F'Għeluq it- Seng era ;santa Ven tal-Vara ju (1919-1999) mill-MAWBURTZ GEED— 5 a ħafna snin qabel ma Santa Venera saret Parroċċa, kienet ġa ssir festa lil Santa Venera. L-ewwel statwa tal-Padruna, kienet daqsxejn ta' statwa żgħira, li kienet saret fil-bidu ta' dan is-seklu. Din l-istatwa ż-żgħira ta' Santa Venera kienet matul is-sena tinżamm fin-niċċa fil-Knisja l-Antika, fejn illum tinżamm l-istatwa ta' Santa Tereża. F'jum il-festa ta' Santa Venera, li kienet tiġi ċċelebrata fl-aħħar Ħadd ta' Lulju, jew il-Ħadd l- 1 ta' Awissu, kienet tinħareġ minn niċċa u titpoġġa faċċata ħdejn l-artal maġġur fuq in- — naħa tal- lemin, imdawra bix- xema' u bukketti ta' ward. Filgħaxija, kienet id-drawwa li din l-istatwa ta' Santa Venera kienet tinħareġ fuq iz-zuntier tal- knisja, ħdejn il- bieb ta' barra u jsir paniġierku. F'purċissjoni madwar ir-raħal L-istatwa l- -antika ta' Santa Venera armata għall-festa, Ġ ta qatt ma ħarġet. L-istess statw: B Ta fil- Kripta Kollox inbidel venera li ia Prodi għal hekk kif il-knisja jafek en il-Festa. /77 Programm tal-Festa 1999 Sta. ta' Santa Venera, immexxija mill-Patrijiet Karmelitani, l-ewwel ħadu l-knisja f'idejhom fl-1912, imbagħad viċi Parroċċa fl-1913 u Parroċċa fl-1918. Kien ġara, li f'dak iż-żmien preċiż, Tumas Dalli (1888 - 1978), magħruf bħala Majsi, li aktar tard baqa' magħruf bħala l- benefattur tal-vara ta' Santa Venera, kie n rikoverat fl- isptar Navali ta' Bighi ġewwa. l- Kalkara, minħabba li kien ma jiflaħx. Mhux biss għax ma kienx hawn vara, imma l- affarijiet tgħidx kif jaħbtu. Il-Knisja u l-Ku; j l-Patrijiet Karmelitani ħadu f'idejhom fl-19 12 Karmenu Mallia - l-istatwarju wiegħed li malli jfieq u joħroġ mill-isptar, l- ewwel paga li jaqbad iwarrabha biex jagħti bidu għall-vara ġdida li kellu proġettata f'moħħu. Il-wegħda kompliha u spiċċaha. Huwa rnexxielu jagħmel Il-figura ta' Santa il-vara. Il-vara kienet Venera tfajla inklinata inħadmet fil-kartapesta daqsxejn il-quddiem minn Karmenu Mallia minn Ħal Qormi. Kienet inħadmet Ħal Qormi ukoll. Xagħarha mistur b'mant Il-vara ta' Santa Venera tirrapreżenta figura ta' tfajla, abjad li jibqa' nieżel sa inklinata daqsxejn 'il quddiem, misluta u mlibbsa wara daharha i Programm tal-Festa 1999 -— Sta. sabiħa. Dirgħajha tal-lemin merfugħ 'il fuq u b'subgħajha l-werrej ippuntat il- fuq tippriedka lil Alla wieħed. Xagharha mistur b'mant abjad li jibqa' nieżel wara daharha, għelm ta' umilta u safa. F'idha tax-xelluq, qed iżżomm il-kurċifiss, l- għelm tan-nisrani u twemminu u palma, għelm tal-Martirju. Fuq rasha l-kuruna tar-rebħa tagħha u raġġiera l-għelm ta' qdusija. Mal-palma hemm tliet kuruni: l-għelm tal-Predikazzjoni, l-Appostolat u l-Martirju. Waqt li kienet qed tinħadem il-vara ta' Santa Venera, il-Patrijiet bdew jaraw kif se jakkwistaw Pedestall u Bradella għall-vara l-ġdida. Avviċinaw lil sħabhom il-Patrijiet Karmelitani tal-Belt fuq din il-problema. Dawn minn naħa tagħhom iddeċidew li jagħtu bħala rigal lill-Parroċċa l-ġdida ta' Santa Venera, Pedestall u Bradella, tliet bsaten u erba' forċini, li kienu jintużaw għall-vara ta' l- Anġlu Kustodju li hemm fil-knisja tagħhom tal-Belt. Il-Patrijiet ta' Santa Venera laqgħu bil-ferħ din l-offerta ġeneruża tal-Patrijiet Karmelitani tal-Belt. B'hekk ingħelbet problema kbira u issa l-vara l-ġdida kien se jkollha l-pedestall u l-bradella tagħha u setgħet toroġ għall- ewwel darba fil-Purċissjoni tas-sena 1919. Ġie deċiż ukoll li l-festa tibqa' ssir bħall-imgħoddi, jiġifieri fl-aħħar Ħadd ta' Lulju jew jekk dan kien jaħbat is-Sibt, il- festa tkun iċċelebrata l-Ħadd l-1 ta' Awissu. L-istatwa ta' Santa Venera bil-pedestall u l-bankun tagħha Karatteristika qawwija tal-festa ta' Santa Venera ta' dak iż-żmien, kienet, li din il- festa kienet speċi ta' fiera jew monti kbir li kien jintrama għall-okkażjoni f'Misraħ Santa Venera, lejlietha u nharha. Hawnhekk kienu jinbiegħu l-aktar xogħlijiet artiġġjanali ħfief u rħas ta' ġugarelli għat-tfal, maħduma mill-injam, jew statwi u aċċessorji oħra tat-tafal jew ċomb, għal min kien dilettant li jilgħab bl-altar, delizzju li kien popolari ħafna dak iż-żmien fost it-tfal. Minħabba f'hekk il-festa ta' Santa Venera ġa kienet magħrufa sewwa dak iż-żmien. Programm tal-Festa 1999 Sta. Ġara, iżda li kif jaf kulħadd, fis-7 ta' Ġunju 1919, ġewwa l-Belt kien inqala' nkwiet serju ħafna meta xi truppi Ingliżi sparaw fuq xi Maltin u ikkaġunaw il-mewt ta' erbgħa minnhom. F'dawk iċ-ċirkustanzi li sab ruħu fihom il-pajjiż, il-festa ta' Santa Venera, wara daqstant preparamenti u stennija minn kulħadd kienet għoddha sfrattat, għax kien hemm min deherlu li l-festa ma kellhiex issir minħabba fil-luttu nazzjonali li kien sar. Iżda billi kien laħaq għadda ftit taż-żmien u s-sitwazzjoni bil- ħidma ta' bosta nies ikkwietat, u bil-kelma t-tajba tranġa kollox, ittieħdet deċiżjoni li l-festa ssir kif kien programmat oriġinarjament. Carmelo Mallia (1880 — 1930) l-istatwarju tal-Vara ta' Santa Venera kien ħadem f'żgħożitu mal-magħruf Carlo Darmanin. Carlo Darmanin kien mill-Isla, iżda kien i jgħix in-naħa ta' fuq ta' Triq San Ġużepp, Santa Venera. Carmelo Mallia kien xtara bosta forom minn għand Darmanin, meta dan kien miet fl-1909. Għalhekk kemm għax Carmelo Mallia tgħallem taħt Darmanin, kemm ukoll għax kellu f'idejh forom tiegħu, l-istatwi ta' Mallia jixbħu lil dawk ta' Darmanin. Dak iż-żmien Majsi Dalli ħallas Lm 36, għall-vara ta' Santa Venera, lil Carmelo Mallia. Carmelo Mallia kellu l-ħanut tax-xogħol tiegħu f'178 Triq il-Kbira Ħal Qormi. Wisq probabbli li l-vara ta' Santa Venera inħadmet f'dan il-ħanut fis-sena 1919. Fis-sena 1919 ukoll, Carmelo Mallia kien ġie kkummissjonat biex jaħdem sett ta' 24 anġlu għal Triq il-Kbira ;- Ħal Qormi għall-festa ta' San Il-ħanut tax-xogħol ta' — Ġorġ. Kumbinazzjoni wkoll fis- Karmenu Mallia 'sena 1919, f'Ħal Qormi kien twaqqaf l-ewwel Kumitat tal-Festi Esterni ta' San Ġorġ, li kien irnexxa ħafna u għadu jeżisti sal-ġurnata tal-lum. Carmelo Mallia kien anke Membru ta' dan il-Kumitat. L- p Induratura tal-Vara ta' Santa Venera kienet saret għand id- — Gwann Battista ditta Francesco Coleiro tal-Belt, u kienet qamet Lm 35.10c. mA d OC- Il-Kuruna, is-Salib, il-Palma u r-Raġġiera kien ħadimhom 7 € WWe Kappillan ċertu Manuel Borg minn Birkirkara u kienu swew Lm 17.00 Meta tlestiet minn kollox, il-Vara ta' Santa Venera ttieħdet f'maħżen fi Triq Ħal Qormi, Santa Venera. Kulħadd kien qed jistenna li tittieħed minn hemm lejn il- Knisja Parrokkjali ta' Santa Venera għall-ewwel darba. Il-jum tant mistenni wasal, u ċ-ċerimonja bdiet bit-tberik tal-Vara mill-Kappillan tal-Parroċċa Rev. Patri Ġwann Programm tal-Festa 1999 Sta. lejn il-Knisja tagħha. Minn ħdejn it-Turretta, ġibdet 'il fuq lejn l- Akwadott akkumpanjata minn banda u għadd kbir ta' nies. Kienet saret lotterija ta' għoġol. Dan l-għoġol kien mexa t-triq quddiem il- vara. Imbagħad il-vara kisret fuq il-lemin u qabdet Triq Santa ), Venera (illum Braille Street), lejn il-Knisja. Il-wasla tal-Vara f'Sta. Ve L Il-Ħadd ta' wara ħarġet Il-Purċissjoni tidher fi Triq fsriajiià ma 7 fu mill-knisja fl-ewwel qabel ma tikser lejn Triq Braille , Purċissjoni tas-sena 1919, akkumpanjata minn għadd ta' Fratelli tas- Sagrament. Din il-Fratellanza tas-Sagrament twaqafet fl- 1918 u kienet l-ewwel dehra tagħha f'din il- Purċissjoni. Ġew ukoll jakkumpanjaw. il- Purċissjoni għadd kbir ta' Patrijiet Karmelitani, immexxija mill- Provinċjal Patri Spiridjun Vassallo O. Carm. Ir-rotta tal- Purċissjoni kienet, Pjazza Santa Venera, Misraħ il-Barrieri, Triq Msida, iddur fuq il-lemin għall-Triq il-Kbira San Ġużepp, Triq Santa Venera (illum Braille Street) għall-Misraħ Santa Venera. Il-Purċissjoni bil-vara ta' Santa Venera damet issegwi din ir-rotta sas-sena 1952. Wara din is-sena, il-Purċissjoni bil-vara ta' Santa. Programm tal-Festa 1999 Sta. Patri Spridjun Vassallo O.C.- Provinċjal ta' dak iż-żmien L-ewwel irġiel li kienu jieħdu ħsieb il-festa ta' Santa Venera kienu sitta. Dawn kienu Xandru Farrugia, Guzeppi Farrugia, Censu s- Sagristan, Guzeppi Farrugia (wieħed ieħor), Majsi Dalli (l- jf benefattur tal-Vara) u Nikol Buhagiar. Nikol Buhagiar kien jieħu ħsieb jarma l-vara l-ġdida. Censu s-Sagristan kien jieħu ħsieb jaħraq ftit logħob tan-nar u Xandru kien jieħu ħsieb jaħdem il- liedna friska għall-festuni. Kelinu Delicata (mastrudaxxa) u t-tifel ta' Waqt il-ħruġ tal-Purċissjoni ta' l-1956 Nikol, kienu ħadmu xi tlett tużżani armi ta' l- injam bil-kuruna. Kienu sbieħ u kien pittirhom wieħed mill- Furjana b'figuri e fuq il-Martirju ta' Għadd ta' nies IsegWU:—— Santa Venera. l-ħruġ tal-Purċissjoni Lionet tintrama l- fl-1949 pjazza u Triq kollha bl-antarjoli, bandieri, liedna u palm, bil- pilandri u bit-tazzi taż-żejt. Kienet tintrama kuruna kbira li kienet il-ġmiel tagħha. Kien ħadimha landier minn Ħal Qormi jismu Rafel. Il-Vara fil-ħruġ Il-kuruna kienet tixbaħ lil dik li tintrama f'San Knisja ĦA ' ruġ tagħha mill- Ġorġ ta' Ħal Qormi. Majsi Dalli għal meta l- ġ , 6. Jidher ukoll qed purċissjoni kienet tasal biex iddur għall-Triq omm il-forċina, il-benefattur: Santa Venera, kien jordna xi tliet tużżani torċi tagħha Tumas Dalli je Programm tal-Festa 1999 — Sta. tax-xama' biex jinxtegħlu quddiem il-vara meta jidlam. Il-banda ta' l-Istitut ta' San Ġużepp iddoqq quddiem il-vara, kien ikun fiha għaxqa taraha ġejja. Dak iż-żmien ħafna Qriema kienu jiġu biex jaraw il-vara dieħla. Il-musketterija ma kenitx tonqos. Lanqas xi ftit gassijiet. Il- l-purċissjoni kienet tidħol f'xi 9.00 p.m. u kulħadd imur lejn id-dar. Mikiel Delicata, Ġakki Delicata u Pawlu Bugeja (ta' Żelleċ) kienu jieħdu ħsieb il-qniepen u damu żmien twil dawn it-tlieta jieħdu ħsieb il-qniepen tal-kampnar. Il-vara ta' Santa Venera damet ħafna ma kellha niċċa tagħha fil-knisja. Kienet tintrefa' fis-sagristija filwaqt li l- istatwa ż-żgħira ta' Santa Venera kienet baqgħet fin-niċċa tagħha fil-knisja. Ġara mbagħad illi fl-1925 waslet l- istatwa ta' Santa Tereża fi żmien il-Kappillan Patri Indri Spiteri. L-istatwa ż-żgħira ta' Santa Venera kienet tneħħiet minn niċċa tagħha u tpoġġiet flokha din l-istatwa ta' Santa Tereża. Minnufih inqala' l-għawġ għax in-nies ma reditx li minn żewġ xbiħat ta' Santa Venera ma kienx hemm waħda esposta fil-knisja. Wara ħafna kien ġie deċiż li titħaffer niċċa ġdida fil- ħxuna tal-ħajt fuq il-lemin tal-bieb ta' barra, fejn fl-antik kien hemm niċċa żgħira ta' l-Ecce Homo', biex fiha titpoġġa l-vara l-ġdida ta' Santa Venera. Din in-niċċa għadha hemm sal-ġurnata tal- lum u fiha tinżamm il-vara ta' Santa Venera matul il-jiem tas- sena. Matul is-snin tal-gwerra, Il-Vara Titulari għadha kemm purċissjoni bil-vara ma kenitx ħarġet mill-Knisja fl-1956. issir. Imma baqgħet id-drawwa li l-festa ssir biss fil-knisja fl-istess żmien tal-festa tagħha. Kienet issir bit-translazzjoni tar-Relikwa madwar il-knisja, vespri u Paniġierku. Fil-festa proprja tagħha tas-26 ta' Lulju 1941, kien sar attakk bil-baħar fuq il-Port il-Kbir mit-Taljani. Dan kien l-uniku attakk bil-baħar fuq Malta matul il-gwerra kollha (1939 - 1945). Programm tal-Festa 1999- Sta. Fost il-ħafna xogħlijiet li xi darba kienu proġettati li jsiru f'Santa Venera, u baqgħu ma sarux, kien pedestall u bradella ġdida għall-vara ta' Santa Venera. Id-disinn ta' dawn it-tnejn għadu jeżisti. Niftakar dan id-disinn f'inkwatru mdendel fil-maħżen ta' l-armar ta' barra, li darba kien hemm flok fejn illum insibu l-Mount Carmel College cioe llum St. Elias College, ħdejn il-knisja l-antika. Dan kien għal ħabta ta' l-1959. Kieku seħħet din l-opra tabilħaqq, fuq dan id-disinn msemmi, kieku kien ikollna pedestal u bradella iddisinjati xejn inqas minn Abraham Gatt ta' Bormla. Abram Gatt ma għamilx disinni li Il-Vara armata fil-Knisja fl-1946 jżejnu l-knejjes biss, iżda tiprimijasizzu għamel ukoll disinji għall- purċissjoni bl-istatwa ta' Santa armar ta' barra biex iżjenu t- għaddejja minn Triq Brigh toroq tagħna fil-jiem tal-festa. Pero sfortunatament għalina, ġieli kien jiġri l-każ, li d-disinji tiegħu ma ġewx esegwiti. Fost dawn insibu l-pedestall u l- bradella tagħna. Naħseb li dan il-pedestall u l-bradella, ma kinux saru minħabba li ġa kien qed isir użu minn bradella u pedestall ieħor. Fl-1976, kienet iżżanżnet bradella ġdida għall-vara ta' Santa Venera. Kienet ġiet imbierka mill-Kappillan Patri Franġisk Grech fl-24 ta' Lulju. Minn dik is-sena wkoll, żdied bastun ieħor għall-irfigħ tal- vara. Sal-1975, il-vara ta' Santa Venera kienet tintrefa' minn tmien reffiegħa,. Fl-1985, inbeda xogħol ta' restawr fuq il-vara ta' Santa Venera. Instab li kellha l-ħsara u li Patri Fr anġisk kienet qed tiġi attakkata mill-moffa. Il-vara ttieħdet fl-istudio Grech o: Ni ta' Manuel Zammit fiż-Żejtun u beda x-xogħol minnufih. Programm tal-Festa 1999 Sta. Il-Kappillan u l-Pirjol flimkien mas-Sur Manuel Zammit meta kienet egħda fl-istudio ta' Manuel Zammit ġoż-Żejtun Ix-xogħol ta' restawl tlesta qabel il-festa ta' l- 1985. iżżanżnu Palma, Kuruna Il-wasla tal-Vara Titulari u Raġġiera tal-fidda. Din tqegħdet l staħiże tdagj Dawn se jibqgħu jintużaw — Triq l-Imsida u wara te fi ħall-festa biss, filwaqt li proċessjonalment għall-Knis, g l-antiki jibqgħu jintużaw fost il-ferħ nd Fl GEkRAN għal kuljum. Xewqa kbira i kollha. oħra kienet li jiġi rranġat a' intervent urġenti u ndurat mill-ġdid il-pedestall tal-vara, għax kellu bżonn t /93 Programm tal-Festa 1999 Sta. minħabba l-ħsara li kellu. L-irranġar tal-pedestall daħal għalih is-Sur Michael Zerafa, membru tal-Kumitat Festi Esterni. Dan ix-xogħol kien jirrekkjedi paċenzja kbira, minħabba li kellu ħafna ħsara fl-injam. L-induratura tal- pedestall saret mis-Sur Publuju Magro tal-Furjana. Ġew indurati wkoll l-erba' vażuni ta' madwar il-vara. Michael Zerafa waqt ix-xogħol tiegħu ta' restawr fil-pedestall Imbagħad, għall-festa tal- 1987, iżżanżnu ukoll erba' fjuretti u girlanda tal-fjuri Il- Mi fuq id-deheb u fidda għall- Pedestall wara li ġie ndura madwar il-vara ta' Santa aħdem il-fjuretti Programm tal-Festa 1999 — Sta. Il-fjuretti u l-girlanda nħadmu għand is-Sinjura Grace Sciberras tal-Qrendi. Nistgħu ngħidu li issa verament twettqet il-ħolma tal-Vendriżi li kienu ilhom ħafna snin jixtiequ u jistennew biex jaraw il-vara ta' Santa Venera kompluta b'opri ġodda. Dan kollu sar bl-inizjattiva tal-Pirjol ta' dak iż-żmien, Patri Pier Tumas Gatt u l-ex-Kappillan Patri Ġużepp Falzon, flimkien ma' kollaboraturi oħra tal-festa u għadd kbir ta' benefatturi. L-aħħar opri li saru kienu l-erba' forċini ġodda, imħallsa mis-Sur Joe Cilia u l-mara tiegħu s-Sinjura Josephine Cilia. Dawn il-forċini nħadmu għand id-ditta Cutajar Works Limited tal-Ħamrun, filwaqt li l-injam tagħhom sar mis-Sur Michael Zerafa. Il-Kuruna, ir- Raġġiera, il-Palma, il-Kuruni ta' ġol- Palma u s-Salib tal-Vara, ġew Is-Sur Joe Cilia mal- forċini li flimkien mas-Sinjura tiegħu irregalaw fl-1994. mogħtija banju tad- deheb. Dawn saru mis- Sur Johnnv Atard ta' J. Attard Jewellers ta' Santa L-o M Fil-1994, ġie Tama tal-Vara l mżanżan bankun ġdid ur Johnnv għall-erba' forċini tal-vara ta' Santa Venera li kienu ġew indurati Attard Programm tal-Festa 1999 Sta. żżanżnu fl-1993. Dan inħadem mis-Sur George Debono minn Ħal Qormi u ġie skulturat mis- Sur Edmond Sciberras, ex- Membru. tal- Kumitat. Il- benefatturi kienu is-Sur Sur Joe Cilia u l-mara tiegħu s-Sinjura Josephine Cilia. 8 l-forċini Fil-31 ta' Lulju ifħamkuin fel 1978, miet il- benefattur tal-vara Majsi Dalli, fl-għomor ta' 90 sena. Huwa miet l-għada tal-festa ta' Santa Venera u kellu jidħol fil- knisja 'Presente Cadavere' quddiem il-vara ta' Santa Venera, li kienet għadha fil-knisja armata wara l-festa. Tgħidx kif jiġru l- affarijiet kultant, speċi biex isellmu 'l xulxin għall- aħħar darba fuq wiċċ din l-art. Żgur li Tumas Dalli qed igawdi issa mhux il-vara ta' Santa Venera, imma. l-istess qaddisa fis-sema, fix-xirka tal-qaddisin. i a Tumas Ritratt maj- Vara fi tawha (Majsi) Programm tal-Festa 1999 — Sta.