TWEMMIN POPOLARI FUQ IL-GROTTA TA' SAN PAWL U L-GEBLA TAGĦHA GEORGE ŻAMMIT MAEMPEL mill-għarqa u lejn niesha talli daru bih. Abela, Ciantar. u kittieba oħra jgħidulna li mħabba f'dil-barka, l-blat ta' Malta beda jrabbi fih ward u ħwejjeġ oħra. Il-lum nafu li dawk li huma jsejħu u juru bħala ward, ma huwa ward xejn iżda rizzi bħal dawk imsejħa Scutella, Civ- TRADIZZJONIJIET PAWLINI ħal kull pajjiż ieħor Malta għandha it-tra- dizzjonijjiet tagħha u fost dawn insibu dawk fuq il-Grotta ta' San Pawl u l-ġebla : tagħha. Il-bidu tagħhom kien in-nawfraġju ta' San Pawlli nsibuh imniżżel fl-Atti ta' l-Appostli. San Luqa jgħidilna li ġifen tal-qamfi b'276 ruħi fuqu telaq minn Cesarea u li fi trieqtu lejn Ruma ntlaqat mill-maltemp li ġarru u farrku fuq il-kosta ta' Malta. Kif kien bassar San Pawl, ħadd ma tilef Ħajtu għax kollha għamu u lafiqu x-xatt. Il-Maltin laqgħuhom u daru bihom ħafna u saħansitra kebbsulhom ħuġġieġa biex jinxfu u jisħnu. San Pawl midd idejħ u beda jġorr il-ħatab. Ġara li ġo dal-ħatab kien hemm moħbija lifa' li malli ħasset is-sħana tan-nar, Ħarget minn ġol-ħatab, qabdet ma idu u gidmitu. Iżda San Pawl ferfer il-lifa' ġon- nar u ma ġratlu ebda ħsara. Sa hawn il-fatti kif insibuhom fil-Atti ta' l-Ap- postli. Minn hawn il-quddiem tibda t-tradizz- joni, li hi maĦkuma mir-reliġjożita, fantasija u nuqqas ta' tagħrif ta' Ħwejjeġ xjentifiku. IS-SAĦTA TAS-SRIEP Jgħidu li, mħabba l-gidma tal-lifa', San Pawl seħet il-lifgħat kollha ta' Malta u għaldaqstant, dawn tilfu għal dejjem, mhux biss il-velenu tagħhom, iżda wkoll għajnejhom. L-antiki kienu jafisbu li dawn l-għajnejn kienu dawk il-fosos sofor jew suwed b'ħaabba sewda jew safra f'nofshom, li wiefied isib ngastati fil-blat tagħna. Minnhom hemm minn kull daqs. .Mħabba x-xebħ li għandhom ma l-għajn, kienu magħrufa mit-Taljani bħala 'occhi di serpe' u mill-Ingliż 'serpents' eves'. Il-lum nafu li dawn ma humiex filief snien tas-saqaf tal-ħalq ta' certi Ħut tar-razza tar-sargu, Ħut li għexu miljuni ta' snin ilu. Hawnhekk naraw kemm it-twemin popolari jista' jkun mbigħed mix-xjenza u l-verita. Ta' min jinnota li l-ħabba ta' għajnejn is-sriep velenużi ma tkunx tonda iżda tawwalijja bħal tal-qattus waqt li ta' dawn il-fossili tkun dejjem tonda. IL-BARKA TA' MALTA U TAL-MALTIN Barra minn dis-'saħtta' jgħidu li San Pawl tefa' ukoll l-'barka' fuq Malta u fuq il-Maltin, għax Ħassu ferm obbligat lejn din l-art li salvatu peaster, u Schizaster li għandhom fuq il- qoxra tagħhom certi singi (is-sistema ambulakrali) għamla ta warda… Ħafna min dil-kwalita ta' rizzi ma għadhomx jgħixu fl- ibħra tagħna l-lum iżda nsibuhom fl-ibħra sħan ta' l-Indo Pacifiku.'t Dawn ir-rizzi ma feġġewx fil-blat tagħna mħabba San Pawl li gie Malta fis-sena 60 Wara Kristu, izda kienu go fih miljuni ta' snin qabel. Ħaga ofra li l-Maltin kienu jaħsbu li titrabba fil-blat mħabba San Pawl kienu dawk l-hekk i gls-bisiiġbub ġdur brinirtiġeb RTMWDELLA FIETKA BDISSAN FADLO, b della kjaġuz, 6 Dezli di firpe perioii; het a net ala di Maliża data Fesrż ħi bilffisa tsntana dalta Ciuà tion; xii efa (i sie farka bi ara taf żid ma A bare Bianehiei 3; a 88żie, vafotti M, di bio: dl modudi sżoperatt, 48,ghx B foġ lesti, ne'ġpali fammepatb 9 I'ġemat ibeglina ta narse. Karta volanti (Ruma, 1768) li titkellem fuq il- l-ġebla tal-Grotta ta' San Pawl. Mogħtija minn Mons. Gio Paolo Briffa Brincati. msejjħa llsna ta' San Pawl magħrufa ma l-Ew- ropa kollha bħala Glossopetra (li tfisser ġebla-ilsien mħabba x-xebfi kbir li għandhom ma ilsien in-nies). Il-lum nafu li dawn huma snien fossili ta' klieb il-baħar li għexu miljuni ta' snin ilu. Missirijietna kellhom ħabta jxebbħu l-fdallijiet li jsibu ngastati fil-blat ma' partijjiet tal-ġisem ta' San Pawl. Għal- daqstant, kienu jilmħu fil-blat tagħna lill-sider San Pawl (fdalijiet tal-qoxra tar-rizzi msejħa Cidaris), il-bastun ta' San Pawl (xewk twil ħafna tar-rizzi tar-razza li ġa semmejna), il-pe- dali tiegħu (rizzi Schizaster) u xbiha ta' ilsienu (snien tal-klieb il-baħtar, speċjalment tal-Car- charodon) biex ifakkarna fil-miraklu tal-lifa' u fil-pridkar li huwa għamel biex qaleb lil-mis- sierijietna għal-fidi ta' Kristu. Xi uħud, bħal- tabib Malti Gian Francesco Buonamico (1639-80) u l-Konti Giovanni Antoinio Ciantar (1696-1778), kienu jaħsbu li dawn jitrabbew min-natura fil-blat, u l-aktar f'dak ta' Malta. Mhux talli kienu jaħsbu li l-ilsna jitrabbew u jikbru fil-blat tagħna, iżda kienu wkoll jemmnu li minn ġembhom kienu ifaqqsu u jrawmu iż-żgħar tagħhom. Dawn is-snien zagħar li naraw fil-bażi tas-sinna ftit il-fuq mil-għeruq ma kienux ulied, iżda ħotob naturali. Il-lum dawn l-idejat ta' l-antiki jdaħħkuna u noddu- hom bħala folklore, iżda ma għandniex niġġudikaw lil ta' qabilna bit-tagħlim li għandna l-lum. Nsibu li kien hemm twemin qawwi, sew f'Malta kemm ukoll barra minn Malta, li l-blat tagħna kien ferm tajjeb kontra l-veleni u li dak tal-Grot- tafejn San Pawl għex tul it-tlett xhur li hu dam hawnhekk, kellu poteri u qawwa ferm u ferm akbar. Twemmin popolari ieħor, li nsibuh limitat għal Malta biss, kien li l-Ġebla tal-Grotta It-Timbru tal-Kolleġjata tal-Grotta, disinjat minn M. Tanti Burlo' fuq is-siġill oriġinali tal-Grotta. ta' San Pawl fir-Rabat ta' Malta kellha qawwa mogħtija lilha minn San Pawl missierna biex titkattar u tarġa titrabba. Għaldaqstant, mis- sirijietna kienu jemmnu li taqta' kemm taqta' mil-blat tal-Grotta, dan ma jispiċċa qatt. Din l-qawwa tal-ġebla nsibuha mfakkra fuq irfama mqegħda f'tarf it-taraġ tal-Grotta b'ordni mill-Granmastru Pinto. Awturi antiki bħall Haxiak u r-Rettur tal-Grotta Gatt Said jgħidulna li ħafna kienu n-nies li jiġu bil-ħbula biex ikejlu jekk kienx hemm xi tibdil fil-qisien tal-grotta u dawn dejjem sabu li baqgħet l-is- tess. U dan minkejja li bosta biċċiet minnha kienu saħansitra jiġu msiefra lejn il-Vant, bħal ma jixhed il-vjaġġatur Ingliż P. Brvdone. Dan jgħidilna wkoll li meta fl-1770 hu kien żar il- Grotta ma sħabu kienu mlieww bwiethom bil- ġebla tal-Grotta. IL-ĠEBLA PREZZJUŻA TAL-GROTTA Biex naraw kemm kienet prezzjuża din il- ġebla, nisimgħu ftit x'qalu certi kittieba u nies oħra fuqha: Fil-ktieb tat-tabib Pietro Matthioli li ġie stampat fl-1554 insibu li dil-ġebla kellha famali teħilsek mil-veleni. Iżda Matthioli wissa lit-tobba qarrejjja tiegħu li dan mhux minnu għax hu stess kien ra tnejn min-nies imutu b'gidma ta' lifa' allavolja ġiebulhom l-aqwa specjalisti minn Bologna u l-ġebla siġillata ta' Malta (ġebla tal-Grotta). Ta min jinnota hawn li Matthioli huwa l-ewwel awtur li jagħtina ħjiel li l-ġebla tal-Grotta ta' Malta kienet tkun ittimbra- ta u ssiġillataS. Fl-1575 insibu lil-Monsinjur Dusina jikteb li il-Ġebla tal-Grotta kienet tajba għal kull xorta ta velenu - 'adversum omnia venena pro- desse'. Ftit snin wara (1610), il vjaġġatur Tedesk Michael Heberer, li kien għadda Malta fil-1588 meta kien fi trieqtu lejn l-Egittu, jirrak- kontalna li darba waħda waqt riceviment għoli lemaħ lil wieħed qaddej jfittet bicca ġebla ġol-bottijjiet tax-xorb tal-mistednin biex jekk hemm xi velenu jinqered. Hawn wieħed irid ifakkar li fis-Seklu 16 u 17, kien hemm biża kbir mil-avvelenamenti. Biex tagħqad, il-velenu li kien jintuża dak iż-żmien kien ossidat ta' l-ar- seniku, li għalkemm hu velenu qawwi, la għandu riħa u lanqas togħma u jinħall malajr fl-ilma. Għaldaqstant, ix-xogħol ta' dak il-qad- dej bil-ġebla tal-Grotta (jew forsi lisien San Pawl) kien isserrhilhom rashom lil-mistednine. Naraw li meta fl-1638 in-Nunzju Appostoliku Rocco Pirri żar-Malta, ir-riġal li tagħtu il-Knisja Maltija kien bicca ġebla tal-Grotta ta' San Pawl. Il-Prelat apprezza ħafna dak li tawh il- Maltin u sejjaħlu 'riġal tassew sabiefi u xieraq' u fiadu miegħu Palermo'9. It-Tabib Taljan Gian Battista Porta (1651)'' u l-kittieb Ġerma- niż Wolff (1680)'2 it-tnejn iddikjaraw fil-kitba tagħhom li kontra l-veleni tas-sriep ma kien hemm xejn aqwa mil-ġebla tal-Grotta u Wolff iżid jgħid li l-aħjar mod biex toqtol sriep jew lifgħat velenużi kien li titfalhom f'ħalqhom ftit trab ta' dil-ġebla, hekk kif dawn ikunu sa jiġdmuk. Il-lum Ħrejjef bħal dawn idaħħquk, iżda f'dawk iż-żmenijiet, in-nies kienet tieu dal-parir bis-serjeta. Fiż-żmien li Paolo Passionei kien Inkwiżitur ta' Malta (1743-46), tlett xwieni tal-Papa wasslu f'dil-Gżira id-delegat tiegħu Monsinjur Valenti biex jagħti 'stucco' lil-Granmastru Emanoel Pinto de Fonceca. Dan kien riġal għamla ta' kappell simbolu. Bħala radd il-ħajr lit-tlett Kaptani tax-xwieni, Passionei tahom fliskatur mimli Għajnejn is-sriep, Ilsna ta' San Pawlu bicciet tal-ġebla tal-Grotta (Terra Melitensis)'S. Ta' min jgħid li fiafna kienu li jgħidu l-ġebla tal-Grotta kienet ta' fejda kbira kontra l-veleni, għad-deni qawwi, esteriżmu, ġidri, tal-qamar u għan-nisa li fallielhom ix-xagħar tagħhom, iżda t-tabib Niccolo Lemerv, fil-ktieb li hu ħareġ fil-1751 fuq il-mediċini ta dak iż-żmien jgħid li din kienet tiswa bħala astringenet'S. Fl-1761, ir-Re Federiku tad-Danimarka ordna lix-xjenzat naturalista Petrus Forskal u lil- siefibu Karsten Niebuhr u oħrajn biex imorru l-Eġittu u hemm jistħarġu l-istorja natruali tal- post u fl-istess Ħin jivverifikaw certi passaġġi li hemm fil-Bibbja fuqu. Fi triqthom lejn l- Eġittu dawn dafllu l-Port il-Kbir għal-ħabta tat-13 ta' Ġunju 1761. Fis-sitt ijjiem li dawn għamlu Malta studjaw xi fiaga mill-istorja naturali tagħina u sabu żmien ukoll iżuru l- Grotta ta' San Pawt'S, Ir-rapport Flora Aegvp- tiaco-Arabica ta' Forskal (li Niebuhr ħareġ 'fil-1755 wara l-mewt ta' l-awtur) ma jgħidilniex jekk Ħadux magħhom xi bicciet mil-ġebla imma nistgħu nafisbu li ħadu għax din kienet l-użanża ta' dak iż-żmien'S, Ta' min jinnota li sal-1851 għandna insibu min jitkellem fuq il-preġju tal-ġebla tal-Ġrotta fil- mard. Dan kien il-Ġiżwita Bibliku Cornelius Van Den Steen (magħruf afijar bħala Cornelio aLapide), li jikkeb fuq is-siwi tal-ġebla f'każi ta' ġidri u deni qawwil7. Meta naqraw dan, ma rridux ninsew, li dal-Ġiżwita kien ikun dejjem imdawwar bil-Maltin u għaldaqstant kien ferm influwenzat minnhom fuq dawn il-ħwejjeġ. F'xi kotba antiki insibu li fil-Grotta kienu jinsta- bu wkoll ħafna ilsna ta' San Pawl (Glossope- tra) u Ħafna minn dal-fosos imsejħa 'Għajnejn is-serp'. Għalkemm hu minnu lli jistgħu jinsta- bu xi waħdiet minn dawn il-fosos fil-Grotta, mhux minnu li hemm numru kbir minnhom jew mill-ilsna, għax dawn ta' l-aħifjar huma rari ferm fil-Qawwi ta' Fuq (Upper Coraline Lime- stone) li fih qeda l-Grotta ta' San Pawl. Bħal ma naraw car mill-ittra li kiteb il-ġuvni Ameri- kan Henrv Sanford lil-ommu, minn Palermo fit-28 ta' Novembru 1842 wara li kien żar Malta, dawn kienu qlajja ta' nies bħal-bej- jiegħa tal-fossili u ħwejjeg ofira li biex iżidu l-bejħi ta' dak li kienu qed ibiegħu, kienu jgħidu li ġabru kollox mill-Grotta'8, PREKAWZJONIJIET Biċċiet tal-ġebel mill-Grotta kienu jitqassmu b'xejn lil min jitlobhom. Magħhom kien jingħata wkoll ċertifikat li l-ġebla hi ġenwina. Il-lum iċ-ċertifikat ma għadux jinagħita iżda l-biċċiet tal-ġebla jitqgħedu ġo envelope ċkejken li għandu stampat fuqu l-isem tal- Grotta u x-xbiha ta' l-istatwa li hemm fil-għar. Fl-antik, xi wħud kienu sa jirreġistraw il- biċċiet tal-ġebel tagħhom il-Qorti. Dan jirriżulta minn dokument tal-1571 li l-Maġis- trat (aktar tard Mħallef) Stephen Borg Cardo- na kien sabli xi Ħamsa u għoxrin sena ilu fl-Arkivju tal-Kastellanija'5. Il-fies li bih kien jinqata' l-ġebel tal-Grotta. Min jieħu l-ġebla barra minn Malta ried ikun persuna fdata u jkollu l-kredenzjali neċessarji u l-ġebla mfarrka u magħġuna tafal kienet tiġi siġillata jew ittimbrata b'siġilli specjali biex turi li hi ġenwiena. Dawn iż-żewġ prekawzjonijiet insibuhom imniżżlin f'ċerti foljetti jew Hand- bills li kienu jiġu stampati Malta, Messina, Il-biċċa l-kbira: Traduzjonijiet bit-Tedesk u bil- Latin instabu stampati ġo kotba antiki iżda foljetti b'dawn il-linġwi għandhom qatt ma nstabu. Ta' min jgħid ukoll li bicca minnhom ma għandhomx data ta' meta ġew stampati, iżda dawk li fihom data insibu li ġew stampati bejn l-1630 u l-1786. Is-sustanza tagħhom hija kolla l-istess; tagħrif fuq il-ġebla tal-Grotta ta' San Pawl, fuq l-Iisna ta' San Pawl u fuq l-hekk imsejħa Għajnejn is-Sriep. Il-manifesti jagħtuna l-pro- pritajjiet tagħhom, kif l-aħjar li jintużaw, x'pre- kawżjonijiet irridu nieħdu, u jfakkruna li biex ikkolna effett tajjeb minnhom irrridu nitolbu l-għajnuna ta' San Pawl u irid ikun hemm fidi qawwija sew f'min qed jamministra d-duwa kif ukoll f'min qed jefiodha. Naqraw ukoll f'dawn il-manifest li l-ġebla, l-għajnejn u l-ilsna kienu jintużaw mfarrkin trab u mixruba fl-imbid jew fl-ilma. d-IIsna kienu ukoll jiddendlu mill- pulżier jew mill-għonq, u li l-għajnejn kienu jistgħu jintlibsu bħala fossa ta' ċurkett li tmiss mal-laħam, waqt li l-ġebla kienet tiġi mfarrka, magfħiġuna, magħmula għamla ta' statwetti, vażetti, xbihat ta' sriep u Ħwejjeġ oħra, blokki għamla ta' kotba bi xbihat fuq il-qoxra, boċċi, medalji jew skutelli kollha ittimbrati b'ċerti siġilli speċjali. TERRA SIGILLATA MELITENSIS Dil-ġebla mfakkra, magħġuna u ttimbrata kienet imsejħa 'Terra sigillata' u biex wiefied ikun jaf li ġejja minn Malta kienet tissejjah aħjar Terra Siġillata Melitensis. Is-siġilli, li juru li l-ġebla kienet tassew ġejja mill-Grotta kienu bosta. jidher li fil-bidu nett, din ma kenitx tiġi mill-blat tal-Grotta iżda minn xi post tafli li ma nafux fejn hu. Insibu biss li fis-Sekli 16, 17 u 18 din kienet użata ferm mill-Medicina u kella tant fama kbira li kienet tħabbata ma dik ta' Lemnos. Kienu jfarrkuha u iroxxuha bħala duwa fuq il-griefi jew iħalltu- ha mal-misturi. Hawn Malta dil-forma bit-tim- bri ftit li xejn kienet tintuża fil-Medicina għax f'Malta kellna il-ġebla stess. Fir-riċetti tat- tobbatas-17 utat-18 il-Seklu insibuha mniżżla bħala Lapid Divi Pauli jew Lapid D.P. Ta' min jgħid hawnhekk li fl-isptar ta' Santu Spirtu tar-Rabat kien hemm għal bejħ ukoll l-Ilsna ta' San Pawl (Linguae Domini Pauli) u kont tista tixtrihom sħaħ jew imfarrkin. Dawn ta' l-aħfiar kienu aktar għoljin. Il-medalji: Id-daqs tal-medalji li iltqajt magħhom ivarja bejn 2cm u 80cm u s-siġilli li rajt fuqhom huma ta' qaddisin fuq naħa waħida: (il-wiċċ) u xbiha ta' Granmastru, jew stemma, jew Salib tal-Kavalieri jew si simbolu tal-velenu fuq in-naħa ta' wara. Kienu jkoll- hom ukoll xi skriżżjoni u barra mill-użu tagħhom bħala duwa, kienu wkoll idendiu- hom ma għonq it-tfal biex jaqsmu s-snien bla dbatijja u jfarrsuhom mill-aċċessjonijiet. Skutelli: Fid-dinja kolla baqa biss żewġ sku- telli magħmulin mil-ġebla tal-Grotta u ttimbra- ti: waħda tinstab fil-British Museum, London u l-oħra f'Bologna. Din ta' l-aħħlar kont sko- prejta u għaraftha jien fl-1967 meta qed neżamina il-fossili fil-Kollezzjoni Gius'. Monti 1738' li hemm fil-Museo Capellini, fl-Istitut tal- Ġeoloġija u Palentoloġija ta' l-Universita ta' Bologna. Kont iddiskrivejtha fil-1975722 Tlett mitt sena ilu kien hemm oħra f'Mużew fid- Danimarka (Copenhagen) iżda din ma għadiex tidher fil-Kolleżżjoni. Skultura ta' San Pawl, maħduma mill-ġebla tal- Grotta mill-iskultur Rabti Ġużeppi Galea. JIB-APESTOLO MELFTENSIL XFI-GADLENSHUM PATRONO FREMMANUELPINTUS MELIDS GĦEX GAtHOs PRINOEPS b.b.p. ari, rigal tal Papa Pawlu VI — GĦELUQ Barra minn Malta illum l-interess fil-ġebla tal- Grotta ta' San Pawl naqas, u f'Malta ftit minn dawk li jżuru l-Grotta jieħdu il-ġebla b'devożjoni jew imħabba l-qawwa tagħha kontra l-veleni. Iżda ma naqsux ofirajn bħal Mons. Giuseppi De Piro (li poġġa biċċa ġebla tal-Grotta fil-'Foundation Stone' tad-Dar Ma- trici ta' Sant' Agata, ir-Rabat) u bħaas-Sur Żarb tal-Petrolea Limited (li ħabrek ferm biex biċċa ġebla tiġi mibgħuta fil-knisja ta' San Pawl ta' Varvi Begg Estate, f'Ġibilta fejn hemm qassis Malti) li ħadmu biex din id-devożżjoni lejn il-Ġebla tal-Grotta ma tintesiex. Għal- daqstant ukoll regħu bdew jitqassmu certifi- kati fuq il-parcmina lil min jitlobhom. Barra minn dan l-iskultur Rabti Ġużeppi Galea ġie nkarigat jonqox xi blokki tal-ġebla biex jingħataw riġal lil-persuni prominenti li jżuru l-Grotta u meta, f'Mejju ta' dis-sena (1990), l-Papa żar il-Grotta huwa għoġbu jaccetta waħda minn dawn il-blokki minquxa b'wiċċ San Pawl. 2, GĦħalhemm il-lum id-devożżjoni u t-talb għal ġebla tal-Grotta naqset, niftakru dejjem li fl- imgħoddi din il-Grotta u l-ġebla tagħiha kell- hom fama mill-akbar u storja mill-isbaħ. Heberer jgħid li fid-daħla ħdejn il-bieb tal-Grotta kien hemm affresk mal-ħajt u jagħti stampa ta' dil-pittura (li l-lum x'aktarx tinsab taħt it-tib- Il-pittura li jonqos kienetturi lil San Pawl bil-leħja u b'xaru twil u mħabbel bir-riħ, ħarstu lejn il-lemin, b'xabla mwaqqfa f'idu l-leminijja u bi ktieb magħluq fix-xellugijja, miexi fuq il-ħaxix taħt sema bi sħab oħxon. Quddiem riġlu x-xellugijja, hemm xema tixgħelu taħtha hemm il-kliem miktub b'ittri irqaq 'Levis augeo pondo', Fil-qiegħ ta' l-istampa jidru l-kliem b'ittri kbar 'Vere hie Locus Sancto Est'X Ittra lil Henrv Shelton San- ford bagħat lil-ommu minn Palermo fit-28 ta' Novembru 1842 Sanford Librarv, Sanford Papers, Box 2, Folder1i. Ara wkoll WEBER, B.C. Għal tagħrif aktar dettaljat fuq it-Terra Sigillata Me- litensis ara ZAMMIT MAEMPEI, G. (1990).