LEHEN IL-MALTI MAĦRUĠ MILL-'GĦAQDA TAL-MALTI' (UNIVERSITÀ) ġ SETTEMBRU-OTTUBRU 19391 ID-DISA' SENA I Għadd 1034104 JEHTIEĠ NIFTEHMU Issa li l-kliem fl-Ilsien Malti ħa sura waħda u sħiħa jeħtieġ neqirdu xi tibjin żgħir li għadu ma qagħadx għal kollox saħansitra fost il-kittieba t-tajbin. Illum irrid nagħmel ħames mistoqsijiet:— I— GĦADD IMKATTAR TA' ISMIJIET LI JIBDEW BIL- GĦAJN (Għ) Jien jidhirli li bħalma gażfus isir gfates, u kelb klieb, hekk ukoll eŻasfur, għarus għandhom isiru għsa/ar, għraj- jes, u għonq għnuq, u mħabba li dawn fis-sura mkattra ma jistgħux jitlissnu aħna nżidulhom vokali tal-leħen (Ara ''Tagħlim fuq il-Kitba Maltija' ta' A. Cremona—' L-ewwel ktieb— Regula 58) u niktbuhom agħsafar, agħ- rajjes, egħnuq. 'Il-għala mela: ħafna kittieba minn xi daqqiet jiktbu għarajjes, għasafar, għenuq 7 Il— KLIEM ĠEJ MIT-TALJAN LI GĦANDU FIH L-IT- TRA 'SU Għall-ewwel l-ittra ':s' li tinħass 'ż' kulħadd beda jagħ- tiha s-sura ta' leħinha u bdejna niktbuha ''ż' bħallikieku Pużizzjoni, priżuntuż, eċċ; issa hemm min jiktibha ''s' u hemm min jiktibha 'ż'. Mela niktbu fis jew fiż 7 Kasjew każ 9: Inglis jew Ingliż7: Prisuntus, priżuntus, prisuntuż jew priżuntuż 7 Jeħtieġ li tingħata regula ħalli kull kittieb jiktibhom l-istess, ' li 74 II — KLIEM ĠEJ MIT-TALJAN LI GĦANDU L-VO- KALI 'O' Hawn ukoll l-istess bħal paragrafu ta' qabel ninsabu qud- diem l-istess diffikultà. Kif il-Malti għandu xejra biex lis-ds' jagħmilha ''ż', hekk ukoll għandu x-xejra biex l-vo'' jagħmilha ''u'; għalhekk hemm min jikteb 2m07- tanti u hemm min jikteb żwefurianzi, Mela niktbu: offiċċju jew uffiċċju7 Jimpurtani jew jimportaniż Hawn ukoll jeħtieġ li tingħata regula li tista' tmexx ilil kul- ħadd fl-istess triq. U issa li ġiet taħt il-pinna l-kelma £rieg jeħtieġ ngħidu kelmtejn fuqha. Sa ftit żmien ilu kulħadd kien jiktibha trieq, issa bosta qegħdin jiktbuha sig. Il-Prof. Savdon kien kiteb artiklu żmien ilu, jidhirli f'Leħen il-Malti, fejn qal li fis-sewwa għandha tinkiteb /rig imma mħabba li kulħadd dera jiktibha żrżeg tista' tibqa' tidher f'din l-aħt- ħar sura. Ma għandna x'ngħidu xejn, il-Prof. Savdon għandu raġun. Kif kulħadd jaf l-ittra maltija że mhix ħaġ'oħra ħlief l-a mz/tuħa tl-ilsien għarbi (dżà fil-Għarbi ssir ċieċ fil-Malti, eċċ); mela la fil-Għarbi l-kelma hija żarżg u mhux żaràg, fil-Malti għandha ssir rig u mhux sieg. Jiena n-nifsi dejjem ktibtha /vieg għax, kif għidt iżjed 'il fuq….hekk kienu jagħmlu ta' qabilna. Din il-għada ħażina iżda għandha tinqata' u jidhirli li huwa dmir tal- wGħaqda tal-Kittieba tal-Malti' li toħroġ twissija biex din il-kelma tinkiteb minn kulħadd xorta waħda: Trieq jew triq' U għal dak li tgħid hija kulħadd jimxi fuqu f'ġieħ il-letteratura maltija. V — KLIEM IEĦOR LI ĠEJ MIT-TALJAN. Fil-Malti hemm regula li l-konsonanti ta' għerq il-kelma ma għandhom u la jitbiddlu u la jiżdiedu u anqas ibid- dla mkienhom. Għall-kliem malti kollox sewwa u t-tbar- rijiet huma ftit ftit wisq u jingħaddu fuq is-swaba' (bħalli- kieku wiċċ, uċuh) imma għal xi kliem taljan mhux kul- ħadd jimxi ma' din ir-regula u jiktbu w//iċċju u uffiċjal- ment. Għax mhux uffiċċju u uffiċċjalment jew uffiċju u uffiċjalment): Hawn ukoll jeħtieġ li ssir regula u kul- ħadd jimxi fuqha. ' Is-sena l-oħra l-Kumitat tal-''Għaqda tal-Kittieba tal- Malti,' li minnha jagħmlu sehem l-Akkademiċi Maltin, ingħaraf mill-Gvern ta' Malta, jekk mhux uffiċċjalment uffiċċjusament. Jeħtieġ mela li l-Għ. K. M. tagħti t-twe- ġiba tagħha li kulħadd għandu jqim biex dak is- sħab iswed ċkejken li għadu minn xi daqqiet jidher għaddej fuq rasna, igħib għal kollox. Naqbel mas-Sur Ivo Muscat-Azzopardi li xi sħab 'iswed ċkejken li xi daqqiet jidher għaddej fuq il-kitba tal-Malti jgħib għal kollox. Imma ma naħsibx li jgħib għal kollox bit-tagħrif kollu li nista' nagħtih għall-mis- toqsijiet tiegħu. Tajt aktar minn darba xi tagħrif żgħir ta' ortografija li kien milqugħ minn xi żgħażagħ, imma qatt ma sar regula. U hekk aktarx jiġri jekk nagħtih it-tagħrif li talab. Għalhekk immorru ras il-għajn u naraw mnejn hi ġejja l-marda. Fis-sena 1924 ħareġ it-Zag/ri/, li nistgħu ngħidulu l-Kodiċi tal-kitba tal-Malti. Fuqu tgħallmu kotra ta' żgħażagħ u fuqu nkitbu kotra ta' kotba. Miġbur minn Għaqda ta' kittieba u maħruġ b'isem il-Għaqda tal-kit- tieba, ħadd ma kellu l-jedd ibiddlu ħlief il-Għaqda nfisha, jew ħadd ieħor bis-setgħa tal-Għaqda. Għalhekk kien jinħtieġ li mill-bidu nett titwaqqaf kummissjoni mill- Għaqda tal-kittieba biex tfisser, tbiddel, iżżid il-liġijiet ta' dak il-Kodiċi tal-kitba. U din il-ħtieġa aktar bdiet tinħass, aktar ma ż-żgħażagħ bdew deħlin iżjed 'il ġewwa fit-tagħlim tal-Malti u bdew iżjed bir-reqqa jgħarblu r- rqaqat kollha tal-kitba. Il- :mistoqsijiet fuq din jew dik ir-regula bdew niżlin bħax- xita. Wieħed jidhirlu hekk, — u ieħor jidhirlu hekk. U wieħed jikteb hekk, u ieħor jik- teb hekk. Il-mistoqsijiet jew ma jitweġbux, jew ma jit- weġbux kif imiss, jew jitwieġbu minn min ma għandu l-ebda setgħa, u għalhekk kelmtu ma tinstemax. Jiena n-nifsi ktibt aktar minn: darba u fit-tul li għandna niktbu dawwru u mhux dawru, tajjru u mhux ċajru. Xi ftit qablu miegħi; iżda l-kotba baqgħu jgħallmu, bħalma kienu jgħallmu, li dawwru u żajjru huma miktubin ħażin, bla ma jgħidu l-għala. Għalhekk jekk irridu li s-sħab li għadu jittajjar fuq il-kitba tal-Malti jgħib għal kollox, għandha titwaqqaf kummissjoni li weħidha jkollha l-jedd tfisser, tbiddel, iż- żidu tnaqqas ir-regoli tat-Zag/rif. : , F'ħaġa waħda ma naqbelx. F'xi rqaqat żgħar żgħar aħjar ma nkunux ebsin iżżejjed, imma nagħtu ftit tal-wisa' lill-kittieb biex jagħżel, ngħidu aħna, dik il- vokali li l-aktar iddoqq f'widintu. Imqar f'ilsna oħra, kelma waħda issa tinkiteb b'a u issa b'z. B'daqshekk l-ebda regula ma tittiesef. Iżjed ma jgħaddi ż-żmien, aktar fuq ħsiebek Jaqa' l-għeja tal-ħajja, w tgħib is-saħta. int donnok tħosshom riesqa wara biebek, Bla ħoss, bla kliem, il-mewt u l-minġel tagħha. M'għadekx bħal dari tidħak il-għors ma' ħbiebek. Dalwaqt tieqaf tad-demm il-mewġa, w magħha Tieqaf għal dejjem inti. Waqgħu njiebek, . U Ħiarstek id-dawl tilfet li jsebbaħha. Għaddej ħafif il-qlugħ f'baħar sewdieni, F'baħar sewdieni ta' tiġrib u dnewwa, ',.,. U miegħu miexi int, għajjien, walidieni. Waqtiet ġo fik l-imgħoddi jqum bla sabar, Tiftakar: fl ogħna ferħi li xrobt, u l-ħlewwa, U tinsa x'mindaqqiet li qrobt għall-qabar. . Ġużi CHETCUTI, 9/V 11/39.