Il-festa u l-istatwa ta' San Valentinu Martri minn Mons. D. Ġwann Dimech Il-Korp Sant ta' San Valentinu Martri Kull min jidħol fil-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Balzan u jdur dawra mal-Knisja, meta jasal quddiem l-altar ta' San Mikiel Arkanġlu jara, taħt il-Kwadru, Korp Sant imqiegħed ġewwa urna kbira kollha ndurata. San Valentinu kien wieħed mill-ewwel martri li ħadu l-martirju ġewwa Ruma fi żmien waħda mill-persekuzzjonijiet. Kien il-ħabrieki Kanonku Kapitulari Monsinjur Lorenzo Grech Delicata li kien tħabat biex jikseb il-Korp Sant ta' dan il-qaddis miċ- ċimiterju ta' Sant'Elena, magħruf ad duas lauras ta' Ruma. Dan ġara fis-sena 1784. Aktar tard, jiġifieri sittax-il sena wara, kif tixhed l-awtentika msieħba mal-Korp Sant, Monsinjur Lorenzo Grech Delicata, li kien joqgħod Ħal Balzan, irregala dan il-korp ta' dan il-qaddis lill-Knisja Parrokkjali ta' Marija Annunzjata, nhar is-26 ta' Jannar 1820. Perd dan ma kienx isir li kieku Dun Salv Sammut ma tax is-sehem tiegħu wkoll. Kien dan il-qassis li ħa ħsieb biex ilibbes il-ġisem qaddis ta' San Valentinu bl- ilbies tal-lama tad-deheb u l-fidda kif narawh imlibbes Mill-ktieb nafu li l-ispiża laħqet il-200 skud għad-drapp li minnhom 120 skud intefqu għad-deheb. Fl-1837, minn Ruma, ġie mogħti d-digriet għar- rebħ ta' Indulġenza Plenarja li tintrebaħ skond il-kundizzjonijiet tas-soltu nhar il-festa ta' San Valentinu. Il-Qima mogħtija lil San Valentinu F'Atti tan-Nutar Luigi Falzon, insibu li nhar il-15 ta' Ottubru 1832, Rosa Sammut ħalliet obbligu biex isiru għasar, quddiesa kantata bid-daqq ta' l-orgni u paneġierku fuq San Valentinu. Fit-testment ta' Salvu Muscat, li għamel għand in-Nutar Sciortino nhar is-7 ta' Awissu 1848, insibu li obbliga lil ħutu Ġużeppi u Feliċ biex ta' kull sena jagħtu 7 skudi u 6 tari mill-frott tar-raba' li hemm f'Birkirkara ħdejn il-mitħna tar-riħ magħrufa bħala Ta' Maħlat' u b' 'Ta' Ġnien Fliexken'. Il-Labtijiet ta' San Valentinu Bħala parti mid-devozzjoni lejn San Valentinu, fis-sena 1861 bdew isiru labtijiet li fuqhom kellhom stampati x-xbieha ta' San Valentinu. Fil-ktieb tal-kontijiet tal-Prokuratur ta' San Valentinu ta' l-1866 insibu aktar dettalji dwar dawn il-labtijiet. Hekk sirna nafu li f'dik is-sena, dawn il-labtijiet ħaduhom u stampahom Anġlu Borg, waqt li fis-sena 1874 'j kien inkarigat biex jaħdimhom Vinċenzo ' Debono. Il-Festa ta' San Valentinu Martri Meta wieħed jibda jifli sewwa r-reġistri tal-Prokuraturi ta' San Valentinu, ma jdumx ma jintebaħ li bil-mod il-mod il-Festa lejn dan il-qaddis bdiet kull ma tmur tikber u Il-korp ta' San Valentino ġie mogħti lill- l-knisja parrokkjali ta ta Ħal Balzan har tikber, sa ma l-festa ta' San Valentinu saret is-26 ta' Jannar 1820 minn Mons. Lorenzo Grech Delicata. 106 IM Festa tal-Lunzjata 2007 il-festa sekondarja ta' din il-parroċċa. B'hekk Ħal Balzan beda jkollu l-festa sekondarja bħal ma beda jkollhom il-parroċċi l-oħra ta' Malta u ta' Għawdex. L-Awtoritajiet Ekkleżjastiċi dejjem ippruvaw iżommu kontroll fuq dawn il-festi sekondarji biex jiġu evitati li jinħolqu piki u firdiet bejn in-nies tal-Parroċċa, għalhekk dejjem riedu li kull festa sekondarja ma tkunx iċċelebrata bl-istess jew aktar solennità mill- Festa Titulari tal-Parroċċa. Gbir għall-Festa ta' San Valentinu Insibu li fis-sena 1855, Ġużeppi Debono u Pawlu Azzopardi kienu l-Prokuraturi ta' San Valentinu. Dawn jgħidulna li l-ġbir għall-Festa ta' San Valentinu kien isir hekk: (1) Kull l-ewwel Ħadd tax-xahar kienet issir ġabra ġewwa l-Knisja u oħra madwar ir-raħal. (2) Kienu jitqassmu l-flieles għand il-familji biex dawn irabbuhom u meta jkunu kibru, jinbiegħu u l-flus imorru fil-kaxxa ta' San Valentinu. (3) Qrib il-Festa kien jiġi mqassam arbural li fih il-benefatturi speċjali kienu jniżżlu isimhom flimkien mas-somma ta' flus li kienu jkunu qed joffru għall- Festa ta' San Valentinu, kemm għal dik ta' ġewwa kif ukoll għal dik ta' barra l-Knisja. (4) Il-Ħadd ta' qabel il-Festa kienet issir ġabra speċjali madwar ir-raħal kollu. Progress fil-Festa ta' San Valentinu Naraw li mal-medda tas-snin, il-festa ta' San Valentinu kull ma tmur kienet bdiet tikber, b'mod speċjali meta San Valentinu ġie magħżul bħala t-tieni Patrun tal-Parroċċa wara Sidtna Marija Annunzjata. Fl-1835, il-Festa kienet tikkonsisti f'għasar, quddiesa kantata u paneġierku. Fl-1846, ħdax-il sena wara, il-prokuraturi ħallsu għall-għasar, għall-quddiesa kantata, għax-xama' kif ukoll għall-isparar tal-maskli. Fl-1857, jiġifieri ħdax-il sena wara, barra l- għasar, il-quddiesa kantata, u l-paneġierku, insibu li beda jitkanta l-matutin, beda jintrama d-damask, beda jitqassam ix-xama' lill-benefatturi, bdiet issir il- mixegħla, bdew jiġu mistiedna qassisin minn barra l- parroċċa u bdiet issir il-mużika li għaliha l-prokuraturi ħallsu 30 skud. Beda jingħata l-pranzu lill-kantanti barranin u kafċ lil min kien jieħu sehem fil-Matutin. Fl-1861, il-Festa ta' San Valentinu saret nhar it- 8 ta' Ġunju. Il-Prokuratur, Giovanni Ebejer, barra milli ħallas għal dak kollu li kien beda jsir għall-festa, ħallas ukoll: e 9 skudi għall-mixegħla, e 10 skudi għal-labtijiet, e 5 skudi għax-xorb tal-likuri għall-bandisti u e 2 skudi għall-bandalori. Minn dan il-kont sirna nafu li għal din il-festa bdiet tieħu sehem il-banda, għaliex Ġanni Demajo tħallas 45 skud għall-banda. Minn din il-Festa beda jsir ukoll il-logħob tan-nar, għaliex hawn ukoll insibu Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920 Il-korp ta' San Valentino jidher armat fuq l-artal. jitqiegħed f'niċċa fl-artal iddedikat lil San Mikiel. Dan il-korp li l-Prokuratur Ebejer ħallas lil Ġanni Mifsud minn Birkirkara 20 skud u 2 tari lil Ġanni Żammit ta' barmil żejt għall-mixegħla. Fl-1864, il-festa saret nhar l-4 ta' Ġunju. Il- Prokuratur kien l-istess Ġanni Ebejer. Ta' min josserva ċerti dettalji ġodda f'dan il-kont li tħallas: : Il-banda kienet tikkonsisti fi 18-il bandist li tħallsu 36 skud, barra milli ġew mogħtija inbid bħala xorb. Inkrew 1,600 tazza tal-ħġieġ ikkuluriti għall- mixegħla. e Inkrew minn Ħal Lija 14-il piramida tal-ħadid għall- mixegħla u ħallas għal dawn Dun Alwiġ Bonniċi. e Tqassmu l-labtijiet li qamu 9 skudi. e L-għasar li sar bil-mużika qam 25 skud u ħallsu għalih Pietru Muscat, Anġlu Cilia u Anġlu Borg. e Marija Borg ħallset għall-mixegħla tal-faċċata tal- Knisja u taz-zuntier. e Il-logħob tan-nar qam 18-il skud. Inkomplu naraw xi żewġ kontijiet oħra li jkomplu juruna kif żviluppat il-Festa ta' San Valentinu, kif ukoll nisimgħu bi ħwejjeġ oħra: Fl-1874 il-mużika kienet tmexxiet mis-surmast Paolo Nani. Kien mistieden għall-festa Dun Gejt Falzon li ġie mogħti pranzu u ċena fil-Lukanda ta' Ġużeppi Brincat hawn f'Ħal Balzan. Dakinhar il- prokuratur tal-festa Anġlu Cilia xtara l-pastizzi mingħand Ġużeppi Brincat u qassamhom lill-organista Mal-kantanti insibu li ħadu sehem Dun Kurċifiss Pisani u t-tenur Dun Orażju Galea. 1879 insibu li l-mużika kienet taħt it-tmexxija tas-surmast Paolo Nani. Il-paneġierku għamlu Dun Andrea Dingli D.D. li kien twieled Ħal Balzan fis-sena 1840. Wara l-Għasar: sta, ħarġet il-purċissjoni li fiha ħadu. sehe ba' kappisti minn barra l-parroċċa. ' Insibi arba mal-kafs ngħataw ukoll il-biskuttelli. hu Fil-festa ta' l-1890 jissemma li l-banda li ħadet sehem kienet il-banda ''Alleanza' ta' Birkirkara. Jissemma wkoll li għal dak inhar saret fjakkolata. Mill-kontijiet tas-sena 1894 sirna nafu kemm kien jiswa x-xorb. Din is-sena, il-prokuratur tal-festa ta' San Valentinu, Karlu Dingli, qassam: e 25 flixkun Ġinġer li qamu 10ċ u 4 milleżmi. e Flixkun Brandv u flixkun Rum qamu Ilċ u 3 milleżmi. Fl-1895 insibu li l-logħob tan-nar inħadem mid- dilettanti Balzanin. Insibu wkoll li Luigi Vella ħallas għall-mużika tal-festa. La qed ngħidu dwar il-mużika, tajjeb li wieħed ikun jaf li fis-sena 1896 kienet taħt it-tmexxija tas-surmast Antonio Nani. Insibu wkoll li għall-Festa ta' din is-sena Lonzu Pulliċino ġab banda oħra barranija minbarra dik tas-soltu u din għamlet żewġ servizzi, Se nieqaf hawn, ma hemmx bżonn inkomplu nqallbu r-reġistri tal-kontijiet għaliex dawn huma prova biżżejjed biex juruna kif kibret il-Festa ta' San Valentinu. L-Isem ta' San Valentinu mogħti lil ulied din il-Parroċċa Meta nqallbu r-reġistri tal-magħmudija nsibu li l-ewwel darba li l-isem ta' Valentinu ġie mogħti lil tarbija fil-magħmudija, biex din tibda tissejjaħ bih, kien nhar id-19 ta' Frar 1828 lit-tarbija ta' Mikiel u Marija Decelis. Lil din it-tarbija, li kien tifel, barra mill-isem Valentinu, ġew mogħtija l-ismijiet ta' Saver, Salvu u Lonzu. Il-parrinijiet kienu Kalċidon Grech, bin Rużar minn Ħal Lija, u Roża Muscat, bint Saver minn din il-Parroċċa. Insibu wkoll li l-isem ta' Valent kien ġie mogħti lit-tarbija ta' Marija u Mikiel Bonello, fil-magħmudija li saret fit-12 ta' Awissu 1825 bħala r-raba' isem: Kostantina, Vinċenza, Annunzjata, u Valentina. Fis-sena 1876, minn wieħed u tletin tarbija li ġew mgħammda 6 minnhom ġew mogħtija l-isem Valentino/a. SĦI 108 IM Festa tal-Lunzjata 2007