Patri Kristofru ghand Dun Rodrigu MILL-MANZONI— T'raduzzjoni ta' Dun PAwL FF rista' naqdik7' qal Dun Rodrigu, jieqaf f'nofs is-sala. Il-kliem hekk kien idoqq; imma, b'kif qalulu, ried ifisser ċar: ara quddiem min int, iżen il-kliem, u fittex eħles. Bex jagħmel il-qalb lill-Patri Kristofru tagħna ma kienx hemm aħjar u eħfef milli jiżżarġan miegħu. Hu, li kien bejn ħall- tejn, ifittex il-kliem u jgħodd bejn subgħajh iż-żibeġ tal-kuruna li kellu ma' qaddu, donnu jittama li f'xi waħda minn dawk sejjer isib il-kliem biex jibda, għall-imġiba ta' Dun Rodrigu ħass ma- lajr ġej f'fommu kliem izjed milli kien jeħtieġlu, Imma jaħseb kemm kien jiswa li ma jgħarraqx dak li kien imiss fil-ħaj lilu jew, dak li kien aqwa, li kien jolqot lil oħrajn, sewwa u biġġel is-sura tal-kliem kif ġietu quddiem moħħu u, jiċċekken biex jilqa' rasu, qallu: ''Ġejt ħalli ntarrafiek b'għamila tal-ħaqq, ħalli nitolbok b'għamila, tal-ħniena, Xi nies mill-agħar qiegħdu minn quddiem isem is-sinjurija illustrissima tiegħek biex ibeżżgħu msejken ta' kappillan u ma jħalluhx jaqdi dmiru, u biex jaħqru tnejn min- nies li m'għamlu qatt deni lil ħadd. Inti tista', b'kelma, tgerfix- hom, trodd lill-jedd qawwitu u tarfa' lil dawk li sarilhom għajb hekk aħrax, Tista' tagħmlu; u la darba int tista' tagħmlu… l-ku- xjenza, ġiehek…… 1 ''Tnti tkellimni fuq il-kuxjenza tiegħi rneta jien niġi biex inqerr għandek. Għal dak li hu ġiehi, għandek tkun taf li dak li jħarsu hu jien, u jien waħdi; u kull min għandu l-wiċċ jidħol jieħu sehem miegħi f'dan il-ħsieb, jien inżommu ta' wieħed li m4 jqisha xejn biex iregħexni. ' Patri Kristofru, imnebbaħ minn dal-klierh li dak is-sinjur kien ġed ifittex li jgħawweġ il-kliem tiegħu biex idawwar it-taħ- dita tas-silta ta' bejniethom u ma jħallihx jasal biex iross, intra- bat aktar mal-fehma li jġarrab bis-sabar, qata' li jniżżel bil-qalb it-tajba kull ħaġ'oħra li jkun jogħġob lill-ieħor igħidlu u wieġeb malajr b'leħen mirżun: ''Jekk jien għidt xi ħaġa li ma togħġ- bokx, tassew li mhux għax ridt. Tenni sewwi kliemi, ċanfarni, jekk ma nafx nitħaddet kif jixraq: imma kun twajjeb hekk li tismagħni. F'ġieh is-sema, għal dak Alla, li quddiemu rridu lkoll nidhru… u, igħid hekk, kien qabad bejn subgħajh u jqiegħed 188 iIL-MAnri quddiem għajnejn dak li kien qed jisimgħu b'wiċċ imqarras ir-ras ta' mew ċkejkna ta' l-injama li kellu mwaħħla mal-kuruna, u la twebbisx rasek tiċħad ħaqq, li lilek ma jiswielek xejn, u hekk mis- tħoqq lil xi msejknin. Aħseb li Alla jżomm dejjem għajnejh fuq- hom, u li l-għajta tagħhom hi mismugħa hemm fuq. il-moħqrija ta' min hu bla ħtija hi setgħana quddiem…… : ''Eh, patril' qatagħlu bil-herra kliemu Dun Rodrigu; ''il- qima li nġib għal-libsa sa' fuqek hi kbira: iżda jekk hemm xi ħaġa.li tista' tnissihieli, hi li narah fuq wieħed li jkollu l-wiċċ u l-ħila li jagħmilli tal-kixxief f'dari, Dal-kliem talla' fuq ħaddejn il-patri fawra; imma hu, b'wiċċ ta' min qed jibla' duwa morra ħafna, reġa' beda : ''Int ma tenl- minx li isem bħal dan joqgħod lili. Int tħoss f'qalbek li dan li qed nagħmel issa hawn mhux la ħaġa baxxa u anqas ta' min imaqdarha. Ismagħni sur Don Rodrigu: u jalla ma jiġix il-jum li int jisgħobbik li ma tajtnix widen. La tqegħidx il-foħrija tie- għek… x'foħrija, sur Don Rodrigul x'foħrija quddiem il-bned- minl U quddiem Alla l Tnt tista' ħafna hawn f'did-dinja, iżda,..'' 'Taf int,' qal Dun Rodrigu jaqtagħlu kliemu b'dagħdigħa, iżda mhux bla xi tkexkixa ta' ruħu, ''taf int li, meta jiftilli nis- ma' xi priedka, naf wisq tajjeb immur il-knisja, kif jagħmlu l-oħrajn7 Imma ġo daril Oh'' u tenna b'daħka mġebbda ta' tmas- ħir: ''int qed iżżommni ta' aktar illi jien. Il-priedkatur ġod- darl Dan m'għandhomx ħlef il-kbarat. ' VU dak Alla li jitlob ħaqq lill-kbara: tal-kelma li jsemmagħ- hom ġod-dejr tagħhom; dak Alla li qed issa jagħmel miegħek biċċa ħniena, bli jibgħatlek ministru tiegħu, li ma jistħoqqlux ikun u msejken ta' min jagħdru. imma ministru tiegħu, biex jit- lob għal imsejkna bla ħtija… fNaqigħu fil-qasir ' qal Dun Rodrigu, jagħmel bħal sejjer jitlaq, (jiena ma nafx xi trid tgħid: ma nifhemx ħaġ'oħra ħlief li hemm xi tfajla li hi bosta għal qalbek, Mur iftaħ qalbek ima' min jogħġbok u la ċiħux il-lala li ddejjaq aktar fit-tul ġentlom. Malli Dun Rodrigu ċċaqlaq. il-parri tagħna marlu minn quddiem, imma b'qima kbira; u, jarfa' idejh bħallikieku biex jitlob u f'ħin wieħed biex iżommu, tenna wieġeb: ''Ħija għal qalbi, tassew, imma mhux aktar minnek; huma żewġ erwieħ li, l-waħda u l-oħra, huma għalija egħżeż minn demmi. PATRI KRISTOFRU GĦAND Dun RODRIGU 139 Rodrigu l jien ma nistax nagħmel ieħer għalik, ħlief li nitlob 'l Alla; imma nagħmlu tassew minn qalbi. Tgħidlix le: la żżormmx immikkta u mwerwra msejkna. bla ħtija, Kelma tiegħek tista' tagħmel kollox. ' ''Tajjeb', qal Dun Rodrigu, 'la darba inti taħseb li jien nista' nagħmel ħafna għal din li bi, la darba din hi daqshekk għal qalbek… €Mela27 wieġeb, fuq ix-xwiek li jkun jaf, Patri Kristofru, li l-imġiba u x-xeħta ta' Dun Rodrigu ma kenux jhalluh jintre- ħa fit-tama, li kien donnu jħabbur dak il-kliem. ''Tajjeb, għidilha biex tiġi titqiegħed taħt il-ħarsien tiegħi. Ma jkun jonqosha xejn, u ħadd ma. jkollu l-ħila li jdejjaqha, jew ma jeniex raġel. Għalli qallu, id-dagħdigħa tal-patri, imrażżna bit-tbatija sa dak il-ħin. faret. Dawk il-fehmiet kollha sbieħ, li jkun meq- jus fil-kliem u fl-imġiba u it jissabbar. għabu : il-bniedem qadim sab ruħ jaqbel mal-ġdid: u, meta kien jingħata hekk, Patri Kristofru kien jiswa għal tnejn. ''Taħt il-ħarsien tiegħek f' għaj- jat, imur f:it lura, jitwieżen b'qilla fuq siequ l-leminija, iqiegħed idu l-leminija fuq ġenbu, jarfa' x-xellugja b'sebgħu l-werrej mit- fugħ lem Dun Rodrigu, jitfagħlu f'wiċċu żewġ għajnejn itajru x-xrar: ftaħt il-ħarsien tiegħek Aħjar li tkellimt hekk, li tar- raftni bi hsieb ta' din il-għamla. Wasalt fejn kellek tasal; u iżjed minnek ma nibżax. ' VNitkellem kif wieħed jitkellem ima' min Alla telqu, u ma jistax aktar ibażża'. Taħt il-ħarsien tiegħekl Kont nafu tajjeb li dik li hi bla ħtija hija taħt il-ħarsien t'Alla; imma int, int qed iġġegħilni issa nħossu hekk bla l-inqas taqtigħ il-qalb, li ma jeħtiġlix iżjed inqis kif inkellmek fuqha. Luċija, qed ingħid: tara kif qed illisser: isimha bi ġbini 'l fuq u għajnejja ċassi.'' 'Kifl ġo did-dar…… u V'Tiġini ħniena mirn did-dar: is-saħta qiegħda mdendla fuqha, Ara li l-ħaqq t'Alla sa jħares għal erba' ġebliet, u sa jqis erba' għassiesa, Int ħsibt li AlJa għamel ħliqa xbieha tiegħu biex int toqgħod titgħaxxaq taħqarha l Int ħsibt li Alla ma jafx kif jħarisha minnekt Int tfajt warajk it-twissija tiegħul Għamilt ħaqq tiegħek innifsek. Farnni kien webbes qalbu bħalek: u Alla 140 IMMA IL-Manti għaraf ifarrakha. Luċija m'għandhiex għax tibża' minnek; in- għidulek jien imsejken patri; u għalik, isma' tajjeb dan li sa nwiegħdek, Għad jiġi jum…… Dun Rodrigu kien sa dal-ħin baqa', bejn id-dagħdigħa u l-għaġeb, bħal miblugħ, ma jsibx il-kliem; imma, meta sama' t-tehdida ta' profezija, ta' basra ta' dak li kien għad irid igħaddi minn għalih, mal-għadab żdied biża' mill-bogħod mistur. Hafen bil-ħeffa fl- ajru dik l-id heddieda, u, jarfa' leħnu biex jaqta' dik tal-bassar ta' dellu tqil, għajjat : t'Oħroġli minn qalb riġlejja, pastas sfiq, għażżien imlibbes il-kapoċċ.' Dal-kliem hekk ċar serrħu f'daqqa waħda lil Patri Kristofru. Mal-ħsieb ta' tkagħbir u ta' żebliħ kien, f'moħħu, hekk tajjeb u minn ħafna żmien ilu, imsieħeb il-ħsieb ta' tiġrib bis-sabar u ta' skiet, li, għal dik il-laqgħa, battiet fih kull xejra għat-tagħdib u l-ħeġġa, u qata' biss li jisma' bla ma jitniffes dak li lil Dun Ro- drigu jkun jogħġbu jżid. F'uqhekk, wara li bis-skiet ġibed idu minn taħt id-dwiefer ta' dak ir-raġel sewwa, niżżel rasu u baqa' bla ma jiċċaqlaq, bħalma hekk kif jorqod ir-riħ, fl-eqqel tar-riet- nu, is-siġra, li kienet imħabbta mir-riħ, tiġbor magħha, kif inhu maħluq, il-friegħi tagħha, u tilqa' s-silġ, kif jibagħtu s-sema. —Ġakkar imqalfat,' tenna jgħid Dun Rodrigu :''$jifti' ġġib ruħek man-nies ta' li ini. Imma iżżi ħajr iċ-ċoqqa li tgħattilek dawk il-kiftejn ta' ċerċur, u teħilsek mill-heim li jsir lil dawk tal-qatgħa tiegħek biex igħallmuhom kif jitkellmu. Oħroġ b'riġ- lejk, minn din-naħa : u narawha. ' Igħid hekk, urieh b'sebgħu, b'amar ta' tmaqdir, bieb bis- wit dak li-minnu kienu daħlu. Il-patri għaddas rasu, u baqa' sej- jer, iħalli lil Dun Rodrigu jqis b'atar ta' wieħed mitluf il-qasam li fuqu saret il-fitla. — Meta l-patri għalaq warajh il-bieb, ra fis-sala l-oħra fejn kien dieħel raġel jinġibed lura qajl qajl. iħokk mal-ħajt, bħal- kieku biex ma jintebhux bih mis-sala tat-taħdita; u għaraf fih il-qaddej xiħ li kien ġie jilqgħu fil-bieb tad-dar. Patri Kristofru ħares leh hu u għaddej, sellimlu, u kien sa jibqa' sejjer; imma x-xwejjaħ resaq fuqu kollu ħabi, qiegħed seb- għu fuq ħalqu, u mbagħad b'dak is-sabgħa, għamillu sinjal, biex jistiednu jidħol miegħu f'megħdija mudlama, Kif kienu hemm ġewwa, qallu taħt ilsien : ''Patri, smajt kollox, u jeħtieġli nkel- lmek…… ''Għid malajr, raġel sewwa. ' Hawn le; Alla jħares jin:ebah sidi… Imma jien naf ħafna ħwejjeġ, u nara niġix għada l-kunvent. ' 'Hemm maħsub xi ħaġa) UKI ħaġa hemm fin-nofs minnu; ilu li stajt nintebah. biha. Imma issa noqgħod m'stenbah, u nittama li nikxef kollox. Ħalli lili nagħmel. Ikolli nara u nisma' ħwejjeġl… ħwejjeġ tan-nar l ninsab f'darl… imma jien irrid insalva ruħi. ': Il-Mulej ibierkek,'. u, jgħid minn taħt il-lsien dawn il- kelmiet, il-pa:ri qiegħed idu fuq ras il-qaddej, li, għalkemm ix- ieħ minnu, kien imbaxxi quddiemu f'qagħda ta' iben. ''Il-Mulej jħallsek,' tenna jgħid il-patri: ''la tonqesx t'ġi għada. ' UNiġi,' wieġeb il-qaddej; ''imma int fittex mur. 'il barra, u… f'ġieh is-sema… la ssemminix.'' Igħid hekk, u jħares ma- dwaru. ħareġ min-naħa l-oħra tal-mogħdi;a f'sala żgħira li kienet tagħti għall-bitħa; jara kullimkien baħħ. sejjaħ barra lit-twajjeb patri, li wiċċu wieġeb għal dik l-aħħar kelma b'aqwa minn kull kliem li bih hu sata' jagħmillu tajjeb. Il-qaddej urieh mnejn joħ- roġ; u l-patri, mingħajr ma jgħid kelma oħra, telaq.