WIDNET IL-BAĦAR: il-pjanta nazzjonali Widnet il-Baħar hija pjanta magħrufa mhux ħażin minħabba li fl- 1971 ġiet iddikjarata l-pjanta nazzjonali. Minħabba li mid-dinja kollha tikber biss fil-gżejjer ta' Malta u Għawdex, din il-pjanta titqies endemika. Din il-pjanta, li hija waħda mill-aktar pjanti sbieħ u uniċi tal- gżejjer tagħna, tikber ma' l-irdumijiet li jagħtu għal fuq il-baħar, mill-irdum fl-ilbiċ u l-punent ta' Malta u Għawdex (bħal f'Wied iż-Żurrieq, l- irdum ta' Ħad-Dingli u Fomm ir-Riħ f'Malta; u f'Ta' Ċenċ, fid-Dwejra u fix-Xlendi f'Għawdex). Widnet il- L-inħawi madwar il-kosta fejn tikber widnet il-baħar. Baħar ma tikbirx fl-irdum ta' Kemmuna. Aktarx dan minħabba li l-irdumijiet ta' Kemmuna jinħakmu mir-riħ u mix-xemx b'mod differenti minn kif dawn jaħkmu l-gżejjer ta' Malta u Għawdex: l-irdumijiet ta' dawn il-gżejjer fejn tikber Widnet il- Baħar jinsabu fuq il-punent u n- nofsinhar tal-gżejjer, filwaqt li l- irdum fejn tista' tikber Widnet il- Baħar fuq Kemmuna qegħdin iħarsu f'direzzjoni differenti jew inkella huma aktar imkennija mix-xemx u mir-riħ. Normalment Widnet il-Baħar tikber fuq blat tal-qawwi, il-blat li jifforma rdumijiet, għalkemm xi drabi tikber ukoll aktar 'il ġewwa, kemm- xejn aktar 'l bogħod mill-baħar, fuq blat tal-franka. Widnet il-Baħar hija arbuxxell żgħir li jħaddar is-sena kollha, għal- hekk hija pjanta perenni. Hija għand- ha weraq imlaħħam li għandu forma ta' manku ta' mgħarfa. Jingħad li dan Widnet il-baħar ma' l-irdum ta' Ħad- Dingli. il-weraq jittiekel, għalkemm dan qatt ma ġie ppruvat. It-tarf tal-weraq huwa ġeneralment lixx, għalkemm xi pjanti, l-aktar bħal dawk li jikbru f'Ta' Ċenċ u fix-Xlendi f'Għawdex, il-weraq għandu qisu snien matul it- tarf tiegħu. Fiori fl-1907 kien sejjaħ dawn il-pjanti bħala l-varjetà serratifolia, jiġifieri varjetà ta' Widnet il-Baħar li għandha weraq bis-snien. Widnet il-Baħar twarrad minn tmiem Mejju sa Lulju. Imma, f'kun- dizzjonijiet tajba, twarrad aktar tard ukoll, hekk li nistgħu nsibuha twarrad f'Settembru jew fl-eqqel tax-xitwa, ngħidu aħna għall-ħabta ta' Jannar u Frar, għalkemm dan hu xi ftit rari. Il- fjuri ġeneralment ikollhom kulur maġenta, lewn roża li jagħti fil-vjola. Permezz ta' dan il-kulur tiġbed xi insetti biex idakkruha. Wara li l-fjur żerriegħa Iż-żerriegħa ta' widnet il-baħar ikun iddakkar, il-pjanta tipproduċi żerriegħa li tissejjaħ akena: tip ta' frotta żgħira u niexfa li ma tinfetaħx u b'żerriegħa żgħira u rqiqa li jkollha ftit xagħar fin (pappus) fit-tarf tal- frotta li tgħin liż-żerriegħa tinġarr mir-riħ. Fil-fatt, iż-żerriegħa tinxtered l-aktar permezz tar-riħ, imma jista' jkunukoll li xi annimali żgħar, bħan- nemel, iġorruha 'l bogħod mill-pjanta wkoll. L-isem Malti ta' din il-pjanta, Widnet il-Baħar, jidher li huwa mnissel mill-isem ta' pjanta oħra li tixbaħha: il-Widna, pjanta tax-xagħri ċkejkna li għandha weraq forma ta' manku ta' mgħarfa għalkemm mhux imlaħħam bħalma hu ta' Widnet il- Baħar. Il-pjanta nazzjonali kellha minn ta' l-anqas tliet ismijiet xjentifiċi: l-ewwel wieħed ingħata mill-botaniku Malti Stefano Żerafa fl- 1827. Dan il-botaniku, li kien l-ewwel wieħed li nduna li din il-pjanta kienet tgħix biss f'Malta, sejħilha Centaurea spathulata, fejn spathulata tfisser għamla ta' mgħarfa minħabba l-forma tal-weraq tagħha. Peress li dan l-isem kien diġà ngħata lil pjanta oħra fl- Italja, il-botaniku Taljan A. Bertoloni sejħilha Centaurea crassifolia fl-1829. Crassifolia tirreferi għall-weraq oħxon u mlaħħam ta' din il-pjanta. Iżda llum, din il-pjanta hija magħrufa bl-isem ta' Palaeoc vanus crassifolius, minħabba li meta fl-1975 il-botaniku Ċekoslovakk Josef Dostàl studjaha, induna li hija pjanta kemmxejn ir-— primittiva, u għalhekk ħoloq il-ġeneru Palaeocvanus għaliha. L-isem Palaeocvanus jirreferi għal fatt li l- pjanta ilha tgħix sa mill-qedem u aktarx hija l-ixjeħ rappreżentant ħaj tal-grupp ta' pjanti li tagħmel parti minnu. Fost il-karatteristiċi ta' din il- pjanta hemm li hija perenni (pjanta li ma tgħix għal sena waħda biss, iżda li tgħix minn sena għal sena); li għandha l-weraq imlaħħam, il-post fejn tikber, u kif tikber; u li hija fjura bla xewk, kontra kif inhuma l-biċċa l-kbira tal-pjanti li qegħdin fl-istess gTUpp. Minn dawn il-karatteristiċi jingħad li widnet il-baħar hija pjanta li ilha tikber f'Malta sa 'l fuq minn 1.6 miljun sena ilu. Din ix-xitla jista' jkun li kienet tgħix ukoll miljuni ta' snin ilu fil-Mediterran ta' dak iż- żmien, imma wara Żmien is-Silġ baqgħet tgħix biss fil-gżejjer Maltin. Sfortunatament, widnet il-baħar, bħal bosta pjanti u annimali oħra, illum qiegħda tonqos. Pjanti ġodda rari jidhru, anke minħabba li xi xgħat tal-baħrija huwa magħruf li jattakka l-frott ta' din il-pjanta waqt li dan ikun qed jiżviluppa. Xi popolazzjonijiet inqerdu wkoll meta rdumijiet sħaħ waqgħu l-baħar minħabba l-barrieri qrib tagħhom, jew minħabba qatran u żejt li twaddab mill-vandali f'xi rdum ta' Malta. Periklu serju ieħor huwa t-tidħil ta' pjanti mhux Maltin, l-hekk imsejħa aljeni, bħas-Swaba' tal-Madonna jew Xuxet San Ġwann, l-Agave u l-Bajtar tax-Xewk li qegħ- din bil-mod il-mod jieħdu post il- komunità ta' pjanti endemiċi li jikbru fl-irdum tagħna. Minħabba dawn ir- raġunijiet, Widnet il-Baħar illum hija kkunsidrata pjanta rari fid-dinja kollha u hija wkoll imniżżla fil-ktieb l-aħmar ta' pjanti mhedda fid-dinja li ġie ppublikat fl-1998 mill-World Conservation Union (Red Data List of Globallv Threatened Plants - 1997 IUCN). Widnet il-baħar ġiet imħarsa bil- liġi permezz ta' regolamenti li ħarġu f'Avviż Legali 49 ta' l-1993, maħruġ mid-Dipartiment għall-Ħarsien ta' l- Ambjent. Permezz ta' dawn ir- regolamenti, illum ħadd ma jista' jaqla' jew jaqta' biċċiet minn din il-pjanta jew b'xi mod ieħor jagħmillha xi ħsara. Barra min hekk, widnet il-baħar ma tistax tinbiegħ jew tiġi esportata mingħajr il-permess tad-Dipartiment għall-Ħarsien ta' l-Ambjent. Fit-18 ta' Settembru 1971, widnet il-baħar dehret fuq żewġ bolol: waħda kienet taż-żewġ soldi u l-oħra tax-xelin u nofs. Fis-sett ta' erba' bolol, minbarra dawn it-tnejn, kien hemm tnejn oħra li juru l-merill, l-għasfur nazzjonali. Minbarra hekk widnet il-baħar kienet dehret ukoll fuq il-karta tal-lira. Widnet il-baħar hija wkoll l-emblema tas- Soċjetà għall-Istudju u l-Ħarsien tan- Natura. Barra minn hekk, wara li din ix- xitla ġiet iddikjarata pjanta nazz- jonali, id-Dipartiment ta' l- L- ) '/4 Il-Ġenista Safra i ika Żaqgħ, Il-Lewża Tg. Agrikultura nieda pjan għat-taħwil tagħha fil-ġonna, fit-toroq u fl-iskejjel pubbliċi, u Ilum wieħed jista' jiltaqa' magħha mhux biss f'xi rdumijiet, bħal ta' Wied Babu u Ta' Ċenċ, imma wkoll f'xi ġonna bħal ta' l-Argotti, ta' Sant' Anton u fil-Ġonna ta' l- Università. Dan kien possibli minħabba li widnet il-baħar titkattar faċilment permezz tal-biċċiet. ĠEL jum UD Żgur illi aħna minn naħa tagħna rridu nagħmlu kull ma nistgħu biex inħarsu din il-pjanta, kif ukoll pjanti oħra endemiċi ta' l-irdum, bħall- Bjanka ta' l-Irdum u s-Sempreviva ta' Għawdex, biex il-ġenerazzjonijiet ta' warajna jkunu jistgħu jammiraw is- sbuħija li l-pjanti jagħtu lill-ambjent naturali tagħna. (e) Is-sett ta' erba' bolol li ħareg fit-18 ta' Settembru 1971, li juru Widnet il-Baħar, il- pjanta nazzjonali; u l-Merill, l-għasfur nazzjonali.