MIN SAB L-EWWEL MAGNA TAL-HJATA Il-professur Louis Couturat ta' Pariġi, fir-rivista tiegħu bl-Ido: 'La Progreso'' ta' Settembru 1912, ried jaf min kien sewwa il-veru inventur ta' l-ewwel magna tal-ħjata. Għal din il-mistoqsija, ix-Xirka ta' l-Inventuri u t-Tekniċi ta' Lvon għoġobha twieġbu fl-istess rivista f'Novembru ta' wara kif ġej: Il-mertu ta' l-invenzjoni ta' l-ewwel magna tal- ħjata jist- ħoqq lill-ħajjat franċiż Barthelemv Thimmonier, li kellu l- ħila li jqiegħed għal prattika tax-xogħol tal- ħjata l-ewwel magna. tiegħu fis-sena. 1829, u qala' d-digriet tagħha fl-1830. Qablu ħafna kienu ttantaw, għaliex il-ħajjat tedesk Weissen- thal fis-sena 1785 kien ittanta jagħmel magna tal-ħijata, u fis- sena 1804, Duncan, ingliż, kien ukoll ipprova li jagħmel l-ewwel magna tar-rakkmu. Fis-sena 1814, il-ħajjat Maders- berger kien tħabat hiex jagħmel magna tal-fijata, imma l-ebda wieħed minn dawn kollha ma taw ebda riżultat ta' ħeffa u baqgħu bla suċċess. Gfħaldaqshekk, l-iżjed ix-xur- tjat fost kullħadd kien Barthelemv Thimmonier, bin żebbiegħ minn Lvon, fi Franza, li twieled fis-sena 1793 f'Arbresle (Rhone). Barthelemv tgħallem is-sengħa ta' ħajjat u kien jaħfidem bħala lavrant f'Amplepuis (Rhone) fejn il- familja tiegħu kienet tgħammar hemm ukoll sa mis-sena 1795. F'dik il- ħabta ix-xogħol tar-rakkmu kien jinħadem bil-ganġ u kien immexxi wisq f'dak il-pajjiż, u għalhekk Thimmonier twebbel bi ħsieb sħiħ li joħloq il-magna tal- ħjata. Fis-sena 1825 kien mar joqgħod f'Saint Etienne, u hemm dam jitħabat u jipprova għal tul ta' erba' snin sħaħ, u f'dan iż-żmien telaq għal kollox is-sengħa tal-ħjata, li biha kien igħajjex il-familja tiegħu, biex b'hekk ikun jista' joqgħod ifittex kif jista' jasal fil-fehma tiegħu; imma b'hekk hu rvina ruħu għal kollox, tilef l-isem li kellu u ġie ukoll imgħoddi b'miġnun. Fis-sena 1829 irnexxielu li jasal fil-ħsieb tiegħu, għax waqqaf l-ewwel magna tal-ħjata li qala' d-digriet tagħha fis-sena 1830. Fit-2 ta' Marzu 1829 ixxierek ma' Ferrand f'Saint Etienne biex jibda jieħu l-frott ta' l-invenzjoni tiegħu. Fit-8 ta' Ġunju 1830 raġa' għamel kuntratt ġdid ma' Ferrand, Beauniċż (spettur tal- minieri) u ma' ofirajn biex iwaqqfu xirka ġdida taħt l-isem ta' Germain Petit 4 Co. Din ix-xirka fetħiet post għax-xogħol tal-ħjata f'Pariġi (155, Rue de Sevres) bi 80 magna biex jaħdmu l-lbiesi tal-militar; iżda billi l-ħajjata f'dak iż-żmien kienu egħdewwa ta' kull magni, ftiehmu bejn- iethom u ħabtu għall-post, ħarbtub għal kollox u farrku l- magni kollha li kien hemm. Wara din it-tħarbita, Beaunier miet, ix-xirka nħallet, u fis-sena 1832 Thimmonier raġa' mar. joqgħod f'Amplepuis. Fl-1834 mill-ġdid raġa' màr f'Pariġi biex jaħdem bħala lavrant-ħajjat, kif ukoll biex jara jistàx jirnexxilu jarġa' igħarraf bl-invenzjoni tiegħu u fl-istess żmien dejjem jipper- fezzjonaha. għal l-aħjar permezz tal-prattika fix-xogħol. Imma dal-ħsieb ma rnexxilux, u kellu jarġa' jmur joqgħod f'Am- plepuis fis-sena 1836, u b'tant faqar miegħu li kellu jagħmel il-vjaġġ kollu bil-mixi (500 kilometru) u mgħobbi bil-magna fuq dahru, u fl-istess żmien, biex jaqla' x'jiekol, kien joqgħod juri l-magna lin-nies li jiltaqa' magħhom biex jatuh ftit ħbib, bħalma jagħmlu t-tlaleb. F'Amplepuis irnexxielu jbiegħ xi magni, iżda, bħalma aktarx jiġri dejjem kontra kull xorta ta' progress u ta' invenzjonijiet ġodda, il-magna tiegħu hawn ukoll reġgħet iltaqgħet ma' ħafna għawġ ieħor. Fis-sena 1845 Thimmonier raġa' qala' diploma oħra ġdida tal-perfezzjoni tal-magna tiegħu, li dik il-ħabta kienet saret tagħmel 200 pont f'kull minuta. Hawn, ixxierek ma' Magnin ta' Villafranka, u beda jbiegħ magni b'50 frank il-waħda. Fis-sena 1848 raġa' qala' digriet ieħor u l-magna ġiet imsejħa. 'Causo-brodeur' (magna tal-lijata u tar-rakkmu) billi issa kienet saret tagħmel 300 pont f'kull minuta u tħit kull xorta ta' drappijiet, mill-musulina sa l-aktar drapp oħxon u l-ġild, kif ukoll tirrakkma u tagħmel il-kurduni. Fl-istess sena, il-magna mill-ġdid reġgħet ġiet degretata l-Ingilterra, fid-9 ta' Frar 1848, u Thimmonier biegħ id-digriet lil kum- pannija f'Manchester, bil-patt li hu stess jibqa' jgħasses fuq ix-xogħol. Allura hu mar fl-Ingilterra fit-3 ta' Jannar 1849, imma ma qagħadx żmien twil u b'hekk tilef id-dritt tad- digriet ingliż. Fis-sena 1851, Thimmonier bagħat il-magna tiegħu għal l-Esposizzjoni universali ta' Londra, imma billi hu ddawwar fil-vjaġġ u kien hemm wara li kienu ġa saru id-deċiżjonijiet ta' l-imħallfin, baqa' bla premju, il-premju ħaditu l-magna inventata minn Blias Howe, amerikan. Thimmonier miet f'Amplepuis, fil-5 t'Awissu 1857. Ibnu Etienne Thimmonier sas-sena 1910 kien għadu ħaj u kien joqgħod f'Lvon (Rue Terme, 21) bħala direttur ta' ditta tal- magni tal-ħjata. L-ewwel magna ta' Thimmonier kienet ta' l-injam: il- pedal tagħha kien jaħdem dritt mal-labra, b'mod li għal kull kolp tal-pedala kienet tagħmel pont wieħed biss, u bu nbagħad ipperfezzjonaha bil-ftit il-ftit maż-żmien. L-ewwel magni tiegħu għadhom marfugħin fil-'Conservatoire des Arts et Mitiers' ta' Pariġi u fil-'Muzeo Industriale' ta' Lvon. Hemm huma miżmuma bl-akbar għożża għall-ħtieġa tagħhom għal l-istorja, Qabel Thimmonier kull prova li saret għall-magni tal-ħjata kienet b'żewġ labriet li kull labra kienet iġġib il-ħajta għa- liha, iżda l-magna ta' Thimmonier kienet l-ewwel li taħdem b'labra waħda (mgħawġa fil-ponta bħal ganġ) u fiajta sħiħa li tagħmel il-pont imsejjaħ katinetta. L-inkarigati magħżulin mix-'Xirka tax-Xjenzi u s-Snajja' għamlu tfittixa sewwa fil-katalgi tad-diplomi franċiżi u ingliżi. u sabu li fost id-diplomi antiki ewlenin jinsabu biss sitt digrieti, li għandhom x'jaqsmu max-xogħol tar-rakkmu permezz ta' labar b'żewġ ponot li f'kull waħda jkun fiha il-ħajta. Ir-rapport ippreżentat fis-7 ta' Frar 1866 kien juri li l-invenzjoni ta' Thimmonier kienet qabel. Wara d-digrieti li Thimmonier qala' għall-magni tiegħu fl-1830 u fl-1845, inbagħad jidher fl-1846 id-digriet ta' Elias Howe, l-Amerikan, għall-magna tiegħu b'żewġ ħajtiet, labra waħida (bil-għajn ħdejn il-ponta) u navetta (jew mekkulk). Dan l-istrument tawh l-isem ta' 'navetta' billi hu magħmul bħal dgħajsa żgħira. L-Amerikan Walter Hunt fis-sena 1836 kien ukoll inventa l-magna, tal-lijata bin-navetta u labra waħda bil-għajn ħdejn il-ponta, bħalma huma kważi l-magni kollha, illi Elias Howe kien inventa 10 snin wara. Frattant, Elias Howe, illi fl-Amerika fis-sena 1845 kien qala' d-digriet għall-kostruzzjoni tal-magna tiegħu kellu suċċess tant kbir illi f'qasir żmien sAr miljunarju, fil-waqt li Thimmonier, l-inventur franċiż li kien l-ewwel wieħed fost l-inventuri, minnħabba l-istuppitaġni u l-għira ta' sħabu l-ħajjata ġie irvinat għal kollox u miet fl-akbar faqar.