KTIEB IEĦOR TAL-QASSIS Dr. LUDOVIKU MIFSUD TOMMASI Isem mafiżuż b'ittri sbieħ fl-istorja tal-Letteratura Maltija hu, bla tmerija, dak tal-qassis Dr. Dun Dovik Mifsud Tommasi; mhux għaliex bħala poċta jingħażel mill-oħirajn għal xi dehriet ta' kobor u ta' ġmiel barranin, jew għaliex fis-sura tal-kitba fetaħ xi triq ġdida, inkella għaliex fil-kliem li ħaddem u fil-versi li niseġ kien dejjem bla nuqqas ta' xejn jew bla nikta; le, imma għaliex hu kien wieħed mill-ewlenin li ħadmu din il-għamla ta' kitba, jigifieri l-poeżija, jew ''tqabbil' kif isejħilha hu: u kiteb hekk bir-rfus fuq ħwejjeġ imqaddsa, illi l-lum ma hawnx ktieb ta' devozzjoni li ma fihx xi kurunelli minn tiegħu, u ma tismax xbejba mrobbija tajjeb li tmur il-knisja biex titlob u ma ttennix xi għanja devota jew xi tifħir lil Alla, minn dawk li hu kiteb f'dik is-sura. Kull min ħabb u tgħallem xi daqsxejn l-istorja tal-kitba maltija, naħseb li qara l-'Innijiet Imqaddsa'' ta' dan il-poċta nisrani, u qara wkoll jew sama xi kurunelli li jingħadu fil- għewwiedi kollha ma' tulek ja sena. Jiena qatt ma ninsa kemm kienu datiluli f'qalbi, meta kont għadni tfajjel fl-iskola tal-Gvern, il-versi li bihom dan il-qassis għaref u tajjeb qaleb fil-Malti il-'Vexilla Regis'; u l-ewwel strofa għadha sal-lum tiġini fuq ilsieni, u ntenniha b'leħen im- samma', kull darba li niltaqa' ma' dak l-innu bil-latin: 'L-istandard tas-Sultan ħiereġ, Bħala xemx jiddi s-salib, Li mewt fuqu l-Ħajja ħadet, Biex mill-mewt il-ħajja ġġib. Ma ilux wisq ġiet f'idejja xhieda oħra li żżid, torqom u tkabbar l-isem ta' dan il-kittieb u poċta malti; u nafiseb illi dawk kollha li jħobbu l-Isien ta' pajjiżna u dak li nkiteb bih fiż-żmien l-imgħoddi, jifirħu bl-aħbar ta' ktieb ieħor ta' dan il- qassis; ktieb illi, naħseb, kien imhejji għall-ħruġ, iżda li għal xi imma jew oħra baqa' bla ma ħareġ qatt, Dan il-ktieb, f'dik is-sura li nħażż mn'idejn l-awtur, b'xi tibdil ta' versi jew ta' kliem li hu deherlu għandu jagħmel, (ħaġa li turi li kien jieħu wkoll ħsieb tas-sengħa) ġiċ f'idejja mit-tjieba tas-Sur Ġużċ Gatt, raġel għaqli li ħaffer bil-bosta fl-istorja moħbija ta' żmien il-Kavaljeri, u li għandu naska ta' nemes għal xi ktieb qadim fuq il-ġrajja ta' Malta. Is-sura tal-ktieb għadha tajba biż-żejjed, u, għalkemm il- kitba ftit u xejn irqiqa, tista' b'nitfa tas-sabar tinqara kollha kemm hi: u, jidhirli, ikun għajb jekk xi ħadd ma jindaħalx biex jikseb dan il-manuskritt u jistampah. Fil-qoxra ta' barra hemm miktub hekk: ''Il-Can.Cap. Don Lodovico Mifsud Tommasi, 18797 Dan hu ħiżuż ta' xi Ħadd warrani, għaliex il-kitba ma taqbel xejn ma' tiegħu: u billi Don Dovik miet fit-22 ta' Ottubru tal-1879, għandu mm'ejn dawk il-ħfiżuż inkitbu bħala tifkira tal-mewt tiegħu. F'wiċċ il-ktieb jinqara: Il-Għana tan-nisrani miġbur f'dan il-Ktieb tat-talb 'l Alla fħiedma tas-Sac. ti fil-faċċata ta' wara hemm il-ħatra tiegħu hekk: Lil Ġesii inkoronat bix-xewk Alla u Bniedem Sultan tas-Sema u l-art u Sultan tad-duluri eċċ. Bħiala daflla, il-ktieb fih 'Twissija'' fejn l-awtur ifisser illi hu deherlu li għandu jikteb dak il-għana, jew devozzjonijiet f'sura ta' poeżija, għaliex kien jaf li dawn kien ilhom bil-bosta mixtieqa, u għaliex kien jaf ukoll illi, miktubin hekk, dawk id- devozzjonijiet jistgħu jingħoġbu iżjed u jinżammu aktar malajr fil-moħħ : u b'hekk, dawk li ma jafux filief bil-malti, isibu fihom għamla iżjed ħafifa biex jatu tifħir lil Alla, u jaqilgħu minn għandu l-finiena u l-mafifra. Minn din it-twissija kif ukoll mill-ħatra tal-ktieb jidher illi Dun Dovik kien, l-ewwel, qassis tajjeb u tar-ruħ, imbagħad, poċta. Il-ktieb jiftaħi b''Talba għal filgħodu/' miktuba versi tat- tmienja, b'taqbil-imbewwes, hekk : Ja Mulejja ħollli lsieni, Biex infaħiħirek sa minn kmieni; Il-għajnuna lili newwel, U ma' qalbi rtabat l-ewwel. Fih imbagħad talb ieħor, tifsir ta' salmi, għana għal waqt il-quddiesa, thejjija għall-qrar, thejjija għat-tqarbin, talbiet mill- missal għal-qabel it-tqarbin, ħajr għal wara, ir-rużarju ta' Sidtna Marija SS.—il-misteri kollha bil-litanija,—triq-is-salib (Via sagra), u faraġ lill-erwieħ tal-purgatorju għall-ġranet kollha tal-ġimgħia, li bih dan il-ktieb jagħlaq. Il-versi li Mifsud Tommasi sawwar f'dan il-ktieb mhu- miex ta' kejl wieħed. Il-biċċa l-kbira huma versi tat-tmienja bħal ma huma dawn li ġejjin, meħudin mid-'Datila'' għat- Thejjija għall-Qrar' : Dineb David u dnibt jiena, Mafifra lilu, Sinjur, tajt, Għax quddiemek. sogħba khira Dik is-siegħa f'qalbu rajt. Mafħifra bħalu nixtieq naqla, Għialhekk Int għallimni liema Ġewwa, qalbi, l-hi muġugħa, Għandu jkolli kbira ndiema. Iżda għandu versi tal-liamsa mtennija, bħal ma huma dawn li ġejjin, meħuda mit-talba tal-isqof S. Ambroġ ''Summe Sacerdos' Għall-kbira finiena tiegħek, Mulejja, Agħmel li minni din it-tqarbina Issir bl-indafa li tiġbdek lejja; Minn kull moqżieża xewqa ħażina, Mill-ħsieb-il-fieraħ, mill-ħsieb tal-ħtija Eħlisli l-qalbi kollha kemm hija, Anqas jonqsu versi tal-ħamsa weħidhom. Għal waqt it- tqarbin tas-sacerdot, wara l-kelmiet 'Corpus Domini nostri J. C. eċċ. għandu dawn il-versi : Gismek, Ġesu, U d-demm minn tiegħek Jiġborni l-Ġenna Għal dejjem miegħek. Saħlansitra jinsabu xi versi tal-lidax. Oh Gesu tiegħi, deh din it-tqarbina Li sejjer nagħmel jien, ina tistħoqqlix; Li tisfa deni u ħsara minn ta' ruħi, B'qalbi kollha nitolbok, la tħallix. Agħmel iżda għall-ħniena khira tiegħek, Tal-ġisem u tar-ruli b'saħħa twetini, U biex il-Ġenna fejnek nista' nasal, Tkun it-tidwija li l-fejqan tatini. L-hawn u l-hinn il-ħsieb ta' dan il-kittieb jaħbat jogħila xi ftit, u inti tara bħala dawl ta' poċżija ileħħi minn qalb dik il- proża mqabbla; dawl li jurik illi x-xejra għal din is-sura ta' kitba ma kinetx tonqsu, u li hu ma ħiallilniex poċżija isbati u alijar, għaliex il-fisieb tiegħu kien li jgħin lill-fqajrin fit-tjieba u mhux li jsaħħarhom bil-ġmiel fieragħi tal-kliem u bil-poeżija. Biex nati xi fijiel ċkejken ta' dan il-ktieb sejjer inġib xi qatgħet żgħar, meħudin minn hawn u minn hinn. Talba inti u dieħel il-knisja : EDin li fiha jiena dieħel Id-Dar tiegħek, ja Mulejja; Hawn nitolbok li tqaddisni, U bil-ħniena tħares lejja. Kull ħsieb fieragħ minni biegħed Sabiex nidha kolni bik, U kif ħajtek tajt għalija, Rufii u ġismi jien natik. Ja Mulejja, niżżik ħajr, Għala l-finiena kbira tiegħek; Agtider Inti l-bruda tiegħi, U fejn s'issa nqast jien miegħek. Dehi minn ħaqq din il-quddiesa, Minn kull deni l-lum Ħarisni; Biex ingħożż il-ġid li rbaħt, O Mulejja, deh qaddisni. Fuq il-ġwienafi minn tal-ħsieb Jien għolejt minn din il-art, U għal fejn l-għamara t'Alla Din il-qalb tiegħi tajjart : Alla sidi, bdejt ingħid, Qalbi mgħaxxqa bil-ġmiel kbir Minn tal-Ġenna, għamara tiegħek, Biss għal fejnek trid ittir. Lill-Missier, bidu ta' kollox, li bidu ma għandux, U fiż-żmien iċken ma hux; Lill-Imħabba ta' bejniethom, Li hu r-Ruħ minn tal-qdusija, 'L Alla wieħied, tliet persuni, ' Natu dejjem kull foħrija. € x Biex inħaffu l-qari lill-imsieħbin tagħna, il-qatgħet tal-poeżija meħudin mill-ktieb ta' Mifsud Tommasi, ġibnihom miktubin bl-alfabett u bl-ortografija tal-Għaqda,