L-EWWEL TAQSIMA — DAWL IL-KOTBA TAT-TESTMENT IL-QADIM Għedna d-darba l-oħra li l-Bibbja hi ġabra ta' tnejn u- sebgħin ktieb, maqsumin f'żewġ Testmenti: it-Test- ment il-Qadim li fih ħamsa u erbgħin ktieb, u t-Testment il-Ġdid, li fih se- bgħa u għoxrin ktieb. Il-ġrajja ta' kif saru dawn iż-żewġ ġabriet iew għaq- diet ta' Kotba. Mqaddsa, hija aktarx minsija, u tiftix li sar fuqha hu xo- għol mill-isbaħ. Sejrin għalhekk niġ- bru fi ftit kliem, fuq dan, dak li' ji- dhrina li hu ta' fejda u ħieġ. Iż-żewġ għaqdiet ta' kotba, it-Test- ment il-Qadim u t-Testment il-Ġdid, jingħażlu minn xulxin mhux biss għa- liex it-tagħlim tal-waħda huwa l-wegħ- da tal-miġja tal-Feddej u dak ta' l-oħ- ra jurina l-ħajja u l-ħidma Tiegħu; imma wkoll imħabba fiż-żmien, għa- liex- il-Kotba. tat-Testment il-Qadim ; kienu kollha. miktubin qabel il-miġja f'din id-dinja. ta' Sidna Ġest: Kristu, u dawk: tat-Testment il-Ġdid inkitbu- kollha. wara. l-miġja ta' Kristu, u wa- ra t-tlugħ Tiegħu fis-sema, iżda mhux aktar tard mill-mewt ta': l-Appostli. Barra minn dan, il-Kotba. tat-Test- ment il-Qadim: kienu miġbura. mill- Lhud qabel Kristu u dawk tat-Test- ment: il-Ġdid: kienu. miġbura. mill-In- sara. , Għalhekk huwa. wisq xieraq. li l-ew- wel nitħaddtu. fuq il-Kotba. tat-Test- ment il-Qadim, imbagħad fuq: dawk tat-Testment il-Ġdid; Il-ġabra. tal-kotba tal-Għaqda l-Qa- dima ħadet żewġ għamliet, waħda kif tinsab fil-Bibbja Lhudija, magħrufa bl-isem ta'' Kanon tal-Palestina, u l- oħra kif tinsab fil-Bibbja Griega Li- xandrina, li minnha ħarġet ukoll il- —Vulgata Latina, magħrufa. bl-isem ta' Kanon Lixandrin. — Naraw l-ewwel- nett x'għażla. hemm bejn dawn :iż- żewġ ġabriet. Il-Kanon tal-Palestina kien f'idejn il-Lhud tal-Palestina u kien magħmul minn erba' u għoxrin ktieb, jew minn tnejn u għoxrin, maqsumin fi tliet ġa- briet, magħrufa bl-ismijiet ta' Liġi, Profeti, u, Aġjografi. Il-Liġi kien fiha l-ewwel ħames kot- ba tal-Bibbja, magħrufin b'kotba ta' Mosċ: il-Ġenesi, l-Esodu, il-Levitku, il-Ktieb tan-Numri. u d-Dewtoronomju, Il-Profeti, it-tieni. ġabra, kien fiha tmien kotba: erba' fihom il-ġrajja tal- Lhud minn żmien Jożwċ sa tmiem iż- żewġ. saltniet Lhudin u t-turufnament, imsejħin il-Profeti l-Qodma, u. dawn huma l-kotba ta' Jożwċ, ta' l-Imħall- fin; ta' Samwel 'u:tas-Slaten. L-erba''. kotba l-oħra huma dawk tal-Profeti l- Ġodda, Iżaija, Ġeremija, Eżekjel u.t- Tnax-il Profeta. żgħar, fi ktieb wieħed: :::/— Itstielet ġabra, ' l-Aġjografi: kienet magħmula .mis-Salmi, il-Ktieb Ġobb, il-Qwiel ta' Salamun, mill-ħames kot- ba żgħar: l-Għanja. tal-Għanjiet; Rut, il-Lamentazzjonijet;. l-Ekkleżjaste: u Ester, u mill-kotba ta' Daniel, Fsd- ra, Nehemia. u l-Paralipomeni. Dawk li kienu jġibu l-kotba tnejn u għoxrin, kienu igħoddu l-ktieb ta' Rut. mas-Salmi, b'daħla tan-nisel ta' Da- vid; u l-ktieb. . tal- Lamentazzjonijiet, mal- ktieb tal-Profeta Ġeremija… Kif jgħarrafna S: Ġirolmu, il-għadd tnejn u għoxrn hu simboliku; bħal ma fl-alfabet tal-Lhud hemm tnejn u għox- rin ittra li bihom. tista' ssawwar kull kelma, hekk ukoll il-Kotba Mqaddsa huma. tnejn u għoxrin, li fihom issib i9 Li. -BIG, l-ġiea lbkta Ma fa l-għerf kollu. Dawn it-tnejn u għox- rin ktieb huma għalhekk l-erba' u għoxrin xorta waħda. Il-Banon Lixandrin fih ħamsa u er- bghin ktieb ji ma humiex magħżulin ti tliet ġabriet, imma l-ewwel insibu l-Liġi, imbagħad il-kotiba li tihom ġraj- jiet i-poplu t'Alla, li huma dawn: Ll- ktieb ta' Jjożwċ; ktieb l-Imħallfin u warajh ktieb Rut; l-erba' kotba tas- Slaten, it-tnejn tal-Parajipomeni, Es- dra u Nehemia, Tobija, Ġuditta u Es- ter. Dawn il-kotba fihom il-ġrajja. tal- Lhud, u wieħed jistenna li wara l-ktieb ta' Ester isib iż-żewġ kotba tal-Mak- . kabej; imma għal raġuni li nitħaddtu fuqha 'l quddiem, dawn il-kotba jinsa- bu fl-aħħar tat-Testment il-Qadim. Wara dawn il-kotba. tal-ġrajjiet, jiġu l-kotba tat-tagħlim: Ġob, is-Salmi, il- Qwiel ta' Salamun, l-Ekkleżjaste, il- ' Għanja tal-Għanjiet, ktieb il-Għerf u l-Ekkleżjastiku (ħames kotba ta' Sa- lamun); imbagħad il-kotba tal-Profe- ti: Iżaija, Ġeremija, u l-kotba. tiegħu tal-Lamentazzjonijiet, u Baruk, Eże- kjel u Daniel, it-Tnax-il Profeta żgħar 7 u ż-żewġ kotba. tal-Makkabej, li jiġu fl-aħħar għax ma jinsabux fil-Kanon tal-Palestina. Dawn il-ħamsa u erbgħin ktieb hu- ma t-tnejn u għoxrin, jew l-erbgħa u għoxrin ktieb tal-Kanon tal-Palestina, barra sebgħa, li huma. Tobija u Ġu- ditta, Ktieb il-Għerf u l-Ekkleżjastiku, il-ktieb ta' Baruk u ż-żewġ kotba tal- Makkalbej; il-għażliet li jinsabu bejn il-Kanon tal-Palestina u l-Kanon Li- xandrin, ma humiex biss fit-taqsim tal-kotba, imma. hemm ukoll għażla ta' importanza kbira, dik li fil-Kanon Li- xandrin hemm seba' kotba u xi biċ- ċiet mill-ktieb ta' Danjiel u mill-ktieb ta' Esten li ma jinsabux fil-Kanon : tal-Palestina, Uħud mill-Insara. żam- mew mal-Kanon tal-Palestina; iżda l- Knisja u l-biċċa l-kbita tas-Santi Pad. ri u tal-Kittjeba żammew mal-Kanon luxandrin. Meta l-Protestanti ħaddnu l-nanon, tal-Palestina, il-Konċilju qa- ta' l-kustjoni u ddetinixxa bha;a dom- ma. tal-Fidi li l-kotba kolha l jinsa- bu fil-Vulgata Latina lj taqbel mal- Kanon Lixandrin huma, kolina ndaqs, ispirati minn Alia u kanoniki, ż Liema. minn dawn iż-żewġ Kanoni huma. i-eqdem2 Il-biċca l-Kbira tal- kritiċi jaħsbu li hu dak tal-Palestina, li tih il-kotba li kienu magħrufin ġew- wa. Ġerusaiem; il-Kanon: Lixandrin ħaddan ġewwa fih kotba oħra, li ma kienux magħrufin fil-Palestina. Iżda. hemm fehma oħra li lilna togħ- ġobna iżjed. Il-Kanon l-aktar qadim huwa dak ta' Lixandra lj l-ewwel kien magħruf u meqjum ukoll fil-Palestina, imma. mbagħad minħabba xi raġuni- jiet li xejn ma għandhom x'jaqsmu ma' l-Ispirazzjoni Divina, dan il-Ka- non kien imqassar u minnu ħareġ il- Kanon tal-Palestina. Hija ħaġa ċara li l-Kanon tal-Palestina huwa rranġat ħafna, imma l-Lixandrin huwa aktar naturali, għal hekk huwa qabel dak tal-Palestina. Il-Kanon tal-Palestina mibni fuq er- ba' kriterji: biex ktieb ikun ispirat u kanoniku, meħtieġ li (a) ikun miktub qabel Esdra, (b) ġewwa l-Palestina, (3) bil-Isien Lhudi, u (4) ikun jaqbel għal koliox mal-Liġi. Dawk il-kotba jew biċċiet ta' kotba li ma kienux milqu- għa fil-Kanon tal-Palestina, huma neq- sin minn xi wieħed minn dawn l-er- ba' kriterji. Hija ħaġa ċara li Alla jista' jneb- baħ ktieb qabel jew wara Esdra. Fil- Palestina, fl-Art Imqaddsa jew barra, fil-Babilonja jew fl-Eġittu; bil-lsien Lhudi jew bi lsien ieħor. U billi Alla huwa s-Sewwa u l-Verità, dak kollu li jogħġbu jispira, huwa kollu veru; u għalhekk kull ktieb li ġej minn Alla jaqbel mal-Liġi u ma' dak kollu ji hu ġej minn Alla. Mnn dawn naraw li l-enba' kriterji li fuqhom mibni l-Ka- non tal-Palestina. ma kienux għajr qlajjiet tal-Fariżej u għalhekk ma hu- ma, ta' l-ebda siwi; meta. l-Kanon hu l-ġabra. naturali ta' kotba li kienu minn dejjem magħrufin bħala spirati Minn Alla u kanoniki. Iżda jista' wieħed jistaqsi: fuq lie- ma, kriterji mibni l-Kanon Lixandrin2 Huwa magħruf li barra mill-kotba li jinsabu til-Kanon Lixandrin kien hemm oħrajn, bħal ma huma t-Tielet u r-Raba' Ktieb ta' Esdra, it-Tielet u r-Raba' Ktieb tal-Makkabej, is-Salmi ta' Salamun, li nsibuhom ukoll im- ħalltin mal-Kotba. Mqaddsa, imma li ma humiex Kotba Mqaddsa. Għal din il-mistoqsija ma hemmx tweġiba ċara. Il-għorrief aktarx jaħ- sbu li l-Kanon Lixandrin mibni fuq it-Tradizzjoni tal-Lhud; żda ma għan- dniex ninsew li fost il-Lhud ma kienx hemm tradizzjoni divina, bħal ma nsibu fil-Knisja Kattolika, li Alla żej- ien bil-kariżma ta' l-Infallibiltà u li għalhekk ma tistax tiżbalja fi ħwejjeġ tal-Fidi u tal-morali, Għalhekk oħrajn jaħsbu, u jidhrilna li l-fehma tagħhom hija wisq aħjar Minn dik li għadna kemm insemmu, li Alla kien jinqeda. bil-Profeti sabiex imexxi lil-Lhud fit-triq tas-Sewwa. Il- Profeta. jfisser bniedem li jitkellem minflok Alla. Għalhekk il-kliem tal- Profeta huwa l-kliem t'Alla. Meta l- Profeta kien jitkellem il-kliem tiegħu, kien ikun milqugħ bħala kliem Alla; u meta l-Profeta ma kienx jinqeda bil- kelma, imma, bil-kitba, il-ktieb tiegħu kien ikun magħruf bħala ktieb t'Alla, ispirat u kanoniku. Xi ħadd jista' jgħid: Imma aħna ma nafux min kiteb kull wieħed mill- kotba. tal-Għaqda l-Qadima; mela ma nistgħux nafu jekk hux ispirat u ka- nonikul Għal din id-diffikultà nwieġbu li għad li l-lum ma nafux min kiteb kull wieħed mill-Kotba tal-Għaqda l-Qadi- ma, ma għandniex naħsbu li dawn il- kotba waqgħu mis-sema. Xi ħadd ki-, tibhom, u min kitibhom kien magħ- ruf min-nies ta' żmienu. Ġara li wara li dawn il-kotba kienu magħrufa bħa- la spirati, l-isem ta' min kitibhom in- tesa. Imma b'daqshekk il-kotba ba- qgħu li kienu, ispirati u kanoniki, Jidhrilna li milli għedna wieħed jis- ta' jifhem kif saret il-Bibb'a tal-Għaq- da l-Qadima. Darb'oħra nitħaddtu fuq dik tal-Għaqda l-Ġdida. H—ĦIHN FIL-BIBBHA bħal kk A Ai a iGaġ