IL-GHERF TA' ŻMIEN ILU XTERED FID-DINJA MINN MALTA Patri Manwel Magri, ġiżwita, kien iħobb il-Isien Malti għal ġid ta' pajjiżna, u mhux għal xi politka bla togħma, u Għerf il- Malti kien għal qalbu, bħalma hu għal qalbi. Bħalu kont nal- sibha f'żgħoożiti, minn żmien Annibale Preca, bħalu meta sibt rulii bla ħsieb ta' xejn fis-Senat Malti, fejn semmejt ukoll fuq din il-fehma tiegħi, u ta' fehma walida għadni l-lum, u nistqarru b'wiċċi minn quddiem bla biża' ta' xejn, għaliex jidhirli li fis- sewwa la darba naqbel mal-Maltin kollha li jħobbu tabilliaqq din id-daqsxejn ta' Gżira ta' Malta. Mill-Palestina għandi jedd nafiseb li tnissel il-Isien li sar il-Malti, il-Isien għalina u. ħadd ma jista' jiċħadulna. U minn għalija, kieku Alla l-imbierek ħalla f'idejja nagliżel jien fejn ridt nitwieled u ngħaddi ħajti, kont nagħżel Malta bil-Isien tagħha, li nħossu ħelu daqs il-għasel tas- sagħtar ta' l-alirax tal-Mellieħa. Min jista' ilumhom dawk il- Maltin li jħobbu jaħsbu li Sidna Ġest fl-artijiet tal-Galilija kien jitkellem Isien li jixbaħ ħafna l-Isien tagħna7: Dak il-Isien li San Pawl sata' jifhmu meta l-Maltin laqgħuh fuq l-irdumijiet tal- Mistra u daru bih u bi sħabu li miegħu ħelsu mill-għarqa tagħ- hom bejn il-gżejjer ta' Selmun u Selmunett, u setgħu jifhmu 'l dak Missierna meta għarrafhom biha l-Bxara t-tajba, u talbu l- magħmudija 7 - Minn żmenijiet wisq aktar imbeglidin, daqs elf jew elfejn qabel il-Miġja ta' Kristu, minn din il-Gżira tagħna xtered il-għerf taa-sengħa tal-bini fil-Greċja u f'Ruma u minn hemm imbagħad trawwem mad-dinja kollha: igħiduh l-aqwa għorrief li jifhmu f'din is-sengħa; igħidu l-ġebel kbir ta' Ħaġar Qim, ta' l-Imnajdra, tal-Ġgantija ta' Għawdex; il-Għerien ta' Ħalsaflieni u fuq kollox il-maqdes ta' Ħal-Tarxien u ħaġar weqfin, u bil-għerf tagħhom li l-lum fi żmienna jgħaġġbu d-dinjal igħiduh nies kbar Taljani, Ġermaniżi, Ingliżi u Maltin; mhux jien qiegħed ingħidu: min irid, jista' jaqra l-kotba ta' Sir Temi Zammit fuq dawn ix-xogħ- lijiet ta' l-aktar żmenijiet imbegħda, u l-aħħar ktieb tiegħu: Prehistoric Malta, The Tarxien Temples (Oxford Universitj Press, 1930), u jaqta' xewqtu, bla ma jista' jmerina, għaliex il- ktieb tiegħu magħruf u mfaħħar mill-aqwa għorrief. Iva, 'Ex Melita lux V' kiteb xi ħadd; jiġifieri: minn Malta ħareġ il-għerfl Eluf ta' snin ilu, din il-Gżira tagħna kienet im- għammra bin-nies, kif jidher minn darsa (għalkemm watida biss) ta' bniedem Neanderthal; iltaqa' magħha Ġużċ Despott f'Għar Dalam, u għorrief mill-aqwa fost il-barranin jaqblu miegħu li jiġifieri sinna ta' nies li għaxu daqs għoxrin elf sena ilu. U nsabu hemm ukoll għadam ta' bhejjem imdaqqsin sewwa u fost olirajn ta' xi ljunfanti ma jafux s'issa bihom nalliet ofira u fuq hekk tawhom l-isem ta' ''ljunfanti maltin.' U dan ma jistax jingħad li ma jaqbilx mal-Ġenesi (l-ewwel ktieb minn ta' Mosċ) għaliex il-Kotba Mqaddsa ma jsemmux meta Alla ħalaq l-ewwel bniedem, Adam, iżda jgħidu biss li dak iż-żmien Hu sawwar bniedem xbieha tiegħu u tah il-ħajja. X'ilsien tgħid kienu jitkellinu in-nies li għexu Malta dawk iż-żmenijiet ta' ilu7: La darba bnedmin, x'ilsien kellhom biex setgħu jiftehmu bejniethom Imma mbagħad xi ngħidu għax- xogħlijiet tagħhom ta' mqades u għerien u oqbra, imfasslin u mibnijin jew imħaffrin b'dehen u sengħa li ma bħalhom, b'għo- dod ta' xejn 7 Il-għerien ta' Ħalsaflieni, l-imqades ta' Ħaġar Qim u l-Imnajdra fiwejjeġ tal-għaġeb. Meta daqs tletin sena ilu was- salt il-Professur Dun Mezzacasa, salesjan, jara Ħaġar Qim, staq- sejtu kienx xogħol tal-Feniċi. Ixxabbat ma' walida mill-ġebliet weqfin, ta daqqa ta' għajn madwaru, u dik is-siegħa weġibni li dak xogħol ta' żmenijiet ta' qbilhom, ta' wisq qabel il-Feniċi l Xi ngħidu għal ġmiel ta' xogħol tal-fuliħar taż-żmenijiet li għad- dew u marru7 Fuq il-Għerien ta' Ħalsaflieni, imħaffrin fil-blat dwar it-tletin xiber tafit l-art, b'għodod taż-żnied mas-sitt elef sena ilu, igħidilna l-Prof. Dan il-maqdes ta' taħit l-art fejn kienu jqimu l-allat, daqskemm għożżewh bdew biż- żmien iridu jidfnu fih il-mejtin tagħhom, u mhux. ta' b'xejn li nsabu hemmekk għadam ta' dwar is-sebat elef bniedem.Imħalltin mal-għadam, insab xaqquf mill-isbaħ, frak ta' qliel, kwies u borom; u nsab żibeġ tal-bebbux li kienu jdawru bħal ħannieqa ma' għonq il-mejtin, u ħaġriet minquxa li jdendju għal għajn mal-ħannieqa. Biex ma ntawwalx aktar, inliajjarkom taqbdu f'idejkom li kitbu fil-ktieb ta' kull tliet xhur ''Il-Mażti', u fil-paġni 35 u 51 tas-sena 1925 taraw ftit x'kitbu Temi Zammit u R. Briffa, u tist- għu ddaħifilu f'mofiħikom afijar jekk ''nisilna hux tat-tajjeb', għal għerf ta' sengħa tiegħu, u kif ħadd f'ebda art oħra ta' madwarna ta' ħamsa u sitt elef sena ilu ma kien igħaddih lil ġensna ta' dawk iż-żmenijiet tal-qedeml Taraw kif Temi Zammit ifihem lil Fidiel fuq ix-xogħol tal-għaġeb ta' dawk in-nies, li ma kenux xi bnedmin mogħila s-swar ta' safilia kbira, imma ta' moħħiom jilli- qilhom u s-safilia kienet ta' moħħom. Fuq il-Qabar ta' Romlu'', fil-għolja tal-Palatin f'Ruma, in- sabet mirduma xi erbgħin sena ilu (1898) ħaġra sewda flapis niger), u taħtha ħaġra offra bil-liżuż fiha fuq l-erbat uċuh tagħha. Safejn naf jien, għadhom minn dak il-fiżuż ma fissrux filief kelma waħda, li minnha jidhrilhom H qabdu xi tarf biex igħidu li Rom- lu kien l-ewwel sultan ta' Rumon (li jiġifieri bil-Isien tagħhom ta' dik il-fiabta, ix-xmara l-kbira, it-Tċvre tal-lum) fi żmien li dawk li kienu jżommu ma' Romlu ftehmu fl-aħħar ma' dawk li riedu b'sultan lil Titu Tazju, daqskemm talbuhom bid-dmugħ f'għaj- nejhom in-nisa s-Sabini li jsiru annuna bejniethom. Issa Romlu u l- Qabar tiegħu u l-Lapis Niger x'għandhom x'jaqsmu magħna Fakkarni fihom li kiteb dan l-aliliar, u għoġobni Ħafna, l-arkeolgu Ugolini fin-'Nuova Antologia' u miġjub fil-Malta tal-11 ta' Ottubru fuq il-għerf tas-snajja u ta' kull għerf ielior li misserijiet- na ta' ilu kienu mrawmin u mkissrin fih u li-minn hawn Malta mbaglħiad xtered fil-Greċja u f'Ruma: mhux li kienet tinsab xi taħiżiża (graffiti) li mbagħad jaraw kif jaqrawhom u jfissruhom u jagħtuna xi dawl fuq ġensna ta' dawk. iż-żmenijiet ta' ilul Xi skrizzjoni kriptagmal.. Imma mur sibhal Caruana, fi dħul il- Vokabularju tiegħu jgħidilna wkoll li Malta kienet minn ta'' l-ewwel li laqgħet fi fidanha l-għerf ta' l-aqwa nies taż-żmenijiet l-aktar innbegħdin: u l-Isien il-Malti, għal min irid u jaf jifhmu sewwa, isib fih bosta ħwejjeġ li ntsew u ħadd aktar ma jaf bihom li għandhom Ħafna x'jaqsmu mal-għerf tan-nies ta' l-artijiet tal- Lvant. UXi jgħid il-Malti' ta' Patri. Magri jgħidilna wkoll glieri Misserijietna ta' minn żmien Żemżem : dan il-ktieb tiegħu faħħruh ħafna l-Italja u Oxford, u jinsab miġjub bl-ingliż minn Miss. Patri Magri, Alla jagħtih il- hena ta' dejjem, kien bi ħsiebu jġib bl-ingliż il-kotba tiegħu fuq il-proverbji (qwiel) Maltin, imma qabel xejn riedhom bil-malti biex xejn ma jitilfu mill-filewwa tagħhom.