L-Għassies taċ-Ċimiterju Uffiċjalment fir-raħal kulħadd kien jafu Pinu s-Surmast. Kien ġej minn familja ta'għalliema. Bosta antenati tiegħu kienu nġibdu lejn il-vokazzjoni ta'għalliem meta l-għalliema kienu tabilħaqq għalliema u meta ħarsa mingħandhom kienet biżżejjed biex twerwer u triegħed belt sħiħa. Missieru sa anke kien laħaq /nspectoru miegħu ma kont lanqas tipprova tiċċajta. Dejjem nadif xummiena b'dawk il-mustaċċi mibruma perfetti. Mhux ta' b'xejn li sħabu laqqmuh Bismarck. Tiegħu kienet kariga li tnissel ċerta seduzzjoni kemm fuq it-tfal kif ukoll fuq l-għalliema nfushom. Kien jistenna u jesiġi l-perfezzjoni perfetta mingħand ta' taħtu. Hu kien xempju tal-preċiżjoni. Il-pinna tiegħu kienet ħafifa u ma kienx jaħsibha darbtejn biex iċappaslek rapport ma' wiċċek u l-professjoni tiegħek tispiċċa fil-bir tas-skieken. Ommu kienet tgħallem fi skola tan-nuna mmexxija mis-Sorijiet Franġiskani Missjunarji li kien hemm fir-raħal biswit is-suq. Kienet skola li tiġbor it-tfal ta' min seta' jħallas. Għall-bqija, kien hemm l-iskola tal-gvern. Iz-zija Fawstina oħra. Kienet żiemel. Jew insomma, debbal Tgħallem l-ogħla klassi tal-primarja tar-raħal u min jidħol fil-klassi tagħha kienu jgħidu li kellu l-passaġġ lest, maqtugħ u assigurat għal-Liċeo. Magħha ma kienx hemm telf ta' ħin u ħadd ma kien jissogra jtellef. It-tfal kienu jaħdmu bla nifs biex jilħqu l-quċċata. Il-ġenituri kienu jiġġieldu biex uliedhom jispiċċaw 86 Leħen il-Malti għandha. In-nies— għax l-hena tagħha tqassat, toħloq u tivvinta —kienu jgħidu li t-tfal li jmorru għandha kienu jintgħażlu minn qabel u ġieli ssemmew anke pressjonijiet, minn fuq u minn isfel, biex it-tfal jaslu għandha. Il-laqam tiegħu Pinu s-Surmast baqa' jdur miegħu anke jekkkien ilu għomor li rtira mill-professjoni. L-aħħar skola li kien fiha, kien hemm fuq qalbu. Kellu ġenn kbir biex jispiċċa u jitlaq minn dak l-infern. Kien tilef il-gost ta' dari. Ma kienx baqa' l-mutur li ħafna kienu jafuh. Dari kien iġennen lil kulħadd qabel ma tgħannaq mal-apatija. Kien ma jaħrablu xejn u attent għad-dettalji kollha. Ir-reġistri tal-għalliema kienidurhom wieħed wieħed, vers vers u kelma kelma, biex jara min kien qed ifalli l-iskola. Mhux darba jew tnejn ħataf lill-ġenituri li kienu jippreferu jibagħtu 't-tfal jaħdmu fl-għelieqi jew jiġbru l-bajd mill-irziezet flok jibagħtuhom l-iskola. Lill-għalliema ma kienx jiddejjaq jidħol isegwilhom xi lezzjoni. Kien jiġbor xi pitazz ukoll biex jara min kien qed jagħmel xogħol neat u xogħol careless u ħoll xagħrek u ġib iż-żejt jekk xi fellusu kien jiftillu jikkummidjalu waqt it- talba jew waqt il-kant tal-Innu Malti. Kien itir vleġġa fuqu u jwerwru. Werriet tal-valuri li emmen fihom ix-xiħ. Imma l-aħħar skola li kien fiha nbidel għalkollox. Kien qed jagħmel kollox bilfors u l-inqas possibbli. Oġġett jekk seta' jiskartah kien jagħmel hekk bil- qalb u b'ċertu sodisfazzjon. Jiġu ċ-ċirkularijiet u dritt għal fuq l-ixkaffa. Apatija nobis. Lanqas biss jindenja ruħu jaqra t-titlu taċ-ċirkulari. Kien qed jaqdi biss id-doveri bażiċi amministrattivi ta' kap ta' skola u fejn jista' kien ifarfarhom fuq l-iskrivana li l-għalliema rġiel kienu jħobbu josservaw li sidirha kien jgħatti t-tastiera tal-kompjuter bi ġmielu. Lilu li kien ġej minn familja ta' għalliema kienu bagħtuh surmast fi 'skola tal-imqarbin u ż-żibel'bħala kastig wara li kien ħabat bl-ikrah mad-Direttur tal- Edukazzjoni li bit-tustaġni kollha kien talbu biex jaqla' student, bin il-kanvaser tal-'Ministru tal-Irwejjaħ; u jpoġġih fi klassi l-iktar tajba meta t-tifel ma kienx stilla u kien se jieħu post ħaddieħor li seta' jimxi iktar 'il quddiem. Imma hu ma riedx jobdi. Ma paxxihomx. Kien jemmen li hu l-kap u li fit-territorju tiegħu ma jidħollu ħadd. Lanqas id-Direttur. Dakinhar li rċieva l-ittra tat-trasferiment kien riegħed skrivanija bil-ħalf u d-dagħa tant kemm ħadha bi kbira. Il-litanija li qal werwritha lil Filippa li dak il-ħin kienet qed taħsel l-uffiċċju tiegħu wara li għolla magg kafċ fl-arja għadd 33 LXXXIII 87 tant kemm inħaraq. Imnalla telqet 'il barra u ħalliet il-mopp u l-barmil hemm weħidhom għax min jaf x'kien jiġri iktar dakinhar. Id-Direttur kien refagħhielu fil-komma. Ried jurih li hu kien jikkmanda u mhux biċċa surmast kampanjol tal-ħabba gozz. Mill-glorja li kien fiha, imdawwar bil-ferħ, kien tefgħu fin-nirien tal-infern. Jew mingħalihl Għall-bidu, biex kollox jingħad sewwa, ħadha bi kbira u ħaseb biex jgħaddi bord imma b'għaqal tipikament Malti, iddeċieda li ma jaqtax il-linef biex jinki 'l-mara. Hekk u hekk l-età tal-irtirar bil-mod il-mod kienet tasal ukoll. a riedx ipaxxih lid-Direttur anke jekk xtaqu jikkriepa. Jekk xejn jieħu rikba mis-sitwazzjoni. Wara kollox fi skola bħal dik kien 'il bogħod minn ras il-għajn u l-allat kienu jinsewk qisek ma teżistix. Il-Ministru ma kienx se jersaq 'l hemm għax dak imur i skejjel li jista' jiftaħar bihom biex jieħu l-mertu hu. Kien tgħallem jikolha u jagħmel xogħol mill-inqas. Hekk u hekk ħadd ma ien qed jistenna r-riżultati mill-istudenti tiegħu. Biżżejjed iżommhom maqfula hemm ġew sakemm jilħqu l-età obbligatorja li jħallu l-iskola. Xi kultant kien jimmaġinahom xadini maqfulin fil-gaġġa lesti għall-esperimenti xjentifiċi. Għalih kien irrilevanti joħorġux jiktbu jew le meta jagħlqu s-sittax. Iż-żmien tgerbeb u wasal il-mument li seta' jaqta' darba għal dejjem kull untatt mad-dinja tal-iskejjel. Mal-aħħar ħarġa mill-kanċell tal-iskola, ħa nifs qawwi, bagħat 'id-Direttur u lil ta' fuqu bil-Ministru b'kollox jixxejru, u tefa' l-passat kollu fuq dahru. 'Issa jitħabat ħaddieħor jekk hu bullv/ gerger waħdu waqt li ħareġ 'il barra bla ma biss ta ħarsa warajh biex jara dik il-binja l-aħħar darba. Issa li spiċċa mix-xogħol seta' jirtira bi kwietu. Jerġa' jibda ħajtu mill-ġdid. Waħdu. F'tarf ir-raħal. Fejn ħadd ma kien jersaq. Fid-dar li ħallewlu OMMU U Missieru. Fid-dar li hu twieled fiha f'lejl mill-iktar umdu. Kemm kienet refgħetu u ħaddnitu magħha l-majjistra Bronja dakinhar. Kienet il-kuġina ta' ommu. Kienet kburija bil-piż tiegħu u fuq kollox wara ftit minuti ta' ħajja kienet qatgħetha li kien jixbah lin-naħa tagħhom u mhux lin-naħa tal-missier. Wara l-mewt ta'ommu u missieru kien baqa'jgħix solitarju f'dak is-santwarju. Hu kien l-uniku wild li kellhom. Xi ħaġa stramba kif il-familji ta' żmienu kienu jfaqqsu t-tfal u hu kien baqa'waħdu. Ġieli kien jhewden dwar hekk imma qatt 88 Leħen il-Malti ma sab tarf ta' x'seta' ġara. Sa fejn jaf la ommu u lanqas missieru ma kellhom storja ta'mard. Min jaftagħhom kinitx xi forma ta' ribelljoni siekta kontra sistema li ridithom jegħrqu bit-tfal bi skuża li l-ulied huma grazzja mis-sema. Jiżżewweġ qatt ma ried. Kien jibża' li ma jsibx xorti. Għaldaqstant qatt ma interessawh in-nisa. Donna danno kienu jgħidulhom il-mużew. Kien jibża, għalkemm ma kienx jammetti, li bl-avvent ta' mara f'dik id-dar kien se jtebba' dak it-tempju ta' tifkiriet u taqlibhulu ta' taħt fuq. Mingħajrhom kien jgħaddi. Il-passjonijiet tal-ġisem kien tgħallem jieħu ħsiebhom. Ipprefera jibqa'jgħix waħdu u solitarju mal-istramberiji tiegħu li minnhom kellu ruxxmata. Lista ma tintemm qatt. Stramberiji li ma kien jaqsamhom ma' ħadd. Għax kien jibża'li jgħadduh b'miġnun u forsi jaqfluh. Id-dar tista' tgħid li baqgħet l-istess kif kienu organizzawha ommu u missieru fil-bidu nett tal-kapitlu tagħhom. Kostruzzjonijiet ġodda fiha ma sarux. Il-purtieri kienu saru mużew ta'trab fin. Kienu ilhom ma jieħdu ħasla sa minn meta għejiet l-omm u ma felħet tagħmel xejn iktar. Il-ħitan mhux żgur ħadu lagħqa żebgħa darba wara li ommu u missieru għaddew għall-ħajja l-oħra. Għamara ma bidel qatt. Il-moffa kienet qed taqdi dmirijietha wkoll u fejn jogħġobha kienet tagħtih pinzellata sewda jew griża skont l-aptit ta' dik il-ġurnata partikolari. Il-librerija tax-xiħ kienet għadha intatta. Kif kien ħallieha hu. Xi drabi kien jaqbad ukoll lil Edoardo de Filippo għax kien jgħid li kellu għajn kritika fil-kummiedja tiegħu. Fl-iskrivanija kien għad hemm il-karti ta' missieru. Qatt ma kellu l-kuraġġ jarmihom minkejja li kien jafli mhux ġej lura għalihom. Kultant kurjuż kien joqgħod iqalleb qalb il-karti u jitpaxxa bil-kaligrafija ta' missieru. Kien għad hemm xi rapport li kien beda jħażżeż mitluq nofs leħja aktarx mibdi ftit qabel ma miet. Sa kien għad fadallu xi envelops bl-arma tar- Reġina Eliżabetta. Kull darba li kienu jiġu f'idejh kien jeħel ma' rasu Duminku Mintoff li keċċa 'l-Ingliżi 'l barra minn Malta. Ħwejjeġ ommu u missieru kienu għadhom hemm fil-gwardarobba fil- kamra tas-sodda tagħhom dejjem lesta għalkemm is-sidien jew il-mistidnin qatt ma jaslu. Hu kellu l-kamra tiegħu, roqgħa għalih fejn jgħix mat-tifkiriet tiegħu. Id-dar kienet saret ċimiterju ta' silenzju fin fejn l-eki tal-lum u tal-bieraħ baqgħu jidwu jekk xejn ġo ruħu. għadd 33 LXXXIII 89 Kellu mħabba partikolari lejn ħwejjeġ li n-nies kienu jistkerrhu. Kważi kważi bi sfida. Ried jisfidahom. Ma riedx ikun bħalhom. Waħda minnhom li kien isib ċertu gost, serħan u paċi fiċ-ċimiterji. Min jaf minn fejn kienet ġejja n-namra2 Fil-familja tiegħu, ma kien hemm l-ebda antenat li kellu dawn il-gosti. Kien l-għors tiegħu jżur dawn il-postijiet meta jsiefer. Waqt li n-nies normali, kulħadd kien jobgħod dawn il-postijiet u aktarx imur bilfors, hu le. Kien espert fuq is-suġġett. Kien jaf bl-ammentil-vokabolarju marbut maċ-ċimiterju, l-oqbra u t-twiebet. Sa kellu missal bil-Latin bir-ritwali tal-Knisja li kienu jsiru minn meta katavru jinħareġ mid-dar u jittieħed għad- difna. Ċimiterju kien jafu biċċa biċċa daqslikieku ppjantah hu. Meta jsiefer kien ifittixhom iċ-ċimiterji. Kien ikun infurmat sal-inqas dettall ejn kienu u ma kinux u waħdu kien isib il-metodi kif jasal għalihom. Fost l-oħrajn kien żar iċ-ċimiterju tal-Lhud ta' Praga li laqa'fi ħdanu 12,000 katavru, dak ta' Campo Verano f'Ruma fejn indifen Alberto Moravia u l-famuż ċimiterju Le Bagneux ta' Pariġi fejn għal xi żmien indifen il-kittieb ribell Oscar Wilde. Kellu roqgħa ta' kotba dwar il-mewt, artikli maqtugħa mill-gazzetti u magazines dwar in-nies li għalqu għajnejhom darba għal dejjem u postcards dwar ċimiterji barranin. Sa kellu wkoll kollezzjonijiet ta' requiems fuq cassettes i kien jixtri mingħand Brizzi tal-Belt. Fil-fond ta' qalbu, kien konvint li ċ-ċimiterju kien il-pont li jgħaqqdu mas- saltna tat-tifkiriet. Ma'ommuli tant kien iħobb u ma'missieru litantkien iżommlu imma li kieku ma kienx hu ma kienx jirnexxi u jilħaq fejn laħaq. Jekk xejn illum ellu pensjoni modesta u kien kuntent jgħix miegħu nnifsu jiftakar f'dari. Kien hemm fattur li jista'jkun li għen biex din l-istramberija setgħet tikbes ih. Id-dar tagħhom kienet qrib iċ-ċimiterju u mill-kamra tiegħu, f'Novembru l-iktar, kien jara l-ilsna tan-nar tax-xemgħat jixegħlu. U dik il-ħaġa kienet taffaxxinah u tħallih lejl kollu jaħseb u jimmaġina. Maż-żmien, iċ-ċimiterju kien sar l-ekviwalenti ta'Każinċ għal xiħadd lagħbi. l-baħar għal sajjied. Paletta kulur għall-pittur. Kien idur qabar qabar u joqgħod jifli l-lapidi u jfittex fil-memorja tiegħu jekk il-mejjet kienx jafu jew le. Minn min ien jiġi. Fejn seta' kien joqgħod. Ma' min kien imħallat. Ġieli qatta's-sigħatjindokra l-oqbra u jifli l-monumenti, il-fanali u l-aċċessorji i jżejnuhom. Kien jitħassar lil dawk li kienet tmisshom ix-xorti kiefra li meta 90 Leħen il-Malti mietu kienu ndifnu fil-qabar tal-komun għax għada pitgħada, id-deffien kien ikollu bżonn l-oqbra biex jissokta bir-ritwal u l-fdalijiet tagħhom kienu se jintremew f'xi kannierja mingħajr l-ebda rispett. 'L-erwieħ ħaqqhom ir-rispett u l-qima; kien jisimgħu jgħid spiss lilu nnifsu. U ma stajtx tarmihom qisek qed tarmi biċċa ċarruta li ma ssibx użu iktar għaliha. Kien jissimpatizza mal-oqbra maħmuġin u li ħadd ma kien jindenja ruħu jżurhom u jnaddafhom. Ġieli hu nnifsu ħa l-inizjattiva u daħal għall-biċċa xogħol li jnaddaf qabar mitluq u abbandunat. Kien jitkaża meta l-qraba kienu jinsew 'il-familjari tagħhom u kienu jinsew iġibu magħhom dik ix-xemgħa u dak il-bukkett fjuri. Il-ġenerazzjoni moderna ma kienx jista' għaliha. Ma kellhom rispett lejn ħadd. Il-kwadru ttappan u kkomplika ruħu meta Pinu s-Surmast intlemaħ jitkellem waħdu u jmelles replika tal-Pietà ta' Michelangelo li kienet iżżejjen wieħed mill-oqbra li kien hemm fil-Punent taċ-ċimiterju. Kien qed isabbarha u jirraġuna magħha li lil binha kienu sallbuh għalxejn u kienet ħasra li tawh it-tisliba: l-agħar mewta tal-epoka. Minkejja kollox ħadd ma kien jafhulu dak is-salib li dendluh miegħu. Lilu wkoll, fi tmiem il-karriera, kienu ppruvaw isallbuh imma qatgħalhom l-għatx bil-perżut għax ma paxxihomx. Darb'oħra rawh jirraġuna ma' Lippa tal-Moħriet li r-ritratt tagħha fuq il- lapida tal-qabar kien beda jiċċajpar u jitlaq mal-ilma. Kien qed jgħidilha li ommu selliet ħafna għaliha u talbitha toqtlilha fenek imdaqqas biex issajru l-Ħadd li ġej għall-festa tal-Konverżjoni ta' San Pawl. L-ilsna ħżiena sa kienu qed jgħidu fil-pjazza tar-raħal li darba minnhom rawh jongħos taħt il-ħarruba li kien hemm fit-Tramuntana taċ-ċimiterju. Il-mannara waslet fuq rasu dakinhar li nqabad jiftaħ qabar li kien tkaħħal biss ftit sigħat qabel. Il-pulizija waslu eżatt xħin kien qed jipprova jiftaħ tebut taż-żingu abjad. Pinu s-Surmast instab imdawwar bdiversi għodod li għenuh fl-operazzjoni u fuq wiċċu kellu ħarsa stramba immalli fl-istess waqt kienet turi ċertu sodisfazzjon qisu għamel kisba kbira. Żewġ manigoldi fil-pront qabduh u sabbtuh f'ambulanza safra. Dik kienet l-aħħar darba li Pinu s-Surmast deher f'raħaltwelidu. Ċerti għejun kienu dawruha li 'l- għassies taċ-ċimiterju kien rebħu hemm fuq' għadd 33 LXXXIII 91