Excelsior paġna 21 Awissu 1990 IL-MASKLI FIL-FESTA TA' SAN BERT Dari, fil-festa ta' San Bert kienu jisparaw il-maskli. Dawn il-maskli kienu jkunu jew tal-ħadid jew tal-bronż; kienu jkunu ta' diversi daqsijiet: żgħar, mezzana jew kbar. Il-kbar, ġeneralment, kienu jkunu tal-bronż biex ikunu b'saħħithom biżżejjed għall-qawwa porvli. Kienu jkunu għamla ta' buqar bil-widna fil-ġemb. It-toqba f'nofs il-masklu kienet tkun wiesgħa jew dejqa skond id-daqs tal-masklu. Kull masklu kien ikollu toqba fil-ġemb minn fejn kienet tgħaddi l-miċċa li minnha kien jingħata n-nar. Il-maskli kienu jiġu mimlija bil-porvli u wara jiġu mrassin b'ħaġra; wara dan, kienet tintrass ġebla tal-franka li tissikka mal-ġemb tat-toqba sa fuq il-porvli billi kienet tiġi msammra b'mazza tar-ram jew masklu kbir. il-maskli kienu jitpoġġew maġemb xulxin b'distanza ta' għaxar pulzieri bejniethom. Ġeneralment dawn il-maskli kienu jitpoġġew f'serbut jew kwadrati skond it-triq jew pjazza fejn ikunu se jisparawhom, dejjem bit-toqba tal-miċċa mal-ġemb tal-posizzjoni tal-masklu biex ma jisplodux flimkien, iżda wieħed wara l-ieħor; kienu jisparawhom billi bejniethom kien jitpoġġa serbut porvli biex iqabbadhom. Ġeneralment, il-masklu, malli jisplodi kien imil fuq il-ġemb tiegħu. Dawn il-maskli kienu jisparaw u jagħmlu ħoss qawwi speċjalment dawk il-kbar tal-bronż u kienu jtajru l-frak tal- ġebel ma' l-isparatura. Fil-ġranet tat-tridu ta' San Bert kienu jiġu sparati tnax-il masklu ma' kull tokk tal-qanpiena l- kbira f'nofsinhar. Imbagħad, filgħaxija kienu jisparaw kwantità kbira minnhom waqt il-barka sagramentali. Dawn il-maskli kienu jisparawhom, ġeneralment, fuq iz-zuntier tal-knisja, n-naħa tal-kappellun tar-rużarju. Lejlet il-Festa, għall-mota tat-Te Deum, filgħodu, kien isir serbut ta' maskli mill-pjazzi tad-Dejma sal-pjazza tal-knisja u jduru mal-knisja sa quddiem il-bieb il-kbir tal-knisja; kienu jintużaw eluf ta' maskli li kienu jiġu sparati u jieħdu wieħed wara l-ieħor. Jingħad li ġieli anke sar serbut matul it-Triq il-Kbira ta' wara l-knisja sal-pjazza. Waqt nofsinhar kienu jiġu sparat tnax-il masklu bħal dakinhar tat-tridu; imbagħad, filgħaxija, waqt it-trażlazzjoni u waqt il-benedizzjoni, kienu jisparaw kwantita kbira oħra minnhom. Nhar il-Festa, filgħodu kmieni mal-moti tal-Pater Noster, kienu jisparaw serbut twil minn fuq id-Dejma sal-pjazza. Kienu jisparaw oħrajn waqt is-Sanctus tal-Quddiesa l-kbira u mbagħad f'nofsinhar. Ġeneralment, ma kienux jisparaw maskli waqt il-purċissjoni iżda minflok kienu jisparaw bombi. Ħafna minn dawk il-maskli, ġeneralment, kienu jisseffuhom minn irħula oħra, waqt li dawk tar- raħal kienu, mbagħad, jiġu mislufa lil irħula oħra għall-festi tagħhom. Tant hu hekk, li fil-ħarġa speċjali tal-fuljett tal-festa ta' Ħaż-Żabbar ta' sentejn ilu, insibu artiklu u ritratt dwar dawn il-maskli u jissemma wkoll dwar is-self ta' dawn il-maskli speċjalment lir-raħal tagħna, waqt li aħna konna nisilfu lilhom. Dawn il-maskli baqgħu jintużaw sas-sena 1947, ftit snin wara l-gwerra. Mir-raħal tagħna, inqatgħu għal kollox wara dik is-sena, iżda fil-Birgu kienu għadhom jisparawhom sa ftit tas-snin ilu, għalkemm, illum, spiċċaw ukoll. illum, minn dawn il-maskli għad hemm merfigħin ġol-kaxxi fil-maħżen tal-knisja; ħafna minnhom intitfu jew ġew mormija. Dawk li baqgħu huma memorji ta' l-imgħoddi u jiffurmaw parti mill-folklore' tar-raħal tagħna. Żmien ilu kienu dawn il-maskli li kienu jqajjmu l-entużjażmu tal-poplu Għargħuri fil-ġranet tal-festa tal Patrun tagħna San Bert. i Nota: Nixtieq nirringrazzja mill-qalb . lill-ħabib tiegħi, Bertu Aquilina, għal xi ; tagħrif siewi li tani dwar dawn il- maskli li minnhom min jaf kemm kien jikkarga, billi huwa kien wieħed li jaħdem in-nar. Lino Wettinger — —— Xi wħud mill-maskli antiki