STUDJU KRITIKU FUQ 'IL-ĦAJJA NŻUL U TLAJJA' U TA' ĠUŻE' CHETCUTI L-insistenza li biha jissemmew l-imrar u n-niket fil-kummenti fuq il-poeżiji li jifformaw il-ġabra 'Il-Hajja Nżul u Tlajja' ' ta' Ġuże Caet- cuti, turi li ċerti suġġetti u aspetti li jittratta l-poeta ġew injorati. Minn klassifikazzjoni skond is-suġġett li għamilt tal-poeżiji ħareġ il- fatt li Chetcuti f'din id-damma għandu aktar minn għaxar poeżiji żejn juri s-sbuħija tal-ħajja, u għadd ġmielu ta' poeżiji ta' natura ottimista. Iżda huwa fatt li mbagħad hemm oħrajn ta' swied il-qalb u ri- mors. Aktarx ukoll li dawn jikkostitwixxu l-aħjar poeżiji tal-ġabra u għalhekk meta l-qarrej jagħlaq il-ktieb lilhom l-aktar li jibqa' jiftakar. Chetcuti għandu numru ta' poeżiji fuq il-motif ''ubi sunt'. Waħda minnhom jisimha ''Fil-Għabex tal-Ħajja' fejn il-poeta li fiż-żmien meta ħareġ il-ktieb (1964) kellu madwar ħamsin sena jħares lura u ma jarax ħlief ''weraq jidbielu'. Fil-poeżija sfortunatament ġieli niltaqgħu mal- kliem' tas-soltu ''is-snin imwarrda ta' ħajti, jinbarmu mar-riħ' iżda mbagħad Chetcuti jagħlaq bit-tixbiha friska u qawwija: Il-lum il-ġnien jaħasra li kien ifewwaħ bil-ward u l-frott sar ċimiterju ta' ħolm. Ma naħsibx li jkun eżatt jekk wieħed igħid ''l-inkwiet li 1 bnie dem iħoss għax il-ħajja qiegħda tgħiblu'. Aħjar wieħed juża' niket flok inkwiet għax il-bniedem ma jinkwetax għal dak li hu inevitabbli. Fuq l-istess suġġett hija mibnija 'Liż-Żgħużija' li fiha l-istess difetti u l-istess merti tal-poeżija l-oħra — jiġifieri vrus illum għajjien għax għaddew minn bosta pinen fejn il-poeta jxebbah iż-żgħużija ma' ward imlewwen u gliegel t'ilma. Iżda mbagħad Chetcuti bħallikieku jiġi mnebbaħ u jagħtina l-metafra ''susa taż-żmien'. Il-fakra taż-żmien li għadda, tqanqal mhux biss niket iżda ġieli wkoll sogħba għal żbalji li setgħu ma sarux u għal ġid li seta' saru ma sarx. Hekk Ġużċ Chetcuti f''Għaddiet Sena Oħra'' jilmenta ''tipki din ir-ruħ iż-żmien li ħlejt/meta staqt nagħmel aktar ġid/u nnissel aktar hena''. Kien ikun xieraq li l-poeta jkompli jżomm nota ta' umil- tà f'poeżija bħal din. Iżda lil Chetcuti tiżloqlu nota ta' tifħir u jgħid hu minnu li jien ħdimt/forsi ftit aktar minn ħaddieħor'. F'din il- poeżija wkoll għandna nsibu nota oriġinali fit-tixbiha, 68 IL-MALTI Minn bejn il-ħjut tax-xita rqiga nilmaħ bħal tikek żgħar ta' dawl imċajpra: dawk huma s-snin l'għaddew.. Fil-poeżija ''Kieku Kont Iżgħar' il-poeta jibqa' fuq l-istess suġ- ġett :a' ''O żmien ħelu kif għaddejtli'' iżda jdaħħal miegħu il-fatt li l-bniedem ma jirrassenjax ruħu għat-telfien ta' żgħużitu, Hija waħda mill-kuntradizzjonijiet traġiċi tal-ħajja li għalkemm il-bniedem jixjieħ, xorta jibqa' jħoss it-tqanqiliet ta' żgħużitu. Għal din il-poeżija l-poeta jagħżel pass mexxej donnu biex jagħti ħjiel tat-taħbit ta' qalbu għat- tifkira ta' żgħużitu. Issa f''Għadda Wisq Żmien' Chetcuti jmur lura mhux għal żgħużitu iżda għal tfulitu u jqabbel dak iż-żmien ta' safa ma' issa li qed joqrob lejn il-ħamsin. Hija waħda mill-poeżiji l-aktar ta' swied il-qalb li għandu, Fuq spailti mbenġla qed narfa' l-lum kull ħin, u nkarkar ma' kull pass li nagħmel Is-salib tqil li Alla tani. Ma naħsibx li wieħed ikun qed jonqos mir-rispett jekk igħid li ma kienx qed jistenna dan mill-poeta. Mill-ftit li nafu dwar il-bijogra- fija ta' Chetcuti jidher li huwa raġel maħbub u mdawwar mill-familja, rispettat fuq ix-xogħol u stmat bħala kittieb. La għamel żwieġ diżas- truż l-anqas m'hu mmankat. Ġejjin minnu, dawn il-versi bħallikieku ma jikkonvinċux. Aktar qawwija u tikkonvinċi hija l-poeżija 'Td-dawl Qed Igħib''. Fiha l-poeta jilgħab fuq it-tliet tifsiriet tal-kelma ''dawl', jiġifieri d- dawl tal-għajnejn, tal-jum u tal-ħajja. Fil-poeżija l-awtur jindirizza 'l Alla u għalhekk jagħmel minnha talba. Fiha (jekk m'inix naqra ż-żej- jed) il-poeta jidher maħkum mill-biża' ta' mewta qasir il-għomor, l- aktar minħabba li b'hekk iħalli warajh tifel ta' seba' snin. X'hemm isbaħ, Alla tiegħi, Alla tad-dawl, mit-tbissima safja fuq il-wiċċ ċkejken ta' tfajjel ta' seba' snin7 Minn dawn il-poeżiji li kkwotajt jidher ċar li hemm aktar minn xrara ta' niket fi 'Il-Hajja Nżul u Tlajja '. Barra minn dawn hemm oħra:n fejn it-tema hi d-delużjoni tal-ħajja, oħrajn fejn għall-kuntrarju ta' 'Id-Dawl Qed Igħib'' Chetcuti jistieden il-mewt, u madwar seba' poeżiji li jien ikklassifikajt taħt it-titlu ġeneriku — tħallix id-dinja tidħak bik. Dawn jistgħu jiġu rappreżentati mill-iqsar waħda fosthom li tiġbor fiha l-qawwa ta' epigramm. Din għandha t-titlu ta' Dlam'. 'IL-ĦAJJA NŻUL U TLAJJA' 69 Mulej, bija ma dħaktx Minn qabel rajt id-dawl tad-dinja Inti wrejtni li l-ħajja hi kollha dlam. Fiha Chetcuti ħa l-ġuf, is simbolu tal-ħajja u ġabu jirrappreżenta l-verità fil-waqt li jqis id-dawl tad-dinja bħala s-simbolu tal-qera. Poeżija oħra li titkellem dwar l-illużjoni u l-qerq tal-ħajja hi 'Il- Hena''. Il-punt prinċipali ta' din il-poeżija hu li l-bniedem jorbot qalbu ma' din id-dinja u għalhekk it-traġedja joħloqha huwa stess għalih innifsu meta ma jsibx dak li ttama se jsib. Iżda l-ironija tal-ħajja tamar li jġarrab kemm iġarrab niket, il-bniedem xorta jibqa' jgħix bit-tama, Igħidu kritiċi bħal Robert Penn Warren u Cleanth Brooks li l- poeżiji fejn il-kittieb jikkommetti ruħu mingħajr riserva f attitudni es- klussiva bħal ngħidu aħna l-imħabba, l-ammirazzjoni jew l-idejal ikun qed jistieden l-ironija tal-qarrej. Mill-banda l-oħra l-poeżiji l-kbar huma borqmin għall-ironija għax għandhom ġo fihom l-għariien tal-poeta nnifsu li jeżistu xejriet oħra opposti u komplementarji. Bil-ħile ta' mgħallem, Chetcuti joħroġ dan il-paradoss tal ħajja: li l-illużjoni dwar il-passat tgħix spalla ma' spalla mat-tama għalli ġej. Tibqagħlna biss imqabbda ma' l-egħruq ta' qalbna, it-tifkira ta' l-illużjoni u t-tama li għad tixref fix-xefaq imdallam tal-ħajja. Iżda jmur imqarraq min jaħseb li l-imrar tal-ħajja jew il-pessl- miżmu hija n-nota predominanti tal-ktieb. Ta' l-anqas Chetcuti jżemm bilanċ tajjeb bejn poeżiji ferrieħa u oħrajn ta' swied il qalb. F 'Axtar Xi Trid7' insibu nota qawwija ta' tama li titberred biss fl-aħħar parti. Igħid Chetcuti: Id-dinja sabiħa. Kemm tista' tkun isbaħ kieku l-bned- min iħallu 'l xulxin igawduha. Min għalija kien Jean Paul Sartre (me- runi jekk għandi żball) li qal ''L'enfer c'est les autres' (L-infern hija n-nies). — Aktar xi rrid) Irrid il-paċil Irrid il-libertàl — F'din il-vina kien Chetcuti meta kiteb Il-magna infernali', għa- lija waħda mill-aqwa li għandu. Fil-qosor tagħha l-poeżija tbaqbaq bil- għadab għall-ħażen kollu li ħoloq il-bniedem. F'nofs din il-poeżija l- kittieb daħħal ġmiel ta' metafra li twaqqfek bi skoss għax għandha minn oxvmoron. Il-poeta qed jitkellem fuq il-magna infernali. 70 IL-MALTI ħadimha l-bniedem b'idejh fuq l-inkwina ta' qalbu bil-għira u bil-mibegħda… L-irtubija tal-qalb inbidlet fl-ebusija tal-ħadid. Kemm hi isbaħ milli kieku l-poeta qalilna ''fuq il-qalb taż-żonqor'. U kemm hi tas- sew ħasra li fi bnadi oħra Chetcuti aċċetta li jdaħħal tixbihat mim- għuda meta b'metafra bħal din li għadni kemm semmejt juri biċ-ċar il-fertilità ta' moħħu. Poeżija oħra ta' natura ferrieħa huma ''In-Newl', 'U Ssaltan l-Im- ħabba fid-Dar' u ''Haġa Waħda Nitolbok'. Forsi mhux qiegħed inkun eżatt meta nsejjaħ din ta' l-aħħar poeżija ferrieħa, Aktar jixirqilha tis- sej;aħ 'Ta' paċi', 'ta' wara l-maltemp''. Il-poeżija tiftaħ b'deskrizzjoni ta' pjanura u f'dak il-kwiet u l-paċi l-poeta jitkellem mal Ħallieq. Huwa jitolbu maħfra talli L-għajn imċajpra bid-dmugħ xi drabi titlef id-dehra Tiegħek, u jispiċċa billi jitolbu l-kwiet li jnissel fil-bniedem is-serħan tar-ruħ. Din it-teżi li. l-ambjent (temp, staġun, paċi tal-kampanja) għandhom setgħa moħbija fuq ix-xejra (burdata) tal-bniedem tinsab imxerrda f'diversi poeżiji, ngħidu aħna 'Kieku Kont Iżgħar', iżda tinsab b'mod speċifiku fil-poeżija 'Ir-Riħ' mibnija fuq kuntrast bejn riħ qawwi u riħ ħafif fejn tat-tieni għandu l-effett li ''dak il-ħin il-qalb tħossha timtela ''bil-ferħ u s-saħħa'. Iżda jekk hemm poeżiji ta' niket u oħrajn ta' ferħ hemm imbagħad posżiji fejn it-tnejn jitħalltu flimkien biex jiffurmaw il-ħajja kif nafu- ha Ikoll. Ma ninsewx li t-titlu tal-ktieb jissellef l-idea ta' dgħajsa qed tikkumbatti mal-maltemp daqqa' tielgħa u oħra nieżla, (Ara Kelmtejn Qabel). Fuq il-bażi ta' dan il-ħsieb Chetcuti kiteb il-poeżija 'Bħal Medda Baħar' fejn għandu ħsieb sostnut u sensiela ta' tixbihat li jorbtu tajjeb ma' xulxin. Hekk il-ħajja jistħajjilha medda baħar, l-inkwiet tal-ħajja jqabblu ma' baħar imqalla', l-alturist huwa dak li jwieżen lill-ieħor, l-egoist dak li jgħaddas lill-ieħor. insistejt fuq il-ħsieb sostnut ta' dil- poeżija għaliex f'dik ta' qabilha, jiġifieri 'Il-Ħajja Hi Holma' Chetcuti daħħal geġwiġija ta' tixbihat li tellfu l-preġju tagħha. Fost il-poeżiji li qatt ma jonqsu li jolqtuni (u hawn qed inkun soġġettiv) huma dawk li jittrattaw swied il-qalb b'mod vag, jiġifieri mingħajr ma jfittxu li jagħtu raġuni. Kultant jiġu mumenti fuq kull bniedem meta jħoss dieqa f'qalbu bla ma jista' jfisser għaliex, Fil- peeżija ''Vjolin'' Chetcuti jagħtina x'naħsbu li d-dieqa ġiet imqanqla m:nn vjolin qed idoqq xi biċċa mużika emozzjonali. Minnufih il-poeta jqabbel il-mużika b'mod impressjonistiku ma' storja ta' mħabba mhux 'IL-ĦAJJA NŻUL U TLAJJA' Ti imwettqa. Ta' min jiftakar li Chetcuti jdaħħal il-Vjolin f mill-anqas żewġ drammi tiegħu — 'Imħuħ Morda' u ''Il-Kerrejja' u bħallikieku għollieh għal-livell ta' simbolu personali, Iżjed vaga u mistika hija l- poeżija ''Gawwi' li tħalli bħal seħer fuq il-qarrej għax donnha bħal 'La Belle Dame Sans Merci'' ta' Keats vaga b'intenzjoni. Bħall-gawwi aħna, igħid l-awtur: infittxu fit-taqlib tad-dinja nnaqqru xi ħaġa ħa ntaffu X'inhi eżattament din il-kilba, jekk hix ġuħ spiritwali, fiżiku jew men- tali, il-poeta jibqa' ma jgħidx. Barra minn dawn il-poeżiji li semmejt Chetcuti għandu bosta oħ- rajn tajbin fosthom 'Omm', 'Il-Pupa' u 'Mara' li jistgħu jitqiesu bħala triloġija għax jittrattaw l-istess suġġett minn lat differenti. 'Il- Pupa'' hija fuq bint il-poeta li hija u tilgħab bil-ġugarell tagħha bla ma taf turi lil missierha li l-istint ta' omm ġa beda jiżviluppa fiha, filwaqt li 'Mara' tfaħħar lil dawk l-ommijiet li jiċċaħdu minn kollox biex jaraw il-familja ma tkun nieqsa minn xejn. Hemm imbagħad poeżiji deskrittivi. 'Td-Dar tal-Faqar' hi waħda 'minnhom biss ma tgħid xejn li ma ntqalx diġà. Hafna aħjar bija 'L- Isqaq' li setgħet serviet bħala prologu għad-dramm ta' l-istess awtur 'Il-Kerrejja'. Hija poeżija mibnija fuq it-tlaqqigħ ta' kliem oppost, fuq il-koeżistenza tal-ħażin u t-tajjeb fl-istess triq, fl-istess dar. 'U Ssaltan l-Imħabba fid-Dar' hi fil-fehma tiegħi l-aħjar waħda fost il- poeżiji deskrittivi għaliex imżejna bir-ritmu u bir-rima, Il-parti l-kbira tal-poeżija f'din il-ġabra hija miktuba b'vers ħieles u mħallat fejn ir-rima tiġi bħal sorpriża. Ir-ritmu drabi jinħass qawwi (Is-Siparju) u drabi jinħass ftit li xejn bħal f''Fil-Għabex 'al- Ħajja', għalkemm hawn in-norm jidher li hu l-vers tas-sebgħa, Iżda mbagħad hemm numru żgħir ta' poeżiji bi stil tradizzjonali mibnijin fuq vrus imkejla u rima regulari, Fil-poeżija 'Cmm' insibu versi tal-għaxra jalternaw ma' versi tas-sitta, u l-kliem jirrima rig iva u rig le. 'Ix-xorti', 'Xiħ u Xiħa' u 'Il-Logħob'' għandhom dejjem versi tas-sebgħa bit-tieni vers jirrima mar-raba' f'kull strofa. Il-poezija —Tmenim' miktuba b'kumpliment lil Ninu Cremona għal egħluq sm:nu wkoll tmur ma' dawn. F'din il-poeżija imma nsibu wkoll xi ħaġa itit jew wisq oriġinali għax għandek issib xi ismijiet ta' kotba ta' Cre- mona mraqqda bħala versi f'uħud mill-istrofi, Fl-aħħarnett fil-poeżija ''Triq Irjali' Chetcuti jitlaq il-vers tas- sebgħa li ħaddmu f'ħames poeżiji u jittanta l-vers tas-sitta b'suċċess, għax bih jirnexxielu jirreġistra l-pass mgħaġġel tan-nies telgħin u niż- lin quddiem il-kafe' fejn il-poeta qed jitkellem ma' sieħbu kittieb ieħor, 72 IL-MALTI Ngħid is-sew, xtaqt sibt fil-Volum li tana Chetcuti dawk l-irqaqat li tant isebbħu l-poeżiji, bħal ngħidu aħna assonanza, alliterazzjoni u rima ġewwinija. Sibt xi każi 'l hawn u 'l hinn bħal fil-vers ''Nofs il- le;l, ħin ta' skiet divin'' imma xtaqt li kienu aktar spissi. Iżda għal dawn in-nuqqassijiet żgħar ipatti l-kontenut għax numru ġmielu mill- poeżiji għandhom ħsieb sabiħ u ħafna drabi għoli u dawk it-tixbihat kull tant li jżommuk bil-ġmiel u l-oriġinalità tagħhom.