28. il-Haddig ta' Frar 2017 RAPPORT SPEĊJALI lI IT-TORĊA:— IT-TORĊA RAPPORT SPEĊJALI Il-Ħadd 19 ta' Frar2017 29 IL-M.U.S.E.U.M. TAĦT- INKJESTA IR-RIZULTAT (1) ak li fl-2007, Papa Benedittu XVI id- dikjarah bħala l-ew- wel qaddis kanonizzat Mal- ti, Dun Ġorġ Preca, mitt sena ilu bħal daż-żmien kien qiegħed jistenna r-riżultat tal-inkjesta fuq is-Soċjetà li hu kien waqqaf għaxar snin qabel mingħajr l-approvazz- joni uffiċjali tal-Knisja Malti- ja. F'Marzu 1917, il-Knisja mmexxija mill-Isqof Mawru Caruana, kienet waslet biex toħroġ digriet li kellu jid- determina jekk is-Soċjetà ta' Dun Ġorġ tibqax teżisti jew le. X'KIENET IS-SITWAZZJONI F'Malta tal-bidu tas-Seklu Għoxrin, ma kienet teżisti l- ebda struzzjoni kateketika organizzata tajjeb biex tegħ- leb l-injoranza reliġjuża grassa li kien hawn. Kollox kien tħalla f'idejn l-isforzi individwali ta' qassisin, li proprju fl-1916, l-Isqof Dom Mawru Caruana ħeġġiġhom jibdew iżuru l-iskejjel kull xahar. Tletin sena qabel, Dr Keenan tal-Kummissjoni Rja- li Ingliża, fir-rapport tiegħu kien stagħġeb bl-istat diżas- truż tal-edukazzjoni reliġ- juża f'Malta. Il-Knisja nnifisha, għal- kemm kienet tipprovdi ħaf- na mill-aqwa skejjel privati fil-pajjiż, ma nistgħux ngħi- du li kienet qiegħda taħdem għal edukazzjoni reliġjuża organizzata għall-poplu ko- muni. Dun Ġorġ kien tassew ħanin fi kliemu mal-awtorit- ajiet tal-Knisja, meta qal biss li 't-tagħlim fil-parroċċi ma kienx organizzat wisq'' għax fil-fatt f'ħafna: parroċċi ma kien organizzat xejn. Dun Ġorġ, imwieled il- Belt, imma li fi tfulitu famil- tu marret tgħix fil-Ħamrun, fiż-żmien l-inkjesta kien saċerdot ta' 36 sena. Għaxar snin qabel, għall-ħabta tal- 1906, Preca ndiehes ma' grupp ta' żgħażagħ Ħamru- niżi li kienu jiltaqgħu f'għal- qa quddiem il-Knisja ta' San Gejtanu. Ħsiebhom kien fil- ballun u għalhekk kienu jsejħu lil xulxin 'il-ħbieb tal- futbol'. Beda billi talabhom sigarett u mbagħad hu, li kien ġej minn familja 'tal- puliti', poġġa bil-qiegħda ħdejhom fuq ġebla, u qabad ikellimhom fuq Ġest: Fost dawn iż-żgħażagħ ta' 'l-għalqa ta' Luċtu' kien hemm ċertu Ewġenju Borg, apprentista t-Tarzna, li kien il-leader fost sħabu. Preca tah attenzjoni speċjali u kien jieħdu għalih waħdu biex jgħallmu u jfissirlu l-Van- ġelu. Borg, magħruf bħala Ġeġġ, kellu jsir l-ewwel Su- perjur Ġenerali tas-Soċjetà li Preca waqqaf inqas minn sena wara. Ftit qabel ma kien ordnat saċerdot Preca kien qiegħed imut bit-tuber- kolożi, u t-tabib Meli li kien jikkurah kien qata' qalbu minnu. Iżda fit-22 ta' Diċem- bru 1906 huwa kien ordnat saċerdot mill-Isqof Pietru Pace. IL-BIDU TAS-SOĊJETÀ TAL-MUSEUM Għall-ħabta tas-sena 1905, Preca kiteb abbozz ta' regola bil-Latin, Regula Eptangelo- rum, biex jibgħatha lill-Papa Piju X għall-approvazzjoni. Kellu l-ħsieb li fil-parroċċi kollha jkun hemm djar b'se- bat irġiel ordnati djakni, megħjunin minn 12-il lajk, li xogħolhom kellu jkun li jgħallmu lit-tfal u lill-kbar. Iżda kellu jkun mod ieħor. ' Għall-ħabta tal-aħħar ta' 7, tannar 1907 Dun Ġorġ sejjaħ mill-ġdid lill-grupp taż-żgħa- żagħ ''tal-għalqa ta' Luċtu' u nhar it-2 ta' Frar iltaqgħu fil- Knisja Ta' Nuzzo, il-Ħam- run, għal-lezzjoni tiegħu. Nhar is-7 ta' Marzu ltaqgħu għall-ewwel darba f'post ċkejken u fqir li kienu krew f'numru 6, Triq Fra Diegu, il-Ħamrun. Hekk twaqqfet is-Societas Doctrinae Christianae — is- Soċjetà tad-Duttrina Nisra- nija — grupp ta' żgħażagħ lajċi ffurmati fil-prinċipji tar- reliġjon Kattolika, mibgħuta biex. jgħallmu lill-poplu. Kien żagħżugħ stess, wieħed mill-ewlenin soċji, Salvu Muscat li ssuġġerixxa l-isem Mużew għal din l-għaqda ġdida għax 'f'mużew jin- trefgħu l-iżjed affarijiet prezz- jużi' ux'hemm iktar prezzjuż mit-tagħlim tajjeb li jagħti l- paċi tal-qalb7 Biż-żmien dan l-isem qabad u baqa'. Dun Ġorġ, dilettant tal-Latin, fas- sal akronimu mill-kelma M.U.S.EJU.M:: 'Magister uti- nam sequatur Evangelium universus mundusi' Iżda wħud miż-żgħażagħ. malajr tħajru jgħaddu l-ist- ess tagħlim li rċevew min- għand Dun Ġorġ lil ħaddie- ħor. Sa mill-bidu, flimkien ma' Dun Ġorġ, bdew jiftħu l-'mużewijiet', djar tat-tagħ- lim għat-tfal u ż-żgħażagħ, u jgħallmuhom bl-istess meto- di li tgħallmu huma. Għall- ħabta ta' Jannar 1908, Ew- ġenju Borg, wara x-xogħol tat-tarzna, beda jlaqqa' l- ewwel. grupp barra l- Ħamtun, jiġifieri f'Bormla. Fil-bidu, mhux kulħadd fehem x'ried jagħmel Dun Ġorġ u kien hemm min fehmu ħażin. Il-Bibbja u t- teoloġija f'idejn lajċi ħaddie- ma kienet ħaġa ġdida £'Mal- ta Kattolika u kienet wisq aktar ġdida li dawn il-lajċi joħorġu fit-toroq u l-pjazez ixandru l-Vanġelu lil kul- ħadd. Iżda l-kelma li kienet ġejja minn lajċi għal lajċi oħrajn bdiet tintlaqa' tajjeb mill-poplu. Fl-istess. żmien kienu bdew jinxterdu ċerti ideat rivoluzzjonarji, fosthom dawk ta' Manwel Dimech, u l-Knisja kienet b'seba' għaj- nejn fuq kull attività jew or- ganizzazzjoni ġdida, beżgħa- na minn xi tagħlim ġdid li seta' jtebba' t-tradizzjoni Nisranija tal-gżira. Kien hemm ukoll min ra xamma Protestanta f'dak li kien qiegħed jagħmel Dun Ġorġ. Għalhekk, meta l-kelma waslet f'widnejn l-Isqof, li grupp: ta' żgħażagħ kien qed jiltaqa' regolarment biex jitkellem fuq Alla, il-biża' ma setax jonqos. Fl-1909, il- Vigarju tal-Isqof Pietru Pace ordna lil Dun Ġorġ jagħlaq l-Oqsma tal-Mużew li kien laħaq fetaħ. Dun Ġorġ obda u beda jagħlaq. Iżda xi kap- pillani nsistew biex din l- ordni tal-Vigarju Ġenerali tiġi revokata. U Dun Ġorġ reġa' fetaħ bil-kwiet. Bejn l-1914 u l-1915 bdew jidhru fil-ġurnali artikli kon- tra l-MUSEUM mimlijin dis- prezz u nġurji. Dun Ġorġ impona fuq il-membri tiegħu il-'vot tal-man- swetudni' li bih intrabtu li jaħfru mill-qalb lil min ikas- barhom u kien jinsisti magħhom biex 'iħobbu d- disprezzi' u ma jħallux li dawn itellfulhom il-paċi ta' qalbhom. DOM MAWRU CARUANA, ISQOF ĠDID TA' MALTA Alovsius Charles Caruana twieled il-Furjana fl-1867. Studja fis-Seminarju ta' Għawdex, dak iż-żmien taħt il-Ġiżwiti, u wara fil-kulleġġ tagħhom ta' San Injazju f'San Ġiljan. Kompla jistudja fl- Ħafna mill-I kienu kontra u s-soċji tal-Museum I jitgħallmu u jgħallmu t-teoloġija, xi ħaġa li kellha tkun — inkoraġġita sittin sena wara fil-Konċilju Vatikan Il- Abbazija Benedittina ta' Fort Augustus fl-Iskozja, u ta' 17- il sena ngħaqad magħhom, u ħa l-isem ta' Maurus. Fl- 1891, kien ordnat saċerdot mill-Isqof ta' Aberdeen, u mill-ewwel bagħtuh Ruma biex jistudja l-Liġi Kanonika. Lura l-Iskozja, Dom Mau- ro għallem il-filosofija, it- teoloġija u l-letteratura Lati- na fl-Abbazija ta' Fort Au- ġuslus. Inħatar rellur tal- kjeriċi, u segretarju tal-ka- pitlu tal-monasteru. Għamel sitt snin kappillan f'Fort Au- gustus u kienu jitolbuh jip- prietka f'diversi nħawi fl-Is- kozja. Fl-1914, Dom Mauro nkarigawh iwaqqaf monas- teru Benedittin fil-Brażil. Fil-fatt kien waqt waqfa qa- sira f'Malta li sar jaf li se jinħatar Isqof ta' Malta, xi ħaġa li ma stenniex. Il-ħatra tiegħu tħabbret uffiċjalment fit-22 ta' Jannar 1915, u kien ordnat isqof fil Bażilika ta' Santa Maria in Trastevere, f'Ruma, fl-10 ta' Frar. Caruana kien ilu 30 sena maqtugħ minn Malta. Kif wasal Malta, ried ikun jaf sew min kienu s-saċerdoti djoċesani tiegħu. L-ismijiet tal-qassisin, bid-data tat- twelid tagħhom, il-pożizzjo- ni u l-ħidmiet pastorali tagħhom, tniżżlu f'reġistru. Dwar Dun Ġorġ, tniżżel li kien joqgħod il-Ħamrun, li kellu l-fakultà li jqarar l- irġiel, u li kien qiegħed imexxi 'i cosi detti musei' (l-hekk imsejħin Mużewi- jiet). Alexander Bonnici, il- bijografu ta' Dun Ġorġ Pre- ca, jgħid li 'il-mod kif jis- semma l-Museum diġà juri b'mod ċar li dak l-isem po- polari tas-Soċjetà ma kienx qed jingħoġob u ma kienx approvat'. ID-DIGRIET TAL-FTUĦ TAL-INKJESTA Fit-3 ta' Marzu 1916, l-Is- qof Dom Mauro Caruana ħareġ digriet biex issir ink- jesta fuq is-Soċjetà tal-Muse- um: 'Billi aħna, sa mill-bidu tal-episkopat tagħna, tfajna ħsibijietna fuq it-tagħlim reliġjuż taż-żgħażagħ, fdati fil-kura pastorali tagħna, u xewqanin li nkunu nafu b'mod sħiħ id-diversi istitu- ti li fihom tiġi mgħallma d- duttrina Nisranija lit-tfal ta' din id-djoċesi maħbuba tagħna; kif ukoll l-organiz- zazzjoni tagħhom u l-mod li bih jiġi mgħallem il-kate- kiżmu, u b'mod partikulari, biex inkunu nafu b'mod sħiħ l-istituzzjoni tal-hekk imsejħa 'Mużewijiet' li jin- sabu f'diversi parroċċi tal- gżira, b'dan id-digriet tagħ- na naħtru kummissjoni, magħmula minn dawn il- membri: L-Illustriss-imu u Rever- endissimu Monsinjur Ka- nonku Teologu Luigi Attard liku, il-Wisq Reverendu Ka- nonku Carmelo Schembri, u l-Wisq Reverendu Padre Lu- igi Briffa SJ., li minnha naħtru President lir-Rever- endissimu Monsinjur Luigi Attard, u li lilu nafdaw l- inkarigu li jeżamina l-isti- tuzzjoni imsemmija qabel, tal-'Mużewijiet', l-organiz- zazzjoni. tagħhom, il-frott li joħroġ mit-tagħlim li jsir fi- hom, dak kollu li għandu x'jaqsam magħhom, u mba- għad jirreferi lilna fuq dan. Fl-aħħarnett, nagħtu lill- kummissjoni hekk maħtura l-fakultajiet li jkun hemm bżonn, fosthom dik li jsejħu xhieda u jikkonferulhom il- ġurament. Mogħti mill-Palazz Arċi- veskovili Tagħna ta' Vallet- ta, il-jum tat-3 ta' Marzu 1916. Arċisqof — Isqof ta' Malta Saċerdot P. Vella Mangion Kanċillier' (traduzzjoni tiegħi mit-Taljan) Dan id-digriet inkiteb bit- Taljan minn idejn l-Isqof Ca- ruana mnitsu. Il-Kanonku Carmelo Schembri sar is- Segretarju tal-Kummissjoni. Lil Schembri kienu. għab- bewh b'biċċa xogħol iebsa u hu mertu tiegħu li għandna rapporti tant tajbin. Qabel ma hdew isejħu x-xhieda, il- membri tal-kummissjoni ħasbu biex jiġbru xi materjal biex bih ikunu jafu aħjar x'kienet is-Soċjetà tal-Muse- um. Huma ġabru r-regola- menti essenzjali tagħha u raw min kienu dawk li jmex- xuha u fuq min kienet taqa' r-responsabbiltà tat-tagħlim. IL-KONKLUŻJONIJIET TAL-KUMMISSJONI L-inkjesta ħadet fit-tul ik- tar milli kien mistenni. Il- fundatur tal-Museum, Dun Ġorġ Preca, issejjaħ l-ewwel darba quddiem il-kummiss- joni fl-10 ta' Marzu 1916. Preca kellu jidher b'kollox f'sitt sessjonijiet sħaħ li saru f'sittijiem differenti fi spazju ta' ġimagħlejn. Fil-lieni fażi tal-inkjesta, mit-3 sas-7 ta' April instemgħet ix-xhieda ta' disa' kappillani li fil- parroċċi tagħhom kellhom qasam jew oqsma tal-Muse- Fit-tielet fażi, mit-2 sal- 5 ta' Mejju nstemgħu tliet qassisin. Fir-raba' fażi, mill- 5 sad-9 ta' Mejju nstemgħu s-Superjuri Ġenerali tas- Soċjetà. F'Mejju tas-sena l- oħra, f'IT-TORĊA, kont tajt- kom ġabra kważi sħiħa tax- xhieda kollha, traduzzjoni tiegħi mit-Taljan. Il-membri tal-Kummissjo- ni ma setgħux jaslu malajr għal konklużjoni u damu xahar u nofs biex għamlu dan. Kien il-Ħamis 22 ta' Ġunju 1916, testa ta' Corpus li l-kummissjoni ppreżentat il-konklużjoni tagħha lill- Arċisqof Mawru Caruana. Il-President tal-Kummiss- joni, Mons. Luigi Attard (li kien. ukoll il-konfessur. ta' Pun Ġorġ), 1 l-membri l- Kanonku Karm Schembri:u Patri Lwiġ Briffa għamlu ġabra tajba ħafna ta' kulma ntqal mix-xhieda li semgħu. B'mod bilanċjat u mingħajr preġudizzju, spjegaw x'kien hemm li jaqblu miegħu u x'kien hemm li xtaqu jiġi kkundannat. IL-PARIRI TAL-KUMMISSJONI 4 Billi nagħrfu l-ġid im- mens li l-kongregazzjoni għamlet u għadha tagħmel fid-djoċesi, u għax nibżgħu li dan il-ġid kollu jista' jin- tilef jekk għal xi raġuni din il-kongregazzjoni hekk mer- itevoli tieqaf jew ixxolji, dawn huma l-fehmiet umli tagħna: (1) li din għandha tibqa' teżisti (2) li malajr kemm jista' jkun Dun Gorġ Preca jagħmel ir-regoli u l- kostituzzjonijiet biex ikunu approvati: mill-Eċċellenza Tiegħek… Il-kummissjoni tagħti 16- il parir b'kollox lill-Isqof. Fosthom, tissuġġerixxi li jispiċċa l-isem 'Museum' u l-kumpanija tibda tissejjaħ 'Kongregazzjoni ta' Kate- kisti Ulied il-Papa'. Li jit- neħħew titli bombastiċi li kellhom is-soċji bħal. 'ap- postli' u 'teologi''. Li kemm jista' jkun il-laqgħat tal- kumpanija ma jsirux f'ħin il-funzjonijiet ' tal-parroċċi. Li l-membri ma' jibqgħux jagħtu direzzjoni spiritwali lil xulxin. Li ma jagħmlux prietki imma biss spjega tal- katekiżmu. Li ma jistudjawx u ma jgħallmux it-Teoloġija. Li ma jbierkux ilma. Li ma jilbsux il-pallju: Li kull dar tal-kumpanija tkun f'armo- nija mal-Kappillan. U li l- oqsma. tal-bniet ikunu biss klassijiet tad-duttrina. 'Dan huwa dak kollu li għandna l-unur nissottom- ettu lill-Eċċellenza Tiegħek, u nħallu f'idejn il-prudenza tieghek li tilqa', tapprova jew tirriġetta dan is-suġġe- riment tagħna, filwaqt li ni- tolbuk tieħu l-miżuri oppor- tuni għall-konservazzjoni tal-kongregazzjoni msem- mija, li b'tant żelu tipprom- wovi l-glorja ta' Alla u l-ġid spiritwali tal-poplu tad-djo- ċesi tiegħek. ' Il-kummissjoni ma kell- hiex il-poter li tieħu deċiż- joni. Is-setgħa kienet biss f'idejn l-Isqof. U l-Isqof Ca- ruana dam kważi disa' xhur biex ħa deċiżjoni. Dan għam- lu nhar is-6 ta' Marzu 1917, kważi għaxar snin eżatt wa- ra l-ftuħ tal-ewwel dar tal- Museum. (jissokta)