Kienet tħabbatha ma' Santa Liena Fil-paroċċa tagħna llum niċċelebraw festa titulari waħda, dik ta' Santa Liena, għalkemm matul dawn l- aħħar mitt sena nibtu wkoll festi oħra f'Birkirkara, fi knejjes. tar-reliġjużi jew knejjes ġodda. Imma qabel dawn kien hawn ukoll festa sekondarja oħra li kienet issir bil-kbir u li kienet tħabbat sew lil dik ta' Santa Liena. Għad hawn bosta Karkariżi li waqt li qed jaqraw din il- kitba, indunaw li qed ngħid għal festa li kienet issir f'ġieh il-Madonna. tad- Bħalma nsibu bosta drabi, f'dawn il-festi kienet tidħol ċerta importanza soċjali. U l-grad ta' l-importanza ta' din il-festa f'Birkirkara nistgħu nassumuh mill-fatt li fil-bidu ta' dan is-seklu, meta l-festi kienu għal niesna okkażjonijiet waħdanin fejn setgħu 'juru ruħhom', huma kienu jaqtgħu tibdila ġdida' għall- festa tad-Duttrina u mhux għal Santa Liena. Fatt madanakollu li jista' jiġi spjegat ukoll għall-fatt li l-festa tal-Madonna tad-Duttrina kienet tiġi ċelebrata daqs xahrejn qabel. Din il-festa kienet taf il-bidu tagħha fl-ewwel nofs ts-seklu li għadda, meta f'pajjiżna ingħatat spinta ġdida lill-fratellanzi u għaqdiet oħra simili li diġa' kienu jeżistu jew li twaqqfu ġodda, bl-iskop ewlieni li jingħata aktar impenn b'risq it-tagħlim tad-duttrina nisranija, b'mod speċjali fost it-tfal. Il-Konfraternita' tad-Duttrina f'Birkirkara twaqqfet f'Jannar tal- 1820 meta kien isqof ta' Malta Ferdinandu Mattei. Dik il-ħabta il-Knisja Maltija kienet għaddejja minn inkwiet ġdid wara l-buraxka li kienet għaddiet minnha bil-ħakma, għalkemm qasira, tal- Franċiżi u l-imblokk li kien segwa għoxrin sena qabel. It-theddida issa kienet ġejja minn propoganda mill-Protestanti, kif ukoll attentati minnhom biex jikkonvertu nies Maltin. Fl-1809 u fl-1814 xi soċjetajiet tal-Protestanti ippruvaw ixerrdu edizzjoni tal-Bibbja tagħhom, u fl-aħħar każ anke kellhom Waħda minn dawn l-għaqdiet, il-'Bible Societv' reġgħet kienet attiva fl-1825 u l-isqfijiet Maltin ta' dik il-ħabta kien ikollhom sikwit għax jipprotestaw ma' l-awtoritajiet Ingliżi li fil-bidu tal-ħakma tagħhom kienu wiegħdu li jipproteġu r-reliġjon Kattolika f'dawn il-Gżejjer. Għal dan it-theddid, il-Knisja Maltija wieġbet ukoll billi bdiet tagħti aktar importanza lit-tagħlim reliġjuż, speċjalment lit-tfal. Hekk kull ma jmur, fis-seklu li għadda bdew jitwaqqfu aktar 'istituti' għat- tagħlim Kattoliku, li bdew jagħmlu xogħol tat-tagħlim li qabel kien isir mill-Kapillan jew mill-ġenituri. Dawn l-iistituti' jew 'oratorji', kemm għall-bniet kif ukoll għas-subien bdew jiltaqgħu f'xi waħda mill-knejjes żgħar tal-belt jew raħal li jkun. Kien ikun hemm grupp ta' katekisti lajċi taħt it-tmexxija ta' xi qassis u fost il-ġimgħa kienu jitgħallmu l-katekiżmu, waqt li nhar ta' Sibt, it-tfal kien ikollhom il-Qrar u nhar ta' Ħadd il-Quddiesa u t-Tqarbin. Biex inkomplu fuq dak li konna bdejna rigward Birkirkara, għalkemm il-fratellanza tad-Duttrina twaqqfet fl-1820, ma jfissirx li qabel ma kienx hemm kuxjenza dwar dan. Jidher li s-sitwazzjoni mhux dejjem kienet faċli. Hekk fit-tieni nofs tas-seklu sittax, għaxar snin biss wara l-Assedju l-Kbir, il-Viżitatur Apostoliku Dusina l-ewwelnett sab li fil-parroċċa ta' Birkirkara kien għadu jintuża r-rit Gallikan, li kien ġie sopress mill-Konċilju ta' Trentu. Barra minn Birkirkara dan ir-rit kien għadu prattikat fil-Katidral, in-Naxxar, Bir Miftuħ jew il-Gudja tal-lum u f'San Ġorġ Gawdex. Rigward Birkirkara nsibu fost nuqqasijiet oħra li ġiegħel li fil-knisja parrokkjali jkollhom ktieb tad-Duttrina: Daqs seklu u nofs wara, fiż-żjara li għamel l-Isqof Alpheran, amministra l- Griżma f'żewġ ċerimonji differenti lil 336 u 42 persuna, uħud minnhom aktarx kbar - numru li milli jider kien ilu jinġema' ġmielu meta tqis li l-paroċċa kienet tgħodd 2,988 ruħ. Ħaġa li żgur kellha xi siwi għal hekk kien it-twaqqif tal-kanonikat bit-titlu ta' Teologu bħala parti mill-Fundazzjoni Pierina tal- Kolleġjata, maħsub sa mill-1771 u mwettaq fl-1787. Dan kellu dmir, kif imfisser fl-istess att ta' donazzjoni, li jfisser it-tagħlim tal- Knisja. Ftit aktar minn tletin sena wara dan, meta kienet ser titwaqqaf il-Fratellanza tad-Duttrina, mis-Supplika li l-Prepostu Franġisk Sammut għamel għal dan l-iskop, niddeduċu li diġa' kien hemm grupp organizzat ta' saċerdoti, kjeriċi u lajċi li kienu jgħallmu d-Duttrina fir-raħal. L-Isqof Mattei ta l-kunsens tiegħu għat-twaqqif ta' din il-fratellanza fl-20 ta' Jannar tal-1820, u sa l-ewwel ġimgħa ta' Frar kienu ġew approvati wkoll l-istatuti. Nhar l-ewwel Ħadd, 6 ta' Frar, saret l-inawgurazzjoni tal-konfraternita' fil-knisja parrokkjali ta' Sant' Elena. Dan sar fil-għaxija, wara li bħas-soltu ngħad ir-Rużarju, u għal din iċ-ċerimonja attendew dawk kollha mseħbin fiha u għadd kbir ieħor ta' nies. Iċ-ċerimonja saret fil-kappella ta' San Ġużepp, fejn fuq l-altar kien hemm sottokwadru ta' Sant'Anna bil-Verġni Marija Bambina, li skond l-istatut, tqiegħdet bħala patruna tal-konfraternita'. Dan il- kwadru tneħħa mill-kappella meta fiha sar xi tibdil, inkluż kwadru titulari ġdid, għall-aħħar tas-seklu li għadda u llum jinsab fuq wieħed mill-kassaretti tas-sagristija wara l-kor tal-Kolleġġjata. Iċ-ċerimonja kienet tinkludi wkoll il-kant tal-'Veni Creator', is- 'Salve Regina', il-Litanija tal-Madonna u diskors mill-Viċi-Direttur u Viċi Parrokku Fra Franġisk Cassar. Fit-tmiem tkanta 'Te Deum' u ndaqqu l-qniepen b'sinjal ta' ferħ. Fl-ewwel paragrafu ta' l-istatut insibu wkoll li barra Sidtna Marija Bambina, ngħażlu wkoll bħala protetturi tad-Dutrina: S. Vinċenz de Paola u San Alwiġi Gonzaga, li kellhom jagħmlu kwadri tagħhom fuq l-altar fuq imsemmi. Dawn ukoll tneħħew fl-istess żmien imsemmi u jinsabu fis-sagristija ewlenija taħt il-Kurċifiss. L-Arċipriet tal-Katidral, Mons. G. B. Bellia, li rreveda l-istatut qabel - ma ngħata lill-Isqof għall-approvazzjoni, faħħru ħafna. Hu wera wkoll it-tama li parroċċi oħrajn fid-Djoċesi jimxu fuq dan l-eżempju u jagħmlu statuti bħalu biex l-għaqdiet tad-Duttrina li kellhom jimxu aħjar. F'supplika oħra mis-segretarju tal-konfraternita' lill-Isqof insibuh jitlob l-approvazzjoni tiegħu biex jibdew jużaw bħala 'oratorju' għall-quddiesa li kellhom jattendu fir-raba' ħadd ta' kull xahar, il-knisja filjali Tal-Ħerba - dak iż-żmien il-Madonna kienet għadha mhix inkurunata u l-knisja kienet tikkonsisti fil-korsija attwali biss, u l-ambjenti iċken li jmissu magħha, barra s-sala li nbiet fis-snin ħamsin ta' dan is-seklu. Għarrfu wkoll li l-Prepostu, li kien ukoll id-direttur tal-konfraternita', kien ordna biex dak in-inhar ma jmorrux nisa fil-knisja msemmija. Mhux magħruf sew għala din il-projbizzjoni. L-aktar li wieħed jażżarda jsemmi hu l-fatt li kemm jista' jkun ma jitilfux spazju, li kif rajna, kien aktarx ristrett. Il-ktieb li fih kienu jinkitbu l-konfratelli u l-konsorelle tal- Fratellanza tad-Duttrina, barra d-dokument li diġa' rreferejna għalihom qabel, insibu mqassam fih ir-reġistru li kien imqassam alfabetikament, kull paġna maqsuma fi tnejn: Fuq il-lemin in-nisa u fuq ix-xellug l-irġiel. L-informazzjoni li titniżżel kienet hekk: l-isem, il-kunjom, isem il-missier (jew ir-raġel jekk tkun mara miżżewġa) u d-data ta' meta jkunu nkitbu. Ta' min jinnota li r-reġistrazzjoni kienu jsiru alfabetikament skond l-isem u mhux skond il-kunjom. Ir-reġistrazzjonijiet kienu bdew isiru fit-13 ta' Frar 1820 u f'din l-ewwel ġurnata nkitbu 95 raġel u 44 mara. Kien hemm 30 reġistrazzjoni oħra ta' rġiel fl-istess xahar, kif ukoll 111 nisa. F'Marzu nkitbu 10 rġiel u 44 nisa u f'April 50 irġiel u 12 nisa. B'kollox kien hemm 185 irġiel u 208 nisa mseħbin fl-1820. Ma jidhirx li saru reġisrazzjonijiet oħra sat-12 ta' Mejju 1850, qabża ta' 30 sena, meta b'id oħra nsibu reġistrati 100 raġel u 6 nisa. Bidu ta' Festa Sekondarja. Minn dan nistgħu ngħidu, sa fejn nafu s'issa, li kienet l-ewwel għaqda formali tad-Duttrina f'Birkirkara, bdiet malajr tiżviluppa attivita' oħra, li fi ftit ta' żmien kellha tkun it-tieni l-akbar avveniment ta' kull sena fir-raħal sal-1935. Din kienet il-festa tal- Madonna tad-Duttrina, li proprju fl-aħħar sena msemmija kien l-aħħar darba li ġiet iċċelebrata bil-kbir, billi fl-istess sena mbagħad, f'Birkirkara ma baqgħux isiru festi esterni, ħlief għal purċissjonijiet biss tal-kleru. Dan kien sar bi protesta għal deċiżjonijiet ta' l-Awtorita' Ekkleżjastika fir-rigward ta' privileġġi li kienet tgawdi l-Kolleġġjata ta' Birkirkara. Din il-kwistjoni bil- gwerra tal-1949 - 44 b'kollox, baqgħet ittawwal sal-1950, mhux mingħajr mumenti ta' ċerta preokkupazzjoni, meta mbagħad il- kwistjoni solviet ruħha u l-festi esterni reġgħu bdew jiġu ċelebrati mill-ġdid. Imma l-festa tal-Madonna tad-Duttrina ma reġgħetx bdiet issir bil- kbir bħal qabel. Fis-snin ħamsin u l-bidla l-kbira tas-snin sittin kienu baqgħu jieħdu sehem fiha t-tfal ta' l-Oratorju bil-bandalora u biż-żimarri tagħhom, u t-tfal mill-għaqdiet l-oħra tas-subien u l-bniet li dik is-sena jkunu għamlu l-Ewwel Tqarbina. Wara kompliet tmajna. Ngħatatilha spinta ħabta ta' nofs is-snin sebgħin mill-grupp tal-ħaddiema żgħażagħ annessi ma' l-armar tal-knisja. Imma ma damitx wisq, u nqatgħet ukoll il-banda li kienet takkumpanja l-purċissjoni. Fl-1984 saru xi tentativi mill-Arċipriet Mifsud Bonniċi biex din il- festa terġa' tieħu l-istatus oriġinali tagħha ta' festa tat-tfal tad- Duttrina, b'kordinazzjoni ma' l-Oratorju, l-istituzzjoni oriġinarja tat-tagħlim nisrani f'Birkirkara li nistgħu ngħidu hu wkoll id- dixxendent dirett tal-konfraternirta' li kienet bdiet dil-festa, u li kien beda jinfatam minnha bil-bini nnifsu ta' l-Oratorju fl-1910, kif ukoll minħabba t-tmexxija tiegħu lil għaqdiet awtonomi ta' reliġjużi. Sa xi snin ilu il-festa tal-Madonna tad-Duttrina jew 'Sedes Sapientae' f'Birkirkara kienet issir nhar Ħadd it-Trinita'. Fl-1820, meta bdiet tiġi ċelebrata, kien isir paninġierku fil-quddiesa konventwali. Ħmistax-il sena wara bdiet tiġi ċelebrata bħala waħda mill-festi Prepożitali. Fl-1847 il-kwadru tal-Madonna tad- Duttrina, kif għadu jsir sa Ilum, beda jintrama fuq l-altar maġġur tal-Kolleġġjata fil-jum tal-festa. Għalhekk ħabta ta' dik is-sena saret kienet ukoll il-mużika, għallanqas minn madwar nofs is-seklu li għadda. Fil-fatt l-ewwel referenza għall-mużika fiċ-ċelebrazzjonijiet interni ta' din il-festa hija għas-sena 1858 meta jingħad li fil-għodu kien hemm quddiesa solenni bl-orkestra u wara nofs inhar, Sekondi Vespri bl-orkestra wkoll, id-darbtejn taħt it-treġġija tas-Surmast Paolo Nani, li aktarx dam iħabbat f' din il-festa sal-18/73. Interessanti id-data 1858 għax huwa sewwasew is-sena ta' wara li l-għaqda tad-Duttrina twaqqfet mill-ġdid fi żmien il-Prepostu Dun Kalċ Agius. Fl-1859, skond il-gazzetta tal-ħabta nsibu li l-festa tad- Duttrina ssuperat lil-ta' Santa Liena, l-aktar billi s-sekulari kienu aktar mixħutin lejn tad-Duttrina. Din l-għaqda għat-tagħlim nisrani kienet għadha miexja tajjeb żgur sa għaxar snin wara t-twaqqif tagħha, hekk li fuqha nkiteb li setgħet liberament tħabbatha ma' l-istatuti ewlenin ta' l-edukazzjoni kattolika li kien hemm fil-gżira dik il-ħabta. Dak kien iż-żmien ukoll li f'Malta bdew jikbru l-festi, ta' barra u ta' ġewwa, titulari u sekondarji, bil-partiti tagħhom u l-piki u l-akkaniżmu li kienu jqanqlu. Ibda biex f'Malta kien hawn speċi ta' żewġ partiti tal-mużika, mas-Surmastrijiet ewlenin ta' dik il- ħabta. Wieħed kien Mr. Paolo Nani, fuq imsemmi f'Birkirkara kien jidderiġi f'tad-Duttrina. L-ieħor kien Mro. Vincenzo Bugeja, li kien jidderieġi fil-festa ta' Santa Liena. Wara Nani, f'Tad-Duttrina beda jħabbat is-Surmast Tomaso Galea, li kien is-surmast tal-banda tar-raħal - imwaqqfa fl-1865 għall-ewwel bl-isem ta' Santa Liena u llum magħrufa bħala Duke of Connaught's Own. Fl-1885 beda jidderieġi ma' Galea is-Surmast Francesco DeCesare u wara li Galea miet fl-1893 beda jħabbat DeCesare sa ma fl-1897 it-treġija tal-mużika f'Tad-Duttrina ngħatat lis-Surmast Rikard Bugeja, li kien ukoll Maestro Di Cappella fil-festa ta' Santa Liena. Aktarx li minn dak iż-żmien 'l hawn fil-Kolleġġjata beda jkun hemm Maestro di Cappella wieħed għaċ-ċelebrazzjonijiet kollha, għax meta bdiet tiġi ċelebrata l-festa tal-Madonna tal-Erwieh fl-1906, il- mużika fil-knisja kienet taħt idejn l-istess Surmast R. Bugeja, bħal fil-festi ta' Santa Liena u tad-Duttrina. Il-Vara u l-Bandalora tad-Duttrina. Sadattant fl-1834, kienet saret vara tal-Madonna tad-Duttrina biex tintuża fil-purċissjonijiet. Wieħed jinnota għalhekk li dan kien tliet snin qabel il-vara titulari ta' Santa Liena u t-tielet vara proċessjonali f' Birkirkara wara dik tar-Rużarju, li kienet ukoll fil- Knisja l-Qadima u dik ta' San Ġużepp, tmien snin biss qabilha. Din il-vara l-antika hija ta' l-injam. Turi lill-Madonna bil-qiegħda fuq tron indurat. Fuq il-bażi tagħha hemm skrizzjoni bil-Latin: Driegħha tax-xellug mistrieħ fuq dak tat-tron u fl-istess id għandha ġilju. Fuq il-lemin minkibha jistrieħ fuq driegħ it-tron waqt li driegħha jogħla 'l fuq b'idha mifruxa 'l quddiem, bis-swaba l-werrej u l-behem imissu l-ponot ta' xulxin u l-oħrajn miftuħin aktarx dritti, biż-żgħir ftit aktar imbiegħed, f'ġest ta' min ikun jispjega. Ħarsitha, aktar bil-għajnejn milli mit-tidwira tal-wiċċ, isegwu l-istess ġest. Riġilha tax-xellug merfugħftit fuq żewġ kotba b'serp maqbud fihom u jitgħawweġ magħhom biex ikonografikament ifissru t-tagħlim qarrieqi li qed jiġi mirbuħ. Il-figura tal-Madonna fil-poża tagħha bil-qiegħda, mhix mitluqa, imma merfugħa fuq qaddha maħzum b'ċintorin dejjaq tad-deheb fuq libsa ħamra maqlugħa biss bi tberfila ddisinjata u mdiebha max-xfar. Fuq il-libsa, minn fuq l-ispalla tax-xellug, jintelaq mantell ikħal infurrat bl-isfar u wkoll imberfel b' disinn indurat, u li fuq quddiem jgħattilha sieqha l-leminija. Għandha karneġġ bajdani u xagħar skur kważi iswed jaqta' miegħu, mifruq minn nofs u jidher nieżel ftit imġiegħed fuq spallejha. Madwar għonqha hemm speċi ta' maktur (scarf) abjad, maqbud fuq quddiem f'nofs għoqda. Velu ieħor abjad ukoll, mixħut ftit lura fuq rasha u jinżel sa spallejha. ' Ir-riġidita' frontali ta' poża minnha nnifisha aktarx statika, tinkiser aktar milli bil-ġest t'idha l-leminija, bil-ħarsa ta' wiċċha lejn l-istess naħa - effett li aktar joħroġ mid-daqqa ta' l-għajnejn milli mill- atigolu tal-wiċċ. Ir-riġel il-lemini wkoll, mixħut kif inhu ftit aktar 'l quddiem, jagħtiha ċertu moviment fil-profondita'. Mhux lakemm tgħid li hi statwa proċessjonali fit-tradizzjoni barokka. U mhux magħruf min għamilha. Imma dik il-ħabta f'Malta kien hawn raxxa sabieħa ta' skulturi li kienu jaħdmu fl- injam jew fil-ġebla jew fit-tnejn. Uħud kienu aljievi ta' Marjanu Ġerada. Madanakollu f'dik il-ħabta kienet daħlet f'Malta wkoll, f'ċerti ċirkoli, reazzjoni għall-arti barokka. Dan seħħ sew permezz tan- Neo-Klassiċiżmu - l-aktar fi proġetti artistiċi kummissjonati mir- reġim ġdid Ingliż u anke minn artisti Maltin. Barra dan, din ir-reazzjoni għall-barokk deheret ukoll permezz tal- moviment tal-'Puristi' ta' Minardi u dak tan-Nazareni' ta' Overbeck. Ma' dawn kienu jiġu f'kuntatt artisti żgħażagħ Maltin, l-aktar pitturi, li dak iż-żmien kienu jintbagħtu għal studju fl-Italja. In-Nazareni, b'mod speċjali, kienu jieħdu l-aspirazzjoni tagħhom mill-istil artistiku tal-bidu tar-Rinaxximent u kienu jqisu l-arti bħala mezz ta' tagħlim u tnissil ta' sens reliġjuż jew devozzjonali. F'din il-vara antika tal-Madonna tad-Duttrina dan jidher speċjalment fil-mod kif inhuma ammassati l-panneġġi; il-qagħda irpużata, aktarx ħjeratika; ċertu bilanċ simetriku fil-masses tal- volumi u tal-kuluri; it-tħollija tad-dekorazzjoni indurata għax-xfar biss, speċi ta' galluni; kif ukoll ċerti dettalji dekorativi bħal dawk tas-siġġu. Issa huwa fatt magħruf li tnejn mill-esponenti ewlenin tax-xirka tan-Nazareni f'Malta kienu l-aħwa Ġużeppi u Vincenzo Hvzler - li t-tnejn kienu pitturi. Iżda nafu wkoll, per eżempju. li Ġużeppi Hvzler kien jiddisinja istatwi li mbagħad kienu jitnaqqxu minn xi skultur ta' żmienu - kif ġara meta saret l-istatwa tal-Ġebel ta' San Girgor ħdejn il-knisja l-qadima taż-Żejtun, li naqaxha Salvu Dimech. Barra l-istil tad-disinn, forsi mhux tant ko-inċidentali l-fatt li kemm l-istatwa ta' San Girgor, kif ukoll dik tad-Duttrina, qegħdin bil- qiegħda: fil-fatt skond l-invokazzjoni tal-litanija 'Sedes Sapientiae'. B'daqshekk ma jfissirx li tista' tkun attribwita lil Salvu Dimech, għax kif diġa' semmejna, dik il-ħabta kien għad hemm għadd ta' skulturi li ħallewlna numru ġmielu mill-vari proċessjonali li għandna, u li kienu jaħdmu għall-ħabta tas-sena 1834 bħal: Salvu Psaila, Pietru Pawl Azzopardi, Xandru Farrugia u Antonio Chircop li kollha kienu jaħdmu fl-injam. Differenza kbira oħra mill-vari proċessjonali sa dak iż-żmien u sa xi mitt sena wara, hija l-poa tagħha bil-qiegħda. Fil-fatt għadek komunement tisma' f'Birkirkara li din il-vara l-qadima ma tantx ingħoġbot propju minħabba li din il-qagħda tal-Madonna, u għalhekk ma damitx tintuża wisq fil-purċissjonijiet. Din il-vara l-antika tal-Madonna tad-Duttrina Ilum tinsab f'niċċa fis-sagristija tal-Knisja l-Qadima. Spiċċat hemm bħalma kienu spiċċaw bosta affarijiet oħra tal-knisja li ma kienx ikun hemm wisa' għalihom fil-Kolleġġjata - fost dawn niftakru t-tribuna li llum reġgħet qed tintuża għas-'sepurklu' f'Ħamis ix-Xirka. F'intervista li kont għamilt lill-ex-prokuratur tal-Kolleġġjata, il-Kan. V. Saliba li llum Alla għoġbu jsejjaħlu fi ħdanu, kien esprima l-ħsieb li din il-vara terġa' tinġieb fil-Kolleġġjata bħala parti mir-rivalorizazzjoni tal-patrimonji ekkleżjastiku u kulturali Karkariż. Nittamaw li dan il-ħsieb għad jista' ikun attwat. Kienet ukoll saret bandalora li fuq sfond imdieheb turi lill- Madonna bil-Bambin fuq driegħha tax-xellug u b'bastun twil f'tal- lemin, li bit-tarf tiegħu qed tisħaq ras serp li hemm f'riġlejha. Jidhru wkoll għarrkubtejhom, żewġ subien, wieħed liebes pajżan kontemporaneu u l-ieħor biż-żimarra li dik il-ħabta kienet tintlibes mit-tfal tal-kant. Hemm ukoll bukkett u ħannieqa tal-fjuri ħdejn dawn it-tfal. Din il-bandalora hija attribwita lil Ġużeppi Cali' u allura mhix qabel il-perjodu tat-tieni għaqda tad-Duttrina tal-1858. Fl-1870 imbagħad saret il-vara l-ġdida li għadha tintuża sa llum fil- purċissjonijiet -— xogħol tal-kartapesta mill-iprem statwarju tal- ħabta: Karlu Darmanin. Din turi lill-Madonna bil-wieqfa, tfisser id-duttrina lil żewġ subien libsin iż-żimarra karatteristika tat-tfal tal- għaqda tad-Duttrina ta' Birkirkara. Fuq ix-xellug tagħha hemm anġlu żgħir jew puttin qed iżomm ktieb miftuħ li fih kitba: 'Adhuc Doctrinam Effundam et non Desiram in Aevum Sanctum. ex Eccl Cap24 v44'. ' Sa ma twaqqfu l-festi esterni f Birkirkara fl-1935, il-festa tal- Madonna tad-Duttrina kienet tibda bi tridu mill-Ħamis sas-Sibt. Il-knisja kienet tintrama bid-damask u kien jintrama it-tużell tal- 'lama'. Fil-funzjonijiet ta' nhar il-festa kien jintuża apparat ta' abiti sagri llum magħruf bħala l-qadim, u li dak iż-żmien allura, kien jintuża wkoll fil-festa titulari. L-altar maġġur bil-kwadru tal- Madonna tad-Duttrina f'nofs il-prima u bl-ostensorju f'nofs is- sekonda, kien ikun armat bis-sett gandlieri u appostli ndurati bid- deheb u bil-fjuretti tal-granutell fis-sekonda. Għall-festa ta' barra kien isir it-tidwil fit-toroq tal-purċissjoni - li kienu bħal ta' Santa Liena: il-Pjazza, Triq Santu Rokku, parti minn Triq l-Imsida, Triq il- Kbira u lura fil-Pjazza. Fi triq il-Kbira kien jintrama trofej li wħud minnhom kien fihom fl-isfond ta' l-arma in-'nome di Marija' sal-lum. Il-Pjazza kienet tintrama bl-antanjoli bil- bandalori kbar u. bil- pilandri għat-tidwil. Kien hemm ukoll il-logħob tan-nar u ġigġifogu li kien isir- fi. tmiem. il-festa. Nharha kienet idoqq il- banda tal-lokal- meta dawn saru tnejn, kienu jalternaw sena kull waħda. Kien isir marċ matul Triq l-Kbira sal-pjazza, fejn tibda ddoqq fuq planċier baxx u sempliċi, u ma kinitx timxi mall-purċissjoni. Hi u dieħla l-purċissjoni, meta tasal ħdejn il-knisja ta' Sant' Antnin, in-nies kienu jżommu f'idejhom torċi mixgħulin. Hekk nistgħu ngħidu li s-seklu dsatax ra tinżera', tinbet u tixxettel f'Birkirkara, bħal f'inħawi oħra tal-gżira, ħidma li maż-żmien ma baqgħetx marbuta unikament għil-skop ewlieni, imma li wżat ħafna mill-enerġija u riżorsi li setgħet tiġbor mir-raħal, biex bihom dawn ukoll, għal madwar mitt sena, sakemm twaqqfu bi protesta l-festivajiet, inħolqot il-festa sekondarja, li milli jidher, għalkemm ma ddeġeneratx f'dik il-pika u fanatiżmu li sal-lum għadna naraw f'ċerti postijiet, kienet tħabbatha sew u ġieli wkoll għaddiet lill- prinċipali. -Librerija Pubblika ta' Malta; Ms. 747; Libro…della Ven. Ħajr lil W. L. Zammit li għarrafini b'dan id-dokument. Vella E. B.: Storja ta' Birkirkara… (1934) -Deacon J. (ed.): Ġabra ta' Mhabba… 1978: Xi dati storiċi. Buhagiar V: Tagħrif fuq il-Parr. Bażilika ta' Santa Liena Birkirkara (1984) Zammit W. L.: Il-mużika fil-Koll. ta' B' Kara: f'Ġabra ta' Mħabba… (1977) -Tagħrif verbali minn intervisti ma' Salvu Schembri (R.I.P), Pawlu Xuereb u oħrajn. (Miżmumin fl-arkivju fl-Oratorju) Montanaro Eugene F: L-Iskultur Salvatore Dimech (1804 - 1886) f'Ħal Lija - Ħarsa Lejn l-Imgħoddi (1994)