if kejjes b'kult Marjan fil-ġurisdizzjoni ta' Bir Miftuħ A kenn mod kif wieħed juri fid-deher bl-imġiba, bil- qagħda, bil-kelma u ħwejjeġ oħra, l-qima u t-tibġil' lejn Alla u kulma jorbtu ma' ruħu; qima, rispett kważi reliġjuż li jinħass lejn xi ħadd għażiż jew ta' qies Il-Miklem Maltin Il-Ħames Volum p.208i Erin Serracino Inglott dwar tifsira ta' kult Il-Kult Marjan speċjalment lejn l-Assunta fil-Gudja imur lura għal ħafna snin, tant li fl-1436 fid- dokument importanti Quinterniolus pro Concordia taxarum li jissemma ħafna fl-istorja tal-Isqof ta' Malta Senatore de Mello (1432 -- 1445), waħda mill- għaxar kappelli li kienu diġà qed iservu l-ħidma ta' parroċċi, kienet dik ta' Bir Miftuħ iddedikata lil Santa Marija. Ma jonqosx ukoll li dan il-kult fir- raħal tal-Gudja kemm illum kif ukoll fl-imgħoddi kien ukoll mifrux fuq bini ta' kappelli/knejjes, artali, pittura, statwi u niċeċ fit-toroq ta' dan ir-raħal u tradizzjonijiet li għaddew minn ġenerazzjoni għal oħra. Ħarsa lejn il-vista pastorali ta' Monsinjur Duzzina fl-1575 insibu diversi knejjes/kappelli mferrxa, li wieħed kien isib fil-kura li kellha l-parroċċa ta' Bir Miftuħ, li kellhom dedikata Marjana. Hekk insibu fl-irħula tal-Gudja, Ħal Kirkop, Ħal Luqa, Ħal Farruġ, l-Imqabba, Ħal Safi, u Ħal Tarxien. Fil-bini ta' dawn il-knejjes kienet tixgħel il-qalb ħanina u reliġjuża ta' dawk ta' qabilna u f'ħafna minnhom kien hemm marbuta ġrajja li turi għaliex tkun inbniet, espressjoni ta' devozzjoni; oħrajn ikunu nbnew minħabba 1 bogħod li jkollhom għall-eqreb knisja n-nies ta' dawk in-naħat; kif ukoll ġieli kien post ta' dfin b'mod speċjali għal dak li jkun bnieha. Ħarsa lejn il-vista pastorali ta' Monsinjur Pietru Duzzina nsibu li fl-1575 kien hemm dawn il-knejjes iddedikati taħt xi titlu lill-Madonna li kienu fil- ġurisdizzjoni ta' Bir Miftuħ. Bir Miftuħ F'Bir Miftuħ kien hemm żewġ knejjes ddedikati lill- Assunta. Waħda kienet il-parroċċa magħrufa bħala Santa Marija tax-xahar t'Awwissu u l-oħra kienet tinsab maġenb din il-knisja parrokkjali. Knisja oħra kienet iddedikata lin-Natività tal-Madonna u kienet mibnija fuq in-naħa tax-xellug tal-knisja parrokkjali. Il-knisja prinċipali ta' dan ir-raħal kienet iddedikata lil-Lunzjata. Din kienet reġgħet inbniet mill- predament bejn l-1752 u 1755 u Ilum għadha teżisti. Din kienet mibnija ħdejn oħra ddedikata lit-twelid tal-Madonna. Knisja ohra ddedikata lil-Lunzjata flimkien ma' tnejn oħra żgħar li kienu magħha twaqqgħu biex minflokhom inbniet il-knisja parrokkjali ddedikata lil Santa Marija li naraw illum. Fil-Gudja konna nsibu wkoll knisja żgħira ddedikata lil Santa Marija b'deskrizzjoni li kienet nieqsa ħafna mill-bżonnijiet neċessarji. Fl-inħawi ta' Raħal Qadi kien hemm il-knisja ddedikata lill- Madonna ta' Loretu, liema knisja għadha teżisti sal-lum wara li kienet mibnija mill-ġdid fl-1679. Ġewwa Ħal Kirkop kien hemm waħda tal-Assunta u kienet tinsab fl-inħawi magħrufa bħala Ta' Pinu u li kienet ipprofondata fl-1658, filwaqt li l-oħra kienet tal-Lunzjata li kienet baqgħet tiffunzjona matul is-17 u t-18-il seklu. Illum din il-knisja qed tintuża għall-adorazzjoni matul il-jum. Knisja ddedikata lil-Lunzjata f'Ħal Kirkop (miftuħa mill-ġdid fl-1754) Ħal Luqa Hawn konna nsibu żewġ knejjes iddedikati lill- Assunta. Waħda kienet fl-inħawi magħrufa bħala tal-Ibwar u li kienet ġiet ipprofonata fl-1656. L-oħra, mibnija fil-bidu tas-seklu ħmistax u li kienet l-akbar knisja li kien hemm f'Ħal Luqa kienet magħrufa bħala Santa Marija tal-Ftajjar. Knisja ddedikata lil Santa Marija f'Ħal Luqa (magħrufa bħala tal-Ftajjar u mibnija mill-ġdid fl-1613) Din kienet inbniet mill-ġdid fl-1613 u Ilum tintuża għall-adorazzjoni perpetwa. Ħdejn Santa Marija tal-Ftajjar kien hemm knisja ddedikata lit-twelid tal-Madonna li kienet mibnija lejn l-aħħar tletin sena tas-seklu ħmistax. Fl-1575 kienet għadha magħrufa b'Ta' Buttiġieġ u fl-1774 kien ġie mwaqqaf iċ-ċelebrazzjoni tal-quddies ġewwa fiha. Knisja ddedikata lill-viżitazzjoni tal-Madonna kienet mibnija madwar il-knisja ta' Sant' Andrija. Bejn l-1644 u l-1646 kienet għadha tiffunzjona sakemm aktar tard kienet inħattet flimkien ma' tnejn oħra biex jagħmlu l-wisgħa għall-knisja ' parrokkjali l-ġdida. Kien hemm knisja ohra li kienet iddedikata lit- twelid tal-Madonna. Wieħed kien jidħol għaliha minn mogħdija li min-naħa ta' fuq kienet tmiss mal-għaqda msejħa Landar. Ma' din il-knisja kien hemm dik ta' San Nikola u t-tnejn li huma kienu mdawra b'ċimiterju li kien magħluq b'ħajt tas- sejjieħ. Ħal Farruġ F'Ħal Farruġ iż-żewġ knejjes kienu ddedikati lit-twelid tal-Madonna. Waħda kienet magħluqa għall-fidili fl-1658 filwaqt li sal-1941 konna għadna nsibu l-knisja l-oħra. Din kellha titneħħa minħabba li kienet tinsab fit-tarf tar-raħal fejn kienet ġejja r-runwaj tal-ajruport il-ġdid f'Ħal Luqa. Parroċċa L-Imqabba Kienu tnejn il-knejjes iddedikati lill-Assunta. Waħda kienet fl-inħawi magħrufa bħala l-Fuqqanija u fl-istess post kien hemm oħra ddedikata lill- viżitazzjoni tal-Madonna. L-oħra (tal-Assunta) kienet reġgħet ġiet mibnija fl-1680. Matul is-seklu 19 din kienet ġiet iddedikata mill-ġdid lid-Duluri. Tmiss magħha kien hemm il-knisja ddedikata lil- Lunzjata. Iż-żewġ knejjes b'titlu Marjan kienu tal-Assunta l-oħra tat-twelid tal-Madonna u t-tnejn kienu jmissu ma' xulxin. Din tal-Assunta kienet reġgħet ġie mibnija fit-tieni nofs tas-seklu 18 u, parti minnha kienet meħudha mill-knisja tat-twelid tal- Madonna. F'dawn l-aħħar snin din il-knisja saret waħda sagramentali. Knisja ddedikata lil Santa Marija f'Ħal Safi (mibnija madwar l-1764) Il-Knisja prinċipali kienet ddedikata lil-Lunzjata u kienet saret parroċċa f-1594. Din il-knisja baqgħet tintuża sakemm inbniet mill-ġdid. Il-knisja l-oħra kienet iddedikata lill-Assunta magħrufa bhala Ta' Rokna. Kienet mibnija mill- ġdid fl-1688 u aktar tard bejn l-1729 u l-1737. Arċimatriċi u Arċipretali - Gudja ukoll għadha teżisti Ilum. F'bosta minn dawn il-knejjes insibu wkoll li ma kienx jonqos li l-festa tagħhom kienet tkun iċċelebrata bl-akbar solennità f'wirja t'espressjoni tal-kult Marjan u li s'issa għad għandu dan il- poplu. Fl-inħawi rurali tal-Gudja kien hemm knisja oħra ddedikata lil-Lunzjata ' venerazzjoni, riverenza rispett. Ħal Luqa Niesha u Ġrajjietha, Dun Ġużepp Micallef, 1975 L-Imqabba mal-medda taż-żmien, Charles Farrugia, 1998. Parroċċa Arċimatriċi Gudja Festa Santa Marija 1999: Knejjes fil-Gudja ddedikati lil-Lunzjata, Paul Farrugia Knisja ddedikata lil Santa Marija f Ħal Tarxien (mibnija mill-ġdid fl-1668) Luqa Ind.