L-GHAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI — QABEL IT-TWAQQIF FOST IL-ĠURNALI kollha ta' Malta, il-ġurnal l-iżjed importanti fil-ġrajja lingwistika u letterarja bil-Malti aktarx li hu 'Il-Ħabib', immexxi minn Ġuże' Muscat Azzopardi u maħruġ mill-'Cumitat tal- Għakda tal Appostolat tat Talb''. Għall-ewwel l-għan kien kollu kemm hu reliġjuż u soċjali, sewwa sew ibiex ma jiksirha ma' ebda naħa po- litika. Il-kwistjoni lingwistika kienet, qabel kull ħaġa oħra, każ par- tiġġjan. bi xniexel li fl-aħħar mill-aħħar kellhom l-aqwa effett tagħ- hom fil-bini ta' biokki jew klassijiet kontra xulxin. Ġużċ Muscat Azzopardi fisser bla tlaqliq il-fehma li ma jorbotx il-ġurnal ma' taq- sima politika. Il-Malti, l-ilsien li Muscat Azzopardi kien ilu snin twal li beda jikteb bil-għaqal u jiittex it-tixrid tiegħu, kien wieħed mill- elementi li setgħu jdaħħluh malajr u b'ruħu u b'ġismu fit-taqtigħa po- litika. Għalhekk kitob fl-ewwel ħarġa: 'Tl Ħabib ismu miegħu; m'hux ġejj għall għilt u għall ġlied: mela, il pichi ta bejn cull xorta ta' par- titi ma igħoddux għaliħ: anzi, inkas irid jaf bi quistionijet fuk il Chitba tal Malti: cull-hadd jicteb cnif jogħgbu, basta suret in-nies…… Imma cull-ma ġingieb haun għandu icollu ħsieb tajjeb: jigifieri, Veu- uel-nett, ta kima lejn ÀAiia u il Cnisja Cattolica; imibaghd, ta' mħabba lejn Malta u id-drittijiet taħħa; u fl'aħħar, ta ġid u fejda ghall Madankollu, it-tradizzjoni qadima u għanja ta' l-ilsien Taljan f'Malta qatt ma twarrbet jew inxteħtet f'dawl ikreh mill-kittieba ta' '1) Habib'. Fis-saħna tal-ġlieda ''kulturali'' nkiteb bosta kliem li ma għen b'ebda mod lill-kawża tan-naħa ta' min kitbu. Muscat Azzopardi nnifsu kien ilu jikteb bit-Taljan minn żmien twil, u l-eqdem manuskritt konsiderevoli tiegħu hu l-farsa 'Mille tappi ed un turaccio' ta' l-1874, jiġifieri meta kien għadu student universitarju ta' wieħed u għoxrin sena. Barra minn dan, l-aqwa raġunijiet storiċi li jagħtu pri- jorità ċara ta' żmien lill-Malti, fuq naħa, u s-sisien xjentifiċi meħ- tieġa biex iseddgu l-fehma li l-Malti huwa lingwa għaliha u mhux djalett, min-naħa l-oħra, kienu għadhom ma sabux il-kelliema serji tagħhom. L-istudji ta' Vassalli setgħu xterdu u swew mhux ftit fil- bini ta' dehra ġusta tal-Malti, iżda jidher li l-fama ta' Vassalli bħala G. Muscat Azzopardi fi ''li Ħabib'', 1/2/1912, nru 1, paġ. IL-GĦAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI 87 bniedem għamlitlu ħsara ġmielha saħansitra bħala kittieb fost sħabu nfushom. Il-kitba letterarja kienet skarsa, b'siwi żgħir u aktar soċ- jali u uman. milli krejattiv, waqt di l-awturi tal-Malti nfushom ġie li stqarru bil-kitba li, minkejja l-fidi tagħhom, kienu jifhmu li l-medju lokali hu limitat mhux ftit. F'dik il-ħabta, wieħed ma setax jaħseb fil-Malti bla ma jqabblu mat-Taljan. Fil-paġni stess ta' 'Il Habib' dehru fehmiet ili fissru s-sentimenti qodma u sikwit moħbija ta' kit- tieba kolti, imrawmin f'kultuna kollha kemm hi Taljana: '…… il lingua li taghmilna poplu ghaliħ, li mad-dinja ixxandarna b'poplu civil, li tfakkar lill'Europa li aħna poplu latin, hi il Lingua Taljana. Min- ghajrha, FInghilterra tibda tarana bhall-Indjani u bhal dauc il Co- lonji li ma ghandhomx li Storja taghnaf' (2). Biż-żmien bdiet tidher fil-gazzetta l-fehma tal-pari-passu bejn it-Taljan u l-Ingliż, b'mod li wieħed isibha bi tqila biex jifhem x'post seta' jitħalla għall-Malti: ''IL-imħabba tagħna bla tarf għall lingua taljana, bħalma katt ma tiesfet il ġibda li ghandna ghall lingua mal- tija, hecc ucoll ma 'tfisserx mibeghda ghall lingua ingliża. U chiecu it-Taljan. u FPingliż jiġu mghallmin tas-seu refgha b'refgha, ma għand- niex ghal fejn nitniffxu actar… '' (3). Rabta sħiħa u mistennija ma' l-imgħoddi tal-kultura latina tal- gżira tinstab imfissra aħjar f'din is-silta: 'Il Habib, chif uiegħed ffeuuel dehra tiegħu u chif dejjem żamm iil chelma, ma jindaħalx fil Pulitca .. . imma fuk ill-Lingua taljana, li hu ikishu jedd u ħtieġa ta Pajjiżu, mhux Pulitca, samma' dejjem leħnu . . . Nitgħallmu u in- xerrdu ingliż, għax għandna bżonnu u jixrak incunu nafuħ, la aħna Colonja ingliża, u ma nmakdrux il Malti, li hu ilsien mill'isbaħ u 95 fil 100 minn'na ma jafux għajr biħ jakrau u jitchellmu: imma, f'li stess uakt ngħożżu tajjeb it-Taljan, Si hu il Lingua tal educazzjoni tagħna' (4). Minkejja dan in-nuqqas ta' indħil dirett fil-kwistjoni sħuna tal- Malti, 'Il Habib'' kien diġa' ntrabat awtomatikament magħha, min- ħabba dak kollu li kellu jsarraf għall-Malti fih innifsu u għall-fama tiegħu Dun Karm li, bi stedina ta' Muscat Azzopardi u mons. Pawlu Galea, beda jiixteb għall-ewwel dariba bil-Malti fl-ewwel ħarġa tal- gazzetta (5). Min-naħa l-oħra, Ġanni Vassallo kien wieħed mill-kit- Fra Meliton: 'Tl lingua Taljana' fi €II Habib', 8/2/1912, nru 2, paġ. Awtur anonimu fi '1l Ħabib', 1/7/1913, nru 71, paġ, 1. d. Awtur anonimu: ''Pari-passu — refgħa b'refgħa' fi 'Il Ħabib'', 24/11/1914, nru, 142, paġ, 1. Ara Dun Karm: ''Taħdita fuq il-poeżija Maltija' f'Leħen il-Malti', għadd 1, 1916, paġ, 9. 88 IL-MALTI tieba ewlenin u regulari ta' 'Il Habib'. L-ewwel kitba tiegħu ''Tifsir ta xi cliem Malti' dehret fil-ħarġa tal-25 t'April, 1912 u ma kinitx l-aħħar waħda. Vassallo kien ilu jaħdem għall-Malti sa mill-1892 meta beda s-sensiela ta' traduzzjonijiet tiegħu bir-'Rsir tax-xwieni' u bi ''Flora' tal-franċiż A. De Kermainguv. L-interess tiegħu fl-aspett lingwistiku kien bikri wkoll; madwar l-1893 issieħeb bħala segretarju max-Xirka ta' Napuljun Tagliaferro, A.E. Caruana, Achille Ferris, u Muscat Azzopardi nnifsu. Dawn in-nies u elementi oħrajn Hi bdew jidhru aktar ma jgħaddi ż-żmien kattru l-interess tal-ġurnal fil-kwistjoni iebsa tal-Malti li minn djalett mhux mirqum, bla ebda tradizzjoni letterarja meqjuma, ħtieġlu jitla' għal-livell ta' lingwa u jkun wieħed mill-fatturi ta' għaq- da u identità f'seklu li kellu jara l-iżviluppi kostituzzjonali kollha. Fil- fatt, l-ilsien imkasbar ma setax isib għodda aħjar minn ġemgħa ta' kittieba tajbin li jiktbu lkoll flimkien f'ġurnal tal-kotra. Aktar mill- ktieb, kien meħtieġ il-ġurnal. Pass 'il quddiem f'din it-triq deher fl-artiklu '1l lsien Malti', mingħajr l-isem ta' l-awtur, li jidher bħal bosta kitbiet oħra, li huwa xogħol Muscat Azzopardi. Il-kittieb ħadha bil-qawwa kontra taħdita li l-professur Ramiru Barbru għamel fit- tijatru Manoel, nhar it-2 ta' Lulju, 1912, bit-Taljan u li fiha wera stmerrija lejn il-Malti. Wara li jfaħħar it-tradizzjoni Taljan f'Malta, bħal drabi diversi, l-awtur anonimu jissokta: ''Inħobbu t-Taljan, ngħożżuh bħal biċċa minn kalbna, naħdmu chemm nifilħu biex l-Ing- liżi ma jekerduhx minn Malta. Iżda ma 'nżebilħux il-Malti, li fih in- nifsu hu lingua mill-isbaħl … Il Habib ismu miegħu; jingieb ma cull- ħadd u ma irid jiggieled ma ħadd; imma kalbu tferfer b'demm Malti — u katt ma jaħmiel li jigi imcasbar dac il lsien li biħ tgħallem igħid fuq dirgħajn ommu: ''Missierna, li inti fis-smeuuiet, icun imkaddes ismec' (6). : F'dan il-kliem jinħass diwi tal-fehmiet imfissra drabi oħra, u aktarx l-espressjoni kważi hi l-istess, iżda hemm mixi kbir 'il quddiem minnu; mhux biss intlaqa' l-fatt attwali tal-kwistjoni lingwistika u d-dmir li wieħed jissieħeb fiha bis-saħħa tal-ġurnal, u mhux biss in- għaraf is-siwi storiku tat-Taljan fil-gżira, iżda ngħata: ħjiel ta' pre- ferenza sħiħa lill-Malti. Il-polemika, illum jew (għada, kellha tibda. Mhux biss għaliex kien issemma Ramiro Barbru (kif kien imsejjaħ mill-kittieba tal-Malti minflok bil-forma Taljana Ramiro Barbaro di San Giorgio), iżda wkoll għaliex beda dieħel ġmielu l-agħar paragun tal-kwistjoni kollha: il- Awtur anonimu: ''Il lsien Malti' fi'TI Habib', 11/7/1912, nru, 22, paġ. IL-GĦAQDA TAL-KITTIEBA: TAL-MALTI 89 Malti, bħala djalett bia ġieh, kontra t-Taljan, bħala lingwa għanja bi tradizzjoni mill-aqwa. Artiklu ieħor, 'Il Isien Malti', mingħajr isem ta' l-awtur għad li kollox juri li kitbu Muscat Azzopardi, id- direttur (7), jeħodha bis-saħħa kollha kontra żewġ korrispondenti ħorox tal-ġurnal ''Malta', l-organu tal-'Partito nazionale'. Muscat Azzopardi, skond id-dati tal-korrispondenza, dam jistabar sakemm qatagħha li jdaħħal lill-ġurnal tiegħu fis-saħna tal-polemika (kontra r-rieda li kiteb kemm-il darba). L-ewwel korrispondent, 'TI Vecchio Plinio', kiteb għall-ewwel darba fit-18 ta' Lulju, 1912 (8) u Muscat Azzopardi wieġbu b'ismu fil-'Malta' wkoll erbat ijiem wara (9). 'Il vecchio Plinio'' reġa' wieġeb (10) u seħaq li bħalma l-Isqallin jitkell- mu l-isqalli waqt li l-lingwa nazzjonali tagħhom hija t-Taljan, hekk ukoll il-Malti huwa l-lingwa djalettali tal-Maltin waqt li t-Taljan huwa l-ingwa nazzjonali. Muscat Azzopardi reġa' wieġeb għal din il- kitba (11). it-tieni korrispondent, H. Daleth, jersaq aktar lejn iż-żerniq ta' l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti bil-għanijiet magħżulim tagħha. Dalech, mingħajr ma kien il-għan tiegħu, qiegħed sebgħu fuq il-ġerħa ewlenija: in-nuqqas. ta' ortografija xjentifika milqugħa minn kulħadd. Jekk wieħed jinsa għal ftit it-ton ironiku (ton komuni ħafna, u sikwit imqanqal min-nuqqas ta' uniformità ortografika u minn kun- ċetti ħżisna dwar il-ħażna lessikali tal-Malti mħallat), flimkien mas- sens ta' għajb li kien imiss lil kulma kien miktub bil-Malti, wieħed 26, paġ. l-3. 8606, paġ.2. Muscat Azzopardi: ''La lingua' fil-'Malta', 22/7/1912, nru, 8609, paġ. II vecchio' Plinio': 'La risposta' fil-'Malta', 24/7/1912, nru, 8611, paġ. Ġ. Muscat Azzopardi: ''Contro-replica' fil-MMalta'', 26/7/1912, nru. 8613, paġ. 90 IL-MALTI jintlaqat mill-kwotazzjoni latina. Daleth ħalla barra ż-żewġ kelmiet li jfakkru il-prijorità storika tal-Malti fuq it-Taljan f'Malta. Flimkien mas-saħna tal-polemika, li minbarra l-fehmiet maħsuba kienet titlob ukoll il-qlubija, bdew. deħlin ukoll ir-riflessjonijiet aktar fejjieda li setgħu jwasslu għal xi riżultat li jibqa'. Kitbiet serji dwar aspetti ta' l-ilsien Malti baqgħu jidhru ta' sikwit fi 'Il Habib''. Iżda aktar minn dan, il-problema ma kinitx biss ġlieda ta' politika jew pro- paganda; il-bini ta' alfabett u ortografija kien sfida xjentifika. It- taħbila ma setgħetx tinħall bil-kitbiet fuq il-ġurnali, b'fehmiet li sik- wit ma qablux, iżda bl-istħarriġ kollu reqqa ta' studjużi. Artiklu mingħajr isem l-awtur, u li għandna mifhmu li hu wkoll ta' Muscat Azzopardi, jikkundanna. l-fehmiet ħżiena dwar il-Malti u n-nuqqas ta' ħsieb ta' min jiktbu kif ġie ġie. L-awtur jirriferi għal fatt im- portanti li, madankollu, jitlef ħafna mis-siwi tiegħu minħabba l-ano- nimità: ''Din id-darba, uieħed ħabib messna fil laħam il ħaj b'żeuġ chelmiet li bagħat igħidilna f'ittra privata, għalina biss, fuk mitfa ta carta ibarranija: 'La inti infajt dan is-salib li tmexxi gażetta mic- tuba bil Malti suret in-nies, għandec id-dmir li takbeż cull fejn tara il Isien tagħna mcasbar u imżeblaħ; u għad jiġi jum li xi uieħed minn dauc il għorrief ta Barra, li għall Malti għandhom kima cbira, ii- staksic għaliex tħalli igħaddi collox u ma titniffes xejn. '' Wara li jissokta jilmenta dwar il-qagħda ħażina tal-Malti mik- tub u jċanfar lil min jikteb u jxandar bil-għan waħdieni li jaqla' l-flus u mhux li jikteb bis-sengħa, itenni l-kliem l-iżjed importanti: 4Tista' issir xi Għakda. bejn il Chittieba tajjbin, bejn dauc li jietbu bil Malti biex jiftħu għajnejn il Poplu, mhux biex igħixu minn fuku… U il Għakda bejn il Chittieba tajjbin jaħtieġ ikollha il għajnuna tal Cappillani, tal Cunfessuri, tas-Sunmastrijet ta li Schejjel, tal Capi- jet ta li Stituti sagri u prufani .. . Lortografija — tgħidu intom — m'hix ħlief il libsa ta fuk. Iżda min hu maħmuġ jeu mcercer minn batra, actarx issibuh hecc ucolf minn geuuat ' (14). Ġimagħtejn wara dehret ittra li ntlaqtet mill-ħsieb tat-twaqqif ta' Għaqda tal-Kittieba. Carmelu Zammit Marmara' kiteb lid-diret- tur u fissirlu l-ħtieġa: 'Hu xierak uisk li il chittieba maltin icunu jafu mieħed Tieħor, hu xierak li bejniethom isir ftehim, li per mezz tiegħu icabbru il ġieħ tal għażiża Malta, pajjiż tagħna .. . ' (15). Awtur anonimu: ''Imsejkna ortografija', 14/7/1914, nru 123, paġ.l. V'Il Ħabib'', 28/7/1914, paġ. IL-GHAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI 91 Muscat Azzopardi kellu l-ħsieb li jistieden lil bniedem għaref li kien meqjum ħafna biex jagħti bidu għal din il-ħidma, kif kiteb f'nota għall-ittra msemmija: 'Il ħsieb tagħna chien li il Professur Napuljun Tagliaferro bħala actar inzjan fost il Chittieba li msemmija, ikan- kal lakgħa bejjn il Chittieba collha, cbar u żgħar, ta cull leun u ta cull katgħa; u tchellimna miegħu fuk hecc actar minn darba. Imma daun il ġranet, inkas. nafu jecc hu msiefer, jeu imrecchen fil Cam- panja, jeu forsi ma iħossux fiha; u nieħdu pjacir ucoll jecc f'locu icun il Commendatur Galea, ħabib għażiż tagħna xejn inkas minnu. ' Napuljun Tagliaferro wiieġeb fil-ħarġa ta' wara, l-4 ta' Awissu, 1914, bl-ittra 'Il Lakgħa tal Chittieba bil Malti': 'Sur Ġużċ, Għoġboc issemmini fl'aħħar ħarġa tal Ħabib bħal anzian tal Chittieba Maltin; jiġifieri, nifhem jien, l-ixjeħ fosthom. Il lakgħa li trid tagħmel illum, jecc tiftacar tajjeb, cont għamiltha jien xi għox- rin sena ilu. Minn dauc li chienu ġeu fil-lakgħa li chienet saret f'li Stitut tas-surmast Paulin Vassallo, fi Strada Forni, mietu bosta. Fost- hom imsemmu Annibale Preca, Achille Ferris, Duardu Cachia, Fab- riz Borġ, Toni Manuel Caruana, Ninu Muscat Fenech. Ix-xogħol li bdejna complieħ Ġanni Vassallo fil ctieb sabiħ li ħareġ Il muftieħ tal Chitba Malltija illi chien imissu f'idejn cull min irid jicteb bil Malti chif jixraklu … 7 Tagliaferro ssokta jgħid li kienet qamet il-biċċa tal-'w' jew l-fu', l-aktar minħabba dak li kiteb Vassallo fil-ktieb imsemmi. Min- ħabba f'saħħtu l-kittieb xwejjaħ (li kellu 71 sena u miet fis-sena ta' wara) 'qal di ma setax jindaħal għal xogħol ta' dik il-qatgħa u ttama li Alfons Marija Galea jagħmel dak li ma setax jagħmel hu. Muscat Azzopardi kkummenta dwar l-ittra u stqanr li l-kittieba msemmija kienu madwar ħamsin u għażlu b'voti sigrieti ħamsa minn fosthom biex jistħarrġu l-'w' u l-fu'. Il-ħamsa daħħlu minn rajhom lil Ġanni Vassallo u lestew l-alfabett Malti min- għajr il-'w', iżda Vassallo baqa' jżomm iebes dwarha u l-ħidma waqfet. Il-kumitat li qiegħed jissemma twaqqaf fl-1893 (jew fl-1894) bil- ħsieb li jfassal alfabett xieraq. Kien għadu kemm tneħħa mill-kotba ta' l-iskejjel l-alfabett tax-'Xirka Xemia' (imwaqqfa fl-1833) li mbagħad mietet hi wkoll. Xhieda tas-sistema tal-kumitat tinstab fil- 'Muftieħ tal Chitba Maltija' (1901) ta' Vassallo. Il-kumitat infired wara ftit laqgħat, iżda s-sistema tal-kittieb minn Hal Luqa swiet għal bosta kotba Maltin oħra u wkoll għall-iskejjel tal-Gvern. 92 IL-MALTI Azzopardi nnifsu mexa fuqha fil-Vanġeli li ħareġ (16). Minkejja l-qagħda ta' saħħtu, kif kiteb hu nnifsu, Tagliaferro jidher li baqa' dejjem bejn ħalltejn jekk jindaħalx għax-xogħol li nies meqjuma minnu, fosthom Muscat Azzopardi, urewh li jistennewh minn għandu. Bħal drabi oħra, l-aktar li kien imikktu kien in-nuqqas ta' ortografija mibnija xjentifikament: 'Katt, biex ingħidlec is- seuua, ma għoġbitni diz il liberta' li inti għall euuel tajt li cull ħadd jista' jicteb b'ortografija li jrid. Dil ħaġa setgħet timxi tlietin sena ilu, meta il ligijiet tal Ortografija chienu ftit magħrufa li xejn; iżda illum uara li studji li saru, dnub u għarucaza għalina li ma nictbux il coll xorta uaħda. Fuk hecc jiddieħcu bina dauc li dejjem jmakdru il lsien Malti, u aħna jmissna, darba igħal dejjem, niltakgħu, għall- ankas il eghittieba tal 'Tabib', u niftiehmu fuq ir-rkakat li baka' bejnietna' (17). Muscat Azzopardi wieġeb fl-istess ħarġa għall-fehmiet għaqlija ta' Tagliaferro, u beda biex wera l-biża' magħruf tiegħu li l-ġurnal ikollu jistħarreġ l-ortografija ta' kulma jinkiteb għax-xandir. Lanqas ma xtaq ibiegħed lin-nies mill-ġurnal billi jġegħelhom jaħsbu li 'Il Habib' kellu xi għan xjentifiku jew li kien xi ''Catidra tal lingua' L-iskop ta' l-'Unioni Cattolca'' kien li l-ġurnal ikun għodda ta' tagħ- lim ħafif għall-poplu. Madankollu, il-fatt li l-ġurnal irnexxielu jol- qot l-attenzjoni ta' kosta nies edukati, u kiseb saħansitra l-kitba ta' uħud mill-aħjar kittieba taż-żmien (bħal Tagliaferro, Cremona, Duh Xand Cortis, Ġanni Vassallo, Dum Ġużepp Farrugia, Dun Pawl Galea, Dun Mabbli Sisner, Pawl F. Bellanti, Alfons Marija Galea, Ġużċ Micallef, Ġużċ Micallef-Goggi), ġieb il-ħtieġa li dan il-ħelsien ma jissoktax jitħalla: 'Dan daħħalna fid-dmir li nbiddlu il ħsieb; u . b'saerificcju cbir tagħna, kiegħdin noħorġuh chemm mistgħu u nafu b'ortografija uaħda.' Fil-ħsieb linkwistiku ta' Muscat Azzopardi tinħass ġmielha din 'id-dikotomija, frott taż-żmien li għex fih, bejn in-naħa xjentifika u n-naħa popolati. Waqt li fehem li l-Malti kien jeħtieġ, qabel xejn, il-ħeffa u l-ħlewwa li kellu t-Taljan biex jixtered u jaqbad fost il- poplu, beda jifhem ukoll li l-Malti bħala Isien imrawwem bil-għaqal kien għadu qiegħed jitwieled bi tbatija u s-sisien kellhom jitqiegħdu bid-dehen, u mhux skond dak li hu ħafif u popolari. Ħjiel ta' dan Ara A. Cremona: ''Antoloġija ta' proża Maltija', Malta Universitv Press, 1970, paġ. ISl-182, ''Rand u riħan', A.C. Aquilina, 1945, paġ. F'dan l-aħħar xogħol Cremona jgħid li jingħad li flimkien mal-kittieba msemmija kien hemm ukoll Salvu Castaldi u Fortunat Mizzi. Napuljun Tagliaferro: ''Merħba biha'' fi €Il Ħabib'', 2/3/1915, nru 156, paġ. iL-GĦAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI 93 jinsab f'dis-silta mit-tweġiba: ''Aħna ma nimxux flortografija tagħ na fuk din ir-regula għal-collox mhux għax ma togħġobniex, jeu biex inuebbsu rasna, jeu għax tiġina tkila, imma biex nictbu eħfef għall karrejja tagħna . . .. sa dac il-jum biss li, f'laqgħa tal Chittieba, ir regula toun saret għal cull-ħadd.' Ġuże Micallef, li f'dik il-ħabta kien għadu student tal-letteratura fl-università, ma qabilx mal-ħsieb li jitlaqqgħu l-kittieba ta' 'Tl Ħabib' u jistħarrġu l-ortografija bejniethom: 'Jecc jinħtieġ li l-chit tieba maltin jiltakgħu u jiftiehmu fuk xi ħaġa, hu l-alfabett. L'alfa- bett tal ''Habib'' hu dac li chienet ipproponiet ix-'Xirca Xejmija' krib is-sena 1840. Dic ix-xirca mietet fuk ommha; mingħajr ma biss ħarġet grammatca jeu vocabolarju. Iżda minn hemm il hau saru bosta studi fuk il Malti: għal dac li hu ortografia u alfabett għal Malti nsemmu biss lil Preca u il Vassallo. Janġa, x-'Xirca Xejmija' ma chienet għamlet l-ebda avanz fuk l-alfabett ta' Vassalli, li baka dejjem il guida ta' cull min chiteb uara. Imissec, Sur Direttur, tiftaħ discussioni fuk l-alfabett, u uara, mita jidhirlec li ż-żmien icun uasal tlakka' lil dauc collha li jcunu, tajjeb jeu ħażin, tau il parir. tagħ- hom. biex darba għal dejjem irauumu alfabett li mingħajr ma jitbie- għed uisk mit-taljan icun jokgħod għal malti… : '' (18). Fil-bidu ta' Awissu, 1915, Muscat Azzopardi talab lill-kumitat ta' l-'Unione Cattolica' biex tagħtih xahar mistrieħ mit-tmexxija ta' 1 Ħabib'. Iżda xorta baqgħu jidhru ittri dwar l-ortografija u l-ħtieġa li titwaqqaf għaqda għall-kittieba. Kemm minħabba saħħtu u kemm minħatba n-nuqqas serju ta' qbil fil-fehmiet dwar bosta rqaqat orto- grafiċi, jidher li beda jaqta' qalbu. Wara li stqarr li kien jistenna li matul il-jiem tal-mistrieħ ma jsib lil ħadd li jdeffsu mill-ġdid ''fil quistjoni tal-ontografija maltija'. qatagħha li anki meta jerġa' lura għax-xogħol tal-ġurnal, ma jidħolx aktar fil-biċċa: 'Ghax, ngħid jien mil bluha tiegħi, jecc ma nistgħu naslu f'xejn bil lakgħat tal chit- tieba, fejn cull-ħadd icun irid juri għerfu, chemm naslu nkas bil priedchi minxurin bħat-tapezzerija tal festi il cbar fil gażettil Fil lakgħat, tal-inkas, il chelma tmur mar-riħ, għax, imbagħd, mita cull- ħadd icun kal tiegħu, imutu collha f'kieħ il boxxlu, u tirbaħ il cotra bis-saħħa tal voti: imma fil gażetti, Vactar dauc li 'iriduha ta mgħall- min tal oħrajn, mhux għal-chemm jarġgħu lura minn dac li icunu chitbu u żejjnu b'isimhoml Mela, minn għalija, aħjar xejn, għax xbajt ngħidu dejjem u ma nagħmlu katt. Fil 'Habib': jista' jicteb cull-ħadd fuk din li mbierca ortografija, għax il bieb miftuħ dejjem għall ħbieb collha: imma Ġ, Micallef: ''Chitbulna' fi 'II Habib', 31/8/1915, paġ. 94 IL-MALTI jen nisma' il kniepel ta cull leħen, siechet u moħħi fihom, biex fejn nilħak b'rasi, nitgħallem xi ħaġa ġdida'' (19). Nerġgħu lura għall-ittra ta' Napuljun Tagliaferro u għat-tweġiba tagħha, imxandra taħtha, ta' Ġużċ Muscat Azzopardi, fi 'Il-Habib' tat-2 ta' Marzu, 1915. Fit-tweġiba d-direttur tal-ġurnal tkellem dwar tliet aspetti li jagħtu ħjiel tan-naħiet differenti tal-problema lingwi- stika: id-diffikultà ta' ortografija xjentifika f'ġurnal tal-poplu, saj- jem għal kollox minn tagħlim serju fil-Malti; in-nuqqas ta' qbil bejn il-kittieba nfushom; il-ħtieġa sħiħa li titwagqaf għaqda li tieħu x- xogħol bid-dehen u b'rieda li tasal. Dwar dan l-aspett aħħari, kiteb: 4Qħ, li chien icunt Haun bosta mil Chittieba tagħna li jixtiekuħ; u min jakra id-'Daul', li conna noħorġu għoxrin sena ilu, jista' jara chemm hi kadima din il-fehma f'moħħna. Imma ħadd ieħor irid icun biex naslu, għax aħna jonkosna iż-żmien: dac li chellna, tajnieħ collu lil dan il-ġurnal L-interess ta' Muscat Azzopardi fil-Malti jmur lura aktar minn għoxrin sena mill-kitba ta' din l-ittra. L-ewwel ħajra li jikteb bil- Malti ħassha aktar bħala professjonista u ċittadin milli bħala kit- tieb. Beda ibiex inqeda bil-lingwa wara li fehem li l-Malti 'hu ilsien mill isbaħ', iżda fuq kollox ''95 fil 100 minn'na ma jafux għajr biħ jakrau u jitchellmu' (20), u hu l-aqwa għodda għat-tagħlim tal-kotra, u ssokta biex bena fuqu l-ideja ta' pajjiż Malti, maqtugħ għalih mill- bqija, sakemm spiċċa biex biddlu fil-medju komdu u mirqum għall- esterjorizzazzjoni tar-ruħ tiegħu ta' kittieb. Bejn l-ewwel u t-tielet stadju (bħalma 'ġara lil xi awturi oħra) hemm il-polemika, it-taqbida tal-ġurnalist. Muscat Azzopardi beda joħroġ ''In-naħla maltia'' (il Belt, triek id-dejka, nru 72) nhar il-Hamis, 29 ta' Novembru, 1877. Fid-daħla mxandra fl-ewwel faċċata; ta ħjiel tal-fehmiet lingwistiċi tiegħu, kif ukoll ta' l-għan ta' tagħlim marbut mal-ġurnaliżmu u mal-Malti. Il- problema dehret quddiemu mill-ewwel: liema sura ta' Malti) L-aspett popolari li ried jikseb ġiegħlu jinqata' minnufih mill-puriżmu, waqt li l-kultura, li trabba fiha ġegħlitu jikteb kemm jista' jkun bir-reqqa anki bil-Malti, ilsien mhux imħaddem kif xieraq: ''Daun in-nies li uma il biccia il cbira, billi ma jafux hlief bil malti, m'għandomx ghalech icunu jafu x heghd isjr f'Malta u f'id-dinjaf …. 'In-nahla maltia' seira issjr għal daun in-nies li uma maltin phalna . .. min tuieled f'Malta u rada ma halib ommu ilsien malti, Ġ. Muscat Azzopardi: 'Chitbulna' fi 'Il Habib', 7/9/1915, paġ. Ġ. Muscat Azzopardi: ''Pari-passu', fi 'Il Ħabib'', 24/11/1914, nru. 142, paġ. IL-GĦAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI 95 billi jaf jakra b'ilsna ohra, m'ghandu katt imakdar ilsien tighu… Sabiex 'In-nahla maltia' tcun togħiġiob lil cullhatt, ma naghmlux cliem mehud mit-talian (chif jdhadtu il Belt), sabiex jfmuna in-nies tar-rhula; u, mil banda lohra, inkisu li ma naghmlux min dac il cliem malti li fil Belt ma jitghiemx' (21). Madankollu, il-Malti bħala Isien il-Maltin ma kienx, fil-fehma cara tiegħu, ilsien maqtugħ għalih jew biżżejjed fih innifsu. Kellu jgħix u jikber fl-ambjent usa' tat-Taljan, li kellu tradizzjoni għanja ta' sekli twal, uu ta' l-Ingliż, l-ilsien li beda jiftaħ toroq ġodda fil- ħajja tal-pajjiż. Jidher li għal xi żmien rabat il-kawża tal-Malti mat- taqsima tal-poplu li ma setgħetx titgħallem iż-żewġ ilsna barranin fil-fond, u ma setgħetx tgħaddi mingħajr l-eħfef medju ta' kuntatt: billi il malti ua ilsien li bieb jitchelmu, malli jitgħalmu jakrau xi hagia, icunu jifmuua' (22). L-aktar ħaġa ċara f'min jikteb il-Malti kienet l-ortografija: kif se tikteb kelma, u għaliex se tiktibha hekk7 In-nuqqas ta' uniformità, dnub ta' kulħadd, anixi ta' l-aħjar kittieba, kien il-bidu ta' polemika bejn '-In-naħla maltia' u 'Il Habbar malti'. Fuq naħa, Muscat Azzo- pardi jagħraf lill-ġurnal tiegħu l-mertu li ħaddieħor beda juża rqaqat ortografiċi skond kif beda jiktibhom hu, u fuq naħa oħra, ikkundanna l-kitba differenti ta' l-istess kelma: 'Mhux min fukna, min ftit ħar- ġiet ilaun, bida jicteb il-g bFapostorfu, biex jagħżel il ge mil ghe, jeu, biex actar niftehmu, biex jagħżel g'liegel min glieghel, ang'lu min anglu'… Aħna ma għandniex f'rasna li is-sur Barbru ghandu jicteb il-malti phalna, chif kieghed johlom jeu iheuden, u; izda jidhrilna li ghandu jehu triek u jibka seijer bija, ghax mita uiehed dakka jicteb xorta u dakka ohra, juri ciar li ma jafx x'kieghed jaghmel… Gha- liex, ffistess hargia ta nhar il-gimgha, Teuuel jaghmel g'ratilna, im- bagħad giranet, u fi'ahhar hrignaż . . . Jeu iagħmel il g b'apostrofu f'collox, jew f'xeinl Ghaliex T'euuel. jicteb bhal, u ftit uara jicteb pha2 Ghaliex, Teuuel igheid kittieb u imbaghad chittieb7 .. . Ghaliex ban- da jaghamel fehma, phalna, u band'ohra fegħma7 . . . Din il-għażla tfakkar fl-għażla usa' ta' Vassalli: 'In cinque dialetti suole Isien ta' Għawdex, Isien tar-rħajjel t'isfel, lsien tar-rħajjel ta' fuq, u Isien tar-rħajjel tan-nofs. G. Muscat Azzopardi fi 'In-naħla maltia', 20/12/1877, nru 4, paġ. Awtur anonimu: ''euuel u l-aħħar' fi 'In-naħla maltia', 11/9/1878, nru, 42, paġ. 96 l IL-MALTI Din l-istess għamla ta' diżordni fil-'Ħabbar Malti' qanqiet il- għadab ta' Muscat Azzopardi: 'U xi sbuhia ta maltil Chiecu ilsien malti chien phal dac li iharibex il Habbar malti, il Maltin chienu jisthu igheidu li uma maltin' (24). U huwa sewwa sew il-mertu tat-tiswija ta' l-ortografija li Muscat Azzopardi jagħti lill-gazzetta tiegħu, u lilu nnifsu, f'egħluq l-ewwel sena mill-ħruġ tagħha: ''Fux chif ghandu jin- chiteb il Malti (jahfrulna l'imsiehba taghna din il fohria lilna nfusna) ahna jidhrilna li seuueina bosta darbiet taflsien taghna — u chienu tisuijet taiba, ghax min gie uraina mixa fukom ucoll; jidhrilna li ctibna b'malti li jifmuh in-nies tal bliet u tar-rhula — chif ueghedna f'euuel hargia taghna .. . '' (25). Awtur anonimu; fi 'In-naħla maltia', 25/9/1878, nru. 44, paġ. 53, paġ.