VLEHEN IS-SEWWA — Is-Sibt, 27 ta' Novembru, 1976 — X'RAJT MINN HDEJN IL-KJOSK Il-ġimgħa li għaddiet mort ħdejn il-kjosk ta' Ta' Xbiex, waqaft inħares. lejn. ix-xena mifruxa quddiemi u ħsiebi beda jaqbeż minn żmien għall-ieħor. Minn bejn Tarkli taljottijiet li hemm sorġuti mal-moll kollu tal-Gżira u l-Imsida, rajt is-swar qodma li bihom hi mdawra l-Belt Valletta, min-naħa ta' Sant'lermu sal-ponta .ta' Sa Maison, jew kif tasibuh, Sammiżun. Swar qotlma, kif' jixhed illewn tal-ġebel tagħhom, b'ħafna rqajja. miksija b'ħaxix aħdar li kiber fuqhom. matul iż-żmenijiet. IL-GĦOLJA TA' XEBB-ER-RAS Dawk is-swar ħaduni: f'l bogħod iżjed minn 400 sena ilu, u. ġibt quddiem għajn- ejja meta, matul dak il- moll, ma. kienx hemm tawk is-swar. Kienet tidher biss biċċa art bi blat im- ħarbat tielgħa dejjem 'l fuqi sa 140-180 pied'fuq il- livell tal-baħar, biex issaw- war l-għolja msejħa 'Ta' Xebb-er-Ras'. Fuq it-tarf tax-xellug tagħha, li jmiss mal-baħat, sa mis-seklu ħmistax kien hemm torri tal-għassa għaż-żewġ portijiet, imsej- jaħ għalhekk El-Wardija tLa Guardia), Iżjed 'il quddiem, dak it-torri ġie rmagħluq fil-fortizza ċkejk- na li, fl-1552, il-Grammast- ru Gwanni D'Homedes qab- bad lill-Inġinier Pietru Pardo jibni, li ssejjaħ Sant' Iermu, minħabba fil-kap: pella żgħira li kien hemm fil-post, iddedikata lil dak il-qaddis. Wara l-Assedju l-Kbir (1565), li fih dak il-forti ġġarraf għal kollox mit-Tor- ok b'ħebb kiefer u bla heda tul xahar sħieħ, il-Papa Piju IV bagħat Malta lill- Inġinier tiegħu Franġisku Laparelli, espert magħruf fil-bini militàri. Dan għam- el sew il-pjanti tal-Beltil- Gdida (li ssejħet Valletta għal Grammastru La Val- lette li ordna u beda l-bini tagħha), kif ukoll id-disinji tas-swar li kellhom idawru ha. Il-Forti Sant'Iermu ġie mdaħħal ġo dawn is-swar. Il-Papa Piju V għen ħat- na fil-bini tal-Belt Valletta, F'parentesi::— Sa qabel l-aħħar gwerra, kellna magħqudin mal-Bieb-il-Qa- dim ta' Putirjal tifkiriet tat-tliet persunaġġi li sem: 'mejna, benefatturi kbar ta' Malta. Dawn kienu. li stat- wi ta' La Valette U Lapa- relli f'żewġ niċeċ ġo l-Bieb u l-bust ta' San Piju V fuq il-Bieb min-naħa ta' ġewwa. Fil-Biebil-Gdid ma ħallul- homx post. Għamlu 'biss żewġ niċeċ fil-ħitan. tal- ġnub, li għadhom vojta tallum. Hekk nafu: nħallsu lil-min.jagħmlilna. l-ġid — — Dwardu VII fl-1910 i'tista' Għal min ma.jafx, kull- fortifikazzjoni titqassam fkortini u bastjuni, u għandha ġo fiha xi kaval- jeri. Il-kortin huwa sur dritt u qawwi; il-bastjun huwa sur angolat li joħroġ il-barra mill-kortini biex jiddefendihom mill-ħebb tal-għadu; il-kavaljer huwa fortizza żgħira ġol-fortifi- kazzjoni u ogħla minnha: f'Malta aktarx b'5 faċċati forma ta' stilla. Mill-post fejn kont stajt nara, mix-xellug għal-lemin, il-bastjuni ta' San Bastjan, San: Salvatur, Sant'Andrija u dawk imsejħin tal-Kwar- antina, tal-Imsida u ta' Sammiżun. Bejn dawn hemm il-kortini Germaniża, ta' Marsamxett; tal-Imsida u tal-Porvlista. Minn dawk isswar joħer- ġu, bħal widnejn weqfin, tliet gardjoli, li. mit-twieqi tagħhom is-sentinelli, fil- qedem, kienu jitkixfu dwar il-movimenti tal-għadu fil- baħar u fuq l-art. Ilum, qed nistħajjilni xi inġinier mill- taril Kemm kemm ma nip- pretendix li jagħmluli stat- wa flok Laparelli fil-Bieb ta' Putirjall Tnejn minn dawn il-gard- joti huma magħluqin b'koppla tonda, it-tielet ta' Sammiżun, tagħlaq b'saqaf iddentellat. Nistħajjel li t-turisti jammiraw dawn il- gardjoli iżjed mihna. Għal- hekk il-Gverri ma għandu qatt iħallihom jitmetmru. Fuq is-swar li semmejna jintlemħu blokki ta' bini tal-Belt u tal-Furjana u xi siġar 'l-hawn u 'l hinn. Fost dawn taqta' aktar mill-oħrajn, bil-friegħi mit- tuħin tagħha, siġra mdaqqsa tal-palm. KAMPNAR LI JIDDOMINA Max-xellug, deher quddiem għajnejja jiddomina, għal- kemm mill-baxx, fuq dawk is-swar il-kampnar piramid- ali tal-Katidral jew Knisa Anglikana ta' San Pawl fil- Belt, knisja -li nbniet - fis- shin' 1839-44, biex il-Protes-: tanti, li'qabel kienu jinġab-. ru fil-kappella ċkejkna tal- Palazz . tal-Gvernatur u f'postijiet żgħar oħra, set- għu jiltaqgħu b'aktar kum- dita'. ħa jagħtu qima 'l AHa skond ir-rit tagħhom. — Dik il-knisja ħallset seh- em kbir minnha. r-Reġina Adelajd. Il-ħolma tal-arki- tett li ddisinjaha, għal ftit taż-żmien, kienet dik li jtella' kampnar li jogħla aktar mill-bini l-ieħor tal- Belt, iżda dan il-ħsieb fal- lielu, għax, għalkemm. il- kampnar hu 200 pied twil u jinqata sewwa mis-swar, ma: setax jogħla l għax il-livell tiegħu hu bil- wisq aktar. fil-baxx mill- bini l-ieħor. Fost is-siġar li se: mejna jidhru dawk li kibru fir- Dan. il- ġnien ingħata dak l-isem biex ifakkar fil-Gvernatur Sir Henrv MacLsod Leslie Rundle, li mexxa lill-Malta mill-1909 sal-1915, fi żmien- ijiet mhux tant sbieħ, għax bdiehom bil-mewt tar-Re tgħid għaldġhom bil-mċwt tal-Papa Piju X u tal-Arċ- isqof Pietru Pace u bit- tfaqġiegħ tal-Ewwel Gwerra Kbira, fl-1914. Bejniethom, fl-1911, qam- et il-gwerra bejn litalja u t-Turkija dwar: Tripli, gwerra li laqtet ħafna lill-Maltin; għax Gżiritna m'hiex 'l bogħod mill-kamp tal-ġlied, u ħafna industri- jalisti Maltin kellhom iħal- lu l-fabbriki li kellhom hemmhekk u jiġu, ħafna minnhom imfaqqrin, f'Mal- ta. Għadni niftakar fl-istam- pi ta' dik il-gwerra li, tfal, konna naraw għand wieħed parrukkier taljan quddiem- na, li kien iġib. il-ġurnali taljani biex il-klijenti jkol- Ihom. x'jaqtaw waqt li jis- 3 tennew it-turn tagħhom. M'għanċniex xi. ngħidu. bħalma jiżri kullimkien u dejem, kienu xeni ta' ero- jiżmu min-naħa tan-nazzjon 'tal-vazzetti u biżgħa u telf min-naħa tal-għadu. Tfaċċat ukoll fl-1911 il-- kolera li f'xahrejn qerdet hawn 85 ruħ. Kemm konna bżajna, ta' tfal li konna, meta smajna b'każ jew sus- —patb ta'' dilk il-marda fl-Islal. Morna -kiskola' imwerwrini Zid ukoll in-nuqqas ta'. xogħol 'u, għalhekk, il- qagħad wara li tlesta l-bini- tal-'breakwater', li kien ħaddem għadd kbir ta' Mal- tin u ta' Taljani. Iżda dak il-perijodu ma kienx ta' ħasra biss. Fl-1912 il-Gżira laqgħet is-Sultan: il-ġdid Gorġ V u. r-Reġina Marija, u magħhom tat fil- Port il-flotta Franċiża is- sellem lill-Majestajiet tagħ- hom. Liżjed ġrajja ta' ferħ għal Malta Kattolika li ġrat matul: il-Governatorat : ta' (Ikompli fil-paġna 4) X'rajt minn hdejn il-kjosk (agħad mill-paċna 3.) Rundle kien il-Kongress Ewkaristiku Internazzjoni li tlagqa' hawn fl-1913, f'liema okkażjoni l-Papa Piju X sejjaħ lill-Malta ''il-perla fost il-gżejjer'. Fuq dan il- Kungress tħadditna fl-1973. : Għalkemm il-gwerra ma ' kienetx ħaġa li tieħu gost biha u fiha l-Maltin sofrew il-ġuħ u xi ftit tas-sikkatu- ra, b'dana kollu hi'a solviet il-problema tal-qagħad, għaliex id-Dockvard sejjaħ għax-xogħol eluf ta' nies qegħda. Il-Gvernatur seta' jiftaħ u jgħid li ''l-Gżira ħelset b'wiċċ il-ġid mill- jkriżi Ji wasslitha sa. tarf il-fess'. — Mal-mawra ta' Rundle, Malta semgħet bl-għażla tal-Isqof il-ġdid fil-persuna tal-Benedittin Dom Mawru Caruana. Ner- ġgħu issa nagħtu ħarsa oħra lejn is-swar. BJUT' BOJOD Fuq xefaq is-swar jidhru wkoll il-bjut bojod tal-blokk bini ġdid li tela' f'dawn taħħar snin mal-ġenb xel- luġi tal-Pjazza tal-Helsien, għal min jidħol fil-Belt, minn flok il-Picket House' u t-taraġ li kien itellek għal fuq Putirjal. Fejn illum jidhru dawn il-'flats', dari, kienu jidhru jduru bir-riħ x'imtieħen. u għalhekk hemm fuq issejjaħ 'Fuq l-Imtieħen', Tidher ukoll strixxa rqieqa ta' bini ġdid ieħo.: il-bini li ttellgħa fil-Kaval- lier ta' San Gwann, miżjud fi żmien il-Gran Mastru Verdala, meta dak il-bastjun ingħata lill- Ordni ta' Malta u ġie mo- difikat b'mod li jista' jservi ta' ċentru għall-Ambaxxata ta' dak l-Ordni ta' San Gwann, li beda jibgħat ir- Rappreżentant tiegħu minn mindu Malta saret indipen- denti fl-1964. Dak inhar, rajt fuq dak il-bini tperper il-bandiera ħamra b'salib abjad, kif kienet tperper rebbieħa sal-1798. à oħra nitkellmu dwar dak li rajt man-naħa tal-Fur- jana. ELEHEN ISSEWWA' — Is-Sibt, 27 ta' Novembru, 1976