180 SENA MIT-TWELID TAL-BORMLIŻ RIKKARDU TAXLOR (1818-1868) Għaġna ta' Reliġjożità u Didattiċiżmu KSANN p Kitba ta' Mario Attard Tliet xhur oħra, jiġifieri fis-26 ta' Marzu 1998, il-kittieb Bormliż Rikkardu Tavlor jagħlaq 180 sena minn mindu twieled ġewwa beltna. Fit-18 ta' Frar li ġej ukoll jaħbat il-130 sena mill-mewt tiegħu. Għalhekk, qiegħed nippreżenta din il-kitba biex nantiċipa dan l-avveniment, bil-ħsieb li jgħinna nibnu sens ċiviku aħjar ta' Bormla u dak li jikkomponiha. Ta' min ikun jaf li mis-sena 1975, fuq wara ta' Triq l- Oratorju, hemm triq li twasslek ħdejn it-taraġ tal-Kunvent tas-Sorijiet Franġiskani u l-iskola primarja tagħhom. Din saret imsemmija għal Rikkardu Tavlor. Dakinhar jien ukoll ħadt ħsieb li nikteb artiklu mdaqqas għal din l-okkażjoni. IL-ĦAJJA FIL-QOSOR TA' RIKKARDU TAXVLOR Meta nqabblu dak li kiteb Tavlor fil-ħarġa 28 tal- ġurnal 'Ġaħan' (skond kif Ġużċ Gatt kiteb fl-istudju tiegħu 'Richard Tavlor - Wieħed mill-Bennejja tal-Malti' li deher f 'It-Torċa' tal-Ħadd, 6 ta' Settembru1970, paġna 9) u l-Karta tal-Magħmudija li kien ġabar Ġużċ Cassar Pullicino mill-Arkivju tal-Kolleġġjata ta' Bormla (eżattament Lib. Baptiz., vol XII, p.311), insibu nuqqas ta' qbil fil-ġurnata tat-twelid. F''Ġaħan' insibu mniżżel is-26 ta' Marzu 1818, filwaqt li fil-Karta tal-Magħmudija li ġabar il-folklorista Cassar Pullicino ġġib id-data tal-25 ta' Marzu 1818. Lil dawn iż-żewġ dati ma semmejthomx biex niżra' d-dubju, iżda biex nirreġistra l-istorja kif inhija. Missier Rikkardu Tajvlor kien jismu Ġużeppi, filwaqt li ommu Giovanna kien kunjomha Farrugia meta kienet xebba. Dawn kienu jieħdu interess ħafna f'binhom Rikkardu. Fil-fatt kien bis-saħħa tad-determinazzjoni Rikkardu Tavlor u l-perseveranza tagħhom li Rikkardu ħareġ mill-fażi ta' għażż u ġiri 'l hawn u 'l hinn - ħwejjeġ li kienu jikkaratterizzaw lil tfulitu. U hekk, ta' disa' snin sar abbati u ddaħħal fl-iskola tas-Seminarju bħala riżultat ta' ħajra li wera għas-saċerdozju. Bħal bosta żgħażagħ, żogħżit Rikkardu Tavlor kienet ikkaratterizzata mill-inċertezzi u t-tibdil. Il-ħajra fih għas-saċerdozju ċediet postha għas-safar. Wara żmien ibaħħar, tefa' l-ankri f'Malta. Kien f'dan il-perjodu li kibret fih il-ħajra għall-kitba bil-Malti. Bejn is-solitudni mnissla fih bil-mewt ta' ommu u missieru, bejn xi dejn li kellu ħtija ta' l-istampar u bejn li kien influwenzat minn min ried jaqtagħlu qalbu, Tavlor ħalla kollox warajh u telaq lejn l-Eġittu fejn ħadem bħala pittur f'teatru. Lura f'Malta ttanta xortih fin-negozju tat-tabakk, u spiċċa minn taħt. Iddejjen ma' Cumbo l-istampatur u spiċċa fil-ħabs tal-midjunin fuq dejn li kellu ma' dan l-istess stampatur. U biex il-borma tiegħu sserraħ fuq tliet saqajn bażwija, ħareġ il-qlib ta' ktieb li jeħodha kontra n-nisa. Lil dan it-tielet pass żmerċ li ħa Tavlor jistqarru f'L-Iskola tal-Bniedem. Kif jistqarr bil-poeżija 'Il-Ħajja u l-Vinturi ta' Ġaħan' miktuba bil-vers tal-ħamsa mżewweġ, ommu u missieru mietu ftit wara li beda jagħtiha għall-poeżija. Dwar il-Karta tal-Magħmudija ta' Tavlor baqgħalna xi ħaġa oħra x'niktbu. Rikkardu ma kienx l-ewwel isem tiegħu. Allura għaliex baqa' magħruf hekk7 Kienet drawwa fi żmienu, u li kienet ilha ġejja minn żmien il-Kavallieri, li jsejħu lil dak li jkun mhux bl-ewwel isem li jitniżżel fir-reġistru tal-Magħmudijiet. Fil-fatt, Rikkardu kien it-tieni isem. Giovanni Battista kien l-ewwel isem li ngħatalu, filwaqt li Vincenzo kien it-tielet wieħed. Fiż-żwieġ xejn ma sab xorti. Iż-żwieġ ta' Rikkardu Tavior ma' Carmela Triganza seħħ wara li kien skonta żmienu fil-ħabs tal-midjunin. RIKKARDU TAVLOR GĦALLIEM TA' L-ILSNA Bħala bniedem imħarreġ fl-ilsna, Rikkardu Tajvlor ta lezzjonijiet tal-Latin, tat- Taljan, tal-Franċiż u ta' l-Ingliż. Nistgħu ngħidu li kien jagħmel hekk biex ikun jista' jaqla' l-għajxa ta' kuljum. Fiż-żmien li fih Tavlor kien joqgħod f'61, Triq Zekka, il- Belt Valletta, huwa fetaħ skola (eżattament f'Awissu 1844) fl-istess dar u li kienet issegwi l-istil Ingliż. Lil din l-iskola Tavlor taha żewġ orarji mit-Tnejn sal-Ġimgħa bi ħlas ta' tmintax irbiegħi (12c5 tagħna) kull orarju: waħda mal-jum u sagħtejn oħra ma' l-Ave Marija għal kull min ried jitgħallem iżda ma kienx ikun jista' ħlief fil- għaxija. Is-Sibt kien jgħallem id-Duttrina u seta' jmur min irid. Bil-ħsieb li jilħaq kemm jista' mill-massa tal-Maltin u Għawdxin ta' żmienu, Rikkardu Tavlor stampa f'Ċipru fl-1844 it-Taħriġ u Taħdit bit-Taljan, Ingliż u Malti - Taħdidiet Familjari għall-Iskejjel. B'dan il-ktieb, li kien l-ewwel fil-għamla tal- preżentazzjoni tiegħu, Rikkardu Tavlor fetaħ għall-ewwel darba medium ġdid ta' kif it-tagħlim stampat seta' jinfirex fil-preżentazzjoni tiegħu. Min-naħa l-oħra, meta fl-istess sena, jiġifieri fl-1844, stampa Tagħlim bil-Malti tal-Grammatika Taljana għall-Ħtieġa tal-Maltin, Tavlor ippreżenta format li fi żmien il-Kavallieri ta' San Ġwann f'Malta kien komuni. Fi kliem ieħor, peress li l-Ordni kienet stabbilita f'pajjiżna, kienu joħorġu kotba tal-grammatika Maltija miktubin bl- ilsna tal-Kavallieri. RIKKARDU TAXVLOR ĠURNALISTA Rikkardu Tavlor kien editur tal-ġurnal 'Ġaħan'. B'kollox ħareġ 46 għadd, bl- aħħar wieħed joħroġ fit-18 ta' Jannar 1849. Ġużċ Cassar Pullicino f''Dawl Ġdid fil- Poeżija ta' Rikkardu Tavlor' f'paġna 115 ta' Kitba w Kittieba tal-Malti, jikteb li Tavlor kellu x'jaqsam ma' ftit ħarġiet oħra ta' 'Ġaħan' li dehru bejn is-snin 1854-1861. Fil- ġurnali li kien imexxi huwa stess, Tavlor kien jara strument li bih jattakka lil min kien attakkah. Fil-fatt, dan il-ġurnal wasslu biex ikun imwaħħal tmien xhur ħabs wara li nstab ħati f'żewġ libelli li kien għamillu Wiġi Preziosi. Din is-sentenza kienet il-ħtieja li waqqfet lil 'Ġaħan' milli jkompli jixxandar. Minbarra 'Ġaħan', insibu lil Rikkardu Tajlor joħrog 'Ix-Xitan iz-Zopp' li beda jikteb mis-6 ta' Frar 1864. Bil-ħila fis-sengħa tal-kitba li wera f'danil-qasam ġurnalistiku, Tavlor seraq il-ħars u ġibed il-għira. Frott ta' hekk kien hemm talin li serqulu mill-kitba stampata tiegħu. Kif kien għamel qabel, Tavlor inqeda bil-ġurnal tiegħu u attakka lil kull min seraqlu minn kitbietu. Dawn l-attakki nsibuhom fis- seba' ħarġa li dehret fis-6 ta' April 1864. F'Mejju 1864 Tavlor beda jieħu ħsieb ta' 'Il Giurnal Malti' wara li kien spiċċa minn 'Ix-Xitan iz-Zopp'. Il-ġurnal il-ġdid dam joħroġ sa Awissu 1865. 'Is-Serduk' kien l-aħħar ġurnal (jew folju) li ħareġ fl-1867 u kien iġib l-inizjali R.T. Rikkardu Tavlor kellu x'jaqsam ukoll ma' 'Il-Ħatar' li deher bejn nofs Ottubru u l-aħħar jum tas-sena 1850, u ma' 'L-Għassies' aktarx fl-1855. JAGĦMEL L-GĦEDEWWA Il-pubblikazzjoni ta' L-Iskoll tal-Bniedem ġàbitlu l-inkwiet ma' l-istampatur għax bejniethom ma qablux fuq il-ħlas ta' l-istampar. Ġużċ Gatt jikteb f'paġna 9 ta' 'Il- Berqa' tat-22 ta' Mejju 1939 illi Tavlor ta lill-istampatur 100 skud kif ftiehmu qabel il-pubblikazzjoni tal-ktieb imsemmi, filwaqt li l-istampatur stenna 20 skud iżjed. Baqa' ma ntlaħaqx ftehim bejniethom u spiċċaw il-Qorti. B'riżultat ta' hekk, Tavlor intefa' fil-ħabs tal-midjunin. Minbarra l-għadu maħluq permezz ta' l-istampar, Rikkardu Tavlor għamel għedewwa oħra, din id-darba permezz tal-ġurnaliżmu. Fl-1847 Tajlor mar joqgħod il-Kalkara. Dan kien żmien li fih beda jagħtiha għall- ġurnaliżmu (u allura għall-politika). Kien beda miexi f'din it-triq bil-ħruġ tal-'Ġaħan'. Ġużċ Gatt, li jiena nqisu bħala l-bniedem fost l-iktar (jekk mhux l-iktar ukoll) li rsistew ħalli Rikkardu Tavlor ma jintesiex, jagħtina każ partikulari f' 'Il-Berqa' tat- 23 ta' Mejju 1939, fid-disa' faċċata. Wara li kien ilu sena joħroġ 'Il-Ġaħam', fettillu jistampa poeżija b'karikatura kollettiva marbutin it-tnejn ma' l-infern. Fl-istampa Ġaħan huwa mistieden mix- xjaten biex jissieħeb magħhom ħalli jagħmlu festa bil-laħam mixwi tal-bnedmin. Fost dawk impinġija kien hemm min kien għadu ħajl Wieħed mill-uċuh li kien jixxiebah mal-'mixwijin' kien ta' ċertu Dun Lawrenz Vella, li kien għadu frisk fil- mewta tiegħu. Iżda lil dan kollu Tavlor ċaħdu bil-qawwa kollha. L-istampar ta' dan ix-xogħol wassal biex Rikkardu Tavlor ikun attakkat u msawwat. 'Fil-għodwa tat-8 ta' Settembru 1847, waqt li kien għaddej mis-Suq il-Qadim ta' Bormla, marru fuqu tnejn minn nies għal għarrieda, u bdew jagħtuh bi bsaten u ponnijiet bla ħniena. Barra milli darbuh sewwa f'moħħu b'dawn id-daqqiet, wieħed minnhom gidmu wkoll f'sebgħu.' ('Il-Berqa' tat-22.5.1939, p.9). Kienu ħabtu għalih Lwiġi dei Konti Preziosi u Ninu Frendo, għax qalu li Tavlor daħħal fil-borma lill-qassis imsemmi 'l fuq. Dawn iż-żewġt irġiel kienu mħarrka, ittellgħu l-qorti u Preziosi weħel tmint ijiem ħabs u lira u ħames xelini, filwaqt li Frendo weħel sitt ijiem ħabs u lira. IL-BIĊĊA MA WAQFITX HAWNHEKK. PREZIOSI BEDA JOĦROĠ ĠURNAL (JEW FOLJU) BIEX JATTAKKA LIL 'ĠAĦAN' TA' TAVLOR. DAN IL-ĠURNAL ĠDID KIEN JISMU 'FLAĠELL LIL ĠAĦAN'. U DIN KIENET LIXKA TA' DR PREZIOSI LI TAVLOR FL-AĦĦAR WAQA' FIHA, BILLI TILEF RASU. TAVLOR STAMPA KITBA KONTRA DAN IT-TABIB U DAN TA' L-AĦĦAR GĦAMILLU LIBELL. BĦALA RIŻULTAT TAT-TELF TA' DAN IL-LIBELL, FL-14 TA' FRAR 1848 TAVLOR WEĦEL TMIEN XHUR ĦABS, U SETA' JĦALLAS SA SITTA MINNHOM B'SITTAX-IL LIRA. B'HEKK KELLU JIEQAF IL-ĦRUĠ TAL-'ĠAĦAN'. MEWTA TAL-MINSIJIN Fl-aħħar żmien ta' ħajtu jingħad li Rikkardu Tavlor taha għax-xorb. Huwa kien joqgħod il-Birgu. Ġużċ Gatt jgħarrafna f' 'It-Torċa' tat-8 ta' Novembru 1970, pagna 8, li aktarx li Tavlor spiċċa mwarrab u minsi minn kulħadd, aktar u aktar meta martu kienet ilha li mietet. Jista' jkun li spiċċa magħluq fid-Dar tax-Xjuħ. L-Att tal- Mewt Nru 560 ta' l-1868 mir-Reġistru Pubbliku jikkonferma li Tavlor miet fl-Isptar Ċentrali tal-Furjana (fejn illum hemm id-Depot tal-Pulizija) fit-18 ta' Frar 1868. Kellu 50 sena u ndifen fiċ-ċimiterju tal-Pietà. BORMLA FIL-PINNA TA' TAXLOR Bil-ħsieb li nduqu bil-prattika mill-frott li ħareġ mill-pinna ta' Rikkardu Tavlor, sejjer inġib tliet biċċiet xogħlijiet letterarji li kiteb dan l-awtur mill-Karabuża (il- psewdonimu mogħti lil Bormla fid-dinja umoristika ta' dak iż-żmien). Dawn il-kitbiet juru kemm Rikkardu Tajlor kellu għal qalbu lill-festa ta' l-Immakulata Kunċizzjoni kif ukoll lil Bormla. Fil-fatt l-ewwel sejrin naqraw rendikont tal-festa tal-Kunċizzjoni li saret fil-parroċċa ta' Bormla fis-sena 1864. Fl-aħħar parti ta' dan ix-xogħol l- awtur Bormliż josserva l-għadd ta' sunetti li qabblulha lill-Madonna, u magħhom ried jingħaqad Tavlor innifsu b'poeżija bi tnax-il kwartina li semmiha Tifkira. It- tielet u l-aħħar xogħol li kiteb Rikkardu Tapvlor jorbotna mal-Milied, Immela Diċembru fil-kalendarju tagħna l-Insara jiġbor fih tnejn mill-akbar festi tal-Kristjaneżmu: l- Immakulata Kunċizzjoni li tolqot lilna l-Bormliżi fil-laħam il-ħaj, u l-Milied. Ghalhekk sejrin insibu tmintax-il kwartina bħala tifkira u tifħira fl-istess waqt taċ-ċelebrazzjoni tal-Milied li saret fil-parroċċa ta' Bormla nhar il-15 ta' Diċembru 1864. Il-Malti qiegħed naqilbu għall-grammatika tagħna tal-lum għall-konsistenza. IL-FESTA TAL-KUNĊIZZJONI IMMAKULATA FIL-KNISJA TITULAR TAGĦHA TAL-BELT COSPICUA 8 TA' DIĊEMBRU 1864 Mhux ta' bil-ħaqq, li mhux sena aktar mill-oħra jfaħħru l-Kospikwani 'l-Immakulata Kunċizzjoni bl-akbar pompa u żina li ma bħalha; li biex ngħidu hekka, għalkemm ma ġġibx għira mal-Knejjes ta' Malta kollha, in kwantu għall-apparat, għaż-żina illi dak it-tempju kien l-istess bħala ġenna, li ma tixbax minn ġo fih, kollox f'għajnejk jgħammex bħala dija, illi nieżla mis-smewwiet, għal dik il- qima u venerazzjoni illi għandhom GĦALIHAĦ Lejlietha s-soltu fil-għodu kien it-Te Deum sollenni bi kbira kwantità ta' xemgħa ma' l- Immaġini Immakulata, tant kwantità li ma fihx għadd. Wara nofsinhar is-soltu bdiet il-kbira orkestra ta' l-immortali V. Bugeja, għad li huwa miet, iżda l-Karti tiegħu ma jmutu qatt u qatti F'qasir kliem it-translazzjoni s-soltu sollennissima bl-antifona l-ġdida li kien kiteb l- aħħar, imbagħad beda l-għasar. Hawn l-aħwa Maltin, diffiċli nfissru l-maestożità ta' dik l- orkestra, kant illi tisimgħu kemm tisimgħu dejjem ġdidl Saħansitra wasal it-Tantum Ergo hawn ma hemmx bżonn min ifisser x'jiġifieri kant devot, illi jġagħlek toqgħod għarkubbtejk tadura 'l Alla tiegħek. Is-soltu kif jaf kulħadd illi l-matutin hemm isir dejjem iżjed sollenni minn ta' Il-Kunċizzjoni armata fuq il-pedestall l-antik kullimkien. In-nies sadattant bi ħrara tistenna kifukoll il-mant qabel dan li għandna llum. illi tibda l-quddiesa, kif kulħadd jaf, jekk Bugeja lil kulħadd iservi tajjeb, hemm intant jippreferih - f'qasir kliem in-nies tisma' dak il-kvrie li jġiblek devozzjoni. Iżda ah x'nota ta' gloria għamlilhom, illi kulħadd sodisfatt u ferħan kważi bid-dmugħ f'għajnejhi Sunetti ta' bosta devoti bravi li kitbulha għad-devozzjoni, fost l-oħrajn tal-bravu Gius. Ruggiero Busuttil unur tal-Gżira, u fl-aħħarnett il-kuruna tal-festa x'inhi7 Il-paneġierku illi rreċtah bil-Taljan Padre Regente Cilia, Agostinjan, ta' għaref li hu, kif bosta u bosta baqgħu mgħaġġba. Wara nofsinhar is-soltu għasar sollenni u l-preparazzjoni fis għall-purċissjoni, ma' numru innumerabbli ta' nies li titgħaxxaq b'dik l-allegrezza u d-devozzjonil It-triqat kollha kienu ppreparati, sa palk a gass għad-daqqaqa tar-reġimenti. Fuq mat-triq ta' San Pawl il-banda tar-Reġiment 4 li marru divinament, kulħadd imgħaxxaq jismagħha - in-nies tiġi, issib fis-Suq il-Qadim fuq palk ieħor li żżejjen pjazza, il-banda tar-Reġiment 100, u din ukoll ma nsemmu xejn ħarġet b'foħrija li ma bħalhal Titla' fuq il-Misraħ ta' Santa Margerita tara l-palk tal-gass li semmejna qabel, u l-mixegħla tiegħu għaġġbet lil kulħadd, bħalma għaġġbet ukoll il-banda tar-Reġiment 8, kulħadd jagħtiha l-akbar prositl Dana barra minn baned oħrajn pajżani, illi wkoll taw sodisfazzjon. Bormla kollha kienet iffjorita bil-bandieri, trofej ta' gosti l-aktar delikati, arkijiet żgħar ben messi u bis-sengħa, insomma ma kienx hemm ħaġa li ma kenitx addattata, anzi kienu jagħmlu wisq iżjed li l-istaġun mhux ta' min jafdah, għax kull spiża li jagħmlu tistgħu tgħidu illi dejjem għalxejn. Il-purċissjoni kienet mill-isbaħ, il-baned reġgħu daqqew l-istess, iżda tan-numru 4 fil-purċissjoni ħdejn il-palk tar-Reġiment 8, u l-ħlejjaq ta' nies kienu xi ħaġa partikulari. Il-purċissjoni daħlet, dak it-Tempju donnu ġenna, għax ma hemmx ħaġa li tfittex u ma ssibx, in-nies bid-devozzjoni kollha baqgħu għat-Tantum Ergo, ma hemmx bżonn intennu x'inhu Bugeja, biss il-mużika tiegħu tismagħha kemm tismagħha dejjem ġdida fil-widnejn, l-istess daqs l-ikbar opril Il-festa sbrigat (spiċċat), Sunetti kellhom, mela aħna wkoll debbolment nagħmlulha wieħed bil-Malti għas-sodisfazzjon tal-Maltin kollha. Tajjeb wieħed ikun jaf hawnhekk illi dawn il- kitbiet jiena qiegħed neħodhom mill-gazzetta li tagħha Rikkardu Tavlor, u min qara iktar 'il fuq jaf x'qiegħed nikteb, kien l-editur. Qiegħed nirreferi għal 'Il Giurnal Malti' ta' l-10 ta' Diċembru 1864. Il-kitba li ġibna sa issa kienet tinsab fil-faċċati 3 u 4. Dan il-ġurnal kien joħroġ tliet darbiet fix-xahar - kull 10, 20 u 30 jum tax- xahar. Kienu jitħallsu tliet xelini kull tliet xhur. Is-sħubija kienet issir fl-Uffiċċju tat-Tipografia Anglo-Maltese, Vicolo Teatro, 94. Kull ħarġa kienet tinbiegħ sitt soldi mill-ħwienet. Issa. mmorru mill-ġdid għall-istess ħarġa ta' 'Il Giurnal Malti' u mir-raba' faċċata nġibu s- sunett li Rikkardu Tavlor semma fl-aħħar tar- Ż rapportaġġ tal-festa tal-Kunċizzjoni ta' l-1864. L-Istatwa fl-antik qabel ma ġiet miksija bil-fidda.