jitġi diab te) B : £ ka ġi tenmejthom—m-nn—uq-il-ktieb — Gride—ef B tBai ħad ill-letiel ta' ż ż ; għax kif għedt qabel iiena ma—dħalix-ċewwa. hi GUZEPPI FLAVJU U L-'INNOCEN IL Mit-tfàl żgħar sax-xjuħ għakka, ma hawn ħadd li ma jafx bil-ħruxija ta' Eċrdi. U dil-ħruxija magħrufa l- aktar mill-ġrajja ta' meta das-sultàn ġabar is-subjien kollha ta' Bethle- hem u qatilhom, biex fosthom jaħ- kem lil Bambin, Għax kien jaf li l- Bambin twieled f'Betlehem, imma ma kienx jaf min hu, ' Issa ftit wara dak iż-żmien inqala' raġel Lhudi, jismu Ġpżeppi Flavju :(1), li kiteb l-istorja ta' Erodi bir- rqaqàt tagħha kollha. Biex ngħidu hekk, beda l-istorja minn missieru, baqa' jikteb fuq ħiitu u fuqu (imma l-aktar fuqu), u temm fuq uliedu, wara li miet hu. Trid tàra kemm Flaviu kiteb irqa- qàt fuq Erodif Saħansitra kiteb li darba meta Erodi kien għadu tifel żgħir, bil-lavanja f'idu sejjer l-iskola rah raġel qaddis jismu Manahem, għajjatlu u tah daqqa b'idu fuq maqagħdu; u qallu: ''Tftakar f'did- daqqa li tajtek, u f'dil-kelma li sa ngħidlek: inti għad issir sultàn. Qis mela li tkun tifel tajjeb, għax inkella Alla jgħaddbekl' — (Antiguitaies, ktieb XV, taqsima X, vers 5). int, jidhirlek li Flavju daqqa fuq maqgħad Erodi, meta kien tifel, sa jsemmiha, u latil tal-''Tnnoċenti' ma jsemmihx' Jiena. ngħid, u inti tgħid miegħi, li din hi ħàġa li ma tistàx tkun l Imma mbagħad hemm ħaġa oħra. In-nies tax-Xerq, jiġifieri l- Orjentali, qishom kollha, għandhom drawwa naqra kerha: dak li jgħidu jew jiktbu fuq il-ġrajjiet imgħoddija, jgħaġġbuh wisq, u drabi saħansitra jaqalgħu xi ħaġa minn żniedhom. Ġużeppi Flavju kellu ħafna minn dan. Fil-kitba li kiteb, dràbi ma jaqbilx: miegħu n-nifsu; hawn jgħid ħàġa u hemm jgħidha xort'oħra. (Ara ''Storia d'Israele'', tal-Abbati Reeciotti, faċċata 548). U drabi jaqla' xi ġrajja minn żniedu wkoll, bħal l- istorja ta' kif ħeles mill-mewt meta kien moħbi ġewwa l-bir ta' Jotapata (De. Bello: Judaico, k.IlL, t.VIJI, V.7) (2). U d-drabi li jgħaġġeb il- ġrajjiet, ma jingħaddux l U hekk donnu li għamel fil-qtil . tal-'Innoċenti''.. Daqs kemm għaġ- ġeb il ġrajja, anqas baqgħet tingħa- rafl Kif sa naraw hawnhekk, Mela.Ġużeppi Flavju kiteb li meta Erodi kien marid f'Ġerku, u qata' qalbu li jfiq, u għaraf li kien wasal għal mewt, amar li jinġiebu r-rġeel Fuq ix-xefaq tidher il-għolja għamla ta' lembut, li fugha kien jinsab il-qabar ta' Erodi. etolenija kollha, wieħed minn. kull familja , tal-Ġens Lhudi, u meta nġabru għalaqhom kollha fil-Hippo- droċm ta' Ġerku, hemm. fejn kien marid, u ħalliehom hemm. Imbagħad bagħat għall-oħtu Xaloġma u għal żewġha Alexas (Aleksas), u qalilhom Pittura tat-Trabi Innoċenti, ġewwa l-għar fejn jinsab il- Qabar tagħhom, qrib .mill-Grotta fejn twieled Ġest. hekk: ''Jiena dal-waqt immut, għax l-uġiegħ li għandi ma niflaħx naħmlu aktar. Naf li kull ħadd għandu imut, għal hekk il-mewt ma għandix no- ħodha bi kbira. Imma ninsàb imnik- ket għal ħaġa waħda: għax in-nies lili jobgħoduni, u meta mmut, ħadd ma jagħli għalija u jibkini, bħal hu xieraq li jibku t-telfa tas-sultan. Għalhekk irrid nitlobkom ħaġa li jekk twegħduni li tagħmluha, tnaq- qsuli ħafna minn dan-niket tiegħi, għax meta mmut ikolli min jibkini waqt il-funerdl. Irrid mela, li malli ruħi toħroġ qabel ma xxandru li jien mitt, ittellgħu s-suldati fuq il-ħitàn tal-H ppodrom, u tamruhom li jiġbdu Il-għolja, għamla ta' lembut, li fuqha kien hemm il-qabar ta' Erodi. bil-vleġeġ fuq dawk li hemm magħ- luqin ġewwa, u joqtluhom kollha. Hekk nieshom, malli jkunu jafu bil- mewt tagħhom, jibdew jibku; u waqt il-funeral tiegħi ikun hemm il-biki u x-xgħir (Antiquitates, k. XVII, tEVIR GWWB6 ;xDe Bello; kk XXXIHI, vv. 6 u 8). ġimgħa qabel ma Erodi miet. Jumejn wara qatel lil ibnu Antipater (4); imbagħad biddel it-testment, u ħamest ijiem wara li qatel lill-ibnu, miet hu. Imma Xalċma u żewġha, ma għamlux kif qalilhom huwa. Għax kif miet Erodi, lil dawk il-maqbtida, fetħulhom il-Hippodrom u bagħtuhom lejn id-dar. Dan hu, fil-qasir, dak li kiteb Flavju li-għamel Erodi ġimgħa qabel mewtu. San Mattew kiteb li Erodi, meta jaqbel ma' dak li kiteb San Mattew. Li kiteb Flavju, li Erodi ġabar l- ewlenin jew kbardt tal-Ġens Lhudi, u għalqahom fil-Hippodrċm, ma jistax ikun minnu; għax kieku kien jiġbor magħhom. il-Qassis il-Kbir, ix-Xjuh tal-Poplu, il-Membri tal-Kunsill (is- Sanhedrin) il-Fareżin u s-Sadduqin, il-Kittieba u l-Imgħallmin tal-Liġi. U hekk ukoll il-għonja u n-negozjanti L-artal li taħtu jinsab il-Qabar tat-Trabi bla ħtija maqtulin minn Erodi. Fir-rokna ta' fuq, fix-xellug tar- ritratt, jidher l-inkwatru tal-istampa l-oħra. It-taraġ u l-bieb il-mudlam, fil-lemin, jieħdu għal Għar fejn twieled Sidna Ġest sama' li f'Betlehem twieled tifel li kellu jkun: sultan tal-Lhud, jiġifieri kellu jieħu, s saltna tiegħu jew ta' wliedu, billi dan it-tifel ma kienx jaf liema hu, bagħat joqtol is-subjien kollha ta' Betlehem u ta' ma' dwarha ta' l-isfel minn sentejn .Issa nagħar- blu dak li kiteb, Ġużeppi Flavju, ħalli naraw, meta nnaqquh mit-tagħ- ġib li dal-kittieb żied miegħu, jiġix Dan.ma jistax kun li għamlu għax kieku għamlu kienet tqum l- akbar tixwixa. San Mattew qiegħed tajjeb wisq; qal li dawk li. bagħat: jaqbad Erodi. kienu TFAL, subjien, u minn Betlehem u ma' dwarha biss, m'hux mill-pajjiż kollu. U ħin wieħed li kiteb San Mattew jaqbel ma' li kiteb Flavju; billi qabadhom minn hemm, għax Erodi kien qiegħed marid Ġerku, u l-qabar tiegħu kien fuq għolja qrib Betlehem (5), fejn il-lum igħidulu Ġebel Furedejs. Għalhekk il-funeràl tiegħu kellu jgħaddi minn Betlehem. La darba hu ried li jkollu l-biki minn fejn kellu jgħaddi l-funeràl, (mela minn Betlehem u ma dwarha, kif kiteb San Mattew, kellhom ikunu l-maqtulin. Flavju kiteb ukoll li dawn il- kbarat, jew ewlenin, kienu twieħed minn kull familja''. Din ma fihiex sens. Għax f'kull familja jista' jkun hemm kbarat aktar minn wieħed. F'kull familja, tifel kbir, jew bikri, ikun hemm wieħed biss: il-primo- ġentu, dak li twieled l-ewwel. Mela l-kelma kbarat jew erelenin, għandha tf'sser. bikrin, jiġifieri: primoġenti, Din ukoll, imsewwija hekk, taqbel sewwa mal-Evanġelju, għax Ġesi, għad li kien iben waħdani tal-Madon- na, kien tassew il-bikri, jiġifieri l- ewwel tifel, għad li kien ukoll l- aħħar. Għal dan kiteb San Luqa li ħaduh it-Tempju wara erbgħin jum, u fdewh, billi ħallsu tiegħu żewġ ħamimiet (Luqa, II, vv. Imma San Mattew qal li s-subjien li qatel Erodi kienu ta' minn sentejn 'l isfel. Kif tista' tqabbel dan ma' li kiteb Flavju, li Xalċma, wara li miet Erodi, telqithom u bagħtithom lejn id-dar 7 Jekk Flavju kiteb sewwa, dan ifis- ser li Erodi biex jgħatti dnubu, mal- primoġenti ż-żgħar, bagħat jaqbad ukoll Il kbajrin. Lil dawn fil-Hippo- drċm kienu jagħtuhom xi ħaġa x'jieklu u baqgħu ħajjin. Liż-żgħar, imma ħadd ma qagħad jagħtihom il-ħalib f'ħalqhom. Għalhekk, jew mietu bil-ġugħ, għax damu magħlu- qin fil-HippodrĠm qisu ġimgħa, in- kella qatluhom is-suldati, biex ma joqogħdux jisimgħu t-tinwih tagħ- hom. Lil dawn iż-żgħar biss semma San Mattew. U kienu l-kbajrin, dawk li baqgħu ħajjin, li meta miet Erodi u fetħitilhom il-bieb Xalċma, marru lejn id-dar. Fl Evanġelju miktub li Erodi Antipa qabad u żamm lil San Ġwann il Għammiedi ħtija ta' Erodija, mart ħuħ Filippu. Flavju kiteb xorta oħra. Qal li għamel dan, għax San Ġwann k'en maħbub u mismugħ Wisq mill-poplu, u beża' li jqajjimlu xi tixwixa. Aktarx li Antipa qabad lil San Ġwann għal ħaġa l-waħda u l- oħra. U hekk aktarx ġara fuq l- ċinnoċenti'', jew is-subjien bla ħtija. Flavju kiteb li Erodi qabad is-subjien u amar bi qtilhom biex ikun hemm il-biki wara mewtu, u San Mattew kiteb li għamel dan, biex joqtol magħhom lil Bambin, Flavju qal ix- xnija li xterdet, imma San Mattew li kien jaf aħjar kiteb is-sewwa. Mela l-ġrajja tal-'innoċenti'', bil- għajnuna tal-kitba ta' Ġużeppi Flavju, magħrbula u mnoqqi'a, kienet qisha hekk: Erodi, kf kien Ġerku marid, sama' li f'Betlehem jew fl-inħawi tagħha, kien twieled tifel bikri, li kif kienu jgħidu l-Habbara kellu jsir Sultan tal-Lhud. Biex iħares is-saltna tiegħu u jirtuha wliedu, ħaseb li jsib xi strataġemma biex joqtol lil dan it-tifel, bla ma n- nies ikunu jafu il-għaliex. Ġieb skuża tal-funeral; u biex il-ħaġa jgħattiha aħjar, ma ġabarx it-tfal iż-żgħar biss imma l-kbajrin ukoll li kienu bikrija. Dawk li kienu żgħar ħafna mietu bil- Iż-żamdn il-dwwal, hawwall Iż-żmien ta' dari għaddal Jiġifieri ż-żmien jitbiddel dejjem, u kollu għal xejn tixtiequ għax ma jarġax jiġi. ġugħ jew qatluhom s-suldati; hekk: il-ġrajja tal-''Innoċenti''- hija tassew: storka, u Flavju semmieha, m'hux ma semmihiex. (1) Flavju twieled fis-sena 37 wara Kristu u miet q.:b is-sena 100. (2) L-istorja kif kitibha Flavju n-nifsu hija hekk: Vespasjanu, il-Ġeneral Ruman, billi fil-bir fejn kien moħbi Flavju ma' xi Lhud: oħra ma satax jaqbdu, bagħat wieħed ħabib t'egħu igħidu Ġitla' bil- kelma t-tajba. Hu ried jitla', imma sħabu ma reduhx, Għal hekk ftehmu ll jtellgħu x-xorti u min jitla' ismu, joqtlu ta' ma' ġenbu, sa' ma jinqatlu l-koll. Tellgħu x-xorti u wieħed-wieħed, tala' isem kuli ħadd, barra minn ta' Flaviu u r-raġel ta' ħdejh. Kif baqgħu huma t-tnejn biss ħaj- jin, ftiehmu li ma 'oatlux lil xulxin. imma jitilgħu għand Vespasjinu, kif għamlu tassew. Għad li dil-ġrej'a tgħaddi bħala gidba ta' Fiavju, tista' tkun minnha, Jekk il-Lhud l-oħra ma vverifikawx il-papiri l: kien fihom miktuba l-ismi/iet, jista' jkun li Flavju ismu ma k'tbux, Dan jidher aktar probabli għax kif qal hu, la tala' ismu biex jinqatel anqas b'ex joqtol. (3) Il-Hippodrom istħajlu Ii-Stadium tal-Gżi:a. F'ta' Malta jilgħabu l-football u f'ta' Ġerku kienu iġerru ż-żwiemel bil- karrijiet, bħal fil-film ta' ''Ben Hur', (4) Erodi lil ibnu Antipater qatlu ried tuffieħa u sikkina biex iqaxxarha; u kif kien bis-sikkina f'idu, kien sa jagħti daqqa piha ġewwa sid.u. (n-nies żammew. lu idu u saret għawa kbira, Antipater kif sama' l-għajjat, te.ah għax ħasep li mis- sieru miet, u sa jilħaq nuwa sultan floku, Il-gaassiesa wasslu dan iil- Erodi, li bagħat joqtol lil Antipater bla telf ta' żmien. (5) Din il-għolia għandha l-għamla ta' lenbut. Ogħla mill-art ta' ħdejha 328 pied, u minn wiċċ il-Baħar Mediterran 2,676. Erodi fuqha kien bena qalgħa li semmieha Herodium (Ant: 'quitates, k. XV, SIN, 4): Difnuh ġewwa dik e qalgħa, kif kienet ir- -rieda tiegħu. Hemm fua il- lum hemm ħerba ta' bin:, imma ma jidher ebda atar tal-qabar tiegħu. ' (6) Makrobju, kiteb fis-seklu V li l-Impe atur Awgustu, meta sama' li mas- subjien Innoċenti Erodi kien qatel ukoll .il ibnu, qal: 'Aħjar tkun ħanżir t'Erodi :nkela tkun ibnul' '(Melius est fHerodis porcum esse quam filium'. Għax Erodi ma kienx jiekol laħam tal-ħanżir, u hekk ma kienx joqtol ħn'eżer. Imma m'nn uliedu qatel tlieta, wieħed minnhom, Antipater, ħamest ijism mabel mewtu. Dan juri wkoll li l-'ewienin'' ta' Flavju, huma l-Innoċenti, għax tassew li hl Ant'pater catlu fiż tal-kliem bein ħanżir, bil-Grieg 'Xs' u iħen, bil-Grieg ĊXvos' jagħti lil min jaħ- seb li dil-ħaġa minnha, għax Awgustu kien iħobb aita bil- kliem hekk. IL-FESTI T-TAJBA ID- DIREZZJONI U L-KITTIEBA TA' DAN IL-QARI, JAGĦTU L-FESTI T-TAJBA LIL QARREJJA, LIL NIESHOM U LIL FUQHOM IL-BARKA żmien li ġabar lilhom. Il-logħob: