ċil-Ġerrejja u Jien'' ta' Dun Karm: Nota Stilistika L, -analisi stilistika ta' kompożizzjoni letterarja trid tispjega kif il- forom tal-lingwa jitħaddmu, jintfehmu, jistgħu jiġu nterpretati u marbutin ma' stati, proċessi u għanijiet tal-kitba. Din hi ħidma ġenerali li tista' titfisser fil-qosor permezz tal-mistoqsija: x'ifisser dan l-element lingwistiku f'dan it-test7 U din il-mistoqsija ma nistgħux inwiġbuha mill-ewwel għax trid tinqasam f'sett ta' mistoqsijiet aktar bażiċi, Studju bħal dan joħroġ l-impressjonijiet ġenerali. Il-fatt li nagħarfu, pereżempju, li f'Dun Karm hemm sens qawwi ta' tradizzjoni lingwistiko-kulturali jenfasiżża l-fatt li huma l-konsiderazzjonijiet strutturali li jsawru l-bażi ta' dik l-impressjoni. L-istħarriġ stilistiku juri kif stil ta' kittieb jista' jkun konness mal- preferenza ta' xi binjiet grammatikali jew elementi lingwistiċi oħra. Jekk nieħdu l-poeżiji ta' Dun Karm insibuhom mimlijin b'riferenzi kuntestwali — li minnhom joħroġ dak is-sens lingwistiko-kulturali li semmejna — jiġifieri jużaw biċċiet minn lingwa li toqgħod biss 98 DUN KARM IL-MALTI f'sitwazzjonijiet speiċifiċi. Dan hu l-kuntest sitwazzjonali tal-lingwa għaliex il-lingwa tieħu l-ħajja biss meta tiffunzjona f'ambjent. Qatt m'hi iżolata, dejjem hemm sfond ta' persuni, azzjonijiet u ġrajjiet li minnhom toħroġ it-tifsira sħiħa tal-lingwa. Poeżija li nistgħu neżaminaw minn dan l-aspett hija ''Il-Ġerrejja u Jien'', mgħobbija bil-lingwaġġ ta' l-ibburdjar u b'termini kompli- mentarji li jsawru l-isfond tal-baħar u r-riħ. Mill-aspett stilistiku l- aktar fattur interessanti ta' din il-poeżija huwa l-lingwaġġ marittmu li l-poeta juża fil-metafora tiegħu tal-ħajja bħala dgħajsa. Naraw l- elementi kif jitqassmu fil-poeżija: i. SFOND TAL-BAĦAR u R-RIĦ — ''tvenvin tal-fewġa''; ''ħammret fuq il-baħar … taż-żerniq id-dija''; ''mewġa''; ''bejn ikħal u ikħal'; ''ħalel … irwiefen''; ''t-taqliba/tal-baħar abjad siktet'', LINGWAĠĠ TA' L-IBBURDJAR — ''tifrex il-qlugħ għal- majjistraf'; ''ir-rażan tat-tmun''; ''għal xejret ir-riħ''; ''tmil fuq ġenbek, u ċċafċaf'; ''fil-qala/bla qlugħ titbandal fuq il-mewġ lubien''; ċefrixt il-qlugħ''; ''Qbadt it-tmun''; ''fuq il-mewġ''; ''qtajt 'il barra''; ċetimla l-qlugħ''. Permezz tal-kuntest sitwazzjonali Dun Karm jagħraf il-bniedem soċjali, u f'din il-poeżija partikulari nsibu l-bniedem soċjali fit- taqbida mal-ħajja. Il-lingwa sitwazzjonali li juża hawnhekk turi kif l- individwu u l-ambjent uman jirreaġixxu għal xuxlin, għaliex ma jistax ikun hemm il-bniedem soċjali mingħajr il-lingwa, u anqas il-lingwa mingħajr il-bniedem soċjali. Din il-lingwa sitwazzjonali hija mbagħad imdaħħla f'paralleliżmu figurattiv ħalli titnissel il-metafora.l It-tieni fattur interessanti għall-istilistika huwa l-grad ta' devjazzjoni li fiha l-poeżija. L-għarfien tal-forom devjanti jifforma element essenzjali fir-reazzjoni tagħna għall-poeżija. Pero, għalkemm nagħarfu l-forom bħala devjanti, kultant jista' jagħti l-każ li ma jinħassux devjanti fil-kuntest tal-poeżija. Fit-tielet strofa nsibu ''u ssieħeb leħnek mat- tvenvin tal-fewġa'', fejn parti mil-binja tal-qiegħ tista' tkun ekwivalenti għal dik tas-sentenza id-dgħajsa għandha leħen. Fis-sitt strofa Dun Karm jikteb ''jisirqek il-lejf' li fil-binja tal-qiegħ tiġi ekwivalenti f'dan il-kuntest għal il-lejl jisraq id-dgħajsa. Dawn huma semi- sentenzi għaliex jiksru r-regola selezzjonali li tispeċifika li l-verbi Din il-metafora hija mfissra f'Mekkaniżmi Metaforiċi f'Dun Karm ta' O. Friggieri (Università ta' Malta, 1978) pp. 29—31. IL-MALTI NOTA STILISTIKA 99 'għandha'' (fil-kuntest ta' ''għandha leħen'') u ''jisraq'' jitolbu suġġett animat — il-ksur hawnhekk, u f'partijiet oħra tal-poeżija, huwa li dawn il-verbi qegħdin jieħdu suġġett inanimat. Fi kliem ieħor, il-poeżija għandha sentenzi li fihom nomi inanimati fejn normalment tistenna li ssib nomi animati. Dawn l-irregolaritajiet huma regolari fil- kuntest sħiħ tal-poeżija. Huma fatti lingwistiċi li jikxfu l-inkwiet tal- ħajja li l-bniedem soċjali jrid iġarrab fil-''ġlieda mal-ħalel u mar- rwiefen'', u juru l-qerda ta' ordni naturali jew il-paċi ta' moħħu — dehra mqanqla mid-dgħajsa f'baħar kalm. Dan it-tfixkil joħroġ mid- dehra tad-dgħajsa f'baħar imqalleb. Biex nippreżentaw dawn il-fatti jeħtieġ li nsemmu l-istrutturi fil- poeżija li huma devjanti, u f'kull każ nuru liema regoli nkisru. Mod ieħor huwa li nsawru grammatika apposta għall-poeżija li biha infiehmu regoli li jistgħu jiġġeneraw dawn l-istrutturi. Pereżempju, infiehmu li nomi inanimati jistgħu jieħdu karatterstiċi ta' nomi animati — din ir-regola hija kontribut sinjifikanti fit-tiswir tal- metafora. Dan it-tieni mod jissuġġerixxi ipotesi interessanti dwar dak li x'uħud mill-poeti jippruvaw jagħmlu — u forsi wkoll permezz ta' dan il-mod nagħarfu kemxejn xi differenzi bejn poeżija u proża. L- idea li poeta bħal Dun Karm iġegħelna nibnu grammatika għall- poeżija turi li l-poeta ħalaq (u hawn tidher il-kreattività lingwistika tiegħu) djalett ġdid u x-xogħol tal-qarrej huwa li jitgħallem dak id- djalett il-ġdid. Permezz ta' din il-grammtika l-ġdida l-forom devjanti ma jibqgħux bla sens. Jistgħu jintfehmu aħjar. U meta niffurmaw ir-regoli li jiġġe- neraw dawn l-istrutturi nkunu qegħdin noffru interpretazzjoni ; għalihom. Din il-grammatika l-ġdida trid tissodisfa l-kondizzjonijiet ta' kontro-grammatika. Għalkemm tiġbor fiha regoli li m'humiex tal- Malti standardizzat, dawn ir-regoli jridu jkunu konnessi mar-regoli stabbiliti. Meta Dun Karm jagħmel kostruzzjonijiet bħal: iii, FOROM DEVJANTI — '' u ż-żiffa ta' filgħodu/qajmet is- siġar'; id-dgħajsa ''tifrex il-qlugħ'' u ''xejn ma taħseb''; ''u t-tmun iwieġeb''; ''iż-żiffa raqdet''. insibuhom devjanti jew irregolari. Ir-regola l-ġdida li testendi l- karatteristiċi tan-nomi inanimati tapplika hawnhekk ukoll u wieħed jista' jgħid li ''żiffa'', ''dgħajsa'' u ''tmun'' jikkostitwixxu sotto- kategorija speċjali ta' nomi fid-djalett tal-poeżija. F'moħħna, perd, jkun hemm li dik ir-regola li turi d-distribuzzjoni tagħhom hija relatata ma' dik ir-regola li turi d-distribuzzjoni ta' nomi bħal ''raġel' u ''mara'' fil-Malti Standardizzat. Huwa l-paralleliżmu li jurina kif 100 DUN KARM IL-MALTI nifhmu dawn is-sentenzi, u għalhekk meta nagħżlu l-grammatika nkunu qegħdin noqorbu lejn l-interpretazzjoni tal-poeżija. Fid-diskussjoni ta' din il-grammatika l-aktar li jinteressawna huma l-binjiet tal-qiegħ. Dan huwa importanti għal dak li qiegħed jipprova jagħmel il-poeta, għaliex l-istruttura tal-qiegħ tiddetermina t-tifsira tas-sentenza tal-wiċċ. Bil-ħolqien ta' grammatika ġdida Dun Karm qiegħed igħid mhux biss dak li jista' jingħad fil-Malti Standardizzat, imma wkoll dak li ma jistax jingħad fil-Malti Standardizzat — għalkemm jista' jintfehem sew minn kull min jifhem il-Malti Standardizzat. It-tielet fattur interessanti fil-poeżija huwa l-element irrazzjonali li jidher fihom xi frażijiet u sentenzi bħal: ELEMENT IRRAZZJONALI — ''fuq il-mewġ ta' żmieni''; qbadt it-tmun tar-rieda''; ''ħaddru t-tamiet fil-ġonna ta' żgħużiti'; 'ċix-xemx tal-Ħajja ħammret fuq tfuliti'; ''jisirqek il-lejl minn ħbub għajnejja''; ''u jkun sultan is-skiet'. Dawn huma effetti lingwistiċi li jinvolvu xi ħaġa stramba fit-tifsira tal-għarfien ta' xi element. Din ix-xorta ta' kitba li litteralment tidher bla sens tagħtina ħafna mil-lingwa figurattiva tagħna. Il-verità metaforika tiddependi mill-qabża li l-immaġinazzjoni trid tagħmel biex tagħti sens lil dak li jidher assurd. F'dawn l-eżempji tidher ħafna l- perifrasi li Dun Karm iħaddem mhux biss għall-konvenjenza metrika u l-varjetà eleganti biex jaħrab mill-monotonija, imma għaliex irid jelabora fuq kunċett li tematikament huwa importanti. ''It-tmun tar- rieda'', pereżempju, tixħet l-enfasi fuq l-awtokontroll tal-bniedem soċjali u b'hekk titfa' aktar fil-fond it-tifsira emottiva u simbolika tal- kunċett. Ix-xejriet tal-perifrasi kif imħaddma hawn jagħtu dinjità lill- espressjoni tal-ħsieb, u billi n-natura tal-perifrasi poetika hija des- krizzjoni figurattiva tagħti apprezzament immaġinattiv ogħla ta' l- oġġett deskritt. Ma nistgħux nonqsu li naraw kemm titlef il-poeżija kieku kellna nibdlu ''fuq il-mewġ ta' żmieni'' bil-kliem ''fl-inkwiet ta' ħajti. Din il-frażi tiġbor it-tliet elementi fiha: a. lingwaġġ sitwazzjonali — ''fuq il-mewġ' li hu element ta' l- b. grammatika devjanti — ''il-mewġ ta' żmieni minflok ''tal- IL-MALTI NOTA STILISTIKA 101 baħar'', element astratt minflok konkret; ċ. element irrazzjonali — iż-żmien m'huwiex baħar. Il-poeta jrid joħloq stat fejn ir-relazzjoni bejn realtà u immaġinazzjoni tinqaleb: jiġifieri, il-mistħajjel isir aktar reali mir-reali. Din hija l- attwalità misterjuża ta' l-esperjenza metaforika ta' Dun Karm. It- twaħħid ta' dawn l-elementi jixhed kemm il-kitba poetika hija funzjoni kumplessa ta' diversi kompetenzi: kompetenza loġika, kompetenza organizzattiva/artistika u kompetenza lingwistika. Ir- riżultat juri sekwenza loġika u tifsil ta' ħsieb b'tali mod li jħalli l- qawwa meħtieġa fuq il-qarrej. It-kitba tikkomunika effettivament il- ħsieb ġo forma adegwata, u tuża strateġiji lingwistiċi u organizzattivi neċessarji biex tilħaq l-għan predeterminat.. Dan il-proċess huwa l- ideal li Dun Karm laħaq.