ir-rivista tiegħek għal tmiem il-ġimgħa il-mument, 5 ta' Marzu 2000 Pjanta tal-fdalijiet pre-istoriċi ta' l-Imnajdra numru konsiderevoli ta' fdalijiet pre-istoriċi. Dwar uħud iminn dawn il- fdalijiet ġieli tkellimna u anki tajna informazzjoni mhux ħażin. Iżda bħas- soltu dejjem se jkun hemm rokna li minflok ma tkun magħrufa sew għax wieħed iżurha, tkun magħrufa biss mill-aħbarijiet u xejn aktar. Post partikulari hu l- fdalijiet pre-istoriċi ta' l- Imnajdra. Il-lokalità tat-tempji afna Maltin waslu Ħres sal-fdalijiet pre-istoriċi ta' Ħaġar Minn jaf kemm imorru passiġġata sa l- inħawi; kif ukoll skejjel jieħdu l-istudenti tagħhom fost dawn il-fdalijiet. Iżda aktar 'l isfel minn fuq il- quċċata ta' dik l-għolja, lejn il-baħar, hemm kumpless ieħor. Dan il-kumpless ta' l- Imnajdra għandu d-dettalji kif ukoll is-sabiħ tiegħu. Probabbilment, minħabba li jinsab daqshekk 'il bogħod. mill-għajn li ġie minsi xi ftit, u anki spiċċa biex ġarrab ħsarat strut- turali. Wara dan l-inċident, l- awtoritajiet bdew studji u taw bidu għal inizjattivi ta' restawr. Il-lok fejn jinsabu dawn il-fdalijiet huma ferm suġġestivi. Wieħed jista' jgħid li dawn kienu l-uniċi tempji li kellna fil-gżejjer Maltin fejn wieħed kien jista' jmur u jħossu maqtugħ mill-kumplament tal-ħajja moderna. Ma kien jidher xejn madwaru, u kien jagħtik l-impressjoni li għadu eżatt kif kien, hekk kif minn bnieh abban- dunaw Malti. L-istudji fuq l-Imnajdra fortunatament dawn il- Sr għaddew minn perijodu ferm twil meta kienu magħrufa mill- awtoritajiet u xorta waħda ma kien sar xejn dwarhom. Kulmin kien jikteb jew jitkellem jew iħaffer fl- inħawi, l-aktar post importanti għalihom kienu l-fdalijiet ta' Ħaġar Qim. Minħabba f'hekk dawk ta' l-Imnajdra sofrew xi ftit minn dan in-nuqqas ta' attenzjoni. Mhux hekk biss, iżda meta kienu saru l-ewwel skavi li nafu dwarhom fuq il-fdalijiet ta' l-Imnajdra, fis-sena 1840, ir-rapport dwar dawn l-iskavi ma kien pubblikat qatt. B'hekk kulmin ġie wara u pprova jibda jgħaqqad l- istorja ta' dan il-post dejjem sab id-diffikultajiet. Diversi persuni kienu jafu b'dawn il-fdalijiet iżda, dawn dejjem taw daqqa t'għajn lejn l-Imnajdra wara li jkunu għamlu aktar żmien jistudjaw Ħaġar Qim. Kellu jkun il-Professur Thomas Ashbx li fil-bidu tas-seklu għoxrin kien għamel diversi studji fuq il- fdalijiet li kienu jinstabu sa : dak iż-żmien fil-gżejjer Maltin. Minn hemm 'il quddiem dawn il-fdalijiet - ngħataw aktar attenzjoni. Speċjalment wara t-Tieni Gwerra Dinjija kien hemm ukoll ix-xogħol Dipartiment tal-Mużewijiet li flimkien mal-Professur Evans kienu rrestawraw u anki hejjew pjanta ġdida tal-fdalijiet. Studji reċenti tudji fuq l-Imnajdra Għadu xejra differenti f'dawn l-aħħar snin meta wara studji intensivi beda jiġi ssuġġerit li dawn il-fdalijiet ma kinux sem- pliċiment tempji oħalma konna naħsbu qabel. Iżda l- istess nies li kienu bnew- hom kellhom skopijiet ulterjuri wara l-bini. Fis- sena 1979 għall-ewwel darba ingħatat l-infor- mazzjoni li dawn it-tempji kellhom skop ta' kalen- darju staġjonali. Il-Maltin li ħadmu fuq dan il-proġett kienu Paul I Micallef u Alfred Xuereb. Ix-xogħol li ngħata bidu minn dawn iż- żewġ persuni kompla ssaħħaħ billi aktar nies bdew jistudjaw u joffru l- interpretazzjonijiet tagħhom. Numru ta' nies bdew jagħmlu żjarat f'dawn it-tempji f'ċerti jiem u ljieli partikulari ħalli jkunu jistgħu jaraw dan il- fenomenu. Minn studji intensivi, ir- riċerkaturi waslu għal diversi konklużjonijiet. Jemmnu li wieħed mit-tliet tempji li hemm fl-Imnajdra kien inbena ħalli jkun jista' javża lin-nies meta jkunu resqin ix-xitwa u s-sajf. Mill-istess konklużjonijiet l-awturi jgħidu li dan hu l- uniku kalendarju fil-ġebel li nsibu f'Malta. Minħabba f'hekk biss wieħed għandu jifhem l-għaliex dan it- tempju għandu jkun priservat aktar aħjar milli hu issa.