PUEBILI KAZZJONI MAĦRUGA MIS-SEGRETARJATTAL BIEDJA, ħ DIRIRFULI IE IE NIN i EJ 10 Xogħol siewi mill-Animal Welfare L-Editorjal Għeżież Qarrejja, Bdejna staġun ġdid, staġun li jġib miegħu ħafna sħana u raġġi qawwija tax-xemx, u għaldaqstant irridu nieħdu l-prekawzjonijiet possibbli. Is-sajjieda tagħna jkunu fuq ix-xwiek jistennew dan l-istaġun jasal, għax b'baħar żejt u temp bnazzi, is-sitwazzjoni ssir ftit aktar faċli għas-sajd fil-beraħ. Fuq in-naħa l-oħra, dan l-istaġun huwa xi ftit kiefer għall-bdiewa Maltin. Għalihom, li xogħolhom huwa fil-beraħ, ikun ferm diffiċli jaħdmu fl-għelieqi tagħhom meta x-xemx tkun fl-aqwa tagħha. Ta' min japprezza l-bżulija u t-tbatija tal-bdiewa tagħna, li grazzi għalihom insibu nikkunsmaw prodotti lokali friski u ġenwini fis-suq tagħna. Fis- sajf insibu għażla vasta ta' frott frisk, illi bħall-ħut huwa tajjeb li ninkludu fid-dieta tagħna, u ċertament illi jinżel għasell Ta' min jelenka kemm huwa importanti li nixorbu aktar ilma f'dan l-istaġun, speċjalment dawk li jkunu esposti għal ħin twil f'xemx diretta. F'din il-ħarġa għandna diversi artikli relatati mal-istaġun tas-sajf, staġun illi fih ma jonqsux il-vaganzi tat-tfal, xi btala, iktar ħarġiet u ħafna festi fl-irħula u fl-ibliet. Nagħlaq billi nfakkar lil dawk kollha li huma interessati li jibqgħu jirċievu din ir-rivista u għadhom ma bagħtux il-formola li hemm f'paġna 7, sabiex ma jinsewx jagħmlu dan mill- aktar fis. Ħidma u riformi għal ġid ta' kulħadd Qabża ta' kwalità fl-infrastruttura għas- Miżuri li minnhom qed igawdu l-Bdiewa Aktar aċċessibilità għall-bdiewa sajjieda u r-Raħħala L-Animal Welfare Biedja Organika / Riċetta: It-Torta tal- tiġbor 1,700 kelb u qattus matul 2014 Tagħrif dwar il- Biċċerija Jinbidlu l-Kupuni tal- Pitkalija għall-ewwel darba Xogħol fil-Għalqa u fil-Gnien Kif jinġabar kampjun tal-ħamrija u l-analiżi tiegħu Id-Dulliegħa L-Imnarja NISĠET ARTNA Pubblikazzjoni maħruġa mis-Segretarjat tal-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Ċentru ta' Riċerka u l-Iżvilupp L-Għammieri, Triq l-Ingiered Il-Marsa MRS 3303 Dgħajjes Tradizzjonali tas-Sajd fil-Port ta' Marsaxlokk Editur Ramona Borg Fl-Istamperija tal-Gvern Insalvaw dak li fadal Għerf Ġensna Ħidma u riformi għall-ġid ta' kulħadd Fi Roderick Galdes Is-Segretarju Parlamentari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali ilqagħkom għat-tielet N ħarġa ta' Nisġet Artna, wara ż-żewġ ħarġiet tax- xitwa u r-rebbiegħa li għaddew. Nistqarr illi din il-pubblikazzjoni, li: għandha l-interess. li żżommkom. infurmati b'dak kollu li qed jiġri fis-setturi vasti tal-biedja, sajd kif ukoll il- ħarsien tal-annimali, mill-ewwel kisbet suċċess u qiegħda dejjem tqajjem aktar interess. Wieħed mis-sigrieti tas-suċċess kien illi filwaqt li naġġornaw b'dak li jkun għaddej bħalissa lill-bidwi u lis-sajjied, niltaqgħu wkoll ma' artikli ta' interess għall- pubbliku. F'dan il-kuntest tistgħu ssibu riċetti u informazzjoni dwar prodotti Maltin ta' dan l-istaġun, miżuri dwar kif jibbenefikaw il- bdiewa u r-raħħala, u l-proġetti li qed isiru fis-setturi kollha. Infatti nistgħu ngħidu li kważi kull settur li jaqa' taħt ir- responsabbiltà tiegħi għaddej b'xi riforma li nħoss illi kienet meħtieġa. Fil-pitkalija għaddejjin b'ħidma biex jiġu aġġornati prattiċi antiki li kien wasal iż-żmien li jinbidlu, u dan bil-għan li jiżdiedu t-trasparenza u l-kontabbiltà, filwaqt illi fejn possibbli niffaċilitaw aktar il-ħidma tal- bidwi. Fil-ħarġa li għaddiet rajna kif fil-biċċerija diġà seħħew uħud mill-proġetti, u f'din il-ħarġa se nkomplu naqraw dwar aktar ħidma u titjib. Fl-'Animal: Welfare' — kellna proċess ta' tisħiħ biex jiġu ndirizzati l-isfidi, u fost l-oħrajn ġiet indirizzata l-'backlog' ta' każijiet li: kien hemm. Infatti, f'din il-ħarġa se nagħtu ħarsa lejn il-ħidma ta' dan id- dipartiment matul is-sena u x-xhur li għaddew. Dwar. il-ħarsien tal-annimali, bi pjaċir inħabbar li fi ftit jiem se nkunu qegħdin inniedu l-fond tal- 'Animal Welfare', biex tkun tista' tingħata l-għajnuna fejn tkun meħtieġa. Nagħlaq dawn il-kelmtejn fuq is-settur tas-sajd. B'sodisfazzjon ninnota li din il-ħarġa qed tagħti prominenza. lill-investiment li qed isir fl-infrastruttura tas-sajd. Fi ftit ġranet oħra se jitlestew diversi 'landing facilities' kif ukoll tinfetaħ il-pixkerija l-ġdida. Din il-faċilità moderna se tagħmilha possibbli li jkollna titjib fil-kwalità u livelli ta' iġjene ogħla. Dawn huma ftit mill-ħidmiet li qed isiru sabiex ikun hemm qabża ta' kwalità f'kull settur. Il- politika tagħna dejjem kienet li naqbżu għall-bidwi u s-sajjied, u li xogħolhom jagħti l-frott. Lil min ikun sejjer tajjeb irridu nħeġġuh jinvesti aktar. Bħalma kont, se nibqa' dejjem disponibbli għal kull min ikollu bżonn. Inselli għalikom. Irriklama fuq dan il-magażin NISĠET ARTNA 4 NISĠET ARTNA F' ftit ġimgħat oħra, is-sajjieda u l-pubbliku inġenerali se jibdew jaraw il-frott ta' diversi proġetti li qed isiru bħalissa, proġetti li għandhom l-għan li jkun hemm qabża evidenti ta' kwalità fl- infrastruttura ta' portijiet iddisinjati għall-użu tas- sajjieda. Dawn il-proġetti qed jitwettqu b'fondi Ewropej, bil-gvern Malti joħroġ madwar 2590 tal- ispejjeż finali. Fost dawn il-proġetti jispikka l-proġett tal-pixkerija l-ġdida, biswit il-biċċerija tal-gvern fil-Marsa. Bi proġett ta' kważi erba' miljun ewro, ix-xogħol involva xogħol ta' skavar u kostruzzjoni, tlestija tal-bini anke bid-dawl, ilma, tikħil u twieqi. Barra minn hekk sar ix-xiri u l-installazzjonijiet ta' 'mono raif', liftijiet, ġeneratur tal-elettriku, 'cold rooms' u 'freezers'. Il-pixkerija l-ġdida ser tkun maqsuma fuq żewġ livelli: l-ewwel livell se jkun il-post fejn isir il-bejgħ u l-irkant tal-ħut, filwaqt li t-tieni livell se jkun qed jilqa' l-proġett ambizzjuż tal-impjant tal-ipproċessar tal-ħut- l-ewwel wieħed tat-tip tiegħu f'Malta — li se jsir bi sħubija ma' investiment tal-privat. Dan il-proġett se jara wkoll ir-rilokazzjoni tal- pixkerija minn dik tal-Belt, post li ilha sservi fih għal bosta snin. L-għan hu li tiġi rilokata l-attività ta' bejgħ ta' ħut għal struttura aktar moderna b'iġjene, standards tas-saħħa u sigurtà aħjar. Il-gvern attwali mill-bidu ma qabilx mal-post li ntagħżel għall-pixkerija l-ġdida fil-Marsa, deċiżjoni li kienet ittieħdet fl-2011. Dan minħabba raġunijiet loġistiċi, peress li s-sajjieda m'għandhomx fejn iħottu l-prodotti tagħhom. F'dan il-kuntest, qed jitwettaq proġett ieħor li jikkumplimenta l-pixkerija l-ġdida: l-iżvilupp ta' 'landing-facilitv' fil-Marsa, proġett li se jkun qed jiswa madwar 100,000 ewro. L-importanza ta' dan il-proġett hija evidenti, hekk kif dawk is-sajjieda li jkunu se jagħmlu użu mill- pixkerija, jużaw din il-faċilità sabiex iħottu x-xogħol tagħhom hemm. Ix-xogħol fuq dan il-proġett għandu jispiċċa għall-ħabta ta' Lulju jew Awwissu. Din mhix se tkun l-unika faċilità ta' ħatt li dan il- gvern qed jagħmel. Infatti, f'Marsaxlokk daqt jinbeda x-xogħol ta' 'landing facilitv'. F'dan ir-raħal tas-sajjieda, il-proġett jinkludi l-estensjoni ta' moll f'Marsaxlokk sabiex fih ikunu jistgħu jitniżżlu fuq l-art qabdiet ta' ħut minn bastimenti tas-sajd li jkunu reġistrati fil-Ponta tal-Qrejten. Barra minn hekk, din l-estensjoni ta' din il-faċilità se tippermetti iktar kontroll rigward il-qabdiet tas-sajjieda min-naħa tad-Dipartiment tas-Sajd u l-Akwakultura, kif ukoll se toħloq spazju għal ħames bastimenti tas-sajd biex jkunu jistgħu jorbtu mal-moll eżistenti. Hu maħsub li aktar minn 300 sajjied Xlukkajr se jgawdi minn dan il-proġett li diġà nbeda x-xogħol fuqu; investiment importanti ta' ftit inqas minn nofs miljun ewro. Proġett ieħor simili qed isir għas-sajjieda Għawdxin fil-Port tal-Imġarr, proġett li se jiswa madwar 100,000 ewro. Minbarra l-kostruzzjoni ta' dawn il-'landing facilities', għaddejja l-ħidma fuq il-moll tal-Veċċja f'San Pawl il-Baħar. Sfortunatament, dan il-moll daqstant importanti għas-sajjieda ta' dawn l-inħawi ddeterjora matul iż-żmien u tħalla fi stat ta' abbandun għal għexieren ta' snin. Bħala l-politiku responsabbli minn dan il-qasam, is-Segretarju Parlamentari Roderick Galdes għamilha prijorità li dan il-moll ma jibqax traskurat, u wara li nħarġu l-permessi meħtieġa mill- MEPA, ix-xogħol inbeda, u wasal biex jitlesta. Is-Segretarju Parlamentari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Roderick Galdes, qal li dawn il-proġetti u x-xogħlijiet ta' tiswijiet li waslu sabiex jitlestew, huma xhieda tal-impenn tal-gvern sabiex jiffaċilità - fejn possibbli - il-ħajja tas-sajjieda u jagħtihom l-infrastruttura li: jeħtieġu; l-istess infrastruttura li ilhom imċaħħda minnha għal diversi snin. Viżwal ta' kif ġejja l-pixkerija l-ġdida fil-Marsa 6 NISĠET ARTNA il-Programm tal-Iżvilupp Rurali għal Malta (2007-2013) hemm għadd ta' miżuri li minnhom setgħu jibbenefikaw il- bdiewa u r-raħħala. Waħda minnhom hija l-miżura 121: Immodernizzar ta' Strutturi Agrikoli. L-għan ta' din il-miżura huwa li tingħata l-għajnuna lill-bdiewa u lir-raħħala biex jinvestu f'teknoloġiji ġodda, itejbu strutturi ta' produzzjoni u jimmodernizzaw is-sistemi biex il-produzzjoni tkun iktar effiċjenti u sostenibbli. Bil-għajnuna ta' din il-miżura, il-bdiewa u r-raħħala jistgħu jagħmlu l-investimenti biex ilaħħqu mad-domandi u l-ħtiġijiet ġodda tas-suq, u jkollhom prodotti ta kwalità ogħla. L-immodernizzar ta' strutturi agrikoli u l-irziezet jgħinhom ukoll fit-titjib tal-ambjent, is-sigurtà, l-indafa u l-kundizzjoni tal-annimali. B'din il- miżura, is-settur agrikolu jkun aktar kompetittiv minħabba ż-żieda fil-kwalità tal-prodotti, bl-użu sostenibbli tar-riżorsi naturali, bi produzzjoni li ma tagħmilx ħsara lill-ambjent u tara li l-annimali tat- trobbija jgħixu f'kundizzjonijiet tajbin, u wkoll għax ikun hemm livell għoli ta' ndafa, saħħa u sigurtà għall-bdiewa. L-għajnuna taħt l-iskema M121 ngħatat taħt tliet tipi ta' investimenti: immodernizzar u titjib fil- ħidma ta' azjendi agrikoli, investimenti ambjentali, u investimenti li jimxu mad-Direttiva tan-Nitrati. B'kollox, l-għajnuna mogħtija għall-Miżura 121 tlaħħaq l-24 miljun ewro, li minnhom 18-il miljun ewro ġejjin mill-Unjoni Ewropea, f'dan il-każ mill- Fond Agrikolu Ewropew għall-Iżvilupp Rurali, filwaqt li sitt miljun ewro ġejjin mill-Gvern Malti permezz tal-Ministeru għall-Iżvilupp Sostenibbli, l-Ambjent, u t-Tibdil fil-Klima. Dawkli setgħu japplikaw għall-M121 kienu bdiewa u raħħala full-time u part-time kif ukoll intrapriżi agrikoli. Is-setturi li jaqgħu taħtha huma tal-frott u l-ħaxix, kif ukoll tat-trobbija tat-tiġieġ, il-fniek, il- majjali, il-baqar, il-mogħoż, in-nagħaġ u n-naħal. Miżura oħra importanti li minnha qed jibbenefikaw intrapriżi fis-settur tal-biedja hija M123: Żieda fil- Valur ta' Prodotti Agrikoli. L-għan tagħha huwa li tgħin lil dawn l-intrapriżi biex ikunu iżjed kompetittivi billi jidħlu fi swieq ġodda, tiżdied l-effiċjenza u tgħin f'titjib fil-kwalità tal-prodotti bid-dħul ta' teknoloġiji ġodda. Din il-miżura tgħin fit-titjib tal-ipproċessar u s-suq ta' prodotti agrikoli. Bħall-miżura 121, il-miżura 123 tiffoka fuq il-ħarsien tal-ambjent, is-sigurtà, l-indafa u kundizzjoni adegwata tal- annimali. L-għajnuna taħt din il-miżura tingħata lil dawk li l-investiment tagħhom jiffoka fuq il- kwalità, li jimxu mal-karatteristiċi tradizzjonali tal- prodott, li jkun żgurat li jipproduċu prodott frisk, li jfittxu swieq ġodda u li jagħmlu ħidma li taqa' taħt cottage industrv. Fost il-kriterji rikjesti għal din il- miżura nsibu titjib fit-tħejjija u d-dehra tal-prodotti, ir-rispett lejn l-istandards li daħlu riċentament u t-tnaqqis tad-dipendenza mir-riżorsi naturali. BIEi mhu mijiġzi ssb-tii ,MPE-Ew Miżura 123 tgħin lill-intrapriżi biex ikunu iżjed kompetittivi Miżura 121 tiffaċilita l-immodernizzar ta' Strutturi Agrikoli Aktar aċċessibilità għall-bdiewa 450 bidwi jgawdi direttament minn din il-miżura tit inqas minn nofs miljun ewro se jingħataw lil għoxrin kunsill lokali bil-għan li jsiru toroq rurali u passaġġi li jintużaw mill-bdiewa. Hekk ħabbar is-Segretarju Parlamentari għall- Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Roderick Galdes, waqt konferenza f'waħda mit-toroq li saret b'dan il-finanzjament fiż-Żurrieq. L-Onorevoli Galdes qal kif dawn. il-proġetti ffinanzjati taħt il-miżura 125 tal-Programm għall- Iżvilupp Rurali (RDP) qed jassiguraw aktar aċċessibilità għall-bdiewa. F'Malta u Għawdex kollu, hu stmatli r-'resurfacing' ta' toroq u passaġġi se jaffettwa direttament aktar minn 450 bidwi u raħħal, li madwar 90 minnhom huma reġistrati bħala bdiewa 'full-time'. B'kollox se jsiru aktar minn 32,000 metru kwadru ta' toroq f'għoxrin lokalità. Minbarra ż-Żurrieq, fost l-aktar kunsilli li bbenefikaw insibu lil dak ta' Wied il-Għajn, Ħad-Dingli, iż- Żejtun, u l-Imġarr f'Malta, u n-Nadur, l-Għasri u l-Għarb f'Għawdex. Tixtieq tibqa' tirċievi kopja ta' NISĠET ARTNA2 Kull min jixtieq li jibqa' jirċievi dan il-magażin Nisġet Artna għandu jimla din il-formola u jibgħatha f'dan l-indirizz ta' hawn taħt. F'każ li ma tibgħatx din l-informazzjoni jfisser li m'intix interessat li tirċievi dan l-magażin. Taqsima Festi Rurali, Ċentru tar-Riċerka u l-iżvilupp, L-Għammieri Triq l-Ingiered, Marsa MRS 3303 Isem u Kunjom: Kodiċi Postali: Numru tat-telefown: 8 NISĠET ARTNA roblema kbira li qed tissemma dan l-aħħar hi x-'Xvlella Fastidiosa'. Din hija marda batterika li tiġi trażmessa permezz ta' ċerti insetti żgħar li jgħixu mil-likwidu tal-pjanta. Din il-marda qerrieda tfaċċat madwar sentejn u nofs ilu fil-provinċja ta' Lecce, fix-Xlokk tal-Italja. Din hija l-ewwel darba li l-preżenza ta' din il-marda ġiet irreġistrata fit-territorju tal-Unjoni Ewropea. Din il-marda batterika għandha firxa wiesgħa ħafna ta' siġar u pjanti li tista' tinfetta. Eżempji ta' wċuħ ta' raba' ta' importanza għall-ekonomija huma d-dwieli, iċ-ċitru, siġar tal-frott tal-għadma, siġar, żebbuġ, oleander, ċerti speċi ta' ballut, eċċ… Hemm diversi speċi ta' 'Xvlella Fastidiosa' li ġeneralment jinfettaw siġar differenti. L-aktar siġra affettwata bħalissa fl-Italja ta' isfel hi s-siġra taż-żebbuġ. Il-problema nfirxet b'rata mgħaġġla f'mijiet ta' ettari. Siġar u pjanti oħra li huma preżenti f'pajjiżna u li ġew affettwati b'din is-sottospeċi ta' batterja fil- parti ta' isfel tal-Italja huma dawn: l-akaċja, ir-riħan, l-oleander, frott tal-għadma, il-klin, il-vinka, l-alateru, eċċ… Numru ta' pjanti slavaġ jistgħu jġorru din il-batterja mingħajr ma juru ebda sintomi. Ovvjament, jista' jkun hemm aktar speċi ta' pjanti suxxettibbli għal din il-marda peress li l-awtoritajiet Taljani dejjem qed isibu aktar informazzjoni ġdida. Sintomi tal-Marda s-sintomi ta' din il-marda jvarjaw ħafna. Dan jiddependi mill-ispeċi tax-'Xvlella Fastidiosa' kif ukoll mill-ispeċi tas-siġra. Is-sintomi tal- ispeċi li tinsab fl-Italja ta' isfel ġeneralment jidhru billi r-rimjiet tat-truf jitbielu u jinxfu b'tali mod li jkun hemm firxa mal-bqija tal-friegħi. Bil- mod il-mod, dan iwassal għall-kollass u l-qerda totali tas-siġra kif jidher fir-ritratti ta' hawn taħt. Din il-marda tiġi trażmessa minn siġra għall-oħra permezz tal- insetti magħrufa bħala 'leafhoppers' u 'spittlebugs'. Fil-provinċja ta' Lecce ġewwa l-Italja, l-aktar insett li hu mifhum li qed imexxi din il-marda minn siġra għall-oħra huwa l-'Philaenus Spumarius'. Dan ġie kkonfermat permezz ta' testijiet li saru fil-laboratorji speċifiċi, u x-'Xvlella Fastidiosa' nstabet preżenti f'dan l-insett. Siġar taż-żebbuġ affetwat bix-'Xviella -— Gm-— Fastidiosa' fil-provinċja ta' Lecce Sintomi fuq weraq ta' siġar tal-lewż Sintomi fuq siġar tal-Oleander fortunatament, għal din il-marda ma jeżistux pestiċidi jew fungiċidi li jistgħu jikkontrollawha bħal mard ieħor. Siġar infettati b'din il-marda u dawk fil-madwar li huma suxxettibbli għaliha għandhom jiġu maqlugħa u maħruqa b'tali mod li ma tibqa' l-ebda traċċa tagħhom. B'hekk jiġi eliminat ir-riskju li tinxtered il-marda. Huwa importanti li l-għodda li tkun intużat biex jinqalgħu s-siġar tiġi diżinfettata bil-'bleach' jew 'ethanol' qabel terġa' tintuża fuq siġar u xtieli oħra. Barra minn hekk wieħed għandu japplika l-insettiċidi sabiex jiġu eliminati l-insetti li jistgħu jxerrdu din il-marda. Prekawzjonijiet sabiex din il-marda ma tidħolx f'pajjiżna d-Direttorat għas-Saħħa tal-Pjanti qiegħed iwettaq spezzjonijiet ta' monitoraġġ fuq is-siġar konċernati, jiġifieri dawk taż-żebbuġ u siġar oħra li huma suxxettibbli u ta' importanza għal pajjiżna. Diversi spezzjonijiet qegħdin isiru fil-ġonna, żoni pubbliċi, oqsma u għelieqi miftuħa, kif ukoll fuq xtieli għat-tħawwil kummerċjali, b'enfasi partikolari fuq il-kummerċ li jiġi mill-Italja. Pjanti impurtati minn pajjiżi fejn hija kkonfermata din il-marda batterika huma ta' periklu kbir għal pajjiżna, għalhekk wieħed għandu joqgħod attent ħafna li meta jixtri xi siġar u pjanti li huma suxxettibbli għal din il-marda jkollhom iċ-ċertifikati neċessarji u ma jkunu qegħdin juru ebda sintomu ta' nixfa. Atriga Consulting Services (www.atrigaconsuit.com), magħrufa aħjar bħala Atriga Consult, hi kumpanija li toffri servizzi ta' kwalita' għolja lill-bosta klijenti li jaħdmu f'diversi setturi ekonomiċi sew lokali kif ukoll barranin Nixtiequ nkellmuk jekk, fost affarijiet oħra …. għandek xi proġett agrikolu li tixtieq twettaq … jew qiegħed taħseb li ttejjeb l-operat tiegħek … jew ti ħsiebek tapplika għall-fondi ewropej … jew ġejt mitlub tippreżenta rapport tekniku Hu ta' pjaċir għalina li ninfurmaw li Atriga Consult intagħżlet biex, flimkien mal-partijiet interessati li b'xi mod għandhom x'jaqsmu fis-settur agrikolu, tfassal il-Politika Agrikola għall-Gżejjer Maltin għas-snin 2015-2025 Għall-aktar informazzjoni kkuntattja lil Atriga Consuit fuq… (T) 2122 1158 (M).— 99427075 jew 9982 9896 (E) alfredOatrigaconsult.com jew emanQatrigaconsult.com 10 NISĠET ARTNA Ilipubbliku jitlob; ligħajnuna tal-AW affkaktar minn 5;000/każ fis-sena li għaddiet. x-xogħol tal-Animal Welfare jinqasam fi tnejn: apparti li jinvestigaw rapporti ta' allegati każijiet ta' moħqrija jew nuqqas ta' trattament xieraq fuq annimali, imorru wkoll, permezz tal-ambulanza, jagħtu l-ewwel għajnuna lil xi annimali li jkunu jinsabu f'xi diffikultà. Dwar din tal-aħħar, matul l-2014, il-pubbliku sejjaħ għall-għajnuna tal-Animal Welfare (AW) madwar 5,000 darba filwaqt illi fl-ewwel tliet xhur ta' din is- sena, kien hemm mal-1,050 każ. Statistika interna turi li matul dawn l-aħħar snin, fix- xhur ta' bejn Marzu u Settembru, il-każijiet li jitolbu għall-għajnuna bis-servizz tal-ambulanza għal xi raġuni jiżdiedu, u b'hekk jiżdiedu wkoll il-każijiet ta' annimali feruti li jinġabru mit-triq u li jittieħdu għall- kura fiċ-Ċentru San Franġisk (ĊSF) f'Ta' Qali. Is-sena li għaddiet inġabru mal-1,700 kelb jew qattus mit-toroq u minnhom, mal-1,400 ttieħdu fiċ- La a - à San Frankisk. cħallk intant. f PROTECT ANIMALS entru San Franġisk għall-kura. xhur ta' din is-sena, l-uffiċjali tal-AW ġabru mat-350 annimal mit-triq, u minnhom 225 ingħataw il-kura, anke jekk sfortunatament uħud minnhom mietu jew kellhom jitraqqdu. Ta' min ifakkar li l-AW ma jistgħux jiġbru annimali tat-triq li jkunu b'saħħithom, biex il-prijorità tingħata lil dawk l-annimali li jkunu feruti jew fi stat ħażin ta' saħħa. Mill-ispezzjonijiet li jsiru u mill-annimali li jinġabru feruti mit-triq, jirriżulta li minkejja li l-Liġi tal-ldentifikazzjoni Elettronika tal-Klieb - il-'microchipping' - ilha fis-seħħ, għad hawn ħafna sidien li ma jirreġistrawx lill-klieb tagħhom. Dan hu obbligu tas-sidien kollha tal-klieb. L-importanza tal-'microchipping' toħroġ mill-fatt li huwa l-aħjar mezz li bih kelb jista' jingħaqad lura ma' sidu jekk dan jintilef, kif ukoll ikun żgurat li kelb ma jiġix abbandunat, u jekk dan iseħħ, is-sid ikun jista' jiġi identifikat. Ta' min isemmi li fl-ewwel sentejn, is-Segretarjat Parlamentari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali diġà implimenta kważi 709. tal-wegħdiet tal-manifest elettorali fil-qasam tal-ħarsien tal-annimali. ifissru pajjiż aktar 'animal-friendiv' b'liġijiet, infrastruttura, inizjattivi u servizzi ġodda. 12 NISĠET ARTNA Jinbidlu l-kupuni tal-pitkalija għall- ewwel darba l-kupuni tal-pitkalija, li jissarrfu f'kaxxi għall- Kif taħdem is-sistema użu tal-frott u l-ħxejjex, se jinbidlu għall-ewwel darba wara numru ta' snin. Dawn il-kupuni l-kaxxi l-ħodor jintużaw mill-bidwi biex fihom jieħu l-prodotti l-antiki ilhom jintużaw aktar minn tletin sena u tiegħu lill-pitkal. Min-naħa tiegħwxxi. Il-bidwi, imbagħad imur għadhom qatt ma nbidlu. fis-sezzjoni tal-ħasil tal-kaxxi fil-pitkalija stess, irodd il-kupuni u jieħu valur ekwivalenti ta' kaxxi nodfa. Il-ħsieb wara l-bdil tal-kupuni kien li jinħarġu kupuni ġodda bil-'hologram' sabiex dawn ma Permezz ta' din is-sistema, l-entitajiet kollha li jużaw il-kaxxi ma jkunux jistgħu jiġu kkuppjati. Barra minn hekk, jitilfux in-numru tal-kaxxi li jkunu ntużaw. kien hemm numru ta' kupuni mqattgħin, ħaġa li tista' tagħti iktar lok għal ħruġ ta' kupuni foloz. Il-pjan huwa li meta jinbidlu l-kupuni kollha, l-amministrazzjoni tal-pitkalija jkollha rendikont tajjeb ta' kemm hemm kupuni fl-idejn u jkollha wkoll l-għarfien tal-ammont ta' kaxxi meħtieġa. Il-kupuni l-antiki kienu ta' żewġ tipi — il-bojod li jissarrfu f'kaxxa waħda u l-blu li jissarrfu f'ħames kaxxi. Il-kupuni l-ġodda se jkunu ta' valur ta' kaxxa waħda, ħames kaxxi u għaxar kaxxi. Naħdmu man-natura u mhux kontriha atul l-aħħar jiem, is-Segretarju Parlamentari għall-Biedja, Sajd, u Drittijiet tal-Annimali Roderick Galdes kompla biż-żjarat tiegħu lil diversi bdiewa, u dan bil-għan li jibqa' viċin tagħhom u jkun aġġornat kontinwament dwar l-isfidi li jiffaċċjaw. Is-Segretarju Parlamentari Roderick Galdes Matul ix-xahar ta' Mejju kien imiss lil Joe Sciberras, bidwi li jispeċjalizza Niġi PiDorraS fil-biedja organika mingħajr pestiċidi. Is-Sur Sciberras, li ilu jopera b'mod organiku mill-2005, qal kif l-alternattivi għall-pestiċidi jkabbarhom hu stess b'mod naturali. Filwaqt li rrikonoxxa li f'Malta huwa diffiċli li wieħed jaħdem b'mod organiku minħabba diversi raġunijiet, fosthom il-limitazzjonijiet ta' spazju, l-Onorevoli Galdes qal li d-domanda għall-prodotti organiċi dejjem qed tikber, għax il-konsumatur qed isir aktar konxju ta' dak li jiekol. Irrimarka li f'Malta hawn numru żgħir ħafna li jaħdmu b'dan il-mod, u ħeġġeġ aktar bdiewa biex jaraw il-possibiltajiet li jibdew ikabbru l-prodotti tagħhom b'mod organiku. Hu faħħar ukoll il-ħsieb tas-Sur Sciberras li jaddatta għad-dinja tal-lum u juża l-midja soċjali - fosthom Facebook — sabiex jesponi l-prodotti tiegħu. Ir-riżultat ta' dan l-addattament qed ikun li l-produzzjoni tiegħu ma tlaħħaqx mad-domanda kbira tal-konsumaturi meta dan ibigħ il-prodott mill-għelieqi tiegħu. Is-Segretarju Parlamentari temm jgħid li fl-agrikoltura lokali hawn diversi stejjer ta' suċċess, u l-ingredjent ta' dan il-bidwi kien li jaħdem man-natura u mhux kontriha. il-Lampuka Il-Ħuta Favorita tal-Gżira Għawdxija l-lampuka hi ħuta li bl-Ingliż tissejjaħ 'dorado fish'. Hi magħrufa wkoll b'żewġ ismijiet oħra li huma 'dolphin fish'u 'mahi mahi fish'. Il-lampuka għandha kulur lewn il-fidda u anke dehbi fl-istess waqt. Din il-ħuta żżur l-ibħra Maltin mill-aħħar t'Awwissu sal- bidu ta' Diċembru, u ghalhekk is-sajd isir bejn il- bidu ta' Settembru u Novembru. Kif jistadu għal-lampuki s-sajjieda Għawdxin liema jinsġu l-weraq tal-palm f'forma ta' raft jew kannizzata. Dawn il-kannizzati jżommu fil- wiċċ tal-baħar, u l-lampuki jinġabru taħthom għax imorru jistkennu għad-dell li jkun hemm. Imbagħad is-sajjieda jużaw ix-xbieki biex jaqbdu l-lampuki. Hu magħruf li dan it-tip ta' sajd ilu jsir sa minn żmien ir-Rumani. Lill-Għawdxin togħġobhom ħafna din il-ħuta, u meta jasal żmienha, wieħed ikun jista' jara diversi bejjiegħa tal-ħut imxerrda mat-toroq Għawdxin. Il-lampuka hi ħuta li tikber malajr, iżda s-sajjieda tagħna s-soltu jistennew li żżid fil-piż sakemm issir tiżen madwar kilo' jew kilo' u nofs. Hekk ikun fiha iktar x'tiekol, u timla l-platt. Il-lampuka għandha bosta vitamini, fosthom il- B12, il-B6 u l-B3. Din il-ħuta hija bnina, u hemm domanda kbira għaliha, tant li xi sajjieda Għawdxin imorru jbiegħu l-qabda tagħhom f'Malta. Kif tissajjar il-lampuka2 Ir-riċetta tat-torta tal-lampuki: Għandek bżonn (għall-għaġina): 500 gramma dqiq 250 gramma butir niskata melħ u zokkor Għandek bżonn (għall-mili): 500 gramma lampuki 150 gramma żebbuġ iswed mingħajr għadma 2 sinniet tewm mitħuna 6 werqiet tal-ħabaq imqatta' 4 jew 5 patatiet ta' daqs medju mgħarfa tursin imqatta' niskata noċemuskata 800 gramma spinaċi kuċċarina ġinġer bajda mħabbta bżar u melħ D: il-ħuta popolari tista' tissajjar b'diversi modi. Wieħed jista' jaqliha ġo ftit żejt ġot-taġen. Inkella tista' ssajjarha biz-zalza tad-tadam, kappar u bżar aħdar. Iżda t-torta tal-lampuka tibqa' l-iżjed ikla favorita tal-Għawdxin, iktar u iktar meta jkun fadlilhom iżżejjed mill-ġurnata ta' qabel. Meta l-lampuka tkun fl-istaġun tagħha, wieħed jixtriha bl-irħis. Din hi ħaġa għaqlija għax tista' tagħmel festa ta' torti. Ġeneralment, it-torta tradizzjonali tal-lampuka ma jkunx fiha ħwawar. Fir-riċetta li se nagħtikom, se nuża l-għaġina li bl-Ingliż tissejjaħ 'short crust pastrv' u se nuża l-patata maxx u l-ispinaċi. Email: registrar its(żgov.mt Tel; (€356) 2379 3100 Mk A enti www.facebook.com/itsmalta 14 NISĠET ARTNA fifAat sajfija u sustanzjuża l-pjanta tad-dulliegħ, 'Citrus Lantanus' hija membru tal-familja tal-Kukurbita, li tinkludi ħxejjex bħal ħjar, qargħa bagħli, qargħa aħmar, qargħa twil u bettieħ. Il-pjanta ġejja kemm minn postijiet tropikali kif ukoll minn postijiet illi mhumiex daqstant tropikali bħall-Brażil, l-Indoneżja u l-Indja. F'dawn ir-reġjuni l-pjanta tad-dulliegħ tikber b'mod spontanju. Id-dulliegħ li jitkabbar illum huwa maħsub li ġej mill-Indja, fejn il-bdiewa ta' hemmhekk għarfu t-tjubija ta' din il-frotta, u bdew inisslu minnha. Kien il-poplu Eġizzjan li daħħal din il-frotta fil-Baħar Mediterran u beda jkabbar din il-frotta fuq il-medda fertili tax-xmara Nil. X'aktarx illi din il-pjanta ddaħħlet Malta mill-Eġittu. d-dulliegħ jikber f'temperaturi pjuttost għoljin ta' aktar minn 25 ċentigrad. Il-klima ideali waqt li l-pjanta timmatura hija ta' ġranet sħan u ljieli pjuttost kesħin. F'pajjiżna, il-perjodu ta' taħwil fis-serer jibda sa minn Diċembru, u jibqa' sejjer sa Awwissu. Il-qtugħ tad-dulliegħ jibda f'Mejju, jilħaq il-qofol tiegħu f'Lulju u Awwissu u jibqa' sejjer sa Settembru. Id-dulliegħ jippreferi ħamrija ramlija u bajdanija, pero' jekk wieħed jutilizza xitel imlaqqam, l-abilità tal-pjanta li tinfiltra l-ħamrija tiżdied sew, u għalhekk il-pjanta taddatta ruħha għal diversi tipi ta' ħamrija. It-tilqim mhux biss isaħħaħ l-għerq, iżda jgħin lill-pjanta tikkumbatti n-nixfa u taddatta ruħha għal ilma iktar mielaħ u ħamrija ifqar mill-fertilizzant. Ix-xitla tippreferi l-kenn mir-riħ, u għalhekk il-protezzjoni tax-xitel bil-kampijiet hija rakkomandata. is-suq jeżistu żewġ tipoloġiji ta' dulliegħ: dawk tat-tip 'Sugar Babv', tip illi jintuża għal taħwil bikri, kif ukoll it-tip 'Crimson Sweet'. Dawn it-tipoloġiji jerġgħu jinqasmu fi gruppi oħrajn ta' varjetajiet, skont id-daqs tal-frotta, kif ukoll skont il-preżenza taż-żerriegħa. F'Malta, l-iktar daqs popolari ta' dulliegħa huwa ideali għall-familji, jiġifieri b'daqs medju ta' bejn 8- 10 kilogrammi, u nsibu wkoll dak ta' daqs kbir: 'il fuq minn erbatax- il kilogramma. Ġeneralment, il-konsumatur qed jippreferi dulliegħ ta' daqs medju, kemm minħabba l-prattiċità biex jinġarr, kif ukoll it-tjubija tiegħu. d-dulliegħ jikkwalifika bħala frotta sajfija eċċellenti, kemm minħabba l-ammont għoli ta' ilma, kif ukoll għall-vitamini li jinsabu fih, bħalma huma BG, B1 u l-vitamina Ċ. Il-vitamini B1 u B6 jgħinu sabiex jistimulaw aktar enerġija fil-ġisem u jgħinu lill-ġisem isaħħaħ is-sistema tal-immunità, u b'hekk jilqa' għall-mard. Id-dulliegħ fih ukoll kontenut ferm għoli ta' 'Ivcopene'. Dan huwa l-kulur aħmar naturali li jinsab fil-frott ta' kulur ħamrani; bħalma huwa r-rummien, il-karrotti u d-dulliegħ. Dan il-kulur jgħin mhux biss sabiex isebbaħ il-frotta bnina, iżda wkoll sabiex jipproteġi ġisimna minn ċerti kundizzjonijiet mediċi. Fost dawn insibu l-abilità li l-'Ivcopene' jipproteġi ġisimna minn xi xemxatal Insalvaw dakli fadal d-Direttorat għad-Diversifikazzjoni u Kompetittività qed jiġbor varjetajiet ta' siġar tal-frott u ħxejjex ta' nisel Malti mingħand bdiewa Maltin bil-għan li r-razza tagħhom tiġi kkonservata fl-Għammieri. Grazzi għall-koperazzjoni u għad-donazzjoni ta' xi bdiewa, sa issa, il-gvern diġà qed jikkultiva numru ta' ħxejjex ta' nisel Malti fl-Għammieri, fosthom pastard ta' kull xahar, qarabagħli mit-tond, qaqoċċ, ful, ġidra kaħla u qoton. Qed jinġabru wkoll varjetajiet indiġeni ta' dwieli Maltin. 7 Sa issa, id-direttorat diġà għandu tliet varjetajiet: abjad tond, beżżul abjad u tal-miġnuna. Għandu wkoll siġar tal- isfarġel sabiex jitlaqqam fuqu t-tuffieħ u l-lanġas Malti. Minħabba li n-numru dejjem qed jonqos, il-gvern hu interessat ukoll f'min għad għandu nisel pur ta' bhejjem Maltin, fosthom il-mogħoż u n-nagħaġ Maltin, il-fenek tax- xiber u l-ħmar Malti. Id-Direttorat iħeġġeġ lill-organizzazzjonijiet ta' bdiewa u bdiewa individwali sabiex jekk għandhom varjetajiet puri ta' nisel Malti jikkomunikaw magħna ħalli bi qbil konġunt g jingħataw lill-gvern żrieragħ jew 'cuttings' ħalli: jiġu : ET, kkonservati ġewwa l-Għammieri. IL-GENDUS MALTI ġ Sa za d A ELIA MA dir A 3 à x ĦMAR TAssAlJB L ISAB FL-GĦAMMIERI , , 16 NISĠET ARTNA Mlitjib fil-faċilitajiet taċidrenaġġ jIBJTA il-passat mhux l-ewwel darba li ġew irrapurtati każijiet ta' tnixxija jew ħruġ ta' demm mis- sistema tad-drenaġġ tal-biċċerija, fit-toroq tal- madwar. Grazzi għal investiment li sar fix-xhur li għaddew, din hija storja tal-passat. L-investiment sostanzjali sar biex jiġu evitati inċidenti bħal dawn, u dan bil-għan li d-drenaġġ ta' din il-faċilità jiġi msoffi qabel jgħaddi fis-sistema ta' drenaġġ pubbliku. Dan kien jinkludi t-titjib tas- sistema tal-iffiltrar fuq il-linja. B'hekk jista' jkun żgurat li l-frak solidu fl-ilma mormi ma jkunx fih aktar minn sitt millimetri. Ġew installati wkoll katusi ġodda bil-għan li jkun eliminat kwalunkwe riskju ta' tnixxija minn katusi qodma. Riċentament ġiet ikkummissjonata wkoll 'silt trap' ħalli l-ilma mormi jkompli jiġi msoffi minn kwalunkwe frak solidu li jkun għadda mis-sistema. 'Silt trap' hija struttura li tilqa' fiha ilma mormi li jkollu frak solidu. Preżentament għaddej xogħol fuq sistema ta' ċirkolazzjoni intiża biex dan l-ilma jiġi ċċirkolat b'sistemi ta' pompi u ffiltrat b'mod mekkaniku bil- għan li kwalunkwe frak solidu li jkun għadu sospiż fl-ilma jitneħħa u jinġabar separatament. Hekk ikun assigurat li fid-drenaġġ imur likwidu biss. Is- 'silt trap' fil-biċċerija pubblika hija magħmula minn erbat ikmamar u kienet iddisinjata b'mod li waqt li tilqa' għaż-żieda tal-gassijiet, permezz ta' arja li tippermetti tindif kontinwu, tnaqqas l-irwejjaħ li joħorġu minn dan l-impjant. i Ġ Stefan Cachia PA li għadda, uffiċjali pubbliċi mill-biċċeriji pubbliċi ta' Malta u Għawdex tħarrġu minn esperti barranin fil-klassifikazzjoni taċ-ċanga. Regolamenti differenti tal-Unjoni Ewropea, fl- interess tal-konsumatur, jistabbilixxu li karkassi taċ-ċanga u tal-majjal għandhom jiġu kklassifikati skont sistema standard bil-għan li jkun hemm uniformità fil-kwalità tal-laħam prodott minn pajjiżi differenti. Il-klassifikazzjoni tal-majjal issir permezz ta' apparat apposta, waqt li dik taċ-ċanga INTIMA TALLI TM il-l-ll (Merluzz) ssir b'mod viżwali minn klassifikaturi mħarrġa apposta. Il-klassifikazzjoni taċ-ċanga ssir skont żewġ skali: waħda għall-għamla, fejn il-karkassa tiġi klassifikata permezz ta' waħda minn dawn l-ittri: S.E.U.R.O.P. L-ittra 'S' tirreferi għal karkassa meqjusa 'superjuri', u 'P' tirreferi għal karkassa 'fqira'. Issir ukoll klassifikazzjoni tal-ammont ta' xaħam li jkollha l-karkassa skont skala minn 1 sa 5. 1' juri l-inqas kategorija ta' xaħam u '5' l-ogħla ammont. Fil-ġimgħat li għaddew, il-Gvern Malti permezz ta' ko-finanzjament mill-Unjoni Ewropea taħt Miżura 111 tal-Programm għall-Iżvilupp Rurali 2007-2013, ġab żewġ esperti mill-Università Belġjana ta' Gent sabiex jagħtu taħriġ lil dawk involuti fil-proċess ta' klassifikar taċ-ċanga kif ukoll rappurtaġġ tal- prezzijiet skont ir-regolamenti Ewropej. It-taħriġ kien jifforma parti mill-programm. ta' investiment kapitali u fir-riżorsi umani li l-gvern qiegħed jagħmel fil-biċċerija pubblika bil-għan li l-biċċerija tinbidel f'vetrina tal-kwalità tal-prodott Malti. ħi Ta jig investing in sustainabie fisħeries 18 NISĠET ARTNA llum il-biedja qed tiġi prattikata minn ħafna dilettanti u għalhekk mhux se nagħmel distinzjoni bejn ix- xogħol tar-raba' u dak tal-ġnien. Mill-gwerra 'l hawn, l-agrikoltura rat bidliet kbar li biddlu l-mod kif isir ix- xogħol tar-raba'. Għalhekk f'din ir-rokna se nitkellem b'mod ġenerali u nipprova ngħin lill-bdiewa dilettanti li minkejja li jħobbu x-xogħol u jagħmluh b'dedikazzjoni, jista' jkun li huma nieqsa mill-għerf u mill-esperjeza tal-bidwi. Is-sajf jinsab magħna u jitlob ħidmiet differenti minn staġuni oħrajn. x-xemx bdiet tiżreġ ġmielha u t-temperatura togħla sewwa. Għalkemm kellna waħda mill- aktar xtiewi tajbin fl-ammont ta' xita li niżlet u kif għamlet, il-mument jitlob li nibdew insaqqu. Fejn jidħlu pjanti ornamentali fil-qsari u ħxejjex fl-art irridu nsaqqu kuljum, filwaqt li s-siġar irridu nsaqquhom b'mod regolari tant li nterrdu l-art u nxebbgħu l-għeruq. Hemm ħafna fatturi li jinfluwenzaw il-volum ta' ilma li rridu nagħtu. Fatturi ambjentali huma t-tip ta' ħamrija — jekk hix taflija jew imrammla, il-post u lejn liema riħ tħares l-għalqa jew il-ġnien, il-fond tal-ħamrija, jekk hix mikxufa għall-irjieħ qawwija bħal Majjistral, Tramuntana u l-Grigal, jekk hemmx dell, it-taħlita li nużaw fil-qsari, it-tip ta' qsari - jekk mhux taċ-ċaqquf jew tal-plastik, il-kobor tagħhom, u l-kwalità tal-ilma. Fatturi ta' natura bijoloġika huma t-tip ta' pjanti, ħxejjex jew siġar li nkabbru — pjanti mlaħħma u tipi ta' kaktus iridu ħafna inqas ilma. Irridu nagħtu kas ukoll id-distanza ta' bejn pjanta u oħra u s-selvaġġ li fuqu huma mlaqqma. Fatturi mekkaniċi huma l-mod ta' tisqija — bil-konka jew bil-qatra, it-tip ta' qattara li nużaw, in-numru u kif huma mqassma, u jekk il-wiċċ tal-ħamrija hux mgħotti b'xi forma ta' għata jew 'mulch' li jittrateni l-umdità. Bħala regola, la rridu nagħtu ilma żejjed u lanqas nieqes. B'hekk, il-pjanti, ħxejjex jew siġar jikbru b'mod regolari u b'saħħtu. Jekk nistudjaw sewwa. l-pjanti u s-siġar tagħna, dawn kapaċi jagħtuna ħjiel. Sinjali ta' nuqqas ta' ilma huma weraq mitluqin jew magħluqin, weraq li jisfaru u jaqgħu, friegħi nexfin, frott li jisfar u jaqa', u pjanti u siġar mismutin u bla ħeġġa li jikbru u joħorġu għejjun ġodda. Mod ta' kif tkejjel l-umdità hu li ddeffes zokk fit-taħlita jew ħamrija. Jekk jinżel bla ebda xkiel dawk it-tliet pulzieri fit-taħlita u tnax-il pulzier fil-ħamrija, allura nkunu qegħdin nagħmlu xogħolna sew. Fertilizzazzjoni pI bbiogħa, il-pjanti u s-siġar iraħħsu, jiżgħaru u jikbru permezz tas-sustanzi maħżuna internament. Fis-sajf, biex ikomplu jisbieħu u jagħtu l-frott irridu ngħinuhom bid-demel artifiċjali. L-aħjar li jingħata huwa d-demel artifiċjali kumpless u bilanċjat f'forma ta' trab li jinħall. B''demel kumpless' nifhmu demel li jkun magħmul minn sustanzi li l-aktar għandhom bżonn il-pjanti, bħan-nitrati (N), fosfru (P), putassa (K) u kubrit (S), u sustanzi li huma bżonjużi f'ammonti minuri bħal magneżju (Mg), żingu (Zn) u borju (B). Sustanzi bħal kalċju u ħadid iridu jingħataw separatament minn sustanzi oħra. Dawn il-fertilizzanti għandhom dejjem jingħataw wara li nsaqqu, għax in-nitrati u l-ħadid jinħallu faċilment, u malajr jinħaslu barra mill-qasrija jew ikunu fil-fond wisq biex jintlaħqu mix-xniexel. Għandna dejjem nitolbu lil tal-ħanut id-doża u l-frekwenza bil-miktub li rridu nagħtu. Ir-regola trid tkun aħjar ftit inqas milli żżejjed. Bil-kelma bilanċjat nifhmu li l-perċentwali ta' kull sustanza hija l-istess jew qrib, ħalli niżguraw li l-pjanti jew siġar igawdu minn kollox (eż. NPK 12,12,17 jew 20,20,20 u mhux O, 10,50). Tajjeb li nkunu nafu għaliex il-pjanti għandhom bżonn dawn is-sustanzi. In-nitrati jgħinu l-pjanta tagħmel il-faxxina u tikber, il-fosfru jservi biex il- pjanta xxettel u trabbi l-għeruq, il-putassa biex tħaxxen iz-zkuk u l-friegħi kif ukoll tkabbar u ssajjar il-frott, il-kubrit isaħħaħ, il-magneżju u l-ħadid iħaddru, u l-borju jgħaqqad il-frott. Nixtieq insemmi d-demel naturali jew tal-annimali. L-importanza tad-demel tal-annimali hi li jtejjeb il-fertilità tal-ħamrija għax jgħin biex teħmer l-art, jaħżen u jrendi s-sustanzi fit-tul, iżomm l-umdità, iqawwi l-organiżmi benefiċjali fil-ħamrija, u jgħin il- pjanti biex jassorbu aħjar is-sustanzi. Meta nagħtu d-demel, tajjeb li dan ikun misjur u li nordmuh mill- ewwel. Kontroll tal-mard -umdità għolja u t-temperaturi sħan jiffavorixxu l-mard, l-akari u l-insetti, u hemm bżonn lli nieħdu azzjoni issa meta l-mard ikun fil-bidu tiegħu u mhux meta l-gwaj jew in-numru jitkattar. Mard tal-moffa, tas-sadid u tal-iswed, u mard ieħor ikkaġunat minn fungi għandu jiġi trattat b'funġiċida. Insibu funġiċidi b'azzjoni ta' kuntatt u preventivi, u oħrajn sistemiċi jew kurattivi. L-akari nikkontrollawhom permezz ta' akariċidi u l-insetti permezz ta' insettiċidi. Hemm ħafna nsetti li huma polifagi, jiġifieri kapaċi jgħixu fuq pjanti diversi. Dawn huma l-briegħed tal-weraq, miskta, tripps, psilla, dubbiena bajda, diversi tipi ta' susa tal-għeruq, tal-friegħi u tal-frott, u d-dubbiena tal-frott, illi hija l-flaġell tal-frott kollu. Hemm insettiċidi ta' kuntatt u oħrajn sistemiċi. Jekk ma nifhmux għandna nieħdu kampjun u nitolbu parir mingħand tal-ħanut, naqraw sewwa t-tikketta u nimxu fuq l-istruzzjonijiet mogħtija. Ċerti nsetti, bħal miskta, ikun hemm bżonn li l-insettiċida jitħallat maż-żejt abjad biex insaħħu l-effett ta' kontroll. Tajjeb ukoll li nieħdu d-drawwa u nużaw 'sticker' mal-bexx li jgħin biex il-bexx jeħel u jiksi sew il-friegħi, weraq u frott. Mhux rakkomandat li tbixx meta s-siġar ikunu bil- ward, meta jkun ir-riħ jew fix-xemx. Tajjeb li wieħed dejjem jipprova jagħżel bexx bl-inqas impatt ambjentali bħal dawk użati fil-biedja organika u alternattivi oħra bħal kimiċi ta' oriġini veġetali, estratti ta' batterji, nases bil-kulur, nases bil-lixka u l-valenu, u nases bid-dawl. Certi mezzi mekkaniċi bħal ħart, żabra, u użu ta' xbieki u dakron ukoll jgħinu. Xogħol ieħor ħandna sena li tipprometti fix-xita, u l-ħaxix selvaġġ irnexxa u kiber fuq li kiber. Għalhekk il-kontroll tal-ħaxix irid ikun ta' spiss u f'waqtu, biex ma nħalluhx jikber iżżejjed, jikkompeti ma' pjanti li nkunu nkabbru, u ż-żergħa. Il-kontroll isir permezz ta' erbiċidi silettivi u oħrajn le, b'mezzi mekkaniċi, pereżempju bl-użu ta' 'grasscutters u mowers' u tinqix, ħsad u ħart. It-tinqix u l-ħart jgħin ukoll biex jonqos it-telf ta' umdità mill-ħamrija kkawżat mill-evaporazzjoni, u jippermetti li l-arja tilħaq l-għeruq. Il-bidu tas-sajf huwa żmien tajjeb sabiex tlaqqam bil-għajn xitel tat-tin, frott irqiq, naspli, żebbuġ u ċitru, u bil-kuruna selvaġġ li jkun ħaxxen iz-zokk jew siġar maturi li l-varjetà rridu nibdluha. Dan huwa żmien tajjeb li niżbru s-siġar taċ-ċitru u tal-ħarrub. Siġar, arbuxxelli u xeblieka oħra nistgħu niżbruhom b'mod ħafif biex nagħtuhom l-arja u d-dawl, u nrażżnu l-kobor tagħhom. Siġar tal-frott għandna nneħħulhom ir-radikal jew ibgħal li joħroġ minn taħt it-tilqima. Id-dwieli għandhom jiġu rmundati u mnaqqsa mill-weraq żejda minn madwar l-għenieqed. Taħwil ta' siġar mhux irrakkomandat ħlief għall- bajtar tax-xewk. Għal min għandu l-ilma bix- xebgħa mill-ħwienet tal-ġardinaġġ, faċilment insibu xitel tal-fjuri u tal-ħaxix tal-borma lesti għat- taħwil. Għal tmiem l-istaġun wieħed irid jaħseb biex jiżra' s-silla mhux trattata u l-patata tax-xitwa. Ma jonqosx il-qtugħ u l-ġabra tal-frott. Dan ix- xogħol irid isir filgħodu kmieni, inkella fit-tard. Jekk nagħmluh f'ħinijiet aktar sħan tajjeb li npoġġu l-frott għad-dell biex jibred. L-għajnbaqar, pruna, tuffieħ, u l-lanġas, tajjeb li naqtgħuhom ftit nejjin u nħalluhom isajru ġewwa, u b'hekk nevitaw li nbixxu żżejjed. Nawguralkom il-ħidma t-tajba. Mia… aniloan lit A Kif jinġabar kampjun tal-ħamrija u l-analiżi tiegħu L-importanza tal-analiżi tal-ħamrija -analiżi kimika tal-ħamrija hija bżonjuża għaliex fuqha jistgħu jingħataw pariri tekniċi kif ukoll rakkomandazzjonijiet ta' fertilizzanti li: wieħed għandu jferrex biex itejjeb il-produzzjoni tal-uċuħ tar-raba'. Huwa fl-obbligu ta' kull min iferrex xi tip ta' fertilizzant, kemm artifiċjali jew demel naturali fuq l-uċuħ tar-raba', illi jagħmel analiżi tal-ħamrija u pjan Ġbir ta' kampjun ta' ħamrija permezz ta' auger ta' fertilizzazzjoni qabel jingħata l-fertilizzant. L-Aġenzija għall-Pagamenti tipprovdi għajnuna permezz ta' miżura biex il-bdiewa jkopru l-ispejjeż marbuta mal-użu ta' servizzi ta' konsulenza għas- settur agrikolu, fosthom biex jinżamm tagħrif u jsir ippjanar ta' fertilizzazzjoni. Huwa importanti li l-analiżi tal-ħamrija ma ssirx biss meta l-ħxejjex juru sintomi ta' nuqqas ta' sustanzi iżda dan għandu jsir qabel ma jkun se jinżera' xi wiċċ ġdid. B'hekk, il- bidwi jkun jaf kemm għandu sustanzi fil-ħamrija u kemm għandu jferrex fertilizzant sabiex jissodisfa d-domanda ta' sustanzi tal-prodott li jkun ser ikabbar. B'hekk jitnaqqas ukoll ir-riskju li fertilizzant żejjed, b'mod speċjali n-nitrati li jinżlu mill-ħamrija permezz tax-xita u tisqija, jispiċċa fl-ilma tal-pjan. Ta' min jgħid illi jekk il-fertilizzanti jiġu applikati f'ammonti żejda, il-ħxejjex juru effetti ħżiena, bħal nuqqas fil- produzzjoni. L-analiżi kimika tal-ħamrija ġewwa l-Laboratorju tal-Ħamrija u l-Ilma għat-Tisqija fi ħdan id-Direttorat għas-Saħħa tal-Pjanti li jinsab l-Għammieri hija maqsuma fi tliet kategoriji: il-pH tal-ħamrija li tindika jekk il-ħamrija hix aċiduża jew alkalina, l-imluħa fil-ħamrija li tista' tiġi kkawżata minn applikazzjoni żejda ta' fertilizzanti jew minn tisqija b'ilma mielaħ, u l-ammont ta' sustanzi fil-ħamrija li huma n-nitrat, il- fosfat u l-potassa. Dawn is-sustanzi huma importanti għall-iżvilupp naturali tal-pjanta jew prodott li jkun qiegħed jitkabbar, u huma l-bażi biex fuqhom jinbena l-pjan ta' fertilizzazzjoni. Għalhekk huwa importanti li l-kampjun tal-ħamrija li fuqu tkun ser issir l-analiżi jkun inġabar b'mod tajjeb u kif suppost, biex jingħataw riżultati u pariri tajba. Kampjun tal-ħamrija H: importanti li l-medda art minfejn ikun ser jittieħed dan il-kampjun tkun uniformi. Pereżempju jista' jagħti l-każ illi f'ċerti żoni tal-għalqa jkunu ġew applikati xi fertilizzanti, għalhekk f'dan il- każ għandhom jittieħdu kampjuni separati, wieħed minfejn ikun ġie applikat il-fertilizzant u l-ieħor mill-bqija tal-għalqa. Iridu wkoll jittieħdu kampjuni separati f'każ li l-għalqa tkun imħawla bi prodotti permanenti bħalma huma s-siġar tal-frott. Kemm jista' jkun wieħed għandu jevita t-truf tal-għalqa. Issa ladarba l-għalqa tkun ġiet imqassma f'biċċiet, iridu jittieħdu minn tal-inqas ħmistax-il kampjun Trattament tal-kampjun tal-ħamrija qabel l-analiżi żgħir tal-ħamrija minn dik il-parti tar-raba' li tkun ser tiġi analizzata. Dawn il-kampjuni għandhom jinġabru billi wieħed jibda miexi fuq forma tal-ittra 'W' matul l-għalqa. Kull kampjun jinġabar permezz ta' strument żgħir tal-metall jixbaħ trabixu' (auger) jew permezz ta' kazzola. Il-kampjun għandu jinġabar minn fond ta' madwar sitt pulzieri (15-il ċentimetru). Wara li jinġabru l-ħmistax-il kampjun mill-għalqa kollha, dawn iridu jitqiegħdu ġo barmil u jitħalltu sewwa. Huwa importanti li l-ħamrija titħallat sewwa sabiex b'hekk ikun inġabar kampjun ħamrija li jirrappreżenta l-għalqa kollha. Minn din it-taħlita, l-individwu jrid iġib daqs kilo' ħamrija ġo borża tal- plastik nadifa, bl-inqas ammont possibbli ta' ġebel. Kampjuni li jittieħdu minn serer għandhom jinġabru minn taħt ix-xtieli u l-passaġġi għandhom jiġu evitati. F'każ ta' ġonna jew għelieqi fejn hemm siġar tal-frott imħawla, għandhom jittieħdu ħmistax-il kampjun ħamrija minn ħdejn u taħt is-siġar f'fond ta' tnax-il pulzier (30 ċentimetru). X'għandu jsir wara li jkun inġabar il-kampjun finali tal- ħamrija2 ħalma diġà ġie spjegat, wara li jkun inġabar il- kampjun, huwa importanti li l-ħamrija titpoġġa ġo borża tal-plastik nadifa. Boroż ikkontaminati b'xi bexx jew fertilizzanti għandhom jiġu evitati. F'dan l-istadju, il-ħamrija trid tiġi protetta minn xi kontaminazzjoni esterna. Huwa importanti li fuq il-borża titniżżel ir-referenza tal-kampjun u d-dettalji ta' min ġabar il-kampjun. Dawn jinkludu l-isem u l-indirizz tal-individwu, in-numru tal- karta tal-identità u n-numru tal-għalqa ('parcel number') f'każ li l-għalqa tkun reġistrata. Wara dan. il-proċess, il-kampjuni jistgħu jinġiebu fil-Laboratorju tal-Ħamrija u l-Ilma għat- Tisqija ġewwa l-Għammieri. Huwa importanti li l-individwu jitkellem mal-uffiċjal inkarigat dwar it- tip ta' analiżi li jkun irid. Għal aktar tagħrif wieħed jista' jċempel fuq 22924120. Iffiltrar tal-ħamrija biex issir l-analiżi kimika 22 NISĠET ARTNA l-festa tal-Imnarja hija waħda mill-aktar festi importanti fil-kalendarju kulturali Malti. Il-festa tad-29 ta' Ġunju, illi fiha niċċelebraw lill-Appostli San Pietru u San Pawl tmur lura ħafna fiż-żmien, aktarx qabel il-wasla tal-Kavallieri fl-1530. Ir-Rumani kienu jiċċelebraw festa pagana msejħa 'Luminaria', li tagħha, il-lessema 'Imnarja' hija korruzzjoni. Fil-lejl tad-29 ta' Ġunju kienu jinħarqu għadd ta' fjakkoli u ħġejjeġ. Għall-bdiewa ta' dari, l-Imnarja kienet festa kbira li taħbat propju wara l-ħsad. Bla dubju, illum hija l-akbar festa agrarja f'Malta li fiha niċċelebraw il-bżulija u l-ħidma sfiqa tal-bdiewa u r-raħħala Maltin. Fl-antik, il-bandu kien jinqara nhar it-twelid ta' San Ġwann, festa li taħbat fl-24 ta' Ġunju u l-qari kien isir fl-Imdina u r-Rabat. Illum, il-festi tal-Imnarja jitħabbru permezz tal-bandu fi tmiem il-ġimgħa ta' qabel it-28 ta' Ġunju. Il-bandu jinqara l-Belt Valletta, imbagħad l-Imdina u wara, ir-Rabat. Fl-Imdina ssir purċissjoni bil-parteċipazzjoni ta' grupp ta' skawts u membri tas-Soċjetà Agrarja. Jinġarru wkoll il-paljijiet illi jkunu se jingħataw lir-rebbieħa tat-tiġrijiet ta' nhar l-Imnarja. Kif il-purċissjoni toħroġ mill-Imdina, jingħaqdu magħha parteċipanti mill-pubbliku li jġibu magħhom żwiemel għerien miżmuma fuq il-brilja. Il-purċissjoni tieqaf quddiem in- niċċa storika ta' San Pawl li tinsab fis-Saqqajja, u hawn jitbierku l-paljijiet. Lejlet il-festa ta' San Pietru u San Pawl, jiġifieri fit-28 ta' Ġunju, wara nofsinhar tintrama l-wirja agrarja taħt it-tinda tal- Buskett, wirja tradizzjonali li ilha ssir mill-1854. Filgħaxija jkun hemm għana mal-kitarri, ikel u nbid sa kmieni filgħodu. L-istuffat tal-fenek u l-fenek moqli fit-tewm huma żewġ platti sinonimi mal-festa tal-Imnarja. Fl-antik, in-nies li jinġabru l-Buskett f'Lejlet l-Imnarja kienu jorqdu taħt is-siġar sabiex l-għada jisbħu hemm. Mas-sbieħ tad-29 ta' Ġunju, fil-Buskett jibdew jaslu r-raħħala li jtellgħu l-bhejjem tagħhom għall-wirja, u wara li dawn ikunu sabu posthom terġa' tinfetaħ il-wirja għall-pubbliku. Issir ukoll kompetizzjoni tal-ħlib tal-mogħoż. Għall-ħabta ta' nofsinhar jitqassmu l-premijiet u l-paljijiet lill-parteċipanti. Wara nofsinhar jintlaħaq il-qofol tal-festa bit-tiġrijiet tal-bhejjem: ħmir, bgħula u żwiemel, tradizzjoni li ilha ġejja minn żmien il-Kavallieri. Dawn isiru fi Triq it- Tiġrija, taħt is-Saqqajja. Fi żmien il-Kavallieri kienu jsiru tiġrijiet tas-subien, tal- iskjavi, tal-irġiel u tal-ħmir. Kienu jsiru wkoll tiġrijiet tal-bgħula, dwieb u żwiemel. Il-Gran Mastru kien jara t-tiġrijiet u jqassam il-paljijiet mil-Loġġa tal-Paljijiet; dik il-binja f'forma ta' ħnejja li hemm f'nofs it-telgħa tas-Saqqajja. It-tiġrijiet kienu jsiru fuq id-dahar u mingħajr sarġ. Illum isiru tiġrijiet bis-srieken ukoll. Il-festa tintemm bl-għoti tal-premijiet tat-tiġrijiet. Hekk tajna titwila lejn il-festa tal-Imnarja, festa b'għeruq reliġjużi li żviluppat minn storja u tradizzjoni għal kif niċċelebrawha llum. Il-baqar wara l-kompetizzjoni tal-Imnarja Għerf ġensna jpoimen u nilqagħkom għal din ir-rokna li se tibda tkun magħkom il-qarrejja sabiex tanalizza xi qwiel jew idjomi relatati mal-istaġun li nkunu fih. Ħajr lil James Piscopo u lil Ramona Borg talli kkuntattjawni sabiex nibda nagħti sehmi fuq dan il-magazin interessanti. Irridu nżommu f'moħħna li bosta minn dawn il-qwiel għaddew minn tradizzjoni orali, jiġifieri bil-fomm minn ġenerazzjoni għall-oħra, sakemm inqala' Mikiel Anton Vassalli u beda jiġbor l-għerf tal-poplu. Irridu napprezzaw ukoll, illi l-proverbji ma kinux jingħadu l-istess f'kull post, u dan minħabba d-djaletti u l-varjazzjonijiet ġeografiċi ta' pajjiżna. U la semmejna lil Vassalli, biex nikkonfermaw l-effett tad-djaletti, naraw li fi studju li kien għamel sab illi f'raħal twelidu biss, f'Ħaż-Żebbuġ, kien hemm ħames djaletti differenti, Dan jikkonferma kemm kien hemm varjazzjonijiet differenti ta' djaletti. Mela tlaqna bl-ewwel qawl: Meta x-xitwa ttir, jiġi s-sajf, kapott (jew kabozza) tal-fqir F'dan il-qawl, insibu lil min juża l-kelma 'kapott' u lil min juża 'kabozza'. Il-kapott jew kabozza huwa tip ta' Ibies. Nimmaġinaw Malta ta' mijiet ta' snin ilu: tallaba fit-toroq, mingħajr għaxja ta' lejla, bla saqaf fuq rashom. Ara kif kienu jittertqu bil-maltemp u bil-ksieħ fix-xhur xitwin, u kemm kienu jittamaw li ma jdumx ma jfiġġ is-sajf, illi għalhekk bħal donnu kien 'libsa' għalihom, għax għallinqas ma jittertqux bil-bard kif kien jiġrilhom fix-xitwa. F'dan il-każ, il-kelma 'kabozza' tikseb tifsira konnotattiva, jiġifieri metaforika. Il-libsa mhux biss tgħatti fejn tintlibes, imma tipprovdi s-sħana lill-ġisem, u bħalma fix-xitwa nilbsu iktar ħwejjeġ sabiex nisħnu mill- ksieħ, fis-sajf innaqqsu minnhom minħabba s-sħana. Naturalment, il-foqra'ma kellhomx din l-opportunità, u msieken kienu jittamaw fil-ħniena tal-proxxmu għall-għajnuna, u fil-ħniena tal-Ħallieq sabiex bit-temp illi jipprovdi, ma jbatux il-ksieħ. U dan. ieħor illi smajt Għawdex: Għal Santa Marija aħseb biex tkala ċ-ċimi Meta staqsejt dwaru, sajjied Għawdxi qalli li dik li f'Malta nsejħulha kannizzata tas-sajd, huma jgħidulha ċima… Lanqas temmen hux21 Tant aħna żgħar u dawn id-differenzi kollha bejnietnal Insomma, f'nofs dan l-istaġun niltaqgħu mal-festa ta' Santa Marija, festa li viċin tagħha jibda s-sajd għal-lampuki, u għalhekk fi żmien din il-festa kont tara lis-sajjieda jagħmlu l-aħħar preparamenti sabiex jibdew jistadu għall-ħut li fih tant nutrijenti tajbin għal saħħitna. Inselli għalikom U nawguralkom is-sajf it-tajjeb, b'xi ftit mistrieħ ukoll. SEGRETARJAT PARLAMENTARI GĦALL-BIEDJA, SAJD U DRITTIJIET TAL-ANNIMALI