Il-Ħuttafa f numru 104 Mejju — Ġunju 2011 il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Il-Ħuttafa 104 : Ġunju 2011 : p2 Indunajtu72 Din Il-Ħuttafa fiha iktar paġni mis-soltu. Dan għaliex f'dil-ħarġa għandkom poster fin-nofs, b'ritratt sabiħ kbir. togħġobkom l-idea, għax din ħa nibdew nagħmluha kull tliet ħarġiet tal-magażin. Qerd iż-Zaqquq Din hija l-ikbar żunżana ta' Malta. Anzi dan żunżanu, għax għandu antenni twal u rasu sewda. Il-mara jkollha l-antenni qosra, u rasha tkun safra. Tiftakru fl-aħħar ħarġa tal-magażin ġibna 4 Te G Fras-servjent fuq il-faċċata2 Kos, donnu ħa o gost, għax ftit ilu tana ferħa kbira: bejtilna Editorjal 2 L fir-riserva naturali tal-Għadiral U din kienet Aħbarijiet 3 'G l-ewwel darba f'Malta, kif taraw jekk taqraw paġna 3. Mid-Dinja 4 v Meta għasfur ibejjet minn jeddu x'imkien, dan ifisser li l-post X'nista' nara tgħid2 5 ikun għoġbu. Ifisser li hemmhekk iħossu komdu u protett, u għandu Aktar aħbarijiet 5 biżżejjed x'jiekol hu u biżżejjed għall-frieħ tiegħu. Attività 6 Għalhekk meta l-Fras-servjent bejjet l-Għadira, dan fisser li Intervista ma' Fjura 6 hemmhekk sabu tajjeb. Aħna tal-BirdLife kburin b'dil-ħaġa, għax Poster 8-9 ir-riserva tal-Għadira teżisti bix-xogħol u l-isforzi li għamlu l-membri Il-Ħanfus 11 tagħna ħafna snin ilu. Kieku l-Għadira ma ħadniex ħsiebha u i i TA i ; L ; ; Skont ix-xhur il-bur… 12 salvajnieha, kieku Ilum hemmhekk hemm xi lukanda jew xi parking Ħ ; a: i Meta morna l-Għadira 12 daqsxiex. U addijo l-Fras-servjent u natura oħra. Bwar Salmastri 13 Malta pajjiż żgħir mimli nies, u n-nies iridu fejn jgħixu u fejn Agħti kul jaħdmu u fejn jiddevertu. Imma jekk aħna rridu iktar għasafar ibejtu l 14 f'pajjiżna, irridu nħallulhom fejn. Għalhekk ir-riservi naturali huma Arti u Ritratti - 14 importanti. Anzi għandna bżonn oħrajn, ħalli Malta ma tkomplix Tgħidx ħmerijieti 15 Ntietef tan-Natura 7 15 tinkesa bil-konkos u bit-tarmak. Nawguralkom vaganzi tal-ġenn. Wietep il-Kumitat Victor Falzon, l-Editur Wieġeb il-misħogaljat. IkiekU in kon tfipkas zsenvjentaite jnktagħżeljliftbejjetolhi,Newi-2 il-kuntatt Ta' Xbiex XBX 1120 imejl tal-magażin il-huttafa 0 birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-Klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Bħalissa fil-Klabb: qegħdin xi 1000 membru. k Sħubija fi: Klabb Il-Brimba Ħotbija (Crab Spider) ma tagħmilx għanqbuta Tua fi-ASAT BirdLife biex taqbad il-priża. Minflok, tistaħba qalb il-fjuri u kif KISI jinżel insett taqbeż fuqu. Hawnhekk qed tarawha fuq GBiraLife Malta, Ġunju 2011 fjura taċ-Cistu Roża. Iċ-Cistu Roża hija pjanta indiġena Disinn u produzzjoni Victor Falzon u ftit rari. Ritratt ta' Desirġe Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Il-Ħuttafa 104 : Ġunju 2011 : p3 Bejjef :s' Saqajb Twal Ibejjet għall-ewwel darba f'Malta… il-Fras-servjent Il-Fras-servjent (Black-winged Stilt) trid tarah biex temmen li jeżistil Dawk is-saqajn twal esaġerati qishom vireg ħomor jiskantaw lil kull min jarahom. Il-Fras-servjenti spiss ipassu minn Malta, speċjalment fir-rebbiegħa. Wara xitwa fl-Afrika mal-kukkudrilli u l-ħippopotami, dawn l-għasafar ipassu lejn l-Ewropa biex ibejtu. F'Malta narawhom l-iktar max-xtut u f'postijiet bħall-Għadira, Is-Simar jew Is-Salina. Is-soltu jistrieħu tikka, jagħmlu forsi jumejn u mbagħad jkomplu l-vjaġġ lejn l-Ewropa. Imma f'Mejju ta' dis-sena, par minnhom baqgħu l-Għadira u bejtu fuq gżira żgħira tar-ramel. Kellhom erba' bajdiet, u lejn l-aħħar tax-xahar… faqqsu kollhal Bħalissa l-flieles għadhom hemm u qed jikbru (iva saqajhom qed jitwalu wkolll) ġmielhom. Sa ma taqraw din l-aħbar ikunu tellgħu r-rix u forsi tgħallmu jtiru. Aħna fil-ħarġa li jmiss ngħidulkom x'ikun ġara. s $ ġ N S S La nikber ftit iktar ħa nitgħallem intir, u l-Pa qalli li mbagħad ħa joħodna l-Afrika naraw A Isimgħu din, guvs: l ) dal-ktieb jgħid l ak tm, l-Fras-servjent kien l ħrejjef) Iċ- Ż bejjet fis-Salina, imma Jf. ipju ħaxix l-frieħ kilhomlu ċinju. JI jiekol, meta Żgur li ħafna berdwoċers mhumiex ħa jinsew it-18 ta' Mejju 2011. Dakinhar dehret l-ikbar qatgħa ta' Ċikonji Bojod (White Stork) li qatt dehret Malta: qatgħa ta' mill-inqas 205 tajral Iċ-Cikonja Bajda rari naraw waħda f'Malta, aħseb u ara mitejni Dakinhar filgħaxija tfaċċat dil-qatgħa u qagħdu jduru fil-baxx, fuq irħula u kampanja, u kull min rahom issaħħar. Imma mhux kulħadd xtaqilhom il-ġid, għax ruxxmata kaċċaturi ħarġu jiġru warajhom bil-karozzi. In-nies tal-BirdLife ukoll segwejna dawn l-għasafar, spiss bil-pulizija magħna. U meta dalam u t-tajr niżel jorqod, qgħadna għassa magħhom il-lejl kollu. Imma xorta spiċċaw qatlu u ferew ħafna minnhom. Is-Sibt (21 Mejju) filgħodu telqet l-aħħar qatgħa… 87 ċikonja bissl Nisperaw li ħafna oħrajn salvaw u telqu wkoll. Perit Żejta I i fi Ċikkaniji Bajed B Mela ħ A ħa ġ Trid tkun -— mostru biex toqtol ġmiel ta' i tajra bħal din. - BUEJJINS JIE Il-Ħuttafa 104 : Ġunju 2011 : p4 Dak l-isem tqil ifisser nanu b'munqaru Te 3 Jiekol bl-timgħarfa L-iSpoon-billed Sandpiper huwa DI għasfur veru uniku. Kif taraw mill- istampa, għandu munqaru qisu mgħarfa. Jixbah ftit lil tal-Paletta imma dan l-għasfur tant hu żgħir li joqgħod fil-pala t'idek. Bil-Malti nistgħu nsemmuh Spatlal Minkejja ċ-ċokon tagħha, l-iSpatla darbtejn f'sena tagħmel vjaġġ ta' iktar minn 8000km meta tpassi bejn ir-Russja u l-Indjal Imma dan l-għasfur qiegħed fil-periklu li jispiċċa għax kull ma baqa' minnhom fid-dinja xi 200 par biss, u kull sena jonqsu iktar. B'dir-rata fi żmien 10 snin id-dinja se titlef dil-pispisella rari. Għalhekk, tim ta' esperti minn tmien għaqdiet biex jagħmlu l-bijodiżil K (fosthom BirdLife International) ingħaqdu fuq biex. jitħaddmu l-magni kl missjoni ta' salvataġġ. Bħalissa l-iSpatla tkun tal-karozzi. Minħabba qed tbejjet fit-tundra tar-Russja. Għalhekk it-tim li: d-domanda għall- marru hemm biex jiġbru l-bajd qabel ma jfaqqas, bijodiżil qed jiżdied, qed u jqegħduh f'inkubaturi li nbnew apposta fil-viċin. jinqatgħu iktar miljuni ta' Wara li jfaqqsu, il-flieles se jittieħdu f'ċentru fl- Il-Papua New 7 Gulnea għandhom meded kbar Ba ta' rainforest, fost l-ikbar fid-dinja. Imma jaħasra, donnhom ma jafux x'riżors prezzjuż għandhom, għax il-gvern t'hemmhekk sena wara l-oħra qed jagħti permessi kif ġie ġie lill-kumpaniji biex jaqtgħu eluf ta' siġar. F'dawn l-aħħar snin qatgħu 5.2 miljun ettaru, medda art darbtejn daqs Sqallijal U dan kollu għalfejn2 Biex flokhom iħawlu siġar tal-palm li minnu jagħsru żejt jgħidulu palm oil. Addijo liġijiet li taparsi jipproteġu l-foresti tropikali. Il-gvern qed jagħma bil-flus li qed idaħħal mill-bejgħ ta' dawn il- permessi. Iż-żejt tal-palm jintuża f'ħafna ikel, bħal marġerina, ġobon Daqshekk) U Ċips, kif ukoll fil-kożmetika. kilt Daż-żejt jużawh ukoll marġerina. siġar tropikali li ilhom jikbru 7. xu xu Ingilterra li nbena apposta biex irabbu dawn mijiet ta' snin. użif n'issioHH l-għasafar. U magħhom qed jinqerdu ON 15 D piojpaea.i) Meta l-frieħ ikunu kibru biżżejjed, jintelqu lura l-annimali li jgħixu f'dan MM WOuPueW Il fis-salvaġġ ħalli jkomplu ħajjithom b'mod naturali. l-ambjenti B'dal-proġett l-esperti jittamaw li jsalvaw il-flieles kollha tal-iSpatla, u jekk l-esperiment jirrepetuh kull sena, ftit ftit il-popolazzjoni terġa' tikber. U nkunu salvajna għasfur mill-'estinzjonil Rajtu xi bini tiela' fil-kampanja7 Probabbli kontra l-liġi. Ċemplu lill-MEPA fuq dan-numru ġdid ta' emerġenza Ħallu f'idejn hu kbir X'hemm ġd id7 biex iċempell Annimali u pjanti li nstabu ġodda dan l-aħħar Il-Faqqiegħ Fanal Mvcena luxaeterna tagħti dawl ħadrani qawwi u tinstab fil-foresti ta' Sao Paolo fil-Brażil. Iz-zokk tagħha huwa rqiq daqs lapes u miksi bil-ġel. Fid- dinja hawn xi 71 tip ta' fungi li jixegħlu imma l-Mvcena luxaeterna hija fost l-iktar li titfa' dawl qawwi. Luxaeterna hija kelma bil-Latin li tfisser 'dawl ta' dejjem' għax dal- faqqiegħ jixgħel lejl u nhar. : Ftit ilu ċ-Ċina ħabbret li se tagħlaq iċ-ċirkijiet kollha tal-annimali. Kif tafu, fiċ-ċirku l-annimali jinħaqru ħafna biex jgħallmuhom jagħmlu Il-Grillu Dakkàr G/omeremus orchidophilus huwa l-uniku grillu li jdakkar il-fjura Angraecum cadetii. Dil-fjura hija rari ħafna u tinstab biss f'Rċunion, gżira żgħira fl-Oċean ; ; ; Indjan. Mingħajr dal-grillu, din il-pjanta tispiċċa minn wiċċ pAużuloi- Għalhekk din a id-dinja għax ma jkollhiex min iġorr il-polin minn fjura għal ajoa IMMENS. Isperaw iss U oħra u b'hekk ma tifformax żerriegħa. Dan huwa l-ewwel għandhom pjan. xse- jagħmlu kas ċert ta' grillu li jġorr il-polin u jdakkar il-fjuri. bl-annimali li ħa jispiċċaw 'bla w in linni T B Ħ LL aa T FI Ta FI xogħol , Nispera ma 4 testinzjoni — meta annimal jew pjanta jispiċċaw minn pajjiż, reġjun jew mid-dinja. jispiċċawx bla ħajja. Il-Ħuttafa 104 : Ġunju 2011 : p5 X'Nista' Nara Tgħid2 jikteb Jason Aloisi Ir-Russejt Gpiż Dan hu l-iktar komuni fost l-irsieset il-kbar li jidhru waqt il- passa. Jidher f'waħdiet jew fi qtajja' (kultant kbar). Meta jkun qed ipassi, ġieli jtir f'linja dritta u ġieli forma ta' V. Qatgħa Rsieset Griżi ttir b'dik il-qadfa kajmana jkun fiha tassew x'tara. Mhux l-ewwel darba li xi qatgħa kbira tinżel fir-riservi tagħna. Meta jiġri hekk, il-Bużaqq żgur ma jiħux gost għax l-irsieset imġewħin jagħmlu festa minnu. Barra ħut, ir- Russett Griż jiekol żrinġijiet, insetti kbar u kultant anke xi ferħ t'għasfur u xi ġurdien. Bis-saħħa tal-munqar twil u b'saħħtu, flimkien ma' għonq twil, jaħtaf il-priża f'ħakka t'għajn. U saqajh huma twal biex jimxi fl-ilma bla ma jxarrab ir-rix. Ir-Russett Griż mhux għasfur tal-Ewropa biss, għax insibuh ukoll fl-Afrika u fl-Asja. Il-bejtiet tagħhom jibnuhom f'siġar għoljin, ġeneralment qrib l-ilma. Wara li jgħaddi ż-żmien tal-bejta, ħafna rsieset ipassu It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub l apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. U ra u GU Mi w £ - Tgħid das-sajf jperikoluż. jHuwafmħares 799 WA) A tħalluni ngħix bi Mbil-liġi Ma me 9 fi mA tA A. GIET tu STA jien inħalli A at a TA 1. sia għet: dia Ftit ġranet ilu xi ħadd ħaraq medda kbira ta' qasab li kienet qed tikber fis- Salina. Is-Salina hija waħda mill-ftit wetlands li baqa' f'Malta, u f'parti minnha kien hemm roqgħa sabiħa ta' Qasbet ir-Riħ. Hawnhekk bejtet diversi drabi l-Bufula tal-Qasab, u f'Malta ftit hawn postijiet fejn ibejjet dan l-għasfur. F'dawk l-inħawi tbejjet ukoll il-Bufula tal-iMrewħa, il-Bufula Sewda u l-Bufula tal- Għollieq. Hemmhekk jgħix ukoll tip ta' ġurat li f'Malta f'dal-post biss jinstab, u fil-fatt jismu l-Ġurat tas-Salina. Imma issa, kif taraw mir-ritratt, din il-medda qasab saret irmied għax xi vandalu għoġbu jaħraq il-post. Min jaf kemm ħaseb li huwa cool jagħmel bravura bħal dikl U mal-qasab naturalment għosfru l-bejtiet u l-bajd u l-flieles u l-insetti li kien hemm qalb il-qasab. Is-sena d-dieħla l-qasab probabbli jerġa' jikber, imma min jaf l-għasafar jerġgħux ibejtu. DATA Il-Ġimgħa 8 Lulju 2011 ji INDUMU xi 3 sigħat PREZZ €5 kull persuna MERĦBA Membri Klabb Ħuttaf' u l-familja. ĊEMPLU 21347644/5/6 (ħin tax-xogħol) Għal dil-ħarġa tridu tibbukkjaw għax post fuq il-laneċ huwa limitat. Tingħataw iktar. dettalji meta ċċemplu. Żmien biex tibbukkjaw għandkom sat-Tlieta 5 ta' Lulju, imma aħsbulu għax. il-postijiet jinħatfu. XTfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom adult, Jekk il-baħar se) jagħmlilkom xejn sa tliet sigħat qabel il-ħarġa. SERVIZZ TAL-AMBULANZA għall-annimali abbandunati B'XEJN 24 SIEGĦA KULJUM 21224001 GĦAWDEX 9947 5199. Il-Ħuttafa 104 : Ġunju 2011 : p6 Jisimni Sagħtar, u bl-Ingliż jgħiduli Mediterranean Thvme. Jien ili ngħix Malta minn qabel Malta kien jisimha Maltal Jiena tini x-xagħri u ttini xejn. Nikber qalb il-blat, u dik il-ftit ħamrija biżżejjed għalija. Lanqas xejn, anzi jien niftaħ il- fjuri meta tibda żżid is-sħana, jiġifieri għall-ħabta ta' Ġunju. Peress li għandi weraq żgħir, ma tantx nitlef ilma minnu. Tiċċajtal L-ewwelnett il-weraq tiegħi jarmi riħa taqsamlek qalbek bil-fwieħa. U l-fjuri tiegħi jiġġennen għalih in-naħal u jagħmel għasel tajjeb minnu. Xi nies għadhom iqaċċtuli l-friegħi biex iżejnu l-presepji, imma iktar jinkwetawni trakkijiet li jiġu jarmu t-terrapien fix- xagħri, għax jordmunil Ħaġa żgħira, ħi. ' indiġenu z pjanta jew annimal li dejjem kienu jgħixu f'dawk l-inħawi u mhux ġabhom il-bniedem minn art oħra. Il-Ħuttafa 104 : Ġunju 2011: p7 wa Għandek xi B i ħarġiet ta' If il-flurtara ż ħafna ħarġiet tal-magażin m'għadx baqa' kopji tagħhom, imma forsi ma tafx kif insibu dak li trid. Iktbilna u naraw naqdukx. Kull back issue tiswa €2 (bil-posta b'kollox). 20998979 .: JIDJDBOBG gf Kick Start vour Solar Energw Il-Kwakka (Night Heron) hija tip ta' russett. Kif jidher mir-ritratt, hija tħobb il-kumpanija u spiss tpassi fi qtajja'. Ritratt ta' Victor Falzon il-Ħuttafa 104 : Ġunju,2011 7p11 Bad ħanfus MA Ed 'anriimali MA al MUR til kolla fel naħa Lu A AU bie f'ILT WA (BTI IT kalkt bihom tfa tigi F'Malta' ĦAJ ADS ż A 'aħniex. Wa blu mill BA ġe kżlj ji Be : Il-Ħuttafa 104 : Ġunju 2011 : p12 Skont ix-xhur il-bur… i pi p Ħarsa lejn xi bidliet li jgħaddi minnhom bur salmastru minn staġun għal ieħor. Pjanti differenti jikbru ħ 1 Mad-dawra il rebbiegħa u sajf. — Sies Tg ml kem Fis-sħana tas-sajf, ħafna mill-ilma jevapora u jsir ħafna iktar mielħa. L-ilma jitbaxxa u ma jibqax jinfed mal-baħar. L-għadira tista' tinfired f'numru ta' għadajjar żgħar, li iktar jinxfu malajr - l-annimali li jinqabdu fihom jew imutu jew joħorġu jew Jitfaċċaw gżejjer. ' żgħar. L-għadira ma tinfidx mal- baħar. jindifnu fit-tajn qabel ma dan għadajjar jinxef il-wiċċ tiegħu. żgħar. . . Nixxigħat . Xi pjanti ħarifa u xitwa. — jiġimaxis jbċi. għadira. Bix-xita l-għadira timtela sew u tista' tfur. Kultant jifforma kanal għall-baħar, li minnu xi annimali tal-baħar jistgħu jgħumu għal ġo l-għadira. L-ilma issa jkun ħafna inqas mielaħ. Xi pjanti jispiċċaw bl-ilma mal-għeruq. Max-xtut nidjin jikbru pjanti tax- xitwa; oħrajn jinxfu. Xi gżejjer 7 7 jegħrqu. L-ilma tal- LEMIN ES mal-baħar. Xi gżejjer jiffurmaw. Meta morna l-Għadira… Mill-ħajd rajna l-għasafar bla ma huma'raw lilna. L L u ħadnielhom'ir' Il-ħarġa għall-Għadira tat-8 Mejju 2011 kienet suċċess. Wara li ltqajna l-venda. tal-karozzi, l-ewwel ġbidna lejn Ta' Biskra, biċċa xagħri sabiħ li qiegħed viċin tar-riserva. Hemmhekk gawdejna ftit il-flora ta' dan l-ambjent sinjur - bħalissa kien qed jiftaħ is-Sagħtar - U Minn fejn konna kellna wkoll veduta tajba tar-riserva naturali minn barra. Imbagħad komplejna nimxu u dorna d-dawra kollha tal-Għadira. Imbagħad dħalna fir- riserva u tlajna fiċ-Centru. Mill-ewwel laqgħetna l-veduta sabiħa tal-Għadira, kif ukoll dik ta' Agrett Abjad akkumpanjat minn par Fras-servjenti. Kien hemmhekk li tawna l-aħbar sabiħa li dak l-istess par kien għadu kemm bejjet fir- riserva għall-ewwel darba f'Malta. Minħabba li konna ftit membri u familji mhux ħażin, inqsamna f'żewġ gruppi iżgħar biex inqas nagħmlu impatt fuq l-ambjent delikat tar- riserva naturali. Aħna u mixjin smajna l-Bufula tal-Għollieq tgħanni, u l-Bufula tal-iMrewħa tiżżippja fuq Imbagħad dħalna nittawlu mill-ħajd, minn fejn rajna l-Fras- servjent u l-Agrett Abjad minn angolu differenti, u anke Glalez Suwed u Monakell. Aħna u mexjin lura rajna Kamaleonti fis-siġar tal- Bruk. Dan ma tantx ha gost bir- ritratti li bdejna noħdulu u malajr sparixxa fis-siġra. L-Għadira hija veru ġawhra naturali, kellu bżonn nagħmlu ħarġa għal hemmhekk kull xaharl Grazzi lil-Leaders li: ħadu ħsiebna, dawruna u għallmuna. Xtaqt mort imma kelli ħafna ħowmwerk. ża