Xiehda ta' Kultura — Sagra u Profana Il-villaġġ ġar tal-Gudja li ser nitkellem fuqu llum huwa l-Qrendi. Min fejn ġej ismu'2 Il-Qrendi hu wieħed mill-irħula l-aktar imbigħed mill-Belt Valletta. L-isem tiegħu ġej mit-Taljan Grandi, li biż-żmien tkisser u sar Qrendi. Il-fatturi li wassluh għal dan l-isem ta' Grandi, huma minħabba li nies għonja ħafna kienu joqogħdu fir-raħal; mit- tliet torrijiet li nbnew bħala parti mid-difiża kontra t-Torok u minħabba ħaġar kbir li għadu hemm. Dan il-ħaġar hu f'dal tal-Feniċi. L-istorjografu Castagna jgħid li Qrendi ġej mir-raħal ċkejken ta' San Mattew tal-Maqluba. Dan ir-raħal wara li sfronda u nbela' mill-art, in-nies bdiet tgħid li nqered u biż-żmien daret u saret Qrendi. Wettinger jgħid li ssemma l-ewwel darba fl- 1419 bħala casali carendi fil-lista tal-milizja. Wara jissemma min-nutar Sabbara bħala l-carendi contrada. In-nutar Ferdinand Ciappara fl-1586 jgħid li ġej mis- seklu 14 minn familja Grande. Ċentru reliġjuż Il-Qrendi kien ċentru reliġjuż. Ħaġar Qim u l-Imnajdra huma tempji Neolitiċi ta' kultura reliġjuża u ta' mportanza dinjija. Il-bank quddiem it-Tempju tal-Imnajdra jista' jiftihem li l-komunita kienet tiltaqa' barra t-tempju għal ċerimonji li kellhom x'jaqsmu mal-kult reliġjuż tal-istess tempju. Barra minn dawn it-tempji, l-Qrendi hu magħruf għall-fdalijiet preistoriċi ta' ħaġar megalitiku; għadam ta' annimali bejn l-1864 u l-1866 instabu ġewwa l-Magħlaq; oqbra Puniċi li bejn l-1909 u l-1928 instabu lejn San Niklaw. Dawn l-oqbra, li wieħed minnhom kien fil-forma ta' bir, fihom instabu fuħħar u għadam uman. Qabar ieħor kien imħaffer fil-blat li fih instab skeletru ta' mara, xi ftit fuħħar u musbieħ li kien Feniċju. Ta' min jgħid li dan il-qabar ma kienx mimsus, jiġifieri ma kienx misruq. Fl-1912 instab qabar Puniku-Ruman. Minn studju li sar, ħareġ ċar li kien qabar li ntuża aktar minn darba għal skop ta' dfin. L-għadam, l-għamara funerarja, fuħħar u xaqquf li nstab kienu tal-perijodu Ruman. Għaqda Mużikali Marija ve 225 Sena mill-Konsagrazzjoni tal-Knisja Arċipretali ta' Santa Marija (/785-20/0) Imma minn studju tal-irmied, sar magħruf li kien qabar użat qabel minn nies ta' kulturi differenti. Fl-1931, bidwi sab qabar fil-blat li fih kien hemm għadam ta' annimali, fuħħar u brazzuletta tar-ram. Fl-1950 u l-1951, instabu żewġ oqbra mħaffrin fil- blat. Dawn l-oqbra kienu misruqin mill-kontenut tagħhom. Min seraghom, ħalla biss xi ftit għadam imxerred l'hawn u F'hinn u xi għadam ta' tajr. Il-Knejjes iż-żgħar Fil-Qrendi nsibu knejjes żgħar, li qabel id-direttiva tal-Arċidjoċesi ta' Malta, konna nsejħulhom kappelli. Dawn inbnew bejn l-1200 u l-1700 wk. Knisja tal-Madonna tal-Ħniena li tinsab fir-raħal il-qadim ta' Ħal Lew. L-ewwel bini tagħha kien fis- sena 1200. Mons. Pietru Dusina ddekonsagra din il-knisja fl-1575. Xi awturi, meta jiktbu fuq tal- Ħniena jgħidu li fl-1650 inbniet oħra ġdida. Meta mort naraha mas-Sur David Schembri qalli li ma hemm xejn x'jindika li din kienet twaqqgħet u nbniet oħra. Għall-kuntrarju hemm evidenzi ċari li l-knisja tkabbret. Jekk tifli i-ħitan tal-knisja tinduna minn fejn kibret. Fl-1668 żdiedet is-sagristija. Hi knisja ħelwa ħafna bi stil ta' arkitettura sabiħ. Il-knisja għandha koppla u l-bieb hu skolpit bi statwi. Il- Benefattur ta' din il-knisja kien il-Kommendatur Fra Filippu Guttenberg. Fil-knisja hemm il-coat of arms ta' Gutenberg Fuq il-ventartal għadha tidher l-arma tal-Gran Mastru de Vilhena. Fl-1695 il-Papa Innoċenz XII, li ma ninsewx kien l-inkiżitur Antonio Pignatelli, żejjen lil din il-knisja b'ħafna ndulġenzi. L-Arti f'din il-knisja ma tonqosx. Kwadru ta' Santa Marija hu ta' Giuseppe D'Arena, Sant' Antnin ta' Padova hu ta' Rokku Buhagiar, il- Kurċifiss hu ta' Suor Maria de Domenicis u Santa Marija Madalena hu ta' Mattias. Din il-knisja għandha tifkiriet qodma tassew. Statwa tal-Verġni hi maħduma fuq stil Spanjol u liebsa ħwejjeġ li huma fini, taħt il-libsa tat-tieġ li għandha fuqha bħalissa. Kwadru ex voto huwa wieħed mill-isbaħ f'din il- kategorija. Dan juri l-Madonna bil-Bambin flimkien ma' San Alessandro. Ma' hemm l-ebda kitba fuqu. Isfel fil-kwadru wieħed jara l-galeri tal-Ordni ta' San 225 Sena mill-Konsagrazzjoni tal-Knisja Arċipretali ta' Santa Marija (7785-2070) Ġwann flimkien mall-galeri tal-Papa Innoċenz XII u fuq in-naħa l-oħra hemm il-galeri Venezjani. Il-fond tal-istorja hu t-tempesta li laqtet dawn il-galeri fis-16 ta' Ottubru 1696. Il-Knisja ta' San Mattew Appostlu hi żewġ knejjes f'waħda. L-aktar knisja qadima hi dik ta' wara li tmiss mall-ħondoq tal-Maqluba. Tant hi qadima li hu maħsub li nbniet wara t-tkeċċija tas-Saraċeni minn Malta. L-għamla ta' din il-knisja hi għamla ta' qabar. Knisja ħelwa ħafna. Għandha saqaf arkat. L-altar hu tal-ġebel u jinsab f'arkata fil-forma ta' arzella. It-tieni knisja li ngħaqdet mall-qadima nbniet bejn l-1674 u l-1682. Il-kwadru titulari tal-knisja hu ta' San Mattew, ġie mpitter mill-istudenti ta' Mattia Preti fl-1688. Dan il-kwadru kien insteraq fl-1984. Il-pulizija sabet min kien serqu. Il-Qorti ġiet trasferita fl-Imdina. Membri mill-komunita tal-Qrendi ġew imsejjħa biex jidentifikaw il-pittura. Kellha ssir kopja ta' dan il- kwadru u l-oriġinal jintrefa' fil-Mużew tal-Arti. Imma Ilum dan il-kwadru qiegħed f'postu wara li ġie restawrat minn Alfred Briffa. L-altar li fuqu hemm it- titular hu Barokk mill-isbaħ. Il-knisja nbniet bil-flus tal-Kommendatur Fra Nicold Communet, Franċiż. Fil-Knisja ta' San Mattew hemm kwadru qadim ħafna li kien fil-knisja parrokkjali. Dan hu tal- Madonna tar-Rużarju. Hu mdawwar bil-misteri tar- Rużarju. Il-persunaġġi huma, barra mill-Madonna u l-Bambin; San Duminku, Santa Katarina ta' Siena, San Piju V u Santa Katarina, verġni u martri. Isfel hemm żewġ anġli li fuq tax-xellug għandu l-arma tal-Gran Mastru Antoine de Paule u tal-lemin hemm l-arma tista' tkun tal-Isqof Fabio Chigi li kien ġie ordnat Isqof ta' Malta fl-1634, jew tal-Papa Urbanu VIII. Il-Knisja tas-Salvatur — din hi t-tieni knisja, għax l-ewwel waħda kienet waqgħet. Kien Benedittu Camilleri li bena t-tieni knisja tas-Salvatur fl-1658. Din il-knisja għandha artal wieħed. Punt interessanti f'din il-knisja hu l-fatt li l-benefattur tagħha, Dun Anton Camilleri, li kien Għawdxi u Arcipriet tal- Matrici ta' Għawdex, ħalla legat sabiħ ta' flus biex jitkanta l-vespri u ssir quddiesa f'jum il-festa. Dan il- benefiċċju kellu jitgawda minn saċerdot li jiġi minnu. Fil-kas li ma jkunx hemm werrieta, dan il-benefiċċju jitgawda mill-aktar saċerdot anzjan fil-Qrendi. Din il-knisja llum hi kappella tal-Adorazzjoni perpetwa. Is-saqaf hu sabiħ fis-sempliċita tiegħu. Tpinġa fl- 1876 u kien ġie restawrat lejn l-aħħar tas-seklu 20. Il-Knisja ta' Santa Katarina hi magħrufa bħala Tat-Torba. — Din il-knisja wkoll mhix oriġinali. L-ewwel knisja kienet ftit il-bogħod minn dik tal- lum. L-ewwel knisja kienet imlaqqma l-Knisja ta' Bieb iż-Żejtunija. Il-knisja li għandna llum hi ukoll mibnija minn Beneditt Camilleri fis-sena 1626, bl- Għaqda Mużikali Marija Assunta -- atti tan-nutar Gio Dumink Gatt fl-14 ta' Ġunju 1625. Beneditt ħalla legat magħruf bħala l-Wied tal-Ħofra. Matul iż-żmien din il-knisja kienet ġiet imkabbra. Il-Knisja ta' Sant'Anna hi knisja wegħda. Ħallas għall-bini u l-għamara tal-knisja Ġanni Schembri biex jissodisfa wegħda ma' Sant'Anna talli ħelset lil Malta mill-Assedju tat-Torok tal-1565. Fl-arkivju tan-nutar Ġiljan Briffa tas-17 ta' Settembru 1585, insibu li Schembri ħalla somma flus u obbligu ta' quddies favur il-knisja. Għandha artal wieħed li hu tal-ġebel kif ukoll hu tal-ġebel it-tabernaklu. Fil- ġnub tal-altar hemm żewġ altari żgħar ħafna u baxxi. Aktarx fuqhom kien jitqiegħed l-ilma għall-ħasil tal- idejn u l-impulluzzi tal-ilma u l-inbid. Il-Knisja tal-Madonna tal-Grazzja hi knisja ħelwa ħafna ħdejn tal-Maqluba. Inbniet fl-1658. Fil-bidunett il-knisja kienet tqim lill-Madonna tal-Vitorja. Aktar tard isimha nbidel u saret il-knisja tal-Madonna tal- Grazzja. Il-Knisja ta' San Nikola nbniet fl-1100 mill- fewdalista Lancillotto fir-raħal qadim ta' Niklusi. Il- knisja li naraw illum inbniet fl-1400 minn Benedittina ta' Catania. Kellha piż li tmantni 6 patrijiet fqar. L-Isqof ta' Malta, Mons Ilarju Corrado (1356-1370), kien neħħa dan il-piż minn fuq din il-knisja u għaddih lill-patrijiet tal-Monasteru ta' San Nikola f'Arena, l-Italja. Dawn il-knejjes iż-żgħar kienu ġew irrestawrati mill-knisja parrokkjali bħala parti miċ-ċelebrazzjoni tal-Millenium. Il-Knisja Parrokkjali Kien fil-15 ta' Frar 1618 li l-Isqof Balthasar Cagliares waqqaf il-knisja tal-Qrendi Parroċċa Il- parroċċa ħadet magħha żewġt irħula żgħar ta' Ħal Lew u Ħal Manin. Xogħol maħdum fil-ġebla Maltija juri d-data tat-twaqqif tal-parroċċa. Din il-lapida tinsab fuq il-bieb ewlieni tal-knisja. Il-Knisja tal-lum ħadet il-post ta' żewġ knejjes żgħar, dik ta' Sant'Antnin u dik ta' Santa Marija. Dawn twaqqgħu u flokhom inbniet dik li hemm illum, għalkemm mhux eżatt. Naraw għaliex. Il-bini tal- knisja beda fl-1620 u tlesta fl-1655. Tlett snin wara nbena l-kampnar. Ma għaddiex żmien wisq li l-knisja ma twaqqgħetx u nbniet oħra flokha. Kienet is-sena 1685 meta beda x-xogħol u kellu jieqaf għal sitt snin sħaħ. Fl-1691 ix-xogħol tal-bini reġa' beda u spiċċa fl-1712. Mingħand xi anzjani tar- raħal sirt naf li waqt li kienet qed tinbena, meta kienu waslu aktar minn nofs l-għoli ppjanat, kienu ħattew ix-xogħol kollu li kien sar u reġa' nbena mill-ġdid. Nistqarr li jien ma sibt xejn miktub fuq din l-affari. Li hu żgur hu li l-knisja kienet lesta minn kollox fl-1712. Il-perit kien Lorenzo Gafa. Għandha żewġ sagristiji. It-tieni waħda nbniet bejn l-1865 u l-1866. Fil-Parroċċa tal-Qrendi jsiru żewġ festi kbar lil Madonna; waħda taħt it-titlu tal-Madonna Mtella' s-Sema u l-oħra taħt it-titlu ta' Ta' Lourdes. Hemm żewġ każini li huma wieħed ta' Santa Marija u l-ieħor tal-Madonna ta' Lourdes. Kull wieħed jieħu ħsieb il- festa rispettiva tiegħu. Il-każin ta' Santa Marija hu magħruf bl-isem ta' Soċjeta Mużikali Santa Marija. Din is-Soċjeta rat il-bidu tagħha f'Mejju tal-1908 bl-isem Ċirkolu Marija Assunta. Xi tlett snin wara kienet saret laqgħa ġenerali u eletti l-membri taċ-Ċirkolu. L-20 ta' Novembru tal-1912 hi data storika għall-Ilsien Malti għax dan il-każin għażel li l-Ilsien uffiċċjali kellu jkun il-Malti. Aktarx li wara l-1914, il-kelma Ċirkolu twaqqgħet u daħlet il-kelma Soċjeta. Ta' min jgħid li din is-Soċjeta Mużikali Santa Marija hi splinter group mill-Każin tal-Banda Lourdes. Is-sena 1943 kienet is-sena li Malta rat il-gwerra tbatti minn fuqna. Kien f'dan iż-żmien li s-Soċjeta bdiet taħseb biex trawwem xi bandisti. Fi żmien sentejn irnexxielha tgħaqqad flimkien 24 bandist. Insibu li fl-4 ta' Awwissu 1945, l-iStatwa ta' Santa Marija marret lura l-Qrendi wara li kienet indurata mill-ġdid. L-għada, 5 ta' Awwissu, l-bandisti wasslu l-vara sal-Knisja u hawn indaqq għall-ewwel darba l-Innu Santa Marija fuq il-versi tal-poeta Karmenu Vassallo u mużika tas-surmast Joseph Muscat. Din is-Soċjeta wkoll rat żminijiet diffiċli fejn il-festa kienet ukoll soppressa għal żmien twil mhux ħażin. Jidher li Dun Karm Attard li mar il- Qrendi bħala Kappillan fl-1970 irnexxielu jġib il-paċi u l-festa reġgħet bdiet issir. Il-Każin tal-Banda Lourdes twaqqaf nhar l-10 ta' Frar 1895, meta ħmistax il-persuna ltaqgħu u flimkien għaddew mozzjoni li biha twaqqfet il-Banda Lourdes. Aktar tard beda jissejjaħ Każin tal-Banda Lourdes. Dan il-Każin hu marbut mal-Fratellanza Lourdes li kien waqqaf il-Kappillan Dun Pietru Pawl Xuereb fl-1878. Sakemm stabilixxa ruħu dan il-Każin kellu jagħddi minn inkwiet. Kien jieħu ħsieb iż-żewġ festi, dik ewlenija ta' Santa Marija Mtella' s-Sema u dik Ta' Lourdes. L-inkwiet jidher li kien fuq il-fatt li kien Għaqda Mużikali Marija ve 225 Sena mill-Konsagrazzjoni tal-Knisja Arċipretali ta' Santa Marija (1785-2010) jiċċelebra aktar bil-kbir il-Festa ta' Lourdes milli dik ta' Santa Marija, Patruna tal-Qrendi. Infatti frott dan l-inkwiet twieldet is-Soċjeta Mużikali Santa Marija. Bejn l-1930 u l-1937 jidher li l-inkwiet ħa xejra oħra għax insibu soppressjonijiet u protesti. Tant li għal żmien qasir ħafna il-Każin bidel ismu għal dak ta' Każin Santa Bernardetta. Iżda il primo amore ma ntefiex u l-Każin reġa' ħa ismu mill-ġdid, jiġifieri dak Ta' Lourdes. Minn hawn il-quddiem il-Każin qatt ma' ħares lura u baqa' ġej dejjem il-quddiem Kemm is-Soċjeta Mużikali Santa Marija u kemm il-Każin tal-Banda Lourtdes iħabirku biex iġibu l-quddiem il-kultura mużikali mhux biss fir-Raħal tal- Qrendi, imma li tinxtered ma' Malta kollha. It-titular hu ta' Marija Assunta. Tiddomina fil- kwadru l-figura ta' Marija tiela' s-sema. Hi mdawra bl-anġli. Hemm l-appostli għarkubtejhom iħarsu lejHa bil-qima. Il-pittur hu Giuseppe Cali li pinġih fl-1917. Dan il- kwadru titulari kien l-aħħar wieħed li pinġa. Bust tal- bronż jinsab fil-Barrakka ta' Fuq wara l-bini ta-Borża. B'hekk Malta qed tagħtih il-ġieħ li jixraqlu. Tal-ġibs jinsab għand is-Soċjeta tal-Arti, l-Manufattura u Kummerċ. Qabel ta' Cali kien hemm ieħor ta'. Venuti, li ma' kien xejn għal qalb il-Qrendin. Fl-istess żmien l-Imqabbin talbu lil Cali biex ipinġilhom l-Assunta. Meta tlesta x-xogħol, talabhom 40 lira sterlina, li l-Imqabbin rawha figura esaġerata u ma riedux iħallsuh. Hawn daħlu l-parruċċani tal-Qrendi. Il- kwadru għoġobhom u ftehmu ma' Cali. Inqala' benefattur fil-persuna ta' Franġisk Bugeja li ħallas għall-kwadru titulari. Tal-Imqabba għoġobhom ta' Venuti u xtrawh. Il-Parroċċa tal-Qrendi għandha tassew biex tiftaħar bl-opri tal-arti li jinsabu fiha. Kwadru ta' Santa Marija ta' Rokku Buhagiar. Kwadru tal-Madonna tar-Rużarju hu sabiħ u qadim. Dan hu mpitter minn Ġannikol Buhagiar. Kwadru tal-Madonna taċ-Ċintura ta' Ramiro Cali Kwadru ieħor b'ħafna persunaġġi hu dak attribwit lil Francesco Zahra. Fih hemm numru ta' qaddisin. Kien magħruf bħala Il-Padruni ta' Malta minħabba San Pawl u San Ġwann il-Battista. Il-qaddisin l-oħra huma Santa Katarina, Santa Luċija u San Nikola. Dawn ifakkru tlett knejjes li xi żmien ilu kienu għadhom imwaqqfin. Il-pittura tas-saqaf u tal-koppla hi xogħol ta' Pawlu Camilleri Cauchi. Il-pittura turina episodji mill- ħajja tal-Verġni Marija. Il-persunaġpġi l-oħra li jidhru huma kollha konnessi mall-Madonna. . Kwadru tal-konvoj ta' Santa Marija, xogħol originali ta' Pawlu Camilleri Cauchi jinsab fuq il- bieb maġġur tal-Knisja. Xogħlijiet oħra ta' Pawlu Camilleri Cauchi huma San Pietru u San Pawl li jinsabu maż-żewġ kolonni maġġuri. Kwadru qadim ħafna hu dak magħruf b'ta' San Stiefnu. Hu kwadru ffullat bil-persunaġġi. Minħabba li l-figura tan-nofs hi ta' San Stiefnu, l-kwadru ħa ismu. Il-persunaġġi l-oħra huma Sant' Anna, Santa Rosalija, San Mikiel u San Gabriel. Il-gwarniċun għandu xogħol sabiħ fil-ġebla. Kwadru tal-Missier Etern ta' Ġużeppi d'Arena. Kwadri ta' San Pietru, ta' San Pawl u tal-Fidi ta' Ġuże' Bonnici. Il-prospettivi kollha ta' din il-knisja għandhom xogħol sabiħ ta' skultura fil-ġebla Maltija. Il-pulptu hu wieħed mill-qodma nett li għandna fil-knejjes Maltin. Imur lura sa żmien l-Isqof Alpheran. Infatti l-arma tal-Isqof tinsab minquxa mal-faċċata. Hemm affarijiet oħrajn li jistħoqqilhom li jiġu msemmija, bħal ventaltari, ostensorji, l-leġiju, l-linef, l-armar tal-artal maġġur u l-altari tal- ġnub. Is-Sagristija tal-Qrendi, bħal ħafna minnhom fi knejjes oħrajn, hi mużew fil-minjatura. Hemm arti, kemm fil-pittura kif ukoll fl-iskultura li huma ta' livel għoli. L-istess għall-kwadri tal-Kappillani li minnhom tista' tiġbed l-istorja tar-raħal kemm sagra kif ukoll profana. L-istatwi wkoll huma parti mill-wirt artistiku tal- parroċċa. Il-Knisja tal-Qrendi mhix nieqsa: L-Istatwa ta' Marija Assunta hi tal-injam, xogħol tas-Senglean Antonio Chircop. Inħadmet fl-1840. Francesco Sciortino kien għamlilha xi tibdil żgħir. Fl-1945 ġiet indurata għand Coleiro tal-Belt. Is- sħab ta' taħt saqajha sar tal-fidda. Ma rridx inħalli barra li qabel din il-vara kien hemm oħra li kienet toħroġ proċessjonalment bejn is-snin 1686 u 1839. L-istatwa tal-Kunċizzjoni hi xogħol Skola Taljana tas-seklu XVI L-Istatwi tal-Madonna tar-Rużarju, tal-Madonna ta' Lourdes u taċ-Ċintura huma ta' Karlu Darmanin Statwa żgħira minquxa fl-avorju, tinsab f'niċċa fuq l-artal tal-kor. L-awtur mhux magħruf u lanqas kif tinsab fil-parroċċa. Fil-pedestal tal-istawa hemm minquxa l-ġrajja tal-Preżentazzjoni fit-Tempju L-Istatwa tad-Duluri hi xogħol ta' Michael Camilleri Cauchi L-isbaħ ġranet li wieħed iżur il-knisja huma mill- Erbgħa sal-Ħadd tal-ġimgħa tal-festa. Għaqda Mużikali Marija Assunta -- L-Orgni L-orgni tal-knisja hu meqjus bħala wirt artistiku. Inbena mid-ditta Saverina fl- 1778. Hu orgni tas-sfafar. Jinsab fil-ġallerija tal- kor liema gallerija hi tal-injam. Hu orgni Barokk u l-kaxxa tiegħu hi ndurata. Dwar ir-restawr li kien sarlu, xi awturi jgħidu li kien sar fil-bidu tas-seklu 20 u oħrajn, fosthom Tonv Terribile jgħidu li kien għall- aħħar tas-seklu 20. Terribile jista' jagħti l-kas li qed jitkellem fuq il-modifikazzjoni li kienet saret lill- orgni fl-1985. Mill-banda l-oħra kemm Hugo Agius Muscat kif ukoll Luciano Buono jgħidu li fil-bidu tas-seklu għoxrin kien sarlu restawr parzjali. Għadu jaħdem tajjeb u ma' fih xejn nieqes. Dan hu isem ħofra ovali fl-art, imniżżla fil-qiegħ xi 40 metru. Fil-qiegħ ta' din il-ħofra hemm ġnien sabiħ ħafna, li fih jikbru għadd kbir ta' siġar. Hemm annimali li huma endemiċi għal din il-ħofra. Il-ħofra hi 100 metru tul u 60 metru wiesgħa. Biex tinżel sal- qiegħ trid tuża taraġ li tqatta' apposta. Il-ġnub u l-art juru li kienet theżżiża qawwija. Jista' jkun ukoll li kien xi għar kbir u sfronda bit- terremot. Meta tkun xitwa b'ħafna ilma, s-siġar ma jibqgħux jidhru aktar. Imma minħabba x-xquq li hemm, l-ilma jitlaq malajr. Tal-Maqluba bdiet teżisti fl-24 ta' Novembru 1343, meta dak inhar sar terremot qawwi u wara, tempesta qalila ħafna, laqtu lil Malta. Skont leġġenda Tal-Maqluba kien raħal żgħir li n-nies tiegħu kienu ħżiena barra mara waħda, li dak il- ħin li sfrondat l-art kienet fil-knisja ta' San Mattew. Xi ħaġa tal-iskantament, il-knisja ma ġarrbitx ħsara. In-Niċeċ Jidher li l-kultura tan-niċċa reġgħet qamet għax illum naraw niċeċ ġodda kemm fil-kantunieri kif ukoll fuq il-bibien tad-djar. Il-Qrendi wkoll intmess minn dan il-qawmien. Fil-ġirja tiegħi mar-Raħal iltqajt ma' numru sabiħ ta' niċeċ kemm ġodda kif ukoll antiki ħafna. Xi ħaġa li qatt ma' kont rajt huma niċċeċ skolpiti fil-basso-riliev ġewwa l-barrieri. Niċċa qadima ħafna hi dik ta' Santa Marija fi Triq iż-Żurrieq. Din hi niċċa tassew oriġinali. Il-figura tal-Madonna hi dettaljata ħafna. Niċċa li għoġbitni ħafna hi dik tal-Madonna bħala tfajla qiegħda ma' Ommha Sant'Anna u ma' Missierha San Ġwakkin. Ftit huma n-niċeċ li ma humiex miżbugħa. Din hi waħda minnhom. In-niċċa ta' San Mikiel tmur lura għas-sena 1796, żmien il-Gran Mastru Hompesch. Din in-niċċa għandha bżonn restawr ta' malajr għax inkella ser nitilfuha. Gudja taħ Il-Kappillan tal-Paċi, Dun Pietru Pawl Xuereb kien wieħed mill- pellegrini li żar Lourdes ftit wara li dehret il-Madonna. Kif ġie lura, mimli ħeġġa, waqqaf il-Fratellanza ta' Lourdes, ikkummissjona lil Karlu Darmanin biex jagħmel statwa tal- Madonna ta' Lourdes u fuq il-bieb tad-dar tiegħu ħaffer niċċa u poġġa lill-Madonna fiha. — Id-devozzjopni ġriet mar-raħal kollu u nsibu madwar għaxar niċċeċ lil Madonna taħt it-titlu Ta' Lourdes. Il-Qrendi għandu niċeċ oħrajn ad unur il-qaddisin u l-erwieħ tal- Purgatorju. Dawn in-niċeċ għandhom xogħol artistikament tajjeb f'dik li hi skultura tal- ġebel. Jolqtu l-għajn huma dawk in-niċeċ fil-forma ta' arzella. Ftit huma dawk miżbugħa. Ma rridx inħalli barra li mhux niċeċ biss għandu l-Qrendi, imma wkoll numru sabiħ ta' statwi u statwetti fit-toroq tiegħu. Jien naħseb li dan ir-raħal hu wieħed mill-ftit li nafu min kienu in-naġġara tagħhom. Dawn in-niċeċ li minnhom hemm mat-tnejn u sittin waħda, mal-milja taż-żmien ġew imsebbħa b'indulġenzi mill-Isqfijiet tagħna. Dan ukoll hu wirt li ma għandniex nitilfuh. Ir-raħal tal-Qrendi kien mikxuf għall-ħbit tal- pirati mill-baħar. Mis-seklu XVI sas-seklu XVIII insibu djar li kienu ffortifikati. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija kienet iġġarfet l-aħħar dar ta' dan it-tip f'Ħal Lew. Insibu fir-raħal it-Torri Kavallier li kien responsabbli tiegħu l-Kaptan Kavallier tal-Ordni ta' San Ġwann. Dan hu għamla ta' skorfina ta' 8 faċċati. Għalhekk hu magħruf ukoll bħala t-Torri Ottoganali. F'xi kotba hu msemmi bħala t-Torri tal- Misħun. Erba' faċċati ta' dan it-Torri huma 4 metri ħxuna u l-4 l-oħra huma ta' 2 metri ħxuna. Dan it-tip ta' Torri hu uniku f'Malta, mkien ma hawn ieħor bħalu. Għandu tlett pjani u l-ieħor titla' għalih b'sellum. Għandu 8 imwieżeb, miżieb ma' kull faċċata minn fejn jgħaddi l-ilma tax-xita. It-Torri hu qadim ħafna. Skont atti tan-nutar Mikielanġ Zammit, li jġib id- data tat-30 ta' April 1886, it-Torri kien tal-familja Ellul Preziosi. Studjużi tal-arkitettura jgħidu li dan it-Torri jixbaħ lil dak li hemm f'Ostja, l-Italja. Jgħidu wkoll li d-disin hu ta' Mikelanġelo. Fortifikazzjoni oħra hu l-Palazz Guarena li jinsab faċċata ta' Ħaġar Qim. Hu palazz sabiħ u għandu belveder li naħa minnhom tagħti għall-baħar. Għaqda Mużikali Marija Assunta -—- Il-palazz bnieh il-Kavallier Pietro Rovero di Guarena, li minn hawn ħa ismu l-Palazz. is-snin 1735 u 1740. Il-Palazz fil-fatt hu dar kbira ffortifikata. Id-dar inbniet biex tiddefendi lill-familja u lil kulmin jidħol fiha waqt xi attakk mill-furbani. F'dan iż-żmien Malta kienet fil-mira tal-furbani. Dan hu Palazz Gutenberg. Kien ibaħħar ħafna fuq ix-xwieni tal-Ordni. Bejn vjaġġ u ieħor kien jistrieħ f'dan il-palazz. Għal min iħobb l-istatistika, Gutenberg għex fi żmien Nikola Cotoner; Gregorio Carafa; Adrien Wignacourt; Marc Antonio Zondadari u Antonio Manoel de Vilhena. Fil-ħin li kelli għalija, tajt ħarsa ġerrejja fuq ir- Raħal tal-Qrendi. Ir-raħal għandu wisq aktar minn dak li fil-ħin tiegħi stajt nagħti. Xtaqt kieku dħalt aktar fil-fond u nitkellem fuq is-sehem utli u mprezzabbli li qed jagħtu ż-żewġ każini fit-tixrid tal-Kultura tal- Mużika; fix-xogħol siewi li qed isir maż-żgħżagħ fil-Bov Scouts u Girl Guides, fejn hawn insibu formazzjoni sħiħa fil-karattru tat-tfal li dawn ma jibqgħux tfal iżjed imma jisiru ġuvintur u xebbiet. Is- sehem li jagħtu l-membri tal-MUSEUM u tal-Azzjoni Kattolika, tal-Legion of Marv u assoċċjazzjonijiet oħra li nistqarr ma nafx min huma. Kultura oħra li ma nistgħax inħalliha barra hi l-kultura tal-politika, fejn jien nemmen li f'idejhom tinsab iċ-ċavetta ta' għaqda raħlija li minn hawn tinfirex madwar Malta kollha u ssir għaqda Nazzjonali. Mhux li kien jasal dak iż-żmien. Il-Biblijoteka — Il-Belt Intervista mas-Sur David Schembri, Qrendi Librerija Pubblika — Il-Furjana