TEL em Fi Ga B għt Nota: Dan huwa programm li is-Sur Tarcisio Zarb kien tella' fuq Radju Malta fis-snin Sebgħin. Dan il-programm ta' natura folkloristika jaghti harsa lejn is-sena metereologika u x- xejriet ewlenin li jghaddu minnhom l-istaguni. Huwa mqassam bejn taghrif miktub mill-awtur, kif ukoll riproduzzjonijiet ta' intervisti li l-awtur ghamel ma' nies anzjani. (R. tfisser lehen ta' ragel, M. lehen ta' mara, li qraw il-kitba fil- programm.) R. Minn fuq il-għolja sa tarf il-hajja fil-boghod 'l isfel, il-egħlieqi imtarrga mal-wied jixhdu snin twal ta' hidma bla heda. Rekknuh il-bdiewa t-trab ghax ghaziz aktar minn dawl l- ghajnejn. Bis-sabar bena l-bidwi hitan tas-sejjieħ biex l- iimijiet tax-xitwa ma igorrux id-deħeb-hamrija lejn il-bahar u jhallilhom ma' wicchom blat gheri szonqri. Hawlu s-sigar, ħaffru bjar fondi, fittxew l-ilma gieri biex isaqqu meta l-art tinxef u titbaskat. U tghawweg matul l-istaguni bhal gherq niexef biex ha dak li seta' mill- hamrija. Sa fejn twassal il- vista ta' l-ghajn… hbula u hbula ta' dwieli jitkaxkru f'xemx tizreg. U ta' kull sena f'dan iz-zmien meta jhossu s-sajf diehel sewwa, iz-zragen ihaddru, jixxettlu u jfuru. Ftit taz- zmien biss jghaddi, u l-eghnieqed jimlew u jsiru. L-iswed ehla jingabar kmieni u jitkisser fl-ghassara. Il-meraq ahmar tuta inixxi gelgul u jigri shun fil-vini. R. Marbuta qalbi mieghek, ja art ghalkemm naf li mhiniex se nistaghna kif gieb u lahag. Id-dinja tal-berah ta' madwari mahsula mill-irjieh, ix-xita u x-xemx jigbduni u jsahħruni, Sakemm Alla jislifni l-għomor, u nkun niflah immidd rigel wara' rigel, mieghek nibqa' marbut, 0 art. M. Illum ghandu qrib sewwa t-tmenin. Il-vista ta' ghajnejh ftit ftit qed thallieh, In-nuccali ma jservieh għalxejn, alinvolja xorta wahda jisthi jilbsu, Ir-raba' li ghandu imqabbel ghandu ftit li xejn jaghti eghiejjel, ghax nieqes mix- xoghol u mill-hidma. Il-bidwi xih, miskin, u ma jiflahx jahdem. Izda jekk b'kumbinazzjoni ghal xis-sitta ta' filghodu tkun ghaddej minn hdejn Tal-Balal 'l Gomu ghandek tarah tielgha bil-horga fuq dahru. Il-barba zijuh hemm kien miet, fuq it- turretta tal-kamra li hemm f'nofs l-ghalqa. Izda aktar imut jekk jehda milli ta' kuljum jitla' Tal-Balal ghax jigri…li dment li għandu sahhtu jibqa' jistinka, izda jistenbah jum wiehed u jhossu mitruh u maghsur bhal lumija. Imbaghad ikollu jerfa' u jħalli r-raba, u fi ftit jiem jintemm qisu qatt ma kien. R. Din hija r-raba, l-art li ssejjah lill-bdiewa taghna, u li ilha ssejhilhom għal zmien twil, Ghal zmien twil Malta kienet tiddependi mill-art taghha sabiex tghajjex l-uliedha. Il-baħar li jdawwarha ukoll ghena biex titma' l-hlug taghha. L-istess bhal hafna artijiet ta' madwar il-Mediterran ghal zmien twil Malta kienet tghix mill-biedja, ghalkemm f'kuntrast ma' dawn l-istess artijiet ghal sekli shah, l-ekonomija taghha kienet ibbazata fuq is-servizzi li l-Maltin kienu jaghtu lill- forzi barranin. M. Il-bidla ta' Malta li ghannew fuqha l-poeti mill-fazi tal-biedja għall-fazi industrijali kienet bidla li saret bil- mod il-mod. Madankollu jekk naghtu harsa lejn Malta tas-seklu l-ieħor u inqabbluha ma' Malta tas-seklu taghna, naraw li hemm differneza kbira fl-istruttura tax-xoghlijiet. Fejn fis-seklu l-iehor il-bieca l-kbira tal-Maltin kienu jahdmu l-art u ja- qilghu l-ghixien taghhom minnha fis-seklu taghna ftit huma dawk M'għandniex xi nghidu, din il- bidla minn pajjiz agrikolu ghal pajjiz industrijalizzat gabet bidla kbira fir-ritmu tal-ħajja. Sa seklu ilu, ir-rahal Malti, nghidu ahna, kien l-uniku post li minnu l-bidwi Malti kien jikseb l-għixien tieghu u fl-istess ħin ikollu fejn iqat- ta' l-ħin. Tllum il-bicca l-kbira tal-Maltin qeghdin johorgu mir-rahal taghhom u jahdmu barra minnu. R. Madankollu xorta wahda jibqa' l-fatt li hafna bdiewa ghalkemm m'ghadhomx jahdmu fl-egħliegqi taghhom il-hin kollu, dejjem izommu dik in-nitfa raba' fejn imorru jqattghu ftit tal- ħin. B'hekk jirnexxilhom jipprovdu l-affarijiet necessarji għalihom u ghall-familja taghhom. Hafna drabi nsibu ukoll xi familji li jzommu xi moghza jew tnejn biex mill-ħalib taghha jaghmlu l-gbejniet friski. Kif jghidu, kull qaddis igħin. Baskal ghandu nitfa ghalqa, u dejjem jitfagħila xkertejn patota. Imnalla kienu dawk is-sighajn li wirtet martu Dolor m'għand missierha, Alla jaħfrilha. M. M'għandniex xi ngħidu, dan ix-xoghol ta' bejgh ta' gbejniet u ngħidu ahna xi tigiega, dan tagħmlu l-mara. rahal, għalhekk ghandek sal-gurnata sagrosanta ta' llum tara xi mara jew it-tifel taghha, tohrog tirgha z-zewg meghziet taghha. Imbagħad meta t-tfal jitfarfru daqsxejn, imbilli izzid zewg meghziet ohra ma taghmilx hazin Rozarja, ghax kif jghidu, bil- ġetra il-qatra timtela' il-garra. - Is-sena kollha l-bidwi jaħdem l-art. Din hija d-dinja tieghu. Huwa l-principal ta' l-azjenda agrikola li jahdimha wahdu jew ma' haddiehor. M'ghandniex xi ngħidu l-art tvarja fid-daqs kif ukoll fil-produttivita't ghaliex hafna drabi il- bidwi ikollu eghlieqi ta' kwalita' differenti: raba' baghli jew sagwi, imhawwel bis-sigar tal-frott, ecc. Tilum il-gurnata ma nistghux nghidu li hawn azjendi agrikoli kbar. F'dawn l-ahhar mitt sena dawn aktarx li naqsu. Biex nifhmu ahjar din ix- xejra għandna niftakru li matul dan iz-zmien, u specjalment f'dawn l-ahhar tletin sena, l-art agrikola naqset ghax fuqha bnew djar u vilel, toroq u stabbilimenti militari, fabbriki u lukandi. Madankollu ikollna ngħidu wkoll, li l-espansjoni urbanistika u industrijali ma saritx ghal kollox billi naqset l-art ghammiela jew li kienet taghti ftit ucuħ, bhalma jkollna nfakkru li l-art agrikola matul is-snin sa l-ahhar gwerra zdiedet xi ftit bl-izvilupp ta' art li dari kienet moxa jew bi ftit hamrija. Imma meta tgis kollox ma' kollox, ikollna nam- mettu li l-art agrikola, materja prima tal-bidwi, naqset. M. Nergghu nintefghu lura fiz-zmien, zmien li għadu ji- tharken f'certi rkejjen Maltin tal-gurnata ta'llum ukoll, u naraw kif il-hidma tal-bidwi Malti hija riflessa f'hafna mill- ghidut tieghu. Jannar, Frar,Marzu, April; Mejju, Gunju Lulju Awwissu; Settembru, Ottubru, Novembru Dicembru; dawn huma x- xhur tas-sena li matulhom il-bidwi ftit li xejn jehda mill- ħidma. Tul kull xahar hemm xoghol li irid isir: hemm hwejjeg li jrid jahseb fihom. Ghalhekk tul snin ta' osservazzjoni mill-qrib tan-natura, il-bidwi nduna li Jannar minhabba l- istess kesha li taghmel hafna mill-ucuh jinqerdu. daqsxejn xita tiswa mitqla deheb għaliex l-ucuh jispuntaw, Għalhekk jghid il-bidwi fil-waqt li jhares barra mit-tieqa tal- ghorfa tar-razzett tiegħu: ''Jannar bardan meta jsib l-art liebsa jnezzaghha u meta ma ijsibhiex liebsa jlibbisha' itaptap fuq dahar il-hmara u jintefa' jilghab mal-mohriet, filwaqt li x-xita ttektek u tlangas kotrana. Ghalkemm hej iz-zejjed imbidded, u ma jiehux pjacir bih. U miskin il-hmar iibza' ghalih il-bidwi, li ma jmurx jghaddi Jannar u jqaxxarlu gildu bil-bard. R. F'dan ix-xahar jahbat dak li fiz-zmien kienu jghidulu Ghid il-Hamiem u li llum insejhulu l-Epifanija. Jghiduilu Għid il-Hamiem għaliex f'dan iz-zmien il-Madonna kienet offriet rigal ta' hamiem fit-tempju meta marret tipprezenta lil-Gesu'. F'dan iz-zmien il-bidwi joqgħod attent li ma tantx jghaffeg fl- ghalqa tieghu, ghaliex dan jista' jaghmel hafna hsara. Ghal- hekk isimghu jghid u itenni filwaqt li jizra l-kemmun: ''Taf x' kien jgħid missieri7 Wara l-hamism ibza' ghall-art, ghax it- tghaffig igibilha bosta mard.'' F'dan ix-xahar, fi zmien, il- qoton kien ikun fl-ahjar tieghu. Nghidu fi zmien, ghaliex din kienet wahda mill-aktar industriji maghrufa li kienet thalli qliegh kbir lill-bdiewa Maltin. Bizzejjed nghidu, fl-ewwel nofs tas-seklu li għadda il-qoton kien ra f'Malta. Il-bdiewa Maltin sahansitra waslu biex qacetu d-dwieli u z-zebbug biex zerghu il-qoton, Il-bejgh ta' dan il-prodott lahaq il-quccata tieghu fi zmien il-gwerra civili fl-Amerka, meta fl-Amerka dan is-suq ha daqqa kbira. It-tmiem ta' din l-industrija sehh fl- ahhar snin tas-seklu li ghadda. Ghalhekk immaginaw x-xoghol kien ikun hawn f'dan ix-xahar. Mhux ta' bxejn, mela,Min ma jahratx f'dan ix-xahar ftit qoton idahhal id-dar u min jaħrat jiehu l-qoton id-dar. M, F'Jannar il-bidwi jiehu hsieb li jaqta' l-qasab. U ma jistghax isib zmien ahjar, għaliex f'dan ix-xahar li ghandu minn kollox, ir-rih zgur imidd l-istess qasab ma' l-art. Frar… F'dan ix-xahar, harsa hafifa madwarek gewwa l-kam- panja għandek tara li kull ħaxixa, xitla, ghadira. laqxa. tkun mimlija bin-nwar. Mill-hitan, kull haxixa tibda tohrog, tixxennaq ghad-dawl ta' barra, L-ibjar jimtlew sa ruh ommhom ghax Frar ifawwar, ixebba' r-raba' u jimla l-bjar. Ghalhekk f'dan ix-xahar il-bidwi jkun fl-hena ta' qalbu. R. Dan huwa x-xahar li fih il-bdiewa jistghu jghidu jekk hux se jkollhom sena tajba jew 1e, ghaliex dan ix-xahar jikxef l-ghawar kienu igħidu, Dan huwa wkoll zmien il-kabocci, izda mhux kabocci tajba, imma kabocci li tinghata biss lill-hmir. Il-bidwi johrog fil-għalqa jaghti titwila lejn is-silla ħalli jara kif inhi sejra. Jekk is-silla f'Santu Mattija tkun bi tiiet werqiet, tintena tliet tinjiet, jghidiek, filwaqt li jitgħaxxaq, ghax dan ifisser li is-silla tkun se taghmel gmiel- ha. M. F'dan ix-xahar il-bidwi ta' l-imgħoddi xejn ma kien jiehu pjacir jekk is-sena tahbat wahda bisestili ghax jghidu li din ma tfissirx risq tajjeb ghall-hsad. Nannu tal-bdiewa qalilna li meta Frar ikollu s-slejjef ahjar il-bidwi joqghod mal-gwejjef. Il-kelma slejjef, hawnhekk, kompla n-nannu tal- bdiewa tirreferi ghall-ahhar jiem ta' Frar u l-ewwel jiem ta' Marzu. F'dan ix-xaħar, kompla jgħidilna, t-tin ahjar ikun daqs widnejn ta' far. R. Joghxa l-bidwi fix-xahar ta' Marzu meta jidher il-busuf u l-farfett jibda jittajjar, ghax l-art tkun sahnet u l-ucuh taqbez kollha nwajjar. Il-busuf mhux hlief hanfusa tal-ful, qalilna n-nannu, F'dan ix-xahar il-bidwi jintefa' jahleb in- naghag. il-moghoz, il-baqar imsemmna. It-tewma jfittixha u jsibha, ghaliex f'dan ix-xahar ir-rimi tal-berwieg u t-tewm safi f'werqu. Jinzlu t-tfal jisirqu mill-ghalqa tal-bidwi, li min jaf kemm hadem u stinka, l-ful ħadrani. Il-brieghed ma jonqsux ukoll, ghax fi zmien il-ful jidhru l-brieghed. M. il-flissjonijiet ma jonqsux, u għalhekk xejn ma jiehu pjacir il-bidwi li x-xoghol tieghu irid jaghmlu hu, għax il- flissjonijiet komuni daqs ix-xebbiet. dekk f'dan ix-xahar il- bidwi jkun fadallu xi ftit kabocci m'għandux x'jaghmel biha ħlief li jaghtiha lill-hmar miskin, ghax il-bniedem ma jhobb- hiex il-kabocci ta' dax-xahar. Hasra jekk dan ix-xahar inigges, ghax il-bidwi ma jistenniex hlief ghaks u ghaks kbir. Jekk tghaddi minn qalb ir-raba' f'dan ix-xahar, tarah il-bidwi jistenna n-natura tghin liz-zara' bis-sbula f'halqu. R. Jidhol April, il-bidwi gmielu jbiegh il-patata, għax dari hu zmien il-ħaruf, u l-ixkora tal-patata tibda thuf. Dan iz- zmien, billi huwa zmien l-Ghid, il-patata u l-ħaruf fil-forn hija aktar ikla favorita. Issa l-qamh ikun kiber sewwa u jkun qieghed jimtela gmielu. Ghalhekk il-hobz jasal fil-mindil. Il-bidwi jqis li f'dan ix-xahar il-bidwi jinzel nizla sal-wied biex itella' l-mohriet minn hemm, ghax issa ma jkollux wisq x'jambih, u l-hena tieghu qalb l-ucuh tar-raba' kollha taqbez u ttir. 'Grazzi Mulej, ghax-xita t'April, Grazzi' jghid b'idu miftuha l-bidwi bi tbissima fuq fommu. R. Minkejja li Mejju ghandu r-reputazzjoni li huwa x-xahar tad-disgrazzji, fl-istess hin tal-grazzja t'Alla kollha, għa- liex Mejju hobz u sikkina u minn kull qid jibda jaghtina. Mal-hitan tara l-kappar, ghalhekk meta ma jkollux x'jaghmel, il-bidwi johrog jigbor il-kappar halli l-mara tiegħu ikollha xi tbiegh: ''kapparija kappar' fl-irhula u fl-ibliet, bil-qawwara fuq rasha. M'għandniex xi nghidu, f'dan ix-xahar il-bidwi joqghod attent ukoll mill-irjieħ li jonfhu bla razan. R Meta jidhol Ġunju l-andar bil-halel khar jaghti lin-nies u lill-hmar, ghaliex dan ix-xahar jaghti lill-bdiewa il-qamh li minnu jaghmlu d-dqieq li minnu jagħmlu l-hobz. Id-dris ma jonqosx, F'dan ix-xahar il-bidwi jibda jahdem kemm jiflah biex jaqta' l-ewwel frott, U b'seba' ghajnejn joqghod attent li ma jaqlibx l-art bil-mohriet, li ma jmurx jigri li x-xemx tiehu l-grass tal-hamrija. Jishet is-siegħa u l-mument li m- sema jfettillu ihexxex allahares qatt, għaliex dan jaghmel hazin hafna, b'mod specjali lill-qiegha. M. Tajjeb id-dullieh. Grazzi Lulju. Hdejn il-bahar jiekluh id-dullieh, in-nisa lewn il-halib. U fir-raba' l-bidwi jahdem u jistinka attent issa li l-berghuda issa tibda tolfoq ma taghmilx hsara lill-dan il-povru dulliegħ. Ghax x-jiekiu n- nisa lahamhom halib, hdejn il-bahar, Dan huwa zmien li t-tin jibda jbexxaq fommu, u min ghandu xebba jzewwigha u min ghandu U taht ix-xemx kiefra, kif jissaporti dak il- povru bidwi, hemm ħada i-bir, jahdem u jistinka7 Issa daħal Awwissu, x-xemx izzid fil-qilla taghha u filwaqt li l-uriezaq jgħannu is-solita monotonija tagħhom, il- bidwi jaqta' l-harrub u jiżra t-tewm. U ma jiehux pjacir bl- abbundanza tal-frott. għaliex frott tajjeb suq ħażin. Is- sigra issa kollha frottata, u tajjeb il-frott, Ghasel jinzil-—- lek, zqur li ahjar minn platt kawlata f'dan iz-zmien. L-għeneb issa tajjeb biex tieklu għax fl-agwa tieghu, u dak id-daqsxejn ta' werzieq ma jridx li jehda minn għanjietu u t-tferfir ta' gwenhajh, Jghidu li f'dak il-hin ikun qed isajjar l- għeneb…Tghid veru/ M. U tasal Santa Marija, il-bidwi issa jizra t-tomnija. Minn sbieħ Alla sa dlam Alla m'hemmx li jieqaf daqsxejn. Hallih it-tin li f'Awwissu Issa l-bidwi jrid jizra bikri biex ikollu x'jikri. X'jimporta li x-xemx) Id-dirghajn b'sahhithom. Dan iz-zmien huwa prezzjuz. Biex ikun hemm hsad kotran, hemm bzonn li l-bidwi jintefa' b'ruhu u b'gismu f'dan ix-xahar sabiex ikollu hsad abbundanti. R. Settembru hu xahar ta' tahbit. L-gheneb issa hela u jrid jinqata' kemm jista' jkun malajr. Ma tafx x'ifettillu l- ajru jtalla' u taghmel xi bexxa xita. L-ilma hazin jaghmillu lill-dan l-għeneb ghax jifqghu u jħassru. Ghalhekk arah lill- bidwi flimkien ma' martu u uliedu, anki Toni, ghalkemm għadu zgħir hafna, kollha jaqtghu l-għeneb. Aqta', imla, kaxkar u gorr, sigha wara' l-oħra bla waqfien. Alla jbierek x'gid, kemm ghamel dis-sena, kemm hu sabih, x'kull għanqud. Il- bdiewa jhobbu jzommu ftit ghalihom biex jaghsruh għax illum imkien ma ssib ftit inbid tajjeb. Min irid l-inbid pur ta' l- ghenba irid jaghmlu hu, mill-bqija zebgha tixrob. Li jibqa' jbieghu bil-qantar lill-ghassara kbar. U l-inbid gej is-sena kollha. U il-gwiebi ma jinxfu qatt. Mela ma tafx li daz- zmien l-inbid ma jsirx biss mill-gheneb' M. Dan ix-xahar, il-bidwi, ghalkemm mehdi fuq xogħolu bl- gheneb, ikollu cans ukoll jizra' it-tewm u jaqta' r-rummien, ħabta tal-festa ta' San Mattew u l-festa ta' San Mikiel. La jidhol ix-xahar tar-Ruzarju, il-bidwi jahrat u jtenni biex meta jigi l-ħsad ikun kuntent u għal-qalbu għax il-hsad ikun kbir. Issa z-zara' tkun għoliet 'l fuq mill-art, tant li jekk ikollok għattuqa mahruba, fiha facilment titlifha, ghax malajr tinhbie- U arah il-bidwi hawtiel inigġez il-hmara u jghajjat 'ħejl hejl, Jekk ikun fadallu xi ftit ta' l-gheneb gewwa t- tubru malajr jithassar u jmut. R. Is-sigar taz-zebbug kienu bil-gzuz f'Malta, Tilum ma 'ghadhomx, ghalkemm ghad ghandna certi postijiet li jgibu dan l-isem. Ix-xahar ta' Novembru huwa xahar li fih il-bidwi tarah jaqta' z-zebbuq u l-ftit tamal li jista' ikollu. Issa joqgħod b'seba' ghajnejn li ma jghaffigx fuq l-art. Tistaghgeb ghal festa ta' San Anard li tigi f'dan ix-xahar l-anqas l-istess sponsun ma jmidd sa- qajh, ara kemm ghandek toqghod attent li ma tirfisx kif gie Issa z-zriegh ikun fl-agwa tiegħu; għalhekk arani u tkellimnix. Il-granet issa jiqsaru u x-xoghol irid isir, inkella nbatu s-sena kollha bi hgara. U n-nies tiekol. dan ix-xahar zgur li tkun kielet nofs il-prodott kollu tas- BSenA. Ghax bia għadd ikunu l-imziewed, u l-ful jikber u jitkattar halli n-nies ikollhom għall-bigilla, b'sold jaghmlu festa, u festa kbira. Issa t-tin qed jarmi gmielu u l-inbid li min jaf kemm hadem fuqu l-bidwi tista' tixorbu sa tisker. M'għandniex xi nghidu it-tin tac-cappa tajjeb hafna. tat-tin tac-cappa bil-lingwa tieghu: R. Naqta' t-tin minn gos-sigra. Nitla' fuq il-blot, U nqassmu, kull tina maqsuma tnejn. Imbaghad, la jinxef, wara' tlitt ijiem, erbat ijiem, inhallieh fix-xemx. Nigbru, u meta U kull saff naghmillu l-għeneb iswed. U naghmillu xi daqsxejn anizetta, biex ikun tajjeb, imbaghad meta tasal ix- xitwa nibdew naqalghu xi kappa biex nikluwha. R. Le; taghmlu fuq il-bejt u ma kienx jithammeg. Kien jigi n-nahal jehodiu l-ghasel. R. Tahsel saqajk, tilbes xi ħoga f'saqajk, oggett nadif, u trussu b'sieqek kemm tiflah. U ggibu ħadid. Imbaghad, meta jasal iz-zmien, tibda taqla' xi dagsxejn minnu. M. Kemm kontu thalluh biex jinxef7 R. Xi erba' jew hamest ijiem. Konna nitilghu mal-biot u nqassmuh hemm…blot kbir tal-qawwi. M. Kontu tbieghuh jew izzommuh ghalikom7 R. Jekk ikollna busta konna nbiegħuh, Konna nimlew tnox, hmistox il-kartell kull sena. U dak iz-zmien kinna nbieghu nofs lira l-qantor. il-wiżna jew dsatox. M.U meta kontu se tiekluh, intom x'kontu tagħmiu7 Illum jaqbillek, qabel ma trussu, tinfur- noh naqra, ikollok maghlfejn, iddahhalhom gol-forn u tħallihom hemm nofs siegha u inbaghad tohroghom. R. Jghid il-proverbju, li m'għandniex xi nghidu, il-bidwi Malti jafu bl-amment ghax tghallmu m'and in-nannu li, illi kieku kien għadu haj għandu l-fuq minn mija u hamsin sana; Mill-Kuncizzjoni sal-Milied erfa' l-mohriet minn halq il-wied u qieghed l-ixkubetta fuq l-utiet. F'Dicembru, iz-zara' tkun telgħet moghla sieq ta' tarbija, tarbija mhux hazin, mhux minn dawk li anqas ghoddhom inholqu. M. Dik kienet girja hafifa matul is-sena li matulha l-bidwi jahdem kemm jiflah biex jara li kollox imur sew. Semmejna ħafna drabi il-hart. Ghalhekk ikun tajjeb jekk nghidu xi haga dwar dan il-mod ta' kif il-bidwi Malti kien iqalleb il-hamrija tul is-snin. Fl-imghoddi l-mohriet kien jingibed minn zewg baqriet, haga li mhux takemm tarha llum il-gurnata. Il-ħhmara, iz-ziemel (jew il-bagħal jgħinuh ukoll lill-bidwi, li filwaqt izeffen triqtu mghallma warajh, imejjel il-mohriet l-hemmu l- hawn u l-fuq u l-isfel, jitgħaxxaq jara radda radda timtela' l- ghalqa. Sadattant l-eghruq u l-haxix li nsejħulu hażin, bhax- xewk, tfief u hafur jitqacetu minn eghrughom. Ir-raded ghħal- ħekk ikunu lesti biex jinzerghu xi zrierah. nghidu, l-mutur tal-hart, hafna drabi qieghed jiehu post il- moħriet u l-poezija u t-tbatija tieghu. Izda dan, flok radda wahda f'hin wiehed jaghmel erbgħa jew sitta u flok jiehu saght- ejn jiehu nofs siegha. R U x'kont tilbes matul is-snin, ja bidwi Malti7 M'ghan- dix nahseb li kont tilbes xi ilbies tal-ghageb, hemm fir-raba' minn sbieh Alla sa dlam Alla, Nahsewb li kont pjuttost fqir f-ilbiesek7 Il-beritta ghadha moda sa llum fuq rasek. M. Brieret l-aktar li kien ikun hemm tas-suidati. Dak iz- zmien kien hemm hwejjeg tas-suldati bir-radam. Fost ohrajn kien hemm zewg kwalitajiet ta' brieret. Brieret zgħar, hekk nghidulhom, jixbhu l-dik taghna ta' llum, imma ma kienx fiha pizz; taqgbadha hekk kif tista'; kien ikun hawn dawk tas-suldati tal-gezwira. Imbaghad kien hawn brieret oħra, kull wahda daqs ftira. Min ikun daqsxejn pilikorja ixidd minn dawn il-kbor. Ma tafx kif7 Kienet tqum skud, U brieret ta' Malta. L-aktar li kienu jxidduhom kienu dawk il-kaccaturi, nghidu ahna, u xi hadd xih. Imbaghad kien hawn brieret ohra, iktar antiki, imma dawk anqas kienu ta' Malta, minghalija. Kienu jgħidulha milsa. Qisha hekk, kif tagbad tghid, shiha, ma jkunx fiha toqba, la minn din in-naha u lanqas min-naha l-ohra. ħa. Imbaghad biex ixidduha, billi ma kienx fiha toqba, idah- ħal wahda go l-ohra, it-tarf ta' hawn idahhlu gewwa. Imbaghad tigi bit-toqba, jaghmilha tnejn, tigi toqba u jxidda go rasu. U jhaili xi pipa, insomma, xi haga hekk, idahhalha go dik il- bicca li tibqa' vojta. Imbaghad kien hawn min ixidd il-mislu— ta, tad-deheb, kbira, sabiha. Ta' zmieni hadd ma xiddha izjed, jien għandi tmenin sena, ikkunsidra, imma ta' qabel kienu jxiddu hafna. R. Mgħandniex xi ngħidu, l-bdiewa kienu dilettanti tas- sidrija u t-terha. U kienu jhobbu jilbsu xi libsa ta' Malta, ghax fiha xi tqatta'; izda saqajkom, jahasra, ilghala thalluhom hafjin7…Jew gie li tilbsu ukoll zarbun jew xi qorq' M. Min ikun tar-raba' jkun daqsxejn skars fil-flus, u anke 'min ma jkunx kienu jxiddu tal-fard, nghidulu, bicca gilda tal- barrin. Jaqtaghha akkont siequ. Jaghmel il-qiegh tajjeb, u Xi daqsxejn carruta mibruma. Imbaghad xi ħadd sinjur jew xi hadd sta' bene ixidd xi qorq jew xi zarbun. Kien hawn dawn tas-servizz. Kien hawn minn kollox. Iservieh ghall-knisja, u anke għall-Belt. Ghax jien kelli nm-nannu, ghadni narah sejjer il-Belt b'qorq tal-fard, nghidulu, U biex taparsi jkun divrenzjot kien jaghmillu l- qfieli tas-suf, suf tan-noghog. Jibrumhom satigi, ngħidulu ahna. Rajta huxna, u jkunu rotob ma jweggħux. U jkunu nudfa shih. U la jkun l-uzu hekk, hekk, U anke ghal gar-raba', Bhalhom ukoll bhallikieku kienu juzaw. Fis-sajf il-qurqa tinxef u tkun ferma, tkun sewwa biex tirfes fuqha, u meta tkun fix-xita dik tirtab, u l-bicca l-kbira hofjin anke għhall-knis-