Se naraw kif kien jaħsibha r-Rev. W. Jowett fuq Canolo, Naudi u Vassalli f'dawn iż-żewġ siltiet minn żewġ ittri li kiteb minn Malta, waħda fid-29 ta' Jannar 1823 u l-oħra fit-28 ta' Marzu 1823, it-tnejn indirizzati lis-Segretarju tac-Church Missionarv Societv. Fl-ewwel waħda jgħid li kien qiegħed jaħdem fuq traduzzjoni ġdida tal-Vanġeli flimkien ma' Dr C, Naudi u juri x-xewqa tiegħu li jkomplu bit-Testament il-Ġdid kollu: iżda wara sitt snin esperjenza mis-sena 1817 'il quddiem beda jħoss it-toqol ta' xogħol ta' din ix-xorta: 4Dr Naudi and mvself are now preparing a complete New Version of the Gospels 1. L-għajnuna Maltija li kien jistenna ma damitx ma ġietu, għax iltaqa' ma' Vassalli. Kif u meta ma jgħidx, iżda milli jidher ma damx, għax tliet xhur wara f'din it-tieni ittra jgħid li kien diġà tah il-Vanġelu ta' San Mattew u kien beda San Mark: Jowett kellu jistenna sitt snin oħra biex it-traduzzjoni tal-Vanġelu u l-Atti ta' Vassalli tara d-dawl fl-1829 wara l-mewt tat-traduttur. Il-Vanġelu ta' San Ġwann ta' Canolo kien diġà stampat fil-1822. Kull paġna kien fiha żewġ kolonni, fuq naħa kien hemm il-Malti u fuq l-oħra t-traduzzjoni Taljana tal-Martini (Kattoliku). Dan għamluh biex jiżguraw iċ-ċirkolazzjoni, iżda ma rnexxilhomx kemm xtaqu. Dan hu l-problema lingwistiku li għadna ma għelibniex għal kollox. Meta l-Malti kien għadu fil-bidu tiegħu bħala Isien miktub, il-kittieba kienu jħossu li għandhom inaqquh mill-kliem barrani, iġifieri Taljan jew Sqalli, biex jew jiżvillupaw sewwa l-egħruq li diġà kienu jeżistu fil-Malti, għalhekk kien jorqom kitbietu fuq dawn il-prinċipji. Oħrajn kienu marru fit-tarf l-ieħor, bi skuża jew oħra. Ir-riżultat ta' dan kollu kien li nħolqu żewġ ' 'stili'' diversi li ma kellhom ebda għeruq fil-qalb tal-poplu. Din is-sitwazzjoni baqgħet issaltan sa lejlet l-aħħar gwerra. Issa milli jidher qegħdin bil-mod il-mod insibu l-livell u t-triq tan-nofs. Minħabba din il-kontroversja, it-traduzzjoni tal-Bibbja batiet mhux ftit, l-aktar għaliex it-tradutturi, tista' tgħid kollha, dejjem qiesu ruħhom aktar bennejja u litterati tal-Malti milli tradutturi tal-Bibbja, bla ma qiesu sewwa l-qarrejja tagħhom. Jalla din il-mentalità tispiċċa darba għal dejjem u nittraduċu l-Bibbja b'mod li tkun għodda ta' evanġilazzjoni tal-Kelma ta' Alla aktar milli ta' ħaġa oħra. Jowett għall-ewwel kellu ideja oħra tal-Lexicon u l-grammatka ta' Vassalli. F'nota f'qiegħ l-ittra bid- data 6 ta' Settembru 1817 lill-Prof. Il-grammatka l-oħra hi ta' De Soldanis, ippubblikata fl-1750. Dan ifisser li Vassalli ttraduċa l-Vanġelu ta' San Mattew kollu u biċċa minn San Mark fi tliet xhur biss, jekk mhux anqas. Iżda milli jidher l-esperjenza wriet li dan ix-xogħol jitlob iż-żmien, is-sabar u l-attenzjoni. Mill-ittra li diġà ippubblikajna (Sijon 6(1973/4)96) jidher li Vassalli f'Awwissu 1828 kien għadu jirrevedi l-ktieb ta' l-Atti, u dam ma spiċċah sa Jannar 1829, lejlet mewtu. Din l-ittra ma stajtx nistampha kif inhi fl-oriġinali; hi speċi ta' g, b'sinjal mindud fuqha u ma tinsab fl-ebda kitba stampata ta' Vassalli; għandu mnejn li biddel l-ideja qabel ma beda jistampa. Jowett fl-entużjażmu tiegħu ma basarx li kellu jistenna ħames snin oħra biex jitla' Londra u kif kien hemm jieħu ħsieb l-istampa tal-Vanġeli u l-Atti ta' l-Appostli (cfr. Ittra ta' Rev. Sclienz lis-Segretarju CMS tas-26 ta' Marzu 1828 CMS—C/MO39b/109). Il-volum ħareġ fis-sena 1829, wara l-mewt ta' Vassalli, b'280 paġna, Latin u Malti f'żewġ kolonni ħdejn xulxin f'kull paġna, taħt it-titlu: Quator Evangelia et Actus Apostolorum juxta Vulgatum Romae A.D. M.D. XVII. WAĦDA MILL-AĦĦAR ITTRI TA' M.A. VASSALLI Fil-librerija tal-British and Foreign Bible Societv, Londra, hemm kopja tal-ktieb Motti, Aforismi e Proverbii Maltesi ta' M.A. Vassalli, ippublikat bil-Malti fl-1828. Fl-aħħar tal-ktieb ma' dahar il-qoxra wara l-aħħar paġna vojta hemm inkullata ittra awtografa ta' M.A. Vassalli, miktuba fit-8 ta' Awissu 1828, iġifieri ħames xhur qabel miet fit-12 ta' Jannar 1829. L-ittra kitibha lir-Rev. William Jowett, li kien missjunarju Protestant mibgħut f'Malta miċ-Church Missionarv Societv bl-uffiċji ċentrali tagħhom f'Malta. Meta kiteb Vassalli, Jowett kien l-Ingilterra u, fost xogħol ieħor, kien qiegħed jieħu ħsieb l-istampa tal-Vanġeli u l-Atti bil-Malti ta' Vassalli. Dawn kienu ippubblikati fl-1829 wara l-mewt ta' Vassalli. Minn din l-ittra jidher li Vassalli kien għadu qiegħed jirrevedi l-Atti ta' l-Appostli b'inkejja tas-sħana tas-sajf u l-mard; it-tieni, li Jowett kellu l-ħsieb li jittraduċi l- Proverbi bl-Ingliż. Minn dokumentazzjoni oħra, li bi ħsiebni nippublika aktar 'il quddiem, jidher li l-Missjunarji Ingliżi kellhom f'rashom li jinqdew bil-Malti bħala introduzzjoni għall-istudju ta' l-Għarbi mill-Ingliżi biex inkunu mbagħad jistgħu jaħdmu fost il-popli ta' l-Afrika ta' Fuq u l-Lvant kollu. Terġa' wkoll il-Proverbi riedu jużawhom bħala speċi ta' ktieb tal-qari għat-tfal Maltin. Skond din l-ittra Vassalli ried jagħmel xi korrezzjonijiet, il-biċċa l-kbira żbalji ta' l-istampa, fil-Ktieb. Jidhirli li din l-ittra hi dokument importanti għall-istorja tal-Knisja f'Malta u t- traduzzjoni bil-Malti tal-Bibbja u għall-istudju tal-Malti, barra li tixħet dawl qawwi fuq l-aħħar jiem ta' Vassalli. Kemm kvku kpn a(hjjar (ghjalia (e non Kvn jkun)ż 116. u jvdfen (e non vdsen) 137. Maħrub (e non ma(h)rib) e cosi 4 versi sotto 170. (għarnuq (non Għarniq) 199. … fuq …rjus (non fiiq rjis) 221. …jmur…maghqur (non i) 387. …vssir mdorria 414, … fa (h)xi, (si metta la virgola) 436. 713. vduur (non d) 748. verso sesto si farà n(h)allàha (non n(hħalliha) 754, Sanduq ma (gh) luq (xjhin fih (4 accenti) 757. jduqu (non jduqu) 813. jnvssulek… Christoph Friedrich Schlienz kien Luteran mill-Kulleġġ ta' Bażilja li mbagħad sar qassis Anglikan. Dam Malta ħmistax-il sena mill-1827— 1842, bħala direttur ta' l-istamperija taċ-Church Missionarv Societv. Fl-alfabett li fassal Vassalli nsibu karattri (konsonanti, vokali u aċċenti) li bħal issa ma nsibux bħalhom. Għalhekk il-konsonanti ta' din ix-xorta ttraskrivejthom fil-forom ta' Ilum u għalaqthom f'parentesi e.g. (h); il-vokali fl-oriġinali għandhom fuqhom aċċent f'forma ta' aċċent mkarkar jew ċirkunfless (à) bil- maqlub issibuhom stampati korsiv e.g. u. Fl-edizzjoni stampata vdfen. Fl-oriġinal qiesha 523, iżda skond il-Ktieb stampat 525. L-AĦĦAR JIEM U L-MEWT TA' VASSALLI Dan li ġej hu estratt minn ittra ta' Rev. C.F. Schlienz lis-Segretarju taċ-Church Missionarv Societv Fit-12 ta' Jannar 1829 miet il-Pjetà M.A. Vassalli fl-età ta' 65 sena, meta kien għadu jaqra l-provi tat-traduzzjoni tiegħu tal-Vanġeli u l-Atti ta' l-Appostli bl-inkarigu ta' Rev. W. Jowett, ir-rappreżentant taċ-Church Missionarv Societv, li kellha hawn Malta stamperija u residenza uffiċjali biex ixxerred l-Anglikaniżmu fil-Mediterran u l-artijiet ta' madwaru. Din l-attività fil-qasam tat-traduzzjoni Biblika kellha importanza kbira sew għall- evanġelizzazzjoni sew għall-iżvilupp tal-kitba Maltija, li fil-fatt fil-gżejjer tagħna, bħal ma nistgħu ngħidu għal ħafna pajjiżi oħra, imxiet pass pass mat-tixrid tal-Bibbja u l-ħidma biblika li ġiet wara. Jidhrilna għalhekk li jixraq li l-lejla ngħidu xi ħaġa fuq dan il-persunaġġ importanti fl-istorja ta' Malta. L-ewwel nagħtu nota bijografika, imbagħad ngħidu x'kien il- kontribut tiegħu fil-qasam tal-Bibbja. Dwar it-trobbija tiegħu ma nafux wisq. Hu jgħid li sa ma kellu 17-il sena ma kienx jaf ħlief bil-Malti. Iżda meta kellu 30 sena kien imħarreġ sewwa fl-ilsna, filosofija, teoloġija, letteratura, u ilsna Orjentali. Ikollna ngħidu li kien għall-qassis u ordna sa l-erba' ordnijiet minuri, iżda ma kienx ordnat saċerdot. Nafu wkoll li dan l-istudju għamlu hawn Malta, is-Seminarju u komplieh Ruma, mnejn ġie lura fl-1795. F'din is-sena talab il-permess li jiftaħ skola biex jgħallem il-Malti, u fil-fatt qala' dan il- permess, iżda ma nafux jekk din l-iskola bdihiex; jekk iva ma dametx wisq. Fl-1796 sab ruħu mdaħħal f'konġura kontra l-Ordni ta' San Ġwann. Meta ġie minn Ruma, fejn ir-rivoluzzjonarji Franċiżi waslu bl-ideat liberali tagħhom, Vassallli deherlu li kien wasal iż-żmien għar-riforma fil-gvern tal-gżira: għall-ewwel ipprova jipperswadi l-Kavallieri jdaħħlu xi riformi radikali, bħall-kummerċ mal-Lvant, u t-twaqqif ta' Lingwa għall-Maltin; iżda meta ra li ma rnexxilux, sab ruħu b'mexxej ta' kumplott kontra l-gvern. Inqabdu, u wara proċess nistgħu ngħidu sommarju, kienu kkundannati min għall-ħabs, u min għall-eżilu. Fit-12 ta' Ġunju 1977 Vassalli kien ikkundannat għall-ħabs, iżda wara ftit ħarab mir-Rikasoli, u sbarka f'Salerno. X'sar minnu f'dan l-ewwel eżilju ma nafux. Ġie lura Malta mat-truppi Franċiżi sena wara. Insibuh Ajjutant fil-Milizja Maltija mwaqqfa mill-Franċiżi. Meta qamet ir-rewwixta kontra l-Franċiżi sab ruħu magħluq fil-Belt Valletta. Sena wara ħareġ ma' 200 Malti ieħor fil-kampanja. Arrestawh fuq suspett ta' spjunaġġ. Fl-aħħar il-gvern ta' Ball eżiljah darba għal dejjem fl-1800 f'Tuneż. Minn hemm mar Marsilja, u rritorna Malta fil-1822, 21 sena wara, bniedem fqir, b'mara u bi tlitt itfal. Meta ġie Malta ma sab ebda għajnuna minn għand ħadd. Hu pprova jiftaħ skola tal-Franċiż. Tagħrif fuq din l-iskola ma għandna xejn. F'supplika li kien kiteb lill- Arċisqof Malti jistqarr kemm kien fqir u li ma kellux biex igħajjex il-familja. Ir- riżultat ta' din is-supplika s'issa għadna ma nafuhx, minħabba n-nuqqas ta' dokumenti. Il-bniedem li għen ħafna lil Vassalli fl-aħħar snin ta' ħajtu kien Sir John Hookham Frere, bniedem diplomatiku Ingliż u lingwista. Dan ħa interess fil-koltivazzjoni tal- Malti u l-edukazzjoni tal-poplu in ġenerali. Għalhekk ma setax ma jieħux interess f'Vassalli, lingwista mill-aqwa. Frere għenu biex sar l-ewwel Professur tal-Malti fl-Università, bi spejjeż ta' Frere stess. Beda jgħallem fl-1825, ma nistgħux ngħidu jekk damx sa l-aħħar. Bniedem ieħor li kien interessat f'Vassalli kien Rev. W. Jowett u warajh C.F. Schlienz, it-tnejn missjunarji Anglikani, u aġenti taċ-Church Missionarv Societv. Jowett jgħidilna li ltaqa' miegħu fl-1823 ''in a curious wav'' u li kien ''comparablv the best in the Island''. Ikolli ngħid li introduċihulu Frere stess, billi kien qiegħed ifittex traduttur Malti; Schlienz baqa' jassistih sa ma miet. U sa ħa ħsieb il-funeral u d-difna. Jowett qabdu jittraduċi l-Vanġeli u l-Atti, kif hu fil-fatt għamel. Vassalli miet il-Pjetà. Schlienz jgħidilna li billi Vassalli qatt ma stqarr li hu Protestant, ried jidfnu f'ċimiterju Kattoliku. Il-kappillan qallu li, sa nikkwota lil Schlienz stess: ''that Vassalli had never been legallv married'' u difnuh f'ċimiterju Protestant. Ix-Xogħol Lingwistiku ta' Vassalli Vassalli kien l-ewwel wieħed li poġġa l-istudju tal-Malti fuq is-sod. L-iskop tiegħu kien li permezz ta' kitba Maltija serja jkun jista' jgħallem u jeduka l-poplu; ta' dan kellu quddiemu l-esperjenza tal-Knisja, għax l-istruzzjoni reliġjuża tal-poplu kienet issir bil-Malti; xi ħamsin sena qabel l-Isqof Alpheran kien ippubblika Katekiżmu bil-Malti ppreparat minn Wzzino. L-ewwel ma għamel Vassalli ppubblika 'pamphlet', Alfabet Malti Mfisser bil-Malti u bit-Taljan, 1790, stampat Ruma; kellu 26 sena meta kitbu. Imbagħad sena wara ppubblika l-grammatika: Mvisen Pheonico-Punicum sive Grammatica Melitensis, Roma 1791; ħames snin wara: Lexicon Melitense, Roma 1796; barra l-lista tal-kliem kellu Discorso Preliminare li fih espona l-ideat tiegħu dwar l-importanza tal-Malti bħala mezz ta' edukazzjoni, u l-idejat patrijottiċi tiegħu, li swewlu l-eżilju u ħafna nkwiet ieħor kif rajna. Inżidu wkoll it-traskrizzjoni u traduzzjoni ta' tliet Lapidi Sepolerali li nstabu f'Palermo fl-1792. Dan ix-xogħol kollu għamlu sa meta kien għadu ta' 35 sena. Pubblikazzjonijiet oħra ta' Vassalli ma nsibux oħra qabel fl-1827 meta ppubblika bil-għajnuna ta' Frere u C.M.S. il-grammatka bit-Taljan, stampata hawn Malta; il- Proverbi fl-1828; u fl-1829, wara mewtu, il-Vanġeli u l-Atti ta' l-Appostli stampati Londra. Vassalli Traduttur tal-Vanġeli u l-Atti Meta Vassalli reġa' lura minn barra fl-1828 Rev. W.Jowett kien qiegħed jitħabat biex jirrevedi t-traduzzjoni tal-Vanġeli ta' G.M. Canolo, anzi kellu f'rasu li flimkien ma' Dr C. Naudi jipprepara traduzzjoni ġdida mill-ewwel. Dan kien f'Marzu ta' l-1823, u kien diġà tah San Mattew, iġifieri kien ilu mill-anqas xahrejn jew aktar li ltaqa' miegħu. Sentejn wara — sadanittant ma ssemma xejn iżjed fuq it-traduzzjoni — Vassalli beda jgħallem l-Università, u beda jinsisti li qabel l-istampa tal-Vanġeli, jistampaw il- Grammatka tal-Malti, bit-Taljan. Il-Grammatka ħarġet f'Settembru ta' l-1827, u l-Ktieb tal-Proverbi fl-1828. U hekk wasal il-waqt tat-traduzzjoni. Jowett fuq suġġeriment ta' Frere, issuġġerixxa li jistampaw ix-xogħol Cambridge. Cambridge ma aċċettax ix-xogħol, għalhekk Jowett tela' Londra biex jieħu ħsieb l-istampa għand Watts; jaqra l-provi hu u mbagħad jibgħathom lil Vassalli f'Malta biex jara l-aħħar provi. Jowett ma deherlux li kellha tistampahom il-B.F.B.S., minħabba l-instabbilità tal-lingwa; aktar tard tista' toħodhom hi. F'Lulju ta' l-istess sena Schlienz kiteb lil Jowett fejn qallu li kien qiegħed jirrevedi x-xogħol ta' Vassalli li ma kienx f'siktu. Disat ijiem wara Vassalli miet bla ma laħaq ra stampati l-Vanġeli u l-Atti. Il- volum kien lest ftit xhur wara u ħareġ bid-data ta' 17l-1829. Minn dan jidher ċar ukoll li Vassalli ma laħaqx lesta t-Testment il-Ġdid kollu; l-aktar li seta' għamel abbozza xi ħaġa ħafif ħafif u xejn aktar. Il-bqija tat-T.Ġ. kellu jgħaddi f'idejn oħra. Il-Kwalità tat-Traduzzjoni Vassalli ta l-ewwel abbozzi tat-traduzzjoni tiegħu f'inqas minn xahrejn żmien; iġifieri li kellu f'idejh il-manuskritti u l-volum stampat ta' Canolo; għalhekk hemm rabta bejn il-wieħed u l-ieħor. Ċerti espressjonijiet ma tistax tispjegahom ħlief ta' kuntatt dirett bejniethom. Iżda Vassalli kien superjuri ħafna għal Canolo, u baqa' inklinat biex juża Malti semitiku u jwarrab il-kliem barrani. It-traduzzjoni ta' Vassalli sew Jowett u sew Vassalli kienu jqisuha, barra bħala mezz pastorali, anki mezz tat-trawwim tal-Malti u ta' edukazzjoni letterarja tal-poplu. It-traduzzjoni, stampata flimkien mat-test tal-Latin, li minnu ttraduċa, nistgħu ngħidu li hi traduzzjoni Kattolika; tant hu hekk li meta Ġ.M. Camilleri rrevedieha, irreveda anki sostanzjalment, skond il-King James Version. B'dana kollu ma qabditx art fost il-poplu għal ħafna raġunijiet: l-ewwelnett kienet ippublikata bla imprimatur; kienet imqassma mill-missjunarji Protestanti; l-alfabett użat kien stramb, u jistona sewwa ma' l-alfabett tat-Taljan jew l-Ingliż; l-istil kien maqtugħ mil-lingwaġġ mitkellem; u fuq kollox il-ftit nies li kienu jaqraw kien ta' 996 biss, li kellhom f'idejhom it- traduzzjoni Taljana tal-Martini. Madankollu nistgħu ngħidu dan: li t-traduzzjoni ta' Vassalli baqgħet fondamentali fl-istorja tat-traduzzjoni Maltija tal-Vanġeli u l-Atti: Richard Tavlor inqeda biha; Ġ.M. Camilleri inkorporaha fit-traduzzjoni tiegħu fl-1847; l-istess Camilleri kompla rrevedieha fl-1870/72; fl-1912 Temi Zammit irrevedieha fil-Vanġeli ta' S. Mark u G.M. Azzopardi kkonsultaha meta kien qiegħed jaħdem fuq tiegħu bejn l-1893 — 1924. Minn dan li għedna wieħed jista' jieħu ideja ta' l-importanza tax-xogħol ta' Vassalli fil-qasam tat-traduzzjoni biblika; din il-ħidma ħajret lill-Kattoliċi Maltin jittraduċu l-Bibbja —u l-filoloġi jistudjaw il-Malti, u dan l-interess baqa' nieżel sa żmenijietna. Għalhekk, għalkemm għadda dan iż-żmien kollu, inpattu għat-tbatija li bata Vassalli minħabba l-idejat tiegħu —idejat li ż-żmien wera l-valur tagħhom, u llum aħna neħduhom bħala minn ewl-id-dinja billi nirrikonoxxu l-kontribut tiegħu fil-qasam ta' l-istudju tal-Malti u t-traduzzjoni tal-Bibbja, żewġ oqsma u ħidmiet u movimenti li fil-fatt imxew flimkien fl-istorja tal-kultura nazzjonali u kristjana f'Malta. V. TAGĦRIF ĠDID FUQ M.A. VASSALLI Dr Cleardo Naudi u Giuseppe Canolo Sa fejn naf jien s'issa qatt ma kellna dokument li jurina fejn kien joqgħod sewwa M.A. Vassalli wara li ġie mill-eżilju fl-1820. Skond avviż fl-1820 fil-Gazzetta tal-Gvern Vassalli kellu jagħti l-lezzjonijiet tiegħu fid-dar Numru 347, Triq San Pawl il-Beltl; iżda ma nafux sewwa jekk din kinetx ir-residenza tiegħu. Ninu Cremona jgħid li fl-aħħar ta' ħajtu kien joqgħod il-Pietà, iżda xejn aktar, u ma jgħidx mnejn ġieb l-informazzjoniż. Kien ilu jberren il-ħsieb ġo rasi li nara nistax insib xi ħaġa mir-reġistri ta' li Status Animarum tal-Parroċċa tal-Belt; fl-aħħar irnexxieli nsib it-tagħrif li xtaqt bl-għajnuna tal-Kappillani u ta' Dun Ġwann Azzopardi. Fis-Status Animarum tal-Parroċċa ta' San Pawl (1822—25) insibu li fid-dar Nru 347 kienet toqgħod Giachina Campanello (29 sena), Rosa (10 snin) u Bartolomeo (8 snin). Jekk Vassalli kellu residenza hawn, ma tantx dam wisq fiha; ta' min jinnota li d-djar Nri 341, 342. 346, 348, 349 kienu mgħammra minn familji Protestanti. Isem Vassalli f'dan ir-reġistru ma jidher imkien. L-aktar skoperta importanti hi r-reġistrazzjoni ta' l-1828, is-sena ta' qabel il-mewt ta' Vassalli li ġrat fit-12 ta' Jannar 1829. Fit-taqsima tal-Pietà —dan ir-raħal kien jagħmel mal-Parroċċa ta' San Pawl tal-Belt—insibu din in-nota: Jidher ċar li Vassalli kien joqgħod f'daqsxejn ta' dar fit-telgħa tal-Gwardamanġa fl-inħawi tal-Villa ta' Hookham Frere, il-ħabib u protettur tiegħu u li ma kienx f'kuntatt mal-Kurat ta' San Pawl. Il-kelma ''sospetto'' kienet tfisser li wieħed ma kellux żwieġ regolari; milli jidher l-informazzjoni ttieħdet minn terzi persuni, għax ma nsibux l-etajiet tal-membri tal-familja, bħalma nsibu fil-bqija tal-familji l-oħra u anqas eżattezza fl-isem ta' Vassalli stess; li ma kinux l-ismijiet tal-mara u ta' wliedu fl-ordni ta' l-età tagħhom, anqas konna nkunu ċerti li din kienet id-dar tiegħu. Dan jikkonferma dak li qal Schlienz, jiġifieri li l-Kurat ta' San Pawl ta' dik il- ħabta ma tahx difna Kattolika, minħabba ż-żwieġ irregolari tiegħu. Lanqas nistgħu ngħidu li dan ġara għax ħasbuh Protestant, għax kieku kien iniżżel ''protestant' ħdejn in-numru tad-dar bla ma jniżżel l-ismijiet, bħalma nsibu f'każi oħra fl-istess reġistru. Milli jidher il-Kurat kellu tama li jirranġaw l-affarijiet, għax kieku ma kienx iniżżlu fir-reġistru, imma jqisu Protestant u ma jniżżlu xejn. Dawn it-tnejn min-nies kienu midħla sewwa taċ-Church Missionarv Societv (CMS), li kellha d-dar tagħha fi triq San Ġwann, kantuniera ma' Strada Stretta. Dan ikkonfermajtu mir-reġistru ta' li Status Animarum tal-parroċċa tal-Portu Salv tal- Belt fejn taħt in-numru 75, hemm imniżżel ''Inglesi''. Cleardo Naudi skond l-istess reġistru kien joqgħod fi Strada Stretta Nru 84; miegħu kellu l-familja Spinelli (1820— 1833). Naudi kien Protestant iddikjarat u kien intimu ma' ħafna mill-għaqdiet jew setet Protestanti li kienu jaħdmu hawn Malta. Ikollna ngħidu għalhekk li nsibuh f'dan ir-reġistru minħabba l-familja Spinelli li kienet iddur bih. Din il-familja kienet tikkonsisti mir-raġel Michele u Katerina, il-mara. Giuseppe Canolo, li kien isinn is-skieken, kien l-ewwel traduttur tal-Vanġelu ta' San Ġwann bil-Malti. Jowett jgħidilna li kien joqgħod qrib id-dar tagħhom (CMS). Fir-reġistru (1818 — 18333 tal-Parroċċa ta' Portu Salv insibu li kien joqgħod f'kamra Nru 30 fi Strada Stretta; miegħu kellu l-mara Maria Assunta li wara s-sena 1833 insibuha l-Ospizio tax-xjuħ, naturalment il-Furjana. Canolo kien fqir, u skond Jowett kien jaqlagħha u jiekolha, u qatt ma kellu flus żejda. Dan it-tagħrif, żgħir kemm hu żgħir, ikompli jixħet dawl ġdid fuq il-ħidma tingwistiko-reliġjuża ta' l-ewwel nofs is-seklu tal-ħakma Ingliża f'Malta, meta l-attività Protestanta kienet qawwija u aggressiva'. K. Sant: It-Traduzzjoni tal-Bibbja u l-Ilsien Malti 1810-1850, Malta: Roval Universitv of Malta, 1975. S.M. Zarb, P. Grabiel Fabricv O.P. u M.A. Vassalli, ''Il-Malti', 7 (1931) 43-45.