IL-POEŻIJA TA' NINU CREMONA (Jorbot ma' faċċ. Natu daqqa ta' għajn issa lill-għanja li tilħaq wara, ' Egħlug Sninek', għanja li l-awtur kiteb bħala tislima lill-Ħabib ġurnal mill-aħjar, wara li kien ilu joħroġ erba' snin, immexxi dik il-ħabta minn Ġ. Il-għanja hi ħafifa fiha nfisha, issat- farha meta ma tkunx bin-nervi, u trid tati x'jifhem lil-min ma jafx; bla pretensjonijiet letterarji, inadankollu fiha daqqiet ta' pinna sħafi, jixbħu lid-daħiqa sħiħa ta' min jidħaq għax ma għandux biża' ta' dak li jgħid. Qabel nati xi tislit minn din il- għanja ħelwa, jaqbel tassew ingħid xi Ħaġa x'kien dan il-Ħabib lil dawk li ma jafux bih. Il-Ħabib kien dak il-ġurnal li ma messu ntesa qatt minn Malta, għiat-tħiabrik li wera biex ilsienna jiġi f'tiegħu, jinkiteb suriet in-nies u jintgħażel f'bixla letterarja mir-radam ta' kitba fiażina bla qies, bla Iġiem u bla idealità ta' sengħa li xeħiet l-għajb fuq Malta. Kien ġurnal jitħaddet fuq ħafna fergħat tal-ħajja soċjali: reliġjon, sengħa, għerf, tagħrif ġenerali, u x'naf jien. Kien qisu xi ħaġa bħal Leħen is-Sewwa tal-lum, imma aktar imżewwaq, aktar għani, aktar mifrux fis- suġġett li jittratta, u għalhekk aktar ta' fejda, imbilli kien jara l-ħajja minn Ħafna rkejjen u mhux minn rokna waħida biss. U dan ma setax jonqos. Għax donnu dik il-ħabta xi Maltin, il-lum mifruda, kienu jiftehmu aktar bejniethom, kienu mmexxijin minn prinċipji xorta waħida għall-ġiefi ta' Malta, bi lsienha mirqum skond s-sengħa tal-kitba bħal ta' artijiet oħra. Fost il-kittieba magħrufa jien nista nsemmi lil Cremona, Dun Karm Psaila, il- professur Cuschieri, Ġużċ Micallef, il-Ministru tal-Biedja, il-Kav. Ġużċ M. Azzoppardi u oħrajn. Fejn hemm il-għaqda hemm is- safifia, Jalla fostna jarġa' jsaltan il-ftehim għalenija. Tgħidulix li b'dan it-tagħrif firiġt mill-għalqa l-barra. Ridt infihem x'kien il- Ħabib biex wiefied jista' jifhem ħsebijiet l-awtur fl-għanja tiegħu fis-saħħa u l-qawwa tagħhom kollha. L-aħjar imma nisimghu lilu n-nifsu jkellem lil dan il-ġurnal: Nisimgħuh ikellmu dwar il- egħdewwa li kieku riedu jfixklu l-missjoni tiegħu, għax, kif tafu l-inalti msawwat minn dejjem : Imxejt f'baħar ta' mewġ qawwi, u l-irwiefen ħabtu fuqek. Bit-tmegħir, daqqa ta' pinna qatt ma waslet sa tarf ruħek U qalulek Malti ż-żejjed: għandek riħa ta' Quran; iżda kliemek safi u filejju għaraft tħożżu bħat-taljan f 1 F'dil-pulitka kellek x'taqsam, għamlu kollox biex joqtluk. Saħansitra ħaffru qabar ġol-Minsija biex jidfnuk. L-aħfiar verstejn huma daqqa ta' pinna sħiħa. Hemm x'tixtarr u x'ittiegħem. Il-Malti kien minn dejjem imħabbat (u ininn minl) daqqa minn hawn u daqqa minn hinn. Imma sfalhom suf kullma għażlu dawk li għerqu u xerqu biex jeqirdu l-Malti, għax balleċi Isienna saħħar. Flok ma rtema u ntefa f'qabar ġo Minsija, jogħi- ġobna ngħidu l-lum li l-Malti bis-safifia tal-Professur P.P. Savdon u ħbieb olira, irnexxielu jindehes mal-istudenti tal-Università, jagħmel ħabib magħhom u hekk iqum minn l-imwiet biex qatt ma jmut iżjed. Dlonk wara tasal /l-Qdumijiet Taglina, poeżija bil-kif min- suġa mill-lijut imżewqin tal-ħrejjef maltin, għerf misserijietna bla miktub, b'tifkira tal-magħruf Napuljun Tagliaferru. Nista' ngħid li f'din il-poeżija Cremona ma jħallix ruħu tinlrikeb mir-reqqa tal-istorja bħalma ġralu ngħidu atina f'poeżija 'Lil Mikiel Anton Vassaili'' kit għad naraw il-quddiem. Hawn Hu jħaddem il- fantasija, jilmaħi is-sabiħ tal-ġrajja mlaqqa ma' nar-ir-rufi, min- suġa b'versi sħaħ u mexxejja. Is-suġġett tal-poeżija hu dan: Dari aħna konna nafisbu li l-bini bil-Ħaġar Kbir ta' qabel l-istorja kien mibni mis-Sajdunin (Feniċi). Imma l-lum għert-il-qedem wera bid-dieher li l-Ħaġar Qadim tagħna huwa xogħol ta' nies wisq iżjed imbeglida mill-Feniċi. Kif għebu, igħid il-poeta, ma' dan il-għerf ġdid il-lirejjef li sensilna ma' nisel il-Feniċi, u mad- drawwiet tagħhom ''kemm ftit għożżejna l-Ħrafa tas-Sajdunin b' u l-lum, jissokta jgħid il-poeta lill-Maqdes tal-Ħaġar Kbir ta' Ħal- Tarxien : li ma kienx il-għerf imħarreġ, min kien jiftakar fik, min kien isibek, l-isfel mill-qoxra ta' din l-art, taħt l-oqbra taż-żmien li jħott is-swar, jiknes u: jordom ibliet u rħula 7 U ħrafa kont sal-bierafi fil-moħħ tagħna : għax malli rawk l-għajnejn ta' niesna l-qodma tixref mill-ġdid għad-dawl tax-xemx bil-Ħaġra wieqta, wafixija, 45 għaġeb ħasbuk ta' saħħa: il-Ħares (1), qalu, n sħabu tal-Munġbell kien darba waqqfek,— il-Ħares, li b'għajn walida tiddi f'moħifiu, il-beraq jagħmel, Wara din il-poeżija tmiss ''Ta' L-/mwief', miktuba għall-ħabta ta' 1016, meta Gżiritna, f'dawk il-jiem ta' hemm ta' tqabid u tixrid id-demm, kienet taqdi ta' kenn għal midrubin ta' l-imxerkin tal-Gwerra. Minn hawn it-toqol ta' qalb li jaħikem lisebijiet il- għanja, bħal tagħibija fuq dahar mifluġ. Il-poeżija mihix- kerha, ma dan kollu bħala xogħol letterarju mhix magħquda biżżejjed, il-versi mhumiex melsin imma kulltant donnhom bil-ħotob u l-fisieb mhux maqlugħ għall-kollox : igħid il-poeta: Dil-ħabta tal-Gwerra ma' wiċċek ma tarax ħlief qtiegħ il-qalb, għax: Rofħsot il-Ħajja (u donnu kulma fina). Imexxi l-bidwi bla qalb xejn moħriet u ktieb ma jiftaħ iż-żagħżugħ; tiswied fix-xefaq taż-żerniq l-isbali stedina… Issa jilħqu erba' sunetti malidumin: /l-Bews tal-Mamrma, maqlub mill-ingliż, (il-poeta nesa l-awtur tal-oriġinal, l-Omm, il-Lejl, ''ħsieb t'Alla fil-ħolqien, mistrieħ u rieqed' u L-Għasfur ''xbieha tal-ħsieb li tgħix fil-għoli tas-sema''. Jogħġbuni l-erba' sunetti, imma l-aktar 'l-Omm'' u minn dan inressaq tislita : deskrizzjoni tolqtok, donnha meħuda dritt mill-ħajja, ta' kelba tradda l-ġriewi tagħha, xbieha ta' mfiabbiet l-Omm li tgħajjexl-uliedha bil-benna ta' matmuriet sidirha, mitlufa f'fiolma ta' għaxqiet-il-qalb : Hi wieqfa fuq saqajha ta' quddiem toqgħod, b'dawk l-għajnejn ħosbiena; tħares, titbikkem, fl-isbaħ ħolm titlajja… Għaliex mis-sider tħoss ħierġa bi ħiniena ħelwa t-tisqija ta' dik l-għaxa: (2) il-ħajja tal-Ħajja tagħha u l-egħżeż żmien ta' żmienha. 'Il-Qatra'' ma ghandha l-ebda. siwi barrani; imma hi lielwa fix- xejra tagħha ċajtiera. Bil-Qażra l-poeta jifhem dik l-imbierka (1) Ggant kif dlonk jissejjaħ fil-ħrejjef tagħna; għaġeb li l-kittieba tal- ħrejjef ġiebu taħt ix-xbieha ta' Ciclope, li għammar ma' sħabu fil-Munġbell ta' Sqallija. Iċ-Cielopi kien hemm min ħallathom mal-Giigantes jew Żigantes, nies qodma tal-Barberija, imsemmijin minn Erodotu. Xejn mhu tal-għaġeb jekk l-isem tal-Ġgantija ta' Għawdex tnissel minn din ix-xniegħa. (nota ta' l-awtur) 46 qatra xorb li taqdina f'ħafna ftietaq tal-ħajja; għax fost il-fiwejjeġ l-ofira, 'Il-qatra l-għaqda—ta' kollox saret, u dlonk għall-qatra—il-boxxla daret… Fehma ta' raġel—tixtri bil-qatra, l-ilsna marbuta—kif tħoll mis-satra l Tkun qalbek sewda—tkun bit-trentun, Kif igħaddilek—iżżomm flixkun l Iżżommu f'darek—bħal mediċina mal-flixken l-oħra—fuq komodina, u tferraħ, minnu—kull fil-għaxija, u bih issaqqi—kull ħbiberija. Nitilqu wrajna parodija gustuża:7 (Fuq li kiteb Lorenzo dċ Medici fl-1470) u niġu għall-Gazzetiino Rosa. Dan il-misem tas-sunett nebbaħħulu lill-kittieb tagħna l-mejjet avukat Ganni Galea, eżaminatur tat-taljan l-Università, li kellu Ħabta jgħarraf. hom sewwa lill-ġuvintur rotob, tajbin biss biex jitħannxu man- nisa tas-salottijiet. Gazzeżtino Rosa mela jiftihem għal ġuvintur ta' din il-għamla : L-awtur stess igħarraf li l-'Gazzettino Rosa'' kien l-isem ta' ġurnal ta' żmien Cavallotti li kien jiddieħak b'ġu- vintur bhal dawn. Naraw kif Cremona jagħżlilna wietied li trid seba' għajnejn biex tħares lejn ix-xniexel tiegħu : Vetrina fuqu tara: ċfuf u dniedel; għall-ifjen labra oh ruħu żgur idejjen. Jidħollok bħal fergħun fl-isbaħ irkejjen, b'daħika, b'tislima, kollu qlugħ ta' kpiepel. Bħala pittura din it-tislita mill-aħjar; imma t-tieni vers juri nuqqas ta' Cremona, jiġifieri l-kliem żejjed li q'ed hemm biex jimla biss. Għall-ifjen labra ok ruħu żgur idejjen dik l-ok mhix ħlief feles biex timla toqba. X'imkien ieħor wiefied josserva l-istess ħaġa. Imbagħad xi darba l-vers hu iebes, im- ġebbed, ma jroddx il-ħsieb tal-kittieb ċar u mieles. Naqraw dawn it-tlett versi Ifeġġulu mill-bwiet bħal ward u dejjem l-imkatar tal-ħarir li għandhom riħa biex tiġbed lix-xbejbiet bla ma tithejjem. Min għalija l-aħħar vers hu ikreħ, u mġebbed mir-rabta tar- rima. (Jissokta) L Ġużf AQUILINA.