Prograrim Festa 200 Santa Liena fi MI Wieħed mill-aspetti tal-kultura li jagħti identità partikulari lill-poplu jew imqar lill-kategorija ta' nies, inkella abitanti ta' belt jew raħal, hu dak tal- folklor. Hija kelma li ma smajnihiex darba, anzi f'diversi kuntesti. Biss ħafna drabi għalkemm jista' jkollna idea vaga, ma nkunux nafu sew x'inhi. Forsi mod sempliċi biex inkunu nafu sew x'inhu l-folklor hu li nużaw il-frażi li kien iħobb juża daqs mitt sena ilu Patri Manwel Magri S.J., wieħed mill- ewlenin folklorsti Maltin. Għal Magri, il-folklor kien: l-għerf bla miktub ta' missirijietna. Għalhekk fil-folklor jidħlu diversi aspetti tal-ħajja li jiġu minn xi tip ta' ambjent soċjali, li madankollu mhux ta' min jitfixkilhom jew jassoċjahom ma' aspetti ta' ħajja soċjali fi żmien partikulari. Bħal modi ta' għajxien fi żmien il-Kavallieri, inkella fil-bidu tas- seklu għoxrin. Anqas ta' min jitħawwadhom mal-folkloriżmi li nibtu fostna f'dawn l-aħħar tletin sena, l- aktar bi skuża tat-turiżmu. Fil-folklor insibu l-aktar għerf, teoretiku jew prattiku, li fuqu poplu jew grupp soċjali jkun sejjes għajxienu għal ġenerazzjoni wara l-oħra. Għerf li għadda fiż-żmien mhux permezz ta' xi skola formali imma mill- iskejjel tal-ħajja bħalma huma l-familja, l-ambjent tax-xogħol, il-komunità fejn dak li jkun jgħix. Huma forsi ambjenti konservattivi. Fejn mal-mogħdija taż-żmien qisu xejn ma jinbidel. Anzi kultant jibża' mill- bidla. Imma fejn madankollu l-bidla tidħol bil-mod u fil-bogħod. U dan il- għerf popolari kien juri ruħu fis-snajja', fit-twemmin, fil-mużika u l-għana, fir- rakkont, fl-idjoma u l-qwiel, fil-mod ta' l-ilbies, fil-mediċina popolari, superstizzjonijiet u twemmin fieragħ. Fil-folklor ta' Malta, kif ukoll f'dak ta' pajjiżi oħra qrib tagħna n-naħa ta' fuq tal-Mediterran, insibu diversi drawwiet u aspetti oħra folkloristiċi li huma marbutin mal-kult, speċjalment ma' devozzjonijiet lejn xi qaddisin jew mal-festi li jkunu ċċelebrati ad unur tagħhom. Fost dawn insibu kemm lil Santa Liena, kemm lil binha Kostantinu u anke s-Salib Imqaddes. Santa Liena għadha l-patruna ta' Birkirkara u issa ilu żmien li l-festa tagħha tiġi ċċelebrata skond il- kalendarju Ruman fit-18 ta' Awissu. Iżda mhux minn dejjem kien hekk. Għax fl-antik il-festa titulari ta' Santa Liena kienet issir fil-21 ta' Mejju, kif isir fil-liturġija Biżantina, fejn il- kommemorazzjoni tal-qaddisa ssir flimkien ma' dik ta' binha Kostantinu. Divinazzjoni Fost l-eqdem twemmin popolari li jirrigwarda lil Santa Liena, insibu magħha wkoll lil-binha Kostantinu. il- kliem tal-folklorista Ġużċ Cassar Pullicino: Skond tradizzjoni qadima, lejliet Santa Liena, qabel jorqdu, ix-xebbiet tagħna kienu jitolbu 'l dil-qaddisa tħallimhom xortihom, biex, fi kliem ieħor, tagħtihom xorti tajba fiż-żwieġ. Mill-Munxar (Għawdex) u mill-Birgu, qaluli dawn il-kelmiet li kienu jingħadu, dejjem imsawrin fl-istess forma, i.e; rakkont jew episodju mill-ħajja tal- qaddisa u mbagħad, fl-aħħar, il-kliem b'sinjifikat maġiku. Nisimgħu: Tar-riżg u l-ħniena/ Uliedek sebgħa, U inti jinsabu tmienja: Għandek wieħed Kostantinu. .. Niżżlitu fil-bir (ie. is-salib reġgħet ħbietu) Telleħetu, Għamlitu taħt siġra dellija. Pater Noster u Ave Marija U l-lejla ħallimni xortija: La rridha ħamra, Lanqas irridha bajda, Irridha ħadra. Il-folklorista jkompli jwissina li f'dawn il-formuli ta' 'orazzjoni' popolari biex tinstab xorti fl-imħabba, wieħed m'għandux jistenna eżattezza storika, għax bejn il-fantasija, u ngħidu hawn ukoll bejn biż-żmien u l-mogħdija minn fomm għal fomm u minn ġenerazzjoni għal oħra, dawn jitilfu jew jibdlu xi ftit mill-kliem u wkoll mill-format oriġinali li seta' kellhom oriġinarjament. Għalhekk din l-'orazzjoni' jidher li tagħti tagħrif qasir fuq il-qaddisa, binha l-imperatur u s-sejba tas-salib. Il- qaddisa hija indirizzata bħala: tar-riżq, li ġġib xorti tajba, u tal-ħniena, attribut li tagħtiha wkoll il-knisja uffiċjalment, imqar permezz tal-kliem ta' l-antifona: Manum suam aperuit inopi et palmas suas extendit ad pauperem…. Tiftaħ mal-fqir idejha lejn l-imsejken. Wara li ssir reċita tal-pater noster u ave maria l-qaddisa tintalab biex fil- ħolm turi lix-xebba li tkun lil min kellha tiżżewweġ jew jekk kellux ikun żwieġ tajjeb. Dan it-tip ta' divinazzjoni, aktar 'il fuq fil-kontinent kien isir lejlet Sant' Anjeże fil-21 ta' Jannar. Ix-xorti hi deskritta bi tliet kuluri: Il-ħadra, skond min qal l-orazzjoni lil Cassar Pullicino, tfisser it-tama, ix-xorti tajba. Il-bajda aktarx kienet tkun tfisser li ma tiżżewwiġx - qabbel dan ma' l- espressjoni Taljana: andare in bianco: ma tagħmel xejn jew ma jirnexxi xejn. Il-ħamra bit-tifsira traġika assoċjata ma' dan il-lewn, naturalment kienet tkun turi x-xorti ħażina. Mod ieħor ta' divinazzjoni għall- stess għan u bl-interċessjoni wkoll ta' Santa Liena, kien dak li rrikorriet għalih fost l-oħrajn għandna nifhmu, ċerta Maddalena De Stephani mill-Belt fl- 1646, wara li diġa' kienet marret għand ċerta Tona minn Sqallija għal għemil ta' seħer. F'dan it-tieni rimedju kien jingħad dal-kliem: Imbierka Santa Liena, li kont omm ir-Re Kostantinu, f'ġieħ ix-xini mqaddes ' int irkibt, f'ġieħ l-għuda mqaddsa ' inti sibt, f'ġieħ il-knisja mqaddsa ' inti kellek, f'ġieħ is-Salib Imqaddes 'inti kxift, urini s-sewwa f'dawn il-fuliet, jekk ħabibi għadux iħobbni. Hawn ukoll jingħataw fil-qosor xi dettalji mill-ħajja tal-qaddisa, l-aktar dawk marbutin mas-sejba tas-Salib Imqaddes. Iżda did-darba r-rivelazzjoni ma tintalabx permezz tal-ħolm, iżda permezz tal-ful. Cassar Pullicino jirreferi għal dan u għal każi simili msemmijin minn Bonnici biex jispjega kif kienet issir id-divinazzjoni bil-ful minn Tona ta' Sqallija: Darba waħda ħadet disa' fuliet, immarkat waħda bħala raġel u oħra bħala mara, u qasmet oħra min-nofs billi f'biċċa ħażżet dar il-ġuvni li kienet tixtieq u fil-biċċa l-oħra għamlet sinjal li jfisser qalbu. Hi ħalltet kollox ma' loqma ħobż, faħam, farka melħ, u biċċa karta bies żgur taqla' dak li kienet tixtieq; fl-aħħar qalet ukoll is- Sliema u l-Missierna. Il-folklorista jara f'dan prova ta' kif setgħu daħlu xi riti maġiċi-reliġjużi mill- gżira qrib tagħna, li magħha naturalment f'dak iż-żmien ukoll kien hemm kuntatti qawwija. Dawn l-influwenzi mill-gżira qariba tagħna jidhru wkoll jekk wieħed iqabbel ħafna mill-'orazzjonijiet' popolari taż-żewġ gżejjer, li l-istess Cassar Pullicino, Manwel Magri u oħrajn aktar qrib, ġabru minn fomm niesna matul das-seklu li għadu kif 'Orazzjonijiet' mill-Italja G. Bonomo jagħti ma' l-għaxar verżjonijiet ta' din l-'orazzjoni', miġburin minn diversi nħawi ta' l-Italja, tnejn minn Sqallija u l-bqija mill- peniżola, 'il fuq sa Siena u Lucca. L- ewwel li se nġib hawn hi dik minn Barcellona fil-provinċja ta' Messina: Min qed jitlob jindirizza lill-qaddisa li jgħid li kienet f'nofs ta' baħar, ħaġa li tingħad għal bosta qaddisin oħra f'talb simili minn Sqallija. Imma jgħid li la kienet mitlufa u anqas imbeżżgħa. It-talba ssir lill-qaddisa f'isem jew bl- interċessjoni ta' ħuha, għandna nifhmu fil-qdusija, San Ġilormu. It-talba hija li l-qaddisa turi fil-ħolm il-verità f'għamla simbolika ta' knisja mżejna, mejda armata bl-ikel, għalqa dwieli mgħobbija għenieqed. Sa hawn kollha sinjali tajbin li juru tieġ sabiħ u prosperita' fil-ħajja miżżewġa. Imma jissemmew ukoll xmajjar imfawra, xewk iniggeż u għajat ta' nies, li huma sinjali ħżiena u juru diżgrazzji. Hekk f'talba oħra minn Siena, Progranim Festa 200. jingħad ukoll li dawn'ta' l-aħħar m'għandhomx ikunu ta' ħsara għal min qed jitlob jew għal min jiġi minnhom: ' Innota li hawn Santa Liena qed tiġi indirizzata bħala dik li qasmet il-baħar biex issib is-Salib tal-Mulej, u li meta sabitu, ħaddnitu, bisitu u qegħditu fuq l-altar għall-qima. F'din li ġejja, minn Ruma, il-qaddisa hija indirizzata bħala omm l-imperatur Kostantinu, li marret 'l hemm mill-baħar biex issib is-salib ta' Kristu li kien 33 - daqs kemm jingħad li kellu snin meta miet - xiber taħt il-ħamrija, ħaslitu fil-Ġordan u ħaditu Ruma fil-Bażilka ta' San Pietru. Hawn issir it-talba propja għall- grazzja li tkun mixtieqa: f'ġieħ dak is- Salib, f'ġieħ dawk il-pjagi u f'ġieħ it- tbatija li għaddiet minnha Santa Liena.