Fr. Charles Buttiġieġ Il-Vanġeli sinottiċi huma l-ewwel tliet vanġeli, jiġifieri dak ta' San Mattew, San Mark u San 28 4 L-Anr IMQADDSA it OTTUBRU - DIĊEMBRU 2009 Luqa. Il-kelma 'sinottiċi' ġejja mill-kelma griega 'svnopsis' li tfisser 'ħarsa (opsis) flimkien u fl-istess ħin (svn). Dan għaliex meta tpoġġi t-tliet vanġeli ma' xulxin, tqegħedhom f'kolonni per eżempju u tħares lejhom, tinduna illi f'ħafna bnadi jaqblu eżattament ma' xulxin. Minn dan l-aspett, ir-raba' vanġelu ta' San Ġwann hu għal kollox differenti kemm fil-kontenut u kemm fil-ħsieb tiegħu, li huwa ogħla bħala livell teoloġiku (li jtir 'il fuq bħal 'ajkla; li hija s-simbolu ta' dan il-vanġelu). huwa dak il-pubblikan ta' Kafarnahum li f'Mark u f'Luqa jissejjaħ ukoll Levi u li ġie msejjaħ mill-Mulej proprju x'ħin kien qiegħed jaħdem Is-simbolu tal-vanġelu tiegħu huwa figura ta' bniedem għaliex proprju jibda l-vanġelu tiegħu bir-razza kollha ta' Ġesti. San Mattew żgur li kiteb il-vanġelu tiegħu bl-aramajk għall-komunita' ta' Ġerusalemm u tal-Palestina madwar is-sena 50 w.K., iżda dan l-oriġinal semitiku huwa mitluf u llum għandna dak li nkiteb bil-grieg fl-era apostolika bejn is-snin 70 u 80 w.K., wara l-waqgħa ta' Ġerusalemm fis-sena 70 w.K… Skont ix- xhieda ta' Papija, Isqof ta' Ġerapoli (ċ. 130), jgħid li Mattew l-appostlu kiteb ġabra tal-kliem li qal Ġest (logia) bl-Aramajk, ħafna qabel ma nkiteb dak bil-Grieg. Il-vanġelu ta' San Mattew jissejjaħ tas-Saltna tas- Smewwiet għaliex naraw tassew lil Ġesti jwaqqaf is-saltna tiegħu fuq l-art, li tiġbor fiha kemm it-tajbin u kemm il-ħżiena u li tikber bil-mod il- mod sakemm tasal għall-milja tagħha. Il- vanġelu nfatti jitkellem ħafna minn din is-saltna permezz tal- parabboli li nsibu fih. Fil- vanġelu nsibu ukoll kristoloġija żviluppata fejn naraw lil Ġesti bħala Bin Alla u Alla nnifsu, kif naraw fl-episodji tal- Magħmudija fil-Ġordan, tat- Trasfigurazzjoni fuq it-Tabor u fl- istqarrija ta' Pietru f'Ċesarija ta' Filippi u taċ-ċenturjun taħt is-salib fuq il-Kalvarju. Huwa wkoll il- Messija, Bin David, imwiegħed minn Alla lill-poplu ta' Israel. Il-vanġelu fih ħames L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU diskorsi ewlenin tal-Mulej u li fihom insibu kliem u sentenzi li qal Ġesu: id-diskors tal- Muntanja, dak Missjunarju, dak bil-Parabboli, dak tal-Knisja u d-diskors Eskatoloġiku. Il- biblista, J. Dupont isostni li l-kliem li fih il-vanġelu kellu l-iskop sabiex iqawwi l-ħajja nisranija fost il-popli. L-awtur tat-tieni vanġelu huwa Ġwanni Marku, bin Marija ta' Ġerusalemm, li fid-dar tagħha kienu żgur jiltaqgħu l-appostli u l-ewwel insara. Kien jiġi ukoll il-kuġin ta' Barnaba, il- missjunarju ħabrieki ma' San Pawl li mbagħad meta nfired 30 4 L-Anr IMQADDSA it OTTUBRU - DIĊEMBRU 2009 minn Pawlu, dan ħa miegħu lil Mark. Wara, San Mark ingħaqad ma' San Pietru u kien dixxiplu tiegħu f'Ruma u li żgur minn għandu ħa ħafna tagħrif għall- vanġelu tiegħu. Fil-fatt skont tradizzjoni antika ħafna li ġejja minn Papija, Mark kien 'interpretu ta' Pietru. Huwa l-eqdem vanġelu li għandna u aktarx inkiteb bejn is-snin 65 u 70 w.K. ġewwa Ruma u għall- qarrejja ta' nisel pagan fejn anke jispjegalhom id-drawwiet tal- Lhud. Is-simbolu tal-vanġelu huwa l-iljun għaliex l-vanġelu jibda bl-għajjat ta' Ġwanni l-Battista fid-deżert, sabiex iħejji t-triq għall-Messija. Il-Kristoloġija u d-Dixxipulat jiffurmaw parti integrali fil- vanġelu ta' San Mark. Element interessanti tal-kristoloġija ta' San Mark hu l-hekk imsejjaħ 'is- Sigriet Messjaniku. Din l-idea ħarġet mid-diversi drabi fejn Ġesti kkmanda lin-nies jibqgħu siekta dwaru jew dwar għemilu u jirrevela lilu nnifsu proprju fuq is-salib kif naraw mill- istqarrija taċ-ċenturjun. Li Ġesti hu Alla jkun rrivelat bil-mod il-mod fil-vanġelu, bħal donnu jħalli lill-qarrej nnifsu jiskopri bil-mod il-mod min hu Ġest. Ġesu ta' Marku hu fuq kollox Bin Alla. Hekk jinstema fil- bidu tal-ktieb, fil-Magħmudija ta' Ġesu fil-Ġordan: 'Tnti Ibni l-għażiż..7 (ara Mk 1:11); kif ukoll fl-aħħar tal-vanġelu bl- istqarrija taċ-ċenturjun Ruman: f… Dan il-bniedem kien tassew Bin Allaf' (Mk 15:39). Id- dixxipulat, jiġifieri li wieħed isegwi lil Ġest huwa element ieħor importanti fit-teoloġija Il-veru dixxiplu għandu jimxi wara Kristu anke fit-triq tas-salib, dik li tieħu għat-telgħa ta' Ġerusalemm bħalma għamlu l-appostli ta' Ġest. San Luqa kien pagan ikkonvertit, magħruf ukoll bħala t-tabib tal-ġisem u tar- ruħ. Kien minn Antijokja tas- Sirja u kiteb il-vanġelu tiegħu bil-Grieg ta' livell għoli ħafna. Huwa kiteb lill-insara li kienu jgħixu fl-Asja ż-Żgħira li kienet mimlija b'insara ta' nisel pagan u ta' kultura Griega. Il-vanġelu nkiteb bejn is-snin 70 u 80 w.K. u fl-istess żmien ukoll huwa kkompona t-tieni opra, dik tal- Atti ta' l-Appostli. Is-simbolu tal-vanġelu huwa l-għoġol għaliex jibda l-vanġelu tiegħu bis-sagrifiċċju ta' Żakkarija fit- tempju. Ġest ta' Luqa, jistieden lill-midinbin sabiex jersqu lejh u jaħfrilhom. Huwa nfatti l-vanġelu tal-maħfra. Dante Alighieri jsejjaħlu l-evanġelista tal-ħniena ta' Kristu, 'scriba mansuetudinis Christi Fih biss tinsab il-parabbola tal-Iben il-Ħali jew tal-Missier Ħanin u tad-drakma l-mitlufa. Insibu fih ukoll ħafna titli ta' Ġesu: il-Messija, il-Feddej, l-Iben ta' Alla, Bin il-Bniedem, Profeta, Sultan, Bin David, il-Qaddis, u l-Imgħallem. Ġesi, f'Luqa huwa fuq kollox il-'Kvrios, il- Mulej, is-Salvatur tal-bnedmin kollha. Fil-vanġelu naraw fuq kollox l-element tas-salvazzjoni miftuħ għal kulħadd: 'Kull bniedem jara s-salvazzjoni ta' Alla' (Lq 2:6). Din is-salvazzjoni li ġabilna Ġest l-Feddej hija għalhekk waħda universali, hekk iridu juru l-parabboli tal- ħniena u l-episodju ta' Żakkew il-pubblikan fil-kapitlu 15. Dan huwa fil-linja tal-istqarrijiet tal- fidi li nsibu fil-Ġdid Testment: 'Kristu miet għalina, għal kulħadd, għal dnubietna' (ara 1 Kor 15:3 u Gal 1:4). Huwa fuq kollox il-vanġelu tal-Ispirtu s-Santu, tal-foqra, tal-paċi u fuq kollox tat-talb u tal-ferħ nisrani. Minkejja ħafna qbil li hemm fit-tliet vanġeli, xi kultant ma jaqblux f'dak li hu sekondarju. Dwar din id-diffikulta', ta' San Luqa L-ART IMQADDSA '$$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2009 $$ 31 nuqqas ta' qbil, tqajmu ħafna mistoqsijiet dwar liema huma l-fonti tal- vanġeli. F'dan ir-rigward inkitbu ħafna opinjonijiet. Aħna nistgħu nispjegaw il-problema sinottika b'dan il-mod. Hemm qbil ċar saħansitra tal-kliem użat u dan juri li evanġelista kellu żgur xi kopji ta' xi vanġelu ieħor. Mattew li għandna f'idejna llum u li hu miktub bil-Grieg jidħer li kellu quddiemu lil Mark. Dan isaħħaħ ħafna li l-vanġelu ta' Marku nkiteb l-ewwel wieħed jew dak li l-biblisti jsejħulu l-'Ur Markus (Marku bikri). u dan ifisser li l-evanġelisti kitbu xi esperjenzi tagħhom personali jew li mxew fuq xi tradizzjoni orali partikulari marbuta ma' komunita' partikulari. Per eżempju l-kliem użat waqt it-twaqqif tal-Ewkaristija huwa differenti bejn Mattew u Luqa, fejn dan ta' l-aħħar jaqbel dejjem ma' San Pawl u dan bir-raġun għax kien preżenti fil-vjaġġi mal-appostlu tal-ġnus u saħansitra ġie miegħu hawn Malta. (ara Atti 28:1ff). Hemm diversi ipotesijiet dwar il-fonti jew il- materjal sinottiku li minnu żviluppaw it-tliet vanġeli msemmija. Fl-1774, Ġreisbaċh kien stampa t-tliet vanġeli fi tliet kolonni u minn dan l-istudju ħareġ dawn il-klassifikazzjonijiet. Hemm materjal li nsibuh fit-tliet vanġeli u f'din it- tradizzjoni triplika nsibu madwar 360 vers komuni; hemm materjal li nsibu f'żewġ vanġeli biss: jew Mt- Mk; jew Mt- Lq; jew Mk-— Lq. Il-qbil bejn żewġ evanġelisti ġej mela minn fonti diġa' miktub u li serva bħala bażi għalihom. Fl-aħħarnett insibu materjal partikulari għal kull vanġelu u li dan mela jinsab f'vanġelu wieħed biss. Hawnhekk naraw ġeneralment u bir-raġun, l-esperjenza individwali ta' kull evanġelista. Mattew minn madwar 1090 vers li fih il-vanġelu tiegħu, għandu 330 vers li huma tiegħu biss u ma jinsabu mkien iktar. 170 vers insibuhom f'Mark, waqt 230 vers insibuhom f'San Luqa (it-tradizzjoni doppja). 360 vers insibuhom kemm f'Marku kemm f'Luqa (it-tradizzjoni triplika). Mark, minn madwar 650 vers tal-vanġelu, għandu 70 vers li nsibuhom fil- vanġelu tiegħu biss; 170 vers insibuhom f'Mattew u 50 vers insibuhom f'Luqa. Waqt li iktar minn nofs il-vanġelu, 360 vers insibuhom kemm f'Mattew u kemm f'Luqa. Luqa minn 1160 għandu madwar 520 vers li nsibuhom fil-vanġelu tiegħu biss. 360 vers insibuhom fil- vanġeli l-oħra. Ħafna biblisti Ilum jammettu li f'din il- 32 $ L-Anr IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2009 problema sinottika hemm interdipendenza bejn il- vanġeli u li kienu jeżistu xi dokumenti pre-sinottiċi, kif ukoll fonti bażiċi għat-tliet vanġeli. Huma x'inhuma l-opinjonijiet, f'din 'is- solużżjoni sinottika' (aktar milli hi problema) hemm 'id waħda; dik ta' Alla l-Imbierek li nebbaħ lill- awtur sagru sabiex jikteb bħala 'Kelma' u 'Bxara Tajba' l-Imħabba Tiegħu.