Dawl Ġdid fuq l-Ewwel Pubblikazzjoni tal-Katekiżmu Kattoliku bl-Ilsien Malti: Taġhlim Nisrani (1752) ta' Franġisku Wzzinu' B ħala persuna affaxxinata mill-kotba u li qbadt l-istorja tal-ktieb bħala linja ewlenija tar-riċerka tiegħi, it-traduzzjoni tal-katekiżmu ta' Franġisku Wzzinu dejjem interessatni mill-qrib. Ili snin niġbor materjal dwaru, iżda kif jiġri ta' spiss lil bosta, qatt ma' sibt iż-żmien li naħdem fuqu. Meta saritli l-istedina sabiex nagħmel taħdita dwaru rajt li kien wasal il-waqt li jien ukoll — bħal oħrajn qabli — naqsam xi tagħrif ġdid dwar dan il-ktieb sabiex issir aktar magħrufa l-importanza tiegħu. Għal din l-opportunità nirringrazzja lill-Akkademja tal-Malti li b'doża qawwija ta' demm żagħżugħ qed taħdem b'ħeġġa favur l-akbar wirt li ħallewlna missirijietna. Jiena nikkunsidra t-traduzzjoni ta' Wzzinu bħala fost l-aktar kotba influwenti — u għaldaqstant importanti — li qatt ġew stampati b'relazzjoni ma' Malta. Huwa naturali li ktieb jiġi evalwat fuq il-bażi tal-kontenut tiegħu. F'dan il-każ m'għandniex pubblikazzjoni b'xi kontenut spettakolari — altru minn hekk — il- kontenut huwa l-aktar wieħed ortodoss u konvenzjonali possibbli: il-katekiżmu Kattoliku tal-Kardinal Bellarmino 2 Żgur li maqanqalx ideat ġodda jew ikkritika l-kuntest reliġjuż, soċjali, jew politiku ta' żmienu. L-importanza tal-kontenut, iżda, toħrog mill-fatt li dan kien l-ewwel ktieb stampat bil-Malti. Dan il-fatt jagħti lill-ktieb importanza ewlenija fejn tidhol l-istorja lingwistika. Is-sinifikat tal-ktieb, iżda, imur iżjed 'il bogħod minn hekk. Dak li jagħmel ktieb importanti ma jiddependix biss mill-kontenut tiegħu iżda— forsi aktar minn hekk —kemm dak il-ktieb ikun ħalla effett —kien x'kien dak l-effett —fuq l-udjenza ta' żmienu u fuq il-ġenerazzjonijiet ta' wara. Dan l-aspett tal-ktieb jirrikjedi ferm iżjed milli li wieħed jillimita ruħu għall-istudju tal-kontenut. Bosta drabi huwa wkoll diffiċli li dak li jkun jasal għalih: hemm diversi pubblikazzjonijiet b'kontenut ta' importanza kbira marbuta ma' gżiritna, iżda x'nafu dwar kemm kienu mxerrda dawn il-kotba, f'idejn min kienu jaslu, kemm saru edizzjonijiet u kemm kienet it- tiraturatagħhom7 X'nafu dwar l-effettli dawn il-kotba ħallew fuq il-perċezzjonijiet u l-iżvilupp intellettwali tan-nies ta' żmienhom' F'dan il-kuntest nikkwota dak li jgħid Robert Darnton, wieħed mill-istoriċi moderni ewlenin tal-ktieb: L-istoriċi moderni tal-ktieb għamlu s-suġġett wieħed mit-temi studjati mill- moviment magħruf bħala Annales li kkonċentra fuq l-istorja soċjo-ekonomika. Huma ppruvaw jiskopru t-tendenzi ġenerali tal-produzzjoni u tat-tixrid tal-ktieb fuq medda twila ta' żmien … kotba rari u edizzjonijiet lussużi ma kellhom ebda interess għal dawn l-istoriċi. Huma kkonċentraw fuq il-kotba l-iżjed aċċessibbli għaliex riedu jiskopru l-esperjenza letterarja tal-qarrejja komuni $ Huwa appuntu f'dan il-kuntest li x-xogħol ta' Wzzinu jikseb sinifikat partikulari. tal-katekiżmu ħalliet fuq il-ġenerazzjonijiet kollha tal-Maltin f'dawn il-mitejn u ħamsin sena mill-ewwel edizzjoni tagħha. Impatt reliġjuż, lingwistiku, iżda fuq kollox wieħed li ċertament ikkontribwixxa għal ċerta omoġenjità u konformiżmu fil-mentalità Maltija. Bħal f'pajjiżi oħra, l-enfasi fuq it-tagħlim tad-duttrina wara l-Konċilju ta' Trentu ma kienx biss isaħħaħ il-konformità Kattolika, iżda kien ukoll ta' benefiċċju għall-Istat dejjem aktar b'saħħtu u ċentralizzat. Fi kliem l-istoriku Paul Grendler, il-Klassijiet tad-duttrina kienu magħrufa li jħallu dan l-effett, peress illi 'poplu mgħallem sewwa d-duttrina Kristjana huwa poplu kwiet, ubbidjenti, ġust, u difensur konsistenti ta' pajjiżu ' Tista' tgħid li kull Malti u Maltija min-nofs is-seklu tmintax sa prattikament żmienna ġie wiċċ imb'wiċċ mat-traduzzjoni ta' Wzzinu, jew billi qraha huwa stess jew— aktar spiss — b'mod orali waqt il-lezzjonijiet tal-katekiżmu. Filwaqt li żgur miniex kompetenti sabiex nagħmel analiżi ta' l-impatt strettament lingwistiku tal- katekiżmu,m'hemmx dubju li dan ħalla effett qawwi fuq l-iżvolġiment ta' l-użu ta' l-ilsien Malti l-aktar fejn jidħol it-talb. Għadni niftakar bħala tifel nipprova nifhem eżattament it-tifsira ta' ċertu kliem stramb bħal 'batal', 'regħextek', 'weġġaħ' u 'nitniehdu' aħna u nirrepetuhom waqt il-lezzjonijiet tal-Mużew. Kien biss ħafna snin wara li skoprejt li altru minn kelmiet strambi, dawn huma ġawhar salvati biss fl-ilsien tagħna minħabba li ġew użati minn Wzzinu fl-1752. NOVEMBRU 2007 Tagħrif bijografiku dwar Wzzinu Bħal fil-każ ta' bosta Maltin oħra li taw kontribut anki sostanzjali għall-iżvilupp ta' l-identità nazzjonali Maltija b'modi diversi, il-bijografija ta' Wzzinu għad trid tinkiteb. L-aktar tagħrif iddettaljat dwar ħajtu jidher li kien dak pubblikat mill-mibki Ġuzċ Cassar Pullicino fl-19625 Ma' dan it-tagħrif sa nżid xi ieħor li s'issa ma ġiex ippubblikat. Franġisku Wzzinu kien mgħammed fl-Isla f'Diċembru ta' l-1708.5 Nafu żgur li kien għadu ħaj sa l-1773 peress li f'dik is-sena huwa ħallas għall-istampar ta' ktieb devozzjonali. Sa minn kmieni Wzzinu ddistingwa ruħu bħala qassis impenjat fit-twassil tal-fidi permezz ta' Kitbiet kif ukoll tal-predikazzjoni. Il-ħeġġa tiegħu li- jwassal it-tagħlim reliġjuż lill-poplu fi lsienu dehret sa mill-1730 meta kiteb kurunella bil-Malti ddedikata lil San Mikiel Arkanġlu. Kurunella oħra f'ġieħ Sant'Anna ġiet miktuba minnu fl-1741 Kważi immedjatament mat-twaqqif ta' l-istamperija f'Malta f'Ġunju 1756 Wzzinu beda jutilizza din il-faċilità sabiex jistampa xogħlijiet devozzjonali oriġinali kif ukoll oħrajn miktubin minn ħaddieħor. Tabella 1 Xogħlijiet stampati f'Malta minn Wzzinu DATA DESKRIZZJONI ( AWTUR/KLIJENTJ TIRATURA RIMARKI Offerta da Tom 'h Wi F'Wzzinu/ ebda kopja 28.01756. Minbarra xogħlijiet stampati, nafu wkoll b'għadd ta' kitbiet oħra tiegħu manuskritti. Fost dawn wieħed isib diskors li kien għamel dwar ir-rewwixta ppjanata mill-ilsiera fl-1749. Aktar importanti minn dan kien il-manwal tiegħu dwar ir-responsabbiltajiet tal-kurati fil-parroċċi Maltin u Għawdxin. L-intenzjoni ta' dan ix-xogħol kienet li joffri pariri prattiċi u li jiftaħ għajnejn il-kurati mill-abbużi li setgħu jaqgħu fihom fit-tmexxija tal-parroċċa. Huwa xogħol qasir imma prattiku li jixħet dawl prezzjuż fuq il-qagħda tat-tmexxija parrokkjali fil-gżejjer Maltin matul is-seklu tmintax. Il-manwal—li mhux iddatat — jidher li nkiteb qabel l-1756. Fih, fost affarijiet oħra, Wzzinu rrikmanda li kellu jsir it-tagħlim tad-duttrina fil-Hdud u fil-festi, kull nhar ta' Tlieta u Ġimgħa, dejjem fi klassijiet separati għas-subien u l-bniet. Minbarra l-kitba, Wzzinu kien predikatur magħruf ferm u mfittex fil-gżejjer Maltin. Biżżejjed wieħed jgħid li fl-1732 — fl-età ta' 24 sena — huwa kien ġie mqabbad jippriedka matul l-Avvent fil-Knisja Konventwali ta' San Ġwann. Li Malti kien jitqabbad jippriedka f'San Ġwann kienet ħaġa rari u dan seħħ biss peress li l-predikatur barrani li kien mistieden mill-Ordni ma tfaċċax l Fost il- ħafna priedki, xi wħud minnhom bil-Malti, ta' Wzzinu wieħed isib dik Ji saret fl-okkażjoni tat-translazzjoni tal-ġisem ta' San Kalċidonju 12 Deskrizzjoni tajba tal-ħeġġa ta' Wzzinu biex ixerred it-tagħlim Kattoliku saret mill-Isqof Paolo Alpheran de Bussan (1728—57) f'Ottubru 1753 meta dan irrikmanda lil Wzzinu lil Papa sabiex jinħatar kanonku tal-Katidral. Fl-ittra tiegħu lil Benedettu XIV, Alpheran, filwaqt li jfaħħar lil Wzzinu u jiddiskrivih bħala l-konfessur tiegħu, sostna li l-Papa ma kellux jagħti l-kanonikat lil daqsxejn ta' tifel ta' erbatax-il sena, iben l-uditur tal-Gran Mastru Pinto, Fabrizio Grech u li kien diġà ġie rrakomandat lill-Papa biex jingħata l-kanonikat vakanti. $ NOVEMBRU 2007 Katekiżmi oħra f'Malta qabel dak ta' Wzzinu It-teżi ta' Annibale Preca li Mons Dusina kien ippubblika traduzzjoni tal- katekiżmu bil-Malti f'Ruma fl-1570 ilha li xxejnet minn Cassar Pullicino. 4 L-enfasi tal-Knisja, iżda, wara l-Konċilju ta' Trentu (1545-63) fuq l-obbligu tat-tagħlim tad-duttrina fil-parroċċi beda jinħass f'Malta wkoll. Dusina nnifsu saħaq dwar il-ħtieġa ta' dan it-tagħlim — ħtieġa li baqgħet tissemma fis-sinodi li tlaqqgħu fid-djoċesi Maltija.'5 Fl-1680 l-Isqof Molina stqarr li l- katekiżmu kien qed jiġi mgħallem b'mod regolari.'$ Fl-aħħar sinodu li sar fi żmien l-Ordni, dak ta' l-1703, ġie stabbilit li kellu jiġi użat biss il-katekiżmu tal-Kardinal Bellarmino. F'Lulju ta' l-1743 il-Kongregazzjoni tas-Sant' Uffizzju f'Ruma staqsiet lill- inkwiżitur dwar il-qagħda tat-tagħlim tad-duttrina f'Malta. Ir-risposta mibgħuta mill-inkwiżitur tipprovdi informazzjoni fundamentali dwar is-sitwazzjoni — informazzjoni li s'issa qatt ma' kienet magħrufa u ppubblikata. Filwaqt li jaċċenna għad-deċiżjoni ta' l-1703 li jintuża biss il-katekiżmu ta' Bellarmino, l-Inkwiżitur ta' Malta Gualterio Gualtieri (1739-43) stqarr li l-kappillani kienu jgħallmu dan il-katekiżmu bil-Malti sabiex ikun jista' jinftiehem mill-poplu. Gualtieri qal ukoll li bosta kappillani kienu qed jinqdew bi traduzzjoni bil- Malti li tagħha huwa kien qed jibgħat kopja lis-Sant'Uffizzju. Kappillani oħra kienu jittraduċu 'l Bellarmino huma stess. Gualtieri kien ġie mgħarraf ukoll li fi żmien l-Isqof Gaspare Gori Mancini (1722-28) kienet saret traduzzjoni bil-Malti tal-Bellarmino bil-ħsieb li din tkun stampata wara li tiġi approvata mill-Kongregazzjoni tal-Propaganda. Il-mewt ta' l-Isqof Mancini, fl-1728 iżda, ġabet dan il-pjan fix-xejn. L-inkwiżitur isemmi wkoll kotba barranin għat-tagħlim tal-katekiżmu li kienu jintużaw lokalment. Ir-referenza ta' Gualtieri għal żewġ verżjonijiet tal-katekiżmu bil-Malti qabel dik ta' Wzzinu hija tassew interessanti u tqanqal għadd ta' mistoqsijiet. X'sar minnhom iz-żewg traduzzjonijiet F'riċerka li għamilt fl-arkivju tas- Sant'Uffizzju f'Ruma ma ltqajtx mal-kopja li bagħat Gualtieri fl-1743. It- traduzzjoni li saret fi żmien Gori Mancini għadha teżisti, forsi midfuna fl-arkivju tal-Propaganda tal-Fidi7 Il-fatt li kienu jeżistu dawn il-katekiżmi manuskritti bil-Malti qabel l-1752 jagħti dimensjoni ġdida lix-xogħol ta'Wzzinu. Dan ta' l-aħħar kemm kien influwenzat minn dawn it-traduzzjonijiet ta' qablu/ U fil-każ tad-traduzzjoni ta' żmien l-Isqof Gori Mancini, Wzzinu kien involut fiha7: Kemm hi differenti il-verżjoni pubblikata fl-1752 minn dik li nkitbet madwar ħamsa u għoxrin sena qabel7 Hija biss aktar riċerka, u idealment is-sejba ta' dawn il-katekiżmi manuskritti Maltin li jistgħu jwieġbu dawn il-mistoqsijiet. Matul l-istess żmien kienu qed isiru katekiżmi oħra li għalkemm mhux bil- Malti għandhom l-importanza tagħhom. L-Ordni ta' San Ġwann kien jippubblika edizzjonijiet tal-katekiżmu sabiex jintużaw għat-tagħlim tas-sudditi tiegħu, inklużi l-ħabsin u l-buonavoglie fuq il-galeri. 7: Dan l-aħħar jiena ppubblikajt tagħrif dwar traduzzjoni tal-katekiżmu tal-Bellarmino bl-Ingliż u li saret f'Malta fl-1740 għall-benefiċċju ta' dawk l-Ingliżi li riedu jsiru Kattoliċi waqt li kienu f'Malta.$ B'kuntrast mal-katekiżmu Malti ta' żmien Gori Mancini, irnexxieli nsib dan il-katekiżmu bl-Ingliż fl-arkivju tas-Sant' Uffizzju f'Ruma. Dak likien qed iseħħ f'Malta f'dan ir-rigward lanqas ma kien uniku: fi Sqallija, madwar nofs is-seklu tmintax, bdew jidhru l-ewwel testi tal-Bellarmino stampati bl- Isqalli fuq inizjattiva ta' l-isqfijiet Sqallin. Il-pubblikazzjoni ta' l-ewwel edizzjoni tat-Taġklim Nisrani (1752) M'huwiex possibbili li f'taħdita wieħed jitkellem dwar dokumentazzjoni fuq il-pubblikazzjoni ta' Wzzinu li diġà hi magħrufa jew li ġiet ippubblikata mqar parzjalment. Għaldaqstant jien se nillimita ruħi għal tagħrif li safejn naf jien huwa ġdid, u għal diskussjoni ta' punti li ftit li xejn ġew ittrattati qabel. Fil-qosor ngħidu biss li Wzzinu kien tqabbad mill-Isqof Alpheran sabiex jagħmel it-traduzzjoni mill-verżjoni Għarbija ta' Bellarmino madwar is-sena 1750, appuntu fl-istess sena li de Soldanis ippubblika l-ewwel grammatika tal-Malti. It-traduzzjoni ta' Wzzinu — bħall-oħrajn kollha — kellha tgħaddi mill-għarbiel tal-kongregazzjoni tal-Propaganda Fide f'Ruma. Kien biss wara l-approvazzjoni ta' din li t-traduzzjoni ġiet mgħoddija biex tiġi stampata minn Generoso Salomoni fis-suk ta' Sant Ignaziu fl-1752.7: Salomoni kien l-istess wieħed li kien tqabbad jistampa l-grammatika ta' de Soldanis fl-1750, liema grammatika serviet bħala bażi għat-traduzzjoni Maltija ta' Wzzinu 2' Iżda x'użu sar mit-traduzzjoni meta din waslet Malta7 Nafu li t-tiratura ta' l-ewwel edizzjoni, dik ta' l-1752 kellha tkun ta' bejn 400 u 500 kopja 2 tiratura li kienet pjuttost komuni għal materjal stampat f'Malta wara l-1756 Il-kopji stampati kienu waslu Malta żgur sal-15 ta' Lulju 1752. Dakinhar l- Isqof Alpheran, permezz ta' ittra ċirkulari, informa lill-arċiprieti, kappillani, u kurati f'Malta bil-wasla tal-kopji u bl-importanza li d-duttrina issa kellha tiġi mgħallma b'mod uniformi. Barra minn dan, iżda, dan id-dokument ġdid NOVEMBRU 2007: 199 jipprovdi tagħrif dwar it-tqassim tal-kopji ta' l-ewwel edizzjoni lill-parroċċi Maltin. Kull kappillan jew arċipriet ġie mgħoddi għadd ta' kopji tat-traduzzjoni u dan kellu jiffirma għalihom. B'hekk mhux anqas minn 143 kopja tqassmu jinkludix lil Għawdex imma huwa probabbli li kopji oħra ntbagħtu hemmhekk sabiex jitqassmu bl-istess mod. Tabella II Tqassim tal-kopji tat-Taġhlim Nisrani ta' l-1752 Lokalità Kopji Lokalità Kopji Ħal Qormi 6 Ħal Kirkop 3 Ħaż-Żebbuġ 6 Ħal Safi 2 Is-Siġġiewi 6 Iż-Żurrieq 6 Ħaż-Żabbar 6 L-Imqabba 4 Iż-Żejtun 6 Il-Qrendi 4 Ħal Għaxaq 6 Ħal Luqa 4 Ħal Tarxien 4 Il-Gudja 4 Il-Katidral u San Birkirkara 6 6 Pawl barra s-swar Ħad-Dingli 2 San Pawl tal-Belt u l-knejjes ta' S. Ħal Balzan 4 . 1 6 liżda forsi aktar) Rokku u S. Publiju barra s-swar Ħal Lija 4 Il-Portu Safvu 6 Ħ' Attard 4 Bormla 6 Il-Għargħur 4 Il-Birgu 6 Il-MALTI Il-Mosta 4 L-Isla 6 In-Naxxar 6 L-Oratorju ta' l-Isla 3 San Filippu Neri, RI 3 il-Birgu TOTAL TA' KOPJI 143 It-tieni stampa tat-Taġhlim Nisrani (1768) Jidher li sa l-1768 l-ewwel stampa tad-duttrina ta' Wzzinu kienet ġiet eżawrita u beda jinħass il-bżonn li terġa' tigi stampata. Dan fil-fatt seħħ appuntu f'dik is-sena. L-edizzjoni ta' l-1768 — bħall-ewwel waħda — ġiet stampata Ruma, iżda din id-darba mhux għand Generoso Salomoni imma għand Archangelo Casaletti fis-suk ta' Minerva. Interessanti l-fatt li din it-tieni stampa tad-duttrina saret b'mod li tkun kważi identika għall-ewwel waħda. Mhux talli ma nbidel xejn mit-test, iżda talli anki l-Malti huwa miktub bl-istess sinjali dijakritiċi, filwaqt li t-tipa hija ta' l-istess daqs. Minbarra dan, it-test baqa' jaqbel mal-paġinazzjoni ta' l- edizzjoni ta' qabel b'mod li fl-istess paġna taż-żewġ edizzjonijiet differenti jidher preċiżament l-istess test. Saħansitra l-blokki dekorattivi użati fiż-żewġ edizzjonijiet, l-aktar dawk fuq il-qoxra, huma simili ferm. Dan kollu jidher li sar sabiex ikunu jistgħu jiġu użati ż-żewġ edizzjonijiet anki flimkien mingħajr varjanza ta' xejn. Avolja bla tibdil, din it-tieni stampa reġgħet ġiet eżaminata mill-awtoritajiet f'Ruma u fil-fatt iġġib fuqha imprimatur differenti minn dik ta' l-1752. L-element dekorattiv ewlieni, kemm fl-ewwel kif ukoll fit-tieni edizzjoni, jikkonsisti f'inċiżjoni tax-xbieha ta' San Pawl jippriedka bi sfond tipiku Malti warajh. M'hemmx dubju li kienet użata l-istess blokka fiż-żewġ edizzjonijiet u liallura din il-blokka kienet miżmuma f'Malta. Dettall li sa issa ma kienx ġie nnutat huwa li l-blokka ġġib fuqha l-inizjali F.Z. fin-naħa t'isfel tagħha. Spjegazzjoni plawsibbli għal dawn l-inizjali hija li l-blokka saret mill-artist Malti Francesco Zahra li kellu bosta kummissjoniet mill-Knisja f'Malta. Din l-ispjegazzjoni tfisser ukoll li l-inċizjoni saret f'Malta stess u ntbagħtet Ruma mat-test manuskritt sabiex tiġi stampata bħala frontispizju $ Fl-1756 kienet reġgħettwaqqfet stamperija f'Malta wara nuqqas ta' mitt sena, u r-raġuni għaliex l-edizzjoni ta' l-1768 ma ġietx stampata lokalment m'hijiex magħrufa. Il-fattli l-istamperija Maltija ma kellhiex it-tipi neċessarji kif użati fl-ewwel stampa, u d-determinazzjoni li t-tieni stampa tkun kemm jista' jkun identika għall-ewwel waħda, setgħet kienet ir-raġuni ewlenija għal dan. Wieħed ma jistax jeskludi, madankollu, li l-istampar ma sarx fl-istamperija lokali, li kienet waħda statali, sabiex il-Knisja ma jkollhiex tissottometti t-test għall-approvazzjoni anki jekk formali ta' l-Istat, speċjalment fi żmien meta kienu għadhom qed jinqalgħu kwistjonijiet dwar iċ-ċensura tal-materjal stampat lokalment. L-edizzjoni ta' l-1768 tidher li hi kemxejn aktar skarsa minn dik ta' qabilha. Il-kopja fil- biblijoteka ta' l-Università ta' Malta bija ta' interess partikulari minħabba li fuq il-paġna tat-titlu hemm ex libris miktub bl-idejn. Iddatat 1775, ċertament li dan huwa fost l-eqdem ex libris miktuba bil-Malti li jeżistu 77 L-isqfijiet baqgħu jisħqu li t-tagħlim tal-katekiżmu kellu jsegwi t-test ta' Wzzinu anki wara Alpheran. Hekk wieħed isib lill-Isqof Pellerano jwissi lill- kappillani sabiex jgħallmu: ''lit-tfal, subien u bniet il-prinċipji tal-Fidi Mqaddsa bil-metodu tal-katekiżmu stampat b'ordni tal-mibki Isqof Alpheran, kif huwa stess kien ordna fid-digriet tiegħu tal-15 ta' Lulju 175275 Matul il-viżti pastorali l-kappillani kienu wkoll jagħtu struzzjonijiet sabiex it-tagħlim isir bl-ilsien Malti. $ L-ewwel edizzjonijiet stampati f'Malta: 1780-1803 L-ewwel edizzjoni tal-katekiżmu stampata f'Malta kienet dik ta' l-1780. Minn hawn 'il quddiem l-edizzjonijiet stampati b'mod regolari f'Malta beda jkollhom xi differenzi żgħar minn dik oriġinali ta' Wzzinu. Fi żmien l-Isqof Labini, il-katekiżmu ġie stampat ħames darbiet u sa mill-ewwel stampa, dik ta' l-1780, iġib fuqu li kien stampat u corret min gidit. Fost it-tibdil wieħed isib oħra żgħar jgħosfru. L-introduzzjoni oriġinali, l-imprimatur, u l-ispjega ta' l- ortografija użata tneħħew ukoll u l-paġinazzjoni tvarja minn dik ta' l-edizzjonijiet stampati f'Ruma. Mil-lat lingwistiku, is-sinjali dijakritiċi jispiċċaw peress li l-istamperija Maltija ma kellhiex minnhom. Apparti dan it-tibdil it-test baqa' essenzjalment dak ta' Wzzinu. L-edizzjonijiet sussegwenti ta' żmien l-Isqof Labini lanqas ma huma identiċi għal xulxin. Il-paġinazzjoni tvarja u jiżdied jew jitneħħa xi materjal. Fl-edizzjoni ta' l-1786 tiżdied il-litanija tal-Madonna, filwaqt li dik ta' l-1803 la fiha l-litanija u lanqas l-indiċi. Dan kollu seta' ħoloq xi diffikultajiet meta kienu jiġu użati edizzjonijiet differenti fl-istess parroċċa. M' għandniex tagħrif dwar it-tiratura ta' dawn l-edizzjonijiet. € Għalkemm l-ewwel edizzjoni tal-katekiżmu f'Malta saret fl-1780, l-ewwel materjal stampat lokalment bil-Malti jmur iżjed lura. Fl-1757 kien ġie stampat f'Malta manwal liturġiku biex jintuża għal dawk li jkunu agunija fl-isptar ta' l-Ordni/jl L-aħħar tliet paġni ta' dan il-manwal fihom l-Atti tal-Fidi, tat-Tama, ta' l-Imħabba, u ta' l-Indiema bil-Malti, meħuda minn Wzzinu. Minbarra dawn l-Atti, il-ktieb fih ukoll talb ieħor bil-Malti li jidher li kien stampat għall-ewwel darba. Dan jinkludi verżjonijiet imqassra ħafna ta' l-Atti, presumibbilment biex ikunu jistgħu jingħadu minn dawk viċin il-mewt. Barra dawn, il-ktieb iġib ukoll żewġ talbiet oħra bil-Malti, waħda ta' wara t-tqarbin u l-oħra għal meta l-moribond ikun fl-aħħar mumenti tiegħu. $ Żvilupp importanti f'dan ir-rigward kien is-sejba minn Olvin Vella ta' kopja tal-Via Sagra bil-Malti li wkoll kienet stampata f'Malta fl-1796.5. It-talb fil- manwal liturgiku ta' l-1757, l-erba' edizzjonijiet tal-katekiżmu u l-Via Sagra ta' Cannolo huma l-uniċi eżemplari ta' stampar bil-Malti li huma magħrufa sa issa li ħargu mill-istamperija ta' l-Ordni u għaldaqstant l-importanza tagħhom m'hijiex żgħira. Id-dominanza assoluta tat-testta' Wzzinu fejn jidħol il-Malti stampat kienet malajr innutata mill-missjunarji Protestanti f'Malta fl-ewwel deċennji tal-ħakma Ingliża. Wieħed minnhom, l-Amerikan Fisk, fl-1823 kiteb li: 'Ma rajt l-ebda ktieb bil-Malti għajr katekiżmu Papista, il-Vanġelu ta' San Ġwann, grammatika, u dizzjunarju $$ Edizzjonijiet sussegwenti tal-katekiżmu sa l-1911 Għada qatt ma saret analiżi komparattiva u ddettaljata ta' l-edizzjonijet magħrufa tal-katekiżmu bil-Malti sa żmienna, biċċa xogħol ċertament siewja imma li teħtieġ studju separat, idealment f'livell ta' Masters jew dottorat. Konvintli l-ġabra ta' katekiżmi Maltin li dwarhom sibt tagħrif sa l-1911 altru milli m'hijiex kompluta, nemmen li sservi bħala punt ta' tluq. Bejn is-snin 1752 u 1911 ħarġu mhux anqas minn tlieta u għoxrin edizzjoni tal-katekiżmu bil-Malti. Dawn joffru opportunità, forsi unika, sabiex issir analiżi kemm ta' l-iżvilupp fit-tagħlim kateketiku kif ukoll fil-mod tal-kitba tal-Malti bejn nofs is-seklu tmintax u l-bidu tas-seklu għoxrin. Filwaqt li dejjem b'xi tibdil 'l hawn u 'l hemm, l-ewwel test li tbiegħed minn dak ta' Wzzinu kien dak stampat fl-1908 u li kien ibbażat fuq il-katekiżmu l-ġdid tal-Papa Piju X, maħruġ tliet snin qabel. Tabella III Edizzjonijiet magħrufa ta -katekiżmu bil-Malti: Sena Isqof Rimarki 1752 Alpheran stampat Ruma 768 Rull stampat Ruma 780 Labini stampat Malta b'xi tibdil 786 Labini it-tieni stampa 1789 Labini it-tielet stampa 795 Labini ir-raba' stampa 803 Labini il-ħames stampa 809 Mattei titlu bit-Taljan biss 811 Mattei l-istess : jinbiegħ minn Gioachino 816 Mattei Calleja, ta' taħt il-bibljotekal 823 Mattei titlu bit-Taljan biss 1839 Caruana stlamperija) L. Tonna 1843 Caruana st. Noti għall-katekiżmu għall-użu fl-iskejjel. A. Aquilina st. tal-Gvern; 50,000 kopja. 901 Pace Bil-Malti u bl-għ 904 Pace st. ie l u San Ġużepp. Żewġ ediz- 1908 Pace zjonijiet, bil-Malti biss st. mhux magħrufa. Bil- ieġi Pace Malti u bl-Ingliż Daqstant iehor ikun utli studju dwar il-metodi użati biex tiġi mgħallma d- duttrina u kemm kien imxerred f'idejn il-poplu t-test stampat tal-katekiżmu li għal bosta snin kien l-uniku materjal stampat fi lsien artu. Il-klassijiet tal- katekiżmu kienu jikkostitwixxu f'Malta, bħal f'bosta pajjiżi oħra, l-aktar forma bikrija ta' edukazzjoni formali li tilħaq lill-massa. Għal ġenerazzjonijiet sħaħ ta' żgħażagħ Maltin il-klassi tal-katekiżmu kienet l-unika laqgħa tagħhom ma' test stampat, aktar u aktar ma' test stampat bil-Malti. Anki jekk moqri u spjegat mill-qassis, dan il-fatt żgur ikkontribwixxa sabiex il-Malti rrealizza li lsienu seta' jiġi miktub u li l-qari jiftah il-bibien għat-tagħlim. Minbarra t-tagħlim tal-katekiżmu fil-parroċċa, kienu jkunu organizzati b'mod regolari 'missjonijiet' sabiex matulhom jinġabru t-tfal sabiex jiġu mgħallma u fl-istess hin ma jitħallewx jiġru barra. Hekk wieħed isib li fl- 1750 kienu jsiru sessjonijiet tal-katekiżmu f'San Pawl, il-Belt u wara t-tfal jittieħdu fi ġnien per farli divertire fuor del pericolo carnevalesco. Kultant dawn il-missjonijiet kienu jilħqu proporzjon u fervur inkredibbli. Ma flahtx hawnhekk ma nagħtix traduzzjoni ta' waħda minn dawn il-manifestazzjonijiet ferm drammatiċi u impressjonanti li kienet saret f'Mejju 1714: Ġiet fi tmiemha lbierah is-Santa Missjoni fil-Belt Valletta bi tqarbina għal 14,000 ruħ li saret fil-Knisja tal-Ġiżwiti. Wara nofsinhar saret il-purċissjoni penitenzjali, fejn deher l-isqof liebes kuruna tax-xewk u b'ħabel ma' għonqu waqt li beda jġorr salib. Huwa kien imdawwar mill-kleru u mill-kjeriċi, kollha lebsin kuruna tax-xewk u ħbula m'għonqhom. Quddiemhom imxew l-għaqdiet tal-lajċi, ħafjin u jsawtu lilhom infushom bid-dixxiplini. Malli waslu fil-pjazza ta' quddiem Sant'Iermu għamel priedka twila l-patri missjunarju Kostanzu. Dan ħeġġeġ lil dawk preżenti sabiex jgħixu ħajja qaddisa u jitilqu d-dnub. Il-folla tremenda kompliet miegħu b'sinjali ta' ndiema u biki. Saru ħafna konverżjonijiet dakinhar u 15-il mara tad- dinja nġabru fil-monasteru tal-konvertiti biex jagħtu lilhom infushom lil Alla. Inġabru 500 skud u saru bosta konverżjonijiet oħra filwaqt li ngħataw lura ħwejjeġ misruqa. Wara l-priedka ġew maħruqa bosta kotba profani u karti tal-logħob li kienu ġew mogħtija lill-konfessuri minn dawk li marru jqerru, Fl-aħħar ingħatat il-Barka Papali.7 Matul is-snin tmenin tas-seklu tmintax l-Ordni ta' San Ġwann kien iħallas lill-patrijiet kapuċċini sabiex jgħallmu d-duttrina bil-Malti kif ukoll għat- tqassim ta' santi lit-tfal li kienu jattendu. Fl-1820 twaqqfet il-Confraternità della Dottrina Cristiana fil-Kolleġġjata ta' Santa Liena f'Birkirkara mill-Isqof Mattei bl-għan speċifiku li tgħallem id-duttrina lit-tfal. Konklużjoni Sinċerament inħoss li t-test Malti tal-katekiżmu għadu ma ngħatax l- importanza, kemm lingwistika kif ukoll storika, li tixraqlu fil-kuntest lokali. Għexieren ta' snin qabel l-ewwel ġurnali, qabel l-ewwel letteratura stampata u qabel l-ewwel traduzzjonijiet tal-leġislazzjoni bil-Malti, il-katekiżmu kien jikkostitwixxi l-aktar esperjenza bikrija tal-Malti stampat għall-massa tal- poplu u fuq kollox l-ewwel pass fit-triq twila u iebsa biex ilsien il-poplu jiġi magħruf u apprezzat. Il-MALTI Appendiċi Dokument l Ittra ta' l-Isqof Alpehran lill-Mons. Lercari,Segretarju tal-Kongregazzjoni tal-Propaganda tal-Fidi dwar Taġhlim Nisrani Dokument li Ittra ta' l-Isqof Alpheran lill-Abbati Bartolomeo Sartori dwar l-istess suġġett il-MALTI Dokument III Ittra ta' l-Isqof Alpheran lill-Abbati Arieti dwar l-istess suġġett Dokument IV Iċ-ċirkulari ta' l-Isqof Alpheran dwar it-tqassim u l-użu tat-Taġhlim Nisrani (Id-dokument huwa segwit bil-lista tal-parroċċi u knejjes oħra li ġew mgħoddija kopji u bil-firma tal-kappillan jew qassis li rċeviehom; ara Tabella II, fuq. Sors: AAM Editti Vescovili, 1750-1757, ff. Ħajr: Nixtieq nirringrazzja lil Mario Cassar, M.A., talli għoġbu jaqra dan ix- xogħol u jgħinni permezz ta' suġġerimenti u korrezzjonijiet. Il-MALTI L-ILLUSTRAZZJONIJIET BPOrdizi talbDiżu, i Kiit, Morfiġsn L p OLO l 'ALP N CE PAULU ÀALPHE , R PA OAALI HERA HANT ĠENEROSU riħa £ ALLA PIAZZA DIS.TGNAZI k 1. il-frontispizju ta' l-ewwel edizzjoni (Ħajr, Biblijoteka Nazzjonali ta' Malta) (Ħajr, Biblijoteka Nazzjonali ta' Malta) TAĠELIM. ' Migħib Fil-Għarbi bf ordini ta fant. mem. ta Paiiz lu' V. Min gdid flampat fie-Talian. mis Sacra, Ċongregazjoni tal-Proc paganda Fidi 3,077 ; tw MIGTUB ISSA'FIL MALTI Mir-Reverendu Caffis. MI jena fil TAreżvefċobd di Danijata 36 Vefċovosi Malta, 7 Unanls nno ġie bonorifieeils Den bik PER ARĠANGELĠ GASALET ALLA PIAZZA DELHKA MINE ĠON ŻICENZA PR' SOPRRI Il-frontispizju tat-tieni edizzjoni bl-ex libris bil-Malti datat 1775 (Ħajr, Biblijoteka ta' L-Università ta' Malta) IN LINĠUA MALTESIŻ; Dożivjua Crifiżana dd Sacerdarċ. . leja jena nemmen fiċh, u nemmen colima jati fl du -revelait; u gharraft lil Chnifia Imkazza; d il iż Chnifa.: għallimtu Jili;: u nemmen fuch :collosc culma' jinfap fil.-Credo ; u f'hedina il-fidi 'irrit 7 ingħise; W-immut. ' c Atta fintle ma piż brevei :- Muleja nemmen fich, colloeh. verità; ATTO DI SPERANZA: ' Uleja għaliesc inti tifla collose; u'cholloch tieba; u b' , ħniena jena nitma fieh, u il-Genna Minnech nittennas għal grażja; tighagħ ;u għal ghamil it-tajep li-bil grazid tis ghach jena naghmel. Simile Atto piż EZ : : Muleja nitma fieh colloch Ħhniena g ATTO DI CARITA' .Uleja għaliesc inti tieba bla tarfi; u bla -fini s7jena inhkobboch' fuch collase; 4 inhhob il profċimu tighi pħhali innifsi: imbhabba fieh, Diż 4. Talb mid-duttrina ta' Wzzinu stampat f' Malta fl-1757 (Ħajr, Biblijoteka Nazzjonali ta' Malta) 1 Test ta' taħdita organizzata mill-Akkademja tal-Malti fit-2 ta' Mejju 2006. Il-verżjoni tal-kunjom ''Wzzinu' hija dik riprodotta fit-traduzzjoni Maltija tat- Taġlim Nisrani ta' l-1752. Bnadi oħra l-kunjom jidher bhala Wizzino, Wzzino jew Uzzino. 2 It-teologu Ġizwita Roberto Bellarmino (1542-1621), ħabib ta' Galileo Galilei, kien ikkanonizzat fl-1930. 5 Ġ. Fid- Dizzjunarju Bijo-Bibljografiku Nazzjonali (Malta, 1960) R. Mifsud Bonnici jagħti tagħrif dwar patri Franġisku Wzzinu ta' l-Ordni tal-Minuri Konventwali, meħud mill-ktieb ta' B. Fiorini, I-Frati Minori Conventuali a Malta (c.1370-1965), (Ruma 1965) 27. Mifsud Bonnici, iżda, ma jsemmix lil Wzzinu, it-traduttur tal-katekiżmu. 6 Liber Baptizatorum Senglea, microfilm fil-Mużew tal-Katidral, fl-Imdina. 7 Dwar il-pubblikazzjonijiet imħallsa minn Wzzinu ara Tabella I, taħt. 8: Cassar Pullicino 14-21, li jikkonsistu ti studju u traskrizzjoni taż-żewġ kurunelli. Ara wkoll Joseph Vella, 'L-Iżvilupp tal-Katekiżmu Malti,' teżi ta' B.A., U ta' Malta, 1964, l-5. 17 Eżempjuewlieni iżda mhux uniku ta' dawn kien Breve Compendio della Dottrina stampati f'Ruma u f'Palermo fl-1714 u qabel. 505v-506, ittra ta' l-Isqof Alpheran lill-aġent tiegħu f'Ruma, iddatata 9.10.1751. L-isqof ta wkoll struzzjonijiet dwar il-materjal li kellu jiġi użat għall-kopertina tal-kopji, kif ġej: żewġ kopji b'gilda ħamra ta' l-aqwa kwalità, tliet tużżani b'parċima mill-aħjar, mija b'parċmina aktar ordinarja u l-kumplament bil-kartun. Dwar iċ-ċensura ta' materjal stampat fl-istamperija ta' l-Ordni ara Zammit 1995. Il-verżjoni Maltija hija miktuba kif ġej: Uieħer mil Cotba / ta Giuseppi Pace / Miz Zeitun. Fis-sena tal l Fidwa tagħna / elf seba mia / u hamsa u seb- / għin. Tagħrif ġentilment mgħoddi mis-Sur Karmenu Bonavia. Dwar l-edizzjoni stampata fl-1780 ara AOM2061 ,p. 10,numru 40. L-edizzjonijiet ta' l-1786, l-1789, u l-1795 m'humiex iddokumentati peress li r-reġistri ta' l- istamperija li jkopru dawk is-snin huma nieqsa. L-Atti kif miġjuba fil-katekiżmu huma mogħtija wkoll fil-verżjoni mqassra fil- ktieb ta' Gaffori, kif ġej: Muleja nemmen fich colloch verità ; Muleja nitma fich colloch Hħniena ; Muleja inhhobboch fuch collosc colloch imhhabba ; Muleja nindem ghasc reghisctech colloch tieba., kif ukoll Muleja ghasc. reghisctech Il-MALTI jisghobbia, chelma natik li kat izziet ma n'offendich. Dem ta Christu faccharni. Issa u ghal dejjem. Ftachar li inti fdeitni, o Signur Alla t'asseuna, u t'attie- ba colha, b'iddċm emchaddes tighac. Maria om tal hħniena, hharisni mil ghadu u'ilcha fideich emberchin, irruhh tighi. Angelu emchaddes t'Alla, li ghal hniena tighu charistni, u t'eddefendini; jechaff mighi fdana il Pont tal meut tighi. Kaddisin collha t'Assema ghinuni b'ittalp taghchom biesc ensalva ċrrueihha tighi. 33: Ara f'dan il-volum Olvin Vella, 'Ktejjeb Rari ta' Cannolo.' 34. Il-fattli r-reġistri ta' l-istamperija ta' l-Ordni għas-snin 1782 sa 1790 u 1794 sa 1798 huma nieqsa jħalli l-possibbiltà li materjal ieħor bil-Malti kien stampat matul dawk is-snin. NOVEMBRU 2007 Tagħrif miġbur minn kollezzjonijiet pubbliċi u privati u minn bibljografiji, partikularment minn dik ta' Karmenu Bonavia, A Bibliographv of Maltese Textbooks, 1651-1979 (Malta, 1979). ASVSS 63, f. 47177, Inkwiżitur d'Elci-Segretarju ta' l-Istat, iddatata 12v.1714.