DIMENSJONIJIET FL-ISTUDJU LINGWISTIKU L-istudju ta' l-ilsien ingħata bażi xjentifika għall-ħabta tas- seklu dsatax. Studjużi Ewropej sabu, li s-Sanskrit, l-ilsien klassiku ta' l-Iskritturi Vediċi (Indjani), kien jixbah ħalna l-Latin u l-Grieg. Din kienet l-epoka tax-xjenzi storiċi, żmien meta Darwin kien qiegħed jifformula t-teorija tiegħu dwar l-evoluzzjoni ta' l-ispeċi. Il-lingwistika twieldet f'dan l-ambjent intellettwali, u bdiet hi wkoll bħala xjenza storika, interessata fl-evoluzzjoni ta' l-ilsna u fl-oriġini possibbli tagħhom. Il-metodu li bdew iħaddmu l-ewwel Kompara- tisti bħal Bopp u Schleicher komplew jipperfezzjonawh in-Neo- Grammatiċi, fosthom Brugmann (ara Ivie 1965 u Lerov 1964). F'din il-fażi l-lingwistika kienet diretta lejn ir-rikostruzzjoni tal-forom ipotetiċi oriġinali li minnhom żviluppaw il-forom fl-ilsna magħrufa. Hekk fl-Akkadiku għandna s-suffis -t li juri l-femminil, eż. xarru 're' u xarratu 'reġina'. Dan is-suffiss insibuh ukoll fl-Uga- ritiku, fl-Għarbi u fl-Etijopiku. Iżda fl-Ebrajk u fis-Sirjak jidher biss fl-istat kostrutt tan-nom. F'dawn iż-żewġ ilsna s-suffiss femminil huwa -à. Skond Brockelmann (1966) dan il-fenomenu nistgħu nifh- muh ibħala żvilupp tal-forma Proto Semitika -at li tinbidel f'-ah, issir -a u tispiċċa bħala -à. Dan l-istudju storiku nistgħu napplikawh fuq iżjed minn livell wieħed ta' analiżi: nieħdu l-livell fonoloġiku. Jekk l-Għarbi Klas- siku nqisuh l-oriġini ipotetiku tal-Malti, mit-tqabbil tas-sistemi Eonoloġiċi taż-żewġ ilsna jkollna nikkonkludu. li s-sistema Maltija tilfet fost ħwejjeġ oħra l-grupp ta' konsonanti msejħin ''emfatiċi' (ara Aquilina 1961a u Cowan 1966). Fuq il-livell morfoloġiku wieħed jistudja l-iżvilupp tal-forom grammatikali (mhux biss il-kliem iżda wkoll dawk l-elementi bħall- affissi u l-partiċelli). Hawnhekk nistgħu nsemmu, per eżempju, l-iżvilupp tal-forom verbali Maltin minn sistema qrib dik li nsibu fl-Għarbi Klassiku. Naraw li minħabba t-telf tal-ħamża l-Malti tilef ir-raba forma (b'sens kawżattiv). Mill-banda l-oħra fil-Malti għandna żvilupp ta' forma sekondarja biż-żieda tal-prefiss nt- (il-prefiss n- tas-seba' forma miżjud mal-prefiss t- tal-ħames u s-sitt forma) eż. intlemaħ, intgħamel, intresaq, intmesaħ (Sutcliffe, 1936). Fuq il-livell sintattiku l-lingwistika storika tistudja t-tibdil fis- sintassi, il-mod li bih l-elementi ta' l-ilsien jingħaqdu f'sekwenzi indipendenti li jissejħu sentenzi (għal definizzjoni rigoruża ara, per eżempju, Bloomfield 1926). Hekk fil-Malti biex infissru r-relazzjoni grammatikali ''pussess ta' A minn B' barra mill-istat kostrutt (komuni għall-ilsna Semitiċi) għandna l-innovazzjoni tal-partiċella €ta'' imqiegħda bejn A u B biex turi l-istess relazzjoni. Fl-aħħarnett nistgħu napplikaw dan: l-istudju għal-livell semantiku. Hawnhekk nistudjaw kif kelma tibdel it-tifsir tagħha (ara l-istudji importanti ta' Aquilna f'dan il-qasam, speċjalment Aquilina 1961b). Ta' min wieħed jiftakar Hi t-tibdil fil-ġens gramma- tikali ta' kelma huwa wkoll parti mit-tibdil fit-tifsir ta' dik il-kelma. eż. qalb u ras fl-Għarbi Klassiku huma kliem ta' ġens maskil, waqt li problema hija ta' ġens maskil fit-Taljan imma femminili fil-Malti. Ferdinand de Saussure kien lingwista Neo-Grammatiku li uża l-metodu storiku fit-tiftix lingwistiku. Imma beda jinduna b'dimen- sjoni oħra li l-lingwistika kienet ittraskurat (ara de Saussure 1971). Bil-preokkupazzjoni tagħhom fuq l-iżvilupp ta' ilsna minn ilsna oħra jew minn oriġni ipotetika (id-dimensjoni storika jew dijak- ronika) il-lingwisti kienu ħallew barra dimensjoni oħra xejn inqas importanti — dik sinkronika, Kull ilsien fl-aħħar mill-aħħar huwa sistema awtonoma li jservi għall-komunikazzjoni tal-bnedmin bej- niethom. Kif taħdem din is-sistema7 Kif jiftiehmu bejniethom nies li qed jużaw l-istess ilsien Kif jingħaqdu ma' xulxin l-elementi li jiffurmaw l-ilsien2 L-istudju sinkroniku wkoll nistgħu napplikawh fuq kull livell ta' analiżi. Fuq il-livell fonoloġiku nistudjaw l-ewwelnett il-karat- teristiċi ta' kull element fis-sistema fonoloġika (il-fonemi) kil ukoll ir-relazzjonijiet ta' bejniethom. Hekk fil-każ tas-sistema, fonoloġika Maltija nistgħu ngħidu H wħud mill-fonemi konsonantali jinqasmu f'żewġ gruppi: il-konsonanti m'eħħna b, d, g, $, v, żu dawk bla leħen p, t, k, ċ, f, s. Imma barra minn hekk dawn iż-żewġ gruppi ta' konsonanti għandhom relazzjoni preċiża ma' xulxin. Meta kon- sonanti mleħħna jkollha warajha konsonanti bla leħen, l-ewwel konsonanti ssir bla leħen bħat-tieni waħda. eż. dsatax (id-d tieħu pronunzja b'a leħen bħat-t); u meta konsonanti bla leħen ikollha warajha konsonanti mieħħna, l-ewwel konsonanti tieħu l-leħen bħat- tieni waħda eż. kitħa (it-t tieħu pronunzja bħad-d). Jekk nieħdu l-fonema I-naraw li l-konsonanti fis-sistema fonoloġika tal-Malti jinqasmu f'żewġ gruppi: dawk li jassim'law mal-1 (il-konsonanti xemxin) u dawk li ma jassimilawx (il-konsonanti qamrin). Fuq il-livell morfoloġiku nistudjaw il-formazzjoni tal-kliem u ta' elementi oħra grammatikali u kif il-forma tagħhom tinbidel skond il-funzjoni tagħhom fis-sentenza u skond it-ti'sir tagħhom, eż. kif nomi maskili jistgħu jsiru femm'nili, jew kif nomi singulari jsiru p'urali; kif verb fil-perfett isir imperfett; kif verb ta' l-ewwel forma jieħu s-seba' forma, eċċ. ' Fuq il-livell sintattiku nistudjaw kif l-elementi ta' l-ilsien jin- għaqdu f'sentenzi. Ngħidu aħna l-fatt li nom maskil singular jieħu aġġettiv singular b'forma maski'i: raġel twil waqt li nom 'emminil singular jieħu aġġettiv singular b'forma femminili: mara twila. Imma għal nomi fil-plural, m'hemmx distinzjoni ta' ġens gramma- tikali fl-aġġettiv: rġiel twal, nisa twal. Studju sinkroniku fuq i-livell semantiku ma jqisx iżjed it- tibdil fit-tifsir tal-kliem, imma r-relazzjoni bejn il-kliem kollu f'ilsien wieħed mal-univers, jiġifieri 't-tifsir' fih innifsu. Hawn- hekk nistabbilixxu gruppijiet ta' kliem li għandhom x'jaqsmu ma' l-ikel, max-xorb, max-xogħol, mal-ġisem, eċċ. u naraw kif kull grupp ikopri bejn wieħed u ieħor l-elementi kollha fl-univers li għandhom x'jaqsmu ma' kull wieħed minn dawn is-suġġetti, u li huma rilevanti għall-kuntest soċjo-kulturali li tintuża fih dik il- lingwa. Ta' min jinnota fl-aħħarnett li dawn iż-żewġ dimensjonijiet fl-istudju lingwistiku jippermettu diversifikazzjoni notevoli ta' paraguni. Fid-dimensjoni dijakronika, nistgħu nqabblu żewġ fażi- jiet (jew iżjed) ta' ilsien, eż. il-Latin Klassiku mal-Latin baxx mat- Taljan; jew fażijiet differenti ta' l-Għarbi Letterarju kif insibuh fil- Koran, f'kitbiet medjevali u f'dawk moderni. Wieħed jista' jqabbel ukoll żewġ ilsna li kellhom relazzjoni storika, eż. ix-xebħ bejn l-Isqalli Antik u l-Malti. U fl-aħħarnett żewġ ilsna minn epoki dik- ferenti, imma li qatt ma kellhom x'jaqsmu ma' xulxin, jistgħu wkoll jitqabblu bejniethom biex toħroġ iżjed ċara, l-istruttura tagħ- hom, eż. il-Latin Klassiku ma' l-Għarbi Klassiku li t-tnejn għand- hom id-deklinazzjonijiet imma ta' l-ewwel għandu sistema ta' sitt każijiet waqt li ta' l-aħħar għandu sistema ta' tlieta. Fid-dimensjoni sinkronika nistgħu nqabblu grupp ta' ilsna bej- niethom li kollha żviluppaw mill-istess għerq, eż. l-ilsna Rumanzi jew id-djaletti Għarab. Wieħed jista' jqabbel żewġ ilsna li ma jiġux minn xulxin imma li b'dan kolu ġew f'kuntatt ma' xulxin, eż. il- Malti u l-Ingliż f'Malta. Bħal fid-dimensjoni storika, żewġ ilsna din id-darba kontemporanji) li m'għandhom x'jaqsmu xejn ma' xulxin jistgħu jitqabblu bejniethom biex wieħed jifhem aħjar l-istruttura tagħhom, eż. l-Ingliż u ċ-Ċiniż li t-tnejn huma. tat-tip imsejjaħ 'isolating' fejn l-elmenti tal lingwa jitqiegħdu waħda wara l-oħra mingħajr ma jitilfu l-identità tagħhom (mhux bħalma jiġri f'tip ieħor ta' ilsna, bħalma hu l-Latin, imsejjaħ ''inflecting''). Ta min wieħed jiftakar li din il-varjetà ma tfissirx bilfors li tip ta' studju huwa iżjed importanti minn ieħor. L-importanti hu li f'kull tip jitħaddem il-metodu xjentifiku b'mod rigoruż kemm jista' jkun. Il-valur ta' kull studju għandu jitqies fid-dawl ta' l-għanijiet li jimmċtivaw ir-riċerka xjentifika. It-tieni edizzjoni: Hildesheim: Georg Olms Verlagsbuchhandlung, 1966. ĠIEH LILL-MONSINJUR P.P. SAXDON Il-Professur Pietru Pawl Savdon tfakkar fiż-Żurrieq għall- ħidma tiegħu fil-qasam Bibliku u x-xogħol tiegħu għall-Malti, kemm bil-kitbiet tiegħu f'rivisti barranin, u kemm b'kitbiet u attivitajiet oħra hawn Malta. Fid-19 ta' Marzu 1976, il-Professur Mons. K. Sant qaddes qud- diesa għal ruħu fiċ-ċimiterju taż-Żurrieq fl-10.00 a.m. Wara sar it- tberik tal-qabar tiegħu, tqiegħdu l-kuruni mill-Għaqdiet taż-Żurrieq, u nqraw ukoll xi siltiet mill-kitbiet ta' P.P. Savdon. Fil-21 ta' Marzu 1976, imbagħad, twaħħlet lapida mad-dar tiegħu fiż-Żurrieq. F'din l-okkażjoni, sar diskors minn Dun Mikiel D'Amato taż-Żurrieq, kif ukoll diskors ieħor mill-Onor. L-Iscouts taż-Żurrieq taw sehem ukoll f'din iċ-ċerimonja u daqqew l-Aħħar Tislima lill-istudjuż Malti, Fl-istess okkażjoni ħadu sehem l-Arċipriet u l-Kleru taż-Żurrieq, kif ukoll ħafna nies prominenti. L-organizzazzjoni saret minn Kumitat imwaqqaf b'dan il-għan ta' ġieh.