IL-MADONNA Ġewwa. Betlehem, xi tlitt mitt pass bgħid mill-Bażilka tal-Milied, hemm knisja żgħira taħt l-art, jew aħjar, : hemm għar żgħir. magħmul knisja, donnu l-għar tal-Mensija ta' Malta, li l-Għarab jgħidulu ''Magħaret Sitti Mir- iam'', u l-Ewropin jgħidulu l-''Knisja tal-Madonna tal-Ħalib'. — Mill-qedem in-nies ta' Betlehem jgħidu li ġewwa dak l-għar, San Ġużepp ħeba lil Ma- donna u lil Ġest: Bambin, malli l-Anġ- lu ħabbru li Erodi kien se jiġbor is-su- bien iż-żgħar ta' Betlehem, biex jid- bahhom: Il-blat li minnu magħmul il-għar, (ji- ġifieri l-ħitan u s-saqaf) hu abjad u ar- tab li taqtgħu malajr, donnu ġibs. Fuq hekk ukoll, in-nies ta' Betlehem jgħidu TAL-ĦALIB ħaġa: jgħidu li l-Madonna kif kienet moħbija f'dak il-għar bil-lejl, tistenna lil san Ġużepp jiġi bil-ħmara ħalli jħar- rabha lejn il-Masar, u kienet qegħda tradda lil Bamibin, mimdud fi. ħdanha, san Ġużepp ġie, ittawwal minn bieb il- għar u qalilha: ''Mirjam, għaġġell Ej- ja ħalli nitilqul' Hija qamet bil-għaġ- la, u kif il-Bambin telaq minn xuftejh sidirha, ftit mill-ħalib verġni waqa' fl- art. U b'hekk il-blat tal-għar sar kol- lu artab u abjad, qisu ħalib magħqud. Jekk din hix ġrajja minnha, jew xi qlajja tan-nies ta' Betlehem, għax deh- ritilhom ħaġa tal-għaġeb il-bjuda u r- rtuba tal-blat tal-għar, ħadd ma jaf sewwa. Imma hi ħaġa minnha li ħadd ma jista' jiċħadha, li n-nisa ta' Betle- hem u tar-rħula tal-qrib, Kattoliċi, Xiż- matiċi u Misilmin, kull meta jidhrilhom li jkun jonqoshom il-ħalib minn sidir- hom — għax hemm bil-bottijiet u l- fliexken ma jemmnux — imorru ġew- wa dan l-għar, joborxu ftit trab abjad mill-blat, jeħduh id-dar u jħalltuh ma' l-ilma u jixorbuh, u l-ħalib ta' sidirhom jerġa' jiżdidilhom. Dana minnu, u l- Palestina jafu u jemmnu kulħadd. x k x Billi n-nies ta' Betlehem m'nn snin 'il hawn żdiedu, u billi f'dan il-għar ir-Rħieb Franġiskani, li hu tagħhom, Artal, niċċa, anġli, xama' u fjuri, bi tagħhom biex il-Madonna tberik- homlhom, u jekk ikunu morda, trod- dilhom is-saħħa u l-għafja mill-ġdid. Hawnhekk sa ngħid ħaġa li mhux qraj- tha, anqas smajtha, imma rajtha b'għajnejja. Ħaġa żgħira u kurjuża. Niktibha biex ma tintilifx. Meta kont il-Palestina, għal: ħabta tal-Milied kull sena kont immur Bet- lehem, inżur il-Għar tat-Twelid, u kif inkun hemm ngħaddi nżur lil Madonna tal-Ħalib u ngħidilha 'Salve Regina'. Il-għar tinżel fih bi tlettax-il tarġa, u fix-xellug tat-taraġ, int u nieżel, ftit fil- għoli, fil-blat hemm imħaffra donnha tieqa bi nkwatru mdendel fiha. żewwa l-Kappella tal-Ħalib, li tinsab qrib il-Għar ta' Betlehem. iqaddsu kuljum, u fil-għejjieda. tal-Ma- donna jagħmlu Tridu jew Novena li għalihom in-nies ta' Betlehem jahdru bil-mijiet, il-Franġiskani kellhom iħat- fru bħal barriera quddiem il-għar -u jsaqqfuha u jagħmluha knisja mhix ħelwa bi ftit. Dan il-għar, jew knisja, tista' tgħid li huwa l-knisja tan-nisa ta' Betlehem, li huma ġejjin u sejrin hemm għal kull ħtieġa, jitolbu lil Madonna tidħol għa- lihom u tgħinhom. Hemm jieħdu t-tra- kont naraha, imma qatt ma tajt każ tagħha. Darba kif kont nieżel ma' ġenb din it-tieqa rajt żewġ nisa: mara żagħ- żugħa u mara mdaħħla fiż-żmien. Il- mara ż-żagħżugħa kienet qiegħda żżomm tifel ta' xi sentejn jew tlieta, wiċċu 'l ġewwa, fit-tieqa. Hemm tista' ssaqsi li trid, għalhekk jien staqsejt lill-mara x-xiħa: ''X'hu hawnaf' Hi tbissmet u weġbitni: ''Hawna jxaħħu l-awlàd''. Jiġifieri: 'Hawn iġiegħlu t- tfal żgħar jagħmlu ftit ta' l-ilma''. Jaħasral Iġibu t-tfal żgħar jagħmlu ftit ilma fil-knisja, għad-devozzjonil Jien ma stagħġibtx, u ma fihiex x'tis- tagħġeb. Il-mammiet jibżgħu għal uliedhom, u jfittxu l-għajnuna tal-Ma- donna, li Hija wkoll: Mamma, malli jintebħu b'xi nuqqas fis-saħħa tagħ- hom, ikun x'ikun. k k x Issa naqra mill-istorja ta' dan il- għar, u biżżejjed għal din id-darba. L-ewwel darba li hu miktub li kien hawn knisja fuq dan il-għar, hi fis-se- klu Ħamsa. Mhux knisja biss kien hawn, imma knisja u dejr, li aktarx kienet bniethom Santa Pawla, waħda mara għanja Rumana li kienet marret Betlehem ma' San Ġlormu, u baqgħet hemm, u waqqfet Xirka ta' nisa, bħala Raħbiet. Dawn il-knisja u d-dejr ġarr- fuhom il-Misilmin, imma wara, il-kni- sja reġgħu bnewha l-Griegi u semmew- ha San Nikola. Din il-knisja kellha ħaj- ja qasira, għax meta s-Salibin ħadu Betlehem, sabuha ħerba mill-ġdid. Meta l-Franġiskani trawmu f'Betle- hem, mill-ewwel xeħtu. għajnejhom fuq dal-Għar Imqaddes u ħasbu biex iġi- buh taħt idejhom, lilu u l-ħerba tal- knisja ta' San Nikola. Fuq hekk kell- hom ħafna ġlied mal-Griegi, li jgħidu li hemm tagħhom, imma fl-aħħar ġie- buha żewġ; biss, li l-Għar kellhom iħalluh miftuħ, biex min irid jista' jżu- ru. Fis-sena 1375 il-Papa ta' dak iż- żmien ħareġ bolla li biha tahom il-ħal- la li jistgħu jqaddsu ġewwa dak l-Għar, kif kienet ix-xewqa tagħhom. Fis-sena 1493 laħaq Kustodju ta' l-Art Imqad- dsa Patri Franġisk Suriano u ġewwa dal-Għar bena artal tar-rħam, u bis- saħħa ta' dan l-artal, biex ħadd ma jidħol bil-lejl u jkissru, waħħal f'bieb l-Għar xatba sħiħa tal-ħadid u qafilha. Il-lum, kif għedna, l-Għar tal-Ħalib huwa ġawhra ta' knisja. Fuq: l-artal hemm niċċa b'sura tal-Madonna tradda lill-Bambin, imdawra bil-wegħdi' tad- deheb u tal-fidda, mogħtija lilha l-ak- tar min-nisa, b'xhieda talli semgħet it- talb tagħhom. Quddiemha hemm dej- jem għadd ta' xama' jixgħel, u lam- pieri żgħar inemnmu, lejl u nhar. Fiż-żmenijiet tan-Nofs, l-aktar għal ħabta tas-sena 1400, fl-Italja jissem- mew wisq ir-Relikwji, li kien fihom ftit ħalib magħqud tal-Madonna. Dak li jgħidulu ħalb mhux ħaġ'oħra : għajr żrar abjad, meħud minn dan il-Għar. F'San Ġwaan tal-Belt, hawn Malta, fl- artal tar-Relikwji, igħidu li hemm ukoll ftit ħalib tal-Madonna, li ma għand- niex xi ngħidu, għandna naħsbu li hu xi żrara meħuda minn dak il-Għar li hemm Betlehem, bħal dawk li semmej- na fuq. Il-Franġiskani ġewwa dan l-Għar jagħmlu quddiesa kbira ħames darbiet fis-sena. Jagħmlu wkoll fiha x-xahar ta'' Mejju, u fih jiltaqgħu x-xebbiet ta' Betlehem tax-Xirka tal-Bniet ta' Mari- ja. Fil-għejjieda tal-Madonna, il-Fran- ġiskani jagħmlu żjara lil dan il-Għar ma' l-Insara ta' Betlehem, u jagħtu l- Barka u jitolbu Ikoll flimkien. DAN IL-QARI JAGĦTI L-FESTI T-TAJBA LILL-IMSEĦBIN