Il-komunità tal-parroċċa San Ġorġ ta' Ħal Qormi hi tassew kburija bil-vara titulari tagħha, vara li żżanżnet eżattament 275 sena ilu, sewwa sewenhar il-festa li dak iż-żmien kienu jiċċelebrawha fil-jum proprju tal-qaddis, jiġifieri fit-23 ta' April. Anzi, dak il-jum fl-1741 inzerta kien il-Ħadd. Lejlet il-festa, il-Kappillan Dun Ġużepp Vella kien bierek din il-vara ġdida f'ċerimonja li saret wara quddiesa li għaliha attenda l-poplu Qormi. Għandna għax naħsbu, għalkemm ma hemm xejn dokumentat, li attenda wkoll l-iskultur tal-istatwa Pietro Felici li kien ukoll wild Ħal Qormi. Dak iż-żmien, in-numru tal-vari titulari kont tgħoddhom fuq is-swaba u għalhekk ma kinitx ħaġa tal-iskantamet li, bħalma jixhed id-djarju tal-istudjuż Injazju Saverju Mifsud, attendiet folla kbira u fir-rassa li kien hemm, fgat tarbija li kienet fi ħdan ommha. Imma niġu lura għall-vara nnifisha. Għaddew is-snin u ma jidhirx li qatt kien hemm xi żvilupp rigward l-istatwa, l-anġli u l-pedistall, sakemm għaddew 'il fuq minn 140 sena u qrobna lejn l-aħħar snin tas-seklu dsatax. F'dan il-perjodu, il-festa tkabbret u saru diversi opri ġodda kemm fil-knisja kif ukoll fit-triq tal-purċissjoni, iżda kien hemm xi Qriema li — ħaġa li lanqas biss tiġina f'moħħna fi żmienna — bdew iħeġġu ħalli tinbidel il-vara u ssir waħda ġdida flokha. X'ġara preċiż nistgħu nsegwuh biss mill-istampa lokali u r-reminixxenzi ta' saċerdot Qormi li , għex f'dawk is-snin. zi ŻN A : an Fil-ħarġa tas-27 ta' Jannar 1883 Il-vara ta' San Ġorġ kif kienet oriġinarjament tal-ġurnal Il-Ħabbar Malti, dehret ittra meta xi Qriema xtaqu jibdluha bejn l-1883 u anonima. (iffirmata bl-ittra G), li fiha l-1889. t l-korrispondent faħħar lill-prokuratur tal-festa, Dun Ġużepp Mifsud, għad-diversi opri li twettqu, iżda talbu wkoll biex jieħu ħsieb jibdel il-vara titulari ta' San Ġorġ biex flokha ssir oħra ġdida. Dan il-korrispondent issuġġerixxa li l-istatwa l-qadima tibqa' tkun ippreservata fin-niċċa tagħha u l-ġdida tkun tixbah lill-figura tal-qa- ddis f'waħda miż-żewġ pitturi laterali li hemm fil-kor tal-knisja parrokkjali. Dan il-korrispondent kien qed jirreferi għall-pittura Neo-Klassika li kien pitter Pietro Paolo Caruana fl-1843 u li turi lil San Ġorġ bis-salib f'idu quddiem l-Imperatur Dijoklezjanu. Il-pittura fil-kor tal-knisja parrokkjali li turi lil San Ġorġ quddiem Dijoklezjanu, Kien hemm min ried li ssir vara ġdida bbażata fuq il-figura tal-qaddis bħalma pittirha P.P. Caruana f'dan il-kwadru. Kien hemm min jgħid li dawn kienu biss xnigħat u li, avolja kien hemm xi nies li riedu jbiddlu l-vara, raw li aħjar jirranġaw jew jirrimodellaw dik li kien hemm. Skont il-Kanonku Dun Mikiel Zammit (illum mejjet), f'komunikazzjoni verbali fl-1991, hekk kien jgħid is-saċerdot Qormi Dun Salv Sammut li miet fl-1951 fl-età ta' 82 sena u li allura kien ġuvnott imfarfar ġmielu meta seħħet din il-ġrajja. X'kienet ir-raġuni għall-atteġġjament ta' Dun Salv ma nafuhiex u, għalkemm kelli ħames snin meta miet, frankament ma niftakrux, għalkemm niftakar lil Dun Fred Mizzi, li miet għaxar xhur warajh. Iżda dak li kien itenni Dun Salv ma jaqbel xejn ma dak li nsibu miktub f'gazzetta lokali u dak li kien jgħid qassis ieħor minn Ħal Qormi, Dun Anton Cachia. Li kien hemm żviluppi fil-ħsieb tal-bidla tal-vara hi ħaġa ċerta u jidher ċar li, sitt snin wara (jiġifieri fl-1889), inġieb minn Palermo fi Sqallija buzzett biex fuqu tissawwar statwa ġdida. Xhieda ta' dan hu rapport anonimu minn persuna li kienet favur il-bidla, rapport li hu ċar ħafna u li jinkludi diversi dettalji. Dan ir-rapport deher fil-gazzetta lokali Il-Ħabbar Malti fil-ħarġa tat-13 ta' Lulju 1889 li hawnhekk ser nikkwotawh kelma b'kelma għalkemm b'ortografija moderna. Ir-rapport jaqra hekk: 'Dawn il-ġranet Ħal Qormi wasal minn barra abbozz ta' vara ta' San Ġorġ, magħmul mill-Professur (Giuseppel Valenti, li għamel bosta xogħlijiet imfaħħra fil-katidral tagħna. Dan l-abbozz, li huwa xogħol li jista' wieħed jaħseb ta' liema arti hu, huwa magħmul b'ċerta kompożizzjoni ta' ġibs ikkulurit; l-istatwa hi għ xi tliet piedi. Billi, iżda, biċċa mill-poplu ta' dak ir-raħal mhumiex tal-fehr mbiddel San Ġorġ il-qadim, għad-devozzjoni li hemm lejh, biex ma jinqalax għelt, ser iħallu d-dinja kif kienet. Il-fatt hu li kien ikollhom vara li ġġib għira minn taħt idejn il-Professur Valenti, u kienet tkun statwa bil-bosta gwappa aktar mill-mudell, li huwa xogħol li fih sewwa x'wieħed ifaħħar. L-akkurdar mal-imsemmi Valenti kien: għoxrin lira sterlina il-mudell, u disgħin il-vara, tal-injam. Kulmin jifhem fix-xogħol, kulmin hu tal-fehma li għartdna nimxu fis-seklu tal-progress, kulmin ma jitkellimx bi spirtu ta' partit u, fl-aħħar, kulmin għandu l-iċken sinjal ta' intelliġenza, faħħar dal-mudell u wera l-opinjoni tiegħu li l-vara qadima għandha tinbidel.' Din il-kitba turi biċ-ċar li kien sar akkordju iżda tgħid ukoll li waslu biss sal-abbozz li hi ħaġa ċerta li wasal Malta u wkoll f'Ħal Qormi fejn, skont ir-rapport, bosta Qormin kienu kontra l-bidla. Sfortunatament, fir-raħal tagħna ma nafux inħallu warajna kitbiet biex jixhdu diversi opri li saru, wisq anqas id-dettalji. U dan hu każ fejn ma nsibu xejn, almenu s'issa, miktub dwar dil-ġrajja ħlief għal dak li kkwotajna minn gazzetta. X'sar minnu l-abbozz ma nafux iżda naħseb li għadu jeżisti u qiegħed Ħal Qormi f'dar privata. Wasalt għal din il-konklużjoni minħabba fatt li seħħ lili xi snin ilu. Kont f'dar privata fejn rajt statwa kkulurita ta' San Ġorġ, għolja madwar tliet piedi li mid-daqqa t'għajn hi magħmula minn kompożizzjoni ta' ġibs. Il-pożizzjoni tal-istatwa tixbah dik tal-figura ta' San Ġorġ quddiem Dijoklezjanu fil-pittura tal-kor, bħalma kien issuġġerit li jsir fl-1883. Meta staqsejt lill-proprjetarju jekk dan kienx l-abbozz tal-vara ssuġġerita fl-1883-89, qalli dan ma kienx il-każ. Il-provenjenza ta' din l-istatwa jien ma nafhiex u qatt ma qaluhieli; allura jista' jkun li, meta falla l-proġett ta' statwa ġdida, din il-familja xtrat dan l-abbozz. Nagħmilha ċara li dawn tiegħi huma biss suppożizzjonijiet ibbażati fuq ir-raġunar għax, almenu s'issa, mhux magħruf uffiċjalment fejn spiċċa l-abbozz. Iżda l-vara l-ġdida tal-injam saret jew le7 Inġiebet Malta jew le2 Minkejja li r-rapport li kkwotajna jagħtina x'nifhmu li l-vara ma saritx, hemm evidenza li din il-vara l-ġdida mhux talli saret iżda anke waslet Malta. Monsinjur Gerard Frendo (Arċipriet ta' San Ġorġ bejn l-1955 u l-1978), illum mejjet, qalli darbtejn f'komunikazzjonijiet verbali — fl-1988 u fl-1990 — x'kien qallu Dun Anton Cachia, qassis li diġà semmejtu u li miet fl-età ta' 70 sena fl-1945. Dan ifisser li Dun Anton għex il-ġrajjiet li rrakkontajna għax twieled fl-1875. Dun Anton kien jgħid li l-istatwa ta' Valenti nġiebet Malta u nħattet ix-xatt fejn infetħet il-kaxxa li kienet fiha. Ix-xogħol jidher li ma ntgħoġobx u ma riduhx. Ittieħed parir mingħand l-istatwarju magħruf Karlu Darmanin li eżamina x-xogħol u sab xi difetti li minħabba fihom inkiser il-ftehim li kien sar. Jingħad li kien hemm xi nuqqasijiet fil-qisien miftehma L-istatwarju magħruf Karlu Darmanin (1825-1909) li ta l-pariri biex fuqhom il-vara l-ġdida ntbagħtet lura Palermo u li l-pendli ta' fuq id-dublett ma kinux parti integrali mill-iskultura iżda mwaħħlin bl-imsiemer. Il-fatt li Dun Anton u Karlu Darmanin kienu ħbieb personali jkompli jagħti aktar kredenza u awtentiċità l kliem ta' Dun Anton. Nassumu li din l-istatwa kienet turi lil San Ġorġ b'salib żgħir f'idu mgħollija 'l fuq bħalma jidher fil-pittura tal-kor u bħalma kien ġie propost sitt snin qabel. Min jaf x'sar minnha din l-istatwa wara li ttieħdet lura Palermo7 Intant, ma sar ebda attentat ieħor biex tinbidel il-vara titulari, anzi ttieħdet id-deċiżjoni biex l-istatwa ta' Pietru Felici tiġi rimodellata xi ftit u tkun indurata mill-ġdid, xogħol li twettaq sitt snin wara, jiġifieri fl-1895. Iżda dik hi storja oħra.