IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ (L-GĦAQDA IT-TIENI KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1929 IL-LSIEN MALTI ORTOGRAFIJA WAĦDA MEĦTIEĠA BĦALL-ĦOBŻ. Minn xi snin il-hawn il-Malti qiegħed jaqbad sewwa: din ħaġa li tara l-għajnejn. Ħbieb li jgħożżuh, jaħd- muh, jorqmuh, għandu aktar milli kellu ħabtiet oħra : xi wħud li l-Malti ma kienx għal qalbhom, jew għax qatt ma kienu għarfuh jew għax mogħwijin għalih, il-lum, li bdew jaraw ġmielu u jduqu l-benna ta' kelmtu, jekk ma sarux ħbieb tiegħu, xi ftit ħlew, u fejn jixraq, dik it- tbissima ċkejkna ma jiċħduhielux. Jarġa', il-ħieġ u x- xewqa li wieħed ifisser qalbu u ħsiebu lil ħutu l-Maltin bil-Isien ta' pajjiżu, qiegħda toktor bis-sigħat, u l-għadd ta' kotba u ta' ħarġiet oħra ta' darba jew tnejn fix-xahar, ta' kull ġimgħa, jew ta' kulljum jati tal-kliem li għedt xhieda l-iżjed sabiħa. Dana ma jifisserx illi kull ma qiegħed jinkiteb u jixtered hu xogħol ta' għerf, ta' sengħa, ta' fejda, jew ta' ġmiel barrani li jista' joqgħod ma' ġenb dak ta' bnadi oħra aktar il-quddiem minn'na u aktar qodma u mħarrġin fil-ħajja letterarja: bil-maqlub, iwaġġagħna ngħidu illi ħafna ħsieb u saħħa u żmien qegħdin jin- tilfu f'kotba u f'artikoli fiergħa bħall-bżieżaq tas-sapun, jekk ukoll ma jintilfux f'kitba li mhux li ma tgħinx, imma tfixkel ix-xejra letterarja li qiegħed jieħu l-Isien malti. B'dan kollu xi ħwejjeġ tajbin, qalb ħafna kajmani u ħaffiefa, jidhru, u ma tistàx ma tifraħx meta tara b'liema mħabba xi żgħażagħ għaqlin xteħitu jgħannu b'versi li ma' humiex ta' min jarmihom, xi tifkiriet tal-ġrajja ta' pajjiżna u xi xejriet ġodda fil-ħaja tal-Maltin tal-lum: u turi pass il-quddiem fis-sengħa tal-kitba maltija il- ħabta li għandhom xi wħud biex jinsġulek xi bozzett, xi ħrafa, xi ħlieqa, bi kliem li joħroġ safi u ħieles mill-pinna bħal ma jfawwar l-ilma mill-blata. Anqas jonqsu xi kotba ta' fejda għas-subien li jridu jitgħallmu xi sengħa sabiħa, bħal ma hi l-fotografija u l-ħdim ta' l-elettriċità, Iżda hemm ħaġa ħażina fil-kitba maltija; Ħaġa li flok ma tiġbor u twaħħad il-ħsebijiet u l-fehmiet tal- kittieba maltin biex tgħaqqad u ssaħħaħ il-wirt tan- nazzjon, iżżomm il-għelejjel kollha letterari magħżulin u u mxerrda u għalhekk bla ġmiel u bla saħħa. Din il- ħaġa ħażina hi in-zuggas ta' Ortografija waħda. jJista' ikollok ħodon ġawhar; minngħajr il-ħarira li ddommu qatt ma jieħu l-ġmiel u l-ħajr tal-ħannieqa, Ħaġa li tbikkikl Erba' kittieba mill-aħjar jaqilbu fil-Malti kotba ta' l-Iskrittura, l-erba' jagħirfu r-reqqa li jitlob dan ix-xogħol, u l-ebda wieħed ma jaqbel ma' l-ieħor fl-ortografija l U x'kien, kull wieħed mill-kitiieba tal-Malti jaqbel għall-inqas miegħu n-nifsu 71 Issib xi drabi fi ktieb wieħed, u f'paġna waħda kliem issa miktub għamla, issa miktub għamla oħra, li juri fid-dieher li l-kittieb jew ma beniex l-ortografija tiegħu;fuq sisien tajba, jew ma kienx għaqli biż-żejjed biex jagħżel it-tajjeb li ħejja ħaddieħor, inkella, bħal ma jiġri sikwit, kiteb fuq li qaltlu il-widna bla ma fittex xejn iżjed. Ma jitwemminx, imma minnu, illi fil-waqt li ħafna mill-kittieba tagħna jiħtaru qatigħ żmien —xi drabi xhur u xi drabi snin—it-thejjija ta' dak li jridu jgħidulna, ma jiħtaru l-ebda żmien u ma jieħdu l-ebda ħsieb biex jit- għallmu kif jixraq il-Isten li bih iridu jiktbu, u minn fuq jidhrilhom illi l-Isien malti, miktub kif-inhu miktub, im- ħassar kif-inhu mħassar, għandu dejjem jiftiehem. X'nibdew insejħulha din il-fehma ma nafux. Iġġib- lek ħjiel ta' njuranza; iżda drabi dawn il-kittieba ma jistħoqqilhomx dan l-isem: taħsibha bruda; imma xi drabi tara illi min jikteb fil-kitba tiegħu ma hu xejn biered, bil-maqlub għandu ħeġġa li taħraq: tixbaħ lill- għażż; iżda xi drabi il-ktieb li joħorġu jkun swielhom lil dawn il-kittieba snin sħaħ ta' xogħol tar-reqqa, tfittix, ġabra ta' materjal, tibdil, tifsir u x'nafu aħna x'iżjed. Il-ħtija ta' dan il-għawġ għandha tkun ix-xejra li ttieħdet fiż-żmenijiet l-imgħoddija meta t-tagħlim kien ftit u ħafif, u meta ħadd ma kien għadu jobsor illi il-Malti jista' jidħol il-iskejjel u jsir il-għodda— u għodda tajba—li biha jitfissru ħwejjeġ oħra—xejra u drawwa ħażina li jaħasra laħqet niżżlet għeruq ħoxnin li l- lum ma jinqatgħux ħlief bil-mannara. Sa kemm. il-malti ma ġinkitebx minn kullħadd għamla waħda. ftit tista' tfejjed il-kitba maltija. Ortografija waħda fil-lsien malti smeħtieġa bħall- hobż,