A. Cremona Bhala Drammaturgu Studju Kritiku ta' Ġuże' CHETCUTI INU Cremona — fi kliem il-Professur Aqmilina — bena isem sabiħ fil-letteratura Maltija li tista' xxebbhu lill-ġebel tas- sisien fil-bini ta' dar kbira. Ħu wieħed mill-pijonieri ta' l-Ilsien Malti. Ħadem f'kull fergħa sew xjentifika kemm letterarja ta' lsienna: grammatika, folklore, bijografiia, drammi, proża u poe- żija. Fih tinħass l-enerġija spontanea ta' kittieb u ta' Malti li iddedika ħajtu kollha f'ħidma li ma qatgħet xejn għall-mixi 'l qud- diem tal-letteratura. Ma hux il-ħsieb tiegħi li nittratta. fuq ix-xogħlijiet ta' Ninu Gremona bħala grammatiku jew bħala poeta, iżda bħala drammaturgu, bħala l-kittieb tad-dramm b'att wieħed ''Hece Homo'' u tad-dramm b'ħames atti 'Tl-Fidwa tal-Bdiewa' li nistgħu nqisuh bħala l-ewwel ġebla soda fil-bini ta' l-arti dram- matika Maltija. , Il-Fidwa tal-Bdiewa hi interpretazzjoni tal-kobor moħbi ta' poplu ċkejken li, għax żgħir, ħtieġlu dejjem jitħabat kontra l-mewġ tal-ħajja. Dan id-dranun irridu nħarsu lejh, kif kiteb tajjeb ħafna l-Professur Aquilina, bħala xogħol letterarju aktar milli bħala xogħol tal-palk, Dan ma jfissirx, kif żied igħid Aquilina, li Il-Fidwa tal-Bdiewa ma jistax jinħadem, ifisser biss li hu tqil biex jinħadem, għax l-atturi, irġiel u nisa, irid ikollhom nifs kbir biex iżommu ħaj l-interess fil-ġrajja li tingħad u sseħħ f'dan id-dramm…… Ngħid li jista' jsir il-għaliex l-iżvilupp tal- ġrajja jiġbor diversi inċidenti ta' natura drammatika li, jekk ikunu interpretati sewwa, għandhom jogħġbu lil min jarahom. It-teknika moderna tal-palk titlob ħeffa fl-azzjoni, xeni u sitwazzjonijiet li mhumiex impossibbli biex jiġu rappreżentati fuq il-palk, u djalogi naturali bi stil li mhuwiex elaborat bla bżonn. Il-lum il-Palk Modern irid naturalezza u mhux artifi- ċjalità fl-espressjoni u fl-azzjoni. Iżda lil-Ninu Cremona f'dawn iż-żewġ drammi rridu nħarsu lejh bħala figura letterarja, bħala l-bniedem li nqata' miż-żmenijiet tagħna u ħadna bl-immaġinaz- zjoni fi żminijiet imbiegħda : f'Ecce Homo ħadna fi żmien Kristu ma' l-elfejn sena ilu, u f'Il-Fidwa tal-Bdiewa fi żmien l-Ispanjoli, mal-ħames mitt sena ilu, qabel ma ġew il-Kavalieri. Kumment f'loku ħafna għamlu l-awtur fl-introduzzjoni tad- dramm ''Kieee Ħomo'': ''L-istil klassiku, id-djalogu narrativ, 68 IL-MALTI il-frażjoloġija. konvenzjonali romana, id-drawwiet ta' l-atmosfera pagana bl-antitesi tal-ħajja ta' l-ewwel Insara jagħżlu lil dan ix- xogħol mix-xogħlijiet drammatiċi l-oħra tal-lum li taw lill-Palk Malti x-xeħta ta' Teatru Modern. ''Tżda, għal min għandu s-sens ta' l-arti drammatika din id- differenza ta' xena, stil u azzjoni m'għandhiex ittellef, biex in- għid hekk, il-valur tat-teknika tal-kompożizzjoni. Wara kollox biex wieħed jagħti biċċa xogħol tajba, sew jekk dramm iew kum- miedja, barra mill-figura tal-persunaġġi, il-kittieb għandu jaħseb fil-fond, fil-kulur ta' dik l-arti u ż-żmien li fihom inħadmet l-az- zjoni; għax dak il-kulur u l-ambjent u ż-żmien ma jinħtieġx li jkun tabilfors ta' dik is-soċjetà li fosthom igħix il-poplu tal-lum biex tkun biċċa xogħol tajba skond it-teknika tal-Palk. Li kieku ma kienx hekk it-traġedji ta' Shakespeare, u ta' drammaturgi oħra Griegi, Latini, Taljani u Franċiżi ta' l-iskola drammatika qadima. marru fil-miżbla jew imħarqu''. C'licce Homo'' jiġbor fih suġġett storiku b'persunaġġi bħal ta' Ponzju, Klawdja u l-Madalena kif nafuhom mill-Bibbja. Iżda fuq din il-bażi storika l-awtur għaraf jħaddem inċidenti u sitwazzjonijiet immaġinarji. Il-kunċett — kunċett mistiku — ħu miżmum mill-bidu sa l-aħħar, u d-dramm aktar ina jimxi 'l qud- diem aktar iqanqal l-interess sakemm jasal għall-konklużjoni li fiha tiġbor forza ta' ħsieb a ta' immaġinazzjoni, Konklużjoni mill-iżjed effettiva. It-tliet unitajiet, jiġifieri ż-Żmien, il-Lokal u l-Azzjoni, iżommu l-moviment miexi, bla qtugħ u bla taħwid. Id-djalogu, billi hu elaborat u mimli b'sentenzi letterarji, jista' ma jogħġobx lill-udjenza moderna li trid tisma' djalogu sempliċi, dirett u ċar daqs il-kristall. Id-djalogu jrid jinħadem b'mod li jpinġi quddiemna l-ħajja reali. Iżda dan l-episodju bibliku ''Ecce Ħomo'' jeħodna f'epoka mbiegħda u jfakkarna f'elementi u f'persunaġġi li l-lum qegħdin igħixu f'saltna ta' poeżija u ta' immaġinazzjoni. Għalhekk id-djalogu ma rridux inħarsu lejh bil-għajn kritika taż-żminijiet tagħna, imma. nistu- djawb u napprezzawh bħalma nistudjaw u napprezzaw xogħol ta' poeżija. Mhux għalkemm wieħed jaqbad u jgħid: ''Dan ix-xogħol mhux tajjeb sempliċement għax ma jaqbilx mat-tendenzi u l-gosti tal-Palk Modern. Biċċa xogħol ta' arti, meta tkun ispi- rata. u miktuba bis-sengħa, hi tajba u jkollha, bla dubbju, merti letterarji kbar. Dan nistgħu ngħiduh ukoll għal ''Il-Fidwa tal- Bdiewa, dramm epiku-pastorali li fih l-awtur għaraf jinseġ erba' elementi importanti: l-element storiku, patrijottiku, reliġjuż, u letterarju. Hu dramm miktub fuq il-forma ta' versi endekasillabi, Għaliex dramm għandu jinkiteb fil-għamla ta' poeżija7 Id-dramm f'poeżija nbeda fiż-żmenijiet tal-Griegi, speċjalment billi kien jinkiteb f'xi okkażjoni ta' festa reliġjuża. Din it-tradizzjoni Griega ti' draram f'poeżija wirtuha l-Ingliżi fi żmien ir-Reġina Eliżabetta, billi kienet addattata ħafna għat- teatri tagħhom li kienu fil-miftuħ, fl-arja uperta. Hemm ukoll il-fatt illi l-poeżija hi aktar faċli biex wieħed jiftakarha mill- proża, u dik kienet vantaġġ fi żmenijiet meta d-drammi kienu jeżistu aktar fil-memorja milli bil-kitba jew stampati. Il-poeżija wkoll hi addattata ħafna għad-deskrizzjoni ta' xeni li ma jkunux qed jidhru fuq il-palk. Iżdu l-poeżija fi drammi bdiet titlef l-im- portanza u l-effett tagħha meta l-palk beda jingħalaq bejn erba' ħitan u għalhekk setgħu jitwaqqfu x-xeni li jarahom kulħadd. Iżda d-dramm f'poeżija ma nqatax għal kollox, 'Baqa' jeżisti bħala biċċa xogħol artistika ii tiġbor fiha tema ta' livell għoli, ta' ħsebijiet li jaqtgħuna miż-żmenijiet tal-lum u jeħduna f'ħajja oħra, qalb persunaġġi oħra tad-demm u l-laħam bħalna imma li l-lum, għax maqtugħa ħafna minna, qed igħixu fl-immaġinaz- zjoni tagħna. 'Il-Fidwa tal-Bdiewa' jiftaħ bi prologu. Id-dramatist tal- lum la juża l-prologu u lanqas l-epilogu. Il-prologu hu ta 'oriġini Griega, u l-iskop tiegħu kien li jagħti lill-udjenza l-informaz- zjoni meħtieġa fuq is-suġġett li jkun ser jiġi ittrattat. Il-prologu kien użat b'effett kbir minn Shakespeare bħalma wkoll mid- dramatisti klassiċi Spanjoli Lope de Vega u Galderon, Ninu Cremona fil-prologu tal-'Fidwa tal-Bdiewa' jagħtina ħjiel ta' dak li ispirah biex kiteb dan id-dramm storiku-patrijottiku li jfisser ġrajja ta' sagrifiċċji li ġarrbu missirijietna taħt il-ħakma tal-fewdatarji Spanjoli u tas-sibbien Torok li ta' sikwit kienu jaħbtu għal niesna, Fi kliem il-Professur Aquilina, ''il-prologu jew bidu tal-ġrajja Maltija, bħala poema oriġinali fil-letteratura tagħna, mimli xbihat ħajja, waħdu biss, jistħoqqlu jissejjaħ xogħol ta' mgħallem '. F'dan il-prologu, il-fakultajiet immaġinattivi ta' Cremona jaħdmu tajjeb ħafna: bl-immaġinazzjoni tiegħu hu jġagħalna ngħixu ma' niesna ta' ħames mitt sena ilu fil-ferħ u fin-niket, tid-drawwiet u t-tradizzjonijieb tagħhom. L-ambjent tal-lokal 70 iL-Manri u l-atmosfera taż-żmien ipinġihom u jnaqqaxhom bis-sengħa. Il-ġmiel u l-kulurit tal-kelma flimkien mal-qawwa u l-kobor ta' l-idea jiġbru fihom l-ideal ta' l-Arti, U dan il-prologu ngħid għalija nqisu bħala biċċa xogħol ta' arti sabiħa għax fih il-kelma hi mħaddma u mirquma u l-idea hi qawwija u oriġinali. Il-fan- tasija f'dan il-prologu taħdem daqs kemm taħdem ir-realtà, u l-awtur jinterpreta, ġrajja epika li tqanqal mill-qiegħ il-kuxjenza nazzjonali u tagħni fil-ġieh u l-glorja, l-letteratura ta' lsienna. Il-ġrajja tad-dramm hi sempliċi, episodika fil-kostruzzjoni, imma kull ħsieb u kull xena huma marbutin bis-sengħa bħal qabda ġawhar meħjutin flimkien fil-bajta fina tas-suġġett: Kien il-bidu tas-seklu XV meta Malta kienet tinsab għaddejja minn żmenijiet koroh fl-istorja ta' ħajjitha: il-jasar tal-ħakma. tal- fewdatarji u l-attakki ta' l-egħdewwa Barbrin, Għalkemm, skond il-ftehim ta' l-1420, il-privileġġi u d-drawwiet tal-Maltin kel- lhom jibqgħu bla ma, jitċiefsu, Don Gonsalvo Monrov li f'idejh Malta kienet fdata mir-Re Alfonso ta' Aragona, ħawwad u ħaqar lill-Maltin kemm felaħ. Il-Maltin li ma felħux jinħaqru aktar qamu kontra Monrov, u lil martu Donna Costanza, għal- quha fil-Kastell tax-Xatt ta' Sant'Anġlu. (Bi ftehim mar-Re Alfonso, il-Maltin fdew arthom billi kellhom iħallsu s-somma ta' 80,000 fjorin. Din il-ġrajja, kif rakkontata, minn A. Cremona, turi kemm kien kbir u għoli l-prestiġju nazzjonali. Naraw l-ewwel xrariet ta' patrijottiżmu fil-kliem ta' Pietru : 'U għaliex, Gawdenz, għaliex Ġawdenz minn fuqna, dan-ngħas minn fuqna ma ntajrux u f'demmna, bħal nies u ie bħal bhejjem, dil-moħqrija m'għandniex il-ħila nsikktu tal-għakkies7' u fil-kliem ta' Ġanni: ''Inqumu, hekk Alla jrid bil-jedd li tana ' Tqanqil imħeġġeġ ta' patrijottiżmu jidher fir-rewwixta tal-bdie- wa. Pietru jħeġġiġhom : 'Ja Dejma ta' l-Ibdiewa, il-qilla nuru u demmna ħalli nxerrdu għall-Fidwa Mqaddsa, għaliex hekk Alla jrid. Sentimenti ta' patrijottiżmu jidhru wkoll fl-aqwa tagħhom meta Rożi, għall-ġid u għall-ħelsien ta' pajjiżha, tat-ġidha u l-ġhież tagħha : tJien niżżik ħajr. ja ġhież, għaraq ta' ġbini, għax ridt il-lum tħalli dar ommi għal kollox, imżewwaq f'lewnek bħal farfett tittajjar 'il bogħod mis-sieħeb li stenniek dal-għodu biex tħammmar fuqi, libsa ta' l-Imħabba. '' Ma' l-element patrijottiku nsibu marbut l-element reliġjuż. Naraw l-element reliġjuż imdaħħal fil-karattru ta' Dun Sidor li, fil-biża' u l-waħx tal-mewt, insibuh iħeġġeġ u jfarraġ lill- bdiewa bil-kelma t'Alla. It-tama u-l-imħabba fil-Madonna nisl- huha, fil-kliem ta' Rożi, ta' Pietru, Anni, Mari u ħafna oħrajn : 'TLi kienet il-Qaddisa Omm Alla tagħna tisma' f'dal-jum għażiż tnehid it-tfajla ta' mingħajr ħjiena, u tilqa' ġol-ħdan tagħha demgħa. biss waħda. L-element letterarju jagħmel ukoll parti importanti f'dan id-dramm, Il-versi endekasillabi mibnija fuq il-forma klassika- didattika, il-kelma mirquma, magħżula, imqiegħda f'lokha, l- espressjonijiet, il-metafori, is-similitudni, kollha maħdumin bis- sengħa, il-mumenti traġiċi waqtiet imtaffija b'sitwazzjonijiet ta' sarkażmu u ironija, il-ferħ u n-niket, ir-rebħ u t-telf, l-imħabba u l-mibegħda, id-drawwiet u l-ilwien lokali, kollha mpinġija fi kwadri ċari u realistiċi. Id-dramm iqegħdilna quddiemna l-ħajja taż-żmien, kif għexuha. missirijietna, il-biċċa l-kbira minnhom bdiewa, taħt il- ħakkiema ta' Spanja. Insibu riferenzi fuq l-ilbies li kienu jilbsu dik il-ħabta, fuq il-karatteristiċi tal-poplu bidwi, u fuq wiet li għexu fihom, bħalma huma t-tbaħħir bil-weraq taż-żeb- buġ, il-għotja ta' żewġ ħutiet marbutin b'żagarella u ħaten f'ħalq waħda minnhom, it-tqegħid fuq fomm l-għarusa ta' ftit għasel pur imħallat mal-ħwawar tar-riħana, it-tkebbis ta' ħuġ- ġieġa bħala sinjal biex in-nies tinġabar taħt l-armi, il-qtugħ ta' truf mill-libsa tal-għarusa fejn kienu jehemżu xi bebbuxiet, u 72 IL-MALTI l-iniħalla H kienet titqiegħed fuq il-bejt tad-dar biex turi li heimm xebba għaż-żwieġ. Kif jidher ċar, ''Il-Fidwa tal-Bdiewa' hu dramm pastorali għax fih Cremona jnaqqax atmosfera ta' ħajja għal kollox raħ- lija. Deskrizzjonijiet ta' postijiet, ta' lbies, ta' kliem, ta' draw- wiet, ta' mġiba, ta' karattri, kollha jpinġulna kwadri ta' ħajja pastorali, il-ħajja li fiha l-bdiewa tagħna trabbew, għexu u kibru, Karatteristika. essenzjali fl-isvolġiment tad-dramm hi -tnaqqix preċiż u naturali tal-karattri. L-awtur dejjem irid iżomm quddiem għajnejh illi fil-karattri li jpinġi għandu jkun hemm naturalezza u ħajja. Insibu fil-'Fidwa tal-Bdiewa'' ka- rattri storiċi bħalma, wkoll karattri fittizji: il-karattri f'konflitt bejniethom li jagħtu vitalità lid-dramm. Ta' min jinnota, l-kun- rast fil-karattri li l-awtur għaraf jaqla' tajjeb ħafna biex iżomm id-dramm ħaj u ssovimentat. Naraw il-karattru ta' Rożi, tfajla i tippersonifika l-imħabba, f'kuntrast mal-karattru ta' Xandra, ħaxixa ħażina, qalbha mimlija mibegħda għall-umanità li ħaq- ritha. Il-karattru ta' Pietru, kolonna, ta' saħħa u qlubija, na- rawh f'kuntrast mal-karattru ta' Pedro, bniedem beżżiegħi u bla nila. Il-karattru ta' Peppu l-Iblah jidher ukoll jinqala' ħafna f'kuntrast ma' karattri oħra ta' ħaddiema bieżla u serji bħalma huma Ġanni u Gawdenz. Karattri mill-iżjed maqlugħa u effettivi huma ta' Rożi u ta' Pietru. Rożi għexet ħajja drammatika. F'ħajjitha naraw it-taqlib mill-ferħ għan-niket, mill-ħelsien għall-jasar, mill-biża' al-mewt għad-dawl tal-ħajja. Ħli ġarrbet il-biża' u l-waħx meta waqgħet ilsira tax-xewqat ħajna ta' Don Carlos, imma ġarrbet ikoll il-ferħ u l-ħajr tal-libertà meta Pietru ħelisha mill-jasar, u mill-ġdid kisbet id-dawl tal-ħajja u ta' l-imħabba. Id-dinjità u s-serjetà fil-karattru ta' Pietru tħosshom jim- pressjonawk. L-aqwa episodji tad-dramm jiżvolġu rwieħhom fuq il-karattru ta' Pietru. Għandu mumenti ta' mħabba bħalma wkoll ta' mibegħda, ta' paċi bħalma wkoll ta' ġlied. Pietru hu bniedem ta' determinazzjoni kbira. Ħu laqa' b'sidru l-mewġ aħrax tal-ħajja: hu ġġieled u tħabat sakemm fl-aħħar rebaħ, 'Il-Fidwa tal-Bdiewa' hi bla ebda dubju dramm ta' valur letterarju għax fih hemm dik is-sengħa lirika u artistika li Cre- mona għaraf iħaddem tajjeb ħafna. Is-suġġett mimli b'senfimen- ti ta' patrijottiżmu u umanità, jitla' tajjeb ħafna għall-elimax. Nagħlaq b'kumment li ġà għamiltu fil-bidu ta' dan l-istudju : minkejja. li t-tendenza u l-mentalità fuq il-Palk il-lum tbiddlet ħafna, b'danakollu d-dramm f'poeżija ma nqatax għal kollox. Tassew illi dwal tal-letteratura Tigliża bħal Richard Sħeridan, Oscar Wilde, John Galswortbv, James Bridie, John. Priestlev, Bernard Shaw, u Somerset Mangham kitbu l-'plavs' tagħhom fi proża, imma dejjem jibqa' l-fatt illi drammaturgi oħra, bħal T.8. tilot, Norman Nicholson, W.EL. Auden u Ronald Duncan kit- bu f'poeżija, u l-influwenza u l-effett tagħhom fuq il-pubblika kienu kbar ħafna. ''Murder in-the Cathedral' u The Pamilv Reunion' ta' T.S. Bliot, 'The Old Man of the Mountains' ta' Nicholson v ''This Wav to the Tomb ta' Ronald Duncan, kellhom suċċess fenomenali, u wrew illi l-udjenza tal-lum, għal- kemm in-nies saru materjalisti u realistiċi ħafna, għadha tħoss ruħha miġbuda. mill-elokwenza. u l-ġmiel tal-poeżija. Hekk ukoll nista' ngħid għad-dramm liriku ''Villon'' ta' Robert Gordon Anderson maħruġ fl-art ta' Mammona, l-Amerika. Dan id-dramm poetiku joqgħod fost l-isbaħ u l-aqwa drammi li nħadmu fi żmienna, Dan biex nuri, kontra. l-idea mgħawġa ta' ħafna, illi d- dramm poetiku ma mietx. Imma kif ser nikklassifikaw 'Il- Fidwa tal-Bdiewa ta' A. Cremona7 Ma għandniex xi ngħidu, għal dik li hi popolarità u addattazzjoni għall-Palk, ma tistax toqgħod ħdejn il-'plavs' li semmejt hawn fuq, iżda nistgħu nqegħduha ma' 'plavs' tal-kategorija ta' ''Cenci'' ta' Shellev, u jCSamson Agonistest ta' Milton, li nammirawhom bħala xogħlijiet sbieħ ta' poeżija u ta' djalettika, imma li fil-prattika ma nistgħux narawhom jinħadmu fuq li 'stage'. Għalhekk, fil- fehma. tiegħi, 'Il-Fidwa tal-Bdiewa tappartjeni aktar lil-lette- ratura milli lid-drama, Ninu Cremona hu figura mill-iżjed importanti u interessanti fl-istorja ta' lsienna. Id-dawl li kebbes hu fil-letteraiura Mal- tija jibqa' jixgħel matul iż-żmien fil-qalb kbira taż-żgħażagħ,