Fost il-Furjaniżi li ġew akkużati quddiem l-Inkwiżizzjoni, bosta kienu fuq dagħa. Dan juri kemm dan id-dnub minn dejjem kien preżenti f'pajjiżna. Minn xi studji li saru, naraw kemm tassew it-theddida tad-dagħa kienet serja f'Malta. Bejn is-snin 1634 u 1639, in-nies akkużati fuq dagħa jew fuq kliem ta' natura eretikali kien jammonta għal 99 tal-akkużati kollha li ttellgħu quddiem l-Inkwiżitur f'dak il-perjodu. Fis-snin 1677-8, 1700-10 u 1718-20 dan l-ammont kompla jikber għal 169, 2390 u 3590 rispettivament. Dan il-persentaġġ naqas ftit bejn is-snin 1767-1798: 2790, perċ hawnhekk irridu ngħidu li l-Inkwiżizzjoni kienet diġà qabdet it-triq tan-niżla.' Iżda niżbaljaw jekk naħsbu li l-preżenza kontinwa tad-dagħa kienet xi fenomenu preżenti biss ġewwa l-Furjana jew pajjiżna. Xejn minn dan, għaliex insibu li l-istoriku Henrv Kamen isostni li…l-biċċa l-kbira tal-kawżi quddiem l-Inkwiżizzjoni Spanjola kienu kontra nies akkużati li tkellmu ħażin jew dgħaw. Fil-prattika, l-Inkwiżizzjoni Spanjola kienet aktar iebsa minn dik Rumana kontra l-akkużati li nstabu ħatja ta' dagħa, u fl-opinjoni tagħha, id-dagħaj kien anke ħati li ddisturba l-paċi pubblika. Iż-żewġ tipi ta' Inkwiżizzjonijiet li semmejna kienu jisħqu biex ikun hawn aktar rispett lejn dak li hu Sagru. F'dan il-kuntest, id-dagħa u n-nuqqas ta' rispett lejn is-Sagru kienu meqjusa bħala offiżi pubbliċi u diretti lejn Alla, u għalhekk il-Knisja, permezz Il-Furjaniżi u d-dagħa fl-isfond tat-Tribunal kwiżizzjoni matul is-Seklu 18 Inkwiżizzjoni Rumana tal-Inkwiżitur, kellha kull dritt tikkastigaw lil kull min kien ħati ta' dan l-għemil. Fi Spanja, minbarra l-Inkwiżizzjoni, anke l-Istat kien jikkastiga bl-aħrax lil dawk ħatja ta' dan id- dnub. Skont l-istatistika li nsibu tal-każijiet kriminali tal-Inkwiżizzjoni ġewwa pajjiżna, l-aktar li kienu jidgħu kienu l-irġiel, speċjalment dawk li kienu ġejjin mill-klassi l-baxxa tas-soċjetà, bħall-ħabsin, il-ħabsin tax-xwieni, il-baħħara, il-buonavoglia il-kursara u s-suldati. Iżda ma' dawn u fost dawn, wieħed kien isib numru kbir ta' rġiel miżżewġa. Ġeneralment il-Kavallieri ma kinux jidgħu imma ġieli kienu akkużati talli għamlu xi stqarrija ta' natura eretikali. Fra Marc' Antonio De Mons, Kavallier Franċiż tal- Ordni ta' San Ġwann ta' 45 sena, li kien residenti 1 Il-Buċnavoglia kienu qaddiefa volontarja li kienu jagħżlu li jaqdfu fuq ix-xwieni tal-Ordni ta' San Ġwann sabiex jifdu xi djun li kien ikollhom. Parroċċa San Publju Furjans 2 SOSTENN LNG ħassew li d-diskors ta' Salvatore kien imur kontra l-fidi nisranija għax kien qiegħed iżeblaħ lil Alla. Ġeneralment id-dagħa f'Malta, kien jolqot direttament strumenti qawwija bħar- reliġjon, is-sess, u n-nazzjonalità, fejn ħafna drabi dan kien iħallat u jgħaqqad flimkien xejriet varji, l-aktar dawk vjolenti, skandalużi u xi drabi anke umoristiċi. L-aktar karatteristika li kienet tispikka fid-dagħa hija l-konverġenza tas- Sagru mal-profan./0 ġewwa l-Furjana, kien akkużat li stqarr li s-sess u s-sodomija ma kenux dnub u ma jagħmlu ħsara lil ħadd. Hawnhekk l-Inkwiżitur perd ma ħa l-ebda passi kontra dan il-Kavallier Ġewwa l-Furjana, bħal fl-ibliet u fl-irħula l-oħra, id-dagħa sfortunatament kien pjaga frekwenti. Kienu bosta l-Furjaniżi li ġew akkużati fuq dagħa quddiem l-Inkwiżizzjoni. Perà ma' dawn wieħed irid jgħid li ħafna Furjaniżi oħra, ta' kuxjenza nisranija, ma beżgħux jiddenunzjaw lil sħabhom, lill-ġirien u saħansitra anke lil qrabathom stess fuq dagħa jew kliem eretikali. Dan forsi setgħu għamluh f'sens ta' ħniena, iżda jista' jkun li kien hemm ukoll min ħassu mweġġa' spiritwalment u għalhekk mar quddiem l-Inkwiżitur. Id-dagħa kien qisu wkoll l-att estrem ta' insult mill-bnedmin — esseri inferjuri — lejn l-esseri superjuri: il-Qaddisin u b'mod partikolari Alla. Salvatore, imlaqqam ''Galilea', li kien residenti fid-Dar tal-Invalidi ġewwa l-Furjana, kien dagħa kontra Ġesti Kristu hekk kif kien milqut minn ġebla li waddablu żagħżugħ.'' Furjaniż ieħor bl-isem ta' Gaetano, imlaqqam ''il-Brieret', buonavoglia fuq ix-xini Capitana tal-Ordni ta' San Ġwann, spiss kien jidgħi kontra l-Qaddis tiegħu stess. Mela għalhekk, id-dagħa kien qisu ċaħda tal-qdusija ta' Alla, rifjut tal-ħidma tas-salvazzjoni tiegħu, u tkeċċija tal-grazzja ta' Alla u defamazzjoni lejn il-karattru tal-Missier. Id-dagħa ma kien xejn għajr forma ta' ribelljoni kontra Alla u dak li hu tajjeb; kif ukoll nuqqas ta' rispett lejn l-istess Alla u dak li huwa maħluq minnu. Fi kliem ieħor, il-bniedem li jidgħi, ma kienx qiegħed jaċċetta ċ-ċirkostanzi li jseħħu f'ħajtu, għaliex l-imġiba tiegħu tfisser ribelljoni kontra Alla, Dak li tah u ħalaq il-ħajja. Kien f'dan is-sens li Gaetano Monreal, għalkemm kien meqjus bħala raġel twajjeb, infexx jidgħi kontra l-Ewkaristija hekk kif safa mkeċċi mix- xogħol tiegħu ta' baħri. Biss min-naħa l-oħra, id-dagħa spontanju li kien jitlissen, kien juri F'Malta, il-logħob tal-ażżard kien l-aktar li joffri sitwazzjonijiet soċjali mimlija tensjoni u ansjetà, fejn wieħed faċilment kien jisma' kliem ħażin ta' kull xorta li kien immirat biex ikasbar 'l Alla. Anke f'litiġji u ġlied bejn tnejn min-nies jew aktar id-dagħa kien prominenti ġewwa pajjiżna. Fil-fatt, f'sitwazzjonijiet bħal dawn, xi ħadd mill-ġellieda spiss kien juża d-dagħa bħala mezz insultiv biex iħeġġeġ lill-għadu tiegħu jiġġilidlu. Spiridiano Suda, Furjaniż ta' 20 sena, imlaqqam 'ta' Gellel', u li kien jaħdem bħala bejjiegħ fit- toroq tal-Belt, kien akkużat minn diversi nies li waqt il-logħob tal-ażżard kien jinfexx jidgħi kontra l-Qaddisin, u kontra l-Ewkaristija. Darba minnhom Ġużeppi Zammit, li kien jieħu ħsieb il-logħob tal-ażżard, meta semgħu jidgħi, tah daqqa ta' ponn fuq imnieħru u keċċieh 'il barra. Rigward dawn l-akkużi l-Inkwiżitur ta ċanfira qawwija lil Spiridiano Suda.' Skont. il-liġi Inkwiżitorjali, id-dagħa kien assoċjat mad-dnub kbir tal-ereżija, għaliex kull kelma jew frażi li kienet tiċħad, tmaqdar jew teħodha kontra l-fidi nisranija, kienet meqjusa bħala vjolazzjoni tat-twemmin Kattoliku jew reliġjuz.$ Salvatore, bejjiegħ Furjaniż tad-drapp u tal-imkatar, kien akkużat li darba qal li Alla ma jistax jagħmel imkatar sbieħ daqs tiegħu. Għalkemm din ma kinitx dagħwa, bosta nies ge a Jwsġaw l-vera relazzjoni intima li għandu l-bniedem mas-Sagru, għaliex permezz tad-dagħa, is-sentiment veru ta' ruħna kien jinkixef. Quddiem l-Inkwiżizzjoni Rumana, ix- xhieda tal-każijiet fuq dagħa kienu jiġu mitluba jgħidu l-kliem eżatt li kienu semgħu minn fomm il-ħatja. Dan kien isir biex l-Inkwiżitur jistudja sewwa u bis-serjetà l-offiżi kontra Alla. Ta' min jirrimarka li spiss l-Inkwiżizzjoni naqset li tagħmel distinzjoni bejn il- kelma ħażina li kienet tkun intqalet u l-intenzjoni jew iċ-ċirkostanzi li seħħew warajha. Mhux l-ewwel darba li nsibu każijiet fejn ċerti akkużati dgħaw minħabba li kienu taħt stress psiko-fiżiku jew emozzjonali u sabu ruħhom f'att ta' disperazzjoni, u kaġun ta' hekk dgħaw. Tommaso Borg, Furjaniż li kien kursar fuq ix-xwieni tal-Kavallieri, waqt tilwima kbira ma' wieħed Grieg, kien akkużat li nfexx jidgħi u jinsulenta r-Reliġjon Ortodossa tal-Griegi. Pero hawn kien jidher ċar li Tommaso ma kienx jaf x'inhu jgħid u l-Inkwiżizzjoni hawnhekk tatu twissija qawwija sabiex ma jerġax./$ Li hu żgur huwa li skont it-twemmin nisrani, id-dagħa huwa meqjus bħala dnub mejjet meta wieħed ikun konxju tal-kontenut tal-kliem li qal, jiġifieri meta jkun jaf li l-kliem li lissen huma dispett lejn Alla u s-Sagru. Studjuż fuq is-soċjoloġija tad-dagħa, A. Montagu jgħid li d-dagħa jista' jkun forma ta' reazzjoni kontra l-frustrazzjoni. F'dan is-sens, id-dagħa jista' jfisser sura ta' mġiba kulturali kkundizzjonata li sservi żewġ skopijiet: l-ewwel nett li tippermetti li l-enerġija eċċessiva kaġun ta' frustrazzjoni toħroġ u titfisser f'tip ta' aggressjoni verbali; u t-tieni, li terġa' ġġib il-bilanċ tal-moħħ tal-vittma ta' din il- frustrazzjoni lura f'postu.l' F'dan l-isfond, ħafna mid-dagħa f'Malta kien ikkunsidrat bħala tip ta' mġiba li ssostitwiet il-vjolenza fiżika.'$ ieb tal-Festa'u St Kurjaniża L-Awla tat-Tribunal tal-Inkwiżizzjoni f'Malta Ta' min jinnota li l-vokabularju tad-dagħa kien wiesa' ħafna u bosta drabi kemm Alla, il- qaddisin, kif ukoll ix-xitan jew ix-xjaten, kienu kontinwament jitlissnu, ġieli anke Ikoll fl-istess frażi. P. Din hija xhieda li d-dagħajja kienu qed jipproklamaw l-eżistenza tat-tajjeb u l-ħażin, tal-forzi sopranaturali, li jimplika li dawn kienu jqisu destinhom bħala deċiżjoni li ġejja minn forzi superjuri fl-Univers2: Min-naħa l-oħra, insibu li ġeneralment id-dagħaj kien jagħmel l-akbar enfasi tad-dagħwa tiegħu fuq l-aħħar kelma mlissna. Wara tilwima kbira bejn żewġ Furjaniżi, Michele Vella u Filippo Caruana, tal- ewwel spiċċa joffendi lil tal-aħħar bil-qaddis u bil-fidi tiegħu talli bi żball dan waqqa' l-ħaxix ħażin li kien qed jaqta' mis-siġar tal-ġnien tiegħu fuq il-pjanti li kienu jinsabu fil-ġnien ta' Michele, li kienu maġenbu.' F'dan il-każ l-enfasi tad- dagħa kien kollu fuq l-aħħar kelma mlissna. Naraw ukoll kif kelmiet ta' natura sesswali użati fid-dagħa kienu u huma meqjusa oxxeni għaliex jirreferu lejn aspett tal-ħajja li minn dejjem kien meqjus ob caenum, jiġifieri moqżież. Id- dnub u s-sess ġew tant imħabbla u relatati ma' xulxin, li d-dagħaj li kien jagħmel ukoll użu minn kliem ta' din ix-xorta, kien ikun qiegħed aktar jiggrava d-dnub tiegħu. Dan għaliex issa d-dnub ma baqax biss ta' natura sagrilega iżda sar ukoll ta' natura skatoloġika. Fost dawk. il-Furjaniżi li dehru quddiem l-Inkwiżitur fuq dagħa, insibu lil-Lorenzo Galea, li kien avukat. Dan kien akkużat minn żewġ nisa miżżewġin Furjaniżi, Diana Refalo ta' 28 sena, u Rosa Spiteri, ta' 22 sena. Dawn in-nisa stqarru li Lorenzo Galea kellu l-vizzju tad-dagħa, u li għal diversi snin kien jidgħi għal kull ħaġa ta' xejn. Huwa kien jidgħi l-iktar kontra l-qaddisin, tant li l-ġirien tiegħu kienu Ikoll skandalizzati u mdejqin bih. Diana Refalo ukoll irrimarkat li ħu Lorenzo kien spiċċa mgħallaq talli nqabad jisraq salib mill-Knisja ta' Ħaz-Żebbuġ.'' Każ ieħor juri li ċertu Ġużeppi, mlaqqam 'Gilip', għalkemm kien ta' età żgħira, spiss kien jidgħi kontra l-Qaddisin, kontra Alla, kontra l-Madonna, u anke kontra l-Ewkaristija. Spiss insibu wkoll li xi Furjaniżi akkużaw lilhom infushom minn jeddhom, ġeneralment wara xi qrara tajba jew ċanfira mingħand xi ħadd. Michele Gauċi ta' 22 sena, li kien jaħdem fl-industrija tal-qoton, akkuża lilu nnifsu li wara li kellu xi jgħid ma' Tommaso Żammit, qabad joffendih bil-qaddis tiegħu. L-Inkwiżitur hawnhekk ċanfar sew lil Gauċi u wissieh biex ma jerġax $ Fortunato Refalo, imlaqqam ''iċ-Ċatt', ta' 21 sena, stqarr li waqt xogħlu ta' qaddej fuq ix-xwieni tal-Kursar Micallef spiss waqa' mit- taraġ tal-bastiment hekk kif kien qiegħed iniżżel ftit lumi u zokkor li kien jordnalu l-qassis missjunarju Fra Salvatore Tagliaferro. Peress li meta waqa' spiss weġġa', Fortunato ammetta li kien jinfexx jidgħi kontra l-Qaddis tal-qassis. Iżda l-ikbar każ fuq dagħa kien ta' Feliċe Micallef, imlaqqam ''Il-Papa' li kien Furjaniż. Feliċe kien qatta' diversi snin bħala buonavoglia fuq ix-xwieni tal-Kavallieri tal-Ordni u nafu wkoll li kien miżżewweġ lil Katarina, imlaqqma 'ta' Sungiar'. Mid-dehra dan Feliċe Micallef kellu wkoll reputazzjoni li kien vagabond. Feliċe , Ċella 7 tal-Ħabsin ġewwa l-Palazz tal- Inkwiżitur Micallef ġie akkużat fil-15 ta' Jannar tal-1793. L-akkuża kontrih kienet dejjem fuq dagħa, kif ukoll li kellu mġiba ħażina, li għadda xi rimarki ta' natura eretikali, li invoka isem ix-xitan u li anke għamel użu minn maġija għal skop ħażin. L-Inkwiżitur hawnhekk arrestah fid-9 ta' Mejju tal-1794, fejn dam arrestat sat-12 t' Awwissu tal- istess sena. Wara li nħeles mill-ħabs, l-Inkwiżitur ordna sabiex josservaw l-imġiba tiegħu, imma l-Ministri tiegħu infurmawh li din kienet ħaġa tassew diffiċli peress li Feliċe Micallef kien jgħix ħajja ta' vagabond 28 Kienet it-tifla tiegħu Maria Barra, mara ta 34 sena u miżżewġa lil Franġisku, imlaqqma ''ta' Patri Frendu', li akkużatu l-ewwel darba. Din stqarret li missierha kien bniedem ta' mġiba ħażina ħafna u li kien spiss jidgħi kontra l-Madonna, kontra Alla, kontra l-qaddisin, kontra l-Papa u anke kontra l-Kappillan li żewġu. Maria stqarret li hi dejjem beżgħat takkuża lil missierha għaliex kienet tibża' li jekk isir jaf kien itiha daqqa ta' sikkina żgur Min-naħa l-oħra, Katarina Micallef, il-mara ta' Feliċe, stqarret li hi kienet ilha 29 sena separata minnu u li żewġha kien bniedem ta' mġiba mill-agħar. Qabel inqafel fil-ħabs, Feliċe Micallef ittella' quddiem l-Inkwiżitur u ammetta li kien jisker kuljum u li kien iġib ruħu ħażin tant li qatt ma kien iqerr u anqas jitqarben wara li kien issepara minn ma' martu. Kif rajna f'dawn il-każijiet, id-dagħa ma kien xejn għajr nuqqas ta' qima lejn is-Sagru. Veru li wieħed irid jagħmel distinzjoni bejn dagħa intenzjonat u dagħa frott ta' rabja jew disperazzjoni istantanja, pero jibqa' l-fatt li d-dagħa kollu huwa ħażin. Għalkemm id-dagħa kien omnipreżenti f'pajjiżna fi żmien l-Ordni ta San Ġwann huwa diffiċli li tgħid jekk din l-arma profana kinitx parti mill-kultura tagħna l-Maltin. Li hu żgur huwa li kemm moralment kif ukoll etikament, din in-nuqqas ta' qima lejn is-Sagru hija kerha u tal-waħx. Mhuwiex il-każ li taħsbu li l-Furjaniżi biss kienu jidgħu, xejn affattu, anzi l-Furjaniżi kienu kuraġġużi biżżejjed li ħaduha kontra d-dagħajja. L-eżempju tagħhom huwa ta' min ifaħħru. sms tL L-ONTI LL… ET: IV ħarU jil BIBVA 61/18 S/) EEHJE ġà