28 il-Hadd19 ta' Marzu 2017 RAPPORT SPEĊJALI J-IT-TORĊA IT-TORĊA) RAPPORT SPEĊJALI Il-Ħadd 19 ta' Marzu 2017 29 m EWGENJU BORG — IL-ĦADDIEM 50 sena minn mewtu wġenju Borg, magħruf bħala Ġeġġ, kien l-ew- wel Superjur Ġenerali tal-Museum, u bħal ħafna mis-soċji tal-Museum tal-bi- du kien ukoll ħaddiem tat- Tarzna. Huwa meqjus bħala l-ġebla tax-xewka li fuqha Dun Ġorġ bena l-għaqda tiegħu. Kien hu l-ewwel wieħed li ħareġ u fetaħ l- ewwel dar tal-Museum bar- ra mill-Ħamrun. 'Iżda l-iktar: ħaġa: li tolqotna u li jista' jkollharif- less fuq is-soċjetà attwali tagħna fi żminijietna,' jgħid l-Editt li l-Arċisqof Mercieca ħareġ fl-1997 fil-ftuħ tal- Kawża ta' Beatifikazzjoni ta' Ewġenju Borg, 'huwa l-fatt li Ewġenju kien ħaddiem tat-Tarzna u hemmhekk wettaq ħafna mill-apposto- lat tiegħu fost: l-istess ħaddiema.' It-Tarzna, 'is- Sur Ewġen' kien irrispettat ħafna u tant kien jaqdi dmiru bir-reqqa li wħud ki- enu jsejħulu 'l-Qaddis'. Wara eżami li għadda minnu mat-tieni darba, Ewġenju kien daħal it-Tarz- na bħala mudellatur, sengħa li baqa'-jżommha sakemm Is- sengħa ta' mudellatur jew pattern maker kienet stmata dak iż-żmien. U kif kiteb Karmenu Ellul Galea, f''L- Istorja tat-Tarzna', dik il- ħabta kulmin kien jirnexx- ielu jidħol apprentista t-Tar- zna kien qisu laħaq xi ħaġa kbira, bilkemm mhux aqwa minn professjonista. In- numru: tal-forma li biha Ewġenju Borg kien jirrap- porta għax-xogħol kienet 2244. Din il-forma kull ħaddiem kien jeħodha mill- Muster Station għal għand l-imgħallem u jagħtiha lura filgħaxija. Meta Dun Ġorġ waqqaf l- Għaqda tiegħu fil-Ħamrun huwa beda ħelu ħelu jressaq quddiem is-soċji tal-bidu lil Kristu Għalliem bħala l-ide- al ta' ħajjithom. Ewġenju ma damx ma ħa t-tagħlim Nis- rani bħala l-missjoni tiegħu. Għaxar xhur wara t-twaqqif tal-Museum: fil-Ħamrun, Ewġenju beda jgħallem f'Bormla: fejn kien imur kuljum minħabba x-xogħol tiegħu fit-Tarzna. Fil-ħin: ta'-: nofsinhar, Ewġenju kien jirkeb il-lanċa u jmur jiekol il-British Res- taurant, il-Belt. Meta kien jidħol Ewġenju hemmhekk, l-irġiel kienu jwissu 'l xulxin biex iġibu ruħhom sew qud- diemu u ma' jidgħux. Ewġenju, li sar jaf b'dil- biċċa xogħol, ġieli dam ap- posta, ħa jiġi evitat dagħa kemmpjista' jkun. Ġieli wkoll kien jitrakka f'xi ħanut żgħir tal-barklori u jiekol xi ħaġa hemm. Lill-barklori u lin- nies tax-xatt kien joqgħod ifissrilhom id-duttrina Nis- ranija u jgħallimhom jitolbu r-rużarju. U meta l-ħaddiema jkunu deħlin lura għax-xogħol wara l-break huwa kien joqgħod f'nofs it-taraġ qrib il-bieb tat-tarzna u jerġa' jfissrilhom xi tagħlim. U tistagħġeb kif il-gwardjani qatt ma kellmuh meta kien qed iżomm dik il-ġemgħa hekk kbira ta' niesi Il-ħeġġa kbira li kellu għat-tagħlim hu stess isejħilha ''Nar. Biċċa nar ġo qalbnal' IL-'ĦANUT TAL-APPOSTLI' Bniedem bħal Ewġenju Borg ma setax ma jħallix in- fluwenza kbira fost sħabu l- ħaddiema. L-ispirtu tiegħu baqa' jinħass fil-ħanut, jew workshop fejn kien jaħdem, għal ħafna snin wara li rtira mix-xogħol. : Il-ħaddiema t'hemmhekk kienu jinħassu differenti mill-mod kif ki- enu jġibu ruħhom. Ewġenju 'kien ħabib ma' kulħadd, stmat ħafna mis-superjuri tiegħu u bniedem li jħobb is- skiet. Bil-ħidma bieżla tiegħu Ewġenju wera kif bniedem jista' jitqaddes ukoll permezz tax-xogħol.' (Editt tal-Arċisqof, 1997) Is-Superjur Ġenerali Na- talino Camilleri jgħid li, 'Il- fatt li Ewġenju Borg kien soċju bħalna, kien ħaddiem, għalija huwa prova li dak li kien ispirat f'Dun Ġorġ jis- ta' jingħex. Allura huwa mudell għalija'' Borg qatt ma kien jitkellem fuq politi- ka fuq il-parir ta' Dun Ġorġ li kien jgħid lis-soċji biex ma jitkellmux fuq il-politika. Il-ħanut — tal-appostli' kien ħanut kbir għax barra l-mudellaturi, kif kien Borg, kien hemm ukoll il-mastru- daxxi jew il-'joiners'. Kienu bdew isejħulu 'tal-appostli' għax hemm kienu jaħdmu diversi membri: tal-Muse- um. Fiż-żmien tal-bidu kien hemm: Ġiġi Vidal, Wenzu Abela, Ġużeppi Darmanin u Dwardu Pantalleresco. Fi żmien l-ewwel Gwerra Din- jija kien hemm George Wil- son, li kien proprju Ewġenju li daħħlu l-Museum. Iktar tard kien hemm ukoll Salvu Baldacchino u Ġużeppi For- M0sa. Il-kastig ta' Ewġenju fuq ix-xogħol kien meta' f'xi bżonn kien ikollu jidħol sahra, agħar minn hekk jekk ikun il-Ħadd jew festa kmandata. jagħmel minn: kollox biex ma jitlifx tqarbina. Fl-1931, Ewġenju sar jaf li Il-mewt t'ommu u missieru, li ġrat sena qabel, ħaffietlu t-triq għal din il-marda. Fit-Tarz- na, Ewġenju kien dejjem lest biex jagħti parir. Lil ċertu Bastjan li kien jaħdem miegħu, kien qallu, 'Tink- wieta qatt, jiġrilek x'jiġrilek. Ara jien xi ġrali bl-inkwiet. ' Id-dijabete bdiet sa mill-bi- du ddgħajjef lil Ewġenju minn saħħtu iżda minkejja dan hu baqa' sal-aħħar jaqdi dmiru. Kien jipprova ma jħallix jum jgħaddi li ma jmurx jgħallem f'xi post jew ieħor. Kien konvint li bnie- dem bla tagħlim sod ma ji- stax iħobb lil Ġest u jgħidlu 'iva' b'qalbu kollha. Dwar l-aħħar perjodu ta' ħajtu, Roberto . D'Amato, student tal-MCAST, u mem- bru tal-Museum. intervista lill-attriċi veterana Karmen Azzopardi, li tiġi n-neputija ta' Ewġenju Borg: 'Ewġenju Borg jiġi ħu l-mamà tiegħi. Il-mamà tiegħi kienet Borg u twieled l-Isla… Huwa għamel snin kbar jgħix magħna, mal-familja tagħ- na. Iz-Ziju Ġeġe kien bnie- dem umli ħafna, iżda kellu sense of humour. Ma kienx bniedem serju, għalkemm kien jidher serju. Kien jidħak, u kien jgħid xi ċajta'1 hawn u 'l hemm. Konna familja ferriħija. Dam is- snin kbar magħna.' 'Minkejja li dak iż-żmien ma kienx hawn il-kura tad- dijabete li hawn illum, huwa kien jinjetta ruħu darbtejn kuljum bl-insulina u kien fuq dieta stretta, u meta kien għandna ħlief ħaxix ma kienx jiekol u dejjem iqisulu kemm jista' jiekol ħobż. Minkejja l-fatt li kellu d-di- jabete, huwa kien imur kul- limkien jiftaħ fergħat tal- Museum,u jmur ħafna dra- bi bil-mixi. 'Min jaf kemm-il darba mar mill-Ħamrun sal- Mellieħa, jew sa San Pawl il-Baħar. Qatt ma qata' qal- bu u dejjem kellu sens kbir ta' appostolat, dan kien jixgħel ġo fih. Meta kont tarah kien iġiblek sens li jrid ikollok rispett lejh u stima imma fl-istess ħin mhux li tinġibed minnu speċi li kien xi ħaġa kbira. Veru raġel li kellna x-xorti aħna tal- familja u għandna hemm fuq min jitlob għalina.' Ewġenju Borg kien imur ukoll jagħmel xi taħdidiet lill-morda fl-isptarijiet. Dar- ba messu jmur l-Imgieret biex ikellem lil-lebbrużi. Żagħżugħ marid malli rah qallu, 'Tien ma niġix ni- simgħek għax lili Alla jobgħodni. Kieku m'jiniex f'dan l-istat'' Ġeġċ ġab kurċifiss u b'ton ta' mogħd- rija qallu, 'Ara daqsxejn. Iħobbu Alla lil Ibnu2 Dan m'hux l-Iben t'Alla li spiċċa msallab2 Ommu Marija ma sofrietx duluri kbar7 U Alla ma jħobbhiex lill-Madon- na2' Ewġenju mbagħad mar u beda t-taħdita. Dak iż- żagħżugħ ma damx ma daħal jisma' huwa wkoll, u qagħad sa tmiem it-taħdita. Aktar tard il-Kappillan tal- isptar iltaqa' ma' Ġeġċ u qa- Ilu li dak iż-żagħżugħ kien inbidel mil-lejl għan-nhar u li kien baqa' jattendi rego- larment għat-taħdidiet li s- soċji tal-Museum kienu jagħmlu f'dak l-isptar. Fl-1941, tah attakk gravi tal-marda u kulħadd ħaseb i se jmut iżda ftit wara għaddielu. Meta faqqgħet it-Tieni. Gwerra Dinjija, Ewġenju u oħtu evakwaw flimkien ma' familja f'dar f'Ħal Balzan. Fl-1942, id-dar intlaqtet b'bomba, iġġarfetu qatlet lil oħtu Ġorġina. Ftit xhur wara, Ewġenju mar jgħix mas-soċi interni ta' Ħaż-Żebbuġ. Fuq dan iż- żmien, l-attriċi veterana Karmen Azzopardi, qalet hekk: 'Imbagħad ġiet il-Gwer- ra, u ħu l-papa tiegħi, li kien joqgħod Ħal Balzan, qalilna biex. immorru noqogħdu għandu minħabba l-attakki fil-Ħamrun. U — morna noqogħdu Ħal Balzan u sfortunatament id-dar ta' hawnhekk ġiet bomba fil- ġnien tagħna li qatlet liz-Zi- ja Ġorġina li kienet tal-Mu- seum ukoll. Fil-Gwerra kelli ħuti tliet subien feruti, iżda niftakar ukoll matul il-Gw- erra: iz-Ziju Ġeġċ marad ħafna u kien wasal fl-aħħar, iżda irpilja. Meta mietet iz- Zija Ġorġina, iz-Ziju Ġeġċ ħadha tant bi kbira għax de- jiem konna familja magħ- quda u nħossu għal xulxin. ' 'Dak iż-żmien tal-Muse- um kienu waqqfu s-soċi in- terni u z-Ziju Ġeġċ ddeċieda lijmur jingħaqad magħhom. Oħti tirrakkonta li kienet tmur fil-kamra tiegħu u kien jgħidilha, ''Poġġi, ħa ngħi- du r-rużarju' għax iz-Ziju Ġeġċ kien magħruf dejjem bil-kuruna tar-rużarju f'idej- h, anke fuq il-karozza tal- linja jew meta miexi fit-triq. IL-BINI TAD-DAR ĠENERALI TAL-MUSEUM Ewġenju Borg kien ġa xjieħ sewwa meta nbeda l- bini tad-Dar Ġenerali tal- Museum, fil-Blata l-Bajda. Ix-xogħol kollu, tista' tgħid, sar mill-membri ta' l- Għaqda stess u, minkejja li mgħobbi bis-snin u mikdud mill-mard, is-Superjur Ġe- nerali ried jagħti s-sehem ċkejken tiegħu għall-eżemp- ju u l-inkuraġġiment tagħ- hom. Meta kienu qegħdin jagħtu l-konkos fl-art tal- awditorju, Ewġenju kien jidher wieqaf maġenb. it- tank li minnu kienu jieħdu l-ilma. għall-mixer. Kien ikun liebes boilersuit bajda, xi ftit imkagħbra, u xogħlu kien li jżid mal-ilma tat-tank il-kejl eżatt ta' ċerta kimika li kienet qed tintuża għal kontra l-umdità. L-umiltà tiegħu ma kinetx. tħallih jaċċetta xi trattament speċjali bħala Superjur Ġenerali, u . lanqas ma ħalla l-età jew il- mard iservuh ta' skuża biex jeżenta ruħu mix-xogħol manwali. Fl-1962, miet Dun Ġorġ, il-missier spiritwali tiegħu. Ewġenju kien imnikket għall-mewt u ma staħax juri minn barra. l-biki tiegħu. Qabel ma miet, huwa mar iżuru kemm-il darba u dar- ba minnhom Dun Ġorġ qal- lu: 'Ewġenju issa ħallina mill-biki' u filwaqt li resqu lejh, bierku u qallu: 'Fik jie- na nbierek is-Soċjetà koll- ha''. Bejnu u Dun Ġorġ kien hemm rabta soda u qaddisa, tant li darba Dun Ġorġ qal: 'Bejni u bejn Ġeġċ hemm misteru. ' It-Tnejn 6 ta' Marżu 1967, Ewġenju Borg iddaħħal l- Isptar San Luqa. Kien marid ħafna tant li l-Kappillan tal- isptar, Patri Victor Buhagiar, ma setax ikompli jqarbnu għax kien daħal f'koma. Kollox kien juri li Borg ma kienx se jirċievi l-Vjatku qa- bel imut. Iżda fil-lejl ta' qa- bel miet marru jżuruh is- Superjuri Ġeraldu Micallef u Ċikku Saliba u s-soċju Ġorġ Borg: Dak il-ħin ġie ftit f'sensih u beda jgħid xi ħaġa bilkemm jiftiehem. Is-Su- perjuri staqsewh jekk riedx jitqarben u hu għamel sinjal ta' iva b'rasu. Il-patri qarb- nu u wiċċu deher jiddaww- al. Wara ftit reġa' ntilef f'koma. Jirrakkonta l-poeta famuż Ġorġ Borg: ''Dak iż-żmien, jiena kont naħdem il-Lom- bard Bank mal-Assistent Su- perjur. Ġenerali, Ġeraldu Micallef u lili qalli Immorru narawh lil Ewġenju Borg2' Jiena kont soċju tal-Museum diġà, Ħal Lija. Qalli: 'Im- morru narawh lil Ewġenju Borg għaliex qiegħed l-isp- tar u qed imut7' Għidtlu: mela lel…' 'Ewġenju (Borg kien qiegħed fuq sodda f'kuritur tal-isptar, fis-sala tal- mediċina qabel ma' tidħol għas-sala l-kbira. U dħalna u sibnieh li kien qiegħed f'koma. Iżda wara ftit li wasalna aħna, ġie f'sensih u s-superjuri ħadu l-okkażjoni jistaqsuh iridx jitqarben. U qalilhom iva… U jiena rajt l- aħħar tqarbina tiegħu, dak il-wiċċ tiegħu seren… il-mod ta' kif tqarben qatt ma rajt tqarbina bħal dik, nista' nix- hed għaliha. U imbagħad wara li tqarben wara ftit reġa' ntilef f'koma.' Ewgenju Borg miet nhar il-Ħadd, 12 ta' Marzu 1967, fis-siegħa ta' filgħodu, fl-età ta' 81 sena. L-Isptar San Luqa kien mimli daqs bajda bil-pazjenti u Ewġenju miet f'rokna għalih waħdu fil- kuritur max-xellug qabel ma kont tidħol għas-sala l- kbira fil-blokk tal-mediċina (MMB). L-għada ta' mewtu, 'L- ORIZZONT' ġab obitwarju tiegħu b'ritratt u semma kif 'Fuq ix-xogħol kien jagħmel taħdidiet lil: sħabu. l- ħaddiema u wara x-xogħol ħabrek ħafna biex il-postijiet tad-duttrina jiġu miftuħa ma' Malta kollha.' Anke l-funeral ta' Ewġenju Borg, b'ritratt il- lum nostalġiku, tal-karru tal-mejtin: miġbud biż- żwiemel. TINFETAĦ IL-KAWŻA GĦALL-BEATIFIKAZZJONI Nhar it-12 ta' Marzu 1997, għeluq it-30 sena minn mewtu, Mons. Arċisqof Ġużeppi Mercieca ħareġ ed- itt biex. tinbeda l-Kawża għall-Beatifikazzjoni ta' Ewġenju Borg. B'xorti ħażina, id-devozzjoni lejn il- Qaddej ta' Alla Ewġenju Borg mhix daqstant qawwi- ja fostna l-Maltin u allura jidher diffiċli li fi żmien qa- sir jiġi ddikjarat imqar Ven- erabbli. Dan l-artiklu huwa kontribut żgħir. biex Ewġenju Borg ikun magħruf iżjed. Fl-2001, saret l-eżumazz- joni tal-għadam ta' Ewġenju Borg li kien midfun fiċ- Ċimiterju tal-Addolorata u l-għadam tqiegħed f'kaxxa u din daħħluha f'wieħed mill-ħitan tal-Kappella tal- Midalja Mirakoluża l-Blata l-Bajda. Kienet is-sena meta Papa Ġwanni Pawlu II ġie f'Malta biex jiddikjara lil Dun Ġorġ Beatu u sar rinno- vament tal-kappella. 'ID-DINJA GĦAMILNIEHA TAGĦNA' Dwar Ewġenju Borg ġew ippubblikati tliet kotba in- teressanti: 'Ewġenju Borg PE, ta' Ġorġ Borg (1986); 'Nar Ġo Qalbna — Il-Ġrajja ta' Eugenio Borg' rakkont f'forma ta' rumanzett mik- tub minn Jesmond Grech; u 'Worker and Apostle Eu- genio Borg' tal-Ġiżwita An- ton Azzopardi (2003), nepu- ti ta' Ewġenju Borg. Wieħed jista' jakkwista dawn il-kot- ba mil-Librerija Preca, il- Blata l-Bajda. Is-sena l-oħra kien inħadem ukoll doku- mentarju ta' nofs siegħa u ta' kwalità għolja, minn Ro- berto D'Amato, student tal- MCAST u membtru tal-MU- SEUM, fuq. il-ħajja ta' Ewġenju Borg, bl-isem meħud minn frażi li kien qal hu stess: 'Id-Dinja għamil- nieha tagħna'. Wieħed jista' jikseb dan id-dvd bi prezz baxx ħafna billi jibgħat email lil- roberto.dama- to.19Ogmail.com