Bluha ta' Mument Ta' Jos. EBAĦ il-Ħamis tat-tieni ġimgħa ta' Mejju u ma' l-ewwel imrieżaq li jħammru minn wara t-Torri ta' San Luċjanu dehru sejrin għal fejn il-Ponta Ta' Ngħaġ ħames nisa bis-sarar imwieżna, fuq rashom, biċ-ċirniena fuq spallejhom u bil-maktur abjad imdawwar m'għonqhom minn fuq rashom bit-tarf tiegħu miżmum fi snienhom. Kienu jidhru nisa tax-xogħol u ta' deffa : mibruma, somor bix-xemx, il-ġiida ħarxa, Lanqas xedd ma kell- hom f'saqajhom. Għalfejn2 Tilbes qorq jew żarbun biex tmur mir-raħal sa Birżebbuġa 7 1 Min jaf kemm kienu xierfa saqajhom l mbagħad oħra: għat-tul żarbun itaqqlek fil-mixi, Mela għal- ejn tħabbel rasek97 Basta wieħed ifittex jasal, u barra bid-daqq. Kienu ilhom li għamlu ħsieb imorru ġurnata l-baħar. Għax iż-żmien daħal: qegħdin Mejju u Ġunju magħna; in-ngħaġ kollha mġeżża u qabel l-andrijiet jeħtieġ il-ġeżeż jinħaslu l-baħar. Tmma ma ttihomx tort: mhux kuljum tista' taqbad u tħalli da- rek biex tmur il-baħar. It-Tnejn u t-T'ieta jkollok il-ħasil u t-tlaħ- liħ tal-ħwejjeġ, l-Erbgħa u l-Ġimgħa 7na. tniġġisx, il-Ħadd ma jiswiex xogħol u s-Sibt mhux tal-ħruġ meta, jkollok il-familja. Għalhekk bħal ma jagħmlu n-nies tar-rħula bħalhom, qagħdu jis- ennew il-Ħamis li jkunu ħfief mix-xogħol biex jitilqu mir-raħal u jieħdu l-ġeżeż tas-suf jaħsluhom f'dawk l-erba' ħofriet fil-blat a' ħada Ta' Ngħaġ, fejn min jaf kemm-il ġeżża nħaslet minn żmien Żemżem 'il hawn. Għodu għodu, mela, sabu ruhom taħt dak il-ħajt li nbena ġdid tit qabel il-gwerra u f'kemm ili ngħidlek ħarġu l-ġeżeż mill-ix- kejjer, xeħtuhom fixxarrbu fl-ilma, qiegħdu l-ikel f'rokna għad- deli u huma nfishom waqfu ftit jixxottaw mill-għaraq qabel ibid- dlu u jilbsu l-libsa tal-baħar u jibdew jaħslu u jogħorku u jgħan- nu u jqabblu. Quddiemhom kien jidher il-blat ta' Wied il-Buni, fejn fis- sajf ta' kull nhar ta' Ħadd kienu jaqgħu ż-Żrieraq u nies oħra u jagħmlu għors liema bħalu; 'il fuq minnu l-ħarsa timraħ sa Ben- għisa u max-xellug imbagħad kien hemm il-Pont tat-Tankijiet mibni mill-Isqallin imma jseħulu Tat-Taljani. Mit-triq tar-Ram- la nstema' t-twatwit tal-karrozzi waqt li mewġiet żgħar, misjuqa minn żiffa sabiħa, bdew jitliegħbu mal-plajja u jerġgħu jaqgħu ura qishom qatgħu qalbhom u raġa' bdielhom. Mill-bqija xejn ma jikser il-baħħ ta' dik id-dehra, ħuef xi wieħed jistad għal tal- wiċċ minn fuq l-art, xi sajjied idur fuq xi qoxra bil-ħġieġa għall- qarnit, u dawk il-ħames nisa ji issa kienu daħlu saqajhom fl-ilma, xoġġew bil-qiegħda fuq ix-xfar tal-ħofriet tal-blat u bdew ilaħal- hu u jogħorku .-ġeżeż tas-suf biex jissaffew mill-ħmieġ li kellhom —jaħdinu, igħannu u jpaċpċu, Ipaċpċul Kien kliem imxerred fuq kull xorta ta' ħwejjeġ u u' nies. dina fost. oħrajn kien hemm bniedma ii ta' sikwit kienu jwaqqgħu kliemhom fuqha sa kemm fl-aħħar minn dak kollu stajna ndonunu bil-kliem ġrajja li bħalha rajna u sinajna. fis- snin ta-gwerra—ġrajja qarsa fit-togħma imma minnha. Kienet ġrajja ta' tfajla raħlija l…… UMa kenitx gwerra għal Rożi, miskina l Min kellu jgħidilha i dik bintha sa tis iċċa biex tagħmel li għamlet9 Ma tgħidx kie- net kbira, jew kerha. jonkella immankata li taqta' qalbha miż- żwieġ l U l-pont tal-ħjata kien jaqlagħha wkoll. Imma sewwa jgħidu li mill-ward joħroġ ix-xewk, u din l-imgħarrqa gwerra tażżnitha 'l dik it-tifla. Kiefra l-ħajja l-'Trabbi l-ulied u mbagħad tmut bil-għeli tagħhom. Ara Rożi kif saret għobra u qed tinfena mħabba bintha Ġanna l ''Din Ganna trabbiet sewwa; Dutrina marret u skola tgħal- Imet sal-ħames klassi tal-Gvern. Sena minnhom kienet saħansitra, ħadet l-premju fost it-tfal kollha u sa fil-gazzetta kienu ġibuba… Ma' l-erbatax-il sena duħlet mal-ħajjata tar-raħal, telqet mill-is- kola u, wara fit, ħalliet ukoll mill-Azzjoni Kattolika. Imma ittru lil zijuhu l-Awstralja baqgħet tiktibha, il-Brombos kienet tixtrih kuli meta joħroġ u tiflieh minn qoxru sa qoxra u l-figorin kienet tifhmu biżżejjed biex tfassal minn fuqu. U hekk kollox kien miexi ħarir sakenm faqqgħet il-gwarra u ġarrubna l-ħruxija tal-bombi tal-għadu. tTafu intoni dil-gwerra kemm ġagħlet nies iħaliu djarhom biex ifittxu kamra man-nies f'xi raħal imbiegħed. Mela ftit wara li waqg għet l-Isla u Bormla ġew joqogħdu ma' nies Ġanna famil- ja min-Naħa l-Oħra—raġe; nndaħħal ma 'tal-A.R.P., martu u bintu xebba jisimha Lil . Kienet din xbejba fabbli ħafna u f'kemm ili ngħidlek tħabbet ma' Ġanna u bdew kull fein toħroġ waħda tmur l-oħra magħha. Imma għalkemm dħulija, din Lilv kellha tagħha wkoll : kienet tifia ta' daż- żmien, tilbes skullat u 88 iIL-Manti mqaċċat iktar milli jmiss, xotltejha miżbugħa, u raġel ma tafux ikellmu qisha qed tkellem 'l ommha. U fejn taf x'ġesti kellha u xi ksuliati magħha meta trid L…..- Ma damitx ma bdiet tkelem surġent Ingliż minn dawk is-suldati li ġiebu fl-iskola tar-raħal. Ġanna kienet tmur twassalha u l-oħra baqgħet sa ħajritha taqbad wieħed hija wkoll biex ma tiddejjaqx tistenna għaixejn, In-nies ma. danmetx ma bdiet tgħid u tqasqus, u nies Ġunna semgħu, għaj- iu magħha u hedduha bil- -ponpijiet ma' wiċċha, Ommha qaltilha lil Liix lii l-bintha Ġanna ma kellbiex xi tridha—meta trid tmur xi mkien tmur waħedha, U għamlet minn kollox, tefgħet botti, għamiet azzjonijiet ħżiena u x'naf jien biex iddejjaq ir-rifuġjati li kellhom magħhom u forsi jitilqu. Rat dan kollu, Ġanna bħal beżgħet ftit u għall-mument donnu kollox raġa' kif kien qabel t'Ġanna beżgħet u għall-mument baqgħet bi kwietha, Imma inhux għal żmien twil. Għadda ż-żmien u bdiet tara bidla kbira f'bosta minn sħabha ii kienu ta' mparha u li ma kenux għamluha la ma' Lilv u lanqas ina' ħaddieħor, Bdiet tarahom jilbsu aħjar : ħuddejhom dejjem ħomor, xofftejhom dejjem lewn il-qroll, Dan kif 2 Ġanna kienet taf li f'dak il-għaks ij kellna l-lejm fil-Ibies u l-lussu ma setgħux jiġu mill-qligħ żgħir tal-familji. Ir-rejdijiet ma juqtgħu xejn. lejl u nhar kulħadd ġox-xe:ter, il-ħwejjeġ u l-ikel jiskarsaw u jogħlew—u ħbieb Ġanna aktar jiċċappsu u jiżbgħu; xiddu l-kappeli, għamlu ż-żarbun bit-takkun għoli tas-sufra, waqt li l-kutri għaminhom kowtijiet għa'l-bard. ' Dawk x'inhuma aħ- jir minnif' qalet Ġanna 'il- ommha. U żiedet taħseb : ''Mur ara x'ħadt billi qgħadt ġewwa l Libsa waħda, fuqi, Ħadd u xogħol. Mu nista' inmur mkien, dejjem ikkakkmata ġewwa. Tien m'iniex agħar minn ħaddieħor, u mhux biħsiebni ngħaddi ħajja ta' soru. Jaw Joħroġ kemm irrid inkella noħroġ minn jeddi u nitlaq għal rasi. Ħekk ħasbithu Ġanna f'dak il- ħin ta' biuħa. ''Biex dua ntawwalx għaddiet tagħha, u Ġanna tatha għal ħajja oħru. TInnokklat xagħarha bil-makna għand wieħed il-Belt —nefqet iira għal hekk biss—u kuljum filgħaxja bdiet tmur jew tiżfen jew it- talkies għand dak li fetaħ ġdid għall-Ingliżi f'tarf ir- raħal. U f'għaks bħal dak li konna fih il- ħajja għal Ġanna ma. ġiebet l-ebda nuqqas. Ike: ikel u lb:es ilbiesl Hemm il-kantin u l-kutri tal-militar jagħmlu tajjeb: Billi dderrilhom ftit lis-sul- dati, msieken x'fiha '…… Kemm qalalha u wissewhu l Sal-Kap- pillan bagħat għal Ġanna u għal oħrajn bħalha u widdibhom, im- ma, kollu ta' xejn. U ż-żmien dejjem għaddej. Jiġu suldati u jmorru u jiġu oħrajn flokhom imma għal Ġanna u għal sħablu qishom dejjem baqgħu l-istess nies, Maż-żmien draw ipejjpu bla 119 jagħmillhom id-deni, bdew iriduha ta' Ingliżi u bidlu isimhom la Ingliża. Għalhekk Janev—mhix aktar Ġanna—bdiet toħroġ duqqa ma' Skoċċiż u daqqa ma' Ingliż, issa ma' ta' l-Awstralja u issa ma' l-Irtandiżi, u saret tgħid li n-nies tar-raħal tagħha kienu għadhom lura wisq. ''Ġie żmien, imbagħad. li rajna fostna s-suldati suwed ukoll. Ġew minnhom fl-iskola tar-raħal u kien hemm sew minn tal-Ba- sutu kemm ininn tal-Mauritrus. Tafu kif għall-ewwel kulħadd be- ża' minnhom għax suwed, imbagħad ftit ftit daħlet il-ħbiberija magħhom ukoll. Iinma l-aktar ii ħadu grazzja l-Maltin ma' tal- Mauritius, għax għallirqas ħafna minn dawn kienu Insara, u bar- ra minn hekk kienu jafu jitħaddtu bosta lingwi u mia kenux koroli su barra. j'Wieħed minnhom saret tafu Ġanna u ntilfet għal urajh. Kien jiġi għaliha kul jum, u daqqiet kienu joħorġu bir-rota. Kien donnu xort'oħra minn sħubu għalkemm ismar bħalhom. Kien jaf imur ma' dak li jkun. kwiet ħafna u ta' sikwit kien jeħdilha xi ħaġa, Ġanna sp'ċċat biex waħħlet f'rasha ii saret tħobbu, u kien għalxejn li ommha u nies oħra bdew igħidulha u jħassrulha u ju- ruha l-bluha tagħha biex forsi jerġa' jibdielha. Anzi sewa agħar għax fl-aħħar, biex tgħaddi tagħha, marret għamlet l-ikbar ġenn li tista' tagħmel: xebba fl-isbaħ ta' xbubitha l… f' Għadda żm'en bi żmien u d-dnub tagħha deher. Hija nfis- ha issa riedet issewwi l-iżball tagħha u xtaqet tirranġa imma mi setgħetx, L-ieħor mar u siefer u ħallieha warajh, u l-aħħar ji nistema' fuqha li marret Għawdex għal ftit ġimgħat…… CTssa m'ilux, żiedu qa'n dawk il-ħames nisa fejn il-Ponta ta' Ngħaġ. ''issa m'ilux telqet minn mugħna u fetħet ta' ħajja- ta f'raħal ieħor fil-qrib fein fix-xogħol tagħha qiegħda tnissi lilha nfisha dak iż-żmien ta' żgħożitba moħli mħabba l-bluha ta' moħha.''