IS-SANTWARJU TAL-MELLIEĦA FL-1729 Għajn ewlenija għall- ġrajjiet il-Knisja f'Malta żgur li nsibuha fil-viżti pastorali ta' l- Isqfijiet. Id-dettalji ta' l-imgħoddi jgħaġġbuna. Dik ta' l-Isqof Pawlu Alpheran de Bussan tas- snin 1728-1729 tkompli żżid il-għaġeb tagħna għal bosta raġunijiet. Ftit huma l-viżti li jinżlu f'tant dettalji daqs kemm insibu f'din il-viżta. Barra minnhekk, dawk li jħobbu l-ilsien latin għandhom biex jitgħaxxqu b'din il-viżta. Il- kanċillier ta' din il-viżta ħallielna monument għall-istorja ta' Malta. Hawn, nerġgħu nosser- vaw li s-Santwarju tal-Mellieħa ma hux knisja komunibħal tantoħrajn. Għalkemm il-Mellieħa, għadha nieqsa min-nies, kollox jurina li s- Santwarju ma kienx xi knisja mitluqa bħal tant oħrajn imxerrdin mal-kampaja maltija. Għalkemm is-Santwarju ma hux parroċċa, il- viżta tagħtih l-importanza tiegħu. L-ebdaknisja li ma hix parroċċa ma tiġi mogħtija l-impor- tanza li tingħata lis-Santwarju tal-Mellieħa L-Ewwel Viżta Pastorali ta' l-Isqof Għall-ewwel darba fl-istorja tal-Knisja magħżul għad-djoċesi ta' Malta u Għawdex. Flimkien ma' l-episkopat tal-gżejjer tagħna, hu ġie mogħti t-titlu ta' Arċisqof ta' Damietta. 'Il Malta, hu kien jafha xi ftit għaliex kien ilu żmien fostna bħala kappillan konventwali ta' l- Ordni ta' San Ġwann. Imma, bħala Isqof, kien hemm bżonn li jkun jaf sewwa l-qagħda tal- Parroċċi kollha tagħna. Għalhekk, tul l-istess sena tal-għażla tiegħu, hu beda viżta pastorali ta' kull knisja tad-djoċesi. Il-Parroċċi kienu kollha f'idejh. Fil-knejjes ta' blaimportanza, hu kien jibgħat lil xi wieħed mill-konviżitaturi tiegħu. Madankollu, Alpheran de Bussan ma telaqx f'idejn ħaddieħor il-viżta tas-Santwarju tal-Mellieħa. Mar hu nnifsu fit-30 ta' Ottubru, 1729. Kienet waħda mill-aħħar knejjes li fihom saret il-viżta tar-ragħaj tad-djoċesi. L-Isqof kien għadu ġej minn Għawdex, fejn kien ilu mit-12 ta' Ottubru, f'dik il-viżta tiegħu. L-Isqof Alpheran de Bussan (1728-1757) Pittura li tinsab fis-sagristija tas-Santwarju Il-Wasla fil-Knisja ddedikata għat- Twelid ta' Marija Meta wasal il-Mellieħa, fit-30 ta' Ottubru,l-Isqof kellu tliet persuni li kien il- Konviżitaturi, jiġifieri dawk li flimkien ma' l- Isqofu taħt id-direzzjoni tiegħu jagħmlu l-viżti. Dawn kienu: i) il-Kan. Dun Ġwan Battista Balsan, Vigarju Ġenerali tad-djoċesi u Dekan tal-Kattidral, ii) Dun Ġużepp Costanzo, u iii) Dun Adrijan Gregorio; dawn l-aħħar tnejn kienu huma wkoll kanonċi tal-Kattidral u Ilawrjati fil- liġi ċivili u ekklesjastika. ' Inżommu quddiem moħħnali dan l-Isqof hu l-istess wieħed li, tmintax-il sena iżjed tard, kellu jmur għal darb'oħra f'dan is-Santwarju biex jikkonsagrah solennement għat-tieni darba. F'din l-ewwel viżta tiegħu, narawh li bl-osser- vazzjonijiet tiegħu ma kellux skop ieħor ħlief li l-qima lejh tiżdied. Hu ried ukoll li min jersaq lejn il-Mellieħa, kultant b'sagrifiċċji kbar, isib ftit kumditajiet, skond kemm il-post seta' jippermetti. Kienet knisja benefiċjali, u jissemma t- titlu tagħha likien: It-Twelid tal-VerġniMarija tal-Mellieħa. Kif wasal fil-bieb tal-Knisja, l- Isqof ġie milqugħ minn: Dun Dumink Far- rugia, ir-Rettur tal-Knisja, li kien igawdi wkoll il-benefiċċju li kien marbut magħha. 5 Għalhekk, ma' dak li nkiteb reċentement, fejn insibu li Farrugia kien Rettur bejn 1720 u 1728 jiżdied li hu baqa' rettur għal żmien ieħor wara l-1728. Il-Madonna : B'xhieda ta' qima kbira Il-knisja ta' dak iż-żmien kienet b'żewġ artali. L-Isqof iċċelebra l-quddiesa fl-artal maġġur. L-artal maġġur maħdum mill-ġebla maltija, mhux biss kien b'kulma wieħed jis- tenna ħalli jkun denn biex fuqu titqaddes il- quddiesa, imma kien juri wkoll kemm kienu jieħdu ħsiebu biex iżommuh imżejjen. Kienet tolqot fil-għajn l-ikona qadima mqiegħda f'post imħaffer fil-hajt, fil-għoli wara l-artal maġġur. Ix-xbieha kienet miksija b'fidda ndurata; magħha kien hemm ukoll diversi oġġetti tad-deheb. Bħala ħarsien għax-xbiha, kien hemm grada tal-ħadid indorata. Ix-xbieha għażiża kienet imħarsa wkoll minn kristall li jgħattiha kollha. Kienet turi lill-Imqaddsa Verġni Marija qed iżżomm fuq id-driegħ lem- ini liċ-ċkejken Ġesi, Il-qima li kien hemm lejn dik il-Ma- donna kienet tidher ukoll minn disa' lampieri tal-fidda mdendlin quddiemha. Dawk tan-nofs kienu dejjem mixgħula. L-oħrajn kienu jiġu mixgħula kull meta jkun hemm offerti min- naħa tal-poplu nisrani. $ Il-Festa fit-8 ta'Settembru Il-festa titulari tas-Santwarju kienet fit- 8 ta' Settembru. Kien jitkanta l-ewwel għasar f'lejlietha, Nhar il-festa, kien ikun hemm qud- diesa kantata bil-paniġierku. Kien isir xi qud- dies ieħor. Jidher li l-Mellieħa kienet nieqsa minn sacerdoti. Nhar il-festa, il-quddies li kien isir kien jitqaddes mill-prokuratur tal-knisja. Fil-fatt, is-Santwarju kellu Viċi-Rettur ukoll; imma ma jidhirx li ż-żewġ saċerdoti kienu jkunu fil-post fl-istess żmien. Nhar ta' Ħadd, tul is-sena kollha, kien ikun hemm quddiesa waħda. Din kienet titqaddes mir- Retturjew mill-Viċi-Rettur. Kienetissirdejjem f'dak l-artal tal-Madonna tal-Mellieħa. Qud- diesa kienet issir ukoll fil-ġranet kollha b'ob- bligu tal-quddies. Il-quddiesa kienet tiġi ap- plikata għall-bżonnijiet tal-benefatturi. L- elemożina għaliha kienet tingħata mill-insara li kienu jiffrekwentaw dak is-Santwarju. $ L-Obbligi tas-Santwarju Waqt li l-quddiesa fil-festi ma kenitx tonqos, kien hemm ukoll l-obbligu ta' 20 qud- diesa matul is-sena. Dawn kienu jitqaddsu nhar ta' Sibt. B'devozzjonilejn il-Madonna, fl-egħluq ta' kull quddiesa, kienet tiġi reċitata s-Salve Regina bit-talba liturġika li kien hemm magħha. Kienu jgħidu wkoll is-salm De Profundis, b'talb għall-mejtin fis-singular. Dan il-quddies u t- talb tħallew b'legat mill-Kavalier Claudio de Sales. Hu kien ħalla legat ta' ħames skudi fis- sena. Dawn il-ħames skudi jinġabru mill- prokuratur minn dak li kien jidħol minn djar li l-Kavalier imsemmi kellu fil-belt Valletta qrib il-kunvent tal-Patrijiet Karmelitani. Dan jidher f'kuntratt li sar minnu fis-sena 1605. Biż- żmien, imbagħad,dik il-proprjetà waqgħet f'idejn il-Kavalier-Balliju ta' l-Ordni ta' San Ġwann li kien jismu Antonio Correa. Dan, minflok ma baqa' jagħti l-ħames skudi fis-sena, ta lis-Santwarju biċċa art fix-xaqliba magħrufa bħala Wied Żnuber. Il-post eżatt ta' l-art tas- Santwarju kien jissejaħ tal-Kappar. Dan il- post ġie mogħti b'ċens lil Ġamri Żammit, bl- obbligu li kull sena jħallas tmien skudi. L-att legali sar b'kuntratt tat-22 ta' April, 1694, qud- diem in-Nutar Luigi Dello Re. Imbagħad, intal- bet il-konferma tas-Santa Sede. Meta ġiet il- liċenzja meħtieġa, l-Isqof ta' Malta David Cocco Palmeri, fit-30 ta' Settembru, 1695 ħareġ id- digriet meħtieġ bħala Delegat Appostoliku. Il-qagħda kienet din fi żmien il-viżta pastorali tal-1729. Ir-Rettur Dun Dumink Far- rugia żgura lill-Isqof Alpheran li kollox kien qed jiġi osservat tajjeb. ' L-Artal tal-Madonna tar-Rużarju L-artal l-ieħor kien jiġi quddiem il- bieb prinċipali li jagħti għall barra. Kien iddedikat lill-Madonna tar-Rużarju. Dan ukoll kien tal-ġebel. Kien f'qagħda tajba, bil- bżonnijiet tiegħu, u adatt għall-quddies. kwadru tiegħu kien imdaħħal fil-ħajt, u mdawwar bi gwarniċ indorat. Fin-naħa ta' fuq tal-kwadru, kienet tidher il-Verġni Marija biċ-ċkejken Ġesti. Fin naħa ta' isfel, kienu jidhru San Duminku u Santa Katarina ta' Siena. lampier tal-fidda; dan kien jiġi mixgħul kull nhar ta' Sibt. Il-festa tal-Madonna tar-Rużarju kienet tiġi ċelebrata mill-Prokuratur tal- Knisja billi jilkantaw l-ewwel għasar f'lejli- etha u l-quddiesa f'nharha $ Il-kwadru tal-artal tar-Rużarju li jsemmi l-Isqof Alpheran waqt il-viżita tiegħu fis-Santwarju. Qima lejn San Xmun u San Ġuda Fis-Santwarju tal-Mellieha, kienet tiġi ċċelebrata l-festa ta' l-Appostli San Xmunu San Ġuda. Kien jitkanta l-ewwel għasar u mbagħad nhar il-festa ssir quddiesa sempliċi. Ir-raġuni ta' din id-devozzjoni hi, għaliex, fl-inħawi tal- Wardija, kien hemm knisja msemmija għal dawniż-żewġappostli. Din il-knisja, billi kienet fi stat ħażin, ġiet iddikjarata profanata. Il- kwadru li kien hemm ittieħed fis-Santwarju tal- Mellieha u hemm bdiet issirlu din il-festa ċkejkna. Marbuta ma' dik il-knisja tal-Wardija, kien hemm biċċa art fix-xaqliba ta' Għajn Ċenċ, imsejħa l-andar ta' San Xmun. Din għaddiet f'idejn is-Santwarju. F'dak iż-żmien, kienet mogħtija b'ċens lill-baruni Mark Anton In- guanez. Kien iħallas tagħha 16-il irbija fis- sena; dan kien jiġi ftit iżjed minn skud, għax skud fih 12-il irbija. Dan iċ-ċens jidher fil- kuntratt li sar quddiem in-Nutar Ġamri Felici. Il-knisja ta' San Xmun li minnha kien inġab il-kwadru ta' San Xmun u San Ġudali tinsab fil-Wardija qrib San Pawl il-Baħar. B'qima lejn dak il-kwadru ta' San Xmun u San Ġuda, kien hemm ukoll l-obbligu ta' quddiesa oħra kull sena mingħajr rabta ta' ġurnata. Kien hemm ukoll ir-rabta li jixegħlu d- dawl quddiem dak il-kwadru kull nhar ta' Sibt. Dan kien minħabba legat imħolli minn Salvu Cauchi, kif jidher mill-kuntratt li kien sar qud- diem in-Nutar Mattew Cauchi, fit-13 ta'Ottubru, 1629. Għalhekk, Salvu Cauchikien ħalla f'idejn il-knisja għalqa fin-naħa tal-Wardija, imsejha Qalet. il-Habit. l-ela, biż-żmien ma baqgħatx tinħadem. Din għaddiet f'idejn is- Santwarju. Dwardawn l-obbligi, ir-Retturżgura lill-Isqof li kienu qed jiġu sosifatti $ a ġ ż g $ 8 ż b $ A Fa $ g s g f Daqqa ta' Għajn. lejn dak li fih is- Santwarju Fuq kull naħa tal-korsija tal-knisja, kien hemm konfessjonarju. L-Isqof wissa lir-Rettur biex jieħu ħsieb li jsirulhom gradi ta' l-injam. Is-sagristija kienet tiġi in-naħa ta' wara tal-maġġur. Kienet imħaffra fil-blat. Kienu jidħlu għaliha min-naħa tal-lemin ta' l-artal (minfejn fl-imgħoddi kienet tinqara l-lezzjoni). Imma, fis-sagristija kien hemm bieb icħor li jagħti għall-wesgħa kbira ta' quddiem il-knisja., Fis-sagristija, kienu jinżammu l-paramenti sagri u kulma jintuża għall-funzjonijiet. Dawn kienu jitqiegħdu fi tliet armadji ta' l-injam. Is- Santwarju kellu l-bżonnijiet kollha li wieħed jistenna fi knisja. Imma l-Isqof ordna lir-Rettur biex jieħu ħsieb li jsir inventarju ta' kulma kien tas-Santwarju. Gie mogħti wkoll l-ordni biex, fin-naħa tan-nofs in-nhar ta' dik is-sagristija jitħaffer fil- blatoratorju ċkejken biex is-saċerdoti jkollhom post ta' ġabra ħalli fih jitħejjew għall-quddiesa. Fl-istess oratorju sata' mbagħad jitqiegħed il- 'lavabo' fejn dawk li jkunu se jqaddsu jkunu jistgħu jaħslu jdejhom. Barra minn hekk, wieħed mit-tliet armadji kien qed jingombra ħafna l- post: għalhekk, kien jaqbelli jitqiegħed f'kamra oħra li kien hemm biex jinżamm xi mbarazz. Kien hemm żewġ qniepen imdendlin fuq il-bejt tal-knisja. L-Isqof ippropona biex jitneħħew it-tnejn, u mill bronż tagħhom issir qanpiena waħda li tkun aħjar. Dak li juri Knisja Meqjuma mill- Poplu Kien qed ikun hemm qassisin li jmorru minn postijiet differenti biex iqaddsu f'dak is- Santwarju. Għalhekk, sabiex is-sagristan ma jittaqqalx bl-ispejjeż, kien jixraq li jibdew jingħatawlu erba' skudi fis-sena għall-ispejjeż ta' l-ostji u ta' l-inbid. L-Isqof ried ukoll li, maġenb in-naħa ta' fuq tad-dar tar-Rettur, titħaffer ġiebja biex fiha jinżamm l-ilma. Dan kien ta' utilità kbira għal dawk il-pellegrini li jmorru jżuru s-Santwarju. ll Hawn, inżidu mill-ġdid xi ħaġa ma' dak li ġie ppubblikatreċentement. Il-Prokuratur ma kienx Dun Vinċenz Scicluna waħdu. 1 Il- Prokuraturi kienu tnejn. Minbarra l-qassis, Ix-xbiha mirakoluża tal-Madonna tal-Mellieħa. kien hemm ukoll sekular li kien jismu Ġanni Bessier. Dawn it-tnejn wrew lill-Isqof ir-reġistri ta' l-amministrazzjoni. L-Isqof ra li kienu qed iżommu amministrazzjoni tajba. Għalhekk, huma ġew kkonfermati għal żmien indetermi- nat. $ L-Isqof jimbarka mill-Post tan- Nawfraġju Dan. hu t-tagħrif li jaslilna dwar is- Santwarju tal-Mellieha fl-1729, L-Isqof Al- pheran de Bussan, kif temm dik il-viżta tiegħu, f'din il-knisja benefiċjali, telaq biż-żiemel lejn il-port li ssejjaħ li kien dak tan-nawfraġju ta' San Pawl. Tidher li qed jingħad għall-Għadira. Minn dan il-port tal-Mellieħa, hu qabad ix-xini bl-imqadef li kien qed jistennieh, u baqa' sejjer direttament sal-Port il-Kbir. Minn hemm, hu baqa' sejjer sal-Palazz tiegħu, uħa d-deċiżjoni li jistrieħ ftit wara viżta li, għal 19-il ġurnata, ma kienet qatgħet xejn. Fil-fatt, l-Isqof kien ilu barra mill-Palazz tiegħu mit-12 ta' Ottubru. Madankollu, il-viżta tal-Mellieħa ma kenitx ħadet ħlief il-għodwa tat-30 ta' Imbagħad, Alpheran de Bussan, wara xahar u nofs, fl-14 ta' Diċembru, 1729, issokta bil-viżta tiegħu billi mar lejn il-parroċċa ta' Birkirkara, i DOKUMENTAZZJONI Mill-istess viżta, nafu li l-konviżitaturi kien dawk stess ta' Għawdex: AAM, VP,32, f.605v. Għall-viżta kollha tal-Mellieħa, ara: Ib.,(f.69Or-692r. 4, Ġanni Mifsud, il-Madonna tal-Mellieha, 1987, p.44