'€0j1 x'hemm Ġann, kif aħna Hawn dalgħodu għal fejni' Hawn aħna Feliċ, kont sa mmur sal-għalqa hemm erba' diljiet niżborhom, għax iż-żmien għadda u kullħadd żabarhom.' 'Imbilli; x'tagħmelt għal hemm ukoll jien, suq. ' Telqu t-tnejn flimkien. tAħna kemm sa ndumu hekk, Ġann f', qallu bid-daħka f'fommu Feliċ malli skorrew ftit in-nies, ''Kellna bżonn naraw x'nagħmlu— għax hekk ma nagħmlu xejn. Inti hemm kont issok- tajt jew 77 U Ġanni wieġbu: ''Huwa dan ma tafx li ssoktajt, sieħeb; mela le7 Aħna dalwaqt inkunu lesti taf'kk Alla jrid.' Feliċ daħak f'qalbu u d-daħika siekta nfirxet fuq wiċċu— l-iktar f'għaj-. nejh ileqqu, Ġanni, jew inkella kif kienu jsibuh in-nies tar-raħal, is- Seksuki, kien daqsxejn ta' raġel qasir, qasir, għajnejn ta' ġurdien, mustaċċi mqaċċtin, leħja dejjem friska, maktur abjad marbut f'għonqu—dejjem nadif daqs fiġla u fuq tiegħu ġmielu għad li kien igħodd qrib l-erbgħin. Zewġ teftifiet tar-raba' kellu u ma kienx iħallas tagħhom għax kien ħallihomlu nannuh; minn uqitejn lanqas kien nieqes, anzi kien hemm min igħid li kellu erba' soldi ġmielhom il-bank. Moħħu kien jilħaqlu wkoll: xi ħaġa għal bejgħ ħadd ma kien jiddobba daqsu tagħha. Kien. irabbi tiġieġ, fniek, mogħoż—minn kollox. Issa jbigħ ħaġa, issa oħra; ta' kulljum igħallem: bil-qtajra l-qtajra timtela l-ġrajra. Tista' tgħid li ma kien jonqsu xejn; imma, Ħi, dik li joqgħod waħdu, dik ma sata' jniżżilha qatt. Sa kemm kien hemm ħutu kollox sew; kienu sejrin ħarir it-tlieta flimkien: Fortun jaqla' sold min-negozju tal-bizzilla, oħtu taħseb issajrilhom xi ħaġa u forsi taħslilhom biċċtejn ħwejjeġ u hu jieħu ħsieb ir-raba' u l-bhejjem. Imma Fortun iżżewweġ, oħtu ħalliethom ukollu Ġanni safa waħdu. WDik tgħodd għalik Ġann', ''Dik bieżla', 'Dik imissek tieħu, ġifa—it-tifla ta' Ġorġ il-Qendli, dik għandha flus, Ġann.'; hekk kienu jgħidulu l-erba' jew ħamest irġiel li kienu ħbieb tiegħu. Hu qatt ma kien imerihom, daqqa jgħidilhom li ma kienx għaż- żwieġ, u mbagħad erħilhom jeħduha miegħu li ma kienx qed- igħidilhom is-sewwa; u xi drabi oħra, biex jeħles minnhom ħafif ħafif, 'Huwa sewwa' kien igħidilhom u jħallihom b'daqshekk. Imma hu kellu waħda f'rasu—anqas kienet mill-agħar, għax Ġanni moħħu fl-ajru kien. Mela ma waħħalx f'rasu li t-tifla tal- Perit tar-raħal tridu. Ma riedx jaħbat ħażin kieku l Mur obsor 'għax kien dejjem jitħakkek ma' ħuha, n meta kienet tinżel is- seftura tixtri l-ħaxix minn għandu kien jagħtiha iktar minn ħaddiefior; ħaġa li ma kien għamilha qatt qabel. Ganni donnu qatt ma ried juri, imma, sabreċ, ma damux ma saru jafu bil- biċċa n-nies. Imma, kos, in-nies kif issir tafhom hekk malajr '. l-affarijiet l Issa hu ma kien qal lil ħadd ħlief lil Kelina li kienet taħbat iz-zija ta' Xvonne; u kien qalilha biex forsi tgħad- dilu kelma. U din mhux biss ma qatgħetlux qalbu, imma qaltlu li n-ne putija tridu; għax siegħa kienet taf tgħad- diha ġmielha. Imma, ħi, mhux hi biss saret taf; sar jaf kull- ħadd: ħbiebu sikwit kienu jsemmuhielu. Il-bniedem kif inhu magħmul: ikun jilħaqlu kemm ikun jilħaqlu, għandek issibu debbli f'xi ħaġa; mhemmx. Ganni li kien jidhirlu li hu sargu u li ħadd ma kellu ħila jidħak bih—semmilu 'l Xvonne u jsir qisu biċċa tafal tagħmel bih li trid u tbellagħlu kemm trid. Ħbiebu ma baqgħux lura lura; meta ma kiens ikollhom x'jagħ- mlu— l-iktar nhar ta' Ħadd—kienu jfittxuh huma stess biex jaqbdu d-diskors. Jintasbulek wara l-għatba tal-bieb ta' barra, għad-dell; issa wieħed jitfa' lixkata minn hawn, issa ieħor igħi- dilhom kelma minu hawn u jagħmiżhom u huma erħilhom jinqalbu fl-art bid-daħk. UHuwa Ġanni qisu ġewwa' jgħid wieħed; tin-nofs lest', ikompli ieħor, 'Ġanni jrid; tad-dar iridu wkoll—issa hi biss baga' tgħid iva, mhux hekk Gann 7' U żgur', iwieġeb dan; ''aħna issa għas-sajf nirranġaw : għandi din l-intrata nagħmilha bil-madum; nixtrilha magna tal-ħjata u ma tkunx sewwa ftit hawnhekk.' Is-Seksuki miskin kien għamilha diġa tiegħu. Ħbiebu jgħidulu li tridu, zijitha sikwit tgħidlu li aħjar minnu ma kenitx sa ssib, ħuha li meta sama' bil-biċċa ma daħakx bi ftit, dejjem jiġri wrajh issa jgħidlu li tħobbu ħafna u issa ħaġa, iss ;oħra. Ġanni: ħi, mela ras daqs gartalla—n anqas kien għadu jkellem 'il kullħadd għax deherlu li kiber—u dawn li jikbru mbagħad aktarx hekk jiġrilhom. Jaħasral min jogħla ħafna sabta kbira jieħu. Imma għax tgħid, lil Xvonne kien għadu qatt ma kellimha. Forsi kienet tistħi; għad li kienet tħares lejh minn taħt meta tiltaqa' miegħu. Dan kien jaħsbu hu. Ma kienx ħlief imekkek minn wara bieb il-perit biex forsi jilmaħha. Donnu barra minn sessih: fettillu jkellimha. Għand zijitha kienet tiġi kull tant— imma x-xorti qatt ma għenitu; kull meta kienet tiġi hi, hu kien jinzerta jew magħluq id-dar jew inkella l-għalqa; dan kienet tgħidulu Kelina. Ħbiebu ma kinux igħiduln xort'ofira: meta kien ikun barra kienu jgħidulu li Xvonne marret fejn id-dar tiegħu, meta kienu jafu li kien id-dar kienu jgħidulu li Zvonne żgur marret tfittxu ħdejn l-għalqa tiegħu għax rawha tippassiġ- .ġa lejn dawk l-inħawi. U Ganni li qabel kien jidhirlu li hu sargu issa sar mazzun jibla' kollox. Ġanni kelma ma kienx jafdaha ma' kullħadd; imma lil Feliċ kien jagħtih imqar qalbu. :' 'Issa hi xi tgħid xi tgħid7' kien igħidlu. UĦHi trid żgur hekk: inhiex żgur hawn jien—daqshekk ieħor żgur li trid hi; minn daqshekk 'kk ma tiħux lilek ma tieħu 'l- ħadd', hawn kien idawwar wiċċu għax ikun sa jinqasam bid- daħk, u mbagħad, , kk ma tiħux lilek, soru tmur, oqgħod fuq kliemi Gann.' Ġanni dal-kliem kien jinżillu għasel; dritt jibda jobrom il- mustaċċi u jmiss il-beritta. Tgħid kif nagħmel, Feliċ' kien ikompli mbagħad, ''kif nagħmel u nkellimha—Tridni—għax li tridni naf—imma kieku nixtieq inkellimha għax taf int—bil-ħars biss ma nagħmlu SKojlox sew', qallu l-ieħor wara li qagħad jaħsibha ftit, Għalli fi ħsiebi Ġann; jiena ma' ħuha ħaġa waħda; naħseb li nirranġaw. Dak in-nhar stess ħuha mar fejn Ġanni u qallu li V'vonne fil- għaxija kellha tmur tistennieh fis-sqaq ta' wara l-knisja, ftiehem miegħu li kellhom imorru għalih hu u Feliċ, u ħallieh. Dan kien qisu għal ħabta tal-għasar. Minn dak il-ħin Ganni anqas baqa' x'ma għamilx, Inħasel xi darbtejn, reġa' qaxxarbha, iż-żarbun li kien libsu darba għat-tieġ ta' ħuh ġiebu jleqq; insomma, nsibek, minn hawn u nsibek minn hemm, sa fil-għaxija anqas kien għadu jingħaraf. Feliċ u Dumink, għax hekk kien jismu ħu Xvonne, kif sar bejn ħajta dawl u oħra dlam marru għalih, Sabuh jistennihom fil-bieb; qagħdulu wieħed kull naħla u biex ma jagħtux fil-għajn, għaddew minn triq imwarrba, Ġanni, iż- żarbun ma kienx imdorri bih, ħabat sa jdejqu għax ma' kull pass li kien imidd iżaqżaq. L-oħrajn mhux ħlief iħarsu lejn xulxin minn taħt, u kieku kien hemm xi ħadd flihom sewwa kien jinduna li xi ħaġa mofibija kellhom bejniethom. 'Il-lejla taraha daqxejn, Gann' igħidlu wieħed, ''Issa tantx tgħajjat taf, għax forsi ttiha xi regħxa.' 2 LU Ganni hemm bżonn tgħiidlu,, int ukoll: mela aħna tfal jew Mm hekk jew mhux hekk, Gann 7 Għid int UU żgur'; daqshekk biss kien iwieġeb dan għal kull ma jgħidulu. Ħsiebu ma kienx hemm; ried ifittex igħaġġel għax kellu mitt sena biex jara ftit 'il Tvonne. Kelma minn hawn: u kelma minn hemm fl-aħħar qabdu t- tarf tas-sqaq. 'flemm fuq qiegħda Ġann, ara. Aħna se noqogħdu nisten- pewk hawn. ' Ganni tefa' ħarsa tul is-sqaq u deherlu li lemaħha 'l fuq. Hemm kienet sabreċ, ara kellux ikellimha fl-aħħar Qalbu bdiet ittektek sitta, sitta. tStennewni hawn' qalilhom, u telaq 'il fuqs igħaġġel biż- żarbun iżaqżaq donnu biex jinkih. Il-fanal li soltu dejjem idawwal is-sqaq kien mitfi. Tgħid kien tfih ir-riħ7 Imma tarġa' tgħid, riħ. ma kienx u l-fanali l-oħra kollha kienu għad- hom jixegħlu. Deherlu wkoll li sama' bħal tħaxwix fis-siġar tal-bajtar li kienu jiddendlu, minn fuq il-ħajt; forsi kienu l- ġrieden jiġġieldu fuq l-aħfiar bajtra li kien fadal. Iżda Xvonne kienet hemm żgur; kienet tidher alavolja fid-dlam. ''Kemm hi sabiħa,' jaħseb Ġanni bejnu u bejn ruħu; ''donnha Anġlu minn dawk li jagħmlu fil-festa ma' dwar iz-zuntier tal-knisja. Issa tgħid x'sa ngħidilhaf' u jaħseb u jaħseb ma satax isih tarf kif sa jġib il-kliem. Ma diemx jaħisibhal Tqaħqiħa minn tarf is- sqaq, u f'daqqa walida jbdiet nieżla xita ta' bċejjeċ tal-pal tal- ' bajtar fuq rasu, Is-Seksuki, għall-ewwel ħabat jitfantas; imma ma diemx ma tajru n-ngħas għax beda ġej kull qofolt Telaq jiġri kemm jiflaħ 'il barra u deherlu li sama' min jidħak urajh. Feliċ u Dumink ma kinux għadhom f'tarf is-sqaq; kienu ħarbu huma wkoll. Ġanni għadab mhux ftit. L-għada filgħodu kmieni malli fetafi il-bieb biex jitilqilha ġurnata lejn l-għalqa, l-ewwel ma ltaqa' kien ma' Wiżu, ġuvni ħielu, mislut b'xuftejh mirquma, UX'hemm, Ġann', qallu dan; hekk, donnu ma jaf b'xejn. 4Oj; hawn alina wieġbu l-ieħor' bi tbissima. Mur għidlu lis-Seksuki li l-lejla ta' qabel, Wiżu libes il-libsa ta' Xvonne li kien ġieblu ħuha, u li flimkien ma' Feliċ u Dumink u erbgħa oħira kien għamillu biċċa bħal dik 1 A. CALLEJA (Student tal-Letteratura)