lejn Ġerusalem. Mill-Eġittu tista' tmur bil-mixi Ġerusalem, imma ddum sejjer xi ġimgħa. Hemm dejjem ikunu i- Għarab għaddejjin, u lil min jarawh għani, jisirquh imma lil min jarawh fqir jgħinuh. Għal hekk ta' min jem- men li san Franġisk wasal bil-mixi Ġerusalem, Għax il-Għarab kienu jagħ- tuh xi ħaġa x'jiekol u aktarx irikkbuh xi rikba fuq xi ġemel jew xi ħmar. F'Ġerusalem il-Misilmin qabduh u ħaduh għand il-Weli, għax ma kienux jafu li kellu l-karta minn id is-Sultan. Il-Weli kien sa jamar li jaqtgħulu rasu, imma san Franġisk urieh il-karta u l-Weli ma bażax bi ftit, Talbu jaħfirlu u tah il-ħalla li jmur idur kull fejn jogħġbu u jrid. San Franġisk qata' xewqtu għax żar kemm il-darba ried il-Qabar ta' Kristu. U barra minn hekk, għażel dar battala u talabha lil Weli u dan tahielu. U rawwamha bħala Dejr bir-rhieb tiegħu. Dana ġara bejn is-sena 1210-1220. Wara. raġa' lura lejn l-Italja u miet hemmhekk, fil-Porzjunkla, Ottubru fil-għaxija, tas-sena 1226. fit-3 ta'-. Dan huwa dak li nafuh b'san Fran- ġisk t'Assisi, il-qaddis tal-ħelu, li kien iħobb lil kull ħadd, Insara u m'humiex u li hu maħbub minn kull ħadd, Insara u m'humiex. Għax qalb san Franġisk, dak ir-Raheb żagħżugħ, fqir, imċer- ċer u mkittef, kienet baħar bla tarf ta' mħabba u. ħniena. Għalieh,. kull ma hawn fid-dinja — xemx, qamar, u kwiekeb; baħaf u art, siġar u għasafar u bhejjem; ' dud u ħaxix, kollox aħwa tiegħu, Kien jgħannilhom, jit- kellem magħhom, iżiegħel bihom u ma jħalli lil ħadd li jagħmel ħsara anqas' La ħalaqhom Alla, kien iħobbhom. U la kien iħob- bhom Alla, kien iħobbhom u jibża' għaliehom san Franġisk ukoll. San Franġisk kien qisu t-tieni Ġest: Ġest tal-Ewropa. Bħal Ġesti wera lin-nies ii l-muftieħ tal-Hena: huwa l-Imħabba. Imma n-nies ma jridux jemmnu, u għal hekk fid-dinja ma hawnx għajr ġlied, għelt u taħbit. U sa kemm ma jemmnux, ma jkunx hawn hena, għoż- ża u sliema. Fra Ċikk, O.F.M. META TAĦSEL TIĠI ĦAŻINA Meta x-xitan irid iġibha hażin, iġibha aktar min-naħa waħda. kien hemm raġel li kellu baqra u ried ibiegħha u ħadha l-għalqa tal-barrin u hemm kien hemm raġel ieħor li ried jixtriha, liri, imma dak ma kellux fuqu ħlief sitt liri dak il-ħin. Sid il-baqra ried tagħha għaxar. Kollox sewwa'' , qallu sid il-baqra, ''l-erba' liri l-oħra nislifhomlok jien.' U dak ħa l-baqra u tela dan li biegħ il-baqra, ġibed lejn id-dar. Meta kien id-dar qagħad jaħseb u ra kemm kien għelet meta silef erba' liri lil bniedem li ma jafux. ta' iblah dak in-nhar. UXi ġralna l-lum, x'waħda dinl U għajjat lill-mara u qalilha kemm kien għamel għemil Jien ukoll għelett għalta kbira l Ġie r-raġel li jixtri l-ħarir u jien begħetlu dik is-sorra ħarir li kellna, u biex in- qarraq bih u ntaqqalhielu, billi dak il-ħin ma sibtx ħaġa oħra, ħbejtlu ġewwa (fiha ħames liri tad-deheb. U wara li ħa s-sorra tal-ħarir bil-ħames liri ġewwa fiha, imbagħad intbaħt kemm kont tqarraqt. kl Qabeż ir-raġel u qalilha: ''Jiena minn barra; u int minn ġewwa; u d- dar tagħna kemm ġiet sewwa.'' U dal-kliem sar qawl u għadhom jgħiduh sal-lum. Il-Palestina l-lum tinsab maqsuma l bejn il-Għarab u l-Lhud. Is-sehem li ' ħadu l-Lhud għamluh il-ġens il-ġdid, l imsemmi Israel. U s-sehem li baqal- hom il-Għarab, għaqqduh mal-pajjiż — Għarbi l-ieħor, imsemmi Ġordanja. — Għad li l-Palestina hija maqsuma kif : għedna, baqgħet imħallta, bħal ma — kienet qabel, billi fiha jgħammru nies — qishom mill-artijiet tad-dinja kollha. 7 Fiha għad hemm ħafna għaqdiet ta' f nies barranin, li jgħixu kif kienu jgħi- xu f'pajjiżhom, u jħarsu d-Din u jit- kellmu l-Isien ta' pajjiżhom. alestina, huma l-Għarab; warajhom — jiġu l-Lhud. U il- EWDal il- sħaija tan- ġ ' jsibuhom b'isem wieħed: il- Erilġi. Il-Għarab Il-Għarab jinqasmu f'qasamtein: il- 7 Bedu u l-Beledija. Il-Bedu jirgħu l- / bhejjem u jgħixu fil-barr; il-Beledija. 7 jaħdmu r-raba u fis-snajja', u jgħixu — fl-ibliet u fl-irħula. 7 Il-Bedu mqassmin ħamfila-ħamiia, 1 jew razza-razza, Kull ħamfila jkollha — r-rajjes tagħha li jgħidulu x-Xejh. 1 Irabbu l-bhejjem u. jgħixu taħt għa- — rajjex, li jġorruhom magħhom min- — naħa għall-oħra. Jieqfu biss, u għal — ftit taż-żmien, fi nħawi fejn ikun hemm — l-ilma. Il-Bedu huma l-Għarab ta' demm safi. Il- bhejjem li jrabbu, iku- nu nagħaġ, mogħoż, barrin u ġmula. Il-Beledija, huma l-Fellaħin, li igħammru fir-rħula u jaħdmu r-raba ta' qrib raħalhom u jrabbu wkoll xi ftit bhejjem; it-Taġġarin, li jixtru u — jbiegħu fl-ibliet u l-irħula, u s-Sen- (— għajja, li jaħdmu xi sengħa, bħal L-akbar għadd ta' nies li hemm 'l- IL-PALESTINA FI ŻMIENNA ħaddieda, naġġara, bennejja u hekk, li jgħixu l-aktar fil-b'iet il-kbar. Il-Lhud tal-Palestina huma wkoll imqassmin f'qasamtejn kbar, li huma s-Separdin u l-Askenazin. Is-Separdin ġej nisilhom minn Spa- nja u l-Portugall, u jitkellmu lsien im- ħallat, ftit Lhudi u ħafna Spanjol. L-Askenazin nisilhom ġċj mill-Ewropa tan-Nofs u ta' Fuq. Jitkellmu lsien ii jgħidulu Jiddix (aqraha bil-Malti, fid- dix; bl-Ingliż tinkiteb: Viddish), li hu inagħmul minn ħafna kliem imgħaw- weġ Ġermaniż u ftit kliem Lhudi. fin- għarfu malajr, għax ikollhom il-bas- betti: twal, imdendlin sa fuq iżżewġ iġnieb ta' sidirhom. Ma' dawn hemm il-Lhud Sijonin, li huma Lhud imlaqqta minn kull im- kien, li marru l-Palestina biex jaħdmu għall-għan li fl-aħħar din l-art issir pajjiżhom, fis-sena 1949. Is-Separdin u l-Askenażin iħarsu l- Liġi ta' Mosċ kif inhi mfissra fil-ktieb tat-Tagħlim tagħhom li jgħidulu Tal- mud. Is-Sijonin ma għandhomx ħar- sien ta' Djiena; jew ma jħarsu xejn għair it-Titħir (ċirkunċiżjoni) jew iħar- sa mil-liġi dak li jidhrilhom biss. Il-Franġi Bl-isem ta' Franġi n-nies tax-Xerq jifhmu l-Ewropijin kollha, ikunu ta' liema ġens ikunu, li fil-Palestina huma ta' għadd kbir sew. ID-DJIENA Id-Djieniet mistqarra u mħarsa min- nies tal-Palestina huma tlieta: Id-Din Mislem, id-Din Lhudi, u d-Din Nisra- ni, Kull Din minn dawn imbagħad, Ix-xewqa tagħhom seħħet ' jinqasam: fi friegħi mifruda l-waħda mill-oħra, imma jixbħu lil xulxin. Id-Din Il-Mislem V Id-Din il-Mislem. huwa d-Din tal- Qurgħan, li hu mistqarr mill-kotra l- kbira tan-nies tal-Palestina. It-twem- min tagħhom jinsab magħluq ġewwa formla qasira li l-Imwedden jgħajjatha minn fuq il-Mejdàn (bħal kanpnir) lejn l-erbat irjieħ, biex jistieden lill- Misilmin għat-talb jew it-tislija. Il- formla hija. din: ''La Taħa illa Allaħ, wa. Muħammad Rasul AlAħ'' (ma hemmx Alla ħlief Alla u' Muħammed il-Profeta t'Alla). Id-Din Mislem ior- bot lil dawk 1 jemmnu bih, li: jħallsu l-egħxur u jsumu xahar ir-Ramadàn; u jħajjarhom li jżuru l-Mekka.. L-er- ba'-taqsimiet li fihom hu maqsum id- Din il-Mislem (Xagħfijin, Mombalin. Ħamfijn u Melkijin) jieħdu ħsiebhom ir-tajisin tal-knejjes ta' kull taqsima, li mbagħad, fuqhom kollha jinsab il- Mufti ta' Ġerusalem. Id-Din Lhudi huwa mħares minn dawk iż-żewġ taqsimiet li jgħidulhom ' Separdin-u Askenażin, li semmejna fuq. (Dawn iħarsu l-Liġi, jew Toraħ; kif inhi mfissra fil-ktieb tat-Talmud. Hemm ukoll Lhud li igħidulhom Ka- rajin, li jħarsu d-Djiena kif inhi mik- tuba fit-Toraħ. biss, u ma. jqisux it- Talmud. ; Imbagħad hemm is-Samrijin; dawn kienu Lhud li meta 'ttieħdu misbijin u lsiera fl-Assirja, tħalltu man-nies ta' dik l-art u ħalltu wkoll id-Din Lhudi mad-Din tal-Assirin. Minn żmien twil 'il hawn is-Samrijin qegħdin jonqsu deijem fil-għadd. Bħal issa fil-Palesti- na jinsabu minnhom xi mitejn u ħam- sin ruħ biss, bejn kbar u żgħar. Jgħi- xu mal-Misilmin fil-belt ta'Nàblus. Id-Din Ta' L-Insara Id-Din Nisrani fil-Palestina hu mist- qarr u mħares mill-Kattolki Rumani u minn. ġemgħat oħra li nqatgħu mill- Knisja ta' Ruma, Il-Kattolki ta' Rit Latin fil-Palestina huma ma'- dwar l- erbgħa u għoxrin elf, imqassmin f'Par- roċċi li jieħdu ħsiebhom uħud ir-Rħieb Franġiskani. u oħrajn il-Qassisin. tal- Patrijarka Latin tà' Ġerusalem. Hemm ukoll kotra ta' Kattolki ta' Rit Xerqi, li jitqassmu fi Griegi, Maronijin, Ar- meni, Sirjani u Kaldijin. Fost dawk li m'humiex Kattolki l-— aktar li hemm Griegi Ortodossi, bl-Isq- fijiet u l-Patrijarka tagħhom. Hemm ukoll Protestanti u Armeni Gregorjani., Anqas minn dawn fil-għadd jiġu l-Qop- tin, l-Abbisini. u l-Ġakobiti Monofisiti. IL-FRANĊISKANI Minn seba' mitt sena 'l hawn, il- Franġiskani tal-Qabar ta' Kristu ilhom jaħdmu x-xogħol tagħhom. tad-Djiena Nisranija, fost din it-taħlita ta' nies. Kif kull ħadd j'sta' jifhem, huwa xo- tqil u ss ħafna, imma li l- Franġisl jiem ħadmuh' tajjeb u ħarġu ta' rġiel. Dana jixhduh il-Pa- piet li dejjem faħħru u wrew qima lejn ir-Rħieb Franġiskani ta' l-Art Im- qaddsa. Il-Papa Piju XII, fl-ittra li kiteb lill- Franġiskani f'egħluq is-sitt mitt. sena mit-Tisjis tal-Kustodja tal-Art Imqad- dsa, fost ħwejjeġ oħra, kiteb dan il- kliem: ''Aħna nafu li f'dik l-Art Im- bierka bit-Tixrid tad-Demm. tal-Ħel- lies: Divin, intom: taħdmu bla heda biex id-dawl tas-sewwa. jiddi fl-imħuħ tal-Aħwa. Mifruda, ħalli jerġgħu jixteħ- tu fil-ħdan tal-Knisja Kattolka, u biex għol ix-xogħlijiet ta' ħniena u ta' għajnuna ) mwaqqfa u mmexxija minnkom, jagħ- mlu għalel bix-xaba' għall-ħelsien ta' l-Erwieħ'', GĦAXAR XHUR FI QBEJBA 7 Qbejba/ 1… Qbejba x'inhi2'' nist- ħajiek issaqsi inti li qiegħed taqra, Xejn, xejni. Qbejba isem ta' raħal. Issa ngħidlek fuqha, istenna ftit. Għax jien, meta kont il-Palestina, għad li kelli ħsieb li nibqa' hemm għal.dejjem, f'qalbi kont inħoss li kelli narġa' niġi Malta. Kelli narġa' niġi u nikteb xi ħaġa fuq hemmekk, kif ġara u għadu jiġri ta' bil-ħaqq. Għal hekk, mill-Palestina kont irrid nara kemm jista' jkun, ħalli meta niġi, ikolli. xi L b ss QBEJBA:' il-Knisja, id-Dejr u l-ġnien tal-Franġiskani; u fuq ix-xelulg: l-Iskola tal- Postulanti. Fil-warrani tax-xbieha: Xori u blat… ngħid. U meta kien jidhirli li qagħadt : ftit żmien sewwa. x'imkien, kont irrid nitlaq għal- xi mkien ieħor, ħalli dej- jem indur. Mela, sena' waħda. mort ngħallem xi ħaġa fl-iskola tal-Postulanti; jiġifieri fl-iskola li fiha l-Franġiskani jżommu t-tfal u jgħallmuhom biex isiru rħieb. Din l-iskola qiegħda f'naħa wegħra tal-Palestina, lejn il-Għarb ta' Ġeru- salem, ma'. ġenb raħal jismu Qbejba, imgħammar kollu kemm hu bil-Misil- min. Fih ima kienx hemm għajr Nis- rani wieħed, xiħ u trux, jismu Slimàn. U dan ma kienx minn dak ir-raħal. Kien minn Għajn Karem. Mar joqgħod hemm għax kien jaħdem mar-Rħieb. Biex naqta' qasir, ħdejn dar-raħal kien hemm ħerba ta' knisja qadima. Dil-ħerba xtratha waħda għanija Fran- iża, il-Markiża De Nicoiav, u tatha lill-Franġiskani. Dawn l-ewwel bnew naqra ta' Dejr u kappella quddiem il- ħerba imbagħad wara, meta kellhom il-flus, bnew, knisja kbira u Dejr.il- ġmiel tiegħu, magħha. Id-Dejr. żgħir u qadim ta' quddiem il-knisja, għam- 'iuh skola. għall-Postulanti um huma ntoqlu, jew ittrasferew fid-Dejr il-ġdid. Jien domt ngħallem għaxar xhur f'din-naqra .ta' skola. (Għaxar xhur ta' dwejjaq min-naħa u hena min-naħa oħra. Mewġ-mewġ, daqqa 'l isfel u daqqa 'l fuq. Fir-raħal ta' Qbejba qatt ma dħalt, għax in-nies tiegħu kol- iha Misilmin, jaħdmu xi naqra fir-raba, bla ebda tagħlim, donnhom uħux, Ir- ħula bħal dawn ma jkunx fihom u la