Kull sena jkolli ċans nikteb fuq xi qasam partikolari li għandu x'jaqsam mal-knisja parrokkjali tagħna; it- tempju tagħna l-Għaxqin. Din is-sena xtaqt nitkellem ftit fuq qasam li sfortunatament ma tantx nagħtuh importanza u ħafna minna forsi lanqas biss jafu li jeżisti. Qed nitkellem fuq il-kannierja tal-knisja tagħna. Sa minn żmien il-prestorja, il-bniedem dejjem ta importanza kbira lill-ħajja u l-mewt. Il-mewt minn dejjem kienet misteru għall-bniedem; tant li minn dejjem kien fil-bżonn ta' twemmin dwar x'jiġri minnu wara l-mewt. Il-passaġġ mill-ħajja għall-mewt kien tant importanti, li l-bniedem ħoloq diversi ritwali marbuta mal-mewt u dfin ta' dawk li jħallu din id- dinja. F'Malta, il-bniedem prestoriku ħallilna diversi oqbra u ipoġej sħaħ li jixhdu l-importanza tar-ritwal tad-dfin. Mal-medda taż-żmien, flimkien ma' bdil ta' twemmin, il-bniedem baqa' jagħti importanza kbira lir-ritwal tad-dfin; għalkemm b'forom u proċeduri differenti. l Fiż-żmien medjevali daħal ir-ritwal ta' dfin qrib knisja jew kappella biex dak li jkun ħalla dan il- wied tad-dmugħ ikun aktar qrib il-Ħallieq tiegħu. B'hekk bdew jiżviluppaw ċimiterji biswit il-kappelli medjavali, jew fuq iz-zuntier tagħhom. Iċ-ċimiterju spiċċa daħal anke fil-knisja u b'hekk il-paviment tal-knejjes medjevali ma kienu xejn ħlief kapitelli ta' oqbra. Eżempju li għadu ħaj sal-lum hija l-knisja l-antika ta' Santa Katarina taż-Żejtun (hekk imsejħa ta' San Girgor). Maż-żmien, meta bdew jinbnew il- knejjes barokki li għandna llum, iċ-ċimiterju niżel aktar l-isfel; fil-livell ta' kantina u beda jissejjaħ 'kripta' jew 'kannierja'; post qaddis fejn jistrieħu ħutna l-mejtin għall-kenn tal-knisja parrokkjali. Il-Kripti tal-knisja parrokkjali ta' Ħal Għaxaq Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Għaxaq għandha sistema ta' erba' kripti li jidhru fil-Figura 1. L-aktar kripta antika hija dik ta' taħt il-kor. Wara saret il-kripta ta' taħt il-korsija. Il-kripti jew oqbra fil-kappelluni tar- Rużarju u tal-Agunija huma kripti ta' familji privati u saru aktar tard fis-seklu tmintax. F'dan l-artiklu ser nikkonċentraw fuq il-kripti pubbliċi, dawk ta' taħt il-kor u l-korsija. Il-kripti tal-kor u l-korsija huma Il-Kannierja tal-Knisja Parrokkjali magħquda permezz ta' passaġġ li jaqsam minn taħt l-altar maġġur. Maż-żmien tħaffru wkoll żewġ ossarji (jew kif inhuma magħrufa 'bjar tal-għadam') fuq iz-zuntier. Dawn l-ossarji kienu jintużaw biex jiġi trasferit fdal tal-għadam minn ġol-kannierji biex ikun jista' jagħmel spazju għal dfin ġdid. Wieħed minn dawn l-ossarji (dak tan-nofsinhar) huwa mmarkat permezz ta' siġra taċ-ċipress. Jista' jkun li din is- siġra għandha aktar minn 250 sena peress li x'aktarx tħawlet fl-istess żmien li saru l-ossarji. li kien hemm siġra oħra pariġġa fuq in-naħa l-oħra $ —-à: Kripta taħt il-kor 8: Kripta taħt il-korsija ;ipta privata. taħt il-kappellun tar-Rużarju. Ossarji (bjar tal- (OD għadam), Fig 1: Il-knisja ta' Ħal Għaxaq mill-ajru b'indikazzjoni tal-ispazju li jokkupaw il-kripti ta' taħt il-knisja. L-Istorja tal-kannierja ta' Ħal Għaxaq Fis-seklu sbatax, meta Ħal Għaxaq ħa l-istat ta' parroċċa indipendenti miż-Żejtun, kellu knisja parrokkjali tixbah ħafna lill-kappella ta' Santa Luċija fil-limiti ta' Ħal Għaxaq. Din il-knisja kellha ċimiterju fuq iz-zuntier li kien imdawwar b'ċint tal-ġebel'. Meta l-knisja tkabbret u nbniet it-tieni knisja parrokkjali, jidher li baqa' jintuża l-istess ċimiterju biswit il-knisja parrokkjali. Barra minn hekk għandna evidenza li kien beda dfin fil-paviment tal-knisja nnifisha wkoll. Tant hu hekk li wieħed mil-aħħar persuni li ndifen fil- paviment tat-tieni knisja parrokkjali kien il-kappillan Dun Mikiel Brancato nnifsu li tant ħadem u stinka biex tibda tinbena l-knisja li għandna llum. Dan il- kappillan miet fis-27 ta' Ġunju 1731 u ndifen f'qabar tiegħu taħt it-taraġ tal-artal maġġur (Vella, 2006, p.59). L-Isqof Alpheran De Bussan, fl-1731, kien ordna li jieqaf id-dfin fil-knisja parrokkjali u jibda jsir fil-kripta li kienet għadha kemm tlestiet bħala preparament għal-knisja parrokkjali l-ġdida, dik li għandna llum (Vella, 2006, p.59). TAI Għaqda Mużikali San Ġużepp 57 Ħal Għaxaq AD 1874 Il-bini tal-kannierja fil-fatt kien l-ewwel fażi 4. tal-bini tal-knisja parrokkjali li għandna llum. Il- l pedamenti u tħaffir tal-kannierja tal-kor beda fis- sena 1727. Il-ġebel li tqatta' mill-kannierja serva l bħala l-ġebel tal-pediment tal-knisja parrokkjali. Il- kannierja ta' taħt il-kor jidher li kienet lesta sas-sena 1733 meta fl-20 ta' Diċembru 1733 saret iċ-ċerimonja tat-tqegħid tal-ewwel ġebla tal-knisja parrokkjali mill-Isqof Paolo Alpheran De Bussan. Għalkemm il-kannierja ta' taħt il-kor kienet lesta fis-sena 1733, kienet bdiet tintuża għad-dfin sa mis-sena 1731 kif A tixhed l-ordni li kien ta l-istess Isqof De Bussan (Vella, 2006, p.59). Għaxar snin wara nsibu referenza oħra għall- 2 kripta ta' taħt il-kor. Fis-27 ta' Awwissu, 1743 saret talba lill-Isqof Alpheran De Bussan biex il-kripta j li kienet għadha kemm inbniet ikun jista' jsir il- quddies fiha. Jidher li din il-kripta kienet qed tiġbor devozzjoni kbira lejha u numru kbir ta' nies kienu qed jinżlu fiha biex jitolbu għall-Erwieħ. Min kiteb is- supplika pprova jsaħħaħ l-argument billi jippreżenta ; l-eżempju tal-kripta taż-Żejtun; li jidher kien ġa 7 ngħata l-permess biex isir quddies fiha. Din it-talba ġiet milqugħa permezz ta' korrispondenza ffirmata 7 miċ-ċerimonjier Domenico Falzon u li ġġib id-data tat-13 ta' Settembru 1743. F'din ir-risposta taċ- 574 ċerimonjier għandna deskrizzjoni tal-kripta kif kienet B dak iż-żmien. Il-kannierja kellha dehra kważi kif għadna narawha llum. Ġa kellha l-prospettiva u artal tal-ġebel u żewġ niċeċ waħda fuq kull naħa tal-artal. Id-deskrizzjoni tkompli tgħid li l-kannierja kellha żewġ passaġġi bit-taraġ, wieħed jagħti għal ġol-knisja u wieħed jagħti għat-triq. Fit-tielet vista pastorali tal-Isqof Paolo Alpheran De Bussan (li seħħet fit-3 ta' Ottubru 1745) jiddeskrivi l-kripta ta' taħt il-kor bl-istess mod. Isemmi li l-artal l huwa ddedikat lil Madonna tad-Dawl. li skont skrizzjoni mpittra fuq il-prospettiva ta' dan l-altar iġġib id-data 23 ta' Marzu 1743' (Ara Figura 2). X'aktarx din id-data hija d-data ta' meta tlesta l-altar 1 u l-prospettiva peress li din id-data hija qabel id-data Fig 2: Dettall tal-artal tal-kripta ta' taħt il-kor li juri l-fdal , 1 skrizzjoni taħt il-prospettiva tal-ġebel. Għaqda Mużikali San Ġużepp Ħal Għaxaq AD 1874 tas-supplika li semmejna qabel. De Bussan ikompli jiddeskrivi u jgħid li l-art hija kollha miksija oqbra. L-uniku dubju li jinħoloq huwa fil-pożizzjoni tat- turġien peress li De Bussan jgħid li t-taraġ li jagħti għal ġol-knisja huwa eżatt faċċata tal-artal. Issa dan huwa daqsxejn diffiċli peress faċċata tal-artal hemm il-blat naturali li baqa' ma tqattax. Fl-istess vista, l-Isqof jgħid li l-bini tat-tieni knisja parrokkjali kien waqa' għalkollox'. Hawn wieħed isaqsi x'sar minn dan it-taraġ/ Fejn kien iwassal Huwa ftit diffiċli naraw illum peress mal-imsemmi ħajt hemm armarju li jintuża għal-armar tal-Ġimgħa l-Kbira. Jekk dan it-taraġ ġie magħluq, wieħed ikun jista' jara l-marka tiegħu fuq il-ħajt. Prattikament hemm żewġ teoriji. L-ewwel teorija hija li l-kannierja ta' taħt il-kor hija biss estensjoni ta' kripta li kienet taħt it-tieni knisja parrokkjali. Din il- knisja kienet tħares lejn il-punent u għalhekk jekk din it-teorija hija eżatta, il-kripta kienet tikkorrispondi mal-korsija ta' din il-knisja. Meta nbniet il-knisja tal-lum, il-kripta tkabbret u ġiet armata bl-artal kif narawha llum. Dan l-imsemmi taraġ kien fil-verità jagħti għal ġol-knisja li kellna qabel u meta nbniet il- knisja li għandna Ilum dan it-taraġ ingħalaq u tqatta' dak li għandna llum mill-ġenb tal-kripta. Evidenzi li jsaħħu din it-teorija nistgħu naqrawhom fil- fiżjonomija tal-kannierja nnifisha. Iż-żewġ kripti (dik ta' taħtil-kor u ta' taħt il-korsija) għandhom arkitettura u daqs differenti. Barra minn hekk, it-taraġ li għandna llum jidher li tqatta ħesrem ġo nofs it-troll u l-faxxa li tifred il-bażi tat-troll mit-troll innifsu. Dan jindika li t-taraġ seta tqatta' wara li nbniet il-kripta nnifisha. L-imsemmi taraġ li jagħti għat-triq jidher li kien fuq l-istess naħa tat-taraġ li nsibu Ilum u l-bokka tiegħu kienet viċin il-bieb tal-kappella tal-Adorazzjoni. Dan il-bieb għadu jidher jekk wieħed iħares fuq il- lemin tal-bieb tal-kappella tal-Adorazzjoni, imma huwa aktar 'l isfel mil-livell tat-triq tal-lum u huwa magħluq bil-ġebel. It-tieni teorija hija li t-taraġ li kien jagħti ġol-knisja kien flok il-passaġġ li jgħaqqad iż-żewġ kripti li hemm illum. Meta mbagħad nbniet il-kannierja l-kbira ta' taħt il-korsija u tħaffer il-passaġġ li jgħaqqad iż- żewġ kripti, dan it-taraġ tħaffer u minfloku sar dak li għandna llum. Kurżità oħra hija għalfejn tħalliet blokka kbira ta' blat naturali bejn iż-żewġ kripti. Għal darba oħra nsibu żewġ opinjonijiet. L-ewwel opinjoni tgħid li din il-blokka blat bejn iż-żewġ kripti nżammet biex terfa' l-piż tal-pilastri maġġuri u l-koppla tal-knisja. Imma jekk dan huwa minnu, ma jagħmilx sens li l-passaġġ tħaffer propju minn taħt iż-żewġ pilastri tat- tramuntana. Kieku din kienet ir-raġuni, kien jagħmel aktar sens kieku l-passaġġ tħaffer fin-nofs, biex il- massa tal-blat taħt l-erba' pilastri kienet tkun akbar. L-opinjoni l-oħra għandha x'taqsam mat-tieni knisja parrokkjali wkoll. Aktar 'il quddiem semmejna li l-aħħar persuni li ndifnet ġot-tieni knisja parrokkjali kien il-kappillan Dun Mikiel Brancato. Nota interessanti li nkitbet fl-aħħar vista pastorali li għamel l-Isqof Alpheran De Bussan f'Ottubru tal-1752 tgħid li l-paviment tal-knisja l-ġdida (dik li għandna llum) kien lest u ċċangjat biċ-ċangatura tal-franka u tħallew xi oqbra li kienu jeżistu fil-knisja ta' qabilha, fosthom tal-kappillan Dun Mikiel Brancato'. Il-post ta' dawn l-oqbra (viċin l-altar maġġur) jikkorrispondi mal-post tal-blata bejn iż-żewġ kripti. Jista' jkun li f'dawn il-kliem għandna tweġiba għalfejn tħalliet dik il-massa kbira ta' blat li tifred iż-żewġ kripti. L-Għaxqin ta' qabilna urew rispett lejn dawn l-oqbra li sa ftit qabel kienu qed jintużaw u li fihom kien għad fadal il-fdalijiet tal-għeżież tagħhom u ddeċidew li jikkonservawhom. Il-kannierja l-kbira ta' taħt il-korsija Il-kannierja l-kbira saret mal-bini tal-korsija tal-knisja. Din il-kannierja għandha arkitettura kompletament differenti mill-kannierja ż-żgħira. Għandha saqaf troll baxx. L-ewwel metru u nofs tal- ħajt huwa mqatta' direttament mill-blat. Ma narawx l-istess faxxa li naraw fil-kannierja ż-żgħira. It- twieqi tal-kannierja (tnejn iħarsu lejn it-tramuntana u waħda lejn in-nofsinhar) jiftħu ġot-troll. Żewġ turġien jiftħu wkoll ġot-troll u joħolqu simetrija fl- arkitettura tas-saqaf maqsum fi tmien flieli. Dawn it-turġien jagħtu fuq in-nofsinhar u wieħed joffri aċċess għall-kannierja minn ġol-knisja u l-ieħor minn fuq iz-zuntier. Il-kannierja tagħlaq fil-lvant permezz ta' żewġ arkati fuq xulxin li jiffurmaw tip ta' arzella mhux komuni. Din l-arzella sservi ta' prospettiva għall-artal tal-ġebel li jingħad li huwa l-artal maġġur tat-tieni knisja parrokkjali. (Ara Fig. 4) Barra l-artal, wieħed jara diversi biċċiet ta' skultura li wkoll kienu ġew konservati mit-tieni knisja parrokkjali. Dan jagħmel sens peress li din il-kripta tlestiet u ġiet imsaqqfa sas-sena 17527. Ħaġa stramba hi'kif fil-lvant nsibu arkitettura komplessa li tagħlaq il-kripta, waqt li fil-punent il-kripta tagħlaq ħesrem ġol-blat. Tgħid ej Ħa a 4 jie ' a: Fig. 3: Dehra tal-kannierja l-kbira ta' taħt il-korsija Fig. 4: Dettall tal-arzella partikolari u fdalijiet ta' skultura mit- tieni knisja parrokkjali fil-kannierja l-kbira. kien hemm il-ħsieb li xi darba titkompla u tagħqad mal-kannierja ż-żgħira7 Jew dan jerġa' jsaħħaħ dak li ktibna qabel fuq il-konservazzjoni ta' oqbra fit-tieni L-Istorja tad-dfin u użu tal-kannierji Iż-żewġ kannierji għandhom storja twila ta' kważi 280 sena ta' dfin. Id-dfin fil-kannierja ta' taħt il-kor jidher li beda fl-1731 u fil-kannierja tal-korsija x'aktarx beda fl-1752. Il-knisja kienet tamministra l-kannierja u dfin sakemm il-kappillan Dun Tumas e Naudi (li kien kappillan tal-parroċċa bejn 1834- 1854) qassam il-kannierja bin-numri u beda jqassam l-oqbra lill-familji privati'. Il-kannierja ta' taħt il-kor, li kienet magħrufa bħala 'Il-Mudlama' minħabba n-nuqqas ta' dawl naturali li kien jidħol fiha', kienet baqgħet tintuża mill-knisja. L-ewwel żewġ oqbra fuq kull naħa tal-artal tal-Madonna tad-dawl kienu għall- Kleru. Wara kienu jiġu l-oqbra l-u 2 li kienu għal Fratelli tas-Sancto Viatico (Sagrament), 4 u 5 għal tal-Agunija, 6 u 7 għall-Fratellanza ta' San Ġużepp u 9 u 10 għall-Fratelli tal-Fratellanza tar-Rużarju. Il-Kannierja l-kbira (ta' taħt il-korsija) tqasmet lil familji f'forma ta' oqbra privati.0 Id-dfin fil-kannierja waqaf fl-1974, meta l-Gvern ) kien ordna li jieqaf id-dfin fil-knejjes u fil-kripti u jibda jsir biss f'ċimiterji fil-miftuħ. Fil-każ ta' Ħal Għaxaq id-dfin beda jsir fiċ-ċimiterju tal-Iklin barra r-raħal jew fiċ-Ċimiterju tal-Addolorata f'Paola. L-aħħar persuna li ndifnet fil-kannierja tal-knisja kienet Carmela Magro li mietet fis-17 ta' Frar 1974 fl-età ta' 57 senal'. L-ewwel Għaxqi li ndifen barra mill-kannierja kien Carmelus Camilleri li miet fit- 13 ta' Marzu 197422. Matul it-Tieni gwerra dinjija il-kannierja serviet ta' xelter sakemm bdew jitħaffru xeltrijiet madwar ir-raħal, fosthom fil-pjazza nnifisha (Dougall, 2006). Evidenza ta' żewġ ċimiterji fil-parroċċa sa mill-1675 Barra dfin fil-knisja parrokkjali, insibu evidenza ta' ċimiterju ieħor fil-parroċċa; ċimiterju żgħir barra Għaqda Mużikali San Ġużepp 61 Ħal Għaxaq AD 1874 Ż. r-raħal fil-kampanja. L-istorja ta' dan iċ-ċimiterju tmur lura għas-snin 1675 u 1677 meta f'Malta kienet faqqet pesta qalila. Din il-pesta ħalliet ħafna mwiet fl- ibliet u l-irħula kollha tal-gżira, inkluż f'Ħal Għaxaq, għalkemm ma nsibu l-ebda dokumentazzjoni fir- reġistri tal-imwiet ta' dak iż-żmien (Vella, 2006a). Minflok, insibu nota ħafna aktar reċenti u li ġġib id-data tat-28 ta' Ottubru, 1717. Din in-nota tgħid li matul il-pesta tal-1675 u l-1677, f'Ħal Għaxaq mietu 22 persuna. Dawn ġew midfuna b'mod sigriet ġewwa għalqa msejħa ''Ta' Nikolin' barra mir- raħal. In-Nota tkompli tirrakkonta kif l-Isqof Mons. Giacomo Canaves, waqt vista pastorali, sar jaf b'din l-istorja b'mod inċidentali. Għalhekk huwa organizza pellegrinaġġ penitenzjali mill-knisja parrokkjali sal-imsemmija għalqa, akkumpanjat mill-kleru tal- parroċċa. L-Isqof Canaves ordna li din l-għalqa tiġi mdawra b'ħajt tal-ġebel u jitpoġġa salib tal-ġebel biex jimmarka d-dfin. Barra minn hekk l-Isqof ordna L-istat diżastruż li jinsabu fihom il-kannierji llum Fig.6: Lapida ta' tifkira fuq iz-zuntier li f'kull Novembru jsir it-tberik tal-post u jsir talb speċjali għall-erwieħ ta' dawk midfuna fil-post (Vella, 2006a). L-Għalqa 'Ta' Nikolin' baqgħet tintuża bħala post tad-dfin flimkien mal-kannierja tal-knisja f'ċirkostanzi ta' pesta bħalma ġara fl-1813, kif ukoll f'ċirkostanzi ta' mewt suspettuż bħal fil-każ tal-qassis Joannes Bonello li miet b'deni qawwi fit-13 ta' April 1881. Minħabba f'hekk ma ndifinx fil-kannierja tal-knisja parrokkjali imma ndifen fiċ-'Cemeterio dieto Lochlin'. fil-limiti tal-parroċċa''. Wara tnax-il sena, il-fdalijiet ta' dan il-qassis, li kien benefattur kbir tal-knisja parrokkjali, inġarru għal qabar tal-familja fil-kannierja tal-knisja parrokkjali fit-13 ta' Novembru 18935. Fin-nota tal-1893, dan iċ- ċimiterju jissejjaħ ''coemeterio parrochiali ilklin''$. l-isem 'Lochlin' jerġa' jinbidel fl-isem 'iklin' (kif għadu msejjaħ iċ-ċimiterju tal-parroċċa sal-lum). U interessanti ninnutaw li għalkemm il-kannierja kienet tintuża fl-aqwa tagħha bħala l-post prinċipali tad-dfin, iċ-ċimiterju tal-Iklin ġa kien ħa l-istat ta' ċimiterju parrokkjali. Jidher li fl-aħħar tas-seklu dsatax u bidu tas-seklu għoxrin, il-gvern Ingliż kien ħa f'idejh iċ-ċimiterju tal-Iklin (Zammit, 2006). Fil-11 ta' Mejju 1881, il- Gvern ivvota s-somma ta' £30 biex isiru xi tiswijiet fiċ-ċimiterji ta' Ħal Għaxaq u l-Gudja''. Aktar reċenti, fid-29 ta' Lulju, 1893, somma akbar ta' £218 kienet ivvutata biex isiru tiswijiet fiċ-ċimiterju ta' Ħal Għaxaq, jinbnew 24 qabar ġdid u tinbena kamra mortwarja'S. Dan ix-xogħol beda fl-1893 u tlesta fl- 1898 wara li l-Gvern ivvota somma oħra £41 12s biex ix-xogħol seta' jitlesta fis-6 ta' Frar 1898/. Matul is- seklu għoxrin, id-dfin fiċ-'Coemiterio Lochlin' beda jsir aktar komuni peress li aktar familji bdew jixtru qabar f'dan iċ-ċimiterju''. Fl-aħħar snin tas-seklu għoxrin, fi żmien il-kappillan Dun Alex Cordina, dan iċ-ċimiterju ġie mkabbar u żdied sewwa n-numru ta' oqbra privati u dawk tal-parroċċa. Inbniet kappella ikbar u moderna u ġiet iddedikata lil Kristu Rxoxt. Illum, iċ-ċimiterju tal-Iklin, kif inhu magħruf illum, 64 Għaqda Mużikali San Ġużepp EOTTTTTTTTTNITTT7 Ħal Għaxaq AD 1874 huwa l-uniku ċimiterju fil-parroċċa u l-maġġoranza tal-Għaxqin jistrieħu f'dan il-post wara l-mewt tagħhom. X'sar mill-kannierja wara li waqfet tintuża bħala post tad-dfin2 Wara li l-kannierja waqfet tintuża bħala post tad- dfin, għalkemm xorta għadha mimlija fdalijiet ta' missirijietna Għaxqin, bdiet tintuża bħala maħżen. Fl-1978, fi żmien il-kappillan Dun Karm Żammit, ġara xi ħaġa li biddel kompletament id-destin tal- kannierja sal-lum. Il-kripta ta' taħt il-kor inbidlet f'maħżen għall-Ġimgħa l-Kbira billi l-art nksiet bil-madum tas-siment u reżin u sar armarju u niċeċ minn fdalijiet ta' njam u għamara antika. Minn dak iż-żmien il-kannierja baqgħet tintuża bħala maħżen jew aħjar miżbla fejn dak li ma jkollniex bżonn, jew ma għandniex fejn inpoġġuh, jispiċċa 'hemm isfel. Ironikament, illum flok qed nidfnu n-nies, qed nidfnu dak li m'għandniex bżonn. Fi żmien il-kappillan Dun Martin Micallef kien qam ftit interess fil-kannierja permezz ta' nies bħat-tabib Mario Rizzo Naudi u Dun Anġ Vella. Kienu nbidlu xi kapitelli li kienu nkissru u tnaddfu xi oqbra li kienu nfetħu. Illum nistgħu ngħidu li erġajna għal stat ħażin. Meta kont żgħir niftakar il- kannierja tinfetaħ f'Novembru biex jitbierku l-oqbra. Illum dan waqaf u minflok naraw kapitelli miksurin, fdalijiet ta' missirijietna mikxufa u disrispett totali għal dawn l-oqbra. Forsi għax kif jgħid il-Malti, 'Bogħod mill-għajn, bogħod mill-qalb'2 Konklużjoni: X'inhu l-futur tal-Kannierja2 Il-kannierja għandha diversi valuri fosthom valur storiku, arkitettoniku, soċjali, morali, etiku, emozjonlai, reliġjuż, simboliku, estetiku u valur ta' riċerka. Dawn il-valuri kollha qegħdin f'riskju li jintilfu jekk ma nieħdux ħsieb dan il-post. Biżżejjed insemmu l-ġenerazzjonijiet iż-żgħar li bilkemm jafu li l-kannierja teżisti. Ftit ilu l-familja Duca waħlet lapida li timmarka wieħed mill-bjar tal-għadam, imma li indirettament jirreferi wkoll għall-kannierja. Inizjattivi bħal dawn jgħinu biex il-kannierja u dawk li hemm midfuna fiha ma jintesewx. Nittamaw li 'l quddiem, dan il-post jingħata aktar attenzjoni. It-tama tinsab fil-bini ta' maħżen ġdid fi Triq San Ġużepp. Aktar ma l-parroċċa jkollha spazju fejn terfa' l-armar tagħha, aktar ikun hemm tama li l-kannierja tkun tista titbattal u titnaddaf. Imma dan mhux biżżejjed. Wieħed irid jaħseb fi pjan sostenibbli kif dan il-post jista' jerġa' jiġi rijabilitat u jinstab użu għalih li jirrispetta aktar lil missirijietna li qed jistrieħu f'dan il-post. Darba ssemma li dan il-post isir mużew tal-parroċċa fejn jistgħu jiġu kkonservati l-vari l-qodma tal-Ġimgħa l-Kbira u oġġetti oħra li l-parroċċa ma baqgħetx tuża maż-żmien. Ikun xi jkun l-użu tal-post, l-importanti li wieħed juri aktar rispett lejn ħutna li qabilna tant ħadmu biex ħallew lilna opri kbar, imma fuq kollox identità. Ħajr Speċjali lil: Angelo Vella u Dr Mario Rizzo Naudi tal-għajnuna u l-informazzjoni li għoġobhom jgħadduli. Dr Reuben Grima tal-Inkoraġġiment. Dougal, A. (2006) Ħal Għaxaq matul il-Gwerra. In Ħal Għaxaq u Niesu. Vella, H.C.R (ed) Malta: Kunsill Lokali Għaxaq, p.182- 183 Vella, A. (2006) L-Istorja Ekklesjastika ta' Ħal Għaxaq. In Ħal Għaxaq u Niesu. Vella, H.C.R (ed) Malta: Kunsill Lokali Għaxaq. Vella, A. (2006a) Dun Eugenio Pulis: It-Tielet Kappillan ta' Ħal Għaxaq (1656-1677). Aħna. Zammit, W. L. (2006) Ħal Għaxaq 1851-1901. In Ħal Għaxaq u Niesu. R (ed) Malta: Kunsill Lokali Għaxaq. l Arkivju Kurja Arċiveskovili; Vista Pastorali ta' Mons. Michele Giovanni Balaguer (1635-1637), pp. 87-88 2 Arkivju Kurja Arċiveskovili; Suppliche, 1741-1746 Vol. 3 Arkivju Kurja Arċiveskovili; Vista Pastorali Mons. Paolo Alpheran De Bussan (1745), p.398 4 Data li għadha tidher impittra taħt l-altar flimkien mal-kliem 'Prefictus D.O.M. Primo dicatum dei para Santissma Mater Luminis. $ Arkivju Kurja Arċiveskovili; Vista Pastorali Mons. Paolo Alpheran De Bussan (1745), p.399 6 Arkivju Kurja Arċiveskovili; Vista Pastorali Mons. Paolo Alpheran De Bussan (1752), p.442-446 7 Arkivju Kurja Arċiveskovili; Vista Pastorali Mons. Paolo Alpheran De Bussan (1752), p.180 $ Komunikazzjoni Personali ma' Kan A. Vella, 14 ta' Jannar 2015. 9 Komunikazzjoni Personali ma' Kan A. Vella, 14 ta' Jannar 2015. 19 Riċerka li saret minn Kan. Angelo Vella u ġiet ikkomunikata lill-awtur fl-14 ta' Jannar 2015. l-Arkivju Parrokkjali Għaxaq: Reġistru tal-Mejtin: VolIX 1949.1983 p.159 2 Arkivju Parrokkjali Għaxaq: Reġistru tal-Mejtin: Vol.IX 1949-1983 p.159 3 Arkivju Parrokkjali Għaxaq, Vol.06, Mortuorum:1747-1815 pp. 37-44 Deskrizzjoni tal-Pesta tal-1813 4 Arkivju Parrokkjali Għaxaq, Vol.13, Mortuorum:1857-1894 p.108 5 Arkivju Parrokkjali Għaxaq, Vol.13, Mortuorum:1857-1894 p. 132 16 Arkivju Parrokkjali Għaxaq, Vol.13, Mortuorum:1857-1894 p. 132 2 Ghaxaq Parish Archives: Reġistru tal-Mejtin: Vol.IX. 1949- 1983 p.146 TM Għaqda Mużikali San Ġużepp 65 Ħal Għaxaq AD 1874