Ġisem l Żur ES bin miż. kullhadd.com LORENZI: L-AQWA KAPTAN KURSAR TA' ZMIEN L-ORDNI Fl-intervista tad-19 ta' Jannar trattajna l-kap- tani kursara minn Zelalich sa Mitrovich li kienu jwettqu l-kors bil-permess. tal-Ord- ni ta' San Ġwann. Qrajna kif bejn il-kaptani kienet qisha ffurmat għaqda, fejn mhux biss jiżżewġu u. jżewġu lil uliedhom flimkien u jagħmluha ta' parrini tat-tfal ta' xulxin, iżda jaqbżu wieħed għall-ieħor fl-inqaqar kollha li jinqalgħu. Illum, Liam Gauci, Kuratur tal- Mużew Marittimu, se jagħtina aktar infor- mazzjoni fuq il-Kaptan Guglielmo'Lorenzi. Fejn insibuh lil dan Lorenzi fl-istorja ta' pajjiżna2 Kien fl-1745 'meta l-Kaptan Korsikan Francesco di Natale daħal: fil-Port il-Kbir ta' Malta b'bastiment itajjar bandiera tar-re ta' Sardinja: Miegħu, abbord kel- lu tifel ta' 11-il sena, li kien qed jammira lil Malta għall-ewwel datba. Dan it-tifel ċkejken fl-età kien ħuh tar-rispett min-naħa ta' ommu. Kien jismu appuntu, Guglielmo Lotenzi. Ma nafu bl-ebda skop għaliex Lorenzi ġie Malta, iżda aktarx li ġie peress li ħutu tar-rispett ak- bar minnu, kienu jgħixu hawn u kienu ilhom is-snin jaħdmu bħala kursara. X'nafu fuq tfulitu f'pajjiżna Ftit li xejn. Aktarx twieled f'Non- za, Korsika u bħala ġuvnott, fis- snin 1760, involva ruħu fin-Navv tar-Repubblika Korsikana. Madankollu, aktar importan- ti hu li għalkemm tgħallem is- sengħa bħala bniedem tal-baħar, ma damx ma sar kaptan. Il-pro- fessjoni tiegħu tgħallimha għax minn ċkejken serva ma' wħud mill-aqwa kursari ta' żmienu, bħal Hieronpmus Preziosi kif ukoll ħutu tar-rispett Giacomo u Fran- cesco Di Natale. Għalkemm kien moħħu fil- kors, kif stqarr hu stess lill-Kur- ja ta' Malta, kif kiber aktar, ried jiżżewweġ. Fil-fatt, fl-1756 iżżew weġ lil Angela Gelfo, bint kur- Il-quddiesa taż-żwieġ saret fil-knisja ta' San Pawl il-Belt u kellhom żewġt itfal, li-mitulhom żgħar. Jiġifieri Lorenzi baqa' jgħix fostna wara li żżewweġ' Hu kien qed jikseb isem ġmie- lu fix-xogħol ta' kursar u spiss kien iżur pajjiżu — Korsika, waqt il-fażi: Repubblikana qasira, taħt it-tmexxija ta' Pasquale Paoli. Jingħad li l-ewwel bastiment li qatt kellha r-Repubblika Korsikana, ingħata mill-Gran Mastru nnifsu lil Paoli. L-Ordni kellha bosta in- teressi f'Korsika u għalhekk kien jaqblilha żżomm l-aqwa relazz- jonijiet. Meta sfaxxat ir-Repubblika Korsikana u waqgħet f'idejn l-ar- mati Franċiżi, ħafna Korsikani sabu refuġju f'Malta. Dik il-ħabta kienet, li Lorenzi ġie jgħix Malta għalkollox. Il-ġrajjiet li seħħew f'Korsika influwenzaw bil-bosta liż-żagħżugħ Lorenzi u dan kollu hu importanti li nżom- muh f'moħħna meta nippruvaw nifhmu : d-deċiżjonijiet. futuri tiegħu. Allura meta nsibu lil Lorenzi bħala kaptan tal-kors7 Bejn l-1750 u l-1760, Lorenzi kiseb esperjenza biżżejjed fuq il- baħar u probabbilment teputazz- Xambekk waqt maltempata. Eks voto fis-Santwarju tal-Ħerba Birkirkara taħt bnadar differenti, waqt li kien għadu jaħdem bħala ħaddiem pri-' vat. k Fis-snin ta' wara l-1750: qeda ħidmiet taħt il-bandiera tal- Prinċep ta' Monaco u bejn l-1773 u l-1774: serva taħt il-bandiera tar-Re taż-żewġ Siċilji. Dan kol- lu għamlu waqt li uża lil Malta bħala bażi. Iżda l-aktar ħidmiet ibsin li jissemmew fuq Lorenzi, huma l-vjaġġi b'waqfien tempo- ranji taħt il-bandiera tal-Ordni ta' San Ġwann u l-bandiera tal-Gran Masttu. Fl-1767, il-Gran Mastru Em- manuel Pinto tah il-kmand tal- iżgħar, iżda daqstant importanti, vaxxell privat: il-feluka bl-isem Ta Vittoria' li titħaddem minn 30 raġel. U b'dan il-vaxxell, wera l-ħila li kellu2 Iva, mill-ewwel irreġistra l-qab- diet. Madankollu, b'xorti ħażina kellu jħallas bil-ħajja ta' sitt mem- bri tal-ekwipaġġ tiegħu, iżda minn hemm naqqax isem: mill-aqwa għall-kumplament. tal-karriera li sawwat. Minkejja li kienet' karriera ħarxa uli tinbidel minn waqt għal ieħor, bdiet tifforma ħajja lus- suża għal dan il-Kaptan Korsikan żagħżugħ, Lorenzi tista' tgħid li qatta' s-snin ta' wara l-1770 fuq il-baħar. Il-maġġoranza ta' ħidmietu tins- ab reġistrata kemm. fil-volumi tal-Qrati Maltin, kif ukoll fl-atti notarili marbutin mal-kors. Insibuh fuq xi qoxra oħra tal-baħar lil Lorenzi7 Iva, fl-1777 kien fuq xambekk, itajjar il-bandiera tal-Ordni ta' San Ġwann. Taħtu kellu ekwi- paġġ ta' mill-inqas 75 baħri. Telaq mill-Port fis-26 ta' Diċembru, lejn Capo Passero fi Sqallija, iżda meta kien f'nofs ta' baħar, ix-xambekk intlaqat mill-borra u xiħ qawwi. Tant kien temp ħażin li l-feluka (id-dgħajsa ċkejkna li jkollu l-bas- timent) intilfet. Fortunatament iżda, ħadd ma tilef ħajtu. Meta l-bastiment qabad ir-rot- ta 1 fuq lejn Kalabrija, qasam il-Baħar Joniku għal Ċefalonja. Hemmhekk ankra, iżda ma setax ikompli jbaħħar minħabba l-mal- temp. Kien fit-13 ta' Jannar li Lo- tenzi rnexxielu jitlaq minn Ċe- falonja, iżda deher li kien vjaġġ għalxejn u beda l-garr fost l-ekwi- paġġ. Ix-xitwa kienet qalila ferm u l-kesħa xxoqq l-għadam, tant li x-xambekk kellu jqatta' xahrejn f'Monte Santo. Meta t'temp. qagħad, Lorenzi fnexxielu jitlaq mill-gżira — biex kellu jerġa' jirritorna mill-ġdid. Il-proviżjonijiet . abbord : naqsu drastikament'u xtara 150 kg ta' qamħ mhux mitħun. Hu kien jaf li l-qamħ mhux maħdum ma kien jiswa għal xejn, iżda mill-kuntatti li kellu f'Argentiera (illum Kim- olos) kien jaf li jippreċessawhulu u jaħmuhulu f'ħobż ili ki paġġ. Ivvjaġġa għal Argentiera fejn niżżel il-qamħ, iżda kellu jaħrab immedjatament hekk kif waslet l-aħbar li żewġ xambekki kienu qed ifittxuh u waslu fejn kien hu. Salpa lejn Santorini u wara. ftit jiem, meta fuq il-kosta kollox deher kwiet, reġa' mar Atgentiera mnejn: kiseb il-ħobż moħmi. Minkejja dik l-attività kollha, Lorenzi ma kellu xejn x'ju- ri l-erba' xhur li għamel fuq il-baħar. Jiġifieri kellu jiġi lura €4..iskjavità tiegħu ma damx, għalkemm ħadd ma jaf meta ġie lura. Li hu żgur huli fl-1773 reġa' beda jaħdem 'il barra minn pajjiżna u applika għal-liċenzja biex ibaħħar żewġ bastimenti kbar taħt il-kmand tiegħu Malta b'idu f'iduż ' Hekk kien jidher, iżda hu ried jikseb xi priża, u malajr. Kmieni fl-għodwa tal-25 ta' Mejju, qrib Anatolja, lemaħ żewġ bastimenti. Tahom l-assalt u rnexxielu jaħtaf- hom. Il-bastimenti kienu qed ibaħħru lejn Jaffa u Acre rispetti- vament. Il-ħażna tagħhom kienet tikkonsisti f'ross, melħ u numru kbir ta' passiġġieri. La Lorenzi u lanqas l-ekwipaġġ tiegħu ma riedu jemmnu lil għajnejhom. Iż-żewġ bastimenti kienu qed iġorru 98 persuna, fosthom num- tu kbir ta' nisa u tfal. Din kienet l-akbar qabda li saret, probabbil- ment l-ikbar waħda tas-seklu. Issa, Lorenzi kellu: jaħseb f'żewġ affarijiet importanti: kif se jbigħ il-priża li kellu, u kif se jżomm lill-iskjavi ħajjin. F'dak iż- żmien, kull kursar kien ifittex li jbigħ fil-pajjiżi tal-Lvant lin-nies li jaqbad. Sadanittant, l-iskjavi li kel- lu Lorenzi kienu jeħtieġu l-ikel u l-ilma, kumdità skarsa fuq l-eww- el bastimenti tad-dinja moderna. Mela f'salt wieħed ried jieħu ħsieb aktar mid-doppju tal- ħluq li kellu bħala knee X'għamel ' iċ-ċirkustanzi ibsin, hu sab il-ħin jaqbad żewġ bastimenti oħra, u żied erba' erwieħ mal-iskjavi li kellu. Iżda l-kundizzjonijiet għall-isk- javi abbord kienu ħarxa għall- aħħar, tant li tul il-vjaġġ, tmien skjavi mietu. Hawn, Lorenzi beda jibża' li l-iskjavi setgħu jaħarbu jew iqajmulu rewwixta. Kellu biċċa xogħol iebsa. Ħa xahrejn. Daħal fil-Port fis-26 ta' Lulju. Issa li kienu Malta, seta' jibda bl-irkant u hu u l-ekwipaġġ tiegħu bdew jikkalkulaw il-prof- itti. Statistikament, fl-1778, il- kursata: tal-Ordni. kienu qabdu 142 skjav tul is-sena. B'hekk, il-95 li qabad Lorenzi tqiesu b'suċċess enormi għall-kursara li jtajru l-bandiera tal-Ordni. Mhux fostna biss, għax ma' kul- limkien beda jissemma. 'Tant li lejn tmiem is-seklu 18, kien magħruf sew fid-dinja Mediter- ranja. Terġa' sa mill-1769, ħbie- bu stess bdew jistqarru li r-rep- — mutazzjoni tiegħu kienet ta' kursar Il-liġijiet tal-Ordni ta' San Ġwann u tl-Navv kienet tesiġi li kull sk- jav abbord kellu. jingħata. tliet. ħobżiet kuljum li jiżnu 40 uqija (113: ke): Issa jekk nikkunsidraw li Lorenzi kellu 98 skjav abbord, kellu i mill-inqas 110 ke kuljum għalihom biss. Iżda: kap- tan. ta' bastiment tal-kursari ma kienx marbut legalment b'dawk iliġjiet. Madankollu, hu importat ti nikkunsidraw l-inkwiet li kien qed jaffaċċja Lorenzi. Iżda hu tħielha għal Jaffa, fejn ippjana li jbigħ il-merkanzija li kellu. Hemm bagħat lil wieħed mir-rais (kap- tan) tal-bastiment biex jinnego- zja prezz għall-ħelsien tal-iskjavi. Allura l-iskjavi baqgħu ma nbigħux7 Lorenzi telaq minn hemm u baħħar lejn Bejrut biex jipprova jinnegozja l-merkanzija hemm. Il-gvernatur Franċiż offra 15,000 pjastra —ammont qawwi għal dak iż-żmien. Madankollu, Loren- zi emmen li f'Malta, seta' jikseb prezz aħjar. Għalhekk iddeċieda li jiġi lura Malta bla telf ta' żmien. Kien vjaġġ perikoluż għall-aħħar. S'issa kienet xterdet l-aħbar li l-kursar Malti Guglielmo Lorenzi kien qabad numru kbir ta' skja- vi; u kien qed isibha bi tqila biex iwassalhom hawn. min joħroġ jgħinu Mill-istorja jidher li ma kienx hemm għalfejn, għax f'dawk Fost dawn kien hemm il-Kaptan Giuseppe Franceschi, li 'qal lill-uffiċjali tal-Port f'Malta li n-nies ta' Morea stqarrew li kien insultahom meta ħataf vapuri li kienu qed jinnavigaw bil-pass- aport tagħhom. Tant hu hekk li qabduh skjav. Iżda fl-istqarrija tiegħu lill-aw- toritajiet f'Malta, Franceschi qal li l-kaptan tiegħu u xi nies tal-ekwi- paġġ niżlu f'dgħajsa żgħira u qadfu lejn ix-xatt ta' Morea biex jiftiehmu fuq il-prezz tal-irkant tal-iskjavi. Hemmhekk, inqabdu skjavi huma stess. Franceschi qal li hu kien baqa' fuq ix-xambekk u meta ta l-qagħ- da gravi li kien spiċċa fiha l-kap- tan, ħarab lejn Malta bil-kumpla- ment tal-ekwipaġġ. : Jiġifieri dak kien it-tmiem ta' Lorenziż L-iskjaviti tiegħu ma damx, għalkemm ħadd ma jaf meta ġie lura. Li hu żgur hu li fl-1773 reġa' beda jaħdem 'il barra minn pajjiż- ma.u applika għal-liċenzja biex ibaħħar żewġ bastimenti kbar taħt il-kmand ieġar frejgata bl-isem ta' La Vittoriosa u xambekk bl-is- em ta' Il Falcone. Li kaptan kursat ibaħħar b'żewġ bastimenti taħt il-kontroll tiegħu biss hi xi ħaġa li tari kienet issir. X'ġara waqt din l-ispedizzjoni qajla jingħad. Li hemm reġistrat hu li fl-10 ta' Mejju, 1783, iż- żewġ bastimenti taħt il-kmand ta' Lorenzi ħarġu mill-ibħra Maltin. Fil-ħamsa ta' filgħaxija tal-5 ta' Awwissu, ix-xambekk reġa' lura fil-Port. b'bastiment maqbud. Ħamest ijiem wara, il-frejgata waslet ukoll bi priża oħra. Lorenzi ma reġax baħħar qabel is-7 ta' Settembru, u din id-darba ħarġet il-frejgata biss għall-kors. X'setgħet kienet it-taġuni għal dan7 Spjegazzjoni plawsibbli setgħet kienet li Lorenzi kien sar uġigħ ta' tas għall-Ottomani, li ħejjew va- put biex isibuh meta jkun fuq il- baħar, jaħtfuh u jwaqqfu d-dannu li kien qed jikkaġunalhom fin-ne- Jingħad li fil-fatt, il-bastiment Ottoman irnexxielu jsib lil dawk ta' Lorenzi u aktatx qamet battal- ja kbira. Il-bastiment ta' Lorenzi mhux: biss irnexxielu jaħrab. is- saram kollu, talli rnexxielu jaqbad bi skjavi lill-irġiel li kienu qed jikkaċċjawh. Kien ġera d-demm, tant li 62 pirata Tork inqatlu. Bir-ritorn taż-żewġ bastimenti tiegħu fil-Port, ix-xambekk seta' kellu ħsara kbira, jew ma kienx hemm' biżżejjed nies kapaċi li seta' jefġa' joħroġ biż-żewġ hi menti fuq il-baħar. Il-kuraġġ u l-ħeġġa li wera tii renzi tul l-ispedizzjoni tiegħu tal- 1783 kisbitlu l-applaws tan-nies ta' żmienu. Anki l-Prinċep ta' Malta, Emmanuel de Rohan, on- ora lil Lorenzi b'medalja tad-de- heb. Minn hawn 'il quddiem, il-karriera ta' Lorenzi baqgħet tissaħħaħ. Il-qofol tal-karriera ta' Lorenzi bħala kaptan kursar Malti aktarx intlaħaq fl-1787. Fir-rebbiegħa ta' dik is-sena, Lorenzi kien qed ilesti l-karti kollha meħtieġa biex ibaħħar fil-Mediterran għall-kors. Il-kaptan beda jarma wieħed mill-akbar u l-aktar bastimen- ti tal-kursari qawwijin li seta' jinħadem f'Malta. Kien il-bas- timent li fuqu kellu 54 kanun, bl-isem ta' La Fama. Id-dettalji fuq dan il-vjaġġ m'ilhomx wisq li nstabu u l-informazzjoni li jagħtu hi immensa. Il-bastiment li ntrama għal din l-okkażjoni kien frejgata. il-kaptan għabba kwantità kbira — ta' ikel u armamenti, biex j, lin-nies tiegħu jiksbu dak li kien Eventwalment, il-bastiment telaq minn Malta fis-6 ta' Mejju 1787 u għandna dokument li jagħti l-lista kompluta tan-nies abbord. Jidher li Lorenzi kellu madwar 230 raġel, li minnhom, 146 kienu baħrin Maltin. L-ispedizzjoni kienet suċċess. Il-frejgata baħħret għal Ċefalon- ja, Zakvnthos u mbagħad għal Kreta. Meta ma nstabet ebda priża, il-Kaptan baħħar lejn Rodi, fejn ġera wara xambekk, li ċeda mill-ewwel. Kien ta' Mahmet Aga, Gvernatur ta' Rodi, li f'ir- kant kien iġib ħafna flus. Għalhekk l-ispedizzjoni inġen- erali kienet suċċess kbir u l-prof- itti miksuba mill-prejjeż f'Malta f'Jannar ta' wara, ħallew profitt ġeneruż għal dawk kollha invo- L-armamenti kollha u n-nies li kellu fuq La Fama kienu destina- ti biex jakkumpanjaw lil Lorenzi fuq kapitlu ieħor. ta' ħajtu: dak ta' kursar Russu. Il-kisbiet ibsin tiegħu għoġbu ferm lill-Kżarina, li ddekoratu bil-medalja tal-Ordni ta' San Ġorġ għas-servizzi offruti. Wara l-1790, il-Kaptan Loren- zi 1ma teġax luta fuq il-baħar bħa- la kaptan kursar, għalkemm l-in- volvimenti tiegħu fil-kors Malti kompla. Fl-1795 insibuh iservi bħala eżaminatur għall-Kaptan Felice Micallef fl-aħħar eżami li kellu biex jikkwalifika bħala kap- tan tal-kursari. L-ewwel paġna tal-'Logbook' miżmum mill-iskrivan ta' La Fama L-armamenti fuq il-frejgata La Fàama