Il-Wirt Meħbi fil-Mużewijiet Maltin Nazzjon kburi b'ġensu, hu wkoll kburi bil-wirt kulturali li għandu. Għal dan il-għan, kull pajjiż fid-dinja għani jew fqir, kbir jew żgħir ħoloq spazji fil-magħluq jew fil-beraħ, biex iżomm flimkien tifkiriet li għandhom diversi stejjer x'jirrakkuntaw. L-avvenimenti tal-passat li għaddew minnhom missirijietna nistgħu narawhom u nifhmuhom sew minn pittura, minn oġġett, minn statwa u minn kull esibit jekk dan ikun kapaċi jqanqal fina kurżita. Barra minn hekk il-wirja għandha l-importanza tagħha minħabba. l-interess artistiku tagħha. Kollezzjonijiet bħal dawn jinsabu f'postijiet maħluqa apposta għalihom — il-Mużew. Hi ħasra kbira li ħafna huma dawk li ma jagħtux kas ta' dawn il-postijiet. Bosta huma r-raġunijiet. Waħda mir-raġunijiet ta' nuqqas ta' interess, hu żgur il-fatt li meta tidħol fil-mużew, ser issib ma' wiċċek ħafna affarijiet.murija li jekk ma hemmx minn jispjega l-interess ma jitqanqalx u tkun biss viżta mingħajr valuri. Il-Mużewijiet Maltin huma. sinjuri. Kollha għandhom. x'joffru lil-min iżurhom. Kollha għandhom l-ingredjenti biex jgħarfuna l-oriġini tagħna li hu distint minn ta' ħaddieħor. Il-Mużew irid jitqies bħala avveniment, bħala storja u bħala persunaġġ. Il-Mużew hu istituzzjoni ħajja u għalhekk irid dejjem jikber maż-żmien. Il-Mużew jista' jinstab fil- każin tal-banda; fis-sagristija tal-parroċċa; kull kollezzjoni hi biss il-bidu tal-mużew. Ħafna mill-Mużewijiet Maltin huma postijiet storiċi li jafu l-bidu tagħhom mal-wasla tal- Ordni ta' San Ġwann. Xi wħud huma qabel ukoll. Mużew partikulari hu Bir Mula, li jaf il- bidu tiegħu fl-1400. Il-Mużewijiet Maltin huma żgħar imma l-wirt kulturali hu kbir u sinjur, ħafna drabi wisq akbar minn ta' nazzjonijiet oħra. Dan minħabba ċ-ċokon tal-gżira tagħna. L-arti, l-arkeoloġija, il-folklor, in-natura, ix- xjenza u t-teknoloġija huma n-nuklei tal-ġabra visiva tal-kollezzjonijiet Maltin. Kull ġabra tipprova tfisser l-imgħoddi, jingħaqad mal-wirt kulturali u jsir parti integrali, ħaġa waħda mal- Kultura Maltija. l Ikun ħin mitluf jekk il-Mużew ma jkunx kapaċi jqanqal interess u kurżità fil-viżitatur biex jagħraf u jifhem il-messaġġ li kull esebit qed jittrasmetti. Il-mużew irid ikun laboratorju ta' ħidma u istituzzjoni dinamika li trid twassal liċ-ċittadin għall-edukazzjoni dejjiema. Il-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija Il-bini tal-Mużew tal-Arkeoloġija hu bini Barokk fl-aqwa tiegħu. Hu berġa li nbniet fl-1571 mill- Ordni ta' San Ġwann għall-Kavallieri tal-lingwa ta' Provence. Il-bereġ inbnew għal dawk il- Arkeoloġija ANA A 4 73 għana Jas-cSliema Kavallieri li ma kellhomx flus biżżejjed biex jixtru propjetà u anki għal dawk li ma kellhomx dħul biżżejjed għall-għajxien tal-ġurnata. Fi ftit kliem il-bereġ kienu hostels. Il-Berġa ta' Provence hi waħda mill-isbaħ bereġ li għad baqgħalna. L-arkitettura tirrifletti Barokk mill-isbaħ li kien qed jiġi mibni madwar l-Ewropa fis-seklu 16. Bla dubju ta' xejn Ġlormu Cassar ħalla l-marki tas-swaba fuq dan il- bini. Cassar hu l-firmatarju tal-bereġ kollha li għadhom weqfin u ma' dawn irridu nżidu bini ta' importanza kbira li llum għadna ngawduh. Is-seklu 20 tana kważi ċertezza għalkollox li anki l-pjanta hi ta' Ġlormu. L-isbaħ kamra ta' dan il-bini hi l-Gran Salon, fejn ħafna drabi jiġu mtella' wirjiet tal-għola livell. Fi żmien il-kavallieri, din il-kamra kienet il-kamra fejn kienu jiltaqgħu l-kavallieri ta' Provence biex jiddiskutu attivitajiet u xi xogħol ieħor ta' kuljum; kienet ukoll ir-refertorju u l-post fejn kienu jsiru ikliet kbar u ballijiet. Kienet il-kamra li rat protokol l-aktar riġidu għax l-anzjanità fil-grad jew fiż-żmien fost il- kavallieri kienet sakrosanta. Bejn l-1798 u l-1826, insibu lil Malta Union Club, li fil-maġġoranza kbira tal-membri kienu uffiċjali għolja tas-Servizzi Ingliżi. Mużew Arkeloġija Madlonpa fas-2Żacro Car b sarlu tibdil intern imma b'xorti t-tajba waqt ir- restawr li sar fl-aħħar nofs tal-ħamsinijiet reġa' ġie kollox bħal qabel. Għal żmien qasir il-Berġa serviet ukoll bħala lukanda. Fl-1958, il-Ministru tal-Edukazzjoni Agatha Barbara, waqqfet il-Mużew tal-Arkeoloġija bl- ewwel kuratur Malti l-Kaptan Charles Zammit, it-tifel ta' Dr. Temi Zammit. Billi mal-artifatti x'jaqsmu mal-arti, fl-1974, il-parti artistika tneħħiet u sabet ruħha f'South Street. Il-Wirja permanenti hi biss dwar il-Fażi Neolitika li hija żmien mill-aktar importanti fl-istorja ta' Malta 52. kif ukoll dik Mediterranja. Fil-Mużew hemm biss l-oriġinal. Fil-Preistorja ma hemmx ismijiet ta' nies jew ġnus. Id-dati li joħorġu minn riċerki huma 'bejn gi wieħed u ieħor'. Il-Preistorja Maltija għandha 3 taqsimiet importanti — Żmien in-Neolitiku — Żmien it-Tempji — Żmien il-Bronż. biżżejjed. Kull taqsima għandha l-Fażi tagħha 9 li isimha jittieħed mill-post — villaġġ jew għalqa — ta' fejn ikun instab ħafna fuħħar. Eżempju ta' dan huwa l-fażi Għar Dalam — dan ma jfissirx li din il-fażi hi ta' Birżebbuġa biss imma tapplika għall-postijiet kollha fejn instab fuħħar li jaqbel ma' dak li nstab ġewwa Għar Dalam. Il-wirja għaddiet minn fażijiet ta' tibdil, dejjem $ tibdil għall-aħjar. Nisperaw li ż-Żmien Puniku li ilna tant nistennewh ma jdumx ma jiftaħ ħalli nżidu ġawhra oħra man-Neolitiku. Il-Mużew Nazzjonali tal-Antikitajiet Rumani Kien Sir Temi Zammit li waqqaf jew aħjar ta bidu il-Mużew li hemm bil-fdalijiet tad-Domus £$ Is-sejba ta' dan id-Domus kienet waħda mill-aktar importanti taż-Zmien Ruman. Għal żmien twil kienet tissejjaħ Villa Rumana li 4 Ko meta nbena l-Mużew tawh faċċata ta' Villa. Fil- fatt din id-dar inbniet fiż-żmien li Melite kienet belt ħafna akbar mill-Imdina tal-lum. Hu żball kbir meta ngħidu li l-Għarab ċekknu l-belt tal- Imdina. Kienu l-Biżantini li ċeknuha minħabba li f'Malta ma kellhomx nies biżżejjed biex jiddefenduha. Il-Professur Denis De Lucca jgħid li tliet kwarti ta' tagħrif li aħna nattribbwixxu lill-Għarab, fil-fatt sar mill-Biżantini. Fl-1881 instabu fdalijiet ta' dar Rumana u parti mill-belt ta' Melite. Fuq dawn il-fdalijiet Rumani kien hemm ħotba kbira bil-materjal li nġabar matul is-snin. F'din il-ħotba u qalb dan il- materjal, Caruana kixef 254 qabar Musulman. Ir-Rumani dejjem bnew vilel fil-kampanja u qatt fil-belt. Meta dawn il-fdalijiet Rumani raw id- dawl tax-xemx, mill-ewwel intwera' l-importanza ta' dan is-sit. Iżda l-awtoritajiet Ingliżi, fis-sena 1899, kontra l-insistenza tal-Maltin, bdew triq li tieħu għall-Imtarfa u qattgħu blat biex jibnu linja tal-ferrovija. Partijiet sostanzjali mid-dar ġew meqruda, u l-informazzjoni ġiet meqruda darba għal dejjem. La l-Ingliżi u lanqas il- 7 Maltin ma ndenjaw ruħhom jieħdu noti ta' dak li nstab waqt ix-xogħol. Wara li Annetto Caruana ġabar. il-fdalijiet kollha f'post wieħed, Dr. Temi Zammit ħeġġeġ lill-awtoritajiet biex jinbena mużew ħall jospita dawn il-fdalijiet Rumani. Il-Mużew tlesta fl- 1926 li kellu wkoll numru ta' kmamar. Mill- ewwel kien mużew favorit mal-Maltin. Biex kemm jista' jkun, ikun tassew Mużew tal- Antikitajiet Rumani, inġabru ukoll fdalijiet oħra minn madwar Malta, minn dipartimenti tal-Gvern u kif ukoll mingħand individwi li taw oġġetti fuq bażi ta' self permanenti. a. Fis-sena 2002 il-Mużew ingħalaq biex isirlu 4 refurbishment denju taż-żmien daqshekk importanti u li jixraq lis-seklu 21. Ma setgħetx titħalla barra l-fażi i Musulmana ladarba kienet parti integrali mis- sit innifsu. 3, Għalhekk dan il-Mużew iħaddan fih iż-Żmien $1 Ruman u ż-Żmien Musulman ta' bejn is-snin j Il-Mużew Nazzjonali tal-Gwerra ma Bħali tiftakru meta l-Armerija u l-Mużew tal- g. Gwerra kienu flimkien taħt saqaf wieħed. Fis- snin 70 twaqqfet l-għaqda voluntiera li riedu £ jwaqqfu mużew i jfakkar it-Tieni Gwerra Dinjija. ) Il-Forti Sant'lermu hu l-post ideali biex fih ( jospita Mużew tal-Gwerra. Ebda post ieħor A fil-Belt mhu addattat. Il-fortizza tatna żewġ I episodji fl-istorja li baqgħu u jibqgħu mfakkra għal dejjem. Dawn huma l-Assedju l-Kbir tal- 1565 u l-Assedju tal-1941 u l-1942. Kien minn Sant'lelmu li fis-26 ta' Lulju 1941, u s-suldati għassa ndunaw bl-eboats, 14 b'kollox, li qedgħin jippruvaw jisfrondaw ix-xibka li kienet 1 tagħlaq id-daħla tal-Port. L-għan tagħhom kien f lijtajru l-convov li kien għadu kif wasal. Mużew tal-gwerra Il-Mużew ifakkarna kemm fl-Ewwel Gwerra kif ukoll fit-Tieni Gwerra Dinjija. Kif tistgħu tissoponu t-Tieni Gwerra hi aktar rappreżentata għax lilna laqtitna mill-viċin ħafna. Il-Gwerra tal-1914-1918 poġġiet lil Malta f'pożizzjoni ta' sptar. Apparti minn hekk kienet ukoll tilqa' lill-priġunieri tal- gwerra, bir-responsabbiltà kbira li dawn ma jaħarbux. Il-Mużew juri wkoll iċ-ċirkostanzi li waslu għall- gwerra tal-1939-1945. Naraw. kif it-Treatv of Versailles laqat il-pajjiżi l-kbar u kif dawn irreaġixxew. Nitkellmu fuq il-Partit Faxxista Malti — tnejn fil-verità — wieħed leali lejn l-Italja u l-ieħor leali lejn ir-Re Ġorġ. Hu mużew interessanti u mhux li wieħed jidħol u joħroġ. Il-Mużew Marittimu tal-Birgu Billi Malta hi wisq marbuta mal-pożizzjoni ġeografika marittima, kien ħsieb tassew għaqli li l-Mużew Marittimu jitwaqqaf il-Birgu. Twaqqaf fil-bini mibni mill-Ingliżi biex ifornu l-flotta navali bil-bżonnijiet tagħha. Fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann il-Birgu kien l-ewwel villaġġ marittimu fejn stabillixxew il- kwartieri tagħhom. L-istorja tal-Gżejjer Maltin hi marbuta mal-baħar u mal-kosta, tant li kieku nneħħu l-Port il-Kbir u l-baħar mill-aspett Malti, kien ikollna storja wisq differenti milli għandna llum. L-Ordni ma kellux diffikultà juża x-xatt għat- tiswija u l-bini ta' vapuri għax diġà kien hemm nies tas-sengħa li jagħmlu dan ix-xogħol. Wara l-bini tal-Belt Valletta, il-Birgu baqa' l-aktar wieħed importanti għall-Ordni. Il-Mużew ra l-bidu tiegħu minn Antonio Espinosa Rodrigues, li laħaq kuratur tal- istess mużew. Bdieh mix-xejn u waslu sa fejn qiegħed illum. Hu mużew ħaj, li għadu sa dawn iż-żminijiet jikber u jilqa' donazzjonijiet permanenti u oħrajn fuq bażi ta' self. L-idea tal-mużew ġiet mingħand Dr Mifsud Bonnici. Fl-1988 beda r-restawr tal-bini mill- istudenti tal-iskola Ġlormu Cassar School of Building. Il-mużew jagħti tagħrif fuq il-parti qadima tax-xatt tal-Belt speċjalment fejn kien hemm il-funtana. Joffri wkoll arkeoloġija marittima permezz ta' ankri u anfori li ttellgħu minn qiegħ il-baħar madwar il-gżejjer Maltin. Hemm ukoll mudelli ta' bastimenti kemm tal- ġlied kif ukoll tal-kummerċ. Interessanti ħafna f'dan il-mużew hu l-kwadru pittura tal-battalja ta' Lepanto 1571. kavallier Sarria kien tah bħala wegħda. Hu kien ħa sehem attiv f'din il-battalja. Mużew tal-Katidral l-aħħar waħda miġġielda b'dawn it-tipi ta' bastimenti li naraw fil-mużew. Il-mudell tal-Mużew Marittimu ta' Greenwich ta' Londra ingħata mudell lill-Isptar Navali ta' Bighi. Dan huwa kopja tajba ħafna ta' dak li għandna aħna fil-mużew tal-Birgu. L-Armerija tal-Palazz Ġewwa Rodi l-Ordni ta' San Ġwann kien diġà organizzat militarment. Għalhekk il-Kavallieri kienu organizzazzjoni militari. jattakkaw l-għadu tagħhom kull fejn isibuh. Konferma ta' dan li qed ngħid huma l-kurituri tal-palazz tal-President, il-Mużew Marittimu u l-Bibblijoteka. Iżda ħafna huma dawk li jaħsbu li fiż-żmien l-Ordni kien hemm armerija waħda. — Fil-fatt armeriji kien hemm aktar minn waħda mxerrdin ma' Malta kollha. Hemm waħda Ħaż- $ Żebbuġ wara l-bus terminus; waħda Ħal Qormi li llum hi Għassa tal-Puluzija u l-oħra l-Belt Valletta faċċata tal-Palazz fejn illum hemm l-Istitut tal-Kultura Taljana. L-Armerija Nazzjonali ta' Malta hi mifruxa f'żewġ swali. Minħabba f'hekk, fil-kamp internazzjonali kulturali, l-armerija tilfet ħafna mill-prestiġju tagħha għax m'għadhiex iżjed parti mill-Palazz. Hemm diversi armi ta' kull għamla u ta' kull daqs. Hemm ukoll armaturi sħaħ, il-ġmiel tagħhom. Meta ddur dawra mal- armerija, tista' timmaġina x'tip ta' ġlied kien isir fil-Medjuevu. Fil-kollezzjoni hemm karozzella tas-seklu 18. Din hi magħrufa bħala 'il-karozzella tal-Gran Mastru'. Qabel ma l-armerija niżlet fl-istallel, kienet tagħmel parti mill-kollezzjoni. Illum din tinsab barra mis-swali fejn qed isirilha ħafna ħsara. Hija karozzella ta' stil Franċiż, bl-armi tal-Gran Mastru miżbugħa fil-ġnub. Jidher li 4 t-tapizzerija kienet tal-bellus aħdar. Din hi karozzella ta' 6 iżwiemel. L-aħħar Gran Mastru li użaha kien Hompesch u l-ħakkiem Napuljun Bonapatti. 4 Verament għandna biex niftaħru bl-armerija 1 għandha biex tiftaħar bl-armaturi sħaħ u dawk nofshom kompluti. L-aktar armatura li hi mfittxija hi dik ta' Wignacourt. Din hi armatura elaborata ħafna. Fil-fatt hu maħsub li din qatt ma kienet maħduma biex tintuża waqt il-ġlied. Hi armatura biex tattira l-għajn, iddekorata b'disinji li huma tad-deheb. Id- deheb li fiha jkompli jsaħħar il-ħsieb li qatt ma kellha tintlibes għall-ġlied. Inħadmet fl-1610 imma fis-seklu 17 din it-tip ta' armatura kienet. diġà 'obsolete'. L-enigmatiku artist Cassarino pinġa żewġ kwadri tal-persuna ta' Wignacourt liebes din l-armatura. Il-Kwadru jinsab fil- Mużew tal-Arti u l-ieħer fil-Palazz Presidenzjali. Għal żmien twil, fuq dawn iż-żewġ kwadri kien hemm disgwid. Fihom jissemmew iż-żewġ artisti Lionello Spada u Caravaggio. Fil-wirja nsibu wkoll tarka-pistola. Tarka hi tonda u għalkemm hi tal-metal, huwa mwaħħal fuq l-injam tas-siġra tal-ballut. Fin-nofs hemm , toqba minn fejn toħroġ il-kanna tal-arma tan- nar. Hi arma tal-1520 u hi rigal ta' Neriku VIII L-armi kollha li naraw fl-armerija huma l interessanti minħabba li jagħtuna storja ta' 4 kif żviluppaw l-armi tal-ġlied. Naraw illi l-armi (i tal-gwerra wkoll imxew mal-moda taż-żmien, u mal-pożizzjoni soċjali ta' sidhom. Wieħed irid japprezza x-xogħol tal-artiġjanat tal-istess p ħaddiema li ħolqu dawn l-armi u l-armaturi. 21 Il-Kmamar Statali tal-Palazz Minn Palazz tal-Gran Mastri ġie mibdul ) f'Palazz Presidenzjali. Dan għandu jitqies bħala 'palazz miftuħ għall-pubbliku bħala mużew.' Jidher li mexjin f'din id-direzzjoni billi dipartiment importanti governattiv diġà ħareġ mill-pallaz. Qed nirreferi għall-Uffiċċju tal-Avukat tar-Repubblika. Dan issa qiegħed fl-ex Main Guard. Meta jasal dak il-jum li l-Parlament joħroġ minn hemm, ikun sar pass aktar 'il quddiem u kif inhu maħsub aktar kmamar jinfetħu għall-pubbliku. Meta l-Ordni ta' San Ġwann, taħt La Valette, ħaseb biex jibni belt iffortifikata, qasam l-ispazji li kellhom fi blokki. Il-Palazz hu blokk nru 5. Il-faċċata ta' dan il-blokk kienet fi Strada San Giorgio, illum Triq ir-Repubblika. L-art li fuqha mibni l-palazz kienet parti mixtrija minn żewġ kavallieri Taljan u parti mixtrija min- neputi ta' Del Monte. Fl-1571 Del Monte niżżel l-Ordni l-Belt anki meta din kienet għadha lura ħafna. Il-kavallieri sabu kenn kif setgħu u l-Gran Mastru mar għand in-neputi, Eustachio del Monte, li d-dar tiegħu kienet ta' żewġ sulari imma tal-injam. Għalhekk Del Monte tella' ħajt għoli biex jeħles mis-sħana tax-xemx. Kien La Cassiere li xtara l-art kollha tal-blokk nru 5. u li ddeċieda li l-palazz ma jinbeniex Kastilja. Fi żmien La Cassiere kien għad hemm biss is-Sala tal-Gran Kunsill. Il-Palazz beda jikber u nsibu lill-Gran Mastri Verdalls u Pinto de Fonseca jkomplu jibnu kmamar oħra fil-Palazz. Bena parti oħra tal-palazz. B'hekk il-Palazz issa kellu żewġt ibtieħi. Fl-1741 ġie elett Pinto u dan fi żmienu biddel il-faċċata tal-Palazz u żied bieb ieħor ma' dak li diġà kien hemm. Fi żmien l-Ingliżi seħħew aktar. tibdiliet speċjalment ġewwa s-swali fejn tneħħew xi partijiet u żdiedu oħrajn bħala tiżjin. Is-Sala tal- Paġġi nbiddlet f'salott privat fejn il-Gvernatur ma biddlux id-dehra tal-Palazz u ħallewha kif ħallihilhom Pinto de Fonseca. Kemm is-sala tal-Paġġi kif ukoll is-Sala tal- Ambaxxaturi għandhom' affreski taħt is-saqaf impinġija minn Lionello Spada. B'kollox hemm 12-il waħda. Dan l-affresk fis-Sala tal-Paġġi juri lill-Ordni jirrestawraw ħitan tal- Fortifikazzjonijiet ta' Ġerusalem. Is-Sala tal-Ambaxxaturi nbniet fi: żmien Verdalla. Imma kien Alof de Wignacourt li qabbad lil Spada jpinġi sitt affreski. Ħames affreski għandom x'jaqsmu mal-Ordni waqt li kien Rodi u wieħed juri l-Ordni ġewwa Viterbo. Dan is-slide juri lil Lisle Adam dieħel Viterbo. Minn Viterbo l-Ordni telaq lejn Malta wara li l-Ordni aċċetta l-kundizzjoni ta' falkun fis-sena lir-Re ta' Spanja. Fl-1697 kien elett Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann Ramon Perellos. Kienet drawwa li mal-elezzjoni l-Gran Mastru jagħti rigal lil Malta — il-Gioia. Meta l-Arazzi waslu Malta kien instab li tnejn minnhom kienu kbar wisq għall-post fejn kellhom jitqegħdu. Intbagħtu lura biex jiġu mċekkna. Dan hu l-bieb li fil-passat kien jagħti għall- Armerija. Id-disinn tal-bieb hu ta' Romano Carapecchia, li għex u miet f'Malta. Taħt is- saqaf ta' dan il-kuritur hemm pittura nofs tond, saret fl-1887 u l-artist hu maħsub li kien Giovanni Bonello. It-tieni kuritur għandu xeni mill-battalji li saru bejn l-1714 u fl-1729. It-tielet kuritur hu dak magħruf bl-isem ta' Prinċep ta' Wales li fl-1862 kien jgħix fih. Il-lunetti juru battalji li seħħew bejn l-1700 u l-1764. Il-Mużew Nazzjonali tal-Arti Aħna li għadna żgħar fl-età niftakru dan il-bini bħala Admiraltv House. Kien joqgħod f'din id- dar-palazz il-Kap Kmandant tal-Flotta Ingliża stazzjonata fil-Mediterran. Minħabba li l-palazz kellu jinbena flok Kastilja, it-triq faċċata tiegħu kienet issemmiet Strada del Palazzo. Inbnew djar u pallazzi mill-isbaħ fosthom din id-dar. Fl-arkivji tal-Ordni ta' San Ġwann insibu li ħafna — Maltin u Kavallieri — urew kuraġġ u qlubija matul l-Assedju u li huma kkunsidrati bħala eroj. Kien hu li bena din id-dar. Imma Fra Jean ma bnihiex kif narawha llum. Kien biss fis-seklu 18 li l-Ordni biddlilha surietha kif narawha llum. Fil-bidu nett tas-seklu 18 Sir Alexander Ball mar hemm u warajh marru diversi kapijiet Ingliżi. Iżda fl-1821 il-militar Ingliż ħa din id-dar taħt idejh. Kellha tkun ir- residenza uffiċjali tal-Kap Kmandant tal-Flotta Ingliża li kienet stazzjonata fil-Mediterran. Infatti għal ħafna snin kienet magħrufa bħala Admiraltv House. Ma naħsibx li llum hu l-waqt li nitkellem fuq x'hemm fis-swali u fil-kmamar f'dan il-Mużew. Imma nassigurakom li fiż-żjara tagħkom lil dan il-mużew tiskopru l-ħwejjeġ tar-rikkezzi li għandu. L-aktar pittura li hi mfittxija f'dan il-mużew hi dik ta' Guido Reni — Kristu jżomm is-Salib. Naturalment naraw ir-raġuni meta nitkellmu fuqu meta nkunu quddiemu. Hemm bozzetti ta' xogħlijiet li jinsabu Malta u oħrajn li x-xogħol aħħari tal-bozzetto jinsabu f'mużewijiet barra minn Malta. Hawnhekk wieħed jista' jara l-bozzetto ta' San Tumas ta' Villanova, xogħol Melchiorre Cafa. L-oriġinal ta' dan il-bozzetto qiegħed fil-mużew ta' Milan. Fil-mużew m'aħniex ser naraw biss pittura u bozzetti tal-ġibs imma anki xi biċċiet ta' //s7 4 għamara antika kif ukoll għamara tal-knisja li llum inqatgħu għalkollox. Il-Palazz tal-Inkwiżitur Dan il-palazz hu wieħed mill-ftit li baqa' fl- Ewropa li f'nofs is-seklu 16 kienu palazzi popolari ħafna l-aktar fi Franza. Uħud spiċċaw ' maż-żmien u oħrajn ġew meqruda mill-Franċiżi fi Żmien ir-Revoluzzjoni. Il-fatt li dan il-palazz għadu magħna huwa għax jN l-inkwiżituri nefqu ħafna flus biex żammewh ġBE. fi stat tajjeb. Kien hemm inkwiżituri li naqsu bin-nofs is-salarju tagħhom biex ikunu jistgħu jagħmlu l-manutenzjoni meħtieġa. għenet lill-palazz ukoll għax fit-Tieni Gwerra MW Dinjija, l-Birgu kien ħerba imma l-palazz ħelisha. Il-palazz għadda minn tibdil kontinwu kemm fi $ : żmien Einkwiżituri kif ukoll minn dawk li ġew warajhom. B'danakollu għadu meqjus bħala ġawhra arkitettonika li hi wirt nazzjonali kif Bl ukoll Ewropew. Il-bidu tiegħu kien mal-wasla tal-Ordni f'Malta fl-1530. Kif bdew telgħin il-bereġu bini ieħor tal- Ordni, beda jinbena dan il-Palazz. Inbena flok darli kienet diġà hemm. Sa qabel l-Inkwiżizzjoni l-bini serva ta' Sede tas-Sant'Uffizzju kif ukoll il-Magna Curia Castellania — il-Qrati Ċivili. Ir- ritratt juri l-awla tal-qorti tal-Inkwiżizzjoni — it- tribunal. L-Inkwiżituri kollha kienu ġejjin minn familji nobbli u sinjuri. Kienu jgħammru f'palazzi u djar kbar fl-Italja. Allura meta ġew Malta u 1 marru l-Birgu qatt ma aċċettaw sitwazzjoni fejn 7 a)ikunu jabitaw f'post li mhux dinjituż għall- istatus tal-familja tagħhom u b) l-inkwiżituri kollha kienu tal-fehma li l-inkwiżizzjoni kien jixirqilha sede mill-aqwa, bini kbir u maestuż. L-inkwiżitur li nefaq ħafna flus fil-bini kien Pannellini. Barra milli bena appartament mill- isbaħ għalih biex ma jitħallatx mas-serviti, bena ħabs ġdid ta' 7 ċellel fuq wara tal-palazz. Il-ħabs tal-inkwiżizzjoni qatt ma kien ħabs fis-sigur. Dejjem kienu jaħarbu miċ-ċellel. Fl- istorja tal-palazz hemm irrekordjat li f'ġurnata waħda ġieli ħarbu sa 5 ħabsin. Hemm ukoll li ħabsi ħarab mill-ħabs għall-8 darbiet. Dan ir- ritratt hu tal-ħabs li għadu jagħmel parti mill- palazz. Minn ta' Pannellini ma baqa' xejn għax 4 l-Ingliżi kienu waqqgħu ċ-ċellel u bnew post 4 fejn is-suldati setgħu jilgħabu r-'racket ball'. Fl-1798 ġie Napuljun Malta u keċċa lil kulħadd il-barra. B'hekk spiċċaw għalkollox kemm il- 1 ħakma tal-Ordni kif ukoll l-Inkwiżizzjoni. Il-Mużew tal-Katidral Ġlormu Cassar beda jibni l-Kon-Katidral ta' San Ġwann fl-1572 u tlesta mill-ġebla fl-1758. wi Fl-1639 Lorenzo Gafa beda jibni l-Katidral tA) tal-Mdina. Inħolqot sitwazzjoni fejn il-Katidral tad-Doċesi Maltija kien fl-Imdina u l-Knisja Konventwali tal-Ordni ta' San Ġwann kienet fil- Belt. Dawn iż-żewġ istituzzjonijiet spiċċaw biex it-tnejn li huma jakkwistaw numru kbir ta' teżori artistiċi. Maż-żmien iżda, San Ġwann akkwista wisq aktar mill-katidral u hu fatt li l-Konkatidral hu bil-wisq sinjur aktar mill-katidral. Dan iżda ma jfissirx li l-Knisja Matriċi m'għandhiex teżori interessanti, uniċi u prezzjużi. Dawn huma kollha miġbura fil-mużew. Il-bini nnifsu huwa post storiku, li-jmur lura għas-seklu 18. Bnieh l-Isqof Alpheran de Busan — bejn 1733 u 1744. — biex ikun Seminarju. Wara t-tluq tal-Ordni minn Malta, għadda għand diversi personalitajiet, sakemm fl-aħħar ingħata lill-knisja bil-ħsieb li twaqqaf Mużew ta' kollezzjoni artistika sagra li tagħmel ġieħ lid-djoċesi ta' Malta. Fil-kantina ta' dan il-bini għadhom jidhru strutturi ta' Żmien ir- Rumani. Fil-mużew insibu sett ta' siġġijiet li kienu fil-kor tal-Katidral. Dawn is-siġġijiet qajmu polemika qawwija bejn l-Isqof Antonio d'Alagona u l-Kunsill tal-Imdina. Fis-swali ta' fuq li huma akbar minn dawk t'isfel, hemm xogħlijiet artistiċi ta' valur. Hemm ukoll dawk li huma medjokri għall-aħħar. Il- polittiku ta' San Pawl minn dejjem kien fil- mira ta' studjużi tal-arti. Ta' min jgħid li l-aħħar restawr professjonali sar mill-mibki Samwel Buġeja — wieħed mit-tajbin nett fejn jidħol ir- restawr. Kien hu li kixef lill-ġuvnott iswed li kien ilu moħbi mijiet ta' snin. Forsi hawn min għadu jiftakar fil-polemika taħraq li qamet bejn Mario Buhagiar u l-kritika Ingliża Joanna Lace dwar l-awtur tal-Polittiku. Wara xi żmien Joanna għarfet li Buhagiar kellu raġun dwar min pinġa l-polittiku. Antoine Favrav hu rappreżentat tajjeb ħafna f'dan il-Mużew Kwadru żgħir li hemm fis-sala John Cauchi, hu wieħed mill-aktar importanti. Dan il-kwadru jismu l-Konfoffa tal-Ilsiera. Dan huwa kwadru li hu magħdud bħala xogħol medjokri ħafna. Imma minħabba s-saċerdot li jidher fih li hu minn familja nobbli u minħabba tradizzjoni esaġerata sar kwadru famuż ħafna, aktar u aktar meta fl-aħħar daħal l-isqof fin- nofs.