L-imħabba tiegħi għall-arti u d-devozzjoni li għandi lejn San Leonardu minn dejjem qanqlu fija kurżità sabiex insir naf min kien l-id wara l-kwadru Titulari ta' San Leonardu fil-Parroċċa ta' Ħal-Kirkop. B'xorti tajba l-kwadru hu ddatat għas-sena 1751 li tidher b'mod ċar fuq il- lemin fil-kantuniera t'isfel maġenb l-arma ta' l-Isqof Paolo Alpheran de Bussan li fi żmienu sar dan il-kwadru. Id-data kienet punt tat-tluq important ħafna fir-riċerka tiegħi. Sa minn dejjem intqal u nkiteb illi dan il-kwadru kien xogħol ta' xi aljiev ta' Mattia Preti, madanakollu jekk wieħed jistudja l-kwadru ftit sew jintebaħ illi stilistikament ftit li xejn hemm x'jorbtu ma' Preti. Fuq kollox id-data 1751 hi tardiva wisq biex nattribwixxu kwadru lil bottega tal-Preti meta nafu li l-bottega ta' l-artist baqgħet kompatta u attiva' biss għal ftit snin wara l-mewt ta' Preti li seħħet f'Jannar ta' l-1699.1 Hawn kompliet tikber il-kurżita' tiegħi u kien għalhekk li għaddejt għar-riċerka fl-arkivji. : : Fost l-ispejjeż tal-festa ta' 1751 imniżżla fil- Veneranda Lampade insibu li tħallsu 7 tari għall- ġarr tal-kwadru titulari l-ġdid. Santo Leonardo Titolare'2 Din kienet l-unika referenza dwar il-kwadru għas-sena 1751 u għalkemm ma tagħti l-ebda ndikazzjoni ta' min pitter il-kwadru, tikkonferma li sal-festa ta' l-1751 il-kwadru kien lest u nġab f'Ħal-Kirkop. Kien biss fil-kontijiet ta' l-1758 li nsibu min kien , mi artist. Fil-15 Apr ta' 1758, il-prokuratur il--daniatarz aas ġdid tal-parroċċa ta' Ħal-Kirkop, Giuseppe Pace, 1751, Parroċċa ta' San Leonardu. iniżżel li ħallas 23 skud u 4 tari bħala l-aħħar pagament tal-kwadru ta' San Leonardu lil Maestro Rocco pittore: Referenza ċara u importanti li flimkien ma' studju stilistiku tal-kwadru tindika bla ebda dubju li l-kwadru titulari ta' San Leonardu hu xogħol Rocco Buhagiar (1723-1805). Kien diffiċli ferm li tagħmel attribuzzjoni fuq bażi purament stilistika, dan għaliex kif ser naraw, dan hu kwadru bikri meta l-artist kien għadu ma żviluppax bis-sħiħ il-karatteristiċi pittoriċi li jiddistingwuh. Għaldaqstant kellhom ikunu l-arkivji li jiddeterminaw min kien l-artist wara dan il-kwadru. Iżda min kien Rocco Buhagiarf' Bin Orazio u Giuseppa nċe De Barro, Rocco Buhagiar twieled Bormla fl-4 ta' Ġunju 17235: Għalkemm il-ġenerazzjoni tiegħu ma pproduċietx artisti kbar, Rocco Buhagiar kien l-aktar pittur importanti f'Malta tal-ġenerazzjoni tiegħu. Wara l-mewt ta' Francesco Zahra fl-1773, Buhagiar stabilixxa ruħu bħala l-pittur ewlieni ta' l-arti reliġjuża biex fis-sebgħinijiet u t-tmeninijiet kien prolifiku ħafna tant li ddomina x-xena fil-knejjes Maltin. Madanakollu ma jfissirx li kien xi artist kbir, l- artist ma kellux saħħa inventiva kbira u xogħolu għandu tendenza li jkun repetittiv, tant illi ħafna mix-xogħolijiet tiegħu huma ġabra ta' figuri mislufa minn prints li kienu jaslu Malta ta' xogħol famuż ta' Guido Reni, Carlo Maratti u l-klassiċisti l-kbar tal-Barokk… Fost il-karatteristiċi l-aktar tipiċi tal-pittura matura tiegħu, wieħed isib skema kromatika ċara ħafna, b'kuluri kemmxejn vibranti. L-akbar kontribuzzjoni tiegħu għall-arti Maltija tas-seklu tmintax hi d-distakk fl-istil u . t-temperament mix-xogħlijiet tal-ġenerazzjoni ta' qablu. L-eżuberanza u t-teatralità Barokka ta' Francesco Zahra inbidlu f'atmosfera aktar kalma li taqbel mar-reazzjoni kontinentali kontra l-Barokk bombastiku, madanakollu l-arti ta' Rocco Buhagiar ma waslet qatt viċin in-Neo- Klassiċiżmu 7 Rocco Buhagiar, San Leonardu, żejt fuq tila, 1751, Parroċċa ta' San Leonardu, Kirkop. Il-Kwadru ta' San Leonardu Il-kwadru Titulari ta' Ħal-Kirkop aktar milli importanza kwalitativà, jassumi importanza storika ferm ikbar u dan għaliex ftit li xejn nafu dwar il-perijodu bikri ta' Rocco Buhagiar. San Leonardu hu mdawwar bl-ikonografija tradizzjonali tiegħu, l-ilbies abjad u iswed, il-baklu, il-mitra, il-ktieb u l-ikkalzrat li qed jippreżenta l-ktajjen tal-jasar. Tipiku ta' ħafna xogħolijiet bikrin ta' kwalunkwe artist, din il-pittura mhix waħda ta' livell għoli, madanakollu tinkorpora fiha passaġġi feliċi bħal ngħidu aħna l-puttini fil-kantuniera ta' fuq lejn ix-xellug, u l-anġlu li qed iżomm il-mitra fuq il-lemin. Fl-istudju dwar Rocco Buhagiar dan il-kwadru hu ferm interessanti għaliex ftit li xejn hemm kwadri li jistgħu definittivament jiġu attribwiti lil Buhagiar qabel l-aħħar tas-sittinijiet. Teżisti t-tradizzjoni illi l-kwadru ta' l-1746 tal-Madonna ta' Porto Salvo fil-kappella Ta' Santuzzu l-Ħamrun huwa tiegħu, madanakollu m'hemm l-ebda dokument li jista' jsaħħaħ din l-attribuzzjoni.$ Sa ftit ilu l-ewwel dokument ċar għal Buhagiar bħala pittur jiddata għall- 1752 meta tħallas 30 skud għall-pittura tal-Baldakkin, illum mitluf, għall-knisja parrokkjali tas-Siġġiewi, u l-eqdem kwadru dokumentat li għadna nistgħu ngawdu lum kien dak tal- Madonna tar-Rużarju ddatat għall-1767 fil-parroċċa tax-Xagħra. Permezz ta' din l-iskoperta l-kwadru titulari ta' San Leonardu ta' l-1751 fil-parroċċa ta' Ħal- Kirkop sar, bħalissa, l-eqdem kwadru eżistenti dokumentat ta' Rocco Buhagiar. Ir-riċerka dwar dan il-kwadru tefgħet dawl ġdid ukoll fuq il- karriera ta' Rocco Buhagiar. Anki jekk mhux dokumentat, hemm raġunijiet validi biżżejjed biex jiġi propost li l-artist għamel xi perijodu ta' taħriġ Ruma. Wara li twieled, isem Rocco Buhagiar jidher ma' l-abitanti ta' Casa 70, Strada del Crocifisso f'Bormla fil-listi ta' l-Istatus Animarum ta' l-1730, l-1740 u l- Il-puttini, dettal, Rocco Buhagiar, San Leonardu żejt fuq tila, 1751, Parroċċa ta' San Leonardu, Kirkop. 1743 iżda mhux f'dik li jmiss ta' l-1748.1' Buhagiar jgħib mid-dokumenti Bormliżi biex jerġa' jitfaċċa fl-Istatus Animarum tal-parroċċa ta' Porto Salvo l-Belt Valletta, fejn hu ddokumentat li għex waħdu f'10 Strada Mezza (Br. Destro) fil-listi ta' l-1752, l-1754 u l-1755 iżda mhux f'dik ta' l-1756.1 Isem Rocco Buhagiar jgħib għal kollox sa l-1761 meta hu ddokumentat jiddisinja cappella ardente ta' l-injam għall-parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ. In-nuqqas ta' referenzi fid-dokumenti mill-1756 sa l-1761 wassal għall-proposta illi kien propju f'dan il-perijodu li Buhagiar mar jitħarreġ Ruma, madanakollu l-fatt li fl-1758 l-artist hu ddokumentat jirċievi l-aħħar pagament għall- kwadru ta' Ħal-Kirkop ser iwassal għal reviżjoni ta' din il-proposta. Ta' 80 sena Buhagiar kien qiegħed jgħix fi stat ta' faqar mal-patrijiet Tereżjani ġewwa Bormla, tant illi wara li kiteb lill-Gvernatur Alexander Ball, fid-9 ta' Mejju 1804 irnexxielu jakkwista pensjoni ta' 20 skud.'5: Miet fl-10 ta' Lulju ta' l-1805 fejn ġie midfun fil-knisja ta' l-istess patrijiet.'$ Din l-iskoperta hi waħda importanti mhux biss għalina l-Koppin, dan għaliex din tassumi interess nazzjonali fid-dawl tal-kontribut ta' Rocco Buhagiar fl-istorja ta' l-arti Maltija. L-anġlu tal-mitra, dettal, Rocco Buhagiar, San Leonardu, żejt fuq tila, 1751, Parroċċa ta' San Leonardu, Kirkop. Sciberras K., L-Arti Barokka F'Malta, Kullana Kulturali Vol.50, Publikazzjonijiet Indipendenza, Malta, 2003 10 Fuq din il-proposta ara: M.Buhagiar, 1987, pp. 155-156, K.Sciberras, 1995 ,pp.13-19 li K. Sciberras, 1995, pp.21-24 f'Misraħ Kirkop fit-8.30pm nhar il-Ħamis 6, il-Gimgħa 7 u s-Sibt 8 ta' Settembru U p Qii iżi Ġ 4 Ż ul ii B U Z Al —- WA l L m ri