MM A GĦAQDA KAŻIN BANDA SAN FILEP AD 1851 e L-Istatwa tal-Fidda ta' San Filep t'Aġira 145 sena mindu waslet fil-Parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ Fil-15 ta' Jannar 1860 beda l-ġbir tal-flus biex issir statwa ta' San Filep għall-knisja parrokkjali ddedikata lilu ta' Ħaż-Żebbuġ. Kien hemm min xtaq li din issir tal-fidda minkejja li l-ispiża kienet kbira bil-wisq. Nies prominenti fost dawn taw jew wegħdu ammonti sostanzjali bil-kundizzjoni li l-istatwa ssir tal-fidda. Tnax'-il Żebbuġi mmexxija minn Dun Salv Trevisan ħolqu kumitat u ntrabtu personalment li jagħmlu tajjeb biex jitħallsu l-ispejjeż kollha ta' l-istatwa u wara jiġbru lura flushom bil-mod. Biex jiddisinja u jaħdem l-istatwa tqabbad il-Professur Ruman Luigi Fontana', skultur, ċesellatur u pittur li kien jgħallem il-pittura fl-Akkademja ta' San Luqa, f'Ruma. Intgħażlu wkoll żewġ pitturi biex jissorveljaw ix-xogħol: l-Kavallier Friedrich Overbeck (Ġermaniż) u Tumas Minardi (Taljan) li għamlu l-parti tagħhom fejn per eżempju ma kenux kuntenti bir-ras ta' l-istatwa qabel ma saret tliet darbiet'. Ir-ras, l-idejn, is-saqajn u s-serp huma fużjoni (jjiġifieri saru minn fidda mastizz), il-bqija hu xogħol tal-martell fuq pjanċa tal-fidda. Peress li l-istatwa kienet maħsuba għall-purċissjoni, l-iskultur għamilha turi lill-qaddis jimxi u jbierek'. L-istatwa li nħadmet fuq stil neoklassiku hi għolja żewġ metri u fiha madwar sitta u tletin kilogramm ta' fidda'. Fit-13 ta' Lulju 1863, l-istatwa lesta ttieħdet il-Vatikan fejn tbierket mill-Papa Piju IX li għaniha wkoll b'100 jum indulġenza$ u tħalliet xi ġranet għall-wiri qabel intbgħatet lejn Ħaż-Żebbuġ. Kitba fuq in-naħa ta' wara tal-pedestall tfakkar din il-ġrajja. Dan il-pedestall tal-bronz indurat bir-ramm u d-deheb huwa sempliċi imma eleganti. L-'Osservatore Romano', il-ġurnal uffiċjali tal-Vatikan, fil-ħarġa tal-21 ta' Lulju 1863, iddeskriviha hekk: ''L-istatwa hi perfetta fix-xogħol minn kull ġenb. Il-qaddis liebes pjaneta wiesgħa u antika, b'alba ta' l-għażel u stola kbira stil Grieg, qed jippriedka lill-poplu. Waqt li b'sieq is- salib qed jisħaq ras-serpent ta' l-infern ħdejn riġlejh. Il-ħsieb li fih l-artist nissel il-ħajja, hu sabiħ u imponenti. Id-disinn, l-iktar għar-ras, hu nobbli u bi ħsieb, ix-xogħol hu milqut, għalkemm tqil biex tiksi l-injam bi pjanċi tal-metall Dr. Nikola Zammit li kien tabib, skultur, pittur, perit u kittieb kiteb hekk fir-rivista 'L'Arte' tat-22 t'Awissu 1863: ''L-istatwa tal-fidda … hi xogħol perfett li jħallik imsaħħar wara s-sbuħija li taf issawwar l-arti, u ma tħallikx tagħti kas ta' l-ispejjeż li saru. … għandha dehra maestuża, qawwa ta' għemil, bixra li timpressjona. Kollox juri l-istorja tal-qaddis, fi kliem ieħor poeżija minn kull fejn tħares. Dun Salv Ciappara qal hekk dwar l-istatwa: 'X'naturalezza fil-panneġġi (ħwejjeġ) F'kull ma fiha hija ta' l-għaġeb u l-wiċċ huwa divinf' L-istudjuż u kritiku ta' l-arti Antonio Espinosa Rodriguez' kiteb hekk dwar din l-istatwa: € … tistħoqqilha attenzjoni minħabba l-kwalitajiet artistiċi li għandha u l-fatt li hija unika fil-ġeneru tagħha f'Malta. … Għalkemm vigoruża, mimlija ħajja u movimenti, din il-figura virili hija mneżżgħa minn dawk l-eċċessi teatrali u pseudo-barokki, karatteristiċi ta' bosta vari Maltin 7 e GĦAQDA KAŻIN BANDA SAN FILEP AD 1851 MM 1 MI Achille Ferris fil- ktieb tiegħu fuq il- knejjes ta' Malta jgħid: L-istatwa ta' San Filep hi kolossali … tisboq kull tifħir'. L-ispiża sħiħa biex saret din l-istatwa u nġabet sal-parroċċa telgħet għal £917,16s5d (disa' mija u sbatax- il lira, sittax-il xelin u ħames soldi). Biex nifhmu aħjar kemm kienet kbira din l-ispiża, dak iż-żmien labourer mal-Gvern kellu paga ta' £20 fis-sena ' (skond il-blue book li kien fih il-lista ta' l-impjegati tal-Gvern u l-pagi tagħhom). Jiġifieri l-istatwa swiet kważi daqs il-pagi ta' sena ta' sitta u erbgħin ħaddiem. Illum l-istess ħaddiem għandu ma' l- €10,000 fis-sena. Mela bl-istess kejl l-ispiża tal-istatwa kienet madwar D460,000 tal-lum. Dan bla ma nikkunsidraw il-valur artistiku tagħha. Kif kien possibbli tinġabar somma hekk kbira7 Dik il-ħabta f'Ħaż-Żebbuġ kienet tinħass ċerta ħeġġa lejn il-festa tal-patrun. Fl-1851 kienet twaqqfet banda li ssemmiet għal San Filep kif għadha msemmija sal-lum. Is- soċjetà ta' din il-banda tat sehem kbir u organizzat biex inġabru l-flus meħtieġa tant illi l-Arċipriet Francesco Borg irringrazzja bil-miktub lil din l-għaqda f'April 1864. Dan flimkien mat-tħeġġiġ tar- Rev. Trevisan, il-garanzija tal-kumitat imsemmi u mal-ġenerożità taż-Żebbuġin li dan iż-żmien kienu jgawdu prosperità ekonomika min-negozju tal- qoton jispjegaw kif din il-ħolma saret realtà li ($ efli Tdse. sa Banka XonŻilpa, iu 2ngeo ol mili baqgħet unika għall-Malta. LARA pa il-Kuosoviettà dbi-nnihi dià mħim Xezala' Iżda l-ġmiel ta' l-istatwa malajr nessa J. hi t-tbatija biex inġabret somma hekk kbira. ingħoġbot miż-Żebbuġin illi lil Luigi Fontana Disma di Bansfiljijo. għamlulu laqgħa mill-aqwa. L-aqwa nies oke Àz f-nlneno Ba l: stednuh fi djarhom, għamlulu ikliet, tawh rigali b. FESTA u fl-aħħar tawħ ukoll b'rigal £22 flus aktar milli kk fi kienu miftehma miegħul'. WEAkfa ŻEWĠ si ' Salv Caruana, 'L-Istatwa tal-Fidda ta' San Filep t' Aġġira' (1988), p12. Mariella Attard, 'Haż-Żebbuġ u l-Festa ta' San Filep', (1985), p17. 9 Ibid. pll. l Luret Vella, 'Storja ta' Ħaż-Żebbuġ', (1986) p89.