Kollezzjonijiet ta' Kotba f'Ħaż-Żebbuġ ..matul is-Sekli 18 u 19 Matul is-seklu 18, Ħaż-Żebbuġ kien ikkunsidrat bħala wieħed miċ-ċentri ta' attività kummerċjali. Fost il-popolazzjoni ta' ftit aktar minn erbat elef ruħ — waħda mill- parroċċi l-kbar b'xebh ma' l-irħula rurali, Ħaż-Żebbuġ kien jiġbor għadd ta' familji magħrufa li kienu jgħixu fi djar kbar u lussużi. Barra l-kotra ta' qassisin, dan ir-raħal kien ukoll ir-residenza ta' nies intelletwali li barra li għamlu isem għalihom, poġġew lil dan ir- raħal urban bħala kolonna fil-ħajja soċjali u kulturali b'sens ta' stabilità suffiċjenti u influwenza politika fuq livell nazzjonali. Min-naħa l-oħra, lejn l-aħħar ftit snin ta' l-Ordni ta' San Ġwann f'Malta, dan ir-raħal bħal irħula oħra għadda minn taqlib soċjo- ekonomiku. Fi żmien il-Kappillan Dun Felice Borg, madwar mitejn familja kienet tgħix f'sitwazzjoni miżera ta' faqar u madwar 250 persuna kienet marida u invalida. L-edukazzjoni u l-professjoni kienet biss għal ulied in-nobbli, l-professjonisti u n- negozzjanti. Għalkemm f'pajjiżna kien hawn instituzzjonijiet reliġjużi u individwi sekulari li offrew tagħlim speċjalizzat, bosta kienu dawk li komplew l-istudji avvanzati 'l barra minn xtutna l-aktar f'universitajiet u konservatorji f'Ruma u Napli. Lura Malta, ħafna kienu jġibu magħhom xi kotba li kienu xtraw jew studjaw fuqhom u li kienu jagħmlu parti mill-kollezzjoni tagħhom. Fi żmien l- Ordni, il-kotba kienu jinġabu direttament minn barra l-pajjiż, jew jinxtraw minn xi wieħed mill-ftit librara li kien hemm fil-belt. Fost l-esponenti fil-qasam intelletwali li ħarġu minn Ħaż-Żebbuġ matul is-seklu msemmi kien hemm. il-Monsinjur Bartolomeo Mifsud (1708-1781) jew kif kien magħruf bhala Padre Pelagio, il-patrijott Dun Mikiel Xerri (1737-1799), il-letterarju Mikiel Anton Vassallo (1764-1829, Monsinjur Francesco Savrio Caruana (1759-1847) li fl- 1831 laħaq isqof ta' Malta u Monsinjur Paolo Pullicino li fis-seklu 19 laħaq Ministru ta' l- Edukazzjoni. Kien hemm ukoll bosta familji bi professjoni magħrufa fosthom dik ta' Pullicino, Azzopardi, Agius, Surdo, Saliba u Bonanno. Hija evidenti li dawn il-persunaġġi li ħallew isem kbir fl-istorja ta' dan ir-raħal u ta' pajjiżna kellhom numru kbir ta' kotba li żgur kienu ta' siewi għall-istudji tagħhom. Analiżi ta' dawn, tinħtieġ studju serju u estensiv. Għalhekk se nagħti biss ħarsa fil- qosor lejn uħud mill-personaġġi Żebbuġin li barra li kellhom in-namra tal-letteratura, uħud minnhom kienu wkoll fost il-benefatturi ta' dan ir-raħal. Il-Kotba fost il-Kleru Żebbuġi Fost dawk li kellhom numru kbir ta' kotba ta' natura teoloġika, morali u filosofiċi kien il-kleru. Inventarju antik ta' l-1692 f'testment magħmul fit-8 ta' Ġunju għand in- Nutar Gio. Domenico Gatt, jurina l- kollezzjoni ta' kotba li kellu fil-pussess tiegħu r-Reverendu Consalvo Dimech STD, qassis Żebbuġi li għex fis-seklu 17. Festa 2003 Każin Banda San Filep li għamlu ġieħ fost il-kleru Żebbuġi fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann f'Malta kienu l-Monsinjur Bartolomeo Mifsud u Dun Mikiel Xerri. Dun Bartolomeo Mifsud magħruf aktar bħala l-Kappuċin Padre Pelagio Marija ta' Malta jibqa' magħruf sew għall-kollezzjoni rikka ta' kotba diversi u manuskritti li kellu. Imwieled Ħaż-Żebbuġ fi Frar 1708 u miet fi Frar ta' l-1781. Kien mar Ruma u studja l-mediċina fejn gradwa bħala tabib. Lura Malta ħass il-vokazzjoni għall-qassis u daħal is-Seminarju fejn malajr ġie ordnat qassis. Iddedika ruħu għat-tagħlim tat- teoloġija, filosofija, rettorika u l-ilsna Taljan u Latin. Wara ħidma ddedikata, il-Papa Klement XII ħatru Pronotario L-inventarju ta' kotba li kellu Dun Consalvo Dimech (1692) Apostolico. tħallew lil ċertu Giovanni Mamo. Fil- kollezzjoni kellu madwar 30 titlu li ħafna minnhom kienu ta' natura reliġjuża fosthom libretti ta' meditazzjonijiet u priedki li f'dawk iż-żminijiet kienu komuni. Fost il-kotba li kellu, nsibu kotba ta' daqs kbir magħrufa bħala il bonacina, diversi kotba tal-priedki fosthom Prediche titulato de Padre Emanuel di Haxera, u ieħor magħruf bħala il Pauletti. Fil-kollezzjoni kellu brevjar stampat fl-1655. Kien l-Isqof Molina li fl- 1679 ħatar lil Dun Consalvo Dimech biex jimla l-post vakant ta' kappillan fil-parroċċa tal- Mosta, liema post kien tħalla mill-Kappillan Dun Karm Schembri li kien intbagħat kappillan fil-parroċċa ta' Ħal Qormi. Il-kappillan Dimech miet fl-4 ta' Frar 1697. antichità fil-kulleġġ tal-Qorti Pontifica fil- Vatikan. Wara xi żmien irrinunzja minn monsinjur u libes ċoqqa fqira ta' l-Ordni Minuri tal-Franġiskani tal-Kappuċini. Id-dħul tiegħu fil-kunvent seħħ nhar it-30 ta' Diċembru 1742 u beda jissejjaħ Padre Pelagio. Kien kittieb prolifiku u predikatur tajjeb. Padre Pelagio jibqa' wkoll magħruf għal Bla dubju, żewġ personaġġi Il-figura ta' Padre Pelagio, xogħol ta' Francesco Zahra (1758) ' NAM (Arkivju Nazzjonali ta' Malta), Magna Curia Castellania, Inventaria Vol. 2 Michael A. Sant, Il-Mosta fiż-Żmien il-Ħakma tal-Kavallieri ta' San Ġwann: xi aspetti Demografiċi-Soċjali (Mosta Kunsill Lokali, 1996), 46. E.B. Vella, u oħrajn, L-Istorja tal-Mosta (Empire Press, 1972), 265. Wara l-mewt tal-Kappillan Dun Consalvo Dimech, warajh laħaq Dun Lorenzo Habela STD. Mużew tal- Katidral, Imdina. Każin Banda San Filep Festa 2003 57 bosta studji u kitbiet li ħalla warajh sew stampat kif ukoll manuskritti li huma marbuta l-aktar ma' l-istorja lokali partikolarment ma' ġrajjiet ekklesjastiċi, liema manuskritti ħafna minnhom għadhom preservati sew f'Malta kif ukoll barra. Ir-riċerka u l-istudju li għamel Padre Pelagio serva wkoll ta' għajnuna siewja għal qarib tiegħu Don Ignazio Saverio Mifsud (1722-1773)' li fl- 1764 kien ippubblika l-ktieb Biblioteca Maltese — l-ewwel studju bibliografiku ppubblikat rigward awturi Maltin. Il-figura ta' Padre Pelagio tinsab impittra fil-kwadru laterali tal-kor tal-knisja parrokkjali ta' Ħaż- Żebbuġ li juri l-mewt ta' San Filep, xogħol ta' Francesco Zahra fl-1758. Personaġġ sinonimu fit-tmiem tas-seklu 18 kien Dun Mikiel Xerri li l-aktar li baqa' magħruf kien għas-sehem tiegħu fil-kongura kontra l-gvern Franċiż. Dun Mikiel Xerri mwieled Ħaż-Żebbuġ iżda għex ukoll fil-Belt Valletta kien professur tat-teoloġija u r- rettorika fis-Seminarju u wara laħaq professur fl-Università ta' Malta. Il-ħafna kotba li kellu jixhdu l-personalità kbira tiegħu. Fis-17 ta' Jannar 1799, ftit mumenti qabel l-esekuzzjoni tiegħu kien għamel testment fl- atti tan-Nutar Giuseppe Bonavita' Xerri ħalla l-kotba tiegħu inkluż l-ixkaffar, mappep u affarijiet oħra li kien juża għat-tagħlim akkademiku b'titlu ta' legat lis-Seminarju. Dan għamlu b'ċerti obbligazzjonijiet u kundizzjonijiet. Fil-fatt, huwa ried li s- Seminarju jħallas 80 skud lill-Avukat Vincenzo Carabone għas-self li kien tah, kif ukoll iħallas lil Dun Pawl Busuttil tal-kotba li kien ġablu minn Napli fuq talba ta' Dun Mikiel Xerri nnifsu, liema kotba kellhom jinstabu fil-librerija tat-testatur. Xerri ried li f'każ li xi ktieb miġjub minn Busuttil ma jinstabx, l-istess Busuttil kien awtorizzat biex jieħu ktieb ieħor ta' l-istess valur $ Il-librerija ta' Dun Mikiel Xerri kienet tikkonsisti f'509 ktieb impoġġija f'ħames vetrini. Dawn il-kotba kienu maqsuma f'bosta suġġetti, fosthom 366 meqjus bħala opri jew kotba ta' ċertu valur u daqs. Kellu numru kbir ta' kotba tat-teoloġija, filosofija, letteratura, xjenza u matematika. Bħal kull studjuż, kotba bil-lingwa Franċiża kienu evidenti fil-librerija tiegħu. Fost dawn, l-inventarju ġabar ukoll l- enċikolopedija ta' personaġġi għorrief Esprit de Envclopedie. Dan l-inventarju jħaddan ukoll il-prezz ta' kull opra Persunaġġ ieħor marbut ma' dan ir-raħal fiż-żmien ir-rewwixta tal-Maltin kontra l- gvern Repubblikan Franċiż kien Stanislao L'Hoste li kien il-president tal-muniċipju ta' Ħaż-Żebbuġ. Fil-fatt, huwa ġie maqtul fir- residenza tiegħu stess u ż-Żebbuġin kienu serqu l-armi li kienu fdati lilu. ' Il-familja L'Hoste kienet midħla ta' l-artist Kavallier Fl-arkivju tal-Katidral li jinsab fil-Mużew tal-Katidral fl-Imdina, partikolarment fl-arkivju tal-mixxelanja hemm xi manuskritti miktuba minn Padre Pelagio. Interessanti l-istorja kif dawn spiċċaw hemm ma' din il-kollezzjoni tajba. Fost dawn insibu Ms. 65 u Ms. 263 li jittrattaw studju dwar l-A/fabeto Punico Maltese u l-bidu ta' l- Alfabeto ltalico Maltese rispettivament. Ara wkoll: Franz Mifsud, il-Kapuċċin Pelagju Mifsud (1708-1781): żewġ manuskritti tas-seklu 18 fuq il-lingwa Maltija, Ilsienna: Rivista ta' l-Għaqda Letteratura Maltija, 1, 10- 15, Diċ. 1988. 4 Ħajr lil Dr. Paul Xuereb LL.D. (ex-bibliotekarju ta' l-Università ta' Malta) għat-tagħrif mgħoddi lili. Ravmond Saliba, ''Il-pittura fil-knisja parrokkjali ta' Haż-Żebbuġ: xi konsiderazzjonijiet', Leħen il-Każin 12'' Mav, Ħaż-Żebbuġ 2000, 130-131. Mons. L. Cachia, ''X'kien jaqra Dun Mikiel Xerri', F'Għeluq it-Tieni Ċentinarju mill-Mewt tal-Patrijott Malti u Żebbuġi Dun Mikiel Xerri u Sħabu 1799-1999. (Kunsill Lokali, Haż-Żebbuġ, 1999), 32-33. 58 Festa 2003 Każin Banda San Filep Franċiż Frà Antoine Favrav. Din il-familja kienet wirtet dak li kien iħobb jaqra Favrav. Dan jidher dokumentat fl-aħħar testment ta' Favrav fejn xtaq li l-ixkafef bil-kotba li kellu fil-kamra tas-sodda tiegħu jħallihom lil din il-familja — la libreria con li libri che sono nell'istessa stanza sono tutti suoi.1' Il-Librerija ta' Nicola Debono Il-familja tat-tabib Baldassare Debono magħruf bħala ta' Gabas, kellha rabta kbira fl-istorja ekklesjastika Żebbuġija. Kien proprju dan it-tabib li minn flusu fl-1722 ħallas biex tinbena l-knisja tal-Madonna ta' Għaltin li Ilum hija l-knisja ddedikata lid- Duluri. Baldassare Debono kellu numru ta' kotba tajbin li kien jikkonsultahom fil- professjoni medika tiegħu. Anke martu Giacobina, imwielda Dimech kellha xi kotba tat-talb li kienet iżommhom ġo vetrina żgħira ta' l-injam miżbugħa bl- aħdar. Jidher li wara mewtha, dawn spiċċaw għand binha Nicola flimkien ma' proprjetà u mobbli oħra mħolli minn żewġha u missierha Alfonso Dimech. Nicola Debono — karattru mħawwad u misterjuż kien f'żogħżitu ntbagħat jistudja ġo Venezja. Lura Malta, Nicola li kien kjeriku mingħajr l-għarfien ta' l-Inkiżitur, kien implikat ma' Dun Gejtano Mannarino fir- rewwixta tal-qassisin fejn eventwalment kien ġie eżiljat Ruma fl-1785 fejn miet hemm. Il-librerija li nstabet fir-residenza ta' Nicola Debono f'Ħaż-Żebbuġ hija kkunsidrata fost waħda mill-kbar li kien hemm f'dawk iż-żminijiet f'pajjiżna. Mill- inventarju mfassal fl-20 ta' April 1785 minn Frà Gioacchino Navarro — il-bibliotekarju ta' l-Ordni, jirriżulta aktar minn 800 ktieb. Fost il-kotba li kellu, wieħed isib numru kbir ta' kotba filosofiċi u xjenza, letteratura, storja, proża, grammatika, novelli, melodrammi. Bla dubju, ix-xogħlijiet tal-belle-lettres kien ukoll evidenti f'din il-kollezzjoni. F'dan l-inventarju, Navarro ħa ħsieb li jiklassifika l-isem tal-ktieb u l-awtur skond ordni alfabetiku kif ukoll għamel valur ta' kull ktieb. Fil-fatt, is-70 volum ta' Istoria Universale antical coll 'addizzioni e tavole cronologica kellha valur li tiswa 30 skud. Skond Navarro, il-librerija kompluta ta' Debono kienet tiswa valur ta' 992 skud u 2 tari — somma pjuttost kbira għall-ħajja soċjali fqira ta' dak iż-żmien. ll Librerija Nazzjonali, Valletta. Din il-kappella saret filjali tal-bażilika ta' San Ġwann tal-Lateran taħt il-Papa Beneditt XIII. L-inventarju kollu tal-kotba li kellu Nicola Debono ġie anness f'dan l-istudju. Arkivju Nazzjonali ta' Malta, Magna Curia Castellania, Registrum Inventorum Bonorum vii (1783-1798), ff. Din ir-riferenza ġiet mgħoddija minni lil Dr. Frans Ciappara f'Ġunju 2000, fejn għamel riferenza għaliha fil-ktieb tiegħu Societv and the Inquisition in earlv modern Malta, (Malta 2001), 108. Każin Banda San Filep Festa 2003 59 Qari ta' Kotba Projbiti Fiż-żmien l-Ordni, jekk wieħed ried jistampa xi pubblikazzjoni, ried bilfors li qabel tgħaddi mill-arbiel taċ-ċensura u jkun hemm il-konferma bit-tliet imprimaturs— dik tal-Gran Mastru, l-Inkiżitur u l-Isqof. Bla dubju, il-qari u ċ-ċirkolazzjoni ta' kotba l- aktar dawk projbiti mfassla fl-Index Librorum Prohibitorum kienu fost l-aktar li qajmu interess. Fost dawk li qraw xi forma ta' letteratura projbita li dehru quddiem l- Inkiżitur kien hemm ċertu negozjant Żebbuġi Salvatore Barbara fejn stqarr hekk Z0 veramente ho letto un libro il quale pure dice che non vi ċ inferno. Kienet ħaġa normali li dawk il-Kattoliċi b'xi professjoni l-aktar dik medika kienu jagħmlu talba lill-Kongregazzjoni biex jingħatalhom permezz apposta biex jaqraw u jżommu kotba li dak iż-żmien kienu meqjusa projbiti. Bejn l-aħħar tas-seklu 18 u nofs is-seklu 19, f'Ħaż-Żebbuġ kien joqgħod tabib magħruf. Dan kien Dr. Michel Angelo Pullicino, iben it-Tabib Gabriele, u n-neputi tal-kompożitur magħruf Żebbuġi Don Pietro Paolo Pullicino. Michel Angelo studja fis-Seminarju ta' Malta u fil-Collegio Romano u l-mediċina fl- Università ta' Napli. Kien bniedem ta' karità fejn iddistingwa ruħu partikolarment waqt l- epidamija tal-pesta ta' l-1813. Ħa sehem attiv fil-politika fejn ġie elett fil-kunsill tal-Gvern taħt il-Kostituzzjoni ta' l-1849. Kien ukoll benefattur kbir tal-knisja parrokkjali ta' Ħaż- Żebbuġ. It-Tabib Pullicino kien miżżewweġ lill-pjanista Marianna Schembri, bint l- Imħallef Dr. Giovanni Battista. Għal xi żmien, din kienet allievi tal-Maestro di cappella tal- Katidral Francesco Azopardi (1748-1809).16 Dr. Michel Angelo Pullicino kien għamel żewġ talbiet lill-Kongregazzjoni Sagra ta' l- Indiċi tal-Kotba Projbiti. Dan għamlu biex jingħata permezz li jaqra u li jżomm fil- kustodju tiegħu kotba ta' studju dwar mediċina, anatomija, kimika u kirurġija, liema kotba f'dawk iż-żminijiet kienu mniżżla fuq dan l-indiċi. L-ewwel talba tmur għall-1801, ftit wara li Pullicino kien għadu kemm temm l-istudju fil-letteratura u l-filosofija fil-Collegio Romano. Ħmistax-il sena wara, huwa ngħata l-permess li jżid il-kollezzjoni ta' kotba li kellu f'dan is-suġġett u oħrajn ta' xjenza. Il-Gabinetto di Lettura f'Ħaż-Żebbuġ L-interess tal-qari kompla żdied matul is- seklu 19. Fis-snin 30 tas-seklu 19, f'bosta pajjiżi bħall-Italja, Franza u l-Ingilterra kienet diġà teżisti l-Gabinetto di Lettura — post adekwat fejn wieħed seta' jaqra jew jikkonsulta ġurnali u kotba kif ukoll jiddiskuti l-ideat. Wieħed mill-aktar personaġġi magħrufa fl-Italja kien il-librar Genoviż Giovan Vieusseux li fl-1819 waqqaf Gabinetto di lettura ġo Firenze. 5 Dan il-post serva ta' għaqda kulturali bejn l-Italja u l- pajjiżi oħra Ewropej u kien ċentru ta' riferenza għall-moviment Risorġimentista. Malta mxiet fuq l-istess binarji. Kien ċertu Luigi Tonna mill-belt li f'Awwissu ta' l-1854 waqqaf l-ewwel Gabinetto di Lettura IS Noel D'Anastas, 'Mużiċisti u kompożituri Żebbuġin', Festa ta' San Ġużepp f'Ħaż-Żebbuġ 1999. (Malta, Każin San Ġużepp u Banda De Rohan, 1999), 153. Fost il-personaġġi li għamlu użu minn dan il-post kien hemm Giacomo Leopardi, Alessandro Manzoni Stendhal, Arthur Schopenhauer, James F. Cooper, William M. Thackerav, F dor Dostoevskij, Mark Twain, Emile Zola, Andr Gide, Rudvard Kipling, Aldous Huxlev u D. H. Lawrence. Festa 2003 Każin Banda San Filep f'210 Triq il-Merkanti l-Belt.'. Ftit xhur wara, il-post ġie trasferit għal 24 Strada Reale. L-interess li kien hemm mill-membri wassal biex żdiedu l-ġurnali abbonati, kotba u l-ħin tal-ftuħ jittawwal sa l-għaxra ta' bil- lejl. Din kienet qed tkun konsultata minn ċerti professjonisti. Maż-żmien, l-interess għall-qari wassal biex infetħu żewġ Gabinetti di Lettura f'Bormla, waħda mmexxija minn Antonio Gerada u oħra minn Luigi Vidal. Maż-żmien, fil-belt infetħet oħra li tmexxiet minn E.M. Watson. Ħaż-Żebbuġ kien ukoll minn ta' quddiem li stabilixxa dawn il-kmamar għall-qari. F'Ħaż-Żebbuġ, il-Gabinetto di Lettura twaqqfet fiż-żmien l-Arċipriet Dun Francesco Saverio Vassallo (1832-1854), liema żmien dan ir-raħal kompla ra tkattir kulturali. Kien proprju fi żmienu li f'Ħaż- Żebbuġ twieldet banda organizzata. Fil-fatt, każin kien twaqqaf fl-1847 fejn il-promotur tiegħu kien il-Kav. L-Istorjografu Żebbuġi Dun Salv. Ciappara jgħid li Azzopardi kellu librerija u magna tat-tħin tas-sbul tal-qamħ. 7 L-interess li kellu għall-kultura u l-letteratura tidher ukoll fil-kontribuzzjoni li ta fit-twaqqif tal-Gabinetto di Lettura f'dan ir-raħal. Ciappara jgħidilna li fl-1882, Haż-Żebbuġ kien għadu jgawdi servizz mill-kamra tal- qari, każin tan-nies li jafu l-iskola li bħala kien hawn ftit oħrajn f'Malta .' Jekk wieħed jagħti ħarsa fil-qosor lejn x'kien qed ikun ippubblikat bħala ġurnali lokali f'dawk iż-żminijiet, insibu Lo Spettatore Imparziale tal-Kanonku Senglean Fortunato Panzavecchia, il-Portafoglio Maltese u wara tfaċċat L'Indipendente fost oħrajn li ħallew marka fl-istorja bikrija tal- ġurnali lokali. Dawn raw id-dawl ftit qabel ma ġiet ippubblikata l-Ordinanza IV ta' l- 1839 fejn illegalizzat iċ-ċensura tal-ktieb u l-istampa. Fost l-aktar żewġ ġurnali li qajmu kontroversi kienu The Harlequin li ddefendiet l-interess tal-Protestantiżmu f'Malta u il Mediterraneo li kienet organu tar-risorġiment Taljan. F'dak iż-żmien beda jkun hemm dawl ġdid biex il-kelma stampata jkollha aktar libertà. Fost dawk li fis-snin 60 tas-seklu 19 imxew fuq il-passi ta' John Milton — wieħed minn ta' l-ewwel li ddefenda l-libertà ta' l- istampar, kien Sigismondo Savona fejn il- ġurnal tiegħu ta' kull ġimgħa bl-Ingliż The Public Opinion ġablu suċċess 2 2 Ġrajjiet Ħaż-Żebbuġ bit-Taljan ta' Dun Salv Ciappara maqlub għall-Malti minn Frans Sammut (Malta,2001), Każin Banda San Filep Festa 2003