Vandalizmu : d -(Essaj ta' Dun. Mio il-Vandali kienu nies mir-razza, tat- 'Tewtoni li fis-seklu ħamisa. niżlu f'ħafna pajjiżi ta' l-Ewropa u ħarbtuhom minn fuq. s'isfel bil- . Monumenti u l-opri sbieħ ta' l-arti li kellhom u. ħallew . warajhom ħerba u qerda kullimkien. . Wara Franza, Spanja u l-Italja, l-Afrika ta' Fuq' ġarrbet ukoll il-qilla tal-Vandali ji għall-ħruxija. u l-ħsara l. ' għamlu ġibdu l-mibegħda tal-ġnus kollha u għajb kbir fuqhom. Mill- isem tagħhom t tnisslet il-kelma ''Vandaliżmu'' li daħlet fid- dizzjunarji. kollha. Dawk li kitbu l-Istorja ta' Malta ma jaslux biex jgħidu li l-Van- ) dali kienu ġew żgur. fil- Ġiejjer tagħna. Forsi għaliex ma' kinux sabu — .fostna ħsarat kbar biżżejjed li jippruvaw il-miġja u l-qagħda tagħhom ; qerrieda fostna. Iżda l-lum min jitħajjar jikteb l-Istorja ta'Malta: jista' jieħu. bħala argumerit u jgħ'd. li l-Vandali ġew żgur hawn. Malta. — għar-raġuni li fost it-tfal u ż-żgħażagħ tagħna ( fost xi kbar ukoll), si għandna ħafna li għandhom l-istess tendenzi tagħhom għall ħsara ti għall- -vendikazzjoni, 7,7 Imkien fid-dinja ma tara dawn il-ħsarat kollha li jsiru b'vendi- i kazzjoni. fil-proprjetà: pubblika u: privata li naraw fil-gżira ċkejkna i tagħna fejn jista' jkollna kontroll kemm irridu biex-dawn. ma jsirux: Kull fejn. timxi ssib il-marka tal-vandaliżmu; friegħi mqaċċtin. b herra mis-siġar; balavostri: u bibien tad-djar imxellfin: b'vendikaz- zjoni; ħadid mgħaffeġ jew milwi fil-ġonna u postijiet. pubbliċi; 'tiċpis biż-żebgħa, . ġibs u lapsijiet kif ukoll: brix fuq il-ħitan uu: l-bibien; 'sċats tal-karozzi u tas-swali tat-talkies imċarrtin bil-mus; u 'kull ħsara — oħra li-jaf- joħloq l-ispirtu. ta' vandaliżmu Ji donnu magħġun mad- T, ,7 demm ta' ħafna mit-tfal u ż- żgħażagħ tagħna. u . ; Imqar fis-serg. li isir f'pajjiżna, għalkemm dan id- delitt mhuwiex ; hekk spiss u ma jsirx hekk bil-goff daqskemm f'pajjiżi oħra; b'dana- kollu ħafna drabi jkun-fih aktar. spirtu. ta' vendikazzjoni milli akkwist bl-istess serq. Kellsa biżżejjed klikek.ta' żgħażagħ, anki. ta' l-iskola: jt.minn-familji puliti,; li għamlu-ħafna ħsaratu għarukażijiet. flimkien: : 7 inas-serq. fid-djar u fil-ħwienet. Hawn min jasal biex iħarbat u. jeq- red biċċa: xogħol sabiħa li' swiet ħafna fus sempliċement biex jieħu, 7. minnha oġġett li tixtrih. bi ftit-flus./U mhumiex' biss in-nies baxxi u. '—bla. skola li jagħmlu dan: Tistagħġeb kif f'xi każini u f'soċjetajiet li ' l-membri tagħhom: tistenna minnhom edukazzjoni, aqwa, isiru: wkoll: dawn il-ħsarat u dan is-serq ta' ħwejjeġ żgħar imma bi. spirtu kbir ta'- . żvendikazzjoniz Biex tifhem: aħjar kemm dan: hu nuqqas kbir, tinsiex li l-oġġetti .li: jinsterqu. huma' kollha ħtiġiet ii-taħseb fihom is-soċ L jetà għall-ġid tal-membri stess. Aħseb u ATI mela, xi jsir mill-hwe jeġ ta kumdità għall-poplu li jkunu fil-l beraħ, f'postijiet. pubbliċi i Imbagħad il-gvern irid jiġbed it-turisti f'pajjiżna u fl-istess ħin iħalli din il-ħsara kollha ssir qisu ma ġara xejn, 7 L Meta taħseb f'dan il-għemil ta' vandaliżmu li jsir hawn Malta; jiġi wkoll quddiem għajnejk dak in-nuqqas . ta' rispett fit-tfal u fiż- żgħażagħ lejn ix-xjuħ u lejn l-immankati, il- fastidju li jtuhom u kull nuqqas ieħor ta' karità lejhom flok il-għajnuna li- jistħoqqilhom… Dan 'hu spirtu ta' vandaliżmu mill-agħar, li iweġġa' l-qalb aktar milli ' ; jħassar il-ġid materjali. U tistagħġeb b'liema gost u. sodisfazzjon jagħmluh i: Dawn huma xeni koroh li narawhom f'pajjiżna biss, fejn : kulħadd hu Kattoliku u niftaħru li għandna trobbija tajba minn familji. li mhimiex imħassrin bħal ta' pajjiżi oħra. Donnu nuqqas 7hekk kbir ta' karità mhuwiex nuqqas bħad-diżonestà u l-vizzjijiet l- l għrajn l- : tDin l-imġiba. ħażina tat-tfal tagħna max-xjuħi, ma' l-immankati 'u.ma' dawk li ma jistgħux jiddefendu ruħhom; barra milli tirrifletti 'l-ispirtu: ta' vendikazzjoni li għandhom, turi wkoll li-huma vili, bla ħila u beżżiegħa. Hemm ħafna okkiżjonijiet oħra ta' mġiba ħażina 'bħal-din fit-tfal li turik il-qalbsħażina u l-viltà tagħhom. Ħafna tara- hom jieħdu gost iħabbtu l-bibien u jċemplu l-qanpiena tad-djar. u — mbagħad jitilqu jiġru. Xi bravura fiha, huxl Imbagħad, imsejkità dik l-omm li qiegħda bit- rtarbija u forsi trid tinżel it-taraġ' biex tiftaħ ;il-bieb u tara min ġie. ' i Donihom it-tfal u ż-żgħażagħ tagħna. ma jafux isibu rikreazzjoni , atijar;u b'xejn ma jieħdu gost: 'aktar milli mita. jagħtu fastidju, jid- dieħqu bid-difetti fiżiċi; jinbxu lil kulħadd u: jaġ milu ħsara kull fejn — isibu: Lanqas aħna stess ma nafu, kemm għadna lura fl-edukazzjoni : ti fil-karità Nisranijal Kieku. nibdew nagħmlu. xi ħaġa. bis-serjetà — biex insibu r-rimedju. Tisma'.lil ħafna nies sewwa jilmintaw fuq dan: sl-ispirtu ta' vandaliżmu. u. ta'. vendikazzjoni, iżda meta jiġu biex. iwaqqfu din is-saħta ta' pajjiżna, jibdew jaqtgħu: qalbhom, Il-gvern, . speċjalment id- -Dipartiment ta' l-Edukazzjoni, imissu jieħu. s-sitwaz- zjoni ffdejh u juża mezzi drastiċi. Hawn Malta għalhekk għandna: ħafna abbużi u ħafna anomaliji u inġustizzi għaliex qatt ma kellna. serjetà fl-amministrazzjoni:. tal-gvern. Il-pulizija, jagħalqu għajn waħda, id- Dipartimenti jagħalquhom it- tnejn, u l-popli miexi bil- għama l Din hi'storja li jafha kulħadd u jina nafuha. : josId -Dipartiment ta' l-Edukazzjoni ma jaqdix dmiru. billi jieħu ħsieb biss iqassam is-svllabus għall- klassijiet, joħroġ: il-pagi għat- . teachers u jiddeċiedi meta huma l-ġranet ta' l-iskola u meta l-vaganzi. - Dan id-Dipartiment jeħtieġ li jaħseb ukoll fl-edukazzjoni tal-kotra u- — b'mezzi diretti. Ħafna miż-żgħażagħ, mill-irġiel u n-nisa bilkemm laħqu' messu mal-bankijiet ta', l-iskola u l-edukazzjoni. li ma laħqux : ħadu mill- l-klassijiet ma' ħaduha minn imkien lanqas $ Wara, Lil dawn ukoll id-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni għandu jilħaqhom b'kull mezż — li jistal. Għalhekk għandna l-Ministru ta' l-Edukazzjoni u d-Direttur ta' l-Edukazzjoni l-istaff tiegħu barra mill għafna diretturi u head- teachers bl-istaff tagħhom fl-iskejjel. Waqt li d-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni jrid jaħseb għall-sdu- kazzjoni tal-moħħ u tal-qalb billi jxerred it-tagħlim u jqiegħed dejjem il-għoli fil-għajnejn tal-poplu d-dinjità tal-bniedem u s-sentimenti sbieħ tal-qalb, min-naħa l-oħra d-Dipartiment tax-Xogħlijiet Pubbliċi, bil-kooperazzjoni ta' l-Uffiċċjali tat-Turiżmu, għandu jieħu ħsieb u jaħdem b'enerġija kbira biex il-postijiet pubbliċi jinżammu fl-ordii ti fl-indafa. Pajjiż miżmum ħażin, imħarbat u żdingat, aktar iħajjar lil-minn għandu spirtu ta' egoiżmu u vandaliżmu biex iħassar u jeqred. Ambjent maħmuġ u traskurat ma jħajrekx wisq tirrispettah. Sa issa l-ebda gvern li kellna ma wera ħeġġa u interess biżżejjed, biex iżomm il-pajjiż kif jixraq u l-poplu baqa' sejjer dejjem għall-agħar. Kull fejn tara, toroq maqlugħin, ħafna drabi wara li jkunu għadhom kif tlestew. Dan juri. li lanqas hemm koordinazzjoni bejn l-istess Dipartimenti tal-gvern. F'ħafna mill-postijiet pubbliċi u ċentrali tiltaqa' ma ġebel u mazzkan, li jibqgħu bħala souvenir ta' kull biċċa xogħol li jagħmel id-Dipartiment tal-gvern. Il- l-gvern imissu jagħti eżempju u mhagħad iwaħħal multi ibsin lil min juri dan l-ispirtu ta' vandal'żmu. F'xi pajiiżi, għal ħafna mill-abbużi li jsiru, hemm multa stabi- lita li xi-drabi titħallas malli wieħed jinqabad fl-abbuż. Fl-Italja min jinqabad jaqta' l-ward: mill-ġonna pubbliċi jeħel il-multa minnufih. Anki fil-ġonna tagħna taqra t-twissiija biex ma jaqtgħux ward, imma, għalkemm tara lil-ħafna igħaffġu u jħarbtu fil-ġonna, qatt ma tara pulizija jħarrek lil xi ħadd u lanqas qatt naqraw fil-gazzetti Ji xi ħadd weħel multa għalhekk. U ara kemm il-pulizija ċediet l-armi li issa, kull fejn ikun hemm il-ward, qegħdin idawruh bil-ħadid bix- xewk. Kieku l-gvern jistabilixxi multa għal kull għemil ta' vanda- liżmu, bħal ma għamel għal kull min jidgħi, naħseb lignaslu xi mkien. Imbasta l-puliżi jar jaqdu dmirhom sewwa. Barra mill-gvern jistgħu u għandhom igħinu l-għaqdiet reliġjużi, soċjali u letterarji. Lit-tfal ngħallmuhom ma jkunux eġoisti u nuru- hom ir-responsabbiltà li għandhom fis-soċjetà. Inqiegħdu tajjeb qud- diemhom id-dmir tar-rispett lil ħaddieħor u nfehmuhom kemm hi ħaġa baxxa li tweġġa' l-qalb ta' l-oħrajn, l-aktar ta' min ma jistax - jiddefendi ruħu. Għadna nisimgħu l-proverbju li jgħid: . Iż-żgħar ugigħ ir-ras, il-kbar uġigħ il-qalb. Imma bilfors li dan il-qawl għan- du ħafna snin għaliex, bħalma jaf kulħadd, it-tfal tal-lum saru wkoll jinsolentawk u jweġġgħulek qalbek. Għalhekk hu aktar meħ- — 'tieġ il-lum it-tagħlim u t-trobbija tajba. U t-tagħlim jiswa wkoll lill-kbar, anki jekk il-proverbju jgħid li Tagħlim fil-kbir, qris fil-ħmir. Xi darba l-ħmar 'ista' jisma' u jagħmel passejn il-quddiem. Hemm ħaġa, fost oħrajn. li qiegħda tagħmel ħsara u tfixkel l- edukazzjoni tal-poplu u l-aktar taż-żgħar. Kemm sa ndumu naraw produzzjonijiet teatrali li jridu jiddieħqu u jirridikolaw id-difetti fiżiċil Fejn hu l-iskop soċjali u edukativ li jagħtuna l-biċċa l-kbira. tad-drammi u tal-kummiedji li qed jinkitbu u jinħadmu fis-swali tagħ- naż Dnub li daż-żm'en, hawn Malta, aktar ma għandna bżonn ta' edukaturi tajbin, il-biċċa l-kbira tal-produzzjonijiet teatrali qegħdin joħorġu minn idejn nies bla skola, bla edukazzjoni jekk mhux ukoll bla karattrul L-għaqdiet letterarji jmisshom jieħdu xogħol bħal dan f'idejhom. Ħlief xogħlijiet tal-palk ta' awturi tajbin u ta' livell għoli m'għandhomx jintwezew lill-pubbliku. Huma l-aħjar kittieba, u mhux in-n'es bla skola, li jistgħu jwasslu u jagħtu lin-nazzjon il- messaġġ tal-Ġmiel u tas-Sewwa. Ideat nobbli joħorġu minn qalb nobbli. Mal-produzzjoni'iet teatrali nsemmu wkoll ir-radjo-drammi li qegħdin jixxandru minn fuq ir-Rediffusion. Il-lum, bil-progress kbir li sar fit-teknika u fil-mezzi għat-trasmissjoni tal-kliem u tal-ħsejjes b'perfezzjoni hekk kbira, ir-Rediffusion sar arma qawwija għall-edu- kazzjoni u għar-rikreazzjoni: tal-poplu tagħna. U ladarba ngħoddu lir-Rediffusion fost l-edukaturi ewlenin li għandria fil-Gżejjer tagħna, nistennew li kull ma jixxandar ikun tajjeb taħt kull aspett, anki jekk nafu li l-gosti ta' biċċa mill-poplu huma gosti stupidi jew tan-natura mħassra, , Nafu li qegħdin naħdmu u nitħabtu biex insibu l-fejqan għal ħafna mard soċjali l għandna f'pajjiżna. u għalhekk irridu nibdew u għandna nissugraw li għall-ewwel b'din il-ħidma tagħna ma ningħoġ- bux. Jekk il-gvern u kull min għandu x'jaqsam ma' l-edukazzjoni jaħdmu flimkien u jaqdu dmirhom bl-enerġita u bir-reqqa, il-poplu tagħna mhux biss jitgħallem iġib ruħu aħjar u jissaffa. mill-ispirtu ta' vandaliżmu, imma jibda jħossu aktàr imkabbar bil-ġieħ u bil-ġmiel ta' Malta tagħna u, flok ma jħassarhom u jċekkinhom, jagħmel minn kollox biex ikabbarhom. L-arti hija l-mogħdija tal-Ħallieq lejn ix-xogħlijiet Tiegħu. , — (Emerson) — L-arti tfittex u ssib is-sbuħija mxerrda fost il-kruha tad-dinja u tinsigħa f'ħolma li' tista' tmissha. — (George Jean Nathan) — 7 L-artista jgħaddas il-pinzell f'ruħu u jpinġi n-natura tiegħu nnifsu fil- kwadri li jagħmel, Ni — (Henrv Ward Bebher) —