L-aktar tlitt ibliet magħrufa fil-Pa- lestina, huma: Betlehem, fejn twieled Ġest; Nazaret, fejn trabba', u Ġeru- salem, fejn miet. Imma hemm belt oħra (jew aħjar: kien hemm beit oħra), li kien jistħoqqilha tissemma daqs dawna, għad li ma tissemmiex. D'n hija l-belt ta' Kafar-Nahum, fuq ix-xatt tal-Baħar tal-Ga'ilija, li fiha mar joqgħod Ġesli. Din il-belt, Kafar-Nahum, ma tis- Il-lum nistgħu nkunu nafu kif kie- net bir-rqaqat kollha, għax il-ħerba tagħha. tinsab kollha mikxufa, u għal kemm imġarrfa, il-ħaġar tagħha għadu qisu kollu hemm. Ara kemm, li kie- ku jridu l-Franġiskani, li hi tagħhom, għax xtrawha xi sittin sena ilu, jistgħu jiret jibnuha mill-ġdid. L-ewwel wieħed li ħaffer u kixifha kien il-Kap- tan Charles Wilson, Ingliż, fis-sena 1865, u warajh żarha u flieha l-Pro- Kif kienet is-Sinagoga ta' Kafar Nahum minn barra. Disinn maħdum minn fuq il-ħaġar u s-sisien tal-ħerba. semmiex bħat-tlieta l-oħra, għax dawk għadhom sħaħ, imgħammra. bin-nies, il-lum ukoll, imma. din iġġarrfet kollha u issa ma baqax jidher minnha ħlief ħaġar nofsu mirdum bit-trab. Taf x'għadu jidher sewwa fiha2 Il-ħerba tas-Sinagoga, iġifieri tal-knisja tal- Lhud, Dik is-Sinagoga, li fiha kien jgħallem Ġesti kull nhar ta' Sibt, u fiha għamel ħafna għeġubijiet. k k k : Kif kienet is-Sinagoga ta' 'Kafar- Nahum, fiż-żmien li kien jgħallem fiha Ġesti2 fessur Franċiż, V. Guerin. Imma meta kixfuha, il-Fellaħin, jiġifieri n- nies tar-faba' Għarab, raw il-ħaġar sabiħ tagħha, u bdew jieħdu minnu biex jibnu bih il-griebeġ tagħhom. B'ħafna taħbit il-Franġiskani seħħil- hom jixtru lilha u jixtru wkoll biċċa art kbira ġmielha ma' dwarha, fis-sena 1894, u hekk il-ħaġar tagħha. ma żiedx jimtess, Fis-sena 1905, kixfuha aktar minn qabel iż-żewġ Arkeoloġi Ġerma- niżi, Kohl u Watzinger, u fl-aħħar il- Franġiskan Patri Gawdenzju Orfli (dak li semmejna fuqu f'dan il-Qari, fil-ħarġa ta' April-Ġunju, għamnewwel 1957) raġa' bena biċċa minnha, u tis- ta' tgħid ħtija ta' dan, miet, Din is-Sinagoga, mela minn ġewwa, fiha tul ta' sitta u għoxrin u nofs qasab Ingliżi (jew jardi) u wisa' fiha għox- rin. Mal-ħajt tal-ġenb tagħha, minn barra, fuq il-lemin meta. tħares lejn il-faċċata, kien hemm. bitħa, it-tul tagħha daqs tas-Sinagoga (264 qasba Ingliża) u l-wisa', quddiem tnax-il qasba u nofs, u wara erbatax-il qasba Dil-bitħa, fuq tlitt iġnub tabernaklu wieħed) li ġewwa fihom kienu jżommu l-Kotba Mqaddsa u jħallu dawl jixgħel lejl u nhar qud- diemhom, bħalma jagħmlu l-Insara. quddiem il-Qurban. Tarġa' f'din is- Sinagoga, l-artal (biex ngħidulu hekk) ma kienx mal-ħajt, faċċata tal-bieb il- kb'r, iħares 'il barra, bħal tas-Sina- gogi l-oħra, imma kien wara l-bieb il- kb'r, iħares 'il ġewwa. Ma' ġenb il- lemin tal-artal, ħdejn il-bieb, kien hemm ukoll pulptu, għax il-fdal. tie- għu sabuh hemm. Kif kienet is-Sinagoga ta' Disinn maħdum minn fuq tagħha kien fiha l-loġoġ, waqfin fuq il- kolonni, u taħthom kienu jorqdu l- għorba. bil-lejl, u jitgħallmu l-iskola t- tfal, bi nhar. Is-Sinagogi tal-Lhud ma nbatux wisq biex nifhmu kif kienu, għax il- għamla tal-knejjes tal-Insara meħuda minn fuqhom. U din is-sinagoga wkoll kienet tixbah lil xi knisja tal-Insara. Minn barra fil-faċċata kien fiha tliet bibien, bieb kbir fin-nofs u żewġ bi- bien, ftit iżgħar minnu, ma' ġniebu. Minn ġewwa kien fiha presbiterju u fuqu bħal artal. F'dan l-artal kien hemm żewġ armarjijiet, bħal taber- nakli (ma nafx għaliex kienu tne'n, għax is-Sinagogi l-oħra jkun fihom Kafar Nahum minn ġewwa. is-sisien u l-ħaġar tal-ħerba, Mat-tliet ħitan tas-Sinagoga, minn ġewwa, kien hemm bħal gallarija wieqfa fuq il-kolonni. Barra, fil-min- keb tal-lemin kien hemm kamra żgħi- ra b'taraġ li jitla' għal din il-gallarija, Hemm fuq kienu jmorru jaħdru l-qud- dies tagħhom il-Lhud nisa, u isfel kienu joqogħdu r-rġiel, Dis-Sinagoga kienet imżejna ħafna. Il-ħaġar tagħha kien fih kotra ta' tnaqqix: xbiehat tal-kandlier tas- seba' fraj'a', l-arka fuq karettun, għenieqed tal-għeneb, il-ħatem ta' Da- vid u Salamun, u kien fiha wkoll għe- limiet Pagani bħall-ajkla u d-dorbies. Għalhekk.inħaseb li kienet dik li bena ċ-Ċenturjun Ruman, kif jissemma fl- Evanġelju ta' San Luqa, taqsima Seb- għa, ħtut minn wieħed sa, ħdax. Ġesu, fi żmienu, kien dieħel u ħie- reġ f'dis-sinagoga. Fiha kien imur jgħallem kull nhar ta' Sibt u fiha wkoll għamel ħafna għeġubijiet. Min jista' jaf kemm kliem sabiħ qal ġewwa fiha, u kemm tagħlim ta' fejda għallem, li ma nkitibxl Quddiem il-faċċata tas-Sinaġoga hemm bankina għolja, li titla' fuqha minn taraġ fil-ġenb. Kemm. tbusu bil-qalb dak it-taraġ u tixtieq tbus minn floku dawk ir-Riġlejn Imbierka li rifsu fuqu, li mxew dak il-mixi kol- lu, u wara tniffdu u twaħħlu bl-imsie- mer mas-salib, għas-saħħa tagħnal Il-ħerba tas-Sinagoga ta' Kafar Nahum, kif inhi issa. Jidher it-taraġ ii minnu wisq drabi tala' u niżel Sidna Ċesu Kristu. ISSA, AĦNA, X'SA NWIEĠBU2 Hemm ġrajja miktuba fl-Evanġelju, li meta taqraha ġġiegħlek taħseb. Dil- ġrajja jaħtieġ li nifluha ftit. Żmien wieħed, aktarx fix-xitwa, Ġe- si: dam ħafna mbiegħed mill-Appostli. Meta reġa' ltaqa' magħhom saqsiehom: 'X'inhuma jgħidu n-nies għalijaż Min igħidu li jienf'' U huma qalulu: ''Min igħid li int Ġwanni l-Għammied; min igħid li int Elija, u mn Ġeremija, jew xi wieħed ieħor mill-Profeti. Qabeż Ġest mill-ġdid u raġa' saqsie- hom: ''U intom, min tgħidu li jien2'' U wieġeb San Pietru f'ismu u isem sħa- bu: ''Inti l-Misjaħ, Iben Alla l-Ħajji' Minn din il-ġrajja, jidher li Ġesu minn għandna ma jridx ħwejjeġ mislu- fa, ma jridx għotjiet mixtrija second- hand; irid ħwejjeġ ġodda, ħwejjeġ ħer- ġin minn qalbna. Mela, aħna, meta wara l-mewt immorru quddiemu, u jaqralna kull ma għamilna matul ħaj- jitna, jekk isaqsina min qalilna nagħm- lu dan, x'se nwieġbuh2 Ngħidulu li qa- lilna Ġwanni jew qalilna Martin2 U jekk isaqsina bħal ma saqsa lill-Appost- li, u jgħidilna: ''Intom, minnkom infus- kom, x'għamiltu2'' xi nwieġbuż Ma' Ġesti ma hemmx ċajt. Kelma b'oħra miegħu tgħidha ma tistax.