L-EWWEL ALMANAKKI fil-kelma KALENDARJU hi mnissla mill-kelma Anglio- sassona ''Calendf' li tfisser xahar għax probabbilment iż- żmien jitkejjel bix-xahar; iżda llum din il-kelma tfisser ukoll il-metodu li bih titkejjel il- ħarba taż-żmien. Nistgħu ngħidu li l-ġnus iċċivilizzati kollha jimxu fuq il-kalendarju Gregorjan, għad li matul iż-żmien l- imgħoddi, ġnus differenti kienu jużaw għamliet oħra ta' kalendarju, u għalhekk minn dejjem kien diffiċli biex iġġiegħel il-ġnus kollha jinqdew b'kalendarju wieħed li jgħodd għal kulħadd. Kulħadd jaf kemm il- kalendarju hu ta' ħtieġa kbira għall- liturġija tal-Knisja. Infatti, ċ- ċelebrazzjonijiet tal-festi tal-Insara, tal-Lhud, u mqar il-pagani wkoll jiddependu mill-kalendarju. Għalhekk mhux għaġeb li ta' sikwit niltaqgħu mal-kwistjoni tal- kalendarju fl-istorja tal-Knisja. Fl-ewwel Konċilju Ekumeniku, dak ta' Niċea, Bitinja, fl-Asja Minuri, li sar fis-sena 325, aktar minn tliet mitt isqof studjaw din il-kwistjoni bl- Imperatur Kostantinu bħala medjatur. Skont ma wieħed jifhem, l-Insara kienu diġa qablu fuq jum Il- Għid — il-qawmien ta' Kristu mill- mewt. il-Papiet ukoll taw importanza lil din il-kwistjoni tal-kalendarju, u l-Papa Ljun X kiteb lill-Imperatur, lill- Universitajiet, u lill-Isqfijiet, u ħeġġiġhom biex jistudjaw u joħolqu kalendarju aktar eżatt. ir-riforma fil- kalendarju seħħet f'jiem il-Papa Girgor XII billi waqqaf kummissjoni ta' studjużi Taljani u ta' nazzjonijiet oħra taħt il-presidenza tal-Kardinal Sirleto sabiex teżamina d-diversi riformi proposti. Wara ħafna diskussjonijiet u korrezzjonijiet, ġiet approvata l-proposta tal-mejjet Luigi Giglio (jew Lilius) ippreżentata lill- kummissjoni minn ħuh Antonio nhar l-14 ta' Settembru, 1580. Il-Papa Girgor approva r-riforma tal- kalendarju bil-Bolla /nter gravissinas tal-24 ta' Frar, 1581, kalendarju reformat li għadu jintuża sa llum kważi minn-nazzjonijiet kollha 1) Interessanti li nirrimarkaw li fuq l- imsemmija kummissjoni maħtura mill-Papa Gregorju XIII sabiex joħroġ kalendarju ġdid kien hemm ukoll wieħed Malti: ċertu Leonardu Abel (forsi l-Abela ta' llum). Jingħad li dan il-kompatrijott tagħna sab postu l-aktar minħabba li kien jitħaddet sew bl-Għarbi. Kien hu li ried jawtentika u jixhed il-firma tal- Patrijarka Sirjan, ċertu Injazju minn Antijokja, Nisrani Gakbin li kien wasal Ruma fl-1557 sabiex ifittex rikonċiljazzjoni personali mal-Knisja Rumana. Meta l-Patrijarka ġie emnut, instab li kien espert tal- matematika u l-mediċina, u għall- imsemmija kummissjoni sewa ċ- ċapep biex wassal l-ideat tal-Lvant fuq l-astronomija fl-istudju tal- kalendarju. L-EWWEL ALMANAKKI F'MALTA Fil-Bibljoteka ta' Malta hemm ġabra sabiħa ta' almanakki antiki. Ma jistax ikun ikkonfermat kemm il- kollezzjoni hija sħiħa. Jista' jkun li hemm familji privati li għandhom kalendarji jew almanakki aktar antiki minn dawk li hemm fil-bibljoteka. Ta' min ifakkar li l-Liġi tal-Istampa li tobbliga li tingħata kopja b'xejn lill- Libreriji Pubbliċi ta' xogħlijiet letterarji stampati u ppubblikati f'dawn il-gżejjer ma daħlitx qabel l- 1925. Kitba li ċertu korrispondent kiteb f'ġurnal ta' aktar minn nofs seklu ilu tgħid li: 'Minħabba f'hekk ma nistgħux ngħidu sewwa liema kien l- ewwel kalendarju li deher hawn Malta, la darba qatt ma sar tiftix serju'. Is-sinjur jissokta jgħid li: 'L- iktar kalendarju antik li stajna nsibu fil-bibljoteka huwa kalendarju tal- Ordni ta' San Gwann għas-sena 1776. Dan il-kalendarju miktub bil- Latin, kien għall-użu tal-Knisja ta' San Gwann. Il-kalendarju jġib l- isem tal-Gran Prijur tal-Ordni li f'dak iż-żmien kien Fra Giovanni Domenico Mainardi u ġie stampat minn Giovanni Mallia, l-istampatur ewlieni tal-Gvern ta' dak iż-żmien'. Kalendarju ieħor maħruġ mill-Gvern, huwa dak tas-sena 1806, fi żmien il- Kaptan Alexander Ball, li kien Kummissarju jew Gvernatur ta' Malta u fir-renju tal-Maesta' Tiegħu r-Re Gorġ Ili. L-EWWEL KALENDARJU BIL- MALTI L-istoriku Pietru Pawl Castagna (1827-1907) fil-ktieb tiegħu tal- istorja, Lis storia ta Malta bil-gzejjer tahha, jgħidilna li l-ewwel kalendarju bil-Malti kien dak tas-sena 1861. (3) Dan il-kalendarju, jew aħjar, almanakk, jixbah ħafna. lill- almanakki profetiċi li sa bejn wieħed u ieħor nofs is-seklu għoxrin ħarġu minnhom bil-gzuz minħabba li kienu popolari ħafna. Fl-ewwel faċċata ta' dan l-ewwel kalendarju Malti nsibu dan it-tagħrif: 'Kalendarju magħmul bis-sewwa u bid-dnewwa skond il-pinna tas-Sur Alarju. Sena elf tmien mija wieħed u sittin, jum tliet mija ħamsa u sittin'. Ġewwa, fil-bidu, l-awtur, is-Sur Alarju, li minn kitbiet oħra nafu li kien l-istoriku P.P. Castagna nnifsu, kiteb: 'Huwa użu fin-nazzjonijiet li kull sena jistampaw almanakki bil- lingwa tagħhom biex jifhmu kull min jaqrah. Aħna Maltin biss bqajna lura mingħajr qatt ma kellna Almanakk bil-lingwa tagħna miktub. Ħaġa ġdida, imgħarrqa kemm tkun, dejjem xi ftit tingħoġob, billi oħra bħala qabel ma tkunx. saret, Għaldaqstant jien qbadt il-pinna f'idi u minn fuq Chiaravalle, Barba-Nera u Kalendarju ieħor mort iffurmajt għall-ewwel darba dan l-Almanakk Maltf. il-poplu Malti, għax ma jemminx biżżejjed fih innifsu, huwa mmassmat li dak kollu li hu Malti mhux tajjeb…ta' barra aħjarl Għandu jkun li din il-massma kienet invoga wkoll fiż-żmien li ħareġ dan l- almanakk Malti, għax is-Sur Alarju temm id-daħla tiegħu billi b'mod supperv qal espressament: €Min iridu jixtrih, Min ma jridux iħallih'. IL-KALENDARJI GĦAWDXIN Minn riċerka li għamilt, l-ewwel kalendarju purament Għawdxi li mexxieli niskopri kien dak maħruġ minn Patri Oderiku Grima O.F.M, (Tal-Mimm, 1889-1964). Dan ix- xogħol, maħruġ bl-isem Almanac Profeticu ta L'Astronomo Gozitano ghal Malta u Ghaudex, kien ippubblikat l-ewwel darba fl-1929. L-almanakk, li mhux ippaġinat, kien stampat f'The New Art Press ta' 208, Triq il-Prinċep ta' Wales, Tas- Sliema, Malta. L-'Almanakk tal- Patri' kien jinbiegħ 2 soldi (8m jew Ewro 0.019), u skont. tagħrif ippubblikat fil-ħarġa 9 (1937), kellu ċirkolazzjoni ta'…'x-xogħol tagħna huwa minn 15,000 sa 20,000 bil malti biss… L-ewwel ħarġa ma fihiex editorjal, biss tintroduċi lilha nfisha permezz ta' poeżija (sic) li mhix iffirmata. L- ewwel strofa tgħidilna hekk: Dan l-almanakk ġdid fis ilkoll fittxu, Għaliex hu l-isbaħ, minn kollox fih, Għall-ewwel sena sejjer jidhrilkom, Għalhekk nittama żgur tifirħu bih. It-tieni almanakk Għawdxi kien dak maħruġ mid-Dar ta' San Ġużepp, Għajnsielem, għas-sena 1937, fi żmien meta d-Direttur kien Dun Ġużepp Galea Rapa. Fl-ewwel ħarġa, l-kalendarju jfisser l-iskop tat- twaqqif tiegħu: i) Biex naktghu ix-xeuka ta bosta minncom u incunu nistghu fl'istess ħin natu f'idejn il-Cappillani u il poplu dac collu li jitolbu id-degrieti tal Conciliu N.ri 213 u 258 cioe' pubblicazioni ta festi, indulgenzi, saum, u astinenzi li jakghu ma tul il- gimgha. Hsiebna gbama collox f'dan id-daksxejn ta Almanacc li keghdin nipprezentau kuddiemcom għall-euuel darba… ii) Biex icun bhala tifchira tal hidma taghcom. il-ghaliex jitkellem mill- hajja tad-Dar ta San Giusepp, u ghalhecc ta cull jum meta tharsu lejh ifaccarcom fl'imsejenin iltima li hemmhece jinsabu migbura, taht il patrocinju ta San Giusepp. L-Almanakk tad-Dar ta' San Ġużepp dam joħroġ sa l-1994. Floku, jekk nistgħu ngħidu hekk, bejn l-1998 u l- 2006, ħareġ L-Almanakk Għawdxi, pubblikazzjoni tal-Caritas Għawdex, b'Dun Manwel Curmi bħala Direttur. Intant fl-1937, hawn Għawdex ħareġ ukoll almanakk ieħor mill- aħwa Gużepp u Gorġ Cefai (Booksellers) tar-Rabat t'Għawdex. Kien stampat fl-istamperija Chretien £ Co. ta' Strada Fianco, il-Belt Valletta. X'aktarx li ma kienx ippubblikat għajr f'okkażjoni waħda. Rari ħafna. (1) Sinteżi minn konferenza dwar ir-riforma fil-Kalendarju, mogħtija mill-Profs, S. Zarb OB.E. O.P. S.Th.M' S.S.D. (Vat.) fit-Teatru tal-Universita Rjali ta' Malta nhar. it- 03.05.1962. (3) Xi storiċi jgħidulna li l-ewwel kalendarji bil-Malti kienu dawk it-tnejn maħruġa mis- Societa Economico Agraria, taħt l-isem ta' Calendarju tal-Bidwi għas-snin 1849 u 1850 rispettivament. Pero għall-eżattezza rridu ngħidu li dawn kienu bilingwali: bil-Malti u bit- Taljan. Ta' Castagna kien f'ilsienna biss u għalhekk bir-raġun jiftaħar li: l-ewwel kalendarju nil-Malti kien dak tiegħu. IKTAR INTIETEF MILL-GĦASRI TA' TFULITI F'April tal-2010, ħadt l-inizzjattiva biex: nippubblika ktejjeb li jimmarka l-ewwel ċentinarju mit- twelid ta' Ġużeppi Camilleri li fiż- żmien kien ħaddan l-Ordni tal- Franġiskani Minuri, magħrufa bħala 'Ta' Ġieżu', u ħa l-isem ta' Patri Alfons Marija. Patri Alfons jew, kif kienu jgħidulu hawn ir- raħal 'l-Patri ta' Sika (għal ommulj', kien irnexxa sew fil- kisbiet akkademiċi tiegħu, u kien għalliem tat-Teoloġija u l- Iskrittura fl-Istituti tal-Fraġiskani u lecturer fil-Griek Bibbliku u l- Ebrajk fl-Universita' ta' Malta. Patri Alfons miet nhar is-16 t'Awwissu, 1994, fil-għomor ta' 84 sena. Ftit huma dawk li jafu li sa xi ftit snin qabel mewtu kien beda jikteb il-memorji tiegħu minn mindu beda l-ħajja reliġjuża. Dawn il- memorji llum jinsabu mħarsa fl- arkivju tal-Provinċja Franġiskana Maltija fil-Kunvent tal-Belt Valletta. Ma jistax. jonqos li: l-Għasri jissemma ħafna fil-kitba ta' Patri Alfons, u xtaqt naqsam magħkom xi siltiet li nħoss li huma ta' interess ġenerali: IX-XOGĦOL TAN- NISA…FIR-RABA' U FID-DAR. 'Jekk għall-irġiel ix-xogħol kien fir- raba', għan-nisa kien aktarx fid-dar, imma anki għalihom ma kienx xi xogħol inqas iebes. Xi daqqa t'id fir- raba' kienu jagħtuha wkoll, speċjalment fi żmien il-ħsad, u meta kienu joħorġu jlaqqtu xkejjer kbar bil-ħaxixa ingliża. Mal-faċendi tad- dar kienu jieħdu ħsieb l-annimali li kienu jrabbu; kien xogħol anki dakl Imma l-ikbar xogħol għan-nisa ta' dak iż-żmien kienet il-bizzilla. Kien żmien meta l-bizzilla kienet iġġib il-