DUN FRANS CAMILLERI fl-'Għanja ta' Ħajti' Studju ta' A. MALLIA ZARB IR-RUH ta' kull kitba kbira hi l-lehma u t-tqanqil tal-qalb u tal-moħħ miġ- juba u mfissra lill-kotra taħt għamla jew oħra iżda dejjem tixgħel moħħ .jew qalb il-qarrej. Mhux l-għamla tal-kitba tagħżel x'inhu poetiku u x'mhux. Il-kelma 'poetiku' tfisser dak kollu li hu sabiħ u kbir fil-qalb u l-moħħ. Qalb u moħħ jitkebbsu minn xulxin meta l-lehma tkun qawwija u poetika, Fil-proża l-kittieb huwa marbut u mrażżan mil-lġiem tal-ħtiġiet ta' dik l-għamla ta' kitba, waqt li fir-retorika, imqanqla u ġejja iktar mill-qalb, jeħles xi ftit jew wisq mill-irbit u jersaq iktar lejn il-poeżija. Iżda fil- poeżija l-kittieb hu ħieles, ħieles mill-irbit tas-sensil ta' ħsibijiet, ta' kif ifisirhom, ta' l-istilistika. Ir-ritmu wkoll, li fir-retorika ġa jsir jindaqq u jinħass regulari, fil-poeżija jsir biċċa minnha, ibaqbaq u jogħla 'l fuq fis-saħna tat-tqanqil jew jimxi meqjus mal-ħsieb imrażżan f'poeżiji bħal Il-Jien u Lilbinn Minnu. Il-poeżija hi ruħ il-poeta. Fl-għanja tiegħu tara bħal f'mera l-imħabbiet u l-ideat tal-poeta. Il-poeżija ma tistax tgħid ħaġa b'oħra, u kull ma jfisser il-poeta jkun tassew ħassu. Għalhekk minn ġabra ta' poeżiji ta' l-istess kittieb tara aħjar bl-egħruq u x-xniexel ruħ il-poeta. Il-ħajja ta' kull wieħed minna hija mżewqa minn għemejjel u tiġrib, imħabbiet u ħsibijiet ta' kull xorta, Iżda dawn ma tistax tifridhom minn xulxin u tqegħedhom kull xorta f'taqsima għaliha. Imsensla fil-milja tal- ħajja bit-taħwid kollu tagħha, ilkoll juru x-xejra tal-karattru, Ferħ u niket jintisġu lkoll u jitlewnu mill-filosofija li tmexxi l-poeta, u fuq kollox toħroġ bixra waħda ewlenija, il-ħuġġieġa li tixgħel qalb il-poeta, Għal- hekk it-taqsim ta' ġabra ta' poeżiji ta' l-istess kittieb taħt suġġetti dif- ferenti hu x'aktarx artifiċjali, u mingħajr ma l-poeta jintebaħ, f'kull poe- żija ta' liema suġġett tilmaħ l-istess bniedem. Bħal ma Dun Karm f'kollox jara 'l Alla u kollox iqabbel ma' l-ideal, Dun Frans f'kollox jara l-kefrija tal-bniedem ma' għajru. Minn kollox jislet il-kuntrast mal-bniedem fil-kruha tal-kefrija tal-għani setgħani u fit-tjubija ta' qalb tad-dgħajjef mgħaffeġ. Fuq it-tnejn hemm il-Haqq t'Alla. Waqt li Dun Karm jara l-ħażen minn pulptu għoli minn fejn hu jgħanni l- kobor u s-sbuħija t'Alla u l-mera tiegħu f'artu u fin-natura bla mittiefsa, Dun Frans jara l-qerq u l-moħqrija kull fejn iħares madwaru u jifhem u jaf sewwa kull għamla ta' inġustizzja li biha l-bniedem ijassar lil għajru. Id- dinja li jgħix fiha Dun Frans mhix dik li b'sogħba kbira ra tispiċċa Dun Karm. Mhux għax id-dinja xi darba kienet jew tkun aħjar milli hija. Id- differenza hi li min-naħa l-waħda Dun Karm jimraħ 'il fuq u meta jħares 'l isfel u jilmaħ xi ħjiel mix-xmara ta' żina għaddejja 'l isfel il-bogħod taħt riġlejh jistkerraha u jċanfarha, waqt li Dun Frans il-ħin kollu jara mhux tant iż-żina daqs kemm l-inġustizzja taħt kull għamla, fosthom iż- żina, li tinsab madwaru, u jistmellha. b Lil Dun Frans mhux Dinu, artu u n-natura jqanqluh daqs kemm in-nies ta' madwaru, il-fqar u l-maħqufin. Ifur u jikbes meta jara l-inġustizzja li għar-regħba, iż-żina u l-kburija tifleġ il-fqir, tjassar id-dgħajjef u ġġib firda bejn l-għarajjes u l-miżżewġin, bejn l-aħwa, bejn in-nies ta' l-istess . reliġjon u l-istess pajjiż. Din il-kefrija tal-bniedem ma' min ma jiflaħx daqsu itambar fuqha f'kull taqsima fl-Għanja ta' Hajti. Hekk fil-poeżija Il-Midalja il-poeta jpinġi l-qerq tad-dinja li lis-setgħani tlibbsu l-midalja ta' missier il-fqar, midalja li xtara bl-istess flus li seraq minn demm il-fqir. Imma ġo sidru, taħt it-tiżjin ta' barra, hemm il-kruha u d-dlam ta' qalb mitfija li ma tafx bi ħniena, qalb li stagħniet bil-flus minn demm il-fqir, qalb li taf biss din l-għanja: 'Jiena, jiena, jiena'. Imma min jafu sewwa jara l-viltà u l-gidba tal-midalja, u 'l min jilbisha jsejjaħ 'missier l-ipokrisija'. Fis-sunett Mammona Dun Frans jisħet lil min għall-flus 'Ma jqis serq u moħqrija; min jagħsar demm il-fqir, min l-hena u l-ħlewwa jaħsad mill-qlub, għall-flus, ġo dar kennija. ' Iżda hemm inġustizzja ikbar minn hekk. Wieħed jistagħna b'demm il- fqir. Iżda ma jiqafx hemm. Il-bniedem ma jixba' qatt. Il-flus mhumiex kollox. L-għani jrid ħwejjeġ oħra u bis-saħħa tal-flus jiksibhom — iż-żina, is-setgħa fuq l-oħrajn. Biex jilħaq l-għan tiegħu xejn ma jqis li jġib firda fil-familji. Bil-fus kiseb is-setgħa fu q il-fqir li m'għandu 'l ħadd min jagħdru, lil ħadd li jħenn għalih.' Fl-istess poeżija Alla ma jinxtarax jurina kif ' Bil-flus rebħu l-midalji għal ġieh li ma jistħoqqx; bil-fus jassar il-qalb ta' xbejba fqira min hu bla qalb u żieni; bil-fus xtraw l-imħallfin il-ħallilin tal-poplu, il-qattilin li xerrdu d-demm bla ħniena u kissru lil familji. Qalb Dun Frans tħoss kull fejn hemm moħqrija. Tħoss għall-missier li 'Kien rabba ħafna wlied… u sab għalihom kollha l-wisa' f'qalbu,' iżda meta dawn kibru u huwa xjieħ, uliedu 4 ,.. bħal larinġa li għasru minn ġo fiha l-meraq kollu, irmewh fid-Dar tax-Xjuħ.' (Ħadd Fost Uliedu) Iħoss għat-tfajla Qalb tad-Deheb li żagħżugħ telaqha wara ħafna wegħ- diet u ħlielha żmienha — xorta ta' inġustizzja iktar kiefra. Kemm jonqxu ħaj lil dak iż-żagħżugħ li 'Għajnejh kienu jitbi ssmu, ilsienu kien jaf jinseġ bl-ikbar sengħa l-oħla kliem ta' mħabba; dirgħajh kienu jħaddnuk bl-egħżeż tgħanniqa u xufftejh imriegħda kienu jwegħduk fil-ħeġġa ta' kull bewsa li inti biss tgħix f'qalbu, li int u hu twelidtu għal xulxin. Kliem, kliem sabiħ, kliem ħelu li jdub bħas-silġ, bħan-nida ta' filgħodu; tbissim li jitfi kmieni bħal-lwien li jżejnu l-warda; xufftejn imħaġġa bħal vulkan imkebbes li jarmi n-nar, għal ftit, sakemm jintefa u jnin għal kollox …7 Ifakkarna fil-'larinġa li għasru minn ġo fiha l-meraq kollu'l Jitħassar il-ħafna għarajjes fli ilhom is-snin twal jiġru mat-toroq, iħabbtu, iħabbtu mgħaġġel bl-imħabba u bl-isbaħ tama li jsibu dar kennijal' (Kemm Qlub Bla Dar/) Jitolbu l-ħniena iżda ma jsibuhiex. Dun Karm jitfantas meta jara l-ħażen dieħel f'Malta u jċanfar lill-ħati. Iżda Dun Frans jhewden fuq l-inġustizzja fid-dinja kollha. L-inġustizzja hi problema internazzjonali. Dan jixhdu ż-żmien imdemmem ta' l-Aħħar Gwerra, li fil-poeżija '… U l-Art Titkellem' naraw il-ħruxija li kixfet f'qalb il-bniedem, il-bniedem imġiegħel minn għajru joqtol lil għajru. Dun Frans igħix fi żmien meta l-pajjiżi qed iqumu biex itajru l-ħakma barranija li bosta dzabi ħaqrithom fil-jasar, meta s-suwed qed jitolbu l-jeddijiet li l-bojod ilhom iċaħħduhom minnhom f'darhom stess, meta artijiet kbar qed igħajtu għal-ħaqq fit-taqsim tal-ġid tad-dinja, meta mil- juni qed imutu bil-ġuħ waqt li pajjiżi għonja jaħarqu l-qamħ, meta d-demo- krazija bdiet tidher li mhix kollha bjuda iżda mħallta sewwa bil-griż u wkoll bl-iswed. Dun Frans ma jsibx ħlief kliem iebes ta' tmaqdir mimli qrusa għall- Ewropa 'Art kbira ta' l-eroj, art dejjem tħammar bid-demm tal-popli tiegħek mifrudin, Int l-Omm taċ-Ċivilta' … w ismek imsammar ma' l-ikbar għajb fil-ġrajja tal-bnedmini F' qalbek ħuġġieġa n-nar tar-regħba jġammar biex jibla' l-art u l-ġid tal-ġnus dgħajfin: jassart l-Iswed ġo daru, u kull fejn għammar int ċħadtlu l-jedd ta' bniedem tul is-snin.' U kemm jitfantas meta l-istess Ċiviltd, li fe. tbiċċer bil-kefrija lil dawk li ġewwa arthom' k kienu s-sidien bil-jedd, għad li bla saħħa', titkabbar bi l-Progress '4li għożżejt biss għalik — u f'wiċċ id-dittaturi , għannejt ir-rebħa kbira tal-Helsien u tad-Demokrazija. ' Il-firda bejn in-nazzjonijiet iġġib il-gwerer u iktar ma jgħaddi ż-żmien u nikbru fix-xjenza iktar il-firda. Waħdu jiġik il-ħsieb: 'Ix-Xjenza tgħaqqad l-artijiet bejniethom biex terġa' mbagħad tifridhom minn xulxini' Lill-poeta jolqtu iżjed il-faqar tal-waħx li hemm f'Napli, fil-poeżija AraNapliu…lbki, Napli 'fejn igħixu n-nies bil-ġuħ, fid-dlam, fl-intiena.' U dan il-faqar issibu f'ħafna artijiet oħra. Għalhekk meta Fuq il-Qiegha jara l-qamħ jindires, jitnikket u jaħseb: 'Tgħid wara dat-taħbit ta' sena sħiħa għad tasal f'ħalq kulħadd il-ħobża bnina, jew jieklu biss il-ftit u l-fqir ibati7' Il-ħażen jaqtagħlek qalbek, l-iżjed jekk ħliefu ma tarax. Id-dinja dejjem kienet u tibqa' l-istess, Il-poeta mimli xewqat kbar li jfuru 'mill-katakombi mdawla tal-qalb tiegħu'. Dawn ix-xewqat 'telgħin ixerrdu d-dawl, ixerrdu l-ħniena, U fuq id-dinja mjassra u mudlama, imdemma b'ġenn il-għira, b'ġiehha mtabba', b'kelmtu mixgħula u mtajrin mit-tama jitlaqhom jgħannu l-innu ta' l-imħabba.' (Xewqat Miksura) Iżda d-dinja tberred l-aqwa qlub u dawn ix-xewqat ou jerġgħu jinżlu, kollha mnikkta fil-kenn tal-katakombi, wara l-ġlieda li jġarrbu mal-bnedmin — miksura u msikkta mill-qerq u l-ħażen, minn mewġiet qerrieda' Bħala Kattoliku, u qassis, il-poeta jsib il-faraġ fit-twemmin f'Jum l-Aħħar Ħaqq meta ġi 'min għasar demm il-fqir tħammru t-tifkira Min għamel ilsira ta' ia lil mart għajru, għal min wiegħed ġenna ta' l-art u daħaq b'tifla fqira li ħalla tul is-snin tibki u titniehed. Ifeġġ il-jum tar-rebħ għal min bla ħtija xeħtuh il-ħabs, qerduh, littmu 'l uliedu, għal min, għax ħabb lill-fqir, bata l-moħqrija.' Iżda Dun Frans mhuwiex bħal Karmenu Vassallo. Jekk hemm is-serq, il-qerq, il-moħqrija, iż-żina, il-jasar, hemm il-fqir, il-maħqur, il-qalb safja, li mgħaffġa mid-dinja jissaffew iktar u jidhru isbaħ quddiem Alla. Il-ħażin u t-tajjeb, l-ikrah u s-sabiħ — mill-kuntrast iktar tlellex il-ġawhra. Jekk fid-dinja hemm ħafna li tjuruna lilhom stess imma b'wiċċ ieħor biex jaħbu s-serq, iż-żina u l-inġustizzja li jwettqu bla mistħija taħt il-maskra ta' l-onestà u tar-rġulija,' (Artisti Moħbija) hemm ukoll ħafna karattri tad-deheb li fil-ħajja mgħaġġla ta' kuljum naħb- tu magħhom u ma nagħtux kashom: it-tjubija ta' l-omm, l-aqwa mħabba li timla d-dinja ta' kull wieħed, fil-poeżija Il-Qalb li Tisbar, l-imħabba xejn inqas kbira tas-soru li tħobb bħal uliedha ġ xbejbiet imsejkna, imjassra minn qlub ħżiena' (Is-Soru), is-sbuħija tal-familja miġbura d-dar (Id-Dar), il-ferħ u l-ħlewwa li ġġib magħha tarbija ġdida fil-poeżija Benniena Battala, il-Qalb Safja ta' tfajla safja. Iżda Dun Frans jara ġawhar isbaħ.minn dawn għax imsoffija min-nar ta' l-inġustizzja, l-imsejkna, il-fqar, il-maħqurin. Dun Frans mhux medhi bih innifsu, mhux għommtu jferra' fl-Għanja ta' Ħajti. Għall-kuntrarju ta' K. Vassallo, qalbu mixgħula bil-moħqrija ta' għajru u madwaru fil-faqar u l-inġustizzja jilmaħ ħafna qlub tad-deheb. Waqt li Dun Karm iċanfar il-ħati u K. Vassallo jisħon għall-bniedem li ħaqru, fil-poeżija tiegħu Dun Frans itambar fuq l-imħabba mal-fqir u l-batut. Qalbu tfur bil-ħniena u flok ma jaħli ż-żmien jitmasħan għall-kefrin, jin-s tefa' b'ruħu u ġismu jfarraġ u jgħin il-maħqur. Qalbu dduq u ddewwaq il-ferħ u l-hena ta' l-altruiżmu fil-ħsieb u fl-għemil, flok l-imrar tal-ħasra għan-nuqqasijiet li ġarrab hu stess. Għalhekk fl-Għanja ta' Hajti naraw bħal fl-ebda poeta ieħor qalb kollha mkebbsa bi mħabba friska, l-imħabba għal għajru. Waqt li oħrajn jogħlew lejn Alla u bilkemm jilmħu 'l ħuthom fil-jasar, waqt li oħrajn jinżlu 'l isfel fil-mogħdrija għalihom infushom, Dun Frans jesa' din id-dinja u l-oħra f'qalbu, għax jasal għal Alla bl-imħabba lejn għajru. Igħanni il- poema tal-Vanġelu, il-poema ta' l-ikbar imħabba, li Alla nsibuh fil-fqir u l-batut, li kull ma nagħmlu magħhom inkunu nagħmluh ma' Alla u f'Jum l-Aħħar biss min ikun ħenn għal għajru jikseb l-hena dejjiema. Din l-imħabba tressqu lejn Alla għax fl-inġustizzja tad-dinja jssaħħaħlu t-twemmin u t-tama li l-Haqq isir minn Alla. 'Kif nista' ma nemminx' f'Alla ħanin, isaqsi fil-poeżija hekk imsemmija, meta madwaru jara t,4. mijiet ta' nies jgħixu mejtin, maħqurin, u jgħixu biex ibatu, għalhekk biss; xbejba li ma tbigħ qatt il-ħajr ta' ġmielha, is-sura ta' ġisimha; u għaliex tħobb is-Sewwa, tibqa' mċaħħda u fqira, ' Il-poeta jhewden b'din l-imħabba u kemm kemm ma jħosshiex bħal ġenn, ġenn qaddis. Tħossha qisha tittieħed, issakkruk bil-ħerqa tagħha. 'Ma, Tibkinix', jgħidilha, jiġrili x'jiġrili; ibkini biss jekk tisma' 'li jiena sirt bla ħniena u ħqart il-fqir. U lil Alla stess jitolbu ma jidħaqx bih meta jxerred dmugħ ta' ħniena jew meta qalbu 'thoss għall-ulied maħqura — frott fl-ħtija — u tibki magħhom; meta nitħassar l-ommijiet mifruda minn żwieġhom imbegħdin fil-ħabs … fis-safar … f'dar oħra… ma' qalb oħra, ħalliela ta' mħabbithom. iseħħ ża meta nfur f'dagħdigħa xħin nara l-fqir, liċ-ċkejken imsawwat u maħqur, magħsur, mirfus u mjassar minn min huwa setgħan u għandu qalbu xierfa bil-ħruxija; xħin naħseb f'tifla fqira li titlob biċċa ħobs bl-għaraq ta' ġbinha u tisfa' lsira, msejkna, ta' min bla ġieh, bla rażan itemm xewqatu żienja, bla mistħija; ta' min bla qalb u vili stagħna b'ħidmitha wara li għasar demmha.' (La Tidħaqx Bijal) Ukoll meta jasal biex jorqod moħħu jmur kull fejn hemm ġuħ, moħqrija, uġigħ u tbatija — immut Kuljum. Meta l-poeta jkun sa jaħseb fuq l-imrar tiegħu, ġo widnejh jisma' $ bħal karba ta' qlub miġugħa, leħen li jċanfarni: 'Mhux inti biss qed tbati. li tlifna d-dawl, is-saħħa; u mifnija bil-ġuħ, bil-mard u d-dwejjaq, bil-firda u bil-moħqrija, ma fadlilniex ħaġ'oħra ħlief nistennew il-mewt għax fil-bnedmin ma sibna qatt il-ħniena.' (Wara l-Ħolma tat-Tfulija) Il-ferħ tiegħu huwa wieħed ',.. għax sirt inħoss bħal min ibati u iżjed nifraħ għaliex nista' ntaffi l-uġigħ tal-qlub għajjiena li qatt ma daqu l-ħniena.' Għalhekk qed igħix, għalhekk Alla għamlu l-qassis tiegħu, biex bħal Kristu jimxi 'Fit-Triq ta' l-Imħabba' u jagħmel il-ġid. U minn fommu jitla' l-ħajr lill-Imgħallem għax 'Tajtni qalb bi mħabba kbira, qalb li tifhem it-tbatija, qalb li tħoss.' Għalhekk jifraħ għax mexa 'dit-triq li taf l-imħabba'. Iżda qatt ma fraħt daqshekk u fhimt hekk tajjeb kemm ta' min jgħix dil-ħajja. i Ħassejt li jien ferħan, ħassejt 'il ħajti f'għanja kbira tmewweġ f'qalbi li tirtogħod ma' demmi kollu u tinfexx f'egħmil ta' ħniena, egħmil ta' ġid u mħabba. Ħassejtni aktar ferħan aktar ma mħabbti swietli taħbit u mrar. (Fit-Triq ta' l-Imħabba) Dan il-ġenn ta' mħabba jġiegħlu jitlob lil Alla: 'fawwarli qalbi bil-għemil ta' ħniena imbagħ'd ħallini, ħallini ninżel hawn mingħajr ma nidher, biex nibqa' nkun ta' faraġ lill-foqra li ħabbejt, lil min ibati, lil min huwa miġugħ u jinsab waħdu, waħdu … imsawwat u mfarrak bil-firda u bl-inġustizzja.' (Dan Biss Nitolbok) Il-poeżija tiegħu magħġuna b'din l-imħabba u l-poeta mhux poeta għax jogħla 'l fuq kif togħla 'Qalb ta' Poeta', iżda għax hu 'poeta mimli nar, bi kliemu jaqta', bi kliem qalil, jissielet bla ma jibża', għall-fqar li jħobb bla tarf; imma fil-qilla tiegħu u f'dak in-nar ibaqbaq rajt moħbija qalbu tad-deheb li bħalha ħadd ma daq.' (Ramla Moħbija) Din hi l-'Għanja ta' Hajti.' Waqt li Dun Frans igħanni wkoll l-għanja tar-rebbiegħa u tas-sbuħija tan-natura, l-għanja tar-ruħ lill-Ħallieq u lil Omm Alla, lill-qaddisin, huwa jgħanni fuq kollox l-għanja ta' qalb il- bniedem mimli mogħdrija u ħniena għal kull min hu mnikket, maħqur, mgħaffeġ mill-inġustizzja, l-għanja ta' l-imħabba. Il-poeżija ta' Dun Frans hija emozzjonali iktar milli riflessiva: mhux ħsieb meqjus jew qalb mimlija bis-skiet tal-hena, iżda qalb kollha nar, tbaqbaq, qalb mixgħula u mkebbsa, U Fl-'Għanja ta' Hajti' Dun Frans fotografu mhuwiex Dun Frans poeta, Ir-ritratti sbieħ huma poeżija ta' ġmiel in-natura, Iżda l-għanja tiegħu mhix din. Lanqas ma hi l-għanja ta' Dun Karm, kif tistħajjilha sa tkun ma' l-ewwel daqqa t'għajn lejn l-ismijiet ta' xi poeżiji, li meta taqrahom ifakkruk bla ma trid f'poeżiji ta' Dun Karm ta' suġġett jixbaħhom; poeżiji lil San Pawl, Lil Dun Mikiel Xerri, It-Tfajla tal-Bizzilla, Televiżjoni. Il-qalb tbaqbaq u l-moħħ imbegħren ta' Din Frans ma tantx joqogħdu għall-ilġiem tal-metri konvenzjonali u tar-rima, iżda jfuru fil-vers ħieles, mexxej, ibiddel il-ħin kollu ma' kull taħbita tal-qalb. L-iktar poeżiji imqanqla tiegħu huma b'vers ħieles, fejn it-tifsir ta' mħabbtu mhux im- xekkel u mrażżan mill-versi mdaqqsa fuq l-istess tifsila bil-metrika kon- venzjonali, U bħal ma l-ħsieb sħun u mgħaġġel jitfisser aħjar u jqanqal iktar fil-vers ħieles, hekk min-naħa l-oħra il-vers ħieles ma jdoqqx jekk il-qarrej ma jidħolx f'moħħ u qalb il-poeta u miegħu jiġri ħafif u mexxej minn vers għal ieħor u l-kliem jaqbeż sħun jixgħel il-qalb. Għalhekk m'hemmx rima li meta tedha l-widna aktarx kienet tnaqqas u ttellef it- tqanqil tal-qalb. Trid tkun poeta biex tifhem il-poeta. Kulħadd jista' jħoss il-poeżija f'qalbu għalkemm ma jagħrafx ifisser it-tqanqil, il-ferħ, is-sbuħija, il- kobor, u dak kollu li jagħmel il-poeżija. Għalhekk il-poeta huwa kbir għax iwassal lill-kotra dak kollu li jekk jagħrfuh u jifhmuh jixegħlilhom qalbhom ukoll b'kull ma ħass hu, Il-poeta ma jistax ma jwassalx dan il-messaġġ. Iżda x'ħasra jekk dawk li għalihom jiswa l-aktar iwarrbuh, għax hekk jaqblilhomi Il-qalb titqanqal, jekk ma tkunx xriefet iżżejjed. Iżda dejjem tista' toħnoqha. U fuq kollox, id-dinja tibqa' dejjem l-istess, kif jidher mill-ħsieb tal-poeta stess. Iżda l-messaġġ ta' Dun Frans ma jintilef qatt. Dejjem tibqa' l-għanja tiegħu tfarraġ il-qalb tad-deheb moħbija fil-faqar u t-tbatija, il-qalb safja mistoħbija fil-moħqrija u ċ-ċaħda, Għax l-imħabba ma tmut qatt u ħadd ma joqtolha.