in-Narrattiva ta' Ġuże Bonnici Minn żmien Vassalli sa żmien il-Kwistjoni tal-Lingwa l-ilsien Malti u l-letteratura bil-Malti kienu t-tnejn imdaħħlin f'relazzjoni storika partikulari bejniethom: l-ilsien kien jonqsu jirtoqom dejjem aktar biex minn djalett imkasbar jikber fi lsien letterarju veru u proprju, waqt li l-letteratura kienet ikkundizzjonata ħafna minn dan l-ideal. Il-bilanċ bejn iż-żewġ estremi beda jintlaħaq aktar ma kien hemm persuni kolti li bdew jinġibdu mill-proġett tal- bini ta' letteratura bil-Malti skond ix-xejriet tal-letteratura kontinentali. Fid- dell tal-kultura letterarja Taljana tal-gżira, l-isforzi Maltin kellhom vantaġġ daqskemm kellhom żvantaġġ. Vantaġġ għaliex setgħu jiddakkru minn mudelli ta' siwi ewlieni, internazzjonali, u jegħlbu l-periklu tal-provinċjaliżmu; żvantaġġ għaliex letteratura żgħira, żagħżugħa, maħluqa f'ambjent sikwit sajjem mill-apprezzament u mill-għarfien xieraq tal-letteratura nnifisha daqskemm sajjem għal kollox minn tradizzjoni kritika, ma kinitx letteratura li setgħet titqabbel b'ġustizzja ma' letteraturi kbar bi tradizzjoni qadima. Moviment universitarju Fid-dawl ta' dawn il-konsiderazzjonijiet jinftiehmu l-passi li ħadu Ġużċ Bonnici u Rużar Briffa, it-tnejn wild l-Università, studenti tal-Mediċina u interessati fil-letteratura, biex titwaqqaf l-Għaqda tal-Malti fl-Università fl- 1931 bil-għan ''li tħajjar liż-żgħażagħ ta' l-Università jiktbu bil-Malti u li xxerred il-kitba Maltija ' L-Istatut bikri ta' l-Għaqda kien jgħid ukoll li fil- laqgħat kellhom ''jinqraw ħwejjeġ ġodda mingħand membri ta' din l-Għaqda u bċejjeċ sbieħ ta' kittieba magħrufa tal-Malti.' Fl-ewwel laqgħa ta' l-Għaqda Dun Karm, Briffa, Bonnici u Anton Buttigieg infushom qraw xogħlijiet tagħhom. Min-naħa l-oħra, l-interess fil-kitba letterarja bil-Malti kien ġej, fil- biċċa l-kbira, minn studenti tax-xjenza, kif juri l-ewwel kumitat. Fil- ''Kelmtejn ta' Qabel, ' l-editorjal ta' l-ewwel ħarġa ta' Leħen il-Malti (Marzu 1931), jingħad li dan l-organu ''ser jitħabat u jgħin kemm jista' biex il-Malti jkollu letteratura li tixraqlu. ' Fil-prattika l-ħsieb ta' Bonnici u Briffa kien li, flimkien mal-kultura letterarja Taljana u Ingliża fl-Università, titrabba wkoll kultura letterarja Maltija maħluqa minn nies li kellhom tħejjija universitarja. Id-dħul ta' l-ispirtu letterarju Malti fl-ogħla istituzzjoni kulturali tal-pajjiż kellu jiswa biex il-kitba letterarja Maltija tikseb il-ġieħ li ma kellhiex tradizzjonalment. L-Għaqda kellha toħloq ambjent li jiġġieled kontra l- preġudizzji l-qodma waqt li jrawwem kittieba ġodda minn ħdan l-Università stess. L-editorjal imsemmi jgħid ukoll li 'il-kittieba ser ikunu gradwati u studenti biss.' Din il-ħidma swiet biex il-mentalità bdiet titbiddel sakemm fi ftit snin twaqqfet ukoll il-Katedra tal-Malti fl-Università. Ġużċ Bonnici jirrappreżenta bis-saħħa kollha lil dak il-grupp ta' kittieba li trawmu fl-Università u li riedu jagħtu dinjità lill-ilsien Malti bħala lsien ta' kultura, waqt li xtaqu joffru struttura biex din id-dinjità tieħu xejra akkademika wkoll. Bonnici joffri eżempju mill-aħjar ta' kittieb mirqum, ħerqan li jiskopri fil-ħażna lessikali Maltija dawk l-irkejjen u dawk il-profonditajiet moħbija li kienu għadhom iridu jingħarfu bil-għaqal. Fil-proża tiegħu hemm sforz wieħed mingħajr waqfien biex tinstab idjoma Maltija ''safja,' kif kienet magħrufa fl- ewwel nofs tas-seklu għoxrin, fis-sens ta' idjoma matura u stabbli li tidħol bla ebda tbatija u bi ħsieb fi ħdan il-binja sintattika. F'idejn Bonnici din il-binja għandha x-xejriet partikulari tagħha, u huma Ikoll xejriet ta' xi ħadd li jrid jirranġa, jirrestawra u jippjana fid-dawl ta' kulturi oħra. Għalhekk il-kitba tiegħu għandha mill-aptit klassiku daqskemm mill-aptit romantiku u dekadentista. Fil-qofol tagħha, bi binja li trid tgħolli l-livell tal-kitba għal-livell li student universitarju hu midħla tiegħu professjonalment. L-esperjenza medika tiegħu, għad li relattivament qasira minħabba l-mewt bikrija tiegħu, tinsab fin-nofs tad-dehra li hu jrid jagħti tal-ħajja. Huwa t-tabib li qiegħed jikteb (bħalma ġara lil Briffa), iżda huwa t-tabib liriku, sentimentali u kommoss quddiem il-fatti tax-xjenza. Huwa jikteb il-proża b'qalb ta' poeta; il-fatti għalih huma sentimenti, il-veritajiet huma intwizzjonijiet. F''L-Iżvilupp tal-Letteratura Maltija,' taħdita ta' l-1949, imxandra għall-ewwel darba mill- awtur preżenti fl-1974, Briffa jitkellem dwar il-qari letterarju tagħhom it-tnejn, u jgħid li 'Bonnici kien miġnun fuq ir-rumanzi u n-novelli Taljani L-ambjentuniversitarju kellu sehem kbir fit-trawwim ta' edukazzjoni letterarja serja, li hi fil-fatt l-isfond kulturali ta' bosta mill-aħjar kittieba. Iżda din hi regola naturali u magħrufa, u student tal-Mediċina ma setax ma jitlobx minnu nnifsu rigorożità simili fil-qasam tal-kitba, dejjem skond kif jifhimha hu. Dak li ma kienx 'naturali' għal kollox f'dik il-ħabta kien it-twemmin qawwi ta' Bonnici, u ta' kotra ta' oħrajn bħalu fi ħdan l-Għaqda studenteska, li l-ilsien Malti kellu jirtoqom, jinkiteb tajjeb u jikber f'lingwa ta' kultura għolja. Bonnici jista' jkun definit skond tliet aspetti: huwa wieħed mill-fundaturi ta' l-Għaqda tal-Malti (Università); huwa ħa ħsieb jippubblika fi tliet kotba għadd ta' poeżiji ta' Dun Karm bejn l-1939 u l-1940, u għadd ta' xogħlijiet ta' awturi oħrajn; huwa l-awtur ta' għadd ta' rumanzi u ta' novelli. Dawn it-tliet aspetti tal-persunalità tiegħu qajla jistgħu jinfatmu minn xulxin. Għandhom ilkoll l-għeruq tagħhom imxettlin fil-ħamrija tal-konvinzjoni li l-imħabba lejn il-Malti kienet teħtieġ ukoll ''ix-xjenza'' tal-Malti. Tliet xejriet ta' personalità waħda Is-sehem ta' Bonnici, sikwit romantiku tat-tip estrovert, sentimentali ħafna, idealista xi drabi daqskemm drabi oħra realista fid-direzzjoni tan-narrattiva Taljana ta' tmiem is-seklu dsatax, huwa importanti għaliex jinkludi kemm lir- rumanz u kemm lin-novella, ġeneru aktarx imġenneb minn għadd ta' narraturi Maltin. Bħal Ġużċ Ellul Mercer, li hu fl-aħjar tiegħu fin-novella bħala inċident żgħir wieħed u sħiħ ta' karattru ċentrali, Bonnici jersaq lejn ir-ritratt żgħir ta' qagħda partikulari, iżda qatt m'hu ritratt istantanju. Għall-kuntrarju, huwa ritratt studjat minn qabel, frott l-osservazzjoni u s-sentiment. Novelli bħal ''Fil- Kamra tal-Mejtin, 'L-Oħla Kelma,' ''Anna Dvorak,' u fuq kollox 'Ġenn' (1928) huma sforzi biex elementi ta' osservazzjoni u għadd ta' riflessjonijiet jieħdu xeħta organizzata, jinbnew f'xi ħaġa. Hemm diversi xejriet li jorbtu xogħol ma' ieħor u li juru liema hi l-identità essenzjali li sa minn kmieni kellha tagħti ruħ lill-awtur. Iż-żagħżugħ li skopra s-siwi intrinsiku ta' l-ilsien Malti, it-tabib li għaraf dinja sħiħa ta' tiġrib li ma jafx bih kulħadd, ir-rakkontatur li jista' jixħet dawl fuq l-esperjenza: dawn it-tliet naħiet differenti huma l-komponenti ta' personalità waħda. It-twemmin fil-lingwa, mela, hu għarfien tal-prinċipju li l-komunikazzjoni tal-kontenuti tiddependi mill-istess lingwa, imħaddmatajjeb, mogħtija l-għarfien soċjali u kulturali fl-ambjent tagħha b'mod li ebda preġudizzju ma jixħet dell fuq l-istess kontenuti. Kontra l-fehmiet tradizzjonali qodma li ċaħħdu lill-Malti minn kull valur u li matul il-Kwistjoni tal-Lingwa saru anki manifest politiku, Bonnici u kittieba oħrajn kellhom il-fehmiet moderni tagħhom mibnijin fuq it-twemmin fir-relazzjoni bejn emanċipazzjoni tal-kotra u żvilupp tal-lingwa ta' l-istess kotra. L-orjentament politiku stess ta' Bonnici m'hu xejn għajr xhieda ta' dan; l-interess fil-Malti huwa espressjoni ta' proġett politiku favur poplu li kien għad jonqsu li jkollu hu wkoll il-letteratura tiegħu. Il-ħidma tiegħu fi ħdan il-Partit tal-Ħaddiema m'hix differenti fil-qofol tagħha mill-impenn tiegħu fil- qasam tal-kitba u mill-mod kif iħares lejn il-ħidma medika. L-Istorja tal-Partit tal-Ħaddiema (1931), It-Trobbija tat-Tfal (1932) u Is-Sbuħija ta' Ġisimna (1939), sewwasew għaliex m'humiex xogħlijiet letterarji, huma xhieda tax- xewqa ta' Bonnicili jara l-lingwa popolari tinfetaħ sal-puntli tħaddan il-medda tal-ħtiġijiet u ta' l-interessi tal-komunità. Kittieba oħrajn, minn Alfons Marija Galea sa Dun Xand Cortis, minn Temi Zammit sa Manwel Dimech, kienu qegħdin jiżvolġu bil-modi tagħhom programm ta' tagħlim popolari bil-Malti. Il-qofol essenzjali tax-xogħol letterarju ta' Bonnici jinsab fir-rumanzi, Imħabba u Mibegħda (1927), Il-Qawwa ta' l-Imħabba (1938), Ħelsien (1940) u Lejn ix-Xemx (1958). Fihom ilkoll hemm qabelxejn id-dokument ta' interpretazzjoni għallinqas lessikali tal-lingwa. Bonnici jixtieq jiskopri x-xejriet qodma, ġewwiena, tal-vokabularju, waqt li jibqa' 'l bogħod kemm jista' mill-kliem li għallinqas matul l-ewwel nofs tas-seklu għoxrin kien meqjus bħala ''barrani,' għajn ta' taħsir tal-karattru proprju tal-Malti. Bħal Briffa, Temi Zammit u oħrajn, Bonnici ma kellux tħejjija umanistika; kien maqtugħ mill-istudju formali tal-filosofija u tal-letteratura. Kittieba kontemporanji oħrajn, bħal Anastasju Cuschieri, Dun Karm, Karmenu Vassallo, Anton Buttigieg, kienu qegħdin jiskopru l-ħamrija ġdida, lokali, ta' l-art li fiha kienu jistgħu jimirħu diġà professjonalment. Għalhekk ir-riċerkatezza tal- kelma, l-eleganza tal-frażjoloġija, il-kumplessità tal-binja sintattika, għandhom jitqiesu bħala espressjoni tax-xewqa tiegħu li jasal għal dik li hu jidhirlu li hi l-aħjar verżjoni tal-kitba letterarja bil-Malti. B'ħażna lessikali ta' nisel Semitiku, Bonnici xorta waħda u naturalment kien qiegħed jibni stil li għandu l-għeruq tiegħu fit-tradizzjoni Latina, u l-aktar Taljana. Iżda din m'hix ħlief is-sintesi waħdanija li setgħet isseħħ, u hi għalhekk sintesi pożittiva, rifless ta' tradizzjonijiet miġġielda ma' xulxin li issa ltaqgħu flimkien. Narrattiva mibnija fuq l-individwu L-enfasi ewlenija fin-narrattiva ta' Bonnici hi mixħuta fuq il-persuna, mifhuma bħala xi ħadd uniku u sħiħ, distint mill-oħrajn kollha. L-individwaliżmu li jixref fir-rakkonti tiegħu huwa muri kemm bit-taħdit u kemm bl-azzjoni. Il-persuna tingħażel minnufih mill-oħrajn kollha, tikseb weħidha d-definizzjoni tagħha, tifraħ u titnikket skond kodiċi ta' mġibali hi tagħha biss. L-awtur bħala bniedem, wara kollox, ma jistax ma jitqiesx ħlief bħala individwalista: fl- għażla favur il-Malti f'ambjent ostili, fit-twaqqif ta' għaqda universitarja li kellha tintroduċi l-preżenza tal-Malti fejn għal sekli sħaħ kien imħolli barra, fit- twaqqif ta' dar tal-pubblikazzjoni, u l-bqija. Dawn ix-xejriet tal-bniedem, attiv u estrovert, f'kuntrast sħiħ max-xejriet tal-ħabib tiegħu Briffa, jistgħu jitqiesu bħala l-kawżi bijografiċi tax-xejriet testwali. L-għarfien tal-persuna bħala ċ-ċentru ta' kollox m'hu xejn ħlief għarfien tal-bniedem bħala aġent jew pazjent ta' l-azzjonijiet; jeżisti xi ħadd li jagħmel jew jirċievi xi ħaġa, aktar milli ħaġa fiha nnifisha, li m'hix għajr astrazzjoni. Din l-attitudni personali jew personalizzata, mela, hi l-mod kif Bonnici jersaq lejn il-verżjoni realista ta' l-affarijiet. Kollox hu mifhum skond xi ħadd, u dak ix-xi ħadd inissel in-nisġa kollha. Minn taħlita ta' osservazzjoni ta' fatti, doża qawwija ta' kontenut emottiv u interpretazzjoni personali ta' kollox tissawwar il-formula tan-narrattiva ta' Bonnici, li daqskemm hu realista fis-sens l-iżjed komuni tal-kelma, huwa wkoll parteċipant f'sensibilitajiet letterarji wisq usa'. Movimenti oħrajn jistgħu jispjegaw x'inhu l-qofol ta' l-identità letterarja ta' Bonnici, qofol li hu seta' jiskoprih sewwasew billi, minkejja l-professjoni tiegħu, għaraf liema kurrenti Ewropej kienu magħrufa fl-oqsma l-oħra ta' l-istudju fl-Università ta' żmienu. Xejriet dekadentisti Fid-dell tan-Naturaliżmu mxerred mal-kontinent,imwebbel mix-xejrietrealistiċi li hu miżgħud bihom ir-Romantiċiżmu, tnissel il-Veriżmu, attitudni partikulari lejn ir-realtà mifhuma bħala oġġett li għandu jingħaraf u jitfisser. Fl-aħħar deċennji tas-seklu dsatax il-Veriżmu rawwem bosta xejriet differenti fi ħdan il- kategorija ta' ispirazzjoni u stil li b'kelma wiesgħa u vaga ħafna huma magħrufa bħala r-Realiżmu. Lil dan il-wirt kumpless u mimli differenzi sottili u sostanzjali, id-Dekadentiżmu tah xeħta poetika mimlija tqanqil u sentimenti qawwija. Telgħu fil-wiċċ aktar minn qabel l-ansjetajiet ta' l-individwu malinkoniku u mħasseb, il-bniedem imweġġa' mill-fatt stess li jeżisti. Huwa mweġġa' fuq kollox mill-ħila tiegħu stess li jintebaħ li hemm differenza kbira bejn kif inhi l-eżistenza fiha nnifisha u kif din l-eżistenza sseħħ fil-ħajja personali tiegħu stess; hemm konfront bejn x'jixtieq u xi jsib. Minħabba f'hekk, jew aħjar biex dan kollu jkun imfisser sewwa, il-lingwa bdiet titbiddel dejjem iżjed fi strument mużikali li bil-ħoss tal-kelma jrodd it-tenerezza mnikkta ta' qalb muġugħa jew delikata f'kull qagħda. Il-kitba dekadentista tissokta trattab l-irtubija romantika, u tisħaq fuq il-bniedem magħluq fih innifsu huwa u jħares 'il barra mingħajr ma jirnexxilu jifhem. Dawn huma Ikoll xejriet tal-qagħda storika-kulturali Ewropea,u l-aktar Taljana u Franċiża, li għallinqas fil-ħsieb ta' għadd ta' letterati Maltin setgħet titqabbel mal-qagħda kulturali f'Malta. Għal Bonnici din hi żgur interpretazzjoni li tipprovdilu l-ġustifikazzjonijiet li kien jeħtieġ biex jikteb it-tip ta' narrattiva li kiteb, kemm bħala għażla tematika u kemm bħala orjentament stilistiku. Bonnici tabib imħasseb bit-tiġrib ta' l-oħrajn, fuq naħa, u Bonnici awtur żagħżugħ li ried jiskopri s-setgħat espressivi minsija tal-Malti: dawn iż-żewġ aspetti jistgħu jaħdmu flimkien l-aħjar f'kuntest dekadentista. Id-Dekadentiżmu jemmen fis-supremazija ta' l-emozzjonijiet, u waqt li jħares lejn id-dinja tar-raħlin u tan-nies batuti, aktar jislet ir-riflessjoni dwar il-qagħda misterjuża u paradossali tar-ruħ. Huwa realiżmu psikoloġiku u spiritwali li lit-tbatija ta' l-individwu jaraha bħala l-eżempju ewlieni tan-niket uman kollu, waqt li lill-inġustizzji soċjali jbiddilhom f'turija tal-qawwa tax- xorti fuq il-bniedem privat, hu wkoll membru sħiħ ta' komunità soċjali iżda milqut bħala persuna. Ir-rikostruzzjoni stilistika li jrid jagħmel Bonnici, bħal kittieba Maltin oħrajn (u dejjem fid-dawl ta' moviment Ewropew), hi għalhekk parti mill-programm letterarju 'Malti' ta' l-epoka daqskemm xhieda ta' estetika differenti; il-kitba tiegħu hi karatteristika tal-kitba lokali tas-snin għoxrin u tletin daqskemm hi wkoll espressjoni personali ħafna. Bonnici jrid jasal għal Malti klassiku, mirqum fis-sensi kollha, u bħad-dekadentisti jfisser id-delikatezza tas-sentimenti bi ħlewwa verbali. L-esaġerazzjoni tiegħu, bħal ta' diversi kittieba oħrajn qablu u warajh, tiftiehem skond dan l-isforz; id-Dekadentiżmu jwassal għal dan, waqt li l-qagħda lingwistika stess ta' Malta fi żmienu kellha twassal biex ir-riċerkatezza tal- kelma ssir skop fiha nnifisha. F'dawn il-prinċipji hemm il-valur u l-limitu ta' kitba ta' din ix-xeħta. F'din il-viżjoni tal-ħajja, riflessa fl-għażla tematika daqskemm fit-tħaddim tal-kelma, jitilgħu fil-wiċċ ix-xejriet imnikkta u koroh ta' l-eżistenza. Hawn jidħol ukoll il-Krepuskolariżmu, moviment imfisser b'terminu li jmur lura għallinqas sa l-1911 u huwa marbut ma' G. A. Borgese. L-għeja tal-ħajja, il-qtigħ ta' qalb, il-qawwa ta' sentimenti li jaħlu lill-bniedem u jirrenduh kważi sempliċi u dejjem vittma, il-meditazzjoni fuq kull xorta ta' tbatija: dawn u xejrietoħrajn huma parti mill-qafas kumpless ta' l-epokali tippreżenta sfumaturi differenti deħlin f'xulxin fid-dell ta' l-estetika tas-seklu dsatax. Jekk tista' tinstab ''soċjoloġija' f'Bonnici, din hi dik li tqiegħed lill-individwu msawwat f'ambjent fejn anki t-tibdil tas-sistemi ma jifdihx. Il-problemi li hu jittratta l-aktar għandhom l-għeruq fil-fond ta' qagħda umana dejjiema u m'humiex aspetti ta' realtà soċjali li tista' titbiddel. Fil-keffa l-oħra tal-miżien hemm ix-xjenza; it-tabib, li jixtieq, huwa wkoll il-bniedem, li jaf — u jaf li x-xjenza medika hi limitata. L-awtur huwa qabelxejn tabib, bħall-poeta ħabib tiegħu. Id-Dekadentiżmu ta' Bonnici, daqskemm ta' Briffa, jitlob stħarriġ għalih, waqt li hawn ikun biżżejjed li jissemma l-ambjent sentimentali u passjonali li l-awtur irid joħloq biex il-persunaġġi tiegħu jgħixu dejjem fih. L-intensità m'hix ta' waqt jew ieħor, iżda kontinwa. Ir-'realiżmu' tiegħu għandu l-ambitu ta' dawn il-movimenti u jdur fi ħdanhom; huwa kollox ma' kollox ir-realiżmu partikulari ta' kuxjenza mweġġgħa li trid trattab l-iebes u tispiċċa biex titfisser fi rtubija verbali. L-istilizzar, il-gost tal-malinkonija, it-telqa emottiva, il-fehma li kollox iseħħ skond id-destin: dawn u xejriet oħrajn jorbtu flimkien, bħal fi Briffa, lil Bonnici tabib u lil Bonnici kittieb li qiegħed jieħu sehem fis- sensibilità ta' żmienu u li huwa ried japplikaha għall-qagħda lingwistika- letterarja Maltija. Ix-xogħlijiet tiegħu jindikaw il-preżenza ta' gost li beda dieħel fil-letteratura Maltija meta l-malinkonija romantika mxerrda ma'