KARMENU VASSALLO FIL-POEZIJA RELIGJUZA Ta' JOSEPH C. SCIBERRAS Meta wieħed jaqra bir-reqqa l-poeżija ta' Karmenu Vassallo għandu jibqa' mistagħġeb kif ħafna, u fost dawn ma setax jonqos li ma kienx hemm xi ilsna ħżiena, qabdu u xebbhuh ma' Giacomo Leo- pardi li, barra l-pessimiżmu li kellu u l-mibegħda għall- ħajja, kien tilef ukoll it-tama tiegħu fil-ħniena bla tarf t'Alla. Dan il- l-pessimiżmu tiegħu kien hekk kbir li fil-poeżija tiegħu 'Le Ricordanze' kiteb F'Karmenu Vassallo jidher il-pessimiżmu, iżda mhux il-pessimiż- mu ta' Leopardi, pessimiżmu, biex insejħulu hekk, iddisprat. U lanqas ma naraw f'Vassallo nuqqas ta' tama fil-ħniena bla tarf t'Alla. Dwar din it-tama tal-poeta f'Alla, kliemu fid-daħla għall-ktieb tiegħu K. VASSALLO FIL-POEŻIJA RELIĠJUŻA 83 Kwiekeb ta' Qalbi' ma jħalli fina ebda dubju. Isimgħuh: Alla li ħalaqni u bagħatli lil Ibnu biex jifdini kien minn dejjem u jibqa' sa l-aħħar għalija dak li kien għal Francis Thompson. Ikun imbierekt Hu s'issa ma nsieni qatt u lanqas jinsieni. Iva, Alla dejjem ħabbni u ħaseb fija; u jiena ma nistħix u qatt ma nonqos inxandar bil-fomm u bil-pinna l-Provvidenza, it-Tjieba u l-Imħabba bla tarf li Hu wera miegħi', waqt li aktar 'l isfel fl-istess daħla jgħid: 4… Il-baħar ta' pessimiżmu u fataliżmu, li ħajti kontra t-theddid ta' mewġietu qerrieda ħtiġilha kważi l-ħin kolllu titqabad u tissielet bla ħniena, qatt ma wasal biex jifga, jibla' jew itemm ġo qiegħu t-twemmin tiegħi ta' Nisrani u Malti safi Kattoliku. Hekk hu minnu dan, li jiena qatt ma ċħadt 'l Alla u 'l Dini'. L-ewwel damma ta' poeżiji, imgħammda ''Nirien', il-poeta jif- taħha b'poeżija ħelwa u qawwija ''Deo Altissimo''. Hawnhekk il-poeta jara f'Alla Missier ħanin li jħobb 'l uliedu u li jagħtihom dak kollu li jeħtieġu għax tamiethom hija fih: SlInti Missierna li taf tħobb b'imħabba ħelwa 'l uliedek. Aktar 'il fuq f'din il-poeżija jgħid 'l Alla li l-qalb tal-bniedem ma tistrieħx ħlief Fih: Fik biss is-sliem, is-serħ, il-faraġ; l-hena ta' qalbna u ruħna'. Dan l-istess ħsieb il-poeta jtennih fil-poeżija: 'Ix-Xmajjar tas- Snin'. Isimgħuh: 'Fil-baħar biss ix-xmara tieqaf u ssib is-serħ; u f'Alla biss ħajjitna issib is-sliem u l-ferħf' Biex ħadd ma jitkabbar, għalkemm ħadd ma għandu biex, fl-is- tess poeżija l-poeta jfakkarna li: ħajjitna kellha bidu, ħajjitna jkollha tmiem'. Fil-poeżija 'Il-Biża' Tiegħi' K.V., fuq it-tagħlim tal-Kotba Mqad- dsa jistqarr: (Il-bidu ta' kull għerf il-biża' t'Alla'; u x'ħin jara lil ħutu bne- dmin mexjin bogħod minn Alla u jiftaħru b'dan, igħid: Rasna marbutal Tlifna Triq is-Sewwal Qegħdin ninżlu l-Infern ħajjin sikwit'l Meta l-poeta għaraf il-kobor t'Alla u ra, meta dineb, lil-Min riegħex, sogħob bih minn dnubu u xtaq li kieku qatt ma kien, biex hekk qatt ma kien iweġġagħlu qalbu: fll-biża' tiegħi Alla'u jiena nnifsi, Għax inħobb 'l Alla xtaqtni qatt ma sirt'. Fil-poeżija ''Jum il-Missjoni' Karmenu Vassallo jara f'Ġest l-Iben t'Alla magħmul bniedem Sultan, Sultan setgħan li ħadd u xejn ma 84 IL-MALTI jista' jġarrfu: Kristu Sultan f'kull żmien u jibqa' għal dejjem; 'Kristu Sultan, il-lum, il-bieraħ, għada; Kristu Sultan u ta' l-erwieħ Feddej; Kristu Sultan fl-imgħoddi u f'li ġejf' Għax jaf li Kristu huwa sultan setgħan u li f, ħadd u xejn ma jħassar dak li stqarr Kristu b'fommu lill-bnedmin'', il-poeta jem- men li s-saltna ta' Kristu, li mhix ħaġa oħra ħlief il-Knisja mwaqqfa minnu, ma jkollha tmiem qatt, tkun maħqura kemm tkun; u b'għajta ferrieħa jgħid: 'Lel is-saltna ta' Ġest qatt ma tintemm'. Fil-ġlieda li sa minn dejjem kien hawn fid-dinja bejn id-dawl u d-dlam, bejn il-qerq u s-sewwa, b'tama sħiħa f'Alla, li qatt ma qar- raq jew tqarraq, il-poeta jemmen li fl-aħħar ''iż-żejt jitla' f'wiċċ l-il- ma' u li r-rebħa tmur fejn tkun mistħoqqa: . Iżda r-rebħa ta' l-aħħar tkun tas-Sewwa: għaliex is-Sewwa ħadd ma jista' għalih'. Ħadd ma jista' għas-Sewwa għax is-Sewwa hu Alla nnifsu u min jeħodha kontra Alla, ikun kemm ikun qawwi, jitfarrak żgur. Fil-Madonna l-poeta jagħraf Omm, omm ħanina u ta' qalb l-iżjed tajba, u għalhekk fin-niket tiegħu jiftaħ qalbu magħha u jgħidilha b'dak kollu li ġarrab u b'li għadda minn għalih: €Ommi mititli: u jekk missieri għadu mas-snin jitqabad bla mistrieħ, għalija ilu li miet ukoll: ħajritni d-dinja; u ħlief xi tama ma ħallietx ġo fija'. Wara li juriha kemm xorob imrar, jitlobha l-faraġ: €Marija, għajnuna: lil Min miet biex fdiena itlob għalija u ieqaf dejjem miegħi: sikket il-qilla tal-baħar ta' ħajti: wassalni qawwi u sħiħ fix-xtajta tiegħi. Wara li talab il-faraġ lil Marija, il-poeta ħass il-hena nieżla f'qal- bu, bħal balzmu l-aktar ħelu, u għalhekk qa ilha: ĊInti, Marija, malli x-xemx ta' qalbi tħammar għal ġiehek bl-oħla mħabba rajtli, baxxejtli rasek u dirgħajk berreħtii: tajtni li tlabtek u xewqati qtajtli'. Iżda jekk f'din il-poeżija jurina x'imħabba għandu f'qalbu lejn Marija, x'jagħmel fil-poeżija mgħammda: ''Marija''2 fIl-għanja bnina li għalik, Marija; ilha tfawwar ġo qalbi żmien u żmien, twieldet u kibret miegħi, twaħħdet miegħi, u forsi bħalha ma ssib qatt u mkien: għax din il-għanja saret qalbi nfisha: K. VASSALLO FIL-POEŻIJA RELIĠJUŻA 85 u qalbi tiegħi biss u mhix ta' tnejn: u ħliefi ħadd u ħadd ma jħossha tixgħel: u f'ħajti egħżeż minnha m'għandi xejn'. F'din it-telfa ta' mħabba K.V. joffri lilu nnifsu flimkien ma' dak kollu li hu tiegħu lil Marija Santissima, l-Omm tiegħu tas-Sema: €U din il-għanja u qalbi nfisha u magħha id-dawl ta' ħbub għajnejja, saħħti, il-ġid… ta' ġidi kellu, ħajti b'kulma fiha, kollox lilek, Marija, nagħti rrid'. Il-poeta jrid li din il-poeżija tibqa' xhieda ta' mħabbtu lejn din l-Omm u Xebba; għalhekk rawwimha fil-ġnien ta' qalbu, biex żgur ma tmutlu qatt: 'Din hija l-għanja li għalik, Marija, ili nrawwem mhux ftit f'ta' qalbi l-ġnien: sawwartha f'ġiehek, b'radd ta' ħajr u qima, biex tibqa' ssaltan sa matul iż-żmien'. Meta K.V. jitkellem mill-imħabba li tgħaqqad żewġt iqlub f'qalb waħda fis-Sagrament taż-Żwieġ, huwa jara fiha ħaġa qaddisa, kif tas- sew hi. Fil-poeżija ''Ħabbejt u ma Tjassartx' igħidilna li l-imħabba €Hi ruħ il-ħajja. Bidu tagħha. U żeragħha fuq l-art Sid il-għixien. Għalhekk l-imħabba mhix nuqqas jew ħażen, iżda milja ta' ġid… Mela l-imħabba mhix għajn ta' ħażen. Issir għajn ta' ħażen meta aħna, għax irridu, nagħmluha hekk. Hekk igħallimna Vassallo fl-istess poeżija: Jiġi l-ħażin meta bl-imħabba ma ninqdewx kif jixraq'. Imbagħad, biex wieħed jifhem b'liema għożża l-poeta jżomm l-imħabba li tgħaqqad żewġr iġsma f'wieħed, għandu jaqra l-poeżija tiegħu 'Lil Marti', u naħseb li jkun biżżejjed għalih. Isimgħuh ikel- limha: T CInti forsi ma tafx, sieħba ta' ħajti, illi fl-irbit u t-twaħħid tagħna għal dejjem hemm saċerdozju ġdidl Lanqas ma tifhem kemm kien Alla ħanin u ta' qalb kbira miegħek u miegħi, meta seddaq żwieġna u t-twemmin tagħna fihl B'dir-rabta mqaddsa, marti, Mari'a, jiena u inti sfajna — bir-rieda tal-Mulej—mqades u midbaħ għall-kotra ta' l-ulied… Aktar 'l isfel f'din il-poeżija jurina x'ferħ ġarrab meta mir-rabta mqaddsa ta' mħabbithom inqata' l-ewwel frott: f: U fraħra u fraħna meta dis-siġra fir-rebbiegħa nawret 86 IL-MALTI u wara sajret l-ewwel frotta tagħha — biċċa minn demmna, minn ġisimna u ruħna ħajja tal-ħajja tagħna… il-poeta jitlob lil martu biex, meta s-slaleb tal-ħajja jagħfsu fuq- ha u jtaqqluha, ma taqtax qalbha, għax Alla jaf kull wieħed minra x'toqol jiflaħ u żgur li hu ma jgħabbiniex b'toqol lima nifilħuhx: ma jgħabbi 'l ħadd b'salib akbar minn ħiltu'. , Alla itemm din il-poeżija tiegħu billi jfakkar lil martu li minn imħab- bithom, miż-żwieġ tagħhom, huma għandhom id-dmir li jagħtu 'l Alla wlied qaddisa u lil Malta wlied qalbiena li jagħmlulha ġieh u ii jgħolluha quddiem il-barrani: —: Marija, int li sirt biċċa ġdida minni nnifsi, kun af li wliedna, wara mewtna jġeddu ħajjitna f'tagħhom, f'dik ukoll ta' wliedhom u wlied uliedhom… mingħajr tmiem. B'hekk aħna għal kollox ma mmutux u anqas nintemmu; u nbierku s-siegħa li rabtitna għal dejjem bl-isħeħ egħruq ta' mħabba—dik l-imħabba li minnha jien u int wegħ'dna li nħasslu qaddis 'l Alla u eroj lil Art Twelidna''. Minn dawn is-siltiet wieħed malajr jintebah li, għalkemm Karme- nu Vassallo huwa magħruf għall-pessimiżmu tiegħu, madankollu ma għandux x'jaqsam ma' Giacomo Leopardi f'dak li hu twemmin f'Alla u fi tjubitu, u li għalhekk m'huwiex dak li għamluh, kif stqarrli hu, xi oqbra mbajda u li minħabba fihom kellu jikteb il-poeżija ' 'Poeta Nisrani' fejn wera ċar li hu poeta Nisrani ma għandu x'jaqsam xejn mal-poeta Taljan. Malti, demm ta' qlub Maltin', u fl-aħħar strofa jgħid 8 Dan li nobgħod, dan li nisħet: l-oqbra mbajda qatt ma ħmilt. Tħalltunix ma' Leopardi: Frott il-Ħaqq u s-Sewwa kilt'. Kieku bejn il-pessimiżmu ta' Leopardi u ta' Vassallo ma hemmx differenza enormi, kieku Karmenu Vassallo, qatt ma kien itemm is- sunett tiegħu ''il-Għanja ta' Ħajti' b'dan il-kliem: €U nitlob bqajt sa ma rnexxieli nsib l-Għanja ta' Ħajti msammra fuq Salib'; iżda kien itemmu b'versejn li jikxfu l-ħsus ta' qalb iddisprata.