kbira-ta- mies ħabtu għal-ħaba, kissru klieb: eħi Hna—xi—ħadd kien nebbħu minn-qabel, ħarab-it-qabad—xini—i—rħielha lejn Li l-bieb; ħarġi—mina—hemm-il-Ġorġ—r-Hl sħabi-—-qatlukhom—i—ħarquhorns—barra t-triq: F'Li i ; lI ċ ki4igħidulhom Arjani—ir-sar-Nisrani Żmien—wara, ħafna jeretkil qalbu Kattolki. ieretkui—bħalhem. i-SEP baqgħi—jagħtuh—qima—bħala—qaddis. Hekk, billi-kien hemm —żewġ-Ġorġijiet ħa—àafna-itis—stara—qatiegħ—kotba—a trix-Ġorġ-it-tajjeb—i-Ġerġ-il-ħażin, IL-FRANĠISKANI FIL-PALESTINA Dak li llum nafuh b'San Franġisk t'Assisi, fil-bidu ta' żogħżitu, kien xebb mogħti għax-xalar u l-ħala ta' flus. Għal hekk, meta Alla għajjatlu għal ħajja qaddisa, il-bidla tiegħu kienet bħala diwja jew 'reazzjoni', tal-ħajja li kien jgħaddi qabel. U mill-ikel u x- xorb żejjed, taha għas-sawm; mix-xa- lar taha għat-tewba, u mill-għana taha għal faqar. U ried fuq kollox jitgħarras mas-Sinjura tal-Faqar, li bit-Taljan ta' żmienu, kien isemmiha ''Madonna Po- vertà. Din ix-xewqa ta' San Franġisk li jin- għaqad għal kollox mal-Faqar, seħħet fil-misraħ. t'Assisi, meta ċaħad għal kollox il-ġid ta' missieru, u saħansitra tah il-ħwejjeġ ta' fuqu. Hekk San Franġisk sar tas-sewwa għalim jew 'dixxiplu' ta' Ġesti Kristu. U bin-nif- diet tal-imsiemer u tal-lanza li qala' mis-sema, sar l-eqreb xbiha u l-għeż- eż ħabib, minn rajh, ta' Ġesti Msallab. Riedet tkun il-ħila ta' Dante Alighieri u t-tqanqil u l-ħeġġa ta: Hubertu ta' Casale biex jingħata ħjiel ta' din il-ħaj- ja, imħeġġa u mixgħula, u mimlija bit- tbatijiet tal-Golgota, u ried ikun is-Sa- batier li bil-kitba tiegħu fisser: sewwa din ix-xenqa Franġiskana. Billi dak iż-żmien l-Ewropa kollha kienet imħeġġa għal fidwa tal-Art Im- qaddsa minn idejn il-Misilmin, u għal dan. il-għan kienet tibgħat is-suldati tagħha imsejħa bit-Taljan 'Crociati', jiġifieri Salibijin,, San Franġisk ma satax jibqa' barra u ma jiddaħħalx f' dik iċ-ċaqliqa tal-Insara, u għal hekk il-għajnejn u l-qalb tiegħu ma setgħux ma jinġibdux lejn il-pajjiż ta' Ġest. Fis-sena 1219 il-gwerrieri Insara dawwru l-belt ta' Damjietta, li dak iż- żmien kienet il-muftieħ tal-Eġittu, li, kieku ħaduha kien ikollhom taħt idej- hom' il-wetgħat tan-Nil u t-toroq tas- Surija u tal-Palestina. Jacques de Vitrv li kien-hemm mal-Insara u kiteb dak li ra, fil-ktieb tiegħu ''Historia Oc- cidentalis', niżżel fuq San Franġisk dan il-kliem: ''Aħna rajna jasal ir-Ra- ħeb Franġisku, dak li waqqaf l-Ordni tar-Rħieb iż-Żgħar, raġel fqir u ta' ftit kliem, imma-għażiż bil-bosta għal qalb t'Alla u tal-bnedmin''. Imma San Franġisk ma kienx issie- ħeb mas-Salibijin, bħal ħafna nies oħ- ra, biex jixxċttel hu, fug il-ħerba li kien iħalli warajh is-sejf. San Franġisk mar biex ikun id-dawl tal-gwerrieri Insara. U għal hekk meta huma ma riedux ji- simgħu, huwa għadda għan-naħa l-oħ- ra u mar fil-qalba tal-Misilmin. M'hux talli mar fost il-Misilmin, talli żżarda jitlob min għandhom li jħalluh ikellem lis-sultan. San Franġisk kien sama' bis-sultan tal-Eġittu ta' dak iż-żmien, Melek il- Kamel. Kien jaf li hu raġel ta' qalb u għaqal kbir, u li ried, u kien jaf ibiġġel il-ħtiġijiet mal-ħajja. Kien jaf li dak ; is-sultan aktar kien iħobb il-ftehim in- kella. l-ġlied.. San Franġisk għal hekk għaddielu minn rasu ħsieb: la darba s- sultan huwa ta' rieda tajba; min jaf jekk biż-żgħil u bir-raj, jaqlebx Nisra- ni huwa u niesu, u hekk id-deni jkun safa ġidi Jewwilla fil-Qoran Ġest: ma hux imfisser bħala wieħed mill-aqwa Profeti tal-Islam2 U Mirjam, Omm Ġe- st, ma għandhiex fosthom qima mill- akbar Jekk il-Misilmin isiru Nsara, l- imkejjen Imqaddsa jerġgħu jithennew bil-ġmiel u l-qima li kellhom qabel. Iżda l-mogħdrija tal-Fqir t'Assisi ma kenitx fehmet li l-ġens tal-Misilmin hu- wa mfassal bħal ma fissru Dante: ''al- la conversione ribelle'. Huma jgħidu li Allaħ tagħa lil Mosċ il-Liġi, lill-In- sara l-Vanġelu u lilhom tahom il-Qo- ran. Mosċ, Ġest: u Muħammed huma Profeti t'Allaħ, u fosthom Muħammed hu l-aħħar u l-akbar, u ma hemmx Di- vinità ħlief Allaħ. San Franġisk daħal quddiem is-sultan u kellmu bħala ħa- bib. Is-sultan inġibed lejn dak il-Fqir, li ma kellu xejn mid-dinja u stagħġeb bil-qlubija tiegħu, u tah kitba minn id- ejh biex ħadd ma jinbxu, u la lilu, anqas lil sħabu, ir-Rħieb tal-Habel. Imma l-ħolma ta' San Franġisk, li s- sultan jaqleb Nisrani, ma, seħħetx. Għal hekk, mogħni b'amar is-sultan, baqa' sejjer lejn Ġerusalem. U minn dak iż-żmien 'il hawn għad- dew aktar minn seba' mitt sena, u fost il-mewġ taż-żminijiet u t-taħbit tad-din- ja u t-taħwid tagħha, l-'Orjent'', jiġi- fieri x-Xerq, baqa' sejjer fil-mixja tie- għu, bla ma jitbiddel, iħares lejn Ulied dak ir-Raħeb Fqir li daħal fih l-ewwel darba b'amar is-sultan. U r-Rħieb Franġiskani jagħmlu l-ġid lil kull ħadd, u jitolbu minn għand Alla l-ħniena għad-dinja, u jżommu fil-qima li tixir- qilhom l-Imkejjen Imqaddsa li fihom għex u miet Sidna Ġesti Kristu. jirtu dejjem il-għelm u t-tiġrib minn ta' qa- bilhom; fqar u miġbura, imlaqqgħin minn kull ġens tal-Ewropa, l-Asja u l- Amerka, ma għandhom x'jaqsmu mal- pulitka ta' ħadd. Il-għan tagħhom ma hux għan ta' din id-dinja, imma l-għan tal-ħelsa tal-erwieħ li għalihom, ġewwa dik l-art, Ġesti bata u miet fuq is-salib. Bħal ma missierhom San Franġisk ċa- ħad il-għotjiet li ried jagħtih is-sultan, Melek il-Kamel, hekk huma jiċħdu ukoll kull xorta ta' għana ta' din id-din- ja. Il-għajnejn jixxarbu bid-dmugħ me- ta wieħed jaqra l-istorja tagħhom. L- Insara tal-Ewropa, b'kull ma għamlu bis-sejf, ma rebħux l-Imkejjen Imqad- dsa, imma l-Franġiskani rebħuhom, bis-sliem u bil-kelma t-tajba. Ġesu qal lill-ixirka tiegħu: ''Sa ni- bgħatkom bħal ħrief fost id-djieb. Ku- nu għaqlin bħas-sriep u bla ħjiena bħal ħamiem''. U l-Franġiskani, dejjem b' dan il-kliem f'moħhom, waslu fejn was- lu u għamlu l-egħġubijiet. Inqatlu, bos- ta minnhom, bħala ħrief, imma bil-għa- qal taghom, min-naħa l-waħda jew l- oħra, dejjem ġebuha fejn reduħa. M'hux biss il-moħqrija ma tistax għali- hom, imma anqas il-mewt. Uħud mill-Imkejjen Imqaddsa kienu taħt idejn il-Misilmin, oħrajn kienu mħarsa minn qassisin tal-pajjiż u rħieb ta' Rit Orjentali. Il-gwerrieri tas-Salib kienu ħallew lill-Insara tar-rit Xerqi bħala sjied tal-knejjes li kienu bnew huma. Kif jgħidu l-aħħar kittieba ta' dak iż-żmien, il-gwerrieri Latini kienu ħbieb sewwa mal-qassisin Sirjani. Is- Salibijin ma kenux iżommu bħala egħ- dewwa tagħhom dawn l-Insara ta' Li- turġija xorta oħra minn tagħhom jiġi- fieri, minn ta' Ruma, għal kemm mar- butin mal-Papa bi rbit dgħajjef u ħafif. L-anqas ħbeberija li kien hemm kienet mal-qassisin Griegi Ortodossi, għax dawn kien jidhrilhom li huma qawwi- jin u kbar u għalhekk ma kellhom joqo- għdu taħt ebda jedd li ġej mill-Papa, u jistmellu l-Latini u l-knisja ta' Ru- ma. Ir-rebħiet tal-gwerrieri Latini qar- suhom u t-twaqqif tal-Imperu Latin ta' Kostantinopli fis-sena 1204, aktar tagħ- hom ġewwa. Il-għan tal-Franġiskani, mela, kien ukoll li jreġġgħu lejn Ruma lill-Insara kollha tax-Xerq, li kienu tbegħdu minnha ħtija tal-pulitka bla djiena, tal-imperu ta' Biżanzju. Il-Franġiskani lejn dan il-għan kienu xeħtu s-saħħa u l-ħsieb kollha tagħ- hom. Iżda l-istorja tixhed kemm kienet dgħajfa u qarrieqa r-rabta li saret, b' ħidma kbira tal-Franġiskani, fil-Kon- ċilju ta' Lvon fis-sena 1274 u ta' Firen- ze fis-sena 1452. Il-Maronijin ta' Lib- nan biss urew qima lejn ix-xogħol tal- Franġiskani u baqgħu fidili lejn Ruma u lejn il-kbira knisja Latina. Il-Griegi, l-Armeni, is-Sirjani u l-Kaldej reġgħu nfirdu u ħadu l-qagħda li kellhom qa- bel, fi żmien il-ġlieda l-kbira Teoloġka. Il-Papiet bosta drabi nqdew bil-Fran- ġiskani bħala Nunzi u Delegati għal knejjes Xerqija jew 'Orjentali'. Wieħed .mill-aktar li ħadem f'din il-għamla ta' xogħol, kien Patri Griffon, Belġjan. Fis-sena 1450 kien mibgħut fost il-Ma- roniti ta' Libnan u raġa' kien mibgħut hemm fis-sena 1469 mill-Papa Pawlu II bil-bolla ''Virtutum Deus'. Kien mil- qugħ tajjeb wisq mill-Patrijarka ta' dak iż-żmien, Pietru, li kien iħobb.wisq jieħu r-raj tiegħu. Għal hekk il-Fran- ġiskani għandhom ġiħ kbir, li dejjem ħadmu għal għaqda ma' Ruma tal-In- sara Orjentali, li kien ukoll il-ħsieb ta' missierhom San Franġisk, meta fl-Eġit- tu daħal ikellem lis-sultan. Ġesti beka fuq Ġerusalemm, imma għamel kemm għamel, ma seħħlux iġiegħlha temmen bih u tagħmel it-tewba. F'hekk, ir- Rħieb Franġiskani, bħala ixirka ta' Ġest, ma humiex anqas mill-Imgħal- lem tagħhom. Billi ma seħħilhomx dan il-għan, al- ied San Franġisk, kellhom jibqgħu fuq il-għan l-ieħor: il-ħarsien tal-Imkejjen Imqaddsa. Ma' tul is-seklu Tlittax kien hemm żewġt Irħieb Franġiskani fil-Qa- bar ta' Kristu, flimkien mar-Rħieb Griegi. Kellhom ukoll dar żgħira qrib il-Pretorju ta' Pilatu, ma' ġenb is-San- twarju ta' Xmun il-Kirjani, jiġifieri ħa- da l-Ħames Stazjon tal-Via Sagra. Wa- ra seħħilhom jiksbu biċċa art fuq il- għolja ta' Sijon u seħħilhom ukoll li jiksbu taħt idejhom iċ-Ċenaklu Mqad- des b'xi djar ta' ma' dwaru. Minn hemm kienu jagħtu kull għajnuna li jistgħu lill-Insara tal-pajjiż u jilqgħu liż-żawwarin li jmorru jżuru l-Art Im- qaddsa, mill-Ewropa, u jaħdmu dejjem biex iġibu taħt idejhom l-Imkejjen Im- qaddsa l-oħra. Iżda, ma' 'tul dan iż-żmien kollu, li fih il-Franġiskani kienu weħedhom i- ħarsu r-Rit Latin fil-Palestina, kellhom jaħmlu wisq moħqrijiet. Gwerer, taq- lib fil-politka, tixwix fost in-nies, xi ħsara li jagħmlu l-Insara lit-Torok, kull ġrajja minn dawn kienet għal Franġiskani għajn ta' tbatija. Irħieb minnhom kienu jkeċċuhom, oħrajn jix- ħtuhom il-ħabs, xi wħud joqtluhom, u l-koll kemm huma jaħqruhom. malli t-taqbida kienet tgħaddi, arahorti l-imkeċċijin jerġgħu jiġu-u jġibu magħ- hom Irħieb oħrajn biex jimlew il-fie- ragħ tal-maqtula. Jerġgħu jibdew jaħ- dmu biex biż-żegħil jew bil-flus, jew bil-ħaġa l-waħda u l-oħra, jerġgħu jik- sbu l-Imkejjen Imqaddsa li jkunu tteħ- dulhom. Għal dan il-għan il-Franġis- kani kienu jitolbu l-għajnuna tas-slaten Insara, biex jaqbżu għalihom mas-sla- ten tal-Eġittu u tas-Surija. Għal dan kienu jinħarġu minn għand is-slaten do- kumenti msemmija ''firmani', li jagħ- tu lil: Franġiskani, jew ''Ruħban al- Ħabla'' (irħieb tal-ħabel) il-jeddijiet li kellhom qabel. B'dan ix-xogħol u t-taħbit u bit-tix- rid ta' dmugħ, għaraq u demm, il- Franġiskani saħħu l-qagħda tagħhom fil-Palestina; u għal kemm, drabi, jiġi xi ftit żmien ta' kwiet u sliema, x'jin- qala' warajh, ħadd ma jista' jaf. KAPPILLAN D. ĠUŻEPP CAUCHI Hawn Malta, meta xi ħadd iħajjarna nixtru xi ħaġa għolja, biex nagħmlu enfasi li ma għandniex flus, inweġbuh: ''Issa nbiegħ is-sufa u nixtriehal' Jew: ''Twa, issa nbiegħ il-qmisf' Din li ''nbiegħu s-sufa'', hiia kelma qadima għall-aħħar. Ara kemm hi qadima, kienu jgħiduha l-Palestina u tinsab miktuba fl-Evanġelju. Mela ħalli naraw is-sufa x'inhi. Għad baqa' ħafna rġiel hawn Malta, fir-rħula, li xitwa u sajf jilbsu franel- la. Ir-raħħala li jkollhom in-nagħaġ aktarx li jagħmluha minn suf in-nagħaġ tal-merħla tagħhom. Dik, fil-qedem, kienu jgħidulha s-sufa, m'hux il-franella. U kienet tkun twila sal-għarqbejn, donnha ċoqqa ta' raħeb, u kienu jilbsu lilha weħedha r- rġiel, meta ma kenux għad jilbsu qalziet. li bniedem ma jistax jgħaddi mingħajrha. Is-sufa kienet, mela, l-aħħar ħaġa, Għal hekk jgħidu b'ironija ''Nbiegħ is-sufa'', jiġifieri: Nbiegħ l-aħħar ħaġa li għandi; noqgħod għorwienl Fl-Evanġelju miktuba hekk: Ġesti qal lix-xirka tiegħu: ''Meta bgħattkom bla flus u bla ikel u bla ħatar, qatt ma ġralkom xejn. Imma issa (li jiena sa nħallikom) biegħu s-sufa u ixtru sejf, għax insaff is-safal (jiġifieri: wasal il- waqt sa jkollkom taħsbu għar-raskom). Kemm hawn kliem qadim, hux, fil-Lingwa Maltija U aħna ngħiduh u ma nifhmuhx, u ma nintebħux bihl ''IL-GĦARBIEL '