Fuklari, fran u mtieħen fi djar qodma tas-Siġġiewi — OrkicolosVesslb, 0. lit. Fl-imgħoddi, ħafna drabi, il-mara tad- dar kien ikolla taħseb hi, mhux inqas minn żewġha, kif ser tgħajjex 'ill-familja: kemm għal dakli hu tisjir kifukoll 'għall- ħobża ta' kuljum'. Barra mix-xogħol tad-dar (u xi kultant tal-għalqa wkoll) kien imiss lilha tieħu ħsieb u trabbi tjur, fniek u ngħaġ biex ikolla x'tiekol u titma 'l żewġha u 'l uliedha: bajd, ġbejniet u laħam skond il-bżonn. Sa madwar ħamsin/sittin sena ilu, tista' tgħid il- familji kollha kellhom l-imqawel għax minbarra l-bhejjem għall-użu domestiku bosta, speċjalment fl-irħula, kienu jżommu wkoll xi bhima tax-xedd bħal ħmir, bgħula jew żwiemel għall-ħtiġijiet ta' kuljum w għal vjaġġi twal 'il bogħod mid-dar. Fid-djar qodma l-imqawel u l-istatel aktarx kont issibhom fuq ġewwa maqtugħin għalihom minn bitħa interna, minn xi remissa jew kmamar oħrajn maħsubin għall-għodda skond il- mistier ta' sid id-dar. M'hemmx għalfejn ngħidu f'kull dar, fil-kċina, ma setax jonqos il-fuklar għax kien ta' ħtieġa kbira biex wieħed isajjar, jixwi u jsaħħan l-ikel jew jgħalli l-misħun skond il-ħtiega. Il-fuklar kien il-hob jew il-cooker tal-imgħoddi magħmul minn bank tal-ġebel, għoli madwar erba' filati, fuq wieħed mill-ġnub qosra tal kċina bil-wiċċ miksi minn ċangaturi jew xorok ħoxnin u b'toqba jew tnejn SIĠĠIEWI FESTIVAL BRASS BAND 8 SOCIAL CLUB b'dijametru ta' madwar għoxrin jew ħamsa w għoxrin ċentimetru. Fil-faċċata tal-bank, imbagħad, bi dritt kull waħda mit-toqob tal-wiċċ kont issib toqba oħra għamla ta' tieqa żgħira maqsuma fi tnejn, orizzontalment, minn grada. Fil-parti ta' fuq ta' dit-twejqa il-mara tad-dar kienet iddeffes ftit ftit il-ħatab biex tnajjar, waqt i ft'isfel kienu jaqgħu l-irmied u fdalijiet oħra. Familja kbira tinħtieġ bank u fuklar kbar. Fuq il-bank madwar il-fuklar kienu jitħallew xi żinġla bl-ikel kif ukoll majjilli, ġarar u buqari bl-ilma ta' għamla w qisien differenti. Fil-ħajt mal-ġnub tal- uklar kont issib xi armarju għamla ta' tieqa falza u 'l hemm minnu l-ixtilliera — bħal xkaffa magħmula minn listi dojoq tal-injam li: bejniethom jitqieghedu -platti nodfa. Bi dritt il-fuklar, madwar metru 'l fuq mil-bank u sporġut 'il barra, ien jinbena lqugħ tal-ġebel li jgħati għaċ-ċumnija biex b'hekk id-duħħan jgħaddi 'l fuq mingħajr ma jinfirex mal- bqija tal-kċina. Madankollu il-ħitan xorta kienu jiswiedu bin-nugrufun li jitrabba maż-żmien u, n-nisa tad-dar, ħwejjiġhom jieħdu riħa ta' duħħan. Iżda ma kienx hemm x'taghmel: biex tiekol trid issajjar u ma kienx hemm mezzi oħrajn sakemm, bejn il-gwerer, daħlu -ewwel spiritieri tal-pitrolju. Minn ħin għal ieħor il-mara kien jeħtiġilha ddaħħal ħatab fil-fuklar kemm in-nar ma jintefiex u fl-istess waqt ma jifgax. Għalhekk f'xi mkien fil-qrib, aktarx taħt naħa oħra tal-bank, kienet tinżamm ħażna ġmielha ta' zkuk nixfin'u bċejjeċ tal-injam. Il-ħatab kien jinġabar fix-xhur xotti, bejn Mejju u Settembru, biex kemm jista' jkun jaqbad sew u jdaħħan mill-inqas. Kienu jlaqqtu kull ma jsibu: xewk mit-toroq u l-widien, zkuk tal-pastard imgeddsin jinxfu f'għamar żgħar fuq il-ħitan tar-raba wara li jinqata' l-wiċċ kif ukoll qatet ta' friegħi niexfa mis-siġar tal-ħarrub. Biex ikebbsu n-nar, qabel xejn, fil-fuklar kienu jdeffsu ftit xewk u ħuxlief flimkien ma' zkuk irqaq għax fiż-żminijiet li qed insemmu kien għad m'hawnx sulfarini; l-uniku mezz kien iż-żnied. Jekk ma jkollokx biex tnajjar ittik rashekl Għalhekk kien meħtieġ iħallu, ġo rokna fuq ħarrieġa jew xkaffa tal-ġebel, mużbieħ taż-żejt fl- imnara inemnem lejl u nhar. Jingħad li fit-Tieni Gwerra għadd ġmielu ta' siġar tal-ħarrub inqerdu mil-widien biex iz-zkuk tagħhom intużaw fil- kċejjen. Minħabba l-għaks li kien hawn, sa qisu nofs il-Ħamsinijiet, il-fuklar kont għadek issibu f'bosta djar. Niftakar, għal dik il-ħabta, in-nanniet tiegħi kienu għadhom isajru fuqu; imma l-aktar li kienu jfittxuh biex jgħallu l-ilma fil- kaldarun għat-togħlija tal-ħwejjeġ. Fl- istess żmien daħlet ukoll l-ispiritiera tal-istim w għalhekk imbagħad il-fuklar malajr inqata' u ntesa. Xi djar, bosta snin qabel, minbarra l-fuklar kienu mgħammra wkoll bil- forn. Kienu fran żgħar, bħal dawk li llum xi wħud jibnu fl-għelieqi jew f'xi ġardina tagħhom fejn iqattgħu tmiem il-ġimgħa ma' nieshom jew mal-ħbieb. Kien għodda oħra ta' ħtieġa kbira għall-familja għax il-mara tad-dar kien jeħtiġilha ta' sikwit tħejji l-għaġna u taħmi l-ħobż ukoll. F'kuntratt ta' bejgħ tan-nutar Nicola Xiberras insibu miktub li f'Settembru tal-1588' Duminku Balzan mis-Siġġiewi xtara dar fil-Pjazza mgħammra bil-forn u bil-fuklar. Bosta drabi il-qraba, bi ftehim bejniethom, kienu jħejju l-għaġna u jaħmu l-ħobż flimkien jew għal xulxin peress li mhux kull dar kien ikollha l-forn tagħha. Barra minn hekk, il-ħami tal-ħobż kien jieħu ħafna żmien u jaqla' bosta xogħol: sa minn jum qabel, kien jeħtiġilhom l-ewwel iħejju l-ħmira billi jlestu għaġna żgħira u jħalluha mgħottija għal xi ħin. Warali toqgħodu tibda tiqras, imbagħad, iżiduha mal-għaġna kollha. Il-mara tad- dar malajr tibda taqta' u ddawar il-ħobż u ddaħħal fil-forn. Minħabba f'hekk il- ħami tal-ħobż kien isir mhux aktar minn darba kull jumejn jew tlett ijiem. Xejn ma jimporta għax ikun xott, pjuttost ħafna nies kienu jippreferuh hekk. Il-ħobż tal-fqir, f'dawk iż-żminijiet, kien aktarx jintgħaġen bid-dqiq imsejjaħ 'maħlut' jiġifieri dqiq tal-qamħ u tax- xgħir imħalltin flimkien. Minħabba f'hekk il-ħobż kien jieħu lewn iswed peress li l-ħliefa jew qoxra tax-xgħir ma tintagħżilx mill-qalba tax-xgħira (jiġifieri taż-żergħa). Għalhekk il-ħobż tal- maħlut kien jissejjaħ 'ħobż iswed'; illum insejħulu 'wholemeal' u bosta jqisuh aktar nutrijentil Hawn ta' min isemmi li mill-qamħa, xhin tintaħan, joħorġu tlitt SIĠĠIEWI FESTIVAL BRASS BAND 8. għamliet ta' qoxra (in-nuħħala, is-smida u l-granza) u żewġ tipi ta' dqiq (id-dqiq proprja u s-smid li huwa l-aktar parti jebsa tal-ġewwieni tal-qamħa w għalhekk ma tintaħanx fina bħad-dqiq). Mill-banda l-oħra, biex wieħed jagħġen u jaħmi l-ħobż kien jeħtieġlu jkollu mitħna jew tal-anqas ikollu l-possibilità jinqeda bil-mitħna ta' ħaddieħor. Għalhekk xi djar qodma kienu mgħammra wkoll b'mitħna privata magħmula minn kamra mdaqqsa, ta' għamla rettangolari, għolja bejn sittax u għoxrin filata, aktarx b'bieb wieħed u tidħol għaliha mill-bitħa tad- dar. Is-soltu dil-kamra, b'naqra ta' tieqa u rewwieħa fil-għoli għall-arja, tkun maqsuma f'żewġ nofsijiet iżda mingħajr ħajt diviżorju bejniethom. Fin-nofs ta' barra (n-naħa tal-bieb) insibu l-għodda u l-ħaġriet tat-tħin: kienet il-mitħna vera u proprja. In-nofs ta' ġewwa jinqasam f'żewġ kompartimenti, did-darba mill- għoli tal-kamra: parti isfel (qisu, biex ngħidu hekk, is-sular tal-art) u l-parti l-oħra fuqha, f'għamla ta' raff jew soffitt li (min-nofs ta' barra) titla' għalih b'taraġ fil-ġenb. Fil-parti ta' fuq, imsejħa 'il- matmura/ kien jinħażen il-qamħ għat- tħin fuq saff baxx ta' tiben kemm jaqta' l-umdità. B'hekk is-sid, biex jitħan, kulma jeħtieġlu jagħmel jimla l-qamħ fid-dugħ (jew bramel tal-injam) u jnewwel 'l isfel għal bejn il-ħaġriet tat-mitħna. Bħalm'għedna, fil-parti ta' barra tal- kamra kienet tinsab il-mitħna iffurmata minn żewġ ħaġriet kbar (jew moli) tal- granit maqtugħin f'għamla ta' rota kull waħda b'toqba fin-nofs biex fiha jaqbad l-istwiel jew il-fus li jdawwar l-apparat kollu. Għoli ta' bniedem 'il fuq mill-art, SIĠĠIEWI FESTIVAL BRASS BAND 8 SOCIAL CLUB Geta DOI/ mill-istwiel kien jisporġi zokk oħxon madwar tnax jew ħmistax-il ċentimetru u twil daqs żewġ metri. Miegħu sid il- mitħna jew it-taħħàn permezz tat-taranti jew ganġijiet kien jorbotil-bhima (aktarx xi bagħal jew ħmar) bl-għamàd fuq għajnejha u jġiegħela ddur bla waqfien għal siegħat sħaħ waqt li minn delu tal- injam (jew reċipjent biż-żennuna) il- qamħ jew il-maħlut jiżżerzaq għal bejn il-ħaġriet u jintaħan mad-dawrien. Kif jgħidilna Clifford. Vella fil-ktieb tiegħu: 'L-Imtieħen tat-Tħin tal- Qamħ fil-Gżejjer Maltin'-2011 dawn l-imtieħen kienu jissejħu Imtieħen tal-Miexi għax kienu jitħaddmu minn xi bhima iddur il-ħin kollu. It-tħin b'dawn l-imtieħen kien proċess twil li jieħu bosta żmien iżda meħtieg biex wieħed ikollu d-dqid x'jagħġen, tal- anqas sa meta daħlu Malta l-imtieħen tar-riħ. Fis-Siġġiewi nsibu li kien hawn għadd ġmielu ta' mtieħen tal-miexi. Jissemmew kemm-il darba f'atti notarili li jeħduna lura għas-seklu XVI. Wieħed min-nutari li s-Siġġiwin kienu jħobbu jaħdmu bih huwa Nicola Xiberras, mill- Imdina. Dam jaħdem ta' nutar mill- 1585 sal-1605. F'kuntratt ta' donazzjoni magħmul minnu fl-1588, Martinu Pachi (Pace) ħalla lin-neputi tiegħu Duminku Spiteri parti minn tlieta tad-dar fejn kien joqgħod bi tpattija ta' kemm Duminku (it-tifel ta' bintu) kien għamel miegħu. Id-dar kien fiha diversi kmamar fosthom kċina bil-forn kif ukoll mitħna tal- miexi iżda mingħajr l-għodda tat-tħin'. F'att ieħor tal-istess nutar Xiberras, fl- 1587 Duminku Balzan xtara mingħand 1aġ Marku Bonnichi, 'mastrudaxxa mir- Rabat, l-għodda kollha meħtieġa għall- mitħna għall-prezz ta' disa' uqijiet (onze) li tlieta minnhom ħallihomlu kapparra bil-quddiem, għodda li Balzan is-sena ta' wara installa fil-mitħna tad-dar li, bħalm'għedna aktar 'il fuq, kellu fil- pjazza'. F'Novembru tal-1588 Ġanni Buttiġiegu Wenzu Dalli, it-tnejn minn Ħal Xluq dehru quddiem in-nutar Xiberras fl-uffiċċju tiegħu fl-Imdina u ftehmu li Ġanni jbiegħ lil sieħbu l-għodod kollha tal-mitħna — kemm dawk tal-injam kif ukoll oħrajn tal-ħadid — għas-somma ta' seba' uqijiet' (ekwivalenti, bejn wieħed w ieħor, għal tmin Ewro). F'Lulju tal-1592, imbagħad, in-nutar Xiberras ħallielna lista Dar qadima fi Triq San Gakbu, kellha mithna SIĠĠIEWI FESTIVAL BRASS BAND 8. ta' beni mħollijin minn Luqa Mamo lit- tlitt uliedu minorenni. Fost ħwejjeġ oħra f'dil-lista tissemma l-għodda kollha tal- mitħna f'waħda miż-żewgt idjar li Luqa kellu n-naħa ta' Ħaramija, qrib San Mark. Ta' min jgħid li Luqa Mamo u niesu kienu fost il-familji l-aktar għonja w influwenti li kien hawn is-Siġġiewi fis-Sek. XVI tant li wieħed minnhom, Franġisku, aktar tard saħansitra laħaq Ħakem tal-Imdina waqt li nannuh — Ingraw (Angarao) — bena kappella żgħira dedikata lil San Mikiel fuq il-qabar tal-familja fiċ-ċimiterju tal- knisja l-qadima tas-Siġġiewi. L-imtieħen tal-miexi baqgħu jintużaw għal bosta sekli, anki wara li kienu daħlu l-imtieħen tar-riħ ma' Malta kollha għax, meta ma jkunx ifewweġ, l-imtieħen tar- riħ kienu jieqfu. It-taħħàna, f'dak il-kas, ma stegħux jagħmlu ħaġa oħra għajr iħaddmu l-bhima biex idawwru l-ħaġriet. Għalhekk, f'kuntratti notarili kemm-il darba nsibu riferenzi għal imtieħen f'xi djar fis-Siġġiewi. Fost l-oħrajn, għall-aħħar tas-seklu dsatgħax, in-nutar Francesco Caruana ħallielna ħafna tagħrif siewi għall- istorja tar-raħal tagħna. Fil-kuntratti ta' bejgħ ta' djar, in-nutar Caruana kien iħobb jiddeskrivi sewwa dawn fhiex jikkonsistu. Għalhekk kemm-il darba insibu miktub jekk dik id-dar fihiex ukoll mitħna u jekk din hix mgħammra wkoll bl-għodda għax l-imtieħen u l-fran kienu ta' importanza kbira għall-poplu ta' dawk iż-żminijiet. Dar bil-mitħna kienet tfisser awtonomija sħiħa għall-familja, inqas ksur il-għajn u fuq kollox il-familja ma tkunx tiddependi minn ħaddieħor għat-tħin u l-ħami tal- ħobż. F'kuntratt magħmul minn-nutar Caruana fl-1869 insibu miktub li dar fi Triq il-Parroċċa, Sqaq numru wieħed, fost kumditajiet oħra kellha wkoll mitħna mgħammra bl-għodda tat-tħin iżda fernt antiki. Fl-istess sena Caruana jsemmi wkoll mitħna oħra fi Triq Tabrija fid-dar ta' Margerita Callus'. Ftit passi 'l bogħod fi Triq Ramija, kantuniera ma' Triq Santa Margerita, tissemma mitħna oħra li wkoll kellha l-għodod wisq qodma u kellhom ħafna ħsara'. Dawn mhumiex għajr ftit eżempji li jtuna ħjiel kif l-imtieħen tal-miexi, għall-aħħar tas-Seklu Dsatgħax, kienu naqra naqra qed jinqatgħu. Bħal m'għedt aktar 'il fuq, tal-fuklar għandi xi ħjiel żgħir ta' kifu meta kien jintuża. Il-fran żgħar fi djar qodma Siġġiwin, illum, naħseb li nqatgħu għal kollox. Niftakar li snin ilu rajt wieħed ġo dar fit-Triq tan-Nofs li wara nbidel f'fire place. Xi erbgħin sena ilu rajt ieħor ukoll biswit il-kappella ta' San Ġwann f'dar qadima li twaqqgħet biex minn flokha telgħet oħra ġdida. Dwar l-imtieħen tal- miexi fid-djar nistgħu ngħidu baqa' biss l-isem u forsi xi waħdiet 'lhawn u'l hemm peress li l-bdiewa, għal xi żmien, kienu jrabbu l-bhejjem fihom. Naf li kien hemm madwar tlieta fit-Triq tan-Nofs — l-eqdem triq — w oħra ġo dar qadima ħafna (illum skedata) fi Triq San Ġakbu. B'xorti tajba din għadha fl-istat oriġinali tagħha għalkemm il-ħaġriet u l-għodda tagħha tneħħew. Kien hemm oħra f'Tabrija ż-Żgħira, mat- triq tar-Rabat madwar mitejn metru 'l hemm miċ-ċimiterju ġo dak ir-razzett kbir imsejjaħ ta' Mas (jew, kif ħafna jafuh, tat- Tlitt Qaddisin) mibni mill-Gran Mastru Lascaris. Il-bini tagħha għadu hemm iżda l-mitħna ilha li nbidlet f'maqjel qrib il-mitt senal Fiż-żmien kienet tforni d-dqiq għall- lavranti kollha tal-post. Iżda jeħtieg wieħed iżomm f'moħħu illi għall-aħhar tas-Seklu Dsatgħax bdew deħlin f'Malta imtieħen ġodda jaħdmu bl-istim jew bil-faħam, imtieħen li jħaffu ferm aktar ix-xogħol. F'dawk is-snin fis-Siġġiewi wkoll fetħet mitħna minn dawn, kif għadna nistgħu naraw mill- kitba MULINO A VAPORE minquxa Ir-Razzett tat-Tlitt Qaddisin 6 NAV-vol19/686, fol 1115, Ġunju 1869 7. fuq il-bieb fejn kienet, fi Triq Santa Margerita. Kien żmien ta' żvilupp għall-poplu tas-Siġġiewi u l-Maltin kollha; bdew deħlin il- fran kbar li setgħu jaqdu l-kotra. Żdied il-kummerċ u ħafna kienu jħossuhom aktar komdi għalkemm il-faqar ma nqatax u bosta nies l ma kienx jirnexxilhom jaqilgħu x'jieklu. Imma tal-inqas kien ukoll bidu ta' żminijiet ġodda w aħjar li ġabu magħhom bosta taqlib u tibdil. Żdiet it-tagħlim; il-poplu għaraf jipprofitta ruħu biex jgħix ħajja aktar komda għall-ġid tiegħu u ta' dawk ta' madwaru. SIĠĠIEWI FESTIVAL BRASS BAND 8: SOCJAL CLUB Sħosta.