Din is-sena taħbat il-250 sena mit- twelid ta' wieħed mill-iskulturi ewlenin . ta' Malta — Vincenzo Dimech. Dimech ħadem fost l-oħra l-ewwel vara titulari ta' Santa Marija, il-vara li tinsab fil- knisja parrokkjali tal-Gudja. Vincenzo twieled nhar 29 ta' Ġunju 1768 minn Francesco Dimech (skultur) u martu Siniforosa (xebba Pace). Hu tgħammed l-għada, fil-knisja ta' Porto Salvo u San Dumniku fil-Belt Valletta minn Patri Vincenzo Sinatra li kien patri Dumnikan. Ġie mogħti l-ismijiet ta' Vincentius, Bartholomeus, Fabritius, Pietrus Paulus. L-ewwel passi tiegħu fid-dinja tal-arti għamilhom taħt il-gwida ta' missieru Francesco. Wara t-tgħallim li offrielu missier mar Napli, sewwasew fis-Scuola della Belle Arte. Hawn tħarreġ fil-mudellatura. Ta' madwar 38 sena daħħal leħaq professur tal-Arkitettura u Skultura fl-iskola tad-disinn fl-Università ta' Malta. Il- kopja Dimech kellhom tifel, li kien jismu Sigismondo, isem komuni fil-familja Dimech, li sar professur tal- liġi. Hu miet fl-età ta' 62 sena, nhar l-2 ta' Frar, 1831 u ġie midfun fiċ-ċimiterju tal-knisja ta' Santa Tereża f'Bormla. Vincenzo Dimech ħadem tliet tipi ta' xogħol tal-iskultura — vari titulari, vari tal-qaddisin, monumenti u skultura mhux reliġjuża. Matul il-karriera tiegħu, Vincenzo Dimech ħadem żewġ vari titulari. Waħda għall-knisja parrokkjali tal-Gudja u l-oħra għall-knisja parrokkjali tal- Furjana. Il-vara tal-Gudja, li kienet lesta fl-1807, saret mill- injam u hija vara monumentali fuq stil: barokk, bħall-vari l-oħra li saru, minn skulturi Maltin, qabel din id-data. Victor Caruana jispjega għaliex baqa' jiddomina dan l-istil: ''Tajjeb ngħidu li minkejja l-kwalitajiet ta' dawn l-influwenzi artistiċi' l-barokk u dak li jirrappreżenta baqa' jappella aktar għall-gosti artistiċi tal-poplu Malti. Dan forsi jidher aktar f'dik li hi l-iskultura figurattiva sagra hekk kif riflessa fil-vari proċessjonali — arti popolari li tirrifletti s-sentimenti artistiċi tal-poplu'.' Naraw lill-figura marjana merfugħa fuq is-sħab. L-idea tal-isħab ġejja mill- fatt tal-presenza tat-tliet puttini — tnejn qrib is-sieq il-leminija u wieħed viċin is-sieq ix-xellugija. Il-ħarsa tal-figura marjana tinsab 'l fuq. Hi ħarsa naturali u bija aktar simbolika milli naturali. Il-messaġġ li tagħti din il-ħarsa hija li moħħ Marija tinsab fuq is-sema, fejn hemm Ibinha Ġest. l-idejn huma xi ftit miftuħa, poża naturali. L-ilwien tal-libsa huwa dak tradizzjonali — il-libsa ta' lewn roża skur waqt il-mantell hu tal-lewn blu. L-ilbsa għandha ċertu moviment li juri l-effett tar-riħ fuq il-figura marjana. — Guido Lanfranco jgħidilna ċar u tond li: 'Din kienet l-ewwel statwa titulari ta' Santa Marija. Saret bi flus Dun Masu Zammit… Ta' min jgħid li waqt li Vincenzo Dimech kien qed jaħdem fuq din il-vara Mariano Gerada (1766-1823) kien qed jaħdem fuq il- vara titulari ta' Ħal Għaxaq. Mariano Gerada ħareġ mit-tradizzjoni Maltija u ħoloq tip ta' vara oħra ta' Santa Marija, dik li tinkludi l-qabar'. It-tieni vara titulari ta' Vincenzo Dimech ġiet 4 snin wara — San Publiju. Din il- vara hija wkoll tal-injam u saret f'maħżen fi Furjana, ftit passi '1- bogħod mill-knisja parrokkjali tal-Furjana. Din hi vara ta' stil barokkali. Hi vara mimlija moviment u enerġija. Hawn naraw lil San Publiju liebes l-ilbies episkopali biex jfakkarna li dan il-qaddies kien l-ewwel mexxej spiritwali ta' dawn il-gżejjer. Il-ħarsa tiegħu hija lil hemm mill-iljun li jinsab qribu, lest biex jibda l-martirju. Din hija vara mimlija moviment u hija wkoll vara monumentali. Għaqda Mużikali Marija Assunta, il-Gudja Ħaġa ġdida f'din il-vara huwa l-pedestall li jagħti fit-tond. Din kienet xi ħaġa ġdida għax-xena maltija tal-iskultura'. Fuq żaqq l-iljun Vincenzo Dimech iskulpixxa s-sena V.D. u s-sena 1811. L-ittri V.D. juru l-inizjali tal-iskultur waqt is-sena juri meta l-artist li ħadimha. Kull naha tal-pedistall Vincenzo Dimech ħoloq żewġ figuri ta' anġli żgħar. Kull anġlu għandu s-simbolu tal-martirju'. Vari oħra Vincenzo Dimech ħadem varioħra. Fostdawn insibu l-vara ta' San Ġużepp li tinsab fil-knisja ta' Santa Liena Birkirkara (1826). Vladimir Cauchi kiteb hekk fuq din il-vara: 'L-istatwa ta' San Ġużepp ta' Birkirkara hi unika fix-xorta tagħha għall-fatt li l-qaddies hu liebes qalziet marbut minn fuq iż-żewġ għekiesi flok it-tunika tradizzjonali bħalma nsibu fl-ikonografija tradizzjonali ta' dan il-qaddis''' Skont l-opinjoni tiegħi din il-vara hija l-kapolavur ta' dan l-iskultur. Vladimir Cauchi jkompli jikteb: L-eżekuzzjoni hi waħda dinamika, id-dettall fil-panneġġar, l-irfinezza fl-anatomija, il- moviment tal-istatwa u l-mod ta' kif qed jerfa lil Ġesti Bambin jagħmluha statwa verament ta' livell artistiku għoliS'' Hu ħadem fuq il-vara ġużeppina taż-Żurrieq (1825). Din il-vara aktarx inbdiet mihn Mariano Gerada u tkompliet minn Vincenzo Dimech. L-istorja tal-vara Ġużeppina taż-Żurrieq Fit-30 ta' Ġunju 1822 sar kuntratt quddiem in-Nutar Pietru Pawl Farrugia fejn qassis żurrieqi — Dun Ġużepp Spiteri, permezz tal-prokuratur tiegħu l-Kappillan Dun Carlo DeGiovanni Inglott, u l-iskultur Mariano Gerada ftehmu li l-iskultur jiskolpi fl-injam vara li tkun tista' tintrefa' f'purċissjoni ta' San Ġużepp. Din il-vara kellha tkun skont l-abbozz illi l-istess skultur kien ħejaj qabel. Din il-vara kellha tiswa 500 skud. Ix-xogħol kellu jkun lest qabel z il-festa. ġużeppina tas-sena 1823. Fl-24 ta' Jannar Mariano Gerada ħalliena bla ma lesta din il-vara. Dun Ġużepp Spiteri wkoll miet fl-istess sena. fit- 13 t'April 1823 sar ftehmin notarili fejn il-prokuratur tal- Knisja żurrieqija Dun Franġisk Bonnici (li kien il-werriet ta' Dun Ġużepp Spitieri),u Antonio Gerada, bħala prelegatarju ta' z-ziju tiegħu Mariano Gerada dwar il-kummissjoni tal-vara. Il-prokuratur kellu jħallas lil Antonio Gerada s-somam ta' 20 skud bħala kumpens għax- xogħol li kien laħaq beda zijuh. Antonio Gerada żamm id-dritt fuq l-injam li kien imħejji Għaqda Mużikali Ma għall-vara. Kemm leħaq għamel Gerada xogħol fuq il- vara ma nafux. Li nafu li l-vara waslet iż-Żurrieq fl-14 ta' Marzu 18247. Din il-vara Ġużeppina għandha ħaġa li meta taraha ċertament ser tibqa' fil-memorja tiegħek — il-ħarsa paterna ta' San Ġużepp lejn il-Bambin Ġest. Skont l-idea tiegħi, billi dawn iż-żewġ San Ġużeppijiet għandhom xebħ kbir, aktarx li Mariano Gerada ħadem ftit fuq din il-vara. L-aktar li tidher hija d-daqqa ta' Vincenzo Dimech. Matul iż-żmien din il-vara rajt xi tibdil. Fl-1926 sar xi tibdul fuq in-naħa ta' isfel tal- paneġġ'' kif ukoll il-bastun bil-ġilju hu xi ħaġa żejda fil-vara. Dan żied fl-ewwel snin tas-seklu għoxrinll. Għall-Gudja ħadem Aċċjomu u għas-santwarju tal- Madonna tal-Karmnu fil-Belt Valletta ħadem il-vara ta' Beatu Franku. Għar-rotunda tal-Mosta ħadem il- figuri tal-Magħmudija ta' Kristu (1806). Xogħol importanti ta' Vincenzo Dimech hu l-figuri tal-Mgħamudija ta' Kristu. Dan ix-xogħol li hu fl- injam kien sar għall-knisja parrokkjali l-qadima tal- Mosta. Meta nbniet ir-Rotunda ħadu dan ix-xogħol f'din il-knisja ġdida, iżda kienu ħallew barra x-xbieha tal-Ispirtu s-Santu kif ukoll xi erba' puttini. Dan ix- xogħol kien qam madwar 270 skud. Xogħol ieħor ta' Vincenzo Dimech hu l-iskultura fil-ġebla Maltija tal-istatwa ta' Mosċ tal-/avabo tal-Bażilika Elenjana f'Birkirkara 2, Xogħol ċivili Il-ħila ta' Vincenzo Dimech ġiet innutata mill- mexxejja Ingliżi ta' Malta. Il-gvern Ingliż ried jagħti qima lil Sir Alexander Ball. Il-bini ta' dan il-monument sar fuq id-disinn ta' Giorgio Pullicino, li kien sieħeb Vincenzo Dimech fl-Università. Vincenzo ħadem il-figuri tal-franka li juru l-Gwerra, il-Prudenza, il- Ġustizzja u l-Immortalità. Il-gvern Ingliż ried iwassal il-messaġġ lill-poplu Malti li Malta kienet f'idejn l-Ingliżi. Kull fejn tara fil-Belt Valletta beda jpoġġi l-arma. irjali Ingliża. Ħafna minn dawn l-armi saru mill-skarpell ta' Vincenzo Dimech, bħal l-arma ta' fuq il-Main Guard, l-arma li hemm f'waħda mill-btieħi tal- palazz, l-arma fuq il-bieb tal- Università, l-arma fuq il-Bieb Victoria (magħruf ukoll bħala Porta Marina) u fuq il-bieb ta' Purtijal (illum hemm fetħa minfloku). Il-gvern Ingliż kiseb. il- ħarsien ta' xi gżejjer Griegi. Fost dawn kien hemm il-gżira ta' Korfu. Fl-1819 beda x-xogħol fuq palazz fuq din il-gżira, il-Gudja mibni bil-ġebel tal-franka. Kien ħadu minn Malta, ħaddiema Maltin biex jibnu dan il-bini. L-iskultura ta' din il-binja kienet saret minn tliet min-nies, Vicenzo Dimech, il-kuġin tiegħu Francesco Dimech u skultur Grieg — Paulos Prossolentis. Il-palazz għandu disinn ta' Kurunell Whitmore. Fl-1824, f'Malta kienet saret kompetizzjoni għall- aħjar disinn għall-monument tal-Imħallef Sir Joseph Nicholas Zammit. Dan il-monument kellu jitpoġġa fil-Barakka ta' Fuq. Din kienet aktarx l-ewwel kompetizzjoni għal xi ħaġa artistika li kienet ser tippoġġa fil-pubbliku. Vincenzo Dimech, rebaħ din il-kompetizzjoni. Hu Ħoloq il-figura tal-Imħallef bilqiegħda fuq putruna, li kienet tistrieħ fuq pedestall twil. Fil-parti t'isfel poġġa żewġ figuri tal-iljuni. Dan il- figuri saru mill-iskarpell tal-kuġin tiegħu — Francesco. Dan il-monument hu konsiderat bħala wieħed mill- aħjar xogħlijiet li ħarġu minn id Vincenzo Dimech. Tliet statwi tal-ġebel Vincenzo Dimech għamel tliet statwi tal-ġebel. Waħda minnhom hi l-istatwa tal-ġebel li tinsab fil- misraħ ewlieni ta' Marsaxlokk — Pjazza Madonna ta' Pompei. Din l-istatwa turi lil Sant'Andrija. Din l-istatwa saret fl-1791. Hawn naraw lill-qaddis jistrieħ fuq is-salib forma tal-ittra X. Fuq ras il-qaddis hemm dijadema tal-metall. L-istatwa tinsab fuq pedestal u għandu lampa quddiemu. L-isqof Vincenzo Labini li ta 40 jum indulġenza għal min jgħid talba quddiem din l-istatwa'5. Statwa oħra tal-ġebel hu dak ta' Sant'Elija. Din l-istatwa tinsab fil-Wiesgħa ta' Santa Tereża f'Bormla. Il-figura qed tistrieħ fuq il-blat. Din xogħol tas-sena 1818 u l-istil tagħha hu dak tal-barokk. Naraw il-qaddies qed iżomm xabla tan-nar b'id ix-xellugija. Ħdejn Sant'Elija hemm rota tan-nar taqbat. L-aktar ħaġa impressjonati hu l-effett tar-riħ fuq id-daqna u x-xahar. Ta' min jgħid li dan il-qaddis hu l-patrun sew tal-patrijiet Karmelitani u sew tal-baħħara. Monsinjur Fernando Mattei, kien ta indulgenza għal min jgħid talba quddiem din l-istatwa'S. Statwa oħra importanti hi dik li turi l-Madonna u l-Bambin. Din tinsab fil-pjazza ewlenija tal-Isla u fuq il-pedestall hemm il-kliem Causa Nostra Laetitae. Din l-istatwa ġiet ordnata biex tfakkar il-protezzjoni li kisbet l-Isla matul il-pesta tal-1813. L-istatwa ġiet imħallsa minn Salkvatore Debarro. Għall-ewwel din l-istatwa poġġiet fuq ir-reservoir li kien fit-Triq Vittorja fl-Isla. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, jiġifieri wara l-1955 l-istatwa sabet ruħa fis-'salott' tal-Isla — Misraħ l-4 ta' Settembru 5. L-importanza ta' Vincenzo Dimech Meta tqis ix-xogħol li tella' Vincenzo Dimech u tinkonsidra ukoll li fuq ix-xena Maltija kien hemm bosta skulturi jaħdmu, wieħed jista' jinkludi, li dan l-iskultur kien wieħed mill-aqwa skulturi ta' żmienu. Maż-żmien bdew deħlin fix-xena l-istudenti ta' Mariano Gerada — Pietru Pawl Azzopardi (1791-1875), Xandru Farrugia (1791- 1871) u Salvu Psaila (1798-1866). Il-kompetizzjoni għal xi biċċa xogħol kompliet tiħraxx bid-daħla fuq ix- xena ta' Guħeppi Vella (1802-1866). Vladimir Cauchi kiteb: 'F'dan il-qasam, insibu li fl-ewwel snin tas- seklu dsatax l-aktar żewġ skulturi prominenti kienu Vincenzo Dimech u Mariano Girada (1766-1823), li kien għadu kemm irritorna Malta minn Spanja fl- 17965577 Vladimir ikompli jikkumenta: € …it-tnejn li huma għamlu użu mill-istil barokk għalkemm kemm Dimech u kemm Girada addattaw it-timbru tagħhom fix-xbihat li sawwru 77 Barra n-numru tal-iskulturi li kien hawn, kien hemm il-fattur li Vincenzo Dimech ħadem sew għall- knejjes u sew għall-gvern Ingliż. Tant kemm għoġbu lill-gvern Ingliż li dan ta x-xogħol tal-iskultura tad- disinji li kellhom iżejnu l-palazz ta' Korfu sew minn ġewwa u sew minn barra. l F'dawk iż-żminijiet bdew jidħlu f'Malta dawn l-istil fl-arti — Neo-klassiċiżmu, il-moviment tan-Nazzareni u l-Puristi u Romantiċiżmu. 3 Lanfranco G., L-istatwi titulari u l-istatwarji tagħhom, Klabb Kotba Maltin, 1999, p 13. 6 Grech J., Vari ta' Malta u Għawdex, PE.G. Ltd, San Ġwann1998, p 31. 7 Cauchi V., Il-proċess ta' restawr u konservazzjoni fuq l-istatwa artistika ta' San Ġużepp meqjum fil-Kolleġġjata Bażilika ta' Sant'elena f'Birkirkara, Programm tal-festa solenni f'ġieħ Sant'Elena Imperatriċi Awgusta, Festa 2016, p 43. 9 Camilleri A., L-istatwa ta' San Ġużepp taqgħlaq 190 sena, Madonna tal-Karmnu, Żurrieq, Festa 2014, p 280. 2 Cauchi V., Il-proċess ta' restawr u konservazzjoni fuq l-istatwa artistika ta' San ġużepp meqjum fil-Kolleġġjata Bażilika ta' Sant'Elena f'Birkirkara. Programm tal-festa solenni f'ġieħ Sant'Elena Imperatriċi Awgusta, Festa 2016, p 43. 16 Carauana V., Il-vari ta' Santa Liena u San Ġużepp fil- Kolleġġjata Bażilika ta' Birkirkara, Programm tal-festa solenni f'ġierħ Sant'Elena Imperatriċi Awgusta, Festa 2016, p 59. Għaqda Mużikali Marija Assunta, il-Gudja