Taqsima 2 IL-ĠLIEDA GĦAL GVERN RAPPREŻENTATTIV (i) Ir-Riformi fl-Edukazzjoni Is-snin 80, kif għedna, kienu karatterizzati minn għadd ta' kwistjonijiet lli kellhom x'jaqsmu mal-prinċipji ġenerali li sem- mejna. Dawn il-ġrajjiet ħafna drabi kienu jikkonċernaw nuqqas ta' qbil dwar leġislazzjoni, diskriminazzjoni sfaċċata fl-għoti ta' l-impiegi jew affronti u inġustizzji u konflitti f'diversi oqsma tal-ħajja ta' kuljum. L-akbar nuqqas ta' qbil kien fl-amminis- trazzjoni tad-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni minħabba 'riformi' i riedu l-Ingliżi u, sa ċertu punt, Savona u sħabu. Fil-fatt, Oppożizzjoni xellfet lil dawn ir-riformi, imma l-Ingliż ġie mdaħħal fl-ewwel klassijiet tal-primarji, flimkien mal-Malti, u it-Taljan beda jitwarrab. Mill-bqija, madankollu, it-Taljan aqa' vitali fis-sekondarji u fl-università. L-utilità ta' l-Ingliż qatt ma kienet edukattiva jew kulturali fis-sens li kien jintuża -Taljan, imma iżjed biex wieħed ikun jaf xi erba' kelmiet u b'hekk ikun jista' jiddobba. Ftit kienu dawk, għalissa, li kienu jħarsu lejn l-Ingliż bħala għodda għal edukazzjoni vera, kif ien it-Taljan. Filwaqt, għalhekk, li forsi kien aħjar li flok tkun taf ftit'Taljan tkun taf ftit Ingliż jekk tmur l-iskola biss għalil-ewwel sentejn jew tlieta, id-differenza fit-'tagħlim' jew id-dispożizzjoni mentali 'li kien jagħtik dan it-ttlaqqit ta' Ingliż seta' 'l quddiem jorjenta b'mod anti-Taljan (u allura anti- nazzjonalista) lil dawk li jkunu għaddew minn din l-esperjenza il-bidu tal-ħajja, bħala tfal. Li tgħid ''ves Sir' flok ''si Signore', insomma, kelllha tifsira xi ftit differenti f'Malta taħt l-Ingliżil (ii) L-Istrateġija Elettorali Nazzjonalista Kien f'dawn is-snin i l-P.N., taħt it-tmexxija u l-ispirazzjoni ta' Mizzi, beda juża strateġija elettorali speċjali. L-għan. tal- partit, u b'mod speċja'i tal-mexxej tiegħu, kien li jiġbed l-at- tenzjoni ta' Westminster permezz. ta' politika sensazzjonali li filwaqt li ma tkunx vjolenti lanqas tkun passiva jew 'tas- solltu', Huwa introduċa tip ta' oppożizzjoni li nistgħu nsejħulha, b'kelma moderna, 'azzjoni diretta'. Din kienet attività extra- parlamentari. b'effett dirett, iżda, fuq il-Kunsill tal-Gvern, u għalhekk ukoll fuq l-iffunzjonar tiegħu. Mizzi vvinta l-istra- teġija tar-ridikolu. Huwa rraġuna hekk. Lill-Ingliżi bis-saħħa ma tistax ċirbħilhom. B'iex tasal magħhom, trid tappellla għall- opinjoni pubblika kemm f'Malta, u permezz ta' din, fil-' House of Commons' u, permezz ta' din, fuq il-Gvern Ingliż li jagħti struzzjonijiet lill-amministrazzjoni lokali. Kif tasal għal dan2 Kien hemm bżonn xi ħaġa li ma kinitx biss diskorsi twal fil- Kunsill — li wara kollox kienu jsiru bit-Taljan u biex jinqraw f'Londra kellhom jinqalbu għall-Ingħż. Lanqas kien biżżeijed li tikteb fil-gazzetti, li wkoll kienu fil-biċċa l-kbira bit-Taljan, l-aktar fuq in-naħa Nazzjonalista. Sakemm beda joħroġ. il- Malta Chronicle and Garrison Gazette ta' Antonio (u wara ta' Augusto) Bartolo fl-1887, 'il-gazzetti kollha ta' kuljum, fil- fatt, kienu bit-Taljan: il-Corriere Mercantile Maltese, (li issa kiene: bdiet titmexxa mill-proprjetarju tagħha G.F. Malfig- giani); ir-R'sorgimento (ta' F.S. De Cesare); L'Amico del Popolo (ukoll f'idejn id-De Cesarijiet, immexxija minn Roberto De Cesare); u l-gazzetta kummerċjali Liovd Maltese (li baqgħet sal-lum). L-organu Riformista, il-Malta Standard, kien baqa' joħroġ darba fil-ġimgħa, dejjem b'George Alfred Page bħala editur; l-istess id-Diritto di Malta, li d-direttur il-ġdid tiegħu, wara Ernesto Manara, kien Dr. Salvatore Castaldi. Mela l-gaz- zetti, għalkemm importanti, ma kinux biżżejjed. Mill-1839 'il quddiem kienu l-gazzetti, u mill-1849 'il quddiem kien ukoll il-Kunsill li servew ta' strument għalil-espressjoni ta' l-opinjoni pubblika, b'mod ġenerali. Mizzi beda jfittex mezzi. ġodda, aqwa; ried joħloq moviment politiku li jkebbes 'l-immaġinaz- zjoni popolari. U ried jolqot lill-Ingliżi kemm jista' jkun fil- laħam il-ħaj. L-uffiċjali kolonjali kienu sikwit nies ta' ċerta severità, xufftejhom ma' xulxin, nies b'taħriġ militari li-raw il-battalji u d-dmija fuq il-front, nies b'ideat u pretensjonijiet fissi ta' rispettabiilità, ta' unur, ta' kmand, ta' dmir, ta' ċeri- monji, u ta' klassi. Kienu dawn il-kwaliċajiet-di—Mizzi—ried— jattakka — fejn l-iżjed setgħu jintlaqtu. L-iskop kien li jfixkel u jwaqqaf it-tħaddim ta' l-ogħla istituzzjoni politika fil-kolonja, jiġifieri l-Kunsill tal-Gvern 'ippresjedut mill-Gvernatur innifsu. Fil-Kunsill il-mexxej Nazzjonalista beda jitkellem dwar il- ħtieġa ta' oppożizzjoni iżjed soda kontra l-maniġġi tar-reġim, dwar 'il-valur ċa' l-oppożizzjoni. Mizzi kien jisħaq li iżjed — hemm ċans li tieħu xi ħaġa meta topponi milli meta toqgħod. i kwiet u mans. Beda jħeġġeġ lill-kunsillieri u, permezz ta' kliemu fil-Kunsill — 1i kien jiġi rrappurtat fil-ġurnalti — lill- poplu, biex kulħadd jieħu iżjed interess f'dak li kien qiegħed jiġri u jsemma' leħnu. Meta fil-1882 il-kunsillier Riformista Sir Antonio Micallef (li kellu 72 sena) irriżenja, u kelllha ssir elezzjoni parzjali għall- post vakanti 'li nħoloq, il-partit ta' Mizzi ppropona, bħala l-kandidat tiegħu, lil ċertu Francesco Ciappara. Dan Ciappara kellu 78 sena u kien jagħmel il-istatwetti tat-tafal; kien igħix l-aktar bill-karità (xi tliet xelini fix-xahar) u kien 'ibażi minn forma 'ta' nevrastenija kronika (jista' jkun li kellu l-'ballo di San Vito'). Fi ftit kliem, ma kienx eżattament il-persuna xierqa biex iisir kunsillier. Ciappara ġie elett b'vot qawwi għal dak iż-żmien — kiseb 613 vot — u hekk tela' fil-Kunsill tal- Gvern, mal-Gvernatur Boulton, iċ-Chief Secretarv Houlton, l-Avukat tal-Kuruna Digli, id-Direttur ta' l-Edukazzjoni Savona u l-oħrajn kollha. Malli ħareġ ir-riżultat ta' l-elezzjoni, Mizzi rriżenja. Huwa ta bħala raġuni għar-riżenja tiegħu l-fatt li ma kienx dekor li jibqa' fil-Kunsill b'nies bħal Ciappara hemm. (M'hemmx għallfejn inżidu li Ciappara ma kienx jaf jaqra u jikteb.) Din ir-riżnja ta' Mizzi ħolqot vakanza oħra fil-Kunsill. Kelllha ssir elezzjoni parzjali oħra. Sadattant, il-P.N. beda kampanja kbira f'Malta u barra biex juri l-istat li fih kienet insab Maita, kif l-Ingliżi kienu jagħmlu li jridu f'kollox u l-Maltin ma kinux s:mati, u fl-istess ħin bdew jiġbdu l-atten- zjoni għall-istat ta' redikolaġni lli kien waqa' fih il-Kunsill tal- Gvern u għall-ħtieġa ta' kostituzzjoni rappreżentattiva. F'ittra ill-Colonial Office, Mizzi qabbel 'lil Savona ma' Sir Robert Wallpolle, wieħed mill-akbar opportunisti u despoti fl-istorja parlamentari Ingliża. Biex tkompli, f'Novembru ta' l-istess sena -partit ħatar 'għaref' ieħor biex jimla l-post li ħalla Mizzi, fuq Għawdex. L-ixxurtjat kien ċertu Antonio Baldacchino, li l-unika ħaġa li kien jaf jagħmel, mid-dehra, kienet li jdoqq l-orgni. Bħal sieħbu Ciappara, la kien jaf jaqra u 'lanqas jikteb. Issa ien hemm tnejn m'innhom, għax Baldacchino wkoll malajr ġie elett. Il-Gvernatur, il-Ġeneral Borton, li kien qagħad jimla moħħu u jwiegħed u jbassar fid-dispakki ili kien jibgħat Londra, i dan il-partit ta' Mizzi ma kellux appoġġ u li dalwaqt kollox jerġa' għalli kien u ħafna kliem bħal dan, daħal daħla f'qoxortu ġmielu, u kkonfonda x'se jaqbad jagħmel. Beda jdawwar id- diska, u kellu jametti li l-partit ta' Mizzi kien qiegħed jikber il-pajjiż u jsir iżjed f'saħħtu f'konfront mal-Gvern kolonjali. pprova jara jistax jissopprimi lill-partiċ, billi ma jibqgħux isiru elezzjonijiet, imma dan ma setax 'ikun. Il-Kunsill tħarbat u sar qisu teatrin; kellu jieqaf — eżatt kif riedu Mizzi u sħabu. Gvernatur kellu jsejjaħ elezzjoni, u kien Ottubru ta' l-1883 li Kunsill reġa' ltaqa'. : (iii) Ir-Rebħa Elettorali ta' l-1883 Il-kwistjonijiet ewlenin fil-politika partiġġjana kienu tista' tgħid l-istess — lingwa u edukazzjoni, tmexxija ħażina u korruzzjoni — imma kien hemm xi żviluppi oħrajn sinifikattivi ħafna. L-ele'torat inbidel b'tali mod li l-kundizzjoni biex tkun tista' tivvota saret mhux edukattiva (kemm ikollok skola) iżda finanzjarja (kemm ikollok flus jew proprjetà). B'dan il-mod l-għadd ta' votanti żdied b'xi 50096 minn inqas minn 3,000 għal iżjed minn 10,000. Ħafna mill-votanti l-ġodda ma kinux nies ta' skola — għadd ġmielu, fil-fatt il-biċċa l-kbira kienu, tista' tgħid, analfabeti — imma fl-istess ħin kienu nies li min- ħabba l-intrapriżi jew proprjetà tagħhom sa'għu iżjed faċilment ikollhom x'jaqsmu mal-Gvern fi transazzjonijiet kummerċjali, liċenzji, permessi, xiri u bejgħ ta' art, eċċ. Il-ħsieb tal-Gvern jidher ċar biżżejjed: kabbar il-għadd tal-votanti billi eskluda lil għadd ta' nies edukati li kienu fqar, filwaqt li daħħal ħafna iżjed votanti 'li ma kinux ta' skola iżda kienu relattivament tat-tajjeb. Ma ninsewx li l-aspett dominanti fin-nazzjonaliżmu Malti diġà kien kulturali: il-lingwa, l-edukazzjoni, in-nazzjona- lità, l-identità nazzjonaii Martija, it-tradizzjoni storika, u dawn kienu mfissra fil-filosofija ta' l-Italjanità u l-Latinità mediter- ranea. Kontra din il-fehma u dan is-sentiment, kien hemm 'il-klassijiet il-ġodda' li kienu iżjed marbutin mal-kummerċ ma' l-Ingilterra jew influwenzati — fl-iskola, fl-'armv', fit- tarzna — mill-Ingliżi, u li allura setgħu jaraw f'Malta kolonja- fortizza imperjali. Fi ftit kliem, l-Ingliżi rraġunaw iii aktar kien hemm ċans li jsibu appoġġ mill-borgeżija tal-flus milli mill-borgezija ta' l-iskola. Irraġunaw ħażin. Almenu 'in the short term '', hekk indikaw. ir-riżuitati ta' l-elezzjoni, kif se naraw. Hemm ġrajja oħra ta' xejra strutturali li bdiet isseħħ fl-1883. Din kienet 'il-pretensjoni tas-Segretarju ta' l-Istat għall-Kolonji Lord Derbv li l-opinjonijiet tal-kunsillieri eletti kellhom jitqiesu biss jekk u meta dawn ikunu unanimi, u sakemm il-Gvernatur ma jidhirlux li ma jkunx hemm kunsiderazzjonijiet 'ta' interess imperjali jew finanzjarju'' importantil Is-sitwazzjoni kostituzzjonali, minn dan il-lat, kienet sejra għall-agħar flok għall-aħjar. Naturalment, ix-xewqa tal-kolon- jalisti kienet li n-Nazzjonalisti jaqtgħu qalbhom u jnaqqsu flok iżidu l-ħidma tagħhom. Ġiet l-elezzjoni, u 'l-panjit tal-Gvern, b'Borton u Savona b'kollox, taw palata kemm felħu lir-Riformisti waqt il-kam- panja elettorali b'diskorsi pubbliċi favur l-ilsien Ingliż f'Malta u b'modi oħra inqas ovvji. Għalkemm il-Partit Riformista kien għadu mmexxi mill- Avukat Pasquale Mifsud, il-manifest attwali ta' l-elezzjoni kien ir-rapport dwar l-istituzzjonijiet edukattivi li kien għamel Savona ftit qabel u li kien imsejjes fuq ir-riformi fl-edukazzjoni. Il-figura ta' Savona — bħala wieħed Ingliż iżjed mill-Ingliżi — kienet taħkem fuq il-kamp Riformista, bħalma l-figura ta' Mizzi, bħala l-mexxej ta' l-Oppożizzjoni, kienet tiddomina fil- kamp Nazzjonalista. Ix-xaqliba fl-opinjoni pubblika kienet indi- kata mill-fatt li anke Francesco Saverio De Cesare (li ċ-Chief Secretarv l-ġdid, bniedem aktarx kiesaħ ħafna jismu Watter Helv-Hutchinson, privatament iddeskrivieh bħala 'an untrust- worthv beggar ') kien beda jibdielu, tant li meta dan siefer (mar l-Awwstralja għal xi żmien) ħalla l-gazzetta ta' kuljum tiegħu, ir-Risorgimento, f'idein Fortunat Mizzi. Mizzi m'għan- dniex xi ngħidu, għamel xalata biha bħala strument anti- savonjan; u l-affari mid-dehra għoġbitu, għaliex x'aktarx fehem l-importanza li l-partit ikollu gazzetta tiegħu ta' kuljum. F'Ot- tubru 1883, fil-fatt, Mizzi waqqaf il-Malta, li beda jmexxi huwa stess, bl-istamperija tagħha fil-Belt magħrufa bħala t-Tipogra- fia del 'Malta'. Biex jagħmel dan huwa sab inkuraġġiment kbir ukoll fl-elezzjoni ta' l-1883, li kienet rebħa kbira għall- partit tiegħu, minkejja l-ostakli ikollha u il-ħafna akkużi ġene- ralment bia bażi dwar irredentiżmu u mhux irredentiżmu. Il-kandidati tal-partit, imxandra bħal fl-1880 fil-gazzetta tal-partit, id-Diritto, kienu Fortunat Mizzi, Zaccaria Roncali, Cario Maria Muscat, Agostino Naudi, kif ukoll tlieta ġodda. li kienu l-Kanonku Paolo Agius (wara arċipriet), Arturo Barbaro, u l-Kaptan Cooper Kirton, uffiċjal tal-P. 8 O. Steam Navigation Co. li kien ilu Malta 27 sena. Cachia Zammit ħareġ pjuttost bħala indipendenti, kif kien dejjem inklinat li jagħmel. Il-kandidati Nazzjonalisti telgħu kollha, b'iżjed voti. Cachia Zammit biss baqa' barra, għal ftit, b'410 voti. Ir-Riformisti kelhom. teifa mill-akbar. Il-mexxej tal-partit, Dr. Mifsud, sieħeb Savona, ma telax. Lanqas De Cesare, li reġa' kkontesta ma' dan il-partit minkejja li kien ħalla l-gazzetta f'idejn Mizzi. Tela' biss, minn Malta, l-imperjalista Vincenzo Bugeja, li kien meqjus bħala sinjur daqs iċ-Cisk. Dan Bugeja ħareġ ukoll fuq Għawdex kontra Mizzi, fejn kiseb biss 13-il vot mal-270 ta' l-ieħor.'D Il-għadd ta' dawk 'li vvutaw, kif kien mistenni, kien ogħla minn qabel, għalkemm il-biċċa l-kbira ta' l-eletturi lan- qas ivvutaw. B'kollox f'Maita minn 8873 ivvutaw biss 2466 u f'Għawdex minn 1764 ivvutaw biss 283. Fl-1880 kinnu vvuċaw 1866 elettur.(2) L-elezzjoni keliha effett kbir fuq il-P.N., fuq ir-Reform Partv, fuq il-Gvern, u fuq il-ġejjieni ta' l-istorja kolonjali ta' Malta. Din kienet l-ewwel konferma ċara mill-elettorat kontra r-'ri- formi' fl-edukazzjoni u l-mod li bih kien qiegħed jitmexxa l-gvern. Kienet rebħa li tgiddeb l-għajdut tal-Gvern dwar in- nuqqas ta' importanza ta' l-Oppożizzjoni. Mill-banda l-oħra kienet rebħa li tqawwi qaiib in-Nazzjonalisti għalli ġej. Il-Malta Standard infexxet f'maqdir tta' l-elettorat u tal-poplu, u ssoktat tgħid li l-kunsillieri eletti ma jirrappreżentawx lill-poplu. Iċ- Chief Secretarv, Sir Walter Helv-Hutchinson, 'issuġġerixxa li aħjar titneħħa 'l-kostituzzjoni u jitneħħew l-elezzjonijiet, biex il-Gvern ma jkollux disfatti bħal dawn. Il-Colonial Office bdew iwaħħlu fil-War Office u fl-Ammiraljat u fit-Teżor għan-nuqqas ta' popolarità li kienu qegħdin jiksbu l-Ingliżi f'Malta. Min- naħa l-oħra, id-deputati Nazzjonalisti rritornaw fil-Kunsill qis- hom iljuni, determinaċi li jwaqqfu lil Savona u lil sħabu mill- politika li kienu qabdu. Forsi l-iżjed effett pożittiv ta' din ir-rebħa, madankollu, kien li l-mexxej tal-partit iddeċieda li jwaqqaf ġurnal ta' kuljum. Din kienet il-Malta. L-ewwel għadd ħareġ fl-10 ta' Novembru 1883. L-isem ''Malta'' kien jesprimi l-istess viżjoni Nazzjonalista. B'dan l-isem sabiħ, isem pajjiżna stess, huma riedu juru li għalkemm il-Gvern kolonjali ma kienx jieħu gost bl-asserzjoni ta' l-identità nazzjonali tal-kolonja, huma, għall-kuntrarju, bħala Maltin, riedu jasserixxu u jsostnu sewwa sew l-identità u l-individwalità ċal-gżira. U x'hemm iżjed sinifikattiv, u fl- istess ħin sempiiċi, loġiku u naturali, mil-isem tagħha stess: Malta72 Tista' tgħid għalhekk 'i l-partit issa kellu żewġ gazzetti, id- Diritto di Malta, kull ġimgħa, u l-Malta kuljum. It-tnejn kienu bit-Taljan; u sa dan iż-żmien il-ġurnali bil-Malti (u anki bl- Ingliż) bilkemm kienu jeżistu. Kien hemm xi wieħed jew tnejn minn dawn,.darba fil-ġimgħa l-iżjed, u x'aktarx xi ġurnal jew rivista reliġjuża. Min-naħa. ta' l-Ingliżi, wara r-riżultat ta' lin l-e'ezzjoni, kien hemm xi ċaqliq żgħir. Kien hemm propos:a li jinħatar amministratur ċivili flok wieħed militari — xi ħaġa li l-Maltin kienu ilhom jisħqu fuqha minn żmien Ball — imma dan baqa' ma sarx. Kien hemm proposta oħra Ili jitneħħa d-'drawback' — il-flus mid-dazju lli kienu jieħdu 'lura tal-gwarniġjon permezz ta' affarijiet 'dutv free' li kienu jimpurtaw għalihom — imma dan baqa' ma tneħħiex. Twarrbu, perċ, uħud mill-proposti l-iżjed kontroversjali li kienu għamlu Rowsell u Julvan li s'issa kienu baqgħu fuq l-ixkaffa. Iżda l-iżjed ħaġa vitali u ċentrali — dik tar-riformi fl-edukazzjoni u ta' proċesss sfurzat ta' assimilazzjoni soċjo-kuliturali — baqgħet fejn kienet. Fuq din webbsu rashom — kulħadd webbes rasu. Il-kunsillieri ġiebu saħansitra lill-uniku Riformista fil-Kun- sill, lil Vincenzo Bugeja, magħhom, u hekk ivvutaw — koriha flimkien — kontra il-vot maħsub għall-edukazzjoni taħt din is- sistema l-ġdida ta' Keenan u Savona. Hekk hu ii kien intlaħaq, b'miraklu, il-kmandament ta' l-unanimità impost ħesrem minn Lord Derbv ftit qabel. Dan kien qal, niftakru, 'li kienu se jagħtu kas lill-kunsillieri eletti biss jekk u meta dawn ikunu unanimi. Issa, fl-aħħar, kienu unanimi. Id-data kienet: Diċembru 1883. Imma meta raw dan, l-Ingliżi xorta ma tawx kas, u Savona magħhom. Anzi ddeċidew li ma jċaqiiqu xejn, għax la riedu juru li qegħdin iċedu għat-talbiet tal-poplu, la riedu jwaqqgħu għaċ-ċajt lil- Savona li kien qdiehom mill-koxxa, u lanqas riedu jirriskjaw li bl-Italjanità Malta tersaq 'lejn l-Italja u tit- b'egħed mill-Ingilterra. Għalkemm tista' tgħid, f'ċertu sens, fi iżjed. biegħdu lill-Maltin miil-Ingiiiċerra bil-politika ta' angli- ċizzazzjoni milli kienu jagħmlu kieku ħallew l-affari rieqda. — Fit-18 ta' Diċembru. 1883, Derbv, fuq il-pariri di kien irċieva, speċjaiment mill-amministrazzjoni lokali, bagħat dis- pakk fejn minfilok ta kas tal-vot unanimu tal-kunsillieri eletti appoġġa dak li ried Savona… F'dan id-dispakk — li kif x naraw, qajjem pogrom sħiħ — Derbv sostna li l-Ingliż kellu jibqa l jingħata preferenza fuq it-Taljan fl-iskejjel primarji u li l-ilsien Malti kellu jibqa' jiġi mgħallem fihom bħala t-tarġa għat-tagħlim ta' l-Ingliż. Żied iigħid li minħabba 'li ħafna ma kinux ivvutaw fil-aħar elezzjoni kien ifisser li l-kunsillieri eletti ma kinux jirrappreżentaw lill-elettorat. L L-Awstralja, stqarr. Helv-Hutchinson, fil-Kunsill, kienet ġenna għar-raġel tax-xogħol''; u għalhekk kien tant impor- tanti għalih li jitgħallem l-Ingliż, mhux it-Taljan.(3) l Fl-ewwel laqgħa tal-Kunsill il-ġdid, meta raw dan, il-kun- sillieri kollha li kienu għadhom kif ġew ri-elerti rriżenjaw Anki l-Kaptan Cooper Kirton, li kien Ingiiż, irriżenja, Bugeja biss baqa' jżomm is-siġġu għax qal 'li hu ma kien iffirma ebda petizzjoni 'lil Lord Derbv bħall-oħra jn u lanqas kien wie- għed lill-eletturi li jirriżenja. Għalkemm fil-kwistjoni ta' riformi fit-taxxa Bugeja kien antiriformista iżjed mill-antiriformisti huwa fl-istess ħin kien favur il-lingwa Ingliża u kontra t-twerti:- min li t-Taljan kien il-lingwa tagħna'. Kemm il-kok kif ukoll il- ġardinar tiegħi, qal Bugeja, jafu bil-Malri biss, u għalhekk kellhom 'bżonn jiktbu l-kontijiet tagħhom bil-Malti, għax dan kienu tgħallmu. Għalhek dan baqa' ma rriżenjax u baqa' fil- Kunsill waħdu mal-membri uffiċjali. Qabel ma rriżenjaw, il-kunsillieri għamlu diskors qawwi wieħed kull wieħed, wieħed iżjed qawwi mill-ieħor fejn irri- ferew għal Lord Darbv bħala viljakk u kodard u għad-dispakk tiegħu bħala sfortuna u insult. L-Ingliżi kienu jafu li n-Nazzjo- na/isti kienu wegħdu li jekk il-Gvern jibqa' jwebbes rasu kon- tra r-rieda ta' il-eletorat seta' jinqala' l-inkwiet. Minn naħa għalhekk, Derbv kien qiegħed igħid li l-kunsillieri ma jirrap- preżentawx lill-poplu, u min-naħa l-oħra, malli fetaħ il-Kunsill, misraħ il-pajazz kien mimli pulizija 'li ma jmurx ikun hemm xi' qawmien popolari kontra r-reġim. Kien hemm saħansitra żewġ reġimenti suldati. Din kienet Il-atmosfera li fiha d-deputati: Nazzjonalisti. ssoż- tomettew ir-riżenji u għamlu d-diskorsi memorabbli tagħhom, diskorsi li għandhom jiġu tradotti għall-Malti u ma' diskorsi politiċi ewlenin oħrajn jinġabru fi ktieb li jkun manifestazzjoni kkonnċen'rata tal-filosofija u t-tattika Nazzjonalista anti-kolon- jali. Apparti dan id-dispakk arbitrarju u awtoritarju ta' Derbv, li kien kif għedna jirrifletti l-mentalità u l-politika ta' l-ammi- nistraturi lokali, kien hemm għadd ta' polemiki jaħarqu oħrajn li l-kunsillieri kellhom f'moħħhom kontinwament. Kollox ma' kollox, dawn il-kontroversji kollha kienu wasslu għal stat ta' animu bla ebda fiduċja fir-reġim. Kien hemm is-sos:ituzzjoni ta' l-Ingliż għat-Taljan fl-iskejjel primarji — u dan kien eviden- tement l-ewwel pass; kien hemm l-introduzzjoni ta' aifabett hekk imsejjaħ 'Għarbi' għall-istudju ta' l-ilsien Ma'ti fl-iskejjel; kien hemm is-sostituzzjoni ta' kwalifiki edukattivi għal kwali- fiki finanzjarji u allura l-ħolqien ta' elettorat fil-maġġoranza tiegħu bia skola, u li seta' jiġi manipulat mill-Gvern iżjed faċilment; kien hemm 'it-tandem' ta' Savona u sħabu maċ- Chief Secretarv Heiv-Hutchinson li donnu ħadd ma seta' jippe- netrah; kien hemm kostituzzjoni li tagħti d-dritta dejjem lill- Gvern, tgħid x'żgħid l-Oppożizzjoni, anki issa meta tkun un- anima; u kien hemm ill-Partit Riformista — ''ta' Savona — rappreżentat fil-Kunsilli mill-Milord Bugeja, 1i kien sa ċertu punt jopponi l-programm Nazzjonalista, u kultant ifixkel. Kuima kien jonqos ma' dan kollu kien li jiġi Derbv u jgħid 'ii n-Nazzjo- nalisti ma kinux jirrappreżentaw lill-poplu u li anki meta l-kun- sillieri jopponu l-politika tal-Gvern unanimament dan xorta waħda jibqa' miexi biha. L-iskuża ta' biża' mill-irredentiżmu, ta' xi għaqda ma' l-Italja, kienet fjakka wisq. U l-Ingliżi kienu jafu li din qegħdim jużawha bħala mezz ta' ripressjoni, u mhux għax veru kien hemm il- fi iżjed. biegħdu lill-Maltin miil-Ingiiiċerra bil-politika ta' angli- ċizzazzjoni milli kienu jagħmlu kieku ħallew l-affari rieqda. — Fit-18 ta' Diċembru. 1883, Derbv, fuq il-pariri di kien irċieva, speċjaiment mill-amministrazzjoni lokali, bagħat dis- pakk fejn minfilok ta kas tal-vot unanimu tal-kunsillieri eletti appoġġa dak li ried Savona… F'dan id-dispakk — li kif x naraw, qajjem pogrom sħiħ — Derbv sostna li l-Ingliż kellu jibqa l jingħata preferenza fuq it-Taljan fl-iskejjel primarji u li l-ilsien Malti kellu jibqa' jiġi mgħallem fihom bħala t-tarġa għat-tagħlim ta' l-Ingliż. Żied iigħid li minħabba 'li ħafna ma kinux ivvutaw fil-aħar elezzjoni kien ifisser li l-kunsillieri eletti ma kinux jirrappreżentaw lill-elettorat. L L-Awstralja, stqarr. Helv-Hutchinson, fil-Kunsill, kienet ġenna għar-raġel tax-xogħol''; u għalhekk kien tant impor- tanti għalih li jitgħallem l-Ingliż, mhux it-Taljan.(3) l Fl-ewwel laqgħa tal-Kunsill il-ġdid, meta raw dan, il-kun- sillieri kollha li kienu għadhom kif ġew ri-elerti rriżenjaw Anki l-Kaptan Cooper Kirton, li kien Ingiiż, irriżenja, Bugeja biss baqa' jżomm is-siġġu għax qal 'li hu ma kien iffirma ebda petizzjoni 'lil Lord Derbv bħall-oħra jn u lanqas kien wie- għed lill-eletturi li jirriżenja. Għalkemm fil-kwistjoni ta' riformi fit-taxxa Bugeja kien antiriformista iżjed mill-antiriformisti huwa fl-istess ħin kien favur il-lingwa Ingliża u kontra t-twerti:- min li t-Taljan kien il-lingwa tagħna'. Kemm il-kok kif ukoll il- ġardinar tiegħi, qal Bugeja, jafu bil-Malri biss, u għalhekk kellhom 'bżonn jiktbu l-kontijiet tagħhom bil-Malti, għax dan kienu tgħallmu. Għalhek dan baqa' ma rriżenjax u baqa' fil- Kunsill waħdu mal-membri uffiċjali. Qabel ma rriżenjaw, il-kunsillieri għamlu diskors qawwi wieħed kull wieħed, wieħed iżjed qawwi mill-ieħor fejn irri- ferew għal Lord Darbv bħala viljakk u kodard u għad-dispakk tiegħu bħala sfortuna u insult. L-Ingliżi kienu jafu li n-Nazzjo- na/isti kienu wegħdu li jekk il-Gvern jibqa' jwebbes rasu kon- tra r-rieda ta' il-eletorat seta' jinqala' l-inkwiet. Minn naħa għalhekk, Derbv kien qiegħed igħid li l-kunsillieri ma jirrap- preżentawx lill-poplu, u min-naħa l-oħra, malli fetaħ il-Kunsill, misraħ il-pajazz kien mimli pulizija 'li ma jmurx ikun hemm xi' qawmien popolari kontra r-reġim. Kien hemm saħansitra żewġ reġimenti suldati. Din kienet Il-atmosfera li fiha d-deputati: Nazzjonalisti. ssoż- tomettew ir-riżenji u għamlu d-diskorsi memorabbli tagħhom, diskorsi li għandhom jiġu tradotti għall-Malti u ma' diskorsi politiċi ewlenin oħrajn jinġabru fi ktieb li jkun manifestazzjoni kkonnċen'rata tal-filosofija u t-tattika Nazzjonalista anti-kolon- jali. Apparti dan id-dispakk arbitrarju u awtoritarju ta' Derbv, li kien kif għedna jirrifletti l-mentalità u l-politika ta' l-ammi- nistraturi lokali, kien hemm għadd ta' polemiki jaħarqu oħrajn li l-kunsillieri kellhom f'moħħhom kontinwament. Kollox ma' kollox, dawn il-kontroversji kollha kienu wasslu għal stat ta' animu bla ebda fiduċja fir-reġim. Kien hemm is-sos:ituzzjoni ta' l-Ingliż għat-Taljan fl-iskejjel primarji — u dan kien eviden- tement l-ewwel pass; kien hemm l-introduzzjoni ta' aifabett hekk imsejjaħ 'Għarbi' għall-istudju ta' l-ilsien Ma'ti fl-iskejjel; kien hemm is-sostituzzjoni ta' kwalifiki edukattivi għal kwali- fiki finanzjarji u allura l-ħolqien ta' elettorat fil-maġġoranza tiegħu bia skola, u li seta' jiġi manipulat mill-Gvern iżjed faċilment; kien hemm 'it-tandem' ta' Savona u sħabu maċ- Chief Secretarv Heiv-Hutchinson li donnu ħadd ma seta' jippe- netrah; kien hemm kostituzzjoni li tagħti d-dritta dejjem lill- Gvern, tgħid x'żgħid l-Oppożizzjoni, anki issa meta tkun un- anima; u kien hemm ill-Partit Riformista — ''ta' Savona — rappreżentat fil-Kunsilli mill-Milord Bugeja, 1i kien sa ċertu punt jopponi l-programm Nazzjonalista, u kultant ifixkel. Kuima kien jonqos ma' dan kollu kien li jiġi Derbv u jgħid 'ii n-Nazzjo- nalisti ma kinux jirrappreżentaw lill-poplu u li anki meta l-kun- sillieri jopponu l-politika tal-Gvern unanimament dan xorta waħda jibqa' miexi biha. L-iskuża ta' biża' mill-irredentiżmu, ta' xi għaqda ma' l-Italja, kienet fjakka wisq. U l-Ingliżi kienu jafu li din qegħdim jużawha bħala mezz ta' ripressjoni, u mhux għax veru kien hemm il- possibilità, imqar imbiegħda, ta' xi għaqda ma' l-Italja jew imqar ta' xi moviment favuriha. F'dan il-pajjiż, stqarr Kirton, ''lanqas hawn irredenista wieħed.' Imma, kompla jgħid, ''jekk nibqgħu sejrin hekk, il-Gvern se joħloq l-irredentisċi… L-irre- dentiżmu huwa l-akbar kalunja li qatt ġiet ivventata sabiex titfa' dell fuq din il-gżira. '' Biex inkunu leali, qal Fortunat Mizzi, la kien hemm bżonn 'li niċħdu ġensna u lanqas li nwar- rbu il-lingwa tagħna. Għal tmenin sena l-Maltin kienu baqgħu leali taħt ħakma Ingliża, mingħajr ma kienu saru vagabondi; imma biex jagħtu xhieda tal-lealità tagħhom ma kellhomx għal- fejn jinbidlu f'ammiraturi appassjonati ta' l-Ingliżi jew isiru Ingliżi. L-importanza ġdida li bdiet tingħata lilil-Malti kienet titqies maħsuba bħala att kontra t-Taljan, filwaqt li r-rikors għall-egħruq semitiċi tal-Malti kien jidher bħala attentat biex jitnaqqas l-element romanz, Taljan u Latin fil-kultura Maltija, u anki fl-istess illsien Malti. L-użu ta' ċertu kliem ġdid, minn egħruq semitiċi, li tista' tgħid ħadd f'Malta qatt ma kien sama' bih, kompla saħħaħ dan l-argument, u kabbar dan is- suspeti. Zaccaria Roncali, f'wieħed mill-iżjed diskorsi kuraġġużi u ċari li qatt saru fil-Kunsill, għalkemm b'enfasi fuq l-aspett ta' l-Italjanità ta' Malta, qal 'li l-Gvern ma setax jitkellem għan- nom tal-popiu, għaliex kien il-Gvern, u mhux l-Oppożizzjoni, li ma jirrappreżentax lill-poplu. Jekk intom, tal-Gvern, tridu tgħallmu fl-iskejjel kif tridu, kompla Roncalli, tistgħu tagħalqu l-iskejjel, għax il-Gvern hu għalina, mhux għalikom. Huwa staqsa għal ema Gvern kienu jirriferu l-Ingliżi meta kienu jgħidu li l-Ingliż huwa l-lingwa tal-Gvern. Il-Gvern ta' Ma'ta, qal Roncali, kien il-Gvern Malti mhux Ingliż, anki jekk il-Gvern ta' Malta kien jitmexxa minn Ingliżi. Imma, kompla Roncali, skond użu antik ħafna, il-Gvern kien għall-ġid ta' min kien qiegħed jiġi ggvernat, mhux għall-interess ta' min ikun qie- għed fil-Gvern. Għalhekk, jekk l-Ingilterra kienet tiggverna lil Malta, dan kellha tagħmiu fl-interess tal-Maltin, mhux fl-inte- ress tagħha. Kien ħażin ti tgħid li l-Ingliż kien ''ilsien il-Gvern. tAħna Maltin,' stqarr Roncali, 7'u Maltin irridu nibqgħu. . il-Gvern li jmexxina m'huwiex Ingliż, hu Marti. Jekk dawk li jamministraw il-Gvern tagħna m'għandhomx ħila jikkomuni- aw magħna, agħar għalihom. Dawn għandhom jitgħallmu l-lin- gwa tagħna. Aħna m'aħniex obbligati nifhmu lsienhom. Fi kliem ieħor, l-argument ta' Roncali, filwaqt 'li kien im- sejjes fuq. il-kwistjoni tal-lingwa, kien essenzjalment argument os'ituzzjonali, morali u filosofiku. Huwa kien qiegħed isostni i f'Malta kellhom jikkmandaw il-Maltin, mhux l-Ingliżi. ''Aħna poplu ħieles,' qal Roncali. ''Aħna illna poplu ċivi- jizzat minn żmien il-qedem, meta poplu ieħor, li issa mingħalih i sar iċċivilizzat ħafna, kien għadu selvaġġ… Id-data tar-riżenji tal-kunsillieri kienet il-11 ta' Jannar 1884. ill-ġdid, mela, kellhom isiru l-elezzjonijiet. Mill-ġdid, Londra eliha tirrevedi s-sitwazzjoni f'Malta u tara tistax issib xi soluzzjoni. Mill-ġdid, 'l-amministrazzjoni lokali bdiet tara x'tista' tagħmel biex tivvantaġġja 'lill-partit pro-Ingliż sabiex ittellef xi ftit lin-Nazzjonallisti, u ma taqax għaċ-ċajt quddiem Uffiċċju tal-Kolonji. F'dispakk kunfidenzjali lil Lord Derbv, il- Gvernatur Borton kejlu l-wiċċ jesprimi t-tama tiegħu li jekk ir-Riformisti jingħataw żmien biżżejjed biex jorganizzaw il- orzi tagħhom, ir-Reform Partv kellu mnejn jikseb jekk mhux rebħa sħiħa fl-elezzjoni, għallinqas rebħa parzjali.) Tar-reġim bdew jaraw ukoll kif setgħu jgħinu lir-Riformisti permezz ta' propaganda mal-ħitan f'postijiet pubbliċi, u Derbv kien les: jippermetti dan l-indħil governattiv fl-elezzjoni: bejn iż-żewġ partiti Maltin. L-elezzjonijiet damu ma saru, x'aktarx biex ir-Riformisti jkollhom ċans jorganizzaw ruħhom kif xtaq Borton. Saru f'Mejju. F'dawn 'l-elezzjonijiet għas-seba' siġġi- jiet li kienu tbattlu, u li reġgħu ġew kontestati mill-istess nies, ivvutaw xi 400 votant ġdid minn dawk li kienu ħadu l-vot fl-1883. Skond Mizzi, ivvutaw madwar 419 li ma kinux jafu jaqraw u jiktbu.(6 Dan il-fatt hu importanti meta tistudja l-metodi ta' ppropa- ganda elettorali; għaliex il-propaganda jkollha ssir skond min Hekk naraw, anki fil-kamp Nazzjonallista, użu ikbar milil-Malti f'din l-elezzjoni. Kollox ma' kollox, iżda, jidher li r-Riformisti kienu jeċċellaw f'dan it-tip ta' propaganda. Fost il-fuljetti bil-Malti li tqassmu f'din l-elezzjoni nsibu dawn: Impurtanti; lftaħ Għajnejk Poplu Malti għall-Kliem tal-Papa Mqaddes (Nazzjonalisti); u L'Il-imgħallmin u tal-Ħwienet; Ħuti Maltin; il-Kunsill; l-Elezzjoni (Riformisti). Imtużaw ukoll ħafna karti volanti biex forsi b'hekk jintlaħqu dawk i ma kinux jaqraw gazzetti, jew sempliċiment biex ikebbsu l-eċċitament fost il-pubblikku dwar l-elezzjoni. Il-liġi ta' Derbv ta' l-1883, li biex tivvota kulma ried ikolliok kien renta jew kirja jew dħul ieħor ta' £6 kien biddel xi ftit l-istil u l-indirizz tal-kampanja elettorali. Ir-Riformisti ppruvaw jappellaw għas-sentiment u l-preġu- dizzju reliġjuż tal-poplu, tant li ħarġu ktejjeb anonimu jismu APPELLO AI MALTESI 'li fih akkużaw lin-Nazzjonailisti b'anti- klerikaliżmu, 'mażunerija u irredentiżmu. Fil-lejl ta' qabel ma beda t-tfigħ tal-voti, tal-partit governattiv ħarġu b'kartelluni kbar maħsubin biex jagħmlu deni Till-P.N., u jgħidu hekk: VIVA L'ITALIA. is-sentimenti u l-kliem kontra l-Italja li kien hemm f'ċerta propaganda tar-Riformisti (speċjalment I'APPELLO AI MAL- TESI) wasslu għal protesta formali mill-lżalja. Il-Konslu Taljan fil-Belt Valletta pprotesta hawnhekk, filwaqt li l-Ambaxxatur Taljan: f'Londra, 'il-Konti Nigra, ipprotesta mas-Segretarju għall-Affarijiet Barranin Ingliż Granville dwar dan ix-xorta ta' tgħaijir fuq l-Italja li kien qiegħed jitħarbex mill-Partit Rifor- mista f'Malta. Il-kampanja elettorali kienet mimlija akkużi u kontro-akkużi, imma kienu r-Riformisti li qabżu kull limitu fid-disprament li qabadhom u taħt il-kappa ta' protezzjoni uffiċjali mill-Gvern. Mill-inqas żewġ kandidati Nazzjonalisti (l-Avukat Zaccaria Roncali u l-Kaptan Cooper Kirton) ġew akkużati mill-istampa tal-familja De Cesare (ir-Risorgimento i l-Am'co del Popolo) bħalla 'mażuni'; filwaqt 'li lil aimenu tlie: kandidati Riformisti saritilhom l-istess akkuża. Dawn kienu n-negozjant Ingiiż W.J. Smith, li kien magħruf sewwa bħa;a mażun, De Cesare nnifsu, u t-Tabib Salvatore Grech.9) Il-kelma 'mażun' kienet tfisser xi ħadd li ma kienx kattoliku ortodoss jew li kien 'imdiehes f'xi soċjetà sigrieta ta' xeħta filantropika għall-imseħbin. Imma kienet kelma li tintuża bl- addoċċ jew bħala disprezz jew biex titfa' dubju fuq dak li jkun. Fil-polemika daħal ukoll l-isqof xwejjaħ Sciciuna b'intervent favur il-partit tal-Gvern. Scicluna, li kellu 84 sena, kien jidde- pendi fuq dak li jsefsfulu f'widnejh dawk ta' madwaru, u x'aktarx li din iċ-ċirkolari li ħareġ matul il-kampanja ele'tor- ali ġiet imnebbha minn xi ħadd li kien jaspira li jilħaq floku, bħal ngħidu aħna l-Vigarju Ġenerali Scerri jew l-isqof Għawdxi Pietro Pace. Dan Pace diġà kellu l-appoġġ sħiħ tal-Gvern biex jilħaq isqof, għax kien wera ruħu lest'li jikkoopera ma' l-Ingliżi. Il-kwistjoni li qameż kienet dwar il-fuljett antiriformista IFTAĦ GĦAJNEJK POPLU MALTI, ili semmejt qabel. F'dan 'il-fuljett saru riferenzi għat-tagħlim ta' Ljun XIII (b'riferenza għail- enċiklika tiegħu ta' l-1884) speċjalment dwar protestantiżmu u mażunerija: L-isqof qisu ndaħal biex jiċħad 'li kien hemm relazzjoni bejn ill-protestantiżmu u l-mażunerija, kif ġiet, għa- liex ħareġ ċirkulari biex tinqara fil-knejjes kollha fejn ċaħad ix-xnigħat li qal li kien hemm li l-Ingliżi xtaqu jipprotestantiz- zaw lill-fidili Maltin, permezz ta' l-Ingliżizzazzjoni (lingwa In- gliża, eċċ.). L-Isqof Scicluna f'din iċ-ċirkulari talab lill-kappil- lani u l-ekkleżjastiċi biex ma jxerrdux jew biex jieqfu jxerrdu xnigħat bħal dawn għax Scicluna kien konvint, qal, li l-Ingliżi ma kinux jixtiequ jagħmlu hekk. Fl-istess ħin li hu ħareġ ċirko- lari bħal din, l-isqof widdeb lill-kleru biex ma jindaħalx fil- politika u ''speċjalment biex ma jużawx ir-reliġjon għall-iskop li jpinġu lill-Gvern Ingliż ikrah mal-popolazzjoni. Fuq pressjoni minn Mizzi permezz ta' ħbieb fil-Kurja, din iċ-ċirkulari ġiet speċi ta' irtirata wara li kienet għadha nqrat biss fi ftit knejjes u għalhekk diffiċli tgħid x'effett kellha fuq ir-riżultat ta' l-elezzjoni. L-insistenza tal-Gvern fuq l-ingliżiz- zazzjoni kienet nisslet suspett u sfiduċja anki fost il-popolin, u ma kontx trid wisq biex torbot ħaġa ma' oħra. Jidher li la Helv-Hutchinson u lanqas Mizzi ima tant kienu jemmnu li kien jeżisti xi periklu bħal dan. La ma kkonventewx l-Irlandiżi, qal Mizzi, ma kinux se jikkonvertu l-Maltin. Imma li l-isqof jieħu l-inkarigu li joħroġ stqarrijiet kontroversjali fuq suġġett hekk delikat f'elezzjoni qajjem ir-rabja tan-Nazzjonalisti Maltin u xejn inqas tal-kanoniċi ta' San Pawl li ndaħlu għalihom flimkien ma' l-assessur ta' l-isqof, Dr. Chapelle, li espona l-każ tagħhom. L-element klerikali kien inevitabbli fl-elezzjoni, ġaladarba kien hemm 'individwi ekkleżjasċiċi li kienu kandidati. Il- Kanonku Agius, Pawlin u Mizzjan, kien jirrikmanda lill-eletturi jikkonsu/taw lill-konfessur tagħhom; Patri Bonello, Dumnikan u Savonjan, jingħad li semma lin-negozjant W.J. Smith b'ismu waqt lli kien jippriedka, u rrikmanda lill-kongregazzjoni tivvu- tulu, 10 Ir-riżultat ta' l-elezzjoni kompla seddaq il-popolarità ta' l-antiriformisti. Għal darb'oħra dawn reġgħu ġew elietii b'iżjed voti minn qabel. Il-kandidati Riformisti kollha baqgħu l-art. L-inqas numru ta' voti mill-kandidati kisbu ċertu qassis novell għall-politika, li kien impjegat tal-Gvern, Vincenzo Pace, D.D., li ħareġ mal-partit tal-Gvern. Is-'swing' lejn in-Nazzjonalisti kiena: tindika mhux biss popolarità akbar għall-politika tal- partit, 'iżda appoġġ 'isħaħ ukoll għall-politika ta' konfront. C.M. Muscat, li fl-1883 kien ġieb l-ogħla għadd 'ta' voti, u li kien meqjus bħala x'aktarx moderat u twajjeb, din id-darba ġie l-aħħar, għalkemm reġa' tela'. Għall-kuntrarju, l-iktar li kisbu voti kienu Agostino Naudi, Zaccaria Roncali u Arturo Barbaro. F'Għawdex ukoll irriżultaw 'l-istess sintomi. Fortunat Mizzi ġie ċċalinġjat minn żewġ kandidati governattivi li, bej- niethom, kisbu b'kollox 13-il vot biss. Wieħed kien il-Markiż Cassar Desain, is-segretarju ta' l-Assoċjazzjoni Maltija tan- Nobbli li kien għadu kif iżżewweġ Ingliża f'Londra b'ħafna ċerimonji u festi tas-sinjuri.12) Dan kiseb 10 voti. L-ieħor kien in-neguzjant Ingliż b'fama kbira ta' mażun, W.J. Smith, li kiseb 3 voti b'kollox. Dan il-għadd ta' voti Għawdxin kien eżattament l-istess bħal dak li kien kiseb il-Milord Vincenzo Bugeja meta ħareġ għal Għawdex kontra Mizzi fl-1883. Fi kliem ieħor, Għawdex kien hemm 13-il partitarju tal-partit governattiv; u mit-tip ta' nies li kienu joħorġu għan-nom tar- Riformisti wieħed malajr jista' jissoponi xi kwalità ta' eleż- turi kienu jivvutawlhom. Mizzi tela' bħas-soltu b'maġġoranza kbira. Il-għadd ta' nies 'li vvutaw f'din l-elezzjoni kien l-ogħla s'issa: 'il fuq minn 4,000 elettur. Din ir-rebħa elettoraji, minkejja t-tibdil fil-jedd għall-vot li kien sar mill-Ingliżi fl-1883, kompliet saħħet lin-Nazzjona- listi. Fl-Isla, per eżempju, in-numru ta' eletturi fl-1883 kien żdied minn 147 għal 583, għalkemm f'dawn l-inħawi nsibu ruxxmata eletturi b'ismijiet Ingliżi jew Irlandiżi bħal John Smith, Robert Peel, Richard Gordon, Henrv Pears, William Fivnn, Joseph Sweetlove, William Herbert, Gregorv, Rendv, Svivester, Griffiths, Warrington, Isles. Jekk Arturo Barbaro kellu raġun meta ddeskriva 'lill-Kaptan Kirton, lii kien kunsillier antiriformista, bħala ''dubbiena bajda'', għandna nassumu li nies ta' nisel Ingliż kienu iżjed se jivvutaw għal kandidati governattivi milli għal dawk anti-governattivi. Min-naħa l-oħra, uħud minn dawn il-familji ftit ftit saru Maltin, għal- kemm baqgħu bil-kunjom Ingliż, Skoċċiż jew Irlandiż. L-aktar li kiseb voti mill-kandidati Riformisti kien W.J. Smith, imma lanqas dan ma ttela'. (iv) Id-Dimostrazzjoni ta' l-4 ta' Ġunju Biex jiċċelebra din ir-rebħa, il-partit għamel dimostrazzjoni nazzjonali fil-belt Valletta. Skond. l-arkivji u d-dokumenti mehmuża ma' dispakki: mid-Depot tal-Pulizija, għal din id- dimostrazzjoni attendew 'il fuq minn 30,000 ruħ.43) Ir-rapporit li l-pulizija għamlu lill-gvernatur biex jiddeskrivuha jgħid hekk: ir-riżultat ta' l-elezzjoni. L-insistenza tal-Gvern fuq l-ingliżiz- zazzjoni kienet nisslet suspett u sfiduċja anki fost il-popolin, u ma kontx trid wisq biex torbot ħaġa ma' oħra. Jidher li la Helv-Hutchinson u lanqas Mizzi ima tant kienu jemmnu li kien jeżisti xi periklu bħal dan. La ma kkonventewx l-Irlandiżi, qal Mizzi, ma kinux se jikkonvertu l-Maltin. Imma li l-isqof jieħu l-inkarigu li joħroġ stqarrijiet kontroversjali fuq suġġett hekk delikat f'elezzjoni qajjem ir-rabja tan-Nazzjonalisti Maltin u xejn inqas tal-kanoniċi ta' San Pawl li ndaħlu għalihom flimkien ma' l-assessur ta' l-isqof, Dr. Chapelle, li espona l-każ tagħhom. L-element klerikali kien inevitabbli fl-elezzjoni, ġaladarba kien hemm 'individwi ekkleżjasċiċi li kienu kandidati. Il- Kanonku Agius, Pawlin u Mizzjan, kien jirrikmanda lill-eletturi jikkonsu/taw lill-konfessur tagħhom; Patri Bonello, Dumnikan u Savonjan, jingħad li semma lin-negozjant W.J. Smith b'ismu waqt lli kien jippriedka, u rrikmanda lill-kongregazzjoni tivvu- tulu, 10 Ir-riżultat ta' l-elezzjoni kompla seddaq il-popolarità ta' l-antiriformisti. Għal darb'oħra dawn reġgħu ġew elietii b'iżjed voti minn qabel. Il-kandidati Riformisti kollha baqgħu l-art. L-inqas numru ta' voti mill-kandidati kisbu ċertu qassis novell għall-politika, li kien impjegat tal-Gvern, Vincenzo Pace, D.D., li ħareġ mal-partit tal-Gvern. Is-'swing' lejn in-Nazzjonalisti kiena: tindika mhux biss popolarità akbar għall-politika tal- partit, 'iżda appoġġ 'isħaħ ukoll għall-politika ta' konfront. C.M. Muscat, li fl-1883 kien ġieb l-ogħla għadd 'ta' voti, u li kien meqjus bħala x'aktarx moderat u twajjeb, din id-darba ġie l-aħħar, għalkemm reġa' tela'. Għall-kuntrarju, l-iktar li kisbu voti kienu Agostino Naudi, Zaccaria Roncali u Arturo Barbaro. F'Għawdex ukoll irriżultaw 'l-istess sintomi. Fortunat Mizzi ġie ċċalinġjat minn żewġ kandidati governattivi li, bej- niethom, kisbu b'kollox 13-il vot biss. Wieħed kien il-Markiż Cassar Desain, is-segretarju ta' l-Assoċjazzjoni Maltija tan- Nobbli li kien għadu kif iżżewweġ Ingliża f'Londra b'ħafna ċerimonji u festi tas-sinjuri.12) Dan kiseb 10 voti. L-ieħor kien in-neguzjant Ingliż b'fama kbira ta' mażun, W.J. Smith, li kiseb 3 voti b'kollox. Dan il-għadd ta' voti Għawdxin kien eżattament l-istess bħal dak li kien kiseb il-Milord Vincenzo Bugeja meta ħareġ għal Għawdex kontra Mizzi fl-1883. Fi kliem ieħor, Għawdex kien hemm 13-il partitarju tal-partit governattiv; u mit-tip ta' nies li kienu joħorġu għan-nom tar- Riformisti wieħed malajr jista' jissoponi xi kwalità ta' eleż- turi kienu jivvutawlhom. Mizzi tela' bħas-soltu b'maġġoranza kbira. Il-għadd ta' nies 'li vvutaw f'din l-elezzjoni kien l-ogħla s'issa: 'il fuq minn 4,000 elettur. Din ir-rebħa elettoraji, minkejja t-tibdil fil-jedd għall-vot li kien sar mill-Ingliżi fl-1883, kompliet saħħet lin-Nazzjona- listi. Fl-Isla, per eżempju, in-numru ta' eletturi fl-1883 kien żdied minn 147 għal 583, għalkemm f'dawn l-inħawi nsibu ruxxmata eletturi b'ismijiet Ingliżi jew Irlandiżi bħal John Smith, Robert Peel, Richard Gordon, Henrv Pears, William Fivnn, Joseph Sweetlove, William Herbert, Gregorv, Rendv, Svivester, Griffiths, Warrington, Isles. Jekk Arturo Barbaro kellu raġun meta ddeskriva 'lill-Kaptan Kirton, lii kien kunsillier antiriformista, bħala ''dubbiena bajda'', għandna nassumu li nies ta' nisel Ingliż kienu iżjed se jivvutaw għal kandidati governattivi milli għal dawk anti-governattivi. Min-naħa l-oħra, uħud minn dawn il-familji ftit ftit saru Maltin, għal- kemm baqgħu bil-kunjom Ingliż, Skoċċiż jew Irlandiż. L-aktar li kiseb voti mill-kandidati Riformisti kien W.J. Smith, imma lanqas dan ma ttela'. (iv) Id-Dimostrazzjoni ta' l-4 ta' Ġunju Biex jiċċelebra din ir-rebħa, il-partit għamel dimostrazzjoni nazzjonali fil-belt Valletta. Skond. l-arkivji u d-dokumenti mehmuża ma' dispakki: mid-Depot tal-Pulizija, għal din id- dimostrazzjoni attendew 'il fuq minn 30,000 ruħ.43) Ir-rapporit li l-pulizija għamlu lill-gvernatur biex jiddeskrivuha jgħid hekk: Il-pulizija kienu joqogħdu attenti li ma jeżaġerawx għaliex setgħu faċilment jaqilgħu xi ċanfira. mingħand is-sumenjun Ingliżi; għalhekk dawn il-figuri li taw żgur huma attwali. sej xejn, mid-deskrizzjoni tal-folol, jista' jkun li kien hemm iżjed nies milli ammettew ill-pulizija. Milli rrappurtaw, madankollu, jidher ċar biżżejjed kemm u kif kien infirex il-partit sa I-LBBA, Tant'li kien f'dan iż-żmien li Fortunat Mizzi beda jirriferi għalih sikwit mhux iżjed bħala l-partit 'antiriformista' iżda bħala l-Partit Nazzjonali' (P.N.). Wieħed jista' jara dan, per eżem- pju, mid-Debates, nru. 15, tas-17 ta' Diċembru 1884, kol 451, fejn insibu ċara r-riferenza għall-partit bħalha a partito nazionale', jiġifieri il-partit nazzjonali' kultant deskriċt ukoll ila 'nazzjonaliista'. l Nm k l-folol ġew minn Malta kollha, u ma kinux biss nies ta' l-ibliet. Kien hemm ħafna baned mill-ibliet u milf panja, nies b'torċi mixgħula, b'bandalori, bi standardi a għaqdiet minn kullimkien. Briju liema bħalu, il-inoxxejjs Nazzjonalisti qalib il-folol, fuq quddiem. Id-dimostrazzjoni ta l-4 ta' Ġunju hi ġrajja u xena memorabbli u sinifikatċiva ħafna, l-ewwelnett għax tistabilixxi bl-iżjed mod definit il-popolarità tal-partit fil-pajjiż u tgiddeb darba għal dejjem a l-avversarji governattivi u riformisti li Il-partit ma kienx ma tal-poplu, jew li l-kunsillieri ma kinux jitrappreżentaw , I poplu. Barra li kienet dimostrazzjoni ta ferħ, din kienet u al dimostrazzjoni ta' saħħa, megħjuna xi ftit mill-fatt li ten kien beda jaħdem xi sena qabel, u allura iżjed nies mken jivvjaġġaw lejn il-belt fil-kumdità u b'inqas dewmien tr biż-żwiemel jew bil-mixi. Biex tasal il-Belt me : żwiemel ridt tliet sigħat; mentri bit-tren kont tasal f'nofs siegħa jew ftit iżjed, skond il-waqfien għal għonq it-triq, Tal- Kattonera kienu jaqsmu bil-baħar, għax minn hemm ma kinitx tgħaddi t-tren, u kienu iżjed faċli l-kajjikki u d-dgħajjes; l-istess għal tan-naħa ta' Tas-Sliema, għalkemm hawn ma tantx kienu joqogħdu nies sa din il-ħabta. Dawk minn inħawi viċin il-Belt, bħal Birkirkara, li ma kellhomx mezz ta' trasport, setgħu jieħdu karrozzih, jew kirja ma' xi ħadd bil-karrettun. Id-dimos- trazzjoni kienet brijjuża, storbjuża, ferrieħa, kienet kbira u immensa, imma ma nqalgħux inċidenti. Taħt l-Ingliżi, rari kien ikun hemm agents provocateurs, aġenti tal-Gvern im'alisa biex jaqilgħu l-inkwiet. Sa dan iż-żmien imbagħad, qabel ma daħal Strickland, l-inkwiet politiku kien tista' tgħid ħaġa rari ħafna. Għallhekk kollox mexa sewwa. L-inkwiet li nqala', li kien żgħir għalkemm mhux insinifikanti, kien bejn xi mexxejja tal-partit, Min ried li jħallu l-Union Jack tintwera, u min le. Fl-aħħar ftiehmu (li jħalluha, bħala turija li ma kinux favur it-tkeċċija ta' l-Ingliżi minn Malta imma favur titjib fil-kun- dizzjoni politika tal-pajjiż. Id-dimostrazzjoni kienet ukoll espressjoni ta' libertà f'konfront ma' gvern kolonjali, għal- kemm paċifika. Kienet meqjusa bħala mill-inqas sitt darbiet ikbar mrill-meet'ng fil-miftuħ (li kien sar l-ewwel darba fit-2 ta' Lulju 1879 fil-Furjana. Kienet għalhekk waħda mill-ewwel okkażjonijiet kbar ta' massa s'issa, ta' folol; folol. li kienu magħqudin flimkien fit-toroq mhux għal xi okkażjoni relliġjuża, ngħidu aħna xi miġja ta' xi kardinal, imma għal kawża politika, kostituzzjonali, ċivili, u fuq kollox. M'għandniex. xi ngħidu, kien hemm ukoll kurrenti ta' sentiment reliġjuż Kat- toliku; wara kollox, il-ġemgħa Ingliża kienet Protestanta, u sikwit kien jitfaċċa xi missjunarju Protestant ħerqan li jik- konverti 'lill-Maltin billi joqgħod igħid kontra l-Madonna jew il-Papa. Mal-popolin dawn is-sentimenti kienu qawwijin. Imma jibqa' l-fatt li l-okkażjoni ta' l-4 ta' Ġunju kienet purament politika partiġġjana u fl-istess ħiim nazzjonali, għax il-partit l-ieħor ma kien tella' lil ħadd fl-elezzjoni. Għalkemm il-biċċa l-kbira tal-parteċipanti fiha ma setgħux kienu eletturi, b'dana- Il-pulizija kienu joqogħdu attenti li ma jeżaġerawx għaliex setgħu faċilment jaqilgħu xi ċanfira. mingħand is-sumenjun Ingliżi; għalhekk dawn il-figuri li taw żgur huma attwali. sej xejn, mid-deskrizzjoni tal-folol, jista' jkun li kien hemm iżjed nies milli ammettew ill-pulizija. Milli rrappurtaw, madankollu, jidher ċar biżżejjed kemm u kif kien infirex il-partit sa I-LBBA, Tant'li kien f'dan iż-żmien li Fortunat Mizzi beda jirriferi għalih sikwit mhux iżjed bħala l-partit 'antiriformista' iżda bħala l-Partit Nazzjonali' (P.N.). Wieħed jista' jara dan, per eżem- pju, mid-Debates, nru. 15, tas-17 ta' Diċembru 1884, kol 451, fejn insibu ċara r-riferenza għall-partit bħalha a partito nazionale', jiġifieri il-partit nazzjonali' kultant deskriċt ukoll ila 'nazzjonaliista'. l Nm k l-folol ġew minn Malta kollha, u ma kinux biss nies ta' l-ibliet. Kien hemm ħafna baned mill-ibliet u milf panja, nies b'torċi mixgħula, b'bandalori, bi standardi a għaqdiet minn kullimkien. Briju liema bħalu, il-inoxxejjs Nazzjonalisti qalib il-folol, fuq quddiem. Id-dimostrazzjoni ta l-4 ta' Ġunju hi ġrajja u xena memorabbli u sinifikatċiva ħafna, l-ewwelnett għax tistabilixxi bl-iżjed mod definit il-popolarità tal-partit fil-pajjiż u tgiddeb darba għal dejjem a l-avversarji governattivi u riformisti li Il-partit ma kienx ma tal-poplu, jew li l-kunsillieri ma kinux jitrappreżentaw , I poplu. Barra li kienet dimostrazzjoni ta ferħ, din kienet u al dimostrazzjoni ta' saħħa, megħjuna xi ftit mill-fatt li ten kien beda jaħdem xi sena qabel, u allura iżjed nies mken jivvjaġġaw lejn il-belt fil-kumdità u b'inqas dewmien tr biż-żwiemel jew bil-mixi. Biex tasal il-Belt me : żwiemel ridt tliet sigħat; mentri bit-tren kont tasal f'nofs siegħa jew ftit iżjed, skond il-waqfien għal għonq it-triq, Tal- Kattonera kienu jaqsmu bil-baħar, għax minn hemm ma kinitx tgħaddi t-tren, u kienu iżjed faċli l-kajjikki u d-dgħajjes; l-istess għal tan-naħa ta' Tas-Sliema, għalkemm hawn ma tantx kienu joqogħdu nies sa din il-ħabta. Dawk minn inħawi viċin il-Belt, bħal Birkirkara, li ma kellhomx mezz ta' trasport, setgħu jieħdu karrozzih, jew kirja ma' xi ħadd bil-karrettun. Id-dimos- trazzjoni kienet brijjuża, storbjuża, ferrieħa, kienet kbira u immensa, imma ma nqalgħux inċidenti. Taħt l-Ingliżi, rari kien ikun hemm agents provocateurs, aġenti tal-Gvern im'alisa biex jaqilgħu l-inkwiet. Sa dan iż-żmien imbagħad, qabel ma daħal Strickland, l-inkwiet politiku kien tista' tgħid ħaġa rari ħafna. Għallhekk kollox mexa sewwa. L-inkwiet li nqala', li kien żgħir għalkemm mhux insinifikanti, kien bejn xi mexxejja tal-partit, Min ried li jħallu l-Union Jack tintwera, u min le. Fl-aħħar ftiehmu (li jħalluha, bħala turija li ma kinux favur it-tkeċċija ta' l-Ingliżi minn Malta imma favur titjib fil-kun- dizzjoni politika tal-pajjiż. Id-dimostrazzjoni kienet ukoll espressjoni ta' libertà f'konfront ma' gvern kolonjali, għal- kemm paċifika. Kienet meqjusa bħala mill-inqas sitt darbiet ikbar mrill-meet'ng fil-miftuħ (li kien sar l-ewwel darba fit-2 ta' Lulju 1879 fil-Furjana. Kienet għalhekk waħda mill-ewwel okkażjonijiet kbar ta' massa s'issa, ta' folol; folol. li kienu magħqudin flimkien fit-toroq mhux għal xi okkażjoni relliġjuża, ngħidu aħna xi miġja ta' xi kardinal, imma għal kawża politika, kostituzzjonali, ċivili, u fuq kollox. M'għandniex. xi ngħidu, kien hemm ukoll kurrenti ta' sentiment reliġjuż Kat- toliku; wara kollox, il-ġemgħa Ingliża kienet Protestanta, u sikwit kien jitfaċċa xi missjunarju Protestant ħerqan li jik- konverti 'lill-Maltin billi joqgħod igħid kontra l-Madonna jew il-Papa. Mal-popolin dawn is-sentimenti kienu qawwijin. Imma jibqa' l-fatt li l-okkażjoni ta' l-4 ta' Ġunju kienet purament politika partiġġjana u fl-istess ħiim nazzjonali, għax il-partit l-ieħor ma kien tella' lil ħadd fl-elezzjoni. Għalkemm il-biċċa l-kbira tal-parteċipanti fiha ma setgħux kienu eletturi, b'dana- kollu xorta riedu juru l-appoġġ tagħhom għall-kawża popolari mmexxija mill-P.N. Fl-istess ħin ukolll, dawn ma kinux nies politiċi, u kienu mħawdin dwar kif iġibu ruħhom meta, per eżempju, ħareġ il-gvernatur fil-gallerija ċal-palazz. Ħafna ċap- ċpulu. Reġa' nqala' intopp meta xi banda riedet'iddoqq il-'God Save' quddiem id-dar ta' deputat Nazzjonalista, Arturo Bar- baro. Barbaro pprotesta, qalilihom li hu ma riedx ti jdoqqu dan l-innu quddiem daru. Imma l-banda baqgħet iddoqq. Mid- dehra 'l-God Save' kien qisu marċ, u kien jogħġob ġmielu lil tal-baned, almenu lil ċerti baned li forsi kienu eqreb taċ- ċerimonji militari u navali Ingliżi minn oħrajn. Kien hemm għalhekk ċerta distanza bejn il-mexxejja u l-poplu. Meta darba minnhom Roncalli ħabat se jagħmel indirizz bit-Taljan, in-nies bdiet tgħajjat ''Bil-Malti, bil-Malti', u dan mid-dehra ġie mġiegħel jindirizza 'l-miġemgħa bil-Malti. Mizzi għaraf tajjeb il-burdata tal-folla meta qabel ma' Muscat u Naudi li kien aħjar jekk il-Union Jack titħalla tiġi pparedjata: din id-deċi- zjon kienet telfa oħra għal Roncali, li kien saħansitra hedded lil Muscat li jkeċċih milll-partit jekk 'dan jinsisti li jperper l-Union Jack fl-ewwel fili tad-dimostrazzjoni. Il-partit kellu l-ħila jimmobilizza l-folol; dak żgur. Imma kien jonqsu l-ħila jikkomunika magħhom liberalment u forsi anki l-possibiltà li jirrappreżenta għal kollox ħsibijiethom. Kien u hu dejjem diffiċli 'li kfisser ċerti rqaqat u dettalji ta' politika tilll-massa; imma għallinqas jidher li l-messaġġ ewlijenii issa kien milqugħ. F'Malta kien hemm. partit tal- poplu 'i jitkellem għal Malta mal-Gvern kolonjali u ma' l-Ingliżi u s-segwaċi tagħhom, inklużi Il-Maltin, u l-poplu fil-kotra tiegħu kien lest jilqa' s-sejħa ta' dan il-partit u joħroġ fit-toroq jap- poġġjah. Dan kien il-Partit Nazzjonali mmexxi minn Fortunat Mizzi, li f'inqas minn erba' snin kien rebaħ tliet elezzjonijiet. Il-gażiba kienet 'li jirbaħ kemm jirbaħ elezzjonijiet, il-partit ma setax jieħu il-Gvern f'idejh, ma setax imexxi. Mhux biss, imma l-Gvern lanqas ried jagħti kasu. Il-Kunsill beda jitmexxa bil-'casting vote' tal-gvernatur iżjed minn qabel. Il-kompro- mess tal-pari passu — tagħlim indaqs għall-Ingliż u t-Taljan — ma n'laqax. Il-ġlieda, għa'kemm fuq il-lingwa u l-edukaz- zjoni u l-kultura u l-metodi ta' tagħlim, kienet fil-prinċipju ifned minn hekk, kienet dwar min keliu jikkmanda lill-Maltin f'Malta, u għal liema skopijiet u taħt liema kriterji kellha ssir il-politika f'Malta. Kellhom jiddeċiedu r-rappreżentanti tal- poplu, jew :tal-Gvern2 L-Oppożizzjoni kellha jeddijiet jew ma kellhiex2 Jekk kellha, allura l-Gvern kellu jagħti kasha. Jekk ma kellhiex, allura għalxejn kien hemm Kunsill, u għalxejn kienu jsiru l-elezzjonijiet. L-argument kien intuża f'dan is-sens minn Mizzi dwar ill-valur tal-protesta xi snin qabel. Mizzi kien igħid li meta tipprotesta trid tagħmel hekk b'mod deċiżiv, mhux bil-kliem, fid-deher biss, imma trid tieħu azzjoni effet- tiva. Jew taqbel u allura ma 'tipprotestax, kien igħid; jew ma taqbilx u aillura 'li tipprotesta mhux biżżejjed. Trid tieħu azzjoni. L-argumenti iżwal u ħafna drabi tajbin fil-Kunsill donnhom kienu għalxejn. Il-P.N. ried juri l-ipokrisija tal-Gvern. Hemm aħna, qal Roncaii, f'Wales l-Ingliżi jneħħu 'l-lingwa Welsh, li 'ilha teżisti bħala lingwa miktuba s-sekli; mentri f'Malta jridu jdaħħlu u joħolqu l-lingwa Maltija miktuba, u jneħħu l-lingwa ta' l-edukazzjoni, li ilha s-sekii t-Ta'jan. Malti jiswa lit-tfal biex jitgħallmu xi riċetta dwar kif issajjar il-qargħa u l-brunġiel, sostna dan. Kien hemm differenzi wkoll dwar il-metodi ta' tagħlim li ried il-Gvern, u f'dan il-kamp l-espert tal-Gvern kien bla dubju Savona. F'din il-ħabta fl- Ewropa kien beda dieħel metodu ġdid, kontroversjali, dwar kif tista' tgħallem ħafna suġġetti f'daqqa, minflok gradwal- ment sena wara l-oħra. Roncali, għan-nom tal-P.N., tke'lem tavur il-'metodo successivo', u kkwota lill-parlamentari Tal- jani Bonghi, Canżu u Valluri kontra l-hekk imsejjaħ 'metodo simultaneo' li ried il-Gvern. Huwa kkwota wkoll rapport minn tabib Ingliż, Crichton Browne, dwar l-'over-pressure' li kien jikkawża l-metodu ta' Savona. In-Nazzjonalisti kienu jikkwo- taw id-dictum Latin: 'ex omnibus aliqu'd in toto nihil', jiġifieri tkun taf xi ħaġa minn kollox u ma tkunx taf kollox dwar xejn. Din kienet kritika wkoll għall-idea li aħjar titgħallem iċċafċaf xi ħaġa bl-Ingliż — a smattering of English — biex tinqeda, milli tħares lejn l-edukazzjoni bħala proċess ta' l-iżvilupp tal-personalità umana fit-tul (u aivura bilfors permezz tat-Taljan). Imma dan in-nuqqas ta' qbil dwar metodi, bħala tali, ma kienx partikulari għal Matta. Minn artikli li dehru fir-Reveu Internatoonale de l'Enseignement tal-15 ta' Marzu ta' l-1885 u f'La Civiltà Cattol'ca tat-2 ta' Ġunju u tas-7 ta' Lulju ta' l-1883 jirriżulta li din il-problema kienet qiegħda tkun mitħaddta u kienet kontroversjali f'diversi pajjiżi oħra: Franza, il-Ġermanja, l-Awstrja, il-Belġju u l-aktar l-Italja. Dak li kien partikulari għal Malta kien ill-fatt li waqt li barra l-argumenti kienu pedagoġiċi, dwar ma'odi ta' tagħlim, f'Malta dawn kienu marbutin mal-kwistjoni ta' lingwa u l-kultura nativa, b'implikazzjonijiet ta' ħakma politika u kultu- rali mill-Ingliżi. Kien ċar li jekk jiddaħħal il-Mallti bħala lingwa separata, filwaqt li jiġi mgħallem ukoll l-Ingliż, il-lingwa. li l-Gvern ried jaqla' barra maż-żmien kienet it-Taljan. Kien jidher għalhekk 'i l-mezz stabbilit ta' l-edukazzjoni, it-Taljan, kien se' jiġi maqlugħ 'il. barra minn ilsien il-ħakkiem, b'impli- kazzjonijiet ċari ta' eġemonija soċjo-lingwistika u kulturali, li mbagħad bilfors kienet tirrifletti ruħha fuq il-politika. Biss biss, l-orjentament ta' eluf ta' tfal fl-iskejjel taħt l-użu ta' l-Ingliż bħala lingwa kien diġà se jinfluwixxi fuq ġenerazzjoni wara 'l-oħra ta' Maltin, u jbiddel l-orjentament kulturali tra- dizzjonalii f'Malta. Fl-istess ħin, dan kien se jkompli jifred u sa ċertu punt jiżola lil dawk li kienu se jibqgħu jużaw it- Taljan fil-ħajja pubblika. Kienet ġlieda li bilfors kellha ssir, għax f'Malta kien hemm taqsima 'ta' nies edukati u kolti li dehrillhom 'li kienu jirrappreżentaw lill-poplu Malti iżjed mill- Gvern Ingliż, u dehrilhom ukoll li -ma kellhomx iċedu għal assimilazzjoni li setgħet tisfigura u ttiżvija l-mixja kulturali u soċjali tal-poplu Malti. Inqas u inqas riedu jaraw l-Ingliż użat bħala strument ta' ripressjoni, ta' serviliżmu, ta' preferenzi b'klijentiliżmu u patrunaġġ fl-impiegi u l-'promotions', u bħala mezz ċa' firda fost poplu maħkum. Il-Gvern ma riedx jirregola t-tagħlim permezz 'ta' Educaition Act kif riedu n-Nazzjonalisti; ried iħalii l-affarijiet miftuħa biex hu jkollu iżjed wisa' għal manuvrar u tibdil maż-żmien. Ult is unadvisable,' qal Helv- Hutchinson, 'to allow our hands to be bound in this man- ner',09 Meta raw ili l-Gvern, fuq struzzjonijiet minn Londra, ma kienx 1est li jiċċaqlaq imqar pulzier, l-Oppożizzjoni ħalfu li jekk sa meta jitressaq ill-vot għalll-edukazzjoni l-affarijiet kienu se jibqgħu sejrin hekk, huma ma kinux se jgħaddu dan il-vot. Fi kliem ieħor, l-iskejjel kien ikolllhom jagħalqu. Biex tagħqad, kien hemm il-kwistjoni ta' l-alfabett fonetiku, alfabett ġdid tal-Malti msejjes fuq l-Għarbi. Dan lanqas Bugeja, tar-Riformisti, ma kien jista' għalih, u għalhekk dan beda jivvota sikwit man-Nazzjonalisti. Imma meta ġiet għalil-vot fuq l-estimi, Bugeja vvota mal-Gvern u hekk ċaħħad lill-Oppożizzjoni mill-unanimità li kien impona Lord Derbv. Mizzi beda jixba'. Beda jara li kien wasal iż-żmien għall- azzjoni, 1i il-Kunsilil kien sar farsa u allura kien hemm bżonn li dan jitwaqqa'. Beda jitkellem dwar ''il-ġlieda tal-poplu kontra l-Gvern' filwaqt li jikkwota b'tifħir id-diskorsi ta' William Gladstone favur 'il-Home Rule' għall-Irlanda. Semma lil Quebec, il-provinċja kulturalment 'Franċiża' tal-Kanada, f'refe- renza ċara għa'l-qawmien li kien sar hemm biex inkisbet kosti- tuzzjoni aħjar. Impiiika li biex tinkiseb il-libertà jrid jixtered id-demm. Mizzi beda jhedded li mill-ġdid iwaqqa' l-Kunsill għar-redikolu, bl-elezzjoni mhux biss ża' kunsillieri 'ridikoli' imma saħansitra bl-elezzjoni ta' nies 'infami'.15 F'Mejju ta' l-1886, meta ġiet quddiem il-Kamra ordinanza dwar il-'water supplv', Mizzi, sekondat mill-Kanonku Agius, talab 33 'division' li f'kull waħda hu u Agius, u oħrajn, ivvu- taw kontra. Malli l-Kunsill ġie aġġornat għas-sajf, Mizzi u Agius irriżenjaw mill-Kunsill wieħed wara l-ieħor. (v) Ir-Rikors għall-'Elezzjonijiet Infami' Mizzi u Agius irriżenjaw mill-Kunsill fl-1 ta' Ġunju 1886. Fi stqarrija li ħarġu huma sostnew li ma setgħux iżommu I l-wegħdi: tagħhom ma' l-elettorat kif imfissra fil-programm I elettorali tal-partit u fiċ-ċirkustanzi, għallhekk huma ħassu li jaffermaw. il-prinċipji li kienu jħaddnu. billi jissottomettu r-riżenji tagħhom. Bħala prinċipju fundamentali, li jiġbor kollox fih, issemma dak ta' l-Italjanità, għalkemm dan ma kienx din id-darba eżattamene l-ispunt għar-riżenji. Il-kwistjoni ta' l-iden- tità nazzjonali kienet għadha ċentrali, peress li l-oppożizzjoni għar-riformi savonjani fl-edukazzjoni kompliet u anzi żdiedet meta dawn bdew jaħdmu. Minbarra l-element ta' Ingliż kontra Taljan, daħal issa l-element psewdo-Għarbi minħabba ċerti eċċessi u fissazzjoni ta' dawk li biex isegwu l-politika tal- Gvern bdew jinvintaw kliem ġdid, ridikolu, milil-Għarbi, fi l-Maltin ma kinux jużawh. Waħda mill-iżjed rridikoli kienet il- kelma ġdida ''shaba terrikia'' li tal-Gvern riedu jdaħħluha fil- Malti minflok il-kelma 'umbrella'. Dawn kienu jgħidu li l-Malti ġej mill-Għarbi u allura kelma bħal 'umbrelta'', il- kelima wżata mill-Maltin, kellha minflok iissir ''shaba terrikia', biex tkun konformi ma' l-egħruq lingwistiċi Għarab. Fuq dawn l-attentati, li għalkemm illum jidhru ħmerijiet, dak iż- żmien kienu serji ħafna, kien hemm qbil kważi unanimu fost id-deputati. F'din il-ħabta wkoll; minkejja xi diverġenzi ta' opinjoni speċjalmenċ dwar tattika, iil-P.N. kellu politika bħala partit. Dan joħroġ ċar minn kliem Mizzi fl-1885 waqt li kien qiegħed jindirizza 'ill-gvernatur fil-Kunsill, ''Aħna unanimi, ' qall il-kap tal-P.N., 'u meta ngħidu xi ħaġa dan nagħmluh wara It nkunu diġà ddiskutejnieha bejnietna. Aħna naħsbu u nirriflettu bejnietna,'' kompla jgħid Mizzi, 'u niġu hawn b'deċi- żjoni unanima.'' Fi kliem ieħor, aħna partit politiku, u għandna 'policv' li nqiegħdu quddiem 'il-pubbliku wara 'i nkunu fformu- lajnieha f'laqgħat eżekuttivi. Fuq din il-kwistjoni ta' l-identità nazzjonali — espressa fil-politika governattiva-ta' deitaljaniz- zazzjoni akkumpanjata minn Għarabizzazzjoni — kien hemm ferment fost tista' tgħid id-deputati kollha, inklużi elementi Riformisżi, li kienu jemmnu bir-raġun kollu li l-Maltin wara kollox huma Ewropej mhux Għarab, avolja l-Malti kien jixbah lill-Għarbi 'iżjed milli ilit-Taljan. Li tbiddel l-alfabett, kif riedu l-Għarabisti pro-Ingliżi, skond kriterji 'fonetiċi'', kienet xi ħaġa radikali li tolqot il-kultura fil-qalba tagħha, fl-espressjoni tagħha permezz ta' Isienha. Kienet ukoll esperimentazzjoni antċipatika, għax kellhom jiddaħħlu ittri ġodda fil-Malti biex jikkorrispondu għal ħsejjes Għarab (per eżempju l-waw' L) minflok l-u'). Il-Malti, bħat-Taljan, kellu ħames vokali: a, e, i, o, u; mentri il-Għarbi kellu wieħed biss, l-alif (l). Ħsejjes ta' konsonanti, per eżempju l-v' u l-q' (li tixbah liil-ħoss Għarbi fl-ittra 'kaf') kienu problematiċi anki għall-filoloġi. Meta tiftakar li l-Gvern Ingliż kien stinka kemm felaħ biex qered il-lingwa Irlandiża, u kif kien jiddiskrimina kontra dik tal-Welsh fir-Renju Unit, wieħed jasal malajr biex jirrikonċilja l-kritika Nazzjonalista tas-snin 80 mat-talba li saret ukoll f'dan iż-żmien biex 'it-8 ta' Settembru jinżamm bħala Jum Nazzjo- nalli,46' u mal-għajta li Malta hi tal-Maltin, mhux ta' l-Ingliżi. 17) Għalkemm ma saritx vaganza pubblika għalissa, iċ-ċelebraz- zjoni u l-osservanza ta' l-Otto Settembre, mibdija mill-P.N. bħala l-Jum Nazzjonali tal-Maltin, xterdet milll-Belt Valletta għat-Tlett Ibliet, u kienet tissimbolizza n-nazzjonaliżmu Malti. U hekk niġu għall-famuża 'elezzjoni infami ta' l-1886. Is-suċ- ċess ta' l-'elezzjonijiet ridikoli'' ta' l-1882 ma kienx akbar minn dak ta' l-'elezzjonijiet infami'' ta' erba' snin wara. Il-parċit ta' Mizzi (b'xi nuqqas tta' approvazzjoni minn xi kunsillieri u oħ- rajn, inklużi xi nies tal-knisja u ekkleżjastiċi) ippropona lil żewġ kandidati meqjusa 'infami' minn kulħadd, anki minnhom stess, bl-iskop li jwaqqaf iil-Kunsill u jwaqqgħu. Biżżejjed ngħidu li Camilleri kellu burdell, u saħansitra jgħidu li kien iqaħħab 'lil martu. L-ieħor kien jismu Salvatore Galea. Galea kien ħaddied, bla skola ta' xejn. Tan-naħa tal-Gvern ħarġu kontriehom żewġ kandidati puliti u risperttabbili: qassis u avukat. M'hemmx għalfejn ngħidu li l-kandidati ''infami' telgħu b'maġġoranzi kbar, kif irrik- kmanda Mizzi, fl-elezzjoni li saret f'Settembru 1886.09 Il- kunsillieri eletti kollha, ħlief Captain Cooper Kirton, irriżen- jaw.19. Fir-rabja li qabditu, il-Gvernatur Simmons għażel li jkompli jlaqqa' l-Kunsill mnigħajr id-deputati li kienu rriżenjaw. Fl-1882 il-Gvernatur Borton kien pront xoljieh, imma Simmons ried jisfida, u kompla. Camilleri u Galea allura bdew jattendu għal-laqgħat tal-Kunsill, presjeduti mill-Gvernatur Simmons. Il-Kunsill sar farsa. Camilleri u Galea bdew ukoll jieħdu sehem fid-dibattiti, u wieħed igħid ħaġa u l-ieħor jinterrompi u jgħid xi ħaġa hu wkoll. Fuq suġġetti li ftit kellhom x'jaqsmu ma' dawk quddiem il-Kamra, naturalment. Dawn bdew ikellmu lil Simmons u lil sħabu bill-Malti, għax b'dak biss kienu jafu. Kienu patrijotviċi, ironikament, għax dawn. it-tnejn, fil-fatt, saru l-ewwel żewġ deputati eletti li indirizzaw lill-parlament Malti bil-Maltil Il-politika tar-ridikolu kienet reġgħet qiegħda tirnexxi bil-kbir. Biex jifhem x'qed igħidu Camilleri u Galea, Simmons kulll darba kellu jiddependi fuq l-interpretu li jittra- duċilu xi ħmerija jew xi nofs insult. Il-gazzetta tal-partit Malta għamlet sejħa għax-xoljiment tal-Kunsill. Fl-istess ħin, madan- kolllu, uffiċjali tal-partit bdew 'ifittxu 'li jaslu fi ftehim mal- Gvern… minn pożizzjoni ta' qawwa. In-Nazzjonalisti Malltin f'din il-ħabta kienu diġà f'qagħda soda kif kien jidher ċar sew mill-voti dejjem jiżdiedu fl-elez- zjonijiet kif ukoll mill-massa li attendiet għad-dimostrazzjoni ta' l-4 ta' Ġunju. Barra minn hekk, huma setgħu jkomplu jsaħħu l-pożizzjoni tagħhom quddiem il-Gvern kolonjali u l-imperu Ingliż billi, b'xorti tajba, għal darba, Malta inzerta kellha isqof li ma kien qatt obbiiga ruħu ma' l-Ingliżi; kien laħaq isqof mhux bill-bona grazzja ta' xi riferenza tajba mill-Colonial Office, iżda permezz ta' 'intervent favurih mill-kardinal Franċiż Charles Lavigerie, Primat ta' l-Afrika, li kien ukolll żar Malta xi tliet snin qabel u ngħata merħba tremenda mill-poplu. Dan kien l-Isqof Antonio Maria Buhagiar, li kien inħatar mill-Papa fl- 1885 bħala amministratur djoċesan bil-jedd għas-suċċessjoni L-Ingliżi kienu favur l-isqof Għawdxi Pietro Pace biex isir flok l-Isqof Scicluna u xejn ma ħadu gost meta l-Vatikan ħatar lill-Isqof Buhagiar minfloku. Meta Lavigerie kien żar Malta, kienet inxterdet xniegħa. li n-Nazzjonalisti Maltin kienu se jieħdu din l-okkażjoni għal dimostrazzjonijiet kbar kontra l-ħakma kolonjali, u Pace kien ra kif għamel biex assigura li dan ma jsirx, kif fil-fatt ma jidher li kien hemm ebda pjan biex 'isir, xniegħa biss. B'dan Pace kien wera li hu kien dispost jaqdi lill-Ingliżi u jieħu pożizzjonijiet anti-Nazzjo- nalisti, u dan allura kien favurih f'għajnejhom. Imma l-Vatikan, li kien jaf b'dan kollu, kien iħares 'lejn Pace bħala xi ħadd imdaħħal fil-politika partiġġjana u li minħabba f'dan ma setax jirrikonċilja l-animożitajiet bejn il-partiti ('too connected with parties to be able to reconcile partv animosities''). Jista' jkun li l-Vatikan iddeċieda hekk tant kemm l-Ingliżi dehru favur Pace u kontra Buhagiar, li huma kienu jqisu bħala simpatizzant Nazzjonalista u mxaqleb favur Franza iżjed milli l-Ingiiiterra. Simmons talab li għallinqas Buhagiar kellu jinħatar mingħajr jedd għas-suċċessjoni (sine jure succession' s).(21) Mizzi, li bħal Pace kien Għawdxi, appoġġja l-ħatra ta' Buha- giar. Bis-saħħa ta' kuntatti fil-Vatikan, hu kien kiseb xi tagħrif kunfidenzjali dwar il-korrispondenza li kienet għaddejja bein l-Ingilterra u l-Vatikan dwar l-episkopat Malti. B'hekk in-Nazzjo- nalisti Maltin saru jafu bil-mossa tal-Gvern Ingliż mal-Vatikan kontra Buhagiar, li seta' jgħinhom, u favur Pace, li kien diġà fixkilhom qabel. Tant hu hekk li anki saret dimostrazzjoni favur Buhagiar, skond Simmons.22) L-istil pastorali ta' Buhagiar ma jħalli ebda dubju li dan xejn ma kien lagħqi ta' l-Ingliżi, anzi kien tassew favur il-kawża Nazzjonalista. (L-Ingliżi komplew ittrattaw miegħu ħażin mill- li l-kandidati ''infami' telgħu b'maġġoranzi kbar, kif irrik- kmanda Mizzi, fl-elezzjoni li saret f'Settembru 1886.09 Il- kunsillieri eletti kollha, ħlief Captain Cooper Kirton, irriżen- jaw.19. Fir-rabja li qabditu, il-Gvernatur Simmons għażel li jkompli jlaqqa' l-Kunsill mnigħajr id-deputati li kienu rriżenjaw. Fl-1882 il-Gvernatur Borton kien pront xoljieh, imma Simmons ried jisfida, u kompla. Camilleri u Galea allura bdew jattendu għal-laqgħat tal-Kunsill, presjeduti mill-Gvernatur Simmons. Il-Kunsill sar farsa. Camilleri u Galea bdew ukoll jieħdu sehem fid-dibattiti, u wieħed igħid ħaġa u l-ieħor jinterrompi u jgħid xi ħaġa hu wkoll. Fuq suġġetti li ftit kellhom x'jaqsmu ma' dawk quddiem il-Kamra, naturalment. Dawn bdew ikellmu lil Simmons u lil sħabu bill-Malti, għax b'dak biss kienu jafu. Kienu patrijotviċi, ironikament, għax dawn. it-tnejn, fil-fatt, saru l-ewwel żewġ deputati eletti li indirizzaw lill-parlament Malti bil-Maltil Il-politika tar-ridikolu kienet reġgħet qiegħda tirnexxi bil-kbir. Biex jifhem x'qed igħidu Camilleri u Galea, Simmons kulll darba kellu jiddependi fuq l-interpretu li jittra- duċilu xi ħmerija jew xi nofs insult. Il-gazzetta tal-partit Malta għamlet sejħa għax-xoljiment tal-Kunsill. Fl-istess ħin, madan- kolllu, uffiċjali tal-partit bdew 'ifittxu 'li jaslu fi ftehim mal- Gvern… minn pożizzjoni ta' qawwa. In-Nazzjonalisti Malltin f'din il-ħabta kienu diġà f'qagħda soda kif kien jidher ċar sew mill-voti dejjem jiżdiedu fl-elez- zjonijiet kif ukoll mill-massa li attendiet għad-dimostrazzjoni ta' l-4 ta' Ġunju. Barra minn hekk, huma setgħu jkomplu jsaħħu l-pożizzjoni tagħhom quddiem il-Gvern kolonjali u l-imperu Ingliż billi, b'xorti tajba, għal darba, Malta inzerta kellha isqof li ma kien qatt obbiiga ruħu ma' l-Ingliżi; kien laħaq isqof mhux bill-bona grazzja ta' xi riferenza tajba mill-Colonial Office, iżda permezz ta' 'intervent favurih mill-kardinal Franċiż Charles Lavigerie, Primat ta' l-Afrika, li kien ukolll żar Malta xi tliet snin qabel u ngħata merħba tremenda mill-poplu. Dan kien l-Isqof Antonio Maria Buhagiar, li kien inħatar mill-Papa fl- 1885 bħala amministratur djoċesan bil-jedd għas-suċċessjoni L-Ingliżi kienu favur l-isqof Għawdxi Pietro Pace biex isir flok l-Isqof Scicluna u xejn ma ħadu gost meta l-Vatikan ħatar lill-Isqof Buhagiar minfloku. Meta Lavigerie kien żar Malta, kienet inxterdet xniegħa. li n-Nazzjonalisti Maltin kienu se jieħdu din l-okkażjoni għal dimostrazzjonijiet kbar kontra l-ħakma kolonjali, u Pace kien ra kif għamel biex assigura li dan ma jsirx, kif fil-fatt ma jidher li kien hemm ebda pjan biex 'isir, xniegħa biss. B'dan Pace kien wera li hu kien dispost jaqdi lill-Ingliżi u jieħu pożizzjonijiet anti-Nazzjo- nalisti, u dan allura kien favurih f'għajnejhom. Imma l-Vatikan, li kien jaf b'dan kollu, kien iħares 'lejn Pace bħala xi ħadd imdaħħal fil-politika partiġġjana u li minħabba f'dan ma setax jirrikonċilja l-animożitajiet bejn il-partiti ('too connected with parties to be able to reconcile partv animosities''). Jista' jkun li l-Vatikan iddeċieda hekk tant kemm l-Ingliżi dehru favur Pace u kontra Buhagiar, li huma kienu jqisu bħala simpatizzant Nazzjonalista u mxaqleb favur Franza iżjed milli l-Ingiiiterra. Simmons talab li għallinqas Buhagiar kellu jinħatar mingħajr jedd għas-suċċessjoni (sine jure succession' s).(21) Mizzi, li bħal Pace kien Għawdxi, appoġġja l-ħatra ta' Buha- giar. Bis-saħħa ta' kuntatti fil-Vatikan, hu kien kiseb xi tagħrif kunfidenzjali dwar il-korrispondenza li kienet għaddejja bein l-Ingilterra u l-Vatikan dwar l-episkopat Malti. B'hekk in-Nazzjo- nalisti Maltin saru jafu bil-mossa tal-Gvern Ingliż mal-Vatikan kontra Buhagiar, li seta' jgħinhom, u favur Pace, li kien diġà fixkilhom qabel. Tant hu hekk li anki saret dimostrazzjoni favur Buhagiar, skond Simmons.22) L-istil pastorali ta' Buhagiar ma jħalli ebda dubju li dan xejn ma kien lagħqi ta' l-Ingliżi, anzi kien tassew favur il-kawża Nazzjonalista. (L-Ingliżi komplew ittrattaw miegħu ħażin mill- bidu, u dan ma għen xejn). Iż-żewġ gazzetti ekkleżjastiċi li bdew joħorġu taħt il-patroċinju ta' l-isqof 'il-ġdid La Sferza u La Voce del Popolo, jixhdu 'hekk. Il-ħatriet ta' uffiċjali fil-Kurja wkoll jindikaw hekk. Ir-Rev. Dr. Crocifisso Pisani Borg, li sar segretarju ta' l-isqof u r-Rev. Dr. Andrea Mifsud, li sar il-kap- pilllan tiegħu, kienu disposti favur in-Nazzjonalisti. Il-Kanonxu Paolo Agius, li kien kunsillier tal-P.N., sar arċipriet tal-parroċċa ta' San Pawl, waqt li s-segretarju privat ta' l-isqof, ir-Rev. Luigi Farrugia — il-qassis li kien ikkontesta l-elezzjoni kontra l-kandidat 'infami' ta' Mizzi fl-1886 — beda jitwarrab. (23) Dan kien ifisser, fi ftit kliem, li l-Gvern ma setax isa;raħ fuq il-ġerarkija ekkleżjastika; anzi kien suspettuż u xi ftit imbeżża' minnha. Kien hemm ukoll il-fatt li Buhagiar kien meqjus favorevolment fl-ambitu Franċiż, u dan kien qed jagħti saħħa oħra 'illu u lil dawk 'li fil-Franċiżi kienu jaraw appoġġ għall-politika imperjalista Ingliża. Ftit wara l-wasla ta' Buha- giar f'Malta nqala' inċident diplomatiku. Il-Gvernatur Simmoris ittratta ta' pastaż mal-Konslu Franċiż f'Malta meta dan xtaq jinrtoduċih lil Buhagiar mal-wasla tiegħu f'Malta. Simmons irrifjuta l-invit tal-konslu u li jiltaqa' ma' l-isqof Malti. Jekk Buhagiar huwa sudditu Ingliż, qal Simmons, ma kellu għalfejn ebda introduzzjoni.29. Il-fatt kien li Buhagiar kellu karriera twila f'Tunes, territorju Franċiż, u kellu ħafna kuntatti Fran- ċiżi.25. Din il-ksuħata ta' Simmons, li forsi kont tistennieha minn ġeneral (kif kien ikun il-gvernatur Ingliż tagħna), ma rriflettietx tajjeb wisq fuqu; għax wara kollox Lord Derbv, il-Ministru tal-Kolonji, ma kienx oġġezzjona għall-appuntament ta' Buhagiar fl-1885. Kien sab ruħu imbarazzat li jkollu ''jirri- kmanda lil xi ħaddieħor hu. (26) Il-Vatikan deher sod fuq in- naħa ta' Buhagiar, minkejja l-intriċċi ta' l-Ingliżi. Attentat ieħor kontra Buhagiar minn Lord Iddesleigh wassal għall-konklużjoni li ma kien hemm ebda possibiltà ili Buhagiar jitwarrab qabel ma jmur jew jirtira l-Isqof Scicluna.27) Għalkemm din l-insis- tenza Ingliża kontra 'l-isqof il-ġdid seta' kellha effett fuq dak li ġara wara fil-karriera episkopali ta' Buhagiar, s'issa dan l-isqof kien jidher sod, determinat ħafna f'xogħlu, kuraġġuż u ta' sinsla. Mizzi fl-istess waqt ħa pożizzjoni progressiva favur li għandu jkun hemm indipendenza bejn il-Knisja u l-Istat. 28) Meta n-Nazzjonalisti Maltin qabblu l-qagħda f'Malta ma' dik ta' l-Irlanda,29) il-gvernatur kien pront qabbel lil Mizzi mal- mexxej Irlandiż Parnell,(30) Is-segretarju 'ta' l-eżekuttiv tal-P.N., Beneditt Xuereb, kien kellem lill-Avukat tal-Kuruna Carbone biex jara jistax jintlaħaq xi ftehim, xi quid pro quo, u kien tah x'jifhem li l-Knisja setgħet tgħin lill-partit f'kampanja anti-kolonjalista. Għalkemm Car- bone jintqal li kien wieġeb 'li l-Gvern ma kellu bżonn ebda rivoluzzjoni, m'hemmx dubju li fiċ-ċirkustanzi 'l-potenzjal ta' alleanza bejn il-partit immexxi minn Mizzi u l-Knisja Kattolika b'Buhagiar bħala isqof, seta' jimbarazza serjament 'ir-reġim… jekk ma tingħatax kostituzzjoni ġdida skond ix-xewqa popolari. F'dan iż-żmien ukolll il-P.N. fetaħ kuntatti ma' żewġ persu- naġġi influwenti fl-Ingilterra. Wieħed kien 'il-Konti Gerald Strickland, nofsu Malti, li kien qiegħed jistudja f'Cambridge. Dan beda jikteb favur 'l-għoti ta' kosżituzzjoni rappreżentattiva lill-Maltin fl-istampa Ingliża, u fl-1886 stampa f'Cambridge, għand Deighton $ Bell, ktejjeb bl-isem Correspondence and Remarks on the Constitution of Malta. Il-persunaġġ l-ieħor kien Earl De La Warr, li Strickland wara żżewweġ lil bintu. De La Warr minn dejjem kien interessa ruħu fil-politika Ingliża dwar il-Mediterran, u dan għalhekk qajjem il-kwistjoni ta' Malta iżjed minn darba quddiem il- House of Lords.0D L-Assemblea della Nobiltà Maltese wkoll użat pressjoni favur it-talba tal-P.N., x'aktarx influwenzata minn Strickland iżjed milli minn Mizzi, permezz ta' Viscount Sidmoutbh, 'li ġieli tkellem f'isimhom ukoll fil-House of Lords.(32 Strickland natu- ralment kien f'kuntatt ma' Mizzi f'Malta, imma huwa kellu t-tip ta' kuntatti li Mizzi ma kelllux: Mizzi ila kien aristokratiku, la kien għani, u wisq inqas kien demmu Ingliż jew imħallat ma' ta' l-Ingliżi. Strickland għalhekk kien f'pożizzjoni tajba biex igħin, bil-bażi tiegħu fl-aristokrazija. Tant hu hekk 'ii Strickland kien jaf lil Sir Albert Woods Woods kien Garter King of Arms, pożizzjoni għolja ħafna fil- klassi nobbli Ingliża. Huwa kien ukoll, skond id-Dictionarv of National Biographv, il-Kap taċ-Ċerimonji tal-Mażunerija Ingliża (Grand Director of Ceremonies in Freemasonrv).(33) Il-kitba ta' Strickland fl-istampa Ingliża wasslet għal kumment editorjali dwar il-qagħda ta' Malta f'The Times ta' Londra tat- 28 ta' Settembru 1886. Iktar importanti minn dan, f'Diċembru ta' l-1886 Mizzi ddeċieda li jitla' Londra hu għal konsultaz- zjonijiet.G9 (vi) It-Taqbida għal Kostituzzjoni Rappreżentattiva Sadattant, ġew sottomessi żewġ draftijiet ta' kostituzzjo- nijiet, waħda minn Mizzi u Strickland flimkien, u l-oħra minn Zaccaria Roncall u avukat ieħor, Magri. Iż-żewġ proposti kienu jaqblu dwar l-essenzjal, gvern rappreżentattiv, imma kienu jiddiferixxu fid-dettalji u t-teknikalitajiet. Sadattant ukoll, il- unsill kompla bl-infami jixxalaw u l-gvernatur jaqa' għaż- żufjett. Għalkemm Kirton kien baqa' jsaħħan is-siġġu kien jidher ċar daqs 'il-kristall li din il-pantomina ma setgħetx tkompli. L-alternattiva awtoritarja kienet li tabolixxi l-Kunsill, imma ladarba Malita kienet ingħatat Kunsill ma kinitx ħaġa afifa għalll-Ingilterra, bil-preċedenti kostituzzjonali tagħha, i taqbad u tabolih. Kif osserva Edward Wingfield: ikun ġenn li żżid l-element rappreżentattiv, imma jkun diffiċli, jekk mhux anti-kostituzzjonali, li tneħħih.'95) Il-maġġoranza tal- Kunsilll tal-Gvern kienu tal-fehma li kellhom isiru elezzjonijiet biex jimtlew il-postijiet vakanti ta' kunsillieri. Huwa sostna li jekk jissejħu l-elezzjonijiet in- Nazzjonalisti jirridkolaw lill-Gvern b'iżjed kandidati taż-żuf- jett. Savona qal li f'Malta l-Gvern rappreżentattiv ma kienx jaħdem. Għalhekk Savona tkellem kontra li ssir elezzjoni u minflak huwa ssuġġerixxa s-soppressjoni tal-kostituzzjoni u hekk ikun jikkmanda l-gvernatur Ingħiż waħdu, megħjun minn Maltin li jagħtu xi pariri. Savona seħaq għalhekk li l-element rappreżentattiv. jitneħħa għal kollox minn Malta u jħallu f'idejn is-Segretarju ta' l-Istat għall-Kolonji biex jirranġa l-aħ- jar kostituzzjoni bid-dettalji kollha f'dan iis-sens.30 Fl-istess ħin li Savona kien qiegħed jissuġġerixxi politika hekk retro- grada u viljakka,. Strickland għan-nom ta' Mizzi kien qiegħed iwiegħed lilil-Under Secretarv of State Sir Robert Herbert li n-Nazzjonalisti ma kellhom ebda intenzjoni u ma xiaqux ikom- plu bill-politika taż-żufjett.39) Irrispettivament minn dan, ma- dankollu, Savona ddisgusta anki lill-istess Ingliżi, li hu kien tant jammira u jiffavorixxi, mingħalih. Kliemu, osserva John Anderson, kien juri ''l-ħdura kolllha ta' wieħed rinegat. Robert Herbert, dak li seħaq ħal na fuq il-ħtieġa li l-Maltin jiġu ingliżizzati sabiex ma jkunx hemm ċans li jkunu pro-Taljani, wasal biex stagħġeb b'Savona. Savona jista' jikkontempla u jis Tagħha se jqis li jaqbad u jtaj Hi stramba, osserva dan, kif sopponi 'li l-Gvern tal-Majestà jar il-privileġġi kostituzzjonali tal-poplu Malti. Anki Helv-Hutchinson u Simmons fehmu li dak li xtaq Savona ma kienx possibbli wisq, u żgur mhux aċċet- tabblii għalll-opinjoni pubblika Ingliża. Fi ftit kliem, Savona ġie, kif igħidu, 'iżjed Ingliż m'ill-Ingliżi.' U fl-istess ħin, u għalhekk, kontra l-Maltin iżjed minnhom. Prodott tagħhom iżjed minn Maltin oħra, Savona sab ruħu, aktarx bi skantament għa- lih, skartat mis-suppost mudelli tiegħu. Il-Malti jgħid li ma tistax tħobb lil Alla u x-xitan: jew wieħed jew l-ieħor; imma l-kollaboratur indiġenu jfittex li jaqdi lit-tnejn, u sadanittant isir alla-xitan hu nnifsu. Isir bla koerenza, bla integrità, mos- tru, bla ruħ, ma jafx fejn se jagħti rasu. Il-kbira hi li l-esper- jenza tilludih u l-kilba għas-sodisfazzjon tibqa' tanimah; anki jekk mixgħuf minn ġewwa jmantni sura kemm jista' jkun azza- rija, u jagħmel minn kollox biex ilaħħaq maċ-ċirkostanzi. li jinqalgħu mingħajr qatt ma jis a' jiċħad għal kollox l-intern imħawwad u żvijat tiegħu. Traġedja għalih u għal min ikollu x'jaqsam miegħu, il-kollabora ur indiġenu hu personalità maqsuma, raġel sgwidat u mnawwar minn żgħożitu, mimli b'ideat nofshom nejjin u bi pretensjonijiet skizofreniċi. Bħal persuna ib'munqar ta' pappagall u denb ta' xadina, u li ma għandhiex mera. X'jibqa' fik meta titkellem favur il-jasar ta' niesek biex tinħabb, u minn fuq timpressjona ħażin saħan- sitra lis-superjuri tiegħek li jibdew ituk il-ġenb2 Hekk ġralu Savona, Fl-Ingilterra dan kien iż-żmien tal-Home Rule Compaign għall-Irlanda, immexxija minn Gladstone. Kienet tqanqlet sewwa. l-opinjoni pubblika Ingliża dwar il-jedd ta' awto- determinazzjoni tal-popli. Kien ukoll perijodu daqsxejn imħaw- wad b'għadd ta' ministri tal-kolonji differenti wieħed jilħaq wara l-ieħor wara 'biss ftit xhur. Il-P.N. tella' kampanja kbira favur kostituzzjoni rappreżentattiva. U l-gvernatur ma setax jinjora dan kollu. Tela' Londra hu wkoll, u ħa lill-Avukat Carbone miegħu.(39) L-organizzazzjoni tal-P.N. bħalissa ġiet fl-aħjar tagħha. Fil- Belt infetaħ każin, x'aktarx li dan kien l-ewwel każin ta' partit politiku li qatt infetaħ f'pajjiżna. Il-każin issemma proprju għal Fortunat Mizzi: ''Circolo Fortunato Mizzi.' Dan il-każin seta' jservi bħala kwartieri ġenerali tal-partit, fil-Belt, u għal- hekk 'il-laqgħat ta' l-eżekuttiv setgħu jibdew isiru hawn, flok għand Mizzi jew fi: djar privati jew xi lukanda żgħira. Il-każin beda jitmexxa minn kumitat magħruf bħala ''l-Kumitat tad- Direzzjoni'' (Comitato di Direzione) u s-segretarju kien Eliodoro Barbaro.40 Barra minn hekk, twaqqaf ukolll kumitat ieħor fuq skala nazzjonali biex jaħdem għal proposti konkreti għal kostituzzjoni rappreżentattiva. Dan kien l-''Assemblea taċ- Ċittadini' (Assemblea di Cittadini). Riferenza ċkejkna iżda importanti dwar din l-Assemblea nsibuha b'konnessjoni mal- preżenza fiha ta' Dr. Salvatore Grech, ili kien għamel żmien midħla sewwa ta' Savona. Barbaro kikeb ii għalkemm Grech ma kienx membru tal-P.N, huwa kien jaqbel fil-prinċipju mal- proposti għal kostituzzjoni rappreżentattiva. Fi kliem ieħor, il-membri ta' l-Assemblea taċ-Ċittadini kienu Nazzjonalisti, mentri Grech ma kienx membru tal-partit. Hi interessanti din id-distinzjoni għaliex tagħti 'l wieħed x'jifhem li kien hemm anki proċeduri milqugħa dwar kif wieħed isir membru tal- partit — mhux biżżejjed ili jattendi għal xi laqgħat imsejħa minnu. Fin-nuqqas (sa fejn nafu aħna) ta' statuti qodma tal- P.N., u ta' tagħrif dwar tessera, eċċ., dawn l-osservazzjonijiet jistgħu jindikaw livell ta' ċerta reqqa fl-organizzazzjoni u fl- istruttura tal-partit anki f'dan iż-żmien bikri imma mqanqal u tabilħaqq formattiv. Kieku teżisti iżjed korrispondenza ta' Barbaro u oħrajn bħalu dwar dan ill-każin u/jew din l-Assem- blea wieħed /ikun jista' jippreċiża aħjar is-sura organizzattiva li kellu l-P.N. fis-snin 80. L-Assemblea mbagħad ħatret hi kumitat eżekuttiv. Dan l-eżekuttiv sar magħruf bħala ''l-Kumiltat tal-Ħdax'' (Comitato degli Undici), għax kien magħmul minn ħdax-il persuna. Il- Kumitat tal-Ħdax kelllu l-inkarigu li jfassal kostituzzjoni ġdida u li jinnegozja għan-nom tal-partit, li minnu ħarġet l-Assem- blea. L-elezzjonijiet għalll-ħames siġġijiet vakanti fil-Kunsill kel- Ilhom isiru waqt li Mizzi kien imsiefer. Il-P.N. ħatar ħames kan- didati rispettabbli, bħala turija tar-rieda tajba tiegħu li jintlaħaq ftehim dwar ordni politiku ġdid. Il-kandidati kienu Dun Giu- seppe Destefani, in-negozjant Paolo Sammut, in-Nobbli Got- fredo Sceberras, il-Konti Geraldo Strickland u Mizzi nnifsu: Minn dawn il-kandidaturi joħroġ l-interess tal-partit li juri rappreżentanza fost ill-klassijiet l-iżjed influwenti tas-soċjetà b'nies mill-kleru, mill-kummerċ, mill-qorti u, iżjed mis-soltu, milll-aristokrazija, minħabba li din kienet qiegħda tagħti palata anki fl-Ingilterra. L-ewwel tliet kandidati — Destefani, Sammut u Sceberras kellhom jirriżenjaw malli jitilgħu, filwaqt li Strick- maqsuma, raġel sgwidat u mnawwar minn żgħożitu, mimli b'ideat nofshom nejjin u bi pretensjonijiet skizofreniċi. Bħal persuna ib'munqar ta' pappagall u denb ta' xadina, u li ma għandhiex mera. X'jibqa' fik meta titkellem favur il-jasar ta' niesek biex tinħabb, u minn fuq timpressjona ħażin saħan- sitra lis-superjuri tiegħek li jibdew ituk il-ġenb2 Hekk ġralu Savona, Fl-Ingilterra dan kien iż-żmien tal-Home Rule Compaign għall-Irlanda, immexxija minn Gladstone. Kienet tqanqlet sewwa. l-opinjoni pubblika Ingliża dwar il-jedd ta' awto- determinazzjoni tal-popli. Kien ukoll perijodu daqsxejn imħaw- wad b'għadd ta' ministri tal-kolonji differenti wieħed jilħaq wara l-ieħor wara 'biss ftit xhur. Il-P.N. tella' kampanja kbira favur kostituzzjoni rappreżentattiva. U l-gvernatur ma setax jinjora dan kollu. Tela' Londra hu wkoll, u ħa lill-Avukat Carbone miegħu.(39) L-organizzazzjoni tal-P.N. bħalissa ġiet fl-aħjar tagħha. Fil- Belt infetaħ każin, x'aktarx li dan kien l-ewwel każin ta' partit politiku li qatt infetaħ f'pajjiżna. Il-każin issemma proprju għal Fortunat Mizzi: ''Circolo Fortunato Mizzi.' Dan il-każin seta' jservi bħala kwartieri ġenerali tal-partit, fil-Belt, u għal- hekk 'il-laqgħat ta' l-eżekuttiv setgħu jibdew isiru hawn, flok għand Mizzi jew fi: djar privati jew xi lukanda żgħira. Il-każin beda jitmexxa minn kumitat magħruf bħala ''l-Kumitat tad- Direzzjoni'' (Comitato di Direzione) u s-segretarju kien Eliodoro Barbaro.40 Barra minn hekk, twaqqaf ukolll kumitat ieħor fuq skala nazzjonali biex jaħdem għal proposti konkreti għal kostituzzjoni rappreżentattiva. Dan kien l-''Assemblea taċ- Ċittadini' (Assemblea di Cittadini). Riferenza ċkejkna iżda importanti dwar din l-Assemblea nsibuha b'konnessjoni mal- preżenza fiha ta' Dr. Salvatore Grech, ili kien għamel żmien midħla sewwa ta' Savona. Barbaro kikeb ii għalkemm Grech ma kienx membru tal-P.N, huwa kien jaqbel fil-prinċipju mal- proposti għal kostituzzjoni rappreżentattiva. Fi kliem ieħor, il-membri ta' l-Assemblea taċ-Ċittadini kienu Nazzjonalisti, mentri Grech ma kienx membru tal-partit. Hi interessanti din id-distinzjoni għaliex tagħti 'l wieħed x'jifhem li kien hemm anki proċeduri milqugħa dwar kif wieħed isir membru tal- partit — mhux biżżejjed ili jattendi għal xi laqgħat imsejħa minnu. Fin-nuqqas (sa fejn nafu aħna) ta' statuti qodma tal- P.N., u ta' tagħrif dwar tessera, eċċ., dawn l-osservazzjonijiet jistgħu jindikaw livell ta' ċerta reqqa fl-organizzazzjoni u fl- istruttura tal-partit anki f'dan iż-żmien bikri imma mqanqal u tabilħaqq formattiv. Kieku teżisti iżjed korrispondenza ta' Barbaro u oħrajn bħalu dwar dan ill-każin u/jew din l-Assem- blea wieħed /ikun jista' jippreċiża aħjar is-sura organizzattiva li kellu l-P.N. fis-snin 80. L-Assemblea mbagħad ħatret hi kumitat eżekuttiv. Dan l-eżekuttiv sar magħruf bħala ''l-Kumiltat tal-Ħdax'' (Comitato degli Undici), għax kien magħmul minn ħdax-il persuna. Il- Kumitat tal-Ħdax kelllu l-inkarigu li jfassal kostituzzjoni ġdida u li jinnegozja għan-nom tal-partit, li minnu ħarġet l-Assem- blea. L-elezzjonijiet għalll-ħames siġġijiet vakanti fil-Kunsill kel- Ilhom isiru waqt li Mizzi kien imsiefer. Il-P.N. ħatar ħames kan- didati rispettabbli, bħala turija tar-rieda tajba tiegħu li jintlaħaq ftehim dwar ordni politiku ġdid. Il-kandidati kienu Dun Giu- seppe Destefani, in-negozjant Paolo Sammut, in-Nobbli Got- fredo Sceberras, il-Konti Geraldo Strickland u Mizzi nnifsu: Minn dawn il-kandidaturi joħroġ l-interess tal-partit li juri rappreżentanza fost ill-klassijiet l-iżjed influwenti tas-soċjetà b'nies mill-kleru, mill-kummerċ, mill-qorti u, iżjed mis-soltu, milll-aristokrazija, minħabba li din kienet qiegħda tagħti palata anki fl-Ingilterra. L-ewwel tliet kandidati — Destefani, Sammut u Sceberras kellhom jirriżenjaw malli jitilgħu, filwaqt li Strick- rand u lizzi, skond il-programm eletiorali, kellhom jirriżenjaw malli ierġgħu lura minn Londra. L-iskop ta' dan kien illi juri protesta dinjituża minflok protesta maħsuba biex twaqqa' għaż-żufjett. F'dan kien importanti wkoll il-P.N., għaliex elez- zjoni trid tintrebaħ; ġusta kemm tkun ġusta l-kawża xorta waħda trid issir il-kampanja kontra l-avversarji. L-electioneer- ing kien f'idejn Beneditt Xuereb, li kien qiegħed jaqdi funzjoni i tixbah lill dik ta' partv manager. Kien Xuereb li introduċa Il-ħames kandidati, inkluż Strickland, bħala ''l-kandidati tal- Partit Nazzjonali. Il-partit tal-Gvern ippruvaw ikebbsu ftit entużjażmu kontra -għotja ta' Gvern rappreżentattiv lil Malta, l-iżjed bis-saħħa tal-gazzetta ta' kuljum ta' F.S. De Cesare, ir-Risorgimento. De Cesare kien persuna temperamentali, kultant lagħqi u kul- ant agressiv, imma x'aktarx pinnur. Għalhekk qatt ma tista' tgħid li kien Nazzjonalist. Ir-Risorgimento kienet meqjusa minn Mizzi u minn Roncali bħala 'l-portavuċi tar-reġim: u De Cesare, allura, bħala kollaboratur kolonjalista, li bħalu kien hemm għadd ġmielu ta' Maltin fil-kurituri tal-poter, għal- emm mhux daqstant fil-miftuħ. Savona, s'issa, kien meqjus bħala wieħed minnhom għalkemm il-'parir' tiegħu kontra i ssir elezzjoni kien għadu mistur fil-minuti tal-Kumitat Eże- uttiv. De Cesare kien beda, fl-1879, fuq in-naħa ta' Savona għad li kien jippoża ta' indipendenti; seba' snin wara nsibuh tit jew wisq fuq l-istess naħa, kontra n-Nazzjonalisti Maltin. Fl-1887 De Cesare ttanta jsejjaħ meeting biex jirribatti l-kam- panja Nazzjonalista. Ippjana li jagħmel meeting il-Furjana biex jaħbat fil-ħin u fil-ġurnata ma' meeting Nazzjonalista fil- Beit. Għarralu bl-ikreh.43) Kien hemm imbagħad dawk il- ġeremiji li ma se'għux jifhmu jew jaċċettaw li l-Maltin seta' jkollhom gvern rappreżentattiv. Wieħed minnhom kien l-editur tal-Malta Times, gazzetta x'aktarx indipendenti għad li pro- Ingliża. Dan qal li l-Maltin żgur kienu ''se jiġu ddiżappun- tati. Fost il-kleru wkoll kien hemm elementi beżżiegħa u suspettużi, Is-suspettużi kienu jippuntaw lejn Strickland bħala bniedem li ma tistax tafdah. Il-beżżiegħa kienu jaħsbu li bil- gvern rappreżentattiv il-Knisja Kattolika setgħet titlef xi jeddi jiet u privileġġi milli kellha, u xtaqu garanzija li dan ma jiġrix. Il-gazzetta Fede ed Azione, li kienet twaqqfet mis-Società Promotrice Cattolica Maltese fl-1872, ħadet linja u esprimiet ruħha b'mod anti-Nazzjonalista u reazzjonarju. Hi qalet li l-P.N. kien ħa proporzjonijiet ġganteski meta ħaddan tant ele- menti fih, inklużi elementi li setgħu jissejħu eteroġeneji, sabiex jiddefendi ''l-kawża nazzjonali' u, żiedet tgħid din, mhux biex jikseb għamla determinata ta' kostituzzjoni. L-ar- gument kien ukoll li l-proġett Mizzi-Strickland għal gvern rappreżentattiv ma kellux jitħawwad ma' l-elezzjoni li kienet qiegħda ssir għall-Kunsill iżda kellu jiġi diskuss għalih waħdu. Hi beżgħet, bla dubju, li r-rebħa Nazzjonalista fl-elezzjoni kie- net se tiġi interpretata bħala mandat popolari favur il-gvern rappreżentattiv, 45) Ix-xewqa għal gvern rappreżentattiv kienet tant kbira, iżda, u mifruxa fost il-poplu anki bħala ideal, ili l-P.N. f'din l-epoka kien igawdi appoġġ u rispett kbir. Tant hu hekk, li Savona stess reġa' bdielu dwar l-aħjar forma ta' gvern għal Malta. Ippreżenta skema ''ġdida'' lilll-Eżekuttiv għal riforma kostituz- zjonali li fi kliem Helv-Hutchinson kienet ''kuntradizzjoni assoluta ta' dak li kien sostna qabel.' Kien jidher minn rap- pont f'The Times ta' Londra, qal Savona, li l-Ministru tal- Kolonji kien wiegħed lill Dr. Mizzi riforma fil-kostituzzjoni li kienet se tagħti lill-Maltin kontroll sħiħ fuq affarijiet lokali. Allura, kompla dan, la hu hekk, hu (Savona) kien jidhirlu li l-proposti (fl-istess direzzjoni) 'li kien qiegħed jippreżenta hu (Savona) kienu l-inqas oġġezzjonabbli (''the least open to objection'). Jekk ma kienx possibbli li l-element rappreżen- tattiv jitneħħa għal kollox, qal Savona, l-alternattiva waħda- nija kienet l-għotja ta' kostituzzjoni ġdida li tissodisfa lill-maġ- ġoranza. tal-poplu. Dan kien il-mument. Mizzi minn Londra indirizza iżjed minn appell wieħed lill-Maltin, appelli kommoventi u qawwi- jin li jħeġġu lil kulħadd jingħaqad wara 'l-istandard Nazzjo- nalista Malti favur ill-kawża rappreżentattiva. Kienu appelli indirizzati prinċipalment lejn l-eletturi minħabba l-elezzjoni; iżda fuqhom 'insibu wkoll l-isbaħ espressjoni u turija ta' ideal, ta' impenn, u ta' twemmin Nazzjonalista. Mizzi juri, kif dejjem wera, ix-xewqa tiegħu umanitarja xejn inqas millli liberali — żewġ. kostitwenti essenzjali tan-nazzjonaliżmu Malti. Huwa jitkellem dwar it-trattament ħażin lill-Maltin bħala ċittadini u bħala bnedmin minħabba r-reġim kolonjali, trattament b'me- todi u b'sistemi inumani u ripressivi. L-Ingliżi, igħid Mizzi, jittrattaw lill-Maltin bħala lsiera, bħala oġġett ta' merkanzija, waqt li l-Maltin kienu bnedmin bħal bnedmin oħra u kien ħaqq- hom bħal ħaddieħor li jkollhom rajhom f'idejhom. Huwa wissa lill-poplu kontra l-kollaboraturi kolonjalisti, bħal Savona, li kienu bażużli u lagħqa ta' l-Ingliżi u riedu mingħandhom dak li ma ridux għall-poplu. Dawn l-appelli ta' Mizzi, li jmisshom jinġabru flimkien ma' diskorsi kbar oħrajn tiegħu, ifissru fil- waqt li jissimbolizzaw il-messaġġ u l-moviment Nazzjonalista Malti fil-quċċata tiegħu wara seba' snin sħaħ ta' taqbid għat- telgħa.471) Ma kinux bla effett l-appelli tal-mexxej Nazzjonalista. Il- ħames kandidati tal-P.N. telgħu mingħajr ma ġew ikkontestati minn ħadd.) Il-gvernatur tant ħadha bi kbira li lanqas biss indenja ruħu jinforma lill-Colonial Office bid-disfatta li kien sofra. l-partit kolonjalista.(49) F'April: ħarġu d-draft letters patent tal-kostituzzjoni l-ġdida, li l-verżjoni finali tagħha ħar- ġet imbagħad fil-letters patent tat-12 ta' Diċembru, li ġew promulgati fit-22 ta' Diċembru 1887. Għalil-ewwel darba fl- istorja tagħna, bis-saħħa tal-Partit Nazzjonalista, Malta kellha gvern rappreżentattiv: maġġoranza ta' deputati eletti fil-Kunsilli b'jeddijiet fuq l-ispiża pubblika, u bi tlieta minnhom bi dritt li jkun fil-Kunsill Eżekuttiv f'kapaċità konsultattiva. F'din il- ġlieda kien sar u ssawwar ukoll il-partit Nazzjonalista ta' Malta, (vii) Ir-Rebħa Elettorali ta' l-1888 i l i Fl-ewwel elezzjoni li saret taħt gvern rappreżentattiv, li ġiet ikkontestata wkoll minn Savona (li rriżenja mill-Gvern) bħala mexxej tar-Reform Partv, il-P.N. rebaħ is-siġġijiet kol- lha.G0 Għall-ewwel u l-aħħar darba fl-istorja ta' Malta, il- membri kollha li ġew eletti fil-Leġislatura f'elezzjoni ġenerali, kienu ta' partit wieħed. Il-kampanja elettorali kienet mibnija l-iżjed fuq il-kostituzzjoni Il-ġdida li l-P.N. kien jappoġġjaha u l-partit ta' Savona jikkritikaha. Il-manifesti taż-żewġ partiti juru illli kemm naħa kif ukoll l-oħra kienu għaddejja minn żmien ta' tranżizzjoni u għalhekk il-klima politika kienet bdiet tieħu xejra ġdida. l Fil-qofol tagħha din il-bidla kienet kollha effett tal-kostituz- zjoni nnifisha. Nieħdu l-Partit Riformista l-ewwel, Fl-1887 Savona kien irriżenja minn Direttur ta' l-Edukazzjoni bil-pro- testa lil l-kostituzzjoni ma kinitx tajba biżżejjed u kienet tħalli ''l-egħżeż interessi tal-Maltin għar-rieda tal-Gvern.' Dan is- sens 'filantropiku' ġdid f'Savona, li mil-lejl għan-nhar inbidel minn kollaboratur għall avversarju, ma kien konvinċenti xejn. L-istess bażużlu li ftit snin qabel kien qiegħed jissuġġerixxi prattikament dittatorjat milll-gvernatur, issa kien qiegħed joġ- ġezzjona bl-aħrax għall-poter li l-istess Gvernatur kellu li jżomm xi vot jew riżoluzzjoni li tkun għaddiet mill-Kunsill. L-istess lagħqi li sa ftit snin qabel kien kuntent idaħħal salarju ta' £500 fis-sena bħala Direttur ta' l-Edukazzjoni issa ddikjara ruħu kontra s-salarju ta' £300 fis-sena lit-tliet membri fil- Kunsill Eżekuttiv.GD L-ostillità ta' Savona lejn il-Gvern kom- pliet tispikka aktar meta l-manifest tal-partit tiegħu ppropona li jitnaqqsu l-pagi tal-Gvernatur, is-Segretarju Prinċipali, il- Prim Imħallef, u l-Avukat tal-Kuruna, u li Malta ma kellhiex tibqa' tħalllas il-kontribuzzjoni militari ta' £50O0O fis-sena. Fl-istess ħin insibu li f'din il-kampanja elettorali l-P.R. beda jiddependi aktar mir-Risorgimento ta' De Cesare milli milll-Malta Standard li kienet ixxaqleb aktar favur il-Gvern. Fil-fatt il-kampanja kollha kienet Savonjana aktar milli Rifor- minn appell wieħed lill-Maltin, appelli kommoventi u qawwi- jin li jħeġġu lil kulħadd jingħaqad wara 'l-istandard Nazzjo- nalista Malti favur ill-kawża rappreżentattiva. Kienu appelli indirizzati prinċipalment lejn l-eletturi minħabba l-elezzjoni; iżda fuqhom 'insibu wkoll l-isbaħ espressjoni u turija ta' ideal, ta' impenn, u ta' twemmin Nazzjonalista. Mizzi juri, kif dejjem wera, ix-xewqa tiegħu umanitarja xejn inqas millli liberali — żewġ. kostitwenti essenzjali tan-nazzjonaliżmu Malti. Huwa jitkellem dwar it-trattament ħażin lill-Maltin bħala ċittadini u bħala bnedmin minħabba r-reġim kolonjali, trattament b'me- todi u b'sistemi inumani u ripressivi. L-Ingliżi, igħid Mizzi, jittrattaw lill-Maltin bħala lsiera, bħala oġġett ta' merkanzija, waqt li l-Maltin kienu bnedmin bħal bnedmin oħra u kien ħaqq- hom bħal ħaddieħor li jkollhom rajhom f'idejhom. Huwa wissa lill-poplu kontra l-kollaboraturi kolonjalisti, bħal Savona, li kienu bażużli u lagħqa ta' l-Ingliżi u riedu mingħandhom dak li ma ridux għall-poplu. Dawn l-appelli ta' Mizzi, li jmisshom jinġabru flimkien ma' diskorsi kbar oħrajn tiegħu, ifissru fil- waqt li jissimbolizzaw il-messaġġ u l-moviment Nazzjonalista Malti fil-quċċata tiegħu wara seba' snin sħaħ ta' taqbid għat- telgħa.471) Ma kinux bla effett l-appelli tal-mexxej Nazzjonalista. Il- ħames kandidati tal-P.N. telgħu mingħajr ma ġew ikkontestati minn ħadd.) Il-gvernatur tant ħadha bi kbira li lanqas biss indenja ruħu jinforma lill-Colonial Office bid-disfatta li kien sofra. l-partit kolonjalista.(49) F'April: ħarġu d-draft letters patent tal-kostituzzjoni l-ġdida, li l-verżjoni finali tagħha ħar- ġet imbagħad fil-letters patent tat-12 ta' Diċembru, li ġew promulgati fit-22 ta' Diċembru 1887. Għalil-ewwel darba fl- istorja tagħna, bis-saħħa tal-Partit Nazzjonalista, Malta kellha gvern rappreżentattiv: maġġoranza ta' deputati eletti fil-Kunsilli b'jeddijiet fuq l-ispiża pubblika, u bi tlieta minnhom bi dritt li jkun fil-Kunsill Eżekuttiv f'kapaċità konsultattiva. F'din il- ġlieda kien sar u ssawwar ukoll il-partit Nazzjonalista ta' Malta, (vii) Ir-Rebħa Elettorali ta' l-1888 i l i Fl-ewwel elezzjoni li saret taħt gvern rappreżentattiv, li ġiet ikkontestata wkoll minn Savona (li rriżenja mill-Gvern) bħala mexxej tar-Reform Partv, il-P.N. rebaħ is-siġġijiet kol- lha.G0 Għall-ewwel u l-aħħar darba fl-istorja ta' Malta, il- membri kollha li ġew eletti fil-Leġislatura f'elezzjoni ġenerali, kienu ta' partit wieħed. Il-kampanja elettorali kienet mibnija l-iżjed fuq il-kostituzzjoni Il-ġdida li l-P.N. kien jappoġġjaha u l-partit ta' Savona jikkritikaha. Il-manifesti taż-żewġ partiti juru illli kemm naħa kif ukoll l-oħra kienu għaddejja minn żmien ta' tranżizzjoni u għalhekk il-klima politika kienet bdiet tieħu xejra ġdida. l Fil-qofol tagħha din il-bidla kienet kollha effett tal-kostituz- zjoni nnifisha. Nieħdu l-Partit Riformista l-ewwel, Fl-1887 Savona kien irriżenja minn Direttur ta' l-Edukazzjoni bil-pro- testa lil l-kostituzzjoni ma kinitx tajba biżżejjed u kienet tħalli ''l-egħżeż interessi tal-Maltin għar-rieda tal-Gvern.' Dan is- sens 'filantropiku' ġdid f'Savona, li mil-lejl għan-nhar inbidel minn kollaboratur għall avversarju, ma kien konvinċenti xejn. L-istess bażużlu li ftit snin qabel kien qiegħed jissuġġerixxi prattikament dittatorjat milll-gvernatur, issa kien qiegħed joġ- ġezzjona bl-aħrax għall-poter li l-istess Gvernatur kellu li jżomm xi vot jew riżoluzzjoni li tkun għaddiet mill-Kunsill. L-istess lagħqi li sa ftit snin qabel kien kuntent idaħħal salarju ta' £500 fis-sena bħala Direttur ta' l-Edukazzjoni issa ddikjara ruħu kontra s-salarju ta' £300 fis-sena lit-tliet membri fil- Kunsill Eżekuttiv.GD L-ostillità ta' Savona lejn il-Gvern kom- pliet tispikka aktar meta l-manifest tal-partit tiegħu ppropona li jitnaqqsu l-pagi tal-Gvernatur, is-Segretarju Prinċipali, il- Prim Imħallef, u l-Avukat tal-Kuruna, u li Malta ma kellhiex tibqa' tħalllas il-kontribuzzjoni militari ta' £50O0O fis-sena. Fl-istess ħin insibu li f'din il-kampanja elettorali l-P.R. beda jiddependi aktar mir-Risorgimento ta' De Cesare milli milll-Malta Standard li kienet ixxaqleb aktar favur il-Gvern. Fil-fatt il-kampanja kollha kienet Savonjana aktar milli Rifor- mista, iżda meta wieħed iqis l-iskopijiet personali li kellu Savona għall-ġejjieni, din il-bidla tikseb sens akbar. L-għan aħħari ta' Savona kien li jiġbed il-popolarità li kien tilef fit- tmeninijiet bħala renegat u kollaboratur, u li jerġa' jibni ruħu fil-kamp politiku lokali bħala mexxej tal-poplu. Savona beda jipprevedi Kunsill maħkum mill-partit ta' Mizzi waqt li, min- naħa l-oħra, huwa kien kisirha bl-ikreh ma' Helv Hutchinson dwar kummissjoni li nħatret biex tinvestiga t-tmexxija ta' l-Università. Sir Victor Houlton, min-naħa tiegħu, kien tal- fehma li Savona rriżenja sempliċement għall-fatt li taħt gvern rappreżentattiv seta' jibbrillla aktar,('$21 Savona, għalhekk, kien sar ex-kollaboratur f'kuntest fejn (min mhux magħna kontra tagħna.' Din kienet l-opportunità tad-deheb għal Savona li jieħu l-poter minn direzzjoni dijametrikament differenti minn dik ta' qabel. Il-P.N. ħareġ b'manifest aktar moderat u kredibbli bil-għan li jara l-kostituzzjoni tirnexxi u tagħti frott tajjeb. In-Nazzjo- nalisti kienu għaqlin biżżejjed lima jġarrfux dak kollu li kienu bnew billi jaddottaw politika ta' konfront. Bħas-soltu, il-mani- fest kien jiddefendi ir-Reliġjon tagħna, l-Ordni Pubblika u l-Proprjetà Privata,' u kkommetta ruħu biex jara l-iżvilupp progressiv. tal-kostituzzjoni. Il-partit xtaq li s-salarji tat-tliet membri mhux. uffiċjali tal-Kunsill Eżekuttiv jitneħħew minn fuq il-Lista Ċivili biex b'hekk dawn jiġu direttament respon- sabbli lejn il-Leġislatura u fil-każ li jgħaddi vot ta' sfiduċja fihom, dawn il-membri jkollhom jirriżenjaw, 58) Dwar il-kwistjoni tal-Lingwa, in-Nazzjonalisti kienu lesti li jaslu għal kompromess li jinkoraġġixxi kemm it-Taljan kif ukoll l-Ingliż iżda qatt ma kienu lesti li jħallu dan ta' l-aħħar jieħu post l-ieħor. Il-qagħda soċjali lanġas ma kienet minsija mill-partit u hawnhekk insibuh jipproponi titjib fil-kundizzjonijiet sanitarji fl-irħula, u l-estensjoni ta' l-ilma lil dawk il-postijiet li kienu għadhom mingħajru. Il-partit ried ukoll jimmodifika l-liġijiet penali u ipotekarji waqt li jemenda l-Liġi ta' l-Istampa b'mod li jitneħħa l-abbuż mingħajr ma titnaqqas il-libertà tal-kelma. Hawn jaqbel li wieħed jifli l-kostituzzjoni aktar mill-qrib. L-għoti ta' element rappreżentatiiv kien ċertament pass eqreb lejn id-demokratizzazzjoni ta' Malta. Barra minn hekk, il-fatt li t-tliet membri mhux uffiċjali fil-Kunsill Eżekuttiv kellhom jingħażlu mis-sezzjoni li tgawdi maġġoranza fl-Assemblea Leġislattiva, kien juri biċ-ċar li l-Gvern kien lest li jirrikonoxxi s-sistema partitarja. Għalhekk dawn il-membri kellhom jitqiesu bħala rappreżentanti tal-partit ewlieni fil-pajjiż. Iżda f'kuntest kolonjali demokratizzazzjoni sħiħa hi biss ħolma li diffiċli, jekk mhux impossibbli, titwettaq; u. l-Gvern Kolonjali ma kienx daqshekk karitattiv u twajjeb li jħalli r-riedni tal-pajjiż f'idejn id-deputati eletti fil-Kunsill. Ma' l-ewwel daqqa ta' għajn, il-ħatra tat-tliet deputati fil-Kunsill Eżekuttiv kienet tindika li għall-ewwel darba r-rappreżentanti tal-poplu kellhom jingħataw responsabbiltà ministerjali, iżda fil-fatt din kienet aktar ta' fixkla milli ta' għajnuna għal ħafna raġunijiet. Dawn il-membri kienu ser jibqgħu jservu fil-Kunsill tal-Gvern waqt li jaqdu 'l-funzjoni tagħhom fl-Eżekuttiv bir-riżultat li dejjem ikunu fil-minoranza fil-Kunsill li jieħu d-deċiżjonijiet u f'maġ- ġoranza fil-Kunsill li kien biss jiddibattihom. Għalhekk setgħu ' jieħdu sehem fil-proċess ta' deċiżjoni fuq livell eżekuttiv iżda ma kellhom ebda kontroll fuqu. Mifrudin mill-partit tagħhom bil-pożizzjoni mħallsa li kellhom u limitażi fil-kapaċità tagħ- hom ta' konsultazzjoni, dawn il-membri la kienu rappreżen- tattivi u lanqas eżekuttivi. Għalhekk il-prinċipji suppost demokratiċi il-kalnitozzjoni sfaw imdgħajfin min-natura tal-kostituzzjoni nnifisha. Il-partit ewlieni qatt ma kellu s-setgħa li jagħżel hu lir-rappreżentanti fil-Kunsilll Eżekuttiv — din kellha tkun deċiżioni esklussiva- ment tal-Gvernatur. L-uniku kontroll li kellha l-maġġoranza fuq dawn il-membri kien li żirtira l-appoġġ tagħha u b'hekk iċċaħħadhom mill-istess bażi li kienet serviet bħala premessa għall-għażla tagħhom fil-bidu nett. Iżda biex ikun jista' jagħ- mel dan, il-partit ried ikun f'saħħtu biżżejjed li ma jinqasamx fil-proċess. Minn din is-sitwazzjoni kellu ħafna x'jiggwadanja l-partit fil-minoranza billi jikkwalifika ili jkollu l-membri tiegħu magħżula fl-Eżekuttiv mill-Gvernatur. Minħabba dan, kien fl- interess tal-partit lli jgawdi maġġoranza li jikkollabora kemm jista' jkun mal-Gvern permezz tal-membri tiegħu fil-Kunsill Eżekuttiv. Dawn il-membri kellhom ir-responsabbiltà li jżewġu l-eżiġenzi ta' l-amministrazzjoni mar-rieda tal-partit. Min-naħa l-oħra, il-qagħda mwiegħra tagħhom kienet se tkun iil-mira ta' l-attakki tal-partit fl-oppożizzjoni li dejjem ifittex ili jsaħħaħ il-bażi tiegħu b'akkużi ta' tradiment u opportuniżmu. Fl-ewwel elezzjoni, taħt din il-kostituzzjoni ġdida, madan- kollu, il-problemi ma tqajmux għar-raġuni li, kif għedna diġà, il-P.N. xtaq li jara l-kostituzzjoni tirnexxi, u l-amministrazzjoni ma riditx tisfratta din il-forma ġdida ta' gvern. Iżda minkejja dak kollu li ntqal fil-manifesti, favur jew kontra l-kostituz- zjoni, l-għażla għall-eletturi baqgħet dik bejn Mizzi u Savona. L-uċuh fil-partit ta' Savona baqgħu bejn wieħed u ieħor l-istess b'nies bħal Dr, Salvatore Grech, Dr. Francesco Adami, il- Markiż Saverio De Piro u l-Markeżino De Piro C.M.G. jikkon- testaw l-elezzjoni. Min-naħa l-oħra nsibu li fil-lista tal-P.N. bdew jidhru ismijiet ġodda bħall-Baruni Calcedonio Azzopardi (tas-Società Economico-Agraria), Mons. Paolo Cachia, l-Arċi- priet Teodoro Galea, l-Avukati Oreste Grech Mifsud, Baruni Alessandro Chapelle u Eduardo Vella, u n-neguzjanti Paolo Sammut, Antonio Lanzon u Enrico Naudi; ebda wieħed minn dawn ma kien 'ikkontesta xi elezzjoni mal-P.N. qabel. Din kienet indikazzjoni ċara li l-Partit kien qiegħed aktar ma jmur jitkattar u jissawwar. Id-dominazzjoni qawwija tal-personalitajiet tal- mexxejja ma naqsitx. Iż-żewġ partiti kienu għadhom fi stadju formattiv u għalhekk bilfors li dawk li ħolquh kellhom jiġu identifikati miegħu. Il-mexxej baqa' dejjem jiddomina bħala entità ċentrali, indispensabbli u inseparabbli: il-fus li jdur fuqu l-partit. Anzi wieħed jista' jgħid li ma setax ikun hemm P.N. mingħajr il-preżenza kariżmatika ta' Mizzi, bħalma 'ma setax ikun hemm R.P. mingħajr Savona, li f'din l-elezzjoni ta' l-1888 mexxa lill-parti: tiegħu jejn telfa sħiħa. (vili) L-Iskandlu ta' Simiana L-elezzjoni li, skond Simmons, tant qanqlet ferment kienet imħassra b'inċident li Savona uża biex jiġġustifika t-telfa tie- għu u min-naħa l-oħra għen biex jiskredita lilil-arnministraz- zjoni, Dak inhar li tħabbru r-riżultati ta' l-elezzjoni (8 ta' Marzu 1888), l-editur tal-ġurnal Il -Popolo, Gabriele Simiana, xehed quddiem 'in-Nutar F. Caruana Dingli li kien ġie mxaħħam mis- Suprintendent tal-Pulizija, il-Kaptan Richard Casolani, biex ma j'bqax jappoċġġja lil Savona permezz tal-ġurnal tiegħu u min- flok jibda jikteb favur Mizzi. Wara stħarriġ li sar fil-magħluq taħt id-direzzjoni tal-Gvernatur Simmons, irriżulta li l-allegaz- zjoni kienet minnha. Simiana kien ġie avviċinat minn ċertu Gaetano Borg, li kien messaġġier fl-Uffiċċju tas-Segretarju Prinċipali, u mogħti £10 (5 tad-deheb u 5 tal-fidda) li kienu ttieħdu mill-fondi ta' riserva tas-Servizz Sigriet tal-Pulizija. Il-Kaptan Casolani (bniedem marid li miet ftit wara l-inċident) aċċetta li jerfa' r-responsabbiltà kollha u ammetta li ħallas lil Simiana £10 ''bħala sussidju lil Il -Popolo li tagħha hu (jiġi- fieri Simiana) huwa l-editur bl-intenzjoni li jwaqqaf aċtakki insoienżi li kienu qed jidhru kontra Dr. Mizzi u l-partit tiegħu, u li setgħu jqanqlu nkwiet serju. ' Din il-verżjoni tal-każ ma kinitx taqbel għal kollox ma' dik li ngħatat minn Borg li qal li Simiana kien ġie mitlub jappoġġja jill-P.N. u jattakka lil Savona, u li hu (Borg) kien aċċet'a l-biċċa xogħol ''bil-ħsieb li naqdi lil dawk li impjegawni. ' Qatt ma ħareġ ċar għal min kien qed jirreferi Borg, jekk hux għal xi partit jew jekk il-persuna mdaħħla kienx xi ħaddieħor barra Casolani. Simiana nnifsu kien bniedem ta' karattru dubjuż. Fl-1875 kien tkeċċa mis-Servizz Pubbliku wara li ġie mixli li kien imdaħħal fil-prostituzzjoni u l-logħob ta' l-azzard, u safa' arrestat għaliex ma wassalx għad-djun li kellu. Il-ġurnal tiegħu kien jiddelitta b'karikaturi u satiri li kienu jappellaw għal sez- zjoni żgħira tal-poplu. Għalhekk ma kienx ser jagħmel diffe- renza jekk mil-lejl għan-nhar l-opinjoni tal-ġurnal inbidlet. Għaldaġstant ma kienx hemm raġuni valida għaliex ingħażel Il-Popolo għal din il-biċċa xogħol, iżda huwa żgur li bosta drabi qabel Simiana kien għamel bosta favuri lil Casolani. Li kieku l-għan veru kien li ċiġi influwenza'a l-opinjoni pubblika kienu jintgħażlu ġurnali aktar influwenti bħar-Risorgimento u l-Public Op'nion. Dan il-każ ta' korruzzjoni seta' ħalla tebgħa kerha fuq il- Partit Nazzjonalista. Iżda milll-korrispondenza li għaddieċ bejn Mizzi u Simiana, l-aktar mit-twissijiet tal-mexxej tal-P.N.. jidher li dan mhux biss ma kellux x'jaqsam mal-każ iżda kien għal kollox kontra dan l-aġir. F'waħda mit-tliet ittri li bagħat Mizzi lil Simiana dan joħroġ ċar ħafna. Insibu wkoll referenzi għal wieħed Costantino Speranza li flimkien ma' ieħor Dome- nico Pace, kien kimpliċi ma' Simiana: 'Dawn l-affarijiet ma jogħġbunix,' kiteb Mizzi, 7u ma nistax napprovahom; sinċerament ngħidlek li ma rridx ikolli x'naqsam magħhom… Ngħidlek il-verità nibża' illi Speranza qiegħed jitħallas mill-egħdewwa biex jitkellem favur tagħna u jagħti wieħed x'jifhem li qiegħed jitħallas minna… Nitolbok biex ma ddaħħalnix fi ħwejjeġ li jien ma napprovax bis-sħiħ. Nagħtik parir biex inti tagħmel l-istess ħaġa u tibgħat jixxejru lil Speranza u lil nies imħallsa bħalu. Tindaħalx f'affarijiet bħal dawn għaliex ma jagħmlux ġid lil-min jiċċappas bil- korruzzjoni. U jekk xi ħadd 'minn tagħna qallek biex tindaħal, tagħmel tajjeb jekk tgħidli bih ħalli nagħtih ħasla kif jixraqlu. ' Meta l-każ wasal quddiem il-Kunsill Eżekuttiv, Mizzi biss kien lest li jieħdu quddiem il-Qorti. Kien x'kien l-iskop ta' dan l-iskandlu fl-aħħar mill-aħħar għamel aktar ħsara lill- gvern, l-aktar lis-Segretarju Prinċipali, Hutchinson, milli lill- Partit Riformista, Anzi Savona seta' jagħmel kapital minnu. Public Opinion, fit-taqsima ġdida tagħha bit-Taljan, bdiet tixli lil Hutchinson giddieb iżda dan xonta ma ħarrikx lill- ġurnal b'libell. Min-naħa tiegħu Simiana fetaħ pubblikament, permezz ta' Il Popolo, sfida lill-gvern u akkuża ċerti impje- gati mal-gvern li għamlu minn kollox biex jikkorrompuh. Sim- mons ma ta ebda tweġiba għal dawn l-allegazzjonijiet u dan ukoll ma wasalx biex jagħmel libell lill-Il Popolo għaliex, qal, ma kinitx ''denja ta' daqshekk attenzjoni'. Iżda dell ikreh kien intefa' fuq ħafna ismijiet bħal Casolani, is-Segretarju Prinċipali Helv Hutchinson, l-assistent tiegħu De Petri, l-As- sistent Supretendent tal-Puliżija Melitone Caruana, iċ-Chief Police Clerk Edward Barbara u xi f'tit oħrajn. Kulma weħel Casolani kienet ċanfira u li jrodd il-flus lura. Kienet sen- tenza dgħajfa meta wieħed iqis li l-każ kien jimplika indħil sfaċċat u anti-kostituzzjonali fil-politika lokali. Savona akkuża lill-gvern li kollox sar biex jiffavorixxi lill- ''bażużli tal-Palazz (b'referenza għall-P.N.) u biex itellef lil dawk il-kandidati li kellhom il-kuraġġ jopponu lill-gvern.'50 Skond Savona l-elezzjoni kienet invalida, iżda minkejja dawn l-allegazzjonijiet il-probabbiltà hi li kieku ma seħħx l-iskandlu Savona xorta waħda ma kienx jirbaħ l-elezzjoni. L-elezzjoni ta' Marzu 1888 għalhekk kompliet isseddaq ir- rispett li kien qed igawdi l-Partiż Nazzjonalista 'li s'issa diġà sellu mekkaniżmu intern organizzat: mexxej li għamel isem għalih, ġurnal ta' kuljum, kumitat eżekuttiv, 'partv manager', kwartieri ġenerali, u fuq kollox ideoloġija milqugħa. Il-movi- ment Nazzjonalista f'dawn is-snin kien qawwi u kapaċi jim- mobilizza appoġġ fuq livell nazzjonali. Fl-ewwel tmien snin biss ta' ħajtu kien irnexxielu jqanqal is-sisien tas-soċjetà Mal- tija. Tassew li dawk li jmexxu kienu ġejjin mill-klassi ta' l-iskola', speċjalment il-professjonisti u l-qassisin, iżda huwa importanti li wieħed jifhem li dawn irnexxielhom jikkomuni- kaw b'mod dirett mal-massa li kienet tifforma l-bażi tal- partit. Dak li beda bħala idea b'karattru intellettwali nfirex qalb: l-elettorat u ħoloq kuxjenza ġdida fil-poplu, kuxjenza li kienet tappella għall-wirt storiku u kulturali ta' ġens li għandu jeddijiet ġuridiċi u kostituzzjonali. Il-preokkupazzjoni tal-P.N. b'jeddijiet politiċi — forsi għad-detriment tal-pro- gress soċjali f'dik li hi modernizzazzjoni, iżda preokkupaz- zjoni li kienet tqis lil: Malta bħala entità politika meħlusa minn. kull xkiel fir-reżistenza għall-assimilazzjoni u inklinaz- zjonijiet merċenarji — biddlet lin-Nazzjonaliżmu Malti f'jaw- wa rivoluzzjonarja, qawwa 'li kattret dinamika ġdida fis-soċ- jetà Maltija. A.D. Smith fl-isżudju tiegħu ' Theories of Natio- nalism'' igħid dan: Jekk il-kelma 'rivoluzzjoni' tfisser qabel xejn: rl-organizzazzjoni politika, ikollna nammettu li n-Naz- zjonaliżmu hu moviment rivoluzzjonarju… Għalkemm mhux dejjem vjolenti fil-metodi li jinqeda bihom, dejjem għandu għadd ta' talbiet appoġġjati minn theddida li hi potenzjal- menġ vjolenti,.. L-għoti ta' Gvern Rappreżentattiv kien kemm vindikazzjoni tal-imgħoddi kif ukoll lezzjoni għal-ġejjieni u wera biċ-ċar li anki f'kuntest kolonjalista daqshekk oppressiv, Partit Nazzjo- nalista organizzat bis-serjetà kellu ħafna x'jikseb għal pajjiżu. L-isfida quddiem il-P.N. issa kienet li jħaddem il-Kostituz- zjoni.