Il-Bidu ta' Ħajtu Jekk hawn artist f' Malta li żgur ta — ġieħ lil pajjiżna bix-xogħlijiet tiegħu, 7 Żgur ma nistawx ninsew lil Giuseppe Call. Mwieled minn koppja Napli- tana, Raffaele Cali (artist u mużiċist) u Giovanna Padiglione (mezzo-so- pran), fl-14 t' Awwissu 1846 fil- tt Valletta. Kien iżżewweġ lil ennia Pace mill-Isla u kellhom xart itfal, fosthom. il-pit- amiro Cali. Ta' età żgħira, eppe Cali wera talent u renzjal kbir fl-arti. Kien mar talja f' Napli jitgħallem fl- ademia delle Belle Arti t Giuseppe Mancinelli. qtli kien f' Napli, hu ħa (każjoni biex jistudja mill- arti ta' Filippo Palizzi li kien artist realista. Fejn f tidħol l-arti tal-pajsaġġ, — Giuseppe Cali wiret l- ' ideat ta' Nitts, ta' Fed- 'erico Rossano u tal-artisti li kienu jifformaw l-iskola ta' Resina. Ħidmietu Cali kien għamel impatt immed- jat fuq is-soċjetà Maltija ta' dak iż- żmien u ismu kien magħruf sew. Ħadem xogħlijiet għall-artali u kne- jjes, pitturi ta' xbiehat u nies, deko- razzjonijiet u pitturi għall-djar pri- vati. Għall-knejjes, Cali daħħal l-idea ta' sentiment retoriku li niżel ferm tajjeb mal-membri tal-kleru Malti. L-aħjar perjodu tax-xogħlijiet tiegħu kienu ftit wara mill-wasla tiegħu minn Napli. L-ewwel xogħol b'tema reliġjuża ta' Giuseppe: Call kien il- kwadru tal-Madonna tar-Rużarju $. ma' San Duminku u Santa Kat- erina ta' Siena fl-1870 għall- 'Knisja Arċipretali u Rotunda ta' Santa Marija Assunta 3 l-Mosta. Numru kbir ta' knejjes f' Malta jagħtu xhieda tal-majestrija u l-versatilità ta' dan il- pittur prolifiku. Fost 7 dawn insemmu lill- f Parroċċi ta': e San Gejtanu, il- Ħidmietu u Xogħlijiet Ġużeppini Ħamrun : Sultana tal-Qalb ta' Ġesu, tas-Slie- ma e Santa Marija Assunta, il-Mosta e Marija Annunzjata, Ħal Tarxien : San Ġużepp, l-Imsida e San Bartilmew, Ħal Għargħur e Sant' Andrija, Ħal Luqa e Marija Bambina, il-Mellieħa c it-Trasfigurazzjoni ta' Ġesu, Ħal e Santa Marija, il-Qrendi e Marija Bambina, ix-Xagħra Għawdex : Qalb ta' Ġesu, il-Fontana Għawdex e San Lawrenz, San Lawrenz Għawdex. L-Apoteosi ta' San Franġisk Knisja Konventwali S. Franġisk, Valletta (1907) Kif tistgħu taraw, xogħlu huwa mfer- rex sew madwar il-gżejjer tagħna allavolja kellu kompetizzjoni kbira minn bosta artisti fosthom Pietro Gagliardi li qiegħed jagħlaq mitejn sena mit-twelid tiegħu din is-sena. Ma setax jonqos li jaħdem għall-belt twelidu, il-Belt Valletta. Fost il-kne- jjes li gawdew minn idejn Giuseppe Cali hemm il-Bażilika tal-Madonna ta' Porto Salvo u l-Knisja Konvent- wali ta' San Franġisk. Fil-Knisja Dumnikana, hemm ħalla l-kapaċità u l-virtwożismu fil-kwadru ta' San Duminku, il-koppla, l-apside u s- saqaf li huma kollha maħdumin bejn l-aħħar tas-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin. Il-ħila u s-su- premazija ta' dan l-artist toħroġ fl- 'Apoteosi ta' San Franġisk' li tisraq l-għajn ta' kull min jidħol fil-Knisja Franġiskana Konventwali. Saret fl- 1907 u għandha tul ta' ħdax-il metru li tiksi s-saqaf kollu tal-knisja. Ir-Ragħaj it-Tajjeb Knisja Parrokkjali S. Ġużepp, Kalkara (1911) l-Kalkariżi għandhom il-benefiċju li jgawdu minn kwadri ta' dan l-artist li sebbaħ kull post li ħadem għalih. Fosthom insemmu l-Kwadru tar- Ragħaj it-Tajjeb li ħadem għall-Ka- ppella Anglikana tal-Isptar ta' Bighi l-1911. Iktar tard, din ingħatat lill- nisja Parrokjali ta' San Ġużepp meta ngħalaq l-Isptar ta' Bighi mit- Tabib u Kaptan C.L.T. McClintock lil appillan Dun Ġużepp Vella. Apparti pitturi għall-knejjes, Cali ħadem diversi pitturi ta' nies im- portanti. Ħadem ukoll pitturi dwar ġrajjiet importanti. L-iżjed tnejn li ħareġ bl-unuri kollha huma 'il-Mewt ta' Il-Mewt ta' Dragut Mużew tal-Arti, Valletta (1867) Il-Mewt ta' Dragut' inħadmet fl-1867 u kienet inxtrat immedjatament mill-Gvern bien tinżamm fl-Armerija tal-Palazz il-Belt. Illum, tinstab għat-tgawdija tan-nies fil-Mużew tal-Arti, il-Belt. Fl-1911, Cali ħadem pittura kolos- sali bit-titlu ta' 'Le Tre Rome'. Fiha jidhru t-tlett epoki ta' Ruma u sfor- tunatament, din tagħmel parti minn kollezzjoni privata. Xogħlijiet Ġużeppini Giuseppe Cali għandu diversi xogħlijiet Ġużeppini, kemm għall- artali laterali u kif ukoll titulari. L- ewwel pittura ta' San Ġużepp kienet dik għall-Knisja Parrokjali tas-Sul- tana tal-Qalb ta' Ġesu, tas-Sliema fl-1882. Sfortunatament, din inqer- det fl-1 t' April 1942 minn attakk tal-għadu fuq l-istess knisja. Żgħażugħ ta' 15-il sena minn San Ġiljan, li qiegħed fir-raba' sena tal- Iskola Sekondarja Saint Michael's LG Ea IP lej Tal tea) tal-festi, membru fl-Għaqda Mużikali Spinola ta' San Ġiljan u l-Għaqda Dilettanti Knisja ta' Lapsi ITE ET QolJ ta' San Ġużepp. għall-Knisja Par- rokjali ta' San Gejtanu, il-Ħamrun li sfortunatament m' għandux ħafna popolarità daqs kemm ħaqqu. Hija orjentata ma' ġebel antik tad-dar ta' Nażaret. Il-figura ta' San Ġużepp turina li kien raġel ordinarju u f'rasu għandu kapoċċ li turina li kien pro- tettur ta' Ġesu. Bejn is-sena 1889 u s-sena1890, Ġuże ħadem kwadru għall-Knisja Parrokjali ta' San Bartilmew, Ħal Għargħur bit- titlu 'San Ġużepp, Padrun tal-Knis- ja Universali'. Fiha naraw is-Sagra Familja u b' San Ġużepp jestendi idu lejn xbejba li qedha żżomm it-Tem- pju tal-Kristjaneżmu f' idha. In-naħa l-oħra nistgħu naraw anġlu jegħleb lill-ereżija. Le Tre Rome Kollezzjoni Privata (1911) San Ġużepp Knisja Parrokkjali S. Gejtanu, Ħamrun (1884) San Ġużepp Patrun tal-Knisja Knisja Parrokkjali S. Bert, Għargħur (1890) Fl-1898, Giuseppe Cali ħadem l-ew- wel Kwadru Titulari Ġużeppin, dak tal-Knisja Parrokjali ta' San Ġużepp, il-Kalkara. F' pittura allegorika naraw lil San Ġużepp maċ-ċkejken Ġesu fuq sħaba maġenbu u ffigurat bħala l-Pa- drun tal-Knisja Universali. Taħthom naraw xbejba bis-salib f' idha x-xel- lugija u b' kalċi u ostja fil-leminija li tissimbolizza l-Knisja. San Pietru li qiegħed fuq il-lemin tagħha, l-ew- wel Papa, iffakarna fil-Knisja ukoll. Ix-xbejba u San Pietru qegħdin fuq dgħajsa li l-mewġ iħabbat magħha minn kullimkien ħalli jinħass kif il- Knisja kienet u għadha mħabbta minn kullimkien. Xi ħaġa stramba fil-kwadru hija li l-firma ta' Giuseppe Cali qegħda bil-kontra. Sena wara, Cali ħadem. it-tieni Kwadru Titulari: Ġużeppin. Din id-darba, inħadem għal Gżira Għawdxija, eżattament għall-Knisja Arċipretali ta' San Ġużepp, l-Qala. Fuq sfond ta' dawl dijafanu, li jisfu- ma bil-mod il-mod f' ċirku ta' sħab li jinkwadra t-tliet figuri prinċipali, tid- her il-ħamiema bajda, figura tradiz- zjonali tal-Ispirtu s-Santu. Taħtha hemm San Ġużepp, wieqaf, b' idu mifruxa bħala tarka ta' ħarsien fuq it-tajra poġġuta fuq ktieb miżmum mill-Arkanġlu Gabriel għarkobbtejh quddiemu, waqt li b' minkbu x-xel- lugija qiegħed iwieżen il-baklu pa- pali. Naraw ukoll il-figuri ta' Kristu fuq ix-xellug ta' San Ġużepp u tal- Madonna n-naħa l-oħra. Kristu jid- her qisu għadu kif poġġa kuruna fuq ras San Ġużepp, avveniment li twet- taq fit-8 t' Awwissu 1971 meta l-Kar- dinal Giovanni Colombo, Arċisqof ta' Milan, inkuruna l-Kwadru Titulari. Fl-1899, Giuseppe Cali ħadem Sa- gra Familja għall-Knisja Kolleġjata u Bażilika ta' San Ġorġ Martri, r-Rabat Għawdex. Fl-1905, huwa ħadem Sa- gra Familja oħra għall-Knisja tal-Ur- solini f'Tas-Sliema li kienet imħallsa mis-Sur Alfons Maria Galea. Sentejn wara, Cali ħadem kwadru ferm sabiħ u kbir tas-Sagra Familja għall-Artal Laterali tal-Knisja tal- Kunvent tar-Ragħaj it-Tajjeb f'Ħal Balzan. Hawnhekk ħarġet l-intimità tal-familja u x-xogħol li kienu nvo- luti fih. Is-sens ta' paċi jirrenja f' din il-pittura li taqbad suspans waqt li l- Madonna u San Ġużepp jikkontem- plaw lejn il-preżenza ta' Ġesu li qed jara lil żewġ anġli jġorru s-simboli tal-paċi. L-aħħar xogħol Ġużeppin ta' Giuseppe Cali huwa. tal-Knisja Kolleġjata u Bażilika Rumana. ta' Sant' Elena Birkirkara li nkixef f'April tal-1912. Fiha tara lil-San- Ġużepp bħala kustodju tat-tifel Ġesu u bħala Padrun tal-Knisja Universali. Sagra Familja Kunvent Ragħaj it-Tajjeb, Ħal Balzan (1907) L-Aħħar ta' Ħajtu Il-mewt tal-mara tiegħu, Perennia, li seħħet il-Furjana fl-20 ta' Settem- bru tal-1923, affettwatu mhux biss moralment imma anke fix-xogħlijiet tiegħu. L-aħħar xogħol li ħadem għall-knejjes kienet pittura żgħira ta' San Vinċenz Ferreri li saret fl-1925 għall-Knisja Parrokjali ta' Marija An- nunzjata, Ħal Tarxien. Giuseppe Call ħalliena fl-għaxra ta' filgħaxija tas-Sibt l-1 ta' Marzu 1930 fir-residenza tiegħu f' 9, Triq Sant' Andrija, il-Belt. Il-funeral sar fit-Tnejn 3 ta' Marzu filgħodu fil-Bażilika tal- :. Madonna ta' Porto Salvo fil-Belt stess imma kien modest. Wara ttieħed b' karozzella lejn iċ-Ċimiterju ta' Marija Addolorata f' Raħal il-Ġdid biex jin- difen. Huwa midfun f' Diviżjoni tal- Lvant, Sezzjoni H, Kompartiment A, numru 8. Dik kienet l-aħħar ġrajja ta' dan l- artist li ta ġieħ lil Malta bix-xogħlijiet tiegħu matul il-karriera twila tiegħu li bdiet bil-Kwadru tal-Madonna tar- Rużarju fil-Mosta iżjed minn nofs seklu qabel mewtu. Ar L PU ET RO Knisja Parrokkjali S. Gużepp, Kalkara (1898)