PUBBLIKAZZJONI MAĦRUĠA MIS-SEGRETARJAT TAL-BIEDJA, SAJD U DRITTIJIET TAL-ANNIMALI 2 NISĠET ARTNA GĦEŻIEŻ QARREJJA, tasal l-aħħar ta' Settembru, u dħalna fl-istaġun tal-ħarifa. Għal ħafna minna dan ifisser li nerġgħu lura għar-rutina u wara l-ġranet qalila tas-sajf qisna nkunu qed nistennew li l-ħajja terġa' tiġi aktar trankwilla. It-tfal jerġgħu lura lejn l-iskola, it-temp jibda jiffriska U nibclew nistennew bil-ħerqa li tagħmel dik il-ħalba xita. Il-bdiewa jippreparaw l-uċuħ tar-raba' sabiex fis-suq insibu dejjem ħaxix frisk, u fil-kċina jerġa' jibda jissajjar ikel iktar xitwi bħal xi minestra bnina jew xi dixx patata l-forn, F'din il-ħarġa għandna għalikom ħafna artikli interessanti fosthom fuq l-importanza tax-xogħol tas-sajjieda tagħna, fuq in-New Water għall- bdiewa Għawoxin, riċerka minn studenta fis-settur tal-baqar, artiklu fuq l-Istazzjon tar-Riċerka għall-Vitikultura u l-Oenoloġija ġewwa l-Buskett u bħas-soltu żewġ riċetti li ta' min jippruvahom. Nittama li din il-ħarġa terġa' tintlaqa' tajjeb magħkom il-qarrejja u nfakkarkom sabiex issegwu l-paġna Nisġet Artna fuq Facebook ħalli dejjem tibagħu aġġornati bl-affarijiet li jkunu għaddejjin fi ħdan is-settur. AKTAR ĦIDMA GĦAL M DA. kwaioriaz.) —— L-IMTAĦLEB: LIMITI TAR-RABA 18. i TAŻ-ŻEBBUĠ TISSOKTA L- NISĠET ARTNA joni maħruġa mis Sajd u Drittijiet tal-Annimali d ta' Riċerka u Żvili LIMKIEN IT-TEŻORI TAL-BAĦAR IMPORTANZA TIEGĦL GĦALL-INDUSTRIJA TA: GĦAJNUNA LILL-NGOS AKTAR ĦIDMA GĦAL MALTA U GĦAWDEX Gi staġun ieħor sajfi, li nittama li serva ta' mistrieħ għal ħafna familji li issa jerġgħu jibdew ir-rutina anki ika oħra. Il-ħidma għaliex reġgħet bdiet sena skol, tagħna xorta waħda ma waqfitx matul il-ġranet tas-sajf u komplejna nwettqu wegħdi importanti għas-setturi tal-agrikoltura, tas-sajd u tad-drittijiet tal-annimali. Il-ħidma ssokktat mhux biss f'pajjiżna da anki barra minn xtutna. Ewropej tal-Agrikoltura li tlaqqa' fi Brussel futur tal-politika komuni 2020 u hawnhekk enfasizz l-assigurazzjoni u l-istab ju minnhom illum jibqgħu fis- jimgħat qabel, waqt laqgħa tal-Ministr grikoltura u s-Sajd fil-Lussemburgu ħadna izzjoni ċara sajjieda ż-żgħar u kontra obbligi riġidi fuqhom. n kollu barra l-kampanja sfiqa u interessanti, li għamilna dwar il-qasam e; nilħqu l-maġġoranza tal-poplu, bħala parti mill-proġett Nesploraw Flimkien it-Teżori tal-Baħar l-wegħda ter fil-c Kien ta' pjaċir għalija li żammejna m li għamilna u wassalna wkoll in-New W Għawdxija biex b'hekk qed nagħtu nifs ġdid lis-settur agrikolu f'Għawdex. Hawnhekk nixtieq nirringrazzja lill-Korporazzjoni għas-Servizzi tal-Ilma u lill-Ministru Joe Mizzi għal dan ix-xogħol sabiex anki l-bdiewa Għawdxin u nhux biss dawk Maltin ikollhom aċċess għan-New Water. Il-fatt li għall-ewwel darba f'pajjiżna iċ-ċerimonja tal-għoti tal-warrants lil erba' veterinarji ġodda jur li qiegħda tingħ; ata lil din il-professjoni. Fil-fatt issjonijiet sabiex jiżdiedu l-inċentivi u l-għajnur studenti Maltin li jagħżlu li jsegwu dan il-kors tal-veterinarji. Komplejna ngħinu lill- qdiet Mhux Governattivi li jieħdu ħsieb il-ħarsien tal-annimali u tajna madwar €14,000 f'għotjiet lill-NGOs li jieħdu ħsieb l-adozzjonijiet tal-annimali, liema għotjiet ingħaqdu ma' oħrajn li diġà ngħa l dawn l-għaqdiet Aktar dettalji dwar dan kollu se ssibuhom f'din l-edizzjoni ta' NI t Artna li nittama li għal darb'oħra terġgħu ssibuha informattiva u interessanti IL-KNISJA TAL-VITORJA —- L-IMTAĦLEB, LIMITI TAR-RAB Dan l-artiklu nkiteb minn ĦLL u l-akkwati. Post tajjeb għal mixja f'dan l-istaġun huwa l-Imtaħleb, raħal żgħir fit-tarf tal-limiti tar-Rabat, lokalità mimlija storja U natura. Tiddomina f'dan l-irħajjel, insibu l-Knisja tal-Vitorja li hija mibnija f'tarf ta' art fuq ir-riħ ta' wied. Din tiċċelebra l-festa tal- Vitorja, l-eqreb Ħadd lejn it-8 ta' Settembru. L-aktar dokumentazzjoni antika li tinsab d knisja hija l-vista appostolika tad-Delegat Appostoliku Mons. Pietro Dusina. Huwa żar din il- ja f'Jannar tal- 1575. F'dan it-tagħrif hemm li l-knisja kienet imsemmija għal Santa Marija. Kien kx wieħed għani Giovanni-Vincenzo Castelletti biddel is-sitwazzjoni ta' din il-knisja. Dan ħa f'idejh il-knisja permezz ta' twaqqif ta' ja sabiħa fil-ħarifa żgur li tkun ideali lejn l-inħawi ar din il- żi seklu wara, f'nofs is-seklu ġuspatronat lajkali b'att legali fl-1636 u l-Isqof Balaguer approva t-tali twaqqif fl-1653. Hawnhekk l-isem inbidel u bdiet tissejjaħ bħala t-Twelid ta' Marija: Il-knisja ġiet irranġata u ġiet mogħtija rettur fejn l- el-kien il- Kjeriku Domenico Saliba Il-knisja nbniet mill-ġdid minn iben Gio Vincenzo Castelletti, Andreotta Castelletti, fl-1 Dan għamel ukoll l-kwadru titulari li hemm illum li juri lil Sant'Anna bil-Madonna tarbija fi ħdanha mdawra b'żewġ qaddisin u l-Anġlu Kustodju u l-istess Andreotta, li tpitter mill-pittur P. ż Emanuele Pereira. Wara ħafna żmien, il-knisja għaddiet għand il-familja D'Amico-Inguanez u wara t-T Gwerra Dinjija saret statwa titulari fejn intużat l-istatwa tal-Vitorja tal-Isla ropej tal-Agrikoltura li tlaqqa' fi Brussell, ġie diskuss il-futur tal-politika komuni dwar l-agrikoltura ta' wara s-sena 2020 fejn waqt dawn id-diskussjonijiet ħarġet aktar b'mod ċar l-importanza li l-Unjoni Ewopea tidentifika u timplimenta mekkaniżmi u miżuri sabiex tissimplifika u tadot ta' sussidjarjetà bejn Membri mekkaniżmi ) sabiex jintlaħ simplifikazzjoni jibqa', illi miżuri l preżentament huma importanti, aq sens 3 u r-raħħala f'pz differenti, jibagħu fis-seħħ Irridu naraw illi l-bdiewa u r-raħħala jingħataw l-assigurazzjoni u l-istabbiltà li miżuri li q din igawdu minnhom illum jibqgħu fis-seħħ. Dan għaliex hemm riskji akbar li tinħoloq aktar ambiġwv u kumplessità jekk dawn ma jibagħux fis-seħħ 'Pajjiżna jħares 'il quddiem sabiex l-arranġament ġdid dwar NIPPROTEĠU LILL-BDIEWA U LIR-RAĦĦALA TAGĦNA l-politika komuni dw 2020 joffri sibbli Jarlamentari għall-A Sajd Clint Camilleri L-Onorevoli Camilleri saħaq li l-Ew piraw għaliha hija ropa fejn verament tipproteġi lill-bdiewa u lir-raħħala, u opa li rridu ) permezz ta proċeduri amministrattivi a sempliċi f'kuntest aktar sussidjarjetà NISĠET ARTNA ID-DIRETTORAT GĦALL-ĦARSIEN TAL-ANNIMALI IMPENJAT F'AKTAR INIZJATTIVI Preżenti waqt attivitajiet popolari - Jum l-Imnarja fil-Buskett u t-Trade Fair f'Ta' Qali Ta' kull sena, il-Gvern Ċentrali jorganizza festa kbira fil-Buskett fl- okkażjoni ta' Jum l-Imnarja. Ma jistax jonaos li f'attività ewlenija bħal din, id- Direttorat għall-Ħarsien tal-Annimali ikun preżenti. Uffiċjali mid-Direttorat iltaqgħu man-nies tul l-attività kollha fejn taw dettalji u informazzjoni li tinteressa lill-pubbliku inġenerali Inizjattivi bħal dawn ikomplu jgħinu dejjem aktar sabiex il-pubbliku jkun infurmat aktar dwar xiex tikkonsisti l-ħidma tad-Direttorat. Matul ix-xhur sajfin tiġi organizzata wkoll dik li tradizzjonalment insejħu t-Trade Fair f'Ta' Qali fejn normalment eluf ta' nies iżuruha. Anke hawn, id-Direttorat għall-Ħarsien tal- Annimali kien preżenti fejn uffiċjali mid-Direttorat iltaqgħu u tkellmu ma' ammont kbir ta' nies inklużi tfal. Ta' min wieħed jirrimarka b'mod pożittiv li f'dawn iż-żewġ attivitajiet ġew addottati aktar minn 30 kelb u qattus mill-pubbliku li żar l-istands tad-Direttorat, Parteċipazzjoni mill-ġdid waqt Skolasajf 2018 Bħas-snin passati, bejn Lulju u Settembru, ħaddiema mid-Direttorat ikunu impenjati waqt l-inizjattiva ta' Skolasajf b'koordinament mal- Fondazzjoni għas-Servizzi Edukattivi (FES). B'kollox, matul dan is-sajf, se nkunu żorna 20 ċentru madwar Malta u Għawdex. Dawn il-laqgħat, li għalihom jattendu mijiet ta' tfal, ikunu jikkonsistu f'informazzjoni u tagħrif dwar ħidmet id-Direttorat u kampanji oħra nazzjonali li l-istess Direttorat ikun qed jaħdem fuqhom. Ma tonqosx ukoll il-preżenza ta' klieb u qtates waqt l-istess attivitajiet — xi ħaġa li t-tfal ikunu ded jistennew, Preżentament, waqt Skolasajf 2018, qed jingħata tagħrif dwar diversi kampanji ewlenin li għaddejjin bħalissa, fosthom l-introduzzjoni tal- app ġdida li wieħed jista' jniżżel fuq il-mobile tiegħu. Permezz ta' din l-app wieħed isib l-informazzjoni kollha dwar is-servizzi li joffri d-Direttorat għall-Ħarsien tal-Annimali f'pajjiżna. Informazzjoni oħra li tingħata waqt dawn il-laqgħat mat-tfal hija dik dwar is-servizz 1717 kif ukoll l-addozzjoni tal-klieb u l-atates. Dan l-artiklu nkiteb minn Robert Cutajar L-attività annwali fil-Jum ddedikat lill-Annimali — 7 ta' Ottubru, 2018 Attività annwali li issa daħlet sew fil-kalendarju tal-attivitajiet popolari u li d-Direttorat ikun involut sew fiha hija dik tal-Jum ddedikat lill-Annimali li ssir f'Ottubru ta' kull sena. Il-preparamenti għall-edizzjoni ta' din is-sena bħalissa jinsabu fl-aqwa tagħhom u hemm ippjanati diversi inizjattivi ġodda u innovattivi meta mqabbla mas-snin passati. Bidla ewlenija se tkun il-post fejn se tiġi organizzata, Għall-ewwel darba l-edizzjoni ta' din is-sena, li ser issir nhar il-Ħadd 7 ta' Ottubru, se tkun qed tittella' fil-Petting Farm f'Ta' Qali. Dan il-post se jkun qed joffri aktar spazju fejn din l-attività tista' tiġi organizzata aħjar apparti l-fatt li se tkun qed tiġi solvuta darba għal dejjem il-problema ta' nuqqas ta' parkeġġ għal dawk li jżuru jew li jkunu qed jipparteċipaw f'din l-attività. Fil-ġimgħat li ġejjin, fuq il-mezzi tax-xandir se jingħataw aktar dettalji dwar din l-attività. Dawk l-organizzazzjonijiet mħux governattivi, kantanti jew artisti li jixtiequ jieħdu sehem f'din l-attività jistgħu jibagħtu email bid-dettalji tagħhom lil Robert Cutajar fuqa rober 5v,mrit AGRIKOLU GĦAWDXI tit tax-xhur ilu s-Segretarju Parlamentari għall- Agrikoltura Clint Camilleri flimkien mal-Ministru għall- Enerġija u l-Immaniġġjar tal- lima Joe Mizzi żaru l-impjant taċ-Ċumnija, fil-Mellieħa u waqt dik l-istess żjara semmew kif wieħed mill-impjanti tan-New Water se jsir f'Għawdex. Din il-wegħda nżammet għaliex fil- bidu ta' Lulju kienet inawgurawta l-faċilità l-ġdida tan-New Water fejn kif kien imwiegħed, l-ilma trattat li kien qed jintefa' l-baħar beda jkun polished u użat għall- agrikoltura u l-industrija. Kulħadd jaf li wieħed mir-riżorsi ewlenin sabiex il-bidwi jkun jista' jipprovdi fis-suq, prodott ta' kwalità tajba, huwa bla dubju ta' xejn l-ilma. Meta wieħed iqis il-klima sħuna u n-nuqqas ta' xita li kemm-il darba affettwaw lill- gżejjer tagħna għal perjodu konsiderevoli mis-sena, wieħed jirrealizza kemm il-provvista tal-ilma hija essenzjali sabiex il-bidwi jkun jista' jpoġġi fis-suq prodott illi jista' jiddistingwi ruħu fil-kwalità filwaat li jassigura għajxien għall-familja. F'dawn l-aħħar snin, il- Gvern permezz ta' fondi mill- Ewropa kif ukoll lokali ddeċieda li jinvesti mat-€22 miljun u juża dak l-ilma li kien qed jiġi mormi l-baħar wara li jiġi ttrattat, U għalhekk dan l-ilma ta' kwalità eċċellenti, ferm aħjar mill-ilma tal-pjan u dak tax-xita, ikun prodott u mogħti għall-użu tal-biedja. L-għan prinċipali ta' dawn l-impjanti tal-ilma ġdid (NEW Water) kien illi tiġi offruta alternattiva għall-ilma tal-pjan. B'hekk, mingħajr ma tinħoloq rivoluzzjoni fuq is-sistemi ta' irrigazzjoni u użu tal-ilma, beda jiġi introdott dan l-ilma bl-iskop li l-estrazzjoni tal-ilma ta' taħt l-art tonaos drastikament. Dan ifisser illi qegħdin nittamaw li fis-snin li ġejjin, il-kwalità tal-ilma tal-pjan titjieb. Is-Segretarju Parlamentari Clint Camilleri enfasizza li l-ilma huwa ta' kwalità għolja biżżejjed biex jintuża b'mod sigur għall- irrigazzjoni, landscaping u għal ċerti tipi ta' industrija fost affarijiet oħra. Huwa għalaq billi rringrazzja lill-Korporazzjoni għas-Servizzi tal-Ilma u lill- Ministru Joe Mizzi għal dan ix-xogħol sabiex anki l-bdiewa Għawdxin u mhux biss dawk Maltin ikollhom aċċess għan- New Water. NISĠET ARTNA GŻIRA TAL-KAPPAR, TAD-DWIELI U TAŻ-ŻEBBUĠ hux aed nirreferu għal Malta Kminkejja li dawn is-siġar U l-arbuxelli jeżistu ġmielhom fil-Gżejjer Maltin) imma għall-gżira ta' Pantellerija, li hija magħrufa sew għall-kultivazzjoni tagħhom. Pantellerija hija viċin tagħna f'termini ta' skala globali, 200 km'l bogħod biss minn naħa tal-Majjistral tagħna u tinstab 77km 'l bogħod mit-Tuneżija u 1OOkm 'l bogħod minn Sqallija. Dan ifisser li l-klima ta' din il- gżira hija simili ħafna għal tagħna, allura tista' timmaġina li għandna diversi speċi ta' pjanti komuni bejnietna. Pantellerija hija naqra ikbar minn Għawdex, bi 83km2. Madankollu, kull gżira fil-Mediterran hija ġeoloġikament u ekoloġikament unika. Filwaqt li l-Gżejjer Maltin huma sedimentari, Pantellerija hija vulkanika, L-artijiet vulkaniċi huma magħrufin għall-fertilità tal-art minħabba l-varjetà kbira ta' minerali li jkollhom. It-topografija ta' Pantellerija hija wkoll differenti minn Malta, fejn hi iktar muntanjuża minn dik ta' Malta. L-ogħla parti tinstab fuq Monte Grande, madwar 830m 'l fuq mil-livell tal-baħar, għoli biżżejjed biex jeħel is-sħab mal- għolja kbira. Din toħloq mikroklima partikolari li hija sors tal-ilma tajjeb ħafna, speċjalment fin-nixfa tas-sjuf, Pantellerija hija skarsa ħafna mill-ilma tal-akwiferi u min-nixxigħat, Pantellerija ilha minn żmien il- qedem abitata mill-bniedem, kważi daqs il-Gżejjer Maltin. Din il-Gżira kellha ħafna ismijiet matul iż-żminijiet, fosthom Cossvra (bil-Malti tissejjaħ Qawsra) u Bint el Rehia (Bint ir-Riħ) li x'aktarx huwa l-origini tal-isem modern, Bħall-Gżejjer Maltin, u kif juri l-isem antik Għarbi tagħha, ċerti irwiefen huma b'saħħithom, li jaffettwaw ħafna kif jitkabbru s-siġar u l-ħxejjex agrikoli. Għalhekk huwa interessanti kif il-Panteskani rnexxielhom isostnu l-agrikoltura tagħhom f'dawn il- kundizzjonijiet ambjentali. Xena Ekoloġika Ma jonqosx li nsemmu kemm hi sabiħa n-natura ekoloġika ta' din il-gżira. Bħal kull ġzira iżolata, jeżistu speċi ta' pjanti endemiċi, fosthom Il-Ġiżi ta' Pantellerija (Matthiols incana subsp.puchello) li jixbah ħafna lill-Ġiżi ta' Malta, u l-famuża Sempreviva ta' Pantellerija (Heliohi/sum ruprestre. var erraere) li hija komuni hawn, mhux bħas-Sempreviva t'Għawdex, li hi rari. F'Pantellerija nsibu boskijiet kbar tal-Ballut (Quercus ilex) u Żnuber tal-Baħar (Pinus pinaster), u makkja bellezza tat-Tengħud tas-Siġra (Euphorbia dendroides), Ġenista (Spartum junceum) u Ġenista ta' Pantellerija (Genistà aspalathovdes. var gussonej), Riħan (Mvrtus communis), Olivastru(Phvilirea latifolia) u Imbrajgla (Arbutus unedo). ix-xagħri t'hawn huwa mimli bil-Klin (Rosamarnus offeinalis), Lavanda (Lavandula stoechas) u tliet speċi ta' Ċistu (Cistus creticus, C monspeliensis, C salvifolius) Pantellerija tospita kwantità ġmielha t'għasafar tal-passa, bħall- Gamiem, Kuċċard Prim, Spanjulett, Ġojjini, kif ukoll għasafar residenti bħall- Merill, Għammiel tal-Bejt u Griedel. Pantellerija hija magħrufa wkoll għall- Fkieren tal-Art ta' Hermanni (Testudo hermanni) li x'aktarx kważi estinti fuq il-gżira, il-Grerxula tal-Italja (Podarcis siculus) u razza endemika tas-Serp Tan-Nagħla (Hemorhois hippocrepis subsp, nigrescens) Bla dubju l-agrikoltura hija l-ikbar industrija fil-gżira. Ix-xena agrikola hija evidenti, għalkemm fil-qedem kienet ferm ikbar. Dawk l-għelieqi li m'għadhomx jintużaw ġew ikkolonizzati bil-komunitajiet ta' siġar u arbuxelli li semmejna fil-kapitlu ta' qabel. Siġar tal-frott li huma assoċjati mal-kampanja Maltija huma rari f'Pantellerija, bħall-Ħarrub, ir-Rummien u l-Lewż, it-Tin u t-Tut huma ferm iktar komuni u popolari f'Pantellerija. L-iktar ħxejjex agrikoli li jiġu kkultivati f'din il-gżira huma l-Qarabagħli u Brunġiel, ui l-iktar il- Kappar, meta f'Malta l-Kappar huwa biss arbuxell salvaġġ. Ix-xitla tal-kappar hija l-favorita tal-Panteskani li pjuttost tintuża ġmielha fil-gastronomija tal- lokal. Saħansitra nħolqot Koperattiva tal-Kappar li bis-saħħa tagħha l-Kappar ta' Pantellerija (Capoaris spinosa, var inernis, cultivar Nocellara) huwa l-uniku Kappar rikonoxxut ta' kwalità superjuri. Fil-fatt kemm il-Ministeru Taljan tar-Riżorsi tal-Ikel b'digriet fit-2 ta' Diċembru 1993, ippubblikat fuq il-GURI. Nru 302 tal-27/12/1993, kif ukoll l-UE (Unjoni Ewropea) bir-reġ, CE NJO7 / 96, ippubblikat fuq GUCE. L148 / 96 tal-21/06/1996, għarfu l-kwalità superjuri bl-LG.P. (indikazzjoni ġeografika protetta). Dan il-Kappar jitkabbar ukoll fil-gżira ta' Linosa, gżira viċin ta' Lampedusa. Linosa hija wkol vulkanika imma ferm iżgħar minn Pantellerija. Interessanti kif jinżammu d-dwieli uż-żebbug hawn. B'sistema tissejjaħ vite ad alberello d-dwieli kull sena jiżbruhom sal-art allura kull s jkabbru friegħi ġodda biss, metodu antik u probabbli ta' żmien in-Neolitiċi Iż-Żibibo u l-Moscato huma l-iktar żewġ varjetajiet ikkultivati f'Pantellerija. Il-Passito huwa popolari ħafna hawn F'Malta wkoll id-dwieli tal-Girgentina u tal-Ġellewża tradizzjonalment huma mħarrġa fil-metodu ta' bush sprawling, imma ż-żewġ tekniki prinċipali ta' żbir b'mod kummerċjali huma l-Guvot u Cordone Speronato. Is-siġar taż-żebbug jinżammu bħala arbuxelli baxxi u miftuħin qishom umbrelel, mhux iktar minn metru u nofs għoli mill-art. Ir-raġuni prinċipali hija minħabba r-riħ qawwi, kif ukoll sabiex il-friegħi li jisparaw 'il fuq jtellfu min-nutrizzjoni tal-friegħi mdendlin, li l-iktar li jipproduċu l-frott taż-żebbuġa: Din id-drawwa sservi bħala faċilità biex tiġbor iż-żebbuġ ukoll; għax kollu jinġabar bl-idejn, l-istess bħall-għeneb u bħall-kappar. F'Malta m'għandniex din id-drawwa għaż-żebbuġ. Fi skala żgħira, il-Jojoba (Simmondsia chinerisis), siġra mill- Amerka ta' Fuq tiġi kkultivata wkoll, għaż-żejt tagħha. Dan l-artiklu nkiteb minn Filwaqt li l-kultivazzjoni tad-dwieli, tal-kappar u taż-żebbug huma tipiċi assoċjati mal-agrikultura Panteska, huma wkoll uniċi id-djar tas-sejjieħ tradizzjonali li jissejħu Dammusi, kif ukoll il-ġonna Panteski, mibnija mill- ġebel tas-sejjieħ, għas-siġar tal-frott. Il- ġonna tas-sejjieħ Panteski għandhom forma ta' giren imma bla soqfa, u jintużaw l-iktar għall-frott taċ-ċitru, li majiflaħx għall-irwiefen qawwijin. F'Malta għandna l-użanza li ndawru l-għelieqi bil-bajtar tax-xewk, bis-siġar tar-rummien u bil-qasab, biex nilqgħu mir-riħ, Fil-qedem kien hemm ukoll il- ħnieżer suwed, tiġieġ għonqu mikxuf u ħmir Panteskani, razez domestici li kienu endemiċi għall-post, li llurn tista' tgħid inqetdu għalkollox ħlief il-ftit ħmir lifadal f'Erice, fi Trapani, Sqallija. Il-ħmar Panteskan kellu mixja kemxejn mhux tas-soltu biex ikun jista' jimxi bil-galbu qalb l-għelieqi mtarrġin u ż-żrieraq weqfin tal-ożira. Għal aktar tagħrif żur Tiħux riskji fuq mard tal-pjanti: Irrapporta sinjali fuq il-mowbajl app Flora 8 Fauna NIŻŻEL L-APP FLORA £ FAUNA L a l-i II IU STI tTa nd kill l-a jinnotifikaw il-preżenza ta' organiżmi ik IRRAPPORTA ORGANIŻMI A N TA' ĦSARA GĦALL-PJANTI ft IT Tat DPiiia e T l a-a tad) A LI Ma o NI 8 IRRAPPORTA PJANTI INFETTATI dwar organiżmi ta' ħsara għall-pjanti Għal aktar informazzjoni żur il-websajt tad-Direttorat IS-SIĠRA TAŻ- ŻEBBUĠ U Ż-ŻEJT TAŻ- ŻEBBUĠA MALTI s-siġar taż-żebbuġ jinsabu I afna mill-pajjiżi tal-Mediterran, fosthom l-Italja, Spanja u l Mijiet ta' snin ilu f'pajjiżna wkoll kienu jitkabbru s-siġar taż-żebbuġ f'ħafna postijiet, u ħafna rħula għadhom iġorru dan f'isimhom, bħal Ħaż-Żebbuġ, Birżebbuġa u ż-Żejtun. Fi żmien ir-Rumani kien hawn industrija kbira u għad fadal ukoll fdalijiet ta' magħsar taż-żebbuġ li konna nsibu f'dawk iż-żminijiet, fosthom dak ta' ġewwa l-Villa Rumana ta' San Pawl Milai. Din l-industrija biż-żmien intilfet u bdew deħlin industriji oħra bħal dawk tal-qamħ u l-aoton, iżda llum iż-żebbuġa qed terġa' tieħu postha fir-raba' Malti u Għax ħafna dilettanti u bdiewa qegħdin ikabbruha f'ammonti kbar sabiex jipproduċu ż-żejt Greċja Is-siġar taż-żebbuġ huma adattati ħafna għall-klima Mediterranja għaliex jeħtieġu ħafna xemx. Bħala siġra tikber f'kull tip ta' ħamrija, perċ huwa importanti li din tkun fonda biżżejjed sabiex tqabbad sew l-għeruq. Hija timmatura u tibda tagħtina l-frott ta' madwar erba' snin. Il-weraq ta' din is-siġra huma partikolari. Dan għaliex il-lewn tagħhom huwa ħadrani skur f ta' lewn griż. Il-fjuri huma żgħar, għandhom riħa pjaċevoli u ta' lewn il-panna, Il-frott ġeneralment jinqata' f'Ottubru, u tinduna li-sar sew għaliex jibda jaqleb fil-vjola, għalkemm hawn minnhom ukol li jibqgħu ħodor u oħrajn jaqilbu fl-oranġjo skur. Hawn varjetajiet li jitkabbru biss għaż-żejt, filwaqt li oħrajn huma tajbin anke għall- mejda. sbuga fih ħafna thom li jgħin anke Il tal-kolesterol. biex ibaxxi l-I proċess sabiex isir dan iż-żejt huwa pjuttost faċli bil-makkinarju li nsibu fis-suq, Kif għedna iktar kmieni waqt li minn taħt hija fl-artiklu, iż-żebbuġ jinqata' għall- ħabta t'Ottubru. Kif ikun għadu jinqata', dan jintiżen u jittieħed għand l-għassar fejn jibda l-proċess biex ji igħasar. Fil-bidu tal-proċess iż-żebbuġ jitnaddaf sew mit-trabijiet jitneħħew xi zku weraq li jkun għad fadal imwaħħla u jinħasel sew sabiex ma jifdalx pestiċidi li jista' jkun hemm fuq iż-żebbuġa. It-tieni parti tal-proċess tinvolvi t-tkissir taż-żebbuġ sakemm jiġi mitħun Dan il-proċess iqatta' ċ-ċelloli taż- żebbuġa u jiffaċilita biex joħroġ iż-żejt. Fit-tielet parti tal-proċes Dan l-artiklu nkiteb minn it-taħlita tkompli titħallat għal madwar 45 minuta. Wara dan kollu issa jkun imiss li wieħed jissepara ż-żejt mill-baija taż-żebbuġa. Dan isir permezz tal-pressa tal-magħsar taż-żejt. ħaġa importanti hija li ż-żejt jinħażi 0 kontenituri tal-istainless steel f'temperaturi friski, U wara dan kollu jiġi bbottiljat fi fliexken ta' kulur skur, Iż-żamma ta' ndafa iktar ħaġa importanti matul il-proċ jikkontaminax ruħu u jżomm frisk sad-data tal-iskadenza ss sabiex iż-ż IŻ-ŻeBDUQAa NISĠET ARTNA NESPLORAW FLIMKIEN IT-TEZORI TAL-BAĦAR it-22 ta' Ġunju ċċelebrajna l-Jum Marittimu Ewropew, jum li għandu l-għan li jwassal l-importanza tal-ibħra madwar l-Ewropa u l-pajjiżi viċin, Iżda mhux biss. F'dan il-jum għandna nwasslu wkoll għarfien dwar l-importanza tax-xogħol tas- sajjieda tagħna u fuq kollox l-importanza tas-sajjieda ż-żgħar li mhux biss dan il-Gvern u s-Segretarju Parlamentari għas-Sajd jinsabu kommessi li jissalvagwardjawhom, iżda wkoll ikomplu jgħinuhom bl-aħjar mod possibbli sabiex isaħħu l-ħidma tagħhom. Dan, is-Segretarju Parlamentari Camilleri jagħmlu anki barra minn xtutna. Ftit tal-ġimgħat ilu waqt laqgħa tal-Ministri Ewropej tal-Agrikoltura u s-Sajd fil- Lussemburgu, Malta ħadet pożizzjoni ċara favur is-sajjieda ż-żgħar. Dan hekk kif bdiet tiġi diskussa l-proposta l-ġdida li ressqet il-Kummissjoni Ewropea fuq il-Politika Komuni għas-Sajd, fejn din issuġġeriet iż-żieda ta' kontrolli li effettivament ifissru piżijiet finanzjarji u aktar burokrazija fuq is-sajjieda ż-żgħar. Waqt l-istess laqgħa l-Onorevoli Clint Camilleri qal li filwaqt li Malta tilġa' r-riforma f'din il-politika li tindirizza numru ta' kwistjonijiet fejn jidħlu l-immaniġġjar u t-twettia tagħha, perċ qiegħda tħoss li din il-politika se ddaħħal obbligi ġodda, obbligi aktar riġidi fuq is- sajjieda ż-żgħar, speċjalment fua id-dgħajjes ta' taħt it-12-il metru. Il-Perit Camilleri spjega li ma ġbilniex ma' din il-proposta għaliex effettivament se tkun qiegħda taqta' qalb is-sajjieda, se tkun qiegħda tpoġġi obbligi esaġerati fuq is-sajjied, speċjalment fuq is-sajjied iż-żgħir Malti u għaldaqstant filwaqt li nemmnu li jrid ikun hemm regoli; li jrid ikun hemm sigurtà, li jrid ikun hemm ukoll kontrolli, wieħed irid jindirizza dawn b'mod sensittiv, b'mod li ma jagħmilx ħsara lil dan is-settur. Kulħadd jaf l-importanza tal-edukazzjoni sa minn meta t-tfal ikunu għadhom fl-ewwel snin tal-primarja u kemm dan l-istess għarfien se jkun rifless fil-ġenerazzjonijiet futuri. Ftit tal-ġimgħat ilu tnedew il-kotba bil-Malti u bl-Ingliż Nesploraw Flimkien it-Teżori tal-Baħari / Exploring Together the Treasures of the Seal fl-Iskola Primarja tar-Rabat, Għawdex, bħala parti minn proġett li għandu l-istess isem. Dan il-proġett inqasam fi tliet fażijiet prinċipali. L-istudenti li jattendu t-tielet u r-raba' sena tal-iskola primarja matul is-sena skolastika 2017- 2018 kienu l-udjenza ewlenija mmirata matul l-ewwel fażi. Dan għaliex il-klassi hija l-fulkru tas- sistema edukattiva u hija l-post fejn l-istudenti jibdew jiġu esposti għal materjal ġdid u jifformulaw l-opinjonijiet tagħhom, Fil- fatt saru numru ta' attivitàjiet u ngħata materjal informattiv lill-iskejjel Primarji f'Malta u f'Għawdex permezz ta' diversi mezzi li t-tfal isibu attraenti bħal: filmat animat ta' tliet minuti disponibbli fuq it-tablet tal-istudenti, ktieb kbir bil-Malti u ieħor bl-Ingliż akkumpanjat b'pupazz u mascot ta' daqs kbir. Dawn tqassmu lill-istudenti tal-primarja tat-tielet u r-raba' sena bħala parti minn kampanja dwar is-settur tas-sajd li fil-fatt għandha l-għan li tikkomunika dawn it-tliet messaġġi prinċipali: (i) għarfien dwar l-istat tal- istokkijiet tal-ħut lokali (ii) konsum sostenibbli tal-ħut u (iii) ir-rwol ta' kull individwu fl-assistenza għall-isforzi ta' Konservazzjoni Huwa ta' sodisfazzjon li 19-il skola madwar Malta u Għawdex applikaw u qegħdin jipparteċipaw f'dan il-proġett Waqt żjarat li kellhom, l-istudenti tat-tielet u r-raba' sena fl- iskola primarja qed jingħataw informazzjoni permezz ta' grafika tal-ħut, dwar liema huma l-ħames speċi ta' ħut l-iktar sostenibbli (Gattarell, Vopa, Kavall, Sawr u Raja tal-fosos) u dwar speċi ta' ħut li qed jiġi kontinwament sfruttat (il-Pixxispad) Fit-tieni fażi, sabiex tintlaħaq udjenza akbar wiesgħa, id-Dipartiment tas- Sajd u l-Akkwakultura nieda reklamar biex jitwassal l- ta' din il-kampanja. It-tielet f imbagħad għaqqdet iż-żewġ fażijiet preċedenti permezz ta' attività ta' open weekend li d-Dipartiment tas-Sajd u l-Akkwakultura organizza ġewwa l-Pixkerija. Dan l-open weekend kien immirat biex il-pubbliku ġenerali jingħata l-opportunità li jitgħallem fatti interessanti u divertenti dwar is-settur tas- sajd, Barra minn hekk, saret ukoll mawra qasira sal-Pixkerija fejn dawk interessati ngħataw l-opportunità li jkunu jafu dak li jseħħ waqt l-irkant tal-ħut fil-Pixkerija u setgħu jifhmu kif taħdem is-sistema Din l-attività, li kienet miftuħa mill-għaxra ta' filgħodu sal- erbgħa ta' waranofsinhar u mifruxa fuqa tlett ijiem, kienet immirata għall-pubbliku ġeneral u matulha kien hemm sezzjonijiet differenti fejn il-partijiet interessati xerrdu l-informazzjoni u wrew ix-xogħol tagħhom f'konnessjoni mas-settur tas-sajd Barra minn hekk, intwerew ukoll it-tpenġijiet li l-istudenti għamlu relatati mas-settur tas-sajd. Is- Segretarju Parlamentari għas- Sajd Clint Camilleri rringrazzja lid-Dipartiment tas-Sajd u l-Akkwakultura li dejjem jipprova jwassal il-messaġġi dwar is- settur tas-sajd b'mod interessanti sabiex tintlaħaq il-maġġoranza tal-popolazzjoni. NISĠET ARTNA L-ISTAZZJON TAR-RIĊERKA GĦALL-VITIKULTURA U L-OENOLOĠIJA TAL-BUSKETT d-dielja hija waħda mill-aktar Varjetà ta' siġar tal-frott qodma li nistgħu nsibu jikbru fil-Gżejjer Maltin. Ta' min jġħid li din is-siġra kienet popolari ħafna peress li kienet u għadha tintuża ħafna għall-produzzjoni tal-aktar tip ta' xorb alkoħoliku antik li jeżisti, li huwa l-inbid. Mal-bidla taż-żmien, id-dwieli hawn Malta bdew jitkabbru aktar għalkemm jingħad li l-ammont ta' art imħawla bid-dwieli kienet akbar. Kienu jinstabu ħafna aktar varjetajiet minn dawk li nsibu llum, u dawn kienu kollha jitkabbru f'irħula jew f'partijiet differenti ta' Malta jew Għawdex. F'kull lokalità kont issib konċentrazzjoni ta' varjetajiet differenti li mhux dejjem kont issib f'irħula oħra. Il-metodi ta' tkabbir tad-dielja wkoll kienu differenti minn tal- lum. id-dielja kienet titkabbar fil- forma ta' arbuxxell u dan sabiex l-għeneb ma jkunx imiss mal- ħamrija u titnaqqas il-possibbiltà ta' moffa li tista' tikkawża ħsara fuq il-frott, Dan iż-żmien din it-teknika nbidlet u minflok fil- forma ta' arbuxxell, id-dwieli qed jitkabbru mxebilkin fuq il-pilastri u l-fildiferru, aktar magħrufa bħala 'l-ispalliera'. Ta' min jgħid li l-livell tal- inbid ukoll f'dawn l-aħħar snin tjieb ħafna. Il-prodott ewlieni li huwa l-għenba, saret tkun aktar ta' kwalità u l-bidwi qed jippreferi li jagħżel li jagħti aktar każ tal-kwalità milli tal-kwantità. Id-dwieli saru jitkabbru aktar professjonalment u bis-saħħa ta' hekk saru jintużaw metodi ġodda sabiex il-kwalità tal-frotta tkun aktar superjuri. Il-Winerv tal-Buskett Tajjeb li wieħed jgħid li dan il-post beda jieħu l-ħajja lura wara l-gwerra meta l-Gvern ta' dak iż-żmien ħass li kellu jibda jinkoraġġixxi t-tkabbir ta' aktar dwieli għall-produzzjoni tal- inbid, Tajjeb li wieħed jgħid li dak iż-żmien, ħafna mill-inbid li kien jinxtorob kien jiġi impurtat għalhekk il-Gvern ta' dak iż- żmien ra li Malta għandna l-klima u t-temperatura ideali għat- tkabbir tad-dwieli, Kien għalhekk li l-Gvern beda programm ta' studju fejn beda jħajjar lill-bdiewa biex ikabbru aktar dwieli fl-art tagħhom. Kien f'dak iż-żmien meta l-Gvern beda juża l-bini l-antik li kien hemm f'dak il- post sabiex inissel dwieli slavaġ. Dawn aktar 'il quddiem kienu jiġu provduti lill-bdiewa sabiex aktar 'il quddiem ikunu mlaqqma għal dwieli li jipproduċu għeneb sabiex isir l-inbid. Fil-bini l-antik instab ukoll makkinarju antik li kien jintuża għall-produzzjoni tal-inbid. Aktar tard fis-snin kienu ntużaw fondi sabiex tinbena binja ġdida fejn tkun tista' tintuża bħala winerv sperimentali. Dan sabiex tkun tista' ssir ricerka fuq tekniki u sistemi ta' produzzjoni ta' nbid aktar moderni u addattati għal dawk iż-żmenijiet. Dak iż-żmien il-Gvern kien ikkummissjona persuna mill- Università f'Kalifornja sabiex tagħmel dan l-istudju fuq id- dwieli u l-inbid. Aktar tard din il-persuna bdiet tgħallem lill- ħaddiema Maltin biex ikunu jistgħu jkomplu fuq dan ix- xogħol. Maż-żmien il-winerv kibret u kienet ġiet attrezzata b'makkinarju modern. Din bdiet topera u kienet tagħsar ammont konsiderevoli ta' għeneb li kien jitkabbar f'art tal-gvern. Din il-winerv kienet ġiet ukoll attrezzata b'laboratorju żgħir li kien pjuttost modern għal dawk iż-żmenijiet. Maż-żmien infetħu aktar wineries privati u dan il-post beda jiġi mogħti anqas importanza sakemm fl-aħħar spiċċa abbandunat. Kien għall-ħabta tal- 2010 meta nibtet il-ħajra li dan il- post jiġi rrestawrat u jerġa' jinfetaħ bħala winerv sperimentali u post fejn issir riċerka u studji fuq it- tkabbir tad-dwieli u l-produzzjoni tal-inbid. Kienu nġiebu fondi mill-EU Interregional Funding Italia-Malta u kien fl-2011 li dan il-post reġa' beda jitranġa u tlesta fl-2013. Dawn il-fondi ntużaw ukoll sabiex jinxtara apparat li kien jonqos sabiex tintrama l-binja. Reġgħu ġew armati żewġ laboratorji b'apparat li kien inxtara xi ftit taż-żmien qabel. Aktar tard kienu nġiebu l-fondi u l-post kien intrama b'panelli solari. Kienu satu studji sabiex dawn il-panelli jintużaw sabiex jiġġeneraw il- kesħa li jkun hemm bżonn waqt il-produzzjoni tal-inbid Wieħed mill-għanijiet prinċipali tal-winerv sperimentali hija biex ta' kull sena tipprepara kampjuni ta' nbid sabiex isiru testijiet hekk imsejħa 'Isotopic Analvsis', Dawn it-testijiet huma ta' importanza kbira għaliex b'dawn ir-riżultati Malta tkun taf x'karatteristiċi għandu l-inbid Malti. Għalhekk Dan l-artiklu nkiteb minn il-Gvern juża din l-informazzjoni sabiex tivverifika jekk l-inbejjed li jkun hawn fis-suq ikunux tassew Maltin Il-winerv hija armata wkoll b'makkinarju mill-aktar modern sabiex jingħasar l-inbid: Kif semmejna, ġiet attrezzata b'żewġ laboratorji li jistgħu jintużaw sabiex isiru testijiet fuq l-inbid li jiġi magħmul. Dan il-post ġie mdawwar b'vinji ġodda tal-varjetà Ġellewza u Girgentina li huma varjetajiet Maltin. Il-Ġellewza tipproduċi għeneb aħmar skur ħafna u l-Girgentina tipproduċi għeneb safrani. 16 NISĠET ARTNA ID-DEMMIELA U L-GBIR TAD-DEMEL ħal ħafna nies id-demmiela (manure clamp) hija pjuttost xi ħaġa ġdida, iżda mar-raħħala hija familjari sew. Din tikkonsisti f'maħżen sempliċi bi twieqi kbar miftuħin fejn jista' jinħażen id- demel matul ix-xhur tax-xitwa. L-art tagħha trid tkun tal-konkos ibbattmat tajjeb u maħdum b'mod li taqleb għat ġo fossa. Kemm id-demmiela kif ukoll il-fossa konnessa jridu jkunu ċċertifikati minn perit li ma jnixxux Hekk kif Malta ssieħbet fl-Unjoni Ewropea, il-bdiewa u r-raħħala Maltin kellhom jaddattaw ix-xogħol tagħhom u jibnu strutturi ġodda fl- irziezet sabiex jissodisfaw l-obbligi li ġġorr magħha d-direttiva tan- nitrati. Malta ġiet ikklassifikata bħala post vulnerabbli minħabba l-ammont kbir ta' nitrati fl-ilma tal-pjan: F'dan ir-rigward għaddiet il-liġi sussidjarja 549.66 fejn telenka sett ta' regoli li kull bidwi u raħħal għandu jimxi magħhom Fost dawn ir-regoli nsibu li l-bhejjem iridu jinżammu taħt saqaf b'mod permanenti u li d-demel irid jinħażen ġo demmiela jew fossa bejn il-15 ta' Ottubru sal-15 ta' Dan ifisser li ħadd ma jista' jħalli bhejjem ġol-btieħi u lanqas jista' jinħażen demel ġo raba' fil- miftuħ jekk mhux fis-sajf fejn se jitferrex bħala fertilizzant L-irziezet tal-baqar kienu fost l-aktar li raw strutturar. Minbarra d-demmiela, kellhom jibnu tined tal-metall jew strutturi tal-konkrit biex jakkomodaw il-baqar flimkien ma' sistemi oħra tal-ġbir tad- demel. Ġeneralment il-baqar kienu jinżammu ġo xi għalqa u kellhom biss xi rokna msaqqfa biex jistkennu taħtha. Id-demel kien jinġabar bil-gaffa u jinħażen ġo għalqa oħra, imbagħad jitqalleb u jinbiegħ bħala fertilizzant fis-sajf. Peress li fil-preżent il-bhejjem qegħdin jinżammu ġewwa, id- demel prodott qed ikun aktar likwidu u għalhekk jinġabar ġo fossa. Sabiex jinġabar id-demel minn taħt il-bhejjem hemm żewġ Hemm is-sistema tal-iscrapers jew kif inhi magħrufa mar-raħħala bl-isqueezers. Kull baqra jkollha sodda tal-konkos fejn torqod li normalment tkun miksija b'folja tal-lasktu jew tinfirex biċ-ċana. Id-demel u l-awrina jaqa' fil-passaġġ wiesa' ta' wara s-sodod fejn ikun jista' jiġi imbuttat għal ġol-fossa permezz ta' xafra tal-metall li taħdem b'mod awtomatiku. Is-sistema l-oħra hija simili ħafna fejn jidħlu s-sodod iżda l-passaġġ wiesa' din id-darba jkun magħmul minn perforated floor jew kif inhu magħruf mar-raħħala bħala spralli. Taħt dawn l-ispralli tal- konkos ikun hemm fosos tal-cies fejn jilqgħu d-demel u l-awrina, Ladarba d-demel ikun maħżun ġo fossa jkun imiss li jiġi ppumpjat ġos-seperator li jkun armat fuq id- demmiela biex jingħasar u d-demel solidu jinħażen ġod-demmiela filwaat li l-ilma li joħroġ jinġarr bit-trakk u jiġi ddepożitat fis-sewer manholes indikati mill-awtorità kkonċernata Fil-każ tal-irziezet tal-majjali, il-biċċa l-kbira qegħdin armati bl- ispralli u simili tal-irziezet tal-baqar, id-demel likwidu jinġabar ġol- fossa wkoll. Xi wħud mir-raħħala jippreferu jiġbru xi ftit demel solidu bil-pala u jaħżnuh ġod-demmiela direttament It-tiġieġ tal-bajd ħafna drabi jinżammu ġol-gaġeġ fejn l-ilma, il-ġwież; il-ġbir tal-bajd u t-taħmil tad-demel isir kollox b'mod awtomatiku u mekkanizzat. Taħt il-gaġeġ ikun attrezzat b'convever belts u d-demel jitwassal fid- demmiela b'mod awtomatiku. it-tiġieġ tas-simna jinżammu ġol-imħażen direttament fuq art tal-kokos u tinfirex iċ-ċana biex jinżamm taħthom xott u nadif. It- taħmil isir bil-pala jew permezz ta' gaffa żgħira wara l-qatla u d-demel jinħażen ġocdl-demmiela wkoll. Il-fniek jitrabbew fil-gaġeġ, simili ħafna tat-tiġieġ tal-bajd, id- demel jaqa' taħt fuq convever belt li jkunu jwasslu lejn id-demmiela. Hemm xi wħud li d-demel jaqa' ġo kanali wiesgħa daqs il-gaġeġ, imbagħad id-demel jinġabar bil- pala u l-awrina tinħasel bil-pajp għal ġol-fossa Xi wħud mill-irziezet tan- nagħaġ u tal-mogħoż ukoll huma attrezzati bid-demmiela, imma f'dan il-każ biss l-użu tad- demmiela mhuwiex obbligatorju. Dan għaliex dawn il-bhejjem jistgħu jinżammu bis-sistema tad- deep litter jiġifieri d-demel jitħalla taħthom tul ix-xhur tax-xita bi friex adekwat taħthom. Imbagħad it-taħmil ikun jista' jsir bejn il-15 ta' Marzu u l-15 ta' Ottubru:u d-demel jinħareġ direttament fir-raba' fejn ikun se jitferrex Kif wieħed jista' jara d-demmiela saret parti mill- istrutturi li għandu jkun hemm f'kull razzett. Xi wħud kbar ħafna u msaqafin bil-planki tal-konkos, oħrajn iżgħar mibnija skont kemm jesa' r-razzett. Il-kobor jinħadem mill-perit li jkun qed jaħdem fuq l-ippjantar tar-razzett permezz ta' formola apposta skont it-tip ta' Dan l-artiklu nkiteb minn Philip Camilleri bhejjem u l-popolazzjoni li jiflaħ ir-razzett. Ladarba l-pjanti jgħaddu għall-approvazzjoni tal-awtoritajiet, id-Direttorat jerġa' jaħdem il-qies u jikkoreġi skont il-ħtieġa. Id-demmiela trid tkun biss fil-konfini tar-razzett minħabba li d-demel fix-xitwa ma jistax joħroġ minn ġor-razzett. Id- demel jinħareġ mid-demmiela biss bejn il-15 ta' Marzu u l-15 ta Ottubru, jitgħabba fit-trakk u jinġarr direttament fl-għalqa fejn ikun se jitferrex. Hemmhekk ikun jista' jinżamm sa massimu ta' 120 ġurnata biex jinxef u jinħadem aħjar fir-raba'. Kull bidwi huwa obbligat li jagħmel il-kors tan-nitrati biex ikun infurmat fuq kif għandu jinħadem u jintuża d-demel. Dawn il-korsijiet qosra joffrihom il-Gvern mingħajr ħlas u jsiru minn żmien għall-ieħor f'diversi postijiet madwar Malta u Għawdex. Wieħed jista' jinkiteb billi jċempel lid-Direttorat tal- Aġrikoltura fuq 22924303/4 18 NISĠET ARTNA s-settur tal-baqar tal-ħalib huwa IE importanti ħafna ġewwa pajjiżna anke minħabba l-fatt li l-ħalib jiġi trasformat f'numru mdaqqas ta' prodotti tal-ikel kif ukoll tax-xorb. Għalkemm ir-raħħala jippruvaw jagħmlu dak kollu li jistgħu biex il-baqar tagħhom ikunu miżmuma bl- aħjar mod possibbli, dawn dejjem jaffaċċjaw numtu ta' diffikultajiet, bħal pereżempju n-nuqqas ta' fertilità tal-baqra — fattur importanti ħafna fl-immaniġġjar ta' razzett minħabba li kemm il-produzzjoni tal-ħalib kif ukoll il-profittabilità tar-razzett tista' tiġi affettwata. Huwa għalhekk li ġie deċiż illi ssir riċerka sabiex jiġi mifhum aktar dan il-fenomenu. F'din ir-riċerka ġew analizzati żewġ fatturi li jistgħu jaffettwaw il-fertilità tal-baqra — jiġifieri l-ammont ta' nitroġenu tal-urea fil-ħalib (MUN) u l-produzzjoni tal-ħalib. Fl-ewwel parti tar-riċerka ġiet evalwata l-korrelazzjoni ta' bejn l-MUN u kemm il-baqra tieħu żmien minn mindu twelled sakemm terġa' tinqabad talla, perjodu li bl-Ingliż nafuh bħala davs open filwaqt li fit-tieni parti tar-riċerka ġiet analizzata l-korrelazzjoni ta' bejn il- produzzjoni tal-ħalib u d-davs Open. Il-korrelazzjoni ta' bejn l-MUN u d-davs open instabet billi l-ewwel ittieħdu kampjuni tal-ħalib kull għaxart ijiem minn kull baqra li ntużat għar-riċerka sakemm dawn l-istess baqar għalqu l-10O ġuranta jeħilbu. Il-kampjuni tal- ħalib ittieħdu matul il-ħelba ta' filgħodu u kienu jibqgħu sejrin għall-analażi ġewwa l-laboratorju tal-Malta Dairv Products. Min-naħa l-oħra id-davs open ġew imkejla billi nġabret l-informazzjoni minn programm użat apposta fuq ir- razzett li bl-Inġliż jissejjaħ il-Herd Management Software Program (Crvstal Program). Minn fuq dan il-programm ittieħed iż-żmien meta l-baqra welldet kif ukoll iż-żmien meta l-baqra reġgħet inqabdet talla biex b'hekk seta' jinħareġ iż-żmien li ngħidulu davs open. Il-korrelazzjoni ta' bejn il- produzzjoni tal-ħalib u d-davs open ġiet analizzata billi nġabret l-informazzjoni dwar il-produzzjoni tal-ħalib ta' kull baqra minn fuq l-istess programm imsemmi hawn fuq; il-Crvstal Program Il-baqar bdew jiġu ċċekkjati jekk humiex sħan (in oestrus) viżwalment kif ukoll b'verifikazzjoni mal-Crvstal Dan l-artiklu nkiteb minn Meta baqra kienet tkun sħuna din kienet tiġi mgħammra bl-inseminazzjoni artifiċjali u/ jew bil-proċess naturali, jiġifieri bl-għoġol. Wara 45 ġurnata, il- baqra mgħammra kienet issirilha dijanjosi tat-tqala permezz ta' palpazzjoni mir-rektum — proċess li kien jiġi mwettaq minn persuna mħarrġa, Il-proċess deskritt hawn fuq ġie mwettaq fuq 70 baqra tal- ħalib bejn l-2016 u l-2018. Instab li m'hemm l-ebda korrelazzjoni bejn l-MUN U d-davs open, jiġifieri ma hemm xejn x'jindika li l-MUN taffettwa d-davs open. Instab pero li hemm korrelazzjoni pożittiva bejn il-produzzjoni tal-ħalib u d-davs open; Dan iffisser illi meta l-produzzjoni tal-ħalib tal-baqra tiżdied, il-ġranet minn meta twelled baqra sa meta tinqabad tqila jiżdiedu wkoll. Minn aktar analiżi ġie wkoll stabbilit li dawk il-baqar li kellhom produzzjoni medja jew għolja kienu jdumu megja ta' 1IS-il ġurnata sakemm jinqabdu tqal B'hekk seta' jiġi konkluż li baqar li jeħilbu ammonti kbar ta' ħalib (jiġifieri madwar 6,000 u: 13,000 litru f'kull produzzjoni) idumu iktar biex jinqabdu tqal Għaldaqstant, wieħed jista' jissuġġerixxi li jiġu maħluqa programmi ta' tagħmir speċjali għal dawk il-baqar li jeħilbu produzzjoni għolja — jiġifieri li minflok jiġu mgħammrin mal- ewwel saħna, jiġu mgħammrin meta jkunu qabżu l-100 ġurnata jeħilbu. B'hekk ir-raħħal se jkun qiegħed jiffranka l-flus ta' attifiċjali u b'hekk iżid akt profitt tar-razzett tiegħu GĦOTI TAL-WARRANTS LIL ERBA' VETERINARJI ĠODDA aqt ċerimonja li saret, erba' WE ġodda ngħataw il-warrant sabiex jeżerċitaw il- professjoni veterinarja f'Malta Is-Segretarju Parlamentari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal- Annimali Clint Camilleri qal li l-fatt li għall-ewwel darba f'pajjiżna qed issir din iċ-ċerimonja tal-għoti tal- warrants lil erba' veterinarji ġodda turi l-importanza li qed tingħata lil din il-professjoni. Huwa stqarr li bħalissa għaddejjin diskussjonijiet sabiex jiżdiedu l-inċentivi u l-għajnuniet għall-istudenti Maltin li jagħżlu biex isegwu dan il-kors tal-veterinarji Il-Perit Clint Camilleri awgura lil dawn il-veterinarji ġodda u ħeġġiġhom biex jeżerċitaw bl-aħjar mod il-professjoni tagħhom għall-ġid tal-annimali domestiċi u tal-irziezet, kif ukoll li bħalma tirrikjedi kull professjoni li iżommu ruħhom aġġornati mal-aħħar żviluppi fil-qasam tagħhom. Il-veterinarji ġodda huma Dr Andrea Grima, Dr Violet Azzopardi, Dr Domenico Puma u Dr Carla Naivara Gonzalez Diaz Bason. NISĠET ARTNA IL-PROGRAMM MULTIANNWALI GĦALL-ĠBIR TAD-DATA 2017-2019 U L-IMPORTANZA TIEGĦU GĦALL- INDUSTRIJA TAS-SAJD p tas-sajd Maltija hija prinċipalment artiġjanali u tikkonsisti f'madwar 374 MFAs (bastimenti full-time), u 540 MFBs (bastimenti part-time). Flimkien ma' dawn; sal-aħħar tas-sena 2017, kien hemm ftit iktar minn 2000 li jipprattikaw is-sajd rikreazzjonali (MFCs). Il-biċċa l-kbira tal-qabda tal-ħut tinħatt mill-flotta full-time, Għalkemm il-kontribuzzjoni għall-Prodott Gross Domestiku (GDP) hija minima, l-industrija hija importanti għaliex minbarra li tipprovdi ħut frisk lin-nies tal-lokal u lit-turisti, tipprovdi wkoll ammont konsiderevoli ta' impjiegi; Anke qabel Malta ssieħbet fl-Unjoni Ewropea (UE), l-awtoritajiet Maltin immaniġġjaw żona tas-sajd esklussiva ta' 25 mil. Meta Malta saret membru fl-UE, il-Maltin żammew id-dritt li jmexxu żona tas-żajd ta' 25 mil. Dan inkiseb prinċipalment fuq il-premessa li kien qed isir sajd fiż-żona fuq Maximum Sustainable Vield (MSV), u kwalunkwe żieda fl- isforz tas-sajd tirriżulta f'effett ħażin fuq l-istokk tal-ħut. Il-prinċipju ta' gwida wara l-immaniġġjar tal-flotot tas- sajd Ewropej u l-konservazzjoni tal-istokk tal-ħut huwa magħruf bħala Common Fisheries Policv (CFP). Biex tikseb dan, huwa meħtieġ li tinġabar, tintuża u tiġi mmaniġġjata d-data tas-sajd. Dan isir bl-implimentazzjoni tal-Ġbir tad-Data -— Programm Multiannwali (DC-MAP) 2017- 2019, li l-għan tiegħu huwa speċifikament it-titjib, il- provvista tal-għarfien xjentifiku, il-ġbir u l-ġestjoni tad-data. Is-sezzjoni fid-Dipartiment tas-Sajd u l-Akkwakultura responsabbli għall- implimentazzjoni tad-DC-MAP hija l-Fisheries Resource Unit (FRU). L-attivitajiet imwettqa jinkludu: il-monitoraġġ tal-qbid u l-isforz ta' bastimenti kbar; stima tal-qbid ta' bastimenti żgħar; stħarriġ ekonomiku u diversi Dan l-artiklu nkiteb minn Hazel Farrugia, stħarriġ ta' riċerka fuq il-baħar. Dawn l-azzjonijiet kollha huma meħtieġa biex tinkiseb id-data użata biex tmexxi kemm il-flotta kif ukoll l-istokk b'mod effiċjenti u effettiv. Aktar attivitajiet u titjib għad- DC-MAP 2017-2019 fuq il-proġett ta' Qafas ta' Ġbir tad-Data preċedenti (DCF 2014-2016) se jinkludu: użu aktar effiċjenti tal-istokk tal-ħut; ġabra ta' data dwar diversi speċi addizzjonali permezz ta' bosta studji pilota; u kooperazzjoni reġjonali mtejba (skambju ta' informazzjoni). Dan għandu jikkontribwixxi għal immaniġġjar aħjar tar-riżorsi tas- sajd li jirriżulta f'industrija futura li hija awtosostenibbli, ħażniet ta' ħut li jistgħu jkomplu jirriproduċu u jżommu l-ammont attwali ta' qabdiet tal-ħut. Dan ix-xogħol jinvolvi spiża konsiderevoli. Il-baġit ta' aktar minn żewġ miljun u nofs ewro huwa kofinanzjat 8096 mill-Fond Ewropew Marittimu u tas-Sajd (FEMS) u 2096 mill-Gvern Malti. TISSOKTA L-GĦAJNUNA LILL-NGOS €13,780 f'għotjiet lill-NGOs jingħaqdu mas-€17,650 li diġà ngħataw lil dawk li għenu fl-addozzjonijiet tal-annimali Is-Segretarju Parlamentari għad-Drittijiet tal- Annimali Clint Camilleri ta għotjiet lill-Għaqdiet Mhux Governattivi li qed jgħinu fl-addozzjonijiet tal- annimali: Dawn l-NGOs jieħdu ħsieb li jiċċekkjaw u jagħmlu l-verifiki tagħhom dwar l-ambjent li fih ikunu sejrin l-annimali li jiġu addottati mill-animal welfare sabiex jassiguraw li qegħdin jgħixu f'post fejn jixraqilhom u għalhekk huma mħarsa sew. L-NGOs jibagħu jsegwu l-annimali anke wara li jiġu addottati. Is-Segretarju Parlamentari Clint Camilleri qal li l-ammont totali li se jingħata jlaħħaq it-€13,780 u l-NGOs li qed jibbenefikaw minn dawn l-għotjiet huma Tomasina Cat Sanctuarv, Association for Abandoned Animals, Island Sanctuarv Association Strav Animals Support Group, Carers for Strav and Abandoned Felines u St Paul's Bav Charitv, Is-sitt NGOs li qegħdin jibbenefikaw, iċċekkjaw u għamlu l-verifiki dwar l-annimali addottati fil-perjodu bejn Ottubru u Diċembru 2017, Dan l-ammont jingħaqad mas-€17,650 li diġà ngħataw lil dawk li jgħinu fl- addozzjonijiet tal-annimali. L-Onor. Clint Camilleri rringrazzja lil dawn l-għaqdiet tax-xogħol siewi li jagħmlu favur il-ħarsien tal-annimali u enfasizza fuq l-importanza tal-ħidma bejn l-għaqdiet mhux governattivi u d-Direttorat responsabbli mill-Animal Welfare. Id-Direttorat għall-Ħarsien tal-Annimali jservi bħala intermedjarju fil-proċess għall-Għaqdiet Mhux Governattivi li jaħdmu mal-annimali sabiex jipprovdu post permanenti għal dawn l-annimali. Is-Segretarju Parlamentari għad-Drittijiet tal-Annimali rringrazzja lil dan id-Direttorat li jipprovdi l-kura neċessarja u post għall-annimali li jisfaw vittmi ta' krudeltà, jew ikunu mweġġgħin jew abbandunati sakemm dawn jittieħdu minn NGOs differenti meta tinstabilhom dar, jiġifieri meta jiġu addottati. Bħalissa l-NGOs qegħdin jibbenefikaw minn ħlasijiet skont it-tabella t'hawn taħt sabiex ikunu jistgħu jiċċekkjaw u jivverifikaw li l-annimali addottati huma mħarsa u trattati tajjeb. Il-ħlasijiet ivarjaw skont l-annimal addottat, minn ġriewi li għalihom jingħataw €50 sa klieb anzjani li għalihom jingħataw €130. Is-Segretarju Parlamentari Clint Camilleri ħeġġeġ aktar Għaqdiet Mhux Governattivi sabiex jimxu fuq il-passi ta' dawn l-NGOs u jgħinu fil-proċess tal- addozzjoni tal-annimali. Huwa fakkar kif il-Gvern wiegħed li se jagħti importanza u jilħaq il-miri f'dan is-settur u għalhekk huwa kommess li jgħin anke b'sostenn finanzjarju lill-Għaqdiet Mhux Governattivi li jagħtu sehemhom. Hu temm jgħid li l-għotjiet li ngħataw illum lil dawn l-NGOs huwa eżempju wieħed ta' għajnuna li qiegħda tingħata lill-għaqdiet mhux governattivi bħala rikonoxximent tal-isforz u l-kontribuzzjoni valida u effettiva li jagħmlu fis-settur. NISĠET ARTNA IL-FUTUR TAL-POLITIKA AGRIKOLA KOMUNI (PAK)- IL-KUMMISSJONI EWROPEA TRESSAQ L-EWWEL PROPOSTI LEĠIŻLATTIVI Dan l-artiklu nkiteb minn Malcolm Vassallo il-ħarġa preċedenti ta' Nisġet Artna infurmajna l-qarrejja tagħna dwar il-pubblikazzjoni tal-komunikat uffiċjali tal- Kummissjoni Ewropea (KE) rigward il-Futur tal-Ikel u l-Biedja fl-Unjoni Ewropea, li jittratta b'mod speċjali ir-riforma tal- Politika Agrikola Komuni (PAK) 2021-2027. Fil-bidu ta' Ġunju 2018, il-Kummissjoni Ewropea ressqet għall-attenzjoni tal- Pajjiżi Membri tal-Unjoni Ewropea kollha, l-ewwel proposti leġiżlattivi li se jistabbilixxu l-mekkaniżmi ġodda li jiggvernaw l-għajnuniet tal-PAK. Kif kien imħabbar fil- komunikat, l-ewwel abbozzi tal- proposti leġiżlattivi juru biċ-ċar li d-direzzjoni l-ġdida tal-politika hija lejn aktar simplifikazzjoni, lejn l-użu ta' teknoloġiji ġodda u innovattivi, u aktar flessibbiltà u sussidjarjetà għall-Istati Membri sabiex ifasslu skemi ta' fondi adattati għall-bżonnijiet lokali. L-iskemi tal-għajnuna diretta u dawk li għandhom x'jaqsmu mal-iżvilupp rurali, għall-ewwel darba se jingħaqdu f'ħaġa waħda taħt Pjan Strateġiku tal-PAK li jrid jitfassal minn kull Pajjiż Membru u jiġi approvat mill-Kummissjoni Ewropea. Ta' min insemmu li fil-PAK il- ġdida l-Kummissjoni Ewropea se tiffoka l-evalwazzjonijiet u l-awditi tagħha aktar fuq il-prestazzjoni ta' dawn il- pjanijiet, b'miri stabbiliti mill- bidu fil-Pjan Strateġiku li jridu jintlaħqu b'suċċess sabiex jiġu assorbiti l-fondi, Filwaqt li se jibqgħu r-regoli u l-obbligi li jridu josservaw il-bdiewa fl- attività tagħhom għall-ħarsien tal-ambjent u l-benesseri tal- annimali fost oħrajn, dawn se jiġu simplifikati. Kif kien mistenni wkoll, il-baġit totali ta' din il- politika jidher li se jonqos, iżda d-diskussjonijiet f'dan ir- rigward għadhom għaddejjin u għaldaqstant għadu kmieni wisq sabiex inkunu nafu x'se jkunu l-allokazzjonijiet finali. F'dan l-istadju inizjali, l-ewwel għan tal-Ministeru għall-Ambjent, Żvilupp Sostenibbli u Tibdil fil-Klima huwa li jaħdem sabiex id-dispożizzjonijiet attwali li jirrikonoxxu d-diffikultajiet u l-elementi speċifiċi tas-settur agrikolu lokali jkunu inklużi wkoll fil-liġijiet il-ġodda tal-PAK. B'hekk issir il-bażi għall-ħidma biex ikun żgurat li jiġu emendati l-proposti u jitfasslu bl-aħjar mod possibbli biex finalment jiġi maqbul qafas li permezz tiegħu jkunu jistgħu jitwettqu interventi li verament jindirizzaw il-bżonnijiet tas-settur agrikolu lokali. L-ewwel diskussjonijiet fuq l-artikli tal-proposti diġà bdew ġewwa Brussell, u għaldaqstant il-Ministeru ħa rwol attiv fin- negozjati sabiex jintlaħqu l-għanijiet imsemmijin hawn fuq; Komplu segwu l-ħarġiet ta' Nisġet Artna għal aktar informazzjoni dwar ir-riforma tal-PAK, fejn ser nibqgħu nżommu l-pubbliku aġġornat dwar dan il-proċess ta' negozjati u dwar l-iżviluppi importanti li jirriżultaw minnu. Riċetti ta' Anton B Dougall ALCAR l-g Awrata mdaqqsa għal kull persuna FU Frawli a s- BOgfrak tal-ħobż a e. Glucose 8 s- GOgfaqqiegħ - e Ftitħalib tal-coconut 'm' Tewm.. skont kemm tiggosta w k Vogurt a mqatta' rqiq ħafna mo. Ġelatabjad jew tal-frawli et —- s- Ħabaqjew nagħniegħ imqatta' rqiq ħafna e Silġimfarrak ..— Qoxrau meraq ta' lumija :- Meraq tal-pineapple s- Żejttaż-żebbuġa s- Bżarmitħun frisku melħ Z Naddaf il-faqqiegħ u qattgħu f'biċċiet żgħar ħafna. Poġġihom ġo liquidiser. Żid żewġ e Poġġih ġo skutella u żid il-frak tal-ħobż; it-tursin; e magħref glucose jew zokkor. 2. il-ħabaq jew in-nagħniegħ u l-qoxra tal-lumija e Żid żewġ magħref kbar ġelat, żewġ imgħaref ħalib £E miegħu, Roxx ftit bżar u melħ u ħawwad tajjeb £ tal-coconut u nofs vażett vogurt. Żid ukoll silġ l-ingredjenti flimkien. imfarrak u ftit meraq tal-pineapple. ldħan kollox Ixgħel il-forn 180OC, gass numru 5. Servi f'tazzi kbar. Qiegħed flett tal-awrat fuq biċċa fojl kbira. Agħmel ftit mit-taħlita tal-mili fuq il-flett. Għatti l-mili bi flett ieħor. Geżwer kull awrata tajjeb iżda ħalli l-parti ta' fuq tal-fojl miftuħa. Ferra' ftit żejt taż-żebbuġa u meraq tal-lumi fil-wiċċ. Sajjar fil-forn għal madwar 25 minuta. Servi ma' xi ħaxix mgħolli jew insalata. NOTA: Uża sargu, paġell jew xi tip ta' ħut ieħor li jkun simili jekk ma ssibx awrat, Tista' tlesti dan id-dixx minn kmieni u tħallih fil- friġġ. Ikun aħjar iżda, jekk issajru xi 30 minuta qabel isservih. Tinsiex li għandek issaħħan il-forn qabel issajru. Meta tixtri l-ħut meħtieġ għal din ir-riċetta, jekk ikun possibbli, għid lil tal-ħut biex jifflettja l-awrat bil-lest u jneħħilu x-xewk kollu.