FRIEFET U BAĦRIJIET Fost il-ħafna ħlejjaq li niltaqgħu magħhom fil-Buskett, insibu tipi ta' friefet differenti li jittajru f'dan l- ambjent. B'daqsxejn attenzjoni nistgħu niltaqgħu wkoll mal-baħrijiet, li jkunu reqdin matul il-ġurnata, u nistgħu nsibu wkoll xi xagħat (dud) jew fosdqa ta' dawn id-diversi friefet u baħrijiet. Il-Buskett joffri ambjent tista tgħid uniku fejn insibu daqstant siġar u vegetazzjoni s-sena kollha u għalhekk xi speċi ta' friefet u baħrijiet, kif ukoll ħlejjaq oħra, huma aktar komuni f'dan il-post. Wieħed mill-isbaħ friefet tal- Gżejjer tagħna bla dubju ta' xejn hu l-FARFETT TAZ-Żiju (Mediterranean Brimstone). Il-mara u r-raġel ta' dan il-farfett għandhom kuluri differenti. Filwaqt li l-mara hi ta' lewn isfar ħadrani ċar, ir-raġel hu isfar b'dabra kbira kulur il-larinġ fuq il-ġwienaħ ta' quddiem. Dan il-farfett narawh jittaj- jar għall-bidu tar-rebbiegħa. Ir-raġel jidher jittajjar aktar spiss minħabba li l-friefett nisa jżommu 'l fuq fil-quċċata tas-siġar u jinżlu 'l isfel hekk kif il-jum jisħon sewwa. Il-mara tbid il-bajd bajdani fuq iż-żiju (Buckthorn) bejn Marzu u Ġunju. Dawn ifaqqsu wara xi għaxart ijiem. Ix-xagħat jew dudu hu ħadrani u jiekol mill-weraq taż-żiju. - Weraq taż-Żiju - Il-bajd tal-Farfett taż-Żiju -Ix-xagħat - Il-fosdqa 5-Il-farfett raġel Meta jikber biżżejjed jagħmel fosdqa ħadra moħbija qalb il-weraq u z-zkuk. Il-farfett joħroġ mill-fosdqa wara xi ħmistax-il jum. Jittajjar fuq il-ward tal-għollieq (Brambles) jew tal-liedna (/vv) żgur li nsibu farfett żgħir ikħal. Dan il-farfett ġie osservat għall-ewwel darba fil- Gżejjer tagħna fl-1961 u nsejħulu FARFETT TAL-LIEDNA jew. tal- GHOLLIEQ (Holiv Blue). Anke fil-każ ta' dan il-farfett, il-mara u r-raġel jintgħarfu minn xulxin permezz ta' kuluri differenti fuq il-ġwienaħ. Filwaqt li r-raġel hu ta' lewn ikħal ileqq, minn fuq u lewn il-fidda bajdani b'tikek suwed minn taħt, il-mara hi simili iżda għandha faxxa sewdinija fit-truf tal-ġwienaħ. Dan il-farfett ibid il-bajd tiegħu fuq il-blanzuni tal- liedna, tal-għollieq jew tat-tuffieħ (Apple). Wara ftit ġranet dan il-bajd isir: kemmxejn kaħlani. Ix-xagħat jiekol il-petali ta' dawn il-blanzuni u jinħeba ġewwa fihom. Il-farfett jittaj- jar minn Marzu sa Settembru jew Ottubru u matul dan iż-żmien ibid xi darbtejn jew tliet darbiet. Ta' min isemmi li fil-Buskett in- sibu tip ta' farfett li naqas sewwa fil- Gżejjer tagħna. Dan ma jfissirx li ma niltaqgħux miegħu f'inħawi oħra ta' Malta, imma dan jinsab fi ftit postijiet biss, inkluż il-Buskett. Dan il-farfett nistgħu nsejħulu l-FARFETT TAS- SELQ (Small Copper) għaliex il-pjanta favorita tiegħu biex ibid fuqha hi dik tas-selq (Dock). Dan il-farfett hu l- ewwel li jidher jittajjar fis-sena, xi minn daqqiet jidher ukoll fi ġranet xemxin ta' Jannar. Il-ġwienaħ tiegħu huma ta' lewn ir-ram illustrat, b'tikek suwed u burdura kannella. Hu jbid minn darbtejn sa tliet darbiet fis-sena. Il-bajd jitpoġġa waħda waħda fuq il- pjanta tas-selq. Din hi pjanta li tħobb l-umdità u ħafna drabi tinsab f'qiegħ l-Weraq ta' l-Għollieq 2-Il-bajd li tbid il-baħrija Vapourer 3-Ix-xagħat tal-Vapourer 4-Il-fosdqa 5-Il-farfett raġel G'u mara c xi wied minn fejn jgħaddi l-ilma. Ix- xagħat hu ta' lewn aħdar b'rigi ħomor fuq daharu u matul ġenbejh. Il-fosqda titwaħħal mal-weraq b'ħarira madwarha. Il-baħrijiet jixbħu ħafna lill-friefet, bid-differenza li dawn jittajru ġeneral- ment bil-lejl. Iżda hemm waħda minn dawn li tidher matul il-ġurnata tittajjar bil-ħeffa fuq il-fjuri, speċjalment dawk tal-lantana (Shrub Verbena), tixrob l-ilma ħelu b'ilsien twil waqt li tittajjar wieqfa: hi dik imsejħa l- ĦABBARA. jew BAĦRIJA. TAL- ĦARXAJJA (Humming Bird Hawk Moth ). Din nistgħu narawha s-sena kollha u hi komuni mhux ħazin. Hi għandha l-ġwienaħ ta' quddiem ġriżi jew kanella u ta' wara lewn il-larinġ. GĠisimha hu miksi bis-suf. Il-Baħrija tal-Ħarxajja tbid fuq il-ħarxajja (Cleavers). Ix-xagħat ikun aħdar jew kanella. Il-fosdqa tinstab taħt il-weraq fuq il-ħamrija u l-baħrija toħrog tittaj- jar wara xi xahar. Żewġ baħrijiet oħra ta' l-istess familja, li: nistgħu niltaqgħu magħhom taħt xi lampa fil-Buskett huma l-BAĦRIJA TA' RAS IL-MEWT (Death's Head Hawk Moth) u l- BAĦRIJA TAT-TENGĦUD. Ta' l-ewwel hi l-akbar baħrija li tgħix fil-Gżejjer tagħna. Ix- xagħat tagħha hu kbir sewwa, ta' lewn isfar b'ħafna tikek suwed, b'seba' rigi mxengla vjola ma' kull ġenb u qarn imgħawweg fuq wara. Dan jista' jkun ta' kulur kannella skur ukoll b'marka bajda wara rasu. Il-Baħrija ta' Ras il-Mewt tbid il-bajd tagħha fost l-oħrain fuq il-pjanta tal- patata (Potatoes), l-Istraminjum abjad (Garden Thorn Apple) u l-ġiżimin (Jasmine). Dawn jieħdu xi tletin jum biex jikbru sewwa qabel jagħmlu l-fosdqa taħt il-ħamrija. Nistgħu niltaqgħu mal-Baħrija ta' Ras il-Mewt minn tard f'Mejju sa Awissu u xi kultant anke f'Novembru. Il-BAĦRIJA TAT-TENGĦUD. ukoll kienet aktar komuni xi żmien ilu, iżda minħabba li t-tengħud (Spurge) ħafna drabi jikber mal-ġenb tat-toroq fil- kampanja, dawn saru velenużi u ma baqgħux jikbru fil-kwantita li kienu jikbru qabel minħabba t-traffiku li hawn. Ix-xagħat li jiekol minn din il- pjanta hu wieħed mill-isbaħ li għandna: bil-kuluri aħdar, aħmar, is- wed, abjad, oranġjo, krema u isfar, kollha mħalltin f'disinn sabiħ. Il- baħrija wkoll hi mill-isbaħ u tittajjar minn April sa' Ottubru. Il-fosdqa ssir fil-ħamrija u l-baħrija toħroġ wara xi seba' jew disa' xhur. Is-siġar tal-fraxxnu (As/), ballut (Oak Ju xi oħrajn li jikbru matul il-wied fil-Buskett, ukoll joffru ambjent adat- tat fejn waħda mill-baħrijiet li għandna jibnu xibka ċkejkna tal-ħarir miksija b'ħafna suf kannella. Go dawn wieħed jista' jsib għadd ta' bajd ta' baħrija kurjuża li bl-Ingliż tissejjaħ (Vapourer). Ir-raġel ta' din il-baħrija, li jittajjar f'Ġunju u Lulju, għandu l- ġwienaħ kannella b'marki bojod. Min-naħa l-oħra il-mara m'għandiex ġwienaħ u tibqa' fil-fosdqa mkebba fix-xibka tal-ħarir (Cocoon). Ir-raġel ifittex lill-mara billi jagħraf ir-riħa li l- mara tħalli fl-arja u anke minn distanzi twal din twassal lir-raġel sa ħdejha biex igħammarha. Wara, li l-mara tbid fil-fosdqa stess, tmut hemm. Il-bajd ifaqqas f'April u x-xagħat, għalkemm żgħir, hu wieħed mill-isbaħ. Hu sufi b'għadd ta' trofof suf qishom pniezel fuq daharu u tnejn aktar twal fit-truf. Ix-xagħat jiekol il-weraq taż-żiju (Buckthorn) u tal-għolliq (Brambles) u xi kultant ukoll tal-ħawħ (Peaches) għajnbaqar (P/ums) jew tuffieħ (Ap- 1b- Farfett tal-Liedna- raġel 1c- Farfett tal-Liedna- minn taħt 2a- Farfett tas-Selq minn fuq 2b- Farfett tas-Selq minn taħt. 3 - Il-Werqa 4 — Il-Ħabbara jew il-Baħrija tal-Harxajja 5 — Baħrija tal-Luq 6 — Baħrija tal-Lanġas 7 Baħrija ta' Ras il-Mewt. 8 - Baħrija tat-Tengħud. Meta jikber biżżejjed jitla' maz- zkuk tas-siġar u jagħmel xibka tal-ħarir u suf u jinbidel f'fosdqa. Ftit huma dawk li jafu b'baħrija li m'hix komuni ħafna u li nsibuha viċin is-siġar tal-luq (Pop/ar). Din il- Baħrija kbira, li nistgħu nsejjħula BAĦRIJA TAL-LUQ (fied Underwing) għandha ġwenħajha ta' quddiem lewn griż li waqt li tkun tistrieħ moħbija fuq xi zokk igħattu par oħra ħomor b'marki suwed. Xejn ma hu faċili li tara x-xagħat ta' din il-Baħrija tal-Luq, għax hu ta' lewn iz-zkuk tas-siġar u meta jħoss il-periklu jingħafas aktar maz-zokk u b'hekk jinħeba aktar aħjar. Dan jiekol mill-weraq tal-luq. Il-fosdqa jagħmilha taħt xibka tal-ħarir fix-xquq tal-qoxra taz-zokk tas-siġra jew qalb il-weraq. Il-bajd ifaqqsu għal April jew Mejju meta l-weraq ġodda tal-luq jibdew jinbtu. Ma' l-aħħar ġimgħa ta' Ġunju jagħmel il-fosdqa u xi tletin jum wara toħroġ il-baħrija, li tibda tittajjar sa Settembru. Il-kwantità ta' liedna li tikber fil- Buskett hi r-raġuni l-għala l-BAĦRIJA TAL-BALLUT (Oak Eggar) tinstab biss fil-Buskett u l-inħawi ta' madwar. Din il-Baħrija, għalkemm imsejħa 'Tal-Ballut', m'għandha x'taqsam xejn mas-siġar tal-ballut (Oak). Il- Baħrija tal-Ballut tbid il-bajd kannella tagħha fuq il-weraq u zkuk tal-liedna u dawn wara xi tnax il-ġurnata jfaqqsu. Ix-xagħat jiekol il-weraq tal-liedna. Ix- xagħat li hu sufi, kannella, jaqa' mill- ewwel fl-art meta jħoss il-periklu, fejn jitkebbeb tond. Huwa jiekol tul ix- xitwa u għar-rebbiegħa jagħmel fosdqa, mkebba ġewwa qoxra iebsa magħmula mill-ħarir u s-suf tiegħu. Il- Baħrija tittajjar bejn Awissu u Settembru. Il-Baħrija tal-Ballut raġel għandu par anteni kbar qishom imxat li jgħinuh biex isib il-mara. B'dawn l- antenni r-raġel jista' jsib il-mara minn mili bogħod meta jaqbad ir-riħa li l- mara tarmi maż-żiffa. Bidwi darba qalli li: fil-Buskett hemm baħrija li huma jsejħulha l- WERQA (Lappet). Din il-baħrija hi mill-aktar kurjuża li wieħed jista' jiltaqa' magħha fil-Buskett. Fil-fatt meta tkun tistrieħ bil-ġwienaħ magħluqin din il-baħrija tixbaħ lill- werqa niexfa tal-ballut. Nistgħu niltaqgħu mal-Werqa. tittajjar bejn Mejju u Ottubru u matul dan iż-żmien hi tbid darbtejn. Il-mara tbid numru kbir ta' bajd kaħlani fuq l-għajnbaqar (Plums) u t-tuffieħ (App/e), għalhekk xi kultant tagħmel il-ħsara. Il-bajd ifaqqas wara xi ħmistax-il jum. Ix- xagħat hu ferm diffiċli biex tarah għax ikun qisu biċċa miz-zokk. Meta din tasal biex tagħmel il-fosdqa, din tagħmilha mgeżwra f'ħarir griż skur qalb il-weraq. Baħrija oħra li wkoll sfortunatment tagħmel il-ħsara lis-siġar tal-frott hi l- BAĦRIJA TAL-LANĠAS (Leopard Motb). F'din l-ispeċi, il-mara hi ħafna ikbar mir-raġel u għandha l-ġwienaħ bajdanin kważi trasparenti b'ħafna tikek suwed. Il-bajd safrani tagħha tpoġġihom fix-xquq taz-zkuk tas-siġar tal-frott bħal tan-naspli, lanġas, tuffieħ u rummien. Malli x-xagħat ifaqqas jibda jħaffer fiz-zkuk u l-friegħi u jiekol l-artab taz-zokk u jarmi l-iebes. Ix-xagħat idum ix-xhur fiz-zokk u xi daqqiet idum anki xi sentejn qabel ma jagħmel il-fosdqa fl-istess zokk. Il- baħrija tittajjar minn Mejju sa Awissu. Għalkemm semmejna għadd ġmielu ta' friefet u baħrijiet li nistgħu niltaqgħu magħhom. fil-Buskett hemm għadd kbir mhux ħażin ta' oħrajn li jidhru f'dan il-post. Fl-aħħar mill-aħħar ta' min igħid li jekk aħna mmorru l-Buskett jew xi post ieħor fil- Gżejjer tagħna biex nosservaw dawn il-ħlejjaq m'għandniex: għalfejn naqbudhom jew noqtluhom. Jekk hemm bżonn narawhom aktar mill- qrib biex nitgħallmu l-ħajja tagħhom għandna nkunu żguri li aħna kapaċi nżommuhom fi stat tajjeb u mhux in- ħalluhom imutu b'nuqqas ta' attenz- joni. Osservazzjonijiet u studju li jsiru fl-ambjent naturali huma aktar ta' ġid kemm għalina kif ukoll aktar u aktar għall-ħlejjaq li nkunu qed nistudjaw u napprezzaw.