A qalu tal-Qrendi Meta kont nagħmel programmi fuq Radju RTK, l-aktar fis-snin disgħin, kont nagħżel suġġett dwar id-drawwiet u t-tradizzjonijiet tagħna. Wara li nitkellem fuqu, kont inħajjar lill-anzjani jitkellmu dwar l-esperjenzi tagħhom fuq l-istess suġġett. Hawn qed inġib għażla mill-interventi li jikkonċernaw il-Qrendi. Hawn idoqqu l-qniepen meta jmut xi ħadd skont f'liema fratellanza jkun … Min jifhimhom jgħid: 'Miktub f'tar-Rużarju' .. 'Miktub f'Ta' Lourdesf … Għadhom jagħmluha … U għadhom jilbsu għall- funerali, jimxu biċċa mit-triq għall-knisja. U anke l-Vjatku solenni hawn għadu jsir darbtejn fis-sena … Darba fl-ewwel Ħadd fuq l-Għid u l-ieħor fl-ewwel Ħadd fuq Santa Marija … Jakkumpanjaw il-fratelli. Mara ta' 60 sena mill-Qrendi. (Meta semmejt kuruna dritta, mhix fit-tond, li jużaw id-devoti tal-Madonna ta' Pinu, Għawdex). Niftakar lill- bużnanna…. B'dik (il-kuruna) Ta' Pinu … Dik tal-Assunta wkoll, tintuża fil-Qrendi kienet. Ħmistax-il żibġa tal-Assunzjoni, ħmistax-il stilla li għandha f'rasha … Ħmistax tal-kwindiċina … Fl-aħħar (fiha) tliet Avemarijiet … Il-bużnanna kienet iżżommha fil-but tad-dublett ta' taħt. Ġugarelli (Meta semmejt is-suq tal-ġugarelli fil-festa ta' Santa Venera). Fejn ikun hemm it-tovs … Niftakar il-mamà teħodna ħdejn il-kappella tal-Ħniena, il-Qrendi … Ikun hemm fiera … Konna nibku biex tixtrilna imma ma kinetx tista' dak iż-żmien. Allura lil oħti l-kbira kienet tagħtiha kaxxi tas-sulfarini vojta u bid-dqiq u l-ilma twaħħalhom u tgħidli: 'Ħa nagħmillek sufan… U hekk… (Id-dqiq bl-ilma kienu jsaħħnuhom u jħawduhom biex jużawhom bħala kolla.) Titwieled tarbija Mara, mill-Qrendi. (a) (Meta tkellimt dwar id-daqq tal- qniepen (il-lawdi) meta titwieled tarbija). Fuq il-lawdi, meta nagħmlu dak ir- ringrazzjament meta titwieled tarbija, hawn fil-parroċċa tagħna għadhom isiru ħafna… . Il-Qrendi… Ħafna min-nies għadhom jagħmluha … Idoqqu mota qasira, filwaqt li s-saċerdot (tkun għadha kemm spiċċat il-quddiesa ta' filgħaxija) wara l-aħħar barka tal-quddiesa jgħid it-Tantum ergo kollu bil-Latin. Il-barka tkun daqqet qabel il-quddiesa. Kif jagħti l-aħħar barka tal-quddiesa biex lin-nies jgħidilhom biex imorru, jintona l-Pange lingua bilwieqfa u xħin jasal għat-Tantum ergo hu u n-nies jinżlu għarkopptejhom jagħmlu dan ir-ringrazzjament; idoqqu bil-qanpiena wkoll; mota qasira. (b) Fid-dar, il-kamra tas-sodda s-sabiħa kien hawn il-mentalità li hemmhekk ma jidħol ħadd. Tinżamm għal meta l-mummv jkollha babv biss. Għand in-nanna kienu jgħidulha 'd-dar' il-kamra tas-sodda. L-alkova niftakarha għax il- bużnanna tiegħi kellha … Arkata bil-purtiera u sodda warajha. Seġdà Filamanita Landa Qtndi - Festa 2014 It-tieġ Kont mort (tieġ) il-Qrendi… Kienu marru bil-mixi. Meta waslet id- dar, l-għarusa biex tagħmel it-trattament kienu tefgħu ħafnaġellewżulewżiit-tfal. Metawasluħdejnil-biebbiex jidħlu, minflok ġelat kienu jqassmu ċikkulata (kokotina) .:: U panedispanja. (Meta ma kienx hawn il-friġġ kienu jużaw kaxxa bi blokka silġ fiha. Għalhekk kienu jfittxu jqassmu l-ġelat l-ewwel ħaġa biex ma jibdiex idub). Eżatt kif tidħol fit-tieġ (għat-trattament) l-ewwel ma jagħtuk tazza (kikkra) kokotina u panedispanja magħha … Ilu dan …. kont għadni żgħira … F'kikkra żgħira … Mhux kokotina kienu jgħidulha, imma kawkaw. (il-kawkaw kien jinxtara blokki u kienu jfarrkuhom skont il-bżonn). Filgħodu jagħmlu trattament żgħir, imbagħad jagħmlu ikla. Niftakar li kellhom l-għelieqi dawn, u għamluha ġo għalqa. Filgħaxija reġgħu għamlu trattament … Ġew bil-kitarri, għadni niftakar … Qabel ma kinux jagħmluh bil-quddiesa… Kienu jmorru bil-mixi… Konna morna warajhom aħna. Imbagħad morna lura bil-mixi d-dar… il-Qrendi dan… Tefgħu ħafna ġellewż u lewż… It-tfal jitqabdu u jitgerbu (biex) jiġbruh… Kulħadd iċapċpilha fit-triq. Hawn mara għadha taħdem. il-granutill (trid tgħid ganutell). Ħadet is-sengħa mingħand ir-raġel tagħha. Kienu dejjem jaħdmu flimkien id-dar. Grace Sciberras hawn toqgħod maġenbi. Issa anzjana u naqra ma tiflaħx, perċ hemm it-tifla l-miżżewġa u toqgħod magħha, ukoll tgħallmet din is-sengħa u jiġu ħafna nies għandha kemm tal-parroċċi, minbarra (xogħol) għall-istatwi u għall-affarijiet fil-knisja u anki dawk in-nies (id-dilettanti) li għandhom kappella ċkejkna. Wieħed ġie jordna bukketti ċkejknin għat-tifel tiegħu għax għandhom kappella. Jiġu wkoll għarajjes biex tagħmlilhom il-bukkett ta' jdejhom … Ta' jdejn l-għarusa (li) mbagħad jordnaw bozza u dan il-bukkett tat-tieġ iżommuh bħala ornament … Ġmiel taħdem ::: Jiġu minn Malta kollha. (Fl-aħħar ftit snin tas-seklu għoxrin u fis-seklu wieħed u għoxrin il-ganutell kiber fil-popolarità. Isiru ħafna wirjiet u korsijiet u nkitbu diversi kotba apposta dwar il-ganutell. Dan ix-xogħol m'għandux jissejjaħ granutell bl-r, imma ganutel jew ganutell, kelma mit-Taljan cannotiglio, kif tissejjaħ il- molla minħabba li tifforma kanal jiġġebbed. Raġel min-Nadur, Għawdex. Dik li taħdem il-granutil (ganutell 1) tal-Qrendi, dis- sena żanżanna sett fjuretti għall-altari u għandha ħdimniehom … Ilhom jinħadmu xi erba' snin u dis- sena lestejna tal-artali kollha. Mara mill-Qrendi. Dik tal-Qrendi għamlet ħafna bukketti tal-granutill (ganutellf) ma' Malta u Għawdex … Grace Sciberras … Ħafna fjuretti. Issa għamlet il-bukketti ta' Santa Marija tal-Qrendi stess. Ir-raġel tagħha tahielha s-sengħa … Hi mhix mill-Qrendi, hi minn Ħal Safi imma r-raġel tagħha mill- Qrendi. Illum il-ġurnata miet, issa għandha t-tifla. Lill- għarusa tat-tifel hi għamlitilha l-bukkett … Abjad bid- deheb u l-fidda, u kulħadd jgħid li qatt ma raw bħalu. Issa se tagħmlu f'bozza biex iżżommu rikordju. Ħmar qammas Mara mill-Qrendi. (Meta tkellimt dwar meta tibda titwal ftit il-ġurnata mill- 21 ta' Diċembru). Ommi kienet tgħid: 'Pass ta' ħmar qammas;, jiġifieri titwal ħarira, li mhi xejn. Kienu jgħiduha l-antiki. Issa ommi ilha mejta wieħed u għoxrin sena … 'Għada (l-ġurnata) titwal pass ta' ħmar qammas', kienet tgħid. (Ħmar qammas jew qammies tfisser joqmos u jekk joqmos jibqa' fejn ikun, għalhekk jagħmel ftit li xejn progress) ĠSeġdà Filomnika Lutdeu Qtendi — Festa 3014