Il-Kultura tas-Salvatur I ġewwa Malta Ke szj A minn Salvu Sammut ID ji mi EJ Fil-mixja tagħna madwar Malta u Għawdex biex infittxu u nkunu nafu aktar dwar il-kultura tas-Salvatur ġewwa pajjiżna, din id-darba se mmorru l-Qrendi. Il-Qrendi nistgħu nipparagunawh mar-raħal tagħna. —-—- Raħal ċkejken, għalkemm fuq firxa ta' art pjuttost kbira. Raħal interessanti għal fdalijiet preistoriċi u prezzjużi għal kultura u l-istorja ta' art twelidna. Dan ir-raħal sar parroċċa fis-sena 1618 u l-knisja tal-parroċċa kienet kompluta fis-sena 1655. Bħal fil-każ ta' bosta parroċċi, inkluż tagħna, l-ewwel knisja tispiċċa li tkun żgħira, dan jiġri għax il-popolazzjoni tikber. Il-knisja tal-preżent hija xogħol tal-arkitett bravu Lorenzo Gafà. Isem sinonimu għal din il-kwalità ta' xogħol. Dan l-isem żġur mhux ġdid għal min għandu għal qalbu u japprezza l-knejjes u l-katidrali, kemm f'Malta u kif ukoll f'Għawdex. Sal-lum ix-xogħol fil-Barokk li ħareġ minn taħt idejh huwa meqjus fost l-aqwa. Imxerrdin mar-raħal nsibu bosta kappelli, fosthom kappella sabiħa ddedikata lil San Mattew, u anke oħra ddedikata lill-Madonna tal-Ħniena. Fil- qalba tar-raħal, fejn it-triq prinċipali li tagħti għall-parroċċa nsibu l-kappella ddedikata lis-Salvatur li huwa s-suġġett ta' din il-kitba. Il-Qrendi huwa post li jippossjedi bosta bini interessanti li jmur lura għall- Preistoriku, u għal żmien il-Kavallieri. Nsibu torri famuż ottagonali li kien mibni għal familja privata bħala protezzjoni minn xi ħbit mis-sibbien li kienu jiġu fostna u jisirqu u jħarbtu dak kollu li jiġi għal idejhom. Bini interesanti huwa wkoll il-Palazz 'Guarena'. Dan il-palazz kien mibni mill-Kavallier Pietro Rovero Di Guarena fis-sena 1740. Illum għadu fi stat tajjeb, indukrat u okkupat minn familja privata. Ħdejn it-tempji Preistoriċi ta' Ħaġar Qim u l-Imnajdra nsibu torri mibni mill-Gran Mastru Lascaris. Aktar riċenti meta Malta kienet taħt l-Inġliżi kien inbena mafkar lill-Gvernatur Concreve. Dan il-Gvernatur kien indifen fil-baħar, bejn Malta u Filfla. ITTAA tala lsjin Soċjetà Sant'Andrija - Villa Lijal a.p. Qrendi huwa magħruf ukoll għal bosta barrieri u għal veduti tal-baħar. L-ewwel kappella li kienet tinsab il-Qrendi hija dik iddedikata lis-Salvatur. Fis-sena 1575, preċiżament fid-9 ta' Frar, l-Isqof Dusina żar il-Qrendi li kien okkupat biss minn 44 familja. Din il- l kappella kull ma kien fiha kien l-artal biss. Introjtu ta' flus ma kelliex, lanqas rettur biex jaqdi l-bżonnijiet tan-nies tal- lokal, biex iqaddes il-quddies — il-faċċata u l-posizzjoni li tinsab f'nofs it-triq. Wieħed jinnota ix- u jamministra is-sagramenti u, Xebħlijinsab bejn din il-kappella u l-knisja ta'Sant' Andrija, funzjonijiet oħra ma kellha. Kien biss Vincentius Aquilina li kellu xi raba' f'dawn l-inħawi, magħrufa bħala 'Il- Calcarti' li f'xi okkażjonijiet kien jorganizza xi quddies. Fil-festa, jiġifieri fis-6 ta' Awwissu, kien jorganizza ' 86 wkoll quddies u kant tal- Vespri. Il-kappella li qed niktbu dwarha nbniet fis- 17700 k sena 1658 u bniha minn flusu In-naħa tax-xellug ppella elevata mit-triq u biex tasal Benedetto Camilleri. Din il- ġewwa trid titla' t-taraġ, kemm fil-faċċata u anke fil-ġenb. kappella nbniet minflok oħra, fl-istess post u baqgħet iġġib l-istess titlu: dik tal-kappella tas-Salvatur. Il-benefattur ta' din il-kappella kien Dun Ġan Anton Camilleri li aktar tard ġie nnominat arċipriet tal-Matriċi ta' Għawdex. Dan il-qassis ħalla somma ta' flus konsiderevoli għall-benefiċċju u għall-manutenzjoni ta' din ; M i - L-uniku artal li jinsab fil-kappella llum b'Ġesu Sagramentat il-kappella. espost matul il-ġurnata għall-qima tal-poplu. Il-kappella għandha artal wieħed u l-unika biċċa pittura li kien fiha kienet turi lil Ġest: bid-dinja f'idejh buex tirrappreżenta lil Ġesti Salvatur u sultan tad-dinja. L-Isqof Labini (1780-1807) kien ordna indulgenza ta' 40 ġurnata għal min jitlob it- talba tal-Missierna quddiem din ix-xbieha. Din il-pittura P B $ L llum hija mitlufa. Il-gallerija li tinsab fuq il-bieb prinċipali. Gallerija tal-ġebel k ġi ġ bil-banavostri, imdawla minn tieqa għal aktar dawl. Kif tindika Appena tidħol mill-bieb d-data din il-gallerija tmur lura għad-data ta' 1876. prinċipali, fuq l-istess bieb a għandek issib gallarija tal- ġebel li ġġib id-data ta' 1876. Minħabba ċ-ċokon u l-ispazju ristrett, ma kienx possibli li jsir taraġ għaliha, għalhekk biex titla' għaliha trid tagħmel dan b'sellum. Fil-bidu tas-snin sittin din il-kappella serviet bħala sala keta jie re ED a parrokkjali, — għad-duttrina mi——a-i— mm i u. għal-laqgħat reliġjużi. ti jse tat-tra ifih tinsab il-kappella tas-Salvatur; bemblema Serviet ukoll biex fiha jsiru ' tar-raħal fejn tinsab il-Qrendi. attivitajiet biex jinġabru flus għall-bżonnjiet li l-knisja parrokkjali jkollha bżonn. Ma nixtieqx ninsa nikteb li t-taraġ ta' din il-kappella serva għal ħafna rġiel tal-lokal biex jistkennu mix-xemx tas-sajf, u jgħidu xi kelma bejniethom u għamluh post fejn kienu jiltaqgħu biex jgħidu xi kelma jew jirrakkontaw minn xiex kienu għaddew tul ħajjithom b'xi storja jew rakkont. Kitbiet oħra li sibt fuq din il-kappella Fir-raħal kwiet u pittoresk tal-Qrendi hemm kappella ddedikata lill-Kristu Salvatur li tmur lura għas-seklu sbatax. Inbniet min Benedittu Camilleri minflok oħra qadima, li ma kinitx fi stat tajjeb. Il-faċċata tagħha hi tipika ta' dawk iż-żminijiet, jiġifieri faċċata lixxa b'kampnar żgħir fin-nofs u tieqa tonda, maħsuba u mfassla biex idawwal il-post. Soċjetà Sant'Andrija - Villa Lija a.D. 1330 Fis-sena 1876 saru xi tibdiliet fiha. Infetħu żewġ ' twieqi fil-faċċata u sar portiku fuq il-bieb maġġur. Fuq ġewwa tpitter is-saqaf u saret għamla ta' prospettiva għall-kwadru titulari. Għall-arkittetura tagħha din il-kappella dejjem ġibdet l-attenzjoni tal-istudjużi, tal-arkitettura fosthom tal- ; i, T l Professur Quentin Hughes Id-disinn fil-korsija tas-saqaf li tinsab f'din il-kappella li hija miżmuma fi stat stupend. li kkummenta dwarha fl- ewwel studju tiegħu dwar l-arkitettura tal-ġżejjer tagħna. Fit-Tieni Gwerra Dinjija meta Malta kienet taħt l-attakki. tan-Nażisti: u l-Faxxisti, din il-knisja tat kenn bħala dormitorju lil numru kbir ta' nies li ġew mill-Kottonera, li kellhom jevakwaw djarhom, f'dawk — iż-żminijiet diffiċli li l-pajjiż. — l kġej. nterseanti i jintralaq baclum, minn tant l-ġebel. għadha minnhom. Aktar 'il maħruġ 'il barra, li l-istess ġebel iservi biex tilħaq il-bejt. quddiem, fis-sena 1960, il- kappella ntużat bħala estenzjoni tal-iskola primarja. Din il-kappella ġiet restawrata fis-sena 1996 u preżentement qed tintuża għal-laqgħat reliġjużi u fiha qed ikun hemm l-adorazzjoni tul il-jum kollu. Tneħħi xi affarijiet żgħar, din il-kappella hija tewmija mal-knisja ta' Sant' Andrija li hawn fir-raħal tagħna. Fis-sena 1999 taħt id-direzzjoni tal- Kappillan Rav Toledo din il-kappella tranġat għal kif oriġinarjament kienet qabel u tinsab fi stat eċċellenti. Illum il-ġurnata din il-kappella laħqet il- ġlorja tagħha, għaliex kuljum tilqa' lil Ġesti Sagramentat espost għall-qima u l-adorazzjoni tal-Qrendin jew għal min ikun jew ifettilu jgħaddi minn hemm. Temmejna l-mixja ta' din id-darba li ħaditna l-Qrendi u għamilna ħolqa oħra fil-katina tal-kultura tas-Salvatur ġewwa Malta u Għawdex. Grazzi tmur għall-għajnuna li sibt mingħand is-Sur Anthonv Bezzina mill-Qrendi, il-ktieb Bliet u Rħula Maltin ta' Alfie Guillaumier u l-ħabib tiegħi Simon Sultana. Nawgura festa sabiħa ta' ferħ, ta' ġid, u ta' għaqda, biex bħal snin oħra, din is-sena wkoll nagħtu l-isbaħ qima lill-maħbub tagħna Ġest Trasfigurat. Għal xorb ġenwin