IL-KULTURA Ta' Ġużem' GALBA IDA kien hemm xi ħadd li kiteb li l-kultura hi ħaġa li ħol- quha l-elite tas-soċjetà hiex jinqdew biha ħalli jidhru aħjar minn nies oħra, iżda l-fatt hu li l-kultura tnissel l-elite tas-soċje- tà, għax il-bniedem imżejjen bil-kultura jingħażel minn oħrajn li ma għandhomx dan id-don. Il-kultura ma titqiesx mal-għana,tal- bniedem, ma tistax tinxtara, tintrebaħ jew tintiret, iżda hi l- frott ta' tagħlim, ħsieb u rieda sħiħa. n bir-raġun kollu bniedem ta' kultura jinżamm bħala aħjar, aqwa u ogħla minn oħrajn li ma humiex għanja b'dan id-don. Dan jiġri f'kull soċjetà ċivili fejn is-sabiħ hu magħruf, il-għerf hu mweġġeh u t-tajjeb bu miqjum. Kull poplu jidher lura jew 'il quddiem fix-xirka tal-bnedmin skond l-imġiba tiegħu u l-imġiba ma hix ħlief l-espressjoni tal- kultura; fejn din tkun nieqsa, l-imġiba tkun difettuża. Jista' bniedem ikun jaf imur man-nies. għandu mnejn ikun jaf jitkel- lem, forsi jkollu ġibda għall-arti. imma b'dan biss ma jistax wie- ħed jingħadd bħala kolt, għax il-kultura tolqot ix-xejriet, il-ġib- diet, il-fehmiet kollha tal-bniedem u tagħtih sura ta' ħajia li tir- rendih differenti minn nies oħra għafsin u bla tagħlim. Ma. jis- tax wieħed jingħadd ta' zjonijiet u fl-espressjoni ktieb tiegħu ''Notes To —Culture isa war of li u dana hu ta' l-akbar Kieku fid-dinja ma biħa. jew kif qal Bliot ' sprati, Issib min igħix gi hawn min iħabrek għa bniedem ma jgħixx kun u tikleb għal akkwisti a kolt jekk ma iġibx ruħu ta' kolt fir-relaz- jiet kollha. tal-ħajja tiegħu. wards the Definition of Culture'' kiteb: e: it is-what makes life worth living'; importanza meta wieħed jikkunsidra xi kienx hawn xi ħaġa li tirrendi l-ħajja sa- 'worfh living': kieku konna ngħixu iddi- ħall-flus, tara. oħrajn ifittxu unuri fiergħa. qawwa u kburija; iżda b'dawn biss il- ent u għalkemm iħoss soddisfazzjon meta triehx iżda tissokta tagħnet u tixxennaq kbar u aħjar, Din ħi r-raġuni H l-lum fid- dinja ma hawnx dik il-hena u l-paċi u l-annuna li jifnisslu biss mill-imġiba tajba tal-bnedmin. Għidna li l-kultiira ssawwar l-im- ġiha tal-bniedem u kiekn l-imġiba tan-nazzjonijiet kieneż mib- nija fuq sisien ta' kultura, kieku kienu igħibu minn wiċċ id-dinja l-azzjonijiet ħżiena, il-għira, il-mibegħda ta' hejn il-popli u flok- ħom kienu aktar isaltnu sentimenti umanitarji, 100 IL-MALTI Kieku l-Gvernijiet ikunu mqanqlin minn sentimenti kultu- rali, bosta mill-għawġ u mill-għelt li hawn fid-dinja kienu jgħi- bu: jekk il-ġnus fir-relazzjonijiet internazzjonali jkunu mqanqlin minn sens ġust huma aktar jistgħu jiftiehmu bejniethom, għax kull min hu kolt jagħraf dak li bu ġust u jimxi skond il-ħaqq; għalhekk il-kultura. għandha s-siwi materjali tagħha wkoll għax hi. trieġi għall-ħaqq u għas-sewwa u permezz tagħha neħilsu minn ħafna taħwid u taħbit li qegħdin iżommu d-dinja fl-inkwiet u ma jħallux in-nazzjonijiet jiżviluppaw il-ġid u l-barka ta' paj- jiżhom ħalli jkattru l-kumditajiet u l-progressi tal-popli tagħhom. Din il-ħtieġa ta' ftehim bejn il-ġnus kienet tinħass minn dejjem iżda wisq u wisq aktar f'dawn iż-żminijet li aħna għad- dejjin minnhom. Aħna ninsabu mġarrbin : kemm tbatijiet, kemm qilla, kemm ħerba, kemm għaks għaddejna minnhom ħtija ta' għira u mibegħda u.nuqqas ta' ftehim fost il-ġnus; u b'danakollu għadna, fil-biża' li dawk l-orruri għad jixegħlu u jaqbdu aqwa u eħrex minn qabel u sakemm il-gvernijiet jibqgħu jġibu ruħhom bejniethom bla ebda rigward' ta' rġulija, jibqa' dan il-biża' li jaħbtu għal xulxin u jħarbtu u jeqirdu wieħed lill-ieħor, Is-soċjetà l-lum teħtieġ l-ewwel u fuq kollox li jitjiebu u jit- beġġlu u jintroqmu l-imġibiet u d-drawwiet tal-bnedmin; dan biss jista' jsir permezz ta' tixrid ta' kultura. S'issa n-nazzjoni- jiet jipprovaw mezzi biex jiksbu qawwa, saħħa u eġemonijal, iżda b'danakollu rajna li dawn ma ġebux magħhom risq u kun- tentizza fost in-nies, għall-kuntrarju kienu ħtija ta' għelt, gwe- rer u tixrid. ta' demm. Ippruvajna nibnu l-progress tas-soċjetà fuq il-qawwa brutal u ma kellniex ħlief kaos; nibdew, mela, sistema oħra : naraw il-kultura, li tnissel sensi umanitarji fil-bnie- dem, tkunx kapaċi ġġib fost il-popli dik. il-fiduċja li huma jmiss- hom ikollhom bħala aħwa u bħala ħolqien raġunevoli. Imma barra l-konsiderazzjonijiet materjali hemm raġunijiet oħra għax imissna nikkultivaw il-kultura : hemm raġunijiet spiri- ritwali jeħtieġ għajxien materjali u spiritwali; il-għajxien spiri- ritwali jeħtieġ għajxien materjali u spiritwai; il-għajxien spiri- twali hu marbut ma' sens ta' ġmiel u ta' għerf li jpaxxu l-moħħ u jgħollu l-ħsieb. L-iskop ewlieni tal-kultura hu li tirraffina l-ka- paċità mentali biex wieħed ikun jista' jagħraf u jgawdi aħjar l-egħġubijiet li Alla ħalaq biex nitgħaxxqu bihom, Aħna ngħidu li l-bniedem ma jgħixx bil-ħobż biss: wieħed jeħtieġlu joftor u jaħseb biex igħix bħala bniedem u jkun jista' jħaddem idejh u IL-KULTURA 101 moħħu. Jiena nifhem li l-bniedem għaref aktar iħoss soddisfaz- zjon bil-ħidma, ta' l-intellett minn ħidmiet oħra, - i Meta wieħed jidra jirraġuni u jgħarbel it-tajjeb mill-ħażin, għandu jintebah bi ġmiel u b'armonija li jfawrulu qalbu bil-hena, għax il-ġmiel hu qawwa tal-ħolqien li tqanqal il-qalb u tnissel ħlewwa u faraġ. Il-ġmiel u s-sewwa, għandhom effett misterjuż fuq ir-ruħ; wieħed jista' jkollu idea, tagħhom jekk ikun kolt biż- żejjed, iżda qatt ma jista' jfissirhom materjalment għax dawn huma turijiet li jagħrafhom il-moħħ u tħosshom il-qalb : wieħed jista' jikkonoxxihom bl-ispirtu tiegħu, iżda qatt ma jirnexxilu jsawwarhom bis-sensi tiegħu. Meta bniedem jitgħallem u jakkwista kultura, il-fond psiko- loġiku tiegħu jimtela b'idejiet u b'fehmiet li jħaddnu univers ġdid, univers ta' għaxqa fejn wieħed jistgħall aħjar il-ġmiel, is-sewwa, il-ħaqq u dawn id-doni kollha li jgħollu l-bniedem fuq ħlejqiet oħra jieħdu għamla u sura li jagħarfnhom biss dawk li huma, mogħnija bid-don tal-għerf u dawk li għandhom għajnej- hom miftuħin għad-dawl soprannaturali. Għax fl-aħħar mill-aħħar il-ġmiel u s-sewwa huma fina nfus- na mwaħħdin ma' l-ispirtu tagħna, u s-sensazzjoni, it-tagħrif u l-kawża tagħhom huma, tliet mezzi biex dawk iż-żewġ qawwiet spiritwali jwettqu saħħithom, Għalhekk min irid iġarrab is-sabiħ u s-sewwa għandu jfittixhoin ġewwa fih innifsu u jagħmel din it- tiftixa billi jhejji ruħu kif imiss bil-għajnuna tal-kultura; min- għajr din il-għajnuna għalxejn wieħed ħabrek biex jifhem jew jieħu idea ta' ġmiel il-ħolqien. Pitagora, Platone u Dante tħabtu u studjaw biex jagħtu tifsira ta' ġmiel. Dante deherlu illi l-ġmiel hu ''unità nella verità ', iżda l-'unità' ma hix marbuta ma' l- oġġett iżda hi soġġettiva u intellettwali, jiġifieri għalkemm ħaġa tkun sabiħa mhux kulħadd jista' jintebah bil-ġmiel tagħha, iżda jistgħu jintebhu biss dawk li huma magħżulin fost l-oħrajn, jew Cuniċi' għax huma mogħnija. bil-kultura, Il-ġmiel u s-sbuħija jinsabu f'bosta ħwejjeġ li għandhom x'jaqsmu mal-ħajja tagħna : aħna nitkellum fuq xbihat sbieħ, fuq il-ġmiel tal-ħolqien, fuq il-għaxqa. ta' l-arti, imma mingħajr il-kultura qatt ma naslu biex nifhmu sewwa. x'ifissru u naraw- hom bil-għajnejn tar-ruħ; u hekk ħafna nies li ma humiex kol- ti jgħaddu ħajjithom bla ma jithennu bil-ġmiel tal-ħolqien u bla ma jġaribu dik is-soddisfazzjon li tinħass minn sentimenti spiri- wali. 102. li IL-MALTI Imina s'issa tkellimna dwar l-effett tal-kultura fuq l-indi- vidwu, iżda l-kulturu tisfa' ta' ġid mhux lil bniedem waħdu iżda il-pajjiż kollu. F'dik in-nazzjon fejn hemm mezzi għat-tixrid tal-kultura, l-livell intellettwali jogħla u n-nies bħala popolazzjoni jingħażlu minn oħrajn li għadhom lura u neqsin mit-tagħlim; fil- pajjiżi kolti s-sentimenti huma uktar nobbli, l-inħabba, il-ħnie- na aktar mogħġuba; f'dawn il-pajjiżi ssib inqas għelt u ħażen għax in-nies aktar jafu x'inhuma dmirijiethom bħala aħwa u bħala ċittadini. F'pajjiżi iejn li nixerrda l-kultura tista' tiltaqa' mat-tajjeb u mal-ħażin għax dawn jinsabu kullimkien imqar fl- aħjar kulleġġi, iżda f'dawk il-pajjiżi aktarx wieħed ma jarax eċ- ċessi ta' qilla, ta' ħell u ta' diżordni; għall-kuntrarju hu magħruf i l-qtil, is-serq u l-qerq bl-oħxon jaħkmu fejn in-nies għadhom ura u neqsin mid-dawl tar-ruħ u minn sentimenti sbieħ, Billi taħt l-infuwenza tal-kultura n-nies aktar jifbmu dak li 1 ġust u sewwa, diwk il-pajjiżi li jikkultivaw l-istituzzjoni kal- urali ssibhom mogħnija b'ħaqq ġust u bil-paċi fost il-poplu, hekk iċ-ċittadini huma mħarsin u jgħixu fil-kwiet u għalhekk ikollhom aktar żimien u ħajra biex jagħtu' ruħhom għax-xogħol u għat- kattiv tal-produzzjoni, Din hi r-raġuni li pajjiżi fejn il-livell tal- kultura hu għoli aktarx ma ssibhom neqsin minn xejn u għand- hom ekonomija nazzjonali soda, Rajna kemm tiswa l-kultura fil-ħajja materjali u spiritwali tal-bniedem, tal-pajjiż u tal-ġnus. Kif nistgħu ma nħabirkux iex ngħinu u nġibu 'l quddiem dak kollu li jista' jkattar il-kul- tura tan-nazzjon7 Organizzazzjonijiet, Istituti u Għaqdiet li twaq- qfu biex ixerrdu l-kultura jistħoqqilhom kull tifħir u inkuraġġi- ment; l-opra tagħhom ma. titqiesx skond is-suċċessi li jidhru biss. Jawn il-għaqdiet li għandhom bħala skop it-tixrid ta' kultura qegħdin iwettqu ħidma fejiieda. u ta' siwi kbir; l-effetti tagħhom. ħafna drabi ma jidhrux għax bħalma għidna huma ma jfittxux suċċessi għall-għajnejn, iżda b'danakollu ħadd ma, jista' jqis kemm bu kbir il-ġid li qegħdin jagħmlu fost il-poplu, Bil-mod u bil-għaqal, bla ħafna għaġeb u bis-sabar, dawn il-għaqdiet qegħ- din jaħdmu biex jorgmu r-razza, biex jiftħu għajnejn in-nies, iex jeqirdu l-ġibdiet u d-drawwiet il-ħżiena, biex iwarrbu dawk in-nuqqasijiet li jċekknu lil-min għadu lura. U meta r-razza tis- saffa, tintroqom u tiżżejjen; tissaħħaħ, titqawwa. u tintrefa', al- ura togħla fuq l-oħrajn, tikseb ġieh u tgħix hienja u fil-paċi,