18 Il-Ħadd 28 ta' Ġunju 2020 ĠENSNA (47)— KITBA U RIĊERKA RAV MANGION (C) TTOPĊA i ntonio Agius twieled Ar San .Gi- useppe', sewwasew fil-Ħamrun, iben Orazju (inkella ''Grezzju') u Marija Falzon. Huwa tgħammed fil-Knis- ja Arċipretali u Parrokkjali ta' San Publiju tal-Furjana billi dak iż-żmien il-Ħam- run, li kien għadu ma tħab- barx uffiċjalment bħala isem ta' lokalità ġdida, kien jaqa' taħt il-ġurisdizzjoni ta' dik il-parroċċa. Antonio rċieva S-Sagra- ment tat-Tisfija jumejn wara minn idejn l-Arċipriet u Kap- pillan Dun Salvatore Gaffie- TO li aktar tard inħatar Isqof ta' Selimbrija (illum Silivri), fil-Provinċja ta' Istanbul fit-Turkija. Huwa ngħata. l-ismijiet Antonio, Giuseppe, Publio, Frances- co' skont. l-insinwazzjoni fir-Reġistru Pubbliku fil-Belt Valletta. $ Antonio kien minn għalla ta' sebgħa min-nies, kien il- kbir fost ħames aħwau kien magħruf affezzjonament bħala 'Nonu' fil-familja u fost il-qraba u l-ħbieb. Huwa trabba ġewwa forn li l-ġenituri, it-tnejn ħab- bieża, kienu jmexxu fi Triq il-Kbira San Ġużepp kan- tuniera ma' 'Sqaq Ċjulinu' (aktar tard Triq Ġużċ Schem- bri), fix-xaqliba tal-Blata l-Bajda, jew aħjar fin-naħa tal-Mile. End, fis-subborg li kien twieled fih. Huwa tilef lil dana missi- eru Orazju meta kien għadu fi tfulitu u kellu jaqta' bi snienu biex jirċievi l-eduka- zzjoni li dejjem xtaq sa minn meta kien ċkejken, u biex iġaħġaħha finanzjarajament. Antonio beda jattendi fl-Iskola Primarja Governat- tiva iżda ma damx jaħsibha biex jingaġġa bħala suldat mar-Roval Malta Militia magħrufa popolarment bħala ta' l-'Milizzja Maltija' fejn huwa tħarreġ fil-litografija tant li sar stampatur tas-sengħa u tal-abilità fi żmien qasir. Antonio temm il-perjodu tar-reklutaġġ fil-5 ta' Ottub- ru 1894 u kien affermat bħa- la Private sal-4. ta' Ottubru 1899. Fl-intervall, huwa kien promoss għall-grad ta' Kapu- ral fid-9 ta' Diċembru 1897 u nħatar Surġent fl-1 ta' Marzu 1899. Huwa kien ri-ammess fit-13 ta' Ottubru 1899 biex ikopri 'disa' snin servizz, im- bagħad ġedded mill-ġdid biex itemm it-terminu sħiħ ta' 13-il sena b'ri-inġagg mal- King's Own Malta Regiment of Militia (KOMRM) fis-6 ta' Ottubru 1903. Madanakollu, nnifsu spiċċa r-rabta tiegħu mad-dinja militari ftit taż- żmien qabel billi huwa stess xtara s-sensja. Huwa ssieħeb mal-ista- mperija tal-Unione Cattoli- ca San Giuseppe (aktar tard l-Empire Press) li kienet twaqqfet fil-Belt Valletta. Huwa kien impjegat bħa- la Proto-Tipografu iżda tqies bħala mgħallem u faktotu fl-arti u fix-xogħol tat-tbigħ ftit xhur wara li ngħata l-im- pjieg, tant, li huwa kien fdat fit-tmexxija 'tal-azjenda u anke nħarġulu xi ishma. Antonio kien fil-fjur ta' ħajtu meta laħaq pożizzjo- ni tassew għolja fis-settur prinċipali tal-kommunika- zzjoni li kien il-ġurnaliżmu u l-ħruġ ta' gazzetti li kienu l-organi u l-partavuċijiet ta' dawk kollhali kienu jesponu lilhom infushom bħala r-rap- preżentanti tal-mases. Antonio kellu ġibda kbi- ra lejn il-kotba: bil-Malti, bl-Ingliż kif ukoll bit-Taljan, u kien juri interess fil-ped- agoġija u: fl-informazzjoni ġenerali li kien jikkunsidra bħala l-akbar namra. Huwa kien biblijofilu u rnexxielu jimballa librerija bil-pubblikazzjonijiet — par- tikularment dwar l-istorja u dwar il-letteratura, — Antonio kien għall-ew- wel jiffrekwenta l-Kumitat tas-Soċjetà Mużikali Ġużepp fil-Ħamrun u kien ta' kontribut fit-tisħiħ u fit-tix- rid tal-kultura fi ħdan l-istess għaqda speċjalment permezz ta' kunċerti fir-ribaltà kemm serja. kemm popolari tal- epoka. Aktar tard, huwa daħal bħala membru. fil-Kump- anija Filarmonika Maltija bl-isem L-Indipendenza', li kienet tabilħaqq magħru- fa għall-operetti bit-Taljan u għall-parodiji bil-Malti kif ukoll għas-serati liriċi li kienet ittella' fis-seklu għox- rin. Antonio fforma parti mill- kast f'La Boheme sewwasew r-rwol ta' Beneditt 'Il-Benestant' meta l-opera saret fit-Tijatru Rjal, fil-Belt Valletta. su bil-kbir fl-attivitajiet ta' iL-Indipendenza' f'perjodu li matulu t-tijatrin kien il- mezz ewlieni ta' divertiment mhux biss fost l-intelliġenzja u fost il-borġeżija iżda fost il-popolin, u diversi ċirkli u organizzazzjonijiet li kienu jippreżentaw drammi u kummiedji fis-swali mxerr- din f'kull belt u f'kull raħal TORĊA ĠENSNA (47)- KI TBA U RIĊERKA RAV MANGION (C) Il-Ħadd 28 ta' Ġunju 2020 /19 tal-pajjiż, kienu f'kompetizz- joni bla kontroll u f'pika bla tifsir. Infatti, Antonio kien wieħed mill-atturi li ffirmaw kuntratt li bih id-Direttur Mikelanġ Borg ta status le- gali lill-kumpanija 'L-Indip- endenza' u rrendiha persuna ġurdika bi drittijiet u dmiri- jiet. Antonio, li kien sew- wasew il-firmatarju kardinali wara d-Direttur, kien stru- mentali- biex l-istess entità artistika setgħet tiftaħ kawżi fil-Qrati fi. kwistjonijiet ta' konkorrenza sleali. Antonio: Agius kien wieħed mit-tnax-il funda- tur ta' La Camera del Lav- oro (Il-Kamra tax-Xogħol) li ħarġet mill-'Workers' Branch- es' (1,2 u 3)u li kienet ri-bat- tezzata bħala l-Partit Laburis- : ta (jew il-Malta Labour Partv) fit-15 ta' Ottubru 1920. Huwa ntrabat bħall-bqija ta' sħabu li joħroġ £25, bil-£1 fix-xahar, sakemm kellhom jitħallsu it-£300 meħtiġin skont skrit- tura privata magħmula fl-atti tan-Nutar Pawlu Carbonaro. Antonio ddeċieda li jagħ- ti sehmu fil-ħolqien tal-Partit Laburista meta art twelidu kienet għaddejja minn taqlib kbir wara l-Ewwel Gwerra Dinjija u fi tmiem l-Irvelliji- et tas-7 u t-8 ta' Ġunju 1919 li kixfu beraħ il-flaġell tal- għaks, u l-forzi ideoloġiċi kienu qablu għall-anqas fil-prinċipju u fl-azzjoni li Malta u l-Maltin kellhom jingħataw aktar leħen u iż- jed setgħa fid-deċiżjonijiet u fit-tmexxija tagħhom. Antonio kien bniedem tad-daffa li midd pass 'il bar- ra anzi lil hinn mill-mogħdi- ja tas-soltu li matulha kienet issaltan ħakma burokratika u assoluta fuq il-livelli ċivili u reliġjużi kollha. Antonio: kien wieħed minn taħlita ta' profess- jonisti u minn varjetà ta' ħaddiema tal-moħħ u tal-id, li ngħaqdu flimkien f'era li matulha l-poplu Malti xpru- na 'l quddiem reformi fun- damentali fil-Kostituzzjoni u fl-istituzzjonijiet, akkwista l-ewwel forma ta' Gvern Re- sponsabbli u kellu aktar rajh ' f'idejh. Antonio kien wieħed mill-protagonisti qalbie- na li taw bidu għat-tiswir Il-fundaturi tal-Partit Laburista flimkien mal-ewwel mexxejja u Sir Filippo Sceberras. Mix-xellug għal-lemin wara: Antonio tal-moviment li kellu jaqbeż għall-jeddijiet tal-ħaddiema, għar-rikonoxximent tal-il- sien Malti, għall-kostruzzjo- ni tal-ewwel oqsma tad-djar u l-protezzjoni tal-kera, l-in- troduzzjoni tal-attendenza (aktar tard l-edukazzjoni) obbligatorja, l-istabbilment tas-servizzi soċjali u għexier- en ta' miżuri li kollettivament bdew iwittu t-triq lejn l-ister- minju tal-faqar materjali u l-injoranza intellettwali. Sfortunatament, Antonio ma damx jimmilita fi ħdan il-Partit Laburista u fl-are- na politika. Antonio la kien Xellugi lanqas Lemini u kien iħaddan ideoloġija li kienet pjuttost moderata li tfendi għal rasha. Huwa ma qabilx ma' numru ta' kollegi li wasslu lill-moviment biex jingħaqad b'koalizzjoni Politica Maltese jew aħjar ma' wieħed miż-żewġ ag- gruppamenti ta' Nazzjonalis- ti, ċjoċ l-formazzjoni ta' Mon- sinjur Ignazio Panzavecchia jewwilla l-'Panzavecchjani', li kienu kkontestaw l-ewwel elezzjonijiet ġenerali, kisbu siġġijiet fiż-żewġ Kmamar (fl-Assemblea Leġislattiva. u fis-Senat) iżda ħadu taħt idejhom. ir-riedni tal-Gvern b'maġġoranza relattiva. Antonio: ta: r-riżenja tiegħu flimkien ma' tliet uffiċjali oħrajn mill-Partit La- 'burista fit-29 ta' April 1922. Huwa waqaf wara ftit xhur li poġġa biċċa mill-peda- ment. Huwa kellu mara u seba' wlied li kienu kollha taħt il- maġġoretà, u għalhekk kellu fuq xiex jikkonċentra aktar. Barra minn hekk, Anto- nio kellu qalbu ta' anġlu, kien iħobb lil kulħadd bis- sinċerità kollha iżda kien ta' integrità u kien sod fl-emna. Infatti, huwa kien im- faħħar bħala Malti li kien mimli mħabba. lejn il-fidi, lejn il-proxxmu u lejn il-ġens li kien jifforma parti minnu. Ironikament, Antonio qal daqshekk lill-ħajja pubblika meta ma kienx fadallu bosta fuq wiċċ id-dinja. Huwa miet wara marda qasira meta kellu 49 sena magħluqin. Storikament, Antonio kien l-ewwel mit-tnax-il mis- sier tal-Laburisti f'Malta li ħalla dan il-wied ta' dmugħ. fl-aħjar tiegħu nħasset l-aktar minn uliedu li tant ħtiġuh. — Huwa kien. is-suġġett ta' eloġji kbar f'nekroloġiji li kienu mitbugħin minn fun- daturi oħrajn tal-Partit La- burista. Huwa kien saħansi- tra l-ħabib taż-żgħożija ta' Gugliermu (jew 'Willie') Arena li esprima għafsa ta' qalb u dispjaċir. Huwa tqies bħala wieħed mill-aqwa elementi mhux biss fil-Kumpanija Filodram- matika 'L-Indipendenza' iżda fil-Palk lokali mill-ħassieb u l-attur Mikelanġ Borg. Ċertament, huwa nissel niket kbir bil-ħruġ tiegħu mix-xena daqstant kmieni. Mewtu ħasdet bosta nies li kienu jafuh mill-qrib u ħadmu miegħu spalla ma' spalla. Antonio Agius ngħaqad fiż-żwieġ ma' Catherine Peace fil-Knisja Parrokkja- li ta' San Gejtanu fil-Ħam- run fl-4 ta' Lulju 1903. Hija kienet bint Thomas, li kien minn Londra u kien ġie Mal- ta mal-Forzi Militari Ingliżi, u Francesca Galea minn Ħal Tarxien, li kienet mara tad- dar. fid-dar n.22, Triq l-Oratorju, fil-Ħamrun, u kellhom seba' wlied li kienu: Joseph, Frank, Anne, Marv, Edward, Tonv kif ukoll Elena. Antonio. ngħata promi- nenza mill-aktar ġenwina u mill-iżjed xierqa meta l-pro- fil dettaljat tiegħu xxandar mill-istoriku l-mibki Ġer- aldu Azzopardi fil-ktieb li kien mitbugħ mis-Sen- siela Kotba Soċjalisti. bl- isem 'Il-Fundaturi tal-Partit tal-Ħaddiema' fl-1984. Reġistru Pubbliku, Val- letta, Malta, Twelidijiet 1441/1875; Żwiġijiet 688/1903; Imwiet; 3114/1924; Arkivju tal-Knisja Arċipretali, Il-Fur- jana, Reġistru tal-Magħmudi- ja, Volum III, 1867-1876, paġ- na 382, entratura 94, 3.4,1875; Arkivju Nazzjonali, Rabat, Malta, Roval Malta Militia Numru 2170; Ġeraldu Azzo- pardi, Il-Fundaturi tal-Partit tal-Ħaddiema (Sensiela Kot- ba Soċjalisti, 1984); Edwin Camilleri, John FE Marks 1894 - 1954, Ħajtu u Ħidmi- etu (2000); Mario Cutajar, 'Il-Fundaturi', Storja tal-Par- tit Laburista (Velprint Ltd., 2011).