L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA IL-MERĦLIET TA' ĦAL TARXIEN In-nies tal-Isla jgħidulhom ta' Ċaċu. Iż-Żwieten għandhom saqajhom ċatta waqtli l-Karkariżi għandhom 'wara' ċatt. Il-Qriema huma rġiel sa nofsinhar. Rabti u Żebbuġi jagħmlu Lhudi. Fuq kulħadd hemm xi għajdut, imma t-Tarxiniżi jintrabtu l-aktar jew mal-ġebel (ta' ġebla ratba) jew mal-mogħoż (tar-redus). Il-mogħża ħalliet marka kbira fuq il-wirt tal-poplu Tarxiniż. Tant hu hekk li l-pjanura li hemm bejn Ħal Tarxien u ż-Żejtun hija magħrufa bħala Buleben. Skont l-istudjuż tal-folklor il-Kavallier Rafel Bonnici Cali, Ġan Franġisk Abela, missier l-Istorja ta' Malta, kiteb li l-isem 'Bu Leben' ifisser missier il-ħalib.' Min jaf, forsi minħabba li hemm kienu jinġabru mijiet ta' mogħoż2 Wara l-Assedju l-Kbir (1565) il-bliet tal-Kottonera — l-Isla, Bormla u l-Birgu — żdiedu bil-bosta fil- popolazzjoni. Aktar nies, aktar domanda għall-ħalib. Biex jaqdu lil tal-Kottonera kien hemm il-merħliet f'Ħaż-Żabbar u f'Ħal Tarxien. Ir-ragħajja Tarxiniżi kienu l-aktar magħrufa għall-produzzjoni tal-ħalib. Wieħed mill-qwiel Maltin jgħid: Belt bla ħalib bħal bir bla ilma. Ma jistgħux jgħixu n-nies mingħajr sors ta' ħalib. Tant kien hemm mogħoż f'Ħal Tarxien li r-raħal kien jinqasam f'erba' żoni fejn jidħlu l-mogħoż. Il-qalba ta' din l-industrija kienet iż-żona madwar il-knisja parrokkjali ta' Ħal Tarxien, dik ta' Marija Annunzjata. Kien hemm Wara l-Knisja, Triq Xintill, Bir Bixkilla u Wara l-Bjut. Skont il-kittieb Bonnici Cali, l-eqdem żona fl-industrija tal-ħalib kienet Wara l-Bjut. Il-kelma 'Wara l-Bjut' tfisser ''wara d-djar''— post imwarrab wara l-bini tal-poplu.ż Ċerti żoni kienu magħrufa għal xi ragħajja partikulari. Wara l-Knisja kien hemm Tan-Naxxari, Ta' Rotin, Johnnv Calleja tal-Koxx, Tal-Ġoni, Tal-Pudina, Tal- Beżiż, Ta' Peppi s-siġar, Taz-Zann u Tal-Qiċċa. In- Naxxari u Ta' Rotin kienu qrib il-misraħ biswit il-knisja parrokkjali. Ta' Pudina, Tal-Biżiż, Ta' Peppi s-siġar, Taz-Zann u Tal-Qiċċa kienu kollha fl-istess triq, triq dejqa dejqa li kienet tgħaqqad iż-żona ta' quddiem il-knisja mat-triq li kienet tagħti għall-Gudja. Johnnv Calleja Tal-Koxx kien iżomm il-merħla tiegħu fi Sqaq Nru 2 ta' Triq Brittannja, waqt li Tal-Ġoni kien joqgħod flimkien mal-merħla fi Sqaq Nru 3 tat-Triq Brittannja.Ż Kull ragħaj ta' din iż-żona kien jinżel lejn l-għelieqi fil- post fejn illum hemm Santa Luċija. Żona oħra importanti għall-merħliet tal-mogħoż kienet Bir Bixkilla — żona mimlija sqaqien. Hawn konna nsibu Ta' Mona, li kellhom post ieħor fi Triq il-Gudja, barra mill-qalba tar-raħal, f'żona magħrufa bħala Tal- Barrani. Triq Xintill kienet żona oħra. Hawn konna nsibu lil Tal-iskoċċ, Tal-Gidi, Ġanni r-Roħu, Salvu ta' Dumink u Tas-Suffara. Ġanni r-Roħu kien iżomm il-merħla f'wieħed mill-isqaqien ta' din it-triq.. Jekk wieħed jikkunsidra ċ-ċokon ta' din it-triq, kif kienet fl-imgħoddi, isib li kien hawn ħafna merħliet fuq xulxin f'din iż-żona. Wara l-Bjut kien jibda mill-kappella ta' Santa Marija u jibqa' sejjer sal-għelieqi ta' bejn iż-Żejtun u Ħaż- Żabbar. Il-parti ta' Triq Santa Marija kienet mimlija daqs bajda bl-isqaqien. Magħha kien hemm diversi bini (djar jew irziezet) imferrxin 'l hawn u 'l hinn. Fil-qalba ta' Triq Santa Marija konna nsibu lil Ta' Ġepputtu, Ta' Fażolu, Frenċ il-Qastni, il-Qambu, Tax- Xoqqi, Tas-Slejs, Tax-Xaru, Ta' Kaċċija, Ta' Parotti u Tal-Gramm, iz-ziju tiegħi. Ta' Fażolu (Piscopo) kien joqgħod fi Sqaq Nru 4. Fl-istess sqaq kien hemm ukoll Ta' Xaru. Ta' Xoqqi kien biswit il-forn tal-Gramm.5 Ta' min jgħid li zijuwi (Il-Gramm) beda l-ħidma tiegħu bil- merħla tal-mogħoż u wara kompla x-xogħol ta' zitu.$ Biswit iż-żona ta' Wara l-Bjut kien hemm nies oħra li kellhom il-merħliet. Fi Triq San Tumas kien hemm erbgħa. Dawn kienu Ta' Gawdora, Matti, Ta' Ġann Pawl u Tas-Slejs.' Triq id-Dejma kien hemm erbgħa. Dawn kienu Tat-Tikki, Tal-Barun, Ta' Barrieru u Tas-Sigarett.$ Jekk ir-ragħajja tal-mogħoż kienu miġbura f'dawn l-erba' żoni kien hemm oħrajn barra miż-żoni li semma Bonnici Cali. Triq Sant'Anna li tgħaqqad Wara l-Bjut mat-triq ta' quddiem il-knisja parrokkjali kellha ħames raħħala. Numru kbir, għax din it-triq, barra li hija dejqa, hija qasira. Hawn konna nsibu lill-familja ta' Jokk, Tas-Sieħeb (jew Ta' Pilatu), Ġorġ u ħuh Tal-Qeqqi, Ta' Matti u Santo Delia.9 Din it-triq kienet magħrufa għall-familji foqra li kien hawn ir-raħal. Ħafna minnhom kienu tallaba. Biswit din it-triq kien hemm Triq Irjali (illum Triq il-Kbira). Din kienet l-aqwa triq li kellha Ħal Tarxien. Konna nsibu familji tat-tajjeb bħall-familja Lanzon, il-werrieta tal-familja Abela, il- kappillan eċċ. Fiha wkoll kien hemm ir-raħħala. Konna nsibu lill-aħwa ta' Xabba' l-Poplu u Pawlu Calleja li kien magħruf bħala Pawlu Mara./9 Mal-bqija tar-raħal kien hemm xi toroq li kellhom ukoll raħħal. Fi Triq l-Annunzjata kien hemm Tal-Barun.'' Fi Sqaq Sardina (illum il-firxa art wara l-Kunsill Lokali) kien hemm Karmenu l-Għawdxi. '2 'Il bogħod minn IL-ĦAJJA TAR-RAĦĦAL TAL-MOGĦOŻ Kull raħħal kellu l-għelieqi fejn ta' kuljum kien joħroġ jirgħa l-mogħoż. Skont l-istudjuż Għawdxi Victor John Galea, ir-raħħal kien jieħu l-mogħoż f'erba' tipi ta' postijiet biex jirgħu. Dawn kienu fil-moxa, fil-bwar, fil- widien, u fir-raba' wara li l-bidwi kien jiġbor l-uċuħ. 't Galea jkompli jgħidilna li l-aktar uċuħ importanti kienu dawk l-għelieqi li kien ikollhom il-lublieba (pjanta bil- warda bajda). Jekk ir-raħħal kien isib għalqa lublieba u jdaħħal il-merħla fiha, l-għalqa kienet titnaddaf f'kemm ili ngħidlek. Galea jgħidilna ċar u tond kif kienet tiekol il-mogħża: '…tqatta' bi snienha u tibla' kollox sħiħ. Ġieli kont issib xi raħħal makakk, u biex jitma' l-merħla kien jistenna sa ma jaqa' d-dlam, u jdaħħal il-mogħoż tiegħu fl-għalqa mingħajr ħadd Galea, li jaf sewwa jħaddem il-Malti, kiteb hekk: 'Ir-raħħal kien jistenna jaqa' d-dlam, ħalli jdaħħalhom fl-għelieqi biex igerrmu l-ġmiemen tas- silla 1$ Kien hemm drawwa fost il-bdiewa, li jekk dawn ma ridux lir-raħħal jidħol bil-merħla tiegħu fl-għelieqi 10 Nru 4, Ħarġa Nru 39 kulħadd, fi Sqaq ix-Xewk, iż-żona ta' fuq iċ-Ċimiterju tal-Addolorata kien hemm Taċ-Ċonu.'$ Ir-raħħala kienu jżommu l-mogħoż f'maqjel. Jekk ir-raħħal kien ikollu merħla kbira kien jikri dar fejn kien iżomm dawn l-annimali. Dar Manduca fi Triq Santa Marija għamlet żmien twil mikrija għand ir-raħħala. Ir-raħħal kien iżomm il-mogħoż fis-sular t'isfel u l-ġwież fis-sular ta' fuq. tagħhom, kienu jibnu l-plier jew borġ xi mkien fejn jidher. Dan kien erba' ġebliet fuq xulxin, u taħt il-ġebla ta' fuq kienu jpoġġu ftit lublieba. Dan il-plier jew borġ ma kien xejn ħlief sinjal, li t-tifsira tiegħu kienet magħrufa sew mill-bdiewa u r-raħħala, li l-bidwi ma riedx li l-mogħoż jidħlu fl-għalqa tiegħu, u jekk ir- raħħal idaħħalhom kien se jiġi fl-inkwiet.17 Kien hemm diversi raġunijiet għala l-bidwi ma kienx irid il-mogħoż fl-għalqa tiegħu. Il-mogħoż kienu jżarmaw kull ħaġa li jsibu quddiemhom, sew jekk hi bajtrija (siġra tal-bajtar ta' San Ġwann) u kemm jekk hi siġra oħra. Galea jgħid li waqt li tgħaddi l-merħla: '… il-mogħoż ma kienu jħallulha xejn fis-siġra'.'8 Aktarx li l-mogħoż ma kinux joħorġu fi tliet ġranet partikolari — fil-festa tal-Lunzjata, fil-festa tas-Salib (3 ta' Mejju) u fil-Milied.' Kull filgħodu l-mogħoż kienu jinħarġu. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija jien kont noqgħod fi Triq Santa Marija u kont nara l-merħliet Ritratt antik tal-kappella tad-Duluri f'tal-Pietà L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA għaddejjin. Ir-raħħala ta' Wara l-Bjut kienu jieħdu l-mogħoż tagħhom fl-għelieqi ta' Sardinja. Għat- Tarxiniżi ta' dawk iż-żminijiet Sardinja jew aħjar Sqaq Sardinja kienet żona mimlija għelieqi. Għalqa wara għalqa, bil-ħitan tas-sejjieħ u bil-ħsejjes tal-ilma ġieri. Ir-ragħaj kien ikun jaf minn qabel fejn seta' jieħu l-merħla tiegħu. IL-BEJJIEGĦA Ir-raħħal barra li kien jieħu ħsieb il-mogħoż kien joħroġ bi ftit mogħoż ibigħ il-ħalib. Niftakar lil ommi tirrakkonta li missierha Franġisk Bezzina, li għamel żmien twil bil-mogħoż, kien jieħu ftit mogħoż kuljum u jiġbed lejn Ħaż-Żabbar. Wara jkompli miexi lejn l-Isla fejn kien ibigħ il-ħalib. Skont ommi, meta missierha kien jidħol l-Isla, kien isib post fejn kien jorbot il- mogħoż u jieħu miegħu waħda jew tnejn. Wara jibda jdur u jħabbat il-bibien tan-nies.20 Il-mara tad-dar kienet toħroġ fil-bieb bil-bott jew skutella. Biex il-mara tkun taf li r-raħħal wasal, dan WIRT POPOLIN TAL-MOGĦOŻ It-tfal ta' Ħal Tarxien kienu jkantaw taqbila fil- klassijiet tan-Nuna (illum Kindergarten). Din it-taqbila kienet tgħid: Agħmel xita, agħmel, Ħalli jikber il-ħaxix, Il-ħaxix nagħtuh lill-mogħża, U l-mogħża ttina l-ħalib. IR-RELAZZJONI BEJN IR-RAĦĦAL U L-MOGĦOŻ Il-mogħża ma tantx tħobb tobdi. Hi tgħix billi '…tiekol ix-xewk, l-għollieq, il-ħurrieq u ħxejjex li bhejjem oħra jaħarbuhom'.2' Dari l-mogħża kienet ferm importanti għall-ekonomija ta' dawk iż-żminijiet, billi kienet toffri lill-Malti laħam, ħalib u ġlud. Ir-raħħal kien isejjaħ lill-mogħoż tiegħu bil-lewn tagħhom. Jekk il-mogħża jkollha aktar minn lewn wieħed kienet tissejjaħ belqa (jiġifieri bl-ilwien imżewqa). Ġużi Gatt għamel studju fuq l-ismijiet li r-raħħal kien jagħti lill-mogħoż:2 Ismijiet tal-mogħoż skont il-lewn ta' xagħarhom Waqt li tkun għaddejja l-merħla, xi mogħża kienet tieqaf biex tipprova tiekol xi karta jew ċarruta li kienet issib fit-triq. Waqt li kienu għaddejjin kienu jħallu warajhom ħafna redus, bħal żibeġ żgħar suwed. kien jgħajjat kemm jiflaħ 'Ħalib'. Ir-raħħal kien jibdel l-għajta tiegħu matul il-jiem tar-Randan. F'dawk il- jiem, kien hemm id-drawwa tas-sawm. Minflok 'ħalib' kien jgħajjat 'Tal-Abjad', imma kulħadd kien ikun jaf li ġie r-raħħal biex ibigħ il-ħalib. Skont il-Malti, l-itjeb ħalib tal-mogħża hu dak tal- aħħar. Għalhekk meta l-ħalib kien se jispiċċa f'sider il-mogħża, ħafna kienu jriduh. Ir-raħħal kien jara li xi darba jew oħra kien jieħu miegħu l-mogħoż kollha. Dan kien fattur importanti għaliex jekk il-mogħża ma tinħalibx, tibda tagħmel inqas u inqas ħalib. Din it-taqbila ma kinitx marbuta mat-tfal Tarxiniżi biss. Kienet tintqal ukoll minn tfal oħra. Imma għat-tfal ta' Ħal Tarxien din it-taqbila kienet ħaġa speċjali għaliex kienu jaraw il-mogħoż kuljum malli joħorġu fuq l-għatba tad-djar tagħhom. Il-mogħża, bħal annimal ieħor, kienet tidħol fil-lingwaġġ tat-tfal. Mogħża kien jgħidulha geduda. Il-mogħoż fit-toroq ta' dari Isem Lewn ix-xagħar Belqa bl-iswed Sewda u bajda Belqa bl-aħmar Ħamra u bajda . Wiżgħija Ittikkjata FM Sewda imma b'rasha u Midliela Is-suf twil widnejha bojod Milgħuqa Is-suf qasir ħafna Xaqra B'suf ħamrani Ir-ras sewda b'faxxi sofor m Skont il-ħmura jew is-sfurija Tal-Merek taħt għajnejhom tul rasha Għaslija tas-suf kollha Gatt jgħid li kienu jeżistu ismijiet ta' mogħoż ibbażati fuq l-għamliet tal-widnejn u tal-qrun.2 10 Nru 4, Ħarġa Nru 39 L-għamla ta' sider il-mogħża Jekk ikollha biżla iqsar mill- Ismijiet tal-mogħoż skont l-għamliet tal-widnejn u Imxattra oħra tal-qrun Xiklifa Meta timxi tħabbat saqajha Isem Għamliet ) ta' wara ma' xulxin I Qarna Mogħża bil-qrun Kull mogħża kellha l-ħannieqa biex tinqabad minnha.2 Fartasa Mogħża bla qrun Kultant ir-raħħal kien idendel qanpiena (sansirra jew B'widnejha kbar u mitnijin sansarun) ma' għonq il-mogħża wkoll. Is-sansirra Torka minn għonqha sa geddumha kienet qanpiena b'għamla żengulija. Din kienet Barżakka B'widnejha sa nofs wiċċha tintuża biex il-mogħża tinstab jekk din ifettlilha tħalli ċerawA B'widnejha qosra u għall- l-merħla. ponta Għar-ragħaj mogħża hija aħjar minn oħra skont mA l Widnejha iqsar minn dawk ta' id-daqs ta' sidirha. Sider kbir ifisser aktar ħalib. Mondija jew Mejxa J c-rruwa Lill-mogħża ta' sider kbir kien jgħidilha 'dik erħa' li Widnejha Mżiewed ( B'widnejha mitnija tfisser mogħża tajba. Billi l-mogħża jkollha bħal Gatt sab ukoll l-ismijiet tas-sider tal-mogħoż.2 Ismijiet tal-mogħoż skont l-għamla tas-sider Il-kelma/kliem L-għamla ta' sider il-mogħża Driegħha Rota Sider sabiħ Driegħha Flixkun Sider ikrah Sider kbir li meta timxi qisha Qandilja qed terfa' xi ħaġa tqila IL-MALTI U L-MOGĦOŻ Għall-Malti l-mogħża kienet annimal injorant. Fil-Malti nsibu l-idjoma ras ta' mogħża. Din kienet tintqal għal min ma jridx jifhem u rasu iebsa.$ Il-Malti jkompli juża l-mogħża biex ikażbar lill-bniedem. L-idjoma qatta mogħoż ngħiduha għan-nies li jagħmlu kollox bl-addoċċ.$ Jekk il-Malti kien ikażbar il-mogħża, tant ieħor kien ikażbar lir-raġel tagħha — il-bodbod. Ħadd ma jieħu pjaċir jekk jirreferu għalih bħala bodbodi IL-PRODOTTI TAL-MOGĦOŻ Il-mogħża kienet tagħti lir-raħħal il-ħalib, il-laħam u l-ġlud. Mill-ħalib tal-mogħża tista' tagħmel il-ġbejniet ukoll, imma l-ħalib tagħha ma kienx imfittex ħafna għal dan il-għan. Mill-banda l-oħra n-nies kienu jixorbu ħafna ħalib tal-mogħża u jżiduh mat-te jew mal-kafà. Fl-imgħoddi t-tobba kienu jemmnu ħafna fil-ħalib tal-mogħża. Kienu anke jirrikkmandawh lill-pazjenti kontra l-mard tat-tiżi u għal min ikun allerġiku għal ħalib ieħor. Il-fama tal-ħalib tal- mogħża ħadet daqqa ta' ħarta meta t-tabib Temi Zammit sab fih il-batterju tad-deni rqiq. Skont xi kittieba u nies tax-xjenza l-ħmieġ tal-mogħża u n-nuqqas ta' iġjene welldu l-marda tad-deni rqiq fost il-poplu Malti. Oħrajn kienu tal-fehma li l-marda tibda meta l-mogħża kienet tiekol il-karti mit-toroq. Fl-1907 kien miet Ġużeppi Bonnici, tfajjel ta' ħdax-il sena. L-idea tal-karti maħmuġin kompliet tissaħħaħ u l-mogħoż bdew jitlibbsu sarima tax-xibka tal- fildiferru. B'hekk ma kinux jistgħu jieklu karti, ċraret u ikel ieħor waqt li jkunu jduru fit-toroq. żewġ swaba' mdendlin taħt għonqha, ir-raħħal kien jgħidilhom imsielet tal-laħam.27 Ir-raħħal kien aktarx bniedem superstizzjuż. Biex jipproteġi lill-annimali tiegħu kien idaħħal biċċa xemgħa tal-kandlora, xemgħa mbierka, f'widna tal-mogħża. Dan kien isir billi jorbot ix-xemgħa bix- xagħar tal-mogħża mal-widna.28 L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA Meta wieħed kien jixrob il-ħalib infettat tal-mogħża kien jimrad bil-marda msejħa tad-deni rqiq. Sa hawn il-gvern kolonjali Ingliż ftit qomos. Iżda meta din il-marda daħlet fost is-suldati Ingliżi li kienu stazzjonati Malta fi żmien il-Gwerra tal-Krimea, l-istorja daħlet f'kapitlu ġdid. Il-mikrobu li kien jikkaġuna din il-marda kien instab mit-tabib skoċċiż David Bruce fl-1886. Hu kien jistudja waqt l-awtopsja s-sors ewlieni tal-marda. Kien Bernhard Bang li kompla studja din il-marda. Wara ħafna riċerka ġie ssuspettat il-ħalib. Fl-1905 Temi Zammit, tabib Malti, sab ir-rabta li kien hemm bejn id-deni rqiq u l-ħalib mhux pasturizzat tant li, id-deni rqiq kien magħruf b'diversi ismijiet — Bang's disease, Crimean fever, Gibraltar fever, Malta fever, Maltese fever, Mediterranean fever, rock fever u undulant fever. Id-deni rqiq spiċċa minn fost il-Maltin. Ir-raġuni kienet li l-Maltin mhux dejjem kienu jgħallu l-ħalib. Kien fis-sena 1938 li l-gvern introduċa l-pasturizzazzjoni tal- ħalib kollu li kien jiġi prodott mir- raħħala Maltin. Barra minn hekk, il-gvern ipprojbixxa wkoll il-bejgħ tal-ħalib dirett mill-merħliet. 8 Barra mill-ħalib pasturizzat il- gvern beda jibgħat spetturi biex jaraw l-indafa tal-maqjel kif ukoll dik tal-mogħoż. Wieħed minn dawn l-ispetturi kien Ninu Cremona li kien studjuż sew tal-istorja kif ukoll tal-folklor. Cremona dam ħafna joqgħod Ħal Tarxien, sewwasew fi Triq Santa Marija. Iż-żmien li dam hemm welled il-poeżija dwar Wara l-Bjut. PazzKzzzznnn Il-mogħża tagħtina l-ħalib Merħla mogħoż ħierġa mill-Bieb tal-Bombi Il-laħam tal-mogħoż kien popolari ferm man-nisa ta' Ħal Tarxien. Anke l-gidi kien popolari fil-kċina Tarxiniża. Niftakar sewwa dixx wara dixx kienu jittieħdu l-forn bil-patata mqattgħa roti roti, ftit ilma u xaħam (illum żejt), bużbież, bżar, kari, spice, basal, u ftit tewm. SAĦĦA LIR-RAĦĦALA TARXINIŻI Fis-snin sittin iż-żoni ta' Wara l-Bjut u ta' Buleben ġew fil-mira tan-nies tal-politika. Triq Santa Marija kellha titwessa' biex minnha jkunu jistgħu jgħaddu l-karozzi tal-linja. Dawn il-karozzi kellhom iwasslu x-xebbiet u tfajliet għall- fabbriki li kellhom jinbnew fiż-żona Anke t-triq bejn Ħal Tarxien u ż-Żejtun tilfet is-sbuħija li kellha. Fi żmien il-merħliet din kienet kollha għelieqi u rziezet. Illum parti minnha saret kollha siment u ħġieġ — fabbrika wara fabbrika. Il-merħliet spiċċaw fi tmiem is-snin Id-dixx kien ikun miksi b'biċċa karta strazza.': Dan kien magħruf bħala gidi l-forn jew, a la Tarxiniża, 'gidfurn'. Ta' min jgħid li laħam il-mogħoż kien jintuża sewwa waqt it-Tieni Gwerra Dinjija miċ-ċentri tal-ikel magħrufa bħala Victorv Kitchen. ħamsin. Dr Coronato Grech jgħid: 'Fin-Nadur, sal-bidu tas-sittinijiet, din id-drawwa (tal-merħliet) kienet għadha komuni'.$ Il-ħalib tal-mogħża baqa' jinbiegħ sas- snin ħamsin u sittin. Il-ħalib kien jittieħed il-fabbrika tal-ħalib fil- Ħamrun fejn kien jiġi pasturizzat u jitpoġġa fil-fliexken tal-ħġieġ. Kien hemm fliexken tal-ħalib tal-mogħża (tapp abjad), fliexken tal-ħalib tal-baqar (tapp isfar) u ħalib tat-trab (tapp blu). Fis-snin ħamsin il-gvern Malti kellu pjan biex il-ħalib tal-baqar jieħu post il-ħalib tal-mogħoż. Il-gvern kien lest li jagħti baqra għal kull sitt mogħżiet li kien jagħtih ir-raħħal.55 Din welldet problema għar-raħħal. L-ILSIEN MALTI U L-MOGĦŻA Il-mogħża hija marbuta ma' ħafna kliem li llum ftit li xejn jintuża. Il-mogħża tinħaleb geżż, geżż. Tant li meta x-xerrej ma kienx jaqbel mal-ammont tal-ħalib li kien jingħata mill-bejjiegħ tal-ħalib kien jgħidlu: 'U ejja kemm int kiesaħ, agħmilli geżż ieħorf' Ir- raġel tal-mogħża jissejjaħ il-bodbod (ħafna bdabad). Il-ferħ hu gidi (tifel) (ħafna gidien) jew gidja (tifla). Meta l-gidi jkollu sena jgħidulu għens (ħafna għenus) jekk hu maskil u għaniqa (ħafna għenieq) jekk hi femminili.58 Fl-imgħoddi r-raħħal kien ilibbes maħanqa jew ħannieqa madwar għonq il-mogħża favorita tiegħu. Din kienet tkun magħmula minn bċejjeċ ta' ċraret ta' kull lewn. Għall-anqas waħda mill-mogħoż kien LEĠĠENDI Bis-saħħa tal-ħidma fil-qasam tal-folklor tal-istudjuż Għawdxi Victor John Galea għandna mniżżlin żewġ leġġendi marbutin mal-mogħoż. It-tnejn huma leġġendi marbutin mat-twelid ta' Sidna Ġesu Kristu. Waħda minnhom tgħid li fl-għar ta' Betlem, il-baqra u l-ħmara niżlu għarkupptejhom ħdejn il-maxtura biex isaħħnu lil Ġesu Tarbija. Il-mogħża qagħdet toqmos u taqbeż. Hi laqtet lit-Tarbija u weġġgħatha. Ġesli qam u fil-pront qalilha: 'Misħuta int u nofs ħalibek'. Din il- leġġenda Galea ħadha minn fomm ommu. $ It-tieni leġġenda li ġabar Galea titkellem ukoll fuq il-ġrajja tat-twelid tal-iben t'Alla. Din tgħid hekk: Mogħża daħlet fl-għar fejn kien rieqed Ġesu Tarbija. Hi baqgħet sejra dritt dritt lejn il-maxtura. Malli rat li fuq IL-QWIEL Victor John Galea ġabar ukoll żewġ qwiel marbutin mal-mogħża. Waħda minn dawn il-qwiel tgħid: Fejn tmiss il-mogħża jisħet. Dan il-qawl jikkonferma l-attitudni negattiva li kellhom il-Maltin lejn il-mogħża. It-tieni qawl jgħid: Dik il-geżża ma tiġix minn din il- L-INGLIŻI U L-MOGĦŻA L-Ingliżi, li kienu jaħkmu Malta matul is-seklu 19, ma kinux jaħmlu lil dawn il-mogħoż li kienu jiġġerrew mat-toroq tal-Belt. Wieħed mill-gvernaturi, Sir Thomas Maitland (magħruf bħala King Tom) kien jirreferi għall-Maltin bħala mogħoż. 10 Nru 4, Ħarġa Nru 39 Post għall-mogħoż kellu iżda għall-baqar ma kellux. Ftit kienu dawk li daħħlu l-baqar minflok il-mogħoż. Sa fejn naf jien f'Ħal Tarxien kien hemm tnejn li daħħlu dawn l-annimali l-ġodda. Dawn kienu Tat-Tikki li kellu r-razzett tiegħu fit-triq ta' bejn Ħal Tarxien u l-Fgura, u Ta' Mona bir-razzett tiegħu fit-triq bejn Ħal Tarxien u l-Gudja fiż-żona Tarxiniża ta' Tal-Barrani. ikollha qanpiena jgħidulha ġaras jew sansarun. Din kienet qanpiena tal-landa jew materjal ieħor li kienet tagħmel ħoss.S Meta l-bodbod jibda jagħti bir-ras jgħidu li qed jintaħ, waqt li meta l-mogħża tgħajjat jgħidu li qed twetwet. Għall-Malti l-mogħża kienet annimal injorant. Fil-Malti nsibu l-idjoma ras ta' mogħża. Din kienet tintqal għal min ma jridx jifhem u rasu iebsa. Il-Malti jkompli juża l-mogħża biex ikażbar lill-bniedem. L-idjoma qatta mogħoż ngħiduha għan-nies li jagħmlu kollox bl- addoċċ. Jekk il-Malti kien ikażbar il-mogħża, tant ieħor kien ikażbar lir-raġel tagħha — il-bodbod. Ħadd ma jieħu pjaċir jekk jirreferu għalih bħala bodbodi it-tiben kien hemm tarbija bdiet tagħmel il-ħsejjes. It- tarbija qamet. Kif Ġesu qam qabad denbha. Il-mogħża qabadha ferħ ta' ġenn u bdiet tgħajjat kemm tiflaħ. Ġennet lil kulħadd u Ġesu qalilha: 'Misħuta int u nofs ħalibek'. Dawn iż-żewġ leġġendi għandhom xi ħwejjeġ komuni. It-tnejn għandhom ambjent ta' żmien il-Milied. Għalhekk għandhom it-Twelid ta' Kristu bħala sfond, fihom hemm element uman. Dan juri kemm il-Malti (jew forsi l-Għawdxi) kien imaqdar il-mogħża. It-Tarbija ta' Betlem ta' ftit sigħat qamet u bdiet titkellem. Il-kliem ma tantx juru kliem il-Mulej iżda l-mod ta' kif il-bniedem kien iħares lejn dan l-annimal. mogħża. Il-Professur Ġużċ Aquilina kien tal-fehma li dan il-qawl qed jirreferi għax-xogħol li ġġib magħha l-mogħża waqt li Galea hu tal-fehma li dan il-qawl qed jirreferi għall-qerq li jsir waqt il-bejgħ u x-xiri. (Il-Maltin huma kollha mogħoż u jien nittrattahom t'hekk), kif fil-fatt kien jagħmel. Mela l-Maltin kollha kienu mogħoż u mhux it-Tarxiniżi bissif Skont il-Professur Ġuże Aquilina, li kien professur tal-Malti fl-Università ta' Malta, u li kien għarus ma' L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA waħda minn Ħal Tarxien li wara żżewwiġha, jgħid li l-mogħoż ta' Ħal Tarxien huma l-aħjar kemm għar-refgħa u kemm għall-ħalib. Hu jkompli jgħid li r-raħħala mill- Munxar, Għawdex, kienu jiġu Ħal Tarxien biex jixtru l-mogħoż minn hemm. Wieħed irid jgħid li Aquilina kien jaf x'qed jgħid għaliex hu kien mill-Munxar u mhux l-ewwel darba li waqt li kien għand il-familja tal-għarusa tiegħu f'Ħal Tarxien kien jara u jkellem xi raħħal mill- Munxar. Ir-raħħal Tarxiniż miet mewta naturali. Il-prodott tiegħu, il-ħalib tal-mogħża, inqata' mis-suq. Il- merħliet spiċċaw mit-toroq ta' Ħal Tarxien. Triq Santa Marija tilfet parti mis-seħer tagħha ta' triq twila mimlija sqaqien u djar li jafu żmien il-kavallieri, jekk mhux qabel ukoll. Iż-żona ta' Sardinja saret flettijiet, toroq u djar. Parti miż- żona ta' Buleben saret fabbriki. Il-mogħża spiċċat minn wiċċ Ħal Tarxien. Tgħid nerġgħu lura għall-ħalib tal-mogħża billi dan fih inqas xaħam minn dak tal-baqra7 Tgħid id-domanda għall-ġbejniet magħmulin mill-ħalib tal-mogħża għad tiżdied7 Barra minn Malta, mill-ħalib tal-mogħża jsir ħafna ġobon tajjeb, u ma narax għaliex f'Malta dan m'għandux jiġri wkoll. Bonnici Call Rafel, 'Il-Ħalib f'Ħal Tarxien', L-Imnara, ħarġa Tagħrif miġbur mis-Sur Joseph A Farrugia dwar nies li kellhom merħliet tal-mogħoż wara t-Tieni Gwerra Dinjija f'Ħal Tarxien. Dan it-tagħrif Farrugia ġabru minn fomm Tarxiniżi mdaħħlin fiż-żmien — Ġużeppi Cini, Fredu Randich, Ġenju Delia u Ċikku Mizzi (Novembru 2013). Komunikazzjoni personali ta' Lorenza Camilleri (1921— 25. 2013)li tiġi oħt Carmelo Bezzina l-Gramm. akkumpanjat minn abbati. Dawn kienu jmorru biswit is-Salib tad-Dejma biex ibierek l-erba' irjiħat (it-tberik tal-għelieqi u l-merħliet). Komunikazzjoni l-artikolista). personali ta' Lorenza Camilleri (omm Gatt Ġużi, 'Mogħoż u nagħaġ: vokabularju', L-Imnara vol. 6, nru 4, ħarġa 25, 138. kienu tnejn minn erbatax-il wild ta' Franġisk Bezzina u martu Ġużeppa (xebba Farrugia) in-Nuċa. Komunikazzjoni personali ma' Carmelo Bezzina (magħruf 38. bħala l-Gramm) li kien jiġi ħu ommi. Iz-ziju kien darba qalli li 39. r-raħħala tal-mogħoż ma kinux joħorġu l-merħliet tagħhom Galea Victor John, 'Il-Leġġenda tal-Mogħża tal-Presepju', Luminaria, ħarġa 111, Diċembru 2012, 18. Ċit 23. cit. Grech, Coronato Dr, 'Xi metodi għall-kura tal-mard li kienu jew għadhom jintużaw fin-Nadur' (L-Erbgħa u Għoxrin parti), Luminaria, ħarġa Marzu 1996, 19. Riċetta mogħtija minn Sunta Camilleri (xebba Farrugia) minn Ħal Tarxien (14 ta' Novembru 2013). Komunikazzjoni (Novembru 2013). personali ta' Joseph A. Farrugia f'dawn il-ġranet. Ta' min iżid li f'jum is-Salib, iz-ziju Karm kien jarma n-'niċċa' tas-Salib tad-Dejma. It-tiżjin kien isir billi jitpoġġa biċċa damask aħmar madwar il-bażi tas-Salib. jitpoġġew ukoll xi fjuri u xemgħa fil-fanal ta' quddiem is-Salib. Fl-imgħoddi qassis mir-raħal kien joħroġ mill-knisja parrokkjali Komunikazzjoni personali ta' Joseph A. Farrugia (19 ta' Novembru 2013).