It-Tkabbir ta' Pjazza tal-Parroċċa Il-pjazza ewlenija ta' kull belt u raħal f'Malta hija ċentru ta' attività, kemm kummerċjali kif ukoll soċjali u kulturali. Minħabba li ġeneralment il- pjazza tinsab quddiem il-knisja parrokkjali, il-pjazza f'Malta hija assoċjata wkoll ma' diversi attivitajiet parroċċa, bħall-festi esterni tal-qaddis patrun u purċissjonijiet oħra li jsiru matul is-sena. Il-pjazza wkoll timmarka diversi avvenimenti speċjali u storiċi li jkunu seħħew fil-belt jew raħal. B'hekk il-pjazza għandha rwol partikolari illi diffiċli tisseparah mill-istorja ta' kull belt u raħal f'Malta u mill-ħajja ta' kull individwu li jgħix fl- istess belt jew raħal. Matul is-sena l-pjazza taqsam l-ferħ u n-niket tan-nies tagħha u bħalma kull dar għandha dik il-kamra speċjali li fiha tilqa' l- mistednin tagħha, il-pjazza hija dak il-post fejn ir- raħal ilaqqa' n-nies tiegħu flimkien u jistieden lill- viżitaturi li ġejjin 'il barra mir-raħal. Fuq kollox il-pjazza hija l-post fejn il-ħajja ta' kull individwu tibda u tintemm bl-istess mod kif tibda u timtemm kull attività soċjali li titella' fil-belt jew raħal. Dan kollu jagħmel il-pjazza parti integrali mill-ħajja ta' kull komunità f'Malta. F'dan il-kuntest il-pjazza fl-istruttura tagħha Mappa tar-Rabat madwar is-sena 1900' nbidlet maż-żminijiet biex takkomoda l-ħtieġijiet ġodda tal-komunità li tgħix madwarha. Fir-Rabat minkejja illi hemm diversi knejjes imxerrdin madwar ir-raħal u li kollha jiġbru flimkien il- komunitajiet tagħhom, il-pjazza tal-parroċċa, tul is-sekli li għaddew, dejjem kienet iċ-ċentru ta' l- attivitajiet fir-Rabat, anke minħabba d-devozzjoni qawwija li hemm lejn il-Grotta ta' San Pawl fejn diversi pellegrini kienu jiġu minn diversi pajjiżi jżuru dan il-post. Fi żmien il-gwerra, lejn in-nofs tas-seklu għoxrin, ir-Rabat kien hawn influss qawwi ta' refuġjati minn ma' Malta kollha li fittxew kenn fir-Rabat u l-pjazza tar-Rabat kienet saret żgħira wisq għall-ammont li bih kibret il-popolazzjoni. Meta mbagħad għaddiet il-gwerra għalkemm ħafna refuġjati telqu lura lejn l- irħula tagħhom u diversi kerrejja li kienu fil-pjazza tbattlu, l-attività kummerċjali fir-Rabat kompliet tikber, b'konsegwenza li żdied it-traffiku lejn iċ- ċentru tar-Rabat. Iżda minħabba illi l-pjazza u t- toroq li kienu jagħtu għaliha oriġinalment ma kinux ippjanati għal dan it-tip ta' domanda, it-tkabbir tal- pjazza u l-ħtieġa ta' tibdil fis-sistema tat-traffiku kompla jsir iktar imminenti. Dan wassal biex fis-sittinijiet tas-seklu għoxrin ġ il-gvern kien iddeċieda li tinfetaħ pjazza quddiem il- knisja parrokkjali ta' San Pawl. Ix-xogħol kien dam sejjer għal diversi snin u tlesta għal kollox madwar l-aħħar tas-snin sittin. Skond il-gazzetta tal-gvern ta' dak iz-żmien, l-iskop tat-tkabbir tal-pjazza kienu prinċipalment tlieta, dak ta' trasport, dak turistiku u kummerċjali: I. Skop ta' trasport — biex tinfetaħ triq miċ-ċentru tar-raħal għall-inħawi tal-kampanja u hekk tiġi evitata Triq Bir ir-Riebu. Skop turistiku — bex titwessa' Triq San Katald u hekk jiġi faċilitat it-trasport għat-turisti għall- katakombi ta' San Pawl. Skop kummerċjali — biex tinfetaħ pjazza quddiem il-knisja ta' San Pawl u fl-istess ħin jiġi pprovdut post għall-bini ta' ċentru ċiviku. B'riżultat ta' dawn ix-xogħlijiet, diversi ħwienet u djar eżistenti ġew milquta. Ħafna mid-djar kienu antiki u ma kellhomx il-bżonnijiet santiarji xierqa. Oħrajn kienu kerrejja. Il-ħatt ta' dan il-bini antik u l-akkomodazzjoni ta' abitanti tagħhom fi djar oħra serva mhux biss biex inħoloq spazju ġdid iżda wkoll biex jitneħħew diversi slums. B'kollox madwar 47 dar kellhom jinħattew f'dan il-proġett u l-ħwienet li ġew affettwati ġew akkomodati fiċ-ċentru ċiviku. Matul dawn ix-xogħlijiet saru wkoll skoperti ġiċi Xi oqbra nkixfu meta twaqqa' l-bini qadim quddiem il-parroċċa ta' San Pawl biex jinbena ċ-ċentru ċiviku. F'dawn il- fdalijiet li nstabu wieħed seta' jinnota għamliet ta' oqbra interessanti: dawk imsejħa arcosolia, qabar mgħotti bix-xorok, u ieħor mhux komuni li għandu saqaf tal-blat li jifforma bħal mejda u bi dħul ma' l-art fil-passaġġ bejn l-oqbra. L-inħawi tal-ħitan kienu miksija b'tajn ħamrani u d-dipartiment tal- mużew kien wera l-ħsieb li jiġu studjati bir-reqqa dawn il-fdalijiet. Kien hemm ħsieb ukoll biex il- Mużew japplika skema flimkien mad-Dipartiment tax-xogħlijiet biex dawn il-fdalijiet importanti tar- Rabat fi żmien ir-Rumani jiġu priservati taħt iċ- ċentru ċiviku. Għal min m'għix iż-żminijiet ta' qabel saru dawn ix-xogħlijiet u jaf biss il-pjazza kif nafuha ilum, huwa diffiċli ħafna jimmaġina kif kienet il- pjazza qabel. Għalhekk ikun interessanti jekk niskopru flimkien kif kienet il-pjazza ta' San Pawl qabel ma sar dan it-tibdil. Għalkemm ċertu partijiet bħan-naħa ta' San Katald kienu bejn wieħed u ieħor kif nafuhom illum, il-kumplament tal-pjazza kienet totalment differenti kemm fid-daqs, kif ukoll fl-istruttura tagħha. Ma nkunux qed nesaġġeraw jekk ngħidu li taħt il-pjazza tal-lum hemm midfun wiċċ ieħor tar-Rabat li sa biss madwar erbgħin sena Ibies Kaelitiea 300Ż ilu kien għadu mimli ħajja. L-anzjani li tkellimna magħhom u nies oħra li m'humiex daqshekk kbar fl- età, imma li jiftakru sew kif kienet il-pjazza qabel, tkellmu b'ċertu nostalġija u entużjażmu fuq dan is-suġġett. U għalkemm jaqblu li dan it-tibdil kien importanti għall-iżvilupp tar-Rabat, għalihom kull ħajt, dar jew ħanut li kien jeżisti qabel iġibilhom memorji kbar u jħossu n-nuqqas ta' dik l-atmosfera ferm iktar kwieta u trankwilla tal-pjazza. B'hekk it-tkabbir tal-pjazza tar-Rabat ma ġabx biss tibdil fid-dehra iżda wkoll tibdil fil-ħajja tar- Rabtin speċjalment ta' dawk li kienu jgħixu madwar u fil-pjazza. Dan it-tibdil ġab ħafna opportunitajiet speċjalment fil-qasam kummerċjali u turistiku fir- Rabat, iżda ċertu ħwienet tradizzjonali, snajja' u anke drawwiet li kienu jsiru fiż-żona ta' quddiem il-knisja tista' tgħid li ntilfu għal kollox. Il-Kappella ta' San Katald u Triq Hawnhekk, kif diġà semmejna iktar qabel fl- artiklu, ftit li xejn sar tibdil ħlief li ġew imwaqqa' diversi ħwienet u kerrejja biex jinbena ċ-ċentru ċiviku. Dan wassal biex titwessa' t-triq speċjalment il-parti ta' isfel ta' San Katald, qabel ma tasal għall- fetħa li hemm quddiem il-kappella ta' San Katald. Tajjeb wieħed isemmi li dak iż-żmien il-parti ta' fuq ta' Triq San Katald li llum tgħaddi minn wara ċ-ċentru ċiviku kienet tibqa' sejra dritt, tgħaddi minn fuq il-foss u tingħaqad ma' Triq ir-Rebha (il- foss huwa diskuss iktar 'il quddiem f'dan l-artiklu stess). Ta' min jgħid li parti mill-pjazza ta' San Katald kienet fuq livell ogħla. F'din il-parti kien hemm Ta' Wizu (ħanut tax-xorb) u Ta' Goli (tal-ħbula), żewġt idjar u kerrejja. L-aċċess għal dan il-livell (fuq is-cement) kien bi tliet (3) tarġiet min-naħa ta' Wizu sa disa' (9) tarġiet fit-tarf l-ieħor. Kien hemm ukoll għajn ta' l-ilma (vit) pubbliku peress li mhux kulħadd kellu s-servizz ta' l-ilma fid- djar. Fuq din il-parti kien jinżamm monti nhar ta' Ħadd, ta' affarijiet ta' bżonn għall-bdiewa, li kienu jinġabru hawn mill-kampanja ta' madwar. Ħafna mill-oġġetti kienu surplus tas-servizzi Ingliżi bħal ħbula, tarjoli, patalotti u ħwejjeġ. Kienu jinbiegħu wkoll sandlijiet, ċintorini, brieret u affarijiet oħra. Mal-pedestall ta' l-istatwa ta' San Katald kien isir l-irkant tal-ħanżira ta' l-erwieħ. Flimkien ma' Triq il-Kbira, Triq San Katald u Pjazza San Katald kienu ċ-ċentru kummerċjali tar- Rabat u ta' l-Imdina. Fi Triq San Katald li kienet tibda mill-pjazza tal-paroċċa u fi Pjazza San Katald kien hemm xejn inqas minn 27 ħanut. Min-naħa tax-xellug tħares lejn San Katald bliet Tarf 20AA insibu lil Guzuniera (laħam), Frenċ. tal-fanali (xorb), Kawlatina (ħelu), Lawlawwa (household), Santu taż-żebgħa, Ta' Baskal (laħam), il-Gabdollu (xorb), Patielli (skarpan), Camaska (grocer), Tal- Bott (forn), Nene ta' Ganga (xorb) u qabel Giezz ta' Nuzzi, Nikol tal-ħbula, il-Luzzulà (xorb), ta' Karmnu z-zopp (xorb), il-Gless, Żaren tal-Ġwież, Ġorġ il-jott (xorb), Tas-Sei Sei (hwejjeġ), Ta' Venuta (household), tal-Bibina (Bazaar), Karlu Tonna (skultur), Kawsija (grocer), Ta' Wizu (xorb), Goli tal-Ħbula, il-Pitpitell (xorb), il-Pajsu (skarpan), Kawlatu (ħelu/pastizzi), il-Lopez (xorb), is-Slajs (laħam), ta' Belinju (elettriku), Ta' Maurios (ħwejjeġ) u n-Najsa (laħam). Nhar ta' Ħadd kienu jarmaw ukoll Ġanni u ċ-Ċawl bil-karettuni tal-ħelu u s-sigaretti. Dawn il-ħwienet kienu jaslu sa fejn illum hemm is-siġar f'nofs il-pjazza minhabba illi Triq San Katald kienet itwal min kif nafuha Ilum. Sakemm saru x-xogħlijiet ħafna minn dawn il- ħwienet imxew fil-pjazza fil-parti li Ilum hemm maġenb il-Mużew Wignacourt (dak iż-żmien Mużew tas-Subien u skola) eżattament fejn illum jintrama l-palk tal-Konti Ruġġieru. Wara li tlesta x-xogħol, il-ħwienet mxew fiċ-ċentru ċiviku, taħt l-loġoġ. Xi wħud mill-ħwienet għadhom jeżistu sal-lum, bħal per eżempju l-Bibina, li qabel kellha l-ħanut fit-triq li llum tiġi wara ċ-ċentru ċiviku. Ta' Kola, li minn ħanut tax-xagħar maż-żmien sar ħanut tax-xorb kif nafuh illum. U ta' Wizu li baqa' kif kien qabel, jiġifieri ħanut tax-xorb. Il-kerrejja li kien hemm fi Triq San Katald kienu jservu ta' residenza temporanja għal diversi bdiewa li kienu jgħixu fiż-żona rurali u li kienu jitilgħu r- Rabat għal perjodu qasir ġeneralment fil-festa ta' San Pawl biex ikunu jistgħu jgawdu l-festa. Oħrajn kienu jiġu meta kien se jkollhom tarbija biex iwelldu hemm minħabba li s-servizz tal-majistra kien iktar viċin. Żewġ majistri li jissemmew ħafna f'dak iż-żmien kienu Pawla u Ġuża. Meta bdew ix- xogħlijiet, il-kerrejja tħattew kollha. Għadd Quddiem il-Knisja ta' San Pawl Quddiem il-knisja għalkemm ma kienx hemm pjazza kif nafuha Hum, kienet diġà teżisti triq kemmxejn wiesa' meta kkumparata mat-toroq l- oħrajn diġà eżistenti. Fil-kantuniera kif tispiċċa t-Triq ta' San Katald kien hemm id-dar ta' Dun Vinċenz Mangani. Hawnhekk fil-Ħamis tal-festa ta' Corpus Christi, kienet tittella' t-tombla. Mal-ħajt kienet titwaħħal kartuna kbira bin-numri fejn fuqha kienu jiġu mmarkati n-numri tat-tombla li jkunu telgħu għall-benefiċċju tan-nies li ma kinux jafu n- numri sew. Apparti t-tombla, f'din in-naħa kienet tittella' wkoll matul is-sena l-lotterija ta' l-erwieħ, fejn il-premju kien ikun xi bhima, bħal ħanżir, u l- qliegħ minn dawn il-lotteriji kien imur kollu biex isir quddies għall-erwieħ. Hawnhekk kien hawn ukoll il-ħanut tal-Gzuniera li kienet tbiegħ prodotti tal-laħam. Fuq in-naħa l-oħra tat-triq, faċċata tal-knisja kien hemm ħajt wieqaf fin-nofs. Fuq dan il-ħajt kien hemm ġebla tal-mili li turi d-distanzi bejn il- pjazza u diversi postijiet madwar Malta. Wara dan il-ħajt kienet tinstab niżla li tagħti għall-imħażen. Maġenb il-ħajt, kantuniera ma' Triq San Pawl, kien hemm Kotti l-barbier, il-ħanut ta' Pawlu ta' Santu u diversi kerrejja li kellhom l-istess użu bħal dawk fi Triq San Katald. L-Għassa tal-Pulizija li lum tinsab fiċ-ċentru ċiviku, dak iż-żmien kienet fi Triq San Pawl, fejn illum hemm il-każin Laburista. Dan kien hemm f'nofs il-pjazza. Il-Ħofra ta' San Pawl, l-Imħażen u Wara l-ħajt Ji kien hemm wieqaf fin-nofs tat- triq ta' quddiem il-knisja, kienet tinstab bħal niżla li kienu jgħidulha l-ħofra ta' San Pawl. Hekk kif tinżel din in-niżla, kont issib diversi kerrejja u iktar 'l isfel kif iddur kien hemm Frenċ ta' l-inbid (l-istess sid tal-ħanut tal-fanali li kien hemm fi Triq San Katald) u z-Zaga li kien jagħmel il-karettuni. Ftit 'il fuq imbagħad kien joqgħod Lippu taż-Żebbuġija u minn hemm b'taraġ kont titla' għall-Mużew tal-Bniet. Għadd Jekk minflok titla' dan it-taraġ kont tibqa' nieżel fil-ħofra kont tiġi fl-imħażen. Infatti l-Mużew tal- Bniet kien jiġi eżattament fuq l-imħażen li kien hemm taht. L-imħażen kienu bħal kmamar jew għerien taħt l-art u fi żmien il-gwerra servew bħala kenn għar- refuġjati li kien hawn ir-Rabat. Wara l-gwerra dawn l-imħażen saru magħrufa bħala l-imħażen ta' Rokku fejn kienet tinżamm il-ħażna għall-faħam tal-forn tal- ħobż li hemm fi Triq il-Kulleġġ. Fihom kien jinħażen ukoll id-dqiq. L-imħażen li llum huma midfunin eżattament taht il-qalba tal-pjazza kienu jwasslu bejn wieħed u ieħor sa fejn illum tibda Triq Santa Rita. Fuq l-imħażen apparti l-Mużew tal-Bniet, kien hemm diversi djar u kerrejja oħra u li kif ġie diskuss iktar kmieni f'dan l-artiklu, ħafna minn dawn id-djar kienu antiki u mhux fi stat tajjeb. Dan il-kumpless pjuttost kbir ta' bini meta twaqqa' u flimkien miegħu ntraddmu l-imħażen, wassal biex infetħet fetħa kbira u l-pjazza kibret kif nafuha illum. Parti minn din l- area ntużat ukoll biex minflokha jinbena ċ-ċentru ċiviku kif nafuh illum. Apparti l-imħażen, intradam ukoll parti mill-foss tal-belt l-antika li sa dak iż-żmien kien għadu jeżisti, biex inbniet Triq Santa Rita, liema triq sa dakinhar kienet għadha ma teżistix. Kif ħafna diġà jafu l- Imdina qabel ma ċekknuha l-Għarab kienet ferm ikbar u fi żmien ir-Rumani, fl-istess żmien li fih ġie San Pawl, il-belt ta' l-Imdina kienet twassal kważi sa fejn illum hemm il-knisja ta' San Pawl. B'hekk dik li Ilum nafuha bħala Triq Santa Rita, qabel ma nbniet, kienet tagħmel parti minn dan il-foss tal-belt l-antika. Triq ir-Rebħa (Triq il-Vitorja) kienet tiġi eżatt fuq din il-parti tal-foss u dan jispjega għaliex hija iktar fil-għoli. Infatti llum il-ġurnata għad hemm taraġ biex titla' minn Triq Santa Rita għal Triq ir-Rebha. Iżda oriġinalment qabel ma ntradam il-foss, il-parti fejn illum hemm Triq Santa Rita, kienet ferm iktar baxxa u fil-fond milli hi llum. Il- foss kien ġie mirdum, biex tkun tista' tinbena t-triq kif nafuha llum. Il-parti l-kbira ta' dan il-foss kienet tintuża bħala rziezet tal-bhejjem, fosthom ir-razzett ta' Żbibu li kellu l-entratura tiegħu minn Triq ir-Rebħa u r- INs-SStijr Agħn-N2006 Quddiem San Katald waqt li kienu qegħdin isiru x-xogħlijiet. razzett tan-Najsa li kont tidħol għalih minn Triq ta' San Kataldu jiġifieri l-parti li kienet tgħaqqad il- pjazza ta' San Katald ma' Triq ir-Rebħa. Żgur li dan it-tkabbir tal-pjazza ġab tibdil drastiku fid-dehra taċ-ċentru tar-Rabat u forsi Ilum dawk li huma iżgħar fl-età ftit jistgħu jimmaġinaw il-pjazza kif kienet madwar erbgħin sena ilu. Nispera li f'din il-ħarsa qasira li tajna f'dan l-artiklu qajjimna l- kurżità ta' dawk li m'għixux dak il-perjodu u ġabet nostalġija lil dawk li jiftakru dawk iż-żminijiet. 1 Reġistru tax-xogħlijiet pubbliċi; mapep; verżjoni ta' l- 1900. 2: L-Arkivji Nazzjonali: Micellanja; Pjanta tar-Rabat numru 37. 3.4.5 Il-Bibjoteka Nazzjonali; ir-Review 1960s. Nixtieq nirringrazza lill-Arkivji Nazzjonali, ir-Rabat u lill- Bibjoteka Nazzjonali, Valletta. Nixtieq nirringrazzja wkoll lil dawk in-nies kollha li għenuni speċjalment fl-intervisti li għamilt. Mingħajr l-għajnuna ta' dawn in-nies dan l-artiklu ma kienx ikun possibbli. Nitlob skuża jekk l-ismijiet u l-laqmijiet tan-nies li ssemmew f'dan l-artiklu m'humiex eżattament korretti. Jien ikwotajthom eżatt kif waslu lili. Nitlob skuża wkoll jekk ħallejt barra xi ismijiet ta' nies li kienu parti mill-pjazza dak iż-żmien. Dan ma sar bl-ebda disprezz jew nuqqas ta' rispett lejn il-persuni kkonċernati.