IL-NMATTT Qaxi LI TOĦROĠ IL-GĦAQDAJ ĠUNJU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f 1954, Iż-Zjara tar-Reġina fil-Gżejjer ta' Malta OST' l-artijiet tad-dinja li jinsabu taħt il-Kuruna Ingliża l-ebda waħda ma kellha x-xorti li tkun marbuta. b'rabtiet hekk għeżież ma' qalb ir-Reġina daqs kemm. iċ-ċkejkna gżira iagħna minn mindu Hija, bħala Prinċipessa, werrieta tal-Kuru- na Ingliża, kienet għadha kif ingħaqdet bi żwieġ ma' Filippu lilonntbatten, il-Baruni ta' Greemerich u Konti ta' Merioneth u Duka ta' Edinburgu. Minn dik il-għaqda ta' żwieġ, tista' tgħid, qalb il-Prinċipessa bdiet ukoll tingħaqad ma' l-art ċkejkna tal- Gżira tagħna fejn, fil-fjur ta' żmienha u fl-isbaħ ħolm ta' ħajja ta' mħabba u hena, ħasset ġibda kbira għall-port ta' Malta fejn żewġ- ha, bħala Fizzjal fil-Flotta tal-Mediterran inzerta hawnhekk kemm-il darba u, fejn bħala martu ġiet tgħix miegħu u tgħaddi l-ġimgħat u a-xhur u fejn sabet ruħha milqugħa u dejjem tin- dawra mill-imħabba u qima tal-Maltin—b'dik l-imħabba u qima ta' nies dħulin li jafu jilqgħu lil-kull barrani, b'dik il-ħlewwa li qajla ssibha f'sudditi ta' nazzjonijiet oħra—ħaġa li għaliha l-Mal- tin baqgħu msemmijin minn żmien il-qedem. Din il-gżira mżejna bl-isbaħ sema, bil-ġmiel tan-natura dej- jem tidħak kienet għaliha waħda mill-iktar rokna kennija ta' hena, sliem u mistrieħ li taqbel mhux ftit mal-għaxqa ta' qalb- ha, Hija li tant tħobb il-kwiet tan-Natura. Meta laħqet Reġina, Hija ma setgħetw ma ġġibx quddiem għajnejha l-qima u l-ferħ tal-Maltin, li wiċċhom, tista' għid, kienet dratu bħalma kienet , drat dak tal-ħbieb u n-nies tagħha ta' Pajjiżha, meta semgħet bil- festi kbar li Malta kienet għamliet fl-Inkoronazzjoni tagħha bħa- la Reġina. Għalkemm fl-okkażjoni taż-żwieġ tagħha, kemm ukoll f'okkażjonijiet oħra. l-Maltin. kienu wrewha qalbhom bir-rigali sbieħ. li offrewlha, għalkemm Ħija dejjem uriet kemm laqgħet bi pjaċir dawn ix-xhidiet materjali ta' lealtà u qima Lejha, nistgħu ngħidu, iżda, li l-isbaħ rigali li għożżiet mhux ftit kienu l-laqgħat kbar li l-Maltin u l-Għawdxin għamlulha, sew fl-erba' żjajjar 34 IL-MALTI li kienet għamlet f'dawn il-Gżejjer bħala Prinċipessa mill-1949 sal-1951, kemm ukoll dan l-aħħar bħala Reġina ġimagħtejn qa- bel ma reġgħet lejn Darha wara l-vjaġġ kbir ta' sitt xhur u żjaj- jar fl-artijiet kollha ta' l-Imperu Tughi Bħalma kien intqal f'artiklu f''Il-Malti' ta' Ġunju tas-se- na li għaddiet fl-okkażjoni ta' l-Inkoronazzjoni Tagħha: U Malta. għalkemm hija l-iċken fost l artijiet l-oħra, hija waħda mill-egħ- żeż ġarehriet fil-Kuruna fuq vas ir-Reġina Tagħna Eliżabetta'', u dina r-Reġina tafu biżżejjed għar ratu b'għajnejha stess kemm siviet Malta għall-Imperu Ingliż fil-mitt sena u nofs u fuqhom li ilha taħt il-ħarsien tal-Bandiera Ingliża, l-iktar f'din il-Gwer- ra l-Kbira ta' l-aħħar (biex ma ngħid: ta' qabel ukell), tant li għas-sakrifiċċi li għamlet u għal-tbatijiet li butiet sthoqqot minn għand Missierha d-dekorazzjoni tal-George Cross u minn għand il- President Roosevelt ta' l-Istati Uniti ta' l-Amerika l-isbaħ tifħir bil-miktub li setgħet taqla'. Dan hija ratu kemm-il darba. fis- sinjali li ħalliet fuq sider Malta. din l-aħħar Gwerra— il-ħsarat u qirda ta' djarha u ta' wliedha u ta' dawk in-nies l-oħra. ta' l- Imperu Tngliż li ħallew ħajjithom taħt in-nirien tal-għadu taħl is-sema tal-Gżejjer ta' Malta. U dan hu l-isbaħ Monument li bih setgħet titgħarraq ir-Reġinu Eliżabetta fiż-żjajjar Tagħha, sew bħala. Prinċipessa kemm bħala Sultana tagħna. Iż-żewġ Monu- menti taż-Żewġ Gwerer il-Kbar li aħna kellna x-xorti narawha tikwef, li fihom Malta kellha sehem—f'ta' l-aħħar l-aqwa wieħed — jibqgħu xhieda fl-Istorja tu' Malta, tal-Lealtà u tas-Servizz ta' Qlubija tal-Qalb Maltija għad-Difiża tal-Libertà 'taħt l-Impe ru Ingliż li miegħu Malta hija marbuta b'rabtiet l-aktar qawwi- ja u li f'din ir-rabta l-figura tar-Reġina Eliżabetta quddiem dawn il- ni f'Malta tibqa' għalina l-egħżeż simblu li ma jin- tesa qatt. Hekk ukoll jibqgħu fil-qalb tal-Maltin u Għawdxin il- figura sabiħa u għażiża Tagħha fiż-żjajjar li għoġobha tgħamlilna ijjar li jitqgħu fil- Ktieb tal-Memorji Tagħha u tal-Gżira l- isbaħ ir l-egħżeż ; Ix-Xebh ta' Għanja Maltija ta' Gan Anton Vassallo ma' Ballata Qadima Ingliża Ta' A. CREMONA Ħa AN ANTON VASSALLO huwa wieħed mill-ewwel poeti Grixe li minn xi mitt sena 'l-hawn bdew iżejnu l-paġni tal- letteratura Maltija. Sa minn meta Vassallo kien twebbel biex iqabbel xi vrejjes bil-Malti, jiġifieri minn madwar l-1850, ftit kienu għadhom dehru poeżji liriċi miktubin b'sengħa tajba għal dak li hu ħsieb u metrika, għalkemm 'il- hawn u 'l hinn il-għażla tal-kliem fil-poeżiji tiegħu mhix mill-aħjar, jiġifieri mhix soda u safja biżżejjed. Fost il-vrejjes liriċi l-ewwel ma dehru mill-pin- na tiegħu kienu l-ġabra ta' poeżiji miġburin fi ktieb wieħed għall-Iskejjel tal-Gvern (Pocsie Maltesi ad uso delle Scuole Pri- marie, 1852) flimkien ma' oħrajn tal-Qassis Dr. Ludovik Mifsud Tommasi; wara mbagħad dehru l-ġabriet l-oħra ta' poeżiji taħt l-isem ta' Ħrejjef—(Saggio di Fawole Morali in-verso seritte in lingua maltese 1861) f'żewġ taqsimiet, fejn fl-ewwel taqsima hemm ukoll il-ġabra ta' poeżiji ta' A. Preca; u fl-aħħar it-tieni ġabra ta' Ħvejjef u Ċajt (1863). Il-kejl tal-versi ta' Vassallo hu ottonariu, li hu l-iktar mex- xej fil-għanja Maltija u fl-espressjoni ħajja ta' kliem ċajtier. Fil- poeżija tiegħu, għalkemm fil-kostruzzjoni mhux dejjem imfassla fuq il-qisien grammatikali tal-Ilsien Malti, jidwi dak it-ton u rit- mu ta' versi ta' l-istess qatgħa li naqraw fil-letteratura. ta' ilsna. oħra, fosthom l-iktar Taljana, li minnha l-poeżija Maltija. ħadet u baqgħet tieħu mhux ftit. Barra minn dawn il-poeżijiet ta' xeħta ċajtiera, ta' Ġan Anton Vassallo għandna wkoll xi poeżija narrativa, li għandha minn dik ta' Dwardu Cachia f'Ketrin ta' l-Imdina, iżda flok b'metru varjat ta' versi tas-sitta u tat-tmienja skond ix-xeħta ferreħija jew kiebja tal-kwadri tal-ġrajja, hija ta' metru ieħor, jiġifieri b'versi tal-ħdax u b'metru tal-poeżija epika fuq dik tal- poeti klassiċi Taljani bħalma naraw fil-poeżija tiegħu ''Tl-Ġifen Tork''. Ta' l-istess xeħta, għalkemm b'metru ta' versi itwal u iżjed tqal f'mixjinthom huma l-poeżiji narrativi Ingliżi bħal Panl Revere's Midnight Drive ta' IL Wadsworth Longfellow, 36 IL-MALTI Iżda waħda m'll-għaniiet mis-sensiela ta' Ħrejjef li ħarġu fl-1861 u li taqbel fix-xebh ma' oħra Mngliża li hi mqassma wkoll fi kwartini b'metru ta' versi itwal, hija dik imsemmija 'Ir-Re u Fra Caspru'. Il-poeżija Ingliża hija ballata qadima (1) bl-isem ta' ''King Jolm and the Abbott of Canterburr', u waħdu minn dawk il-ballati ''tradizzjonali' u li-huma hekk qodma li ħadd ma jaf min hu l-awtur tagħhom. Din il-ballata titkellem fuq 'l- qilla u setgħa ta' wieħed mill-eħrex Slaten ta' l-Ingilterra li kien Vil-prinċep hekk magħruf bl-isem ta' King John. Fuqu tin- għad il-ħrafa li kien bagħat għas-Superjur (2) ta' l-Abbazija ta' Canterburv billi dan kellu l- fama li kien qed iżomm għadd kbir ta' suldati armati u kien imdawwar b'nies oħra li jaqduh lebsin il-livrija tal-bellns. B'hekk deherlu li dan kellu l-ħsieb iwaqqgħu mit-tren. Għalhekk biex jeħles minnu għamillu tliet mistoqsi- jiet u heddu li jaqtagħlu rasu jekk hu ma jweġibx sewwa għall- hom. i Il-ħrafa li fuqha hija mibnija l-Għanja Matija tixbah ħafna lil dik tal-ballata Ingliża fil-qofol ta' l-argument, iżda mhux fil- ftietaq kollha. L-ewwelnett ir-Re fil-għanja Ingliża huwa persu- naġġ storiku, fil-waqt li fil-Maltija mhux. F'waħda huwa l-Pir- jol jew Superjur ta' l-Abbazija ta' Canterburv, ta' żm'en ir-Re (1) Ħafna minn dawn il-ballati, bħal din, huma hekk qodma li ħadd ma jaf min ħologhom, Dawn kienu jgħannuhom l-għannejja tat-triqat lill-poplu u baqgħu f'ħalq il-poplu minn ġenerazzjoni għall-oħra. Fl-In- gilterra l-iktar għana narrativ u popolari bħal din il-ballata kien nibet fis-seklu ħmistax. Il-kelma faħbot' fil-ballata Ingliża għandha t-tifsira ta' Supe- ijur ta' Kunvent. Hawnhekk il-kelma f'abbot'' hf titlu ta' kap ta' monas- teru jew kunvent, jiġifieri ta' l-Abbazija ta' Canterburx. Fl-Ordnijiet li twaqqfu wara s-seklu għaxra jew ħdax it-titlu ta' Abbati nsibuh li tbid-' del f'dak ta' Prijur, Gwardjan, Rettur jew Superjur, Fil-grad, l-Abbati ijġi wara dak ta' l-Isqof. Fl-Ingilterra kien hemm żewġ Superjuri ta' l-Abbazija u żewġ Prijuri (li kienu jilbsu l-mitra u bil-baklu) li soltu kellhom siġġu fil-Kamra l-Għolja tal-Parlament. Dawn is-Superjuri ma kinux taħt il-ġurisdizzjon ta' l-Isqof. Ġie żmien li kien hemm xi għilt hejn dawn is-Superjuri u l-Knisja mħabba illi dawn is-Superjuri ma ridux jibqgħu taħt is-setgħa tad-dijoċesani tagħhom, Xi whud minnhom saru indipendenti u kellhom setgħa kbira u ġid kbir. Iżda qabel il-firda tar- Reliġjon tal-Knisja fl-Ingilterra mill-Knisja Kattolika ta' Ruma s-setgħa ta' dawn Superjuri kienet kbira bil-bosta. XEBH TA' GHANJA MALTIJA MA' BALLATA INGLIŻA 3 Giovanni, fil-waqt li fl-oħra hu wieħed fost il-patrijiet ta' kun- vent, li kien imsemmi għall-għerf tiegħu. l Il-mistoqsijiet buma tlieta fiż-żewġ għanjiet, iżda ma jaq- blux ħlief f'waħda, u din fil-mistoqsija ta' l-aħħar waħda fiż- żewġ għanjiet. Milli jidher, u kif diġà semmejna, il-għanja Ingliża hila għanja tradizzjonali bla isem min ħoloqha, imfassla fuq fond me- ridjonali ta' għeluq iż-Żminijiet tan-Nofs u iktarx meħuda minn fuq għanja oħra Sqallija jew Taljana jew ta' lsien ieħor ta' fergħa romanza. Il-għanja Ingliża hija waħda mill-eqdem ballati li jid- hru fil-kotba tal-letteratura Ingliża, għal ħabta ta' żmien Ghan- 40-1400) jew xi ftit wara, u għalhekk wisq eqdem mill- għanja Maltija. Inqabblu għalhekk il-versi taż-żewġ għanjiet. Il-għanja Ingliża tiftaħ b'din l-istrofa :— F'din l-ewwel strofa u f'xi oħrajn ta' warajha, hemm: xi ħjiel fil-karattru tar-Re li jaqbel ma' dak li-hemm pinġut fl-ewwel waħda tal-għanja Maltija li tgħid :— €Uhien emm re, żmeniet ilu, Uisq nervus u kalb ħażina; G'ratlu uaħda li tissemma, Ir-raġuni li għaliha fil-għanja Ingliża r-Re ried jeħles mis- Superjur ta' l-Abbazija ma taqbilx mar-raġuni li għaliha, fil- għanja Maltija r-Re ried iwarrab il-patrijiet tal-kunvent mill- inħawi tal-palazz tiegħu. It-tieni strofa u ta' warajha, fil-ballata Ingliża, igħidu :— (3) Il-versi ta' din il-ballata Ingliża huma miktubin skond l-orto- grafija ta' dak is-seklu meta nkitbet l-ewwel darba—meħuda mill-''Book of Natrative Verve' compiled br V. H, Collins, Oxford Universitv (1947). (4) Il-versi ta' din il-għanja Maltija ħallejniehom bl-ortografija ta' meta nkitbet minn Ġan Anton Vassallo skond l-edizzjoni ta' l-1861 imsem- mija qabel. 38 IL-MALTI I feare thou work'st treason against Max crownijj— Mela. fil-għanja Ingliża r-Re Ġovanni ried jeħles mis-Superjur ta' l-Abbazija ta' Canterburv għaliex dan, kif kienu qalulu, kellu daru aħjar minn tiegħu, għal dik li bi żina u kotra ta' nies bl- armi, u r-Re kien fuq ix-xwiek biex ikun jaf minn fomm is-Su- perjur l-intenzjonijiet tiegħu u ried, hekk jew hekk, jeħles min- nu għax baża' li qed jaħdem minn taħt biex iwaqqgħu mis-set- għa ' tiegħu. Fil- għanja Maltija nsibu illi r-raġunijiet li għalihom ir-Re ried jeħles mill-patrijiet mhumiex l-istess. It-tieni strofa u ta' warajha fil-għanja Maltija, jgħidu :— CIP Uuz bgħid uisk mil palazz tigħu Chien jinsab cunvent tar-rħieb, Jeu għax hu lil dun kien jobgħod, Tew ma chiewx jaħsibhom ħbieb; Jeu il-kniepel tawh fastidju. Riedhom ehiesu minn hemm bgħid. Ir-Re Ġovanni huwa persunaġġ storiku u kulħadd jaf b'lie- ma qilla u ħruxija kien jaħkem l-Ingilterra, kif jixhdu wkoll il- versi ta' l-ewwel strofa fil-ballata Ingliża, li jgħidu: And he ruled England with maine and with might — For he did great wrong and. mdintetm'd little right. Is-Superjur ta' l-Abbazija ta' Canterburv huwa wkoll persunaġġ storiku għal dik li hi karika reliġjuża ta' l-Abbazija ta' Canterburv. Dan, skond il-ħrafa In- XEBH TA' GĦANJA MALTIJA MA' BALLATA INGLIŻA 39 gliża, barra minn korp ta' mitt suldat li kien iżomm kuljum f'daru kellu wkoll madwaru persunal ta' ħamsin ruħ, bil-ktajjen tad- deheb, miksijin bil-livrija tal-bellus, u, għalhekk bagħat jistaqsi għalih u ifittxu: U The rode poste for him. to fuir London towne''. Qabel ma nħolqu l-kulessi, kull vjaġġ ta' ħeffa bejn Londra u l-postijiet tat-trufijiet kien isir biż-żwiemel li kienu jitbiddlu ma' tul it-triq fid-diversi tvieren tal-kampanja, u l-kurrieri li kienu jirkbu ż-żwiemel kienu jissejħu ('Post-bovs', mies li jagħmluba ta' qaddejja b'messaġġi u ħwejjeġ bżonnijiet. Għalhekk, ir-Re kien bagħat lil-idawn il-' Post-bovs' sabiex imorru jsibu lis-Superjur ta' l-Abbazija ta' Canterburv ti bil-amar tiegħu jġibuh Londra quddiemu. Fil-għanja Maltija, ir-Re li ried jaħbi l-ħsibijiet tiegħu ħo- rox bagħat ukoll għal Patri Cintju, li kif qalulu, kien l-egħref wieħed fost il-patrijiet tal-kunvent li ma kienx wisq bgħid mill- palazz tiegħu, u mexxa. dil-ħaġa iżjed bil-mistur. €Ila, biex jagħmel din il-ħaġia U ma jista ħadd jiehriteo, ied, bħal kieku li saħdimhom, Chif ingħeidu, bil-pulitica. Saksa immela min iż fostom LDactar għaref u distint; U kalulu ta ma duaru: D'egħref uieħed Patri Cint, — Morru dlone għal Patri Cintju, Kal ir-Re, — u fil-mument Telaq uieħed ġirja uaħda Mill-palazz għal gio' l-cunvent, Sab aieħ Skalli: Unni je Ir-Re tagħna, quem et caetera, AX'naf għaliex, saqsa għalieh, 40 IL-MALTI Mela r-Re fil-ħrafa Maltija bagħat għal Patri Ċintju, li kif qalulu, kien l-egħref wieħed fost sħabu biex jagħmillu xi mis- toqsijiet u jwieġbu għalihom, u hekk ma jurix il-ħsieb tiegħu li jagħmel id-deni, jiġifieri li ried iwarrab lill-patrijiet mill-inħawi tal-kunvent biex jeħles minnhom. Hawnbekk il-Poeta Vassallo jġibilna quddiem għajnejna ħaġa li dlonk kont dari tiltaqa' magħ- ha ġewwa l-konventijiet tagħna, Ajk Sqalli li jistaqsuh bl-Isqalli u jwieġeb bl-Isqalli. Fil-waqt li fil-għanja Maltija nsibu lill-mibgħut mir-Re jwas- sal l-amar tar-Re bir-reqqa. kollha u jsamma' leħnu, fil-ballata Ingliża l-messaġġier ma jiġix fix-xena, Il-għanja Ingliża dlonk iġġib lis-Superjur auddiem ir-Re li jistaqsih :— Jiġifieri r-Re jfissirlu r-raġuni bla ħabi ta' xejn li għaliha bagħat għalih—għax sama' li s-Superjur għandu dar iżjed im- għammra u mżejna minn tiegħu mn ħaseb li b'hekk dan qiegħed ifittex li jagħmel minn taħt xi tradiment lill-kuruna. Mu liege', wieġeb is-Superjur, 'T-wonkl it-were inowne, For spending of mu owne true-gotten ġeere, fejn is-Superjur fisser lir-Re li dak li qed jonfoq, qed jonfqu minn butu, jiġifieri minn dak li jdaħħal bħala Superjur, u jitlob għal- hekk lir-Re li ma jagħmillux deni. Iżda, ir-Re, rasu iebsa, miu riedx jisma', u heddu li jaqtagħlu rasu jekk mu jweġibx sewwa għat-tliet mistoqsijiet li jagħmillu. U r-Re Ġovanni jagħmillu t-tliet mistoqsijiet. Hawnhekk il-Ballata Ingliża tiltaqa' fi triq waħda mal-Maltija, għalkemm ma jibqgħux jimxu id f'id għalkollox. XEBH TA' GHANJA MALTIJA MA' BALLATA INGLIŻA 41 Fil-għanja Maltija aħna ħallejna lil dak il-wieħed li kien mibgħut biex imur mill-Palazz tar-Re għall-kunvent bil-messaġġ għand Patri Ċintju. Daħal fiċ-ċella ta' dan il-Patri u għarrfu bix-xewqa tar-Re :— CU kuddiemu dlone iridech… Għandech tcun mir-Re maħbub' — Patri Cintiu bit-tfizcħila Tafa ic-cokka bil-maklub, Għal palazz dlonc tala jigri; U chif wasal dritt ir-Re, Riverenzi… striseio e busso… Għarcubtejħ… u hal:— Ad Te, Għax dil lingua iġġibli 'l bart, Milli jidher Patri Ċintju ma stmerrx li jmur quddiem ir-Re għax qatt ma sata' jaħseb ħażin fih; u ċ-ċoqqa libisha bil-maq- lub, mhux bil-biża', iżda bil-għaġla, għax kellu mitt sena li jaq- di lir-Re u ma riedx iħallih jistennieh. F'dawn l-istrofi u f'ta' wara hemm dettalji fil-ġrajja li ma huma msemmijin xejn fil- poeżija. Il-Latin huwa f'ħalq il-qassisin u patrijiet meta dawn jiġu biex jitkellmu ma' nies oħra bħalhom jew ta' ċerta klassi għolja. Il-mistoqsijiet li jagħmel ir-Re sew fil-għanja In- gliża kemm fil-għanja Maltija huma tlieta, u, bħalma għidna, fiż-żewġ għanjiet ma jaqblux ħlief f'waħda, li hi l-aħħar waħda. Fil-għanja Maltija l-mistoqsijiet huma dawn :— ĊChemm di għali is-sema, waħda; Għemm. fiħ. ilma il baħar, tnejn; Xi ħsieb għandi f'rasi, tlieta; Ħu, biex taħseb, gimgħatein. Int il-għerf għandech ħil pala… Għalieh xei moħbi u misdud: Jech int tgħeżdli dat-tliet ħnejjeġ, Ten. indoqqloc tliett mitt seud, 42 IL-MALTI Ma jech int tisbaglia maħda U tgħaddini biss b'xi tnei, Bgħid mil-belt il-coil nibgħateom… U int, Fra Cintin.— Botnibei—' ħunja Mmeliża l-mistoqsijiet huma dawn :— It-tehdida tar-Re fil-għanja Maltija, jekk Patri. Ċintħu ma, jweġibx għat-tliet mistoqsijiet li għamillu, hi illi lill-patrijiet tal-kunvent jitturufnahom bogħod mill- belt u lill-Patri Ċintju f'Botanv Bav, iżda, imbagħ ad. (ħaġa li ma nsibuhiex fil Ingliża) ir-Re jwiegħed ukoll lill-Patri Ċintju li jdoqqlu skut, jekk dana jwieġeb sewwa għat-tliet ħwejjeġ li staqsieh, It-tehdida tar-Re fil- ballata Ingliża hija illi jekk is- Superj mr ma jagħrafx iwieġeb sewwa, ir-Re jaqtagħlu rasu minn ġismu, u li wara mewtu ħwejġu, l-artijiet u r-renti tiegħu jaqgħu f'idejn ir- Re. Fil-għanjà Maltija t-twiddiba tar-Re ser wara t-tliet mistoq- sijiet, fil-waqt li fil-għanja Ingliża t-twiddiba tar-Re ssir qabel, XEBH TA' GĦANJA MALTIJA MA' BALLATA INGLIŻA 43 u, tarġa' wkoll, wara; qabel, bil-qtugħ tar-ras mill-ġisem u wara bil-kunfiska tal-ġid kollu tas-Superjur, Fil-ballata Ingliża s-Supe- rjur jitlob tliet ġimgħat żmien biex iwieġeb għat-tliet mistoqsi- jiet, fil-waqt li fil-għanja Maltija r-Re jagħti minrajh ġimagħtejn żmien lil Patri Ċintju li mbikkem jitlaq ''iktarx meijet u le ħaj'' għal għand sħabu tal-kunvent igħid xi ġralu u jiftaħ qalbu magħ- hom; il-mistoqsijiet li għamillu r-Re fissirhom b'xi espressjoni La- tina u bit-Taljan, li dik il-ħabta kien il-Isien li bih ħwejjeġ bħal dawn, l-iktar fejn jidħlu kwistjonijiet ta' għerf, xjenza jew tek- nika, kienu jitfissru fost in-nies ta' l-iskola jew tal-professioni :— UPatri Ċintiu min emi niżel Aktarx mejjet u le ħai: X'uaħda din (igħeid u jekaf), Ma, per Baccol come maif— Fra Martin, Fra Paul, Fra Lazzru, Ma' l-Guardian f'bieb il-kunvent, U ehif deher il-mischin, Biex jaraw di che si tratta, Chif emm chienu miġmugħin, Gfreu għal fuku katta taħda: —Majist, x'għannaf s'emm min- ġdid Patri Ċintiu, isfar lelluxa Ma jistax lilom igħid. Faħħar kàl: Angustiae plurimaet Vuol da me sapere il-Rc dd IL-MALTI Il-Poeta Malti jgħid li jminnufih vażett imgħaqqad għal dil-qatgħa fosthom dar' — fejn daħħal waħda mid-drawwiet Maltin, jiġifieri dik li tirrab ċerta mistura mħarda jew magħ- iruda b'ċerti sustanzi biex tfiq minn i qatgħa, Fil-ballata In- gliża, is-Superjur qalbu sewda telaq għall-ibliet ta' Cambridge u Oxford li kienu msemmijin għan-nies għorrief li kien hemm fil hom (il-lum għad hemm fihom l-aqwa universitajiet ta' l-Ingil- terra) iżda ebda għaref ma kien hemm li sata' jfarrġu b'xi parir ti jagħtih it- tweġiba għal dawk it-tliet mistoqsij Għalhekk, issokta t-triq g għall- Abbazija fejn iltaqa' mar: ragħaj tiegħu li kien qed idaħħal il-merħla. fil- inaqjel. Dan. wara li feraħ bih għax raġa' lejn daru, staqsieh x'aħbarijiet ġieb miegħu minn għand ir- Re Ġovanni: How now, mv lord Abbot, vou are weleome home;—What newes do vou bring us from good King John 97'— t' Aħbarijiet ħżiena għandi x 'nagħtik, ja ragħaj' ; wieġbu s-Su- perjur — t'Bad newes, sad-newes, shepherd, 1 must give, u issokta jgħidlu bil-mistoqsijiet li għamillu r-Re, u li dan għandu jaqtagħlu rasu jekk ma jweġibx sewwa għal dawn il- mistoqsijiet. Fil-ħrafa. Maltija, flok ir-Ragħaj tal-kunvent, jidħol fin-nofs Fra Gaspru li kien kok u ġardinar', Is-Superjur tal-ballata Ingliża jarġa' jtenni kelba b'kelma t-tliet mistoqsijiet H għamillu r-Re, bħalma għamel Patri Ċintju ma' sħabu. Fil-ħrafa. Maltija, Fra Gaspru jqawwi qalb Patri Ċintju u sħabu : SUN) kalilhom, ċeit li f'raskoml Pibżgħu xei, chemm intom vavif Fil-ħvafa Ingliża r-Ragħaj iwieġeb lis-Superur :— ĊNow eheare up, sire Abbot, did pour never ħed 1et, That a fooi he mag learn a wise man wittl Tend. me horse, end serving-men, and. jonr apparel, And Pil ride ta London to answer pur quarrel Fra Gaspru jgħid lil sħabu UTibżgħu rel…….. Nieħu il-biecia fuq spalleija, Ir-Re tagħna rorta vista; XEBĦ TA' GHANJA MALTIJA MA' BALLATA Ineniża 45 Immur jen, taparsi Cintiu, U naklagħkom…… ħeech chif nista—' Hawn Fru. Gaspru jidhirlu li għandu jqarraq bir-Re għax dan ma kienx wisq jagħraf mill-bcgħod, fil-waqt li r-Ragħaj tal- hrafa Ingliża jidhirlu li għandu jqarraq bir-Re, il-għaliex huwa kien jixbaħ lis-Superjur ta' l-Abbazija :— SNaq frowne not, if it hath bin told unto mee, L-am-like gowr lordship, as ever maj bee; And if-gon will but lend me V0Ur gowne. There is-none shall knowe us at fair London towne,' U s-Superjur iwieġbu :— w hurses and serving-nen thou sħalt hare, li sumptuous arraj most gallant and brave; With crozier, and miter, and vocket, and' cope, To appeare 'fore our Father the Pope' — iżda Fra Gaspru tagħna ma kellux bżonn jissellef i l-libsa ta' Patri Ġintju għax hu kien, ukoll bħala Àjk tal- Kabuċċini i bes bħal sieħbu tal-kunvent, li, milli jidher, IE Patri Maj €Tibes ciokka ġdida u ġibet Għal palazz pħal chiecu wei; Annunzianh kuddiem ir-Re: Ħaun. il-għaref Patri Cintiu….. Ir-Re hal: Pare Cint, entrezi (U stiednu jidħol bil-Franċiż, bil-lsi u, li milli jidher, kien sa minn dak iż-żmien l-ilsien tad-diplomazija. Ir-Re tal- mala Ingliża jilqa' wkoll bi kliem ta' etiketta lis- Superjur ta' l-Abba : U donnu li b'hekk ried ifissirlu li għamel sewwa l huwa raġa' deher quddiemu fil-waqt biex iwieġeb' għal dak li talab minnu. Fil-ħrafa Maltija, Fra Gaspru, hekk kif deher quddiem ir-Re u għamillu riverenza :— 'Majestà, kal, is-serv tigħae…… Gimgħatein taitni biex naliseb, Dauc għaddeu, u jena migħae.' 4Ġ IL-MALTI U r-Re dlonk wieġbu :— — Bravu, bravu, Patri Ċintiul Intia lest bil-verità $ U l-ieħor wieġbu :— —'Jena, Sire, lest min colloe; Istaksini, MajestàP' U hawn bdew il-mistoqsijiet, u għal kull mistoqsija t-tweġi- ba. tar-Ragħaj fil-ħrafa Ingliża u ta' Fra Gaspru fil-ħrafa Maltija. L-ewwel mistoqsija tar- he fil-ħrafa Maltija hija din :— f'hemm i għali min dil arti U Fra Gaspru jwieġeb :— — EN miljun, ħames mitt qasba, Nitt izbar, u nofs, u quart.' U r-Re daħak u ħalef bl-isem ta' San Bittel u nfexx jgħid: 'T did not think I ħad been worthe s0 littlel Kif naraw, l-ewwel mistoqsija, u, għalhekk ukoll, it- tweġi- ba, fiż-żewġ ballati ma jaqblux ma' xulxin, It-tieni mistoqsija tar-Re fil-ħrafa Maltija hija din :— 4 X'ealelu għamilti fuk il-boħarf… Uhemm fih ilma, Patri Cintż— U Fra Gaspru jwieġbu :— UDisgħin elf miljun bittiq U erba' bramel; ma daw żid (Għax ħargitli dil-frazioni) Tliet-itruz u pinta u ftit…… XEBH TA' GHANJA MALTIJA MA' BALLATA InGLIżA 47 Fil-ħrafa Maltija r-Re jidher li ukedd għax baqa' f'wiċċu, u nfoska f'demmu ghax deherlu li dak il-Patri qed jidħak bih, l-ik- tar meta Fra Gaspru (għalih Patri Cintju) urieh li jekk jfiddubbja jista' jqabbad lin-nies ikejlulu, ikewsulu, eċċ., u jara jekk dak li qallu hux tassew. Fil-ballata Ingliża t-tieni. mistoqsija tar-Re hija din :— U r-Ragħaj iwieġbu :— Ir-Re jarġa' jidħak (bla ma jagħdab) u jaħlef b'San Ġwann, u jwieġeb :— (jissokta) BIDLAI Ta' VAL. Daħal fil-maqdes bn'edem biss u tela' Sal-midbaħ tal-Mulej; żagħżugħ qalbieni Sellem Id-dinja, lii qrabatu, 'l-ħbiebu, U nxteħet wiċċu fl-art, beżgħan, 'ma hieni. Imbagħ'd rebbieħ fuq il-frugħat tal-ħajja hesuq, għajnejh bi dmugħ ta' ferh imxarrba : Ind'lku idejh biż-żejt 'mqaddes, kelmtu Niżżlet lis-Sid f'din l-art għall-ewwe: darba. Ħareġ mill- maqdes K'istii jeħor, b'ruħu jmnaqqxa b'għelm li ma jitħas qatt, fis-setgħa tal- Mulej biex' jiżra. isaqqi, Jorbot u jħoll, u jfan 7 Tl-kwħadd: IS-SARDINELLA Ta' GEORGE ZAMMIT M'għandekx lewn il-ward ta' Mejju, Jew riħet il-Lixandrina; Hadd ma jżommok b'warda fina, 'Twajba, fqajra Sardinella. Ġewwa, s-swali tas-sinjuri Ma, tistax rasek ittella' F'dak is-seħer ta' kvluri: — Ġiżi, Ġijji, Tulipani — Fuq l-imwejjed fejn ibejjet L-għasel morr ta' min hu għani — Għani biss fid-deheb li jlellex 'L hawn mill-gabar u jħallih Mgħarar f'dalma jibki fieragħ Għat-tnewnima tal-musbieħ Ta' min ġema' ġid is-sema. Int' fqajra, Sardinella : Iżda ssa:tan fuq is-setaħ Ta' m'n, bħalek, qalbu fetaħ Ħali jidħol l-akbar għana: — Dawl ix-xemx, saħħet is-safa; Ta' min, bħalek, għajnu rafa' Lejn is-sema, u għamlu tiegħu l Inti ssaltan f'ċint it-taraġ Li mill-bitħa jeħdok fl-għorfa : — L-għorfa ħiemda, kollha riħa Ta' purtieri merfugħin, Ħwejjeġ sbieħ u kurtinaġġi, — Li tinfetaħ biss għall-festa, Jew kull meta, f'magħmudija, Sardine.la ferreħija, Fuq idejn il-mistednin, Tara għaddejja l-kokot'na Jew xi tazza. rożolin B'ex isaqqi gallettina Tew, aħjar, xi biskottin ; Most il-ferħ ta' l-omm, li tħaddan Ma' sidirha ħajja ġdidu ; Vost il-ferħ tat-triq bi ħġarha, Il-parrini u l-ħadda:a, Geġwiġija tfal iduru Duħkanin dawra durellu : Ħluq j'tbissmu, qlub se jfuru:- Bl-ogħ;a ferh madwar il-qsari, — U int bil-kemm għajnejk ittella', Twajba, fqajra Sardinella — 7 Humà dawn, is-swali tiegħek, Dawn saltnatek, dawn rebħietek : Xelmx u beraħ ikħal n'r, Daħk il-hena, tat-tfulija, Ġieh is-setaħ f'dar vaħlija, Sard'nella ferreħija, Xhieda t'Alla f'da: il-fqir. Iżda ssa:tan waħdanija Fuq il-kotra ta' kull ward, Sardinella ferreħija, Meta ġm'eiek jiksi l-art, Ta' kull meta. t-triqat taghna. Jaraw tgħaddi l-Ostja Mbierka Xbieha tal-Feddej setgħana ; Waqt li l-hawn u 'l hinn jinxteħtu Għarkubbtejhom fl-art, sektin,. Il-fidili, minn fem igħaddi. Post l-inċens, il-Baldakkin, It-triqat jinbidlu f'ġenna Għax sbuħitek, imżebilħa — 2 Mis-supperv, għamlet it-triq; :i:- Bħal tap't li fuqu jixraq lli jirfes il-Ħallieq. : Niżel f'għalqa kiel, twikkel, tar, Mar f'bejta xtarr, u tama' ż-żgħar. GĦASFUR Ta' ApreL FIORINI Reġa' Mar Iġġerra Hu u tar biex. f'bejta għaja martu, fittex seqa, reġa' wliedu l-ilma. ż-żgħar. — dar. ' ż-żgħar, Sab, Għanna — F'bejta raqdu xorob, ħieles, mar. raqda, mela Mferraħ Faħħar meta ħalqu. meraħ, 'l Alla d-dawl talli ħalla tah d-dinja ħajja kollha ħielsa, dlam. b'ebda niket. IL-QAWSALLA TA' L-IMĦABBA Ta' VINCENT CARUANA Hekk kif qawsalla t'dher Fis-sema kollha lwien, U xħin jibbnazza sewwa Ma tibqa' tar'ha mkien, B'ilwien hekk sbieħ tidhrilhom IL-imħabba lill-bnedmin U jaħsbu li sal-qabar Twassalhom ferħanin ; 'Ma xħ'n j'bbnazza moħhom U minnu jmur iċ-ċpar Idubu lwien l-imħabba Li jpinġu l-qlub iż-żgħar. Quddiem il-Madonna tad-Duluri, Ta' Ġieżu, il-Belt. Ta' PAWLU AQUILINA Habbejtek dejjem, bħal ma taf, għax qalbi Tħobb tiġi fejnek biex tarak sikwit; 'Tħobb tiġi tfarrġek u titfarraġ minnek U nħoss ġo fiha l-ferħ li nkun irrid. Taf Int, Madonna, kemm-il darba nifsi Kien wasal b'ex jintemm bi qtigħ-il-qalb U reġa' fija ħa mill-qawwa u saħħa Li tajtni Int ma' l-ewwel biki u talb, Qatt ma ħallejtni… qatt ma bgħattni lura, Bid-dmugħ iċarċar ma' ħaddejja. sfiq; Dejjem tfajt f'ħa'sti dik il-ħarsa ħelwa Bid-dawl u d-dija biex turini t-triq… Kull meta kont m'tluf u għajjien mejjet, B'a ħila, b'a mistrieħ, bi dwejjaq kbar, Sibt ġewwa ħarstek saħħa ġdida dejjem U għabu minn ġo fija l-hemm u ċ-ċpar. Darba ġejt niġri ġo dirgħajk u f'bikja Ta' dmugħ u f'karba kolha wġigħ u mrar Tlabtek għal ommi biex tagħtiha s-saħħa U terġa' lura magħna minn l-isptar… U omm' qamet kollha ħila u saħħa, Kif tlabtek jien, u reġgħet magħna d-dar. Il-lum xbihetek tqim kuljum, bil-għożża. Kul x'ħin tiftakar fik, bil-lejl, bin-nhart jk k ke Il-lum ġejt għandek b'qalbi safja, sħiħa, Mimlija faraġ milli sqejtni Int, U miegħ: ġibt ix-xebba li nħobb jiena : Żomm lili b'ibnek u 'l-imħabbti b'bint. IL-MAnri Għax aħna rridu nagħtul .Biex infarrġuk min-nike k qalbna… ħudha, ta' daż-żmien… Biex naraw fik, flok dmugħ, għajnejn imdawla, U qalb imdawra bil-ward Madonna tagħna, bares Man-n'ket, tiegħek ġeww l Tia ngħixu fik u bik, iet tal-ġnien l ejna, żommna, a qalbek, sħaħ. Omm tag ħna, Biex f'imħabbitna lejk ma nkunux xħaħ, Mhijiex, Madonha; imħa, Jekk lilek ma nħobbukx Int Ommna 'dejjemt Ha ;bà ta' bejnietia, tassew bil-ġenn. li qlubna: f'waħda:- Iss'b ġo fik l-imħabbi; s-sliem u' l-kenii. U meta twarrad imħabb'tha f'warda…. F'wardiet…, ħu Inti dal-wardiet ukoll Irridu ngħixu fik: b'uliedna magħna 7 UU Biex tisboq imħabbitna l-ward tal-qroll, 7-7 irrid ħarak, ferħana tin fi'mkien l 'imħabbifna Hekk… hekk, Madonna; Bija u b' imħabbti marbu Berikba' nt Il-bniedem iqis g għemilu, 'iżda Àlla jiżinlu felinitu, Thomas à Kempis. La taħsibx wisq iżjed' fuq dak li m'għandekx milli fuq dak li għandek; iżda minn dawk il- hwe jjeġ li għandek agħżel l-aħjar, a imbagħad oqgħod aħseb kemm kont tixtieghom li kieku ma kinux għandek. X'JISWEW Ta' JOHN SCIBERRAS X'tiswa l-mużka li fl-għaxija jinsġu l-kwiekeb mat-tpetpit jekk ma tista' qatt tinstema' minn did-dinia mqar għal ftit2 X'tiswa l-għanja ta' tnehida li r-riħ jonfoħ mas iet jekk in-nies titbażża' minnha flok ma ttiha t-tifsiriet 7 X'tiswa n-nisġa li taf taħdem f'lejl imqammar Filomel jekk, għas-serħ u l-kenn tas-sodda, dik il-ħlewwa n-nies tistmell 2 U x'qatt jista' jiswa għalija li jien ngħanni bla waqfien meta fija jbaqbqu l-v la ħadd ma jrid jaf min jien7 Ta' JOĦN SCIBERRAS IL-KBURIJA TAL-PAGUN Kważi b'mistħija ngħid L matul ħajti ma kont rajt qutt kburija ta' pagun, iżda malli rajt lilek sirt naf malajr kif tkun. IL-KOR Mir jisboq lil dal-kor għall-armonija ħlief qabda qtutes igħannu fil-għaxija 9 MIN JARRA MOĦĦU… Wara sagħtejn tpittir quddiem il-mera ħarġet ħamra mid-dar bħal sardinella, 'mma ħalba xita li għal għarrieda niżlet żellġet u kerrhet kemm kulari kellha, LIL WIEĦED LI QED JITGĦAL LEM ISUQ IL-KARROZZA Met'int tieħu l-liċenzja $ . għarrafni bla' dewmien biex dan ix-xogħol li għandi nibdlu ma' tad-deffien. L-Umbrja l-Qalb tħabbat ta' l-Italja Ta' AneznT M. CASSOLA TEKK huwa ininnu li l-pajjiżi għandhom qalb bħalma għand- hom il-bnedmin, u dina l-qalb hija l-ħajja tal-pajjiż, l-Italja hija tabilħaqq art b'saħħitha u fuq tagħha għaliex l-Umbrja—li hi sewwa sew il-qalb ta' l-Italja—hija medda art fejn hemm il- ħajja. Hemm il-ħajja mhux biss għaliex fil-Corso Vannuecci tal- belt ewlenija jinsabu Kafejiet kbar u palazzi għonja li jfakkrux f'Via Veneto ta' Ruma, iżda wkoll għaliex fit-torog dojoq li jix- bhu t-trejqat ta' Venezja hemm xi ħaġa li tħollok iżda li jifhem x'inhi biss min twieled u għax ġo Peruġa jew ukoll dak l-istn- dent barrani li qatta' bosta xhur 'fiha. Jekk it-Tevere bl-istorja tagħha — u tista' tgħid li din ix- xmara hija l-aqwa vina ta' din il-galb kbira — ma xxarrabx l-ib- liet kollha ta' l-Umbrja, madankollu l-ibliet kollha ta' l-Umbrja darba waħda ċċappsu bid-demm tal-Gwelfi u l-Ġibellini, L-Umbrja kienet ġiet imħarbta. waqt il-Gwerra Gotika, u wara rat l-invażjoni tal-Longobardi. Iżda ftit ftit l-Umbrja għad- diet taħt il-ħakma, tal-Knisja. Xejn ma swielhom lil-dawk il-ftit għonja Umbrin li fittxew li jfixklu 'l Cesare Borgia fil-jasar tiegħu, għax dan għaraf jeq- red bil-qilla dik il-għaqda tal-għedewwa. Kellu jkun fl-aħħar- nett Pawlu ITI biex jagħti 'l-Umbrja gvern li jistħoqqilha u li dam sa l-1860, sena li fiha l-Umbrja saret ħaġa waħda mal-bqija ta' l-Italja u l-qalba tal-penisola li issa kienet miexja bil-qajla. imma żgura, lejn ir-rabta f'nazzjon waħda. L-Umbrja hi bħal għadira ġierja ta' kampanja, imrażżna mill-Appennini Hi jaqfluha bejn il-mewġ qawwi tagħhom. Is-swar u l-bibien Btruski, id-dwiemes u l-fdal tat-tempji ta' Peruġa u Orvjeto jġibuli quddiem għajnejja l-Gżira ċkejkna u għażiża. tie- għi li għandha storja hekk sabiħa u li fuq il-baħar timtedd 'Voeculta e bassa'' sittin mil bogħod minn Sqallija. Peruġa hija l-belt li tgħodd għal dak l- studjuż li, biex in- għiduha bil-Latin, irid miscere utile dulei jew, fi kliem ieħor, għal dak li jixtieq joqtol żewġ għasafar b'ġebla waħda. Tabil- L-UmBRJAa L-QAns TĦABBAT TA' L-ITALJA 55 ħaqq li Perusia bl-imfakar qodma u bl-universitajiet tagħha, bil- veduti tal-għaġeb u l-ħafna ġonna tagħha hija maħluqa għall- villeġġatura ħarkiena. Hawnhekk għadu jinħass iż-żmien ta' l-Etruski u ta dju Evu, għadha ħajia l-epoka Umbra li tat isimha lill-pajsaġġ iħaddar, Ftit kilometri l-bogħod minn din il-belt ewlenija u Vaugusta ' jinsabu żewġt itruf minn tal-ġenna : Le Fonti del Clitumno, ta' fama Carduċċjanu, u l-Passo del Furlo, ir msaħħra li fiha Mussolini kien igħaddi ħafna mill-ftit sigħat ħiel- sa tiegħu. Fl-aħħar mill-aħħar ukoll fid-dittaturi tinsab qalb ta' poeta, għax: Art, mela, ta' l-istudjużi, tal-poeti u ta' l-artisti din l-art 'Taljana ta' l-Umbrj Iżda art ukoll ta' devozzjoni, fejn tara kuljum għadd kbir ta' pellegrin l ġew minn l-ibgħad irk tad- dinja. biex iżuru l-belt żgħira u ħelwa ta' Assisi bajdani jmorru flimki en lein il-kunvent qadim Franġiskan li jixs fuq ix-xifer ta' : għolja indawra bl-irdum. Meta, kien donnu wasal biex fid-dinja tintefa għal kollox l-imħabba, twieled il-poeta tal-''Cantico di Frate Sole''. Tl-law- da li fil- ħerqa reliġjuża tag ħha, tbierek 'il- -Mulej li ħalaq għall- bnedmin 'il-Ufrate sole'' u. 'sucra: luha'' u Vfrate foco' , u li tnebbah lill-bniedem biex jaħfer lill-għedewwa u jitgħallem iba- ti; u li bil-memento mori tagħha ssejjaħ il-ħżiena biex jimxu mit-triq it-tajba. Il-ħlewwa tal-poeżija Franġiskana timxi ad f'id fl-Umbrja mas-sentiment reliġjuż li iġedded il-kbir Qaddis ta' Assisi. Iżda l-Umbrja għad trid tagħti qaddisin oħra, u fosthom jiddu Santa Kjara nu Santa Skolastika, oħt Benedettu. Barra dawn, Fra Joeopone minn Todi wara li għadda ħajja bla jies, u wara li daq il-ħabs talli kiteb versi kontra l-Papa Bonifaċiu VTIT, meta, mititlu martu, mara qaddisa, taha għal ħajja ta' fewba. Bħal San Franġisk, huwa beda jikteb poeżiji sagri fuq il- metru tal-ballata u b'hekk għamel li l-innijiet qaddisa saru jin- għoġbu iżied lill-poplu. Għalkemm l-arti tal-'lawdi'' tiegħu daqqa togħla ħafna u daqqa ma tiswa xejn, d-lawdi fihom infis- hom jħeġġu dejjem his-sentiment reliġjuż. 56 IL-MALTI Todi lill-Umbrja ma tathiex biss 'ii Fra Jacopone iżda wkoll palazzi mill-isbaħ ta' l-aqwa arkitetti ċivili: Taljani tat-tlittax u l-erbatax-il seklu. U Todi wkoll, bħall-ibliet kollha ta' l-Umbrja, għandha s-sehem tagħha fil-kwadru ġenerali tal-kampanja maħ- duma, tal-veduti mill-isbaħ, tat-tbexbix imdawwal. Għaliex l- Umbrja kollha—minn Peruġa sa Assisi, minn Bettona sa Spello, minn Panicale sa Spoleto u Terni—tlewwen hekk sabiħ li ġġiegħ- lek tinxteħet għarkobbtejk titloh 'T Ala li ħalaq dak il-ġmiel. Tawdi sħaħ Umbrin kienu jkantawhom id- 'disciplinati di Gesu Gristo'', li kienu konfraterniti mwaqqfa dwar l-1260 bis-saħħa tal-prietki ta' Frate Rainieri Fasani. Dawn il-konfraterniti kie- nu jiġġerrew mal-bliet u fil-kampanja jitolbu 'l Alla jaħfrilhom dnubiethom. M'għandniex xi ngħidu, fl-Umbrja ma jonqsux l-akkademji artistiċi u letterarji li mis-sittax-il seklu 'l quddiem nibtu ġo Fo- ligno, f'Orvieto, f'Città di Gastello u f'ħafna bliet oħrajn ewle- nin. Ma jonqsux fuq kollox il-knejjes u d-Dwomi li twaqqfu biex jixhdu l-opra tal-għaġeb tal-ġenju artistiku Taljan u Tim- ħabba tal-poplu lejn Alla. Il-poplu ta' l-Umbrja huwa poplu ħarkien. Filgħodu fit- toroq imwarrba, turisti minn knll pajjiż jaraw irġiel u nisa qegħ- din ibigħu ż-żraben, ilbies, ħwelj ineħtieġa u ġojjelli, bla għajat żejjed bħalma jagħmlu dawk il-bejjiegħa ta' l-ibliet kbar bħal Napli, Milan, Ruma. Il-bidwija. sbejħa tistiednek bil-ħlew- wa biex idduq il-lanġas jew it-tuffieħ bnin. Is-Sibt filgħaxija tilmaħ in-nies ħerġin bil-kuxjenza nadifa mill-knisja, waqt li tfajliet ħla nikta joħolmu l-jum tal-għada me- ta, libsin ta' għarajjes żgħar, sa jilqgħu għall-ewwel darba ġo sidirhom lill-Bambin Ġest. Sadattant il-mastrudaxxa jħabbat b'ħerqa kbira l-martell In-nies ta' l-Umbrja huma twajba, snin tagħna, ħorra. Kull raġel, kull mara, kull tifel huma waħda mill-ħafna arterji jew vini rqaq ta' din il-qalb kbira ta' l-Italja. Huma l-arterji u l-vini li fihom jiġri demm nobbli — mhux ikħal — iżda, aħmar bħall-imħabba, aħdar bħat-tama, abjad bħas-safa. Dawn it-tlitt ilwien taż-żerniq u tal-kampanja u ta' l-iljieli qamrija, huma sewwa sew il-kuluri ta' l-Umbrja, Huma sewwa sew il-kuluri ta' l-Ttalja, DWARDU CACHIA: ŻIEDA U TISWIJA Ta' Ġ. Wara li deher l-istudju tagħna ''Traduzzjoni iminn Camoens bil-Malti', konna rċevejna ittra ininn għand is-sur Rogantin Cacha, li jiġi neputi ta' Dwardu Cachia, fejn żied jagħtina xi tagħrif bijografiku li mhux biss iżid ma' dak li konna nafu fuq il-poeta Malti, imma wkoll isewwi u jiċċura xi ħwejjeġ li- kien kiteb A. Levanzin f'ittra li aħna ġibna xi bċejjeċ minnha fl-is- tudju tagħna. Billi l-ittra tas-sur R. Cachia għandha interess fiha nfisha debrilna fi tajjeb wieħed iġibha hawnhekk kif inhi sħiħa :— Ħadt gost ħafna naqra l-istudju interessanti tiegħek ''Tra- duzzjoni minn Camoens bil-Malti li deher fil-ħarġa ta' Il-Malti ta' Ġunju ta' din is-sena. Iżda stagħġibt mhux ftit x'ħin qrajt li skond Wistin DLevanzin, iz-ziju Dward ''miet f'idejh, f'gorboġ hdejn iċ-Ċimiterju, f'għaks kbir… u b'qalbu maqsuma . Kif Levanzin ħoloq din il-praspura ma nistax naf, ħwejjeġ tad-dinja l-oħra. Iz-ziju Dward miet f'waħda mill-isbaħ kmamar ta' l-aqwa djar ta' l-Isla, Nru. 166, Strada. Din id-dar, flimkien ma' tnejn oħra ma' ġenbla, li kienu jappartienu lill-familja tie- għu, iġġarrfu fil- blitz il-kbir ta' fuq l-Mlustrious. Ma' tul il-marda tiegħu daret bih oħtu Manwela, li kienet tinqala' daqs l-aqwa nurse, u kellu l-konforti kollha li wieħed jixtieq, kemm tal-ġisem u kemm tar-ruħ. Kien indawwar minn ħuta, minn ibnu waħdani, u min-neputijiet u minn għadd kbir ta' ħbieb. . Il-marda tiegħu ħadha bħalma ħa ħajtu — bl-akbar sabar. Waqt li kien marid fis-sodda baqa' bl-istess tbissima li dejjem kellu f'wiċċu meta kien b'saħħtu. L-aħħar poeżija li kiteb kienet ''Profezija fuq Franza', din spiċċaha ftit qabel ma miet, i ngħoġbot ħafna. Miet f'sessieh u l-aħħar kelmiet tiegħu kienu : VIn manus tuas, Doniine, conunendo spiritum meum'', 58 IL-MALTI Iz-ziju Dward dejjem kien ħaddiemi u ħabrieki, u qatt ma ġie bżonn ħadd. Dejjem għax ħajja modesta, mu kellux kapriċ- ċi; il-ftit flus żejda li kien ikollu ma kienx jonfoghom ħlief f'kot- ba, stampi u bolli. Ibnu Willie miet ftit xhur ilu. Inselli għalik, Kos. Niżżu ħajr lis-sur Cachia tat-tagħrif li bagħtilna u ta' l-in- ieress li ħa fl-istudju tagħna. Burra l-ġentilezza li biha bagħtilna dat-tagħrif u tana fotografija li minuba stajna nagħmlu l-eliehċ li deher fl-istudju msemmi hawn fuq, inħossu ruħna obbligati wkoll lejn is-sur Cachia għal dil-biċċa tagħrifa oħra li tana bil- fomm fuq mistoqsija li għamilnielu : 'Iz-ziju Dward kien tgħallem l-Ispunjol meta kien hawn il- ħaddiema tal-breakwater. Kienu ġew ħaddiema Spanjoli, barra oħrajn Taljani u Sqallin. U hu kien jagħtihom lezzjonijiet ta' l-Ingliż, u minn għand l-Ispanjoli, billi kellu diġà bidu tal-Isien Spanjol, tgħallem sewwa u ipprattika l-Ispanjol '. Nittamaw: illi l-qarrejja ta' Il-Malti jilqgħu bħalna din iż- żieda u tiswija. Tifkira tal-Ġublew tad-Djamant tas-Saċerdozju ta' Mons. Dun Karm, Psaila, D.Litt. Fid-1) ta' Mejju li għadda, Mons, Dun Karm. Psaila, il- Poeta. Nazzjonali tagħna u President Onorarju tal-Għaqda, stiċ- den lill-ħbieb tiegħu għal quddiesa li qaddes fil-Knisja Parrokkjali ta' San Girgor, Tas-Sliema, bħala tifkira ta' Għeluq il-Ħamsin Sena ta' l-Ewwel Quddiesa tiegħu. F'd'n l-istedina ta' ferħ. kien hemm jirrappreżentaw il-Għaqda: il-Kav. Dr, Ġ. Galea, President, u s-Su: Godfrev Zarb Adami, Segretarju tal-Għaqda. Aħna wkoll ningħaqdu fil-ferħ ta' din l-okkażjoni hekk sa- biħa u nixtiequ lid-Dekan tal-K'ttieba Maltin, Dun Karm Psaila, ir-Riżq u l-Barka tas-Sema għas-snin kollha ta' ħajtu. KORRISPONDENZA: MALAPROPISMI FIL-MALTI 12 ta' Mejju, 195. F''Il-Malti' ta' Marzu li għadda, is-Sur Ġużi Abela wera li, kif jaħsibha hu, il-kelma f'Nisrani' ma tfissirx 'Kristjan'' imni t'Kattolika''. Iżda din il- konklużjoni wasal għaliha wara li huwa nnifsu stqarr li l-kelma f'Nisrani' twieldet fl-istess żmien meta missirijietna tgħanmmdu minn idejn Sun Pawl u saru jemmnu fin- Nusri, fi Kristu l-Iben t'Alla. Id-dizzjunarji jqisu l-kelma t'Kristjani' bħala dik li tagħżel 'il-min jipprofessa l-Fidi ta' Kristu. Id-definizzjoni ta' ''Kattol- ku C'Catholic') hija Uli jmiss lin-nies tad-dinja kollha taż-żmi- nijiet kollha ', jiġifieri universali '. Il-frażi U'mbux Nisrani għal min huwa 'non-Catholie' hija versjoni maħluqa mill-użu ħażin. jiġifieri mill-Malapropismu li, skond ''Id-dizzjunarjn Ingliż u Malti'' ta' Mons. C. Psaila (Dun Karm) huwa ''ħaġa, kelma, eċċ. li tingħad, tingħamel, issir bar- ra minn ħinha, barra minn lokha. L-'Oxjord Dietonarx'i' isej- jaħ il-Maluprops (mill-Franċiż Mal d-propos) thing inopportunz- lu (said, done, or huppeningi'. Id-dizzjunarji l-oħra jaqblu ma' dawn. UCNisrani' (qabbel U'Nazzarenu ) tfisser mela Kristjan ' (Krista), VC Christien' (Chris. on-Catholie' hija l-istess bħal 'Mhux Kattolku''. Imma sewwa sew minħabba l-Malapropismu, il- -popolin jagħtiha. s-seus iniproprju ta' Mhux Nisrani' flok Din hija kwistjoni ta' lingwa u mhux ta' Reliġjon, kif għod- du ġiebha l-korrispondent tas-Seminarju Awstraljan, 60 Dizzjunarji Maltin Studju Kritiku ta' A. CREMONA MALTESE LEXICOGRAPEV. — J. Aquilina, (Estratt mill- F'din il-kontribuzzjoni fir-rivista belġjana ta' l-Università Kattolika ta' Louvain, il-Professur Aquilina jagħti fil-qosor, iżda b'mod: kompren- sir. bħal kwadru sinottiku ta' l-istorja Jessikografika ta' l-ilsien Malti. Bħalma jurina, hija ħaġa li ma ssibhiex ħlief fil-Malti, illi l-letteratura Maltija kellha titwieled wara l-ħolqien, l-ewwelnett ta' grammatika, imba- għad ta' dizzjunarju, u dan jurina li l-isvilupp tal-lingwa Maltija, bħala lsien miktub, ma mexiex fuq ir-rotta ta' l-ilsna l-oħra, jiġifieri beda fuq prinċipji akkademiċi u mhux pedagoġiċi, u għalhekk, dizzjunarju donnu kellu iżjed importanza filoloġika milli skolastika jew letterarja, il-maqlub ta' dak li ġara f'lingwi oħra. Dan jidher wisq iżjed fix-xogħol ta' De Sol- danis bid-dizzjunarju manuskritt u bil-grammatika tiegħu milli fil-Lezievn ta' Vassalli. L-Awtur jagħti lista ta' I2-il dizzjunarju li s'issa ġew stampati mill- : 1796, jiġifieri minn Vassalli hi hawn, fosthom tnejn etimoloġiċi, Tfisser il- pjan. ta' Vassalli fuq il-mezz tal- koltiv: zjoni tal-Malti bħala bidu ta' tagħlim għall-poplu— dher mid-Diskors Preliminari tad-Dizzjunarju ta' Mass; alli, li bħala bażi ta' dan it-tagħlim iqiegħed il- Grammatika u d- Dizzjunarju tiegħu. Il-metodu ta' Vassalli fil-kompilazzjoni tad-Dizzjunarju huwa mfisser bir-reqqa kollha, u, bħala t-tieni xogħol, wara dak ta' De Soldanis, l-Aw- tur iqisu mill-aħjar fost dawk ukoll li saru wara, għalkemm. ma tistax igħid li-hu perfett, Fil-moħħ. ta' lii l-iskop tad-dizzjunarju kieh ik- tarx skolastiku milli fioloġiku, li jiġifieri jikteb u jippubblika dizzjunarju Mi jkun ta' fejda u għaj una għal min irid jitgħallem: it-tifsi Latin tr Taljan li dak mien kienu ż-żewġ lingwi skolasti kellu wkoll il-ħsieb l jagħti f'supplement l-etimoloġija tal- 77 IHi l-metodu alfa ku fit-taqsim tal-kliem skond id- junarji EWTU- pej, kif fuqu mexa Vassalli u lessikografi oħra (barra jidhirli jien A. B. Caruana) huwa l-nietodu l-iżjed prattiku għal udent Malti, għalkemm xjentifikament mhux il-metodu ta' l-ilsna semitiċi, jammettih 'l-istes Aw- tur, kif ukoll għandu jammettih kull studiuż u kull min igħallem. Hija ħaġa li skond is-sens prattiku, jammettih ukoll l-Awtur, dik li l-metodu tat-taqsim radikali tal-kliem ma jagbilx f'dizzjunarju Malti (naħseb jien l-iktar f'dizzjunarju skolastiku)j—f'ilsien li fih hemm mal-40 fil-mija ta' kliem rumanz li ma jnisslux il-forotii agħhom fuq għerq il-kelma. Il-metodu tat-tagħlim radikali t liem, jaqbel isir f'dizzjunarju etimoloġiku bħalma sat b'ċertu mod wisq d minn Dessoulavx fil-Malfesc-Arabie Word. List milli minn Barbera fid-dizzjunarju tiegħu, li mexa Kelma b'kelma fuq l-ors dni tal-kliem fid-dizzjunarju ta' Falzon, Skond l-Awtur, Caruana qabeż il-foss, u ħalla barra l-kliem ta' nisel rumanz, fil-waqt li, kif naħseb jien, Caruana ħallih apposta, għax l-iskop tiegħu kien li jagħti biss in-nisel tal-kelma Maltija-Semitika u mhux tal- kelma Maltija-Rumanza. Fuq kollox l-Awtur fid-dizzjunarji Maltin (teħodhom kollha kemm huma) isib dawn in-nugqasijiet: Nuqqas.ta' xi kliem użat, biċċa minnu f'xi postijiet ċkejkna tal-gżejjer; nuqqas. ta' tifsir sekondarju ta' kliem; nuqqas ta' forom imnisslin; nuqqas ta' verbi prep jonali li jħiddlu t- tifsir mal-preposizzjoni li tis ssieħeħ magħhom, NUQQAS ta' fraż t, idjomi, eċċ.; nuqqas ta' eżempji fl-użu letterarju u fl-użu soċjali, tekniku, eċċ., u għal dawn l-Awtur ifisser b'reqqa u b'mod dettaljat b'eżempji. F'dizzjunarju bħalma hu dak ta' Vassalli ma tistax tistennieh li ma jkollux xi waħda, tnejn iew iżjed minn dawn in-nuqqasijiet bħalma ma tis- tax tistennieh fl-ewwel: dizzjunarji li nkitbu f'ilsna oħra: iId-dizzjunarji jikbru mal-progress tal-Lsien fil-letteratura tiegħu. Bħalma jfisser l-Awtur, dizzjunarju, bħalma hu ta' Vassalli, u ta' oħrajn li ħarġu wara (neħħi ta' Caruana u ż-żewġ dizzjunarji etimoloġiċi li semmejna) mhumiex ħlief ta' fejda popolari u skolastika. L-Awtur, bħala prototip tad-dizzjunarji Maltin li s'issa ħarġu, jagħ- 'żel il-Lexicon ta' Vassalli li għaż-żmien li fih inkiteb ma jiġborx fih il- kliem kollu fid-dizzjunarji li ħarġu wara, Meta niflu dawn id-dizzjunarji, insibu li erbgħa minn dawn ma set- għux ikunu mgħammrin b'dak kollu li jinħtieġ f'dizzjunarju bit-termino- loġija u frażjoloġija sħiħa tal-lsien Malti fis-sens letterarju tal-kelma, billi huma dizzjunarji ċkejkna li nsibuhom taħt l-isem ta' dizzjunarji Portatili fit-Taljan u Little Concise jew Pochet Dietionaries l-Ingliż, bħalma huma d-dizzjunarji ta' Francis Vella, ta' V. Azzopardi, Mamo u Magro, Vas- salli kien minn ta' l-ewwel li wera apprezzament f'xi ħwejjeġ li oħrajn ta' warajh ma daħħlux fid-dizzjunarji tàgħhom, jiġifieri kliem ta' tifsir sekon- darju, eċċ. waqt li Caruana 'jisboq lik oħrajn għall-kotor ta' idjomi, pro- verbi, u frażijiet safja li hu daħħal u li juru iżjed teknika fl-użu minn dawk il-frażijiet li nsibu fid-dizzjunarju ta' Busuttil, li għandhom tasla daqsxejn iżjed popolari u moderna. Fl-aħħarnett, meta wieħed jagħsar l-istudju tal-Professur Aquilina fuq id-dizzjunarji Maltin u jqis il-ħtiġijiet, ta' dizzjunarju Malti għal skopijiet popolari, skolastiċi, akkademiċi u filoloġiċi, nsibu li jaqbel li nimxu fuq dak li tawna ilsna oħra iżjed xjuħ fil-letteratura tagħhom mill-ilsien Mal- ti. U, għalhekk, fil-kompilazzjoni ta' dizzjunarju, il-kriterju għandu jkun differenti u skond il-bżonn ta' kull wieħed minn dawn l-iskopi, jiġifieri kompilazzjoni ta': a) Dizzjunarji ċkejkna għal idejn l-istudent ta' skej jel elementari, li jagħtu tifsir sempliċi tal-kliem mill-Malti għall-Ingliż- Taljan u bil-maqlub mill-Ingliż-Taljan għall-Malti; b) Dizzjunarji Kbar, għal idejn studenti liċeali, universitarji, eċċ,, mill-Malti għall-Ingliż-Tal- jan, u vice-versa, b'tagħmira sewwa ta' tifsir, eċċ., ta' kliem komuni, let- terarju, tekniku u frażjoloġiku; ċ) Dizzjunarji Etimoloġiċi fuq il-fasla tad- dizzjunarji ta' Dessoulavs a Barbera (bla ebda irażjoloġijaj—kliem imfisser bl-Ingliż u bit-Taljan; d) Dizzjunarji Kbar bil-Malti, bil-Malti biss, fejn wara kull klma tingħata l-etimoloġija fil-qosor f'parentesi—bi kliem qadim u ġdid (letterarju, tekniku, xjentifiku) u hi frażjoloġija qadima u moderna, REĊENSJONIJIET Paġ. B'dan il-ktieb is-Sur Reginald Vella Tomlin jingħaqad ma l-iskiera tas-segwaċi tal-Musa u jidher quddiem il-qarrejja bħala poeta Malt:. Din mhix l-ewwel darba li dan is-surmast ħabrieki u intelliġenti kiteb versi, imma sa issa hu aktar kien magħruf bħala kompilatur ta' kotba għall- iskejjel u awtur ta' proża għalliema u fejjieda. issa Vella Tomlin wera 'li għandu ħila jħaddem il-ħlewwa tal-versi daqs kemm għandu xeħtu biex isawwar il-ġmiel tal-proża. L-awtur milli jidher ried jaqbad triq ġa'da fil- qasam letterarju Malti. Dar: fost l-oħrajn hu kien jikteb hi stil ħafif, mexxej, ta' gost u ta' ħlewwa donnu biex iħeġġeġ il-ħrara. ta: ħażagħ, imma f'dan il-ktieb hu qaleb għal xogħol iebes, xogħol ta' ħsieb, ta' studju u ta' reqqa. Is-sunett huwa kitba li teħtieġ dehen u sengħa għax tiġbor fi ftit klem idejiet, fehmiet u ħsebijiet li jħaddnu kobor ta' ħolqien, sistem' ta' filo- sofija u xejriet ta' ħajja. Iż-żewġ għamliet ta' sunetti, Petrarkjani u Shakespjerjani, għalkemm differenti fis-sura buma ħaġa waħda fl-iskop: ħsieb għoli mżejjen bi kliein milqut u sabiħ. Is-Sur Vella Tomlin b'ħila kbira għoġbu jagħmel l-ewwel għotja poetika tiegħu b'damma ta' wieħed u tletin sunett kollha ta' standard wieħed imma ta' idejiet differenti. Versi ħarkiena, midmumin kif trid sengħa, l-istil mirqum, bosta fihom lehma qawwija. Aktarx l-ewwel żewġ versi jew l-ewwel strofa jiftħu bl-idea ewlenija tas-sunett, e.2. 'L-I a tal-Qigħan', 'L-Għerf'; imbagħad fil-bqija tas-sunett l-aw- tur iż'd jorqom dik l-idex oriġinali. Din is-sistema tidher ukol f'xi sunett; ta' D'Annunzig' u ta' Pascoli, A Il-ġabra hi magħmula minn żewġ ishma: sunetti sagri u sunetti profani. Ngħid għalija. l-aktar l laqtuni s-sunetti profani għax x'uħud mM.NHhom ifissru b'sentimenti qawwija t-tqanqiliet u x-xejret ta' ħajjiet il-ħniedem. jew il-kobor u l-ġmiel tal-ħolqien. Fis-sunett ''Orfew f'Mejjw', wieħed jaqra ġmiel naturali u ħlewwa sentimentali li ftit issib bħalhom, fil-waqt li fis-sunett ''Frġajt Ftakart'. il-qarrej itiegħem l-imrar tal-ħajja. Is-sunetti reliġjużi kollha mżejnin b'lehma spiritwali, iqanqlu tT-ruħ u jmissu l-qalb. Tista' tgħid kollha miġbudin fuq ix-xejra ta' devozzjoni tant komuni fost il-poeti Maltin. Fis-sunett ''Fl-Addolorata'', il-qarrej iħoss dik il-ħasra li hu kien ġar- rab meta. qara l-poeżiji ta' dik il-għamla mitkuba minn poeti oħra Maltin. Dan il-ktieb qisu bukkett ta' ward natmrali, frisk, sabiħ u m'ewwaħ iżda li miegħu marbuta warda artifiċjali bla riħa u bla ħajr. Din il- warda żejda hi msawra minn dawk il-ftit sunetti miktub'n lil xi per- sunaġġi magħrufin ħafna fil-qasam letterarju tagħna jew fil-ħajja parrok- kjali ta' l-awtur. Għalkemm dawn is-suneti fihom ix-xogħol tagħhom. huma ristretti fl-iskop tagħhom u għalhekk il-lum qajla wieħed jiltaqa' magħhom f'ġabriet ta' poeżiji. Mill-bqija l-awtur tana ktieb ta' fejda, wera l-ħila tiegħu bħala poeta u qabad triq li għad twasslu 'l quddiem fil-qasam letterarju Malti, REĊENSJONIJIET 83 GMALTA NEWS, AĦBARIJIET TA' MALTA. — Perjodi. ku ta' kull xahar, maħruġ mill-Malta Service Bureau, Windsor, Ontario, Kanada. Kull 'meta toħroġ gazzetta bil-Malti qisu jiżdied leħen li jaqbeż għad- drittijiet tal-Maltin, mma meta dik il-gazzetta tidher f'art barranija dak il-leħen jiswa mhux biss biex iħares jedd niesna iżda wkoll biex iwassal fost il-barran'n ma, ir-rieda u l-ħbiberija tagħna u jfissrilhom i siwi. il-għaqal, ija, id-drawwżet, ix-xejriet u l-istorja ta' ġensna. Dan kollu hu mfisger tajjeb ħafna fid-daħla ta' l-ewwel għadd tal-perjo- diku ''Malta News — Aħbarijet ta' Malta'', ii ħareġ f'April li għadda fil-Kanada. Il-ħabib tagħna. s-Sur Ġorġ Bonavia, Membru Akkademiku u Kor- rispondent tal-''Għaqda tal-Kittieba tal-Malti fil-Kanada, il-Patri E.A. Vella O.F.M., u s-Sur Joe Grech huma l-Editur, l-Ass'stent Editur u l-Amministratur ta' dan il-perjod ku l-ġdid. L-ewwel wieħed nafuh bħala ħniedem ħabrieki, inġenjuż n organizzatur tajjeb, it-tnejn l-oħra nistgħu naħsbu li huma nies ta' ħeġġa u ta' ħila, u t-tl eta flimkien patrijotti safjin mixgħulin bil-ħrara li jagħmlu ġid ll nieshom u lil pajjiżhom. Dan l-ewwel numru tal-perjodiku ''Malta News' fih minn kollox: aħbarijiet u artikoli ta' tagħlim, twissijiet u xandir, u għandu jinterk jil kull min jaqrab. Mhux biss hu perjod'ku nteressanti, iżda wkoll ta ħtieġa għall-Maltin ta' barra u ta' Malta wkoll għax iżommhom magħ- qudin flimkien fi ħsieb wieħed u f'rabta waħda. Pubblikazzjonij'et ħħal dawn ħalli joħorġu bl irfus għax huma jiswew b'ex iżommu ħajja xX-xrara mħaħbħa lejn pajjiżhom fost dawk il-Maltin li jitbiegħdu minnu u fl-is- s ħin ma jħallix lilna ninsew lil ħutna li marru jfittxu xortihom 'il ho- jgħod minn hawn, Nittamaw u nixtiequ l hosta Malti hawn u barra minn Malta jab- honaw f'dan il-perjodiku għax b'hekk ikunu jagħmlu ħaġa siewja lhom infushom u lil pajjiżhom. Billi nafu kemm spejjeż il-lum trid biex iż- żomm perjod ku u bili aħna żguri mill-ġid li ser jagħmel dan il-perjo- d'ku Malti fil-Kanada nixtiequ nħajru lil min jista' biex igħin materjal- ment għas-suċċess tal-perjodiku. Dan nikkunsidrawh bħala dm'r naz- zjonali tagħna G. Rivista mwaqqfa u mmexxija min-Nutar V. M. Pellegrini li minn tfulitu kien dejjem mogħti għall-istudji tal-letteratura li fiha għamel isem, Bit-tħabrik tiegħu dejjem żamm tixgħel fostna t-torċa tal-Ġenju lettera- rju, b'idejiet ġodda ta' Letteratura u Arti. Din ir-rivista l-lum, li issa ilha tgħix nin, għandha bosta ħbieb rawha, sew għall-i til ħaj u modern kemm għall-var bijografiċi u kritiċi, Dan in-numru hu mżejjen bil jografija taċ-ċkejkna Giannella De Marco 64 IL-MALTI li wara ż-żjajjar tagħha f'xi artijiet kontinentali ta' l-Ewropa u l-Amerika tas-Sud kienet waqfet hawn Malta u tatna xhieda sabiħa tal-ġenju natu- rali tagħha fl-arti mużikali, fejn l-Editur kellu l-opportunità li jkellimha u jitgħaxxaq b'dik l-arti misterjuża li kultant tinħeba fil-figura ta' tifla, bħalma hi ċ-ċkejkna Giannella. Il-bijografija hi mżewqa b'versi dedikatorji ta' l-Editur (il-kittieb tal-bijografija) u ta' G. Zammit, b'immaġinazzjo- nijiet, li jiffotografaw bl-isbaħ kuluri poetiċi s-seħer tan-Natura fil-bakket- ta artistika taċ-ċkejkna Direttriċi ta' l-Orkestra, F'din ir-rivista hemm artiklu interessanti ta' P.E.B., fuq il-Kunvent ta' l-Agostinjani ta' l-Im- dina ma' tul l-Assedju tal-Franċiżi. 'T'Umbria Cuore pulsante d'Italia'' hija deskrizzjoni saħiħa bi proża fina li soltu toħroġ mill-pinna ta' Cassola, li kien imfaħħar kemm-il darba f'konkorsi letterarji. Dan l-artiklu kien wieħed mill-premjati fil-Premio Letterarie Città di Terni'. L-Editur jagħ- laq b'reċensjoni fuq il-ktieb: ''Visse non solo di pane'', ta' G. Borg Pan- talleresco. Barra minn xi apprezzament tiegħu, l-Editur isemmi l-opinjoni- jiet ta' oħrajn dwar il-preġju letterarju tal-ktieb, fosthom ta' l-Imħallef Harding, Sir Arturo Mercieca, Prof. Don Renato Cirillo u Patri Arena. Dan il-ktejjeh li l-Editur tiegħu huwa l-istess wieħed ta' La. Crociata, deher għalih taħt l-isem ta' Conregno Spirituale—ġahra ta' versi bit-Taljan maqlubin minn versi oħra ta' poeti ta' nazzjonijiet oħra; fosthom hemm traduzzjonijiet minn versi ta' poeti Maltin, Dawn il-poeżiji nqraw fl-Aula Magna ta' l-Univer ta' Malta, it-28 ta' April, 1954, u għalhekk din il- ġabra ta' poeżiji, l-Editur isejħilha Laqgħa Spiritwali, għax tfakkar fil- laqgħa. li saret miċ-' Circolo di Letteratura lItaliana'' fergħa tal-'Malta Cultural Institute, meta nqraw dawn il-poeżijiet. Fl-espressjoni ''Laqgħa Spiritwali', kif ifisser tajjeb l-Editur fil-pre: fazzjoni tal-ktieb, hemm ukoll it-tifsira ta' dak il-ħsieb spiritwali li laqqa' flimkien xi poeti biex fihom: tibqa' tixgħel ir-ruħ poetika li ġġagħalhom jingħaqdu bħal aħwa u jistkerrbu u jinsew l-armi tal-għira, tar-regħba u miħegħda li s'issa firdu d-dinja u qed iheddu li jeqerduha. Fost il-poeżijiet ta' poeti Maltin insibu dawk ta' K, Vassallo, ta' Ġużċ Cheteuti, ta' Dun Karm Psaila, ta' Ġorġ Pisani, ta' Rużar Briffa u ta' Anton Buttigieg, u fost il-versi oriġinali bit-Taljan dawk ta' Cassola u ta' Ġorġ Zammit, Sew it-traduzzjonijiet mill-Malti (neħħi xi vers li 'l-hawn u 'l- hin ma jweġibx sewwa mal-ħsieb tal-poeta — ħaġa li dlonk issibha f'kull traduzzjoni b'versi mqabbla), kemm il-versi oriġinali bit-Taljan għandhom il-preġju letterarju tagħhom, sew fir-ritmu, kemm fil-lessiku u stil. Vifirħu lill-Editur b'din il-ħarġa sabiħa ta' blanzimi ġodda minn pjan- ti li ħawwel fil-Ġnejna tal-Ġenju poetiku Malti, a, c.