Il-Festi fagħna 20174 Jl Għadda1) II Mons. Ġwann /Azzo opardi — TAN Diskors minn Mons. Ġwann Azzopardi li sar nhar il-25 ta' Jannar 2017, f'Lejla Mużiko- Letterarja mtellgħa mis-Soċjetà San Pawl Banda Konti Ruġġieru fil-Knisja Kolleġġjata ta' San Pawl Daħla Illum f'jum il-Festa liturġika tal-Konverzjoni ta' San Pawl, ġejna biex nitkellmu fuq il-Fratellanza ta' San Pawl fil-Kolleġġjata tagħna, bħala bidu tal-festi li se jsiru fir-Rabat fl-okkażjoni tal-1950 sena mill- Mattirju ta' San Pawl f'Ruma. L-anzjani jiftakru fil- festi kbar li saru f'Malta fl-1960 fid-19-il ċentenarju tan-Nawfraġju meta ġie fostna u f'din il-Knisja u fil-Grotta l-Kardinal Muench Legat tal-Papa, iżda niftakru wkoll fil-festi kbar li saru fir-Rabat u l-Imdina fl-1967 meta ġie fostna l-Kardinal Marella. Hija għaqda ta' lajċi li volontarjament jissieħbu flimkien taħt ċerti regoli (statuti) iżda bla ebda rabta ta' voti, biex ikabbru l-qima esterna lejn xi qaddis partikolari (Kristu, il-Madonna jew qaddis ieħor) u għalhekk isiru affarijiet viżibbli bħal standard, medaljun, konfratiji, purċissjoni, eċċ. Il-membri jiksbu indulġenzi u jippromovu opri soċjali lejn il-foqra, morda u fl-imgħoddi kienu jipparteċipaw ukoll fil-funerali. Tixbaħ lill-Fratellanza iżda anqas minnha hemm is-Sodalità, li m'għandhiex l-istess formalitajiet esterni, iżda l-aktar talb u indulġenzi. F'din il-Knisja ta' San Pawl illum għandna ħames Konfraternitajiet: Sagrament (1575), San Mikiel (1695), Kunċizzjoni (1731), Qalb ta' Ġesti (1733) u San Pawl (1767). Għandna wkoll tlett Sodalitajiet: tal-Erwieħ, tad-Duluri, u tal-Grazzja. L-Ewwel Fratellanza ta' San Pawl fir-Rabat ta' Malta L-eqdem konfraterniti bdew fil-Medju Evu tardiv, jiġifieri qabel il-miġja tal-Kavalieri fl- F'Malta u Għawdex kellna numru żgħir ta' Konfraterniti fosthom tlieta fir-Rabat. Dawn kienu: Fratellanza ta' San Pawl fil-Knisja Parrokkjali, Fratellanza ta' San Ġużepp fi ħdan il-Franġiskani Osservanti, u Fratellanza ta' San Mark fi ħdan l-Agostinjani. Fejn nafu li f'din il-knisja kellna Fratellanza ta' San Pawl2 Dan nafuh mill-atti notarili. Fl-atti tan-Nutar Pawlu Bonello nsibu li fl-10 ta' Novembru 1508 ċertu Lhudi konvertit, Manfridus la bis FpALŻA JAXA bri ou għ qari bifratsjeiċ fa jeb buri Dawl. miri. MRA predenk, jrapa: ipismtiża bih ħasil kari srutrazi jahemerjon Viża faite inban illiaxa, prermruza Iiquo jie kabiża jab iw riiirabii 73 ar deut ajamarizzutl H sferi JMLHATN UHAM qusliet diċ- Ġeruo Parti mir-rapport ta' Mons Pietro Dusina. i Temmejt il-ġirja, ħaristiil-fidi ĦARIST Chabica, ħalla nofs ratal xemgħa lil Fratellanza ta' San Pawl kif ukoll nofs ratal xemgħa lill-Fratellanza ta' San-Ġużepp biex il-fratelli ta' dawn it-tnejn jakkompanjaw il-funeral tiegħu'. Sitt xhur wara fl-20 ta' Mejju 1509, Agata Cassar ħalliet żewġ tari lil kull waħda minn dawn iż-żewġ fratellanzi u ħmistax-il xahar wara, fit-8 ta' Awwissu 1510 fl-atti tal-istess Nutar Pawlu Bonello, Catherina armla ta' Alovsio Pachi mis-Siġġiewi ħalliet nofs ratal xemgħa lill-Fratelli ta' San Pawl biex dawn jakkompanjaw il-funeral tagħha. Mela l-ewwel Fratellanza ta' San Pawl f'din il- knisja kienet attiva fil-bidu tas-seklu 16 (daqs 250 sena qabel dik li għandna Ilum) u din hija l-unika fratellanza dokumentata li kellha din il-knisja tagħna f'dan il-perijodu. X'ġara minn din il-fratellanza Kwalunkwe fratellanza u għaqda oħra tibqa' ħajja u attiva daqs kemm tkun ħajja l-ħeġġa tal-membri, u bosta drabi meta mal-medda tas-snin tiddgħajjef il-ħeġġa u jinbidlu ċ-ċirkustanzi, din tiġi fix-xejn. Kultant l-istess statuti ma jibqgħux jagħmlu sens meta jinbidlu l-użanzi soċjali. Mill-atti taż-żjara Appostolika ta' Mons. Dusina fl-1575 jirriżulta li din il-Fratellanza kienet spiċċat. Il-Viżitatur Apostoliku Mons. Pietro Dusina Nafu li meta Luteru beda l-hekk imsejħa Riforma Protestant, xi membri tal-Ordni li kienu ġew fostna minn barra, kif ukoll xi intellettwali Maltin li kienu studjaw barra pajjiżna, bdew ixerrdu tagħlim kontra l-fidi u speċjalment dwar l-Ewkaristija. Nafu li anki fir-Rabat, grupp ta' nies kienu jiltaqgħu fil-Fiddien u jiċċelebraw l-Ewkaristija more luteranorum. Biex tikkumbatti r-riforma, il-Knisja Kattolika waqqfet il-Kontro-Riforma u diġa f'Ruma fl-1538 kienet twaqqfet ġo Minerva: l-ewwel Konfraternità tas- Sagrament. Fis-sena 1545 fi żmien l-Isqof Cubelles kien hawn diġà tlett Konfraterniti tas-Sagrament, waħda fil-Katidral tal-Imdina, oħra fil-Birgu, u oħra f'Għawdex, u dawn bl-atti tan-Nutar Brandanu Caxaru, l-Isqof Cubelles aggregahom ma' dik tal- Minerva f'Ruma. Nafu wkoll li dik tal-Imdina kellha ħajja qasira għax meta ġie Dusina fl-1575 din ma kinitx għadha tiffunzjona. Dusina ried li titwaqqaf f'kull Parroċċatitwaqqaf Fratellanza tas- Sagrament jekk hu possibli. X'għamel meta żar il- knejjes tar-Rabat Ha nisimgħu kliemu stess fl-atti taż-żjara: Billi fir-Rabat kienu ġew imwaqqfa żewġ konfraterniti, dik ta' San Ġużepp u dik ta' San Mark biex jakkompanjaw. is-Sagrament meta. jittieħed lill-morda u jakkompanjaw lill-mejtin qabel id- difna, issa dawn il-konfraterniti, mqanqlin mill- imħabba lejn San Pawl, qablu l-fratelli kollha ta' kull waħda minnhom li jingħaqdu f'' Kongregazzjoni u f' Konfraternità waħda sub dicta invocatione (taħt dan it-titlu) u jiġu trasferiti fil-Knisja Parrokkjali ta' San Pawl u hekk waqqaf din il-Konfraternità. ' Dan it-trasferiment seħħ, u ħażin jew tajjeb din il-Konfraternità ġdida ħadmet għal madwar 90 sena sakemm fis-sena 1662 it-tnejn reġgħu lura fil-Knejjes tagħhom. F'dawn id-90 sena ż-żewġ konfraterniti kellhom Rettur komuni, l-ewwel fosthom Mro Giulio Allegritto u prokuratur komuni, l-ewwel fosthom Mro Paolo Alban, għalkemm jidher li xorta ma tilfux l-identità rispettiva tagħhom. $ Iżda x'kienet din il-Konfraternità7 Letteralment il-kelmiet sub dicta invocation flimkien ma' moti ex devotione erga Divum Paulum, jindikaw li twaqqfet. għal darb'oħra Fratellanza ta' San Pawl, kif jikkomfermaw l-aktar studjużi serji'. Iżda fil- fatt din l-għaqda ma ħadmitx bħala Fratellanza ta' San Pawl iżda bħala Fratellanza tas-Sagrament. Dan jikkonfermawh l-atti taż-żjarat tal-Isqfijiet ta' wara, l-aktar dawk tal-Isqof Paul Alpheran de Bussan tal-1744 li meta jikkwota l-viżta ta' Dusina, ma jiddejjaqx iżid dak li ma kitibx Dusina, jiġifieri mal-kelmiet sub dicta invocatione iżid il-kelmiet Sanctissimi Sacramenti. Meta dawn iż-żewġ fratellanzi, San Ġużepp u San Mark, marru lura fis-sede oriġinali tagħhom, ġiet konfermata fil-Parroċċa l-Konfraternità tas- Sagrament, li r-reġistri kompleti tagħha għadhom għandna sallum. 250 sena ilu: titwaqqaf il-Fratellanza ta' San Pawl li għadna llum Għaddew mitejn sena u kien f'Settembru 1767 (jiġifieri 250 sena ilu) li 4 saċerdoti u 5 lajċi għamlu petizzjoni lil Isqof Bartolomeo Rull biex fil-Knisja Parrokkjali dedikata lil San Pawl (fejn ġa kien hemm 4 konffraterniti oħra) titwaqqaf ukoll Konfraternità ta' San Pawl. Għalhekk talbu lill- Isqof biex tintgħażel persuna biex tħejji l-istatuti, biex jiġi assenjat id-distintiv u l-Altar Maġġur ta' din il-Fratellanza, u biex tkun miftuħa mhux biss għall-fratelli iżda anki għal konsorelli. Żiedu jgħidu li jekk tkun approvata, din se tkun Fratellanza unika fid-djoċesi, jiġifieri l-unika Fratellanza ta' San Pawl. Fis-17 ta' Settembru 1766 l-Isqof Rull talab il-parir tal-Arċipriet Dun Ġużepp Saliba li fl-1 ta' Ottubru wieġeb li fil-fehma tiegħu din il- Konfraternità tkun mhux biss ta' dekor u vantaġġ iżda meħtieġa fir-Rabat li hu l-ewwel santwarju tal-Glorjuż Missier u Protettur tagħna San Pawl. Fl-10 ta' Ottubru l-Isqof ħatar lil Don Francesco Wzzino biex iħejji dawn l-istatuti. Wzzino ħejja TEMMEJT Temmejt il-ġirja, ħarist il-fidi ĦARIST statuti dettaljati u fihom għamel dawn il-kummenti sbieħ: Qal li din il-Konfraternità tidher tardiva fejn kellha tkun l-ewwel waħda. Qed titwaqqaf fl-istess post fejn appuntu San Pawl ipprietka l-fidi kattolika u kkonverta l-gżira ta' Malta. L-erezzjoni formali mill-Isqof Rull iġġib id-data tal-1 ta' Gunju 17677. Niġu issa għal xi kummenti. Fratellanza unika: għax ma hawnx oħra f'Malta, lanqas fil-Knejjes Pawlini, la fil-Katidral tal-imdina, la fil-Belt Valletta u lanqas f'Ħal Safi jew ġo Għawdex. Irrid iżda nżid ngħid li fiż-żmien riċenti, fil-Belt Valletta, jiġifieri f'Ġunju 1924 twaqqfet mhux Fratellanza iżda Sodalità tal-Martirju ta' San Pawl, marbuta mal- Altar tal-Kor (fejn tinsab ir-relikwa tal-Kolonna). Iżda ngħid u nfaħħar il-fatt li sena wara, jiġifieri fl-1925 din is-Sodalità giet aggregata mas-Sodalità Primarja tat-Tre Fontane, f'Ruma, ħaġa li tkun tixraq ferm lill-Fratellanza tant qadima tagħna. Għaliex Fratellanza ta' San Pawl fil-Parroċċa tar- Rabat damet ma twaqqfet daqshekk u ma twaqqfitx qabel7 Veru li fil-Medju Evu kellna diġà Fratellanza ta' San Pawl. U veru wkoll li l-Parroċċa minn dejjem kienet tiċċelebra kemm il-Konverzjoni kif ukoll il- Mattirju ta' San Pawl. Il-kontijiet antiki juru kemm Ċelebrazzjoni Liturgika kif ukoll Ċelebrazzjoni Esterna, bl-użu ta' murtaletti u ċikċifogu, kif ukoll Purċissjoni l-għada tal-Imnarja. ċġ ki $ Wieħed mill-ewwel kontijiet tal-Festa li l-Fratellanza ħallset fl-1767. Dan ġara għax, wara l-Medju Evu, anzi fl-era barokka jiġifieri fis-sekli 17 u 18, fejn fil-gżejjer tagħna twaqqfu tant Fratellanzi bis-sede fl-altari tal- ġnub, ma kinitx id-drawwa li jitwaqqfu Fratellanzi għall-qaddis prinċipali, għax il-qima tiegħu kienet taħseb għaliha direttament l-istess Knisja. Għalhekk la f'San Pawl il-Belt u lanqas f'Ħal Safi ma twaqqfetx Fratellanza ta' San Pawl. Bħalma f'Birkirkara mhemmx Fratellanza ta' Santa Liena, lanqas f'Ħal Għargħur ta' San Bert, fil-Birgu ta' San Lawrenz, f'Ħal Qormi ta' San Ġorġ; f'Ħal Luqa ta' San Andrija, u nistgħu nsemmu bosta oħrajn'. Lilna r-Rabtin sikwit jistaqsuna: X'inhi l-festa tagħkom tar-Rabat7 U aħnanwieġbu: Il-Festa Titulari tagħna hija l-Martirju ta' San Pawl, waqt li l-Festa Prinċipali tagħna hija Corpus. U nżidu ngħidulhom: Aħna nagħmlu żewġ festi għax lilna messitna x-xorti kbira li din il-Knisja tħaddan fiha l-Grotta ta' San Pawl, fejn Missierna San Pawl ifforma l-ewwel komunità Nisranija ta' pajjiżna, u tana s-sagramenti u aktar minn kollox tana l-Ewkaristija. Niftakru li sa minn qabel ma nkitbu l-Vanġeli, San Pawl kien diġà kiteb u għallem dwar l-Ewkaristija, tagħlim li hu stess jgħid li ġabu direttament mingħand il- Mulej Ġest. U għalhekk nagħmlu festa kbira ta' Corpus: b'żewġ purċissjonijiet, b'tant solennità, inżejjnu l-Knisja b'tant opri prezzjużi. Niftakru l-Papa Ġwann Pawlu II jitlob u jitgħaxxaq bl-Altar armat ta' Corpus. Iżda waqt li minn dejjem niċċelebraw bil-qalb il- Festa ta' Corpus, kien ħsieb qaddis li fis-sena 1767 fir-Rabat, diversi saċerdoti u lajċi raw il-bżonn li titkabbar anki esternament il-Festa ta' San Pawl. Kien għad ma hemmx vara titulari biex toħroġ f'Purċissjoni. Infatti malli twaqqfet fis-sena 1767,din il-Fratellanza ikkummisjonat l-ewwel opra tagħha, vara titulari ta' San Pawl, opra fl-injam ta' Giovanni Caruana (ċertament ispirata mill-istatwa klassika ta' Melchiore Gafà) u din bdiet toħroġ f'purċissjoni. l-ŻOL 4il3. Ea Foċeċziiu mi lara , IŻ Ed Irċevuta tal-ħlas tal-Vara Titulari ta' San Pawl iffirmata mill-iskultur Giovanni Caruana Aktar tard l-istatwa ssebbħet b' pedestall ornat, u fl- 1916 tħaffritilha niċċa fil-Kappellun ta' San Anton, wara li ġiet sgraffita b'tant disinji sbieħ li jillustraw il-ħajja sħiħa ta' San Pawl. Il-Liturgija tiċċelebra l-Martirju ta' San Pawl flimkien ma' San Pietru fid- 29 ta' Ġunju u l-għada kienet tfakkar il-martri nsara ta' Ruma. Aħna konna norbtu l-festa tagħna ma' dik id-data u fil-bidu kienet issir purċissjoni dakinhar jew ftit wara. Iżda fil-ħamsinijiet bdiet dejjem issir fl-ewwel Ħadd ta' Lulju u kompliet tissaħħaħ bil- kbir wara l-festi ċentenarji tal-1960, b'entużjażmu u b'numru sabiħ ta' fratelli, anki fost iż-żgħażagħ. Sikwit ukoll jistaqsuna: jekk il-Festa Titulari hi l-Martirju, għaliex il-kwadru. titular juri n-Nawfraġju2 Il-kwadru titulari oriġinali hu l-Martirju, il- famuz polittiku fuq l-injam impitter fis-sena 1588 rigal tal-arcipriet Don Leonardo de Agatiis. Kien proporzjonat u mdaqqas għall-Knisja ta' qabel din, li kienet iżgħar, u l-istil tiegħu kien dak medjevali antik u ftit manjerista. Meta Cosmana Navarra bniet minn flusha Knisja akbar ta' stil barokk, kien meħtieġ kwadru akbar fl-istil barokk. Kien ukoll iż-żmien li kemm id-Djoċesi kif ukoll l-Ordni tal-Kavallieri, li kienu diġà ħadu l-Grotta taħt it-tmexxija tagħhom, ippromovew kemm felħu l-identità Pawlina ta' Malta. San Pawl mhux biss l-Appostlu tal-Ġnus iżda l-fundatur tal-Knisja ta' Malta u hawn waqqaf il-Knisja. Denjament Cosmana Navarra, benefattriċi lajka, irregalatilna l-akbar u forsi l-isbaħ kwadru tan-Nawfragju, bil-Maltin jilqgħu lil San Pawl. Iżda ma neħħietx il-kwadru titulari li baqa' għal mijiet ta' snin miżmum taħtu. Ċertament miżmum fl-altar imwarrab tal-kor, bil-gandlieri, xemgħa u fjuri taħtu, dan il-kwadru ta' preġju storiku u artistiku ma setax jitgawda u kien għalhekk li meta ftaħna l-Mużew Wignacourt, bil-koperazzjoni sħiħa tal-Arċipriet Suban li nirringrazzjah bil- qalb, dan il-kwadru ħadnih il-Mużew fejn seta jiġi kkonservat aħjar u jitgawda. Wara li għidt dan, ta' min jikkonsidra jekk hux ta' min, bit- teknoloġija moderna, floku titpoġġa replika perfetta tiegħu fuq it-tila, biex. hekk tinżamm ir-rabta storika li: nżammet għal mijiet ta' snin. Għandi fiduċja li dan is-suġġeriment għad jitwettaq u rrid naħseb li Cosmana Navarra mill-glorja tal-ġenna tkun kuntenta għax xtaqitu hemm u ħallitlu l-post apposta. Nikkonkludi: għandna fostna bosta monumenti lil San Pawl: fl-irħam, fl-injam, fil-ġebel iżda kburin li għandna monument f'ġebel ħaj, jiġifieri fil-qalb ħajja tagħna devoti ta' San Pawl, u din hi l-Fratellanza ta' San Pawl, unika fid-djoċesi tagħna. Lil San Pawl aħna nsejħulu Missierna. Inkunu wlied denji tiegħu, u din il-Fratellanza tista' tkun kburija jekk tqajjem fostna, barra festa kbira, imħabba kbira lejn San Pawl u lejn it-tagħlim li ħallielna l-Appostlu Missierna. 3 L-Isqof Alpheran iżid: li għaliex dawn il-Konfraternità ma kinux iwettqu tajjeb id-dmirijiet tagħhom jew għal raġunijiet oħra dawn telqu lura u għalhekk fis-sena 1664 fil-Knisja Parrokkjali twaqqfet formalment mill-ġdid Fratellanza tas- Sagrament. $ Dun Pietru Ellul, Dun Pawl Zahra, Dun Ġużepp Dun Pawl Zerafa, Dun Ġużepp Zerafa 7 Biagio Galea, 'Il-Konfraternità ta' San Pawl tar-Rabat. Monument Nazzjonali', Leħen is-Sewwa 4 ta' Lulju 1953, pp.2,11. $ Hemm. eċċezzjoni fil-Parroċċa taż-Żurrieq fejn fl-1652 twaqqfet Fratellanza ta' Santa Katerina iżda 34 sena wara din ġiet assorbita fil-Fratellanza tal-Agunija.Cfr A. Mangion- K. Zerafa, Il-Festa u s-Soċjetà Mużikali tagħha fiż-Żurrieq, 1989, pp.17-18. TEMMEJT IL-ĠIRJA Temmet il-ġirja, ħarist il-fidi