GħAX MIET… J, OJ… Kelinu… Kelinu… saħħal — Kelinu waħħal l-imgħasqa fil-ħamrija ratba, dellel għajnejh b'idu u ħares ma' dwaru. Lemaħ, wara l-ħajt tas-sejjieħ. tal-għalqa tagħhom, lil Lukarda, minn si- dirha 'l fuq, sabiħa u f'saliħiitha, għaddejja mit-triq. Rasha kienet mgħottija b'ċurniena kaħila. bit-tikek bojjod, f'idejha kellha bixkilla żgħira, Għajnejh leħħu, minn fuq wiċċu l-imdejjaq għaddiet bħal fewġa ta' ferħ li dehret fit-tbissima ta' xofitu u fil-lewn aħmar li għal ftit żmien sebbaħlu ħad- dejh. Xejrilha b'idu. —Fejn sejra 9 —Il-belt, inbiegħ dawn l-erba' bajdiet…. —Tinsinix, iftakar fija… Għaddi ixtrili dak il-ktieb li għidtlek, bil-qoxra ħamra… ħdejn San Pawl… Saħħal —Saħiħa…. Tantx toqgħod fix-xemx… U Lukarda, b'mixja ħafifa, kompliet sejra lejn il-belt, waqt li Kelinu baqa' jħares lejha sa kemm għahet wara salt siġar tat-tin. Xħin ma rahiex iżjed, ġibed tnehida, mejjel rasu, qabad l-imgħasqa u, kontra qalbu, bida jagħżaq, għalkemm lisiebu ma kienx fix-xogħol li kien q'ed jagħmel. Alla ħares ma kenitx Lukarda għalih, kieku ma kellux għalfejn joqgħod f'did-dinja, kullħadd jiddieħek bih, kullħadd jitħassru b'leħen għoli biex jismagħhom hu u jweġġgħulu qalbu, Xi ħitija kellu jekk mita ommu ġibitu ma kenitx tiflaħ, jekk missieru kien miet xi ħmistax qabel7 Xejnl iżda ħutu ma kenux jalisbuha hekk. Għalihom dak id-daqxejn ta' tifel li kien se' jmut kemm-il darba, u li ommhom żammitu ħaj b'ħafna taħbit u ħela ta' flus, dak id- daqxejn ta' tifel li ruħu kienet dejjerh fi snienu u li ma kellux il-ħila joqgħod nofs ta' nhar fix-xemx jagħżaq bħalhom u li ma kienx jista' jiekol biċċa ħobż jiebsa u sewda, bħal ma kienu jieklu huma, ma kienx ħlief xkiel. B'għajnejn mimlija għira, it-tliet ħutu subjien l-oħra, xħin kienu jarawh f'idejn ommhom, iżżiegħiel bih u tagħisu ma' sidirha biex teħilsu mill-ħżunija tagħhom, kienu jfittxu li kemm jistgħu jnigeżu qalbu u qalb ommhom, jaqilgħu xi ħaġa biex jitħallsu minn ħuhom li kien jiekol ta' xejn u minn ommhom talli kienet dejjem iżżommu mwaħħal ma' djulha, —lridha ta' sinjur… —Għatih ftit żejża…. miskin… —La tmut norbtuh mal-moħriet, minnflok il-ħmar… —Għax ma tibagħtux mat-tfal tas-sinjuri… U kienu jdumu jgħidulhom hekk sa kemm isirilhom il- ħin għax-xogħol. La ommu u l-anqas hu ma kienu jweġbu- hom; iżda hu kien iħoss il-għafsa t'ommu tiżdied, kien iħoss it-tektik imgħaġġel ta' qalbha jħabbat ma' tiegħu u kulltant xi bewsa moħbija fuq xagħru. Ma kienx jinfired minnha qabel ma ħutu jitilqu għax-xogħol. Kif il-ħieb kien jingħalaq warajhom, hi kienet tniżżlu minn fugħa, thusu fuq ġbinu u tfittex li ssabbru. —ibni, tkun magħmula r-rieda t'Alla. Iktar ma jibagħt- ilna taħbit f'dil-ħajja, iktar għandna nfaħħruh għax ikun q'ed jiftħilna l-Ġenna… Ħa, ibni, ejja kul xi ħaġa… Il-bajd li kienu jhidu t-tiġieġ tagħhom,il-ħalib tal-mogħoż, kollox kienet ittih; għax, kienet tgħidlu hi, ma kellhiex x'tagħmel bihom. Iżda hu kien fiehmha, kien induna li kienet tisqih hekk, biex ħaddejh jiħmaru u ġismu jissaħħaħ; u f'qalbu kien jibki x'ħin kien jara dik it-tjubija minn għand ommu. Kemm-il darba, fil-għaxija, kien jimtedd fuq is-saqqu għal taparsi rieqed,u kien joqgħod jissemma' l-ħutu jiġġjieldu m'ommhom u jgħajruha li qiegħda tonfqilhom kollox imħabba fih li ma kieux jaf jagħmel ħaġa oħra ħlief jibla' minn uqhom. Min jaf kemm-il darba xtaq jitlaq, jaħrab il-bogħod minn darhom hiex ma jismagħhomx iżjed jitlewmu mħabba fih, iżda l-biża' li ommu tmut bl-uġigħ ta' qalb dejjem żammitu, dejjem ġagħlitu jħalli, għal darba oħira, il-ħarba iegħu. Mita tfarfar kien imur jieħu l-ikel lil ħutu fl-egħlieqi u hemmhekk mill-ġdid jagħmlu għalih: min iwaddablu żrara, min iniggżu b'xi kelma bla ħniena; u hu ma kien igħid xejn lil ommu, ma kienx jugżahom lilha, ħalli ma jweġġagħilhiex qalbha. Iżda ġofih kien iħoss demmu jagħli, kien jixtieq kulltant ixoqqhom min-nofs u jeħles minnhom darba għal dejjem. Ommu riedet tkun li qatt ma ġie fil-għali, li qatt ma ħabat għalihom b'xi xafra, għax hu kien jitmellaħ minn kollox, għalih, jiġri barra jew magħluq il-ħabs, kollu wieħed, basta jurihom li għalkemm mhux b'saħtu jiflaħ għali- hom b'xi ħaġ'oħra. Mita għalaq il-għoxrin sena bida jmur jaħdem l-egħilieqi; avolja ma kienx jiflaħ joqgħod fix-xemx, kien idum jaħdem għal siegħa jew minn l-iktar għal sagħtejn; iżda nbagħad, kien ikollu jwarrab għad-dell taħt xi ħajt u jistrieħ fost id-daħik u t-tinbix ta' ħutu. Hu kien jibqa' magħluq fih —iġ— in-nifsu, ma kienx jitniffes, iħallihom igħidu li jridu għax kien jiftakar f'ommu u jsofri kollox għaliha. —BEgħiluq it-tlieta u għoxrin sena, ommu ħassa fiażin sew, u fi ftit ġranet waslet f'tarf il-qabar. Kelinu ma kienx jinqala' minn lidejn sodditha, ma kienx joħroġ mill-għatba l-barra. Għajnejh kienu mberqa, idejh jirtogħdu, kien donnu barri fgat f'demmu. Kien jagħlaq widnejh għad- daħka nkejjuża ta' ħutu, għall-kliem li kienu jgħidu bil- mod, bejniethom. Wara jumejn agunija, ommu mietet u hu wassalha sal-qabar u qagħad fidejha sa kemm difnuha. Kif waħħlu l-ġebla fuq qabarha, hu tbaxxa jbusha, qam u issa deher qisu raġel. Rasu refagħha 'l fuq, snienu għaż- żażhom ma' xulxin għax issa ma kellux min jagheż għalih, hu ried ikun biex iżomm fil-ħajja u ma jħallix lil ħutu jisirqulu dak li ħallietlu ommu. Il-Ħadd ta' wara, daħal il-Belt u xtara xafra ta' sebgħa soldi minn fuq il-Monti. Minn hemmhekk xtara wkoll, wara ħafna tiġbid, xi erba' kotba bl-ingliż, biex jitgħallem jitkellem u jikteb xi ftit b'dak l-ilsien u jidħol ma' xi Ħadd jikteb xi ħaġa, għax diġa kellu l-bidu ta' l-iskola u bi ftit taħbit, billi joqgħod jistudja fil-għaxija wara x-xogħol, kien jista' jaqla' ekol bla ma jmur jaħdem fix-xemx. Tmint i ijiem wara li mietet ommu, waqt li kien ħdejn il- bieb tar-razzett ta' zitu jibki, għaddiet Lukarda u ħennet għalih xħin ratu ta' tlieta u għoxrin sena jibki bħal tarbija. Qaltlu Hi m'għandux jaqta' qalbu mill-ħajja, li żagħżugħ bħalu m'għandux joqgħod jibki hekk… Minn dak inhar kull fil-għaxija l ltaqgħu jitkellmu flimkien fuq dak li kien jiġri fir-raħal, sa kemm ħabbew lil xulxin u ma kenux jitkellmu ħlief fuq imħabbithom. Damu għaxar xhur jitkellmu bil- moħbi; sa fl-aħħar ftiehmu li mita hu jitgħallem biż-żejjed u jidħol ma' xi ħadd huma jiżżewġu. Xħin kien jitlaqha, wara jum xogħol, kien imur jistudja bla mistrieħ biex iqorroh dak il-jum li jintrabtu flimkien għal dejjem. Hekk ma kellux iħalli r-raħal; kellu jibqa' hemm: l- ewwel imħabba ommu, inbagħad imħabba Lukarda… —Ej l… l-imgħasqa qiegħda f'idek biex taħdem, mhux biex torqod fuqha… Kelinu qam mill-ħsibijiet li kellu, stenbafi mill-ħolma ta' ħajtu. Ħares lejn ħinh bi tbissima ta' wieħed lijafli jiswa xi liaġa fid-dinja, bil-Barsa ta' min jaf li hu maħbub. Tmattar ftit, beżaq f'idejh, għorokhom flimkien u kompla jagħiżaq…. Lukarda kienet waħda minn l-isbaħi xebbiet tar-raħal. Iżda ma kenitx magħrufa għal sbufħiitha biss: iż-żgħażagħ tar-raħal kollu kienu jafu li hi b'saħħitha, bieżla, għaqlija u x'naf jien, Ħaġa walida biss ma setgħux jifhmu minn għemilha: għaliex minnflok ma għażlet wieħed minnhom, b'saħħtu bħalha u b'xi għoqda flus ġmielha, marret issib bniedem marid li ma kienx għadu l-anqas tgħallem jagħżaq sewwa. Kull mita kienet tkun bil-qiegħda quddiem dar ommha, nhar ta' Sibt fil-għaxija u nhar ta' Ħadd, arahom, iż-żgħażagħ kollha, għaddejja qtajja' qtajja' minn ma' ġenbha, bil-beritta immejla, h'xagħarhom nofsu barra, b'ħaxixa fuq widnithom ix- xellugija u jilagħbu b'idhom mimlija ċrieket u b'xi katina tad-deheb imdendla mas-sidrija. Iżda hi kienet tagħmel ta' bir-ruħha li ma tarahomx biex iżjed iġġagħilhom jippikaw . magħha u jiġru warajha. Lejn wieħed biss kulltant kienet tati xi ħarsa minn taħt il-għajn, lejn wieħed li kien im- semmi għall-flus li ġieb miegħu minn l-Amerki. Għax, kos, Lukarda ma kenitx tħobbu 'l Kelinu. Kienet tħoss ħniena minnu, ġibda lejh li hi stess ma kenitx taf xinhi (forsi għax ma kienx bħal ħaddieħor) u li għal l-ewwel liasbitha mhabba; iżda biż-żmien għaddielha kollox u baqgħet tkellmu u tgħidlu li tħobbu għax ħeżgħat tħallih. Kienet taraha bi kbira biex tmur tgħidlu, hekk, kiesafi u biered, li hi xebgħiet u m'għadhiex tħobbu, wara li min jaf kemm-il darba qaltlu li tixtieq tmut miegħu bħal ma kienet tisma' igħidu lil sħabha. Ma-dan-kollu, bil-mod il-mod, minn widna għal l-oħra, ir-raħal kollu sar jaf li Lukarda ma baqgħetx tħobb lil dak iż-żagħżugħ sfajjar, u li bdiet tati l-wiċċ lil Kurun,—dak li ġie minn l-Amerki. Ommha riedet tkun hiex tħajjarha għal Kurun u ġġagħilha tħalli lil l-ieħor. Kull fejn taraha dejjem l-istess karba: —Afli dak m'għandux saħiħa, ma jaqlagħlekx x'tiekol… dak m'għandux saħħa, binti, ma jaqlagħlekx x'tiekol… sib lil ħadd ieħor li jkun jista' jżomm lilek u lil uliedek, jekk ikollkom… isma' minni… jien xiħa… naf xi jfisser… ħallik mill-ħmerijiet…. U Lukarda biex teħles minnha u taħbi lilha nfisha dak li kienet tħoss, dejjem tweġibha ħaġa walida…. —U min jaf sa kemm niżżewġu x'għad igħaddi minn fuqna… Ġimagħtejn qahel il-festa tar-raħal, Kurun mar jitlobha minn għand ommha. Uriha kemm kellu għana, qalilha li iħobbha daqs dawl għajnejh. Ix-xiħa tbissmet, taptpitlu fuq spalltu u wegħdithielu. Fil-għaxija kif kienu miġbura fuq il-mejda jieklu xi ħaġa, ix-xiħa bdiet tgħarbilha. —iukard, q'ed tara, hux, kemm għandek x'tiekol hawn, iżda la tiżżewweġ ma' dak, bil-ġugħ tibqa'… ikollok tmur tħabbat bieb bieh… 2 U ħallini minnek… toqgħodx iddejjaqni iżjed milli jien… —kbEħi ġifa… min ma jismax minn min hu ikbar minnu, jagħli la jikber… Għandek wiċċ sabiħ bħal dak, iż-żgħa- żagħ kollha mitlufa warajk… rajthomx il-bieraħ dawk it- tnejn tal-belt kif waqfu jħarsu lejk, riedu jekluk bil-ħars…. un fuq kollox għandek saħħa, Alla jbierek, tikser iż-żonqor… Le, le, int belha, taf, bintif La ma tħobbux…. —Min qallek li jien ma nħobbx 'il Kelinu $ —isa, tagħmilhiex ta' belha biex ma tħallasx dwana. Ir- raħal kollu jaf li ma għadekx bħal qabel… x'tistenna la tiżżewġu 'l dak7 1… Jinxeħitlek fis-sodda u ma jqumlek qatt… u int, bħal bagħla, ikollok tmur taħdem għalih… hekk ġrid L… isib min… —-Issa xi tridni nagħmel 2 —Ħaġa żgħira binti. Ihgħat għidlu jagħżel lil ħadd ieħor, għidlu li int għadek thobbu, iżda bħal aħwa… u iva xi ħaġa naqilgħu… Għax, binti, fid-dinja jekk ma tafħidimx b'rasek ma tagħmel xejn… Dal-għodu ġie Kurun…. —Kurun iridnif ġie jgħidlek xi ħaġa fuqi2 Gie, daħħaltu u qalli: Ara, Gerit, għandi għaxar tomniet raba', għandi tliet baqar, tmien nagħġiet u żiemel… Inħobb 'il bintek Lukarda u hi tħares lejja… trid iżżewwiġhieli7 Ara bla telf ta' żmien, iva jew le… Binti, jien għal l-ewwel bqajt mistgħaġba…. ħisibtni fhimt ħażin… Tista' taliseb kemm fraħt xħin xaġa' qalli H jridek, xħin rajtli se' ngħaddi xjuħiti fil-kwiet u li biċċa ħobż dejjem insibha… Issa 'għada għandu jiġ xi ngħidlu binti2 —Mhux ma tafxi:- Trid hux, iva: Ftakar kemm tħia- hatt bik binti… tħallinix immut bil-għali… Isa ħallik miċ- ċajt xi ngħidlu, iva ' Imkarda saret ħamra u baxxiet rasha… Kienu s-sitta ta' fil-għaxija. Kelinu bl-imgħasqa fuq spalltu u bil-kappell kbir tat-tiben f'rasu, kien sejjer, b'mixja għajjiena, lejn id-dar biex jistrieħ ftit u jaqra xi ħaġa għax xi ġimgħa wara kellu jagħmel l-eżami għand il-kappillan ħalli jara x'jaf. It-triq kollha trah u mdawra bl-egħilieqi kienet twila ġmielha u mdawlha bl-aħħar dija tax-xemx. Il- kampnar tal-knisja kien jidher safrani n-naħa tax-xellug ; l-ebda ħoss ma kien jinsama' ma' dwaru. Xħin wasal f'salib it-toroq kiser lejn ix-xellug u lemaħ wielied xiħ ġej għal fuqu. Imwieżen fuq il-ħatar, izappap, b'leħja twila u bajdanija u b'għajnejn ċkejkna u mherla fuq wiċċ imkemmex, ix-xifi resaq lejh bi tbissima fuq xofftejh imdaħħla l-ġewwa għax ma kellux snien. Fir-raħal kienu qalgħuhielu l-Għaġeb, billi kullħadd kien jobogħdu għax kien iħobb iniggeż lil l-oħrajn u jwaġġgħalhom qalbhom bla ħniena. —Ħa, ħa, ħaj… x'hemm Ke… —Isa, isa, il-Għaġeb; ibqa' sejjer għal xogħlok… għax ina jitfgħukx l-Imgieret… —HĦa, ħa, ħaj… biex nara 'l Lukarda ma' Kurun…. —Xinhu/7 x'għedt2 —Xejn, xejn; sejjer… għandi x'nagħmel… —Hawn għidtlek, x'għidt issa 2 —Xejn, xejn; ma rridx inġelldek… ħwejjeġ tat-tfal… Lil Kelinu malajr telgħulu, Xeħet l-imgħażqa fl-art, qabad il-Għaġeb minu idu u ssussaħ b'korla kbira. —Għidli x'għidt, għax noħonqok, Għaġeh tax-xjaten… —Jbni, isma' kelma ta' xiħi u toħodhiex bi kbira; jekk għandek biża' t'Alla, tarfix idejk fuq ix-xjuħ… Ajma, ftakar li jien marid, ibni… malajr immut… u jwaħħlu fik…. Ħa, ħa, ħaj… Tibżax, ibni, xeħbiet hawn kemm trid… —Ara din ix-xafra jekk ma tgħidlix kollox malajr, non- xrok fl-art… —Lukardu q'ed tkellem lil -Kurun…. lil dak ta' l-Amerki…. Ħa, ħa, ħaj… mhix belha, taf, kieku… Ħa, ħa… —Għal xi t-tmienja mir arahom wara l-knisja… Ħa… Aħi, le, le, ma niflaħx jien, Kelinu, jien marid, tweġġagħnix…. isma' minni… ara tiġi… Ix-xiħ ma kompliex jitkellem: Kelinu tefgtiu f'nofs it-triq u bla ma ħa l-imgħasqa miegħu telaq : lejn id- dar li kienet f'tarf ir-raħal. Daħal, qatta' l-imkatar u t-trietii li kienet tatu u ħabbat mal-ħajt il-kotba li fuqhom kien kompla tilef saħlitu, imħabba fiha. Waddaħ l-ixkubetta wara dahru u liareġ jiġġerra barra mir-raħal u jistenna jsir il- ħin li fih kellha tinqata' xortih. L-arloġġ tal-knisja daqq it-tmienja nieqsa kwart; Ke- linu qam minn fuq il-ġebla xi tliet mitt qasba bogħod mir- raħal, refa' l-ixkubetta, tefagħha fuq spalltu, qabeż ħajt ta' għalqa u ġibed lejn wara l-knisja. Xħin wasal inħeba wara horġ ġebel u qagħad jistenna xi għoxrin minuta sa kemm rahom ġejjin id f'id. Medd l-ixkubetta fuq il-ġebel, daħħal skartoċċ, fetaħ il-grillu u ressaq għajnu u subajh. Iżda bir- rogħda li kellu ma sata' jagħmel xejn, żgur ma kienx jol- qothom u jinqabad minngħajr ma jitħallas minnhom. Ħalef walida ħoxna, qabad l-ixkubetta u telaq jiġri bħal wieħed miġnun qalb l-egħilieqi fid-dlam… Il-għada ġriet ix-xniegħa mar-raħal li Kelinu nsab taħt ħajt ta' għalqa b'qalbu maqsuma u bl-ixkubetta Ħdejn rasu. Kullħadd qal tiegħu fuq dik il-bxara li ħadd ma kien jistenna, kullħadd qal xi ħaġa ġdida biex juri kemm jaf. Fl-aħħar ir-raħal inqasam f'hiċċtejn, f'żewġ fehmiet li ma kenux jaqblu ma' xulxin. Xi wħud—il-biċċa l-kbira—ħasbu li Kelinu waqa' minn fuq il-ħajt u l-ixkubetta sparat f'qalbu; u qalu li xortih ħażina. L-oħrajn—u fosthom Lukarda—ħasbu xi ħaġa oħra… u ma qalu xejn. Xi ġimgħa wara, ġriet xniegħa joħra mar-raħal minn widna għal l-oħra u kull min semagħha stagħġeb u radd is-salib: Lukarda, li qatt ma kienet xorbot inbit ħlief ftit wara l-ikel, mindu miet Kelinu, kienet tingħalaq id-dar u tixrob kemm fliexken issib sa tisker… u l-ġirien kienu jisl- mgħuha titkellem weħidha u ssejjaħ lil Kelinu… Ġużi Bonnicr.