kull xorta ta'-—-ward—a—bheżjem—1tajt l-attal-ma jmissx mal-ħajt) hemta— xbie- ha—tal-Madenna—qiegħda—ssamma' i It-Trasfigurazzjoni ta' Ġest, kulħadd jaf fejn ġrat, għax dejjem isemmuha fil-priedki. Ġrat fuq il-għolja tat-Tabor. Imma fejn qiegħda din il-għolja Din — qiegħda l-Palestina, ħdejn Nazaret, 7 f'naħa jgħidulha l-Galilija. IL-GĦOLJA It-Tabor jinsab fit-tarf ix-Xmieli ta' : wetgħa kbira, bi tliet imniekeb. Din il- wetgħa għandha tul 24 mil u wisa' 710 (jiġifieri akbar minn Malta kollha, għax Malta fiha 17-il mil tul u 9 wi- sa'). Tinfirex mill-iġbla tal-Karmel, ' għall-iġbla ta' Nazaret u għas-Sama- — rija. It-Tabor maqtugħ għalih waħdu fil-minkeb ix-Xmieli ta' dil-wetgħa. Għoli u mdawwar, kif jidher minn bgħid, donnu qanpiena. Għoli 1,650 xiber fuq il-wetgħa u 1,086 xiber fuq il-Baħar Mediterran. Fua ġenbu, bi- sswit Nazaret. hemm triq għall-karroz- zi. kollha liwi u tagħwiġ (għax billi — wieqaf, ma tistax taqta' fuqu tria 7 dritta). Din it-triq għamluha l-Fran- ġiskani fis-sena 1021, meta kienu iib- nu, hemm fuq, il-knisja l-ġdida. (6 ta' Awissu) ha l-asfalt is-sena l-oħra (1954). Hemm ukoll trejqiet jekk xi ħadd ikun irid jitla' bil-mixi. Fuq il-ġnub tiegħu hemm qatigħ siġar żgħar, qerq- nija. L-aktar li hemm ballut, imma hemm ukoll ħarrub u terebint. Fih ukoll xi għerien li jgħammru fihom il- bhejjem waħxija: dbugħa, jew jient, u wawijiet, qishom klieb żgħar. Il-quċċata tat-Tabor imdawra ' b'sur baxx, ta' żmien is-Salibijin (Crociati). Kif wieħed jitla' mat-triq tal-karrozzi, jiġi quddiem bieb f'dan is-sur. Il- bieb ikun magħluq b'sinsla ħoxna tal- ħadid. Fil-bieb hemm qanpiena, u malli dak li jkun idoqqha, jiġi. jiftaħ il-bewwieb. Minn dan il-bieb 'il ġewwa, hemm tria twila. wiesgħa u nadifa, f'nofs ta' wetgħa. Fil-ġnub tat-triq kollu għe- lieqi, u fil-għelieqi siġar sbieħ. Fua il-lemin, wara ftit mixi, hemm kappel- la qadima u msewwija u. fiha rħama mal-ħait b'kitba bil-Latin: Nemini di- xeritis quod vidistis, jiġifieri: ''Tgħi- du lil ħadd dak li rajtu'', li huma. l- kelmiet: li Ġest qal lill-Appostli, biex ma jgħidu lil ħadd li rawh imsebbaħ, jew ittrasfigurat. Wara ftit aktar mixi, quddiem, ti- dher knisja, li hi l-Bażilika l-ġdida, kbira u sabiħa, bini Siro-Romanesk, jiġifieri, bla koppla u kanpnari' qosra u wesgħin. Bnewha r-Rhieb Franġis- kani bejn is-snin 1921-24 bil-flus li bagħtulhom: għalhekk l-Insara Ameri- kani. Berikha l-Kardinal Giorgi fl-ew- wel ta' Ġunju ta' dik is-sena, 1924. IL-BAŻILIKA Il-knisja, minn ġewwa, wiesgħa u għolja, bi tliet navi. F'nofsha jinsab taraġ m'usagħ l-korsija, li jinżel bi tnax-il tarġa għal ġewwa Għar. Mhux Għar imħaffer fil-blat, imma. mibni bil- ħaġar, donnu knisja taħt l-art. F'dan il-Għar hemm: artal qadim li nstab qalb il-ħerba tal-knisja l-bikrija, u wa- ra l-artal il-ħajt magħmul kollu taż- żġieġ, biex jidħol minnu d-dawl, Fiż-żewġ ħitan, lemin u xellug, hemm xbiehat tal-mużajk, jiġifieri magħmula minn frak tar-rħam bil-lewnijiet. Ix- xbiehat huma tnax-il Anġlu, imqass- min tlieta tlieta; sitta fuq kull ħajt. L-ewwel tliet Anġli, fuq. il-ħajt tax- xellug, ġwienħajhom nofs miftuħa, idejhom merfugha 'l fuq, riġlejhom kemm imissu l-art, għajnejhom iħarsti 'l isfel u f'riġlejn l-Anġlu tan-nofs, fuq qabda ħaxix, mimdud ħlewwa ta' Bambin. It-tlieta l-oħra, bħal dawn xorta waħda, imma għajnejhom iħarsu 'l fuq u taħt riġlejn l-Anġlu tan-nofs kuruna tal-ward, u b'subgħajh, qud- diem sidru, qiegħed iżomm il-Qorban Imqaddes. L-ewwel tliet Anġli, fuq il- ħajt tal-lemin, bħall-oħrajn ukoll, irr- ma f'riġlejn l-Anġlu tan-nofs. hemm ħaruf bil-qiegħda. It-tlieta l-oħra xor- ta bħal ta' qabilhom, imma l-Anġlu tan-nofs riġlejh imissu ma' bħal tebut tal-ħaġar, jew sarkofgu. Dawn ifissru l-erba' tibdiliet ta' Ġesti: l-ewwel, sar hniedem: it-Heni, sar Ħobż; it-tielet, It-Tabor, kif jidher minn qrib Nazaret. Tidher ukoll it-triq il-ġdida fuq ġenb il-għolja. lmdevad vudi naruf; u r-raba' reġa' sar ħaj, meta qam minn bejn l-imwiet. Maż-żewġt iġnub tat-taraġ il-wiesa', taħt in-navi, fuq, hemm żewġ tirġien oħra, taraġ. ma'. kull ħajt, li jitilgħu għal fuq donnha ħnejja, li tagħmel is- saqaf tal-Għar. F'ras kull taraġ hemm artal żgħir, artal tal-Madonna mnissla bla Tebgħa, u. artal ta' San Franġisk, il-Qaddis tar-Rħieb. F'nofs . dawna, fuq il-ħnejja, hemm artal kbir u sa- biħ, u warajh, fil-ħajt, fil-għoli, xbie- ha ta' Ġesti Msebbaħ, jew Trasfigurat, fl-ajru, b'Mosċ. u Elija, wieħed. kull naħa tiegħu, u t-tliet Appostli għar- Din ix-xbieha wkoll magħmula minn mużajk. Minn ħdejn il-knisja, barra, jekk wieħed iħares fil-bgħid, jara dehra mill- isbaħ.. In-naħa tax-Xmiel (nord) jidh- ru l-iġbla. tal-Hermon, miksija. bis-silġ, donnhom sħabiet bojod-kaħlanija; lejn l-Għarb, l-iġbla tal-Karmel u waraj- hom il-baħar. Lejn ix-Xerq, il-Bħaj- ., Ta ta' Tabarija, tleqq, donnha mera tal-fidda, imwaħħla ġo l-art, u x-xma- ra tal-Ġordan, fil-ħondoq tal-Għor, qi- sha serp imqagħweġ ġewwa sieqja. U lejn il-qibla, il-għoljiet tas-Samarija. GĦID IT-TEĠELLA It-Trasfigurazzioni; in-nies ta' hemm ighidwna Umd it-leġella. Fil-5 ta' Awissu, mela, lejlet it-Teġella, l-Insara tar-rħula qrib it-Tabor, ihejju l-ikel u x-xorb u ħsajjar jew patanijiet, u għal fil-għaxija, meta tibred ix-xemx, jer- ħulha lejn it-Tabor, biex jgħaddu l- lejl hemm. Imorru rġiel, nisa u tfal, kulħadd ma' niesu. In-nies ta' Naza- ret u r-rħula ta' qribha (bħal Jafa u Muġejdel) imorru bil-karrozzi. tal-Lhud għad li jkun hemm ukoll min imur riekeb fuq xi debba jew xi ħmar jew imqar bil-mixi. Jieħdu magħhom li jkunu hejjew u xi flixkun xorb igħi- dulu għaraq (li hu għaraq ta' bilħaqq, għax isir bil-lampik, mill-qxur tal-għe- neb u l-għeruq tal-għenieqed, wara li jingħasar l-inbid; ikun togħma ta' mas- tika), L-iżjed li jmorru nies minn Na- zaret, għax hemm l-aktar li hemm In- sara, Xi ftit minn Kafar Kanna (Ka- na tal-Galilija) u wħud minn ĦHajfa wkoll, Mhux kattoliċi biss ikun hemm, imma Griegi Ortodossi wkoll u saħan- sitra xi Misilmin, Meta jaslu fuq it-Tabor, jifirxu taħt is-siġar il-ħsajjar jew patanijiet li jku- nu ġiebu, u n-nisa jqabbdu lit-tfal jiġ- bru l-biċċiet tal-friegħi nexfin u jagħ- mlu n-nar u jieħdu jsajru jew isaħħnu li ikunu ġiebu magħhom misjur. Il-Bażilka tat-Tabor rġiel imorru jkejfu. Ikejfu jiġifieri: jiltaqgħu xi għaxra jew tnax-il raġel. Jieħdu magħhom il- flixkun għaraq u żir ilma u fwied mix- wi ta' gidi jew ħaruf, u qadaħ, jiġi- fieri tazza. Joqogħdu bil-qiegħda daw- wara mejt fuq xi blata jew xi mkien ieħor nadif fejn jidhru u jinstemgħu. Wieħed minnhom iferra' ftit għaraq fil- qadaħ u jżidu l-ilma. Inewwel naqra fwied mixwi lil kull raġel tad-dawra, u kif jiekluha, jixrob ftit għaraq hu l-ewwel, u jnewwel il-qadaħ lilhom, li jixorbu ftit minnu lkoll. Imbagħad jaqbdu jgħannu. Wieħed igħid vers ti l-oħrajn kollha flimkien iwieġbu bħa- lu. Jibqgħu sejrin hekk ħafna żmien. Meta. jgħejjew u jġugħu, imorru jis- trieħu u jieklu. Imbagħad bil-lejl jer- ġgħu joħorġu, idoqqu ż-żmamar u ; jgħannu u jiżfnu. Ir-rġiel biss jagħm- lu dan. In-nisa jibqgħu jħarsu minn bgħid. Is-subien jekk iridu jiżfnu għal rashom, imma mhux mar-rġiel. Meta jgħejjew imorru jorqdu u. jdumu req- din qatigħ wara tlugħ ix-xemx. Għall-ħabta tad-9 ta' fil-għodu jiġu t-Rhieb Franġiskani minn Nazaret u jġibu magħhom lis-subien tal-kant. Il-qniepen tal-knisja jieħdu jdoqqu u leħenhom jidwi fuq il-għolja għal gol- wetgħa u jinstama' mili bogħod. In- nies tidħol il-knisja jibda jdoqq l-orgni u jinxtegħlu d-dwal. Ir-Rhieb ikantaw it-Terza bil-kbir u wara ssir quddiesa Pontifikali mill- Patri Kustodju fl-artal il-għoli li sem- mejna moqbejl. Ikantaw ir-Rhieb u s-subien ta' Nazaret b'żewġt ilħna jew tlieta. It-tfal ta' Nazaret imsemmiia għall-ħlewwa ta' leħenhom. Huma u t-tfal ta' Betlehem. Leħenhom donnu leħen ta' qniepen tal-fidda. Ma jinsa- bux bħalhom fil-Palestina kif iddur. Qabel il-''Credo''' Raheb jagħmel kirża, jew priedka bil-Għarbi. Im- bagħad jibqgħu jkomplu l-quddiesa. Wara l-quddiesa l-mistednin tal-Fran- ġiskani — konslijiet, qassisin u rhieb oħra, xi fizzjali tal-pulizija u hekk — idaħħluhom fid-divàn, jieħdu xi ħaġa minn hemm. Lin-nies ta' barra iħel- iulhom xi. mkien ieħor u kull min irid u jogħġbu jista' imur jieħu kikkra kafċ. Wara dan l-irġiel jerġgħu jibdew jixxalaw. Issa idebbku, mhux ikejifu. Tieafu xi għoxrin raġel iew aktar, daw- wara, mejt. u wieħed jieqaf f'nofshom. idoqq iż-żummara. jew kamanġa (qisha vjolin), u erħilhom jatuha fuq id-daqq. Jitgħawġu 'l ura u 'l quddiem; iċapċpu jdejhom. Jaqbżu 'l fuq kollha f'daqqa, u jħabbtu saqajhom ma' l-art. U: kull ħadd iħares lejhom minn bgħid u minn qrib. Wara nofs in-nhar ikunu għajjenin u aktarx iibqgħu taħt is-siġar għar- rwieħ. Għal xi l-erbgħa, mad-daqq tal- qniepen, jidħlu l-knisja fejn ikun hemm. Il-Bażilka tat-Tabor, minn ġewwa, il-Għasar bil-kbir u wara. l-barka. Wara. dan isorru ħwejjiġhom u jaħsbu jmorru qail qajl lejn id-dar. U hekk dawk in-nies jifirħu wkoll u jithennew bil-festa, mingħajr piki, mingħair bombi, mingħair nies maħ- ruqa, mingħajr ġlied u anqas ħela ta' flus. : siġiiġi