Fuq l-Etimoloġija tal-Kelma TQarweż' -Ta' A. CREMONA (Inqrat fil-Eaqgħa Akkademika tat-22 ta' Diċembru, 1946) L-ISTUDJU tal-filoloġija Maltija, aħna niltaqgħu ma' xi kliem li, għalkemm mid-dehra jurik li huwa mnissel minn għerq semitiku, meta tiġi biex tiflih bil-lenti ta' tagħrif filo- loġiku, issib li dan il-kliem tnissel (jew ngħidu aħjar, iktarx li tnissel) minn ilsien ta' fergħa li ma għandha x'taqsam xejn ma' għerq semitiku, u li sakemm dan il-kliem wasal għandna kellu jgħaddi minn triqat-ta' l-istorja tan-nazzjon, tal-progress taċ- ċiviltà, bżonnijiet ekonomiċi tal-pajjiż, kif ukoll tal-morfoloġija u fonetika tal-lsien Malti. — Naħseb li n-nuqqas ta' studju bħal dan kien li xeħet fuq trieq ħażina lil Preca u lil Caruana fl-istudju tagħhom ta' nisel il-kliem Malti. Il-lum, b'riħet l-istudju iktar xjentifiku ta' xi studjużi barranin u Maltin, mibdi l-ewwelnett minn Gesenius sa mill-1810, imbagħad wara minn oħrajn, fos.hom Stumme u jBenelli, u minh Maltin, fosthom Tagliaferro, u dan l-aħħar mill- mejjet Ġuże' Micallef, Savdon u Aquilina, l-istudju filoloġiku tal-kliem Malti huwa iżjed ta' min jerbot fuqu. Fost il-barra- nin dan l-aħħar kien hemm min tana xi xogħlijiet ta' studji bħal dawn b'vokabolarji e: simolaġiċi Maltin, li huma ta' Dessoulavv u Barbera. Fost il-kliem tax-xorta li semmejt hawn fuq, għandna l-kel- ma qarweż li mix-xeħta tidher li hija ta' forma Maltija-Semitika, Fl-eżami ta' din il-kelma ma nsibx li hemm atàr biżżejjed li fuq- hom wieħed jistà' jgħid bis-sħiħ li dil-kelma hija mnissla mill- Għarbi jew mirin xi lsiċn ieħor semitiku. Wieħed ħabib tiegħi, il-lum mejjet, kien tarrafli li ġejja mit-Taljan (jidhirli, mid- ija. 'lett ta' Pistoja) mingħajr ma qagħad jifli jekk it-Taljan ħadhiex ġabel xejn minn ilsien: ieħor. Dan ġagħalni b'leħħa iżjed qaw- wija nifli din il-kelma sewwa. Din. il-kelma nsibuha : l-ewwelnett iktarx fid-djaletti ta' Sqallija milli f'ta' l-Italja. Insibuha wkoll fin-Naplitan: Farsi Fuq L-ETIMOLOĠIJA TAL-KELMA 'QARWEŻU — 49 il Garuso —tqurweż, Pianigiani (Vocabolario Etimologico Ttalia- : no) igħid li l-kelma earitso'ġejja mill-Grieg Kara, u hija sew sew tal-lsien provenzal, spanjol, katalan 'u sardiniż 'u tfisser ras imqafwżd, : Xi wħud nisslu l-kelma sqallija curusu, li tfisser ukoll tifel, mill-frasi latina caret ust, l-għaliex it- tifel ikun għadu nie- qes mir-raġuni. 'Traina madankollu, skond ix-' xhieda ta' Pasqualino, jifhem li hija mnissla mill-Grieg. Hekk ukoll egrusari li tfisser qarweż (Ara wkoll Mortillaro) mill-Grieg keiro: jiena. nqarweż, imġiżż, Dak il-kliem li ma hux imnissel minn għerq semitiku bil-Kaf pregutturali (jiġifieri bil-qof Għar- bija f'qerq), bħal qarmeċ, qastan, huwa wkoll ta' nisel Grieg. Naħseb li kliem bħal dan sata' daħal fil-perijodu Biżantin. Karus u Qarweż: Ta' min fl-istess ħin jifli r-rabta ta' dawn iż-żewġ kelmiet li jixħtu dawl mhux ftit fuq l-evoluzzjoni stori- ka u s-semantika tal-kelma qariċeż. , Bejn il-kelmiet carusi, cwrusari, Sqallin, u l-kelmiet Maltin: karus u qarweż hemin daqsxejn ta' rabta, għalkemm il-għerq tagħhom jagħtik x'taħ- seb li mhux l-istess. Il-kelma carusiddu, bl-Isqalli tfisser tifel ċkejken, kif ukoll il-karus ċkejken tal-flus tat-tifel, fil-waqt li l-kelma carust, tfis- ser tifel bla leħja, kif wkoll ras ta' tifel imqaxxra, jew tifel, li taqbel mal-kelma toskana toso li tfisser jien imqarweż (minn tosare) kif' ukoll sabi. il-kelma karus, Sqallija, iktarx li waslitilna wara dik ta' qawweż, mill-Grieg jew mill-Isqalli carnsari, jiġifieri fl-aħħar ' żmenijiet, tal-medjnevu meta kellna rabta kbira ta' razza, pulit- ka u kummerċ ina' Sqallija, qabel l-1500 jew għallinqas fl-aħħar perijodu Araguniż, fil-waqt li l-kelma qarweż, minn karusari (jekk wieħed m'għandux jifhem li daħlet dritt minn żmien il-Bi- ożamtini), bħala 'kelma wisq iżjed primitiva, fid-drawwiet fal- bniedem daħlet fi żmien wisq iżjed bikri. ix-xebh fit-tifsir bejn il-verb carusari (qdrweż) u Il-nom ĊqrisiL. (ir- Tas imqaxxii ta' tifel jew tifel tipiku) u l-karus'tagħ- ta) Carusari, Ji tfisser : qarweż, qata'. ġiżż bl-imqass, b) Garusu, li tfisser tifel di għatidu rasu mqarwża, Fl-Is- qalli iktarx tfisser kull tifel jew sabi ċkejken, kif ukoll tfajla ċkejkna xagħarha maqtugħ qasir, 50 c : IL-MALTI B'hekk il-karus tal-fuħħar li fih, jinġabru l-flus, li dari hawn Malta kien użat mit-tfal, fuq id-drawwa ta' Sqallija, ħa l-isem mill- għamla, tiegħu partikulari, jiġifieri l-għamla ta' ras ; f'xi żminijiet iżjed qodma, bil-beżbużu ; ti niegħa u b'għajnejh imqabbża u bil-ħalq fri ta' xaqq biex wieħed jixħet il-flus minnu. Xi studjużi jaħsbu ii l-kelma qarweż ġejja minn għerq semi- tiku. Post dawn insemmu 'l-Dessoulivx li fil-vokabolarju etinic- logiku tal-Malti jgħidilnu li qarweż ġejja mill-kelma Għarbija qarwat (li tfisser qata') fejn jidhirli li t-ta enfatika qatt ma set- għet fil-Malti ssir ; jew għallinqas s. Barbera fid-dizzjunarju tiegħu Malti-Għarbi: jnissilhu mill-Għarbi: karawwes (fuq ix- xhieda, wkoll ta' F'revtag, Kazimirski u Belot) li jingħad għal min għandu ras hovna, Hu jaħseb li fil-Malti s-sens ta' dil-kelma twassa' b'mod li maż-żmien ħadet is-sens ta' ras imqariża, billi bit-tqarwiż ir-ras tidher iktaf ħoxna. Fil-Belot insibu wkoll il-verb garax li jfisser qate' (couper), iżda ma nafx kif minn qarax setgħet toħroġ il-forma kwadrilit- tera qarweż, għalkemm fil-Għu:bi nsibu li xi verbi trilitteri jis- sawru fi kwadrilitteri biż-żieda ta' ittri oħra barranin, fosthom ukoll blitira. waaw wara t-tieni iadikali. Iżda wieħed irid iwet- tuq din il-forma fil-Malti b'xi parallel identiku, jiġifieri b'verb ewlieni trilitteru illi fil-forina. kwadrilittera jibqa' jzomm l-is- (ess sens jew sens fil-qrib, ħaġa li naħseb jien. mhux lakemm is- sibha. Fid-djaletii ta' l-Affrika ta' Fuq l-ebda 'verb bis-sens ta' qata', qarweż jew ġeżż, ma nsibu li jersaq lejn il-għerq tal-kelma qarweż Maltija. ħlief il-kelma qarwċz, li tfisser ras ħerna u tor- bot mal-forom li tana Barbera f'qarewwos u ma' dik ta' Belor f'qarax, fl-ewwel waħda b'tibdil ta' konsonanti affini, u fit-tieni waħda biż-żieda tal-waw, wara t-tieni radikali u bit-tibdil tal- konsonanti 2 f'ż. Għalkemm ma nistax ingħid li dawn il-forom ta' l-aħħar ma setgħux tawna l-foima Maltija ta' qarweż, ix-xebh dirett ta' qarweż imal-kelmiet Sqallin carusu u Carusari (li sew fil-kelma karus kemm fil-kelma qarweż baqgħu bl-istess sens) mhux ta' min iwarrbu. Fuq hekk nistieden li jsiru kommenti. li jien nil- qa' bil-pjaċir kollu, wara li din id-daqsxejn ta' monografija tid- her f''Il-Malti', il-għaliex ma naħsibx li hawn għandna żmien Fuq L-ETIMOLOĠIJA TAL-KELMA ''QARWEŻ' $i u materjal biżżejjed biex wieħed jagħmel kommenti sodi. ik i ik Wara li kont għamilt dan l-istudju u qrajtu fil-laqgħa akka- — demika, tal-'Għaqda'' li saret fit-22 ta' Diċernbru, 1946, il-Pro- fessur Ġ. Aquilina nebbahni illi huwa, taħt ''Nisel il-Kliem ' f'Leħen il-Malti ta' Settembru-Ottubru, 1939, Nri. 103-104. kien fisser, (skond il-fehma tiegħu) in-nisel ta' Qar was fil-Malti. Wara li wera illi qarwat (Għarbija), kif jagħtihiema Dessoulavv, mà setgħetx titbiddel fil-kelma Maltija qarwes, il-Prof. Aqmilina jaħseb li l-kelma qurweż jew qarwas (skond il-kitba tiegħu) ġej- ja mill-Għarbi qaras li, barra milli tfisser to pineh (fl-Ingliż), bħal fi lsienna, ifisser ukoll, skond Kasimirski, Uqatagħ'. Bħala eżempju ta' verb kwadrilitteru maħruġ minn verb Għarbi tri- litteru biż-żieda tar-radikali 'waw'', iqabbel il-Malti ''ħawtel' (industriarsi, ingegnarsi per quddagnare) (Caruana) ma' Tħatal' (to deceive, to outwit) (Wertabet). Kif fissirna, fl-ebda djalett Għarbi tal-Kosta ta' l-Affriku ta' Fuq, ininn dak li s'issa stajt nitkixxef, ma jidher li hemm ebda verb li jersaq lejn il-għerq tal-verb qarweż jew qarwas bis-sens tal- verb qarweż jew ġeżż jew qata' x-xagħar tar-rus. Is-sens sekon- darju ta' qatagħ fil-verb trilitteru Għarbi qaras (to pinch) jidher: waħdu għall-aħħar u, għalkemm mhux imġebbed għas-sens ta' qarweż fil-Malti. L-eżempju ħawtel, barra milli għandu s-sens ftit u xejn imbiegħed mill-verb Għarbi ħażel (to outwit), ma jaq- ħelx mal-forma qarweż, fejn il-'waw'' tiġi wara t-tieni radikali, mhux wara l-ewwel radikali. Verbi tal-forma qarweż bil-waw wara t-tieni radikali għandna: ħaxiex, gedwed, geżwer, kar- wat, herwel, eċċ., fil-waqt li tal-forma ħawtel bil-waw wara l- ewwel radikali għandna hewden, qawqab, u oħvajn, Fil-Għarbi' l-forma fagħwal bil-waw wara t- tieni radikali tw jeġeb għall XA forma klassika, u mhix rari, l-iktar fis-Sud ta' l-Alġerija, fil- waqt li l-forma fawgħal hija tat- XVIII. il forma klassika u wisq. iżjed komuni. Kif diġà fissirt ruħi ma nistax ingħid illi l-kelma qarweż ma setgħetx tnisslet minn għerq semitiku, iżda naħseb illi s'issa ma għandmiox xhieda'ċara ta' fdalijiet semitiċi li fuqhom weħed jis- ; bil-għajnuna tax- -xjenza filoloġika, igħid li l-kelma qarweż setgħet iżjed tnisslet minn għerq semitiku milli minn għerġ Grieg jew tradizzjonalment minn espressjoni sqallija.