Isem Kostantinu jfakkar lil kull Karkariż fis-sehem importanti li dan iben Sant'Elena kellu fil-libertà li l-Knisja bdiet tgawdi meta ġie proklamat l-Editt ta' Milan. Fil-jiem tal-festa li ssir ta' kull sena f'ġieħ Sant'Elena, dan l-Imperatur kbir narawh f'xi statwi mxerrda fit-toroq fejn isir it-tiżjin tal-festa, f'xi statwi jew ritratti f'xi djar privati, u nisimgħuh jissemma f'bosta mill-paniġierki li jsiru fil-Quddiesa Solenni Prepożitali li ssir fil-Bażilika Kolleġġjata eżatt malli l-purċissjoni ta' filgħodu tidħol fil-knisja ġeneralment għall-ħabta tal-għaxra u nofs ta' filgħodu. Insibu wkoll nies Karkariżi msemmija għal Kostantinu. F'dan l-artiklu ser niddiskuti lil Kostantinu, bin Sant'Elena, Imperatur li ġab bidliet kbar fl-Imperu Ruman u fl-istorja tad-dinja, kif ukoll bidliet fundamentali għall-Insara, fid-dawl ta' xi kontroversji li qanqal dak li nkiteb dwaru, speċjalment minn Ewsebju ta' Ċesareja. L-iskop ta' dil-kitba mhux li nqajjem xi kontroversja dwar dan il-persunaġġ li ħalla impatt kbir fuq ir-reliġjon, il-politika, il-governanza tal-imperu Ruman u fuq l-andament tal-ħajja matul ħajtu. Nixtieq biss li dil-kitba tgħin sabiex ikollna għarfien aktar wiesgħa u dettaljat dwar iben il-qaddisa padruna tagħna f'Birkirkara, li bir-raġun kollu nagħtuh ir-rispett li jixraqlu fil-festi f'ġieħ ommu, Sant'Elena. Il-magħmudija ta' Kostantini mpittra minn xi studenti ta' Raffaello. Iż-żewġ punti ewlenin li fuqhom huma mibnija forom ta' kontroversja dwar Kostantinu, u li ser ninkludi f'dan l-artiklu, huma (a) jekk Kostantinu kienx nisrani u jekk ħaddanx ir-reliġjon tal-Kristjani għal skopijiet politiċi tiegħu, u (b) jekk il-kitbiet ta' Ewsebju dwar il-ħajja u l-kisbiet ta' Kostantinu hux ta' minjoqgħod fuqhom għal kollox, minħabba fl-istil u f'ċertu kontenut tagħhom Elena u Kostantinu - il-bidu ta' storja ewlenija fl-istorja tal-Knisja tal-ewwel sekli Elena l-omm u Kostantinu binha huma mingħajr dubju żewġ figuri ċentrali fl-istorja mqallba li rat persekuzzjonijiet kontra l-Insara, ġlied fl-istess Imperu Ruman, paċifikazzjoni fl-istess Imperu, u ħajja ġdida għall-Insara u għall-Knisja. Skont it-tradizzjoni, Elena kellha rwol importanti ferm f'ħajjet binha. Filwaqt li Elena kienet ġejja minn oriġini umli, aktarx li kienet tagħti servizz fil-lukandi bħala stabularia. Kien aktarx f'dan il-perjodu li hi ltaqgħet għall-ewwel darba ma' Kostanzu Kloru, li żżewwiġha imma aktar tard abbandunha minħabba l-ambizzjonijiet politiċi tiegħu. Hemm evidenza biżżejjed qawwija li wieħed jista' jorbot fuqha dwar kif Elena, li binha għamilha Imperatriċi u żammha viċin tiegħu, influwenzat lil Kostantinu li spiċċa jiffavorixxi lill-Insara u l-Kristjaneżmu. Nafu wkoll li lejn l-aħħar parti ta' ħajjitha, Elena kienet qed tagħmel pellegrinaġġ fl-art imqaddsa fejn, bil-għajnuna tal-Isqof Makarju, wasslet għas-sejba tas-Salib Imqaddes u relikwiji oħra relatati mat-tislib ta' Ġesti fuq il-Golgota. Kostantinu, li twieled madwar is-sena 280 WK. f'Naissus, Moesia, illum magħrufa bħala Nis, is-Serbja, sar Imperatur tal-Imperu Ruman fil-Punent fis-sena 312 W.K. Tnax-il sena wara, fis-sena 323 W.K., sar l-Imperatur tal-Imperu Ruman kollu. Missier Kostantinu, Flavju Valerju Kostanzu, kien uffiċjal fl-armata Rumana li żżewweġ lil Elena Kostanzu abbanduna lil martu Elena fis-sena 289 W.K. sabiex iżżewweġ lil bint tar-rispett ta' Massimjanu li dak iż-żmien kien l-Imperatur tal-Imperu Ruman fil-Punent. Fis-sena 293 W.K., Kostantinu ġie elevat bħala d-deputat Imperatur ta' Massimjanu. F'dak il-perjodu, Kostantinu intbagħat fil-palazz ta' Dioklezjanu, li kien l-Imperatur tal-Imperu Ruman fil-Lvant. Filwaqt li kien imħarreġ fil-Latin u l-Grieg, x'aktarx li ra b'għajnejh il-persekuzzjoni kontra l-Insara f'dik in-naħa tal-imperu. Fis-sena 305 WIK., Massimjanu abbanduna t-tron u Kostanzu Kloru, missier Kostantinu, sar l-Imperatur Kostanzu I. Waqt gwerra fil-Brittanja, Kostantinu iġġieled flimkien ma' missieru, iżda ġara li Kostanzu miet is-sena ta' wara f'Eboracum, illum imsejħa Xork. Immedjatament wara mewt missieru, Kostantinu ġie ddikjarat Imperatur mit-truppi tal-Imperu Ruman. Fl-Imperu Ruman bdiet gwerra ċivili u Kostantinu kellu jeħodha kontra diversi fazzjonijiet, fosthom Massenzju, bin Massimjanu, sabiex iżomm il-poter li kien kiseb. L-aktar punt kruċjali kienet il-ġlieda li Kostantinu kellu fuq Ponte Milvio fuq ix-xmara Tiber, f'Ruma, fejn għeleb lil Massenzju u l-qawwiet tiegħu. Minn hawn il quddiem, l-Imperatur Kostantinu impenja ruħu favur il-libertà u l-jeddijiet li kienu ttieħdu mill-Insara. Fis-sena 324 WK., Kostantinu rebaħ lil Liċinju u sar Imperatur waħdu tal-Imperu Ruman kollu kemm hu. F'dal-perjodu, Kostantinu waqqaf il-belt ta' Kostantinopli fuq is-sit ta' Biżanzju. Meta qamet kwistjoni teoloġika dwar in-natura ta' Kristu, jekk kellux tassew natura divina, Kostantinu bagħat għall-uffiċjali tal-Knisja sabiex jieħdu sehem fil-Konċilju ta' Niċea fis-sena 325 WK. li matulu kienet ikkonfermata n-natura divina tal-Imgħallem. Waqt dawn is-snin, Kostantinu irriforma l-armata tal-Imperu u rnexxielu jrażżan kemm lill-Visigoti u lis-Sarmatjani. Il-battalja ta' Kostantinu kontra Massenzju fuq Ponte Milvio, Bin Elena marad meta kien f'Helenopolis ('belt Elena') waqtli kien qed jippjana kif ser jattakka l-Persja. Fi triqtu lejn Kostantinopoli kellu jwaqqaf il-vjaġġ tar-ritorn tiegħu għax saħħtu ma tagħtux. Kien f'dak il-mument li huwa rċieva l-magħmudija u miet nhar it-22 ta' Mejju tas-sena 337 W.K. f'Ancvrona, ħdejn Nikomedja f'Bitinja, fit-Turkija tal-lum. Kellu sebgħa u ħamsin sena u difnuh f'Kostantinopli, fil-Knisja tal-Appostli. Owen Chadwick jagħtina informazzjoni interessanti dwar ħajjet Kostantinu, fejn fost kollox jagħmel referenza għal dokument ta' bejn is-snin 800-850 W.K,, jiġifieri, madwar kważi ħames mitt sena wara l-mewt ta' Kostantinu, liema dokument jinsab fost it-testi legali ta' Franza. Dan id-dokument jikkonferma li Kostantinu kien ta bosta artijiet lill-Papa ta' żmienu, Silvestru I. Din id-donazzjoni kienet tissejjaħ 'Constitutum Constantini' (id-donazzjoni ta' Kostantinu'). Ġara li l-Imperatur qabditu l-marda tal-lebbra. Is-saċerdoti tal-pagani kienu qalulu sabiex jinħasel f'banju mimli bid-demm ta' tfal maqtula ħalli jfieq. Skont it-tradizzjoni, il-qaddisin appostli Pietru u Pawl dehrulu f'ħolma u qalulu li hu seta' jfieq permezz ta' Silvestru. Bħala tpattija tajba għal dan il-fejqan, Kostantinu iddikjara lil Ruma bħala l-primat tal-knejjes kollha fid-dinja, u li l-katidral tal-Lateran kellu jkun il-binja ewlenija. Barra minn hekk, Kostantinu ta lill-Papa Silvestru I artijiet li kellu ġewwa l-Ġudea, il-Greċja, l-Asja, it-Traċja, l-Afrika, l-Italja u fil-gżejjer. Fuq kollox, Kostantinu tah ukoll is-simboli tal-Imperu, jiġiferi, id-dijadema, il-libsa vjola u x-xettru, filwaqt li l-kleru ta' Ruma ġie mgħolli għad-dinjità tas-Senaturi. Kien ukoll b'rispett lejn il-mexxej tal-Insara li x'aktarx Kostantinu ddeċieda li ma jibqax jgħix f'Ruma u għalhekk bena u mar jgħix f'Kostantinopli. Jidher, iżda, skont Chadwick, li dan kien dokument falz, xi ħaġa li kienet ikkonfermata fis-Seklu XV. Thomas Bokenkotter jagħtina deskrizzjoni konċiża li tixħet dawl importanti dwar kif Kostantinu laqat il-ħajja tal-Insara b'mod dirett: Kostantinu ta ħafna privileġġi lill-kleru nisrani. Ġew rikonoxxuti bħala klassi soċjali distinta u kienu meħlusa mis-servizz militari u minn xogħol furzat, Huwa investa d-deċiżjonijiet ġuridiċi tal-isqfijiet mal-awtorità ċivili. Biddel il-liġi Rumana fid-direzzjoni tal-valuri nsara. Il-Ħadd, il-jum li fih kienu jiltaqgħu l-insara, kienet iddikjarata jum ta' mistrieħ. Offiżi ta' natura sesswali, bħall-adulterju, il-konkubinaġġ, u l-prostituzzjoni, kienu ttrattati b'mod aktar iebes. Min-naħa l-oħra, intweriet aktar ħniena mal-iskjavi fejn il-familji tagħhom ma setgħux ikunu aktar mifruda, lejn it-tfal, l-orfni, u r-romol. Taħt Kostantinu, il-Knisja ika Sant'Elena Imperatriċi Awgusta T kienet imqiegħda fuq sisien sodi sabiex issir ħaġa waħda mal-istat. Ftit rimarki dwar il-kitba tal-istorja Il-mod ta' kif kienet tinkiteb l-istorja, xi ħaġa li għadu jgħodd anki fi żmenijietna, jista' jkollu influwenza fuq kif wieħed għandu jasal għall-istorja' kif seħħet tassew. Ħafna kien jiddependi mill-kittieb u l-motivazzjonijiet tiegħu, u mis-sorsi li kien ikollu f'idejh. Dan ma għandux jissorprendina. Ġieli nisimgħu aħbar, anki fid-dinja tal-lum, li tkun interpretata b'mod kompletament differenti minn sorsi u b'mezzi differenti. Fid-dawl ta' dir-riflessjoni, wieħed jistaqsi: allura x'hemm veru, miżjud jew mhux minnu dwar il-konverżjoni u t-tagħrif dwar ħajjet Kostantinu kif waslitilna mingħand Ewsebju ta' Ċesarea2 Il-konverżjoni ta' Kostantinu Ma hemm l-ebda dubju li Kostantinu kkonverta għall-fidi Nisranija, li għin lill-Insara sabiex jgħaddu mill-jasar tal-persekuzzjonijiet u ċ-ċaħda ta' drittijiethom għal ħajja normali fl-Imperu Ruman, fejn kisbu d-dritt li jistqarru u jgħixu l-fidi tagħhom mingħajr xkiel. Il- kontroversja ma għandhiex x'taqsam mal-fatt tal-konverżjoni, lanqas mal-probabbilità li rċieva l-magħmudija fuq is-sodda ta' mewtu, xi ħaġa komuni f'dawk iż-żminijiet. Il-kontroversja, jew aħjar, il-mistoqsija li ċerti ħassieba u kritiċi tal-istorja jagħmlu hi u din iddur mad-domanda jekk Kostantinu ħaddanx il-fidi nisranija għax kien tassew konvertit konvint jew jekk hux primarjament għal xi raġunijiet politiċi. Hemm uħud li jargumentaw li wara tant ġlied u firdiet li nibtu u qasmu l-Imperu Ruman, Kostantinu ipprefera politikament li jħaddan u jimplimenta r-reliġjon kristjana għax din ma kienitx ixxerred l-idea ta' vjolenza u aggressjoni, u hu ried fuq kollox li jkollu renju paċifikat. Huwa possibbli li fil-fatt dawn l-ispekulazzjonijiet jistgħu jitwaħħdu flimkien. Mingħajr ma nnaqsu mill-merti tal-influwenza ta' Elena fuq binha Kostantinu, dan l-Imperatur seta' tassew ikkonverta b'mod sħiħ għall-Kristjaneżmu, u fl-istess waqt inqeda bil-wiċċ ġdid tal-istess reliġjon sabiex tkun għodda f'idejh ħalli jsaltan fil-paċi. Kif ngħidu bil-Malti, jista' jkun li Kostantinu laqat jew ried jolqot żewġ għasafar b'ġebla waħda, Fl-aħħar mill-aħħar, il-konverżjoni ta' Kostantinu wasslet għat-tmiem tal-persekuzzjonijiet għall-Insara u l-bidu tal-Kristjaneżmu. Il-ħajja ta' Kostantinu skont Ewsebju ta' Ċesarea Ewsebju ta' Pamphilus, Isqof ta' Ċesarea, twieled madwar is-sena 260 W.K. Din hi xi ħaġa li tista' tkun ikkonfermata mit-tagħrif stess li Ewsebju nnifsu jagħti f'xi xogħlijiet tiegħu. Ma nafu xejn dwar il-ġenituri tiegħu, għalkemm x'aktarx li kienu familja ta' ċerta importanza. Matul l-aħħar għoxrin sena tat-Tielet Seklu W.K., Ewsebju sar midħla tal-Kotba Mqaddsa mill-qassis ħabib tiegħu, Dorotheus. Huwa ltaqa' mal-Imperatur Kostantinu għall-ewwel darba meta dan kien għaddej mill-Palestina fil-kumpannija ta' Dioklezjanu' Programm Fes Kien mument ferm importanti meta Ewsebju ltaqa' ma' Pamphilus, mill-Feniċja, il-fundatur tal-librerija li baqgħet il-glorja ta' Ċesarea. Meta kien diġà kiteb bil-bosta dwar l-iskrittura, Pamphilius ġie arrestat, ittorturat u mibgħut jaħdem fil-minjieri, u aktar tard qatgħulu rasu flimkien mad-dixxipli tiegħu madwar is-sena 309 W.K. Ċertu studjuż Gilford issuġġerixxa li Pamphilius tant kellu stima kbira lejn Ewsebju li adottah sabiex ikun il-werriet tiegħu. Waqt il-persekuzzjoni, Ewsebju żar kemm Tir kif ukoll l-Eġittu, u kien xhud ta' bosta martirji.' Fost ix-xogħlijiet ta' Ewsebju, '' huwa importanti ferm li wieħed jirreferi għall-iStorja tal-Knisja'' u 'De Laudibus Constantini' ('Dwar it-tifħir ta' Kostantinu'). Nafu b'ċertezza li Kostantinu miet fis-sena 337 W.K. qabel Ewsebju, li kellu ċ-ċans kollu li jikteb fit-tul dwar ħajjet bin Sant'Elena. L-istoriku Ewsebju miet sas-Sajf tas-sena 341 W.K: Ewsebju kiteb il-Ħajja ta' Kostantinu ('Bios Megalou Konstantinu' bil-Grieg, u bil-Latin, Vita Constantini') f'erba' kotba. Din il-biografija fil-fatt kienet paniġierku, miktub bil-Grieg, sabiex ifaħħar u jgħolli lil Kostantinu fir-Raba' Seklu W.K. Dax-xogħol qatt ma tlesta peress li Ewsebju miet fis-sena 339 WK. Mingħajr dubju, dil-bijografija hija sors ewlieni għall-istoriċi rigward il-prattiċi reliġjużi ta' Kostantinu.'$ Għalhekk, il-kitba ta' Ewsebju għandha importanza storika f'dak li għandu x'jaqsam mar-renju ta' bin Elena. 4 S'issa ftit huma d-dokumenti li nstabu dwar dan ir-renju, kollha ta' kittieba pagani, b'paniġierku ieħor miktub minn awtur pagan. Fil-kitba tiegħu dwar ħajjet Kostantinu, hija wisq ovvja — u hawn tidħol il-kontroversja — li Ewsebju kien jiffavorixxi bil-kbir lill-Kristjaneżmu u seta' esaġera bil-kif f'dak li jirrakkonta dwar Kostantinu sabiex ipinġihulna bħala bniedem eċċezzjonali, kważi mingħajr l-ebda ħtija, imqabbel mal-persunaġġ ewlieni tat-Testment il-Qadim, il-Mosċ. Huwa fatt li fil-Ħajja ta' Kostantinu, Ewsebju jagħtina ħafna dettalji u tagħrif dwar materji ċivili li ma jinstabu miktuba fl-ebda xogħol ieħor. Din il-bijografija tilfet kompletament l-importanza tagħha fir-Raba' u fil-Ħames Sekli, u reġgħet kisbet l-importanza tagħha fi żmenijiet ferm aktar reċenti.S Min jixtieq jaqra dak li jgħid Ewsebju dwar Kostantinu, jista' jaqra l-erba' kotba fis-sors tradott kif indikat fl-indiċi tan-noti wara l-artiklu.'$ Kwistjonijiet ta' kredibilità fil-kitba ta' Ewsebju Xi xettiċi jippuntaw subgħajhom lejn il-fatt li Ewsebju jpoġġi flimkien l-istil ta' paniġierku ma' stili biografiċi li jħawdu flimkien il-leġġenda mal-fatti, u minħabba f'hekk dawn jikkonkludu li Ħajjet Kostantinu huwa xogħol li ma tistax torbot fuqu mingħajr xi mistoqsijiet dwar il-kredibilità ta' din il-kitba. Illum il-ġurnata, il-maġġoranza jaċċettaw din il-kitba, iżda xi ftit studjużi moderni jirrimarkaw li dan il-famuż rakkont f'erba' kotba iħalli ċerti mistoqsijiet speċjalment fid-dawl tal-motivi ta' Ewsebju f'din il-kitba. ' Ewsebju ta' spiss iħalli barra informazzjoni importanti sabiex jippreżenta lil Kostantinu f'dawl tajjeb mal-qarrejja. Barra minn hekk, Ewsebju ġieli ppolitiċizza xi aspetti ta' kitbietu sabiex, kif ngħidu bil-Malti, iġib il-boċċa qrib il-likk. Dan jidher l-aktar f'dak li jgħid dwar Liċinju u l-Konċilju ta' Niċea,'S Fil-kampanja tiegħu kontra Liċinju, Ewsebju jipprova jċappaslu r-reputazzjoni tiegħu meta jippreżentah bħala persuna li kienet iżżomm mal-pagani u li kien jikser il-ftehim dwar waqfien mill-ġlied. Dawn iż-żewġ allegazzjonijiet ta' Ewsebju ma tantx jidher li huma storikament ġustifikati jew pruvati. ' Fir-rigward tal-Konċilju ta' Niċea, Ewsebju kien wieħed mill-membri parteċipanti fil-Konċilju, u għalhekk wieħed irid joqgħod xi ftit attent dwar il-motivazzjonijiet f'dal-aspett partikulari li nsibu f'kitbietu. Aspett ieħor li jqanqal ċerti kontroversji huwa l-isforz ta' Ewsebju sabiex juri lilu nnifsu bħala persuna li kienet viċin ħafna ta' Kostantinu. Aktarx li fil-fatt dan kien bil-maqlub. Il-kritiku Timothx Barnes jgħid li l-possibilità li Ewsebju u Kostantinu kienu jiltaqgħu flimkien ta' spiss kienet wisq probabbli rari ħafna peress li Ewsebju ma kienx joqgħod qrib il-belt kapitali fejn kien jgħix Kostantinu. Lanqas ma jidher li hija ħaġa possibbli li Ewsebju kellu l-opportunità ' li jiltaqa' ma' Kostantinu meta ried hu. L-istess Barnes isostni li qabel il-Konċilju ta' Niċea, aktarx li Ewsebju ra lil Kostantinu darba waħda biss meta Ewsebju kien f'folla kbira ta' nies. Kellhom jgħaddu madwar ħamsa u għoxrin sena oħra sabiex Ewsebju seta' ltaqa ma' Kostantinu waqt il-Konċilju ta' Niċea. Wara l-Konċilju, l-laqgħat ta' bejniethom ma setgħux kienu ħlief okkażjonali, u l-istess jista' jingħad dwar il-korrispondenza ta' bejniethom. Kollox ma' kollox wieħed ikollu jammetta li r-rapport bejn Ewsebju u Kostantinu mhux preċiżament dak li jgħid dwaru Ewsebju f'Ħajjet Kostantinu. Konklużjoni: Il-veru kobor ta' Kostantinu Intemm billi nagħmel tiegħi dak li qal Bokenkotter' dwar Kostantinu, fil-kapitlu intitulat 'Kostantinu…inawgurata era ġdida': Aktarx li wisq probabbli Kostantinu kien immotivat minn xi esperjenza reliġjuża mhux tas-soltu sabiex idur lejn Alla tal-insara, bidla li mingħajr dubju kienet mgħejjuna mill-monoteiżmu vag li huwa ħaddan fl-ewwel snin ta' ħajtu. Dil-bidla ma kienitx tfisser konverżjoni sħiħa lejn il-kristjaneżmu — Kostantinu ma tgħammidx sa qabel l-aħħar mumenti ta' ħajtu. Iżda matul id-deċennju ta' wara, Kostantinu wera sinjali dejjem jiżdiedu favur l-insara. Huwa ltaqa' mal-mexxej tal-parti tal-Lvant tal-Imperu Ruman f'Milan kmieni fis-sena 313 WK, u fi Frar, it-tnejn li huma laħqu ftehim dwar politika ta' tolleranza reliġjuża totali; l-Insara kellhom ukoll tintraddilhom lura l-proprjetà tagħhom…Il-Knisja qatt ma setgħet tkun kif kienet qabel..u għalhekk il-konverżjoni ta' Kostantinu hija mingħajr dubju waħda mill-aktar bidliet sinifikanti fl-istorja tal-Knisja u tad-dinja. 1 Dan l-Editt, ipproklamat fis-sena 313 W.K,, kellu l-approvazzjoni u l-awtorità ta' Kostantinu u Liċinju. Dan kien jagħti d-dritt lill-Knisja li tgawdi libertà sħiħa sabiex tipprattika l-fidi tagħha filwaqt li kellha l-istess drittijiet ta' komunitajiet oħrajn fl-Imperu Ruman. Barra minn hekk, il-proprjetà kollha li kienet itteħdietilha matul il-persekuzzjonijiet ingħatawlha lura u fl-istess waqt issa bdiet tgawdi wkoll id-dritt li tingħatalha proprjetà u ġid li setgħet tiddisponi minnu kif riedet hi, inkluż id-dritt li tqassam il-karità. Permezz ta' dan l-Editt, l-Isqfijiet kienu direttament responsabbli għall-presbiteri li kienu jaqgħu taħt il-ġurisdizzjoni tagħhom. Wieħed mill-artikli li jitkellem dwar Kostantinu bħala persunaġġ kontroversjali huwa dak ta' A. Pierson, 3 Jiddispjaċini ninnota li f'xi okkażjonijiet jingħadu ħwejjeġ u ssir referenza għal fatti li ma jirriflettux serjetà f'dak li wieħed jgħid. Bosta drabi, iż-żelu ta' ċerti kittieba sabiex ifaħħru dak li għandhom għal qalbhom ma tħallix spazju biżżejjed għal analiżi serja ta' kitbiethom. $ Il-persekuzzjonijiet tal-Imperu Ruman kontra l-Insara seħħew matul l-ewwel tliet sekli wara Kristu, bejn wieħed u ieħor mis-sena 30/33 sas-sena 311 W.K. Huwa stmat li minn ħamsa u erbgħin Imperatur, madwar tnax kienu dawk li ppersegwitaw lill-Insara. B'kollox huwa kkalkulat li minn żmien Neruni (64 W.K.) sal-Editt ta' Milan (313 W.K.) kien hemm mija u disgħa u għoxrin sena ta' persekuzzjoni u mija u disgħa u għoxrin sena ta' paċi. L-istatistika turi li mietu aktar Insara f'dawn l-aħħar tletin sena miż-żmien kollu tal-persekuzzjonijiet. $ L-istoriċi ma jaqblux dwar x'tip ta' rabta kien hemm bejn Elena u Kostantinu. H Wieħed jista' jara l-lista sħiħa tal-kitbiet ta' Ewsebju fix-xogħol ta' Harnak, 'Althrist. 12 Nittps://www.atholicorg/encpelopedia/view phpjid-8611.