Il-Kampnar 'Ara…, fl-aħhar jidher li x-xogħol fuq ir-restawr tal-kampnar ser jibda'. Dan kien il-kumment ewlieni tan- nies meta nhar l-1 ta' Marzu 2011 dehru xi ħaddiema: qegħdin iwaqqfu armar tal-metall fuq iz-zuntier tal- Knisja. Kienet ħaga ċara li dan l-armar kellu jibqa' tielgħa sal-kampnar. Hija tassew ħasra li sa issa għadna ma nafux sewwa meta kien inbena l-kampnar tal-Knisja Matriċi ta' — Santa Venera u allura lanqas min kien bnieh. Fittixt għal xi dokumenti u staqsejt l'hawn u l'hemm, imma bqajt b'xiber imnieħer, għalkemm wieħed jista' jkun żgur li dawn kienu hemm xi darbal Li nistgħu nkunu, żguri minnu huwa li l-kampnar inbena wara li kienet ilha li nbniet il-Knisja. Jidher li kien tħejja xi Kampnar u Qniepen forma ta' pedament għalih bħalma jidher fuq in-naħa l-oħra tal-faċcata tal-Knisja, imma na nafux ir-raġuni għala dan il-kampnar, li fid-disinn tiegħu huwa sabiħ u jolqot l-għajn, kien inbena fuq xi travi tal-ħadidl Il- Knisja li għandna llum tlestiet fl-1688 wara li kienet inħattet dik ta' qabel fl-1647. Fil-Viżta Pastorali tiegħu, l-Isqof Pawlu Alpheran kien sab li l-Knisja kienet mibnija u miżmuma tajjeb. Għalkemm jagħti deskrizzjoni dettaljata tal-Knisja minn ġewwa, ma jidhirx li jsemmi xi kampnaril Terġa' u tgħid, insibu garigor wieħed biss li jagħti għal fuq l-orgni u wara jkompli għal fuq is-saqaf tal-Knisja. Ma jibqax tiela għal ġol-kampnar u ma jagħtix għalih, ngħidu aħna, bħal dak li hemm fil-Knisja tal-Karmnu tal-Imdina. (Il-Karmelitani f'Santa Venera, 1913- 2000) xi ħadd jgħid li kien hemm kampnar ieħor fuq in-naħa l-oħra li kien iġġarraf fit-terremot tal-1693. Patri Serafin ma jagħti l-ebda ħjiel għal din it-tejorija. Ngħid għalija, din ma tantx tinżillil:— Mbinix xi professjonista, imma nipprova nqarreb lejn is-sewwal L-ewwelnett dak li qisu pedament għal xi kampnar fuq in- naħa l-oħra ma jidhirx li jidhru fih xi sinjali li juru li xi darba seta' kellu xi bini fuqu. Imbagħad, naħseb li l-1693 hija data ħafna iżjed antika milli jidher ikompli f'paġna 22 li għandu l-kampnar tagħna. Dak it- terremot kien seħħ wara biss ħames (5) snin li kienet infetħet il-Knisja ġdida. Ma naħsibx li l-ewwel eremiti (ta' San Kaloġeru) li ġew minn Sqallija fl-1742 u li kienu jgħixu f'kamra waħda wara l-Knisja ta' Santa Venera, kellhom għalfejn jibnu jew itellgħu xi kampnar. Lanqas ma naħseb li kellhom skop jagħmlu hekk il-Ġiżwiti li għexu fir- Romitorju ta' Santa Venera mill- 1869 sa l-l-1872 ( u f'Santa Venera sal-1880). Il-qanpiena ż-żgħira li nsibu fil- kampnar illum saret żgur fl-1889. Setgħet kient l-unika qanpiena li kienet imdendla f'dik il-ħnejja li hemm fil- frontispizju tal-Knisja, bħal ma naraw f'xi knejjes rurali li nsibu mxerrda f'pajjiżna. Naħseb kien ikun bla sens li jkollok żewġ kampnari vojtal Wara li l-Ġiżwiti kienu telqu minn Santa Venera, l-Arċisqof Mons. Pietru Pace fada l-Knisja ta' Santa Venera f'idejn Dun Xandru Cortis li baqa' Rettur tal- Knisja sakemm il-Knisja u l-Kunvent ingħataw lill-Patrijiet Karmelitani fl- 1913. Il-Knisja saret Parroċċa fl-1918. Dan jista' jfisser li l-qanpiena ż-żgħira setgħet kienet ordnata x'aktarx minn Dun Xandru Cortis. Ġaladarba mbagħad kellu jinbidel ir-rwol tal-Knisja ta' Santa Venera f'idejn il-Patrijiet Karmelitani, allura jagħmel sens li dawn ħasbu għall-bini ta' kampnar u allura li jiġu miżjuda għallinqas żewġ qniepen oħra għall- ħabta tal-1926. Tgħid nistgħu naslu għall- konklużjoni ipotetika li l-kampnar tal- Knisja Matriċi ta' Santa Venera nbena bejn l-1913 u l-192602) 2 Ir-Restawr Kienu għaddew snin sħah minn meta kien ġie deċiż li l-kampnar għandu: . jiġi restawrat minħabba li stat tal-biki li kien jinsab fihl Imma donnu li a) masarux sforzi biżżejjed biex joħroġ il-permess meħtieġ biex jinbeda x-xogħoll Kien intalab il-permess mill-Mepa u kienet għaddiet xi korrispondenza fejn il-MEPA kienet talbet diversi kundizzjonijiet u tagħrif. Imma sa dik -ewwel ġurnata ta' Marzu, kull ma kien sar kien li l-kampnar iddawwar b'armar: tal-pajpijiet — tal-metall.., qishom kanen tal-ilmal Wara tentattivi ġodda u ħidma sfieqa mill-Pirjol P. Charles Mallia, 'Diċembru tal-2010 wasal il-permess mixtieq biex jista' jibda x-xogħol ta' restawr tal-kampnar. Bdiet it-tfittxija għal kuntrattur serju li kien jista' jkun afdat bir-restawr. Ma nstabx kuntrattur aħjar u raġonevoli minn dak ta' AGIUS STONEWORKS Ltd.l L-istima tal-ispiża għax-xogħol ollu meħtieg laħħqet it-33,000 ewro. Din l-ispiża setgħet togħla skont dak li seta' jitfaċċa minn bejn il-kwinti. - J Degramm tal-Kosta LOT Dwar. il-kapaċità tal-ħaddiema ta' din il-kumpanija biżżejjed jingħad li dawn kienu ġew afdati b'xogħolijiet kbar fosthom ir-restawr tal-koppla ta' San Gejtanu fil-Ħamrun. Fil-fatt, il-professjonalità mal-ewwel dehret fil-materjal u l-twaqqif tal-armar tal- metall. Meta tkellimna ma' xi wħud minn dawn il-ħaddiema, qalulna li kellhom esperjenza ta' bosta snin minħabba li qabel kienu jaħdmu mal- Malta Drvdocks. Sadanittant kien hemm bosta li wrew id-dubji tagħhom dwar għalfejn kien jinħtieġ li l-kampnar jiġi restawratl Forsi sa ċertu pont kellhom xi ftit tar- raġun għalfejn jiddubitaw għax ftit kienu dawk li setgħu jitilgħu sa ħdejn il-kampnar u jaraw b'għajnejhom il- ħsara kbira li kellul Minn isfel ma stajtx tara dik il-ħsara kollhal Barra li l-elementi kienu għamlu tagħhom u mermru l-ġebla, wieħed ma jridx jinsa li l-kampnar kien intlaqat ukoll minn sajjettal Beda l-ħatt tal-binja u kull ġebla li tqanqlet ġiet immarkata. biex terġa' titqiegħed f'postha jew dik li kellha ssir mill-ġdid minn flokha. Ix-xogħol tal-lavur u l-ġebel il-ġdid mhux qed jinħadem fuq il-post biex kemm jista' jkun ma jkunx hemm inkonvenjent żejjed speċjalment minħabba t-trab u l-għabra. Il-qniepen, it-tlieta li huma, ġew imniżżlin bil-galbu minn posthom u tqegħdu fil-ġenb fuq is- saqaf tal-Knisja stess. Sakemm qiegħed nikteb dan it- tagħrif, il-kampnar qed jerġa' jinbena; il-ġebel li kien għadu tajjeb qed jerġa' jsib postu, fil-waqt li l-ħażin ġie mibdul kollu bl-istess disinn u lavur. Kienet daqsxejn ta' problema dik tad-dehra orġinali tal-quċcata tal- kampnar. Dan għaliex wara li kien intlaqat minn sajjetta fis-snin sittin, il-parti ta' fuq nett li kienet tagħlaq id-disinn, kienet tfarrket u waqgħet għal isfel.. Naturalment mhix ħaġa ħafifa li timxi fuq dak li jingħad ta' kif kienet il-ponta ta' fuq nett, ġaladarba ma nstabitx xi pjanta oriġinali tal- kampnar. L-unika evidenza ċara nstabet minn ritratt li kien ittieħed minn Joe Calleja fl-1949. Dan ittieħed nhar il-festra ta' Santa Venera u kien jinkludi l-faċcata tal-Knisja. Bit- teknoloġija tal-lum sibna d-dehra tal-kampnar kif kien jidher sewwa, u għalhekk ir-restawr qiegħed isir kif għandu jsir…,biex il-kampnar jigi rrestawrat u mogħti lura d-dehra oriġinali tiegħu. Kampnar mingħajr qniepen huwa kampnar li qiegħed hemm għad-dehra biss. Għallinqas, barra d-dehra sabiħa tiegħu, fil-kampnar tal-Knisja ta' Santa Venera l-Antika kien hemm (u għad hemm) tlett iqniepen ta' qisien differenti. Jidher sewwa li dawn la ikompli f'paġna 25 23 nħadmu flimkien u lanqas ma ġew magħmula bħala sett, tant li mgħandom l-ebda skala fit-tonalità tagħhom. Imma b'danakollu ma nistgħux ngħidu li għandna nwarrbuhom għal kollox. Dan minħabba ċerta importanza li għandhom. Napprezzawhom għall-arti fix-xogħol tal-bronż skont min għamilhom. Il-qanpiena l-Kbira hija xogħol li Joseph Abela għamel x'aktarx fl-1926. Jista' jkun li din hija l-ikbar qanpiena li ħadem Abela. Hija qanpiena ta' tonalità tant fqira li turi kemm min għamilha ma kien jaf xejn dwar is- sengħa tal-funderija tal-qniepen. B'danakollu, milli jidher, Abela xtaq li joħroġ ta' raġel fil-funderija ta' din il-qanpiena. Mhux talli għamel ħiltu kollha biex. joħroġ formà tnadifa' tal-bronż, imma talli qabbad lil min jgħamillu l-buzzett artistiku, speċifikament għal din il-qanpiena. Id-disinn artistiku li jżejjen din il- qanpiena ma nsibuhx fil-ftit qniepen oħra ta' Abela li għadhom jeżistul Dehra ta' xogħol artistiku ftit jew wisq sabiħ. Imma ma nistgħux ngħidu l-istess għas-sengħa tal-funderija tal-qanpiena. M'hemmx x'tagħmel: Abela ma kienx kapaċi fil-funderija tal-qniepenl Il- Kampanologu Kenneth Cauchi jsostni li qanpiena waħda biss minn dawk ta' Abela, li huwa jikkonsidra li għandha l-forma u. t-tonalità li jixraq lil qanpiena vera; din tinsab fil-Knisja ta' Santa Luċija, Triq il-Lvant, Valletta. Il-Fustanija L-agħar waħda fost it-tlieta hija dik tan-nofs. La għanda valur daqstant storiku u wisq inqas valur mużikalil Biex tkompli tagħqad din hija qanpiena mġelġla. Hija qanpiena li ssibilha d-difetti kollha li mgħandiex ikompli f'paġna 26 25 ikollha qanpiena. Hemm waħda oħra bħala għand tal-Mużew (m.U.s.e.1.m) taż-Żejtun. Għax tgħid, din ukoll hija mxaqqa u mġelġlal Ma nafux meta saret din il-qanpiena fustanija tal-kampnar ta' Santa Venera. Nafu biss li nħadmet minn Joseph Abela tal-Blata l-Bajda. Abela ma kienx xi fundatur professjonali u ma kellu l-ebda kapaċità fil-funderija tal- qniepen. Il-funderija tiegħu, li x'aktarx għadha hemm imma issa magħluqa sa minn ħafna snin ilu, kienet qiegħda faċċata tal-Iskola Marija Reġina ħdejn il-bini tal-Partit Nazzjonalista. Il-ħidma ewlenija ta' Joseph Abela kienet fil-produzzjoni tat-tappieri tad- drenaġg fit-toroq. Wara l-mewt ta' Giuliano Cauchi, milli jidher Abela kien tħajjar jittanta xortih billi jdur lejn il-funderija tal- qniepen. Imma huwa tista' tgħid li ma kien jaf xejn dwar din is-sengħa, u dan bla dubju ta' xejn jidher fir-riżultat tal- qniepen li laħaq għamell Ftit huma l-qniepen ta' Abela li għadhom jeżistu. Dan minħabba li kienu xxaqqu kawża ta' xogħol difettuż, jew inkella għax kienu ġew imdewwba biex il-metall tagħhom jerġa' jintuża fil-funderija ta'qniepen ta' kwalita' aħjar. Fl-opinjoni tas-Sur Kenneth Cauchi, il-fustanija ta' Santa Venera kienet reġgħet ġiet fundata (għal xi raġuni jew oħra) mill-bronż ta' xi waħda oriġinali ta' Giuliano Cauchi. Is-Sur Kenneth wasal għal din il- konklużjoni minħabba li: madwar il-qadd tal-fustanija, huwa sab tiżjin forma ta' girlanda li seta' ttieħed minn fuq il-qanpiena ta' Giuliano qabel ma din ġiet imdewwba. Hija kważi ħaġa ċerta li l-fustanija tal-kampnar ta' Santa Venera kienet ġiet imsewwija għand il-Malta Drvdocks. Għalkemm sar sforz tajjeb, ir-riżultat mhux daqshekk ta' sodisfazzjon, anzi ta' diżappunt liema bħalul Dan żgur li mhux tort tal-ħaddiema welders li għamlu xogħolhom' mill-aħjar li setgħu.Barra li xogħol ta' tiswija fuq il-qniepen rari ħafna jkollu riżultat tajjeb, hemm ukoll il-fatt li din il- qanpiena diġà kienet ta' natura fqira u difettuża sa minn ġuf ommhal Iż-Żgħira Fuq l-iżgħar qanpiena hemm skolpit dan it-tagħrif: Mro. (Maestro) Giuliano Cauchi Fecit Malta Cospicua Anno 1889, li jfisser li kienet ġiet maħduma mill-Imgħallem Giuliano Cauchi fl- 1889 Cospicua (Bormla) Malta. Dan huwa l-fatt li minħabba fih din il- qanpiena żgħira għandha valur storiku li jagħmilha l-aħjar waħda u l-aktar waħda mportanti fost dawn it-tlieta ta' Santa Venera.; proprju għax maħduma minn dan l-Imgħallem magħruf, u mhux minħabba t-ton mużikali tagħha. Ta' min jgħid li l-Imgħallem Giuliano ma kellux xi ħila speċjali fl-intunar tal- qniepen, imma kien magħruf sewwa minħabba l-kapaċità tiegħu fix-xogħol tal-funderija. L-Imgħallem Giuliano kellu l-funderija partikulari tiegħu f'Għajn Dwieli, fil-limiti ta' Bormla. Din il- funderija kienet biswit il-Bieb tal Malta Drvdocks. Cauchi kien l-aħħar wieħed minn sensiela ta' fundaturi tal-qniepen kienet tmur lura sewwa fi żmien il Kavallieri ta' San Gwann ta' Malta. Storikament din ir-rabta ta' l-Imgħallem Cauchi: f'din is-sensiela titqies li twassal: sal-fundaturi : tal-qniepen Gioacchino u Francesco Trigance. Dawn il-fundaturi kienu għamlu erba' qniepen (li għadhom hemm) għal Knisja tal-Karmnu, Valletta, fl-1791. Fl-istess sena kienu ħadmu. żewġ qniepen oħra għall-kampnar tal-Knisja tal-Madonna tal-Karmnu fl-Imdina. Giuliano Cauchi ħadem diversi qniepen li għadna nsibu fil-kampnari tal-Knejjes. Ix-xogħolijiet tiegħu jinsabu fost oħrajn f'Bormla, fil-Belt Kapitali Valletta u tas-Sliema. Il-biċċa l-kbira tal-qniepen il-kbar f-Għawdex huma wkoll frott tal-ħidma ta' dan il- Bormliż bravu fundatur tal- qniepen. Barra l-qanpiena ż-żgħira ta' Santa Venera, hemm żewġ qnipen oħra li ħadem Giuliano għal xi kampnar ta' Knisja Karmelitana. Missier Giuliano kien għamel qanpiena għall-Knisja tal-Karmnu tal-Balluta, u ftit wara, fl- 1870, Giuliano flimkien ma' missieru ħadem żewġ qniepen ikbar għallt istess Knisja. ' Minn dana kollu nistgħu nifhmu għaliex l-iżgħar qanpiena għandha titqies b'waħda mill-aktar prezzjuża fost it-tlieta li jinsabu fil-kampnar ta' Santa Venera. Hija x'aktarx ħasra li dan il-bravu fundatur tal-qniepen żamm kollox mistur kemm f'ħajtu kif ukoll wara mewtul Huwa qatt ma ta tagħrif jew kixef is-sigrieti tas-sengħa u l-ħila kbira li kellu. Kien bniedem riservat wisql Lanqas qatt ma kien miżżewweġ. L-Imgħallem Giuliano Cauchi miet nhar l-24 ta' April 1904, u jinsab midfun fiċ-ċimiterju tal-Addolorata fl-oqbra tal- Konfraternità tar-Rużarju ta' Bormla. Għalkemm minn dak li rajna, dawn il-qniepen tal-Knisja Matriċi ta' Santa Venera V.M. ma nistgħux ngħidu li għandom valur fis-sens strett bħala qniepen, madankollu xorta waħda għandhom siwi u nteress partikulari u storiku. Iż-Żgħira hija l-aqwa u l-aħjar bħala opra tal-Imgħallem magħruf Giuliano Cauchi, filwaqt li t-tnejn l-oħra huma ta' valur minħabba li huma xogħol rari li għadna nistgħu nsibu ta' Joseph Abela. Jekk stess dawn. it-tliet qniepen jiġu rrestawrati, xorta waħda qatt ma jistgħu jkollhom ħoss intunat u tajjeb. Restawr tagħhom ikun jiswa' biex jeħlishom minn xi ħsara ferm ikbar milli għandhom bħal issal Tgħid wasal iż-żmien li naħsbu għal xi qniepen' ġodda li jixirqu lil din il-Knisja antika u arkitettonikament artistika2