Imma Malta li tħabrek għal Monumenti ta' nies li jifirdu l-Maltin bejniethom, billi jġelldu l-fehmiet ta' tajfa ma' dawk ta' oħra, għadha qatt ma ħasbet biex tibni Mafkar xieraq lil dal-Qassis li miet biex igħaqqadna— li miet mhux għall-pulitka tal-fehmiet maqsuma imma għal idijali li l-Maltin ma kenux u lanqas setgħu jkunu maqsumin fihom. l X'hemm aktar xieraq milli f'egħluq il-mitejn sena minn twelidu nibnu monument lil dan il-Kbir2 Nibnuhulu u l-għanja tar-Rebħa nsemmgħuh. Ukoll lil hinn mill-qabar il-Kbar jifhmuna : ugħax tajfitna b'għamilek sfat mirquma u, għall-qawwa li wrejt quddiem l-egħdewwa, kienu jitkabbru bik Atene u Ruma.' Ġ. Kummidja f'Att Wieħed imfassla minn Ġuże Diacono fuq in-novella, Harlem Tragedj', ta' O. Henrp. Min jidher: RITA 'ToniNa GEJTU, żewġ RITA. Il-kamra ta' barra ta' l-appartament ta' Gejtu u Rita. Il- liżar jikxef lil Rita tħares lejn nefħa daqshiex bejn ħamra u bejn ħadra. Xoftejha maqsuma u għonqha mibrux ġmielu. Mill-bieb ta' barra, tidħiol Tonina, li toqgħod fl-appartament ta' biswit. Rita: Iddur imkabbra lejn Tonina u turiha għajnha) X'jidhirlek 2 Tonina: (Għajjura imma ma tridx turi) X'kull biċċal Ma jistħix 7 Jien żewġi lanqas biss joħlom imidd idejh fuqi, Rita: Jiena, ruħi, raġel li ma jagħitinix xebgħa darba fil-ġim- għa ma jgħoddx għalija. (Trid iddaħħul f'ras Kabibtha) Raġel meta jsawtek jurik li jgħożżok. Issu int, żewġek qatt ma refa' idejh fuqek mindu żżewwiġtu… Tonina: (Tbejjen kliem Rita) U żgur ukolll Kita:..:.taf x'ifisser dak7 Ifisser li ftit jew xejn iħabbel rasu bik. Kemm inti ġifa, Ton, ruħil Huwa żewġek għax isawtek7 Għaliex isawtek7 Għax igħir għalik. Ħeqql Ji- ġifieri li jħobbok. Ajma, għadni nara l-kwiekeb 1 Tonina : Il-bierah ħsibtu sa joqtlok, ruħi—dawk il-ħsejjes u dak l-għajatl Kemm werżaqt l Rita: Ma kontx int flokil Tonina: Biex ingħidlek kont sa nibgħat lil żewġi jagħtik l-għajnuna. Rita: Dak tagħmilx, Ton, ruħii, dak tagħmilx—la tindaħalx bejn tnejn miżżewġin, Missieri taf x'kien igħidilna $ 7 Qatt tin- daħlu bejn tnejn 'miżżewġin. Ħalluhoni jagħtu, għax dawk tagħhom f'tagħhom —anqas il-Pulizija m'għandha jedd tindaħal sa kemm ma jsejħux l-ajjut. Toninu: (Fil- waqt li Rita terġa' tmur tħares lejn il-mera) Kliem imma. Haw' issa, kieku jisimgħek twerżaq dak it-twer- żiq sejjer ma jindaħalx l Huwa billi jgħid7 Mela demmek mhux demmu, jew 7 Rita (Iddur lejn Tonina fil-waqt li togħrok driegħha l-lemin ħatif, ħafif): Issa tara, ħi, kemm ikun ħelu u minn tagħna, Gejtu tiegħi, ma tul il-ġimgħa kollha. (Tersaq lejn Tonina, terfa' l-komma fejn kienet qiegħda togħrok, u tikxef tbenġila daqshiex fuq driegħha). ' Dit-tbenġila tgħoddli żewġ tċkis dil- ġimgħa, u dit-tbhenġila (turi għajnha l-minfuħa) kappel ġdid. — Tonina: U ġieżu l fu le. (torbot idejha fu 1 żaqqha) Żewġi — kita: U ħallina, Ton. (Tidlek għajnha bl-ingwent.) Tonina: Hekk baqa jonqos. Rita: Għid is-sewwa, Ton, ma tgħirx għalija7 Żewġek qisu ħaġa mitluqa—kif tridu jnewwillek bil-ponn2 Malli jidħol id-dar erlilu jitfattarlek fuq siġġu u jaħli għajnejh fuq xi gazzetta—issa, għid is-sewwa, inhux hekk 7 Tonina: U iwa, Pawlu tiegħi jħobhom il- -gazzetti—imma taf x'naf ingħid 7 Li lili qatt ma ġegħelni naqdih ta' mħadda biex iballat fuqi—dak li naf jien. (Rita tidħak daħka hienja. Terġa' terta' l-komma u tliares lejn it-tbenġila ta' fuq driegħha.) kita: Inweġġa' u nithenna. z (Tonina ċċiedi, tinża' l-arja merfugħa tagħha, u tħares għajjura lejn it-tbenġila,) Tonina: Imma għidli, Rit, meta jsawtek ma tweġġax 7 Kita: (Twerżaq twerżiqa mimlija hena): Himm, inweġġa' ngħidl Binti, meta kont zgħira qatt kissirt xi ġugarel lil ħutek is-subien7 Kif kienu jaqbdu fik, eh' Kif kienu jwaħħilulek bla ħniena Kemm kienu iġebbdulek xagħrek 7 Dak mhu xejni U x'mhu xejn7 Uh…. qatt qlajt xeba stanga '—Nweġġa 'ngħidl Binti, Gejtu għandu idu x-xellugija tiswa żewġ tokis u kaxxa ċikkulatini—u l-leminijal—darbtejn sa Sant Anton, qata' libsa u kappell. Tonina: (Mistagħġba) Imma għaliex isawtek 2 Rita: Ih, ara għaliexi Għax ikollu xi erbgħa f'rasu. Mhux ta' nhar ta' Hadd il-biċċa l-kbira $ Tonina (Tixtieq titkixxef) Iwa, imma x'tagħmillu 7 kita: X'nagħmillu 7 Tonina: X'tagħmillu biex isawtek 7 Rita: Issl Ma żżewwiġtux 7 Gejtu jiġi d-dar mimli, u jien hawn jien, mhux hekk7 'II min tridu jsawwat jekk mhux lili7: Nixtieq naqbdu xi darba isawwat lil xi waħda oħral Xi daqqiet itini xeba għax l-ikel ma jkunx lest, xi daqqiet għax ikun lest. Żewġi ma jħabbilx rasu għal daqshekk. L-ewwel jinxteħetlek f'ħanut ilegleg sa kemm jiftakar li għandu 'l martu d-dar, mbagħad jiġi u jwaħħalli erbgħa bil-kif. Xejn, rulii, nhar ca' Hadd taf x'nagħmel 7 Inressaq min nofs il-bċejjeċ tal- għamara li għandhom il-ponot biex meta jitfagħni minn hawn għal hemm ma jkollix. meix naħbat, u mbagħad noqgħod nistennieh jiġi. Ton, għandu idu x-xellugija tagħżillek għadmeki Heqq, daqqiet nihqalu fl-art ma' l-ewwel daqqa, imma meta nħossni nixtieq xi bewxata ma tul il-ġimgħa, jew inkuħ wasalt għal xi libsa ġdida nibqa nqumlu sa kemm ngħodd lijkun tani biżżejjed. Dal-lejl hekk għamilt. Domt inqumlu sa kemm ma flaħtx aktar. Dil-ġimgħa hemm zewġ tċkis xi ħaġa, Ton, u Gejtu jaf li jinħtieġli kappell ġdid —tbenġila fuq għajni ma kenetx tkun biżżejjed, għalhekk rġajt qomt. Aqta' kif midni7 Pumml…. Ton, x'nagħmillek imħatra li l-lejla jġibli żewġ biljetti għat-tàkis, u li l-kappell ikun għandi sa għada'7 Tonina (Tkun qiegħda taħseb) Żewġi qatt ma missni daqshekk (turi b'sebagħha) f'għomru kollu. Sewwa għidt, Rit. Rita: U da' żgur. Tonina: Jidħol id-dar kutu, kutu—kiekn qatt igħid kelma, ma jafx filief…. Rita (Tbejjen kliem Tonina) Ma nisimgħux, jien 2 Tonina:…. ma jafx ħlief isaħħan is-siġġijiet. Kieku jix- trili ħwejjeġ, imma ta' kulldarba geddum daqshekk l 109 Rita: Miskinat Imma, ruħi, mhux kulħadd jista' jkollu raġel bħal Gejtu tiegħi. Kieku ma kinux jitħassru żwiġijiet li kienu kollha bħalu. Issa daw' in-nisa mdejqin li tisma fuq- hom—taf x'għandhom bżonn7 Raġel li jmur id-dar u jwali- ħililhom daqtejn ta' sieq darba fil-ġimgħa, u mbagħad ipattil- hom bil-bews u ċ-ċikkulata. Melal Dak li għandhom bżonn. Lili tini raġel li jkun raġel, li jagħtik xebgħa meta jkun bihom, u li jgħannqek meta ma jkunx bihom, u Alla jeħlisni minn dak ir-raġel li ma jiswa għal xejn, ruħi, bħal dawk li minn dak il-waqt li jiżżewwġu jilbsu dublett i Ih x'nervi, ullaħares kien hekk żewġi, għax kont immur naqbeż. Naqbeż kont. Rita: Allaħares l (Ħsejjes minn ġewwa. Il-bieb ta' barra jinfetaħ b'daq- qa ta' sieq minn Gejtu, li jidħol idejh mimlijiu pakketti. Rita tiġri lejh,tiddendel ma' għonqu.) Gejtu (Jitlaq il-pakketti ma' l-art uj għannaq lil martu): Kif int qalb ta' qalbi7: Għaddielek 7 Xtrajt żewġ biljetti għat-toki. Rita: M'hawnx bħal Gejtu tiegħi l (Tbusu) Gejtu: U dak il-pakkett it-twil taf x'inhu7 Rita: Kurpettl Gejtu: Minn dawk li tħobb int, kollha lastku Rita (Tagħmel idejha ma' wiċċ żewġha) U kemm 'inħob- bokl (Tħares lejn wiċċu b'mistoqsija f'għajnejha) U….7 Gejtu: U issa la tilhes immorru nixtru l-kappell. Rita (It-tir minn idu bi twerżiqa żgħira): X'għidtlek, Ton 7 Gejtu (Idur lejn Tonina) Heqq, x'hemm7 Ma kontx rajtek. Kif int7 Tonina: Tajba, grazzi. Gejtu : Pawlu tajjeb ukoll nittama 7 Tonina: Mhux ħażin. Aħjar immur issa. Dal-ħin xorob it-tà, u għad irrid innaddaf il-kikkri minn-nofs. Għada nnew- willek dak il-mudell li tlabtni, Rit. hita: Iwa,iwa, grazzi. Tonina: Saħħa. Rita u Gejtu : Saħħa. kita (Kif toħiroġ Tonina tgħajjat warajha) Ton, ma tħal- lix min jarak il-lejla 7 Tonina: Le, ruħi, ma nemminx, għandi ħafna x'nagħmel, Saħħa. kita u Gejtu: Saħħa. (Tonina toħroġ.) Gejtu: Miskina, x'għajn għandekl Issa kif sa toħroġ7 Rita: Ma ġara xejn—nilbes il-kappell tal-faldi kbar. Gejtu: Qiegħda tweġġak 7 Rita: Le. (Gejtu jbusha.) Ġejtu: Ejja nagħmillek ftit terra, trid 9 (Jagħmlilha t-terra m'għajnha. F'daqqa waħda tin- stema' Tonina tgħajjat minn ġewwa b'leħen im- għaddab.) Tonina: Trid tqum minn hemm, ja biċċa għażż 7 Lilek qed ngħid l (Rita u Gejtu jieqfu jissemmgħu.) Tonina (Minn ġewwa) Għadek ma xbajtx issaħħan is-si jiet Ara hawn x'ħasla għandil Għax ma tqumx tgħini/ ET tqum, sa tqum, jew. (Hoss ta' daqqa ta' ħarta. Ħsejjes ta' siġġu jinqaleb. u ta' mixi mħaffef.) Kita (F'nofs l-ħambajl Qed jagħtu l (Il-ħamba jieqaf.) Gejtu: Tridx immur nara…. Rita: Le, le, oqgħod hawn. (Xaqq dawl ta' tàma jixgħel f'għajn Rita) Min jaf Fl-aħfiarl (Tħaffef lejn il-bieb fejn taħbat wiċċ ma' wiċċ ma' Tonina li tkun dieħla għandhom. Tonina wiċċha mbikki.) Kita: X'ġara Ton2 Tonina: Għajjatt miegħu, u għidtlu biex igħini fil-ħasla' Tonina (Tibki): Għajjatt miegħu, u għajjartu. Tonina: Tajtu daqqa ta' ħarta l Rita: U tak xebgħa 7 (Tonina. tinfexx tibki. Gejtu jersaq biex jisma' aħjar.) kita: X'għamillek $ Tonina (B'leħien baxx, kemm kemm jinstama') Qabad jaħsel il-ħwejjeġ hu l—tgħid lil ħadd, ħi, tgħid lil -liadd— kollu għal xejnl