IL-KELMA ''HAL' Fit-tielet Ktieb tal-MALTI is-Sur G. V. qalilna li l-kelma aż ta' Ħal Far, Ħal Tarxien ġejja mill-għarbija suħal. Sata' kellu raġun kieku qalibhom. Fir-raba' Ktieb, is-sur T.Z. miera lil G. V. u qal li sewwa l-kelma raħa/, kemm Ża/ ġejjin mill-għarbi Aħl, ġemgħa. Kieku s-Sur T.Z. qassat ftit il-Mufassal tal-Malti ma kienx jitgħallat kif ġralu. Ħal ta hi ġejja minn. 22/a/ u la minn 7a/a/ u l-anqas minn Af. Ingħarbluhom. Ħal (€ ĦWL) kelma minn għerq ħafi, bħal v2ar, gar, ġieb, tsad (sajda) nar, sab (isib); tsad (isub, sawwab), traw (irum, rawwam). L-ewwel Bexja ta' dawn l-ifħla toħroġ; ssawwar, najjar, rawwàn u minn $€ ħal, ħawwel. Issa meta l-ewwel sura, Ża/, hi verċo neużro. fil-Benja Bawwel tatik verdo atlivo; meta fis-sura Żal tkun verġo allivo, fis-sura ħawwel tatik il-verbo fattitivo. Ħawwel— piantare; mela Ża/ xe ''crescere naturalmente,' u, maż-żmien, ''pian- tare, coltivare'. Mela l-isem Ża/ ifisser: masġar (macchia). Cf, illatin co/oxia, minn colere, u l-ingliż P/anfażion fis-sens ta' colonz. Uħud mill-colonzae, Plantations ta' Malta ma jġibux l-isem ta' min għammarhom jew rawwamhom, u l-anqas laqam, iżda isem siġarhom : Ħal Għargħur (ginepreto), Ħaż-Żebbuġ (oliveto), Ħal Luqa (pioppeto), Ħaż-Żnuber (pineta). Immorru issa għall-'etvmon' li tina G.V. Għerq ħafi jati ismijiet xzżmvazja bħal dawn : mesida (tesoro), mġiba, mnara, mhiba (regalo). 1Msida, minn saċ, ied, nar, hied, sad, 'mrama (mràmma) minn tvan, vawwwanz, għarbi mruħa, malti xerewja, mina vsaħ vewwali. Mela maħal minn ħal, Ingħaddu għall-''etvmon' ta' T.Z. Raħal u A// ma għan- dhomx x'jaqsmu ma' Ża/. Fil-lhudi vaħs/— nagħġa; Rachele— la mansueta. Raħal (sheep-farm), vaħlż, vaħħal, merħla, vàħil (peregrinus, per ag7os) minn l-istess għerq. '' R/żielha għal Tunes' x'għandha x'taqsam ma 7a/ill Raħil, raħal ecc. minn għerq kawwi, R.Ħ.L.; rkielha — veħad ha, minn għerq sieraħ ; velja, jerħi, R.Ħ.J. (Cf. reħja). Aħl minn għerq nieqes, bħal żże/ fhamża; k. L), iben (hamża, b.n.), isem fhamża, $. awl (alef. waw l), għarbi ażan (kamża Ż. n.). Il-littra d-dgħajfa tissaħħaħ u tinbidel f'w jew j fid-derivati. L-ittra dgħajfa tista' tgħib fi lsien, u tidher f'ieħor, u fl-istess isien tista' tgħib f'kelma u tidher f'oħra, Ara: għarbi, aħada, lhudi, aħad, malti wieħed; malti żex (cosa l-iex, għal-iex) toħroġ omani wajx; thudi a/or, għarbi aħara jati malti, trabelsi, meħri, waħjiar; malti iemes, meħri jems. Mill-għerq aħ/ toħroġ weħel, waħħal (to stop, to pitch the tents, to settle). i Malta żgħira: il-maltinx ma kellhiex fejn timraħ bħall-felaħin ta' l-Għarabija jew tal Masar —- fejn tħawwlet il-għamuda, xenxlet. Il-maltin waqqfu u għammru fuq għajn jew div jew ċur jew Żal. Il-kelma a// ma setgħetx tidħol Malta; daħlu l-friegħi. Is-Sur T.Z. qallek: ''vaħal ġejja minn aŻ/ u Ża/ imqassra minn vaża/f' Naħsebli T. Ż. tgħallat bħalma tgħallat Agius Sul- tana. Danu bxejn kien igħidilna li xexara ġejja minn. orsena in-nar u Msida minn Omm Sidna għax kien hemm maqdes tal-Madonna. Mela HF:al (ĦW.L., Raħal (R.Ħ.L.) u 45/ (hamża, Ħ.L.), ma għandhomx x'jaqsmu ma xulxin. '' Fuq li kont ktibt fil-'Malti'' ta' Settembru li għadda dwar il-kelma ''ħat' ta' ismijiet ta' rħula bħal Ħa/ Balzan, Ħal Luqa, Ħal Tarxien. l-avukat Dr. G. Micallef M.L.A. kitibli rasi u rasu li dik il-kelma ina jgħoddhiex bħala mqassra mill-kelma għarbija emħal', imma qal li hi l-kelma għarbija ''ħal' li tfisser bit-taljan colonia (għal min ma jafx aħna familji ta' l-isless razza mise- frin f'pajjiż wieħed ''), mill-verb ħal, jħul, illum fil-Malti mitluf, imma li ħalla warajh in-nisel tiegħu fil-verb Żawwel jħawwel li fit-taljan jiġi jfisser, għal dak li hu siġar u xtiel, Żrapżantare u, għal dak li nies, colonizzare; żewġ verbi li fihom ħiel wieħed; dak tal-ġarr għal saħħa minn post għal ieħor. T.Z. inbagħad kiteb fil-'Malti' li 242 ġejja minn dħaż/ (familja). Kull wieħed minna t-tlieta jmieri lil sieħbu, imma jekk no- qogħdu niflu dawn it-tliet fehmiet bir-reqqa nsibu li, għal dak hl hu għerq tal-kelma, it-tlieta għedna ħaġa waħda. 4754/, 3dl, dħal għandhom b'għerq tagħhom B-w-2 li jidhru fil-verb Żazezvel li ħiereġ mini Żawe/ imqassar fis-sura ta' 324/.. Għal dak iżda li hu għażla tas-sura, lil l-avukat Micallef għandi ngħidlu li n- nom tal-verb /4/ jil aktar imissu jkun Żawl jew Żawla milli ħàl, Kif jagħmel in-nom ta' mar, sar, far, sam, sab, qal2: Mux mawra, tajra, fawra, sewm, sawba, qawl7 Forsi jgħidli li ħal imqassra minn Żawl. Għandu provi li juru fejn aw jiqsaru u jsiru a u mux 47 T.Z. biex jsaħħaħ il-fehma tiegħu jista' jgħid li bħalma Żadd (xi ħadd, kull ħadd li jfissru ''xi wieħed, kull wieħed'') hi mqassra mill-kelma għarbija dad, hekk ukoll Ż4/ tista' 1kun imqassra minn d/a/, il-waħda u l-oħra mqassrin bit-telfa ta' l-ewwel ittra li hi a. Ma ngħidx le; biss jekk inhu hekk, il-kelma mqassra ma hix /4/ imma ħa// b'aċċent maħtuf u għalilekk bil-konso- nanti ta' l-aħħar mtennija bħal fil-kelma Żadd. — Ħall Balzan u mux Hal Balzan. Fuq kollox inbagħad ngħid dan: Mita ngħidu Ħal Balzan, Ħal Għaxaq, Ħal Muxi nkunu rridu ngħidu fajjiż Balzan, pajjiż Għaxaq, pajjiż Muxi. jiġifieri l-pajjiż ta' Ba/zan, ta' Għaxaq, ta' Muxi u mux familja iew kolonja Balzan, Għaxaq, Muxi. Mit-tliet kelmiet il-kelma 12/4/ toqgħod flok pajjiż. Meta ngħidu mort Ħal Balzan inkunu ngħidu mort fil-pajjiż, fir-raħal ta' Balzan (fi) imħal (ta') Balzan, u inkunu rridu nfissru li l-imvħal hu ħwejjeġ Balzan, 'kif nuru wkoll, għal dak li hu f'Għawdex, bl-ismijiet Za' X'erċem, Ta' Sannat, Ta' Għammdr, Ta' Kuljai, Ta' Tbieġi, imqassrin minn l-imħal ta' Kerċem, l-imħal ta' Sannat, il-għolja ta' Għammdr, il-għolja ta' Tbieġi, sewwa fil-malti kemm ukoll fil-għawdxi bil-ħiel ta' ħaġa, ħwejjeġ xi ħadd. Kif jien qiegħed nikteb nara li mal-kelma 47 f'xi ismijiet jidħol l-artiklu. Dik li nsemmgħu Ħaż-Żebbuġ, Ħas-Soflieni, fas-Saptan, Ħar-Rasqun, Ħas-Sajjied u mux Ħal Żebbuġ u hekk għall-bqija, turina ċar li nkunu irridu ngħidu Ħa/ iż-Żebbuġ, Ħal is-Safleni, u hekk għall-bqija. Il-kunjomijiet ma jeħdux artiklu : għalhekk ngħidu ,a/ Dimekk u mux Mad-Dimekk. Imma ngħidu Ħad-Dingli li tfisser ħal id-Dingk. Għandna nifhmu li Dingli barra milli hi kunjom hi wkoll aġġettiv jew sostantiv 2 Żabbar nafu li hi wkoll kunjom, imma donnu li fl-isem Ħaż-Żabbar dil-kelma tidher bħala nom aggettivali. Mhux l-aġġettivi kollha bħal ismijiet ta' rħula jieħdu l-artiklu: ara Ħal Sajfż li ma nsem- mgħuhx Mas-Sa/i, bħal Ħas-Saflieni, Ħas-Sajjied, Ħas-Saplan. fil-'Malti': ta' Diċembru li għadda T.Z. għarrafna l-fehmiet tiegħu fuq il-ġebbieda ta' /7a/, fejn deherlu li dil-kelma hija nisel ta':- għerq il-kelma .42/ fil-Għarbi. Huwa kollu minnu illi- fil-Malti intom għandkom il-għada li taqtgħu barra l-a/if—żamża. ta' bidu l-kelma —waqt li l-ilsna l-oħra ta' nisel wieħed żammewha b'għożża kbira. Il-kelinà 4Ża/, li--dlonk issibha f'ilsien Semitku, fil-Malti issir il-verb moħfi X'ie/. Il-verb Għarbi Aħaż fil-Malti jsir Ħi(d). Ukoll huwa minnu illi minn daqqiet, għalkemm mhux sikwit, intom tbiddlu l-4 dgħajfa tal-Għarbi f'ż (qawwija) f'nofs il-għerq tal-kelma, bħalma nistgħu nsemmu l-kelma Għarbija xa/aq(a) li fil-malti ssir xaħag. Imma dak lima jaqbelx ma' dan li għidna (barra minn dik il-ħaġa l-oħra tal-ħoss tal-vokali mkarkra ta' 72/ li ma tinsabx fil-kelma a/ġ/ u li fuqha nitkellmu iżjed il-quddiem) huwa illi sa fejn nista' nara intom ma għandkomx fil-Malti l-inqas xbieha ta' għerq il-kelma 4—Ż4—/ taħt dik is-sera, u jekk biss għandkom, tinsab taħt għamla oħra għal kollox. Kifinhu magħ- ruf, il-għerq tal-kelma a—/4—/, fil Għarbi Klassiku, tieħu tliet suriet mhux ta' għamla waħdu. L-ewwel sura hija dik ta' 2—4—/ li taqbel ma' oħrajn fil-Lhudi fejn il-verb ifisser ' waqqaf għamuda (tinda) Żinda, agħmdra''—— Inbagħad hemm it-tieni sura għarbija li nsibuha ħielsa għal kollox mill-4 dgħajfa. il-verb Għarbi da jati n-nom 4Z1ij r'famlja, ġebbieda, qraba'' Imma ta' l-ebda waħda minn dawn iż-żewġ egħruq ma nsib nisel fil-Malti. Hemm, b'dana kollu, sura oħra li hija t-tielet u li bi GŻ4/a Għarbija— Cżamm, rabba familja' —bis-sura mnissla Għhaj/a (Għarbija) 'fa- milja''—kelma ii taqbel mal-kelma Maltija Għie/a illi Caruana fil-Vokabolarju tiegħu jfissirha ''P7o/e, famiglia'. Dina jew xi ħaġa hekk hija s-sura illi wieħed burrani bħali għandu jaħseb li l-kelma Maltija setgħet ħadet, li kieku kien minnu dak kollu ji qal T.Ż. fuq in-nisel u t-tifsir tal-kelma Ħa/. Naħseb kemm naħseb, għalkemm kontra tiegħi għandi x- xhieda ta' tnejn, bħalma huma Falzur u Caruana, tiġini saħansitra l-ħila Ji bilkemm nemmen li Fa/ setgħet ġiet minn Raħa/. Jiena naqbel magħhom u ngħid bħalhom dawk li jaħsbu illi t-tifsir. tal-kelma. Maltija Ħa/ u tal-Għarbija 7aħ/ huwa wieħed (kif til-qawl 'il-Għaref f'raħlu mhux mismugħ ') imma jidhirli li hi ħaġa wisq tqila illi l-vokali tal-ħoss bl-aċċent fugha għandha taqa' u li l-vokali ta' minngħajr aċċent jew li ma tinħassx issir vokali ta' l-aċċent. Jiena naf b'dana kollu illi l-plural tal-Għarbi Raħl (maqjel, dar magħżula, raħal) huwa iktarx dejjem il-plural ġo miksur ar/d/, fejn wieħed jara li ma nistgħux immieru illi l-vokali mkarkra ta' l-aċċent ma daħletx ukoll flok l-oħra ta' minngħajr aċċent, imma b'dana kollu T.Z. irid iġibilna eżempji biex ifie- hemna tajjeb illi l-7 tal-bidu tal-kelma f'xa/a/ kellha iktarx tgħib minnħabba li tħawdet ina' l-artikolu. L-inqas ma nsib li hi ħaġa faċli wieħed jifhem li l-kelmiet Xaħħdl, vafż/i setgħu jitbiddlu fil-kelma ragħaj u jixxiebhu magħha. Jiġri u tassew minnu illi l-ittri 7, GŻ kif ukoll L jistgħu minndaqqiet jitbiddlu f'xulxin, imma hawnekk għandna niftakru li dawn huma egħruq ta' kliem minn l-iktar qadim u bikri. Il-għerq li jidher fil-kelina Maltija Riiela tiltaqa' miegħu fis-sura ftit jew xejn mibdula tal-kelma Etjopika Kaħana li tfisser ''issavraġ żiemel ''; waqt li l-kelma Għarbija Ka/i/ (iktarx tismagħha bl-Ż ħarxa) li tfisser 'apxie, ovis 2 ħarufa', barra mill-kelma Lhudija li tixbahha (li tidher fl-isem ta' Rakela) għandha wkoll sura oħra f'ilsien qadim ta' l-Assirja bl-ittri maqluba: Za/7(a). Issa fuq kollox, jiena naħseb li hu wisq minnu li /7aż kellha titnissel minn għerq li jinsab fil-kelma tagħkom /a/Ka) li fil- Għarbi tfisser fost ħaġa oħra ''wasal minn mixja (vjaġġi'— dż- scendil ex itinere; ''qagħad waqaf f'post' — qurżesvit in /oco;—kelmu li fost l-ismijiet imnisslin tagħha għandha wkoll kliem bħal dan: Ħilla(1) ss fqabit'; maħadlaft) s— ''qgħad, rabat, belt' 4 mansio, vicus, urbis u l-iktar in-nom JMaħall — ''post fejn wieħed joqgħod, rabat, belt' —/ocus ubi quis qużevil, vicus, urbis (FREVTAG). F'din l-aħħar kelma ħi ħaga minnha li l-aħħar taqsima tieħu l-vokali tal- ħoss bl-acċent u għalhekk sithmuha bilġri illi t-taqsima ta' qabel kellha tmur barra, għalkemm ma nistax naħseb fxi kelma u kliem ieħor li jaqblu għal kollox mal-kelma /al. Issa biex nimxu bil-ħaqq ma T.Z. għandna wkoll inżidu U ngħidu li jekk il-kelma Ħa/ hi tassew qiegħda flok dik il-kelma li ħaseb hu, jiġifieri flok /a/ (bl-A dgħajfa) nistgħu nbagħad ngħidulu li biex iġibha hekk u jeħles mix-xkiel tal-vokali mkarkra fil-kelma maltija /74/(li ma taqbelx ma' dik ta' a/8/) jieħu bħala tarf xi kelma minn dawk ta' Frevtag taħt il-għerq tal-kelma a—h—l, ngħidu aħna l-kelma a/i/ (nies foqra, tas-swieq,—//e65) jew mahil (post mgħammar, — 4ocus Żabitafus). Dana jeħilsu mix-xkiel u i-toqol ta' nisel il-kelma minn f 4)/el, bil-vokali maħtufa, imma b'dana kollu jħallina dejjem inxielu 'l-hawn u ') hinn fuq il-bidla ta' l-ittra ħarxa Ż mal-4. dgħajfa fil-kelma a/e/ Għarbija. Għal darb'oħra l-ittra tas-Sur Nin Cremona u nagħilqu.