GĦAWDEX JIĊĊELEBRA L-FESTA PATRONALI TA' SANT' URSULA 400 sena ilu Sant'Ursula ġiet iddikjarata bħala Padruna ta' Għawdex Fl-okkażjoni ta' għeluq l-400 sena minn meta l-qaddisa Sant'Ursula ġiet iddikjarata bħala Padruna ta' Għawdex, il-mument tkellem ma' Dun Anthonv Mario Saliba, li jagħti tagħrif interessanti u wkoll storiku dwar din il-qaddisa minkejja li huwa ftit it-tagħrif li għandna dwarha. Li hu ċert dwar din il-qaddisa li sofriet il-martirju fil-fjur ta' żgħożitha, hu li kienu ħafna d-drabi meta l-Għawdxin talbu l-ħarsien ta' Sant'Ursula fi żminijiet diffiċli għalihom u għal gżirithom. li Joe Chetcuti għamel lil Dun Anthonv Mario Saliba. X'nafu dwar Sant'Ursula Verġni u Martri2 Inħossni onorat li gejt magħżul biex nitkellem dwar Sant'Ursula u l-festa patronali tagħha f'Għawdex. jin is-sena (2020) hija waħda speċjali għaliex jaħbat għeluq l-400 sena minn meta din il-Qaddisa ġiet iddikjarata bħala Padruna ta' Għawdex. Sfortunatament, bħal tant qad- disin oħra tal-antik, ftit li xejn nafu dwar il-ħajja ta' din il-qaddisa mar- tri. It-tradizzjoni nisranija tgħallim- na li Ursula kienet prinċipessa, bint ir-re tal-Britannja u soffriet il-martir- ju fil-fjur ta' żgħożitha, lejn is-sena 383minn idejn is-suldati Unni fl- idwar tal-belt ta' Cologne, fil- Ġermanja. Ma' Ursula kienu ġew immartirizzati għadd ta' żgħażagħ oħra minħabba l-fidi tagħhom nis- ranija. Biż-żmien, diversi leġġendi intisġu madwar il-ftit tagħrif storiku li għandna dwarha u dan wassal biex jagħmel l-istudju dwar ħajjitha xi ftit iktar diffiċli. Imma, impor- tanti li wieħed jgħid li l-insara ta' Cologne sa minn kmieni bdew iqimu lil Sant' Ursula u bnew ad unur tagħha knisja mill-isbaħ fejn sal-lum għad hemm meqjum b'għożża dak li hu maħsub li hu l- qabar tagħha, Dwar din il-qaddisa nsibu wkoll għadd impressjonanti ta' xogħlijiet letterarji u l-preżenza tagħha fl-istorja tal-arti hija waħda kostanti. Kif beda l-kult lejn Sant'Ursula f'Għawdex' Qabel xejn, tajjeb illi ngħidu li, minn dak li kiteb fl-1647 Ġann Franġisk Abela fid-Della descrit- tione di Malta, nafu l-kult ta' Sant' Ursula kien diġà preżenti f'Malta f'nofs is-seklu 15, tal-inqas sa mill- 1467. Meta nitkellmu dwar Għawdex, perċ, irridu ngħidu li l-qima lejn Sant'Ursula bdiet fil-Knisja Katidrali ta' Santa Marija, magħru- fa fl-imgħoddi bħala l-Matriċi u l- Kolleġġjata Insinji ta' Għawdex, li nsibu fil-Belt il-Qadima ta' Għawdex (iċ-Ċittadella). Dan għaliex fis-sena 1614 il-Kavallier Fra Eugenio-Romirez Maldonato irregala l-bust-relikwarju ta' din il- qaddisa martri lil din il-Knisja. Din ir-relikwija insinji, li tikkonsisti fl- għadma tad-driegħ tagħha, hi mqiegħda f'bust li juri lil Sant' Ursla bil-ktieb tal-vanġelu f'id waħda u l-palma tal-martirju fl- oħra. Dan il-bust, maħdum f'Salamanca fi Spanja, hu mnaqqax fl-injam, ġessat, u indurat bid- deheb. Fra Eugenio-Ramirez Maldonato kien kavallier tal-Lingwa ta' Leon u Kastilja tal-Ordni ta' San Ġwann u kien jagħmel parti mill- Kommenda ta' Salamanca. Kellu wkoll devozzjoni kbira lejn Sant' Ursula li wasslitu biex jakkwista dan il-bust-relikwarju għalih per- sonali. Meta f'Settembru 1610 laħaq Gvernatur ta' Għawdex huwa ġabu miegħu u qiegħdu f'post prominenti fil-palazz tiegħu li kien fuq ix-xellug tal-Knisja Matriċi u Kolleġġjata (illum parti mill-Qorti tal-Ġustizzja). Nassumu li kull nhar il-21 ta' Ottubru, festa liturġikata' Sant' Ursula, dan il- bust-relikwarju kien jitqiegħed f'xi post għall-qima tal-pubbliku, forsi wkoll kien jisilfu lill-'parrochus' (l- Arċipriet) tal-Matriċi ta' Santa Marija ta' dak iż-żmien, Giovanni ippara, bi i meqjum hemm. Il-Kavallier Maldonato dam Gvernatur ta' Għawdex sa Awwissu tal-1613. Meta rritoma lura lejn Malta huwa ħa miegħu l- Il-poplu Għawdxi malajr għaraf lil Sant'Ursula bħala l-protettriċi tiegħu u lejha beda jirrikorri kull meta xi għawġ kien jersaq lejn il-gżira. Il-bust-relikwarju insinji ta' Sant' Ursula fl-antik kien joħroġ proċessjonalment mill-Katidral ta' Għawdex tliet darbiet matul is-sena bust-relikwarju ta' Sant' Ursula. Imma l-Għawdxin kienu laħqu rabtu qalbhom ma' din il-qaddisa. Tant hu hekk li l-Arċipriet tal- Matriċi flimkien mal-Ġurati tal- Gvern Reġjunali ta' Għawdex ta' dak iż-żmien, l-Università, talab lill-Kavallier Maldonato jirregala dan il-bust-relikwarju t' Ursula lill-Knisja ewlenija ta' Għawdex biex jinżamm hemm għall-qima tal-Għawdxin. Il- Kavallier Maldonato aċċetta bil- qalb it-talba tal-Għawdxin. U fl- 1614 il-bust- warju ta' Sant' Ursula reġa' irritorna lura f'Għawdex u sab postu fil-Matriċi ta' Santa Marija fil-Kastell. Il-poplu Għawdxi malajr għaraf lil Sant' Ursula bħala l-protettriċi tiegħu u lejha beda jirrikorri kull meta xi għawġ kien jersaq lejn il- gzira. U tant kibret u xterrdet id- devozzjoni lejha li flit snin wara, fl- 1620 —400 sena ilu, is-Sinodu Djoċesan, taħt il-ħarsien tal-Isqof Baldassare Cagliares (li kien ta' nisel Għawdxi), iddikkjara sollena- ment lil Sant' Ursula bħala l- Patruna ta' Għawdex, flimkien ma' Santa Marija Assunta. Il-jum tal- festa tagħha, nhar il-21 ta' Ottubru, ġie ddikjarat festa kmandata. Meta tlest triċi u Kolleġġjata In: li għandna llum (xogħol ta' Lorenzo Gafà u kkon- sagrata fil-11 ta' Ottubru 1716 mill-Isqof Giacomo Canaves), waħda mill-kappelli tal-Knisja l- ġdida ġiet iddedikata lil Sant' Ursula, Din kienet, kif għadha sal- lum, l-ewwel kappella tan-navi, fuq Ċin-naħa tal-epistola'' (lemin) tal- presbiterju. L-ewwel kwadru ta' Sant' Ursula li kien hemm fuq l-artal ta' din il-kappella (u li Hum jinsab għall-wiri fil-mużew tal-Katidral) hu xogħol imfaħħar tal-artist Malti Giann-Nikola Buhagiar li aktarx tlesta qril ena 1719. Fl-1851, imbagħad, dan ġie mibdul ma' ieħor daqstant ieħor tajjeb tal-artist Giuseppe Hvzler, megħjun mill- aljiev tiegħu Giuseppe Calleja. Nhar il-Ġimgħa, 31 ta' Lulju 2020, wara l-konċelebrazzjoni solenni tal-Ftuħ tal-Kwindiċina ta' din il-qaddisa ttieħed proċessjonal- ment u tqiegħed b'mod solenni fuq l-artal ta' din il-kappella fejn ser jinżamm għall-qima tal-poplu matul is-sena kollha. Snin wara, fl-1993, l-artist Għawdxi l-Kav. Paolo Camilleri ji, n il-kopletta ta' din il- il-ġrajja tal-għotja tal-bust-relikwar- t' Ursula lill-Matriċi ta' Għawdex u l-patrunaġġ tagħha fuq Għawdex. Ta' min isemmi wkoll li fl-1733 tqiegħed kwadru sabiħ ta' Sant' Ursula fil-Banca Giuratale li kienet għadha kif ġiet inawgurata fit-Tokk uli kienet is-sede tal-Università, kif għidna l-Gvern Reġjonali ta' Għawdex. Din ix-xbiha, impittra tal-Ministeru għal Għawdex fi Pjazza San Franġisk, ir-Rabat. Hemm xi ġrajjiet fl-istorja ta' Għawdex meta l-Għawdxin irrikorrew lejn Sant'Ursula f'mumenti diffiċli u ta' tbar L-istoriku Ġann Piet Franġisk Agius de Soldanis, fl-istorja tiegħu ta' Għawdex tal-1756, jikteb hekk: Minn mindu l-poplu daħħal il-qima…(lejn Sant' Ursula), hu ġie meħlus minn bosta mard u taqlib. Il-festa ssirilha b'solennità kbira u fil-purċissjonijiet li jsirulha matul is-sena, jisparaw fuq is-sur il- kanuni. Dan jiġi kkonfermat minn dak li ħalla miktub l-Isqof tal-gżej- jer Maltin Mons. Bartolomċ Rull meta fl-1760 semma kif li l- Għawdxin kienu jirrikorru lejn Sant' Ursula biex teħlishom mill- attakki tal-kursara misilmin li minn għal paġna 21 L-Għawdxin talbu ħafna drabi l-ħarsien ijie ta' Sant'Ursula fi żmin minn paġna 20 żmien għal żmien kienu jaħbtu għal Għawdex u jħallu ħerba wara- jhom. Kienu ħafna d-drabi meta Għawdxin talbu l-I Ursula fi żminijiet diffiċk għalihom u għal gżirithom. Hawnhekk ser insemmu xi wħud minnhom: 2 Fit-terrimot tas-16 ta' Settembru, 1644: dakinhar il-bust- relikwarju ta' Sant' Ursula nħareġ fil-bieb tal-Knisja Matriċi u Kolleġġjata ta' Għawdex għall- qima tal-poplu. 2 Matul l-imxija tal-pesta buboni- ka fl-1675-1676: dakinhar ukoll, fil-Knisja Matriċi u Kolleġġjata ta' Gawdex il-bust relikwarju ta' Sant' Ursula ngħata qima speċjali 2 Fit-terrimot tal-11 ta' Jannar, 1693 (magħruf ukoll bħala ''it-tetri- ): minn dakin- har il-Kapitlu tal-Matriċi u Kolleġġjata tal-Belt beda jorganiz- za l-purċissjoni votiva bil-bust- relikwarju ta pella tal-Madonna tal-Grazzja li qaddisa lejn il-kap- hemm fl-inħawi ta' Forn il-Ġir (il- Belliegha) fit-tieni Ħadd ta' Jannar ta' kull sena. Nhar it-23 ta' Mejju, 1696: meta sħaba kbira ta' ġradijiet (bl- Ingliż, locusts) waqfet fuq Għawdex u għamlet ħsara enormi lill-għelieqi tal-bdiewa Għawdxin li fi ftit ġimgħat tilfu kulma kellhom Dawn l-insetti dehru fl-inħawi tal- Għarb, imbagħad xterrdu ma' Għawdex kollu, Il-Kapitlu tal- Matriċi u Kolleġġjata organizza purċissjoni bil-bust-relikwarju ta' Sant' Ursula mill-Matriċ knisja ta' San fir-Rabat. Fil- Pjazza tat-Tokk l-Arċipriet tal- Matriċi bierek lill-Għawdex bir- relikwija ta' Sant' Ursula. Fl-1758: meta kien hawn nuqqas kbir ta' xita. Il-bust-relik- warju ta' Sant' Ursula nħare; proċessjonalment mad-dawra tas- swar tal-Belt bis-sehem tal-Kapitlu, tal-kleru u l-poplu. s Nhar it-12 ta' Ottubru 1856 meta terrimot qawwi heżżeż lil Għawdex. Il-poplu ħar er minn daru u nġabar fil-Pjazza tat-Tokk u fl-inħawi tat-Tiġrija. Il- Matriċi u Kolleġġjata ta' Santa Marija inżammet miftuħa l-lejl kollu u ġie espost is-Sagrament. Dakinhar tkantaw ukoll it-Te Deum u l-Innu ta' Sant' Ursula quddiem il-bust-relikwarju tagħha li kien espost fuq l-artal maġġur. 2 Matul l-imxija tal-pesta buboni- ka tal-1813-1814: Hekk kif tfaċċat f'Malta, nhar it-13 ta' Mejju 1813, il-bust-relikwarju ta' Sant' Ursula ġie meħud mill-Matriċi Kolleġġjata fil-Belt, li allura kienet diġà saret il- Knisja Katidrali ta' Għawdex, u t diffiċli L-aħħar darba li l-bust-relikwarju insinji ta' Sant'Ursula nħareġ f'purċissjoni sollenni kien nhar il-Ħadd, 21 ta' Ottubru 2019, festa liturġika tal-qaddisa tqiegħed fil- jola tal-Kastell, iħares lejn Malta. Fit-12 ta' Frar tal-1814, imbagħad, il-pesta tfaċċat f'Għawdex, fix-Xagħra. Il-Kapitlu tal-Katidral kien ħa ħsieb jistampa santi bix-xbieha tal-bust relikwarju ta' Sant' Ursula li fuqhom kien hemm talba biex tingħad mill- poplu. Kif intemmet l-imxija ta pesta, il-Kapitlu beda je purċissjoni votiva bir-relikwarju ta' Sant' Ursula fit-tielet Ħadd ta' Settembru. : Matul l-imxija tal-kolera fl nizza Spanjola tal-1918-1919: nhar il-21 ta' Ottubru, 1918, festa liturġika ta' Sant' Ursula, il-bust-relikwarju tagħha ġie mdawwar mar-Rabat f'purċissjoni sollenni b; Kapitlu, kleru u poplu C e Matul l-imxija tal-Covid-19 ta' din is-sena 2020: nhar is-16 ta' Marzu, il-bust-relikwarju ta' Sant' Ursula ġie espost fuq l-artal maġġur tal-Katidral. Ta' kuljum għadu jsir talb lil Santa Marija u lil Sant'Ursula biex iħarsu lill-poplu chem tal- jħawdxi. tagħna minn dan il-flaġell tinżamm 1837: Din tfaċċat f'Għawdex fis-6 ta' Lulju. Dakinhar sar talb ħerqan lil Santa Marija u lil-Sant' Ursula biex iħarsu lil Għawdex. Minn dik is-sena, il-purċissjoni bil-bust-relik- wijarju ta' Sant' Ursula nhar il- festa liturġika tagħha tal-21 ta' Ottubru biddlet ir-rotta: waqt li qabel kienet iddur mas-swar tal- Belt, mill-1837 bdiet toħroġ mill- Belt u tmur lejn il-knisja ta' San Ġorġ. Dan sar biex titwettaq il- wiegħda li kien amel il-Kapitlu Għawdex mill- marda tal-Kolera. għall-ħarsien 2 Fit-terrimot tat-30 ta' Settembru, 1911: il-bust-relikwarju ta' Sant' Ursula ġie meħud f'pelle- grinaġġ mill-Katidral tal-Madonna Ta' Pinu. Folol kbar ta' nies imxew warajh. ħall-knisja 2 Matul l-imxija tal-influwenza X'tikkummenta dwar il- purċissjonijiet li kienu jsiru bil- bust-relikwarju ta' Sant' Ursula fl-antik2 Fl-antik il-bust-relikwarju insinji ' Sant' Ursula kien joħroġ ta proċessjonalment mill-Katidral ta' Għawdex tliet darbiet matul is- sena. Dan minbarra purċissjonijiet oħra, li kif għidna, kienu jsiru f'ċirkostanzi straordinarji. L-ewwel purċissjoni ad unur Sant' Ursula kienet toħroġ nhar il- 21 ta' Ottubru, il-festa liturġika tal- qaddisa, Din il-purċissjoni aktarx ħarġet għall-ewwel darba fl-1620, Fl-ewwel żminijiet din il-purċis- sjoni kienet iddur mal-Belt ta' Għawdex. Maż-żmien il-purċis- sjoni bdiet toħrog 'il barra mis- swar u tmur lejn is-subborg tal- Belt, ir-Rabat. Il-purċissjoni kienet tieqaf fil-pjazza tat-Tokk, quddiem il-Banca Giuratale u hemm kien jingħad it-talb u jitkantaw innijiet ad unur ta' Sant' Ursula, Mis-sena 1847, kif għidna fuq, din il-purċis- sjoni biddlet ir-rotta u bdiet tibqa' sejra lejn il-Knisja ta' San Ġorg li allura kienet tagħmel parti mill- Parroċċa tal-Katidral. Hemmhekk kienet titkanta l-antifona tal-qaddisa u tingħad it-talba tagħha. Kif tin- temm il-funzjoni, il-purċissjoni kienet tirritorna lura lejn il-Katidral It-tieni purċissjoni bil-bust- relikwarju ta' Sant' Ursula kienet issir fit-tieni Ħadd ta' Jannar. Din kienet waħda votiva u matulha l- kleru u l-poplu kien irodd ħajr lil Alla li, bl-interċessjoni ta' Sant' Ursula, ħares lill-gżira ta' Għawdex waqt it-terrimot tal-1693 li semmejna wkoll fuq. Din il- purċissjoni saret għall-ewwel darba f'dik l-istess sena, ġimgha wara li seħħ it-terrimot. Kienet titlaq mill- Katidral u tibqa' sejra lejn il-knisja tal-Madonna tal-Grazzja fl-inħawi ta' Fom il-Ġir, dik li Ilum tinsab taħt il-ħarsien tal-Patrijiet Kapuċċini. Jekk wieħed iħares sewwa lejn il-kwadru titulari tal- Madonna tal-Grazzja li nsibu f'din il-Knisja, opra mill-isbaħ ta' Stefano Erardi, li skont Agius de Soldanis sar ftit żmien wara l-ġraj- ja tat-terrimot tal-1693, ma jistax ma jinnutax li, fin-naħa t'isfel ta' dan il-kwadru, l-artist ħallielna dehra stupenda ta' din il-purċis- sjoni votiva. Kif din il-purċissjoni kienet tasal fil-knisja ta' Forn il- Ġir, kienet titqaddes quddiesa ta' radd il-ħajr. L-aħħar darba li saret din il-purċissjoni kien fis-sena 1966. It-tielet purċissjoni kienet tinżamm ta' kull sena fl-ewwel Ħadd ta' Settembru. Din ukoll kienet purċissjoni votiva u fiha l- kleru u l-poplu kien irodd ħajr lil Alla talli, bl-intereċessjoni ta' Sant' Ursula, ħeles lil Għawdex mill- flaġell tal-pesta tal-1814. Fir-rikors li l-Ġurati Għawdex għamlu lill- iż- sżejjer Maltin ta' żmien, Mons Ferdinandu Mattei, naqraw li l-purċissjoni bil-bust-relik- warju ta' Sant' Ursula kellha titlaq mill-Matriċi u Kolleġġj: tal-Kastell, tmur lejn il-kappella ta' Santa Marija tal-Ħerba (fl-inhawi ta' Santa Duminka, fejn illum hemm id-dar tal-irtiri Manresa), u tirritorna mill-ġdid lejn il-Knisja fil-Kastell. Fis-sena 1864, il-Kapitlu ddeċieda li din il-purċissjoni tmur lejn il-Knisja ta' San Ġorg, kif baqa' jsir ta' kull sena sal-1966. L-aħħar darba li l-bust-relikwarju insinji ta' Sant' Ursula nħareġ f'purċissjoni sollenni kien nhar il- Ħadd, 21 ta' Ottubru 2019, festa liturġika tal-qaddisa. Din il-purċis- aa għall-pjaz- tidral, għaddiet minn taħt il-mina l-qadima, daret id-dawra fuq barra u reġgħet daħlet Pjazza tal-Katidral mill-mina l- ġdida u reġgħet lura fil-Knisja. Waqt din il-purċissjoni, il-Kapitlu kanta l-Litanija tal-Qaddisin. Tkun ħaġa xierqa u qaddisa li din il- purċissjoni terġa' tibda tinżamm ta' kull sena.