IL-POEŻIJA LHUDIJJA Kull ineta qalb il-bniedem tkun imkebbsa, mixgħula,imħeġġa b'imħabba jew b'mibegħida, b'ferħ jew b'għali, b'hena jew b'niket; kull meta qalb il-bniedem tkun tħabbat aktar qawwi u trid tfisser bil-kliem kull ma tkun tħoss ġo fiha, il-kliem joħroġ igelgel, ibaqbaq, ifawwar, iħabbat ma' kull taħbita tal-qalb, jidwi skond il-ħass tal-qalb. U din il-kelma tal-qalb ngħidulha poeżija. Il- poċżija twieldet ma' qalb il-bniedem u għalhekk m'hawnx ġens fuq wiċċ l-art. kollha, u ma kien hawn qatt ġens li ma kellux il- għana tiegħu, il-poċżija tiegħu. Mhux bi ħisiebi nkellimkom fuq il-poċzija tagħna, u angas fuq il-poċżija tal-ilsna tal-lum; tafu aktar minni; u anqas fuq il-poeżija tal-ilsna l-qodma; iżda fuq poeżija waħda biss, fuq il-poċżija Ihudijja li fiafna minnkom, naħseb, daquha fil-Kotba Mqaddsa bil-Malti bla ma tieglimu l-benna u l-ħlewwa tagħha kollha. Il-poeżija lhudijja tingħażel mill-poċżija griega u latina u mill-poċżija tal-ilsna tal-lum, Dak li jatiha bixra għaliha n-nifsha hi r-rabta tal-versi u tal-lisebijiet. Jiġifieri l-lisieb li jkun imfisser f'vers wieħied ikun marbut mal-lisieb imfisser fil-vers ta' fidejh. Iż-żewġ vrus marbutin jimxu flimkien, u dan il-mixi mqabbel tal-vrus semmewh parailelismo. Ir-rabta tal-vrus. tista' tkun ta' tlett xorti: xi drabi l-vers ta' wara jterini bi kliem imbiddel il- fisieb imfisser fil-vers ta' qablu (parallelismo sinonimiċo); xi drabi l-vers ta' wara jkun fih lisieb il-maqlub tal-ħsieb imfisser fil-vers ta' qablu (parallelismo antitetico); u drabi otira l-vers ta' wara jżid xi ħaġa li tkun tonqos lill-lisieb imfisser fil-vers ta' qablu. (parallelismo sintetico); iżda din l-aħiliar rabta nsibuha fl-ilsna tal- lum ukoll. F'poċżija waħda jistgħu jidħlu t-tlett rabtiet imqabb- żin bejniethom. . Insemmilkom xi eżempi: Ħsieb wieħed imfisser f'żewġ vrus: Fi ktieb il-Ġienesi (4,23) naqraw li Lamek qatel raġel, u, mimli kburija u kefrija, mar igħid liż-żewġ nisa tiegħu, li kien jisimhom Għada u Sella: 'Għada u Sella isimgħu leħni, nisa ta' Lamek atu widen lil kliemi. Qtilt raġel għax ġeraħini, u żagħżugħ għaliex darabni'. :i. Fl-ewwel żewġ vrus għandna lisieb wieħed; Għada u Sella huma n-nisa ta' Lamek; atu widen lil kliemi mhix ħaġ'otira tilief isimgħu leħni. Hekk ukoll fit-tieni żewġ vrus qtilt żagħżugħ għax darabni tfisser l-istess qtilt raġel għax ġeraħni, Fil-barka ta' Ġakobb lil uliedu (Ktieb il-Ġenesi 49,11) naqraw : 'Hu jorbot mad-dielja l-felu tiegħu .. u maż-żarġun ferħ il-ħmara tiegħu; jaħsel fl-imhid ilbiesu u f'demm il-għeneb ħwejjġu'. It-tieni rabta: Ħsieb wielied b'iefior warajh il-maqlub tiegħu. Isimgħu xi ġmiel ta' versi meħudin mill-ktieb tal-Proverbi ta' Salamun (15, 13-20): 'Qalhb ferħana tagħmel wiċċ ħelu, imma in-niket tal-qalb telqa tar-ruħ. Moħħ il-għaqli jfittex l-għerf, imma fomm il-boloh jirgħa l-bluha. Il-jiem kollha tal-fqir koroh imma l-hena tal-qalb bħal mikla dejjenijja, Aħjar ftit bil-beżgħa ta' Alla minn ħażna kbira kollha tehmim. Aħjar ikla bqajla fejn hemm l-imħabba minn baqra smina bil-mibegħda magħha. Raġel sħun ixewwex il-ġlied, u min għandu s-sabar isikket it-tilwim. :. Triq l-għażżien imġenba bix-xewk, imma l-mogħdija tat-tajbin watja. Iben għaref iferraħ 'l missieru, ħniedem iblah jagħmel għajb lil ommu.' Dawn il-versi l-aktar li jimxu fil-proverbi u fil-poċżija li tgħallem it-tagħlim tal-liajja, għax il-bniedem aktar jifhem it-tajjeb, aktar ilioss il-ġmiel tiegħu u aktar jinġibed lejh meta ma' ġenbu jara l-ħażin li hu l-maqlub tiegħu. It-tielet rabta: It-tieni vers iżid xi ħaġa biex ikun sħiti il-ħsieb imfisser fl-ewwel vers: tĦenn għalija, ja Alla, ħenn għalija, għaliex fik tittama ruħi, u għad-dell ta' jijonħajk nistkenn sa ma. jgħaddi l-għawġ. Insejjati TAlla, l-Ogħla, TAlla li jieħu ħsiebi. Ħajjti qiegħda qalb id-driebes, hies jibżqu xrar ta' nar, li snienhom lanez u vleġeġ, Xibka firxu lil riġlejja, iżda Hu warrabni minnha; ħaffru quddiemi ħofra . u waqgħu huma fiha.' : (Salm 57, 2-7). F'poċżija waħida jistgħu jidħlu dawn it-tlett rabtiet imqabbżin bejniethom skond il-fehma tal-kittieb u skond il-ħass ta' qalbu. Il-qalb, hi li tagħżel il-versi, torbothom u tmexxihom, u tatihom dik il-fiajja u dik il-qawwa li bihom mimlija, U glialħekk il-vrus jirtabtu jew żewġ, żewġ (distici), jew tlieta, tlieta (fristici); u xi drabi jirtabtu żewġt iżwieġ ta' versi (jew żewġ disfici), bl-ewwel vers jaqbel mat-tielet, u t-tieni mar-raba'. Hekk: 'Jekk il-Mulej ma jibnix id-dar, għalxejn jitħabtu l-bennejja. Jekk il-Mulej ma jgħassesx il-belt, għalxejn jishar il-għassies.' Barra minn din ir-rabta ta' versi bejniethom, kull vers għan- du wkoll dak li ngħidulu rifmo, li mhux ħaġ'oħra filief it-taqsim tal-aċċenti, il-vers mhux meqjus biex ikollu dejjem għadd wieħed ta' sillabi, bħalma hu fil-poċżija tal-lum, anqas ma huma s-sillabi mqassmin qsar u twal, bħalma huma fil-poċżija griega u latina. ' l-għadd tas-sillabi li għandhom l-aċċent jibqa' dejjem kif ikun, iżda s-sillabi mingħajr: aċċent jistgħu jonqsu jew jiżdiedu. L-aċċenti jistgħu jkunu tnejn f'kull vers, bħal dan: Biċrek, ja Mulċjna, biċrek lil artek biex meħlusa mill-għiddu tkun dċjjem fis-sliċm. Dawn il-versi għandhom kollha żewġ aċċenti, iżda l-ewwel wieħed għandu sitt sillabi, it-tieni u r-raba' għandhom ħamsa, u t-tielet għandu sebgħa; iżda r-rifmo huwa dejjem l-istess għax kull vers għandu żewġ aċċenti. Versi bi tlett aċċenti huma dawn: Faħħru lill-Mulċj fis-sema, faħħruh ja ħiċjjaq tal-art kollha, U dawn b'etba' aċċenti : Sa meta, ja Mulċj, sa tibqa tinsiċni, għat-tnehid ta' qalbi le ma titi widen 7 U jista' jkollna wkoll versi b'ħames aċċenti, b'waqfa jew Żesura wara t-tielet aċċent; hekk: Fid-diċqa ta' qalbi fittixtek, ja Alla tal-ħniċna, il-friigħa tad-dinja maqdart, biex lilek inħobb. Dawn l-erba' kelmiet fuq fuq biż-żejjed biex jatukom lijiel tal-poċżija lhudija, kif inhi maħiduma u fiex ma tagbelx mal- poċżiji li aħna mdorrijin bihom. Kif taraw ma gliandhiex it- tlellix tal-poċżiji tal-lum, u anqas ir-reqqa u s-sengħa tal-poeżija griega u latina, iżda mhux anqas minnhom qawwija biex tfisser il-ħass kollu tal-qalb. Il-poċżija lhudijja aktar minn poċżiji oħra nistgħu ngħidulha l-kelma tal-qalb, għax tiha ma jindaħalx il- moħfi biex ifassal u jqassam il-kliem u s-sillabi, u jqis il-versi bi qjies tar-reqqa u jjassar kollox tafit il-ħama tiegħu. Il-poċżija lhudija ħielsa minn dan ir-rbit kollu biex timxi aktar max-xejra tal-qalb, timxi u tiġri, togħla, u tinżel skond ma ġġċgħilha l-qalb. TAGĦRIFA — Ingħarrfu lill-ħbiebna li l-Għaqda tal-Malti (Università) ser tibda tiġbor l-afijar kotba bi lsienna. Dawn, bil-permess tas- superjuri, jiġu mqegħda fil-Librerija ta' l-Università. It-tama tagħna hija li b'hekk nagħmlu ġabra letterarja u xjentifika li tkun ta' għajnuna kbira lil-min irid jitgħallem tassew bis-sbejjaħi ilsien Malti. Għajnuna l —Min għadu ma xtarax l-ewwel għadd ta' Lefien il-Malti u jixtieq li jkollu, jista' jsibu minn fejn xtara dan il-għadd , għax ħriġna t-tieni edizzjoni tiegħu.