Imħabba ta' Omm Imsejkna Rita x'kellha tara f'ħajjitha' In-nies tar-raħal kienu jsejħulha 'il-Miġnuna', għax tabilħaqq hekk kienet. Iżda Rita, għalkemm miġnuna, kienet hekk twajba u ġwejda li lanqas biss it-tfal żgħar ma kienu jaħarbuha meta jil- taqgħu magħha għaddejja. L-imsejkna Rita bil-kemm kellha tletin sena; imma, għalkemm il-ħarsa t'għajnejha u l-bixra ta' ġisimha kienu juruk li tilfet rasha, il-lewn frisk u sabiħ ta' wiċċha kien jurik li kienet tgħix bil-qies f'kollox. Rita, meta kellha sittax-il sena, iżżewġet ma' Pawlu l- mastrudaxxa tar-raħal. L-ewwel tarbija li kellhom sem- mewha Toninu; li twieldu wara, mietu l-koll. Għalhekk Rita u Pawlu lil Toninu kienu jgħożżuh daqs dawl għajnej- hom u kienu jħossu ruħhom imkabbrin bih meta kienu jarawh fuq ruħu u, f'ħin wiefied, twajjeb. U tabilħaqq; Toninu kien donnu anġlu tas-sema; għajnejh suwed tuta bħal xagħru nnukklat mimli; żewġ wardiet bojod u ħomor fuq wiċċu tond-qawwi; dejjem dafikani u lest biex jisma' t-twissijiet ta' ommu. Imma l-iktar li kien jisraqlek qalbek, Toninu, kien ikun f'jum il-Ħdud u l-btajjel meta ommu kienet tlibbsu l-iktar libsa sabifia u tieħdu magħha l-knisja għall-quddies u għat-tagħlim tal-katakiżmu. Meta t-tfal sħabu ma kinux jafu jwieġbu għall-mistogsijiet li kien jagħmlilhom il-kappillan, kien ikun Toninu li jwieġeb min- flokhom bla ma qatt jiżbalja waħda; talb, imbagtħiad, kien jaf ftit inqas mill-kappillan in-nifsu. Għalhekk mhux ta' b'xejn Dun Grezz kien iħobb u jfaħħar fil-berafi liċ-ċkejken Toninu, Rita u Pawlu, meta kienu jaraw dan kollu, qalbhom kienet taqbeż bil-ferħ, u, għalkemm fqar, kienu qishom għandhom il-ġid tad-dinja kollha. Imma, jaħasra, kemm jiżbaljaha l-bniedem fid-dinja l Kemm jistgħu jdumu l-ferħ u l-hena ta' din l-art7: Alla, kull meta jagħtina xrara waħda biss mill-kobor ta' bla qies tiegħu, ikun irid jurina mħabbtu; imma, f'ħin wieħed, ifak- karna wkoll li l-ferħ u l-hena dewwemija ma jingħatawx ħlief fis-Sema. Toninu kien għadu kif għalaq ħdax-il sena; kien wasal biex jispiċċa l-iskola tar-raħal. Ommu u missieru, flimkien mal-kappillan, kienu diġa bdew jitkellmu bejniethom jekk kellhomx igħallmuh is-sengħa jew jibagħtuh f'xi skola l- Belt biex ikompli għal qassis, għax Toninu kien tabilħaqq rasu tajba u mogħti wisq għall-knisja. Iżda, nerġa' ntenni, kemm tabilħaqq jitqarraq il-bnie- dem fil-ħsibijiet ta' moħħul Kien ix-xahar ta' Mejju, xahar li jagħti l-ħajja lill-ħolqien, iferraħ 'l għasafar u jlibbes is- siġar bil-ward u l-weraq. Ma' tul dan ix-xahar kollu, Toninu, ta' kuljum, kien jaqta' l-qronfol imżewwaq mill-qsari ta' fuq iċ-ċint tas-setaħ u jqegħidhom fit-tazza, b'qima kbira, quddiem il-Madonna ta' l-altar ċkejken tiegħu. Kien l-aħħar tax-xahar sewwa, u billi dak in-nhar inzertat btala, Toninu ried jagħmel l-isbaħ bukkett lill-Madonna ta' Mejju. Għal- hekk, għall-ħabta tat-tmienja, Toninu joħroġ mid-dar u jiġ- bed għal fuq ix-xagħri, xi siegħa bogħod, fejn darba kien mar ma' missieru għall-insib ta' l-għasafar. Imma għax tgħidu 7 Il-qalb donnha teħberl Toninu, f'dik il-għodwa, darbtejn raġa' lura ftit mifxul u ħosbien. ''Xinhu dan tiegħu''—qalet f'qalbha Rita—'miniex narah sewwa lit-tifel'. Toninu lemaħha 'l- ommu tħares lejh ċassa. €Ma', qalilha bil-għaġla, ''il-lum irrid nagħmel bukkett ward lill-Madonna tiegħi liinti qatt ma rajt bħalu', u telaq. Saru l-ħdax, ħin l-ikel, u t-tifel għadu ma ġiex lura; daqq nofs in-nhar, u l-omm għadha tistenna. Wara ftit, Rita, bdiet tħoss diga ta' qalb li ma setgħietx iżżomm aktar; ħarġet mid-dar b'ġirja u marret għand il-ġara ħabiba tagħha. Riedet kieku Rita turiha l-għoqla ta' qalbha, imma ma felħitx tlis- sen kelma. F'daqqa walida, l-imsejkna Rita, miblugħa u mifxula, tħalli lill-ġara u tmur għand Dun Grezz bit-tama li ssib lil binha għandu. Iżda l-qaddejja minn taħt il-lsien u minn bejn il-bibien tat-tieqa, qaltilha li l-kappillan ma kienx hemm ; ġew għalih u ħareġ b'ġirja. X'ġara 7: In-nisa bdew jinġabru bla ma ħadd minnhom jissogra jersaq lejn Rita. Fost it-tpespis ta' dawka, Rita semgħet l-isem ta' binha; f'daqqa waħda, bħal milquta minn sajjetta, waqgħiet fl-art kobba mitlufa minn sensiha. Toninu, fil-waqt li kien ġej lura lejn id-dar b'bukkett ward li jgħaxxaq, jilmaħ ġilju selvaġġ abjad ħalib għad-dell ta' żewġ blatiet kbar li kienu jagħtu għal fuq il-wied ta' taħthom. It-tifel imsaħħar mill-ġmiel ta' dik il-warda: ''In- ġibha'—qal—'u tara ommi kemm tifraħ biha L'. Kemm ili ngħidlek, Toninu jitlaq fl-art il-bukkett u jerħilha għal fuq il-blata. Ixxabbat, tala', niżel; iżda, kif medd riġlejh fuq xifer il-blata l-oħra, fil-waqt li sa jagħti s-salt għall-ġilju, tqaċċtet il-blata ta' idu u l-imsejken tgerbeb għar-rdum ta' taħtu. Rasu tfarrket, ġismu sar trietaq, hekk li wieħed mill- ħaddiema li rawh jaqa', kellu jkebbu ġewwa xkora biex iwasslu sa l-għassa tal-pulizija tar-raħal. Pawlu l-mastrudaxxa, meta sema' bil-mewt kerha ta' ibnu, beka u għiela; iżda, bil-ftit il-ftit, issabbar u ħa kollox minn idejn Alla. Imma mhux hekk għamlet martu; id- dmugħ ma qatax għal ħin wieħed biss minn għajnejha; kompliet tagħli sa ma ġġennet. Bdiet ta' kuljum tiġġerra mat-toroq tfittex u tistaqsi għal Toni tagħha. Mhux l-ewwel darba li qabdet it-tfal tbushom u tgħannaqhom ma' ħdanha. Kien fiha ħasral- Xi drabi kienet tgħid li tisma' lil binha jsejħilha u jċanfarha talli kienet tħallih waħdu ġewwa dak il-ħondoq; hi wegħditu li tmur ħdejh u tagħitib kull għaj- nuna. L-imsejken Pawlu ma satax ifehimha li dak kien taħwid ta' rasha u li Toninu kien il-Ġenna; l-anqas ma sata' jindokraha l-jum kollu. Għodwa walida, Rita dehrilha tisma' lil binha jsejħilha iktar bil-qawwi u bill-ħniena. Qamet bl-inkiss inkiss; ħarġet mid-dar u ġibdet għan-naħa mnejn kien ġej il-leħen. Kif waslet fuq xifer il-blat għoli ttawlet għal isfel; leħfia ta' dawl farrġitilha qalbha: donnha rat lil binha jħares lejha. 'Toninu…'—sejħitlu minn dak il-għoli. €Ma..; Ma..'—dehrilha jweġibha t-tifel. WTibżax ibni, ġejja ħdejk'—qaltlu. VEjja la ddumx,…' u kif dehrilha li semgħet din l-aħħar kelma, tieħu salt qawwi għal isfel u marret għal dejjem ħdejn binha l-Ġenna.