(Jorbot mal-Għadd ta' Settembru paġ. F'dawn l-ittri ta' l-Alfaħet jagħżel ukoll bejn v(iejuż ruli u rili, bejn h f'ħajt, (ħajta) n hi f'ħajt (plur. hitan) bejn gli f'gliażel (verb) u ghi f'ghażel (nom), barra minn aċċent miftuħ u aċċent magħluq. Talit it-Tielet Ras hemm il-Għadd bil- Malti u mbagħad xi twissijiet Lil Malti li Qiegħed jaqra fejn iwissi t-taħriġ fil-qari u fil-ktiba. Din il-biċċa ta' l-aħħar tgħarrafna kif Vassalli, sa mill- bidu nett tal-ħidma tiegħu biex jibni grammatka Maltija, kien fassal pjan f'rasu li jaħdem u jinseġ kotba għal-Latin u għat-Taljan imfissrin bil-Malti kif jiġi minnu; illi hu kien qiegħed jagħmel ukoll il-Ktieb tal-Kliem (dizzjunarju) li kellu jkun maqsum fi tliet kotba. L-ewwel wieħed ikun Malti, Latin u Taljan, it-tieni Latin u Malti u t-tielet Taljan n Malti. Jidher ukoll illi l-Grammażka Maltija kien diġà lestieha : Dana kollu nsibuh miktub u mfisser bil-Malti. Hu jagħl- laq b'dawn il-kelmiet: Din il-fidma hekk kbira u qawwija għax l-ewlenija tħarreġ lil min jiġi wrajja billi jsib it-trieq mibdija u miftuħa; u aktar ma jgħaddi l-quddiem il-ktib bil- Malti iżjed tagħlimna jlieff u jqsar u aktar ma jonqox min jagħmlimna kotba oħra, li jahtiġuhom f'wisq hwejjeġ. It-tieni taqsima ta' dan il-ktejjeb hija miktuba bit-Taljan imsemmija Breve spiegazione dell Alfabeto Multese, u tfisser bit-Taljan, daqsxejn iżjed fil-wisa',dak li ntqal bil-Malti fl-ew- wel walida. L-ewwel taqsima bil-Malti hija mdaħħla wkoll fil-Gramn- matica Melitensis (1791) li Vassalli ħareġ sena wara, paġ. F'dan il-ktejjeb jidher li Vassalli kien għadu ma twettaqx f'xi reguli ewlenin tal-Kitba Maltija u fih nsibu miktubin ħażin kliera bħal dan: plial flok bħal, plialma flok bħalma, hek flok hekk, mghalmin flok mgħallmin, jiek flok jekk. It-tieni xogħol li Vassalli ħareġ fi ktieh kien il-Gramma- tka Maltija miktuba bil-Latin taħt l-isem ta' ''Mulsen Phoe- nieo-Punicum sive Grammatiea Melitensis. Romae MDCCXCTL' Kif jidher mill-isem tal-ktieb, dik il-ħabta Vassalli kien tal- fehma li l-Isien Malti ma kienx ħilief il-fdal tal-Ilsien mħolli sa mill-qedem nett mill-Feniċi u mill-Puniċi li kienu għam- mru f'dawn il-Gżejjer mill-ewwel żmenijiet storiċi tal-Gżira. Sabiex jnri kemm hu hekk, huwa jqabbel xi kliem Malti ma' tal-Kaldajk, Ima tas-Sirjak, Aramajk, u tal-Lbudi bħala ilsna ta' ġebbieda waħda bħal tal-Feniċ u tal-Kanagħinin kollha. Huwa jqis il-Malti mnissel mill-Feniċ bħala fergħa tal-Kaldajk. Juri kif il-Malti ma qabelx u ma xxibalix mal- lsien Grieg u Ruman fi żmien il-Ħakma tal-Griegi u r-Rumani u kif il-Għarbi tħallat mal-Malti fi żmien il-ħakma tal-Għarab li damet il-fuq minn mitejn sena, iżda l-għamla ewlenija qatt ma setgħet issir Għarbija għal kollox. Il-kliem u qwiel Għarbin li jinsabu fil-Malti, skond il-fehma mogħitija minn Vassalli f'din il-Prefazzjoni, kien ġej mix-xebh tal-Isien Malti mad-djaletti qodma ta' l-Etijopiku li tnisslu mill- Kaldajk. Xi kliem Malti li ma jinsabx fil-Għarbi, kif jaħseb hu, għandu jitqies bħala fdal tat-terminoloġija Feniċja-Pu- nika mit-taqbil u xebh kbir li għandhom mal-Kaldajk, Lhudi, Samaritan u Aramajk. ' Vassalli, hawnhekk, juri l-fejda tal-Malti bħala mezz ta' studju għal ilsna ofira semitiċi, il-lum mejta, Isemmi għa- liex il-Malti baqa' bla ma ħadd studjab, u juri l-ħtieġa ta' dan il-lsien bħala mezz ta' tagħlim; minn hekk ħoloq il-fisieb u l-pjan li jikteb u jippublika dak ix-xogħol. Ix-xogħol hu maqsum fi tliet kotba, b'Dafila fuq l-Ortografija u l-Alfabet Malti. L-ewwel ktieb jitħiaddet fuq l-Elementi jew Ittri tal- Lsien Malti: il-leħen, il-għamla, ix-xogħol tagħhom fil-bini tal-kelma, bħala ittri ta' għerq il-kelma jew bħala ittri li jaqdu l-kelma biex tissawwar, titwassa'; it-tibdil u tixbih tal- leħen tagħhom; it-tieni ktieb jitħaddet fuq il-bini u t-tiswir tal-kliem u l-Bċejjeċ tad-Diskors; it-tielet ktieb jitħaddet fuq is-Sintassi. It-tliet kotba jitqassmu fi Bċejjeċ u Rjus u f'dawn hemm imdaħħlin ir-reguli tal-fonoloġija, tal-morfoloġija u sintassi. Il-Prefazzjoni ta' din il-Grammatka tagħlaq b'żewġ ittri tat-twettiq iffirmati mis-Surmast u Duttur tat-Teoloġija tal-Palazz Apostoliku ta' Ruma u minn A. 8. Assemano, Professur ta' l-Ilsna Orjentali tal-Kulleġġ tal-Propaganda Fide. Ix-xogħol jagħlaq b'xi Taħriġ fuq il-Kitba Maltija u b'xi Tagħlim bil-Malri fuq l-ittri ta' l-Alfabet u l-Qari Malti. Vassalli bawnhek ifisser il-fehma tiegħu li hu bi fisiebu jiftaħ it-trieq għall-kitba maltija bħala mezz ta' tagħlim għall-poplu u għalhekk iwiegħed li 'l-quddiem joħ- roġ kotba bil-Malti għat-tagħlim tal-Latin u Taljan, kif ukoll Dizzjunarju fi tliet Kotba li jkunu (1) Malti, Latin u Taljan (2). Latin u Malti (3) Taljan u Malti, illi, kif Vassalli stqarr, jinfitieġu għall-aħħar u huma s-sisien ta' l-ewwel tagħlim sħiħ għall-istudenti maltin. Din il-grammatka l-ewwel ma semmewha fost l-għorrief ta' żmienu, kienu Adelung, Bichhorn u xi oħrajn. Wilhelm Gesenius fil-'Versuch tiber die Maltesische Sprache ete.' p. XII li kien ħareġ fl-1810 igħid li din il-grammatka ma kinetx ġiet f'idejh għalkemm huwa u min stampalu dak il-ktejjeb kienu fittxewha ħafna. Silvestru de Sacv, fil- 'Journal des Savans' April, 1829, jagħmel studju fuq ix- xogħlijiet ta' Vassalli, jiġifieri, il-Grammatka Maltija, mik- tuba bit-taljan, il-Qwiel Maltin u fost dawn il-Grammatka Maltija miktuba bil-Latin. De Sacv isemmi l-fehma li Vassalli jagħti fid-Dħul ta' din il-Grammatka dwar in-nisel tal-Malti. ''F'dan ix-xogħol, igħid hu, Vassalli jittanta juri li l-Malti mhux ħaġ'oħra ħlief il-lsien qadim tal-Feniċi u tal-Kolonji tagħhom, li tbiddel madankollu bil-ħafna u ħafna kliem Għarbi li tħallat miegħu. Fid-Diskors preliminari tad-Dizzjunarju li ħareġ fl-1796 in- sibu li fisser l-istess fehma. Fil-Grammatka l-ġdida Maltija miktuba bit-Taljan (1827) jidher li hu biddel il-fehma tiegħu fuq nisel il-Malti minn il-lsien hekk qadim bħalma hu l-Feniċ. Wielied ma għandux għalfejn jistagħġeb, jissokta jgħid de Sacv, illi djalett ta' fergħa Għarbija bħalma hu l-Malti għandu kliem li jixbah is-Sirijaku, u l-Etijopiku letterarju, il-Kaldew, il-Lhudi u għalhekk ukoll il-Feniċ. Jekk wieħed ixebbah it-tiswir grammatikali tal-Malti ma' dak tal-Għarbi għandu minnufih jifhem illi l-Isien ta' Malta huwa nieżel dritt minn fergħa ta' dan il-lsien…u jekk biss jista' fuq hekk jibqgħalna xi dubju, l-istess alfabett tal-Ilsien Malti, bħalma Vassalli kien fassal sabiex juri u jżomm l-egħruq tal-kliem, huwa xhieda biżżejjed ta' dana li għidt. B'hekk, iżda, ma rridx ngħid illi fil-Malti ma jinsabx xi kliem li mhux Għarbi, li biċċa minnu jista' jkun qadim iżjed mill-ħakma tal- Misilmin f'Malta. u oħrajn miġjuba minn Berbrin jew minn barranin oħira; dan il-kliem, iżda, imqar li kellu jkun wisq iżjed milli tassew hu fil-lsien Malti, ma jista' jbiddel b'xejn il-fehma tiegħi.' Silvestru de Sacv jissokta jgħid illi qabel Vassalli is- sistemi tal-kitba bil-Malti kienu ħżiena għall-aħħar. De Sacv, kif jidher, ħaseb li f'xi żmien il-Malti kien jinkiteb bl-ittri Għarbin, u għalkemm igħid li dnub li ma baqax jin- kiteb b'dak l-alfabett, huwa jaf tajjeb illi l-lum din is-sistema ta' kitba kien ikollha l-isvantaġġi tagħha u tkun ta' xkiel. Sabiex, jissokta jgħid hu,jaħrah dan l-ixkiel, Vassalli deherlu li joħloq alfabet, magħmul minn ħżuż sew għal vokali kemm għal konsonanti, li hu ssellifhom kollha minn fuq dawk tal- Latin u tat-Taljan, alfabet illi bil-għajnuna ta' xi ħżnż ġodda, sata' b'ittra waħda jfisser il-għamla ta' għerq il-kelma skond il-Isien Għarbi….. Huwa nqeda b'dan l-alfabet li ħoloq fil-grammatka tal- 1721 u fid-dizzjinarju tal-1796. Aħna ma nafux jekk kienx hemm fost il-pajżani tiegħu min mexa fuq dan l-alfabet. Fil- kelmtejn ta'-qabel lill-qarrej, li hu kiteb fil-bidu tal-gram- matka Maltija miktuba bit-taljan, hu jistqarr illi f'din il-biċċa xogħol ġdida, kif ukoll f'ta' qabel, huwa baqa' jżomm prinċipju wielied ta' allabett imfassal minnu mis- sena 1788. Iżda għalkemm igħid li żamm prinċipju wie- ħed, iżjed il quddiem jistqarr li f'dik it-tieni grammatka kellu jagħmel xi tibdil f'dan l-alfabet u ta' dan it-tibdil jagħti r-raġunijiet. Kieku wieħed ixehbah iż-żewġ alfabeti- jiet għandu jinduna li t-tibdil hu wisq iżjed milli sata' jaħiseb. De Sacx hawnhekk jafiseb, kif ighid hu bħal Vassalli, illi l-affabet latin mhux biżżejjed biex jaqdi l-pronunzja, tal-Ilsien Malti u li meta tikteb bih, fil-waqt li jgħarraq is-sura tal-kliem, iħassar l-etimoloġija jew il-għerq tal-kelma. Fuq hekk, iżda, naraw illi fil-Malti b'xi żieda ta' ittri fonetiċi l-alfabet Malti hu biżżejjed biex wieħed jinqeda bih, ħlief f'xi Tqaqat ċkejkna li jmissu l-elif u l-hemża li fil-Malti jistgħu jitfissru tajjeb bil-vokali u b'xi għeliem barrani fuqhom meta rridu nagħżluhom għall-iskopijiet etimoloġiċi. De Sacv, wara li jfisser u jmaqdar it-taqsim tal-Grammatka ta' Vassalli, jissokta juri kif, skond il-fehma tiegħu, il-Malti, bħala fergħa tal-Ilsien Għarbi f'Malta, billi ma baqax jin- kiteb b'ittri Għarbin, kellu skond ma jidher biċ-ċar, isofri maż-żmien wisq iżjed tibdil, taqsir ta' vokali, tibdil fil-leħen minn ittra għal olira, milli kien isofri li kieku dal- lsien baqgħiet titkellem bih u tiktbu nazzjon ta' moħfi iżjed imdawwal u li kieku kien hemm nies ta' l-iskola fost dawk li kienu jitkellmu lsien twelidhom. Il-lum, li kieku l-Ilsien Malti kellu jinħażż bil-miktub sew sew kif il-maltin jitkell- muh, għandna nsibu li dlonk l-etimoloġija tal-kliem intilfet, il-forom grammatikali huma mħassrin u saru ma jingħarfux. Jekk, iżda, wielied jibqa' jżomm fil-kitba l-etimoloġija. tal- kliemru d-daqs tal-forom grammatikali, insibu li din il-kitba titbiegħed ħafna mill-pronunzja ta' min jitkellem. De Sacv jissokta jsemmi fuq dan it-twegħir u jżid igħid illi: 'Dan it-tibdil fil-pronunzja tal-kliemMalti ma kienx ikun fih ħlief tfixkil ċkejken li kieku kellu jiġi miktub bl-ittri Għarbin; b'dan it-tibdil ta' pronunzja l-ortografija tal-Malti iġ hija wisq tqila u mfixkla, u afħina, għalhekk, ma nistaglħġ- bux jekk l-istudju ta' l-ortografija kellu jieħu sehem kbir fil-grammatka ta' Vassalli. Jista' jkun li Vassalli stess tqarraq il-ortografijaż ita' xi kliem imħabba li l-pronunzja tagħhom għattietlu l-vera etimoloġija tagħhom.' Wara li jitkellem fuq il-partiċelli, il-verbi u l-konju- gazzjonijiet, De Sacv jagħlaq b'dan il-kliem: Jiena naħseb għalhekk illi mhemmx għalfejn nibqa' ngħid iżjed fuq din il- ħaġa. Vassalli, meta liadem din il-grammatika, bla dubju ta' xejn għamel biċċa xogħol ta' l-akbar ħtieġa, mhux biss lill-pajżani tiegħu u lil dawk in-nies barranin li jixtiequ jit- għallmu l-Ilsien Malti, iżda ukoll għal dawk li jħobbu l-Ilsien Għarbi u jixtiequ jistudjaw iż-żmenijiet kollha tal-ġrajjiet tiegħu, u b'mod ġenerali lill-filoloġi illi għandhom il-ħirara jfittxu u jkunu jafu kif l-ilsna jissawru u jistagħnu bil- progress taċ-ċivilizzazzjoni u kif dawn jitilfu mill-għamla tagħhom u jitħassru, meta l-ġnus flok ma jmexxu l-quddiem ilsienhom iwaqqgħuh u jħalltuh ma' tal-barranin. Xogħol bħal dan jidher imwiegħer bl-akbar tfixkil, u jekk aħina fih naraw li f'xi bċejjeċ ta' dan ix-xogħiol igħad hemm x'wieħed isewwi u jimla, flok ma għandna għalfejn niskantaw, iktarx imissna nistagħġbu kif l-awtur kellu l-ħila jqassam u jgħaq- qad biċċa xogħol bħal din illi quddiemu ma kenitx tidher lilief bħal ħaġa mimlija taħiwid. Ma satax jkun filief bil- għajnuna tal-grammatka Għarbija illi hu wasal biex jiċċara dan it-taħwid u jqabbelu jgħaqqad flimkien il-bċejjeċ kollha.' Fuq dan li qal il-magħruf arabista Silvestru De Sacv aħna ma għandna xi nżidu xejn ħlief illi, bħal f'ilsna oħra sew semitiċi kemm arjani, maż-żmien il-pronunzja tal-kliem Malti tittiefes u tittiekel u għalhekk titlef il-għamla ewle- nija; dan narawh fil-fergħat ta' l-ilsna kollha ħajjin. L-etimo- loġija tal-kliem semitiku msemmija minn De Sacv bija let- terarja u ma ssibha fil-grammatka ta' l-ebda djalett Għarbi u l-iktar imbagħad fil-Malti li tħallat u xxiebah ma' l-ilħna ta' ilsna oħra ewropej u għalhekk tilef sew xi dentali (ittri tas- snien) kemm xi gutturali (l-ittri tal-gerżuma) u, barra mil- liġijiet tal-morfoloġija kellu jfassal grammatka għalih fuq il-liġijiet tal-fonetika maltija li tagħżlu mill-għamlażu bixra tal-fergħiat l-oħira tal-Ilsien semitiku, l-iktar tal-Għarbi bħala wieħed li xi ġnus ta' l-Asja baqgl għu. jitkellmu bih u għalhekk l-eqreb lejn il- Malti. Dak li qal De Sacv fuq it-tieni grammatka Maltija (1827) ta' Vassalli jgħodd ukoll għall-ewwel waħda, miktuba bil- latin (1791), il-għaliex sew il-waħda kemm l- olira, barra mill- fasla ta' l-alfabet, huma magħmulin fuq l-istess prinċipju u taqsim.