L-Innu ta' San Leonardu li jitkanta fil-Knisja Parrokkjali Matriċi ta' San Leonardu Abbati fil-jiem tat-Tridu Horatio Caesar Roger Vellaż Ta' spiss tpaxxejna bil-melodija ta' dan l-innu ta' tifħir lil San Leonardu biss persważ li ftit li xejn nifhmu mill-kliem tiegħu. Profs Vella jittraduċilna l-kliem tal-Innu u l-antifona u janalizza l-lingwa, l-istil u l-metrika sabiex tassew nistgħu napprezzawh ferm aktar. Min jaf kemm-il darba attendejna għat-Tridu tal-festa ta' San Leonardu, u qomna bilwieqfa nisimgħu l-kant ta' dan l-innu. Iċ-ċelebrant niftakruh jirrepeti l-kliem tal-ewwel strofa li jispiċċa b'assidua prece, u dlonk, wara t-taħbita tal-bakketta, tibda l-orkestra bil-vuċijiet. Dak l-innu li jitkanta huwa tant melodjuż li għal xi żmien kien tentazzjoni għall-abbatini, illum irġiel, biex joqogħdu jiċċaqalqu mar-ritmu tiegħu. Illum għandi x-xorti nittratta dan l-innu magħkom, billi l-ewwel nett naqilbu għall-Malti, ħaġa li għamiltha għall-knisja tagħna s-sena l-oħra, imbagħad nikkommenta fuq il-Latin u l-kontenut tiegħu, u fl-aħħar infisser il-metrika tiegħu. Naraw l-ewwel l-Innu bil-Latin u t-traduzzjoni tiegħi tal-istess innu. L-Innu bil-Latin Hvmnus 2.1 Partis dalores // dum prċmànt Reċgis fidelem // conjlgċm, illà rċgan(te) hżġc // protinus tristi periculà // solvitur. L-Innu u l-Antifona ta' San Leonardu Traduzzjoni Innu ad unur San Leonardu Abbati fil-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Kirkop li għandu jingħad fit-Tridu Solenni li bih tibda l-festa tal-istess (qaddis). Is-Sema issa tgħanni fil-meravilja, u ħalli l-anġli jsebbħu ferħana, għax affarijiet tal-għaġeb għamel il-ħin kollu Leonardu b'talb kotran. Waqt li l-uġigħ tal-ħlas kien qed jagħfas fuq il-mara fidila tas-Sultan, waqt li hu kien qed jitlob, din minnufih inħelset minn periklu ta' niket. U mhux biss, imma wara li bir tħaffer f'postijiet xotti, b'talb setgħan u devot, ara, f'dak il-ħin, b'mod tal-għaġeb, imlieh b'ilma ċar. Permezz tat-talb, dan kisser l-irbit strett li ma jinħallx u l-ktajjen tal-ħadid ta' ħafna marbuta f'għar ta' ħabs. O (Anġli) eterni tas-Sema, agħtu widen għall-ilħna ta' min qegħdin jitolbu bl-interċessjoni tqanqal ta' dan (il-qaddis), hu li bil-ħlewwa jsebbaħ id-dinja tas-Sultan. Antifona O Int li ssalva l-priġunieri u tkisser il-ħabsijiet, Leonardu, itlob għall-maħfra ta' dnubietna. V. Il-Mulej ħabbu, u sebbħu. R. Huwa libbsu l-mantell tal-glorja. Ejjew Nitolbu Nitobuk, Mulej Qaddis, li l-interċessjoni ta' Leonardu Abbati tħeġġiġna sabiex dak li mhux ser nixtiequ għall-merti tagħna nakkwistawh bl-għajnuna tiegħu. Permezz tal-Mulej tagħna Ġesu Kristu, Ibnek, li jgħix u jsaltan tul is-sekli kollha tas-sekli. L-Innu L-Innu jinqasam f'ħames strofi. L-ewwel u l-aħħar strofa juru x-xewqa tal-awtur li s-Sema, irrappreżentata hawn bl-anġli, tagħti glorja għall-għeġubijiet li kien iwettaq San Leonardu, u taqla' l-grazzji bl-interċessjoni tiegħu. Hekk kif hu jsebbaħ (canditur) il-Ġenna, imsejħa hawn 'id-dinja tas-Sultan' (orbem Regis), hekk ukoll 'ħalli l-anġli jsebbħu ferħana' (laetique laudent caelites). Fin-nofs ta' dan l-Innu, għandna tliet eżempji, waħda għal kull strofa, tal-għeġubijiet li kien wettaq San Leonardu, dik tas-Sultana li welldet b'wiċċ il-ġid, dik tal-bir li mtela' b'mod mirakoluż, u dik tal-priġunieri, li l-ktajjen tagħhom xpakkaw biss bit-talb tiegħu. Tnejn minn dawn l-għeġubijiet ma tantx jissemmew mill-predikaturi li ta' kull sena jiġu jkellmuna fuq San Leonardu. Wieħed huwa tal-bir u l-ieħor tal-ktajjen. Dejjem nisimgħu u nieħdu l-impressjoni li San Leonardu kien, peress li kien nobbli, influwenti biex jinħelsu l-priġunieri. Imma mhux hekk jgħid l-Innu. Sempliċiment bit-talb tiegħu, il-ktajjen kienu jinfetħu. Din l-informazzjoni ġdida waslet għandna s-sena l-oħra meta r-Reverendu Kappillan, Dun Noel Camilleri, għoġbu jitlobni naqleb l-Innu għall-Malti. Tagħrif ieħor storiku li joħroġ minn dan l-Innu hu l-fatt li fi żmien San Leonardu, għar kien iservi bħala ħabs (in antro carceris). Wieħed għalhekk jista' jimmaġina xi dlam, għeluq u arja ħażina kienu jbatu minnhom il-priġunieri dak iż-żmien, li barra minn dak l-ambjent orribbli, kienu saħansitra marbutin bil-ktajjen. Il-Latin tal-Innu Il-Latin ta' dan l-Innu jmur lura lejn ir-Rinaxximent (1500). Dan nafuh mill-ortografija ta' xi kliem li jiena biddilt biex editjajtu. Ser insemmi hawn il-kliem li jiena kkoreġejt kif ġej: caelites (1.2) kienet coelites; premant (2.1) kienet praemant; haec (2.3) kienet hoec; Coelites, hoec, illico, arctas, u coeli kienu jinkitbu hekk fir-Rinaxximent, imma b'mod żbaljat. Praemant, pericolo, eternae u suplicum huma żbalji tat-tipa. L-Istil tal-Innu Fir-Retorika nitgħallmu fuq diversi metodi li bihom dak li għandna ngħidu, ngħiduh b'mod sabiħ, poetiku u emfatiku. Jidher li anke l-awtur ta' dan l-Innu kien jaf ir-Retorika, u hawn ser insemmi l-metodi li juża. 1.1: nunc concinat: alliterazzjoni ta' c, jiġifieri, repetizzjoni ta' konsonanti. 1.2: laetique laudent caelites: alliterazzjoni ta' l u t, u iperbatu, fejn laetique hija mifruda minn caelites, li tmur magħha, biex fin-nofs daħħlet kelma emfatika (ħalli … jsebbħu). 1.4: Leonardus assidua: alliterazzjoni ta'd u s. 2.1: Partus dolores dum praemant: alliterazzjoni ta' p u d. Quinque ma tfissirx hawn 'ħamsa', imma l-kelma hija komposta minn quin (mhux biss) u que (u). 3.1-2:quinque effusum inlocis / siccis: alliterazzjoni ta'q u c. Infakkar li fil-Latin cm'għandhiex ħoss ta'ċ, imma ta' k, u għalhekk għandha ħoss bħal ta' q. 3.2: potente pia et prece: alliterazzjoni ta' p, u anastrofe, fejn il-konġunzjoniet (u) tbiddlitilha l-pożizzjoni tagħha, meta suppost ġiet bejn potente u pia, żewġ aġġettivi li jaqblu ma' prece. 3.3-4: en illico / undis: assonanza, fejn għandna sensiela ta' kliem konsekuttivi kollha jibdew bil-vokali jew bl-h. 3.4: undis replevit limpidis: iperbatu bejn undis u limpidis li jmorru flimkien, u li huma mifruda bil-verb replevit. 4.1: deprecando pluribus: alliterazzjoni ta' pur. 4.2: vinctis in antro carceris: alliterazzjoni ta' n,ru c. 5.1-2: canditur/orbem regis qui dulciter: iperbatu bejn canditur u dulciter, il-verb u l-avverb li suppost imur miegħu. 5.3: huius rogatu flebilis: iperbatu bejn huius u flebilis, żewġ aġġettivi li jmorru ma' Leonardi sottinteż. Il-Metrika tal-Innu Dan l-innu antik huwa kompost fuq sistema ta' Latin Klassiku, fejn l-importanza tal-metrika hija bbażata mhux skont l-aċċent, bħal fi żmienna, imma fuq il-valur tal-vokali f'kull sillaba, jekk dik il-vokali hiex twila, u għalhekk niktbu sinjal orizzontali fuqha, bħal (à), jew jekk hiex qasira, u għalhekk niktbu sinjal immewweġ fuqha, bħal (i). Issa, ċertu numru ta' sillabi flimkien jiffurmaw dak li ngħidulu 'pied', bħal miris modis €n, u kull pied huwa distint minn ieħor b'sinjal diagonali (/) jew doppju (//). F'dawn it-tliet kelmiet għandna ħames sillabi, li bil-formazzjoni tas-sillabi tagħhom, twila, twila, qasira, twila, twila, jiffurmaw pied li aħna, l-esperti tal-Metrika Latina, ngħidu li huwa l-ewwel nofs tal-ewwel vers tal-istrofa Alċejka. Il-bqija tal-vers ta' dan l-innu, magħmul minn tliet sillabi, bħal fimpidis, huwa pied ieħor li ngħidulu 'kretiku', li fil-fatt jagħlaq l-istess vers Alċejku. Ħalli nagħti eżempju ta' vers Alċejku u ta' vers mill-Innu li qegħdin nistudjaw: Orazju, Għanjiet 1.16.1: 6 matre pulchra // filià // palchrior, li tfisser, 'O bint, isbaħ minn ommha sabiħa'. Id-differenza bejn il-vers ta' Orazju u dak tal-Innu hija li l-pied li jifforma filià f'Orazju, li aħna ngħidulu 'dattilu', fejn sillaba twila tkun segwita minn tnejn qosra, hija nieqsa mill-vers tal- Innu. B'hekk nikkonkludu li l-poeta tagħna kien jaf il-poeżija ta' Alċew, li kiteb bil-Grieg fil- Gżira ta' Lesbu fil-Baħar Eġew tal-Greċja madwar is-sena 610 qabel Kristu, kif mgħoddi lilna minn Orazju li kiteb bil-Latin f'Ruma fl-epoka ta' Kristu, imma addatta dan il-vers biex minn tliet piedi ġabu żewġ piedi. Fl-Innu tagħna għandna ħames strofi, u l-metrika ta' kull vers tirrepeti ruħha tul l-Innu kollu, b'xi differenzi żgħar. Nibda biex ngħid li l-aħħar sillaba fil-Latin tista' tiqsar jekk tispiċċa b'vokali jew jekk il-vokali tagħha tkun qasira minnha nnifisha. Hekk għandna // concinat f'1.1, imma // et precċ f'3.2. B'hekk, fl-istess nifs, nistgħu ngħidlu li ttrattajna t-tieni pied ta' dan l-Innu. Il-varjazzjonijiet tal-ewwel pied ta' dan l-Innu jidhru f'dawn il-versi: 1.4, 2.4, 3.1, 3.2, 4.3, 4.4, 5.1, 5.2, u 5.3. Jekk inżommu quddiem għajnejna l-pattern ta' dan l-ewwel pied, kif jidher mill-ewwel vers (Te//us stiipens ndnc //), malajr napprezzaw x'hinuma dawn il-varjazzjonijiet. Jekk inqabblu Te/lus stlipens nunc // ma' Leġnardus assidu//, insibu li flok l-ewwel sillaba twila għandna tnejn qosra. Tajjeb li nkunu nafu hawn li fil-Metrika Klassika waħda twila tiswa daqs tnejn qosra, bħal fil-mużika (J — 7 4 /). Issa, f' Tellus stupens nunc // għandna ħames sillabi, erbgħa twal u waħda qasira li b'kollox jammontaw għal disgħa qosra, peress li, kif għidna, waħda twila tiswa daqs tnejn qosra. Ukoll, f'LċĠnardus assidu għandna wkoll l-ekwivalenti ta' disgħa qosra. Din ir-regola l-poeta tal-Innu mhux dejjem isegwiha, bħal 2.4, 3.1, 5.1,5.2 u 5.3, fejn kull pied jammonta għall-ekwivalenti ta' għaxra qosra, u bħal 4.4 fejn il-pied jammonta għal tmienja qosra flok disgħa. Dan il-ksur ta' regula fil-Metrika Klassika jidher ukoll darba oħra f'1.4 għaliex is-sinjal // li jiddistingwi pied minn ieħor dejjem għandu jiġi bejn kelma u oħra, bħal 7e/lus stupens nunc //, u mhux f'nofs ta' kelma, bħal Leċnardus àssidu // a prċcċ flok Làċnardus assiduà // precċ fejn it-tieni pied ma jibqax bħall-bqija tal-Innu. Fl-aħħar nett, min qed jaqra u jipprova jifhem, isaqsi għaliex xi vokalijiet mhumiex immarkati twal jew qosra. Għandna ngħidu hawn li meta vokali, jew am, em, im, om u um jispiċċaw kliem u jiġu quddiem vokali jew h, dawn is-sillabi finali jiġu ttrattati bħallikieku mhumiex hemm. Dan il-fenomenu nsejħulu 'eliżjoni', u fl-Innu nsibuha f'rogante (2.3), quinque (3.1), effusum (3.1), u pia (3.2). Fil-kitba tiegħi, dik is-sillaba ġibtha fil-parentesi. Ħaddieħor jistaqsi għaliex meta jkolli żewġ vokali ħdejn xulxin jiena ninjora l-ewwel vokali. Dan nagħmlu meta dawk iż-żewġ vokali jagħmlu ħoss wieħed, u dan il-fenomenu ngħidulu 'dittong'. Idealment, il-linja orizzontali għandha tifrex fuq iż-żewġ vokali, ħaġa li bit-tipa ma stajtx nagħmilha dejjem. Konklużjoni Grazzi għat-traduzzjoni li ġejt mitlub nagħmel tal-Innu li jitkanta fit-Tridu ta' San Leonardu, sirna nafu mhux biss fuq il-kontenut tal-Innu, imma wkoll xi ħaġa fuq l-istil tal-Latin u fuq il-metrika li biha hu kompost. Jalla min jintona dan l-Innu sabiħ japprezza l-antikità tiegħu u x-xogħol li daħal fih min ikkomponieh, u jalla aħna napprezzaw il-ftit li nafu fuq San Leonardu imqar permezz tat-traduzzjoni ta' dan l-Innu. tHoratio Caesar Roger Vella huwa Professur tal-Latin u tal-Grieg fl-Università ta' Malta. Qrendi Road, Żurrieq — Tel: 2164 9727