DWAR L-ARTI Essav ta' ALBERT M. CASSOLA (Jorbot mal-għadd ta' Ġun/u) Issa kieku għada pitgħada kellha ssir kritika: vera, sinċiera, bla passjoni, fil-letteratura Maltija, kien jiġri żgur li nofs li għandna konna nsibu li hu plaġjariżmu sfaċċat jew xogħol ta' siwi żgħir, meta mqab- bel mal-kapo'avuri ta' pa'jiżi kbar. Imma sa daqshekk x'tista' tistenna minn pajjiż ċkeken bħal Maltaż Jien ma rridx immaqdar għall-gost li mmaqdar. Anzi li rrid jien hu li titwarrab is-sikrana minn mal- qamħ mimli, u nkunu nistgħu ngħidu b'wiċċna minn quddiem: Malta ipproduċiet dan, dan huwa tagħna, ħloqnieh aħna minn żniedna, din hija Letteratura Maltija, din hija Arti. Mhux distinzjoni ta' xejn. Mur ġibhom barra minn Malta, it-tfal jippubblikaw taparsi essav tagħhom fl-istess paġna u ma' ġenb kitba ta' awtur stabbilit. Mur ġibhom ixandrru bir-rad'o, jew jirrappreżen- taw f'teatru ewlieni, ix-xogħol ta' dilettant ta' ħabba max-xogħol taj- jeeb tal-kittieb magħruf, Għax jisgħobbija ngħidu, kultant nemmen li xortina tajba li l-Malti nafuh aħna biss, Għax kieku mur ġib il-kritika serja kif tgħaddina biż żmien. Dan qiegħed ngħid għall-kitba, imma nista' nżid il-lingwa Maltija li nisimgħu spiss mit-TV u r-rad'o tagħna u li ħafna drabi, jisgħobbija hawn ukoll, hija xempju ta' stil mill- agħar, ta' lsien tabilħaqq ħażin. (Bla allużjonil), Issa wkoll ħadna l-użanza (frott tal-prużunzjoni) li daqsxejn ta' esrav insejħulu stud'u, reċensjoni reklamistika jew ta' l-''obbligazzjo- ni' insejħulu kritika. L-Arti ma tridx dan il-logħob, dawn il-vavati, dawn il-fanfarunati. Fl-antoloġija ma nist- għux nibqgħu ndaħħlu lil min qdiena, għax qdiena, u nħallu barra 'l min ma jiġix warajna. Il-premijiet ma nistgħux nagħtuhom biex inpattu għax-xogħol li wieħed ikun għamlilna b'xejn jew għax kiteb fuqna, l-omeliji minħabba li fil-veru sens konna u aħna għalih ''qad- disin.'' Sinċerità, verità, onestà, u ġurtizza; inkella l-Arti ma nersqux lejha, ma nxommuhiex. Ir-reċensjonijiet, il-kommenti sbieħ miktubin anonimament minn l-awturi nnifishom fuq l-istess xogħolhom jistgħu jiswew biex iħajru 'l xi baħnan jixtri kopja tal-ktieb jew lil xi belhani biex imur jara t-tali dramm. Imma r-reazzjoni fl-aħħar mill-aħħar tkun kuntrarja, kif kellna okkażjoni naraw m'ilux wisq. L-awtore- ċensjoni u t-tifħir reċiproku jispiċċaw biex idaħħku n-nies bihom. Hekk il-għażla tat-testi f'istituzzjonijiet għolja. Bħal f'isem il- libertà, kemm delitti, xi drabi, f'isem l-edukazzjoni, il-letteratura u l-Artiż Riżultat Studenti li jsiru jobogħdu l-kitba bil-Malti. 76 l : IL-MALTI tenna' Lill-istudenti ma tbellagħhomx ir-ross bil-labra, L-iktar meta jistgħu jqabblu l-klassiċi u l-awturi moderni ta' pajjiżi kbar ma' dawk ta' Maltin li bil-qaddisin biss irnexxielhom jimmatrikolaw jew jidħlu fejn daħlu. Kliem iebes7 Kliem sinċier ta' Malti H jħobb il-letteratura Malti/a u li fiha jfittex l-Arti u mhux l-interess finanzjarju biss. Jekk dawn l-affarijiet ma jinqatgħux illum qabel għada, lanqas pitpitgħada l-Letteratura. Maltija ma tkun tista' tmidd riġlejha fit-triq tal-progress. It-tendenza ta' l-ikkupjar ittieħdet mhux biss fil-kitba iżda wkoll fil-pittura u l-mużika. It-tentazzjoni hija faċli u għalhekk malajr wie- ħed jaqa' fiha. Li tagħti lill-bniedem dak li hu, ħafif iż-żejjed billi tolqtu bil-forom li jogħġbu lis-sensi u lill-għajn ma jfissirx li tkun għamilt opra artistika. Il-għajn tieħu pjaċir ukoll meta, milquta minn xemx li tagħmiha u tgħajjiha, issib id-dell li jserraħha; jew meta, bil- maqlub, wara dlam ċappa li jaqtagħlek nifsek, toħroġ fil-beraħ għad- dawl tan-natura. Iżda, sewwa sew, dana kollu m'għandux x'jaqsam mal-pjaċir li tagħtik biċċa xogħol tal-pittura jew ta' l-iskultura. Il- pittura u l-iskultura jkunu opri ta' l-Arti meta wieħed jarahom mhux tant bil-għajnejn fis'oloġiċi u materjali iżda iktar minn hekk bil- għajnejn spiritwali li jsibu biex jitpaxxew. Issa dana kemm jista' jsir meta fil-pittura u fl-iskultura. l-għajne'n materjali ma jkunux jistgħu jilmħu ħlief imitazzjoni, ukoll jekk tajba, ta' Picasso u Braque, ta' Laurens u Lipchitzi Il-kubiżmu ta' dawn għandu, jekk mhux ħaġa oħra, il-mertu li hu moviment oriġinali. Fl-imitaturi ma jibqa' lanqas daqstant. Allura fejn tkun l-Arti Fil-pittura u l-iskultura, bħal fil- letteratura, jidħlu s-sensazzonijiet kollha. : Inħalli barra l-arkitettura għax nifhem li l-knejjes, il-palazzi u l-kastelli ta' dari, illum jeħdilhom posthom dak il-bini li ż-żjieda qaw- wija tal-popolazzjoni u esiġenzi oħra urbanistiċi ma jippermettux bħalhom. Madankollu xi kapolavuri arkitettoniċi moderni nsibuhom ukoll, mhux tant hawn Malta, bħalma nsibu xi drabi, fl-aqwa bliet tad-din'a, kruhat li jħassru l-wiċċ ta' triq sabiħa meta mhux għal kol- lox tal-belt li tkun. Dwar il-mużika tal-lum, wieħed isib li naqsu, jekk ma spiċċawx, il-kompożizzjonijiet ta' l-opra lirika u naq:et, jekk ma spiċċatx, il- popolarità tal-mużika klassika, Issa jiena nifhem li kull ġenerazz'oni għandha l-gosti tagħha partikolari, u dik talum donnha ma tridx taf ħlief bil-mużika ħafifa. Li jien kontra tiegħu hu, f'kollox, l-esaġeraz- zjoni. Ħalli l-'azz u l-kanzunetti jieħdu, sa ċertu pont, il-post tal- klassiku. Imma għallinqas nistenna li wkoll sempliċi kanzunetta għandha: jkollha ċertu ritmu u ċertu sens. : Ċerti kanzunetti mhux biss inħobbhom bħalma nħobb l-opri imma jaslu wkoll biex isaħħruni. U nieħu gost nara l-Maltin isemmgħu DWAR L-ARTI 77 huma wkoll leħinhom. Imma min jikteb il-kliem nippretendi li għall- inqas ikun jaf il-lingwa li biha jiktebl Min jikkomponi l-mużika nisten- nieh ikollu idea tan-noti, min ikanta: jkollu, jekk mhux vuċi u skola tal-kant (illum il-vuċi, jew il-volum tagħha, jaħseb għaliha l-mikrofo- nu), għallinqas l-intonazzjoni u l-espressjoni, B'dan biss, tabilħaqq, ma tasalx għall-Arti, imma forsi ma tkunx in-negazzjoni tagħha. Jekk xi kantanti jaslu biex iġennu n-nies (ifhem Beatles, Preslev, Celentano n bħalhom) u għal ftit snin jagħm'u ħafna ħo:s (fil-veru sens tal- kelmal), madankollu ma jistgħux jinżlu fl-istorja tal-bel canto bħala artisti kbar. Xi ħadd hawn Malta kien osserva pubblikament ji l-kantanti tagħna moħhom li jixximmjottaw lill-kantanti ta' barra. Issa dana, tabilħaqq, ma jsirx Malta biss, għax xi ftit kulħadd jikkopja 'l kul- ħadd, Smajt b'widnejja jien stess ġo Sqallia kantanti li taħsibhom Claudio Villa, Dall'Ara. L-istess vuċi, l-istess intonazzjoni, l-istess kisra, 'ew twerżiqa, skond il-kas. Għaliex Villa u Dall' Ara mxew 'il quddiem fid-dinja tal-kanzunetta moderna (imqar jekk anke. din mhix Arti kbira) u l-imitaturi baqgħu jittallbu s-soldi fil-kafejiet u fit-toroq2 Għax dawn ta' l-aħħar qagħdu fuq l-imitazzjoni. U allura m'għand- homx. il-personalità oriġinali meħtieġa. Biex tasal għall-Arti aħjar tistudja u tixtarr x'jagħmel ħaddieħor biex, waqt li titgħallem minnu tu tapprezzah, tagħraf iżżomm ruħek differenti minnu u mhux tik- kupjah. L-Arti mhix sengħa, mhix sempliċi artiġjanat. Dak li jirriproduċi l-Mona Lisa perfettament tajjeb daqskemm Leonardo Da Vinci pin- ġieha, ma jissejjaħx artist, għaliex ma jkun ħoloq xejn minn tiegħu imma jkun biss ikkopja kapolavur ta' ħaddieħor. Nafu b'każi meta l-kopja ta' kwadru ċelebri għaddiet bħala oriġinali, tant kienet magħ- mula bil-perfezzjoni kollha; u nbiegħet b'somom astronomiċi ta' flejjes. Imma meta ż-żejt tala' f'wiċċ l-ilma, l-opra sekondaman tilfet kull valur. Michelangelo kien ħabib tal-qalb ta' ċertu Menighella, pittur ta' ħabba, u dan Menighella kultant kien jitlob lil Buonarroti jagħmillu xi disinn ta' Santu Rokku jew Sant'Antnin biex fuqu jpinġi xi daqsxejn ta' inkwatru ħalli mbagħad imur ibigħu s-suq lill-bdiewa; Miche- langelo kien jaqdih, Darba waħda, anzi, għamillu fix-xama' ġmiel ta' mudell ta' Kurċifiss: Menighella ħareġ minnu l-forma u beda :agħmel qabda kurċifissi tal-kartapesta jew tal-ġibs li bis-saħħa tagħhom qala' kemxa flus ġmielha. Iżda l-artist ta' dak il-Kurċifiss kien Menighella jew Miche'angelo2 Hekk ukoll ħabib ieħor ta' Buonarroti, li għax kien jaf iħaddem skalpell kien jaħseb li bu skultur mill-kbar. Biex ikompli miegħu, darba waħda Michelangelo, waqt li kien qiegħed jaħdem fuq il-qabar ta' Ġulju II, sejjaħ lil dak il-ħabib u wrieh kolonna. Ġagħlu jaqbad l-iskalpell u r-raspi u beda jgħidlu biex inaqqax minn hawn u jillixxa minn hemm, biex jiċċajta minn naħa u jħaffer minn oħra. Il-ħabib ta' Buonarroti, wara ftit taż-żmien, baqa' mistagħġeb bil-figura sabiħa ta' rsir li ħarġitlu minn taħt idejh. Għajnejh imberrqin, il-ħabib għan- naq lil Michelangelo u qallu: ''Bis-saħħa tiegħek jiena ntbaħt li għandi fija l-Arti ta' l-iskultural Jiena artist kbirl M'għandniex xi ngħidu, Michelangelo ma kisrux, iżda tbissem. Ma kinitx l-ewwel darba li min nefaħ l-orgni ħaseb li hu aqwa mill-organirta, Kien hemm u għad hawn min ħallat il-pjaċiri ta' l-immaġinaz- zjoni ma' dawk ta' l-Arti b'mod li nħolqu t-taħwid u l-konfużjoni. Konfużjoni, tabilħaqq, għaliex il-pjaċiri ta' l-immaġinazzjoni m'għand- hom x''aqsmu xejn ma' l-oġġetti materjali waqt li dawk ta' l-Arti għandhom x'jaqsmu mal-forma artistika, Ta' l-ewwel m'humiex ħaġ'oħra ħlief il-passjonalità li tiġi diret- tament mill-prattika, tat-tieni huma l-kontemplazzjoni spiritwali li għandha oriġini teoretika.