Kurżitajiet fl-Istorja Ekkleżjastika ta' Ħal Kirkop Matul is-snin liilu jiġi ppubblikat dal-Ktieb tal-Festa, inkludejna diversi sensiliet dwar suġġett jew ieħor. Fosthom kien hemm din dwar l-istorja tal-Knisja ta' Ħal Kirkop. Permezz ta' din il-pubblikazzjoni, din is-sensiela daħlet fit-tielet appuntament magħkom il-qarrejja. Kburin li permezz tagħha, raw id-dawl tax-xemx diversi ritratti antiki sa 80 sena, illi li kieku ma kienx għalina, jaf ma kienu jintwerew qatt. U magħhom l-informazzjonijiet li f'ħafna drabi minnhom kienu esklussivi. Dejjem apprezzajt il-kummenti sinċieri u posittivi, iżda bħas-sena l-oħra, jien naf kemm ħassejtni sodisfatt meta 80 sena ilu kien hemm min ma kellux biex jixtri ritratt tal- Preċett, biex imbagħad laħaq kien għadu ħaj u nzertah permezz tagħna. Dawn huma l-għanijiet ta' din il- pubblikazzjoni; dawn huma s-sisien li jagħmlu dal-Ktieb daqshekk sabiħ u mfittex. Għax nagħrfu t-taħbita tal-polz tal-qarrejja u tal-Partitarji tagħnal Il-Ventaltar tal-Altar tal-Madonna tar-Rużarju Fid-29 ta' Novembru 2012 kelli l-okkażjoni li nattendi għal lecture li saret mill-Artist Mark Sagona fil-Knisja ta' Santa Caterina d'Italia tal-Belt Valletta, bis-suġġettikun il-Ħajja Artistika tal-Ebanista magħruf Emanuele Buhagiar. Fost il-bosta fatti interessanti li rrakkonta Sagona, waħda fost l-aktar li laqtitni kienet li l-ewwel disinn li qatt għamel Buhagiar kien dak tal- Ventaltar tal-Altar tal-Madonna tar-Rużarju li jinsab fil-kappellun tax-xellug tal-Knisja Parrokkjali. Minkejja li kont naf li dan il-ventaltar ħareġ mill-kreattività u t-taħżiż tal-imsemmi Buhagiar, ma kontx infurmat dwar li kien effettivament l-ewwel disinn tiegħu. B'dal- ħsieb iberren f'moħħi kkuntattjajt lil Mark Sagona biex jgħarrafni aktar dwar dat-tagħrif esklussiv, fejn huwa rreferieni għat-teżi tiegħu: Emanuele FESTA SAN ĠUŻEPP Hi. Contribution to the Ecclesiastical Decorative Arts of the Maltese Islands… F'din it-teżi li s'issa għadha ma ġietx ippubblikata, Sagona jisħaq li kien Buhagiar stess li kien jistqarr li dal-Ventaltar tar-Rużarju, ta' qies 99ċm għoli b'191ċm wisa u 21ċm fond, kien l-ewwel xogħol iddisinjat minnu. Mhux magħruf jekk minbarra L-iskultur u disinjatur Emmanuel Buhagiar f'żgħożitu meta ddisinja d-disinn, Buhagiar l-Ventaltar tar-Rużarju f'Ħal Kirkop. ġie ikkummissjonat ; jaħdem il-karpinterija u l-iskultura li Fil-kritika tiegħu lejn dan il-ventaltar, Sagona jiddeskrivih bħala xogħol primittiv li ma jeżaltax il-kapaċitajiet li kellu juri aktar 'il quddiem Emanuele Buhagiar, iżda, jkompli li xorta huwa xogħol indikattiv tad-daqqa artistika li kellu jikseb fi żmien qasir. Ixebbah ir-ras tal-puttin li jinsab fiċ-ċentru tal-gwarniċ mal-puttini li nkluda Buhagiar innifsu fil-bradella tal- istatwa titulari tal-Immakulata Kunċizzjoni ta' Bormla, liema xogħol twettaq fl-1900, u jkompli billi jfaħħar id-disinn u x-xogħol tar-rakkmu fiċ-ċentru tal-ventaltar li juri l-monogramma tan-Nome di Maria. inħatar bħala Prokuratur tal-Knisja Parrokkjali, wara li tneħħa mill-istess prokura l-Kappillan Dun Ġużepp Barbara D.D., ħallas lid-Ditta G 8: C Busuttil tal-Belt għax-xogħol tar-rakkmu li wettqet. Dan l-ammont ta' tliet liri sterlini u ħames xelini tħallsu nhar it-28 ta' April tal-1897 u għalhekk dan jindika li dal-ventaltar iżżanżan għall-Festa tal-Madonna tar-Rużarju tal- istess sena. B'dan l-akkwist, il-Fratellanza tar-Rużarju saret il-proprjetarja tat-tielet ventaltar li jintrama fil-Parroċċa, għax tajjeb ngħidu li l-ewwel u t-tieni ventaltari b'mod assolut kienu dawk tal-Fratellanza ta' San Ġużepp għall-Altar Maġġur u għall-Altar tal- imsemmi Patrijarka. L-aħħar snin tas-seklu dsatax kienu żminijiet tad-deheb għall-Fratellanza tal- Madonna tar-Rużarju f'Ħal Kirkop.Ż Din il-Fratellanza sabet tmexxija soda fil-Familja Ellul ta' Marinton, fosthom mill-aħwa Dun Mikiel u Giuseppe. Sentejn biss wara li nħadem dal-ventaltar, iżżanżnet ukoll l-ewwel statwa tal-Madonna tar-Rużarju li kien hawn f'Ħal Kirkop, maħduma mill-istatwarju Karlu Darmanin. Il-Fratellanza tar-Rużarju bdiet titlob ukoll li għall-festa tagħha, jintrama d-damask li tħalla minn Franġisku Cassar fl-1877. Matul dawn il-117- il sena li ilu li żżanżan dan il-ventaltar, jidher li qatt ma sar xi intervent ta' restawr, jew induratura mill- ġdid u sfortunatament għandu diversi partijiet mill- iskultura neqsin. Agħar minn hekk, f'dawn l-aħħar snin, dal-ventaltar ġie kkapparrat minn xi wħud biex sar jintrama biss għall-festa parrokkjali, waqt li f'Ottubru għall-festa tar-Rużarju, ma jintramax. Dan żgur li ma jirriflettix l-ispirtu u x-xewqa ta' dawk li ħadu ħsieb jagħmluh tant snin ilu u wieħed jittama li dil-kwistjoni tissolva b'naqra sens komun u mingħajr injoranza parrokkjalista. 1 Ħajr lis-Sur Mark Sagona, l-awtur tat-teżi msemmija, mhux biss tad-disponibbiltà sħiħa tiegħu, iżda wkoll talli tani l-permess li nikkwota xogħlu. 2 Il-Fratellanza tar-Rużarju tradizzjonalment dejjem inżamm li twaqqfet flimkien ma' dik tas-Ssmu. Sagrament, fl-1596, jiġifieri 4 snin biss wara t-twaqqif tal-Parroċċa, fid-29 ta' Mejju 1592. Anzi, dwar din il-Fratellanza tar-Rużarju tingħata anke d-data tat-3 ta' Ġunju u li seħħet b'approvazzjoni tal-Ġeneral tal-Ordni Dumnikan. F'diversi parroċċi, kienet in-norma li ftit wara t-twaqqif tal-Parroċċa, jinbtu wkoll daż-żewġ fratellanzi. Mal-wasla ta' Dun Ġużepp Barbara D.D. f'Ħal Kirkop, dan ressaq tliet rikorsi biex jitwaqqfu kanonikament il-Fratellanzi ta' San Ġużepp, tar-Rużarju u tas-Sagrament. B'kanonikament, Barbara ried ifisser li jkollhom statuti, tmexxija u aktar serjetà b'kollox kif suppost u miktub. Fil-fatt, fl-10 ta' Ġunju 1878, twaqqfet mhux biss il-Fratellanza ta' San Ġużepp, iżda anke t-tnejn l-oħra, biex ngħidu hekk, mill-ġdid. Fi kwistjonijiet ta' preċedenza, il-Fratelli Ġużeppini ma kinux jirrikonoxxu l-anzjanità u l-pretensjoni tal-preċedenza taż-żewġ fratellanzi l-oħra, għax kanonikament kienu twaqqfu magħhom, it-tlieta li huma flimkien fl-1878. Ara wkoll Jonathan Farrugia, Ħarsa lejn l-Ewwel Statut tal-Fratellanza ta' San Ġużepp f'Leħen is- Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħal Kirkop 2011, Paġni 52-58. 3 Huwa fatt dokumentat kemm permezz ta' ġurnali lokali tal- epoka u anke permezz ta' talba biex jingħataw l-indulġenzi, li fil-Parroċċa kienet teżisti statwa antika tal-Madonna tar- Rużarju li nħadmet mill-istatwju Karlu Darmanin. Jingħad li wara l-wasla tal-istatwa preżenti, din kienet ittieħdet id- Domus fi Triq il-Kbira, iżda x'sar minnha llum il-ġurnata, jidher li ħadd ma jaf Akkwist ta' Pissidi tal-Fidda f'Okkażjoni Nazzjonali Matul is-sena li għaddiet tfakkar bil-kbir l-ewwel Ċentinarju mill- Kungress Ewkaristiku li kien sar f'Malta fl-1913. Tista' tgħid li prattikament f'kull pubblikazzjoni li nħarġet fl-okkażjoni tal- festi ta' pajjiżna, kien hemm inkluż artiklu jew aktar dwar l-imsemmi Kungress.: Bħalma aħna s-sena l-oħra fakkarna għeluq il-100 sena ta' din l-okkażjoni tant sabiħa fl- istorja reliġjuża u soċjali ta' pajjiżna, hekk ukoll għamlu ta' qabilna meta fakkru l-ħamsa u għoxrin, il-ħamsin u l-ħamsa u sebgħin sena mindu sar dal- Kungress Ewkaristiku. U proprju ħamsa u sebgħin sena ilu, ġie mfakkar għeluq l-ewwel ġublew tal- fidda' mill-okkażjoni oriġinali. Forsi taslu tgħiduli li dis-sena jkun ilu sitta u sebgħin sena mindu saret dit-tifkira, iżda le, hekk kien tassew. Il-Kungress Ewkaristiku Djoċesan li sar biex ifakkar il-ħamsa u għoxrin sena mill-1913, fetaħ fl-24 t'April 1938 u kellu jilħaq il-qofol tiegħu nhar il-Ħadd 30 t'Ottubru 1938, fil-Festa ta' Kristu Re. Ġara li nqala' nkwiet fix-xena internazzjonali f'Settembru 1938, hekk kif faqqgħet il-kriżi ta' Suetenland. Hitler u Mussolini kienu diġà bdew iħejju ruħhom biex jinvadu u jaħtfu taħt idejhom il-pajjiżi ta' madwarhom, liema kunflitt sfortunatament wassalna għat-Tieni Gwerra Dinjija. B'dan l-inkwiet iberraq fil-qrib, il-programm li kellu jsir f'Ottubru 1938, ġie trasferit għal April 1939, Il-pissidi tal-fidda, imżejna bid-deheb, mogħtija minn Mons. Caruana Gatto u li tinsab fil-Parroċċa ta' Ħal Kirkop. dal-programm, nistgħu nsemmu konferenzi minn diversi kelliema, tqarbin solenni tal-morda u quddies pontifikali f'diversi parroċċi madwar Malta. Okkażjoni partikolari li ser twassalna għall-għan prinċipali ta' dal-artiklu kienet l-Għid tat-Tfal, fejn madwar ħamsa u għoxrin elf tifel u tifla minn madwar pajjiżna, ingħataw l-Ewwel Tqarbina. Din l-okkażjoni saret biex FESTA SAN ĠUŻEPP Ha1 KIRKOP 2014 titfakkar dik preċedenti li kienet saret fil- Kungress Ewkaristiku tal-1913. Sa minn sena qabel, u biex ikunu aktar parteċipi ta' din l-okkażjoni, it-tfal tal-iskejjel, ingħataw l-inkarigu di jiġbru tant qamħ daqskemm kellhom ikunu kkunsmati matul dal- Kungress Ewkaristiku Djoċesan. L-Għid tat- Tfal sar fuq il-Fosos tal-Furjana nhar is-Sibt 29. t'April 1939, fejn mill-Knisja Arċipretali ta' San Publju nħarġet urna kbira b'mija u ħamsin pissidi ġo fiha, bl-Ostji diġà kkonsagrati fihom. Din l-urna ntrefgħet minn tnax-il saċerdot. Wara l-quddiesa u l-Ewwel Tqarbina, it-tfal ingħataw kolazzjon li kien jikkonsisti f'ħalib tal-Gvern, pasta kbira u ċikkulata. Minn hemm irħewlha lejn il-Belt, fejn daħlu fi sfilata jxejru l-bnadar ta' Malta u tal-Papa, u ntlaqgħu bit-tfigħ tal-fjuri u d-daqq tal-baned. S'hawnhekk tkellimna biss fi sfond nazzjonali, iżda issa wasalna biex jidħol Ħal Kirkop direttament f'dan l-artiklu. Ittra datata 21 Luglio 1939 lill-Kappillan ta' dak iż-żmien Dun Ġużepp Inguanez mingħand is-Segretarju tal- Kumitat Ġenerali organizzattiv tal-Kungress Mons. il-Kappillan ta' Ħal Kirkop Dun Ġużepp Inguanez, li akkwista l-Pissidi għall-Parroċċa tagħna, wara talba li għamel hu stess quddiem il-Kumitat għaċ-Ċelebrazzjonijiet tal-Ġublew tal-Fidda tal-Kungress Ewkaristiku. Monsinjur Roberto Caruana Gatto, il-Benefattur tal- Pissidi li ngħata lill-Parroċċa ta' Ħal Kirkop fi tmiem iċ- ċelebrazzjonijiet ġubilari mill-Kungress Ewkaristiku tal- 1913, FESTA SAN ĠUŻEPP Hat KIRKOP 2014 Pantalleresco, tixħet dawl dwar akkwist li għamlet il-Parroċċa b'riħet dal-Kungress Djoċesan. Is- Segretarju jinforma lill-Kappillan Inguanez, li Pissidi maħdum mid-deheb u l-fidda, minn dawk li ntużaw fl-Ewwel Tqarbina tat-tfal, u li kien iddestinat biex wara tmiem il-Kungress jingħata '…a4 una chiesa povera…', ġie effettivament mogħti lill-Parroċċa ta' Ħal Kirkop fuq deċiżjoni tal-Kumitat Ġenerali. Huwa jinfurmah ukoll li dal-Pissidi jista' jiġbru mid-Dar ta' San Ġuzepp' u li għandu jagħraf lid-donatur Mons. Roberto dei Conti Caruana Gatto, bħala benefattur tal-Parroċċa ta' Ħal Kirkop. Fuq l-istess ittra, Dun Ġużepp Inguanez għoġbu jiffirma nota li tgħid ''Dopo domanda fatta da me circa 4 mesi fa.',li dan għalhekk ifisser li l-Kappillan talab li dal-Pissidi tingħata lill- Parroċċa tiegħu, proprju qrib il-ġranet li fihom ġie ċċelebrat dal-Kungress Ewkaristiku Djoċesan. Dan il- Pissidi għadu merfugħ fil-Knisja Parrokkjali u jinsab f'kundizzjoni perfetta. Xieraq ukoll li ngħidu li Mons. Roberto Caruana Gatto serva bħala Direttur Spiritwali tal-Kongregazzjoni tas-Sorijiet Ulied il-Qalb ta' Ġesu mill-bidu tagħha fl-1903 sal-19187 Kien konfessur tal-ewwel sorijiet miġbura madwar Madre Maria Teresa Nuzzo u kien ukoll ġeneruż ħafna magħhom fiż-żminijiet li batew il-faqar. 4 Ara Mons. Dun Ġużepp Fenech f'X'Sar Mitt Sena ilu - Leħen is-Soċjetà Mużikali Dun Ġużepp Ħal Kirkop Festa 2013, Paġni 87-95. 5 25 sena ġublew tal-fidda, 50 sena ġublew tad-deheb, 75 sena ġublew tad-djamanti. $ Anthonv Camilleri f'It-Tifkira tal-Ġublew tal-Fidda tal-XXIV Kungress Ewkaristiku Internazzjonali, Soċ. 7 Diversi ħarġiet tal-ġurnal Leħen is-Sewwa f'dawk il-jiem ippubblikaw dettalji ta' kulma kien qed iseħħ. 8 Din l-ittra ġiet mibgħuta mill-Palazz tal-Arċisqof tal-Belt u tinsab fl-Arkivju Parrokkjali ta' Ħal Kirkop. 9 Meta jsemmi d-Dar ta' San Ġużepp, aktarx qed jirreferi għall- Istitut ta' San Ġużepp ta' Santa Venera li ġie mwaqqaf mill- Mons. Ġużeppi de Piro. Faċċata Ġdida għall-Knisja Parrokkjali71 Fost id-diversi reġistri u dokumenti li wieħed isib fl-Arkivju tal-Parroċċa ta' Ħal Kirkop, faċilment tista' tiltaqa' ma' dokument li sfortunatament aktar jitfa' mistoqsijiet minflok tweġibiet. Ġo tubu tal-kartun jinsab ippriservat disinn ta' dak li aktarx kellu jkun proġett t'alterazzjoni fil-faċċata tal-Knisja. Id-disinn juri l-faċċata preżenti b'tibdil fil-kampnari, fit-tieqa u fuq il-bieb prinċipali. La hemm firma, la data u anqas ebda informazzjoni dwar x'kellu jkun dal-proġett li ma twettaqx. Fuq it-tubu hemm biss miktub li huwa indirizzat lil Dun Pawl Pace bħala Kappillan tal- Parroċċa. Mhux magħruf jekk dan id-disinn sarx fuq L-ex-Kappillan Dun Pawl Pace (l-ewwel wieħed mix-xellug fuq q: minn Triq il-Parroċċa. inizjattiva personali tal-Kappillan, iżda dwar din il- ħajra li tiġi alterata l-faċċata tal-Knisja lejn l-aħħar tas- snin ħamsin, żgur li qatt ma nstema' xejn. Il-Kappillan Dun Pawl Pace kien minn Ħal Qormi u serva bħala Kappillan ta' Ħal Kirkop bejn l-1957 u l-1960, meta għadda biex isir Arċipriet tar-raħal ġar taż-Żurrieq. IL-MITĦNA TAS TAX-XAROLLA 23) me, FO a) TRIQ VALLETT, PETROL STATION QO WALIL-BLUE GROTTO GAR ba tal tġu tiegħu Dun Ġużepp Theuma dakinhar tal-Pussess bħala Kappillan ta' Ħal Kirkop, waqt li għaddejjin Il-Kappillan Dun Pawl Pace, li skont in-nota li hemm mad-disinn, jidher li ħaseb biex jaltera l-faċċata tal-Knisja Fi żmien Dun Pawl Pace, inbeda l-proġett tat-tisbiħ tal-Kor billi saret l-iskultura tal-apside wara l-artal maġġur. Aktar xogħol li nkluda t-tisbiħ bl-iskultura u l-pittura tal-koppla u l-kumplament tas-saqaf tal- korsija, tkompla mill-Kappillani Dun Ġużepp Theuma u Dun Anġ Vella. 134, Carmel Street, Luqa Tel: 21803999 FESTA SAN ĠUŻEPP s:ni. ieċa inn ta'