Arkivju tal-Parroċċa L-arkivji parrokkjali kemm f'Malta kif ukoll barra jiffurmaw parti kbira mill-istorja. Wara kollox l-istorja hija rakkont ta' ġrajjiet li seħħew fl-imgħoddi. Mill-manuskritti ekkleżjastiċi wieħed jista' jiġbor tagħrif kemm dwar nies, sitwazzjonijiet jew oġġetti li eżistew qabel. Kull meta nqalleb dawk id: dokumenti, f'qalbi ngħid li dawn in-nies kienu min kienu, u kienu x'kienu, kollha ġew u marru u ħadd minnhom ma baqa' hawn. Iżda l-informazzjoni dwarhom baqgħet u bniet parti kbira mill-istorja ta' pajjiżna. Fl-imgħoddi l-knisja f'Malta kienet tista' tgħid l-istituzzjoni ewlenija wara dik ta' l-Università. Iktar tard fi żmien l-Ordni kien hemm poter ieħor ekkleżjastiku li kien immexxi mis-Sant Uffizzju li minn naħa l-oħra jagħti stampa ċara tal-ħajja tal-poplu minn ħafna aspetti. Għalhekk, tista' tgħid li sa meta Malta sabet ruħha mmexxija mill-gvern Ingliż, il-Knisja kellha t-treġija kollha ta' dak li huwa spiritwali jew b'xi mod marbut miegħu. Wara li Malta saret parti mill-Imperu Ingliż, il-knisja xorta waħda baqgħet iżżomm l-arkivji bir-reqqa kollha possibli, iżda l-amministrazzjoni governattiva bdiet iżżomm tagħha wkoll. Għalhekk, l-arkivju tal-parroċċa huwa s-sors ewlieni li jagħti stampa cara dwar il-poplu ta' Birmituħ u iżjed tard tal-Gudja. L-arkivju tal-parroċċa ta' Birmiftuħ u iktar tard Gudja, jibda minn nofs is-seklu sittax. Dan l-arkivju fih żewġ taqsimiet, u kull taqsima fiha taqsimiet oħrajn. Taqsima minnhom fiha r-reġistri tal-Magħmudija, tal-Griżma, taż-żwieġ u tal-Mewt. It-taqsima l-oħra insibu fiha fundazzjonijiet ta' legati; status animarum; dħul u ħruġ finanzjarju tal-knisja parrokkjali, diversi artali u l-festi marbutin magħhom, u knejjes filjali; dħul u ħruġ minn propjeta' li l-knisja kienet' : € T A tagħti b'ċens jew bi qbiela; rapporti dwar ħsarat fi żmien fej ĠA d it-Tieni Gwerra Dinjija u t-tiswijiet li kienu meħtieġa; Ia rat bi: twe bebieb, inventarju tal-parroċċa li jkopri wkoll il-fratellanzi; u dak kollu li l-kappillan u l-prokuraturi kellhom l-obbligu li jżommu notamenti dwaru għas-sodisfazzjoni tal-poplu, u ta' l-awdituri li kull tant żmien kienu jeżaminaw dawn il- kotba. Sas-sena 1983 il-kitba fir-reġistri kienet issir bil-Latin għalkemm kultant issib xi taħlit bit-Taljan'. Mill-bidu tas- sena 1984 ir-reġistrazzjonijiet kollha fl-arkivju parrokkjali bdew jinkitbu bil-Malti. Fl-14 ta' Settembru 1560 ħal Dun Bartilmew Mangion viċi kappillan kiteb li għammed lil Vinċenzu minn Ħal Luqa iben Mikiel Mallia u Margarita miżżewġin. Il-parrinijiet kienu Pawla armla ta' Toni Axisa u Wenzu Bondin'. Fl-4 ta' Marzu 1559 Dun Pankrazju Paġna 17 ta' l-ewwel volum (parti nru. 1) Arċidjaknu u Kappillan għammed lil Antonia bint Marjan tar-Reġistru tal-Magħmudija tal-Parroċċa — Mallia u Antonella miżżewġin. Il-parrinijiet kienu Margarita Birmiftuħ — Gudja Magro, ġanni Vella u Bastjan Borg'. hekk:- , Programm Festa Santa Marija - 2008 Fit-30 t'Awissu 1604, fir reġistru taż-żwieġ kiteb li fil-preżenza tiegħu Dun Mario Mallia Kappillan, fil- knisja parrokkj ali ta' Birmiftuħ assistit mix-xhieda r-Reverendu Dun Xmun Żammit, Ġiloru Caruana u ġanni Bonniċi sar il-kuntratt taż-żwieġ bil-fomm bejn Lawrenz Dalli minn ħal Xluq u ġanna armla tal-mejjet Andrea Aquilina minn Ħal Luqa, wara tlett tnidijiet fil-parroċċa ta' Birmiftuħ u tas-Siġġiewi skond il-Konċilju ta' Trentu', Fit-30 ta' Jannar 1575 wara tlett tnidijiet tas-soltu u ma tfaċċa l-ebda impediment bejn ġakbu Borġ u Katarina bint Damjan Imbrogl minn ħal Farruġ, iffirmaw iż-żwieġ tagħhom quddiem il-kjeriku Anġlu Mallia u l-kjeriku Gaspar Grixti u lum saru ta' xulxin fiż-żwieġ. Fir-reġistru kien kiteb hekk:- Legati u piżijiet kienu jsiru għand in-nutar, ġeneralment meta l-persuna tagħmel it-testment tagħha. Il-piż kien ikun marbut ma' quddies, tinxtgħel lampa quddiem xi artal, għal dota ta' xi xebba fqira, u ħafna skopijiet oħrajn li kienu jaraw meħtieġa u bihom jakkwistaw talb għal ruħhom. Xi drabi kienet ukoll issir skrittura mill-kappillan skond ma kienet tkun ix-xewqa tal-moribond. Din l-iksrittura kien jiktiba fid-Defuctorum. Pietru Farruġia fit-testment tiegħu li jinsab fl-atti tan-Nutar Natale Darmanino tad-9 t'April 1636 ħalla piż ta' skud fuq għalqa msejjħa Ta' Sidra fl-inħawi ta' ħal Farruġ qrib Għar ħanżir'. Mikielanġ Abdilla ħalla piż ta' 6 skudi fuq għalqa fl-inħawi ta' San Nikola Tal-Brolli biex b'dan l-obbligu tinxtgħel il-lampa fil-knisja profanata tal-Annunzjata. Fit-12 ta' Jannar 1745 wara li l-kappillan ġann Pawl Balzan qarar lil Marju Grech ta' madwar 80 sena iben Xandru u Maria, ta lill- kappillan 25 skud għall-funeral u biex isir quddies għall-ruħu u għal ibnu Ġanni Grech, ħalla wkoll skud għall-Konfraternità tar-Rużarju u skud ieħor għall-Konfraternità tas-Sagramenti, il-Baptizimarum' — Ir-reġistru tal-magħmudijiet Il-Baptizimarum' li huwa r-reġistru tal-magħmudija, jagħtina informazzjoni dwar it-trabi li kienu jitressqu għas-sagrament tal-magħmudija kull sena. Naraw ukoll kemm kienu jitwieldu trabi fil-periklu tal-mewt u naturalment kienet tgħammidhom il-qabla jew xi qraba. Fit-8 ta' Lulju 1601 il-kappillan għamel il-mistoqsijiet tar-rit tal-magħmudija lil Brizju Briffa parrinu tat-tarbija ta' Mikiel Farrugia u Marietta, għax it-tarbija kienet tgħamdet mill-qabla fid-dar tal-ġenituri'0. Fir-reġistrazzjonijiet bikrin il-kappillan kien jikteb ir-raħal li fih twieldet it-tarbija (il-kappillan ta' Birmiftuh kellu ġurisdizzjoni fuq seba' rħula), id-data tal-magħmudija u d-data tat-twelid. Kien jikteb ukoll isem u kunjom il-missier u isem l-omm, u min kienu l-parrini. Iktar tard bdiet tinkiteb iktar informazzjoni bħal isem il-missier tal-ġenituri tat-tarbija, il-ħin tat-twelid, u isem il-qabla. Fl-1 ta' Novembru 1556 tgħammed Baldassaro, iben Nardu Cassar mill-Mqabba u mwieled minn Angela miżżewġa. Fil-28 t'April 1656 il-kappillan Dun Ġwann Gatt għammed lit-tarbija mwielda minn Wenzu Hellul u Katarinuzza miżżewġin, u semmewha Martha. Fit-23 t'Awissu 1756 il-kappillan ġanPawl Balzan għammed lit-tarbija mwielda fil-jum ta' qabel minn Indri Barbara u Marija miżżewġin u parruċċani tiegħu. It-tarbija issemmiet Evanġelista u Liberata. Il-parrini kienu Xandru Dalli bin Indri, u Tereża Barbara mart Ġużeppi Barbara, it-tnejn mill-Gudja'', F'dan il-każ l-omm kien jisimha Polidora't iżda kienu jsejħulha Marija kif inkitbet fir-reġistru. Fit-22 ta' Frar 1856 Dun ġwann Battista Zammit kappillan tal-Gudja għammed lit-tarbija bint Mattew Mifsud u Rosa Sammut miżżewġin u joqogħdu l-Gudja. It-tarbija semmewha Fortunata, Tereża, Marija u Carmela. Il-parrini kienu Baskal Calleja bin Ġużeppi, u Natalizja Castagna bint il-mejjet Salvu, it-tnejn mill-Gudja '5. Minn dan ir-reġistru wieħed jista' jara liema kienu l-familji sinjuri għax dawn kienu sikwit iressqu xi lsir biex jitgħammed. Fid-19 ta' Frar 1570 tgħammed Ġanni l-ilsir ta' Dun Pankratju Micallef Arcidjaknu u rettur tal-parroċċa ta' Birmiftuħ'$. Fil-31 ta' Mejju 1589 tgħammed Vinċenzu l-ilsir tal- Manifku Bartilmew Habela minn Ħal Tarxieni'. Fl-4 ta' Settembru 1590 tgħammdet Barbara bint Diana l-ilsira ta' Ġulju Busitil minn Ħal Tarxien'$, u fis-6 ta' Settembru 1591 l-istess ilsira Diana weldet tarbija oħra u semmieta Ursula'.. Fid-9 ta' Mejju 1693 il-kappillan Dun Bernard Dingli bis-setgha mogħtija lilu mill-isqof, għammed lil Anna Marija Mawmettana ilsira tal-Manifku Mattew Busuttilu martu s-Sinjura Duminka t-tnejn mill-Gudja'. Dawn il-familji kienu wkoll jispikkaw mill-kwalità ta' parrinijiet li kien ikollha t-tarbija. ħafna drabi dawn kien jkunu membri ta' l-Ordni. Fosthom insibu lill-kavallier u kaptan ta' Birmiftuħ De Warsbergh, Ġilormu Cassar, u Ippolito Novanteri, nies magħrufin li ħallew isimhom marbut ma' dan ir-raħal. Dan ma jfissirx li familji sinjuri biss kienu jistiednu l-dawn it-talin bħala parrini ta' wliedhom. Kienu ħafna dawk li kisbu impjieg ma' l-Ordni fil-bereġ, fuq ix-xwieni u fit-tarzna. Kien hemm ukoll dawk li saru midħla ta' xi kavallier jew xi nobbli, għax dawn kienu jfittxuhom biex jaqduhom fil-bżonnijiet tagħhom fi djarhom. Il-kappillan kien jikteb l-ismijiet tagħhom fir-reġistru b'mod li jispikka biex juri li kienu nies li jixirqilhom stima. Fil-21 ta' Dicembru 1567 fil-magħmudija ta' Tumas iben Duminku Briffa u martu Ġovanna, il-parrini kienu Fra Robertus de Chaze, Albert Ferret u Gieronimo Cassar''. Il-kaptani ta' Birmiftuh Fra Gulielmo Henrico de Warsbergh', Fra Joannes Baptista Costantino'S, Fra Philibertus Spina d'Ulam'1, Fra Vincentius Falconesi$$, u kavallieri oħrajn fosthom Fra Francesco Dalpov deBristo'$, Fra Ubert di Montelione'', Fra Joannes Henrico de Katufen'$, Fra Laurentius Donnes', u Fra Horatii de PontiS0 jidher li kellhom rabtiet tajbin ma' l-inħawi ta' Birmiftuħ għax kienet spiss il-preżenza tagħhom fil- magħmudija ta' trabi minn kull raħal li kien hemm f'Birmiftuħ. Fit-2 t'Awissu 1592 Dun Gaspar Grixti viċi kappillan ta' Birmiftuħ għammed lil Duminku iben Marju Tart (Attard) u martu Lugretia minn Ħal Tarxien. Għal din l-okkażżjoni l-parrinu kien il-Kaptan tal-Virga Joannes Maria de Casia'', Fis-26 ta' Settembru 1666 il-kappillan Asciac tal-knisja ta' San Lawrenz tal-Birgu bil-permess speċjali tal-kappillan tal-Gudja Dun Ġwann Gatt, għammed lil Wistin tarbija ta' Marku Camilleri u Katarin mill-Gudja. Il-parrinu kien Dominus Hvppolitus Novanteri'Ż. Fit-3 ta' Frar 1684 meta l-kappillan Dun Vinċenz Grixti għammed lit-tarbija ta' Marozz Habela u Marija, il-parrinu kien l-istess Dominus Hwvppolitus Novanteri u it-tarbija issemmiet Wistin. Ippolito Novanteri kien Nobbli minn Sirakuża jgħix hawn Malta. Kellu d-dar tiegħu l-Birgu u dar oħra tal-kampanja fl-inhawi tal-Brolli bejn il-Gudja u Birżebbuġa, fil-post li Ilum hu magħruf Ta' Pultu. Jidher li dan Novanteri kellu ilsir li maż-żmien tagħmmed, semmieh Antonju u tah ukoll kunjomu. Fit-28 t'Awissu 1713, dan Antonju Novanteri kien parrinu fil-magħmudija tat-tarbija Antonju ta' Paskal Dalli u Madalena mill-Gudja. Il-Kappillan kiteb fir-reġistru li l-parrinu kien l-ilsir fidil ta' Dommini Hvppolitisà, Fit-13 ta' Gunju 1715 u fl-10 ta' Dicembru 1729 Antonju Novanteri kien parrinu wkoll, iżda f'dawn iż-żewġ okkażżjonijiet il-kappillan ma kitibx il-kelma 'mancipium' (lsir) iżda Antonius Novanteri biss. F'dawn iż-żewġ okkażżjonijiet it- trabi ssemmew Antonius u Hipolitus Paulus rispettivamenti'. Familji sinjuri kienu jidhru wkoll meta quddiem isem ir-ragel tinkiteb il-kelma 'mastro' jew Programm Festa Santa Marija - 2008 jew 'illustrissimus' u quddiem isem il-mara tinkiteb il-kelma 'consortie' jew 'discreta' jew it-tnejn flimkien. Xi drabi minbarra t-titlu li semmejt kienet ukoll tissema l-professjoni jew is-sengħa jew il- kariga tal-persuna. 'Mastro' Marjanu Mangion u Marietta Camilleri 'sua consortie' iżżewġu fil-knisja parrokkjali ta' Birmiftuħ fit-23 ta' Settembru 158655. Miż-żwieġ tagħhom kellhom tmien ulied. Fil-mamgħudija ta' kull wild kien hemm parrinu xi persuna ta' professjoni, jew reliġjuża, jew membru ta' l-Ordni. Fit-twelid tal-ħames ulied ta' Rużar Formosa u martu Maria Tereża Żammit naraw li fil-magħmudija ta' l-ewwel tlieta l-kappillan jikteb biss Rosarius Formosa, iżda f'dik tar-raba' u l-ħames wild jikteb Mastro Rosarius Formosa. Ir-raba' wild twieled fis-6 ta' Settembru 186157. Rużar Formosa kien l-imgħallem bennej tal-kampnar li ddisinja William Baker għall-knisja tal-Gudja, u wara li wera ħiltu f'dak ix-xogħol bejn 1858 u l-1860 beda jissejjah Mastru (mgħallem). Fit-12 ta' Settembru 1620 il-kappillan Dun Mario Mallia ghammed lil Katarina bint Cosma Grixti u Isabella. Il-parrinu kien Illus. Fil-11 t'April 1623 Magnificus Georgius Falson kien il-parrinu fil-mamghudija ta' Joanne Andrea iben Anglu Cafor u Joannella'. Wieħed jista' wkoll jara sitwazzjonijiet oħrajn tal-poplu tar-raħal permezz ta' dan l-arkivju. Għalkemm jidher li kien hawn xi familji sinjuri, l-faqar li kien isaltan fl-irħula tagħna kien kbir. Diversi legati kienu jaħsbu għall-għajnuna fid-dota lil xi xebba fqira. Numru ta' legati kienu wkoll jipprovdu ikla f'nhar xi festa partikulari lil numru ta' nies fqar fir-raħal. Fid-Defunctorum' spiss tidher il-kelma 'povero', li kienet tfisser li ma kellux biex jitħallsu l-ispejjeż tal-funeral. Uħud kien jinqdew bis-sitwazzjoni tal- faqar u xi nisa kienu jitilfu ġieħhom basta jkollhom biex jitrejqu. Għadd ta' trabi kienu jsibu ruħhom mitluqin fuq l-għatba tal-bieb ta' xi knisja. Fl-20 t'Awissu 1581 il-kappillan għammed lit-tarbija li nstabet mitluqa fil-knisja tal-Madonna Ta' Loretu, il-parrinu kien Randu Xricha u semmih Beranrdinu'', Fit-22 ta' Frar 1606 il-kappillan Mario Mallia għammed b'kundizzjoni tarbija oħra misjuba fi-knisja Ta' Loretu. Il-parrinu kien Stefanus Cubia u semmieha Lucretia'l. L-istess kappillan Mallia fit-30 t'Awissu 1609 għammed b'kundizzjoni tarbija oħra li instabet mitluqa fil-Gudja. Il-parrinu kien ġann Pawl Barbara u semmieh Feliċ'. Fit-22 ta' Jannar 1629 Dun Mario Mallia reġa' għammed tarbija oħra misjuba fil-knisja ta' Santa Katarina fil- Gudja $. Fit-28 ta' Lulju 1633 għammed tarbija oħra misjuba fil-knisja ta' San Mark fil-Gudja. Parrina kienet Dominica Hellul u semmiet lit-tarbija Cornelia''. Fil-25 ta' Settembru 1641 il-kappillan Dun Gakbu Formosa għammed b'kundizzjoni lit-tarbija misjuba fil-knisja ta' Santa Katarina fil-Gudja. Il- parrina kienet Speranza Mangion u semmiet lit-tarbija Josephu'5. Fis-17 ta' April 1660 il-kappillan Dun Gwann Gatt għammed tarbija li nstabet mitluqa fil-knisja Ta' Loretu. Il-parrinu kien Nicola Bugeja u semma lit-tarbija Augustinu'$. Fil-21 t'April 1680 Dun Vinċenz Grixti kappillan għammed b'kundizzjoni lit-tarbija li nstabet dakinhar stess fil-knisja rurali tal-Lunzjata. Il-parrina Sapjenza mart ġanni Gauci semmiet lit-tarbija Sapjenza''. ħafna trabi oħrajn, il-qabla kienet tmur bihom il-knisja biex il-kappillan jgħammidhom u jsib min jieħu ħsiebhom, għax hi kienet tgħidlu li l-ġenituri tat-tarbija m'humiex magħrufin. Dan kienet tagħmlu għax kienu jorbtuha b'xi ġurament biex ma tikxifx min kienet l-omm tat-tarbija. Oħrajn ma tantx kienu jħabblu rashom biex jgħidu li ma jafux min kien il-missier tat-tarbija u kien jingħata l-kunjom ta' l-omm, u f'xi każijiet minnhom il-kappillan kien jurihom billi ħdejn isem l-omm jikteb il- kelma bil-Latin 'soluta' (ċerċura). Oħrajn li l-ġenituri tagħhom mhux magħrufin kien jisfaw mingħajr kunjom, għalkemm f'żewġ każi, wieħed kien ingħata l-kunjom Spiteri u l-ieħor kien ingħata l-kunjom Barbara. Fit-2 ta' Diċembru 1560 Dun Bartilmew Mangion għammed lil Agnesa, tarbija li ġabuha minn Ħal Tarxien biex titgħammed, iżda l-ġenituri ma kienux magħrufin'$, Fil-11 t'April 1611 il-kappillan Mallia għammed lil Anġelika t-tarbija ta' Duminka bint Ferdinandu. Il-missier tat-tarbija ma kienx Parroċċa Arċimatriċi u Arċipretali - Gudja Fl-1628 l-istess kappillan għammed lil Kornelju iben Ġilora 'soluta', u missier mhux magħruf, Fit-12 ta' Diċembru 1776 Dun Ġużepp Saliba kappillan tal-Gudja għammed lit-tarbija ta' Reġina bint Ġużeppi parruċċana ta' ħal Qormi, u l-missier tat-tarbija ma kienx magħruf, Dan ir-reġistru jagħtina wkoll ġabra ta' tagħrif ieħor bħal kemm kienu jitwieldu trabi kull sena f'kull raħalli kien hemm f'Birmiftuħ u iktar tard fil-Gudja. Iżda mhux dejjem tista tkun eżatt fil-figuri għax xi partijiet mill-manuskritt huma mikulin biż-żmien u hemm xi perjodi żgħar neqsin għax kienu ntilfu xi folji qabel ma' l-kotba kollha fl-arkivju kienu miġburin u Ilegati f'volumi. Perjodu ieħor nieqes huwa bejn Mejju u Settembru tal-1565 waqt l-Assedju l-Kbir'. It-twelid ta' dak iż-żmien jinsab l-Mdina jew il-Birgu skond fejn kienu n-nies ta' l-irħula. ill-lum din il-propjeta tinsab amministrata mill-Uffiċċju Konġunt. Vol.I Part III fol.590; u A P.Gudja — Bapt. 4 A P.Gudja— Bap