47 IL-QAWL MALTI Il-qawl Maltil X'inhu dan il-qawl Malti7: Hekk nistħajjel li xi ħadd isaqsi, xħin jisma' l-kelma ''qawl'. Qawl hu dak li aħna nsejħu wkoll ''proverbju'' u, fi kliem ieħor, hu l-għerf miġbur fi ftit, ta' żmenijiet imgħoddija, il-għaqal, id-dehen ta' misserijietna, li għarfu jisiltu mill-għamil, ġrajjiet ta' kulljum, tagħlim sabili u ta' fejda għall-ħajja. Il-qawl Malti hu għalhekk bin iż-żmien, bħall-għaqal u l-għerf; u ma twelidx fostna f'daqqa walida, imma ma' tul snin ta' tiġrib, snin ta' taħbit għal għajxien fil-gżejjer fqar tagħna, snin ta' taqbid ma' għedewwa barranin, kif turi ġrajjietna. Kull żmien iħalli xi tagħlima tiegħu li tolqot il-ħajja, u, b'hekk, jikber dejjem il-għadd tal-qwiel, li issa afna minnhom qodma qegfidin jintsew, olirajn ma jiftehmux sewwa, Dan hu l-qawl. Igħidu l-ewwel darba x-xiħ; jisimgħu u jitgħalmu t-tari, li għad ma jaf xejn mid-dinja, igħaddih lil ħadd- ieħorfu b'hekk il-qawl jixtered f'ħalq kullħadd. Ħsibt u rajt li jiena hawn għandi nagliżel ftit qwiel, infis- sirhom ħafif ħafif, u daqxejn għat-tul ukoll fejn jinħtieġ. L-ewwel li rrid inġib, għax isbali u akbar fi ħielhom, huma dawk li juru, biex ingħid hekk, ir-rabta li tgħaddi bejn Alla u Malta: rabta qadima li tnisslet f'artna ma' l-ewwel Malti. Il-Maltin, sa minn qabel il-miġja ta' Pawlu, dejjem għarfu Qawwa akbar mill-bniedem, li ttella' x-xemx fil-għodu, qalb baħar ta 'leheb ħamrani, u xxerred għadd bla tmiem ta' kwiekeb bojod mas-sema bil-lejl. Xejn ma jgħodd li għall-ewwel flok f'Alla tas-seww qiemu l-ulied id-dlam, allàt qarrieqa u bla ġieli. Igħodd. biss dak li ħassew f'qalbhom : li' jatu qima lil Sid il- ħolqien. Minn dana jitkellmu, dan jixhdu, b'leħen għoli, l-im- qades kbar tagħhom. B'dan irrid nuri kif il-qima lejn Alla, għalkemm mhux dejjem xorta, kienet f'Malta minn dejjem. Aħna issa nistgħu nifhmu afijar il-qwiel ji jitkellmu minn Alla. Fejnu Alla' Il-Malti ma jafx. Hu jħossu ma' dwaru, fejnu; fil-fwieħa tal-ward; fil-għanja tal-għasafar; fid-deheb mifrux fuq sħab tan-nar; fil-flewwa tal-għasel; fir-ragħda li tidwi mal- widien; fid-dmugħ tal-hemm; wil-biki tal-mewt. Hu ħaġa walida mal-bniedem. Għalhekk igħid il-Malti ''Alla fina, afina fih. Kull ma' jagħmel għalina; kullma nagħmlu għalih'. Dan hu qawl sabiħ fuq xofftejn niesna, meta jridu jfissru li mhux għalxejn ibatu, u li fuqhom jaħkem Wieħed li jieħu fisieb kullħadd. Dan il-qawl juri dak li għidt : jiena, li bejn Alla u Malta tgħaddi rabta kbira. U x'rabta jista' jkun hemm ikbar meta jgħidulek ''Alla fina, aħna fih 77 : Tonqos ix-xita, jinxef ir-raba', titbiel il-warda. Tidher il- għera kullimkien. Dan ikun żmien ta' għaks. L-agliar hu li l-wiċċ. imut bil-għatx. Ir-raġel tar-raba' Malti jara l-ġuli u l-għaks quddiem għajnejh, u ma jaqtax qalbu, għax kif tgħallem hu ''Alla fettieħii u għajjur. Alla nebbieħi u ma. kullħadd idur'. ''Alla fettieħi'', fi kliem ielior, Alla mhux ser jibqa' ma jiftaħix bieb il- finiena. 'Fettieħi'' ġejja minn 'fetaħ'', u jgħidulu hekk, għax hu f'idejh għandu l-imfietati tad-dinja u tas-setna. Hu jaħseb għal kullħadd. Fuq dil-kelma ''fettieħii/' Patri Magri jgħid: ''Kont sirt raġel, u bqajt nisma' lix-xjuħ: igħidu lil-xi tallab: ''Alla jiftalilek,' jew ''isiblek min igħinek''. Iżid igħid il-qawl li Alla hu tgħajjur'. ''Għajjur' għax Hu fuq kullħadd, jitlob imliabba li tisboq lil ta' kullħadd. ''Nebbieti'' ġejja minn ''nebbali'', jiġifieri. turi wieħed x'għandu jagħmel, jew igħid; tqabbdu t-triq tas- sewwa. Il-qawl jissokta jgħid ''U ma' kullħadd idur'. Fuq dawn il-kelmiet Patri Magri jgħitd ''Ma nafx hemmx f'ilsna oħra kliem sbieli bħal dawnl Iddur b'xi ħadd, ifisser tgħinu; iddur ma' xi Ħadd, huwa wisq aktar, għax jiġifieri timxi, tgħix miegħu, bħal kieku tħaddnu bl-imħabba u l-ġid''t Meta T'hemm jidħol f'dar il-Malti, hu jaf ifarraġ qalbu, għax 'imeta Alla jrid, jiftaħ. qrib; la. taf mnejn u l-anqas kif. Mhux hu jarġa' jsejjaħ id-dawl wara d-dlam7: Mhux hu jarġa' jsebbati is-sena wata li mal-lejl ikun ħadlu l-lewn ikħal sabiħi7 Dana jafu l-Malti fis-salita ta' twemmin niesu. Mela jekk issa f'darti dalial il-hemm, wara jiġi r-risq u l-hena. Il-Malti fid-dwejjak jitma u jemmen. Għalih, qawsalla fis-sema, wara jum qalil ta' rwiefen, hi l-finiena li Alla 'iwiegħed, u li l-bniedem jiċħad. Sa hawn rajna l-qwiel jitkellmu fuq Alla; issa ngħaddu għal qwiel ofira, u nibdew b'dawk li jitħaddtu fuq il-fqir. Igħid' il- Malti: 'B'demm il-fqir, ġid qatt ma' jsir'. X'qawl sabiħit. 'Demm il-fqir kliem li jżarżru f'widnejk, u jiftħulek għajnejk għal għamil ta' bla ħaqq, fisarat u kefrija' li jsiru ma' dwarna fid-dinja kollhat Hawn afina naraw kif niesna jħossu għall-fqir, dak li, għalkemm id-dinja hi kollha mċappsa b'demmu misruq u mirfus, jeħtieġlu jitqabad sa' glial biċċa liobż tal-ħajja l Iżid igħid il- Malti li għal fqir ''ġimgħa bla ħilas, ġisem bla ras; ' għax jissokta jgħid 'ħajjiet il-fqir dejjem isloħi, 'taqqa: u qaxqax'. Hekk hu. Afina ngħiżxu f'dinja fejn in-nies 'huma bħal widien u l-għoljiet, biċċa l-isfel ħafna, biċċa l-fuq; jew alijar, kif igħid il-Malti, fejn wieħed imut fis- sakra; u l-iefior imut għal qatra' l Hemm 'ukoll, kif igħidu niesna, li l- eqir hu dejjem imżeblati, għax kosl ''il- Aqir sal-klieb tagħarfu, u tinbaħi għalih'. iċ Issa li ġibna qwiet biex nuru kif il-Malti jaqbeż għall-fqir, inġibu oħrajn biex naraw x'jafisbu niesna fuq ix-xħiifi. Hawn għandna għadma jiebsa, il-bniedem għadu tiegħu n-nifsu, u ' ta' fiutu. Daru dar il-għaks għalkemm is-senduq mimli b'kull ġidi Ħwejjġu ħwejjeġ it-tallab, maħmuġa n mraqqa'. Imma, igħid il- Malti, ħadd m'hu għal hawn. Il-lum jew għada trid titlaq. ARufiek VAlla ġismek lit-trab, tiwejjġek lil niesek, għax hekk insab'. Miskin ix-xliiħ, li lisiebu biss biex igħolli il-gozzi Ikollu jħalli kollox, imma, igħidu niesna ''f'mewt ix-xħiħ, flok biki, ikun hemm sfin,' għax 'f'mewt ix-xħiħ, bħal dbigħ il- ħanżir, il-werrieta ferħiana sejra ttir'. Xi qwiel olira jitħaddtu fuq ix-xjuħ. Lix-xjuħi misserijietna dejjem ħabbewhom, għax fihom huma jiġbru l-għaqal tal-ħajja, li hu bil-bosta 'aqwa' mill-għerf li wieħed jikseb mill-kotba. Il- Għiaqal jiswa'. Fit-tielet taqsima tal-'Għerf bla miktub tal- Maltin,' Patri Magri jġib il-lirafa ta' wieħed raħili, li ġie meħlus mil-kefrija tas-sultan bil-għaqal ta' missieru mofibi. Igħidlek il- Malti ''kliem ix-xiħ, żomm fih''. Ma' dawn il-qwiel, inżidu nsibu oħrajn sbieħ li juruna kemm jafu jaħisbuha niesna, bħal ma hu dan. ''Għax ittiekel għal ġaru, raqad bla għaxja f'daru', jew, kif iġibu Patri Magri, ''Dak li jitma fil-ġar, jorqod bla mgħoxxi''. ''Bla mgħoxxi' jfisser bla jkel, bil-ġuħ. il-qawl, meħud f'daqqa, irid igħid li ħażin jafibat min jorbot fuq ħaddieħor, għax isib ruħu milgħub, għax, jissokta l-Malti ''kullħadd jiġbed għal xawwatu', ''Xaw- atu/j' għal min ma jafx, tfisser ''il-ftira tiegħu'. — U tas- sew, min xi darba nzerta f'xi forn ir-raħal, jat igħid x'jagħmlu n-nisa, bl-imħatra min idaħħal il-ftira l-ewwel qrib in-nar. Xejn ma jħabblu rashom, jekk tal-ġara tibqa' nejja l Ma' dawn niġbor qawl iefior tal-Malti, li joħroġ barra n- nifsu jgħidlek, kif f'did-dinja dejjem tara ħwejjeġ ġodda, li qatt ma kont tobsor bihom. Tikber kemm tikber, dejjem hemm x'titgħallem. Għal dan niesna jgħidu ''għalhekk il-għaġuża (mara xiħa) ma tridx tmut, għax aktar ma tikber, aktar titgħallem.'- Sa hawn dorna dawra ġmiela ma' ftit qwiel ta' niesna. Rajna x'jaħsbu fuq Alla, il-faqar, ix-xeħiħa, u l-ħajja. Dnub, jaħasra, li afina nħallu qwiel sbieħ, ta' fejda kbira, il-bogħod miż- żgħażagħ tagħna, li x'aktarx ftit jafu bihom. Imma x-xjufħi tagħna għadhom igħożżuhom f'qalbhom, l-aktar fl-irħula, fejn jafu jħarsu l-għaqal ta' misserijiethom. Żmien l-imgħoddi mhux mitluf għalihom. Fih isibu ġabra ta' tagħlim. Xejn m'hu mitluf, li jġib u jħalli wrajh ġid kbir. Il-ġid illi jġib u jħalli wrajh iż-żmien, hu t-tagħlim tal-ħajja, li jinsab miġbur ża b'reqqa ta' dehen kbir fil-qwiel. U għalhekk, meta inti lil dawn ix-xjufi tagħna tgħidilhom xi Ħaġa li ma taqblilhomx, għax mhux. hekk tgħallmu minn ta' qabilhom: 'Eh' igħidulek, 'taf x'nis- magħhom igħidu….,'u hawn joħroġlok b'xi qawl li xejn ma tkun tistennih. U jekk jaħisel xi wieħed ma jaqbilx miegħek, hu ma jwaqqa' qatt dakli jkun qallek, għax jaqbel tkun taf ukoll li: , HKelmiet il-Malti, isħaħ minn tas-sultan P' Ġużż AQUILINA. Warda ħamra, bellusija Xhur kien ili nistenniek : UMeta tasal dik il-warda P' Kont nistaqsi, fuq ix-xwiek. Wasalt fl-aħħar, warda ħelwa, U bi ġmielek jien tgħaxxaqt; Int ħallastni b'daħka waħda Ta' kemm tlabt u ta' kemm xtaqt. TAGĦRIFA —Billi f'dan ix-xahar bdewlna l-eżamijiet, ma stajna nżommu l-ebda laqgħa ta' l-'Għaqda'' tagħna. — Nixtiequ niżżuħajr lill-Komm. Dr- P.P. Savdon u lis-sur F. 8. Caruana għal għadd sabiħ ta' kotba bil-Malti li tawna biex insebbħu l-Librerija Maltija fl-Università tagħna. ' —-Inħabbru li qegħdin nistampaw it-tieni edizzjoni tat-tieni għadd ta' Leften il-Malti. Min għadu ma kisibx xi wieħed huwa mitlub imur fl-Empire Press 266, Strada San Paolo, Valletta.