IL-LANĊA TAL-PASS FIL-FOLKLOR Il-Lanċa tal-Pass jew kif kienet aktar magħrufa bħala il-/anċa, jew kif kultant konna nsibuha wkoll bħala il-lanċa tal-Port, kienet trasport pubbliku li taqsam il-baħar taż-żewġ portijiet, bejn il-Belt (Marsamxett) u tas-Sliema, u bejn il-Belt (Ta' Liesse) għal L-Isla u l- Birgu. Fis-Sajf (għallinqas sa' qabel l-aħħar Gwerra Dinjija) kienet tagħmel servizz li jgħaqqad flimkien iż-żewġ portijiet, il-Port il-Kbir u l-Port ta' Marsamxett, u l-lanċa kienet tbaħħar minn taħt l-arkati tal-ħadid tal-breakwarer. Kellhom xortihom tajba dawk li, mhux talli rikbu fuqha, imma li jiftakru b'nostalġija dik ir- rikba ħelwa fuq il-lanċa karatteristika tagħna; vjaġġ li għalkemm kien qasir, madankollu kien pittoresk ħafna. Tassew dnub u ta' ħasra li ma nżammetx mank lanċa waħda biss minnhom taħdem għat-turisti daż-żmien, u lanqas m'hemm mank xi mudell ta' lanċa fil- Mużew Marittimu. Lanqas ma 'nsibu biss ritratti ta' dawn u tal-pontijiet tal-laneċ, f'dak il- Mużew, li juri dan it-trasport pubbliku fil-ħajja marittima tagħnal Imma ma setax jonqos li dan it-tip ta' trasport u l-lanċa jidħlu fil-folklor Malti, għax għal hafna Maltin, id-dehra tal-lanċa tofroq il-baħar fil-vjaġġ tagħha, kienet daħlet sewwa fil- ħajja ta' kuljum, l-aktar għan-nies tan-naħa l-oħra. Hu minn dan il-lat li f'din il-kitba nixtieq li nagħmel xi kummenti; u nagħmel dan, għax ma jkunx hemm ballu (dance) organizzat fost l-emigranti Maltin kulfejn issibhom, fl-Amerika, (U.S.A.), il-Kanada, jew fl- Awstralja, li l-emigranti ma jiżfnux u jkantaw għalenija mal-melodija tal-valz:La barchetta in mezzo al mar, b'nostalġija kbira u mqanqla. U għalkemm din il-melodija Siċiljana hija magħrufa sewwa fid-dinja mużikali Siċiljana, madankollu ma neskludux il-fatt li ma kienetx melodija folkloristika qadima Maltija. U fil-fatt ma tkunx l-ewwel darba li melodija folkloristika Maltija sabet ruħha addottata mill-ġara kbira ta' ħdejna, li matul is-sekli twal ta' storja qsamna bejnietna emigrazzjoni, ħidma u baħar, il-wirt marittimu u kulturali, politiku tal reliġjuż. Min ma jiftakarx b'liema nostalġija titkanta minn eluf ta' emigranti Kantant Lanċa ġejja w oħra sejra, Bejn tas-Sliema u Marsamxett, Il-Kaptan bil-pipa f'ħalqu, U l-baħrin bis-sigarrett. Darba waħda f'nofs ta' baħar Il-Kaptan ħassu ħażin, Ma kellux min idur miegħu, Daru miegħu il-baħrin. In-Nies: Agħmillu karta……. (għal darbtejn) Agħmillu karta……. ħ Agħmillu karta għal tax-xjuħi Din il-kanzunett daħlet sewwa fil-folklor Malti għax għandha timbru ta' folklor, għalkemm mid-dehra li l-awtur tagħha ma kellux l-iċken ħsieb ta' hekk. Niftakar kif il-Maltin ta' Londra (l-Ingilterra), f'dances tal-Maltin t'hemmhekk, fil-bidu nett tas-snin ħamsin, jiżfnu ma' dil-melodija u jkantawha bil-qalb, kollhom entużjażmu u f'nostalġija ma' l-orkestra. Skond tgħarif mogħti lili mill-ħabib tiegħi Maestro Paul Arnaud, kien l-attur u l- makkjettist Armando Urso illi kien għamel din il-kanzunetta Lanċa ġejja w oħra sejra tant popolari; kien kantha bħala makkjetta. U kien hawn ħafna makkjetti ta' dan it-tip jitkantaw fuq il-palk folkloristiku Malti, li kien rikk wisq bihoml Fost kollox. Maestro Paul Arnaud qalli li l-kantant popolari Ngliż Frankie Vaughn, li kien hawn Malta bħala suldat fi żmien il-gwerra, baqa' jiftakar din il-kanzunetta sewwa, u baqa' jkantha bil-Malti, fost ir-repertorju twil ta' songs li kien ikanta. B'hekk jew hekk, il-lanċa pittoreska kif konna nafuha, u s-servizz tagħha, issa ilu żmien twil li spiċċa minn fuq wiċċ il-baħar taż-żewġ portijiet. Imma baqa' leħen il-poplu bil-kant dwarha li baqa' jfakkarha, għax il-kanzunetta dwar il-lanċa għandha xeħta ta' folklor. F'L-Isla ta' tfuliti, bħala tfal kellna daqsxejn ta' taqbila dwar Il-Lanċa. Ma naħsibx li it- taqbila kienet ilha aktar mill-bidu ta' dan is-seklu, għax in-nies tan-naħa l-oħra (il- Cottonera) ma kellhomx is-servizz tal-lanċa qabel dan is-seklu. Bħala tfal kellna ħerqa kbira sabiex nirkbu l-lanċa, għax kienet pittoreska, komda u kienet tagħmel parti mill-ħajja marittima tagħna. B'dik ir-rikba tal-lanċa konna naraw is-sbuħija tal-portijiet tagħna, il- baħar sabiħ ta' madwarna, naraw il-moviment fuqu ta' frejġati kbar u vapuri ta' kull daqs, dgħajjes ta' kull xorta, is-swar grandjużi li jħaddnu l-portijiet, vapuri tat-truppi u tal P.6£ O., skejjen tal-pajjiżi ta' madwarna, u traffiku fil-portijiet, u l-baħar li kien varjat kull ħin. Ir-rikba fuq il-lanċa kienet dejjem avventura li ma tinsiha qatt, kif lanqas ma tinsa r-ritmu tal-magna tagħha. Imma dik id-daqxejn ta' taqbila ta' tfulitna dwar il-lanċa kont insejtha, u kienet fortuna li nerġa nismagħha minn għand wieħed anzjan mill L-Isla, Vincent Rizzo, ex-emigrant li ġie lura mill-U.S.A. biex jirtira l-aħħar snin ta' ħajtu hawn. Kien miżżewweġ, u hawnhekk kien ma' martu Anna, Amerikana, wild Ġappuniż, kattolika, li kienu jgħixu Kalifornja. miet kif xtaq, f'pajjiżu, xi għaxar snin ilu. It-taqbila fuq il-lanċa li kienet tingħad ġo L-Isla ija din: Ġejja lanċa ħa' tgħabbina, Fuq il-gverta u ġol-gabina, Bil-lanċa ta' Mattei Min hu sejjer, u min hu ġej. Għalkemm il-lanċa kienet mezz ta' trasport ġdid għall-pubbliku, għandi nifhem, u ma setax jonqos li kien hemm aktar taqbiliet dwarha. Imma maż-żmien dawn intesew u 'ntilfu. Disinn tal-lanċa tal-pass minn Angelo Dougall Nota ta' Apprezzament Is-Sur Gerald Cacciattolo, membru tal-Kumitat tal-Għaqda tal-Folklor, miet fil-31 ta' Lulju 1996. Ftit qabel kien attenda laqgħa tal-Kumitat, bl-istess entużjażmu tas-soltu. Kien daħal membru tal-Għaqda tagħna f'Mejju 1989 waqt li kien iżur wirja tagħna, u għal dawn l-aħħar ftit snin kien inħatar membru tal-Kumitat. Fil-ħarga tal-1995 ta' L- IMNARA Kellna artiklu 'Folklor Mill-Birgu' li l-Editur kiteb fuq intervista miegħu, u kien bi ħsiebu joffri aktar esperjenzi dwar il-Birgu, iżda Alla ried li dawn imutu miegħu. Is-Sur Cacciattolo jidher preżenti ukoll f'ritratt it-tieni mill-lemin,(p14, ta'L-IMNARA 1994) ma' grupp ta' membri tagħna waqt żjara tal-Għaqda fil-mużew tal-parroċċa tal-Birgu. Minbarra li nuru rikonoxximent għal ħidmietu, u li nagħtu l-kondoljanzi lill-familjari tiegġu, niftakru fih fit-talb tagħna.