IN-NISSIEĠA Mananni, tista' tgħid, ma tqumx minn fuq in-newl, Tisbaħ qabel tlugħ ix-xemx, tisma' l-quddiesa ta' l-ewwel, u mita tarġa' d-dar, biex taqdi l-erba' faċendiet, ikollha tixgħel il-mużbieħ; tqabbad xedda nar, tgħalli stanjata kafe', tfettet kisra ħobż il-iskutella, u malli titrejjaq erħilha għan- newl. Tgħaddi minn quddiem darha, minn sbieħ lillu sa bil-lejl, tisma' dejjem iċ-ċlikki, ċlikki tan-newl. Ġara tagħna għal bosta snin, insellmilha kull mita ngħaddi, u mita nkun battal, aktarx nieqaf kwarta biex naraha taħdem, b'idejha titfa' l-mekkuk u tħabbatt id-detf u b'riġlejha tirfes illasti u l-ixtejqat telgħin u niżlin il-ħin kollu. Il-Ħadd li għadda ġieni f'moħħi nifhem sewwa kif jaħdem dan-newl n nara jekk l-ismijiet tal-bċejjeċ jaqblux ma' dawk ta' nies barranin. Mort għand Mananni li kienet bil-qiegħda fidejn in-newl bil-qattus f'ħoġorha, u staqsejtha tfehemni ħaġa b'ħaġa kif issir in-nisġa u x'jidħol, mill- bidu sa l-aħħar, biex xkora qoton issir biċċa drapp. L-ewwel ma qalet Mananni ''ma nafx, jidħlu tant praspar, fejn niftakar 7': Inbagħiad 'Din għal fejn isservi, din xi jgħidulha, din kif timxi, u l-għala din qegħda hawn 7 ' fhimt kif stajt u dak li smajt ktibtu, għax imkien ma stajt nsib miġbura dal-ħafna rqaqat tal-insiġ. Jista' jkun li ma fittixtx biż-żejjed u li dax-xogħol sar, imma x'telf hemm jekk inġibu quddiem il-qarrejja tal-Malti7 L-aktar min jaf ma jaqrax. Min ma jafx jitgħallem u l-ftit li tgħallimt jien ma jintilifx. Donnu sodda b'erba' waqqafat qawwija u żewġ lasti mimduda (medda) u magħhom marbut kollox bitraversi msejjħin ċiċka. Kud- diem u wara hemm romblu jdur bejn il-waqqafat, imsejjaħ il-motwa. Fuq il-motwa ta' wara jitkebbeb il-ħajt, u fuq dik ta' quddiem titkebbeb il-biċċa drapp mita tkun minsuġa. Il-motwa ddur bl-imagħżel li jeħlu f'toqob, u f'waħda mir-rjus għandha rota tal-ħadid bis-snien u ħadida donna ilsien (il-kelb) biex ma tħallix li r-rota tmur lura. Kull dawra, il-kelb jieqaf ġewwa sinna u hekk il-qoddiem jimxi fid-dawran u lura lċ. Biex in-nissieġa terħi mita jinħtieġ, il-motwa ta' wara għandha ħabel li jiġbed il-kelb lura, u hekk il-motwa tista' ddur u n-nissieġa ma tqumx minn fejn tkun. Il-kelb tal-motwa ta' qoddiem qiegħed fidejn idha u tħarrku kif trid hi, Mela l-ħajt kif jiġi lest minn għand is-seffieħa jgħaddi għand it-tewwejja, il-mara li tlesti l-ħajt għan-newl, jitkebbeb fuq il-motwa ta' wara u minn hemm idur għal fuq lasta, imsejjha fagott, li tpoġġi fuq żewġ għaksiet (il-kastanjoli). Minn hawn, il-ħajt, li issa jieħu isem ta' medd, igħaddi il-quddiem u jissallab fuq żewġ qasbiet, igħidulhom is-salib li jżommu l-ħajt tal-medd magħżul minn xulxin. Il-qasba ta' quddiem marbuta ma' ta' wara u t-tnejn miżmumin b'rumnell li jmur lura u fih imdendla ħaġra jew ħadida, biex tagħmel kontrapis. Salib ieħor tal-qasab jitqiegħed fil-bidu tal-medda għal mita din tkun għoddha spiċċat biex il-ħajt jibqa' magħżul sa l-aħħar. Wara li jgħaddi s-salib, il-ħajt jidħol f'għalliqiet tal- ispag li jgħidulhom in-nir. In-nir, l-aqwa biċċa li fib in-newl. Kull Nira fiha tliet għalliqiet u mit-tarf ta' fuq tintrabat ma' biċċa għowda msejjħa xtejqa ta' fuq. L-ixtejqat huma tmienja, erba' fuq u erba' taħt, imwaħħla man-nir. Ta' fuq, jintrabtu tnejn tnejn ma' erba' qasbiet żgħar imsejha għasafar imdendla ma' żewġ taljoli li fuqhom idur rumnell marbut mas-saqaf tan-newl. L-ixtejjaq ta' taħt imwaħħla tnejn tnejn mal-ħbula tar-rifs u għalhekk mita l-listi jintrifsu, tnejn mill-ixtejjaq jitilgħu u tnejn jinżlu biex jingħażlu ż-żewġ ħajtiet tal-medd u bejniethom jista' igħaddi l-ħajt tat-togħma li jħalli warajh il-mekkuk. It-tewwejja tgħaddi l-ħajt mill-moxt li fih 700 sinna. Dan jeħel fil-lista ta' taħt u jintrama fil-lista ta' fuq li jissejjaħ id-deff. Id-deff imdendel b'żewġ listi mas-saqaf tan-newl u jitbandal ħafif l-ura u l-qoddiem. In-nissieġa tgħaddi l-mekkuk minn banda għall-oħra u tiġbed id-deff biex il-ħajt jintrass u l-insiġ joħroġ sħiħ u mixdud. Qabel tarġa' tgħaddi l-mekkuk tirfes ir-rifs ħalli l-ħajr jinferaq u nbagħad tiġbed id-deff, Quddiem in-nissieġa, id-drapp jintena ħelu ħelu fuq lasta mill-wisa' tan-newl, imsejħa ukoll fagott, li jistrieħ fuq minkeb minn kull naħa. Minn hemm igħaddi l-isfel u jitkebheb fuq il- motwa ta' quddiem. , In-nissieġa toqgħod fuq tavla wiesgħa, imsejħa żerquna, mirfuda fuq il-waqqafat ta' wara. Biex l-insiġ ma jitbewwaqx jitwaħħal fuqu l-mettid biċċtejn għowda li bil-vajlora tal-ħadid li għandhom,u b'nitfa spaga, jitwalu u jiċkienu kemm trid u hekk jilħqu mal-wisa' kollu. Il-mettid jeħel mad-drapp bil-ponot li għandu fit-tarf u l-biċċa tibqa' stirata dejjem. Il-mekkuk qisu dgħajsa ċkejkna b'toqba fil-ġenb mnejn toħiroġ il-ħajta mkebba fuq l-imserka, nitfa ta' qasba ddur fuq musmar tal-ħadid (il- wettieq.) Mita jgħaddi l-mekkuk minn bejn il-ħjut tal-medd il- ħajta li jħalli warajh tinqabad malli jitħarrku l-ixtejjaq. Mita n-nisġa ssir b'aktar minn lewn wieħed trid aktar minn mekkuk, wieħed għal kull lewn. Il-ħajt fuq l-imserka tal-mekkuk jitkebbeb bir-raddiena. Dal-ħajt isir l-ewwel bil-brim tat-tajjar fil-magħżel, twil mal- pied u nofs, b'żewġ luqqatiet, waħda żgħira l-fuq u oħra akbar fin-nofs. Sieq il-magħżel twil biex tista' ttih dawra ma' sieqek. Il-ħajta li ġejja minn ġażża tal-qoton teħel il- fuq mas-sunnara tal-magfiżel u tiġi rqiqa jew ħoxna skond kif iżżomm il-ġazza tat-tajjar fix-xellug, u nbagħad titkebbeb bejn iż-żewġ luqqatiet. Il-ħajt tal-magħżel isir marella fuq l-imħalla; qasba twila max-xiber u nofs li ddawarha b'idek. Il-marella x- xiddha fuq l-imkebba, qisha qafas imwaqqaf fuk żewġ ċrieki: ta' fuq żgħir, ta' taħit kbir. L-imkebba titwaqqaf fuq bas- tun li jeħel f'ħaġra tqila, imsejjaħ ir-riġel tal-imkebba, u iddur fuq pern biex tkun ħafifa u soda. Il-ħajta mill-marella tal-imkehba titkebbeb fuq l-imserka tar-raddiena. Ir-raddiena m'hiex fħilief kaxxa fuq is-saqajn. F'waħda mit-truf teħel rota, imsejħa raddiena li tiddawwar b'manku jew wejda. Fiċ-ċirku tar-rota jgħaddi rumnell li jmur fuq rukkell fit-tarf l-ieħor. Mita bil-wejda ddawwar ir-rota, id- dawwar ukoll ir-rukkell, Dan ir-rukkell idur fuq musmar imsejjaħi marden u mita ikun kbir, biex flok l-imserka titkebbeb il-lembuba, jissejjaħ żerżur. Ir-rukkell miżmum minn kull tarf minn żewġ widnejn mafiruġa l-barra fuq żewġ puntali. Min-naħa l-waħida, il- marden jibqa' ħiereġ il-barra biex tidħol fih l-imserka li iddur mar-rukkell u fuqha titkebbeb il-ħajta li tiġi mill- imkebba. Mita tintela l-imserka titpoġġa oħra. In-nissieġa tiġbor l-imsierek mimlija u tqegħedhom fil- mekkuk hija u tinseġ. Il-ħajt li jitqiegħed fin-newl minn għand it-tewwejja jiġi minn għand is-sejfieħa mtiejji bl-akbar sengħa, għax kieku ma jinħadimx. Is-seffieħa jkollha mkebbeb il-ħajt li jinħtieġ fuq imsierek kbar li jissejħu lembub, twal xi pied. Dawn jitqiegħdu kull wieħed f'pern tal-ħadid weqfin ġewwa tilar b'żewġ indani li jeħu 42 lembuba, 21 fuq u 21 taħt. Minn fuq dawn il-ħajt jitkebbeb fuq is-sefħa, bħal qafas kbir għoli mas-sitt piedi, b'erba' wċuh mal-erba' piedi wiesa'. Dal-qafas tal- injam idur ħafif fuq pern imwaħħal fis-saqaf tal-kamra u ieħor mal-art. Fin-nofs ta' kull faċċata jaqbżu barra għal xi erba' pulzieri tliet bċejjeċ qasab li jissejjħu is-salib. Is-seffieħa, bil-wieqfa, bejn is-sefħa u l-lembub, tiġbed ħajta minn tnax (jew aktar, jew ankas) mil-lembuba ta' fuq u żżommhom hejn żewġt iswahba'. Mil-lembubsta' taħit tiġbed ħajt ieħor u żżommu bejn żewġt iswaba' oħira tax-xellug biex ma jitħallatx, Tqabbad kull tarf ma' waħda mill-qasab tas-salib tan-naħa t-isfel u tgħaddihom minn-qasba għall-oħra imsallbin, kullħadd għalih. Wara l-aħħar dawra taqbad il-ħajt kollu f'daqqa u ddawru mas-sefħa. Bid-dawra, il-marella iddur mas-sefħa jew fildtorju għal xi għoxrin darba. Mita tasal fl-aħħar saff, tati dawra mas-salib ta' fuq u tarġa' tibda tkebbeb l-sfel. Kull qasba ħajt is-seffieħa torbot ħajta biex in-nissieġa tkun taf kemm ħadmet. Is-sefħa tkebbeb mal-ħamsa u ħamsin qasba. Mita ddawwar kemm jinħtieġ is-seffieħa taqla' l-marelli waħda fuq l-oħra bla taħbil xejn bħal katina u tibgħatha għan-newl. It-tewwejja, il-mara li trawwem in-newl, tibda biex iddaħħal it-truf tal-ħaj t magħżul mis-salib, fis-salib tan-newl, biex il-ħajt ta' fuq u t'isfel jibqa' għalih, u qajla qajla tkebbu fuq il-motwa ta' wara. Mita tasal fit-tarf l-ieħor, tgħaddi l-ħajt mir-rixtellu tal- injam, twil maż-żewġ piedi u nofs, u li fih seba' u erbgħin sinna, Imdaħħal fis-salib ta' qoddiem, il-ħajt jiddaħħal waħida waħda fil-għallieqa tan-nofs tan-niriet kollha u iżjed il-qud- diem il-ħajt jixxekkek, jiġifieri jiddaħal tnejn tnejn fis-snien tal-moxt ta' 700 sinna. Wara dan, il-ħajt jintrabat mal- motwa ta' quddiem. Il-moxt u ir-rixtellu m'humiex tan- nissieġa, imma tat-tewwejja u tarġa' toħodhom mita jkun lest l-iskamplu, għax hekk igħidulha l-biċċa drapp minsuġa. Daqs hekk qaltli Mananni, m'hux ħaġa wara l-oħra kif ġibthom hawn, imma waħda minn hawnġu oħra minn hinn u b'idejha tmiss u turi bl-akbarżreqqa, donnha kiegħda tir- ranġa dehebha fil-kaxxun tal-gradenza. Għax in-newl għaliha ġidha kollu u ras il-miel ta' darha. li minn wiżna ħajt tgħix u titma' u tlibbes, imbierka l-bżulija tagħna u Alla jseddqilha idejha, lilha u lil kull min hu