jSSUR DWARD kien xjieħ igħallem l-iskola; nofs l-irġiel tal-belt fejn kien joqgħod kienu tħarrġu u tgħallmu jaq- raw ui jiktbu taħtu u warajhom laħqu wliedhom u wlied uliedhom, u s-Surmast bis-sabar u bil-ħerqa, sena wara l-oħra, baqa' dejjem igħallem it-tfal, jagħtihom id-dawl, iwis- sihom għall-ġid u jiftħilhom moħhom. Hu kellu xetħita kbira biex igħallem bla ma jdejjaq it-ifal, kien jaf ifisser b'fieffa kbira dawk id-diffikultajiet li t-tfal dejjem jeħlu fihom; kultant kien jinqeda bil-bastun biex ibażża' lit-tfal iżda qatt ma ħtieġlu jġegħelhom jitgħallmu bis-swat. L-is- kulari kient joqogħdulu ġwejdin u attenti għax is-Surmast kien jaf imurilhom, fil-klassi tiegħu ma kontx issib dik il- ħemda u dak is-skiet imqanqlin mill-biża' u d-dwejjaq qisek dħalt f'xi ħabs, iżda l-klassi tas-sur Dward kienet dejjem hienja u kuntenta, it-tfal dejjem wiċċhom għad-dawl u fuq ruħhom u s-Surimast qatt ma jkun imqit jew imgħaddab, hu kien jaf iżomm iebes fejn jelitieġ, iżda ma kienx igħakkas bia raj, hu aktar kien irid li t-tfal jilhmuh milli jmelluh u għaldaqshekk daqqa jgħidilhom xi ħlieqa, xi drabi jofiloq xi ċajta u ġew waqtiet jaqralhom xi ħrafa. Hekk il-ħin kien igħaddi bla tbatija u t-tfal ma joħorġux mill-iskola għajjenin u midbilin, Is-sur Dward jew is-Surmast kif kienu jafuh in-nies kollha tal-belt tiegħu, kien bniedem li jaqdi dmirijietu bir- reqqa U bil-qalb, hu kien imħarreġ sewwa fis-sengħa tat- taglħilim imma kien iħabrek biex ma jibqax lura, kien dlonk ifittex li jkun jaf fuq il-progress fit tagħlim Ħalli jkun jista' afijar iħarreġ lill-iskulari; kien jinqala' fil-friegħi tal-għerf li jinfitiġulu biex iħarreġ sewwa l-iskulari tiegħu. Is-Surmast kien jaqdi d-dmir tiegħu bil-qalb u bil-ħrara kollha, iżda l-aktar li kien igħallem bil-qalb kien il-'God save the King'. Hu kien jiddiletta bil-kant u kien iħobb igħallmu lit-tfal, It- tagħilim tal-kant fl-iskola kien imħolli fi fisieb is-Sur Dwardu hu ma kien irid lil-Ħadd jirdaħallu; tliet darbiet fil-ġimgħa, wara nofs in-nhar, kien jiġbor it-tfal u joqgħod ifihemhom fuq noti akuti u baxxi, gorgeġġjar u timbru u armonija u fl-aħħar dejjem jispiċċa bil-kant tal-'God save the King. Danġ l-innu kien il-għaxqa ta' qalb is-Surmast, kien igħallmu bil-ħirara kollha u kien jotila jisma' t-tfal ikantawh $ġ Il-Malti għax f'dak l-innu s-Sur Dward kien jara l-qawwa, is-setgħa u l-kobor tal-Karuna Ingliża u l-ġibda, l-imħabba u l-qima lejn dik il-Kuruna. ta' miljuni ta' nies ta' kull lewn, ta' kull ġens, ta' kull fehma mxerrdin ma' l-erbat irjieħ tad-dinja magħ- qudin flimkien f'imperu tal-għaġeb li bħalu d-dinja qatt ma rat. Meta jisma l-'God suve the King' is-Surmast kien iħoss f'qalbu bħal tiertir ta' ferħ u ta' hena, u kien iħoss ruħu kburi li jagħmel sehem mix-xirka ħielsa u tal-ġieh, immexxija mill-Kuruna Ingiiża, u dak il-ferħ u dik il-ħena li kien. iġarrab hu, kien jara kif jagħmel biex jħeġġiġhom fi qlub l-iskulari. Hu kien ifissrilhom ir-rabta ta' mħabba li jmissha tgħaqqad ir-Re u n-nies tiegħu, kien. ifihemhom fuq if fedeltà sinċiera tas-sudditi kif wkoll fuq il-protezzjoni siewja tas-Suvran u kien tgħallimhom kif kulħadd kellu d- dmir li jweġġah u jqinn il-bniedem li s-Sema għoġbu jqiegħ- ed bħala kap ewlieni biex imexxi til-kulliadd fit-triq tas- sewwa u. tas-sliem. Is-Surmast kien jiftaħar li hu qaddej fidil tas-Sultan, kien iħoss ġieħ li jaħidem għall-Kuruna, fil-klassi tiċgħu kellu mdendlin bosta xbihat tal-Familja Rjali, kien iħobb jirrakkonta lill-iskulari bċejjeċ mill-ħajjiet tas-slaten Ingliżi, għal isem ir-Re Ġorġ kien dejjem ineħħi l-kappell u nhar ta' Ħadd kien jisma' l-Quddiesa Kantata biex fl-aħħar iqum wieqaf u fuq ruħu jkanta mal-Qassisin 'Domine salvum faċ Regem Nostrum Georginm' — Il-ġibda li s-Surmast kellu għas-Sultan kienet tassew mill-qalb u mixgħulha bil-ħirara hekk li saħansitra t-tifla waħt- denija li kellu semmieha Ġorġa bħar-Re tagħna. Fil-belt kulħadd kien jaf lis-Surmast, in-nies kollha kienu jsellmulu, bosta kienu jfittxuh biex jiktbilhom xi ittra bl-In- gliż, jagħmlilhom xi applikazzjoni jew jiktbilhom xi rċevuta; hu kien ħabib ma' kulħadd, kien imdaħħal fil-każini, fil- Kumitat tal-Festa, f'dak tas-Soċjetà ta' San Viċenz di Pawla u f'kull għaqda jew xirka li kienu mwaqqfin fil-belt. il-kbar kienu jistmaw lis-Surmast għax jiftakru fit-tagħlim tiegħu u ż-żgħar kienu jħobbuh bħala imgħallem tagħhom; ħafna mill-iskulari tiegħu kienu siefru, iżda lilu qatt ma nsewh u ta' sikwit jaħisbu fih, u jiktbulu u billi jafu l-ġibda ta' qalbu, kienu dlonk jibagħtulu kartolini jew ritratti tar-Re u tal- Prinċpijiet. Il-Malti ġġ Issa wara erbgħin sena servizz is-Surmast kien wasal biex jistrieħ u joħroġ bil-pjazza u għax tgħid l kienet taqbdu għafsa ta' qalb mhux gliax kien wasal biex iħalli lill-isku- lari daqskemm għax ma kienx se jibqa' iżjed igħallem lit- tfal ikantaw il-'God save the King.' Madankollu bdiet il-gwerra li ħarbtet kollox u xerrdet il kulħadd: ħafna mit-tfal ħarġu mill-belt u marru mal-familji tagħhom joqogħdu f'postijiet aktar imbegħdin mill-port u fliskola qajla baqgħu jinorru erba' tużżani tfal sofor, għajjenin, imnikktin, li wara lejl fix-xelter ma kien ikollhom fiajra jagħmlu xejn. Is-Surmast ma warrabx mill-belt u baqa' jmur kuljum l-iskola u aktar ma l-għadu kien juri - qilla fiarxa, aktar huwa kien ifieġġeġ qalb it-tfal fl-imħabba lejn ir-Re u kuljum fil-għodu u wara nofs in-nhar, qabel u wara l-lezzjonijiet, is-Surmast kien jiġbor it-tfal biex ilkoll ilimkien ikantaw il-'Qod save the King'. Għodwa waħda wara lejl ta' biża' li ma jintesa qatt, is- Surmast nieta mar l-iskola sabha nofsha mġarrfa mill-balal tal-għadu, ħass għafsa ta' qalb u telgħetlu għoqla għal dik il-ħerba, f'daqqa waħda ġewh quddiem għajnejh it-tfal kollha li kien għallem f'dik l-iskola u t-tifkiriet tal-ġrajja ti ma' tul l-erbgħin sena ta' tagħlim għaddew minn għalih; dik il-fierba u dik il-ħsara sewdulu qalbu, waqqgħuh f'ri- ket kbir, u. qabbżulu d-dmugħ minn għajnejh, Il-għadu wera snienu bi ħruxija li ma bħalha, għal bosta xhur ma taniex nifs, kien jaħbat għalina bin-nhar u bil- lejl, qatel ħafna nies, darab wisq olirajn, ġarraf bosta djar, għamel fisarat li ma jitwemmnux. Malta għaddiet il-kal- varju: għal tliet snin kienet assedjata, tu l-Maltin ġarrbu tbatija u għaks tal-biża', iżda wara d-dlam tan-niket jiġi d- dawl ta' ferħ: fl-aħifiar il-għadu donnu qata' qalbu li jrażżan il-Maltin u tahom xi ftit tan-nifs, ma baqax qisu mekkuk ġej u sejjer jixliet bombi u jiżra' qirda. In-nies strieħu u ħadu r-ruħ, ma baqgħux jorqdu għall-kenn tal-blat, l-ikel żdied u l-ħajja tjiebet, Madankollu għall bidu tas-sajf ġriet ix-xniegħa li r-Re Ġorġ kellu jiġi Malta biex juri kemm kienet għal qalbu l-imġiba tal-Maltin u biex ifarraġhom għall-ħerba u għan- niket li kienu waqgħu fuqhom. Għall-ewwel ħadd ma ried 56 il-Malti jemmen, kulħadd raha ħaġa kbira dik li fl-eqqel ta' gwerra fiarxa bl-art, bil-baħar u bl-ajru, ir-Re tagħna, il-bniedein ewlieni tas-saltna, il-qofol li jgħaqqad flimkien il-ġnus ta' l-Imperu, kien sejjer jittarraf f'tiġrif hekk kbir li jiġi jżur Malta, il-gżira quddemija talit imnieħer il-għadu, Is-Surmast ħass ferħ kbir għal dik l-aħbar, huwa li minn qaddisu kellu qima kbira għall persttna tas- Suvran, tiejja ruħu biex jilqa' bil-ġieh kollu r-Re tagħna u għamel fehma li ma jibqax lura biex juri l-jirara u l-ġibda ta' qalbu. Imbagħad sebali jum il-Ħadd u n-nies nġabru bħan- nemel fuq is-swar u ma' dwar ix-xatt biex jaraw ir-Re Ġorġ dieħel f'Malta: uċuh henjin, għajnejn jilmaw, qlub iferiru; kull fejn iħares wieħed ma kienx jilmaħ ħlief ferfi u hena fuq dawk il-ħlejjaq; kulħadd nesa l-bombi li jwerwru, il- ħbit aħrax mill-ajru, il-ljieli qalila bla rqad, il-għaks li jbikki, il-ħsara u l-mewt li għadda minnhom; f'dik il-għodwa fil-Gżira tagħna għall-kull niket u saitan kull sliem, Ma' tlugħ ix-xemx, l-'Aurora'', il-biċċa tal-gwerra li wass- let ir-Re Gorġ, feġġet dieħila fomm il-Port il-Kbir, imħarsa minn sitt bċejjeċ tal-gwerra oħra iżgħar minnha, tlieta kull naħa, dehret dieħla Ħatifa u sħiħa, dehra ta' qawwa, għelin ta' setgħa, xhieda tal-ħakma Ingliża fuq il-baliar. Fuq il-bridge ta' l-Aurora, wieqaf walidu, ir-Re Ġorġ, liebes ta' Ammirali bl-uniformi bajda taqta' fuq l-ikħal tal- baftar u n-nir tas-sema, fuq ruħu, b'idu l-ħin kollu fuq ġbinu, kien isellem lil Malta u lill-Maltin. Id-dehra tar-Re qanqlet tferfira ta' hena fi qlub in-nies kollha li kien hemm miġbura; kulliadd infexx f'għajjat ta' ferħ; kbar u żgħar bdew iċap- ċpu, isellmu, ixejrii: bandieri ti inkatar, Fil-waqt li r-Re kien nieżel id-dwana, fil-belt fejn kien joqgħod is-Sur Dward, kien qam għagħa kbir, għax kienet xterdet l-alibar li r-Re kien se jmur hemm : sar għidut bla tarf, qamet geġwiġija Hi ma blialha, in-nies kollha Ħarġu għalenija jiftiehmu flimkien biex jaraw x'jagħmlu ħalli jil- qgħu r-Re kif jistħoqqlu u juruh il-ħirara ta' qalbhom; nad- dfu t-toroq, żejnu t-twieqi bil-qsari, hemżu trieħi homor mal- gallarijiet u dendlu bandieri Ingliżi u Maltin fit-toroq u dik il-belt nofsa mġarrfa mill-bombi tal-għadu, bit-toroq mimlijin braġ ta' radam u d-djar gozz ħerba, f'dik il-għodwa Ħadet bixra ta' ferħ donnha qamet mid-dalma ta' qellet il-gwerra għad-dawl ta' ġmiel il-hena u s-sliem. Is-Surmast ħass qalbu trid ittir bil-ferħ meta sama' li r- Re Ġorġ kellu jmur iżur il-belt, bilkemm ried jemmen Hi r-Re kien se jimxi fit-toroq li hu kien igħaddi minnhom kul- jum u jmur fl-inħawi fejn hu kien trabba, kiber u sar raġel, stħajjet li b'dik iż-żjara tiegħu r-Re għoġbu joqrob aktar lejn in-nies tal-belt. il-miġja tar-Re kienet għas-Surmast il-qofol ta' ħisjtu u ta' fiidmitu, huwa li dejjem weġġah ir-Re u għallem u ħabrek biex il-qima lejn is Sultan dejiem toktor u tiżdied, issa li kien wasal biex jirtira mis-servizz, dak l-imgħallem. ta' l-iskola iżżaħtajr lil xortih għax fit-tiniem tal-karriera tiegħu kellu jara u jsellem lis-Suvran. Għax dak in-nhar kien l-aħifiir jum tas servizz tas-Sur Dward, il-għada ħu kellu joħroġ bil-pjazza u jinfired mill- iskulari tiegħu. Wara erbgħin sena ta' tagħlim din. il-firda kienet qiegħda tagħtih ġewwa lis-Sur Dward u kien iħoss bħal dieqa tagħsarlu qalbu kull meta jiftakar li issa kien wasal biex jagħti l-aħħar tislima lill-iskulari u jħalli l-iskola wara li kien qatta' l-aħjar ta' ħajtu fiha, imma dak l-aħħar jum ta' l-iskola tiegħu kellu jkun imseddaq miż-żjara tar-Re. B'fieġġa mqanqla mill-Ħrara ta' l-imħabba s-Surmast ħareġ idur dawra mal-belt u ġabar kemm tfal ta' l-iskola sab, ħad- hom fejn dari kienet wieqfa l-iskola, ra kif għamel sabilhom ħafna bandieri żgħar u qassamhomlhom walida kull wieħed, imbagħad ġagħalhom jikkonċertaw il-'God save' biex ikan- tawh għalenija malli jasal ir-Re. Xi erbat Irjus tal-belt tiiajru jqabbdu titla biex meta jasal ir-Re tnewwillu bukkett ward, u billi raw is-Surmast iħabrek hekk bil-ħrara biex iż-żjara tar-Re tirnexxi, itienmu li jagħżlu lil-Ġorġina, it-tifla tas-Sur Dward, tiex tippreżenta l-bukkett lir-Re Ġorġ. Dik il-għażla kienet ta' ġieh kbir għal Ġorġina u għal missierha s-Surmast; dan qisu tala' s-sema bil-ferħ li ġarrab. Mela dik binti l-għażiża kien se jkollha x-xorti li tersaq quddiem ir-Re u tkellmu l Fejn qatt basar b'dan il-ġieh għoli hu li kien iqis lil-persuna tar-Re bħala ħolqien imqaddes. In-nies tal-belt Ħarġu kollha ti ntasbu fit-toroq jistennew ir- Re; kulfiadd kellu wiċċ il-hena, kulħadd kien ferban, kulħadd kien daħkan. L-irġiel libsu ta' nhar ta' Ħadd u n-nisa ddan- dnu mill-atħijar li setgħu, it-tfal kellhom seba' mitt sena biex jaraw is-Sultan. ull min kien hemm kien fuq ix-xwiek jistenna li tfiġġ il-karozza tar Re. F'daqqa 'waħda qamet geġwiġija msieħba ma' għajat ta' ferħ u ċapċip; ħafna nies telqiu jiġru lejn mnejn kien ġej il-għagħa u ftit wara r-Re deher miexi bejn il-Gvernatur u l-Kappillan b'ħafna Rjus kbar, Kmandanti u Kapijiet warajh. In-nies tgħaxxqu għad-dehra tas-Suvran, ħassew bħal ħlew- wa ta' qalb u minnufih donnhom tqanqlu b'fawra ta' hena; għall-ewwel meta raw ir-Re għaddej minn ġo nofshom bħal tbikkmu, imbagħad qabadhom bħal ferħ ta' ġenn u nfexxew ifaħħru lir-Re jgħajtu, iċapċpu kemm jifilħu, isellmu, jitfgħu ward, igħollu idejhom, ixejrtt bandieri u mkatar u jagħmlu s-sinjal V. b'subgħajhom. Ir-Re għadda mit-toroq imħarbtin isellem u jitbissem lil kulħadd u dak it-tislim u dik it-tbissima rebħu club in- nies li ħafna minnhom bdew jibku bil-ferħ; dik iż-żjara tar- Re kienet għalihom il-premju tat-tbatijiet kollha li għaddew minnhom u f'dak il-ħin kulħadd nesa kemm bata u Ħass ruħu xxortjat li għex biex jistgħalli dik id-dehra tal-għaġeb. Meta r-Re wasal ħdejn l-iskola s-Surmast Ħass bħal req- qet ir-ruħ, bħal infixel u ma għarafx irażżan il-mewġa ta' ferħ li qanqlitu: minn naħa waħda ma riedx jitlef farka minn dik id dehra tas-Suvran u min-naħa l-oħra kellu ħsiebu fit-tfal li kien ġabar biex ikantaw il-'God save'; imbagħad f'daqqa walida qalb is-Surmast faret bil-hena u għajnejn bdew jilmaw bid-dmugħ ta' faraġ: dak il-ħin bintu Ġorġina, liebsa l-abjad, Ħafifa, irqajoa, sabiħa u mistħija, wiċċ il-ġmiel, demmha Anġlu. tas-sema, resqet quddiem ir-Re għamlitlu riverenza u bi ħlewwa tal-għaġeb, newlitlu bukkett ward abjad u aħmar. Ir-Re bi tbissima li tmiss il-qlub, qabad il-bukkett u qal xi kelmtejn ta' iżżiħajr lil-Gorġina. Dak il-waqt donnha għaddiet fewġa tal-hena minn fuq il-ħelt, in-nies ma felħux iżommu aktar u f'daqqa waħda wrew il-ġibda ta' qalbhom lejn is-Sultan tagħhom; kulħadd intilef f'għajat ta' ferħ; nisa jibku bil-hena, irġiel ixejru idejhom u jċapċpu jew igħollu li uliedhom Ħalli jaraw aħjar ir-Re, tfal jaqbżu, aniepen idoqqu. Is-Surmast, mitluf donnu barra minn sessih bil-ferħ kbir li kien iġarrab, dar fuq it-tfal li kellu miġbura ma' Il-Malti 59 dwaru, għolla idejh u beda jkanta magħhom il-'God save the King'. Qatt dan l-innu Ingliż ma tkanta bi lirara akbar minn dak in-nhar u r-Re deher li ha gost għax wara li spiċċa l-'Qod save'' dar lejn is-Surmast, sellimlu u thissimlu. Dik it-tislima u dik it-tbissima kienu għal qalb is-Surmast bħal balzmu l-aktar fielu, bħala tilas l-aktar ħanin ta' kemm kien għallem lit-tfal il-'God save the King'' ĠużE GALEA