fi f j ĦAL: TAT TARSU MB) Alfio M. Buscemi OFM It-Tielet Vjaġġ Missjunarju 'Wara li għadda ftit taż-żmien hemmhekk (f'Antjokja tas-Sirja, Pawlu) telaq u qagħad idur minn post għal ieħor fl-art tal-Galazja u l-Friġja, iwettaq id-dixxipli kollha' (Atti 18,23). L-iskop ta' dan it-tielet vjaġġ apostoliku ta' Pawlu kien li jmur Efesu, fejn kien wiegħed lill- insara li kellu jerġa' jżurhom (Atti 18,21), u li l-Appostlu kien iqisha bħala l-bieb li minnu L-ART IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2009 $e 13 seta' jxandar l-Evanġelu fl-Asja prokonsolari (1Kor 16,9). L-espressjoni 'ftit taż-żmien' hi karatteristika ta' l-istil ta' Luqa, li mhux dejjem interessat fi kronoloġija preċiża. li ma hemmx distinzjoni ċara bejn it-tmiem tat-tieni vjaġġ u l-bidu tat-tielet, jurina li Pawlu ma setax dam ħafna f'Antjokja. X'aktarx li waqaf hemm biss fix-xitwa tas-sena 53 u fir-rebbiegħa reġa' telaq għat- tielet vjaġġ missjunarju tiegħu. Qabel ma mar Efesu, iżda, reġa' għadda miċ-Ċiliċja biex imur fil-Galazja u l-Friġja, li kien evanġelizzahom fit-tieni vjaġġ tiegħu. Wara li qasam l-altipjan 14 ġe L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2009 Anatoliku, Pawlu niżel Efesu, l-aktar belt kbira u importanti ta' l-Asja Minuri, qrib il-kosta tal-Baħar Eġew. Fil-qedem il-belt kienet abitata minn popolazzjonijiet Asjatiċi. Qrib is-seklu 11 q.K. ġiet mirbuħa mill-Joniċi, immexxijin minn Androclo, li dawwarha bil-ħitan fuq ix-xaqliba tal-Muntanja Koressos u għamilha waħda mill-bliet tal-konfederezzjoni Jonika. Qrib is-sena 560 q.K. Efesu waqgħet taħt ir-re Creso tal-Lidja; fis-sena 494 ħakimha Ċiru l-Persjan. Wara l-mewt ta' Alessandru l-Kbir kienet parti mis-saltna ta' Pergamu. Fis-sena 133 għaddiet taħt il-ħakma tar- Rumani, li għamluha ċ-ċentru amministrattiv u reliġjuża ta' l-Asja prokonsolari. Kienet ċentru ta' kultura, belt li fiha twieled il-filosfu Heraclitus. Fuq kollox kienet iċ-ċentru tal-kult ta' l-alla mara Artemis (Artemide), meqjusa bħala l-alla-omm tal-kulti asjatiċi. F'Efesu kien hemm tempju majestuż lil din alla Artemis, li kien meqjus wieħed mis-seba' għeġubijiet tad-dinja. Fih kien hemm statwa ta' Artemis wara l-altar, li kienet skolpita minn meteorita, u għalhekk kien jingħad li 'waqgħet mis-sema' (Atti 19,35). Malli wasal Efesu, Pawlu, bħas-soltu, mar fis-sinagoga. Hemmhekk sab 'dixxipli', jiġifieri Lhud-Insara, li kienu ġew evanġelizzati minn ċertu Apollo, u li kien jafu biss bil- magħmudija ta' Ġwanni u mhux bik ta' Kristu. Apollo jiġi introdott minn Luqa f'Atti 18,24-28. Kien wieħed mill- aktar figuri interessanti tal- Knisja tal-bidu. Jiġi deskritt bħala 'Lhudi minn Lixandra (.. raġel jinqala' biex jitkellem u għaref fl-Iskrittura' (Atti 18,24). Billi kien jaf biss bil- magħmudija ta' Ġwanni, ġie kkatekizzat minn Akwila u Prixxilla, li għallmuh b'eżattezza akbar 'it-triq ta' Alla' (Atti 18,26). Minn Efesu Apollo mar Korintu, fejn baqa' jevanġelizza, u għalhekk ma kienx għadu Efesu meta wasal Pawlu. F'Korintu Apollo għamel suċċess, kif jidher minn IKor 1,12 u 3,6. Jissemma mill-ġdid f'Tit 3,13, u fit-tradizzjoni ekkleżjastika jingħad li kien isqof f'Korintu. Diversi eżeġeti jqisu lil Apollo bħala l-awtur ta' l-Ittra lil-Lhud, imma ma hemmx prova għal din it- teorija. Pawlu ipprova jispjega b'mod aktar ċar it-tagħlim dwar il- magħmudija fl-isem ta' Ġesti u d-don ta' l-Ispirtu s-Santu bit-tqegħid ta' l-idejn. Fil-fatt, il-Lhud-Insara ta' Efesu qalulu: 'Lanqas biss smajna li hemm l-Ispirtu s-Santul' (Atti 19,2). Kien għalhekk li 'tgħammdu f'isem il-Mulej Ġest. Mbagħad, kif Pawlu qegħdilhom idejh fuqhom, niżel fuqhom l-Ispirtu s-Santu u bdew jitkellmu b'ilsna u jħabbru' (Atti 19,5-6). Pawlu kompla jevanġelizza fis- sinagoga għal tliet xhur (Atti 19,8). Imma billi wħud fis- sinagoga kienu bdew jopponu lil Pawlu, hu ipprefera jwarrab minn hemm, u beda jgħallem lid-dixxipli fl-iskola ta' Tirannu. Xi kodiċi ta' l-Atti jgħidulna li Pawlu kien jgħallem il-fidi Kristjana mill-11 ta' filgħodu sa l-4 ta' wara nofs in-nhar. baqa' sejjer għal sentejn, tant li dawk kollha li kienu joqogħdu fl-Asja, kemm Lhud u kemm Griegi, semgħu l-kelma tal- Mulej' (Atti 19,10). Pawlu jikteb l-1 Ittra lill- Korintin minn Efesu Waqt li Pawlu kien jinsab Efesu beda jirċievi aħbarijiet dwar il-komunità ta' Korintu. Xi ħadd f'dik il-komunità kien reġa' qabad it-triq tal-vizzju u beda jagħti skandlu lill- komunità. Hekk Pawlu kiteb ittra lill-Korintin, l-ewwel waħda, li ma waslitx għandna (cfr. 'Ktibtilkom fl-ittra li ma tagħmluhiex maż- żienja' (1Kor 5,9). Minkejja dan jidher li l-affarijiet ftit li xejn inbidlu f'Korintu. Mhux biss, imma tnisslu firdiet fil- komunità. 'Ħuti, in-nies ta' Kloji qaluli fuqkom li fostkom hemm it-tilwim: irrid ngħid jien, li kull wieħed minnkom qiegħed jgħid, 'Jiena ta' Pawlu; 'U jiena ta' Apollo; 'U jiena ta' Kefa; 'U jiena ta' Kristu' Jaqaw Kristu mifrud'' (1Kor 1,11-13). Biex isewwi din il- firda, Pawlu bagħat lil Timotju f'Korintu (1Kor 4,17) u beda jikteb l-1 Ittra lill-Korintin, li waslet għandna. Fl-ewwel taqsima tagħha (1,1-4,21), Pawlu jħeġġeġ lill-insara jibqgħu magħqudin, u jemmnu fil-kelma ta' Kristu msallab, 'skandlu għal-Lhud u bluha għall-Griegi; iżda għal dawk li huma msejħin, sew Lhud sew Griegi, Kristu huwa l-qawwa ta' Alla u l-għerf ta' Alla' (1Kor 1,23-24). Il-problema kompliet L-ART IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2009 $e 15 tikkumplika ruħha b'każ ta' inċest f'Korintu. 'Kulħadd sama' li hemm iż-żina fostkom, u żina li lanqas issibha fost il- pagani; jiġifieri li wieħed ikollu l-mara ta' missierul' (I1Kor 5,1). Pawlu jiskomunika lil dan l-individwu li skandalizza l-komunità. Sadanittant waslu minn Korintu xi aħwa (IKor 16,17) li qalulu bil-problemi u d-diffikultajiet tal-komunità. Din id-darba Pawlu wieġeb lill-insara b'ittra li Ilum tagħmel parti integrali mill-1 Ittra lill-Korintin. Nagħtu ħarsa fil-qosor lejn dawn il-problemi u t-tweġiba ta' l-Appostlu. 1) proċessi quddiem it-tribunali pagani (1Kor 6,1-11). Pawlu jeħodha kontra l-insara li kienu jirrikorru għat-tribunali pagani, u hekk jikxfu t-tilwim fi ħdan il-komunità, bi skandlu għall- istess pagani. Hu jistedinhom isolvu l-problemi tat-tilwim billi japplikaw il-prinċipju tal- maħfra kristjana. 2) ħarba miż-żina (1Kor 6,12- 20). In-nisrani jsir ta' Kristu u ġismu hu tempju ta' l-Ispirtu. L-Appostlu jistieden għall- ħarba miż-żina u għall-qima ta' Alla permezz tar-rispett lejn il-ġisem. 3) żwieġ u verġinità (1Kor 7,l- 39). Kemm iż-żwieġ kif ukoll il-verġinità huma don ta' Alla, imma l-istat tal-verġinità juri minn issa l-glorja tal-viżjoni ta' Alla. Kulħadd għandu jgħix skont is-sejħa ta' l-istat tiegħu biex jogħġob lill-Mulej. Il-problema tidher f'biċċiet minn din is-silta. Jistgħu l-insara jieklu laħam 16 ġe L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2009 li jixtruh meta jafu li qabel kien ġie offrut lill-idoliż Għal Pawlu ma hemmx problema, għax l-idoli mhuma xejn. Imma jekk jeħtieġ tinżamm l-għaqda fil-Knisja u biex ma jiskandalizzawx ruħhom l-Insara-Lhud, allura wieħed għandu jiċħad li jiekol laħam offrut lill-idoli, biex hekk iżomm il-paċi fil-komunità. 5) l-imġiba waqt il-ġemgħa liturġika (1Kor 11,2-14,40). Pawlu jikkundanna l-firdiet fil- komunità waqt l-ikla fraterna (àgape), li fiha xi nsara kienu jieklu sa jixbgħu u oħrajn jibqgħu bil-ġuħ. Din il-firda kienet kontrotestimonjanza għall-ikla ewkaristika ta' mħabba fil-komunità. Is-silta 1Kor 11,23-26 hi l-eqedem rakkont ta' l-istituzzjoni ta' l-Ewkaristija. Pawlu wkoll jitlob ordni fil-mod kif jiġu eżerċitati l-kariżmi, jew doni spiritwali tal-komunità, u juri li l-ogħla don hu l-karità (1Kor 12,31-14,1) li mingħajrha ma għandhomx sens il-kariżmi l-oħrajn. 6) il-qawmien mill-imwiet (1Kor 15,1-58). Id-duttrina tal-qawmien tal-mejtin Pawlu jibniha fuq il-verità tal-qawmien ta' Kristu, li xi wħud kienu qed jiddubitaw minnha. Qawmien mill-mewt għan-nisrani jfisser li hu jiġi ttrasformat fix-xbieha glorjuża ta' Kristu. 1Kor tagħlaq bi stedina biex l-insara jħejju offerti ġenerużi għall-foqra ta' Ġerusalemm (1Kor 16,1-4). Pawlu ippjana li jibqa' Efesu sa Għid il-Ħamsin, imbagħad imur il-Maċedonja u jżur Korintu qabel imur lura Ġerusalemm. Iħabbar ukoll li kellu f'moħħu li jxandar l-Evanġelju f'Ruma (1Kor 16,5- 9). L-Ittra lill-Galatin Fl-istess żmien li fih kien jinsab Efesu, fis-sena 54 w.K., Pawlu rċieva aħbarijiet mill-'Knejjes tal-Galazja'. Minħabba li ndaħlu xi 'aħwa foloz' (Gal 2,4), li bdew jippridkaw 'Evanġelju ieħor' (Gal 1,6-9), dawn bdew iħawdu l-imħuħ. Kienu Lhud-Insara li bdew jgħidu li, biex wieħed isalva, mhux biżżejjed li jilqa' lil Kristu bħala l-unika triq tas- salvazzjoni, imma jeħtieġ li joqgħod għaċ-ċirkonċiżjoni u għal-Liġi ta' Mosċ (Gal 2,3-5; 5,2-4; 6,12-13). Huma kienu jgħidu li ġew mibgħutin minn Ġakbu (Gal 2,12) u mill- kapijiet ta' Ġerusalemm, u li għalhekk kellhom awtorità fuq Pawlu u t-tagħlim tiegħu, li bih kien qata' l-Knisja mir-rabta tagħha mar-reliġjon Lhudija. Billi Pawlu ma setax imur personalment jerġa' jżur il- Knejjes tal-Galazja, hu ddeċieda li jikteb Ittra iebsa lill-Galatin (1,6-10; 3,1-5; 5,7-12), li għalina hi dokument prezzjuż u uniku dwar l-istorja tal-Knisja tal- bidu. L-ewwel taqsima ta' l-Ittra (Gal 1,11-2,21) hi difiża qawwija li Pawlu jagħmel lill-ministeru apostoliku tiegħu. 'Pawlu appostlu, mhux mill-bnedmin jew permezz tal-bniedem, iżda permezz ta' Ġesu Kristu u ta' Alla l-Missier li qajmu mill- imwiet' (Gal 1,1). Jitkellem dwar l-investitura ta' appostlu li hu rċieva fit-triq ta' Damasku, meta Alla irrivelalu lil Ibnu u bagħtu jxandru lill-pagani (Gal 1,15-16). Hekk Pawlu xandar lil Kristu msallab u l-messaġġ ta' salvazzjoni tiegħu (Gal 3,1; 5,11). Kontra dak li kienu jsostnu l-'aħwa foloz', Pawlu mhux veru li aġixxa waħdu, imma kellu l-appoġġ ta' 'Ġakbu, Kefa u Ġwanni, li kienu meqjusin bħala l-kolonni' (Gal 2,9) tal-Knisja ta' Ġerusalemm. Kien minħabba din il-verità ta' l-Evanġelju li Pawlu waqaf lil Pietru f'wiċċu fl-inċident ta' Antjokja (Gal 2,11-14). Pawlu jxandar il-messaġġ ċentrali tal-fidi nisranija: 'Aħna nafu li l-bniedem ma jkunx iġġustifikat bl-opri tal-Liġi imma bil-fidi f'Ġesu Kristu' (Gal 2,16). L-Appostlu kien konvint bil- qawwa dwar li Kristu biss hu garanzija ta' salvazzjoni: 'Ngħix, imma mhux iżjed jien, iżda jgħix fija Kristu. Il-ħajja li issa ngħix fil-ġisem qiegħed ngħixha bil-fidi fl-Iben ta' Alla, li ħabbni u ta lilu nnifsu għalija' (Gal 221). Lill-Galatin Pawlu jċanfarhom fil-bidu tat-tieni taqsima: 'Ja Galatin bla moħħ, min saħħarkom bi kliemu'' (Gal 3,1) Il-Liġi ta' Mosċ ma tistax tagħti l-ġustifikazzjoni, imma hu biss Kristu. Hu Kristu msallab 'li fdiena mis-saħta tal-Liġi billi sar hu nnifsu saħta għalina' (Gal 3,13) meta laqa' l-mewt fuq is-salib. Hekk il- barka ta' Abraham laħqet lill- bnedmin kollha, u mhux biss il-poplu Lhudi. Fil-fatt, il-veru nisel ta' Abraham mhuwiex dak skont il-ġisem, li sinjal tiegħu hi ċ-ċirkonċiżjoni, imma hu dak skond il-fidi fi Kristu (Gal 3,7- L-ART IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2009 $e 17 'Kunu afu mela, li dawk li jgħixu fil-fidi, dawk huma wlied Abraham' (Gal 3,7). In-nisrani ma għadux iżjed taħt il-jasar tal-Liġi, imma taħt l-ubbidjenza tal-fidi u l-libertà ta' l-Ispirtu, li jagħmilna wlied adottivi (Gal 3,21-4,31). Meħlusin minn Kristu biex inkunu ħielsa (Gal 5,1) l-insara ma jistgħux jerġgħu lura għall- jasar tad-dnub (Gal 5,1-6,10). Huma issa msejħin biex jobdu l-Liġi ta' Kristu (Gal 5,14; 6,2). L-Ispirtu s-Santu jaħdem fin- nisrani biex jagħmlu tassew ħieles. 'Għaliex fi Kristu Ġesu, biċ-ċirkonċiżjoni jew mingħajrha, xejn ma jkun 18 $ L-ART IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2009 jiswa ħlief biss il-fidi li taħdem permezz ta' l-imħabba' (Gal 5,6). L-Ispirtu s-Santu jħaddem fin-nisrani l-frott tiegħu. 'Il-frott ta' l-Ispirtu huma: l-imħabba, l-hena, is-sliem, is-sabar, il-ħniena, it-tjieba, il-fidi, il-ħlewwa, ir-rażan. Kontra dawn ma hemmx liġi. Dawkli huma ta' Kristu Ġesti sallbu l-ġisem bil-ġibdiet u l-passjonijiet tiegħu. Jekk ngħixu bl-Ispirtu, ħalli nimxu bl-Ispirtu' (Gal 5,22-25). Fl-aħħarnett Pawlu jistieden lill-insara Galati biex 'jerfgħu t-tagħbija ta' xulxin' (Gal 6,2) u jiddikjara: 'Ngħid għalija, ma jkun qatt li niftaħar jekk mhux bis-salib ta' Sidna Ġesu Kristu, li bih id-dinja hi msallba għalija u jien għad-dinja. Għaliex, biċ- ċirkonċiżjoni jew mingħajrha, xejn ma hemm ta' siwi, ħlief il- ħolqien ġdid' (Gal 6,14-15). L-episodju ta' wlied Xeva Il-ħidma ta' Pawlu f'Efesu saret hekk magħrufa li 'Alla kien jagħmel mirakli mhux żgħar permezz ta' Pawlu; hekk li, meta kienu jieħdu mkatar jew fradal li jkunu messew miegħu u jqegħduhom fuq il-morda, dawn kienu jfiqu mill-mard tagħhom u l-ispirti ħżiena kienu joħorġu minnhon' (Atti 19,11- 12). Imma xi eżorċisti Lhud ħasbu li kien biżżejjed li, bħal Pawlu, jirrepetu l-isem ta' Ġest fuq l-imxajtnin biex jeħilsuhom mill-ispirti ħżiena. Hekk għamlu s-seba' wlied ta' ċertu qassis il-kbir jismu Xeva. Imma mhux biss ma rnexxielhomx joħorġu l-ispirtu ħażin, imma talli dan weġibhom: 'Lil Ġest nafu, u lil Pawlu nafu wkoll, imma intom min intom'' (Atti 19,15). U r-raġel imxajtan 'ħebb għalihom, għelibhom ilkoll u qabadhom b'saħħtu kollha, hekk li ħarbu minn dik id-dar imneżżgħin u kollhom miġruħa' (Atti 19,16). Ir- riżultat ta' dan l-episodju kien li dawk kollha li kienu jipprattikaw il-maġija f'Efesu ġew u ħarqu l-kotba tas-sħaħar tagħhom. L-irvell ta' l-arġentiera ta' l-istatwi ta' l-alla Artemis Atti 19,21-22 jgħidulna li, wara li kien ilu żmien twil f'Efesu, Pawlu ddeċieda li jgħaddi mill- Maċedonja u l-Akaja, u minn hemm imur lura Ġerusalemm, ħalli mbagħad ikompli triqtu lejn Ruma (1Kor 16,5-9; Rum 1,10-15 u 16,22-32). Imma sadanittant seħħet ġrajja gravi ġo Efesu. Wieħed arġentier jismu Demettiju, li kien jagħmel statwi tal-fidda ta' l-alla Artemis fit-tempju tagħha ta' Efesu, laqqa' lill-imsieħba miegħu fl- arti ta' arġentiera u xewwixhom kontra Pawlu l-messaġġ tiegħu: 'Ħbieb, intom tafu li l-għana tagħna ġej mill-qligħ ta' din is-sengħa. Qegħdin taraw u tisimgħu li dan Pawlu qiegħed idawwar u jaqleb ħafna nies, mhux biss f'Efesu, imma tista' tgħid fl-Asja kollha. Qiegħed jgħidilhom li allat maħduma bl-idejn ma huma allat xejn. Dan hu l-biża' tagħna, li mhux biss din is-sengħa tagħna ma jibqgħux jistmawha, iżda li saħansitra t-tempju ta' Artemis il-kbira, l-alla tagħna, jiġi fix- xejn' (Atti 19,25-27). Dan id-diskors kien biżżejjed biex qajjem rewwixta popolari. L-arġentiera ħarġu jgħajtu: L-ART IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2009 $e 19 'Kbira Artemis ta' l-Efesinl' (Atti 19,28), u qajjmu taħwida fil-belt, għax ġew ħafna nies jgħajtu magħhom fl-anfiteatru. Kif jiġri dejjem f'rewwixti popolari, 'ġewwa fost il-ġemgħa kien hemm storbju sħiħ; min kien jgħajjat ħaġa u min oħra, u l-biċċa l-kbira lanqas biss kienu jafu għalfejn inġabru hemm' (Atti 19,32). Pawlu ried imur jikkalma l-ġemgħa, imma d-dixxipli ma ħallewhx. Sadanittant il-ġemgħa kaxkret magħha lil Gaju u lil Aristarku, sħab Pawlu. Il-maġistrati ndaħlu fil- kwestjoni permezz ta' l-uffiċjal pubbliku, li kellem lill-ġemgħa b'toni diplomatiċi. Qalilhom li ħadd ma seta' jiċħad il-fatt li Artemis ta' l-Efesini kienet alla protettriċi tal-belt mill-istatwa tagħha fit-tempju, 'li waqgħet mis-sema'. Ma kienx hemm għalfejn dak l-istorbju, l-aktar għax l-irġiel li kaxkru biex isawtuhom ma kienu għamlu l-ebda delitt u qatt ma tkellmu direttament kontra l-kult lejn Artemis. Lil Demetriju u lill- arġentiera qalilhom li, jekk kienu jħossuhom offiżi, kellhom jirrikorru għand il-maġistrati. Dik il-ġemgħa kienet illegali, u kien hemm il-periklu li ċ-ċittadini jiġu akkużati b'ribelli. U hekk irnexxielu jikkalma l-folla u kulħadd reġa' lura lejn daru (Atti 19,34-41). Pawlu jsemmi dan il-periklu li għadda minnu f'Efesu f'2Kor 1,8: 'Ma rridkomx ma tkunux tafu, ħuti, bit-taħbit li ġie fuqna fl-Asja; konna magħfusin iżżejjed li ma konniex nifilħu u konna qtajna jiesna minn ħajjitna'. 20 e L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2009 Ma nafux jekk wara dan l-irvell Pawlu kienx ġie maqful il- ħabs, u hekk kellu jistenna sa ma jitlaq minn Efesu. L-opinjonijiet ta' l-istudjużi fuq dan il-fatt ma jaqblux, ukoll jekk huma bosta dawk li jaħsbu li Pawlu kien tassew fil-ħabs f'Efesu. L-Appostlu nnifsu jidher li jirreferi għal dan f'2Kor 6,5 u 11,23, fejn jgħid li diġà kien il-ħabs aktar minn darba, u f'Rum 16,7, fejn Androniku u Ġunja jissemmew bħala li kienu miegħu fil-ħabs. Issa Pawlu mhux qed jirreferi għall-fatt ta' meta qafluh il- ħabs f'Filippi, għax Atti 16,25 jgħidu espressament li sieħbu fil-ħabs kien Sila. Għalkemm l-Atti 16,19-40 jsemmu biss il-fatt tal-ħabs ta' Filippi, ma ninsewx li Luqa spiss jiġbor fil- qosor il-ġrajjiet li jirrakkonta. Forsi Pawlu ġie arrestat wara r-rewwixta ta' Demetriju. F'Atti 20,19 Pawlu jsemmi kif qeda lill-Mulej fl-Aska prokonsolari. 'Intom stess tafu kif jien ġibt ruħi kemm domt magħkom minn dakinhar li rfist l-ewwel darba fl-Asja, kif qdejt lill-Mulej bl-umiltà kollha, u bid-dmugħ u bit-tiġrib li fih sibt ruħi minħabba t-tnassis tal-Lhud'. Pawlu fil-ħabs f'Efesu, jikteb l-Ittra lill-Filippin L-ipotesi ta' żmien qasir fil-ħabs f'Efesu hu marbut mal- fatt li, waqt li kien il-ħabs, Pawlu kiteb l-Ittra lill-Filippin. Skont Missirijiet il-Knisja, l-'erba' ittri miktubin fil-ħabs, jiġifieri Filippin, Kolossin, Efesin u Filemon, inkitbu f'Ruma jew Ċesarija, fejn Pawlu dam żmien twil maqful f'ħabsijiet (Atti 23,35; 24,23-27; 25,4.14; 28,16- 30). Imma Ilum il-ġurnata l-eżeġeti huma tal-fehma li dawn l-ittri nkitbu fi żminijiet differenti, u li l-Ittra lill-Filippin inkitbet f'Efesu. L-argumenti favur din l-ipotesi jinkludu dawn li ġejjin: 1) Għalkemm Pawlu jsemmi l-'Pretorju' (Fil 1,13) u l-'palazz ta' Ċesari' (Fil 4,22), dan ma jfissirx neċessarjament li l-ittra nkitbet f'Ruma. Il- kelma 'pretorju' kienet tindika r-residenza tal-gvernatur Ruman, u r-riferiment għall- 'palazz ta' Ċesari' jista' jindika wkoll il-proprjetà li l-imperatur kellu kullimkien fl-imperu, li kienet immexxija mill- funzjonarji tiegħu. 2) Fl-ittri l-oħrajn 'tal-ħabs', Pawlu jitkellem minn priġunija twila (Efes 6,19-20), hekk li Pawlu jsejjaħ lilu nnifsu 'priġunier ta' Kristu Ġest' (Efes 3,1; 4,1; Film 1.10). Imma Fil 1,30 jitkellmu minn priġunija reċenti, u li kellha tintemm malajr (Fil 1,12; 1,25- 26; 2,23-24). 3) Il-faċilità li biha l-ittra ġiet kkomunikata minn Efesu għal Filippi (7 ijiem ta' vjaġġ) hi aktar kredibbli milli kieku l-ittra nkitbet f'Ruma, li hi ħafna aktar fil-bogħod. 4) In-nuqqas ta' qbil fil- komunità li titkellem dwaru Fil 1,14-17 nifhmuh aktar fil- kuntest ta' Efesu, milli f'dak ta' Ruma, fejn il-komunità kienet aktar magħquda. 5) B'din l-ipotesi nispjegaw aħjar ir-relazzjoni ma' 1Kor 1,17; 16,10, dwar il-vjaġġ ta' Timotju fil-Maċedonja. L-Ittra lill-Filippin tidher mhux bħala kitba dottrinali, imma bħala ġabra ta' diversi biljetti żgħar li huma magħqudin flimkien f'ittra, li fihom l-Appostlu jikkomunika dak li kien qiegħed iħoss. Pawlu jgħid lill-Filippin li kien iħobbhom bl-istess imħabba ta' Kristu (Fil 1,1-11). Lill-Filippin l-Appostlu jgħidilhom li, minkejja l-priġunija tiegħu, l-Evanġelju baqa' jixtered, hekk li l-aħwa kienu jippridkaw lil Kristu bla ebda biża. Għalkemm mhux kollha kienu jippridkaw lil Kristu b'sentimenti tajbin, għal Pawlu l-importanti kien li jixxandar Kristu. Dan kien għalih motiv ta' ferħ. 'Kristu jkun imsebbaħ fil-ġisem tiegħi, sew jekk ngħix u sew jekk immut. Għax għalija l-ħajja hi Kristu u l-mewt hi rebħ' (Fil 1,20-21). Pawlu jrodd ħajr lill-Filippin tad-doni li bagħtulu, imma fuq kollox irodd ħajr lil Alla għaliex huma kienu qed iġibu ruħhom b'mod li jaqbel ma' l-Evanġelju, billi jikbru fi Kristu u filli jieħdu sehem fit-tbatijiet tiegħu u jimitaw lill-Appostlu. Hekk huma setgħu jkollhom is-sentimenti li kellu Kristu Ġesu fl-umiljazzjoni (kenosis) u l-glorifikazzjoni tiegħu. Dan it-tagħlim Pawlu jesprimih fl- innu kristoloġiku ta' Fil 2,5-11, li hu wieħed mill-isbaħ siltiet ta' Kristoloġija fit-Testment il- Ġdid. Pawlu mbagħad jgħaddi għal argumenti aktar immedjati. Jgħid lill-Filippin li kien se jibgħatilhom lil Timotju, u li Pawlu nnifsu kellu L-ART IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2009 $e 21 f'moħħu li jżurhom (Fil 2,24). Sadanittant kellu jibgħatilhom lil Epafroditu, li wara li kien marad Bid A ta f kien se jieħu l-ittra ta' Pawlu lill-Filippin (Fil 2,19-30). IV a G a B H Filippin biex jitbiegħdu jit Kat (dieta jippridkaw iċ-ċirkonċiżjoni jA EzZJONA 'Għax dawk li tassew għandhom iċ-ċirkonċiżjoni huma aħna; aħna li qegħdin naddu lil Alla fl-Ispirtu u niftaħru fi Kristu Ġesu; aħna li ma nqegħdux il- fiduċja tagħna fil-ġisem' (Fil 3,3). Pawlu jtemm Ite bit lorzja al u billi jirringrazzja lill- Filippin ta' l-għajnuna jo sz G je It-2 Ittra lill-Korintin Qabel ma Pawlu rnexxielu INI OSB LOT Do jie a o TO o ia ħa fil-Knisja ta' Korintu. Kien għalhekk li hu bagħat ittra f SA A bt Korintin jgħidilhom: 'Tva, jA Galea Ka ottiċi qalb u bid-dmugħ' (2Kor 2,4). F'Korintu xi ħadd kien offenda lil Pawlu u lill-komunità Kristjana bil- TIT Sii I Koeo eto 'Issa intom għandkom jis jtinle tija eta datio ie jet o Tajt taħt it-toqol tan-niket' (2Kor 2,7). Din l-ittra hi mitlufa, inkella sabet postha fil-kuntest tat-2 Ittra lill- Korintin kif nafuha llum. AVE effet tie ite ħcħ Pawlu telaq minn Efesu lejn Troas, minn fejn salpa għall-Maċedonja. Fi Troas kellu jiltaqa' ma' KT Ka ETO fTeja tali aktar informazzjoni dwar IO EA Cooetota 7TI GG i in Era te i ieħ Maċedonja (2Kor 2,12-13) Ko IT BE tah aħbarijiet tajbin, hekk li Pawlu għamel il-qalb biex i Goo it e o $ IaOJJi għall-wasla tiegħu kiteb it-2 II għoti ri bagħatha permezz ta' Titu (2Kor 7,5-13; 8,6.16-17). Pawlu jibda l-ittra billi IO G kI iet IBNIET AI ġiETa dan ti oljankant kollu tagħna' (2Kor 1,4). L-Appostlu jiddefendi ruħu quddiem il-Korintin, billi jgħid li hu dejjem ħadem għall-ġid tagħhom (L SIN PE ea predikazzjoni tiegħu kien dejjem Kristu, l-'iva' tal- Missier (2Kor 1,17-22). Quddiem il-Korintin Pawlu INI dorZo tabita e rakkomandazzjoni. 'L-ittra tagħna hi intom, miktuba fuq qlubna, magħrufa u moqrija minn kulħadd' (2Kor 3,2). Fl-ittra Pawlu jiddefendi l-ministeru apostoliku tiegħu. L-appostli huma 'ministri tal-patt il-ġdid, il-patt mhux ta' l-ittra pinen e pa bba l-ittra toqtol, imma l-Ispirtu jagħti l-ħajja' (2Kor 3,6). L-appostli ma jippriedkawx iibbiegib ton ħtin lil Kristu Ġesu, li jiddi fi qlubhom bil-ministeru EP il-ka to ġjniat Dan għalkemm l-appostli huma idtibitii ea ċċ a is eti g (2Kor 4,7). 21 Pawlu jagħmel stedina NOQG jali On oj 'Aħna ambaxxaturi ta' a o IEEE) qiegħed isejħilkom permezz Te o ori A A Kristu, ħallu lil Alla jħabbibkom miegħu' (2Kor EVJOA Pawlu mbagħad jirrikmanda lill-Korintin biex jimpenjaw ruħhom bil- ħeġġa ħalli jikkontribwixxu TA an i let IET i Ejja ċl i Cote GE Ġerusalemn' (2Kor 8-9). 'Tntom tafu l-grazzja ta' Sidna Ġesu IO IG Got ftaqar minħabba fikom, sabiex intom tistagħnew permezz tal-faqar tiegħu' (2Kor 8,9). L-aħħar taqsima ta' l-Ittra (2Kor 10-13) hi riservata għal difiża qawwija ta' IE Konti EN A (o Cċigii tiegħu. Hu jiddefendi ruħu p a A EIT MEN i ea lol Koatotetat u qawwi meta jkun bogħod minnhom (2Kor 10,7-11). ii onn io mhux 'inqas minn dawn IB A AQ 9 eto kienu jippretendu li ħadmu aktar minnu. 'Imma — biex II mel Eli KE ħaddieħor jagħmel wiċċu, Ditta l ia lea ji GA OJ Huma Lhud' Jiena wkoll. Huma Israelin2 Jiena wkoll. Huma nisel Abraham2 Jiena wkoll. Huma ministri ta' Kristuż Jiena - ħa Pl l EIT Get Piaċig nia to ii set aktar minnhom fit-taħbit, ħafna aktar minnhom fil-ħabsijiet, aktar u aktar minnhom fis-swat..2 (2Kor 11,21-29). U l-Appostlu ILO Ia IKONA li għadda minnhom fil- ħajja twila ta' ministeru tiegħu, imma jispiċċa billi i fj0 GHA A Kati tifel niftaħar b'dak li hu dgħajjef fija' (2Kor 11,30). Fil-fatt, Pawlu seta' jiftaħar ukoll bir-rivelazzjonijiet (2Kor 2,1-10), imma hu konvint JiBitaka lo ii eee tgħammar fih il-qawwa ta' Kristu. ij te a oniiti jħeġġeġ lill-Korintin għall- għaqda fl-imħabba, imma jagħtihom twissija iebsa: niġi għandkom … nsib TAG EM OEM o qa tGĦ tqassis, qlajja, tagħjir, u taħwid. Nibża' li meta nerġa' niġi għandkom, Alla UGJ tf i Bio tlbbżI fikom, u nibki minħabba ħafna minnkom li dinbu u ma kkonvertewx mill- faħx u ż-żina u t-tbaħrid li għamlu. Din hi t-tielet o d ta Għidtulkom minn qabel u Pl ot Cat ka TA nerġa' niġi ma naħfrilkomx' (2Kor 12,20-13,2). o Ta A jjoaiee e i III Got Eta ti ħabirku għall-perfezzjoni, isimgħu milli wieħed jgħidilkom, kunu ta' fehma waħda, żommu s-sliem, u Alla ta' l-imħabba u s-sliem ikun magħkom' (2Kor 13,11). Pawlu fil-Maċedonja u l-Akaja. MET EB gi koni Ga Ea iejN Tessalonika u Berija, huwa e Ta al ii In A G Bint i ia dixxipli b'ħafna kliem' (Atti 20,2). Hawn min jaħseb li BA Al Beta jevanġelizza wkoll l-Illirja (1 EA Ċ IU Ooo1 iI L-Atti juru A ja preċiżament f'Korintu, fejn dam it-tliet xhur tax-xitwa QORMI ii BON Sirja bil-baħar. L-Ittra lir-Rumani tiftaħ bi prologu solenni (Rum 1,1-7), li fih Pawlu jippreżenta ruħu bħala 'qaddej ta' Kristu Ġest, msejjaħ biex ikun appostlu, maħtur għall-Evanġelju ta' Alla'. Dan l-Evanġelju ISG BT li Bi Kor Mqaddsa tat-Testment il- Qadim, l-aktar mill-profeti, li ħabbru t-tnissil ta' Ġesu IG l BAG skont il-ġisem. Ġesu Kristu GG th mi ta EW skont l-Ispirtu s-Santu li qajmu mill-imwiet. Din il-bxara t-tajba titwassal mill-appostli lill-bnedmin kollha, sabiex dawn jaslu fat io ta f zz a IET i e Arċ ta' Alla għas-salvazzjoni tal-bnedmin kollha (Rum IL STOA IE f En ppetaiij dk qa Bona dnub ta' l-idolatrija, li bih ma għarfux lil Alla ħallieq permezz tar- raġuni, u ntelqu għal ħajja bla Iġiem. Il-Lhud ukoll iridu jikkonvertu, għaliex għalkemm irċevew il-Liġi u ċ-ċirkonċiżjoni, dawn utiveioni a iba Olltani bżonn taċ-ċirkonċiżjoni vera, dik tal-qalb (Rum 2,1- VON Imbagħad l-Appostlu B a tl J0 EX l-ġustizzja ta' Alla dehret mingħajr il-Liġi, għad li JOGA Ga eda tat għaliha. U din hi l-ġustizzja ta' Alla u li Alla jagħti permezz tal-fidi f'Ġesti Kristu lil dawk li jemmnu, bla ma jagħżel bejniethom. JI a ta o ll Kat tolojt ati feet tii l EEI ER għalhekk issa huma jkunu ġġustifikati bil-grazzja Eta sal o Bentital rajh permezz tal-fidwa li hemm fi Kristu Ġest' (Rum 3,21-24) kostitwit vittma ta' espjazzjoni fuq is-salib. Bħala eżempju tal-vera fidi Pawlu jġib dak ta' Abraham (Rum 4,1-25), JIE Sta a la a OJ EB o (Rum 4,11). 'Meta ma kellu ebda tama, Abraham BT o A sar missier ta' kotra kbira ta' ġnus' (Rum 4,18). In- jibza o ia IP EIT DO MTA LG ib ktileTaja bb jemmen 'f'dak li qajjem mill-imwiet lil Ġesti Sidna, JI GO a ata ja II TA A għal dnubietna, u mqajjem għall-ġustifikazzjoni ij EEA Din il-ġustifikazzjoni hi r-rahan tas-salvazzjoni tagħna, 'għax l-imħabba ta' Alla ssawbet fi qlubna permezz ta' l-Ispirtu s-Santu JIN SG eta ot ET EA) ABU o Ko a to fil-fatt li, meta aħna konna għadna midinbin, Kristu miet għalina (Rum 5,8). F'Rum 5,12 Pawlu jitkellem finali i be kob 'permezz ta' bniedem NAG lt ta ii ala IB dnub, u permezz tad-dnub il-mewt, u hekk il-mewt laħqet il-bnedmin kollha' Imma jekk aħna twelidna fis-solidarjetà mad- diżubbidjenza ta' Adam, Kristu, Adam il-ġdid, jibiO EM etika ubbidjenza tiegħu sal-mewt IEOR BT Ela ila biex kotru d-dnubiet; fejn kotor id-dnub, kotrot fuq li kotrot il-grazzja … permezz tal-ġustizzja għall-ħajja ta' dejjem bis-saħħa ta' Ġesti Kristu Sidna' (Rum 5,20- VADA dnub u jgħix f'ħajja ġdida permezz tal-magħmudija (Rum 6,1-23), li fiha mmutu ma' Kristu biex ngħixu miegħu għal dejjem. Il-ħelsien tan-nisrani mid- dnub ma jistax ikun sħiħ jekk ma jkunx ukoll ħelsien IB Ba ĦBIB B ta tel JI ħażina fiha nnifisha, imma hi mhix kapaċi tifdi mid- dnub u mill-mewt (Rum 7,1-25). Mi iO tM Ez al BT billi tana l-liġi l-ġdida ta' ING ETA at JEM Hu l-Ispirtu s-Santu (Rum 8,1-39) li ħelisna mil-Liġi tad-dnub u l-mewt. MIKE Bit G jgħammar fikom, Alla OIE ef jfa IB Ga jilledi ħajja wkoll il-ġisem mejjet L-Ispirtu foto b od jagħmilna ulied adottivi jit ja III Missieri (Rum 8,15). JOE A (a B jbeCan IET) biex jidħol f'din il-fidwa u l-ħelsien ta' wlied Alla (Rum 8,18-25). L-Ispirtu F'Rum 9,l-11 Pawlu jitkellem dwar il-pjan KG ZJONI IBNIET għandu għall-poplu Lhudi. Għalkemm imdawwar minn ħafna privileġġi — adozzjoni, glorja, pattijiet, liġi, kult, wegħdiet (Rum A 9,4), il-poplu ta' Israel ċaħad dan kollu meta ċaħad JIBG taI il JE EW IE i o PŻO ON għax in-nuqqas ta' fidi tal- JAB B Ta To li l-popli l-oħrajn kollha Kara ji aio e ta in jsalvaw, sa ma wlied Israel IOIB G Bil konta te dawk li jilqgħu s-salvazzjoni (CA Golu IEEIi ti Et Oħt ac (Rum 12-15) Pawlu jiddedikaha l-aktar biex iħeġġeġ lill-insara ta' Ruma biex joffru ruħhom bħala sagrifiċċju ħaj li jogħġob lil Alla, permezz tat-tħaddim LID GTa ton tl għall-ġid tal-komunità u permezz ta' ħajja ta' karità sinċiera (Rum 12,3-9), ubbidjenza lejn l-awtorità u mħabba saħansitra lejn l-għedewwa (Rum 12,9- L-imħabba hi l-milja tal- liġi (Rum 13,8-10). Fl-epilogu ta' l-Ittra (Rum 15,14-16,27) Pawlu jtenni li jixtieq iżur lill-insara ta' Ruma, uli minn hemm imbagħad jixtieq jevanġelizza Spanja (Rum 15,22-24). Sadanittant hu kellu jħalli l-Maċedonja biex imur Ġerusalemm bl-offerta lejn l-insara foqra ta' dik il- komunità. Fl-aħħarnett Pawlu jsellem lill-kollaboraturi tiegħu fil-ministeru apostoliku (Rum 16,l-23). Minn Korintu sa Miletu Fir-rebbiegħa tas-sena 58 Pawlu kien lest biex jimbarka mill- port ta' Kenkri biex ibaħħar lejn is-Sirja. Imma sar jafli l-Lhud kienu qed jonsbuh. Għalhekk jiddeċiedi li jmur lura lejn il-Maċedonja u Filippi, fejn iċċelebra l-Għid (Atti 20,5). Minn hemm qasam il-Baħar Eġew lejn Troas, fejn sab jistennew il-kollaboraturi Sopatru minn Berija (Rum 16,21), Aristarku (Atti 19,29; 27,2; Kol 4,10; Film 24) u Sekundu minn Tessalonika, 26 ġe L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2009 6,21; Kol 4,7; 2Tim 4,12; Tit 3,12) u Trofimu (Atti 21,29; 2Tim 4,20) mill-Asja, li kienu intbagħtu fil-Knejjes biex jiġbru l-offerta għall-insara foqra ta' Ġerusalemm. Fi Troas Pawlu wasal flimkien ma' Luqa, u dam hemm Fl-aħħar jum, li kien il-lejl tal-Ħadd, il- komunità ltaqgħet biex jaqsmu l-ħobż flimkien, jiġifieri biex jiċċelebraw l-àgape u ċ-ċena ewkaristika. Il-liturġija twalet, għax Pawlu dam jgħallem, u wara nofs il-lejl wieħed tfajjel jismu Ewtiku, li kien bilqiegħda fuq ħoġor ta' tieqa, ħadu n-ngħas u waqa' għal Imma Pawlu niżel ħdejh u reġġgħu lura f'saħħtu, u kompla jiċċelebra l-kult sa l-għada filgħodu kmieni, meta telaq minn Troas. Ma nafux għaliex, Pawlu mar bil-mixi sa Assos, xi 40 km bogħod minn Troas. Hemm sab jistennewh lill-kollaboraturi tiegħu u imbarka magħhom. Għaddew minn Mitileni, il-belt ewlenija tal-gżira ta' Lesbos, imbagħad komplew lejn il- gżejjer ta' Kijos u Samos, sa ma waslu Miletu, il-kapitali antika tal-Jonja fuq ix- xmara Meandru, xi 60 km bogħod minn Efesu. Pawlu ma riedx jgħaddi Efesu, biex hekk ma jeħilx fl-Asja, għax ried ikun Ġerusalem għal Għid il-Ħamsin (Atti 20,13-16). Id-diskors ta' Pawlu lill-presbiteri ta' Efesu f'Miletu 'Minn Miletu Pawlu bagħat isejjaħ lill-presbiteri tal- Knisja ta' Efesu' (Atti 20,17). Id-diskors lill- presbiteri ta' Efesu (Atti 20,17-38) hu t-tielet diskors ta' Pawlu fl-Atti, wara dak f'Antjokja ta' Pisidja (Atti 13,16-41) u dak fl-Arjopagu ta' Ateni (Atti 17,22-34). Diskors ta' ton personali u konfidenzjali, li jgħinna nifhmu l-umanità kbira ta' Pawlu. Hu jsemmi l-ħidma u t-tbatija tiegħu fl-Asja prokonsolari, biex jikkonvinċi Lhud u pagani biex jemmnu fi Kristu (Atti 20,18-21). Jgħidilhom li l-Ispirtu s-Santu ħabbarlu li f'Ġerusalemm kellu jispiċċa fil-ktajjen u jsofri ħafna, imma li hu kien deċiż li jwassal sat-tmiem il-missjoni li kien imsejjaħ għaliha favur l-Evanġelju (Atti 20,22-24). Jgħidilhom li ma kellhomx jarawlu iżjed wiċċu, u għalhekk iħallilhom testment spiritwali, biex ikunu ragħja li jieħdu ħsieb il- merħla fdata lilhom, biex jirgħu l-Knisja ta' Alla mifdija bid-demm ta' Kristu. Dan għaliex Ipup ħattafa kellhom jippruvaw iħarbtu l-merħla. Għalhekk Pawlu jafdahom fil-qawwa tal-Kelma li biha setgħu jkollhom garanzija li jaqdu l-ministeru tagħhom bil- fedeltà. 'Kif temm jgħid dan, niżel għarkupptejh jitlob magħhom ilkoll. Imbagħad infexxew ilkoll f'bikja kbira u bdew jgħannqu lil Pawlu u jbusuh. L-aktar li ħassew għax qalilhom li qatt aktar ma kienu se jerġgħu jaraw wiċċu. Imbagħad wassluh sal-ġifen' (Atti 20,36-38). Minn Miletu lejn Ġerusalemm Pawlu, Trofimu, Aristarku u Luqa komplew il-vjaġġ (Atti 21,1-16) fuq ġifen li minn Miletu baħħar qrib il-kosta ta' l-Asja Minuri, biex mess il-gżejjer ta' Kosu Rodi. Minn hemm komplew lejn Patara, l-aktar port importanti tal-Liċja. Minn hawnhekk kellhom jaqsmu l-baħar miftuħ, b'ġifen apposta li kien sejjer il-Feniċja. Salpaw u ġibdu direttament lejn Tir fuq il- kosta tal-Libanu, filwaqt li ħallew il-gżira ta' Ċipru fuq ix-xellug tagħhom. Malli waslu Tir ġew milqugħin mill-insara għal sebat ijiem. Xi dixxipli, 'imnebbħin mill-Ispirtu s-Santu, qalu lil Pawlu biex ma jitlax Ġerusalemn' (Atti fi triqtu, u wara li l-insara akkumpanjawh fuq ix- xtajta u niżlu Ikoll jitolbu flimkien, Pawlu kompla triqtu bil-baħar u wasal Ptolemajs (Akri, jew Akko), fejn il-ġifen kellu jħott il- merkanzija, u fejn Pawlu dam ġurnata mad-dixxipli. Minn hawn Pawlu u sħabu komplew il-vjaġġ tagħhom fuq l-art u waslu fil-port ta' Ċesarija Marittima, fejn laqagħhom għandu d-djaknu Filippu (Atti 6,5; 8,5-40), li kellu erba' xebbiet li kellhom id-don tal-profezija. Kien fid-dar ta' Filippu li daħal wieħed profeta mil-Lhudija jismu Agabu (Atti 11,28), li wettaq ġest profetiku simboliku. 'Qabad il-ħżiem ta' Pawlu, rabat bih riġlejh u jdejh u qal: 'Dan jgħid l-Ispirtu s-Santu: Hekk għad jorbtuh il-Lhud f'Ġerusalemm lir-raġel li tiegħu hu dan il-ħżiem, u jagħtuh f'idejn il-pagani' (Atti 21,11). Sħab Pawlu riedu jżommuh milli jitla' Ġerusalemm, imma l-Appostlu baqa' determinat: 'Jiena lest biex, għall-isem tal-Mulej Ġesu, mhux biss jorbtuni f'Ġerusalemm, imma wkoll jagħtuni l-mewt' (Atti 21,13). Quddiem din id- determinazzjoni, kellhom biss jaċċettaw li sseħħ fih ir-rieda tal-Mulej. Hekk Pawlu beda tiela' Ġerusalemm, fejn Pawlu daħal joqgħod għand Mnason, dixxiplu minn Ċipru (Atti 21,16). L-ART IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2009 $e 27