Il-Qnatellanzi Merjani f'Hal Toraien Il-parroċċa ta' Ħal Tarxien taf il-bidu tagħha fis-sena 1592, meta nqatgħet mill-parroċċa ta' Bir Miftuħ; minn dik is-sena sal-lum twaqqfu f'din il-parroċċa ħames fratellanzi u tliet sodalitajiet. Fi żminijiet l-imgħoddija l-għanijiet ta' fratellanza kienu aktar wiesa' milli huma Ilum, u l-fratellanzi kienu jiġbru fihom xirka ta' persuni li jingħaqdu flimkien biex ixerrdu d-devozzjoni lejn il-qaddis/a patrun/a tal-fratellanza. Bl-istess mod is-sodalitajiet kienu jitwaqqfu bil-ħsieb li l-membri jagħtuha għal ħajja devota u biex jagħmlu opri tajba u ta' ġid spiritwali. Fil-parroċċa ta' Ħal Tarxien l-ewwel żewġ fratellanzi twaqqfu ħames snin wara t-twaqqif tal-parroċċa. Dan kien fl-1597 u l-ewwel żewġ fratellanzi kienu tas-Santissmu Sagrament u tal-Madonna tar-Rużarju. Imbagħad fis- seklu sbatax, twaqqfet il-fratellanza ta' Marija Immakula, magħrufa aħjar bħala tal-Kunċizzjoni, filwaqt li l- Fratellanza tal-Madonna taċ-Ċintura, taf il-bidu tagħha fl-1770. Fil-parroċċa ta' Ħal Tarxien l-aktar fratellanza żagħżugħa hija dik tal-Madonna tad-Duttrina li twaqqfet fl-1874, u dan jispjega l-fatt għaliex fil-purċissjonijiet din il-fratellanza timxi dejjem l-ewwel. Kemm ilha teżisti l-parroċċa twaqqfu wkoll tliet sodalitajiet li huma: is- Sodalità ta' l-Agunija (1674), l-Għaqda Riparatriċi tal-Qalb Imqaddsa (1896) u s-Sodalità ta' Ġest Bambin (1748). B'differenza għal dak li ġara f'parroċċi oħra, fejn fost l-oħrajn twaqqfu wkoll diversi fratellanzi tal-qaddisin, wieħed jista' jgħid li f'Hal Tarxien id-devozzjoni kienet iffukata aktar fuq il-Madonna u binha Ġesti. Tant hu hekk li mill-ħames fratellanzi mwaqqfa, erbgħa huma marbuta mal-kult Marjan, filwaqt li t-tliet Sodalitajiet huma ta' natura Kristoloġika. u fis-sena 1699 jissemmew fir-rapport taż-żjara pastorali niċċa u statwa li bdiet toħroġ proċessjonalment fl-ewwel Ħadd t'Ottubru. Dwar min kien l-artist li ħadem din l- istatwa ma nafu xejn, iżda li hu żgur hu li din kienet l- ewwel statwa fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Tarxien, tant li kienet tinħareġ fil- purċissjonijiet kollha tal- Madonna. Il-fratellanza tal-Madonna tar-Rużarju ' Fitmiem is-seklu sittax madwar il-pajjiżi Kattoliċi kollha kienet teżisti devozzjoni mill- aktar qawwija lejn il-Madonna tar-Rużarju. Id-devozzjoni . lejn it-talba tar-Rużarju issaħħet bil-kbir mill-1571 'il quddiem wara li l-qawwiet navali tal-pajjiżi Kattoliċi kienu għelbu lill-flotta Ottomana fil-battalja ta' : Lepanto fil-Lvant. tal- Mediterran. Fil-jum li ntrebħet il-battalja, nhar is-7 t'Ottubru, li ħabat ukoll l-ewwel Ħadd tax-xahar, f'Ruma, ix-Xirka tar-Rużarju Mqaddes kienet għaddejja titlob bla heda bit- talba tar-Rużarju. Kien għalhekk li l-Papa Piju V ried li f'dan il-jum tibda titfakkar il-festa ta' Sidtna Marija tar- Rebħiet, magħrufa wkoll bħala l-festa tal-Madonna tar- : Rużarju. Aktar tard meta l-bibien tal- ġenb tal-knisja parrokkjali ngħalqu u kienu iffurmati l- kappelluni, il-fratellanza tar-' Rużarju ħadet wieħed mill- artali tal-kappelluni u dak li qabel kien l-artal tal- fratellanza sar l-altar tal- Kurċifiss. Kien fis-sena 1759 meta fuq l-artal tal- Madonna. tar-Rużarju tpoġġa wkoll kwadru żgħir ta' San Franġisk Saverju, xogħol ta' Antoine de Favrav. Meta wieħed iqis dan kollu, L Il-fratelli tar-Rużarju, li ikun jista' jifhem aħjar għala Il-fratellanzi tar-raħal jakkumpanjaw il-purċissjoni tal- jintgħarfu mill-muzzetta l-fratellanza tal-Madonna tar- Qalb ta' Ġesi fi Triq San Ġużepp, nhar il-11 ta' Ġunju, bajda li jilbsu, ħabirku bosta : Rużarju, mwaqqfa nhar l-20: 1950. Ritratt bil-kortesija tas-Sur Jos. Debono. biex fil-parroċċa ta' Ħal — ta' Lulju 1597, hija l-aktar Tarxien tibda ssir in-novena waħda antika fost il-fratellanzi Marjani tal-Parroċċa ta' tal-Milied. B'hekk jista' jkun li l-lampier speċjali li fi Ħal Tarxien. Meta imbagħad fir-raħal nbniet il-knisja l- Żmien in-novena jiddendel fil-korsija, u li hu magħruf ġdida, il-fratelli tar-Rużarju ħasbu mill-ewwel biex fost it-Tarxiniżi bħala 'l-brimba', sar mill-fratelli tar- ċ jitwaqqaf l-artal tal-Madonna tar-Rużarju. Fil-fatt, fis- Rużarju. sena 1627, fil-knisja kien inbena artal tal-ġebel u fuqu 'TI barra mill-Knisja Parrokkjali fit-toroq ta' Ħal Tarxien kien hemm kwadru kbir u 15-il kwadru żgħir tal-Misteri insibu tliet niċeċ tal-Madonna tar-Rużarju. L-ewwel tar-Rużarju. Dan il-kwadru aktarx tbiddel fis-sena 1686, ikompli f'paġna 37 ikompli minn paġna 36 Żewġ ritratti identiċi, iżda li bejniethom hemm medda ta' tletin sena. Villa Le Fevre fil-festa tal-Qalb ta' Ġesti, li f'dawk iż-żminijiet kienet issir bil-kbir. Il-fratelli tal-parroċċa, bl-istendardi tagħhom, jidhru għarkopptejhom madwar. it-tribuna. waħda tinsab f'Misraħ is-Suq, kantuniera ma' Triq Xintill, niċċa oħra tinsab fil-faċċata ta' dar fi Triq il- Kbira, filwaqt li l-aħħar waħda tinsab fi Triq l- Annunzjata. Id-devozzjoni lejn il-Madonna tar-Rużarju kompliet tikber matul is-seklu 19, wara li f'Lourdes il- Madonna dehret lil Bernardette Soubirous. Fil-fatt fi Triq il-Blata hemm niċċa tal-Madonna ta' Lourdes, u milli jidher ix-xbieha tal-Madonna tar-Rużarju li hemm fil-knisja tant kienet għal qalb it-Tarxiniżi li fuqha tfasslet l-istatwa tal-Madonna tal-Karmnu li hemm f'niċċa oħra f'tarf Misraħ is-Suq, kantuniera ma' Triq Xintill. Il-fratellanza tal-Kunċizzjoni Il-Knisja Parrokkjali kienet għadha qiegħda tinbena meta ċertu Dionvsius Calleja, membru ta' familja Tarxiniża għanja ħafna, għamel talba biex l-Isqof Cagliares jagħtih kappella f'din il-knisja. It-talba tiegħu waslet nhar il-11 ta' Marzu 1617, u sas-sena 1621 il- kappella telgħet, u saret ġuspatrunat tal-familja Calleja. F'din il-kappella inbena artal iddedikat lill-Madonna tal-Kunċizzjoni, u kull sena bdiet saħansitra issir il- festa, iżda minkejja li l-Fratellanza tal-Kunċizzjoni twaqqfet fl-1622, kien biss fl-1668 li, b'digriet ta' l- Isqof, fuq dan l-artal twaqqfet kongregazzjoni tal- Kunċizzjoni. Kollox jindika li mal-mogħdija taż-żmien, din il- fratellanza saret popolari ħafna mal-poplu Tarxiniż tant li hu magħruf li 1727 il-laqgħat tagħha ma baqgħux isiru fil-kappella, iżda fil-korsija tal-knisja fejn kien hemm aktar spazju. Ta' min isemmi li fost il-membri ta' din il-fratellanza kien hemm ukoll Dun Ġwann Barbara li aktar tard sar wieħed mill-benefatturi ewlenin tal-Knisja Parrokkjali, fil-fatt ta' 17-il sena dan kien diġà pprofessa bħala fratell bil-muzzetta bluna li tiddistingwi l-fratelli tal-Kunċizzjoni. L-ewwel kwadru li tpoġġa fil-Kappella tal-Kunċizzjoni, kien juri l-Madonna bil-qamar taħt riġlejha, waqt li fis- sema kien hemm il-figura tal-Missier Etern. Aktar tard dan il-kwadru nbidel, u floku tpoġġa ieħor li fih il- Madonna tidher mal-profeta Ġeremija. Ritratti bil-kortesija tas-Sur Jos. kwadru hu xogħol ta' Rokku Buhagiar. Imbagħad kien ' fis-sena 1870, li l-fratellanza ħasbet biex tagħmel statwa tal-Kunċizzjoni. —xogħol fil-kartapesta ta' Karlu Darmanin. Fit-toroq ta' Ħal Tarixen, bħala turija ta' devozzjoni lejn : l-Immakulata Kunċizzjoni, insibu żewġ niċeċ bl-istatwa : tal-Madonna taħt dan it-titlu. L-ewwel waħda tinsab fi Triq Xintill, fejn Sqaq nru. F'din in-niċċa l-istatwa tal-Madonna, hija tassew artistika u fis-sena 1872 l-Isqof — Gaetano Pace Forno żejjen din in-niċċa bl-għoti ta' l- indulġenzi. It-tieni statwa tal-Kunċizzjoni tinsab fil- faċċata ta' l-Iskola ta' l-Immakulata Kunċizzjoni, fi Triq. Ħal Tarxien, u saret mis-sorijiet tal-Karità. Il-Fratellanza tal-Madonna taċ-Ċintura Fit-tieni nofs tas-seklu tmintax f'bosta rħula madwar Malta kollha bdew jitwaqqfu fratellanzi tal-Madonna taċ- Ċintura. L-ewwel waħda twaqqfet f'Ħal Luqa, u f'Ħal Tarxien ma damitx ma twaqqfet waħda wkoll, iżda dwar is-sena li fiha twaqqfet il-fratellanza tal-Madonna taċ- Ċintura jidher li hemm nuqqas ta' qbil. Fil-fatt fil-ktieb tiegħu Hal Tarxien, Vincent Battisitino, jagħti żewġ. possibiltajiet: l-1778 jew l-1770. Sa dan iż-żmien l-artali tal-Knisja Parrokkjali kienu diġà ngħataw kollha, u għalhekk meta twaqqfet din il- fratellanza, ngħatat l-artal ta' Santa Katerina u Sant' Agata. F'Ħal Tarxien id-devozzjoni lejn dawn iż-żewġ qaddisin kienet ilha teżisti, tant li l-kwadri tagħhom kienu $: jeżistu saħansitra fil-kappelli li kien hemm fil-post fejn aktar tard inbniet il-Knisja Parrokkjali. Meta l-altar għadda f'idejn il-fratelli tal-Madonna taċ- Ċintura sar kwadru ieħor, xogħol ta' Francesco Zahra, li fih jidhru l-Madonna u l-Bambin, bilqiegħda fuq tron magħmul mis-sħab, flimkien mal-qaddisin Santa Katerina, Sant' Agata, Santu Wistin u Santa Monika. Il- fratellanza tal-Madonna taċ-Ċintura, li fil-purċissjonijiet tintgħaraf mill-muzzetta sewda, qatt ma kellha l-istatwa tagħha, u fil-festa tal-patruna kienet tintuża l-istawa tal- Madonna tar-Rużarju, li kienet titneħħielha l-kuruna u' ikompli f'paġna 39. i ikompli minn paġna 37 . minflok jipoġġielha ċ-ċinturin imqaddes, iżda f'niċċa i hemm fi Triq Simmons wieħed għadu jista' jara statwa tal-Madonna taċ-Ċintura. Fil-parroċċa ta' Ħal Tarxien, id-devozzjoni lejn il- Madonna tad-Duttrina ilha teżisti ħafna iktar milli fil- l fattilha mwaqqfa l-fratellanza li ġġib l-istess isem. Fil- fatt fl-1748, fuq l-artal li hemm fil-kappellun faċċata a' l-artal tar-Rużarju, twaqqfet il- Kongregazzjoni tad- Duttrina, bil-Madonna bħala . L-iskop ewlieni ta' din -għaqda minbarra t-tixrid tad- evozzjoni, kien ukoll it- agħlim tad-duttrina — biċċa ogħol li aktar minn mija u ħamsin sena wara bdiet issir mis-Soċjetà tal-M.U.S.E.U.M. l-fratellanza tal-Madonna tad- Duttrina kif nafuha Hum twaqqfet nhar il-31 ta' Mejju 1874 bil-ħidma tal-Kappillan ta' Ħal Tarxien, Dun Paolo Lauron. Din il-fratellanza bdiet i tieħu ħsieb il-kappellun u l-artal , li qabel kienu magħrufin bħala al-Karmnu u l-Erwieħ tal- Purgatorju, minħabba l-kwadru bir li sal-lum għadu jeżisti fuq dan l-istess artal. F'dan il- fil-purċissjonijiet jiddistingwu ruħhom mill-midalja li turi l-Madonna tad-Duttrina, kif tidher fil-kwadru fuq l-artal tal-fratellanza, u kurdun abjad bil-blu. Fil-folklor Tarxiniż, il-fratellanza tal-Madonna tad-Duttrina hija magħrufa bħala 'tal-fratas' jew inkella 'tas-serduk', u fl-imgħoddi il-festa kienet issir il-kbir, aktar u aktar meta l-festa tal-Lunzjata, li dak iż-żmien kienet tkun iċċelebrata fil-25 ta' Marzu, kienet taħbat fir-Randan jew saħansitra fil-Ġimgħa Mqaddsa. Meta imbagħad il-festa tal-Lunzjata ġiet trasferita, il-festa tal-Madonna tad- Duttrina ma baqgħetx issir daqshekk bil-kbir, iżda b'xorti tajba ma ntilfitx, u llum nistgħu ngħidu li din il-festa hija l-unika waħda tax-xorta tagħh f'pajjiżna. Sa issa fit-toroq ta' Ħal Tarxien ma teżisti l-ebda niċċa bl-istatwa tal-Madonna tad-Duttrina. Kif diġà semmejna dan jista' jkun minħabba l-fatt li għal xi żmien din il-devozzjoni kienet naqqset - xi ftit mill-popolarità tagħha Minkejja dan, din id-devozzjon issa jidher li reġgħet rabbiet 1 għeruq għax fl-aħħar żmien fir- raħal tagħna issemmiet triq għall Madonna tad-Duttrina, u fuq xi djar qed jidhru wkoll xi skulturi marbuta ma' din id-devozzjoni, . bħal ngħidu aħna dik li hemm fi Triq id-Dar tal-Kejka. kwadru, li kien ħalla l-flus għalih ċertu Giovanni Farrugia fit-testment tiegħu, jidhru l- festa tal-Madonna tad-Duttrina — 1990, il- fratellanzi kollha tal-parroċċa jakkumpanjaw il- purċissjoni fl-okkażjoni tal-125 sena mit- forsi aktar 'il quddiem għad titpoġġa wkoll xi statwa stradal f'xi waħda mill-wesgħat li jeżistu Madonna u l-Bambin flimkien twaqqif ma' San Filippu Neri u Sant' Antnin ta' Padova filwaqt i fil-parti ta' isfel hemm l-erwieħ tal-Purgatorju. Il- festa bdiet issir nhar is-16 ta' Lulju. Imbagħad fis-sena 1745 fuq l-istess artal tpoġġa s-sotto-kwadru tal- Madonna tad-Dawl. Fl-1874, wara twaqqif tal-fratellanza, dan is-sotto- kwadru inbidel, u fl-istess sena il-pittur Ruman Pietro Gagliardi pitter il-kwadru tal-Madonna tad-Duttrina li wieħed għadu jista' jara sal-lum. Tliet snin wara, il- fratellanza kellha wkoll l-istatwa tagħha, xogħol fil- kartapesta ta' Ġlormu Darmanin, fejn il-figura maestuża al-Madonna tinsab bil-wieqfa b'idejha miftuħin, filwaqt li l-ħarsa ħelwa tagħha hija mixħuta fuq it-tlett itfal għarkopptejhom quddiemha. Il-preġju ta' din l- istatwa mhuwiex biss wieħed artistiku, iżda jinsab ukoll fil-ħsieb li hemm warajha — it-tfal li hemm quddiem il- Madonna jidher biċ-ċar li huma ġejjin minn klassijiet soċjali differenti, u b'hekk jitwassal il-ħsieb li quddiem Alla u Ommu Marija ma teżisti l-ebda differenza bejn foqra u sinjuri. Skond l-irċevuta oriġinali maħruġa mill- artist u li tinsab fil-kotba tal-fratellanza, din il-vara swiet 20 lira, sitt xelini u tliet soldi. Il-fratelli ta' din il-fratellanza ma jużawx muzzetta, iżda Illum mhux il-fratellanzi kollha huma attivi bħal ma kienet dari u wħud minnhom huma fil-periklu li jibqgħu jidhru biss fid-dokumenti tal-parroċċa u fl-opri artistiċi - li jkunu ħallew warajhom. Jekk dawn jintilfu tkun : tabilħaqq ħasra u għalhekk kull fratellanza għandha tfittex —-x li twessa' l-għanijiet tagħha, filwaqt li tibqa' tħares l- iskop li għalih tkun twaqqfet. Dan għandu jgħin biex ikunu salvati dawn l-għaqdiet, li wara kollox huma sinjal tas-sisien kattoliċi ta' pajjiżna u parti mill-wirt kulturali u reliġjuż li ħallewlna missirijietna.e Terribile Tonv, Niċeċ u Statwi fit-Toroq Maltin, PIN, Malta, 2000. Battistino Vincent, Ħal Tarxien, Printwell Ltd, il-Fgura, 1993.