L-ISKRITTURA MQADDSA U D-''DIVINA COMMEDIA' ' TA' DANTE ALIGHIERI Ta' LAWRENCE R. SCHIAVONE Jissokta mill-Ħarġa ta' Ġunju, 1965 s J IL-GENNA LEJN IL-ĠMIEL U D-DAWL TAS-SEMA Immexxi minn Bealrice, dawl u bena tiegħu, Dante jibda l- aħħar parti tal-vjaġġ tiegħu li mit-triq tat-telfien ta' ruħu sejjer iwasslu, niedem u hieni, quddiem it-tron t'Alla. Vjaġġ umanament impossibbli, li biss il-fantażija mixghula tal-poeta u l-poeżija kbira tiegħu jistgħu jwettqu. Mhux aktar il-biża' u d-dlam ta' l-infern, mhux aktar id-dieqa u t-tnehid tal-purgatorju, imma dawl mill- iżjed qawwi, sbuħija bla qies, ħlewwa ta' melodija li ma titfisserx jilqgħu lil Dante fit-titjira poetika tiegħu fost l-erwieħ qaddisa tas- Sema, Tassew tal-għaġeb, hawnhekk, naraw il-ħolma tal-poeta li fiha jistħajlu jtir minn dinja għal oħra fejn dawn il-qaddisin qegħ- din igawdu 'l Alla wara ħajja fuq din l-art mgħoddija fit-taħriġ ta' għemil qaddis u marbuta għalkollox mar-rieda mqaddsa. tiegħu. F'din il-Kantika wkoll naraw kemm l-Iskrittura, bit-tagħlim u l-eżempji sbieħ tagħha, kienet fil-ħsieb ta' Dante meta ġie biex ikanta l-ġmiel u l-kobor tas-Scma; inżidu li fil-waqt li fiż-żewġ Kantiki l-oħra l-element klassiku għandu sehem sewwa u x'aktarx jilħaq, l-aktar fl-Infern, l-importanza ta' l-element kristjan, dan ta' l-aħħar jilħaq u jisboq fil-Ġenna — u hekk jixraq — kull element ieħor, Nimxu għalhekk aħna wkoll ma' Dante f'dan il-vjaġġ tiegħu; nisimgħu bħalu minn fomm Beatrice 'ew minn għand il-qaddisin li magħhom jiltaqa' t-tifsir tad-dottrina li waħdu ma jasalx biex jit- hem, u fuq kollox naraw bħalu l-erwieħ qaddisa ta' persunaġġi kbar li bl-istorja tagħhom jimlew tant paġni mill-Kotba Mqaddsa. Mill-quċċata tal-muntanja tal-Purgitorju Beatrice u Dante jtiru b'ħeffa li ma titwemminx lejn il-Qamar fejn skond il-fantażija tal- poeta jidhrulu l-erwieħ ta' dawk li mħabba l-vjolenza ta' ħadd- ieħor ma setgħux jaqdu dmirhom u jkomplu l-wegħda tagħhom 'l Alla, imma li r-rieda tagħhom baqgħet dejjem marbuta għal kollox mar-rieda mqaddsa Tiegħu. F'moħħ Dante jidħlu xi dubji 68 IL-MALTI li hu ma jafx kif sejjer iressaq quddiem Beatrice biex tħollhomiu, imma, igħidilna l-poeta, Il-profeta Danjieli — kif insibu fil-ktieb tiegħu — għaraf ifis- ser lill-kburi Nabuecodonosor il-ħolma li dan is-sultan kien nesa u li mħabba fiha kien ikkundanna għall-mewt bla ħtija lis-saħħara tiegħu għax ma għarfux ifakkruhielu, U hekk Beatrice tfiehem lil Dante li dawk l-erwieħ qaddisa jidhru fil-Qamar biss b'ex juru l-grad ta' beatitudini li messhom, imma l-post tagħhom veru, bħal dak tal-qaddisin l-oħra kollha, huwa l-Empireo għal dejjem madwar it-tron t'Alla, Hekk jeħtieġ isir — iżżid tgħidlu Beatrice — biex moħħ il-bniedem jifhem il- ħwejjeġ t'Alla, u tissokta : Beatrice tgħaddi mbagħad biex turi lill-poeta kemm hija sabiħa l-wegħda li nagħmlu 'l Alla fil-ħteġiet tagħna u kemm għandna noqogħdu attenti qabel ma nintrabtu biha biex ma jkollniex għax nitolbu li ninħallu minn din il-wegħda ħlief għal raġuni serja: L-Iskrittura ssemmilna l-kas tal-Imħallef tal-Lhud Jefte li qabel it-taqbida mal-Ammoniti wiegħed 'l Ala, bla qagħad jaħsibha, is- sagrifiċċju ta' l-ewwel persuna li tidher quddiemu wara r-rebħa: din il-persuna kellha tkun bintu stess. Fis-sema ta' Merkurju Dante jilmaħ l-erwieħ ta' dawk il-bned- min li f'ħajjithom urew ħeġġa u bżulija biex jilħqu fama u l-kobor u s-setgħa ta' Ruma, Beatrice terġa' tħoll dubju ieħor ta' Dante dwar il-fidwa tal-bniedem u l-mewt ta' Kristu fuq is-salib billi tibda l-istorja tal-fidwa mill-waqgħa fid-ċnub ta' Adam u Eva: L-IsKRITTURA MqaDpsa U D-' Divina COMMEDIJA (9- u tkompli tfiehmu kif Alla, fil-ħniena u l-ġustizzja tiegħu għoġbu jibgħat lil Ibnu fuq din l-art biex ipatti tal-ħsara kibira li kienet saret: bid-dnub ta' l-ewwel ġenituri tagħna. Kull mod ieħor ma kienx jiswa tispiċċa tgħid Beatrice, Mill-ġdid f'moħħ il-poeta jidħol ħsieb ieħor li hu jagħraf li ma jistax iħoll, imma Beatrice hija dejjem lesta biex tħoll ukoll dan id-dubju qabel itiru lejn Venere, li fiha jidhru l-erwieħ qaddisa li mxew dejjem fuq il-liġi tal-Mulej billi ħabbew 'l Alla fuq kollox u 'l għajrhom bħalhom infushom. Ir-ruħ ta' Folco, isqof ta' Marsilja, imdawra b'dija liema bħala turi lil Dante l-ħsara kbira li qegħdin jagħmlu lill-Knisja x'uħud mill-membri tal-kleru mħabba x-xeħħa tagħhom mingħajr ma jagħtu kas ta' dak il-faqar ta' l-ispirtu li jgħallem Ġesu fil-Vanġelu: F'daqqa waħda: l-poeta jsib ruħu fix-xemx. Is-sbuħija u d-dawl tax-xemx huma tant qawwija li l-poeta ma jsibx kliem biex ifissir- hom, u l-kant tal-qaddisin għorrief u dutturi tal-Knisja huwa tant ħelu li jistqarr li anqas biss jista' jtina idea. Beatrice tħeġġu biex jagħti ħajr 'l Alla tal-grazzja hekk kbira li tah meta wasslu f'dan il-ġmiel bla qies. Hawnhekk ir-ruħ sabiħa tal-għaref S. Tumas tkellem lil Dante u turih fost l-erwieħ ta' dawk l-għorrief l-oħra li b'għerihom għaġġbu d-dinja lis-sultan Salamun: 70 IL-MALTI Il-qaddisin fix-xemx jidhru lil Dan'e: fi tliet dawriet b'ċentru w'eħed; il-ħlewwa tagħhom imxebbha mal-qawsalla tfakkru fil-patt li, tgħidilna. l-Iskrittura, Alla għamel mal-patrijarka Noċ warà d-dilluvju. Fit-tieni dawra, imbagħad, insibu lil S. Bonaventura ji jkanta l-qdusija ta' S. Duminku kif qabel S. Tumas ikanta dik ta' 8. Franġisk, u juri lii Dante persunaġġ ieħor tal-Kotba Mqaddsa: il-profeta Natan, Il-kliem ta' S, Tumas dwar l-għerf ta' Salamun iħasseb lill- poeta, imma l-istess qaddis duttur tal-Knisja ifiehem lil Dante kemm m'għandux għaliex jitħasseb dwar il-grad ta' perfezzjoni f'Salamun, u jwissih kemm għandu joqgħod atten' il-bniedem qabel ma jagħti l-ġudizzju tiegħu fuq il-ħwejjeġ t'Alla li ma j'stax jifhem. Għat-talba ta' Beatrice, mid-dawl l-aktar qawwi jinsema' l-leħen tas-sultan Salamun i juri lil Dante kif isiru jiddu l-erwieħ qaddisa wara l-qawma mill-mewt ta' l-iġsma tagħhom biex minn għand Alla quddiem kulħadd jieħdu l-premju li jistħoqqilhom, Dante, im- bagħad, iħares f'għajnejn Bea'riee u jħossu meħud f'leħħa ta' berqa fis-sema ta' Marte. Jinsabu hawnhekk f'għamla ta' salib kbir il-qaddisin li għarfu jitqabdu, ibatu u jmutu biex jagħtu xhieda tat-twemmin tagħhom fil-veru Alla. Fost l-erwieħ fis-sema ta' Marte il-poeta jimaħ dik ta' Ġożwċ li kif igħidilna l-An'ik Testment mexxa l-poplu t'Alla fid-deżert u wasslu fl-art imwiegħda: i u lil Ġuda Makkabew, il-mexxej qalbieni tal-Lhud li ħeles lil-dan il-poplu mill-jasar tas-sultan Antijoku Epifane tas-Sirja: Mill-ġdid il-leħen tal-Ko'ba Mqaddsa nisimgħuh fis-sema ta' Ġove fejn qegħdin l-erwieħ tas-slaten u mexxejja oħra tal-ġnus li wrew għaqal u ġustizzja fit-tmexxija tal-popli fdati f'idejuom. Id- dwal ħerġin minnhom, igħ'dilna Dante, jiffurmaw twissija li Sala- mun jagħti lis-slaten ta' l-art: L-ISKRITTURA MQADDSA U D-'DIVINA COMMEDIA 71 Hawn ukoll Dante iġibilna quddiemna persunaġġi oħra tal-Antik Testment. Naraw lis-sultan David, ir-rebbieħ tal-Filistej u l-awtur tas-salmi : u lis-sultan Ezekija li lilu Alla għoġbu itawwal il-ħajja biex ikun jista', kif talab, jagħmel aktar penitenza għal ħtijietu: Fis-sema ta' Saturnu nisimgħu lil S. Pier Damjanu, wieħed mill-qaddisin li għaxu ħajja kontemplativa, jikkundanna l-lussu ii fih qegħdin igħixu x'uħud mill-membri tal-kleru. Biex juri kif għandu jgħix min iddedika ħajtu 'l Alla, dan il-qaddis imur iġib l-eżempju ta' S. Pietru u S, Pawl li għaxu ħajja ta' faqar u ta' tbatija: L-erwieħ fis-sema ta' Saturnu jidhru telgħin u neżlin ma' sellum li t-tarf tiegħu, igħidilna S. Benedettu, wieħed minn dawn il-qaddisin, jilħaq l-Empireo fejn Alla qiegħed isaltan fil-milja tal-glorja tiegħu. Huwa l-istess sellum li lemaħ Ġakobb fil-ħolma tiegħu f'Bethel meta ħarab mill-qilla ta' ħuh Esaw: Ġa' rama kemm Dante ħassu miġbud lejn il-misteru kbir ta' l-Inkarnazzjoni. Isemmi kemm-il darba lill-Madonna li qiegħda til- qa' b'umiltà u bi ħ'ewwa kbira minn għand l-Anġlu Gabrijiel l-aħbar sabiħa li sejra tkun omm Alla. Imma l-umiltà u l-qdusija ta' Marija kif ukoll il-glorja tagħha bħala omm ta' Ġesti, narawhom jittrinjonfaw fid-dawl li jgħammex tal-kwiekeb li fosthom tinżel il-Madonna flim- 72 IL-MALTI kien. ma' Binha Ġest, imdawrin minn qtajjiet kbar ta' qaddisin, huma wkoll rebbieħa fuq il-ħażen u hawn imdawlin bil-grazzja tal- Feddej. Dante ma jirnexxilux jara lil Ġest, imma waqt li Bea- trice tfissirlu t-trijonf ta' Kristu u ta' Marija, huwa jilmaħ dawl qawwi li jdur ma' Marija, ti jisma' leħen li jkanta l-kobor tagħha bħala Omm Alla. Xi ġmiel, x'ferħ igawdu fis-sema — igħidilna l-poeta — dawk li f'din id-dinja żergħu u xerrdu l-kelma t-tajba u wettqu għemil li għoġob lill-Mulej. Flimkien mal-qaddisin tat- Testment il-Qadim u tat-Testment il-Ġdid jittrijonfa. wkoll S, Pietru. l-ewwel kap tal-Knisja mwaqqfa minn Kristu: Il-qima kbira li Dante dejjem ħass lejn il-Kotba Mqaddsa u l-fidi ħajja li kellu fit-tagħlim imxerred fihom insibuhom fl-istqar- rija li minnu jitolbu l-qaddisin Pietru, Ġakbu u Ġwanni qabel ma jkun jista' jersaq aktar fil-qrib lejn it-tron t'Alla. Għall-mistoq- sija ta' S. Pietru dwar il-fidi l-poeta jwieġeb bl-istess: kliem ta' S. Pawl fl-ittra tiegħu lil-Lbud : u jż'd jistqarr li t-twemmin tiegħu huwa mibni fuq it-tagħlim li ħa mill-Kotba ta' l-Iskrittura : Jekk it-twemmin tal-poeta huwa mivni fuq l-istudju ta' l-Iskrit- tura xe anqas hija t-tama tiegħu. Lill-Appostlu Ġakbu li jistaq- sih x'jifhem bit-Tama, Dante jwieġeb b'leħen sod, jurih li din il- virti waslet fih minn ħafna għejun, L-IskRirruRA Mqappsa u D-'Divina Commenia' 78 Ġakbu stess li qawwieh f'din il-verità bl-ittra tiegħu 7 Kienu jaħsbu fi żmien Dante li l-Ittra hawn imsemmija kienet ġiet miktuba minn S. Ġakbu l-Kbir, ħu S. Ġwann. Il-lum nafu li hija ta' S. Ġakbu ż-Żgħir, l-ewwel Isqof ta' Ġerusalemm. Dante mexa fuq kif kienu jaħsbuha fi żm'enu. Il-Kotba Mqaddsa għa'hekk kienu dawk li nisslu fih fidi u tama il-ħwejjeġ t'Alla; minnhom mela huwa jistenna s-salvazzjoni ta' ruħu kit igħid il-profeta Isażija: Dante jsaħħaħ din il-fehma siegħu b'dak li jikteb l-Evanġelista S. Ġwann fl-Apokalissi: L-aħħar mistoqsijiet lil Dante — dawk li jmissu l-virtà ta' l-imħabba — jagħmilhom S. Ġwann, l-Appostlu tant maħbub minn Ġesh li fl-aħħar ċena mar ipoġġi rasu b'imħabba kbira fuq sider l-Imgħallem tiegħu kollu mnikket u li fuq il-Kalvarju ġie magħżul mill-istess Ġesti biex jieħu ħsieb Mari'a Santissima, Lill-poeta Beatrice tgħidlu; 74. : iL-Manri Lilu Dante jistqarr li Alla huwa l-bidu u t-tmiem ta' l-imħabba tiegħu, ta' kull ħsieb u xewqa tiegħu. Din l-imħabba t'Alla li jħoss f'qalbu, iżid igħid, hija mibnija fuq it-tagħlim li xorob mill-Kotba Mqaddsa, imnebbhin minn Alla nnifsu: u mill-istess S. Ġwann. Jissokta l-poeta: Hawn jinstema' kant ħelu fis-Sema biex ifisser il-ferħ tal-qaddi- sin għal dawn it-tweġibijiet ta' Dante; quddiemu tidher allura r-ruħ qaddisa ta' Adam, missier tal-bnedmin kollha, li jfisser xi dubji li jidħlu f'moħħ il-poeta. F'dak id-dawl', tgħidlu mill- ġdid Beatrice, Wara, titjira fantastika li mill-quċċata tal-Purgatorju twasslu fil-għoli tas-smewwiet, Dante jsib ruħu fl-Empireo fejn jilmaħ taħt għamla ta' warda ta' ġmiel u kobor bla qies l-għaqda sħiħa ta' l-erwieħ qaddisa, imżejna b'dawl l-iżjed qawwi, miġbura madwar Marija Verġni, u mdawra b'qatet kbar ta' anġli li ġ'iru fuqhom bħal naħal fuq il-ward, Dante milqut minn din id-dehra jdur fuq Beatrice, imma din tinsab mill-ġd'd fit-tielet dawra ta' l-istess warda mistika; f'lokha jilmaħ lil S, Bernard, l-aħħar gwida tiegħu f'dan il-vjaġġ tiegħu poetiku, li jurih x'uħud minn dawk il-qaddisin, L-ewwel ma jara hija Eva, Igħidlu S. Bernard: Fuq kollox $, Bernard jistieden lill-poeta biex iħares lejn L-IskRITTURA Mqanpsa U D-'DrviNa Ċommepja 75 l-Omm. ta' Kristu. Ta' ħlewwa liema bħalha huwa l-kwadru li Dante jtina mill-ġdid ta' Marija meta jfakkarna fil-grazzja singulari li Alla għamel magħha meta għażilha biex tkun Omm l-Iben tiegħu. Madwarha jtir l-anġlu Gabriviel: Hawn huma n-nisa qaddisa ta' l-Antik Tes.ment: Rachele, Sara, Rebekka, Ġuditta, Ruth: ' Dal-vjaġġ meraviljuż tal-poeta wasa. biex jispiċċa. Il-kruha tad- dnub u l-konsegwenzi tal-b'ża' li iġib miegħu issa jbiegħdu lil Dante minn kull ħażen, l-indiema sħiħa ta' dnubie'u tagħmel li jkun jis- tħoqqlu l-maħfra t'Alla u l-grazzja. l: jara b'għajneh il-ġmiel tas- Sema. msaħħaħ mill-grazzja divina, u mħares bi ħniena ta' Oram mill-Imqaddsa Marija, il-poeta jasal biex għal ħiu wieħed jifhem il-kobor tal-Ħallieq u l-misteri ewlenin tal-Fidi, Hekk għandha tmiem il-ħo:ma poetika ta' dan il-kbir poeta. Ftit huma l-kotba mqaddsa — kif rajna — li m'nnhom Dante ma jeħux episodji jew persunaġġi biex bihom isaħħaħ il-ħsieb għoli tiegħu dwar it-twemmin nisrani u jsebbaħ l-arti poetika ta' l-opra tiegħu immortali. Mill-Ġenesi għal-Levitiku, mill-ktieb ta' Ġożwċ għas-Salmi tas-Sultan David, mill-kt'eb ta' Eżekjeli għal dak ta' Danjeli, mill-ktieb ta' Ester għal dak ta' Ruth; it-Testment il-Qadim narawh għaddej quddiemna b'għadd ta' kwadri li skond il-ħsieb tal-poeta għandhom iganqju fina l-biża' tal-ħażen, inisslu l-indiema ta' ħtijietna, u jiżirgħu f'qalbna l-imħabba lejn il-ħwejjeġ qaddisa. It-Testment il-Ġdid ukoll, l-aktar il-Vanġeli ta' S. Mattew u S. Luqa, l-Atti ta' l-Appostli. u fuq kollox l-Apokalissi, Dante jmur ipoġġi quddiem għajnejna bħala għejun ħajja ta' verità mibnija fuq il- ħajja u t-sagħlim ta' Kristu. Id- Divina Commedia, mikkuba sitt mija u ħamsin sena ilu, il-lum ukoll tista' tittieħed bħala eżempju ta' kif il-kelma t'Alla miktuba 76 IL-MAnri għandha tkun imnaqqxa kull ħin u kullimkien fil-qalb u fil-moħħ ta' kull nisrani. Il-lum ukoll il-messaġġ bibliku ta' Dante, kif insibuh fl-opra grandjuża tiegħu, jurina t-triq waħdanija li fuqha aħna l-insara għandna nimxu jekk irridu tassew nilħqu l-veru ġid tagħna u l-qdusija ta' ruħma, Nitgħallmu, għalhekk, aħna wkoll minn Dante, li għaraf igħożż b'imħabba kbira l-Kotba Mqaddsa, ngħixu ħa'ja qaddisa billi fuq it-tagħlim ta' Kristu, fl-imħabba safja ta' Marija Verġni u fuq l-eżempju ta' l-erwieħ qadd:sa tat- Testment il-Qadim u tat-Testment il-Ġdid, inwettqu għemil ta' fejda li jkun jiswielna għall-ħajja ta' dejjem.