20. is-sibt 6'ta' Jannar 2018 kemtitezzzntimezjentz FRAK MILL-ISTORJA: IL- mt ĦA SKMIR. DAWRA KULTURALI gf nafu, fuq iż-żewġ $, naħat tal-bajja ranii- — tsja tal-Irnella għandna żewġ siti storiċi importanti ħafna li jfakkruna f'żewġ epoki ta' ħakmiet differenti: il-Fort Rikażli, li jfakkarna fil-ħakma tal-kavallieri, u l- Isptar ta' Bighi li minkejja li jfakkarna fiż-żmien l-Ingliżi, ismu huwa marbut storika- ment ma' kavallier tal-Ord- ni ta' San Ġwann. U llum se nitkellmu pro- prju fuq dawn iż-żewġ siti li jiddominaw iż-żewġ naħat ta' din bajja. Ċertamentili l-Forti Rikaż- li, li nbena ħafna snin wara l-Assedju l-Kbir u li l-iskop li nbena kien biex tissaħħaħ id-difiża tal-Port il-Kbir, għandu storja kbira marbu- ta mal-ġrajjiet kollha li seħ- ħew f'pajjiżna fl-aħħar snin tal-Kavallieri, żmien il-Fran- ċiżi kif ukoll matul il-ħakma Ingliża. Fiż-żmien: l-Assedju l- Kbir (1565) fuq dan is-sit, it- Torok kienu bnew batterija qawwija biex jattakkaw lill- Forti Sant'Iermu kif ukoll biex jisfrattaw kull tentattiv ta' xi għajnuna li setgħet ta- sal minn Sqallija u tipprova tidħol fil-port biex tgħin lill- kavallieri. Fuq il-ponta ta' dan il- ħanek art fejn wara ġie mib- ni l-forti majjestuż ta' Rikażli kien jeżisti torri żgħir magħ- ruf bħala Torre Orsi (1566) fuq disinn ta' Bartilmew Genga. Antikament dan il- post kien jissejjaħ, jew aktar magħruf, bħala tal-Forok għax kien proprju l-post fejn kienet tingħata l-piena tal- mewt bit-tgħalliq. Kien proprju fl-1531, fiż- żmien il-Gran Mastru L'Isle Adam li nbnew dawn il- forok, u jingħad li l-ġustizz- jati kienu jitħallew imdend- lin mal-forok bħala twiddi- ba għal dawk kollha li jik- konfoffaw kontra t-tmexxija tal-Ordni. U la qegħdin insemmu dawn il-forok, tajjeb li wie- ħed ifakkar lill-qarrejja tagħ- na li aktarx li l-ewwel per- suni li ġew issentenzjati għat-tgħalliq fuqhom kienu Kara Saun Rais u Kara Mus- tafa b'għaxar ilsiera magħ- hom. Dawn kienu l-imħuħ wara komplott biex f'nhar l- Imnarja, meta l-Gran Mas- tru u l-kavallieri jkunu l-Im- dina, jirvellaw u joqtlu l-In- sara. Sintendi, matul iż-żmien, sakemm il-forok baqgħu je- żistu f'dik ix-xaqliba, ħafna kienu dawk li ġew issenten- zjati għat-tgħallieq fuqhom, anke xi Maltin (rinegati) li minn Insara qalbu għal Mu- sulmani. Il-Forti Rikażli nbena fl- 1670 fuq pjanta tal-inġinier Valperga wara donazzjoni ġeneruża ta' 20,000 skud mill-kavallier Fra Giovanni Francesco Ricasoli li wara ssemma għalih. Fl-1698 in- biet kappella ddedikata lil San Nikola biex isir il-qud- dies għas-suldati li minn żmien għall-ieħor: kienu jkunu stazzjonati f'dan il- forti. Matul il-ħakma tal-kaval- lieri saru diversi modifika- zzjonijiet fil-fortifikazzjoni tiegħu kif ukoll titjib f'dawk li huma batteriji ta' kanuni għad-difiża u l-ħarsin aħjar tal-Port il-Kbir. Fl-aħħar snin tal-Ordni f'Malta, il-patrijott Malti Mikiel Anton Vassalli kien ġie ssentenzjat għal għomru l-ħabs f'dan il-forti, iżda ftit xhur qabel il-wasla tal-Fran- ċiżi f'Malta (1798), tħarrab minnu bl-għajnuna ta' xi ħbieb u salpa lejn Franza. Fiż-żmien l-imblokk, it- truppi Franċiżi baqgħu jid- defendu dan il-forti b'ħila kbira kontra l-attakki kon- tinwi tal-Maltin u l-Ingliżi minn diversi batteriji fost- hom dik ta' Santu Rokku, peress li kienu jafu li dan il- forti kien jikkontrolla d- daħla tal-Port u kien 'ta' difiża għall-Belt Valletta. Finalment iżda l-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u dan il-forti waqa' f'idejn il-Mal- tin. Fl-ewwel snin tal-ħakma Ingliża fostna, fiż-żmien il- Gvernatur Bouverie, dan il- forti (1837) serva bħala sptar meta skoppjat il-kolera u jingħad li fih kienu mietu madwar 400 pazjent u dif- nuhom f'għalqa ftit metri 'l bogħod minnu u li snin wara saret ċimiterju llum magħruf bħala ċ-Ċimiterju ta' Wied Għammieq. Il-Forti Rikażli kien attiv ħafna fit- Tieni Gwerra Dinjija u fis-26 ta' Lulju 1941, il-kanuni tiegħu ħarbtu l-attakk. tat- Taljani fuq il-Port il-Kbir. Wara l-gwerra, bejn 1947 u l-1958, dan il-forti ġie kkummissjonat mill-Ammi- raljat Ingliż bħala HMS Rica- soli u kien jintuża bħala bar- racks Navali. Wara snin ta' abbandun, fis-Snin 70, kien hemm il-ħsieb li dan il-forti jinbidel f'park kulturali, iż- da dan il-ħsieb ma rnexxiex. Matul l-1999, f'dan il-forti storiku nbena s-sett tal-film epiku ''Gladiator' li skont l- esperti ċinematografiċi ġie deskritt bħala wieħed mill- isbaħ films għal dik is-sena bi prospetti kbar li jirbaħ għadd ta' Oscars. U kif nafu, wara dan il-film inħadmu oħrajn li kisbu suċċess … Qabel ma nidħlu fid-daħ- la tal-Kalkara, fuq l-għolja magħrufa bħala tas-Salva- tur, insibu l-bini potenti tal- Isptar ta' Bighi. Dan l-isptar ġie mibni għall-ħtiġijiet tal-Flotta Ing- liża fuq is-sit fejn qabel kien mibni l-palazz tal-Kavallier Giovanni Bighi, li kien jiġi n-neputi tal-inkwiżitur Fa- bio Ghigi u li wara kien sar Papa u ħa l-isem ta' Alessan- dru VII. Lapida ta' tifkira ta' dan il-Papa nsibuha inġastata mal-ħajt tal-knisja tal-Lun- zjata tal-Birgu aħna u deħlin fiha mill-bieb iż-żgħir tagħ- ha. Dan il-palazz kien inbe- na fl-1675 fuq pjanta ta' Lorenzo Gafa. Sfortunata- ment il-kavallier Giovanni Bighi laħaq miet qabel ma l-palazz tlesta għalkollox. Kien hemm żmien ukoll meta dan: il-palazz (illum Villa Bighi) kien magħruf bħala Palazzo Salvatore u dan l-isem jidher li ħadu peress li kien mibni fuq l- Għolja tas-Salvatur. ġġ Jingħad li mal-wasla tal- Ingliżi fostna, Lord Nelson kien ħareġ bl-idea li din il- villa kbira fid-daħla tal-Port tinbidel fi sptar navali. Fl- 1827 beda jintuża bħala sp- tar proviżorju u tliet snin wara, il-Perit Sebastiano ġie kkummissjonat biex iħejji l- pjanti biex ikabbruh meta nfetaħ uffiċjalment fid-29 ta' Settembru 1830. Dan l-is- ptar, li qam is-somma ta' £20,000 kellu mitejn sodda. Matul l-Ewwel Gwerra Din- jija l-isptar akkomoda num- ru kbir ta' feruti mill-gwerra tad-Dardanelli. Fit-Tieni Gwerra Dinjija, diversi partijiet tal-isptar in- tlaqtu bil-bombi, fosthom it- teatru tal-X-ravs … L-Isptar Bighi ngħalaq fis- 17 ta' Settembru 1970. Fis- snin ta' wara, parti minnu ntużat bħala skola tas-snaj- ja'. Preżentament. dan il-bi- ni qed jintuża bħala Ċentru tar-Restawr u Ċentru tax- Xjenza. Interessanti huwa l- fatt, li meta fl-1830 kien qiegħed isir ix-xogħol ta' tħaffir ta' trinek bħala pre- paramenti għall-pedamenti ta' dan l-Isptar Navali, kie- nu nstabu żewġ kolonni Eġizzjani, li sfortunatament illum jinsabu f'mużew fl-In- gilterra … Ikompli f'ħarġa oħra L-Isptarita'