Differenzi Lessikali bejn il-Malti u l-Għawdxi Introduzzjoni F'dan l-istudju nħarsu lejn il-mod kif il-lingwa tvarja skont fattur soċjolingwistiku tal-ġeografija. B'mod speċifiku, nistħarrġu l-varjazzjoni lessikali li nsibu fl-Għawdxi u fil-Malti Standard. Bl-'Għawdxi' qegħdin nifhmu l-varjetajiet djalettali użati f'Għawdex. Skont Camilleri-Grima (2009: 380), minkejja li l-Għawdxin jagħrfu d-differenzi bejn varjetà u oħra f'Għawdex stess — ngħidu aħna, bejn in-Naduri, ix-Xewki, is-Sannati, u l-bqija — huma jqisu dawn id-djaletti bħala varjetà waħda li jsejħulha 'l-Għawdxi'. Bil-'Malti Standard' qegħdin nifhmu l-varjetà li tipikament tintuża fil-pubbliku, fl-amministrazzjoni, fl-edukazzjoni, fil-mezzi tax-xandir, u l-bqija, u li għandha dizzjunarju, grammatika, letteratura u ortografija stabbilita. Brincat (2003: 216) jargumenta li l-Malti Standard hu bbażat fuq il-varjetà tal-inħawi tal-port, li sa minn żmien il-Kavallieri kienu ċentru soċjali u ekonomiku mill-aktar importanti. Minkejja dan, insibu fehmiet oħra, u l-kwistjoni dwar kif oriġina u żviluppa l-Istandard għadha miftuħa (ara Vella 2012: 5-6). L-għan ta' dan l-istudju hu li niġbru numru ta' differenzi lessikali bejn l-Istandard u l-Għawdxi u li nivverifikawhom ma' kelliema ta' dawn iż-żewġ varjetajiet. Għall-kuntrarju ta' studji oħra dwar il-varjazzjoni lessikali, aħna ma għadd 33 LXXXIII 97 niffukawx fuq qasam semantiku wieħed partikolari,bħal tal-ħelujew tal-għodda tal-biedja (ara Taqsima 2), iżda nanalizzaw ġabra ta' termini li: jirreferu għal oġġetti jew azzjonijiet ta' natura ġenerali, pereżempju l-ħabel tal-inxir, is-saqqu, il-karozza tal-linja u l-pettne; kellna indikazzjoni, minn sorsi differenti, li jvarjaw bejn l-Għawdxi u l-Istandard. Biex nikkonfermaw li t-termini li ltqajna magħhom huma tassew differenzi lessikali, jiġifieri jinsabu fl-Għawdxi u mhux fl-Istandard, għamilna esperiment ma' sittax-il żagħżugħ Għawdxi u sittax-il żagħżugħ Malti. L-Għawdxin li intervistajna ġejjin minn disa' lokalitajiet differenti (Għajnsielem, l-Għarb, l-Għasri, il-Munxar, in-Nadur, ir-Rabat, Ta' Sannat, ix-Xagħra u x-Xewkija) u Ikoll huma kelliema nattivi ta'xi djalett Għawdxi. Il-Maltin li intervistajna ġejjin minn tlettax-il lokalità differenti (Ħ'Attard, Birkirkara, Birżebbuġa, il-Furjana, San Ġwann, il-Gudja, Ħal Luqa, Pembroke, Tas-Sliema, il-Belt Valletta, Ta' Xbiex, iż-Żejtun u ż-Żurrieq) u Ikoll intgħażlu fuq il-kriterju li normalment jużaw l-Istandard uli ma jitkellmux bid-djalett. Dan sar biex kemm jista'jkun joħorġu d-differenzi lessikali bejn l-Istandard u l-Għawdxi. Dan l-istudju jinqasam f'erbgħa. F'Taqsima 2 nagħtu ħarsa fuq fuq lejn xogħlijiet oħra dwar id-djaletti tal-gżejjer Maltin, b'mod partikolari dawk li jittrattaw il-varjazzjoni lessikali. F'Taqsima 3 niddeskrivu l-metodoloġija tal- esperiment li għamilna mal-kelliema żgħażagħ. F'Taqsima 4 nippreżentaw ġabra ta' 55 terminu li jvarjaw bejn l-Għawdxi u l-Istandard imqassmin skont il-frekwenza tagħhom fost iż-żgħażagħ Għawdxin li intervistajna, u nagħtu tipoloġija tad-differenzi lessikali li sibna. Fl-aħħar taqsima niġbru l-konklużjonijiet ewlenin li ħarġu minn dan l-istudju u nsemmu xi spunti għal aktar riċerka f'dan il-qasam. Studji oħrajn Inkiteb ħafna dwar id-djaletti Maltin u Għawdxin. Fost l-eqdem kitbiet insibu l-Lexicon Melitense-Latino-ltalum ta' Mikiel Anton Vassalli (1796) li jaqsam 98 Leħen il-Malti id-djaletti f'ħamsa: id-djalett tal-bliet, id-djalett tan-naħa ta' fuq, id-djalett tan-naħa t'isfel, id-djalett taċ-ċentru ta' Malta, u d-djalett ta' Għawdex. Tana wkoll deskrizzjoni ħafifa ta'kull varjetà. Dwar id-djalett ta' Għawdex jikteb hekk: Id-djalett tal-Gżira ta' Għawdex ftit li xejn huwa xort'oħra minn dak tal-irħula ta' Malta fejn għandu x'jaqsam it-tlissin, iżda fejn jidħol il-kliem għandu xi wħud li huma tiegħu biss u li f'Malta jew mhumiex magħrufin jew magħrufin biss f'xi nħawi tal-Punent. Hu wkoll imqassam fi djaletti żgħar, iżda li l-widna tista' tgħid ma taqbadhomx. (…J Jiena u nqalleb il-kitba li ħalla b'idejh is- Sur Kanonku Agius fil-Biblijoteka pubblika ta' Malta bl-isem Damma sibt xi ftit mijiet ta' kliem li ma kontx naf bihom, u li qatt ma kont smajthom qabel f'Malta. (…) F'din il-gżira inqas milli f'Malta huwa mħallat l-ilsien, u hemm xi kliem Għarbi qadim qatigħ, l-aktar fost ir-raħlin li jitkellmu kemxejn bħall- Għarbi. (trad. ta' Sammut 2002: 81-82). Wara Vassalli, ħafna oħrajn kitbu dwar il-varjetajiet djalettali tal-gżejjer Maltin, fosthom Preca (1904), Stumme (1904), Schabert (1976), Borg (1977), Puech (1979), Aquilina u Isserlin (1981), Camilleri-Grima (1987, 2009), Azzopardi-Alexander (2011), u Borg (2011). L-istorja tad-djalettoloġija Maltija jiddokumentawha fid-dettall Fenech (1981) u Vanhove (1999). L-istudju ta' Borg (2011), barra li jkopri numru ta' xogħlijiet importanti dwar id-djaletti Maltin u Għawdxin, iressaq l-argument li fil-kuntest lokali m'għandniex biss aċċenti, jiġifieri varjetajiet lingwistiċi li jvarjaw fuq livell fonetiku u fonoloġiku biss, iżda għandna djaletti, jiġifieri varjetajiet lingwistiċi li jvarjaw sistematikament fuq il-livelli kollha tal-analiżi lingwistika. Fi kliem ieħor, id-djaletti jvarjaw fuq livell: fonetiku ufonoloġiku, eż. ('dinjzel fix-Xlukkajr, (tis'jujri fin-Naduri u l'dinjel u (tis'ji:rI fl-Istandard (Incorvaja 2007; Said 2007); : morfoloġiku, eż. il-plural kroroz fl-Għawdxi u karozzi fl-Istandard (Agius : sintattiku, eż. il-binja tal-progressiv fin-negattiv, ma qedx jiekol fl-Imġarri u mhux qed jiekol fl-Istandard (Camilleri-Grima 1987); : lessikali, eż. manuċċa, steringa fiż-Żejtuni u tajra, wadab fl-Istandard. għadd 33 LXXXIII 99 F'dawn l-aħħar 25 sena nkitbu bosta teżijiet dwar differenzi lessikali f'oqsma semantiċi partikolari. Fost l-oħrajn, Busuttil (1989) tistħarreġ l-ismijiet ta' dsatax-il speċi ta'friefet endemiċi fost kelliema min-naħa ta'Ħal Safi, iż-Żurrieq, il-Qrendi u xi rħula oħra. Rapa (1995) tistudja l-qasam tal-ħelu f'għadd ta' rħula Għawdxin. Cassar (2013) tkompli tibni fuq l-istudju ta' Rapa u tqabbel il-lessiku tal-ħelu f'Għawdex mal-lessiku tal-ħelu fiż-Żejtun. Żewġ teżijiet oħra jittrattaw l-ismijiet tal-għodda tal-biedja: Curmi u Debono (1997) jiffukaw fuq id-differenzi lessikali f'diversi partijiet ta' Għawdex, u Chetcuti (2003) tanalizza l-lessiku ta' dan il-qasam f'Ħad-Dingli, Marsaxlokk, l-Imġarr, il-Qrendi u Ħaż- Żebbuġ. Busuttil (2013) tistħarreġ il-qasam lessikali tax-xagħar ma'numru ta' kelliema minn Birkirkara u minn Għawdex. Il-Metodoloġija Il-punt tat-tluq ta' dan l-istudju kien il-ġbir ta' termini li dehrilna li jingħadu f'Għawdex u mhux fl-Istandard, jew li f'Għawdex għandhom tifsir differenti. It-termini nġabru minn fomm kelliema Għawdxin, minn kotba u artikli (Attard 1995; Briffa 2011), minn teżijiet (Rapa 1995; Xerri 2002; Said 2007; Farrugia 2010), minn dizzjunarji (Aquilina 1987-1991), u minn siti elettroniċi. Wara, fassalna esperiment biex nivverifikaw l-użu ta'dawn it-termini fost il-kelliema Għawdxin u Maltin bl-għan li joħorġu d-differenzi lessikali ta'bejniethom. Kull parteċipantintwera għadd ta'stampi ta'dawn it-termini u ntalab jgħid kif jirreferi għalihom. B'kollox ġbarna madwar 200 terminu u minnhom għażilna 55 li setgħu jiġu rrappreżentati bi stampa. Dawn l-istampi mbagħad intwerew lil 32 żagħżugħ ta' bejn it-18 u l-25 sena, nofshom Għawdxin u nofshom Maltin. Qabel bdejna l-intervisti maż-żgħażagħ, għamilna studju pilota ma' erba' kelliema Għawdxin apparti. Dan l-istudju swielna biex intejbu xi affarijiet fl-istruttura tal-esperiment. Fost l-oħrajn, bdilna xi stampi li ma kinux ċari u, peress li fl-istudju pilota waħda mill-kelliema ħassitha skomda titkellem bl- Għawdxi quddiem kelliem tal-Istandard, iddeċidejna li l-intervisti jsiru f'pari biex, kemm jista' jkun, il-kelliema jħossuhom komdi jesprimu ruħhom bid- djalett. Wara li għamilna dawn l-intervisti, analizzajna t-termini u ġbarniehom f'tabelli kif jidher hawn taħt. 100 Leħen il-Malti F'din it-taqsima nagħtu glossarju b'55 differenza lessikali bejn l-Għawdxi u l-Istandard imqassmin skont il-frekwenza tat-termini fost il-kelliema li intervistajna (Taqsima 4.1), u rressqu tipoloġija tal-varjazzjoni lessikali li sibna permezz tal-esperiment maż-żgħażagħ Maltin u Għawdxin (Taqsima 4.2). Il-Glossarju Dan il-glossarju fih ġabra ta' 55 terminu li jvarjaw bejn l-Għawdxi u l-Istandard. It-termini qegħdin ikklassifikati f'erba' tabelli skont il-frekwenza tagħhom fost iż-żgħażagħ Għawdxin li intervistajna: Tabella 1: Termini li jużawhom il-biċċa l-kbira taż-żgħażagħ Għawdxin li intervistajna Tabella 2: Termini li jużawhom daqs nofs iż-żgħażagħ Għawdxin li intervistajna Tabella 3: Termini li jużawhom ftit (jiġifieri, inqas minn ħamsa) miż- żgħażagħ Għawdxin li intervistajna Tabella 4: Termini li ħadd miż-żgħażagħ Għawdxin li intervistajna ma jużahom It-termini f'kulltabella qegħdin f'ordni alfabetika, skont it-terminu bl-Għawdxi. Għal kull terminu nagħtu: il-kelma bl-Għawdxi, bil-varjanti li ltqajna magħhom; eżempju tat-terminu bl-Għawdxi meħud minn kuntest naturali u kkonfermat ma' kelliema Għawdxin; kummenti dwar l-użu tat-terminu fost iż-żgħażagħ li intervistajna. Tajjeb ngħidu li ġeneralmentit-termini nagħtuhom bil-varjetà Standard, ngħidu aħna,niktbu ċombin u kaħla, u mhuxbxiforma djalettali bħal ċumbujntfom'bujni jew keħle U'kehlzel (Said 2007: 65, 72). F'każ li terminu Għawdxi jkollu xi varjant, l-ewwel wieħed li nagħtu hu dak li ntuża l-aktar miż-żgħażagħ li intervistajna. għadd 33 LXXXIII 101 Tabella 1:Terminili jużawhom il-biċċa l-kbirataż-żgħażagħ Għawdxin Bl-Għawdxi bankonċin(a), bankunċin(a), bonkonċin(a), bronkonċin borża buqqiegħa, boqqiegħa, baqqiegħa ċombin 102 Leħen il-Malti Bil-Malti Standard pastina magħmula mil-lewż, b'ostja tal-karti fil-qiegħ u ġeneralment ikollha lewża fuq nuffata, boċċa, bużżieqa labra tal-inxir Ħadt bankonċina mat-te. Il-kelliema tal-Istandard ġieli jużaw biskuttini tal-lewż jew biskuttini tal- ostja. ma' Għawdex. Attard (1995: 89) jgħid li l-bankonċini huma ħelu tipiku ta' Għawdex u jiddeskrivihom bħala 'sweet biscuits consisting of white of egg5, sugar and ground parboiled peanuts' Skont Rapa (1995) fl-Għarb hemm min juża l-varjant bronkonċin. Għal aktar varjanti fl-Għawdxi u fiż-Żejtuni, ara Cassar (2013: 45). Xtrajt borża Twistees. Waqtli f'xi partijiet ta' Malta (eż. Ħaż-Żebbuġ, iż-Żurrieq u ż-Żejtun) hemm min juża borża, f'Għawdex din il-kelma hi ħafna aktar mifruxa. Fil- fatt, miż-żgħażagħ Għawdxin kollha li intervistajna ħadd ma juża pakkett; kollha jużaw borża. Telgħetli buqqiegħa f'sieqi. Il-biċċa l-kbira taż-żgħażagħ Għawdxin jużaw boqqiegħa jew buqqiegħa għal nuffata jew bużżieqa fil-ġilda. Tlieta minnhom jużawha wkoll għall- pustumetta, jiġifieri ulċera fil-ħalq. Aquilina (1987: 76) jagħti l-varjant baqqiegħa u jfissirha bħala nuffata (blisten. Waħħal żewġ ċombini max-xugaman. F'Għawdex tintuża kemm għal-labar tal- inxir u kemm għall-għodda tal-bizzilla. fesdaq neħħa l-ful mill-miżwed gejxa band tax-xagħar għakruxu bebbuxu (tal-art), l-isem xjentifiku Helix Pomatia maħat issoffja mitraħ saqqu Tfesdaq il-ful. Din il-kelma nstemgħet il-Mellieħa wkoll. Tnejn miż-żgħażagħ Maltin (minn Ħal Luqa u miż-Żurrieq) jużaw il-verb fesaq, eż. tofsoq il-ful. Sejjaħ lil dik it-tifla tal-gejxa blu ma' rasha. F'Malta, gejxa ma tintużax għall-band tax-xagħar iżda għal dik il-libsa ħafifa li jilbsu n-nisa biex joqogħdu ġewwa. Il-Bugħarwien tal-Bjar qisu għakruxu bla qoxra. (Luminaria, ħarġa nru. 108, Marzu 2012, rivista maħruġa mill-paroċċa ta' San Pietru u San Pawl, in-Nadur). L-istuffat tal-għekierex jogħġobni immens. Uħud miż-żgħażagħ Għawdxin jużaw bebbuxu u xi wħud jagħmlu distinzjoni bejn il-bebbux li joħroġ fix-xita (eż. irfist bebbuxu) u l-bebbux li ssajjar (eż. stuffat tal-għekierex). Il-kelma għekierex, għall-bebbux li ssajjar, instemgħet ukoll f'Marsaxlokk. Xi storbjul Kulħadd jisgħol u jomħot. Waqt li f'Malta xi wħud jużaw maħat, din il-kelma f'Għawdex hi ħafna aktar mifruxa. Fil-fatt, il-maġġoranza taż- żgħażagħ Għawdxin jużaw maħat, mentri l-maġġoranza taż-żgħażagħ Maltin jużaw issoffja. Mill-banda l-oħra, jidher li l-verb issoffja ma jintużax Għawdex. Intelaq fuq il-mitraħ. Waqt li f'Malta xi wħud jużaw mitraħ, din il-kelma f'Għawdex hi ħafna aktar mifruxa. Il-biċċa l-kbira taż-żgħażagħ Għawdxin jużaw kemm mitraħ u kemm saqqu, iżda jidher li mitraħ hi aktar komuni. għadd 33 LXXXIII 103 moxt pettne, ġieli xkupilja tax- xagħar jew brush nemusiera xibka tan-nemus infaġar infaraġ papoċċ papoċċ tas-sodda, slipper, running shoes, żarbun tal- futbol (tat-tappini) Leħen il-Malti Imxatt xagħri bil-moxt. Waqt li f'Malta hemm min juża moxt, din il-kelma f'Għawdex hi ħafna aktar mifruxa. Fil-fatt, iż-żgħażagħ Għawdxin kollha jużawha. Busuttil (2013: 429), f'esperiment li għamlet, uriet ritratt ta' pettne lil 30 mara Għawdxija, nofshom żgħażagħ u nofshom anzjani, u l-maġġoranza użaw moxt. Il-kelma pettne, mill-banda l-oħra, ftit li xejn tintuża f'Għawdex. Agħlaq in-nemusiera biex ma jidħlux insetti. Uħud miż-żgħażagħ Għawdxin isejħulha wkoll bieba tan-nemus jew gużwajer (mill-Ingliż gauze wire). It-tifel qed jinfaġar. F'Malta jidher li l-forma l-aktar popolari hi nfaraġ, bil-metateżi tar-r u l-ġ. Tqattagħli l-papoċċ tal-futbol. F'Malta papoċċ xi wħud jużawha għall- papoċċ tas-sodda biss, waqt li oħrajn jużawha kemm għall-papoċċ tas- sodda u kemm għar-running shoes jew għaż-żarbun tal-futbol. li għamilna maż-żgħażagħ Għawdxin jirriżulta li papoċċ tintuża kemm għaż- żarbun ta' ġewwa (papoċċ tas-sodda) u kemm għal ta' barra (papoċċ tal-futbol, papoċċ tal-ġiri). Briffa (2011: 11) jgħid li 'Għawdex il-forma popolari hija papoċċ tal-futbol filwaqt li f'Malta l-forma popolari hija żarbun tal-futbol' pastizz tal-ġobon pastizz tal-irkotta pinura, pinnola, pillola, pinula pirmla purtiera tal-qasab ħasira sellotape mit-trasparenti tħaxxem nqaras Xtrajt żewġ pastizzi tal-ġobon. Iż-żgħażagħ Għawdxin kollha jużaw: pastizz tal-ġobon. Għalkemm f'Malta ġeneralment jissejjaħ pastizz tal-irkotta, jidher li f'xi nħawi (eż. ir-Rabat) jużaw pastizz tal-ġobon ukoll. Ħadt pinura għall-uġigħ ta' ras. Waqt l-intervisti maż-żgħażagħ Għawdxin ħarġet ukoll il-kelma aspri, li fost l-oħrajn tintuża r-Rabat u San Lawrenz. Tellajt il-purtiera tal-qasab. Waqtli f'xi partijiet ta' Malta (eż. il-Wardija, Ħaż-Żebbuġ, il-Mosta, Marsaxlokk u ż-Żejtun) hemm min juża purtiera tal-qasab ukoll, ħasira hi bil- wisq iktar popolari fost il-Maltin. Uħud mill-Għawdxin ilissnu l-kelma sausage bil-vokali o mkarkra (sċsiġ). Tini biċċa solitape ħa nwaħħal il-karta mal-ħajt. Il-maġġoranza taż-żgħażagħ Għawdxin jużawha jew jafuha. 'Għaliex qiegħed tibki2' 'Għax tħaxximt mal-bieb'' Il-biċċa l-kbira taż-żgħażagħ Għawdxin jużaw tħaxxem (u xi ftit jużaw ħaxxem) għal meta xi ħadd jagħlaq sebgħu ma' kexxun jew bieb. Aquilina (1987: 524) jgħid li f'Għawdex jintużaw il-verbi ħaxxem jew ħaxkem mentri f'Malta tintuża l-binja għalaq sebgħu mal-bieb/ kexxun. Ara wkoll ħaxxem (Tabella 3). għadd 33 LXXXIII 105 zalzett zalzett tal-Malti Għamilt platt għaġin biz-zalzett. F'Malta zalzett tirreferi għal tipi differenti ta' zalzett (eż. zalzett mir-roża, zalzett tal-Malti, eċċ.) imma f'Għawdex tintuża b'mod speċifiku għal dak li f'Malta hu magħruf bħala zalzett tal-Malti. Tabella 2: Termini li jużawhom daqs nofs iż-żgħażagħ Għawdxin li intervistajna Bl-Għawdxi Bil-Malti Kumment Standard bonnet hood kappa, Tella' dakil-bonnetħalli tiffranka naqra xita. barnuża Kważi nofs iż-żgħażagħ Għawdxin jużawha jew ġieli semgħuha. Aquilina (1987: 135) ifissirha bħala skufja jew għata tar-ras li tintuża għat-trabi u t-tfal żgħar, iżda mill-intervisti jidher li f'Għawdex tintuża wkoll għal hood jew kappa f'sens ġenerali. boxxla antiporta Ħalla l-bieb fuq il-boxxla. Nofs iż-żgħażagħ Għawdxin jużawha jew jafuha u l-bqija jużaw antiporta. Skont Borg (2011:23), boxxlatintuża ankef'ħafna djaletti Maltin. Briffa (2011: 11) jgħid li tintuża n-naħa ta' Bormla. bus karozza tal-linja, Ħa mmur naqbad il-bus. xarabank Iż-żgħażagħ Għawdxin jużaw bus jew xarabank, mentri ż-żgħażagħ Maltin jużaw (karozza) tal-linja. It-terminu (karozza) tal- linja ftit li xejn jintuża f'Għawdex. fjura pastarda Said (2007: 67) tgħid 'apparti li tfisser 'warda, tintuża wkoll bħala sostituzzjoni għall-kelma pastarda' 106 Leħen il-Malti ħafsa kaħla perċa smontor, smontra, żmontor koħħala, kuħħala, tbenġila mejda żgħira, tavolina ħabel tal-inxir heżżeż, ġebbed Telgħetli ħafsa fuq imnieħri. Kważi nofs iż-żgħażagħ Għawdxin jużaw ħafsau l-bqijajużaw musmar. F'Malta ħafas tirreferi għar-raxx, jiġifieri ponot ħomor irqaq li jitilgħu bis-sħana jew bl-umdità. X'kaħla għandi fuq koxxtil Nofs iż-żgħażagħ Għawdxin jużawha jew ġieli semgħuha. Aquilina (1987:604) ifisser koħħalajew kuħħala bħala dabra kaħlanija li titrabba fuq il-ġilda wara xi daqqa. Kaħla ma jtihiex f'dan is-sens, iżda jtiha bħala l-Ġebla s-Safra (Greensand) u bħala sinonimu tal-għasfur daqquqa kaħla. L-amplifier kien jinsab taħt mejdina qrib l-artal maġġur. (Meħud minn artiklu ta' April 2011 mis-sit tal-Bażilika ta' San Ġorġ tar-Rabat, Għawdex, www.stgeorge.org. mt). Mur aqla' l-ħwejjeġ mill-perċa. Nofs iż-żgħażagħ Għawdxin jużawha jew ġieli semgħuha. Aktarx li hi marbuta mal-verb perreċ. Xi wħud, anke Maltin, perċa jużawha għal-lasta li fuqha jserraħ l-għasfur, ngħidu aħna, f'gaġġa (bl-Ingliż perch). L-ismontor tas-sigarretti. Għattejt il-patata l-forn bl-ismontor. Nofs iż-żgħażagħ Għawdxin jużawha jew jafuha. Nofs iż-żgħażagħ Għawdxin jużawha jew jafuha. Il-biċċa l-kbira jużaw toilet. Oqgħod kwiet għax inxenxlek. Xenxel xagħar it-tifla. Nofs iż-żgħażagħ Għawdxin jafuha. Briffa (2011:31)ifisser il-verb xenxel bħala'ġibed ix-xagħar'. għadd 33 LXXXIII 107 xenxul għanqud Aqtagħli xenxul għeneb. Ftitinqas minn nofs iż-żgħażagħ Għawdxin jużawha jew jafuha. Il-bqija jużaw għanqud. Aquilina (1991: 1563) jorbot il-kelma xenxu/ ma' Għawdex. Tabella 3: Termini li jużawhom ftit miż-żgħażagħ Għawdxin li Bl-Għawdxi Bil-Malti Standard bambaluna, il-pasta r-roża, bambonella, il-pasta bambolina tal-coconut batbat paqpaq, daqq il-ħorn bokkla klippa tax- xagħar, klipp tax-xagħar 108 Leħen il-Malti Il-bambaluna hi l-pasta favorita tiegħi. Miż-żgħażagħ Għawdxin li intervistajna, ħamsa bissjużaw bambalunajew bambonella. Rapa (1995) tagħti bambolina bħala varjant ieħor. Għal aktar varjanti fl-Għawdxi u fiż-Żejtuni, ara Cassar (2013: 44). Batbatlu (il-ħorn)I Tnejn biss miż-żgħażagħ li intervistajna jafuha. Ara wkoll tawwat. Xtrajt bokkla ġdida tax-xagħar. Ħamsa miż-żgħażagħ Għawdxin jużawha jew jafuha. Il-bqija jużaw klipp tax-xagħar. Busuttil (2013) tgħid li xi ftit mill-Għawdxin li intervistat jużaw bokkla għal tipi differenti ta' klipep tax-xagħar. Tini l-brika ħa nqabbad sigarrett. Fost iż-żgħażagħ Għawdxin, żagħżugħa waħda biss mir-Rabat tużaha. Aquilina (1987: 143) jgħid li nstemgħet il-Munxar. Skont Said (2007: 65), 'illum il-maġġoranza jirreferu għaliha bħala /ighter perċ (brikal għadha tingħad minn niesli huma mdaħħlin fiż-żmien' ħaxxem għalaq, qaras laħlaħ patata waħda pitazz paqpaq, daqq il-ħorn Din il-kelma użata żagħżugħa waħda biss mix-Xagħra. Ara wkoll qxejra, kxejra. Ħaxximt subgħajja mal-kexxun. Ara wkoll tħaxxem. Nafad ix-xagħar mis-sapun. Qabel l-ikel tajjeb li tonfod idejk. Żagħżugħa waħda biss min-Nadur tużaha. Din il-kelma tintuża f'xi nħawi f'Malta wkoll (eż. iż-Żurrieq u ż-Żejtun) għat-tlaħliħ, b'mod speċifiku, tal-ħwejjeġ. Briffa (2011: 12) jgħid li 'In-nisa Żrieraq kienu jużaw il-verb tonfod (minn nafad) meta xiħadd ilaħlaħ il-ħwejjeġ' F'Għawdex jidher li hi marbuta man-Nadur. Għall-kelliema tan-Naduri, dan il-verb ma jintużax għall-ħwejjeġ biss, iżda jintuża għal affarijiet oħra bħax-xagħar u l-idejn. Newwilli patatija għal ġol-borma. Żewġ żgħażagħ biss jużawha, mix-Xagħra u Ta' Sannat. Fl-Istandard ma ssirx distinzjoni bejn patata fil-kollettiv (eż. xkora patata) u patata bħala nom tal-unità (eż. ġibli patata waħda). Ġibli waħda l-iskritt minn fuq il-mejda. Nofs iż-żgħażagħ Għawdxin ġieli semgħuha mill-ġenituri jew min-nanniet, iżda l-maġġoranza jużaw pitazz. Said (2007: 80) tikkonferma li l-użu ta' skrittfost iż-żgħażagħ qed jonqos. Tawwatlu (il-ħorn)l Erba'żgħażagħ Għawdxin jużawha jewjafuha. Din il-kelma tintuża f'xi nħawi f'Malta wkoll (eż. iż-Żurrieq u l-Imqabba). għadd 33 LXXXIII 109 minestra, ħaxix werqa ta' dindja, pal tal-bajtar, werqa dindja werqa tal- bajtar, ċuplajs Illum tisjir hemm għall-ikel. Żagħżugħ Għawdxi wieħed biss irrefera għall-minestra bħala tisjir. Aquilina (1991: 1272) jgħid li f'Għawdex tintuża fis-sens ta' 'vegetable soup' Iż-Żebbuġ hemm ħafna weraq ta' dindja. Żagħżugħ Għawdxi wieħed biss jużaha. Il- biċċa l-kbira jużaw weraq tal-bajtar (tax-xewk). F'Malta, in-naħa ta' Birżebbuġa u ż-Żurrieq instemgħet ukoll pal tal-Indja. Tabella 4: Termini li ħadd miż-żgħażagħ Għawdxin li intervistajna ma jużahom Bl-Għawdxi Bil-Malti Standard gawċa mgħarfa Leħen il-Malti Poġġejt il-ħalib fit-tieni farxa tal-friġġ. Said (2007: 67) tgħid li din il-kelma tinstema' fin-Nadur u hija aktar komuni ma' nies kbar. Fil-fatt, żagħżugħa waħda biss min-Nadur ġieli semgħetha iżda kienet inċerta mit-tifsira tagħha. Briffa (2011: 32) jagħtiha f'lista ta' kliem li kien għaddielu s-Sur Carmel Grima minn Ta' Kerċem. Juann Mamo, li kien minn Ħal Luqa, juża l-kelma farxa fin-novella 'Il-Maltin kienu iżjed fidili' tal-4 ta' Awwissu 1934: 'Kont tilmaħ bħal farxa l-ħġieġ (vetrina) kollha għodod u fliexken' Briffa (2011: 32) jagħtiha f'lista ta' kliem li kien għaddielu s-Sur Carmel Grima minn Ta' Kerċem. kaħwiela maħmuġ imħadda imħawwar, mimli żugraga trajbu tal-bizzilla Briffa (2011: 12) jgħid li xi studenti Għawdxin tat-tielet età kienu qalulu li fl- Għarb jużaw kaħwiela għal-lelluxa. Skont Aquilina (1987:605), kaħwiela nstemgħet fl-Għarb, f'Santa Luċija u f'San Lawrenz, u hi sinonimu ta' lelluxa. L-għaġin il-forn tiegħi kien aktarmaħmuġ (Lisa Frendo mill-Għarb, Kollu Malti, Campus FM). Aquilina (1987: 492) jagħti din il-kelma minn lista ta' kliem li kien għaddielu Victor Galea mix-Xagħra u jfissirha hekk: 'to flavour spaghetti or rice baked in an oven with sauce and minced meat, maħmuġ tajjeb l-għaġin'. Din il-kelma nstemgħet ukoll f'xi nħawi f'Malta (eż. Sibnieha wkoll fil-menu ta' Gululu, restorant li jservi ikel tipiku Malti (għaġin maħmuġ). Aquilina (1991: 809) jgħid li nstemgħet ix-Xewkija. Briffa (201 1:32) jagħtiha f'lista ta' kliem li kien għaddielu s-Sur Carmel Grima minn Ta' Kerċem. Lanfranco (2012: 139) isemmiha u jgħid li kienet tissejjaħ ukoll żugraga, pizzikajju jew vlontin. Iżda ma jorbothiex ma' Għawdex. Imħadda tal-bizzilla. Aquilina jorbotha ma' Għawdex u Briffa (2011: 32) jagħtiha f'lista ta' kliem li kien għaddielu s-Sur Carmel Grima minn Ta' Kerċem. Ħammorru għand in-nutar biex ninsanjaw xi karti. Said (2007: 75) tgħid li tintuża kemm mill-kelliema żgħar u kemm mill-kelliema anzjani tan-Naduri. Perċ, ħadd miż- żgħażagħ Għawdxin ma jużaha ħlief żagħżugħa min-Nadur li qaltilna li tafha użata mill-anzjani. għadd 33 LXXXIII 111 qxejra, kxejra brija isseħħem, iċċappas, tħammeġ, issaħħam 'ddellek tuffieħ tadam imqadded imqadded xqaqef, ħafna platti, tazzi u xqieqef borom għall-ħasil Aquilina (1991: 1161) jagħti qxejra minn lista ta'kliem li kien għaddielu Victor Galea mix-Xagħra. Briffa (2011: 32) jagħti qxejra u kxejra f'lista ta' kliem li kien għaddielu s-Sur Carmel Grima minn Ta' Kerċem. Ara wkoll forfra (Tabella 3). Ara kif isseħħimt biz-zalzal Ħadd miż-żgħażagħ Għawdxin ma jużaha, pero waħda min-Nadur tafha. Aquilina (1987: 489) jorbot dan il-verb man-nom ħama. Għamilt biċċa ħobż bit-tuffieħ imqadded. Il-biċċa l-kbira taż-żgħażagħ Għawdxin jużaw tadam imqadded, barra tnejnli ġieli semgħu tuffieħ imqadded. Jidher li f'xi partijiet ta'Malta (eż. il-Mosta u Birkirkara) it-tadam imqadded kien jissejjaħ tuffieħ imqadded ukoll. Briffa (2011: 12) jgħid li xi studenti Għawdxin tat-tielet età kienu qalulu li x-Xagħra t-tadam imqadded jgħidulu sniedaq, il-plural ta' senduq. Dan għandi s'għada biex naħsel dax- xqieqef kollhal (Said 2007:83). Said tgħid li din il-kelma aktarx tintuża minn familja partikolari min-Nadur, u li aktarx ġejja mill-kelma xaqqufjew ċaqquf. Mill-intervisti li għamilna nistgħu nbassru li l-fatturi soċjolingwistiċi tal-età u tal-ġeografija jaffettwaw il-frekwenza ta'wħud minn dawn it-termini. Ngħidu aħna, uħud miż-żgħażagħ Għawdxin qalulna li kelma bħal skritt huma ma jużawhiex, iżda ġieli semgħu lin-nanniet jew lill-ġenituri tagħhom jużawha. Dan ifisser li jekk l-esperiment jiġi rrepetut ma' kelliema Għawdxin anzjani jew 112 Leħen il-Malti ta' mezzetà, il-frekwenza ta' xi termini jaf tinbidel. Hekk ukoll, mill-intervisti jidher li termini bħal insanja, nafad u sseħħem huma marbutin man-Nadur. B'hekk, li kieku kellna nirreplikaw l-esperiment ma' numru akbar ta' kelliema minn postijiet differenti, aktarx inkunu nistgħu nikkonfermaw jekk xi termini humiex tassew assoċjati ma' xi raħal partikolari. Tipi ta' differenzi lessikali It-termini nistgħu nikklassifikawhom skont tliet tipi differenti ta' varjazzjoni lessikali. L-ewwel grupp fih termini li jintużaw f'Għawdex u li f'Malta jidher li ma jintużawx, bħal bankonċina, brika, buqqiegħa, mejdina, nhemusiera, perċa, u tħaxxem. Naturalment, biex inkunu ċerti li dawn it-termini ma jintużawx f'Malta, inkunu rridu nagħmlu esperiment ma' aktar kelliema tal-Istandard u ma' kelliema ta' xi djalett Malti. It-tieni grupp jinkludi ftit termini li jintużaw kemm f'Malta u kemm f'Għawdex imma b'tifsira differenti. Fosthom insibu gejxa, li f'Malta tfisser libsa ta' ġewwa tan-nisa u f'Għawdex tfisser band tax-xagħar, u ċombin, li f'Malta tfisser l-għodda i biha tinħadem il-bizzilla uf'Għawdex tfisser kemm l-għodda tal-bizzilla u kemm labra tal-inxir. Fit-tielet grupp insibu terminili jintużaw kemm f'Malta u kemm f'Għawdex imma huma aktar frekwenti fost l-Għawdxin, fosthom borża, maħat, mitraħ, u moxt. Din id-differenza ħarġet ċara ħafna mill-intervisti. Ngħidu aħna, iż- żgħażagħ Għawdxin kollha jużaw borża u moxt, u kważi kollha kemm huma jużaw maħatu mitraħ. Mill-banda l-oħra, il-maġġoranza taż-żgħażagħ Maltin jużaw pakkett, pettne, issoffja u saqqu. Konklużjoni F'dan l-istudju ppreżentajna ġabra ta' 55 terminu li jvarjaw fl-Għawdxi u fil- Malti. L-użu ta' dawn it-termini ġie vverifikat permezz ta' esperiment li sar ma' 32 żagħżugħ. Irriżulta li xi termini (eż. gejxa, moxt, pastizz tal-ġobon, pinura) huma mifruxa sew fost iż-żgħażagħ Għawdxin, filwaqt li xi termini oħrajn għadd 33 LXXXIII 113 (eż. brika, skritt, tisjir, weraq ta' dindja) jidher li qed jinqatgħu fost iż-żgħażagħ. Mill-analiżi ħareġ ukoll li dawn it-termini jaqgħu taħt tliet kategoriji differenti: termini li jintużaw f'Għawdex biss, eż. nemusiera, tħaxxem; terminili jintużaw f'Malta u f'Għawdex iżda għandhom tifsir differenti, eż. ċombin, gejxa; termini li huma aktar popolari fl-Għawdxi milli fl-Istandard, eż. maħat, moxt. Għaliex insibu din il-varjazzjoni lessikali bejn l-Għawdxi u l-Istandard2 Hemm tliet differenzi importanti fil-perċezzjoni u l-attitudni lingwistika f'Malta u f'Għawdex. L-ewwel differenza hi li f'Għawdex kważi kulħadd jitkellem bid-djalett, u ħafna drabi d-djalett ikun l-ewwel lingwa tagħhom. F'Malta, mill-banda l-oħra, mhux kulħadd jitkellem bid-djalett; xi Maltin jitkellmu bl-Istandard biss, oħrajn jitkellmu bl-Istandard u bid-djalett, u xi ftit jitkellmu bid-djalett biss. It-tieni differenza hi li f'Malta kulħadd mistenni juża l-Istandard fil-pubbliku u f'kuntesti formali. Id-djalett, ġeneralment, jintuża mal- qraba u ġieli mal-ħbieb. F'kuntrast, f'Għawdex id-djalett jintuża kemm f'sitwazzjonijiet formali, bħall-iskola, il-knisja u l-amministrazzjoni,u kemm f'sitwazzjonijiet informali, mal-qraba u l-ħbieb (Camilleri-Grima 2009). Ngħidu aħna, Xuereb (1996) jgħid li l-omeliji ħafna drabi jsiru bl-Għawdxi, u jikkwota qassis mir-Rabat jgħid, 'l code-switch to dialect during sermons. It-tielet differenza hi li ġeneralment f'Malta l-Istandard hu l-varjetà l-għolja ('il-pulit') waqt li d-djalett hu l-varjetà l-baxxa ('l-imgħawweġ'). Min-naħa l-oħra, l-Għawdxi f'ċerti kuntesti jgawdi minn prestiġju, tant li għadd ta' studji li saru fuq l-użu tal-Għawdxi fl-edukazzjoni (Xuereb 1996; Buttigieg 1998; Casha 2006; Xerri 2009) juru li xi għalliema jużawh fil-klassi mal-istudenti (Xuereb 1996: 29; Casha 2006: 98) u li xi studenti li fl-iskejjel Għawdxin jitkellmu bl-Istandard jitwarrbu minn sħabhom: 114 Leħen il-Malti Ġie osservat il-fatt li fi klassi B kien hemm żewġt itfal li kienu jitkellmu l-Mfalti) S(tandardi fil-klassi, wieħed għax kien Malti u l-ieħor għax il-ġenituri tiegħu kienu jitkellmu MS id-dar, u fil-fatt il-bqija tat-tfal f'din il-klassi kienu jaqbdu ħafna ma' dawn iż-żewġt itfal minħabba dan il-fatt L…) dawn ġew osservati maqtugħin waħedhom speċjalment fil-ħin tal-break, meta ħadd ma kien ikun irid joqgħod magħhom jew jilgħab magħhom. Dawn id-differenzi fil-perċezzjoni tad-djalett jinħass l-effett tagħhom anke fil-lessiku. Peress li l-Għawdxi ġeneralment hu l-varjetà l-għolja li tgawdi l-prestiġju tal-kelliema, xi forom djalettali li jinsabu kemm f'Malta u kemm f'Għawdex, f'Malta jibdew jinqatgħu, iżda f'Għawdex jibqgħu jintużaw, anke miż-żgħażagħ. It-teżi ta' Busuttil (2013) fuq id-differenzi lessikali fil-qasam tax-xagħar tikkonferma din l-osservazzjoni. Minn dan l-istudju joħroġ li f'Għawdex kelma bħal moxt tintuża mill-maġġoranza tan-nisa żgħażagħ u anzjanili intervistat, iżda f'Malta, f'Birkirkara, tintuża biss minn tliet nisa anzjani. Il-kumplament tan-nisa Karkariżi li intervistat jużaw pettne u xi ftit jużaw comb (Busuttil 2013: 429). Mill-intervisti tagħna joħroġ riżultat simili, jiġifieri li ż-żgħażagħ Għawdxin kollha jużaw moxt, u ż-żgħażagħ Maltin kollha jużaw pettne, ħlief tnejn li jużaw comb u wieħed mill-Gudja li juża moxt. Spunti għal aktar riċerka f'dan il-qasam Biex ikollna stampa aktar ċara tal-varjazzjoni lessikali bejn l-Għawdxi u l-Istandard jeħtieġ li: (a) l-istudju jsir ma'kampjun ikbar ta'kelliema Maltin u Għawdxin biex jissaħħu r-riżultati miksuba f'dan ix-xogħol; (b) id-differenzi lessikali l-oħra li ġbarna (madwar 150) jiġu vverifikati f'esperimenti simili; (ċ) inqisu fatturi soċjolingwistiċi oħra, ewlenin fosthom il-ġeografija u l-età, ġaladarba mill-intervisti rriżulta li xi termini huma assoċjati ma' rħula partikolari, waqt li oħrajn huma komuni mal-anzjani imma mhux maż-żgħażagħ. għadd 33 LXXXIII 115 Nirringrazzjaw lil Ruben Farrugia, Samantha Grima, Josette Portelli u lil Marv Jovce Said tal-għajnuna tagħhom, u liż-żgħażagħ Maltin u Għawdxin li ġew għall-intervisti u għall-interess li wrew fir-riċerka tagħna. Il-Varjetajiet tal-Malti. Malta: Pubblikazzjonijiet Indipendenza.2011.Stampat. 'L-ismijiet popolari tal-friefet u d-distribuzzjoni ġeografika u soċjali tagħhom''Teżi tal-B.Ed. (Unuri), l-Università ta' Malta, 1989. 'Il-Qasam Lessikali tax-Xagħar'Teżi tal-B.A. (Unuri), l-Università ta' Malta, 2013. Verżjoni diġitali. 'Language, Education and Socialization in Imġarr'Teżi tal-B. (Unuri), l-Università ta' Malta, 1987. 116 Leħen il-Malti 'Varjazzjoni djalettali fil-qasam lessikali tal-ħelu' Teżi tal-B.A. (Unuri), l-Università ta' Malta, 2013. Verżjoni diġitali. Curmi, Edel u Marthese Debono. 'Il-lessiku: differenzi djalettali f'qasam magħżul'Teżi tal-B.Ed. (Unuri), l-Università ta' Malta, 1997. 'Aspetti soċjolingwistiċi fid-djalett ta' Sannat u s-sistema vokalika tiegħu' eżi tal-B.A. (Unuri), l-Università ta' Malta, 2010. Verżjoni diġitali. Fenech, Edward. 'Ix-Xlukkajr: Is-sistema vokalika u differenzi lessikali'Teżi tal-B.A. (Unuri), l-Università ta' Malta, 2007. Verżjoni diġitali. Drawwietu Tradizzjonijiet Maltin. Malta: Pubblikazzjonijiet Indipendenza. l-Università ta' Lvons II, 1979. Rapa, Josette 'Il-lessiku: differenzi djalettalif'qasam magħżul:Teżi tal-B.Ed. (Unuri), l-Università ta' Malta, 1995. 'In-Naduri: Is-sistema vokalika u differenzi lessikali' Teżi tal-B.A. (Unuri), l-Università ta' Malta, 2007. Verżjoni diġitali. Lexicon ta' Mikiel Anton Vassalli. Malta: Sensiela Kotba Soċjalisti. għadd 33 LXXXIII 117 Ktieb il-kliem Malti mfisser bil-Latin u bit-Taljan. Xerri, J.'Deskrizzjoni tas-sitwazzjoni lingwistika fi skola primarja statali f'Għawdex: Teżi tal-B.Ed. (Unuri) l-Università ta' Malta, 2009. Verżjoni diġitali. 'A sociolinguistic analvsis of select linguistic features in Gozo' Teżi tal- M.A, l-Università ta' Malta, 1996. 118 Leħen il-Malti