GĦANA, TAQBIL U SILTIET MILL-ĦAJJA F'Lewwel Nofs tas-Seklu Għoxrin Bis-sena 2000 jagħlaq dan is-seklu u millenju. Sekli ta' qabel kellhom tibdiliet u evoluzzjoni fil-ħajja, bħalma jiġri dejjem. Bil-mezzi li kellhom għad-disġpożizzjoni tagħhom is-sekli mbegħda, it-tibdil u progress saru bil-qajla, iżda aktar ma beda jesperimenta, jiskopri u jitgħallem, il-bniedem ħoloq aktar mezzi biex javvanza malajr. Għalhekk is-seklu għoxrin ġabar fih l-aktar tibdil f'qasir żmien. Dan qed insemmih biex nenfasiżża li jekk hemm Maltin li twieldu fil-bidu tas-seklu, dawn raw it-tibdil kollu li għadda minn fuq artna, u jistgħu iħossu aktar il-kuntrasti bejn il-bidu tas-seklu u issa, f'kull qasam tal-ħajja. F'dawn l-aħħar snin qed nagħmel sforzi biex niġbor kemm nista' dwar l-ewwel nofs tas- seklu għoxrin minn għand anzjani li għexuh aktar fit-tul minni, biex ikollna f'idejna stampa ċara kemm jista' jkun tal-ħajja tal-poplu. Kienet moda qabel li l-istorja tinkiteb b'aktar aċċent fuq il-politka u avvenimenti uffiċjali u ġenerali, waqt li l-ħajja tan-nies komuni ftit wisq kienet tissemma. Issa il-folja nqalbet, u l-istudjużi moderni qed jinvolvu aktar is- sehem tal-poplu fl-iżvolġiment ta' l-istortja. Tkellimt ma' żewġ anzjani, raġel ta' 89 sena u martu ta' 88 sena. (1) Il-mistoqsijiet li għamiltilhom kienu bl-iskop li dak li jwieġbu juri xi ħaġa dwar il-ħajja sempliċi, għalkemm diffiċli ta' dari. Se nqassam din il-ġabra fi tlieta: (A) Għana (B) Kliem devot (C) Siltiet mill-ħajja. (A) Għana Dan l-għana li ftakret Saverja kif kienet tgħidhomlha ommha.(2) Dawn se ninnumerhom biex ikomplu mal-ġabriet ta' għana li kienu deheru f'L-Imnara N'ru 16 1992 fejn kont ġibt 70 taqbila, u fin-N'ru 17 1993, fejn 71 oħrajn: (i) Għana ta' Mħabba Imbierek San Pawl il-Baħar /Imbierek il-ħut li fih,/ Imbierka dik it-tfajla / Li ssib ġuvni sabih. Smajt tisfira f'nofs ta' baħar, / Dawna kienu żewġ ħutiet;/ Jinnamraw il-ħut fil-baħħar,/ Aħseb u ara it-tfajliet. F'xatt ta' baħar immur noqgħod,/ Hemmekk ngħid li għandi dari, Meta jkolli qalbi sewda/ Jitla' l-ħut biex jikkunslani. Smajt tisfira f'nofs ta' baħar,/ stħajjiltu ħanini ġej;/ Din kienet ferħa bla temma,/ Għax il-vapur baqa' għaddej. Ix-xemx tal-bieraħ għebet;/ Tfajla raqdet f'ħoġor ommha,/ Għalqet is-sbieħ għajnejha,/ Bexxqet il-ħelu fommha. Meta ommi kellha lili,/ Missieri kemm ikkonfonda;/ Qabad il-kitarra f'idu,/ Daqq il-prima u s-sekonda. Meta ommi kellha lili Kemm kienet ferħana bija,/ Lili qegħdet ġol-benniena,/ u l-ħabel inqata' bija. Ommi w missieri keċċewni,/ Jien qbadt il-bieb u ħriġt;/ Kif għalaqt tmintax il-sena,/ Tajt il-kelma u żżewwiġt. Ħanini kemm iħobbni,/ Ħanini kreili palazz,/ Krieli l-mera tal-persuna, U is-sodda bil-kurtinaġġ. Ħanini mar u ħallieni,/ Issa x'nagħmel biex ninkih, Insib wieħed aqwa minnu,/ Minn quddiemu nagħaddi bih. Ismi w ismek xorta waħda, Jien Ġanni w int Ġannina;/ U li kont nikkmanda jiena,/ Jiena re u int reġina. Inti hemm u jiena hawna,/ Fejn xulxin ma noqogħdux;/ Nitkellmu bis-sinjali,/ U mħabbitna ma nurux. Inti tridni u jien irridek,/ Imma niesna ma jridux;/ Naqbdu l-vapur u nsiefru, / U lejn Malta ma niġux. Tal-ħalib aħlibli b'sitta,/ Aħlibhieli ġewwa tazza;/ (155) Ħalli n-nies jgħidu li jridu,/ Jiena miegħek ħadtha l-grazzja. Kont fit-tieqa nomxot xuxti,/ Ġietni daqqa ta' lumija;/ Kieku naf min waddabhieli/ Kont nugżah lill-pulizzija. Pulizzija ġera' wrajja,/ Għal tikka ma qabadnix;/ Li qabadni x'kien jagħmilli,/ Kalzrata ma jdaħħalnix. Idaħħalni f'abbatija,/ L-abbatija m'hemmx kastig;/ Hemm it-twieqi bil-purtelli,/ Kollha ċfuf u żigarelli. Kont fit-tieqa qed nirrakkma,/ Għadda ġuvni wisq sabiħ;/ U daħaqli jiena dħaqtiu,/ Ma kellix qalb inħallih. Qalbi ħabbet żewġ namrati,/ Wieħed twil wieħed qasir;/ It-twil kelluu għoxrin sena, Il-qasir wieħed u għoxrin. Ħanini magħmul qasrani,/ X'nagħmillu sabiex jitwal;/ Nixtrilu żarbun tal-lastku,/ Bit-takkuna ta' l-injam. Kemm jidhirlek li int sabiħa,/ Mhux bġalek ikunu s-sbiħ;/ Ikunu bojod u ħomor,/ Bħal kannestru tat-tuffieħ. Fejnek tal-libsa ħamra,/ Tiela' w nieżla fuq il-bejt;/ La taħsibx li jridek ħija/ Għax tarah iħares lejk. Il-maktur li tajtek jiena,/ Għedtlek ma turih lil-ħadd;/ (163) Int ħallejtlu tarftu barra,/ U xandartni ma' kulħadd. Fejnek tal-barumbara,/ Rabbili par ħamiem;/ (164) Rabbihomli t-tnejn bit-toppu,/ Bħax-xbejbiet li hawn daż-żmien. Fejnek tal-gallarija,/ Idħol ġewwa aħseb dnubietek;/ Ħutek koroh kollha żżewġu,/ U int sabiħa ħadd ma jridek. (ii) Għanja tal-Ballata Tlikki tlikki tloppi tloppi,/ Is-sengħa tagħna ta' tbatija,/ Tlikki tlikki tloppi tloppi,/ Minn filgħodu sa filgħaxija. / Ix-xogħol tagħna dejjem barra,/ Fuq il-bejt inkella f'art,/ Fis-sajf bix-xemx ninħarqu,/ Fix-xitwa ntertru bil-bard. / F'nofsinhar xi ħobża sewda,/ Daqsxejn żejt u xi kurrada,/ Filgħaxija d-dar ninġabru,/ U insibu platt kawlata./ Issa xbajt minn din il-ħajja;/ Sal-ponta tal-mnieħri xbajt;/ Naqbad qoffa ġo dirgħajja,/ Immur L-Isla nbiegħ il-bajd. / (iii) Kant/Taqbil tal-Gwerra Hitler, x'għamilt b'idejk7 /Ma ġibtx il-Kajżer quddiem għajnejk,/ Mort tfattar din il-gwerra/ Fiha rebħ ma jkollokx żgur,/ Se jiġrilek bħal Napuljun/ Jew Willie l-Imperatur. / Hitler ma basar qatt/ Li sejra l-Ingilterra/ did-darba tgħidlu stop,/ Tiċċalingjaħ għall-gwerra./ Hu ried jidħol bilfors/ Mill-qiegħ b'sottomarini,/ 'Ma Churchill wieġbu fis/ Qallu ''Dol£, nini nini,' (3) (B) ''Talbiet'' antiki Dawn huma aktar ġabra ta' kliem devot milli talbiet. Jidher li jiffurmaw parti minn kompless ta' ġekulatorji u inkantazzjonijiet antiki li partijiet minnhom jinbidlu jew jintilfu maż-ż-żmien. Kienet tgħidhom tallaba min-Naxxar, b'aċċent qawwi Naxxari; wara li tgħidhom kienu jtuha xi qagħqa. Ir-Rużarju għedtu…/ Lis-Sema bgħattu…/ Lill-Anġlu tajtu…/ Lill-Madonna nkurunajtu b'warda xandrija/ Fis-sajf anke fix-xitwa. Kienhemm ħewġ annimali/ Qegħdin fil-manġatura/ Jaduraw l-isbaħ Kreatura. Smajt it-trumbetta ddoqq/ Ħriġt nara min hu għaddej/ Għaddej Sidtna Ġest Kristu;/ Minn dik it-trejqa li kien ġej/ Ħarġet Ommu il-għażiża/ Qaltlu ''Tbni fejn int sejjer7'/ Qallha ''Sejjer għat-tbatija'/ ''Għat-tbatija niġi miegħek' Ħaduh minn ħdan ommu/ Tawh daqqa ta' ħadida/ Fuq dik ir-ras għażiża. (C) Siltiet mill-Ħajja Din hija silta minn dak li rrakkontawli l-anzjani Quattromani dwar ħajjithom fejn joħorġu l-kuntrasti bejn il-ġenerazzjonijiet. Is-sekwenza ta' suġġetti mhix bilfors kif tidher hawn, minħabba li fid-diskors normali ikun hemm qtugħ li jerġa jaqbad ħin ieħor, wara tibdil fis-suġġett. (i) Skola u Xogħol ''Mill-iskola ħriġt fl-1920, ta' tlettax… Missieri kien bennej il-Mosta… qalli ''Issa x'se tagħmeb'… Għedtlu ''Mhux bħal ħutif' .,.(kelli ħuti żewġ teachers, mara u raġel, il- Mosta).. qalli ''Kont se ngħidlek x'tagħmell… Taf kemm għandhom ħutek) … six pence kuljumt … Ħmistax il-xelin kull xahar…' U qalli 'Ejja miegħi… Kien qed jaħdem il- kampnar tal-Birgu… u dam il-qorti fuqu tlettax il-sena dak… ta' San Lawrenz… Meta konna naħdmu l-Birgu kienu jġibu ġebel mis-Siġġiewi… U mort miegħu nagħġem it-tajn. Meta spiċċajt minn hemm qbadt ħmar, inbiegħ il-frott… Kollox għamilt. Konna bil-forn fejn il-għassa tal-Mosta, allura kont immur inbiegħ il-ħobż Tas-Sliema… Bdejt nonġor ma' missieri, u nagħmel il-lavur fil-ġebel. Id-disinn bl-iskarppell… bl-isgoġġ, bid-dent.. skond l-angolu; id-dent huwa ix-xifer. Meta żżewwiġt, mort l-Awstralja u ħadt il-pensjoni minn hemm. (ii) Ħobż 'Kont immur ma' ħija l-kbir inbiegħu il-ħobż Tas-Sliema. Nitilqu fis-sitta, nerġgħu lura fis- sagħtejn jew fis-siegħa u nofs. Induru Tas-Sliema kollha, nibdew minn fejn il-pont ta' San Ġiljan… Niġu minn Birkirkara għall-Imsieraħ, indawru għall-Qaliet, induru lura, mmorru Għar id-Dud għax-xatt tal-Gżira. 'Aħna konna ngħaġnu bl-idejn. Konna ngħaġnu l-ħobż imħallat bil-patata…qabel il- gwerra…kien żmien il-għaks… fis-snin '20. Il-patata konna ngħalluha u ngħaġnuha ma' l- għaġina. Kull lenbija tmien wiżniet… 40 wiżna ġo ħames linjiebi… Id-dqiq kien jiġi mill-Awstralja u mill-Kanada u jħalltuhom. ' Saverja ''Ma' nofs lenbi patata maxx titfa nofs lenbi dqiq…iqaxxruha, jagħmluha maxx. Jien kont naħdem ma' tal-ħobż Ħal Qormi. Missieri kien jagħmel il-ħobż ukoll, u għedtlu 'Missier, il-ħobż ta' Ħal Qormi isbaħ minn tiegħek. ' Qalli 'Ma jistgħax ikunt' Għedtlu 'meta jtini waħda ta' Ħal-Qormi nġibhielek.' Ma tixtrix ħobża taf… lira ħobża… Meta tahieli mort, u missieri qalli ''Veru… Tiegħi prosit, imma dan jirbaħlit' Iddawwar il-magna b'idek biex tagħġen (fejn kont jien), għax hekk kienu jridu tas-sanità… Wara kont taqtgħu bis-sikkina fit-tilari. Konna nħallu ħobża għall-ħmira… tinqasam ġo ħames lenbi. Meta jitla' tqatta' ħobża ħobża. Ommi u missieri kienu jaħmuh, u jien innaddaf Ħie li kien jimradlu r-raġel (li jgħinu), u nagħmluh aħna b'idejna. Jekk jarah tas-sanità kien iħarrku … u missieri qallu '' Allura nħalli n-nies ta' Tas-Sliema bla ħobż… min tridu jagħġinulif'… 'Dak li jbiegħ il-ħobż konna nagħmlulu xi mija… Għall-familji naħmuh u nagħmlulu sinjal bl-għaġina tal-ħobż stess, daqqa nagħmlu qagħqa, l-oħra ottu, ta' l-oħra salib… ikun għadu nej. Għal ġimgħa kienu jagħmluh. Il-maħlut jiżdied bix-xgħir… kienu jagħtuh liż-żwiemel ukoll, u bin-nuħħala. Il-Mosta għad hawn il-Mitħna l-Ġdida u l-Mitħna l-Qadima; dawk kienu jitħnu għan-nies, mhux għalina tal-fran. Il-mitħna… kont narah ħiereġ in-nuħħala, smida rqiqa, smid u dqiq… Bugħarrat għad hemm jitħan bil-magni. 'Pawlu tagħna, Ħija l-kbir, Alla jaħfirlu, kien hemm waħda kien imur jgħidilha biex tagħġen, fl-erbagħ ta' filgħodu, darba fil-gimgħa, biex tagħmel il-ħobż tagħha. Kienet tagħġen id-dar. Konna mmorru kienet ttina biċċa għaġina daqs kwart u nofs talli mar għaliha u biha. Missieri kien ikollu xi tmien ħobżiet barra biex jaqla, xi ħaġa. Meta ma jbiegħux kollu kien jistenna 'l tal-ħaxix u jpartat: 'Ħa ntik ġiex ħobżiet… tini ftit ħaxix.' U jtih biċċa qargħa, ġidra u dan… Jiġi tar-rkotta jtih qaleb irkotta, li jgħidlu ''Tini ħames ħobżiet, issa…' Konna nbatu, imma konna sinjuri għax kellna kollox… (iii) Ħdejn il-pitkali tal-Mosta…. Manwel ''Konna noqogħdu ħdejnil-pitkali tal-Mosta… u kienu jiġu jorbtu l-bagħal jew iż- żiemel. Dawk li jiġu jixtru l-ħaxix jorbtuh mal-ħabbata tagħna tad-dar. Allura kont inkun qed nilgħġab ġewwa b'xi kelb jew qattus u karrettun (tal-logħob). Ommi kienet taħdem in- newl, u tagħmilli ''Min ġie) Mur ara min ġie, ' Immur ma nsib lil ħadd… u nibda nirrabja. Darba ġiet zija xiħa li tiġi xbint ommi… (jiġifieri tkun għammditilha lil xi ħadd minn uliedha… parrina… hekk kienu jgħidulhom dak iż-żmien)… Ħabbat il-bieb, u ommi qalet 'Għaddi xbint…'' u lili 'Mur iftaħ. ' … Għedtilha 'Marridx, għax ħlief xi bagħal jew xi żiemel ma nsibxi'…. (iv) ….u fil-gwerra… Manwel għamel servizz f'kull parti ta' Malta, u semma lista sħiħa ta' fortizzi u ġrajjiet, — fosthom qal: ''.. fejn waqa' Delimara, il-Junker 88, bomber Ġermaniż, għamel ħofra daqs il- knisja tal-Mosta… Kienu jiġu n-nies ifittxu biċċiet (tiegħu) rikordju, u jagħmlu (minnhom) slaleb, ċrieket… (v) Fix-xagħri Saverja ''Kellna xagħra Għajn Tuffieħa… Kien ikojina n-narċis, is-sagħtar u l-berwieq… Kien ikun hemm waħda qishom imsielet żgħar… KO) kien sabih… meta kont żgħira… U jiena kont man-nanna… Hemm ommi kellha għar… fi żmien il-gwerra kien xelter… u jien kont nieħu gost insib il-bebbux abjad… Ommi kienet tibgħat lil-ħija bil-ħmara… kien ikbar minni…biex tibgħatilna xi torta tal-qara' aħmar. Kont inqatta' l-lejl hemm man-nanna. 'In-nanna kienet tagħmel it-tiben u l-weraq tal-ħarrub u tagħmel il-liżar ta' l-ixkejjer bojod… u anke l-imħadda, fil-għar. Kienet tqiegħed il-borma wiċċha l-isfel fuq karta taz- zokkor, u l-istanjata tal-kafċ kienet tagħmlilha qisu ras ta' ċombin ġoż-żernuna, għax kienet tibża minn xi ħanfusa li tidħlilha fl-istanjata. U l-ħobż ġo biċċa… Barra mill-għar kellha żewġ ġebliet, u ssajjar il-minestra… bil-ħatab… Meta jidlam kienet tixgħel il-lampa tal-pitrolju. (Hemm) kellha kus taż-żejt, ġbejniet tal-bżar,… Ġie li konna ndumu ħmistax. (vi) Mediċina popolari '… Kienet ittina ħurrieq għas-sogħla, kamumella biex norqdu… Għall-uġigħ ta' ras patata mqatta', bil-biċċa tal-ħall iddawarha, u meta tixxotta xxarrabhielek… Jidilku ż-żejt għat- tarbija b'naqra l-patata ħamra… Is-sagħtar biż-żejt għall-fereiti dak… Kienet tagħmel l- ilma żahar, ftit qtar, fil-kafċ… kellha flixkun. ' Manwel ''Fi tfuliti kien hemm ir-rubarbru għal min jieħu l-qtajja… Allura kont niġi d-dar mill-iskola, kont ngħidilha ''Ma, ma… ġera' warajja kelb… tagħni qatgħa ġenninni..' Ir- rubarbru kienu jixtruh minn fejn il-knisja… kien hemm ħanut tal-mediċini. (Immuru ngħidlu) ''Sitta rubarbru. '' … B'sitt ħabbiet rubarbru ġo flixkun,… likwidu. Mhux veru kont inkun ħadt qatgħa… għax kont inħobbul 'Qabel id-deffun jagħmlu l-pżisa, li jonġor mill-ġebel, dak ix-xaħx…biex jgħattu x-xorok. Wara, l-ballata jagħmlu d-deffun' ġaverja 'Ħija kien isib xi qasrija mkissra,…kollox… biex itih lil dik il-mara. .(l-ballata).. biex ittih sold. (vii) Żebbiegħ Qabel ma kienu jieħdu m-marelli tas-suf jew tat-tajjar għand in-nissieġa, kienu jeħduhom għan iż-żebbiegħa biex jagħtuhom il-kulur. Saverja qalet: '(Ħija) kien jiġbor il-qxur tar- rummien biex isir il-lankċ… il-kaċċaturi jkollhom il-libsa hekk, tal-lankċ… Il-Mosta kienu jagħtu l-kulur… Kien joqgħod fejn It-Trombina, Oratorv Street… Konna mmorru ntuh il- qxur tar-rummien. ' (viii) Il-Lissija Saverja ''In-nanna tiegħi kellha qisha bettija ta' l-injam. ..mbagħad, billi kienu jsajru kollox bil-ħatab jaqa' l-irmied. Tiġbru u twaddbu fil-lissija, mbagħad titfa l-ilma fiha. Il-qiegħ ta' l-irmied jibqa' fil-qiegħ, qisu fond tal-kafe… (7) Taqbad hekk.. mill-qiegħ, u jiġi mill-lewn il-baħar… Jiġu sbieħ il-ħwejjeġ. Għat-tlaħliħ biss kienet tagħmlu. Il-blu ukoll kienet tuża. L-irmied kien jibqa dejjem fil-qiegħ… (1) Is-Sur Manwel Quattromani (magħruf ukoll bħala Gorġ) ta' 89 sena, u martu is-S'ra Saverja ta' 88 sena. Ltqajt magħhom 18 ta' Gunju 1996 f'San Pawl il-Baħar; qabel kienu joqogħdu l-Mosta. Binthom is-S'ra Tessie Cremona li laqqagħtni magħhom qaltli li missierha aktar kien magħruf bħala Gorġ, għax meta kien ċkejken kellu xi jgħid ma' xi tfal oħra fuq xi logħob, u tifla qaltlu '…Janqas li kont ir-Re Gorġi', u dan baqagħlu bħala forma ta' laqam; anzi ix-xjuħ tal-Mosta jafuh bħala ir-Re Ġorġ;(dak iż-żmien kien hemm ir-Re Ġorġ V.). (2) L-għanjiet u talbiet li ftakret Saverja ġentilment kitbithomli bintha is-S'ra Tessie Cremona (24-6-1996). Ħallejt barra xi biċtejn li għalissa ma jaqblux ma' din il kategorija. (3) Din kantatha Saverja, bil-melodija. Din kienet waħda mill-ħafna kant ta' żmien it-Tieni Gwerra Dinjija, li niftakru aħna stess, fil kategorija li jinvolvu l-Hitler u l-Mussolini, li minnhom kienu jkantaw bosta varjanti. Kien hemm ukoll għadd kbir dwar il-Victorv Kitchen u oħrajn dwar l-Air-raids (4) Din il-kantaliena bl-Ingliż tafha ukoll is-S'ra Tessie Cremona, Jiena kont nafha ukoll, għaliex ommi kienet tgħallmitha meta kienet żgħira, minn għand ħutha li kienu bo scouts bejn iż-żewġ gwerer dinjin. (5) F'bosta rħula, fi żmien kienet tinġabar l-għaġina minn għand in-nies għax kienu jagħġnu l-għaġina tal-ħobż id-dar, lesta bil-ħmira, u f'xi ħin miftieħem tal-forn kien jibgħat jiġbor ta' kulħadd. Iżda kmieni filgħodu xi ħadd minn tal-forn kien imur iħabbat il-bibien u javża l-kulħadd biex jibda jagħġen biex kollox ikun lest fil-ħin. Din il-ħaxixa ħelwa bija l-Beżżulet il-Qattusa, li ġie li jgħidulha wkoll Fanali, (għax l- inflorexxenza tagħha tixbaħ ħafna fanali tal-karti) għalkemm din il-kelma ta' l-aħħar tintuża ukoll għal speċi ta' siġra. Fil-botanika nafuha bħala Briza maxima. (7) Il-lissija huwa isem li jirreferi għall-irmied li jkun hemm fil-kontenitur, u li fl-ilma tat- tlaħliħ kien jagħti dehera aħjar lill-ħwejjeġ. Min ma kienx midħla tal-kwalitajiet kimiċi tal- irmied kien jassumi li l-irmied kollu jista' jintuża. Fi żmien, konna nużaw nixtru s-soder u nħalltuh ma l-ilma tal-ħasil. Il-kelma soder hija korruzzjoni tal-kelma Soda jew Sodium. Is-soder, (Sodium carbonate decaħvdrate, Na,CO3,10.H)0) jinħall ħafna fl-ilma, u l-użu tiegħu kien maħsub li jikkumbatti l-ilma tqil tagħna (li fih ħafna kalċju u minħabba f'hekk is-sapun ma jirgħax tajjeb). Qabel ma bdew jixtru is-soder, kienu jużaw irmied tas-soder, drawwa introdotta mill-Ewropa, li kien jiġi meta jinħarqu ċerti ħxejjex li jkun fihom aktar sodium (Na) fihom minn oħrajn, bħalma hemm diversi speċi li jikbru qrib il-baħar u jkunu kemxejn imlaħħmin u sukkulenti minħabba li jgħabbu aktar ilma fihom biex jikkumbattu l- kontenut għoli ta' melħ. Tabilħaqq dawn il-ħxejjex globalment huma wkoll magħrufin — bħala Ħaxixa tar-Rmied, jew Almeridja (minn irmidija), bħal speċi ta' Salsola, Salicornia u oħrajn mill familja Chenopodiaceae. Imma bosta, minflok kienu jfittxu l-irmied ta' dawn il-ħxejjex, kull irmied kien jgħoddil BENEFATTURI FL-INGILTERRA U FI FRANZA jaħdmu biex iżommu ħajjin tifkiriet dwar Malta Fil-lista tal-membri li tidher f'din il-ħarġa, issibu tnejn imsemmijin bħala Membri Onorarji. Dawn kienu maħtura hekk bħala rikonoxximent tax-xogħol li huma jwettqu b'enerġija u mħabba biex iżommu ħajjin it-tifkiriet ta' niesna fost nisel il-Maltin barra minn artna. Minbarra hekk meqjusin bħala benefatturi minħabba l-għajnuna tagħhom ukoll lill-Għaqda Maltija tal-Folklor. Is-Sinjorina Karmen Mikallef Buħaġar li ilha bosta snin toqgħod Londra, wara li żmien ilu kienet fil-komunità Maltija li kien hemm fl-Eġittu. Tippreferi titkellem u tikteb bil-Malti biss. Ta' kull sena tiġi fil-gżejjer tagħna u tagħmel kuntatti mal-Maltin u Għawdxin u ma' istituzzjonijiet u għaqdiet filantropiċi, u sa minn għadd ta' snin ilu regolarment, imma fuq kollox spontanjament għamlet donazzjonijiet ġenerużi ukoll lill-Għaqda tagħna. Minbarra dan ix-xogħol filantropiku, ta' kull sena, permezz ta' attivitajiet u tqegħid ta' kuruni, tfakkar awturi Maltin, speċjament lil Poeta Nazzjonali Dun Karm. Dan kollu hi tagħmlu umilment, mingħajr reklami u pubbliċità, għax dan ix-xogħol isir bl-ebda skop ieħor għajr biex turi mħabba lejn l-għeruq Maltin tant għeżież. Madame Aurore Vċriċ, benefattriċi oħra kienet kitbet, lit-Teżorier, bil-Malti, fost affarijiet oħrajn: ''… Nixtieq ngħidlek kemm ngħożżha ''L-Imnara';… qegħdin tagħmlu ħaġa prezzjuża ħafna għall-memorja ta' niesna… Meta naqraha nibgħatha lill-ħbieb li huma bħali ta' oriġini Maltija.' Għal Franza ma telqitx minn Malta, iżda: ''.. in-nanniet tiegħi u l- bużnanniet marru minn Bormla u mill-Għargħur f'nofs is-seklu XIX għat-Tuneżija…Malta hija dejjem f'qalbna' Hija president tal-Għaqda Amis de Malte ta' Toulouse, u meta tikteb il-bulletin tagħhom tikteb xi ħaġa mil 'L-Imnara' u tgħid: '…u kulħadd jifraħ għaliex inħobbu ir-rikordji tal-familja Maltija tagħna…. Il-ħbieb Franċiżi u l-qraba tagħnna ukoll jifirħu. '