L-Għajn il-Kbira — Fontana, Għawdex u rabtiet mal-ilma ġieri Kitba ta' 1.1 Ħarsa ħafifa lejn ġrajjet ir-raħal tal-Fontana u Għawdex Il-ġrajja tal-Fontana hija marbuta mal-għejun tal- ilma li jnixxu f' dawk in-naħat u li minnhom kienu jixorbu niesu bhejjem u mnejn kienu jsaqqu r-raba'. Dan ir-raħal jinsab f'nofs triq bejn il-belt Victoria u l-port tax-Xlendi. Fl-aħħar tas-seklu dsatax, ħafna sajjieda tax-Xlendi li kienu joqogħdu n-naħa tal- Fontana ħallsu mill-bejgħ tal-ħut l-ispejjeż għall- bini tal-knisja il-ġdida tar-raħal. Il-bdiewa ta' dawn l-inħawi kienu jkabbru l-ħxejjex fil-ġonna u kienu jbigħu minnu fil-belt ta' Victoria flimkien ma' prodotti oħrajn. Ir-raħal tal-Fontana kiber bħala subborg taċ-ċittadella tal-belt Victoria u l-ħajja tar- raħal kienet marbuta ma' dik tal-belt fil-qrib. Ma jistax jonqos li: r-raba' fertili kien jikkontribwixxi mhux ftit b'mod ġenerali għall-prodott agrikolu ta' Għawdex fiż-żmien meta l-ħidma ekonomika ewlenija ta' dawn il-gżejjer kienet l-agrikoltura (Bezzina, 2005).'. Il-Knisja tal-Fontana Fi żmien bikri tal-Medju Evu, il-gżira ta' Għawdex kienet għammiela u kienet tkabbar ħafna qamħ. Fis-sena 1454 il-prezz tal-qamħ fiż-żewġ gżejjer (ta' Malta u Għawdex) waqa' minħabba f'abundanza ta' qamħ f'Għawdex (Wettinger, 1981) . Il- produzzjoni tal-qamħ f'dawn il-gżejjer iżda ma baqgħetx tlaħħaq mad-domanda tal-popolazzjoni li kienet tikber kulma jmur — għalkemm bil- mod — minkejja l-mard, il-għaks u l-ħerba li ħallew warajhom furbani minn żmien għal żmien (Leopardi, 1964)2. Barra minn dan, il-qamħ, għalkemm meħtieġ ma baqax il-prodott ewlieni ta' dawn il-gżejjer. It-tkabbir tal-qoton (u ħxejjex oħra bħall-kemmun) kien iħalli aktar qligħ. Wara kollox il- Muniċipalitajiet (Universitajiet) ta' Malta u ta' Għawdex. kellhom il-privileġġ li jimportaw qamħ minn Sqallija, fejn il-qamħ kien ta' kwalità tajba u kien jinstab bl-abbundanza (Leopardi, 1963). Is- sena 1551 ġabetiżda bidla kbira fil-ħajja f'Għawdex, meta qawwa tat-Torok ħabtet għal dawn il-gżejjer u ħarbtet lil Għawdex, hekk li għal ħafna snin din il-gżira baqgħet bħalkieku mitluqa. Kien imbagħad meta t-theddida tat-Torok bdiet tbatti li l-gżira ta' Għawdex setgħet tieħu r-ruħ mill-ġdid. 1.2 L-Għejun ta' ilma ġieri fil-Fontana Bini storiku fil-Fontana hija l-Għajn il-Kbira, jew kif kienet magħrufa fl-antik bit-Taljan bħala Gran Fontana. Il-Għajn il-Kbira kienet l-għajn l-iktar importanti minn erbgħa oħra li kien hemm fl- istess inħawi sal-aħħar tas-seklu dsatax u li tlieta minnhom m'għadhomx jeżistu. Il-Għajn ta' Bendu, 2 Leopardi (1964) huwa tal-fehma illi l-biża minn invazzjonijiet tal-furbani, li: kienu frekwenti waslet għall-abbandun ta' għelieqi. Barra minn hekk il-furbani ġieli ħarqu uċuħ ir-raba, qalgħu is-siġar u probabbilment anke serqu bhejjem — fatturi, speċjalment din tal-aħħar, li wasslu għal art li ma tirrendix. imsemmija wara raħal jismu Bendu, hija l-għajn li għadna insibu illum, faċċata tal- Għajn il-Kbira. Biswit l-Għajn il-Kbira konna insibu l-Għajn tal- Loġoġ, imsemmija hekk minħabba tliet loġoġ jew arkati fuq ir-riħ li kellha. Dawn l-arkati reġgħu nbnew mill-ġdid m'ilux, fil-post fejn kienet tinstab din l-għajn. Iż-żewġ għejun l-oħra li m'għadhomx jeżistu huma l-Għajn tal-Bhejjem, għajn b'żewġt iħwat fuq kolonna li kienu jimtlew bl-ilma minn taħt; u l-Għajn tal-Wied, nixxiegħa ilma ħierġa mill-blat fil-wied fil-qrib. Ta' min jgħid ukoll illi fil-Fontana teżisti għajn oħra tas-Saqwi, perċ din tinstab taħt it-Triq Gaspard Le Marchand (Bezzina, 2005). 1.3 L-importanza tal-Għajn il-Kbira L-Għajn il-Kbira kienet tifforma parti minn benefizzju medjevali msejjaħ Tas-Saqqajja, jiġifieri tar- raba'saqwi. L-Għajn tal-Ħasselin li nbiet fuqha saret lejn is-sena 1685 minn qassis, Gasparre Azzopardi li kien fil-pussess tas-Saqqajja. Madanakollu, fuq bażi ta' riċerka, nafu wkoll li l-Għajn kellha tisqifa fuqha sa mis-sena 1373. Din hija binja, għamla ta' ħnejjiet imsaqqfa li taħthom kienu jistkennu n-nisa meta kienu jaħslu l-ħwejjeġ fl-ilma ġieri fis-sajf jew fix-xitwa. In-nies tar-Rabat kienu wkoll imorru jġibu l-ilma minn hemm meta l-ilma kien ikun skars (Bezzina, 2005). Fin-nofs fuq wara tal-Għajn hemm tiliet armi, li tnaqqxu fl-okkażjoni tal-bini tagħha fis-seklu sbatax. Dawn huma tal-Gran Mastru Gregorio Caraffa (1680-1690), tal-familja Azzopardi li bnietha u dik tal-Universitas (jew Muniċipalità) ta' Għawdex (Bezzina, 2005)'. 3 http://www.fontana.gov.mt/about fontana05 mt.asp ihttp://www.fontana.gov.mt/about fontanaO7 mt.asp Riferenza wkoll għal-plakka li twaħħlet mal-ġenb tal-Għajn il- Kbira u li titkellem dwar dawn il-ħamest egħjun. L-Għajn il-Kbira It-Tliet Armi 1.4 Kitba fid-daħla tal-Għajn L-istoriku Ġan Franġisk Abela (1647) jsemmi kitba li twaħhlet fl-Għajn il-Kbira biex. tfakkar lil Pietru Mompalao li kien ġurat tal- Universita (ta' Għawdex) u kien bin Franġisku li kien ukoll ġurat tal-istess belt. Din il-kitba illum ma għadhiex tintgħaraf għalkemm jidher il-post fejn tinstab. Abela jfakkar ukoll kif diversi membri tal-familja Mompalao. servew fl-amministrazjoni tal-gżira ta' Għawdex kemm qabel u kif ukoll wara l-ħbit tat- Torok tas-sena 1551. Il-fatt li nħasset il-ħtieġa li titwaħħal kitba f' dik il-għajn turi kemm dak il-post kien importanti fil- ħajja ta' Għawdex u r-rabta tiegħu mal-ħajja ċivika ta' din il-gżira. L-Iskrizzjoni fuq l-Arma 1.5 Il-familja Mompalao Il-familja. nobbli Mompalao għandha l-oriġini tagħha fil-provinċja ta' Katalonja fi Spanja u ġiet Malta fi żmien is-slaten Aragonizi. Il-Katalani kienu magħrufa fil-qasam tan-negozju u tal-kummerċ. B'rabta mal-familja Mompalao insibu l-arma tal- familja fil-kappella ta' Santa Lucia fil-Knisja Matriċi ta' San Ġorg fir-Rabat, Victoria. Din tqiegħdet biex tfakkar grupp ta' benefiċċji mħollija b'testment mill- imsemmi Pietro Mompalao fis-sena 1532. Il-familja Mompalao kellha ġuspatronat f'dik il-kappella.5 Dan ikompli juri kemm Pietru Mompalao kellu għal qalbu l-ġid tal-gżira Għawdxija. Il-ħidma tal-familja Mompalao fit-tmexxija tal-gżira ta' Għawdex ma waqfitx minħabba l-invażjoni tat-Torok tas-sena 1551. Hekk insibu lil Garzia Monpalao (bin Pietro) fl- 1568 jikri - bħal bosta Għawdxin għonja oħra - propjetà u għelieqi lill-Maltin għal perjodu ta' ftit snin sabiex ipattu għan-nuqqas ta' ħaddiema Għawdxin, b'riżultat tal-invażjoni Torka ta' l-1551 (Fiorini, 1986)$ Il-familja Monpalao kompliet tagħti s-sehem tagħha fit-tmexxija tal-gżira ta' Għawdex ukoll matul is-sekli sbatax u tmintax. Il-Gran Mastri għarfu l-kontribut ta' din il-familja, hekk li fis-sena 1732 Calcerano Mompalao u membri oħrajn tal- istess familja ngħataw it-titlu ta' Nobbli u fis-sena 1783, l-Gran Mastru de Rohan ta t-titlu ta' Baruni lil Giovanni Battista Mompalao, membru ta' l-istess familja.7 1.6 Niċċa tal-Madonna fuq l-Għajn il-Kbira Fuq l-Għajn il-Kbira wieħed jista' jilmaħ niċċa bi statwa tal-Madonna tar-Rummiena li jingħad li kienet issir festa għaliha quddiemha fix-xahar ta' Lulju. Għal din il-festa, il-Għajn kienet tiżżejjen bil-fjakkoli u bil-qasab li jikber bl-abbundanza, fl- inħawi (Vella Haber, 2012). In-niċċa tal- Madonna tar-Rummiena 1.7 Is-siġar tal-qasab fil-madwar u lil hinn mill-Għajn tal-Fontana Ta' min jinnota illi s-siġra tal-qasab hija indikazzjoni ta' ilma ġieri fl-inħawi ta' fejn tikber. Saħansitra, xitla qaribha tagħha — il-papiru — apparti illi kont issibha bl-abbundanza maġenb. ix-xmara Nil fl-Egittu, għadek issibha b'mod speċjali max-xmara Caine f' Sirakuza fi Sqalllija. Fil-gzira t'Ortigja f'Sirakuza wkoll insibu l-papiru tikber maġenb għajn ta' ilma ġieri magħrufa bħala Fontana Arethusa': Ix-xitla tal-Papiru fejn il-Fontana Aretusa ieli B IESS Il-Fontana Arethusa hija msemmija wara nimfa sbejħa — Arethusa — illi tissemma fil-mitoloġija Griega u proprju f'leġġenda ta' Ovide fil- Metamorphoses. Skont il-leġġenda, l-alla Artemis biddlet lil Aretusa f'nixxiegħa ta' l-ilma sabiex tiskansaha mill-attenzjoni mhix milqugħa minn Aretusa, ta' Alpheus, l-alla tax-xmajjar. Bħala nixxiegħa, Aretusa ippruvat taħrab minn Alpheus taħt l-ilma baħar. Madankollu, Alpheus kompla jsus warjaha sakemm laħaqha u b'hekk tnejn saru nixxiegħa waħda illi tiżbokka f'wiċċ l-art t'Ortigia. Mal-Fontana Aretusa nsibu diversi għejun mqabbdin magħha fl-inħawi taħt l-art, fosthom waħda magħrufa wkoll bħala l-Għajn tal-Ħasselin, hekk imsejħa bħala il-Vecchio Lavatoio il-għaliex baqgħet tintuża għal dan l-iskop sas-seklu tmintax. 5 Insibu riferenza li ġġib id-data tat-30 ta' Diċembru 1568 ta' kera ta' propjetà 'locum rusticum cum mandris in contrata cortin herrin' minn Garsias Monpalao lil ċertu Malti, Paolo Vella (dicto Vizorr) għal perjodu ta' erba' snin. Għajn tal-Ħasselin f'Ortigia, Sirakuża 1.8 Kitba u tpinġija dwar l-Għajn il-Kbira u l-madwar In-nixxigħat tal-ilma u l-ħdura ta' madwar l-inħawi ta' l-Għajn saħħru anke lill-barranin illi jżuru lill-gżejjer Maltin. Hekk per eżempju fl-1839, George Percv Badger, fil-ktieb tiegħu 'Description of Malta and Gozo' jagħti ħjiel f'deskrizzjoni kemmxejn qasira ta' triqtu lejn il- bajja tax-Xlendi. Il-Għajn il-Kbira kienet ukoll waħda mix-xeni tal- kampanja Għawdxija li laqtet lill-kittieb u pittur ingliż Edward Lear (1812-1888). Lear kien iħobb jivvjaġġja u jpinġi kull fejn kien imur. Huwa qatta' xi żmien f'Malta fl-1848 u fl- 1866 fejn kellu ħbieb ma' kbarat Ingliżi, fosthom lil Evelvn Baring (li aktar 'il quddiem laħaq Gvernatur Generali tal-Eġittu bħala Lord Cromerj'. Lear kellu mħabba speċjali lejn ġmiel in-natura u partikolarment issaħħar mis-sbuħija tal-gżira ta' Għawdex. F'ittra li ġġib id-data tat-13 ta' April 1866, Lear jikteb lill-Kuntessa Ingliża, Frances Waldegrave, illi l-mawra ta' gimgħa, illi hu kellu f'Għawdex mis-16 ta' Marzu, 1866/70, kienet waħda mill-iktar pjaċevoli, u bl-għajnuna ta' Giorgio xkunjomu, Kokali, illi kien il-qaddej li għex miegħu sa l-1883. pinġejt kull parti minnha, tul il-mixjiet xfil-gżira Għawdxijap ta' bejn ħmistax u għoxrin mil kuljum' (Banerjee, 2010) ''. Fost dawn il-pitturi dwar Għawdex insibu Fungus Rock, Gozo; Rabbato Gozo; Xlendi, Gozo Scklendi, Gozo. It-tpingija tal-Għajn il-Kbira, imsemmija bħala 'Gran Fontana' u li illum tinsab fil-Mużew Nazzjonali tal- Arti, fil-Belt, Valletta saret fl-20 ta Marzu 1866. B'din it-tpingija, il-pittur wera spontanjetà u huwa probabbli illi tpinġiet fuq il-post. Din l-ispontanjetà toħrog ukoll f'xi tpinġijiet oħra tiegħu, bħal per eżempju f'waħda minn diversi dwar Wied il-Għasel fil-Mosta imsemmija bħala 'Rockv vallev of Musta''2 u li ġġib id-data tat-3 t'April 1866. Fiha, Edward Lear Ta min jgħid ukoll, illi Edward Lear kien ħabib kbir ukoll tal-poeta Ingliż Lord Alfred Tennvson li saħansitra iddedikalu poeżija 'To £.L (Edward Lear) on his travels to Greece' u anke tal- pittur pre-Raffealit, Holman Hunt. iħażżeż kemm il-ħin eżatt li fiha pittirha kif ukoll il- ħsejjes illi kien qed jisma' fil-Wied waqt it-tpinġija.'$ Ta' min jgħid illi l-imħabba lejn l-ivvjaġġar u n-natura kienet tipika tal-Moviment Romantiku, kif ukoll it-tpinġija fuq il-post (iktar milli fl-egħluq ta' xi studio) huma karatteristiċi tal-Moviment Franċiż tal-Impressjoniżmu, li fi żmien Lear kien għadu fil- bidu tiegħu''. B'din il-pittura Edward Lear ħareġ b'mod sempliċi il-funzjoni ewlenija tal-għajn, permezz ta' mara donnha liebsa bl-għonnella u b'sorra ħwejjeġ għall-ħasil fuq rasha u li sejra takkumpanja xi nisa oħra li jintlemħu fil-Għajn. 1.9 Il-Għajn il-Kbira lum Minn żmien Edward Lear 'l hawn, il-Għajn tilfet ħafna mill-importanza tagħha għall-ħasil tal- ħwejjeġ, l-iktar b'ħajja iktarimgħaġġla u mgħammra b'magni tal-ħasil li kulma jmur isiru iktar sofistikati. Madanakollu għadek tara min jaħsel il-ħwejjeġ fl- ilma frisk u safi li għadu jġelben għal ġol-ħwat fil- Għajn. Daqstant ieħor fil-Għajn il-Kbira għadek issib jikber it-tursin il-bir li jsib post umdu biżżejjed u kenni mix-xemx diretta sabiex jikber. Illum it-tursin il- bir m'għadhiex xi xitla komuni fil-btieħi tad-djar daqskemm. kienet fl-imgħoddi. Hija għalhekk gost illi għadek taraha tikber b'mod kemmxejn abbundanti f'inħawi bħal dawn inkluż fi xquq kennija fil-blat għoli li jdawwar il-bajja tax-Xlendi. It-tursin il-bir fl-Għajn il-Kbira L-Għajn il-Kbira Wara kollox ta' min jinnota b'sodisfazzjon illi l-Għajn il-Kbira għadha tagħti lemħa ħajja ta' Għajn tal- Ħasselin, meta tqis illi l-uħud mill-għejun magħrufa bl-istess isem f'Malta tilfu l-użu u saħansitra s-seħer tagħhom kważi għal kollox. J'Alla li l-Għajn il-Kbira tibqa' ħajja fostna, sabiex uliedna jistgħu jifhmu aħjar u anke japprezzaw dak kollu illi kienu jagħmlu missirijietna sabiex jitrejqu u jagħmlu użu tajjeb mill-ilma f'art u fi klima illi min- natura tagħha taf tkun xotta u niexfa għal kollox. BEZZINA Joseph (2005), Dwar il-Fontana, Sit elettroniku tal- Kunsill Lokali, Fontana, VELLA HABER, Marv Rose (2012), Nicec fil-Fontana L-Għajn il-Kbira 2012, http://www.qalbtagesu.com/PDF other, fontana12.pdf