Ta' Ġużi ABELA IN is-sena, s-Soċjetà tad-Dutrina, Nisranija (M.U.8.H.U.M.), f qed: tiċċelebra l-Ġublew tad-Deheb: mit-twaqqif tagħha, Li ,ma. kienx minħabba t-teżor tal-letteratura reliġjuża li tana l-Fun- datur ta' din l-Għaqda, ma kienx ikollna raġuni għal fejn niktbu fuq dan il-qassis f'IL-MALTT, Mons. Dim Ġorġ Preca hurġu s'issu madwar disgħir. ktieb. bil-Malti, kollha għall-Maltin, imma mhux ilkoll għall-Maltin kollha. Il-pinna ta' Mons. Preca newlitilna l-għerf li xorob mis-Seminarju ta' Malta u, tabilħaqq, li xorob mażul is-snin. Għax Dun Ġorġ, kif għadha ssejjaħlu: l-kotra mingħajr sens ta' disprezz 'mma b'apprezzament tad-dħulija tiegħu, baqa' u għadu jistudja sal-lum. Dun Ġorġ kiber maż- żmien, dejjem lest biex jimxi mal-poplu sakemm il-poplu jibqa' jimxi fit-triq it-tajba; u kull darba li l-Maltin ħabtu jaqbdu triq b'oħra, it-triq tal-materialiżmu, tal-pjaċiri, ta' l-unuri, Dun Ġorġ ma hediex jurihom it-triq id-dejqa li twassal għall-ħajja ta' dejjem. Għidna li Dun Ġorġ mexa maż-żmien. Meta beda jikteb ma kellux l-għodda. tal-ortografija tal-lum u għalhekk kiteb kif kien imdorri u forsi għafas iktar fuq il-materja hi kien jittratta mill- fuq il-forma, u t-tiswir tagħha, lok li saħaq fuq dawn ta' l-aħħar fl-istess ħin. Dan għamlu iktar tard meta mal-progress fil-kitba tal-Malti ħaddan, bla ma weħbes rasu, l-ortografija l-ġdida u beda jirfina. l-istil. Iżda l-isvilupp fl-istil tiegħu, fil-għażla tal-kelma. u anki fis-sintassi jkun jeħtieġ studju separat bi kwotazzjonijiet relattivi. F'dawn il-kelmtejn m'aħniex ser nidħlu f'dettalji, imma ser nikklassifikaw il-kotba tiegħu, nuru l-karatteristiċi speċjali u l-għejun tagħhom, u nissuġġerixxi sjnopsis tat-tagħlim li fihom—kollox fil-qosor kemm jista' jkun billi l-ħsieb tagħna kien li ndewqu kemmxejn l-ispirtu ta' dan il-kittieb li issa ilu magħruf fostna bħala predikatim, mhux, iżda, bħala kittieb tal- Malti. Jekk inqisu biss il-qarrejja ta' Dun Ġorġ, il-kotba nistgħu nqassinuhom fi tlieta : Kotba għall-użu tas-Soċjetà tiegħu. ' lI. Kotba li jissopponu tagħlim reliġjuż fti avanzat. ITI.- Kotba għal kulħadd, Dun Ġonċ PRECA 41 i. Kotba ghall-użu tas-Soċjetà Fost dawn insemmu l-aktar magħrufin : ID-DIXXIPLINA : li tidħol fi tmiem kull Irtir Mużewmin, opra di 7 kull min jaqraha jew jismagħha tnissillu fih sen- timenti ta' vera ndiemu ta' dnubietu, Kotba bħal : LUMINARJU : siltiet- mill-Kipistolarja. MANSJONIJIET u PRABCONIA: fnq il-Qalb ta' Ġesli. EŻERĊIZZJI MUŻEWMIN (2 volumi). GWIDA GĦAL MIN IGĦALLDEM. PROGĦAMMI SPI ALI (7 volumi. KULT EPTANĠELKU: f'ġieħ is-Seba' Bpirti. KULT LATRITA : adorazzjoni t'Alla fi tliet Persuni, Kotba li jissupponu tagħlim reliġjuż ftit avanzat Fosthom insibu diversi li jinqdew bihom is-Soċji fit-tagħlim tas-suġġetti tagħhom : IL-MAĠISTERJU : dutrinia ippruvata minn kliem Kristu. CATĦEDRA (6 volumi): mistoqsijiet u tweġibiet domma- tiċi. IL-PAĠNA TAX-XAHAR (12-il volum): hi meqjusa l- isbaħ opra ta' Mons. Preca li tinkludi tista' tgħid kull fergħa duttrinali. Kotba għal kulħadd ĦAMES HWEJJEĠ GĦALL-QRAR. IS-SANTWARJU TAL-VOLONTA' T'ALLA. IS-SALM VANĠELIKU TAS-SIRJAKU. IS-SALM TA' PATRI FRANKU : dan u s-Salm ta' qablu, li hu wisq itwal, huma l-uniċi żewġ xogħlijiet imnebbħin minn vina poetika. IL-MISSIERNA. IL-KTIEB TAS-SINJALI: biex tagħraf il-vera virtà. IL-KTIEB TAL-MEZZ: biex tikseb il-virtujiet, IX-XBIĦA T'ALLA: opra mżewqa ħafna fuq l-imħabba : tal-proxximu. L-INTENZJONI RETTA. KTIEB IL-KBIR : meditazzjonijiet fuq Ġest Msallab. 42 ; IL-Manti X'nosservaw partikulari fil-kitba ta' Dun Ġorġ Karatie- ristika speċjali li ssibha fl-iskolastiċi kollha hija s-sistematizzaz- zjoni li turi li wieħed jaf kif ser jispiċċa meta jkun għadu lanqas ħażżeż kelma waħda. Insemmu fosthom Il-Maġisterju, Il-Qathedra, Ix-Respon- serju, Il-Ktieb il-Kbir. Dun Ġorġ qatt u mkien Ma ippretenda li-kien oriġinali fil- ħsieb. Dak li qal xi ħadd dwar C. S. Tiewis huwa ivverifikat f'Mons. Preca; kullmi; mixtieqa minn awtur mhux oriġipażità imma espressjoni ta' xi ħaġa li tagħmel il-ġid 'il kulħadd. L-ori- ġinalità ta' Dun Ġrorġ tikkonsisti fil-mod sintetiku li bih ġabar u għallem veritajiet fundamentali tar-reliġjon ta' Kristu, libbishom libsa Maltija u ippreżentahom bl-aħjar mod li sata' jinfinwenza 'l-poplu. It-tieni karatteristika. hija dik li għandu jakkwistaha kull min igħallem : l-eżempji ċari, konkreti, li jolqtu. ħajja, li jiġru sikwit; e.g. fix-Xbiha t'Alla, 'Tinqeda wkoll b'metodi oħra għall- għajmina ta' l-intellett bħalma huma. l-mistoqsija u tweġiba, taq- sim ta' paragrafi qosra u enmmerati, u anki juża sentenzi żgħar li tibqa' tiftakarhom malajr, e.g. fid-Dizripulat. Nistgħu nistaqsu wkoll x'kienu l-egħjun tal-letteratura tiegħu 7 Qabel xejn hawn ta' min josserva li Dun Ġorġ kellu bħala. konfessur tiegħu kittieb ieħor, Dun Alwiġ Galea—ruli qaddisa—li darba kien ħabbarlu 1l-Dun Ġorġ żagħżugħ ''Int Alla: għażlek biex tgħallimlu l-poplu Tiegħu '. Nikkonkludu li minn Dun Alwiġ kellu inkuraġġiment 1 tmexxija anki fil-qasam tal- kitba. Il) Naturalment, l-influwenza ta' l-Iskrittura u b'mod partikulari tal-Vanġeli u l-Ittri ta' San Pawl issibha f'kull paġna ta' kull ktieb tiċgħu, Ir-ruħ Nisranija ssib il-mergħa tagħha qabel kollox fil-Kitba. Mqaddsa u fl-ebda oratorja ta' ebda kitba oħra. Dun Ġorġ jfawwar ħl-Iskrittnra kif kien kull kittieb Nis- —vanj di baqa' magħruf, Il-kotba istruttivi billors ifakkruna fit-taqsimiet u anki l-istess. frażijiet użati fit-testi tad-dommatka u l-morali. Dun Ġorġ ma ħalaq l-ebda skola u jitbiegħed ferm mill-kontroversji u : mill-ispekulazzjonijiet—għalkemm hima meħtieġa wkoll f'livelli nkkademiċi—għax il-fini primarju tiegħu hu li jitkeb għall-popla. Is-suġġetti li jagħżel issibhom dejjem mill-iktar prattiċi: is-serq, Dun Ġonġ Pieca 48 l-iskandlu, l-intenzjoni retta, l-imħabba tal-proxxmu, id-dnub; u fid-dominatka : Ala, Kristu, il-Knisja, il-Grazzja, il-Virtujiet; is-Sagramenti. (8) Fil-kotba aġvetiċi, iżda, faċilment nistgħu nikklassifi- kawh mal-Ferreri u l-Baldinuċei u kittieba oħra li xorbu mill- għajn ta' l-Apokalissi u sqew il-poplu l-ispirtu tal-biża' t'Alla: t'Ibżgħu minn Alla u agħtuh l-unur, għax waslet is-siegħa tal- ġudizzju Tiegħu, u aduraw lilu li għamel is-sema, l-art u l-baħar it l-egħjun ta' l-ilmijiet (Apok. 14.7) — kif huma imdorrijin igħidu kuljuni il-Membri tas-Soċietà tiegħu. It-tagħlim tiegħu kollu nistgħu niġbruh f'dawn l-erba' kel- miet: Il-kittieb. tagħna jurik il-ħtija u jqanqlek biex terġa' lejn Alla li, għalkemm ma tarahx u Ina tismax il-vuċi Tiegħu, għan- dek titqanqal biex tħobbu wars li bagħatlek 'l-Tbnu biex jifdik u għamel miegħek tant-ġid, u għandek ukoll titkexkex mill-opri ta' idejh u mis-serjetà ta' l-eternità bil-konsegwenzi inevitabbli tagħha. U min jibża' joqgħod attent, u min joqgħod attent ma jidnibx. Dun Ġorġ jikteb biex jeqred id-dnub. Għalkemm l-influwenza ta' kitbet Dun Ġorġ. Preca fuq il- ħajja u l-ħsieb tal-poplu tagħna ilha tinħass, għadu mhux il-waqt li napprezzaw kif imiss il-wirt dottrinali ta' dan il-qassis. Meta jasal iż-żmien għal dan l-apprezzament għad insibu li l-kitba tal- Monsinjur hi iċċentrata, fuq Kristu bħala Tben t'Alla Feddej tal- bnedmin u Ħuma l-għażiż, u Preca mbagħad ikun għal Malta dak li Marmion u Schieehen u Karl Adam—f'livell iktar xjenti- fiku—kienu għall-kontinent sa mill-bidu ta' dan is-seklu. (1) Irrid niżżi ħajr lis-Sur Ġużeppi Saliba, Soċju tal-Mużew talli kellu kħila jiġborli l-lista tal-kotba ta' Mons. Preca wara li bir-reqqa qagħad jagħżilhomli minn dawk ta' Membri oħra billi l-ebda wieħed minn dawn il-kotba, tas-Soċjetà. ma iġib l-isem ta' l-awtur, (2) Hawn wieħed ma jifhimx igħid li Dun Ġorġ huwa l-uniku Malti li għallem il-poplu. Kien, iżda, dal-qassis li ta xeħta ġdida fit-tagħlim tal-poplu u saħaq iktar minn oħrajn. (8) It-test skritturali li tuża s-Soċjetà, fuq direzzjoni tas-Superjuri tagħha, huwa dak tal-Professur Savdon. Qabel ma kellha l-Ġdid Testment tal-Professur, kienu jinqdew bil-versjoni tal-Kav. Ġuża Muscat- Azzopardi kif għadhom sal-vum speċjalment minħabba l-ħażna ta' noti li fiha. It-traduzzjonijiet tal-Kom. M. Galea tà' l-Antik Testament kienu jimxu fuqhom ukoll. Ta' min isemmi li Dun Gorġ kellu konnes- sjoni ma' dan il-kittieb u edukatur,