IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ IL-GħAQDA IT-TIELET KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1926 IS-SENGħA TAL-KITBA (Jorbot mal-faċċ, 5 ta' l-1926) BIEX WIEĦED JIKTEB TAJJEB Minn dan li għedna s'issa, jidher safi safiilli sewwa fil-proża kemm fil-poċżija hemm xi ħaġa ġewwinija, ngħidu aħna l-ga/ja, u xi ħaġa barranija, ngħidu aħna l-goxra, jew il-/i6sa. Il-ħaġa ġewwinija hu //szed, jew dak li min jikteb irid igħid jew ifisser; il-ħaġa barranija hu l-sżem li l-kittieb iħaddem biex ifisser ħsiebu. l Issa biex wieħed jista' jikteb tajjeb, jiġifieri jfisser ruħu u qalbu kif jixraq u kif imiss, sewwa bil-proża u sewwa bil-poeżija, jiħtiġulu xi ħwejjeġ illi l-kotra tal-kittieba bil-malti—ngħidu b'għafsa ta' qalb—ma ħadu ħsieb jitgħallmuhom qatt, jew ma tgħallmuhomx kif jistħoqq. Minn dawn il-ħwejjeġ xi wħud imissu l-ga/da tal- kitba; dawn huma 1) it-thejjija tal-v20Ż/, 2) it-tħejjija tal-ga/d, 3) it-thejjija tal-fazzasżja: oħrajn imissu l-qoxra, dawn huma 1) it-tagħrif tajjeb tal-Ilsien, 2) it-tagħ- rif tal-kitba mħollija minn l-aħjar awturi li kitbu bi lsienna fl-imgħoddi. THEJJIJA TAL-MOĦĦ Ħadd ma jitwieled għaref: kull ma jinħażen fil- moħħ tal-bniedem, jew jidħol minn barra, igħaddi mit- triq las-sensi, jew jinħadem hemm ġewwa bil-fansasija u bil-Żs/e5. Għalhekk it-tħejjija tal-moħħ għal min irid jikteb għandha ssir 1) S/osserzazzjoni, jiġifieri bil- fili ta' kull ma jinsab jew isir jew jiġri ma' dwarna; 2) bir-riflessjoni, jew raġgħa fuq dak li nkunu rajna, smajna u ħassejna, 3) bil-ga;ż jiġifieri bil-fili tal-kotba ta' l-aħjar kittieba, sew qodma u sew tal-lum. L-OSSERVAZZJONI Ftit huma dawk illi jħobbu jiflu bir-reqqa dak li jisimgħu u jħossu. Idħol f'dar, fi ġnien jew band'oħra fejn ikun hemm wirju ngħidu aħna ta' xgħolijiet ta' l-Arti u tas-Snajja, inkella ta' ward, jew ta' għati ta' l-egħlieqi u tal-ġonna. Int tara mijiet ta' nies tħares, tittawwal, tittaffa għal fuq kull ħaġa li tkun imqiegħda għall-għajn ta' min iżur il-Wirja. Meta toħroġ minn hemm. staqsi lil dawk li kienu miegħek iżuru l-Wirja x'osservazv, U inti tara li sebgħa minn kull għaxra jwieġbu: ''kien hemm ħafna ħwejjeġ sbieħ', iżda ma jagħarfux igħidulek dawk il-firvejjeġ sbieħ kemm, liema, fejnu kif kienu. Ikunu harsinu raw, iżda ma jkunux OSSETUAU, Il-fili ta' kull ma jinsab u ta' kull ma jsir ma' dwarna jiftaħ il-moħħ u jsebbaħ u jdawwal il-ħsebijiet tagħna: it-tibdil f'lewn is-sema ma' tulek ja nhar; it- tiżwiq u t-tlellix tal-ward; il-ħarsa, il-għajta, il-mixi, il-ġiri tal-bhejjem; il-għana, it-tajran, il-ħeffa ta' l-agħ- safar; il-leħen, il-kelma, id-daħka, il-qagħda, il-mixja, id-drawwiet tal-bniedem, huma bħala għajn dejjemija ta' ħsebijiet ġodda, ta' xebh, ta' tqabbil, illi jgħallimna nagħarfu f'daqqa ta' għajn il-ħwejjeġ, waħda minn l-oħra, natuhom l-isem li jistħoqqilhom, u nqassmuhom fi ġlej- jeb ta' sura waħida, u hekk inhejju t-triq biex nistgħu bil-ħefta nifhmu l-għerf li nġabar u nkiteb minn nies li osservaw il-ħolqien u l-liġijiet tiegħu qabilna. L-istorja tgħallimna illi ħafna invenzjonijiet tal- għaġeb saru mill-£/ ta' ħwejjeġ żgħar, iżda minn nies li kienet tħobb u tagħraf tifli. Ix-xejra tal- pendlu li tkejjel il-ħin fl-arloġġi, it-telegraff li, ħafif daqs berqa, iwassal il-kelma minn tarf għal l-ieħor tad-dinja, it-tromba illi tgħarrex u tqarreb is-sema, in- kixfu, nistgħu ngħidu, minn ħwejjeġ taċ-ċajt. Iżda ma hux biż-żejjed li wieħed josserva d-dinja ta' ma' dwaru; jinħtieġlu wkoll jifli bir- reqqa ħwejjeġ oħra aktar ta' ġewwa, aktar moħbija li m'hux dejjem jiġu taħt is-sensi tagħna. Kieku wieħed jidħol daħla fih in-nifsu u jifli sewwa dak li jħoss mal-mixja tal- ħajja,—fi tfulitu, f'żugħżitu, fi rġulitu—oh x'dinja oħra moħbija u tal-għaġeb tidher quddiem il-għajnejn tal- moħħ tiegħul X'nisġa mżewqa ta' bena, ta' niket, ta' tama', ta' biża, ta' ferħ, ta' dwejjaq u swied-il-qalb, ta' daħk, ta' biki, ta' mħabba, ta' mibegħda, ta' ħeġġa, ta' ħila, ta' telqa, ta' filġa, ta' għira, ta' frugħa, ta' qilla, ta' sogħbal: Kemm fiha x'wieħed jifhem l Kemm fiha x'wieħed jitgħallem l-u jarġa' kemm hu ta' fejda dan it-tagħlim biex wieħed jista' jifhem lil ħaddieħor il-passjonijiet tiegħu, fl-imġiba tiegħu, u fi kliemu, sewwa jekk il-ħajja tidħaklu sewwa jekk issawtu l Biex niġu għalina: Kif jista' wieħed jikteb tajjeb. ngħidu aħna, fuq il ''Hena ta' l-ewwel Tqarbina'' jekk dan majkun osserva qatt b'liema ħrara, b'liema tjieba, b'liema 'sabar u b'liema dehen id-diretturi ta' istitut katekistiku ikunu hejjew lil dawk it-tfal għal l-ewwel bewsa tal-għarus tar-ruħ tagħhom; b'liema xejra, b'liema ġibda, li żżiġġ u tikber kull ma tersaq dik is-siegħa mwegħda, dawk it-tfal ikunu xtaqu l-ewwei tqarbina, u liema tbissima ta' l-angli, liema dawl ta' għajnejn ifisser il-qalb mixgħula tagħhom fil-ħin illi l-qassis jew l-isqof iqegħdilhom fuq ilsienhom il-Ħobż imqaddes $