Meta Mejju Jibki Kollox beda meta n-nannu ġie jgħix magħna d-dar. Dik il-ħabta kelli xi ħames snin, naħseb. Ċerta. In-nanna kienet għadha kif mietet u ommi ma riedet bl-ebda mod tħallih jgħaddi l-aħħar ftit jiem ta' ħajtu waħdu d-dar, jiġġedded fit-tifkiriet tal-unika mara li qatt ħabb u jissewwed fis-sodda li ftit qabel kienet ta' tnejn. Tifhimnix ħażin. Ma kienx xi wieħed minn dawk li għax mititlu martu ma ried jaf b'xejn aktar mill-ħajja u tnaffar fih innifsu. Jew ma ried ikellem lil ħadd. Jew iġġennen. Xejn minn dan. In-nannu kien baqa'allegruż, jiċċaqlaq ma' kull biċċa mużika li jisma': mill- marċi tal-banda, sar-raċanċ li kienu jitfgħu fuq l-MTV. Baqa' jiċċajta u jidħaq. Baqa' jimmutettja b'kollox u b'kulħadd. Baqa' jaqbadni f'idejh u jgħollini 'l fuq kull darba li nidħol id-dar, u jdawwarni fl-univers tiegħi sakemm inħoss il-friefet itiru fl-istonku u ma nkunx niflaħhom aktar, u nibda nferfer sieqi u ntajjar idejja bl-addoċċ. Baqa' jeħodni l-bandli. Baqa'jixtrili l-ħelu m'għand Karmena. Sofor bi strixxi ħomor ħomor. U meta kont insib ruħi f'xi waħda mill-ħafna ħliqiet tiegħi u ommi, skarnata, kienet tfittex twissih li dakinhar filgħaxija ma kellux jagħtini ħelu bħala kastig, hekk kif kienu jintfew id-dwal kollha tad-dar u kont 44 Leħen il-Malti nidħol f'soddti, hemm, taħt l-imħadda, kont insib il-ħelu jistennieni. Għaxra jew aktar. L-għada filgħodu kont dejjem nistaqsih jekk kienx hu li jkun ħallieli l-ħelu bil-moħbi, allavolja kont inkun naf ir-risposta. Imma n-nannu kulma kien jagħmel kien li jitbissem — dik it-tbissima li qatt ma kienet titlaq 'il wiċċu. Imma kien baqa' jagħmel xi ħaġa oħra wkoll. Xi ħaġa li kienet twerwirni u ġġegħelni ninfena minn ġewwa u noħlom ikrah billejl sakemm naqbad inwerżaq u nqajjem lil kulħadd. M'ilux qrajt f'magazine li rġiel li jkunu esposti għal ħafna sħanat qawwija u pressjonijiet strambi, hemm ċans aktar li jkollhom ulied bniet milli subien. Din il-kurżità ftaħtha ma' Doris jum minnhom waqt li konna fil-bitħa. Imma din qatgħeti fil-qasir. Bħas-soltu qaltli:'Mgħaġġla ħafna, ħil Għadni rridimmur naqla' l-ħwejjeġ minn fuq il-bejt u daqt isir il-ħin biex immur niġbor 'it-tfal mill-iskolal Diġà sarf' Bħas-soltu wkoll, baqgħet bilqiegħda biswiti fuq il-bank ġebli, tħares lejn is-sema blu u tgħodd is-sħab li ma kienx hemm. Nafli qed nipprova naħrab mill-argument. Assumejtli se jiġri hekk. It-tabib qalli li dan ma kienx se jkun eżerċizzju faċli. Aħjarinkompli. L-importantili temmen lijien m'iniex miġnuna. Kien jagħmel il-ġranet magħluq f'kamartu u joħloq il-pupi. Pupi taċ- ċeramika, kollha b'għajnejhom ċassi u wċuħ perfetti. Pupi b'għajnejn kannella, vjola, ċelesti. Imma l-aktar b'għajnejn blu, lewn is-sema Maltija f'nofsinhar sajfi, bħall-għajnejn li kellha n-nanna qabel intfew. Proprjament, dawn kienu aktar qishom trabi milli pupi; b'ġisimhom kemxejn imbaċċaċ, rashom żgħira bi ftit li xejn xagħar u mgeżwrin fi Ibiesi ċelesti jew roża li n-nannu kien jixtri minn fuq il-monti mingħand wieħed ħabib tiegħu. Imma hu dejjem pupi sejħilhom. U jien, hekk kif nilmaħ waħda minnhom — u f'xi ġurnata misħuta, xi salt minnhom stivati fuq xi xkaffa minn tiegħu — kont fil-pront nibda nirtogħod u naqta' nifsi. Kamartu kont niskartaha donnha kienet tarf l-infern. Għalija n-nannu kien xbieha perfetta, imma hekk kif kont niġi wiċċ imb wiċċ ma' kreatura minn tiegħu, il-biża' kien jirbaħni u xejn ma kien jibqa' jagħmel sens. Ma kontx naf għalfejn kien iħobb joħloqhom daqshekk. U wisq anqas ma kont naf għalfejn dak il-biża' kollu minnhom. għadd 33 LXXXIII 45 Fi tfuliti,u anke issa stess, ħabbattu għadni nħabbatwiċċi ma'ħafna biżgħat. Imma l-ebda minn dawn kollha ma jwerwruni aktar mit-trabi li kien joħloq in-nannu. U anke wara li telaq wara n-nanna, baqgħu jbeżżgħuni. Anzi, aktar minn qatt qabel. Kollha kemm huma kesħin, bla demm, iħarsu lejja b'dawk l-għajnejn tal-ħġieġ. Dalgħodu, wara l-breakfast, qbadt nippassiġġa u għaddejt minn ħdejn il- kamra ta' Svivia; waħda anzjana ta' xi sebgħin sena. Għadha kif għalqithom xi ġimgħa ilu, mingħalija. Il-Ħamis kien. Din għandha ħotba kbira fuq daharhali ġġegħelha ma tħarisx lejk meta tkellmek, u tlaqlaq xi ftit ukoll. Ngħid is-sew, għamilt l-ewwel xhur minn kemm ilni ngħix hawnhekk nippreferi niskansaha. Imma Svivia hija tassew mara minn tagħna u qalbha jkollha tagħtihielek, tagħtihielek bla ma taħsibha darbtejn. Xħin lemħitni sejħitli. Bħas-soltu kellha fuqha l-libsa sewda bit-tikek oranġjo. Tikka ħdejn tikka, dejjem l-istess. Kull tikka f'postha. Bdiet tgedwed xebgħa ismijiet tal-bniet: Naomi, Kirstv, Roselana, Stef, Shanice, Sandv, Marv. Imbagħad talbitni biex nagħtiha xi ftit ismijiet oħra li kienu jogħġbuni, tal- bniet biss. It-tfal jien minn dejjem kont inħobbhom; bniet u subien. Dejjem xtaqt li jkolli ħafna tfal, disgħa jew għaxra. Meta n-nannu kien jarani nibża'mill-pupi tiegħu biex imbagħad nogħxa nintilef nilgħab u ndur ma' kull tifel jew tarbija li nara, kien jgħidli: 'Ibża' minn dawk, binti, u mhux mill-pupi tiegħil Ara l-ulied ta'vera, dawk kollha problemi jġibu magħhom' Ma kontx nifhem x'kien ikun irid jgħidli eżatt. Naf biss li kont nitwaħħax mill-pupi u nħobb it-tfal. Tfal tad-demm u l-laħam, li jidħqu, jibku, u mhux jiskantaw fix-xejn. U hu kien jibqa' jgħidli dejjem l-istess kliem. Lil Svlvia semmejtilha l-ewwel ismijiet li ġew fi Isieni u dehret kuntenta. Imma qabel issoktajt fil-mixi, saqsejtha għalfejn ridithom. B'ċertezza f'leħinha qaltli: 'Irrid nagħti isem lil għajnejja. Dejquni t-tnejn li huma bla iseml U min joqgħod mingħajr isem2 Imma għadni ma nafxx'se nsemmihom eżatt daqskemm hawn ismijiet tal-bniet sbieħl Issa ġejt int u semmejtli ruxxmata oħral Kif ħa jirnexxili nagħżel tnejn biss2' 46 Leħen il-Malti Ma flaħtx inħares lejha aktar. Anke jekk hi ma kinitx qed tħares lejja. Ħriġt 'il barra u tlabt għaliha forsi xi darba tkun aħjar. Tlabt għaliha u għall-oħrajn kollha. Nitħassarha. Nitħassarhom ilkoll. Nara ħafna hawn ġew. Imma jien m'iniex bħalhom. Jien m'iniex miġnuna. Minn mindu kont daqs nitfa, niftakarni nħobb it-tfal. Kont ta'kuljum nixtieq li jkolli tiegħi. U kont nistaqsi u nerġa' nistaqsi. 'Ma, allura, kif jista' jkolli t-tfal2' niftakarni nistaqsiha. Hi kienet tneħħi l-ktieb li jkollha f'idha f'dak il-ħin u tipprova tfehemni kif tista. Dejjem kien ikollha xi ktieb f'idha; kemm jekk waqt li nkunu madwar il-mejda wara l-ikel, jew waqt li kienet tkun qed tgħaddi l-ħwejjeġ. Kienet tħobb taqra ħafna u jien ħriġt bħalha. 'Għadek żgħira wisq, binti' 'Mela mhux vera jiġu bil-vapuri, mama'' 'Dażgurlile, binti/kienettgħidli b'ċerta intimidazzjoni. 'Il-vapuri huma aħna' Imbagħad iltqajt miegħu. Kien għad kelli tlettax-il sena. L-ewwel imħabba. U f'kemm ilni ngħid, qatagħli xewqti. Ħariġni tqila u sparixxa. Dak kollu li kont inħobb niekol qabel beda jdejjaqni. Anke l-ħelu isfar bl-istrixxi ħomor. Beda jkolli ġranet koroh. Niftakarni nqum inneħħi fit-toilet fis-sitta u nofs ta' filgħodu preċiż. Ommi mill-ewwel xammet dak li jien ma kelli l-ebda ħjiel tiegħu. Inqtajt minn ġewwa. Imma kont kuntenta wkoll. Li jkolli t-tfal kienet il-ħolma tiegħi. Iżda ma kontx qed inqis kollox. Kien lejn l-aħħar ta' Mejju meta sirt naf li kont tqila. Ma kinitx għaddiet ġurnata li ma għamlitx xita f'dak ix-xahar. Xita, xita, xita… Imbagħad berqa. Waħda minn dawk li qabditni b'rasi mhux taħt l-imħadda u ħarġitli qalbi metru 'l barra minn sidri. 'Għandi kanċer' qaltli ommi, b'għajnejha suwed jissaportu d-dmugħ. 'It- tabib qalli li se jagħmel li jista' Se jibdieli l-kimo malajr kemm jista' jkun, wara li neħilsu mit-testijiet kollha' Waħdi. għadd 33 LXXXIII 47 Imma qed nerġa' nterraq 'il bogħod minn dak li tassew irrid nitkellem dwaru. U ma nistax nagħmel hekk. Ċoċ, nista' Kollox nista. Imma aħjar li nkompli u neħles. Xi ġimgħa ilu ddeċidew li joħorġuna ftit sa barra. Mhux l-ewwel darba li għamluha, imma xorta rarità. U ma joħorġux lil kulħadd lanqas. Ħaduna sa ħdejn il-baħar. Pat qaltli li l-baħar kellu jagħmlilna tajjeb. U jien għidtilhalijien ma kellix għalfejnimmur ħdejn il-baħar magħhom. Stajtimmur waħdi. Imma f'dak il-waqt Pawlu qala' l-ikel kollu li kienu temgħuh filgħodu u d-diskursata tagħna waqfet ħesrem. Aħna u ġejjin lura hawnhekk għaddejna minn ħdejn xarabank iffullat tfal tal-iskola. Probabbli kienu għadhom kemm jaslu minn xi ħarġa. U eżatt kif aħna konna mexjin fuq il-bankina huma bdew neżlin bil-mod il-mod minn fuq tal-linja. Tfal ferħana. Tfal jidħqu. Tfal innoċenti. Xagħarhom kannella, iswed, aħmar, isfar. Għajnejhom jixegħlu. Sibt id-dmugħ f'għajnejja. Lit-tabib dejjem ngħidlu li m'għandi xejn. Li m'iniex miġnuna. Imma hu jaqbad ikemmex wiċċu u jħokk geddumu. Staqsewni ħafna mistoqsijiet. Għamluli ħafna ħwejjeġ. Mistoqsijiet li qatt ma immaġinajt li xi ħadd se jistaqsini u ħwejjeġ li qatt ma immaġinajt li xi ħadd seta' jagħmilli. Staqsewni fuq kollox: fuqi nnifsi, xi nħoss, x'naħseb, x'nagħmel, fuq ommi, fuq missieri, xi nħobb, x'ma nħobbx … Żarmawni minn ġewwa u minn barra. Saqsewni anke jekk in-nannu kienx jabbużani sesswalmenti 'Il-biżgħat tiegħek għandhom l-għeruq xi mkien; qal fl-aħħar it-tabib tiegħi, 'bilfors' U wara ħafna mistoqsijiet, tkerrih, ħakk, u ma nafx x'aktar, iddeċieda li dawn l-għeruq kienu f'moħħi. Kienu f'moħħi minn ġuf ommi. Imma jien m'iniex miġnuna. U qatt ma jien biħsiebni nkun. L-aħħar darbali kellimni t-tabibqalli li jekk jirnexxili nagħmel dan l-eżerċizzju nkun għamilt pass kbir 'il quddiem. Issa ma nafx jekk hux biex jeħlili l-ħin. Imma ddeċidejt li nisma' minnu. Għalhekk qed nikteb dan kollu. Ix-xita ma tridx tieqaf illum. Ma trid tieqaf qatt. Michael kien għadu kemm għalaq għaxar xhur. Kont sibt appartament fil-qalba tar-Russja, fejn ommi kienet tgħid li kien miet missieri meta wellditni. 48 Leħen il-Malti Ħabbat il-bieb u mort nara min kien. Raġel, tallab, bejjiegħ, kien min kien. Għajnejja mill-ewwel marru għal idejh. Kien qiegħed iżomm pupa. Waħda li dritt fakkritni f'dawk tan-nannu. Għalaqtlu l-bieb f'wiċċu. Ma nafx x'tani dak il-ħin.Naflikontimwerwra. Lanqas miġnuna. Agħar min hekk. Michael kien rieqed fis-sodda tiegħu. Qegħedt borma mimlija żejt fuq il-cooker. Xgħelt in-nar u ħallejtu jbaqbaq għal kwarta. Imbagħad qbadt il-borma u tikwi kif kienet ħadtha fil-kamra fejn kien hemm iż-żgħir, għadu rieqed. U tfajt iż-żejt kollu fuqu, jagħli kif kien. Rajtu jbati, jinxtewa, ifittex għal nifsijiet midfuna. M'għamilt xejn ħlief bqajt issummata nħares lejh … Bla ma ridt, lil ibni bdiltu f'pupu ikrah bħal dawk tan-nannu. Ħafna aktar ikrah. Xita u xita u xita. U lanqas ma jien miġnuna. Imma dakil-ħin….Dakil-ħin… Jien biss bniedma oħra, differenti u l-istess bħall-oħrajn kollha. U reġa' x-xahar ta' Mejju: ix-xahar li ommi semmietni għalih. Ix-xita ma tridx tieqaf. U mit-tieqa ta' kamarti kulma nista' nara hu ħjiel ta' vapur ħiereġ mill-port. Vapur battal, waħdu, qalb salt ħalel imqallba. Il-bqija, dmugħ u dmugħ u dmugħ u xejn. għadd 33 LXXXIII 49