IS-SUBBORG TAGHNA FIL-PASSAT Billi l-parrocca hi maghmula minn zewg subborgi, Pieta' u Gwardamangia, huwa xieraq li nghidu xi haga fuq it-tnejn. Ma tantx hemm xi tghid fuq l-isem ta' Tal-Pieta'. Aktarx li l-ewwel isem li bih kien maghruf l-inhawi kien dak ta' il-Qrejten minhabba l-ghamla ta' qarn li għandha f'nofs il-bahar. Izda fis-sena 1590 nbniet il-knisja tad- Duluri maghrufa bhala Tal-Pieta'. Sa qabel ma nbena l-Isptar San Luqa, fi Gwardamangia ftit li xejn kienu jgħammru n-nies u fil-fatt dawn l-inhawi kienu meqjusa bhala art dizabitata. In-nies kienet mixhuta l-aktar lejn ta' Tal-Pieta'. Izda malli sar l- Isptar San Luqa malajr bdiet titrawwem bin-nies u illum ma ghadx hemm nitfa' art fejn tibni. Il-knisja parrokjali nbniet fit-telgha bejn Tal-Pieta' u l- Gwardamangia. Imma billi l-Gwardamangia hu mghammar aktar bin-nies, aktar kienu n-nies li jghidu li joghqodu f'Gwardamangia milli f'tal-Pieta', Skond Gann Frangisk Abela, Gwardamangia ha l-isem minn palazz zghir b'torri li nbena f'akwati, minn wiehed mill-ahhar Gran Mastri. Fil-fatt Gwardamangia setghet kienet Guarda Magna li tfisser għassa principali. Il-Knisja tad-Duluri fil-bidu kienet fil-limiti tal-Furjana. Minn din il-knisja, s-subborg maritimu ta' Tal-Pieta' ha ismu. Il-knisja giet mibnija fl-1590 fl- istess art fejn kien hemm cimiterju li fih kien hemm midfuma hafna npestati. Fl-1617 gie imwaqqaf kunvent ckejken ta' l-Agostinjani. Fl-1721 l- Isqof Gori Mancini ghamilha Vici-Parrocca, assistita mill-parrocca ta' San Pawl Nawfragu tal-Belt. Billi n-nies lahqu 'il fuq minn 400, talbu 'ill-Isqof Dan ir-ritratt ittiehed f'Jannar, 1928 u juri l-gholja ta' Gwardamangia fejn kellu jittella' l-Isptar San Luqa. Dehra ta' 'Villa Zammit' max-xatt ta' Tal-Pieta' Gori Mancini, skond l-att tal-visti tieghu, biex iwaqqaf f'parrocca ghaliha l- knisja li diga kienet qed isservi ta' vici-parrocca, izda dan ma sehx. Fuq il-bieb ewlieni tal-knisja hemm l-arma tal-Gran Mastru franciz Hughes Loubens de Verdalle bil-kappel ta' kardinal fuqha. Fit-30 ta' Settembru 1974, il-knisja u l-kunvent gew fdatai f'idejn is-Sorijiet Frangiskjani. San minn zmienijiet bikrin, madwar il-knisja tad-Duluri kien hemm cimiterji. Ftit 'il boghod mil-knisja kien hemm ic-cimiterju ta' dawk li mietu bil-pesta. Fl- 1857, fi zmien il-Gvernatur Ingliz Reid, infetah ic-cimiterju iehor-dak maghruf bhala 'Ta' Braxja' ghal-Protestanti li issemma Pieta' Militarv Cemeterv. Ftit 'il fuq minnu nsibu cimiterju iehor li fuqu ghandu din il-kitba 'Cimiterju tal- Kattolici li mietu fil-Kolera ta' l-1865'. Zmien ilu, ghal habta tal-1900, bdiet tinbena knisja u kunvent ghat-Terezjani fuq l-gholja ta' Gwardamangia, imma nqala' xi ghawg u kellha tinhatt kollha. Bini iehor antik kien dak max-Xatt ta' Tal-Pieta'. kbira msejha 'Villa Zammit' li kella gonna kbar u kienet imdawra kollha bil- Ta' min jghid li fi zmien din id-dar, il-bahar kien jasal sa kwazi it-Telgha ta' Gwardamangia. Din id-dar twaqqet maz-zmien u fuq l-art taghha telgha l- binili naraw illum. Faccata ta' dawn il-bini, fuq in-naha l-ohra tad-dahla ta Tal-Pieta' ghad hemm Boathouse antika. Dan il-bini kien ' inbena fi zmien il-kavallieri u kien jintuza bhala dwana.