Stampat fid-Dar ta' $. ċużepp—Ħamrun, Ħadd ma jista' jxandar minn fuq ir-Rediffusion, jew jnża xert'oħra din il-bijografija m'ngħajr is-sensja tal-Kittieb, ABBD nibda nikteb din il-bijografija tal-Malti F'ernand Gregh, miżmum ma' Franza kollha u d-dinja letterarja bħa- la wieħed mill-akbar poeti tas-seklu, irrid niżżiħajr lill-ħabibi Laurent Ropa. Malti ieħor. rumanzier u poeta bl-ilsien franċiż, talli għoġbu jibgħatli kotba u rivisti li minnhom stajt niġbor dan ix-xogħol tiegħi Ukoli, bil-ħila ta' Laurent Ropa (li lili jogħġbu jgħoddni bħala poeta għulkemm jien il-ftit poeżijiet li ktibt dejjem għoż- żejthom misturin fost il-ħafna karti privati tiegħi) irnexxieli nik- seb minn għand Fernand (iregh l-erba' kelmiet li se jidhru wa- ra din id-daħla. U fl-aħħarnett irrid niżżi ħajr lill-pittur is-Sur Anthonv Caruana, talli għoġbu ġer.erożament jagħmilli skeċċ ta' Pernand Gregh kif inhu l-lum. San Ġiljan, 4 ta' Novembru, 1952. Pariġi, 1 ta' Diċembru, 1952. Lis-Sur Ivo Muscat-Azzopardi Għażiż kollega, Naf li int poeta, u nħossni ferħan li nibgħat bil-għajnuna siewja tiegħek lill-poeti u kittiebu ta' Malta tislija ħierġa minn qalb ta' poeta franċiż. Jien dejjem xtaqt u ħlomt li xi darba għad nara s-sabiħa, Gżira bajda, li wriet qlubi'a kbira ma' tul il-gwerra. Tgħid għad ikolli ż-żmien li nwettaq din is-safra 2 Iż-żmien tie- għi huwa magħdud imma ma nixtieqx nitlaq għal dejjem min- għajr ma nkun żort lil Valletta u Għawdex. Ħabibek l-imbiegħed F'ERNAND GREGĦ. FERNAND GREGH (Skeċċ ta' Anthonv Caruana). (TWIELED F'PARIĠI FL-14 TA' OTTUBRU 1873) ĦETA, fl-eqqel ta' l-aħħar gwerra dinjija, u sewwa sew fit-13 ta' Ġunju, 1942, qrajt konferenza, fil-British Ħellenie So- cietv ta' Lixandra, jisimha ''Malta and her sons'' li kienet għam- let propaganda kbira għal Malta u swiet biex il-fondi li kienu qed jinġabru għall-Malta Relief Pund joktru dejjem, ħsiebi ma kienx biss li nuri lil dawk il-ħafna nies ta' diversi nazzjonijiet li għoġobhom jiġu jisimgħuni bil-ħila tal-Maltin tat-tieni assedju ta' Malta, imma wkoll u l-aktar li aħna l-Maltin, nies qalbiena f'kull żmien, għulkemm wisq ċkejknin fid-daqs, għarafna nagħ- mhi isem f'kull qasam tal-ħajja, billi: Malta tat lid-dinja qabda wlied studjużi u ħabrieka li bil-ħeġġa tagħhom għarfu jkabbru isimha. F'din il-konferenza tiegħi għalhekk kont tajt lill-pubbli- ku lixandrin bijografiji qosra ta' xi wħud mill-Maltin prominenti li għamlu isem fid-dinja jew li, barra minn Malta, ftit huma magħrufin, imma kisbu f'Malta popolarità. ġenerali. Fil-11 ta' Ġunju 1945 din il-konferenza dehret stampata u l-fondi li jien daħħalt mill-bejgħ tagħha tajthom lill-Malta Re- lief Fund. TImrna l-għan tiegħi għad ma kienx intlaħaq : jien xtaqt li l-bijografiii tiegħi jidhru stampati, waħda waħda, u b'det- talji mżewqa. Imma ż-żmien kien jonqosni u f'Lixandra fejn kont qed ingħix ma kellix il-mezzi li niddobba dawk id-dettalji meħtieġa. Malli iżda rġajt lura Malta għal kollox, bdejt il-ħid- ma tiegħi u l-ewwel xogħol li tajt kien dak tal-mużiċist Fran- ceseo Azopardi li għex bejn il-1748 u l-1809, Meta mbagħad ktibt il-tieni bijografija, dik taċ-ċelebri tenur Tcilio Calleja, dehret quddiemi problema li jien ma għandix il- jedd li nħoll waħdi u naħseb li ebda Malti ieħor ma għandu l-jedd assolut li jaqtagħha. Din il-problema twieldet mill-fatt li Teilio Calleja, għalkemm nisel il-Maltin, huwa nnifsu ma twelidx Malta u għalhekk sa nqiegħed quddiem il-qarrej ta' dan il-ktieb il-mistoqsija: Min hu Malti9 Kif ġà għidt din hija problema importanti ħafna u mhux lakemra wieħed jaqtagħha kif ġie ġie, l-aktar imbagħad għar- raġuni li magħha hemm marbuta problema oħra: Min għandu l-jedd igħid jekk t-tali hux Malti jew le9 l Jien għalhekk sa nagħti l-opinjoni tiegħi persunali, imma nistqarr mill-ewwel li ma' din it-tieni problema għandu x'jaqsam magħha l-bniedem innifsu li fuqu trid tinħall din il-għoqda. Jixraq qabel xejn naqsmu lir-razza maltija fi tliet taqsimiet : (a) Barranin Hi jiġu joqogħdu Malta u wara ċerti. (b) Maltin tal-gżira minn diversi ġenerazzjonijiet; (ċ) Maltin li ħarġu barra minn Malta u baqgħu jgħammru barra kemm huma kif ukoll uliedhom. Għal dawk ta' l-ewwel taqsima jiddependi ħafna mill-imġiba ta' l-interessat innifsu għax jekk jidħol f'Malta, Ingliż jew Tal- jan jew Franċiż, u jibqa' jżomm ruħu bħala tali. u joqgħod bo- għod minna l-Maltin, u fil-każ tat-tieni u t-tielet ġens, jibqgħu sudditi Taljani jew Franċiżi, u jiżżewġu ma' xi Taljana jew Pranċiża, u ħekk ingħmlu wliedhom, aħna ma għandna ebda jedd li nsejħulu Malti, imma bies Taljan imwieled Malta, eċċ. Jekk. minflok, jitħallat magħna, jiżżewweġ mara. maltija, ikun kattoliku bħalna, f'kelma waħda jitwaħħad magħna li jieħu saħansitru drawwietna, aħna ma nistgħux niċħdulu l-jedd li jis- sejjaħ Malti. Ħawn min qal, bla ebda bażi ta' sens jew raġunament, li kull min hu mwieled f'Malta huwa Malti. Mela. l-poeta Inghż Francis W. L. Adams (1862-1893) sempliċement għax twieled Malta huwa Malti2 Mur għidlu hekk lil Adams jew lill-Ingliżi l Dawk imbagħad li jaqgħu taħt it-tieni taqsima huma. bla ebda dubju ta' xejn. Maltin, u għandhom il-jedd kollu li jissejħu hekk avolja fin-nisel tagħhom Alla jaf x'kienu. Tmma la għal ħaf- na ġenerazzjonijiet twieldu, trabbew u nisslu familji sħaħ hawn. ħadd ma jista' fiċħdilhom dan il-jedd għalkemm fosthom hemm xi wħud li mhumiex denji jġibu l-isem ta' Malti għax mhux biss għandhom ġibda miġnuna lejn nazzjonijiet barranin milli għal Malta nfisha. u fosthom hemm bosta li jistħu mill-ilsien nazzio- nali Malti u oħrajn li biddlu saħansitra kunjomhom, imma wkoll għax jistħu jgħidu h huma Maltin. Ma' dawn il-barranin li saru 10094 Maltin nistgħu ngħod- du :: Azzopardi (Azupard—portugiż); Grima (spanjol); Bonello (taljan); Smith (ingliż: Gellel (tork); Revnand (franċiż); Ħin- her (tedesk); Mitrovich (slav), eċċ,, eċċ.. eċċ. It-tielet taqsima ta' Maltin naħseb li hija l-aktar diffikultu- ża biex tiġi definita għar-raġuni li tidħol fin-nofs il-konvenjenza u, f'ċerti każi, ċirkostanzi li aħna, irridu jew ma rridux, ikollna noqogħdu għalihom. Minħabba f'din it-tielet taqsima kelli nik- teb din id-daħla twila, imma naħseb nteressanti għall-qarrej. għax taħtha jaqgħu Teitio Calleja, li l-bijografija tiegħu ġà del. ret stampata, u Fernand Gregh, il-kbir poeta bi Isien frunċiż, li -bijografija tiegħu sa taqraw il-lum. Malti li jemigra għal Franza jew l-Amerika jkollu ta' bilfors, jew kważi, minħabba. fl-għajxien tiegħu, jitlef is-sudditanza in- gliża, imnia dan ma jfissirx li ma jibqax Malti, jekk ikun irid igħid liekk u jħoss lilu nnifsu hekk. Oħrajn, jew għal xi raġuni privata, jew għux jidhrilhom li sunjonmhom għandu tiħa ta' xi nazzjon li -hu ma jkunx iħobb. jew għax ma. tinżlilhomx li isem: Multi, meta wieħed jaf jibża' għalih, huwa onorat daqs kull pajjiż jeħor, malli joħorġu minn Malta jippruvaw ixellfu kunjomhom. Hawn marridx niċħad li fost dawk li xellfu kunjomhom nri hemmx min baqa' jħobb lil Malta u jiftaħar li hu Malti u biddel biss kunjomu għax ħass li għandu jagħmel hekk bla ebda ħsieb hażin. Ma' din it-tielet kategorija rrid insemmi b'mod speċjali lill- Maltin ta' l-Eġittu li jien għext fosthom għal 27 sena sħaħ. Hafna minnhom twieldu hemm, kif ukoll missirijiethom. Billi ielsin f'għemilhom, baqgħu sudditi imgliżi, kunjomhom baqa' malti fl-għamla u s-sura, għarfu jorganizzaw xirkiet ta' Bene- iċenza, Baned, Teatrali, Każini, eċċ Żammew ħaj u għoli isem Malta u tal-Maltin. Minn ġidd għal ġidd żammew ħaj l-il- sien malti, Baqgħu f'kelma waħda Maltin 10096… imma ħafna fosthom qatt ma kellhom ix-xorti jaraw ix-xtut ta' Malta, Għandna uħna l-jedd li niċhdu iiil-dawn it-talin, aħwatna f'kollox, il-jedd li jissejħu Maltin għas-sempliċi raġuni li ma tweldux f'Malta7 Żgur li del U għalhekk irrid insemmi tliet Maltin minn Lixandra li għamlu isem fl-Eġittu u wkoll barra mill-Eġittu, li kienu jiftaħ- ru li huma ta' nisel Malti u li jien jidhirli għundua ngħożżu isinn- hom u niftaħru bihom. Inċidentalment dawn it-tliet maltin li taw l-isbaħ frott tagħ- hom ma' tul il-qagħda twila tagħhom il-kġittu u li tnejn minn- hom mietu f'Lixandra, ira tweldux fl-k; ġittu. Dawn huma: 1) Alexandre Greek — mużiċista mill-aktar magħrufin li twieled f'Korfu, fejn il-lum reġa' rtira u għadu jgħix. Naħseb li mhux bogħod biex jagħlaq it-80 sena, viji J) Giuseppe Giorgie Pisani — mużiċista magħruf ieħor li twieled fl-Affrika tan-Nord u miet f'Lixandra fit-12 ta' Lulju, 1927. 3) Icilio Calleja — tenur ċelebri, li twieled f'Korfli u miet f'Lixandra fit-18 ta' Novembru, 1941. Biex nikkonkludi din id-daħla twila u interessanti jiena naħ- seb li biex bniedem li jagħmel sehem mill-ewwel taqsima jista' jissejjaħ Malti jeħtieġ igħaddu għallinqas tliet ġenerazzjonijiet u. bil-maqlub. għal dawk tat-tielet kategorija, Malti li-joħroġ minn Malta, biex jinfatam għal kollox mill-ġibda u x-xejra mal- tija, jeħtieġ 'ukoll li jg għaddu tliet ġenerazzjonijiet. Jiena nħoss għalhekk li kemm it-tenur Icilio Calleja ta' Li- xandru, kif ukoll il-poetu Fernand Gregh ta' Pariġi għandna ngħożżuhom bħala. żewġ Aaltin li għamlulna, fost il-barranin, ġieh kbir. Fernand Gregh, bħal bosta Maltin, huwa l-frott ta' diversi razez, Nannuh—Timmnas, Fidiel, Kalċidon Gregh—Malti ta' Malta, kien iżżewweġ ma' Margerita Mizz', ukoll minn Malta (ommha kienet kunjomha Grima). Margerita kienet tiġi miċ-ċelebri kan- tanti Borgli-Mamo li għamlet isem kbir barra minn Malta, Kalċi u Gerit—hekk kienu jħobbu jsejħu lil xulxin nanniet Fernand Gregh li kif stqarr huwa nnifsu kien jiftukarhom sew- wa, mietu t-tnejn barra minn Malta. Kalċi, li kien qisu ingliż, kien igħid li fil-vini tiegħu kien jiġri demm irlandiż, fil-waqt di Gerita. kienet ta' tip Malti 10094. aktarx qasira u sumranija, kol- lha ħeġġa u ma għandhiex kwiet. Miż-żwieġ ta' Kalċi u Gerit. li emigraw fl-aħjar tagħhom lejn Pbilipperille (Alġerijaj—li dak iż-żmien kien jisimha Rusi- cada—twieled Leuis Gresti, fl-1848 u fejn baqa jgħix sa l-1868 u wara mar Pariġi u hemm iżżewweġ ma' Charlotte Bonnard. Miż-żwieġ ta' Tuouis Gregh ma' Charlotte twieled. Fernind fl-Id ta' Ottubru 1873 fit-Triq De lu Chaussċe d'Antin tejn ba- qa' jgħammar mal-familja sakenmi kellu 15-il sena .Fernand kel- lu ħuh tliet snin iċken minnu, Min-naħa ta' ommu Gharlotte razztu niżlet hekk: Nannuh Jean Bonnard—ġojjellier pariġin—iżżewweġ lil Pisart Ħoekel, olandiża minn Amsterdam nm kellhom ħamest itfal fosthom Charles Augustin Frencois Bonnard li twieled Amsterdam fl- Charles iżżewweġ ma' ċerta wi wielda Priet, u kellu tlitt itfal: Ba Din ta' l-aħħar hija omm Fernand G li l-lum se taqraw il-bijografija tiegħu Missier Ferpanċ Giregh (Louis) u aktar 'il quddiem natukom xi ħjie nand ukoll kellu ġibċa kbira għall-mu isem f'dan il-qasam kieku anqas jaf k L-ewwel ktieb tiegħu 'Da maison d meta kellu 28 sena u ngħoġob ħafna. riera tiegħu kienet ġiet żgurata; wara rajn, fosthom studju fuq Victor Hugo. fuq Hugo, u studji cħra, b'kollox mil il ktieb. Imbagħad wara mistrieħ ta' seb couromne perdue et retrouvċe'' fl-I9- d'or—souvenirs d'enfance et de jeune: wa l-aħħar ktieb tiegħu. plament tal-ħajja tirgħu—speċi ta' a ta' UT'age d-airain' li mill-1908 te tL'age de fer'' mill 1918 sal-lum, N hu jew ħass li x-xjuħija kienet bdiet Barra min dawn il-kotba li tagħ ija, sa nagħtikom ħjiel sħiħ, kiteb g u kitba oħra li dehret fil-ġurnali u ri Fernand Gregħ għadu ħaj, inbux tama li qabel imut jiġi maħtur mem ċiża li l-Membri tagħha. ida kunjomha Roger. ins- tlilde, Pisart u Charlotte. regh, il-kompaeżan tagħna l. kien mitluf wara l-mużiku tal-ħidma tiegħu, u Fer- żika u aktarx kien jagħmel if tlok mużiċista sur poeta. e Tenfance' deher fl-1896 B'dan l-ewwel ktieb il-kar- ħureġ ieħor, u ieħor, u oħ- u wara studju kritiku ieħor 71896 sa l-1988 stampa I5- a' snin ħareġ il-ktieb La Ż u sentem wara ''L'age sse li sa fejn naf jien hi- en bi ħsiebu joħroġ il-kun- wtobijografija—taħt l-isem iodna sa l-1IVIS u fl-aħħar aħseb iżda li jew quta' qal- tagħmel bih. hom, f'din l-istess bijogra- tadd kbir ta' artikoli kritiċi visti ta' Pariġi. bixs, u għadu dejjem j't- ru ta' l-Akkudeinja Fran- fost popolazzjoni ta' aktar minn 40 miljun ruħ, iżommuha bħala l-Istituzzjoni l-aktar għo- lja tan-Nazzjon u l-ġieh li tiġi maħtur Membru tagħha, l-akbar u l-ogħla ġieh li jista' jikseb Franċiż. Fir-Rivista Match Nru. 167 ta hemm ritratt kbir ta' Fernand Greg santi fuq l-aħħar taqbida għall-post xv: li nħoloq bil-mewt tal-Marixxal Peta na Nru. 18 bejn il-poeta Fernand Gr Francois Poncet. l-2l-31 ta' Mejju 1952 kien hu artiklu twil u intere ojt fl-Akkademija Franċiż: in. It-taqbida għall-pultra- egh u d-diplomatiku Andrċ It-taqbida damet sejra 40 minuta u għaliha marru 81 Akka- demiku, magħrufin ma' Franza kollha 1 u mid-dinja kollha bħalu fl-immortali'' għax suppost li isimhom ma jmut qatt. F. Poncet ġieb 15-il vot, Ferpand Gregħ 10, Renċ Giillouin 5 n Ferdinand Lop 1. Fit-tieni dawra Poncet baqa' bi 15, Gregh 11 u Gillouin 5. Fit-tielet dawra r-rebħa ġiet dikjarata favur Poncet b'I6-il vot; l-oħrajn ġiebu: Gregħh 11 u Gillouin 4. Andrċ Francois Poncet qabel telaq qal lil-Gregh: TJien u int konna kompetitari muma qatt egħdewwa u-żgur li nibqa dqgħu ħbieb. Madankoll u fl-ewwel okk każjoni jien nivvota għalik Issa nerġeħu pass kbir lura u nagħtu tagħrif f tal-ħajja tie- għu meħuda, mill-istess ktieb tiegħu 'L'Age d'Or' li beda jik- teb fl-1938, imbagħad telqu fil-ġenb u ssoktab fl-1946 wara li kien ra, kif qal hu nnifsu, l-akbar żewg gwerer li qatt saru f'din ix- xiħa dinja. Fuq in-nisel tiegħu ġà ta;t kull ħjiel meħtieġ iżda ma naħ- sibx li hu barra minn loku nżid li Pernand Gregh jikteb kunjom- hu ''Gregħ' u mhux ''Grech', kif jinkiteb Malta l-lum, mhux għax biddla hu imma għax hekk kien. jiktbu nannuh dak iż-żiniein li minn Malta emigra għall-Alġerija. U Fernand Gregh 'iżid igħid l l-magħruf Lamartine fil-ktieb tiegħu Vovage en Orient igħid li meta kien għadda minn Marta kien ġie milqugħ minn ċertu Greig. Mela milli jidher, f'dawk iż żminijiet, kulħadd kien jikteb kunjomu kif il-kelma ddoqq fil widna u ineta waqajna taħt l-influwenza tan-nutari sqallin kun- jomijietnu biddluhom kif jaqbel lilhom, u dan jafu kulħadd. In-nannu Kalċidon, tekk kif wasal. f'Rusieada minn Malta. beda jagħmilha ta' armatur biex iġorr il-ġwież, u qabad sewwi, u saħansitra ġie maħtur Konslu ta' l-Ingilterra, Din l-aħbar tin- sub fl-Almanach Imperial Francdise ta' l-1869. Ta' min isemmi wkoll ti l-famuż Amer Picon, il-lum magħ- ruf ma' Franza kollha, kellu l-bidu tiegħu f'Pbilipepville (il-belt qadima ta' Rusienda li isimha nbidel f'ġieh ir-Re tal-Framċiżi Filippw u kien sewwa sew in-namu ta' Fernand Gregh li ta lil Picon il-tagħrif kif għandu jsir dan il-famuż likur. Imnia 'donmha x-xorti ta' Kalċi kellha ħajja qasira f'Rnsiea- da għax bedu jmrir lura fin-negozju, telaq għal Spanja. fejn għex għal ftit żmien u mbagħad telaq għall- F'ranza, fejn miet wura ħafna żinien, Louis, kellu xejra kbira għall-mużika. Ta' Tl-il sena missieru bagħtu jistudja fil- Konservatorju ta' Pariġi u kellu bħala kollegi tiegħu Massenet, Pessard u oħrajn. Imma wara sena missieru bagħat għalih lura fl-Alġerija fejn baqa' sa ma kellu 25 sena. Meta missieru miet telaq m'ommu lejn Pariġi u beda jgħix billi jagħti lezzjonijiet privati. Fost l-alljevi tiegħu kien hemm Mlle Charlotte Bonnard li ħadet grazzju miegħu u żżewġitu u missierha xtara ħanut tal-mużika, taħt l-isem ta' Heu, li kien jin- sab Rue de la Chaussċe-d' Àntin Nru 10 u fuq il-ħanut kien bemm appartament b'saqaf baxx biex jintuża bħala dar. Hemm twieled Fernand Gregh, il-poeta tagħna. fl-L1 ta' Ottubru 1873. Fil-ktieb tiegħu l-Age d'Or Fernand Gregħ jiddeskrivi din id-dar fejn twieled, b'sengħa kbira u b'imħabba li tqanqal. Hija tfakkru f'mitt ħaġa : il-famuż Henneguin jaħdem ma' missieru biex jikkomponu flimkien l-operetta ULe Prċsomptif'. missieru jikteb 'Le Retour des Moissonnetrs', ''Les Bergers Watteau'' u tant oħrajn li kienu surn popolari ħafna. Fernand Gregh fiċ-ċokon tiegħu kien jidher aktarx dgħajjef u għal xi żmien bagħtuh igħix fil-kaniperiig ma' nannuh u nanntu, 'U jiftakarhom sewwa, xjuħ sewwa, imma jinħabbu donuhom żewġ namrati żgħar. Hi ssejjaħlu ''Kalċ' u hu ''Git'. Nanntu, igħid il-poeta tagħna, kienet mara tassew tajba u ta' kull nhar ta' Hadd kienet tieħdu magħha għall-quddiesa. Meta kellu xi seba' snin reġgħu ħaduh Pariġi u flimkien mi' ħuh iż-żgħir, kultant kienu jħalluhom jinżlu fil-ħanut jitlegħbu qalb il-klijenti imma saħħtu ma kinetx għaddiet għall-aħjar għax wara xi snin reġgħu bagħtuh f'Vport. f'xatt il-baħar; innna milli jidher mu tantx għamlitlu ġid l-arja tal-baħar u qatgħuha li jagħilquh f'kulleġġ minn fejn ħarġuh fil-għomor ta' sittax-il sena, Id-deskrizzjoni miktuba minnu nm'fsu ta' kemm dun fil- kulleġġ hija wisq twila biex tidher f'din il-bijografija imma min jista' jaqraha jagħinel tajjeb għax miktuba b'sengħa u naturalez- za li tassew tagħli gost. F'dan il-Kulleġġ id-dehen tiegħu u l-in- ħabba għal-letteratura bdiet tidher sewwa għax kerm fil-latin, kif ukoll fil-grieg—u ma għandna xi ngħidu xejn fil-franċiż—kien dejjem iminn ta' l-ewwel. Meta Giregh kellu xi tnax-il sena missieru biddel il-ħanut u mar fl-istess triq Nru. 6, ħanut akbar u itwal u li għanmiru— wieħed minn ta' l-ewwel f'Pariġi—bil-luċilettrika, sistenia Sab- lochkofi, għax Hdison kien għadu ma sabx il-lampa tiegħu, Wara xi żmien ġarru d-dar f'Boulevard Haussmann Nru. 50. Appartament sabiħ, b'għamara ġdida u fejn, għall-ewwel darba Fernand Gregh kellu kamra għalih u sata' jiġbor il-kotba, tiegħu kollha—premijiet. kotba ta' l-iskola, xi kotba tan-nannu Bon- nard, f'vetrina waħda li kellha fiha xi 30 ktieb b'kollox. Imma f'din id-dar fti: qagħdu żmien għax wara ftit reġgħu ġarrew fl-istess Triq Nru. 40, f'appartument kbir fejn Fer nand kiteb l-ewwel ktieb tiegħu u mingħajr lunqas jaf kif daħal f'ħaj- ja ġdida. Waħda mill-ewwel ħidmiet letterarji tiegħu kienet nieta bdew joħorġu rivista ċkejkna li tawha l-isem ta' Le Banquet u l-fundaturi a l-kollaboraturi li ngħaqdu mugħhom wara, li fost- hom kien hemm huwa, Marcel Proust, Duniel Halċvx, Robert de Flers. Lċon Blum, Gaston Arman de Cuillavet, Henri Ra- baud, Henri Barbousse, Robert Drevfus, Louis de la Salle, Jac- ques Bizet (it-tifel tal-famuż awtur tal-Carmen, eċċ.), Horace Finalv, Gabriel Trarieux u Amċdċe Roquċs, kellhom joħorġu bejniethom għaxar franki (franċiżi) fix-xahar biex iliqqtu s-soln- ma ta' mitt frank li bihom setgħu jistanpaw erba' mitt kop'a. F'din ir-rivista l-ewwel artiklu ta' Gregh kien jismu ''Ques- tion prċsente et le Devoir prċsent' u wara taħt il-prewdonomu ''F'ernand Danel' bdew jidhru xi poeżiji 'Toute :a Flàte'. Iż- jed 'il quddiemi il-pinna tiegħu bdiet taħdem aktar b'ħeffa kbir u taħt diversi psewdonomi beda. jikteb għadd kbir ta' artikoli u poeżijiet. Wara, li x-rivista Le Banquet' dehret xi tmien darbiet, kellhu tieqaf u Gregh u Proust ġew mitlubin jibdew jiktbu fir- Revue Blunche; aċċettaw imma ma kinux jiktbu spiss. Bħalu kollaboraturi f'din ir-rivista ta' min isenimi lit-tliet aħwa Natar- son fosthom Thadċe, Lucien Muhifeld, Lċop Blum. Sadattant Fernund Gregħ kien għadu qed ifittex għal liema professjoni ser jagħtiba. Ċerti studji tal-filosofija kien għadu ma temmhomx meta fil- medda tal-ħajja tiegħu ġara fatt żgħir li ġagħalu jbiddel triqtu u jibda jaħdem regolarmeni. Ludovic Ħalevv irrikkmundah Til- Editur Paul Galmann li ħatru Segretarju tar-rivista. Kellu jitlaq l-istudii kollha biex jibda ħajja ġdida : il-ħajja li tħallik dejjem bejn ħaltejn, li tiddieħek bik, li rurik ħaġa b'oħ- ra, għabex… għabex. imma timla bil-ħrara u l- ħeġġa lill-kittieba u lill-poeti. Għal tliet snin, mill-għomor ta' għoxrin sa tlieta u għoxrin. Fernand Gregh għadda l-wara-nofs-ta' nharijiet kollha, barra mill-ħdud. mixħut fil-ħajja letterarja. l-aktar qawwija ta' dak iż- żmien u meta mu kellux kritiki x'jikteb jew manuskritti x'jaqra, kien jitkeb xi versi li kier. jaħbi taħt il-kartaxuga malli kien jid- ħol fil-kamra xi klijent, għax il-poeżila hija ħaġa intima li fiha nfisha hemm il-mistħija. : Ix-xogħol ta' Segretarju tar-Recur de Paris kien iebes u jdejjaq imma swielu biex sar midħla ta' ħafna nies ta' fama. Ġara wkoll li qanqal il-għira tal-personal tar-rivista ''Mereure'' li kienu ambizzjużi u li kienu dejjem igħidu : u ħalli għal Louis Ganderax, wieħed miż-żewġ diretturi tar- Revue de Paris jissielet magħhom. Kienet għal din il-ħabta li Gregh żor għall-ewwel darbu. Londra u wara xi xkur wasallu ż-żmien biex jagħmel il-lieva nil- litari u f'din l-okkażjoni ġietu x-xoqqa f'moxtha biex iżur l-Ita- lja li għoġbitu ħafna. Kellu tnax-il jum għad-dispożizzjoni tie- għu u gawdihom, Il-ħajja militari, ma għandna x'ingħidu xejn, ġibitlu magħ- ħa sorpriżi u esperjenza. Daħal fiha żagħżugħ, ħareġ mimha raġel. Ma' tulha bata u xxala, daħak u beka… u ħażżen f'moħħu ħażna kbira ta' ideat li kellhom mal-medda taż-żmien joħorġu waħda, waħda taħt sura ta' xi poeżiji Waħda mill-konsegwenzi tal-ħajja militari kienet l-irvina ta' l-istonku tiegħu u malli spiċċat il-lieva l-ewwel ħsieb tiegħu kien li jsib xi tabib li jfejqu imma, milli jidher, xewqtu baqgħet xewqa. l Kienet għal din il-ħabta li Gregh għaraf għall-ewwel darba lil Josċ-Maria de Ħeredia li għandu kiersu jiltaqgħu l-aqwa poeti u prożaturi ta' Franza, fosż ta' l-ewwel Henri de Rċgnier u Fran- cis Viċiċ-Griffin u tant u tant oħrujn. Is-sula ta' Ħeredia kellha influwenza kbira fil-letteratura frunċiża bejn il-1890 u 1900 sa- kemm Ħeredia nħatar Konservatur tal-Biblioteka ta' l-Arsenal ti ma satax ilaqqa' iżjed għandu l-kittieba ta' Franza, Qabel nimxu iżied 'il quddiem ta' min isemmi hawn x'ġara meta deher f'Pariġi l-ewwel ktieh ta' Fernand Grregħ fl-4 ta' No- vermbru 1896. Dak li ħass hu nnifsu u tal-familja tiegħu hu dak li jħoss kwalunkwe bniedem li jara għall-ewwel darba f'idejh ktieb stam- pat li ġo fih ikun hemm l-istess xogħlijiet letterarji tiegħu, lnx- ma fil-każ ta' Gregh ġara ħaġ'oħra : Inqala' pogrom sħiħ fost il- membri tal-fumuża Akkademija Franċiża li f'idejhom kellha tin- qata' l-għotja tal-premju Archon-Despċrotise għall-ktieb ta' poe- Żiji l-aktar sbieħ u tajbin tas-sena. Il-konkorrenti kienu ħafna u l-Akkudemiċi kellhom ideat imhux bħal xulxin u fost kollox kellu tiġi deċiż prinċipju ġd'd : Il-libertà tal-poeta u l-jedd tal-kittieb. Rebaħ Gregh li għalkemm wara l-ewwel ktieb tiegħu kellu suċċessi kbar, il poeżijiet ta' dak l-ewwel ktieb tiegħu baqgħu jingħaddu bħala mill-isbaħ li qatt kiteb u l-istil tiegħu. għalkemm għaddew minn fuqu bosta u bosta snin, baqa' kważi l-istess: Ir- realiżinu. Imma s-suċċess ta' dan l-ewwel ktieb ġieb miegħu konse- gwenzi oħra. L-istediniet bdew joktru, il-preżentazzjonijiet bdew jiżdiedu bil-mijiet u magħhom bdew iġibu xi tentazzjonijiet ukoll: U kemm iltaqa' ma' nies magħrufin fosthom il-famuż awtur ta' Detux orphelines li dak iż-żmien ġà kien xiħ għakka l L-aqwa żewġt idjar li fihom sar jaf nies kienu dawk ta' Madame de Lomjnes fejn kienu jiltaqgħu l-aqwa politiċi u ta' Madame Aubernon. de Nerville aktarx lok il-letterati, F'waħda minn dawn l-okkażjonijiet sar jaf lil-D'Annunzio li kien mistie- den għand din ta' l-aħħar, għall-pranzu, meta żuw Pariġi wara s-suċċess li għamel il-ktieb tiegħu Intrus. Kien fil-1897, ta' erbgħa u għoxrin sena, meta Gregħ heda jħoss it-toqol tal-ħajja li kienet tikkonsisti f'xogħol iebes u ste- din kontinwu. Kien beda jsir nervuż. Xtaq ftit tal-inistrieħ biex igħaddih fl-Isvizzera… issa li f'butu kellu l-flus tal-premju Àr- chon-Despċrouse. F'kelma waħda kienet tonqsu l-libertà. Għal- hekk, f'Lulju, ta d-dimissjoni mir-Revue de Paris u l-libertà ħadha. b'idejh u telaq lejn l-Isvizzera fejn qagħud xuhrejn sħaħ, u meta max lura Franza mar igħaddi xahar ieħor f'Finghien, fein il-familja tiegħu kellha chalet ħelu ħafna. F'din l-okkażjoni kiteb biċċa għat-teatru ''Le huitiċme (slaive' li ma saret qatt imma ħafna nteressaw ruħhom fiha sa- ħansitra Sarah Bernhardt di bagħtet għalih biex juqrahielhu ima… ma għobithiex biżżejjed. F'din l-istess sena ġe Franza nqaleħet il-famuża affari Drev- fus, u Gregh, għax kien fetaħ fommu u qal xi ħaġa ta' ftit inn- portanza, ġie mlaqqam bħala partitarju tiegħu u msejjaħ drejfis- ard. Gregh kien iħoss li Drevfus innoċenti u xe'n aktar, imma ħafna kienu jħarsu lejh biċ-ċiera… għax Drevfus kien Ihudi. Imma mbagħad donnu daħal fil- pika u beda, jagħmel sehem minu ċertu Moviment, favur Drevfus — jew aħjur l-innoċenza tiegħu — Moviment li għal sentejn shaħ baqa' dejjem jikber u ħeda jinfluwenza l-politika ta' Franza u saħansitra twaqqaf ġur- na; jismu U La Volonte'. Kif spiċċat l-affari Drevfus jaf kulħadd. Wara l-famuż ktieb t'Iqeruset' ta' Emile Zola, il-proċess ta' Drevfus taġa' sar u l- ikkundannat Drevfus ġie dikjarat innoċenti u meħlus mill-ħabs. It-tieni ktieb ta' poeżiji ''La benuti de wiere' ħareġ metiu Giregh kellu xi 27 sena. Iż-żmien kien heda jgħaddi mn n-nervi li kellu baqgħu dejjem jiżċiedu. Għal din il-ħabta marad bit-tifojde li donnha swiet xi ftit biex tnaqqaslu n-nevrastenija li donnha kienet qed taħkem dej- jem fih. Waqt din il-marda. u fl-aqwa tagħha, il-lehma poetika ma naqsitu qatt mi ta' spiss kien jiddetta lil ommu xi poeżijiet li wa- ra dehru fit-tielet ktieb tiegħu: (Clartċs humaines'. Wara l-konvalexxenza qatagħha li jitlaq għal Berna għal għand it-Tabib Daħvis li kien għamel 1sem f'dan il-qasam tal- mediċina, u wara xahar u nofs ħareġ mill-klinika donnu bnie- dem ieħor: dik il-ħabta kellu sitta-u-għoxrin sena, Fl-1902 flimkien ma' l-aħwa Leblond u oħrajn waqqaf ir- rivista Grande France u fit-12 ta' Diċembru 1902 deher fil- famuż ġurnal Figaro manifest fuq l-arti ġdida tal-poeżija umani- tarja Hi Gregh kellu sehem kbir fih. Tmfatti kien fl-1900 li beda jmexxi fost il-ħbieb din it-teori- ja u ġurnata waħda, wara ikla ma' xi ħbieb, ħarbex xi frażijiet li kellhom iservu bħala sisien ta' l-Umaniżmu, tar-Realiżmu u għal din ir-raġuni Fernand Gregh, ġie mlaqqam ''il-poeta. filo- sofu', (il-poeta ta' l-umaniżmu ', il-poeta liriku'', il-poeta tan-Natura '. Ma għandna x'ingħidu xejn, l-egħdewwa, fost is-Simbolisti, ita setgħux jonqsu, fosthom Sonza kif ukoll id-Direzzjoni tar- Rivista UMereure de France. In-Naturaliżmu ta' Fernand Gregħ kien għamel isem u waq- qat skola ġdida ta' poeżija li baqgħet tikber dejjem miegħu u tiġ- hed eluf ta' kittieba. Il-ġlieda li kienet saret minħabba fih fost il-Membri ta' l- Akkademija Franċiża—a bħala difensuri tiegħu qabżu Tudovie Ħalċvv, Anatole France, Jules Lemottre, de Vogiiċ, Lavisse u oħrajn, li magħhom dar wara ftit Sullv Prudhomme—tatu isem li baqa' dejjem jikber sakemm fl-1937, wara li kienu deħru 14-il ktieb tiegħu ta' poeż'jiet u/jew kritiki, deher fil-'Des cahiers poċtiques de Corvmhe'' għadd speċjali dedikat lil-Fernand Gregh: b'midalja ta' C. d'Ħuc-Dressler (murija fis-Salun ta' l-Artisti Franċiżi, li fih kien hemm studji kritiki fuq il-poeżija tiegħu minn l-aqwa nies ta' Franza Letterarja ta' dak iż-żmien u li aħ- na sa. nagħtu ħjiel tagħhom fil-qosor hawn taħt : 1. Bħala daħla deher fil-ktejjeb poema ta' Fernand Ciregh innifsu jismu ''Tgħluq is-snin'' (Anniversaire). Artiklu mhux mitmum ta' Anna de Nonilles li ma laħ- qetx spiċċat meta mietet. Tttra inedita ta' Marcel Proust. Artikolett ta' Gċrard d'Houville. Artikolett ta' DLicie Delarme—Mardrus. Artikolu ta' Gaston Arthu's taħt l-isem ''Quelques ral- sons, parmi d'antres, d'aimer Fernand Gregh''. Le message de Pernand Gregħ' ta' Andrċ Druelle. Kritika ftit-u xejn twila tax-xogħlijiet tiegħu, 8. Artikolu ta' Andrċ Dumas. Nota ta' Paul Fort. (Un grand poċte de F'rance''—artikolu-kritiku ta' Andrċ Romane. ''La Muison du Poċte''—artikolu ta' Ħċlàne d'Huc- Dressler, ik ik k Ma' tul il-ħajja tiegħu ltaqa' u kien midħla ta' persunaġġi għolja u n-nies letterati ta' l-aqwa siwi kienu jafuh sew bħala, poe- ta kif ukoll bħala kritiku teatrali ta' fama tal-ġurnali jew/u ri- visti: (1) Revue Bleu, (21 Libertċ. IL-aristokrazija ta' Pariġi wkoll kienet tqimu u ta' spiss kont tarah mistieden fl-aktar saluni magħrufin ta' l-dlite parisienne. Fost dawn kollha ta' min isemmi: Duc d'Aumale, Verlaine, Degas (il-pittur ta' fama), Arsċne Honssave, Meilhac, Pierre Ħibert (iċ-ċelebri pittur), Willv, Georges Rodenbach, La Prin- ċesse Brancovan, Emile Zola u tant u tant oħrajn li ġà ssemmew band'oħra, Inċidenti li ġraw f'ħajtu u ta' min isemmihom huma dawn : (ID) Flimkien ina' Clemenceau u Gabriel Seailles, f'Ottu- bru ta' l-1899, taħt il-Presidenza ta' Anatole France, inawgura l-ewwel Università popolari f'Faubourg Saint'Antoine—d-omm ta' l-Universitajiet kollha. F'din l-okkażjoni qara l-poema tiegħu UTaa maison du Peuple' li kien talbu biex jiktibha Daniel Halevv. B) F'Ruma, Primoli ppreżentali lill-Imperatriċi Ewġenja, mart Napuljun TIT, li kienet aktarx truxa, u li kunjomu Gregħ ħasbet li kien ta' nazzjonalità griega u F'ernand Gregh, għall-edu. kazzjoni, ma merihiex u qallha Tiva''. Għand Tuarċs assista għal-laqgħa meta fiha twaqqaf il- famuż ġurnal l-Ħumanitċ. Ħu ħiss Ma kienx politiku, Fost dawk li kienu hemm wieħed sata' jilmah lil Briand, Millerand u Vi- viani (li aktar 'il-qiddiem it-tlieta laħqu Prim Ministru ta' Fran- za ui fosthom Millerand President tar-Repubblika). Viviani, jin- għad. ommu kienet Maltija minn Alġier jew Tuneż. (3) Ravel daqq l-ewwel darba l-kompożizzjoni tiegħu 'T/oiseaux Tristes' fuq il-pjanu ta' ħabibu Fernand Gregh. (6) Fl-1916 għamel xhud tat-tieġ tal-qalb'eni Adrien Ber- trand rebbieħ tal-premju Goncourt. Ix-xhud l-ieħor kien Cle- menceau. 8 ta' Jannar, kiteb fil-ġurnal Gaulois il- famuż artikolu ''Ttaliam'' li fih kien wera biċ-ċar il-perikolu ta' l-Italja li tinsa l-imgħoddi tagħha ta' glorja intellettwali u artis- tika biex issir temmen biss fis-saħħa u l-kobor materjalistiku, Mussolini kien bagħat jifraħlu għall-artikolu, imma donnu ma kienx fehem sewwa s-sens ta' l-artikolu ta' F'ernand Gregh, Iżda l-poeta tagħna meta wieġeb lil-Mussolini biex jirringrazz'ah talli kien bagħat jifraħlu, raġa' qallu x'kien sew is-sens ta' l-artikolu tiegħu… u Mussolini qata' l-korrispondenza, Ħawn ikolli nieqaf għax. kif ġà għidt, iż-żewġ kotba l-oħra li jagħtu ħjiel dettaljati tal-ħajja tiegħu mill- 1903. sal- lum baq- għu biex ma. dehrux, Nittamaw li għad jidhru. Fernand (iregh għadu ħaj u s-sena li ġejja jagħlaq 80 sena. Sa fejn naf jien f għandu żewġt itfal: tifla li tgħix fl-istess dar tiegħu u tifel li bħalissa jokkupa karika għolja u importanti ħafnu mal-Gvern Franċiż : Direttur tal-Budget fil-Ministeru tal- F'inanza. Bħalu onorifiċenza franċiża huwa jippossiedi l-midalja : Comrmandeur de la Iċgion d'honneur. Jiena mil-lum stess nixtieqlu ħajja twila biżżejjed biex jil- ħaq il-100 u li qabel ina jagħluq għajnejh għal kollox, Pranza tagħtih dak il-ġieħ l tant jistħoqqlu u taħtru Membru ta' l-Ak— kademija Franċiża. Issa sa nagħtikom lista tal-kotba tiegħu kollha li dehru stam- pati u wkoll ta' dawk li s'issa għad ma dehrux, Des clarcċs humaines, poċsies (1908, rċċdition 1926) (Flam- marjan).