Għaqda Każin Banda San Filep DJ Is-sejba ta' dfin Ruman f'Tal-Ħsieri, f'Wied Qirda (Ħaż-Żebbuġ) Introduzzjoni Lil hinn mis-suldati mlibbsa fil-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira, ftit nies tiġihom f'rashom li fil-fatt hemm rabta bejn ir-raħal ta' Ħaż-Żebbuġ u l-perjodi tardiv Ruman u Biżantin tal- Gżejjer Maltin. Dawk li huma interessati fl-Arkeoloġija, mill-ewwel ilissnu l-oqbra li nstabu f'Ta' Trapna, imma huma kemm huma importanti, dawn huma fdalijiet ta' dfin preistoriku li jkollna ċans nitkellmu fuqhom darba oħra. Ma dawn, fl-istudju ta' Ħaż-Żebbuġ bikri, John Sare jagħmel lista u jiddeskrivi diversi oqbra puniċi li nstabu fir-raħal, imma ma jgħid xejn fuq fdalijet Rumani li nstabu f'Ħaż-Żebbuġ.' l-Għar li jiddeskrivi Giovanni Antonio Ciantar X'ħallew warajhom ir-Rumani f'Ħaż-Żebbuġ7 Studju riċenti ta' Brunella Bruno ma jinkludix lil Ħaż-Żebbuġ bħalha post fejn instabet xi binja ta' dan il-perjodu L-uniku fdalijiet li għandha jidher li huma postijiet ta' dfin. L-istoriku Giovanni Antonio Ciantar' jgħidilna kif bejn Ħaż-Żebbuġ u s-Siġġiewi huwa ra għar imħaffer fil-blat li fin-nofs tiegħu kellu erba' kolonni. Fih jidher li nstabu xi għadam. Il-Professur Mario Buhagiar' jgħid li dan ser dfin b'żewġ arcosolia jħarsu lejn xulxin u jirrimarka li fl-istess paġna ĦAŻ-ŻEBBUĠ bl-ismijiet ta' xi postijiet li jissemmew fl-artiklu. Festa 2015 Ħaż-Żebbuġ EN IBMMMI Għaqda Każin Banda San Filep Ciantar issemmi fdalijiet ta' Villa Rumana fil-Fawwara fit-triq ta' Ġebel Ciantar. Jien naħseb li d-deskrizzjoni ta' Ciantar iktar taqbel ma' għar li jinsab taħt l-art bejn is-Salib tal-Għolja u l-Kappella tal-Lunzjata fis-Siġġiewi. Dan l-għar li mhux fl-inħawi fejn jiddiskrivih Ciantar, kien għamel il-pjanta tiegħu l-Ġermaniz Albert Mavr, liema pjanta saret mill-ġdid fi studju riċenti li wera wkoll li fl-għar hemm minquxa d-data tal-1768.5 Bil-post u n-natura tal-fdalijiet li jiddeskrivi Ciantar inċerti, l-unika f'dal tal-perjodu Ruman jew Biżantin li nafu bih f'Ħaż-Żebbuġ jibqa' l-ipoġew jew katakombi' li nstab f'tal-Ħsieri f'Marzu tal-1916 (Figura 1). Is-sejba saret wara ħalba xita qawwija li kaxkret il-materjal li kien qed jagħti l-entratura. Fil-post marru Temi Zammit u Carmelo Rizzo li mill-ewwel qabdu żewġt irġiel biex innaddfu l-post. Fuq ġewwa, ma kienx hemm ħafna ħsara imma l-post kien diġà minsus u kulma nstab kien xi għadam u ftit fuħħar Ruman. Saru l-pjanti tal-katakombi u tal-oqbra ta' ġewwa fih. Mill-ewwel kienu saru ukoll tentattivi biex jingħalaq il-post ħalli l-fdalijiet ikunu preservati. Dan il-post ta' dfin kont tinżel għalih b'ħames tarġiet li jwasslu għall-kuritur żgħir. Xħin kont tasal l-aħħar tarġa u tħares lejn il-lemin kont tara qabar. Faċċata kien hemm kuritur żgħir b'qabar ieħor. Il-kuritur prinċipali kien jispiċċa perpendikulari ma' kuritur ieħor li kellu tliet oqbra. B'kollox, il-katakombi kellu ħames window tombs, bid-dħul ta' tlieta minnhom tkun minn ġewwa arkata żgħira b'żewġ pilastri rettangolari fil-ġnub. Xi oqbra kellhom f'naħa minnhom imħadda tal-ġebel li fiha kien hemm minquxa żewġ ħofor għar-ras tal-mejtin. Il-qtugħ fil-blat kien tajjeb ħafna u fin imma bla dekorazzjoni. 109, Triq Frans Sammut, Àġi Ħaż-Żebbuġ, Malta (li qabel kienet Triq l-Isqof Caruana) Għaqda Każin Banda San Filep IM informazzjoni li jagħti Temi Zammit, il-Professur Mario Buhagiar jagħti pjanta skematizata ta' dan il-post (Figura 2). Il-post eżatt ta' fejn instab dan il-katakombi żgħir illum ma nafux fejn hu. Jingħad li kien jinsab fl-inħawi tal-Ħsieri, fin-naħa ta' nofsinhar ta' Wied Qirda, f'ġenb ta' passaġġ li jieħu ghal inħawi Tal-Ħrejri. Id-daħla tiegħu kienet bejn żewġ għelieqi magħrufa bħalha Tal-Hiġra u tal-Giss/Ġiss.$ Korrispondenza fuq is-sejba f'Tal-Ħsieri Dawl ġdid fuq dak li ġara mas-sejba ta' dan il-qabar insibuh fi tliet fajls preservati fl- Arkivju Nazzjonali ta' Malta u li s'issa ma jidhirlix li ġew ippubblikati. Kollox jibda b'ittra datata 24 ta' Marzu 1916 ta' Temi Zammit, bħala kuratur tal-Mużew, lil acting Lieutenant Governor. Fiha Zammit jgħid bis-sejba tal-qabar Ruman li kien minqux tajjeb mill-blat u għalhekk kien ta' min wieħed jippreservah billi jibnielu ħajt madwar l-entratura fuq spazju ta' ħames piedi kwadri. Għal dan l-għan, jekk ma kinux se jinsabu flus, wieħed kellu jkellem lill-Arċipriet ta' Ħaż-Żebbuġ' biex jagħmel il-ħajt spejjeż tiegħu, liema xogħol kellu jsir malajr għax id-daħla tal-katakombi kienet minn triq pubblika. Fil-ġimgħat ta' wara jidher li l-arċipriet ma kienx lest jagħmel tajjeb għal dan ix-xogħol li kien jiswa £10. Minkejja dawn il-problemi tal-bidu, il-katakombi kien magħluq b'ħajt mad-daħla tiegħu sat-30 ta' Ġunju 1916. Sadanitant kienet qamet kwistjoni fuq ta' min kien il-katakombi. B'ittra datata 30 ta' Marzu 1916, is-serv ta' Alla l-Kanonku Isidoro Formosa, fundatur tas-sorijiet Ursolini, stqarr li hu kien is-sid tal-fond magħruf bħala 'il-Miġra' viċin Wied Qirda fejn kien instab il-katakombi. Formosa kompla billi qal li kien l-inkwilin tal-fond imsemmi li kien l-ewwel li ġab is-sejba għal-attenzjoni tal- awtoritajiet. Hu qal li bħalha s-sid, l-entratura kellu jagħlaqha hu biex il-post ma jsirlux iktar ħsara. Dan kellu jsir iktar u iktar meta fil-passat Formosa kien diġà magħruf li ta' diversi affarijiet lill-Mużew.ll Infatti, magħruf bħala bniedem kolt,' insibuh imniżżel fir- rapporti tal-Mużew bħala donatur. L-għada li bagħat l-ittra Formosa, il- qassis Giovanni Battista Spadaro minn Ħaż-Żabbar kiteb u qal li bħalha rettur tal- Benefiċċju ta' Ħrieri, (jew Ta' Ħansri, Ta' Giza u Tal-Għakba) il-katakombi kien tiegħu. Interessanti d-deskrizzjoni li jtina ta' fejn kien jinsab il-katakombi. Spadaro jgħid li tal- Ħrieri (magħruf ukoll bħalha tal-Ħasri ħdejn il-Moġra) kien hemm sqaq li jwassal għal art magħrufa bħalha Ta' Giza, Tal-Għakba u oħrajn. L-entratura, qal Spadaro kienet tmiss mal-proprjetà tiegħu u flimkien ma' oħrajn kellu żewġ terzi tal-isqaq. '' €oq sa Rikostruzzjoni tal-Katakombi skont il-Professur Id-dokumenti li għandha f'idejna ma Mario Buhagiar (1986). Għaqda Każin Banda San Filep L jgħidux kif spiċċat il-kwistjoni. Biss wieħed jista' jagħmel numru . ta' — osservazzjonijiet. Tajjeb ' wieħed jinnota l-interess ta' dawn iż-żewġ qassisin fis-sejba li kienet saret, b'kuntrast ma' dak li ħafna drabi jintqal, jiġifieri li meta ssir sejba arkeoloġika din malajr hi titgħatta jew titkisser. Wieħed (20000717 jinnota wkoll kif l-Ordinanza numru VI għall-Protezzjoni tal- Antikitajiet tal-1910: effetwat dan il-każ. Infatti hu mniżżel li l-proprjetarju kien is-sid tal-post sakemm il-gvern ma jesproprijax : (artiklu 12) u l-propjetarju kellu Pjanta eżatta tal-Katakombi minn Lorenzo Gatt, Supretendent jieħu miżuri: biex jippreserva tax-Xogħlijiet Pubbliċi (Arkivju Nazzjonali ta' Malta). dak li nstab anki jekk dan kien ifisser li jsiru xi xogħlijiet (artikli 6 u 10).5 Forsi iktar interessanti għalina, hu li fl-eżerċizzju li jiġi identifikat is-sid tal-post fejn saret is-sejba, saret l-unika pjanta dettaljata u eżatta li nafu biha ta' dan il-katakombi (Figura 3).'' Din qed tiġi riprodotta hawnhekk u ppubblikata għall-ewwel darba. Ħaż-Żebbuġ fil-qalba tal-Preistorja, f'Said, P.E. (editur), Ħaż-Żebbuġ Storja, Memorja, Identità. Pubblikazzjoni Kunsill Lokali Ħaż-Żebbuġ, paġni 3-12. Bari: Edipuglia, paġni 48-50. Oxford: BAR International Series 302, paġni 359-360. The Prehistoric Remains of Malta — maqlub mill-Ġermaniż, Malta, għaċ-ċirkolazzjoni privata, paġna 75. Dissertazzjoni tal M.A., Arkeoloġija, Università ta' Malta, paġni 264-265. 7 Għalkemm il-kelma eżatta li tiddeskrivi dawn il-postijiet f'Malta hija Ipoġew, fl-artiklu qiegħda tintuża l-kelma katakombi biex il-qarrejja ma jitfixklux dawn il-fdalijiet mal-Ipoġew Preistoriku ta' Ħal Saflieni. $ Buhagiar, M. ibid., paġni 362 u 364-365 u r-referenzi li jagħti. 9 Fil-korrispondenza konsistentament jingħad li s-sejba saret fil-limiti ta' Ħaż-Żebbuġ. Jista' jkun li meta jerġa' jiġi lokalizzat il-post ta' fejn qiegħed dan il-katakombi, illum dan jiġi fil-konfini tal-Kunsill Lokali tas-Siġġiewi. '0 Arkivju Nazzjonali ta' Malta (ANM): CSGO1-1228/Cur (24 Marzu 1916). U Rapport Annwali tal-Mużew 1907, paġna 1; Rapport Annwali tal-Mużew 1908-09, paġna 1.