LAQMIJIET F'GĦAWDEX FIS-SEKLU DSATAX Dan l-istudju huwa bbażat fuq dokument li jiena għandi li nkiteb f'nofs is-seklu dsatax. Id-dokument jikkonsisti fi ktejjeb manuskritta ta' 54 paġna Dan id-dokument li l-awtur tiegħu mhux magħruf kien fost il-karti u dokumenti miġbura mill-papa tiegħi, l- Avukat Francesco Masini (1894-1962). oħrajn ġie akkwistat mil- papa' tiegħi. il-manuskritt huwa miktub b'kalligrafija ċara u li tiftiehem tajjeb. Jidher li ġie miktub fuq perjodu ta' xi ftit snin u ma jidhirx li kien miktub biex jiġi pubblikat. Aktarx kien intiż biex iservi bħala noti għall-awtur li jidher li kellu ħafna interessi peress illi f'xi każi daħal f'ċerti dettalji li jindikaw li kellu għall- qalbu l-biedja, l-istorja, l- istatistika eċċ. Jidher li miktub minn persuna li ma. kinitx midħla sewwa ta' Għawdex u kienet qed issegwi. kull opportunità biex titgħallem kemm. tista' fuq il-gżira Għawdxija. Il-konklużoni li wasalt għaliha jien hija li dan l- awtur kien persuna. kolta, possibilment xi impjegat pjuttost għoli fis-servizz pubbliku li kien trasferit għal Għawdex u beda ftit ftit jiskopri din il-gżira u l-poplu tagħha. Jekk din l-interpretazzjoni tiegħi hija korretta nista' nasal biex nagħti anke l-isem ta' min kitbu. Dan huwa ċertu Gio Francesco Fenech li kien reġistratur tal- Qrati ta' Għawdex fnofs is- seklu dsatax. ir-raġuni għaliex wasalt għal dan l-isem huwa minħabba riferenzi li sibt fil- kollezzjoni tad-dokumenti oħra li jiffurmaw il-kollezzjoni tal- papa. Difatti dawn id- dokumenti huma kollha bil- kalligrafija tal-manuskritt li qed nikkwota minnu U marbuta mal- liġi jew mal-qrati. Hemm certi mudelli ta' formuli legali fejn inizzel ismu bhala Registratore. Minn dak li sibt fil-manuskritt li qed nikteb fuqu jidher li oriġinalment dan Fenech kien minn Bormla U Għawdex kien joqgħod ir-Rabat fi Triq Palma. Iżda dan kollu huwa deduzzjoni tiegħi u m'għandix provi diretti. GĦAWDEX F'NOFS IS-SEKLU DSATAX L-isfond ta' dan l-istudju huwa l-gżira ta' Għawdex ta' mija u ħamsin sena ilu. Dak iż-żmien kien. wieħed fejn il-ħajja Għawdxija kienet waħda prinċipalment agrikola. fejn kien hemm xi ħjiel ta' industrija primittiva bħal ngħidu aħna dik tal-qoton, kienet waħda bażata fuq il-biedja. Għaldaqstant kien hawn ċertu faqar u l-ħajja kienet waħda sempliċi. Kien hawn illitteriżmu kbir. għax l-iskejjel kienu għadhom ma bdewx jinfirxu. Mill-lat ekkleżjastiku Għawdex kien għadu mhux maqtugħ għalih bħala djoċesi u għaldaqstant kien għadu jiddependi mill-knisja f'Malta. Dana kollu kellu effett fuq il- laqmijiet. Minħabba li ftit li xejn kien hawn min jaf jikteb u jaqra l-kunjomijiet tista' tgħid għal poplu kienu jiġu sostitwiti b'laqmijiet li kienu jintirtu tista' tgħid minn ġenerazzjoni għall- oħra. Dana nista' ngħidu jien li xi laqmijiet li se nagħti lista tagħhom iktar 'il-: quddiem għadhom jeżistu sal-lum. Nagħti eżempju. Jekk kunjomok huwa Borg li bħalu hawn ħafna kien ikun diffiċli biex jidentifikawk, speċjalment fi sfond ta' illiteriżmu qawwi. Iżda jekk ngħidu aħna ikollok laqam dan ikun tal-familja tiegħek biss u jiddistingwik mill-Borgijiet l- oħra kollha. Dan ta' min iżommu f'moħħu meta jsir xi studju jew analiżi tal-laqmijiet kemm f'Għawdex: kif ukoll f'Malta. Hemm ukoll l-element tal-post ta' min iġorr il-laqam. F'Għawdex tas-seklu dsatax kien hawn ftit li xejn tixrid tan- nies. Ġeneralment. il-familji kienu jibqgħu jgħixu dejjem fl- istess raħal, Ftit issib każi fejn wieħed kien jiżżewweġ barra mir-raħal tiegħu. Għalhekk kien jiġri li laqam jibqa mwaħħal ma' raħal wieħed, kif fil-fatt anke kunjomijiet kienu kważi jidentifikawlek — l-oriġini ta' familtek. Irrid ngħid li l-istudju li għamilt tal-laqmijiet li nagħti lista tagħhom hawn ma hu xejn Il-bażi tiegħu huwa sempliċement kif sibthom fil- Dan ifisser illi n- nies. imsemmija jidhru f'kuntest ta' ġrajjiet, episodji jew minħabba xi sengħa li jkunu Per eżempju hemm lista ta' nutari li kienu jeżerċitaw il-professjoni tagħhom fl-1859. Kollha għandhom. il-laqam. Hemm ista ta' kappillani tal- parroċċi u lista oħra ta' kanonċi tal-Matriċi, illum Kattidral. Kważi kollha bil-laqam. Irrid fl-aħħar nett nagħmilha ċara li l-laqmijiet huma dawk ċitati fil-manuskritt u bl-ebda mod ma tista' tinterpretahom li jindikaw xi deskrizzjoni tal-persuna konċernata. IL-LAQMIJIET Il-lista li tidher hawn taħt hija ta' laqmijiet — ta' persuni li jissemmew ilkoll li sibt fil- manuskritt. Kull ma għamilt huwa li hekk kif ġbarthom mill- manuskritt qassamthom. fl- irħula li huma. indikati li għalihom kienu jappartjenu. Naturalment ittraskrivejthom bil-Malti tal-lum peress li l- manuskritt huwa bit-Taljan u l- ortografija oriġinali hija dik Taljana. Gużeppi Briffa: Ta' Bertu Kuntistabbli Mikelanġ Cauchi: Ta' Mawrizju : Dun Mikiel Buttigieg (iktar tard l-ewwel Isqof ta' Għawdex): Ta' Smid jew Ta' Kenun Dun Pietru u Dun Anton Pace: Ta' Saguna Dun Anton Cauchi (l-ewwel kappillan ta' Għajnsielem): Taċ-Ċapi Dun Camillo Cassar: Ta' Ġanninu ta' Linfa Dun Lorenzo Cutajar: Ta' Zozzi Dun Frangisk Mercieca: Paċikkar Dun Mario Gauci: Ta' Żirżir Dun Lorenzo Calleja: Tal- Manżalena jew Taċ-Camatur Dun Frangisk Portelli: Ta' Nann Dun Frangisk Zammit: Ta' Gafà jew Ta' Sopu Dun Frangisk Schembri: Tal- Murella jew Il-Murell Dun Mikiel (Provigarju): Ta' Dunat Dun Frangisk Cauchi: Ġannina ta' Żebbiegħ Dun Salv Refalo: Tat-Toċċ Dun Saver Mizzi: Tas-Sur Anġ Dun Tumas Pace: Ta' Zotni Dun Ġużepp Tabone: Kelba Dun Lorenzo Calleja: Ta' Belli Loreta Hili: Tal-Qargħi Antonio Mizzi: Ta' Piċlejqu Nutar Isidoro Xuereb: Ta' Liena jew Tal-Ħatar Nutar Ġużepp Grima: Roqgħa Nutar Ġużepp Cremona: Ta' Galia Nutar Antonio: Saliba: Baskal tal-Għajn Nutar Antonio Portelli: Taċ- Coħħ Nutar Nicolo' Tabone: Peċiċu Nutar Nicolo' Cauchi: Ta' Sidoru jew Ta' Liena jew Ta' Coqċoq Paċikk ta' Bronka Nutar Giorgio Mallia: Tat-Tabib iċ-Ckejken Nutar Francesco Calleja: Censu ta' Piju Pawlu Cremona: Ta' Sansun Anglu Vella: Ta' Lipp jew Ta' Prama jew Ta' Fatti IX-XAGĦRA Mażnier jew Tas-Sindku tax- Xagħra Dun Ġużepp Hili: Ta' Sebgħu Dun Ġużepp Xerri: Ta' Żigżig ĠioMaria Attard: Ta' Karestija Mikiel Said: Ta' Ġwann Pawlu Theuma: Il-Fullalu Ġużepp Portelli: Kfirda Paċikk Tabone: Ta' Ġandu Xigħan Lorenzo Sultana: ir-Riġjul Marija Zerafa: Ta' Gejżu Nikola Grima: Il-Qabs Salvatore Buttigieg: Ta' Borgja GĦAJSIELEM Ġużepp Galea: Ta' Fula Salvatore Grima: Ta' Trejsa L-GĦASRI IL-QALA Antonio Camilleri: Ta' Sisa Ġużepp Cefai: Ta' Zulin L-GĦARB Tabib Lorenzo Cassar: Ta' Ġandru Ta' Grejger Dun Salv Mizzi: Ta' Censu ta' Natu Skjazza IŻ-ŻEBBUĠ Salvu Camilleri: Musrana Dun Lwiġi Asciak: Ta' Pixxit