ir-rivista tiegħek għal tmiem il-ġimgħe il-mument, 17 ta' Ġunju, 2001 Arkeoloġija: Iż-żona tal-Baqqari, Żurrieq eta wieħed jibda Miiżkenem dwar l- arkeoloġija, mill- ewwel naħsbu biss fit- tempji preistoriċi l-aktar importanti, u forsi anki xi postijiet marbuta ma' żmien ir-Rumani. Iżda meta jibdew jissemmew dawn il-postijiet dejjem nirreferu għal dawk li huma l-aktar magħrufa, u l-aktar li jżuruhom nies. iżda fil-kampanja Maltija nsibu ħafna minn dawn l- irkejjen fejn għandhom ċerti tip ta' fdalijiet li wieħed ikun irid japprezzahom sew, qabel ma jgħid li m'hemm xejn partikulari. Wieħed minn dawn il-postijiet hu l- Baqqari, żona fil-limiti taż- Żurrieq. Tal-Baqqari Ir-raħal u t-tifsira ta' l-isem isem ta' dawn l- IR jfakkarna li fis- Seklu 15 kien hemm raħal fl-istess inħawi, li naturalment illum m'għa- dux jeżisti ħlief għall-isem tiegħu. L-isem hu użat għal raħal żgħir, iżda li kien kbir biżżejjed li seta' joffri numru ta' rġiel ħalli jkunu jistgħu jiddaħħlu fis- sistema tad-dejma fl-1419. Dan kien ifisser li sa dak iż- żmien, bħalma kienet għadha d-drawwa, numru ta' rħula żgħar kienu mxerrdin madwar il- kampanja kollha. Kien aktar tard li l-istess raħal spiċċa bħala post ta' abitazzjoni, u baqa' jintuża biss l-isem. Jekk wieħed jagħti ħarsa lejn l-informazzjoni li toħroġ mil-listi tad-Dejma, naraw li Baqqari kien imniżżel flimkien mar- raħal ta' Bubaqra. Fl-1419 kien hemm 19-il raġel li kellhom jagħmlu l-għassa madwar ix-xtajta Maltija, minn dawn iż-żewġ irħula. fit-tieni lista, dik tas-Snin Għoxrini kien hemm 20 persuna oħra. Jekk imba- għad immorru madwar sittin sena wara, naraw li ma kien hemm l-ebda isem imniżżel li kien ġej minn j dawn iż-żewġ irħula. kien ifisser li r-raħal kien spiċċa u ma baqax ikun ikkunsidrat aktar bħala raħal awtonomu. Fdalijiet arkeoloġiċi llum il-ġurnata, jekk IBRX ikun għaddej mit-triq li minn ħdejn. il-mitħna tax-Xarolla tieħdu lejn Ħal Far, ikollu jgħaddi minn qalb triq Disinn li juri l-pjanta tal-fdalijiet tal-knejjes f'Tal Baqqari. Ħal Millieri editur Luttrell. dejqa, u mdawra b'diversi għelieqi. Din l-istess triq twasslek biex tgħaddi minn parti wiesgħa, fejn hemm diversi fdalijiet li ħadd ma jagħti kas tagħhom. Fuq quddiem nett hemm il- fdalijiet fuq il-blat ta' żewġ knejjes żgħar, li probab- bilment kienu joffru s- servizzi spiritwali lir- raħħala ta' Baqqari. Dawn iż-żewġ knejjes kienu mibnija waħda tmiss ma'.l- oħra, u kienu ddedikati lil Santa Katerina u lil Santa Marija. Kien fl-1921 li dawn il-fdalijiet kienu skavati minn Margaret Iżda dawn m'humiex l-eqdem fdalijiet li nsibu fl-inħawi. Wara ħajt tas-sejjieħ taraw il-fdalijiet ta' torri Ruman. Dawn it-torrijiet Rumani kellhom il-forma tonda, u madwar Malta, instabu madwar sitta minnhom. Sfortunatament ma tantx hemm informaz- zjoni dwar l-istess torrijiet, u dan minħabba li kollha kienu fi stat ħażin ta' priservazzjoni. Iżda minn informazzjoni miġbura wara skavi li saru fuq it-Torri ta' Ġawhar, hu maħsub li dawn inbnew fis-Seklu 4 Wara Kristu, jew fl-aħħar snin tas-Seklu Tlieta, u nbnew minħabba li s-sitwazzjoni fil- Mill-fdalijiet ta' l-istess knejjes li semmejna, hu maħsub li wħud mill-ġebel li ntużaw fil-bini tagħhom, setgħu kienu parti minn tempju preistoriku. Wara l- iskavi li saru fuq dawn il- fdalijiet, u l-istudji fl- arkivji, illum għandna idea aktar ċara ta' dawn iż-żewġ knejjes żgħar. Iż-żewġ knejjes huma maħsub li nbnew bejn is-Seklu Tlettax u l-bidu tas-Seklu Sittax. Il-fdalijiet iż-żgħar hu maħsub li kienu tal-knisja ddedikata lil- Santa Katerina. Jidher li l-knisja ta' Santa Katerina ma tantx kienet indukrata sew. Il- knisja kellha zuntier komuni mal-knisja l-oħra, u fiha kienu jidfnu l-mejtin ta' l-inħawi. Fl-1646 il- knisja ta' Santa Katerina lanqas bibien ma kellha. Minħabba li fl-1658 l- oġġetti fil-knisja komplew jonqsu, u deher li ma kien hemm ħadd minn jieħu ħsiebha, l-Isqof ta' Maltà ddikonsagraha, u ordna t- twaqqigħ tagħha. . Il-knisja l-oħra ta' Santa Marija kienet fl-istess ilma bħal dik ta' qabilha. jidher li d-differenza kienet li għalkemm ingħalqet fl- istess sena, minflok ma ngħata l-ordni biex titwaq- qa', l-Isqof ordna li l-bieb tal-knisja kellu jkun imbarrad bil-ġebel. Illum il-ġurnata dawn il- fdalijiet għadhom jidhru. Mhux għax wieħed forsi se jinduna mill-ewwel bihom, minħabba l-fatt li aktar ma għadda żmien aktar spiċċaw biex kienu mkissra u aktar fdalijiet mitlufa wkoll. Biss, wieħed jinnota li hemm diversi rkejjen fil- kampanja Maltija li għadhom ifakkruna f'irħu- la li llum il-ġurnata ntilfu darba għal dejjem.