L-ART IMQADDSA Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-Kummissarjat tal-Art Imqaddsa tal-Provinċja Franġiskana Maltija Il-Komunitajiet Insara fl-Art Imqaddsa: Knejjes Antiki Orjentali €Ma għandhomx inbid' (ĠW 2:5) L-inbid fil-Bibbja Privileġġi u Esiġenzi tal-għaqda ma' Kristu Qassis Il-Kbir (Lhud 10, 19-25) (3) Ġesil, dielja vera Ġwanni 15:l-11 It-talb ta' Ġesi, fil-Ġnien taż-Żebbuġ u fuq is-salib fl-evanġelju skont San Luqa Monasteri fid-deżert tal-Lhudija: Il-Monasteri tal-Kwarantena u San Gerasimos L-INSARA FL-ART IMQADDSA2 IT EE ei IT te I lill-kjostru tal-knisja tat-Tkattir tal-Ħobż f'Tabgħa, fuq ix-xatt tal-Għadira tal-Galilea. In-nirien ikkawżaw danni kbar fil-kjostru kif OI ġo ta mis-santwarji importanti fl-Art Imqaddsa. Il-knisja tat-Tkattir tal-Ħobż hi mħarsa mill-monaċi Benedettini tal-kongregazzjoni ta' Beuron. Dawn il-monaċi għandhom ukoll l-Abbazija tad-Dormizzjoni tal-Verġni Marija f'Ġerusalemm, faċċata taċ-Ċenaklu. Fl-24 ta' Mejju, solennità ta' Pentekoste, waqt li l-Franġiskani kienu sejrin purċissjoni ejn iċ-Ċenaklu, kif jagħmlu kull sena, biex jiċċelebraw l-Għasar tal-inżul tal- Ispirtu s-Santu, kellhom jiġu skortati mill- PAOIi var ottjena eletta GIO Mk NO Die fo a kie JI li AI TKE e i lo BiEa) OIE BGN BI B ta ta jii Kost aj Ia Ino o BG II TE Ka b an -ambjenti ma huma xejn aktar għajr l-ewwel Ta Tata keta ii a tata Ka mibni fl-1333, minn fejn il-Franġiskani keċċew mit-Torok Ottomani fl-1551. F'dan l-aħħar żmien qed nassistu bi preokkupazzjoni għal xeni ta' intolleranza reliġjuża kontra l-Insara minn estremisti JOE IE AJ EN CI EN to ien fOn l Kera o ati alia B ċozi otoħnal nirien fil-monasteru tal-Benedettini tad- Dormizzjoni u fis-Seminarju tal-Patrijarkat Grieg Ortodoss. Jidher li dawn l-estremisti JOLIE e A ia EN to ta' Sijon, li minn dejjem kienet post Kristjan u li ma għandha x'taqsam xejn mas-Sijon biblika tat- Testment il-Qadim, fejn David kellu l-belt kapitali tiegħu. Din, fil-fatt, tinsab fiż-żona ta' taħt l-għolja tat-Tempju. Fil-każ ta' Tabgħa l-pulizija arrestat grupp ta' żgħażagħ Israeljani ta' Xeshiva, jiġifieri skola rabbinika, li kienu jikkampjaw viċin. li kienu huma li wettqu l-atti vandali tal-qerda tal-kjostru tal-knisja ta' Tabgħa. jiġri dejjem f'Israel, wara interrogatorju ġew meħlusin, din id-darba għax 'taħt l-età' Fil- fatt, atti vandali minn estremisti Israeljani, l-aktar mis-'settlers' li huma politikament motivati li jokkupaw l-art kollha a skapitu tal-Palestinjani u tal-barranin kollha li jgħixu fl-Art Imqaddsa, huma komuni. Dejjem jingħad li l-gvern Israeljan se jieħu passi qawwija kontra estremisti, li jiġu arrestati, imma li qatt ma ttellgħu l-qorti jew sofrew piena għall-atti vandali li wettqu. Fi stqarrija mill-Prim Ministru Israeljan Binvamin Netanvahu, jingħad li l-Istat ta' Israel jiddepolora atti vandali 4 ġ L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2015 bħal dan ta' Tabgħa, għax Israel jiggarantixxi l-libertà reliġjuża b'mod assolut lir- reliġjonijiet kollha preżenti fih. Kliem sabiħ li smajnih diversi drabi. Ir-realtà hi ħafna differenti. Anke jekk l-Istat ta' Israel, fil-fatt, hu mibni fuq prinċipji sodi ta' tolleranza u demokrazija, ftit wera kapaċità li jikkontrolla elementi estremisti min-naħa ta' minoranza taċ-ċittadini tiegħu. Ngħidu minoranza, għax b'ġustizzja ta' min jgħid li l-maġġoranza tal- Israeljani mhumiex kontra l-Insara, u huma tolleranti għal reliġjonijiet oħrajn u għal soċjetà libera u demokratika. Sfortunatament jidher li Israel mhux dejjem jimxi b'ġustizzja rigward atti ta' vjolenza, li huma dejjem atti li għandhom jiġu kkundannati. Meta jsiru atti hekk imsejħin terroristiċi minn żgħażagħ Palestinjani, anke taħt l-età, dawn malajr jispiċċaw ikkundannati, wara interrogatorji u trattamenti li mhumiex denji ta' pajjiż ċivilizzat u demokratiku. Mhux hekk jiġri fil-każ ta' estremisti Israeljani. Dawn jitħallew jaġixxu kif iridu, anke jekk jingħad li jiġu arrestati. F'dinja li fiha kulħadd jinsab imħasseb mill-estremiżmu u fundamentaliżmu Islamiku, li hu periklu imminenti, u li ġustament irridu niddefendu ruħna mill-atti terroristiċi tiegħu, wieħed jiskanta kif sfortunatament hemm ukoll elementi estremisti li jinqdew bir-reliġjon Lhudija għal skopijiet purament politiċi. Il- mezzi tal-media spiss jitkellmu dwar il-periklu tal-ISIS jew Daish fl-Iraq u s-Sirja. Dawn it-terroristi qatlu u keċċew eluf ta' Insara minn postijiet fejn il-Kristjaneżimu jaf il- benniena tiegħu. Il-ħerba li ħallew warajhom hi dik ta' barbari bla umanità li jaġixxu f'isem ir-reliġjon Islamika għal skopijiet politiċi. It-theddida ta' estremisti bħal dawn hi waħda serja, anke fl- Ewropa stess, fejn mhux l-ewwel darba li twettqu attakki terroristiċi terribbli. Il-problema tal- estremiżmu politiku, jiġi minn fejn jiġi, hu li jħallat ir-reliġjon ma' fini purament politiċi, f'kelma oħra, jinqeda bir-reliġjon għal skopijiet politiċi. Imma jekk il-pajjiżi tal- Ewropa, l-Istati Uniti u Israel ġustament jiġġieldu kontra dawn l-estremisti, ta' min jiftakar li hemm il-periklu li elementi estremisti fi ħdan l-istess soċjetà hekk imsejħa libera se jġibu ħerba fil-valuri ta' demokrazija u tolleranza. Dan hu dak li qed jiġri fil-partiti xenofobiċi u razzisti fl-Ewropa. Dawn il-partiti jgħidu li huma 'Kristjani'l U f'Israel l-estremisti politiċi, l-aktar is-'settlers/, jaġixxu f'isem ir-reliġjon 'Lhudija'l Fil-fatt, ma tantx hemm differenza bejn dak li qed jagħmlu l-estremisti ta' matriċi Islamika u dawn l-estremisti ta' matriċi Kristjana jew Lhudija. L-Art Imqaddsa trid tkun post fejn jiltaqgħu ir-reliġjonijiet u l-kulturi fi djalogu ta' paċi u kollaborazzjoni. Imma dan jiddependi ħafna mill-gvernijiet lokali, jiġifieri l-gvern Israeljan u l-Awtorità Palestinjana, li għandhom jiggarantixxu protezzjoni minn elementi estremisti u jinfurzaw il- liġi kontra atti ta' vjolenza, f'dan il-każ, kontra l-minoranza Kristjana. Hu importanti li l-forzi tal- liġi fl-Istat ta' Israel ikunu konxji mid-dmir tagħhom li jaraw li jiġu evitati atti ta' vjolenza li dan l-aħħar qed iħassbu bis-serjetà lill-Insara fl-Art Imqaddsa. Dan id-dmir ma jfissirx indħil inopportun fil- Postijiet Qaddisa, kif sfortunatament qed jiġri. Ifisser pjuttost protezzjoni biex il-Postijiet Qaddisa jibqgħu ċentri ta' talb li fih l-Insara jistgħu jesprimu l-fidi tagħhom bil-libertà, l-istess kif għandhom id- dritt li jagħmlu l-Lhud u l-Musulmani fil-postijiet qaddisa tagħhom. Forsi hemm bżonn ta' aktar trasparenza u sinċerità bejn kliem u fatti. L-Insara fl-Art Imqaddsa huma element importanti. Il- maġġoranza tal-viżitaturi f'Israel u l-Palestina jiġu biex iżuru l-Postijiet Qaddisa Kristjani. Jekk Israel u l-Palestina ma jridux kriżi ulterjuri fin-numru ta' turisti u viżitaturi, għandhom jaffaċċjaw din il-problema tal-estremiżmu b'mod ġust, li bih min hu ħati għandu jiskonta piena. Sa issa din ir-rieda ftit rajna riżultati tagħha, ħlief f'dikjarazzjonijiet li qatt ma saru fatti. L-ART IMQADDSA '$' LULJU - SETTEMBRU 2015 $e 5 IL-KOMUNITAJIET. 'SINSARA FL-ART — ŻIMQADDSA: i/ JIL-KNEJJES To LjIL Te1T74 1/M) Noel Muscat ofm Karatteristiċi tal-Knejjes Antiki Orjentali Bit-titlu ġenerali 'Knejjes Antiki Orjentali' nifhmu dak il-grupp ta' Knejjes Insara li hu magħmul minn sitt Knejjes li huma ġejjin minn tliet tradizzjonijiet oriġinarji. L-ewwel grupp hu dak tat-tradizzjoni Sirjaka, li fiha nsibu (1) il-Knisja Siro-Ġakobita u (2) il-Knisja 6 $ L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2015 Malankariża. It-tieni grupp jinkludi (3) l-Knisja Armena. It-tielet grupp hu dak tat- tradizzjoni ta' Lixandra, u nsibu fih (4) il-Knisja Kopta, (5) il- Knisja Etjopika jew Abbissina, u (6) il-Knisja Eritrea. Bl-aġġettiv 'Antiki Orjentali' nifhmu żewġ karatteristiċi ta' dawn il-Knejjes, waħda storika u l-oħra ġeografika. Mil-lat storiku dawn huma Knejjes 'antiki' għax isibu l-bidu tagħhom fl-era appostolika u kienu jeżistu sa mill-ewwel sekli tal-Kristjaneżmu u twaqqfu mill-Appostli jew mid-dixxipli tagħhom. Mil-lat ġeografiku huma Knejjes li jinsabu fl- Orjent, fis-sens ta' reġjun kbir li jitlaq mill-Eġittu u l-Afrika tal- lvant u jibqa' sejjer lejn l-Iraq, is-Sirja, l-Armenja u saħansitra l-Indja. Dawn huma Knejjes li huma mmarkati wkoll min-nota etnika, għax huma Knejjes 'nazzjonali' jew li jappartjenu lil xi poplu jew etnija partikulari (Armeni, Sirjani, Kopti, eċċ). B'hekk kull waħda minn dawn il-Knejjes għandha patrimonju għani ta' tradizzjonijiet u riti liturġiċi uniċi, li jagħmlu minnha Knisja partikulari għalkollox differenti minn Knejjes oħrajn. L-aktar element komuni li jiddistingwi dawn il-Knejjes, iżda, hu l-fatt li huma Knejjes Monofisiti, jew Knejjes li jistqarru li Kristu għandu natura waħda (monċ phvsis). Għalkemm huma ma jaqblux ma' din it-terminoloġija, jiġu assoċjati ma' dawk l-Insara li jħaddnu d-duttrina tal-monaku Ewtike, meqjus bħala missier il-Monofisiti, li ġie kkundannat mill-Konċilju ekumeniku ta' Kalċedonja fis-sena 451, meta dawn il-Knejjes infirdu mill- Knejjes Kalċedoniżi (il-Knisja Biżantina jew Ortodossa u -Knisja Latina jew Kattolika). Fil-fatt huma jsegwu d-duttrina Monofisita biss fit-terminoloġija agħha kif ifformulata minn San Ċirillu ta' Lixandra. Illum il- ġurnata fid-djalogu ekumeniku ulħadd jaqbel li l-fidi Kristoloġika ta' dawn il-Knejjes aqbel għalkollox ma' dik tal- Knejjes Kalċedoniżi, anke jekk il-formulazzjonijiet lingwistiċi ad-duttrina huma diversi. Il- Knejjes kollha Insara jistqarru i Ġesu Kristu hu, fl-istess ħin, veru Alla u veru bniedem. Fil-Lvant Nofsani, fejn l-Għarbi hu l-lingwa komuni, dawn il-komunitajiet Kristjani huma magħrufin popolarment bdiversi ismijiet: Sirjaċi, Ġakobiti, Nestorjani. L-Armeni dejjem kienu magħrufin b'dan l-isem, imma xi kultant jissejħu wkoll Gregorjani. Il-Kopti (aqbat) huma l-Kristjani tal- Eġittu, u l-Etjopiċi (habash) tal-Abbissinja jew Etjopja. Bl-Għarbi l-Insara Ortodossi li huma membri tal-Knisja Biżantina (Griega Ortodossa jew Griega Kattolika) huma magħrufin bħala rum, b'riferiment għall-kapitali tal-Imperu Ruman fi żmien il- Biżantini. Illum il-ġurnata, fl-Art Imqaddsa nassistu għall- preżenza tal-Knejjes Armena, Siro-Ġakobita, Kopta, Etjopika. Mhux se nitkellmu minn L-ART IMQADDSA '$' LULJU - SETTEMBRU 2015 $e 7 Knejjes oħrajn antiki tal-Orjent, bħalma hi l-Knisja Assira tal-Orjent (Nestorjana), li nfirdet diġà fis-sena 410 u hi barra mill- komunjoni mal-Knejjes li semmejna, jew il-Knisja Malankariża tal-Indja, għax hi barra mit-territorju tal-Art Imqaddsa. Dawn il-Knejjes iqisu li bdew bil- predikazzjoni tal-appostlu San Tumas. Il-poplu tal-Armenja, pajjiż fil-muntanji Caucasus, bejn ir-Russja u t-Turkija, jiftaħar li kien l-ewwel poplu li ddikjara lilu nnifsu uffiċjalment Kristjan. Fis-sena 301 ir-re Tridat III aċċetta l-fidi Nisranija bħala reliġjon tas-saltna, wara l-evanġelizzazzjoni ta' San Girgor l-Imdawwal. Għalhekk xi mindaqqiet l-Armeni jissejħu wkoll 'Gregorjani'. jsibu l-oriġini tagħhom fl-evanġelizzazzjoni tal- appostli Bartilmew u Ġuda (Taddew). Bħala poplu jqisu lilhom infushom dixxendenti ta' Noċ, billi skont Ġen 8,4 wara d-dulluvju l-arka waqfet fuq il-muntanja Ararat, illum fit-Turkija, imma meqjusa bħala parti mit-territorju tal- Armenja l-Kbira. L-istorja tal-Knisja Armena hi marbuta ma' dik tal-poplu Armen, hekk li l-istess isem Armen ifisser li wieħed hu 8 $ L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2015 ma jistax ikun ta' fidi oħra. Matul is-sekli l-Armeni sofrew persekuzzjonijiet kbar u ġenoċidji minħabba li l-istati viċini dejjem kilulhom partijiet mit- territorju tagħhom: Persjani, Biżantini, Mongoli, Torok Ottomani, Unjoni Sovjetika. Illum huwa pajjiż żgħir li jirrivendika territorji ħafna akbar. Il-fidi Kristjana tal-Armeni kienet dejjem mhedda minn reliġjonijiet oħrajn, bħalma huma ż-Żoroastrismo u l-Islam, u l-Armeni dejjem iddefendew lilhom infushom mill-isforzi al-Kristjani Biżantini u Latini biex inessuhom l-identità proprja tagħhom. Waqt l-Ewwel Gwerra Dinjija, mill-1915, it-Turkija Monaċi Armeni Ortodossi immassakrat mal-miljun u nofs Armen f'dak li l-Armeni jsejħulu l-Ġenoċidju Armen (Metz Veghern), li sal-lum għadu mhux rrikonoxxut minn stati bħat-Turkija u l-Israel. L-Armeni kellhom jaħarbu u hemm djaspora kbira ta' Armeni mxerrdin mad-dinja, fosthom komunità fl-Art Imqaddsa. Il- poplu Armen hu devot tas-sinjal tas-salib, u fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu, fil-parti Armena, wieħed jara mnaqqxin mijiet ta' slaleb fil-ġebel (bl-Armen khatchar) bħala sinjal ta' fidi u xhieda tal-martirju ta' din il- Knisja. Il-kap tal-Knisja Armena hu l-Patrijarka (Katholikġs) ta' Etchmiadzin, fl-Armenja. Minnu jiddependi ġuridikament il-Patrijarkat Armen ta' Ġerusalemm u l-Patrijarkat Armen ta' Kostantinopli (imwaqqfin fl-1461). Hemm ukoll Patrijarka (Katholikos) ieħor ta' Sis fiċ-Ċiliċja (illum parti mit-Turkija) li għandu s-sede tiegħu fil-Libanu u li twaqqaf fis-seklu 12. Bosta Armeni fil-Lvant Nofsani, Greċja u Stati Uniti, jiddependu minnu. Skont ċifri, mhux dejjem ta' min joqgħod fuqhom, hemm madwar 6 miljuni ta' Armeni mxerrdin mad-dinja, li 9096 minnhom huma membri tal-Knisja Armena Appostolika. Jeżistu wkoll Armeni Kattoliċi u Armeni Evanġeliċi. Id-djalogu ekumeniku bejn il-Knisja Armena u l-Knisja Kattolika hu tajjeb. Fl-4 ta' Diċembru 1996 il-Papa San Ġwanni Pawlu II u l-Katholikos Karekin I iffirmaw dikjarazzjoni komuni dwar li jaqsmu l-istess fidi dwar Ġesu Kristu skont is- sens tal-Konċilju ta' Kalċedonja. L-Armeni, iżda, jaċċettaw biss l-ewwel tliet Konċilji ekumeniċi: Nicea (325), Kostantinopli I (381) u Efesu (431). Il-Knisja Armena Ortodossa taċċetta s-seba' sagramenti bħall-Knejjes Kalċedoniżi u għandha liturġija partikulari għaliha. Il-monaċi Armeni jilbsu mant iswed li jintemm b'kapoċċ bil-ponta fuq rashom, forma ta' koppla trijangulari, li hi stil tipiku anke fil-bini tal- knejjes tagħhom. Il-liturġija hi ċċelebrata bl-Armen klassiku (imsejjaħ grabar), u tmur lura għas-seklu 5 b'oriġini Antjokeni, imma wkoll b'influssi Biżantini u Latini. It-talba ewkaristika hi dik ta' Sant'Atanasju. L-Armeni jużaw il-ħobż ażżmu għall- Ewkaristija (bħal-Latini). Għandhom ċelebrazzjoni waħda tal-Milied u l-Epifanija (Teofanija) flimkien fid-19 ta' Jannar (imma din id-data baqgħet biss fil-Kalendarju Ġuljan li l-Armeni jsegwu f'Ġerusalemm u Betleħem, u f'postijiet oħrajn jiċċelebraw il-Milied fis-6 ta' Jannar skont il-Kalendarju Gregorjan). Jagħtu importanza kbira lill-konsagrazzjoni taż-żejt tal-griżma li ssir darba kull seba' snin mill-Patrijarka ta' Etchmiadzin u dak ta' Sis fiċ- Ċiliċja. Juru qima kbira lejn l-ikoni, imma dawn huma inqas abbundanti milli fil-każ tal- Griegi Ortodossi, u speċjalment lejn il-Verġni Marija. Fl-1345 is-Sinodu ta' Sis iddikjara l-fidi tal-Armeni fl-assunzjoni tal- L-ART IMQADDSA '$' LULJU - SETTEMBRU 2015 $e 9 Is-slaleb huma dejjem kotrana fil-knejjes, imma huma dejjem bla Kurċifiss u mill-erba' truf joħorġu motivi floreali biex juru li s-Salib hu l-għajn tal-ħajja. Il-preżenza tal-Armeni f'Ġerusalemm tmur lura għas-seklu 5, u l-knisja ta' San Ġakbu, li hi ċ-ċentru tal-kwartier Armen fil-Belt il-Qadima, inbniet fis- Kienet qawwija t-tradizzjoni tal-pellegrinaġġ lejn Ġerusalemm, u bosta monaċi spiċċaw jgħixu fl-Art Imqaddsa u daħħlu t-tradizzjonijiet u r-riti liturġiċi Armeni f'Ġerusalemm. Fl-1175 insibu Metropolita Armen li mbagħad fl-1311 ġie mgħolli għad-dinjità ta' Patrijarka taħt is-Sultan Nasir Muhammad. L-Armeni bdew joqogħdu fi kwartier għalihom, li sal-lum għadu jissejjaħ Kwartier Armen, bejn il-Bieb ta' Ġaffa u l-Għolja ta' Sijon. L-ewwel Isqof Armen ta' Ġerusalemm kien jismu Abraham, u fis-sena 638 ġie rikonoxxut mill-Kaliff Omar. Minn dak iż-żmien kien hemm suċċessjoni ta' 97 Isqof u Patrijarka Armen. Il-Patrijarkat Apostoliku Armen ta' Ġerusalemm għandu bħala ċentru l-Katidral ta' San Ġakbu, li fih hemm ir-relikwi tal- appostlu San Ġakbu l-Kbir, martirizzat fis-sena 42 minn 10 ġ L-Anr IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2015 u fejn hu midfun ukoll San Ġakbu ħu l-Mulej, l-ewwel Isqof ta' Ġerusalemm (cf. Atti 15,13ss), martirizzat fis- sena 62 taħt il-qassis il-kbir Ananija. Fil-Kwartier Armen hemm ukoll diversi binjiet, fosthom stamperija mwaqqfa f'Ġerusalemm (1863); il-bibljoteka Gulbenkian, li fiha diversi manuskritti rari u opri patristiċi u ta' tradizzjoni Armen; il- kumpless tas-seminarju minuri u maġġuri; il- monasteru ta' San Ġakbu. Fl-istess kumpless kbir hemm il-Knisja tal-Arkanġli, fuq il-post tradizzjonali tad-dar tal-qassis il-kbir Anna, filwaqt li ftit passi bogħod miċ-Ċenaklu, fuq l-Għolja ta' Sijon, l-Armeni għandhom il-Knisja (nofsha mibnija) ta' San Salvatur, li huma jqisuha bħala l-post tad-dar tal-qassis il-kbir Kajfa. B'kollox fil-Kwartier Armen jgħixu madwar 3000 ruħ. L-Armeni għandhom ukoll tliet monasteri, dak tan-Natività f'Betleħem, dak ta' Ġaffa u dak ta' Ramleh. Il-Patrijarkat Armen hu ko-proprjetarju tal-Bażiliċi tal-Qabar ta' Kristu u tan-Natività f'Betleħem flimkien mal-Patrijarkat Grieg Ortodoss u mal- Franġiskani tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa, filwaqt li hu ko-poroprjetarju mal- Griegi Ortodossi tal-Qabar tal-Madonna fil-Wied ta' Ġosafat. Il-ġurisdizzjoni tal-Patrijarka Armen tinkludi l-Art Imqaddsa u l-Ġordanja, b'total ta' madwar 7000 Armen Ortodoss. Il-Knisja Sirjaka- Ortodossa Bl-isem Knisja Sirjaka- Ortodossa ma nifhmux xi Knisja nazzjonali Sirjana, imma pjuttost il-Knisja li żżomm it-tradizzjoni Sirjaka antikissima, li tmur lura għall-ewwel seklu tal-era Kristjana u li kellha bħala ċentru tagħha l-metropoli ta' Antjokja, kapitali tar-reġjun kbir imsejjaħ Sirja fi żmien l-Imperu Ruman. L-Atti tal-Appostli 11,26 jgħidulna li kien proprju f'Antjokja li dawk li emmnu f'Ġesi Kristu għall-ewwel darba bdew jissejħu 'Kristjani'. Antjokja kienet il-belt li fiha twieled l-evanġelista San Luqa. Fl-ewwel sekli tal-era Kristjana Antjokja kienet meqjusa bħala l-aktar Patrijarkat importanti tal- Orjent, bi skola eżeġetika, rikkezza ta' duttrina teoloġika, liturġija proprja li tferrxet mal-Lvant Nofsani, monakeżimu fjorenti u ħafna qaddisin. Matul l-iżvilupp tagħha t-tradizzjoni antika Siro-Antjokena estendiet f'reġjuni kbar, u nqasmet f'dik Sirjaka tal-Punent (Asja Minuri, Sirja, Feniċja, Palestina u Ġordanja) u dik Sirjaka tal-Lvant (fir-reġjun 'il hemm mix-xmara Ewfrat, fil-Mesopotamja u l-Persja). Diġà fil-Konċilju ta' Selewċja tal-410 iż-żewġ tradizzjonijiet Kristjani Sirjaċi nqasmu, u meta l-Knisja Sirjaka-Orjentali ma aċċettatx il-Konċilju ta' Efesu (431), din marret għal rasha u bdiet tissejjaħ Knisja Nestorjana. Il-Knisja Sirjaka- Oċċidentali, imbagħad, ma aċċettatx il-Konċilju ta' Kalċedonja (451) u hi wkoll infirdet mill-Knejjes Kalċedoniżi, barra milli diġà kienet mifruda mill- Knisja Sirjaka-Orjentali, kif rajna. Din il-Knisja aċċettat id-duttrina Kristoloġika ta' Ewtike (Monofisiżmu), li ġiet imxerrda mill- Isqof Ġakbu Bar-Addai. Kien għal din ir-raġuni li l-Kristjani tal-Knisja Sirjaka- Oċċidentali preżenti fis- Sirja, Asja Minuri, Armenja, Ċipru, Eġittu u fil-Persja bdew jiġu magħrufin bl- isem ta' Kristjani 'Ġakobiti', jew membri tal-Knisja Sirjaka-Ġakobita. Fl-istess ħin dawk l-Insara li aċċettaw il-Konċilju ta' Kalċedonja f'dawn ir-reġjuni saru Knejjes għalihom fil- Patrijarkati Griegi Ortodossi ta' Antjokja u Lixandra. Il-ħidma missjunarja tal-Knejjes Sirjaċi kienet intensa. Biżżejjed ngħidu li l-Knisja Nestorjana (Sirjaka- Orjentali) sa waslet fil- Caucasus, fl-Indja, Mongolja u Ċina. Bl-avvanzata tal- Islam bosta minn dawn il- Knejjes inqerdu, ħlief għall- Knisja Sirjaka-Ortodossa Malankariża, li hi preżenti fl- Indja. Illum il-ġurnata l-fidili tal-Knisja omm Sirjaka- Ortodossa ta' Antjokja huma forsi nofs miljun. Huma aktar numerużi l-membri tal-Knisja Sirjaka Ortodossa Ġakobita Malankariża, li hi awtonoma, imma li l-Katholikos tagħha jiġi kkonsagrat mill-Patrijarka ta' Antjokja. Hemm ukoll Knejjes Sirjaċi Ortodossi fiż-żona ta' Kerala, ukoll fl-Indja. Il-liturġija tal- Knejjes Sirjaċi Ortodossi tiddistingwi ruħha bl-użu tal-lingwa Sirjaka antika, anke jekk daħal l-Għarbi fil- liturġija. Il-Patrijarka Sirjaku Ortodoss ta' Antjokja jqis lilu nnifsu bħala s-suċċessur ta' Sant'Injazju ta' Antjokja, isqof u martri, li kien is- L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2015 $ 11 suċċessur ta' San Pietru li kellu l-ewwel sede tiegħu f'Antjokja qabel dik ta' Ruma. Il-karatteristiċi liturġiċi u devozzjonali tal- Kristjani Sirjaċi Ortodossi huma simili għal dawk tal-Knejjes Ortodossi l-oħrajn, imma t-tradizzjoni ta' fidi Sirjaka tinbena l-aktar fuq il-Konċilju ta' Nicea. L-elementi ċelebrativi liturġiċi huma għalkollox oriġinali, l-aktar fiċ-ċelebrazzjoni tal- Ewkaristija (sagrifiċċju ta' Melkisedek, sagrifiċċju ta' Aaron, sagrifiċċju ta' Kristu) u tas-sagramenti l-oħrajn. Qawwija hi d-devozzjoni lejn il-Verġni Marija. Ir-relazzjonijiet ekumeniċi mal-Knejjes Kristjani l-oħrajn huma tajbin. Fit- 23 ta' Ġunju 1984 saret dikjarazzjoni komuni bejn il-Papa San Ġwanni Pawlu II u l-Patrijarka Injazju Zakka dwar il-professjoni tal-istess fidi fi Kristu rigward in-natura divina u umana tiegħu u rigward il-validità tas-sagramenti u s-suċċessjoni appostolika. Fl-Art Imqaddsa l-Kristjani Sirjaċi Ortodossi huma komunità ċkejkna li tgħix l-aktar f'Ġerusalemm u Betleħem. Fis-sena 575 12 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2015 diġà kien hemm Isqof Sirjaku f'Ġerusalemm, fejn kien hemm ukoll Patrijarka Biżantin (Grieg Ortodoss). Wara l-ewwel 15-il Isqof mill-komunità Lhudija-Kristjana, l-isqof ta' Ġerusalemm kien Sirjaku: Marku ta' Ġerusalemm. Wara l-Isqfijiet Sirjaċi ħadu t-titlu ta' metropolita, dipendenti mill-Patrijarka ta' Antjokja. Illum il-ġurnata f'Ġerusalemm hemm metropolita Sirjak-Ortodoss li jgħix fil-knisja ta' San Mark fejn hemm monasteru uospizju għall-pellegrini. Il-knisja ta' San Mark hi meqjusa bħala l-post fejn kien hemm id-dar ta' Marija, omm l-evanġelista Ġwanni- Marku. Din id-dar tissemma f'Atti 12,12. Is-Sirjaċi Ortodossi jqisu li dan kien il-post fejn kien hemm iċ- Ċenaklu u fejn niżel l-Ispirtu s-Santu. Din il-knisja hi antikissima, anzi forsi l-ewwel Knisja ddedikata lill-Verġni Marija fl-istorja tal-Kristjaneżimu. Għandha ikona antika li hi attribwita lill-evanġelista Luqa, u bibljoteka importanti. Il-kumpless tal-knisja u monasteru tas-Sirjaċi Ortodossi jinsab bejn il- Kwartier Armen u l-Kwartier Lhudi, ftit bogħod mill-Bieb ta' Ġaffa. Il-komunità Sirjaka Ortodossa tiċċelebra l-liturġija wkoll fil-kappella msejħa ta' San Ġużeppi ta' Arimatija, jew ta' San Nikodemu, fuq wara nett tal-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu. Il-proprjetà ta' din il-kappella hi kkontestata mill-Armeni. Fil-Bażilika s-Sirjaċi, flimkien mal-Kopti, jistgħu biss jiċċelebraw xi liturġiji, u ma għandhomx dritt ta' proprjetà. L-istess jiġri f'Betleħem, fejn tgħix il-maġġoranza tas-Sirjaċi Ortodossi fl-Art Imqaddsa (madwar elfejn membru). Hawnhekk huma jistgħu jiċċelebraw fuq l-altar tal-Armeni fil-Bażilika tan-Natività. Għandhom ukoll permess jiċċelebraw fil-Qabar tal-Verġni Marija ħdejn il-Ġetsemani. L-isem 'Koptu' x'aktarx ġej minn adattament Għarbi opti Ortodossistlal Franġiskan tal-isem Grieg aigvptos, jiġifieri Eġittu. Jirreferi għall- Knisja tal-Eġittu, li għandha ċ-ċentru tagħha f'Lixandra, waħda mill-eqdem sedi patrijarkali tal-Knisja, marbuta mal-predikazzjoni tal-evanġelista San Mark. Hi wkoll waħda mill-Knejjes Monofisiti, li ma aċċettawx id-duttrina Kristoloġika tal-Konċilju ta' Kalċedonja (451). Il-Kopti Ortodossi jqimu b'mod partikulari lil San Ċirillu, Patrijarka ta' Lixandra (370-444). Għalkemm l-Islamizzazzjoni tal-Eġittu kienet daqqa ta' ħarta għall-Knisja Kopta, sal-lum il-Kopti Ortodossi jaslu għal madwar 10 miljuni, fuq popolazzjoni ta' 75 miljun, jiġifieri madwar 1596 tal-popolazzjoni. Teżisti wkoll il-Knisja Kopta Kattolika, li tħaddan bejn 250.000 u 300.000 fidil. Sfortunatament it-taqlib politiku fl-Eġittu wassal għal persekuzzjoni kontra l-Knisja Kopta. kienu l-knejjes maħruqin u l-Kristjani maqtulin f'dawn l-aħħar snin. Il-mexxej spiritwali tal- Knisja Kopta Ortodossa jġib it-titlu ta' 'Papa ta' Lixandra u Patrijarka tas-Sede ta' San Mark fil-Libja, fil-Pentapoli tal-Punent, u fl-Eġittu, Abbissinja u Nubia'. Il-Knisja Kopta tqim qaddisin importanti li għexu fl-Eġittu fl-ewwel sekli, fosthom Sant'Atanasju, Isqof ta' Lixandra (295-373) u Sant'Anton Abbati, missier Raħeb Koptu Ortod OS$ il-monakeżimu fl-Orjent (251- 357). Il-prassi ta' fidi u liturġija hi partikolarment oriġinali fil-Knisja Kopta Ortodossa. Iċ-ċelebrazzjoni tal-Ewkaristija u tas-sagramenti l-oħrajn hi kumplessa u twila. Il-Kopti jagħtu importanza kbira lis- sawm. Fil-fatt isumu 210 jum fis-sena, l-aktar fir-Randan u fit-tħejjija tal-festi l-kbar. L-Insara Kopti jqimu b'imħabba kbira lill-Verġni Marija u l-fatt li l-Familja Mqaddsa għexet għal xi żmien fl-Eġittu. Id-djalogu ekumeniku mal- Knejjes mhux Kalċedoniżi hu tajjeb, l-aktar mal-Etjopiċi u n-Nubjani, imma hu aktar diffiċli mal-Knisja Griega Ortodossa, u speċjalment mal- Knisja Kattolika. It-tradizzjoni monastika Kopta fl-Eġittu, fil-Palestina, u f'Gaza, hi magħrufa. Fl-Art Imqaddsa l-preżenza tal-Kopti kienet dejjem fjorenti, almenu mis- seklu 9. Illum f'Ġerusalemm hemm Arċisqof Koptu u madwar elf fidili, flimkien ma' monaċi. 14 $ L-ART IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2015 F'Ġerusalemm il-Kopti għandhom il-Katidral u l-monasteru ta' Sant'Anton, qrib id-disa' stazzjon tal-Via Crucis ftit passi barra mill- Bażilika tal-Qabar ta' Kristu. Fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu l-Kopti ma għandhomx dritt ta' proprjetà, imma għandhom permess jiċċelebraw il- liturġija fil-kappella ċkejkna li għandhom fuq wara tal-Edikola tal-Qabar ta' Kristu. Il-liturġija tiġi ċċelebrata bl-Għarbi, imma wkoll b'xi espressjonijiet bil-Koptu antik imħallat mal- Grieg. Il-Kopti għandhom ukoll knejjes u parroċċi f'Betleħem, Ġeriko u Nazaret. Il-Knisja Etjopika jew Abbissina L-oriġini tal-Knisja Etjopika (Abbissina) jmur lura għal San Frumenzju, dixxiplu ta' Sant'Atanasju ta' Lixandra. Fis- sekli 5-6 il-Kristjaneżimu sar ir-reliġjon uffiċjali tal-Etjopja, speċjalment fil-każ tal-familja Imperjali sal-aħħar Imperatur depost, Haivla Shelasse (1974). Ir-rabta tal-Knisja Etjopika mal-Patrijarka ta' Lixandra kienet dejjem qawwija, imma llum din ir-rabta naqset ħafna u l-Isqof metropolitan Etjopiku ma għadux jiġi kkonsagrat mill-Patrijarka Koptu ta' Lixandra. Il-Knisja Etjopika żammet rabtiet speċjali ma' elementi tat-Testment il- Qadim (ċirkonċiżjoni, purità legali u fl-ikel, l-arka tal- patt), u għandha preżenza monastika fjorenti. L-Etjopi jsostnu li r-reġina ta' Saba li ġiet iżżur lil Salamun kienet ġejja mill-Etjopja. Hi Knisja Monofisita, 'Knisja Etjopika Ortodossa tal-unifikazzjoni' (taż-żewġ naturi ta' Kristu). Il-kanoni tal-Iskrittura tal-Etjopiċi jaċċetta kotba li huma Apokrifi għall-Kristjani l-oħrajn. Għandhom qima speċjali lejn l-anġli, speċjalment San Mikiel, u l-Verġni Marija. Meta fl-1993 l-Eritrea nqatgħet mill-Etjopja u saret pajjiż għalih, il-Patrijarka ta' Lixandra rrikonoxxa l-Knisja Eritrea bħala distinta minn dik Abbissina. Fl-Art Imqaddsa l-Kristjani Etjopiċi ilhom preżenti mis- seklu 4. Minn dejjem kienu jiġu folol kbar f'pellegrinaġġ lejn Ġerusalemm speċjalment għall-Għid. Fl-1283 sar l-ewwel Isqof Etjopiku ta' Ġerusalemm. Il- komunità attwali hi ċkejkna u l-aktar magħmula minn monaċi li jgħixu fuq il-bejt tal-kappella ta' Santa Elena fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu, post imsejjaħ Deir es- Sultan, li l-Kopti iżda jgħidu li huma proprjetarji tiegħu. Għandhom xi kappelli li minnhom jinżlu fil-pjazza quddiem il-Bażilika. Għalkemm illum f'Israel daħlu madwar 30 elf Etjopi, frott tal-Operation Moses tal-1980, ħafna minnhom iqisu lilhom infushom Lhud Etjopiċi, u mhumiex Kristjani. Antikament fl-Art Imqaddsa kien hemm komunitajiet Kristjani oħrajn li llum spiċċaw: Ġorġjani, Nubjani, Nestorjani u Indjani. Dawn kellhom importanza. Il- Ġorġjani saħansitra kienu preżenti fil-Qabar ta' Kristu u fil-monasteru tas-Salib Imqaddes. L-ART IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2015 $$ 15 L-Inbid fil-Bibbja huwa s-simbolu ta' ferħ u jissemma ħafna drabi fil-Bibbja (ara Salm 104:14 u Koħ 9:7). Huwa s-simbolu tal-prosperità u tal-Art Imwiegħda, l-għenba hija s-simbolu ta' Israel. Jissemma sa minn żmien Noċ sal-Ġdid Testment fejn naraw l-episodju importanti 16 $ L-Anr IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2015 tal-ewwel sinjal li sar fit-tieġ ta' Kana, fejn Ġesu biddel l-ilma fl-inbid. Mela l-ewwel miraklu li għamel Ġesu kellu rabta mal-inbid. L-inbid huwa fuq kollox marbut mas-saħħa u mal-barka ta' Alla, filwaqt li x-xarbiet velenużi huma marbuta mas-saħta. Għalhekk l-inbid, huwa s-simbolu ta' ferħ u ta' festa, 'li jferraħ qalb il-bniedem' (Salm 104:5); ma tistax timmaġina festa mingħajr inbid: 'Ma għandhomx inbid', qalet Marija lil binha fit-tieġ ta' Kana (ara Ġw 2:l-11). Eżodu 29:40-41 jitkellem mill-offerta tal-inbid kuljum lil Alla. Infatti l-kelma Ebrajka għal festa tfisser 'tixrob' Il-profeti speċjalment Isaija, Ġeremija, Eżekjel, Hosegħa, Mikea, Ġoel, Naħum u Żakkarija jużaw ħafna s-simboliżmu tad-dielja u tal- inbid, fuq kollox ma ninsewx l-allegorija tad-dielja fil-kapitlu 15 ta' San Ġwann. L-Inbid fil-Palestina L-ispiji ta' Mose' fl-Art Imqaddsa kienu skoprew li l-art hija tajba ħafna għall-għeneb (ara Num 13:23). Art fejn l-ilma mhux daqshekk abbundanti, u l-ħalib tal-annimali faċli jiqras bit-temperaturi sħan, il-produzzjoni tal-inbid bħala 'id-demm tal-għenba' kienet neċessità kif jikteb il-Bin Il-Lhud fil-qedem kienu jixorbu l-inbid bħala estratt mhux biss mill-għeneb imma ukoll minn frott ieħor. L-inbid fil-produzzjoni naturali tiegħu jinvolvi l-meraq tal-għenba flimkien mal-qoxra tal- għenba nnifisha, fejn il-ħmira naturali tal-qoxra tal-għenba saccharompeces cerevisiae titħallat mal-element taz-zokkor fil- meraq fl-għenba u tikkonvertih għall-inbid, eżattament bħall- gas carbon dioxide u l-likwidu alcohol. Din il-ħmira fl-għeneb kienet tintuża fil-produzzjoni tal-ħobż u għalhekk ir-rabta bikrija li nsibu bejn il-ħobż u l-ibid u għalina l-Ewkaristija. Il-produzzjoni tal-inbid tmur lura saħansitra 6000 sena Q.K. kif insibu f'fdalijiet li nstabu f'Shulaveris-Gora f'Georgia u fl-Iran, fil-Hajji Firuz Tepe fil- Muntanji Zagros u fil-muntanji Taurus fit-Turkija. Il-klima u -ħamrija tal-Palestina huma adattati ħafna għat-tkabbir al-għeneb. Fit-Transġordanja nsibu art fertili b'vulkani mejtin i hija tajba ħafna għall-għeneb, bħal per eżempju l-art ta' Baxan u Mowab. L-għelieqi tad-dwieli kienu protetti mill-għadu jiġifieri mill-annimali selvaġġi u mir-riħ qawwi permezz al-ħitan tal-ġebel u kien ikun hemm torri għoli fl-għalqa fejn wieħed kien jista' jindokra -għeneb tiegħu minn xi ħalliel (ara parabbola tal-għalqa tad- dwieli). Fil-fatt wieħed illum isib ħafna postijiet antiki f'Israel marbuta mal-għasir tal-għeneb u mal-produzzjoni tal-inbid. Il-qtugħ tal-għeneb kien isir f'Lulju fin-naħat tax-xmara Ġordan u f'Awwissu mal-kosta Mediterranja. Fil-fatt l-art ta' Mowab bejn il-Wied Hesban u l-Wied Hesa hija magħrufa ħafna għall-inbid tagħha (ara Is 16:7-10). Insibu ukoll kant marbut mal-qtugħ tal-għeneb (ara Isa 27:2 u 65:8). u Plinju jsostnu li l-inbid tal- L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2015 $ 17 Palestina kien ta' kwalità superjuri fil-Mediterran. Tajjeb li ngħidu li l-inbid idum jiffermenta u jsir inbid tajjeb wara erbgħin ġurnata. Hawn Malta missirijietna kienu jagħsru l-għeneb f'Settembru u kienu jibdew jixorbu minnu fil-Festa tal- Qaddisin kollha, ovvjament inbid iktar ma' jkun qadim iktar ikun tajjeb. Fl-ewwel ktieb tal-Bibbja, il-Ġenesi, naraw mill- ewwel ir-rwol importanti tal-inbid. Naraw lil Noċ ikabbar l-għeneb fl-għelieqi tiegħu f'Ġen 9:20-21 u l-kultivazzjoni tal-għeneb fi żmienu. Naraw ukoll lil Noċ jkun vittma ta' xorb żejjed tal-inbid u x'ħin iqum jisħet it-tifel ta' Ħam, Kangħan. Il-qassis misterjuż ta' Salem, Melkisedek li kien qassis ta' El-għeljon ibierek lil Abraham u l-familja tiegħu bil-ħobż u l-inbid, pre-figura tal-Ewkaristija ta' Kristu. (ara Ġen 14:18) Iżakk ibierek lill-ibnu Ġakobb ta' qamħ u inbid. L-istess għamel Ġakobb lil uliedu, it-tnax-il tribu ta' Israel. It- tnax-il spija li bagħat Mosċ, fejn kienu waslu sal-wied ta' Eskol u rritornaw lejn Kades fid-deżert ta' Paran, ġabu magħhom għenqud għeneb kbir (ara Numri 13 u 14). L-arblu ta' Ġesse, missier David, jew ir-rimja ta' Ġesse li jħabbar Isaija, hija d-dielja. Il-kelma komuni Ebrajka għall-inbid hija vavin li tfisser tagħli; b'riferenza għall-fermantazzjoni tal- għeneb, u din il-kelma nsibuha 3196 darba fl- Antik Testament, filwaqt li fil-Grieg għandna 18 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2015 l-kelmiet oinos, u gleukos, bil-Latin: vinum. Fil-Ħitti hemm il-kelma wivana u fil-Grieg Aeoliku hemm il-kelma woinos (fl-Ingliż: wine). Insibu kelmiet oħra għall-tipi oħra ta' inbid, per eżempju hemm ukoll il-kelma Ebrajka tirosh li kien inbid ħelu (ara Ħos 4:11) bil-Latin dan jissejjaħ mustum. Kien hemm ukoll tip ta' inbid qawwi shekar (bil-Malti għandna l-kelma 'sokor') u bil-Grieg sikera. Hemm il-kelma chemer u bl- Aramajk chamar li jirriferu għall-inbid fil-proċess tal- fermentazzjoni. Fil-fatt il- kelma Ebrajka hamar tfisser 'jagħli, fil-Malti għandna l-kelma 'aħmar' marbuta man-nar. Kien hemm ukoll il-kelma Ebrajka għall-inbid il-ġdid tas-sena asis u bil- Grieg glukasmos. L-inbid, meta kien isir ħall, kienu A Ta A Kien hemm ukoll l-għeneb ippressat fi żbib imsejjaħ ashishah (2 Sam 6:19). Kien DG ni GO i beta għall-inbid imħallat bħal: KITAT T K ATTAN mezeg u bil-Grieg kerasma. Fil-Latin hemm il-kliem OTT A defrutum vinum, vinum NO ATT Il-kittieb storiku Josephus meta jitkellem dwar il-frott feta ta l o TA ampelou. IS o a a tata għal min jisker bl-inbid kif PE AS EZNICT EASO o gi iboE huwa għalhekk marbut mad-dnub. Fil-Ġenesi naraw IO IB Ka f tala l l-inbid (ara Ġen 9:20-21 u Ġen 19:32-33). Naraw l-inbid bħala offerta tal- bikri lil Alla (Dewt 18:4). Ġuditta toqtol lill-Ġeneral tal-Assirja Oloferne wara li L-ART IMQADDSA $ LULJU, GO G B ef i COM Absalom t-tifel ta' David L EP OO Bolol Ester kienu taħt l-effett qawwi tal-inbid fl-aġir ħażin tagħhom. Riferimenti oħra bibliċi b'rabta mal-inbid huma Isaija 16:10; Ġer 40:1-12; Neħemija 13:15 u Lam 2:12. F'Ġeremija 35 insibu lill- Rekabin li ma jixorbux inbid. Anke in-Nażrin ma kinux jixorbu nbid (ara Num 6:1-4) bħalma kien Sansun (Imħallfin 14:8-9), Samwel (1 Sam 1:11) u Ġwanni l-Battista fejn wara nsibu lill-Ebjoniti, 'dawk fil- bżonm' u l-Enkratiti. Marbut ma' dan hemm l-episodju 20 $ L-Anr IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2015 tal-wegħda li kellu San Pawl f'Atti 24:5-18. Fil-fatt in-nażir (ara Num 6:1-21) kien ifisser l-ikkonsagrat lil Alla u dak li kien separat mid-dinja u mogħti lil Alla u ma kienx jixrob inbid u ma jaqtax xagħru u ma jersaqx lejn il-katavri. Is-saċerdot Lhudi li kien se jiċċelebra l-liturġija kien ukoll jastjeni qabel minn inbid u minn xi xorb qawwi (Lev 10:1). Fl-eżilju, Danjel u l-Lhud ma xorbux mill-inbid tar-rejiet li ħakmu fuqhom għaliex kienu jaraw fih att ta' infeleltà lejn Alla. Anke r-rejiet kienu joqogħdu ħafna attenti mix-xorb żejjed tal-inbid ħalli l-ġudizzji tagħhom jkunu dejjem sewwa. Is-salmi ukoll juru l-ferħ u l-barka tal-inbid fejn is-Salm 116 jitkellem mill-'kalċi tas- salvazzjoni. 'L-inbid daqs il-ħajja għall-bniedem jekk tixorbu bil-qies tiegħu' (Sir 31:25 u Titu 2:3). L-inbid kien ukoll jintuża fis-sagrifiċċji tal-Lhud bħal dak tal-ewwel frott lil Alla. L-inbid kien jifforma x-xorb prinċipali fl-ikla tal-Għid tal-Lhud. Tajjeb li nsemmu li l-magħsar u l-pressa tal- għeneb tissejjaħ gath (ara Imħ 6:11). L-Inbid fil-Ġdid Testment Ġesti mhux biss ixebbah lilu nnifsu mad-dielja imma jgħid li 'Jiena hu d-dielja vera' (Ġw 15:1). Ġesti wettaq l-ewwel miraklu, skont San Ġwann, bl-inbid u biddel l-ilma f'inbid tajjeb ħafna' (bil-Grieg: kalon onion, ara Ġwanni 2:l-11). L-inbid tajjeb huwa deskritt bil-Latin: poculis vini innocentis jew utilissimum vinum jew saluberrimum vinum, fil-kitbiet ta' Plinju u Plutarku. Ġest fit-tagħlim tiegħu juża wkoll is- simboliżmu tal-inbid meta jitkellem mill-inbid ġdid f'damiġġani ġodda tal-ġild u dan b'riferiment għall-fidi (ara Luqa 5:37-38 u Mark 2:22), fejn naraw l-inbid il-qadim bħala riferiment għad-drawwiet qodma waqt l-inbid il-ġdid ifisser il- ħajja ġdida fi Kristu. Naraw ukoll lil Ġest jiekol u jixrob għand il-pubblikani (ara Matt 11:19). Fuq kollox bħalma jagħmel Melkisedek fl-Antik Testment hekk Ġesti juża l-elementi tal-ħobż u l-inbid fl-Ikla tal-Għid fl-Aħħar Ċena (ara Matt 26:26-29; Mark 14:22-25 u Luqa 22:14-23 u 1 Kor 11:17-34) fejn it-tielet tazza inbid kienet tissejjaħ it-tazza tal-barka cos ha-berachah, dan b'kuntrast mal-inbid tal-kundanna 'tax-xjaten' (i jixrob il-kundanna tiegħu') li jsemmi San L-inbid huwa, flimkien mal-ħobż, l-element essenzjali li għażel Ġest nnifsu għall-Festa tal-Ewkaristija. Il-Knisja minn dejjem ikkundannat dawk il-gruppi jew setet li kienu jissostitwixxu l-inbid ewkaristiku b'xi xorb ieħor. Għalhekk fid-dinja biblika, l-ħobż u l-inbid huma l-elementi l-iktar universali u l-iktar bażiċi biex wieħed jiekol ma' sħabu u jagħmel festa. Fil-quddiesa, Ġesti ibiddel quddiem għajnejna, il-ħobż u l-inbid fil-Ġisem u d-Demm tiegħu, għax Hu tassew jixtieq jibqa' magħna biex jagħmlilna festa u jkollna tassew il-ferħ veru (ara Ġw 15:l-11), ''Tassew, tassew ngħidilkom, jekk ma tiklux il-ġisem ta' bin il-Bniedem u ma tixorbux demmu, ma jkollkomx il-ħajja fikom' (Ġw 6:53). Naraw fil-Ġdid Testment ukoll il-qawwa mediċinali tal-inbid; kif naraw fl- episodju tas-Samaritan it-tajjeb li dewwa l-feriti biż-żejt u l-inbid. San Pawl jikkundanna s-sokor kif naraw f'Gal 5:19-21, Rum 13:13 u Ef 5:18. Fl-aħħar nett anke Jum il-Mulej huwa marbut ma' inbid ġdid. L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2015 $ 21 ' BRIVILEĠĠI U U. L f. Fa al ġħdk- $ TAL- K/A MIAZ ilii (LHUD 10/1025) (3): ie IŻA tul O/HAI Q B'ia ie KOL) 'Ladarba, ħuti, għandna l-fiduċja li nidħlu fis-Santwarju bis-saħħa tad-demm ta' Ġest billi ngħaddu mit-triq, ġdida u ħajja, li hu fetħilna 'l ġewwa mill-velu, li hu l-ġisem tiegħu stess; u ladarba għandna dan il-qassis il-kbir imqiegħed fuq il-familja ta' Alla, ejjew nersqu b'qalb 22 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2015 sinċiera u b'fidi sħiħa, bi qlubna mnaddfin minn kuxjenza ħażina u l-ġisem tagħna maħsul b'ilma safi. Inżommu sħiħ fl-istqarrija qawwija tat-tama tagħna, għax ta' kelmtu huwa dak li għamlilna l-wegħda. Naraw kif nistgħu nħajjru lil xulxin għall-imħabba u għall-għemil tajjeb. Ma ninqatgħux mil- laqgħat tagħna flimkien, kif ħadu d-drawwa jagħmlu xi wħud; agħmlu l-qalb lil xulxin; u dan wisq aktar għandkom tagħmluh, aktar ma' taraw li qiegħed joqrob il-Jum.' Wara li ħareġ għad-dawl it- tagħlim dwar is-saċerdozju u s-sagrifiċċju ta' Kristu, l-awtur tal-ittra lil-Lhud jiġbed il-konklużjonijiet għall-poplu Kristjan kollu li jemmen tassew. Huwa jiddeskrivi s-sitwazzjoni tagħna wara l-mewt u l-qawmien ta' Kristu. Dawn saru totalment sbieħ u aċċettabbli, sitwazzjonijiet fejn tispikka bil-qawwa kollha l-maħfra, l-imħabba u t-tollerenza. Il-vers 19 tal-kapitlu għaxra huwa ta' importanza kbira, anzi l-qalba tal-ittra kollha kemm hi. Dan għaliex fiha hemm it-tagħlim u l-programm ta' ħajja Kristjana. Din is-silta tiġbor fiha żewġ partijiet li huma marbutin ħafna ma' xulxin, imma li huma wkoll magħżulin minn xulxin. L-ewwel parti hija deskrittiva; it-tieni parti hija eżortattiva jew li tqanqlek biex tagħmel xi ħaġa. L-ewwel parti turi li aħna issa, wara l-mewt ta' Ġesu, għandna tliet ħwejjeġ u sewwa li nħaddmuhom: (a) id-dritt għad-dħul fis- santwarju ċelesti, (b) it-triq li rridu nimxu biex naslu sa dan is-santwarju (c) il-gwida li tmexxina f'din it-triq. It-tieni parti tistedinna biex nieħdu mġiba mqiegħda fi tliet sitwazzjonijiet tal-ħajja: Dawn huma l-fidi, t-tama, u l-imħabba. L-awtur hawn ma jużax il-kelma 'alleanza', imma r-realtà li jiddeskrivi taqbel perfettament ma' sitwazzjoni ta' alleanza, għaliex fiha la hemm firda u lanqas nuqqas ta' komunikazzjoni. L-ewwel parti li hija deskrittiva hija din: 'Ladarba, ħuti, għandna l-fiduċja li nidħlu fis-Santwarju bis-saħħa tad-demm ta' Ġest billi ngħaddu mit-triq, ġdida u ħajja, li hu fetħilna 'l ġewwa mill-velu, li hu l-ġisem tiegħu stess; u ladarba għandna dan L-ART IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2015 $$ 23 il-qassis il-kbir imqiegħed fuq il-familja ta' Alla,' (Lhud 10,19-21). It-tieni parti imbagħad hija waħda eżortativa. Fil-bidu ta' din is-silta, l-awtur jikteb il-kelma 'ħuti'; din turi l-għaqda ta' dawk li jemmnu fit-Tesment il-Ġdid. Dawn huma aħwa ta' Kristu, u aħwa fi Kristu (Lhud 2,11-12). Fi żmien il-patt il-Ġdid dawk kollha li jemmnu għandhom 'dritt sħiħ' biex jidħlu fis- Santwarju biex joqorbu aktar lejn Alla. Fit-traduzzjonijiet ta' spiss insibu l-kelma 'fiduċja' minflok 'dritt' Iżda l-kelma Griega hija parresia, din ma tindikax sempliċement xi forma ta' sentiment suġġettiv ta' fiduċja; imma fl-istess waqt tindika dritt oġġettiv jiġifieri dik il-libertà li tidħol u tesprimi ruħek. Parresia hija kelma karatteristika tal-belt Griega. F'Ateni u fi bliet oħra demokratiċi tal- Greċja, ċ-ċitadini kellhom il-parresia, jiġifieri id-dritt li jindaħlu u li jitkellmu fl-assembleji u dan biex jesprimu u jiddefendu l-pożizzjoni proprja tagħhom. Dan id-dritt ma kienx jiġi mogħti la lill- barranin u anqas lill-iskjavi. Fit-Testment il-Ġdid it- terminu parresia jiġi użat ħafna u dan biex joħloq is- sitwazzjoni Kristjana bħala sitwazzjoni ta' libertà (a) ta' dritt tal-kelma, u (b) ta' dritt għad-dħul f'xi assemblea. In-Nisrani għandu l-libertà ta' iben Alla, mela għandu wkoll id-dritt li jidħol fis- Santwarju divin. 24 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2015 Matul iż-żmien tat-Testment il-Qadim kienu jeżiżtu bosta forom ta' firdiet; issa dawn kollha ġew imneħħija. Fost dawn il-firdiet kien hemm: (a) Għażla bejn il-poplu kollu u l-qassisin; il-poplu qatt ma seta' jidħol fil-binja tat-tempju; imma seta' joqgħod biss fil-btieħi ta' barra. (b) Firda bejn il- qassisin u l-Qassis il-Kbir. Tal-ewwel setgħu jidħlu fil-binja tat-tempju, perċ xorta waħda kien hemm separazzjoni bejn il-qassisin u l-Qassis il-Kbir. Tal-ewwel ma setgħu qatt jidħlu fil- parti l-aktar qaddisa, mela fil-'qaddis tal-qaddisin' debir; imma f'dik il-parti msejħa biss 'il-qaddis' hekal. Kien il-qassis il-kbir biss li kellu d-dritt li jidħol pil Mta p to lo IO Ia a GG te G Giet a XI fis-sena. (c) Kien hemm MI VA IT je BI EKS u l-vittma. Il-qassis ma setax i dl b dehen, anqas kapaċi. Kellu joffri bħala vittma annimal, bhima. Iżda l-annimal qatt ma kien kapaċi jqaddes il- qassis jew in-nies. Annimal hul (d) Fl-aħħar kien hemm DI EVA CN i Bil EPE it Ke ae jidħol f'komunjoni ma' Alla. pOtEljo tib e i lik a el danl U r-raġunament ma għandux bżonn forza. jOkWacrza kt Kor gntiet G ET EA kollha li jemmnu għandhom Gas tag Di j Cl s BE ON NETTA sej Beta la g nifhmu santwarju magħmul minn idejn ta' bniedem, imma s-santwarju veru u IG B tti xa g EA al jidħol fl-intimità ta' Alla. Dan id-dritt tad-dħul huwa mibni grazzi għad-DEMM ta' Ġest. Dan għaliex id- demm sar demm tal-Patt il- Ġdid, billi ġie mxerred waqt DIO a OO g N Hekk dan id-demm ħassar il-firdiet kollha tal-qedem u waqqaf l-għaqda sħiħa bejn il-poplu u Alla. Permezz tal-offerta tiegħu, Kristu ħassar dik il-għażla bejn il-vittma u Alla, u dan għaliex kien vittma i o IV G tka et 'mingħajr tebgħa' (Lhud 9,14). Vittma li b'imħabba kbira kompliet perfettament JI QNK B ot 10,9), u għalhekk ma setgħetx ma tiġix milqugħa. ISO (ta Gob lo warrab il-firda li kien hemm bejn is-saċerdot u l-vittma stess, u dan għaliex huma ISO A EG ġe Ġest) li saret vittma (Lhud 9,14). F'dak il-waqt li Ġesti laqa' u aċċetta l-vittma, aċċetta wkoll il-qassis, u għollih ħdejh fil-glorja. Kristu warrab ukoll dik il-għażla bejn il-poplu u l-qassis, għaliex l-offerta li għamel Ġesu kienet att ta' solidarjetà sħiħa magħna lkoll mingħajr ebda OO € VAZZRI QED r aO bla ipretali l-konsagrazzjoni saċerdotali ġiet mogħtija lilu ġiet ukoll ikkomunikata lilna (Lhud 5,9; 10,14). Hekk id-demm ii GO IET AG demm tal-patt' (Lhud 10,29; 13,20). Demm li waqqaf sitwazzjoni ġdida u li bħala pn aa lia Ta ja tebjaħ San Pawl fl-ittra lil Efesin ipiGenEM o Il Gniiitivnt issa għandna l-libertà għad- dħul għal għand il-Missier; fioti it Si Sb IE RO iijaa tagħna għandna l-parrusia, mela 'għandna d-dritt li nersqu permezz tal-fidi tagħna' (Ef 3,12). Id-demm ta' Kristu jippossjedi qawwa straordinarja ta' għaqda, jistabilixxi l-għaqda ma' Alla u bejn l-aħwa. Hekk kif id- demm tagħna jagħmel dik l-għaqda vitali bejn iċ-ċelluli tal-ġisem tagħna, hekk ukoll jagħmel id-demm ta' Kristu fil-ġisem ta' Kristu li tiegħu aħna membri. L-awtur jgħaddi għal żewġ aspetti oħra: Biex nidħlu fis-santwarju mhux biżżejjed li jkollna d-dritt għad-dħul, hemm bżonn ukoll li jkollna triq x'nimxu u gwida li timxi qabilna f'din it-triq. Dan kollu qiegħed fi Kristu. Fih 'ngħaddu mit-triq, ġdida u ħajja, li hu fetħilna 'l ġewwa mill-velu, li hu l-ġisem tiegħu stess' (Lhud 10,20). Fl-aħħar mill-aħħar kien Ġest stess li qal li huwa 'it-triq'. Hawn ukoll toħroġ ċara bidla ta' sitwazzjoni, dejjem f'rispett mal-kult tat-Testment il-Qadim. Qabel l-awtur stqarr ċar li matul żmien it-Testment il-Qadim it-triq lejn il-veru santwarju kienet għadha ma ġietx 'murija' (Lhud 9,8), mela mhux magħrufa u anqas miftuħa. Wieħed ma kienx jaf fejn u liema naħa għandu jmur. Mela l-komunikazzjoni lejn u ma' Alla kienet impossibbli. Imma issa għandna t-triq, li hija n-natura umana ta' Ġesti mibdula fis-sagrifiċċju tiegħu. L-awtur jgħidilna li din it-triq ġiet inawgurata minn Kristu stess fil- ministeru tal-Għid tiegħu. Biex jidħol fl-intimità ċelesti ta' Alla bin-natura tiegħu gglorifikata, Kristu ħaddem 26 $ L-Anr IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2015 din it-triq li hija l-umanità gglorifikata tiegħu. Din it-'triq' ġdida, ma kinitx teżiżti qabel, hija ħolqien ġdid. Din hija t-triq sewwa lejn l-alleanza ġdida, li jimxieha dak li rċieva l-qalb ġdida, l-ispirtu ġdid, l-Ispirtu ta' Alla. Din hija triq li twassal għall-ħajja, għaliex għandha x'taqsam ma' Kristu rxoxtat, dak 'li hu ħaj' (Lq 24,5). Kristu rxoxtat ma jmutx aktar, il- mewt ma għadhiex taħkem fuqu, jgħid San Pawl (Rm 6,9). It-triq ġdida u ħajja hija l-istess Kristu. Li wieħed jitkellem minn triq ġdida u ħajja huwa mod ieħor kif wieħed jiddisinja 'it-tinda aqwa u aktar perfetta' (Lhud 9,11). Grazzi għal din it- tinda (ġisem), Kristu daħal fis-santwarju divin. Hawn qegħdin nirreferu għall- umanità gglorifikata wara l-qawmien ta' Ġest u li saret għalina Ikoll l-unika triq li twassal għand Alla. Hemm bżonn li nifhmu aħjar it-tiġdid straordinarju li daħal fid-dinja grazzi għall-qawmien ta' Kristu. Din il-ħaġa tagħtina l-kapaċità li 'ninbidlu, billi nġeddu kontinwament il- mentalità tagħna (Rm 12,2), u nilbsu l-bniedem il-ġdid (Ef 4,24). Aħna ma aħniex imsejħin biex ngħixu f'dinja qadima, imma (a) f'ħolqien ġdid, (b) b'qalb ġdida, (c) fi spirtu ġdid. Dan kollu seħħ grazzi għall-passjoni li saret b'ġisem Ġest u l-qawmien ta' ġismu issa gglorifikat. ka I iħiifar Wa GG, DEBAT GWANNII5S:1:11 Fis-silta magħżula Ġesu jippreżenta lilu nnifsu bħala d-dielja vera. Ejjew nħarsu lejn is-silta evanġelika u nippruvaw ninżlu ftit aktar fit-tifsira aktar sħiħa tagħha. L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2015 $ 27 L-Evanġelista Ġwanni hekk jikteb: Jiena d-dielja vera u Missieri l-bidwi. Kull fergħa fija li ma tagħmilx frott jaqtagħha; u kull waħda li tagħmel il- frott jiżborha u jnaddafha, biex tagħmel frott aktar. Intom ġa ndaf minħabba l-kelma li għedtilkom. Ibqgħu fija, u jiena nibqa' fikom. Kif il-fergħa ma tistax tagħmel frott minnha nfisha jekk ma tibqax fid-dielja, hekk anqas intom jekk ma tibqgħux fija. Jiena d-dielja, intom il-friegħi. Min jibqa' fija u jiena fih, dan jagħmel ħafna frott; għax mingħajri ma tistgħu 28 $ L-Anr IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2015 tagħmlu xejn. Jekk wieħed ma jibqax fija, jintrema barra bħal fergħa, u jinxef; mbagħad, friegħi bħal dawn jiġbruhom u jixħtuhom fin-nar u jinħarqu. Jekk tibqgħu fija u kliemi jibqa' fikom, itolbu kull ma tridu, u jingħatalkom. Din hi l-glorja ta' Missieri, li intom tagħmlu ħafna frott u tkunu dixxipli tiegħi. Kif ħabbni Missieri, hekk ħabbejtkom jiena. Ibqgħu fl-imħabba tiegħi. Jekk tħarsu l-kmandamenti tiegħi, intom tibqgħu f'imħabbti, kif jien ħarist il-kmandamenti ta' Missieri u qiegħed f'imħabbtu. Għedtilkom dan biex il-ferħ tiegħi jkun fikom, u biex il-ferħ tagħkom ikun sħiħ. 'Ibqgħu fija, u jiena nibqa' fikom. Din hija t-tema li torbot flimkien l-ewwel ħdax-il vers tal-kapitlu 15 tal-Vanġelu skont San Ġwann. It-tixbiha tad-dielja hija strumentali biex tgħaddi din it-tema fundamentali tar-raba' Vanġelu. Vrus l-5a jisħqu fuq l-importanza li d-dixxiplu jibqa' f'Ġest; il-frott jew in-nuqqas tiegħu ta' dan jiġi ppreżentat fil- vrus 5b-8, 'għax mingħajri ma tistgħu tagħmlu xejn. tibqa' fil-Mulej ifisser tibqa' f'imħabbtu fil-ħarsien tal- kelma tiegħu; mlaqqmin f'imħabbtu iwassal għal ferħ. Għandna hawnhekk l-aħħar mill- istqarrijiet ċvo eiju, 'Jiena hu' tal-Vanġelu; magħha Ġesu jżid 'u Missieri l-bidwi' Għax huwa l-Missier li jaqta, jiżbor u jnaddaf il-friegħi biex jagħmlu aktar frott. Huwa l-Missier li, permezz ta' Kristu Ibnu, jgħaddi l-kelma u l-opri tiegħu (cf. 14:10), u r-relazzjoni tal-Iben mad- dixxiplu, tema fundamentali tat-test, hija mlaqqma f'dik tal-Missier mal-Iben (cf. 14:10; 17:21-23). Id-dielja fil-Bibbja hija s-siġra tal-prosperità u tal- ferħ messjaniku, sinjal tal- poplu fidil jew infidil. Israel kien spiss jiġi mqabbel mad- dielja jew mal-għalqa tad- dwieli. 'Israel dielja kollha friegħi, tagħmel ħafna frott. Aktar ma kienet tagħti l-art, aktar sebbaħ il-plieri sagri' (Hos 10:1-20); Ħa ngħanni lill-maħbub tiegħi l-għanja ta' mħabbtu għall-għalqa tad-dwieli tiegħu. Il-maħbub tiegħi kellu għalqa tad-dwieli fuq għolja għammiela. Għażaqha u naddafha miż-żrar, u ħawwel fiha dwieli mill-aħjar; bena torri f'nofsha, u wkoll ħaffer magħsar fiha. Stennieha tagħmel l-għeneb tajjeb, iżda kull ma għamlet kien għeneb qares. li tgħammru f'Ġerusalemm, L-ART IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2015 $$ 29 irġiel ta' Ġuda, agħmlu ħaqq bejni u bejn l-għalqa tad-dwieli tiegħi. X'kien fadalli nagħmel għall-għalqa tiegħi u ma għamiltux2… Għax l-għalqa tad-dwieli tal-Mulej ta'-eżerċti hija d-dar ta' Israel (Is 5:1-4.7); 'Għannulha lill-ġnejna tad-dwieli, il-ġnejna fiha għaxqal Jiena l-Mulej, l-għassies tagħha. Kull ħin u kull waqt insaqqiha. Biex ma tiġrilha l-ebda ħsara, lejl u nhar jien inħarisha. Ma għadnix mgħaddab. Li kien hemm ix-xewk u l-ħurrieq, kont nagħmlilhom gwerra, naħraqhom ilkoll f'salt wieħed, sakemm ma jfittxux il-kenn fija u ma jagħmlux paċi miegħi, u ma jagħmlux paċi miegħi' (Is 27:2-5; ara wkoll: Ġer 2:21; Eżek 15:1-5, 17:1-21; 19:10-14; S 80:8-18). F'dal kuntest huwa interessanti niftakru kif l-għarusa tal-Ktieb tal-Għanja tal-Għanjiet hija mxebbha ma' għalqa tad-dwieli: 'Salamun kellu għalqa tad-dwieli f'Bagħal- ħamon; din l-għalqa ħalliha f'idejn l-għassiesa, u kull wieħed kellu jagħtih il-frott tiegħu: elf biċċa tal-fidda. L-għalqa tiegħi tad-dwieli, li hi tiegħi, tinsab quddiemi: Salamun, l-elf biċċa għalik, u mitejn għal dawk li jgħassu l-frott tagħha' (Għanja 8:1l- 12). It-tradizzjoni kompliet anke fil-Ġudaiżmu (Lev. 30 4 L-ART IMQADDSA $ LULJU — SETTEMBRU 2015 Il-figura tad-dielja kienet anke użata fil-muniti u fiċ-ċeramika mill-perijodu tal-Makkabin 'il quddiem; Ġużeppi Flavju jfakkar li fl-intrata tas-santwarju fit-Tempju mibni minn Erodi kien hemm dielja kbira tad- deheb (Ant.15.395). Huwa interessanti niftakru li meta Israel jiġi mqabbel ma' dielja jew għalqa tad- dwieli, il-poplu jkun qed jiġi mqiegħed fid-dawl tal-ġudizzju ta' Alla u jigi kkundannat għan-nuqqas ta' frott (e.g., Iż 5:1-7; Ġer 2:21). Ġest huwa d-dielja vera f'kuntrast ma' Israel li ma għamilx frott għal Alla. Il-Mulej huwa l-Iben ta' Alla-Bin il-Bniedem li jmut u jqum sabiex fih, magħqud miegħu, jitwieled poplu ġdid li jagħmel il-frott. Hu d-dielja vera u d-dixxipli huma l-friegħi, li bil- qawwa tal-Ispirtu, jibqgħu fih u jkollhom il-ħajja. Magħqudin miegħu fil-fidi jipproduċu l-frott tal-karità. 2 'Kull fergħa fija li ma tagħmilx frott jaqtagħha; u kull waħda li tagħmel il- frott jiżborha u jnaddafha, biex tagħmel frott aktar Il-Missier jindokra kull fergħa li tagħmel il-frott; jiżbor u jnaddaf biex il-frott jitkattar; jaqta' barra kull fergħa li ma tagħmilx frott. Huwa Ġesti-dielja li jagħti l-ħajja, iżda hu l-Missier li jindokra biex ikabbar, hu jiddeċiedi biex jaqta' barra l-friegħi mejta, mhux kapaċi jagħtu frott. Id-dixxiplu li jingħaqad ma' Kristu jieħu sehem fil-ħajja awtentika, dik li ġejja minn Alla: dan is-sehem jixprunah jgħix fid-dawl tal-ħajja ġdida mogħtija mill-Mulej. 3 'Intom ġa ndaf minħabba l-kelma li għedtilkom. Wara li Ġest jistqarr min hu, u min hu l-Missier, jindirizza direttament lid-dixxipli billi jgħidilhom li huma ġa ndaf minħabba l-kelma li qalilhom. Madwar il-mejda, fi smigħ tal-kelma tiegħu, id-dixxipli huma friegħi li jagħmlu l-frott, magħqudin f'intimità mal-Mibgħut tal-Missier. Fis-smigħ tal- kelma tiegħu kienu qed jinżabru u jitnaddfu. Ġesu kien diġà qalilhom li kienu 'indaf' (13:10); issa jtenni li huma ndaf 'minħabba l-kelma li għidtilkom': Hu d-dielja, Missieru l-bidwi, u d-dixxipli, magħmula ndaf bis-saħħa tal-kelma tiegħu, jistgħu jkunu friegħi li jagħmlu l-frott. Dan iseħħ billi jibqgħu fih, Hu li hu l-espressjoni sħiħa tar-rieda ta' Alla għall-bnedmin. 4 'Ibqgħu fija, u jiena nibqa' fikom. Kif il-fergħa ma tistax tagħmel frott minnha nfisha jekk ma tibqax fid-dielja, hekk anqas intom jekk ma tibqgħux fija.' L-għaqda L-ART IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2015 $$ 31 kor A ij ġo Is o nit ilo Trid temmen u taħdem biex (f (ET fil-kuntest tar-rakkont tal- IO JO Bon j 4 li jista' jiġri meta d-dixxiplu intijbteezsi għ tati na ita a ea tal-Vanġelu, biex jidħlu fl-avventura tal-għaqda miegħu, għaqda li setgħet issir possibbli bil-qawwa tal- mewt u l-qawmien tiegħu, A teE oiB il-fedeltà dejjiema tiegħu, 'u A TA o ati lo 'għax jiena żgur dejjem NIT A tt progressiva mal-Mulej għandha l-fedeltà tiegħu bħala għajn waħdanija; il-fedeltà tad-doni ta' Alla fi Kristu issir ankra għal min jitlaqqam fil-ħajja l-ġdida. FO A JO BGMtaibe II għandu garanzija ta' frott, u frott bil-kotra. 'Mingħajri ma tistgħu (Et in i ġ 5 'Jiena d-dielja, intom il- KT TA at Ni a IIL għax mingħajri ma tistgħu L Ta (a mal-Mulej tipproduċi l-frott. Dakli jgħid Ġesu huwa eku ta' dak li huwa stess jgħid fuq l-għaqda tiegħu mal- Missier f'5:19, 30: 'jien ma ia dl GR Ta LI IT ka i TIT Tà LT a dixxiplu mingħajr l-għaqda ma' Ġesti ma jagħmel xejn. IE ET l B i OJ speċjalment il-frott tal- imħabba (13:34-35), is-sinjal li bih jiġu magħrufa bħala dixxipli tiegħu. Magħqudin b'mod vitali mad-dielja vera Gie ET a EG kollu li jagħmlu issa għandu EEI To e ilni ATT RAITA jintrema barra bħal fergħa, u jinxef; mbagħad, friegħi bħal Ga i gt id fin-nar u jinħarqu.' In- nuqqas ta' għaqda mal- Mulej twassal għan-nixfa u għall-mewt; iċ-ċaħda tal-Mulej bħala għajn ta' ħajja tipproduċi l-mewt il- bidwi jiġbor u jaħraq dawn il-friegħi: 'U ġietni l-kelma tal-Mulej u qalli: 'O bniedem, x'inhu l-ħatab tad-dielja, aħjar mill-bqija tal-ħatab, iż-żarġun li hemm fost iss- siġar tal-forestaż Forsi jieħdu l-injam minnu, biex jagħmlu minnu xi biċċa xogħol Forsi jieħdu minnu xi kavilja għad- dendilf Ara, jitfgħuh fin-nar għall-ħruq, u trufu t-tnejn jikolhom in-nar, u n-nofs ukoll jinħaraq. U meta n-nofs ikun maħruq ukoll, jista' jiswa għal xi xogħol Ara, meta kien għadu sħiħ, ma kien jiswa għal ebda xogħol. Kemm inqas issa, li kielu n-nar u qerdu' (Eżek 15:1-5; ara Mt 3:10; 13:30). 7 Jekk tibqgħu fija u kliemi jibqa' fikom, itolbu kull ma tridu, u jingħatalkom.' Dan il-vers jisħaq fuq in-neċessità li wieħed jibqa' fil-kelma ta' Ġest, magħqud miegħu li huwa 'r-rivelazzjoni inkarnata tal-imħabba ta' Alla, tal-Missier. Magħqud mal-kelma tiegħu, mar-rieda tiegħu, mal-imħabba tiegħu id-dixxiplu jagħmel ħafna frott: kulma jitlob imlaqqam fil-kelma jiġi mogħti lilu mill-Missier; kulma jitlob huwa mlaqqam fix-xewqa li tikber u tixtered is-saltna ta' Alla (14:12-14). Magħqud ma' Kristu fl-imħabba u l-ubbidjenza, id-dixxiplu ma jibżax għax jaf li kull talba msejsa fir-rieda ta' Alla hija żgur mismugħa. 8 'Din hi l-glorja ta' Missieri, li intom tagħmlu ħafna frott u tkunu dixxipli tiegħi Id-dixxipli magħquda mal- Iben u li jagħmlu l-frott huma l-glorja tal-Missier. Il-Missier jiġi gglorifkat bħalma huwa gglorifikat fl-Iben (12:23, 28, 31-32; 13:31-32; 17:1). Id-dixxiplu, magħqud ma' Ġest, jitlaqqam fil-glorja li l-Iben kontinwament jagħti lill- Missier. 9-10 'Kif ħabbni Missieri, hekk ħabbejtkom jiena. Ibqgħu fl-imħabba tiegħi. Li tibqa' fil-Mulej ifisser tibqa' f'imħabbtu, bħalmu hu stess baqa' Matul ħajtu, fl-imħabba tal-Missier. Ġesti L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2015 $ 33 jistieden lil tiegħu jibqgħu fir- realtà tremenda tal-imħabba li kellu għalihom, jistedinhom jifirħu f'imħabbtu, igħixu fid-dawl ta' din l-imħabba 'sal-aħħar'. U l-mod ta' kif wieħed jibqa' fl-imħabba tiegħu hija mfissra: 'Jekk tħarsu l-kmandamenti tiegħi, intom tibqgħu f'imħabbti, kif jien ħarist il-kmandamenti ta' Missieri u qiegħed f'imħabbtu. F'dan il-Vanġelu l-ħarsien ta' Ġesti tal-kelma tal-Missier hija spiss imsemmija (e.g., 4:34; 6:38; 8:29, 55); hija ħarsien/ubbidjenza li twassal sal-għotja sħiħa tal-Iben (10:17-18; 12:27-28; 14:31). Id- dixxipli mela huma mistiedna jikkultivaw relazzjoni ma' Ġesti fuq il-mudell tar-relazzjoni tal- Iben mal-Missier. 11 ' Għedtilkom dan biex il- ferħ tiegħi jkun fikom, u biex il-ferħ tagħkom ikun sħiħ. Il-ferħ sħiħ huwa l-frott ta' min jibqa' f'Ġesu, ta' min iħares il-kmandamenti, ta' min jibqa' fl-imħabba tiegħu, bħall-fergħa magħquda b'mod ħaj mad-dielja. Huwa l-ferħ li baqa' ħaj f'Ġesti anke fis-siegħa drammatika tas-sagrifiċċju (12:24-26). Huwa l-ferħ ta' min jirċievi l-ħajja bil-kotra mill- 'għajn tal-ħajja'; huwa l-ferħ li min-natura tiegħu jixtered fuq l-oħrajn. Huwa l-ferħ ta' żminijiet il-fidwa, ferħ li jwelled is-sliem, dak is-sliem mogħti mill-Mulej. Id-dielja qaddisa ta' David Imdawlin minn dan il-Vanġelu l-insara tal-bidu qiesu lil Ġest bħala d-dielja qaddisa ta' David. Hekk fil-fatt tgħid it-talba 34 $ L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2015 misjuba fit-Taglim tat-Tnax-il Appostlu: 'Missierna, inroddulek ħajr għad-dielja qaddisa ta' David, qaddej tiegħek, li inti wrejtna permezz ta' Ġesii, qaddej tiegħek' (Didachċ). Sant'Injazju ta' Antjokja hekk jikteb: 'Tbiegħed mill-friegħi ħżiena li għandhom frott ta' din id-dinja. Mhumiex xtieli ndukrati mill- Missier. Li kieku kienu, kienu jidhru bħala friegħi tas-salib, u l-frott tagħhom kien ikun dejjiemi' FL-EVANĠE SALA JA It-talb, karatteristika ewlenija fit-teoloġija ta' Luqa-Atti, ikompli jispikka fir-rakkonti tal- passjoni u l-mewt ta' Ġesu. Fil-fatt, l-Evanġelista San Luqa jippreżentalna lil Ġest jitlob fil-bidu nett tal-ġrajja tal-passjoni u fl-aħħar nett. Hekk se naraw f'dan l-artiklu li fih sejrin nikkonċentraw fuq it-talba ta' Ġesu fil-Ġnien taż-Żebbuġ u t-talb ta' Ġest fuq is-salib. L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2015 $ 35 iż-żewġ waqtiet ta' talb, huma waqtiet ta' fiduċja kbira li fihom l-Iben ta' Alla jkompli juri r-rabta tiegħu mal-Missier tas-Sema kif jagħmel matul in-narrativa kollha tal-Evanġelju. Immedjatament wara r-rakkont tal-Aħħar Ċena, l-Evanġelista San Luqa bħall- Evanġelisti l-oħra kollha, għalkemm bdifferenza, jirrakkonta l-episodju ta' Ġest fil-Ġnien taż-Żebbuġ (Lq 22,39-46).1 F'dan l-episodju, ambjentat fil- lejl li fih Ġesu ġie ttradut, San Luqa joħloq kuntrast bejn it-talb ta' Ġestiu l-atteġġjament tad-dixxipli, li minkejja li Ġest wissihom sabiex jitolbu - Ttolbu li ma tidħlux fit-tiġrib' (v.40), fil- fatt huma raqdul Qabel ma jagħtina l-kontenut tat-talb ta' Ġesti f'dan il-Ġnien, San Luqa jippreżentalna l-pożizzjoni fiżika ta' Ġesti waqt it- talb tiegħu. Hekk naqraw: 'Imbagħad tbiegħed minnhom daqs tefgħa ta' ġebla, u nxteħet għarkupptejh jitlob' (v.41). Imbagħad, dan l-Evanġelista jagħtina t-talba ta' Ġesti. Din hija talba indirizzata lill-Missier: 'Missier, jekk inti trid, warrab minni dan il-kalċil Iżda tkun magħmula r-rieda tiegħek, u mhux tiegħi' (v.42). Għalkemm din hija 36 $ L-Anr IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2015 talba qasira fil-kontenut tagħha, l-użu tal-verb 'jitlob' fl-imperfett — 'u nxteħet għarkupptejh jitlob' (v.41), juri azzjoni twila ta' talb. Ġest kien jaf bit-tbatijiet li kienu qed jistennewh. Dan jidher mill-użu tal- kelma 'kalċi' f'din it-talba.2 San Luqa hawnhekk huwa ħafna qrib dak li jgħidilna l-Evanġelista San Ġwann. Fl-episodju tal-arrest ta' Ġest kif inhu rrakkuntat fl- Evanġelju skont San Ġwann, Ġest wkoll jitkellem mill- 'kalċi' li kien lest li jixrob. Hekk naqraw: 'Ġesi qal lil Pietru: 'Erġa' daħħal is-sejf fl-għant tiegħu. Forsi l-kalċi li tani Missieri ma nixorbux2' (Ġw 18,11). Ir-rieda ta' Alla għall-Iben tiegħu, mela, kienet li jixrob dan il-kalċi, jiġifieri, li jagħmel ir-rieda ta' min bagħtu, li wasslitu sa fuq is-salib. L-Iben wettaq ir-rieda tal-Missier sal-aħħar. Fit-Testment il- Qadim, li tagħmel ir-rieda ta' Alla kienet meqjusa bħala azzjoni ekwivalenti għall-ħajja li togħġob lil Alla u li allura tiswa aktar minn kull sagrifiċċju li jista' jingħata lil Alla. Hekk naqraw, per eżempju, fis-Salm 40,7-8, kliem li l-Awtur tal-Ittra lil-Lhud iqiegħdu fuq fomm Ġesu: 'Kristu meta daħal fid- dinja qal: 'Sagrifiċċju u offerti int ma ridtx, imma ġisem int ħejjejt għalija; vittmi maħruqa u vittmi għad-dnubiet lilek ma għoġbukx. Jien imbagħad għedt: 'Hawn jien, ġejt biex nagħmel ir-rieda tiegħek, o Alla, kif fil-ktieb hemm miktub fuqi' (Lhud 10,5-7). Li tagħmel ir-rieda ta' Alla huwa meħtieġ għal dawk kollha li jixtiequ jimxu wara Ġesu. Hekk jgħid Ġest: 'Għaliex issejħuli, 'Mulej, imbagħad ma tagħmlux dak li ngħid jien2' (Lq 6,46). Ġesu, saħansitra, isejjaħ bħala 'ommi' u 'ħuti' lil dawk kollha li jwettqu r-rieda tiegħu (Lq 8,19- 21). Fit-talba tal-'Missierna, imbagħad, kif insibuha fl- edizzjoni ta' San Mattew, insibu wkoll it-talba: 'ikun li trid int, kif fis-sema, hekkda fl-art' (Mt 6,10). Dan kollu jurina l-importanza li r-rieda ta' Alla tieħu fit-tagħlim u fil-ħajja ta' Ġesti ta' Nazaret. Nistgħu għalhekk nifhmu -għala l-Evanġelista San Luqa jsejjaħ l-episodju tal-Ġnien aż-Żebbuġ bħala l-waqt tal- 'agunija' ta' Ġesti (Lq 22,44). Il-kelma 'agunija' — bil-Grieg: agonia — tradizzjonalment fisser l-aħħar ġlieda bejn ħajja u mewt. Oriġinarjament, iżda, din il-kelma kienet tfisser 'ġlieda' - bil-Grieg: agon - post a' ġlied. $ Minħabba f'hekk, nistgħu nqisu l-episodju tal-agunija a' Ġest bħala wieħed mill- aktar episodju li jikxef x'kien għaddej mill-qalb ta' Ġest huwa u jitlob lill-Missier fil-lejl li fih ġie ttradut. Dak li Ġesti ħass f'dak il-waqt ta' talb hu rifless f'dak li naqraw fl-Ittra lil-Lhud, f'silta li toqgħod ħafna għal dak li l-Evanġelista San Luqa jirrakkonta f'dan l-episodju tal-Ġnien taż-Żebbuġ: 'Meta kien jgħix fuq din l-art, Kristu offra talb u suppliki b'leħen għoli u bid-dmugħ lil dak li seta' jsalvah mill-mewt. U kien mismugħ minħabba fil-qima tiegħu lejn Alla. Għad li kien Iben, tgħallem minn dak li bata xi tfisser l-ubbidjenza. U, billi laħaq il-perfezzjoni sar awtur tas-salvazzjoni ta' dejjem għal kull min jisma' minnu' (Lhud 5,7-9). L-għaraq bħal tad-demm Wara t-talba ta' Ġesu lill-Missier tas-Sema biex jekk jista' jkun jitwarrab minnu l-kalċi li kellu jixrob, San Luqa jkompli jikteb hekk: 'Deherlu anġlu mis-sema biex jagħmillu l-qalb, imma hu ħass dwejjaq tal-mewt fuqu u beda jitlob b'ħerqa akbar. L-għaraq sarlu bħal qtar tad- L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2015 $ 37 demm iċarċar sal-art' (Lq 22, 43-44). Min AGO ti ira lite dan l-Evanġelju jaqblu fuq IO nee al (2 01 IB BGi i aSA A mill-manuskritti l-aktar pietol a A IO korla San Luqa. Huwa għalhekk li Bel tiva Zone ottan SA OP Ż GIET saret aktar tard fuq it-test eta BT ii gala fe qg Bt IE a talla li kien jaf bit-tradizzjoni 'ta' demm il-profeti kollha li nxtered sa mill-ħolqien tad-dinja' (Lq 11,50), mid- AOsTà Ġo 'demm ta' Abel sa Żakkarija, li qerduh bejn l-altar u OTT QAS DB oj ni 'dan in-nisel ikollu jagħti TEZOR Bħal qtar 'bħal tad-demm'' JiġKOn i kon B taċ at LG SG għatti l-agunija ta' Ġesu f'dak il- waqt, u allura l-importanza ta' din il-ġrajja fil-ħajja ta' Ġesu. Hawn min jilmaħ hawnhekk kuntrast bejn l-għaraq li jissemma wara l-waqgħa' ta' Adam u l-għaraq ta' Adam il-ġdid. L-għaraq ta' Adam kellu jkun sinjal tal-effett tal-kastig tad- fir Te tA tiekol ħobżok' (Ġen 3,19), filwaqt li l-għaraq ta' Ġesui, Adam il-ġdid, jirrappreżenta l-ġlieda jew aħjar l-agunija tiegħu sabiex jirreżisti lix- xitan u b'hekk jikseb għalina ISEitBo ti ki BONITI pitnbBAtie tipo Kate ieloE Adam. Hu x'inhu l-oriġini ta' dawn il-versi, id-dehra tal-anġlu PIOtEz zi Ke bii (ET AEO ea jitlob bil-ħerqa lill-Missier tas-Sema, turina li Alla jisma' t-talb tal-bniedem fil- po ili te iġeeldeieeti kkolbison Kon biteħ speċjalment mit-Testment il- Biex insemmu eżempju, għandna l-anġlu li deher lit-tliet żgħażagħ biex jeħlishom min- nar jaqbad tal-forn iħeġġeġ li fih kienu ġew mixħutin. It-talb ta' Ġest waqt l-agunija tiegħu fil-Ġnien taż-Żebbuġ jeħodna għall-aħħar talbiet tiegħu, din id-darba minn fuq is-salib waqt li kien qed imut. L-ewwel talba ta' Ġesti msallab hija t-talba għall-għedewwa. Hekk naqraw f'Lq 23,34: 'U Ġesu qal: 'Missier, aħfrilhom, għax ma jafux x'inhuma jagħmlu Fit-test Grieg il-verb 'qa' huwa ppreżentat fl-imperfett. Dan juri li din ma kinetx xi azzjoni ta' darba imma pjuttost azzjoni kontinwa fil-passat. B'dan il-mod, mela, donnu li l-Evanġelista San Luqa ried L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2015 $ 39 jagħtina l-impressjoni li din it-talba ta' Ġest għall- maħfra tal-għedewwa ma kinetx sempliċement talba li saret darba u daqshekk. Minflok, jidher li din it-talba ta' Ġest lill-Missier tas- Sema, kienet talba ripetuta aktar minn darba. Aktar minn hekk, din it-talba ta' Ġesu turina wkoll li Ġesti ma kienx kuntent li hu stess ħafer lil dawk li kienu sallbuh, imma talab ukoll lill-Missier sabiex jaħfer lill- għedewwa tiegħu. Minn fuq is-salib, Ġest kien qed jagħmel dak li hu stess kien għallem lid-dixxipli tiegħu biex jagħmlu: 'Bierku lil min jisħetkom, itolbu għal min iżeblaħkom' (6,28). Ir-raġuni l-għala Ġest jitlob lill-Missier sabiex jaħfer lil dawk li wassluh sa fuq is- salib jagħtiha hu stess meta jkompli jgħid: 'għaliex ma jafux x'inhuma jagħmlu' (23,34). Din ir-raġuni nistgħu ngħidu li tagħmel parti mit-teoloġija ta' Luqa- Atti. Aktar kmieni fin-narrativa naqraw, li Ġesti beka quddiem id-dehra tal-belt ta' Ġerusalemm filwaqt li jgħid: 'Mhux li għaraft imqar int ukoll f'dan il-jum x'inhu ta' ġid għalikl Imma issa dan hu moħbi minn għajnejkl' (19, 41-42). Fl-Atti tal- Appostli, imbagħad, naqraw kif Pietru jgħid lin-nies ta' Ġerusalemm li huma kienu waslu biex sallbu lil Ġesti minħabba l-injuranza tagħhom: 'Tssa, ħuti, jiena naf li kemm intom u kemm il-kapijiet tagħkom, għamiltu dan għaliex ma kontux tafu' (Atti 3,17. Ara wkoll 13,27). Minkejja s-sbuħija tat- talba ta' maħfra li Ġesti jtennni minn fuq is-salib, f'xi manuskritti antiki din it-talba ta' Ġest hija nieqsa. Dan wassal biex bosta studjużi ta' dan l-Evanġelju qiesu din it-talba ta' Ġesti fuq is-salib bħala waħda li faċilment setgħet żdiedet aktar tard. It-talba ta' Ġesti li miet jaħfer lill-għedewwa tiegħu, setgħet żdiedet fuq il- mudell tat-talba tad-Djaknu Stiefnu li naqraw fuqu fil- Ktieb tal-Atti tal-Appostli. Waqt li Stiefnu kien qed jiġi mħaġġar, huwa talab hekk: 'Mulej, tgħoddilhomx dan id-dnub' (Atti 7,60). Il-kliem tat-talba ta' Stiefnu, iżda, mhumiex eżatt bħal dak ta' Ġesti mislub. Minbarra hekk, tajjeb ninnutaw li t-talba ta' Ġesti għall-għedewwa, li nsibuha fil-bidu nett tar-rakkont tal-kruċifissjoni, tibbilanċja tajjeb it-talba l-oħra ta' Ġesu, meta qabel imut, huwa jitlob hekk: 'Missier, f'idejk jien nerħi ruħi' (Lq 23,46). L-ewwel talba, mela, turi l-attitudni ta' Ġesu lejn l-għedewwa tiegħu, filwaqt li t-tieni talba tiegħu turi l-attitudni tiegħu lejn Alla. Dwar din l-aħħar talba ta' Ġesti qabel ma miet — Missier, f'idejk jien nerħi ruħi' (23,46), San Luqa jvarja mill-Evanġelisti Sinottiċi l-oħra. Għalkemm it-tlieta li huma jagħtuna l-aħħar kliem ta' Ġesti fuq is-salib bħala kwotazzjoni minn xi Salm, fil-każ ta' San Luqa, il-kliem ta' Ġest meħud minn Salm 31,6 jagħti impressjoni differenti mill-għajta ta' abbandun li nsibu f'Mk 15,34 u f'Mt 27,46. San Luqa jippreżentalna l-aħħar talba ta' Ġesti fuq din l-art bħala talba ta' fiduċja indirizzata lill- Missier, li fiha l-Iben jafda lilu nnifsu f'idejn dak li matul ħajtu sejjaħlu bħala 'Missier Minħabba li San Luqa kontinwament jurina lil Ġest bħala l-Iben il-maħbub ta' Alla, it-talb tiegħu lejn il- Missier, għalhekk hu wkoll talb akkumpanjat mill-ubbidjenza tiegħu lejn il-Missier tas-Sema. Fil-fatt, nistgħu ngħidu li f'dan it-talb ta' Ġesu fl-aħħar sigħat ta' ħajtu fuq din l-art, juri kemm hu kien tassew dipendenti fuq il-Missier. Mhux biss, imma l-waqtiet kollha tat-talb ta' Ġest bħal donnhom jesprimu n-nostalġija tal-Iben għall- Missier, San Luqa qatt ma jirreferi għal dan il-post bħala l-'Ġetsemani' (ara Mt 26,36; Mk 14,32). Minflok, San Luqa jsejjaħ dan il-post bħala 'il-Ġnien taż- Żebbuġ: Fl-Iskrittura, l-użu tal-kelma 'kalċi' ħafna drabi tesprimi l-idea tal-korla u tal-kastigi ta' Alla. Ara, per eżempju, Salm 11,6; 75,8; Is 51,17; Ġer 25,15; Eżek 21,31-33; Ħab 2,16. L-aħhar kelma ta' Ġest fl-Evanġelju skont San Ġwann hija tetelestai (Ġw 19,30) — 'kollox mitmum' — li ħafna mill-istudjużi ta' dan l-Evanġelju jinterpretawha bħala kelma li biha l-Evanġelista jesprimi kif Ġest kien wettaq ir-rieda tal-Missier sal-aħħar. L-Evanġelista San Luqa iħobb juża l-kelma 'bħa' biex jiddeskrivi xi ħaġa jew xi okkażjoni partikulari. Hekk, ngħidu aħna, naqraw fl-espisodju ta' meta Ġesli ra x-xitan jaqa' 'bħal berqa mis-sema' (Lq 10,18). Ġest jindirizza lill-Fariżej u jgħidilhom 'qiskom l-oqbra' (11,44). Fl-Atti tal-Appostli, wkoll, naqraw kif Pietru ra 'xi ħaġa qisha liżar kbir' (Atti 10,11). Ara Dan 3, 24-97. L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2015 $$ 41 Eli ON ji Il-monasteru tal-Kwarantena, jew kif inhu magħruf bl-Għarbi, Deir el-Quruntal, hu monasteru Grieg Ortodoss li jixxabbat fuq irdum li jixref fuq il-belt u l-oasi ta' Ġeriko, fuq muntanja msejħa l-Muntanja tat-Tentazzjoni (350 metri fuq il-livell tal-baħar). Dan il- 42 ġe L-Anr IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2015 monasteru jfakkar l-episodju evanġeliku tat-tentazzjonijiet ta' Ġesti matul l-erbgħin jum li għadda jsum fid-Deżert tal-Lhudija (Mt 4,1-11; Mk 1,12-13; Lq 4,1-13). Din il-Laura, jew monasteru tad-deżert, inbniet għall- ewwel darba fl-epoka Biżantina, fis-seklu 6, fuq l-għar fejn, skont it-tradizzjoni Ġest qatta' l-perjodi tal-erbgħin jum sawm fid-deżert wara l-magħmudija tiegħu fix-xmara Ġordan, u fejn ġie mġarrab mix-Xitan. Dan l-għar għadu sal-lum l-aktar post qaddis f'dan il-kumpless ta' għerien imħaffrin fil-blat tal- muntanja, li magħhom il-monaċi jew rħieb tad- deżert bnew ċelel li jixirfu qishom gallarija naturali fuq id-dagħbien li hemm taħt l-irdum. Il-monasteru tal-Kwarantena jagħtik dehra panoramika fuq Ġeriko l-antika, magħrufa bħala Tel es- Sultan. Dan kien is-sit tal-Ġeriko biblika li kienet intrebħet mill-poplu Lhudi mmexxi minn Ġożwe, malli qasmu x-Xmara Ġordan mill-wita ta' Mowab. L-iskavi arkeoloġiċi li saru f'din l-għolja artifiċjali (Tel) ikkonfermaw l-eżistenza ta' din il-belt li x'aktarx hi l-eqdem insedjament uman fid-dinja, għax il- fdalijiet imorru lura għal 8000 sena QK. Skavi oħrajn saru partikolarment mill-arkeologa Kathleen Kenvon fl-1952-1958. Din sabet it-torri Neolitiku li jmur lura għal 7000 sena QK. L-aktar skavi reċenti saru minn grupp ta' arkeoloġi Taljani u Palestinjani fl-1997. Jekk il-kalkoli ta' dawn l-arkeoloġi huma korretti, Ġożwe okkupa Ġeriko madwar is-sena 1200 QK, meta l-belt kienet diġà ilha wieqfa għal 5800 senal Il- Bibbja hi l-uniku dokument li jitkellem dwar Ġeriko sa żmien l-okkupazzjoni Rumana tal-Palestina. L-episodju tal-konkwista ta' Ġeriko minn Ġożwe jinsab fil-Ktieb ta' Ġożwċ 6,1-27 u jiddeskrivi kif il-ħitan tal- belt iġġarrfu wara li l-poplu L-ART IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2015 $$ 43 ta' Israel kien dar madwar il-belt għal sebat ijiem idoqq it-trombi jżarżru (shofar) filwaqt li l-qassisin kienu jġorru l-Arka tal-Patt. 'U għajjat il-poplu, u daqqew it-trombi, u malli l-poplu sama' d-daqq tat-trombi għajtu għajta kbira, u l-ħitan iġġarrfu u l-poplu tala' għall- belt, kulħadd minn fejn kien, u qabdu l-belt f'idejhom' (Ġoż 6,20). li hemm taħt l-Għolja tat-Tentazzjoni, hemm in-Nixxiegħa tal-Profeta Eliżew (Għajn es-Sultan), li tissemma fir-rakkont bibliku ta' 2Slat 2,19-22: 'In-nies tal-belt qalu lil Eliżew: 'Ara, il-post tal-belt hu tajjeb, kif jista' jara sidi, imma l-ilma ħażin, u l-art ħawlija: U hu qalilhom: 'Ġibuli bieqja ġdida, u ixħtu ftit melħ fiha: U ġibuhielu. U ħareġ lejn l-għajn tal-ilma, u xeħet fiha l-melħ, u qal: Dan jgħid il-Mulej: Jiena ntejjeb dan l-ilma. Minn issa 'l quddiem ma jkunx hemm la mewt u la ħwiel tal-art U l-ilma baqa' tajjeb sal-lum, skont il-kelma li qal Eliżew Il-preżenza ta' eremiti jew rħieb fl-għerien fl-irdumijiet fuq Ġeriko kienet magħrufa sa mill-antikità. Santa Elena ssemmi din il-preżenza fil-vjaġġ li għamlet fl-Art Imqaddsa fis-sena 326. Ma' dawn l-irdumijiet kien hemm mat-30 jew 40 għar naturali li fihom kienu jgħixu kwantità ta' rħieb. Fis-seklu 7 l-pellegrin Antonju ta' Piacenza kiteb li kien hemm ħafna eremiti u anke nisa verġni li kienu jgħixu fl-għerien tal-muntanji fuq ix-Xmara Ġordan. It-tradizzjoni tat- tentazzjonijiet ta' Ġesti tmur lura fl-antikità, u l-pellegrin Seawulf isemmiha wkoll fl-1102. Fi żminijiet il- qedem l-Għar, li jimmarka l-post tradizzjonali tat- tentazzjonijiet ta' Ġesu, ġie trasformat f'kappella. Ġie abbandunat fis-seklu 13 wara li fi żmien il-Kruċjati kien proprjetà tal-Kanoniċi tal-Qabar ta' Kristu u kienu jgħixu fih reliġjużi. Fl-1874 il-monaċi Griegi Ortodossi ġew joqogħdu f'dan il- post. Fl-1895 huma bnew mill-ġdid il-monasteru u l-kappella fuq l-għar venerat li fih Ġesti ġie mġarrab mix- Xitan. Fuq il-quċċata tal- muntanja hemm il-fdalijiet tal-fortizza Asmonea ta' Dok, li tissemma f'IMakkabej 16,14-16 u fejn Xmun, il-qassis il-kbir, ġie maqtul. Iż-żjara fil-monasteru tal-Kwarantena tibda mid-daħla, li minnha titla' b'ħafna turġien lejn il-kuridur maqtugħ fil- blat li jifred l-għerien tal-irdum mill-bini l-ieħor tal-monasteru li jifrex fuq il-panorama tal-oasi ta' Ġeriko. Fi tmiem il- kuridur tasal fil-knisja prinċipali tal-monasteru, knisja tipikament Griega Ortodossa bl-ikonostasi u b'taraġ fuq il-lemin li jtellgħek fl-għar venerat li fih titfakkar it-tentazzjoni ta' Ġesu. Taħt l-altar ċkejken hemm il-blata li l-pellegrini jqimu bħala l-post tat-tifkira tat-tentazzjoni ta' Ġesu, imħaffra f'niċċa naturali fil-blat. F'dan il-monasteru hemm it-tradizzjoni li l-Patrijiet Franġiskani tal- Kustodja tal-Art Imqaddsa jiġu f'pellegrinaġġ darba fis-sena, f'jum il-festa tal-Magħmudija tal- Mulej (Ħadd fuq is-6 ta' Jannar), meta wara li jkunu ikkommemoraw il-Magħmudija ta' Ġesti maġenb ix-xmara Ġordan fil-post ta' Qasr al-Vahud (Kastell tal-Lhud), faċċata tal-parti Ġordana li tfakkar il-veru post tal-Magħmudija, huma jerħulha lejn il- monasteru tal-Kwarantena biex ifakkru l-ġrajja tat- tentazzjoni tal-Mulej fid- deżert. Illum il-pellegrini jistgħu jżuru l-monasteru jew billi jitilgħu bil-mixi fil-mogħdija wieqfa u mimlija ġebel u turġien li minn ħdejn in- nixxiegħa ta' Eliżew twasslek fil-monasteru, inkella billi jieħdu l-funikular li saret fis-sena 1998 u li minn ħdejn Tel es-Sultan twasslek ftit 'l isfel mid-daħla tal- monasteru. Il-Monasteru ta' San Gerasimos Il-Monasteru ta' San Gerasimos hu monasteru Grieg Ortodoss li jinsab madwar 5.5 km lejn it- tramuntana tal-Baħar il-Mejjet, maġenb it-triq 90 li ddur mat-territorju awtonomu Palestinjan ta' Ġeriko u tibqa' tiela' lejn Beit Shean fil-Galilija matul il-wied kollu tax-xmara Ġordan. Il-monasteru, li ġie mwaqqaf lejn is-seklu 5 mill-Abbati Gerasimos tal-Ġordanja, hu wieħed mill-eqdem laure tad-deżert tal-Lhudija. L-isem tal-monasteru bl-Għarbi hu Dejr Hajla (ppronunzjata Ħaġla). L-isem jidher li ġej mill- isem tal-belt biblika ta' Bet Ħogla, li kienet timmarka l-fruntiera bejn it-tribujiet ta' Ġuda u ta' Benjamin, u li tissemma fil-Ktieb ta' Ġożwe 15,5-6: 'Fuq il-lvant imbagħad kien hemm L-ART IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2015 $$ 45 il-Baħar il-Mielaħ sa fomm il- Ġordan. Il-limiti tat-tramuntana jibdew minn ilsien il-baħar f'fomm il-Ġordan, u jitilgħu sa Bet-Ħogla, jgħaddu min-naħa tat-tramuntana ta' Bet-Għaraba, u jibqgħu telgħin sal-ħaġra ta' Boħan bin Ruben' Il-fdalijiet ta' din il-belt ġew skavati u jinsabu mal-ġenb tat-triq li tgħaddi maġenb il-monasteru. Il-Laura ta' San Gerasimos ġiet imwaqqfa fis-sena 455 minn Gerasimos, li kien raħeb li ġie mil-Liċja fl-Anatolja (Turkija). Hu sar il-kap, jew Abbati, ta' grupp ta' 70 monaku li bdew jgħixu fl-għerien ħdejn Ein Nukeil fil-wied fuq il-lvant ta' Ġeriko, fejn għad hemm il- fdalijiet tal-monasteru primittiv. Gerasimos hu meqjus bħala wieħed mill-grupp ta' rħieb li kienu dixxipli tal-eremiti fundaturi tal-eqdem Laure, jiġifieri Evthvmius u Karitone. ta' Dejr Hajla kien il-Laura, ġabra ta' għerien u ċelel tar- rħieb bi knisja ċentrali, fejn kienu jiltaqgħu għat-talb nhar ta' Ħadd. għidna, jinsab xi kilometru lejn il-lvant tal-monasteru ta' San Gerasimos, qrib Ein Nukei, f'wieħed mill-widien xotti li jinżlu minn Ġeriko lejn ix- xmara Ġordan. Gerasimos kien ħa sehem fil- Konċilju ta' Kalċedonja tas-sena 451. Dan kien il-Konċilju li ra l-ewwel firda kbira fil-Knisja, dik bejn il-Knejjes li aċċettaw id-duttrina taż-żewġ naturi (divina u umana) ta' Kristu (il-Knisja Biżantina u l-Knisja Latina) u l-Knejjes hekk imsejħin 'Monofisiti' tal-lvant li ma ridux jaċċettaw din id- duttrina, u li kienu jemmnu li fi Kristu kien hemm natura waħda mħallta divina-umana (il-Knisja Sirjaka, Assira, Kopta, Abbissina, Armena u oħrajn). Gerasimos jingħad li miet fis- sena 475. Billi l-Laura primittiva ġiet meqruda mill-Persjani fis-sena 614, ma nafux fejn jinsab il-qabar tiegħu. Ortodossa fl-4 ta' Marzu. Leġġenda tgħid li, darba minnhom, Gerasimos iltaqa' ma' ljun fil-wied tal-Ġordan. L-iljun kien jgħajjat bl-uġigħ għax kien daħħal xewka kbira f'riġlu. Gerasimos resaq lejh u neħħielu x-xewka, u minn dak il-jum l-iljun immansa u kien ħabib tal-irħieb tal-monasteru. San Gerasimos hu dejjem irrappreżentat bi ljun maġenbu. Il-Laura oriġinali nqerdet, kif għidna, mill-Persjani fis-sena 614, u l-irħieb sfaw kollha maqtula. Għad hemm il-fdalijiet tagħhom meqjuma fil-kripta. Il- monasteru ġie abbandunat sakemm il-Kruċjati reġgħu bnewh fis-seklu 13. Għad hemm xi fdalijiet tal-bini kruċjat, imma minħabba li ż-żona tal-Wied tal-Ġordan tinsab f'reġjun ta' terremoti qawwija, il-monasteru kellu jerġa' jinbena diversi drabi, l-aktar wara t-terremot Is-sit antik tal-monasteru, fejn hemm il-fdalijiet tal-Laura primittiva, ġie eżaminat fl-1866-1877 minn Wilson, Conder u Kitchener. Jingħad fir-rapport li l-monasteru jinsab fuq it- Triq tal-Pellegrinaġġ (għall- Mekka) fuq in-nofsinhar ta' Ain Hajla u ta' Wadi Kelt, u lejn ix-xaqliba tal-punent tax-xmara Ġordan. hu deskritt bħala 'rovina importanti ta' monasteru medjevali. Ir-rovini kienu jinkludu kappella kbira, kappella iżgħar lejn in- nofsinhar, u kappella oħra fil-kripta taħt il-monasteru. Il-binja hi mdawra b'ħajt. Il-monasteru xi mindaqqiet hu magħruf bħala ta' Mar Xohanna Hajlah (San Ġwann ta' Hajla). seklu 16 (f'epoka tat-Torok Ottomani) l-monasteru kienu jgħixu fih rħieb tal- Ordni ta' San Bażilju, imma l-Latini kienu jsejħulu bl- isem ta' San Ġilormu diġà fis-seklu 15. Fis-seklu 14 Marino Sanuto sejjaħ dan il-post Bet Agla. L-istorja aktar antika tiegħu mhijiex magħrufa. X'aktarx li hu l-monasteru ta' Kalamon, li kien jeżisti f'dawn l-inħawi fis-seklu 127 Illum il-ġurnata l-Monasteru ta' San Gerasimos hu rrestawrat u miftuħ għall- pubbliku. Wieħed jammira l-binja tipikament kruċjata, bil-kjostru mdawwar biċ- ċelel tal-monaċi u l-knisja prinċipali tal-monasteru, bl- ikona ta' San Gerasimos, u l-kripta li fiha hemm esposti r-relikwi tal-monaċi li mietu martri fil-persekuzzjoni tal- Persjani. L-ART IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2015 $$ 47 Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija,