Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Patrimonju u Letteratura In-Nixxiegħa Poetika f'Wied Qirda Kitba ta' Olivia Borg B.A. (Hons.), M.A. Introduzzjoni Nistgħu ngħidu li Ħaż-Żebbuġ għandu karatteristiċi tipiċi Maltin u hu wieħed minn dawk il-ftit postijiet li fil-periferiji tiegħu għadu mdawwar bil-kampanja, anki jekk ma' kull ġurnata li tgħaddi din qed tonqos. Ħaż-Żebbuġ jista' jiftaħar b'bosta widien sbieħ li forsi ftit nafu dwarhom u wisq anqas napprezzawhom; ewlieni fosthom Wied Qirda. Il-wied fih ftit raba' maħdum, siġar u arbuxelli u parti li hija xagħri bi blat għoli, b'qiegħ fond u delli. L-Oriġini tal-Isem tal-Wied Wied Qirda jinsab bejn Ħaż-Żebbuġ u s-Siġġiewi. Hemm diversi rakkonti differenti li jippruvaw jagħtu ħjiel għaliex jismu hekk. Jingħad li huwa mlaqqam hekk minħabba li l-ilma li kien jinġabar fih, kien ikun ġej bis-saħħa mill-madwar u kien jeqred kollox billi jkaxkar kulma jsib quddiemu. L-isem hu pjuttost aħrax u jnissel fl-immaġinazzjoni fertili tal- qarrejja xeni ta' ħbit, ġlied u mewt bejn niesna u dawk li dejjem ħasbu li setgħu jaħkmuna kif ġieb u laħaq mil-lejl għan-nhar. Tant hu hekk li l-Istoriku Achille Ferris isostni li dan il-wied beda jissejjaħ hekk minħabba l-qerda kbira li kienu jħallu l-furbani qrib il- kappella kull darba li kienu jaħbtu għal dawk l-inħawi. Jingħad li qabel waslu l-Kavallieri f'Malta, fejn il-kappella kienet tinżamm l-għassa għal xi żbark tal-furbani. L-għassiesa kienu jagħtu s-sinjali lill-Imdina u jipproteġu lill-bdiewa u lir-raħħala li kienu jgħixu f'dawk l-inħawi. Jista' jkun li hemm għajdut oħra dwar l-oriġini tal-isem iżda jibqa' l-fatt li dan il-wied jifforma parti integrali mill-Istorja u l-pajsaġġ Żebbuġi. F'dan il-wied insibu l-kappella ddedikata lill-Viżitazzjoni tal-Madonna lil Sant'Eliżabetta. Aktarx li l-kappella li nsibu Ilum f'Wied Qirda mhix dik Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 oriġinali, u kif ġara ħafna drabi, dik li naraw illum inbniet minflok oħra li kienet tinsab fl-istess post. Il-kappella li naraw wieqfa llum inbniet fl-1675 iżda fuq il-bieb tal-ġenb wieħed jista' jara minquxa s-sena 1678 li tista' tkun id-data ta' meta nfetħet. Fuq il-faċċata wieħed għadu jista' jara l-kitba 'Non Gode Immunità Ecclesiastica' li tfisser li jekk fi żmien il-Kavallieri xi ħadd ħati jew suspettat li wettaq xi reat kien jaħrab u jipprova jsib refuġju fil-kappella jew maġenbha, l-awtoritajiet xorta riedu jarrestaw lis-suspettat jew lill-ħati. Ta' min (. jgħid li fi żmien l-imblokk tal-Franċiżi bejn l-1798 u l-1800, f'dan il-wied seħħet ġlieda qalila bejn il- Maltin u l-Franċiżi li r-referenzi għaliha nsibuhom fis-sunett 'Wied Qirda' ta' Dun Karm (1871-1961). Din ma kinitx l-ewwel darba li kienu jseħħu taqbidiet ta' din ix-xorta f'dan il-wied għaliex maġenb din il-kappella hemm dak li jissejjaħ it-torri tal-misħun' li minn fuqu jingħad li kien jintefa' l-misħun jew iż-żejt jagħli fuq l-għadu. Maġenb. tal-kappella, wieħed jista' jara graffiti ta' diversi xwieni u opri tal-baħar oħra tal-Ordni. Dawn huma xhieda tal-attività marittima qawwija li kien hawn fil-Gżejjer Maltin f'dawk iż-żminijiet. Jistgħu jitqiesu wkoll bħala evidenza bikrija tar-rabta bejn il-baħħara u xi forma ta' divinità. Dawn il-graffiti ħafna drabi kienu jsiru mill-baħħara qabel xi vjaġġ twil li sikwit kien jieħu x-xhur jew is-snin, biex jitolbu lil Alla jipproteġihom u jwassalhom lura qawwijin u sħaħ. Wieħed irid iżomm f'moħħu l-problemi li kienu jħabbtu wiċċhom magħhom dawk li kienu jaħdmu fuq il-baħar, l-aktar f'xi inkontru mal-pirati. It-tinqix kien isir b'modi mill-aktar primittivi, bħal b'xi ponta rqiqa tal-ħadid. Ħafna mit- tinqix bilkemm jidher minn metru 'l bogħod u dan ikompli jikkonferma li aktarx saru bħala wegħda aktar milli bħala forma ta' dekorazzjoni fil-ġebla. Kemm tara graffiti fuq ġebel mielaħ li taf li ser jinqeredu iżda kważi ma tista' tagħmel xejn dwarhom ħlief li tieħu ritratt u tiddokumenta l-preżenza tagħhom Ħasra li tara xi wħud Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 www.bandasanfilep.com.mt li donnhom ma jsibux mezz biex iħarbxu isimhom aħjar minn dak li bih iħassru graffiti ta' mijiet ta' snin ilu għax joborxu fuqhom. Għalhekk it-tagħlim dwar l-importanza tagħhom jista' joħloq b'xi mod mentalità ġdida li tqis il-graffiti bħala wirt nazzjonali, kulturali, soċjali u reliġjuż tagħna. Dawn jeħtieġ igawdu r-rispett bħala arti popolari u bħala biċċa mill-ħajja kulturali ta' pajjiżna. Bla dubju, huma xhieda tal-ħajja u l-perspettiva reliġjuża ta' dawk ta' qabilna. ' Is-Sunett 'Wied Qirda' ta' Dun Karm Meta ninżel hawnhekk filwaqt li ħamra ix-xemx tistaħba wara l-Fuqqanija, u nara d-djar u 'l fuq mid-djar xi tamra isewdu fuq il-ward ta' dik id-dija; filwaqt li f'qalb li tħobb tixgħel bħal ġamra ix-xewqa tal-mistrieħ ġo dar kennija, u l-aħħar xbejba — li x-xemx għamlet samra — titla' b'xi midra jew b'xi luħ mgħobbija; nisma' ġol-fraxxnu u ġol-ħarrub tal-plajja bħal karba twila ta' min q'għed ibati u jigdem l-art fl-uġigħ tal-aħħar firda; u ħsiebi jarġa' lura lejn il-ġrajja ta' min għalina kien bil-bosta ħati, Blata kommemorattiva mwaqqfa mill-Kunsill u nħoss għaddejja l-Mewt minn fuq Wied Qirda. Lokali ta' Ħaż-Żebbuġ fl-1999 fid-daħla tal-wied u li fuqha hemm minqux dan is-sunett Dan is-sunett miktub fl-1933 jitratta t-tema tal-pajsaġġ Malti u fih il-kampanja hija lokalizzata għax tindika post partikolari. Huwa affaxxinanti l-aktar minħabba l-fatt li wieħed jista' jimmaġina viżwalment b'mod mill-aktar ċar din id-dehra pittoreska li jagħti Dun Karm. F'dak il-waqt meta jkun fil-wied, il-poeta tiġih ix-xewqa kbira li jmur id-dar u jsib il-kenn. Għall-poeta, il-kenn ifisser dar fejn isib lil missieru, lil ommu li tant kienet għażiża għalih u lil ħutu. Interessanti li wieħed jinnota li l-għemil spiritwali tax-xewqa ħerqana huwa mwassal għand il- qarrejja permezz tax-xbieha tal- ħuġġieġa. Bħala mgħallem tal- arti tal-kelma, Dun Karm iħallat is-similitudni ('bħal ġamra' vers 5) mal-metafora ('tixgħel' vers 5). F'din l-istess xbieha hemm l-idea tas-sħana; tal-irdoss f'dar li tilqgħek u toffrilek l-appoġġ minn kull aspett. Fl-immaġinazzjoni tiegħu jilmaħ ukoll it-tfajla bidwija Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 li titla' bl-għodda tar-raba' fi tmiem il-jum. Għal Dun Karm, din ix-xbejba rurali hija l-figura ideali li tirrappreżenta s-sempliċità fin-natura. Hija t-tfajla safja u twajba b'kuntrast max- xebbiet imqarbin tal-belt li Dun Karm jistmerrhom. Hija tipika tal-kampanja li Dun Karm trabba fiha u sar midħla tagħha madwar Ħaż-Żebbuġ sakemm raddha lura poetikament fi vrusu. It-tfajla kampanjola, samra u Mediterranja, apparti li hija b'saħħitha spiritwalment u moralment, hija b'saħħitha wkoll fiżikament għax titla' bl-għodda tqila tar-raba'. Fl-aħħar żewġ terzini, Dun Karm jibqa' jterraq permezz tal- ħsibijiet u hawn toħroġ is-sensittività tiegħu meta t-tħaxwix tas-siġar u t-tvenvin tar-riħ iqabblu mat-tnehid ta' bniedem fl-agunija. Hawnhekk, is-setgħa tal-memorja hija mogħtija l-kwalitajiet umani tal-mixi ('ħsiebi jarġa' lura' vers 12) iżda nistgħu ngħidu li din hija metafora mejta minħabba l-użu rikorrenti tagħha fit-taħdit. Jista' jkun li hawn Dun Karm qed imur lura lejn it-taqbida tal-Maltin kontra l-Franċiżi iżda jista' jkun ukoll li dak li 'għalina kien bil-bosta ħati' (vers 13) huwa Kristu li kellu jħallas prezz għali għall-ħtijiet tagħna. Fil-każ tal-ewwel interpretazzjoni, jiġifieri r-referenza għat-taqbida tal-Maltin kontra l-Franċiżi, jispikka element importanti u rikorrenti tal-poeżija romantika li, fil-ħarsa li jagħti lejn l-Istorja glorjuża ta' Malta, il-poeta dejjem jiddeskrivi lill-Maltin bħala t-tajbin u l-kuraġġużi filwaqt li l-għadu huwa dejjem il-ħażin u l-kattiv. Dun Karm jittrasforma lill-mewt f'mara 'għaddejja' (vers 14) minn fuq Wied Qirda waqt li l-wied Malti jsir simbolu tal-art li tilqa' fiha lill-ġemgħa tal-bnedmin li jridu jmutu. Il-personifikazzjoni tal-mewt hija murija anki viżwalment bl-użu tal-ittra kapitali fl-aħħar vers. L-alliterazzjoni fuq il-vokali twila 'a' f'vers 10 jkompli jikkumplimenta din l-idea ta' telqa, ta' mewta li ġiet għall-għarrieda u li qed tieħu lura saħħet l-individwu bil-mod il-mod. Il-ħoss aħrax tal-konsonanti doppja 'x' fil-kelma 'fraxxnu' (vers 9) jwassal f'widnejna l-qarrejja l-ħoss tat-tħaxwix li f'dan il-mument donnu li hu l-unika kumpanija għat-tbatija tal-bniedem fraġli. Immedjatament f'vers 11, Dun Karm jinqeda bl-iperbole jew aħjar jesaġera biex iwassal id-dehra li għandu f'moħħu meta jgħid ''jigdem l-art ' Din l-espressjoni tintuża ħafna f'Ħaż-Żebbuġ u tagħti iktar awtentiċità u naturalezza billi turi l-emozzjonijiet qawwija f'waqtiet estremi. Interessanti ħafna wkoll l-użu tad-djalett Żebbuġi fil-kelma ''jarġa'' (vers 12). Wisq probabbli din hija għażla konxja tal-poeta u turija wkoll tal-fatt li Dun Karm kien kburi li kien Żebbuġi u li għalkemm id-dmirijiet tiegħu ta' qassis u ta' bibljotekarju żammewh ħafna 'l bogħod minn belt twelidu, hu xorta baqa' jgħożżha f'qalbu, jesponi b'mod awtentiku l-karatteristiċi tagħha u juri dak kollu li kien iħoss lejha fil-profondità ta' qalbu malli tiġih il-muża. L-Istil Letterarju ta' Dun Karm Stilistikament, din il-poeżija ta' Dun Karm hija sunett Taljan jew Petrarkan; forma poetika li oriġinat fl-Italja u twasslet għall-ogħla livelli tagħha mill-poeta u akkademiku tar- Rinaxximent bikri Francesco Petrarca (1304-1374). Tikkonsisti f'erbatax-il vers imqassma f'żewġ kwartini jew ottava (żewġ strofi b'erba' versi kull wieħed) u żewġ terzini jew sestett (żewġ strofi bi tliet versi kull wieħed). Din l-istruttura tagħti l-opportunità lill-poeta li waqt li jibni l-istrofi b'reqqa, jittratta suġġetti u sitwazzjonijiet serji u kontenuti mill- Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 aktar liriċi bħalma jagħmel l-endekasillabu (il-vers ta' ħdax-il sillaba) li huwa addattat biex jiżvolġi temi dinjitużi għax huwa strett, klassiku, solenni, romantiku u preċiż fl-eleganza tiegħu. Fis-sunett Petrarkan, fiż-żewġ kwartini nsibu d-deskrizzjoni waqt li fiż-żewġ terzini nsibu r-riflessjoni. Din il-qabża jew it- tidwira fit-ton mid-deskrizzjoni għar-riflessjoni bejn il-kwartini u t-terzini tissejjaħ il-volta. L-iskema tar-rima hija a-b-a-b, a-b- a-b (rima alternata), ċ-d-e, ċ-d-e. Wied Qirda' ta' Wallace Ph. Il-ġmiel naturali ta' Wied Qirda saħħar ukoll lill-Imħallef u Professur tal-Liġi fl-Università, Wallace Ph. Għal għaxar snin sħaħ, bejn l-1974 u l-1984, Gulia kien ukoll President tal-Akkademja tal-Malti. F'din il-poeżija ritrattistika, lirika u riflessiva, Gulia jirrakkonta kif jinżel fil-wied biex iserraħ is-sensi u għal ftit jinsa r-ritmu sfrenat tal-ħajja waqt li jħossu mċekken quddiem il-ġnub maestużi tal-wied u ħdejn il-kappella li toffri refuġju bil-qasab jitbandal maż-żiffa u l-merħliet jirgħu fix-xagħri. Fiha naraw il-bniedem li jistrieħ meta jiġi wiċċ imb wiċċ mal-ġmiel mistiku tan-natura. Hawn fuq l-għoljiet miksija ħdura mċarrta, K Wallace Ph. għamara tal-irjieħ, tal-bard u x-xita, tal-ward u tal-ħarruba; fejn l-Ingliża ta' qalb u fehma sħiħa dejjem rieqda, tħoss li l-qalb toħroġ lejn il-beraħ mimli u tħobb bla tarf u tifhem x'inhi mħabba. Għax hawn iqumu fuqanija s-siġar, il-fewġa dejjem magħhom, u warajhom jogħlew l-għoljiet u jbusu l-aħħar xefaq tas-sema rżin fit-taqlibiet u l-bnazzi. U jaf dal-kobor ġewwa r-ruħ inissel l - iċ-ċokon tal-bnedmin u l-frugħa tagħhom; —— j juri kif tnassas qalb għal qalb il-għira; jtaffi l-uġigħ tas-snin u tal-mibegħda; jeqred għal dejjem minn ġol-qalb żagħżugħa l-alla tal-flus u jxettel tamiet ġodda We f'żerniq ta' ħajja ħielsa. Rabta waħda ta' Ħolqien wieħed jixhed ta' kull jum il-kobor ta' Wied Qirda, u n-nifs li tiġbed . tistħajlu n-nifs ta' Alla qiegħed jonfoħ ġor-ruħ imdardral Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Għalhekk meta nħoss il-ħajja fuq ħaddejja tagħfas iebes, u jdur l-imrar għal qalbi biex joħnoqha jien lejk indawwar wiċċi biex ġo ħdanek niġri bla Iġiem, u nerġa' nħoss l-id t'Alla iżżomm lil qalbi u tħaddanli 'l ħsiebi, u nisma' lill-ħarruba tħoll il-friegħi u bħal mifnija mill-inkejja w l-għira tokrob il-karba tagħha fuq l-għaqbietl Għandu bħal seħer dan Wied Qirda tagħna ta' ġmiel u ħajja: meta Marzu jifraħ bl-irtuba ta' dirgħajh, jiħmar Wied Qirda bil-ħabb il-qamħ imdawwar minn rebbiegħa ta' friefet ta' kull lewn jilmaw u jleqqu; imbagħad ibajjad 'l hawn u 'l hinn bil-ward abjad bħal-lift, bil-qalba tiegħu sewda, sakemm iqum mir-raqda twila Mejju u jilmaħ f'deheb il-qmuħ qiegħed jixxejjer il-peprin aħmar li tistħajlu jgħajjat bħal żgħażagħ ferħanin fuq xtut u ramel. U meta s-sħana ssawwat djar u raba' ġe l-għerien mielsa tara t-tursin ħiereġ minn xquq il-blat, u tħoss il-kesħa ħelwa, tnixxef l-għeruq fuq ġbinek. Ġenn ta' ħdura, ferħana biha nfisha, ġġib il-fawra tal-ħarifa: miljuni fuq miljuni taqta' l-idejn safjin tat-tfal raħħala ta' ranċis abjad biex il-qalb iferrħu ta' Ġesti moħbi, sieket ġol-artali. U l-ilma jgħaddi; tisma' r-raxx iċafċaf; tmil il-ħarruba w tħoss li ruħ Wied Qirda qiegħda titkellem Dakinhar kont waħdil Is-sħab imdardar telaq żlieġa rqiqa ta' rxiex ħafif mifrux bħal ċpar fuq kollox, il-kesħa ġewwa l-għadam bdiet isserrep: wasslitli l-kluħa iebsa fuq ħaddejja… Għajjien wasalt sa fejn l-ilmiet jiġġarrfu fuq il-ħażiż tal-Qabar tal-Ingliża qabel ma jiġbdu lejn l-għoljiet tal-Ħandaq. Il-ġnub tal-wied imbażżgħa mit-tfaqqigħ tas-sriep tan-nar mal-braġ u z-zkuk milwija irtogħdu taħti; u l-waħxijiet kefrin Zfi 20723 ĠBID ATT Festa 2073 KE Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 ġor-rwiefen bkew u xehru, żifnu w tniehdu. Ma ħassejt fija qatt daqs dakinhar il-qilla tal-Ħolqien, u bħal imsaħħar ixxabbatt fl-għoli, tlajt u qtajt kemm flaħt, ħodon fuq ħodon, dijademi bojod, ranċis imniddi… u fraħt għax għaraft fija li kont qed ngħix mhux dik il-ħajja farsa li biha ta' kull jum nitqannew drajna, - tislim qarrieq, ħabi fil-wiċċ u xeħħa, logħba ta' sensi miġwiħin ġo fina- 'żda l-ħajja t' Alla wiesgħa, kbira, ħielsa, tfewwaħ bil-ħeġġa tal-inwar minn Tiegħu, qalila 'mma sabiħal U ġrejt, u ġrejt, sakemm il-ħmura fuq ħaddejja reġgħet u donni bdejt nintilef fil-ħolqienl Għalhekk xħin tidħol il-ħarifa ħelwa wara nixfa ta' sajf bix-xemx qed jagħma, inħoss x'jiġbidni lejn Wied Qirda tagħna, għax int sirt biċċa minni. U tleħħ il-ħolma tal-ħdura tiegħek, tar-ranċis ibajjad, l-ispirtu t'Alla ġewwa ħdanek jimraħ, u terġa' s-sejħa li tiftaħli 'l qalbi għall-beraħ tiegħek. Din il-poeżija hija tipika ta' Gulia minħabba li fiha ''jesperimenta bil-waqgħat ritmiċi li jressquh lejn it-taħdit' (Friggieri, L-Istorja tal-Poeżija Maltija 77). Il-Professur Oliver Friggieri jsostni li fil-poetika ta' Gulia 'Il-kuntrast bejn l-ideal morali u r-realtà tat-tiġrib huwa fundamentali fil-mod kif jasal għall-interpretazzjoni tiegħu. Minn waqt għall-ieħor jgħaddi minn livell ta' frażjoloġija poetika magħrufa għal livell ta' taħdit tipiku tal-proża, kważi biex ma jħallix lid-dinja poetika tiegħu tinqata' mill-punt tat-tluq tagħha, li hu l-preżent osservat' (Friggieri, L-Istorja tal-Poeżija Maltija 77). F'din il-poeżija u f'ħafna mix-xogħlijiet letterarji ta' Gulia nsibu qrubija lejn ix-xogħlijiet ta' Ġorġ Zammit (1908- 1990) speċjalment fit-trattament tat-tema tan-natura, ewlenija fosthom il-poeżija 'Il-Għanja tas-Seba Niċeċ.' Skont Gulia, quddiem il-problemi tal-ħajja għandu jkun hemm forma ta' eskejpiżmu jew ħarba, ħafna drabi lejn il-beraħ u s-sempliċità tan-natura, waqt li għandha tkun il-poeżija li ssalva lill-bniedem għax twasslu biex jara 'l bogħod wisq minn fejn jistgħu jaslu s-sensi umani. Għal dawn iż-żewġ poeti, in-natura ġejja mingħand Alla u twasslek għand Alla. Skont il-filosofija Griega minn żmien Platun, in-natura hija sabiħa, is-sabiħ huwa tajjeb, it-tajjeb huwa divin u għalhekk in-natura hija divina. Il-poeżija hija l-arti tal-kelma li tipprova tesplora l-profondità tar-ruħ tal-bniedem. L-iskop tal-poeżija, apparti li tagħti gost, huwa wkoll li taħkem iż-żmien u tagħtih forma (Wormser u Cappella xiii). Il-poeta Russu Joseph Brodskv (1940-1996), rebbieħ tal-Premju Nobel għal-Letteratura fl-1987, jgħid li 'fil-qofol tagħha, il-poeżija hija t-tfittxija tar-ruħ għall-iżvog jew il-ħelsien tagħha fil-lingwa' (Wormser u Cappella xiv). ĠWg /estu 2000 —w-—— 2/8. Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Il-Qabar tal-Ingliża Dan hu qabar imħaffer fil-blat tal-wied. Il-ġrajja li ddur madwaru hija kemxejn kurjuża. Jingħad li mara għanja Ingliża tant ħabbet lil dan il-post li riedet tindifen fih. Jingħad ukoll li kienet tħobb tirkeb ħafna ż-żiemel, darba sfratta u tajjarha minn fuqu u bit- tisbita. mietet fil-post. Oħrajn isostnu li weġġgħet serjament, ittieħdet għall- kura f'pajjiżha u mietet hemmhekk. Skont dawn, kien għalhekk li ma kinitx indifnet fil- qabar li kienet ħaffret. Iżda jekk minflok fl-Ingilterra, mietet mal-waqgħa f'dan il-wied stess, għaliex ma ġietx midfuna fil-qabar li ħejjiet hi stess7 Kien oppona xi ħadd minn tal- familja tagħha jew xi awtorità kompetenti2 Jista' jkun ukoll li din il-ħofra fil-blat kienet teżisti ħafna qabel il-ħakma tal-Ingliżi f'Malta. Jista' jkun li kienet hemm iżda ma kinitx skoperta qabel minħabba li setgħet kienet mgħottija bil-liedna u ħaxix ieħor li jixxeblek mal-ħitan u l-ġnub tal-wied. Jista' jkun li ndunat b'dan il-midfen din l-Ingliża aktar milli ħaffritu hi stess u għalhekk baqa' jġib isimha. Hi x'inhi l-ġrajja u l-verità wara dan il-qabar, jibqa' l-fatt li l-antenati tagħna, anki jekk uħud minnhom illitterati, minn dejjem ippruvaw isibu raġuni għall-eżistenza ta' kulma hemm madwarhom. 'Wied Qirda f'Inżul ix-Xemx' ta' Gorġ Zammit Ix-xuxa tax-xemx fuq ix-xefaq farfret dehebha fuq xfarek, ja konka tal-egħżeż ġawhriet. U mas-sejħa tal-qniepen imbiegħda joħroġ jidwi minn ħoġor nisilna il-krib tal-miġruħa minsuġ mat-taqlib tat-taqbida u kuntrapuntat miċ-ċaqliq tal-midra max-xabla tal-azzarin maz-zappun bl-inbiħ imbiegħed tal-kanun. U aħna, aħna li għixna il-karba tal-midra tissielet mal-ħamba tal-qawwa u mitna biex ngħixu u mnixxfa bil-għatx smajna s-swieni mar-riħ Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 ser nagħlqu bieb qlubna għas-sejħa ta' ġensna u nidfnu ġo qabar bla ġieħ lil min għażel il-mewt biex jgħollik2 Ix-xuxa tax-xemx fuq ix-xefaq b'min jaf x'alkemija saret tbissima ta' ġid imwiegħed mill-ħmura ta' filgħaxija. Din il-poeżija miktuba fl-1976 tixbaħ lis-sunett ta' Dun Karm fit-tema tagħha. Naraw lil Zammit jimtela bil-muża ma' nżul ix-xemx. Il-ħoss tal-qniepen li qed iħabbru għeluq il-jum ifakkru fit-tnehid ta' missirijietna li ġġieldu għal artna f'dan il-wied. Fit-tieni strofa, Zammit iċanfar lilna, bħala d-dixxendenti ta' dawn l-istess Maltin li batew taħt il-ħakkiema biex nibqgħu nfakkru l-memorja u l-qlubija ta' dawn ħutna. F'din l-istrofa, Zammit jinqeda bil- paradoss (żewġ ideat kontra xulxin li jagħmlu sens) meta jgħid ''mitna biex ngħixu' (vers 16) li jfisser li l-mewt ta' missirijietna kienet mezz ta' salvazzjoni aktar milli forma t'umiljazzjoni u t-tmiem ta' kollox. Dawn ta' qabilna għexu l-uġigħ, it-tbatija u l-għaks u semgħu l-istorbju (il-'ħamba'') li ġġib magħha d-determinazzjoni. Zammit jagħmel referenza għall-alkemija li hija filosofija li ssostni li l-konxju tal-bniedem jgħaddi minn trasformazzjoni; mill-istinti li huma rappreżentati mill-metalli għal kuxjenza mdawla simbolizzata mid-deheb: l-aktar metall prezzjuż. Għalhekk, ir-raġġi tax-xemx fi nżulha (simbolizzati bil-kulur safrani tad- deheb) u t-taħlita ta' kuluri li dawn iġibu magħhom, mhux biss ifakkru lill-poeta f'dan it- twemmin filosofiku iżda huma simbolu ta' tama u prosperità; turija li l-patrijottiżmu li wrew dawn ħutna ma kienx inutli. Għeluq Dawn it-tliet poeti, bix-xogħlijiet tagħhom juru li l-memorja hija l-forza essenzjali u ewlenija wara l-istorja ta' kull individwu u ta' kull soċjetà. Huwa permezz tal-memorja li l-poplu u n-nazzjon jagħrfu huma min huma u jsibu l-identità tagħhom. Ħaż-Żebbuġ huwa mimli bi ġrajjiet rikki, postijiet li jnisslu serħan u jqanqlu interess bħal Wied Qirda u tant u tant irkejjen oħra bħalu, avvenimenti memorabbli, xogħlijiet ta' personaġġi li għamlu nippreservawhom u fuq kollox insiru nafu aktar dwarhom biex dan il-wirt kollettiv jibqa' immortali. Bla dubju, passiġġata sa Wied Qirda wara xi ħalba xita jew għaż-żiffa ta' xi lejla sajfija hija biss il-bidul Il-Poeżija Maltija. L-Istorja tal-Poeżija Maltija. Poeżiji. Malta: Klabb Kotba Maltin, 1980. GĦAL.