It-Taljani jgħidu li l-istorja għandha żewġ għajnejn: il-kronolo- ġija u l-ġejografija; jiġifieri: ż-żmien u l-imkien, Għalhekk, min irid jik- teb xi ġrajja, qabel xejn, għandu jsib meta u fejn sàret dik il-ġrajja. Aħna, n-nies ,ta' daż-żmien, daqs kemm drajna b'dawn iż-żewġ irqaqat kemm kemm nistgħu nġibu quddiem għajnejna ġrajja storika jekk ma narawhiex fiż-żmien u l-imkien tagħ- ha. U daqqiet, jekk ma nkunfix nafu ż-żmien u l-imkien, qisna nħossu li dik il-ġrajja m'hux tas-sew li ġrat. Il-kittieba tal-istorja ta' daż-żmien darrewna li rridu nàfu dejjem il-fejn u l-meta, imqàr jekk din iktin ta' tfixkil għal ġrajja nfisha. Imma fl-antik ma kienx hekk. L-antiki kienu jsemmu l-ġrajja imma ftit kienu jagħtu hemma lir-rqaqàt ta' fejn u meta, u din l-aktar jekk il-ġrajja kienet tkun xi ħaġa tad- Djiena. Kieku San Pawl kien fid- dinja daż-żmien, fuq dawn. ir-rqa- qat tal-kittieba kien aktarx jgħid hekk: ''Alla jħobb ifixkel it-tiftix tal- għorrief ta' din id-dinja, għax Hu ġabar kollox fil-misteru tas-Salib ta' Kristu; għax dan biss għandu siwi u r-rqaqàt ta' fejn u meta lill Alla ma jħimmuhx''. U tas-sewwa. Il-Kittieba Mqaddsa li bihom inqeda Alla biex jgħaddi lilna bil-miktàb dàk li għamel Ġesu id-dinja, ftit wisq qagħdu jaħsbu fiq dawn iż-żewġ ħwejjeġ li jgħidul- hom għajnejn l-istorja. . Dàn jidher tajjeb meta wieħed irid iqiegħed sew- wa fiż-żmien tagħha il-ġrajja l-aktar ħemmija fost il-ġrajjiet kollha: il- ġrajja tat-Tbatija u l-Mewt ta' Ġesu. Malli wieħed jaqbad ifittex biex isib il-jum u s-siegħa li fihom ġraw il- ġrajjiet tal-Fidwa, isib riħu mill- ewwel imfixkel minn żewġ tfixkiliet: l-ewwel għax ikollu jitqanna. b'dak biss li hemm miktub fil-kotba tar- Rabta l-Ġdida, għax l-istorja profàna fuq dan ma tagħtih xejn; u t-tieni, għax dawn il-ġrajjiet, kif inhuma miktfiba. fil-kotba tar-Rabta l-Ġdida, ma fihomx dik il-għaqda sħiħa li hi meħtieġa biex tinħoloq u tiltaħaq fehma li joqgħod fuqha kulħadd. Jekk wieħed irid jaf f'liema sena miet il-Mulej, mill-ewwel isib riħu mfixkel għax jara li l-Evanġelisti ma qagħdux iħabblu rashom biex jiktbu liema sena kienet sewwa. L-aktar li nistgħu nafu hu li Ġest miet taħt il-ħaqq ta' Ponzju Pilàtu meta dan kien Ħàkem Ruman ta' dik il-biċċa art tal-Palestina li jgħidtilha Lhudija. Imma dan hu żmien twil wisq, għax Pilitu dm Ħakem ta' dik l-art mis-sena 26 sas-sena 86 ta' żmien Kristu, Biex wieħed iktin jaf il-ħàġa aħjar, u joqrob lejn is-sewwa irid jaqa' ftq ħafna aktarxijiet, u tibsiriet li sa nsemmu hawnhekk. San Luqa jgħid (III, 23) li Ġesu fil-bidu ta' ħidmitu kellu ma' dwar it-tletin sena; din il-kelma wkoll, fiha nfisha ma tistàx tinqies, għax ma tistix tkiin taf kemm żmien aktar jew anqas minn tletin sena ' kellu Ġest. (U anqas ma tista' tkiin tàf kemm żmien damet il-ħidma tiegħu. Hemm nies tal-fehma li l-ħidma ta' Ġesti: damet sentejn u nofs neqsin ftit, billi bdiet fis-sena 28 u ntemmet fis-sena 30; u hemm oħrajn jaħsbu xorta oħra, u jġibu wkoll ir-raġuni- jiet tagħhom. (B'dana kollu, imqar jekk it-tletin sena ta' Ġest kienu kemm kemm magħluqa, b'hekk in- kinu nàfu sewwa f'liema sena ta' ħajtu miet, m'hux f'liema sena tal- istorja tad-dinja, Biex inkunu nafu f'liema sena tal-istorja miet Ġest, meħtieġ l-ewwel inkfinu nafu f'liema sena twieled. U dina wkoll hija misqla aktar imbex- kla minn tal-ewwel. Għax dak kollu li nàfu fuq żmien twelid Ġesti, jekk niġbruh flimkien, iwassalna li Ġest twieled sitta jew seba' snin qabel is-sena ''Wieħed'', kif ngħoddu issa. Jiġifieri, jew fis-sena 747, jew 748 ta' Ruma. Imma hekk ukoll nibqgħu barra mit-tokk, għax la nàfu f'liema sena minn dawk is-sentejn twieled, anqas jekk fil-bidu tas-sena, jew fin- nofs, inkella fl-aħħar tagħha. Meta nfittxu l-jim tal-Mewt ta' Ġest, insibu ħaġa magħriifa sewwa: għax hu miktiib ċàr fl-Evanġelji li Ġest miet nhar ta' Ġimgħa, u li dak in-nhar ta' Ġimgħa kien fix-xahar Lhidi ta' Nisin; imma meta wieħed jiġi biex jagħraf x'jim tax-xahar kienet dik il-Ġimgħa, isib li hemm aktar minn għażla waħda bejn l-Evanġelisti: San Ġwann min-naha; u t-tliet Sinottki min-naħa l-oħra. San Ġwann jgħid (XIX, 14 u 42) li Ġest kien maħktim bil-mewt u miet lejliet Għid il-Kbir tal-Lhid, għal hekk fl-14 ta' Nisàn, meta l-Lhud kienu għadhom ma bdewx il- Għid tagħhom. Min-naħa l-oħra, l-Evanġelisti Sinottki jagħtu lil min jifhem li l-Lhtd meta Ġest: miet, kienu għamlu u ħelsu l-ikla tal-Għid, jiġifieri Ġest miet nhàr Għid il-Kbir, li jiġi fil-15 tax-xahar ta'' Nisàn. U biex: tqabbilhom ma' xulxin, lis- Sinottki u lil san Ġwann, ma hix, bans ħaġa ħafifa. Barra minn hekk, xi kliem mikttb mis-Sinottki, jagħti 'l min jifhem li meta miet Ġest: kien jim li fih wieħed jista' jaħdem; mela ma kienx Għid il-Kbir. Jidher ukoll li s-Sinottki nfishom fir-rqaqàt ma jaqblix, u li m'hix għal kemm tlaqqagħhom. Dan. it-titrif iħajjar lil dàk li jktin li jilqa' b'minnu dàk li jgħid san Ġwann, li Ġesu miet fuq is- salib fl-14. ta' Nisfn, fil-ħin li l-Qassisin: kienu qgħedin jidbħu l-ħrief tal-Għid il-Kbir, fit-Tempju tagħhom. F'LIEMA SIEGĦA U x'ħin kien, meta miet Ġesu' It-tliet Evanġelisti Sinottki jaqblu filli jgħidu (Matt. XXVII, 45 u par) li dik inhar li miet Ġest, min-nofs inhar sat-tlieta weqgħet dalma kbira faq l-art, u qrib it-tlieta Ġesti miet. Ħabat tajjeb li San Ġwann. ma għamelx huwa wkoll xi tagħrifa fiiq il-ħin, li ma taqbilx ma. tas-Sinottki, u hekk aktar kienet tiżdied il-fixkla l Imma anqas b'hekk ma hi ċàra l-ġrajja. Għax San Mark jgħid (XV, 25) li kien fit-tielet siegħa, jiġifieri bejn id-disgħa ta' fil-għodu u: nofs inhàr, meta sallbu lil Ġest, waqt li kif jgħid San Ġwann (XIX, 14) sa qrib nofs inhàr Ġest kien għadu qud- diem Pilatu, jisma' l-qada tal-mewt. Jista' jkun li hawnhekk ukoll San Ġwann ħass aktar ġibda lejn il- ħlewwa Teoloġka milli lejn it-taqsim tal-istorja. Quddiem dan in-nuqqas ta' qbil fir-rqaqàt tal-istorja, il-għorrief fit- taħbit tagħhom biex isibu s-sewwa, fettxew li jinqdew bl-Astronomija, jew il-Għelm tal-kwiekeb, billi jqab- blu l-mixi tagħhom mal-Kalendàrju tal-Lhid. Billi hu magħrif sewwa li Ġesti miet nhar ta' Ġimgħa, u jqisu li dak inhar kien lejliet Għid il-Kbir jiġifieri l-14 ta' Nisàn, bejn is-snin 26 u 86 A.D., li hu ż-żmien li fih Pilàtu kien Ħàkem tal-Lhudija, mill-Astro- nomija deher li darbtejn l-14. ta' Nisàn ħabat nhàr ta' Ġimgħa, fis- sena 80.u fis-sena 83; li jiġi jaqbel mas-7 u t-8 t'April kif ngħoddu issa. Għalhekk, bejn dawn iż-żewġt itraf is-7 t'April tas-sena 80, u t-8 t'April tas-sena 33, li hemm tliet snin bejniet- hom, il-għorrief jagħżlu liema jid- hrilhom, skond meta jaħsbu. li nbdiet il-ħidma ta' Ġesu, fis-sena 28 jew fis-sena 30. Imma la darba m'hux ċàr' liema sena minnhom, ebda waħda mit-tnejn..ma tista' tit- tieħed bħala data tal-istorja. Il-fehma l-ġdida tal-Professira Jaubert, li ġarrbet tinqeda bil-kitba Apokrifa Lhudija, l-aktar b'dik li nsàbet l-aħħar f'Qumran, anqas għadha ma twemmnet mill-poplu żgħir tad-dinja ċkejkna tal-għorrief, u għal hekk ma tistàx tkiin magħduda u milqugħa bħala l-ħalla tal-għoqda jew problema. Għalhekk Alla donnu għadu s'issa ifixkel ix-xewqa tat-tagħrif irqiq tal- għorrief tad-dinja; imma bi ħlàs ta' din, il-Fidwa ta' Bin-Adàm bil-Mewt ta' Ġest flq is-Salib tibqa' ġrajja minna, ċara u qawwija, li biha Mis- sier il-Ħniena, għad li żamm riħu barra miż-żmien u l-imkien, wera l-imħabba tiegħu bla tarf għalina, Ulied Adàm, foqra u msejkna l