Pietru Chetcuti - Sittin sena jsuq il- Monument F'Settembru 2006, proprju f'Jum il-Mosta, is-Sur Joe De Martino, is-Sindku tal-Mosta, ippreżenta tifkira f ta' ringrazzjament lis-Sur Pietru Chetcuti, f'isem il- Mostin kollha, bħala apprezzament talli kien saq il- l Monument ta' Kristu mejjet li jinħareġ fil-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira, għal sittin sena. Jien iltqajt ma' Pietru, kif xtaq li nsejjaħlu, fid-dar tiegħu, 10, Triq Gafa, il-Mosta. VICTOR (V): Insellimlek Piet, tista' tagħtina xi tagħrif ) dwarek PIETRU (P): Jiena twelidt fl-10 ta' Marzu 1921, u l- ġenituri tiegħi kienu Salvu u Anna Fenech. Konna sebat aħwa f'din l-ordni: Marija, Pawlu, Ġużeppa, s IS ful IS JO aġ $ S a k ġ S 3 8 Is-Sindku is-Sur joe De Martino jippreżenta tifkira ta' ringrazzjament lis-Sur Pietru V: X'kien ix-xogħol tiegħek Meta kont żgħir, Chetcuti f'Jum il-Mosta 2006. niftakrek suldat issuq il-mutur tas-servizzi Ingliżi, ġieli irkibt ma' xi karozza tal-linja misjuqa minnek, u niftakrek ukoll bħala bennej. P: Kont immid għonqi għal kollox, basta r-rota ddur u ma narax il-familja tiegħi, li kienet numeruża, bil-ġuħ. Qatt ma rrifjutajt xogħol, għamilt żmien naħdem fis-sengħa tal-bini, u meta ma kontx insib xogħol kont naħdem ta' xufier anki fuq tal-linja. L-aktar li kont naħdem fuq ir-rotta tal-Mosta, u kultant kont nagħmel xi vjaġġ għal tas-Sliema. V: X'kien jisimha l-mara tiegħek P: Kien jisimha Katerina u ilha mejta tmien snin. Aħna kellna disat itfal: Rose, Salvu, Annie, Tonv, Vincent, Marv, Joseph, Karmenu, u Vivienne. Kif qed tara kelli għal min naħdem u l-pagi kienu baxxi ħafna. P: L-uniku delizzju li kelli kien li nerfa' xi vara matul diversi purċissjonijiet li kienu jsiru matul is-sena, u kont inħobb nagħti daqqa t'id fl-armar tat-toroq fi żmien Santa Marija. Meta bdejt nitfarfar dejjem kont nilbes ta' fratell. Aktar tard bdejt nerfa' xi standart u ħadt parti b'dan il-mod tista' tgħid f'purċissjonijiet is-sena kollha. L-iktar standart li kont nerfa' kien dak tas-Sagrament magħruf bħala l- prim. Dan huwa kbir, wieħed mill-itqal, u fih kedda fil-purċissjoni, jekk ikun ir-riħ. Dak iż-żmien kienu jsiru aktar purċissjonijiet mil-lum. L-istatwa sabiħa li nsibu fin-niċċa fir-Rotunda pariġġ dik ta' Santa Marija kienet tinħareġ diversi drabi taħt diversi titoli, bħal taċ-Ċintura, tal-Ward, u Marija Reġina. V: Għidilna aktar dwar dan id-delizzju sabiħ, u devot fl-istess ħin. P: U x'naqbad ngħidlek. Jien għamilt żmien twil nerfa' l-istatwa sabiħa ta' Santa Marija għal madwar tletin sena. Jien kont bdejt hawn żagħżugħ ħafna, bir-reffiegħa l-oħra wisq akbar minni. Tista' tgħid erfajt kważi f'kull vara minn tal-Ġimgħa l-Kbira. L-aħħar li erfajt kien fil-Vara l-Kbira għal tliet snin. Qed ngħidlek l-aħħar li erfajt, għax imbagħad bdiet l-istorja twila tal-Monument. Qabel spiċċajt, il-gaj li konna nerfgħuha, ftehmna li ngħamlu u nħallsu Salib ġdid tal-Via Sagra. Għamilnieh u din l-opra sabiħa għadha tintuża sal-lum. Dan sar fi żmien il-prokuratur Dun Anton Muscat, u kien sewa mitt lira. Din kienet somma kbira tlieta u sittin sena ilu. Ħarġa Nru. 3 (2007) Format Gdid 29 V: Tista' tgħidilna kif bdiet l-istorja twila tal-Monument' P: Kelli ġibda speċjali lejh minn mindu kont żgħir. Għall- ħabta tal-1944, kont smajt li min kien isuqu, kien se jemigra. Jien avviċinajt lill-prokuratur tal-Ġimgħa l-Kbira, Dun Anton Muscat, u tlabtu biex noħorġu mill-maħżen fejn jintrefa' sal-Knisja. L-ewwel darba kont ftit eċitat, iżda mill-ewwel ħadtlu l-ħabta. Wara ftit ġranet waslet il- Ġimgħa l-Kbira u soqtu l-ewwel darba tul il-purċissjoni kollha, u bqajt insuqu għal sittin sena konsekuttivi. Nerġa' ngħidlek 'insuqu' għaliex għad hawn min jaħseb, fosthom barranin, li dan jinġarr fuq l-ispallejn minn reffiegħa li jkunu taħtu. Naturalment għandu erba' roti f tal-ħadid, miksija bit-tajers tal-lastiku solidi, kif ukoll steer- ing wheel kif ukoll brejk, minħabba ż-żewġ niżliet taz- B' zuntier u n-niżla ta' San Ġużepp (Triq il-Kbira). Nista' ngħidlek, li f'sittin sena qatt ma ħassejna l-bżonn li nużawh f7 fin-niżla ta' San Ġużepp. Min ikun isuq jista' jara fejn hu f miexi minn żewġ toqbiet, bil-kemm jidhru minn barra, B billi qegħdin fl-ornament ta' l-induratura. Is-Sur Pietru Chetcuti quddiem V: Tassew interessanti Piet, tista' tgħidilna aktarż il-Monument fil-Gimgha l-Kbira 2005, P: Il-qafas tas-sodda li fuqha hemm Kristu mejjet hija isolata l-abbar darba li saqu mill-parti t'isfel permezz ta' sett ta' molol, biex ma ssirx ħsara minħabba xi skossi matul it-triq. Riċentement ma' dawn il-molol żdiedu sett ta' shock absorbers moderni biex issir anqas ħsara. Il- purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira ddum madwar tliet siegħat barra, u l-aktar li tgħejja, għaliex tkun mgħawweġ, biex tkun tista' tara sewwa minn dawn iż-żewġ toqbiet, billi huma daqsxejn fil-baxx. Matul it-triq kollha, qatt ma ħriġt minn taħtu, minn x'ħin toħroġ sa ma tidħol. Ġeneralment dejjem konna nkunu taħtu erbgħa minn nies, biex jgħinu fl-imbuttar, għalkemm tant hu mibni bis-sengħa li fil-wita kont insuqu anke bl-għajnuna ta' persuna oħra. Matul it-triq, kien ikollna bżonn biss ta' l- għajnuna waqt id-dħul tal-purċissjoni minħabba t-taraġ. V: Kif involvejt membri oħra tal-familja fil-Monument' P: Lil uliedi Toninu u Ċensu kont ili ndaħħalhom miegħi taħtu minn mindu saru ġuvintur. Jiena kelli nirtira fl-2005 minħabba raġunijiet ta' saħħa, wara li kien ili nsuqu sittin sena. Mis-sena l-oħra beda jsuqu ibni Toninu, u miegħu jkun hemm ibnu Manuel kif ukoll ibni Ċensu. V: Xi tgħidilna dwar il-ħidma tiegħek bħala xufier fuq il-karrozzi tal-linja' 2 1 P:Kontnaħdem fejn kont naħdem, ġieli ħdimt bħala xufier fuq tal-linja, speċjalment nhar ta' Ħadd, billi l-pagi kienu baxxi ħafna. Dak iż-żmien konna . għadna bil-kunduttur, li kien ikun fuq l-istaffa biex Ta jiġbor il-flus. Ix-xufier xogħlu kien li jsuq biss. Kont insuq ma' diversi proprjetarji tax-xarabankijiet, l-aktar ma' Ġużeppi l-Paramount. Konna naħdmu siegħat twal. Ġieli ħdimt ukoll bħala xufier tat-trakkijiet tal-ġebel, fost oħrajn ma' Pawlu tal-Meleċin, li kellu barriera bi sħab ma' ieħor bejn l-Imqabba u s-Siġġiewi. Minn hemm konna nġorru l-ġebel għal kull naħa ta' Malta. 30 Ħarġa Nru. 3 (2007) Format Ġdid V: Pietru, x'inhuma t-tifkiriet tiegħek ta' żmien il-gwerra P: Żminijiet ta' biża' u ansjetà għalija u għall-familjari tiegħi, l-aktar għax kont inkun 'l bogħod minnhom u Ma kontx inkun naf x'seta' ġralhom. Bħal ħafna ġuvintur ta' żmieni, jiena kont inġbart suldat bil-lieva. Jiena kont gunner, jiġifieri suldat fuq il-kanuni. Xogħolna kien li niddefendu lil Malta mill-ajruplani ta' l-għadu. Meta waqgħet il-bomba fuq ir-Rotunda, kont stazzjonat fil-Fortizza ta' San Pietru. (Din inbniet mill-Ingliżi fl-1890, u tinsab qrib Ħaż-Żabbar. Matul il-gwerra din kienet immexxija minn Major Watkins). Jien kont immur u niġi minn hemm bir-rota u kont indum ġranet ma nerġa' niġi d-dar. Fit-9 ta' April 1942 kont hemm u mill-ewwel indunajna li kien hemm attakk aħrax fuq il- Mosta. Jien bdejt ninkwieta dwar il-familja tiegħi u rnexxieli nikseb permess li mmur nata x'sar mill-familja u naturalment ġejt bir- rota u matul il-lejl. Dwal fit-toroq ma kienx hemm u kelli fanal żgħir mar-rota. L-ewwel m'għaddejt għand ommi u mbagħad bqajt sejjer id-dar tiegħi għax kont , diġà miżżewweġ u kelli t-tfal. Għall-grazzja Pietru wara l-gwerra bbala despatch rider bdejn.— t'Alla ħadd minnhom ma kien weġġa', iżda il-mutur tieghu tas-servizz Matcbless waqt huma qaluli li kienet waqgħet bomba fir- inspection parade fil-paradeground ta' St. Andrews. Wara ftit erġajt tlaqt bir-rota għall- Warajb jidbru t-trakkijiet kbar li Fortizza ta' San Pietru. Niftakar tajjeb meta kienu jiġbdu l-kanuni Bofors. kienu jsewwu l-ħsara fil-koppla. meta kienu qed iteligħu l-armar iddisinjat mill-imgħallem Salvu Zahra. Dak iż-żmien ma kienx hawn cranes iżda kien hemm nies tassew tas- sengħa li kienu jafu jarmaw bil-kbir. V: Fejn kont stazzjonat aktar bħala suldat' P: Kont ukoll stazzjonat f'Ħal Far u anki kultant f'Ta' Vnezja (Ta' Qali), u anke kont fuq il-kanun Bofors li kien fit-tarf tal- Mosta, fejn illum hemm il-football ground il-kbir. Niftakar ukoll ħafna djar imwaqqgħin fil-Mosta u meta mietu 39 ruħ fix-xelter ta' Triq Gafà. Dakinhar ukoll kont fil-Fortizza ta' San Pietru u ġejt nara x'ġara bir-rota, iżda dik id-darba sibt li wieħed minn dawk li mietu fix-xelter kien iz-ziju tiegħi Ġamri Fenech, ħu ommi, li kien ibiegħ il-ħobż. Missieri wkoll kien ibiegħ il-ħobż Birkirkara u l-Ħamrun. Kien imur biż-żiemel u l-karrettun. Fil-bidu kellu kaxxa kbira mgħottija fejn ipoġġi l-ħobż. Aktar tard kellu karrettun bil- Z —— — kaxxa kbira qisha gwardarobba bil-bibien. Din kienet tkun. Pietru (l-ewwel wieħed mill-lemin) miżbugħa bajda jew isfar ċar. Il-forn kien taz-zijiet u kien ma' shabu suldati u żewġ Għarab ħdejn Pjazza Brittanja. fid-deżert fil-Libja. Iż-żewġ Għarab buma s-sidien tal-ġemel kbir li V: Hawnhekk ukoll kien hawn vit ta' l-ilma pubbliku, li hemm warajbom. kellu x'jaqsam mal-familja tagħkom, tista' tgħidilna aktar dwar dan/ P: Dan kien fit-triq fil-kantuniera ta' Pjazza Brittanja, u ma kienx jgħidulu vit iżda pompa ta' l-ilma. In- nies kienu jtellgħu l-ilma permezz ta' pompa bl-idejn mill-ġiebja tan-nannu, li kienet imqabbda ma' Ħarġa Nru. 3 (2007) Format Ġdid 81 mina ta' l-ilma taħt l-art. Il-ġiebja kienet taħt id-dar tan-nannu, imma l-pompa kienet fit-triq. Din kien għadha hemm sal-ħamsinijiet. Meta jien kien għadni żagħżugħ ma kienx hawn viti ta' l-ilma fid-djar. In-nies kienu jiġu jimlew bil-bramel jew xi buqar kbir. Tista' tgħid li dak iż-żmien kull dar żgħira jew kbira kien ikollha l-bir. V: Pietru nirringrazzjak ta' dan it-tagħrif siewi li tajtna. Kif għidtli inti, kont issuq trakkijiet, muturi, karrozzi tal-linja u diversi inġenji oħra, iżda l-aktar vettura għal qalbek kienet dik tal-Mulej…il-Monument. Meta toħroġ Il-Mosta b'din l-intervista inti tkun għalaqt 86 sena. Nawgurawlek għomor twil. L-Intervista saret fid-dar ta' Pietru Chetcuti, il-Mosta, nhar it-22 ta' Jannar 2007. I Il-Girl Guides…10 miljun madwar id-dinja I Il-Girl Guides hija assoċjazzjoni li fiha jattendu 10 miljun tifla madwar id-dinja Il-Girl Guides hi magħmula minn erba' taqsimiet: 4 fxw QA EN Id-Dolphins li jiltaqgħu tfal bejn il-ħames u seba' snin. Il-Brownies għal tfal bejn is-seba' u l-għaxar snin. Il-Guides għal tfal bejn l-għaxar snin u t-tlettax-il sena Ir-Rangers għal tfajliet bejn t-tlettax u sbatax-il sena. l N MLT , AI krossa DOW ; Wara din l-età dawk il-bniet li huma interessati jistgħu jilħqu guiders. Il-Guides fil-Mosta ilhom imwaqqfin mis-sena 1972 u huwa il-31 grupp li twaqqaf f'Malta. Il-Guides tal-Mosta huwa wieħed mill-ikbar gruppi madwar Malta. Fil-Mosta b'kollox jattendu madwar sittin tifla b'numru kbir ta' guiders li dejjem lesti li jkunu hemm għalina u jorganizzaw laqgħat interessanti b'sistema ta' edukazzjoni informali. Fil-laqgħa tal-Guides ikollna ħin inqattgħu sagħtejn flimkien fejn nieħdu gost u nagħmlu ħbieb ġodda. Matul il-laqgħat il- guiders jorganizzaw diskussjonijiet u taħditiet ta' tagħlim u interess bħal saħħa u sbuħija, nitgħallmu wkoll dwar kulturi differenti. jgħallmuna wkoll kif nagħmlu affarijiet kreattivi. Matul is-sena jiġu organizzati ħafna attivitajiet fosthom attivitajiet ambjentali, quddies, parati u ħarġiet kulturali. L-iktar attività li kull tifla tkun qed tistenna hija meta mmorru xi kamp. Ta' kull sena l-kamp ikollu tema differenti. Din is-sena l-Guides tal-Mosta attendew għall-kamp nazzjonali. Dan il-kamp li sar San Vinċenz De Paule qattgħajna ħamest ijiem divertiment u tagħlim ma' l-anzjani. F'dan il-kamp mhux biss ħadna gost iżda tajna servizz u għamilna kumpanija lill-anzjani. Ikollna wkoll l-opportunità li nattendu kampijiet internazzjonali. Din kienet esperjenza sabiħa li jien u oħti ma ninsew qattl Fil-Guides it-tfajliet madwar id-dinja jingħaqdu fi ħbiberija u ftehim li jisperaw li jagħmlu d-dinja post aħjar għalina. Għall-akar informazzjoni dwar il-Girl Guides tal-Mosta ċempel: 79534766 jew 79062323 Harġa Nru. 3 (2007) Format Gdid