Ta' Ġ. Min kien Patri Manwel Magriż Din is-silta minn gazzetta ta' żmienu turina kemm dan il-Malti kien bniedem kbit, magħruf u maħbub minn kull- ħadd, Dil-kitba maqluba għall-Malti tfisser: l-aħħar tal-mewt-ta' Patri Magri imwassla f'mas lajr lilna bit-Telegraf u li aħna xandarna, ħasdet u mliet bin-niket lin-nies kollha ta' Malta, ' Tassew ried ikun bniedem li għamel. il-ġid lil art twelidu u lil għajru biex il-gazzetti jħabbru l-mewt tiegħu b'mod partikulari. Patri Magri twieled il-Belt Valletta fl-24 ta' ' Frar, 1851. Trawwam fit- tagħlim fl-iskola elementari u fil-Liċeo ta' l-istess Belt. Imħarreġ tajjeb f'dawn iż-żewġ skejjel, għadda għall-Università bit-tir li jistudja l-liġi u jilħaq avukat, meta għal għarrieda u mingħajr ħadd ma kien jissoponi fis- sena 1871 tħajjar isir reliġjuż, 'Ta' 20 sena daħal Ġeżwita.' Marija Galea, ħabib tal-qalb ta' Patsi Magri, kiceb hekk dwar il-ħajja tiegħu fil-kunvent: 'Fl-aħjar tiegħu, fuq ruħhu għall-aħħar, telaq id-dinja biex miġ- bur f'kunvent jagħmel il-ġid fid-dinja, Ħutu l-Ġeżwiti jistgħu jixhdulna fuq il-ħajja tiegħu ta' qaddis, dejjem ħabrieki għall-ġid tal-erwieħ, bla ma qatt fittex lilu nnifsu, moħħu dejjem biex kieku lil Malta jġibha dejjem 'il qud- diem.' Billi kien magħruf għall-għerf tiegħu huwa kien magħżul biex ikom- pli 'nenovizzjat tiegħu fl-Irlanda. Wara li temm b'suċċess is-novizzjat lura f'Malta għamel kors tal-letteratura Latina u Taljana, Wara mill-ġdid reġa' kien ġie maħtur biex jintbagħat l-Ingilterra. Franza u Spanja fejn wettaq studju kbir ta' 'jenzi, Filosofija u Teoloġija. Għaġeb ta' għerf. kien maħ: tur mis-Superjuri tiegħu Professur tat-Teoloġija. u għallem f'Għawdex, f'Malta, f'Kostantinopoli u f'Ruma. Żar ukoll il-Palestina u Ġerusalem. P. Magri. rebaħ ħafna premjijiet kemm fil-Matrikola kif ukoll fl-eżami ta' Oxford, u għax kien daqshekk għaref huwa ġie maħtur eżaminatur tal- Università Irjali tagħna. : 2Dailv Malta Chronicle April 1907. $ Kotba tal-Mogbdija taz-Żmien, Nru, 63. Fl-1902 kien jinsab imsiefer, iżda fl-istess sena fit-28 ta' Settembru għażluh,għax. tassew kien jistħoqqlu, bħala Rettur tas-Seminarju ta' Għaw- dex minflok Patri Grech. Il-għażla ma setgħetx tkun aħjar għaliex Patri Manwel kien magħruf bħala wieħed mill-aqwa membti kemm għall-għerf kif ukoll għall-prudenza li qatt twieldu f'Malta. Bħala rettur kellu bosta ok- każżjonijist jagħmel. ġid kbir lil Għawdex. Taħt il-ħatsien tiegħu, is-Semi- narju tal-Ġiżwiti f'Għawdex xerred il-fama tiegħu barra, u bosta kienu l-istudenti barranin li bdew l-istudji tagħhom fih, : L Bħala ħbieb tiegħu Patri Magri kellu. lin-nies kbar kollha ta' ' Malta ta' dik il-ħabta fosthom Lord Grenfell u l-Eċċellenza tiegħu il-Gvernatur. Iżda l-akbar ħbieb tiegħu kienu l-kotba u l-poplu baxx taż-żewġ gżejjer li minn għandhom kien jiġbor l-Għerf bla miktub ta' Malta. ; ka Fl-1906 Patri Magti ħalla r-Rettorat tas-Seminarju ta' Għawdex u s-Superjuri tiegħu bagħtuh. bħala rettur fil-belt ta' Messina u minn hemm fil-bidu tar-Randan tal-1907 telaq għall-Afrika ta' Fuq biex jagħmel il-miss- jonijiet lill-Maltin imxerrda fi bliet diversi, Misjur bix-xogħol ma felaħx iżjed u nhar Ħamis ix-Xitka x'ħin kien sejjer iqaddes tagħtu għaxwa.l 'Wara' li irċieva l-vjatku fid-dar tan-neputija tiegħu stejqer xi ftit u ried jerġal jmur iqarar, iżda ma dwar nofs il-lejl tal-Ġimgħa l-Kbira nhar id-29 ta' Marzu 1907 irċieva l-griżma u miet wara ftit. - Dak inhar stess l-Eċċellenza tiegħu l-Arċisqof ta' Tunes, Monsinjur Combes, ġie mgħarraf b'telegramma lilu mibgħuta mill-Kurat ta' Sfaks l-. Abbċ Franswà Giudicelli bil-mewt ta' Patri Magti. il-kolonja Anglo-Malti- ja ta' dik il-belt għal kbira simpatija li ħadet miegħu billi kien qed jagħm- lilha il-konferenzi tar-Randan fil-Kattidral ta' hemm għoġobha tagħmillu funeral tassew kbir, bħala ħlas tal-ħidma tiegħu. Minbarra l-Abbċ Giudi- celli u l-Kappillani tal-irħula flimkien mal-kleru ħadu sehem fil-funetal il- konslijiet u rsappreżentanti tal-kolonji l-oħra u l-popolazzjoni Ewropea, Misilma u Lhudija. il-Maltin, it-Taljani u l-Franċiżi marru bi ħġarhom watajh saċ-ċimiterju… Iżda. Patri Magri ma kienx bniedem li jgħib hekk ħesrem minn wiċċ id- dinja. Ġismu ġie ibbalzmat u għeluq ix-xahar fit-30 ta' April fil-Kattidtal ta' Sfaks saritlu quddiesa solenni u wata l-Libera l-viċi Parroku Patiniott żat iċeċimiterju u bierek il-fdal ta' dan il-patrijott Malti u fost ġemgħa kbita ta' nies, fosthom xi wħud minn-niesu, ġie midfun hemmhekk. $ Patri Manwel Magri għab minn wiċċ id-dinja, ġismu ħalliena, iżda hu mhuwiex mejjet għalina, għax warajh ħallielna bosta tifkiriet ta' għerfu, u meta naqtaw xi kitba jew nisimgħu xi taħdita folkloristika nemmnu li l- ispittu ta' Patri Magri għadu jiġri fostna jħeġġeġ lilna ta' watajh biex nim- fDevot ta' Marija, Mejju 1907. l 5 Malta Taghna, Apzil 1907. : $ Malza Taghna, Apsil 1907. : xu wara l-passi tiegħu u nieħdu ħsieb inrawwmu is-siġra li huwa xettel u b'hekk niġbru bosta tagħrif dwar Malta u n-nies tagħha, ; . 'Ilsħajja ta' bniedem hija qasira,': qal dazba Patri Magri 'u dak ji huwa jista' jitgħallem ma tulha kien ikun wisq ftit li kieku, biex ngħidu hekk, dan ma seżax.jiret dak li ħaddieħor għaraf u sab qablu. Dan il-wiżi jinġabar f'kotba.'' Patti Magri għeraf dan kellu u għax kien iħobb lil Malta u lil għajru ġabar dan il-għerf bla miktub u stampaħ f'kotba. Kif qal hu stess 'Hemm min iżommok is-sigħat b'ħalqek miftuħ tisimgħu jtenni dan il- għerf li biż-żmien kien qed jintilef.' Dak li qal hu ngħiduh aħna għalih, : Jekk taqbad ktieb ta' Patri Magri kien liema kien għandek tibdieh u tispiċ- ċah f'nifs wieħedu wara' terġa' taqrah biex ittiegħem il-benna u tixtarr il- ħlewwa tiegħu. : Patri Magri ġabar l-intieteflii jgħid il-poplu, dammhom flimkien bħal kieku ġawhar f'ħannieqa u ħallihomna warajh biex nitpaxxew bil-ġmiel tagħhom. : Għall-kitba sabiħa u meqjusa ta' Patri Magri il-Professur Savdon kiteb hekk: Xejra oħra ħadex il-kitba f'idejn Patei Manwel Magri ġeżwita, imdaħħal il-ġewwa bħal Bellanti u Tagliaferto fit-tagħrif ta' Malta qadima, kitrieb ħlejju tal-għerf bla mikiub tal-Maltin. Min ma jafhomx il-ħrejjef li b'dehen u b'sabar kbir ġema',minn fomm ix-xjuħ, qabbilhom bejniethom, xebbahħom mal-ħrejjef qodma ta' ġnus oħra biex jagħsar minnhom it-twemmin, id-draw wiet, il-fehmiet ta' missierijietnaf Qrajniehom meta konna żgħar, emmin- niehom u stagħġibna. Imma l-lum li kbima, aktar mill-ġrajjaragħhom għaġ- ġieba tgħaxxaqna l-libsa li biha huma miksijin. :Fl-ebda kitba oħra ma ntiegħmu dik il-benna li ntiegħmu fil-ħrejief ta' Magri. Ħaddieħor imdorzi b'kitba aktar misluta fil-qagħda tagħha, aktar imżewqa fit-taqsim u fit-tiskib tagħha, aktar imleħħna fid-daqqa tal-kliem, għandu mnejn jitmeżmeż mill- kitba ta' Magri, li l-irbit sfiq tal-kliem jagħtiha bixta waħda u daqqa waħ:-. da. Iżda dan hu stil tal-ħrejjef għeri minn kull żina, imma qawwi u sabiħ, Aqra f'ilsienha ħrafa Għarbija, aqra f'ilsienha ġrajja mill-kotba Mqaddsa u inti tħoss tidwi fihom il-ħrafa Maltija. Dan hu l-ogħla tifħir tal-kitba ta' Magri, li għaraf iżomm sħiħa u safja s-suta ewlenija tal-ħcafa Malrija kif ħarġet minn fomm missietijietna.' U aħna mal dan it-tifħit għall-kitba ta' Magri ingħidu biss dan: Qatt ħadd qablu, qatt ħadd wasajh għad ma rnexxielu jtertaq il-qoxsa. tal-Malti u hekk meħlus minn kull xkiel barrani, jikteb bl-istess xeħta li kienu jit- kellmu misserijietna, : illum ' kiteb darba Patri Magxi, 'l-għosrief tad-dinja jfittxu bi kbira ħeġ- ġa l-ħrejjef u taqbil li jgħid il-poplu għax minnhom tista' tagħsar bosta ħwejjeġ fuq żmenijiet imgħoddija'. Dan kien il-għan ta' Patri Magzi, li minn għidut il-poplu tagħna jiġbor l-għerf bla miktub, ifisser, jagħtih il- ħajja u f'kelma waħda isawwru fi ġrajja. l Lil Patri Magri ma nsejħulux il-bennej tal-folklore Malti iżda n-naġġar, għaliex bil-ħidma tiegħu il-ġabra tal-għerf bla miktub bdiet tieħu s-sura u l-għamla tagħha. Kien hu li qanqal mill-barriera l-imgħallem mill-im- għallmin il-qnaten sa żmien mistura, ġarrhom,naġarhom, naqqaxhom u saw- warhom f'pedestall setgħani lest sabiex dawk ta' waraħ; fuq dan il-pedis- tall jerfgħu u jqiegħdu f'post xieraq il-folklore Malti u dan il-pedistall ma twarrabx għaliex f'dan iż-żmien, bil-ħila ta' strumenti moderni, il-poplu sat jaf b'dan il-pedistall u sar jaf ukoll li xi wħud b'sagrifiċċju kbir tagħ- ' hom qegħdin. ilestu l-istatwa għal fuq dan il-pedistall tal-folklore. : Il-kitba ta' Patri Manwel Magri nsibuha stampata fis-sensiela ta' kotba tal-Mogħdija taż-Żmien li kienu joħorġu ħamsin sena ilu, x'aktarx taqsima wara kull ktieb. Fl-1902 ħareġ żewġ kotba ta' Ħrejjef Missierijietna, f:1900 X'Igħid il-Malii, fl-1904 Missirijietna u L-Ġganti, fl-1905 Id-Dinja ta' Taħt, : Min ma qarax dawn il-kotba ta' Patri Magri għandu jagħmel ħiltu biex jaqrahom 'għax, kif qal huwa stess f'daħla ta' ktieb minnhom: Jekk ma tafx ħrafet pajjiżek, ħrafet min taf, ħrafet qaddisek7 Kemm Patri Magtikien iħobb'il-Malta u l-Malti nisiltuh minn dan il-kliem tiegħu stess: Jixtaq li (dawn il-ħrejjef) jidhru għall-ewwel darba bil-Malti, l-ewwelnett għax Maltin, it-tieni għax meta ġġibhom b'ilsien ieħor jitilfu wisq mill-ħlewwa u l-benna tagħhom, itstielet f'imħabba dawk li jħobbu jaqraw bil-lsien tagħna. Kull minitiegħem jew ikassat l-ilsien tagħna,' qal darb'oħra Patri Magri 'jibqa' mistagħġeb bil-għerf u l-ġmiel tal-kliem li għandna, ': :U li kieku il-mewt ma laħqitx ħasditu .kellu bosta xogħolijiet oħra x'jagħtina, fosthom Aħlef li tgħid is-Sewwa, Hrejjef Missierijietna, Għerf bla miktub tal-Maltin, Ġrajja ta' Malta, Tifsir fuq il-Għanja tal- Għarusa tal-Mosta u X'qalgħet Bibja Perpetwa qabel Mewtba. ; Iżda lil Patri Magri mhux il-folklore biss jagħmlu bniedem kbir, iżda anke l-Arkeoloġija. Kien huwa l-ewwel fost il-Maltin li beda jiġbor il-biċ- ċiet tal-fuħħar imħallta mal-ħamrija fl-inħawi tat-tempji tagħna ta' Żmien il-Ħaġar u jikklassifikahom skond id-disinji minquxa fuqhom u wara' li. kien igħarbel dawn id-disinji kien igħarraf li t-tali post kien mgħammar fit-tali żmenijiet.