Taħ 'Farfetbtal Kaboċċi 2 Birdlife magażin ta' Klabb Żunżana tax-Xehda mehdija tixrob minn fjura , Ħb e Ħ T tal-ferla. Kemm ikun aħjar kieku flok noqogħdu nitwerwru minnha, nieqfu ftit u napprezzaw Dis-sena r-rebbiegħa ħallietna bix-xewqal Peress li kemm hi sabiħa. X'magna perfetta tan-natural kellna xitwa kważi bla xita, il-pjanti ma tantx kibru u fjuri ftit fetħu. Imsieken l-insetti li faqqsu jew li ħarġu mill- fosdqa, flok ma sabu kampanja mburġata fjuri u weraq, Kontenut sabu kważi deżert. TĦAQTIZA Editorjal 2 Kull fejn ħriġt fil-kampanja dan l-aħħar, nektar, jil: Aħbarijiet k) il-ftit pjanti li rajt kellhom il-fjuri ffullati: busuf, naħal, żnażan, ma 6 Il-bur salmastru 4-5 friefet, ħanfus, kollha jiddeffsu biex forsi tmisshom qatra 81 Attività Q nektar. Min jaf kemm insetti ħa jmutu bil-ġuħ dir-rebbiegħa. X'ġara x'waħdadin7 TA Tgħid nistgħu ngħinuhom2 Jien naf x'se nagħmel: se niftaħ ristorant Xalata fuq lelluxa 7 għall-insettil Id-deforestazzjoni 8 Lag. Se niġbor kemm niflaħ żerriegħa tal-bużbież, tal-ferla, tal-karfus In-naħal EŻ ef il-ħmir, tal-bużbież il-baħar, tal-papoċċi, taċ-ċistu, eċċ. Dawn BT Ko b L-Għadira s-Safra 12 kollha fjuri maħbubin mill-insetti. e Nixtri koċċ qsari kbar, nimliehom bil-ħamrija u nferrex fihom iż- żerriegħa. Fil-ħarifa nsaqqihom ftit ħalli jibdew jikbru. Fix-xitwa nsib arbuxxelli bħax-xorbett u bil-galbu nieħu biċċiet felmi wali U minnhom. Inħawwilhom fil-qsari ħalli fir-rebbiegħa jtellgħu e l-weraq. Maż-żmien jagħmlu wkoll il-fjuri. Victor Falzon la) EL zfo a Ne o e € fe Kif jiftħu l-fjuri jiftaħ ir-ristorant għall-insetti. Bla ħlas, s'intendi. Titħajru tiftħu ristorant bħal tiegħi'2 Bad Kordinazzjoni Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18vrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa D'4 L o II jam 5 d-dar bil-posta. Q Sħubija fil-klabb hija Birdlife €10 fis-sena. Kuntatt tel 21347645 / 21347646 imejl infoOObirdlifemalta.org imejl tal-magażin Farfett tal-Kaboċċi (Large White Pieris brassicae) kie ak Dan wieħed mill-iktar friefet komuni ta' Malta. Jismu hekk għax il-weraq tal-kaboċċi huma fost l-ikel favoriti tax-xagħat tiegħu. Diversi friefet jisimhom bil-Malti OIE Ħ Nil għall-pjanta li jieklu x-xgħat tagħhom. Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop D Ritratt ta' Desirċe Falzon Il-Ħuttafa 133 : April 2016 : p3. Nhar il-25 ta' Marzu 2016 tfaċċat fix-Xagħra l-Ħamra kuda rasha bajda (white-crowned black wheatear). Din l-aħbar ġennet ħafna berdwoċers biex imorru jarawha għax dan l-għasfur rarissmu darba biss kien għadu deher f'pajjiżna… fl-1872. Hekk hu, 144 sena ilul U sal-għada kienet telqet. aħbarijiet ull u/kuda ġdidal A kuda ha Ir-razza li s-soltu naraw Malta hija din t'hawn taħt, li ftit ikollha iswed ma wiċċha… Ftit ġimgħat ilu kien hemm nankina (cream- coloured courser) tiġġerra fl-ajruport. Mhux għax tilfet l-ajruplan imma għax hija għasfur tal-beraħ, ta' art ċatta bi ftit ħaxix, kważi deżert. Għalhekk meta kultant titfaċċa nankina f'Malta, post bħall-ajruport issibu komdu. Qalb dak il-ħaxix baxx mal-ġenb tar-ranwej, din in-nankina għamlet diversi ġranet tiġri u tħuf wara l-insetti fuq dawk is- saqajn ħfief, qisha r-Roadrunner. Minħabba li n-nankina mhijiex komuni f'pajjiżna, ħafna berdwoċers marru jfittxuha ħalli jitpaxxew b'dan l-għasfur tant eleganti. Il-Ħuttafa 133 : April 2016 : p4. Kultant jitfaċċa Malta xi fjamingu u l-ewwel ma jfittex huwa post fejn jinżel jistrieħ. L-ambjent li jfittex. huwa ilma salmastru baxx fejn joqgħod jistad għall- gambli. Għalhekk ġieli jinżel fis-Salina jew l-Għadira. L-agrett abjad juża s-saqajn twal li għandu biex jimxi fl-ilma tal-bur bla ma jixxarrab. Narawh fil-pases, u jaf idum ġimgħa jew iktar jistrieħ u jistad għall-ħut fil- bur qabel ma jkompli l-vjaġġ. Għalkemm żgħar (xi 2ċm) l-amfipodi jagħmlu xogħol siewi 1 ħafna fl-ilma għax jieklu fdalijiet ta' annimali u pjanti u b'hekk iżommu l-ilma nadif. Huma wkoll ikel għal ħafna għasafar tax-xtut. Qed nara 7 agretti bojod. 91 Il-bruka waħda mill-ftit pjanti 2£ 4: li kapaċi jgħixu fis-salmastru. Minħabba li l-melħ huwa ħażin għas-siġar il-bruka tagħmel 7— ħafna 'traspirazzjoni biex l tneħħi l-melħ mill-weraq. Ir-ruppja hija pjanta rarissma f'Malta. Tikber fil-bwar salmastri mgħarrqa fl-ilma kemm kemm taħt il-wiċċ. Għalkemm tikber m7) fl-ilma mhijiex alga, u tagħmel 7. il-fjuri u ż-żerriegħa. ka'— p Jin Il-blonġun żgħir ipassi lejn pajjiżna w — 4 fil-ħarifa u jgħaddi x-xitwa magħna. Ifittex ambjent fejn isib ħut u kenn, BT 7777. tik Fa — ki għalhekk il-bwar tal-Għadira u s-Simar STA ea — isħ ALE f ihajl B B dad ii E E B ġ Ai (fejn anke jbejjet) huma perfetti għalih. TATI l-pjanti jneħħu IAN boli mWSE jiġifikaxi lt EA z 3 mwzzz FTE ME kl Ż i 8 95 sia kk, RIT fa ne p Il-Ħuttafa 133 : April 2016 : p5 esirċe Falzon Bur bil-qasab huwa ambjent D F perfett għall-gallozz iswed. Huwa mgerrex u malajr jidħol jiġri jistaħba fil-qasab. Jiekol pjanti, dud, gambli, insetti u anke bużaqq. Ibejjet Is-Simar u l-Għadira. Il-qasbet ir-riħ kapaċi tgħix - f'ilma li jkun ftit salmastru. Fiha jistkennu diversi ' annimali, u jbejtu fiha W għasafar bħall-bufula tal- qasab. Fis-Simar hemm roqgħa kbira ta' qasbet ir-riħ. Il-bur salmastru huwa ħabitat rari ħafna f'pajjiżna għax biex jifforma jrid jitħallat ilma ħelu ma' ilma baħar. Dan jiġri f'widien li fihom jinġabar Wi ji l-ilma xita fejn jiżbukkaw fil-baħar, 1714 PGĦAWA nali ia f'art li tkun iktar baxxa mill-livell issib l-ambjent u l-ikel li tal-baħar. Hawnhekk l-ilma tal- għandha bżonn. Toqgħod wied jitħallat mal-ilma baħar u jsir 127 max-xatt fejn tnaqqi dud salmastru. L-uniċi postijiet f'Malta fejn u insetti mir-ramel. għadek issib dawn l-elementi flimkien f TSĦ huma fir-riservi tal-Għadira (ritratt) Eapjazaġimar, fil-Magħluqu tal-Baħar. li tgħix fil-bwar salmastri. Hija fis-Salina u fil-Ballut ta' Marsaxlokk. 1 qat u l-ikbar numri qegħdin L-imluħa fil-bur salmastru tvarja minn fir-riservizzztal Għadir staġun għal ieħor: fix-xitwa jkun iktar. Tikber sa xi 8ċm ħelu minħabba x-xita imma fis-sajf 7 imma tbid mijiet ta' bajd. jevapora ħafna ilma u l-ilma jsir iktar : mielaħ. Għalhekk il-flora u l-fawna tal-bwar salmastri jridu jkunu kapaċi jgħixu f'ambjent li dejjem jinbidel. Dawn l-annitnali u pjanti speċjali jgħixu jew fl-ilma jew fi truf ix-xatt, u jkunu adattati skont f'liema ħabitat jgħixu. Il-bużaqq l-unika ħuta Maltija GEJ IlĦuttafa 188: Apr 2016 LI 74 U B aġj Il-Mixja għan-Natura tat-13 ta' Marzu 2016 saret u FI Grazzi tal- KEE u marret tajjeb. It-temp ħabat se jinki ftit u anke kellna u KEE l-pranzu. xi ħalba żgħira xita imma mbagħad iċċara u kulħadd mexa u wasal qawwi, sħiħ u niexefl Tlaqna minn ħdejn l-Istazzjoni il-Qadim ta' taħt l-Imdina, ġbidna lejn id-Dwejra u Binġemma, għaddejna miż-Żebbiegħ, ksirna lejn San Martin, inżilna lejn il-Wied tal-Pwales u spiċċajna fil-Bajja tax-Xemxija, b'kollox 10km kemm kemm skorruti. Ħdejn Is-Simar kien hemm xi kraft u tpinġija, imbagħad tqassmu r-rigali lil min ġabar xi flus. , FM : Fl-aħħar kulħadd rikeb it-trasport lura lejn ir-Rabat. i k Flus b'kollox inġabru €450, li se jintnefqu biex A - d nagħmlu iktar bird tables. Dawn il-bird tables qegħdin kv ċi ża wet ftit ftit inqassmuhom fl-iskejjel kollha ta' Malta u Għawdex ħalli iktar għasafar iżuru l-ġonna tal-iskejjel u ħalli iktar studenti jgawduhom. Grazzi kbira li dawk li ġew jimxu u ġabru xi flus, u grazzi wkoll lil-Leaders għall-għajnuna imprezzabbli tagħhom. TX ġiri x x' p Iktar ma narmaw bird tables iktar l-ghasafar isibu x'jieklu fix-xitwa. L-erika (Mediterranean heath) hija arbuxxell sabif li fix-xitwa jimtela bukketti ta' fjuri żgħar qishom qniepen roża, kif jidher fir-ritratt tax-xellug. Ftit ġimgħat ilu sibt din ir-roqgħa erika bl-uċuh kollha kannella. X'taħsbu li ġara2 LI Ħaraqhom xi ħadd. EJ Bexxhom nassab u qatilhom ħalli jarma Q Mietu bl-għatx għax kellna xitwa niexfa. mansab flokhom. Q Attakkahom dudu li jgerrem l-għeruq u joqtol il-pjanti. CI Normali li l-fjuri jsiru kannella meta jinxfu. q 7 QRIB. TENEMENT b jj ħadranija tal-ward dubbiena dakar; Jien ukoll nagħmel festa fuq il- lellux. ta' insettil żiħ brimbalmħattba dubbiena tal-frott dubbiena Probabbli smajtu bil-kelma deforestazzjoni u tafu wkoll xi tfisser. Deforestazzjoni hija l-proċess li fih il-bniedem jibdel masġar f'art mingħajr siġar. Is-siġar jinqatgħu għal skopijiet differenti, pereżempju biex jagħmlu spazju biex tinbena l-art, jew jiftħu spazju għall-agrikultura. Hu meqjus li qegħdin jinqerdu madwar miljun ettaru ta' foresti kull sena. —-— emma) X'impatti qed ikollha2 L-impatti tad-deforestazzjoni huma kbar u negattivi. L-ilma naturali ma jinstabx biss f'ibħra u xmajjar, imma wkoll taħt l-art. Ħafna minn dan l-ilma ta' taħt l-art jittella' mill-għeruq tas- siġar, li b'mod naturali mbagħad jerħuh fl-arja. Dan il-proċess jgħin biex id-dinja jkollha atmosfera kkontrollata u umda kif suppost. Barra minn hekk, dan il-proċess inaqqas iċ-ċans li l-art tinfaqa' bl-ilma u tikkawża 'għargħar. Id-deforestazzjoni qed twassal għal atmosfera iżjed niexfa u żżid iċ-ċans ta' għargħar. Il-ħamrija hija waħda mill-iktar elementi importanti fin-natura. Minnha jiddependu tant u tant speċi ta' siġar u pjanti, miljuni ta' annimali, fosthom insetti, għasafar u anke KE ġo Wieħed mill-effetti tad-deforestazzjoni hu li ħafna ħamrija tispiċċa titkaxkar barra minn lokha u tintilef ħafna drabi fil-baħar. Dan qed ikollu impatt negattiv fuq in-natura. iEbiativersis, l-bijodiversità tal-foresti u l-imsaġar. Dan wassal biex eluf ta' speċi, minn insetti sa annimali kbar bħall-orangutan, kif ukoll siġar u fjuri ġew estinti jew qegħdin f'riskju kbir ta' estinzjoni. Id-deforestazzjoni: naqqset ħafna Nużaw ir-riżorsi bil-galbu Q l ĠA FI p. Inħawlu siġra PO xi f L f Kont jfiva,imma f-etobiiitatir MI mingħalija f tfisser li għargħar JI ukoll siġra. flooding. 1għargħar. Meta l-art tinfaqa' bl-ilma wara ħafna xita, tfur xmara, eċċ. (flooding) jpijodiversità. Il-varjetà ta' ħajja estinzjoni. Meta annimal jew pjanta jinqerdu għal kollox minn post jew mid-dinja il-huttafa €. birdlifemalta.org Qatt tajt każ li n-naħal li tara mal-fjuri mhux kollha l-istess7 Jew forsi kont qed tibża' wisq biex tersaq viċin Fil-fatt jekk ma tagħmilx mossi f'salt tista' tosserva n-naħal mill-qrib bla periklu ta' xejn. Għandna ħafna, tipi ta' naħal u jgħixu differenti imma kollha jieklu l-polin u Il-nektar tal-fjuri. Il-fjuri għandhom kuluri ultravjola li aħna ma narawx imma n-naħal jarawhom. Jużaw dawn il-kuluri bħala gwida biex Il-fjuri żviluppaw dal-kuluri apposta għan-naħal għax għandhom bżonnhom biex imexxu l-polin minn fjura, għal oħra ħalli ssir iż-żerriegħa. Xi naħal iqatta' dwawar mill-weraq u jinforra t-toqba tal- bejta bihoml Desirċe Falzon 'Werqa, minn siġra ta' Ġuda, L-iktar naħla familjari hija n-nahla tal-għasel, dik li tgħix f'komunità. Dawn jibnu xehda minn xama' li jipproduċi ġisimhom, u jaghmlu l-għasel biex jitimgħu liż-żgħar. Ix-xehda tkun magħmula minn ħafna tubi forma ta' ħeksagon waħda ħdejn l-oħra. f'oħrajn jaħżnu l-għasel. Parti minn xehda tan-naħla, tal-għasel mibnija fis-selvaġġ Ħafna naħal huwa, solitarju, jiġifieri jgħix waħdu. Jagħmlu bejta f'toqba li jsibu jew li jħaffru huma, stess. In-nahla tbid fit-toqba u tħalli l-ikel għaż-żgħar meta jfaqqsu. Imbagħad tkaħħal id-daħla ħalli hadd ma jsibilha l-bajd. TM tal-erantià In-naħal minnhom jiekol u minnhom jagħmel l-għasel biex jitma' ż-żgħar. Tibżax min-naħal. Jekk ma tbeżżagħhomx Osservahom u għallem lil ħaddieħor kif iġib ruhu magħhom. Agħmel djar għan-naħal solitarju: aqbad injama, jew biċċa, ħajt fil-ġnien u taqqabha b'ħofor żgħar ta' daqsijiet differenti. Gawdi n-naħal iżurhom. Il-Ħuttafa 133 - April 2016 : p10 rl-Magħluq tal-Baħar Kif jafu dawk li żaru l-bajja ta' Marsaskala, dan mhuwiex xi post remot fejn ma tantx tara nies — anzi, dan post ferm popolari ma' ħafna Maltin u turisti. Għalhekk forsi ftit nimmaġinaw li hawnhekk se nsibu Sit Natura 2000, imma hekk hul Is-Sit Natura 2000 huwa magħruf bħala l-Magħluq tal- Baħar, kanal ta' ilma li qiegħed f'tarf il-Wied ta' Sant' Antnin. Kif inhu ovvju meta taraw dan il-post, dan il-kanal ta' ilma ma ffurmax b'mod naturali. Dak li llum jidher li hu kanal wieħed darba kien żewġ għadajjar. Dawn kienu tħaffru fi żmien il- Kavallieri biex jintużaw għal skopijiet ta' 'akwakultura. llum-il ġurnata l-ilma li nsibu f'dan il-kanal jiġi mix-xita, mill-għelieqi tal-viċin, jew jidħol mill-baħar. Għalkemm hemm ENT (eto ja Ie el Baħar qiegħed fil- qalba ta' Marsaskala. triq li tifred il-kanal mill-baħar, taħt it-triq hemm żewġ katusi li jħallu l-ilma jgħaddi bejn il-baħar u l-Magħluq. Fil-passat dan il-bur salmastru kien żgur mifrux fuq medda art ħafna ikbar u x'aktarx li fl- inħawi kien hawn ukoll l-ambjent tal-għaram tar-ramel. Sfortunatament illum ma fadal xejn wisq minn dan, ħlief dan il-kanal żgħir ta' ilma. Forsi qed tgħidu: 'U allura2 Għalfejn huwa importanti dan il-kanal żgħir ta' ilma, kważi mitluf qalb il-bini7' Ir-raġuni hija sempliċi: għaliex dan huma wieħed mill-ftit ambjenti esalmastri li għad għandna fil-Gżejjer Maltin. Trid niġu ngħixu hawnh bur salmastru siġar, arbuxxelli art maħduma art imqallba toroq, parking Il-Ħuttafa 133 : April 2016 : pt1 Mal-ġnub dojoq ta' dal-kanal ta' ilma nsibu ambjent , ta' bur salmastru, bi pjanti speċjalizzati ħafna li jifilħu t livelli għoljin ta' melħ u li ma jistgħux jgħixu f'ambjenti oħra. Fost l-iktar importanti nsibu s-simar tal-baħar, speċi rari li qiegħda fil-periklu li tinqered mill-Gżejjer Insibu wkoll pjanti oħra tal-ambjenti salmastri, bħall- ħaxixa tal-irmied xewwikija, l-almeridja, u s-swejda tal- baħar. Ma nistgħux nitkellmu fuq il-Magħluq mingħajr ma nsemmu l-bużaqq, ħuta li, bħall-pjanti li semmejna, kapaċi tgħix f'ambjenti salmastri, u li hi l-unika ħuta ta' din it-tip illi tinstab b'mod naturali f'Malta. Din l-ispeċi hija wkoll mhedda u importanti ħafna fil-kuntest Ewropew; il-popolazzjoni li kien hemm fil-passat fil-Magħluq kienet inqerdet, għalhekk fis-Snin Disgħin kienu ntelqu numru ta' bużaqq biex tinbeda popolazzjoni ġdida. Sfortunatament jidher li l-popolazzjoni li tinstab hemm illum ukoll qed tbati, kemm għax hija żgħira imma anke minħabba tniġġis tal-ilma u r-rimi ta' skart. Kif naħseb illi faċli tapprezzaw, dan huwa sit li tassew jeħtieġ kura u attenzjoni kbira; l-iżvilupp diġà qered ħafna mill-ambjent naturali li darba kien jinstab fil-bajja ta' Wied il- Għajn. Baqa' biss fdalijiet, hekk imsejħa refuġja, tal-ambjent naturali. Dan il-ftit li fadal irridu nieħdu ħsiebu b'reqqa kbira. Trobbija tal-ħut 'salmastru. Ilma ħelu mħallat mal-ilma baħar ibur salmastru. Ambjent umdu li fih jgħixu speċi li jifilħu għall-imluħa (ara paġni 4-5). Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. JĠ B'kollox hemm iktar (EŻ minn 27,300 sit Natura jiġ 2000, u 39 minnhom Ji qegħdin f'Malta. Il-bużaqq Aphanius fasciatus sar rari f'pajjiżna għax ftit baqa' mill-ħabitat li jgħix fih. L-almeridja Salicornia ramosissima taħżen l-ilma fil-weraq. speċjali imma fil-fatt hija Sit Natura 2000 minħabba xi pjanti rari u endemiċi li jikbru fiha. Dan l-aħħar it-triq inbniet mill-ġdid u tressqet ftit 'il ġewwa, u x-xatt kiber ftit. Għalhekk bi ftit ħsieb u kura l-Għadira s-Safra issa tista' titkabbar b'iktar mid-doppju u l-pjanti rari jkollhom iktar fejn jinfirxu. X'se jiġri tgħid2 Min ħa jirbaħ7 In-natura72 Jew xi tliet gabbani oħra tal-ġelati u l-krips2