MAĦRUĠ TO jis Id-disa' Sena Marzu 1939 Għadd 97 'ġil Mitbugħ fl-'EmpineE Peess' 266, Triq San Pawl—Il-Belt. Gwerer em AT KTEJJEB TA' KULL XAHAR — GĦAT-TAGĦLIM TISĦIB XELIN FIS-SENA JEW id. IL-GĦADD GĦAND AQUILINA TA' TRIQ IRJALI ILAĦĦAQ IT-TIXRID TA' MADWAR ELF JIDĦOL FID-DJAR TAL-KBAR U Z-ZGĦAR KONDIZZJONIJIET Kull imsieħeb li ma jġeddedx it-tisħib sa wara għadd li jkun wasallu mhux imħallas, ismu jitħassar mill-kotba tagħna, Kull kitba li tinbagħat ma titreġġax lura u lanqas ma jingħataw fehmiet privati bil-miktub dwar xogħlijiet letterarji mibgħuta. Leħen il-Malti hu l-ewwel nett ġurnat ta' l-istudenti ta' l-Università u għalhekk il-kitba ta' dawn tieħu l-ewwel post. Il-kitba ta' barranin li ma tlaħħaqx sa fejn jitlob il-ġurnal titħalla barra mingħajr ma tinagħta l-ebda raġuni Il-kitba ta' nies mhux magħrufa jew imħarrġa biżżejjed tista' tkun mim- susa qabel tidher stampata, Kittieba barranin m'għandhomx jibgħatu 'kitbx li tieħu iżjed minu tliet faċċati, Lefen il-Malti jitlob kitba 1i jkun fiha xi ħaġa iżjed minn Malti safi— sengħa u koltura, Meta kitba tidher fuq isem b'ieħor l-editur għandu jkun jaf isem sewwa tal-kittieb bl-indirizz b'kollox. Leħen il-Malti jiżżi ħajr lill-ħbieb koliha li jxerrduh fost dawk li għad ma bdewx jaqrawh, l-aktar lil dawk li jgħinuna nkabbru l-għadd ta' l-imseħbin, Ittri u kitba letterarja għandhom jinbagħtu : EDITUR, LEĦEN IL-MALTI (Università) Empire Press, 266, Triq San Pawl, Il-Belt. LEĦEN IL-MALTI MAĦRUĠ MILL-'GĦAQDA TAL-MALTI (UNIVERSITÀ) , MARZU 1989) ID-DISA' SENA f Ghadd 97 IL-KITTIEBA TA' GĦADA Fl-ewwel ktieb ta' l-Antoloġija Maltija, jien ktibt fuq il- kittieba tagħna ħajjin, fit-tieni l-professur Savdon kiteb fuq il- kittieba l-mejtin. Il-fehma tagħna f'dawn iż-żewġ artikli kienet li nagħtu fijiel tajjeb tal-ħajja letterarja Maltija, u naħseb li wasalna biex nuru li Isienna ħajtu hija wisq asaħħi milli kienu jafisbu Ħafna li, mingħalihom, il-Malti kien qiegħed inin fil- kċejjen u l-imqajel, għax il-kitba li għażilna minn għadd sbejjali ta' prożaturi u poeti wriet bid-dieher li l-Isien Malti ġa għandu tradizzjoni letterarja ġmielha. Ħemm fil-letteratura tagħna ismi- jiet magħrufa jiddu bħal kwiekeb mixgħula fuq id-dagħbien tal-ġlied li firidna hekk bl-ikreh. Bħallikieku għalina kienu egħżież ħafna, fost ofirajn, l-ismijiet ta' Dun Karm, Cuschieri- Ġużċ Muscat-Azzopardi, Temi Zammit u ta' xi wieħed miż, żgħażagħ li għadhom telgħin qalbiena t-telgħa sabiħa, għal- , kemm tqila, ta' l-Arti Maltija. Mela l-Malti letterarju ġa nħoloq; u ma għandniex biża' li ma jistax jogħla biżżejjed mal-ħsieb, għax mill-kitba li għandna ' f'idejna, u li qiegħda dejjem toktor, rajna sa fejn jista' jasal. : L-iċken Malti m'għandux x'ifixklu ħlief il-mibegħda u t-tixwix ta' l-egħdewwa, u l-bruda, jew l-għażż, tal-ħbieb. Wara li rajna kif il-Malti tal-bierali u tal-lum tħabat, u rebaħ sa saltan u x'xejra Ħa, ħaġa minn awl-id-dinja li aħna nistaqsu lilna nfusna, 'U l-Malti letterarju ta' għada kif ser ikun' Xi triq sa jaqbad 7: X'sa jiswa lin-nazzjon Maltija 7' Il-Malti letterarju ta' għada sa jistgħall rebħa li ma kellux il-Malti tal-bieraħ, illum il-Malti daħal fl-iskejjel l-għoljin u, fost dawn ewlenija, l-Università, li hi għall-gżira tagħna l-aqwa Dar tat-tagħlim fejn jissawwru l-imħufi u jissaħħu l-fehmiet ta' l-intellettwali ta' għada; id-Dar fejn Malta terfa' l-aqwa tagħlim bil-ħsieb li wliedha ż-żgħażagħ ixerrdu d-dawl li hi tagħtihom fost dawk li riżghom ma kienx biżżejjed ħanin magħhom. F'din id-Dar l-istudenti li jafu jafisbu ma jistgħux ma jħossux sens ta' responsabbiltà quddiem is-Soċjetà li bi flusha tħallsilhom ħafna mill-infiq għat-tagħlim tagħhom. Issa din is-Soċjetà tħaddan fiha ħafna ħaddiema, bla skola jew b'nofs tagħlim, li wieħed ma jistax jilħaqhom biex jiftħilhom moħhom filief bil-Malti, l-ilsien waħidieni li hu tagħhom mit-twelid, jew li huma jafu l-aħjar: u dan is-sens ta' responsabbiltà għandhom iħossuh il-Maltin kollha, sew dawk li huma Maltin mill-qedem sew dawk li huma Maltin minn xi ġenerazzjonijiet 'l- hawn. Dan is-sens ta' responsabbiltà fost l-istudenti, għandu jsaħħaħ il-ħajja tal- Malti fl-Università; għax ma ninsewx li l-ilsien li nitkellmu hu biċċa ħajja mill-istorja ta' ġensna, u ħaqqu għalhekk din l-im- ħabba li biha nistudjaw il-ġrajja qadima ta' niesna, il-ġrajja miktuba u dik marbuta mal-ġebel kbir ta' l-Imnajdra, Ħaġar Qim, u l-qdumijiet l-oħra. Sens ta' responsabbiltà lejn il-Maltin li ma jafux b'ilsien ieħor, sens ta' responsabbiltà lejn Malta Maltija, imħabba ta' wlied għall-omm l-Art li rabbietna, u l-imħabba ta' studjużi għal lsienna bħala biċċa mill-istorja ħajja ta' ġensna, għandhom iwiegħidu lill-Malti ħajja twila, dew- wemija, kotrana, sabifia, fl-aqwa Dar it-tagħlim fil-gżejjer tagħna. U minn din l-imħabba afina nittamaw li, 'l quddiem, nibdew niġbru l-egħilejjel il-kotrana, li jagħmlu aktar għanja l-ħajja Maltija, u aktar qalbiena għal jeddijiethom ulied dil-Gżira tal- Baħar tan-Nofs. Minn għand l-istudenti l-Malti jistenna ħajja akbar, u aktar mifruxa mal-wesgħat tal-ħsieb li kulljum jiġġedded u jitqad- dem f'did-dinja mħawda. Ma rridx ngħid, u l-anqas biss in- tarraf li biex tkun kittieb tajjeb, trid tkun ħriġt mill-Università għax bla għadd huma l-kittieba qawwija barranin li qatt ma rifsu l-għatba ta' Università; madankollu, mingħajr ma nkun innaqqas mill-ġieh ta' xi kittieba tagħna li mhumiex wild l-Uni- versità u li isimhom hu mimli bil-ġieħ, ma nistax ma ngħidx ħalli r-regola tiżgħed bl-eċċezzjonijiet, li l-istudenti ta' l-Università jistgħu 'l quddiem jagħitu lil ġens Malti kitba mill-ogħla u mill- aktar persunali fil-ħajja ġewwinija tagħha, mill-aktar għanja fil-ħsieb, mirquma u intellettwali. Jekk dit-tama titqarraq wieħed ikollu jaħseb li hemm xi ħaġa ħażina, mgħawġa, fis-sistema ta' l-edukazzjoni tagħna. Għalhekk mela, inħajjar bil-qalb kollha l-istudenti tagħna li jagħtu dak li jistgħu minn żmienhom għal ħidma aqwa ta' lsienna. Għandna ġiefħi Malti xi nżommu ħaj minn ġidd għal ieħor, hemm isimna fin-nofs, hemm rufina. Ma nintilfux bħat-tfal fit-twegħir jekk il-Malti hux 'Lingwa' jew 'Djalett', jekk l-alfabett tal-Għaqda joqrobx lejn il-kitba ta' l-Ingliż aktar milli lejn tat-Taljan u ħmerijiet oħira ta' l-imħuli magħluqa; imma, nħaddmuh ui ngħożżuh bħal ħaġa li fid-dinja kollha hi tagħna biss; inħobbuh bl-imħabba ta' Maltin, u bid- dehen ta' studjużi biex nibnu minnu mafkar storiku tal-ħajja u r-ruħ ta' ġensna. Mhux kulħadd hu mixħut għall-ħajja letterarja; għadd kbir jasal biex igħożżha biss, għadd iċken biex jagħniha b'xogħol- ijiet oriġinali, u l-iċken għadd hu tal-poeti, għalkemm ismijiet ġodda ta' qabbiela jfaqqsu kuljum f'kull art u jmutu kif twieldu —bla ġieħ u bla ħoss. Għax ix-xejra tal-poeżija ma tħaġġeġx fil-kotra imma fil-ftit il-magħżula, donnha minnha nfisha din ix-' xrara hilehma misterjuża minn fuq, u għalhekk il-Latini sem- mewha afflatus divinus, bil-malti nifs Alla, għax, tabilħaqq tixbah dil-lehma lin-Nifs li nebbaħ fil-Kotba tal-Ġrajja l-Qadima lil poeti Isaija u David, u lil ħuthom il-poeti pagani ta' Ruma u ta' Greċja. Għax il-poeta jikteb mill-qiegħ ta' qalbu fil-għali, u fil- ferħ; jikteb de profundis dak li jħoss ġo fih, il-għatx tal-ħaqq u tas-sbullija. Mhux għaġeb mela, jekk afina sejjaħina qabbiela lil dawk li jiktbu mhux de profundis, imma mill-wiċċ ta' ħajja żgħira billi jidwu l-poeti akbar. U minn dawn il-qabbiela, kif għidna jfaqqsu f'kull art; u jfaqqsu wkoll Malta. U dan ngfħil- duh bi twiddiba lil poeti tagħna l-magħrufa biex igħożżu s-sejħa tal-Muża, u jingħażlu mill-irmixk ta' qabbiela. U l-U- niversità tagħna, fejn it-taħriġ letterarju 'hu mill-aħjar, x'ġid ma tistax tagħmel biex il-poeżija ta' għada tissaffa mill-irmixk tat-taqbil l-U x'ġid ma jistgħux jagħmlu l-istudenti, dawk l-aħjar minn rashom, li jitgħarrfu fil-letteraturi barranin, l-aqwa fost- hom li jintgħallmu fl-Università, il-letteratura Ingliża, Latina u Taljana l Mela s-sehem li jrid jieħu l-istudent Malti fil-kitba ta' għada hu sehem sabifi; u għalhekk għandu jitħarreġ bil-qalb kollha biex jagħimel dmiru lejn Malta. Il-poeżija Maltija bis-saħħa tal- poeti x-xjuħ u taż-żgħar li għadhom telgħin (ħafna minnhom għalkemm mhumiex wild l-Università huma mdaħffilin fit-tagħlim u l-qari ta' letteraturi barranin) ġa folqu l-isbaħ: tradizzjoni ta' poeżija sabiħa, għanja, ħajja bid-demm li jħabbat fil-vini Maltin. Jalla l-istudenti, dawk il-ftit mill-kotra li jħossu x-xrar ta' l-għana fihom, jidħlu magħhom fil-qasam tal-kitbal Ir-ruħ ta' nazzjon ħielsa ma tegħja u tmut qatt sakemm. għandha l- poeti tagħha. Dil-ħajja l-poeti ta' għada, flimkien ma' dawk li qed isebbħu Isienna llum, għandhom iżidu jsaħħuha u jwessgħuha mal-wesgħat ta' l-ispirtu; u jagħnu l-prosodija Mal- tija b'qisien u ritmi oħra bħalma ġara f'pajjiżi akbar. Għal dan hu metfitieġ li huma jżommu ruħhom mgħarrfin fl-iskejjel ta' poeżiji ġodda u qodma, u l-fisebijiet tal-kritki l-aktar magħrufa biex is-siwi kulturali u intellettwali tal-kitba tagħna jibqa' jiżdied sakemm il-letteratura ssir f'Malta, bħal barra, għodda ta' progress soċjali, barra milli tkun fiha nfisha turija ta' ġmiel, ta' ħila fit-tifsir tal-fisieb, u ta' ħlewwa fis-sengħia tal-fisieb. Mhux il-poeżija biss sa jibqa' jkollha r-rebħiet sbieti fil- kitba ta' għada, imma l-proża wkoll u din, minħabba li tilħaq għadd akbar ta' nies, aktarx tkun imxerrda iżjed. Ir-rumanz Malti ġa beda jinqala' minn bejn il-ħitan li kienu nbnew madwa- ru. Jekk qabel ir-rumanz tagħna kien storiku qabel kollox, issa beda jsir xi tibdil billi l-istorja ma baqgħetx il-qofol tax- . xogħol, imma saret l-art li fuqha sefiħu ġrajjiet soċjali li jolqtu dak jew dan iż-żmien; imbarra dan, deher ukoll ir-rumanz mo- dern, fejn jintwerew drawwiet nies ħajja fi żmienna, fejn jit- għaddbu l-għadiet il-fiziena u l-irugħat ta' rjus battala; u hekk il-proża ġmielha qed taqta' l-quddieni bir-riħ fil-qala', għax is- sengħa dieħla sewwa, u meta taqra l-kittieba ġodda tagħna tħoss li għandhom l-għira tas-sengħa, jagħżlu l-kelma bil-għaqal, u jibnu l-kliem bil-filewwa li togħġob lill-widna; u ma tweġġax il-grammatka. Imma r-rumanz għadu fil-bidu tiegħu, għadhom jaħasra, jiġru fl-idejn ir-rumanzi mħarbxa minn nies ta' nofs tagħlim, rumanzi bla ħila miktubin mhux għas-sengħa imma għall-flus. Madankollu mix-xejra li qiegħed jiefju r-rumanz Malti l-ġdid jidher sewwa l-influwenza tal-letteretura barranija, u, wiefied jista' jgħid bla biża' li r-rumanz tagħina, billi aħna poplu Ewropew, b'kultura Ewropea, kbar bil-kobor ta' l-Ewropa, u ċkejknin biċ-ċokon tagħha, jibqa' jimxi fuq ix-xejra tar-rumanz barrani mingħajr, ma għandniex xi ngħidu, ina jitlef ir-ruħ tie- għu Maltija.. Il-prożatur qawwi ta' Malta li jibqa' jibni fuq is- sisien li xefitu ta' qablu, jista' jkun li għadu tifel fl-iskejjel iż- żgħar, u jista' jkun ukoll li hu wieħed miż-żgħażagħ fl-iskejjel għoljin li qiegħed jaqra dan li qiegħed nikteb, u qiegħed bħal issa jfioss titqanqal fih ix-xewqa li jfisser il-ħsebijiet li jgħaddu minn moħħu. Jekk daż-żagħżugħ hu bniedem li għandu f'rasu matmura kulturali, li jħobb jaqra, li jżomm għajnejh miftuħa fuq dak li jgħaddi fil-ħajja Maltija u fuq dak li jiġri barra minn Artna, jista' jibqa' żgur li hu wieħed mill-magħiżula tal- qasam letterarju ta' għada. Il-ħsieb biss li dak li jikteb hu jid- ħol fid-djar u jinstema' minn ħafna, u jingħożż minn qlub mim- lijin bl-imħabba tas-sewwa, qlub li jinħakmu mis-sbufija tal- kelma mħaddma bis-sengħa, għandu jħeġġu biex ifittex jieħu sehmu fost il-kittieba ta' għada. Imma dan il-ħsieb ukoll għandu jimlieh b'biża' qaddis: il-biża' li joħloq is-sens ta' responsabbiltà, għax ma ninsewx li fis-sehem tat-tixwix tar-rivoluzzjonijiet għall- ġid u għad-deni, tal-bdil ta' fehmiet u gvernijiet, is-sehem tal- kelma kien dejjem mill-akbar. Għalhekk l-ebda bniedem li ma jħossx fih il-qawwa tas-sewwa u tal-ħaqq, il-qawwa ta' l-irġulija ma għandu jaqbad il-pinna f'idejh, għax ma jistax bniedem bħal dan jagħmel ġid, u s-sengħa tal-kitba f'idejh tinbidel f'saħtta. F'ħaġa waħida għadna lura għal kollox u, milli jidher, mhux lakemm ngħaddu 'l quddiem wisq fiha; u din hi t-tijatru Malti. Ħafna kummiedji nkitbu li jdaħħku, imma l-mertu lette- rarju ċkejken u, għalhekk lilna ma jolqtuniex; għax la darba ma jfissru xejn għal Lsien Malti ma jistgħux jgħixu wisq. Barra 'il-Fidwa tal-Bdiewa' ma għandna xejn tajjeb biżżejjed għal fuq il-palk; u l-Fidwa tal-Bdiewa aktarx li trid tgħaddi minn xi tibdil biex tista' ssir. Mela, hawn il-kittieba ta' għada jistgħu juru Ħilithom l-aktar. U x'qawwa għandu t-tijatru 1 Kemm tista' tikxef għawar ta' nies li ma jagħmlux il-ħaqq, kemm frugħat ta' nies rashom battala tista' ssawwat, kemm ġid fis-safiħa tal-ġisem u tar-ruħ. tista' tagħmel bid-daħk li ddafifiak, u kemm fehmiet utieqa tista' xxerred li mhux lakemm ixxerridhom fost il-kotra xorta oħiral Għalhekk it-tijatru kien, u jibqa' fil-letteraturi barranin ta' l-ikbar ħtieġa; għodda tal-biża' f'idejn kittieb inġenjuż; għodda mill-aqwa għall-ġid u, xi drabi, għad-deni wkoll. Għalhekk mill-kittieba ta' għada nistennew tijatru tajjeb, tijatru Malti artistiku, qawwi, qalil fejn hemm bżonn, tijatru li jagħmel ġid lil Isien Malti u lil Maltin bħala poplu li għandu l-jedd igħaddi 'l quddiem fil-għerf, u fil-ġibdiet politiċi daqs popli oħra; u jekk il-poplu tagħna hu bin-ngħas b'xejn daqs bit-tijatru ma tista' tqajmu mqar b'dehxa, u turih kemm hu Ħażin torqod f'dinja li hi mqajma u fuq tagħha; u jekk il-poplu hu mħolli fid-dlam imsewwes, imgħallat, maħkum, b'xejn daqs bit-tijatru ma' tista' ġġagħlu jixxennaq għal ħajja aħijar; u jekk huma niesna lsiera b'xi waħda mill-mijiet ta' jasar : morali jew ekonomiku b'xejn daqs bit-tagħlim ma tista' ġġa- għalhom jiddejqu minn dal-jasar u jitħabtu għall-jeddijiet tagħ- hom kif jixraq lin-nies imweldin ħielsa. It-tijatru Malti mela l qajmu t-tijatru tagħna U Il-kittieba tagħna għandhom xogħol kbir quddiemhom. Mhemmx għalfejn intawwal iżjed biex infisser x'jista' jiswa l-Isien Malti biex il-poplu tagħna jimxi maż-żmenijiet li fihom ħadd ma jista' jitgħażżen jekk ma jridx li jistħoqq l-għajb u t-tgħajjir iebes tal-barrani u 'tanqas hemm għalfejn ngħid kemm hu meħtieġ li nħaddmu Isienna bis-sengħa biex Maltà wkoll, fkusrapemzzja qa f bħal ġnus oħra, jkollha t-tradizzjoni letterarja tagħha. Iż-żmien igħallimna hu kemm hu minnu dan li qiegħed ngħid, l-aktar meta naraw il-qawwa li l-kelma Maltija għad ikollha fuq il-ġens tagħna. Jien nafiseb li l-qawwa tal-kittieb ta' għada fuq il- fehmiet ta' niesna sa tkun hekk kbira Hi l-egħdewwa ta' Isienna nfushom għad ikollhom jifhmu bid-debbus ta' qalbhom li, biex isemmgħu leħenhom jeħtiġilhom, huma wkoll, jieħdu s- sehem tagħhom tal-kittieba l-ġodda. Għad iż-żmien iqalleb, u l-poplu jidra jħobb il-kelma maħduma, il-ħsieb imfisser tajjeb, u l-iskejjel imħialisin minn flus il-poplu jkollhom jibdew jefidu- ha b'wiċċhom minn quddiem mat-taħwid fil-kitba, u dawn l-egħdewwa ta' Isien Malti jkollhom, mela, jieqfu darba għal dejjem mit-tfixkil. Jekk le, ma jinqrawx; u jintirmew minn ġo l-iskejjel u. minn ġod-djar tal-Maltin. U hekk il-kittieba ta' għada sa jkollhom quddiemhom xefaq isbafi; imsoffi mis-sħab ta' fehmiet imgħawġa u qarrieqa. U l-ġid lill-Malti jkun mill-akbar. U la darba qegħdin ngħidu li l-Ilsien Malti sa jagħmel ħafna ġid lil Malta, sewwa nwieġbu għat-tixlija li sikwit issir lil Isienna li, mħabba fih, sa jkollna nnaqqsu mit-tagħlim ta' l-ilsna, u hekk il-kultura tal-pajjiż sa tbati. Jien nista' nifhem il-għaliex, intom studenti ta' rieda tajba li tiġu l-Università għal tagħlim ogħla, għandkom mnejn tħossu ruħikom tinqatgħu mita tisimgħu din it-tixlija. Afina żgħar, naf, u lsienna mitkel- lem minn għadd ċkejken ta' nies, u għalhekk biex intaffuha mal- barrani, afina nefitieġu l-ilsna tagħhom. Imma żgħar kemm alina żgħar, il-Malti hu tagħna, tagħna biss f'did-dinja fejn hemm igħammru miljuni ta' nies imqassmin fi ġnus bi Isien għalihom. Terġa', it-tagħlim tal-Malti ma jfissirx minnu n-nifsu t-tneħħija ta' ilsna kulturali minn fostna. Imma minn naħa l-olira l-ebda Isien ieħor ma jista' jitħalla joqtol l-ilsien nazzjonali tagħna, jiġifieri, il-Malti, dak l-ilsien li hu mitkellem min-Nazzjon qabel ilsna oħra. Madankollu, jekk it-tagħlim ta' ħafna ilsna taż- żgħar jisfa f'teftif ta' ftit kliem li jintsew malli wieħed joħroġ mill-iskola, u hekk qishom qatt ma tgħallmu xejn, għal kit- tieba tal-Malti li jitħarrġu fl-iskejjel għoljin, it-tagħlim ta' l-ilsna hu meħtieġ biex huma jistgħu jżommu ruħhom mgħar- rfa b'dak li jiġri fid-dinja ta' madwarna, l-aktar fl-Ewropa li aħna nagħmlu sehem minnha; inkella fisebijietna ma jkunux akbar miċ-ċokon tal-QOżejjer tagħna Għalhekk it-tagħi- lim tal-Malti minnu n-nifsu ma jfissirx qirda tal-ħajja kulturali tal-pajjiż; u l-anqas ma hi ħaġa xierqa li tgħabbi l-Malti bil- fehmiet tal-ħsieb tiegħu. F'pajjiż bħal Malta fejn, niżżu ħajr 'l-Alla, nistgħallu l-ħelsien ta' l-istampa, kulħadd jista' jgħid dak li jaħseb. Dak li nistgħu ntennu hu li t-tagħlim tal-Malti minnu n-nifsu ma jitlobx tiċkien fit-tusigħ tal-kultura tal-pajjiż. . Kittieba bħal Dun Karm, Ġ. Muscat-Azzopardi, Sir T. Zammit, Professur Cuschieri, kollha nqdew b'ilsna barranin meta ħassew il-bżonn li jfissru ruħhom lil hinn minn Malta wkoll. Mela, mhux biss li l-Malti ma jitlobx tiċkin tal-kultura Maltija, imma li jien ma nafx kif jista' jkun kittieb tajjeb, kittieb li jlaħħaq mal-barranin, m'għandux ħila jimraħ fil-letteraturi u l-kul- turi barranin. Ilsien imxerred tiafna fost l-Ingliżi l-aktar edu- kati, hu l-Franċiż, u wieħed kien kieku jixtieq li l-kittieba tagħna fiż-żmien tagħhom Ħieles jistagħnew ukoll b'dan l-ilsien li għan- du letteratura. mill-aqwa. Għalhekk iż-żgħażagħ li jitħajjru għas-sengħa tal-kitba, u f'ħin wieħed ma jixtiqux iċekknu l-ħajja kulturali tal-pajjiż, ma għandhomx għax jitbeżżgħu. Kull ma għandhom jagħmlu hu li jżommu 'l Malta f'qalbhom u l-ġieħ. tagħha fil-għoli; u jgħinu biex il-ħila ta' niesna ma tinfieliex fit-tbaqbiq fuq ħmerijiet li ma jagħmlux ġid lil isimna. Għax, ma ninsewx li Malta set- għet għaddiet wisq aktar il-quddiem li-kieku ma kienx il-ħafna ġlied ta' bejnietna. Għal kittieba ta' għada, mela, d-dmir li flimkien ma' dawk tal-lum, jiftħu t-triq tal-kobor lill-Gżejjer ta' misserijietna. ĠużE AQUILINA Zebbuġ tal-Wied Lil Prof. P. P. Savdon, sur qawwi tal-Malti. Żebbuġ ħadrani 'l hawn u 'l-hemm imbiegħed Fl-egħlieqi mtarrġa jew bil-blat ħotbija, Minn tul ġenb wiefied, b'libsa Ħadra qiegħed, Issebbaħ dejjem il-Wied ta' Ħal-Lija. l Żebbuġ ħadrani, għelm is-sliem, int twiegħed: Is-sliema u barka li nħoss jien ġo tija, Meta bil-weraq u ż-żebbuġ imżiegħed Narak mit-triq biz-zkuk il-kbar milwija. Żebbuġ tal-Wied, jekk tridni li nsemmagħilek: L-għanja ta' qalbi, lili dejjem sejjaħ, Għal dawra f'wiedek, fejn, is-sliem ixxandar; Int tħaddar dejjem, sajf u xitwa sbejjali, Għalhekk nixtieq li qalbi tibqa' bħalek Fil-ħajja, hekk, bit-tama dejjem tħaddar 1 Nisel il-kliem NARRA Lanqas dil-kelma ma tidher fil-Word List ta' Dr. Dessoulavv. Iż-żmien bidilha sa ma nisilha tgħajjeb ġmielu imma mhux b'daqshekk intilef. Narra, li biha nixtiequ l-ħsara lil xi ħadd, tinbena mill-klejma barranija n li dalwaqt ngħidu xinhi, hu l-verb 'arra (illum mitluf għall-Malti) li jieħu s-suffissi prono- minali miegħu skond lil min nixtiequ din jew dik il-ħsara. Il- verb Għarbi li jaqdina biex nibnu dil-kelma kif kienet mijiet ta' sriin ilu hu għara (radikali: għ r w) li Hava jfisser: to befall a person or thing (accident) u Salomċ (a) Came-to, visited (b) happened, occurred to, befell (e) smote, seized. Mela dal-verb fil-Għarbi jfisser: ġrat ħsara lil xi ħadd, sew sew dak li nixtiequ b'Narra. Tabilħaqq li d-dizzju- narji tagħna jgħidu li sb'Narra nixtiequ mhux biss id-deni imma l-ġid ukoll, imma meta lil xi ħadd ngħidulu narra jiġ- rilek dar jċw' dak il-ġid, aħna aktarx nkunu rridu nniggżuh felu ħelu. Hekk lil xi ħadd li dejjem iħawsel mingħajr mist- ħija ngħidulu narrak tixba' biex ma ngħidulux narrak tixraq; u lil xi ħadd li m'għandux xabgħa ta' flus ngħidulu narrak tistagħina, biex ma ngħidulux narrak tiftaqarl U din it-tifsira mhix ħlief it-tifsira ewlenija li tintrabat max-xewqa tal-ħsara. — U għalhekk il-verb Malti u l-Għarbi jaqblu għal kollox. quddemija xi tkun 7: Din mhix filief il-klej:na li li aħina dlonk indaħħlu f'għajdut tax-xewqa bħal meta ngħidu li kont tistagħna flok 'Narrak tistagħna'; li; jaħasra, ilħaqt usalt, (Mhux) li mitt u għajdut bħal dan. Li tbiddlet f'n għax fil-Malti safi, bħal fil-Għarbi, l u 7 ma jmorrux flimkien. Għ ta' Għarra ma tinste- max u dal-verb bl-Li mehmuża bħala biċċa watida mill-kelma — u mibdula f'n skond il-widna Maltija, sar Narra—maq the men- tioned misfortune happen to, skond is-suffissi pronominali. Dwar il-bdil ta' l f'n mħabba l-r warajha qabbel ukoll il- kelma barranija naranġ, missellfa f'xi djaletti Għarbin, flok laranġ. Mill-Grammatka Maltija kif nafuha llum, aktarx li Narrak għall-ewwel kienet tixtieq li saret ħsara fl-imgħoddi bħal meta ngħidu: (mhux)li messitek puplesijal Meta l-verb għara (Il) ntilef għal Malti, u Narra sfat kelma weħidha maqtugħa mis-sens ewlieni tal-verb u s-sura grammatikali, bdiet tfisser :xewqa. ta' ħisara għal ħin ta' issa jew għalli ġej. Dwar nisel dil-kelma ma naqbelx ma' Dr. Dessoulavv li jofiroġha aktar mill-isem mimmat tal-verb Walħiax. Mawħuxa fil-Għarbi tfisser a land haunted bu wild beasts. Im- barra li mawkħuxa bit-tieni radikali gutturali, mhux la kemm tagħti 'muxa' fil-Malti, it-tifsira mġebbda ħafna. Qabbel ukoll mawx li Salomċ jfisser: alluvial deposits, alluvium, alluvion, detritus. Dit-tifsira u l-għamla l-aktar li jqarrbuna lejn il-Malti. XINHI L-ĦAJJA Ħabib, trid taf xinhija Il-mewġ qalil tal-għira, il-ħajja tal-bnedmin 2 il-mewġ afirax tal-hemm, hi baħar kbir u wiesa' il-mewġ minn tal-mibegħida, li jaf ta' bosta snin il-mewġ tal-ġlied u d-demm. Ir-radju fil-misraħ tar-raħal. Kien għal ħabta ta' fil-għaxija. Ix-xemx qajla qajla bdiet tinħeba wara l-għoljiet, iżda xi mrieżaq minn tagħha kienu għad- hom iħammru l-qċaċet tal-knejjes fil-bgħid. Sikta u ħemda kbar kienu jsaltnu ma' kullimkien. F'daqqa wafida l-qniepen tal-knejjes fil-bgħid u til-qrib bdew għalenija jdoqqu t-tislima 'l-Marija. Id-dalma tal-lejl bdiet traxxax ħelu ħelu, xħin l-ar- loġġ tar-raħal daqq is-sebgħa. 'Is-sebgħa f' qalu xi nies li donnhom kienu qegħdin jistennewh bi ħrara kbira. ''Is-sebgħa'' wieġbu olirajn waqt li l-ħoss tal-qanpiena baqa' jidwi u jdamdam fil-beraħ tal- misrafi, Bħal f'xi jum ta' xi ferħa jew inkella f'xi għors li jaħbat ma' tulek ja sena, il-misraħ imtela bħal bajda. Kien hemm nies tax-xogħol, tfal, irħieb u xi ftit milli jagħmluha tajjeb ukoll. Wieħed sata' jara kmiem imxammrin, qliezet imtell- għin, brieret u sdieri bojod bil-ġir, kollox juri l-bżulija tat- tajfa tar-raħal. Min idaħħan, min jitħaddet, tberriq ta' għajn- ejn, tixjir ta' idejn, iżda kulħadd b'kull widna daqshiex jis- tenna jibda r-radju. F'daqqa waħda fil-ħemda tal-misraħi, in- stena' leħen qawwi u sod igħid : Issa sejrin tisimgħu l-afibari- jiet ta' barra… 4sa, Ton l' qal Peppi l-ħamra, raġel imbaċċaċ u ftit itwal minn xibrejn. Il-leħen ta' qabel żied iħabbar ġrajjiet ta' tagħlim ta' fejda liema bħalhom. In-nies sektin u msammrin lejn tromba kbira ma tilfux kelma wafida biss u b'ħalqhom miftuħ u miblugħin qagħdu jisimgħu u jixtarru dak li kien qiegħed jiġri fl-ibgħad artijiet, fost slavaġ kif ukoll qalb nies imgħallma. Issa saret disgrazzja li twaħħax fuq l-iġbla miksijin bil-borra, u issa saret taqtigħa bejn nies suwed fil-wileġ u qalb il-widien imwie- għra. Fil-Kanada msaġar ta' kobor bla qies ħadu n-nar u saret ħsara kbira u fl-Indja xi xmajjar faru; kinsu l-artijiet għam- miela tax-xtut u qerdu Ħafna bhejjem u nies, — Il-kelliem beda fuq Spanja. In-nies ta' dik l-art b'għatx klubi għad-demm, kienu jġarrfu knejjes, iwaqqgħu djar, joqtlu nies u jagħmlu kollox ħerba. Imsejkna Spanja x'jiem koroh, ta' hemm u ta' niket kellhom igħaddu minn fuqhal Minn Spanja għaċ-Ċina u hawn il-ħsara xi ħaġa tal-għaġeb. L-għadu kien qiegħed iħarbat egħlieqi u artijiet għammiela, joqtol nies kif ġie ġie u itarrak pontijiet u toroq. L-aħbarijiet baqgħu sejrin,… Kemm hu ta' fejda u ta' ħitieġa r-radju għan-nies tar-rħulal Il-kotra bostana hija aktarx sajma minn kull tagħlim. Huma qatt ma marru skola, ma jafu xejn fuq id-dinja. Fi żmenijiet bikrija, huma kienu jgħadduha Ħarir, iżda l-lum il-kotra taf taqra u għalhekk l-imsejkna raħlin isibu rnħhom weħedhom u qishom barra mid-dinja. Kollhom ferħanin huma jistennew b'sabar kbir il-ħin ta' fil-għaxja biex jsimgħu dak li qiegħed jiġri ma' l-erbat irjieħ tad-dinja. L-aħibarijiet spiċċaw, il-mistaħi beda jitbattal ġmielu għax it-tajfa bdiet tqarreb lejn darha għall-fatra u r-raqda. ''Ton' qal Peppu l-ħamra, ''x'jidhirlek minn dak li smajna l-lejla F' 4Bħal Malta m'hawnx', wieġeb Toni fil-waqt li tah il-lejl it- tajjeb u rħielha lejn daru. L-Umbrella ta' Mr. Chamberlain Lil Ġorġ Pisani li xerred din ix-xorta ta' kitba. Kull meta fuq l-Ewropa tilmaħi sħab iswed ġej iftaħ, ja Xiħ, l-umbrella biex kollox jibqa' għaddej. UGħielm jiddi ta' l-imħabba, Anġlu tas-sliem u l-feri''— hekk tfiares lejk id-dinja imxennqa għal ftit serħ. Ismek intiseġ f'qalbha u ngħaqdet bil-ħsieb miegħiek. Kull meta s-sħab jimtela : tamtha fl-umbrella tiegħek. Iżda… jekk tiċċarratiek; imqarrqa minn xi id, 'tibżax : aħfen il-maqbad tal-fagu u tal-ħadid… TAGĦRIFA F'ĠIEH IL-ĦAQQ U S-SEWWA Fil-perijodiku li joħroġ kull xahar bl-isem ta' ''Lucerna' 1939 faċċ. 49 hemm tagħrifa żgħira fuq l-artiklu Il-kewkba tas- Safrin li deher f'dan il-qari, Diċ. 1938, faċċ. Dan il-kliem jista' jħasseb ħażin, għaliex jista' jiftiehem li d-Direzzjoni kellha u għandha fehmiet ħżiena fuq tagħlim tal-Knisja. Tagħ- rifa oħra dehret fi żmien wieħed f'Leħen is-Seuua. Il-ġieh ħadd ma għandu ebda jedd fuqu ħlief sidu, għalhekk irrid inxandar tagħrif biex infarfar minn fuq ismi t-trab li jista' jittajjar minn dak li kitbu dawk iż-żewġ ġurnali. Jiena hu l-editur ta' Leħen il-Malti, imma meta nkun mgħob- bi bix-xogħol, meta nkun imsiefer jew meta nkun marid, it- tmexxija, nħalliha f'idejn ħaddieħor, l-ewwel f'idejn il-Professur Ġ. Aquilina u mbagħad, meta dan siefer, f'idejn is-Sur Ġużċ Chetcuti. Dawn iż-żgħażagħ magħrufin it-tnejn fil-kitba lette- rarja tal-Malti u dan kien biżżejjed għalija biex nerħilhom dan ix-xogħol; tagħlim ta' teoloġija mhux meħtieġ biex tmexxi rivista letterarja b'xi żewġ poeżijiet u xi novella. Għalhekk xi drabi l-kitba li tinbagħat għal Leħen il-Malti ma tgħaddix minn idejja, u hekk dak l-artiklu daħal bla ma. rajtu. Malli ħareġ il-għadd ta' Diċembru ta' Leħen il-Malti u tajtu daqqa ta' għajn u qrajt l-artiklu Il-kewkba tas-Saħrin, ħassejtni milqut minn sajjetta, għaliex sibt fih fehmiet li huma kontra t-tagħlim tiegħi fil-klassi. Nisfida l-istudenti tie- għi kollha jekk qatt semgħu minn fommi nofs ta' kelma li tersaq lejn il-fehmiet tal-kittieb ta' dak l-artiklu. Minnufih ktibt tagħrifa kontra dak l-artiklu għan-numru ta' Jannar. Imma. f'dik it-tagħrifa ma ridtx nidħol f'irqaqat biex ma nħab- bel moħħ ta' ħadd, sl-aktar fuq xi ħwejjeġ li fuqhom il- għorrief kattoliċi ma jaqblux bejniethom. Għaddew ġimagħtejn jew tlieta; kienet bdiet l-iskola wara l-btajjel tal-Milied, u sabni Mons. E. Galea, Segretarju tal-Isqof, u semmieli annom tal-Vigarju dak l-artiklu. Għarraftu li għandi miktuba tagħrifa kontra tiegħu. Inżid ingħid li hu nebbafħni biex inżid il-kelmiet 'il-fehma li taqbel mal-tagħlim tal-Knisja… — Xi jiem wara kitibli li aħjar nikteb ftit fit-tul, u jien weġibtu li n-numru ta' Jannar lest, imma fin-numru ta' Frar jien lest biex nagħti tagħrif fit-tul fuq dawk il-punti li jsemmuli. Wara li ħareġ il-għadd ta' Jannar b'dik it-tagħrifa, faċċ. 147, ħadd ma qalli xejn iżjed. Lil Mons. E. Galea fissirtlu l-għala ktibt tagħrifa qasira, u żidt ingħidlu li jekk jeħtieġ tagħrif aktar fit-tul jien lest biex nagħtih. Imma, nerġa' ngħid, mill-Kurja ma waslitli l-ebda kelma oħra. Minn dan għandi nifhem li t-tagħrif li tajt kien biżżejjed, u għalhekk ''Lucerna' ma kellha ebda jedd tgħid li ''le rettifiche sono poco soddisfa- centi.' ' Ħaġa oħra: il-kittieb ta' dak l-artiklu irritratta ruħu milli kiteb għax kien mitlub minni, u minni biss. Iżjed: ma jidhirlix li hu sewwa tgħid li artiklu hu Ħażin bla ma tgħid fejn u l-għala hu ħażin. Il-ħażin jalitieġ li turih sewwa, inkella aktar tħabbel milli ddawwal il-moħħ tal-qarrejja. Liema huma7 Ma nafux. Qiegħda tistenna l-kitba ta' 'un dotto religioso' biex tgħarraf sewwa l-qarrejja. Imma għal-, fejn dan kollu meta jien stess urejt lis-segretarju tal-Isqof li jien lest biex nagħti kull tagħrif li nkun mitlub 2 Fl-aħħar nett irrid inżid li jien kont l-ewwel wieħed li ħab- bart l-iżbalji ta' dak l-artiklu. 'Leħen is-Seuna' u 'Lucerna' tkellmu WARA li tkellimt jien, u xahar u nofs jew xahrejn WARA li deher l-artiklu f'Leħen il-Malti. Għaliex dan id-dew- mien kollu 7: Leħen is-Sewwa joħroġ kulljum, u Lucerna set- għet tkellmet fin-numru ta' Jannar. Min hu mejjet għalfejn terġa' toqtlu 7: Oqtol il-ħaj. L-artiklu ta' L. Cutajar qtiltu jien meta kien għadu ħaj; ħaddieħor qatel il-maqtul. Dawn il-kelmiet huma miktubin bla ebda spirtu ta' ġlied, imma bil-ħsieb biss li nħares ġieħi minn kull għajb. Ġieħi hu tiegħi u ħadd ma għandu jedd fuqu, u għalhekk hu dmiri li niddefendih minn kull ma jista' jdennsu jew igħabbru. KOTBA ĠODDA Il-Gwerra tad-Dinja jew L-Ikbar Omiċidju Kollettiv; studju storiku, kritiku, politiku u letterarju tal-gwerra l-kbira, miktub minn DUMINK DE G1oRG10; Malta, 1939, Lux Press. Waslilna l-ewwel faxxiklu ta' dan il-ktieb, li fih biss il- Prefazzjoni u żewġ faċċati mill-ewwel kap. Għalhekk fuq il-ktieb ma nistgħu ngħidu xejn, iżda billi l-kittieb igħid li dan huwa studju letterarju, irridu nsemmu xi għeltijiet letterari bil-ħsieb li ma jerġgħux jidhru fil-faxxikoli l-oħra. L-ewwelnett il-kittieb jidher li jrid jikteb mill-aħjar, u għalhekk għażel l-ortografija tal-Gvern u jfittex li jagħti sura tajba lill-kitba. Imma jisgħob bina ħafna li r-reguli tal-Gram- matka u tal-Istil huma bosta drabi miksurin. Faċċ. 6, jfittxa, ikteb jfittixha; faċċ. 6 flok Neville huwa bin il-politku, illum mejjet Joseph Chamberlain, ikteb Neville huwa bin il-politku Joseph Chamberlain illum mejjet; il-kittieb iħobb iqiegħed l-aġġettiv qabel in-nom kontra r-regula; faċċ. 8, f'dinner li kien preżenti tal-Bankers' Association ma tiftiehemx, ikteb : f'din- ner tal-Bankers' Association li fih hu kien preżenti; faċċ. 16, ulied skond il-kitba mqaddsa Adam u Eva, huwa kontra l- Grammatka għax il-kelma ulied li hi fli status constructus ma tistax tinfired mill- -ġenetiv tagħha Adam u Eva, għalhekk ikteb: ulied Adam u Eva, skond il-kitba mqaddsa. Bħall-predikaturi jħobb idaħħal il-verb mar fejn ma jinħtieġx, hekk: mar fakkar, imur jid- deskriviha, imur igħid, mar kiteb, mar jikteb, immorru nsaħħu, mar jitħaddet. Kotra kliem barrani l-kittieb seta' jeħles minnu bi ftit ta' ħsieb iżjed, hekk faċċ. 6, isalva lid-dinja minn kon- flagrazjoni mondjali, ma kienx ikun afijar hekk: jeħles id-dinja minn qerda (jew qerrieda) tal-biża' (jew l-aktar kbirajf mondjali wara dinja hi żejda. Faċċ. 7 agreement, għax mhux ftehim 7 Faċċ. 10 qawwa suprema, għid qawwa l-aktar kbira. Faċċ.10 faċilment, għid bil-ħeffa. Faċċ. 11, Allura aħna intant, għid mela aħna biss. Faċċ. 15 ta' min ' jabboriha, għid ta' min jis- tmellha (jew jistkerraħha); u otirajn. Dan jagħti lill-istil togħma ħażina u jtellef lill-ktieb il- jedd li jissejjaħi letterarju. Inwissu l-kittieb biex għal li ġej jimxi aktar bir-reqqa u fuq kollox jaħirab ħafna kliem żejjed li jonfoħ l-istil bla ma ma jagħtih ebda ġmiel jew qawwa. M. Gansa, San Frangisc tal-Piaghi meħud minn ktieb bl-In- gliż ta' Fflorence Roch, 1939. Imfissrin minn P. P. Savdon : Ma jdumx ma jidħol għall-istampa l-għaxar wieħed fost il- Kotba Mqaddsu maglubin bil-Malti mill-Prof. P.P. Savdon, Iżda l-awtur jisgħob bih igħarrafli billi l-bejgħ ta' dawn il-kotba hu żgħir ħafna sa jkollu jnaqqas il-għadd tal-kopji u hekk il- prezz jogħila. Min irid jixtrih, jagħti ismu lis-Sur Salv Farru- gia tal-Empire Press u jkollu l-ktieb b'1/3 jew 1/6; min jixtrih mill-ħwienet iħallas 2/- jew 2/6. KTIEB IL-ĠENESI, 1929, ma fadalx aktar minnu. KTIEB L-EŻODU, 1930. KTIEB IL-LEVITKU, 1980. TIFSIR IL-KLIEM, 1931. KTIEB ĠOŻWE, 1931. KTIEB L-IMĦALLFIN U KTIEB RUT, 1932. IL-KOTBA TA' SAMWEL, 1933. IL-KOTBA TAS-SLATEN, 1937. IL-KOTBA TAL-PARALIPOMNI, jofiroġ fil-bidu tas-sena 1939. RIGALI SBIEĦ U RĦHAS Trid tagħti rigal sabiħ u rħis7: Flok ma tonfoq fiafna flus f'kaxxi ta' ħelu u ġugarelli ta' ebda fejda, ixtri ktieb bil-Malti. Jekk inhu tifel tal-iskala agħtih il-Ward ta' Qari Malti. jekk inhi xbejba agħtiha /nez u Emilja. Lil min iħobb l-istorja agħtih l-/sforja ta' Malta ta' Ġ. A. Vassallo, il-gżejjer ta' Malta ta' Temi Zammit, l-/storja ta' Birkirkara, Raħal Ġdid, Mosta, eċċ. ta' E. B. Vella, Lil min iħobb jaqra rumanzi agħtih Taħż tliet Saltniet ta' Ġ, Aquilina, Żmien l-Ispanjoli ta' Ġ. Galea, Ċensu Barbara u Ċejlu Tonna ta' Ġużċ Muscat Azzopardi, Anġli tan-Niket ta' Ġinu Muscat Azzopardi. Lil min ku aktar 'il quddiem fil-Malti agħtih il-Kożba Mqad- dsa ta' P P. Savdon, l-Oqbra ta' Dun Karm; Il-Fidwa tal-Bdie- wa ta' A. Cremona. U biex iżżewwqu l-għażla għandkom : Minn Xtut in-Nil, L-akbar imħabba; Il-ħajja tar-Re u r-Reġina; Wird jew Xewk; u oħrajn, U jekk ktieb wieħed jidħrilkom li hu ftit, agħtu tnejn, tlieta, aktar. ġes HAREG: LELI TA' ĦAŻ-ŻGĦIR TA' ĠUŻE ELLUL It-Tielet wielied mill- ĠABRA TA' KITBA MALTIJA MAĦRUĠA MIT-TABIB ĠUŻE BONNICI £6d. kull sitt xhur i ils. kull sena. i i Kopja waħda sold i iGħal barra minni i Malta id-doppju. Għat-Tisħib u bejgħ morru għand id-Ditta A. C. AQUILINA $£ Co. 58p Triq Irjali, il-Belt. apeċija