m San Anton- il-kult, il-kappella Mostija u l-artisti Altru li mhux kappella sempliċil (d San Anton Abbati huwa magħruf bħala l-fundatur tal-Monastiċiżmu Nisrani. Huwa miet fis- sena 356 W.K. fl-għomor ta' 105 sena wara li għadda l-biċċa 'l kbira ta' ħajtu jgħix ta' eremit fid- deżert ta' l-Eġittu. L-artisti jħobbu jippreżentaw il-figura ta' dan il-qaddis akkumpanjat minn ħanżir. Ta' min jgħid li dan l-eremita għandu rabta mal-marda Fuoco di San Antonio' li magħna l-Maltin hi magħrufa bħala l-ħruq ta' Sant'Antnin. Il-folklor li hemm imsawwar ma' dan il-qaddis, jgħidilna li fi żmien il-Medju Evu l-patrijiet monastiċi li kien waqqaf hu, kienu jrabbu bosta ħnieżer. Mix-xaħam tagħhom kienu jagħmlu taħlita medika li ttaffi l-ħruq ta' dawk kollha li jbatu minn din il-marda ta' uġigħ insapportabbli. San Anton huwa meqjus ukoll bħala l-protettur speċjali ta' l-annimali u l-festa tiegħu taħbat nhar is-17 ta' Jannar. Fil-Mosta hawn kappella qadima ferm iddedikata lil dan il-qaddisu Ħadd fuq il-festa tiegħu filgħodu, minn fuq iz-zuntier isir it-tberik ta' l-annimali. Din id-drawwa daħlet fil-gżejjer Maltin meta s-Salib tat-Tmien Ponot kien is-simbolu tal-ħakma fuq il-poplu kollu. Fil-Mosta din l-użanza twieldet fl-1962 u għadha popolari fost il-Mostin sal-lum, fejn għadu jingħata x-xgħir u l-ħbejż imbierek lill-bhejjem biex jeħlishom mill-mard. Opri ta' l-arti Aħna u niżlin min-Naxxar mit-triq li twasslet għall-Oratorju Qalb ta' Ġesu, niltaqgħu ma' kappella ħelwa li hi waħda mill-ġawhar prezzjużi tant għall-qalb il-Mostin. Din tinsab f'misraħ pittoresk, imwennsa minn għadd ta' djar antiki li jixhed fihom il-karattru tar-raħal qadim Maltin. L-oriġini tagħna jeħodna ferm lura fiż-żmien meta fl-1575 id-Delegat Appostoliku Monsinjur Pietro Duzzina kien ħalla bil-miktub l-istat li kien jinsabu fih il-kappelli tal-Mosta. Dik li naraw illum kienet reġgħet ġiet mibnija madwar l-1657 bi flus mogħtija minn Dun Salv Fenech u Florio Borg, it-tnejn mill-Mosta. L-Isqfijiet li żaruha mal-mixja tas-snin, dejjem sabuha fi stat tajjeb. Hawnhekk għandna eżempju ta' knisja qadima mibnija fuq numru ta' ħnejjiet u msaqqfa bix- xorok. Fl-imgħoddi l-kappella ta' San Anton kellha sehem importanti fl-istorja soċjali ta' dan ir- raħal. Dan il-wirt għażiż li ħallewna missirijietna hu meqjum b'għożża kbira mill-Mostin tas- seklu l-ġdid. Wara li tajna ħarsa ħafifa lejn l-istorja u t-tradizzjonijiet li hemm minsuġa ma' dan il-qaddis u l-kappella ddedikata f'ġieħu fil-Mosta, nixtieq naqsam magħkom xi tagħrif dwar l- opri li jinsabu jsebbħu dan il-maqdes devot. Magħhom hemm marbuta kullana ta' kurżitajiet mill-aktar interessanti. Hekk kif wieħed jidħol ġewwa jilmaħ il-kwadru titulari ta' San Anton impitter minn Filippo Dingli fl-1657. Dan l-artist Malti li kien attiv ħafna fl-ewwel nofs tas-sbatax-il seklu, kien jiġi ħu Tumas Dingli, l-arkitett ta' l-ewwel Knisja Parrokkjali tal-Mosta. Interessanti l-importanza li Dingli ta lill-figura prinċipali li tinsab tiddomina l-ispazju kollu tal-kwadru. San Anton jidher raġel xwejjaħ, qed iserraħ fuq bastun li miegħu hemm marbuta qanpiena ċkejkna. Il-qanpiena għandha ħafna tifsir. Leħinha jferraħ, kultant ikun ta' swied il-qalb u minn xi daqqiet donnu jħeġġiġna nersqu lejn Alla biex inbiegħdu minn fuqna xi kastig bħal terrimot, mard li jittieħed, ħbit mill-għadu u flaġelli oħra. Meta n-nies kienu jaraw lil San Anton iterraq u jisimgħu l- qanpiena tiegħu ddoqq kienu jlissnu: 'Għaddej il-ħabib t'Alla'. Imqanqal minn dan il-folklor sabiħ, Dingli tana kwadru ta' ċertu livell artistiku. Fil-Mosta nsibu aktar xogħol ta' Filippu Dingli. Ta' min isemmi l-kwadru tan-Nawfraġju f'Malta ta' San Pawl li jinsab fis-sagristija tar-Rotunda, in-naħa ta' fejn hemm il-monument tal-bomba. Il-kwadru ewlieni tal-Kappella ta' San Anard, hu biċċa xogħol oħra valida li ħarġet minn idejn Dingli. Prospettiva sabiħa Kif inhu xieraq, il-parti l-aktar li tolqot l-għajn hija ddedikata lill-altar maġġur. Fuqu naraw prospettiva sabiħa maħduma fil-ġebla Maltija li qiegħda biex ngħidu hekk, tinkuruna l-kwadru — Għal paġna 36 Minn paġna 35 ta' San Anton. Dan hu disinn fiċ-ċatt ta' dak kollu li hu solidu u għandu l-volum b'mod li fil- għajn jidher fid-daqsijiet u d-distanzi fil- proporzjon tagħhom, kif tabilħaqq huma. Hu xogħol ta' lavur mill-aktar dettaljat li ħareġ minn taħt id-daqqiet ta' l-iskarpell tal-magħruf skultur Żebbuġi Antonio Sciortino. Huwa magħruf'li dan l-artist Malti fl-età ta' 17-il sena, mar Ruma biex jistudja l-arti fl-Istituto Reale delle Belle Arti. Il-prospettiva li ħadem fil-Kappella ta' San Anton, x'aktarx kellha tkun il-bieb tas- suċċess tiegħu għax fetħitlu, t-triq għall- karriera stupenda li kellu barra minn ) xtutna. Antonio, ġuvnott ta' madwar 15-il sena kien ħalla impressjoni tajba fuq Dun 7 l (TITTI l Mikilanġ Sant li għall-ħabta ta' l-1894 kien ja. l II (ij il 4 ħkedelall ir-rettur ta' din il-Kappella. Min-naħa tiegħu dan il-qassis twajjeb, għarraf bit- talent li kellu Sciortino lill-Professur N. Taglieferro li kien id-Direttur ta' l- Edukazzjoni ta' dak iż-żmien. Pittura bl-akwarella li turi l-kappella ta' San Anton. Dan Meta dan il-Professur eżamina bir-reqqa hu xogħol iż-żgħażugħ artist Mosti, Felix A. Aquilina kollha x-xogħol li ra b'għajnejh fil-kappella ta' San Anton, ħaseb li jkun għaqli li dan iż-żgħażugħ jirrakkomandah biex ikompli jitħarreġ barra minn Malta. Minn hemm 'l quddiem Antonio Sciortino qatt ma ħares lura u kiseb fama Għal paġna 37 Jonmar House, Triq id-Difiża Ċivili, Mosta MST 11 Tel: 410427, 437744 Fax: 434421 Minn paġna 36 internazzjonali. Dan il-patrijott kbir Malti, qatt ma ried li jsir ċittadin Taljan u għażel li jissagrifika l-avvanzi fil-futur tiegħu biex jibqa' jgħożż sa mewtu l-għażiża art twelidu. Xi wħud mill-aqwa opri li ħadem Sciortino u li għadhom sal-lum isebbħu l-imsieraħ u l-ġonna Maltin jinkludu l-monument ta' Kristu Re li twaqqaf fil-Furjana biex jiġi mfakkar il-Kungress Ewkaristiku ta' l-1913 u l-mafkar ta' l- Assedju l-Kbir ta' l-1565 li jinsab quddiem il-Qorti fil-Belt. Waħda mix-xogħlijiet bikrija u li tant kisbitlu fama hi 'Les Gavroches' li tpoġġiet fil-Barrakka ta' Fuq fl-1907. L-apprezzament għall-opri qodma li dari kienu jsebbħu l- knejjes parrokkjali Maltin u Għawdxin, mhux dejjem kien b'saħħtu biżżejjed. Sa ftit tas-snin ilu, meta kienet tiżżanżan xi ) opra ġdida, il-qadima kienet tinqered. Sfortunatament, fil-Mosta ma kinitx l-ewwel darba li seħħ dak li qegħdin ngħidu. Il-knisja j ta' Tumas Dingli hi eżempju klassikul Fil-veru sens tal-kelma, ħattejna knisja biex bnejna oħral. Iżda b'xorti tajba xi wħud mill-8 opri li kienu fil-knisja l-qadima tal-Mosta, ma sfawx ilkoll ) meqruda. Għadhom magħna diversi kwadri ta' valur kbir fosthom insibu xogħol ta' Stefano Erardi. Imma l-aktar wieħed għażiż, hu bla dubju l-kwadru titularita' l-Assunta mpitter minn Pasquale Buhagiar. Il-preservazzjoni tal-wirt artistiku tagħna L-istatwa tal-Kunċissjoni, li dari la għandu jittieħed bħala kapriċċ u wisq iżjed bħala delizzju. Dak kienet tagħmel parti kollu li għaddewlna ta' qabilna b'tant għożża u fidi, għandna d- mill-pulptu tal-Knisja — dmir li nħarsu biex aħna ngħadduh lil ta' warajna. l-Qadima ta' Tumas Dingli Għal paġna 38 Minn paġna 37 Il-kappella ta' San Anton serviet ta' protezzjoni għall-istatwa tal-Kunċizzjoni li kienet tagħmel parti mill-pulptu tal-Knisja l-Qadima. Dan il-patrimonju hu xogħol tassew artistiku skulturat fl-injam minn artist mhux magħruf. Fuq id-dahar ta' din l-istatwa nsibu minquxa d-data 1693. F'għeluq it-300 sena tagħha din l- istatwa ġiet arġentata u ndurata fuq inizjattiva tal- prokuratur preżenti Dun Salv Magro. L-imgħallem Franġisk / 7 Tonna ħa ħsieb li jaħdem pedestall sabiħru li ġie ndurat ukoll biex fuqu titpoġġa din il-vara ta' preġju kbir. Fl-1993 saret ċerimonja ħelwa u devota fil-kappella ta' San Anton biex jiġi mfakkar dan l-anniversarju. Fis-sagristija, wieħed josserva Bambin magħmul mill- kartapesta li fl-imgħoddi kien jintrama fir-Rotunda għall- jiem tal-Milied. Ma' dan il-Bambin partikolari li jgħodd mad- ( 90 sena, hemm minsuġ fatt interessanti. Dun Pawl Xuereb li kien Arċipriet tal-Mosta bejn l-1887 u l-1894, kien ħaseb biex dan il-Bambin jinbidċl ma' ieħor ġdid. Għalhekk il- qadim għamlu lotterija u dan intrebaħ minn Dun / Ġammarin Muscat. Wara mewtu, dan is-saċerdot Mosti ħalla bil-miktub fit-testment li l-pjaneta personali tiegħu flimkien ma' dan il-bambin jiġu rregalati lill-kappella ta' San Anton Abbati. Ir-rettur ta' dak iż-żmien kien Dun Ġużeppi Grech. Hu dam jieħu ħsieb din il-kappella bejn l-1904 u l- Għalhekk dan il-Bambin, xogħol l-istatwarju Il-Bambin tal-Milied, xogħol magħruf Karlu Darmanin sab il-kenn tiegħu f'dan il- ta' Karlu Darmanin li miegħu maqdes devot biex jibqa' magħna tul is-snin. Darmanin hu hemm marbuta ġrajja kurjuża meqjus bħala l-prinċep ta' l-istatwarji Maltin. Fost il- lokalitajiet li stagħnew bix-xogħlijiet tiegħu, insemmu lill-Mosta. Din il-parroċċa għandha sitta mid-disa' vari li jiffurmaw is-sett tal-Ġimgħa l-Kbira li ħarġu minn taħt l-idejn maġiċi ta' Karlu Darmanin. Il-Beatu Ġorġ Preca Nhar id-9 ta' Mejju 2001, fuq il-Fosos tal-Floriana, il-Papa Ġwanni Pawlu II ibbeatifika lil Dun Ġorġ Preca, Nazju Falzon u M. Adeodata Pisani. Imqanqal minn dan il-jum storiku, l- iskultur Mosti Lessju Fenech (li jiġi t-tifel ta' Manuel Fenech dak li ħadem l-istatwa ta' San Anton) sawwar mit-tafal, statwa l-ġmiel tagħha li turi lil Beatu Ġorġ Preca flimkien ma' tifel ċkejken. Din l-istatwa tassew sabiħa, li hi l-ewwel waħda tax-xorta tagħha, ġiet irregalata lil Dun Salv biex tkompli ssebbaħ lil din il-kappella Mostija. Biex tkun kompluta b'kollox, il-kappella f'ġieħ il-qaddis Anton, ġiet imżejna b'Via Sagra ta' ċertu livell artistiku. Fl-1985, il-kuratur ta' din il-kappella, Franġisk Tonna twebbel li jordna Via Sagra oriġinali. Din ix-xewqa ġiet imwettqa mill-pittur Pawlu Camilleri Cauchi. Fejn tidħol l-arti sagra fil-knejjes tagħna, Cauchi għamel isem għalih. Fil-fatt, hu jiġi iben l-istatwarju magħruf Għawdxi Wistin Camilleri. Il-fidili ta' din il-pjazza ta' San Anton għadhom sa żmienna jżommu b'għożża dan it-talb tradizzjonali, ispirata mill-immaġni dettaljat tal-Via Sagra tagħhom. Statwi tal-ġebel U hekk kważi ġejna fi tmiem ta din il-mawra kulturali li għamilna f'din il-kappella Mostija u li hi mogħnija b'tant ħwejjeġ sagri li jolqtu l-għajn kurjuża tal-viżitaturi. Iżda jonqos li ngħidu kelma fuq żewġ statwi tal-ġebel li saru lejn l-aħħar tas-seklu għoxrin. Dawn qegħdin jgħinu tgħidx kemm biex l-ambjent Malti f'dan il-misraħ qadim ikompli jitkattar u jisbieħ. Fuq iz-zuntier naraw niċċa sabiħa li fiha tinsab għall-irdoss, statwa tal-Madonna tal-Karmnu. Dari, din ix- xbieha kienet meqjuma f'niċċa fi Triq il-Kungress Ewkaristiku, wara ġiet mogħtija mill-familja Għal paġna 39 Minn paġna 38 In-niċċa li nbniet apposta, għamel tajjeb għaliha l-ex Sindku tal-lokal, is- Tefgħa ta' ġebla 'l bogħod nilħmu statwa kbira f'ġieħ San Anton. Dun Salv Magro ilu jaqdi l-ministeru pas- torali tiegħu f'din il-knisja ċkejkna għal bosta snin. Fl- 1996, hu ċċelebra l-ħamsin sena tiegħu bħala saċerdot. Biex dan l-anniversarju ma jintesiex, fl-istess misraħ waqqaf xbieha ħelwa f'ġieħ dan il-qaddis. Din l-istatwa nħadmet minn Tarcisio Montabello li jiġi t-tifel ta' l- iskultur magħruf Marco Montabello. L-ispejjeż ħallas għalihom is-Sur Ġużeppi Grech. Il-kxifu t-tberik ta' din l-istatwa saru nhar il-Ħadd 26 ta' Jannar, 1997, f'jum il-festa ta' San Anton Abbati. Il-leġġenda Fost ix-xjuħ li hemm jgħixu bieb u għatba ma' din il- kappella, hemm minnhom min għadu jemmen fil- leġġenda ta' dan l-eremita. San Anton hu magħruf bħala l-kustodju ta' l-infern għax hu nnifsu għadda minn ħafna taqbid u tentazzjonijiet maħluqa mix-xitan. Huma jgħidulek li kif San Ġużepp joqgħod idaħħal id- devoti tiegħu l-ġenna bil-moħbi, hekk ukoll San Anton jintasab fejn il-bieb ta' l-infern jeħles lid-devoti tiegħu mis-saħta eterna. Grazzi għal dawn l-anzjani, dan il- kult minsuġ ma' dan il-qaddis għadu magħna fil- millenju l-ġdidl L-għożża tal-Mostin Il-Beatu Dun Ġorġ Preca flimkien ma' Aħna l-ulied tal-moderniżmu u l-informatika, xorta tfajjel tad-dutrina. Din l-istatwetta waħda għad fadal fil-ġewwieni tagħna, dik l-imħabba ħelwa saret fis-sena 2001 mill-iskultur San Anton Abbati, l-istatwa ewlenija, maħduma mill-Mosti Manwel Fenech fis-snin sittin bit-tħabrik tal-kuratur Franġisk Tonna għal dak il- Mosti Lessju Fenech wirt għażiż li fdawlna missirijietna. Il-kappella ta' San Anton Abbati hi eżempju ċar ta' l-għożża li għandhom il-Mostin. Għadu jsir sal-lum b'mod regolari l-quddies matul il- ġimgħa kollha, inkluż il-Ħdud u l-Festi ewlenin. F'nhar il-festa ta' San Anton, din il-kappella ħelwa tkun l- għaxqa tan-nies tal-madwar. L-opri sbieħ li semmejna f'din il-kitba flimkien ma' ornamenti oħra, inkluż id- damask ħamrani jagħtuha bixra eleganti u rikka kif tabilħaqq tkunl Altru li mhix kappella sempliċi kif iħobbu jiddiskrivuha xi wħudl Joseph Borg u John A. Sant, It-Toroq tal-Mosta, (Kunsill Lokali Mosta) 1998 Victor J. Galea, Qwiel u Qaddisin, (Calvpso Island Pubblications) 1999 Brian Bonnici, Dell is-Salib fil-Gżejjer Maltin (SKS) 1999 Il-Mosta Nru 159 (Jannar-Marzu 1996) paġna 11 Il-Mosta Nru 152 (Settembru-Diċembru 1993) paġna 12 Soċjetà Filarmonika Nicolo Isouard Mosta (programm tal-festa 1997 Soċjetà Filarmonika Nicolo Isouard Mosta (programm tal-festa 1992 Ħajr lil Dun Salv Magro u Franġisk Tonna ta' l-għajnuna li tawni.