2.4, il-Ħadd 29 ta' April 2018 har l-1 ta' Mejju 2008, ħalla din id- Anthonv Mamo — l-ewwel President ta' Malta Repubblika — fl-età ta' 99 sena. Sir Anthonv Ma- Mo kiseb il-fiduċja ta' min xi darba jew oħra kellu l-poter. Serva taħt il-Kuruna Ingliża u erba' Prim Ministri. Ħa- dem għall-aktar mumenti importanti kostituzzjonali ta' pajjiżna. Minn ħdejn Borg Olivier fix-Xagħra tal- Furjana bħala Prim Imħallef fl-1964, sa ħdejn Mintoff fl- 1974 f'Misraħ San Ġorġ. Skont Lino Spiteri huwa kien 'il-Malti li l-aktar li ssimbolizza dak li jista' jkun hemm tajjeb fi bniedem'. PALAZZ DEJJEM MIMLI BIL-MISTEDNIN Fiż-żmien li Mamo għa- 'mel Gvernatur Ġenerali' u President, hu u martu riedu jieħdu ħsieb purċissjoni ma tispiċċa qatt ta' viżitaturi fil- Palazz tal-Gvernatur il-Belt, fosthom membri ta' dele- gazzjonijiet barranin jew uf- fiċjali li l-Prim. Ministru Mintoff kien jibgħatlu biex il-gvern tiegħu jiffranka l-is- piża li joqgħod jalloġġjahom f'lukandi tal-ewwel klassi. Fis-16 ta' Lulju 1974, Ma- mo u Mintoff laqgħu lill-Ar- ċisqof Makarios meta dan wasal minn Ċipru, wara li kien tneħħa minn President tal-pajjiż. b'kolp ta' stat. Dakinhar Mamo kien was- sal lil Makarios, li. kien jid- her eżawrit, f'karozza żgħi- ra mill-ajruport sal-Palazz tal-Gvernatur. Ftit wara kie- net waslet karozza oħra b'qomos, qliezet, kalzetti u ħwejjeġ ta' taħt għall-Arċis- qof li kien ħarab minn Ċipru b'ta' fuqu senduqu. Fil-mewt ta' Anthonv Ma- mo, il-ġurnal Ingliż The Telegraph, fost l-oħrajn, ir- rapporta kif ir-relazzjonijiet ta' Mamo ma' Mintoff mhux dejjem kienu kordjali. Skont il-ġurnal, bħala Gvernatur Ġenerali Mamo kien jilmen- ta li spiss kien jiġi injorat mill-Prim Ministru. Jingħad li Mintoff kien iżomm fl- għama lil Mamo rigward il- politika tal-Gvern, u kien jinsisti li Mamo jmur ikell- mu u mhux bil-kontra. Lino Spiteri jgħid li: 'Il- ktieb ta' Ninu Mamo bħala President ingħalaq ħafna agħar minn hekk. Lejn l-aħ- ħar, hu 'u jogrob' il-Milied tal-19767Sċempilif' l-Bank Ċentrali. B'leħen li nstema' miksur għall-aħħar, staqsie- ni nistax immur sa ħdejh, il- Palazz.ta'-San Anton. Tlaqt kollox minn idi. Qatt ma ħlomt li se nsibu fl-istat li sibtu x'ħin dħalt ħdejh. 'Kissirni,' qalli, 'Kissirni' (għal Min- toff).7 'Ħareġ li ma kienx iħossu stmat kif jixraqlu mill-Prim Ministru, jew saħansitra agħar minn hekk. Biex tagħ- qad lanqas kienu se jħalluh jibqa' l-Palazz ta' San Anton sa ma jgħaddi l-Milied, u kellu jagħmel il-wisa' għas- suċċessur tiegħu minn. qa- bel. Mikdud kif kien, ma kellux moħħ iħejji l-messaġġ tradizzjonali tal-Milied li ħtieġlu jagħmel bħala l-aħ- ħar biċċa xogħol bħala Kap tal-Istat. Qalli li moħħu kien iħossu vojt u ma seta' jikteb xejn. Għedtlu biex għaldaqs- hekk ma jħabbilx rasu, nab- bozzalu diskors jien, bla ħadd ma jkun jaf xejn.' 'Hekk għamilt. Meta ħadtlu dak li kont ktibt sibt li, jekk stess ma ġiex f'tiegħu għal kollox, ma baqax imfar- rak daqskemm kien meta bagħat għalija. L-abbozz li ħejjejtlu ħadu, imma x'ħin smajt ix-xandira presidenz- jali tal-Milied għaraft li l- President Mamo kien kiteb diskors ieħor hu stess, u ftit uża mill-abbozz tiegħi.' 'Għal dak il-Milied was- luli d-dar żewġ fliexken xampanja, mingħand Ninu Mamo. Kienu juru ħbiberija. Qalu wkoll verità morra li ma jmisshiex tolqot lil min jagħti ħajtu għas-servizz pubbliku, kif għamel dak il- bniedem ġentili li d-dehen tiegħu jibqa' wirt nazzjona- lex Iżda wara l-mewt ta' Ma- mo fl-2008, il-Perit Dom Mintoff li kien seba' snin iż- għar minnu, għamel: żjara privata lill-qraba ta' Mamo. Dawk qrib ta' Mintoff jgħi- du kemm il-Perit minkejja l- manjieri xi drabi goffi tiegħu ellu qalbu tad-deheb. Min- off miet erba' snin wara, fl- età ta' 96 sena. Il-ġurnal -ORIZZONT kien irrappor- ta hekk din iż-żjara: 'Il-Perit Mintoff, li mie- għu ħadem mill-qrib Sir An- honv Mamo, mar jagħti l- aħħar tislima lil dan il-ġent- om u l-bniedem li dejjem ġab l-ewwel l-interess nazz- jonali. Il-Perit Mintoff, għa- mel xi ħin jitkellem mal-qra- ba tiegħu. Ma naqasx li hu jirrakkontalhom' xi episodji tal-ħidma tagħhom għall- ġid tal-pajjiż. Fost dawn kien hemm kif Sir Anthonv kien iħobb jagħmel l-affari- jiet b'mod pulit u Mintoff bi stil differenti. ' Fil-laqgħa ta' madwar nofs siegħa issemmiet ukoll iż-żjara. li l-Perit Mintoff kien għamel lil Sir Anthonv Mamo meta kien rikoverat fl-isptar. Fi kliem Prof John Mamo stess, il-familja ap- prezzat ħafna iż-żjara tal- Perit Mintoff. Prof John Mamo jgħid li 'fejn tidħol il-moralità ma kellux: kompromessi. kienx jista' għaliha dik li xi ħadd għax hu żgħir jew fqir jisfa' abbużat, kemm fiżika- ment, bil-kliem jew metodi oħra. Kien tarka għall-fqar u l-batuti fis-sentenzi tiegħu. ' Kien taħt it-tmexxija ta' TAGĦRIF IIT-TORĊA IT-TORĊA) TAGĦRIF Il-Ħadd 29 ta' April2018 2.5 Ladv Mamo — matul il-Pres- idenza ta' Sir Anthonv — li d-dħul kollu tal-August Moon Ball; li kien beda fi żmien il-Gvernatur Sir Rob- ert Lavcock, beda jmur kull sena għall-karità u għall-is- tituzzjonijiet filantropiċi bħal The Malta Polio Fund, The Malta Memorial District Nursing Association u The Malta Plaving Fields Associ- ation. : Fl-1971, twaqqaf 'chest fund for deserving cas- esi: Minkejja li kien rett u serju, hu kien umli ħafna. Kulħadd jaf x'diskors kien kapaċi jagħmel u jikteb. Lili qabel kien jagħmel diskors kien jiġi jgħidli ara x'jidhir- lek minn dan7 Din kienet l- umiltà tiegħu, li kien jistaq- sik u jitolbok parir u mhux tiegħu biss tajjeb', jgħid ib- nu. L-Imħallef Toni Abela jgħid li, 'Kuntarju għal ħaf- na li ġew warajh, Sir Antho- nv ma kienx jimbotta ruħu jew jimponi lilu nnifsu fu- qek. Ma kienx pompuż, pru- żuntuż u aktar xeni milli sustanza. Anzi lil Sir Antho- nv iltqajt miegħu mingħajr ma qatt iltqajt miegħu, men- tri dawk li ta' kuljum kont niltaqa' magħhom, qatt ma ltqajt magħhom. Dawk li għalkemm dejjem ; qalu li huma professuri, professuri qatt ma kienu. ' 'Sir Anthonv Mamo kellu karriera mimlija unuri,' ik- ompli jgħid Abela, 'iżda dejjem: mingħajr daqq. ta' trombi u ċerimonji żejda. F'dan is-sens Sir Anthonv Mamo kellu axxendent mo- rali għoli fuq ħafna li ġew warajh. Ħadem għal pajjiżu u mhux għalih innifsu, b'umiltà u fis-skiet. Il-kobor ma serqux, iżda tagħtulu l- ħajja.' Fil-15 ta' Awwissu 1939, Anthonv. Mamo żżewweġ lil Margaret, magħrufa bħa- la Maggie, imwielda Agius. Huma kellhom tliet ulied: Josephine, Monica u ż-żgħir John. 'Ma' oħti Josephine kien jimxi b'dixxiplina stil Vittorjan. Forsi għax kienet l-ewwel wild, żamm dixxi- plina sew magħha. Ma' oħti Monica, is-sitwazzjoni in- bidlet u miegħi mexa b'mod aktar differenti. Mat-twelid tiegħi kiteb il-famużi Mamo Notes.' 'Miegħi kien jimxi b'mod rilassanti ħafna u kelli rap- port ta' ħbiberija kbira mie- għu. Kien ħa pjaċir ħafna meta jien għażilt il-kors tal- liġi, il-professjoni tiegħu. Ma. kienx jissikkani jew jagħmel pressjoni fuqi biex nistudja. Jien kont varjat, fis- sens li kont inħobb ħafna l- isports u anke niddeverti u hu kien jinkoraġġini ħafna għal dan.' Il-Professur John Mamo semma li meta daħal l-Università kien ifittex ak- tar lil missieru biex jgħinu fl-istudju, u meta missieru rtira kien jgħinu bħala ''mis- sier' fix-xogħol tiegħu. L-avukat Reno Borg, ifaħ- ħar ukoll lill-Professur John Mamo nnifsu li jidher ċar li missieru ħalla impronta kbi- ra fih bħala ''ġentlom ieħor li għallimni l-Liġi Kummer- jali. Il-lezzjonijiet tiegħu kie- nu prattiċi u kien jitratta lil kull wieħed minna b'rispett. Dejjem ħassejt li l-għalliema tiegħu, speċjalment dawk li tassew jistħoqqilhom, kienu l-aqwa benefatturi tiegħi'. L-IMĦABBA LEJN IL-FAMILJA Bintu Josephine Tortell f'kumment lil kienet tat lil-ORIZZONT: dakinhar tal-mewt ta' mewtu qalet li l-aħjar ħaġa li seta' jgħaddil- ha missierha kienu 'l-valu- ri'. Dejjem wera l-imħabba lejn tal-familja, sostniet Jose- phine, u avolja dejjem kien impenjat ħafna, għalih il-fa- milja dejjem ġiet l-ewwel. ''Anke jekk miet fl-età ta' 99 sena, għalina xorta telfa kbi- ra,' kienet stqarret Josephi- ne. Għal Pauline Gatt, il-ħajja- ta personali ta' Sir Anthonv, ftit kien hawn irġiel bħalu. 'Għalija jfisser ħafna. Kien dejjem jgħin. lill-proxxmu. Kien jgħin ukoll ħafna lill- mara tiegħu li kienet taħdem fil-karità. Il-familja kienet tfisser ħafna għalih. B'famil- ja mhux biss il-mara u t-tfal imma wkoll ħutu, in-neputi- jiet u l-bqija. Anke jekk kellu pożizzjonijiet għolja ta' aw- torità qatt ma nesa lil ħutu. Bniedem li ma kien imkab- bar xejn għall-pożizzjoni li kellu. ' Meta kibru, il-koppja Mamo kienu marru jgħixu f'Casa Arkati fil-Mosta u f'dan iż-żmien Sir Anthonv spiċċa jdur b'martu li kienet mardet. Kien jispikka fih il-mod kif ma kienx iħalliha weħidha. Għamel sitt snin f'din il-ħajja sakemm: Mag- gie mietet fl-2002. Dwar. il-passatempi. tie- għu, Prof John Mamo qal li ''passatempi ftit li xejn kellu. Hu kien medhi ħafna b'xog- ħlu, li kien jagħmlu bl-aktar serjetà u reqqa. Kien dejjem jirriċerka.' Fil-fatt kien jaqra ħafna u kien iżomm ruħu aġġornat. bil-letteratura li kienet toħroġ. Iżda l-iżjed li kien iħobb kienu l-klassiċi li studja l-Università u li kien kapaċi jikkwota siltiet sħaħ minnhom bl-amment. 'Biss il-pjaċir tiegħu d- dar kien meta jiġu sħabi fi tmiem il-ġimgħa u konna noqogħdu naraw il-futbol, ' jgħid ibnu. 'Dak iż-żmien, bħal-lum, kien hemm il-pi- ka bejn it-Taljani u l-Ingliżi. Missieri kien magħruf li jżomm mal-Ingliżi. Kien jin- tefa' ħdejna jsegwi l-logħ- biet, avolja f'dak il-ħin kien ikun qed jipprepara l-appel- li għat-Tnejn.' 'Fejn jidħol il-futbol loka- li kien iżomm mal-Furjana u jien kont immur miegħu l-istadium tal-Gżira insegwu l-Furjana. Kien jinkedd xi ftit u jien aktar minnu meta l-Furjana. jitilfu mas-Slie- ma.' IL-FESTA TA' SANTA LIENA Diversi anzjani Karkariżi jiftakru kemm Sir Anthonv kien iħobb il-festa b'mod partikolari it-tranżlazzjoni tar-relikwja ta' Sant'Elena .ta' lejlet il-festa. Ħafna jif- takru l-post partikolari fejn kien ipoġġi fil-Knisja, mhux f'xi post prominenti, imma fil-ġenb man-nies. Prof John: Mamo. jgħid, ''Kont emozzjonat filgħodu x'ħin missieri daħal għall- aħħar darba fil-Bażilika ta' Santa Liena. Il-festa ta' San- ta Liena konna ngawduha flimkien. Konna ilna snin kbar nagħmlu hekk. Ġieli kont barra minn Malta, f'pajjiżi 'l bogħod bħall-Ko- rea u kelli niġi għax tkun waslet il-festa ta' Santa Lie- na. Ma kienx jitlifha u kien jgħidli 'ġimgħa oħra l-fes- tas 'Kien iħobb ħafna l-funz- jonijiet tal-knisja b'mod par- tikolari l-mużika li tindaqq. Kien ipoġġi man-nies fil- ġenb: tal-Bażilika u jsegwi minn hemm. L-aħħar li mor- na, avolja saħħtu ta' età kbi- ra, ried li jqum u jpoġġi bil- qiegħda kif jagħmlu l-bqija tan-nies. Dak inhar tal-festa, konna mmorru għall-pur- ċissjoni filgħodu u hemmhekk konna niltaqgħu. ma' ħafna ħbieb antiki tie- għu Meta f'Jannar 2008, huwa għalaq 99 sena, kien l-ixjeħ eks kap. ta' Stat fid-dinja. Huwa miet f'Casa Arkati, il- Mosta. Il-funeral statali ta' Sir Anthonv. Mamo sar il- Ġimgħa 2 ta' Mejju 2008, l- għada ta' mewtu. Il-kadav- ru ta' Mamo kien espost għall-pubbliku fil-bitħa tal- Palazz il-Belt għal tliet si- għat. Wara, it-tebut imgeżwer fil-bandiera. Maltija, tqie- għed fuq kanun tal-Forzi Armati u nġarr fost atmos- fera solenni lejn il-Kon-Kat- tidral ta' San Ġwann fejn saret il-quddiesa konċele- brata mill-Arċisqof Pawlu Cremona li fl-omelija tiegħu qal li f'Sir Anthonv Mamo kien. hemm: il-preżenza t'Alla'. Preżenti kien hemm l-ogħla dinjitarji tal-pajjiż, politiċi, membri tal-ġudika- tura, avukati u nies komuni li taw l-aħħar tislima tagħ- hom lil Sir Anthonv. Sir Anthonv. se jissokta jgawdi. l-ammirazzjoni ta' kulħadd għall-korrettezza u r-rettitudni tiegħu. Ir-rispett ma kienx iġibu minn xi pot- er politiku partiġġjan iżda JmMinn awtorità morali pers- ważiva. Ma telax fl-ogħla karigi għax kien ġej minn familja influwenti u lanqas għax xi ħadd ried jagħmillu xi favur jew jippremjah bla ma kien ħaqqu. Laħaq il- quċċata biss bil-ħiliet tiegħu u bil-kwalitajiet straordinar- ji tiegħu. Spiteri: 'Monument ta' għerf u rġu- lija, Ninu Mamo jibqa' dej- jem tfakkira ta' għajnuna u eżempju għal Malta.