IL-GAZZETTA TAL-GVERN 1813-1840 (MINN ĠUŻE GATT) Lill-ħabib tiegħi Ninu Cremona, l-ewwel Traduttur u Editur tal-Lsien Malti fil-Gazzetta tal-Gvern, dan iċ- ċkejken xogħol tiegħi, b'ġieħ u qima lilu nagħti. KELMTEJN LILL-QARREJJA Għal l-ewwel il-ħisieb tagħna kien li niktbu Grajjiet il- Gazzetta tal-Gvern mill-bidu tagħha sal-lum. Iżda wara ħsibna li aħjar din il-Ġrajja nwassluha biss sal-1840. Għamilna dan il- ħsieb, għax, l-aqwa ta' Grajjietha, kien iż-żmien ta' bejn l-1813 u l-1840. B'dan kollu, jekk naraw li din il-Ġrajja tingħoġob, il quddiem, meta nkunu nistgħu, nwassluha sa fi żmienna. Ma' Ġrajjiet il-Gazzetta, bi ħsiebna usemmu wkoll xi ħwejjeġ li għandhom x'jaqsmu ma' l-Istamperija tal-Gvern. U dan sa nagħmluh, billi sew il-Gazzetta, kemm ukoll l-Istampe- rija, mill-1813 il hawn, dejjem imxew id f'id u qattgħu ħajjit- hom flimkien. Il-Gazzetta. tal-Gvern hi l-ixjeħ Folju fost dawk il-Gazzetti li għandna joħorġu f'Malta l-lum. Dan il-Folju ilu joħroġ, bla ma qata' xejn, mal-122 sena. B'dana kollu, wieħed ma għandux jaħseb li hi kienet l-ewwel Gazzetta li ħarġet fi Gżiritna. Qa- bilha dehru Gazzetti ofirajn. L-ewwel Gazzetta li Artna l-għa- żiża rat il-ħruġ tagħha, kien fiż-żmien ta' meta l-Franċiżi ħakmu fuq Malta. Din il-Gazzetta, li dehret fl-1798, kienet b'żewġ kolonni, f'waħda ġġib kitba bil-franċiż u fl-oħra t-tifsir ta' dan bit-taljan. L-isem tagħha kien Journal de Malte. Iżda dan il- Folju ftit kellu ħajja. Il-ħruġ tiegħu wasal sal-għaxar għadd biss. Il-ħtija tat-tmiem tiegħu kienet il-qawma u r-rewwixta tal-Maltin għall-Franċiżi. Tliet snin wara li Malta għaddiet għal taħt il-Ħakma Ingliża, ħarġu zewġ Folji bit-taljan. L-isem tagħhom kien L'Argo u Foglio d'Avvisi. Il-ħajja ta' dawn kienet ukoll qasira bħal ta' l-ewwel Gazzetta li dehret f'Malta, għax, wara ftit għadd, ma ħarġux iżjed. Warajhom ħarġu tnejn oħra, bit-taljan ukoll. L-isem tagħhom kien Il-Cartaginese u Gazzetta Straordinaria. Il-ħajja ta' dawn kienet mhux ħażin, billi damu jidhru mas- seba' snin. Id-daqs ta' dawn il-Gazzetti, sew mit-tul, kemm mill-wisa, kien qiesu daqs dan il-Qari Lehen il-Malti. Tarġa', dawk l-er- bgħa li ħarġu fi żmien l-Ingliżi, kienu iċken minn dik il-Gaz- zetta li ħarġet fi żmien il-Franċiżi. F'Jannar tal-1812 ħareġ Folju ieħor b'sura u għamla ta' Gazzetta aktar mill-oħrajn kollha li dehru qablu. Tarġa' dan, fil-kobor, kien imdaqqas mhux ħażin. Id-daqs tiegħu kien ta' darbtejn akbar mill-ofirajn. Dan il-Folju kien bit-taljan, u ħareġ taħt l-isem ta' 'Giornale di Malta'. il-ħruġ u l-kitba tiegħu kienu tafit il-ħsieb u t-tmexxija ta' Vitor Barzoni u Ġużċ Caso- lani. Dan ta' l-aħħar kien Malti, iżda Barzoni kien Taljan. Bħalma jaf kulħadd, fil-gwerra l-kbira li saret fi żmienna, il-Gnus kollha kellhom l-aqwa kittieba magħhom. Dawn kienu mħallsa bil-flus it-tajba minnhom. Ix-xogħol ta' dawn kien, biex, bil-kitba tagħhom, igħinu lil dawk il-Ġnus li kienu jħallsuhom u, kemm jistgħu, juru ikraħ il-għadu tagħhom. Hekk ukoll ġara fi żmien il-gwerer ta' Napuljun Bonaparti. Wieħed minn dawn il-kittieba ta' dak iż-żmien kien Vitor Barzoni li semmej- na. Dan inġieb f'Malta mill-Gvernatur Xandru Ball. Ixs- xogħol ta' Barzoni kien li jagħti kitba lill-Gvern li turi ikraħ kemm tista' lil Napuljun Bonaparti u lir-Repubblika Franċiża. Il-ħsieb tal-Gvern kien biex il-qarrej jibda jistkerraħħhom u jsir jistmellhom. Ta' dan ix-xogħol, kif insibu fil-Manuskritt tal- Biblijoteka għadd 358, Barzoni kellu għaxar liri fix-xabar mill- Kaxxa ta' Malta. Iżda wara xi żmien, Barzoni żdied fil-ħlas, billi tawh 41 skud u 8 rhgħajja olira fix-xahar, ma' li kellu. U dan sar, kif igħid l-imsemmi Manuskritt, b'Notifikazzjoni tas-16 ta' Ġunju 1808. Tarġa' 'l quddiem, Barzoni reġa' żdied, għax fl-1812, fiż-żmien li kien joħroġ il-Giornale di Malta, insibu li b'kollox kellu 183 skud u 4 rbgħajja fix-xahar. U Casolani, talli kien igħin lil Barzoni fil-ħruġ tal-Giornale di Malta, kellu 35 skud tix-xahar (1). (1) F'din il-Ġrajja tal-Gazzetta tal-Gvern, wieħed isib imsemmija l-Iskudi, l-Irbgħajja u l-Hbub għal dak li huwa filas fil-Gazzetta u tal-ħaddiema fl-Is- tamperija. Dawn il- tar-ram ta' Malta, fl-ewwel snin tal-Hakma Ingliża hawn, meta kienu arrfu ti flus tal-fidda ingliżi, kienu jġibu iżjed milli jgħoddu l-lum. Niftiehmu sewwa, Jekk il-lum skud ingħodduh b'20 sold in- gliżi, dari, tiż-żmien li semmejna, kien jiswa żewġ xellini. Dan is-siwi fil-flus tar-ram ta' Malta, hn ta' min jistagħġeb bih. Dawn il- flus, fi żmien l-Ordni, ġie li tifu 107 fil-miju meta wieħed kien irid jagħmil- hom fidda, ukoll fi flus tal-fidda ta' Malta, fil-ħin li fi żmien l-Ingliżi saru jiswew hekk, kif semmejn: Maż-żmien, il-flus ingliżi għolew. B'dan kollu, baqgħu jissarrfu wkoll b'anqas milli jġibu l-lum. Fiż-żmien li kien qiegħed joħroġ il-Giornale di Malta (1812), kull skud ta' Malta (flus tar-ram), kien qiegħed iġib ftit aktar minn 21 sold u sitt ħabbiet ingliżi (flus tal-fidda). Biex niftiehmu aħjar, nieħdu l-ħlas li kienu jagħtu lil Barzoni. Dan kellu 2200 skud fis-sena, flus ta' Malta, Jekk lil Barzoni kienu jridu jħallsuh bi flus dda ingliżi, iridu jagħtuh b'kemm jiswew £194 u 15 il-xelin tal-lum. Iżda jek 200 skud wieħed irid igħodd- hom kif jissarrfu l-lum, isib li dawn kienu jġibu £183-6-8 biss. Il-flus ingliżi bdew jissarrfu daqs kemm igħoddu l-lum, kien meta ħarġet il-Proklama tad-9 ta' Ġunju 1825. ġa 9 Il-Giornale di Malta nistgħu ngħidu li kien il-bidu ta' ħruġ il-Gazzetta tal-Gvern, ta' dik il-Gazzetta li għadha toħroġ sa fi żmienna, kif sa nuru. - , Kienet l-1813, dik is-sena li Artna l-għażiża rat tiżreġ fuqha l-marda ħarxa u kiefra tal-pesta li, bil-minġel qerriedi tagħha, għamlet ħerba lil Gżirijietna, billi minn fost niesna ħasdet l-eluf: Din il-marda kienet fl-eqqel tagħha, meta f'Ottubru tal- 1813 wasal fostna, bħala Gvernatur tagħna, Sir Thomas Maitland. Ftit jiem wara l-miġja tiegħu hawn, Maitland żamm il-Giornale di. Malta mill-ħruġ tiegħu. Floku ġiegħel li jibda joħroġ Folju ieħor bit-taljan. Biex jieħdu ħisieb ta' din il-Gazzetta, bħala kittieba u mexxejja tagħha, Maitland qabbad lil Barzoni u lil Casolani. U dawn baqgħu b'dak il-ħlas li kellhom ta' meta flimkien kienu joħorġu l-Giornale di Malta. L-ewwel għadd tal-Gazzetta tal-Gvern deher fis-27 ta' Ottu- bru 1813. Wara baqgħet toħroġ darba fil-ġimgħa—kull nhar t'Erbgħa. Id-daqs tagħha kien ftit iċken minn kif inhi qiegħda tofiroġ il-lum. Meta kienet tidher b'4 paġni biss, kull għadd jinbigħ irbgħajjejn; iżda meta kienet toħroġ b'aktar paġni milli semmejna, il-filas tagħha, biex wieħed jixtriha bil-waħda, kien jiżdied b'10 ħabbiet otira. Il-Gazzetta tal-Gvern ta' dari, ma kellhiex x'taqsam ma kif toħroġ il-lum. Fi żmienna ma ġġibx ħlief il-Liġijiet u dak kollu li għandu x'jaqsam mat-tmexxija tal-Ħakma tal-Gżira; iżda dari, billi hawn Malta ma kienx hawn Gazzetta oħira ħiliefha, kienet toħroġ mimlija kollha aħbarijiet ta' Barra u b'xi ftit ta' Malta wkoll. Għalhekk, għal dawk il-liwejjeġ li kien joħroġ il- Gvern, il-Kummissarjat, eċċ. kienet tinħela xi paġna biss. Tarġa, il-Gazzetta kienet taqdi n-nies f'dak kollu li kien jinfiti- ġilhom iħabbru fiha dwar bejgħ u xiri ta' kull ħaġa, irkantijiet, eċċ. U dan kien isir, billi wieħed iħallas xi ħaġa u jġib it- tagħrif li jkun irid. Għalkemm il-Gazzetta kienet iġġib l-aħbarijiet li semmej- na, dawn dejjem kienu jingħażlu fost dawk li ma jistgħux ikunu ta' l-ebda tfixkil għal Gvern. Tarġa, billi f'dak iż-żmien kien hawn iċ-ċensura għal kull ma jiġi stampat f'Malta, kull ħaġa li kellha tidher fil-Gazzetta, qabel kienet tgħaddi minn taħt għajnejn is-Segretarju Prinċipali tal-Gvern. Il-Gazzetta kienet toħroġ mill-Istamperija tal-Gvern, fil- Palazz, fejn ukoll minn hemm biss kienet tinbigħ u titqassam lil l-imsiebin. Il-ħlas ta' dawn kien ta' 6 skudi u 6 rbgħajja fis- sena. It-Torkju li bih bdiet tkun stampata l-Gazżetta tal-Gvern, kien dak it-Torkju li Pintu ġieb hawn fl-1756, meta dan il-Gran Mastru dafifial l-Istampa f'Malta. U b'dan it-Torkju damet toħt- Toġ sa fi żmien il-Gvernatur Maitland. Fl-ewwel għadd tal-Gazzetta li Ħareġ, insibu mħabbra, taħt ir-ras tagħha, ordni maħruġ mill-Gvernatur. Dan l-Ordni kien igħarraf u jwissi, li dawk in-Notifikazzjonijiet u l-Avviżi Pub- bliċi li jidhru f'din il-Gazzetta, b'taħthom isem xi ħadd minn dawk li kienu jagħmlu sehem mill-Ħakma tal-Gżira, kellhom ikunu miżmuma li huma minnhom, ta' saħħa, igħoddu u jiswew. Għalhekk kulħadd kellu jħarishom, billi jmejjel rasu u joqgħod gtialihom, sew dawk li kienu jaħdmu mal-Gvern, kemm ukoll dawk kollha li jkunu f'dawn il-Gżejjer. L-Istamperija tal-Gvern ma damitx wisq fil-Palazz wara l-miġja hawn tal-Gvernatur Maitland. Billi marad bil-pesta wieħed mis-Suldati Maltin tal-Veterani, li l-kwartier tagħhom kien fil-Palazz, Maitland ried li daru tkun battala minn kull uffiċċju tal-Gvern li kien hemm fiha. Fuq hekk, l-Istamperija nġarret mill-Palazz għal Strada Britannica, fil-Berġa ta' l-Italja, fejn il-lum hemm l-Arkivju tan-Nutari. Għal bidu li bdiet toħiroġ il-Gazzetta, bħala ħaddiema ta' l-id fl-Istamperija tal-Gvern kien hemm jaħdmu 16 il-ruħ. Dawn kienu mqassma hekk: 1 Stampatur, 7 Kompożituri u 8 Turko- lieri. Mill-Kompożituri kien hemm tnejn bil-35 skud fix-xahar, tlieta bit-30 u t-tnejn l-oħra bl-20 skud. It-Turkolieri kellhom 30 skud fix-xahar kull wieħed. Tnejn mill-Kompożituri kienu Ingliżi u ieħor x'aktarx li kien Taljan, kif jidher minu ismu. Imbagħad ma dawn kien hemm ukoll wieħed bħala Direttur ta' l-Istampe- rija, b'50 skud fix-xahar. Dan kien Fra Ġwann Mallia. Iżda fuq kulħadd kien hemm is-Suprintendent Gavino Bonavita Għam- pion, bi ħlas ta' 0 skud fix-xahar. Bonavita laħaq f'dax-xogħol b'Notifikazzjoni tal-24 ta' Ottubru 1803. Mill-Ħlas li semmejna ta' dawk li kellhom x'jaqsmu ma' l-Istamperija u l-Gazzetta tal-Gvern, nieħdu, li l-Editur tal- Gazzetta, Barzoni, kien imħallas b'1470 skud fis-sena aktar mis- Suprintendent ta' l-Istamperija. Mid-dħul u l-ħruġ tal-flus li kellha l-Kaxxa ta' Malta fl-ew- wel sitt xhur tal-1814, nieħdu, li mill-Istamperija l-Gvern daħħal 10,408 skudi u 3 rbgħajja, u mill-Gazzetta daħħal 3756 skud u 9 rhgħajja. Għaż-żamma ta' l-Istamperija ħareġ 7U1l il-skud, $ Thgħajja u 13 il-ħabba, u fil-Gazzetta nefaq 4098 skud, 9 rhħgħaj- ja u 10 ħabbiet. Mela, jekk il-Gvern ġie tilef mill-ħruġ tal-Gazzetta, ġie qala' mix-xogħol li daħal il-Istamperija. Minn din daħħal 3386 skud, u 6 rbgħajja u 7 ħabbiet iżjed milli nefaq. Dan il-qligħ, mhux biss kien jagħmel tajjeb għat-telfa ta' 612 skud u 10 ħjab- biet li l-Gvern kellu mill-Gazzetta, iżda, wara li jinqatgħu dawn, kien jibqa' wkoll 2744 skud, 5 rbgħajja u 9 ħabbiet qligħ għall- Kaxxa ta' Malta. Fl-1814 Maitland għamel taqliba kbira fid-Dipartimenti tal- Gvern. F'dawn biddel, ġedded, sewwa u naqqas jew żied in- nies li kien. fihom u l-ħlas li kellhom. Fost dawn messhom. ukoll sehem l-Istamperija u l-Gazzetta tal-Gvern. Għall-Gazzetta tal-Gvern, Maitland ħalla lil Barzoni waħt- du, biex, bħala Editur tagħha, jiehu ħsiebha hu, bla għajnuna ta' ħadd. Għal din iż-żjieda fix-xogħol, Barzoni ma ħa xejn, iżda baqa' bil-ħlas li kellu qabel. Lil Casolani tefgħuh banda oħra, jagħmel xogħol ieħor mal-Gvern, billi laħħquh Assistent tal-Kollettur tar-Rendita Territorjali, b'125 skud fix-xahar. Lil Gavino Bonavita Champion, bħala Suprintendent. ta' l-Istamperija. flok is-60 skud fix-xahar li kellu, Maitland tah 100 skud. U Mallia kien mitluq mix-xogħol għal kollox, waqt li fix-xahar ħallewh jibqa' jieħu, sal-mewt tiegħu, il-50 skud li kellu ta' meta kien jaħidem. Fra Ġwann Mallia, id-Direttur ta' l-istamperija, kien qassis ta' l-Ordni. Daħal jaħdem tl-Istamperija fl-1763, meta kien għadu tfal. L-ewwel ħlas tiegħu kien ta' rbigħi 20 ħabba) kull jum. Fl-1772 laħaq flok l- ewwel Stampatur (Dun Nikola Capaci) li l-Gran Mastru Pintu kien ġieb hawn minn barra. Fi żmien il-Franċiżi sar Direttur ta' l-Istamperija, kif ukoll hekk baqa' fi żmien l-Ingliżi. Mat-tluq ta' Mallia, ix-xogħol ta' Direttur ta' l-Istamperija spiċċa wkoll. Floku daħħlu Korrettur u wieħed li jqassam il- Gazzetta. Lil dawn tawhom 30 skud kull wieħed fix-xahar. Wara Mallia spiċċa wkoll Vitor Barzoni. Il-ftit snin li Bar- zoni ħadem għal Gvern Ingliż, mar fihom tajjeb qatigħ. Barzoni, wara li spiċċa minn Direttur tal-Gazzetta tal-Gvern, telaq minn hawn bi ħlas fis-sena ta' 1129 skud, 7 rbgħajja u 4 ħabbiet, li dak iż-żmien kienu jġibu 100 lira ingliża. Dawn il-flus, lilu mħallsa mill-Kaxxa ta' Malta, dam imexmixhom sakemm miet f'Artu fl-1843. L-aħħar Gazzetta tal-Gvern li fiha nsibu miġjub isem Vitor Barzoni, bħala Editur tagħha, huwa dak il-għadd 53 li ħareġ fil-20 ta' Ottubru 1814. B'dan kollu, għalkemm isem Barzoni ma baqax jidher iżjed fil-Gazzetta, dan baqa' jaħiseb għal kitba tagħha bħal qabel. Iżda billi s-Segretarju ta' l-Istat, fl-It ta' Frar 1815, bagħat igħarraf lill-Gvernatur li jista' jitlaq l-Editur tal-Gazzetta, Barzoni kien mitluq mix-xogħol li kellu, U 1-100 lira fis-sena li tawh, bdiet tgħoddlu mill-1 ta'Ġunju 1815.