cent Il-Professur Albert Borg jitkellem ma' l-aċċent Intervista lill-Prof. Albert Borg mill-Università ta' Malta Il-Prof. Albert Borg hu professur anzjan ta' 67 sena b'esperjenza ta' iżjed minn wieħed u erbgħin sena jgħallem l-Università ta' Malta, b'kuntatt ma' ġenerazzjonijiet sħaħ ta' studenti li matulhom seta' jara l-mentalitajiet jinbidlu minn ġenerazzjoni għall-oħra. Albert Borg ra l-istudju tal-Malti jikber minn żerriegħa relattivament żgħira għall-qasam tant wiesa' li hu llum. Iltqajna fil-kamra OH256 fil-bidu ta' Diċembru li għadda, f'uffiċċju ċkejken imdawwar b'munzelli għoljin ta' karti u kotba, teżijiet u kitbiet tal-istudenti, u li jġibli ħafna memorji mid-deċenju l-ieħor. Bdejt nirrekordja u ħarsti waqgħet fuq studju li kellu quddiemu fuq il-mejda. ''Meta tqis li hemm lingwi ħafna akbar minn tagħna,' qalli bi tbissima, 'b'kelliema iżjed minn tagħna, aħna tassew ixxurtjati li għandna din l-istorja rikka tal-interess fl-istudju tal-Malti u l-produzzjoni letterarja u teknika li nsibu fil-lingwa. Dwar il-bidu nett u l-interess tiegħek fil-Malti… Minn meta bdejt ninteressa ruħi fil-Malti, kelli nagħmel għażla. Meta dħalt biex nagħmel l-ewwel grad tiegħi mal-Prof. Ġużċ Aquilina, dak iż-żmien kien il-B.A. Malti (unuri), bħala parti importanti minn dak il-kors kellna komponent tal-Għarbi. Dak iż-żmien irrealizzajt li kważi għal kulħadd, qisu li tistudja l-Malti kien ifisser li tistudja prattikament minn fejn ġie — ġie mill- Għarbi, dak iż-żmien konna ngħidu mill-Għarbi Klassiku u Ilum noqogħdu iżjed attenti għax nafu li hemm il-fażijiet intermedjarji ta' Għarbi djalettali ta' diversi tipi. Il-Prof. Aquilina, bis-saħħa tal-għerf tiegħu, għaraf il- limitazzjonijiet tal-kors li konna qed nagħmlu. Għalhekk fit-tieni sena ta' dak il-kors konna xxurtjati li talab lid-Dipartiment tal-Ingliż biex wieħed mil- letturi tagħhom, imħallas mill-British Council u ddedikat għat-tagħlim tal- lingwistika, jgħallimna l-ewwel ideat dwar il-lingwistika. Wara skoprejt li konna qed nitgħallmu l-lingwistika sinkronika. Il-lingwistika sinkronika x'inhi2 Aħna naqsmu l-lingwistika bażikament fi tnejn: fuq naħa għandek l-istudju ta' minn fejn ġejja l-lingwa, jiġifieri l-istudju storiku tal-lingwa li nsejħulu wkoll dijakroniku, fil-fażijet temporali suċċessivi tiegħu, u fuq in-naħa l-oħra hemm l-istudju sinkroniku, jiġifieri meta nistudjaw il-lingwa bħala sistema kompletament preżenti, bħala sistema sħiħa fil-moħħ tal-kelliem nattiv. Infatti, min jistaqsini, inħobb ngħidlu li x-xogħol tiegħi hu sforz jew attentat biex inwieġeb il-mistoqsija: tarbija li trid titgħallem il-Malti, x'regoli għandha Suppliment Speċjali Ħarġa 17 Bażikament jien nirriċerka l-iżjed il-qagħda soċjolingwistika tagħna u l- grammatika: is- sintassi u l- morfoloġija, iżda għandi interess fis-semantika. bżonn tistudja u titgħallem U r-risposta mhix biss il-ħidma ta' lingwista — għax anki fl-Ingliż għadna ma nafux kollox fuq dan kollu — iżda hi l- lingwistika sinkronika tal-Malti. Nixtieq nistaqsik fuq l-istudji tiegħek: x'inhuma l-oqsma li tgħallem u tirriċerka7 Bażikament jien nirriċerka l-iżjed il-qagħda soċjolingwistika tagħna u l-grammatika: is-sintassi u l-morfoloġija, iżda għandi interess fis-semantika. Fil-korsijiet tas-soċjolingwistika nesploraw l-iżjed ir-relazzjoni tal-Malti u l-Ingliż fis-soċjetà tagħna. L-istudenti jafu li l-istudju soċjolingwistiku tal- Malti jrid jinkludi kemm l-istudju tal-Malti, iżd'anke tal-Ingliż. Nistaqsu x'għodod lingwistiċi nużaw fis-soċjetà tagħna u hawn joħorġu l- varjabbli, jiġifieri skont l-età, is-sess, l-edukazzjoni u l-bqija li Ikoll jinfluwenzaw il-mod kif nitħaddtu. Nesploraw ukoll ir-reġistri tal-professjonisti u tas- snajja', pereżempju l-lingwaġġ tat-tobba, tal- avukati, u l-bqija, u anki r-repożiti tas-snajja' tant għanja u vasti b'wirt kbir ta' terminoloġija. istudju — soċjolingwistiku tal-Malti — nistgħu ninnutaw, ngħidu aħna, li ħafna mit-terminoloġija użata għandha bosta varjanti tagħha, ħafna minnhom skont dawk il-varjabbli li semmejt. Qed Mill-istudju jiġini f'moħħi studju dwar l-għodda tal-biedja li e. MA kien uriena li biċċa għodda sempliċi li tintuża biex soċjolingwistiku jinġabru l-ġebel u l-weraq, uħud kienu jsejħulha tal-Malti nistgħu gerriefa, oħrajn isejħulha barraxa, raxkatur jew : Dan il-qasam jinteressani ferm. ninnutaw, AM ll , i ngħidu aħna, li Nippreżenta wkoll korsijiet oħrajn fuq il- L morfoloġija tal-Malti, iżda dejjem f'sens ħafna mit- sinkroniku, speċjalment tal-verb u t-tifsiriet terminoloġija semantiċi tiegħu. Dan ġej minn żmien id-dottorat li L b'għaġeb kbir tiegħi kont sibt li t-temp mhuwiex uzata għandha biżżejjed biex niddeskrivu xi tfisser din id- bosta varjanti distinzjoni. Kont skoprejt li teżisti wkoll id- differenza aspettwali, u li din id-distinzjoni tagħha. aspettwali tal-verb insibuha wkoll fin-nom Malti. Niftakar is-superviżur ftit seta' jemmen meta qraha Ma ntihx tort għax tipikament l- aspett hu kategorija verbali, iżda mbagħad aċċetta meta wrejtu kif inhuma d-distinzjonijiet morfoloġiċi. F'kors ieħor naqbad tliet tipi ta' sentenzi subordinati u nipprova nuri parti mill-kumplessità tas-sintassi tal-Malti, x'għandu f'moħħu l-kelliem nattiv li jaf il-lingwa, u l-kumplessitajiet li jeżistu biex tissawwar sentenza. Minn dak li nosserva jidher li l-Malti għaż- żmien li ġej se jkompli jgħix fid-dell tal-Ingliż. Hija ħasra għax il-bilingwiżmu tagħna ma niħduhx bis- serjetà. Aħna l- Maltin qisna nitgħallmu l- Ingliż biex ninqdew. Matul il-karriera tiegħek bqajt tosserva l-Malti jiżviluppa u jinbidel. X'jidhirlek mit-tibdil fil- Malti mitħaddet u x'direzzjoni se jieħu Isienna fis-snin li ġejjin Din hi mistoqsija li bla dubju se jkollna naffaċċjaw. Minn dak li nosserva jidher li l-Malti għaż-żmien li ġej se jkompli jgħix fid-dell tal-Ingliż. Hija ħasra għax il-bilingwiżmu tagħna ma niħduhx bis-serjetà. Aħna l-Maltin qisna nitgħallmu l-Ingliż biex ninqdew. Dan jaf għandu għeruq storiċi għax fil- kuntest ta' ħafna faqar, meta l-gvern kolonjali għamel l-Ingliż obbligatorju għall-ingaġġ maċ- ċivil, kull min kien jaf daqsxejn Ingliż kien jara kif jagħmel biex jgħaddih lil uliedu. Aktarx f'dan il- kuntest nibet il-code-switching f'Malta. Għalhekk il-bilingwiżmu tagħna nqabad taħt dan id-dell fejn il-Malti dejjem kellu post sekondarju. Il-mentalità hi li l-iskola aħjar nitgħallmu l-Ingliż għax il-Malti nistgħu nitgħallmuh fit-triq. Allura qed nitilfu ħafna qwiel, idjomi u espressjonijiet kreattivi li ksibna minn żmien missirijietna, u dan qed jurina li l-Malti se jkompli jsir jixbah ħafna lill-Ingliż. Diġà nistgħu nosservaw. strutturi grammatikali li jixhdu dan. Ngħidu aħna, safejn naf jien, il-kostruzzjoni passiva bil-minn, eż. Il-ġurdien inqatel mill-qattusa, fid-djaletti tal-Afrika ta' Fuq ma teżistix. Minflok jużaw is-seba' forma jew il- ħames forma u l-bqija, jew jużaw. it- topikalizzazzjoni b'dak li ngħidulu l-psewdopassiv, eż. Il-ġurdien, il-qattusa qatlitu. Il-passiv bil-minn inħossu sfurzat ħafna iżda llum jintuża qisu xejn. Semmejt. it-topikalizzazzjoni, ma nistax ma nistaqsikx dwarha. L-ewwel li ppubblikajt fuq it-topikalizzazzjoni kien fil-ktieb Maltese, miktub flimkien mal-fonetista l- Prof. Marie Azzopardi-Alexander. Suppliment Speċjali It-topikalizzazzjoni hi kostruzzjoni li tinsab fil- qalba nett tas-sintassi Maltija għax il-kelliema nattivi ma jistgħux jgħaddu mingħajr ma jużawha. Saħansitra anki meta nitkellmu bl-Ingliż, bla ma nindunaw inkunu qed nużawha. Jidhirli li minkejja l-ħafna reżistenza, fil-Malti t- topikalizzazzjoni għandna nużawha wkoll fil-kitba għax ma nistgħux ninnegaw. karatteristika daqshekk fundamentali ta' lsienna. Semmejt ukoll il-code-switching. Huwa ta' ġid għall-Malti2 Bħalma għedt, il-code-switching għandu għeruq storiċi. B'mod ġenerali nippreferi li l-kelliema jżommu l-lingwi separati biex ikollna bilingwiżmu koordinat mhux Malti-Ingliż imħallat li jirriżulta f'dan il-code-switching. Iżda rrid nistqarr li għalkemm jidhirli li għandna nevitawh, xi riċerka turi li fil-kuntest pedagoġiku, fejn il-kitbiet huma It- topikalizzazzjoni hi kostruzzjoni li tinsab fil-qalba nett tas-sintassi Maltija għax il- kelliema nattivi ma jistgħux jgħaddu mingħajr ma jużawha. .: nosserva li l- lingwa materna ta' ħafna Maltin, anki ta' professjonisti li jitħaddtu fuq ix- xandir, la hija l- Malti u lanqas l- Ingliż, għax ħafna drabi jitkellmu bit- taħlit. ħafna drabi bl-Ingliż, il-code-switching iservi ta' pont bejn il-kitba bl-Ingliż u l-kompetenza limitata tal-istudenti. Madankollu 'l barra minn dak il- kuntest nosserva li l-lingwa materna ta' ħafna Maltin, anki ta' professjonisti li jitħaddtu fuq ix- xandir, la hija l-Malti u lanqas l-Ingliż, għax ħafna drabi jitkellmu bit-taħlit. Matul il-karriera tiegħek bħala riċerkatur tal- Malti u wieħed mil-lingwisti ewlenin ta' żmienna, x'memorji għandek2 Aktar kmieni kont qiegħed ngħid li, minn kmieni ħafna fl-istudji universitarji tiegħi gawdejt minn kollaborazzjoni bejn Dipartiment u ieħor, u din iffurmatni maż-żmien fil-karriera suċċessiva tiegħi għax billi r-riżorsi tagħna huma żgħar ħafna mill- ewwel irrealizzajt — speċjalment meta komplejt dieħel fl-istudju tal-lingwistika u bdejt nara barra x'jagħmlu — li bniedem wieħed ma jistax ikopri kollox, jiġifieri hemm l-ispeċjalizzazzjonijiet u l- lingwistika llum kibret ħafna. Għalhekk ġieni f'rasi li bis-saħħa tal-kollaborazzjoni, l-ewwel mad- Dipartiment tal-Ingliż imbagħad ma' dipartimenti oħrajn, l-istudji tal-Malti nippruvaw nesponuhom għal aktar minn speċjalizzazzjoni waħda. Inzerta li kmieni fil-karriera tiegħi kien hemm kollega fid- Dipartiment tal-Ingliż li hija fonetista verament eċċezzjonali, Marie Azzopardi-Alexander, li semmejt aktar kmieni, u konna ftehemna li jien nipprova ngħinha fis-sintassi — ġieli tajt kors fis- sintassi tal-Ingliż fid-Dipartiment tal-Ingliż — u hi tgħinni fil-fonetika tal-Malti. Fil-fatt id-dottorat tagħha kienet deskrizzjoni tas-sistema fonemika tal-Malti b'referenza wkoll għat-tagħlim ta' min ma jismax, xi ħaġa li kienet għal qalbha dak iż- żmien imbagħad kompliet tiżviluppaha. Għax ovvjament min ma jismax, ma jkunx ma jisma' xejn, imma ċertu ħsejjes jismagħhom iżjed minn oħrajn u allura d-deskrizzjoni preċiża tal-fonemi kienet kruċjali anki għal dan il-programm. hemm twieldet din il-kollaborazzjoni bejn iż-żewġ dipartimenti li mbagħad estendiet ruħha għal dipartimenti oħra, fosthom id-Dipartiment tal- Inġinerija meta inġinier prova jagħmel sinteżi tat- taħdit. Mill-idea li: ngħaqqdu r-riżorsi tagħna biex nimmassimizzaw dak li nistgħu noffru fl-istudju tal-Malti, eventwalment twieled l-Istitut tal- Lingwistika. Mill-idea li ngħaqqdu r- talk. riżorsi tagħna biex nimmassimizzaw dak li nistgħu noffru fl-istudju tal-Malti, eventwalment twieled l-Istitut tal-Lingwistika. Naturalment għaddejna minn ħafna sitwazzjonijiet dolorużi, meta anki l-Fakultà kienet għalqet għal raġunijiet politiċi — kien żmien verament diffiċli meta l-pressjoni kienet kbira biex nitilqu r-riċerka u nikkonformaw ma' dak li ntlabna. Niftakar għamilna xi tmien snin ebsin, qisna qed naħdmu taħt l-art. Imbagħad fl-1987 reġgħu twaqqfu l- Fakultà tal-Arti u d-Dipartiment tal-Malti u nħtart Aġent Kap tad-Dipartiment tal-Malti. Hemmhekk erġajt bdejt naħdem biex nagħtu direzzjoni lid- Illum id- Dipartiment huwa wieħed mill-akbar dipartimenti fil- Fakultà tal-Arti għax għandu xi tmienja jew disa' membri u anki għax in-numru tal-istudenti dejjem baqa' jiżdied. Dipartiment tal-Malti u fl-istess ħin kont qed nipprova wkoll biex inwaqqfu l-Istitut tal- Lingwistika, li għall-grazzja t'Alla dawk il-biċċtejn xogħol saru t-tnejn. Imbagħad l-affarijiet komplew jiżviluppaw bil- mod. Ir-riżorsi baqgħu dejjem limitati iżda ftit ftit bdejna nkabbru. Fid-Dipartiment tal-Malti għall- bidu konna jien u l-Prof. Oliver Friggieri, imbagħad kbirna bi tnejn u bi ftehim ma' Friggieri konna ddeċidejna li s-sillabu tal-Malti ma jibqax kif kien fi żmien Aquilina: terz letteratura u żewġ terzi lingwistika, iżda nagħmluh nofs b'nofs ħalli l- affarijiet jiżviluppaw mingħajr ma ħadd iħossu żvantaġġjat. Għalhekk l-ewwel ingaġġ kien tal-Prof. Manwel Mifsud għal-lingwistika u tal-Prof. Arnold Cassola għal-letteratura. Illum id-Dipartiment huwa wieħed mill-akbar dipartimenti fil-Fakultà tal-Arti għax għandu xi tmienja jew disa' membri u anki għax in-numru tal-istudenti dejjem baqa' jiżdied. L- isfortuna hi iżda li għalkemm id-Dipartiment kiber, minħabba s-sistema kif inhi (il-programm tal- istudju), l-ispazju hu xi ftit limitat u allura huwa dejjem diffiċli biex l-istudenti tagħna nesponuhom għal: oqsma ġodda u għall-oqsma dejjem jiżviluppaw tal-lingwistika u anki tal-Malti. Għalhekk ċertu xogħol li nkunu involuti fih fir- riċerka tagħna, b'xorti ħażina, ma jasalx biex jidħol fil-programm tal-istudju. Żvilupp interessanti kien meta d-Dipartiment u l- Istitut kienu involuti f'inizjattiva li għalina kienet ta' importanza fundamentali. Meta bdejna naraw li resqin biex insiru membri sħaħ fl-Unjoni Ewropea konna qed nibżgħu li l-Malti se jitgħaffeġ taħt il- pressjoni tal-lingwi barranin li kienu se jiġu. Għalhekk minn snin qabel għamilna konferenza internazzjonali f'Malta, anki bl-għajnuna tal-Istitut, tad-Dipartiment, — tal-Fondazzjoni għall-Istudji Internazzjonali, tal-Moviment Ewropew u. ta' Assoċjazzjoni bbażata l-Belġju li kienet tieħu ħsieb l-istatus tal-lingwi, biex inqajmu kuxjenza dwar kwistjonijiet lingwistiċi li rridu nieħdu ħsieb fejn jidħol il-Malti. Niftakar kienet konferenza li attendew għaliha ħafna nies u bdiet iċċaqlaq id- dibattitu dwar il-Malti fl-Unjoni Ewropea fil-futur. Kellna niġġieldu mhux ħażin għax apparti li s- sħubija ta' Malta fl-UE kienet kontroversjali, anki fost dawk li riedu s-sħubija Ewropea għal Malta, kien hemm nies u politiċi li bdew jgħidu li kien biżżejjed li qed nippruvaw nidħlu fl-UE ma' pajjiżi ħafna akbar minna, u ma ridux jinsistu li l-Malti .: anki fost dawk li riedu s-sħubija Ewropea għal Malta, kien hemm nies u politiċi li (…) ma ridux jinsistu li l-Malti jkun lingwa uffiċjali tal-UE. F'Malta, il-Malti mhux minoritv language jew lesser-used language, il- Malti hu l- lingwa nazzjonali tal- jkun lingwa uffiċjali tal-UE. U għalina din kienet veru daqqa ta' ħarta li ma ngħidlekx. Bdew jgħidu pereżempju li l-Malti jagħtuh l-istatus ta' lesser- used language jew ta' minoritv language. U jien ma qbilt xejni L-ewwel nett, l-ebda lingwa mhi assolutament maġġorenni fid-dinja għax jekk noqogħdu nqisu n-numri, kull lingwa hija minorità skont il-popolazzjonijiet li tqis. F'Malta, il-Malti mhux minoritv language jew lesser-used language, il-Malti hu l-lingwa nazzjonali tal-poplu Malti. U ftit ftit bdew jinbidlu l-mentalitajiet. Irrid insemmi tappa oħra importanti fil-karriera tiegħi. Jien kont membru ta' dak li sejjaħnielu l- Bord tal-Malti. Xogħolna ma kienx imħallas u konna qed nippreparaw liġi biex inwaqqfu l- Kunsill tal-Malti. Kont sirt iċ-chairman ta' dan il- Bord ftit wara li twaqqaf u għalija hi ħaġa verament konsonanti li t-tmien membri ta' dan il- Bord appuntahom gvern Nazzjonalista, mingħalija l-Ministru Michael Falzon, u meta spiċċa t-terminu ta' dak il-gvern, aħna bħal kull bord fiċ-ċivil irriżenjajna u b'għaġeb kbir il-gvern Laburista li tela' appunta l-istess nies. Din kienet verament konferma li n-nies kienu qed jifhmu li aħna ma kellna l-ebda interess partiġġjan u konna qed naħdmu għall-ġid tal-Malti. Wara tnejn u għoxrin xahar il-Ministru l-ġdid Louis Galea reġa' waqqaf il-Bord bl-istess nies preċiż. Ma nafx jekk hemmx xi każ ieħor fl-istorja tal-leġiżlazzjoni Maltija fejn l-istess Bord baqa' bl-istess membri taħt tliet amministrazzjonijiet differenti. Din turi ċerta fiduċja fin-nies appuntati, fiduċja personali jkolli ngħid, fl-integrità u fil-kompetenza tan-nies li kienu qed jippreparaw din il-liġi. Irrid ngħid ukoll li meta fl-aħħar il-liġi tressqet quddiem il- Parlament, din ġiet approvata unanimament miż- żewġ naħat tal-kamra. Irrid ngħid ukoll li żvilupp ieħor importanti ħafna li ġara — taf inti jien qed nimxi lejn tmiem il-karriera tiegħi — xi snin ilu mhux ħażin, sar żvilupp li għalija kien konsonanti ferm. Aħna, kemm id- Dipartiment kif ukoll l-Istitut, biex stajna mmorru barra u nippreżentaw xogħol fuq il-Malti, dejjem ridna nsibu qisu xi rokna jew xi konferenza fuq id- djalettoloġija tal-Għarbi jew xi konferenza — niftakar darba, pereżempju, fuq il-lingwi tal- Mediterran — u allura mmorru nagħtu paper għax il- Malti qiegħed fil-Mediterran. Jiġifieri qisna dejjem tollerati. Speċjalment bis-saħħa tal-Istitut tal-Lingwistika, li għen biex. il-kuntatti internazzjonali tagħna jisplodu, ngħidu aħna ma' Franza u mal-Ġermanja u ma' pajjiżi oħrajn, kien hemm professur fid- Dipartiment tal-Lingwistika fl-Università ta' Bremen li ġietu l-idea li jwaqqaf Għaqda Internazzjonali tal-Lingwistika tal-Malti. Għalina dan kien mument verament importanti għax rajna li fl-aħħar il-Malti, mhux biss għandu Dipartiment, mhux biss kien qed jiġi studjat 'l hawn u 'l hemm bis-saħħa ta' xi letturi li jinteressaw ruħhom, W 3 wie ċċ Speċjalment bis- saħħa tal-Istitut tal-Lingwistika (..J kien hemm professur fid- Dipartiment tal- Lingwistika fl- Università ta' Bremen li ġietu l-idea li jwaqqaf Għaqda Internazzjonali tal-Lingwistika tal-Malti. Bil-konferenzi li kien jattendi, Aquilina ġab l- istudju tal-Malti fuq il-mappa tal- istudji lingwistiċi Ewropej. Fil-fatt, fi żmienu kellna studjużi Ġermaniżi, u anki Ingliżi u mill-Kanada, jirriċerkaw il- iżd'issa kellna wkoll din l-Għaqda Internazzjonali b'konferenza internazzjonali li ssir darba kull sentejn u allura l-istudju tal-Malti seta' jitlaq jimxi jew jiġri fuq livell radikalment differenti minn qabel. Biżżejjed ngħidlek li fl-ewwel konferenza li kienet saret ta' din l-Assoċjazzjoni kien hemm studjużi li qed jippreżentaw xi ħaġa fuq il-Malti minn xi għoxrin jew ħamsa u għoxrin pajjiż differenti, minbarra l-kontinġent Malti. Saħansitra kellna wkoll wieħed mill-Ġappun li kien qed jagħmel studju fuq il-Malti. Aktar kmieni semmejt lil Ġużċ Aquilina, x'inhi l-esperjenza tiegħek bħala student tiegħu7 Il-Prof. Aquilina kien karattru kariżmatiku ħafna. Kien sar professur fl-1937, fi żmien verament diffiċli meta l-kwistjoni tal-lingwa kienet għadha taħraq. Kif taf, l-ewwel professur tal-Malti huwa Mikiel Anton Vassalli iżda ma kienx jeżisti arranġament permanenti. Kif qed ngħid, fl-1937 reġgħet twaqqfet il-Katedra tal-Malti bħala parti integrali mill-Fakultà tal-Arti u l-Prof. Aquilina kien l-ewwel professur u Kap tad-Dipartiment tal- Malti. Għalhekk kellu biċċa xogħol tassew diffiċli. Immaġina dipartiment għadu qed jitwieled, lingwa għadha ġejja f'tagħha… Hu kellu jħabbatha mad- Dipartiment tal-Ingliż u d-Dipartiment tat-Taljan fil-Fakultà tal-Arti b'letteraturi dinjin. Għalhekk, minn żmien Aquilina, is-sillabu universitarju tal- Malti kien terz letteratura u żewġ terzi lingwistika. Aquilina ħassu kiesaħ li jipprova jagħti l-istess prominenza lil-letteratura Maltija ta' dak iż-żmien bħalma kellhom il-letteratura Ingliża u Taljana. Hu ried jinkludi affarijiet xjentifiċi u oġġettivi fl- istudju lingwistiku tal-Malti u fl-istess ħin li jkunu rispettati internazzjonalment. Bil-konferenzi li kien jattendi, Aquilina ġab l- istudju tal-Malti fuq il-mappa tal-istudji lingwistiċi Ewropej. Fil-fatt, fi żmienu kellna studjużi Ġermaniżi, u anki Ingliżi u mill-Kanada, jirriċerkaw il-Malti. Fi ftit kliem nista' ngħid li l- internazzjonalizzazzjoni tal-istudju tal-Malti żgur li kien bdieha l-Prof. Iżda dak iż-żmien, qisu biex tistudja l-Malti, trid tistudja l-istorja tal- Malti. Fil-fatt, kull min ried jistudja l-Malti kellu jistudja l-Għarbi u din kienet daqsxejn ta' ostaklu għal min ma kienx daqshekk tajjeb fil-lingwi u fl- Għarbi u kien iħobb il-letteratura. Għaldaqstant meta introduċejna l-istudju sinkroniku tal-Malti, l- Għarbi ma baqax daqshekk prominenti. Dan ma jfissirx li mhux importanti li nistudjaw ukoll l-istorja tal-Malti. Fil-fatt l-ewwel ingaġġ lingwistiku li għamel id-Dipartiment tal-Malti meta jien kont Aġent Kap kien proprju ta' Manwel Mifsud, li xogħlu hu li jistudja l-iżvilupp storiku tal-Malti. Għalkemm ngħallem lingwistika sinkronika, l-istorja tal-Malti taffaxxinani. Hija sfortuna li l-konoxxenza storika tal-istudenti tagħna inġenerali hija fqira ħafna għax nemmen li biex persuna ssib postha fid-dinja trid tkun taf min hi u biex tkun taf min hi trid tkun taf imnejn ġiet. Meta kelli erbatax jew ħmistax-il sena kont irrabjat ħafna għax kont indunajt li kont naf iżjed fuq l-istorja u l- ġeografija tal-Ingilterra milli kont naf fuq l-istorja u l-ġeografija ta' pajjiżi… u din aktarx influwenzat id-deċiżjonijiet tiegħi ta' x'nagħżel bħala karriera. Iżda dan il-fatt illum għadni ninnotah għax l- istudenti universitarji tagħna mhumiex interessati fl-istorja u fl-istorja tal-Malti. Illum il-Malti hu li hu għax tawhulna missirijietna qabilna. Anke l-kontroversji fuq kif għandna niktbu l-Malti u fuq x'inhu l-Malti, għandna bżonn is-sapjenza li kellhom missirijietna meta ltaqgħu ma' kulturi ġodda minn Sqallija, mill-Italja u mill-Ingilterra, u adattaw għalihom biex b'hekk il-Malti kiber. Ma rridux inkunu riġidi; kieku fil-passat ippruvaw iżommu l-forom oriġinali, kieku loġikament għadna qed nitkellmu bl-Għarbi. Hija sfortuna li l-konoxxenza storika tal- istudenti tagħna inġenerali hija fqira ħafna għax nemmen li biex persuna ssib postha fid-dinja trid tkun taf min hi u biex tkun taf min hi trid tkun taf imnejn ġiet. .. llum l-Ingliż tant hu qawwi li hemm il-biża' li l-Malti jegħreq għalkollox iżda hu progress naturali li l-Malti jkompli jiżviluppa billi jissellef u jwessa' s-sens tal-kliem tiegħu. Huwa minnu li llum l-Ingliż tant hu qawwi li hemm il-biża' li l-Malti jegħreq għalkollox iżda hu progress naturali li l-Malti jkompli jiżviluppa billi jissellef u jwessa' s-sens tal-kliem tiegħu. Missirijietna ilhom bilingwi minn żmien il-Feniċi għax meta l-Feniċi ġew fostna, ġew bi skop ta' kummerċ u għalhekk sabu fuq il-gżira lill-Maltin ta' Żmien il-Bronż u kienu jeżistu flimkien bħala konvivenza. In-nies tal-bronż kellhom il-lingwa tagħhom u l-Feniċi kienu jitkellmu bil-Feniċju. L- uniku perjodu fl-istorja tagħna meta ma konniex bilingwi kien fi Żmien l-Għarab meta kien jintuża l-Għarbi bid-diglossja, jiġifieri l-Għarbi Klassiku u l-Għarbi djalettali aktarx Tuneżin li jixbah l-Għarbi ta' Sqallija. Hemm xi proġetti oħrajn li qed taħdem fuqhom Minn żmien għal żmien nikteb artikli u papers. Fejn tidħol riċerka, jien nippreferi naħdem mal- kollegi u fil-fatt proporzjon kbir mix-xogħlijiet ippubblikati tiegħi huma konġunti. Pereżempju ppubblikajt xogħol ma' Manwel Mifsud, ma' Marie Alexander-Azzopardi u ma' Rav Fabri. Mal- Prof. Fabri għadna kemm spiċċajna artiklu li ġie ppubblikat fuq il-complementiser, jiġifieri dik it-tip ta' konġunzjoni li tissubordina sentenza għal oħra. Ngħidu aħna s-sentenzi sempliċi Il-qattusa kielet il- ġurdien u il-ġurdien miet nista' ngħaqqadhom f'sentenza kumplessa bħal l-ġurdien li miet kilitu l-qattusa. Biex għamilna dan kellna bżonn ċerti mekkaniżmi. Fost dawn il-konġunzjonijiet hemm il-'li' u l-'biex' u oħrajn li studjajna s-semantika tagħhom. Ma' Fabri ħdimt xogħol ieħor li għad irid jiġi ppubblikat dwar il-katina ta' verbi tal-Malti, pereżempju meta ngħidu Ġanni mar jipprova jibda jiekol, li jistgħu jissejħu verbi finiti għax għandhom forma morfoloġika partikolari. Dan hu qasam vast u aħna bdejna biss billi studjajna sekwenza ta' żewġ verbi fejn l-ewwel verb ikun l- hekk imsejjaħ 'verb of motion' jiġifieri li juri ċaqliq. Taqdi rwoli wkoll fil-Kunsill tal-Malti. Hu minnu li l-Kunsill qed jikteb grammatika tal- Malti2 Bħala parti mix-xogħol tal-Kumitat Tekniku tal- Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti qed naħdmu fuq grammatika tal-Malti għal idejn l-għalliema, biex tifforma lill-għalliema. Għandi d- dispjaċir li fit- traduzzjoni, tipikament, il- Malti jitlef. (…) B'mod ġenerali ninnota li l- Malti tradott jixbah wisq lil- lingwa oriġinali mnejn ikun ħareġ u din il- ħaġa aktarx qed tinfluwenza anki l-iżvilupp futur tal-Malti. Iżda l-istess kumitat kien qed jaħdem biex jiffinalizza l-proposti dwar kif se jinkiteb il-kliem Ingliż fil-Malti u għalhekk ix-xogħol fuq il- grammatika kellu jieqaf ħesrem. Ir-rapport tal- kliem Ingliż ħadilna enerġija kbira minħabba l- laqgħat li kien jeħtieġ u anki minħabba l- konsultazzjoni pubblika ma' kategoriji differenti fosthom pubblikaturi, tradutturi, għalliema, ġurnalisti, nies mill-qasam tal-Ingliż u l-bqija, li Ikoll jagħtu r-rispons tagħhom. Għalkemm il-grammatika ngħatat il-ġenb għal ftit żmien, diġà sar xogħol ġmielu. Jien kont responsabbli mill-ewwel taqsima dwar it-tagħrif grammatikali u twaqqaf ukoll kumitat biex tiġi diskussa mill-perspettiva pedagoġika. Din l-ewwel parti lingwistika waslet fi tmiemha u wasal iż- żmien li nerġgħu nibdew naħdmu fuqha. Fl-aħħar nett ma rridx inħalli barra t- traduzzjoni. X'inhi l-fehma tiegħek dwar l-użu tal-Malti fit-traduzzjoni teknika u letterarja2 Għalkemm għamilt sena nittraduċi mit-testi oriġinali tal-Bibbja mal-Għaqda Bibblika Maltija, ma nistax ngħid li għandi xi esperjenza vasta f'dan il-qasam. Għandi d-dispjaċir li fit-traduzzjoni, tipikament, il- Malti jitlef. Fis-sens li, għalkemm hu tajjeb li nkunu familjari mal-lingwa sors, it-tradutturi tant huma familjari mal-lingwi sors li xi drabi jitilfu l- karatteristiċi nattivi tal-lingwa fil-mira. B'mod ġenerali ninnota li l-Malti tradott jixbah wisq lil- lingwa oriġinali mnejn ikun ħareġ u din il-ħaġa aktarx qed tinfluwenza anki l-iżvilupp futur tal- Malti. Din narawha mhux biss fit-traduzzjoni iżd'anki f'ħalq il-kelliema. L-Ingliż tant infirex kullimkien u sar magħruf f'pajjiżna li spiċċajna qisna qed nitħaddtu u niktbu l-Ingliż bil-Malti. Jekk inqisu r-riżorsi limitati ta' pajjiżna, il-bilingwiżmu hu riżorsa nazzjonali li allaħares ma kellniex għax tagħti vantaġġi ekonomiċi. Madwar id-dinja hemm esperjenzi ta' bilingwiżmu li huma pożittivi għaż-żewġ lingwi u hemm esperjenzi ta' bilingwiżmu diżintegrattiv, jiġifieri meta waħda mil-lingwi tkun qed tinqered. Nibża' ħafna li f'pajjiżna għandna dan. it-tip ta' bilingwiżmu, almenu għal ċertu nies. Tant lingwa minnhom tingħata importanza bla proporzjon għal- lingwa l-oħra li din tal-aħħar tispiċċa meqruda. Bħalma għedt aktar qabel, qed nitilfu ħafna idjomi, ħafna kostruzzjonijiet u donna l-Malti qed inġibuh qisu verżjoni Maltija tal-Ingliż. Xi żmien ilu rajt riklam fejn saħansitra qalbu s- sekwenza tal-aġġettiv, u ġabuh qabel in-nom bħall- Ingliż. Dan ir-riklam jgħid 'L-oriġinali gef' u rnexxielu jaqleb l-ordni bażika li għandna fil-Malti ta' nom u aġġettiv, eż. frott frisk, il-libsa t-twila. Veru li jeżisti każ fil-Malti meta l-aġġettiv jitqiegħed qabel in-nom, eż. il-famuża storja li… jew Il-mibki Pawlu, iżda dawn huma każijiet speċifiċi meta nkunu qed nenfasizzaw. L-ORIGINALI,GE ..: qed nitilfu ħafna idjomi, ħafna kostruzzjonijiet u donna l-Malti qed inġibuh qisu verżjoni Maltija tal-Ingliż. It-traduttur, filwaqt li għandu d-dover li jirrappreżenta fedelment lis- sors, daqshekk ieħor irid jirrispetta fedelment ukoll l-istruttura u l- identità tal- lingwa fil-mira. Dan l-aħħar smajt każ ukoll fejn għax it-test legali bl-Ingliż jiddistingwi bejn shall u should, allura bilfors irridu nsibu żewġ kelmiet bil-Malti li jikkorrispondu għalihom. L- ewwel lezzjoni li nagħmlu fl-introduzzjoni għal- lingwistika ġenerali hija dwar. ir-relattiviżmu lingwistiku, jiġifieri li biex nitkellmu dwar id-dinja għandna bżonn mudell lingwistiku. Jekk fit-triq hemm is-siġar, mela għandna bżonn espressjoni lingwistika biex nirreferu għalihom. Bil-Malti hi siġar u bl-Ingliż trees. Dik l-ekwivalenza hi biss superfiċjali għax. meta nistudjaw l-istruttura lessikali ta' kull lingwa, insibu li kull lingwa għandha. struttura lessikali unika. Biex nagħtik eżempju sempliċi, bil-Malti għandna l-kelmiet rokna għall-angolu minn ġewwa u kantuniera għall-angolu minn barra, iżda bl-Ingliż it-tnejn Min-naħa l-oħra, il-kelmiet bl-Ingliż grandson u nephew, bil-Malti t-tnejn huma neputi. Din hi parti mir-rikkezza li kull lingwa tinkarna fiha viżjoni partikolari tad-dinja ta' madwarna u allura l-istruttura lessikali ta' kull lingwa hi unika għal dik il-lingwa. Meta nitgħallmu lingwa partikolari, inkunu qisna lbisna nuċċali u qed naraw id-dinja b'ċertu mod. Bħalissa qed nenfasizza dan ir-relattiviżmu iżda fl-istess ħin nemmen li t- traduzzjoni hija possibbli bi ħsieb u mhux kelma b'kelma. It-traduttur, filwaqt li għandu d-dover li jirrappreżenta fedelment lis-sors, daqshekk ieħor irid jirrispetta fedelment ukoll l-istruttura u l- identità tal-lingwa fil-mira. Ninnota li l-Ingliż, bis-sofistikazzjoni tiegħu, ma jibżax. mill-metafora. Jolqtuni kliem bħal spaceshuttle. Shuttle hi kelma li n-NASA reġgħu qajmu mill-Ingliż Medjevali. Fil-produzzjoni tad- drapp kienet tintuża l-magna tal-insiġ, bl-istrument ġej u sejjer minn naħa għall-oħra tat-tila biex isawwar in-nisġa. Bil-Malti għandna kelma preċiża għalih, insejħulu mekkuk. Mur ġibna aħna fil-Malti Suppliment Speċjali ngħidu mekkuk spazjalil L-Ingliżi u l-Amerikani għamluha għax il-metafora jużawha l-ħin kollu. Allura għalfejn il-Malti m'għandux ikollu l- metafora tiegħuż Bla dubju, mhux: bilfors nittraduċu l-metafora kelma b'kelma iżda nistgħu nsibu l-metafora tagħna. Jidhirli li hemm ħafna post għall-kreattività. Fit-traduzzjoni għandna l-vantaġġ li l-Malti, minn żmien żemżem, imdorri jgħix fid-dell ta' lingwi kbar u għalhekk donnu ma jiddejjaq xejn jissellef. Jekk fil-Malti ma jkollniex xi kelma nattiva għal ċertu terminu, nistgħu nadattaw il-kelma xi ftit u nużawha b'mod aċċettat. F'dak is-sens, it-traduttur Malti għandu vantaġġ li l-Malti diġà għandu tolleranza kbira għal formazzjonijiet mhux nattivi. Iżda xorta jibqa' l-periklu li wieħed jeżaġera. Ħarġa 17 .: għalfejn il- Malti m'għandux ikollu l-metafora tiegħu' Bla dubju, mhux bilfors nittraduċu l- metafora kelma b'kelma iżda nistgħu nsibu l- metafora tagħna.