Mt 25,31-46 hija silta li nsibuha biss fl-Evanġelju skont San Mattew. L-istudjużi tal-Evanġelju mhux kollha jaqblu fuq jekk għandniex inqisu din is-silta fil-kategorija ta' parabbola. Mingħajr ma nidħlu fid-dibattitu ta' din il-kwestjoni, f'dan l-artiklu se nikkonċentraw fuq L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2014 $$ 45 il-mistoqsijiet li jqajjem Mt 25,31-46, filwaqt li se nippruvaw naraw x'seta' kien qed jifhem Ġest jew l-Evanġelista San Mattew f'dan it-test li għall- konvenjenza sejrin insejħulu parabbola. Is-silta li nsibu f'Mt 25,31- 46 hija l-konklużjoni tal- ħames u l-aħħar diskors ta' Ġest fl-Evanġelju skont San Mattew, imsejjaħ bħala 'id-Diskors Eskatoloġiku' jew 'Apokalittiku' (Mt 24- 25).' Is-silta tiftaħ b'xenarju tal-ġudizzju tal-aħħar ippreżentat bħala proċess ġuridiku. L-istruttura tal- parti ċentrali ta' din is-silta tirrifletti struttura meqjusa: l-għoti tas-sentenza fil- vv.34.41; ir-raġunijiet li fuqhom tingħata s-sentenza fil-vv.35-36.42-43; it-talba ta' kjarifikazzjoni jew oġġezzjoni min-naħa ta' dawk li jirċievu s-sentenza fil-vv.37-39.33, u l-ispjega tas-sentenza tal-imħallef fil- Vv.40.45. Fil-bidu tal-parabbola niltaqgħu ma' Bin il- bniedem li joqgħod bilqiegħda fuq it-tron glorjuż tiegħu filwaqt li 'l-anġli kollha miegħu' (v.31), huma preżenti. Ix- xena mhux biss tfakkarna f'testi apokalittiċi li fihom insibu lil Bin il-bniedem bilqiegħda fuq tron;' imma wkoll f'żewġ testi oħra mill- istess Evanġelju li fihom insibu rabta bejn it-tron ta' Bin il-bniedem u l-ġudizzju. $ Minħabba li f'Mt 25,31 Bin il-bniedem hu 'bilqiegħda' (bil-Grieg: kathiseil' fuq it-tron, fil-v.34 dan il- personaġġ hu mogħti wkoll it-titlu ta' 'sultan' (bil-Grieg: Basileus). Mhux biss, imma f'din is-silta hemm numru ta' titli Kristoloġiċi li nsibu matul l-Evanġelju kollu ta' San Mattew, u li bħal donnhom jiltaqgħu flimkien f'din ix-xena tal-ġudizzju: titli bħal 'Bin il-bniedem' (bil-Grieg: ho hious tou anthropoul (v.31), 'Mulej' (bil-Grieg: Kvrios) (vv.37.44) u 'dak li għandu jiġi' (v.31). Meta nqisu dawn it-titli, nistgħu ngħidu li x-xena li nsibu f'Mt 25, 31-46 hija kollha kemm hi Kristoloġika. Il-Kristoloġija tiddomina Mt 25,31-46 iżda titħallat sewwa mal-antropoloġija. Ix-xena tal-ġudizzju f'din is-silta hija ppreżentata permezz tat-tixbiha ta' ragħaj li jifred in- nagħaġ mill-mogħoż.. Nagħaġ hija kelma li fit-Testment il- Qadim u f'kitbiet Lhud' tintuża spiss għall-poplu ta' Alla. Iżda mhux hekk nistgħu ngħidu għall-kelma 'mogħoż''' Fis-silta naraw li s-separazzjoni tan-nagħaġ mill-mogħoż hija azzjoni li sseħħ permezz tal- ġudizzju ta' Bin il-Bniedem: 'U quddiemu jinġabru l-ġnus kollha, u hu jifridhom minn xulxin, bħalma r-ragħaj jifred in-nagħaġ mill-mogħoż: in-nagħaġ iqegħedhom fuq il-lemin tiegħu u l-mogħoż fuq ix-xellug' (vv.32-33).' Tajjeb li nagħtu każ hawnhekk l-użu tal-verb 'jifred' (bil-Grieg: aphorizein) li San Mattew diġà użah f'kuntest simili f'13,49 jiġifieri, fil-parabbola tax-xibka: 'fi tmiem id-dinja, l-anġli joħorġu jifirdu l-ħżiena mill-ġusti' Fil-fatt, l-idea ta' separazzjoni fil-ġudizzju tal- aħħar, hija xi ħaġa li nsibuha użata spiss f'dan l-istess Evanġelju. ' Tajjeb imma hawnhekk nieqfu ftit fuq problema li jqajmu bosta studjużi meta jiġu biex jistudjaw din ix-xena tal- ġudizzju tal-aħħar, meta San Mattew juża l-frażi 'il-ġnus kollha' (bil-Grieg: panta ta ethnel li jitressqu għall-ġudizzju quddiem is-sultan. Nistgħu ngħidu li l-frażi 'il- ġnus kollha' ġiet interpretatata 'modi differenti. It-traduzzjoni tal-Għaqda Biblika Maltija bħal dik ta' bosta traduzzjonijiet moderni oħra bħal RSV, NRSV, NEB, NIV, JB, titraduċi l-kelma bil-Grieg ethne bħala 'ġnus' aktar milli 'il-Pagani/il-Ġentili' (li tista' tfisser hekk ukoll). Din hija l-interpretazzjoni/ traduzzjoni li bosta studjużi jiddefendu meta jikkummentaw fuq dan it-test minn San Mattew,'' għalkemm oħrajn jippreferu t-traduzzjoni 'Pagani/Ġentili7'5 San Mattew juża panta ta ethne tliet darbiet oħra. F'24,9 naqraw: 'il-ġnus kollha jsiru jobogħdukom minħabba f'ismi'; f'24,14 nerġgħu naqraw: 'Dan l-Evanġelju tas-Saltna jixxandar fid-dinja kollha, biex il-ġnus kollha jkollhom xhieda'; filwaqt li lejn l-aħħar tal-Evanġelju, f'28,19 insibu: Morru, mela, agħmlu dixxipli mill-ġnus kollha. ' Fid-dawl ta' dawn ir-referenzi, jidher li 25,32: 'U quddiemu jinġabru l-ġnus kollha, u hu jifridhom minn xulxin..7 għandha tkun nifhmuha daqslikieku San Mattew kien qed jirreferi għall-ġnus kollha, inkluż il-poplu Lhudi. Għal dan l-Evanġelista, il-ġudizzju huwa universali, kif naqraw f'silta oħra meħuda minn dan id-diskors Eskatoloġiku: 'Imbagħad jidher fis-sema s-sinjal ta' Bin il-bniedem, il-popli kollha tal-art jibdew jagħtu fuq sidirhom, u jaraw lil Bin il-bniedem ġej fuq is-sħab tas-sema b'qawwa u glorja kbira. U hu jibgħat l-anġli tiegħu, li b'leħen qawwi ta' tromba jiġbru l-maħturin tiegħu mill-erbat irjieħ, minn tarf sa tarf tas- sema' (24,30). Li titraduċi 25,32 bħala 'il- pagani'/il-ġentili kollha' minflok 'il-ġnus kollha' tħallina bil- L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2014 $$. mistoqsija: u fejn huwa l-poplu ta' Iżrael f'dan il-waqt tal- ġudizzju2 Dawk li jippruvaw jitraduċu dan it-test b'dan il- mod, iwieġbu din il-mistoqsija fid-dawl ta' 21,43: 'Għalhekk ngħidilkom li s-Saltna ta' Alla tittieħed mingħandkom u tingħata lil ġens li jagħmel il-frott minnha'' Minn dan il-kliem, forsi wieħed faċilment jieħu l-impressjoni li fil- perspettiva ta' dan l-Evanġelista, Iżrael huwa diġà ġġudikat u kkundannat għax memminx fl-Iben ta' Alla. Imma mqar dan il-vers tant qawwi, ma jitkellimx fuq Iżrael kollu bħala poplu li qed jiġi mwarrab. Pjuttost dan it-test jitkellem fuq il-mexxejja reliġjużi Lhud li lilhom huwa indirizzat il-kliem li nsibu f'din it-taqsima tal-Evanġelju skont San Mattew. Il-Kliem Tas-Sultan Wara li s-sultan jifred il-ġnus kollha minn xulxin (v.32), il- parabbola tgħaddi biex tagħtina -ewwel kliem tas-Sultan indirizzat 'lil dawk ta' fuq il- emin tiegħu: 'Ejjew, imberkin minn Missieri, ħudu b'wirt agħkom is-Saltna li tħejjiet għalikom sa mill-ħolqien ad-dinja' (v.34). Interessanti -ewwel kelma tas-Sultan 'ejjew bil-Grieg: deutel li hija l-istess kelma li f'4,19 Ġest jgħid id-dixxipli meta sejħilhom biex jimxu warajh. Donnu San Mattew irid jgħidilna li dawk i jagħtu widen għall-ewwel stedina ta' Ġesu 'Ejjal' u jimxu warajh, huma dawk li se jerġgħu jisimgħu l-aħħar kelma tiegħu 'Ejjal' biex jidħlu fis-Saltna li tħejjiet għalihom. Huwa għalhekk li t-tieni kelma li s-Sultan itenni lil dawk ta' fuq il-lemin hija 'Imberkin' (bil-Grieg: eulogemenoij' U jistedinhom sabiex jersqu ħalli jirtu s-Saltna. Din il-kelma b'xi mod nsibuha f'xi wħud mill-Ittri ta' San Pawl' u ta' San Ġakbu'' fejn tintuża wkoll f'rabta mal-ħajja ta' dejjem imħejjija għal dawk li jgħixu tajjeb filwaqt li hija mċaħħda għal dawk li jgħixu ħajja ħażina. Il-parabbola mbagħad tgħaddi biex tagħtina l-kriterju li fuqu dawk li tqiegħdu fuq il-lemin tas-sultan jiġu mistiedna sabiex jirtu s-Saltna li tħejjiet għalihom: 'Għax jien kont bil-ġuħ u tmajtuni, kont bil- għatx u sqejtuni, kont barrani u lqajtuni, kont għeri u libbistuni, kont marid u ġejtu tarawni, kont fil-ħabs u ġejtu żżuruni' (vv.35- 36). Dawn is-sitt għemejjel mhumiex mitlubin mil-Liġi. Iżda li titma' lil min hu bil-ġuħ huwa l-akbar għemil ta' tjieba li persuna tista' tagħmel ma' persuna oħra fil-bżonn. Fil-fatt, dan il-ġest ħafna drabi nsibuh fuq quddiemnett fil-lista ta' għajnuniet imniżżla fil-kotba tat-Testment il-Qadim. Dakli hu l-aktar sorprendenti fil-kliem tas-Sultan lejn dawk li għamlu dawn l-għemejjel ta' ħniena huwa li dak li għamlu, għamluh daqslikieku miegħu stess: 'Tassew, ngħidilkom, kulma għamiltu ma' wieħed mill-iżgħar fost dawn ħuti, għamiltuh miegħi' (v.40). Dan il-kliem jixbah ħafna dak li nsibu fil-letteratura rabbinika fejn il-Mulej Alla jgħid lil Iżrael: 'Uliedi, kulmeta tagħtu l-ikel lill-foqra, jiena ngħodd dan bħalikieku tajtuni x'niekol' $ Jekk li titma' lil min hu bil-ġuħ insibuh fuq quddiemnett fil-lista ta' għajnuniet li wieħed jista' jagħti lill-persuni f'kundizzjoni ta' bżonn, warajh insibu l-ġest li tisqi lil min hu bil-għatx. Wara dawn iż-żewġ ħtiġijiet bażiċi, is-Sultan tal-parabbola jsemmi: 'kont barrani u lqajtuni' (v.35). Il-verb 'ilqajtuni' hawnhekk (bil-Grieg: sunegagete) jintuża fis-LXX biex ifisser kif xi ħadd jilqa' lil xi persuna oħra f'daru,7' ġest imfaħħar f'bosta testi oħra tat-Testment il-Qadim. $ Fid-dawl ta' testi bħal dawn jispikka dak li r-Rabbi Abba Arika (3 Seklu W.K.,) kiteb dwar l-ospitalità: 'L-ospitalità lil dawk li jkunu qed jivjaġġaw hija akbar milli wieħed jilqa' l-preżenza tas-Shekinah. $ Ir-raba' azzjoni ta' ħniena li jsemmi s-Sultan hija: 'kont għeri u libbistuni' (25,36), azzjoni li wkoll insibuha f'bosta testi tat-Testmnet il-Qadim.77 Wara din, imbagħad, is-Sultan isemmi: 'kont marid u ġejtu tarawni' (v.36). Bosta huma dawk it- testi kemm Lhud' kif ukoll Insara' li jqisu dan il-ġest li żżur jew tieħu ħsieb persuni morda bħala dmir reliġjuż. L-aħħar ġest ta' ħniena fis- serje ta' sitta, huwa: 'kont fil- ħabs u ġejtu żżuruni' (v.36). Minn dokumenti li waslu għandna nistgħu nifhmu li dan l-att ta' tjieba, ħafna darbi kien wieħed bżonnjuż għaliex il-pruġunieri kienu jiddependu fuq il-qraba u l-ħbieb tagħhom għall-ikel, xorb u bżonnijiet oħra.' Fil-fatt, bħal fil-każ ta' qabel dan, li żżur lill-ħabsin huwa ġest irrakkomandat kemm fil-letteratura Lhudija'' kif ukoll f'dik Nisranija. ' Wara li s-Sultan isemmi dawn is-sitt ġesti ta' tjieba li nistgħu nqisuhom bħala lista rappreżentattiva ta' ġesti oħra ta' tjieba, il-parabbola tkompli billi toħroġ l-element ta' sorpriża f'dawk li lilhom is-Sultan kien qed jindirizza: 'Imbagħad iweġbuh il-ġusti, 'Mulej, jgħidulu, 'meta rajniek bil-ġuħ u tmajniek, jew bil-għatx u sqejniek2 Meta rajniek barrani u lqajniek, jew għeri u libbisnik2 Meta rajniek marid jew fil-ħabs u ġejna nżuruk77 (vv.37- 39). Dakli 'il-ġusti' kienu għamlu, qatt ma basru li kienu qed jagħmluh L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2014 $$. daqslikieku lill-Mulej stess. Hekk jispjega s-Sultan: 'Tassew, ngħidilkom, kulma għamiltu ma' wieħed mill-iżgħar fost dawn ħuti, għamiltuh miegħi' (v.40). Meta s-Sultan ilesti minn dak li kellu x'jgħid lil dawk li kienu fuq il-lemin tiegħu, imbagħad idur fuq dawk li kienu fuq ix-xellug. Il-kliem li hu jgħid lil dawk ta' fuq ix-xellug huwa l-kuntrarju ta' dak li qal lil dawk li kienu fuq il-lemin. Jekk lil dawk li kienu fuq il-lemin qalilhom: 'Ejjew (v.34), lil dawk ta' fuq ix-xellug jgħidilhom: 'Morru minn quddiemi' (v.41). F'kuntrast ma' dawk ta' fuq il-lemin li sejħilhom: 'imberkin' (v.34), lil dawk ta' fuq ix-xellug jindirizzahom bħala: 'mistħutin (bil-Grieg: kateramenoil' (v.41). U jekk lil dawk ta' fuq il-lemin jagħtihom b'wirt 'is-Saltna li tħejjiet għalikom sa mill- ħolqien tad-dinja' (v.34), lil dawk ta' fuq ix-xellug jibgħathom 'fin-nar ta' dejjem li tħejja għax-xitan u għall-anġli tiegħu' (v.41). Ir-raġuni għal dan kollu jagħtiha s-Sultan stess meta mill-ġdid jerġa jsemmi s-sitt għemejjel tal-ħniena. Imma din id-darba, hu jippreżentahom bħala għemejjel li dawk li kienu fuq ix-xellug naqsu li jwettqu: 'għax jien kont bil- ġuħ u ma tmajtunix, kont bil-għatx u ma sqejtunix, kont barrani u ma lqajtunix, kont għeri u ma libbistunix, kont marid u fil-ħabs u ma ġejtux iżżurunil' (vv. L-istagħġib li kienu wrew dawk li kienu fuq il-lemin, insibuh mill-ġdid fuq fomm dawk ta' fuq ix-xellug: 'Mulej meta rajniek bil-ġuħ, jew bil-għatx, jew barrani jew għeri, jew marid jew AJ, QPO LA fil-ħabs, u aħna ma waqfniex miegħek9' (v.44). Hawnhekk l-Evanġelista jevita li joqgħod jirrepeti l-istess verbi li jakkumpanjaw lil dawn l-għemejjel ta' ħniena uli diġà smajnihom għal darbtejn oħra fil-vv.35-36 u VV.37-39, u b'xi mod fil- Vv.42-43. Minflok, huwa jagħti forma iqsar fil- mistosqija li dawk li kienu fuq ix-xellug jagħmlu lis- sultan. Bi tweġiba, is-Sultan iwieġeb fin-negattiv dak li hu wieġeb fil-pożittiv fil-v.40: 'Tassew, ngħidilkom, dak li ma għamiltux ma' wieħed minn dawn iż-żgħar, anqas miegħi ma għamiltuh' (v.45). Il-problema f'dan il-vers u fil-v.40 hija min huma 'dawn iż-żgħar' jew 'l-iżgħar fost dawn ħuti' li jsemmi s-Sultan fit-tweġibiet tiegħu. L-istudjużi tal-Evanġelju ma jaqblux bejniethom meta jiġu biex iwieġbu din il-mistoqsija. Fil-fatt, hemm tliet proposti ewlenin, u kull waħda minnhom tista' tinfluwenza l-mod kif ninterpretaw din il- parabbola. Hemm dawkli jinterpretaw 'l-iżgħar fost dawn ħuti' bħala waħda li tirreferi għal kull persuna fil-bżonn, € kemm insara kif ukoll dawk li mhumiex. It- tieni, hemm dawk li jżommu li din il-frażi tirreferi għad- dixxipli ta' Ġest. It-tielet, xi studjużi oħra jinterpretaw 'l-iżgħar fost dawn ħuti' bħala espressjoni li tirreferi għall-missjunarji tal-Knisja tal-Bidu. $ F'din l-aħħar kategorija, per eżempju, joqgħod tajjeb l-eżempju ta' San Pawl, missjunarju, li fil-vjaġġi tiegħu bħala appostlu bata l-ġuħ u l-għatx, kien għeri, bla dar marid jew dgħajjef'' u fil-ħabs.' Minbarra hekk, fl-Evanġelju ta' San Mattew, naqraw li meta Ġesti bagħat lid- dixxipli biex ikomplu l-missjoni tiegħu, huwa jordnalhom biex ma jieħdu xejn magħhom għat-triq. Minflok, f'dak li kellhom bżonn, huma kellhom jiddependu fuq ħaddieħor,' 'mod illi min jilqa' lilhom ikun qed jilqa' lil Ġesti stess li bagħathom. Mhux biss, imma xi wħud minnhom kellhom ukoll jgħaddu minn persekuzzjoni u forsi wkoll iduqu l-ħabs. Għalkemm kull waħda minn dawn l-interpretazzjonijiet ta' min huma 'dawn iż- żgħar' jew 'l-iżgħar fost dawn ħuti' hija bbażata fuq studju lingwistiku, l-ewwel interpretazzjoni jidher li l-aktar toqgħod fil-kuntest ta' din il-parabbola. Dan l-aktar minħabba li jekk naqraw 25,31-46 bħala silta iżolata mill-kumplament tal-Evanġelju ma hemm xejn x'jindikalna li l-Evanġelista kien qed jirreferi biss għad-dixxipli jew għall- missjunarji u mhux għall- persuni kollha li jinsabu fi stat ta' bżonn. Minbarra hekk fil- parabbola stess hemm espressjonijiet oħra li juru l-aspett universali. Hekk, per eżempju, f'v.31 naqraw 'l-anġli kollha miegħu' u f'v.32 'jinġabru l-ġnus kollha' Dan l-aspett ta' universalità jikkumplimenta dak li naqraw fil- Beatitudnijiet, fejn Ġesti ma jgħidx: 'Henjin l-Insara fqar fl-ispirtu … Henjin l-insara li jħennu ..7 Il- Beatitudnijiet jiġbru fihom aspett universali. L-interess li wieħed irid juri lejn min hu batut ma nsibuhx biss fil-Beatitutdnijiet (5,3-12) imma wkoll fil-parir li Ġest jagħti liż-żagħżugħ għani meta qallu biex imur ibigħ kulma kellu u jagħtih lill- foqra (19,21). Il-parabbola, imbagħad, tagħlaq bil-kastig u bil- premju: 'U dawn imorru fit-tbatija ta' dejjem u l-ġusti fil-ħajja ta' dejjem' (v.46). Il-kastig li ħadu dawk ta' fuq ix-xellug li naqsu li juru ħniena ma' persuni fil-bżonn huwa diġà mħabbar fil-v.41 meta s-Sultan jgħidilhom: 'Morru minn quddiemi, misħutin, fin-nar ta' dejjem li tħejja għax-xitan u għall- anġli tiegħu' Ir-referenza għan-nar ta' dejjem insibuha f'testi oħra f'dan l-Evanġelju. $ Interessanti ninnutaw hawn li r-referenza għan- nar insibuha fl-ewwel u fl-aħħar 'prietka' ta' dan l-Evanġelju. L-ewwel waħda hija dik ta' Ġwanni l-Battista fejn f'3,10.12 huwa jgħid: 'Il-mannara ġa tressqet ma' għerq is- siġra; u għalhekk kull siġra li ma tagħmilx frott tajjeb titqaċċat u tinxteħet fin-nar .. Il-midra qiegħda f'idu, biex iderri l-qiegħa tiegħu u jiġbor il-qamħ fil-maħżen, imma t-tiben jaħarqu b'nar i ma jintefiex' L-aħħar 'prietka' imbagħad hija din il-parabbola f' 25,31-46 li ispiċċa bir-referenza għan- nar ta' dejjem. Interessanti hawn ukoll hija r-referenza għax-xitan bl-isem proprju tiegħu. Il-kelma bil-Grieg użata hawn diabolos tintuża wkoll fl-episodju tat-tentazzjonijiet a' Ġest f'4,1-11 u f'13,39 u fil-parabbola tal-għalqa al-qamħ u s-sikrana. Ir-referenza għall-'anġli iegħu (tax-xitan)' f'25,41, imbagħad, hija unika f'dan Evanġelju, għalkemm insibuha fil-ktieb tal- Apokalissi 12,7-9. L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2014 $$. Minn din il-parabbola jidher li l-kriterju tal-ġudizzju jibqa' sorpriża għal ħafna minħabba li hawn dan ma jintrabatx mal-istqarrija tal- fidi fi Kristu Ġesti. Minflok, dak li jgħodd huwa jekk wieħed uriex imħabba u ħniena lejn persuni fil- bżonn. Anzi l-kelma li San Mattew iħalli għall-aħħar biex ifisser dan kollu hija: diekonesamen soi (v.44), verb marbut man-nom diakonos. It-traduzzjoni tal-Għaqda Biblika Maltija ttraduċiet dan l-għemil bħala: 'ma waqafniex miegħek' Imma forsi kien ikun isbaħ kieku dan il-kliem ġie tradott bil- forza li jġorr miegħu dan il- verb: 'ma qdejniekx' fis-sens wiesgħa tiegħu li bih intuża fl-ewwel żminijiet tal-Knisja. Nistgħu ngħidu li matul l-istorja tal-Kristjaneżmu din is-silta minn San Mattew serviet ta' ispirazzjoni għal tant għemejjel ta' ħniena u mħabba mwettqa minn tant 52 ġ L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2014 Mhux ta' b'xejn li fil-bidu ta' Millenju ġdid, il-Papa Ġwanni Pawlu II, fl-Ittra Appostolika Novo Millennio Ineunte fin-n.49 jikteb: 'Din is-silta tal- Evanġelju mhijiex biss stedina għall-imħabba: hija paġna ta' Kristoloġija li titfa' raġġ ta' dawl fuq il-misteru ta' Kristu. B'dawn il-kelmiet u mhux anqas bil-verità tat-tagħlim tagħha, il-Knisja tkejjel il-fedeltà tagħha bħala l-Għarusa ta' Kristu/ '$ Studjużi oħra jħallu din is-silta barra fl-analiżi tagħhom tal-parabboli. Minflok huma jippreferu jsejħu Mt 25,31-46 'dramm apokalittiku' minħabba li ħafna drabi l-parabboli ta' Ġesti jibdew b'xeni familjari meħudin mill-ħajja ta' kuljum f'kuntrast ma' dak li nsibu hawnhekk. 3 Dan id-diskors, indirizzat lid-dixxipli ta' Ġesti biss, nistgħu naqsmuh f'partijiet iżgħar. Għandna it-tħabbira tal-qerda ta' Ġerusalemm (24,1-2). Imbagħad insibu serje ta' sentenzi ta' Ġesti fuq sinjali li jidhru qabel it-Tmiem (vv.3-8), fuq il-persekuzzjoni (vv. 9-14), il-profanazzjoni tat-Tempju (vv.15-22), it-twissijiet kontra profeti foloz (vv.23-28), il-miġja ta' Bin il-bniedem (vv. 29-31), is- sentenzi fuq is-siġra tat-tin (vv.32- 36) u fuq żmien Noċ bit-twissija biex wieħed jishar (vv.36-44), il- parabbola tal-qaddej fidil u għaqli (vv.45-51), il-parabbola tal-għaxar xebbiet (25,1-13) u l-parabbola tat- talenti (vv.14-30). 4 Il-frażi 'l-anġli kollha miegħu' nsibuha wkoll f'Mt 24,31 u tfakkarna f'Żak 14,5 (LXX) li titkellem fuq il-miġja tal-Mulej mal-qaddisin kollha tiegħu. Ara wkoll Dan 7,13-14; Mt 19,28; Apk 1,13; 20,11. 7 It-Tielet Edizzjoni tal-Għaqda Biblika Maltija tikteb: 'imbagħad joqgħod fuq it-tron ..7 (v.31). 8 Din il-figura ta' Ġesti bħala dak li għandu jiġi hija antiċ ipata permezz ta' figuri differenti li jissemmew fil- parabboli li nsibuhom irrakkuntati eżattament qabel ix-xena li qegħdin nitħaddtu minnha, jiġifieri, Mt 25, 31-46. Hekk hu ppreżentat Ġest f'24,30 bħala Bin il-bniedem li għad irid jiġi 'b'qawwa u glorja kbira' (v.30). 9 Diġa fir-rakkonti tat-twelid, Ġest hu muri lilna bħala sultan- ragħaj permezz tal-Profezija ta' Mikea: TU int, Betlehem, art ta' Ġuda, le m'intix l-iżgħar fost il-bliet il-kbar ta' Ġuda, għax minnek joħroġ mexxej li jirgħa l-poplu tiegħi Iżraef' (Mt 2,6 - Mik 5,2). Fil-ministeru ta' Ġesti imbagħad naqraw kif hu 'ra n-nies u tħassarhom, għax kienu mdejqa u mitluqa bħal nagħaġ bla ragħaj' (9,36). Fit-tagħlim tiegħu Ġest jagħmel ukoll użu mit-tixbiha tar-ragħaj meta jirrakkonta l-parabbola ta' wieħed li jkollu mitt nagħġa u tintiliflu waħda minnhom (ara Mt 18,12-14). Fil-waqt li fl-aħħar ċena, nerġgħu niltaqgħu ma' din it-tixbiha meta Ġesii jħabbar dak li kien se jiġri mid-dixxipli fl-arrest tiegħu: 'Nidrob ir-ragħaj, u n-nagħaġ tal-merħla jitferrxu' (26,31). Imbagħad fis-silta li qegħdin nitkellmu minnha, Mt 25, 31-46 Ġesii bħala r-ragħaj, jiġi ppreżentat bħala imħallef li għandu s-setgħa li jifred in-nagħaġ mill-mogħoż. 10 Ara per eżempju, Eżek 34; 1 En 89-90. 11 Fi żmien Ġest, kemm in- nagħaġ kif ukoll il-mogħoż, kienu jiswew — għalkemm in-nagħaġ kienu jiswew aktar - u kienu jitħallew jirgħu flimkien. Xi wħud huma tal-fehma li dawn kienu jiġu mifrudin bil-lejl minħabba li l-mogħoż kienu jħossu aktar ksieħ u għalhekk kellhom bżonn ta' aktar protezzjoni. Din it-tifsira iżda hija mibnija fuq kumment ta' G. Dalman li ġie mifhum ħażin, meta dan issuġġerixxa li l-annimali kienu jiġu mifrudin sabiex jintagħżlu dawk li kienu se jiġu maqtulin. 12 Jidher li din ix-xena kienet komuni wkoll f'kulturi differenti. Platone, per eżempju, jirrakkonta ħolma ta' gwerrier li jara xena ta' ġudizzju. Wara li l-imħallfin jgħaddu l-ġudizzju, l-erwieħ tal- ġusti jgħaddu mill-bibien tal-ġenna fuq in-naħa tal-lemin; filwaqt li l-ħżiena mix-xellug. Hekk ukoll naqraw f'bosta kitbiet tar-Rabbini Lhud. 13 Ara per eżempju, Mt 7,19- 14 Ara per eżempju, DONALD Hemm imbagħad siltiet L-ART IMQADDSA $ JANNAR- MARZU 2014 $$. oħra li fihom San Mattew juża l-kelma ethne mingħajr il-kelma panta- 'kollha' F'dan il-każ, allura, l-użu tal-kelma ethne tidher li qed tirreferi aktar għall-'pagani/ ġentili) milli għall-ġnus bħal fil-każ tas- siltiet li għadna kemm semmejna. Hekk, per eżempju, naqraw f'6,32: 'għax dawn huma kollha ħwejjeġ li jfittxuhom il-pagani. in the Gospel of Matthew, Grand Rapids 1992, 275-276, ibiddel il- pożizzjoni tiegħu; il-frażi f'25,32 tinkludi l-ġnus kollha u mhux sempliċiment il-Pagani/il-Ġentili. 18 Din il-kelma hija differenti mil-mod kif jibdew il-Beatudnijiet: 'henjin/imberkin' (bil-Grieg: makarios) (Ara Mt 5,3-11. Ara wkoll 11,6; 13,16; 16,17; 24,46), għalkemm ma jidhirx li hemm xi differenzi kbar fit-tifsira ta' dawn iż-żewġ kelmiet bil-Grieg. Ara wkoll Efes 5,5. 20 Ara Ġak 2,5. 21 Ara per eżempju, Is 58,7-10. 23 Ara Prov 25,21; Ġob 22,7. 24 Ara per eżempju, (LXX) Dewt 22,2; Imħ 19,18. 25 Ara per eżempju, Ġob 31,32; Is 58,7. Il-kelma shekinah tfisser il-preżenza ta' Alla kif imfissra fit-tradizzjoni tat-Testment il-Qadim. 27 Ara per eżempju, Is 58,7; Eżek 18,7. 28 Ara per eżempju, Sir 7,35; T. Jos. 29 Ara per eżempju, L-Ittra ta' Polikarpu (2 Seklu W.K.,) miktuba lill-presbiteri tal-knisja li fiha huma jiġu mħeġġin sabiex iżuru jew jieħdu ħsieb il-morda. 30 Għal aktar informazzjoni fuq dan, ara, CRAIG S. WANSINK, Chained in Christ: The 31 Ara per eżempju, T. Jos. 32 Ara per eżempju, Lhud 10,34; 13,3; L-Ittra ta' San Injazju mill- Antijokja, Smprn. 54 $ L-ART IMQADDSA $$ JANNAR- MARZU 2014 35 Fost dawk li jżommu din il-pożizzjoni, hemm, GEORGE Ara wkoll 1 Kor 4,11. 39 Ara 1 Kor 4,11; 3 Ġw 5-6. 46 ĠWANNI PAWLU II, Ittra Appostolika, Novo Millenio Ineunte, Fil-Bidu ta' Millenju Ġdid, traduzzjoni ta' Ġużepp Sammut, Malta 2001, 49. ĠEDDED L-ABBONAMENT TIEGĦEK i TIĠDID i L-ART IMQADDSA Kunjom €10 fis-sena l €15 jew aktar Sostenitur i tawni TOĦROĠ KULL 3 XHUR Kummissarjat tal-Art Imqaddsa q qr 8, Triq Santa Luċija, if iġ Tel: 2124 2254 E-mail: comalt0ofm.org.mt Kodiċi Postali Qed nibgħat €. — bħal abbonament għall-2014 mal-Franġiskani, ħallas l-abbonament biex tkompli Jekk irċevejt ir-Rivista b'xejn għaliex ġejt l-Art Imqaddsa kl tirċiviha. Fl-Art Imqaddsa mal-Franġiskani Pellegrinaġġi 2014 Art Imqaddsa 28 Mejju - 5 Ġunju Art Imqaddsa u Ġordanja 28 April- 8 Mejju Art Imqaddsa u Sinaj 3 Novembru —13 Novembru Ikteb jew ċempel: Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija,