Meta mort Għawdex bid-dawra HUX l-ewwel darba li kont mort Għawdex. wel darba kienet li tlaqt mill-Port il-Kbir biex wara sagħtejn baħar nasal l-Imġarr tal-Ożira tat-Tliet Għoljiet. Soltu kollox kien imur ħarir: tirkeb il-karrozza tal-linja mill- Belt, tasal il-Marfa, tistenna l-vapur jittrakka mal-moll u jniżżel in-nies… B'dana kollu, fejn kont tibqa'; l-'ambjent' ma jinbidilx… Niesl Niesl dejjem bin-nies quddiemek l ma tħossok qatt ħieles minn taħt għajnejhomli 'Kk trid tgħajjat jew tidħak għal qalbek, ma tistax… u mbagħad, biex tinżel, dejjem bil-ġlied, aktarx jagħsruk, jirfsuk żgur, ikollok tħokk wiċċek ma' xi ċirniena—(mhux dejjem nadifa) ta' xi wieħed Għawdxi, u fl-aħħar trid titlaq tiġri kemm tiflaħ. biex tilħaq karrozza. Le, le, mhux hekk meta mort bid-dgħajsa mill-Porti Dawk is-sagħtejn baħar fuq dgħajsa ħafifa b'żewġ arbli wieqfa fin-nofs, taħt sema ikħal nir, nibqa' niftakarhom u ma ninsiehom qatt l Meta ttfajt sieqi fuq id-dgħajsa stennejt li sa nsib ruħti waħdi. Fejn nafl7: Daqs kemm kienu beżżgħuni u miewli rasi b''Air Raids' u mhux ''Air Raids'' u b'ajruplani, bombi u ''machine-gun'l Stħajjilt lib ħadd ma kien sa jissogra jaq- sam bid-dgħajsat Imma għandu jkun in-nies (li qatt ma jixtiequ deni 'l ħadd ħilief lilhom infushom) dejjem iwissuk u jwiddbuk biex ma tagħmilx hekk u hekk, biex tieħu ħsieb rasek u ddabbarha fejn tista' —u mbagħad, x'issibf-—Li huma stess jagħmlu dak li lilek ikunu qalulek biex ma tagħmilx. Sewwa jgħidu li l-pariri ma jiswew xejni Hi xinhi, sibt ħafna ofirajn fid-dgħajsa, minsubin fuq twavel, ħbula, btieti u mezez vojta, qofsa, qfief u ħafna xkejjer… kulħadd jit- kellem, min fuq l-għoli tal-ħajja, min fuq il-Lieva, min fuq Timoshenko u l-gwerra fir-Russja, min fuq il-kwart u nofs ħobż tar-razzjon u min fuq il-''Convov' li mistenni jidħol ma jdumx. Il-baħrin kollha medhijin igħabbu u jistiraw, il- patrun fuq l-art jitkellem mal-pulizija tax-Xatt biex jara meta sa jitlaqhom, u l-mutur tad-dgħajsa mqabbad biex tilħaq tisħon il-magna. Wara ftit ħallew iċ-ċima, neħħew il-fal- lakka, id-dgħajsa bdiet miexja, xi Għawdxin sabu rokna 30 Il-fatti għax-xemx u għaltew wiċċliom bil-betritta biex jieħdu nagħsa sakemm jaslu Għawdex u oħrajn ħarġu biċċa ħobż imħallta bil-qamfirrun minn ġoċ-ċirniena, ċappsu tadama inagħha u bdew ġieklu bl-aptil. Ngħid għalija, ħassejtni ferħan għax sa noħroġ barra mill-'breskwater', Safar qatt ma kont setirt, 'imma' għidt bejni u bejn ruħi ''illum il-gwerra u l-itwal safra li wieħed imur s'Għawdex,' Xi rrid aktar7: Kont aħjar minn min siefer; kont sa noħroġ barra mill-'breakwater' l-ewwel darba— ħaġa li huma diġà għamlu, u li għalhekk nieħu gost biha jien iktar milli setgħu jieħdu biha litima; u kont sa nara l-isbafi daħliet u naħiet ta' Malta minn 1uq il-baħari Xi trid tagħmel Mill-mitluf tieħu li tista'. Mill-bqija, xejn ma stagħġibt meta d-dgħajsa għaddiet minn bejn il-lanterni tal-''breakwater'' Biss ħassejt bħal ferħ li jiena ilist, imqar għal ftit, tminn Malta; li dak il-ħin, fuq id-dgħajsa kont tabilħfaqq ninsab ''bejn sema u ilina''; u li jien qiegħed Malta u f'ħin wieħed ma kontx; għax, li ridna, konna. nit- fgħu d-dgħajsa pruwa l-Lvant flok il-Punent, u naslu l-Kajr flok l-Imġarr t'Għawdex. Biex nistqarr is-sewwa, meta Ħarist warajja lejn id-djar tal-Belt, lejn l-irħula, il-knejjes, l-egħilieqi u l-għoljiet ta' Malta, xejn ma ħassejt minn dak li ħasset Luċija fil-Promessi Sposi meta qasmet ix-xmara u ħalliet darha u raħalha warajha. L-'Addio'' tiegħi aktarx kien ta' ferħi milli ta' swied il-qalbi il-baħar kien imċaqlaq, u d-dgħajsa bdiet togħila u tinżel u tinqaleb minn naħa għal oħra, Id-djar u l-egħlieqi stħaj- jilthom qegħdin jiżfnu, jaqbżu u jitmejlu, sa jaqgħu u ma jaqgħux —donnu l-aħħar tad-dinja, meta kollox jitriegħed f'jum il-Ħaqq. U d-dgħajsa dejjem miexja: ħallejna tas- Sliema warajna, għaddejna d-Dragunara u San Ġorġ, fejn kien hemm is-suldati jitħarrġu fl-isparar; Baħar-iċ-Ċagħak, tal-Qawra u San Pawl il-Baħar qbiżniehom—u kellna nofs triq ġewwal: Kont qed nitgħaxxaq inħiares lejn ix-Xatt, lejn ir-raba' mtarraġ man-naħiiet tal-għoljiet, lejn il-knejjes u l-irħula tal-bogħod ibajdu fix-xemx taħraq tas-sajf, u xejn ma tajt widen tal-baħar li kien qed ibandal id-dgħajsa u jxengilha bla Ħniena, xejn tar-raxx irqiq li beda tiela' u jxarrabna meta l-mewġ jaħbat mad-dgħajsa. Biss bqajt in- ħares quddiemi nsaqsi l-ismijiet ta' l-inħawi fejn inkunu wasalna, u liema ħrejjef igħidu fuq l-egħrien imgħawwra fil- blat, fejn il-baħar ragħwi jobrom u kull leħen jinstema' jidwi u jitkabbar għal mitt darba. Hekk smajt il-patrun u t-tinunier jitkellmu fuq il-baħar, fuq il-maliemp, fuq dari meta d-dgħajjes kienu għadhom bil-qlugħ; qalu kemm hemm dgħajjes t'Għawdex, kull waħda jafuha bin-numru tagħha, ta' min huma, liema minnhom tiġri l-iktar, u liema l-eqdem waħda; qaluli li xi wħud minnhom kienu saru l-Kalkara għand mgħallem tas-sengħa (illum mejjet)—u li issa ilhom ma jaraw dgħajsa ġdida x-xatt t'Għawdex… Dawk igħidu u jien, mitluf f'dawn il-mistoqsijiet, mank intbaħt li konna għaddejna l-afirax tal-Mellieħa u wasalna tafit Kemmunal… Biss erġajt ġejt f'tiegħi meta ħassejt fuq dahri t-taptipa tal-baħri, bil-qalziet imxammar u b'ħafna flus tal-karti f'idejh, li ġie biex jiġbor u kien qed igħajjat biex kulħadd jagħtih 2s. karta, għax mma jsarraftx. U mhux wietied u tnejn baqgħu mingħajr bqija, għax ma kellhomx żewġ xelini sewwa u għax l-ieħor ''ma jsarrafx'…. Wieħed raħli kien mixħut wiċċu 'l fuq fuq l-ixkejjer; f'daqġa walida jqum, jibda juri b'subgħajh lejn is-sema fil-bogħod u jgħid xi ħaġa li għall-ewwel ħadd ma fehemha. Ħares kulfiadd lejn fejn kien qed juri b'sebgħu ut dehru żewġ tikek suwed ġos-sfiab, donnhom jiġru wara xulxin u resqiu dejjem in-naħa tagħna. ''Għandu jkun Raidf' qalu xi wħud, ''Dawk 'fighters' tagħna f' ''Spitfires f' wieġbu oħiraju, It-tmunier ma beżax, libes l-elmu ta' l-azzar u qal lis-suldati, fi kienu sejrin bil-frank Għawdex, biex jinżlu farka 'lisfef' sa kemm igħaddu, biex ina jidhrux bl-uniformi tagħhom, Kulħadd siket; l-għajnejn kollha ssam- mru fuq dawk iż-żewġ tikek li issa kienu kibru. Wara ftit 'U dak gawwil' qabeż qal wieħed baliri l kien mar il-pruwa biex jara aħjar. U tabilħaqq, iżjed ma joqorbu dawk it-tikek iżjed bdew jieħdu s-sura ta' għasafar u meta waslu fuqna damu jissaqqru ħafna fuq rasna. Kulħadd infaqa' bid-daħik 'U jien m'għidtlekx li mhux ajruplani dawk qal wieħed Għawdxi ''Kieku konna nisimgħu t-tiri u naraw id-dħaħen lL'. U hekk bqajna mexjin; imma nqala' għawġ ieħor. Dak il-baħri li kien fuq l-arblu biex jara hemmx xi Ħaġa quddiemna dar lura f'daqqa, beda jferfer idejh u għajjat lil dak li kien iħaddem il-magna ''Naqqas nitfa, Ġużepp, U aqla' farka 'l barra, għax ma nafx x'hawn.'' Reġa' kulħadd siket. ''Jaqaw xi minef' staqsa wieħed lil ta' maġenbu 'Min jaf' wieġeb dan. ''Dan l-aħfiar għamel baħar qawwi, u mhix ħaġa kbira li nqatgħu xi majnsijiet 7: Waħda mara għarilet wegħda lil- Madonna ta' Pinu biex tħarisha u twassalha Għawdex bis-sliema; imma ma damx ma nstama' l-baħri li kien jagħmilha ta' 'spotter' fuq l-arblu jgħajjat: ''Għinha, Ġużepp, m'hawn xejn l Sufri tan-nassi dak li-rajnat. Armat żidha fiż nġibu li tlifnat' U d-dgħajsa reġgħet bdiet miexja sew i qorbot ġmielha lejn l-imġarr t'Għawdex. S'hawn il-ferħ u s-seħer ta' meta mort Għawdex bid- dawra l-ewwel darbal.— Għoġbitni u tħajjart: nagħmilha drabi oħra; imma l-ebda darba ma kienet bħal ta' l-ewwel l is seħer kien intilef, il-ġdid beda jsir qadim, dik il-mistennija u l-qtigħ il-qalb ta' wieħed li dejjem fuq ix-xwiek biex jara X'ġej wara spiċċat—u d-dawra s'Għawdex bdiet tieħu r-rokna tagħha ġo moħħi bħala fiġriba biss—sabiħa kemm tridha, imma mingħajr ħajja, għax kull waħda bħal ta' qabilha, Ara kemm hu hekk, dan l-aħħar meta qajla kont insib fuqhiex nirkeb mill-Imġarr sar-Rabat, għaddieli minn rasi li m'għandix għalfejn immur Għawdex iktar, jekk ma rridx inħassar u nitlef is-seħer tat-tifkira ta' meta qsamt l-ewwel darba bid-dawra. B'dana kollu, ma nafx x'nagħmel meta nkun ili Ħaħia ma mmur s'hemm 1 Ġ. QAssaR-PULLIĊINO