(Studju Folkloristiku ta' Ġ. ESA tal-bniedem titqassam f'bosta żmenijiet, u kull żmien jista' jservi ta' studju sew għax-xjenzat kif ukoll għas- soċjologu u l-filosfu. Barra dawn. kull żmien iqanqal ukol l-inte- ress tal-folklorista li bit-tiftix tiegħu jasal biex jara l-ħa;ja maq- suna f'tant perijodi, kull wieħed bil-folklore tiegħu magħżul għalih miż-żmenijiet l-oħra ta' qablu jew ta' warajh. Imma qabel kull żmien ieħor tal-ħajja jiġi dak tat-torbi'a u ż-żgħurija —ti kliem ieħor, id-dinja ċkejkna u sabiħa tat-tfulija. U ma' din id-dinja, żgħira u magħluqa fil-wisa' u l-ħsieb, beħsiebna nduru dawra f'din il-kitba tagħna. Għedna li dan iż-żmien huwa subiħ. Sejaħnielu sabiħ għax huwa żmien il-logħob u żmien iċ-ċajt, żmien it-tixjir tal-bandla. tal-'Haġu Moħġaġa ' taż-żibeġ u l-boċċi u l-ħabel u l-ballun. Huwa wkoll żmien il- ħrejjef u fost l-eroj u l-persunaġġi li l-aktar isaħħruna jidhru slaten u prinċipessi, ulied in-nies għorrief, tfal 'boloh bħal Ġaħan, kif ukoll draguni u għasafar igħannu. Imma mhux fuq dawn irridu nitkellmu hawnhekk. Hawnhekk irridu nsemmu ħwejjeġ li aktarx mhumiex daqshekk magħrufin; għal- hekk fost is oġġetti tagħna sa nagħżlu dawk l-ewwe: ilħna,. ohomatopejċi u mtennija, li tlissen it-tarbija għall-ewwel dar- ba, it-tagbil ħafif ta' waqt il-logħob, il-kliem tal-qalb bejn l-onl- mijiet u l-ulied, il-versi li jgħannulhom sabiex jorqdu u t-talb li jgħallmuhom fil-għaxija qabel ma jidħlu fis-sodda. U s-siwi ta' dan kollu, fil-fehma tagħna, qiegħed hawn : li t-tfulija tidher bħal f'mera f'dan il-materjal tal-folklore u ħafna minn dan il- għerf bla miktub huwa fdal u fl-istess ħin xhieda ta' kemm it- trudizzjoni tixħet l-egħruq tagħha. wkoll fit-tfal iż-żgħar. Għall-ħsieb ta' dan l-artiklu niġbru dan il-materjal taħt tliet irjus: (4) kliem tan-nieqa; (b) taqbil, qasir jew twil, waqt il- logħob; (ċ) talb u taħnin tat-tfal. Imma qabel ma, nibdew inġi- bu l-eżempji li ġbarna, jaqbel kieku nagħtu xi tagħrif kif beda u mexa 'l quddiem l-istudju ta' din il- fergħa tal- foiklore f'Malta. li nsemmu xi karatteristiċi ta' din il- letteratura tradizzjonali li f'kull żmien tintiret bil-fomm mit-tfal Maltiir, kif ukoll xi forom grammatikali li huma waħedhom fl-ilsien Malti. Jinħtieġ ingħidu mill-ewwel li ftit li xejn inġabar materjal 71 ta' din ix-xorta minna l-Maltin. Huwa minnu li Agius De Sol- d (1712-1770) fid-dizzjunarju manuskritt li ħalla. 42) kif ukoll fid-dizzjunarji ta' M. A. Vassalli (1796), G. B. Fal- zon (1882), u A. B. Caruana (1909), insibu 'l-hawn u 'l hinn xi kelm'et li jaqgħu taħt dan l-artiklu. Imma dan il-kliem, li huma sejħu tvoci infantili jew Tpuerili' ma nġabarx bi ħsieb ta' studju folkloristiku. Kien bies għall-aħħar tas-seklu li għadda li l-Prof, L. Bonelli ħareġ għadd ġmielu ta' kliem tan-nieqa fis- ''Saggi del Folklore dell'isola di Malta'' (Palermo, 1895), u xi ħaġa oħra fid-'Dialetto Maltese (Archivio Gottologieo Ttaliano — Torino 1891-1907), fit-taqsima tal-vokabularju Malti ta' nisel Rumanz. Fl-1932, imbagħad, deher il-ktieb ''Maltese Folk- tales' ta' Mrs. L. Galea u Miss Margaret Murrav li kien fih ukoll Esta ta' kliem tat-trabi (D. Dan għal dik li hi ''babv lan- guage'. Dwar it-taqbil tat-tfal ta' waqt il-logħob, ingħidu aħna dawk li jibdew Darba kien hawn sultan jew Pizzi pizzi kanna, kien ħareġ xi ftit minnhom il-Professur Tedesk Hans Stumme fl-aħħar tal-ktieb Maltesisehe Studien — Leipzig 1904. F'din il-ħidma Patri Manwel Magri ma jistax jingħadd mal-kontribu- turi għal din il-fergħa ta' studju, għax kien ta ruħu għal xogħol ieħor. Kien intefa' għall-qwiel tax-xhur u l-istaġuni u għall-ġbir tal-ħrejjef qodma ta' misserijietna li llum għoddhom intilfu. Għadda bosta żmien qabel ma żdied xi ftit materjal ġdid. Għax kien fl-1981 meta ħarġu fil-'Malti'' xi talbiet u taħnin qadim li jinsabu: fit-tradizzjoni Maltija imma le fil-kotba tat-talb li jimxu fl-idejn. Kienu ħames biċċiet miġbura. beiniethom minn Marju Agius u Ninu Cremona, Dan ta' l-aħħar irnexxielu jiġbor it- taħnina jew (Ġninna nanna' li dari l-ommijiet kienu jgħannu biex iraqqdu t-trabi. Kif igħidilna Cremona, din it-taħnina kien semagħha minn Ħal Tarxien, minn għand waħda ta' 70 sena, omm wieħed ħaddiem ix-xatt li jiena niftakru tajjeb tiela'-m'nn quddiemna lejn Ħal Tarxien biċ-ċurniena fuq dahru u b'misluta waħda f'widintu x-xellugijal Kienet biċċa xogħol għax illum. għalkemm għamilt li stajt biex nara nerġax insib min jafha, lil ħadd ma sibt li jiftakar iżjed mill-ewwel erba' versi li jibdew i. Dan l-artikolu kien diġà miktub meta fil-Berga, tal-1 ta' Awissu, 1945, dehret lista qasira ta' kliem it-tfal miġbura minn G. Bonavia. tGrqod, ibni, orqod — qalb il-ward u l-ġiżimin'. Il-Prof. L Bonelli li diġà semmejna ġabar ħames strofi minnha, li kien ħareġ fl-1895 fis-''Saggi del Folklore dell' Isola di Malta'', imma Urermona ġabar disa' strofi li flimkien mal-ħamsa ta' 'Bonelli ħareġ fil- 'Malti' ta' Marzu, 19831. Dan buwa kull ma nġabar fuq dan is-suġġett hawn Malta. Kif jidher mill- ewwel, kien għad fadal uumru kbir ta' klem li aħna sejjaħna ' ttan-nieqa ', kien għad fadal it-taqbil ta' waqt il-logħob u xi talb ieħor ħafif li jingħad mit-tfal iż-żgħar. Għal- daqshekk, flimkien ma' dak li nġabar m'għand ta' qabli, be- ħsiebni nġib hawnhekk dak li ġbart jien, 'biex, ukoll jekk ma jkunx kompit sa barra, jibqa' bħal mera ta' żmien it-tfulija Mal- tija bix-xbihat u x-xewqat żgħar tagħha. F'dan it-taħnin u t-taqbil, kif ukoll fil-lingwaġġ tan-nieqa. niltaqgħu ma' kliem li ma jidher imkien ieħor fil-lsien Marti. Huwa kliem li jew għandu forma grammatikali li ntesiet jew inkella li fih innifsu ma jagħmelx sens u qiegħed biss fil-folklore biex jaqbel ma' kelma oħra u hekk jagħmel ħoss sabiħ fil-widna. Ta' dawn ta' l-aħħar nagħtu eżempji bħal kulaċi (2) biex taq- bel ma' paċi, buzzu ma' sukuzzu, una ma' peduna, mentna ma' ċentna, businna ma' sinna. żinżen ma' tiben, baqrambi. ma' a'kilt illum u olwajn. Imma aktar mir-rima hija l-assonanza. li niltaqgħu magħlia fit-taqbil popolari, jiġifieri taqbil mibni fuq xebh il-vokażi biss. Mal-klem qadim jew ta' forma grammatikali aktarx minsi- ja nagħru bur, ġanbomblu, tigan. u xituta. Din ta' l-aħħar l-iktar li hi importanti għax tixħet daw: ġdid fuq forma minsija tad- diminutiv Malti. Għax għad fadal xi kliem dim'nutivi fil-Malti. li aktarx dejjem ikun kliem tat-trabi, u li l-karatteristika tiegħu hija l-vokali u twila bejn l-aħħar żewġ konsonanti li aktarx ikunu l-istess. Xi daqqiet din l-u ġġiegħel l-aħħar konsonanti tal-kelmu ewlenija ittenni ruħha u tieħu d-desinenza tal-femmi- nil. Barra xituiu minn xita, insemmu ta' l-istess għamla żaqqu- ja minn żaqq, qarnuna minn qarn, geduda minu qidja u forom għra bl-u bħal dkejkuna, bedudu, bażużu, qarquċa, qarmuċa. Għal dak li hu tifsir ta' kliem, imbagħad, niltaqgħu ma' tifsiriet ġodda wkoll. Hekk, il-kelma Bambin, li għall-biċċa, l- kbira. minna. qiegħda flok l-Iben t'Alla (Il Bambino), għat-tfal Kulaċi aktarx huwa kunjom Sqalli li għadu jinsab Għawdex f'isem ta' triq. il-Munxar—Triq Kulaċi. iż-żgħar tfisser ukoll il-knisja (eż. Mort il-bambin) jew fl-irħula qassis (eż. Buslu idejh il-Bamb'n). U din tal-qassis tfakkarni wkoll li f'Għawdex it-tfal, kif ukoll il-kbar, għadhom ise'ħu l- qassis ''ziju''—xhieda tal-midħla u r-rabta li hemm bejn ir-raħ- ħalin emmiena u r-ragħajja ta' Kristu, jew, kif igħidu oħrajn, għax Għawdex in-nies huma bekk ftit li kull familja għandha. xi qassis jiġi minnha. mill-qrib jew mill-bogħod. : La semmejna l-kelma midħla jkollna nieqfu ft't fuq is-sub- ject matter ta' din il-fergħa tal-folklore Malti, li fiha nfisha hija t-tifsira ta' ħwejjeġ li t-tfal huma midħla tagħhom. Għax ara, fost l-oħrajn, insibu l-pastiżzi u l-ħabbtejn, il-ġuġu, il-għeneb mhux misjur, il-kelb tal-kaċċatur, il-granċ u l-ħut u l-qtates, in- nagħġa li mis-suf tagħha tagħmel qmis, il-mogħża li ttina l-ħa- bħ, it-tuttu ta' Sidor li fuqu jeħodna San Girgor u d-dgħajsa gu. tta. Hwe'jeġ li jimlew il-fantasija ta' kull tifel, sew Malti kemm ukoll ta' ġens ieħor. U għal kull okkażżjoni t-tfal isibu t-taqbila : jekk inhi x-xita u x-xemx iridu bilfors igħidu li ''twie- led Tork'' u jridu jsemmu xi versi mqabblin biex il-fenomenu ikun sħiħ. Jekk wara li j:tlewmu żewġt itfal jagħmlu paċi mhux kulħadd jiswa xorta waħda biex iseddaq il-ħbiberija ġdida. Trid tkun il-Madonna fuq rasi' jew ''Kristu fuq l-altar' ''biex 'ibierek it-tfal żgħar'. Għax it-tfal fl-innoċenza tagħhom iqisu 'l kulħadd tfal daqshom u bħalhom. Element qawwi li niltaqgħu miegħu fil-kliem tan-nieqa u t-taqbil ta' waqt il-logħob hija l-onomatopeja, jiġifieri magħmul fuq ix-xebh tal-ħsejjes. Imma barra dawn insibu sillabi mten- nija jew imtellta bl-effett ta' rima. Huma kliem ta' bejn il-ġeni- turi u t-tfal ċkejknin li jingħadu ta' kull jum fid-djar u barra t-triq, kliem li għat-tfal ifisser ħaġa li aħna nfissru b'kelma oħra. Kif igħid il-Professur Ġ. Aquilina f'lecture mogħti lill- istudenti ta' l-Università, ''The Science of Langtage' : F'din il-lingwa ċkejkna u sentimentali (babv language) il-vokabularju huwa speċjali, ħafif, aktarx onomatopejku u, meta, l-kliem tiflih fonetikament. tara li huwa maħdum hekk li t-tarbi'a tista' tit- għallmu bl-iċken sforz. ' Fuq l-istess suġġett Ninu Cremona (Fo'klore u Lsien Malti 1944, p. 10) kiteb hekk : ''Kliem it-trabi huwa iktarx magħmul minn sillabi mtennijin b'konsonanti tax-xoffa, u tal-gerżuma qatt; b'konsonanti dentali meta t-tarbija tkun tellgħet is-snien : Bumbu, barbar, abba, bobba, bambu, pappa, m'mmi, ninni, u mbagħad ukoll vavu, tetu, tuttu, żiżi. Bħal dawn huma l-ismijiet imqassra vezzeġġjativi, bħal: Menu, Nenu, Fefu, Leli, Fifi, Ġoġo, li joħorġu minn proċess fonoloġiku li l quddiem bi ħsiebni nfisser aktar fil-wisa'. Dawn il-kelmiet huma mfasslin fuq dawk ta' ilsna oħra ewropej, l-iktar Sqallin u Toskani u dan l-aħħar Ingliżi. U tabilħaqqt Il-biċċa l-kbira fih ilħna u sillabi mtennija li t-tarbija titgħallimhom malajr u li l-ħoss tagħhom: għandu effett kbir fuq iż-żgħar. U għalhekk mhux għax boloh l-ommijiet u l-qraba jgħallmu dan il-kliem lil ulied- hom Għax leħen donnu jrid jinstema' darbte'n jew tlieta biex isir ifisser xi ħaġa għat-tarbija' Għalhekk, l-ewwel kelma li toħroġ tkun md-na. jew td-tà, jew kliem ieħor bħal bum-bu, bar-bar,' kuk-ka, kuk-ku-kuk-ku, ġin-ġa, ġi-ġu, eċċ. Huma kliem sempliċi, imma fis-semplLċità tagħhom jagħmlu l-peda- ment li fuqu jinbena l-ilsien mitkellem mill-irġiel u n-nisa tal- pajjiż. F'dan is-sens nistgħu nxebbhuhom ukoll ma' dak il- kliem l-ieħor sempliċi u onomatopelku li ssib f'kull ilsien, kliem li l-bniedem sawwar meta kien għadu fit-tfulija tal-ġrajja tiegħu fid-dinja biex bih fisser il-ħsejjes tal-irieħ, tax-xita nieżla. il- weġgħat u l-ferħ u l-ħsus l-oħra tal-qalb. Qegħdin ingħidu għal kliem bħal venven, ħarwex, ferfer, waħwal, ċaqċaq, ferfex. ċafċaf, lablab, werwer, kerkex, pespes, qaħqaħ, eċċ. Sa fejn nista' ngħid s'issa, il-kliem tat-trabi u tat-tfal bejn wieħed u ieħor issibu kullimkien xorta waħda fl-irħula tagħna u fost il-kotra li tgħammar ġol-ibliet. Imma tajjeb ukoll infakkru li fost il-klassi pulita ta' l-ibliet, u t'sta' tgħid in-nies kollha ta' Tas-Sliema, il-kliem tat-trabi bil-Malti qed jitwarrab u floku dieħel ieħor imsawwar mill-Ingliż li mhux dejjem jaqbel mal- babx language ta' l-Ingliżi, Ha l-babp language Ingliża ta' Maltal Hekk fejn għall- kotra. tal-Maltin il-kelb huwa tetu u l- ġattus pejru, għat-tfal ta' dawn il-flien dawn hmma, doqqie u pussu. Kliem ieħor bħal dawn li smajt jien minn Tas-Sliema huma milka għall-ħalib, horseq flok tuttu, fizxi flok ħuta, piggu għal qażquż u moonq għall-qamar. Il-forma. tad-d'alogu fit-taqbil ta' waqt il-logħob u fit-talb insibuha mħaddma b'mod sempliċi, skond il-moħħ u l-gosti tat- tfal. Imma b'danakollu għandu effett xorta waħda fuq min jis- iiio', Għax ħu fit-taħnina li ġabar Cremona, x'effett għandu d- djalogu bejn il-Madonna (il-Matri) u binha Ġest li ma jistax jor- qoġ' għax jiftakar: fil-ġrajja tal-Passjoni—fil-musmar u x-xuga- mant Idejat sempliċi, imma oħrajn bħalhom ġie li kienu l-lehma għal kitba: kbira' u poeżija l-aktar ġenwina. Fil-logħba sabiħa tal-kavalier ''il-paxxatore'' li jmur ''in giro in giro ngella'' ifit- tex tifla sabiħa biex jixtrilha rigal, insibu wkoll id-djalogu, bejn żewġ ringieli tfal, li jingħad waqt li t-tfal ta' kull naħa jersqu 'l quddiem u jerġgħu lura id f'id. Semmejna l-influwenza ġdida Tgliża li dieħla f'din il-fer- għa tal-Folkore Malti. Imma barra din kellna fl-imgħoddi oħrajn minn artijiet barranin, l-iktar minn Sqallija. Hafna kliem. sew mill-ħoss kif ukoll mis-sura u mit-tifsira tiegħu jidher li mhux ta' nisel Malti u nsibu bħalu fi Sqallija. Hekk il-banni bannozzi tagħna taqbel ma' snanu manuzzi ta' l-Isqallin u s-sulluzzu buzzu tagħna mat-taqbila Sqallija 'suggitzzu sugginzzeddu . Naslu biex ingħidu li hemm influwenza Sqallija mhux biss għax il-kliem jixxiebah fil-ħoss imma wkoll għax is-sens jaqbel fit- tnejn. Hekk, meta ngħidu fil-banni bannozzi 'Ara ġej il-tata ġej—bil-pastizzi u bil-ħabbtem'. fi Sqalli'ra jgħidu ''Veni lu tata, puta la mpuwa 'nta la cannata'', fein naraw divrenzja biss f'li hemmhekk it-tata jġib l-inbid ġol-qannata u hawn Malta jġib il-pastizzi. L-istess tas-sulluzzu. Fil-versjoni Maltija u Sqallija t-tfal li jkollhom is-suluzzu jitolbuh jitlaq minn fuqhom u jmur fuq xi ħadd ieħor li jħobbul Imma mhux it-taqbil kollu ssibu mxerred xorta waħda fl- ibliet u rħula tagħna. Meta, dan it-taqbil ma juri l-ebda infiu- wenza barranija jista' jkun li nsibuh f'raħal u mhux f'ieħor għax ikun nisel dak ir-raħal stess, jiġifieri jkun issawwar minn xi wie- ħed li joqgħod hemm u baqa' jintiret f'dak ir-raħal biss bla mu għadda għal irħula oħra. Imma oħrajn li juru influwenzi bar- ranin u fl-istess ħin issibhom imxerrdin ma' Malta u Għawdex iġagħluna nitħassbu kif ħaġa li mid-dehra ma tkunx twieldet Malta setgħet tixtered daqshekk u tqabbad għeruqha, fit-tradiz- zjoni Maltija. Qegħdin ingħ'du l-iktar għal taqbiliet tat-tfal bħal dik tal-Paxxatore in-giro ngella, l-oħra li-tibda Pizzi. pizzi kanna Dolores ta' Sant'Anna, jew l-oħra Siamo sette Kavaljere putreċille. Huma dawn taqbiliet li tismagħhom kull- imkien f'Malta. Imma jekk mhumiex Maltin, kif daħlu Malta 2 Igħidulek uħud li ġew minn Sqallija ma' sefturi nisa li kienu jidħlu qaddejja man-nies għonja tagħna fiż-żmien l-im- għoddi. Imma għandna niftakru li dari n-nobbli kienu maqtu- għin mill-kotra aktar mil-lum. u għalhekk kif setgħu dawn it- taqbiliet igħaddu u jidħlu qalb il-poplu l-wistani u l-baxx9 Ħaġa oħra : wieħed jistenna li ħwejjeġ bħal dawn igħaddu minn isfel għal fuq, u mhux minn fuq għal isfel. Ukoll jekk dawn il-qad- dejja nisa Sqallin wara tħalltu mal-irġiel tagħna u ġiebu fid-dinja wlied Maltin, kemm setgħu kienu biex ħallew warajhom tradiz- zjoni hekk qawwija2 Jekk illum in-nobbli u l-għonja tassew jin- għaddu, wisq inqas kien hawn famili bis-seftura Sqallija fi żmien l-Ordni jew qabell Teorija oħra hi li ġibuhom magħhom il-ħafna Sqallin u bar- ranin oħra li kienu hawn Malta jew bħala banavoli jew bħala baħrin fuq ix-xwieni, nies tax-xogħol fil-bini tal-belt Valletta. suldati, eċċ., li wara żmien tħalltu u żżewġu man-nisa tagħna. Il-kummerċ u t-traffiku li kellna ma' Sqallija, dari iżjed mil- lum, seta' wkoll kellu x'jaqsam ma' din l-immigrazzjoni ta' kliem u ta' idejat. Imma tgħid kienu l-irġiel li daħħlu Malta l-kliem tat-trabi u t-taqbil ta' waqt il-logħob7 Għax dan aktarx ikun xogħol in-nisa milli xogħol tar-rġiel. Kienet x'kienet, hija ħaġa. tqila tgħid kif saru dawn it-transfers minn art għal oħra. U anqas ma tinżel malajr din tal-misserijiet Sqallin, għax kieku kien hekk ikollna ngħidu li qabel dak iż-żmien konna tant maq- tugħin għalina Malta li anqas biss kellna taqbil u kliem minn din ix-xorta dak iż-żmien. Għalhekk mhux għalkemm taqbad u tgħid kif daħlet Malta dik ix-xi ħaġa li tinsab f'art oħra. Fil-każ tagħna, qabel naslu biex ingħ'du dan. jeħtieġ li bla ebda passjoni nifhmu li infiu- wenza Sqalli'a kellna ma' tul il-ġra'ja twila tagħna, imma, li influwenza Sqallija ma tfissirx influwenza Taljana għax imqar mill-istorja. naraw li l-ġrajia ta' Sqallija iktar taqbel ma' tagħ- na milli ma' ta' l-Italja. U meta naslu sa hawn inkunu nistgħu ninxteħtu għax-xogħol ta' studju mqabbel bejn il-folklore Sqalli u Malti u naraw x'hemm li jinsab fit-tnejn li jista' jkun li ż- żewġ pajjiżi ħadu minn art oħra fl-imgħoddi. Għax kultant l-ik- tàr xebh ċar issibu fe'n l-anqas t'stennieh. U mhux biżże'fed li ssib l-istess ħaġa Malta u Sqallija biex tgħid li aħna ħadnieha minn hemm. Jista' jkun li aħna u huma ħadnieha minn għand xi ħadd ieħor bħalma huma l-Għarab meta kienu fl-aqwa tagħ- - hom, jew qabel dawn, il-Feniċi. Għax ġie li niltaqgħu ma' tix- bih fuq ix-xtajta tal-Aflrika u fis-Sirja. Eżempju ta' taqbila Maltija li-tixbah lil waħda Għarbira tal-Liban hija dik li tibda : ''Baqrambt — x'kilt il-lum7 — Kejla full — Xi xrobt fughaf— Bajda friska f'' li taqbel fix-xejra u fir-ritmu ma' dik mogħtija bħala nota, fil-ktieb ta' Feghalie ''Svntàxe des Parlers Araħes Actuels du Liban'' (p. 467) li maqluba għall-Malti, tgħid hekk : 77 t'Fejn kont il-bieraħ 7 Għand oħti mselħa l X'temgħetek7 Ġobna mielħa L (3) Imuna 'kun aħjar għalina li għalissa flok ma noqogħdu nintil- fu fuq influwenzi Sqallin jew Semitiċi, infittxu li nżidu ma' dak li ġa hemm miġbur u nħallu x-xogħol ta' studju mqabbel għal żmien li għad irid jiġi. Issa. naħseb li għedna iżjed milli messna fuq din il-biċċa u għalhekk jaqbel ingħaddu għall- materjal li ġbarna. F'Il-Malti ta' Ġunju, 1945, is-Sur Ivo Muscat Azzopardi juri x-xewqa li niktbu trig u mhux trieq għaliex il-kelma ġejja mill-Għarbi tarrg'u-mhux minn żirċg. Fl-istess għadd is-Sur A. Gremona jwieġeb li-għalkemm din hi waħda mill-kelmiet li tis- ta' tinkiteb b'mod jew ieħor, fl-użu kienet u għadha tinkiteb mill-aħjar kittieba-trieq, u għalhekk, jissokta jgħid, aħjar nik- tbuha. skond l-użu bla ma nfittxu l-etimoloġija (faċċ. Mih irid ikun ;af xi. ħaġa fuq l-istorja ta' ktib dil-kelma jaqra Leħen il-Malti ta' Mejju-Ġunju 1936, faċċ. 14 u 15. Minn hemm ikun jaf li l-kelma bdiet tinkiteb triq. Hekk kitibha Vas- salli. Imbagħad bdiet tinkiteb trieg u damet ħafna tinkiteb hekk. Fit-Tagħrif (faċċ. 25) hemm regola li tgħid : Il-vokali ż mkarkra qabel il-konsonanti h, ħ, għ u q f'tarf il-kelma, tinstema' bħal ie: imma għandha tinkiteb i. U fost l-eżempji hemm il-kelma 7qiq (faċċ. 26) li tixbah lil triq. Caruana fi Grammatika u Ortografija tal-Malti fil-qosor ' (Il-Malti, Diċembru, 1995, 116; stampat għalih fis-sena 1982) jagħri l-kelma triq bħala eżempju. għalkemm fit-tielet ħarġa stampata fis-sena 1984 jiktibha trieq (faċċ. Il-għala l-kittieb biddel fehimtu ma jgħidx. Mela fil- waqt li għandna regoli li jgħidu li l-vokali i twila qabel il-g għandha tinkiteb i, ma għandna l-ebda regola u ma għandna lebda raġuni li triq għandha tinkiteb trieg ħlief l-użu tas-Sur Cremona u, kif igħid hu, tal-aħjar kittieba. Bir-rispett kollu lejn dawn il-kittieba jien nibqa' nikteb trig. U naf li jiktibha hekk ukoll Dr. Ġ. Aquilina, il-Professur tal-Kattedra tal-Malti. Niżżi ħajr lill-Prof, Ġ. Aquilina talli qalli b'din it- taqbila u talli ġabarli xi taqbil ieħor li jidher wara minn Għawdex,