Ta' Rev. A. TABONB Min kien jaf qrib lil Hendrik French Vervoerd, li kien Prim Ministru ta' l-Affrika t'Isfel, igħidilna li dan il-bniedem kien raġel subiħ u dħuli. Kien twil, wiċċu daħkani u mimli, għajnejh griżi, b'tarf immieħru merfugħ ftit 'il fuq, Titkellem miegħu, jisraqlek qalbek; bniedem kalm li ma jistax ikun iktar. Kien jemmen fi Kristu, imma jħaddan ir-reliġjon ta' Kalvinu. Missieru kien Mis- sjunarju fl-Affrika t'Isfel, għalkemm ibnu, Hendrik, twieled fl- Olanda. Studja fil-Ġermanja, u, meta Dr. Vervoerd, reġa' lura fl-Affri- ka, għallem il-psikoloġija applikata; imbagħad sar editur tat-''Trans- valer'', l-aqwa gazzetta tal-post kontra l-Ingliżi. Fil-gwerra, Dr. Vervoerd kien iżomm ma' Hitler u, meta l-Affrika t'Isfel, fis-sena 1948, ħadet il-gvern f'idejha, inxteħet minnufih, għall-pulitka, u fis-sena 1950 sal-1958, kien Ministru ta' l-Affarijiet Ġewwenin, Ma' tul dan iż-żmien, sewwa. fil-parlamest kemm ukoll barra, la tgħidx kemm kien iħaqqaqgha mas-Suwed ta' l-Affrika. Kien favur l-fApartheid'', jew il-firda, il-għażla ta' bejn il-Bojod u s-Suwed li, dak iż-żmien, għal kull wieħed abjad kien hemm erba' Suwed. U — sewwasew għalhekk dawk it-tliet miljuni ta' nies bojod, fis-sena 1958, lil Dr. Vervoerd għażluh Prim Ministru, biex jeħlishom, darba għal dejjem, minn kull taħlit u ndħil tas-Suwed. U hekk gara, għax kif Dr. Vervoerd sar Prim Ministru, inxteħet b'ruħu u ġismu għal din il-firda. Għalih, il-ġlieda għall-'Apartheid'' kienet ġlieda qaddisa u ta' siwi, biex jaqbeż u jżomm sħiħa ċ-ċiviltà tal-poplu tiegħu billi jeħlishom mill-oħrajn li, għalihom, kienu lura, slavaġ u bhejjem. Dr. Vervaerd kien l-aħjar wieħed li kien hemm fil-gvern tiegħu; kellu ħafna taħriġ tal-ħajja; ma' dan żid li, fil-Ġermanja, kien għafas fuq it-tagħlim tat-teoloġija u tal-psikoloġija li dawn it-tnejn flimkien jagħmlu l-bniedem pulitku sħiħ. u qawwi. Kif sar Prim Ministru, Dr. Vervoerd mhux biss saħħaħ il-liġijiet ta' Malan u Strijdon, Prim Ministri ta' qablu, imma għamel rux- mata ta' liġijiet ġodda li joqtlu u jgħakksu lis-Suwed. Beda jnaqqi saħansitra lil dawn is-Suwed minn qalb il-Bojod tal-bliet il-kbar ta' Johannesburg, Capetown u Durban u jixħithom fi bliet oħra mwarrba, għalihom, jew ukoll fil-kampanja. Ġagħa'hom ukoll iġibu fuqhom ta' kuljum il-'Pass'' biex jidħlu fl-bliet tal-Bojod u ''Badge'' ta' l-irsiera magħmula apposta biex ixxekkel kull pass li s-Suwed setgħu jagħmlu f'ħajjithom. Lanqas fl-iskejjel ma setgħu jitħalltu mal-Bojod u, meta. l-qassisin, kattoliċi u protestanti,kienu xi kultant jaqbżu għali- hom fil-knejjes, dawn il-knejjes aktarx li kienu jiġu maħruqa. 86 IL-Manri Suwed, kien igħid ta' sikwit Dr. Vervoerd, Alla ħalaqhom biex jaqdu biss lill-Bojod. Is-Suwed ma felħux iżjed għal dawk il-liġijiet ħorox ta' Dr. Vervoerd. Għalhekk f'Marzu tal-1960 għamlu rewwixta ġewwa Sharpeville, qrib il-belt il-kbira ta' Johannesburg, F'dik ir-rewwixta iktar minn 80 raġel iswed ġew maqtulin mill-balal tal-pulizija u 250 oħra feruti sew. Imma Vervoerd iktar webbes rasu u ma kienx jara u jisma' x'kien igħid ħaddieħor. Kien iħoss li kien jagħmel sewwa. €Qatt ma naf li għaddejt lejl wieħed biss, bla ma norqod minħabba dak li qiegħed nagħmel lis-Suwed — qal darba waħda Vervoerd — għax jiena nħoss li jien qiegħed fit-triq it-tajba'', Minn dan naraw li l-fehma ta' Dr. Vervoerd kienet tabilħaqq sħiha u qawwija, li jeqred u jxejjen, darba għal dejjem, lis-Suwed, u, biex iserraħ rasu minn kull rewwixta oħra, waqqaf riġmenti sħaħ ta' pulizija armata sa snienha, bis-setgħa li għal 180 jum, ikunu jis- tgħu jwaqqfu u jistaqsu lil kull bniedem u jixtħuh f'postijiet imwarrba. Imma ma laħaqx għadda żmien twil, u għodwa waħda, meta Dr. Vervoerd spiċċa li ''speech'' tiegħu fil-fpark'' ta' Johannesburg u mar joqgħod bil-qiegħda f'postu raġel abjad, David Pratt, ta' 52 sena, resaq ħdejh, ippuntalu r-revolver f'wiċċu u ġibidlu żewġ tiri. Iżda l- balal, minflok li nifdu min-naħa għall-oħra ras Vervoerd, barxula biss wiċċu u widintu. Pratt ġie maqbud u mtella' l-qorti. Iżda l-Qorti għaddietu ta' miġnun u xeħtitu fl-isptar tal-mard tal-moħħ għall-kura. Xi sena wara, lil Pratt sabuh imgħallaq. Xi xahrejn wara l-isparatura, Dr. Vervoerd reġa' ħareġ fil-beraħ u, biex juri li kollox kien għadda u ntesa, ħa ħamiema bajda miegħu biex jitlaqha ttir fost iċ-ċapċip tal-folla; imma ġara li l-ħamiema, bla ma nafu l-għala, ma riditx ittir, waqgħet fl-art u baqgħet hemm nofsha mejta. Meta Harold Macmillan għamel id-diskors ''Wind of change' fil- parlament ta' Capetown, il-Prim Ministru ingliż wera bid-deher li ma kienx jaqbel mal-pulitka ta' l-Affrika t'Isfel. B'dana kollu Dr. Vervoerd qagħad jisma' bil-kalma kollha, wieġeb bil-grazzja lill-Prim Ministru Ingliż u reġa' laqgħu f'daru bħallikieku xejn ma kien ġara, Meta, imbagħad, l-Affrika t'Isfel saret repubblika, Dr. Vervoerd ma riedx jilqa' l-Amjbaxxaturi Suwed mill-British Commonwealth ta' l- Affrika, u dak in-nhar stess ħareġ lil pajjiżu barra mill-Common- wealth bil-fehma li dawk li jibqgħu fih ikumu t-telliefa. Fl-aħħar, meta jum wieħed Dr. Vervoerd kien qiegħed fil-parla- ment ta' Capetown, f'tarf l-ewwel filliera tal-Ministri u d-Deputati tiegħu, sewwasew ħdejn il-mejda ta' li ''Speaker'', wieħed messaġġer abjad, mill-Greċja, ġibed dritt għal quddiem il-Prim Ministru Vervoerd, ħareġ sikkina minn ħżiemu u biha waħħallu erba' daqqiet ġo għonqu u sidru, għax, kif stqarr il-messaġġer innifsu, Dr, Vervoerd kien jagħmel ħafna kontra s-Suwed u ftit jew xejn mal-fqar bojod. Għalxejn il-ħames tobba, li kienu bemm ġew dak il-ħin, għamlu kull ma setgħu ma' Vervoerd, għax kif wassluh l-isptar, 10 minuti sewwa wara d-daqqiet tas-sikkina, Dr. Vervoerd kien mejjet. Dik il-ħamiema li sitt snin qabel ma reditx titlaq minn idejn Vervoerd, donnha riedet twissih u tgħidlu: (Dr. Vervoerd la tagħmilhiex ta' kbir iżżejjed; la twebbisx Tasek 11 qalbek ma' dawk li huma iżgħar minnek u ta' lewn ieħor, għax dawk ukoll huma ħol- qien t'Alla bħalek u daqsek''.