Għaqda Mużikali San Ġużepp Ħal Għaxaq Ġrajjiet l-Iskola Primarja ta' Ħal Għaxaq mill-Bidu tas-Seklu Għoxrin sa l-1920 Kitba ta' Carmen Lia B. Ed. Fis-seklu dsatax it-tagħlim kien isir ftit li xejn u l- maġġoranza tat-tfal kienu jitilgħu f'injoranza kbira. Ħafna drabi l-irħula kienu f'sitwazzjoni ferm agħar mill- ibliet. Il-livell ta' l-edukazzjoni tal-poplu kien baxx ħafna. Fit-tieni nofs tas-seklu dsatax in-nies bdiet tifhem l-importanza ta' xi tip ta' istruzzjoni pubblika. Fl-1900 il-popolazzjoni ta' Ħal Għaxaq kienet ta' 1518 ruħ, 771 irġiel u 747 nisa u dan skond iċ-ċensiment ta' l-1901. Fl-1891 kien hemm 1421 ruħ, jiġifieri sa l- 1900 kien hemm żieda żgħira ta' 97 ruħ. Fil-lingwa Maltija kien hemm 222 ruħ li kienu jafu jaqraw u jiktbu; jafu jaqraw biss kien hemm 12-il raġel u 23 mara; jaqraw u jiktbu kien hemm 115-il raġel u 72 mara. Ta' min jinnota li 1195 ruħ, 595 raġel u 600 mara, ma kellha l-ebda ħjiel ta' xejn fil-lingwa Ingliża u 66 ruħ biss kienu jafu jitkellmu, jaqraw u jiktbu l-Ingliż. Rigward it-Taljan kien hemm 1153 persuna li ma kellha ebda ħjiel u 71 ruħ kienu jafu jitkellmu, jaqraw u jiktbu. F'dik li hi skola għat-tfal ir-raħal kien għadu lura għax waqt li kien hemm 397 tfal li kellhom l-età ta' l- iskola (206 subien u 191 bniet), 158 biss (90 tifel u 68 tifla) kienu miktuba li jattendu. Dan ifisser li almenu 40 fil-mija tat-tfal kienu qed jirċievu xi forma ta' tagħlim. Fil-bidu tas-seklu għoxrin Ħal Għaxaq kien jifforma parti mis-Seba' Distrett għall-finijiet u effetti tad- Dipartiment ta' l-Edukazzjoni u dan flimkien ma' l- iskejjel taż-Żejtun, Ħaż-Żabbar u l-Gudja. Fis-snin ta' qabel Ħal Għaxaq kien jagħmel parti mis-Sitt Distrett jiġifieri maż-Żurrieq, Qrendi u Mqabba. Fil-bidu tas-seklu għoxrin f'Ħal Għaxaq konna nsibu skola elementari minn Standard 1 sa IV, skola ta' bil- lejl li fil-bidu kienet għas-subien biss sakemm fetħet skola għall-bniet ukoll. Ma kienx għad hemm skola taż-żgħar (infant school) għax kienet teżisti waħda f'Ħaż-Żabbar biss. L-iskola taż-żgħar għas-subien f'Ħal Għaxaq fetħet fis-sena 1904-5 u għall-bniet infetħet is- sena ta' wara, jiġifieri fis-sena skolastika 1905-6. L-Iskola Primarja tal-Gvern kienet għat-tagħlim tat- tfal tal-ħaddiema jew tal-klassi magħrufa l-baxxa, pero skond l-istatika ma kien hemm l-ebda tifel jew tifla minn Ħal Għaxaq li f'dawn iż-żminijiet kienu jattendu f'xi skola privata. Bħala skola tal-Ħadd kienet biss fiż-Żejtun li kien hemm waħda. Kien ukoll fil-bidu tas-seklu għoxrin li l-awtoritajiet bdew jiddiskutu jekk l-edukazzjoni kellhiex tkun obbligatorja jew le peress li l-attendenza tat-tfal fl- iskejjel kienet tonqos drastikament matul is-sena skolastika. Kapijiet ta' l-Iskola Il-kapijiet ta' l-iskejjel primarji kollha kienu jkunu maħtura mill-Gvernatur u kienu jaqgħu f'kategoriji differenti, skond il-popolazzjoni tal-post. Għalhekk f'Ħal Għaxaq konna nsibu kapijiet ta' l-iskejjel tat-tielet kategorija għaliex kien meqjus bħala raħal żgħir b'popolazzjoni żgħira. Dan kien ukoll il-każ f'irħula oħra. Dan kien ifisser li mill-1900 'il quddiem, il-kapijiet irġiel kellhom salarju li jvajra minn 50 sa 65 lira sterlina filwaqt li l-kapijiet nisa kienu jitħallsu inqas, jiġifieri minn 40 sa 55 lira sterlina fis-sena. Is-surmastri rġiel setgħu jaqilgħu salarju addizzjonali ta' 16-il lira sterlina fis-sena billi jgħallmu fl-iskola ta' bil-lejl u 9 liri sterlina fis-sena billi jħarrġu u jgħallmu fit-Training School. Wara xi snin, l-iskola ta' bil-lejl fetħet għall-bniet ukoll. Fl-ewwel għoxrin sena tas-seklu għoxrin, it-tagħlim primarju governattiv ġewwa Ħal Għaxaq kien dominat mis-Surmast Giorgio Caruana. Kien fl-ewwel ta' Ġunju tas-sena 1898 li Caruana kien mibgħut jieħu l-kariga tiegħu bħala kap ta' l-iskola ta' dan ir-raħal, jiġifieri bħala third-class school master. Huwa kien ħa l-ewwel ħatra tiegħu mill-Gvernatur fl-1 ta' Novembru 1875. Fl-1900 u 1901 huwa kellu salarju ta' 60 lira sterlina fis-sena u kien jaqla 16-il lira sterlina fis-sena addizzjonali peress li kien jgħallem fl-iskola ta' bil-lejl. Għas-sena skolastika ta' l-1902-3 is-salarju tiegħu żdied b'5 liri sterlina għal 65 lira sterlina fis-sena, minbarra li kellu salarju addizzjonali ta' 16-il lira sterlina għall- iskola ta' bil-lejl. Huwa baqa' bl-istess salarju għas- snin skolastiċi ta' l-1903-4, 1904-5, 1905-6 u 1906-7. Biex ma jkollux ħafna bogħod għall-iskola, huwa kien mar joqgħod Ħal Għaxaq. Fl-iskola tal-bniet insibu xi tibdil fil-kapijiet. Antonia Bianchi kienet il-kap ta' l-iskola tal-bniet mis-sena 1900 'il quddiem. Hija kienet ħadet il-ħatra tagħha għal din l-iskola fl-1 ta' Settembru 1900. Fis-sena skolastika 1903-4 hija kellha salarju Għaqda Mużikali San Ġużepp Ħal Għaxaq ta' 55 lira sterlina annwali. L-ewwel ħatra tagħha kienet ħaditha mill-Gvernatur fl-1 ta' Ġunju 1885. Għas-sena 1904-5 bħala kap ta' l-iskola tal-bniet insibu lil Maria Gatt li kienet ħadet il-ħatra f'din l-iskola fl-1 ta' Settembru 1904 b' salarju ta' 45 lira sterlina. Hija kienet deskritta bħala kap tat-tielet kategorija (third-class mistress). Hija kienet ħadet l-ewwel ħatra tagħha mill- Gvernatur fl-1 ta' Novembru 1891. Hija damet biss sena bħala Kap f'Ħal Għaxaq. Fl-1905-6 insibu lil Moretti Teresa tmexxi l-iskola b'paga ta' 20 lira sterlina fis-sena. Hija kellha daqshekk ftit peress li ma kinitx għadha ħadet il-ħatra tagħha u għalhekk kienet deskritta bħala acting. Dan meta għalliema nisa tat-tielet kategorija kellhom salarju li jvarja minn 40 sa 55 lira sterlina. L-attendenza fl-iskola ta' Ħal Għaxaq kienet tajba u regolari ħafna. Fl-1900 kien hemm total ta' 152 tfal fl- iskola — 80 tifel u 72 tifla, perċentwali tajjeb ħafna; skond iċ-ċensiment il-perċentwali kien ta' 40 fil-mija. Mill- 1900 sa l-1907 l-ikbar numru ta' subien fl-iskola nsibuh fl-1900 meta kien hemm 80; il-bniet laħqu l-akbar numru fl-istess sena skolastika. Mill-1900 sa l-1907 it-total ta' tfal kien dejjem għoli u kien ivarja minn 80 sa 152. Skola ta' bil-Lejl (Skola Serali jew Night School) Ħafna mill-għalliema kellhom salarji baxxi ħafna. Biss, numru minnhom kienu jippruvaw iżidu d-dħul tagħhom ta' xogħol ieħor ġo l-istess skola. Sa l-1920 l- għalliema rġiel biss setgħu jgħallmu fl-iskola serali. Għaddew ħafna snin sakemm bdew skejjel ta' bil-lejl għall-bniet ukoll. F'Ħal Għaxaq l-iskola ta' bil-lejl kienet sors ta' xi ftit flus żejda għall-Kap ta' l-iskola tas-subien fejn il- ħlas kien ġeneralment ta' 16-il lira fis-sena. Insibu li l- Kap Giorgio Caruana dam snin jgħallem f'din l-iskola ta' bil-lejl u ta' dan kellu salarju addizzjonali ta' 16-il lira sterlina fis-sena. Għal ħafna snin l-iskola ta' bil- lejl kienet għas-subien biss u kienet tiftaħ fil-għaxija L-Iskola ta' Ħal Għaxaq (1900-1907) ATTENDENZA FL-ISKOLA PRIMARJA F'ĦAL GĦAXAQ Subien 80 65 66 54 53 54 77 mill-1 ta' Ottubru ta' kull sena 'l quddiem. L-attendenza f'din l-iskola kienet tvarja ħafna. Mill- 1900 sa l-1907 f'Ħal Għaxaq insibu li l-attendenza kienet tvarja minn 21 sa 31 tifel. L-inqas numru li kien irreġistrat kien fl-1900 b'21 tifel meta l-iskola kienet għadha fil-bidu tagħha. L-akbar total intlaħaq fis-sena skolastika 1903-4 meta nkitbu 31. Dawn in-numri pero, ma jagħtux l-istampa vera għaliex fil-bidu tas-sena kienu jinkitbu ħafna tfal iżda n-numru kien jonqos matul is- sena. Il-ħin tal-ftuħ ta' l-iskola serali fl-irħula kien ivarja kull xahar. F'xi bliet l-iskola kienet tiftaħ fis-7.00pm. Kull xahar is-surmast kien jibgħat fl-uffiċċju ta' l-iskejjel il-ħin tal-ftuħ ta' l-iskola u kien iniżżlu wkoll fil-1og book ta' l-iskola. Fl-1920 kien hemm innovazzjoni oħra fl-edukazzjoni f'Malta. Din kienet il-ftuħ ta' skejjel ta' bil-lejl għan- nisa. L-ewwel lokalitajiet li gawdew minn din l- inizzjattiva kienu l-Belt, il-Ħamrun, Tas-Sliema, Ħal Qormi, l-Isla, Bormla, Hal Tarxien, il-Mosta u Victoria (Għawdex). Skond ir-rapport ta' A.V. Laferla, l- attendenza kienet inkoraġġanti u kien irreġistrat progress. F'Ħal Għaxaq infetħet fis-snin ta' wara. Skola taż-Zgħar Mal-bidu tas-seklu għoxrin kompliet titwessa' l- possibbiltà ta' edukazzjoni iktar sħiħa għaliex infetħu numru ta' klassijiet taż-żgħar f'diversi postijiet. Fl-1900 kien hemm 32 klassi taż-żgħar f'Malta u Ghawdex. F'Ħaż-Żabbar biss kienet teżisti klassi taż- żgħar fis-Sitt Distrett. F'Ħal Għaxaq klassi taż-żgħar fetħet fl-1904-5 u din kienet għas-subien biss. Fis-sena ta' wara 1905-6 infetħet ukoll għall-bniet. Fl-1904-5 insibu li 19-il tifel attendew f'din l-iskola; fl-1905-6 l-attendenza kienet ta' 34 (10 subien u 24 tifla). Skola tal-Ħadd F'dawn iż-żminijiet skola tal-Ħadd kienet teżisti biss fiż-Żejtun. Għaqda Mużikali San Ġużepp Ħal Għaxaq Ħatra fl-Iskola mill-Gvernatur Salarju fis-sena Attendenza f'Lira Sterlina Subien Bniet Total 60 16 (għall-iskola serali) 50 60 16 (għall-iskola serali) 50 65 16 (għall-iskola serali) 33 65 16 (għall-iskola serali) 55 65 16 (għall-iskola serali) 45 65 16 (għall-iskola serali) 20 L-Ewwel Ħatra mill- Gvernatur ATTENDENZA FL-ISKOLA TAŻ-ŻGĦAR Subien 1900 Żabbar biss 1901 Żabbar biss 1902-3 Żabbar biss 1903-4 Żabbar biss 1904-5 19 1905-6 10 1906-7 10 Subien 1900 21 1902 27 1902-3 24 1903-4 31 1904-5 22 1905-6 24 1906-7 30 Għaqda Mużikali San Ġużepp Ħal Għaxaq Ċensiment fl-1901 Ħal Għaxaq Attendenza tat-Tfal 'il fuq minn 3 snin u taħt il-15-il sena fl-iskejjel kollha Ħal Għaxaq Attendenza tat-Tfal fl-Iskola tal-Gvern Tfal fi skejjel oħra xejn Tfal li kellhom età li jmorru l-iskola: 206 subien u 191 bniet Kienu jattendu biss 90 tifel minn 206; u 68 tifla minn 191. Attendenza fl-Iskola ta' Ħal Għaxaq f'Ottubru 1873 Total ta' Tfal Miktuba fl-Iskola Preżenti Subien Bniet Subien Bniet Żurrieq 40 66 30 59 Crendi 45 40 38 29 Micabiba 85 28 20 19 Għaxaq 43 54 8) 34 ĊENSIMENT 1901: ĦAL GĦAXAQ Irġiel 667; Nisa 634 Total ta' nies 'il fuq minn 5 snin li għandhom tagħrif f'dawn il-lingwi Irġiel Nisa 595 600 L-ebda tagħrif tal-lingwa Ingliża 3 l Jitkellmu biss 1 1 Qari biss - - Jitkellmu u qari biss 20 14 Qari u kitba biss 48 18 Jitkellmu, qari u kitba Irġiel Nisa 574 579 L-ebda tagħrif tal-lingwa Taljana 1 - Jitkellmu biss 5 11 Qari biss - - Jitkellmu u qari biss 36 24 Qari u kitba biss 51 20 Jitkellmu, qari u kitba Irġiel Nisa 667 634 L-ebda tagħrif tal-lingwa Maltija i; 23 Qari biss 115 72 Qari u kitba 127 95 Total