DR ĠUZEPPI DEMARCO (1718-1793) Iben Bormliż Dr Horatio Caesar Roger Vella B.A. (Hons.), M.A., Pb.D., Senior Lecturer tal-Latin u l-Grieg fl-Università ta' Malta Fl-okkażjoni tal-festa ta' l-Immakulata Kunċizzjoni tal-belt ta' Bormla, tkun ħaġa xierqa li wieħed ifakkar iben din il-belt li għex żewġ sekli ilu u li forsi ma tantx smajna fuqu. Ġużeppi Ġwanni Antonju Demarco twieled f'Bormla fit-2 ta' Jannar, 1718, minn Paolo u Pawlika Brincato, u ġie mgħammed l-għada, it-3 ta' Jannar, fil-knisja ta' Bormla mill- kappillan, Dun Ġwann Krisostomu Crispu. Il-parrinijiet tiegħu kienu Ġwanni Marija Zammit, bin Mattew, u Ursula de Marino, mart Corrado. Ħutu ta' qablu kienu Fortunato, Marija u Salvu, u dawk ta' warajh kienu Pietru Pawlu, Ġwanni, Filippa, Digniamerita u Antonju. ' Ġuzeppi Demarco studja f'Bormla fi skola privata mmexxija minn ċertu Dun Ġużepp Callus. Hawnhekk beda l-interess kbir ta' Ġużeppi Demarco fil-grammatika u fir-retorika, tant li meta spiċċa fil-Collegium Melitense, fil-Belt Valletta, li kienet l-istituzzjoni terzjarja li kellha Malta qabel it-twaqqif ta' l- Università, huwa spikka fil-Latin, li bih, dak iż-żmien kienu Dr Giuseppe Demarco jitgħallmu u jiktbu.2 Għalkemm is-suġġett tiegħu kien il-Mediċina, speċjalment fuq in-nifs, kien tant mgħallem fil-Latin, li spiċċa biex kiteb diversi kotba bil-Latin, fosthom id-Dissertatio phvsiologica de respiratione, ejusque uso primario, li jitratta fuq in-nifs, it-Tractatus mechanicus de non naturalibus, li huwa trattat mekkaniku fuq affarijiet mhux naturali, id-De lana rite in secunda et adversa valetudine adhibenda opus, fuq l-użu tas-suf fuq il- bniedem, id-Dissertatio de usu et abusu chocolatae in re medica et morali, fuq l-effett taċ-ċikkulata fuq il-bniedem, u d-De aeris pulmoneo in sanguinem aditu. Dan ta' l-aħħar kien jitratta fuq id-dħul ta' l-arja mill-pulmun għal ġod-demm, u kien indirizzat lil ċertu Sebastiano Pauli, u l-iskop li kitbu kien biex jiddefendi lill-ex-professur tiegħu ta' l- Università ta' Montpellier, fejn kien speċjalizza fl-1742, Francois de Sauvages, minn pubblikazzjoni oħra, kontra dak li kien jgħallem de Sauvages, minn wieħed anonimu.$ Minkejja li ħafna affarijiet li ntqalu f'dawn il-kotba m'għadhomx applikabbli, jibqa' l- fatt li permezz ta' Demarco illum nafu sew xi stat laħaq it-tagħlim fuq il-mediċina. Barra minn hekk, din il-kitba ta' Demarco turi mhux biss il-prolifiċità tiegħu, imma wkoll il- fama tiegħu internazzjonali u l-abbiltà tiegħu li jikteb fuq suġġett tqil u bil-Latin. Din il- fama waslet ukoll f'widnejn diversi Gran Mastri ta' Malta, li appena nħasset darba minnhom il-ħtieġa li Mustafà Pasha ta' Tripoli, fil-Libja, jiġi ttrattat minn marda, Ġiżeppi Demarco ntbagħat hemm minn de Rohan. Kienet din l-esperjenza li spirat lil Ġużeppi Demarco jikteb l-Opusculum de Medicina Tripolitana, li fil-fatt qatt ma ġiet ippubblikata.' Din l-istess fama ta' Ġużeppi Demarco qanqlet ħafna għira kontrih, u b'riżultat ta' disgwid li qam bejnu u t-tobba l-oħra, sa anke qala', għal żmien qasir, sospensjoni fix- xogħol tiegħu bħala tabib. Iżda din il-ħaġa ma tantx tidher li kkonfondiet lil Ġużeppi Demarco, għax iktar minn tabib u speċjalista, huwa kien riċerkatur u kittieb.5 Mill-bqija ta' tagħrif fuq ħajtu, jidher li Ġużeppi Demarco għex fl-Isla bħala tabib privat ta' sinjur kbir, u, wara, fil-Belt Valletta.S Fir-reġistri taż-żwiġijiet tal-parroċċa ta' Bormla, ma jidher ebda żwieġ ta' Ġużeppi Demarco, u l-anqas ta' missieru Pawlu. Jista' jagħti l-każ li missieru u ommu żżewġu f'parroċċa oħra u, ftit wara, ġew joqogħdu f'Bormla. Informazzjoni relevanti tgħid li fit-13 ta' Awissu ta' l-1793, Ġużeppi Demarco ġie midfun fil-knisja ta' Bormla. L-entratura ta' din in-notifika fil-Liber Defunctorum (Vol. VIII, f. 68v.) tal-Parroċċa ta' Bormla, fil-pożizzjoni tagħha fil-qiegħ tal-paġna, tikkonferma li Dr Demarco miet il-Belt,7 fejn kien qed jgħix, u mhux f'Bormla fejn indifen fil-qabar li missieru pprepara għal martu, għalih innifsu u għat-tfal. L-iskrizzjoni fuq dan il-qabar m'għadhiex tidher fil-knisja, izda din kienet taqra hekk: Din l-iskrizzjoni tgħid li 'Pawlu Demarco, matul ħajtu, ipprepara dan l-epitafju għall- maħbuba martu Pawla li mietet fis-16 ta' Mejju ta' l-1730, għalih innifsu u għal uliedu, sabiex bħalma l-kamra tas-sodda kienet għaqqdet imħabbithom, hekk ukoll il-qabar jgħaqqad l-irmied ta' l-istess', Fl-aħħamett għandna l-informazzjoni l-oħra mill-Liber Defunctorum Wol. IX, f.220) tal-Parroċċa ta' Bormla li tgħid li l-armla tiegħu, Vincenza, mietet ta' 67 sena fid-29 ta' Ottubru, 1816, fil-Belt Valletta, u ndifnet fil-qabat tal-familja ta' żewġha fil-knisja parrokkjali ta' Bormla. Dan ukoll ma jaqbilx ma' dak li jgħid Galea', li Ġuzeppi Demarco żżewweġ lil Maria Caruana f'Bormla fit-13 ta' Ottubru ta' l-1748. Fil-fatt, il-Liber Matrimonivum (Vol. IV, f.186v.) tal-Parroċċa ta' Bormla jgħid li fit-13 ta' Ottubru ta' l- 1748 iżżewġu Ġużeppi de Nurchi u Maria Caruana, u mhux Ġużeppi Demarco u Maria Caruana. '- Liber Baptizatorum, Parroċċa ta' Bormla, Vol. Din l-informazzjoni ma taqbel xejn ma' dak li jgħidulna R. Mifsud Bonnici, Dizzjunarju bijo-biblijografiku nazzjonali Malti, Dipartiment ta' l- Informazzjoni, Malta, 1960, s.v. Għal aktar informazzjoni fuq dawn il-pubblikazzjonijiet ta' Demarco u manuskritti oħrajn, ara H.C.R. li huwa in print u ppubblikat mill-Malta Universitv Publications. Marco, Giuseppe', u Galea, 7. R. Ellul-Micallef, 'It-tobba Maltin matul iż-żminijiet', T. Cortis ed., Kungress Nazzjonali: L-identità kulturali ta' Malta, Malta, 246. Vassallo, 34, Galea, 4 u 6, u Mifsud Bonniċi, s.v. 'De Marco, Giuseppe', bi żball jgħid li d-data tal-mewt ta' Ġużeppi Demarco mhix magħrufa.