. LI. — (Kwadru Nru. 3). il-flotta ta' l-Ordni fit-tem- pesta tat-18 ta' Mejju, 1789: wegħda tal-ekwipaġġi. Fis-sena 1704 insibu żewġ kwadri wegħda oħra li fihom jid- hru x-xwieni ta' l-Ordni f'tempesta filwaqt li dawn kienu qegħ- din iwasslu xi provvisti minn Sqallija għal Malta. F'wieħed minn dawn il-kwadri tidher il-galera, 'San Giovanni weħidha (28) donnha qiegħda tegħreq, wegħda, naturalment, ta' l-ekwi- paġġ tagħha meħlus mill-għarqa bl-interċessjoni ta' l-Omm tal- Grazzji. Fl-ieħor (29) jidhru l-gżejjer ta' Malta u Għawdex u xi xwieni ta' l-Ordni f'tempesta bejn dawn iż-żewġ gżejjer, wegħda, ta' l-ekwipaġġ tal-galera, 'San Raimondo'. ĦIDMA TAL-FLOTTA WARA L-1700 Intant l-attività tal-flotta ta' l-Ordni bdiet tonqos. Billi l-flotta Torka ma kenitx għadha qawwija bħal qabel, il-bżonn ta' flotta kbira u qawwija ma baqax jinħass iżjed. Mill-banda l-oħra l-Ordni kien wasal fi ftehim ma' ħafna reġġenzi tal-Bar- berija bħall-Marokk u Tripoli. Anki l-kursari bdew jonqsu billi kienu qegħdin jgħassu għalihom anki l-flotot ta' pajjiżi oħra. Għalhekk il-vaxxelli bdew jiġu mnaqqsa u mibjugħin lir-Re ta' Napli u lir-Re ta' Spanja. B'danakollu niltaqgħu anki f'din Ara l-kwadru Nru. 1, li fuqu naqraw din l-iskrizzjoni: 'CORSA DELLA S. GIOni MAGI le DALLA VISTA DI MALTA ALLI GOZZI DI CAND LI 9 FEBRARO 1704. Il-Kaptan ta' din ix-xini f'din l-okkażjoni kien Filippo De Tavora. Ara l-kwadru Nru. 18, li fuqu naqraw din l-iskrizzjoni: 'FATTO DEL ARMA0o…. Il-Kap- tan ta' din ix-xini f'din l-okkażjoni kien Enrico Roggiero deGaller. Stampa Nru. MIL. -— (Kwadru Nru. L). Ix-xini San Ġiovanni f'tempesta: wegħda tal-ekwipaġġ. l-epoka ma' wegħdi li jfakkruna fil-ħidma tal-fiotta ta' l-Ordni kontra l-kursari. : Fir-Rivista ''Archivio Storico' ta' l-1981 insibu msemmija l-'Captana' u 'Santa Marija' fil-kwadru wegħda tas-27 ta' Novembru ta' l-1721 (80). Fi kwadru ieħor wegħda li jġib id-data tad-19 ta' Diċem- bru, 1780, wegħda tal-vaxxell, 'San Antonio di Padova', tidher il-flotta ta' l-Ordni f'tempesta li qabditha qrib Marsaxlokk fil- waqt li kienet ġejja lura minn ħidma kontra l-kursari. Fil- Dan il-kwadru, li kien ra l-istess Ettore Rossi, il-lum ma għadu jidher imkien. kwadru tidher ukoll ix-xbiha tal-Madonna, l-arma tal-Kavalier Massimiliano Roero u l-isem ta' Fra Giacomo de Guinebaud, li kien il-Kmandant tal-flotta (81). Stampa Nru. LILI. — (Kwadru Nru. 18). Ix-xini San Raimondo f'tempesta qrib Malta: wegħda tal-ekwipaġġ. Fi kwadru ieħor li jġib id-data tat-18 ta' Diċembru, 1780, tidher il-galera, 'San Luigi' (82). Ara l-kwadru Nru. 22, li naqraw fuqu din l-iskrizzjoni: ''RICORSO A NOSTRA SIGNra. Mil-'Liber Conc. Status'' Nru. 268 jidher illi fit-8 ta' Novembru din il-galera ġiet mibgħuta biex tgħasses għall-kursari. Stampa Nru. LIV. — (Kwadru Nru. 9). Taqbida qrib Schiato' bejn il- flotta tal-Ordni u Galjun tork kbir. b eivermai sħetsmiimiiminiminiinbin Fi kwadru ieħor, bid-data ta' Novembru ta' l-1785 (83), jid- hru x-xwieni ta' l-Ordni qegħdin jaħbtu għal galjun kbir Tork qrib il-Gżira ta' Schiatċ. Billi l-kwadru kien imqatta', l-iskriz- zjoni fiha xi kliem nieqes u ma tiftiehemx. Mill-banda l-oħra, fl-arkivju ta' l-Ordni, ma nsibu l-ebda relazzjoni dwar din it- taqbida. Iżda mid-data, li tinqara sewwa, u mill-istruzzjoni tal- Kummissarju tal-flotta, li naqraw fil-'liber Conc. 268', nistgħu ngħidu illi x-xwieni li jidhru huma s-'San Antonio', is-'San Giorgio' u s-'San Vincenzo,' li kienu taħt il- kmand tal-Bali Fra Giacomo Francesco de Chambrav; u li t-taqbida li tidher saret fil-kors tal-vjaġġ li dawn ix-xwieni kel- lhom jagħmlu max-xtut ta' Sardinja u tal-Barberija biex jgħas- su għall-kursari. F'wegħda oħra ta' l-ekwipaġġ tal-galera, ''San Luigi', naq- raw illi fil-5 ta' Mejju, 1745, l-imsemmija galera ħelset mill- għarqa fil-kors ta' tempesta li ltaqgħet magħha fil-Kanal tal- Favignana (34). Ara l-kwadru Nru. 9 li naqraw fuqu din l-iskrizzjoni: ''ISOLA DI SCHIATO' A LI … NOVEMBRE, 1735, ESSENDO ALLA FONDA IL CAP. Ara l-kwadru Nru. 75 li fuqu naqraw dawn iż-żewġ skrizzjonijiet: ''A DI 9, 10 Mago: VOTO FATTO DELLI VOLONTARI DELLA GALERA DI S. LUIGI PER LA GRAN TEMPESTA DEL CANALE DELLA FAVIG- NANA 17457 'SOCESSO… GALERA… S. LWIGI ALLI 5 MAGGIO ORI — DELLA MAT… LANNO 1745, Skond. l-istruzzjoni tal-Kummissarji tal-flotta, fis-17: ta' April ta' l-1745, il-galeri u n-nofs galeri taħt il-kmand ta' Fra Dr. Fabrizio Ruffo kellhom joħorġu jeħassu n-naħa tan-Nofs- inhar ta' Sqallija għall-flotta Torka, mibgħuta minn Tunes biex tattakka bċejjeċ tal-kummerċ Insara. Għalhekk it-tem- pesta li minnha ġew meħlusin l-ekwipaġġi qabdithom fil-kors ta' din il-ħidma kontra l-flotta Torka. Skond struzzjoni oħra ta' l-istess kunsill tal-i ta' Mejju ta' l-1746, il-galera, (San Giovanni', kellha toħroġ tgħasses għall-kursari minn Marsilja sa Toulon (85) taħt il-kmand tal- Kaptan Fra Giacomo Francesco De Combreux. Kwadru wegħ- da (86) b'din id-data jurina li anki fil-kors ta' din il-ħidma qa- met tempesta li minnha x-xini msemmija ġiet meħlusa hil- għajnuna tal-Madonna. Kwadru wegħda mogħti mill- ekwipaġġ tal-Galera ''San Giovanni'' wara t-tempesta ta' April, 1750. Fl-1750 insibu wegħda oħra ta l-ekwipaġġ ta' l-istess xini, €San Giovanni' (87), li b'digriet tal-kunsill ta' l-5 ta' April kel- Ilha toħroġ tgħasses taħt il-kmand ta' l-istess kaptan ma' tul ix- xtut Pontifiċji u x-xtut ta' Barberija u ta' Tripli. Fil-kors ta' din il-ħidma sabet ruħha mill-ġdid fil-periklu ta' l-għarqa im- ma salvat, anki din id-darba bil-għajnuna tal-Madonna. Fis-sena 1756 insibu wegħda oħra ta' l-ekwipaġġ tal-Polak- ka 'S. Anna'. Billi ma nsibu xejn iżjed miktub f'dan il-kwadru ħlief is-sena u l-ittri V.F.G.AA., li juru li ġie mogħti b'wegħda, Ara l-kwadru Nru. 15 u l-istampa Nru. 56 (LVI). Ara wkoll il-liber. Stampa Nru. LVI. — (Kwadru Nru. 16). Kwadru wegħda mogħti mill-ekwipaġġ tal-Galera ''San Luigi wara t-tempesta tal-5 ta' Mejju 1745. ma nistgħux ngħidu jekk ġiex mogħti wara r-rebħa miksuba mill-flotta ta' l-Ordni f'din is-sena, meta ġew meħudin sitt bas- timenti Alġerini, jew f'xi okkażjoni oħra. F'Ottubru tas-sena 1761, billi kellhom joħorġu l-pirati ta' Tripli, ħarġet għalihom ix-xini, 'San Giovanni,' taħt il-kmand tal-Kavalier Ant. D'Abreu, li kellha tgħasses minn Cap Sparte- vento sa Cap Misurata. Fil-kors ta' din il-ħidma din ix-xini ltaqgħet ma' tempesta; imma bl-interċessjoni tal-Madonna ħelset mill-għarqa. Għaldaqstant l-ekwipaġġ tagħha offra kwadru lill-Madonna bid-data tas-27 ta' Novembru ta' l-istess sena, li fih tidher din ix-xini fil-periklu ta' l-għarqa (38) Bid-data ta' l-1778 tidher wegħda oħra b'xini f'tempesta oħra. Fis-sena 1784, insibu kwadru wegħda ieħor li fih tidher xini b'bandiera bl-arma tal-Gran Mastru De Rohan. Billi ma jid- hirx l-isem tal-galera jew vaxxell, ma nistgħux ngħidu jekk dan Ara l-kwadru Nru. 16, li fuqu naqraw id-data 27 9. bre. il-kwadru ġiex mogħti wara r-rebħa li saret f'din is-sena mill- galeri. ta' l-Ordni li ddistruġġew ħafna xwieni Alġerini fuq ix- xtut ta' Spanja, jew wara r-rebħa. tal-vaxxelli, li fl-istess sena kkumbattew max-xwieni tal-Barberija filwaqt li kienu qegħdin jiddefendu l-flotta ta' Venezja li kienet fi gwerra ma' Tunes. Il-ħidma tal-flotta ta' l-Ordni kienet issa għoddha spiċċat għal kollox u ma kenitx qiegħda sservi ħlief biex twassal prov- visti u rifornimenti mill-kontinent għal Malta. Ma nistennewx, għalhekk, li nkomplu nsibu wegħdi li jfakkru f'taqgbid ma' xwieni ta' l-għadu. B'danakollu, perċ, nibqgħu niltaqgħu anki f'din l-epoka ma' kwadri wegħda li jfakkru fil-ħelsien ta' xwie- ni ta' l-Ordni mill-għarqa. Wieħed minnhom iġib id-data tat-80 ta' Marzu, 1798. Wara, din is-sena l-Ordni ma kienx baqagħlu iżjed x'jagħ- mel ħlief li jservi ta' eżempju għall-ġenerazzjonijiet ta' wara biex meta jerġgħu jqumu kontra l-Knisja xi għedewwa ġodda, l-In- sara jagħarfu jqumu fuq tagħhom biex jikkumbattuhom bħalma l-Kavalieri u misserijietna, megħjunin dejjem mill-Omm. tal- Grazzji, ikkumbattew lill-qawwiet tan-nofs qamar. B'dan l-iskop il-Gran Mastru ta' l-Ordni, il-Prinċep Ghigi, għoġbu, f'dawn il-ġranet, joffrilha stendard għall-okkazjoni ta' l-Inkurunazzjoni tagħha. €In te speraverunt patres nostri', Rajna biċ-ċar, o mimlija bil-grazzji, rajna biċ-ċar li, meta ttamaw fik, il-qalbiena Kavalieri u misserijietna ħarġu rebbieħa; u mill-wegħdi li dawn kienu joffrulek rajna minsuġa l-istorja ta' l-iżjed epoka glorjuża ta' gżiritna li jixirqilha bir-raġun tissejjaħ. 'Fortizza tal-Knisja'. Dawn il-wegħdi jibqgħu jixhdu kemm waqaft magħhom, kemm għamilt għalihom, minn kemm perikoli ħlist- hom, kontra liema għedewwa rebbaħthom, u jibqgħu jgħallmu- na li lejk ukoll aħna għandna nirrikorru mhux biss fil-bżonni- jiet materjali, mhux biss fil-mard u fil-għawġ, imma anki meta naraw 'il-qawwiet tad-dlamijiet jaħbtu għall-qawwiet tad- dawl, meta naraw eluf u eluf ta' Nsara mjassra taħt il-madmad tal-martell u tal-minġel; biex dawn l-imsejkna jiġu meħlusa minn dan il-jasar iebes li qed iċaħħadhom mil-libertajiet reliġ- jużi tagħhom u jkunu jistgħu ġurnata jegħilbu l-ateiżmu min- għajr Alla bħalma misserijietna fl-imgħoddi għelbu 'l-qawwiet tan-nofs qamar. STRANGIERI DEVOTI TAL-MADONNA ' Diġà tkellimna fuq id-devozzjoni tal-baħħara stranġieri lejn il-Madonna tal-Grazzji (1). Magħhom nistgħu nżidu ħafna stranġieri oħra, il-biċċa l-kbira nies prominenti: Prelati, Gran Mastri u membri oħra ta' l-Ordni. Papa Alessandru VII — Nibdew il-lista bl-isem ta' dan il- papa li kien jismu Fabio Chigi. Mis-sena 1634 sas-sena 1689 kien offra pjaneta lill-Madonna. Amimimimjmeimimejn imm ji nel mimemi imii inkwiżitur ta' Malta, u fil-kors ta' din il-kariga seta' josserva kemm grazzji kienu jinqalgħu mingħand il-Madonna meqju- ma, fis-Santwarju ta' Ħaż-Żabbar; grazzji ta' fejqan mill-mard, ta' ħelsien mill-jasar, minn epidemji, mill-għarqa u minn kull xorta ta' gwaj ieħor. Seta' josserva wkoll fl-istess santwarju mhux ftit wegħdi li jfakkru fit-taqbid u fir-rebħ tal-Maltin fuq it-Torok miksub bl-interċessjoni tagħha. Tant baqa' impressjo- i. Ara Paġ. nat b'din ix-xita ta' grazzji, li minn dan is-Santwarju tagħha l-Madonna kienet ixxerred, illi baqa' jiftakar fiha anki wara li telaq minn Malta u sar papa. Narawh għalhekk jibgħatilha pjaneta bl-arma tiegħu li nsibuha msemmija f'żewġ inventarji antiki, wieħed ta' l-1679 (2) fejn insibuha mniżżla bħala 'Pjane- ta bajda tal-brukkat iffjurit bid-deheb bl-arma tal-Papa' u għ a e ppasma ċmġiuzzi semi jaf tar BA sbie 20w kie dak purse ŻN e /2a GA f L Ż/ 3 nett Markedi ka JAWATT ib pk) $żqa) i Kia L, vheda bad jif Gr Molina nad fb Piekfifa, fatta bija VAt: skali nella sun v'sita fatta li-10 Tbre. iew ' kun iebsa sa , ppieġu w Ġnenak sana iżrka sui similmente con la suq stola c manipolo Ċa Ag GJA Parti mill-inventarju magħmul bl-ordni tal-Isqof Molina fl-10 ta' Settembru 1679. Dan l-inventarju sar bl-ordni ta' l-Isqof Molina. Ara l-'Memorji'' paġ. 1 jew l-istampa Nru. 58 (LVIII). l-ieħor ta' l-1699 (3) fejn insibuha mniżżla bħala 'Pjaneta tal- brukkat ta' kuluri differenti fuq fond abjad mibgħuta mill-Papa Alessandru VIL' Din l-offerta turi biċ-ċar kemm kienu għal qalb il-Papa x-xbiha u s-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzji. Kardinal Ruffo —Kif naqraw fil-Memorji, 'Memorji' tal- Knisja (4), fl-1702 ġiet mibgħuta lill-Madonna minn dan il-pre- lat torċa ffjurita. Il-Kardinal Ruffo kien ukoll inkwiżitur ta' Malta mis-sena 1694 sas-sena 1698, u seta' għalhekk josserva d-devozzjoni kbira tal-Maltin u tal-Kavalieri lejn il-Madonna tal-Grazzji u l-favuri bla għadd li dawn kienu jaqilgħu minn għandha. Din id-devozzjoni mpressjonatu u qanqlet fih ukoll qima u devozzjoni u għalhekk wara li telaq minn Malta baqa' jiftakar fiha. Dunzazb Fdhi għocah D-sEJEME ttAd kal uż Pie i fi Jekk JAB kitifiki b- Koia kk wie. di, ża/ hu bar JGĦB UE 1599, Vrniżi, far 3 iħien mhux. dawra WW (ianisċ k ġido astovjċ dbż a' f'inrina, À ĠA jiżs/u Parti mill-inventarju magħmul bl-ordni ta' l-Isqof Gocco Palmieri fl-10 ta' Ġunju 1699, Dan l-inventarju sar bl-ordni ta' l-Isqof Cocco Palmieri. Ara l-''Memorji'' jew l-istampa Nru. 59 (LIX). Ara l-'Memorji'' paġ. L'Isle Adam (A.D. 1521-1534) — Fil-'Memorji' tal-knisja tissemma. fost l-abiti sagri antiki pjaneta ħadra tal-bellus li kellha fuqha arma bi driegħ bil-maniplu. Billi din l-arma ma setgħetx tkun ħlief ta' L'Isle Adam nistgħu ngħidu li din il- pjaneta ġiet mogħtija minnu jew bħala sempliċi offerta jew b'ringrazzjament wara xi grazzja, forsi wara r-rebħ ta' Modone jew ta' Tagiura miksub fi żmienu, li kienu l-ewwel provi ta' l-għajnuna li l-Madonna tal-Grazzji kienet fiħsiebha tagħti lill- kavalieri u lil misserijietna fil-ħidma tagħhom kontra l-qaw- wiet tan-nofs qamar. Il-Gran Mastru L'Isle Adam li nsibu l-arma tiegħu fuq pjaneta li tissemma fl-inventarju ta' l-1699. Alofto de Wignacourt (A.D. 1601-1622)—Isem dan il-Gran Mastru niltaqgħu miegħu fl-ewwel reġistru tal-magħmudijiet billi kien il-parrinu ta' l-ewwel tarbija li tgħammdet fil-parroċ- ċa. L-armi tiegħu għalhekk jidhru mħaffrin fl-ewwel fonti tal- magħmudijiet li għadu jidher fil-mużew tal-parroċċa, u mpin- ġuta fl-ewwel fidi tal-magħmudija u fuq is-suġġetta li ġiet regalata m'ilux mill-Imħallef Schembri biex bil-preżenza tagħ- ha tkompli tfakkar fil-qima li dan il-Gran Mastru kellu lejn il- Madonna tal-Grazzji. Dwar xi donazzjonijiet li dan il-Gran Mastru seta' għamel lis-Santwarju ma nistgħu ngħidu xejn. Nafu biss li fl-1679 kienu għadhom jeżistu pjaneti u kapep bl- arma ta' membri ta' l-Ordni, mogħtijin għalhekk minn xi Gran Mastri jew xi kavalieri, li kienu tant antiki li fl-1699 kienu diġà tmermru u spiċċaw għal kollox għaliex fl-inventarju li sar f'din is-sena bl-ordni ta' l-Isqof Cocco Palmieri ma jissemmewx iżjed. Minn dawn il-kapep u pjaneti seta' kien hemm xi waħda mogħtija minn dan il-Gran Mastru. Il-Gran Mastru Alofio De Wignacourt, il-Parrinu ta' l-ewwel tarbija li tgħammdet fil-parroċċa. Ġrajja s-Santwarju — 6. il-Gran Mastru Lascaris, magħruf għad-devozzjoni li kellu lejn il-Madonna tal-Grazzja. Giovanni de Lascaris (A.D. 1685-1657) — Naqraw fil-bijo- grafija ta' dan il-Gran Mastru (5) illi tant kien devot lejn il- Madonna tal-Grazzji li ma kenitx tgħaddi ġimgħa li ma kienx jiġi jagħmlilha xi żjara. Dwar l-offerti li dan seta' għamlilha ma nistgħu ngħidu xejn billi ma nsibux oġġetti reġistrati b'ismu jew li jġibu l-arma tiegħu. Jista' jkun illi meta kien jagħti xi ħaġa lill-Madonna ma kienx ipoġġi ismu u lanqas l-arma tiegħu billi, kif tgħidilna l-istorja, kien bniedem ta' umiltà kbira. Aktarx minnu ġie mogħti lill-Madonna, wara r-rebħa tad-Dardanelli ta' l-1656, l-istandard Tork li jissemma f'inventarju antik li jinsab fl-arkivju tal-parroċċa (5a). Jissemma wkoll fil-'Memorji' illi l-Ordni kien iforni s-Santwarju bl-inbid Librerija Pubblika MS 309 Paġ. 5a Memorie Paġ. Din id-drawwa fl-1744 diġà tissejjaħ antika (6) u għalhekk ma setgħetx tibda iżjed tard minn żmien dan il-Gran Mastru. Huwa għalhekk probabbli li din id-drawwa bdiet ukoll PHOTO: GARZIA - ZABBAR. il-Gran Mastru Fra. L-Ahwa Cottoner (Fra Raphael, A.D. 1660-1663 u Fra Nikola, A.D. 1663-1680) — Jissemmew ukoll, għad-devozzjoni lejn il-Madonna, tal-Grazzji, l-aħwa Cottoner li kienu t-tnejn Gran Mastri. Fil-'Memorji' jissemmew xi donazzjonijiet tagħhom fost- hom vent'altar u żewġ pjaneti bl-arma tagħhom, waħda minn- hom bl-ittri R (għal Raphael) u N (għal Nikola) biex jid- hru li ġew mogħtija minnhom it-tnejn (7). ''Memorie'', Paġ. 7. t'Memorie'' Paġ. minn din il-paġna. $ sfebku tista huna. $ 1W6 5 aġudn d uwie— a i jirupritttu 49k Ut Apbsro. 06 Un ila ka i b-konsemafuw ANLEN Xi denerbe Fitphono LORSUR Seha 8 Fiħrinalb jfAnibkzzia peevdetod 310 3u. duti Appruzjierti Żur una Ġunju. sta Fi bi loma ALGĦAQA. Ġon salbma, ' fun den, Jubsefiri b Panjeċà pivnifà ĊRG jniwlen Ai żpo b-fazzon ttswna. ċon KAMRA ha Adieers, U Mer una fruta, M na tersoho 7 stab Ài vi Lil foa-zwa, SAB, Bini ajja Sajd, l dew viria i Àw re duens 9 lem, dura fdenz 6 (rtira FOVEREMO. Ma tafu bpnanii f jon bbw fiha, b F'GAGARA aw taha À Gpe Awinifiett 393 it JGEADB ji fibb. b. hepn fu hu nafta £m- KA ħdu GĦ 9 i 7 ineawreb on jam. d Żwe a AwazzRinO : (on PWwa spoadn b fugtaċu i għ Ġik f fun $; Żawalib dinhao son minu 5 8 għawġ mbħnnijk. ig in La fada LLU TafeġA, ttit-Żlts Avinzattu om bi k Din il-kelma tidher miktuba fuq kelma oħra li Ikompli l-inventarju tal-1699. Ikompli l-inventarju tal-1699. Aktarx li dawn iż-żewġt aħwa saru devoti tal-Madonna tal-Grazzji fil-kors tal-karriera tagħhom fuq il-flotta meta se- tgħu josservaw u jaraw b'għajnejhom ir-rebħ miksub bl-għaj- nuna tagħha, bħar-rebħa ta' tliet xwieni Torok qrib Rodi ta' l-1641 meta Fra. Raphael Cottoner kien Kaptan tal-Ġalera San Lorenzo (8), u r-rebħa tal-'Galjun tas-Slaten' fl-1644 meta miet il-Ġeneral Boisbaudran u ħa f'idejh il-kmand tal-flotta Fr. Nikola Cottoner (9). Is-Suġġetta tal-Gran Mastru Cottoner irregalata mill- familja Zarb il-okkażjoni ta' l-inkoronazzjoni. Mill-oġġetti li dawn iż-żewġ Gran Mastri kienu offrew lill- Madonna, xejn ma għadu jeżisti; imma fil-mużew tas-Santwarju tinsab il-lum is-suġġetta tagħhom regalata mill-familja Zarb II Paġ. II -Paġ.ni 82-91. fl-okkażjoni tal-festa ta' l-Inkurunazzjoni biex tibqa' tfakkar fil-qima li dawn il-Gran Mastri kellhom lejn il-Madonna tal- Grazzji. Del Ponte (A.D. 1584-1585) jew La Sengle (A.D. 1558-1557)— Barra mill-pjaneti u l-vent'altari regalati mill-Papa Alessandru VII, minn L'Isle Adam u mill-aħwa Cottoner, fil-'Memorji' tal- Knisja jissemmew ħafna abiti sagri oħra li kellhom fuqhom armi ta' membri ta' l-Ordni. Minn dawn l-armi nistgħu ħafna drabi nkunu nafu min kien offrihom; imma, billi xi drabi ma nsibuhomx imfissrin biżżejjed, ma nistgħux. dejjem inkunu żguri ta' min kienu. Waħda mill-pjaneti, pereżempju, li qegħdin insemmu, kien fiha arma b'żewġ slaleb ta' Sant Andrija (10). Issa dawn iż- żewġ slaleb ta' Sant Andrija jinsabu kemm fl-arma ta' Del ''Memorie'' Paġ. Ponte kemm f'dik ta' La Sengle u għalhekk ma nistgħux ngħidu b'ċertezza jekk ġietx mogħtija minn wieħed jew mill-ieħor. Del Monte (A.D. 1568-72) — jew Carafa (A.D. 1680-1690), Għall-istess raġunijiet li semmejna ma nistgħux inkunu żguri jekk ġietx mogħtija mill-Gran Mastru Carafa jew minn Del Monte pjaneta oħra li kellha fugha arma bi strixxa (11) billi l-armi ta' dawn iż-żewġ Gran Mastri kienu t-tnejn bi strixxa. Dwar id-devozzjoni tal- Gran Mastru Ħompesch lejn il-Madonna biżżejjed ngħidu li ġie li assista għal xi funzonijiet fl-okkażjoni tal-festa tagħha (12), li offrielha xi oġġetti bħalma huma s-suġġetta u kwadri taż-żejt antiki (18) sr li ried li l-parroċċa taħt il-protezzjoni tagħha ssir belt b'ismu ''Graziosa città Hompesch' (14). Chigi Albani Għalkemm il-lum il-Gran Mastru ta' l-Ordni ma jistax josserva, bħalma kienu jistgħu josservaw fl-imgħoddi l-Gran Mastri li għexu Malta, id-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Grazzji u x-xita ta' favuri li jinqalgħu minn għandha, il- Prinċep Ghigi Albani qara dan l-aħħar xi dokumenti fuq il-qi- ma li kellu lejha l-Ordni fl-imgħoddi u biex din id-devozzjoni ma tintesiex iddeċieda li għall-okkażjoni ta' l-inkoronazzjoni tagħha jibgħatilha stendard b'isem l-Ordni. ''Memorie' Paġ. Ara l-kotba ta' l-Amministrazzjoni tas-sena 1797 Paġ. Von Ferdinand Hompesch li għolla l-Ħaż-Żabbar għad- dinjità Ta' Belt. MEMBRI OĦRA TA' L-ORDNI Fra Giovanni del Bemps — Dan il-kavalier wera l-qima lejn il-Madonna tal-Grazzji billi ħalla s-somma ta' 125 skud biex bl-imgħax tagħhom isir xi quddies fis-Santwarju tagħha (15). Fta Francesco Damigell — Fl-ispoll tas-16 ta' Settembru, 1645, ta' dan il-kavalier insibu wkoll imħollija renta ta' 80 skud fis-sena: għoxrin minnhom għall-Madonna ta' Loreto tal- Gudja, tletin għall-Madonna tal-Grazzji ta' Ħaż-Żabbar u t-tletin l-oħra għall-Madonna tal-Mellieħa (16). Battista Brulart — Anki dan il-kavalier fl-ispoll ta' l-1671 ħalla renta biex issir quddiesa fis-Sibtijiet kollha tas- sena u fl-Erbgħat tar-Randan (17). F'dan l-ispoll jissemmew ukoll żewġ pjaneti, waħda bajda u l-oħra vjola, mogħtijin aktarx 13. Atti Lorenzo Grima, 16.ta' Settembru, 1645. Iċ-ċertifikat mibgħut mill- prinċep Chigi ma' l-istendard irregalat lill-Madonna fl-ok- każjoni tal- Inkoronazzjoni tagħha. b'radd ta' ħajr wara r-rebħa ta' l-1668 meta l-flotta ta' l-Ordni attakkat u ddistruġġiet il-flotta ta' Durlak Bej, li kienet tikkon- Dawn il-pjaneti nsibuhom imniżżlin ukoll fl-inventarju ta' l-1699. Ballju Fra Diego Veles Degura — Dan ħalla 1,000 skud biex jiġu depożitati fil-Massa Frumentarja ħalli bir-renti tagħhom tiġi sollennizzata l-festa tal-Madonna u biex. jiġi mżejjen l-altar tagħha (18). fidda b'din l-iskrizzjoni: ''Templo B.V. Mariae Sub Tit: Grat: Voti Compos F. Guidus San Blase. Atti Vincenzo Marchese, 9 ta' April, 1784. Il-Prinċep Ludovico Ghigi della Rovere Albani li fil-preżent huwa l-Gran Mastru tal-Ordni. $ Bil-Malti tfisser:— (B'tifkira tal- wiegħda Fra Guido San Blase. Kavalier ta' l-Imqaddsa Reliġjon ta': Ġerusalemm jagħti lill-Knisja tal-Beata Verġni Marija taħt it-titlu tal-Grazzji dak li huwa kien wiegħed bl-akbar qima u mħabba. Is-sena tas-saħħa 17417 Eżidju) — Dan offra lampier ieħor tal-fidda bl-arma tiegħu (tlitt irjus ta' ljuni) li jissemma fl-inventarju ta' l-1699 (20). General Fra Antonio de Colbert — Dan il-Ġeneral wera l-qima li kellu lejn il-Madonna tal-Grazzji billi offrielha sten- dard bi tlitt armi u bix-xbihat tal-Kunċizzjoni u ta' San Ġwann Battista (21) aktarx b'ringrazzjament wara r-rebħ li kiseb bl-għajnuna tagħha qrib Kap S. Marija fil-Calabria fejn rebaħ u qabad żewġ fusti Torok u fil-Golf ta' Cropani fejn rebaħ u qabad vaxxell korsar armat bi 22 kanun (22). Fta Gio Girolamo de Gallean Castel Nuovo — Fl-1631 dan il-kavalier irnexxielu jreġġa' lura flotta sħiħa tal-Bej ta' Rodi li attakkatu qrib Capo Bianco f'Ċipru. Billi din ir-rebħa ta' xini kontra flotta ġiet meqjusa bħala miraklu tal-Madonna tal-Grazzji, dan il-kavalier flimkien ma' l-ekwipaġġ tiegħu, offrielha t-tliet xpruni tal-ħadid li fil-kors tat-taqbida, li damet sejra għaxar sigħat, baqgħu mwaħħlin max-xini tiegħu (28). Bali W.P. de Gattenbetgħ — Dan offra kwadru bi gwarni- ċa kollha skultura u ndurata li ġġib l-arma tiegħu. Ara l-lampier li jinsab fit-teżor tal-Parroċċa. ''Memoriae' Paġ. Kien hemm kavalieri oħrajn li kellhom din l-arma (tlitt irjus ta' ljuni) imma billi nafu Ji dan il-lampier ġie mgħoti bejn is-sena 1679 u s-sena 1699 (għax jissemma biss fl-inventarju li sar f'din is-sena) ma jistax ikun li dan ġie mogħti jekk mhux mill-imsemmi prijor li għax f'dan iż-żmien. 'Memorie'' Paġ. Ara wkoll l-istampa Nru. 22 (XXII) li fiha tidher parti minn din il-paġna. II Paġ. Dawn l-ixpruni jissemmew kemm fil-€Memorji'', Paġ. 28, kemm fl-ewwel Volum ta' Dal Pozzo, Paġ. 7 PG funits ana torekodki dammaz 3, P6V8ibo tan i mark $ ja franġiu IŻra 239 awma Dħann da iabu (A LgA0 REVE aka ma Ġrżedu, savjpredb ward tonpiżjin - Diera, fans 9, piu/ltu LA J hem ua fħahots cons/us galera Kelma iwwdt, Cen pranzit ċ Żuizomer ċon armi. Ż 1, 10K IZA Ġianie, TE ' 48 gn AR Ġieli sralizaneb fina f don (ri. forpiża 20 pnerdir Isro $ 6ww3 Ġen dkms Juċ sorzi pest inbfis fa f' eħan gost X/tRDren ' 16 Aw ana fisnern- X Menazre qeda. bonzaifq, : koraħina Xi agħusslib dovokina sbiċdo co few im l tonfia, Jbbħa L-FrAMzA0zà fermi Meuaet i b'ħanpisss BL borifħija Sreżezemi, l i pps sh sani EWĠERĠ 8 $: EW tA b abba seekkozzzjonizzj Tal ezzjoni davnv, itre ktejt gmewpali awvurgietar Kura Sta posżtlċà, L, pea kisra. ġ ċsn/udis/Ab la 8 piingħii JŻputa A fina, MA I Ħ i kal Kid , agħanrin. namrati o/bbiu ebenċa agħisa, dp ĊApa VEJBOE Nil k l A pe Bsbowa tina, Panzpa. Stbhh B mansno/h fa iu API, jonrum BL Wakben, qa talw dlja Bir imapnz Lomr Lepmm LUX L a 'i Ġa mi mas Ikompli l-inventarju tal-1699. Ikompli l-inventarju tal-1699. Iżem una Pianeta di. mezzo. tarzanello ħamra bl-arma tiegħu (iljun u tliet stilel) li tissemma fl-inven- tarju ta' l-1699 (24). Fabiano Bacci, wieħed mill-kavalieri li offrew lill- tagħhom. lill-Madonna, pjaneta bajda bl-arma tiegħu (stilla ħamra fuq fond abjad). Honorato de Rabasse Vergons — Dan offra wkoll żewġ pjaneti, waħda bajda u oħra vjola, u par impulluzzi tal-fidda li jissemmew fil-'Memorji' (26). arma tiegħu (sitt imqaret suwed fuq fond isfar) li tissemma il- inventarju ta' l-1699 (27). CMemorie'' Paġ. ''Memorie'' Paġ. Ara l-istampa Nru. 78 (LXXIII) $24, EMemorie'' Paġ. 17; 17 (wara) u 27 (wara). fMemorie'' Paġ. Fta Gabtiel de Cassagnet Tilhadet — Fl-istess inventar- ju jissemma vent'altar mogħti minn dan il-kavalier li kien fih ukoll l-arma tiegħu (strixxa safra fuq fond iswed). Gaspard de Peetħenav Foucancourt — Dan offra lill- Madonna pjaneta vjola bl-arma, (skwerra u tliet balal) tiegħu (29). Jean Aleaume de Rosiliv — L-arma ta' dan il-kavalier (tliet skwerer u tliet balal) insibuha fuq vent'altar tal-brukkat li jissemma fiż-żewġ inventari ta' l-1679 u ta' l-1699 (30). Fta Massimiliano Rueto — L-arma ta' dan il-kavalier insibuha fi kwadru wegħda mogħti lill-Madonna wara l-ħelsien mill-għarqa tax-xini 'San Antonio di Padova'. Kavallieri Oħra —- Barra l-abiti sagri u l-vent' altari li semmejna jissemmew ukoll f'inventarji antiki tal-knisja pjaneti u vent'altari oħra bl-arma tal-kavalieri li offrewhom, li għad ma rnexxilniex inkunu nafu isimhom. Waħda minn dawn il-pjaneti kellha fuqha arma b'siġra, ħamest iqlub ħodor u tlit- tax-il stilla. Pjaneta oħra kellha fuqha arma b'torri u tliet ġilji. Fuq oħra kien hemm skrizzjoni li ma rnexxilniex inkunu nafu x'kienet tgħid. Kien hemm ukoll pjaneti u vent'altari bl-armi ta' membri ta' l-Ordni li ma nafux ta' min kienu għar-raġuni li min kiteb l-inventarju ta' l-1679 ma qagħadx ifisser kif kienu dawn l-armi: Billi parti minnhom ma jerġgħux jissemmew fl- inventarju ta' l-1699 jidher ċar illi fil-kors ta' dawn l-għoxrin sena, kienu diġà spiċċaw u tqattgħu. NIES OĦRA STRANĠIERI Villeħume — Dan offra lill-Madonna pjaneta u vent'altar tal-luna ħadra bl-arma tiegħu, (għaxar balal bojod fuq fond aħmar) (31). Dan kien Franċiż kif jidher mill-istess arma; im- ma kif kellu x'jaqsam mas-Santwarju fejn ħalla dan il-vent' ''Memorie'' Paġ. Ara wkoll l-istampa Nru. 72 (LXXII) $8. ''Memorie' Paġ. Ara wkoll l-istampa Nru. 64 (LXIV) $9. 80, ''Memorie'' Paġ. 23. (wara) Ara wkoll l-istampa Nru. 65 (LXV) $12. 3L (Memorie' Paġ. 'Ara wkoll l-istampa Nru. 72 (LXXII) $9. altar u din il-pjaneta ma nafu xejn. Forsi kien wieħed mill-mer- kanti Franċiżi li jissemmew fil-manuskritti ta' Theuma Castelletti, (82), li kienu għamlu offerti lill-Madonna għall- grazzji li kienu jaqilgħu minn għandha. Kaptan Scavinci Antonio u sħabu — Dawn kienu Taljani u jissemmew fi ktieb ta' l-Amministrazzjoni ta' l-1730 minħab- ba li kienu ndaħlu għall-ispejjeż ta' l-induratura ta' parti mill- knisja bħala wegħda ta' ħelsien mill-għarqa. Bertino Etancesco, minn Gela, fi Sqallija — Fl-okka- żjoni ta' għeluq l-aħħar żjara pastorali dan stqarr pubblika- ment li ġie mfejjaq mirakolożament minn kankru li kellu fi driegħu l-leminija malli rrikorra lejn il-Madonna tal-Grazzji. Huwa kien ikkonsulta l-aqwa professuri ta' pajjiżu, fost- hom il-Professur Benedetti, u dawn, wara dijanjosi u studju tal-marda tiegħu fuq ritratti radjografiċi, iddikjaraw u qalulu Ikoll li ma kellu ebda tama ta' għixien jekk din id-driegħ ik- kankrata ma tiġix maqtugħa barra. Kif irċieva din l-aħbar ma setax isib paċi, billi ma xtaqx jibqa' bi driegħ wieħed. Kif kien għadu kkonfondut u ħosbien jekk jagħmelx l-operazzjoni, jil- taqa' ma' ħabib tiegħu minn Ħaż-Żabbar, li ħajru jagħmel wegħda mal-Madonna. tal-Grazzji; u kif irrikorra Lejha u wegħidha li jagħtiha xi ħaġa beda jħoss l-uġigħ jonqoslu sa- kemm waqaflu għal kollox. Reġa' ħa ritratti oħra radjografiċi u ġie dikjarat imfejjaq mill-istess professuri li qabel riedu as- solutament illi tinqatagħlu driegħu. Malli aċċerta ruħu mill- fejqan ġie offrielha bukkett ward sabiħ li ġieb miegħu minn Sqallija u somma ta' £10. J. Armstrong, Ingliż — Dan il-ġuvnoti; ta'' sbatax-il sena kien lest għall-operazzjoni fl-isptar ta' Bighi. Qabel l-ope- razzjoni ċerta mpjegata minn Ħaż-Żabbar taghtu domna tal- Madonna biex iżommha fuqu ħalli l-operazzjoni li kien sejjer jagħmel tirnexxi. Allavolja Protestant, dan poġġa fuqu din id-domna b'fiduċja l-iżjed kbira. Qabel ma ġie operat ġie mill- ġdid eżaminat permezz ta' l-X-Raus u nstab li ma kienx hemm iżjed bżonn ta' operazzjoni għaliex mhux biss għadda għat-taj- Librerija Pubblika — MS. 1,209 Paġ. Mr. Armstrong qed iħabbar fi-okkażjoni tal-Qalb Ta' Ġesu, 1950 kif sab ruħu miejjaq f'daqqa waħda u meħius minn operazzjoni mal- li rrikorra lejn il-Madonna tal- Grazzji u poġġa fuqu domna tagħha. jeb imma fieq għal kollox bħalma huwa stqarr nhar il-Qalb ta' Gesti ta' l-1980. Baotlet, Ingliż Protestant — Dan kien marid bil-para- liżi fl-isptar ta' l-Imtarfa. Martu, Mrs. Magdalene, Maltija, ħa- ditlu domna tal-Madonna biex iżommha fuqu u ġurnata wara bagħtitlu ftit żejt ta' l-istess Madonna biex bih jidlek riġlejh li kienu bla forza. Kif beda jidlek iż-żejt, deher jaqleb għat-taj- jeb u ġie mqajjem mis-sodda biex jibda jmidd xi pass. Minn ġurnata għall-oħra baqa' għaddej 'il quddiem u f'qasir żmien ħareġ mill-isptar imfejjaq. MIR-REGISTRU TAL-OFFERTI Jirringrazzjaw lil Madonna għall-favuri u l-grazzji li tagħthom matul is-sena 1950. Mizzi, Carm. SAN ĠILJAN: Lina Magri. Ġrajja s-Santwarju — 7. VESTRU BRIFFA min Ħaż-Żabbar li waqa' minn fuq Varmar filwaqt li kien qed jisbogħ iċ-ċinta tal-Knisja u ma ġralu xejn. ŻEBBUĠ : Emmla. ŻEJTUN: Carmela Buttigieg, Emmle. SIĠĠIEWI: Costantino Grech. GĦAWDEX (Mġarr): Salvu Galea. Sciberras, Grazzja Sciberras, Carmela Sciberras. Caruana, Carmelina Mizzi, Assunta Formosa, B'BUĠIA: lfisther Galea, Carmela Cassar, G. Swain. SIĠĠIEWI: Costantino Grech. SAN ĠILJAN: ŻEBBUĠ: Teresa Gatt. MELLIEĦA : Carmela Ciappara. SAN ĠILJAN: Victor Vella. RAFEL ATTARD minn Bormla li salva minn fuq il-tanker 'Janko' li fil-kors ta' tempesta fil-'Bag of Biscaw' dimqasam fi tnejn u niżlet parti minnu. ie—-—n MOSTA: Alessandria Girech, Grazzja Micallef, Sae. SIĠĠIEWI: Michele Schembri. FLORIANA: Henrv Allman, Rosina Borg, Ġorġa Galea. TARXIEN: Ġiuseppe Spiteri, Ġuża Borg, Annie N. N., Ġużi Saliba, Vincenzo Demmanmele, Carmelo Pace, Ġorġina Vassallo, Salvina Cas- sar, Rita Farrugia, M. XGĦAJRA: Michelina Cassar, Salvina Damato. KALKARA: Ġorġa Mifsud; Agnese Farrugia, Bernar- dina Zammit, Carm. Charles Massa, Carmela Desira, Francis Carter, Ġuża Armingo, Giuseppa Vella, Car- mela Portelli, Carmela Gravina, Caterina Degabriele, Emmanuele Galea, Maria Car- uana, Maria Anna Buttigieg, Rosina Camil- leri. SIĠĠIEWI: Josephine Aquilina, Lorenzo Cassar, SAN ĠILJAN: Margherita Borg, Carmela Mamo. Camenzuli, Attard Annunzjata. GOZO: Grazia Attard (Xgħara). ĠUNJU 1950 ŻEJTUN : Maria u Caterina Abela, PAWLU PACE mill-Belt Valletta mfejjaq f'daqqa waħda malli rrikorra lejn il-Ma- donna. Lorenza Cassar, limmannele Curmi, Rita Degiorgio Carmela Spiteri, Maria Sciberras, Ġorġa Micallef. Giuseppa Benedetti, Sam Busuttil, Lorenza Cassar, Marianna Farrugia, Ġorġina Dougall, Jos. Pauline Avellino Maria Darmanin, Rita But- tiġieg. Giovanna Grazzja Mifsud, ŻEBBUĠ: Filippa Frendo. QORMI: Antonia Pace, Ġorġina Portelli. Borg, Saċ. S. ĠILJAN: SIĠĠIEWI: Emilia Mamo, AWISSU 1950 ŻABBAR: Paul Attard, Giovanna Magri, Carmela Scicluna, Delina' Gatt, Marv Buttigieg. Wieħed mill-anġli Madonna l-iskultur Spiteri Sacco wara l-ħel- sien tiegħu minn disgrazzja. tal-istukko li offra lill- ŻEBBUĠ: Evanġelista Buġeja, Antonia Attard. ŻEBBUĠ: Carmelo Cini, Joseph Gatt, Ġiużeppa Mi- callef, Grazia Caruana. S. ĠILJAN: Margherita Xuereb, Maria Borg, Micallef, Paola Cutajar, Rosina Grech. J. FORMOSA mir-Raħal Ġdid, meħ- lus minn. periklu serju tal-metet, wara li waqa' għar-rasu minn gholi ta' 24. pied. Maru Formosa rat f'liema periklu ommhu, kien jinsab ġiet inxteħtet quddiem il-Madonna biew titlobha tħarisul- ha u ma. tħalliħr imutilha. Il- Madonna semagħtha għaliex ftit ġranet teara binha ħareġ mill- isptar imfejjaq. Infejqa f'daqqa waħda malli rrikorriet lejn il-Madonna. Jiena hawn taħt iffirmata, niddikjara li fit- 30 ta' April 1950, kelli uġigħ kbir fi griżmejha li la kont nista' nitkellem u anqas nibla. Fl- 4 ta' Mejju kelli ngħamel operazjoni żgħira u b'hekk striħajt ftit, iżda wara jumejn erġajt għal li kont, anzi għar. Għalkemm erġajt għamilt operazjoni fil-15 ta' Mejju, jiena bqajt bl-istess uġigħ, tant li meta l-għada ġie l-Professur jarana, rajtu konfus u għedtlu, 'Għandu jkun il-biċċa tiegħi ġejja bi twila, Prof Għal kliem tiegħi hu irrispondini wara pazwsu, 'Ngħidlek bis-sinċerita', qegħda tħas- sibni'- Fuq dina r-risposta, jiena ma tkel- limtw iżjed, imma inkwetajt ruħi ħofna u qtajt qalbi mill-fejqan. Għamilt lejl nibki u nitlob l-għajnuna t'Alla. . Fil-għodu, oħti, tatni Santa bl-immaġini ta' Marija SSma. tal- Grazzja, — meqjuma. fis-Santwarju tagħha f'Ħaż-Żabbar u qaltli biex. inpoġġiha fuq griżmejja u nitolbha tfejjaqni. Marija SSma. ħennet għalija. Kif poġġejt is-Santa, l-uġigħ beda jonqos sakemm ġie fix-xejn u f'dak il- lejl stess ta' wara stajt nimtedd u norqod wara xi ħmistax il-ġurnata bla mistrieħ. Komplejt sejra: għal aħjar, tant li fl-aħħar ta' Mejju 1950, ġejt inżurha fis-Santwarju tagħha f'Haż-Żabbar u b'rikonoxxenza tajtha par brazzuletti tad-deheb għal kuruna ta' Rasha, Grazzi Marija SSma. B'BUĠIA; Silvia Spiteri, Giovanna Camilleri, SIĠĠIEWI: Carmela Borg, Teresa Cassar, B'KARA: Rosina Gatt, Ġeltrude Camilleri, Francis Żammit, Vincenza Brincat, N. N.. ŻEBBUĠ: Maria Cardona, DIĊEMBRU 1950 B'BUĠIA: MELLIEĦA : Vittoria Debono. SIĠĠIEWI: Maria Anna Psaila. Marija Ebejjer, Georgina Camilleri,