Il-versi Għarbin tal-poeti Medjevali Għarab-Maltin: ħarsa mill-ġdid a nistgħux ngħidu li miż-żmien tal-Għarab f'Malta waslilna xi wirt kbir ta' sejbiet ta' natura materjali. S'issa nafu bis-sejba ta' għadd ta' ħaġriet tal-oqbra minquxa bl-Għarbi, kif ukoll xi fdalijiet ta' oġġetti taċ-ċeramika u tal-ħġieġ mill-aħħar snin tas-seklu għaxra u l-bidu tas-seklu ħdax, kif ukoll munita waħda tal-valur ta' kwart ta' Dinar magħmula Malta stess fis-sena 1079. L-akbar wirt li l-Għarab ħallew warajhom kien, bla dubju, l-ilsien Malti. Minkejja li aktarx li dawn il-gżejjer m'għammrux fihom l-eluf kbar ta' nies, madankollu jidher li wħud mill-Maltin ta' nisel Għarbi f'nofs is-seklu tnax, fi żmien il-ħakma tas-Sultan Normann Ruġġieru II (ħakem fis-snin 1130- 1154), kellhom livell tajjeb ta' edukazzjoni, u saħansitra ħallew warajhom xi versi poetiċi bl-ilsien Għarbi. B'xorti tajba, uħud minn dawn il-versi nġabru f'antoloġija ta' poeżiji minn Sqallija u għadhom jistgħu jinqraw sal-lum f'manuskritt merfugħ fil-Biblijoteka Nazzjonali ta' Pariġi.2 Versi oħra jinsabu f'kitbiet ta' kożmografi Għarab tas-seklu tlettax. Kien Michele Amari, fis-seklu dsatax, li xandar dawn il-versi ta' tliet poeti Għarab-Maltin, sew fl-oriġinal bl- Għarbi, kif ukoll maqlubin għat-Taljan. Matul is-seklu għoxrin bosta studjużi Maltin qalbu dawn il-versi mit-Taljan għall-Malti, kifukoll għall-Ingliż. Il-versi poetiċi jittrattaw dwar il-bini ta' arloġġ kemxejn oriġinali, żewġ epigrammi, u tmien versi minn eleġija twila f'ġieħ mexxej Musulman mhux magħruf. L-għan ta' dan l-artiklu huwa li, għall-ewwel darba, jifli dawn il-ftit versi, ħmistax b'kollox, fit-testi oriġinali bl-Għarbi, filwaqt li jagħti t-traduzzjoni Maltija tagħhom. ħarġa LXXXVII 2014 Kronoloġija Il-poeti Għarab-Maltin li jittratta dan l-istudju huma: la. Abi l-Qasim bin Ramadan il-Maliti Ib. Għabd ir-Raħmin bin Ramadan, magħruf bħala 'l-imħallef' 2. — GħabdAllah bin is-Samat il-Maliti 3. — Għutmin bin Għabd ir-Raħman, magħruf bħala 'bin is-Sust'.5 Aktarx li l-ewwel tnejn (la u Ib) huma fil-fatt l-istess persuna, kif ħa jintqal aktar tard. Barra minn hekk, l-ewwel żewġ poeti (1a/1b u 2) aktarx li għexu fi żmien il-ħakma tas-Sultan Ruġġier II, in-Normann, ta' Sqallija. Dwar it-tielet poeta, mill-manuskritt li jġib il-versi tiegħu ma joħroġ ebda tagħrif dwar iż- żmien li għex fih. Xi ħjiel ta' kronoloġija jista' jinkiseb mill-fatt li Abu Tahir Aħmad bin Muħammad is-Silafi, l-ewwel awtur Għarbi li jagħti l-versi dwar l-arloġġ mibni f'Malta,' għex bejn is-snin 1085 u 1180. Dan ifisser li ż-żewġ poeti li jsemmi s-Silafi, jiġifieri Abti l-Qasim bin Ramadan il-Maliti (la) u Għabd Allah bin is-Samati il-Maliti (2), kienu għexu fis-seklu tnax, jew qabel, imma ma setgħux damu wisq ħajjin wara l-1180, is-sena tal-mewt tas-Silafi. Fil-każ tal-poeti Għabd ir-Raħman bin Ramadin, magħruf bħala 'l-imħallef' (1b) u Għutmàn bin Għabd ir-Raħman, magħruf bħala 'bin is-Susi', dawn għexu wkoll matul is-seklu tnax, jew qabel, imma aktarx li m'għexux wisq wara s-sena 1201, is-sena tal-mewt ta' Għimad id-Din Katib l-Isfahani, l-awtur tal-antoloġija li ġġib uħud mill-versi tagħhom. ' Il-kuntest storiku fil-Mediterran ċentrali fis-seklu tnax kien karatterizzat mill-ħakma Normanna fi Sqallija u minn dik tad-dinastija Żirija fl-/frfqija (bejn wieħed u ieħor it-Tripolitanja, it-Tuneżija u l-Lvant tal-Alġerija tal-lum). Tagħrif fil-Qosor dwar il-Prosodija Għarbija Qabel ma wieħed jifli l-versi tal-poeti Għarab-Maltin, ikun tajjeb li tingħata idea, imqar fil-qosor ħafna, dwar is-sistema prosodika mħaddma fil-poeżija tradizzjonali Għarbija. B'hekk wieħed ikun jista' jifhem u japprezza aħjar il- binja ġewwinija ta' dawn il-versi. Is-sistema prosodika Għarbija, ikkodifikata mill-Ħalil bin Aħmad, ' hija msejsa fuq l-unità msejħa ħarf. Hawn mhux il-post fejn wieħed jidħol fl-irqaqat teoretiċi dwar il-kunċett ta' ħarf (plural ħuriżf). Għall-konvenjenza, wieħed jista' jsejjaħ din l-unità 'konsonanti'. Hemm żewġ 72 Il-MALTI għamliet ta' ħarf, dak b'vokali warajh (ħarf mutaħarrik), muri bħala '/',u dak mingħajr vokali (ħarf sakin), muri bħala '0'. Il-ħuriif jitlaqqgħu f'sitt unitajiet prosodiċi ewlenin li nsibu f'din is-sentenza mnemonika: lam 'ara għala zahri ġabalin samakatan 10. 'Ma rajtx fuq dahar muntanja ħuta. Huwa minn dawn l-unitajiet elementari li jissawru t-tmien piedi li fuqhom hija msejsa l-prosodija Għarbija. It-tmien piedi 'jitlaħħmu' bil-konsonanti tal- għerq F-Għ-L sabiex wieħed ikun jista' jiftakarhom aħjar. Din it-tabella turi t-tqassim tat-tmien piedi: fa-għuw-lun b'ħames konsonanti'l fi-għi-lun mus-taf-għi-lun ma-fa-għij-lun b'seba' konsonanti maf-għuw-li-tu fid-għi-ld-tun mu-fa-għa-la-tun mu-ta-fa-għi-lun Dawn il-piedi jingħaqdu flimkien f'sittax-il sekwenza metrika msejħa buħir, jiġifieri 'ibħra', li fuqhom jinbnew il-poeżiji Għarbin. It-tmien piedi ewlenin għandhom għadd kbir varjanti. Hekk pereżempju, fil-każ tal-pied mustafgħilun, dan jista' jitqassar f'ħames forom u jsir mutafgħilun, mustagħilun, mutagħilun, mustafgħil, u mutafgħil. Dawn il-varjanti jħaffu xi ftit l-ebusija tas-sistema prosodika, u jagħtu xi ftit tan-nifs lill-poeta huwa u jfassal il-versi tiegħu. Ħafna drabi, poeżija Għarbija tkun magħmula minn versi ta' żewġ ħarġa LXXXVII 2014 emistikkji, bl-ewwel żewġ emistikkji tal-ewwel vers jirrimaw bejniethom. Din l-istess rima tiġi repetuta fi tmiem it-tieni emistikkju ta' kull wieħed mill-versi tal-poeżija. Minn dan li ntqal s'issa, wieħed malajr jintebaħ li l-poeta jinsab f'qagħda iebsa ħafna, għaliex minbarra li huwa marbut rabta kbira ma' struttura metrika daqshekk riġida, huwa marbut ukoll bir-rima li trid tibqa' nieżla ma' kull vers tal-poeżija tiegħu. L-arloġġ kapolavur Kemm il-kożmografu Jaqit bin Għabd Allah il-Ħamawt r-Rumi (1179-1229), fil-ktieb tiegħu Mugħġam al-buldan ('Id-dizzjunarju tal-pajjiżi'),5 kif ukoll Abu Jaħja Żakarija bin Muħammad il-Qażwini (1203-1283), l-awtur tal-ktieb 4tàr al- bilad wa-aħbar al-għibad ('Il-monumenti tal-pajjiżi u l-aħbarijiet dwar in-nies'), isemmu l-bini ta' arloġġ kemxejn partikulari. Il-kożmografu Jaqit, li kiteb qabel il-Qażwini, jgħid li ħa t-tagħrif tiegħu mingħand Abu Tahir Aħmad bin Muħammad is-Silafi, imwieled f'Isfaħan, fil-Persja, fis-sena 1085 u miet fl-1180. Ix-xogħol tiegħu jġib it-titlu Mugħġam as-Safar ('Dizzjunarju tas-safar'). La Amari u lanqas l-istoriċi Maltin li kitbu dwar dan l-arloġġ u l-versi assoċjati miegħu ma jsemmu lis-Silafi. Is-Silafi, Jaqut u l-Qażwini jirrappurtaw li Abu l-Qasim bin Ramadan il-Maliti jsemmi l-bini ta' mekkaniżmu li bih jitkejlu s-sigħat, milli wieħed jista' jifhem, bil-moviment ta' tfajla li tixħet boċċi tal-metall (bl-Għarbi sinaġ). Dan kien ix-xogħol ta' ġeometra (skont Jaqit), jew ta' xi ġeometri (skont il-Qażwini). Il-versi dwar dan l-arloġġ huma fuq il-metru msejjaħ raġaż,'' mibni fuq il-pied mustafgħilun, u f'kull emistikkju hemm żewġ piedi minn dawn. B'kollox, il-pied mustafgħilun jiġi ripetut tnax-il darba. L-erba' emistikkji jirrimaw bil-konsonanti ġ li hija vvokalizzata -aġ (3 darbiet) u -iġ (darba). Il-verżjoni ta' Abu Tahir Aħmad bin Muħammad is-Silafi' Smajt lil Abii l-Għabbàs Aħmad bin Talit il-Balansi (jiġifieri minn Valencia, fi Spanja) jgħid b'fommu stess: ''Smajt lil Abu l-Qàsim bin Ramadan il-Maliti jgħid fiha (f'Malta - dan li ġejj: 'Wieħed mill-ġeometri ħadem lill-Qajd Jaħja, sid Malta, xbieha li biha jsiru magħrufa l-ħinijiet tal-jum bil-boċċi tal- metall. Għalhekk għedt lil Għabd Allah bin is-Samatt l-Malitr: Kompli dan l-emistikkju ', u qal: €Tfajla tixħet il-boċċi … (Ġdrijatun tarmi s-sinaġ — z-—all g-95 323 183), fu s-Samatt kompla) BHA ossżlll La biha n-nufiisu tabtahiġ Biha l-erwieħ jifirħu Zoe d eLuJl JI l-Sal qa JIS ka-'anna man 'aħkamahà / 'ila s-sama'i qad għaraġ Bħallikieku dak li għamilha / fis-sema tela' TA AN IE b fa-tàlagħa l-'aflaka għan / sirri l-buriiġi wa-d-daraġ. U għarrex il-kwiekeb (biex jifhem) / is-sigriet taż-Żodijaku u tal-mogħdijiet smewwija. 16 (Il-metru: Raġaż) Il-verżjoni ta' Jaquti' Is-Silaff qal: Smajt lil Abii l-Għabbas Aħmad bin Talitt il-Balanst jgħid b'fommu stess: Smajt lil Abii l-Qàasim bin Ramadan il-Malitt jgħid fiha (f'Malta7 - dan li ġej): ''Wieħed mill-ġeometri ħadem lill-Qajd Igvernatur) Jaħja, sid Malta, xbieha li biha jsiru magħrufa l-ħinijiet tal-jum bil-boċċi tal-metall. Għalhekk għedt lil Għabd Allah bin is-Samati l-Maliti: 'Komplidan l-emistikkju: Tfajla tixħet il-boċċi… (Ġàrijatun tarmis-sinaġ-izjs 14 4 33) u (s-Samati) qal: ….jhawn Jaqit iġib l-istess versi tas-Silafi). Il-verżjoni tal-Qażwini'$ Il-Qażwini jintroduċi l-versi dwar l-arloġġ b'deskrizzjoni dwar Malta: Malta — gżira qrib il-peniżola tal-Andalus, fiha ħafna ġid, u kotra ta' barkiet. Tulha madwar tletin mil. Fiha jgħixu n-nies u fiha bliet, irħula, siġar u frott. Il- Biżantini ħabtu għaliha wara (s-sena) erba 'mija u erbgħin. '' Tqabdu magħhom u talbu mingħandhom il-ġid u l-flejjes u n-nisa. Għalhekk il-Misilmin inġabru flimkien u għaddu lilhom infushom. L-għadd tal-ilsiera'' tagħhom kien aktar mill-għadd tal-ħielsa, u għalhekk (il-Misilmin ħielsa) qalu lill-ilsiera tagħhom: 'Tqabdu magħna; jekk toħorġu rebbieħa, intom tkunu ħielsa, u kulma huwa tagħna, ikun tagħkom. Iżda jekk toqogħdu taħsbuha, (żgur li) ninqatlu u tinqatlu. ' U meta dehru l-Biżantini, ħabtu għalihom bħallikieku kien il-ħbit ta' raġel wieħed. U Alla għenhom, u għelbuhom; u qatlu għadd kbir ta' Biżantini. ħarġa LXXXVII 2014 L-ilsiera ngħaqdu mal-ħielsa, issaħħet il-qawwa tagħhom, u wara dan, il- Biżantini qatt ma reġgħu ħabtu għalihom. Il-poeta Malti Bin is-Samanti ġej minnha (minn Malta). Huwa kien jinqala' ħafna fil-kitba tal-poeżija b'mod spontanju. Abti l-Qasim bin Ramadan il-Maliti qal: 'Xi ġeometri f'Malta għamlu xbieha, għas-sultan tagħha, li biha jsiru magħrufa l-ħinijiet tas-sigħat tal-jum; u (x-xbieha) kienet tixħet balal fuq il- boċċi tal-metall. Għalhekk għedt lil Għabd Allah bin is-Samanti: 'Kompli dan l-emistikkju: Tfajla tixħet il-boċċi… u (s-Samantti) qal: ….jhawn il-Qażwini jġib l-istess versi tas-Silafi, li jinsabu wkoll f'Jaqat). Is-Silafi jagħti l-frażi bit-tagħr jiġifieri 'bil-fomm', mela 'b'fommu stess'. Din il-frażi tintuża għall-enfasi: 'Smajtu jgħid b'fommu stess,' u għadha tingħad sal-lum fid-djaletti Għarab.2 Possibbiltà oħra, mogħtija minn C.F. Sevbold,2 tgħid li l-verżjoni korretta hija bix-xuqr, kif jagħtiha Jaqit, jiġifieri 'fl-inħawi tax-Xmara Jucar' li tgħaddi mill-provinċji Spanjoli ta' Valenzja, Cuenca u Albacete. Din ir-referenza għal xmara li tgħaddi minn Valenzja ssaħħaħ l-oriġini minn din il-beltta' Abui l-Għabbas Aħmad bin Talit, imsejjaħ il-Balansi, jiġifieri 'minn Valenzja', li jissemma f'din is-silta. Il-problema taż-żewġ verżjonijiet ġejja minħabba x-xebh fil-kitba bl-Għarbi taż-żewġ kelmiet 96 tagħr 'fomm' u si xuqr, ix-Xmara Jicar. Għalkemm wieħed jista' jxaqleb lejn l-eqdem verżjoni, dik tas-Silafi bil-kelma tagħr, madankollu l-verżjoni ta' Jaqit li dehret żmien wara, bil-kelma xuqr, mhux ta' min wieħed jagħtiha l-ġenb. Id-deskrizzjoni tal-mekkaniżmu tal-arloġġ xejn mhi ċara. Dan minħabba li t-test oriġinali Għarbi mhuwiex vokalizzat, u lanqas ma juri s-sinjal, imsejjaħ xadda, li juri li konsonanti hija doppja. Dan ifisser li, xi kultant, sekwenza konsonantali tista' tieħu tifsir differenti, skont il-vokali li jingħatawlha. Il- Qażwini jgħid, litteralment: '… tixħet balal (bd-nid-q) fuq il-boċċi tal-metall (s-naġ)' 7 jiġifieri jsemmi żewġ sinonimi u għalhekk ma joħroġx ċar x'kellu f'rasu.2 Issa l-vokalizzazzjoni tal-kelma s-nġġ tista' tkun sannġġ, kelma i tfisser 'basket'.26 Il-problema hi li f'dan il-każ il-prepożizzjoni għala 'fuq; kontra', jiġifieri 'tixħet balal fuq il-basket, ma tiġix tagħmel sens. Amari, bħal Jaqut,7' jagħti l-kelma sanġ (mhux s-nġġ), li tfisser 'għamla ta' ħawt tal-metall. Fl- ewwel emistikkju, imbagħad, hemm il-kelma s-n-ġ (li tinqara sinaġ, plural miksur tal-kelma sanġa / sanġa) li tfisser 'boċċi tal-metall 2 Mill-verżjonijiet t'hawn fuq, joħorġu dawn id-differenzi: e Is-Silafijsemmi lil Malta, imma ma jgħid xejn dwarha. u jgħid li hija balda bil-Andalus, jiġifieri 'pajjiż, qasam art, reġjun, territorju, kif ukoll belt jew raħal fl-Andalus.''' Min-naħa tiegħu, il- Qażwini jagħti paragrafu sħiħ dwar Malta; e fis-Silaffu f'Jaqut hemm referenza għall-qa 'id saħib malitah, jiġifieri 'il-qajd (mexxej militari jew kap tribali) sid Malta'; min-naħa tiegħu l-Qażwini jsemmi l-malik, jew 'is-sultan' ta' Malta, iżda ma jsemmihx b'ismu; e is-Silafi u Jaqit ma jagħtu ebda tagħrif dwar il-poeta Għabd Allah bin is-Samati l-Maliti, filwaqt li l-Qażwini kiteb hekk dwaru: 'Kien jinqala' ħafna fil-kitba tal-poeżija b'mod spontanju''; e is-SilaffuJaqit għandhom il-kelma nufiis 'erwieħ' fit-tieni emistikkju, u l-konġunzjoni fa- fl-aħħar emistikkju, filwaqt li l-Qażwini jagħti quliib 'qlub', u l-konġunzjoni wa- rispettivament; e waral-aħħaremistikkju l-Qażwini jżid il-kliem: … bħallikieku jaqraha bl-amment; s- isemil-poeta Malti fis-Silafi u f'Jaqit huwa 'Abd Allah bin is-Samati l-Maliti, filwaqt li f'al-Qażwini huwa 'Abd Allah bin is-Samanti l-Maliti.' Dwar dan l-aħħar punt, tajjeb li wieħed jagħmel ftit kummenti, mingħajr ma jkun kategoriku għalkollox. L-isem kif jinstab fit-testi Għarab jinkiteb f'din is-sekwenza konsonantali ghal (a-l-s-m-t-1) jew f'din għisull (a-l-s-m-n-t-1). Danifisser li għalkemm wieħed dara jlissinhom bħala as-Samattjew as-Samanti, aktarx taħt l-influwenza ta' Amari, madankollu, teoretikament is-sekwenza a-l- s-In-t-I tista' titlissen b'ħafna modi, fosthom as-Sammatti u as-Sammiti. Din l-aħħar verżjoni jaddottaha l-istoriku Leonard C. Chiarelli fil-ktieb tiegħu dwar l-istorja ta' Sqallija Misilma.22 Fis-sistema Għarbija tal-ismijiet, dan l-isem jissejjaħ nisba, jiġifieri isem li juri nisel minn xi tribu, belt jew pajjiż partikulari, bħal, pereżempju, bniedem minn Malta jissejjaħ Malti. Minn tiftix fl-internet jidher li n-nisba as-Samati hija komuni sal-lum fl-Eġittu, filwaqt li n-nisba as-Samantt, bil-konsonanti te enfatika, hija assoċjata biss mal-poeta msemmi mill-Qażwini.$ In-nisba as-Samanti, bil-konsonanti te mhux enfatika, teżisti fid-dinja Għarbija. Fid-dawl ta' dawn l-osservazzjonijiet, jidher li l-probabbiltà hija li s-Samati, kif jagħtuh is-Silafi u Jaqit, huwa l-isem korrett.8 Interessanti ħafna l-fatt li fl-inħawi ta' Binġemma hemm lokalità żgħira msejħa s-Santi, isem li aktarx ġej mill-isem tal-familja s-Samati.' Fil-ktieb tiegħu Place-Names of the Maltese Islands Godfrev Wettinger jagħti dawn l-ismijiet li jinsabu f'atti notarili u li minnhom ħareġ l-isem is-Santi tal-lum: sumati, ħarġa LXXXVII 2014 Wettinger iġib ukoll tagħrif mit-toponimija fi Sqallija fejn wieħed isib l-isem Għarbi traskritt bil-Grieg el-covuċti, jiġifieri el-sumeti.'$ Kif wieħed jista' jara, huwa f'każ wieħed biss, samanti, li l-isem jidher bil-konsonanti ne qabel l-aħħar te, u dan isaħħaħ il-probabbiltà l-isem fil-bidu kien is-Samatf li mbagħad, maż-żmien, tilef it-tieni vokali (a) għaliex mhux aċċentwata, u b'hekk sar is-Samti. Mal-mogħdija taż-żmien, imbagħad, il-me nbidlet f'ne biex b'hekk ħareġ l-isem kif huwa magħruf illum, is-Santi. Għimad ad-Din Katib il-Isfahani(1125-1201), uffiċjal statali, storiku u poeta ta' nisel Persjan li għex fis-seklu tnax, fl-antoloġija tiegħu msejħa Ħaridat al-qasr wa-ġaridat al-għasr ('Il-perla tal-palazz u r-reġistru taż-żmien'),' isemmi li l-parti l-kbira tax-xogħol poetiku tal-Malti Għabd ir-Rahman bin Ramadan kienet magħmula minn poeżiji ta' tifħir f'ġieħ is-Sultan Ruġġier II ta' Sqallija, bit-tama li jħallih jerġa' lura Malta. Amari ma eskludiex li dan il- poeta mhux ħlief Abi l-Qasim bin Ramadan il-Maliti msemmi fis-silta dwar l-arloġġ, u għalhekk Amari assoċja l-arloġġ maħdum Malta ma' dak li kien ingħata lis-sultan Normann fis-sena 1142, u li jissemma f'lapida li tinsab fil- 'Cortile Maqueda', fil-Palazz Irjali f'Palermo. Il-lapida bi tliet ilsna fil-Palazz Irjali f'Palermo (Ritratt M. R. Zammit) Żewġ epigrammi Il-versi li jmiss huma f'għamla ta' epigramma, jiġifieri '… poeżija qasira, mirquma u marbuta tajjeb, li aktarx tolqotu taħsad bl-oriġinalità tagħha, li jista' jkollha tema li tvarja u li hi ttrattata bis-serjetà jew b'mod satiriku ….''' Dawn iż- żewġ epigrammi nkitbu minn Għabd ir-Rahmin bin Ramadan, imsejjaħ al-Qadi ('l-imħallef') u jinsabu fl-antoloġija Ħaridat al-qasr imsemmija hawn fuq. Din l-antoloġija tiġbor fiha l-versi ta' poeti mill-Iraq, mis-Sirja, mill-peniżola Għarbija, mill-Eġittu, mill-pajjiżi tal-Magreb, kif ukoll mill-Andalus. Għimad ad-Din jintroduċi l-versi poetiċi b'tagħrif bijografiku fil-qosor dwar il-poeti li kitbuhom. Għabd ir-Rahmin bin Ramadan, il-poeta taż-żewġ epigrammi li ġejjin, kien wieħed mill-poeti u għorrief Latini, Biżantini, u Misilmin li s-Sultan Ruġġier II kien ġabar madwaru fil-Palazz tiegħu f'Palermo bil-għan li joħloq ambjent intellettwali, u b'hekk juri l-kobor tas-saltna tiegħu. Il-versi tal-ewwel epigramm huma fuq il-metru msejjaħ basit, tat-tip magħruf bħal muħallagħ. F'kull vers hemm sitt piedi tat-tip: mustafgħilun fagħilun mutafgħil/ mustafgħilun fagħilun mutafgħil jew: mutafgħilun / mustagħilun Għimad ad-Din kiteb hekk dwar dan il-poeta: Għabd ir-Raħmàn bin Ramadan huwa magħruf bħala l-Qadi (l-imħallef ) iżda mhux mogħti għax-xjenzi tal-liġi. Huwa poeta li fil-baħar tal-ħsieb profond u fil-milja tal-ħeġġa istintiva jsib l-għajn tal-qawwa tiegħu. Il-parti l-kbira tal-poeżija tiegħu tfaħħar lil Ruġġier il-Frank,'' il-ħakkiem ta' Sqallija; (fiha) jitolbu li jmur lura fil-belt ta' Malta; iżda ma jiħux mingħandu għajr kliem il- Uħud mill-mexxejja warrbu minnu. (Dan wasslu biex kiteb dawn il-versi:) IB NV 3 BB d 33 alS gib ISW3 ÀZ3,3 Goal l Tàh alladi zurtuhu wa-làda / għanni wa-lam vaħfa da wa-là da 'Tkabbar dak li żort u nħeba / minni, iżda ma nħebiex minn dan u la (minn) dan. IA ili Għ IA a JIS5 wa-kàna min qabli 'an ra'ani / jabsutu li sundusan wa-lada U kien, qabel ma jarani / jifrixli l-ħarir, sew mill-fin u dak miċ-Ċina. A Juri cu Ad LHSa LE LS ja fa-sara kalli 'alajhi kallan ja lajtani muttu qabla hada Infnejt bis-saram tiegħu / mhux li mitt qabel dan (kollu). ħarġa LXXXVII 2014 79 F'dan l-epigramm, mibni fuq ir-rima -dà, wieħed jinnota li l-poeta nqeda ħafna bil-paronomasja (ġinas bl-Għarbi), jiġifieri kliem b'xebh fil-mod kif jinkiteb u jitlissen, iżda b'differenza fit-tifsira, bħal fil-frażijiet: wa-lada 'nħeba', da wa-làdà 'danula dan', lada 'ħarir minn taċ-Ċina' hadà 'dan'. Minkejja l-qosor tal-epigramm, jispikka ħafna l-għali kbir tal-poeta minħabba li s-sultan ma baqax iġib ruħu miegħu bil-ħbiberija ta' qabel. Xejn ma jingħad dwar ir-raġuni li wasslet għal din l-imġiba tas-sultan Normann. It-tieni epigramm huwa magħmul minn żewġ versi maqsumin f'erba' emistikkji, u mfassla fuq il-metru msejjaħ kamil maġżu '. F'kull vershemm erba' piedi tat-tip: mutfagħilun mutafàgħilun / mutfagħilun mutafagħilun Dawn huma l-versi: Bali gia Jia is-16 Bad ol sal 'iħwanu dahrika f-ilqahum mitla l-għadi bi-silaħika 'Il-ħbieb ta' xortik ilqagħhom / bħall-għedewwa, bl-armi tiegħek. la tagħtarir bi-tabassumin f-as-sajfu jaqtulu daħikan La titqarraqx bi tbissima / għax (anki) s-sejf joqtol daħkan. $ F'dan l-epigramm, mibni fuq ir-rima -ka, tispikka ħafna l-antitesi: 'ħbieb'— 'għedewwa'; 'tbissim', 'daħk'u 'qtil'. In-nota ta' pessimiżmu f'dan l-epigramm bħal torbot mas-sens ta' diżappunt fl-ewwel epigramm, u għalhekk aktarx li Għabd ir-Raħmin bin Ramadin baqa' sal-aħħar imweġġa' bl-imġiba ta' dawk li kien jaħseb li kienu ħbiebu. Il-MALTI L-Eleġija Għarbija Il-ġeneru poetiku msejjaħ 'eleġija' jikkonsisti f''… poeżija mnebbħa mill- mewt fiha nnifisha jew mill-mewt ta' xi ħadd; poeżija li titbekka l-mewt ta' persuna u li tfakkar l-istess mewt.''' Il-poeżija eleġijaka Għarbija, imsejħa rità', għandha l-għeruq tagħha fiż-żminijiet ta' qabel id-dehra tal-Iżlam fl-Arabja, fis-seba' seklu w.K., u kienet assoċjata ma' versi minsuġa minn poeti nisa li kienu jitbekkew il-qraba mejtin tagħhom. Ġeneralment wieħed jista' jsib qafas komuni li madwaru tintiseġ l-eleġija pre-Iżlamika. Din tiftaħ bil-poetessa ġġiegħel lil għajnejha jibku bikja kbira, imbagħad hija tidħol fi djalogu mal-mejjet qarib tagħha li fih tfaħħar il-kwalitajiet sbieħ li bihom kien imżejjen, fosthom il-ġenerożità, il-qlubija, l-għerf, il-qalb tajba, eċċ. It-tifħir huwa element ewlieni fil-poeżija eleġijaka u għalhekk ħafna drabi titqies bħala ġeneru sussidjarju tal-paneġierku (madrf). It-telfa tal-mibki protagonist ħafna drabi titfisser b'mod kemxejn esaġerat, l-aktar jekk il-mejjet kellu qagħda għolja fit-tmexxija tat-tribu jew tal-istat. Il-poetessa xejn ma tiddejjaq tistqarr li t-telfa ta' persuna waħda ġabet magħha deżolazzjoni kbira, u valuri ewlenin, bħall-ġenerożità u l-qlubija, issa ġew fix-xejn. Il-poeżija kienet tagħlaq b'xi ħsibijiet dwar id-destin kiefer u li dan irid imiss lil kulħadd. Fil-perijodu ta' wara d-dehra tal-Iżlam, il-poeżija eleġijaka ma baqgħetx monopolju poetiku femminili u bdiet tinkiteb ukoll minn poeti rġiel, bis- suġġett jinfetaħ għal persunaġġi ta' fama erojka. Matul il-ħakma tad-dinastiji tal-Ummawin u tal-Għabbasin, il-poeżija eleġijaka ntużat bħala għodda retorika ta' xejra sew politika kif ukoll reliġjuża. Dan jinħass fl-eleġija li biha l-poeta jitbekka l-waqgħa ta' emirati, bliet u stati, u l-glorja kollha li marret magħhom — għamla eleġijaka msejħa rita 'al-mudun, jiġifieri 'l-eleġija tal-ibliet'.:7 Fost il-versi ta' din l-għamla li baqgħu magħrufa nsibu l-eleġija għal Bagdad tal-Hurajmi, għall-belt ta' Basra ta' Bin ir-Rumi, għal Kordoba ta' Bin Xuhajd l-Axġagħi, għal Valenzja ta' Bin Għumajra l-Maħzumi, u dik f'ġieħ l-Andalusija ta' Abti l-Baqa r-Rundi. Fl-Andalus din l-għamla ta' eleġija kienet popolari ħafna, fejn il-kawża tal-waqgħa tal-ibliet kienet tkun jew minħabba l-konflitt intern bejn qawwiet Misilmin, jew inkella minħabba l-avvanz tar-'Reconquista' Nisranija. $ ħarġa LXXXVII 2014 Il-Versi Eleġijaki ta' Għutman bin Għabd ir-Raħmàn Fl-antoloġija Ħaridat al-qasr wieħed isib ukoll tmien versi minn poeżija eleġijaka miktuba minn Għutman bin Għabd ir-Raħmin. L-ewwel erba' versi ttieħdu mill-bidu tal-poeżija, filwaqt li l-erba' versi l-oħra huma meħuda mill- bqija ta' poeżija twila. Michele Amari kiteb hekk dwar din l-eleġija: Hawn Amari jsemmi mexxej Musulman wieħed ta' Sqallija, iżda fil- manuskritt Għarbi li fuqu huma msejsa dawn il-kummenti wieħed jaqra '… f'ġieħ xi mexxejja tal-Misilmin fi Sqallija… M'hemmx ħjiel dwar l-identità ta' dawn il-mexxejja; setgħu kienu mexxejja lokali f'bosta nħawi ta' Sqallija minn żmien il-ħakma Għarbija stess, jew anki minn żmien il-ħakma Normanna, meta bosta nħawi ta' Sqallija kienu jaqgħu taħt il-kontroll ta' entitajiet semiawtonomi sew Insara kif ukoll Misilmin. Xorta waħda jibqa' l-fatt li l-versi miġjuba hawn taħt huma ddedikati għal mexxej wieħed. Għimad ad-Din kiteb hekk dwar il-poeta Għutmin bin Għabd ir-Raħmin, magħruf bħala bin is-Sisi: Malta hija l-post fejn twieled, fejn kienu joqogħdu niesu, u art għammiela (u mogħnija bid-dwieli) għat-tazza tiegħu. Fiha trabba fl-imġiba tajba, u tgħallem il-letteratura taħt missieru. Imbagħad għex f'Palermo, u għamilha daru, u fiha sab il-mistrieħ tiegħu. Huwa qabeż is-sebgħin u kellu t-tfal. Għandu poeżija b'kunċetti tajba, b'binja soda, u b togħma bnina. Jingħad li ftit jiem qabel ma miet, huwa qal din l-eleġij. ġieħ xi mexxejja tal-Misilmin fi Sqallija, li turi l-kwalitajiet sbieħ tiegħu. Din hija poeżija twila. Fil-manuskritt Għarbi wieħed isib il-kelma mhux vokalizzata m-tàl-għ-h flok mal-t-h għal 'Malta'. Dan aktarx huwa żball tal-iskriba. Barra minn hekk, Amari jassoċja lill-poeta Għutman ma' Ħassan bin Għali, mit-tribu ta' Hudajl, magħruf bħala Bin is-Siisi, missier dik Majmuna li tagħha għandna l-ħaġra ta' qabarha.S' Dan ifisser li Bin is-Sisi kien antenat tal-poeta Għutman, li kien ġie joqgħod Malta minn Susa, fit-Tuneżija, u ħalla warajh nisel f'Malta.4 Dan l-argument mhux daqshekk sod, għaliex wieħed ma jafx fiċ-ċert l-oriġini tal-ħaġra ta' Majmuna. Meta ssemmiet għall-ewwel darba, fis-seklu dsatax, il-ħaġra kienet imwaħħla ma' ħajt ta' bitħa fi Triq Melita, il-Belt. Ħadd ma jaf kif din waslet hemm, u allura m'għandniex iċ-ċertezza li l-persuni msemmija fiha kienu tabilħaqq jgħixu Malta. Il-metru li fuqu huma mibnija t-tmien versi eleġijaki jissejjaħ tawzi (twil). Dan huwa magħmul mit-tennija taż-żewġ piedi fagħuwlun mafagħijlun f'kull emistikkju. Il-versi huma mibnija fuq ir-rima-ta li mhijiex waħda faċli u għalhekk mhijiex komuni fil-poeżija Għarbija. Jista' jagħti l-każ li b'din l-għażla tar-rima l-poeta ried juri l-ħila poetika tiegħu. Dawn huma t-tmien versi: 'Iż-żwiemel tal-eċċellenza bid-diqa waslu fi tmiem mixjithom / u l-quċċata l-għolja tal-eċċellenza ġġarrfet u niżlet. Rikàbu l-magħali bil-'asà raħlahu ħatta / wa-tawdu l-għulà l-għali tahaddama wi-nħatta UŻI $ aed lbiJI GIdl aghs La ala puliti qllkali LIS, F'dan il-vers, 'iż-żwiemel (jew anki l-iġmla) tal-eċċellenza', kif ukoll 'il-quċċata l-għolja tal-eċċellenza'' huma metafora għall-mexxej li ħalla din id-dinja. Bħal f'wieħed mill-epigrammi miġjuba hawn fuq, f'dawn il-versi wkoll jispikka t-tħaddim tal-paronomasja (ġinàs bl-Għarbi); f'dan l-ewwel vers: magħali— għula — għali, ħatta — nħatta. Liema għaxijiet id-diqa qed joqorbu / u waqtiet il-ferħ minna tbiegħdu. fa-'ajju masà'àti l-'asà mutqarribun / wa-qurbu marràti s-suriiri lanà xatta UB U 5 5 jaħ El ja Ga fi Ga jfa qalil ll (al UB It-tifsira ta' dan il-vers xejn ma toħroġ ċara u dan minħabba li fil-manuskritt jidher li hemm xi żbalji tal-iskriba. Fil-fatt, l-aħħar kelma ta' dan il-vers safta, li ma tinftehimx, aktarx trid tinqara xafta, biż-żjieda ta' tliet tikek fuq l-ittra $. It-tifsira li toħroġ minn dan il-vers hija li, wara l-mewt ta' dan il-mexxej, id-diqa qorbot u l-ferħ tbiegħed. Paronomasja f'dan il-vers: masà'àt— 'asd; mutqarrib — qurbu. ħarġa LXXXVII 2014 Kif (ħa jagħmel) dawl ix-xemx, meta d-Dawl hu l-għajn tiegħu / meta din l-imnara tas-sebħ u s-setgħa ngħelbet2 wa-kavfa li-nitri x-xamsi wa-n-nitżru għawduhu / wa-hàda mandru l-maġdi wa-l-għizzi qad qatta US 8 Sadi; small jiu liażobse jil; nati jal-AS; It-tifsira tal-aħħar kelma, qatta 'qata'', fit-tielet vers, mhix ċara, imma s-sens tal-vers mhux diffiċli li wieħed jasal għalih: Kif se tagħmel ix-xemx biex tisreġ, issa li dan il-mexxej, li kien l-għajn tad-dawl tagħha, ħalla din id-dinja' Huwa kien imnara tas-sebħ u s-setgħa, iżda l-mewt għelbitha. Ħaġa tal-għaġeb kif ċerti ideat jibqgħu jintirtu fuq medda twila ta' żmien. Dan l-istess kunċett, jiġifieri t-telf ta' dawl ix-xemx, jinsab ukoll f'eleġija tal-poetessa al-Ħansa' li għexet fl-Arabja fis-seba' seklu w.K. Hija kienet qalet hekk fl-eleġija tagħha għal ħuha Saħr: ''Ix-xemx iddallmet minħabba mewtu.''€' Paronomasja f'dan il-vers: niżr — mandr. Intlaqat, u niesu ma warrbux il-mewt minnu / anzi, tawh f'idejn id-dwejjaq, u hu sellem lil niesu. 'usiba fa-ma radda r-radà għanhu rahtuhu / bal 'iidigħa l-'aħżana wa- waddagħa r-rahata LA JI €335 GI jaVI pag d aka, 438 (so ii 3 Lal mal L-ewwel emistikkju huwa ċar biżżejjed, iżda fit-tieni emistikkju jidher li hemm xi żbalji jew tal-poeta stess, jew tal-iskriba. Aktarx li l-poeta jew l-iskriba ħalla barra l-konġunzjoni wa- 'u' qabel il-verb waddagħa. Is-sens tal-vers huwa li niesu ma setgħux ibiegħdu minnu l-mewt, u għalhekk kellhom jgħadduh f'idejn id-dwejjaq, wara li sellmilhom. Paronomasja f'dan il-vers: radda — rada; raht— rahata; 'itdigħa — waddagħa. Jisgħobbina li niżel taħt l-art/u l-mewt waqqfitlu idu milli żżomm u tqassam (il-ġid). Jagħiżżu għalajna 'an tawa 'ilà basita / wa-radda r-radà għan kaffihi l-qabd wa-l-basta Uktgi 5 ngid 48S be (63 H 35 dhajusp coll e dl Lil ju L-ewwelemistikkju huwa ċar biżżejjed, filwaqt li fit-tieni emistikkju hemm l-idea li l-mewt żammet id il-mexxej għalkollox, sew fiċ-ċaħda tal-għoti, għax fis-sovranità tiegħu huwa seta' jiċħad talbiet li jsirulu, kifukoll fil-għoti ġeneruż lil min kien jitlob l-għajnuna tiegħu. Bħallikieku l-mewt ħarġet taħbat għall-ħamiem / għall-erwieħ tal-aħjar nies, biex taħtafhom. Ka'anna ħimaman lil-ħamami qad inbara / li-'arwaħi ahli l-fadli jalqutuha laqtan Lil Lili Jużażli Jl DI 33 c6 pall-i5 laalllUlaa (IS Bħallikieku ħamiem il-mewt ħareġ jaħbat / għall-erwieħ tal-aħjar nies, biex jaħtafhom. Ka'anna ħamaman lil-ħimami qad inbard/li-'arwaħiahli l-fadli jalqutuha laqtan Il-kelmiet imam 'mewt' u ħamàm 'ħamiem' fl-ewwel emistikkju huma kemxejn problematiċi. Kif'wieħed jista' jara, id-differenza fit-tifsira tiddependi mill- vokali tal-ewwel sillaba; jekki, 'mewt', jekka, 'ħamiem'. Issa l-vokalizzazzjoni tal-ewwel sillaba ta' dawn il-kelmtejn ma toħroġx ċara fil-manuskritt. L-ewwel kelma tidher li hija vvokalizzata ħimàm u allura għandha t-tifsira ta' 'mewt', filwaqt li fit-tieni kelma s-sinjal tal-vokali a (imsejjaħ fatħa) jidher aktar fuq il-konsonanti m milli fuq il-konsonanti ħ. Jekk il-kelmtejn huma f'din l-ordni, allura t-tifsira tkun li 'l-mewt ħarġet taħbat għall-ħamiem /għall-erwieħ tal-aħjar nies, biex taħtafhom.' Il-ħamiem f'dan il-vers jistgħu jkunu allużjoni għal nies twajba. Jekk l-ordni tal-kelmtejn jinqaleb, it-tifsira tkun li 'ħamiem il-mewtħareġ jaħbat għall-erwieħ tal-aħjar nies, biex jaħtafhom.' Il-problema f'dan il-każ tkun li fil-poeżija Għarbija mhuwiex il-ħamiem li jirrappreżenta l-mewt, iżda ċ-ċawl. Fl-aħħar kelmtejn tat-tieni emistikkju, il-verb ja/qutu 'jiġbor', u n-nom verbali laqt 'ġbir', marbuta mal-verb Malti /aqqat, hemm l-idea tal-ħamiem, jew tjur oħra, li b'munqarhom jiġbru l-ikel mill-art, xbieha tal-mewt li tiġbor l-erwieħ tal-ħajjin. Paronomasja f'dan il-vers: ħimàm — ħamdm; jalqutu — laqt. X'telfa mill-agħar, x'niket ibikki, xi żmien kiefer, u x'mewta dik, taħbat qattielal ħarġa LXXXVII 2014 Fa-ja ruz'u mà 'ankàa wa-ja ħużnu ma 'abkà / wa- ja dahru mà 'agħdà wa-ja mawtu mà 'astà ibu Lija Bis gel La Ad U Sl la Ġja U5 GSIH La ji U Dan il-vers jinftiehem mingħajr ebda xkiel. Fih il-poeta jħaddem l-esklamazzjoni retorika biex ifisser il-ħasra kbira tiegħu, issa li l-mexxej ħalla din id-dinja. Paronomasja f'dan il-vers: 'anka — 'abka. Faraġl Faraġl Qabilna l-mewt xejnet (bosta) / slaten bħalma jħassar, min jikteb, il-kitba. Għażà'an, għaża an; qad maħà l-mawtu qablana / mulitkan kamà jamħiina man kataba ħatta iba IS ba G għas LS IS LA ULĠ U qall ka 8 lje lie M'hemm ebda diffikultà f'dan il-vers. Hawn il-poeta jfakkar lill-qarrej f'tema li hija komuni fil-poeżija eleġijaka Għarbija, jiġifieri li ħadd, lanqas is-sultan, m'għandu l-ħila jaħrab il-mewt. Bħall-kitba li titħassar, hekk ukoll jasal il-waqt għal kull bniedem li jgħib minn din il-ħajja. Paronomasja f'dan il-vers: maħd — jamħin. Minkejja l-għadd żgħir ta' versi mill-eleġija ta' Għutmin bin Għabd ir- Raħman, magħruf bħala bin is-Siisi, xorta waħda wieħed isib fihom il-kunċetti ewlenin li jsawru eleġija tradizzjonali Għarbija. Barra minn hekk, b'mod ġenerali joħroġ ċar il-fatt li l-poeta tħabat xi ftit biex isib il-bilanċ bejn it-tħaddim daqshekk spiss tal-paronomasja f'qafas metriku riġidu u b'rima li xejn mhi faċli fl-ilsien Għarbi. Dan wassal għal xi ineżattezzi ta' xejra grammatikali u metrika. Madankollu, f'dawn il-versi toħroġ biċ-ċar il-ħasda kbira tal-poeta minħabba l-mewt kiefra tal-mexxej Mislem, u s-sinċerità fis-sentiment tiegħu lejn dan il-mexxej li kien tant jammira. Għeluq S'issa, il-versi tal-poeti Għarab-Maltin miġjuba f'dan l-artiklu dehru biss maqluba għat-Taljan, l-Ingliż u l-Malti f'kitbiet dwar l-istorja ta' Malta Medjevali. Din hija l-ewwel darba li sar studju dedikat kollu kemm hu għalihom, imsejjes fuq tagħrif li joħroġ mit-testi oriġinali Għarbin. l-artiklu, il-versi dwar l-arloġġ kapolavur kienu kkwotati mix-xogħlijiet ta' Jaqiit bin Għabd Allah l-Ħamawt r-Riimi (1179-1229), u ta' Abii Jaħja Żakarija bin Muħammad il-Qażwini (1203-1283). Bis-saħħa tat-tagħrif dwar is-Silafi (1085-1180) mogħti f'dan l-artiklu, issa wieħed jista' jistabilixxi d-data li qabilha nkitbu dawn il-versi, jiġifieri mhux wara s-sena tal-mewt tas-Silafi, fl-1180. Dan il-perijodu huwa tassew qrib l-1142, is-sena li fiha nbena l-arloġġ għas- Sultan Ruġġier II ta' Sqallija, u għalhekk wieħed isaħħaħ il-fehma li l-arloġġ mogħti lil dan is-sultan kien l-istess wieħed li nbena f'Malta. Hekk ukoll fil-każ taż-żewġ epigrammi u tal-eleġija, fin-nuqqas ta' tagħrif dwar verżjonijiet aktar bikrin, il-kronoloġija tagħhom tista' wkoll tiġi ffissata fis-seklu tnax, ġaladarba noqogħdu fuq il-verżjoni ta' Għimad id-Din Katib l-Isfahani (1125-1201). Minkejja li l-versi tal-poeti Għarab-Maltin mhumiex kotrana, madankollu huma jittrattaw varjetà ta' temi. Il-kwantità żgħira ta' dawn il-versi m'għandhiex twassal biex dawn il-versi jingħataw il-ġenb, anzi l-kontra; wieħed għandu jgħożż dan il-wirt letterarju. Għal dak li huwa tagħrif storiku, ftit li xejn joħroġ minnhom u għalhekk ma jaqbilx li jsiru ipoteżijiet mingħajr ebda bażi. Il-fażi storika Għarbija hija waħda problematika biżżejjed u ma jaqbilx li wieħed ikompli jikkomplika dan il-qasam ta' studju b'argumenti li ma jistriħux fuq xhieda storika soda. It-taħdita organizzatha l-Akkademja fit-23 ta' Jannar 2014. ħarġa LXXXVII 2014 Appendiċi Tabella Kronoloġika 973 Id-dinastija Żirija (it-Tuneżija) Poeta la: Abi l-Qasim bin Ramadan il-Maliti Poeta Ib: Għabd ir-Raħmin bin Ramadin, magħruf bħala l-Qadi ('l-imħallef') Poeta 2: Għabd Allah bin is-Samatf l-Maliti 1085-1180 Abu Tahir Aħmad bin Muħammad is-Silafi : Mugħġam as-Safar ('Dizzjunarju tas-safar') 1142 Il-bini tal-arloġġ 1148 Tmiem id-dinastija Żirija Poeta 3: Għutmin bin Għabd ir-Raħmin (bin is-Sisfi) 22/3/1174 (Majmiina bint Ħassan bin Għali l-Hudali, magħruf bħala Bin is-Siisi) 1125-1201 Għimad ad-Din Katib il-Isfahani: Ħaridat al-qasr wa-ġaridat al-għasr ('Il-perla tal-palazz u r-reġistru taż-żmien') 1179-1229 Jaqit bin Għabd Allah il-Ħamawf ir-Rimi: Mugħġam al-buldàn ('Id-dizzjunarju tal-pajjiżi') 1203 - 1283 Abi Jaħja Zakarija bin Muħammad il-Qażwini: Àtàr al-bilad wa-aħbàar al-għibàad ('Il-monumenti tal-pajjiżi u l-aħbarijiet dwar in-nies') Il-MALTI mA 5 Su bSŻA AN LIBJA SAŻ Isu Ko ġieli pu ki-83, 36 kg e ae Usjja g sl kud bŻ)jexzi DIN kollasb; L-45, SAW UU dħsns— fa jA L-sIL UB ġja, ah Lu ba; $ 388,401 għ, p5 Di tibki atjo jis . L) ke a ssa 7 b IL aa ja solo jal izsġi IL til i lgkrtiijasigl TisDAwUuHUzJħ SF seat ta SAL, Ġ iku UB L-3 ji jeb SE INWISAT TAR ħarġa LXXXVII 2014 EaSI t IATA eżebit ġ ,- 5 U-zabne skor jrelsabb djALma, jA LEE Ala oqaei 138, sIliE 3 3 s6 ING, silet INA Ganza ŻSUĠ. ME fan b ramm LLI IBbiżhuż Liġi 2: SN l U Il-manuskritt numru 3330 (Il-Biblijoteka Nazzjonali, Pariġi, Ancien fonds 1375) li fih jinsabu wħud mill-versi tal-poeti Għarab-Maltin Ħajr lis-Sur Olvin Vella talli ħeġġiġni nikteb dan l-istudju. Ħajr ukoll lil Dr Saadun Suaieh u lil Dr Għabdul Mawla l-Bagħdadi tal-kummenti siewja tagħhom. Il-Biblijoteka Nazzjonali, Pariġi, Manuskritti Orjentali, n. 3330 (Ancien Fonds 1375). Ġużċ Cassar Pullicino, Kitba u Kittieba tal-Malti, L (Malta: Università Rjali ta' Malta, 1962) 3-5; Godfrev Wettinger u Mikiel Fsadni, Il-Għanja ta' Pietru Caxaru: Poeżija bil-Malti Medjevali (Malta: L-Awturi, 1983); kif ukoll it-traduzzjoni bil- Malti ta' Patri Henrv Born fil-ktieb ta' Andrew P. Vella, Storja ta' Malta, vol. 1 (Malta: Klabb Kotba Maltin, 1974) 82-88, 102. F'dan l-istudju ntużat sistema ta' traskrizzjoni Għarbija msejsa fuq l-alfabett Malti. B'hekk, il-qarrej m'għandux ikollu problema jaqra t-testi Għarbin. Barra minn hekk, għall-fonemi Għarbin li ma jagħmlux parti mill-alfabett Malti ntużaw dawn il-grafemi: t imlissna bħat-£/ fl-Ingliż three; d imlissna bħat-th fl-Ingliż this; ħ imlissna bħall-ch fil-Ġermaniż acht; għ għall-għajn li tinstema' bħal 7 fil-Franċiż; $, d,t,uz għall-fonemi enfatiċi Għarbin; 'għall-hamża, jew waqfa glottali (li tinħass bħall-q fil-Malti). Ix-xogħol tas-Silafi jġib it-titlu Mugħġam as-Safar ( Dizzjunarju tas-safar'). Ħaridat al-qasr wa-ġaridat al-għasr ('Il-perla tal-palazzu r-reġistru taż-żmien'). Għimad ad-Din Katib il-Isfahani għex bejn is-snin 1125 u 1201. Twieled fl-Oman fis-sena 718 w.K. u għex il-parti kbira ta' ħajtu fl-Iraq. Miet fis- sena 786. Konsonanti li warajha jkollha a/if (d), wàw (w), jew ja (j) titqies bħala konsonanti mingħajr vokali. Dawn is-sitt unitajiet prosodiċi elementari jissejħu 1. sabab ħafif, 2. sabab taqil, 3. watid maġmigħ, 4. watid mafriiq, 5. fasila sugħra, u 6. fasila kubrà. Inklużi l-alif (d), il-ja (j), u l-waw (w). Is-sittax-il metru kien żdied minn student tal-Ħalil, iżda qatt ma ntuża. Miktub bejn is-snin 1224-28. Ara: Internet Archive ehttp://ia700402.us.archive. org/35/items/waq0093/05-0097.pdf7 p. 43 (8 ta' Jannar 2014). Dan il-metru kien imħaddem f'kitbiet Medjevali lingwistiċi ta' xejra pedagoġika. ħarġa LXXXVII 2014 Fl-edizzjoni tal-Qażwini, Atàr al-bildd wa-aħbàr al-għibad (Bejrut: Dar Sader u Dar Bejrut, 1960) 557, dawn il-versi huma vvokalizzati hekk: EIR e sl qa ġe GDUSI KILL3 l ġŻee 38 ella l Is-al Ġa ĠISI baA-4 Ġosħali tu Din hija t-traduzzjoni ta' Michele Amari, Biblioteca Arabo-Sicula, versione italiana, 1 (Torino: E. Loescher, 1880) 241-42: Vella 84 jagħti verżjoni oħra bit-Taljan, imma ma jgħidx ta' min hi u minn liema sors ittieħdet. Din hija t-traduzzjoni: Mugħġam al-buldàn Internet Archive ehttp://1a700402.us.archive.org/3 5/items/ waq0093/05-0097.pdf7 (13 ta' Jannar 2014). Din il-verżjoni ta' Mugħġam al-Buldan, ippubblikata minn Dar Sader ta' Bejrut fl-1977, hija msejsa fuq il-kopja ta' Leipzig, xogħol l-Orjentalist Wiistenfeld, li bbaża l-edizzjoni tiegħu fuq l-edizzjonijiet ta' Berlin, Pariġi u San Pietruburgu. l-Qażwini 557. s-sena 440 tas-sena Misilma (hiġrija) tikkorrispondi għal xi żmien bejn Ġunju tas-sena 1048 u Ġunju tas-sena 1049. Fl-oriġinali Għarbi l-kelma hija għabrd li tista' tfisser 'skjav, ilsir, qaddej'. l-Qażwini 557. Ħajr lil Dr Saadun Suaieh li għarrafni li fid-djalett Libjan, p.eż., wieħed isib l-istess espressjoni: smagħtah b-fummah jgil 'smajtu jgħid b'fommu stess'. s-sinjal '-' wara konsonanti, fit-traskrizzjoni Għarbija, ifisser li l-vokali ta' dik il-konsonanti mhix murija fit-test oriġinali. 1 (Beirut: Librairie du Liban, 1991)690-1, jistqarr li wisq jibża' li l-Qażwini ma fehemx it-tifsira tal-kelma sinaġ. Internet Archive http://ia700402..us.archive.org/3 5/items/waq0093/05-0097.pdf p. 43 (13 ta' Jannar 2014). Vella 1, 82 jagħti, bi żball, ibin-Samgħati, u f'paġna 84 ibn Es-Samagħati. Madankollu, huwa ma jagħti ebda ġustifikazzjoni għal din l-għażla tiegħu. Barra minn hekk, tajjeb li wieħed jgħid li fil-ktieb tiegħu Lubb al-'albab fi taħrir al-'ansab ('Il-qalba tal-qlub fil-kitba tal-ismijiet tan-nisel), is-Sujuti la jsemmi n-nisba as-Samati, la as-Samanttru lanqas al-Malitt. Is-Sujuti (1445-1505), li ismu sħiħ huwa Abii l-Fadl Għabd ir-Raħmin bin Abi Bakr Ġalil ad-Din is-Sujiti, kien studjuż reliġjuż Eġizzjan. Huwa jsemmi n-nisba as-samantàrt u jgħid li n-nisel huwa minn raħal fi Sqallija, iżda din mhix l-istess nisba tal-poeta Malti. Ara: Internet Archive ehttps://archive.org/stream/kitblubballubbfOOsuvgoogfpage/ n6/mode/2up7, p.140 (8 ta' Jannar 2014). Ħajr lill-Prof. Stanlev Fiorini li ġibidli l-attenzjoni għal dan il-fatt. Pariġi, il-Biblijoteka Nazzjonali, Manuskritti Orjentali, n. 3330 (Ancien fonds 1375), f. 8r. Din il-lapida tal-irħam iġġib tliet epigraffi, waħda bil-Latin, waħda bil-Grieg u oħra bl-Għarbi. L-iskrizzjoni Għarbija tgħid hekk: ''Ħareġ l-amar tal-Preżenza Rjali u glorjuża ta' Ruġġier, Alla jżomm jiemha għal dejjem, u jsaħħaħ il-bnadar tagħha, bil-bini ta' dan l-istrument għall-kejl tas-sigħat, fil-Belt imħarsa ta' Sqallija, fis-sena ħames mija sitta u tletin.' Din is-sena skont il-kalendarju hiġri tikkorrispondi għas-sena 1141-42 w.K. Dinli ġejja hija t-traskrizzjoni tal-iskrizzjoni Għarbija: Haraġa min al-ħadra al-malakijja al-mugħazzamijja ar-ruġarijja al- għalijja, 'abbada allahu 'ajjimaha wa-'ajjada 'agħlamaha, bi-għamali hadihi l-'ala li-rasd is-sagħat bi-madinat siqillijja al-maħmijja sanat sittin wa-talàtin wa-ħamsumdja. Oliver Friggieri, Dizzjunarju ta' Termini Letterarji (Malta: Publishers Enterprises Group, 2000) 212. ħarġa LXXXVII 2014 Jiġifieri l-'Ewropew'. Ruġġier ta' spiss kien jissejjaħ b'dan it-titlu. Il-vokalizzazzjoni nieqsa ta' dawn il-versi hija dik tal-manuskritt. Cosi foss 'io morto pria di questo (afjronto).' l-vokalizzazzjoni nieqsa ta' dawn il-versi hija dik tal-manuskritt. Din hija t-traduzzjoni ta' Amari 3, taqsima 1, 762: L-aktar poetessa li baqgħet magħrufa għall-poeżija eleġijaka hija l-Hansa'. Din mietet madwar is-sena 665 w.K. Għabd an-Nir, Jabbir, Al-mugħġam al-'adabi (Bejrut: Dar al-Għilm lil-Malavin, 979) 120-21. Bil-Malti: '… inkitbet fl-okkażjoni tal-mewt ta' mexxej nobbli Musulman ta' Sqallija. B'xorti ħażina għalina Għimàd ad-Din ma żammx l-isem (ta' dan il-mexxej), u lanqas il-bqija tal-eleġija, li fiha seta' nstab, 'kumbinazzjoni, xi tagħrif storiku, u xi versi isbaħ; għaliex l-antoloġista tabilħaqq għażel dawk li lilna jistgħu jogħġbu anqas.' Pariġi: Il-Biblijoteka Nazzjonali, Manuskritti Orjentali, n. 3330 (Ancien fonds 375), f. 20r. Din il-ħaġra ġġib id-data 22 ta' Marzu 1174. Il-vokalizzazzjoni nieqsa ta' dawn il-versi hija dik tal-manuskritt. Din hija t-traduzzjoni ta' Amari 3, taqsima 2, 773-74: