MINN ĠRAJJIET BELTNA — Nru. 67 MITEJN SENA ILU … L-ISLA ĦELSIEN MILL-FRANĊIŻI WARA SENTEJN TA' TBATIJIET Għadd ta' dokumenti ta' l-Arkivju ta' l-Ordni ta' San Ġwann, tal-Bibljoteka Nazzjonali, u tal-Kapitlu ta' l-Isla, flimkien ma' xi kuntratti, tagħrif imxerred 'l hawn u 'l hinn, u ftit pubblikazzjonijiet tajbin iġibulna quddiem għajnejna dak li għaddiet minnu l-Isla f'sentejn li bdew b'tama ta' żmien aħjar, imma mbagħad sfaw ta' niket u ħsara għall-Maltin kollha. TAMA FIERGĦA Meta l-Franċiżi taw lil Malta taqsim ġdid, lill- Isla nsibuha mqiegħda fil-muniċipalità msejħa 'il-Belt ta' Malta tal-Lvant'. Flimkien ma' l- Isla, kien hemm il-Birgu u Bormla. Il-membri ta' din il-muniċipalità kienu jiltaqgħu proprju l-Isla fid-dar li, fi żmien il-Kavallieri, kienet f'idejn il-Kaptan Ġenerali tax-Xwieni. Aħna nafu b'żagħżugħ Senglean wieħed li offra ruħu bħala voluntier biex jgħin lill- Franċiżi. Dan kien Mikiel Cini, iben Benedittu.l Imma, fost il-persuni mħarrġin fl- armi, kien hemm xi oħrajn. Dawn, mhux biss kienu kapaċi jikkumbattu, imma kellhom il- ħila jmexxu oħrajn ukoll. Għalhekk il-Franċiżi ħatru lil x'uħud minnhom bħala uffiċjali. Fost is-Sengleani proposti biex ikunu uffiċjali, żgur li kien hemm Federiku Muscat L-Isla aktar ħalliet isem għax qamet kontra l-Franċiżi milli għax għad għandhom xi tama fil-Franċiżi. Fil-21 ta' Ġunju ta' l-1798, lill-mexxejja Franċiżi waslilhom rapport li fl-Isla kien hemm tixwix li sata' jwassal biex in-nies tal-post jingħaqdu ħalli jtajru lill-mexxejja Franċiżi $ Dan ifisser li l-Isqof ta' Malta Vincenzo Labini ma kkonvinċihomx lin-nies ta' din il-belt meta ħeġġiġhom biex ma jiqfux lill-Franċiżi ħalli ma jkunx hemm tixrid ta' demm. Dehra mill-ajru tal-Belt Senglea. 6 L-ISLA — Ħarġa Speċjali INĊERTEZZA JEKK JIKKOLLABORAWX Il-Kanonċi kienu qed jiltaqgħu ta' sikwit f'kapitlu ħalli jaraw x'jagħmlu. Imma, wara l-21 ta' Awissu ta' l-1798, ma ltaqgħux iżjed.' Fit-3 ta' Settembru, meta l- Bambina kienet fil-qrib, il-Franċiżi saħansitra stkennew fl-Isla biex jilqgħu għall- attakki li bdew isirulhom minn dawk ta' bosta rħula. F'dik il-laqgħa kapitulari, l- Arċipriet ippropona li jistiednu lir-rappreżentant tal-Gvern Franċiż għall-Bambina, u l-kanonċi qablu miegħu. Dawk tal-Birgu wkoll kienu stednuhom għal San Lawrenz $ Meta l-qagħda kienet qed tinbidel u l-Franċiżi bdew jidhru bħala għedewwa, huma ma ntebħux li, f'mhux anqas minn erbgħa u għoxrin post imħaffer fil-blat, in-nies ta' l-Isla u l-Birgu bdew jaħżnu l-qamħ ħalli jkollhom mezz ta' għajxien f'każ ta' reżistenza kontra l-Franċiżi. Fl-istess żmien, bl-awtorizzazzjoni tal-Franċiżi nnifishom, is-Sengleana Marija Borg kienet tqassam razzjon ta' ħobż lil kull familja ta' l-Isla. Meta l-Maltin ta' l-irħula, minn Settembru ta' l-1798, bdew jintefgħu fuq il- Franċiżi, dawn l-għedewwa tagħna bdew isibu ruħhom magħfusin ħafna. Fl-attakk li sar fuqhom fil-21 ta' Novembru ta' l-1798, il-Franċiżi ħassew ruħhom minn taht u kellhom jistkennu 'l ġewwa mill-ħitan ta' l-Isla biex isalvaw ħajjithom. Is-sena 1798 intemmet b'niket għall-Isla għaliex, fis-27 ta' Diċembru, miet il- Kan. Dun Mikiel Xerri, f'ittra li kiteb fit-8 ta' Jannar ta' l-1799, fetaħ għajnejn il-Maltin li kienu qed jagħtu appoġġ lill-Franċiżi. Fl-istess waqt, hu fakkar kif l-attakki tal- oħrajn, in-nar sparat mill-Maltin ġarraf mas-sebgħin dar fl-Isla.0 Għan-nies ta' l-Isla, il-periklu kien kbir għaliex bastimenti Franċiżi kienu fid-daħla tal-Port il-Kbir li tiġi bejn l-Isla u l-Birgu. '' L-Isla wkoll kellha l-vittmi tagħha fl-1799. F'dak iż-żmien, ġew ikkundannati għall-mewt u maqtulin mill-Franċiżi s-Sengleani Ġanni Fosca, Luqa Gagliardo, u Ġeraldu Scarpetta. Iżjed tard, f'għamla ta' benefiċċju, l-Ingliżi taw ħmistax-il skud lill-qraba ta' kull wieħed minn dawn.' F'dak iż-żmien tal-biża', inżammew xi tradizzjonijiet tas-soltu. Għalhekk, fil- Gandlora ta' l-1799, il-Kanonċi offrew ix-xemgħa tradizzjonali lill-Gvernatur Franċiż Vaubois. Imma d-daqq tal-qniepen kien twaqqaf għal kollox u ħadd ma kien jissogra jikser xi kmand tal-Franċiżi. Il-Maltin ma setgħux iżommu armi fi djarhom. L- ispiżjar ta' l-Isla nqabad li kellu xabla fl-ispiżerija tiegħu. Din instabet mill-Franċiżi. Kien għalxejn li hu ddikjara li kien nesa jagħtiha lill-awtoritajiet. Fid-19 ta' Frar ta' l-1799, hu ġie ffuċillat.5 Il-ħajja morali kienet baxxa. Ħafna kienu dawk in-nisa li qalgħu l-għajxien tagħhom maġġoranza tal-prostituti ta' Malta kienu f'din il-belt. Imma, f'April tal-1799, ħareġet l-ordni li l-prostituti jiġu eżaminati tajjeb mit-tobba biex ikun hemm iċ-ċertezza li ma jkollhomx fuqhom xi mard li jgħadduh lil ħaddieħor. L-ISLA — Ħarġa Speċjali 7 ĦELSIEN U NIFS TA' LIBERTÀ Is-sena 1800 bdiet b'assedju li ma qatax. Il-parroċċa ta' l-Isla baqgħet bla Arċipriet. Il-Franċiżi kienu se jaqilgħu lill-Oratorjani minn San Filippu. In-nies kienu diġà offrewlhom xi kmamar fejn joqogħdu u fejn iqiegħdu dak li kellhom. Imma l-Prepostu Dun Vinċenz Cachia newwel 150 skud f'idejn l-inġinier Franċiż, u l-ordni li l-kunvent jitbattal ġie sospiż.' Fil-bidu tas-sena 1800, sar hafna sparar fuq is- swar ta' l-Isla, u għalhekk dawn bdew jitfarrku.16 Imma l-Maltin baqgħu juru qlubija kbira. Għalhekk, fit-2 ta' Settembru ta' l-1800, il-Franċiżi kontra qalbhom kellhom jieħdu d-deċiżjoni li jirrinunzjaw għal Malta. L-għada raġa' sar xi sparar miż-żewġ naħat; imma kien ta' l-aħħar. Fis-6 ta' Settembru, il-Franċiżi telqu minn gżiritna. Kien żmien il- Bambina li, għal darb'oħra, ma setgħux jitħejjew għaliha bil-ferħ. Il-festa, li kienet jumejn wara it- tluq tal-Franċiżi, kienet waħda devozzjonali biss. Imma dik id-darba ma setgħux ma jiftakrux fil-Madonna li tant kienu ttamaw fiha. Għalhekk, fl-14 ta' Settembru, tkanta t-Te Deum bħala ringrazzjament lil Alla talli kienu reġgħu ħadu n-nifs tal-libertà. L-għada, imbagħad, 15 ta' Settembru, fl-Isla ġiet iċċelebrata l-festa tal-Bambina b'solennitajiet kbar. Kienu mietu kanonku u żewġ qassisin ta' l-Isla tul is-sentejn tal-Franċiżi. Il-konsegwenzi fil-beni materjali kienu kbar. Xi djar tal-Kolleġġjata kienu waqgħu u oħrajn sfaw sekwestrati mill-Franċiżi, u baqgħu tal-Gvern. Imma, fit-2 ta' Diċembru, Dun Vinċenz Cachia ġie nnominat bħala l-Arċipriet il-ġdid, u hu ddedika l-kumplament ta' ħajtu ħalli lill-parroċċa ta' l-Isla jerġa' jqajjimha fuq riġlejha. Għal din il-qagħda, ta' min jikkonsulta: Bosredon Ransijat, Assedio e 3. XI ABBREVJAZZJONIJIET 8 L-ISLA — Ħarġa Speċjali