Meta wieħed jaqra dak li nkiteb fuq il-knisja tagħna matul iż-żminijiet, malajr jintebaħ bl-importanza kbira li dejjem ingħtat mill-istudjużi ta' l-arkitettura u ta' l-istorja. F'dan l-artiklu ser nagħti biss ħjiel ċkejken ta' dak li qalu erbgħa mill-ħafna kittieba Maltin li ntlaqtu minn ġmielha. Jekk nibdew mill-kotba l-aktar antiki li rnexxieli nsib hemm fost oħrajn dak ta'- Achille Ferres ' Descrizione Storica Delle Chiese di Malta e Gozo'' li fl-1985 il-Midsea Books kienet ippublikat Il- Knisja l- Qadima 'intqa minn Edward Camilleri facsimile ta' l-oriġinali li kien inkiteb fl-1866. Ferres isemmi l-arkitettura mill-isbaħ tal- knisja. Interessanti li l-awtur jikteb li din il-knisja minn dejjem tqieset mill-għorrief (dagi' intelligenti) bħala l- ewwel monument arkitettoniku fostna għaliex, ikompli jgħid Ferres ir- regolarita', l-eleganza u l- ornamenti li għandha ma jinstabu fl-ebda knisja oħra. Pietro Paolo Castagna ''Lis storia ta' Malta bil-Gżejjer tahha. Dan il- ktieb kien stampat diversi Is-silta li ġejja ser neħodha mill-edizzjoni pubblikata fl-1890 minn C Busuttil. Dan Castagna, li fiz-zona tagħna għandna triq imsemmija għalih, kien kiteb li 'Vantica parrocia ''Santa Maria '' kienet mibdija mill- Arkitett Vittorio Cassar u 'compluta'' minn Tommaso Dingli. Hu jsemmi wkoll lil Dun Gaetano Mannarino li hu midfun fil-knisja tagħna u li kien miet fl-1814 (zmien il- pesta) fl-eta' ta' tmenin sena. Ikompli f'paġna 13 E.B.Vella ''Storja ta' Birkirkara bil-kolleġjata tagħha''. Il-ktieb kien ġie ppubblikat mill- Empire Press fl-1934. Huwa jagħti informazzjoni mhux qasira fuq l-iskultura tal-knisja u l-istorja tagħha. Minbarra li jgħid min kienu l-periti tagħha jgħid ukoll li l-Knisja nbniet bil-flus ta' Dr. Dun Filippu Borġ u tal-Karkariżi. Hu jagħmel referenza għaż- żjara li l-Isqof Cagliares kien għamel f'Novembru ta' l-1615 u ra l-istat tagħha. Tajjeb wieħed iżid żewġ affarijiet oħra, fost oħrajn, li Vella jikteb fuqhom- il-kitba li tfakkar lil Dun Filippu Borġ , benefattur kbir ta' Birkirkara, li kienet fuq il-bieb tal-lemin tal-knisja ġ u l- kwadru fuq l-injam li juri t-Tlugħ fis-sema tal- Madonna, b'San Pawl, Sant'Elena , il-lunzjata u l- Kurċifiss u jgħid li kien fuq l- Altar maġġur tal-knisja ta' qabel. Interessanti l-fatt ukoll li l- koppla damet ftit ma ttellgħet - filfatt din intemmet fl-1655. Huwa jispjega wkoll ta' min huma l-armi li hemm fil- faċċata tal-knisja li huma tar- Re Spanjol Filippu III fin-nofs, tal-Gran Mastru Wignacourt fuq il-lemin u ta' l-Isqof Cagliares fuq ix-xellug, il- Gran Mastru u l-isqof ta' dak LETTERATURA iż-żmien rispettivament. Taħt knisja li kienet, għadha u tibqa' l-arma ta' Wignacourt hemm ġojjell ta' l-arkitettura sagra dik ta' Dun Filippu Borġun- — f'pajjiżna. naħa l-oħra hemm ta' Dun Indri Galea li kien Viċi parroku u prokuratur. tal- knisja. Conrad Thake fil-ktieb tiegħu 'Baroque Churches in Malta' ippubblikat mill-Arcadia publishing fl-1995 jiddedika ftit paġni lil din il-knisja . Fost oħrajn isemmi li hi mibnija f'forma ta' salib, li fl-1617 Tumas Dingli iddisinja l-faċċata u jagħti deskrizzjoni ħafifa tagħha. Hu g jgħid ukoll li l- Knisja l-Qadima ta' Birkirkara u dik Parrokkjali ta' H'Attard huma l-isbaħ żewġ eżemplari ta' arkitettura ta' l- era rinaxximentali f'Malta. Dawn kienu biss ftit mill-kotba li fihom insibu tagħrif fuq il-Knisja l-Qadima. Nittama li darb'oħra li inkompli nagħtikom aktar ħjiel fuq dak li l- kittieba tagħna kitbu fuq din il-