Il-Knisja ta' San Gejtanu Knisja Problematika Minn Alfie Jnillaumien Fid-dinja ma tistax tfaħħar dejjem. Wisq drabi jkollok tidħol fir-realtà tal-problema u forsi tanalizza dak. li ftitli xejn irriflettejt fuqu. Jien dejjem kribt fuq il-knisja ta' San Gejtanu fid-dimensjoni tagħha ta' kif bdiet tinbena u xi rqaqat oħra. Illum fertili nħares lejha arkitertonikament, fil-limitazzjonijiet tagħha, kemm storikament u anki strutturalment. Forsi se nidħol fil-għalqa tal-arkitettura, bla dubju fejn jikkonċerna din il-knisja u dan bla ma nippretendi li jien ikkwalifikat li nagħmel dan. Imma nipprova biss li nasal bir-raġuni, u hekk nippretendi li nasal. Għax ir-raġuni wisq drabi tegħleb ħafna diffikultajiet. U fejn niżbalja, nieħu pjaċir li xi ħadd ikkwalifikat jikkoreġini. U bniedem mhux bil- korrezzjoni jitgħallem Forsi wieħed iħares bi ftit qrusa llum li hija l-festa tal-qaddis tagħna u wieħed jippretendi li għandi niftaħ idejja u nuri s-sbuħija tal-knisja tagħna. Li l-Knisja ta' San Gejtanu hija knisja sabiħa tabilħaqq u sewwa sew din hija t-tema tal-artikolu tiegħi, sabiex nuri kemm kienet tkun isbaħ li kieku kellha ssir kif ħażżiżha l-perit tagħha. Imma b'sogħba, id-disinn tagħha ġie mkisser minn bosta lati u fl-aħħar ġiet inkurunata b'tifrika enormi f'dawn l-aħħar snin. Mela skont rikors magħmul fl-1862 fejn intalab sabiex tinbena knisja li tkun adekwata li tasa' l-poplu kollu li kien qed jiżdied f'Casale San Giuseppe, indaħal, minbarra l-Isqof Gaetano Pace Forno u membri tal- Kunsill tal-Gvern (il-Parlament ta' dak iż-żmien) il-Gvern li xtara l-artu rregalaha lill-Arċidjoċesi ta' Malta u dan bil-kundizzjoni li trid tinbena fi żmien għaxar snin, kif normalment isir. Jien kien irnexxieli nsib id-dokumenti kważi kollha mill-Kurja li wasslu Soċjetà Mużikali San Ġużepp għat-twaqqif ta' dil-parroċċa — argument li kien jingħad li dokumenti ma jinstabux fil-knisja. Meta Ilum id-dokumenti kollha li hemm fl-Arkivju tal-Knisja ta' San Gejtanu tajthomlhom kollha jien u dan wara tant snin ta' tiftix. Qabel ma sibt dawn id-dokumenti, kont qed nitkellem biss minn dak li kien jingħad. Issa stajt nitkellem fuq il-fatt u ċerti fatt kienu differenti minn dak li kien jingħad. U hawn nifhem li meta l-Gvern xtara l-art, ma xtarax bl-addoċċ, imma xtara b'kemm kien meħtieġ. U dan il-kobor ta' art ma seta' jagħtih ħadd għajr il-Perit li kien tqabbad biex iħażżeż il-pjanta. U hawn nifhem li l-pjanta ġa kienet lesta qabel mal-Gvern xtara l-art, għaliex li kieku nxtrat art addoċċ, u l-art kienet tkun żgħira, il-perit ma kienx ikun komdu li jħażżeż dak li kellu f'moħħu. B'danakollu, Dr George Costantino Schinas, il-Perit li tqabbad mill-Kumitat ħażżeż pjanta ta' knisja li l-istil tagħha naħseb li hu uniku fil-gżejjer tagħna. Il-Perit Schinas kien Supretendent tax-Xogħlijiet Pubbliċi. Kellu l-Ph.D., laħaq Professur tal- matematika u l-fiżika fl-Università ta' Malta. Huwa kellu bosta xogħlijiet importanti afdati f'idejh kemm ċivili u anki militari. Huwa miet fit-28 ta' Ġunju 1894. Mela hawn rajna li Schinas altru li kien kapaċi jħażżeż pjanta għas- sodisfazzjon ta' kulħadd, u l-aktar tal-Gvern li kien ħareġ l-art. Hawn jien se nħares lejn din il-knisja bid-difetti kollha li għandha, li bla dubju saru waqt it-tlugħ tagħha, difetti li Schinas kien kapaċi jegħlibhom. U l-mistoqsija toħroġlok waħedha — l-għaliex ma solvihomx2 Possibbli li dawk id-difetti li għad irridu nsemmuhom u nuruhom, saru wara l-mewt tiegħuż U hawn qiegħda l-enigma tal-problema li forsi għad jasal żmien li xi darba, xi ħadd li jkun iffurtunat, kif kont jien, li jiltaqa' u jsolvi din il-problema kif solvejtha jien bis-sejba tad-dokumenti li semmejt. Mela, il-knisja l-għaliex għandha kor qasir2 Fil-knisja, il-kor huwa n-nukliju, il-qofol u s-sbuħija tal-proġett kollu. Meta inti żżur xi 1 jj tniversarj 7 1889/2000 knisja, l-ewwel ħaġa li tolqotlok għajnejk hija li tħares lejn il-faċċata biex tammira s-sbuħija tagħha. Mela żgur li l-kor tagħna ma nifhimx li tħażżeż qasir biex jidher sabiħ. L-istess problema għandha l-knisja Konkatidral ta' San Ġwann tal-Belt Valletta. Jekk wieħed jifliha, u dan m'hemmx għalfejn tkun arkitett għaliex ħaġa tidher, il-kor tagħha huwa magħmul minn żewġ kappelli, wieħed kull naħa. L-aħħar żewġ kappelli jiffurmaw il-kor. Mela hawn insibu difett, imma difett li jidher li ma setax jinħarab. Nuqqas ieħor huwa li hija bla koppla. U ma nifhimx li Glormu Cassar ħażżiżha b'dawk in-nuqqasijiet. U jingħad li dan ġara billi l-Gran Mastru ried li l-knisja tingħalaq mill-aktar fis. Forsi kien hemm raġuni l-għaliex. Hekk ukoll ingħad għal dik tal-Ħamrun. Għalkemm ingħad hekk, din hija l-veritàż. Ma naħsibx li Schinas ħażżu hekk għax ma tarax knisja oħra bil-kor qasir bħalha u lanqas b'dawk l-iżbalji kollha. Id-disinn li qed nippreżenta jien hija ta' knisja portera l-ebda perit mhu se jibni knisja jew dar bla ma jkollu eżatt il-kobor tal-art. Kważi rrid ngħid li meta bniedem iħares lejn knisja minn ġewwa, l-ewwel ma jolqtu, huwa l-kor. Il-kor huwa t-tiżjin tal-knisja u huwa l-kuruna li jornamenta l-opra kollha. Difert ieħor huwa fil-bieb li jinsab fi Triq Anton Butigieg li aħna fl-antik konna nsibuha bħala Strada Nuova. Dak il-bieb aħna konna nsejħulu il- bieb il-falz. Hawn qed nippreżentaw ritratti biex nuri bil-fatti l-għaliex l- l-antiki kienu jsejħulu l-Bieb l-Falz. Kieku wieħed iħares lejh minn barra għandu jsib li dak il-bieb diġà kien Minflok il-ħotba li nsibu llum kellu jiġi l-bieb twaħħal jew inbena band'oħra. Fuq tal-ġenb www.sanġuzepphamrun.com il-bieb hemm tieqa għad- dawl, li taqbel mat-tliet kappelli l-oħra, u b'hekk l-antiki kienu jsejħu lit- triq, it-Triq tas-Slaleb. i. J'Kien hemm erba' slaleb, idu spiċċaw tlieta. Anki l-gwarniċa tal-bqija si ) tal-ħajt tat-tliet arkati, L ġ j jaqblu, imma l-gwarniċa Il-Bieb iL l-falz (kifinbu mi mal-ġenb tal- l-knisja ta' mal-bieb, ma taqbilx magħhom. Dan jindika li l-bieb inqala' minn fejn kien, u twaħħal hemm. Frtit 'il fuq hemm bħal ħotba jew ħarrieġa kemmxejn tonda u li minflokha kellu jsir jew kien diġà sar dak il-bieb. Fuq dik il- ħarrieġa fil-għoli naraw ukoll tieqa oħra kemmxejn akbar imma tixbah lill- oħrajn li t-tnejn flimkien jinsabu hemm bla skop. Fuq dik it-tieqa tal-ġenb kellu jsir fontispizju biex ikun jixbah lill-bieb prinċipali. Jekk wieħed josserva fuq it-tieqa, jidher li mhux komplut għaliex it-tondjatura tagħha hija mitluqa bla ċinta fuqha. Bla dubju minflok dak il-bieb tfaċċa spazju li kellu jimtela. Anki l-pilastri ta' dik il-ħarrieġa fejn kellu jsir il-bieb, għalkemm — għandhom. l-istess tifsila, imma huma eħxen u aktar maħruġin 'il barra. Min-naħa ta' ġewwa minflok il-bieb sar l-artal jin, sar $ l-bieb ġie mpoġġi fejn hu meta kien ta' San Ġużepp, liema artal kellu. pjenata għall-post ieħor jkun 'il ġewwa aktar, u b'hekk il-knisja riedet tkun itwal. In-naħa tas- sagristija hemm bieb ieħor, u dan sar biswit dak li diġà semmejna li bla dubju kien magħluq u nfetħet fetħa oħra biex sar li jkun jaqbel ma' dak ta' biswitu. Possibliment li anki dan kien tlesta, imma jista' jkun li ġie tranġat meta sar il-bini tal-Oratorju li jħakkek miegħu, liema Oratorju sar wara li nfetħet il-knisja. Meta jiġi rranġat parti, issib li jkollu jiġi rranġat il-kumpless kważi kollu biex jiġi jaqbel mal- estetika. Jekk wieħed jersaq lejn il-Falz u jiflih sewwa jsib li ma kienx hemm postu mal-ħajt, imma tħaffru ċerti partijiet biex ikunu jistgħu jidħlu oħrajn li kienu barranin għal dak il-ħajt l-istess kif f Fuq dawk l-erba' fronti li hemm fuq l-erba' twieqi magħmulin biex iżommu l-espansjoni tal- lee kursija, kellu jkun hemm fuqhom bħal knejjes żgħar li jixbhu lill- kampnari. Anki fin-naħa ta' ġewwa sar tibdil. Bla dubju, meta tqiegħed il-bieb fuq. Dam ir-ritratti juri biċ-ċar kif il-bieb ma kienx barra, kellu jitwaħħal anki dak ta' pjanat fejn bu. ġewwa biex isir qisu gwarniċa. L-ornamenti fil-knisja huma importanti ħafna, b'mod speċjali meta knisja tkun ornamentata, kif tista' tgħid li huma l-knejjes kollha. Anki dan jidher li kien sar għal banda oħra għaliex ix-xogħol tal-ġebel ma baqax sejjer bil-lixx kif normalment isir u kif baqa' sejjer fil-knisja kollha. Wara dawn il-bibien kemm ta' barra u anki ta' ġewwa ssib irkejjen urahom li normalment ma tarahom imkien. U jekk jinzerta bniedem bħali li jħobb ifittex u japprezza l-irqaqat fl- arkitettura, malajr jintebaħ li f'dak il-bini hemm xi ħaġa ħażina. : Soċjetà Mużikali San Ġużepp jien nidħol fi knisja, l-ewwel ħaġa li nagħmel huwa li nifliha minn kull aspett. Jien inħobb l-arti, ix-xogħol tagħna jaffaxxinani. Ma nidħolx biex ngħid kemm hi sabiħa, biss, imma li nara kif inħadmet. Agħmlu bħali, u taraw kif qed ngħid is-sewwa. Issa niġu għall-koppla. Meta ġiet biex tinbena l-koppla li naraw illum, il-Kappillan Cordina Perez informa lis-Sur Damato li kien ġie nkarigat biex jesegwixxi l-bini tal-koppla li kien ħażżeż id-draughiman Andrea Vassallo, li t-tambur ma kienx jiflaħ koppla. Tal-anqas hekk kien qed jingħad. Damato qallu li hu jibniha mhux fuq it-tambur imma fuq is- sod, kif fil-fatt sar. Mela niġu fuq l-għażla, tal-koppla. Niftakar li qabel ma ntgħażel id-disinn tal-koppla li naraw illum, il-kappillan kien talab minn fuq il-pulptu li jekk kien hawn xi ħadd li kellu xi disinn tal-koppla kif suppost kellha ssir, jersaq u jagħtihielu. Mela dan juri li ħadd ma kien jaf kif kienet tħażżet il-koppla. Milli jidher ħadd ma kien jaf li kien hawn xi disinn. Darba waħda kont ġo ħanut fi Triq Oratorju, (illum Caruana Demajo) resqet fuqi waħda mara ġara tiegħi, billi jien kont noqgħod hemm, u kienet taf li jien dilettant tal-istorja, u qalli li kellha ritratt għalija. Kien ritratt tal- knisja bil-koppla kif suppost kellha ssir. U anki l-kampnari bil-piramidi l-ġmiel tagħhom fuqhom. Dan ġara wara li l-koppla digà kienet telgħet. Ma nafx kif din il-mara li forsi semgħet lill-Kappillan jagħmel it-talba għall-koppla ma resqitx bir-ritratt li tat lili. B'hekk forsi kien ikollna knisja li żgur kienet tkun isbaħ milli għandna llum. Mhux għax il-koppla li għandna llum fiha xi tmaqdar, imma dik li suppost kellha ssir, kienet taqbel aktar u konformi mal-arkitettura tal-knisja. Kienet tixbah ħafna lill-kampnari, bl-istess gwarniċa bħalhom, u tixbahhom f'kollox. Meta jien urejt dak ir-ritratt lil Dun Ġużepp Cachia, dan qalli li dik kienet knisja magħmula bis-sulfarini. Naħseb li Dun Ġużepp kellu żball kbir, imma lil Dun Ġużepp ma kien jindaħallu ħadd. U dan narawh fl-isfreġju li għamel fil-knisja bit-tifrik tal-artali flimkien ma' Monsinjur Chircop. l 20 Anniversarju. Jisgħob bija li kelli ngħid dan, imma din hija storja, u l-istorja ma' jista' jmeriha u jgħawwiġha ħadd. Jekk wieħed jidħol fil-knisja għandu l- jara konfessinarji l-kobor tagħhom li meta tħares lejhom, jaqbiżlek id- dmugħ għal dak li difna. U dan kollu sar għalxejn. Jekk kien tas-sulfarini, ħaġa li jien ma naqbilx ix-xogħol tas-sulfarini jidher u jien ngħarfu, allura min għamlu kellu tassew viżjoni billi l-istil tal-koppla maħżuża, jaqbel perfettament mal-kumpless kollu. B Ankil-piramidi tal-kampnarijaqblu Prospett ta' kif kellna ssir il-Knisja ta' San mal-kumpless, għalkemm Dun Tffi- How Ġużepp qalli li anki n-Notre Dame ta' Pariġi għandna l-kampnari ċatti. Hawn qed nuri r-ritratt li semmejt u kont jien li ppubblikajtu l-ewwel darba. Il-koppla hija kollha faċċati bħal kampnari u hija maħżuża fuq tliet ordnijiet. U ngħid jien, kemm-il darba Dun Ġużepp kien jafli kien hawn knisja magħmula bis-sulfarini li kellha koppla u kampnari li jaqblu fl-istil, mal-bqija tal-knisja, allura għax ma nfurmax lill-Kappillan b'dan: Dun Ġużepp kien bniedem b'fommu sieket, ta' nofs diskors u naħseb li fil-qabar ħa miegħu ħafna tagħrif li ma qalu lil ħadd. Fuq għidt li fil-knisja sar sfreġju sħiħ, u dan jixhdu l-poplu Ħamruniż kollu. Kulħadd jibki dawk l-artali li tkissru, u darba wieħed Kappillan (ma nsemmix ismu għall-prudenza) qalli 'mur għid lill- — biex ikissru l-artali, mela le' Possibbli dawk it-tnejn min-nies kellhom kuraġġ jagħtu daqqa ta' baqqun fuq l-artali u kissruhom biex minflokhom għamlu konfessinarju minflok kull artal u dan meta n-nies ma kinux Soċjetà Mużikali San Ġużepp Hamrun A.D. 1889 l l-G ETEĠIU) elu 2009 bdew iqerru' U fl-aħħar toħroġlok il-mistoqsija, 'il-Ġurija tal-Kurja li hi suppost biex jekk inti trid tmiss biċċa ġir mill-knisja trid il-permess tagħha, fejn kienetż Hawn m'aħniex ngħidu li ċċaqlaq siġġu min-naħa għall-oħra, imma qed ngħidu li inti qed tfarrak, u bla biża' ta' xejn, sitt artali. U minbarra dan, tneħħiet ukoll pittura minn fuq l-arzella tal-kor li kienet tirrapreżenta l-glorja ta' San Gejtanu, magħmul minn Ramiro Cali, iben Giuseppe, biex minfloku saret oħra ta' Cremona. Kien bla skop, u dan forsi biex ikun jaqbel mal-bqija tas-saqaf li kien tpinġa kollu minn Cremona. Allaħares li biex jitpinġa kwadru fi knisja, għandu jitħassar ieħor biex isir wieħed ġdid minfloku. Isir dan, imma ħafna drabi dan isir meta dak il-kwadru ikun medjokru. Imma l-kwadru ta' Cali, ma kienx medjokru, kellu lwien u rappreżentazzjoni tal-qaddis tagħna li kien diċenti ħafna li jaqblu mal-bqija tal-pittura elaborata tal-kwadri li għandna fil-knisja tagħna. Fil-knisja għandna kwadri li huma ta' min jiftaħar bihom u li fi żmienhom tqabbdu artisti ta' ċerta stoffa. B'hekk qed ngħid li l-knisja ta' San Gejtanu hija knisja problematika. Mhux għax kellna tkun hekk, imma min kien responsabbli, kinux iċ- ċirkostanzi li wasslulna f'dak l-istat u l-isfortuna għalina li aħna llum qed inġarrbu dawn il-konsegwenzi bla ma nistgħu nkunu nafu x'kien ġara matul iż-żmien. F'dak iż-żmien Schinas kien għadu ħaj u nifhem li kien jaf x'kien għaddej. Il-knisja nfetħet fl-1875 u ma nifhimx li hu kien se jħalli l-opra tiegħu tintmess b'dak il-mod. Naqraw fuq dak li nkiteb fil- Guida Generale di Malta e Gozo tal-1905 li l-knisja ta' San Gejtanu hija nieqsa mill-koppla u mill-għadd ta' statwi li huma maħsuba mill-arkitett li ħażżiżha. U fejn huma l-istatwi u l-piramidi li suppost għandha biex iżejnuhaż: Dawn nasal biex nifhem l-għaliex ma sarux. Forsi mezzi biżżejjed ma kienx hemm. Għalhekk nifhem li hemm ħafna għaxijiet x'wieħed jixtieq jirrispondi bla ma jista. U b'dawn id-diffikultajiet kollha, ma nafx liema żmien jista' jagħtina tifsira ta' dak li ġara.