l-1615, Balthassare Jsir ġie maħtur Kif kienu jitolbu r-riformi li saru matul l-Konċilju ta' Trentu, kull isqof kellu jagħmel żjara pastorali tad-djoċesi. Hekk kif laħaq, mill-ewwel, Cagliares beda din iż-żjara pastorali. Huwa beda ż-żjara pastorali f'Birmiftuħ nhar il-21 ta' Novembru 1615. Mar f'din il-parroċċa wara li kien spiċċa ż-żjara pastorali fil- parroċċa ta' Ħal Qormi. L-isqof Cagliares wasal fil-knisja ta' Santa Marija f'Birmiftuħ li f'dik il-ħabta kienet isservi ta' knisja parrokkjali flimkien mal-koviżitaturi tiegħu. Matul kull żjara, l-isqof kien ikollu miegħu dawn. il-koviżitaturi biex jgħinuh. F'dan il-perjodu, jiġifieri fis-sena li fiha kien qed jagħmel din iż-żjara, din il-parroċċa kellha fiha erba' rħula prinċipali li kienu r-raħal ta' Birmiftuħ, dak tal-Gudja, ta' Ħal Luqa u dak ta' Ħal Farruġ. L-irħula l-oħra, li kienu qabel jagħmlu minn din il-parroċċa, kienu nqatgħu minn din il- parroċċa u saru parroċċa għalihom. Fuq kollox, minn din iż-żjara insiru nafu li Birmiftuħ kien għadu raħal li jgħixu fih in- nies. F'dan ir-rakkont ser nagħti ħarsa lejn l-ewwel ġurnata ta' din iż-żjara fil-knisja ta' Birmiftuħ, u kif din l-istess knisja kienet ġiet deskritta f'dan il-jum. Id-deskrizzjoni kienet ħafna differenti minn kif tidher illum. F'dik il-ħabta kienet ħafna ikbar u kienet magħmula minn numru ta' knejjes li matul is-snin ġew magħquda f'waħda biex iservu bħala knisja waħda. Fis-snin ta' wara din iż-żjara, din il-knisja kienet ġiet imċekkna. Wara li spiċċaw jaraw din il-knisja, iż- żjara kompliet l-għada filgħodu, jiġifieri nhar it-22 ta' Novembru 1615. Dak li ġara fl-ewwel jum inkiteb bil-Latin. Għall-iskop ta' dan l-istudju, din iż-żjara qed tkun miġjuba kemm bil-Latin, jiġifieri bl-ilsien oriġinali u qed tkun tradotta għall-Malti. Il-kappillan ta' din il-parroċċa kien Dun Mario Mallia. Dak li joħroġ minn din iż-żjara kien il-fatt tal-importanza li l-isqof ta lill-fatt li dan Mallia kien teologu. Bil-mod kif dan id- dettall kien inkluż - għax għal bidu kien tqabbeż u b'hekk kellu jinkiteb fil-marġini tad- deskrizzjoni - juri li Mallia kien teologu rispettat fi żmienu. Il-knisja prinċipali kellha fiha l-altar maġġur u tliet artali li kollha kienu ddedikati lill- Madonna. L-altar: maġġur kien iddedikat lill-Assunta. Imbagħad kien hemm artal ieħor iddedikat lill-Assunta u ieħor iddedikat lill-Madonna. L-aħħar altar ukoll kien iddedikat lill-Madonna taħt it- titlu tal-Madonna tar-Rużarju. Fuq l-altar maġġur kien hemm it-tabernaklu li kien tal-injam. Hekk kienu jkunu t-tabernakli f'dik il-ħabta. Fih kien jinżamm kemm pissidi tat-tqarbin u ieħor iċken użat għall-vjatku. Il-pissidijiet kien jinżammu fuq dvalja tad-drapp magħrufa fil-lingwaġġ ekkleżjastiku bħala korporal. Wara l-altar maġġur kien hemm dak li din iż-żjara ddeskriviet bħala s-Sancta Sanctorum. Dan kien terminu Latin biex jirriferi għall-preżenza ta' spazju ieħor wara l-altar maġġur. Illum insejħu dan l-ispazju l-altar tal-kor. Din kienet waħda mill- ftit knejjes parrokkjali ta' dik il-ħabta li kellha dan is-Sancta Sanctorum. l-altar maġġur kien armat bis- salib u l-gandlieri. Aspett ieħor partikolari u ta' interess f'din il-knisja kien il-battisteru. Dan hu deskritt tajjeb ħafna. Kien tal-irħam u kien skulturat u mqiegħed fuq tliet turġien. Kif'kien jitlob ir-rit, dan il-battisteru kien ħdejn il- bieb ta' barra. Kien imdawwar b'seba kolonni u fuq il-kolonni kien hemm koppla tal-injam. B'hekk, dan il-battisteru kien taħt din il-koppla. Ftit kienu dawk. il-knejjes parrokjali li kellhom battisteru ta' dan it- tip. Ħdejn il-battisteru kien hemm dak li jissejjaħ sacrario. Dan kien speċi ta' ħawt żgħir biex fih jintrama l-ilma li seta' jmiss ma' oġġetti qaddisa jew li jintuża f'xi rit sagru - f'dan il-każ il-magħmudija - u wara li jintuża ried jintrema. Dan ma kienx jintrema mal-ilma normali, iżda kien jitwaddab f'dan is-sacrarium. Fuq kollox, insiru nafu li din il-knisja kellha s-servizz ta' sagristan. L-ewwel altar tal-ġenb li jissemma' f'din iż-żjara kien dak iddedikat lill-Madonna tar-Rużarju. Dan kien fuq il- lemin tal-knisja. Dan l-altar kien l-aktar wieħed devot li kien hemm f'din il-knisja. Kellu numru ta' artijiet jew għelieqi marbuta miegħu. F'din iż-żjara jingħata tagħrif dwar kif bdiet id-devozzjoni lejn il-Madonna tar-Rużarju f'Birmiftuħ. Kienet persuna mill-Gudja, bl-isem ta' Giovanni Bonnici li bdiet din id-devozzjoni f'din il- knisja. Din bdiet permezz ta' għojta ta' art biex mill-flus li jidħlu minn din l-għalqa ssir il-festa tar-Rużarju. B'hekk, f'din il-lokalità tal-Gudja, id- devozzjoni lejn il-Madonna taħt it-titlu tar-Rużarju tmur lejn tmiem is-seklu sittax. Ma' dan l-altar diġà kien hemm marbuta l-Fratellanza tar-Rużarju u l-membri tagħha kienu Marjanu Muscat u Domenico Ellul. Fuq dan l-altar kienet issir quddiesa kull xahar u kienu jinżammu tliet lampieri mixgħula. Faċċata ta' dan l-altar kien hemm ieħor iddedikat lill- Assunta. Dan l-altar kien jieħu ħsiebu kjeriku. Li f'dik il-ħabta kien ċertu Giovanni Maria Ellul. Ftit 'il fuq minn dan l-altar kien hemm artal ieħor iddedikat lill-Madonna iżda ma jingħatax taħt liema titlu. Nhar il-festa, li wisq probabbli kienet ukoll issir nhar l-Assunta -— għax l-altari bħal dawn iddedikati lil Madonna kienu jagħmlu il-festa fil-15 ta' Awwissu — il-persuna li kienet tieħu ħsieb dan l-altar, Pietru Briffa, ried jagħti ikla lill-qassis li kien jiġi jagħmel il-festa u lis-seftur, jiġifieri lis- sagristan tal-knisja. Imbagħad din il-knisja kellha tlietkappelli mqabbdinmagħha. Il-knisja kienet tinfed ma' dawn il-kappelli permezz ta' bieb. L-eqdem kappella kienet dik iddedikata lil Santa Katarina. Din kienet aktar qadima minn dik tal-Assunta. Barra li kellha bieb li jagħti għall-knisja, kellha bieb ieħor li jagħti għaċ- IPUBBLIKAZZJONI TAL-FESTA ANA TAL ċimiterju li kien hemm ma' din il-kappella. Kienet tradizzjoni medjevali li maġenb il-knejjes parrokkjali - b'mod partikolari - ikun hemm ċimiterju. Il-fatt li dan iċ-ċimiterju hu marbut ma' din il-kappella u anki l-fatt stess li fil-żjara jingħad li din il-knisja kienet qadima ħafna, jikkonferma l-qedem ta' din il- knisja. Ritratt tal-vista pastorali, ħajr lill-awtur F'din il-knisja kienet ssir il-festa tal-Assunta. Bħal dik ta' Santa Katarina, din il- kappella kellha żewġ bibien, b'wieħed minnhom. jagħti għall-knisja u l-ieħor għal barra. Bħala kappella kellha xi għelieqi u kienu f'idejn il- Kappillan Mallia. Mid-dħul minnhom, il-Kappillan Mallia ried jagħmel il-festa li kienet issir bl-għasar kantat u anki l-quddiesa. Wara l-quddiesa, kien marbut li jagħti ikla lill- foqra. B'hekk, permezz ta' din id-deskrizzjoni insiru nafu li nhar l-Assunta, il-Kappillan Mallia kien iqaddes u jagħmel il-festa f'din il-kappella u mhux fuq l-altar maġġur tal-knisja parrokkjali. It-tielet u l-aħħar kappella kienet iddedikata lit-twelid ta' Marija. Din ma kienet fi stat tajjeb xejn. La kellha gandlieri u lanqas kwadru fuq l-altar tagħha li juri l-invokazzjoni tal-altar. Min kellu l-għalqa marbuta ma' din il-knisja ma kienx qed jagħmel l-obbligu tiegħu. L-għalqa kienet f'idejn familja minn Ħal Tarxien. Issa Hal Tarxien ma kienx għadu aktar parti minn din il-parroċċa ta' Birmiftuħ. Din il-familja kienet qabblet l-għalqa lil terzi. Dakli hu żgur hu li l-obbligi ma kinux qed isiru u l-isqof ħareġ amar qawwi ħafna biex min hu responsabli jagħmel l-obbligu tiegħu lejn din il-knisja. F'dik il-ħabta, il-liġi kanonika kellha saħħa daqs il-liġi ċivili. B'HEKK MA NAĦSIBX LI KIEN INA A ETO TA LI FL-ISTESS POST, NHAR IL: 15 TA' AWWISSU, KIENU JIĠU ĊĊELEBRATI TLIET FESTI IPR PEN O AR PARI PEN) FESTA OHRA LILL-ASSUNTA FIL-KAPPELLA LI KIEN HEMM INFED MAL-ISTESS KNISJA' Viżta Pastorali f'Birmiftuħ 21 ta' Novembru 1615 L-imsemmi fuq, il-Wisq Revenerdu Sinjur, mas- Sinjuri Delegati konviżitaturi l-oħra wasal fir- raħal ta' Birmiftuħ u fil-knisja parrokkjali tiegħu, taħt it-titlu tal-Assunta tal-Beata Marija Vergni, immexxija mir-Reverendu Rettur, it-Teologu Dun Mario Mallia, u wara li niżel għarkupptejh u sar it-talb magħmul quddiem l-altar maġġur, l-ewwel ma għamlu kien li żaru lis-Santissimu Sagrament tal-Ewkaristija li hu miżmum ġewwa pissidi tal-fidda ibbannjat bid-dehebuli jinsab magħluq ġewwat-tabernaklu tal-injam, indurat bid-deheb u ġewwa dan il-post jinżamm ukoll vażett ieħor tal-fidda, bħall-ieħor, iżda użat għall-vjatku mqaddes tal-morda. Dawn huma miżmuma tajjeb u b'devozzjoni. Taħthom għandhom korporal. L-altar maġġur, li fuqu jinsab fuq l-imsemmi tabernaklu, minn ġewwa għandu daħla li fiha serratura tal-ħadid biċ- ċavetta tagħha miżmuma mill-kappillan jew mill- viċi kappillan tiegħu. Hu komplut u tajjeb biex issir fuqu kwalunkwe ċelebrazzjoni u għandu dak kollu li hu meħtieġ għall-kult tal-quddiesa u divin. Il-kwadru hu fin-nofs u mpinġi b'mod xieraq bl- immaġni tal-Divina Maria Assunta mal-Appostli Pietru u Pawlu u għandu artal fuq wara tal-altar maġġur, mżejjen b'żewġ tarġiet fl-art u miżmum b'mod xieraq. Imbagħad żaru ż-żejt imqaddes li jinsab fi twejqa li tinsab fil-ħajt fuq in-naħa tal-lemin tal- imsemmi altar li fiha jinsabu żewġ vażetti tal- fidda, miżmuma b'devozzjoni u wieħed jintuża għall-morda u l-ieħor għall-bżonnijiet tal-knisja, u din it-twejqa hija fin-nofs, imżejna b'mod xieraq u minn ġewwa miksija bid-drapp tal-ħarir aħmar, għandha bieba tal-injam u serratura tal- ħadid biċ-ċavetta tagħha li tinżamm mill-Wisq Reverendu Dun Mario Mallia li fil-preżent huwa wkoll il-kappillan ta' din il-knisja. Ukoll żaru l-fonti tal-magħmudija li jinsab fuq in-naħa tal-lemin tal-bieb il-kbir prinċipali u mgħolli b'mod prominenti mill-art bi tliet tarġiet u għandu mad-dawra tiegħu seba' kolonni b'koppla tal-injam fuqhom. Għandu dak kollu li hu meħtieġ għall-użu tal-magħmudija. Il-preżenti fonti huwa tal-irħam skulturat u għandu fis-sieq tiegħu s-sacrarium. Xi żmien ilu kien miżmum u jingħalaq b'bieba u serratura tal- ħadid. Il-bieb tal-knisja hu ta' kobor imdaqqas, għandha tmiem sedji tal-kor u tidher kbira ħafna fil-parti ta' fuq tagħha, fejn hemm, u fiha żewġ altari, li huwa wieħed fuq il-lemin tas-Soċjetà tas-Santissimu Rużarju u miżmum b'devozzjoni u mżejjen b'ħafna paramenti, għandu pittura li tinsab fuq it-tila, impinġija b'mod sabiħ u fiha l-misteri tas-Santissimu Rużarju. Quddiemha hemm tilett lampieri li jinżammu mixgħula fil- jiem kollha tas-soltu mill-but tal-imsemmija Soċjetà. Fuq dan l-altar hemm l-obbligu li tiġi ċċelebrata quddiesa darba fix-xahar minn legat piju tal- mejjet Giovanni Bonnici mir-raħal tal-Gudja. Illum dan l-obbligu mitlub qed ikun magħmul b'mod sodisfacenti minn Lazzaro Bonnici li għandu biċċa art li tissejjaħ ….. Il-membri tal-imsemmija Soċjetà huma Marju Muscat u Domenico Ellul, li jieħdu ħsieb ta' dak kollu li jkollha bżonn l-imsemmija Soċjetà. Is-sinjuri viżitaturi għammru u ammonixxu li huma għandhom jidhru quddiemhom fi żmien tmint ijiem biex jagħtu rendikont finanzarju. L-altar l-ieħor tax-xellug huwa taħt l-invokazzjoni tal-Assunzjoni tal-Beata Marija Verġni li għandu pittura fl-injam bl-immaġni tal-Divina Marija u dak kollu li hu meħtieġ u dan l-altar jiġi amministrat mill-ħlasijiet tal-kjeriku Giovanni Maria Ellul u li bħalissa jkunu ppreżentati fil- festa tal-Assunta ta' kull sena. Għalhekk is-sinjuri wissew li għandu jidher u jagħtihom rendikont ta' xogħlu. Fin-nofs tal-imsemmija knisja jinsab l-altar taħt it-titlu tal-Beata Marija Verġni li għandu pittura bl-immaġni tal-Beata Marija Vergni u dak kollu li hu meħtieġ u dan hu amministrat mill-infiq ta' Pietru Briffa, minħabba l-possessjoni ta' dawn l-għelieqi msejħa Tal-Fonduq fil-qasam ta' Ħal Luqa biex jagħmel iċ-ċelebrazzjoni tal-għasar u quddiesa fil-jum tal-festa tal-altar u jagħti ikla lill-qassis li jqaddes u lis-sagristan tal-knisja. Is-sinjur konviżitaturi għammru u widdbu biex jidher quddiemhom fi żmien erbat ijiem ħa jgħarrafhom dwar ir-riżorsi tal-imsemmi altar. Tmiss ma' din l-istess knisja hemm din il-kappella taħt it-titlu ta' Santa Katarina li għandha żewġ daħliet, waħda li tagħti għall-imsemmija knisja u l-oħra għaċ-ċimiterju tal-knisja. Ma għandha xejn tajjeb, imma għandha altar fin-nofs imżejjen b'mod xieraq u b'dak li hu neċessarju u wkoll pittura fuq l-injam li hija qadima, bil-pittura Il-Knisja ta' Birmiftuħ, fil-limiti: Ritratt ħajr lil Victor Pulis (Kappelli Maltin) PUBBLIKAZZJONI TAL-FESTA) tiegħu turi l-immaġni tad-Divina Katerina Vergni. Pietru Grima jamministra dak kollu li hu neċessarju mmexxi bid-devozzjoni pija tiegħu. Fuq in-naħa tax-xelluġ, ħdejn il-bieb il-maġġur, hemm kappella oħra magħquda magħha li għandha żewġ daħliet, kif deskritt fuq u għandha altar fin-nofs u miżmum b'mod xieraq u b' devozzjoni u mżejjen b'pittura tal-injam sabiħa li tirreferi għat-Tlugħ fis-Sema tal-Beata Marija Vergni u tal-Grazzji u għandha dak kollu li hemm bżonn għall-użu tal-quddies u lampier imdendel quddiem l-altar li jixgħel f'kull jum tas- soltu u l-ispejjeż imħallsa mill-imsemmi wisq Reverendu Kappillan, minħabba l-pussess ta' tliet għelieqi fil-qasam tal-Wied il-Knejjes bl-obbligu li jagħmel l-ewwel għasar kantat u quddiesa fil- jum tal-festa tal-Assunta u jkun preżenti u wara joffri ikla għal xi fqar kif hemm muri fil-ktieb tal-imsemmi sinjur kappillan. Fil-parti t'isfel tal-imsemmija knisja hemm kappella oħra taħt it-titlu tat-Twelid tal-Beata Marija Vergni li għandha żewġ daħliet kif għandhom iż-żewġ kappelli l-oħra li għadhom kif ġew deskritti. L-altar hu kbir u għandu dak kollu li hu meħtieġ, iżda jonqos biss il-gandlieri u s-salib u ma għandux pittura tal-Madonna. Il- werrieta preżenti ġew imwissija u s-suċċessuri tal-mejjet Pietru Schembri, jiġifieri Leonora, il- mara tal-mejjet u t-tfal bniet tagħha mir-raħal ta' Hal Tarxien, li għandhom l-obbligu mill- imsemmija għalqa magħrufa bħala tal-Lhudi li tinsab fil-qasam tal-knisja parrokkjali, li fi żmien tmint ijiem jidhru u jagħtu tagħrif li għamlu d-dmirijiet marbuta mal-imsemmija kappella, minħabba l-pussess tal-imsemmija għelieqi, speċjalment biex jiġu mwissija Andrea Camilleri u Martino Schembri li għandhom fil-pussess tagħhom u ġew imwissija biex iwettqu l-obbligi u jekk meta jispiċċa t-terminu ta' żmien mogħti u huma ma jkun għamlu xejn, jinħareġ mandat kontra tagħhom kif hemm miktub għand Basilio Farrugia, il-kaxxier tal-Kurja tal-Knisja.