Martu Ġiżabela marret iżżiegħel bih u tfissdu, u trid taf x'inqalagħlu. X'ħin żewġha stqarrilha fuq li Nabot ma riedx ineħħi l-qasam li kien wiret minn niesu: ''għal. daqs hekk tiddejjaqx, qaltlu Ġiżabela; ''ħalli f'idejja, ntik kelma li l-qasam jaqa' taħt idejkl' U x'marret għamlet dik il-ħalja' Kitbet f'isem is-sultan lix-xjuħ u lill-imħalfin, u ridithom jħarrku quddiemhom lill-imsejken Nabot, u jxaħħmu tnejn min-nies biex jixdulhom li Nabot ħalef b'Alla u bis-sultan, biex imbagħad joħorġuh barra r-raħal u jħaġġrub. U dawk għamlu li riedet minnhom Ġeżabela, u bagħtu jgħidulha li Nabot ħaġġruh u miet. U Akaab telaq biex jieħu taħt idejh il-qasam ta' Nabot u jaq- ta' xewqtu, U leħen Alla wasal f'widnejn Elija biex imur għand Akaab u jwiddbu fuq li ser jiġrilu għalli għamel lil Nabot. U l-profeta mar quddiem is-sultan Akaab u qallu:'€ Dan jib- għat jgħidlek il-Mulej, Alla tiegħi, l fejn il-klieb lagħqu demm Nabot, hemm ukoll il-klieb jilagħqu demmek. U jiġi wkoll żmien. meta l-klieb għad jieklu ġisem Ġiżabela fir-raba' ta' Ġiżrabal. It-tielet sena fuq dawn il-ġrajja, Akaab issieħeb ma' Jewwasef jew Ġosafat, sultan tal-Lhudija, biex flimkien joħduha man-nies tas-Sorija. Waqt it-taqbida, Akaab laqtitu vleġġa, nifditlu qalbu u miet ma' nżul ix-xemx; u demmu xtered ma' l-art, u difnuh f'Xamarija. U niesu ħaslu bl-ilma ta' l-għadira ta' dawk l-inħawi l-mirkeb iħammar b'demm is-sultan Akaab, u l-klieb lagħqu demmu, kif żmien qabel kien neb- bħu l-profeta Elija. U għadda żmien bi żmien, u Gehu bin Jewwasef laħaq sultan; u dan, wara li qatel lil-Garam, bin Akaab, x'ħin lemaħ lil martu Ġeżabela tix- ref minn ħoġor it-tieqa tad-dar, b'dawk għajnejha ta' seqer titlob ħniena, bagħat lill-qaddejja tagħha joqtluha, u dawn waddbuha rasha 'l isfel fil-għalqa tad-dwieli ta' Nabot. U demmha raxx fuq ħa't id-dar, u hi stabtet ma' l-art u ż-żwiemel ta' Gehu għaddew bin-mgħal minn fuq — ġisimha. U meta n-nies tas-sultan Gehu resqu l-għada hemmhekk biex jidfnu l-mejtin, ma sabux għajr rasha, u saqajha u idejha. U Gehu, x'ħin sama' b'dan, qal: ''Seħħet mela kelmet il-Mulej meta b'fomm il-qaddej tiegħu Elija ħabbar lil- Akaab li għad jgħaddi minn. għala martu Ġiżabela: Li l-klieb' iqattgħu bi snienhom u jieklu ġisimha'', B BIEX JIKKURA GĦAJNBJH l — Pawl, għax tixrob hekk, li qisek wieħed fis-sakra' TImissek tistħi — liż, ħabib, jinħtieġli nixrob, għax billi jiena għama minn waħda, infittex li nara d-doppju mill-oħra. BIŻŻEJJED TAĦSEB F'ĦAĠ'OĦRA .. — Ħudu, ibni qalbi, toqgħodx taħseb li hu żejt ir-riġnu. Aħseb biss li hu Marsala, u ibilgħu. B'hekk żgur li mat-tegħmux l À — Sewwa, Mamà, mela agħtini l-Marsala u jiena niblagħha bħal li kieku żejt ir-riġnu, L-GHANA TA' L-URIEZAQ Fuq siġra tat-tin, li kienet sewwa sew ma' ġenb iċ-ċella ta' San Franġisk t'Assisi f'Santa Marija ta' l-Anġli, kien hemm. werżieq li f'kull ħin li jagħtih jaqbad jgħanni u jsemma' dak il-ħelu leħnu. Darba waħda, il-Qad- dis, waqt li newwillu idejh, sejjaħlu u qallu: ''Ħija, Werżieq, ejja '1 hawn, oqgħod fuq idejja'. U l-Werżieq, bħallikieku għandu dehnu, donnu fehem x'qallu l-Qaddis u dlonk tar għal fuq idejh. San Franġisk beda jmellsu, iżiegħel bih u mbagħad, qallu: ''Għanni, O ħija Werżieq, samma' leħnek ferrieħi u faħħar lill- Mulej, li ħalqek u li huwa sidek'. U l-Werżieq dikment qabad jgħanni, u miegħu qabad ukoll jgħanni l-Qaddis, u faħħru 'l Alla flimkien, U kull meta l-Qaddis kien joħroġ minn ċelltu kien Il-Werżieq u San Franġisk. jistiednu għal fuq idejh, imellsu u jżiegħel bih, u jaqbad jgħanni; u hu, il-Qaddis, kien jgħanni miegħu u flim- kien ifaħħru 'l Alla, ħallieq tal-ħlej- jaq kollha; u-mbagħad, kien jitilqu u l-Werżieq kien imur. jittajiar għal riħu. Iżda fl-aħħarnett, wara tmint ijiem,; il-Fqajjar t'Assisi qal lil uliedu l-patrijiet: ''Jeħtieġ li nwarrbu għal dejjem lil dan ħuna l-Werżieq, li bit- tifħir tiegħu 'l Alla ferraħna u pax- xiena biżżejjed; u li ma jmurx jiġril- na li nimtlew u nintefħu bil-vana- glorja''. U l-Werżieq ġie mtajjar u telaq 'l hemm mingħajr ma deher iżjed f'dawk l-inħawi. Hekk jgħidil- na dil-ġrajja Fra Tumas minn Ċelanu l-ewwel wieħed u l-aqwa fost il-bijografi ta' San Franġisk, missieru. Li San Franġisk kien jitpaxxa bl- għana ta' l-Urieżaq mhux ta' min jistagħġeb u jaraha bi kbira: f'dak il-għana l-Qaddis kien iħoss tifħir 'l Alla, kif tassew hi kull ħaġa li jagħ- mlu l-ħlejjaq ta' bla dehen u H minn- hom infushom għandhom: jimxu fuq il-ġibda (istint) li tahom Alla, li ħalaqhom; u dan dejjem jagħmluh : biss- il-bniedem, għalkemm imżejjen bid-dehen, xi minm daqqiet, għandu l-ħila jħarbat l-ordni tan-natura tie- għu, jagħmel bil-maqlub dak li għalih hu maħluq, u minflok ifaħħar lill- Mulej, imaqdru, iżebilħu u jriegħxu billi jħassarlu l-qies li qiegħed fil- ħolqien. Dak iżda li jgħaġġibni hu, kif Fra Tummas minn Ċelanu seta' jgħid: li dak il-Werżieq kien qed jgħanni bil- leħen tiegħu ĦELU'. Ngħid għalija, leħen il-Werżieq narah mill-agħar fost it-tisfir u l-għana tat-tajr l-ieħor u dejjem smajthom igħidu li leħen il- Werżieq hu ħoss li jdejqek u jitliflek sabrek; anzi, leħen l-urieżeq huwa l-għelm ta' dawk li dejjem. jgħidu, itaqtqu u jpaċpċu ħafna kliem fieragħ biex minn għalihom i. u, imma minn flok ikunu jdejqu lil kull min jismagħhom, Mill-bqija m'għandix għax nistagħġeb: darba waħda, żmien ilu, jiena wkoll kont naf wie- ħed patri xwejjaħ li kien jogħġbu ħafna u kien jitpaxxa mhux ftit bil- għana tal-urieżaql Kien jifhem u jgħid li l-werżieq huwa l-għelm tas- sajf u huwa hu li jsajjar il-ħarrub fis- siġarl Mur meriehl . Żewġt isjuf ilu kont, Għawdex, fejn imdorri mmur ta' kull sena biex ngħum żewġ għumiet f'xatt iż-Żew. wieqa; kont ma' patri ieħor minn sħabi u ħabibi mill-aktar, Konna qegħdin taħt blata li tilqalna x-xemx u sewwa sew ħdejn siġra tat-tin. fejn werżieq kien qed joħodli moħħi u jit- — lifli sabri bi twerżiqu. Il-patri sieħbi rani li miniex floki u fehem ukoll li l-għana bla hedu ta' dak il-werżieq kien qed jifxilni u jittirrinżali moħħi, U f'daqqa waħda dak il-patri sieħbi ċaqlaq ċaqliqa rasu u bi tbissima ħelwa qalli: Sieħbi l-għażiż, m'għan- dekx tifhem u tistenna li kulħadd għandu l-istess gosti jew l-istess ġib- diet, jew li huma tajbin biss dawk il- gosti u ġibdiet li jogħġbu lilna. Hi ħaġa ta' stmerrija li ngħidu tajjeb dak biss li jogħġob jilna, qisna li għandna xi don minn Alla li nifhmu f'kollox u li ma nistgħux niġu mMQAaT- qin, L-imġiba tajba u l-karità nisra- nija jridu li aħna nqimu wkoll il- gosti u l-ġibdiet ta' l-oħrajn, u din imbagħad hi ħaġa magħrufa; De gustibus non est disputandum'', għax il-kriterju ġewwieni biex nistgħu nħaqquha fuq din il-ħaġa għadu mhux magħruf; u aktarx li dan il-kriterju ma jinsab qatt. Kun af, iżda, li xi għaliex ta' din id-differenza ta' ġib- diet jew gosti fil-bnedmin għandu jkun hemm żgur, għax kollox hu mogħti minn Alla, li kollox għamel b'għerf u b'qies. Jiena nifhem, li dawn il-ġibdiet jew gosti differenti fil- ħlejjaq, sew ġibdiet għall-flus, kemm għal sura ta' l-ikel, kif ukoll għall- ħwejjeġ oħra, huma ġejjin mill-bnie- dem innifsu u jaqblu man-natura ta' kull wieħed; u huma sehem minn dik il-ġibda ġewwenija (istint), H Alla qiegħed f'kull ħlejqa biex din tkun tista' tagħraf b'ħeffa, mingħajr ma titqarraq, liema ħwerjeġ jiswew ta' ġid jew deni għaliha. Ħares ftit: taf, jaqaw, tgħidli inti għaliex il-baqra jekk tqegħdilha kustilja moqlija biex tikolha titmeżmeż u titbiegħed minn- ha, waqt li inti għad-dehra u x-xam- ma. jinżillek jgħabek għaliha' Imma sieħbi, inti tgħidli, din hi n-natura tal-baqar: m'humiex maħluqin biex jieklu l-laħam l Sewwa sew, li ssib ukoll għal qalbek l-għana tal-Werżieq, li tħoss ġibda għal kikkra kafċ morr jew ħelu ħafna, dan. ġej min-natura tal-bniedem. Mill- bqija dawn il-ġibdiet jew gosti biż- żmien jitbiddlu wkoll…… U tassew, meta kont għadni żgħir, ma kienx jogħġobni t-tuffieħ tadam, waqt li lium infittxu u ma ngħaddix min- għajru. Anzi nistgħu ngħidu: hekk ma jaq- blux il-ġibdiet u l-gosti fil-bnedmin, li ssib ġibdiet u gosti għal kollox bil- maqlub f'pajjiżi, fi ġnus u f'nazzjoni- jiet…… I L-għana ta' l-urieżaq il-lum aktarx hu mistmerr u mmaqdar bħala għana ta' dwejjaq, imma ilu fil- Greċja ma kienx hekk; kien hekk miġjub, li ħafna kienu iżommu wer- żieq f'qafas sabiex jitpaxxew bl- għana tiegħu mingħajr ma joħorġu minn darhom: semwa sew bħalma xi wħud illum iżommu l-grilli. Ukoll jiena ta' tifel li kont kont nagħmel l-istess; kont inħobb nagħ- laq xi werżieq f'qafas biex nitpaxxa bl-għana tiegħu. Kien gost ukoll dakt Anzi, ara ftit, sieħbi: Fost il-Griegi l-għana ta' l-urieżaq kien hekk stmat u miġ- jub, li dak id-Dudu l-Griegi kienu jżommuh bħala l-għelm tal-Mużika. U jekk kinux jifhmu fil-Mużka l- Griegi 19 Għalhekk, Ħabib, inħallu din il- kwistjoni, Biss intennilek: il-kriter- ju ġewwieni biex nistgħu niddeċiedu fuq il-gosti fil-bniedem, għadu moħ- bi, Bil-maqlub għall-Griegi, il-Latini u qisu l-ġnus kollha ċivili ;sibu ta' dwejjaq, għax wisq monotonu, l-għa- na ta' l-urieżaq; għalhekk ''De gusti- Għal fejn imma jiswew l-urieżaq L-urieżaq, jeqq ma jagħmlux ħaġa oħra barra minn dak li jġagħluna nitħarrġu f'sabarna, ikunu ġa għamlu biżżejjed meta jfaħħru lill-Mulej talli ħalaqhom. Hu ta' min jistmerru ii f'kull ħaġa rridu nistaqsu 'l Alla għax għamel dik il-ħaġa u dik l-oħra u nfittxu dejjem li niġblu kollox kif jaqbel lilna. Għalina biżżejjed hu li nafu li Alla għamel kollox sewwa, u li ma ħalaq xejn għal xejn. Kun ai, iżda, li l-werżieq hu wieħed minn dawk id-dud li flimkien mal-ġid li jagħmlu, ma jagħmlu ebda deni u ebda ħsara; ħlief biss li jġagħlu jitil- fu sabarhom lil xi wħud li jiena naf, li m'għandhom ebda sabar. Il-Werżieq jgħix bli jarda ċertu sugu mis-siġar li fuqhom jgħix: bil- propoxxide li għandu, u li hiveru berrina fina fina, itaqqab il-qoxra tas-siġra u jarda dak il-ftit li biss jinħtieġlu biex jgħix, mingħajr ma jagħmel ebda ħsara lis-siġra. Anzi b'dik berrintu jiftaħ il-ħruġ għal ċerta sustanza ħelwa u purgattiva, li aktarx inti stess fi tfulitek kellek ħtieġha: hi dik ''il-manna'' li, bħal- ma inti taf, toħroġ minn xi zkuk tal- fraxxnu, mniġġsa mill-berrina tal- Wrieżaq, Nagħarfu għalhekk, nqimu l-Provvidenza t'Alla wkoll f'dawk il-ħwejjeġ li ma nafux għalfejn Alla ħalaqhom, Sal-lum dan biss nafu li bih nistgħu u għandna nfaħħru lill-Werżieq, imma min jaf li ma għadx jasal iż-żmien li nsiru nafu ħafna ħwejjeġ oħra li jkunu ta' tifħir jill-Wrieżaq, bħalma ġara f'xi dud u fi ħwejjeġ oħra, li fihom missierijietna tal-qedem l- anqas ibiss qatt ma ħasbufl Alla hu de'jem tal-għaġeb f'kollha kemm huma l-ħlejjaq l- P.N.M. nitgħallmu na dil-ġrajja Fra Tumas minn Ċelanu l-ewwel wieħed u l-aqwa fost il-bijografi ta' San Franġisk, missieru. Li San Franġisk kien jitpaxxa bl- għana ta' l-Urieżaq mhux ta' min jistagħġeb u jaraha bi kbira: f'dak il-għana l-Qaddis kien iħoss tifħir 'l Alla, kif tassew hi kull ħaġa li jagħ- mlu l-ħlejjaq ta' bla dehen u H minn- hom infushom għandhom: jimxu fuq il-ġibda (istint) li tahom Alla, li ħalaqhom; u dan dejjem jagħmluh : biss- il-bniedem, għalkemm imżejjen bid-dehen, xi minm daqqiet, għandu l-ħila jħarbat l-ordni tan-natura tie- għu, jagħmel bil-maqlub dak li għalih hu maħluq, u minflok ifaħħar lill- Mulej, imaqdru, iżebilħu u jriegħxu billi jħassarlu l-qies li qiegħed fil- ħolqien. Dak iżda li jgħaġġibni hu, kif Fra Tummas minn Ċelanu seta' jgħid: li dak il-Werżieq kien qed jgħanni bil- leħen tiegħu ĦELU'. Ngħid għalija, leħen il-Werżieq narah mill-agħar fost it-tisfir u l-għana tat-tajr l-ieħor u dejjem smajthom igħidu li leħen il- Werżieq hu ħoss li jdejqek u jitliflek sabrek; anzi, leħen l-urieżeq huwa l-għelm ta' dawk li dejjem. jgħidu, itaqtqu u jpaċpċu ħafna kliem fieragħ biex minn għalihom i. u, imma minn flok ikunu jdejqu lil kull min jismagħhom, Mill-bqija m'għandix għax nistagħġeb: darba waħda, żmien ilu, jiena wkoll kont naf wie- ħed patri xwejjaħ li kien jogħġbu ħafna u kien jitpaxxa mhux ftit bil- għana tal-urieżaql Kien jifhem u jgħid li l-werżieq huwa l-għelm tas- sajf u huwa hu li jsajjar il-ħarrub fis- siġarl Mur meriehl . Żewġt isjuf ilu kont, Għawdex, fejn imdorri mmur ta' kull sena biex ngħum żewġ għumiet f'xatt iż-Żew. wieqa; kont ma' patri ieħor minn sħabi u ħabibi mill-aktar, Konna qegħdin taħt blata li tilqalna x-xemx u sewwa sew ħdejn siġra tat-tin. fejn werżieq kien qed joħodli moħħi u jit- — lifli sabri bi twerżiqu. Il-patri sieħbi rani li miniex floki u fehem ukoll li l-għana bla hedu ta' dak il-werżieq kien qed jifxilni u jittirrinżali moħħi, U f'daqqa waħda dak il-patri sieħbi ċaqlaq ċaqliqa rasu u bi tbissima ħelwa qalli: Sieħbi l-għażiż, m'għan- dekx tifhem u tistenna li kulħadd għandu l-istess gosti jew l-istess ġib- diet, jew li huma tajbin biss dawk il- gosti u ġibdiet li jogħġbu lilna. Hi ħaġa ta' stmerrija li ngħidu tajjeb dak biss li jogħġob jilna, qisna li għandna xi don minn Alla li nifhmu f'kollox u li ma nistgħux niġu mMQAaT- qin, L-imġiba tajba u l-karità nisra- nija jridu li aħna nqimu wkoll il- gosti u l-ġibdiet ta' l-oħrajn, u din imbagħad hi ħaġa magħrufa; De gustibus non est disputandum'', għax il-kriterju ġewwieni biex nistgħu nħaqquha fuq din il-ħaġa għadu mhux magħruf; u aktarx li dan il-kriterju ma jinsab qatt. Kun af, iżda, li xi għaliex ta' din id-differenza ta' ġib- diet jew gosti fil-bnedmin għandu jkun hemm żgur, għax kollox hu mogħti minn Alla, li kollox għamel b'għerf u b'qies. Jiena nifhem, li dawn il-ġibdiet jew gosti differenti fil- ħlejjaq, sew ġibdiet għall-flus, kemm għal sura ta' l-ikel, kif ukoll għall- ħwejjeġ oħra, huma ġejjin mill-bnie- dem innifsu u jaqblu man-natura ta' kull wieħed; u huma sehem minn dik il-ġibda ġewwenija (istint), H Alla qiegħed f'kull ħlejqa biex din tkun tista' tagħraf b'ħeffa, mingħajr ma titqarraq, liema ħwerjeġ jiswew ta' ġid jew deni għaliha. Ħares ftit: taf, jaqaw, tgħidli inti għaliex il-baqra jekk tqegħdilha kustilja moqlija biex tikolha titmeżmeż u titbiegħed minn- ha, waqt li inti għad-dehra u x-xam- ma. jinżillek jgħabek għaliha' Imma sieħbi, inti tgħidli, din hi n-natura tal-baqar: m'humiex maħluqin biex jieklu l-laħam l Sewwa sew, li ssib ukoll għal qalbek l-għana tal-Werżieq, li tħoss ġibda għal kikkra kafċ morr jew ħelu ħafna, dan. ġej min-natura tal-bniedem. Mill- bqija dawn il-ġibdiet jew gosti biż- żmien jitbiddlu wkoll…… U tassew, meta kont għadni żgħir, ma kienx jogħġobni t-tuffieħ tadam, waqt li lium infittxu u ma ngħaddix min- għajru. Anzi nistgħu ngħidu: hekk ma jaq- blux il-ġibdiet u l-gosti fil-bnedmin, li ssib ġibdiet u gosti għal kollox bil- maqlub f'pajjiżi, fi ġnus u f'nazzjoni- jiet…… I L-għana ta' l-urieżaq il-lum aktarx hu mistmerr u mmaqdar bħala għana ta' dwejjaq, imma ilu fil- Greċja ma kienx hekk; kien hekk miġjub, li ħafna kienu iżommu wer- żieq f'qafas sabiex jitpaxxew bl- għana tiegħu mingħajr ma joħorġu minn darhom: semwa sew bħalma xi wħud illum iżommu l-grilli. Ukoll jiena ta' tifel li kont kont nagħmel l-istess; kont inħobb nagħ- laq xi werżieq f'qafas biex nitpaxxa bl-għana tiegħu. Kien gost ukoll dakt Anzi, ara ftit, sieħbi: Fost il-Griegi l-għana ta' l-urieżaq kien hekk stmat u miġ- jub, li dak id-Dudu l-Griegi kienu jżommuh bħala l-għelm tal-Mużika. U jekk kinux jifhmu fil-Mużka l- Griegi 19 Għalhekk, Ħabib, inħallu din il- kwistjoni, Biss intennilek: il-kriter- ju ġewwieni biex nistgħu niddeċiedu fuq il-gosti fil-bniedem, għadu moħ- bi, Bil-maqlub għall-Griegi, il-Latini u qisu l-ġnus kollha ċivili ;sibu ta' dwejjaq, għax wisq monotonu, l-għa- na ta' l-urieżaq; għalhekk ''De gusti- Għal fejn imma jiswew l-urieżaq L-urieżaq, jeqq ma jagħmlux ħaġa oħra barra minn dak li jġagħluna nitħarrġu f'sabarna, ikunu ġa għamlu biżżejjed meta jfaħħru lill-Mulej talli ħalaqhom. Hu ta' min jistmerru ii f'kull ħaġa rridu nistaqsu 'l Alla għax għamel dik il-ħaġa u dik l-oħra u nfittxu dejjem li niġblu kollox kif jaqbel lilna. Għalina biżżejjed hu li nafu li Alla għamel kollox sewwa, u li ma ħalaq xejn għal xejn. Kun ai, iżda, li l-werżieq hu wieħed minn dawk id-dud li flimkien mal-ġid li jagħmlu, ma jagħmlu ebda deni u ebda ħsara; ħlief biss li jġagħlu jitil- fu sabarhom lil xi wħud li jiena naf, li m'għandhom ebda sabar. Il-Werżieq jgħix bli jarda ċertu sugu mis-siġar li fuqhom jgħix: bil- propoxxide li għandu, u li hiveru berrina fina fina, itaqqab il-qoxra tas-siġra u jarda dak il-ftit li biss jinħtieġlu biex jgħix, mingħajr ma jagħmel ebda ħsara lis-siġra. Anzi b'dik berrintu jiftaħ il-ħruġ għal ċerta sustanza ħelwa u purgattiva, li aktarx inti stess fi tfulitek kellek ħtieġha: hi dik ''il-manna'' li, bħal- ma inti taf, toħroġ minn xi zkuk tal- fraxxnu, mniġġsa mill-berrina tal- Wrieżaq, Nagħarfu għalhekk, nqimu l-Provvidenza t'Alla wkoll f'dawk il-ħwejjeġ li ma nafux għalfejn Alla ħalaqhom, Sal-lum dan biss nafu li bih nistgħu u għandna nfaħħru lill-Werżieq, imma min jaf li ma għadx jasal iż-żmien li nsiru nafu ħafna ħwejjeġ oħra li jkunu ta' tifħir jill-Wrieżaq, bħalma ġara f'xi dud u fi ħwejjeġ oħra, li fihom missierijietna tal-qedem l- anqas ibiss qatt ma ħasbufl Alla hu de'jem tal-għaġeb f'kollha kemm huma l-ħlejjaq l- P.N.M. nitgħallmu