BEJN L-ERBA' ĦITAN TAD-DAR Minn tieqa għolja ta' dar fi truf il-Belt l-aħħar dija tax- xemx nieżla kienet tidfiol u ddawwal b'dawl aħmar mejjet żewġ uċuh ħosbiena, donnha trid titkixxef it-taħħmim u t-tafibit tal- ħajja tad-dar, molibi bosta drabi għal għajnejn id-dinja taħt kisja qarrieqa ta' tlellix, ta' ferh, ta' hena. Tnejn min-nies kienu bil-qiegħda quddiem xulxin, it-tnejn wiċċhom irqarras, it-tnejn mikdudin inisn lisebijiet li ma jaqblux. Ir-raġel, li kellu qrib il-ħamsin sena b'minkbu fuq mejda żgħira, b'subgħajh johormu u jiettlu nitfa: karta, u b'rasu mgħaddsa donnha mgħobbija b'toqol di ma tifilħux. Quddiemu, mixħuta fuq sufan, mara ftit iżgħar minnu, b'subgħajha jilagħbu maż-żibeġ ta' liannieqa twila mdendla ma' għongha, u b'żewġ għajnejn jilmaw u jiġru b'ħarsa mitlufa minn hawn għal hemm, don- nhom ifittxu xi ħaġa li ma jistgħux isibuha. L-aħħar ħajta dawl tal-jum sa tintefa, liemda, swied ta' qalb… —ATli jaħtieġ tifhimha u ddaħħalha f'rasek, qal fl-aħħar ir- raġel, li ma nistax u ma nistax. Meta stajt, qatt ma għidtlek ie, dejjem fiallejtek tonfoq u tixtri kemm trid u li trid, qatt ma ndħaltlek meta kont iħit libsa f'libsa; sefirtek ukoll meta tejjiġna, ħadtek Pariġi, xtrajtlek kull ma xtaqt. —iva, u fuq dan qatt ma gergirtlek. Imma int għandek tifhimha wkoll u ddaħħalha f'rasek li jafitieġ naħsbu għal uliedna. Żewġ xebbiet fl-alijar tagħhom, li jistgħu għada pitgħada jit- għarrsu u jidħlu fl-aħjar djar u kif jixirqilhom, jidhirlek int li għandhom joqogħdu magħluqin id-dar, bla ma jarhom fiadd, jew joħorġu barra lehsin fuq il-moda ta' mitt sena ilu, biex im- bagħad jaqgliu fidejn xi żawwàl, li bil-kemm ikun jaqla' x'jit- magħhom 7: (għax ma għandhomx jilbsu suret in-nies. u għax ma għandix jiena wkoll nilbes suret in-nies, li nsun nist nidher, bla ma nistħi, ma' wliedi fit-toroq, fiż-żjajar, fl-istedin 7 —Naliseb li aktar qiegħda tillob u tnewwaħ għalik milli għat-tfal. U kemm ilek li ħitt l-aħħar libsa li għadha mhix im- ħallsa u ma nafx meta u kif sa nħallasha7: Het il-modit. U min hi di l-moda li dejjem tqabbiżli quddiem Tjassir ta' moħħ in-nisa u talifif ta' bwiet ir-rġiel. Jekk trid tibqa mjassra lejn is- sinjura moda, ħsiebek, qassar, tawwal, wessa', dejjaq, oftoq, Ħit u berfel b'kemm xriexel igħidfek muħtiok jew il-moda, imma buti ma tħiaffifhulix aktar, għax ilek li ħaffiftuli. — Qatt ma kellimtni iebes bħal-lum. — Għax qatt ma kont magħfus bħal-lum. Kont nismagħhom igħidu: tieħu u ma trodd sa l-iswar tħott; u dan il-kliem ġejt fih. Onfoq il-lum u onfoq għada, oħroġ aktar milli ddaħħal, għoddna ħiattejna sal-inqas ħaġra ta' ġidna. —Imma int qiegħed tgħaġġibha. Għandna dik id-dar fejn konna noqogfħidu kif izżewwiġna; dar sabiħa u fl-aħjar triq tal- Belt. Dik mhix tagħna7 U min għandu d-djar il-Belt, ma jistax iħit libsa u jżomm ruħu talli hu7 —Qajl, qajl: Dik id-dar tagħna u mhix. Ara, mikrija sittin lira fis-sena, tletin minnhom inħallashom kera ta' din id-dar fejn qegħdin, u t-tletin l-oħra nħallashom mgħax fuq sitt mitt lira bil-ħamsa fil-mija. U mill-kera kollu ma jibqax ħaqq libsa għalik. —U r-raba' tal-Wardija 7 —Mibjugħ aktar minn għaxar snin ilu, biex inħallas id- dejn li kont għamilt mindu żżewwiġna sa dik in-nhar. Dak ir- raba kien iġibli erbgħa-u-għoxrin lira fis-sena, u żewġ ħosjien fil-Milied u żewġ qfief għeneb fis-sajf. Qatt ma ridt inbiegħu. Missieri kien wirtu min-naħa ta' ommu li kienet tiġi mill-Baruni- jiet ta' S. Kelment. U dak ir-raba' kien ġej minn għandhom, u bih kont niftaħar li jien ukoll ġej minn dawk il-Barunijiet. Imma ma stajtx nagħmel ieħor. Kontijiet ġejjin bħiax-xita, bħalma taf int għax il-biċċa l-kbira tiegħek, mgħaxijiet mhumiex imħallsin, ħlasijiet tal-iskola tat- tfal, fl-aħħar kont imġiegħel inbigħ l-aħjar għalqa biex insodd ħalq kulħadd. —U dik l-għalqa tal-Baħrija 7 —Dik għall-bejgħ, u għadni ma begħthiex għax ħadd ma tani daqs kemin tlabt. Ridt inbigħha fuq il-qbiela u għal- hekk minn tminn liri fis-sena għamiltha tnax u tlabt tagħha erba' mitt lira. ilu sena s-samsar jiġri biha, imma ħadd ma tah aktar minn mitejn lira, —U mitejn lira mhumiex flus: Għax ma tbigħhiex 7 —Għaliex 7 Għax mitejn lira bil-kemm immisshom b'idejja. Mitt lira u sentejn mgħax għandu jieħu Peppi, dak li kellu f'idejh ir-raba' tagħna tal-Wardija; Ħamsin għandu jieħu Bertu ta' Lieni, dak li konna għammidnielu l-aħħar tarbija li kellu; tal-ħanut ilu sitt xhur ma jitħallas; l-aħħar libsa li għamilt int għadha mhix imħallsa, Tara ii minn mitejn lira ma jibqalna anqas biex in- billu griżmejna, Għalhekk jien kieku ridt indaħħal tal-għalqa mqar tlitt mija jew tlitt mija u ħamsin lira. Xejn, xejn ikollna biex inġebbdu għal xi sertejn, qabel ma nerġgħu nibdew nid- dejnu. — Biċċa kiefra din li ma tistax tagħmel libsal. Imma, ara, afina nistgħu nnaqqsu n-nefqa tad-dar, u b'dak li nnaqqsu nfaddal biex inħallas il-libsa, La nkun id-dar ħadd ma jaf x'nie- kol u x'nilbes u x'nagħmel, imma, la noħroġ barra, trid inżomm ruħi talli jien, kif jixraq. —U x'baqalna nnaqqsu7: Ħriġna mid-dar tagħna u ġejna noqogħdu hawn, biex tagħna nikruha; is-seftura bgħatnieha; il-Ħassiela tlaqnieha; l-gazetti li kont imsieħeb fihom qtajthom kollha; il-ħelu ma għadux jidher ġo darna; ikel kemm ma mmutux bil-ġuġħ. X'baqalna nnaqqsu 7: Immorru noqogħdu f'xi toqba f'kerrejja jew nikru r-raħtal biex innaqqsu l-kera U l-ġieh ta' isimna x'isir minnu 7 —X'walida din, fiex ġejnal —U f'dan ġiebni misssieri. Għax billi wiret xi ħaġa li biha kien jista' jgħix bla ma jagħmel xejn, qatt ma liabbat rasu wisq fuq it-tagħlim tiegħi, qatt ma fiaseb li jagħtini professjoni jew iqabbadni xi impieg tajjeb, għax min għalih il-professjoni u l-impjegijiet igħoddu biss għal min ma għandux renta. Min għandu ħwejjġu għajb għalih igħarraq saħitu fuq il-kotba jew jitjassar mal-impjeg. Hekk kien jatiseb missieri, u l-lum qiegħed nara kemm kien jaliseb ħażin, għax kieku ħadt professjoni, bħal ma kelli xewqa meta kont żgħir, jew għallinqas qbadt xi im- pjeg, kieku l-lum ma ninsabx filli ninsab. Ħoss ta' riġlejn u daħk ferrieħi nstama' ġejj mit-taraġ, u żewġ xbejbiet fuq ruħihom, ferħanin b'żgħożithom, b'wiċċhom u Ibieshom bħal tal-figurini datilu biex iżidu d-dwejjaq ta' omm- hom u ta' missierhom,