L-ORIZZONT ) FRAK MILL-ISTORJA l Is-Sibt 17 ta' Marzu2018 23 MAL-PORT IL-KBIR (13) nkomplu bil-mixja tagħ- na max-xatt tal-Birgu u nitkellmu dwar l-aħħar sit storiku li jidher minn fuq il-lanċa aħna u telgħin lura max-xatt tal-Isla lejn il-belt Valletta. Jekk wieħed jagħti ħarsa mill-ġdid lejn il-Knisja Par- rokkjali tal-Birgu, fuq il-le- min tagħha, josserva dar kbira bil-bejt għoli, imtella' b'appoġġ mal-ħajt tal-knisja : u li titla' għaliha minn taraġ dejjaq hekk kif taqsam it-triq ta'wara l-Monument tal-Ħelsien. Din id-dar, kbira daqs blokk ta' appartamenti, tispikka ħafna mal-bini ta' madwarha, u li bla ma trid stqanqalek ċertu kurżità u tis- taqsi, 'min kien joqgħod fiha2' ; Il-Palazz ta' Bettina Din id-dar kbira mtella' fit-Triq San.Ġorġ, kantuniera ma' Triq Wenzu Dver, anti-' 'kament kienet il-palazz ta' Bettina — hekk għandhom isibuha x-xjuħ tal-Birgu. Dwar dan il-palazz li għexet fih il-Markiża Bettina Cassia Dorell, li kienet. id-Dama tar-Reġina ta' — Sqallija, jingħad ħafna għajdut (mhux se nidħol fihom) dwar xi qraba tal-Baruni Ġulju Gauci li kienu jgħam- mru fih qabel Bettina. Inter- essanti hu l-fatt li dan il-pala- zz għexu fih bosta per- sonaġġi distinti li baqgħu marbutin mal-istorja tal-Bir- gu, fosthom Santa Emilie de Vialar (1798-1856) li fl-1845 kienet tablet lill-Isqof Saver- ju Caruana biex tiftaħ dar fil-Birgu għall-komunità tagħha ta' sorijiet u li damet tgħix fiha sal-1850. Personaġġ ieħor impor- tanti li twieled f'dan il-pala- zz fl-1758 hu l-ewwel Kardi- nal Malti Fabrizio Sciberras Testaferrata. Dan. il-palazz f'nofs is-Seklu Dsatax serva wkoll bħala sptar militari kif ukoll ħafna snin wara bħala qasam tad-Duttrina. Dwar dan il-palazz, li għal ħafna snin kien magħluq biex ma ngħidx abbandunat għal kollox, hemm ħafna u ħafna x'wieħed jgħid kemm stori- kament kif ukoll stejjer oħra- jti li smajna jingħadu dwar nies li għexu fih. Qabel ma nkomplu bil-mixja tagħna u. naqbdu x-xatt ta' Bormla, tajjeb li wieħed ifakkar lill-qarrejja tagħna, li ta' kull ġimgħa qegħdin isegwu din il-paġna kulturali tagħna dwar il-Port il-Kbir, li fis-Snin Disgħejn f'kemm fil-Forti Sant' Anġlu kif ukoll fix-xatt tal-Birgu, inġibdu — diversi films għaċ-ċinema minn kump- aniji internazzjonali. Fost dawn il-films insibu Cut- throat Island li nħadem fl- 1996, The. Count of Monte Christo— sensiela li nħadmet għat-televixin minn kump- anija Taljana/Franċiża fl- 1998, u film ieħor li jġib l-ist- ess isem u storja minn kumpanija Ingliża/ Ameri- kana matul Awwissu f'2001. Barra minn hekk il-Forti Sant' Anġlu ntuża kemm-il darba biex fih jinġibdu xi films jew partijiet minn sen- siliet televiżivi. U issa nkomplu neżlin ma' Xatt ir-Risq, hekk kif naslu qrib il-Klabb tar-Re- gatta ta' Bormla nosservaw tabella li tfakkarna li se nidħ- lu fil-konfini tal-Belt Cospic- ua. Kif nafu, Bormla hi l- aħħar belt li nbniet fil-Kot- tonera, imdawra bis-swar għoljin u b'saħħithom li meta nbdew fiż-żmien il-ka- vallieri, inbnew biex iħarsu- 'ha mill-ħbit tat-Torok, u jħarsu wkoll liż-żewġt ibliet ġirien tagħha, il-Birgu u l-Is- Bormla (Il-Belt Cospicua) L-Istoriċi jgħidulna li l-is- em ta' Bormla hi taħsira tal-kelma Bur-mula li tfisser Art ta' Mulej u mhux ħierġa minn Bir Mula li f'ilsiena tfisser Bir tal-Mulej kif isost- nu xi wħud. Il-Professur Jo- seph Aquilina hu tal-fehma li l-isem Bormla. ġej Burr Ramla, peress li fl-inħawi fejn illum hemm. il-Baċir Numru Wieħed. tat-tarzna kien ramli u kien jagħmel ħafna frott tal-baħar. Ovvjament insibu diversi opinjonijiet oħrajn — dwar it-tifsira' ta' Bur-mula, iżda ejjew ma nintilfux fuq ħafna teoriji u naċċettaw li l-isem Bormla ħareġ minn Bur-mu- la u nkomplu għaddejjin bit- tagħrif fil-qosor dwarha. :Qabel ma nbniet din il- belt, fuq in-naħat ta' Santa Margerita: kien ' miżgħud bis-siġar u medda kbira ta' raba' mhux :. maħdum. Għalkemm ma nafux eżatt meta nbnew l-ewwel. djar f'dawn l-inħawi, xi wħud isostnu li l-ewwel bdiewa li resqu lejn: dawn in-naħat biex jikkultivaw ir-raba' fer- tili li kien hemm f'din ix-xaqliba kienu Żabbarin, waqt li mix-xaqliba tal-Port il-Kbir, għadd ġmielu ta' sajjieda u l-familji tagħhom bdew jabitaw madwar ix- xtut tagħha, li dak iż-żmien il-baħar kien jidħol 'l ġew- wa mill-Pjazza Gavino Gulia. fostna (1530), ittieħed il-Forti Sant' Anġlu u x-xatt tal-Bir- gu u matulu nbnew. l- imħażen, il-palazzi tal-kap- tani tax-xwieni u skal kbir għal tarzna biex: fuqu jinbnew ix-xwieni tal-Ordni jew issir xi manutenzjoni fuqhom. Fuq ix-xaqliba tal-Isla nbniet il-Maċina, waqt li 'lisfel minnha, matul ix-xatt ta' Bormla nbnew numru ta' mħażen kbar (li se nitkellmu dwarhom 'l qud- diem) biex fihom jinżammu l-għodod u l-ħtiġijiet kollha tal-imriekeb tal-Ordni. B'hekk, din id-daħla, li issa saret tagħmel parti mit-tarz- na tal-Ordni ġibdet l-attenz- joni tan-nies tas-snajja, kif ukoll tal-barklori. li kienu jaqilgħu l-għaxjien tagħhom bid-dgħajjes u l-ferilli b'kirji- et għall-ġarr ta' passiġġieri u tagħbijiet oħra minn fuq il-galjuni u x-xwieni l-oħra għall-art jew viċi versa. Wieħed jista' jassumi wkoll, li peress li f'din id-daħla kien qiegħed jiġġenera ħafna xogħol għalihom, mhux ħaġa kbira li-xi wħud mill-barklori li kienu joqogħ- du l-Isla u fil-Birgu ddeċidew li jissettiljaw fil-qalba ta' Bormla, fejn huma faċilment setgħu jim- mażżraw l-inġenji u d-dgħajjes tagħhom matul ix-xatt. Barra minn hekk, tajj- eb li wieħed iżid ukoll,li fiż- żmien il-ħakma tal-Ordni, fil-parti fejn illum insibu l- baċir tat-tarzna (jew fil-qrib), kien hemm il- Menqgħa, fejn fuq ordni stretta, ta' kull jum; is-sidien kollha tal-opti tal-baħar . (dgħajjes, ferilli, barkazzi, xprunari) kienu qabel inżul ix-xemx jieħdu d-dgħajjes tagħhom fil-Men- qgħa biex jinżammu hemm sa sbieħ tal-għada taħt għas- Dan. kien insir minħabba l-biża' li xi lsiera .setgħu jaħftu xi nġenji tal- baħar u jaħarbu matul il-lejl. 'Xi storiċi jsostnu, li qabel l-Assedju l-Kbir (1565) 'l bar- ra mis-swar tal-Isla, fl-inħa- wi magħrufin bħala ta' San Pawl (għall-knisja li nbniet fl-1741 ) kienu diġà nbnew xi djar, u l-Gran Mastru Jean de la Vallette kien ħareġ ordni biex. dawn id-djar jit- waqqgħu minħabba l-biża' li t-Torok setgħu jinħbew fi- hom. 'Din tikkonferma t-teżi ta' xi studjużi oħra li jgħidu, li l-popolazzjoni Bormliża qabel l-Assedju kienet im- daqqsa, u dan neħduh mill- fatt, li kumipanija ta' mad- war 200 suldat Bormliż dd- efendew bi qlubija kbira s- swar tal-Isla fuq ix-xaqliba li tħares lejn Kordin. Fis-sena: 1720, il-Gran Mastru Marcantonio Zon- dadari (1720 — 1722) sejjaħ lil Bormla belt Citta Cospicua, u l-arma tagħha ġġib siġra tal-qoton f'tarka safra li hi meħuda mill-arma tal-Gran Mastru Cottoner. Fiż-żmien dan il-Gran Mastru bdiet tinħass il-ħtieġa li jissaħħu l-fortifikazzjonijiet tas-swar minħabba l-biża' ta' xi assalt ieħor mit-Torok. L-inġinieri tal-Ordni kienu tal-fehma li bi swar 'ġodda u: aktar b'saħħithom. 'l barra. mill- belt:ta' Cospicua mhux biss kienu se jkomplu ssaħħu, d-difiża tal-bliet li jħaddnu warajhom iżda wkoll: tal- ' Port il-Kbir. inkomplu f'ħarġa oħra