It-Tiġrija tradizzjonali tal-festa ta' Santa Margerita f'Ta' Sannat minn George Azzopardi It-tiġrija tradizzjonali, li għadha ssir sal-lum, taf il-bidu tagħha fi żmien il- kappillan Dun Sidor Mizzi (1810 — 1831). Kien proprju fil-festa tal-1810, l-ewwel waħda organiżżata mill-kappillan imsemmi u li f'dik is-sena ħabtet il-ħadd, 22 ta' Lulju, li ġiet organiżżata għall-ewwel darba din it-tiġrija. Għall-bidu, l-ispejjes kolla tat-tiġrija kienu jitħallsu mill-parroċċa iżda, għallinqas mill-1842, parti mill-ispiża tal-paljijiet (li kienu jingħataw bħala premijiet lir-rebbieħa) bdiet titħallas mill-Gvern b'kontribuzzjoni t'24 skut(1). It-triq tat-tiġrija It-tiġrija ma' kinitx issir minn dejjem fejn issir illum, jiġifieri fit-triq magħrufa minna b . Ikoll bħala ''t-triq tal-Qasam', li minn Taċ- BM il-290433 ċawla tagħti dritt lejn Ta' Sannat. ' f jAdi i jen Għaġin llum hi t-triq tal-Qasam kienet biss passaġġ G 4 L; , , tar-riġel magħmul minn vasi kbar tal-ġebel ta b , k Sannat mimdudin b'tulhom għall-wisa' tal-passaġġ. Plier tal-ġebel: aktarx dak li Kien hemm: Dan il-passaġġ, li kien magħruf bħala ''ċ- fil-kantuniera bejn Triq Sannat u triq — ċangar', kien jgħaddi minn ġor-raba' minn i tala ie ie Ie jA fejn tgħaddi t-triq tal-Qasam illum. Iktar tard, sea dan il-passaġġ kien anke twessa', u kien lejn is-snin 50 tas-seklu 20 li ġiet iffurmata t-triq tal-Qasam li hemm illum. Għalhekk qabel ma' bdiet issir fit-triq tal-Qasam fejn issir illum, it-tiġrija tal-festa ta' Santa Margerita kienet issir fi Strada Corsa / Triq it-Tiġrija(2) li Ilum jisimha Triq Marziena u li twassal mill-Munxar lejn Ta' Sannat jew viċi-versa. Anke din it- triq, fi żmien meta kienet issir fiha t-tiġrija tal-festa ta' Santa Margerita, kienet inqas wiesa milli hi Ilum. Tiġrijiet u premijiet Kienu jsiru tiġrijiet għall-irġiel, tfal (subien), ħmir, bgħula, dwieb u żwiemel. It-tiġrijiet ma' kinux kolla tal-istess tul. L-itwal'kienet tkun dik taż-żwiemel u d- dwieb għaliex dawn kienu l-iktar ħfief u jifilħu jiġru. Kienu jitilqu minn tarf il- Munxar u, bħall-oħrajn, it-tiġrija kienet tispiċċa ħdejn il-'barrakka' tal-paljijiet li kienet fejn illum hemm l-iskola elementari tal-Gvern u faċċata ta' fejn illum hemm il-plaving field pubblika li x-xogħol fuqha (i.e. fuq din tal-aħħar) kien inbeda' fl- 1958(4). It-tiġrija tal-bgħula kienet iqsar iżda tispiċċa wkoll ħdejn il-'barrakka' tal- paljijiet. L-iqsar waħda, mbagħad, kienet tkun dik tal-ħmir għax dawn huma l-inqas ħfief u l-inqas li jifilħu jiġru. Iżda t-tiġrija tagħhom kienet tispiċċa wkoll ħdejn il- 'barrakka' tal-paljijiet. Għar-rebbieħa tat-tiġrijiet tal-bhejjem li kienu jsiru bis-sewwieq riekeb fuq dahar il-bhima, kienu jingħataw, bħala premijiet, paljijiet li kienu jikkonsistu fi drap- pijiet sbieħ tal-ħarir u ta' lwien differenti, f'għamla rettangolari, u mwaħħlin ma' Bħala premijiet għar-rebbieħa tat-tiġrijiet tal-irġiel kienu jingħataw xi beritta jew xi ċinturin tal-ġild, filwaqt li għar-rebbieħa tat-tiġrijiet tat-tfal (subien) kienu jingħataw xi maktur. Kull tiġrija kienet titlaq minn wara ħabel b'tarf wieħed marbut f'ħolqa tal- ġebel fil-ħajt fil-ġenb tat-triq u bit-tarf l-ieħor miżmum minn persuna li kienet titilqu hekk kif surġent tal-pulizija kien jispara tir b'pis- tola bħala sinjal għat-tluq tat-tiġrija. Minħabba t- ig tulijiet differenti tat-tiġrijiet, għar-raġunijiet li semmejna iktar 'l fuq, fil-ġenb tat-triq tat-tiġrija (illum, Triq Marziena) kien hemm, mill-inqas, tlitt ħoloq tal-ġebel fil-ħajt bħal dik li għadna kif sem- mejna: waħda lejn tarf il-Munxar għat-tiġrija tad- dwieb u ż-żwiemel, 'oħra iktar viċin lejn Ta' San- nat għat-tiġrija tal-ħmir, w oħra daqs nofs id- distanza bejn dawn it-tnejn għat-tiġrija tal-bgħula. B Minn dawn it-tlitt ħoloq tal-ġebel fil-ħajt, waħda iii l biss kien għad fadal: dik: tabeiiju tal-bgħula iżda, anda tal-ġebe fil-ħajl għall : l a £ b abel tat-tiġrija tal-bgħula. Kienet sfortunatament, inqas minn sena ilu, din sfat nieqsa fi Triq Marziena. wkoll biex b'hekk m'għad fadal l-ebda waħda minnhom. Il-'barrakka' tal-paljijiet Kif diġa' għidna, kull tiġrija kienet tispiċċa ħdejn il-'barrakka' tal-paljijiet fejn, fi tmiem it-tiġrijiet kolla, kienu jingħataw il-premijiet lir-rebbieħa ta' kull tiġrija. Din il-'barrakka' kienet struttura pjuttost sempliċi; anzi ma' tantx kienet tix- bah lil barrakka bħal, ngħidu aħna, dik li hemm f'tarf Triq ir-Repubblika fir-Rabat (Għawdex) jew dik li hemm fis-Saqqajja fir-Rabat (Malta) li minnhom (i.e. minn dawn l-aħħar tnejn) kienu jitqassmu l-paljijiet lir-rebbieħa tat-tiġrijiet tal-bhejjem fil- festa ta' Santa Marija fil-każ tal-ewwel, u fl-Imnarja fil-każ tat-tieni. Aktarx kienet twaqqgħet meta ġiet imwessa' t-triq. Il-'barrakka'' ta' Sannat li, kif għidna qabel, kienet fejn illum hemm l-iskola elementari tal-Gvern u faċċata ta' fejn illum hemm il-plaving field pubblika — allura, kienet tħares lejn ir-Rabat — kienet tikkonsisti f'ħajt tal-kantun għoli madwar 10 filati mit-triq, nklużi 3 filati tal-'apramorta' fejn kien hemm għalqa li kienet tiġi fuq ir-riħ tal-istess ħajt. Taraġ fil-ġenb u mibni fuq il-ħxuna tal-istess ħajt (fuq in-naħa ta' San- nat) kien iwassal lejn l-'apramorta' u l-għalqa li semmejna. Taħt ir-riħ tal- apramorta', kienu jitwaħħlu madwar 5 paljijiet: wieħed ta' drapp ordinarju ta' lewn ħamrani w erbgħ' oħra tal-ħarir u ta' lewn differenti minn xulxin. L-erbgħa tal-aħħar kienu jingħataw bħala premijiet lir-rebbieħa (tat-tiġrijiet tal-bhejjem), filwaqt li ta' l- ewwel (ta' drapp ordinarju ta' lewn ħamrani) kien ikun l-istess wieħed kull sena u ma' kienx jingħata bħala premju. Kien jitwaħħal fit-tarf (aktarx fuq in-naħa ta' San- nat) u kien iservi propjament bħala għelm tal-Gvern li kien iħallas l-ispejjes tat- tiġrija. Il-lasti, bil-paljijiet imwaħħlin magħhom minn tulhom, kienu jitqiegħdu taħt ir-riħ tal-'apramorta' mdaħħlin ġo ħoloq tal-ġebel fil-ħajt (tal-'barrakka') u mserrħin fuq sollijiet tal-ġebel fl-istess ħajt L-għalqa li kien hemm fuq ir-riħ tal-'barrakka', u li semmejna iktar qabel, kienet proprjeta' tal-Gvern iżda mqabbla lil bdiewa. Bid-dħul mill-qbiela tagħha, l- Gvern kien iħallas l-ispejjes tat-tiġrija. L-istoriku Pietru Pawl Castagna, meta kien qiegħed jikteb fl-1888 dwar it-tiġrijiet li kienu jsiru f'Għawdex (nkluża dik ta' San- nat) f'dak iż-żmien, jgħid li 'l-paljijiet li jingħataw bi premju lil min jieħu l-ewwel, it-tieni, w it-tielet, isiru bi flus il-Gvern'. Iżid ukoll li l-Gvern (jew il-Kaxxa ta' Malta) joħroġ 3 liri għall-korsa ta' Sannat(5). Minn ħdejn il-'barrakka', t-triq kienet tikser lejn il-misraħ fejn hemm il- knisja parrokkjali ta' Sannat, bil-'barrakka' tiġi viċin ħafna tal-kantuniera. Fuq in- naħa l-oħra, sewwasew fil-kantuniera bejn it-triq li twassal lejn il-knisja ta' Sannat u dik li tieħu lejn ix-Xewkija (i.e. it-triq taċ-ċimiterju ta' Sannat), $ kien hemm plier tal-ġebel bl-ismijiet taż-żewġ toroq indikati fuqu, għaliex f f'dak iż-żmien kien għad m'hemm l- ebda bini ieħor hemmhekk u li fuqu, 7 allura, setgħu jiġu ndikati l-ismijiet tat- Tpinġija bil-linka li qiegħda tiġi riprodotta ma' dan l-artiklu, turi plier tal- ġebel li aktarx huwa dan li dwaru qegħdin nitkellmu. Barra l-ismijiet tat-toroq konċernati, fuq dan il-plier kien hemm indikata wkoll bench mark użata għal skopi- jiet ta' and surveving. Bħal din it-tpinġija, kienu saru diversi oħrajn li juru plieri dif- ferenti jew anke strutturi oħrajn, bħal djar, apparentement għal skopijiet t'identifi- kazzjoni u lokaliżżazzjoni ta' diversi bench marks li kien hawn immarkati f'diversi postijiet f'Għawdex kollu. Dawn it-tpinġijiet (inkluża din riprodotta ma' dan l- artiklu) kienu saru fl-1885 minn ċertu Giuseppe Spiteri, mwieled fir-raħal taż-żebbuġ u li kien disegnatore all Ufficio dei Lavori Pubblici. L-isfilata bil-paljijiet Nhar ħadd il-festa filgħodu, l-paljijiet kienu jkunu esebiti fil-gallerija tad-dar tal-Arċipriet ħdejn il-knisja parrokkjali ta' Sannat. Imbagħad, għall-ħabta ta' xi s- sagħtejn ta' wara nofs-inhar, il-paljijiet kienu jiġu mdawwrin ma' diversi toroq tar- raħal, akkumpanjati mill-banda, u fl-aħħar jittieħdu lejn il-'barrakka' fejn kienu jitpoġġew kif semmejna iktar qabel biex, wara t-tiġrijiet, jitqassmu lir-rebbieħa. Minn meta oriġinat, it-tiġrija tal-festa ta' Santa Margerita f'Ta' Sannat jidher li baqgħet issir b'mod regolari kull sena, forsi b'xi nterruzzjonijiet f'xi każi iżolati biss bħal meta, fl-1942, minħabba t-tieni gwerra dinjija, t-tiġrija tal-festa ta' Sannat ġiet sospiża(6). l Sannat fi ġrajjet Għawdex, Gozo: Parroċċa ta' Sannat, 320-1. . Tagħrif ġentilment mogħti mis-Sur Victor Galea. .. L-Istorja ta' Malta bil-Gżejjer tagħha, it-tieni darba, 1, Malta, 361. . L-Istorja ta' Malta bil-Gżejjer tagħha, it-tieni Darba, 1, Malta, 36 l-2. . 'Il-Wirja ta' S. Marija sittin sena f'Villa Rundle', L-Għid tal-Assunta, 38 (2003), 11. Ħlief fil-każ tar-referenzi t'hawn fuq, il-bqija u l-parti l-kbira tat-tagħrif ġie ġentilment mogħti minn Salvinu Mercieca ta' 90 sena (mill-Munxar), ġużepp Xiberras ta' 83 sena (minn Ta' Sannat), u Karmnu Azzopardi ta' 76 sena (minn Ta' Sannat). Ir-rikostruzzjoni artistika tal-'barrakka'' ġentilment saret minn Joseph Calleja (mill-Munxar) u ġiet ibbażata fuq it-tagħrif mogħti mit-tlitt persuni li semmejna iktar 'l fuq f'din l-istess nota.