Knejjes li fil-passat kienu jagħmlu parti mill-parroċċa arċimatriċi ta' Sant'Elena f'Birkirkara (6) Kitba ta' Roderick Busuttil, Ritratti ta' Caroline Busuttil (www.kappellimaltin.com) Il-Knisja Parrokkjali l-antika tas-Salvatur f'Ħal Lija F'din is-sensiela t' artikli qegħdin nagħtu ħarsa lejn knejjes u kappelli li fil-passat kienu jagħmlu parti mill-parroċċa arċi-matriċi ta' Sant'Elena f'Birkirkara. Din is-sena ser nagħtu ħarsa lejn il- Knisja parrokkjali l-antika tas-Salvatur f'Ħal Lija. Ir-raħal ta' Ħal Lija llum kiber ġmielu fid-daqs bl-iżvilupp ta' żoni li qabel kienu għelieqi, tant li anki minnu ħarġet il-parroċċa tal-Iklin. Imma fil-passat dan ir-raħal kien ferm iżgħar u l-popolazzjoni tiegħu kienet ta' ftit mijiet. Ta min isemmi li sa l-1594 Ħal Lija kien għadu jagħmel mal-Knisja arci-matrici ta' Sant' Elena f'Birkirkara. Fdan l-artiklu sejrin nitkellmu fuq il-Knisja parrokkjali l-antika ddedikata lis-Santissimu Salvatur, li fiha fis-6 ta' Frar tal-1594 twaqqfet il-parroċċa ta' Ħal Lija. Oriġini Moħbija qalb ħafna siġar taż-żebbuġ fin-naħa ta' wara tal-Knisja parrokkjali l-ġdida ta' Ħal Lija nsibu lil din il-knisja li għandha arkitettura mill-isbaħ. Jidher li nbniet għall-ħabta tal-ewwel snin tas-seklu sittax fuq stil l komuni ħafna għal dak iż-żmien, b'navata waħda. L-ewwel referenza li insibu għal din il-knisja qiegħda ) fl-atti ta' Monsinjur Pietro Dusina li kien żar lil din il- f knisja fl-1575 meta din kienet għadha tagħmel mal- parroċċa ta' Birkirkara. F'din iż-żjara n-nies ta' Ħal Lija kienu talbu lil Dusina biex dan ir-raħal isir parroċċa f minħabba li kienu maqtugħin ġmielhom mill-parroċċa f ta' Birkirkara fejn kienu jingħataw is-sagramenti. Dusina ma kienx laqa' it-talba tagħhom u kellu jkun l-Isqof Tumas Gargallo li dsatax-il sena wara waqqaf il- parroċċa ta' Ħal Lija f'din il-knisja. Jidher li l-knisja kienet tkabbret fil-bidu tas-seklu 17 biex ħadet il-forma ta' salib kif narawha Ilum. Biex tkabbret il-knisja kellha tinħatt knisja li kienet iddedikata lil Santu Rokku u San Bastjan. Din il-knisja ddedikata lil dawn iż-żewġ qaddisin protetturi ta' dawk li huma morda b'mard infettiv jidher li kienet inbniet fis-sena 1592 wara l-imxija tal-pesta li kienet seħħet dik is-sena. Meta l-knisja tas-Salvatur tkabbret saret ukoll sagristija. Dan it-tkabbir tal-knisja ġie imsemmi fl-atti taż-żjara tal-Isqof Balaguer Camarasa, Prijur tal-Ordni. L-Isqof Gargallo kien żar lil din il-knisja fil-5 ta' Marzu tal-1646. me L-atti taż-żjara jsemmu li fin-naħa tax-xellug tal-knisja kien hemm sagristija deċenti li fiha altar (armarju) biex fih jintrefgħu l-bżonnijiet tal-knisja u l-abiti sagri biex is-saċerdoti jkunu jistgħu jqaddsu. Kifinsibu f'diversi knejjes antiki oħra, f'din il-knisja kien isir ukollid-dfin. Dawn jikkonfermawh numru sabiħ ta' lapidi imnaqqxin fil-ġebel b'disinji sbieħ. Tnejn minn dawn iġibu d-data tal- 1610 u 1629, żmien fejn din il-knisja kienet għadha sservi bħala parroċċa ta' Ħal Lija. Ta' min isemmi wkoll li f'din il-knisja nsibu l-fdalijiet tal-kittieb magħruf Annibale Preca, Din il-knisja damet isservi bħala l-parroċċa ta' Ħal Lija għall-ħafna snin. Il-Knisja parrokkjali l-ġdida nbniet f'post ieħor u għalhekk b'xorti tajba ma kienx hemm bżonn li din titwaqqa biex tinbena l-ġdida minflokha kif ġara f'lokalitajiet oħra. Il-Knisja l-ġdida kienet ġiet ikkonsagrata fil-25 ta' Lulju tal-1782. Il-Knisja minn barra u minn ġewwa Minħabbali din il-knisja hija prattikament mgħottija għalkollox b'siġar kbar taż-żebbuġ, wieħed qajla jinnotaha u ftit jista jaraha. Il-faċċata tagħha hi lixxa għajr għad-dekorazzjoni li hemm madwar il-bieb prinċipali tagħha. Fuq kull naħa tal-bieb naraw kolonna li jerfgħu entablatura dekorata. Il-bieb li fin-naħa ta' fuq huwa nofs tond għandu gwarniċa tal-ġebel. Fin-naħa ta' fuq tal-bieb prinċipali naraw tieqa tonda li fiha disinn ta' fjura. Taħt din it-tieqa hemm kwadrett skolbpit fil-ġebla. L-arkitettura ta' din il-knisja minn ġewwa tixbaħ ħafna lill-knejjes tar-reliġjużi għax fiha ma jeżistix kor. Il-knisja tikkonsisti f'korsija, żewġ kappelluni, sagristija u koppla. Il-prospettiva tal-artal maġġur fiha xogħol tabilħaqq artistiku ta' skultura qisha bizzilla. Din il-prospettiva, flimkien man-niċeċ li jinsabu fil-koppla u fuq kull naħa tal-artal maġġur, jindikaw li Tumas Dingli kellu sehem importanti f'dawn ix-xogħlijiet. Dawn għandhom xebh mill-qrib mal-knejjes tiegħu ta' Santa Marija (l-Knisja l-Qadima) ta' Birkirkara u ta' Ħ'Attard. Din il-knisja hija waħda mill-ewwel eżempji ta' knisja parrokkjali li ġiet imkabbra fil-bini ta' fergħat jew 'kappelluni' li jaqsmu min-naħa għal oħra tat-tarf tal- Lvant. Dan sar biex ikun hemm iktar wisgħa għall-altar maġġur. il-koppla ta' din il-knisja hija waħda mill-ewwel eżempji f'Malta ta' koppla għamla ta' plattin u bit-twieqi fit- tambur. Hawnhekk għall-ewwel darba t-tambur sar il- mezz ewlieni li fih jinfetħu twieqi biex jagħtu d-dawl lill-knisja. Koppla simili għal din narawha fil-Knisja parrokkjali l-antika taż-Żejtun, magħrufa iktar bħala ta' San Girgor. Interessanti ħafna f'din il-knisja huwa garigor tas-seklu sittax. B'xorti ħażina dan mhux mitmum. Opri f'din il-Knisja Skond l-atti taż-żjara tal-Isqof Molina lejn l-aħħar tas-seklu sbatax, f'din il-knisja jissemma' li kien hemm sitt altari u fiha kienu jitqaddsu sitt quddisiet ; : kuljum. Illum fil-knisja nsibu biss żewġ altari. M'għadux jitqaddes quddies għajr f'xi okkażjoni speċjali. L-altar prinċipali għandu prospettiva mill-isbaħ, xogħol tal- arkitett magħruf Tumas Dingli, li jinkludi niċċa fuq kull 4 naħa. Il-kwadru titulari li naraw fuq l-altar maġġur hu tat-Trasfigurazzjoni ta' Ġesti. Dan juri lil Ġest fin-nofs, flimkien ma' Elija u Mosċ fuq it-Tabor, u taħthom jidhru t-tliet Appostli maħbubin jgħattu għajnejhom mid-dija. Fil-knisja nsibu kwadri oħrajn fosthom dawk tal- kappelluni li juru l-martirju ta' San Pawl attribwit lil Mattia Preti. Kwadru ieħor juri l-martirju ta' Sant'Agata, xogħol ta' Ġużeppi dArena. Insibu wkoll statwa antika tal-Madonna tar-Rużarju maħduma fl-injam. F'wieħed mill-artali nsibu prospettiva tal-ġebel bil-kwadru tal-Madonna flimkien ma' San Bastjan u Santu Rokku. Din hija tifkira dejjiema tal-knisja li kellha tinħatt biex tkabbret din il- knisja. Il-Knisja illum Il-Knisja tas-Salvatur l-antik għal xi żmien kienet intelqet imma fortunatament ġiet irrestawrata għal diversi drabi. Fir-restawr li kien sar fis-snin sebgħin kien tneħħa l-mużajk mill-altar maġġur li kien tqiegħed għall-ħabta tal-1914. Hekk inkixef l-altar oriġinali li kien sar minn Tumas Dingli. Ghalkemm ma jsirx quddies regolari fiha hija — għadha tintuża. Fi żmien il-Ġimgħa l-Kbira fiha ssir wirja ta' mejda tal-appostli. Fiha jsiru wkoll kunċerti u attivitajiet oħra. - Fil-festa ta' Ġesu Salvatur, jiġifieri fis-6 t'Awwissu, il-purċissjoni bl-istatwa titulari ta Karlu Darmanin tieqaf f'din il-knisja u ċ-ċelebrant u l-kleru jidħlu f'din il-knisja u jkantaw l-antifona tas-Salvatur, b'tifkira li din il-knisja kienet l-ewwel knisja parrokkjali f'Ħal Lija. Wieħed jittama li jinstab mezz biex il-faċċata ta' din il-knisja tinkixef għax kif diġà semmejna bħalissa hija totalment mgħottija minn siġar kbar taż-żebbuġ. Tkun ħaġa sabiħa wkoll li jsir xogħol ta' restawr fuq din il-faċċata.