SANTA LIENA FIL-GŻEJJER TAGħNA (Bċejjeċ ta' Storja) L-Istorja ta' pajjiżna turina li Malta kienet taħt idejn ħafna ġnus: wielied jista' jibda jsemmi. lill-Feniċi bħala l-ewwel nies li ħakmu l-Gżira li lilha semmew ''Maleth' jew —Melatb'. Jingħad mill-kittieba li fis-sena 700 Q. K. il- -Grisgi ħadu lil Malta u li dawn bnew l-Imdina bl-i isem ''Melita', u'l-Kastell t'Għawdex bl-isem ''Civitas Glauconis'. Il-Kartaġinisi rebħu lill-Gżejjer 220 sena wara, iżda ġew imkeċċijin mir-Rumani fis-sena 216 Q. K. Fi żmien il-ħakma tar-Rumani ġie San Pawl Malta u ikkonverta lill-misserijietna. Fi żmien il-persekuzzjonijiet li għamlu l-imperaturi pagani ta' Ruma lil l-insara xi wħud minn misserijietna waqgħu martri. B'turija t'hekk insemmu lill-Martri Eutacchia u bosta ofira li l-fdal tal-għadam tagħhom kien jew għadu merfugħ f'kaxxa fil-Kattedral tagħna (1). Wieħed wara l-ieħor mietu u nqerdu l-imperaturi kiefra u fis-sena, 306 A. D. laħak l-ewwel Imperatur Nisrani, il-kbir Kostantinu bin Santa Liena. P. P. Castagna igħid li hawnhekk sar it-tieni u l-akwa għors tad-Din Nisrani f'Malta (2). Kostantinu għamel 'l ommu imperatriċi u ħareġ flus bix- xbieha tagħha u bl-ismijiet : ''F'lavia-Giulia-Elena', Għal din il-ħaġa id-dinja Nisranija, li rat tant ġid tul il- ħajja ta' Kostantinu ma setgħetx bi tpattija ma tqimx 'l ommu Lieni. IL-QIMA TAGĦHA F'MALTA Dr. Don Gwann Bugeja igħid li Santa Liena ilha patruna titulari ta' Birkirkara minn żmien antik u li ma tantx hu magħruf, iżda nafu li qabel l-1090 A.D., kien hemm knisja de- dikata Lilha in-naħla tal-'Għarar' qrib lejn ix-xtut u li l-kit- tieb Abela-Ciantar igħiid li kien hemm ħafna siġar tal-ġnibru, li minnhom dak il post ħa l-isem (3), 2) ''Storja ta' Malta'' Għan-nies ta' Birkirkara, li kienu f'din in-naħa, l-isqof Senatore DeMello — żmien il-Papa Kugenio IV — għamel fl-1436 A.D., lil din il-Knisja parroċċa, u għalhekk sfat waħda minn l-ewwel tmienja ta' Malta. Kif semmejna, Birkirkara kienet qrib il-baħar u mħabba f'hekk bosta drabi kienu jiġu milqutin mill-furbani, iżda in-nies meta rat dan daħlu aktar il-ġewwa u l-parroċċa tagħ- hom saret il-knisja żgħira ta' Santa Marija. Ma nafux sewwa meta sar dan it-tibdil tal-post, iżda żgur li qabel l-1530 A. D., li f'dik is-sena ġie f'Malta l-Ordni tal- Kavalieri, u kif jidher ukoll ċar biż-żejjed mil l-Atti tal-Vista ta' Mons: Pietru Duzzina, li fl-1574 ġie mibgħut f'Malta mill- Papa Gregorio XIII, bħala visitatur apostoliku. Kliem reġistrat, fejn juri li d-delegat apostoliku żar knisja ta' Santa Liena fil-Għarar ta' Birkirkara, li xi żmien qabel kienet par- roċċa: jiġifieri qabel 1574 A.D. Billi l-poplu beda jikber u billi l-knisja bdiet tkun żgħira, il-Kappillan Dr. Don Filippo Borgia ħareġ minn tiegħu u ġabar flus biż-żejjed biex f'lokha fl-1616 bena' l-famuża Knisja. l-qadima, li l-lum— għalkemm nofsha mġarrfa—kiegħ- da turi tassew li sewwa qalu l-kittieba kollha, meta għarfuha bħala :—'Monument ħaj tal-Belle Arti'. Dan it-tempju nbeda, mil l-Arkitett ta' l-Ordni, il-Malti Fra Vitor Cassar u nbagħad tkompla minn Tommasu Dingli li kien ukoll Arkitett ta' l-Ordni. Għalkemm dan it-tempju ġie wkoll dedikat lil Sidtna Marija SSma., iżda meta l-Kappillan Dr.Don F. Borgia, li kien Protonotarju Apostolku u duttur taż-żewġ liġijiet, waqqaf hemm fl-1630 l-ewwel Kolleġġata ta' Malta u Għawdex, (1) kienet ta't it-titolu ta' Santa Liena, kif jidher mill-Bolla tal- Papa Urbanu VIII tad-9 ta' Diċembru 1630, li tgħid :— ''sub titulo et invocatione S. Helenae Reginae'. Ix-xbieha tal-Qad- disa ġiet minquxa fil-għoli f'nofs il-kor u l-bolli tal-Kapitlu bdew jiġu iffirmati hekk: ''Praepositus Collegiatae S. Helenae' — 'Canonici dell Insigne Chiesa Collegiata di S. Elena Regina della Terra Birchirvcara'. Il-quddiem billi dan it-tempju kien xi ftit il-bogħod min- nies, fis-27 t'April 1727, tqiegħdet, mil l-isqof Gaspare Gori Mancini flimkien mal-Kapitlu u Kleru ta' Birkirkara, (1) 103 snin qabel, l-ewwel waħida l-ewwel ġebla tal-Knisja l-ġdida, li hi twila 177 u wiesgħa 100 pied ingliż. Din il-knisja hi walida mil l-aqwa tal-Gżejjer tagħna u hija mżejna b'pitturi a f'resco u taż-żejt tal-Prof: Virginio Monti ta' Ruma u ta' l-aqwa artisti maltin, Santa Liena hija t-titular ta dan it-tempju bħalma hekk kienet fl-antik fl-inħawi tal-'Għarar,' u iżjed wara meta twaqqfet il-primarja Kolleġġjata fil-Knisja ta' l-Assunta. Il-vara ta' Santa Liena intgħamlet b'rigal mill-patrijott malti Vincenzo Borg (Censu Braret) li kien Kap tal-Battaljun ta' Birkirkara fl-Imblokk tal-Franċiżi. L-ewwel parroċċa ta' Malta kienet il-Kattedral, it-tieni waħda kienet dik tal-Birgu li saret fl-1090 A. D., iżda 346 sena wara saru tmien parroċċi f'daqqa u għalhekk Santa Liena— minn dik is-sena sa meta saru parroċċi—kienet patruna titil- lari ta' Birkirkara u ta' l-irħula kollha ta' madwarha. Dawn kienu: Tal-Gżira, li saret parroċċa fl-1923 minn l-Isqof Dum Mawru Qaruana—l-iżjed waħda li damet. Venera li nbagħad giet imwaqqfa parroċċa minn l-istess Isqof. Il-Bajja ta' S. Ġiljan qabel ma saret parroċċa fl-1891 mil- l-Isqof Pietro Pace kellha bi protettriċi lill Santa Liena. Is-Slimiżi, qabel inqasmu f'żewġ parroċċi—sa l-1879— kollha jissejħu ''Elenjani' bħall-Karkarisi. Il-lum hemm triq imsemmija Strada 8. BSal-1876 il-vera parroċċa, ta' l-Imsida b'Tal Pietà magħha kienet dik ta' Birkirkara imsemmija għal Santa Liena, Fl-1655 il-Balzanin spiċċaw mill-parroċċa ta' Santa Liena għax f'dik is-sena l-Isqof Fra M. Giov. Balaguer għamilha parroċċa, L-ewwel kappillan kien Dun Adrianu Zarb ta' Birkirkara, Fl-1594 Ħal-Lija sar raħal u għalkemm f'dak iż-żmien il- Karkariżi kellhom lil Sta. Marija b'patruna titulari tagħhom, dan ir-raħal-—magħdud sa dak iż-żmien b'biċċa minn Birkir- kara—kellu lill Santa Liena bi protettriċi. Ħ'Attard kien l-ewwel wieħed li nqata' minn Birkirkara u sar raħal għalih (1575 A. D.). Għalkemm sew qabel kemm wara li sar raħal kellu lil Santa Liena b'patruna titulari, nafu li Santa Liena kienet il-protettriċi tiegħu fiż-żmenijiet ta' qabel ġew il-Kavalieri. Fl-antik, il viċi-parroċċa ta' Bormla kienet dedikata lil Santa Liena u aktarx illi s-sajjieda kienu l-ewwel nies li ħasbu għal din il-knisja, iżda aktar tard il-Baruni Pawlu Cassar (ħu l-arkitett Gerolamu) kien l-aqwa benefattur tagħha. Igħidu li nbniet fis-seklu tmienja jew disgħa u fl-Atti tas-Sagri Visti ta' Mons. P. Duzzina nsibu li kien hemm żewġ knejjes—il-waħdda tal-Madonna tas-Sokkors u l-oħira tas-8.S. Salvatur — u li jaħsbu li l-aħħar kienet l-istess waħda ta' Santa Liena Il-Knisja ġiet imwaqqa' fl-1636 mil l-Isqof Mons. Fra Ġwann Balaguer biex jinbnew is-swar tal-Firenzola, u minn ġo' fihom hemm mina, sal-lum magħrufa: Saint Helena Gate bi triq ħdejha ''Strada Sant'Blena'. Il-Bormliżi għandhom qima kbira lejn din il-qaddisa u n-nies tat-triq li semmejna, jagħmlu kull sena, fit-18 t'Awwissu, luminazzjoni ma' djar- hom. Is-sabiħ kwadru tal-Madonna li hemm fil-parroċċa kien qahel fil-knisja ta' Santa Liena. Fil-Knisja ta' San Pawl tal-Belt Valletta jinsabu artali dedikati lill-qaddisin patruni tal-professjonisti u tas-snajja'. Fosthom kien hemm artal dedikat lil Santa Liena bħala epatruna ta' l-arġentieri', iżda billi kien hemm miktub li maż-żmien dik in-nava kellha titkabbar, l-arġentieri ma setgħux jagħmlu spejjeż u flokhom indaħlet il-Konfraternità tal-Karità, u għalhekk l-artal ġie dedikat lill-Madonna taħt dak it-titlu. Il-Kan. Kap. Dun Viċenz Caruana dei Conti Gatto (1) igħid li aktarx il-Pittur Malti Feo. Zahra kien li pitter l-inkwatru ta' Santa Liena tal-Knisja ta' San Pawl tal- Belt u li l-lum jinsah fis-Sagristjia ta' l-Oratorju. IL-QIMA TAGĦHA F'GĦAWDEX Fix-Xewkija kien hemm knisja ta' Santa Liena uli fuqħa fil-visti ta Mons. P. Duzzina nsibu hekk :— Skond it-tradizzjoni, kien hemm knisja ta' Santa Liena fit-triq li tieħu minn Ta' Sannat għall-Munxar, fejn il-lum jatu l-paljijiet fit-tiġrija ta' Santa Margerita. Kien hemm Knisja oħra ta' Santa Liena fil-limiti tax- Xagħra. Akille Ferris isemmi tliet knejjes dedikati Lilha u L. Zammit Haber sab dan id-dokument, li bla jsemmi liema knisja ta' Santa Liena, huwa dan.