Wieħed miż-Żwieten li jistħoqqlu tassew min jiftakar fih u li nkunu nafu aktar dwaru hu, mingħajr dubju, l-Isqof Antonio Zahra, li twieled fir-Raħal f'Isfel. Ftit ġimgħat ilu ġejt mitlub mill-kumitat tal-Banda Beland, li ddeċidew tajjeb li jagħtu pubbliċita' lil Żwieten prominenti, biex niktbilhom studju dwar l-Isqof Zaħra. Jien dħalt għal din il-biċċa xogħol bil-qalb, għaliex magħhom naqsam din l-ammirazzjoni li huma għandhom għal dawn l-Ulied kbar tal-parroċċa tagħna. Nuqqas ta' tagħlim f'Malta Antonio Zahra għex fiżmien meta l-kultura u l-iskola ftit li xejn kienu appreżzati u nkuraġġiti f'Malta. Kien is-seklu sittax. Malta għaddiet minn idejn l-Ispanjoli għalidejn il-Kavallierita' San Ġwann. Ftitferm kienu n-nies ta' l-iskola. Tneħħi W l-kunventi tal-patrijiet u skola ċkejna fl-Imdina, li kienet għadha l-belt kapitali ta' Malta, tista' igħid il mkien ieħor ma kien isir xi tagħlim. Biex wieħed jitgħallem ftit ta' l-iskola, kien ikollu jew jidħol patri jew isiefer ucallija. Dan ma jfissirx li l-kleru kollu kien ta' xi skola speċjali. Minn rapport dettaljat ta' Mons. Pietru Dusina tas-sena 1575, nafu fiċ-ċert li ħafna qassisiri ma kellhom skola xejni It- tagħlirn tal-lajċi kien allura wisq agħar minn hekki Meta l-qagħda kienet daqshekk kerha, il-ftit li kienu jibbrillaw fl-iskola kont tgħoddhom fuq subajk ta' idek il-waħda. L-Isqof ta' Malta kien ikun barrani F'sitwazzjoni hekk miżera, l-opportunita' li Malti jsir isqof kienet tassew rernota, biex ma ngħidx ineżistenti. L-ewwelnett, l-Isqof ta' Malta fi żmien l-Ispanjoliu l-Kavallieri qatt ma kien ikun Malti. Ġeneralment kien ikun Sqalli jew Spanjolli, aktarx iva milli le, qabel il-miġja tal-Kavallieri, lanqas biss kien joqgħod Malta minħabba l-biża' tat-Torok. Meta ġew il-Kavallieri, dawn nisslu ċerta kunfidenza, u l-Isqof ta' Malta, allura, beda joqgħod il-Birgu. L-Isqof kien jintagħżel minn fost il-kappillani ta' l-Ordni, li fil-maġġoranza tagħhom kienu jkunu barranin. Darba biss fi żmien l-Ordni kellna isqof Malti:Cagliares, li fiż-Żejtun għandna triq imsemmija għalih. Meta allura kien daqshekk diffiċli li saċerdot Malti jsir isqof ta' Malta, wieħed jista' jimmaġina kemm kien aktar diffiċli li saċerdot Malti jsir isqof barra minn Maltal Madanakollu Antonio Zahra rnexxielul Ma sarx Isqof ta' Malta, iżda ta' Vico, viċin Napli. Filwaqt li f'Malta kellna sensiela twila ta' barranin bħala isqfijiet, sikwit fl-inkwiet ma l-Ordni ta' San Ġwann, dan il-patri Dumnikan Żejtuni kien inkarigat minn waħda mid-djoċesijiet barra minn pajjiżu. Antonio Zahra twieled f'Bisqallin (il-lum ir-Raħal t'Isfel) fiż-Żejtun għall-bidu tas-seklu sittax. Jidher li kien ġej minn familja prominenti tal-gżira. Fost qrabatu nsemmu tlieta: wieħed minn ħutu subien kien in-nobbli Leonardu Zahra; ieħor kien Indri Zahra, li jissemma b'tifħir fl-istorja ta' IAssedju l-Kbir, għaliex kien hu li ġieb lilLa Valette l-aħbar ferrieħa li l-eżerċitu Tork kien ħarab minn Malta; mill-familja tiegħu kien ukoll in-Nunzju Ambreġju Buttiġieġ, Dumnikan bħalu, li miegħu Antonio Zahra mar biex flimkien iwettqu missjoni importanti għall-ħarsien u t-tixrid tal-fidi kattolika fil-Lvant. Dar fil-Birgu Għalkemm awturi antiki u kitba qadima taħt kwadru fil-kunvent Dumnikan tal-Birgu jgħidu ċar li Antonio Żahra twieled fiż-Żejtun, u preċiżament fir-raħal ċkejken ta' Bisqallin, dan l-aħħar kien hemm min iddubita dwar dan. Ir-raġuni hi li l-Isqof Zahra kellu dar fil-Birgu u f'din id-dar saret ukoll vestizzjoni mill-Ordni ta' San Ġwann fit-3 ta' Mejju, 1871. Il preżenza ta' din id-dar fil-Birgu qanqlet dubju jekk l-Isqof Zahra setax kien mill-Birgu u mhux miż-Żejtun. Iżda jista' jkun li hu, jew il-familja tiegħu, bnew dar fil-Birgu minħabba l- importanza li din il-belt kienet tgawdi dak iż-żmien. Ma nridux ninsew li l-Belt Valletta lanqas biss kienet għadha nbniet u l-Kavallieri ta' San Ġwann kienu fil-Birgu, fejn l-Isqof ta' Malta wkoll kellu l-palazz tiegħu, barra dak ta' l-Imdina. Il-kavallieri kienu ħallew l-Imdina għan-nobbli Maltin, li xejn ma kienu jinġiebu magħhom. U din ix-xaqliba ta' Malta, jiġifieri x-Xlokk u n-Nofsinhar, aktar kienet tħossha miġbuda lejn il- Birgu, il-post tal-baħħara, milli lejn l-Imdina. Fil-fatt, missirijietna Żwieten aktarx li fil-Birgu kienu jfittxu kemm metakien ikun hemm xi attakk tal-furbani Torok. Għalhekk, qabel isiru riċerki aktar eżatti, ma jidhirlix li għandna nitfgħu xi dubju fuq il-fatt li l-Isqof Zahra kien Żejtuni. Għidna li Antonio Zahra twieled għall-bidu tas-seklu sittax, żmien importanti fl-Istorja ta' Malta għaliex kien fis-sena 1530 li Malta għaddiet f'idejn il-Kavvalieri ta' San Ġwann. Dwar tfulitu ma nafu xejn, iżda aħna ċerti li daħar patri Dumnikan, aktarx fil-kunvent tal-Lunzjata, il-Birgu, fejn aħna żguri li kien f'Novembru, 1548. Minn Malta mar Sqallija, għaliex fis-sena 1551 hu kien reġġent ta' l-istudenti f'Palermo. Xi kittieba jsejħulu majjistru, u dan jagħtina x'nifhmu li kien mitfugħ fuq it-Teoloġija. L-istoriċi kolha jaqblu meta jsejħulu ''illustri fid-dutrina u famuż fit-tħaddim ta' diversi lingwi'. U dan jispjega għaliex is-superjuri tiegħu tefgħu għajnejhom fuqu meta għażluh biex jakkunpanja lin-Nunzju Ambreġju Buttiġieġ f'missjoni tqila u delikata ferm fil-Lvant. Missjoni fil-Lvant Mibgħuta mill-Papa Ġulju III, dawn iż-żewġ Dumnikani Maltin, flimkien bdew żjara pastorali fil-Lvant fis- sena 1553. Ivvjaġġaw mijiet kbar ta' mili u żaru numru kbir ta' pajjiżi. Huma żaru l-ġnus tas-Serbja, Bitinja, Armenja, Mesopotamja, Assirja, Eġittu, Mente Libanu u Kaldes, Zahra tawwal aktar. Fost dawn il-ġnus huma għamlu kull xorta ta' ħidma spiritwali. Huma ippridkaw ħafna, ikkonvertwe eretiċi, għaqqdu mill-ġdid Xiżmatiċi mal-Knisja ta' Kristu, u għollew il-livell tal-ħajja morali ta' ħafna li kienu laxki. M'hemmx għalfejn, minħabba raġuni ta' spażju, noqgħodu hawn nagħtu d-dettalji kolha ta' din il-missjoni mportanti li huma wettqu flimkien għall-ewwel erba' snin oħra, għaliex sieħbu l-Isqof Buttiġieġ miet fl-Indji għall-aħħar tas-sena 1557. Sadattant Antonio Zahra ġie maħtur Kummissarju Apostoliku mis-Santa Sede. Id-dettalji dwar din il-missjoni wieħed jista' jaqrahom fid-deskrizzjoni (relazzjoni) li Antonio Zahra nnifsu kiteb għall-Papa Piju IV meta rritorna Ruma wara madwar ħdax il-sena sħaħ ta' ħidma bla waqfien għall- ġid tal-Knisja Mqaddsa. Id-diffikultajiet li Żahra kellu jħabbat wiċċu magħhom kienu enormi, iżda bl- għajnuna t'Alla hu kompla l-missjoni tiegħu sakemm temmha b'suċċess. Kien ibati ħafna jara kolonjalisti Portugiżi, minħabba r-regħba għall-flus, iħassru bl-imġieba ħażina tagħhom il-ġid li l-missjunarji kienu ilhom tant snin biex ixerrdu. Qabel wasal Ruma, Żahra kellu jgħaddi mill-Portugall fejn ma ħa miegħu ċertu Isqof Abramo li dwaru l-Portugiżi kienu xerrdu ħafna gibed. Lura f'Ruma, Antonio Żahra ġiet milqugħ mill-Papa Piju IV b'qalb l-aktar kbira, u għax-xogħol hekk tal- għaġeb li hu kien wettaq, l-istess Papa għażlu bħala Isqof ta' Vico, viċin Napli, fis-7 ta' Novembru, 1564. Kien żmien meta f'Malta kien hawn tensjoni u biża' kbir minħabba fl-attakk mit-Torok li kulħadd kien qed jistenna minn mument għall-ieħor. Piju IV kien l-istess Papa li bħala sinjal ta' apprezzament għal dak kollu li l-Maltin u l-Kavallieri kienu għamlu għad-difiża tar-Reliġjon fl-Assedju l-Kbir, bagħat għajnuna kbira għall- binital-Belt Valletta. Tgħid, meta Piju IV għamel dan, hu kellu f'moħħu lil Antonio Zahra, id-Dumnikan Malti li hu stess kien ħatar Isqof propju ftit xhur qabel2 Wara l-konsagrazzjoni episkopali tiegħu l-Isqof Zahra kien pront mar fid-djoċesi tiegħu fejn beda jwettaq ħidma ta' ġid spiritwali bl-istess ħeġġa li kien wera fil-missjoni tiegħu fil-Lvant. Bħala regola ta' ħajtu, hu mexa fuq il-prinċipju li l-Isqof m'għandux jgħix għalih innifsu, iżda għall-merħla ta' l-erwieħ afdata f'idejh minn Alla. Kien żmien meta l-Knisja ta' Kristu fil-Punent kellha tħabbat wiċċha ma' ħafna diffikultajiet imqanqla mill- Protestanti. Il-Konċilju ta' Trento kien għadu kemm ipprova jdaħħal ħafna riformi meħtieġa fi ħdan il-Knisja Kattolika. Iżda kien kollu għalxejn li l-Konċilju joħroġ id-digrieti, jekk dawn id-digrieti ma jkunux applikati fid- diversi djoċesijiet tal-Knisja; ir-riforma tant meħtieġa fil-knisja kienet allura tiddependi ħafna mill-isqfijiet. Wieħed mill-qaddisin li baqa' jissemma għall-koperazzjoni tiegħu f'dan il-qasam kien San Robertu Bellarmino. U dan propju kien li l-Isqof Zahra stinka biex jagħmel. Mill-ewwel beda biex jirriforma d-djoċeżi ta' Vico skond id-digrieti redenti tal-Konċilju. Għen ħafna l-istudji, speċjalment il-formazzjoni dottrinali tal- kleru, li dak iż-żmien kienet nieqsa ferm; saħħaħ il-kult divin; u saħaq fuq id-dixxiplina ekkleżjastika. Fis-sena 1567 hu irrestawra l-palazz ta' l-Isqof li kien wasal biex jiġġarraf. Il-kittieba jgħidulna kif kien jiddedika l-ġurnata kollha għall-kura ta' l-erwieħ: dejjem l-ewwel wieħed biex jitħabat, l-ewwel wieħed biex josserva l-liġijiet tal-Knisja. Kien jipperswadi bl-eżempju tajjeb li kien jagħti lil kulħadd, speċjalment lill- qassisin, u jikkmanda bl-awtorita'. Tant li fi ftit taż-żmien irnexxielu jtejjeb id-drawwiet ta' l-Insara ta' Vico, u jnissel fihom ubbidjenza lejn id-digrieti tal- Konċilju ta' Trento. Tassew ħasra li kien Isqof ta' Vico u mhux ta' Malta. Iżur Malta Wara l-mewt ta' l-Isqof Cubelles fl-1566, kien intagħżel biex isir isqof ta' Malta Martinu Rovas, iżda mill- ewwel beda l-inkwiet mal-Gran Mastru, tant illi kellhom jgħaddu sitt snin sħaħ biex Rovas ikun ikkonsagrat Isqofu jista' jiġi Malta. Għidna li kien żmien meta l-isqfijiet ta' Malta ma kenux ikunu Maltin u kienu jintagħżlu minn fost il-kappillani ta' l-Ordni. Qabel ġie Malta, l-Isqof Rovas għada minn Napli fejn iltaqa' ma l-Isqof Zahra,li wrieh ix-xewqa li jiġi miegħu Malta biex iżur lil niesu u lil pajjiżu. Iż-żewġ isqfijiet, allura, rikbu xini tal-Ordni u waslu Malta għall-bidu tas- sena 1573. L-Isqof Zahra ġie milqugħ bil-ferħ minn kulħadd; mhux biss mill-Maltin, iżda wkoll mill-Kavallieri u l-Gran Mastru La Cassiere. Il-Gran Mastru mhux biss tah merħba mill-qalb, iżda wkoll wasal biex qallu li x-xewqa tieg'ħu u tal-Maltin kienet li hu, u mhux Rovas, isir isqof ta' Malta. Martinu Rovas, malli wasal Malta, beda mill-ewwel jgħabbi lill-kleru b'ħafna piżijiet u joħodha kontra l-Gran Mastru. Wieħed mid-digrieti tal-Konċilju ta' Trento kien jordna. li kull isqof jgħix fid-doċeżi tiegħu biex ikun kontinwament viċin l-erwieħ li kellu fil-kura pastorali tiegħu. Is-Santa Sede riedet li jinqata' għal kollox l- abbuż li isqof idum wisq imbiegħed mid-djoċeżi tiegħu, drawwa li kienet komuni ħafna f'Malta qabel il- Konċilju ta' Trento. Hu reġa' lura f'Vico, fjen għadda diversi snin oħra bħala ragħaj tajjeb li ma jibża' minn ebda ħaġa għall-ġid tal-merħla tiegħu. Mgħobbi bis-snin u għajjien bil-ħidma, kelllu jirtira fl-aħħar ġranet ta' ħajtu fil-beltta' Napli, fejn miet fis-sena 1582, u ġie midfun fil-knisja tal-Lunzjata. Kien ilu tmintax il-sena Isqof ta' Vico. Fost it-tifħir li Antonio Zahra qala' wara mewtu, kien hemm dak mogħti lilu mill-bijografi tiegħu Fontana (Sacrum Thestrum Dominicanum 1666) u Pirre (Sicilia Sacra, 1733). L-ewwel wieħed issajjaħlu 'in Ordine et Orbe vir famosus' - raġel magħruf fl-Ordni u fid-Dinja; l-ieħor isejjaħlu 'Magister Antonius Melitensis doctrina et moribus perspicuus' - il-majjistru Malti Antonju, imsemmi għat-tagħlim u d-drawwiet tajba tiegħu. Għall- mijiet kbar ta' snin, fiż-Żejtun, ir-raħal umli tiegħu, ħadd ma kien isemmih. Issa, għallinqas, għandna triq imsemmija għalihi ix-xejn, xejni Ġ 49