STORJA TAL-BIBBJA BIL-MALTI $ 1822 — 1984 Nhar it-18 ta' Diċembru 1966 f'seduta ġenerali ta' l-Għaqda Bib- blika Maltija ttieħdet id-deċiżjoni li ssir traduzzjoni ġdida tal-Bibbja bil-Malti. Din id-deċiżjoni ma ttiħdetx bl-addoċċ, iżda wara ħafna ħsieb u tentattivi biex tkun ippubblikata f'volum wieħed it- traduzzjoni tal-Professur Savdon, ħaġa li kien beda jinħass il-bżonn urġenti tagħha. Qabel ma ngħaddu biex infasslu l-istorja tal-Bibbja l-ġdida fl- irqaqat kollha tagħha tajjeb nagħtu ħarsa lura u naraw x'sar u x'ma sarx f'pajjiżna f'dan il-qasam mill-1822 sa l-1966, sew mill- Protestanti, sew mill-Kattolċi. Mal-wasla ta' l-Ingliżi f'Malta, il-Protestanti Ingliżi xeħtu għajnej- hom fuq Malta sew imħabba l-komunità Ingliża ġdida fil-Gżira (sew militari kemm ċivili), kif ukoll imħabba l-possibiltà li jagħmlu minn Malta ċentru tal-Protestantiżmu fil-Mediterran u 'l hemm mix-xtut tiegħu. Tfaċċaw għalhekk għadd ġmielu ta' Soċjetajiet Protestanti fosthom iċ-Church Missionarv Societv, irrapreżentata mir-Rev. Malli wasal Malta fl-1816 waqqaf il-Bible Societv in Malta bil- għajnuna ta' xi Ingliżi u Maltin fosthom il-Prof. Fost attivitajiet oħra, bħalma kienu laqgħat ta' gruppi għall-qari u l-istudju tal-Bibbja, Jowett ha ħsieb it-traduzzjoni tat-Testment il- Ġdid bil-Malti. Kellu l-ħsieb li jħajjar 'il-Maltin jaqraw il-Bibbja minkejja li ftit kienu kapaċi jaqraw, u dawk li kienu jafu kellhom it- traduzzjoni Taljana ta' l-Isqof Martini, u li jħajjar 'il-missjunarji In- gliżi jitgħallmu l-Għarbi mitkellem biex jevanġeliżżaw l-Afrika ta' Fuq. L-ewwel frott deherfl-1822 bit-traduzzjoni, tal-Vanġelu ta' San Gwann magħmula minn Ġużeppi Maria Canolo, bniedem nofsu illit- terat. Din l-edizzjoni, flimkien mat-test Malti, kellha f'kolonna parallela t-test Taljan ta' l-Isqof Martini. Fl-1829 l-istess Church Missionarv Sociefv ippubblikat il-Vanġeli u l-Atti ta' l-Appostli ta' Mikiel Anton Vassalli fl-1829, ftit wara li miet. Vassalli ħadem fuq it-test tal-verżjoni Latina tal-Vulagata, li kien stampat ukoll f'kolonna parallela mat-traduzzjoni Maltija. U hawn waqfet il-ħidma taċ-Church Missionarp Societv f'dan il-qasam. Sittax-il sena wara l-mewt ta' Vassali s-Societv for Promoting Diskors li għamel ir-Rev Mons Professur K. Sant fis-Serata Bibblika li saret fl-Istitut Kattoliku fl-okkażjoni tal-pubblikazzjoni tal-Bibbja Sħiħa bil-Malta mill-Għaqda Bib- blika nhar it-Tlieta 18 ta' Diċembru, 1984. Storja tal-Bibbja bil-Malti 21 Christian Knowledge ippubblikat il-Book of Common Prajer bil- Malti b'siltiet Bibbliċi u s-Salmi, u sentejn wara, fl-1847, it-Testment il-Ġdid kollu. Dan kien xogħol Rev. M.A. Camilleri, qassis Kattolku, li kien. għadda għall-knisja Anglikana. Camilleri irriveda x-xogħol ta' Vassalli, ittraduċa l-/tfri ta' l-Appostli u l-Ktieb ta' l-Apokalissi. Il- promotur kien l-ewwel Isqof ta' Ġibiltà, ir-Rev. It-traduzzjoni ta' Camilleri kienef mibnija fuq il-King James version, b'Malti aktar kurrenti. Dawn it-traduzzjonijiet ftit kellhom suċċess imħabba fl-oriġini Protestanta tagħhom u l-ftit nies li kienu jafu jaq- raw. Fl-1872, ir-Rev. George Wiselv, ministru taċ-Church of Scotland f'Malta ha l-iniżjattiva u ħajjar il-British and Foreign Bible Societv biex tippubblika l-Vanġeli, barra San Mark, u l-Atti ta' l-Appostli bil- Malti f'libretti żgħar kif tabilħaqq għamlet. Għal dan ix-xogħol inkarigaw lir-Rev. M.A. Camilleri, li kien im- daħħal sewwa fiż-żmien. Dan irriveda t-traduzzjoni tiegħu stess, bid- del xi kliem u l-ortografija. Dawn il-libretti baqgħu jistampawhom biż-żieda tal-Vanġelu ta' San Mark maħdum minn Sir Temistocle Zammit u l-Ktieb tas-Salmi maħdum minn John Falzon fl-1926, sa ftit- wara s-sena 1930. Hawn waqfet il-ħidma Protestanta sakemm fl-1962. indaħlet it- Trinitarian Bible Societv, li, bi prinċipju, ma tridx taħdem la mal- Kattolċi u l-anqas mal-Protestanti li qegħdin jaħdmu mal-Kattolċi fi spirtu ekumeniku. Wara din ippubblikat il-Vanġeli, wieħed wieħed, fl- 1971, imbagħad it-Testment il-Gdid fl-1980, u fl-aħħar il-Bibbja kollha skond il-Kanoni Protestant, ippreparata minn K. Zammit. Din kienet il-ħidma Protestanta matul medda ta' 158 sena. Il-Ħidma tal-Kattolċi L-ewwel Kattolku li ndaħal għat-traduzzjoni tal-Bibbja kien Richard Tavlor — Malti minkejja l-kunjom Ingliż. Qablu kien għamlu xi ħaġa l-Kan. Agius De Soldanis, Panzavecchia, u awtur anonimu li rriveda t-traduzzjoni ta' Canolo. Ix-xogħol kollu ta' dawn baqa' f'manuskritti, Tavlor, li kellu stil popolari, ippubblika l-Uffizzju tal-Ġimgħa l-Kbira fl-1845 u s-Sa/mi f'forma ritmika maħduma fuq il-vulgata fl- 1846. Fl-1895, meta l-qari bil-Malti beda jiżdied sewwa Ġużċ Muscat Az- zopardi beda jippubblika l-Vanġeli, faxxiklu faxxiklu, sakemm ippub- blikahom kollha flimkien ma' l-Atti ta' l-Appostli fl-1924. Ix-xogħol ta' Muscat Azzopardi bla dubju ta' xejn kellu effett profond sew fl- iżvilupp tal-kitba Maltija, reliġjuża u profana, kif ukoll fuq il-ħidma Bibblika. Pass ieħor 'il quddiem sar meta ndaħlu f'dan il-qasam it-tliet kit- 22 Il-MALTI tieba tal-Malti: Dun Pietru Pawl Grima, is-Sur Fons Marija Galea u Dun Pietru Pawl Savdon, aktar tard Professur ta' l-Iskrittura fl- Università. Dawn it-tlieta bejniethom ittraduċew u ippubblikaw il- il-Bibbja kollha bil-Malti bejn is-snin 1926-1932, f'volumi żgħar separati minn xuxin. Bejn is-snin 1939 u 1965 Patri Ġeraldu Paris O.P. ippubblika t-traduzzjoni tiegħu tal-Vanġeli, l-Ażti ta' l-Appostli, l-Ittra lir- Rumani u l-Ittri ta' San Ġwann u ta' San Ġakbu. Il-Għaqda tal-Qari Tajjeb ippubblikat il-Vanġelu ta' San Mark fl- 1936. Skond informazzjoni li għandi, l-Għaqda tal-Qari Tajjeb ippub- blikat il-Vanġelu ta' San Mark ippreparat mis-seminarista (illum Monsinjur) G. Lupi; skond ma qalli Mons. Lupi stess l-Għaqda kellha l-ħsieb tippubblika l-vanġeli l-oħra, imma waqfu biex ma jfixklux iċ-ċirkolazzjoni tal-Vanġeli ta' Patri Paris; kellhom San Mattew diġà ' kompost. Dawn it- traduzzjonijiet, barra dik ta' Savdon, kienu kollha maħduma fuq il-verżjoni Latina bi stil mexxej u popolari; xterdu ħaf- na fl-idejn u servew biex imlew vojt li kien ilu jinħass. Kellhom ukoll l-inkoraġġament ta' l-awtorità tal-Knisja. It-Traduzzjoni ta' Prof. P.P. Savdon Il-Professur Savdon kien l-ewwel saċerdot Malti li ha l-formazzjoni bibblika-xjentifika mill-Istitut Bibbliku Pontifiċju ta' Ruma; imħarreġ fl-ilsna oriġinali tal-Bibbja, l-Lhudi u l-Grieg, u fl- interpretazzjoni Bibblika, meta ġie biex jittraduċi l-Bibbja qatagħha li jiftaħ triq ġdida billi jittraduċi mil-Lhudi u l-Grieg u juża lingwaġġ let- terarju u mirqum. Dawn iż-żewġ deċiżjonijiet kellhom effett profond fuq il-kwalità u l-valur tat-traduzzjoni ta' Savdon: l-ewwelnett it-traduzzjoni diretta- ment mill-ilsna oriġinali (ħaġa li fost il-Kattolċi kienet intiża aktarx għall-istudjużi; it-traduzzjoni għall-poplu u għall-użu liturġiku kienet issir mill-vulgata sas-sena 1943, meta kienet ippubblikata l-Enċiklika Divina afflanti Spiritu) rabtet lit-traduttur wisq ma' l-istruttura u l-idjoma Lhudija jew Griega, u t-tieni, l-istil u l-istruttura tal-Malti mirqum u raffinat u marbut man-natura semitika qatgħetu mill-ilsien mitħaddet fil-livell popolari. Ma ninsewx li fis-snin 1920-1939 fost l-istudjużi u d-difensuri tal- Malti, bħalma kien Savdon, kien hemm it-tendenza qawwija li jsaffu 'l-Malti min-neoloġiżmi u l-idjomi Taljani li kienu daħlu fil-Malti mitkellem kontra l-oħra li ppruvat tittaljaniżżaħ mill-aħjar li tista'. Żewġ estremi li ma setgħux ma jħallux l-effetti negattivi tagħhom. Il- lum, wara l-esperjenza tal-gwerra, b'tagħlim akbar fl-iskejjel u mħab- ba l-ħteġiet li qamu ma' tul iż-żmien, it-trab tal-kontroversja qagħad u ngħiduha b'xi ftit tar-riserva, sibna t-triq tan-nofs. It-traduzzjoni tal-Prof. Savdon għalhekk, fidila u marbuta ma' l-istruttura u l-idjoma Lhudija jew Griega, (u din ikkondizzjonata Storja tal-Bibbja bil-Malti 23 mil-Lhudi jew l-Aramajk, l-ilsna oriġinali tal-Kittieba Sagri), u b'Malti hekk imsejjaħ safi, mirqum u raffinat, hija 'il bogħod mill- Malti mitkellem. Dan kollu, flimkien mas-sitwazzjoni kulturali, soċjali u politika ta' dik il-ħabta, jispjega l-laqgħa kontroversjali li kellha t-traduzzjoni ta' Savdon. L-ewwelnett, ngħiduha mill-ewwel, ħadd — la l-awtoritajiet tal- Knisja u anqas il-lajċi ma ħadha kontra l-prinċipju li l-Bibbja tkun tradotta f'ilsien il-poplu, kontra dak li jgħidulna xi wħud. Milli stajt naqbad mill-istħarriġ li għamilt fost in-nies ta' dak iż-żmien ħadd, kienu x'kienu l-fehmiet tiegħu, rna seta ma japprezzax il-valur xjentifiku u s-serjetà ta' din l-opra. Biss daħlu l-preġudizzji politiċi, soċjali u kulturali taż-żmien. Xi wħud ma qablux ma' l-istil u l-lingwaġġ, oħrajn ħassew ruħhom in- kapaċi li jiggustaw dan l-istil. Oħrajn, mogħmija mill-passjoni politika u soċjo-kulturali, ma ridux jafu biha. Dawk li kienu jħabirku biex jibnu l-Malti u jagħtuh il-pożizzjoni li kienet tixraqlu bħala Isien il-poplu u mezz ta' edukazzjoni laqgħu din l-opra b'entużjażmu. Fil-livell popolari nistgħu ngħidu li l-poplu baqa' indifferenti, l-ewwelnett għax ħafna ma kinux jafu jaqraw, u oħrajn għax ħassew ruħhom inkapaċi li jifhmu kollox, barra li l-istil kien 'il bogħod mill- ilsien li kienu jitkellmu. Dawn ir-reazzjonijiet biż-żmien tbiddlu, kif tbiddlu wkoll, ftit jew wisq, il-fehmiet u l-metodu tal-Prof. Savdon, matul ix-xogħol tiegħu, kif wieħed jista' jara jekk iqabbel it-traduzzjoni tal-Ġenesi (1929) mat-traduzzjoni ta' l-Apokalissi (1959). Sakemm kien wasal biex jispiċċa, l-edukazzjoni kibret, in-nies bdew jaqraw aktar, l-interess fl- Iskrittura beda jiżdied, u ċ-ċirkolazzjoni tat-traduzzjoni żdiedet, speċ- jalment tal-Kotba tat-Testment il-Ġdid. U hawn nidħlu f'fażi oħra. Wara li spiċċa t-traduzzjoni, il-Prof. Savdon hejja reviżżjoni tal- Bibbja u beda jaħseb għall-istampa. Kien hemm diversi aġenti li of- frewlu li jindaħlu għax-xogħol huma. Għamel appell lill-pubbliku permezz ta' l-istampa biex jara x'jixtiequ jekk hux edizzjoni de luxe jew waħda sempliċi. Ir-reazzjoni kienet ħajja. Ħafna għażlu li jkollhom edizzjoni sempliċi u rħisa kemm jista' jkun. Ma' din ix- xewqa talbu wkoll li r-reviżżjoni tkun b'mod li tissimplifika l-istil, speċjalment il-vokabularju. B'hekk bdiet polemika sħiħa bejn Savdon u dawn il-kontributuri, li fl-fehma tiegħi ma wasslet għal imkien. Fil-11 ta' Frar 1965 f'laqgħa li l-Kumitat tal-Għaqda Bibblika Maltija kellha mal-Professur Savdon, ftehimna li l-Għaqda tiehu x-xogħol tal-pubblikazzjoni bil-kunsens ta' l-Arċisqof Gonzi li kellu jgħinna bil-fondi mill-Kurja. Għalhekk il-Għaqda kitbet lil xi Diar barra minn Malta biex tara x'possibiltajiet kien nemm, id-Ditu Nelson £ Co. Ltd. ta' Lon- 24 —— Il-MALTI dra aċċetta li jidħol għax-xogħol hu, b'ittra tat-3 ta' Ġunju 1965. Sa dan it-tant Savdon inqalagħlu l-inkwiet fuq id-dar; u rrifjuta li jistam- pa l-Bibbja. Inqalgħet polemika sħuna fl-istampa u tħassar kollox. Il- Għaqda għamlet tentattivi oħra biex issewwi kollox, iżda kien kollu ta' xejn — il-pjan sfratta għal kollox u l-Bibbja ta' Savdon ma kellhiex toħroġ mill-ġdid qabel is-sena 1977 bl-inizjattiva tas-Soċjetà tal-MUSEUM', il-werrieta tad-dritt tal-pubblikazzjoni tagħha. Id-Deċiżjoni tal-Għaqda Bibblika F'dan iż-żmien beda jqum interess ġdid fil-Bibbja mħabba d-dħul tal-Malti fil-Quddiesa u l-bqija tal-Liturġija mill-Avvent ta' l-1964 'il quddiem. L-użu tat-traduzzjoni ta' Savdon uriena l-bżonn ta' tibdil ta' xi kliem u frażijiet adattat għall-qari pubbliku, ħaġa li għamlet il- KLA bir-responsabilità tagħha weħidha. F'kull laqgħa pubblika li kien ikollna għal xi kors jew konferenza bibblika kulħadd kien jinsisti fuq il-bżonn ta' Bibbja bil-Malti f'volum wieħed mill-aktar fis. Fl- aħħar, fis-seduta ġenerali tal-Għaqda tat-18 ta' Diċembru 1966, il- membri preżenti — aktar minn 200 ruħ — tressqet mozzjoni proposta minn Dun Antoine Said Pullicino u issekondata mis-Sur Krispin Mangion li kienet tgħid hekk: tImħabba l-impossibiltà li tiġi stampata mill-ġdid it-traduzzjoni diġà eżistenti tal-Bibbja bil-Malti din il-laqgħa ġenerali tal- Għ.B.M. qitlob li titwaqqaf kummissjoni speċjali biex tieħu ħsieb traduzzjoni tal-Bibbja mit-testi oriġinali. '' Din il-mozzjoni għaddiet unanimament b'akklamazzjoni. Kummissjoni tat-tradutturi Fl-ewwel seduta tal-Kumitat tal-Għaqda nħatret kummissjoni għat- traduzzjoni iffurmata minn dawn in-nies: Prof. Dun Karm Sant (President), Dun Antoine Said Pullicino, (Segretarju) Dun Ġwann Az- zopardi, Patri Valent Barbara O.P., Patri E. Fenech, Dun Ġwakkin Schembri, Patri Guido Schembri, Patri Donat Spiteri, Patri M. Sultana, Patri M. Vella u għadd ta' konsulenti. Din il-Kummissjoni, maż-żmien tbiddletu fl-aħħar spiċċat biex fiha baqgħa membri attivi: Prof. Dun Karm Sant, Patri Donat Spiteri, Patri Eġidju Mizzi u Patri Joe Agius. , L-ewwel ma għamlet il-Kummissjoni kien li fasslet għadd ta' prinċipji li fuqhom kellha timxi fosthom: li t-traduzzjoni ssir mit-testi oriġinali Lhudi, Aramajk u Grieg skond l-aħħar edizzjonijiet kritiċi u l-aħħar riżultati tax-xjenza bibblika; it-tieni li jintuża l-lingwaġġ Malti — vokabularju, struttura u stil — ħaj f'fomm il-poplu irfinut u mir- qum skond is-sengħa letterarja, li jkun jista' jinqara u jinftiehem fil- qari pubbliku, speċjalment fil-Liturġija, lingwaġġ li jħares mhux biss lejn it-testi oriġinali iżda wkoll lejn il-pubbliku li se jkun jaqrah. Dawn il-prinċipji kienu modifikati fid-dawl tal-Guiding Principles Storja tal-Bibbja bil-Malti 25 for Interconfessional Cooperation in Translating the Bible ippub- blikat mis-Secretariat for Promoting Christian Unitv tas-Santa Sede flimkien mal-United Bible Societies f'Ġunju ta' l-1968. Ix-xogħol għall-ewwel abbozzi tqassam bejn il-membri b'mod li jkun hemm tnejn min-nies, wieħed imħarreġ fl-istudji u l-ilsna bibbliċi u ieħor imħarreġ fil-Malti. Tfassal ukoll programm ta' xogħol fuq tliet snin; iżda dan kellu jitħassar għaliex f'Ġunju ta' l-1967 il-Kummissjoni Liturġika tal-Provinċja Maltija talbitna nipreparaw it-traduzzjoni tal- qari għall-quddiesa u l-amministrazzjoni tas-Sagramenti, Għalkemm dan ħarbtilna l-programm oriġinali, bis-saħħa tiegħu ippruvajna t-traduzzjoni u tgħallimna mill-esperjenza, Ma' din inżidu ukoll il- qari minn fuq ir-Rediffusion, illum Cable Radio, minn Charles Ar- rigo, li ma naqasx jagħtina l-pariri tiegħu. Semmejna l-konsulenti; dawn ukoll, għalkemm mhux b'konsistenza regolari għamlulna l-osservazzjonijiet tagħhom. Fost dawn ma rridx nonqos li nsemmi l-esperti tal-United Bible Societies, il- Konfederazzjoni Internazzjonali tal-Għaqdiet Bibbliċi mad-dinja kollha. Dawn l-esperti raw xi wħud mill-abbozzi tagħna, tawna saħan- sitra kotba tekniċi fuq it-traduzzjoni skond prinċipji moderni tat- traduzzjoni dinamika, u organizzaw seminar għat-tradutturi f'Jannar ta' l-1973 b'riżultat pożittiv. Meta l-abbozzi kienu lesti, irrivedej- niehom flimkien, jew wieħed wieħed, u fl-aħħar kienu ttajpjati għall- istampa taħt is-superviżjoni tiegħi. Kienu diversi s-sinjorini li għenu f'dan ix-xogħol, xi wħud voluntieri, oħrajn b'rimunerazzjoni moderata, aktar bħala sinjal ta' rikonoxxenza, milli bi ħlas adegwat. L-Istampar tal-Bibbja Kif kulħadd jaf, aħna bdejna biex stampajna partijiet mill-Bibbja. L-ewwel ma ġew stampati t-testi tal-Liturġija mill-Kummissjoni Liturġika. Sas-sena 1976 kienu ppubblikati kollha, inklużi l-lezzjonijiet tal-Brevjar. Fl-1971 il-Vanġelu ta' San Mark stampat fil- Veritas Press flimkien mal-United Bible Societies, l-ewwel eżempju fid-dinja ta' kooperazzjoni interkonfessjonali bħal din. Inbiegħu 10,000 kopja. Fl-1975 stampajna 10,000 kopja tat-Testment il-Ġdid kollu, fil-Veritas Press ukoll. Dawn inbiegħu f'xahrejn, u erġajna stampajnieh flimkien mal-Klabb Kotba Maltin fl-1978, 15,000 kopja. Minn 25,000 kopja kien fadlilna xi 1,500. Dawn il-pubblikazzjonijiet kollha, inħatfu f'qasir żmien — rekord għall-pubblikazzjonijiet Maltin. Issa l-lum qegħdin niċċelebraw il-pubblikazzjoni tal-Bibbja f'volum wieħed, il-ħolma ta' tant snin seħħet. Bdejna billi ftehimna mal-Media Centre, l-aġenzija editriċi tal-Kurja djoċesana taħt id-direzzjoni tas- Sur Manni Spiteri, u dawn mal-KKM u l-Gulf Publishers għall- photosetting, u l-Interprint għall-istampa. U x-xogħol beda fl-aħħar ta' Jannar ta' din is-sena. F'Marzu għamilna appell għas-sottoskrizzjonijiet, u b'sodisfazzjon 26 Il-MALTI ta' kulħadd dawn is-sottoskrizzjonijiet qabżu l-15,000 li konna se nistampaw. Għalhekk kellna nirduppjaw in-numru għal 30,000. Dan ħolqilna xi diffikultajiet li rnexxielna negħelbu wkoll, għalkemm ikkaġunnawlna dewmien fid-distribuzzjoni. Dan kollu juri l-interess u l-għatx tal-poplu Malti għall-Bibbja. Kuntrarjament għal dak li kienu jaħsbu xi wħud, il-finanzi qatt ma fixkluna; jekk domna naħdmu daqshekk, ir-raġuni hi l-ftit li konna, kellna xogħol ieħor, xejn inqas meħtieġ ma' xiex inlaħħqu. Ngħidha mill-ewwel: it-tradutturi qatt ma ħadu xejn, iżda kellna xi spejjeż għax-xogħol segretarjali u għall-ittajpjar. Għal din il-Kurja kienet selfitna Lm1,000, li mbagħad din is-somma nbiddlet f'donazzjoni; u Lm100 oħra mill-Kurja ta' Għawdex. Mill-Kapitlu tal-Kattidral kellna diversi donazzjonijiet ta' Lm120 kull sena għal xi $ snin; ma' dawn inżidu l-kontribuzzjonijiet tal-Parroċċi fil-Jum Bibbliku ta' kull sena u xi ħaġa oħra mill-Kummissjoni Liturġika. Il-Kapital meħtieġ għall- .pubblikazzjoni tas-Salmi (Lm600) u tal-Vanġeli (Lm1,000) tat- Testment il-Ġdid (l-ewwel edizzjoni) Lm7,000, kollha ġew mill-Kurja, b'donazzjoni jew self nominali. Il-Kurja ħallset l-ittajpjar (Lm500) ta' l-aħħar tajpskript tal-Bibbja, u ħarġet kapital ta' 'l fuq minn Lm70,000 għall-istampar definittiv tal-Bibbja Sħiħa. Kellna wkoll kontribuzzjoni mill-Patrijiet Ffanġiskani Konventwali ta' Lm200. Ma' dawn inżidu bil-pjaċir kollu li fi spirtu Ekumeniku ġie li rċevejna minn St. Paul's Anglican Cathedral u St. Andrew Scotch Church f'xi okkażżjonijiet speċjali, u l-British 4 Foreign Bible Societv ta' Londra ikkontribwiet Lm100 għall-istampar tal-Vanġelu ta' San Mark. Kellna wkoll kontribuzzjoni ta' xi Lm1,500 mill-pubbliku inklużi xi korpi kostitwiti bħall-Council of Women of Malta wara appell ġenerali għall-pubblikazzjoni tat-Testment il-Ġdid, l-ewwel edizzjoni. Kellna wkoll xi kontribuzzjonijiet minn persuni privati. Dawn. il-fondi servewna biex laħħaqna ma' l-ispejjeż tal- preparazzjoni għall-istampa u l-istess stampar tal-volumi li semmejna u xi ħidma ta' pastorali Bibblika. Jispjega wkoll il-prezz moderat ta' kull ma stampajna s'issa. F'ismi u f'isem sħabi rrid nirringrazzja lill-korpi kostitwiti u l-pubbliku ġenerali u dawn il-persuni privati li semmejna, li għenuna bix-xogħol u l-pariri. Inħarsu 'l quddiem Hekk temmejna din il-ħarsa fuq fuq, dwar l-istorja tal-Bibbja Maltija f'dawn l-aħħar 160 sena; xogħol li mexa id f'id ma' l-iżvilupp tal-Malti bħala Isien miktub u l-bżonnijiet pastorali tal-Knisja. Ix- xogħol tagħna hu t-tmiem ta' dan il-proċess, Inħallu għall-ġudizzju ġeneruż tagħkom dwar il-kwalità u l-valur tiegħu. U hawn jiġi f'moħħi Storja tal-Bibbja bil-Malti 27 l-kliem tat-traduttur tal-Għerf ta' Ġesti Bin Sirak meta kiteb: tIntom mitlubin għalhekk li taqraw kollox b'rieda tajba u b'atten- zjoni, u tagħdruna fejn ma kellniex ħila naqilbu xi kliem, minkejja — li għamilna l-almu kollu tagħna fit-traduzzjoni. '' jew fil-kliem ta' l-awtur tat-tieni ktieb tal-Makkabin dwar l-opra tiegħu: tJekk inti miktuba tajjeb u mqassma bis-sengħa, dan li kont nix- tieq; jekk ħarġet kajmana, u nofs kedda, dan li stajt nagħmel, Għaliex bħalma mhux tajjeb tixrob inbid waħdu jew ilma waħdu… hekk is-sengħa li tinseġ sewwa l-ġrajja tpaxxi 'l-widnejn ta' min se jaqra l-istorja u hawn hu t-tmiem. '' Għall-awtur tal-Makkabin kien it-tmiem; għalina hu tmiem ukoll, imma fl-istess ħin il-bidu ta' ħidma pastorali Bibblika ġdida issa li għandna l-għodda fundamentali għal din il-ħidma. Ma fadallix ħaġa oħra ħlief nirringrazzja lil kulħadd li għenna f'din il-ħidma matul dawn is-snin kollha, speċjalment lit-tradutturi li taw il- ħin, l-enerġija u t-talent tagħhom b'sens ta' sagrifiċċju tagħhom in- fushom; lil dawk li għenuna bil-mezzi materjali speċjalment l-Isqfijiet tal-Provinċja Maltija u lil dawk li privatament jew pubblikament fl- istampa kienu jagħmlulna l-qalb, għalkemm xi stonatura ma kinetx tonqos; imma anki din kienet timbuttana aktar 'il quddiem. Grazzi lilkom li għoġobkom tonorawna bil-preżenza tagħkom hawn il-lejla. Jalla dan ix-xogħol fqajjar tagħna jservi għall-glorja ta' Alla u għall-ġid spiritwali ta' kulħadd. L-AKKADEMJA qiegħda thejji numru speċjali ta' IL-MALTI dwar Anton Buttigieg