L-ARMAR TA' TRIQ IL-VITTORJA ull meta tisma' diskussjoni fuq l-armar tat-toroq fl-antik fil-festi tagħna, żgur li l-kliem jaqa' fuq Triq il-Vittorja. Kulħadd jammetti li din it-triq kien ikollha wieħed mill-isbaħ settijiet t'armar fil-gżejjer tagħna. Wieħed irid izomm f'moħħu li din it-triq kellha ferm aktar importanza qabel; meta l- pjazza kienet għada ma ġietx irranġata għal kif inhi, milli lum. Din it-triq allura kienet tinfed mal-'pjazza' l-qadima; u tagħti għal fuq il-foss. Din l-importanza kienet tiġi wkoll riflessa fl- attivitajiet li kienu jsiru fiha għall-festi tagħna; fejn insibu li l-marc tas-siegħa ta' lejliet Corpus kien jgħaddi minn hemm, kif ukoll nhar il-festa kien ikun hemm iddoqq banda barranija. Ta' min isemmi wkoll li l-processjoni ta' Kristu Rxoxt kienet tgħaddi wkoll minn din it-triq. L-armar l-antik Qabel fil-festi, kien hawn l-użanza li kull-triq kienet tintrama minn 'gaj' ta' rġiel li kienu jkunu joqgħodu fiha. Dan forsi kien iwassal ukoll għal pika bejn ir-residenti ta' toroq differenti fuq min jarma l-isbaħ triq. Dan kien ukoll il-każ għal triq il-Vittorja, fejn insibu li qabel l- 1935, din it-triq kienet tintrama minn fost l-oħrajn: Wiġi Buġeja, Leli Micallef (ta' Beninju), Vitor u Toni l-Bibin. L-armar kien ukoll ferm differenti minn dak tal-lum. Fil-bidu tat-triq kien ikun hemm tilett arkati tal-ħadid, b'dik tan-nofs tkun xi ftit akbar mill-oħrajn. Dawn l-arkati kienu jserrħu fuq erbgħa pilastri; u f'nofshom kien ikun hemm imdendlin tlett linef tal-kristall - li llum jinsabu fl-oratorju tal-madonna tal-Karmnu fil-Knisja Parrokkjali tagħna. Iż-żewġ linef tat-tarf kienu xi ftit iżgħar min dik tan-nofs. L-arkaturi kienu jiżżejnu b'arkaturi magħmulin minn gwarnici tal-injam, ornat ta' żbul u dwieli u kienu jinxtegħlu bit-tazzi taż-żejt. Taħt kull arkata kien jiddendel pavaljun. Fuq l-arkata principali kienet tintrama wkoll raġġiera kbira. Il-pilastri kellhom ukoll mensoli f'nofshom li fuqhom kienu jitpoġġew anġli żgħar. Tnejn minn dawn l- anġli Ilum qed jintramaw man-nicca tal-Madonna tal-Karmnu (magħrufa bħala tar-Riħan) fi Triq il- Kbira. Fil-kantunieri li jagħtu għal Triq San Pawl kienu, kif u fejn għadhom sal-llum, jintramaw żewġ anġli iżommu brazz f'idejhom. Dawn iż-żewġ anġli flimkien m' armar ieħor fit-triq kienu jintegħlu bl-acitilena. F'kantina ta' waħda mid-djar ta' Triq il-Vittorja (ta' certu Lucens) kien jinżamm cilindru tal-acitilena. Minn hemm il- gass kien jgħaddi minn kanen tal-ħadid imqegħdin permanentament fil-ħajt u jasal sal-lampi. Fuq wara ta' dawn l-anġli wieħed għadu jista' sal-lum jara kanna li kienet tgħaqqad l-anġlu mal-kanna tal-acitilena. L-użu tal-acitilena, li kien perikoluż ferm, waqaf ma' l-introduzzjoni tad-dawl elettriku u l-kanen ta' mal-ħajt tneħħew qabel il-gwerra. Fil-kumplament tat-triq kienu jintramaw ħames arkati tal-ħadid oħra. Kull waħda minn dawn kienet iserraħ fuq żewġ pilastri. Ma kull pilastru kien Triq il-Vittorja qabel l-1935, Jidher l- hemm mensola li fuqha kien jintrama anġlu, li kien .armar bit-tazzi taż-żejt, il-linef tal- qed iżomm f'idejh xi simbolu tal-Ewkaristija. Tnejn kristall u l-ark tal-fleur-de-lvs. minn dawn il-pilastri illum qed jintramaw mal-arkatura l-kbira ta' Triq il-Kulleġġ; filwaqt li l- anġli huma mqassma mat-trofew tal-anġlu tal-kolonna u mal arkata msemmija. Dawn l- arkati kienu wkoll jiżżejnu bi gwarnic tal-injam, ornat, pavaljun u raġġiera. Din ir-raġġiera kienet teħel ma salib tal-ħadid, f'nofs l-arkata. F'nofs kull arkata kien jitwaħħal, fuq il- gwarnic, puttin; u żewġ anġli oħra kienu jitpoġġew bilqegħda fuq kull naħa tar-raġġiera. Bejn kull arkata kien jintrama trofew fuq kull naħa tat-triq. Dan kien jikkonsisti f'nofs kolonna li teħel mal-ħajt; arma fuqha, u li magħha kienu jitpoġġew erba' bnadar; u bandalora fuq nett. Bejn kull trofew u arkata kienu jintramaw ukoll sett bnadar imwaħħla mal-ħajt; u fuq dawn il-bnadar kien ikun hemm rużun jixgħel bit-tazzi taż-żejt. Sabiex it-triq tissebbaħ aktar, kienu jintramaw ukoll erbgħa kuruni bejn l-arkati. Dawn kienu jiddendlu m'għola l- aħħar bejt u minnhom kienu jinżlu erbgħa pendenti għal kull kantuniera tal-pilastri ta' taħt l- arkati. Żgur li waħda mill-akbar problemi kienet tkun fejn ser jinżamm dan l-armar kollu matul is-sena. Dan kien jintrefa' f'erbgħa postijiet. Il-pilastri, l-kuruni u armar ieħor tal-injam kien jinżamm fil-foss tal-knisja, l-ornat kien jintrefa' f'raff fuq l-ufficcju tal-kappillan, filwaqt li d- drapp kien jitqiegħed f'armarju fis-sala l-antika tal-knisja. Minn naħa l-oħra l-arkaturi kienu jintrefgħu fit-triq stess. Dawn kienu jiddendlu mal-ħajt ta' l-isqaq ckejken li hemm f'nofs it- triq. It-tazzi taż-Żejt Billi fl-antik id-dawl tal-elettriku kien għadu limitat fl-użu tiegħu, it-toroq fi żmien il-festi kienu jiddawwlu permezz tal-acitilena u t-tazzi taż-żejt. Dawn ta' l-aħħar kienu jikkonsistu f'tazzi kkuluriti biż-żejt jaqbad permezz ta' ftila fuq cumblar ġo fihom. Għalkemm żgur li kien fihom bicca xogħol ġmiela sabiex jinxtegħlu, żgur li kellhom valur ornamentali kbir. Tant hu hekk li nsibu li anke wara l-introduzzjoni ta' l-elettriku, dawn kienu baqgħu jintramaw. Għal Triq il-Vittorja dawn kienu jinkrew mingħand kuntrattur minn Ħaż-Żebbuġ; li kien ikollu wkoll jieħu ħsieb jixgħelhom. Dawn iżda kienu baqgħu jinxtelgħu biss għal lejliet u nhar il- festa ta' Corpus. L-armar tat-tazzi taż-żejt ra t-tmiem tiegħu mat-tieni gwerra dinjija; fejn minħabba l- iskarsezzi li kien hawn, ma baqax possibli li jinxtara ż-żejt kollu meħtieġ sabiex dawn jinxtegħlu. L-aħħar darba li dawn ntramaw kien għalhekk fil-festa ta' l-1935; l-aħħar sena li din it-triq intramat qabel il-gwerra. L-ark trijonfali L-armar tat-triq kien jagħlaq fuq wara b'ark trijonfali. Dan l-ark kellu faccata wahda biss, tħares lejn Triq San Pawl. Il-pilastri tiegħu kienu jeħlu mal-ħajt bl-istaneg. Fuq il- pilastri kienet tintrama arkata li kienet maqsuma fi tlett bicciet. Iż-żewġ partijiet tat-truf kienu jitwaħħlu mal-ħajt, filwaqt li l-bicca tan-nofs kienet iżżomm fuq iż-żewġ bicciet l-oħra. Fuq l-arkata kienu jitwaħħlu tlett triangoli, tnejn fit-truf bi fleur-de-Ivs fuqhom u l-ieħor, li kien ikun xi ftit akbar, kien jeħel fin-nofs b'raġġiera kbira fuqu. Din ir-raġġiera kienet tinżamm f'postha permezz ta' ventijiet u staneg. Hi ħasra li minn dan l-ark illum baqgħalna biss din ir-raġġiera. L-armar mill-arkata l-fuq kien jittella bil-ħbula minn fuq il-bjut u jintrabat fil-post. Biex dan ix-xogħol isir kien jitpoġġa tavlun minn naħa tat-triq għall-oħra u persuna jew aktar kienu jaħdmu minn fuqu. Meta sar l-armar ta' din it-triq, f'Malta konna għadna l-anqas nafu bil-kelma karozza, aħseb u ara kemm konna nafu d-daqs tal-karozza. F'dak iż-żmien fit-toroq kont issib xi Wara l-Gwerra L-ewwel darba li t-triq reġgħet intramat wara l-gwerra kien fis-sena 1951. F'din is- sena, minħabba l-fatt li kien ipprojbit li jsir armar mal-art, intużaw biss il-kuruni u l-bandieri ta' mal-ħajt. Fis-snin ta' wara reġgħet bdiet tintrama bl-armar kollu tagħha. Madwar erbgħin sena ilu, fuq talba tal-Arc. tas-Ssmu Sagrament il-linef tal-kristall ġew mogħtija lill-knisja parrokkjali sabiex jintramaw fl-oratorju; filwaqt li minflokhom saru sett linef ġodda bi fjuri u weraq tal-ħadid. Aktar ma jgħaddi ż-żmien aktar it-traffiku fit-toroq beda jikber, u bħal ma dan qabel wassal sabiex l-ark jitneħħa, hekk ukoll kellu jwassal sabiex jitneħħew l-arkaturi, minħabba li l-mensoli tal-pilastri tagħhom kienu bdew itellfu t-traffiku. Kien għalhekk fl-1963 li l-armar ta' Triq il-Vittorja nbidel u żżanżnu l-istrixxi u l-pavaljuni bil-pendenti bħal ma jintramaw illum. Ta' min jinnota li dan l-armar kien iżżanżan għal-festa ta' San Pawl, għaliex minħabba l-fatt li f'dik is-sena kien miet il-Papa Gwanni XXIII il-festa ta' Corpus Christi ma kienetx saret. Dan l-armar hu magħmul minn ħames strixxi tal-injam li jitwaħħlu minn naħa tat-triq għall-oħra. Fin-nofs ta' kull strixxa jitwaħħal puttin; u fuqu titpoġġa raġġiera b'simbolu tal- ewkaristija. Oriġinarjament fuq kull naħa tar-raġġiera kienu jitqegħdu żewġ anġli, dawk li qabel kienu jitpoġġew fuq l-arkaturi, iżda sfortunatament minn dawn illum baqa biss tlieta minħabba li kienu nħallu bix-xita. It-triq tiddawwal b'festun li għaddej mal-istrixxi u bil-linef tal-ħadid, li jiddendlu ma nofs kull strixxa. Taħt dawn jitwaħħal pavaljun b'erbgħa pendenti li jinfetħu u jintrabtu mal-ħajt. In-nies li jieħdu ħsieb din it-triq ukoll inbidlu fejn hawn insibu li l-gaj issa kien magħmul minn Leli Micallef (Beninju), Wiġi Buġeja, Ġorġ Falzon (Legli), Frenc Sammut (Ciegu), Eddie, Ġanni u Robbie Buġeja, Salvu Demanuele u oħrajn. Dawn iżda infirdu minħabba li Ġanni u Eddie Buġeja u Salvu Demanuele flimkien ma Pawlu Pace kienu bdew jieħdu ħsieb l- armar tad-dawl fit-toroq kollha u fil-faccata u l-koppla tal-knisja wara li kien beda jinxtara l-apparat necessarju. Għalkemm illum, Triq il-Vittorja m'għadiex tintrama b'dak l-armar kollu bħal qabel; żgur li għada żżomm il-karatteristici sbieħ tagħha. Hu l-ħsieb tal-kumitat festi Esterni li l-armar f'din it-triq jiġi restawrat u fejn hu possibli jiżdied; sabiex ftit ftit Triq il-Vittorja terġa ssir tixbah lil dik it-triq li kienet qabel. Għalhekk insibu li l-pavaljuni tagħha ġew mibdula għall-festa tal-1993 u fil-festa ta' din is-sena ser jiġu rrestawrati l-istrixxi u parti mill-ornat tal-arkatura principali. Ser jerġgħu jibdew jintramaw ukoll sett ta' tmien armi bil-bnadar magħhom mal-ħitan; wara li ġew irrestawrati. Dawn qabel kienu jintramaw fuq it-trofejiet. Żgur li dan ix- xogħol mhux ser jieqaf hawn; iżda jkompli sabiex isebbaħ aktar lil Triq il-Vittorja u b'ħekk ikompli jkabbar lill-festi tagħna; dawk ta' Corpus Domini u tal-Appostlu Missierna San Pawl. Triq il-Vittorja bl-ark li għadu jintrama sal- lum. Dan ir-ritratt ġie miġbud fil- ħamsinijiet. (Ħajr: D. Buġeja).