'Xogħol u Snajja' fis-Siġġiewi: ublelejlobt t ala JI Minħabba li hu mdawwar b'art għammiela u nistgħu ngħidu kennijja, is-Siġġiewi minn dejjem kien marbut max-xogħol tar-raba'. Għajr xi oqsma bħall-Fawwara, il-Fulija, il- Girgenti u l-Għajn il-Kbira li jinsabu fil-widien qalb l-għoljiet fuq ir-riħ tar-Raħal, tista' tgħid il-bqija tal-art, qrib is-Siġġiewi, li tinħadem hija kollha bagħli minbarra roqa żgħira f'Bir Gabrun. Il-bidwi biex minn dawn il-meded ta' art, bagħli jew saqwija, seta' jiġbor l-uċuh, kellu għal bosta sekli jħaffer bjar, jibni ħitan u rziezet jew iqatta' l-blat biex ħalaq l-għelieqi fejn jaħdem. Mela marbutin max-xogħol tal-bidwi hemm ukoll bosta snajja' meħtieġa għall-ħajja; nistgħu ngħidu s-settur sekondarju kollu. Għalhekk fl-imgħoddi fis-Siġġiewi dejjem kien hawn numru mhux ħażin ta' bennejja, mastrudaxxi u ħaddieda li mingħajrhom il-biedja ma setgħetx tgħaddi 'l quddiem. Kollha snajja' ta' tbatija. Mhux ta' b'xejn kienu jissejħu imgħallmin: kellhom tassew ħabta jsawru bl-għaqal ta' moħħhom u l-ħila ta' jdejhom għodod ferm aqwa u aħjar minn tal-fabbriki. Ma kienx xogħol ta' wieħed waħdu; bosta drabi kienu jingħaqdu mill-anqas tnejn jew aktar u jħarrġu magħhom xi ġuvnott li jitħajjar jitgħallem is-sengħa. Il-ħaddied kellu sehem wisq importanti għax kien irid joħloq għodda għax-xogħol u s-snajja' l-oħrajn. Biex il-bidwi jaħdem ir-raba' tiegħu kien jinqeda bl-imgħażaq, bl-ilxiexen u l-frieket li joħorġu minn idejn il-ħaddied. Wara li jkun saħħan fil-forġa biċċa ħadid skont id-daqs meħtieġ, b'id waħda jżommha bl-imqass fuq l-inkwina waqt li bl-oħra jagħti b'saħħa fuqha bil-mazza sa ma jġibha l-għamla li jixtieq, skont kif titlob is-sengħa. Aktar ma jtiha u jirbattiha, diment li għadha taħraq ġamra, aktar issir azzarjata u tkun tiflaħ għax-xogħol. Jekk l-imgħażqa ma tkunx kemxejn mgħawġa 'l ġewwa jew l-għajn tagħha ma tkunx id-daqs li suppost, ifisser li l-bidwi se jbati aktar biex jaħdem għax irid jitbaxxa aktar jew jagħmel aktar saħħa. Il- ħaddied dawn l-irqaqat kien jafhom kollha u kien jara li l-għodda toħroġ, minn idejh, bla ebda difett. L-istess il-furketta, trid tiġi bis-swaba għall-ponta u jaqtgħu iżda b'saħħithom u ħoxnin skont kemm meħtieġ biex ma jitgħawġux waqt ix-xogħol. Fost il-ħaddieda li kellna fis-Siġġiewi jissemma wieħed kunjomu Parnis. Bejn tmenin u disgħin sena ilu, kien jaħdem ġo remissa fil-bidu ta' Triq Għar Lapsi qrib Sant'Antnin. Iżda fost dawk li l-aktar jissemmew kellna l-aħwa Nikol u Karmnu Balzan. Tgħallmu u wirtu s-sengħa mingħand missierna u nanniethom; qattgħu għomorhom u żmienhom jaħdmu fil- ħanut tagħhom fi Triq il-Mitħna l-Qadima, kantuniera ma' Triq Nerik Vassallo. Kienu jagħmlu mhux biss kull xorta ta' għodda għall-biedja imma wkoll għall-bennejja u bosta xogħol ieħor għad-djar fosthom poġġamani għat-turġien u lqugħ għall-gallarija. Kienu magħrufin ma' Malta kollha u ħafna drabi kienu jiġu bennejja minn barra r-raħal jordnaw għandhom xi mterqa, mannarett jew għodda oħra tal-bini, l-aktar fis-snin sebgħin meta l-ħaddieda tas- sengħa kienu naqsu bil-bosta. Kienu fost l-aktar imfittxijin għall-irbattar ta' xi baqqun jew għodda oħra tal-inġir għax is-sengħa kienet magħġuna magħhom. Sal-lum għadek tara fil- gallariji ta' ħafna djar, kemm fis-Siġġiewi kif ukoll bnadi oħra, xogħol tal-ħadid maħdum minnhom ta' livell tassew artistiku, xogħol li jpaxxi l-għajn. Bosta drabi meta konna għadna tfal immorru l-iskola konna nieqfu nosservaw lil Karmnu jiġbed il-minfaħ waqt li Kola jnajjar fil-forġa, imbagħad arahom malajr it-tnejn jagħtu bil-mazza fuq il-ħadida tikwi, wieħed wara l-ieħor, b'ritmu sostnut sa mal-virga tieħu għamla ta' garigor imżaqqaq u dekorattiv. Wara li jaħdmu għadd minnhom skont kemm meħtieġ, jirfinawhom u jgħaqqdu kollox flimkien, mhux bil-welding bħal tal-lum iżda bir-rivets li jirbattuhom il-ħaddieda stess. Ħaddied ieħor li wkoll wiret is-sengħa 4 a ta' nannuh hu Nikol Bonnici, qarib tal-aħwa 4 Balzan. Kellu l-ħanut tax-xogħol fi Triq Santa j Margarita. Nistgħu ngħidu li, bħat-tnejn l-oħra, trabba fil-mestjer; missieru kien ħaddied ukoll, 4 waqt li ommu (kunjom xbubitha Grima) kienet 4 dixxendenti ta' Ċensu Grima li f'kuntratt ) tal-1865 insibu li kien ħaddied residenti s-Siġġiewi.l Nikol Bonniċi, bħal qrabatu Nikol u Karmnu Balzan, kien ta' ħila kbira u jagħmel 4 kulma jkun mitlub, kemm jekk ilxiexen għax- xogħol tar-raba' kif ukoll għodod ta' kull tip jew poġġamani għall-gallariji u t-turġien. Xogħlu, bħal ta' qrabatu Kola u Karmnu, kien 4 imfittex ħafna għax bħalhom kien bniedem ta' reqqa kbira, fitt għax-xogħol u jrid kollox 4 perfett. Kien jinqala' ħafna biex jaħdem 4 serraturi kemm għal bibien tad-djar kif ukoll 4 għal xi remissa li tiftaħhom biss bil-muftieħ oriġinali, ma tistax tqabbel ieħor għalihom. Kellu sengħa kbira wkoll biex jaħdem formaturi ta' kull għamla għax-xogħol tal-lavur u xi skwerra għall-kejl tal-ġebla. Kien iħobb jaqdi lil kulħadd, minn xejn ma kien jiddejjaq, li titolbu jagħmillek, minn xafra għall-brix tal-kantun jew minġel għall-ħsad sa bibien tal- garaxxijiet; għax imbagħad għaraf jimxi maż-żmien, kiseb magni jaħdmu bl-elettriku kemm biex itaqqab fil-ħadid kif ukoll imniefaħ għall-forġa. Saħansitra tgħallem jiwweldja biex iħaffef fix-xogħol għax kien tal-fehma li, ladarba jagħtik kelma mhux se jerġa' lura minnha. Barra minn dawn, milli niftakar jien, kien hawn żewġ ħaddieda oħrajn, wieħed fi Triq il- Kbira qrib Ta' Brandin u l-ieħor fil-bidu ta' Triq Santa Margerita. L-ewwel wieħed, sa meta refa' għall-aħħar tal-Ħamsinijiet, kien imfittex l-aktar mill-bdiewa għal xi għodod żgħar bħal imgħażaq jew imnieġel. L-ieħor jingħad li sas-Sittinijiet kien impjegat mal-Ammirall. Għalhekk, meta rtira, għal ftit tas-snin fetaħ għal rasu iżda x-xogħol tiegħu kien aktar limitat. Għall-aħħar tas-seklu XIX u l-bidu tal-XX żdied ix-xogħol mas-servizzi Ingliżi u għalhekk bosta Siġġiwin, minflok fil-biedja bdew ifittxu mpjieg banda oħra aktarx it-tarzna. B'hekk żdied id-dħul għall-familji u kibret il-klassi medja li ġabet ukoll magħha talba għola għal binjiet ġodda. Is-Siġġiewi ra żieda aktar minn qatt qabel ta' bennejja tas-sengħa. Ir- raħal tagħna, sa minn żmien l-Ordni ta' San Ġwann, kellu bennejja magħrufin, fosthom Mastru Salvu Borġ (1662-1733) bniedem ta' talent mill-aqwa hekk li fi ftit snin laħaq imgħallem jew, kif kien jissejjaħ dak iż-żmien, mastru u wara kapumastru jiġifieri bennej u perit. Fost ħafna xogħlijiet li ħallielna Mastru Salv insibu żewġ knejjes fir-Rabat, dik ta' San Publiju fuq il-Grotta ta' San Pawl u l-knisja tal-Madonna tal-Għar imsejħa ta' San Duminku. Għal bosta snin, sa ftit qabel miet, ħa ħsieb ix-xogħol tal-knisja ta' Sant'Elena f'Birkirkara, mibnija fuq pjanta mħejjija minnu'. Bennej ieħor ta' żmien l-Ordni li wkoll għamel isem huwa Nikol Camilleri li għex għal nofs is-seklu tmintax. Fl-1757 bena l-mitħna msejħa Ta' Mlit, qrib il-Mosta, bħalma turi l-iskrizzjoni fuq il-bieb tagħha. Aktar tard, imbagħad, meta għall-ħabta tal-1862 inbidlet il-faċċata tal-knisja u żdiedu n-navi tal-ġnub, ix-xogħol kien fdat lil Mastru Lonzu Schembri, bennej ħabrieki u tassew tas-sengħa hekk li fi ftit snin temm ix-xogħol kollu għas-sodisfazzjon tas-Siġġiwin kollha. Mal-medda taż-żmien, fis-Siġġiewi dejjem kien hawn bosta bennejja li qdew ir-raħal kif ukoll wettqu xogħol fi rħula u bliet oħrajn, bħalma jixhdu mhux biss id-djar fit-toroq tagħna iżda wkoll l-irziezet qalb ir-raba' tal-inħawi. Żgur mhix ħaġa ħafifa nkunu nafu min huma l-bennejja kollha Siġġiwin tal-imgħoddi iżda nistgħu ngħidu li l-wirt storiku li għandna nafuh lilhom. M'hemmx dubju, wieħed mill-bennejja Siġġiwin l-aktar importanti, tal-anqas f'għajnejn in-nies, bu Pietru Mallia. Il-koppla tal-knisja tagħna, mibnija minnu, tidher tista' tgħid, minn Malta kollha. Għall-bidu tas-seklu għoxrin bena wkoll l-oratorju tas-Sagra Familja. Hija ħasra li sal-lum qajla nġabar tagħrif dwaru. Għal kull xogħol l-imgħallem irid, qabel xejn, jitħarreġ $ billi jaħdem taħt imgħallmin oħrajn. Jekk ikun tal-ħila, ikollu inizjattiva u jagħraf iħaddem moħħu, wara ftit snin biex javvanza jarma għal rasu għax jara li jaqbillu. Bosta : kienu dawk l-imgħallmin Siġġiwin li mxew 'il quddiem (7 għax ma qatgħux qalbhom. Insemmu fost l-oħrajn, lill- 4 aħwa Nikol u Ġużeppi Schembri (ta' Rasu). Nikol (1903- 1986) kien wieħed mill-kuntratturi ewlenin ta' Malta; rebaħ bosta kuntratti mnehdija mill-Militar u għamel bosta xogħol għas-Servizzi Ingliżi u l-qawwiet tan-NATO għax kien wieħed mill-pijunieri fl-użu tal-makkinarju. Għall- ewwel Nikol u ħutu Ġużeppi u Ninu għamlu żmien jaħdmu flimkien. Rawwem ukoll lil uliedu u tħarrġu miegħu bosta oħrajn li, imbagħad, ukoll qabdu t-triq tas-suċċess. Fost l-akbar xogħol li wettaq Nikol insibu l-mina ta' Ħas- Saptan li minn qrib il-bajja ta' San Ġorġ f'Birżebbuġa twassal għat-tankijiet tal-ħażna taż-żejt u għadha tintuża sal-lum. Bejn is-snin ta' qabel il- gwerra u l-aħħar ħamsinijiet għamel ukoll bosta xogħlijiet ta' toroq fl-ajruport il-qadim u fi stazzjonijiet tal-militar. Wara l-gwerra, imbagħad, rebaħ bosta kuntratti ta' rikostruzzjoni u manutenzjoni, l-aktar għall-qawwiet militari Ingliżi. Kien iħaddem bosta nies, kien bniedem ġeneruż ma' kulħadd; kien hemm drabi meta kien ukoll jipprovdi l-ikel lil missirijiet ta' familji tal-ħaddiema tiegħu li ma jkollhomx biex jitrejqu jew x'jitimgħu lil uliedhom. Ħuh Ġużeppi kien mixħut l-aktar għall-bini ta' djar privati, xogħol ta' reqqa għax jidħol fih bosta lavur speċjalment fil-faċċati u s-saljaturi tal-gallariji. Kien jinqala' ħafna wkoll għat-turġien bir-raġġ fejn kull tarġa jeħtieġ issir minn ġebla waħda wiesa' pied u nofs jew aktar u twila madwar metru. Missier Nikol u Ġużeppi kien bil-barrieri u għalhekk huma kienu jafu sewwa x-xogħol tal-ġebla x' jirrikjedi. Bennej ieħor li wkoll għamel bosta xogħol tas-sengħa IB kien Pietru Pawl Farrugia 1906-1964 (ta' Pezizilla). Minbarra li bena bosta djar għal individwi, hekk kif — intemmet il-gwerra, kien inkarigat biex iwettaq xogħol — ta' rikostruzzjoni f'bosta knejjes il-Belt Valletta, lejn tas- Sliema u n-naħiet tal-Kottonera li kienu sfaw imġarrfa — waqt attakki mill-ajru. Il-patrijiet Dumnikani kellhom 1 fiduċja sħiħa fih hekk li fdawlu l-bini mill-ġdid tal-knisja — tal-Lunzjata fil-Birgu wara li f'Jannar tal-1941 iġġarrfet għalkollox. Ta' min isemmi li x-xogħol tiegħu tant intgħoġob li kien imqabbad jibni mill-ġdid il-koppa ta' San Lawrenz u l-oratorju tal-Birgu. Id-Dumnikani ħarġu — ferm sodisfatti hekk li nkarigawh bit-tiswijiet meħtieġa Pietru Farrugia fil-knisja ta' Gesti Nazzarenu f'Tas-Sliema wara li ntlaqtet minn bomba, kif ukoll fil-knisja ta' San Duminku, il-Belt; ix-xogħol kollu fil-knisja tal- Erwieħ u tella' l-iskola Saint Albert, fil-Belt ukoll. Fost bosta xogħlijiet oħra bena l-knisja tal-Madonna ta' Fatima fi Gwardamanġa u l-koppla tal-parroċċa ta' San Publiju, fil-Furjana u aktar tard, tella' mill-ġdid l-arkata tal-bieb tal-Mall. Pietru Farrugia akkwista reputazzjoni hekk tajba li, biex ilaħħaq max-xogħol, xi drabi kien jidħol bi sħab ma' mgħallmin oħrajn. ' Bla dubju ta' xejn Pietru ta kontribut mill-aqwa biex gżiritna reġgħet qamet mill-ħerba li ġarrabna bil-gwerra. Biex dan kollu seta' jsir huwa ħaddem ħafna nies u pprovda l-għixien lil bosta familji. Wieħed malajr jifhem, ix-xogħol li wettaq kien kumpless u li jitlob sengħa u esperjenza, iżda Pietru dejjem wera ħila kbira u ħareġ bl-unuri. Bejn wieħed u ieħor fl-istess żminijiet insibu kuntrattur ieħor li wkoll wettaq ħafna xogħol kemm għas-Servizzi Militari, kemm ta' rikostruzzjoni. Qed immur għal Nikol Cutajar li għalkemm dawk illum mgħobbijin bis-snin jista' jkun li jiftakruh, ħafna oħrajn aktarx qajla semgħu bih għax kien bniedem tassew umli u ta' kliem mill-inqas. Nikol u ħuh Nettu trawmu ma' missierhom Spiridione li wkoll kien jaħdem fil-ġebel. Meta kien għad għandu ftit 'il fuq minn tletin sena, Nikol daħal għal biċċa xogħol iebsa iżda ta' fejda kbira: l-offerta tiegħu għall-kostruzzjoni 7) tar-runwaps ta' San Niklaw intgħażlet minn fost l-oħrajn Nikol għaraf iħaddem moħħu, qabbad partita nies li kellhom xi mezzi ta' transport, fosthom bosta bdiewa biex ineħħu l-ħamrija u jġorru l-materjal għar-radam. Bis-sehem tagħhom għamel tajjeb għan-nuqqas ta' ħaddiema. B'hekk iż-żewġ runwavs, kull waħda twila madwar kilometru, saru f'qasir żmien biex għall-aħħar tal-1942 minn San Niklaw bdew itiru l-iskwadri ta' Spitfires'. Wara l-gwerra rebaħ bosta kuntratti oħra għal xogħol ta' rikostruzzjoni fil-Belt: il-bini mill-ġdid ta' parti mill-palazz tal-president, il-flats ta' quddiem il-konkatidral ta' San Ġwann, is-Savov Theatre, il-kappella ta' Santa Marija Madalena ħdejn il-Camerata u bosta tiswijiet fin-Knights Hall (illum id-Dar tal- Mediterran). Tella' wkoll, dejjem flimkien ma' ħuh Nettu, il-Palace Theatre f'Raħal Ġdid u l-Marian Hall is-Siġġiewi, aktar magħrufa bħala s-Sala taċ-Ċirklu. Qabel ma rtiraw għal nofs is-snin sittin għamlu xogħlijiet oħrajn f'Kennedv Grove, is-Salini. Waqt li Nikol kien jinqala' ħafna għall-bini Nettu kien mgħallem tal-lavur u għalhekk il-monument ta' Kennedv Grove huwa, aktarx, l-aħħar xogħol ta' Nettu $ Tnejn min-nies li wkoll għamlu isem fostna huma Ġanni Mallia (1888-1962) u Albert Cassar (1908-1996) minn Ħal Luqa. Ġanni, bennej magħruf mis-Siġġiewi, kien mitfugħ l-aktar għal xogħol mas-Servizzi Ingliżi. Għall-ewwel qajla kien jaċċetta xogħol privat minħabba li kien imqabbad sewwa mal-militar. Iżda kif għaddiet il-gwerra, l-aktar wara li bintu Ġużeppa żżewġet lil Bertu Cassar u ġew joqogħdu s-Siġġiewi, Ġanni telaq bosta mix- xogħol tal-militar f'idejn ħatnu Bertu filwaqt li hu ntefa' aktar għal xogħol lil individwi. Żamm jaħdmu miegħu, fl-istess ħin, il-ħaddiema l-aktar tas-sengħa u li l-aktar kienu jinqalgħu għal-lavur, tipiku tal-istil ta' bini tal-ħamsinijiet li jqarreb lejn in-neobarokk: bibien arzella, ċinet minquxin, entrati bil-kolonni u l-gwarniċuni u gallariji b'saljaturi mill-isbaħ. Djar ta' dan l-istil għadna nistgħu narawhom il-pjazza madwar il-knisja, fosthom id-dar li Ġanni Mallia bena għalih u li fiha qatta' l-aħħar snin ta' ħajtu fi Triq il-Parroċċa kantuniera ma' Sqaq San Pawl, biswit il-Kamrun. Għadni nġibu quddiem għajnejja, fil-pussess tal- kappillan/arċipriet Dun Pawl Attard, lil Ġanni fil-gallarija tad-dar tiegħu mdawwar mill- familja tiegħu aktar minn ħamsin sena ilul Bertu meta żżewweġ lil Ġużeppa kien diġà mqabbad f sewwa fis-sengħa tal-bini u nistgħu ngħidu kellu sieq : waħda mal-militar, l-aqwa u l-akbar għajn ta' xogħol. l Il-kuntratti mas-Servizzi ma kienu jonqsu qatt u jekk i mgħallem jagħraf imur tajjeb magħhom, għid li se jkun gawdut. Minn hekk nibet l-għajdut, fis-seklu dsatax: Ħobb 'l Alla u r-reġina u ma tbati qatt (naturalment kienu jirreferu għar-Reġina Vittorjal). Bħalma għedna, fi żmien ir-rikostruzzjoni fil-Belt Valletta kif ukoll f'postijiet ta' importanza militari, kien għaddej ħafna xogħol ta' tiswija tal-fortifikazzjonijiet. Bertu kemm-il darba rebaħ kuntratti 4 tal-qawwiet Ingliżi; xogħol mhux ta' rikostruzzjoni din id- 4 darba iżda ta' ħtiġijiet ġodda skont it-taqlib u l-qasma tal- Ewropa bejn il-qawwiet tal-Lvant u l-qawwiet tal-Punent: shooting ranges, kampijiet ta' taħriġ, married quarters, swali ta' divertiment għas-suldati, eċċ. Bertu għamel kemm-il biċċa xogħol ta' dan it-tip lejn Pembroke, Saint Andrews u l-Imtarfa. Meta mbagħad il-preżenza tal-qawwiet Ingliżi f'Malta bdiet tonqos, intefa' għal xogħol ta' bini privat. Hu wkoll, mal-ġenb l-ieħor tal-knisja, ħejja dar għall-familja tiegħu li ttina ħjiel tal-abilitajiet u x-xejriet arkitettoniċi tiegħu: bejn il-klassiku u l-modern iżda prattiku, tal-qies u eleganti. Bertu kien ta' kliem mill-inqas iżda kien mogħni b'dehen mhux komuni u kien benefattur kbir tal-festa u tal-parroċċa għax kien qalbu taz-zokkor. In-nies tas-sengħa nistgħu ngħidu Ilum naqsu sew. Ħaddieda s-Siġġiewi ma baqa' ħadd għajr xi wieħed tal-welding. Bennejja kellna u għad baqa' bosta oħrajn li, min b'mod u min b'ieħor, taw sehemhom għall-iżvilupp tar-raħal tagħna. Xi wħud huma kontemporanji, oħrajn ma kellniex biżżejjed tagħrif fuqhom. Iżda n-nies tas-snajja' fir-raħal tagħna minn dejjem kienu ta' ispirazzjoni għall-oħrajn. Ilkoll jixirqilhom ikunu mfakkra billi tal-anqas jissemmew toroq għalihom għax mal-medda taż-żmien, dawn in-nies ġabu qawmien u tiġdid għall-bqija tas-soċjetà. B'hekk isimhom u għemilhom ma jintesewx. l Ġanni Mallia ii Għal sena oħra hemm il-ħsieb li nagħtu tagħrif fuq xogħol u nies oħrajn tas-sengħa, bħal mastrudaxxi, bajjada u nissieġa. L-għajnuna tal-qarrejja tagħna tkun apprezzata ħafna. (Ħajr lil: Peter Saliba, Alfred Farrugia, Rita Pulis, Mons. Dione Cutajar, Mons. Anton Cassar, Mons. Lawrenz Mifsud kif ukoll lil kull min kien ta' għajnuna u ġentilment offra l-kollaborazzjoni tiegħu biex inġabar dan it-tagħrif). 3 Tagħrif ġentilment mgħoddi lil mis-Sur Peter Saliba. 4 Minn informazzjoni miġbura mingħand is-Sur Alfred Farrugia u s-Sinjura Rita Pulis, ulied Pietru Farrugia. $ Programm Festa San Nikola — Banda San Nikola 1995/p47. 5 Minn informazzjoni miġbura mingħand Mons. Dione Cutajar, bin Nikol. 7 Informazzjoni mgħoddija lili minn Mons. Anton Cassar. Albert Cassar ma' xi ħaddiema MIKIEL AZZOPARDI STREET, SIĠĠIEWI, SGW2018 TEL: 4356 2146 0074: MOB: 1356 9930 3466 200 Sena mit-Diwelili tal-G tur Prof. NĠG mi 18IS-20/5 Ġ