Demm Għawdxi f'Funes 1 Ġewwa l-belt ta' Tunes kienet tgħammar familja għawd- xija ta' ħaddiema twajbin u tal-ġieli. Dil-familja kienet magħmula . minn missier, omm u żewġt itfal: ġuvni u xebba. Ġewwa darhom, ta' fqar ji kienu, xejn ma kien jonqoshom u l-ikbar hena kien isaltan fost dawn l-erbgħa minn nies li kellhom għal xulxin imħabba kbira. Iżda fl-aħħar, ix-xitan—li ma jħalli lil ħadd b'sabru— fettillu jdeffes denbu taħt is-sura ta' wieħed żagħżugħ u fittex li jtel- jefil-hena ta' dik il-familja. Mela daż-żagħżugħ, bil-ħila tiegħu kollha, beda jħaddem il- ħażen ta' moħħu u fi ftit żmien wasal fit-tmiem li xtaq hu. Bi kliemu u b'għamilu fl-aħħar ġennen lil dik it-tfajla għal warajh u mita deherlu, taparsi mar biex jitlobha b'għarusa. Iżda fiuha u missierha, li nzertaw jafu x'kien isarraf dak iż- żagħżugħ u kemm kien ħażin għamilu, dlonk ċafidu t-talba tiegħu u hedduh bl-afirax kemm-il-darba jibqa' jħares lejn ix- xebba. Iż-żagħżugħ b'dat-theddid kollu xejn ma qata' qalbu u iżjed webbes rasu, u fi żmien qasir dawwar lit-tifla sabiex tafirab miegħu, u wara li din ħadet id-deheb kollu li kellha fid-dar, ilimkien tbiegħdu mit-Tuniżija. Ma jeħtieġx ngħidu kemm kien kbir il-hemm li waqa' fuq dik il-familja ta' ħaddiema tal-ġieħ xħin raw ġieħhom imkasbar u isimhom mixħut fit-tajn. Id-demm safili ssibu jiġġerra fil- vini ta' wlied il-għoljiet tal-gżira għawdxija, ħalef li kellu jit- ħallas. Fittex minn hawn u fittex minn hinn, fl-aħħar semgħu li l-maħrrubin kienu qegħdin fl-Eġittu, u ġara dakli dejjem jiġri minn dawk ix-xebbiet boloh li ma jagħtux widen tat-twissijiet ta' nieshom : iż-żagħżugħ kien waqqa' t-tifla f'dak it-tajn moq- żież li miegħu ikarkar l-egħliem tal-ħtija u tal-mistħija. Telaq, għalhekk, iż-żagħżugħ għawdxi lejn l-art tal- Farawni bil-ħalfa li bid-demm tal-ħatjin kellu jaħisel it-tebgħa li ħammġet il-ġieħ tal-familja tiegħu. Iżda, mita wasal, xejn ma sewa t-tiftix li għamel il-għaliex qatt ma rnexxielu jisma' bl-aħbar t'oħtu jew b'taż-żagħżugħ li daħak biha, u wara bosta xhur li dam iħuf u jgħarrex 'il-hawn u 'il-hinn, ħtieġlu jarġa' jidħol fi ħdan niesu mnikktin biex mill-aħjar li jista' jfarraġ lix-xwejħin ommu u missieru. Minn Lixandra telaq għal Malta biex minn hinn isalpa għat-Tuniżija. Sebħiet waħida minn dawk l-għodwiet sbieħ li, fix-xitwa, is- sema ta' Malta biss jaf jagħti minnhom. Il- poplu tal-gżejjer tagħna minn bikri beda jofiroġ minn daru sabiex ma' dik il- għaxqa tan-natura jibda jgawdi xi ħaġ'otira li kienet bil-bosta għal qalbu. Dik in-nhar kien l-ewwel jum tal-Karnival. Ġemgħat ta' maskarati bdew jiġġerrew mat-triqat ta' l-ibliet, folol kbar dejjem defilin mill-oqsma tal-kamparija maltija, kun- fetti mormijin bħax-xita, agħjat ta' l-infern, daqq, tnabar, żfin fit-triqat, tisfir, karrozzi bil-qtajja' għaddejjin waħda wara l-oħra mill-inħawi ewliena tal-Belt Valletta, u fuq kollox il-ferti li wieħed jara minqux f'wiċċ kullħadd. Iva, il-Karnival tagħna huwa l-għaxqa u ż-żina ta' Malta; dan ibiegħed minna 'l hemm li nkunu ġarrabna ma' tulek ja sena, għax fih kullħadd ifittex li jtaffi d-dwejjaq bil-ħsejjes ta' dawk il-jiem ta' bluha iva, iżda wkoll ta' tnogħidija taż-żmien. Iż-żagħżugħ tagħna kien wasal f'Malta sew f'Sibt il-Karni- val, u billi kien jefitieġlu jistenna xi jiem qabel ma jkun jista' jissokta trieqtu għal Tunes, ħtieġlu jibqa' f'pajjiżu u b'hekk, wara bosta snin ta' nuqqas minn art twelidu, jarġa' jara dik il- festa li tierraħi bil-bosta l-qlub tal-pajżani tiegħu. Dik is-sena fit-Tijatru X….. kellu jsir Veżjuz mill-akbar u fih kienu sa jingħataw bosta premjijiet lill-maskarati li jkunu lebsin l-aħjar; għalhekk kotra kbira ta' nies kienu qed jistennew 'ldal-veljun li minn bosta ġimgħat qabel kien qiegħed jissem- ma bħala l-ewwel ħaġa tal-karnival ta' dik is-sena. Fid-disgħa ta' bil-lejl, it-Tjatru X…. kien mimli bħal bajda, u fil-palki u fil-platea ma kontx tilmaħ għajr gzuz ta' maska- rati jiddieħku ma' kullħadd, jaqbżu u jiġru donnhom Ħafna mġienen. Hawn kont tara xi tnejn lebsin libsa l-iżjed għanja mixjin labranzetta jistħajluhom is-slaten tal-festa; hemm kont tilmaħi xi wieħed waħdu, waħdu, b'imnieħer daqsiex, b'xi ħod- ba u b'rasu mimlija fwawar tax-xorb li kien ilu jlegleg mit-tlieta ta' fuq nofs in-nhar, jaħseb li kulħadd għajuejh mormijin fuqu u xejn ma jintebafi li klikka żgħażagħ minn. palk tal-prim'ordni 'waħħlu f'rashom li minn rasu jagħmlu żarget għall-perlini tagħhoml F'dak il-ħin mill-bieb il-kbir kienet dieħla ġemgħa rġiel u nisa lebsin ta' xmux u qmura. Id-daqq beda jsamma' l-ewwel biċċa ta' fox-trot mill-aħħar li ħarġu u dlonk il-maskarati bdew iduru mas-sala kollha. F'rokna minn tal-platea, kollu ssummat iħares lejn dik id- dehra, kien hemm żagħżugħ li ma kienx liebes ta' maskarat. Il-qagħda tiegħu kienet imqita u xejn ma tixbah lil ta' dawk li nġabru f'dik il-lejla fit-tijatru… il-ħarsa ta' għajnejh kienet miksura u ftit taqbel mal-ħarsa kollha ħeġġa u ferħ tal-maska- rati li kellu ma' dwaru. Daż-żagħżugħ ma kienx ħaddieħor għajr l-għawdxi li kien mar jiġġiera wara oħtu ġewwa l-Eġittu; bħallikieku xi Ħaġa f' dik il-lejla kienet ġagtilitu jidħol f'dak il-ballu u joqgħod hinn, bħal xi ruħi mitlufa, iħares mingħajr ma jagħti widen ta' dak l-infern kollu li kellu ma' dwaru. Il-qiegħa kienet safinet sewwa u għal ħabta ta' nofs il-lejl, il-kummissjoni li kienet maħtura għat-tqassim tal-premjijiet, ġagħilet li jitwaqqaf id-daqq u jinġabru l-maskarati. Ma' l-ewwel tokk ta' nofs il-lejl, immexxijin minn marċ im- ħeġġeġ, dawn bdew id-defilċ tagħhom u mal-għajta ta' wieħed minn tal-komrmisjoni biex titneħħa l-maskra dlonk il-maskarati kollha kixfu wiċċhom. F'daqqa waħida nstemgħu żewġ sparaturi u tnejn mill-mas- karati tad-defilż dlonk instabtu ma' l-art. Qam għagħa kbir mat-tijatru kollu u l-midrubin ġew malajr imdawrin minn qtajja ta' maskarati. Kulħadd beda jsaqsi min kienu dawk. it-tnejn li kellhom itemmu ħajjithom fost dak il-ferti kollu, iżda l-kotra tal-miġbura ma kenitx tafhom. / Minn qalb il-folla deher raġel li kollu ħiemed resaq għan- naħla taż-żewġ midruba u mita wasal ma' ġenbhom, u għaraf li t-tnejn kienu mejtin, rema r-zivoltella, dar fuq il-folla li fuqha kienet waqgħiet ħiemda kbira u b'leħen miksur qalilhom: ĦDik li hawn qegħdin taraw mejta hija oħti u dak li hemm mixħut ma' ġenbha kien dak li ġagħalha tagħmel fitija li biha tebbgħiet ġieti il-familja tiegħi; dit-tebgħa issa ġiet mafisula bid-demm tagħhom.' Dlonk kien arrestat u mafiruġ. il-barra mit-tijatru xħin il- mejtin kienu mwarrba u l-veljun issokta bħalikieku ma kien qatt ġara xejn. Ħekk sejra d-dinjal Iżda l-vendetta għawdxija kienet mitmuma. Il-Kajr, 1938. , FREDU NICHOLAS.