ku ta' A. ĠREMONA ĠUżE MUSCAT-AZZOPARDI—SUNETTI — Ġabra sħiħa bi' studju frghom. tal-kittieb innifsu — hux Press, 1956. Int, ja Sunett, fil-għana Malti tagħna domt leħnek ma. sammajt; bil-għanja, tqila Tiegħek: festa kien l-mieiel li semmagħua leħnek. l-Imbħallem u mhagħad fuq it-tifsila Tiegħu, bħala Alissier ta' kitba Ġdida: l-Ulied. għannewk tal-qalb il-isbaħ taqbida. (Lis-Sunett, minn ''Teħen il-Malti, 1946.) Ġietna f'idejna l-ġabra sħiħa tas-Sunetti miktubin mill-Kav. Ġużċ Muscat 'Azzopurdi, ' Isem Ġużċ Mnsent Azzopardi huwa magħruf bi jed bħala prożatur ta' ċertu grad letterarju li jis- hoq fil-wisa' lill-prożaturi ta' qaħhu għall-v alur idassiku tal-proża Maltija ku magħżulu minn dik ta' kittieba oħra, fil-għażla tal-kliem a espressjonijiet frażjoloġiċi jew idjomatiċi, '1 istil, fil- bini sintattiku tas-sentenzi kif ukoll fl-isvolġiment artistiku tas- suġġett. Iżda, barra milli prożatur qawwi, lil-Ġużċ Muscat Àz- zopardi nafuli ukoll, fil-kamp letterarju Malti, bħala poeta l-iktar raffinat ta' żmienu. Sa mill-ewwel-snin ta' żgħożitu Ġużċ Muscat Azzopardi kien wera ċerta sengħa li jikteb versi bil-Malti, mibnija fuq il- metrika Taljana, fuq forma wisq iżjed letterarja minn dik ta' kittieba sħabu; ferma illi lill-Malti bdiet tagħtih libsa ġdida skond mà kien jixraq għal ilsien miktub mill-pinna ta' nies ta' l-iskola. Fost il-poeżijiet ti kiteb ta' metru differenti, hemm is- sunetti tiegħu. 'Kif jidher, Ġ. Muscat Azzopardi, ma' tul ħajta, kien ukoll bil-ħsieb li dawn jiġħorhom, flimkien ma' versi oħra u joħraġ- Is-Sunerti TA' Ġ. hom stampati fi ktieb wieħed, Jien għadni niftakru meta xi xa- har qabel ma għalaq għajnejh jien mort inżuru, Hu kien fis-sod- da jqalleb u jitgħaxxaq bil- ġabru ta' poeżijiet tiegħu li kellu f'idejh miġburin ġewwa qoxra $ ta' lib U qalli ħu, tl iktarx ma. jkollix is stampati U għalkemm fittixt inqawwilu qalbu huwa deher li kellu qalbu maqtugħa li għad itemm xewqtu. L-istudju tiegħu fuq is-sunett fil-bidu tal-ġabra tas-sunetti juri biċ-ċar li dan kien il-ħsieb tiegħu, għallinqas għal dawn ix- xorta ta'-versi, li issa wliedu, Ivo u Ġino, b'għożża kbira lejn it- tifkira għaż ta' missierhom u l-merti letterarju tiegħu ta' kit- ha Maltija, ħasbu biex ġabruħam u wrewhom id-dawl kif kien jixirqilhom. - L-istudju ta' G. Muscat Azzopardi fuq is-sunett Malti juri wkoll illi qabel is-sumetti tiegħu, li kien jikteb u jistampa 'l-hawn inn, ma jidhirx li kien hemm wisq min' ittanta jikteb' din rta ta' poeżija bil-Malti, u għalhekk l-awtur deherlu li kel- għti lill-kittieba ta' versi bil-Malti xi ħjiel fuq il-kitba tas- simett Malti. Bil G. Muscat Azzopardi nistgħu: storikament in- qisuh li kien l-ewwel wieħed li ta forma klassika fir-ritmu u fil- ħsieb lis-sumett Malti. Qablu ma jidhirx, infatti, li kien hemm wisq oħrajn li kitbu sunetti ħlief 'l-hawn u 'l hinn xi tlieta jew erbgħa. fosthom De Soldanis li fil-manuskritti tiegħu kien ħalla miktub is-sunett akrostiku b'ġieh Dr. Ludovico Coltellini (1760), kittieb ieħor li ma nafux ismu, n li s-sunett tiegħu jidher dbla isem) fil-ġurnal l-frlekkin (Nru. 42, 1838), u Ġan Anton Vassal- lo, li kiteb xi żewġ sunetti, wieħed minnhom bl-isem ta' ''Is- Sena l-Ġdida (ura ''Leħen il-Malti' ; Talju-Diċembru, 1951, paġ.. Dawn il-ftit sunetti li semmejna huma kollha nensin mit-teknika meħtieġa, dgħajfin. fil- ħsieb u fil-għażla, tal-kliem. għalkemm is-sinett (bla isem fl-Irlekkin, jidher ti hu miktub minn id-imħarrġa għal dik li hi forma u ħsieb li jolqtuk meta tqis żmien li fih inkiteb, Kien Ġ,. Musest Azzopardi li ta lis-sunett Malti l-libsa ġdida H biħa fil-lettċratura Maltija s- sunett, deher li jista'. joqgħod ma' ġenb dawk ta' ilsna oħra. Għalkemm is-sunett huwa forma metrika li sa l-aħħar seklu dsatux ti l-bidu tal-għoxrin kienet ħaġà ġdida' fil- jiox Maltija, kif semmielna ĠE.NLA, fl-istadiu' tiegħu fuq ,is-sunett Malti, il-popli illettersit. koll xorta ta' poeżija okl każjonali jsej- ħilha sunett. Ir-raġuni, Ġ.M.A. ma jagħtihiex; għandna naħ- sbu, iżda, li dan l-isem mogħti għal kull xorta, ta' poeżija mill- poplu illetterat twieled ina' l-ewwel poeżija li nzertat kienet sunett għal xi qaddis f'xi festa. U min seta' jkun l-awtur ta' dawn is-sunetti bikrija, il-poeta ta' dak iż-żmien mhux il-bo- għod minna, jekk mhux l-istess Ġużċ Muscat Azzopardi, jew xi ieħor ta' żmienu 7 Bħalma diġà semmejt, ir-raġuni li Ġ, Muscat Azzopardi, fil- ġabra ta' sunetti li hejja, kiteb dan l-istudju didattiku fuq is- sunett Malti, skond il-fehma tiegħi, hija l-għaliex, għallinqas fi żmienu, is-sunett mu kienx ihi magħruf fil-prosodija Maltija, u għalhekk l-awtur deherlu li tkun ħaġa ta' fejda għall-qarrej li jagħti qabel xejn tifsira tal-għanula prosodijaka ta' dawn ix-xorta ta' versi. It-tifsir tekniku ta' Ġ.M.A. fuq il-kitba tas-sunett jiġ- bor fi dak kollu li hu meħtieġ għal dak li hu ritmu, taqsim ta' versi, għażla ta' kliem, ħsieb u aċċentwazzjoni, u dana kollu fuq il-fasta tas-sunett Taljan li s'issa, kif jidher, l-iktar fost il-poeti xjuħ, mexa s-sunett Malti. Meta wieħed jifli s-sunetti ta' Ġ.M.A. u jibda minn dawk il- bikrija. (u meta. ngħid bikriju. inqis li qed inxebbah l-frott bikri mas-sunetti bikrija tiegħu) sa dawk li għaddew mill-magħsar tal- moħħ imkemmex tal-poeta u rixebbaħhom ma' dawk li nkitbu minn oħrajn qabel, kif ukoll fi żmienu u wara żmienu, wieħed għandu jara li s-sunetti li nkitbu qabel, fimkien ma' dawk li nkitbu minn Ġ.M.A. um minn oħrajn ta' warajh, jippreżentaw kwadru ta' svilupp letterarju li jibda sew sew minu l-ewwel tle- tin sena tas-seklu dsatax u baqa' jikber sewwa sa nofs dak is-se- klu mieta l-poeta tagħna kien għadu kemm fetaħ għajnejh għad- dawl tax-xemx tad-dinja ġewwa l-fisqija u l-poeżija ta' Ġan An- Anton Vassallo kien ilha tinkiteb, u s-sunett li naqraw fl-Arlek- kin kien ilu li deher mal-ħmistax-il senu. Bejn is-simett ta' Vas- sallo ''Is-Sena l-Ġdida, u l-ewwel sunetti ta' Ġ.M.A. hemm qabża ġmielha sew fil-ħsieb, sew fil-kliem kemm fl-istil u fil-for- ina, kostruttiva. Is-suneti, ta' G.A. Vassallo l-aktar li tgħollih it- terzina ta' qabel l-aħħar, fejn, kif jinnota (Gr. Cassar Pullicino fil- ''Leħen il-Malti'' ta' Lulju-Diċ. 1951, Nru. 215-250, tidher li għandha xebh mat-tieni biċċa ta' l-Innu Malti ta' Dun Karra. Il-qabża mhux bekk kbira bejn is-sutiett Makti fl-Irlekkin (1838) u dawk ta' Ġ.M.A. li jidhru fl-ewwel faċċati tal-ġabra. IS-SUNETTI TA' Ġ. Il-karatteristika ta' sunett tajjeb, imsejjaħ ''piecolo poema'' i Boilaeau) huwa li s-suġġett irid ikun għoli u mhux volgari, suġ- ġett ta' dak il-kobor li jkun miktub bla, tiġbid u ifilsa, bla kliem żejjed u tagħwiġ u tagħtib fil-ħsieb; il-ħsieb jibda mill-ewwel strofu u jibqa' sejjer niexi minn strofa għal oħra bħal ilma ġieri bla ma jeħel fi żrara waħda H tiksru sa l-aħħar, b'għeluq l fili l-aħħar terzina tiġhor is-sustanza ta' l-argument, Dawn il-kwa- iitajiet, għandna nistqarru, ma nsibuhomx kollha fl-ewwal su- netti miktubin minn Ġ.M.A. fil-ġabra tas-sunetti ta' Ġ.MLA. insibu tiżwig. fil-formu metrika, l-ma nsibuħx il-lum fil-v tal-poeti Maltin ħlief f'ħa- ġu waħda fein minn sumett Petrurkesk xi wħud mill-peeti żgħu- żagħ iħobbu jagilbu għas-sunett Shakesperjan, -tiżwiq fil-metrika tas-sunetti ta' Ġ.M.A. qajla nsibuh fil- poe 'Valjana ħlief iktarx f'xi antoloġiji qodma. Għalhekk mas- sunetti tal-ħdax-il sillaba nsibu simetti b'versi qosra tal-għaxra, tad-disgħa, tat-tmienja, tas-sebgħa, tas-sitta, u, saħansitra. tal- ħamsa u ta' l-erbgħa, li għandhom il-valur artistiku tagħhom meta wieħed jistadjahoni: u jinnota fihom kif il-versi jiuxu sew- wa mal-ħsieb bhal dgħajsa. tielgħa u nieżla mal-mewġa tal-baħar. L-iktar, imbagħad, li jolqot f'dan ix-xorta ta' sunetti huwa l-għeluq tas-sunett, li nsibu f'terzini bhal dawn : (a) ULe ma nkumr, għar jien is-sabar mort jassartu wisq fil-bgħid: Dfintu m'Ibni ġewwa qabar' ('Masra ta' Missier), (b) U ra 'l-Marija ġo ħdanha tbennen 'l-Alla tarbija, (Muq il-Karmelu. Tneħħi driegħek qall minn fuqi… ħalli miegħek ikun. tluqi għas-Smetwwiet lba Ċkejkna) Is-sunett b'versi qosra nsibuh iktarx miktub minn poeti ta' qabel is-seklu dsutix, iżda mbagħad insibuh ukoll fiż-żmien ta' wara b'versi qosra u ħfief li jaqblu mas-suġġett. Dan il-metru 72 IL-Marri għalhekk, il-versi ta' Ġ.M.A. NIN b' sengħa u reqqa kbira 'fis-sunetti ''Is-Seba' Weġgħat ta 'Mari f'G hamil il-Ħnie- na' u f''lmħabba ta' M sie ; Versi miktubin, ' biċċiet min- nhom fl-istaġun bikrija tal-kitba tiegħu poetika. Xorta ta' sunett li jitbiegħed minn dak tal-għamla Petrar- keska, huwa s-sunett bid-denb li hu msejjaħ Bernesk mill-poeta Berni fis-seklu sittax, iiktub bi stil ċajtier jew satiriku, Dan in- sibuħ maħdum minn Ġ.M.A. f'żewġ. poeżijiet: ''Ġakbin' u Tweġiba '. Ċ.M.A, fl-ewwel wieħed jistqarr hu stess li ih daħ- 'ħal b'ċajtu xi kliem barrani li f'poeżija sata' jiskartaħ. Stil maħ- lul u sempliċi li sa ċertu pont joqgħod għas-suġġett miktub fil- bidu tas-seklu. It-tieni poeżija ta' din il-għamla, hija t-'Tweġi- ba' li kiteb bi tweġiba għal xi versi oħra bil-psewdonimu ta' Amen, Din il-poeżija tkompli b'sunett 'ieħor bla denb, b'rimi obbligati f'xi versi, Is-sarkażmu f'din il-poeżija huwa ftit skur għall-qarrej Hi 3na jkunx qara l-versi ta' dinen li dnub ina nġibux fil-ġabra. Għalhekk dawn iż-żewġ sunetti ta' l-uħħar ma tistax tqis il-mertu tagħhom tekniku. Fis-sunetti l-oħra sew ta' lewn profan: sentimentali, des- krittiv, kritiku, sarkastiku; kemm ta' lewn reliġjuż, mill-ewwel snin tas-seklu għoxrin sa mewtu, Ġ.M.A. wera li t-teknika tal- versi tiegħu mxiet mal-mixja l-quddiem tal-koltivazzjoni tal- lsien Malti fost il-kittieba tal-Malti, kif ukoll fost dawk li. im- ħajrin minnu, mat-twelid tal-ġurnal fil-Ħabib' li tiegħu kien Direttur, issieħħu ma' l-armata ġdida tal-kittieba tal-Malti li nġabret madwaru u li wara kienu l-pijoneri tal-Għaqda lal-Kit- tieba. tal-Malti, li tagħha kien l-ewwel President, Fost is-sunetti miktubin minn Ġ.M.A. meta l-Musa. tiegħu ma' għeluq s-seklu dsatax bdiet turi teknika ġdida fil-versi tie- għu, insibu dak li kiteb fl-aħħar tas-sena 1899. lill-ħabib tiegħu Annibale Preca bl-isem ta Sejħa t' Ala bi tw eġiba għal sunett hdan kien iddedikali, kif ĠEM.A. id f'nota. b'sinjal li paċi wara xi għilt ċkejken bejniethom tu il-kitba tal-Malti. Dan is- sunett jibda bl-istess. vers li bih kien għalaq is-sunett tiegħu Mb Band'oħra f'dan in- Tu ta' fIl-Malti'' inġibu S- suneti ' Preca. bit-tweġiba ta i Min in dawn ii andu isib id-differenza i istil, fil- kostrużzjoni u fi -teknika ttal- bini u ħisieb' bejn is-simett ' Precii u dak ta' Ġ.MLA. Is-SUNETTI TA' Ġ. Preca ma kienx il-poeta klassiku, iżda l-poeta liriku, sempli- ċi u ħafif, tal-ħrejjef ta' lisopu, bħalma, sa ċertu pont kien sieħ- bu ta' dak iż-żmien Ċiru, Anton Vassallo, Fost is-sunetti l-oħra ta' Ġ.MLA, ta' min isemmi għall-qaw- wa tal-ħsieb, għax-xbihat poetiċi, għall-vers mexxej u sod. u għal kostruzzjoni magħquda u kliem magħżul is-sunetti: San Ġuda Taddew li jagħlaq b'din it-terzina : TU ktibt, terraqt, batejt is- siration hieni l talli randartu ħadt il-mewt qalbieni f .. l-ieħor bħal tiegħek ma kellux ħlief ismiTT b'sebh li jtiegħem is-sustan- za tas-sunett kollu; San. Paul, li jagħlaq b'dan il-vers hekk sin- tetiku u qawwi: Uli għannel slla miegħek għamill magħna''; San Bartilinet, sunett ħaj fid-deskrizzjoni, magħqud fil-ħsieb u bini tal-kliem b'antitesi ta' idejiet li ilqu sabiħ b'dawn iż- żewġ terzini: Uimm'Hu ħiemed n-qawiei daqs il-ħnejja 7 li tar- ta' t-toqol kollu ta' l-imrannna, j bil-maħfra, bħal Ġest, ħallas l-inkejja', — U ħass bħal fwieħa ta' Susan għaddejja, ' u vuħu fuq xofftejh, dan il-kliem samma: f Il-Lhud. għamlu wisq iż- ied lill-Mulejja' U; San. Franġisk li fi deskrizzjoni storika tal- ħajja sekulari ta' dan il-Qaddis u jagħlaq b'dawn it-terzini hekk figurativi u karatteristiċi : Tqeżieer fi-rkora, ħażżem qaddu b'ħabel, u, tmkebbes bin-nirien ta' mħabba ġdida, għarraq fit-tbatijiet il-ħejm ta' qabel, Imbagħad li demmu jrerred dlonk ittallab: 1 Kristu, biex jurih li-xewqtu jridha, 'il ġismu b'ħames vleġeġ miegħu sallab. Imma fost is-sunetti reliġjużi ta' Ġ.M.A., jibqgħu, biex in- għid hekk, monumentali fil-fehma tiegħi, iż-żewġ sunetti fuq j8an Ġwann', l-ewwel wieħed li jagħlaq b'dawn il-versi senti- mentali u li jpinġu l-imħabba ta' Ġesti lejn id-dixxiplu għażiż tiegħu : 1, l-aħħar tejl li kellhom flimkien jidhru, biex aktar juri kemm kien għażż għamilt, Ġest ħallieh imidd rasu fuq sidru. r t-tieni li jibda fuq il-kwadru ta' qabel b'din l-istrofa : Min jaf Ġanni s-sajjied m'taħbit ta' mħabba, IL-MALTI kif kien mimdud fiiq dik il-Qalb. x'ħass f'qalbu' Min jaf x'tagħlhm ta' ġenna f'ruħu trabba in-nifs għażiż ta' Dak li l-kiefra sallbu ' Versi oħta maħdunmim mill-pinna mħarrġa tal-poeta veterim u li jurn fih il-karatteristika tal-poeżija klassika tiegħu u li tagħ- żlu mill-poeti ta' qablu u minn xi wħud ta' żmienu li kienu għad- hom mexjin fuq il-talsariga tal-metrika popolari Maltija, bitmu dawk li-naqraw f'dawn is-sunetti: Fil-Mewt tal-Patri Majjastru Wiġi Tonna Barthet; Lil-Ġinu tiegħi; Marsaxlokk; Il-Bniedem: Ġ.M.A. kien poeta varjat skond iż-żmien li għadda minnu. Fil-ħajja letterarja tiegħu naraw di għadda minn żewġ staġmni— dik ta'-meta l-Malti kien għadu fin-nieqa tal-letteratura, nm jekk kien hemm wieħed fost il-kittieba li kellu l-akbar sehem fiha, u wera li l-Malti għad jikber kien bu. Kien hu li ma staħax, bħal xi oħrajn, ibill il-pinna tiegħu fil-linka sewda tal-Malti mkasbar minn sħabu dak iż-żmien; kien hu li minn dik l-epoka beda jaħ- dem u baqa' jaħdem biex jiftaħ it-triq għall-koltivazzjoni. tal- Malti, bil-ġurnaliżmu npolitiku, profan. u reliġjuż u bil-kitba tie- għu novelliera u romanzeska u ta' poeżija wisq iżjed xietġa minn dik li sa dak iż-żmien kienet mkitbet. Fil-versi ta' din l-istaġun naraw li l-poeżija tiegħu kienet ik- tarx ta' xeħta liriku ħafifa, mexxejja, iżda iktarx popolari milli ukkademika, F'din il-poeżija għandna nistqarru li għandu xi ġawhra ta' min igħożżha u li tista' toqgħod f'antoloġiji għas-sen- timenti ġenwini u kwadru naturali nfisser bi kliem sempliċi li jixirqu lis-suġġett ħħalma hi l-poeżija fMħabba ta' Missieri miktuba fl- 1888, jiġifieri meta Ġ.M.A. kellu 25 sena, it-tieni staġun tal-ħajja letterarja tiegħu naraw f'Ġ.M.A. il-poetà ta' sengħa mħarrġa bi stil aktur sodi u ħsieb iktar meq- jus bħalna jidher mis-sunetti ii kiżċeb mill-1908 'il quddiem. Kien hemm min' qal li l-poeżija ta' G.M.A. għamlet iż-żmien tagħha u rabbiet l-għanqbut, u Hi meta xxebbahha ma' dik ta' poeti li nibtu ma' l-aħħar stin ta' ħajtu u wara, ftit jew wisq tinkifes. Kull poeżija bikrija għandha xi mindaqqiet it-tajjeb n l- mertu tagħha u ta' min japprezzaha, Min jaħseb xort'oħra juri li ma għandux sens ta' proporzjon. fil-kriterju letterarju ta' moħħu. Hin. x'inhir it-nuqqas jew. it-tajjeb fil-poeżija Is-SUNETTI TA' Ġ. ta' (i mi ngħidu biss illi kieku ma kenitx il-poeżija ta' Ġ.MLA. li influwenzat u ħeġġet Eimħuħ u l-qalb ta' oħrajn li kienu jħossu fihom, bħalma kien iħoss hu, il-qawwa tal-ġenju u tal-vanpa poetika kieku ma kienx ikollna poeti bħalma liu- ma Dun. Karm u Cuschieri, bħalma mbagħad. il-poeżija ta' dawn wara Żmien influwenzat u ħeġġet il-moħħ u l-qalb ta' oħraln bħal Rużar Briffa, Anton Buttigieg, Patri Delia, u ma' dawn il-pecti żgħażagħ fosthom Gorġ Pisani, Dun Frans Ca- Meri, Ġużi C'hetruti, Karmenu Vassallo, Marx Mejlaa, Mar- Jl Miz rġ Żummit u xi oħrajn fi qegħdin iżemu u jkab- bru bil-versi ġodda u qawwija. tagħhom il-patrimonjn. tal-lette-