IL-ĦNIEŻER L-ART Dehra minn taħt ta' Ħanżir l-Art. Annimal żgħir li niltaqgħu miegħu fid- djar tagħna u li ta' spiss insibuh f'pos- tijiet umdi, huwa l-ħanżir l-art (wood- louse). Hemm min jitfixklu mal- bugħarwien (sl/ug), dak l-annimal żgħir qisu bebbuxu bla qoxra. Iżda dawn iż- żewġ annimali m'għandhom x'jaqsmu xejn flimkien. L-iktar li: niltaqgħu magħhom huma xiżewġ speċita' ħanżir l-art, dawk li spiss naraw fi djarna. Imma fil-fatt fil-gżejjer Maltin insibu madwar ħamsin speċi. Dawn ivarjaw fid-daqs minn 2mm sa 25mm. Erbgħa minn dawn huma endemiċi, jiġifieri jinstabu biss fil- gżejjer Maltin. Dehra minn fuq ta' Ħanżir l-Art. Il-ħnieżer l-art huma. krustaċi, li nsibuhom miġburin fl-Ordni /sopoda. F'din l-istess Ordni nsibu annimali oħra mir-razza tal-ħnieżer l-art, iżda li ma jgħixux fuq l-art. Hemm minn dawn li jgħixu fl-ilma ħelu, dawk li jgħixu fl-ilma salmastru u dawk li jgħixu fl-ilma baħar. Dawniinsejħulhom isopodita' l-ilmaħelu, (eżempju Asellus), isopodi ta' l-ilma salmastu (eżempju Sphaeroma), u isopodita' l-ilma baħar (eżempju /dotea). B'hekk il-ħnieżer l-art nistgħu nsejħulhom ukoll isopodi ta' l-art għax jgħixu fuq l-art u mhux fit-tliet ambjenti li għadna kif semmejna. L-isem ħnieżer lsopod ta' l-ilma ħelu. il-baħar jirreferi għal annimali oħra (chi- tons) li huma molluski u mhux krustaċi. Għalhekk il-ħnieżer il-baħar mhumiex mir-razza tal-ħnieżer l-art. Il-ġisem tal-ħanżir l-art għandu forma ovali. Dan huwa magħmul minn tliet taqsimiet prinċipali: ir-ras, is-sider (tho- rax) u ż-żaqq (abdomen). Iż-żewġ taqsimiet ta' l-aħħar ma tantx jintgħarfu minn xulxin. Fir-ras insibu par għajnejn, iżda f'xi speċi l-għajnejn huma neqsin għal kollox. Dawn l-ispeċi jgħixu f'ambjenti mudlama taħt ġebel li jkunu mirdumin sew fil-ħamrija u għalhekk m'għandhomx bżonn għajnejn. Fir-ras insibu wkoll par antenni li aktarx jintużaw biex l-annimal jesplora l- ambjent ta' madwaru speċjalment fid- dlam. F'dawn il-krustaċi, il-mara żżomm il-bajd taħt żaqqgħa fi speċi ta' but apposta. Meta l-bajd ifaqqas, il-but jinfaqa' u ż- żgħar joħorġu. Dawn ikunu jixbħu lill- kbar, biss ikunu iżgħar. In-numru ta' Isopod ta' l-ilma salmastru. drabi li mara tobton kull sena jvarja minn speċi għall-oħra. Ġeneralment in-nisa huma aktar abbundanti mill-irġiel fl-is- peċi kollha. Il-qoxra ta' barra ta' dawn il-krustaċi tkun iebsa. Minħabba dan, meta ħanżir l-art jiġi biex jikber, dan ikollu jinża' l- qoxra l-qadima. Dan jagħmlu wara li jkun kabbar qoxra ġdida aktar ratba u mkemmxa taħt dik qadima. L-annimal jinża' l-qoxra l-qadima f'żewġ partijiet: l- ewwel jinża' n-nofs ta' wara u mbagħad Dudu tas-sajd mara, bil-bajd taħt żaqqha. Ħanżir l-Art qiegħed ibiddel il-qoxra. in-nofs ta' quddiem. Bejn dawn iż-żewġ fażijiet ikun hemm pawsa. Minħabba dan kultant niltaqgħu ma' ħnieżer l-art li jkollhom it-tieni nofs ta' ġisimhom aktar wiesa' mill-ewwel nofs. Meta jinża' l- qoxra l-qadima l-annimal jintefaħ bl- arja sabiex jieħu daqs akbar sakemm il- qoxra l-ġdida tibbies. Il-qoxra l-qadima tkun bajda u spiss tittiekel mill-istess ħanżir l-art minħabba s-sustanzi li fiha. Il-ħnieżer l-arthuma annimalili nsibuhom biss f'postijiet umdi u mdallma bħal kantini, għerien, taħt ġebel, taħt fdal ta' weraq, ġewwa r-ramel u taħt l-alka (Posidonia). Dan għaliex il-ħnieżer l-art jitilfu ħafna ilma minn ġisimhom u jmutu jekk joqogħdu għal ħin twil fil-miftuħ. Għalhekk ħafna ħnieżer l-art joħorġu jieklu bil-lejl meta t-temperatura matkunx għolja ħafna. Xi speċi bħal Haplophtal- mus avolensis jippreferu ħafna umdità u jgħixu f'widien, waqt li oħrajn bħal Porcellio laevis igħixu f'ambjent b'um- dità baxxa, bħal fix-xagħri. Xi speċioħrajn bħal Armadillidium schmalfussi igħixu kullimkien. Tant hu hekk li din l-ispeċi endemika ta' ħanżir l-art insibuha mhux biss fil-gżejjer ta' Malta, Għawdex u Kemmuna, imma wkoll fuq Filfla u l- Gżejjer ta' San Pawl fejn hemm ħafna aktar nixfa. Hemm ukoll speċi li jippreferu ambjent b'salinità għolja bħall-ħanżir l-art li jin- stab fl-ambjent salmastru f'Tal Ballut ġewwa Marsaxlokk. Hemm ieħor Tvlos li jgħix midfun ġewwa r-ramel, fejn in- sibuħ bħal per eżempju fir-Ramla l- Ħamra f'Għawdex. Xi ħnieżer l-art in- sibuhom jgħixu tul il-kosta, bħad-dudu tas-sajd Ligia italica li spiss narawh jiġri fuq il-blat. Dan kapaċi jgħix anke fl-ilma baħar. B'hekk naraw i speċi differenti jippreferu ambjenti differenti, basta jkollhom ċertu ammont ta' umdità. Speċi ta' ħanżir l-art spiss insibuha tgħix fil-bejtiet tan-ne- mel, filwaqt li insibu speċi oħra tgħix biss qalb id-demel ta' annimali bħal baqar. Hemmukoll speċi li huma adattati għall- ambjent partikulari. Hekk naraw li hemm speċi li hija kapaċi taqbad mal-ħitan ta' l-għerien fejn tgħix. L-ikel tal-ħnieżer l-art ġeneralment jikkonsisti f'algi, fungi, ħażiż (mosses), qxur tas-siġar u fdalijiet ta' pjanti u annimali. Il-ħanżir l-art jieħu n-nifs per- mezz ta' speċi ta' garġi li jinsabu fin- naħa ta' taħt tal-ġisem. Biex jipproteġu rwieħhom mill-egħdewwa, minbarra l- qoxra iebsa ta' barra, xi speċi kapaċi wkoll li jirrumblaw u jsiru żibġa. Din kapaċi jagħmluha disa' speċi biss mill- ħamsin li għandna f'Malta, fosthom dawk l-aktar komuni fi djarna. Hawnhekk wieħed irid isemmi li hemm speċi ta' dudu ta' l-indewwa (millipede) li wkoll kapaċi jsir żibġa u wieħed jista' forsi jitfixklu ma' ħanżir l-art. Biss dan id- dudu jista' jintgħaraf faċilment peress li għandu sbatax-il par saqajn u mhux seba' pari kif għandu l-ħanżir l-art. a. Il-Ħanżir l-art li għandu 7 pari saqajn. b. Il-Ħanex ta' l-Indewwa bi 17-il par saqajn. L-ispeċi l-oħra li ma jsirux żibġa jipproteġu rwieħhom billi jitilqu jiġru jew billi jitbaxxew ma' l-art peress li ġisimhom huwa kważi ċatt. Oħrajn ma jiċċaqalqux u jieqfu qishom bla ħajja taparsi mejta. Barra minn dan, l-ispeċi ż-żgħar diffiċli tarahom fl-ambjent tagħhom jekk ma jkunux mixjin. Dan għaliex ġeneralment il-kulurta' ġisimhom ikanġi ma' l-ambjent li jkunu fih. Wieħed mill-ħnieżer l-art endemiku għall-gżejjer Maltin Bathvtropa schem- bril. Bħal kull ħlejqa oħra, il-ħanżir l-art għandu l-importanza tiegħu fil-ħajja. Għalhekk bħal kull ħlejqa oħra l-ħanżir l- art jeħtieġ il-ħarsien tagħna biex huwa wkoll ikompli jgħix u jaqsam magħna din