TAL-VERBI MALTIN (Tagħrif Bibljografiku u Fonoloġiku) Il-vokalizzazzjoni tal-verbi Maltin hija l-iktar ħaġa fil- Grammatika Maltija, illi fuqha s'issa kull grammatiku sab daqsxejn ta' twegħir biex iwaqqaf reguli. L-iktar li fiha xkiel hija dik tal-verbi trilitteri sħaħ ta' żewġ sillabi. Fejn fil-Għarbi l-mamma tal-verb trilitteru għandha dejjem il-vokali a fl-ewwel sillaba u tvarja biss il-vokali tat-tieni waħda, fil-Malti l-vokali ta' l-ewwel sillaba, ma' dik tat-tieni, tbiddel ukoll. It-tibdil ta' din il-vokali mhux marbut mal-ħoss u aċċent tal-vokali bħalma nsibu iktarx f'xi verbi mnisslin, iżda mal-għamla tal-konsonanti tal-għerq u ma' dik ta' l-enfatiċi. Fil-Għarbi l-vokali tat-tieni sillabi (u, żjew 6,0) turi jekk il-verb hux attiv, transitiv, intransitiv jew newtru, fil- waqt li fil-Malti dawn il-vokali ma juru ebda tifsira ta' din ix-xorta. Vassalli jsemmi sitt xorta ta' vokalizzazzjoni fil-mamma tal-verbi trilitteri dissillabi, li huma: 4-2, -8, 0-0, 4-6, l-8, e-d. Dawn iqassamhom imbagħad f'ħafna fergħat oħra skond il- vokalizzazzjoni li jarġgħu jieħdu fl-Imperfett u fl-Imperativ. Huwa xejn ma jfisser għaliex biċċa jieħdu waħda u oħrajn jieħdu olira mix-xorta ta' vokalizzazzjoni. L-iktar vokaliz- zazzjoni mżewqa hija għalhekk dik tat-trilitteri Hi fihom jidħlu s-sitt xorta ta' vokalizzazjoni msemmijin hawn fuq, bħal f'qasam, heġem, kotor, ħaseb, bidel, fetaħ, u l-iktar fost dawn, li fil-mamma ma jbiddlux il-vokali, huma l-verbi bit-tielet konsonanti għ (Vassalli u Falzon) li jagħmlu fil-biċċa l-kbira aa: rafa', tala', vaġa', baża', samu', waqa', wasa', bla ma nqisu: qata', qala', baqa' fejn l-ewwel vokaliza setgħet riditha l-konsonanti gutturali q bħala l-ewwel jew it-tieni waħda, tal-għerq. Ofirajn bit-tielet konsonanti dgħajfa j, w jew Elif iżommu iktarx dejjem il-vokalizzazzjoni e-a: veħa, beda, tena, tewa, harra minn qara, dagħa, ragħa, ħata, u xi ieħor fejn l-ewwel vokali a iriduha l-konsonanti gutturali għ, u l-enfatiċi ħ, t, u l-ittri q-r, iżda mhux ħela, qela, qeda (Vass. qada). Vassalli jivvokalizza dawn il-verbi b'v-ae fejn 4, għand- ha l-leħen ta' bejn il-vokali e u i, u ae dak ta' bejn g u. e. Panzavecchia fil-grammatika, tiegħu jressaq il-vokali tal- verb trilitteru Malti ma' dawk tas-sitt konjugazzjonijet tal- verb Għarbi, biss isemmi oħira barranija fil-Malti bil- vokali tat-tieni sillaba. e fil-Perfett u o fl-Imperfett, li fil-Għarbi ma hemmx. lbż: siket, jiskot; qatel joqtol. Iżda xi eżempji bħal magħar, jimgħer; għalem, jogħlam ma jaqblux sew sew mal-pronunzja vera maltija u għalhekk ma jwettqux ir-regula. Il-Professur Edmund F. Sutcliffe, 8.J., fil-Grammatika Maltija bl-Ingliż (A Grammar of the Maltese Language, 1986) itenni s-sitt vokalizzazzjoniet tal-mamma tal-verb trilitteru Malti ta' żewġ sillabi u s-sittax l-olira fl-Imperfett mill- mamma ta' l-istess verbi, fejn mat-tlittax imsemmijin fit- tabella ta' Vassalli (Grammatika della Lingua Maltese, 1827. faċċ. 45) idaħħal il-vokalizzazzjonijiet: e-a, e-d; e-d, 0-0; i-e,6-0; l-ewwel u t-tieni mill-mamma c-a: resaq, jersaq; beżaq, jobżoq- u t-tielet mill-mamma i-e: siket, jiskot. Suteliffe hu l-ewwel wieħed li fi Grammatika Maltija jsemmi kif il-vokalizzazzjoni tal-Perfett u Imperfett għandha x'taqsam max-xorta ta' kon- sonanti tal-għerq. Hekk, ngħidu afina, il-vokalizzazzjonijiet: Perfett Imperfett d-a (qatal) d-a (jaqtal) a-6 (qatel) a-e (jaqtel) it-6 (qatel) 0-0. (joqtol) jimxu ma' ħ jew gutturali bliala l-ewwel konsonanti ; ċ-e (qetel) ċ-e (jeqtel) ma' aspirata jew gutturali bħala l-ewwel konsonanti ; e-c. (qetel) i-8 (jiqtel) ma' aspirata jew gutturali bħala t-tieni konsonanti; a-a (qatall l-a (jiqtal) ma' aspirata, gutturali jew r bliala t-tieni konsonanti; c-a (qetal) l-a Gidtal) ċ-a (qetal) l-o (jiqtoli ca (qetal) o-0 (joqtol) ma' aspirata jew guttarali bħala t-tielet konsonanti; iżda jistqarr illi mhux dejjem ir-regula tal-vokalizzazzjoni tit- wettaq. Qabel Sutcliffe, il-Professur P. P. Savdon (xi 8 snin qabel) kien kiteb artiklu ta' studju u reqqa kbira f'Il-Malti,' 'Il-Vokali tal-Verb Malti' (Ara 'Il-Malti' it-Tieni Ktieb,1928) fejn fisser kif il-vokalizzazzjoni tal-verbi hija marbuta mal- għamla enfatika, gutturali jew aspirata tal-konsonanti li fuq- hom bi mibnija l-mamma tal-verb. Ifisser illi l-vokalizza: zjoni a-a tal-Għarbi, fil-Malti bħala regula tikser f't-e, (nidem, wiret) li f'verbi bl-aħħar konsonanti fi, q, għ, issir e-a (feraħ, telaq, belagħ) u f'verbi bl-ewwel konsonanti ħ, għ, q issir d-e (ħadem, ħalef, qatel; iżda tibqa' a-a f'verbi meta tan-nofs weħidha, jew b'xi waħda tat-truf magħha, jew it-tnejn tat- truf ikunu hh, għ, q jew xi enfatika. Il-vokalizzazzjoni ta' fehem, xorob igabbilha ma' dik tal- Għarbi qatila, qatula, li fil-Malti ħadu, waħda l-forma qetel, u l-ofira l-forma qotol. Il-vokalizzazzjoni a-d, d-e, e-a, fil- verbi mnisslin ma titbiddilx, iżda l-vokalizzazzjoni i-e tiġi li titbiddel u l-i issire. Eż: tilef, tellef, u l-e f's. Bż: kiber, kabbar. Hekk ukoll verbi bil-vokali: e-e, 0-0, isiru q-a: weħel, waħħal; toqol taqqal. IFl-vokalizzazzjoni ta' l-Imperfett ixebbahha, minn handa, ma' dik ta' xi konjugazzjoni tal- Għarbi u mill-banda l-oħra jfissirha skond il-leħen mitlub mill-konsonanti ta' l-għerq. Barra minn dawk tal-għamla qitel, qatel u qotol, li fl-Imperfett iktarx dejjem iżommu l-istess vokali, ifisser kif l-oħrajn tal-għamla qetal għandhom fl-Imperfett jiqtal, jiqtol fejn il-vokali o hija xi mindaqqiet l-Għarbija u qabel l-ħ ħarxa. Qabbel fetaħ; jiftaħ; selaħ jisloħ. Verbi bil-vokali e-e jibqgħu jżommu l-vokali jekk l-ew wel ittra hija ħ, għ, q, iżda jbiddlu l-ewwel vokali e f'i meta ta' l-ewwel hija konsonanti oħra; u dawk bil-vokali q-a jieħdu fl-Imperfett il-forma jaqtal, (fejn iktarx l-ewwel konsonanti hi għ jew h: għaraf, jagħraf; ħataf, jaħtaf); jiqtal, (marad, jimrad) u l-forma joqtol (barax, johorxju l-forma jiqtol (daħal, jidħol), Minn dawn il-vokalizzazzjonijiet Ji ġbart minn fuq grammatiki u artikoli li s'issa nkitbu fuq hekk jidher illi fost is-seba' konjugazzjonijiet li għandna fil-verb trilitteru regulari ma hemmx ħlief xi żewġ xorta ta' verbi li bħala regula jżommu l-vokali sħaħ fil-mamma u dawn huma, fil- fehma tiegħi, dawk li għandhom it-tielet konsonanti għu l-oħrajn tat-tielet konsonanti j, w jew Elif, Ta' l-ewwel il- vokali huma d-a u tat-tieni e-a. Jiġi madankollu illi f'dawn iż-żewġ konjugazzjonijiet il-vokalizzazzjoni tvarja 'l- hawn u 'l him minn ħalq għal ħalq. Il-verbi bil-vokali e-a jiġi li jinħassu d-a jew 0-0 meta l-ewwel jew it-tieni konsonanti tknn jew gutturali jew 7, bħal: kata, dara, dagħa, qara, għola, għoxa, eċċ. Jekk il- verbi fil-Għarbi għandhom dejjem l-ewwel vokali a, meta din titbiddel fil-Malti, il-varjazzjoni għandha titqies bħala vokalizzazzjoni djalettali li fiha għandha sehem xi konso- nanti sibillanti, dentali, eċċ. Il-vokalizzazzjoni ta' l-imperfett hija ħaġa wisq iżjed imżewqa minn dik tal-Perfett. L-iktar li f'dan it-temp iżommu il-vokalizzazzjoni tal-Perfett huma dawk tal-vokali i-e u 0-0 (fost is-Sħaħ), u l-Assimilativi bħal: difen, għoġob, għotor għonos, wiżen, waqa'. Biex ngħabbar sewwa il-fehma tiegħi u Baddieħor ikun jista' jiżinha aħijar bil-miżien ta' moħħu, sa nqiegħed fuq il- keffa l-olira dak li jiena kont flejt u staħriġt qabel ma qrajt u ġbart dak kollu li ġibt hawn fuq. KONJUGAZZJONIJIET GĦARBIN U MALTIN Jekk inqabblu l-vokalizzazzjoni tal-verbi Maltin ma' tal-verbi Għarbin, insibu li dina fil-biċċa l-kbira taqbel, iżda mbagħad tiġi li tikser u timxi iktarx max-xorta ta' kon- sonanti li tmiss mal-vokali fil-bidu u bejn il-konsonanti tan- nofs u ta' laħħar. Il-vokalizzazzjonijiet Għarbin li jaqblu l-iktar fil-Malti huma:-4;-u; qatal, jaqtul, Eż: baram, jobrom (l-ewwel konju- gaz).,-4; 4; qatal, jaqtal. Eż: ħabat, jalibat (it-tielet konjug.); -i; 1 qatil, jaqtil, jew qatel, jaqtel, Eż: ħaseb, jaliseb (il-liames konjugi); —;-u qatul, jaqtul. lż: qorob, joqrob (is-sitt kon- jugazzjoni). a) Il-vokalizzazzjoni a-a (Perfett) u a-u (Imperfett) ta' l-Ewwel Konjugazzjoni Għarbija, fil-Malti tbiddel ħafna. F'xi verbi żammet l-a-a tal-Perfett u fl-aħħar tbiddlet f'a-e jew i-e (qatel, dineb) u fl-Imperfett il-vokali u għarbija tat- tieni sillaba saret o u b'xebh biddlet. f'o ukoll dik ta' l-ewwel sillaba : bagħad: jobgħod, vabat, jorbot. Il-vokali a-e; d-e; tal-Perfett aktarx li żaimmewhom ħafna verbi fl-Imperfett : qabel, jaqbel; hamel, jamel; għamel, jagħmel (f'verbi bl-ew- wel kons. q, $, għ); dineb, jidneb; rikeb, jirkeb, barra minn xi verbi bħal : ħareġ, joħroġ; qatel, joqtol; siket, jiskot. b) Il-vokalizzazzjoni l-oħra q-a tal-Għarbi nsibu li fil- Malti tbiddel ukoll meta tgħaddi għall-Imperfett, għalkemm iżżomm it-tieni vokali karatteristika tal-konjugazzjoni tal- verb li jkun. Ħekk naraw illi, f'xi verbi, il-vokali a-a tal- mamma l-Imperfett jiksru f'd-a. Ara: laħaq, xabagħ, lamagli, samagħ, ġamagli, li jagħmlu: jilħaq, jixbagħ, jilmagħ, jismagħ jiġmaglħ barra minn xi verbi li għandhom l-ewwel konsonanti gutturali, bħal: qażagħ, qalagħ li fl-Imperfett jagħmlu qd-a ukoll, jiġifieri jaqtagħ, juqlagl. Il-konjugazzjoni Għarbija a-a f'xi verbi Maltin tikser ukoll fe-a, bħal: fetaħ, nebaħ li mba- għad fl-Imperfett jagħmlu i-a, jiġifieri: jiftaħ, jinbaħ. Dawn huma dawk il-verbi li għandhom l-aħħar konsonanti hi, q. (jissoleta) Avviż ta' MIKIEL ANTON VASSALLI mafiruġ flimkien mal-SLexicon' (1796) b'tiswija miktuba u iffirmata minnu dwar il-Prezz tal-Ktieb.