ID-DWELL F'MALTA FI ŻMIEN L-ORDNI Lil dawk kollha li jagħmlu sehem mill-'Għaqda tal-Kittieba tal-Malui', dan iċ-ċkejken xogħol tiegħi, b'qima ndti. F'Ġunju ta' l-1770, fi żmien li kien jaħkem Malta l-Gran Mastru Pintu, ġie jagħmel żjara lil Gżiritna wieħed vjaġġatur Ingliż jismu Patrizju Brvdone, u, fi ktieb li kiteb fuq l-artijiet li żar (1), isemmi fuq id-dwell li kien isir hawn Malta mill-Kava- lieri, fejn igħid ali fid-dinja kollha aktarx illi: d-dwell f'Malta biss kien imħolli li jsir mil-Liġi, għax, (igħid bu), billi l-Ordni ġie mwaqqaf fuq sisien ħorox u romantiċi ta' Kavallerija, il-Ka- Valieri jidhrilhom li jekk ma jħallux isir id-dwell, ikunu qegħdin imorru kontra s-sisien li semmejna; iżda, biex ma. tantx tista' ssir ħsara, id-dwell iħalluh isir taħt dawn il-pattijiet li huma kurjużi tassew: Ħadd ma jista' jiddwella ħlief fi triq waħda tal-Belt; kull: min jiddwella xi mkien ieħor jaqa' taħt il-ħruxija tal-Liġi; u kull min ikun qiegħed jiddwella, ikollu jieqaf u ma jissoktax jiddwella aktar, meta ġġiegħlu mara, qassis, jew Kavalier, taħt l-aktar pieni ħorox jekk ma jobdix. x Taħt dawn il-pattijiet, f'nofs ta' Belt kbira, wieħed jista' jaħseb li, aktarx, hi ħaġa ma tistàx tkun li d-dwell f'Malta jispiċċa bit-tixrid tad-demm; iżda m'hux hekk: aħna (Brvdone) mal-ħajt ta' din it-triq għaddejna mal-għoxrin salib, li dawn ġew maħżuża għal dawk il-Kavalieri li baqgħu mejta fid-dwell, billi fein jaqa' xi ħadd mejjet fid-dwell, iħożżu salib mal-ħajt. KXi tliet xhur qabel (ma Brvdone ġie Malta), żewġ Ka- valieri kellhom xi jgħidu bejniethom fil-ħin li kienu jilagħbu l-biljard, u wieħed minnhom barra milli għajjar ħafna lil sieħbu, (1) Brvdone kiteb bl-Ingliż: iżda, billi l-Ktieb tiegħu ngħoġob ħafna, ġie maqlub u stampat bil-Franċiż, bil-Ġermaniż u bit-Taljan ukoll, farfarlu daqqa ta' ħarta wkoll: iżda, wara dana kollu, meta l-imsawwat stieden għad-dwell lil-ieħor, dan ma riedx jiddwella b'għaġeb kbir ta' kullħadd; għax qabel, li Kavalier ma jil- qax stedina għad-dwell ma kienet insemgħet qatt f'Malta; u għad illi sieħbu reġa stiednu għat-tieni darba għad-dwell, dak li sawwat issokta jwebbes rasu u ma riedx jiddwella, għalkemm kellu żmien biż-żejjed biex jaħseb kemm se'r jeħel, talli ma laqàx l-istedina għad-dwell. k Dak il-Kavalier li ma riedx jiddwella, ġie mwaħħal li jagħmel emenda onorevoli fil-Knisja ta' San Gwann għal ħamsa u' għerbin jum wara xulxin, ħames snin f'ħabs mudlam (fil-Guva) u wara, jiġi mitfugħ għal għomru fil-ħabs tal-Kastell. Il- Kavalier li qala' d-daqqa ta' ħarta hu ddisonorat ukoll; billi ma kellux ix-xorti li jtaffi bid-demm ta' sieħbu l-insult li qala' 9. Dan qalu Brvdone, iżda mhux kollu minnu: il-Ġrajja tal- Kavalier, li weħel il-ħabs talli ma riedx jiddwella, ma hi min- nha xejn, għax l-Ordni m'hux talli ma kienx iwaħħal lil min ma jilqax l-istedin għad-dwell, iżda kien jagħmel kemm jista' biex iżomm li ma jsir ebda dwell. Dak il-Kavalier ġie mwaħ- ħal il-ħabs, m'hux għax ma riedx jiddwella, iżda għax għajjar u ta daqqa ta ħarta lil-Kavalier ieħor f'waħda mill-Bereġ: ħaġa li kienet mibgħuda ħafna minn l-Ordni, u għaliha saru Liġi- jiet ħorox wisq; bħal ma wieħed jista' jara milli jgħidu l-Istatuti ta' l-Ordni. Il-Qasma 18, imsemmija: Delle prożċizioni e delle pene, paragrafu 29, magħmulha mill-Gran Mastru La Cassiċre, tgħid li meta Kavalier ikollu xi jgħid ma' Kavalier ieħor fxi Berġa u jitgħajru, jitilfu sentejn anzjanità; jekk ikollhom xi jgħidu bejniethom bl-armi jew jatu xi daqqa ta' ħarta, jiġu mneżżgħa minn Kavalieri, u jekk joqtlu, barra milli jiġu mneżżgħa minn Kavalieri, jiġu wkoll mogħtija f'idejn il-ħaqq. Kull min kien jiġi mneżża' minn Kavalier, skond il-Qasma 2 par. 48 ta' l-Istatuti, kien jiġi mitfugħ il-ħabs għal għomru. Iżda, billi l-Liġi li kien għamel La Cassiċre għal min isaw- wat fil-Palazz u fil-Bereġ, kienet ħarxa ż-żejjed, sitt snin wara li Brvdone ġie Malta, jiġifieri l-1776, fil-Kapitlu Ġenerali li sar minn l-Ordni, il-piena ġiet mibdula f'1o snin fil-Guva (ħabs mudlam) u 10 snin u ġurnata ħabs fil-Kastell. Brvdone żbalja wkoll fil-għadd tal-jiem, meta qal li dak il-Kavalier li sawwat ġie mwaħħal li jagħmel evsenda overe- voli f'San Ġwann għal ħamsa u għerbin jum wara xulxin, għax dik .il-piena ta' 45. jum, ma tinsabx fl-Istatuti ta' l-Ordni. il-piena li dak il-Kavalier seta' weħel kienet ta' Quaranlena, (40 jum) weħidha, inkella b'Seżfena (7 ijiem) magħha, jiġi- fieri 47 jum, u m'hux 45. Kif kiteb Brvdone, meta semma' s-setgħa li kellhom il-Ka- valieri, il-qassisin u n-nisa li jistgħu jwaqqfu d-dwell, iqarraq b'dawk li ma jifhmux u jwaqqa' għaċ-ċajt il-Liġijiet ta' l-Or- dni. Tassew li l-Kavalieri kellhom xi setgħa fuq il-Liġijiet tal- Kavallerija l-Qadima: li l-qassisin huma mlibbsa bi lbies qad- dis, u għalhekk għandhom is-setgħa tad-dawran; u li n-nisa huma magħmula biex bit-talb tagħhom iħollu lil-dak li jkun; iżda fl-Istatuti ta' l-Ordni m'hemm l-ebda Liġi li tatihom dik is-setgħa li semma' Brvdone. (2) Il-piena tal-Quaranzena, li Brvdone sejħilha emenda onorevoli, kienet issir hekk: Kull min jeħel Qwaranfena, kien ikollu jsum għal 40 jum wara xulxin: fir-raba' u s-sitt jum, is- sawnia kienet tkun ħobż u ilma u jiekol fl-art, u kien irid jidher (fir-raba' u s-sitt jum) quddiem il-qassis ta' l-Ordni, im- neżża' mill-ħwejjeġ kollha u ħafi, u fil-ħin li l-qassis jàtih b'virga fuq spalltu, il-Kavalier jibda jkanta s-Salm: ÀMiserere meż Deus u talb ieħor; ma kienx jista' joħroġ minn daru ħlief biex imur il-Knisja ta' San. Ġwann, liebes libsa twila u bil-Mant ta' Ka- valier, fejn ikollu jieħu sehem fl-Uffizzji Divini kollha li jsiru hemm u bla ma jista' jġib armi fuqu. Il-piena tas-Se//eza kienet issir billi dak li jeħelha ikollu jsum sebat ijiem wara xulxin, u fir-raba' u s-sitt jum, imur quddiem l-artal, ineħħi l-Mant ta' Kavalier, joqgħod għar-rkubtejh qud- diem il-Qassis ta' l-Ordni u fil-ħin li l-Qassis jibda jàtih b'virga fuq spalltu, il-Kavalier igħid is-Salm : Deus misereatur mostri u talb ieħor. Inbagħad, malli l-Kavalier iqum minn għar-rkubtejh, jieħu l-Mant u jbus lill-Balliju. Min kien jieħel Se//ena u Quaransena flimkien, kien jieħu l-kastig. tal-Quarantena biss; u min kien jeħel Se//ena jew Qua- raniena għal aktar minn waħda, kien jagħmel il-kastig ta' waħda. biss. l Dawn il-pieni, fil-Kapitlu Ġenerali li sar minn l-Ordni fl-1776, ġew imneħħija, u flok is-Seż/ena saret il-piena ta' xahar ħabs fil-Kastell, u. flok il-Quarantena, ta' sitt xhur. Fuq is-Slaleb li ra mal-ħajt, jista' jkun li huma tassew maħ- żuża għal dawk li waqgħu mejta fid-dwell: din id-drawwa għa- dha sal-lum li kull fejn imut xi ħadd fit-triq, iħożżu salib mal-ħajt. Hu minnu li meta fl-1770 Brvdone ġie Malta, f'bosta toroq tal-Belt kien jista' jsir id-dwell, iżda m'hux fi trig waħda biss, bħal ma qal hu, Għad li kien isir id-dwell f'xi nħawi tal-Belt, dan ma kienx imħolli li jsir mil-Liġi, bħal ma qal Brvdone; biss dawk li kienu jiddwellaw fil-Belt, ma kenux jiġu magħduda bħala ħatja ta' dwell, iżda bħala ħatja li ma semgħux mill-Ħakma li ma tridx li jsir id-dwell; u għalhekk kienu jiġu mwaħħla għal ftit ħabs fil-Kastell, jew, jekk ikun xi Kavalier imqarqaċ, biex jeħilsu minnu, kien jiġi eżiljat minn Malta. Imma min kien jiddwella f'xi nħawi oħra kien jiġi mwaħħal kif titlob il-Liġi ta' l-Ordni fuq id-dwell. U dak li jkun il-ħtija tad-dwell jeħel aktar mill-Kavalier l-ieħor, li, biex ma jitlefx ġiehu, kien ikollu jilqa' l-istedina. Il-Kavalieri kienu jiddwellaw f'dik it-triq imsemmija minn Brvdone, m'hux għax dina t-triq kellha xi privileġġ, bħal ma qal hu, iżda kienu jiddwellaw fiha mħabba li kienet 4rżg de;ga, u billi d-dwell irid li ħadd ma j'twarrab minn fejn ikun qiegħed waqt id-dwell, il-Kavalieri, tista' tgħid, dejjem kienu jagħżlu lilha, billi fiha kienu joqogħdu jiddwellaw b'daharhom mal-ħajt, bla ma wieħed ikun jista' jerġa' l-ura, dejjem jilqgħu d-daqqiet ta' xulxin. għax, bid-djuqija ta' dik it-triq, bix-xwabel kienu jilħqu lil xul- xin sewwa, It-triq li fiha kienu jiddwellaw il-Kavalieri, hija msemmija ħafna minn bosta kittieba li kitbu xi rumanzi ta' żmien il-Ka- valieri f'Malta, u minn xi oħrajn li kitbu, minn żmien l-Ingliżi, l-hawn, fejn dawn kollha jgħidu, li t-triq li fiha kienu jiddwel- law il-Kavalieri hija STRADA STRETTA dik, fit-triq li tiġi taħt il- Berġa ta' Provenza il-lum il-Ma/la Union Club. Iżda dawn il-Kit- tieba żbaljaw meta qalu hekk: aktarx imqarqab illi x-xniegħa kienet ġriet li l-Kavalieri l-aktar li kienu jiddwellaw fi 27/g dejqa, u billi fil-Belt għandna triq jisimha STRADA STRETTA,Hli tfisser triġ dejga—kien hemm xi Kittieb li dik it-srig li l-Kavalieri kienu jiddwellaw fiha ħadha bi STRADA STRETTA, u li nbagħad il-Kittieba ta' warajh qalu bħalu; imma dik it-żrig dejga, li fiha kien isir id-dwell m'hux STRADA STRETTA kienet, imma STRA- DA FepERICO: triq bil-bosta idjaq minn STRADA STRETTA, għax il-Konti ta' Borch, li kiteb fl-1782, jiġifieri fi żmien li għad kien hawn l-Ordni f'Malta, igħid li l-Kavalieri kienu jiddwellaw f'Rur STRETTA (7vig dejqa) li tiġi ma' ġenb il-Palazz tas-Sul- tan ta' l-Ordni. It-1vig dejga, li tiġi qrib il-Palazz, hija STRADA FEDERICO u m'hux STRADA STRETTA; għax, STRADA STRETTA, jekk wie- ħed iqis it-tul tagħha, m'hux talli ma tiġix fil-qrib tal-Palazz, iżda tiġi mbiegħdha minnu qatigħ. Isaħħaħ ukoll il-kitba tal-Konti ta' Borch,—)jiġifieri li t-triq li fiha kienu jiddwellaw il-Kavalieri kienet STRADA FEDERICO— dwell li sar fi STRADA FEDERICO, u li aħna sibnieh f'wieħed mill-Manuskritti tal-Bibljoteka, fejn fid-dwell li sibna u li aħna l-quddiem bi ħsiebna nġibuh, dik it-triq ma nsibuhiex imsem- mija b'isimha: iżda b'laqamha: /l-Vvig id-dejqa ta' San Duminku; u din it-triq (Strada Federico) kienu jgħidulha hekk ukoll, im- ħabba li tiġi qrib il-Knisja ta' San Duminku. Mela, ġa la darba l-lum, f'dana l-Għadd tal-MALTI, urejna x'kien hemm tajjeb u ħażin filli kiteb Brvdone fuq id-dwell fi żmien l-Ordni f'Malta u f'liema triq sewwa kienu jiddwellaw il- Kavalieri, f'Għadd ieħor inġibu l-Istorja tal-Liġijiet li kien hawn fuq id-dwell fi żmien l-Ordni, flimkien ma' xi dwellijiet li saru u li aħna sibna fit-tfittix li għamilna fil-Bibljoteka u fl-Arkivju ta' l-Ordni, biex għaqqadna dina l-Kitba fuq id-dwell. Ġużċ Gatt TBEŻBIŻA Lil dak il-Ħabib li stagħġeb li fl-Ortografija tagħna daħ- ħalna il-Q (għall-Qof) flok il-K, ingħidalu li jitlob lill-ħabibu tal-Kajr biex jitkixxiflu 'il-għala kliem bħal Bulaq u Iraq li sa ftit ilu kienu jinkitbu (ħażin) Bulak u Irak issa—sa fit-timbri ta' l-ittri— qegħdin jinkitbu BULAQ u IRAQ—bil-Q u mhux bil-K.