UL- pġ kw gid , Pi MTTU il Ġo IDL-MATTT QARI LI TOĦROĠ IL-GĦAQDA ĠUNJU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI j 1955 IJA ħaġa li l-lum tidher wisq iżjed milli fil-bidu tas-seklu li għadda, jiġifieri minn mindu bdiet tidher 'l-ħawn u 'l hinn l-istampa ta' xi kitba bil-Malti, illi fil-letteratura Maltija għand- mi fil-qofol wisq iżjed materjal tajjeb ta' poeżija milli ta' proża: għalkemm fil-bidu l-proża sebqet il-poeżija. Maż-żmien rajna iskoll illi l-poeżija ġie li għalbet il-kotra ta' materjal letterarju. Din ix-xejra, iżda, ta' għana u tjubija poetika fil-letteratura tagħna delret u faret f'daqqa mal-qawmien tal-Malti, l-ewwel- nett fost il-kittieba xjuħ u mbagħad f'dan l-aħħar perijodu ta' tletin sena fost il-kittieba żgħażagħ b'riħet il-ħeġġa ta' xi sti- denti universitarji li fl-1926, għall-ewwel darba, kienu talbu lill- UGħaqda' biex joħorġu Numru ta' 'Il-Malti' b'kontribuzzjont- jiet biss mill-pinna żagħżugħa tagħhom—u din il-ħarġa ta' ''Il- Malti' ta' Numru speċjali miklub minnhom kienet l-ewwel miz- tla li wara ftit snin tat- l-isbaħ. ward. mill-ġnejna tal-Kitba Mal- tija, b'mod li wara sew sew ħames snin (1931) minn dan il-Mo- viment twieldet il-Għaqda tal-Malti (Università)'' bl-organu tagħha ''Leħen il-Malti', imwaqqaf miż-żewġ studenti, Rużar Briffa u Ġużċ Bonnici. Minn l-ewwel Żminijiet tal-kitba Maltija sad-data tat-twaq- qif ta' din il-Għaqda, il-proża Maltija baqgħet lura, kif insibuha l-lum, bla ma laħqet mal-passi tal-poeżija. Il-kittieba żgħażagħ iktar imferxu biex imemru l-pinna fuq l-immaġinazzjoni milli fuq il-filosofija tal-moħħ, iżjed fuq it-taħbit tal-qalb milli fuq il- ħsieb rifessiv tal-moħħ, jiġifieri iżjed fuq il-kitba poetika milli fuq il-prożajka. Tarġa' l-frott tal-kitba. poetika tagħhom kien u għadu wisq iżjed bnin minn dak tal-proża, Jekk nagħtu daqqa ta' għajn lura. lejn iż-żminijiet ta' qabel naraw li sew il-kittieba zjuħ kemm ukoll il-kittieba żgħażagħ tal- lum għandhom warajhom kwadru sinottiku ta' l-istorja ċkejkna tal-letteratura Maltija li turi sa miż-żernig tagħha l-medda ċkej- 84 ' IL-MALTI kna ta' passi li mxiet il-proża Maltija f'perijodu ta' dwar disgħin sena, jiġifieri minn De Soldanis sakemm għall-ewwel darba de- her xi ktieb tal-Qari Malti għat-Tfal ta' l-Iskejjel. tal-Gvern. Qabel id-dħul ta' xi kotba tal-Qari Malti fl-Iskejjel ma niltaq- għux ħlief ma' tagħmira wisq żgħira tal-letterutura Maltija: xi inanuskritti ta' prietki bil-Malti, Katekiżmu ta' Wiżżino (1759), xi djalogi ta' De Soldanis, traduzzjoni ta' Vanġelji ta' Cannolo u Vassalli, Storja tas-Sultan Ċiru (traduzzjoni ta' Vassalli), Ste- dina fuq il-ħtieġa tat-Tagħlim ta' Kitba Maltija ta' Vassalli u ri ktejjeb tal-Qari ta' Francis Vella. Mill-Libertà ta' l-Istampi 'l-hawn nibtet il-proża ġurnalistika li sakemm. ħareġ is-''Sebħ'' tax-Xirka Xemia ma nistgħux mgħidu li għandha tingħadd bħn- la fergħa. ta' kitba letterarja Maltija, kif ukoll ma jistgħux jin- għaddu bħala eżempji ta' proża serja dawk ir-romanzi u rakkon- ti, il-biċċa. l-kbira. traduzzjonijiet, (neħħi dawk ta' Ġ. Muscat Azzopardi, u xi waħdiet oħra) li f'għeluq is-seklu li għadda bdew jinkitbu minn dilettanti għall-qligħ tal-flus, Kienet ix-Xirka Xemia li bdiet tagħti lill-proża Maltija x-xejra letterarja. bil-kil- ba ta' Preca, Ġan Anton Vassallo, Napuljun Tagliaferro, Bel- lanti, Testaferrata u ki oħrajn. Minn dik l-epoka aħna u nqallbu fl-elenku tal-kitba Maltija bdejna niltaqgħu ma' xi bċejjeċ tu' proża tajba: storika, didattika, narrativa, reliġjuża minn kittie- ba ta' l-iskola li mill-pinna tagħhom il- poplu beda jixrob u ftie- għem il-fejda u t-tjubija tal-Malti letterarju. Waħda mill-isbaħ ġabra ta' proża tajba li għamlel. il-ġid fil-moħħ. u l-qalb tal-ġenz- vazzjoni Maltija ta' dak iż-żmien kif ukoll tal-lum, ħija dik is- sensjela ta' kotba bl-isem ta' Mogħdija taż-Żmien ta' Fonzu Marija. Ir-rumanzi ta' A. E, Caruana ti ta' Ġużġ Muscat Azzopardi fetħu t-triq għall-proża romanzeska, Din ix-xorta ta' kitba. prożajka, li fl-aħħar perijodu ta' tletin sena ta' ħajja lette- varja Maltija kotrot bir-romanzi, rakkonti, stejjer u novelli li nkitbu minn kittieba xjuħ u żagħżagħ, kompliet dejjem tgħam- mar il-ħażna ta' materjal prożajk Malti, iżda b'dana kollu, għad inu nistgħux ingħidu illi l-proża Maltija laħqet. fil-valur lettera- Tiu lil dik tal-poeżija. Il-Isien Malti, għandna niftakru, ma bediex bħal ilsna oħra, bil-kitba ta' proża jew poeżija, iżda bl-istudji fuq in-nisel, il- morfoloġija u l-lessiku tiegħu. Kien Vassalli li fetaħ it-triq 'tat- tagħlim skolastiku tal-Malti, Pnoża U POEŻIJA FIL-LETTERATURA MALTA. Il-poeżija, qabel il-proża, jidher li ħajret lil vi ieħud. fost- hom lil-Bonamico u De Soldanis stess biex isemmgħu l-ħlewwa tal-Malti. b'ritmu kemm xejn klassiku (1672-75), maqtugħ minn dak il-għana bikri tal-għannejja tat-triq li tiegħu fadlilna xi ħjiel fuq dak li-ħallieha miktub għall-ewwel darba G. Navar- 10 (1791) u G. Percij Badger (1888). Il-proża, għalhekk, kellha bir-raġun kollu ddum xi ftit iżjed mill-poeżija ma ttalla' ritha iżżejjen b'libsa li jixirqilha u li taqbel, maż-żminijiet u progress ilena oħra, b'letteratura wisq iżjed qadima minn tal-lum. Insibu ikoll illi l-proża tagħna għadha nieqsa minn xi argu- menti li fihom il-prożaturi tagħna għadhom ma rawmux il-pin- ma tagħhom u dawn huma: argumenti motobijografiċi, didattiċi, epistoluri, dissertatorji, eċċ. Fost il-proża narrativa u TOMAN- sesku jonqos iktarx l-element psikoloġiku, soċjali, fil-waqt li fil- proża drammatka. l-istil klassiku f'argumenti storiċi ta' l-epoka qadima, kif ukoll in-natualezza fid-djalogar b'vokabolarju u fra- żjoloġija wierqa u mexxejja u bla kliem. safi li jista' jtellef l-ef- jett ta' l-espressjoni xenika, f'argumenti ta' l-epoka moderna. Infittxu għalhekk ii-ninlew dan il-vojt jekk irridu ikollna letteratura mirquma u sħiħa kif jixraq għaż-żminijiet li aħna fihom, l-epoka tad-deheb tal-Dsien Malti. NHAR L-EWWEL QUDDIESA Din it-talba li ġejja ġiet magħmula mill-Qassis ġdid Patri Karm. Fenech, 8.J.€, nhar l-Ewwel Quddiesa Solenni tiegħu, fil- Parroċċa ta' 8. Pubblju, il-Furjana, il-15 ta' Awissu, 1955. 0 Ġest, Qassis għal dejjem, żomm il-qaddejja Tiegħek fil- kenn tal-Qalb Imqaddsa Tiegħek, fejn ħadd ma jista' jagħm- lilhom xejn. Agħti l-qawwa 'l fommhom miżbugħ bid-Demm prezzjuż Tiegħek, Żommbhielhom safja u maħlula mid-dinja 'l qalbhom minquxa bil-għelm tas-Saċerdozju glorjuż Tiegħek. Bierek ix-xogħol tagħhom bi frott kotrani, u agħmel li l-erwieħ li jaqdu jkunu fis-Sema l-kuruna tagħhom ta' dejjem, .Ċ). P. Karm Fenech, 8.J. huwa l-awtur tat-Taħriġ fl-Ilsien Malti; Idjomi Maltin u Il-Qawl Malti. 36 Rapport tas-Sena 1954 RAPPORT AMMINISTRATIV TAS-SEGRETARJU MOQRI FIL-LAQGĦA ĠENERALI TA' L-24 TA' APRIL, 1955, ILL-HATRA tal-Kunsill sal-lum l-'Għaqda tal-Kittieba 4 : tal-Malti issoktat titħabat sabiex l-iskop li għalih twaqqfet jintlaħaq dejjem aktar; dan it-taħbit ta frott bnin li ġà qegħdin igawduh il-kittieba Maltin. Bħalma weħed għandu jistenna t- triq ma kenitx watja għal kollox, infatti l-President laqqa' l- Kunsill 17-il darba biex dan jistħarreġ il-qagħda li minn żmien għal ieħor kienet tinqala' u jieħu l-passi meħtieġa għall-ġid ta' lsienna u ta' min iħabrek biex isebbħu u iagħnih bil-letteratura li tixraqlu, Barra minn għadd ta' oħrajn ta' importanza iżgħar, il- Kunsill kellu jipprova jsib tarf ta' żewġ kustjonijiet li kull waħda minnhom kienet tolqot b'mod dirett il-ħajja tal-Għaqda; l-ewwel kienet dwar l-istatut u l-oħra dwar id-drittijiet ta' l-awturi, speċ- jalment dawk li x-xogħlijiet tagħhom jixxandru mir-Rediffusion. Sabiex il-Kunsill jilqa' x-xewqa ta' għadd ta' Membri Akka- demiċi li jsir xi tibdil u xi żidiet fl-Istatut waqqaf kommissjoni magħmula mill-Viċi President, is-Sur A. Cremona u Dr, A. Buttigieg, Membru tal-Kunsill; dawn studjaw il-proposti mres- sqin mill-Membri u għamlu xi suġġerimenti; il-Kunsill kellu wkoll xi proposti oħra tiegħu wara li stħarreġ bir-reqqa r-rapport tal-kommissjoni; il-frott ta' din il-ħidma ssibuh miġbur quddiem- kom — importanti ħafna hi l-kustjoni ta' l-affiljazzjoni — biex intom taqtgħu dak li għandu jsir. Fuq id-drittijiet ta' l-awturi kulħadd kien tal-fehma li jeħtieġ jittieħdu passi sabiex ix-xogħol tal-pinna ma jibqax ikun aktar sfruttat u fuq kollox sabiex il-livell tax-xandir jogħla b'mod li s-semmiegħa waqt li jkunu qed jieħdu pjaċir ikunu wkoll fl-istess ħin — saħansitra xi drabi bla ma jindunaw — qegħdin jedukaw moħhom u qalbhom. B'dan l-iskop twaqqfu. tliet kummissjoni- jiet: l-ewwel waħda, magħmula mill-Professur Ġ. Aquilina, Dr. A. Buttigieg u s-Sur Ġużċ Diacono, studjat il-qagħda u irrappor- tat fuqha. Ħriġna fl-istampa u qanqalna ħafna kliem u kommenti li servew ta' ġid; bosta għaqdiet oħra kitbulna biex igħidulna kemm kienu jaqblu mal-fehma tagħna u jħajruna, nissoktaw fit- triq li konna qbadna, iżda kien hemm xi wħud li donnu ma għoġobnihomx għax forsi ħasbu li ma kienx ser jaqblilhom. dan twaqqfet it-tieni kommissoni li ħadu sehem fiha s-Sur Gużċ Chetcuti u s-Sur Ivo Muscat Azzopardi biex tagħmel suġġeri- menti konkreti. Bix-rapport ta' din it-tieni kommssjoni f'idejna stedinna lill-għaqdiet u x-xirkiet l-oħra li bejn wieħed u ieħor qegħdin jaħdmu għall-ideal tagħna sabiex jingħaqdu magħna ħalli Ikoll flimkien navanzaw fit-triq li kif konna naħsbu ma kenitx sejra tkun nieqsa mit-twegħir u t-tfixkil. Kważi kull min stedinna wieġeb u ssieħeb magħna, Tlaqqgħu d-delegati taħt it- tmexxija tal-President tal-Għaqda tagħna għal darba darbtejn u dawn wara li studjaw is-sitwazzjoni, stħarrġu s-suġġerimenti, qatgħu x'passi kellhom; jittieħdu u ħatru kommissjoni ta' erbgħa : Il-Professur Aquilina, il-Professur Kan. E. Coleiro, l-Avukat Ġorġ Zammit, u s-Segretarju tal-Għaqda tal-Kittieba 'ex-officio' Membru 1 Segretarju tal-Kommissjoni li: kellhom imexxu l- ftehim. Din il-kommissjoni għadha kif temmet ħidmitha għal kollox — iżda kif ġa tajt x'wieħed jifhem, l-awturi ġa ilhom xi żmien jitħallsu aħjar u ġa hemm min jieħu ħsieb jara l-livell tax- xandir bil-mod il-mod jogħla u jitjieb. Fu xieraq li r-rapport tiegħi fuq din il-kustjoni jingħalaq b'kelma ta' ħajr lid-Direttur tar-Rediffusion għall-inod ġentili li bih deijem laqa' l-Kommis- sjoni u sema' dak li riedna ngħidulu, u li xi drabi żgur ma. kienx idoqqlu ħelu f'widnejh. Kif kien fisser il-President fid-diskors li għamel fil-Laqgħa Ġenerali meta kien inħatar il-Kunsill, il-parir tal-Għaqda tagħna hu mfittex u mismugħ u dan minkejja l-fatt ji l-isem tal-Membri tal-Kunsill baqa' qatt ma deher fil-Gazzetta tal-Gvern kif kien isir fl-imgħoddi. Infatti fost il-membri tal-kumitat imwaqqaf mill-Ministeru ta' l-Edukazzjoni u taħt il-presidenza ta' l-istess Direttur ta' l-Edukazzjoni biex jagħtu parir lill-Ministru dwar sussidji lill-awturi ta' xogħlijiet miktubin bil-Malti, tnejn jirrap- preżentaw lill-Għaqda. Ir-Rediffusion ta' sikwit titlob l-għajnuna tal-Kunsill — dan ġara meta riedet tagħmel kompetizzjoni ta' stejjer qsar, ta' xandir speċjali għall-miġja tal-iaħbuba Reġina tagħna u f'okkażjonijiet oħra wkoll; għalkemm mhux dejjem ix- xewqa tagħna kienet milqugħa għal kollox, iżda dejjem ittieħdu miżuri favorevoli, ta' min isemmi fost l-oħrajn il-ħlas lill-eżami- naturi ta' kompetizzjonijiet. Kien hawn ukoll min xtaq ikun jaf kif naħsbuha aħna qabel ma jintrapprendi xi xogħol ta' pubbli- kazzjoni. Safejn stajna aħna qatt ma nqasna li nagħtu l-għajnuna 38 IL-Manri tagħna wkoll meta saħansitra xi membri kellhom imħabba f'hekk jissigrifikaw ħinhom. Haġ'oħra li tkompli tqawwilna qalbna hi t-talba ta' xi kit- tieba żgħażagħ li ġa bdew jagħmlu isem fil-qasam letterarju Malti biex jidhlu magħna u jkollhom il-ġieh jissieħbu magħna fil- ħidma favur ilsienna. Imħabba xi proposti li tressqu quddiem il-kommissjoni li kellha f'idejha r-reviżjoni ta' l-istatut, it-talba ta' xi wħud minn dawn għadha ma ġietx milqugħa, iżda nitta- maw li l-Kunsill il-ġdid ikun jista' jieħu ħsiebha bla telf ta' żmien. Dan jgħodd ukoll għall-kustjoni ta' l-affiljazzjoni. Il-mewt tas-Sur Ugo Muscat Azzopardi kienet għall-Għaqda daqqa ta' ħarta li l-effetti tagħha sejrin jibqgħu jinħassu għal xi żmien. Fl-aħħar rapport amministrativ semmejt kif bl-għajnuna tas-Sur Ugo Muscat Azzopardi l-Għaqda waqqfet Darha; il- mewt tiegħu setgħet ċaħħditna minnha li ma kienx għall-qalb tajba ta' għadd mill-Membri Akkademiċi li refgħu l-piż tal-kera; b'dan il-mod biss bqajna ngawdu l-istess vantaġġi. Għalkemm ix-xewqa tal-Kunsill kienet li għeluq il-mitt sena tat-twelid ta' l-ewwel President tal-Għaqda, il-mibki iżda qatt minsi Kav. Ġużċ Muscat Azzoparċi, jkun imfakkar b'mod tassew xieraq u, biex ingħid hekk permanenti, il-pjan li kien ġà thejja baqa' fil-ħsieb tagħna imħabba għadd ta' raġunijiet, imma l-aktar imħabba nuqqas ta' flus. Iżda dil-ġrajja ma setgħetx titħalla tintesa u kif tafu intom ġiet imfakkra f'IL-MALTI, l-organu offiċjali tagħna, kif ukoll mill-President f'diskors kommemorativ minn fuq ir-Rediffusion, Qabel ma nagħlaq dan ir-rapport ma nixtieqx nonqos minn dmiri li nirringrazzja lil dawk fost sħabi — l-aktar il-Membri tal- Kunsill — li billi l-ħidmiet tal-Għaqda qed kull ma jmorru dejjem jiżdiedu, b'xi mod jew ieħor ħaffewli mill-piż u hekk kinuli ta' għajnuna kbira. IT-TABIB Ġ. Nifirħu lit-Tabib Ġ. Galea, President tal-Għaqda tal-Kit- tieba tal-Malti u Direttur ta' Il-Malti'', li ġie mogħti t-titlu personali ta' Professur tal-Mediċina Degali fl-Università Rjali ta' Malta flok ta' Lettur ta' l-istess materja wara rikkmandaz- zjoni tas-Senat imwettqa mill-Kunsill ta' l-Università, għall- merti ċiegħu: eċċezzjonali fl-istess karika universitarja, MITULI ĦUTI Ta' J. M. MANARA Lill-għeżież ħuli Daddu u Carlo li dejjem u f'kollox għallmuni. Mar kulħadd miċ-ċimiteru, l-oqbra reġgħu minsijin ; nwar midbiela tilfu l-fwieħa, żejt u xama' mitfijm, Waħdi, nhewden, sabar xejn, ngħajjat: ''Huti, għax mittu t-tnejnf' Siġar twal li ddellu l-oqbra b'silta u sura ta' kampnar, tħaddru s-sena kemm hi twila twennsu l-mejta lejl u nharl Igħidu li intoni tagħtu s-sabar, x'tafu sew fuq 'l hinn mill-qabar 7 Ir-rih qam minn ġoċ-ċipressi u kull iergħa, bdiet tirtogħod, xebli ta' leħen li kont nafu smajt iwieġeb mhux fil-bogħod : ''Sabar lilkom, ja ħajjin', igħidu għal dejjem il-mejtin. F'dalma mraxxa bi trab fiddi illi jerħi dawl nemniemi rajt lil ħuti jitbissmuli ferħanin fil-gawdju diemi, Twieldu b'mewthom, għalli ġej, naf li jgħixu fil-Mulej KOTBA BIL-MALTI Il-Wisq KRev.du Duttur Martiniano Roncaglia, O.F.M., Direttur tas-''Centre D'HEtudes Orientales' li jinsab fil-Muski, il-Kajr, Eġittu, wera l-hena, l-għoġba u l-ħajr tiegħu meta was- lulu xi kotba bil-MALTI għall-BIBLJOTEKA taħt it-tmexxija tiegħu. Huwa interessat l-iżjed f'dawk il-kotba li bħala egħmejjel jew ilsien għandhom x'jaqsmu ma' l-Orjent, imma jieħu wkoll pjaċir b'kull ktieb miktub bil-Malti tajjeb, Għalhekk min jista' jiddisponi minn xi ktieb huwa mit- lub li jibagħtu lis-Sur Ivo Muscat-Azzopardi P.L., 47, Triq id-Dejqa, Valletta, biex jiġi mibgħut lil Dottor Roncaglia. AÀRIO kien għadu kemm iżżewweġ. Kellu mara li kien iħob- bha daqs id-dawl t'għajnejh u kien qed igħix ħajja. ta' sliem u hena fl-istat ġdid tiegħu. Biss huwa kellu xewqa kbira li jkollu iben jixbab lilu. U fih din ix-xewqa kienet aktar tikbes meta kien jara t-tifel ta' ħuh il-miżżewweġ b'dawk il-għainejn sbieħ ta' missieru i Mario kien jagħraf kemm hi ħaġa ta' ferħ li tkun missier, U kemm hi ħaġa ta' ferħ aktar li jkollok iben jixbah lilek. Kemm xtaq li bħal ħuh ikollu tifel jixbah lilu biex bħal ħuh joqgħod jit- paxxa bihl Fil-belt Taljana. fejn kien igħammar Mario ma' martu kien riesaq il-periklu. Dak iż-żmien l-Italja kienet fi gwerra ma' l-Aws- trja. It-truppi Awstrijaċi kienu qasmu l-fruntiera Taljana, bdew iheddu l-ibliet Taljani tat-Tramuntana u issa kienu qorbu sew lejn il-belt ta' Mario. Fil-belt saret sejħa biex jingaġġaw aktar suldati ħalli l-għadu jiġi megħlub. Għal din is- sejħa wieġeb għadd sabiħ ta' żgħażagħ, u fost 'dawn kien hemm Mario li ngaġġa, minn ta' l-ewwel. Ma damx Mario ma sab ruħu mifrud minn martu, Kienet ġiet ordni biex it-truppi Taljani jmarċaw u jiltaqgħu mal-għadu li kien wasal barra bwieb il-belt. Qalb il-bini ġa. kienu bdew jin- stemgħu l-kanunati tal-għadu u kultant xi balla żżarżar u tfaqqa' fuq xi ħajt. Fost in-nies qamet għagħa u taħwida kbira—nisa u tfal jibku u rġiel jippruvaw jikkalmawhom, Kulħadd imwerwer. Fejn qabel il-belt kienet issaltam fil-hena u l-paċi issa kienet maħ- kuma mill-qilla u l-qirda tal-gwerra. It-truppi Taljani ma damux ma ntasbu f'taqbida, mal-għadu barra l-belt. Saret taqtigħa ħarxa li fiha għadd kbir ta' suldati taż- żewġ naħiet ħallew ħajjithom. Il- taqbida damet sejra ħafna u ma ntemmetx qabel ma. mijiet ta' iġsma kienu jinsabu fl-art bla. ħajja. It-truppi Taljani rnexxielhom Joħorġu rebbieħa u jreġġgħu lura lill-għadu b'għadd kbir ta' ħajjiet mitlufa u għadd akbar midru- ba. U fost il-midruba kien hemm min ġie immankat bl-ikrah. Malli l-għadu kien għab għal kollox, it-truppi Taljani mar- ċaw lura lejn il-belt, rebbieħa imma mikduda. Meta daħlu fil-belt kien hemm dehra ta' ferħ u biki. Min beda jitgħannaq ma' żew- ġu, ħuh jew ibnu li kien mar għat-taqbida u reġa' lura qawwi u sħiħ, u min beda jibki u jolfoq għax xi ħadd għażiż għal qalbu ma kienx reġa' lura fi ħdanu. Mario kien jinsab imħaddan ma' martu li f'idejha kellha għo- ġol ta' tarbija. Kienet l-ewwel tarbija ta' Mario. Tifel wiċċu mqaxxar. Imma l-aktar li kien jixbhu minn għajnejh. Għajnejh kienu qishom tiegħu meta kien żgħir. Dak li xtaq Mario kien issa qiegħed quddiemu. Hu kien tilef għajnejh it- tnejn. Waqt li kien f'taqbida ma' wieħed mis-suldati tal-għadu safa' milqut b'balla li ħallietu għama, għal kollox. Kieku Mario seta' jiftaħ għajnejh kien jagħraf kemm tabilħaqq kien jixbhu ibnul Dak il-ħin bdew idoqqu marċijiet ferrieħa, biex jiċċelebraw ir-rebħa u kap għoli li qam jindirizza lill-folla għall-okkażjoni nstama' jgħid: 'U issa qed nara għalikom futur sabiħ, qed nara dawl ġdid fuq ix-xefaq L Mario seta' jara dlam biss, U għalih xejn ma kien jimporta la ma setax jara lil ibnu li kien jixbhul IL-QALB Ta' GEORGE ZAMMIT siekta u mbikkma, imkebba fis-swidija — Ħolma minsija — Iżda tistenbaħ bħal merill fil-wisa' 'Ta' sema, safi U l-ħolqien timla bl-għana, u, bħal għadira Imfawra, tfawwar lewn id-deheb u l-ġawhar, Meta, b'żegħila ta' blanzun, tmellisha Iż-żiffa tat-tifkira, STATUT TAL-GĦAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TIBDIL U ŻIDIET FL-ISTATUT MGĦODDIJIN MILL-KUNSILL Proposti dwar tibdil u/jew żidiet fl-Istatut imwettqin mill- Kunsill :— Regolament 14, — I-ewwel paragrafu tar-regolament jin- bidel b'dan il-mod :— Il-Kunsill ikun magħmul minn: President, Viċi Presi- dent, Segretarju, Teżorier, Uffiċjal tal-Propaganda, li jissejħu Membri Uffiċjali, u tmien membri oħra li minn fosthom jin- għażlu mill-istess Kunsill: Arkivista, Asst. Segretarju u Asst. 'Peżorieri Konsegwenza ta' dan it-tibdil: kulfejn fl-Istatut hemm il- kelma ''Kaxxier' din tinbidel f'''Teżorier'i, Regolament 24, — Ir-regolament jinbidel hekk: 'Tl-Laqgħat Ġenerali jsiru għallinqas darba fis-sena u kull meta jidhirlu meħtieġ il-President jew il-Kunsill jew meta għaxar Membri Effettivi jeru lis- Segretarju bil-miktub li jridu laqgħa ġenerali u għalfejn iriduha. ssir Regolament 28, — Ir-regolament jinqara hekk :— ĊViċi President, Meta l-President rna jkunx jista' jaqdi dmiru jidħol floku l-Viċi President. Jekk ħadd minnhom ma ikun fil-laqgħat sa kwarta wara l-ħin, wieħed mill-Membri tal- Kunsill. jekk ikun hemm 'auorum', jitlob li jiġi maħtur Pre- sident Proviżorju minn fost il-membri preżenti'', Regolament 29, — Ir-regolament jiżdied b'dan il-paragrafu : Segretarju jgħin lis-Segretar u jidħol floku meta s-Segretarju ma ikunx fista' jaqdi dmiru. Jekk fil-laqgħat ma ikun hemm ħadd minnhom, il-President jordna li jinħatar Se- gretarju Proviżorju minn fost il-membri preżenti'' Regolament 80. — Tr-regolament jiżdied b'dan il-paragra- fa wara l-ewwel naragrafu :— 'Tl-Ass, Teżorier igħin lit-Teżorier un jidħol flok meta dan ma ikrnx iista' taqdi dmiru' Fi tmiem l-ewwel paragrafu, wara l-kelma 'Rivista'. jiż- diedv dawn il-kelmiet :— fuq il-firma tat-Teżorier n.tar-Reviżnri. Jekk ir-Reviżuri ma dapprovawx ir-rapnart tat-Teżorier għandhom jagħfu r-ra- ċrni'iet tagħhom f'rapport li jressqu quddiem il-Kunsilf', STATUT TAL-GĦAQDA 43 It-tieni paragrafu, wara l-kelma ĊLib'. jinbidel u jkompli jinqara hekk —— tliet Reviżuri li fosthom wieħed ikun Supplenti. Ir-Revi- żuri jingħażlu mil-Laqgħa Ġenerali wara li jkun inħatar il-Kun- sill; dawna jingħażlu minn fost il-Membri BEffettivi li ma jin- nux membri tal-Kunsill. Regolament 87, — Wara li l-pont ta' tmiem. il-paragrafu jinbidel f'virgola, il-paragrafu jiżdied b'dawn il-kelmiet :— jiżda madankollu huwa għandu jibqa' jħallas sa l-aħħar tas-sena, kemm-il darba ma jkunx għarraf lis-Segretarju li huwa biħsiebu jitlaq mill-Għaqda qabel iż-żmien tat-tiġdid tat-tisħib'. Regolament 39, — Il-kliem tar-regolament jitneħħa għal kollox u r-regolament jinqara hekk :— ''Jistgħu jsiru tibdiliet, żidiet, eċċ., fl-Istatut f'Laqgħa Ġe- nerali qabel il-ħatra tal-Kunsill, jew f'Laqgħa Ġenerali msejħa b'dak l-iskop. Dawn jistgħu jkunu proposti mill-Kunsill jew mill-Membri Tffettivi, iżda: meta jkunu proposti mill-Membri jridu jaslu lis-Segretarju bil-miktub għallinqas xahar qabel il- leqgħa ġenerali li fiha jkun maħtur il-Kunsill l-ġdid, jew f'laq- għa ġenerali msejħa għal hekk'. Regolament 40, — Jiżdied dan ir-regolament :— 'L-Istatut jista' jiġi mibdul jew miżjud b'maġġuranza ta' voti ta' tnejn minn tlieta ($) f'Laqgħa Ġenerali li fiha jkun hemm mhux inqas min-numru ta' wieħed minn tlieta (4) tal- Membri BEffettivi. Iżda kemm-il darba ma jkunx hemm in- numru meħtieġ ta' Membri Bffettivi kif stabbilit hawn fuq f'żewġ laqgħat imsejħin għall-iskop li jitgħaddew xi tibdil jew żieda fl-Istatnt, dawn jistgħu. jiġu approvati fit-tielet laqgħa b'maġġuranza ta' voti ta' tnem minn tlieta (8) tal-membri li jkun hemm f'dik il-laqgħa wara kwarta mill-ħin iffissat tal-ffuħ tal-laqgħa. Regolament 41. — Tiżdied dan ir-Regolament :— TAPFILJAZZJONI Il-Kunsill jista'. jekk jidhirlu, jaffilia mal-Għaqda soċie- tajiet letterarji Maltin oħra. Is-Soċjetajiet hekk affiljati ma jkollhomx il-jedd li jibagħtu rappreżentanti biex jagħmhi sehem mill-Kunsill tal-Għaqda. Din l-affikazzjoni ssir skond regola. menti speċjali magħmulin mill-Kunsill tal-Għaqda. In-Nies tas-Snajja' fl-Ewwel Snin ta' l-Ingliżi f'Malta Ta' Ġuże' GATT (Jaqbad mal-faċċ. 87 f''IL-MALTI' ta' Settembru, 1954) Bħalma fi żmien l-Ordni, wieħed mill-Gran Mastri (aktarx kien Martino Garzes, 1598-1601), warrab il-furnara mill-Belt u tefagħhom Ħal Qormi, biex jeħles mid-dħaħen ta' l-ifran tagħ- hom, hekk ukoll fi żmien l-Ingliżi, ftit snin wara li Gżiritna għaddiet f'idejhom, il-Gvern ried, sa fejn seta', jeħles lin-nies mit-tgermid u l-ħsejjes kbar li kienu jagħmlu l-ħaddieda, min- ħabba x-xogħol tagħhom. Biex jasal f'dan l-iskop, ħabta ta' l- 1809, il-Gvern bena dawk l-imħażen (ħwienet) ta' maġenb il- Barrakka l-Qadima (t'isfel) ħalli l-ħaddieda jkunu jistgħu jmor- ru fihom, jaħdmu fis-sengħa tagħhom hemm, imwarrbin xi ftit min-nies. U bħalma Hal Qormi, minħabba l-għadd kbir ta' fur- nara Ji marru igħammru fih, ħa l-laqam ta' ''Casal Fornaro'', hekk ukoll ħdejn il-Barrakka t'Isfel, minħabba n-nies tas-sengħa li semmejna, u li marru jaħdmu hemm, ħa l-laqam tiegħu, billi beda jissejjaħ is-''Sur tal-Ħaddedin '. Il-Gvern, fost l-oħrajn, l-ewwel ma ried ibattal mill-ħad- dieda minn dawk l-imħażen li qabel il-gwerra li għaddiet kien hemm fi Triq San Kristofru, taħt l-Università. F'wieħed minn dawn kien hemm Ġanpatist Barro, Imgħallem kaldaran. Lil dan tawh ħanut mill-ġodda ta' fejn il-Barrakka t'Isfel, Teħor li kien joqgħod hemm, Ġanpatist Muscat, għamel pe- tizzjoni lill-Gvernatur. Fiha fisser kif minflok il-ħanut H kellu taħt il-Kwartier ta' Putirjal, tah wieħed mill-imħażen ta' taħt l-Università, li jġib in-Nru. 86 (Triq San Kristofru), fejn tal-kera tiegħu, qiegħed iħallas 24 skut fis-sena. Iżda, billi dan Il- ħanut, minħabba d-dħaħen u l-ħsejjes li jagħmel bix-xogħol tie- għu, hu ta' ħafna tfixkil għall-Bank ''Anglo-Maltese' (2) ġie ordnat biex joħroġ minn hemm. Għalhekk, f'dil-qagħda msejk- na tiegħu, idur lejn il-ħniena tal-Gvernatur, u jitolbu biex iġie- għel lill-Amministratur tal-Bini tal-Gvern jagħtih ħanut f'lie- ma naħa tkun tal-Belt, bl-istess ħlas ta' 24 skut kera fis-se- na. Terġa', tħajjar jitolbu din il-grazzja, għaliex jaħseb li jis- tħoqq li tingħatalu, billi għal 14-il sena qeda bl-onestà kollha lill- (2 Għall-bidu, dan il-Bank twaqqaf fi Triq San Pawl, qrib San Kristoforu. In-Nies TAS-SNAJJA' FL-EWWEL SNIN TA' L-INGLIŻI 46 Ta' dan ix-xogħol qala' Degriet minn għand il-Gran Mas- tru, li jsir-Kapu Mastru ta' l-Imgħallmin Ħaddieda, Sal-1810 kien qed jaqdi bħala Konslu tan-nies tas-sengħa tiegħu. Qatt ma ta lill-Gvern x'iġemgemn minnu f'għemilu u fix-xogħol ta' ħad- died. Għal 18-il xahar qeda lill-Kummissarju Borghman, u minn dan stħoqq it-tifħir tiegħu. Hadem lis-Sur Picott (Pigot9) xi xogħlijiet, u dan għoġbuh ħafna. Għal 9 xhur sħaħ qeda lis- Sur Kav. Fox u lill-Kav. Cameron, kemm f'Malta, kemm f'Għawdex. Għalhekk bis-saħħa ta' dawn il-ħafna. xogħlijiet li għamel, u ma' l-onestà li wera fil-ħidma tagħhom, flimkien mal- ħtieġa kbira li għandu ta' ħunut, biex igħajjex il-familja tiegħu, jittama li l-Gvernatur jagtih dil-grazzja. Il-Gvernatur qata', fit-23 ta' Mejju, 1810, biex Muscat jil- ob lill-Amministraturi tal-Bini tal-Gvern. Muscat hekk għamel, u dawn tawh ħanut minn dawk ta' ħdejn il-Barrakka t'Isfel, Iżda Muscat għamef petizzjoni oħra lill-Gvernatur, fejn qallu li ma jistax jitlaq minn fejn hu, qabel ma terġa' tinbena mill-ġdid il- forġa tiegħu fil-ħanut l tawh. Għax, ladarba dil-forġa nħattet mill-ħanut li kellu ta' qrib Putirjal, u b'ordni tal-mejjet Gver- nutur Ball, inbniet b'nefqa ta' l-Amministrazzjoni fil-ħanut li kien qiegħed fih, hekk ukoll għandu jsir issa, fil-ħanut ġdid li awh, ladarba din reġgħet inħattet minħabba fihom, biex ikun jista' jitlaq minn fejn hu. Il-Gvernatur qabbad lill-Amministrazzjoni biex tieħu ħsieb ibnilu l-forġa b'nefqa minn tagħha. Dawn il-ħwienet ġodda, ta' ħdejn il-Barrakka t'Isfel, qanqlu ħafna tilwim bejn dawk li riedu jikruhom, u għalhekk kienu ta' bosta ksir ir-ras għall-Amminis- trazzjoni tal-Bini tal-Gvern. F'Settembru ta' l-1810. Pietru u Ċikku, aħwa Troisi, ħad- diedu. mill-Belt, għamlu petizzjoni lill-Gvernatur. Fiha fissru, kif G xhur qabel għamlu rikors fejn talbu jikru wieħed mill-ħwie- net ġodda li saru ħdejn il-Barrakka t'Isfel, biex fih jaħdmu s- : sengħa tagħhom ta' ħaddieda. Dar-rikors baqa' għand l-Ammi- nistraturi, bla ma tawhom ebda tweġiba għalih. Iżda mbagħad raw li dak il-ħanut li talbu ġie mogħti lil-Ġużċ Serra, Imgħallem Kaldaran, fejn tefa' fih xi għodod tiegħu, L-imsemmi Serra għandu 3 ħwienet fil-Belt. F'wieħed iżomm lavrant tiegħu. F'ieħor għandu ħwejjeġ maħduma tar- ram għall-bejgħ. Fit-tielet jaħdexi hu s-sengħa tiegħu, waqt li issa kiseb ir-rab ba' wieħed minn għand il- Gvern. 46 IL-MALTI B'dan li qalu (l-aħwa Troisi) riedu juru lill-Gvernatur, il- kilba li għandu Ġuże Serra, li jikseb ħafna ħwienet taħt idejh, waqt li huma ma jridux għajr wieħed biss—dak l-istess wieħed li talbu sitt xhur ilu. Fuq hekk talbu lill-Gvernatur biex iġiegħel lil Serra jitlaq l-imsemmi ħanut ħalli dan jiġi mogħti lilhom. Il-Gvernatur, il-14 ta' Settembru, qabbad lill-Amministra- turi biex jagħtuh tagħrif dwar dak li talbu l-aħwa Troisi, L-Amministraturi qalu li meta ġew biex jikru dawk il-ħwie- net ġodda li bnew ħdejn il-Barrakka t'Isfel, bosta kienu dawk li talbuhom, fosthom Ġuże Serra, kaldaran. Dan qal li jinħtieġ ħanut, billi jkollu jitlaq dak li għandu fejn qed jaħdem is-sengħa tiegħu, minħabba li s-sid għamillu kawża, għax qal li d-dħaħen qed jagħmlu ħsara lill-bini tiegħu. Is-sid irid li jerġa' jikri lil Serra, iżda bi ftehim ġdid li ma jqabbadx nirien aktar, inkella jfittex joħroġ minn hemm biex jikrih lil ħaddieħor. Billi huma tfixxkfu u raw li kulma qal Serra huwa minnu, u billi, barra l-ħtieġa li Serra jinsab fiha, qiesu wkoll il-ħidma tiegħu li għamel għal din l-Amministrazzjoni u għall-Isptarijiet, tawh wieħed mill-ħwienet il-ġodda. Wara, l-aħwa Troisi għamlu petizzjoni biex Serra joħroġ mill-imsemmi ħanut li tawh. Biex ta' Troisi juru li Serra qed iżomm, bħalma ħasbu huma 3 ħwienet, barra l-ieħor tal-Gvern, semmew is-sidien li qed jikrulu, L-aħwa Troisi, biex iwieżnu r-rikors tagħhom, ġiebu xi dq- kumenti bix-xhieda ta' Ġanpatist Barro u Ċensu Pace. Iżda jid- her li dawn, b'dak li qalu, il-tnejn għandhom xi mibegħda, jew għira, għal Serra, Puce għaliex baqa' minn barra, billi talab ħa- nut mill-ġodda u ma tawhx, u Barro billi jaħdem fl-istess sen- għa ta' Serra, Madankllu, Ġużċ Serra ma naqasx li jġib id-dokumenti tis- għu wkoll, fejn bihom wera li ma għandux għajr ħanut wieħed lilu mikri minn Ġuże Camilleri, u li jkollu jħaħħilh, minħabba li ma jridux iqabbad nirien iżjed tih. Għalhekk kien jibqa' bla ħa- nut, li kieku l-Gvern ma taħx wieħed mill-ġedda. Il-ħanut l-ieħor, li hu ta' Pawlu Bennard, għalkemm jidher li hu mikri lil Serra, iżda fis-sewwa, il-kerrej tiegħu hu l-Imgħal- lem Ċikku Schembri, bħalma qal Bennard stess. Terġa', das-sid irid il-ħanut tiegħu battal, malli jispiċċa ż-żmien tal-kera mif- tiehem, biex isewwih. Għax id-dħaħen għamlulu l-ħsara fil-bini, barra milli wkoll it-taħbit jagħtih ġewwa, in-Nins TAS-SNAJJA' FL-EWWEL SNIN TA' L-INGLIŻI 47 It-tielet ħanut hu ta' Mikiel Cassar, Das-sid igħid li bu krieli lil Salvu Schembri. Iżda, billi Serra: għamel. tajjeb għal Schem- bri, li jiġi ħatnu, biex ikun aktar fiż-żgur, l-irċevuti qed jagħ- milhom f'isem Serra. 'Terġa', Cikku Troisi, wieħed milli għamlu l-petizzjoni, għal- kemm jaħdem ta' ħaddied, dan l-aħħar ħalla s-sengħa tiegħu, billi qed jagħmilha, ta' skrivan. Huh Pietru, għad illi s-sengħa tiegħu bi ta' ħaddied, għadu qatt ma ġie magħruf bħala Mgħal- lem, iżda dejjem ħadem ta' lavrunt ma' mgħallmin oħra; dan l-aħħar ma' l-Imgħallem Ċensu Galea, li lilu wkoll ġie mogħti wieħed mill-ħwienet ġodda. L-Amministraturi fl-aħħar qalu, li t-talba ta' l-aħwa Troisi ma għandhiex tiġi milqugħa, kemm-il darba l-Gvernatur ma jidbirlux xort'oħra. Iżda dan mexa fuq dak li qalulu l-Amminis- traturi tal-Bini tal-Gvern. Ta' Troisi ma ' qatgħux qalbhom. Wara xi żmien għamlu rikors ieħor. Fih fissru x'talbu fiż-żewġ rikorsi ta' qabel, u kif baqgħu bla ħumut, Iżda, billi reġgħu nbnew ħames ħwienet ġodda fl-istess triq, ma' H kien hemm, talhu wieħed minnhom. L-Amministraturi għarrfu lill-Gverra- turi, li meta ta' Troisi talbu l-ewwel darba għal ħanut, kienu laħ- qu krewhom lil ħaddieħor. U billi l-ġodda li saru huma mwegħ- din ukoll, ma jistgħux jagħtuhom minnhom. Il-Gvernatur qata' biex l-aħwa Troisi jitolbu mill-ġdid malli jkun hemin il-battal. Iżda, jekk wara kisbux xi wieħed mill-im- semmija hwienet, ma nafux. Għax ebda talba oħra ta' Troisi 14 ġiet f'idejna. Wieħed minn dawk li marru joqogħdu f'ħanut ta' ħdejn il- Barrakka t'Isfel, deherlu li sab ruħu mfixkel fix-xogħol tiegħu, minn ieħor li baqa' fil-Belt. Għalhekk dana, li kien jismu Kus- tanz Borg, għamel petizzjoni lill-Gvernatur, Fiha qal li hu jaħ- dem ta' ħaddied u nagħal. Malli qalulu biex ibattal minn fejn kien, ħareġ malajr, biex fittex mar jaħdem is-sengħa tiegħu f'wie- bed mill-ħwienet ġodda ta' ħdejn il-Barrakka t'Isfel. Iżda mhux hekk għamel Nikol Attard. Dana; daqqa taħt skuża, daqqa taħt oħra, baqa' jaħdem fis-sengħa tiegħu fl-istess ħanut li għandu taħt il-Kwartier ta' Putirjal, billi qal li huwa xiħ ħafna, waqt li għamel sħab ma' wieħed mil-lavranti tiegħu, bil-ħanut ukoll fejn il-Barrakka t'Isfel. Dan qed jaħdem il-ħadid u l-imsiemer għall- Tingħallem Nikol, biex iniegħel il-bhejjem, (U billi Nikol huwa qrib Putirjal, ħa x-xogħol kollu f'idejh. B'hekk hu (Kustanz), 48 IL-MALTI qed jibqa' b'idejh marbuta, billi naqsu ħafna x-xogħol. U billi ma għandu ebda ħaġa oħra biex igħin ruħu u jitgħajjex, talbu li jagħtih il-grazzja, billi jġiegħel lil Attard jitlaq il-ħanut ta' ħdejn Putirjal, u jmur jaħdem is-sengħa tiegħu ma' sieħbu, fil-ħanut il-ġdid ta' ħdejn il-Barrakka t'Isfel, Għat-talba ta' Kustanz Borg, l-Ammministraturi għarrfu lill- Gvernatur li dana kien jaħdem f'wieħed minn dawk l-4 ħwienet li hemm taħt l-Università (Triq San Kristofru), qrib l-Istanzi Pubbliċi (Priq San Pawl). Iżda meta dawn il-ħwienet kellhom jitbattlu, biex jitħallew għal ħaġ'oħra, lil Borg tawh wieħed mill- ġodda ta' ħdejn il-Barrakka, t'Isfel. Nikol Attard kien jaħdem fil-ħanut taħt il-Kwartier ta' fuq Putirjal. Iżda, billi dan ġie ordnat li ma jqabbadx nirien aktar, minħabba d-dħaħen u l-ħsejjes li kien jagħmel, għalaq il-foroġ, ħalla s-sengħa ta' ħaddied, u baqa' jaħdem biss f'dik ta' nagħal. Attard ma hu sħab ma' ħadd. Terġa', il-ħanut mogħti lil Kus- tanz Borg hu qrib ħafna lejn il-Bieb tax-Xatt, fejn 'il hemm ipoġġu ħafna nies bil-bhejjem tagħhom. Għalhekk, it-talba tie- għu ma għandhiex tiġi milqugħa, Kif hekk sar. Wara xi xhur li saret it-talba ta' Borg, insibu oħra ta' At- tard. Fiha qal li qed jaħdem ta' nagħal fit-triq id-dejqa ta' taħt il-Kwartier ta' Putirjal, billi jaqdi l-uffiċini kollha tal-Gvern. Xhur qabel, mhux biss ma ħallewhx iqabbad nirien aktar, imma ordnawlu wkoll biex jitlaq minn hemm. Fejn jaħdem iżjed ma kellux, u għalhekk ma satax jaqla' l-għajxien tiegħu, waqt li hu mgħobbi bil-familja. Iżda sama' li l-Furjana, qrib iċ-Ċimi- ierju (maġenb il-Knisja, in-naħa tal-Mall) jiġifieri taħt l-Ark (ma sibniex dan fejn kien), hemm kamra żgħira battala, u li hi meħtieġa ħafna għalih, biex fiha jaħdem is-sengħa, tiegħu, bla ma jdejjaq lil ħadd hemm. Għalhekk talab li jikruħielu, waqt li hu mhejji U jħallas tagħha kemm jgħidulu. Il-Gvernatur, f'Mejju ta' l-1811, ġiegħel lill-Amministra- turi tal-Bini tal-Gvern biex jikruhielu. QWIEL IL-BIDWI Kull andar għandu l-karfa tiegħu, Il-għana mill-għanem (merħla), u l-għanem iġib il-għana (il-kant), igħid ir-raħħal. Il-lsien il-moħriet fih il-għasel għar-raba', Min f'rokontu għandu l-barrada Jidħak bis-sena l-farrada. 49 Santu Wistin Studjat Bħala Kittieb Ta' N. M. PELLEGRINI L ILLI din is-sena jaħbat is-sittax-il ċentmarju tat-twelid ta' ADD Santu Wistin għalhekk huwa xieraq li anki ''Il-Malti' bħala rivista letterarja, tfakkar din il-ġrajja, billi tuzi lil-Santu Wistin bħala letterat. Hafna jaħsbu li Santu Wistin huwa biss l-awtur tal-'Qra- riet' u forsi bħala l-protagonista ta' dak ir-rumanz storiku mik- tub minn Giovanni Papini, il-qalbieni difensur tad-demonju. Din l-allużjoni hi magħmula bla malizzja, iżda mhux mingħajr skop, għaliex jiena naħseb li l-Papini f'Santu Wistin jogħġbu iżjed il-bniedem: milli l-Qaddis ; l-istess kif bosta jaraw fil-''Qra- riet', aktar ir-rumanz ta' ħajjiet Santu Wistin milli trattat fuq l-umiltà, fejn il-kittieb jikxet dak kollu li hu ta' sogħba u mist- hij fit-tifkiriet tiegħu u fl-istess hin jinseġ xogħol ta' tagħlim u siwi biex jagħti tama fil-ħniena bla qies li tinsab f'Alla u jqim lill-istess Alla b'ħeġġa u fervur kif jistħoqqlu. Iżda Santu Wistin imbarra l-magħrufa .''Qrariet' kiteb ukoll tlieta u disgħin trattat, imqassma f'mitejn tnejn u tletin ktieb, kif igħid hu stess fl-opra ''Retractationes', li ġabar fiha dak kollu li matul ħajtu kien kiteb u, wara li fela bir-reqqa kollha l-istess kitba, qal ukoll fejn kellu xi ineżattezzi u ta tagħ- rif aħjar dwar l-istess xogħlijiet tiegħu. Ta' min ifakkar li kif kien qal Possidju fuq l-Isqof ta' Ippona, wara dak li Ġilormu kien kiteb fuq Origene, in-numru tax-xogħlijiet li kiteb Santa Wistin huwa hekk kbir li min irid tassew jaqrahom u jixtarrhom sewwa, bilkemm kemm jasal għal dan, kieku kellu jaħli ħajtu kollha fuqhom, Barra mix-xogħlijiet ġà msemmija Santu Wistin sawwar ukoll bosta xogħlijiet oħra bħal ma huma. dawk ta' natura filo- sofika, spoloġetika, dogmatika, polemika, antiarjana, morali kif ukoll bosta. prietki u ittri mibgħuta lill-aqwa personalitajiet ta' żimenijietu, b'kollox kif jidher minn l-''Tndiculus librorum trac- tatvum et epistolarum Sancti Angustini', miġbur minn l-im- semmi Possidju, Isqof ta' Kalama, u kittieb tal-ħajja tal-Qaddis, bejn wieħed u ieħor elf u tliet mitt biċċa xogħol, minbarra dawk li Possidju ma rnexxilux jiġbor. U tabilħaqq f'Santn Wistin insibu miġbura kwalifajiet hekk għolja li l-istudjużi ta' kull żmien, meta tpoġġihom ħdejh jisfgħu 50 IL-MALTI fix-xejn u l-kitba tal-lum tajba biss biex tpoġġihom fuq il-ban- kijiet wa' l-iskolu. Jiena bhala kittieb u poeta nhares lejn Santu Wistill Mhux biss bliala Il-Qadds ' H jisthoqqlu jkun meqjum minn kull nisrani, izda wkoll bħala il-kittieb li fib insib il- ġenju min hajja U qawwi, li tassew igħaxxaqni: l L-istil tieghu huwa rapsodija l ssahħar; u L waqtiet issibu kollu ħlewwa u brara bħal meta taqra xi proża romantika, waqt li f'oħrajn issipu jimrab L 'kivba għolja, anmonjuża u preċiża bħal mg mitaqgħt magħhu il-aħur xogħlijiet ta' Ċiċerun, f'oħrajn issibu ġwejjed, sempliċi u kolu reqqa bbalma huma d-Djalogi ta' Flatone, u f'daqqa waħda mbagħad jmbidel f'aħrax u kollu qilla kif ħatna drabi kien ikun Tertulliano, Bħala poeta jista' jiġi mxebbah ma' l-aqwa kittieba Latini ta' żmenijietu bħalma huma Makrobju u Klaudjanu u bejn il- tiniem tar-raba' u l-bidu tal-ħumes seklu, huwa wahdu jiġbor ġo fih dik l-arti għolja tal-proża Latina, b'dan li mal-maestà ta' qabel huwa żied xi ħaġa iktar ta' qawwa u taha x-xebh ta' dik ta' żminijietna. - ' Is-sigriet tal-kobor tiegħu bħala kittieb u filosofu, igħid Ġiovanni Papini (u f'dan il-kamp tistħoqq lil -Fjorentin dik l- awtorità letterarja li jgawdi), insibuh dan li huwa, jiġifieri, igħid dak li jaħseb u jħoss ġo fih dak li jistqarr. Għal Santu Wistin Alla ma huwiex ħsieb li wieħed għad irid jiltaqa' mie- għu, iżda verità ħajja li titpaxxa biha. Il-verità ma hix xi haġa li ġitgħallimha, iżda ġid li kulħadd jixtiequ; id-din nisrani ma huwiex ġabra ta' tagħlim, iżda ħajja li wieħed għandu jgħi- xha fiha nnifisha. Santu Wistin ġabar l-għerf teoloġiku fir-ruħ tal-bniedem ; dewweb il-ħsieb safi fil-forza tal-qalb u tajjar fis- sema ideoloġiku bi ġwienaħ tan-nar. Taħt ix-xbieha ta' sliem universali ssib dejjem f'Santu Wistin xi fdal ta' polemika per- sonali, xi rifless ta' awtobiografija, u għal din is-sejħa tiegħu għas-sentimenti moħbija tal-bniedem, kif ukoll għat-thewdin kollu ħrara li bih huwa jersaq lejn il-ħsieb filosofiku, wieħed jista' jgħid li Santu Wistin huwa tassew l-ewwel romantiku tal- Lvant, l-ewwel bniedem modern. F'dan is-sens il-Petrarca, li skond xi wħud jistħoqqlu dan it-titolu, mhux ħlief dixxiplu u segwaċi tiegħu, c, Bħala filosofu l-Isqof ta' Ippona għandu l-unur li l-ħsebijiet tiegħu nsibuhom jidwu fix-xogħlijiet ta' Anselmo, Tommaso, Leibnitz, Cartesio, Pascal, Bossuet u ta' ħafna u ħafna oħ- L-iżvilupp ta' l-idejiet tiegħu, igħidilna Umberto Moric- ca, speċjalment qabel il-konversjoni tiegħu, huwa sforz wieħed biex minn dak li jidher jasal għal dak li ma jidhirx; minn dak li hu sod għal dak li ma tistax taqdi; minn dak li hu ta' din id-dinja għal dak li hu barra mid-dmja. Għal Santu Wistin it- iluq huwa mill-bniedem, il-wasla f'Alla. il-filosofija ta' Platone tgħinu f'din il-mixja hekk mudlama. Għalib huwa ċert li ma jista' jkun hemm ebda tilwim bejn ir-raġuni u t-twemmin U minn Platone jagħraf li l-idejiet buma tabilħaqq ir-raġunijiet li ma jitbiddlux u asa jidhrux ta' dak kollu li jitbiddel u li jl- dher: veritajiet ta' dejjem. Biex Santu Wistin jasal ħalli jagħ- raf sewwa din l-idea, huwa ''jitla'' tarġa, tarġa fit-tagħrif meħ- tieġ, sakemm jasal fil-ħsieb ewlieni; u jibqa' jagħmel hekk, sa- kemm id-dawl t'Alla ma jiddix hekk qawwi f'għajnejh, li jneb- bħu bil-verità assoluta. F'dak il-ħin il-filosofu jsir teologu. U tabilħaqq, Santu Wistin huwa, l-akbar teologu nisrani tal- Knisja tal-lvant. Għat-tkattir tas-sistema teoloġiku agostinjan serva ħafna t-taqbid li kellu kontra l-ereżiji kollha ta 'żmanijietu, fl-ewwel lok dak kontra l-arjaneżimu biex isaħħaħ id-domuna. tat- Trinità, id-divinità ta' Ġesii Kristu u l-perfezzjoni tal-morali evanġelika; imbagħad kontra l-Manikejiżmu li jiċħad l-essenza divina u l-bniedem, bit-tagħlim falz li s-sewwa u l-ħażin huma qawwija xorta, biex juri l-unità indiviżibbli u t-tieba. bla qies ta' Alla u b'hekk iroddu lill-bniedem il-libertà ewlenija u l-kobor tie- għu morali; kontra d-donatiżmu li jiċħad is-setgħa u l-għaqda tal- Knisja, biex jiddefendi t-twemmin ta' l-universalità tal-Knisja; kontra l-pelaġjaniżmu li jiċħad il-grazzja kif ukoll il-bżonn tal- fidwa meħtieġa biex issaħħaħ in-natura dgħajfa tal-wild ta' Adam; suġġetti għall-ħażen, imxaqilba lejn id-dnub u għalhekk il-ħtieġa tal-għajnuna t'Alla. Mill-ftit li stajt ingħidilkom, f'dan il-ħin qasir lili mogħti għal argument hekk vast, jidher li Santu Wistin kien tabilħaqq ġenju mill-ikbar, li ttajjar fil-għoli bħal ajkla u li l-bnedmin iħarsu lejh bħala wieħed li għen il-progress u l-feliċità tagħhom. Huwa għalhekk xieraq li l-opra tiegħu għandha tkun magħrufa minn kulħadd wisq iktar minna l-insara li f'Santu Wistin na- raw mhux biss il-kittieb li jgħaġġeb bil-ħila letterarja tiegħu, iżda wkoll il-Qaddis li l-Knisja tagħraf bħala wieħed mill-aqwa Dutturi tagħha. L-ARLOĠĠ l Ta' C. CASSAR Għandi habib id-dar tassew sabiħ, Li daħal f'qalbi mindu kont tarbija Ninsab miġnun għalih U hu miġnun għalija. — Fis-sikta ħiemda ta' kamarti msakkar ltektek il-jum kollu bla waqfien ; Malli jarani jitfa' ħarstu fija, U jibda jifraħ bija : Donnu jistenna li sa nkellmu jien Jekk drabi nkun imdejjaq U nħares lejh; Nistħajjel nilmaħ fuq xofftejh L-oħla tbissima maċ-ċaqliq ta' idejh, U usir l-aktar ferħan fost kemm hawn ħlejjaq. Min jaf kemm għaddejt żmien Nitkellem miegħu Kemm ġegħilni nistħi, kemm għafasli qalbi Biċ-ċanfir tiegħu — Min ħadem lili taħt it-trab jinsab. Għaddew snin kbar ma' ħini, Għabu fix-xejn bħas-sħab. Għadni żagħżugħ u b'saħħti U xejn ma tlift mis-sura, Ma, ftakar, ibni, li kull pass li nagħti Jien qatt ma nreġġgħu lura. Jekk tridni nżommok Habib tal-qalb, kif int dejjem żammejtni Fil-ħsieb ferħan, fil-ħelu kliem ta' fommok Kif mn'issa lura wrejtni, La. taħlix żmien 'Tħallix għal għada dak li jista' jsir Biex meta jiġi t-tmiem. 'Tħoss fil-ħelsien Tar-rabta ta' dal-jiem Dehnek imkabbar bħal ta' min hu kbir, U żgħir, żagħżugħ u xiħ Mingħajr mittiefes tkun raddejt id-dejn U r-ruħ ħielsa, tistrieħ Fi twemmin għoli li ma għextx għalxejn. MALAPROPISMI FIL-MALTI Prov. 11 ta' Awissu, 1953. Nitolbok tagħdirni nwieġeb għall-ittra tas-Sur Cassola li dehret f'IL-Manri ta' Ġunju, 1954. Iddawwart daqshekk għax issa waslitli l-kopja f'idejja. Proprjament, is-Sur Cassola ma weġibx għall-ittra tiegħi. 1 qed nerġa' nikteb biex nikkorrieġi xi punti li m'humiex eżatti sa barra fit-tweġiba tal-korrispondent. Is-Sur Cassola qal li dil-kustjoni għoddni għamiltha reliġju- ża. U għalhekk ktibt għax m'aħniex qed inħaqqu fuq kelma ta' ;eba' ittri, imma fuq it-tifsira tagħha, x'hemm warajha, Il-każ kien ikun mod ieħor li kieku qed niddiskutu jekk b'malapropismu l-Malti jgħidx ''karboliku' jew ''tattorku'' jew ''tattolku'' flok 'Kattoliku'. Imma aħna m'aħniex qed nitħaddtu fuq dan. Qed nitkellmu fuq it-tifsir tal-kelma Nisrani. Li kieku Nisrani tfis- ser Kristjan, allura kien ikun malapropismu jekk wieħed jirri- ferixxi għal 'non-Catholie' bħala mhux Nisrani'. U minn hawn hu ġej li l-korrispondent mhux eżatt għax ippresuppona li Nisrani tfisser Kristjan esklużivament. Fl-ewwel ittra m'għidtx li il-kelma Nisrani ma, tfissirx Kristjan imma Kattoliku, iżda għidċ li Nisrani tfisser Kattoliku ugwalment, fil-waqt li l-komprensjoni ta' Nisrani (jew Katto- liku) tinkludi wkoll l-idea ta' Kristjan. Naqbel mad-defimizzjo- nijiet tad-dizzjunarju, biss f'dan il-kontest wieħed għandu jżomm f'rasu li qed nistmaw il-kelma fis-sens reliġjuż u mhux profan, jiġifieri fid-definizzjoni ta' ''Catbolie' hemm xi: ħaġa nieqsa, viż. it-tifsira reliġjuża. Il-Knisja tissejjaħ Kattolika għax hi universali, m'għandniex x'ingħidu. Kulma rridu nagħmlu hu li ngħarblu sewwa t-tifsir reliġjuż tal-kelmiet Kattoliku u Nisrani, u naraw jekk jaqblux perfettament, Ma nqabbluhomx etimoloġikament. biss, għax inkella nispiċċaw billi ngħdu li Kat- toliku tfisser universali, u Nisrani wieħed imwieled Nazzaret, imma. skond it-tifsir tagħhom tal-lum, Naħseb li t-tnejn naqblu li l-idea ta' Kristjan tinsab fiż-żewġ kelmiet, u li Kattoliku jfis- ser il-membru tal-vera Knisja. Issa, kif nafu li l-kelma. Nisrani tfisser l-istess ħaġa, il-membru tal-Knisja li waqqaf Kristu, u mhux sempliċement Kristjan2 L-etimoloġija twassalna biss sa l-istess definizzjoni ta' Kristjan. Xejn iktar7 U hawn bilfors ikollna nirrikorru lejn it-tradizzjoni tal-poplu, Il-Maltin x'feh- mu dejjem li tfisser il-kelma Nisrani, sempliċi Kristjan, jew Kattoliku fis-sens sħiħ tal-kelma7 Fl-ewwel ittra tiegħi wrejt li l-poplu jagħtiha s-sens ta' Kattoliku, u dan ilu jagħmlu tul dawn l-aħħar elfejn sena, Issa, aħna, f'nofs is-seklu għoxrin, xi dritt għandna ngħidu lill-poplu: ''Skużi, il-kelma Nisrani il- kom mijiet ta' snin tagħtuha tifsir ħażin. Meta ser tifhmuha. darba għal dejjem li Nisrani tfisser Kristjan u mhux Kattoliku 2 Aħna Nsara u l-Protestanti huma Nsara wkoll, u Luteru baqa' Nisrani sa l-aħħar f' Bl-ebda mod ma rrid ingħid li aħna għand- na tifsir ħażin tal-kelma. Nisrani u la ilna nifhmuha bekk għand- na nħalluha sejra. Mhux dan l-argument. Il-Malti mill-bidu ta tifsir strett lill-kelma Nisrani kif strett kien is-sens ta' Kristjan. sakemm deher tagħlim eretiku meta kellha tiġi misselfa kelma ġdida mill-Grieg kif fissirt qabel. Issa aħna nafu li missirijietna, billi ftit li xejn kienu influwenzati minn dak it-tagħlim qarrieq, żammew l-istess kelma tal-bidu, viz. Nisrani, bl-istess tifsir strett; u l-poplu m'ilux il-mijiet tas-snin li beda jisma' l-kelma ġdida ta' Kattoliku, u issa li draha f'ilsienu qed jagħtiha, bid- dritt kollu, l-istess tifsir ta' Nisrani, U aħna, il-mexxejja tiegħu, għandna nobduh, nobdu lill-poplu tagħna, għax f'din il-materja jifhem aktar minna, U dan b'xi mod kont urejtu qabel, imma. ridt infisser li jien wasalt għall-konklużjoni li Nisrani ma. tfissirx sempliċement Kristjan imma Kattoliku, mhux biss għax il-kelma Nisrani bdiet tintuża meta l-Maltin bdew jemmnu fi Kristu, imma wkoll għax dik il-Knisja ta' Kristu, Nisranija, hi l-istess waħda li l- lum aħna l-Maltin insejħulha, Kattolika, ''Christianus', għall- kuntrarju, biddlet it-tifsir tagħha ftit wara Kristu, Imma Nis- rani ma biddlitux għax ma kienx hemm għalfejn kif tixhed il- konvinzjoni tal-poplu. Issa din il-kustjoni għandha importanza prattika, Jekk kit- tieb ser juża l-kelma Nisrani, x'tifsir ser jagħtiha, ta' Kristjan u xejn iktar, jew tifsir strett daqs Kattoliku7 Il-korrispohdent iżomm ma' ta' l-ewwel għax sostna, bla ma ipprova, li Nisrani tfisser Kristjan biss. Jiena nżomm ma' tat-tieni għar-raġunijiet li ġibt f'dawn iż-żewġ ittri. Xi ħadd, biex ma jintrabatx, jeħles mill-kontroversja billi juża Kristjan u Kattoliku, u l-kelma Nis- MALAPROPISMI FIL-MALTI 35 rani ma jsemmiha xejn u jaħrabha kemm jista'. Kif sa nsalvaw din il-kelma għażiża ta' Nisranig: Għalxejn wieħed jikkwota Jil dak jew lill-ieħor jekk ma jikkwotax ukoll ir-raġimijiet li għali- hom iżomm ma' din u mhux ma' dik l-opinjoni, Fil-waqt li nirringrazzjak, nitolbok, Tgħoddni tiegħek, ĠUŻI ABBFLA, ADDIO, MANWELI… Ta' NiKOL BIANCARDI Lil Manwel Bugeja, attur magħruf, tihar is-Serata d'Addio tiegħu fit- Teatru Manoel, qabel tluqu għall- Awstralja, Konna għadna tfal, Manwel, meta int u jiena ħabbejna l-Arti ta' Novelli u sħabu. Kien dat-Teatru xhud : hu li rabbiena, Inti ma tixjieħ qattl Fik mijiet sabu artist padrun tal-ferħ, dwejjaq jew ħniena. Miegħek il-Musi jibqgħu żgur jilagħbu għax qalbek qalb żagħżugħa : qatt għajjiena. U issa sa tħallina…… L-art misjuba minn Captain Gook qiegħda tistenna lilek, Addio, Manwel, minn dina l-art maħbuba, La tinsa qatt iż-żmien li għaddejt magħna biex aħna ma ninsewx il-ħelu għamilek : ĦSIBIJIET 'Ta' EMANUEL AGIUS Nafu biss li aħna hawn: Mnejn ġejna u fejn sejrin, U — l-ikbar, l-aqwa, l-ogħla — Għalfejn hawnhekk qegħdin Ma jafu ħadd. Iżda ħadd m'għandu jgerger Għax din dinja sabiħa. Ftit li jafu Xinhuwa l-ġmiel, imma kulħadd jithenna Bih, bla ma jef il-għala. Tista' tgerger Li kultant ħaġa tmur ħażin, jekk kollox Minn barra minna hu tajjeb Jista' l-marid jilmenta. Mill-anestetku li ħolm ta' ġmiel iġiblu/ Aħna. hawn għal xi ħaġa. Jekk ma nafux Din il-ħaġa xinbija, b'danakollu Ħawn il-ġmiel tal-ħolqien madwarna. Niftakru 'illi aħna, M'għamilna xejn biex jistħoqqilna dana, U, bħal ma. aħna, stajna ma konniex, Stajna sirna b'xi mod li kellna nimxu, Skond il-ħsieb tal-Ħallieq, bħal ssir, taħt frosta. U, minflok, tana din id-dinja msaħħra, Tana l-ilwien u l-għana, tana s-sensi Li jħossu ħaġa, nieqsa u jsibuha. Sfajna biex nieklu ma nħossux it-tieba Imqar ta' ħobża fietla. Jekk, kif qal Hamlet, aħna dud jitkaxkar Bejn is-sema w l-art, iżda aħna nafu IIli s-sema miżgħud bil-kwiekeb jiddu, Jew ikħal nir, bid-deheb tax-xemx imsebbaħ, U din l-art fiha l-ward, l-ilwien, il-fwieħa, U dan id-dudu li qiegħed jitkaxkar Bejn is-sema u l-art, hu wisq ferħan Li bejniethom jinstab. Mhuwiex il-qamħa Li, bejn tal-mitħna l-ġebel, tiġi mfarrka, Iżda xi ħaġa li fista' 'l-fuq tħares, U madwarha ddur, bil-ġmiel tithenna, ĦSIBIJIET bri Għandna f'żogħżitna s-saħħa, U fl-aqwa ta' ħajjithom, ħafna jsibu F'xi maħluqa oħra, il-ħaġa li jixtiequ. Jaraw xi par għajnejn, tbissima ħelwa ; Xi ħsieb huma t-tnejn jaqsmu, U, wara, il-ħajja għalihom ma tkunx tqila, Għax f'tal-ħolqien ikunu posthom sabu. Nafu biss li aħna hawn. Dawk il-ħafna Li moħhom ma jħabblux, m'għandhomx ħlief hena. Oħrajn mhux hekk għax magħmulin mod ieħor. Iżda tassew illi kull min iħares 'Madwaru sewwa jekk kultant xi karba Taħrablu minn xufftejh, b'dan kollu l-iżjed, Jekk għandu ħsiebu ġust, li għandu jagħti Hija kelma ta' ħajr. F'dil-poeżija li dehret fl-aħħar ħarġa ta' 'IL-MALTT', paġ. 23 isiru dawn it-tiswijiet :— Fl-ewwel strofa: Ħemm xi versi maqlubin (żball tal-kompo- żizzjoni). L-istrofa għandha tinqara hekk :— Nasbitu b'ħażen kbir ta' mara kiefra, Xenqitu b'ġmielha, u f'qalbha daħket bih; Staħbiet għal żmien u xandret li bi msiefra Biex tkompli tonsob dan l-għasfur sabiħ, Fl-aħħar strofa: Traspożizzjoni ta' l-ewwel kelmtejn fl-aħ- ħar vers. L-awtur, għalhekk, jixtieq li l-aħħar vers jinqara hekk skond l-oriġinal :— Jaħasra l Ibnilt Għidli, int weġġajt71 : . sew Reċensjonijiet GIT-TAĦSIRA MEWWITIJA TAL-LSIEN MALTDP'. — Minn Arthur Gharles, pp. 80. — Jinbiegħ 1s. Mitbugħ fil- Progress Press Co. Ltd., Valletta, Malta. Dan hu daqsxejn ta' ktieb li fih l-Awtur (Ingliż li kien żar lil Malta xi sbatax-il sena ilu) wera l-ħtieġa illi l-Lsien Malti jinsaffa minn kliem barrani u fil-kitba. jinqeda biss bi kliem safi, Fuq din t-teorija, li jħala prinċipju narawha żbaljata, s'issa ntqal biżżejjed, u, għalkemm għad hemm xi kittieba membri tal-Għalqda stess illi baqgħu xi ftit u xejn marbutin ma' din it-teorija, li l-lum rabbiet l-għanqbut, bħal dik tal- Cruscanti fl-Italja u tal-Puristi fl-Ingilterra, qajla nsibu min qed jimxi fuqha, Il-Għaqda kienet l-ewwel waħda li malli nħolqot u twaqqfet fettxet li tneħħi minn moħħ l-għedewwa tagħha l-fehma illi hija kienet, fil-prin- ċipji propagandistċi tagħha, ta' din it-tcorija— l-arma li biba l-għedew- wa tagħha fettxew li jikkombattuha u jxejnuha, ''X'inhuwa l-Malti Saf'', l-ewwel taħdita li saret fl-1925 b'inizjativa ta' l-istess Għaqda, hija xhie- da tal-professjoni ta' fidi tagħha f'din il-kwistjoni ħarxa li l-Imgliżi jgħi- dulha thornu question. Il-Prof. Aquilina stess stqarr ukoll fl-istudji tie- għu għal idejn l-istudenti l-feluniet tiegħu fuq hekk fejn wara l-ħsara tal- kitba safja safja kontra s-sengħa tal-kitba letterarja Maltija (ara L-Ilsien Malti, pp. 9-12 (1945) u Jlaltese and the Science of Language pp. 18-14 (1949) tal-Prof. Għalkemm l-Awtur jistqarr fil-bidu nett illi: ''Kull ilsien mitħaddet għandu dejjem jinbidel biex jibqa' ħaj', dan il-prinċipju jidher illi huwa jitbiegħed minnu mhux ftit u jispiċċa biex iwarrbu għalkollox fil-Malti safi u aħrax tiegħu u fl-eżempji (li hu jsejħilhom bil-kelma ekwivoka ta' tixbihat). Kliem bħalma huma: tebbieħa, matbal, tamar dem, fnejdaq, maħbur tlok koka, kċine, tordna l-butir, is. bati, ħanut, huma espressjonijiet fossilizzati ta' konn Għarbi li l-lum ma nsibuhomx f'ilsienna u li bilkemm ta' min jesponihom fil-Mużew tal-Lsien Malti, aħseb u ara fis-suq tal-Malti tal-lum, fejn il-kaless u l-kabozza ilu li għadda żmienhom. Dan l-esperiment ta' l-Awtur jidher li għandu minn 'dak l-ieħor ta' l-awtur ta' wieħed mill-ewwel kotba għall-Qari Malti fl-Iskejjel Primarji, ktieb li kien mimli bi kliem arabizzat u li fl-aħħar kellu jitneħħa minn idejn it-tfal bħala ktieb li iktar igħarraq milli jdawwal moħħ it-tifel fit-tagħ- lim tal-Ilsien Malti. Dan kien xi mija u sittax-il sena ilu. Din il-marda tal-puriżmu, jisgħobbina ngħidu, ħakmet mhux ftit il-moħħ ta' nies bar- ranin li meta studjaw il-Malti dehrilhom li għandhom isaffuh minn dak il-kliem barrani li għalihom kien qed ikasbar is-sbuħija tal-Malti. Dnub li l-ħeġġa żejda ġagħlithom jagbdu triq ħażina fis-sengħa tal-kitba Mal- tija meta huma mlew moħhom b'vokabolarju ta' kliem imsaddad u b'neo- mi fuq mudell ħażin, u ċirkullokazzjonijiet li jtellfu s-sens flok ma L-Awtur jagħlaq il-ktejjeb tiegħu billi jsemmi xi kittieba Maltin u li l-kotba tagħhom, kif igħid hu, huma miktubin b'Malti safi, imma li fihom, għalkemm, hemm xi kliem barrani li jdennes is-safa tal-Malti tagħhom. Mit-tinqija ta' kliem li għamel fihom jidher li l-Awtur f'dil-ħaġa, bħalma REĊENSJONIJIET 59 iissirna qabel, barra min-nuqqas ta' sens ta' proporzjon fil-għażla tal- kliem, għandu nuqqas ieħor, bħalma forsi fostna l-Maltin hemm min issib- lu l-istess difett fil-kitba Ingliża tiegħu, u dan hu li bħala Ingliż għad m'għandux widna mħarrġa biżżejjed fil-lingwaġġ idjomatiku Malti, u għal- hekk qalja għad jista' japprezza s-sengħa tal-kitba, Maltija, kif ukoll dak li fl-aħħar hu mfisser mill-Prof. Savdon fil-ktejjeb ta' Tifsir il-Kliem fit- traduzzjoni tal-Kotba Mqaddsa, li l-Awtur semma biex iwetfeq it-teorija tiegħu, S Mina, madankollu, ngħożżu bil-qalb kollha l-ħeġġa u sinċerità ta' l- Awtur fl-istudji tiegħu tal-Malti u neħdulu b'idejh għal din il-biċċa xo- għol tiegħu li fiha wera r-rieda qawwija u s-setgħa ta' moħħu biex tgħal- lem jikteb il-Malti b'mod li sebaq lil-dawk il-ftit barranin li rnexxielhom jitgħalimuh u jiktbuh, għaliex fil-kitba Maltija tiegħu, bil-puriżmu kollu li fiha, naraw li huwa għalch bosta mid-diffikultajiet li barranin oħra bħa- ln sabu biex jiktbu sentenza l-iżjed sempliċi, f fil-waqt li hu kellu l-ħila li jittratta suġġett hekk imwiegħer, bi tleħi ċata. Fil-waqt li nittamaw li l-Awtur 'il quddiem ikun tħarreġ ġ ġ i Maltija, nixtiqulu kull riżq għall-pinna tiegħu meta jiġi biex għal darba ikun ta' għajnuna għall-progress tal-Letteratura Maltija. Ġ. Cassar Pullicino, wieħed mill-eqdem membri tal-Għaqda tal-Kit- tieħa tal-Malti fost sħabu ta' l-istudji universitarji, huwa l-lum magħruf għall-istudji li għamel u xogħlijiet li kiteb dwar il-Folkore Malti, kif ukoll dwar xi riċerki storiċi. Din ix-xejra għal dawn l-studji tista' tgħid bdiet tidher fih minn fuq il-bankijiet tal-Liċco (klassi ta' filoħaxija) meta s-sur- mast tal-Malti kien għażillu għall-stampa fil-ġurnal ''Leħen il-Malti, stu- dju miktub minnu dwar id-Drawwiet Maltin f'konkors fost l-istudenti tal- klassi tiegħu. Minn dak iż-żmien il-ħeġġa u s-sabar għal dawn l-istudji baqgħu maż-żmien jikbru fih b'mod Hi l-lum waqqaf isem, li fost il-ftit li kellna u li għandna, studjużi tal-Folklore. għandu ċertu valur li jagħżlu għalih għal dak li hu volum u varjetà ta' suġġetti fil-kamp folkloristiku Malti. Din il-kontribuzzjoni ta' l-aħħar hija estratt minu 'Lares', organu tas-Società di ktnografia Italiana, xogħol li ma jagħmilx għajb lil xogħ- lijiet oħra li kien kiteb u ippubblika fl-istess organu, fix-Seientia, f'Leħen il-Malti u f'xi rivisti olira fosthom ir-Rivista delle Seienze Mediche e Na- turali u 'l-hawn u 'l hinn fis-Sundaj Times of Malta, Cassar Pullicino, fil-ġabra ta' tradizz jonijiet Maltin, mhux biss fela kemm-il rokna ta' l-arkivji u libreriji, iżda, (ħaġa li ftit s'issa kellhom is-sabar jagħmluha), fittex li jieħu u jiġbor minn fomm ix-xjuħ fl-irħula tal- r ta' Malta u Għawdex it-tifkirijiet ta' drawwiet u għana Malti, li Patri Magri u studjużi oħra ma kienx irnexxielhom jiġbru jew ma laħ. qux ġabru, u b'hekk mela vojt kbir f'dak li hu leġġenda, superstizzjoni- jiet u għana profan u reliġjuż, 60 IL-MAnri Din il-pubblikazzjoni hija waħda minn dawk li fihom l-Awtur wera ċerta ħila ta' studju komparattiv, bejn il-għanjiet, talbiet u vrejjes Mal- tin fuq il-Passjoni u dawk ta' xi postijiet ta' l-Italja, ta' Sqallija u, sa- ħansitra, ta' Spanja, li magħhom kellna rabtiet ta' idejiet, twemmin u superstizzjonijiet reliġjużi miż-Żminijiet tan-Nofs sa għeluq is-seklu Tmin- tax. Fit-tgħarbil ta' għanjiet u talbiet, f'għamla ta' vrejjes, l-iktar mo- tivi li ji aw fihom huma: (i) il-firda ta' Ġesu minn Ommu Marija, (ii) is-sakrifiċċju tal-Bnieders-Alla, (iii) id-dulur tal-Madonna, (iv) it-tel- bir tal-Passjoni u mewt ta' Binha, (r) u t-talb tal-Madonna lil Binha Ġe- sil favur il-midinbin, fejn il-Madonna hija dejjem l-aqwa karattru fin-nis- ġa tal-għana fid-dramm tal-Passjoni. F eni li fihom il-Madonna hija msejħa Reġina tad-Duluri, Reġina tal-Martri, Omm tad-Duluri u fuq kollox Omm. tal-Ħniena hemm issaltan il-figura tal-Medonna li tħares lejn Binha ċ-Ċkejken, toħlom u teħber is-Seba' Duluri tagħha, minu mindu lil Binha Kristu jagħtuh bil-ħartiet u jlibbsuh bil-kuruna tax-xewk sakemm iniżżluh mis-salib u tarah fi ħdanha bħal meta kien tarbija f'ħoġorha: il- Madonna taħt is-Salib, il-Madonna sejra wara Binha l-mejjet, u tarah jid- fnuh u minn, ħaddejha niżlin id-dmugħ siekta tan-niket, L-istudju komparattiv bejn il-għanjiet jew talbiet Maltin fi vrejjes u oħrajn ta' pajjiżi oħra fl-Italja, fi Sqallija u fi Spanja huwa magħmul b'sens kritiku l-aktar fin; insemmu fost dawn in-Ninna Nanna Maltija (Orqod, Ibni, orqod), Il-Brajbu u dik tas-Seba' Duluri mqabblin ma' xi versi ta' Il-Sogno di Maria (Foschi, Umbria, Seklu XII); dik tad-djalogu tal-Madonna (Passione Malta 11) mal-ħajjat, ħaddied u mastrudaxxa, b'idejiet u versi li jaqblu f'oħrajn fl-Umbrja, u f'Abruzzo; tarġa' l-għanja tal-Brajbu jew Trajbu (San Lawrenz, Għawdex) li taqbel f'xi versjonijiet mal-versi ta' Toschi fil-Passione (Italia Centrale IV) u l-Lauda del Anit- cristo e del Giudizio Finale li fihom insibu l-formula li taqbel ma' l-aħħar versi tal-Brajbu li wiegħdu l-mewt it-tajba għal min igħid din it-talba tliet darbiet kuljum (imqabblin ukoll ma' oħrajn imsemmijin f'poemetti taljani tas-sekli xiii u xiv, f'xi talbiet tal-Ġimgħa l-Kbira, eċċ.). Fl-aħħarnett, l-Awtur, wara li jagħti xi ħjiel tal-forma metrika b'sil- labi mħallta li jitbiegħdu minn dawk tar-ritmu tradizzjonali b'sengħa xi mindaqqiet ta' xi id imħarrġa, josserva li fuq kollox il-versi ta' dawn l- għanjiet jixhdu l-gedem tagħhom il-espressjonijiet safja, neħħi xi kliem 'l hawn u 'l-hinn ta' timbru Sqalli-Taljan, Ix-xebh tagħhom ma' dawk tal- postijiet ta' l-Italja ta' Fuq jorbot, kif jaħseb hu, mal-mawra f'Malta ta' nies minn Celano (belt f'Abruzzo) fis-seklu Tlittax li baqgħu jgħammru hawn Malta wara li ikeċċew minu pajjiżhom minn Federiku Tnejn, jew iktar ma' l-emigrazzjoni minn Malta ta' xjuħ u tfal fi Sqallija, fl-ewwel żminijiet ta' l-Ordni fl-aqwa inkursjonijiet ta' l-Ibirba meta dawn in-nies xjuħ u tfal, reġgħu lejn Malta, jew, kif jaħseb iktarx l-Awtur, mal-mawra ta' xi nies tal-kleru fi Sqallija fejn dawn marru jistudjaw u li meta ġew iura għallmu lill-poplu dawn il-għanjiet taħt forma, ta' talbiet bil-Mati, u li għalhekk bċejjeċ mill-versi tagħhom għandhom kultant u xi ftit ix- xeħta letterarja. Bħalma żied igħid l-Awtur, dawn. it-talbiet l-iktar li xxerrdu minn fomm in-nisa—is-sess ta' għadiet reliġjużi fit-torbija ta' wliedhom. L-iktar fost il-għanjiet jew talbiet li għalina tixhed l-eqdem forma f'dik li hija espressjonijiet u kostruzzjoni hija t-talba msemmija It-Trajbu, REĊENSJONIJIET 61 Paġ. Ktieb ieħor tas-Surmast Reginald Vella Tomlin jismu ''Rhvme and Rivthar'. 7 Din hi ġabra ta' poeżiji Ingliżi ħfief. ħelwin, armonjużi u adattati wieħed. jitgħallimhom bl-amment, miktubin l-aktar għat- tfal hiex ħallmuhom malajr u jkantawhom Waqt il-logħob u r-raġġar tagħhom għax kif kiteb fl-introduzzjoni l-awtur innifsu ''Dear Child- TEM.L…. Dawn il-poeżiji jingħoġbu wkoll lill-kbar għax bosta minnhom jiġ- hru idca predominanti, inġenjuża u imponenti, Madankollu lis-Sur Vella Tamlin konna diġà nafuh bħala kittieb ta' poeżiji bl-Ingliż ta' min jaqra- hom. Dan l-aħħar xi poeżiji tiegħu kienu magħżulin biex jidhru f'ġabra ta' poeżiji Inghiżi ippubblikati fi ktieb ''Collected Poems and Prose', li ħareġ mid-Ditta Arthur H. Stokwell Ltd., Devon, 1954. Il-qari u r-reċitar ta' dawn il-poeżiji jiswa lit-tfal bħala mezz ta' tagħlim għax idarrihom fil-pronunzja Ingliża u jħarriġhom f'dak l-ilsien. L-awtur ħaqqu prosit u tifħir għal din il-biċċa xogħol tiegħu. Press, Malta, 1954, Paġ, 32, Dan hu l-ewwel xogħol drammatiku tal-kittieb żagħżugħ is-Sur Re- ginald Vella Tomlin u fl-istess ħin hu esperiment fil-letteratura Maltija għax jiftaħ triq ġdida lejn il-palk Malti. Dan huwa dramm ta' stil klassiku Grieg li fih l-azzjoni hi nieqsa daqs kemm hi żejda d-deklamaz- zjoni u jimpressjona iżjed bir- rakkontar fuq l-atturi ewlenin milli bir- reċitar tagħhom. Il-lum aħna mdorrijin b'sistemi oħra, sistemi li jolqtu s-sensi aktar milli jqanqlu l-ħsieb u għalhekk l-istil klassiku mfassal eluf ta' snin ilu minn Saffo, Sofokli u Buripide l-lum għadda żmienu u issa qajla jin- kiteh, wisq anqas jidher fuq il-palk. L-awtur min-naħa tiegħu ħabrek biex ifassal biċċa xogħol li tkun tixraq lid-dinjità tal-klassiċiżmu Grieg; hu jidher li studja u għamel mill-aħjar biex jitħarreġ fl-irqaqat tat steknika u tal-forma klassika. Kiteb versi sbieħ, mimlijin ħeġġa u ħajja, b'ritmu u kadenza skond ma jitolbu s-sengħa n ċ-ċirkustanzi tad-dramm. Xi wħud mill-versi jogħlew fi ħsehijiet u idejiet ta' għerf u għaqal. Dawn il-versi li ġejjin fihom riflessjonijiet filosofiċi ta' l-akbar serjetà : X'tiswa qalb bla jiesl Tintelaq b'riħet toqol it-tislib; jitqalleb ħsieb imtajjar fuq ħtijiet, Fittee lir-raġel jidħak waqt id-dija; Ruħ daħkanija qatt ma stkerrħet għawġ. 62 IL-MALTI Il-lum li strike huwa magħruf bħala jedd tal-ħaddiem, imma dan il- jedd jeħtieġ li jintuża bil-għaqal u bil-ħsieb. Patri Paul ifisser bi kliem ċar u b'raġunijiet sodi l-manjeri kif għandhom ji orru għal dan id- dritt. Ħu jispjega kif li strike hu marbut man-natura tax-xogħol għax kif qat hu 'di strike ma kienx ikun meħtieġ kieku l-bniedem ma kienx jinħtieġ ix-xogħol. Xogħol bħal dan jiswa mitqlu deheh biex igħallem lil-kull min hu interessat fil-laboriżmu u jalla jidhru xogħljiet oħra bħali. G. 4QA, VASSALLO, IL-POETA TAS-SAFABR'. — Ta' G. Cassar Pullicino, — Stamperija tad-Dar ta' 8. Ċimżepp, 'Ħamrun, 1955. Paġ. F'dan l-istudju, is-Sur (Ġ. Cassar Pullieme tana dawl faq xejra ftit magħrufa tal-lirika ta' wieħed mill-ewlenin poeti Maltin. Ġananton Vassallo kien bniedem għaref u patrijott. wieħed mill-ftit li fil-bidu tas- seklu l għadda għaraf il-fejda ta' l-ils'en Malti bħala mezz ta' espres- sjoni nazzjonali. Huwa kiteh xogħlijiet kbar bil-Malti u bit-Taljan, imma l-lum l-aktar li jissemma bħala poeta. L-epika tiegħu 'Il-Ġifen Tork u poeżiji oħra żgħar bħal: Tifkira lil-Malta' u 'Iż-Żgħużija ', il-lum saru klassiċi u dlonk jidħlu fl-antolo; Maltin, Il-poeżiji ta' Vassallo huma mera tal-ħajja ta' żmienu; ħajja reliġ- juża, rżina u paċifika, fihom wieħed jilmaħ il-faraġ tal-għani u l-ħidma tal-fqir. F'dan l-istudju s-Sur Cassar Pullicino juri kif il-poeta Vas- sallo għaraf jesprimi bil-poeżiji żiegħu s-sentiment ta' dwejjaq u qtigħ il-qalb u l-imrar tal-firda ta' hosta nies li ħtija tal-għaks ħtiġilhom isief ru minn art twelidhom; iżda jiena nara motiv ieħor f'dawn il-poeżiji ta' Vassallo fuq is-safar. l-lum nafu li Vassallo kien ibati b'dik li nsejħulha nevrastenija u nafu wkoll li f'żgħożitu kien sab ruħu fl-Eġit- tu mnejn kellu jiġi lura f'qasir żmien minħabba n-nostalġija li qabditu. Tista' jkun li n-nostalġija tnisslet mill-istat mentali tiegħu u baqgħet taħkem fuq il-fantażija tiegħu għal bosta snin u dik il-fantażija fertili tal-Vassallo mqanqla mill-istat nostalġiku neħbħet dawn. il-versi tristi tiegħu li jmissu l-qalb. Mill-bqija s-Sur Cassar Pullicino ħaqqu kull tifħir u inkoraġġiment hiex jissokta f'din il-ħidma ta' tiftix Ji qabad, ħidma li dejjem titfa dawl ġdid fuq ġrajja u fuq persunaġġi Maltin, UT-IMMAKULATA FIL-HSIEB TAT-TRINITA' MQAD- DSA'. — Ta' Patri Bonaventura M. Camilleri, O.F.M.G., S.Th.D. — 8t, Anthonv Press, Malta, 1954. Paġ, 20. Is-sena li għaddiet, is-Sena Marjana, saru ħafna akkademji, intqaln ħosta diskorsi u nkitbu xogħlijiet fuq il-Madonna. Dan id-diskors ta' Patri Bonaventura Camilleri hu fost l-aħjar H saru f'dik l-okkażjoni. L-awtur jidher li hejja dan id-diskors tiegħu wara li għamel studji serji u riċerki profondi fil-kotba mqaddsa u fl-opri tas-Santi Padri; di- fatti l-aħħar żewġ paġni fihom lista imponenti ta' riferenzi, REĊENSJONIJIET 63 Il-għażla tas-suġġett ma tidherx f'lokha. Ġrajja u episodji komuni fil-ħajja moderna ma tantx toqogħd' lhom tajjeb il-libsa tqila ta' tfassila klassika. 'Tistona wkoll l-imġiba tal-persunaġġ prinċipali li skond ir- rezula klassika għandhom iġibu ruħhom ta' eroj jew jwettqu ħidmiet tal-għaġeb. Madankollu l-awtur ħaqqu tifħir għall-ħila li wera meta ndaħal għal biċċa xogħol ta' għamla li tbażża' minħabba t-toqol tagħha. UMITTETLUNGENT — Organu ta' l-'Instituġ Fir Auslands- beziehungen'— (Istitut għar-Relazzjonijiet bejn il-Pajjiżi Barranin). Irċevejna numru speċjali tal-perjodiku 'Mitteilumgen', li hu l-ar- kanu ta' l-'Institut Fir Auslandrbezejihumgen' (Istitut għar-Relazzjo- Stuttgart, Ġermanja, hu mwaqqaf bi skop li jsaħħaħ ir-rabta kulturali u soċjali bejn in-nazzjonijiet; għax l-idea hi li meta l-pajjiżi u n-nies isiru jafu aktar lil xulxin il-ħbiberija ta' bejniethom tikber u tiżdied. Dan il-perjod'ku hu wieħed mill-ftit ippubblikati fid-dinja għal dan l-iskop u l-ewwel wieħed fil-Ġermanja. F'dan in-numru speċjali nsibu msemmija u deskritti disa' mitt perjodiku letterarji u kulturali li joħor- ġu regolarment fi tnejn u sebgħin pajjiż. Il-Malti tagħna hu msemmi bħala l-organu tal-Għaqda tal-Kit- tieba tal-Malti. u hu mniżżel fost l-aħjar perjodiċi letterarji tad-dinja. Tant hu hekk li lill-perjodiku tagħna tawh spazju mhux ftit u semmew fil-wisa' l-kwalitajiet tiegħu, Ġiebu s-sehem li ħa 'Il-Malti' biex twaqq- fet u ġ'et adottata uffiċjalment ortografija xjentifika f'Malta, u semmew l-istudji fuq l-etimolo; u l-ortografija ta' Ninu Cremona li spiss jidhru fil-perjodiku tagħna; kitbu wkoll: CHu ('Il-Malti') fih ukoll artikol: ta' interess ġenerali u storiku barra minn poeżiji u novelli Hi sp'ss jidhru f'dan il-perjodiku. li jippubblika wkoll reċensjonijiet serji dwar xogħ- ik letterarji Maltin kontemporanji. Tissemma wkoll is-sensiela ta' dramm' li dan l-aħħar kienu dehru bħala. appendiċi fil-perjodiku tagħna. Bis-saħħa ta' dan it-tagħrif fil-'Mitteilungen'. il-perjodiku tagħna jingħaraf aktar mill-għaqdiet kulturali tad-dinja u jsaħħaħ ismu bħals wieħed mill-perjodiċi letterarji tad-dinja, USTRIKES U LOGK-OUTS'. — Ta' P. Pawl G, Galea, S.Th.Leci. k Lic., O.P. — Kummissjoni Studji Soċjali, Nru, 1, 1955, Paġ, 26. Din hi l-ewwel pubblikazzjoni tal-Kummissjoni Studji Soċjali'. li qiegħda tistħarreġ dwar il-koudizzjoni tal-ħajja moderna, il-kwistjonijiet soċjali u d-drittijiet tal-ħaddiem u ta' min tħaddem. Kien ħsieb tajjeb tal-Kummissjoni li tagħżel lil Patri Pawl Galea l jikteb dan l-ewwel xogħol li ħareġ taħt isimha. Patri Pawl huwa magħruf bħala kittieb tajjeb u bħala studjuż tal-kwistjonijiet soċjali. Ħu għandu hosta pubblikazzjonijiet fuq dan is-suġġett u dan l-aħħar ktieb tiegħu jżid ikompli jsaħħaħ l-awtorità. tiegħu bħala. espert, 64 IL-MALTI Ħaġa tassew oriġinali ti interessanti hi d-daħla ta' din l-opra fejn l-awtur, b'idea wisq ġenjali, jistħajjel lit-Tliet Persuni tas-SS.ma Trinità mlaqqgħin bejniethom ''flimkien miġbura bħala f'konferenza, fl-ewwel konferenza li qatt saret, u suġġett ta' din il-konferenza Tagħhom huwa misteru, misteru ta' sbuħija u ta' tjubija bla tarf: l-Inkarnazzjoni' Kull wieħed mit-Tliet Persuni jgħid fehemtu fuq il-'Miara Singulari' li kellha tkun minn dejiem sa dejjem il-għaġeb tal-ħolqien u l-misteru sublimi li jgħaxxaq ir-ruħ u jhenni moħħ il-bniedem, Fil-konferenza ċelesti tidher mkoll Marija li titkellem dwar il-graz- aji speċjali li om sa mill-eternità Ħli kienet mogħnija. Il-qarrej li jibda dan il-ktejjeb għandu jħoss ruħu assorbit u imme- raviljat bl-immaġinazzjoni qawwija ta' l-awtur u bl-oriġinalità tat-trat- tazzjoni tas-suġġett. L-istil tal-kitba hu għoli u rżin kif jix imma mhux mgħabbar bi kliem tqil u iehes; barra dan għoġhuna militudini ċari u l-kwotazzjonijiet adattati u fuq kollox il-manjera kif is-suġġett hu spjegat kumpatt, bla digressjoni, bla ripetizzjoni u bla taħbil. Din il-biċċa. xogħol inqisuha bħala ġawhra letterarja li toqgħod tajjeb ħafna fil-kuruna tal-ġieh mogħtija lil Marija Santiss:ma fis-sena Tagħha. MEĦTIEĠA KOPJI TA' 'IL-MALTT' Is-Sinjorina Karmen Mikallef Buħaġar ta' Lixandra tixtieq takkwista, bi ħlas, dawn il-Kopji tar-Rivista 'IL-MALTT' li jonqsuha biex il-ġabra tagħha tkun kompluta. Min jista' joffrilha xi wieħed minnhom, jew kollox, tkunlu obbligata u rikonoxxenti u jista' jibgħathom għand is-Sur Ivo Muscat-Azzopardi P.L., 47, Triq id-Dejqa, Valletta, 19285: Marzu, Ġunju, Settembru, Diċembru, 1927: Marzu, Ġunju, Settembru. 1930: Marzu, Ġunju. 1942: Marzu, Ġunju, Settembru u Diċembru, GĦAŻŻ Mhux biss għażżien dak il-bniedem li ma jagħmel xejn, im- ma għażżien ukoll dak il-bniedem li jista' jaħdem f'xogħol aħjar.