i FESTA 2016 ) Filippu Tortell — Il-Perit Responsabbli mill-Bini tal-Knisja Parrokkjali Kitba ta' Alfred Ellul Galea Il-knisja parrokkjali ta' Kristu Re f'Raħal Ġdid, l-akbar waħda fil-gżejjer Maltin, inbniet fi żmien 36 sena, b'waqfien mix-xogħol matul l-aħħar gwerra dinjija (1939-45). Ma' dawn tal-aħħar wieħed irid jgħodd sentejn oħra, bejn l-1926 u l-1928 meta nqalgħet il-kwistjoni dwar kemm tempju ta' dak il-kobor seta' jżomm fuq il-kolonni tal-ferro-konkrit minħabba li din it-teknika ġdida kienet għadha ma ntużat qatt f'pajjiżna. Fil-pjan oriġinali, il-bini ta' 'knisja oħra, knisja akbar u isbaħ li tkun tixraq lill-parroċċa u li tagħmel unur lil sħabha', kellu jsir fl-istess post fejn kienet tinsab il-knisja qadima u storika ta' Sant'Ubaldeska mibnija fl-1630. Iżda l-ħsieb inbidel ħesrem minkejja li l-Perit Edwin Vassallo kien diġà ħejja l-pjanti.' Kien il-kappillan Dun Nerik Bonnici li bidel fehmtu wara parir tas-Sur Ġużċ Damato u qatagħha li l-knisja Filippu Tortell, il-perit responsabbli l-ġdida għandha tinbena bejn il-Pjazza, Tal-Borġ u l-inħawi mill-bini tal-knisja parrokkjali ġdida magħrufa b'Ta Lampuka. f'Casalo Nuovo, illum dedikata lil Għalkemm il-pjanta tal-knisja ġdida ta' Casal Nuovo IM tħejjiet mis-Sur Ġużċ Damato, id-direzzjoni u r-responsabbiltà tax-xogħol ta' dal-proġett kienu tħallew f'idejn il-Perit Furjaniż Filippu Tortell. Dan seħħ minħabba li Damato, minkejja l-istudji u l-esperjenza li kellu fil-qasam tal-kostruzzjoni li kiseb fit-Tuneżija fejn twieled, ma kellux warrant. Għaldaqstant ħtieġlu l-firma ta' perit Malti biex jinħarġu l-permessi mill-Uffiċċju tas-Saħħa Pubblika. Din ma kinitx ħaġa faċli, u l-ewwel żewġ periti li ġew avviċinati ma aċċettawx li jidħlu responsabbli għax-xogħol kif titlob il-liġi sanitarja. Iżda l-Perit Tortell offra li jressaq il-pjanti għall-approvazzjoni tal-awtorità konċernata, u wara li ffirmahom ġew approvati sabiex seta' jingħata bidu għax-xogħol fil-bini tal-knisja parrokkjali ġdida mingħajr dewmien. B'dan l-intopp kbir solvut, ix-xogħol mexa b'ritmu mgħaġġel wara t-tqegħid ta' salib kbir tal-injam fuq pedestal fl-1 ta' April tal-1923 u l-ewwel ġebla tas-sisien fit-30 jum ta' xahrejn wara. Ix-xogħol tal-pedament dam sejjer 6 xhur u 'hemm fejn tqiegħdu ħmistax u fejn tletin filata taħt il-livell tal-qatran' 5 Fl-24 ta' Frar ta' sena wara saret iċ-ċerimonja tat-tqegħid l-ewwel ġebla tal-knisja li tbierket mid-Delegat tal-Isqof Monsinjur Angelo Portelli. Iċ-ċerimonja kienet maħsuba li ssir xahrejn qabel, iżda kienet tħassret minħabba l-maltemp. Il-komunità Pawlista, li xtaqet li l-knisja ġdida tinbena f'qasir żmien, kienet fattur Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola e importanti fit-twettiq ta' dal-proġett, kemm bl-għajnuna finanzjarja li offriet, kif ukoll bid-daqa t'id li tat fejn meħtieġ. Id-dħul mill- fieri bi premjijiet kbar li kienu jiġu organizzati u li għalihom kienu jattendu nies minn kull rokna tal- gżira, flimkien mal-ġbir li kien isir fost ir-residenti ta' Raħal Ġdid, għenu mhux ftit biex il-bini jimxi b'ritmu mgħaġġel. Kemm dan hu minnu qalu l-istess Isqof Don Mauro Caruana meta stqarr 'Miraklu f'Casal Paula' wara żjara li għamel f'Raħal Ġdid u sab li f'sena kienu telgħu 13-il filata fil-pedament, 13 il-filata fil-bini tal-knisja, barra minn 9 filati oħra moħbija taħt l-art' 5 Ittra li dehret fil-ġurnal Il-Ħmar tal-11 ta' Ottubru tal-1924, Antonio Nicholas, President tal-Każin tal-Banda Antoine de Paule u membru tal- ; kumitat tal-'erigenda chiesa di Casal Il-pjanta tal-knisja mħejjija mis-Sur Ġużà Damato Paula, taħt il-psewdonimu 'Niek Carter', kiteb li l-prosit għandu , jmur lill-ħaddiema ta' snajja' differenti li wara ġurnata ta' ħidma tagħhom imorru kuljum sad-9.00 p.m. jimmastizzaw u jippreparaw ix- xogħol għal kull għodwa… lil dawk li bit-taħbit tagħhom ta' kuljum kellhom il-ħila jiġbru bis-soldi mijiet ta' liri u onestament itellgħu l-isbaħ premju kull ġimgħa fil-pubbliku quddiem l-awtoritajiet kollha… lil min jibgħat flus u min oġġetti ta' valur meħtieġa għall-bini tal-knisja… Il-permess iffirmat mill-Perit Tortell li permezz tiegħu seta' jibda lil dawk il-ħaddiema tad-Decigpareli x-xogħol tal-bini tal-knisja kull ġimgħa jikkontribwixxu xi ħaġa bil-qalb… Sas-sena 1925 il-bini tal-kolonni u l-pilastri kien mexa 'l quddiem sew. Pilastri li l-kobor tagħhom u l-użu għall-ewwel darba tal-ferro-konkrit fil-gżejjer Maltin juru l-ħila u l-ġenju ta' Damato. Kull pilastru kien jieħu madwar 7,000 kilogramma ta' vireg tal-ħadid, 30,000 kg siment u 120,000 kg ta' żrar u ramel. Din l-istess teknika ntużat ukoll fil-bini tal-koppla kbira, fil-kolonni tal-portiku u fil-bibien tal-ġnub tal-istess knisja. Aktar tard is-Sur Ġużċ Damato Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola Q uli i tagħha beda fl-1923 għamel użu minn din it-teknika ġdida fil-bini tal-knejjes oħra fostna, fosthom dik tan-Nazzarenu f'Tas-Sliema. Din it- teknika Damato kien midħla sew tagħha u raha titħaddem mill-inġiniera Franċiżi fit-Tuneżija. Tliet snin wara li beda x-xogħol tal- bini x-xogħol waqaf ħesrem minħabba ġriet ix-xniegħa li tempju ta' dak il- kobor ma setax iżomm fuq dawn il- kolonni. Qamu dubji kbar dwar il- ħiliet arkitettoniċi ta' Damato filwaqt li nibtu konflitti bejnu u l-kumitat' li kien waqqaf il-Kappillan Dun Salv Chircop biex jgħin fl-'erigenda chiesa di Casal Paula'. L-inkwiet issokta jikber bir- riżenja fl-1 ta' Awwissu tal-1926 ta' tliet membri ta' dal-kumitat. Inkwiet li sab ruħu mdaħħal fih ukoll il-Perit Tortell li kien responsabbli mix-xogħol tal-bini u li minħabba fiħ għadda minn waqtiet Il-qafas tal-azzar tal-kolonni kbar li wrew il-ħila u t-teknika koroh. kbira li s-Sur Damato kellu fl-użu tal-ferro-konkrit Wara li x-xogħol waqaf għalkollox fis-6 ta' Awwissu tal-1926, ġimgħa wara l-Kurja Arċiveskovili waqqfet kummissjoni magħmula minn żewġ periti — il-Professur R.V. Galea u l-Kavallier R. Pitrċ. Fl-ewwel jiem ta' Jannar tal-1927 iż-żewġ periti żaru u spezzjonaw. il-bini tal-knisja l-ġdida. Fit-12 ta' Lulju tal-istess sena ħejjew ir- rapport tagħhom, flimkien ma' pjanta ta' kif kellha titkompla l-knisja. Rapport li kien kompletament kontra kif kien tiela' t-tempju dedikat lill-Qalb Imqaddsa ta' Ġesii. Għar-rapport taż-żewġ periti maħtura mill-awtoritajiet ekkleżjastiċi, wieġbu fit-tul il-Perit Damato u s-Sur Filippu Tortell. Fit-tweġiba li ta, is-Sur Ġużċ baqa' jsostni l-pożizzjoni u l-ideat oriġinali tiegħu. Sadanittant il-bini dam wieqaf għal sentejn. Minkejja l-oppożizzjoni kbira li ħabbat wiċċu i magħha, Damato baqa' konvint mill- Kolonni tal-ferro-konkrit lesti bil-kapitelli mqiegħda fuqhom Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola e l fehmiet tiegħu dwar din is-sura ta' bini'.7 U l-qiegħa ssoktat tikkomplika ruħha bil-mewt tal-Kappillan Dun Salv Chircop nhar il-25 ta' Jannar tal-1928. Iżda bil-wasla ta' Dun Nerik Bonnici, li kien serva bħala t-tielet kappillan ta' Raħal Ġdid u li ntbagħat fil-parroċċa bħala Amministratur biex jara kif tista' tissolva dil-problema, l-affarijiet ħadu xejra għall-aħjar. L-Amministratur ġab esperti li jifhmu fl-użu tal-ferro- konkrit' li taw raġun lil Damato u lil Tortell. B'hekk ix-xogħol seta' jissokta wara li Dun Bonnici, li f'dak il-perjodu kellu l-kariga ta' Arċipriet tar-Rabat, Malta, fada mill-ġdid f'idejhom ix-xogħol tal-bini tat-tempju. Għaldaqstant ix-xogħol seta' jerġa' jibda u fit-2 ta' Diċembru 1928 sar it-tberik tal-ewwel kolonna mill-Vigarju Ġenerali Monsinjur Luigi Camilleri. Il-kolonna nħadmet mill-ħaddiema tat-Tarzna u l-kolonni l-oħra, b'diversi benefatturi, tlestew f'Lulju ta' sena wara Dwar il-kolonni, korrispondent f'ġurnal fl-ilsien Taljan f'dawk iż-żmenijiet kiteb li dawn juru l-kapaċita tas-Sur Damato u li '.. joffru aspett ta' solidità qawwija' u '… jesprimu l-qawwa, l-għażla, l-eleganza u l-ħeffa, u huma hekk imponenti fil-linji u l-istil, li jidhru qishom magħżula għall-glorja tar-riti sagri' Il-Perit Filippu Tortell twieled il-Furjana fil-21 ta' Lulju 1869. Huwa ħa t-tagħlim sekondarju fil-Liċeo u aktar tard fl-Università Rjali ta' Malta mnejn iggradwa bħala perit, dak iż-żmien magħruf bħala Architetto Agrimensore. Għal sittax-il sena sħaħ, bejn l-1914 u l-1930 kien impjegat bħala arkitett u inġinier ċivili fit-Tarzna ta' Malta. Fost xogħlijiet oħra, minbarra l-knisja parrokkjali ta' Raħal Ġdid, Tortell kien responsabbli mill-bini tal-kampnar il-ġdid tal-knisja ta' Santu Wistin fir-Rabat, Malta. Il-kampnar inbena bejn l-1906 u l-1908 wara li l-antik beda jaqa' u għaldaqstant kellu jinbena ieħor ġdid floku. Sena qabel ma qamet il-kwistjoni dwar il-bini tal-knisja parrokkjali ġdida fil-misraħ ta' Casal Paula, il-Kappillan Dun Salv Chircop kien qabbad lil Tortell biex jeżamina l-bini tal-Knisja ta' Sant'Ubaldeska u wara jħejji rapport dwarha peress li kienu jidhru xi fissuri fiha. Huwa kellu wkoll jissuġġerixxi rimedji u fl-istess waqt jikkumenta dwar l-istabbilità tagħha. Fl-ewwel parti tar-rapport li ħejja u li jġib id-data tas-16 ta' Mejju 1925, il-Perit Tortell, jagħti tagħrif dettaljat u utli dwar kif inhi mibnija minn ġewwa. kif ukoll dwar il-faċċata tal- knisja ta' Sant'Ubaldeska. Dwar dil-knisja kiteb li: 'hi pjuttost sempliċi b'żewġ kampnari baxxi fil-ġnub. Fuq in-naħa ta' ġewwa tal-faċċata, maħruġa mill-ħajt u 'sorrette' mill-ġnub, hemm il-gallerija tal-orgni. Fuq din hemm tieqa f'forma ta' vano b'ħafna arkati tondi li wħud minnhom għandhom il-ħġieġ' 1 Il-Perit Filippu Tortell miet fl-14 ta' Jannar tal-1937. Tul l-inkarigu tiegħu bħala l-bniedem responsabbli mix-xogħol u l-bini tal-knisja parrokkjali ġdida ta' Raħal Ġdid, flimkien mas- Sur Ġużċ, stinka u ta sehmu biex jingħelbu l-ostakli li xekklu t-tkomplija tal-bini tagħha. Huma wrew il-ħila arkitetonika tagħhom fit-twettiq tal-proġett ġgantesk li ssarraf fit-tempju maestuż, illum dedikat lil Kristu Re, fil-Pjazza Antoine de Paule. Bħala turija ta' rikonoxximent mill-Pawlisti għall-impenn diffiċli li l-Perit Tortell daħal għalih, flimkien mas-Sur Ġużċ Damato, fil-bini tal-knisja parrokkjali ta' Casal Paula, issemmiet triq għalih fin-naħa t'isfel ta' beltna. Ġieħ xieraq lil inġinier u arkitett li '.. fuq spallejh waqgħet ir-responsabbiltà kbira' '' tal-bini tal-knisja ġdida, dak iż-żmien iddedikata lill-Qalb Imqaddsa ta' Ġesti u Ilum lil Kristu Sultan. Q Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola Permess maħruġ mill-Public Health Office, ref. E.B. Vella, Storja ta' jal Tarxien u Raħal Ġdid (Pawla), Malta, 1932, p.295. M. Fsadni, Id-Dumnikani Maltin fi Imien il-Gwerra, Malta, 1977, p.79. A. Ellul Galea, Raħal Ġdid — 5000 Sena ta' Storja 100 Sena Parroċċa, Malta, 2009, p.54. Ara r-rapport li Filippo Tortell P.A.A ħejja fis-16 ta' Mejju 1925 dwar l-istat tal-knisja parrokkjali ta' Sant'Ubaldeska, p.3. Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola Q I