Il-popolarità tal-talba tar-Rużarju bdiet fostna l- Maltin mill-Patrijiet Dumnikani. Il-ħeġġa tal- Papa San Piju V biex il-flotta Nisranija tirbaħ il- battalja ta' Lepanto fl-1571, tat spinta qawwija lil din it-talba. Ir-rebħa hi marbuta ma' din it-talba. Is-sehem tal-Kavallieri ta' San Ġwann f'din il- battalja kompla ta daqqa t'id kbira biex din it- talba tinxtered aktar fost il-poplu Malti. Wieħed ma jridx jinsa li f'dawk iż-żminijiet il-Kavallieri kienu jmexxu lil Malta. Il-Kapitlu Ġenerali Dumnikan ta' Barċellona tal-1574 kompla għen fit-tixrid tar-Rużarju. F'dan il-Kapitlu Ġenerali, il- Patrijiet Dumnikani ġew imħeġġa biex ixerrdu din it-talba permezz ta' fratellanzi. Mill-Battalja ta' Lepanto twaqqfu f'Malta l- ewwel konfratellanzi tal-Madonna tar-Rużarju. L-ewwel fratellanza twieldet fil-knisja tal- Patrijiet Dumnikani fil-Birgu fejn kien hemm artal iddedikat lil din id-devozzjoni Marjana — il- Madonna tar-Rużarju. Dan kien fi żmien tal- Battalja tal-Lepanto'. Wara ġew imwaqqfa fratellanzi fil-knejjes Dumnikani fir-Rabat U fil- Belt Valletta'. Kif mexa n-nofsinhar ta' Malta fejn il-Birgu jinsab tant u tant qrib7 Naraw x'ġara fl- ibliet u l-irħula ta' Malta fi żmien is-sekli 17 u 18. Din ifisser li mhux se ndaħħlu fin-nofs lokalitajiet moderni bħall-Fgura, Wied il-Għajn, Marsaxlokk u Birżebbuġa. L-Isla Lokalità biswit il-Birgu hi l-Isla, belt oħra storika li tifforma parti mit-Tlitt iBliet. Il-fratellanza tal- Madonna tar-Rużarju ġiet imwaqqfa fil-knisja tal-Porto Salvo, l-aktar knisja kbira wara l-knisja Parrokkjali. Fit-12 ta' Jannar 1598 Patri Angelo Tumminello, il-Provinċjal tal-Patrijiet Dumnikani fi Sqallija, tal-permess tat-twaqqif tagħha, F'dak iż-żmien, il-Provinċja Dumnikana Maltija ma kinitx teżisti. Kull kunvent Dumnikan kien taħt il- ħarsien tal-Provinċja ta' Sqallija. Fl-1669 din il- fratellanza sabet ruħha fil-knisja Parrokkjali ta' Il-kult tar-Rużarju fost in-nies tan-nofsinhar ta' Malta Maż-żmien il-fratellanza ġiet mogħtija l-artal tas-Salvatur li kien f'wieħed mill- kappellun tal-knisja'. Il-vara tal-Madonna tar-Rużarju fl-Isla Bormla hi belt oħra fil-Kottonera li tinsab bieb ma' bieb mal-Birgu. Il-Kappella tal-Madonna tar- Rużarju kienet ilha fil-knisja Parrokkjali tal- Immakulata Kunċizzjoni mis-sena 1615. Il- fratellanza f'din il-Parroċċa ġiet imwaqqfa fis-17 t'April 1602. Ta' min jgħid li barra din il- fratellanza kien hemm ukoll Kongregazzjoni Marjana mwaqqfa fl-1624. Din l-għaqda ma kinitx teżisti biss f'Bormla iżda kien hemm bħalha fil-Birgu, fl-Isla u fil-Belt Valletta. Il-fratelli kienu jinġabru fil-kappella tagħhom kull nhar ta' Ħadd wara l-vespri. Kienet issir laqgħa fejn wieħed Ġiżwita kien jagħmel priedka. Jekk dan il-Ġiżwita ma kienx ikun jista' jattendi din il- laqgħa, il-priedka kienet issir mill-kappillan. Madwar is-sena 1627, jiġifieri ħamsa u għoxrin sena mit-twaqqif tagħha, il-fratellanza kellha għoxrin membru'. paġna 72 99 kk paġna71 Il-vara tal-Madonna tar-Rużarju f'Bormla Ħaż Żabbar Inħallu s-swar tal-Kottonera u nżuru lokalità kbira, dik ta' Ħaż-Żabbar jew aħjar, il-Belt Hompesh. Fit-18 t'April 1617 wasal il-permess għat-twaqqif ta' fratellanza. Ta' min isemmi li dan seħħ sena wara l-ħatra tal-ewwel kappillan Żabbari. Fl-1621 kien hemm diġa artal iddedikat lill-Madonna tar-Rużarju. Kien il-Gran Mastru Mendez de Vasconcellos li ta lill-fratellanza l- pittura biex iżżejjen l-artal. Din il-pittura turi l- arma ta' dan il-Gran Mastru. Meta l-knisja tal- Madonna tal-Grazzja kienet mibnija mill-ġdid, l- artal tal-Madonna tar-Rużarju ġie mogħti importanza kbira billi ġie allokat f'wieħed mill- kappelluni. Iż-Żejtun Belt oħra storika biswit Ħaż Żabbar hi ż-Żejtun, jew il-Belt Beland. Minn din il-lokalità twieled Marsaxlokk. Fit-3 t'April 1597 ħareġ il-permess għat-twaqqif ta' fratellanza. Dan il-permess ħareġ mill-Patri Ġenerali tad-Dumnikani Patri Paolo Tarasio: Mirandulanda. Wieħed mill- kappelluni tal-knisja Parrokkjali ta' Santa Katarina ta' Lixandra (knisja ta' San Girgor) ġie mogħti lil din il-fratellanza. Dan seħħ wara t- tlestija tal-bini ta' dan il-kappellun fl-1593. l-knisja Parrokkjali saret dik barokka, wieħed mill-kappelluni ġiet mogħti lill-fratellanza tal- Madonna. tar-Rużarju. L-ewwel artal tal- Madonna tar-Rużarju baqa' fil-knisja Parrokkjali l-qadima jiġifieri fil-knisja magħrufa bħala ta' San Girgor. Il-fratellanza tal-Madonna tar-Rużarju kienet ferm importanti f'din il-belt, tant li fl-1759 insibu li fl-inventarju kien hemm imniżżel sitt vari tal- passjoni. Tgħid li l-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira f'din il-lokalità hi marbuta ma' din il-fratellanza7 Din hi xi ħaġa rari għaliex f'ħafna Parroċċi l- fratellanza tal-Kurċifiss jew tad-Duluri kienu li bdew din it-tip ta' purċissjoniċ. Bir Miftuħ (il-Gudja) Fl-imgħoddi, il-kappella ta' Santa Marija ta' Bir Miftuħ kienet il-knisja Parrokkjali ta' ħafna lokalitajiet. Fost dawn kien hemm Ħal Tarxien, Ħal Luqa, Ħal Kirkop u l-Imqabba. L-artal tal- Madonna tar-Rużarju ġie mwaqqaf f'din il-knisja qabel is-sena 1585. Fit-23 ta' Frar, il-Patri Ġenerali tad-Dumnikani ta l-permess għat- twaqqif ta' fratellanza. Meta l-Gudjani bnew il- knisja l-ġdida fil-qalba tar-raħal, wieħed mill- kappelluni ġie mogħti lill-fratellanza tar- Rużarju'. Ħal Tarxien kien jifforma parti mill-Parroċċa ta' Bir Miftuħ (il-Gudja). Ħames snin wara li sar Parroċċa, it-Tarxiniżi waqqfu fratellenza tal- Madonna tar-Rużarju. Dan seħħ fl-20 ta' Lulju, 1597. Il-kappella li ġie mogħtija kienet dik biswit l-artal maġġur. Dan għaliex il-kappelluni tal- knisja kien fihom bieb li kien jagħti għal barra. Meta dawn iż-żewġ bibien ingħalqu, wieħed mill- kappelluni ġie mogħti lill-Kurċifiss u lis-Solidalità tal-Agonija. Dan seħħ wara 1720. Billi din is-Solidalità naqqset il-popolarità fost it- Tarxiniżi, fuq qbil bejn dawn iż-żewġ għaqdiet, ġew mibdula l-artali. L-artal tal-Madonna tar- Rużarju sar fil-kappellun waqt dak tal-Kurċifiss ħa l-kappella biswit l-artal maġġur. paġna 73 99 ge paġna 72 Il-vara tal-Madonna tar-Rużarju fil-Gudja Ħal Għaxaq Din il-lokalità kienet tifforma parti mill-Parroċċa taż-Żejtun. Fl-1634 artal fil-knisja Parrokkjali ta' Santa Marija li kien iddedikat lil San Girgor ġie ddedikat mill-ġdid, din id-darba lill-Madonna tar- Rużarju. Dan l-artal waqa' f'idejn il-Fratellanza tar-Rużarju. Din il-fratellanza rat id-dawl tal- Mulej fis-17 ta' Ġunju 1628. Meta l-Għaxqin bnew mill-ġdid il-knisja Parrokkjali, lill- fratellanza tal-Madonna tar-Rużarju ġie mogħti artal f'wieħed mill-kappelluni. Dan kien ifisser li f'kull Parroċċa ġiet imwaqqfa fratellanza tal-Madonna tar-Rużarju. Fratellenza trid kappella fil-knisja Parrokkjali. Ir-Rużarjanti dejjem ħadmu biex l-artal tagħhom ikun f'xi kappellun. Dan il-fatt jurik meta dawn il- fratellanzi f'din il-parti ta' Malta ħadmu biex ir- Rużarju jingħata l-ħajja u fuq kollox biex jidħol fid-demm tar-raħħala u l-beltin. Permezz ta' dawn il-fratellenzi saru diversi opri tal-arti, opri li taw okkażjoni lill-artisti Maltin u barranin juru l- ħila tagħhom. Illum dawn huma opri u teżori kbar li għandhom ikunu fuq fomm kull ċittadin ta' dawn il-lokalitajiet, lokalitajiet li jinsabu fin- nofsinhar ta' Malta. Opri tal-arti Li kieku l-Maltin tan-nofsinhar ta' Malta ma daħlux b'ruħhom u. b'ġismhom fil-kult tar- Rużarju, kieku ma kienux jitwieldu opri kbar tal- pittura u skultura. Hi ħaġa ftit impossibli nsemmu kwadru, kwadru, jew vara, vara, li hemm f'dawn il-knejjes u kunventi. Għalhekk se nagħżel xi ftit minnhom. Fiż-Żejtun hemm arzella ta' waħda. mill- kappelluni li turi t-Twaqqif tar-Rużarju Mqaddes. Din hi xogħol ta' wieħed mill-aqwa pittura Maltin — Francesco Zahra. Hawn naraw żewġ gruppi ta' folol ta' qaddisin u figuri allegoriċi marbutin flimkien mal-figura tal-Madonna li tinsab bilqiegħda fuq is-sħab. Xogħol tassew sabiħ fil- vina tal-Barokk. Skont il-fehma tiegħi dan hu l- aqwa xogħol marbut mal-kult tar-Rużarju li jinsab fil-parti f'isfel ta' Malta'. F'Ħal Tarxien insibu kwadru tal-Madonna tar- Rużarju wkoll ta' Francesco Zahra. Dan sar fis- sena 17609, F'dan l-inkwadru naraw. lill- Madonna u l-Bambnin bilqiegħda fuq tron barokkjali. Biswit it-tron hemm żewġ qaddisin Dumnikani u madwar il-bini trijonfali hemm ix- xeni tal-misterji tar-Rużarju. Min-naħa l-oħra, f'Bormla nsibu pittura tal-Madonna bil-Bambin flimkien ma' San Dumniku u Santa Katerina ta' Siena, xogħol ta' Ġan Nikol Buhagiar. Qabel dan l-inkwadru kien hemm ieħor li mad-dawra tiegħu kellu kwadretti li jirrapreżentaw il-ħmistax-il post tar-Rużarju'. Skultura Fil-Birgu hemm vara tal-Madonna tar-Rużarju xogħol Ġużeppi Bonnici mill-Isla. L-aktar ħaġa li tispikka f'din il-vara hu l-Bambin kbir li qed ibierek u, lill-Madonna li qed iżżomm il-kuruna tar-Rużarju', Fl-Isla nsibu vara li nġiebet minn Franza fl-1888. Din hi vara tassew sabiħa iżda l- figura tal-Bambin hi xi ftit kbira5. Il-vara tal- Madonna tar-Rużarju ta' Bormla hi mmudellata fuq dik tar-Rabat (Malta), xogħol tal-Gafa'. paġna 74 95 a' Pornpei, Marsaxlokk j 73 Statwa tal-Madonna tar-Rużarju f'Ħal Għaxaq F'Ħal Għaxaq insibu statwa tal-Madonna tar- Rużarju xogħol Xandru Farrugia. F'din l-istatwa naraw influwenza kbira tax- xogħol tal-Gafa' għalkemm jidher li Farrugia ħareġ mill-mudell tal-Gafa' u ta xi ħaġa orġinali għall-aħħar. F'Ħal Tarxien insibu vara tal- Madonna tar-Rużarju xogħol immudellat fuq dak tal-Gafa' (ir-Rabat, Malta). Dan sar minn idejn Gio Maria Saliba fl-169855. F'Birżebbuġa hemm vara tal-injam li inġiebet minn barra fl-1960. L-ewwel vara tal- Madonna tar-Rużarju tal-Gudja tinsab fil-knisja tal-Lunzjata. Din kienet skolpita fl-injam minn Mastru Antonio Chircop fl-1851. Fl-1922 saret vara ġdida li mal-wasla tagħha kien inqala' xi inkwiet. F'Ħal Tarxien, fuq l-artal tar-Rużarju, hemm terħa bil-bizzilla li turi l-ħmistax-il post tar- Rużarju. Din saret fuq disinn ta' Emmanuel Buhagiar fl-1920 u saret minn idejn in-nisa Tarxiniżi'ċ. F'Bormla l-vara tar-Rużarju kienet toħroġ darba f'Mejju u darba f'Ottubru. Matul il- festa tal-Mejju l-fratelli kellhom id-drawwa li jqassmu l-kuruni tar-Rużarju'. Dan hu parti mill- wirt artistiku li għandna marbut mal-kult tal- Madonna tar-Rużarju. Ma nistgħux inħallu barra l-istatwa tar-Rużarju magħrufa bħala ta' Pompei li tinsab fil-knisja Parrokkjali ta' Marsaxlokk. F'din l-istatwa naraw il-figura tal-Madonna u l-Bambin kif ukoll il-figuri ta' San Duminku u Santa Katerina minn Siena. Hi xogħol fil-kartapesta. Din il-vara fiha storja tassew interessanti marbuta mas-sajjieda Xlukkajri. Biex titħallas il-vara, is-sajjieda taw parti mill-ispejjeż permezz tal-bejgħ tal-ħut. Meta tħallset il-vara din id-drawwa kompliet u minflok l-ispejjeż għall-vara bdew imorru għall- ispejjeż tal-festa'0, U Galea Scannura Charles, Tagħrif storiku dwar il- knisja parrokkjali ta' Bormla. Kummissjoni Fuljett tal- Kunsill Parrokkjali Bormla, Malta 1983, p9 2 Coleiro Mario (Kav), Ftit mill-Istatwi li għandna f'Malta u f'Għawdex tal-Madonna. tar-Rużarju. Programm Festa Madonna tar-Rużarju, Gudja, Malta 2008, p87 5 Coleiro Mario (Kav), Iktar vari tal-Madonna tar- Rużarju f'Malta u Għawdex. Programm Festa Madonna tar-Rużarju, Gudja, Malta 2009, p147