Il-Knisja ta' Sam Rawli f'Bormla Inħolqot tradizzjoni li tgħid li l-Knisja ta' San Pawl inbniet fix-Xatt ta' Bormla ''fil-post eżatt fejn San Pawl siefer minn Malta wara l-miġja tiegħu fostna'.l Marbut ma' dan m'għandna xejn, imma nistgħu ngħidu li l-knisja inbniet ħabta tal-1590 fl-inħawi dak iż-żmien magħrufa bħala Maħtet it-Tin fil-post magħruf bħala s-Salib ta' Bormla. Kienet inbniet minn Francesca mart Mro. Nicolao Micallef u tlestiet minn Mro. Angelo Paci bħala prokuratur. Kien sar att notarili fit-13 ta' Novembru 1590 għand in-Nutar Andrea Alban u ieħor fid-9 ta' Ottubru 1608. Paci kien jiġbor l-elemosina għaliha mingħand it-tfal eredi ta' Francesca u oħrajn. Francesca kienet tat għalqa qrib il-knisja, magħrufa bħala Iċ-Ċens ta' Bellu, u d-dar li fiha kienet tgħix. L-Isqof Gargallo żar dil-knisja f'Mejju 1602. Paci rraporta li fl- aħħar ħames snin kien jiġbor skud mingħand Lucretia, bint Francesca, u elemosina oħra. B'hekk għamel qanpiena li swiet 6sk. 10tr., l-inkwatru titulari u spejjeż oħra fit-tiżjin. Kien jieħu ħsieb li jsir primi vespri u quddiesa kantata fil-festa u xi ħames jew sitt quddisiet letti, u quddiesa fil-ġimgħa. Kien jagħmel ġbir minn kaxxa mas-Salib ta' Bormla li kien quddiem il-knisja u oħrajn minn fuq vaxxelli u galeri. Il-Kappillan kien jippretendi l-kura tagħha u kien jara li l-kotba u l-kaxxi jinfetħu quddiemu. Il-Viżitatur kien ordna lill-prokuratur li ma jagħmilx spejjeż straordinarji mingħajr il-permess tal-Kappillan 2 Jidher li l-knisja tlestiet dwar il-1595. Kellha altar bi kwadru sabiħ, 'magna puchre depicta', u fil-1618 jidher Mro. Paolo Micallef bħala prokuratur.. L-altar kellu tliet tarġiet u l-kwadru kien juri lil San Pawl b'Santa Ċeċilja u Santa Sinforoża fuq ix-xellug u Anġli u San Makarju fuq il-lemin, waqt li fil-parti ta' fuq kien hemm il-Madonna bil-Bambin f'idha. Fuq kellha qanpiena u fil-qrib tal-knisja kien hemm ċimiterju ' Il-bieb prinċipali kien iħares lejn nofs in-nhar u kien hemm ieħor żgħir. Leħen il-Banda San Ġorġ Immakulata Kunċizzjoni 2010 Kellha fonti u lampier, erba' twieqi u arkati. Fil-1637 jissemma' li fuq il-bieb kien hemm kwadru ta' San Pawl, bil-kliem ''votum fecit et gratia accepit'.5 Jissemma wkoll li r-Rev. Paolo Magro kien prokuratur waqt li fil-1667 u fil-1680 jidher bħala prokuratur Mariano Cauchi. Kienet issir il-festa fil-25 ta' Jannar li kienet tinkludi proċessjoni mill-kleru u l-kappillan. Maż-żmien dil-knisja ġiet ukoll mgħotija għadd ta' legati. Kmieni fis-Seklu Tmintax dil-knisja ġiet mibnija mill-ġdid. L-ewwel ġebla ġiet imbierka mill-Isqof Alferan De Bussan fil-11 ta' Awwissu 1735. Inbniet forma ovali, bil-koppla u b'arkitettura Dorika. Jissemmew li taw kontribuzzjonijet biex tinbena l-aħwa Zammit u Dun J.P. Zammit li kien Kappillan tal-Imqabba u li miet f'Bormla fit-28 ta' Ottubru 1756 u ġie midfun fil-parroċċa.' Il-knisja tlestiet u ġiet imbierka fit-22 ta' Ottubru 1741. Iċ-ċimiterju li kien hemm fil-qrib kien diġà mhux miżmum tajjeb u mdawwar bil-bini mal-1751. Dil-knisja, li nbniet kif narawha llum, kellha altar prinċipali u kwadru titulari li juri l-Konverżjoni ta' San Pawl. Dan ġie attribwit lil Francesco Zahra$ Taħtu kien hemm kwadru ovali juri l-Madonna, San Ġużepp u l-Bambin. Fil-1759 l-Isqof Rull innota li kien hemm żewġ altari laterali: tal-lemin iddedikat lil San Franġisk de Paula kien jonqsu l-ikona li kellha tiġi provduta mill-Ispiżjar Emil. Fenech li kien ingħata fakultà li jtella' l-altar u l-ikona fit-18 ta' Awwissu 1758; tax-xellug li ma kienx għadu komplut, kien iddedikat lil Santa Barbara u kien sar spejjeż tal-Proto Magistro inkarigat minn armar tal-gwerra tal-Ordni ta' San Ġwann bil- permess mogħti lilu fit-13 ta' Diċembru 1758. Il-knisja kellha sagristija u l-prokuratur tagħha f'dan il-perjodu kien D. Mikiel Lacorte.19 Aktar tard, l-Isqof Pellerano innota li l-altar ta' San Franġisk de Paula kellu l-kwadru tiegħu u kwadru żgħir tal-Verġni Mqaddsa tal-Bon Kunsill waqt li n-Nutar Fortunato Garofalo deher bħala prokuratur. L-altar ta' Santa Barbara iddeskrivih bħala ġdid, u kellu ieħor żgħir tal-Anġlu Kustodju. Prokuraturi tiegħu kienu Paskal Montagna u Ġakkin Cachia li kien jaħdem fuq ix-xwieni tal-Ordni ta' San Ġwann. '' Tagħrif interessanti joħroġ mill-Viżti tal-Isqof Labini. Fil-1781 dan niżel San Pawl biex jibda l-viżta pastorali b'purċissjoni sal-parroċċa fejn ġie milqugħ mill-Kappillan Antonio Muscat. Dak iż-żmien prokuratur tal-knisja kien Dun Ġużepp Desala. L-Isqof ordna li jsir rinovament tal-kwadru titulari. Għalhekk dal-kwadru tqiegħed fis-sagristija u floku sar wieħed ġdid minn Rokku Buhagiar. Dan juri lil San Pawl mixħut fl- Immakulata Kunċizzjoni 2010 b ia Italo BOE oj art imdawwar minn sħabu u fil-parti ta' fuq jidher 'Kristu. Hu meqjus bħala wieħed mill-aktar xogħlijiet interessanti tal-aħħar perjodu ta' Buhagiar.Ż Ħaġa oħra li nnota dan l-Isqof kienet niċċa b'immaġni tal-Ecce Homo. L-isqof ta 45 jum indulġenza lil min jgħid Pater Noster quddiemha.5 Aktar tard, ordna li din l-immaġni titqiegħed fuq l-altar maġġur taħt il-kwadru.'t Wara, fil- 1804, innota li fin-niċċa kien hemm ħafna wegħdi u għalhekk ordna li jsir inventarju tagħhom. Dan l-inventarju jindika li kien hemm għadd ta' affarijiet tad- deheb u l-fidda, fosthom ''una piancia d'argento regalata da Il-Knisja ta' San Pawl li tinsab f'Bormla. Biż-żmien jidher li kien sar xi tibdil fil-maġġur u kienet żdiedet il-Via Sagra.' Il-kwadru titulari attribwit lil Zahra kien tqiegħed fis-sagristija u mal-ħitan laterali tal-maġġur kienu tqiegħdu żewġ kwadri, wieħed tar- Riżurezzjoni ta' Lazzru u l-ieħor juri lil San Duminku u San Franġisk, li ġew meqjusin bħala kopji ta' Preti.' Xi snin ilu dawn tqiegħdu fis- sagristija.$ Għal xi snin ukoll, sal-1991, fil-knisja kienet tinżamm il-vara ta' Sant'Andrija li ttieħdet lura lejn il-parroċċa wara li kien sar restawr fis-sagristija. Jekk wieħed iħares lejn il-knisja llum, jinnota li l-altar ta' Santa Barbara, fuq il-lemin, għandu sotto-kwadru ovali fuq l-iskannell li juri lil Sant'Antnin bil-Bambin, waqt li fuq l-altar l-ieħor hemm il-kwadru li juri s-Sagra Familja fil-ħanut tal-mastrudaxxa. Dan kien sar mill-pittur Bormliż Ġanni Vella u hu ffirmat minnu bid-data 1918.5 Tahtu f'niċċa ovali hemm statwa tal-Bambin u fil-ġenb tal-altar hemm niċċa bi statwa Leħen il-Banda San Ġorġ ta' Santa Maria Goretti. Fuq il-bieb maġġur hemm gallerija doppja tal- injam, attribwita lil Abram Gatt. Il-koppla hi mistrieħa fuq erba' arkati u hi mqassma fi tmien flieli. Il-pilastri bis-sekond'ordni huma mżejna bi skultura l-aktar fil-gwarniġjun, kapitelli tal-pilastri, dawra tat-twieqi u l-apside fuq il-kwadri titulari. Il-knisja għandha kampnar wieħed 2 Minn barra hi imponenti l-faċċata tal-bieb prinċipali, fi stil barokk. Minħabba d-diżlivell tat-triq,iwassal għall-bieb hemm taraġ bil-poġġaman tal-ħadid. Fuq il-bieb hemm niċċa mdaqqsa li fiha hemm statwa tal-ġebel ta' San Pawl. Fuqnett hemm skudett bl-arma simbolika tal-qaddis skolpita waqt li taħtha fuq il-bieb hemm ukoll impittra l-arma tal-Isqof 2' Il-knisjasarilharestawr matull-2002 mill-Kumitat għar-Rijabilitazzjoni tal-Kottonera. 2 Jalla l-Bormliżi jkomplu jieħdu ħsieb dil-knisja li hi wkoll parti mill-wirt storiku u kulturali ta' Bormla u li tkompli tintuża magħrufa bħala ta' Fuq San Pawl. Riferenzi 1 J, Bonello, Mid-Djarju Tiegħi, Programm tal-Festa 2003, p.25 2 Viżta Pastorali (V.P.) Gatt, Pittura Oħra f'Bormla, Leħen il-Banda San Ġorġ 1991, p.107 5 A, Vella, Gianni Vella, Paintings, Watercolours and Sketches of Malta, 1979, p.123 2 T, Terribile, Teżori fil-Knejjes Maltin (Bormla u Kalkara), pp.139-144 21 S. Aquilina, Statwi u Niċeċ fit-Toroq ta' Bormla, Programm tal-Festa 2006, p.53 22 J. Bonello, Mid-Djarju Tiegħi, Programm tal-Festa 2003, p.25 Immakulata Kunċizzjoni 2010 Leħen il-Banda San Ġorġ