lBoċjetà——sfilarmonika— 'iżitazzjoni- u t-Twaqqif tal-Parroċċa tal-Għarb L-Ewropa kienet mifnija bil-ġlied bejn il-protestanti u l-kattoliċi jew aħjar bejn stati li jużaw ir-reliġjon biex jaħkmu artijiet u jikkapparaw iktar ġid. F'din is-sena, wara snin ta' gwerer Franza għamlet pattijiet tal-paċi mal-Ġermanja, l-Awstrija, l-Olanda, l-Iżvezja u l-Katalunja'. Fl-Ingilterra r-Re Karlu li iddissolva l-parlament darbtejn f'sena waħda biex ma jħallix lill-parlamentari jgħaddu l-Exclusion Bill, li kienet leġislazzjoni biex tipprojbixxi kattoliku milli jsir re tal- Ingilterra2.. Malta u Għawdex kienu qegħdin jieħdu r-ruħ wara l-pesta l-kbira tal-1675-1676 li qerdet kwart tal- popolazzjoni ta' Malta (13,000 minn 55,000 ruħ)'$. Il-pesta kienet ġabet għaks u ġuħ kbir' u issa l-ħajja bdiet tiġi bil-mod għan-normal. Il-Granmastru Nicholas Cottoner permezz tal-Kunsill għadda liġijiet biex itejjeb s-servizz tas-saħħa tal-poplu, mexxa l-quddiem is-Sacra Infermeria u waqqaf uffiċjalment l-iskola medika'79. Nicholas Cottoner u ħuh Raphael li kien il-Granmastru ta' qablu, żejnu lill-knisja konventwali ta' San Ġwann biex saret 'ġojjel jgħammex l-għajn bil-kuluri u tiżjin li jħabbatha mal-aqwa eżemplari ta' dak iż-żmien. ''. Minħabba li l-gżira Għawdxija kienet indukrata aħjar bit-torrijiet li kienu nbnew madwar il-gżira fl- aħħar snin, l-attakki tal-furbani kienu naqsu sew u n-nies kienu bdew jażżardaw iktar jorqdu fl-irziezet u d-djar tagħhom fil-kampanja'2. In-numru ta' nies li kienu jgħixu barra l-kastell żdiedu sew u magħhom żdiedu l-bżonnijiet materjali u spiritwali tagħhom. Minn ċensiment li sar mil-Arċipriet tal-Matriċi Don Giovanni Antonio Cammilleri u l-Kappillan tal-Parroċċa ta' San Ġorg Dun Marianus Puglisi fl-1667 fuq ordni tal-Inkwiżitur wieħed jista' jara li għalkemm 56.990 tal-popolazzjoni t'Għawdex kienet tgħix fil-kampanja, kien għadu m'hemm l-ebda parroċċa l-barra mir-Rabat. L-iktar postijiet abitati kienu x-Xewkija b'403 persuni f'disgħin dar u l-Għarb b'324 persuna f'73 dar. Ma dawn tal-aħħar trid iżżid Ta' Ciangura fil-majjistral tal-Għolja ta' Dbieġi b'53 persuna f'10 t'idjar u oħrajn li ma nafux in-numru tagħhom li kienu jgħixu fil-limiti tad-Dwejra. B'kollox fin-naħa tal-Punent t'Għawdex kienu jabitaw iktar min 377 persuna'2. Monsinjur Isqof Lorenzo Astiria miet fit- 3 ta' jannar 1678. Laħaq Vigarju Kapitolari il-Kanoniku Ludoviku Famucelli li dak iż-żmien kien pro-inkwiżitur u dam sas-27 ta' Mejju meta l-Isqof l-ġdid ġie Malta'' 5. Wara l-mewt tal-Isqof Astiria, il-Granmastru Nicholas Cottoner u l-kunsill tiegħu nnominaw lil Fra Miguel jeronimo de Molina v Aragonċs (Fig 1 u 2) jew kif nafuh aħna Michele Geralomo Molina li kien l-Elemożinarju tal-Granmastru, lil Fra Publio Theuma u Fra Domenico Muscat li kienu kappillani konventwali Maltin biex minnhom jintgħażel l-Isqof ta' Malta's 5. L-Isqof Molina twieled f' Castel d'Emposta (illum Amposta) fil-Katalunja f'Ottubru 1638. Ġie ordnat saċerdot tal- Ordni Militari, Ospitaliera u Sovrana ta' San Ġwann ta' Ġerusalemm, Rodi u Malta fil-5 ta' Marzu 1662 meta kellu 23 sena''. Meta sar Isqof ta' Malta, Michele Molina ħatar lill-Kanoniku Ludoviku Famucelli bħala Vigarju Ġenerali tiegħu''$, Fil-Vista pastorali tiegħu ta' Novembru 1678 f'Għawdex, l-Isqof Molina sab li l-popolazzjoni tal-inħawi barra mir-Rabat kienet kibret't. Waqt li l-Isqof kien Għawdex, delegazzjoni mix-Xewkija talbet lill-Isqof f'isem in-nies tal-lokal biex ix-Xewkija tinqata' parroċċa għaliha għaliex il-popolazzjoni tal-post kienet ta 650 u wegħdu li lesti jagħtu lill-kappillan tagħhom 2 tari minn għand kull familja'2. L-Isqof ħareg id-digriet tat-twaqqif tal-Parroċċa tax-Xewkija 'Habita matura consideratione' fis-27 ta' Novembru, l-aħħar jum tal-vista tiegħu f'Għawdex'27. -Festa-Għarb.—Lulju-201-1 Figura 2: L-arma ta' Isqof Michele Molina ' fil-Palazz tal-Isqof Valletta, Malta Il-knisja tal-Virtut jew taż-Żejt iddedikata lill- Viżitazzjoni ta' Marija lil Eliżabetta kienet ikkundanata fl-24 ta' Mejju 1657 minn Mons M.G. Balaguer'$ u n-nies tal-Għarb rranġawha kif setgħu'. Madankollu meta il-Vigarju Ġenerali Monsinjur Bologna żarha fl- 1663 xorta ma sabhiex f'kundizzjoni tajba u ordna li terġa tinbena mil-ġdid'. Meta L-Isqof Luca Bueno għamel il-vista tiegħu fl-1667 sab il-knisja mgħammra b'lampier li kien jixgħel kuljum u lil Bastjan Grima li kien jieħu ħsieb il-knisja, ngħatatlu s-somma ta' 6 skudi biex bl-imgħax tagħhom ikun jista' jħallas għal quddiesa kantata nhar il-festa tal-Viżitazzjoni fit-2 ta' Lulju202', Il-knisja taż-Żejt reġgħet inbniet mil-1675 sal-1678 u din id-darba il-knisja tkabbret sew bil-għajnuna tal- benefattrici Domenicuzza Mifsud Piscopo li tat biżżejjed art biex titkabbar il-knisja, jinbena zuntier quddiemha u ja L Figura 3: L-ewwel knisja Parrokjali tal-Għarb imsejjħa taż-Żejt mad-dawra tagħha ikun hemm wisa biex isir ċimiterju (Fig 3)20, Meta l-bini kien tlesta fil-faċċata tal-knisja fuq il-bieb il-kbir inkitbet din l-iskrizzjoni li għadha hemm sal-lum ''Ilustrissimus frater Laurentius di Astiria Episcopus Melinus Phanum hoc reintegrandum man davit populesque vero funditus demoliendum iterumque costruendum, Curavit 1675'' Din l-iskrizzjoni tgħid li l-Isqof ta' Malta Fra Lawrenz d'Astiria għamar li l-knisja għandha titwaqqa u tinbena mil-ġdid bil-pedamenti b'kollox u dan ix-xogħol inbeda fl-1675. Issa li l-poplu tal-Għarb kien sar numeruż u kellu knisja diċenti xtaq li din issir knisja parrokkjali. Hekk kif ir-raħal tax-Xewkija nqata' bħala parroċċa, l-abitanti tal- Għarb għamlu petizzjoni lill-Isqof Molina biex l-Għarb isir parroċċa. Din it-talba ġiet iffirmata minn diversi nies fosthom, Ġanni Cuschieri, Marċell Cassar, Karlu Cauchi, Lawrenz Spiteri u Tumas Debrincat u nbagħtet lill-isqof fil-11 t'Awwissu 1679 f'isem 500 abitant li kienu joqogħdu fi 80 dar fl-Għarb'. Fil-petizzjoni huma kitbu li t-triq bejn l-Għarb u l-Matrici fir-Rabat hija twila ħafna u kien ikollhom jimxuha regulari biex ma jitilfgħux il- quddiesa obligatorja tal-Ħadd; ħafna minn dawn in-nies huma xjuħ jew ma jifilħux jimxu din it-triq; oħrajn kienu foqra wisq biex jixtru Ibies xieraq għall-belt; barra minn dan biex jaslu fil-ħin għas-servizz tal-knisja kien ikollhom iqumu fis-sigħat bikrin ta' filgħodu. Xi drabi n-nisa ngħataw fastidju u anke ġew stuprati. Mat-talba bagħtu wkoll disinn sempliċi ta' mappa ta' kif kienu mqassmin id-djar fl-Għarb (Fig 4). Figura 4: Disinn ta' Mappa tal-Għarb li ġie ppreżentat lil-isqof mal-petizzjoni tan-nies tal-Għarb biex dan jinqata' parroċċa. Sadanittant l-Arċipriet tal-Matriċi tar-Rabat, ir- Reverendu Ġan Anton Camilleri miet u għal xi żmien is-sedja baqgħet vakanti u ma kienx hemm arċiprietŻ. Wara li rċieva l-petizzjoni l-Isqof Molina bagħat lil Vigarju Ġenerali Ludoviku Famucelli biex jara l-bżonnijiet tal- poplu tal-Għarb u fl-istess ħin jara xi progress għamlet il-parroċċa l-ġdida tax-Xewkija. Il-Vigarju ried li kull min jgħidlu xi ħaġa jieħu ġurament fuq is-sewwa ta' kliemuŻ'. Fit-18 t'Awwissu 1679 Famucelli bagħat ir-rapport tiegħu lill-Isqof fejn wera li hu jaqbel li l-Għarb jixraqlu u għandu jinqata' parroċċaż'. F'dak iż-żmien il-liġi kanonika kienet titlob li biex parroċċa ġdida tiġi ffurmata hemm il-bżonn li erba' kundizzjonijiet ikunu sodisfatti'ż. Dawn il-kundizzjonijiet huma li jrid ikun hemm causa iusta, jiġifieri raġuni pastorali ġusta; locus congruus, post xieraq għall-qima u l-adorazzjoni; consensus Parochi, l-isqof huwa obbligat jisma' l-opinjoni tal-kappillan tat-territorju minn fejn toħrog il-parroċċa l-ġdida għalkemm l-isqof setgħa ikompli bil-proċess mingħajr l-approvazzjoni tiegħu; dos congrua, l-isqof irid isib l-introjtu biex ikun jista' jżomm lill-kappillan il-ġdid'2. Fil-kas tal-Għarb l-Isqof Molina kellu causa iusta, locus congruus u dos congrua u ma kellux bżonn consensus Parochi għax ma kienx hemm arċipriet tal-Matriċi f'dak iż-żmien. l-Isqof Molina ra l-bżonn ta' parroċċa ġdida f'dan ir- raħal għaliex il-kleru tal-Assunta ma kienx ilaħħaq lanqas biex jagħti l-istruzzjonjiet meħtieġa biex il-fidili ikunu jafu sewwa t-tagħlim nisranif8. Għalhekk ma kellux triq oħra ħlief li jilqa t-talba tan-nies tal-Għarb u bagħat id- digriet tas-separazzjoni tal-parroċċa mil-Matrici tar-Rabat fid-29 t'Awwissu 16795. Traduzzjoni libera ta' parti mid-digriet tad- dismembrazzjoni tgħid's: 'L-Isqof ta' Malta u l-Kunsillier tar- Re minħabba raġuni soda minn kull lat, bil- kuntentizza ta' kulħadd u skont it-talba li saritlu minn dawk li jgħixu fix-xaqliba tal-Għarb fil-gżira t'Għawdex u wara li ra xewqa tagħhom … billi hu jaħseb dejjem fis-salvazzjoni ta' l-erwieħ u li dawn kemm jista ikun ikunu moqdija mil-aħjar, kif ukoll mixtieq li jkompli max-xewqat murija lilu (mil-poplu tax-xaqliba tal-Għarb) u billi dan ir-raħal qiegħed madwar 3 mili 'l bogħod mil- Knisja Matriċi li tinsab fil-kastell tal-gżira diġa msemmija,… dan il-kastell jingħalaq matul il-lejl,… barra minn hekk n-nuqqas ta' tagħlim tal-misteri tal-fidi mqaddsa u d-defiċjenza fl-amministrazzjoni tas-Sagramenti għal żmien itwal milli huwa xieraq ikun ta' ħsara kbira għal ruħhom, għalhekk, bis-setgħa mogħtija lilna bid-digrieti u liġijiet tal-Imqaddes Konċilju ta' Trentu din ix-xaqilba tal-Għarb bil-knejjes kollha tagħha… djar u l-poplu li jgħix f'dan il-post skond il-limiti li aħna nagħtuhom mill-Knisja Matrici taħt it-titlu tal- Assunzjoni tal-Beata Verġni, li qiegħda fil-Kastell ta' l-istess gżira, nifirdu, naqtgħu u nagħżlu lill- Knisja tal-Madonna msejjħa 'tal-Virtu'' li qiegħda f'dik in-naħa tal-Għarb u nwaqqfu bħala parroċċa ġdida bil-permess u d-dritt tal-kura ta' l-erwieħ, (IĠoċjetà— GSfilarmonika—l-Viżitazzjoni: tal-qrar u għall-amministrazjoni tas-Sagramenti li jwettaqhom il-Kappillan kif ukoll bid-drittijiet, preminenzi, uffiċċji, rigali, unuri u tiżjin… u nistqarru li bħala dota u ħlas lill-Kappillan kif jixraq aħna nagħtuh l-għexur mill-qamħ u x-xgħir u dak kollu li n-nies ta' dik il-parroċċa soltu jagħtu lill-Arċipriet tal-Matriċi u ma dan jieħu ukoll tlett irbiegħi minn kull dar barra ż-żejt ta' l-ikel, l-għexur u d-drittijiet tal-kappillan, mill-imsemmija Knisja ta' l-Għarb….. Nirriservaw id-dritt tal- kunsens ta' dan r-rikors u d-dispensa ta' din il- ħatra lill-Papa u lis-Santa Sede. Mogħti mil-Palazz tagħna fil-Belt Valletta fil-jum tad-29 t'Awwissu 1679. Meta laħaq l-Arċipriet il-ġdid tal-Matriċi li kien Dun Karlu Magri ma qabilx mat-twaqqif tal-Parroċċa tal- Għarb u għalhekk intbagħat Dun Ludoviku Zammit min Ruma li kif ra l-qagħda tal-Għarb ma satax ma jaqbilx mat-talba ta' dak il-poplużċ. L-Arċipriet Magri appella mid-deċiżjoni ta' Ruma u nfetħet kawża bejn il-Kanonku Magri u l-Parroċċa l-ġdida. il-verdett tal-qorti f'Ruma qatagħha li l-Parroċċa għandha tibqa'7725, L-Arċipriet ma qagħtax qalbu u reġa' appella Ruma, tilef il-kawża għat-tieni darba u għalhekk il-Parroċċa setgħet tgawdi l-indipendenza tagħha għal dejjem'5.0. L-ewwel kappillan tal-Parroċċa l-ġdida ddedikata lil Viżitazzjoni tal-Imqaddsa Vergni Marija lil Sant'Elizabetta kien ir-Reverendu Giovanni Maria Camilleri mil-Belt Vittorjasl. Ħa l-pussess fil-15.ta' Settembru 1679 min idejn Dun Alessandru Baglione li kien Pro-Vigarju tal- Isqof Molina f'Għawdex quddiem ix-xhieda Dun Anton Vella u Anton Apapż. Il-kappillan Camilleri kellu lil Dun Pawl Madiona u xi kjeriċi biex jgħinuh. Fit- 3 ta'Novembru tal-1679 fl-Ewropa kollha kien hawn paniku kbir għaliex kometa kienet ser tgħaddi qrib ħafna tad-dinja u kulħadd kien qiegħed jaħseb li ser taħbat mad-dinja u teqridha''. L-ewwel magħmudija li ġiet irreġistrata fil- parroċċa tal-Għarb kienet ta Didaco iben Gratio and Anna Cauchi fil-5 ta' Dicembru 167955, l-ewwel mewt li tniżżlet fir-reġistru tal-parroċċa kienet ta' Natalizja Cauchi bint Ġużeppi Cauchi li mietet fil-25 ta' Novembru tal-1679 u l-ewwel żwieġ fil-Knisja Parrokkjali taż-Żejt sar fit-30 t'April tal-1680 bejn Andrea Dimech u Domenica Borgġ'. Ġiovanni Maria Camilleri dam kappillan tal-Għarb sal-1712 u f'dan iż-żmien nbeda l-bini tal-knisja l-ġdida. Sar kanoniku tal-Matriċi tar-Rabat fl-1712 u ħames snin wara waqqaf l-Isptar Ċivili t'Għawdex. Miet assassinat f'daru fil-kastell t'Għawdex fit-30 t'Awwisu 1723 u ħalla ġidu kollu lil dan l-isptar. Hemm lapida fl-isptar l-qadim t'Għawdex li tikkommemora lil dan il-benefattur. L-Isqof Molina baqa' Isqof ta' Malta sal 25 ta' Mejju 1682 meta ġie appuntat Isqof ta' Lerida fil-Katalunja, Spanja u dam isqof hemm sa ma miet fil-31 t'Awwissu 1698 ftit qabel ma għalaq sittin sena''l. -Festa-Għarb-—Lulju-201-1 Malta, paġ 44-45. Malta: Publishers Enterprising Group Ltd, paġ 225-227. Malta: Lux Press, paġ 15-20. Malta: Publishers Enterprising Group Ltd, paġ 140. Malta: Lux Press, paġ 55-56. 15 Borg Serafin (1978) Ix-Xewkija fi grajjiet il-kappillani u l-arċiprieti tagħha. Malta: Progress Pess, paġ xii. Reġgħet waslet din il-festa Illi biha wisq kburin — Festa illi tfakkarna F'dawn iż-żewġ kbar Qaddisin. It-toroq ta' ġo raħalna Jinsabu kollha mżejnin, U il-Banda f'nofs il-misraħ Tagħtina noti ħelwin. Il-Bnadar maż-żiffa jperpru, Il-mixegħla kullimkien, Il-murtali u tal-bomba Lis-smewwiet jimlew bl-ilwien. Il-knisja tagħna mżejna B'damask, brazzi mixgħulin, Id-djar kollha armati sewwa, Parruċċani ferħanin. Reġgħet wasleti U l-istatwa titulari Ma treqatna dlonk iddur, U aħna ulied Marija Qalbna bil-ferħ kollha tfur. Malta, paġ 581. 19 Formosa Patrick (1973) Historv of Għarb (unpublished BA thesis) Malta, paġ 49. 23 Borg Joseph (1974) Kappillani, kappillani Maġġuri u Arċiprieti tal-Matriċi, Kolleġġjata u Katidral t'Għawdex fi 350 Sena Kolleġġjata (Carmelo Scicluna u Ġiovanni B Gauci, edituri) Vittorja, Għawdex, paġ 45. 25 Bonnici Alexander (1975) Il-Matriċi Kolleġġjata tal-Assunta u l-ewwel Parroċċi t'Għawdex. Malta, paġ 116-117. 26 Bonnici Alexander (1975) Il-Matriċi Kolleġġjata tal-Assunta u l-ewwel Parroċċi t'Għawdex. Malta, paġ 69. Malta, paġ 577. 31 Camilleri Salvatore (1974) Grajjiet il-Kolleġġjata tal-Għarb. Malta: Għarb Stage Christophers, paġ 31. 32 Atti Nutarili ta' Tumas Debono (1679) (li jinsabu fil-kurja tal- Isqof, Għawdex). Storja tal-Għarb. Manusktit mhux ippaġinat). Vol II, paġ 288. Hekk kif int O Marija Lil qaribtek mort iżżur, Ibqa' dieħla fid-djar tagħna Int tal-ġonna l-isbaħ fjuri Bierek lix-xjuħ u lill-morda U lil dawk li jduru bihom; Itfa' ħarstek fuq iċ-ċkejkna U kull ferħ, paċi agħtihom. La tinsiex lil min imexxi B'tant għaqal din il-parroċċa, U mal-Kleru lilna għaqqad Ħaġa waħda bħal qaqoċċa. Evviva immela nagħajtu Lil dawn iż-Żewġ Qaddisin Patruni tar-raħal tagħna Minna daqstant maħbubin.