ĦALIB, ĠBEJNIET U RKOTTA Noti Ħiġbura Minn Fomm l-Anzjani. L-ikel ta' missirijietna ma kienx fih lussu; il-bniedem komuni kien jgħix b'dak li jsib madwaru, u l-prodotti tar-raba' u tal-bhejjem kienu l-aktar qrib lejh. Ħhux kulħadd kien ikollu merħla nagħaġ jew mogħoż, iżda kien hemm bosta li kellhom waħdiet li kienu jservuhom għall-bżonnijiet tal-familja. hemm min joħroġ ibiegħ xi ftit ħalib fit-toroq biex jaqla' xi ħaġa żgħira. Oħrajn kienu jbiegħu il-ħalib lil min kien iridu għall-ġbejniet jew irkotta. Bosta familji li kellhom in-nagħaġ u l-mogħoż tagħhom kienu jagħmlu l-ġbejniet għalihom stess. Il-prinċipju li fuqu tibbaża il-produzzjoni tal-ġbejni- et huwa dan. Kull min jaf xi ftit bijoloġija, jaf li malli l- ikel jidħol mill-ħalq il-quddiem, jibda fuqu process bijokimiku li bih jiġi simplifikat, jew fi kliem ieħor, jgħaddi mill-proċess ta' diġestjoni, biex wara' li jkun għadda mill-istonku u l-imsa- ren, jinġabar mid-demm, f'forma aktar sempliċi, u jittieħed fejn hemm bżonnu fil-ġisem. Dan ix-xogħol ta' simplifikazzjoni jew diġestjoni, isir possibbli permezz ta' fatturi kimiċi oħra, l- enżimi, li jikkontrollaw perfettament dan il-proċess. Fost l- enżimi, ii kollha għandhom xogħol speċifiku għal kuli tip ta' ikel, fl-istonku hemm ir-rennin. Din l-enżima taħdem fuq il- ħalib, u l-ewwel ma tagħmel tgħaqqdu. Għalhekk, jekk estratt minn ġo l-istonku, li jgħidul tames, inżiduh mal-ħalib, il-ħalib jikkoagula, jiġifieri jagħqad, u jifforma parti aktarx solida li ngħidulha baqta, u l-likwidu li jibqa wara li jagħqad il-ħalib, insejħulu xorrox. Il-ħalib tan-nagħaġ fih aktar għaqda minn dak tal- mogħoż; tal-mogħoż huwa aktar ħafif. Normalment, il-ħalib kienu jpoġġuh ġo xi kontenitur tal-fuħħar, u aktar qrib żmienna ġo xi barmil jew banju, skond il-kwantita'. Iżda aktar fil-qedem, kien hemm min iħaffer żewġ ħofriet, ħdejn xulxin ħafna, fil-blat, waħda aktar fonda mill-oħra, u kien ikun hemm toqba tinfed mill- ħofra l-għolja għal dik baxxa. Din it-toqba kienu jagħiquha b'xi tapp tal-ġilda jew tas-sufra. Il-ħalib kienu jpoġġuh fil-ħofra l-għolja, u meta tagħqad il-baqta, jiftħu it-tapp, u ix-xorrox joħrog għal ġol-ħofra il-fonda. Il-parti magħquda, il-baqta, titqiegħed fil-qwieleb, jew bħal qfief ċkejknin, u titqalleb sakemm tagħqad aktar. Biex jinxfu ipoġġuhom għall-arja ġo xi tilar mikxuf, imdendel mas-saqaf, u xi drabi ġo qanniċċ (qisu gaġġa tal-qasab), imdendel qalb is-siġar jew f'xi kmajra apposta bix-xquq fil-hitan jew twieqi, biex l-arja tgħaddi sewwa. L-irkotta hija ukoll ħalib li jagħqad, iżda mhux fuq l- istess prinċipju. Il-ħalib jitqiegħed fl-ilma baħar ġo borma kbira jew kaldarun fuq fuklar bil-faħam jew ħatab jaqbad taħtu, u jagħqad waqt li jħawduh bil-ħarrieka. Għalkemm jien niftakar sewwa il-mogħoż fit-toroq u fil- kampanja tagħna, u rajt ukoll min jagħmel il-ġbejniet u il-irkot- ta, biex inkompii nagħti aktar dettalji dwarhom issa nħalli fi kliem nies li huma stess kienu nvoluti f'dan ix-xogħol. Dawn li ġejjin huma partijiet relevanti minn intervisti idi jien għamilt mal-persuni konċernati. Billi kelli l-okkażjoni li nagħmel programmi fuq ir-radju RTK dwar il-folkior, u ukoll il- faċilita' ta' ''phone-ins'' mis-semmiegħa, ħadt l-opportunita' biex inħajjar jitkellmu fuq suġġetti varji, inklużi dawn li ġejjin. Hawn issibu il-kliem li ġbart minn għand għaxar min-nies; Ħallejt barra il-ħafna mistoqsijiet u ir-rimarki li nkun għamiltilhom sakemm qaluli dak li kont irrid jien. 'Konna dejjem inżommu mogħża ġor-razzett…kien ikollna dejjem waħda nżommuha għall-ħalib…forsi kien ikollna xi gidi i nħalluh għat-tames għall ġbejniet…F'xi lerbgħa niftakar lin- nanna taħlibha ġo flixkun tal-luminata…f'xi l-erbgħa ta' filgħaxija… mbagħad kienet tibgħatna dak il-ħin stess intuh liil-bużnanna; kienet tgħallih fuq l-ispiritiera ta' bi tnejn. ġeneralment kien dejjem ifur, u kif kien jibred, ħafna kienu jagħmluh mal-kafe' tat-tisjir jew jixorbuh waħdu. U m-nanna tagħna. .l-Fgura,…kienhemm ħafna jrabbu l-mogħoż…irziezet, u kienu jmorru jbiegħu il-ħalib iejn il-Kottonera, L-Isla, Bormla…Il-Birgu kienu jinżlu. L-inħawi ta' Ħal Tarxien kien kollu. rziezet…kien kollu raħħala jgħixu b'dawn l- affarijiet…nifrtakar li għat-tlieta kienu dejjem jinżlu jbiegħu' (A23,1) 'Jien kelli l-mama' mietet ta' 89 sena xi sentejn ilu, u niftakarha tgħid li in-nannu kien bil-mogħoż…u kien iqajjim—- ħom kmieni (lit-tfal), ta' xi ħames snin, imorru jirgħu. U tgħidlek li dment kienet bil-mogħoż tiegħu, kienet tieħdu l- ħalib, u kienet tgħidilna, …Dak ħalibl …mhux li tixorbul…. Meta qatgħet minn man-nannu u żżewġet, qatt ma xorbot aktar ħalib, għax kienet temmen li meta tieħu dritt mill-mogħża kien ikun vera ħalib…min jaf kemm daħqet bina u tgħidilna…Inthom ilma ttuhom lit-tfal, mhux ħalibi…Niftakar kien hemm wieħed mill-Marsa…jiena lħaqtu sew…kien jiġi bil-merħla…kienu jgħidulu Ta' Pespes… niftakar…u kien jgħitilhom bl-isem lill- mogħoż…Ejja Ħamral…,Ejja Sewdal…u ħekk…' (A23,2) 'Jien kont naħlibhom il-mogħoż…Fi żmien, ommi u missieri kienu jmorru jbiegħu il-ħalib f'Tas-Sliema…u anke ħuti l-kbar..uħud minnhom mietu…kellna fuq is-sebgħin…Ommi kienet tlibbishom is-sarima biex ma jerdgħux ħalibhom; kienu jlibbsu s- sarima liil-gidien,…. il-ħrief tagħhom……. gidien konna ngħidulhom…biex ma jerdgħux il-ħalib t'ommhom…u nitfgħuhom m'ommhom, għax ommhom kienet tniżżel ħafna ħalib meta kien ikoll- ha l-gidi magħha, anki jmur iħokkilha s-sarima ma' sidirha. Meta konna naħilbuhom konna ħafna aħwa, kulħadd imur fir-rokna, u l-mogħoż li jaħleb hu kienu jmorru kollha ħdejh. Anke meta konna noħorġu nirgħuhom, meta niltaggħu ma' merħla oħra tiskanta kif kienu jgħaddu minn ġo xulxin, u xorta jintgħażlu. Konna ngħajtulhom bil-laqam ukoll. Kellna bitħa kbira fejn nitimgħuhom u nisquhom. Konna niġbru l-affarijiet anke ta' taħt il-ħarrub, ħarrub niexef, pal tal-bajtar għall-frisk..bħal'llum is-sajf….f'xi l-għaxra konna nqattgħulhom il-pal tal-bajtar u ntuhulhom biex jekluh frisk…konna ntuhulhom tari… .anke xieref, kienu jekluh ukoll…konna nagħtuhulhom il-ħarrub frisk. Il- kurdun t'għonghom, dik konna ngħidulha it-terħa jew faxxa..,mhux dejjem l-istess….. ommi kienet tagħmilhomlhom hi. (Il-mogħoż) ma' kanal tal-konkos mal-ħajt biex jieklu…u biex norbtuhom kollha kienu jmorru f'posthom…kien ikolina l-katina u norbtuhom minnha biex ma jitgħallqux…Ġie li kienu jqajmuna bil- lejl…tkun qed titgħallaq xi waħda…kienet jddurilha m'għonqha…anke kienet tkun xi waħda bil-qrun…lil ta' ma' ġenbha ddaħħlilha l-qarn ġot-terħa li jkollha m'għonqha….Malli nisimgħu l-għajjat kulħadd iqum jiġri, min jixgħel il-fanal, min jixgħel ix-xemgħa… naqalgħulha ċ-ċinga li jkollha m'għongha, jew ħabel: li jkollhom…Ommi kienet tqatta' d-drapp, taċ-ċraret u tobromhom, bil-kuluri (għat-terħa)… Kienet tbiegħ il-ħalib f'Tas-Sliema, ommi, u ħuti il-kbar kienu jbiegħu il-ħalib f'Bir- kirkara ukoll. (Il-mogħoż) kienu kollha bil-ħin tagħhom…nitimgħuhom, bil-ħin tagħhom…kien ikollok…l-anqas toħroġ ma tkun tista' U konna nagħmlu l-ġbejniet. Niftakar meta darba kienu għamlu xi srtrajk u ma ħadux ħalib il-magna…konna għamilna ħafna ġbejniet, u biċċa minnhom konna għamilnihom bil- bżar…konna nnixfuhom fil-qanniċċ, fuq il-bejt, u konna nekluhom mbagħad. Kenna l-gidjiet, konna nrabbuhom, u mbagħad neħdulhom it-tames, innixfuh mal-ħajt; qabel noqtluh il-gidi konna nreddgħuh, biex it-tames ikun kbir…u jien min jaf kemm siaħt gidien…biex nekluhom, iva. (Biex inneħħu l-ġilda) konna nonfħuhom…monfħuhom minn saqajhom…ġie li kont nonfoħhom bil- imqarruna…kien ikun dak l-imqarrun it-twil…u missieri kien jgħidli ..Ħa nonfoħhielek…u jien kont nisloħhom…konna naqsmu— hom minn żaqghom, u (il-ġilda) konna niftħuha, u il-ġild tagħhom…jien għandi basktijiet tal-ġild tal-ħrief…Għax dak (il-ġild) tnixxifhom…l-ewwel tagħmilhom fil-melħ u mbagħad kont issammaru ma njama… tagħmlu fix-xemx…tneħħilu dejjem ix- xaħam…u jiġi sabiħ… '' (AÀ23,3) 'Jien minn Ħal Qormi…Meta kont żgħir kont niġi mill- iskola…kien ikollna żewġ mogħżiet jew waħda id-dar…ma keill- niex razzett. Għalqa kellna, konna nmorru kuljum biha…norbtu- hom ma' kantun…kien kantun apposta…U kien ikollna is- silla,…bil-ħabel twil, u tiekol li ntuħa aħna mhux li jkun hemm mal-ħajt…silla, ħarrub, u hekk.,.kuljum wara li mmorru d-dar mill-iskola….ċermaniżi kienu jkunu, mhux Maltin…dejjem Ġermaniżi…konna nixtruhom żagħar u jikbru għandna. Konna nżommuha bħallikieku kellna bniedem,..id-dar…madifa tazza…neħduha kull nhar ta' Sibt,.,kien ikollna l-ħin għaliha. Ħalib ma xtrajna qatt minn barra. Ħa ngħidlek din…Aħna, minn kif twelidt (xi ħamsa u tletin sena ilu) qatt ma għallejnieh il- ħalib…aħna, kif jaħleb missieri, dak il-ħin stess, mit-tazza nixorbu, konna, għax qegħdin seba aħwa…Ġie li kien jiġi xi żmien jgħidilna…lilum il-ħalib narmuh, tixorbuhx…u aħna ma konna ngħidu xejn għax forsi kienet tagħmel xi ħajta demm…missieri kien jifhem ħafna fihom. Darba minnhom…ħa ngħidlek storja…kien Korpus, u kont sejjer biha l-għalqa il- Ħadd filgħodu, u tafx int, in-nies joħorġu l-qsari barra…waqt li għaddej biha marret fuq qasrija tal-galietti u ħatfitli żewġ qsari…kont żgħir jien…ġibditni…u kien hemm pulizija ġabhħie— li d-dar hu…' ((A23,5) 'Kont inbiegħ il-ħalib tal-mogħża…kont inmur wara l- bibien, inħabbtilhom, ġeneralment filgħodu għal xi s-seba u nofs is-seba…u min jgħidli….Aħlibuli bil-qawwi ħalli titila' dik ir-ragħawa għax inħobbhal u kien ikun hemm min jgħidli c--Taħlibhilix bir-ragħawa, għax ikolli ftiti… Għalhekk kont naħlibhom max-xifer tat-tazza jew bott, biex ma jagħmilx dik ir-ragħawa. U konna nagħmlulhom il-ħannieqa m'għonghom…tkun ħamra u bajda…konna nagħmlu qisha malja biċ- ċraret kuluriti u norbtuhomlhom m-għonqhom. Qanpiena ġie li konna nagħmlu xi waħda, imma mhux bil-kwantita', biex jibqgħu flimkien. Anki l-ismijiet: Ejja Bajdal…EBjja Ħamral…Ejja Bajda Bl-Iswedi… Kont noħroġ żewġ mogħożiet jew waħda miegħi. Konna noggħodu l-Buskett… inmorru nirgħuhom fil-wied…fl- għelieqi tagħna…u konna nimxu kważi sa Ħaż-żebbuġ jew is- Siġġiewi bihom…nirgħuhom… 1U nagħmlu l-ġbejniet aħna, konna…u kont moħroġ inbiegħ il-bajd u l-qoffa bil-ġbejniet…Il-ġbejniet tan-nagħaġ, tal-mogħoż, u ġie li kellna tal-baqar. Ommi, Alla jaħfrilha, mietet xi xaħar u nofs ilu, kienet tieħu dik ir-ragħawa tal- baqta…ma nitilfuhiex, u ftit mill-wiċċ tagħha, kollox f'daqqa, u mbagħad tagħmlilna platt bil-ftiet tal-ħobż, twaddbilna din fuqu, ftit zokkor, u tgħidx kemm kienet tkun tajba…xi tliet kuċċarini jew mgħarfa zokkor…u konna nieklu kull platt li ma ngħidlekxi…Il-ħalib konna ngħalluh…'' (A23,6) 'Dak l-armar li fuqu kienu jpoġġu il-ġbejniet biex jinxfu, qanniċċ ngħidulu,….. kien ċatt, u mbagħad imdendel b'erba' ħbula. Dan kienu jpoġġuh fil-kamra tal-bejt, kellha żewġ twieqi quddiem xulxin dejjem miftuħin, u kienu jdendluh mas- saqaf, u dejjem jinxfu. Ġie li kienu jdawruhom biex ma jimmuf- fawx….. ikun hemm ganġ idendluh miegħu. (Il-ġbejniet) kienu jaħdmuhom isfel kellu kamra fil-bitħa….kellu dixx fejn il- qwieleb kienu dejjem iqattru…'' (A22,3) 'Kien ikollna n-nagħaġ tagħna…kien ikollna t- tames…nieħdu mgħarfa jew tnejn…tal-ħaruf…konna noqtluh. Nerfgħuh u nagħmluh fil-melħ (l-istonku)…nitfgħulu melħ mill- oħxon…magħmluh ġo pagna żgħira tal-fuħħar. Torbtu minn tarf u ieħor bi spaga (l-istonku), nitfgħuh ġo pagna tal-fuħħar bil-melħ oħxon…u dejjem jerħi l-ilma minnu…u ntellgħu xi żewġ magħref skond kemm ikollna kwantita' ta' ħalib… (Il-ħalib) titfagħlu xi żewġ magħref minn dak il-likwidu tat-tames…. tħawdu b'imgħarfa u tarah jibda jagħqad. Kien ikollna bramel apposta taż-żingu…u kien ikollna dawk il-qwieleb tal-qasab…mbagħad nibbuttjaw xi tużżana qwieleb ġo dixx biex dejjem joħroġ meta tagħmillu x- Li jagħqdu taqlibhom b'idejk, mbagħad ikollok barmil ieħor tagħmilhom fih biex dejjem jerħi x-xorrox bis-salmura. u meta kien ikollna kwantita' kbira konna nnixfuhom ġol- qanniċċ…kien ikun tal-qasab…ġol-bitħa tar-razzett…bil- ħabel…imdendla. Mbagħad minħabba l-insetti ngħattuh b'biċċa filoxx…u dejjem tħallihom jinxfu. Jiġu ġbejniet bojod mbagħad dawk li rridu nagħmluhom bil-bżar u l-ħall…nagħmluhom fil- vażetti tal-ħġieġ …nitfgħulhom il-ħall, il-bżar u ż-żejt…u jsiru tal-bżar' ((A23,4) 'Meta kelli xi għaxar snin, ġie li kien ikollna anke baqra taħileb, u jekk ikollha l-għoġol, avolja jkun sar il-ħin biex naħilbuha, jekk ikoliha l-għoġol kienet terfgħu; jekk tmur fejna biex taħlibha terfgħu konna ngħidulha, u mbagħad inġibulha l-għoġol biex jibda jerda', u mbagħad inkomplu aħna. Hofor għall baqta u x-xorrox fil Wardija (ritratt ta' Guido Lanfranco, 18-5-70 ) Issa l-ġbejniet konna nagħmluhoim aktarx tan-nagħaġ u tal-baqra mħalltin. It-tames huwa stonku… jista' jkun anke ta' għoġol…ikun kbir…anzi ireddgħuhom qabel biex ikun fih żgur, biex jimtela. Mbagħad, meta joqtluh, idendluh (l-istonku) fl- arja, u mbagħad jagħmluh fil-melħ…u meta jkunu jridu l-qtar, dak qtar ngħidulu karma…dak li nħalltu mal-ħalib…allura dak ikun it-tames. Dak l-istonku inniżżiluh ġo l-ilma għal tlitt- ijiem jew hekk, u dak l-ilma jew tames jerġgħu inixxfuh u jerġgħu jużawh darb'oħra. Allura jieħdu, jikkalkolaw kuċċarina jew tnejn skond kemm ikollhom ħalib. Il-ħalib ma jridx ikun ilu maħlub; irid ikun għadu b'dik it-temperatura, għax la jiksaħ ma jagħqadx; dak ngħidulu qtar aħna. Issa mbagħad, meta jiġi biex jagħqad, jingħażel, allura dak li jintagħżel minnu, dak l-ilma, ngħidulu xorrox. Issa dak, l-ieħor, ngħidulu baqta, dik li tibqa' li se tagħmel il-ġbejniet minnha. Mbagħad kellna l-qwieleb…Il-baqta tinqata' biċċa biċċa bl-imgħarfa u jqegħduha fil-qaleb. Wera forsi kwarta, jew hekk, taqbad idek hekk, taqlibha fuq idek…u tistgħaġeb min ikun tas-sena….trid iġġibhom eżatti…mbagħad iħalluhom joqgħodu daqsxejn, ngħidu aħna, mbagħad jew jitfgħulhom melħa fuqhom, je inkella mbagħad jaqalgħuhom mil x'jismu..u jagħmel is-salmura…Is-salmura, biex ikunu jafu lix eżatta, kienu jagħmlu bajda; jekk iżżomm fil-wiċċ (il-bajda) kienet tkun eżatta. Jien meta kelli għaxar snin kienu jibgħatuni r-Rabat bihom…konna nsibu ħanut li jixtrihom…da żgur, mela, ġie li hadt erbat-artal fuq rasi…qishom dawk tal-ħut…sal-ħin ta' l- iskola…għax mbagħad kont irrid inmur l-iskola jien. Min irid inixxifhom…dak qanniċċ ngħidulu…miftuħ… tal-qasab…meta kienu jagħmlu dak il-magħluq, dak probabbli għax kienu jnixxfuhom taħt il-ħarruba, għax dak aktar tiġi tajba… jiġu tajbin…speċjalment fir-riħ fuq.' 'Kelli ħbieb tiegħi, kellhom nanniethom jew zijiethom jagħmlu l-irkotta. Meta konna nispiċċaw l-iskola, kelli xi għaxar snin, missieru kellu żiemel, u minn Ħal Għaxaq konna nmorru Ħal Safi, iż-żurrieq, Ħal Kirkop, niġbru l-ħalib. f'Ħal Għaxaq kellna xi ħmistax il-wieħed isajru l-irkotta, Kienu jgħajtu…Għar-ravjuli…il-biċċa l-kbira ma kontx tifhimhom…u kien ikollhom il-qaleb tas-simar; u niftakar kien ikollu għatu tal-landa tal-kunserva u mgħawweġ minn żewġ naħat, kien jiġi qisu forma ta' trijanglu, u b'naħa tond, u kien jaqta' bih, niftakar…u kien jiżinhulek bil-miżien…bil-kwart, nofs kwart, nofs 'rtal. Konna nmorru l-baħar miegħu biex iġib l-ilma baħar biex isajjarha…u dejjem iġib ilma ċar. 'Kellu l-fuklar u kaldarun tar-ram, imma minn ġewwa kien ikun ibbanjat bl-istann…kien jieħdu għand xi landier jew xi ħadd jibbanjah. Il-fuklar kien ikun mibni bil-ġebel; idaħħal il-ħatab taħtu…zkuk tal-ħarrub niftakarhom. Il-kaldarun kien ikun ġiex piedi dijametru u kien ikun xi ġiex piedi u nofs fond. Kien ikollu qisha xkupa tal-ġummar, kienu jgħidulha ħarrieka, biex joqgħod iħawwad biha. Niftakarhom jew fil-bitħa ta' wara' jew fil-mandra quddiem il-bieb fejn ir-razzett, kien ikollu mannara kbira, marloġġ qisu ta' magħżqa; kienet taqta' minn żewġ naħat; kien ikollha xifer vertikali u ieħor oriżżontali…ix- xfarijiet ta' din il-mannara kienu jkunu kontra xulxin, biex jekk iz-zokk jiġih il-linja miegħu, itih b'dik li tkun eżatt fuq iz- zokk…jekk iz-zokk jiġih parallel miegħu hi u tiela' kien idaw- warha biex xorta jtiehħielu f'nofsu d-daqqa. — il- 'L-ilma baħar irid dejjem iġibu minn tal-ġurnata. Meta kien ikun maltemp minn Marsaxlokk jew Birżebbuġa, minn Ħal Għaxaq ġie li kienu jmorru l-Kalkara biż-żiemel biex iġibu l-ilma. Kienu jgħidu li jekk tħallih, ma tagħqadx l-irkotta…irid ikun frisk. 'Qabel il-gwerra, fuq il-fuklar, konna nagħmlu l-irkot- ta. Kellna fuklar kbir u kellna bħal tank jidħol ġo fih…u t- tank konna neħduh nibbanjawh biex l-irkotta ma teħilx. L-ewwel ma konna nitfgħu kien l-ilma baħar jisħon, u mbagħad konna nmorru nbiegħu l-irkotta l-Isla, qabel il-gwerra. L-ewwel ma nitfgħu l- ilma baħar…inqabbdu n-nar, …sewwa7… imbagħad nitfgħu l-ilma baħar fil-fuklar…imbagħad jisħon…konna nagħmlu d-dqiq…bil- qies..mnagħtu każ nagħmlu kejla dqiq…insaħħnu l-ħalib ukoll; nerfgħu il-ħalib bl-ilma baħar, inħawduh, nitfgħuh ġo fih…mitfgħu il-kumplament tal-ħalib kollu u nibdew inħawdu. Ikollna bħal xkupa donna minn dawn tal-antiki tal- għanqbud.. noqogħdu nħawdu bil-mod il-mod, u mbagħad tibda tara- ħa, l-irkotta, titla' fil-wiċċ… tkun qegħda tagħqad. il-ħalib kien ikun tan-nagħaġ u tal-baqar…kellna żewġ baqriet u għoxrin nagħġa. Missieri kien jagħmilli kwart kwart….kelli xi tnax il-sena…qabel il-gwerra, u kont inmur inbiegħ jien…hu kien imur banda u jien inmur oħra….bil-bixkilla wiesa'. Missieri kien jaqtagħha bil-ħarira, jaqbad karta strazza, jixħetha fugha, u kemm titolbu jiżiniek irkotta. Insomma, meta kienet tagħqad din, ma tkomplix tħawwad…Inħalluha daqs ħames minuti toqgħod. Meta toqgħod tarha titla' kollha fil-wiċċ, u mbagħad kellna qisha mgħarfa kbira bit-toqob, biex meta ndaħħluha hekk, ix-xorrox joħroġ. Ikollna l-ġwielaq, jiġifieri tal- irkotta, …filgħaxija, meta niġbruha, nixħtuha hekk, u mbagħad intellgħuha għall-frisk, ngħattuha, u mbagħad niġbru x-xorrox. Fix-xorrox jibqa' dawk il-frakijiet…niġbruh ukoll,..dak ikun għalih…Ix-xorrox, dak iż-żmien, konna nagħtuh lill-majjali jekluh…għax ikun xorrox b'naqra rkotta, u hekk kienu jekluha. Mbagħad filgħodu konna narmaw iż-żiemel u nmorru ġo l-ibliet…ġo l-Isla, nbiegħuha bl-użin. Konna ngħajtu…Tajba għar- ravjuli,…Tajba għar…-…ra…vjuli… Dak li jkun jgħajjat- ilek jew jordnalek ġurnata qabel, speċjalment meta kienet tiġi xi festa, lanqas konna nlaħħqu…biex jagħmlu r-ravjul…; kuljum kellna nagħmlu. Il-bhejjem kuljum trid taħiibhom….. Bormla, int u dieħel, hekk, għall-Birgu, kienhemm wieħed…u kellu s- silġ…konnna nmorru għandu…kien jibqalna qaleb, nagħmluh għandu…inħalluh għandu…u mbagħad inmorru l-għada, jew il- pitgħada, meta jkollna bżonn, u taf lil min konna nbiegħuha dik lil tal-pastizzi….mhux biex jagħmlu t-torti….għax tal- pastizzi, bħal dik, aktar kien jixridha, għax kienet tkun xotta. Fil-gwerra bżajna, u flok inmorru aħna, iż-żejtun stess, fejn il- knisja, konna narmaw mejda, u huma u għaddejjin in-nies, kienu jixtru… U ġie li konna nixtru l-ħalib, ngħidulu tal- merħla, …ikunu nies jiġbru dawn il-mogħoż…ġie li ġibna l- ħalib minn hemm. Meta il-ħalib tagħna kien ikun naqra skars, ġie li ħallatnih il-ħalib… tal-mogħoż ma' tan-nagħaġ…ngħidulu tal-merħla. Aħna ġie li kellna ħmistax il-qaleb…sittax; il- qaleb kien jinħadem bis-simar…issa tal-plastik… Fil-gwerra kienu qabdu jagħmluha bit-trab tal-ħalib…aħna qatt ma għamilni- ha hekk. 'Jien kont inbiegħ il-ħalib ukoll…u kont inbiegħ il- ħalib lill-gvern. Kont inbiegħ iż-żejtun fit-toroq….filgħodu u wara nofsinhar. Wara nofsinhar kont noħroġ bihom nirgħhom. Kont nagħmlilhom Ħojl…Hojl…Ħoji…u jiġru warajja. Ġie li kont intihom isem, bħal …Ta'-Karmnu,…. għax inkun xtrajtha minn għand Karmnu; is-sarima kont nagħmilħielhom meta noħroġ bil-ħalib, għax xi nies dutturi kienu jibżgħu li joborxulhom il- ħajt;…ukoll biex ma jeklux karti…; iżda aktar minħabba li biċċiet minnhom, il-mogħoż imorru mal-ħajt…u ma tridx tafdhom…dan ikun hemm xi waħda tal-ħanut ikollha xi naqra tal- ħaxix barra imorru jeħduhulhom…' (A24,5) Referenzi: Recordings li għamilt jien waqt il-programmi tiegħi fuq l-RTK dwar il-folklor, waqt li kien ikun isir il-programm 'Bejnietna' produzzjoni ta' Susan Mulvanev. Mhux kulħadd ikun irid jgħid x'jismu jew minn fejn hu, għalhekk qed nagħti biss l- informazzjoni li stajt niġbor. Dawn in-numri ta' referenza li ġejjin jaqblu ma' dawk li għandi jien fuq ir-reġistri tiegħi ta' casettes dwar folklor lokali. A22 (13 Lulju 1993) 3:mara anzjana; 4: mara anzjana; 5: raġel anzjan. A23 (20 Lulju 1993) 1: mara anzjana, Fgura; 2: mara anzjana; 3: mara anzjana; 5: raġel anzjan, Qormi; 5: mara anzjana, Busket. A24 (25 Mejju 1994) 5: raġel anzjan. A25 (1 Ġunju 1994) 3: Frans Farruġa, Għaxaq. qwieleb tal-- ġbejniet