VOKALIZZAZZJONI TAL-VERBI MALTIN (Tagħrif Bibljogrofiku u Fonoloġiku) KONJUGAZZJONIJIET MALTIN. L-ittri li għandhom qawwa jbiddlu l-vokali huma l-en- fatiċi ż (b) a fQŻ $ (oeid (ka il-gutturali k(ċ) għ (e. q u r. Fil-Malti l-vokalizzazzjoni tal-Mamua tal-verbi trilitteri tista' titqassam f'7 konjugazzjonijiet u dawn huma: 4-4; l-8; 6-4; 6-8; l-6; 0-4; 0-0. Konjugazzjoni: a-a. Taħt din jidħlu dawk il-verbi li għandhom it-tieni konsonanti gutturali għ, ħ jew q jew den- tali enfatika d, d,t, s: bagħat, naħwr, laqat, saħan, radam, fadal, fatar, fatam, nasab, U ma' dawn xi oħrajn bħal qasam, baram, talab, li ma għandhomx dawn il-konsonanti enfatiċi jew gutturali tan-nofs. Oħrajn li għandhom it-tielet konsonanti r- bħal nafar, ħatar, naġar, iżda mhux kiser, kiber. Ma' dawn ngħoddu dawk il-verbi li għandhom it-tielet konsonanti għ bħal: baqagħ, samagħ, tafagħ li mbagħad iktarx ibiddlu l-ewwel vokali f'e, bħal f'refgħu, semgħu, eċċ., meta l-ewwel jew it-tieni konsonanti ma tkunx gutturali, bħal f'qalgħu, baqgħu. Konjugazzjoni. a-e. Jidħlu taħt din il-konjugazjoni il- verbi li għandhom iktarx l-ewwel konsonanti gutturali, bħal: ħadem, ħafer, qatel, qafel, ħasel. Ma' dawn żid il-verbi trilitteri bl-aħħar konsonanti dgħaj- faj,wjew Elif. Eż: Reħa, mexa, barra minn dawk li għand- hom konsonanti gutturali jew 7 fil-bidu jew, fin-nofs. Eż: Qara, dara, dagħa, ragħa, għola, iżda mbagħad ngħidu: ħeba, liema, għewa, għema. Konjugazzjoni: c-a. Talit din il-konjugazzjoni jidfilu, il- verbi li għandhom l-aħfar konsonanti gutturali h, q, jew għ (ħarxa) bħal: ferali, żelaq, telaq, żebagħ. : Konjugazzjoni: e-e. Taħt din il-konjugazzjoni jidħlu l- verbi li għandhom it-tieni konsonanti h u xi mindaqqiet ħ, bħal: fehem, xehed, xeħet, deher. Konjugazzjoni: i-e. Taħt din il-konsonanti jidħlu l-verbi li ma għandhomx konsonanti gutturali, jew dentali fost il- konsonanti tal-għerq, bħal: siket, nixef, tilef. Konjugazjoni: o-a. Taħt din il-konsonanti jidħla l-verbi bl-aħħar konsonanti j dgħajfa u l-ewwel konsonanti għ jew ħ: għola, ħola, għoxa. Konjugazzjoni: 0:0. Taħt din il-konjugazzjoni jidħlu l- biċċa l-kbira ta' verbi li għandhom konsonanti gutturali jew r, bħal:boloq, ħoloq, romol. ħolom, sogħol, rogħox, qorob, għoġob, għokos, għodos, qomos, roħos, ħorof, honoq. Fil-verbi Maltin il-vokalizzazzjoni ma tista' tkun qatt bil-vokali: u-u; 0-U; o-1 U u-a. Il-verbi bil-vokalizzazzjoni o-a huma ta' misel Taljan. Ara: Sponta, imbokka, iffronta, storda, eċċ. Minn dawn il-konjugazzjonijiet u mit-tiswir jew flessjoni ;al-verb naraw illi l-konsonanti tal-għerq jissieħbu ma' dawk il-vokali li jaqblu magħhom. Il-vokali tal-Mamma jitbiddlu wkoll bis-saħħa ta' bidla fl-aċċent toniku u fil-qagħda tal-konsonanti, Dau it-tixbih jew taqbil bejn konsonanti u vokali huma mitlubin mill-ħtie- ġa ta' l-organi tal-ħaqq biex ilissnu l-kliem b'mod ċar bla ma jisfurzaw iżżejjed. Hekk naraw illi l-konsonanti guttu- rali jew laringali, bħal: À, għu q jissieħbu mal-vokali a li nlissnuha minn qiegħ il-gerżuma b'ħalqna miftuħ, kif fil- kliem: ħataf, għader, qagħad, laqqa', fil-waqt illi l-konsonanti labiali (tax-xoffal bħal: b,p,f, m, w iħobbu jingħaqdu mal- vokali u li nnissluha b'ħalqna magħluq; id-dentali d,is,2,2 jaqblu mial-vokali i, fil-waqt li k insibuha iktarx ma' oħtha e u l-vokali o bejn xi gutturali u labjali jew dentali: bogħod, xogħol, romol, ħomor. Iżda mbagħad kull darba li jitbiddel il-ħoss u l-aċċent ta' vokali, il-vokali l-oħra tal-kelma għand- hom jaqblu ma' dik li tbiddlet bil-ħoss jew l-aċċent. Minn hekk jiġi li meta verb jikser minn mod u temp għal ieħor, il-vokali tal-Mamma jitbiddlu, kif mitlub mill-konsonanti ta' l-istess organu tal-ħalq. Dana narawh fil-vokalizzazzjoni ta' l-Imperativ u ta' l-Imperfett jew Aorist. 49 Hekk insibu :— a) Il-verbi bit-tielet konsonanti għ, fl-Imperfett u fl-Im- perativ jieħdu a meta l-ewwel konsonanti hi gutturali. Eż: Qala', aqla, naqla; qata' aqta, naqta', eċċ, € meta l-ewwel kons. hija r. Eż: raġa', erġa', nerġa'. i meta l-ewwel kons. hi dentali u oħra. Eż: Naża', inża'; sama, isma', nisma'. b) Verbi ofira sħaħ li jibdew b'kons. labjali, dentali, eċċ. jieħdu i, bħal: ifraħ, idħol, itlaq, iżloq, ixraq, itboq u xi min- daqqiet o bħal: onfor, onfoħ, onfoq, oftoq, obżoq. ċ) Il-verbi bit-tielet kons.j, wjew Elif jieħdu a jekk l-ewwel konsonanti hi gutturali bħal minn heba, nagħmlu: aħbi, naħbi; qara, aqra, naqra; jieħdu e jekk l-ewwel kon- sonanti hija 7 (d-ħ) bħal minn reħa nagħmlu erki, nerħi; jieħdu a meta l-ewwel konsonanti hija r (d-m) bħal minn rema, nagħmlu: armi, narmi; jieħdu i meta l-ewwel kons. hija labjali jew dentali, eċċ. bħal minn mexa, mela, nesa, dara nagħmlu imxi, imla, insa, idra; nimxi, nimla, ninsa, nidra, eċċ. N.B.—L-aħħar vokali hija a f'mela, qara, dara billi dawn jispiċċaw bl-Elif, iżda ragħa, deha, nesa. d) Meta l-ewwel konsonanti hija għ, ħ jew q, l-ewwel u t-tieni vokali huma a. Hekk minn għaqad, għafas, għasar, ħasad, ħarat, ħaraq, qabad, qasam, joħorġu l-Imperativ u l-Imperfett: agħqad, nagħqad; agħfas, jagħfas; agħsar. jagħsar; afisad, jaħsad; aħraq, jaliraq; aqbad, jaqbad; aqsam, jaqsam; xi minn daqqiet l-ewwel u t-tieni jkunu o. Bż: Ħalaq, oħloq, joħloq; ħanaq, oħnoq, joħnoq; qaras, oqros, joqros; qagħad, oqgħod, joqgħod. a) Jekk l-ewwel konsonanti hija gutturali, il-vokali hi a. Jekk r, hija a jew e. Eż: Għasar, agħasar, nagħsar; ħasel, aħsel, naħsel. Kema, armi, narmi; reħa, erti, jerħi. Jekk tkun konsonanti oħra, il-vokali hija d, jew o meta tkun nm. biż: Gera,iġri; telaq, itlaq; mnasab, onsob; naġar, onġor, iżda mbagħad nidem, indem. b) Meta l-aħħar konsonanti hija q jew ħ il-vokali tat-tieni sillaba hija a, u xi minn daqqiet o. Eż: Daħak, idħak; saħaq, isħaq; ferali, ifraħ; sebaji, isbaħ fejn biex ilissen l-aħħar ittra l-leħen tal-vokali jiftaħ. ċ) Il-verbi li jżommu l-vokali tal-Mamma fit-tiswir tal- Mod u tat-Tempijiet huma dawk li għandhom il vokalizzaz- zjonijiet : l-e, 0-0, 0-6. il-Verbi Monosillabi, jiġifieri ta' sillaba waħda, huma l-iktar regulari fil-vokalizzazzjoni tagħhom:— i. Il-vokali tal-verbi Torox fil-Mamma huma a jew e. Eż: Kadd, medd. Meta hija a, fl-Imperfett tagħmel o. Eż: Ħatt iħott: għadd, jgħodd. Meta hija e, fl-Imperfett hijoi. Eż: Xedd, ividd; kedd ikidd. Il-vokali tal-verbi Moħfijin fil-Mamma hija dejjem a, jew ie. It-tieni konsonanti dgħajfa tinxorob f'dawn il-vokali. Il-vokali tagħhom fl-imperativ u fl-imperfett hija i, jekk it- tieni konsonanti hija j; hija u jekk it-tieni konsonanti hija w. Qam jagħmel qum, mbagħad qawma, fil-waqt li flok qawwem jagħmel l-Imnissel qajjem. TIBDIL FIL-VOKALIZZAZZJONI TAL-VERBI TRI- LITTERI META JGĦADDU GĦAS-SURA MNISSLA. Il-verbi trilitteri mieta jgħaddu għall-Ewwel jew għalt- Tieni Sura Mnissla iktarx li ma' l-aċċent jbiddlu il-leħen tal-vokali fl-ewwel sillaba fil-waqt li l-vokali tat-tieni tixxie- bah ma' l-ewwel (armonija tal-vokali). Eż: Kiber, kabbar; tilef, tellef; kibes, kebbes; għodos, għaddas; fired, farrad; fejn il-vokali i taħrab l-aċċent maħtuf sħiħ fuqha meta ma tkunx fl-aħħar sillaba u dlonk titbiddel f'a jew e, u fejn 0 imħabba f'hekk titbiddel ukoll f'a. i. Il-verbi li ma jbiddlux il-vokali huma dawk li għand- hom il-vokalizzazzjoni e-a u d-a. Eż: Kesaħ, kessaħ; feraq, ferraq; feraħ, ferraħ; qasam, qassam; ħarab, ħarrab; sama', samma'. Verbi bil-vokalizzazzjoni e-e jugħmlu d-a jew ic-e. Weħħel, waħħal; bagħad, biegħed; ragħax (rogħox), riegħex; nagħas, niegħes. Xi verbi bil-vokali i-e jagħmlu a-a jew e-e. Eż: Siker, sakkar; kiber, kabbar: kibes, kebbes; tilef, tellef, simen, sem- men; xiref, xerref; dilek, dellek; firex, ferrex. Il-verbi o-0 jagħmlu a-a; a-e. Eż: Għodos, għaddas; roħos, raħħas; ħoloq, ħallaq; ħolom, ħallem; għoqos, għaqqes: għotob, għatteb; qorob, qarreb; ħobol, ħabbel.