'Meta twieldet eżattament ir-Triq tas-Salib Din hi domanda li mhux faċli li wieħed jirrispondiha. Dan minħabba l-fatt li din id-devozzjoni, kif waslet lilna illum, hija riżultat ta' proċess twil u li huma mdaħħlin fih Ġerusalemm u l-Ewropa. Ma hemmx dubju li l-Via Dolorosa taf il-bidu tagħha lill-ewwel insara, influwenzati mill- liturġija li tiġi attwalizzata mir-rakkonti Bibliċi. Huma kienu dawk li għenuna nħarsu u nixħtu l-ħarsa tagħna lejn l-aħħar episodji fil-ħajja ta' Ġest. L-ewwel insara riedu jagħmlu L-ART IMQADDSA $ JANNAR MARZU 2010 $ 31 32 4 L-ART IMQADDSA $ JANNAR - MARZU 2010 t-tifkira tagħhom fil-post oriġinali, fl-ambjent oriġinali. B'hekk wieħed jgħix, fl-ambjent u klima oriġinali tal-ġrajjiet, u jsir parteċipi mis-sofferenzi ta' Kristu (1Pt 4,13; 2, 21) Imma ifirħu, għax b'hekk intom qegħdin tissieħbu fit-tbatijiet ta' Kristu. Għal dan intom kontu msejħa għax Kristu wkoll bata għalikom u ħallielkom eżempju biex timxu fuq il-passi tiegħu' Il-kumplament għamlitu l-Ispiritwalità medjevali, sensibbli għall-umanità ta' Kristu u għas-sofferenzi tal- Iben ta' Alla. Permezz ta' dan l-insara rċevew stimolu (qawwa) biex jimxu wara Ġesu fit-triq tas-salib, jimmeditaw il-ġrajjiet tal-Passjoni, biex jimitaw fil- ħajja ta' kuljum l-eżempju tas- Salvatur tagħhom. Storja qasira tal-Via Crucis Sa mill-ewwel żmenijiet l-insara għamlu minn kollox biex iżommu ħajja ġewwa Ġerusalemm it-tradizzjoni tal- passjoni ta' Kristu anke jekk f'mod differenti minn dik tal- lum. Lejn l-aħħar tar-IV seklu (381- 384), il-pellegrina spanjola, Egeria żaret l-Art Imqaddsa f'pellegrinaġġ. Mid-djarju tal- vjaġġ li żammet naqraw li fi ġranet tal-ġimgħa u tas-sena l-insara tal-post kienu jmorru fuq il-postijiet marbuta mal- grajjiet tal-fidwa. Fil-lejl ta' Ħamis ix-Xirka u l-Ġimgħa l-Kbira, il-fidili (l-insara), flimkien ma' l-isqof tagħhom, kienu jagħmlu purċissjoni lejn il-postijiet qaddisa tal- passjoni ta' Ġesu; wara li joħorġu mill-Imbomon (dan huwa bini fuq il-quċċata tal- Għolja taż-Żebbuġ li jfakkar it-tlugħ fis-sema tal-Mulej) jinżlu l-Ġetsemani fejn, permezz tal-qari tal-vanġelu, kant u talb, kien jiġi mfakkar -arrest ta' Ġest. Minn hemm il-purċissjoni kienet taqsam il-belt sal-Bażilika tal-Qabar a' Kristu fejn kienu jsiru iċ- ċelebrazzjonijiet prinċipali (Itinerarium 36). Wasal għandna tagħrif simili permezz al-Lezzjonarju Armen (V seklu). Iż-żmien tal-Kruċjati hu tappa importanti oħra fil-formazzjoni al-Via Crucis. Il-Kavallieri, ġejjin mill-pajjiżi Ewropej, wara li rebħu lura l-belt ta' Ġerusalemm, bdew isaħħu l-memorja tal-postijiet qaddisa, kemm dawk veri u dawkli kienu jaħsbu li kienu hemm, marbuta mal-ħajja ta' Ġest u 'mod partikulari mal-passjoni. It-tifkira f'dawn il-postijiet bdiet, bil-mod il-mod, issir aktar ħajja u bdiet tieħu xejra ta' mixja ta' stazzjonijiet. Lejn is-sena 1294, id-dumnikan Ricoldo di Monte Croce, fil- kronaka tiegħu tal-vjaġġ li għamel fl-Art Imqaddsa, jgħid għall-ewwel darba li l-pellegrini kienu jagħmlu l-istess triq li mexa Ġesii fl-aħħar jum ta' ħajtu; mill-post fejn ġie kkundannat sal-post fejn ġie msallab u midfun ġewwa qabar. Kienu l-Kruċjati li ġabu dawn it-tradizzjonijiet mill- Art Imqaddsa għall-Ewropa. L-insara ta' dak iż-żmien kienu L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2010 $ 33 fuq kollox interessati dwar il-ġrajjiet tal-passjoni ta' Kristu, f'sintonija mal- ispiritwalità tal-medju evu. L-iżvilupp ta' forom reliġjużi ġodda kienu jiffavorixxu diversi devozzjonijiet li nxterdu prinċipalment fit-territorju ġermaniku u tal-pajjiżi baxxi, bħalma kienu 'Is-Seba' waqat ta' Ġesti, Il-mixjiet ta' tbatija ta' Ġest' jew Pellegrinaġġi Spiritwali. Il-Kanonku Bartilmew ta' Pola, huwa l-awtur ta' librett devozzjonali importanti, ippubblikat fl-1475, li jxerred id-devozzjoni lejn il-hekk imsejħin 'Seba' Maħfriet, talbiet penitenzjali li kienu jingħadu f'kull stazzjon. In-numru 7 ma kienx għażla bl-addoċċ; fil-fatt sebgħa; fil-Bibbja, jidher bħala simbolu ta' dak li hu sħiħ u perfett (ara Ġen 1,3-2,3, Eż 12,15-20, 1Slat 7,38b, Ġob 5,19, Prov 24,16). It-test miktub mill-kanonku Taljan, maqlub għall-Latin, kien l-ispirazzjoni għal opri oħra fuq l-istess stil li nfirxu b'mod qawwi fl-Ewropa kollha. Fit-tieni nofs tas-seklu sittax l-iskema fissa ta' seba' stazzjonijiet-waqgħat kibret għal tnax. B'dan il-mod ġew miżjuda mal-'waqgħat' ġrajjiet oħra mill-ħajja ta' Ġest, b'tali mod li flimkien kienu jagħmlu enfażi fuq l-importanza li wieħed jimxi wara Ġesu fit-triq tas- Salib u li jingħaqad spiritwalment mal- passjoni tiegħu. Eżempju ta' dan, ta' din it-tendenza l-ġdida, huwa mogħti lilna minn il hekk imsejjaħ Pellegrinaġġ Spiritwali' (stampat fl-1563) li fih, il- karmelitan Belġjan Johan van Paesschen (Jean van Paschen) ippropona ordni fil-Via Dolorosa mhux ħafna differenti minn dak li għandna illum (l-akbar differenza tirrigwarda iż-żmien: kull stazzjon kien jikkorrispondi ma' ġurnata). Il-forma twila (longa Via Crucis) kienet tiġbor fiha 15-il stazzjon, filwaqt li dik ġenwina (vera Via Crucis), bl-ewwel tliet stazzjonijiet mħollija barra, kien fiha 12-il stazzjon: L-arrest fil-Ġetsemani 2 Il-proċess quddiem is-Sinedriju Il-proċess quddiem Pilatu 4 Il-kundanna għall-mewt 5 Ġest mgħobbi bis-salib u l-ewwel waqgħa Il-laqgħa ma' Ommu u t-tieni waqgħa It-tielet waqgħa u l-għajnuna ta' Xmun minn Ċirene Ir-raba' waqgħa u l-ġest ta' ħniena tal-Veronika Il-ħames waqgħa 10. — In-nisata' Ġerusalemm Ġestimneżża minn ħwejġu Il-mewt Ġesti mniżżel mis-salib Opra oħra tal-istess żmien (1584) hija dik tas-saċerdot fjamming Christian Il-Via Dolorosa hi maqsuma fi 12-il stazzjon, li l-ordni tagħhom fis-sustanza mhux differenti minn dak ta' van Paschen; il-waqgħat ta' Ġesti ġew imnaqqsa għal tlieta. Adrichomius għamel sforz biex jindika t-tul tat-triq li mexa Ġest mingħand Pilatu sal-Kalvarju; 1321 pass jew 3330 pied (-kważi 4 kilometri). Il- qies preċiż tad-distanza bejn stazzjon u ieħor kellu skop; b'dan il-mod, in-nisrani jkun fejn ikun (id-dar jew il-knisja), jimxi madwar jew lura u 'l quddiem biex jimxi ma' Ġest, iżomm f'moħħu it-Triq tas-Salib u jimmedita f'qalbu l-passjoni ta' Kristu. Bejn is-sekli XVII u XVIII, l-iskema tal-Via Crucis ħadet forma ġdida, din id-darba definitiva: mat-tnax-il stazzjon ġew miżjuda (jew separati minn dawk doġà eżistenti) l-aħħar tnejn; Ġesti jitniżżel mis-salib u d-difna. B'dan il- mod ġie affermat u mxerred l-ordni l-ġdid tal-Via Dolorosa magħmula minn 14-il stazzjon, li għadha hekk sal-lum. Fl-1731 il-Kongregazzjoni tal-Indulġenzi għarfet il-Via Crucis bħala devozzjoni qaddisa. Din id-deċiżjoni ekklesjastika sabet appoġġ prezzjuż fil-predikazzjoni ta' San Leonardo da Porto Maurizio — il-famuż predikatur Franġiskan tal-Via Crucis — li ghal 40 sena, sal-mewt tiegħu fl- 1751, waqqaf personalment 572 Via Crucis. Waħda minnhom, bil-permess tal-Papa Benedittu XIV, waqqafha ġewwa il- Colosseo ta' Ruma fl-1741. F'dan il-post, imqaddes bid- 36 4 L-ART IMQADDSA $ JANNAĦ demm ta' tant martri insara, il-Papa Pawlu VI, wara l-pellegrinaġġ li għamel fl-Art Imqaddsa fl-1964, beda l-użanza li jagħmel hemm il-Via Crucis nhar il-Ġimgħa l-Kbira. Din id-devozzjoni, minkejja l-bidliet li rat fil-forma tagħha, baqgħet dejjem tgawdi stima kbira mill- insara. Imma lanqas ma naqsu l-kritiċi. Wieħed mill-aktar ħorox kien il- benedittin P. Giuseppe Maria Puiati tal-monasteru ta' Monte Cassino. Huwa wera d-dubbji tiegħu dwar l-istazzjonijiet li ma humiex imsemmija fil-Vanġeli — il-waqgħat, il-laqgħa ma' Ommu, il-ġest tal-Veronika u li jpoġġu l-ġisem mejjet ta' Ġest f'ħoġor Marija. Kienu ħafna l-awturi li taw ir-reazzjoni tagħhom għal dawn l-oġġezzjonijiet. Dawn sostnew li l-veru sens tal-Via Crucis mhux dejjem hu bbażat fuq il-kronoloġija ta' fatti storiċi, xi wħud mill-istazzjonijiet huma msejsa fuq it-tradizzjoni, meħuda mill-ħajja liturġika jew mill-frott ta' riflessjoni teoloġika u mill-intwizzjoni spiritwali ta' l-insara. Il-Via Crucis ma tatix kronologija tal-aħħar sigħat tal-ħajja ta' Ġest, u lanqas ma hu l-iskop tagħha li b'mod fidil tirrappreżenta l-aħħar ġrajjiet ta' ħajtu, anki jekk uħud mill- istazzjonijiet huma meħuda mill-Vanġeli. Il-Via Crucis tgħin lin-nisrani jidħol fil-misteru tas-sofferenza u tal-mewt ta' Iben Alla. Hija lezzjoni ta' umiltà u mħabba — sejħa għall- konversjoni. Min iħares lejn il-Via Crucis mill-viżjoni storika jew ifittex stimuli ta' natura esiġetika, wisq probabbli li jibqa' deluż. L-ewwel tħassib huwa proprju dwar il-belt ta' Ġerusalemm, fejn Ġesti miet u rxoxta. Il-belt, minn żmien Ġesu, ġiet meqruda u mibnija mill-ġdid bosta drabi. Il-pellegrin irid iżomm dan f'moħħu waqt li jkun qed jagħmel it-Triq tas-Salib ġewwa il-Via Dolorosa, qalb l-isqaqien u toroq dojoq u l-istorbju u kaos tas-suq ta' Ġerusalemm illum. Wieħed jifhem il-mistoqsija, 'lmma veru li Ġesti mexa hawnt' Il-mixi matul it-Triq tas- Salib irid ikun akkumpanjat mill-fidi u d-devozzjoni. Dan biex wieħed jissupera l-barrieri taż-żmien. Irridu nħallu l-ġebel jitkellem, xhieda tal-passat li jibnu l-pont bejn ilbieraħ u illum. L-istazzjonijiet tal-Via Dolorosa jagħmlu ħajjin il-mumenti traġiċi fil- ħajja ta' Ġesu, li n-nisrani irid jidħol fihom biex jiltaqa' mal-ħellies, tifkira tal-wegħda divina, 'tfittxuni u ssibuni. Meta tfittxuni b'qalbkom kollha, issibuni' (Ġer 29,13-14).