maqlugħa, jiġifieri hix blata jew ġebla miġjuba minn xi naħa oħra, jien għad li- rajtha u bistha kemm il-darba (għax hi ħduda b'ħaġa mqaddsa, u kull min iżur il-kappella jbus il- Ġebla), ma nafx, għax il-qiegħa tal- kappella ċċangata u ma tistax tara. - x L-istorja tal-ġebla tal-knisja ta' Malta nafuha sewwa, għax ġrat fis- sena (1902, qisu l-bieraħ. Imma x'kienet il-Ġebla tal-kappella ta' Na- zaret, ħadd ma jaf sewwa. Hemm għidut qadim li fuqha, darba, jew aktar minn darba, kiel sidna Ġest Kristu mal-Appostli tiegħu; u xejn aktar. Kif u meta ma jingħadx. Im- ma tajjeb wieħed jgħid in-naqra tal- istorja tagħha. Din il-Ġebla mqaddsa hi msemmija l-ewwel darba fis-sena 1263, meta l- Papa Urbanu IV fil-20 t'Awissu ta' dik is-sena, bagħat ittra minn Viter- bo lil San Alwiġi Re ta' Franza, fejn qallu li Bibars sultan Mislem, kien ġarraf il-knisja tal-Lunzjata f'Naza- ret u l-knisja ta' fuq it-Tabor u wkoll Nazaret — Il-knisja tal-Ġebla minn barra. Nazaret — Il-knisja tal-Ġebla minn ġewwa. Il-Ġebla hija dik il-blata li hemm f'nofs il-knisja quddiem l-artal. il-knisja tal-Mejda (ecclesiam de Ta- bula) ''fejn sidna Ġest Kristu kiel ma'' l-Appostli''. Minn meta daħlu Nazaret il-Franġiskani, dejjem sem- għu 'l min jgħid li fuq dik il-Ġebla Kristu kiel mal-Appostli. U l-Ġebla tidher li kienet maqtugħa sewwa mill- erba t'iġnieb, biex jitħalla biss il- wiċċ tagħha (fejn qagħdu jieklu Kristu u l-Appostli), fi. żmien il- Biżantini, qabel ma nbniet l-ewwel knisja. Meta waqqagħha Bibars, dil-knisja baqgħet imġarrfa u madwarha kien raba' tal-Misilmin. Imma disa' u dis- għin sena ilu, jiġifieri fis-sena 1861, il-Franġiskani xtraw il-ħerba tal-knis- ja bil-Ġebla taħtha, u bnew il-kap- pella li għad hemm sal-lum. L-AHHAR GHID TA' GESU'Ċ (It-Teorija l-ġdida tal-Professura Jaubert fuq il-jiem tal-Passjoni) Il-Misqla. — Mill qedem nett l-Insara tħabtu biex jaraw kif jistgħu jqabblu flimkien il-kliem ta' San Ġwann u l-kliem tat-tliet Evanġelisti l-oħra, fuq il-jum li fih Ġest kiel l- aħħar ikla, tal-Għid, qabel ma ħa l- passjoni. Għax waqt li San Ġwann jgħid li Ġest ttieħed quddiem Pilatu .jum qabel il-Għid (ara k. XVIII, v. 28), it-tliet Evanġelisti l-oħra jgħidu li Ġest u l-Appostli, il-Għid il-Kbir tagħhom għamluh il-lejl ta' qabel (ara Matt. 17, u wara; Mark, XIV, 22 u wara; u Luqa, XXII, 7 u wara), Għalhekk jiġi li kif qalu s-sinottki, Ġesti miet nhar il- Għid, fil-15 ta' Nisan; u kif qal San Ġwann, miet il-jum ta' qabel, fl-14 ta' Nisàn. Imma sewwa San Ġwann kemm is-sinottki jaqblu filli jgħidu li Ġesti miet nhar ta' Ġimgħa; fejn ma jaqblux hu x'kienet dik il-Ġimgħa: l- 14 jew il-15 tax-xahar; jum. qabel l- Għid, jew nhar il-Għid. Biex tinħall din il-għoqda sar , għadd ta' tibsir, li kollu għandu qofol wieħed: li Ġesu għamel l-ikla tal- Għid jum qabel il-Lhud. Dan għam- lu jew'(a) bil-jedd li kellu bħal Alla (Fouard, Le Camus, etc.); jew (b) għax mexa fuq it-teorija tal-Faresin, mhux fuq it-teorija tal-Qassis il-Kbir, jiġifieri tas-Sadduqin (Vostċ, Pratt, Ricciotti, etc.); inkella għax (ċ) mexa fuq id-dehra tal-qamar ġdid mill- Galilija (Lagrange, Braun, etc.). Dawn it-tliet teorijiet, it-tlieta tajbin biex iħollu l-misqla, jew problema, għad li bi ftit tar-riserva; hekk, il- jum li fih Ġesti miet, kien il-Għid il- Kbir għas-sinottki; għal San Ġwann kien jum qabel il-Għid, għax hu ried isemmi l-ġrajjiet tal-mewt ta' Ġest fuq il-kalendarju magħruf, li fuqu kienu jimxu l-Qassisin il-Kbar, li kie- nu Sadduqin. It-Teorija l-ġdida — Ftit snin ilu, imma (fis-sena 1954), ma dawn it-tliet teorijiet li semmejna żdiedet teorija oħra, li għal kemm tħalli li l- mewt ta' Ġesti ġrat nhar il-Ġimgħa wara nofs inhar, ħaġa li ħadd ma jis- ta' jmeriha, traġġa' lura l-aħħar ikla, u l-Ewkaristija, u l-qbid ta' Ġesu, mhux il-Ħamis, imma t-Tlieta bil-lejl, jiġifieri, kif kienu jgħoddu dak iż- żmien, fl-ewwel siegħat tal-Erbgħa; (ara Jaubert: ''La Date de la Cċne''). Kif jidher din it-teorija l-ġdida għandha sisien tajba ġmielhom, għax tagħti raġunijiet fuq in-nuqqas ta' qbil bejn l-Evanġelisti, u tagħti wkoll il-wisa' għal ġrajjiet tal-Passjoni, li kif inhuma fl-Evanġelji jidhru mar- susa wisq u ħaġa kbira biex ġraw kollha fi ħmistax jew tmintax il-sie- għa (1). Kalendarju tax-xemx ewlieni — Dit-teorija tibda billi tnebbaħ li barra mill-kalendarju qabbieżi tal- qamar, li fi żmien Kristu kien im- ħares mill-Qassisin, kien hemm kalen- darju ieħor, sħiħ, tax-xemx. Dan jid- her minn żewġ kotba qodma tal- Lhud: il-ktieb tal-Ħmiesen (Jubilaei) u l-ktieb ta' Enok. L-ewwel ktieb miktub bejn mitejn u tliet mitt sena qabel Kristu, u ħa l-isem ta' ''Ħmie- sen'' għax isemmi l-ġrajjiet ta' mill- ħolqien tad-dinja sal-għoti tal-Liġi fuq Ġebel Sina, imqassam żmien ħam- sin-ħamsin sena. Dan il-ktieb jibda jqis iż-żmien minn nhar l-Erbgħa (jew ir-raba' jum), meta Alla ħalaq ix-xemx. Jibda hekk, għax qabel ma saret ix-xemx, ma kienx hemm jiem, għax il-jum huwa nhar u lejl, u n- nhar u l-lejl tagħmilhom ix-xemx, għax bi nhar tiddi, u bil-lejl tinħeba. Il-ktieb ta' Enok huwa eqdem minn dan, u fit-taqsimiet, minn 72 sa 82, fih tagħlim fuq il-kwiekeb u fuq ix- xemx u l-qamar u l-liġijiet li jmex- xuhom. Taqsim tal-Kalendarju — Dawn iż-żewġ kotba juru li kien hemm kalendarju tax-xemx li fih is- sena kien fiha 364 (tliet mija u erba' u sittin) jum, imqassma fi tliet irbaj- ja', kull rabgħa b'91 (wieħed u dis- għin) jum, imqassma fi tliet xhur ta' 80, 80, u 31, li jagħmlu 13 (tlettaxer) ġimgħa; hekk li s-sena kien fiha 52 (tnejn u ħamsin) ġimgħa. U kull għadd ta' snin kellha tiżdied ġimgħa, għad li dawn il-kotba ma jsemmu- hiex. F'dan il-kalendarju il-għejjieda kienu jiġu dejjem jum wieħed, għax la darba s-snin kollha jibdew bl-Er- bgħa, kull jum tas-sena kien ikun bħal tas-sena ta' qabel. Jiġifieri il- Għid il-Kbir dejjem nhar t'Erbgħa, l-ieħor dejjem nhar ta' Ħamis, u hekk. Billi l-ewwel tas-sena kien l- ewwel ta' Nisàn, u kien l-Erbgħa, hekk il-Għid il-Kbir tal-Lhud, kif jit- lob dal-Kalendarju, kien jiġi dejjem nhar t'Erbgħa, għax fil-15 ta' Nisan. Fis-sena tal-Qassisin, jiġifieri tal- qamar, ma kienx jiġri dan, għax l- ewwel tax-xahar kien ikun l-ewwel darba li jidher il-qamar, ikun liema jum ikun: it-Tnejn, jew it-Tlieta, jew jum ieħor, ikun x'ikun. Il-Kalendarju xemxi f'Qumran — Ħaġa tajba li wieħed ikun jafha hija, jekk il-kalendarju xemxi kienx hemm min iħarsu, imqar ftit nies, fi żmien Ġest. Fuq dan jagħtuna d- dawl il-kotba li nsabu ftit snin ilu f'Qumrin (2), ħdejn il-Baħar il-Mej- jet, li juru li l-kalendarju tal-Ħmiesen kien għadu mħares fl-ewwel' seklu, jiġifieri fi żmien Ġesu, Jidher li r- Rhieb ta' Qumràn, kienu jħarsuh, għax f'dawk il-kotba jissemma wisq drabi li min jidħol fix-Xirka tagħhom kellu jħares ''il-kalendarju l-ieħor, mhux dak li jħarsu l-Qassisin tat- Tempju ta' Ġerusalem''. Li l-kalen- darju ''l-ieħor' kien il-kalendarju msemmi fil-ktieb tal-Ħmiesen, jidher għax fil-għerien ta' Qumràn insabu frakijiet u bċejjeċ ta' mill-anqas ħa- mes kotba bħalu. Imma jidher aktar ċar mid-Dokument ta' Damask, li nsab bħalu wkoll f'Qumrin, li fih mik- tub dal-kliem: ''Dak il-bniedem li jrid jidħol fix-Xirka l-Ġdida, irid jar- ġa' lura għal Liġi ta' Mosċ, fejn kol- lox jinsab imgħarraf sewwa. Im- bagħad fejn imiss il-qjies taż-żmien, ma jimxix fuq l-amar ta' Israel f'dil- ħaġa, għax hemm kollox imgħarraf sewwa fil-ktieb tat-taqsim taż-żmien, fi Ħmiesen ta' snin u l-ġmiegħi tagħ- hom'' (k. XVI, l-4). Hekk ukoll mik- tub fi ktieb li nsab f'Qumràn, imsem- mi Ktieb it-Tmeaxmija: ''IL-Imxerkin għandhom jimxu sewwa quddiem Wiċċ Alla, f'dak kollu li Huwa kixef fuq il-Għejjieda tagħhom. il-minn- hom'' (k.I, 8-9). Iż-żmenijiet tan-nofs — Żewġ kittieba Għarab taż-Żenijiet tan-Nofs (Medju Evu) isemmu wkoll Xirka ta' Lhud li huma laqqmuha: ''Xirka ta' T-Rġiel tal-Għar'', li xi kotba tagħ- hom insabu qrib Ġerko għal ħabta tas-sena 800 wara Kristu. Dawn il- kittieba jsemmu fit-tul il-kalendarju tar-Rġiel tal-Għar. Fis-sena 986, kit- tieb minnhom, El-Qirqisàni, kiteb hekk: ''Alla ħalaq żewġt idwal, ix- xemx u l-qamar… dan kien fil-jum l- Erbgħa tal-Ħulqien; għad li kien l- Erbgħa tal-Ħolqien, huwa wkoll l- ewwel tax-xahar''. El-Biruni, fis-sena 1000 (dejjem wara Kristu) fisser ruħu hekk: ''Mil-lejl ta' bejn it-Tlieta u l-Erbgħa tal-ġimgħa, in-nies tal-Għar, jibdew jgħoddu l-jiem u x-xhur, u minn dak in-nhar jibda l-mixi tal- Għejjieda. Għax fir-raba' jum Alla ħalaq iż-żewġt idwal; għalhekk, kif jgħidu huma, Għid il-Kbir ma jistax jiġi ħlief nhar l-Erbgħa''. Minn dan jidher ċar.u bla ebda dgħul li l-Imxerkin ta' Qumràn kienu jħarsu b'reqqa kbira il-kalendarju' xemxi, mhux il-qamri, li kienu jħar- suh il-Qassisin ta' Ġerusalem. U ak- tarx li dan kien il-bidu tal-għelt li ġiegħel lill-Imxerkin ta' Qumrin jin- ġabru weħedhom fil-barr tal-Baħar il-Mejjet: U billi d-Dejr ta' Qumran dam wieqaf sal-ħerba ta' Ġerusalem fis-sena 70, jidher ċar li r-Rhieb ta' hemm kienu jħarsuh sa mill-anqas erbgħin sena fuq il-mewt ta' Kristu. Żewġ mistoqsijiet hemmija — Baqa' imma żewġ kwistjonijiet, jew mistoqsijiet kbar li jħollu u jorbtu t- teorija l-ġdida: (a), jekk il-kalendar- ju tax-xemx kien imħares biss mir- Rhieb ta' Qumrin, jew ukoll kien im- ħares min għadd kbir ta' nies oħra $ (b), ngħidu li kien imħares minn wisq nies oħra; hemm xi ħaġa li ġġiegħel lil min jemmen li kien iħarsu Ġest wkoll P Għall-ewwel mistoqsija aktarx li għandna nwieġbu li iwa, għax. ir- Rhieb tà' Qumràn kienu aktarx l- Essenin li jsemmuhom ukoll Filċn il- Lhudi u Jusef Flavius, Dawn jgħidu li l-Essenin ma kienux biss ħdejn il- Baħar il-Mejjet, imma kien hemm minnhom ukoll jgħixu mxerrdin fl- ibliet u fir-rħula tal-Palestina u s- Sirja. U l-Ktieb tad-Dixxiplina'' juri li kien hekk, għax jgħid li kull fejn ikun hemm għaxar imseħbin fix- Xirka, irid ikun hemm magħhom qassis. U la darba huma kienu jħar- su l-għejjieda, fuq il-kalendarju tax- xemx, ftit jew wisq kienu jġiegħlu lil nies oħra jagħmlu bħalhom, l-aktar fl-aqwa Għid tas-sena, Għid il-kbir. Xnija qadima fost l-Insara — It-tweġiba għat-tieni mistoqsija hi aktar tqila minn tal-ewwel, għax s'issa ebda tweġiba sħiħa għadha ma nagħtat li sewwa San Ġwann il- Għammiedi kemm Ġesi kellhom x'jaqsmu mal-Essenin, jew mar- Rhieb ta' Qumràn. Imma dit-teorija l-ġdida fuq dan ukoll għandha xi ħaġa fejn isserrah. Dil-ħaġa hi li fost l-Insara l-ewlenija nhar t'Erbgħa u nhar ta' Ġimgħa kienu jumejn aktar imqaddsin minn jiem oħra, u fihom kien jeħtieġ li jsumu, saħansitra minn żmien. l-Appostli: nhar ta' Ġimgħa għax dak inhar Ġest miet, u nhar t'Erbgħa, għax dak inhar Ġest kien maqbud mil-Lhud, għal hekk kien għalih il-bidu tat-tbatija (8). Ta' dan il-għidut li jiġbed miegħu li l-aħħar ikla ta' Ġest kienet nhar t'Erbgħa, (jew kif ngħidu issa, it-Tlieta bil-lejl), għandna tliet xhidiet. L-ewwel xhieda qegħda fil-kitba li jgħidulha: ''Didaskalia'' li aktarx in- kitbet fil-bidu tat-tielet seklu, w.K. Fit-taqsima XXI, hemm. miktub dal- kliem: ''Nhar it-Tlieta Ġest kiel il- Għid u bil-lejl kien maqbud. Nhar l-Erbgħa kien miżmum fid-dar ta' Kajfa, u dak inhar il-kbarat ftiehmu x'kellhom jagħmlu bih. Nhar il-Ħa- mis ħaduh għand Pilatu u kien miż- mum għand Pilatu. Sbiħ il-Ġimgħa xlewħ quddiem Pilatu u dak inhar ukoll kien mislub u bata fuq is-salib sitt siegħat'. Naħa oħra fid-''Didas- kalia'' miktub hekk: ''(Jitkellem Ġest:) nhar it-Tlieta kilt l-Għid magħkom u bil-lejl qabduni. Nhar l- Erbgħa sumu għal-Lhud, għax l-Er- bgħa qabduni, billi lejl it-Tlieta jagħ- mel mal-Erbgħa. Il-Ġimgħa kont im- sallab''. Aktar 'il quddiem miktub dan: ''It-Tnejn il-Qassisin ftiehmu f'Dar Kajfa biex jaqbdu lil Ġest għax bi nhar tiddi, u bil-lejl tinħeba. Il-ktieb ta' Enok huwa eqdem minn dan, u fit-taqsimiet, minn 72 sa 82, fih tagħlim fuq il-kwiekeb u fuq ix- xemx u l-qamar u l-liġijiet li jmex- xuhom. Taqsim tal-Kalendarju — Dawn iż-żewġ kotba juru li kien hemm kalendarju tax-xemx li fih is- sena kien fiha 364 (tliet mija u erba' u sittin) jum, imqassma fi tliet irbaj- ja', kull rabgħa b'91 (wieħed u dis- għin) jum, imqassma fi tliet xhur ta' 80, 80, u 31, li jagħmlu 13 (tlettaxer) ġimgħa; hekk li s-sena kien fiha 52 (tnejn u ħamsin) ġimgħa. U kull għadd ta' snin kellha tiżdied ġimgħa, għad li dawn il-kotba ma jsemmu- hiex. F'dan il-kalendarju il-għejjieda kienu jiġu dejjem jum wieħed, għax la darba s-snin kollha jibdew bl-Er- bgħa, kull jum tas-sena kien ikun bħal tas-sena ta' qabel. Jiġifieri il- Għid il-Kbir dejjem nhar t'Erbgħa, l-ieħor dejjem nhar ta' Ħamis, u hekk. Billi l-ewwel tas-sena kien l- ewwel ta' Nisàn, u kien l-Erbgħa, hekk il-Għid il-Kbir tal-Lhud, kif jit- lob dal-Kalendarju, kien jiġi dejjem nhar t'Erbgħa, għax fil-15 ta' Nisan. Fis-sena tal-Qassisin, jiġifieri tal- qamar, ma kienx jiġri dan, għax l- ewwel tax-xahar kien ikun l-ewwel darba li jidher il-qamar, ikun liema jum ikun: it-Tnejn, jew it-Tlieta, jew jum ieħor, ikun x'ikun. Il-Kalendarju xemxi f'Qumran — Ħaġa tajba li wieħed ikun jafha hija, jekk il-kalendarju xemxi kienx hemm min iħarsu, imqar ftit nies, fi żmien Ġest. Fuq dan jagħtuna d- dawl il-kotba li nsabu ftit snin ilu f'Qumrin (2), ħdejn il-Baħar il-Mej- jet, li juru li l-kalendarju tal-Ħmiesen kien għadu mħares fl-ewwel' seklu, jiġifieri fi żmien Ġesu, Jidher li r- Rhieb ta' Qumràn, kienu jħarsuh, għax f'dawk il-kotba jissemma wisq drabi li min jidħol fix-Xirka tagħhom kellu jħares ''il-kalendarju l-ieħor, mhux dak li jħarsu l-Qassisin tat- Tempju ta' Ġerusalem''. Li l-kalen- darju ''l-ieħor' kien il-kalendarju msemmi fil-ktieb tal-Ħmiesen, jidher għax fil-għerien ta' Qumràn insabu frakijiet u bċejjeċ ta' mill-anqas ħa- mes kotba bħalu. Imma jidher aktar ċar mid-Dokument ta' Damask, li nsab bħalu wkoll f'Qumrin, li fih mik- tub dal-kliem: ''Dak il-bniedem li jrid jidħol fix-Xirka l-Ġdida, irid jar- ġa' lura għal Liġi ta' Mosċ, fejn kol- lox jinsab imgħarraf sewwa. Im- bagħad fejn imiss il-qjies taż-żmien, ma jimxix fuq l-amar ta' Israel f'dil- ħaġa, għax hemm kollox imgħarraf sewwa fil-ktieb tat-taqsim taż-żmien, fi Ħmiesen ta' snin u l-ġmiegħi tagħ- hom'' (k. XVI, l-4). Hekk ukoll mik- tub fi ktieb li nsab f'Qumràn, imsem- mi Ktieb it-Tmeaxmija: ''IL-Imxerkin għandhom jimxu sewwa quddiem Wiċċ Alla, f'dak kollu li Huwa kixef fuq il-Għejjieda tagħhom. il-minn- hom'' (k.I, 8-9). Iż-żmenijiet tan-nofs — Żewġ kittieba Għarab taż-Żenijiet tan-Nofs (Medju Evu) isemmu wkoll Xirka ta' Lhud li huma laqqmuha: ''Xirka ta' T-Rġiel tal-Għar'', li xi kotba tagħ- hom insabu qrib Ġerko għal ħabta tas-sena 800 wara Kristu. Dawn il- kittieba jsemmu fit-tul il-kalendarju tar-Rġiel tal-Għar. Fis-sena 986, kit- tieb minnhom, El-Qirqisàni, kiteb hekk: ''Alla ħalaq żewġt idwal, ix- xemx u l-qamar… dan kien fil-jum l- Erbgħa tal-Ħulqien; għad li kien l- Erbgħa tal-Ħolqien, huwa wkoll l- ewwel tax-xahar''. El-Biruni, fis-sena 1000 (dejjem wara Kristu) fisser ruħu hekk: ''Mil-lejl ta' bejn it-Tlieta u l-Erbgħa tal-ġimgħa, in-nies tal-Għar, jibdew jgħoddu l-jiem u x-xhur, u minn dak in-nhar jibda l-mixi tal- Għejjieda. Għax fir-raba' jum Alla ħalaq iż-żewġt idwal; għalhekk, kif jgħidu huma, Għid il-Kbir ma jistax jiġi ħlief nhar l-Erbgħa''. Minn dan jidher ċar.u bla ebda dgħul li l-Imxerkin ta' Qumràn kienu jħarsu b'reqqa kbira il-kalendarju' xemxi, mhux il-qamri, li kienu jħar- suh il-Qassisin ta' Ġerusalem. U ak- tarx li dan kien il-bidu tal-għelt li ġiegħel lill-Imxerkin ta' Qumrin jin- ġabru weħedhom fil-barr tal-Baħar il-Mejjet: U billi d-Dejr ta' Qumran dam wieqaf sal-ħerba ta' Ġerusalem fis-sena 70, jidher ċar li r-Rhieb ta' hemm kienu jħarsuh sa mill-anqas erbgħin sena fuq il-mewt ta' Kristu. Żewġ mistoqsijiet hemmija — Baqa' imma żewġ kwistjonijiet, jew mistoqsijiet kbar li jħollu u jorbtu t- teorija l-ġdida: (a), jekk il-kalendar- ju tax-xemx kien imħares biss mir- Rhieb ta' Qumrin, jew ukoll kien im- ħares min għadd kbir ta' nies oħra $ (b), ngħidu li kien imħares minn wisq nies oħra; hemm xi ħaġa li ġġiegħel lil min jemmen li kien iħarsu Ġest wkoll P Għall-ewwel mistoqsija aktarx li għandna nwieġbu li iwa, għax. ir- Rhieb tà' Qumràn kienu aktarx l- Essenin li jsemmuhom ukoll Filċn il- Lhudi u Jusef Flavius, Dawn jgħidu li l-Essenin ma kienux biss ħdejn il- Baħar il-Mejjet, imma kien hemm minnhom ukoll jgħixu mxerrdin fl- ibliet u fir-rħula tal-Palestina u s- Sirja. U l-Ktieb tad-Dixxiplina'' juri li kien hekk, għax jgħid li kull fejn ikun hemm għaxar imseħbin fix- Xirka, irid ikun hemm magħhom qassis. U la darba huma kienu jħar- su l-għejjieda, fuq il-kalendarju tax- xemx, ftit jew wisq kienu jġiegħlu lil nies oħra jagħmlu bħalhom, l-aktar fl-aqwa Għid tas-sena, Għid il-kbir. Xnija qadima fost l-Insara — It-tweġiba għat-tieni mistoqsija hi aktar tqila minn tal-ewwel, għax s'issa ebda tweġiba sħiħa għadha ma nagħtat li sewwa San Ġwann il- Għammiedi kemm Ġesi kellhom x'jaqsmu mal-Essenin, jew mar- Rhieb ta' Qumràn. Imma dit-teorija l-ġdida fuq dan ukoll għandha xi ħaġa fejn isserrah. Dil-ħaġa hi li fost l-Insara l-ewlenija nhar t'Erbgħa u nhar ta' Ġimgħa kienu jumejn aktar imqaddsin minn jiem oħra, u fihom kien jeħtieġ li jsumu, saħansitra minn żmien. l-Appostli: nhar ta' Ġimgħa għax dak inhar Ġest miet, u nhar t'Erbgħa, għax dak inhar Ġest kien maqbud mil-Lhud, għal hekk kien għalih il-bidu tat-tbatija (8). Ta' dan il-għidut li jiġbed miegħu li l-aħħar ikla ta' Ġest kienet nhar t'Erbgħa, (jew kif ngħidu issa, it-Tlieta bil-lejl), għandna tliet xhidiet. L-ewwel xhieda qegħda fil-kitba li jgħidulha: ''Didaskalia'' li aktarx in- kitbet fil-bidu tat-tielet seklu, w.K. Fit-taqsima XXI, hemm. miktub dal- kliem: ''Nhar it-Tlieta Ġest kiel il- Għid u bil-lejl kien maqbud. Nhar l-Erbgħa kien miżmum fid-dar ta' Kajfa, u dak inhar il-kbarat ftiehmu x'kellhom jagħmlu bih. Nhar il-Ħa- mis ħaduh għand Pilatu u kien miż- mum għand Pilatu. Sbiħ il-Ġimgħa xlewħ quddiem Pilatu u dak inhar ukoll kien mislub u bata fuq is-salib sitt siegħat'. Naħa oħra fid-''Didas- kalia'' miktub hekk: ''(Jitkellem Ġest:) nhar it-Tlieta kilt l-Għid magħkom u bil-lejl qabduni. Nhar l- Erbgħa sumu għal-Lhud, għax l-Er- bgħa qabduni, billi lejl it-Tlieta jagħ- mel mal-Erbgħa. Il-Ġimgħa kont im- sallab''. Aktar 'il quddiem miktub dan: ''It-Tnejn il-Qassisin ftiehmu f'Dar Kajfa biex jaqbdu lil Ġest qabel il-Għid u Jehuda ħa' l-ħlas tal- biegħa. It-Tlieta l-Qassisin għamlu l- Għid qabel jumu, biex ikunu jistgħu jaqbdu lil Ġest, mingħajr għaġeb. Dak inhar Ġest wkoll għamel il Għid; u fil-lejl li bih jibda nhar 1 Erbgħa, Jehuda tah f'idejhom. Il- Ġimgħa temmew egħmilhom il-ħaj- jen'2. It-tieni u t-tielet tismija — It- tieni għidut hu ta' Sant'Epifanju Is- qof ta' Salamina, f'Ċipru (miet fis- sena 408); dan jgħid kollox kif hemm miktub fid-'Didaskalia'' u jeħodha ma' dawk li jemmnu li Ġesu kien maqbud il-Ħamis bil-lejl (De Fide', XXII). It-tielet tismija hi ta' San Vittorinu Isqof ta' Pattau, fil-Pan- nonja (issa jgħidulha Ungerija), li miet martri fis-sena 304, fi żmien Djoklezjanu. Fil-ktieb tiegħu msem- mi: ''De Fabrica Mundi'', jgħid dal- kliem: ''Tr-Raba' jum jismu Tetras… il-bniedem Ġesti nhar l-Erbgħa kien maqbud mill-ħżiena, għalhekk għal qbid tiegħu fir-raba' jum nishru u nsumu; u l-Ġimgħa wkoll nishru għal Alla u nsumu, b'tifkira tat-tbatija ta' Ġest Kristu''. Minn dan li għedna l-Professura Jaubert tgħid li t-twemmin li Ġest kiel l-ikla tal-Għid it-Tlieta, u l-oħra li kielha l-Ħamis, huma ta' żmien wieħed, u għalhekk it-teorija tat- Tlieta hija aqwa u aktarx eqdem mill-oħra tal-Ħamis, għax li ma kienx hekk, ma kienx ikun hemm min iżommha la darba ma kenitx taqbel, kif jidher, mal-Evanġelji (4). It-Teorija l-Ġdida u l-Evan- ġelji — Ħaġa li tidher mill-Evanġelji u ħadd ma jista' jmeriha hi li Ġest għamel il-Għid tiegħu qabel il-Għid tal-Qassisin Lhud. Imma minn kliem San Luqa (XXII, 7), jidher li l-Għid ta' Ġest kien Għid ukoll, mhux Għid barra minn żmienu. Għalhekk biex tfisser għaliex Ġest: għamel l-Għid qabel l-oħrajn, trid issib ir-raġuni ta' egħmilu, inkella kollu żmien mitluf. Barra minn dan, la darba l-Għid ta' Ġesti sar qabel tal-Lhud, bħal ma sar jum wieħed qabel, ma għandhiex tittieħed b'ħaġa kbira jekk xi ħadd jgħid li sar qabel, mhux jum wieħed imma tlett ijiem. U jewilla l-Evanġel- ji jgħidu ċar li Ġest: għamel Għid il- Kbir tiegħu l-Ħamis' Li kien il-Ħa- mis jagħtik taħsbu l-għidut tal-Evan- ġelji (5). Dak li jgħidu ċar l-Evanġelji hu li Ġest kien maqbud fil-lejl li għa- mel il-Għid; u billi l-Passjoni, mill- qabda sat-tislib, donnha saret kollha f'lejl wieħed u n-nhar ta' wara, in- nies qatgħet li Ġest għamel l-ikla tal- Għid fil-għaxija ta' qabel mewtu, jiġifieri l-Ħamis. Ebda wieħed mill-Evanġelisti ma jsemmi ż-żmien ċar tal-ġimgħa tal- Passjoni (6). Biex tagħrafha trid tib- da mill-ikla ta' Betanja imsemmija minn San Ġwann (XII, 1 u wara), li saret is-Sibt fil-għaxija, sitt ijiem qa- bel il-Għid (tal-qassisin Lhud). Il- għada Ġesti daħal it-Tempju fuq il- ħmara u wara dan San Ġwann jaqbeż fil-ħasil tar-riġlejn, qabel l-aħħar ċena. X'għamel Ġest wara dak il-jum jgħiduhulna s-Sinottki, l-aktar fost- hom San Mark (7). Dan jgħid ċar li Ġest wara d-daħla, qagħad idur mat- Tempju, u meta sar il-ħin, tala' u nġabar Betanja. Il-għada fil-għodu niżel Ġerusalem u fit-triq seħet is-siġ- ra tat-tin, u meta wasal it-Tempju, keċċa minnu. l-bejjiegħa. Imbagħad qagħad jgħallem u fil-għaxija raġa' tala' Betanja. Il-għada wkoll (it- Tlieta) fil-għodu raġa' niżel Ġerusa- lem, u fit-triq l-Appostli raw it-tina niexfa. Meta wasal it-Tempju l-Qas- sisin saqsewh fuq il-jedd li kellu; qagħad jgħallem, u fil-għaxija għaj- jarhom tgħajjira u mar inġabar mill- ġdid Betanja. Hawn fisser lill-Appos- tli l-ħerba li kellha tiġi fuq Ġerusa- lem. Hawn l-Evanġelisti, Mark u Mattew, jagħtu tagħrifa. taż-żmien: li kien baqa' jumejn għall-Għid. Im- bagħad isemmu l-ikla ta' Betanja (li San Ġwann qal li saret is-Sibt ta' qabel), u wara, ħin bla waqt, il-Pas- sjoni. Issa, la darba l-ikla tal-Għid Ġesu għamilha jumejn wara t-Tlieta fil- għaxija, kif kitbu Mark u Mattew, (jiġifieri kien il-Ħamis fil-għaxija, għax il-jumejn kienu l-Erbgħa kollha u: l-Ħamis bi nhar, billi l-Ġimgħa kienet tibda l-Ħamis wara nżul ix- xemx), dawk il-jumejn, kif qalu s- Sinottki; fil-ħajja ta' Ġesu, jiġu ju- mejn battala. X'għamel Ġesti matul dawk il-jumejn 7 Jista' qatt ikun li qagħad miġbur, fi żmien hemmi bħal dak' (8) L-aħħar Ġrajja — Għalhekk wieħed jista' jaħseb li l-aħħar ikla saret mill-ewwel wara l-ġrajjiet ta' nhar it-Tlieta; hekk jiġi li Ġesii ħareġ mit-Tempju u tala' ż-Żejtun biex jib- qa' sejjer Betanja u qagħad ftit bil- qegħda jitħaddet mal-Appostli sa- kemm isir il-ħin għall-ikla tal-Għid. Kollox kien imħejji, għax Ġest kien bagħat lil Pietru u lil Ġwanni fuq Sijon għal daqshekk. Bil-lejl Ġest mar iċ-Ċenaklu mat-tnax (billi ma riedx juri għand min sejjer jiekol, għamel ta' bir-ruħu li nġabar Betan- ja (9). Jehuda ma kellux jibda xogħ- lu. sa kemm ma jagħtihx il-ħalla, jew permess, Ġesu. Malli Ġest qallu jit- laq, Jehuda telaq u mar sab l- egħdewwa, li kienu wkoll imħejjija. Għalhekk donnu li t-Tlieta fil- għaxija kien l-ewwel jum tal-Għazim, €meta kellu jinqatel il-ħaruf (Mk, XIV, 22; Matt, XXVI, 17; Luqa, XXII, 7). Għal dan fit-tagħrifa taż- żmien li semmew Mk. u Mt, mhux 1 Għid ta' Ġest, imma l-Għid tal-Lhud li kien fadallu jumejn, għax kellu jibda l-Ġimgħa fi nżul ix-xemx (10). Hekk il-jumejn il-battala jimtlew bil- ifproċess'' ta' Ġest. Il-Ġrajjiet tal-Passjoni. — Il- jumejn .moħlijin fil-proċess ta' Ġest, mhux biss li jimlew il-fieragħ fiż-żmien tal-Ġimgħa tal-Passjoni, im- ma donnhom ukoll mitluba, meta taħseb li qisha ħaġa li ma tistax tkun li fi żmien ta' xi tnaxer siegħa jseħħu l-ġrajjiet kollha tal-Passjoni msem- mija mill-Evanġelisti (11). U'dan ak- tar jgħaġġbek meta wieħed iżomm ma' San Mark (XV, 26) li Ġest kien mislub fid-disgħa ta' fil-għodu, mhux f'nofs inhar. Mela kif kitbu s-Sinottki, fi tliet siegħat, jew l-aktar, sitta, irid isir dan kollu: 1. fil-għodu, laqgħa tas-San- ħedrin; 2, l-ewwel laqgħa quddiem Pilatu, fil-Pretorju; 3, Pilatu jibgħat lil Ġest għand Erodi; 4, it-tieni laq- għa quddiem Pilatu, li fiha jġarrab li jeħelsu; 5, Pilatu jġarrab jibdel lil Ġest ma' Barabba; 6, swat, u tmasħir tas-suldati Rumani; 7, tielet laqgħa quddiem Pilatu; 8, it-tmex- xija lejn il-Kalvarju. Jista' jkun li dan kollu jiġri fi żmien hekk qasir7 Jagħtik taħseb li lel (12) It-tifsir ta' dan it-tfixkil li ngħata s'issa (minn ħadd ieħor) għadu lura wisq biex iġiegħel lil min jemmnu. Imma jekk wieħed jieħu dit-teorija l- ġdida li għandha bħala sies tagħha l- kalendarju tax-xemx, jekk ma jgħibx kull tfixkil, tal-anqas, il-ġrajjiet kol- Iha jkunu mifhuma, u ħin wieħed, jibqgħu fi mkienhom kif jinsabu mik- tuba fil-Passjoni. (€) (X) Din it-teorija nħolqot fis-sena 1954, u għall-ewwel li ħarġet donnha li ngħoġ- bot, u kienet imsemmija, fit-tul iew fil- qosor, minn għadd kbir fost ir-rivisti kat- tolki ta' barra, u milqugħa wkoll minn qabel il-Għid u Jehuda ħa' l-ħlas tal- biegħa. It-Tlieta l-Qassisin għamlu l- Għid qabel jumu, biex ikunu jistgħu jaqbdu lil Ġest, mingħajr għaġeb. Dak inhar Ġest wkoll għamel il Għid; u fil-lejl li bih jibda nhar 1 Erbgħa, Jehuda tah f'idejhom. Il- Ġimgħa temmew egħmilhom il-ħaj- jen'2. It-tieni u t-tielet tismija — It- tieni għidut hu ta' Sant'Epifanju Is- qof ta' Salamina, f'Ċipru (miet fis- sena 408); dan jgħid kollox kif hemm miktub fid-'Didaskalia'' u jeħodha ma' dawk li jemmnu li Ġesu kien maqbud il-Ħamis bil-lejl (De Fide', XXII). It-tielet tismija hi ta' San Vittorinu Isqof ta' Pattau, fil-Pan- nonja (issa jgħidulha Ungerija), li miet martri fis-sena 304, fi żmien Djoklezjanu. Fil-ktieb tiegħu msem- mi: ''De Fabrica Mundi'', jgħid dal- kliem: ''Tr-Raba' jum jismu Tetras… il-bniedem Ġesti nhar l-Erbgħa kien maqbud mill-ħżiena, għalhekk għal qbid tiegħu fir-raba' jum nishru u nsumu; u l-Ġimgħa wkoll nishru għal Alla u nsumu, b'tifkira tat-tbatija ta' Ġest Kristu''. Minn dan li għedna l-Professura Jaubert tgħid li t-twemmin li Ġest kiel l-ikla tal-Għid it-Tlieta, u l-oħra li kielha l-Ħamis, huma ta' żmien wieħed, u għalhekk it-teorija tat- Tlieta hija aqwa u aktarx eqdem mill-oħra tal-Ħamis, għax li ma kienx hekk, ma kienx ikun hemm min iżommha la darba ma kenitx taqbel, kif jidher, mal-Evanġelji (4). It-Teorija l-Ġdida u l-Evan- ġelji — Ħaġa li tidher mill-Evanġelji u ħadd ma jista' jmeriha hi li Ġest għamel il-Għid tiegħu qabel il-Għid tal-Qassisin Lhud. Imma minn kliem San Luqa (XXII, 7), jidher li l-Għid ta' Ġest kien Għid ukoll, mhux Għid barra minn żmienu. Għalhekk biex tfisser għaliex Ġest: għamel l-Għid qabel l-oħrajn, trid issib ir-raġuni ta' egħmilu, inkella kollu żmien mitluf. Barra minn dan, la darba l-Għid ta' Ġesti sar qabel tal-Lhud, bħal ma sar jum wieħed qabel, ma għandhiex tittieħed b'ħaġa kbira jekk xi ħadd jgħid li sar qabel, mhux jum wieħed imma tlett ijiem. U jewilla l-Evanġel- ji jgħidu ċar li Ġest: għamel Għid il- Kbir tiegħu l-Ħamis' Li kien il-Ħa- mis jagħtik taħsbu l-għidut tal-Evan- ġelji (5). Dak li jgħidu ċar l-Evanġelji hu li Ġest kien maqbud fil-lejl li għa- mel il-Għid; u billi l-Passjoni, mill- qabda sat-tislib, donnha saret kollha f'lejl wieħed u n-nhar ta' wara, in- nies qatgħet li Ġest għamel l-ikla tal- Għid fil-għaxija ta' qabel mewtu, jiġifieri l-Ħamis. Ebda wieħed mill-Evanġelisti ma jsemmi ż-żmien ċar tal-ġimgħa tal- Passjoni (6). Biex tagħrafha trid tib- da mill-ikla ta' Betanja imsemmija minn San Ġwann (XII, 1 u wara), li saret is-Sibt fil-għaxija, sitt ijiem qa- bel il-Għid (tal-qassisin Lhud). Il- għada Ġesti daħal it-Tempju fuq il- ħmara u wara dan San Ġwann jaqbeż fil-ħasil tar-riġlejn, qabel l-aħħar ċena. X'għamel Ġest wara dak il-jum jgħiduhulna s-Sinottki, l-aktar fost- hom San Mark (7). Dan jgħid ċar li Ġest wara d-daħla, qagħad idur mat- Tempju, u meta sar il-ħin, tala' u nġabar Betanja. Il-għada fil-għodu niżel Ġerusalem u fit-triq seħet is-siġ- ra tat-tin, u meta wasal it-Tempju, keċċa minnu. l-bejjiegħa. Imbagħad qagħad jgħallem u fil-għaxija raġa' tala' Betanja. Il-għada wkoll (it- Tlieta) fil-għodu raġa' niżel Ġerusa- lem, u fit-triq l-Appostli raw it-tina niexfa. Meta wasal it-Tempju l-Qas- sisin saqsewh fuq il-jedd li kellu; qagħad jgħallem, u fil-għaxija għaj- jarhom tgħajjira u mar inġabar mill- ġdid Betanja. Hawn fisser lill-Appos- tli l-ħerba li kellha tiġi fuq Ġerusa- lem. Hawn l-Evanġelisti, Mark u Mattew, jagħtu tagħrifa. taż-żmien: li kien baqa' jumejn għall-Għid. Im- bagħad isemmu l-ikla ta' Betanja (li San Ġwann qal li saret is-Sibt ta' qabel), u wara, ħin bla waqt, il-Pas- sjoni. Issa, la darba l-ikla tal-Għid Ġesu għamilha jumejn wara t-Tlieta fil- għaxija, kif kitbu Mark u Mattew, (jiġifieri kien il-Ħamis fil-għaxija, għax il-jumejn kienu l-Erbgħa kollha u: l-Ħamis bi nhar, billi l-Ġimgħa kienet tibda l-Ħamis wara nżul ix- xemx), dawk il-jumejn, kif qalu s- Sinottki; fil-ħajja ta' Ġesu, jiġu ju- mejn battala. X'għamel Ġesti matul dawk il-jumejn 7 Jista' qatt ikun li qagħad miġbur, fi żmien hemmi bħal dak' (8) L-aħħar Ġrajja — Għalhekk wieħed jista' jaħseb li l-aħħar ikla saret mill-ewwel wara l-ġrajjiet ta' nhar it-Tlieta; hekk jiġi li Ġesii ħareġ mit-Tempju u tala' ż-Żejtun biex jib- qa' sejjer Betanja u qagħad ftit bil- qegħda jitħaddet mal-Appostli sa- kemm isir il-ħin għall-ikla tal-Għid. Kollox kien imħejji, għax Ġest kien bagħat lil Pietru u lil Ġwanni fuq Sijon għal daqshekk. Bil-lejl Ġest mar iċ-Ċenaklu mat-tnax (billi ma riedx juri għand min sejjer jiekol, għamel ta' bir-ruħu li nġabar Betan- ja (9). Jehuda ma kellux jibda xogħ- lu. sa kemm ma jagħtihx il-ħalla, jew permess, Ġesu. Malli Ġest qallu jit- laq, Jehuda telaq u mar sab l- egħdewwa, li kienu wkoll imħejjija. Għalhekk donnu li t-Tlieta fil- għaxija kien l-ewwel jum tal-Għazim, €meta kellu jinqatel il-ħaruf (Mk, XIV, 22; Matt, XXVI, 17; Luqa, XXII, 7). Għal dan fit-tagħrifa taż- żmien li semmew Mk. u Mt, mhux 1 Għid ta' Ġest, imma l-Għid tal-Lhud li kien fadallu jumejn, għax kellu jibda l-Ġimgħa fi nżul ix-xemx (10). Hekk il-jumejn il-battala jimtlew bil- ifproċess'' ta' Ġest. Il-Ġrajjiet tal-Passjoni. — Il- jumejn .moħlijin fil-proċess ta' Ġest, mhux biss li jimlew il-fieragħ fiż-żmien tal-Ġimgħa tal-Passjoni, im- ma donnhom ukoll mitluba, meta taħseb li qisha ħaġa li ma tistax tkun li fi żmien ta' xi tnaxer siegħa jseħħu l-ġrajjiet kollha tal-Passjoni msem- mija mill-Evanġelisti (11). U'dan ak- tar jgħaġġbek meta wieħed iżomm ma' San Mark (XV, 26) li Ġest kien mislub fid-disgħa ta' fil-għodu, mhux f'nofs inhar. Mela kif kitbu s-Sinottki, fi tliet siegħat, jew l-aktar, sitta, irid isir dan kollu: 1. fil-għodu, laqgħa tas-San- ħedrin; 2, l-ewwel laqgħa quddiem Pilatu, fil-Pretorju; 3, Pilatu jibgħat lil Ġest għand Erodi; 4, it-tieni laq- għa quddiem Pilatu, li fiha jġarrab li jeħelsu; 5, Pilatu jġarrab jibdel lil Ġest ma' Barabba; 6, swat, u tmasħir tas-suldati Rumani; 7, tielet laqgħa quddiem Pilatu; 8, it-tmex- xija lejn il-Kalvarju. Jista' jkun li dan kollu jiġri fi żmien hekk qasir7 Jagħtik taħseb li lel (12) It-tifsir ta' dan it-tfixkil li ngħata s'issa (minn ħadd ieħor) għadu lura wisq biex iġiegħel lil min jemmnu. Imma jekk wieħed jieħu dit-teorija l- ġdida li għandha bħala sies tagħha l- kalendarju tax-xemx, jekk ma jgħibx kull tfixkil, tal-anqas, il-ġrajjiet kol- Iha jkunu mifhuma, u ħin wieħed, jibqgħu fi mkienhom kif jinsabu mik- tuba fil-Passjoni. (€) (X) Din it-teorija nħolqot fis-sena 1954, u għall-ewwel li ħarġet donnha li ngħoġ- bot, u kienet imsemmija, fit-tul iew fil- qosor, minn għadd kbir fost ir-rivisti kat- tolki ta' barra, u milqugħa wkoll minn Patri Vogt, ir-Rettur ta' l-Istitut Ponti- fiċju tal-Bibbja f'Ruma. Issa l-ħeġġa għaliha donnha birdet; imma billi dan il- —Qari'' tagħna, għalkemm żgħir u fqajjar, jixtieq ikun ''up to date'' kemm jista', ma jridx li jħalli bla ma jgħarraf biha lil qarrejja tiegħu. B'dana kollu d-Direz- zjoni ta' dal-'Qari', ma taqbilx mat- teorija tal-Professura Jaubert. — (Dawn in-noti huma kollha ta' l-Editur), (1) Ara n-noti ta' l-aħħar. (2) Ara l-kitba fuqhom li xandarna f'dal-'Qari', għadd 4, 1957, u għadd 1, 2, u 3, 1958. (3) Lejliet l-Erbgħa, jiġifieri t-Tlieta wara nżul ix-xemx, kien tassew il-bidu tal-Passjoni ta' Ġest, għax f'dik il-lejla Jehuda mar ftiehem mal-Qassisin biex jagħtihulhom f'idejhom, Ara Mk, XIV, 10; Mt. XXVI, 14; u La., XXII, 8-4. Minn dan xterdet ix-xnija li Ġest beda jbati lejliet l-Erbgħa. Ma tidhirx li hi raġuni tajba. Għax in-nies li bdew ixerrdu dil-fehma setgħu kienu preġudikati mill-fehma li kollox kellu jibda nhar t'Erbgħa, għax fir-Raba' Jum kienet inħalqet ix-xemx u b'hekk beda ż-żmien. Riedu jgħadduha li nhar ta' Erbgħa wkoll bdiet il-Fidwa tal-Bnedmin. (5) Xi trid aktar minn hekk7 L-Evan. ġelisti ma kellhomx jobsru x'kien sa jin- għad minn ftit nies wara, għalhekk ma għamlux enfasi fuq il-Ħamis. (6) Din l-asserzjoni ma tidherx tajba, għax San Mark għandu diarju ċar ta' l-aħħar ġimgħa fil-ħajja ta' Ġest, kif ukoll ammess f'dil-kitba, aktar 'l isfel. Dak li ma jdherx ċar wisq hu biss, jekk l-ikla għand Xmun ta' Betanja kenitx it-Tlieta (li hija aktarx) jew l-Erbgħa fil-għaxija. (7) Ara dak li għedna fin-nota ta' qabel, à (8) Għax ma għandux ikun hemm jumejn battala' Kif jidher minn kliem Ġest li sa mit-Tlieta fil-għaxija, imqar bħala bniedem, kien jaf li wasal għall- mewt. Għax ma kellux jagħmel jumejn ta'. thejjija, bħal ma' ta' bniedem, fil- Ġnien tal-Ġetsemni, baża' mill-mewt (9): Anqas din it-tinbiha ma tidher sabiħa. Jista' ikun li Ġest jagħmel din il-mossa biex iqarraq bin-nies M'hux talli minnha nfisha tidher li ma tixraqlux, talli mkien' fl-Evanġeliu ma hemm xi ħaġa li tixbaħha, U oħra: la darba Pietru u Ġwanni kienu fuq Sijon iħejju ċ-Ċena (Luqa, XXII, 8-13), it-Tlieta fil- għaxija, skond il-Professura, kif jista' jkun li fl-istess ħin, kienu wkoll fuq il- Muntanja taż-Żebbuġ, u saqsew lil Ġest fuq il-ħerba ta' Ġerusalem (Mark, XIII, 3)7: Jewilla l-Appostli kienu erbatàx, u kien hemm tnejn jisimhom Pietru u tnejn oħra jisimhom Ġwanni (10) Għad li dawk li kitbu l-Evanġelji jidher li kienu nies sempliċi (u sinċieri) ma hemm ebda sinjal li kenu sa jilgħabu bid-diskors, u daqqa jsemmu Għid u daq- qa isemmu ieħor; daqqa l-Għid ta' Ġesu u daqqa l-Għid tal-Lhud. Il-Għid ta' Ġest kienu jum il-Ġimgħa; għalhekk, it- Tlieta fil-għaxija, wara nżul ix-xemx kien baqa' jumejn sew: l-Erbgħa kollha (għax l-Erbgħa kienet tibda t-Tlieta wara nżul ix-xemx), u l-Ħamis kollu, sa fil- għaxija, Jiġifieri, il-jumejn kienu: minn inżul ix-xemx tat-Tlieta sa nżul ix-xemx ta' l-Erbgħa, jagħmlu jum; u minn nżul ix-xemx ta' l-Erbgħa sa nżul ix-xemx tal- Ħamis, jum ieħor. Fi nżul ix-xemx tal- Ħamis, għal Ġest u l-Appostli, beda l-Għid, għalhekk iċ-Ċena tal-Għid għam- luha l-Ħamis fil-għaxija. (11) Jidhirlu hekk, imma, min ma jafx xi ftit arkeoloġija ta' Ġerusalem, u ma jistudjax xi ftit bir-reqqa l-Evanġelji. (12) Hawn il-ġrajja tal-Passjoni qegħda mqattgħa biċċa biċċa, biex tagħti mpres- sjoni ta' tul. Imma għandu wieħed ikun jaf li l-laqgħa tas-Sanhedrin saret fid-dar ta' Qaifa, qrib ħafna għal Palazz ta' Erodi, fejn sata' kien jgħammar Pilatu għal jiem tal-Għid. Erodi Antipa aktarx li kien ukoll qiegħed f'dak il-Palazz, li kien kbir sewwa u kellu qatiegħ taqsim. Għalhekk il-ġrajjiet kollha, mil-laqgħa tas-Sanhedrin sal-kundanna, saru kollha qishom post wieħed. Jekk Pilatu kien fil- Palazz ta' Erodi, minn hemm sal-Kalvarju ma hemmx ħlief 400 jarda bogħod, għan- niżla, u billi Ġest: ma rafax is-salib ħlief ftit wieħed, kellhom jaslu malajr. Jekk Pilatu kien fil-Fortizza Antonia, fuq ir-riħ tat-Tempju, mill-Qorti tas-Sanhedrin :sa hemm, hemm xi ħaġa fua it-300 jarda bogħod, u Antipa sata' wkoll kien fl-istess Fortizza, li kien bnieha missieru. Mill- Antonia sal-Kalvarju hemm xi 350 jarda bogħod, l-ewwel niżla mbagħad telgħa, u billi Ġest: ftit dam bis-salib fuqu (ara l-Evanġelji Sinottiki) sata' wasal il- Kalvarju qishom f'għoxrin minuta mixi, jew l-aqwa, f'nofs siegħa. Għalhekk kull ma hawn miktub f'dan il-paragrafu fuq il-ġrajja li ma jistgħux jidħlu fiż-żmien, kollu tagħġib. (Ħ'X) Għalkemm dit-teorija tkun ħaġa tassew kbira biex għad tiġi milqugħa bħala storika, il-Professura Jaubert għandha mertu kbir ġmielu għax-xogħol ta' tfittxija li għamlet u talli wriet li kien hemm Insara fl-ewwel żmenijiet tal-knisja li kienu jgħidu li l-Passioni ta' Ġest bdiet it-Tlieta, m'hux il-Ħamis, ħaġa li ftit nies kienu jagħtu kas tagħha. U billi xejn ma jsir minn xċin, jidher li dil-fehma biex tnisslet kellha żewġ kawżi: (a), li l- ftehima ta' Jehuda u l-Qassisin kontra Donnu l-bieraħ, imma diġa għad- dew 84 sena minn mindu mort inżur lil Ġerikul Għadni niftakar x'ħas- sejt ġewwa fija meta rfist fuq dik l- art u qaluli: Hawnhekk Ġerikul Min-naħa l-waħda la tgħidx kemm fraħt għax ġibt quddiem għajnejja li hemm hekk, darba ilu, l-Arka ta' l-Għaqda l-Qadima ġiet imdawwra mal-belt għal seba t'ijiem sħaħ u, li fl-aħħar jum, fost id-daqq tat-trom- bi u l-għajjat tal-poplu, iġġarfu s- swar tagħha (Jos. U dak in-nhar biss stajt nifhem kif dan seta' jiġri, għax fl-aħħar mill-aħħar, kif jien in- nifsi rajt b'għajnejja mill-fdalijiet tal- belt qadima, is-swar ta' Ġeriku kienu ftit iktar b'saħħithom u ftit iktar għoljin mill-ħitan tas-sejjieħ tal- għelieqi tagħna. Fraħt meta ġibt quddiem għajnej- ja li dik il-belt kienet saret skola tal- Profeti u l-iktar ta' Elija u ta' Eli- żew. Imma, min-naħa l-oħra, ħassejt bħal dwejjaq jaqgħu fuqi meta rajt b'għajnejja f'liema sura kienet tin- sab issa dik il-belt li, minħabba l- ġonna sbieħ tagħha mimlijin ward liema bħalu u siġar tal-balzmu, u li minħabba l-arja ħelwa tagħha, kienet il-għaxqa ta' dawk li, fix-xhur tax- Ġest saret it-Tlieta fil-lejl, għalihom, il- bidu ta' l-Erbgħa; u (b) il-Kalendarju tax-xemx, li għal min kien iżommu, kollox jibda jum l-Erbgħa, saħansitra l-Fidwa tal-bnedmin. Il-kawża li Ġest. għamel l-Għid tiegħu (u aktarx tal-Galilin li ġew miegħu) jum qabel il-Lhud, l-aktar pro- babbli hija dik li qal id-Dumnikan Profes- sur Lagrange: li Ġest ra l-qamar ġdid qabel l-Lhud, minn fua it-Tabor, li jidher minn fuqu l-baħar ta' Ħajfa, in-naħa tal- Għarb. t xitwa, kienu jqattgħu hemm il-btaj- jel tagħhom. Ingħid is-sewwa, jiena hemm ma rajtx ħlief biss ftit djar qodma mxerrdin 'l hawn u 'l hinn f'dik il-wita' kollha u ftit nies fqar, tar-raba'. Niftakar li rajt ukoll knis- ja ċkejkna tal-Patrijiet tat-Terra Santa u knisja oħra ċkejkna tal- Griegi; kien hemm ukoll bħal xi lukandi żgħar biex jilqgħu fihom lil dawk li jmorru jżuru dawk l-inħawi. Imma, x'difrenzja, għidt bejni u bejn ruħi, minn dak iż-żmien ta' l-Iżrae- liti jew miż-żmien tal-Kroċjati li, fis- seklu XI u XII, kienu bnew mill- ġdid il-belt ta' Ġeriku u għamluha belt sabiħa l Iżda jien ftit kelli żmien x'nitlef u għalhekk bqajt miexi biex nara l- €Għajn ta' Eliżew' li n-nies ta' dak il-post, il-Għarab, isejħulha f€Għajn is-Sultan''. Din in-nixxija jew għajn tissejjaħ ''Ta' Eliżew ' għax dan il-Profeta, imqanqal mit- talba li għamlulu n-nies ta' Ġeriku, qabad ponn melħ u, filwaqt li xeħtu ġewwa dik l-għajn, l-ilma li kien morr u ħażin, issa sar ħelu u tajjeb għax- xorb u għas-saqi (IV Reg., II, 19). Ming hawn, imbagħad, bqajt sejjer nara l-'Muntanja tal-Qwarantena'' Patri Vogt, ir-Rettur ta' l-Istitut Ponti- fiċju tal-Bibbja f'Ruma. Issa l-ħeġġa għaliha donnha birdet; imma billi dan il- —Qari'' tagħna, għalkemm żgħir u fqajjar, jixtieq ikun ''up to date'' kemm jista', ma jridx li jħalli bla ma jgħarraf biha lil qarrejja tiegħu. B'dana kollu d-Direz- zjoni ta' dal-'Qari', ma taqbilx mat- teorija tal-Professura Jaubert. — (Dawn in-noti huma kollha ta' l-Editur), (1) Ara n-noti ta' l-aħħar. (2) Ara l-kitba fuqhom li xandarna f'dal-'Qari', għadd 4, 1957, u għadd 1, 2, u 3, 1958. (3) Lejliet l-Erbgħa, jiġifieri t-Tlieta wara nżul ix-xemx, kien tassew il-bidu tal-Passjoni ta' Ġest, għax f'dik il-lejla Jehuda mar ftiehem mal-Qassisin biex jagħtihulhom f'idejhom, Ara Mk, XIV, 10; Mt. XXVI, 14; u La, XXII, 8.4. Minn dan xterdet ix-xnija li Ġest beda jbati lejliet l-Erbgħa. Ma tidhirx li hi raġuni tajba. Għax in-nies li bdew ixerrdu dil-fehma setgħu kienu preġudikati mill-fehma li kollox kellu jibda nhar t'Erbgħa, għax fir-Raba' Jum kienet inħalqet ix-xemx u b'hekk beda ż-żmien. Riedu jgħadduha li nhar ta' Erbgħa wkoll bdiet il-Fidwa tal-Bnedmin. (5) Xi trid aktar minn hekk7 L-Evan. ġelisti ma kellhomx jobsru x'kien sa jin- għad minn ftit nies wara, għalhekk ma għamlux enfasi fuq il-Ħamis. (6) Din l-asserzjoni ma tidherx tajba, għax San Mark għandu diarju ċar ta' l-aħħar ġimgħa fil-ħajja ta' Ġesu, kif ukoll ammess f'dil-kitba, aktar 'l isfel. Dak li ma jdherx ċar wisq hu biss, jekk l-ikla għand Xmun ta' Betanja kenitx it-Tlieta (li hija aktarx) jew l-Erbgħa fil-għaxija. (7) Ara dak li għedna fin-nota ta' qabel, (8) Għax ma għandux ikun hemm jumejn battala' Kif jidher minn kliem Ġest li sa mit-Tlieta fil-għaxija, imqar bħala bniedem, kien jaf li wasal għall- mewt. Għax ma kellux jagħmel jumejn ta'. thejjija, bħal ma' ta' bniedem, fil- Ġnien tal-Ġetsemni, baża' mill-mewt (9): Anqas din it-tinbiha ma tidher sabiħa. Jista' ikun li Ġest jagħmel din il-mossa biex iqarraq bin-nies M'hux talli minnha nfisha tidher li ma tixraqlux, talli mkien' fl-Evanġeliu ma hemm xi ħaġa li tixbaħha, U oħra: la darba Pietru u Ġwanni kienu fuq Sijon iħejju ċ-Ċena (Luqa, XXII, 8-13), it-Tlieta fil- għaxija, skond il-Professura, kif jista' jkun li fl-istess ħin, kienu wkoll fuq il- Muntanja taż-Żebbuġ, u saqsew lil Ġest fuq il-ħerba ta' Ġerusalem (Mark, XIII, 3)2: Jewilla l-Appostli kienu erbatàx, u kien hemm tnejn jisimhom Pietru u tnejn oħra jisimhom Ġwanni 2 (10) Għad li dawk li kitbu l-Evanġelji jidher li kienu nies sempliċi (u sinċieri) ma hemm ebda sinjal li kenu sa jilgħabu bid-diskors, u daqqa jsemmu Għid u daq- qa isemmu ieħor; daqqa l-Għid ta' Ġesu u daqqa l-Għid tal-Lhud. Il-Għid ta' Ġest kienu jum il-Ġimgħa; għalhekk, it- Tlieta fil-għaxija, wara nżul ix-xemx kien baqa' jumejn sew: l-Erbgħa kollha (għax l-Erbgħa kienet tibda t-Tlieta wara nżul ix-xemx), u l-Ħamis kollu, sa fil- għaxija, Jiġifieri, il-jumejn kienu: minn inżul ix-xemx tat-Tlieta sa nżul ix-xemx ta' l-Erbgħa, jagħmlu jum; u minn nżul ix-xemx ta' l-Erbgħa sa nżul ix-xemx tal- Ħamis, jum ieħor. Fi nżul ix-xemx tal- Ħamis, għal Ġest u l-Appostli, beda l-Għid, għalhekk iċ-Ċena tal-Għid għam- luha l-Ħamis fil-għaxija. (11) Jidhirlu hekk, imma, min ma jafx xi ftit arkeoloġija ta' Ġerusalem, u ma jistudjax xi ftit bir-reqqa l-Evanġelji. (12) Hawn il-ġrajja tal-Passjoni qegħda mqattgħa biċċa biċċa, biex tagħti mpres- sjoni ta' tul. Imma għandu wieħed ikun jaf li l-laqgħa tas-Sanhedrin saret fid-dar ta' Qaifa, qrib ħafna għal Palazz ta' Erodi, fejn sata' kien jgħammar Pilatu għal jiem tal-Għid. Erodi Antipa aktarx li kien ukoll qiegħed f'dak il-Palazz, li kien kbir sewwa u kellu qatiegħ taqsim. Għalhekk il-ġrajjiet kollha, mil-laqgħa tas-Sanhedrin sal-kundanna, saru kollha qishom post wieħed. Jekk Pilatu kien fil- Palazz ta' Erodi, minn hemm sal-Kalvarju ma hemmx ħlief 400 jarda bogħod, għan- niżla, u billi Ġest: ma rafax is-salib ħlief ftit wieħed, kellhom jaslu malajr. Jekk Pilatu kien fil-Fortizza Antonia, fuq ir-riħ tat-Tempju, mill-Qorti tas-Sanhedrin :sa hemm, hemm xi ħaġa fua it-300 jarda bogħod, u Antipa sata' wkoll kien fl-istess Fortizza, li kien bnieha missieru. Mill- Antonia sal-Kalvarju hemm xi 350 jarda bogħod, l-ewwel niżla mbagħad telgħa, u billi Ġest: ftit dam bis-salib fuqu (ara l-Evanġelji Sinottiki) sata' wasal il- Kalvarju qishom f'għoxrin minuta mixi, jew l-aqwa, f'nofs siegħa. Għalhekk kull ma hawn miktub f'dan il-paragrafu fuq il-ġrajja li ma jistgħux jidħlu fiż-żmien, kollu tagħġib. (Ħ'X) Għalkemm dit-teorija tkun ħaġa tassew kbira biex għad tiġi milqugħa bħala storika, il-Professura Jaubert għandha mertu kbir ġmielu għax-xogħol ta' tfittxija li għamlet u talli wriet li kien hemm Insara fl-ewwel żmenijiet tal-knisja li kienu jgħidu li l-Passjoni ta' Ġest bdiet it-Tlieta, m'hux il-Ħamis, ħaġa li ftit nies kienu jagħtu kas tagħha. U billi xejn ma jsir minn xċin, jidher li dil-fehma biex tnisslet kellha żewġ kawżi: (a), li l- ftehima ta' Jehuda u l-Qassisin kontra Ġest saret it-Tlieta fil-lejl, għalihom, il- bidu ta' l-Erbgħa; u (b) il-Kalendarju tax-xemx, li għal min kien iżommu, kollox jibda jum l-Erbgħa, saħansitra l-Fidwa tal-bnedmin. Il-kawża li Ġest. għamel l-Għid tiegħu (u aktarx tal-Galilin li ġew miegħu) jum qabel il-Lhud, l-aktar pro- babbli hija dik li qal id-Dumnikan Profes- sur Lagrange: li Ġest ra l-qamar ġdid qabel l-Lhud, minn fua it-Tabor, li jidher minn fuqu l-baħar ta' Ħajfa, in-naħa tal- Għarb. t EGħajn ta' Eliżew H m-nies ta' dak il-pest, il-Għarab, isejħulha