139 L-EQDEM ĠABRA TA' LIĠIJIET Lil sħabi, studenti tal-Liġi Il-liġijiet huma l-qofol ta' kull pajjiż. Huma jżommu l-poplu marbut flimkien u jmexxuh fi triq walida, fit-triq tal- ġid, tal-qawwa, tal-kobor, Neħħi l-liġijiet jew għammar poplu b'liġijiet ħżiena, u l-pajjiż isir bħal dar mibnija b'ħaġar bla tajn, blial bniedem marid bil-mard irqiq li jifnih sal-mewt. Għalhekk is-slaten, li riedu l-ġid u l-kobor ta' arthom, l-ewwel ma ħasbu fil-liġijiet. Daħħlu liġijiet ġodda, neħħew oħrajn li ma baqgħux jiswew, biddlu oħrajn biex iqabbluhom mat- tibdil taż-żmenijiet, u ġabru f'ġabra waħda l-liġijiet kollha li fuqhom għandha timxi l-ħajja tal-pajjiż. Hekk għamel is- sultan Gustinjan li bil-għajnuna ta' ħafna għiorrief ġabar fis- sena 527 il-liġijiet kollha tas-saltna ta' Ruma f'ġabra li għadha tissemma b'ismu Codice di Giustiniano. Hekk għamel ukoll Federik, sultan ta' Sqallija fis-sena 1231, li kien jaħkem ukoll fuq Malta; hekk għamlu l-Gran Mastri Manoel fis-sena 1723 u De lohan fis-sena 1784. Jekk induru dawra mal-istorja tad-dinja, niltaqgħu kul- limkien u fiż-żmenijiet kollha ma slaten li għamlu ġid lil pajjiżhom b'liġijiet tajbin. Iżda fosthom kollha rrid insemmi wieħed biss, l-eqdem wielied li ismu jibqa' jissemma sal-aħħar żmenijiet. Ħammurabi kien sultan ta' Babel madwar elfejn sena qabel Kristu. Dak iż-żmien is-saltna ta' Babel kienet maqsuma u taħt il-ħakma tas-slaten ta' Għielam. Bil-ħila tiegħu Ħammurabi qanqal minn fuqu l-madmad ta' Għielam u għaq- qad flimkien saltna wafida, is-saltna ta' Babel, liielsa minn kull ħakma barranija. Biex aktar isaħħaħ l-għaqda tas-saltna tiegħu Ħammurabi ħaseb malajr għal-liġijiet; biddel x'uħud minn- hom u żied olirajn u ġabarhom kollha f'ġabra li l-għorrief semmewha Codice ta' Ħammurabi. Minqux fuq ħaġra sewda għolja 7 piedi u nofs, sabuh il-Franciżi huma u jħaffru fil- belt ta' Susa, ftit il-fuq mill-golf tal-Persja bejn Diċembru 1901 u Jannar 1902. Illum qiegħed Pariġi fil-mużew ta' Louvre (tinqara Luwvr). Din il-ġabra ta' liġijiet turina f'mera kemm kien il-qud- diem il-poplu ta' Babel f'dawk iż-żmenijiet il-qodma, meta l-ġnus kbar tal-lum kien għadhom anqas biss ma twieldu. Għalkemm huma. liġijiet magħmulin għal-poplu li jemmen bl-allat u li kellu drawwiet li ma jaqblux mad-drawwiet taglina madankollu x'uħud minnhom ma jagħmlux għajb lill-għerf ta' żmienna, juru ħila, dehen u għaqal fit-tmexxija ta' dak il-ġens kbir u qawwi. Insemmi hawn xi ftit minnhom li jistgħu jitqabblu u jixxiebhu mal-liġijiet tagħina. Il-familja kienet minn dejjem magħrufa bħala sies ta' kull nazzjon, u għalhekk il-liġijiet ta' kull pajjiż ħarsu dejjem lejn il-familja u ħasbu fiha fuq kull ħaġa offra. Fil-liġi ta' Ħammurabi r-raġel huwa ras id-dar. Iż-żwieġ isir bil-miktub inkella ma jgħoddx. L-għarus iħallas lil missier l-għarusa, jew jixtri l-għarusa minn għand missierha, u lill-għarusa jiktbilha xi ħaġa mill-ġid li jkollu, li tibqa' għaliha wara mewt ir-raġel. Pieni ħorox kellhom il-miżżewġin u l-għarajjes li jonqsu lil xulxin u jatu wiċċ lil ħaddieħor, Iż-żwieġ huwa sal-mewt; iżda jekk il-mara hi mtajjra, ma taħsibx fid- dar, iġġib il-ġlied, żewġha jista' jħarrikha u jinfired minnha; u jekk ir-raġel hu mtajjar, ma jaħsebx fid-dar u anqas f'martu, l-mara tista' tħarrku, taqbad ħwejjiġha u tmur għand mis- sierha. Jekk mara ma jkollhiex ulied, żewġha jista' jiżżewweġ waħda oħra. Jekk raġel jinfired minn martu, għax ma għan- dhiex ulied, iroddilha l-ġhież u dak li jkun kitbilha, u jekk ma jkun kitbilha xejn, jatiha flus. Iżda jekk il-mara jkollha ħtija ma tieħu l-ebda ħabba minn għand żewġha. Skond il-ligi tagħna wkoll (Ara Ordinanza No. 1 del 1873 Tit: I, Cap. IIL) il-miżżewġin jistgħu jinfirdu minnħabba xi litijiet kbar ta' wieħed minnhom, u.jekk il-ħtija tkun tal-mara titlef dak li jkun kitbilha żewġha, fil-kitba taż-żwieġ. Iżda l-liġi tagħina tifred il-niiżżewġin bla ma tħoll ir-rabta tagħhom, għalhekk ħadd minnhom ma jista' jerġa' jiżżewweġ. Il-wirt fil-liġi ta' Ħammurabi hu mqassam hekk: Il-ġhież tal-omm jirtuh uliedha; jekk ma għandiex ulied jaqa' fuq missierha; dan imbagħad ikollu jrodd lil ħatnu l-filas li bih żewwiġlu l-bintu. Jekk raġel jikteb lil martu dar jew għalqa, għandha tħalliha wara mewtha lil wieħed minn uliedha, imma ma tistax tħalliha lil ħutha. Jece raġel jiżżewweġ darbtejn u jkollu t-tfal miż-żewġ nisa, t-tfal jaqsmu l-ġhież kull wieħed t'ommu inbagħad jaqsmu l-bqija bejniethom. daqsinsew. Jekk missier irid joħroġ mill-wirt l-wieħed minn uliedu, jħarrku u jekk il-Qorti jsib li t-tifel hu tassew Ħati, l-ewwel darba jaħfirhielu, it-tieni darba jħassru mill-wirt ta' missieru. Armla li għandha t-tfal żgħar ma tistax tarġa' tiżżewweġ bla ma jindaħal l-imħallef. Dan jikteb kull ma jinsab fid- dar, jati l-ktiba f'idejn it-tieni raġel, biex jieħu ħsieb id-dar hu u martu, u ma jistgħu jbigħu xejn milli hemm fid-dar. U min jixtri xi ħaġa li hi ta' wlied l-armla jitlef flusu u dik il-ħaġa taqa' fuq sidha. Jekk il-miżżewġin ikollhom xi djun qabel ma żżewġu, kullħadd jagħmel tajjeb għad-dejn tiegħu biss; iżda jekk id- dejn sar wara ż-żwieġ, jagħmlu tajjeb għall- xulxin. Fil-liġi tal-knisja l-qassis ma jistax ibigti il-benefizzju jew patrimonju u anqas jissellef fuqu. Liġi bħal din kien għamel Ħammurabi għial xi kbarat ta' madwaru li, biex jistgħu jżommu ruħhom tajjeb, kien jatihom xi djar jew raba' bla ma kienu jistgħu jbigħuh u anqas jissellfu fuqu u anqas iħallah lil nieshom. Fil-liġi tagħna hemm kuntratt li jgħidulu antieresi, li bih wieħed li jkollu xi dejn, iwelli raba' jew bini f'idejn min silfu hiex bil-qbiela u l-kera li jdaħħal inaqqas id-dejn u l-imgħax. Dal-kuntratt insibuh ukoll fil-liġi ta' Ħammu- Trabi: Jekk wieħed ikun issellef xi flus minn għand neguzjant u jatih il-ġnien tiegħu u jgħidlu : Ħu l-frott tal-ġnien tiegtii flok il-flus, jekk in-neguzjant ma jridx, il-frott jibqa' ta' sid il-ġnien, u n-neguzjant jieħu flusu u l-imgħax. Xiri u bejgħ. Jekk wieħed jitlef xi ħaġa u mbagħad isibha għand ħaddieħor u dan igħidlu : Xtrajtha minn għand il-flien u quddiem ix-xhud; jew inkella s-sid igħid: Inġib ix-xhud li dak huwa tiegħi; l-wietied u l-ieħor iġibu x-xhud tagħhom, l-imħallef jiżen u jgħarbel ix-xhieda ; il-bejjiegħ ikun qisu ħalliel, ix-xerrej jieħu flusu l-ura, u s-sid jieliu ħwejjġu . Jekk ix-xerrej ma jġibx xhud, ikun hu bħala ħalliel; u jekk is-sid ma jġibx xhud il-ħitija taqa' fuqu. Jekk wieħed f'xi kawża jhedded ix-xhud jefiel il-piena li ħaqqu l-ħati. U jekk tkun kawża ta' mewt, jeħel hu wkoll - il-piena tal-mewt. Dawn huma biss xi ftit mill-liġijiet ta' Ħammurabi, iżda huma biż-żejjed biex jatuna fijiel tajjeb kif kienet imrawma s-saltna tiegħu, dik is-saltna kbira u qawwija li damet għal żmien twil tiddi u tifrex fil-bogħod id-dija tagħha bil-għerf, bis-snajja, bil-kitba u bil-għaqal tal-ħakma tagħha.