It-Trasport Pubbliku f'Birkirk mill-1800 'l Quddiem Kitba ta' Catherine Felice B.A. (Hons) - PRO Soċjeta' Don Filippo Borgia istorja tat-trasport pubbliku jirrifletti fuq l-istorja soċjali ta' lokali jew pajjiż daqs kull studju soċjali jew antropoloġiku ieħor. Grazzi għall-pożizzjoni ġeografika tagħha hekk fin-nofs tal-gżira, Birkirkara ikkontribwixxiet mhux ftit għas-sawrien ta' l-istorja tat-trasport pubbliku f'Malta u esperjenzat il-mixja twila ta' kważi mitejn sena ta' żvilupp f'dan il-qasam li wkoll wassal għal diversi żviluppi oħra bħal ngħidu aħna dawk infrastrutturali u kif ukoll distribuzzjoni aktar imferxa tal-popolazzjoni ta' Malta. Qabel l-introduzzjoni tal-ferrovija u t-tramm, l-annimali tat-tagħbija kienu l-uniku mezz ta' trasport mingħajr ma' l-vjaġġatur imidd saqajh għall-mixi. Is-sinjuri kien ikollhom xi karozzin privat jew inkella jikru wieħed. Il-kiri ta' karozzini ; mill-familji foqra kien iseħħ f'okkażjonijiet rari bħall-emerġenzi ta' sptar. L-użu tal-karettuni kien aktar assoċjat mal-bejjiegħa. Kien hemm 256 kalessi u karettuni u 284 annimali tat-tagħbija (bħall-żwiemel, ħmir u bgħula) fl-1851, imqassmin mal-1,423 familja u 264 individwi li kienu jgħixu f'Birkirkara (1). Nies minn Birkirkara li jaħdmu bħala kalessiera jew sewwieqa tal- karozzini kien hawn ukoll ammont sostanzjali matul it-tieni fażi tas-Seklu 19. Kien hawn madwar 322 kalessiera. L-omnibus huwa meqjus bħala l-ewwel trasport pubbliku b'rotta speċifika f'Malta li beda jffunzjona f'Novembru 1856. Ir-rotta kienet minn Ħal Lija sal-Belt u lura. Għaldaqstant l-omnibus kien jgħaddi minn Ħal Balzan, Birkirkara, il-Ħamrun, u l-Floriana. Is-servizz kien jibda fis-6 a.m. minn Ħal Lija u mbagħad lura fit-8 a.m. mill-Belt, jerġa jitlaq mill-Belt fit-3.30 p.m., sabiex jirritorna lura hekk kif jasal. Peress li l-omnibus kien jikkonsisti minn karru mgħotti u miġbud minn żewġt iżwiemel, l-effiċjenza ftit setgħet kienet akbar minn dik offruta bil-karozzin. Imma xorta sar popolari għax kien jaqdi lil min ma kellux karru privat u l-ħlas kien orħos minn kirja ta' karozzin. Xogħol infrastrutturali kellu jsir minħabba l-omnibus, bħar-rikostruzzjoni tal-pont fi Triq il-Wied. Wara l-introduzzjoni tal-ferrovija s-servizz ta' l-omnibus spiċċa, biss reġa' feġġ fi żmien it-Tieni Gwerra Dinjija peress li s- servizz tal-karozzi tal-linja ġie sospiż minħabba nuqqas ta' petrol. Il-ferrovija ġiet introdotta fl-1883 fuq ir-rotta ta' bejn il-Belt u l-Intarfa u tgħaddi mill-Floriana, Ħamrun, Birkirkara, Ħ'Attard, Ħaż-Żebbuġ u l-Imdina. (6) L-istazzjon tal-ferrovija f'Birkirkara ġie mibni bejn Triq Fleur-de-Lvs u Triq il-Knisja l-Qadima.(7) Il-kumpanija nkarigata mill-introduzzjoni tal-ferrovija f'Malta xtrat 19-il biċċa art f'Birkirkara biex tagħmel l-istazzjon ġo dan il- lokal u li ġew jiswewha mill-inqas £1,090.(8) In-noll kien irħis ħafna imqabbel ma dak imħallas għas-servizz tal-kaless. il-kalessier kien jiċċarġja 8 xelini filwaqt li l- ferrovija kienet tiċċarġja 3 soldi għall-vjaġġ fuq vagun 1st Class u sold għat-3rd Class. (9) L-effiċjenza kienet kbira ħafna. Filwaqt li kaless kien jieħu 3 siegħat biex jaqsam mill-belt għall-Imdina, il-ferrovija kienet tieħu 25 minuta biss. Il-ferrovija ġabet nies ġodda f'Birkirkara meta emigranti li ħassewhom marsusin wisq fil-Kottonera ġew joqgħodu f'Birkirkar u f'postijiet ċentrali oħra. Djar ġodda fi Triq l-Wied u Triq Fleur-de-Lvs inbnew għal dawn l-abitanti ġodda. (11) Il-festa ta' Santa Liena ukoll gawdiet bl-introduzzjoni ta' dan il-mezz ta' trasport effiċjenti. (12) In-nies bi ħġarhom bdew jiġu biex jaraw il-famuża purċissjoni ta' filgħodu, tant li vjaġġi żejda lejn Birkirkara kellhom isiru f'jum il-festa u f'lejlietha. Għalkemm kien hemm il-ħsieb li ssir rotta ġdida bejn il-Mosta, Ħal Lija u Birkirkara, il-ferrovija f'Malta ma tantx damet titgawda. (13) Bil-kompetizzjoni tat-tramm partikolarment fir-rotta ta' Birkirkara, il-kriżi ekonomika li laqtet il-pajjiż wara l- 1907 b'ħafna qagħad u bl-introduzzjoni tal-karozzi tal-linja, qatlu l-profitti tal-kumpanija u b'hekk fil-81 ta' Marzu 1981 is- servizzi tal-ferrovija ġew sospiżi. Is-suċċess inizzjali tal-ferrovija ġiegħel lill-Kumpannija Mc Elroj joħorġu bl-idea ta' l-introduzzjoni tat-tramm f'Malta, li ġie Għaqda Mużikali Sant' Elena, Birkirkara 7 FESTA 2000 eventwalment introdott f'April 1905.(15) It-tramm f'Malta kellu avventura iqsar. Barra li ma kienx effiċjenti daqs il-ferrovija minħabba l-waqfien kontinwu speċjalment fil-Ħamrun minħabba t-traffiku t toroq maħmuġa, it-tramm kien ukoll f'kompetizzjoni kontinwa mall-ferrovija fuq in-nollijiet. (16) Bi tnejn dejjem inaqqsu l-prezz spiċċaw falluti t-tnejn. In-noll tat-tramm bejn il-Belt u Birkirkara kien ta' 3 soldi filwaqt li ħaddiem kien iħallas sold biss. (17) Ma kienx hemm klassifikazzjoni fuq it-tramm, biss il-ħaddiema kellhom sussidju fuq il-prezz u siġġijiet riservati. Il-kompetizzjoni bejniethom fuq ir-rotta ta' Birkirkara u l-Belt kienet kbira, biss irnexxielhom fl-aħħar mill-aħħar li jiffunzjonaw flimkien tant li kienu l-istess stazzjon li fl-1910 ġie mkabbar għal dan l-għan. (19) Is-servizz tat-tramm ġie sospiż f'Diċembru 1929 fuq l-istess raġunijiet tas-sospensjoni tal-ferrovija. Fl-1928 bdiet ir-rotta tal-karozza tal-linja bejn il-Belt u Birkirkara li kienet tieqaf fit-terminus ta' Triq Mannarino. (21) Kull destinazzjoni kellha kulur attribwit magħha. Għaldaqstant għal din ir-rotta l-karozzi kienu/ miżbugħa ħomor. Rotta oħra kienet bejn Birkirkara u San Ġiljan fejn il-karozzi kellhom il-kulur aħdar bi strixxa ħamra u-kienu jużaw it-terminus biswit il- Kolleġjata. (23) Kien hemm ħafna karozzi tal-linja ta' rotot differenti li kienu jgħaddu minn Triq Mannarino, bħal dawk ta' Għajn Tuffieħa, Mosta, Marfa u Lija, filwaqt li tar-Rabat kienet tgħaddi minn Triq Mrieħel. Fl-1955 il-flotta tal-karozzi tal-linja tar-rotta bejn Birkirkara u l-Belt ġiet imnaqqsa għal 98 xarabank meta fl-1932 kien hemm 112. (25) Fl-1955 tissemma li kien hemm rotta tiffunzjona direttament fejn Birkirkara u l-Isptar San Luqa. (26) fl-1973 ir- rottot 'ġew imqassma fi tlett kumpaniji fejn ir-rotta ta' Birkirkara ġiet mitfugħha fi Grupp C u n-numru tar-rotta kien 71. (27) Fi Grupp B kien hemm ir-rotta ta' bejn Birkirkara u San Ġiljan. (28) Fl-1975 il-karozzi tal-linja saru kumpanija waħda. Birkirkara sa llum għadha żżomm żewġ rotot, dik tal-71 li tgħaddi mill-Ħamrun u tuża t-terminus ta' l-istazzjon antik tal-ferrovija u dik tan-numru 42 li tgħaddi minn San Ġwann li tuża t-terminus ta' wara l-Kolleġjata. L-1930 in-noll tar-rotta bejn Birkirkara u l-Belt kien ta' sold u nofs fi ġranet ta' xogħol u ta' żewġ soldi wara 9.30 p.m., fil-Ħdud u l-festi. (29) In-nollijiet baqgħu dejjem jiżdiedu maż-żminijiet. Fl-1968 żdiedu b'sold filwaqt li fl-1973 żdiedu b'ħames milleżmi. (30) Mill-1980 sa llum ir-rotot ta' Birkirkara lejn il-Belt żdiedu minn 6 sa 15-il ċenteżmu. F'rapport approvat mill-Gvern f'Ottubru 1930 ix-xarabanks fuq ir-rottot ta' Birkirkara u tas-Sliema kellhom jitilqu kull hames minuti. (31) Fil-ħamsinijiet fil-parlament saret talba għal aktar vjaġġi fir-rottot lejn Birkirkara. (32) Għaldaqstant fl-1956 it-tluq tax-xarabanks miż-żewġ termini kellu jsir bejn kull tlet minuti jew kull seba' minuti u nofs. (33) Illum il-ġurnata it-tluq isir bejn kull għaxar minuti u kwarta. Zammit, Birkirkara fis-seklu XIX, (Union Print Ltd., Malta, 1995), pg. Mallia Borg, Tagħrif u Tifkiriet dwar Birkirkara, (Unpublished, Birkirkara, 1997), pg. 6 J. Zammit, Storja ta' Birkirkara, (Unpublished, Birkirkara, 1992), pg. 45; P.P. Castagna, Storja ta' Malta fil-Gżejjer Tagħha -Volume 3, (Malta, 1888), pg. 26 Leħen Birkirkara Progressiva, No. 9, December 1956, pg. Għaqda Mużikali Sant' Elena, Birkirkara 7 FESTA 2000