Il-Ħidma ta' Savdon' Introduzzjoni Din hija okkażjoni kulturali sabiħa, għax kif jgħid il-Professur Pietru Pawl Savdon, li dwaru il-Kunsill ta' dan ir-raħal tani l-privileġġ li nitkellem, 'hu dmir ta' kull poplu li għandu ruħ kulturali li jżomm dejjem ħajjja t-tifkira ta' nies kbar ta' żmien l-imgħoddi, li b'moħħhom u b'qalbhom, b'rieda qawwija u b'qalb imkebbsa ħadmu biex kisbulu l-jedd u jingħadd mal-popli magħqudin flimkien bl-irbit tal-għerf u ta' l-arti.' F'dan il-ftit ħin qasir li għandi, ser inpoġġi quddiemkom rokna żgħira mill- ħajja tal-Professur Pietru Pawl Savdon. Savdon hu ġenju Żurrieqi, ġenju Malti, qassis Malti. Mhux ta' b'xejn, il-Kunsill illum iqisu mal-ġganti li twieldu, għexu u mietu f'dan ir-raħal. Illum insejħulhom ''ġganti'; kienu nies bħalek u bħali, iżda kienu nies kbar li niżżlu isimhom fl-istorja, għax b'xogħolhom u b'ħidmithom sawru u kabbru ġieħ pajjiżhom. Mhix ħaġa ħafifa li f'ħin qasir titkellem u tiġbor il-ħajja ta' madwaf tmenin sena tal-Professur Pietru Pawl Savdon. Ktibt u tkellimt drabi oħra fuq il-ħajja u x-xogħlijiet tal-Professur Savdon, iżda f'din il-lejla, għażilt li nitkellem biss dwar ħidmietu b'riferenza għal ilsien pajjiżna, l-ilsien Malti. Ħajja S. Script, twieled fiż-Żurrieq, ftit qabel l-għeluq tas-seklu dsatax, sewwa sew fis-sena 1895, fiż-żmien meta t-tagħlim tal-Malti fl-iskejjel kien biss tagħlim ta' ftit qari u kitba fl-ewwel klassijiet ta' l-iskejjel elementari. Sa hemm kien jasal il-Malti, xejn tagħlim tal-Malti fl-iskejjel ogħla u xejn ukoll fl-Università. Ma kien hemm xejn xi jħajrek biex tikteb bil-Malti ħlief il-ħerqa ta' xi Maltin biex jgħallmu lill-poplu 122 IL-MALTI Il-Professur Pietru Pawl Savdon fil-librerija tad-dar tiegħu, fiż-Żurrieq. permezz ta' kotba li jgħoddu għall-kotra. Għalhekk nistgħu naħsbu li l- Professur Savdon, fi tfulitu, ma tgħallemx ħaġa oħra ħlief jaqra u jikteb bil- Malti kif kien jinkiteb dak iż-żmien. Nistgħu naħsbu wkoll li qara xi kotba tal-Mogħdija taż-Żmien, tas-Sur Alfons Maria Galea, ġabra ta' 150 ktieb li s- Sur Fonz beda joħroġ fi tmiem is-seklu dsatax. Ħlief dawn il-kotba ftit kien hemm x'wieħed jaqra bil-Malti. Mill-bankijiet ta' l-iskola tal-Gvern taż-Żurrieq, it-tfajjel Savdon daħal is- Seminarju fl-1908. Fl-1911 Pietru Pawl għadda mill-eżami tal-Matrikola$ u b'hekk seta' jkompli l-istudji tiegħu fl-Università. Fl-1915 Pietru Pawl kiseb l-ewwel grad Universitarju, dak ta' Baċellerat fil-Letterattira. Erba' snin wara, l-1919 kienet sena importanti għaż-żagħżugħ Savdon għaliex kienet is-sena li fiha qaddes u sar seċerdot. Ma' Savdon qaddsu wkoll tliet żgħażagħ oħra Żrieraq, li dawk li huma ta' l-età tiegħi jew akbar żgur li jiftakruhom. Dawn kien Dun Ġużepp Zammit, Dun Luret Zammit, u l-kuġin ta' Savdon, Dun Vinċenz Savdon. Kollha għadni niftakarhom għax fi tfuliti min jaf kemm-il darba għenet il-quddies li kienu iqaddsu. Iżda is-sena 1919 kienet ukoll is-sena li Savdon kiseb grad fil-Liġi Kanonika u laħaq Duttur fit-Teoloġija. Dan il- grad kisbu bl-ogħla marki jew aħjar b'Distinzjoni biex b'hekk rebaħ il-premju mogħti mill-Gvern ta' Lm120. Sa dak iż-żmien, għal Savdon, il-Malti kien il-lingwa li biha kien jitkellem fid-dar u ma' sħabu, mingħajr ma qatt għaddielu minn moħħu l-iċken ħsieb li jikteb bil-Malti, jew li jistudja l-Malti aktar fil-fond. Bħal ma għedna, dak iż-żmien ma kien hemm xejn x'iħajrek tikteb bil-Malti. Ma kien hemm xejn x'iqanqlek biex titkixxef il-bini u n-nisel tal-Malti u l-irbit tiegħu ma' ilsna oħra qodma. Ħadd ma kien indaħal għal dan ix-xogħol. Forsi Annibale Preca kien l-uniku li kiteb fuq in-nisel u suriet il-Malti, iżda warajh ma mexa ħadd, għax il-Malti dak iż-żmien kien meqjus bħala Isien li ma jixraqx tfittex in-nisel tiegħu jew l-għamla u l-bixra tiegħu. Jekk ma kienx immaqdar, mormi u mirfus ' taħt is-saqajn, lanqas ma kien stmat u mweġġaħ, speċjalment min-nies ta' l- iskola li għalihom it-Taljan kien kollox. Fejn kienu l-kittieba u l-istudjużi Maltin2 Il-kotba u l-kitba bil-Malti ta' dak iż-żmien wieħed jista' jgħoddhom fuq is-swaba' t'idejh. Barra minn Annibale Preca u s-Sur Fons. M. Galea li kiteb ħafna mill-kotba tal-Mogħdija taż-Żmien, nistgħu nsemmu lil Ġużż Muscat Azzopardi, li kiteb poeżijiet u rumanzi storiċi, fosthom Susanna, Ċejlu Tonna, u Nazju Ellul, A. E. Caruana, li barra minn dizzjunarju tal-Malti kiteb ir-rumanz /neż Farruġ, u xi ftit kittieba oħrajn. F'nofs din il-bruda għall-Malti trabba u kiber Pietru Pawl Savdon li sa ma kellu għoxrin sena kien biss wieħed min-nies ta' żmienu, mingħajr l-ebda mħabba jew ġibda lejn il-Malti. Meta laħaq l-għoxrin sena, il-Professur Savdon kif jgħidilna hu stess fl-essav 'Kif tgħallimt il-Malti'5 ħass tixgħel ġo fih l- ewwel xrara għall-Malti. Fis-Seminarju, Savdon kien beda jistudja t-Teoloġija u dak iż-żmien ma' l-istudju tat-Teoloġija kienu daħħlu l-istudju ta' l-ilsien Lhudi bħala fergħa tat-tagħlim ta' l-iskrittura. L-istudent Savdon, bħalma jgħid hu stess, mill-ewwel intlaqat mix-xebh ta' xi kliem Malti mal-Lhudi u dan kien biżżejjed għalih biex ikompli jfittex ix-xebh bejn iż-żewġ ilsna. Wara li spiċċa l-istudju tat-Teoloġija Savdon mar Ruma biex żied jitrawwem aktar fit-tagħlim ta' l-Iskrittura. Fergħa ewlenija ta' dan it-tagħlim kien l-istudju ta' ilsna oħra 124 IL-MALTI Semin flimkien ma' l-ilsien Lhudi u li għalihom Savdon kellu ħajra kbira. Ma għandniex x'ingħidu, dan l-istudju ta' l-ilsna Semin servieh biex aktar ħeġġeġ fih il-ħerqa li jistudja l-Malti u l-irbit tiegħu ma' dawn l-ilsna. Il-Professur Savdon ġabar minjiera ta' tagħlim fuq dawn l-ilsna u ilsien pajjiżu. Hawn Malta dawn l-ilsna ftit kienu magħrufin, u għalhekk ħadd ma seta' jagħraf u jifhem l-istorja tal-Malti kif inhu tassew. Il-Ħidma Favur il-Malti Sadatant, fi tmiem l-għoxrinijiet u l-bidu tat-tletinijiet, tas-seklu l-ieħor, il- Malti bħala Isien letterarju beda jieħu r-ruħ. Kienet twaqqfet l-Għaqda tal- Kittieba tal-Malti (illum l-Akkademja tal-Malti), bil-ħsieb li ssawwar regoli tal-kitba tal-Malti fuq sistema xjentifika, għax sa dak iż-żmien kulħadd kien jikteb il-Malti kif jidhirlu hu. Fost l-ewwel imsieħba ta' dan il-moviment ġdid kien hemm ir-rummanzier u poeta Ġużċ Muscat Azzopardi, is-Sur Ġanni Cilia, is-Sur A.E. Caruana, is-sur Ninu Cremona. Il-Professur Savdon li ġie lura minn Ruma beda jikteb studji importanti f'Il-Malti — l-organu tal-Għaqda — u f'qasir żmien sar wieħed mill-membri ta' l-istess Għaqda. Kittieba bħal Dun Karm kitbu poeżiji li saħħru lil kulħadd, u mqar dawk li ma kinux ħbieb tal-Malti baqgħu mistagħġbin kif il-Malti jista' jservi biex tikteb poeżiji sbieħ bħal dawk. Minn Dun Karm ħafna żgħażagħ tħajru jiktbu poeżiji oħra u fi ftit snin il-poeżija Maltija kibret u saret qisha ġnien kbir mimli ward ta' kull lewn u għamla u fwieħa. Ma' Dun Karm insemmi lil Sir Temi Zammit, bniedem għaref u magħruf barra minn Malta għax-xogħlijiet tiegħu. Dan ma stmerrx il-Malti, u kiteb ħafna novelli l-ġmiel tagħhom li juru l-ħajja li kien jgħix il- poplu, fir-realtà tagħha kollha. Din it-tqanqila ta' ħajja ġdida għall-Malti l-ewwel li ħassewha kienu l- istudenti ta' l-Università, li biex aktar jitħajru u jitħeġġu biex jiktbu bil-Malti ngħaqdu bejniethom f'għaqda — l-Għaqda tal-Malti (Università). Din kienet qisha fergħa tas-siġra li tħawlet qabel, l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti. Savdon kien mill-ewwel laqgħat midħla ta' din l-Għaqda l-ġdida u nistgħu ngħidu bla tlaqliq li kien hu li sawwar l-istatut tal-Għaqda.t Il-membri ta' l-ewwel kumitat tal-Għaqda kienu: President — l-istudent Rużar Briffa, Ġużċ Bonnici nħatar Segretarju, Anthonv Mamo (aktar 'l quddiem sirna nafuh bħala Sir Anthonv Mamo — l-aħħar Gvernatur u l-ewwel President ta' Malta) intgħażel bħala Kaxxier, waqt li l-membri l-oħra kienu Anton Buttiġieġ (li nafuh bħala X(Ara Appendiċi Nru 1 — Statut tal-Għaqda tal-Malti (Università) miktub minn Savdon. Dan deher l-ewwel darba f'Leħen il-Malti Għadd 28 Sena 1992 fl-artiklu ta' Ġużċ Cassar Pullicino ''It- twaqqif tal-Għaqda tal-Malti (Università)'.) ''il-poeta tan-natura' u kien sar ukoll President ta' Malta), u s-sinjuri Fava u Sammut. Ma dan kollu Rużar Briffa ma damx wisq President ta' din l-Għaqda billi kellu jħalli Malta għal studju aktar fil-fond fil-qasam tal-mediċina. Savdon li kien għadu kemm laħaq Professur, fl-24 ta' Ottubru 193177 ħa post Briffa bħala President tal-Għaqda tal-Malti. Il-bidu tas-snin tletin, kienu żminijiet koroh għall-Malti. Il-gvern ta' dak iż-żmien, mogħmi għal kollox minn ġibda bla qies lejn l-Italja, beda jibża' li l-Malti mħaddem tajjeb mill-istudenti kien ser ikun il-mewt jew għallinqas il- ħsara ta' l-ilsien Taljan. Dak iż-żmien, bejn minħabba l-politika u bejn l- injoranza f'Malta, it-Taljan kien meqjus mhux biss bħala Isien ta' kultura imma saħansitra bħala l-ilsien tal-Knisja u tar-Reliġjon. Dawk is-snin kienu snin ta' taħwid politiku kbir. Kienu snin ta' firda u qasma kbira fost il-poplu Malti. Il-kwistjoni tal-lingwa jew aħjar l-għarfien tal-Malti bħala l-lingwa uffiċjali tal-gżejjer Maltin ġabet magħha firda fil-politika, tant li saħansitra pajjiżna tilef il-kostituzzjoni. Kien hemm dawk li riedu li t-Taljan jibqa' l- ilsien uffiċjali tal-qrati, tal-knisja, taċ-ċivil, tat-tagħlim fl-iskejjel. Oħrajn riedu. li l-Ingliż, li snin qabel kien daħal pari passu mat-Taljan, isir l-ilsien ''nazzjonali', waqt li Maltin oħra riedu li l-Malti jieħu l-post li jixraqlu fost il-Maltin, f'Malta fejn twieled u trabba. Imħabba dan it-taħwid politiku, min kien iħobb il-Malti kien miżmum bħala għadu tal-Gvern, għadu tal-kultura, għadu tal-Knisja. U għalhekk, b'loġika tal-għaġeb, il-kittieba u l-ħaddiema tal- Malti kienu miżmumin bħala Striklandjani (li kienu jimbuttaw il-Malti biex miegħu jidħol ukoll l-Ingliż).6 Il-Maltin li kien iħobbu Isien art twelidhom kienu għalhekk meqjusa bħala għedewwa tal-Knisja. Din it-tgħajjira laqagħha Dun Karm u bħalu laqagħha Savdon kif ukoll oħrajn. Il-Professur Savdon u sħabu ma kinux jibżgħu mit-tgħajjir giddieb. Il-fehma tagħhom kienet sħiħa. Il-Malti għall-Maltin, il-Malti fuq kollox u qabel kollox, imbagħad ħalli jiġu l-Ingliż, it-Taljan u kemm lingwi oħrajn. Għalhekk wieħed jista' jaħseb f'liema baħar sab ruħu Savdon malli ħa f'idejh it-tmexxija tal-Għaqda tal-Malti (Università). Jgħid Savdon ''fis-6 ta' Settembru 1932, il-Gvern ħareġ ordni li l-Malti fl-iskejjel għandu jintgħallem u jinkiteb kif jitkmellmuh u kif jinħass fil-widna u bħala għajnuna għat-Taljan …'7 Din kienet bidu ta' ġlieda qalila bejn l-Għaqda, l-Gvern u l-Università. B'ordni tal-Ministru tat-Tagħlim, il- laqgħat tal-Għaqda nqatgħu mill-Università. Ir-Rettur ta' l-Università, billi deherlu li l-Għaqda kienet ħadet xejra politika (has-latelv taken a decided txSavdon kien applika biex jilħaq Professur ta' l-Iskrittura u l-Ebrajk f'Awissu 1924 meta l-post kien vakat mill-Isqof ta' Għawdex Mons. Mikiel Gonzi. Savdon ma kienx intgħażel (aktar tagħrif jinstab fil-kitba tiegħu 'L-aħħar kelma' — Il-Malti — Marzu 1954). Huwa reġa' applika f'Settembru 1931 fejn ie magħżul b'salarju ta' £150 fis-sena. Ara Appendiċi 2 u 3 Kopja ta' l-applikazzjonijiet ta' Savdon għall-post ta' Professur, fejn naraw il-kwalifiki tiegħu sad-data ta' l-applikazzjoni. 126 IL-MALTI political bias)f ma riedx li jibqa' President Onorarju tagħha. L-Għaqda kienet fil-periklu li tispiċċa fix-xejn. Iżda Savdon ma beżax u la mit-theddid u lanqas mit-tgħajjir. Baqa' jaħdem kif kien qabel. Żamm l-isudenti u l-Għaqda marbuta miegħu. Il-laqgħat baqgħu jsiru barra mill-Università u Leħen il-Malti, kif qalli hu stess, baqa' joħroġ bi flusu. Għalkemm l-għedewwa tal-Malti kienu ħorox, il-Malti ma mietx. Savdon u l-istudenti ta' madwaru kien lesti joħduha kontra l-irwiefen kollha u juru t-triq tas-sewwa. Bħala mexxej ta' din l-għaqda Savdon kiteb' lill-Gvernatur Sir Harrv Luke fis-7 ta' Novembru 1933, biex jurih l-għanijiet u l-ħidma tal-membri fi ħdan l-għaqda, u fuq kollox biex jurih liema linja għandu jieħu t-tagħlim tal-Malti. F'din l-ittra Savdon, fost affarijiet oħra, semma' li l-Malti għandu: (i) jiġi mgħallem fl-iskejjel elementari tal-Gvern; (ii) jiġi mdaħħal fl-eżaminiet taċ-Ċivil; (iii) mgħallem u miktub skond it-TAGĦRIF tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti fil-klassijiet ta' fil-għaxija fil-Leċeo tal-Gvern, fis-'Central' u t-'Training Schools'; (iv) ikun miktub skond ir-regoli tal-Għawda kull kitba uffiċjali,records legali, u formolarju użat mil-Pulizija. F'din l-ittra Sadon ilmenta minn attakki politiċi li ħafna drabi ltaqgħu magħhom il-kittieba tal-Malti. Għalkemm Savdon kellu tweġiba pożittiva mill-Gvenatur, sena wara, fid- 19 ta' Ottubru 1934, Savdon, li ma kienx jaqta' qalbu, reġa' kitiblu/9 fejn (i) talbu li t-tagħlim tal-Malti għandu jidħol mill-iżgħar klassijiet ta' l- iskejjel elementari sa l-ogħla klassijiet tal-Liċeo u li l-Malti għandu jkun suġġett obbligatorju għad-dħul maċ-Ċivil, fl-eżamijiet għal dawk li ser ikunu għalliema mal-Gvern, u bħala eżami tal-Matrikola għal studenti li jispiraw jilħqu Periti, Prokoraturi Legali, Nutara, u Avukati. (ii). qallu li kienu qegħdin jiġu mħejja żewġ antoloġiji ta' l-aħjar kittieba tal- Malti u li dawn huma differenti mill-kotba ta' E.B. Vella. L-Għaqda tal- Malti tħoss li l-Gvern għandu jidħol għall-istampar ta' dawn iż-żewġ kotba li għandhom iservu bħala l-kotba tat-tagħlim tal-Malti fil-liċeo. (iii) talbu lill-Gvernatur biex jaħtar kumitat biex jieħu ħsieb it-tagħlim tal- Malti f'dak li jirrigwardja kotba, sillabi u eżamijiet. Dan jurina li l-Għaqda ma nqerdetx u Leħen il-Malti baqa' ħaj u b'saħħtu. U dan kollu bis-saħħa u l-ħidma bla heda tal-Professur Savdon li mexxa l- istudenti fit-triq tar-rebħa. Għalhekk lilu nafuh li l-Malti mkeċċi mill- Università reġa' daħal rebbieħ u tela' sa fuq il-katedra mat-Taljan u ma' l-Ingliż. Fi kliem Savdon ''fit-22 ta' Novembru 1933, il-Għaqda reġgħet daħlet rebbieħa fis-swali ta' l-Università fejn akbar rebħiet kienu jistennewha 'll Fost dawk l-istudenti kien hemm il-mibki Professur Ġużċ Aquilina, li kif jgħid Ġużċ Cassar Pullicino kellu sehem qawwi bil-pinna tiegħu, li kien spalla ma' spalla ma' Savdon'. Il-ħidma tal-Professur Savdon ma spiċċatx mar-rebħa tal-Malti. Tassew li meta l-Malti tela' rebbieħ fuq il-katedra ta' l-Univerità, l-Professur Savdon reħa t-tmexxija tal-Għaqda f'idejn il-Professur Aquilina, li kien Professur ġdid tal-Malti; iżda dan ma jfissirx li l-Professur Savdon waqaf u ma baqax jaħdem aktar għall-Malti. Sa minn meta kien għadu President tal-Għaqda kien tħajjar mill-Professur Temi Zammit biex jikteb xi novelli fuq l-istil tiegħu u kiteb aktar minn novella waħda li kull waħda qisha kwadru mill-ħajja. Dnub jaħasra li ma kitibx aktar. Il-Bibbja bil-Malti mill-Oriġinali Ħidma oħra kbira tal-Professur Savdon, mibdija qabel ma laħaq Professur fl-1929 u mitmuma tletin sena wara fl-1959, hija t-traduzzjoni tal-Bibbja. Xogħol maħdum minnu waħdu. X'kien dan ix-xogħol li daħal għalih7 Kien il-qari tat-test oriġinal, it-traduzzjoni u l-kitba ta' kull kelma li hemm fit-tnejn u sebgħin ktieb tal-Bibbja, il-qari tal-provi mill-istampa, il-pubblikazzjoni tal- kotba, in-nefqa tal-flus, u t-tixrid tal-kelma t'Alla fost il-poplu Malti. L-għożża li bih għamel dan ix-xogħol insibuh miktub minnu stess fil-kitba tiegħu ''Qlib il-Kotba Mqaddsa bil-Malti' fejn jgħid: 'jekk ma nafux kemm tħabat it- tradutur biex tana f'idejna dik it-traduzzjoni ma jistax jkun li aħna ngħożżu biżżejjed u kemm ħaqqu x-xogħol tiegħu; u jekk ngħożżuh, tkun għożża għamja, bla għaqal, bla sens. Xi drabi ngħożżuh bħala ktieb bil-Malti iżda bla ma naqrawh, u din hi għożża belha; xi drabi ngħożżuh għax għoġbitna xi biċċa li nkunu rajna, u din hi għożża tajba imma nieqsa, xi drabi ngħożżuh għax nafu kemm u kif ħadem il-kittieb biex tana dan il-ktieb, u din hi l-għożża li kull kittieb jixtieq li xogħlu jkun milqugħ biha'' Kienu l-membri tal-Museum li apprezzaw dan ix-xogħol monumentali u uniku fil-lingwa Maltija. Għalhekk fl-1959 Malta kellha l-Bibbja tagħha bil-Malti, kollha kompluta, maqluba mill- oriġinal, bħalma kellhom ħafna snin qabel pajjiżi Kattoliċi oħra. Dan tafu biss lejn il-għaraq u l-ħidma bla serħan taż-Żurrieqi Professur Savdon li qatt ma qata' qalbu u la minn nefqa ta' flus u lanqas minn ebda tfixkil ieħor li ra matul is-snin. Kienet ħolma li wettaqha, opra mibdiha f'żgħożitu u mitmuma fi xjuħitu. Għadni niftakar kemm kien ferħan, Savdon, meta wara l-Konċilju Vatikan II, l-knisja warrbet il-Latin mill-Liturġija biex f'loku, f'kull pajjiż tad- dinja, daħħal l-ilsien li bih kien jitkellem il-poplu. Li kieku ma kienx hemm il-Bibbja ta' Savdon lesta, forsi konna nsibu diffikultajiet u problemi biex inwettqgħu x-xewqa tal-Papa Pawlu VI minnufih. Savdon kien qalli: 'Il-ħidma 128 IL-MALTI tiegħi għall-Malti u t-traduzzjoni tal-Bibbja bil-Malti ma kinetx għalxejn. Din hija rebħa oħra kbira fix-xogħol li jien wettaq.' Kien ferħ sinċier minn fomm il-Professur, ferħ ferm akbar mill-Honoris Causa li Universita ta' Malta, f'dik is-sena kienet onorat lil Savdon, għaliex Savdon kien qassis umli li ma fittex it-tlellix tal-midalji u taċ-ċeremonji, iżda il-ħemda ta' kamartu f'nru 49 Piazza Maggiore, (u aktar 'l quddiem Churchill Square), Iż-Zurrieq, jew fix-xhur tas- sajf f'dar is-Sliem f'Benghisa. Il-ħidma tal-Professur Savdon għall-Malti tidher mhux biss hawn Malta iżda barra wkoll. Ġieli kiteb fuq il-Malti f'rivisti barranin. Artiklu interessanti ħafna li fih lista ta' grammatiki, dizzjunarji u studji fuq il-Malti, 'Bibliographical Aids to the Studv of Maltese', bil-ġudizzji tiegħu fuq kull wieħed kien ippubblikat l-Amerka fil-Journal of Near Eastern Studies (1953 Jannar/April). Tkellem ukoll fuq il-Malti f'kungressi Internazzjonali quddiem għorrief mid-dinja kollha. Konklużjoni Minn din id-daqqa ta' għajn ħafifa dwar il-ħidma tal-Professur Savdon għall- Malti nistgħu inqassmu x-xogħol tiegħu fi tliet taqsimiet: l-ewwel Savdon bħala filologu tal-Malti, it-tieni bħala kittieb oriġinali u t-tielet bħala traduttur tal-Bibbja. Iżda il-ħin ma jippermettilix li ngħaddi biex nagħrbel fil-fond din il-ħidma ta' Savdon. Dawn huma studji fihom infushom li wieħed jieħu ferm fit-tul biex jispejghom. Waqtli nirringrazzja lill-Kunsill Lokali u lill-organizzaturi ta' din s-serata, u lilkom mistednin li b'sabar qgħadtu tisimgħuni, nagħlaq billi insellem lil dan il-qassis Żurrieqi b'tislima minn qalbi. Ħabib sirt nafek fi ċkuniti, Miegħek qattajt jiem sbieħ ta' tfuliti, Rajtek kemm-il darba tħażżez u tikteb Bla ma fhimt li dak kien kliem il-għerf Bla ma ntbaħt kemm hu għażiż Dak li ktibt, Kemm hu qaddis. Għaddew is-snin U gerbeb iż-żmien; Intesew ħakmiet; Iżda int Savdon Kbir kont u Kbir tibqa', Jaqilbu kemm jaqilbu l-ġrajjiet Savdon, int kont l-istudjuż Malti Li għext ħajtek għal dan l-ilsien. Savdon, int kont il-qassis Żurrieqi Li wassalt il-kelma tal-Mulej Bl-ilsien li bih jitkellmu l-Maltin U fuqek indur issa, raħal tfuliti Ftaħar b'dan ibnek ġenju Li fik twieled, trabba, għex u miet. Żurrieq — Ħa jibqgħu uliedek, u ulied uliedek Jiftaħru b'dan ibnek Taħdita li saret nhar l-1 ta' Ġunju 2000, f'Jum Iż-Żurrieq bit-tema 'Il-Ġganti tar-Raħal', organizzat mill-Kunsill Lokali. Leħen il-Malti: Diċembru 1935. Tagħrif miġbur mill-Arkivji ta' l-Uffiċċju tal-Matsec — Università ta' Malta. Tagħrif miġbur mill-Arkivji tal-librerija, taqsima Meltensia — Università ta' Malta. Ward ta' Qari Malti Vol III, p. 253-256. Leħen il-Malti: ''Wara Għaxar Snin' Marzu-April 1941. Leħen il-Malti: Nru 25 p. 16 Ktib u tweħib ta' ittri. Aquilina u l-Malti — Ġ. Leħen il-Malti: 'Wara Għaxar Snin' Marżu—April 1941. Aquilina u l-Malti — Ġ. Leħen il-Malti 1931-1940. Savdon: Arkivji tal-librerija, taqsima Melitensia — Univesità ta' Malta. Sammut, A., Mill-Pinna ta' Savdon (K.K.M., 1972). IL-MALTI Appendiċi 1 STRTET TBir GHARJA TAL MRTI (BFWERAEFA). kandEkġ) bin f fkagdu wi fiżq-ttunuz b ħintnt fid -bib, sis ir ALI d a ajub kl-Ma ħi Fa bidu hem għili ġrat ill-Kosn, Ħa ss vi 2 sa ilhu er de Fis għal mal dur. Ab jinfisċjoni, ; kd magħmeh din Fassilbnju i 392 a ikel Żabb l ta jon ża iħej moll Bħaqdu durħ Binazkm ba jkulikux jek i jagħmlu ħinu til-Ġfapet, kussikd. jfili Hun itkka mia minn kumiżil tA jiżgħew 7 għwustrnbi Saguuiizj, ħunzen ada ba miċeħu. ħi Mix, sib Kim jiuq itijium mwieżiselin ki okun il Piusetlont' Prinz ma faħal iż Fbki agħiu, ; ik rih sk jedd ima JHlfi Ċimatbin ji ġ għal fula jaħ ha MI b EŻ hi siżwitbia imil makl jiaġa fr A tq ejt ka af je in. jkam buż Bpgħa A. sessi lidrn fera l-E tathom. ji rak ħadu. jkun jer iaraa jiħigux ta fnpena, f tA Affaxt fm gas ghal ta ku kf. bus mi ċi Gha fa kizp bhal. ħall xelin ddiitiw l Matt w, PAETA ħelu rħia għal 5 hl, ĠA ĦAM ' Appendiċi 2 H kumal if Ż L Mi Ftewkw if ti liwenut: tanti fa, Mi EZZAMA Ai Silo Jtnifihua and, — dħuww im-bħu bnina ken fl g Jaf and ezsiġij). ' Mid, Fuqu. t fabetu , GWAU JILBSU, JARA tinibkimzat. fha Ażnnal l ha ji e BEL — frenett di tkant mia mm L aħad Fhu. jtaabi knarmizakena, iktazzenzjinewub —m fk gua bi fitaħrn. farid uetb dunnna',2a 132 IL-MALTI aż-ii end af fu Kunwnal tna $ ekrurnerd tie, mtfimizal diagtaz, maħ 4 rates un ta fħk di oħi huw tax tank fem es. fa i , 4 dat L ħu Mebmn Fu Pia jif 1)- wa l idu Fuqna bad BIĦ tħħel 1398 Aw L jemtd ħ binel shkvfika bhm wkom Ha… L Ħiratlimenal tlurtua Ħal tek.dern Brutal jn mn i fa Aibidienl. mabtit sil Mabbenl sk mm it mm iktnika. Appendiċi 3 Mons bia Funha, ku asd fiekuw fn Ka Kninaarij ku Fin kol bnadi, jn and note baw tkun ba me żefuuz MU, altrumel tA eu Ha daħi Miafzze. fra Ma rbħara a) Ab iu Abiiz and. Mekur Thai ajħlicant Sabmuts fu Fatboi taq idem pm Ż 4 għenna L Kezudun Dkudant af HE. dimietadai Ħalla tarkiuz Ai Atezinad, fħk tlrgazza tħu idmaħma $ Blsrr, 9e8j, im -danem Haw ana Links (AEB,2.8,. AAB), Aċemwaa, adiszzza Ħu duigdend GĦA bu d biiqa a. Aneb, u Akabneke. twe sett Pomi, wa sign oji ħk jA amid ku Fa Kiuwierartj ane umeltuzmi fħuwa l (ħeba in. Ba ilkom, Ħu fergħa umda sl Pnanks. Te dkwa Huwa Sħaohesa jn, ħu ftnpimadi l għa WA Li twinh mven hi feme b aaħil ajura, a. jeal- jnadnali temm a) bilenl. Sħielin and. misnlul kunzzazsa in ta Ornkfent ġdi: hudikabi. wkeek. sa ża enhu. ewtlizu frundd $, Mu TAF Piu x. Ġillu' f'inza. ebtefa', ŻE Maq, sżeġj. eu Hi fitux jien 4 feet frefuina timet Awimenz Lakada IL-MALTI Sa qis Kutsem, gel jimifeka Ab dinmesaztada ietfiina Ermmineaki, in Askalis tatlidinta Aiminsi ralhu u ħtebenka disftws 1; Biża tawl, ża didwaw ġew), ka cht undanznt ku Aiżputiivia jiena sfħaizanz intasalb i Ħa ġuħ grabifieaken ik, ħawdu, ae af Ħu and ef Hu ċeunaz ku ebbuud fi az denn bieh sl ħa eh Genrjeliki f'quw ina Bibud ad da ditiew, ħa. ġestit tna, tama diluli abkekvua arm $ it f LA bia Wet, H XJun 3QALJ i 9 ftwiad karneng twa ħiewelrel duneħinz twal. Żeħui 4 s'ka al kaddeseż if ep af tu sħeda, fa p tika Wkkier, awbed. ernkai 4 Assenti, Ja maah ija Con fitel Fiesiminti ama Ħa, jieħ - jitemeż in. Brldent ad, daħi jek hom 9 Hi knastomunat oleqkzza ji iġt ku affiċċri f Mr Għu 4. 3/ hek Soifliz and Jehuw ru Ma Miżien. ij MM banamd k tha jurmefiex, a htka feċa, fidġos Ka ba dun akeol Żsamema ATA Fħ. ep Mgr ża de 1 ki ĠŻk, aghti, a xi ML t- st IġżĠ ho lj. ma, ka Aaq bezi wi Mir żs 7 if beta ż ika U da Siagfbizi, TAL IL ta jiu Fu sarju reża afpdiemabii Tmawk an ti ħ du tale sabi al żħ Ħu iew, f ga k ħu dunw delq Fu kie in TM laġemal Aluminanz a u 4) Sħab tna, di Ha imum jissiedinkix, Aotf kata u krnguzatien af ifkiduża ba bħa. iku hunma Awħħeieij a maħħu atpazżimz taħlobu, knalinz. £. ħu dedieasa fii LETTA kiebi taa ħa datit 27 $ Wiri IQAb żaħunud his Cisrta Maħ ta mma dkmbel hi affisnbd b tweż fb Sħujibiia, għen żekem, Ħu. twadimiżal da nif-dunn Kruġ a kq Ha Biklkal tħufto slo 88 tuna Lillitatum okneglipa in Simenanzje ħaidemela da ke Malta fiteq binar tiinaztim ħisssrjitin e. kk jied-Żrmaminemin Bert. reba iex ma dwrtia baAi 2 ajħkeant Adiżas da Hi fawb Hal wa ki pa jil Mludand Hab każ fetinewa; ija; pala tai) taħ Alurliez sma wċinintt be da żeattmital i Hinwn,. ken kċkwċi ta, dbi afiilienat sabu dħu Mb ġ ina fsaz MEA,JMMM — tħ Jafu mufhe, f am tag L-prrstrazz- L —ż-inveskzafe ih Ħa sugu. anal enbral taħ wa JAAALWH, SA Madwkwn i Ma Duzh meten. enet. £. L-Al-knima f Ħu dl TA ikbul a'menl -2E a ħaħaxa fiex a kemxa HUX Ma, taken kk Hi Pal wara akk i , d) a sa jp in jn a ħrafa 4 kanalakem 9) Ha wha WA sirgnal bin. kħaċi aa, tnaapetu: k kaħaż tinei. fikjuwu Buentadabi ikut ka ħun. 136 IL-MALTI teħred u-burz Żld fi ijwa Żigelon a MA aj huwa tenħolukme m ibda kabineti tib Ħa datwd ħħana. L o/smakug tħad fħun affteaħiva Tnaiq Aareunz dus tnattisa en, LA A afbikent, kas fiż-Żona. bina