Id-devozzjoni lejn Sidtna Marija f'pajjiżna tiżboq lil devozzjonijiet lejn qaddisin oħra. Dan jixhduh kemm in-numru sabiħ ta' parroċċi ddedikati lil xi titlu Marjan, kif ukoll dediki ta' kappelli u knejjes żgħar li hawn mxerrdin ma' kull rokna ta' pajjiżna. F'dan l-artiklu sejrin nitkellmu fuq is-Santwarju tal- Madonna tal-Mirakli f'Ħal Lija. F'Ħal Lija nsibu Santwarju Marjan li apparti li hu devot man-nies ta' dan il-lokal, igawdi devozzjoni kbira wkoll ma' Malta kollha. Dan is-Santwarju jinsab fin-naħa ta' wara ta' Ħal Lija, f'akkwata li qabel kienet tifforma r-raħal ta' Ħal Bordi, raħal ċkejken li kien separat mit- tliet rħula ta' Ħal Lija, Ħ'Attard u Ħal Balzan. Il-knisja li nsibu llum mhix dik oriġinali, imma tinsab xi mitt metru 'l bogħod minn fejn kienet tinsab l-oriġinali. Il-Kappella l-Antika f'Ħal Bordi Fejn qabel konna nsibu l-kappella l-oriġinal ta' Ħal Bordi Ilum minflok hemm mibnija mitħna tar-riħ. Fatt li jikkonferma li din l-mitħna nbniet fis-sit oriġinali ta' din l-kappella antika, huma l-għadam u l-oqbra li nstabu li kienu jagħmlu parti minnha. Dawn instabu meta kien qed jiġi mħaffer l-pedament tal-mitħna tar- riħ. Fil-knisja l-antika kien hemm trittiku, jew kwadru, maqsum fi tliet partijiet. Dan t-trittiku fl-injam hu ta' skola Siċiljana u ġie attribwit għall-artist Corso di Buono u hu tat-tmiem s-seklu 13. Kwadri simili ta' dan jinstabu f'mużewijiet Sqallin li jagħtu indikazzjoni dwar l-origini ta' dan l-kwadru. Fit-trittiku nsibu lil Madonna bilqiegħda fuq tron żżomm lil Binha Ġest Bambin f'ħoġorha. Ġest f'id waħda għandu globu u bl-id l-leminija jidher ibierek — figura ta' Ġesti Salvatur fid-dinja. Fuq in-naħa tal-lemin tal-kwadru nsibu lil San Pietru waqt li fuq in-naħa tax-xellug insibu lil San Nikola. Dan l-kwadru tant kellu devozzjoni kbira, li l-imħabba kbira tan-nies għal dan t-trittiku ġiet innotata minn Monsinjur Dusina meta dan żar din l-knisja fl-1575. Dak iż-żmien din il-knisja kienet isservi bħala viċi parroċċa taħt il-kapillan ta' Birkirkara, għal dawk is-60 ruħ li kienu joqogħdu madwarha. Skont Monsinjur Dusina l-knisja id-29 Edizzjoni Is-Santwarju tal-Madonna tal-Mirakli f'Ħal Lija Is-Sur Roderick Busuttil kellha titular tagħha ddedikat lil Sidtna Marija taħt l-invokazzjoni 'tal-Madonna tax-xahar t'Awwissu' għax ma' f'dan ix-xahar hemm marbuta l-festi ta' Santa Marija u tal-Madonna tas-Silġ. Monsinjur Dusina kien ordna li jsir paviment ġdid, jiġi rranġat fejn kien isir d-dfin u jsiru abiti sagri għal kuljum u għall-festi. Il-Gran Mastru Nikol Kottoner jibni l-Knisja l-Ġdida Il-Gran Mastru Nikola Kottoner fl-1664 ordna li tinbena knisja ikbar xi 100 metru 'l fuq mill-antika. Il-knisja l-ġdida kellha tinbena fuq stil Doriku u ġiet mħollija f'idejn mastru Pietru Barbara minn Ħal Lija, li jiġi missier l-arkitett Ġiovanni Barbara. Snin wara fl-1745 ġiet mibnija sagristija kbira biex tikkumplimenta l-knisja. Li hu interessanti hu li kif tidħol fis-sagristija hemm fonti ta' l-ilma mbierek, li huwa dekorattiv ħafna, maħdum minn. stalaktita. Insibu wkoll plakka fuq stil Biżantin li tikkomemora l-konsagrazzjoni tal- knisja. Meta kienet qed tinbena l-knisja, inbniet ukoll dar biex fiha jkun jista' joqgħod l-qassis li jieħu ħsiebha. Din id-dar li nbniet fuq in-naħa tal- punent tal-knisja tlestiet fl-1676. Opri ġodda għall-Knisja l-Ġdida Il-Gran Mastru Kottoner kompla żejjen din l-knisja bil-pittura titulari preżenti li tinsab fil-knisja. Fil-fatt hu kkommissjona lill-pittur magħruf ta' dak iż-żmien Mattia Preti biex jagħmel dan l-kwadru. Dan juri lill-Madonna żżomm lil Binha Ġest: Bambin li qiegħed bilwieqfa fuq irkupptejha, kif ukoll lil San Pietru u lil San Nikola ta' Bari. Fuq talba tal-Gran Mastru nnifsu fil-kwadru ddaħħal ukoll l-Arkanġlu Rafel, li jinsab għarkupptejh fin-nofs tal-kwadru. Nikola Kottoner xtaq li fil-kwadru jkun hemm flimkien San Nikola u l-Arkanġlu Rafel flimkien jagħtu qima lill-Madonna, għax ħuh il-Grand Mastru Rafel kien miet fit-22 t'Ottubru tal-1663. Dan it-titular ta' Mattia Preti jirrappreżenta lil Santa Marija jew il-Madonna tas-Silġ. Il-kwadru titulari huwa maħdum fuq l-iskur u b'partijiet importanti jispikkaw bid-dawl fuq stil magħruf bħala 'Luce di Cantina'. Il- kwadru fih ħafna mid-drammatiċità solita tal-Preti, u jista' jitqies bħala kapolavar ta' dan l-artist. Hekk kif intemm il-bini tal-knisja l-ġdida, ġie trasportat dak kollu li kien fiha l-kappella l-antika, diġà mmermra. Saħansitra nġarru ħafna mill-fdalijiet tal-mejtin li kienu midfuna fl-antika. Benefattur ieħor ta' din l-knisja kien l-Gran Mastru Vilhena li rregalalha lampier tal-fidda. Artistiċi ħafna huma l-kwadri tal-Via Sagra li qabel ingħataw lil din l-knisja, kienu fi knisja żgħira tal-kjeriku Agius minn Ħal Lija. Dawn jikkonsistu fi kwadri taż- żejt, fini ħafna, maħduma b'tattika tal-akkwarella. Ġrajja li seħħet fl-1743 Ġrajja mirakoluża li seħħet fl-1743 kabbret bil-bosta d-devozzjoni lejn dan l-kwadru u l-knisja, Nirrakkuntaw l-istorja fi kliem Achille Ferris stess, li kiteb l-istorja tal- knejjes f'Malta fl-1866. 'Bosta snin ilu, ġurnata waħda, dakli kellu f'idejh il-kura tal-knisja, mar jixgħelil-lampa quddiem ix-Xbieha Mqaddsa. Hu ra li fuq ix-xbin, fuq il-ħaddejn imqaddsa, fuq is-sider divin tal-Verġni, kienu jidhru qatriet kbar bħal għaraq qisu ilma. Għall-ewwel ħaseb li dan kien ġej mill-umdità; imma din l-umdità minn fejn, la l-post ma kienx qrib xi umdu2 Billi għarraf b'kollox lill-Awtoritajiet tal- Knisja, sar eżami tal-fatt, sabu li dak kien għaraq bħallikieku ħareġ minn ġisem ħaj ta' bniedem ħaj. Dakinhar stess Malta ħasset ċaqlig minn terremot kbir; x'aktarx dak tal-21 ta' Frar, 17437. Ġara li f'dak it-terremot kbir li heżżeż lil Malta u Għawdex kollu ħadd ma tilef ħajtu. L-Gran Mastru u l-Isqof ta' Malta kkonkludew illi dan l-miraklu li ħadd ma tilef ħajtu, seħħ bl-interċessjoni ta' Marija, għalhekk minn dakinhar l-knisja bdiet tissejjaħ tal-Mirakli, minħabba dan l-kwadru mirakoluż. Dan kollu baqa' mfisser fl-iskrizzjoni li hemm max-xbieha tal-Madonna. Id-devozzjoni tkompli tikber Wara dan il-fatt, ta' min jinnota l-interess kbir li ħa l-Isqof Alpheran de Bussan fl-okkażjoni tal-Viżta Pastorali tiegħu fl-1747, meta fir-rapport ta' din l-viżta nsibu reġistrat — 'il-Knisja kienet miżmuma b'devozzjoni kbira mill-kotra tan-nies li mill-inħawi kollha jiġu jinviżtawha, u hija għandha kull ma jinħtieġ u kull tiżjin sa lampier tal-fidda mogħti mill-Gran Mastru Vilhena.' Fuq kollox de Bussan isemmi li fuq l-iskannel tal-artal hemm 'xbieha tal-Madonna mmsejħa tal-Mirakli pinġuta fuq l-injam, mgħottija bi ħġieġa u mdawra bi gwarniċ skolpit, miżmuma bl-akbar devozzjoni'. Isemmi ħafna oġġetti mdendlin mal-ħitan b'wegħdi. Waqt iż-żjara tiegħu l-Isqof de Bussan, biex juri d-devozzjoni għal dan is-Santwarju għażiż, dakinnhar tal-viżta għamel hemm ordinazzjoni tal-Ordni Minuri u tas-sagrament tal- Griżma tal-Isqoflil 22 tifel u tifla. Id-devozzjoni lejn x-xbieha tal-Madonna ssoktat tikber minħabba l-grazzji li kienu jaqilgħu dawk li kienu jirrikorru għand Sidtna Marija. Dan jixhduh il-ħafna kwadri eks voto li hemm ikkonservati fl- istess knisja. Din il-knisja ġiet ikkonsagrata mill-Isqof id-29 Edizzjoni Monsinjur Vincenzo Labini fit-23 ta' Diċembru 1787. Din l-okkażjoni baqgħet waħda mill-isbaħ festi li saru f'din il-knisja. L-Isqof Labini, b'digriet tiegħu tal-24 ta' Lulju 1782 ta' indulġenzi lil min isellem lill- Madonna tal-Mirakli u min iżur din il-knisja fil-festi tat-twelid, preżentazzjoni, annunzjazzjoni, viżitazzjoni u purifikazzjoni ta' Marija. Il-Papa Piu VI, b'digriet tat-8 ta' Lulju 1788, ikkonċeda Indulġenza Plenarja lil min iżur il-knisja fil-festa tal-Kunċizzjoni u l-Assunzjoni. L-artal ġie privileġġat b'indulġenza plenarja fl- Ottavarju kollu tal-Għid tal-Imwiet u fi tlett ijiem kull ġimgħa tas-sena. Ir-Relikwija ta' Santa Mansweta Fl-1840, Dun Pawl Grech Delicata minn Ħal Lija stess, żejjen lil din il-knisja tal-Mirakli b'relikwija ta' Santa Mansweta, li kienet mietet martri taħt l-persukuzzjoni tal-Imperatur Djoklezjanu li qatel ħafna Nsara minħabba r-reliġjon Kristjana. Il-korp tal-kartapesta li juri lil din il-qaddisa bilqiegħda fuq siġġu jżomm fih ir-relikwiji qaddisa ta' Santa Mansweta li jinstab f'din il-knisja. Żjara tal-Kardinal Ferretti f'Malta Fatt ieħor marbut ma' din l-knisja huwa meta fi żmien l-irvellijiet tal-Unifikazzjoni tal-Italja, l-Kardinal Gabrijel Ferretti, li kien jiġi l-kuġin ta' Papa Piju IX, ġie jistkenn Malta. Hu kien ġie ospitat fid-dar tal- familja Delicata, ftit 'il bogħod mill-knisja tal-Mirakli. L-Kardinal sar devot ħafna ta' din l-knisja, tant li kien iqaddes fiha kuljum u kien jitlob ta' spiss quddiem l-kwadru mirakoluż tal-Madonna, biex tissolva l-kriżi Wara ftit xhur meta l-kwestjoni ssolviet, mar lura l-Vatikan u rregala bukkett maħdum kollu minn arzell żgħir lill-Madonna talli ħarsitu meta kien f'Malta. Ta' min jgħid li dan il-bukkett għadu jinstab fil-Mużew tal-knisja tas-Salvatur f'Ħal Lija. F'dan il- mużew insibu oġġetti sagri oħra li qabel kienu jinstabu fil-knisja tal-Mirakli fosthom gwarniċ li fih qabel ma nsterqet kien hemm l-pittura tal-Gran Mastru Nikol Kottoner, maħdum minn Mattia Preti bħala omaġġ lil Gran Mastru talli fdalu x-xogħol kollu fil-knisja, kif ukoll kurċifiss li huwa maħdum preċiż anatomikament, attribwit lil Melchiore Gafà. Il-Knisja tal-Mirakli fis-Seklu 20 Fatt ieħor mirakoluż seħħ fit-tieni gwerra dinjija. Min jiftakar l-gwerra, jiftakar b'liema mod aħrax ġew ibbumbardjati l-inħawi tal-mitjar ta' Ta' Qali. Peress li l-knisja tal-Mirakli tinsab viċin ħafna ta' Ta' Qali, l-inħawi tal-knisja kienu fil-mira tal-ajruplani Taljani u Ġermanizi li ħallew ħerba fiż-żona tal-knisja. Imma wara l-gwerra, mirakolożament kienet biss l-knisja tal- Mirakli li bagħqet wieqfa f'dik iż-żona, fost ħerba kbira, uli ħelsitha mill-qilla tal-bombi li ntefgħu. Peress li fis-snin tmenin fiż-żona tal-Knisja tal-Mirakli beda jiżdied il-bini, fl-1988 l-Arċisqof Mercieca bagħat lil Dun Anton Ebejer minn Ħal Lija stess, biex jieħu ħsieb din l-knisja u jservi bħala ragħaj spiritwali ta' dawk ir-residenti ta' dik l-akkwata ta' Ħal Lija, li tinsab kemxejn 'il bogħod mill-Knisja Parrokkjali tas- Salvatur. Dun Anton Ebejer mimli enerġija mill-ewwel midd idejh għax-xogħol u talab permess lill-Kurja biex l-għalqa li tinsab biswit l-knisja tiġi żviluppata f'sala. Il-Kurja wara xi arranġamenti meħtieġa, wara li dak li kien jieħu ħsieb din l-għalqa aċċetta li jagħti lura l-art lill-Kurja, fetħet t-triq biex jinbeda x-xogħol biex tinbena din s-sala parrokkjali tal-Mirakli, kif wara bdiet tissejjaħ. Ġie rranġat ġnien biex jikkumplimenta l-kumpess. Peress li n-naħa tal-knisja tal-Mirakli kienu marru joqogħdu ħafna familji żgħażagħ bi tfal żgħar, b'kuntrast ma' nħawi oħra f'Ħal Lija fejn kien hemm iktar anzjani, din s-sala bdiet tintuża wkoll biex isir tagħlim tad-duttrina għal-Ewwel Tqarbina, kif ukoll għall-Griżma tal-Isqof għat-tfal ta' dawk l-inħawi. Is-Santwarju jinstab f'kundizzjoni tajba u fih għadu jsir il-quddies regolarment. Id-devozzjoni lejn l-kwadru mirakoluż tal-Madonna għadu sal-lum jiġbed ħafna nies li jmorru jitolbu quddiemu. id-29 Edizzjoni