AĠĠORNAMENT tat-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija (1924) L-EWWEL PARTI L-AKKADEMJA tal-Malti, li twaqqfet fl-1920 b'riżq iż-żamma, il- ħarsien u t-tixrid ta' l-Ilsien Nazzjonali, fl-1988 ħatret kummissjoni biex taġġorna l-ortografija tiegħu, speċjalment għal dak li għandu x'jaqsam mat-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija (1924) u b'hekk tlaħħaq mal-ħtiġijiet li feġġew fi żminijietna. Din il-kummissjoni qablet li l- bażi ta' l-ortografija tal-Malti tibqa' dik imfissra fit-Tagħrif 1 u fiż- Żieda mat-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija (1984). Wara bosta laqgħat, il-Kummissjoni ressqet il-proposti tagħha dwar l-ewwel parti ta' xogħolha lill-Kunsill ta' l-Akkademja. Il- Kunsill ta' l-Akkademja qabel li dawn il-proposti għandhom ikunu s-sies ta' diskussjoni f'seminar li kellu jsir għall-imseħbin kollha ta' l- Akkademja u għal dawk il-kittieba u l-għalliema li għandhom għal qalbhom l-ortografija ta' l-Ilsien Malti. Is-seminar sar nhar is-Sibt, 2 ta' Novembru 1991 fid-dar ta' l- għaqda Din l-Art Ħelwa, Triq Melita, il-Belt. Is-seminar tqassam f'żewġ sessjonijiet, waħda fil-għodu l-oħra wara nofs in-nhar. F'diversi laqgħat il-Kunsill ta' l-Akkademja tal-Malti għarbel il-proposti kollha li ngħataw matul is-seminar u issa qiegħed ixandar dan ir-rapport finali dwar ir-regoli li kienu deċiżi. Dan 'il quddiem se jwassal għall-ħruġ mill-ġdid tat-Tagħrif rivedut skond dawn id- dokumenti u oħrajn li jistgħu jissawru fil-ġejjieni. 1 Minnissa 'l quddiem Tagħrif toqgħod għat-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija (1924) u Żieda għaż-Żieda mat-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija (1984). L-ittri 'T.ċ.' huma taqsira ta' 'Tagħrifa ċkejkna'. Għal skop ta' aġġornament qed tingħata r-referenza għalihom skond ir- relevanza tas-suġġett. I L-ITTRI TA' L-ALFABETT L-Alfabett Malti fih 30. grafema. Dawn huma 24 konsonanti u 6 vokali (ara t-Tagħrif pp. 2-3, 114). Għalkemm iż- żewġ grafemi 'għ' u 'ie' jinkitbu b'żewġ ittri kull waħda, jitqiesu bħala għelm wieħed kull darba. L-ALFABETT IL-GRAFEMA IL-FONEMAŻ ISEM L-ITTRA A,a la/ a B,b /b/ be Ċ,ċ /t$/ ċe D,d /d/ de E,e lel e F,f ltl fe Ġ,ġ /da3/ ġe G,8 le) ge Għ,għ /igħ// għajn H,h /a/B akka Ħħ Ih/ ħe Li l li/ i Ie,ie lie/' ie 2: Hawn qed jintuża l-Alfabett Fonetiku Internazzjonali (l-International Phonetic Alphabet jew kif inhu magħruf l-IPA). 3 L-'għ' u l-'h' fil-Malti tal-lum huma psewdo-fonemi. Fil-kitba d-digraff 'għ' jinkiteb GĦ meta l-ittri l-oħra kollha tal-kelma jkunu kapitali. 4. lie''ie' hija vokali waħda. Hija wkoll vokali twila. Titqies bħala ittra ta' l-alfabett u tidħol bejn il-vokali /i/ 'i' u l-konsonanti dgħajfa /v/ 'j' fil-lista alfabetika. Bħal fil-każ ta' l-'għ' (ara nota 3), id-digraff 'ie' fil-kitba jinkiteb IE meta l- ittri l-oħra kollha tal-kelma jkunu kapitali. Għal għanijiet prattiċi d-digraff 'ie' jitqiegħed fil-kelma alfabetikament, bħal fl-eżempji li ġejjin: 'ġid', 'ġidd', 'ġiddem', 'ġidra', 'ġie', 'ġieb', 'ġiebja', 'ġieri' u 'ġifa'. IL-GRAFEMA IL-FONEMA ISEM L-ITTRA $ Il-fonema /$/ 'x' tirrealizza ruħha fi kliem bħal 'xi', 'xemx' u 'xagħar'. Fl- ortografija tagħna l-grafema 'x' diġà qed tirrappreżenta wkoll il-fonema /3 /'((ara 'xbin', 'ixdqa' u 'xbajt'). Għalhekk, kliem irrealizzat bħal /''teli''vizon/ u Idi' 'vir39 n/ jinkiteb 'televixin' u 'divixin'. 6 Il-grafema 'z' tirrappreżenta żewġ ħsejjes fonemiċi differenti: il-ħoss mhux- imleħħen /ts/ fi kliem bħal 'ziju', 'azzjoni' u 'mezz' u l-ħoss imleħħen /dz/ fi kliem bħal 'gazzetta', 'organizza' u 'mezzi' (ara wkoll iż-Żieda, p. 15 (7)). Meta l-'akka' etimoloġika titlissen dejjem /h/ 'ħ' fl-għerq ta' kelma għandha tinkiteb dejjem 'ħ' fil-kliem kollu mnissel mill- istess għerq (ara t-Tagħrif, p. 90 T.ċ.). Eż. ħejja, raħeb, ġieħ, uċuħ. Notal Meta l-'akka' fi kliem ta' l-istess għerq daqqa titlissen /h/ 'ħe' u daqqa ma titlissinx, tinkiteb dejjem 'akka' (ara t-Tagħrif, p. 91 T.ċ). II L-AĊĊENT GRAFIKU Fil-Malti normalment jitniżżel aċċent grafiku wieħed biss ()u dan fi kliem ta' nisel Rumanz fuq il-vokali ta' l-aħħar f'tarf il-kelma li jkollha aktar minn sillaba waħda. Eż. kafċ, università. 'Ma jistax jintuża l-apostrofu minflok dan l-aċċent għax l-apostrofu fl- aħħar tal-kelma jirrappreżenta l-konsonanti ta' l-għerq 'għ' (ara t-Tagħrif, pp. 32 (2), 37 (2), 94 T.ċ. EŻ. faqa', waqqa'. II NOMI U AĠĠETTIVI BL-'GĦ' BĦALA L-EWWEL KONSONANTI TA' L-GĦERQ TAGĦHOM Meta l-'għ' tkun l-ewwel konsonanti ta' l-għerq ta' nom jew ta' aġġettiv pożittiv fis-singular, kemm fis-singular u kemm fil-plural għandha tinkiteb quddiem nett. Eż. Nomi: għasfur —7 għasafar; għalqa —7 għelieqi; għarus —7 għarajjes, għadu —7 għedewwa; għemil —7 għemejjel. Aġġettivi: għażiż—7 għeżież; għarwien —7 għeriewen. Filwaqt li t-Tagħrif (pp. 65 (5)-66, 83 para. 2, 112(8)u 114 T.ċ.) iħalli l-għażla fuq din il-pożizzjoni ta' l-'għ' fil-kelma, kemm bi kriterju storiku (l-'għ' fil-plural tiġi fuq quddiem nett, jiġ. 'għ' 4 vokali) daqskemm b bi kriterju sinkroniku (il-vokali tiġi quddiem l-'għ', jiġ. vokali 4 'għ' (ara, fost l-oħrajn, it-Tagħrif, p. 76 ((13)), se jingħażel għal għanijiet prattiċi l-kriterju storiku. L-aġġettivi 'agħma' (fem. 'għamja', pl. 'għomja') u 'agħraġ' (fem. 'għarġa', pl. 'għoroġ') jaqblu mal-binja tal-komparattivi (qabbel 'sabiħ —7 isbaħ', 'għani —7 ogħna'; ara t-Tagħrif, p. 60 (1)). IV IL-PREFISS 'J' QUDDIEM VERBI LI JIBDEW BL-'GĦ' JEW BL-H' Meta l-verb ikun jibda bl-'għ' jew bl-'ħ' u sewwasew quddiemha nżidu l-prefiss 'j', ma nibdluhx fil-vokali 'i (ara t- Tagħrif, pp. 29, 42 (2)). Hawn qed nirreferu għat-tielet persuna maskil singular fl-imperfett u għat-tielet persuna plural fl-imperfett. Eż. It-tifel jgħodd; it-tfal jgħoddu; il-marid jhewden; il-bniedem jgħix; il-bnedmin jgħixu; l-għalliem jgħallem. V NOMIMINN ILSNA RUMANZI/ANGLO-SASSONI LI JIBDEW B'KONSONANTI MTENNIJA Bħal fil-każ tal-verbi li jsiru Maltin bid-duplikazzjoni ta' l- ewwel konsonanti (ara, iż-Żieda, p. 13 Ċ2), u l-kelma ta' qabel tkun tintemm b'vokali, fin-nomi verbali mnissla minnhom ma jkunx hemm il-ħtieġa ta' vokali tal-leħen quddiem il-konsonanti hekk imtennija. Eż. pettinarsi —7 ippettna —7 ippettnar; mela, ħafna to park —2 ipparkja —2 ipparkjar; mela, ħafna pparkjar bl-addoċċ. to tvpe —7 ittajpja — ittajpjar; mela, kellna ttajpjar bħan-nies. VI S-TTIV' F'TARF L-AĠĠETTIVI L-aġġettivi li jispiċċaw b''-ttiv: għandhom jinkitbu bit-t mtennija bħala parti mill-kelma. Eż. imperattiv, effettiv, diminuttiv, attiv. VII IL-KONĠUNZJONI 'U' Il-konġunzjoni 'u' għandha dejjem tinkiteb 'u', ukoll meta tiġi bejn żewġ kelmiet fejn ta' quddiemha tintemm b'vokali u ta' warajha tibda b'vokali (ara, it-Tagħrif, pp. 8 T.ċ., 50 T.ċ. passim, 79 (42) passim, 99 para. Eż. ħija uoħti; waħda u oħra; daħlu u umiljawh. VIII ISMIJIET TA' ĦLEJJAQ Ismijiet komposti ta' ħxejjex, bhejjem, annimali, ħut, tajr, insetti u rettili li huma fl-istat kostrutt (ara, it-Tagħrif, pp. 69, 79 (43) T.ċ. passim, 107 (71) para. 2 passim) jinkitbu xorta skond ir- regoli ta' l-istat kostrutt. Eż. kelb il-baħar; faqqus il-ħmir; farfett il-lejl; widnet il-baħar. IU Devjazzjoni minn dawn ir-regoli tista' ssir biss għal għanijiet letterarji ji. skond il-liċenzja poetika.