IL-GHALA LILL MALTIN SAN LUQA SEJJHILHOM BARBARP Pawl u sfiabu, wara safra mħabbta mill-qilla tar- riħ u tal-baħar, ħelsu mill-għarqa u meddu riġlejhom fuq il- gżira tagħna, l-Maltin laqgħuhom, ħennew għalihom u daru bihom. S. Luqa, li kien wiefied minn dawk li ħelsu mill-għarqa u li kiteb il-ġrajja ta' dik is-safra jfaħħar it-tjubija ta' qalb il-Maltin, iżda jatihom. l-isem ta' barbari, bil-Grieg hoż bdrbaroi X'ried igħid biha dil-kelima li l-lum xejn ma ddogqilna sabiħ u la f'widnejna u anqas f'qalbna 7 Igħidu x'uħud li barbari kienu dawk kollha li ma kenux jitkellmu l-Ilsien il-Grieg. Luqa ried igħid biss li l- Maltin ma kenux jitkellmu l-Grieg, li dak iż-żmien kien im- xerred ma kullimkien. Ħaddieħor qal li barbari tfisser dawk li ma jifhmux il-lsien ta' min qiegħed ikellimhom jew li jitkell- mu lsien li ħaddieħor ma jifhmux. Mela l-Maltin kienu barbari għax ma kenux jifhmu 'l San Pawl, u S. Pawl ma kienx jifhim- hom. Dan juri li l-Maltin ma kenux jitkellmu u la l-Grieg, li 8. Pawl u S. Luqa kienu jafuh tajjeb, u anqas il-Feniċ, li hu qarib il-lhudi, il-lsien ta' 8. Mela l-Maltin kienu jitkellmu bil-Latin ta' dak iż-żmien, bħalma kienu jitkellmu Sqallija. Nifluhom ftit bir-reqqa dawn il-fehmiet. L-ewwelnett il-kel- ma griega bdrbaros, li daħlet fil-Latin u fl-ilsna tal-lum, ġejja mis-Sanskrit barbara li tfisser temtumi. Bħalma taraw, il-kelma barbar hi waħda minn dawk il-kliem li l-bniedem isawwar biex ixebbah il-ħoss li jrid ifisser (parole onomatopeiche), u tfisser wieħed li ma jitkellemx tajjeb, li jtemtem, li ma. jiftiehemx, sewsew bħalma aħna wkoll ingħidu: temtem, laqlaq. Fil-Grieg dil-kelma ħadet tifsira oħra, jiġifieri: wieħed li ma jifhemx il-lsien ta' min ikellmu jew wieħed li jitkellem bi lsien li ma jifhmuhx. Hekk ifisser il-kittieb grieg Strabone; hekk ukoll Omero u Herċdoto. U din it-tifsira dalilet ukoll fil-Latin. Il-poċta Ovidju fil-ktieb Tristia 5,10, 37 igħid: Barbarus hie. ego sum, quia non intellegor ulli (Jiena hawn barbaru għax ma jifhimni ħadd). Mela barbarus tfisser wieħed li jitkellem bla ma jiftiehem. Hekk ukoll 8. Pawl fl-ewwel ittra li kiteb lill- insara tal-beld Korint, qal (14,1): (Hawn ħafna ilsna u kull wieħed għandu l-kliem tiegħu, iżda jekk jien ma nafx x'ifisser il-kliem inkun barbaru għal min ikun ikellimni; u min ikun ikellimni jkun għalija barbaru.' ' Mela barbaru hu dak li ma jifhemx 'l min ikellmu, u barbaru hu dak li jitkellem lil min ma jifhmux. Ma satix S, Pawl ifisser aħjar il-kelma barbaru. ' Skond din l-ewwel tifsira l-Maltin kienu barbari għax kienu jitkellmu bi lsien li 8. Pawl u sħabu ma kenux jifhmuh. U dan il-lsien ma setàx ikun il-Grieg li 8. Pawl u 8. Luqa kienu jafuh tajjeb. Seta' kien il-Latin7 Kieku l-Maltin kienu jit- kellmu l-latin, ma naħsebx li kienu jiftiehmu ma' S. Pawlu ma' sħabu, għax għalkemm dak iż-żmien il-Palestina kien ilha talit il-ħakma ta' Ruma, madankollu l-Ilsien latin ma kienx jimxi ħlief fost is-suldati Rumani ta' hemm. Il-lsien l-aktar mexxej kien il-grieg li minn żmien is-sultan Xandru l-Kbir beda jixte- Ted ma' kullimkien; flimkien miegħu kien jimxi qalb il-lhud il-Isien arami, qarib il-lsien lhudi. B'daqshekk irrid ingħid biss li jekk il-Maltin kienu jitkellmu bil-Latin, S. Luqa, li kien hawn Malta. ma' S. Pawl kien ikollu għalfejn igħidilhom barbari, għax ma kienx jifhem lsienhom. Kieku l-Maltin kienu jitkellmu bil-lsien Feniċ jew Puniku, qal xi ħadd m'ilux, kienu jiftiehmu tajjeb ma' S. Pawl, u 8. Luqa ma kienx igħidilhom barbari. Mela l-Maltin kienu bar- bari għax ma kenux jitkellmu u la grieg u l-anqas Isien ieħor li jaqbel mal-ilsnà Semin, fi kliem ieħor, għax kienu jitkellmu bil-Latin, Niżnu ftit dan l-argument flok ma nibilgħuh b'għajnejna magħluqa. Fi żmien 8. Pawl il-lsien lhudi kien ilu żmien twil li miet u ntesa. Il-lhud, barra mill-għorrief, ma baqgħux anqas jifhmu l-Kotba Mqaddsa miktubin bil-lhudi. Flok il-Ikudi daħal l-arami li xtered kull fejn kien hemm il-lhud. B'dan il- Isien kien jitkellem Gesu Kristu, bih kien jitkellem 8. Pawlu l-Ihud l-oħra li kienu miegħu Malta. Għalkemm dawn iż-żewġ ilsna, lhudi u arami, ġejjin minn nisel wieħed, tistgħu tafisbu kemm kienu jixxiebhu la. darba l-Ihud. li kienu jitkellmu bl-a- rami'ma kenux jifhmu l-Bibbja lIhudija. U jekk min kier jaf l-arami ma kienx jifhem il-lhudi, anqas ma kien jifhem il-Feniċ li qisu ħaġa waħda bħall-lhudi. Ħaġa oħra: il-lsien Feniċ tbid- del ma' tul il-mijiet ta' snin skond l-art li fiha kien imħawwel, tilef xi kliem u daħħal kliem ieħor mill-grieg u mill-latin, biddel il-ħoss ta' xi konsonanti u hekk il-Feniċ ta' Tiru u ta' Sidun sar il-Puniku ta' Kartaġni u ta' Malta. Mela jekk l- arami jitbiegħed mill-lhudi, aktar jitbiegħed mill-Puniku, u jekk min kien jitkellem l-arami ma kienx jifhem il-lhudi, anqas ma kien jifhem il-Puniku. U jekk 8. Pawl u .sħabu ma kenux jifhmu l-Isien Puniku tal-Maltin, ma setàx S. Luqa jgħidilhom barburiż Mela skond l-ewwel tifsira tal-kelma barbaru, jiġifieri, wie- ħed li jitkellem lsien ma jiftiehemx, il-Maltin kienu barbari għax kienu jitkellmu l-latin jew il-Puniku, u mhux għax kienu jitkellmu l-latin hiss. Mhux fi ħsiebi hawn nuri liema minu dawn iż-żewġ ilsna kienu jitkellmu l-Maltin, imma ngħid għalija aktar inżomm ina' dawk li jaħsbu li l-Maltin kienu jit- kellmu l-Puniku u mhux til-Latin. Il-kelma barbaru għandha tifsira oħra. Il-Griegi kient jgħidulhom barbari dawk kollha li ma kenux jitkellmu l-grieg. Sa minn żmien is-sultan Xandru l-Kbir, tlett mitt sena q. K., il-Isien grieg beda jixtered ma' kullimkien, fil-Palestina, fis- Sirja, fl-Asja ż-Żgħira, fl-Eġittu, saħansitra f'Ruma. Il-grieg sar ilsien universali. Min ma kienx jitkellem il-grieg kien qisu barrani, kien barbaru. ''Min mhux grieg hu barbaru', qal il- kittieb Servju. Hekk ukoll il-kittieba tal-Istorja Tucidide, Polibju, Plinju jagħżlu fi tnejn il-ġnus kollha: Griegi u Barbari, jiġifieri, griegi u mhux griegi. Pawl ukoll fl-ittra lill- insara ta' 'Ruma, miktuba bil-grieg, igħid: ''Jiena għandi nall- dem bħala Appostlu fost il- Ġriegi u fost il- Barbri'; ; jiġifieri mal-bnedmin kollha. Luqa, li kien grieg mill-beld ta' Antijokija, li tgħallem il-grieg u li l-kitba tiegħu mfaħħra għar-reqqa, tagħha, tgħid ma mexiex fuq id-drawwa ta' dak iż-żmien u qalilhom barbri lill- Maltin għax ina kenux jitkellmu l-grieg7: Hekk jalħisbu ħafna għoriief. Mela skond din it-tifsira l-Maltin kienu barbari għax ma kenux jitkellmu bil-grieg. Jista' jkun li kienu jitkellmu bi lsien li 8. Pawl kien jifhmu, imma, b'daġshekk S. Luqa seta' jgħidilhom barbari la darba dan il-lsien ma kienx il-grieg. Bħalma taraw iż-żewġ tifsiriet ma jitbiegħdux wisq minn xulxin. il-waħda turina l-Maltin jitkellmu bi lsien li S. Pawl u sħabu ma fehmuhx, l-oħra turina l-Maltin jitkellmu bi lsien li ma kienx il-grieg. Minn dawn iż-żewġ tifsiriet ingħid għalija aktar nagħiżel it-tieni walida, jiġifieri, il-Maltin ma kenux jitkellmu l-grieg. Iżda jekk xi Ħadd togħġbu aktar l-ewwel waħda, jiġifieri, il- Maltin kienu jitkellmu bi lsien li 8. Pawl ma fehmux, ma jista' qatt igħid li dan il-lsien ma seta' jkun l-ebda wieħed iefior ħlief il-latin. Dawk l-abbunati li għadhom l-anġas ma ħallsu l-ewwel sitt xhur abboħament fir-Rivista tagħna, huma mitlubin li jħallsu mill-aktar fis. Il-flus jistgħu jibgħatuhom bolli tat-