ĠNIEN IS-SULTAN Barra minn dak li għedt fi IL-Manri fuq il-Belt (Valletta) hemm ħafna ftietaq oħra, li, tista' tgħid, intilfu għal kollox u li fiż-żmien kienu f'ħalq kullħadd. Barra l-bieb tax-xatt, kif toħroġ fuq il-lemin, hemm Ġnien is-sultan. X'baqa' minnu u min qatt dafial fih7 Dak fi żmienu kien fih għaxqa u qabel ma tbiddel il-Bieb kien għadu fih x'tara. Is-sultan li ħaseb jagħmel ġnien hemm kien Laskri, (Jean Paul Lascaris Castellan. Kull ma hemm ma' dwar ix-xatt il-kbir xogħol Laskri. Hu ta ħajja lill-port. Taf li qablu ma kienx hemm fejn tersaq dgħajsa max-xatt 7 Blat aħirax u wieqaf minn tafit Sant'Jermu sa ġewwa nett. Laskri ried li l-port ikun suret in-nies. Beda biex jaqta' l-blat u jagħmel mĠl, biċċa xogħol tal-ħsieb li tàt ir-ruħ lill-Belt. Fi żmien das-Sultan ix-xatt kien jasal sa taħt il-ġgant għax hemm il-blat kien jitla' wieqaf. Biex taqta' dak il-blat kollu l-anqas trid taħseb. Is-sultan biex jeħles ħafif u jinqeda taqqab mina li sal-lum tissejjaħ mina Laskri. Biċċa xogħol ta' raġel għax ix-xatt kiber lejn il- Marsa. Il-hemm mill-mina sar mĠl ukoll, m'hux sa ġewwa f'dawk is-snin, għax il-màl baqa' jinqata' u jinbena fi żmien is-slaten l-oħra. Pintu, mitt sena wara, daħal għal dax-xogħol mita bena l-imħażen tiegħu. Nerġgħu għal Laskri li nefaq flus bil-bosta biex iwettaq u jsebbaħ il-Belt. Malli ntemm ix-xogħol tal-mĠl, is-sultan amar li taħt is-sur bejn il-bieb u l-mina isir ġnien biex fih jistgħu jitfarrġu l-Kavalieri għad-dell tas-siġar u għar-resħa tal-għajn li saret fin-nofs. Li dal-ġnien kien il-għaxqa tal-Kavalieri nafuh minn kitba fuq ir-rħama kbira li ġiet imqiegħda f'wiċċ is-sur fl-1687 fi żmien is-sultan Caraffa. Dil-kitba tgħid: ''Wara li s-sultan Laskri wettaq is-swar, xtieq li ssir xi ħaġa għat-tifriġ tal- poplu u għalhekk waqqaf, minn butu, dan il-ġnien u daħħal fih l-ilma ġieri. Ħu fetaħi triq ġdida ġol-blat, bena u wassa' il-m6l ma' tul ix-xatt. Il-Kavalieri ta' Ġerusalemm, bil-ħsieb li tibqa' għal dejjem it-tifkira ta' dawn ix-xogħilijiet, riedu li titwaqqaf dil-kitba fl-1687 B Naħseb li dal-ġnien kien fih ħarsa fi żmien l-Ordnil Il-lum tħares mill-ħadid ta' barra tara kemm kien qiegħed sewwa għad-dell tas-sur, iħaddar bil-mijiet tas-siġar. im- soqqija bl-ilma ġieri u miftuħ għall-baħar; għax u la l-im- ħażen ta' ma dwaru u l-anqas dawk tan-naħa l-oħra tat-triq ma kienu nbnew. Il-lum ibikkik, trab, siġar mitbiela, għorom tal-qasab, għax għad li l-Kavalieri kitbu mal-ħajt dak li kien għamel is-sultan, min ġie wara nesa jew ħasel idejh min-nefqa li wieħed kellu jżomm biex il-ġnien jibqa' jħaddar. Ma kienx ikun tajjeb li wieħed jarġa' jieħu ħsiebu dal-ġnien 7 In-nies fejn titfarraġ ftit baqgħilha l-lum, u mil l-aħdar u mid-dell mixtiqin wisq, jaħasra. Nittamaw li biż-żmien kollox jasal. IĊ-ĊIMBLU. Quddiem ġnien is-sultan, hemm bejt ta' l-imħażen titla' għalih b'taraġ, igħidulu ċ-ċimblu. Dil-kelma ċimblu mnejn ġiet 7: Tixbah it-taljan cembalo li jfisser stru- ment tad-daqq donnu pjanu jew tambur bil-ġlieġel. Tgħid il-għamla tiegħu xebbħuha dik ta' pjanu 7: Naħseb li l-pjan- ijiet ma kinux fl-idejn fi żmien l-Ordni, u l-poplu jxebbah dak li jara quddiemu sikwit. U min jaf dal-paġġatur kif kien sewwa fi żmien l-Ordni7: Din ta' ċimblu ma ddoqqlix li ġejja minn tixbieha ta' l-istrument tad-daqq. Għandi fisieb ieħor f'moħħi; x'naf jekk iressaqniex aktar lejn is-sewwa 7 Qabel xejn ma nhnew l-imħażen li semmejna, naħseb li hemm kien jati għal fuq il-blat fuq dik il-kalanka nitfa lil hawn mill-ġgant. F'dil-kalanka, jew daħla żgħira tal- baħar, kienu jirmiġġaw id-dgħajjes. Cimba bit-taljan ta' dari kienet dgħajsa, u jekk cimba kienet tissejjaħ id-dgħajsa, ċimbru jew ċimblu setgfħiet issejjħiet id-daħla fejn id-dgħajjes kienu jintrabtu. Sa hawn kollox fl-ajru u rbit xejni: Qajla, issa norbtu. Fi żmien is-sultan Wignacourt (160l-1622) saret il-għajn tal-ġgant, taħt il-gallarija ta' l-imħażen ta' fuq il-ġgant għad hemm miżieb tar-rħam b'kitba li tgħid: Bil-malti tfisser: Ja dgħajsa (evmba) la tibżax tersaq lil hawn, dan ma fihx nar iżda ilma', iġifieri, dan mhux canun, miżieb. Mela fl-1620 dil-kelma cimba għal dgħajsa kienet magħ rufa, f'dak il-post. Oħra. Fl-1686 għamel baħar qawwi u qala' l-mal ta' taħt il-ġgant u kisser id-daħla tad-dgħajjes li għedna. Is- sultan Qaraffa ordna li jissewwa u l-Ordni kiteb fuq irħama x'sar: Cumbarum vrefugium — hawn hu ċ-ċimbru ngħid jien. Jew in-nies għoġbithom dil-kelma egmbarum u baqgħet laqam tal-post, jew xi dgħajjes dak iż-żmien kienu la taljana isej- ħulhom eimbi ma nafux, imma kienet kif kienet iċ-ċimblu kien aktarx l-isem tad-dafila tal-baħar u mhux dak tal paġġatur ta' fuq l-imħażen. Nixtieq naf dil-ħaġa kif jifhmuha oħrajn. Xi minn daqqiet l-isem ta' post jinbet anqas taf kif. Dak it-taraġ li max-xellug tal-bieb tax-xatt jinżel għal barriera l-qadima jgħidulu sal-lum ta' nix mangiari. Irrid nafiseb li xi tallab intasah f'ras it-taraġ żmien ilu u biex juri l-faqar tiegħu lil xi baħri għarib li kien jinżel lejn il-barriera kien iraħħamlu nix mangiari— 'għadni ma kiltx'—kelma latina, otħira taljana li kullħadd kien jifhem, għid il-lum u għid għada, il-poplu qabad il-kelma u jammha, Ħaġa ta' xejn u seħħet aktar minn kelma maqtugħa r-rħam. Min għandu ħamsin sena, jiftakar lil Mundu l-agħma jitlob fl-amberżuna tal-Furjana fuq il-maniġġ. Fitt, leħnu tgergira waħida, wiċċu bil-ġidri, idu dejjem miftuħa tilqa. Dak il-agħma kien l-aktar ħaġa li kienet tolqot hemm barra, u ismu kien ikun biż-żejjed biex ilaqqam fejn kien joqgħod. Barra Puturjal tbiddel bħal-lejl min-nhar, Mundu miet, il- lamberżuni twittew, il-maniġġ inbena. Min gtiadu jiftakar f'dawn l-intietef li għabu mas-snin li għaddew fuqhom'7 Hekk triqat, djar, irħula u bliet issemmew għal żmien, kullħadd widnejh mimlija bihom u nbagħad ismijiet oħra nħalqu u saltnu u nbagħad intsew għal kollox jew baqgħu f'ras xi ħadd li jarahom bħal ħolma il-bogħod, il-bogħod bħal ċċpar ta' fil-għaxija.