ĦARĠA NUMRU 22-SAJF 2020 NEWSPAPER POST Nisġet artn PUBBLIKAZZJONI MAĦRUĠA MILL-MINISTERU GĦALL-AGRIKOLTURA, SAJD U DRITTIJIET TAL-ANNIMALI Għeżież qarrejja, Dħalna fl-istaġun tas-sajf, u għal darb'oħra qegħdin nerġgħu nidħlu fid-djar tagħkom sabiex inkunu nistgħu nwasslulkom artikli ferm utli relatati mas-settur tal- Agrikoltura, Sajd u Drittijiet tal-Annimali. Dan kollu jista' jsir bl-għajnuna tagħkom il-qarrejja, bir-rispons li dejjem tagħtuna, kif ukoll permezz tal-kontributuri li ta' kull pubblikazzjoni jipprovdulna artikli interessanti u informattivi relatati mas-settur. Fid-dawl tal-pandemija li ħakmet lil pajjiżna u lid-dinja kollha, nistgħu ngħidu li kellna rebbiegħa kemxejn differenti minn dik li s-soltu mdorrijin biha. Is-settur agrikolu huwa wieħed mill-iktar setturi li ntlaqtu, għaliex għalkemm ħafna minna jagħżlu li jixtru prodotti friski, din id-darba d-domanda kienet inqas mill-provvista. Dan ġara għaliex bħal kull ħaġa, dan is-settur hu abbinat ma' setturi oħra bħat- turiżmu, lukandi u ristoranti, u allura, bħal katina, dawn ġew affettwati flimkien. Kien għalhekk li b'ġest sabiħ, ħafna bdiewa għażlu li jagħtu għexieren ta' kilos ta' frott u ħxejjex lill-isptarijiet u lil min hu fil-bżonn. Tħassru ħafna avvenimenti, fosthom l-Imnarja u l-Agrifair, iżda f'dan l-istaġun għandna nħarsu 'l quddiem b'iktar pożittività sabiex naqilbu paġna ġdida. Għal ħafna, is-sajf iġib miegħu iktar ħin fejn wieħed jista' jgawdi l-familja u jieqaf xi ftit mir-rutina tal-ħajja mgħaġġla ta' kuljum. Madankollu min jaħdem f'dan is-settur, fis-sajf tiżdiedlu iktar it-tbatija. Is-sħana li jġib miegħu s-sajf tagħmilha iktar diffiċli għall-bidwi sabiex iqatta' dawk is-sigħat twal fix-xemx. Għalhekk wieħed irid iktar japprezza li jekk ma jkunx għal dawn in-nies bieżla, ma jkollniex il-kumdità li jkollna prodotti dejjem friski fi djarna. Nittama li din il-ħarġa tintlaqa' tajjeb magħkom il-qarrejja u nfakkarkom li tistgħu ssibu l-artikli ppubblikati, kemm fuq il-paġna ta' Facebook 'Nisġet Artna'', u kif ukoll fuq is-sit elettroniku agrifish.gov.mt. Nisġet artna Pubblikazzjoni maħruġa mill-Ministeru għall-Agrikoltura, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Dipartiment għall-Affarijiet Rurali Ċentru ta' Riċerka u Żvilupp L-Għammieri, Triq l-Ingiered Il-Marsa, MRS3303 Ritratt meħud minn Emanuel Cauchi Qari tal-provi Proofreading Malta Nomenklatura Maltija tal-flora u l-fawna fil- Gżejjer Maltin Titwila lejn is-settur organiku Inizjattiva mid-Direttorat għall-Ħarsien tal-Annimali waqt l-imxija tal-COVID 19 SIMTAP X'inhuma l-fatturi li jiddeterminaw il-konsum tal-majjal f'Malta2 Artiklu għat-tfal Riċetti Il-Proġett PIXAM Applikazzjonijiet 2020 Kappelli marbuta mal-pesta Messaġġi ta' riklamar Razez domestiċi Maltin: Żewġ Razez ta' wirdien Ħidma bla preċident Anton Refalo Ministru għall-Agrikoltura, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Wara l-ewwel xhur tiegħi bħala Ministru għall-Agrikoltura, Sajd u Drittijiet tal-Annimali, mhux biss nista' nifhem aktar il- ħtiġijiet ta' dawn is-setturi, pero grazzi għall-impenn nobbli ta' bosta ħaddiema f'dan il- qasam, ilkoll flimkien bdejna nippjanaw il-ġejjieni billi, mhux biss inkomplu nagħtu prijorità lil dan il-qasam fil-preżent, iżda wkoll nibdew infasslu inizjattivi u proġetti għall-futur. Nemmen bis-sħiħ li dawn is-setturi, mhux biss huma ta' kontribut importanti għall- ekonomija ta' pajjiżna, iżda wkoll għas-soċjetà b'mod kollettiv. Hemm bżonn li nagħrfu u napprezzaw aktar ir- relazzjoni tagħna ma' prodotti ġenwini u ta' kwalità. Dan nistgħu nifhmuh u nirrikonoxxuh aktar kemm- il darba nkunu mgħarrfa b'ħidmet ir-raħħal, il-bidwi u s-sajjied Malti, u l-impenn sabiex dejjem jipprovdulna prodotti bnini u friski. B'hekk inħossni kburi u sodisfatt li bħala Ministru qed naħdem id f'id mad-Direttorat tal- Agrikoltura biex aħna dejjem naħdmu favur il-prodott Malti. b'saħħitha bit-titlu ta' 'Agħżel Bnin… Agħżel Frisk'' sabiex il-konsumatur japprezza ħafna aktar xogħol il-bidwi, ir-raħħal u s-sajjied tagħna. Dawn il- ħaddiema li jħabirku minn kmieni filgħodu sa tard billejl għandhom ikunu ppremjati bl- apprezzament tagħna. F'dan l-ispirtu rridu naċċertaw li b'ħidmietna nħarsu lil dawn is-setturi u ma nħalluhomx imutu mewta naturali. Nifhem li, illum il- ġurnata, iż-żgħażagħ tagħna għandhom quddiemhom għażliet wiesgħa ta' karrieri interessanti, perċ żgur li hawn lok ta' impenn akbar fejn jidħlu l-agrikoltura u s-sajd. Dawn l-aħħar xhur kienu impenjattivi ħafna. Flimkien mal-Aġenzija għall-Pagamenti Agrikoli u Rurali (ARPA) ħabbarna l-ftuħ tas-sottomissjoni tal- applikazzjonijiet sabiex ngħinu lill-bdiewa, lir-raħħala u lis-sajjieda b'fondi lokali u Ewropej. Dawn huma fondi importanti ħafna sabiex insostnu ħidmet il- bidwi u r-raħħal Malti. Iċ- ċokon ta' pajjiżna joħloq sfidi liema bħalhom, pero, b'impenn kollettiv u għajnuna varja, nemmen u ninsab ċert li nistgħu nagħrfu l-opportunitajiet u negħlbu l-isfidi kbar li għandna quddiemna. Nemmen li wasal iż-żmien fejn nibdew inħarsu lejn il- ħsieb li nżewġu l-progess fit-teknoloġija mal-agrikoltura. Sar ħafna xogħol diġà f'dan ir-rigward iżda żgur li hemm ħafna opportunitajiet oħra x'nistgħu nisfruttaw, speċjalment f'pajjiż żgħir bħal tagħna, f'din il-gżira żgħira b'poplu ta' qalb kbira. Fl-aħħar jiem ġie mħabbar ukoll l-Animal Welfare Fund fejn permezz ta' 'l fuq minn €85,000, numru ta' Għaqdiet Non-Governattivi u santwarji ser ikunu qegħdin jiżviluppaw proġetti sabiex ikomplu jitħarsu l-annimali għeżież tagħna. Fil-ġimgħat u x-xhur li ġejjin ser inkunu wkoll qegħdin inżuru numru ta' Kunsilli Lokali li permezz ta' għajnuna mill- Ministeru tagħna, il-Ministeru tal-Agrikultura, Sajd u Ħarsien tal-Annimali ser ikun qed jiżviluppa numru ta' proġetti fil-komunitajiet sabiex jitħarsu l-annimali, kemm dawk domestiċi u oħrajn li jgħixu fit- triq. Il-fatt li twilidt, trabbejt u għext dejjem viċin mal-ambjent u mal-agrikoltura, ir-relazzjoni tiegħi kienet waħda naturali. L-annimali dejjem kienu l-għożża tiegħi u llum inħossni kburi u sodisfatt li permezz tal-ħidma Ministerjali nistgħu ngħinu, mhux biss lis-soċjetà u l-ħaddiema tagħna, iżda wkoll lil dawk li m'għandhomx vuċi, l-annimali tagħna li tant huma għal qalb l-Għawdxin u l-Maltin. Minn qalbi nixtieq li Ikoll, fiċ-ċirkustanzi u r-realtajiet preżenti, ingawdu s-sajf mill- aħjar li nistgħu flimkien mal- familji u mal-għeżież tagħna, u flimkien inkomplu naħdmu u napprezzaw u nkunu konxji kemm dawn is-setturi huma bżonjużi għal pajjiżna. fil-Gżejjer Maltin Bastun ta' San Ġużepp Il-bniedem għandu ħafna xebh mal-kumplament tal-organiżmi ta' din id-dinja, imma għandu ħaġa waħda li tagħmlu partikolarment uniku; dik li jagħti l-ismijiet lill-organiżmi l-oħra, saħansitra anke lill-membri tal-istess speċi tiegħu, lit-tfal u lill-annimali li jitrabbew ġod-dijar. Dan jippermetti lill-bniedem jagħraf bejn individwi differenti u jsejħilhom, u saħansitra jiddistingwi bejn speċi u oħra. L-isem u l-organiżmu jew l-oġġett, jintrabtu b'sistema ta' referenza, assoċjazzjoni mibnija primarjament fuq l-għamla tiegħu. Interessanti kif kliem eżistenti f'lingwa jingħaqad biex jinħoloq isem, u kif isem jista' wkoll jinbidel u jevolvi. Bħall-ismijiet tal-komunità umana, l-isem tal-istess speċi jew ta' speċi simili ħafna ta' xulxin jista' jvarja skont iż-żona ġeografika. Dawn id-differenzi lingwistiċi jinsabu f'Malta minkejja ċ-ċokon ta' pajjiżna. Filwaqt li ċerti ismijiet antiki baqgħu jippersistu sal-lum għax baqgħu jagħmlu sens jew għax m'hawnx ħliefhom, ċerti ismijiet inbidlu u l-forom bikrin tagħhom intesew. Oħrajn qegħdin jinħolqu għal skop formali u uffiċjali biex kemm jista' jkun tintuża l-lingwa Maltija. ismijiet x'aktarx ġiet minħabba influwenzi lingwistiċi mir- Rumanz u l-Ingliż fuq il- Eżempju klassiku huwa dak tal-mazzarell, li huwa l-isem uffiċjali bil-Malti għall- dragonfiv. Fl-antik kien jissejjaħ Ċikku Ġwiebi għax kien u għadu jinstab viċin xi ġiebja, u f'xi nħawi kien magħruf bħala l-mewt għax huwa predatur. Imbagħad sar iktar magħruf bħala ħelikopter, peress li dan l-insett kapaċi jtir fl-istess post għal tul ta' ħin. Perċ l-isem uffiċjali, li fil-verità ma tantx jitlissen, oriġina mill- kelma Taljana mazzarello. Kważi kull speċi ta' mazzarell li għandna f'Malta jieħu dan in-nom ma' kliem ieħor, bħal Mazzarell Vjola (Trithemis annulata), Mazzarell Aħmar (Crocothemis ervthraea), Mazzarell Ikħal (Orthetrum brunneum) u Mazzarell Sultan Dehbi (Anax ephippiger). Fl-għasafar, l-isem Ta' Denbu Aħmar (Phoenicurus sp.) li għadna nisimgħuh, sar jissejjaħ ukoll bl-isem Kudirross. Dan l-isem ġej mit-Taljan cudirosso, u jfisser l-istess bħall-ewwel isem. Kudirross ġie mibdul uffiċjalment għal Fjamma, li hija forma mqassra tal-isem użat f'Għawdex, jiġifieri Fjammarell. Madankollu, it-tliet ismijiet baqgħu jintużaw. Filwaqt li dawn l-ismijiet jagħmlu xi forma ta' sens, ismijiet oħrajn ma tantx jagħmlu sens, jew mhumiex faċli biex tifhimhom illum, bħal Għakrux Raġel (Cornu aspersum), li huwa l-bebbuxu komuni li jittiekel. Dan l-isem ma jirriflettix il-fatt li kull bebbuxu individwalment għandu ż-żewġ sessi f'daqqa. Fil-fatt l-Għakrux Mara (Eobania vermiculata) jirreferi għal speċi oħra. Il-Bebbuxu, l-iktar isem li jintuża, joriġina mill-Għarbi-Sqalli 'babbaluciu'. Il-pjanti mhumiex neqsin minn nomenklatura diversa u avventuruża. Peress li l-bniedem għandu tendenza kbira li jxebbah l-affarijiet ma' oħrajn li diġà hu familjari magħhom, ħafna mill-ismjiet tal-pjanti huma antropomorfiċi, jew relatati mal-annimali. Eżempju ta' isem antropomorfiku huwa Papoċċi Ħomor (Antirrhinum tortuosum) li bl-Ingliż tissejjaħ Greater Snapdragon, pjanta komuni viċin it-toroq fir-raba' f'Malta. L-immaġinazzjoni tal- bniedem hija fertili u waslet saħansitra biex xi ħaġa li jilbes tinfluwenza isem ta' fjura. L-isem Ingliż huwa pjuttost mitoloġiku għax jirreferi għal xi forma ta' dragun. Isem ieħor li huwa antropomorfiku huwa Ħobbejż (Lavatera sp.;Malva sp.) għax il-frotta għandha forma ta' ħobża żgħira. Pjanti oħrajn ġew deskritti bl-isem ta' xi annimal jew tal-partijiet tal-ġisem tiegħu, ngħidu aħna Qanfuda (Chicorium spinosum), Beżżul il-Baqra (Sedum caeruleum), Sieq il-Ħamiem Fjura tal-Leblieba tal-ifffum 6 Nisġet artna (Fedia graciflora) u Sieq il- Brimba (Nigella damascena) li għadhom jintużaw. Mill-banda l-oħra, ismijiet bħal Bajdiet il- Fenek m'għadhomx jintużaw, u sirna nużaw Orkidi. Xi wħud mill-Orkidi nirreferu għalihom bħala Ħajja u Mejta. L-isem Orkida huwa l-verżjoni Griega antika ta' Bajdiet. Xi wħud mill-ispeċi ta' pjanti għandhom diversi ismijiet. Erica multiflora għandha ħames ismijiet bil- Malti: Erika, Savina, Isopu, Sagħtar Aħmar u Leħjet ix-xiħ. Nerium oleander għandha tlieta: Id-Dilfa, Olejandru, u Siġra tal-Wirdien. Ċerti ismijiet jirriflettu l-pajjiż jew il-lokalità fejn probabbilment l-organiżmu ġie deskritt l-ewwel darba. Xi ftit mill-ispeċi endemiċi huma l-iktar ovvji, bħas- Sempreviva t'Għawdex (Helichrvsum panoritanum subsp. melitense), Limonju ta' Malta (Limonium melitense), Ġiżi ta' Malta (Matthiola incana subsp. melitensis), Gremxula ta' Malta (Podarcis filfolensis), u l-Bugeddum t'Għawdex (Crocidura sicula subsp. calvpso). Mhux kull speċi li għandha l-isem Malta jew Għawdex hija endemika, bħal Broxka t'Għawdex (Ononis natrix subsp. ramossima), Ramlina Għawdxija (Rhodalsine geniculata), il-Melitella (Crepis pusila) u x-Xewk Malti (Centaurea melitensis), li huma indiġeni, u nstabu jew ġew deskritti l-ewwel darba f'Malta fid-dinja. Dan huwa l-każ għax-Xewk Malti u l-Melitella, li mbagħad instabu postijiet oħra fid-dinja. Xi wħud huma iktar komuni f'Għawdex milli f'Malta, u, għalhekk, ħadu l-isem 'Għawdex'. Xi speċi endemiċi u indiġeni għandhom ismijiet relatati mal-ambjent li jgħixu fih, bħal Widnet il-Baħar (Cheirolophus crassifolius), Bjanka tal-Irdum (Atriplex lanfrancoi), Leblieb tal-Irdum (Convolvulus oleifolius), Tengħud tax-Xagħri (Euphorbia melitensis), Tengħud tar-Ramel (Euphorbia paralias), Nixxief tal-isteppa (Stipa capensis), Ħanżir l-Art tal-Makkja (Porcellio laevis), u l-Brimba tal-Widien (Argiope lobata). jeu LUGT A ETĊ Isem ta' speċi jista' joriġina minn personaġġi magħrufin jew minn qaddisin, fosthom il-Bastun ta' San Ġużepp jew il-Bastun ta' San Filep (fir- Rabat), li jista' jirreferi għal xi speċi ta' ġilju, jew għal A/cea rosea (Hollvhock), Xewk ta' Kristu (Carthamus lanatus), Xewk tax-Xitan (Notobasis svriaca), u Xuxet San Ġwann jew Swaba' tal-Madonna (Carpobrotus sp.) Eżempji oħra huma l-Brimba Qabbeżija ta' Schembri (Aelurillus schembrii) — speċi endemika għal Malta u Sqallija, imsemmija għal xjentist lokali — filwaqt li Akara ta' Esther (Geckobia esterae) hija msemmija għal naturalista Maltija. Ismijiet oħra huma bbażati fuq kif l-organiżmi jgħixu, bħal Qerd in-Naħal (Merops apiaster), għax jeqred in-naħal, Kaċċamendula (Lanius senator) għax tikkaċċja għasafar oħra, Papoċċi Ħomor Xaħmet l-Art u Ċervjola (Carangidae) li joriġina minn ċerva, li huwa annimal li jaqbeż meta jiġri, u din il-ħuta ġġiegħel ħut ieħor jaqbeż barra mill-ilma. L-isem jista' jiġi fis-seħħ meta l-organiżmu jintuża dirett mill-bniedem. Każ partikolari li donnu huwa folkloristiku huwa x-Xaħmet l-Art (Chalcides ocellatus), wieħed mir-rettili slavaġ fil-Gżejjer Maltin, li kien jinqatel lokalment għax-xaħam tiegħu biex tinħoloq xi forma ta' mediċina. Interessanti wkoll kif l-istess speċi jista' jkollha ismijiet differenti skont l-istadju ta' ħajjitha, jew skont id-daqs. Ngħidu aħna nsibu ż-Żibġa li tikber f'Gerwiela, li mbagħad issir Xilpa (Sarpa salpa), u l-Bubinu, li jsir Bubin, imbagħad Mulett u fl-aħħar Kaplat (Mugil cephalus). Minkejja s-sbuħija ta' ismijiet ikkuluriti u differenti, din ukoll tista' toħloq konfużjoni u diżgwit f'argumenti meta niġu biex nidentifikaw xi speċi partikolari. L-istess isem fi bnadi differenti jista' jirreferi għal speċi differenti. Eżempju tipiku huwa Sultan il-Gamiem li f'Malta jirreferi għal Great Spotted Cuckoo (Clamator glandarius) u f'Għawdex jirreferi għall-Farruġ (Coracias garrulus). Għalhekk inħoloq l-isem xjentifiku, magħruf ukoll bl-isem Latin, li huwa l-isem uffiċjali tal-ispeċi madwar id-dinja kollha u li huwa rikonoxxut bih globalment. Anke l-bniedem għandu isem xjentifiku fil- fatt nirreferu għalih bħala Homo sapiens. Madankollu, anke dan jista' jinbidel matul iż-żminijiet minħabba riċerki ġenetiċi ġodda bejn diversi speċi tal-istess gruppi ta' organiżmi. L-ismjiet xjentifiċi huma bbażati fuq is-sistema binomenklaturali tal-ispeċi, li hija magħmula mill-ġeneru u l-ispeċi. Din is-sistema nħolqot minn Carl Linnaeus, botaniku Żvediż tas-seklu tmintax. Ismijiet xjentifiċi għandhom oriġini Latina, pero influwenzati wkoll mill-Grieg, mit-Taljan, u mill-Ingliż. Tajjeb li nkunu nafu li bħal-lingwa, l-ismijiet jinbidlu wkoll, imma l-ismijiet Maltin għandhom jiġu kkunsidrati bħala wirt lingwistiku u storiku għal pajjiżna. sciberrasandsciberras.eu/wp-content/uploads/2008/ SCIBERRAS-A.-2008-Nota-fuq-in-Nomenklatura-tal-Mazzarelli- Li-ghawn-idukumentati-fil-Gzejjer-Maltin.-L-Imnara-9l-Harga- 8 Nisġet artna is-settur organiku Kitba ta' JESSAMINE AGIUS Uffiċjal Agrikolu Uffiċjal Agrikolu Anzjan, fi ħdan is-Sezzjoni ta' Kwalità Dawn l-aħħar snin il-konsumaturi Ewropej qed jonfqu d-doppju fi prodotti organiċi. Madankollu l-ammont ta' bdiewa Maltin li qed ikabbru jew qegħdin fil-proċess li jibdew ikabbru b'mod organiku, għadhom ferm 'il bogħod biex jilħqu d-domanda tal-konsumatur. Ħafna drabi l-bdiewa jaqtgħu qalbhom biex jaqilbu għal sistema organika minħabba li din il-prattika jqisuha bħala sfida oħra ma' dawk li diġà għandhom sabiex jikkompetu fis-suq, speċjalment meta tikkunsidra s-sitwazzjoni lokali fejn is-suq jiddependi ħafna fuq l-importazzjoni. Fid-disgħinijiet u anke fil- bidu tas-snin elfejn, l-akbar uġigħ ta' ras għall-bidwi Malti kien kif se jikkompeti bil-kwantità u bid-dehra tal- prodott. Iżda llum il-ġurnata Dwieli organiċi l-konsumatur Ewropew qed jagħżel il-kwalità aktar minn qatt qabel. Dan għaliex qed iżid l-għarfien fuq il-benefiċċji ta' prodotti organiċi peress li l-produzzjoni tal-ikel issir permezz ta' metodi u l-użu ta' sustanzi naturali. Dan ifisser li l-biedja organika taħdem id f'id mal-ambjent u tħalli inqas impatt fuq in-natura, li għaldaqstant tkompli tħeġġeġ l-għażla għal biedja organika. It-total ta' art fil-Gżejjer Maltin żgur mhux biżżejjed biex ilaħħaq mad-domanda tal- konsumatur, meta tikkonsidra l-popolazzjoni u d-domanda tas-settur turistiku. Fuq dan il-fatt il-biedja organika toffri vantaġġ kompetittiv fuq il- produzzjoni li ġejja minn biedja konvenzjonali, billi l-bidwi jkun qed ibigħ il-prodott tiegħu f'suq ġdid fil-lokal stess. Meta niġu għat-tkabbir b'mod organiku, ħafna jaħsbu li din il-prattika tirrikjedi xi investiment kbir. Dan mhux il-każ. Fil-fatt, statistika dinjija turi li s-sistema organika, meta mqabbla mas-sistema konvenzjonali, hija aktar sostenibbli, kemm finanzjarjament, kif ukoll minn aspett ambjentali. Naturalment meta l-konsumatur qed jagħżel prodott imkabbar b'mod organiku se jkun qed iħallas aktar, iżda dan bl-ebda mod ma jfisser li, sabiex tkabbar, fih aktar spejjeż. It-tkabbir b'mod organiku jrid aktar attenzjoni, iżda huwa s-suq li jiddetermina l-prezz. Meta prodott ikun ftit skars u d-domanda għalih tkun għolja, il-prezz se jogħla għax hekk jaħdem is-suq. Il-Malti jgħid: is-suq isuq. Fuq kollox hemm l-aspett ambjentali, li l-konsumatur ta' prodotti organiċi jkun qed iħares lejh. Fost il-fatturi hemm li wieħed ikun qed jikkonsma prodotti sani mingħajr l-użu ta' kimika sintetika, kif ukoll numru ta' vantaġġi ekoloġiċi, fosthom l-użu ta' ħxejjex reżistenti għan-nixfa u ż-żamma ta' ħamrija aktar b'saħħitha. Proċessi u ċertifikazzjoni Tajjeb li wieħed jinnota li l-biedja organika hija wkoll parti minn katina li tinkludi l-ipproċessar tal-ikel, it- tqassim u l-bejgħ, u kif ukoll l-importazzjoni. Il-proċessuri, il- bejjiegħa, u anki d-distributuri għandhom jiġbdu l-istess ħabel tal-bidwi. Fi kliem ieħor dawn iridu jwasslu l-ikel frisk u anke pproċessat b'mod ġenwin li jirrispetta n-natura u s-sistema tagħha. Għalhekk il-proċess taċ- ċertifikazzjoni jmur ferm aktar 'il bogħod minn sempliċement ċertifikazzjoni tal-produzzjoni fil-livell primarju. Fil-fatt hemm diversi kategoriji ta' dan ix- xogħol u dawn jinkludu: s- Produttur Organiku s- Bejjiegħ bl-Imnut Organiku s- Bejjiegħ bl-Ingrossa Organika e Proċessur Organiku e Importatur Organiku e Negozjanti Organiċi Dan ifisser li sabiex wieħed ikun jista' jipproduċi, jipproċessa, ibigħ, jimporta jew jinnegozja xi prodotti mmarkati bħala organiċi jkollu bżonn iċ-ċertifikazzjoni bħala operatur organiku. Din iċ-ċertifikazzjoni toħroġ mingħand l-Awtorità ta' Kontroll jew Korpi ta' Kontroll li jkunu rikonoxxuti u awtorizzati mill-Awtorità Kompetenti. Fil-każ ta' Malta l-Awtorità Kompetenti hija d-Direttorat tal-Agrikoltura fi ħdan id-Dipartiment tal- Affarijiet Rurali u sal-lum l-Awtorità Maltija għall- Kompetizzjoni u l-Affarijiet tal-Konsumatur (MCCAA) hija l-unika awtorità rikonoxxuta biex tagħmel il-kontrolli. L-importaturi li huma ċċertifikati bħala organiċi għandhom bżonn jirreġistraw mat-Trade Control and Expert Svstem (TRACES), sabiex għal kull konsenja li jġibu minn pajjiżi terzi (barra mill-Ewropa), il- proċess taċ-ċertifikat (COl) jibda minn fuq is-sistema elettronika minn qabel mal-konsenja titlaq mill- pajjiż terz. Barra minn hekk, l-importaturi jridu javżaw id-Direttorat tal-Agrikoltura kif ukoll lill-MCCAA bid-data ta' meta x-xogħol ikun se jasal Malta għal kull konsenja importata. Is-settur organiku huwa strettament regolat u jgawdi minn fiduċja kemm fit-trasparenza kif ukoll fil- kwalità tal-prodott minħabba s-sensiela ta' kontrolli li jsiru skont ir-Regolamenti miż- żewġ Awtoritajiet tul il-katina kollha. Id-dinja miexja dejjem aktar lejn l-ikel organiku, speċjalment il-ġenerazzjoni żagħżugħa. Dan qed iwassal għal aktar opportunitajiet finanzjarji u inċentivi biex jippromovu t-tkabbir organiku. Kun inti wkoll parti minn din il-mixja. F'każ li tixtieq aktar informazzjoni jew inti interessat li tapplika għal ċertifikazzjoni bħala operatur organiku tista' tibagħtilna fuq: ikeltakwalita.mafa(ġgov.mt. 10 Nisġetartna Inizjattiva mid-Direttorat għall-Ħarsien tal-Annimali waqt l-imxija tal-COVID 19 Miktub minn ROBERT CUTAJAR Prinċipal fi ħdan id-Direttorat għall-Ħarsien tal-Annimali Id-Direttorat għall-Ħarsien tal- Annimali jaħdem kontinwament biex b'ħidmietu joffri servizz effiċjenti u effettiv lill-pubbliku inġenerali. Id-Direttorat qed jara wkoll kif bis-servizzi tiegħu jkun qed iwassal kull informazzjoni u għajnuna li l-poplu Malti u Għawdxi jistenna f'dak kollu li għandu x'jaqsam mal-ħarsien tal- annimali f'pajjiżna. Iż-żminijiet diffiċli li għaddejjin minnhom f'pajjiżna, bħall- kumplament tad-dinja kawża tal-imxija tal-Covid 19, ma waqqfux lid-Direttorat milli, mhux biss ikompli bil-ħidma normali tiegħu, iżda li jgħin lil dawk il-persuni li jkunu qed jintlaqtu direttament mis- sitwazzjoni u ċ-ċirkostanzi li ħolqitilhom l-istess COVID 19. Konxju miċ-ċirkostanzi straordinarji li qed ngħixu fihom f'dawn il-ġranet, id-Direttorat nieda inizjattiva sabiex jgħin u jkun ta' sapport għal dawk il-persuni li għandhom kelb jew qattus u li jgħixu f'darhom waħidhom. F'każ li dawn il- persuni jinħtiġilhom li jkunu rikoverati fl-isptar minħabba l-virus inkwistjoni, id-Direttorat se jkun qed joffri li jżomm u jieħu ħsieb dawn l-annimali b'mod temporanju, sakemm il- persuna tirritorna f'darha. Għal aktar informazzjoni dwar dan is-servizz wieħed jista' jagħmel kuntatt direttament mal-uffiċjali tad-Direttorat billi jċempel fuq in-numru 1717. Tajjeb wieħed ifakkar li dan is-servizz telefoniku, 1717, ser ikompli wkoll jaqdi l-funzjoni ta' One Stop Shop b'mod regolari għall-pubbliku inġenerali. Dan huwa servizz mogħti mid-Direttorat għall- Ħarsien tal-Annimali 24 siegħa kuljum, sebat ijiem fil-ġimgħa fejn wieħed ikun jista' jitlob informazzjoni jew jgħaddi rapporti marbuta mal-ħarsien tal-annimali f'pajjiżna. Inizjattivi fuq il-midja soċjali għal waqt ix-xhur tas-sajf Matul l-aħħar snin id-Direttorat għall-Ħarsien tal-Annimali dejjem kien parteċipi waqt l-attività SkolaSajf. Għal din is-sena, id-Direttorat ressaq proposti lill-Fondazzjoni għas-Servizzi Edukattivi (FES) biex f'każ li l-imxija tal- Coronavirus tippersisti, min- naħa tad-Direttorat xorta se nkunu kommessi u disponibbli li nagħtu s-sehem tagħna permezz tal-midja soċjali jew inkella b'mod virtwali. Dettalji dwar din l-inizjattiva u b'liema mod se nkunu qed inwasslu dejjem aktar informazzjoni, għarfien u edukazzjoni dwar il-ħarsien tal-annimali se jkunu qed jitħabbru fil-ġimgħat li ġejjin wara li d-Dipartiment tal- Edukazzjoni jkun ħa d-deċiżjoni tiegħu b'liema mod ser tkun qed tiġi organizzata l-edizzjoni ta' din is-sena ta' SkolaSajf. Applikazzjonijiet 2020 Miktub minn SAMUEL SCIBERRAS Trainee, Aġenzija għall-Pagamenti Agrikoli u Rurali F'din il-ħarġa ta' Nisġet Artna se nagħtu ħarsa lejn il-perjodu tal- applikazzjonijiet 2020 li nfetħu mill-Aġenzija għall-Pagamenti Agrikoli u Rurali (ARPA), fi ħdan il-Ministeru għall-Agrikoltura, Sajd u Drittijiet tal-Annimali (MAFA), sabiex jintlaqgħu talbiet għall-pagamenti għas-sena 2020 taħt diversi skemi kofinanzjati mill-Unjoni Ewropea u l-Gvern Malti. Madwar 6,500 applikazzjoni għall-pagamenti ġew milqugħa bejn l-Erbgħa l-1 ta' April u l-Ġimgħa 15 ta' Mejju, 2020 taħt l-iskemi li ġejjin: s- Pagamenti Diretti e Miżuri Agro-Ambjentali-Klima 2014-2020 (AECMs) s- Miżuri ta' Biedja Organika 2014-2020 c Għajnuna għal Żoni b'Restrizzjonijiet Naturali 2014-2020 (ANC) Tajjeb ngħidu li din is-sena, l-Aġenzija għamlet numru ta' bidliet sabiex tiffaċilita l-proċess tal-applikazzjoni għall-bdiewa, u fl-istess ħin tiżgura li jsiru l-prekawzjonijiet neċessarji minħabba ċ-ċirkostanzi eċċezzjonali kkawżati mill-firxa tal-COVID-19 fl-Ewropa. L-applikazzjonijiet tal-2020 kollha riedu jiġu mibgħuta bil- posta jew online, u ma ġewx aċcettati ġewwa l-Front Office sabiex jiġi minimizzat il-kuntatt soċjali kemm jista' jkun, kif indikat mill-awtoritajiet tas- saħħa pubblika. Għaldaqstant, mal-ittra u l-applikazzjoni mibgħuta lill-bdiewa Maltin u Għawdxin, ġie inkluż ukoll envelope bl-indirizz tal-Front Office u bil-posta mħallsa għar- ritorn. Kif semmejna hawn fuq, bħal kull sena l-bdiewa ġew imħeġġa wkoll li japplikaw online mis-sit tal-Aġenzija, dejjem jekk jistgħu jew jekk isibu ftit għajnuna. Dawk li ssottomettew l-applikazzjoni online ma ġewx mitluba jibagħtu l-applikazzjoni bil-posta peress li l-applikazzjoni tagħhom ġiet milqugħa awtomatikament fis-sistema tal- ARPA. Barra minn hekk, matul il- perjodu tal-applikazzjonijiet, l-Aġenzija estendiet il-ħin tas- servizz telefoniku mill-Front Office sas-sitta ta' filgħaxija, biex b'hekk l-applikanti ġew mogħtija servizz iżjed konvenjenti għalihom. Tajjeb insemmu wkoll li, flimkien mal-applikazzjoni, intbagħtet ittra separata maħruġa mill-Awtorità ta' Dawk li ffirmaw dan id-dokument taw permess lill-Awtorità ta' Tmexxija sabiex tgħaddi d-dettalji tal-bdiewa lill-fornituri tas-servizz ta' taħriġ u ta' konsulenza rikonoxxuti. Dan sar bil-għan li kull min ibbenefika taħt waħda mill-AECMs ikun jista' jieħu s-servizzi meħtieġa sabiex jissodisfa l-obbligi rilevanti, li huma mandatorji u allura fl-interess tal-bidwi li jimxi magħhom. Ġiet inkluża wkoll ittra oħra b'informazzjoni dwar il-Miżura 4.1 (Għajnuna għall- investimenti f'azjendi agrikoli) maħruġa mill-Awtorità ta' Tmexxija. Dawn it-tibdiliet kollha saru biex inkomplu s-simplifikazzjoni favur il-bidwi u biex jibqa' effiċjenti l-proċess ta' sottomissjoni tal-applikazzjoni tal-2020, filwaqt li fl-istess ħin jiġu osservati d-direttivi maħruġa mill-Awtoritajiet tas-Saħħa Pubblika biex tikkumbatti l-firxa tal-COVID-19. Għaldaqstant l-Aġenzija tixtieq tirringrazzja lill-bdiewa u r-raħħala kollha tal-koperazzjoni tagħhom matul dan iż-żmien. Tirringrazzja wkoll lil dawk il-membri kollha tal- istaff tagħha li b'impenn kbir taw sehemhom biex nilqgħu din l-isfida flimkien mal-klijenti għeżież tagħna. Għal aktar informazzjoni wieħed jista' jżur is-sit elettroniku tal-Aġenzija www.arpa.gov.mt. Barra minn hekk, wieħed jista' wkoll iċempel lill-Front Office tal- Aġenzija fuq 22 92 61 48 (Malta) jew 2215 69 74 (Għawdex), jew jibgħat email lill-Aġenzija għall- Pagamenti Agrikoli u Rurali fuq arpa.mesdc(ogov.mt. Aktar minn 3085 tal-frott taċ-ċitru li jgħaddi mill-Pitkalija il(e Me dole (eda CI l (0 it-3 irħula f'Malta u Għawdex bl-ogħla bini joiaiai giet ter ieli i eko e huma ta'Sannat, iż-Żejtun u s-Siġġiewi agħżel il-bnin, agħżel il-frisk konċentrazzjoni ta' hu wieli tinsab k fil-madwar tar-Rabat, l-Imġarr u s-Siġġiewi Malta u Għawdex jipproduċu aktar minn 100,000 litru jeġif duetd Ħ Ni Aktar minn 2096 ia lo ħi a tal-ħjar li jgħaddu ull si ti IEĦ prodotti f'Għawdex Aċċol, Kavall, Sawrell, Merluzz, Raja Lixxa, Kaħli, Spnott u Awrat huma kollha ħut misjuba fl-ibħra Maltin agħżel il-bnin, agħżel il-friskk Qabel l-introduzzjoni tar-reġistrazzjoni IET iċ ala f) jindikaw il-port ta' kull dgħajsa L-akbar konċentrazzjoni ta' nagħaġ u mogħoż f'Malta u Għawdex tinsab fis-Siġġiewi ie A Xara riq A te Mr AT tintuża mill-bdiewa għall-kultivazzjoni kazi Tirana A iċ vaZZojoj ejt te MI ali l aa ie iuziawji mill-Pitkalija huma mkabbra minn 300 grawnd tal-futbol fit-Tramuntana ta' Malta 14 mNisġetartna Dan l-artiklu nkiteb minn HAZEL FARRUGIA, NAIM GRIXTI U LUCA PISANI Uffiċjali Xjentifiċi fi ħdan id-Dipartment tas-Sajd u Akkwakultura Il-lampuka, ħuta ferm popolari mal-Maltin, issibha f'ibħra tropikali u subtropikali madwar id-dinja, fosthom fl-Oċean Paċifiku, fl-Atlantiku, fl- Indjan, u kif ukoll fil-Baħar Mediterran. Il-lampuka tgħix fil-faxxa ta' fuq tal-baħar, viċin il-wiċċ tal-ilma, magħrufa bħala ż-żona pelaġika. Il-lampuka hija meqjusa bħala ħuta migratorja li tpassi mal-kurrenti ta' temperaturi sħan, simili għall-ħut pelaġiku ieħor. Sabiex il-lampuka tkun tista' tpassi, żviluppat denb magħruf bħala fork tail u ġisem kemxejn dejjaq u relattivament twil sabiex tkun aktar idrodinamika u għalhekk tkun tista' tgħum b'aktar aġilità. Fil-Ibħra ta' madwar il- Gżejjer Maltin, il-lampuka tkun preżenti minn Mejju sa Diċembru, meta l-maltempati tax-xitwa jkunu kkalmaw jew naqqsu u t-temperaturi ta' wiċċ il-baħar ikunu bdew jogħlew. L-ewwel individwi ta' din l-ispeċi li jidhru fl- ibħra tagħna jkunu adulti maturi li jkollhom il-kapaċità li jirriproduċu. Dawn tipikament ikunu ta' 'l fuq minn kilo fil-piż; il-ġenb tal- lampuka jkun ta' lewn dehbi jlellex, 1-kmim mtoa, filwaqt li d-dahar ikun ta' lewn blu l u aħdar vibranti. Għalkemm l-irġiel $ u n-nisa maturi spiss ikunu simili MĠWĠAD at l fid-daqs u fil-kulur, dawn jistgħu jiġu distinti mill-forma tar-ras; ir- raġel jiżviluppa forma ta' gundalla fuq rasu magħrufa bħala bull head, filwaqt li r-ras tal-mara tkun iktar għat-tond u iżgħar minn dik tar-raġel (Gatt, M., Dimech, M., 8 L-iskema tal-kannizzati, qabel u wara l-1960 Schembri, P. J. (20157). (adattat minn Farrugia Randon, 2004) Fil-perjodu ta' bejn Ġunju u Ottubru, il-lampuki maturi jibdew jippreparaw biex jirrilaxxaw il-bajd. Il-lampuki nisa jistgħu jbidu sa massimu ta' 195,000 bajda matul kull att ta' riproduzzjoni. Meta l-bajd ifaqqas, il-frieħ jibdew jieklu mill-ewwel u jikbru b'mod mgħaġġel ħafna. Il-lampuki żgħar jikbru b'rata għolja ħafna ta' 5.11 mm kuljum, perċ din ir-rata tibda tonqos meta l-ħut jikber fl-età. Ġeneralment il- lampuki jilħqu tul ta' metru sal- aħħar tal-ewwel sena tagħhom. Il-lampuki huma predaturi li jieklu varjetà kbira ta' annimali oħra, fosthom kavalli, sawrell u saħansitra lampuki iżgħar. F'Malta, il-lampuki jinqabad b'żewġ tipi differenti ta' rkaptu. Fil-bidu tal-istaġun, lampuki kbar ġieli jinqabdu bil-konzijiet tal-qiegħ bħala qabda aċċidentali (bv- catch) fis-sajda tat-tonn u l-pixxispad. Fil-perjodu minn Awwissu sa Diċembru jsir is- sajd primarju tal-lampuki, li jinqabdu permezz ta' rkaptu tradizzjonali magħruf bħala kannizzata. Dan l-irkaptu huwa magħmul minn lenza twila li tkun marbuta ma' kantun tal- franka f'qiegħ il-baħar (sabiex isservi bħala ankra), u ma' sufra fil-wiċċ tal-ilma, marbutin flimkien ma' weraq tal-palm. Il-kannizzati jipprovdu sors ta' kenn għal diversi speċi ta' ħut; għaldaqstant il-lampuki jinġabru f'numri kbar taħt il- kannizzati sabiex jieklu l-ħut iż-żgħir u jistkennu mix-xemx. Wara li jkun inġabar il-ħut taħt il-kannizzati, is-sajjieda jitfgħu rixa viċin il-kannizzata. Meta lampuka tinqabad, din teħel mar-rixa u tinġibed ftit 'il barra mill-kannizzata biex iġiegħlu l-ħut l-ieħor joħroġ warajha. Din il-proċedura ssir sabiex is-sajjieda jkollhom stima ta' kemm inġabru lampuki madwar dik il- kannizzata, u jiddeċiedu jekk ikalawx ix-xibka jew inkella jmorrux fuq il-kannizzata li jmiss. Biex jinqabdu l-lampuki, il-ħut jiġi mdawwar b'xibka li tingħalaq mill-qiegħ sabiex il- lampuki ma joħorġux. Id-Dipartment tas-Sajd u Akkwakultura jagħmel monitoraġġ ta' din l-ispeċi billi jiġbor informazzjoni bijoloġika u soċjoekonomika dwar l-attività tas-sajd għal-lampuki mill-flotta tas-sajd Malti. Kampjuni ta' lampuki jinxtraw mill-pixkerija, fejn imbagħad jittieħdu fil-laboratorju għar- riċerka, fejn jittieħed il-piż, it-tul tal-ħut (kemm tul totali, kif ukoll tul tal-ħuta li tasal sad-denb, magħruf bħala l-fork length), is-sess u l-istadju tal- maturità. Din l-informazzjoni tiġi ddokumentata sabiex tintuża għal diversi għanijiet. Informazzjoni importanti oħra li tinġabar hija l-età tal-ħuta, li tiġi miksuba permezz ta' studji xjentifiċi fuq l-għadma tal- widna tal-ħuta, magħrufa bħala otolith. Din l-informazzjoni tiġi pproċessata u sottomessa lill-Kummissjoni tal-Unjoni Ewropea, sabiex jintlaħaq l-għan tal-immaniġġjar sostenibbli bejn l-Istati Membri u sajjieda tal-Mediterran li jistadu għal din l-ispeċi b'mod kummerċjali. Ħajr lil Mark Gatt, Uffiċjal Xjentifiku fi ħdan id-Dipartment tas-Sajd u Akkwakultura. 16 Nisġetartna Miktub minn KVLE SPITERI MATTHEW TABONE Uffiċjal Agrikolu Chief Scientific Officer Il-proġett SIMTAP, imfisser aħjar bħala 'Self-sufficient Integrated Multi-Trophic AquaPonic svstem,' jikkonsisti fi tkabbir ta' ħxejjex u ħut bl-użu ta' ilma salmastru ġo sistemi innovattivi bħal Hvdroponics. Is-SIMTAP huwa wieħed mill- ħafna proġetti madwar l-Ewropa li qed jiġi ffinanzjat mill-Unjoni Ewropea taħt is-sezzjoni tal-Prima 2018 għal sistemi tat-tkabbir. Dan il-proġett hu ppjanat li jkollu baġit ta' madwar €950,000, maqsumin bejn l-imsieħba li qegħdin jipparteċipaw f'dan il-proġett. Is-SIMTAP huwa mmexxi mill-Università ta' Pisa, bil-kollaborazzjoni tal-Università ta' Bolonja u l-Università ta' Milan, flimkien ma' istituzzjonijiet oħra minn pajjiżi Mediterranji, fosthom Sol Agro et Hvdrosvstċme Spatialisation u Lvcċe dela Mer et du Littoral à Bourcefranc le Chapus minn Franza, Korolev Gmbh mill-Ġermanja, l-istitut tar-riċerka tas-sajd u taħriġ mit- Turkija, u fl-aħħar u mhux l-inqas, il-Ministeru għall-Agrikoltura, Sajd u Drittijiet tal-Annimali. Dal-proġett ra l-bidu tiegħu fl-ewwel ta' Ġunju tal-2019 u qed ikun iffukat fuq riċerka innovattiva fuq sistema magħluqa tat-tkabbir tal-ħxejjex fl-ilma bl-użu ta' ilma salmastru u tkabbir ta' diversi alga u speċi tal-baħar oħrajn. Dan il-proġett għandu tul ta' madwar tliet snin u ser ikun qed isir ġewwa ċ-ċentru ta' riċerka agrikola fl- Għammieri. L-Għan speċifiku ta' dan il-proġett huwa li jiddefinixxi, ifassal, iwaqqaf u jittestja sistema innovattiva kif wieħed jipproduċi ikel għall-konsum tal-bniedem, fejn l-iskart minn sistema jiġi materja prima għal sistema oħra. Dan il-kunċett huwa aktar magħruf bħala Ekonomija Ċirkulari. Is-SIMTAP qed jippjana li jipproduċi diversi prodotti, primarjament prodotti veġitattivi u tal-baħar li joffru s-sigurtà mixtieqa għall-konsum tal-bniedem. Barra minn hekk, din is-sistema qed timmira li tnaqqas l-użu tal-materja prima bħalma huwa l-ikel tal-ħut, użu ta' fertilizzant, ilma u enerġija, filwaqt li tnaqqas il-produzzjoni tal-iskart u ħmieġ ieħor li jista' jagħmel impatt negattiv fuq sistemi oħra ta' kultivazzjoni, l-ambjent u l-biodiversità. Permezz ta' din is-sistema, ilma b'salinità għolja u bi preżenza ta' metall jista' jiġi utilizzat minn organiżmi bħal batterji u alga, u b'hekk minerali u metalli jiġu rriċiklati f'ilma ta' kwalità aħjar. Il-proġett se jevalwa l-effettività ta' sistemi bħal dawn li semmejna għall-produzzjoni tal- ikel. Se jevalwa wkoll l-effiċjenza fil-produzzjoni tal-ikel u l-użu tal- enerġija, ilma u riżorżi oħrajn. Waqt ir-riċerka ser issir evalwazzjoni oħra fuq is-sistema fejn ser jiġu analizzati l-impatti negattivi ma' sistemi oħrajn ta' kultivazzjoni ta' ħxejjex mhux fil-ħamrija, kif ukoll ma' sistemi oħrajn tat-tkabbir tal-ħut. Skema tal-proċessi tas-SIMTAP L-iskop aħħari tal-proġett huwa mixħut fuq il-produzzjoni tal-ikel sigur għall-konsum tal-bniedem, filwaqt li jirrispetta r-regolamenti tal-ħarsien tal-annimali u r-regoli ambjentali. Għal aktar informazzjoni fuq il-proġett tistgħu taraw: s- Is-situffiċjali tal-proġett: https:// www.simtap.eu/index.php Is-sit tal-proġett: https:// primaobservatorv.unisi.it/en/ projects/simtap-self-sufficient- integrated-multi-trophic-aquaponic- svstems-for-improving-food- production-sustainabilitv-and- brackish-water-use-and-recvcling Filmat tal-proġett: https:// www.voutube.com/ watchivrumHouF6tsKc Dan il-Proġett huwa parti ffinanzjat mill- Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) permezz tal-programm tal-PRIMA, li huwa mħares mill-Unjoni Ewropea u parteċipanti oħra. X'inhuma l-fatturi li jiddeterminaw il-konsum tal-majjal f'Malta Miktub minn JOSEPH JASON ABELA L-aħħar Ċensiment agrikolu jgħid li f'Malta hawn 100 razzett tal-majjal li jissupplixxi laħam tal-majjal frisk għas-suq lokali. Bejn l-2010 u l-2014 kien hemm tnaqqis ta' 32.896 fin-numru totali ta' majjal li jitrabba f'pajjiżna. Mingħajr dubju dan huwa dovut għall-għażiliet li qiegħed jagħmel il-konsumatur Malti meta jiġi biex jixtri l-laħam tal-majjal. Fid-dawl ta' dan, saret riċerka sabiex tiskopri x'inhuma l-fatturi li jaffettwaw il-konsum tal-laħam tal-majjal f'Malta. Dan l-istudju sar permezz ta' numru ta' survevs online u bl- għajnuna ta' testijiet u statistiċi varjati li għenu lir-riċerkatur jibni stampa ċara tas-sinifikat tar- riżultati miksuba. Dan l-istudju sab li kważi 7596 tal-konsumaturi jieklu l-majjal darba fil-ġimgħa filwaqt li 1796 jikkunsmaw dan il-prodott bejn darbtejn u tliet darbiet fil- ġimgħa. Interessanti r-riżultat li sab li l-maġġoranza tal-Maltin jixtru l-laħam tagħhom m'għand il-ħanut tal-laħam u dan jista' jkun minħabba li l-konsumatur Malti huwa mdorri jixtri l-laħam m'għand ħwienet ta' dan it- tip u minħabba r-relazzjoni ta' fiduċja li tkun inħolqot bejn il- konsumatur u tal-ħanut. Riżultat ieħor interessanti jsib li l-maġġoranza tal-Maltin jaħsbu li l-laħam tal-majjal għandu ħafna xaħam anke jekk dan mhuwiex neċessarjament minnu. Apparti minn hekk, maġġoranza kbira tal- konsumaturi li rrispondew dan is-survev stqarrew li huma jsaqsu jew jaqraw fuq il-laħam tal-majjal li jkunu se jixtru u li jippreferu jixtru laħam li ma jkunx ippakkjat. Dan l-istudju sab ukoll li aktar minn 7096 ta' dawk li rrispondew dan is-survev jassoċjaw il-kulur tal-laħam mal-kwalità tiegħu filwaqt li aktar minn 8096 qalu li jippreferu li jikkunsmaw il- laħam tal-majjal frisk milli dak proċessat. Apparti minn hekk, kważi 9596 qablu li għalihom il-kwalità tal-laħam hija aktar importanti mill-prezz. Aktar riżultati juru li l-Maltin iridu valur tajjeb għall-flus li jkunu se jonfqu. Riżultat interessanti juri li aktar minn 7096 ta' dawk li rrispondew is-survev jemmnu li qed jikkunsmaw prodott Malti. U allura wieħed jistaqsi kif l-istatistika turi li l-produzzjoni tal-majjal f'Malta naqset. Dan jista' jkun minħabba li l-Maltin qegħdin jemmnu li l-laħam tal-majjal li qed jixtru jkun lokali meta fil-fatt ma jkunx, Laħam tal-majjal esibit għand tal-laħam jew minħabba li l-Maltin qegħdin jikkunsmaw anqas majjal minn qabel. Mistoqsija oħra saqsiet jekk il-majjal li jkollu t-tikketta Majjal ta' Malta huwiex ta' kwalità għolja u hawn 8896 qalu li jaħsbu li dan huwa minnu. F'mistoqsijiet relatati, jidher li l-maġġoranza tal-konsumaturi jemmnu li l-pajjiż tal-oriġini tal-laħam huwa indikazzjoni tajba tal-kwalità tal- prodott u huwa fattur importanti għalihom meta jixtru l-majjal u 9096 qablu li jekk jixtru majjal lokali jkunu qegħdin jgħinu lill- ekonomija Maltija. Dan is-survev juri wkoll li l-preżenza ta' tfal u anzjani fil- familja jaffettwaw liema qatgħat tal-majjal jinxtraw u li aktar minn nofs il-konsumaturi jieħdu pariri mill-ħbieb tagħhom meta jixtru l-laħam tal-majjal li tixhed kemm ir-riklam bil-fomm huwa importanti fil-kuntest lokali. Dan l-istudju jixhed biċ-ċar li l-industrija għandha tiffoka l-isforzi tagħha fuq li tagħti aktar informazzjoni fuq il-prodott u fuq li żżomm — u fejn possibbli ittejjeb — il-kwalità tal-prodott sabiex tattira aktar nies biex jieklu aktar laħam tal-majjal. Huwa essenzjali li l-industrija tkompli tifhem is-suq u l-preferenzi tal-konsumatur sabiex issaħħaħ il-pożizzjoni tagħha u l-produzzjoni tal-majjal f'Malta terġa' tirpilja. 18 Nisġetartna marbuta mal-pesta Kitba ta' DAVID BARTOLO Riċerkatur tal-Istorja ta' Malta F'dan il-perjodu Malta u d-dinja kollha ta' madwarna tinsab għaddejja minn żmien imċajpar u ta' qtigħ il-qalb minħabba l-virus tal-Covid-19. F'dan l-isfond, f'din il-ħarġa ħa naraw ftit liema kienu l-kappelli li huma marbutin ma' diversi mxiji tal-pesta f'perjodi differenti u liema ħallew marka f'pajjiżna. Matul iż-żmien, kemm f'Malta, u kif ukoll barra minn xtutna, f'perjodi simili li saħansitra rrepetew ruħhom aktar minn darba, kien hawn diversi mxiji. Il-pesta kienet waħda minnhom. F'Malta, il-pesta feġġet fl-1592, fl-1623, fl-1655, fl-1675 u fl-1813. Tnejn mill-kbar kienu dawk tal- 1675 fejn ħalliet madwar 11,300 vittma u fl-1813 fejn kienu mietu madwar 4,500 persuna. Barra dan il-flaġell, kien hawn ukoll l-influwenzi qerrieda bħall- Influwenza Ażjatika bejn l-1889 u l-1890 fejn mietu 39 persuna, u l-influwenza Spanjola bejn l-1918 u l-1919 fejn ħalliet 807 persuni mejta. Qaddis sinonimu mal-mard tal-pesta huwa Santu Rokku li huwa l-patrun protettur tal-epidemiji u l-pesta. Id- devozzjoni lejn dan il-qaddis f'Malta bdiet wara l-pesta tal- 1592 u l-festa tiegħu tinżamm fis-16 ta' Awwissu. Fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann, in-nies kienu jiltaqgħu l-Barrakka ta' Fuq fil-Belt fejn kienu jagħmlu festa bħall-Imnarja u kienu jieklu, jgħannu u jixxalaw, u wara jmorru l-Konkatidral ta' San Ġwann għall-Vespri. Wara, din il-festa bdiet tinżamm fir- Rabat Malta u bdew anki jsiru t-tiġrijiet f'unur dan il-qaddis. San Bastjan ukoll huwa qaddis sinonimu bħala protettur tal- pesta. Insibu wkoll diversi kappelli sinonimi ma' dawn il-flaġelli. Fost dawn insibu dawk iddedikati lejn Santu Rokku f'Ħaż-Żebbuġ u f'Birkirkara. Kappelli oħra huma dik ta' San Katald fir-Rabat Malta, il-Kappella ta' Santa Luċija tal- Barrani f'Ħal Għaxaq u dik ta' Sarria fil-Furjana. Fiż-żmien li ġej nagħtu ħarsa aħjar lejn dawn il-kappelli. Filwaqt li nawgura s-saħħa lil kulħadd, nittama li meta tasal din il-kitba f'idejkom, kollox ikun għadda b'wiċċ il-ġid. Razez domestiċi Maltin: /Zewġ razez ta' wirdien Riċerkaturi fuq il-biodiversità Dan l-artiklu huwa aġġornament tal-aħħar kitba li ħriġna fuq ir-razez domestiċi li ġew żviluppati lokalment. Fl-aħħar wieħed iddeskrivejna r-razza Wirdien Dehbi. Żewġ razez oħra li ġew żviluppati lokalment minn taħlita ta' razez domestiċi barranin u selezzjoni artifiċjali, issa ġew imsejħin Sampei u Fossa. Ir-razza Sampei ġiet imnissla minn tliet razez differenti, magħrufin Venom, White Eve u Bazinga. Wara ħafna ġenerazzjonijiet, tnisslet verżjoni iktar tonda u t-tarka (pronotum) magħmula tieqa fl-iskur ħafna, b'żewg kaxex sofor fuq in-naħa ta' wara. Din ir-razza hija msemmija wara l-laqam ta' wieħed mill-awturi (AS). Ir-razza Fossa għandha tarka unika, b'arma sewda magħmula minn tliet ponot ta' kaxxi ma' xulxin fuqha. Din il- marka ma tinstab fl-ebda razza oħra ta' din l-ispeċi. Din ir- razza żviluppat wara li nstabet wirdiena selvaġġa f'Għawdex b'marki simili, imma kienu mitfijin, u l-awturi ddeċidew li jiffokaw biex joħorġu dan il-kulur ta' din il-forma, fejn jidher li l-ilwien ħarġu iktar skuri u distinti. Din ir-razza ħarġet minn tnissil ta' wirdien selvaġġ minn Għawdex kif ukoll minn tliet razez barranin, fosthom Black, White Eve u Bazinga. Hemm żewġ raġunijiet għaliex din ir-razza ngħatat dan l-isem. L-ewwel, il-kampjun li jesebixxi dawn il-karatteristiċi morfoloġiċi nstab ġo fossa. It-tieni, meta jiġi osservat minn distanza, ir-razza ta' wirdien jieħu għamla li tixbah il-fosos. Dawn it-tliet razez jagħmlu parti mill-ispeċi tal-Wirdiena Ħamra (American Cockroach, Periplaneta americana) li hija speċi ta' insett komuni ħafna fil-Gżejjer Maltin, u wieħed mill- iktar pesti magħruf lokalment u globalment. Madankollu hija speċi ta' importanza dinjija għal studji mediċinali, ekonomiċi u ekoloġiċi. Barra minn xtutna din l-ispeċi titrabba ħafna minn entemokulturisti u s'issa huma magħrufin 'il fuq minn għaxar razez eżistenti li jinsabu żviluppati fil-magħluq (domestikati), u saħansitra qed jiġu ddokumentati xjentifikament mill-awtur preżenti (AS). Nota Bene: Fl-aħħar kitba, ir-razza Pitun Ġgant għandha tinqara li tagħmel parti mill- ispeċi ta' Burmese Pvthon (Pvthon bivittatus). Ħajr lil Lai Vik Chun u lil Manuel Spiteri tal-informazzjoni li għaddewina. Għal aktar informazzjoni żuru l-paġna: https://www. facebook.com/Columbatopia 20 Nisġetartna il-Proġett PIXAM PIXAM — Pixels and More, huwa proċett ta' riċerka li ngħata mill- Fond ta' Riċerka dwar l-Ispazju mill-Kunsill Malti tax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST). PIXAM tagħmel użu mis-settijiet tad- dejta fornuti b'xejn mis-Satellita Sentinel 2, bħala parti mill- programm Copernicus. Is-sit uffiċjali tiegħu hu: ħttp://pixam.ijo/ It-tim ta' riċerkaturi huwa magħmul mill-Istitut tat- Trasport u l-Inġinerija fl-MCAST, u huwa mmexxi mis-Sur Steve Zerafa, b'kollaborazzjoni mar- riċerkatur is-Sur Matthew Tabone fis-sezzjoni tar-Riċerka u Innovazzjoni fi ħdan il- Ministeru għall-Agrikoltura, Sajd u Drittijiet tal-Annimali. Il- Ministeru qed jieħu ħsieb il-parti agrikola tal-proġett u s-Sur Alexander Borg minn Tisbieħ Malta fi ħdan il-Ministeru tat- Turiżmu qed jieħu ħsieb il-parti tal-widien tal-proġett. Min-naħa tal-agrikoltura ntgħażlu l-uċuħ tat-tadam u tal-patata għall-istudju peress li huma l-aktar uċuħ komuni u għalhekk importanti għal dan is-settur. Ġew identifikati għelieqi li kienu tal-anqas tmint itmiem u r-riċerkatur kellu jagħmel żjarat fuq il- post matul il-perjodu tat- tkabbir tal-uċuħ sabiex jiġi żġurat illi l-kultivazzjoni tat- tadam u tal-patata qiegħda ssir skont l-aħjar prassi f'dan il-qasam (Good Agricultural Practices). Is-siti fejn kien qed isir l-istudju kienu l-Qrendi għall-patata, u Ħaż-Żebbuġ u Ħal Qormi għat-tadam. Saret ukoll prova bit-tadam fir-razzett esperimentali tal- Għammieri ġewwa Ħal Qormi. Bħalissa r-riċerkatur qiegħed iżur l-aħħar ċiklu Ritratt ta' Malta fuq in-naħa tax-xellug fix-xitwa u fuq in-naħa tal-lemin fis-sajf ta' dan il-proġett sew għall- patata u anke għat-tadam, fejn wara li jintemm ix-xogħol tar-raba' jibda x-xogħol tal-uffiċċju li jikkonsisti fil-ġbir tad-dejta kollha li tkun inġabret flimkien mal- interpretazzjoni tagħha. Dan ix-xogħol jinvolvi nies esperti fl-oqsma tal-informatika u tal-matematika. Dawn se jiżviluppaw software ġdid maħdum għal pajjiżna sabiex inkunu f'pożizzjoni nużaw is-servizz b'xejn tas-satellita Copernicus li flimkien ma' dan is-software jagħmilha possibbli li wieħed jidentifika kull post fejn ikun qiegħed jitkabbar it-tadam u l-patata f'pajjżna f'ħin reali. Apparti li din l-għodda se tkun l-ewwel tax-xorta tagħha għal pajjiżna, għandha applikazzjoni, mhux biss għas-sorveljanza, imma anke sabiex wieħed jiġbor estimi ta' ħela ta' ilma, bexx u fertilizzanti li jistgħu jinħlew f'erja li tkun ġiet magħrufa li qed jitkabbar it-tadam jew il-patata f'dak iż-żmien partikolari. j i 7 i f L H kd hi l ħaa p N bara kd - WE OFFER ADVIĊE ON: r k ta' Malta Artiklu għat-tfal MARIA MICALLEF Uffiċjal Agrikolu Anzjan Nispera li tinsabu tajbin u qegħdin tgawdu l-vaganzi Ritratti meħuda minn ARNOLD SCIBERRAS Fl-aħħar artiklu tkellimna fuq il-Pjanta Nazzjonali ta' Malta - Widnet il-Baħar — u s-Siġra tal-Għargħar li t-tnejn li huma nsejħulhom speċi endemiċi. Illum ser niffokaw fuq rettilu endemiku ta' Malta, il-gremxula. Bl-Ingliż insibuha bħala Wall Lizard. Il-Gremxula Maltija Din forsi ta' spiss narawha fil-ġnien, fid-dar jew f'xi kampanja tiġri għal taħt xi ġebla. Minbarra l-aġilità sabiex tistaħba, il-gremxula hija wkoll mgħammra b'għodda oħra sabiex ma tinqabadxi Malli l-gremxula tħossha mhedda, din tħalli denbha warajha. Il- predatur jintilef ma' denbha illi jkun għadu jiċċaqlaq filwaqt illi l-gremxula taħtaf l-opportunità sabiex tiżgiċċa. Tfal, m'hemmx għalfejn jiddispjaċikom għal denbha għaliex din għandha l-abilità speċjali illi terġa' tkabbru maż- żmien. Ġewwa l-Gżejjer Maltin insibu erba' speċi ta' gremxul, u kull speċi nsibuha f'postijiet partikolari madwar dawn il- gżejjer. Jekk tinnotaw sew ir- ritratti taraw li għandhom ukoll disinji uniċi li bihom wieħed jista' jidentifika speċi minn oħra. Tajjeb li nkunu nafu li l-kuluri jvarjaw anki fl-istess speċi. Ħafna drabi l-mara jkollha kulur iktar kannelli waqt illi r-raġel ikun imżewwaq b'ħafna iktar kuluri sabiex jattira lill-mara fi żmien in-namra. Fi żmien is-sajf, bħalna, il- gremxula tħobb tixxemmexi Perċ mhux biex tieħu l-kulur bħalna iżda minħabba l-fatt L A TE insibuħaFilfia Podarcis filfonses bachi male- uħitte fli ġiet dl li r-rettilli jkollhom bżonn joqogħdu fix-xemx sabiex jisħnu u fid-dell sabiex jerġgħu jniżżlu t-temperatura. Dan jagħmluh għaliex it-temparatura tagħhom ma tiġix irregolata waħidha bħal tagħnal B'hekk il-gremxula tkun iktar attiva meta jisħon it-temp. Tbid il-bajd fi żmien ir-rebbiegħa ġewwa xi xquq tal- ħitan jew fil-ħamrija u jfaqqsu bejn Lulju u Awwissu, fl-eqqel tas-sajfl Ġewwa l-għalqa l-bidwi jieħu gost meta jara xi gremxula għaliex din tiekol ħafna insetti żgħar bħan-nemel, il-brimb u l-bebbux. B'dan il-mod tgħin fil-kontroll naturali tal-insetti ġewwa l-għalqa. Il-gremxula hija kreatura protetta bil-liġi u b'hekk mhux il-bidwi biss għandu d-dmir li jħarisha iżda kulħadd. Għalhekk, jekk dan is-sajf tiltaqgħu ma' xi gremxula, ftakru sabiex tammirawha biss u mhux tipprovaw taqbduha. Nawguralkom il-vaganzi tas-sajf it-tajbal Riċetti (W.. Informazzjoni fuq il-metodu ta' preparazzjoni: Il-kapunata ssir billi l-ewwel jitqatta' l-brunġiel roti roti u jitħalla fl-ilma bil-melħ għal madwar siegħa sabiex jitlaqlu l-imrar. Ġo taġen jitqalla l-basal u t-tewm. Wara jiġi miżjud magħhom il-brunġiel u l-bżar aħdar maqtugħ u jitqallew ftit. Jinxteħet ukoll it-tadam u ftit inbid. Fl-aħħar jiġi miżjud il-basal tal-pikles, il-kappar u l-ħabaq u jitħallew itektku fuq nar baxx sakemm isiru. Tin taċ-ċappa Informazzjoni fuq il-metodu ta' preparazzjoni: Għall- preservazzjoni tat-tin b'dan il-metodu, it-tin jiġi maqtugħ min-nofs u jitpoġġa waħda fejn waħda ġo tilari fix-xemx. Biex jinxef, dan kien jieħu madwar erba' jew ħamest ijiem. Ladarba jinxef dan jiġi ppakkjat ġo kontenitur saff saff flimkien ma' ftit meraq tar-rand, weraq tar-rand u żerriegħa tal-bużbież. Fil- wiċċ jitpoġġa għatu jew biċċa njama b'ġebla fuqu sabiex it-tin jikkumpatta ruħu. Torta tal-qara' aħmar Informazzjoni fuq il-metodu ta' preparazzjoni: L-ingredjenti li jintużaw sabiex issir l-għaġina huma dqiq, marġerina, melħ u ilma. Id-dqiq jiġi mgħarbul ġo skutella kbira fejn wara jitħawwad mal-marġerina, mal-melħ u fl-aħħar mal-ilma. Għall-preparazzjoni tal-mili jitgħallew il-qara' aħmar u l-basal. Jiġi miżjud ukoll ftit bżar, melħ u xi ħwawar oħra fosthom il-kannella. Dawn jitħallew fuq in-nar sakemm isiru u wara li jsiru jiġu mgħaffġa flimkien. Ġo borma oħra jitgħalla r-ross għal ftit minuti iżda ma jitħalliex isir. Dan jittella' mill-ilma u jiġi miżjud u mħallat flimkien mat-taħlita tal-qara' aħmar, tonn, żebbuġ iswed u żejt taż-żebbuġa. Hekk kif it-taħlita tal-qara' aħmar tiksaħ, nofs l-għaġina tinfetaħ ġo dixx, jitpoġġa l-mili u wara titpoġġa l-kumplament tal- għaġina fuqu. Din tiġi moħmija fil-forn f'temperatura moderata għal madwar erbgħin minuta sakemm il-wiċċ jieħu lewn dehbi. Din tista' tiġi servuta sħuna kif ukoll kiesħa.