użċ Ellul Mercer: vuċi u spalla għar-ruħ fi kriżi 'dan l-artiklu se nkun qed niffoka l-aktar fuq il-mod kif inhuma ppreżentati l-karattri nisa u rġiel u kif dawn iħarsu lejn xulxin fix-xogħol ewlieni ta' Ġużż Ellul Mercer(1897-1961), ir-rumanzLeli ta' Ħaż-Żgħir (1938). Il-karatterizzazzjoni hija aspett fundamentali f'xogħol letterarju għax bosta drabi huma l-karattri li jlaħħmu x-xogħol. Tant hu hekk li l-kittieb E.M. Forster jasal biex jgħid li l-karattri huma ċcreations insideacreation.'' Bħallikieku l-ewwel hemm il-ħolqien prinċipali jew il-qafas li f'dan il-każ huwa r-rumanz u mbagħad hemm ħolqien ieħor daqstant importanti li se jkun ospitat minn dan il-qafas. Dan jixhed l-impenn doppju ta' awtur bħal Ellul Mercer li mhux interessat biss li jagħtina stampa ħelwa tal-pajsaġġ, aktar interessat fit-tiswir ta' individwu li hu konxju tal-limiti ta' madwaru u li jagħmel ħiltu kollha biex jitqabad kontrihom. ''Mir-realtà li tidher (ir-raħal, ir- raħlin, il-qagħda soċjali) Ellul Mercer jgħaddi għar-realtà li ma tidhirx iżda tiġġarrab fl-għeluq tal-ispirtu.'' Kawża t'hekk ir-rumanz jistrieħ fuq żewġ aspetti: l-aspett soċjali li jagħtina stampa realistika tar-raħlin neqsin minn kull mezz t'edukazzjoni u li kawża t'hekk qed ibatu kultant mingħajr lanqas biss jindunaw għax ma jafux ħajja oħra għajr din u l-aspett psikoloġiku li jixhed il-kriżi ta' ruħ li ma tridx li tkun parti minn din il-massa u għalhekk tiġġildilha minkejja li fl-aħħar mill-aħħar titlef.$ Għalhekk, m'hemmx dubju li hemm interdipendenza bejn dawn iż-żewġ aspetti li jagħmlu r-rumanz dak li hu proprju għax huma preżenti t-tnejn. Waqtli l-karatterizzazzjoni fir-rumanzi idealistiċi u storiċi-romantiċi kienet toħroġ bosta drabi mill-azzjoni, f'tipi oħra ta' rumanzi, fosthom dak politiku- soċjali u psikoloġiku bħal Leli ta' Ħaż-Żgħir, il-karatterizzazzjoni tixref aktar mill-enfasi li tinxteħet 'fuq l-għarfien u l-iżvolġiment tal-identità ġewwiena tal-personaġġ' imġarrab u konxju tiegħu nnifsu.5 Barra minn hekk, din it-tip ta' kitba, prevalenti l-aktar fis-snin tletin u erbgħin tas-seklu l-ieħor b'awturi bħal Juan Mamo (1886-1941) u Ġużċ Orlando (1898-1962), apparti Ellul Mercer, għandha wkoll l-iskop tal-''kunxjentizzazzjoni tal-massa. '' Karattri u Fehmiet Sterjotipati Minkejja li Leli ta' Ħaż-Żgħir ''jista' jitqies bħala l-ewwel rumanzi jagħti passi deċiżi lejn in-narrattiva psikoloġika''7u minkejjali jiffavorixxi l-intellettwaliżmu u l-pożittività tad-dubju permezz ta' Leli, f'Ellul Mercer insibu għadd ta' sterjotipi. Sa mill-bidu tar-rumanz niltaqgħu ma' Dun Karm ta' Rużann, karattru li jrid jibqa' mwaħħal mal-għeruq tiegħu tant li ''Jekk kont tibda biex tkellmu fuq xi tibdil, imqar dak li hu meħtieġ u li minnu nnifsu jidher li hu għall-aħjar, aktarx li kont issibu ma jaqbilx miegħek. terminu ''sterjotip' jikkumplimenta b'mod preċiż din il-karatteristika ta' dan il-qassis. Il-kelma ''sterjotip' ġejja mill-Grieg u hija komposta minn żewġ kelmiet: stereos li tfisser 'solidu' u tvpos li tfisser ''marka, mudell jew tip.' Dan kollu jimplika xi ħaġa li ma tistax titbiddel jew tiċċaqlaq malajr. Dun Karm ta' Rużann kien jimxi bl-arketipi għax fil-perċezzjoni tiegħu jħaddan ''mudell ewlieni li jsiru kopji minnu; idea universali li jieħdu sehem fiha l-varjazzjonijiet tagħha. ''' Dan huwa evidenti meta n-narratur jgħidilna li Dun Karm lin-nisa ftit kien iġerragħhom.''2 Dan id-distakk min-nisa jkompli jattribwixxi għar-reputazzjoni tajba tiegħu mar-raħlin għax qed juri li huwa raġel; li mhuwiex imjassar minn mara iżda huwa ħieles f'kull sens.' Tant hu hekk li ħsiebu ''kien jimraħ safi daqs dak ta' tarbija''' għax ladarba distakkat min-nisa kien innoċenti, b'direzzjoni ċara f'ħajtu u mingħajr traċċi ta' ħażen. Naqraw li Dun Karm kien iwissi lill-bniet li kienu jinġemgħu jitkellmu maġenb il-kunfissjunarju tiegħu, u jċanfar 'bl-akbar herra' lil dawk il-'ħafna nisa bla ġieħ' li skont hu jmorru l-knisja ''biex jinqdew u jħajru l-irġiel ' 'Is-safa, bħall-ġmiel, kellha tkun dik il-kwalità tant importanti li biha jissebbaħ il-ġisem femminili Malti.''$ Kif inhu evidenti mill-qawl 'Ix-xebba dellha tqil u l-ġuvni ħarġa LXXXVIII 2015 bandiera bajda,' rimarka li tgħaddiha wkoll Kunċett ta' Venuża meta tgħarraf lis-Sa Marjann li Leli qed jiltaqa' ma' Vira,i' donnha li hija l-mara biss li tista' titħammeġ bl-immoralità. Barra minn hekk, il-qawl, ''Mara sabiħa, ġmielha jibqa' sakemm titlef ġieħha,''$ apparti li bħall-kumplament tal-qwiel huwa rifless ta' kif kien jirraġuna l-moħħ Malti, jevoka preċiżament il-filosofija ta' Dun Karm li l-ġieħ u l-purità tar-ruħ, tal-moħħ u tal-intenzjonijiet għandhom ikunu l-karatteristiċi fundamentali li jagħnu lill-mara. Għal Dun Karm ta' Rużann, il-maġġorparti tan-nisa jappartjenu għal din it-tip ta' mġiba mtajra. Il-mara tidher bħala dik li kapaċi tisseduċi bil-makakkerija u tinganna bil-qerq. Kif ironikament jixhed isimha, din it-tip ta' mara fir-rumanz hija rrappreżentata minn Klara Buqerq; il-mara żienja li trid l-attenzjoni u li moħħha biex taħfen lil Leli taħt idejha. Hija murija bħala theddida għall-pjan t'Alla u bħala dik li ma ssibx kwiet qabel taħtaf il-priża tagħha u tisfrattalu l-merħla f'daru stess. Għall-kuntrarju, omm Dun Karm kienet ''mara mdaħħla fiż-żmien u għaqlija kemm tridha' u kienet tisimgħu ''bis-sabar kollu u mingħajr ma tħalli kelma toħroġilha minn fommha'2 Minn din id-deskrizzjoni jidher ċar li omm dan il-qassis tirrappreżenta viżjoni oħra fi ħdan it-twemmin Nisrani, viżjoni li tqis lill-mara bħala dik li hija mogħnija b'bosta virtujiet li jilħqu l-qofol u l-perfezzjoni tagħhom fil-Madonna. 2 Fiħdan it-twemmin Nisrani jidherli m'hemmx triq tan-nofs għan-nisa iżda hemm żewġ toroq estremi li jixirfu minn dawn iż-żewġ viżjonijiet antitetiċi msemmija.Ż Jista' jkun li l-awtur mhuwiex konxju tal-isterjotipiċità ta' dawn il-karattri iżda jista' jkun ukoll li nqeda bihom biex iqanqal diskussjoni. Għal Dun Karm, ommu kienet kollox u meta tmut hi jħoss is-solitudni iżda jiddefinixxi d-dgħufija f'termini sessisti meta jgħid ''Sirt donni mara'''' għax beda jfittex kull okkażjoni biex jitkellem ma' xi ħadd u biex ikun fil-kumpanija tan-nies. Din l-idea li n-nisa huma kreaturi li moħħhom biex ipaċpċu tixref f'mument ieħor meta Vira u s-Sa Marjann jiltaqgħu ma' Klara ċ-ċimiterju u l-awtur jgħidilna li dawn ''qalu ftit kliem fieragħ, bħalma jgħidu n-nisa. M'hemmx dubju li Dun Karm jirrappreżenta x-xbieha tal-missier konservattiv u ideali, dak li jservi ta' spalla minflok għall-familja fis-sens dejjaq tal-kelma, għall-familja estiża li hija l-komunità lokali tar-raħal tiegħu.2 Tant hu hekk li fi kliem is-Sur Kelin, raġel li kien jistmerr lill-qassisin, Dun Karm qatt m'għamel ''l-inqas ħaġa li ċċekknu u tbaxxih bħala qassis u bħala raġel. '77 Bħala l-kap, b'mod speċjali mil-lat spiritwali u morali, Dun Karm: Iżda m'hemmx dubju wkoll li f'Dun Karm hemm kuntrast għax filwaqt li kien iċanfar bil-herra lil dawk li ma jikkonformawx ma' mġibali tixraq fil-knisja u kien raġel b'ħarsa mqita u b'wiċċ imqarras u ta' ftit tislim, 'kellu t-tajjeb tiegħu; u t-tajjeb ta' Dun Karm kien jisboq bil-kbir in-nuqqas li semmejna. ' 7 L-awtur donnu ried li jibbilanċja lil dan il-karattru billi jurina li taħt din il-qoxra ostili kien hemm ''moħbija qalb tad-deheb.''' Mhux talli hekk talli 'L-inqas wieħed li kien jaħseb li Dun Karm kien jixraqlu qima u tifħir bħala qassis tassew, kien Dun Karm innifsu, '$' U għad illi fejn jarawh in-nies kien daqshekk imqit u ta' għalih waħdu, meta xi ħadd kien jiġi f'daru biex jiftaħ qalbu miegħu, Dun Karm kien jinħall. U mhux l-ewwel u t-tieni darba li f'għajnejh feġġet demgħa; bħalma kienu drabi bla għadd dawk li fihom daħħal idu f'butu u ta kulma kellu fih f'dak il-waqt. U meta Dun Karm kien jagħmel dan kien jagħmlu b'qalbu kollha u bla xejn tnikkir. € Ir-riċerkatur u lingwista George Lakoff jisħaq li: F'Dun Karm hemm preżenti x-xrara tal-kuxjenza soċjali; iħoss għall-foqra u għaldawk li qegħdin iġarrbu l-għaks ukien jilmenta mal-kappillan biex jindirizza din it-tebgħa soċjali. Iħoss ukoll għal Leli meta jarah jitqabad miegħu nnifsu iżda mingħajr tlaqliq isostni li fil-fehma tiegħu Leli marad minħabba li qara ''kotba li jqallbu r-ras' u li jħammġu r-ruħ għax iberrdu t-twemmin. $ 'Dun Karm ma kienx għaref; iżda kien jemmen wisq aktar milli jista' jemmen min hu għaref L. Bħala qassis, Dun Karm ma jirrikonoxxix il-fatt li l-marda ta' Leli hija kkaġunata mis- 'sens ta' ħtija u biża' li tiżra' fih il-komunità li jgħix fiha ddominata minn konservattiżmu Kattoliku, komunità li la tifhmu u lanqas trid tifhmu'' u mhux minħabba l-kotba li kien jaqra. Fil-każ tar-relazzjoni adultera tiegħu ma' ħarġa LXXXVIII 2015 Klara, Leli jħoss sa mill-bidu li qed jagħmel ħażin iżda fil-każ tal-ħeġġa tiegħu għall-qari u t-tagħlim, is-sens ta' ħtija jinżera' fih minn forzi esterni. Waqt li f'xi waqtiet ''kien iħossu mejjet biex jaqta' l-għatx klubi u jixrob mill-ħelu li l-ħajja tressaq ma' fomm iż-żgħażagħ, f'oħrajn kien jisma' f'widnejh tidwi l-għajta tad-dmir: 'Lel, tinsiex li int Nisranil … Lel, kun raġell''57 Martu Vira mhijiex sterjotipika biss fid-dehra tagħha iżda ssaħħaħ il- konservattiżmu Kattoliku permezz tal-fehmiet tagħha. Bħas-Sa Marjann, li skont Oliver Friggieri hija l-'mara fidila li tirrappreżenta t-torri taċ-ċertezza teoloġika u tal-morali eżatta,''$ Vira tħeġġeġ lil Leli jerġa' jibda jitqarben u meta għal waqt wieħed jgħidilha li qed iħossu fil-paċi miegħu nnifsu tgħidlu ''Dak għax għamilt dmirek u m'intix tonqos 'l Alla. '$ 'Ir-rumanz iqiegħed l-imħabba għall-mara 'pura' (u sterjotipika) tiegħu Vira kontra l-kilba tiegħu għall-kotba meqjusin (sterjotipikament) bħala 'impuri. ' Vira hija meqjusa bħala pura mhux biss għax hija leali lejn żewġha iżda anki għax ma tistaqsix; għax ruħha u moħħha mhumiex imtebbgħin b' għerf li skont il-komunità li trabbiet fiha, ma jistħoqqilhiex li jkollha. Għalhekk, bejn Leli u Vira hemm kuntrast qawwi u l-karattri tagħhom jistgħu faċilment jitqiesu bħala metafora ta' Malta l-qadima (Vira) u Malta l-ġdida mdawla b'ideat progressivi (Leli). '' Inevitabbilment, iż- żwieġ tagħhom jixhed il-konflitt bejn dawn iż-żewġ aspetti ta' artna. Bħalma omm Dun Karm hija murija bħala l-mara ideali, hekk ukoll is-Sa Marjamn. Il-karattru tas-Sa Marjann huwa mgħobbi bil-piż tal-awtobijografija kif wara kollox ikun, fi grad jew ieħor, kull xogħol letterarju iżda f'dan il-każ għandna konferma ta' dan. Ħu l-awtur, Ġorġ Ellul Mercer, jikkonferma li s-Sa Marjann hija mera ta' ommu u omm l-awtur, ''mara reliġjuża ħafna li l-awtur kellu qima kbira lejha. ''' Kif wieħed jistenna, bħala bint ''l-iżgħar Gżira iżda 744 it-twemmin Nisrani kien kollox għaliha għal x'kotba qed jaqra binha Leli. l-ewlenija fit-Twemmin Imqaddes, 945 sal-punt li kienet toqgħod ''għassa Is-Sa Marjann kienet Nisranija tassew u mhux tal-isem. Ma kinitx Nisranija fejn kien jaqbel lilha biss; u lanqas kienet Nisranija minn dawk li, fi dmirhom tal-imħabba lejn għajrhom, iħobbu 'l għajrhom sa fejn ta' għajrhom ma jmissx ma' tagħhom. Id-domna li tat lil binha Ninu qabel siefer hija sinjal ieħor tal-fidi qawwija tagħha li kienet tmexxiha f'kull għemil tagħha. Hija mara li tħobb lil uliedha u tippreokkupa ruħha dwarhom, ta' karattru sod, umli, għarfa bl-esperjenzi tal- ħajja, f'kelma waħda, dik li sservi ta' pilastru għall-familja tagħha, dik li aċċettat bla ribelljoni ta' xejn ir-rwol li s-soċjetà patrijarkali lestiet għaliha. Sal-aħħar xena tar-rumanz u sa xjuħitha, is-Sa Marjann tibqa' tafferma l-konformiżmu tagħha u l-karba tagħha hija waħda: li Leli jerġa' jikseb twemminu; it-twemmin li lilha żammha ħajja u l-istess twemmin li jekk jerġa' jiksbu binha jġagħalha tmut hienja. Jista' jkun li r-rumanz jagħlaq b'din ix-xena patetika biex l-awtur ifakkarna li minkejja l-mixja twila u iebsa ta' Leli (u tiegħu stess), m'hawn xejn iktar b'saħħtu mit-tradizzjoni li terfa' rasha ma' kull opportunità li tiġiha u li għalhekk it-taqbida kontra l-istatus quo trid tkun waħda kollettiva biex forsi tintrebaħ. Bħalma f'Dun Karm jixref l-istint patern; il-missier li jindokra lil uliedu r-raħlin, fis-Sa Marjann jixref l-istint matern b'mod predominanti. Meta saret taf mingħand Kunċett li binha Leli interessat f'Vira, is-Sa Marjann 'ħasset f'qalbha l-imrar li tħoss kull omm meta tintebaħ li mara oħra sa tisirqilha lil binha.'7 Dan jindika element ta' possessjoni, tant hu hekk li l-awtur jirreferi għal Leli bħala ''Leli tagħha, il-mimmi ta' għajnejha. ''$ Mument ieħor waqt ir-rumanz meta jinħass ħafna l-element matern tas-Sa Marjann huwa meta Leli tela' biex jieħu l-premju għall-ħidma tiegħu matul is-sena skolastika u s-suċċess li kiseb fl-eżamijiet biex ma nsemmux ukoll il-waqt tal-firda minn binha Ninu, waqt li għaliha kien qisu ''barraxa li tisloħ il-qalb.'' F'dak il- mument tal-premjazzjoni ta' Leli, għas-Sa Marjann ''ma kien baqa' xejn isbaħ, aktar ħelu, aktar għaref u aktar ta' min iħobbu minn Leli tagħhal…'$ u l-awtur jinqeda b'dawn it-termini assolutisti biex juri kemm Leli kien ifisser għal ommu. Jibqa' l-fatt ukoll li minkejja l-intenzjonijiet tajba tas-Sa Marjann fil-konfront ta' binha Leli, waħħlitha f'moħħha li għandu jsir qassis, xewqa li kif jistqarr tajjeb in-narratur, kienet frekwenti fl-ommijiet Maltin l-aktar dawk f'ambjent raħli u li kien għaliha kellu jsir hekk bilfors, b'riħet it-tradizzjoni. F'xi waqtiet fir-rumanz, l-istint matern joħroġ ukoll b'mod mill-aktar sterjotipat u fil-forma ta' xewqa. Pereżempju naqraw li Anġla bdiet tgħir għal Ċetta aktar minn qatt qabel meta semgħet li Ċetta se jkollha t-tfal għax fil-perċezzjoni ta' Anġla din kienet ''sa toħroġ ta' mara iżjed minnha, 'S' F'ħin minnhom, Vira wkoll tistaqsi lil Leli jekk jaħsibx li l-Bambin għad jibagħtilhom l-ulied għax inkella jkunu ta' min jitħassarhom. Il-maternità tant hija meqjusa bħala rwol naturali tal- mara li għandna l-qawl ''Mara bla żaqq bħal tieġ bla daqġ' li jfisser li t-'twelid hu l-ogħla ġieħ tal-mara miżżewġa. Dan il-qawl jasserixxi li l-ulied huma s-sors ewlieni li jirrendi lill-mara b'funzjoni utli u dawk in-nisa li ma kienx ikollhom tfal jew minħabba l-infertilità jew għax ma xtaqux kienu meqjusa bħala devjanti, falluti u bla skop f'ħajjithom.Ż ħarġa LXXXVIII 2015 F'waqtiet oħrajn fir-rumanz insibu diversi rimarki konformisti fir-rigward tal-femminilità li fi kliem Luce Irigarav (1930- ) hija ''a role, an image, a value, imposed upon women bv male svstems ofrepresentation. ' lrigarax tissokta tgħid li 'Inthis masquerade of femininitv, the woman loses herselfl…). $ Il-femminilità sservi wkoll ta' maskra li tippermetti lill-mara li tkun kif tixtieqha l-kultura patrijarkali u għadd ta' ideoloġiji oħra mfassla mir-raġel. $ Fi ħdan din il-maskra l-mara titlef lilha nnifisha għax ma tibqax hi u kultant anki inkonxjament tibda ssegwi mudell preskritt ta' mġiba u attitudni mfassal ukoll mill-istituzzjonijiet bħall-Knisja u l-liġijiet. Marbuta ma' din il-kostruzzjoni soċjali hemm ''a set of culturallv defined characteristics''$9 fosthom il-mistħija; bosta drabi sinjal tan- nuqqas ta' soċjalizzazzjoni u allura talludi wkoll għall-fatt li n-nisa Maltin ftit kienu joħorġu minn djarhom waħedhom, għajr għax-xirja jew għall-quddiesa. Leli kien mistħi u kwiet u kien ''jiġrilu bħan-nisa u jsir aħmar kif xi ħadd ifaħħru f'ħaġa żgħira (…).' 57 F'mumentieħor fir-rumanz ukoll insibu l-mistħija marbuta man-nisa meta Gejtu jgħid lil Leli ''Isma' Lel; tridx naqbżu fi kliem ieħor, għaliex, nistħi ngħidlek, għandi min-nisa; ma nistax nisma' 'l min jitkellem fuq il-għali u t-tiġrif. ''$ Hawnhekk ir-rumanz qed joġġettiva l-ġisem u l-imġiba tal- mara skont l-ideoloġija normattiva ta' soċjetà purament patrijarkali. Għalhekk, ir-rumanz, f'dawn il-waqtiet ma jkun qed jagħmel xejn ħlief ikompli jinforza l-hekk imsejjaħ misteru femminili li Sigmund Freud (1856-1939) irrefera għalih bħala l-kontinent mudlam tal-istudju psikoloġiku. $ Karatteristika oħra hija l-ħlewwa, li fi kliem is-Sur Kelin, li suppost kien intellettwali, ' għan-nisa biss tajbal' u jgħid lil Leli ''jeħtieġ tara kif tagħmel u xxarraf ftit lilek innifsek''0 għax fil-perċezzjoni patrijarkali l-ħruxija hija sinjal ta' rġulija u ta' saħħa, sinjal ta' karattru sod. Is-saħħa tant hija element maskili li donnu l-awtur ħass il-bżonn li f'waqt minnhom fir-rumanz jieqaf u jiddeskrivi l-karattru ta' Tona, li mhi ħadd għajr karattru ċatt u sekondarju fost il-ħafna li hemm. Iżda Tona timmerita ftit aktar spazju għax hi kemm kemm sovversiva għal żmienha. Tona baqgħet taħżen iz-zokkor u tbigħu bil-għali fi żmien il-gwerra u baqgħet tagħmel ta' rasha meta żewġha kien iwissiha li jibża' li jinqabdu għax hi ''kellha stonku ta' għaxart irġiel '€ Minn din il-kwotazzjoni joħroġ ċar kemm il-mara mhijiex libera u meqjusa għal dak li verament hi għax minflok hija mqabbla mal-irġiel. Luce Irigarav tgħid li l-mara għandha tkun essri awtonoma, b'personalità idjosinkratika. Karatteristika oħra marbuta esklużivament man-nisa hija l-għira li skont l-awtur m'hawnx ''qilla li tisboq lil dik ta' mara f'waqt ta' għira.''$ B'dan il-lingwaġġ, l-awtur ma jirrikonoxxix il-fatt li l-għira tista' tkun preżenti kemm fin-nisa u kemm fl-irġiel proprju għax hija parti min-natura tagħna ta' bnedmin. Permezz ta' dan il-lingwaġġ li jistabbilixxi l-aspettattivi, il- karattri jinħbew ''fin-normalità tad-diskors' li jixħet lil kulħadd f'keffa waħda.$' Karatteristika oħra li għandha għeruq sodi u li hija marbuta mal- mara minħabba l-orjentament domestiku li din tingħata hija l-indafa. Tant hu hekk li s-Sur Kelin kellu daru miżmuma tajjeb ''daqskemm kieku kellu mara ddurlu biha. '$ Fir-rumanz insibu wkoll xi rimarki minn u dwar uħud mill-karattri, imqar dawk sekondarji, li jiffavorixxu l-partikolarità aktar milli l-ġeneralizzazzjonijiet. Jibdew jistaqsu x'hemm mistur taħt il-qoxra ta' barra u jaslu biex ifarrku, imqar jekk bil-kliem, dik l-immaġni li wieħed ikun bena fil-pubbliku. Is-Sur Nin ta' Braġ, missier Leli, 'kien iħobb in-nisa' u 'ta' sikwit kien jhewden b'xi wiċċ sabiħ' iżda dan ħadd ma kien jafu għajr martu stess, xi ħbieb tal-qalb u xi nisa li kien nibixhom u għalhekk fir-raħal 'kien magħruf b'raġel medhi biss b'martu u wliedu. 6 Iżda jidher li s-Sur Nin sab mara li waqfitlu u ċarrtitlu l-pretensjonijiet tiegħu. Billi wieħed ikun iħobb lil martu u 'l uliedu xħin ikun ħdejhom, u jkun 'minn tagħna' u ta' qalb tajba, ma jfissirx li għandu kulma titlob l-irġulija. Jiena m'iniex raġel, iżda rrid naħseb li raġel li ma għandux il-ħila jleġġem lilu nnifsu man-nisa, ma jixraqlux l-isem ta' raġel. '' Is-Sur Nin ta' Braġ huwa inċert fis-sens li huwa maqbud bejn żewġ ħajjiet: il-ħajja mtajra fil-logħob u l-interess f'nisa oħra u d-dmir tiegħu ta' miżżewweġ u ta' missier. Martu Marjann hija daqstant ieħor maqbuda bejn ħaltejn għax minkejja li tara lil żewġha jagħtiha għall-ħala, ta' omm eżemplari li kienet, ħeġġet lil binha biex qatt ma jonqos ''imqar b'kelma''$ mill-qima li għandu jkollu lejn missieru. ħarġa LXXXVIII 2015 Il-Lingwaġġ Id f'Id mat-Tema Leli ta' Ħaż-Żgħir huwarumanzili fih id-diversi aspetti tal-istil bħal-lingwaġġ, is-simboliżmu u l-metafori jikkumplimentaw it-tema. It-tema ewlenija tar- rumanz nistgħu niġbruha f'sentenza waħda: il-konflitt bejn l-injoranza u l-għerf. Dawn iż-żewġ naħat huma ssimbolizzati bil-metafora klassika u ċentrali tad-dlam u d-dawl rispettivament. Fir-rumanz jissemma Sqaq id-Dlam; postil-faqar, id-dnub, il-ħmieġ, il-vjolenza, il-mard u n-nies bla xogħol; kollha sintomi diretti jew indiretti tan-nuqqas t'edukazzjoni. Mhux talli għandna d-dlam iżda talli għandna l-idea tal-isqaq; żewġ xbihat b'konnotazzjonijiet oskuri. Din il-metafora ewlenija tista' tinġabar proprju f' L-Isqaq (1962), it-titlu ta' wieħed mir-rumanzi ta' Ġużċ Chetcuti (1914-2006), awtur soċjali ieħor li għandu wkoll id-dramm Il-Kerrejja (1963). F'bosta kitbiet soċjopolitiċi, l-isqaq u ħafna drabi wkoll il-kerrejja, minbarra li jixhdu ambjent degradanti spiss jinbidlu f'simbolu jew metafora ta' qagħda fiżika u mentali ta' pajjiż sħiħ. Huwa l-għeluq morali, fiżiku, finanzjarju, psikoloġiku, intellettwali u l-bqija. Fil-Malti preċiżament għandna l-espressjoni idjomatika ''daħal fi sqaq' biex nirreferu għal xi ħadd li daħal f'sitwazzjoni li ma jistax joħroġ minnha kif ġieb u laħaq kif jidher min-nies ta' dan l-imkien li mhix faċli għalihom li jinqatgħu minn din it-tip ta' ħajja. Għal Ellul Mercer, l-edukazzjoni kellha tkun is-salvazzjoni tagħhom. F'dan l-isqaq, it-tfal huma murija bħala saħta u mhux bħala barka tant li naqraw li s-sqaq ''kien imdewwed bit-tfal, '$ tentattiv ieħor fejn l-awtur jinqeda b'lingwaġġ li jħalli impatt fuq il-qarrejja. It-tfal huma mistkerrha u jqanqlu stmerrija għax f'ambjent bħal dan huma piż u sors ta' aktar problemi, l-istess kif wieħed ġeneralment jistkerrah id- dud. L-awtur jgħidilna li r-raħal ''fi ftuħ il-ġrajja tagħna kien għadu bilkemm iddawwal bil-lampi tal-pitrolju. '' Barra minn hekk, isem ir-raħal, Ħaż-Żgħir, ikompli jindika l-għeluq u l-provinċjaliżmu. Ħajjet dawn ir-raħlin kienet ċiklika; 'tixbah lil tas-sienja' minkejja li d-dinja kienet qiegħda toqrob sewwa lejn kixfiet u lejn ġrajjiet tal-għaġeb.'7l Ħaż-Żgħir mhux talli kien ċkejken talli kien 'bogħod mid- dinja, '72 bogħod mill-iżviluppi u l-progress, bogħod mit-tidwil tal-moħħ u mill-għatx għall-għarfien u r-raħlin 'kienu għadhom qed jgħixu u jqattgħu żmienhom x'aktarx bħalma kienu għexu u qattgħu żmienhom missirijiethom u nanniethom.'' Din il-kritika mhix waħda personali indirizzata lejn il-poplu biss. Hija wkoll kritika politika ta' pajjiżna li permezz tagħha Ellul Mercer, l-istess kif jagħmel fil-kitba tiegħu Malta Ġenna tal-Art (1930) ipoġġi l-osservazzjonijiet tiegħu, jipponta subgħajh anki lejn l-awtoritajiet statali u jħajjarhom sabiex itejbu l-kundizzjonijiet iġeniċi fl-irħula li bosta drabi kienu minsijin. Leli jikkuntrasta bil-kbir ma' dan u hawn l-awtur ukoll joħroġ il-kuntrast permezz ta' lingwaġġ mirqum u magħżul apposta. Waqt li 'ebda wieħed miż- Żgħirin ma kien iħabbel rasu b'dak li kien qed jiġri fid-dinja,''' anke waqt l-irqad, Leli kien ''jomgħod il-kliem.''5 Dan il-verb jagħtina l-idea li Leli ma kienx jibla' kollox, ma kienx jaċċetta kulma jgħidulu iżda kien jgħarbelu jixtarr u jipprova jifhem tant li spiċċa tilef twemminu għax ''min jaqra jitgħallem u jsir jaf''' u għalhekk Leli ħafna drabi kien iwieġeb ''aktarx ta' tifel milli ta' raġel '77 Huwa l-individwu li jqis lis-soċjetà bħala l-kawża tal-kriżi interna tiegħu. Ir-ruħ tibki biex tinstema' iżda minflok ikollha xi tgħid man-normi u l-valuri li jxekkluha milli tiżviluppa. Ma' Leli kont ''tgħid kelma u tiftiehem'7$ għax il-qari fetaħlu orizzonti ġodda. F'tentattiv ieħor biex iżewweġ l-istil mat-tema, f'diversi mumenti l-awtur ipoġġi fuq fomm Leli l-frażi ''baħar ta' għerf'7'' preċiżament minħabba l-fatt li l-kelma ''baħar' tixhed immensità. F'din is-silta meħuda minn fomm is-Sur Kelin u li jgħidha lil Leli u lil ħabibu Pawlu Sulnata hemm il-qofol tal-ideoloġija tar-rumanz u tal-ħajja b'mod ġenerali. Hemm il-promozzjoni tas-suġġettività u l-ħajra biex wieħed jifforma opinjoni li tkun verament tiegħu. Aqraw kemm tifilħu. Kollox jgħallimkom. Iżda qisu li kulma taqraw ma teħduhx b'evanġelju. Tabilħaqq li f'kull ktieb hemm xi ftit tas-sewwa; iżda dan ma jfissirx li kull ktieb mill-bidu sal-aħħar huwa s-sewwa. U barra minn hekk, biex kittieb imaqdar ieħor ma jridx wisql F'kull ktieb issib xi tmaqdar; iżda mhux kull min imaqdar għandu l-ħila jidħol għax-xogħol u jagħmlu aħjar…50 Ironikament, f'din is-silta l-awtur jinqeda bil-paronomasja jew il-logħob bil-kliem bi skop nebbiexiċl permezz tal-kelma ''evanġelju' biex jenfasizza aktar il-fehma tiegħu u biex joħroġ id-dikotomija bejn l-għarfien u t-twemmin u bejn ir-rieda u s-setgħa. Fil-Malti għandna l-espressjoni ''mhux kollox vanġelu.' Dan minħabba l-fatt li fil-kuntest tas-soċjetà predominantement Nisranija tagħna, il-vanġelu huwa meqjus bħala xi ħaġa sinċiera, sagra, żgura u li wieħed suppost lanqas tgħaddilu minn moħħu li jiddubita minnu ladarba l-evanġelisti kienu 'mnebbħin' u 'mdawlin' minn Alla stess meta kitbuh. Dawk li jemmnu ma jħossux il-bżonn li jitgħallmu għax Alla għalihom huwa l-biduu t-tmiem; ladarba jagħrfuh u jinsabu fil-kenn tat-Twemmin Imqaddes '' m'hemmx xi jsiru jafu aktar. Din l-aċċettabilità għamja hija totalment l-oppost ħarġa LXXXVIII 2015 tal-viżjoni mħaddna minn Leli. L-awtur jistaqsi jekk it-twemmin hux għall- klassi l-magħkusa u għal dawk ta' bla skola biss u jipprova jressaq lejn xulxin it-tagħlim u l-fidi iżda min-naħa ta' Leli dan ma jseħħx. Leli maried xejn ħlief li sempliċiment isib lilu nnifsu. Il-ġlieda tal-individwu, f'dan il-każ Leli, miegħu nnifsu, l-awtur jiddeskriviha bħala 'l-akbar ġlieda li bniedem jista' jsib ruħu fiha.'$ F'Leli, il-qarrejja jistgħu jilmħu lill-awtur innifsu, ''il-karattru sensittiv li josserva u jaħseb, '€' u li jipponta subgħajh lejn in-nuqqasijiet ta' soċjetà mgħaddsa fit-tajn tal-aljenazzjoni. Leli, il-protagonist tar-rumanz, ''huwa ogħla moralment mill-kotra li ma tifhimx. '$$ M'hemmx dubju li Leli huwa karattru tond għax il-personalità tiegħu ġġarrab żvilupp u tespandi ħafna sal-punt li fih naraw bidla radikali. Ir-rumanz huwa mibni fuq antiteżi ewlenija; fuq paradoss li m'hemmx dubju li l-iskop tiegħu huwa li jistimula lill-qarrejja, forsi dawk ta' meta ħareġ aktar milli dawk tal-lum minħabba n-natura avangardista tiegħu. Ħajjet ir-raħlin kienet ċerta u stabbli u f'dan is-sens kienu privileġġjati għax moħħhom ma kien jitqabad ma' xejn. F'dan is-sens, l-injoranza ma kinitx biss żvantaġġ jew mezz ta' iżolament soċjali imma kienet ukoll privileġġ għax ladarba l-moħħ ma kienx jaħseb aktar milli jmissu dan kien iġib miegħu element ta' serħan.€ Min-naħa l-oħra, il-qari ''jwassal għall-inċertezza matura u (…) jeqred iċ-ċertezza injuranta,'$ Hija l-mistoqsija kontinwa li twassal għall-għerf; huwa l-isforz ta' Leli li biex jaqra ma jkun għajjien qatt. Leli kien kontinwament miftuħ għat-tagħlim tant li jistqarr 'jien ma naf xejn ħdejn min jaf. Naf biżżejjed biex nista' nintebaħ kemm manaf xejn u kemm stajt, sal-lum, tgħallimtu mxejtaktar 'ilquddiem,'$$ Bejn Leli u l-kotba mhux biss kien hemm rabta assoluta imma kien hemm ukoll element ta' intimità li huwa espress tant tajjeb minn Ellul Mercer permezz tal-użu tal-verb ''reda'.'' Il-kotba li kien jaqra Leli kienu jagħtu lok għal kunflitt mal-ordni stabbilit jew mas-sewwa magħruf għax jesploraw u jgħarblu perspettivi, identitajiet u realtajiet li huma intrinsikament preżenti fina u fid- dinja ta' madwarna iżda li s-soċjetà ma tirrikonoxxihomx għax tibża' li jekk turihom id-dawl ittebba' ġieħha. 0 Il-ktieb jistaqsi u ma jippruvax jordom il-kurżità iżda l-kurżità ssir ix-xrara li tkebbes lill-ktieb fil-vjaġġ tiegħu biex jesprimi t-tiftix dejjiem tal-bniedem b'lingwaġġ imġedded. L-istoriku Carmel Cassar isostni li sa tmiem is-seklu sittax, minkejja li l-qari tal-kotba beda jinfirex bil- mod il-mod minħabba l-iżvilupp tal-istampar, 'il-Knisja Kattolika, permezz tal-Inkwiżizzjoni, irnexxielha tikkontrolla l-ħajja, u l-ħsibijiet l-aktar mistura, tan-nies f'Malta. ''' Il-kotba li kien jaqra Leli kellhom il-ħila jieħdu l-għarfien tal-bniedem lil hinn mill-konfini limitati tal-għarfien f'perjodu partikolari tal- Istorja u kien proprju għalhekk li Leli xellef difru mal-Knisja u ma' familtu għax il-kotba li jistimulaw l-intellett huma għodda ta' poter għax fost l-oħrajn jagħmlu l-bniedem aktar rikk fi ħsibijietu. Fil-fatt, il-kelma qadima Griega 'agon' litfisser 'kunflitt' tinsab fiċ-ċentru tal-kelma ''protagonista;' il-bniedem li jipprova jissupera t-toqol u l-ostakli tal-kunflitt. Moħħ ir-raħlin jibża' jasal għall-konklużjonijiet, jibża' jipproblematizza iżda kontinwament iserraħ fuq il-ftit magħżula bħal Dun Karm. Għar-raħlin, il-bidla u l-progress huma forom ta' xkiel. In-nuqqas ta' bidla u l-għeluq tar-raħal għalihom kienu forma ta' protezzjoni u reżistenza. Iżda għax Leli ried l-awtonomija u s-sodisfazzjon li jiġi mill-iżvilupp tal-potenzjal ta' dak li jkun u ħabrek biex jitma' lil moħħu fi ħdan ambjent marradi, kellu jħallas prezz għoli. Minħabba li min- natura tagħhom ' il-qari u t-tagħlim jieħdu xejra soċjali u jridu r-relazzjonijiet ma' oħrajn,' Leli 'ma sabx ma' min jiddiskuti u għalhekk b'tagħwiġa ironika kellu jġarrab it-twarrib soċjali. ''2 Ironikament, Leli sofra dak li qatt ma xtaq isofri. Leli jittrasforma ruħu f'ribell intellettwali, fil-prototip tal-antieroj li żviluppa sew fin-narrattiva ta' wara l-Indipendenza. Huwa l-bniedem li jopponi l-ideoloġija tal-massa u għax jopponiha jingħadd b'miġnun. Il-ħajja li tgħix il-kotra b'kulma fiha li jaqbel u li jimla l-but, għal Leli ma kinitx tgħodd; u ma kienx iħossha twettqu; u għalhekk fiha qatt ma seddaq. Dil-ħajja biss kien irid Leli — Il-ħajja tal-ħalliemi mqajjem $ Biex jirreferi għall-marda ta' Leli fl-istadju inizjali tagħha, l-awtur jinqeda bil-metafora tad-dell biex iwassal sfond malinkoniku. Leli kien 'iddellef'' u f'għajnejn Leli kien hemm id-''dell tal-għaja tar-ras. $ Il-vjaġġ mill-injoranza għall-intellettwalità huwa rifless ukoll fil-vjaġġ li Ninu, ħu Leli, jagħmel lejn l-Awstralja. Hemm din l-idea ta' ħruġ minn post magħluq u klawstrofobiku ssimbolizzat permezz tal-għar.'6 L-emigrazzjoni kienet il-mezz li bih il-bniedem jinqata' mill-għeluq u jintebaħ li d-dinja ma tikkonsistix biss minn pajjiżu. Ninu jistqarr ''Kemm hi żgħira Malta, Mal U kemm nibqgħu ma nafu xejn u ma noħolmux liema dinja qed ingħixu fiha, sakemm ma noħorġux minn gżiritna u niġu f'artijiet hekk kbarl… 777 Madankollu, minkejja dawn ix-xejriet li jmorru kontra l-konvenzjonalità, nistgħu ngħidu li dan ir-ribell xorta waħda huwa raġel, kif wieħed isib f'bosta ħarġa LXXXVIII 2015 mix-xogħlijiet letterarji Maltin. Donnu li kien permess għal raġel li jisfida l-awtorità u jmur kontra l-kurrent iżda ma kienx possibbli għal mara li tagħmel dan. Minkejja li Leli kien moħħu miftuħ bil-qari li kien jaqra, xorta waħda kien jaħsibha b'mod sterjotipat fil-konfront tan-nisa u l-irwoli tiegħu u ta' Vira fil-ħajja miżżewġa kienu dawk li tiddetta s-soċjetà patrijarkali; preċiżament 'hi d-dar u hu fuq ix-xogħol ''$ Naqraw li ''Leli lil Vira ftit kien joħroġha'' u li darba minnhom ''daħħal lil Vira l-Belt; ħadha tieħu kafċ f'ħanut ħdejn il-Qorti, daħħalha ċ-ċini (…).'' Dawn il-verbi bil-pronomi mehmużin marbuta magħhom ma jindikawx awtonomija imma possessjoni u sottomissjoni. Dan il-lingwaġġ ma kienx jingħad biss fi żmien Ellul Mercer jew fi żmien il-ġrajja tar-rumanz imma għadu jinstema' sal-lum fuq fomm ċerti rġiel kif tistqarr tajjeb Maria Grech Ganado f'intervista li jien għamiltilha meta tgħid 'Jekk iż-żwieġ għad hemm ħafna rġiel b'mentalità li l-mara hija tiegħu, joħroġha għax ma nistax għaliha din 'Ħriġtha lill-mara' jew 'Ħariġni' qisha xi kelbf''0 Konferma oħra ta' dan tasal mingħand Klara li tgħid lil Leli li n-nisa msakkrin ''dejjem taħt il-muftieħ, li, allaħares qatt, ma jiġix xi ħadd u jeħodna. ''f' Dwardu ġieli qal lil Leli: 'Isma', Lel, ma nagħmlux mod li int wieħed minn dawk ta' bla ras, li jgħiru għal għarusthom, hux7 Ili noqgħod ir-raħal ma nafx kemm, u nara 'l kulħadd barra minn Vira tiegħek7' Leli kien iwieġeb bid-daħka: 'Tridx tmurl M'iniex minn dawn il-boloh, jien. L-għarusa ma toħroġx għax ma tridx. Jien, mingħalija, tista' tmur fejn trid hi. Iżda Leli, meta kien jgħid dan, kien ikun qed jigdeb.'€ Id-Dehra Fiżika ta' Wħud mill-Karattri Kuntrarju għall-ideoloġija li ħaddnu wħud mill-kittieba kontemporanji ma' Ellul Mercer bħal Marv Mevlak (1905-1975) u anki Lina Brockdorff (1930- ) jekk naslu sa żmienna, apparti l-bosta films u riklami li Ikoll jinfurzaw l-'attitudni tas-soċjetà patrijarkali li tħares lejn is-sess femminili bħala s-sess estetiku' għax skontha ''huwa l-ġisem tal-mara li qiegħed hemm biex in-nies iħarsu lejh u mhux tar-raġel u, aktar minn hekk, hija l-identità tal-mara li l-aktar li tiddependi mill-identità fiżika tagħha u mhux dik tar-raġef''' Ellul Mercer, għal mument, jaqleb din l-idea. F'dan ir-rumanz, fil-każ tal-ġenituri ta' Leli, l-aspett attraenti jaqa' fuq ir-raġel. Missieru 'kien raġel sabiħ. Wiċċu jrid itajjar in-nar, għajnejh żoroq, u fommu ħelu daqs ta' mara''€4 minkejja li din ir-rabta bejn il-ħlewwa tal-fomm u l-mara hija espressjoni konformista u turija oħra tas-saħħa tat-tradizzjoni. L-istess jista' jingħad għall-fatt li 'Tħares lejh, kont tgħid li għandu saħħa ta' barri''05 għax fid-dinja patrijarkali, is-saħħa hija element maskili, l-istess bħal meta naqraw li Leli ''kien imġissem ġmielu,''9li wlied Pietru s-sajjied kienu ''jbigħu s-saħħa'''07u li s-Sur Kelin ''kien raġel daqs hawn. '''$ Madankollu, is-Sur Nin huwa bħal dik it-tuffieħa li hija sabiħa minn barra iżda mħassra minn ġewwa għax meta rah it-tabib ċanfru biex 'iżomm ruħu nadif u jibża' għal saħħtu, għax qalbu 'm'aħniex. B'kuntrast ma' żewġha, is-Sa Marjann ''ma kinitx mara mis-sbieħ' iżda meta kienet tiftaħ fommha u tibda titkellem, kont tħossok tinġibed lejha.' Donnha li s-Sa Marjann tippossedi sbuħija interna li tpatti għan-nuqqas tagħha minn barra. Qatt ma kienet, lanqas fi xbubitha, minn dawk in-nisa li malli jersqu lejn raġel, jinħallu. Meta kienet tkun titħaddet ma' xi raġel kienet tkellmu bla mistħija żejda; iżda b'dik il-bruda bħallikieku qiegħda titkellem ma' mara bħalha. L-4 Is-Sa Marjann moħħha kien jilħqilha bis-sħiħ; u ma kontx tidħak jew tqarraq biha bil-lest. Mill-banda l-oħra, id-dehra ta' Vira hija rromantiċizzata u sterjotipata. Vira Kanwara kienet ix-xbieha taż-żgħożija fl-isbaħ tagħha. La twila u lanqas qasira, u aktarx mimlija, b'sider sabiħ u mitfugħ 'il quddiem u b'rasha miżmuma lura, Vira kienet iġġiblek għira taraha miexja fit-triq. Wiċċha mkebbes dejjem, minnu tista' tixgħel suffarell; għajnejha kbar, suwed u daħkanin; xofftejha donnhom imċappsin bl-aħmar tal-peprin; b'xagħarha iswed daqs għajnejha u mġiegħed minnu; Vira kienet tinnamrak minnha qabel tiftaħ fommha biex tkellmek. F'dil-ħabta Vira kienet waslet biex tagħlaq il-għoxrin sena; u billi kienet sabiħa u tbigħ is-saħħa u bint in-nies sewwa u mill-aħjar kemm-il żagħżugħ fir-raħal kien mixtieq għaliha u mitluf warajha. il Din ix-xbieha tat-tfajla mibruma, b'għajnejha skuri u ħaddejha ħomor, ir-Romantiċiżmu Malti, l-aktar permezz ta' Dun Karm (1871-1961) li huwa ħarġa LXXXVIII 2015 kontemporanju ma' Ellul Mercer, igglorifikaha u idealizzaha u nistgħu ngħidu li mbuttaha biex titqies bħala aspett fundamentali li jikkaratterizza l-pajsaġġ Malti.12 Tant hu hekk li Immanuel Mifsud jisħaq li kien preċiżament Dun Karm il-'poeta li fil-poeżija stabilixxa l-mara ideali kif mistmerra mill- għajnejn kolonjali. ''5 Il-kwalitajiet ta' din it-tfajla saru jiddistingwu s-sura u l-identità Maltija. Hija l-mara bieżla u raħlija, ħaġa waħda mal-ambjent fejn tgħix. Id-deskrizzjoni ta' Vira tinkludi metafori, similitudnijiet, termini assolutisti u fis-superlattiv u attenzjoni lejn il-moviment li mhux biss huma intiżi biex ipinġuha fid-dettall imma wkoll biex jerotiċizzawha u juruha bħala irreżistibbli u seduċenti. Il-ħarsa kolonjali ppreferiet 'il-forma żnella tal-ġisem Brittaniku jew Nordiku' u l-'ħxuna ma tqisitx biss bħala kerha iżda anki vulgari' waqt li l-ħarsa Maltija ppreferiet il-mara mibruma, aktar 'Mediterranja. li Dan il-mit Romantiku tant huwa promoss li saħansitra naqraw li s-Sa Marjann ma kinitx mis-sbieħ proprju għax kienet ''magħluba.'II5 Din id-dehra Romantika tat-tfajla safja u raħlija hija parallela għall-pitturi hekk imsejħa 'folkloristiċi' ta' Edward Caruana Dingli (1876-1950), persunaġġ ieħor kontemporanju ma' Ellul Mercer, li fittex li jpinġi nisa mibrumin, b'par wardiet ħomor, kemxejn somor u ħelwin, /'$ Barra minn hekk, Vira, bħall-maġġoranza tat-tfajliet f'ritratti Romantiċi, minbarra li hija ideali ''kemm fil-għaqal u kemm fil-ġmiel,''17 kienet ukoll ċtbigħ is-saħħa. Immanuel Mifsud josserva preċiżament din it-tendenza: li dawn in-nisa jġorru ''saħħa maskili iżda fl-istess waqt delikati. ''9 Flimkien ma' dawn il-fatturi, wieħed irid isemmi wkoll il-fatt li t-tfajla f'bosta mumenti tkun tħares ''lejn l-art,''7 simbolu tal-mistħija. '' Fil-perċezzjoni tagħha, din it-tip ta' tfajla tqis il-belt bħala mniġġsa u lin-nisa wlied il-belt bħala żienja.'22 Għaliha, il-belt, bid-distrazzjonijiet kollha li l-ambjent urban iġib miegħu, toħnoq it-tiftixa għal dinja ideali billi ma tgħinx biex tinħoloq dik l-atmosfera fiżika-spiritwali li tnissel hena fil-moħħ u fir-ruħ u konsegwentement aktarx li tfittex il-permanenza fl-imħabba. Tant hu hekk illi fil-laqgħa tagħha ma' Leli, Vira tiddistakka ruħha mit-tfajliet urbani u tfakkar lil Leli li hi mhix ''minn dawk li tiltaqa' magħhom fl-ibliet.''2$ Minbarra r-rabta maż-żina u l-frugħa, biex dan il-ġisem tat-tfajla rurali jkun komplut kien jeħtieġ li jiżżejjen bid-dehbijiet l-aktar f'okkażjonijiet speċjali bħal xi festa jew tieġ. Fil-ġrajja rrakkontata fir-rumanz Leli ta' Ħaż-Żgħir, li sseħħ għall-ewwel snin tas-seklu għoxrin, naqraw li dakinhar tat-tieġ tagħha, Ċetta kien fiha x'tara. Kellha fuq sidirha mimli deheb, u miegħu jdejha u subgħajha. Iżda d-deheb li kellha fuq kien, biex ingħid hekk, jidher imtappan ħdejn is-suwed għajnejha, jibbru u jżebbġu mad-daħka ħelwa ta' fommha. '' Naslu għall-konklużjoni li l-ġrajja tar-rumanz seħħet għall-ewwel snin tas-seklu għoxrin għax meta jirrakkonta l-ġrajja tal-għarqa ta' Pietru tal- Kalkara, Ellul Mercer jgħid li din seħħet daqs 'ħamsa u tmenin qabel il-ftuħ tal-ġrajja tagħna, jiġifieri għall-ħabta tal-aħħar jiem ta' Frar tas-sena 1820,775 Immanuel Mifsud jikkwota lil Louis de Boiseglin, storiku u vjaġġatur li żar Malta fil-bidu tas-seklu dsatax, proprju madwar mitt sena qabel ma sseħħ il-ġrajja tagħna, li jirreferi ''għall-figura mbaċċna u samra tan-nisa Maltin; in-nisa sbieħ, b' għajnejhom skuri u ħafna drabi mżejna bid-dehbijiet.'' Dan il-kumment joqgħod preċiżament għad-dehra ta' Ċetta li kienet 'ix-xbieha ta' Maltija tar-raħal mis-sbieħ.'27 Dan id-diskors jalludi wkoll għall-poeżija 'Monument Marv Mevlak' li fiha Mevlak taċċenna għall-fatt li li tiżżejjen, tinżebagħ u tagħti kas id-dehra tagħha huma meqjusa affarijiet 'tan-nisa' u hi, kuntrarju għal bosta nisa, ma kellhiex żmien x'titlef f'dawn l-affarijiet u ssostni 'Fil-lixx, mill-eħfef, m'għandix moħħ niżżejjen, / Jew nilgħab ma' persunti jew mal-libsa.''5$ Dan kollu apparti l-fatt li l-ġisem tal-mara, fil-perċezzjoni patrijarkali 'qiegħed għal-lest biex jiġi analizzat, skrutinizzat''9 sal-punt li naqraw li din Ċetta ''kien fiha x'tara.' F'dan il-kumment hemm l-idea li l-mara hija murija bħala tpupa' bil-konnotazzjonijiet kollha li din il-kelma ġġorr magħha, idea li kif tistqarr tajjeb Lou Drofenik, riċerkatriċi u awtriċi Maltija-Awstraljana, anki jekk inkonxjament, tippromwovi l-patrijarkat u s-sottomissjoni tal-mara minbarra li tirriduċi l-mara fi ħlejqa estetika biss.'' Din l-idea hija evidenti wkoll fi Klara, karattru ieħor ċatt li bħal fil-każ ta' Virau Ċetta l-awtur mhuwiex konxju tas-superfiċjalità ta' dawn il-karattri prevedibbli li wkoll jersqu kważi lejn il-karikatura. Lil din Klara, l-awtur, hi u miexja jistħajjilha tgħid ''Arawnil Ħarsu lejja u tgħaxxqu bi ġmieli, ja rġiell U intom nisa, għiru u nkeddu f'5' Madankollu, id-dehra u d-deskrizzjoni ta' Klara huma bil-wisq differenti minn dawk ta' Vira. Vira hija t-tfajla raħlija, 'innoċenti' jew safja u għaldaqstant naturali filwaqt li Klara hija bint il-belt, waħda min-'nisa tad-dinja,' żienja, fiergħa u artifiċjali, kwalità li hija ssimbolizzata bil-wiċċ ''dejjem miksi b'saff terra ta' fwieħa li taqsmek.''$ Mara oħra li Ellul Mercer jiffoka fuq id-dehra fiżika tagħha hija Dolor ta' Braġ, zit Leli, oħt missieru, iżda din id-darba għandna ritratt tagħha f'żewġ ħarġa LXXXVIII 2015 waqtiet differenti u dehra tiddistingwi ruħha minn oħra kawża tal-effett tal- passaġġ taż-żmien li huwa s-sors tal-qerda tal-ġmiel fiżiku.'$$ Fl-ewwel ritratt, jiġifieri fiż-żgħożija, il-ġmiel korporali huwa ċċelebrat għax 'F'żgħużitha, Dolor ma kien fiha xejn xi tmaqdar, mhux biss iżda kienet xbejba tħares lejha darba, trid terġa'. Kienet fuq tagħha kemm tridha; tbigħ is-saħħa u tinnamra max-xemx għaddejha.''S4 Iżda mbagħad ifiġġ il-kuntrast għax Dolor, Tbiddlet, jiġifieri, minn xebba fuq tagħha u kull fejn issibha ħalqha mċarrat u tinnamra max-xemx għaddejja, meta qorbot il-ħamsin, saret bużżieqa mill-kbar. Terġa': ma' kull sena għomor bdiet dejjem tismen u żżid fix-xaħam, u bil-ftit il-ftit saret waħda minn dawk in-nisa mdaħħlin fiż-żmien, ta' wiċċhom jiġbdek, iżda dejjem donnhom ġralhom xi ħaġa kbira. Hekk u xejn inqas saret Dolor. Ħxunitha saret għaliha salib. Jekk titla' telgħa jew taraġ, araha taqta' nifisha, u fejn issibha, tilmenta dejjem.'$ Immanuel Mifsud jikkwota fost l-oħrajn lil Stephen Einar Gilbert Ponder li f'rakkont minn tiegħu tal-1937, sena qabel ġie ppubblikat ir-rumanz tagħna, jagħraf is-sbuħija tan-nisa Maltin iżda jammetti wkoll 'li dawn kellhom it- tendenza jinbarmu u mbagħad jiħxienu aktar ma jikbru fl-età. ''9 M'hemmx dubju li d-dehra ta' Dolor ixxaqleb lejn il-grottesk, teknika li tilgħab parti importanti fit-tħaddim tal-istrateġija viżiva tal-awtur. L-istess jista' jingħad għad-dehra t' Anġla l-għajjura li l-awtur ukoll ifittex li jissatirizzaha u joħloq karikatura minnha. Il-karattru ta' Anġla kien l-oppost ta' dak li ironikament jixhed isimha. Kienet mara seksieka, ġellieda, ta' temperament qasir, għajjura, l-ewwel u qabel kollox għal żewġha u seqer fuq kollox. Dakinhar tat-tieġ ta' Ġanni ta' Kejla ma' Ċetta, it-tfajla li Anġla ''kellha kull lanżita daqsiex'' għaliha, Ċetta 'kienet qisha d-dundjana, weħidha weħidha, b'għonnella daqsiex fuq rasha, u b'wiċċha merfugħ 'il fuq, donnha l-imħallef tal-beżqa.''5 L-awtur jagħtina deskrizzjoni f' għamla ta' ritratt bl-iskop li jinbex u jwaqqa' għaċ-ċajt billi jenfasizza d-difetti u jkabbar ix-xejriet ewlenin tipiċi tal-karattru'$$ bħal meta pereżempju naqraw li Anni, mart Ċikku tal-Karozzin, kienet tgħanni ċtajjeb daqs ħasi mnittef.''9. Ma ninsewx li Ellul Mercer kien attiv ukoll fil- qasam ġurnalistiku jiġifieri m'hemmx dubju li kellu għajn fina għad-dettall li għenitu mhux ftit fil-ħidma letterarja tiegħu. F'dan ir-rumanz, ix-xeħta karikaturali mhijiex preżenti biss fil-konfront tan-nisa. Qabelxejn, hija preżenti fil-laqmijiet li bosta minnhom inisslu togħma umoristika bħalma nsibu f' Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka (1930- 31) ta' Juan Mamo. Fost dawn il-laqmijiet b'xeħta karikaturali nsibu Ta' Saramni, Mariroż il-Peċluqa, Ta' Waħħaxni, Ġużċ Snien, Nikol l-Imfattar, Tal-Imqarqaċ u Anni tal-Indannat. Barra minn hekk, il-karikatura hija preżenti wkoll fil-konfront tal-irġiel u ta' sitwazzjonijiet partikolari kif naraw minn din is-silta. Karmnu ta' Nurat, in-nannu tal-għarusa, ta' kull darba li jimla l-imgħarfa, sa ma jwassalha f'ħalqu, jitfa' nofsha fuq ħwejġu; u ta' kull darba, Ġużċ Snien li kien biswitu, u miegħu dawk ta' madwaru, jinfexxu jidħku kemm jifilħu. 'Ara kif ħasilhom mustaċċihl' Gużċ tal-Imqarqaċ inzerta bilqiegħda ħdejn Wenza, il-mara ta' Nikol l-Imfattar; u ta' kull darba li jkellimha erħilu jfaqqgħalha l-pala t'idu fuq irkoppitha. Konklużjoni F'Leli nilmħu lil Ellul Mercer minn diversi aspetti. Bħal Leli, huwa l-bniedem li terraq kważi waħdu kemm politikament u kemm letterarjament fi żmien meta ftit kienu dawk ta' madwaru li kienu lest jħabirku biex jgħollu l-livell tal-għajxien tal-kotra. tl Bħal Leli, ukoll kellu jħallas prezz għali għall-ideat u l-valuri li kien iħaddan. Spiċċa mbarri mis-soċjetà li kien jagħmel parti minnha stess għax din ma fehmitux. Minħabba f'hekk, sofra l-interdett u ndifen fil- parti mhux ikkonsagrata taċ-ċimiterju tal-Addolorata msejħa l-Miżbla għax kien jimmilita fil-Partit Laburista.''2 Ellul Mercer ried it-tiġdid biex artna taqbad il-pass ta' pajjiżi oħra u l-aktar li kien ikiddu kien ''il-ħsieb tal-qawwa ta' dawk li kienu jridu jitfu kull raġġ ta' dawl li jittanta jdawwal l-imħuħ $ Deskritt bħala ''ħassiebu kommentatur serju, b'xejrietta' riformatur soċjali,''4 għaraf b'mod profetiku li poplu mazzun huwa l-akbar ġerħa li l-pajjiż jista' jkollu.'$ Barra minn hekk, il-weġgħa kienet akbar għax il-poplu lanqas biss kien jintebaħ kemm għadu lura. Minkejja li r-rumanz ħareġ lejn l-aħħar tat- tletinijiet tas-seklu l-ieħor, bosta mit-temi li jittratta għadhom rilevanti u bosta mill-problemi li jsemmi u mill-karatteristiċi tal-komunità li jagħmel parodija minnhom għadhom magħna sal-lum iżda libsu libsa ġdida. Fi żmienu, l-Istabbiliment kien magħmul primarjament mir-reliġjon u llum flimkien mar-reliġjon u z-zekzik huwa magħmul mill-propaganda ta' kull xorta u mill-mezzi tax-xandir immanipulati u qarrieqa b'mod speċjali r-riklami ħarġa LXXXVIII 2015 li jikkontrollaw l-imħuħ. Bħall-aħwa Buċagħak tar-rumanz, huma l-ftit li 'jnessu dak li jixtiequ jnessu, jgħawġu fejn jixtiequ jgħawġu u jfakkru fejn jeħtieġ ifakkru. '''6 Iżda minn fost il-kotra jfiġġ Leli, li jista' jkun kwalunkwe persuna; basta din tagħraf b'attenzjoni li bl-istabbiltà l-bniedem isaddad u fuq kollox tmur kontra l-kurrent biex dak li temmen fih tgħixu. Ma' dawn il-fatturi negattivi rridu ngħidu wkoll li Ilum il-ġurnata r-reliġjon, minbarra forma ta' kontroll, bosta drabi wkoll tintuża għall-isem għax bosta Maltin jgħixu ħajja falza billi jużaw twemminhom biex jieħdu dak li jaqbel lilhom bħal Kunċett li meta avżat lis-Sa Marjann li binha qed iħares lejn Vira qaltilha wkoll ''Ara taħseb, Sa Marjann, li dan għamiltu għal ħaġ'oħra għajr biex naqdi dmiri ta' Nisranija li jien.''47 Għax ġarrab hu stess u għax dawn in-nuqqasijiet kienu jdejqu l-ewwel u qabel kollox lilu stess, Ellul Mercer ħabrek biex jeqred din il-problema mhux biss letterarjament iżda anki politikament għax il-kelma tqanqal iżda l-eżempju jkaxkar. Għalkemm il-kitba għandha impatt qawwi għax tħeġġeġ u ġġib lil dak li jkun konxju, Ellul Mercer uża wkoll is-sensittività tiegħu ta' awtur biex b'mod attiv u aktar konkret, permezz tal-ħidma politika tiegħu, serva wkoll ta' spalla u vuċi għal dawk milqutin minn din il-marda soċjali u għal dawk mistura fid-dlam tal-injoranza. Diskors li sar nhar fl-24 ta' Mejju 2011 fil-ħamsin sena mill-mewt ta' Ġuże Ellul Mercer fl-1961. Id-diskors, li qed jidher b'xi tibdiliet u żidiet żgħar, kien parti minn konferenza li ttellgħet fil- librerija tal-Università ta' Malta bl-appoġġ tad-Dipartiment tal-Malti fl-Università u l-Akkademja. 2: Oliver Friggieri, 'Il-Mixja ta' Ellul Mercer mir-Realtà għall-Kuxjenza,' f'Ġużċ Ellul Mercer, Leli ta' Ħaż-Żgħir (Malta: Klabb Kotba Maltin, 2010) 3. 3: Friggieri, 'Il-Mixja ta' Ellul Mercer mir-Realtà għall-Kuxjenza' 4. Charles Briffa, Ir-Rumanz Malti sa Nofs is-Seklu Għoxrin (Malta: PIN, Kullana Kulturali 53, 2003) 232. 5: Friggieri, Dizzjunarju ta' Termini Letterarji, it-3et ed. Il-Qari tal-Letteratura: Bejn Esperjenza u Kritika (Malta: Allied Publications, 2009) 104. Friggieri, 'Il-Mixja ta' Ellul Mercer mir-Realtà għall-Kuxjenza' 4. 8: ĠużċEllul Mercer, Leli ta' Ħaż-Żgħir (Malta: Klabb Kotba Maltin, 2010) 9. L-aħħar aċċess fit-18 ta' Lulju 2013 qhttp://www.enotes.com/oxsoc-encvclopedia/2. L-aħħar aċċess fis-16 ta' Lulju 2013 shttp://www.vourdictionarv.com/2. Friggieri, Dizzjunarju ta' Termini Letterarji 87. Immanuel Mifsud, ''Gwerrieri u Sinjorini: Marv Mevlak u l-Poeżija tal-Ġisem' f'Marco Galea, ed. Grima, 'Tarżan u l-Udjenza Tiegħu f''Il-Ġnien' ta' Henrv Holland,' f'Fora Melitensia 2 (2005) 74-75. Olivia Borg, Minn Marv Mevlak sa Simone Inguanez: Identitajiet u Perspettivi, teżi għall-grad ta' M.A. fil-Malti (L-Università ta' Malta: 2010) 5. L-aħħar aċċess fis-26 ta' Ġunju 2013. dhttp://www.wwed.org/ issues/Lakoff.htmbb. Grima, 'Juan Mamo u s-Sigrieti ta' Wlied in-Nanna Venut' f'Marco Galea, ed. Friggieri, 'Il-Mixja ta' Ellul Mercer mir-Realtà għall-Kuxjenza' 7. ħarġa LXXXVIII 2015 21 Grima, 'Juan Mamo u s-Sigrieti ta' Wlied in-Nanna Venut' 84-85. Friggieri, 'Il-Mixja ta' Ellul Mercer mir-Realtà għall-Kuxjenza' 8. Għal aktar tagħrif dwar il-kunċett tal-femminilità ara L-Identità Femminili u l-Femminiżmu f'Malta' f'Borg, Minn Marv Mevlak sa Simone Inguanez l-35. Bernard Micallef, 'Is-Sensibilità Femminili bħala Djalogu mal-leħor' f'Maria Grech Ganado, Iżda Mhux Biss (Malta: Printwell, 1999) vii. 'riggieri, Dizzjunarju ta' Termini Letterarji 551-552. Friggieri, 'Il-Mixja ta' Ellul Mercer mir-Realtà għall-Kuxjenza' 3. Friggieri, 'Il-Mixja ta' Ellul Mercer mir-Realtà għall-Kuxjenza' 4. Friggieri, 'Il-Mixja ta' Ellul Mercer mir-Realtà għall-Kuxjenza' 4. Friggieri, 'Il-Mixja ta' Ellul Mercer mir-Realtà għall-Kuxjenza' 5. 100 Olivia Borg, 'Intervista ma' Maria Grech Ganado' f'Borg, Il-Vuċi ta' Mara fil-Poeżija ta' Maria Grech Ganado, teżi għall-grad ta' B.A. (Unuri) fil-Malti (L-Università ta' Malta: 2008). Fil-kwotazzjonijiet meħudin mill-intervista ma biddilt xejn mill-grammatika, l-għażla lessikali u l-idjoma ta' Grech Ganado. Mifsud, 'Gwerrieri u Sinjorini: Marv Mevlak u l-Poeżija tal-Ġisem' 105-116. Mifsud, ''Ħoxnin u Somor, Koroh u Sbieħ: L-Għajnejn Kurjużi u Ħarsthom lejn il-Ġisem Malti.' Taħdita organizzata mill-Akkademja tal-Malti u mogħtija fis-6 ta' Mejju tal-2010. L-aħħar aċċess fis-17ta' Lulju 2013 qhttp://ema-ps.academia.edu/ ImmanuelMifsud/Papers/172438/ HOXNIN U SOMOR KOROH U SBIEH L- GHAJNEJN KURJUZI U HARSTHOM LEJN IL-GISEM MALTI. 3 Mifsud, 'Ħoxnin u Somor, Koroh u Sbieħ'' 2. Mifsud, 'Ħoxnin u Somor, Koroh u Sbieħ'' 3. Mifsud, 'Ħoxnin u Somor, Koroh u Sbieħ'' 4. ħarġa LXXXVIII 2015 23 Mifsud, 'Ħoxnin u Somor, Koroh u Sbieħ'' 3. Mifsud, 'Ħoxnin u Somor, Koroh u Sbieħ' 1. Mifsud, 'Ħoxnin u Somor, Koroh u Sbieħ'' 2. Friggieri, Dizzjunarju ta' Termini Letterarji 348. Paul P.Borg, 'Ġużċ Ellul Mercer.' It-Torċa. 25 ta' Mejju 2003. L-aħħaraċċess fis-16ta' Lulju 2013 qhttp://www.torca.com.mt/Archives.php'2ID l-'Features 81D2-241532. Feature dwar l-Interdett li deher matul il- Ħdud ta' Settembru tal-2005. L-aħħar aċċess fis-17 ta' Lulju 2013 ghttp://archive.maltatodav.com.mt/2005/10/09/pix/interdett.pdfo. Borg, ''Ġużċ Ellul Mercer. ' Ġużż Cassar Pullicino, ''Ġużċ Ellul Mercer: Il-Kitbiet Soċjali Bikrija u l-Iżvilupp tal-Personalità Letterarja' f 'Ġużċ Ellul Mercer: Il-Kitbiet Miġbura, Novelli Soċjali u Kitbiet Oħra (Malta: Klabb Kotba Maltin, 1985) v. Borg, 'Ġuże Ellul Mercer. 146 Borg, Ġuże Ellul Mercer. '