IS-SINIFIKAT TAL-MEWT U TAR-RITWAL FUNEBRI F'MALTA TAS-SEKLU Introduzzjoni L-aħħar snin tas-seklu għoxrin raw żviluppi kbar fl-istudju ta' l-. B'mod speċjali, ċerti oqsma li qabel ftit li xejn kienu jinteressaw lill-istudjużi, bħal ngħidu aħna t-tfulija, il-ġisem u l-perċezzjoni tal-mewt f'kuntesti partikolari: bdew jikbru fil-popolarita'. Dawn l- Iżviluppi innovattivi raw il-bidu tagħhom fi Franza, permezz ta' esponenti ta' skola ta' ħsieb magħrufa bħala Annales. Jista' jingħad li bħala segwaċi ta' dan il-moviment, Philippe Aries kien l-ewwel studjuż li ta xejra professjonali lill-analiżi tal-modi li bihom diversi soċjetajiet fi żminijiet differenti kienu jaċċettaw u jsibu mezz li bih setgħu jifhmu u jibnu ħajjithom madwar Iċ-ċertezza tal-mewt Għalkemm ma' l-ewwel daqqa t'għajn dan l-istudju jidher aktar bħala qasam ta' l-antropoloġi, il- fatt u l-bżonn ta' interdixxiplinarita ' jridu — jiġu apprezzati. Huwa għalhekk li f'dan ix-xogħol u f'dak ta' studjużi oħra li huma ikkonċernati bl- l Għal diskussjoni tajba fuq l-iżviluppi fil-metodoloġija U l-prattika ta' l- Istorja, vide P. Burke, 'Overture: The New Historv, its Past and its Future', f' New Perspectives on Historical Writing, ed. istess suġġett tinħass l-urġenza li dak kollu li jista' jkun pożittiv fil- metodi wżati f'dixxiplini oħra jiġi addottat biex b'hekk jinħoloq riżultat kemm jista' jkun komplut. Il-Kuntest Ewropew Is-soċjeta' Ewropeja tas-seklu tmintax kienet waħda Barokka u għalhekk, wirjiet soċjali elaborati ta' arti u ċeremonjal kienu jseħħu ta' spiss. B'referenza speċifika għaċ-ċerimonji funebri, Michel Vovelle jgħid li dawn kienu mimlijin teatriċita', pompożita' u eżuberanza'.— Dawk li setgħu iħallsu kienu jagħmlu minn kollox biex, f'dan l-istil efemeru iżda intrikat, jaċċertaw ruħhom li l- poter u l-ġid tagħhom. ikun evidenti kemm f'ħajjithom kif ukoll f'mewthom. Għaldaqstant, b'kuntrast qawwi mal-kotba famużi li kienu jiġu ippublikati fi Franza madwar dan iż-żmien, bħal Preparation a la Mort u Prieres pour Bien Mourir bil-għan li kull individwu jkun jista' jmut mewta tajba billi jipprepara għaliha b'mod xieraq,' dak li fil- verita' kien iseħħ kien ikun bosta drabi bil-wisq differenti. Għalkemm essenzjalment, dawn il-kotba kienu jfissru li wieħed għandu jersaq lejn il-mewt bil- ħsieb li jħalli kull forma ta' ġid u lussu materjali biex jingħaqad ma' Alla fl-umilta' u l-faqar, dawk viċin tal-moribond kienu jaraw li ċ- ċerimonja funebri tkun waħda ostensiva u ta' impatt. Dan kien isir bil-għan li tiġi affettwata l- memorja ta' dawk li kienu jattendu biex hekk il-persuna mejta, kif ukoll il-pożizzjoni soċjali li kienet tħaddan jibqgħu mfakkra bl-aħjar mod u. b'riflessjoni addattata. L-Ordni Huwa għalhekk li minkejja x- xewqa ta' kommemorazzjoni sempliċi, li tinstab fit-testmenti tal- Gran Mastri minn Perellos sa Hompesch, ir-ritwal u ċ- ċelebrazzjoni funebri kienu jkunu eventi, kumplessi u mimlijin simboliżmu. L-aspetti kollha ta' dan. ir-ritwal jistgħu jinġabru f'ideoloġija li kienet tagħmel użu mill-immaġinazzjoni soċjali biex tibni akkulturazzjoni tal-mewt, biex tassimilaha permezz ta' wirja glorjuża li tgħatti l-aspett makabru u biex tassigura li dan iċ- jaqa' taħt livell organizzattiv istituzzjonali. Il-proċess kien jibda wara li l- Gran Mastru jlesti id-disproprio' li 5 Għandu jiġi nnutat li r-regoli ta' l- Ordni kienu jipprojbixxu li l-Kavallieri jħallu testment per se minħabba l-vot ta' poverta'. Dan kien ifisser li l- ebda Kavallier ma kien jippossjedi propjeta jew flus u għaldaqstant dawn ma kienux jistgħu jitqassmu wara l-mewt. Madankollu, ta' sikwit kien ikun hemm diskrepanzi bein dak kien jiġi magħmul kull darba li kien ikun hemm ir-riskju ta' mewt minħabba xi marda serja. Ħafna mid-disproprio kien jikkonċerna t- tqassim tal-legati: xi istituzzjonijiet kienu jiġu mogħtija l-flus, filwaqt li dawk qrib ta' min kien ikun qed jikteb kienu jingħataw propjeta', annimali, skjavi,f jew bħal fil-każ ta' Angelo Vaccari fl-1722, ħwejjeġ. B'differenza, Vilhena ta' l-ħelsien lil żewġ skjavi. Il-moribond kien dejjem ikollu obbligazzjonijiet speċjali, kemm materjali iżda wkoll spiritwali, li dan id-dokument kien iservi biex jifformalizza. — Fid-disproprio s- salvazzjoni tar-ruħ kienet tokkupa post prominenti, u minbarra bosta . referenzi għal donazzjonijiet lil- foqra u tħollija ta' flus għal Quddisiet ta' suffraġju (fil- kas eċċezzjonali ta' Perellos 6000)', il-ftuħ tad-dokument kien dejjem isegwi dan il-prijambolu: Nafdaw ruħna lill- Mulej Alla il-krejatur tagħna filwaqt li umilment nitolbuH li meta Huwa jqis bħala l-mument xieraq li jisseparaha minn mal-ġisem, Huwa. jirċeviha fil- glorja tiegħu għall- merti ta'l-iben waħdieni tiegħu u tal- wisq imqaddsa Verġni Marija, ta' San: Ġwann. il- Battista padrun li kienu jistipulaw l-ordnijiet u dak li kien iseħħ fil-verita'. — Fil-fatt, id- dispropri ta' bosta Gran Mastri u Kavallieri juru nuqqas ta' ubbidjenza f'dan ir-rigward. Si -tqassim ta' skjavi kienet prattika komuni ħafna fost il-Gran Mastri; Perellos per eżempju, ħalla skjav kull wieħed lil 27 persuna. tagħna, ta' Sant' Antnin, tal-Qaddisin l-oħra li jinsabu fis- sema, avukati tagħna, u. tal-kori kollha ta' l-Anġli. Fil- waqt li: nagħmluha ċara li biħsiebna mmutu fi ħdan il- Knisja Kattolika Rumana, nitolbu minn qiegħ qalbna lil-Majesta':— Divina tiegħu biex jurina ħniena jaħfrilna Meta l-Gran Mastru kien ikun tassew qarreb lejn it-tmiem, il- purċissjoni tal l-Vjatku'' magħmulha minn membri ta' l- Ordni u tal-Kleru kienet titlaq mill- Kon Katidral ta' San Ġwann. Il- qniepen, kienu jindaqqu b'tokki ta' sebgħa, ' filwaqt li bosta Salmi u talb ieħor bħal Miserere kienu jitkantaw. Hekk kif il-Gran Mastru kien jirċievi l-Vjatku, il-purċissjoni kienet tmur lura fil-Kon Katidral u dawk preżenti kienu jingħataw indulġenzi speċjali. Fil-knejjes l- oħra, kemm tal-Belt kif ukoll fl- irħula, kienu jiġu organizzati velji ta' talb pro principe infermo.'Ż. Il- Vjatku kien ġeneralment ikun segwit iktar tard matul l-agunija bil-Griżma tal-Morda hekk kif inhu stipulat. Mal-mewt tal-Gran Mastru, fost il- mota funebri tal-qniepen, kienu jiġu sparati l-kanuni ta' Sant'lermu. il-kadavru - liebes l- ilbies ta'l-Ordni bis-salib abjad bi tmien ponot, f'idejh borża b'xi flus biex jitqassmu lill-foqra kif ukoll berrettone't- kien jiġi mqiegħed fis-Sala l-Kbira tal-Palazz fuq katafalk (wara l-1736 fil-Cappella Ardente, xogħol ta' Romano Carapecchia) miksi: b'bellus iswed. ħdejh kienet titpoġġa l- armatura. 5 Ibid, (mhux paġnat). 14 Ibid. (mhux paġnat). il-bilanċ bejn l-armatura u l-borża ta' l-elemosina kien jintlaħaq sabiex il-Gran Mastru jidher mhux biss bħala kap ta' ordni militari iżda wkoll bħala protettur tal-fqar, hekk iż-żewġ raisons d'etre prinċipali ta' l-Ordni ta' San Ġwann kienu jiġu murija bħala mwettqa. Għaldaqstant, il-Gran Mastru kien jiġi meqjus bħala simbolu soċjali u mudell għall- ġenerazzjonijiet futuri. Il-Quddiesa funebri nfisha kienet tilħaq il-qofol tagħha fl-aħħar meta. il-Prijur kien ibierek il- kadavru wara li l-kongregazzjoni kienet tmur biex tbus id il-Gran Mastru għall-aħħar darba. Bħala sinjal li l-poter suprem fuq l-Ordni ma kienx għadu f'idejn il-mejjet, ix-xettru tiegħu kien jinqasam fi tnejn waqt li kienet tingħad il-frażi 'e morto il nostro Gran Maestro' għal tliet darbiet. L-ixpruni tad- deheb tiegħu kienu wkoll jiġu Maqsuma u l-borża. bil-flus imċarrta. Hekk kif din iċ-ċerimonja sinifikattiva kienet tasal fi tmiemha, il-ġisem tal-Gran Mastru kien jitħejja għad-difna fil- kripta ta' taħt l-artal biex wara sena jew aktar tard meta l- monument ikkummissjunat kien jasal, il-fdalijiet jinqalgħu u jitpoġġew f'post xieraq. Madankollu, fdalijiet partikolari, bħal qalb ma kinux jindifnu mal- kumplament tal-ġisem: fil-każ ta' De Rohan din hija midfuna fil- knisja ta' San Pawl. Dan. il-proċess funebri kien itawwal numru ġmielu ta' jiem, sabiex jiġi żgurat li l-Gran Mastru l-ġdid jieħu l-pożizzjoni tiegħu gradwalment kif ukoll biex in-nies u l-membri ta' l-Ordni jilħqu jadattaw ruħhom għall-bidla. Edward Muir isostni li r-ritwali funebri ta' nies prominenti kienu jillimitaw il-ħasda miġjuba permezz ta' din. il-bidla billi jiddistingwu n-natura immortali tas-setgħa u jikkuntrastawha mal- mortalita' individwali. 15 Ibid, (mhux paġnat). F'dan ir-ritwal tispikka wkoll l- ideja ta' liminalita' hekk kif imfissra mill-antropologu Arnold Van Gennep,'. li tidher sewwa fil-perjodu ta' bejn il-mewt u d- difna, fejn il-Gran Mastru jkun jinsab bejn żewġ stati ta' eżistenza differenti - fuq naħa minnhom l-appartenenza tiegħu għal-poter terren u fuq naħa oħra l-ħajja eterna u d-diżassoċjazzjoni ma dak kollu li hu temporali u efemeru. Il-Kleru u s-Sorijiet Bħall-Ordni, l-Knisja Maltija tas- seklu 18 kienet temmen fil-bżonn ' li turi b'mod effikaċi l-post prominenti li kienet tokkupa fis- soċjeta'. Għaldaqstant, il-mewt ta' prelati mlaħħqin fil-ġerarkija kienet tiġi utilizzata mhux biss bħala okkażjoni ta' kommemorazzjoni, iżda wkoll bħala rinforz fir-rwol tal-Knisja - istituzzjoni li l-poter tagħha huwa iktar. kumpless minn wieħed sempliċement ta' din id-dinja iżda li jwassal ukoll biex jinterċedi għal dawk li qegħdin fl-oħra. Il-funeral ta' l-Iustrissimu Monsinjuri. Fra: Domenico Xeberras fl-1744, huwa każ tipiku li qarreb ukoll lejn il-grandjożita murija fiċ-ċerimonjal funebri tal- Gran Mastri, Il-mewt tiegħu kienet okkażjoni ta' luttu nazzjonali, b'purċissjonijiet organizzati ad unur dan. il- 'kunsillier famuż u għaref'' tal- Gran Mastri Perellos u Zondadari, kif ukoll ta' l-Inkwiżitur Dusina. Bħal ma kienet l-użanza, ġew imwaħħla ma' bosta ħitan diversi '8 Van Gennep jaqsam ritwal funebri jew ta' inizzjazzjoni fi tliet fażijiet: l- ewwel isseħħ is-separazzjoni bejn l- individwu u s-soċjeta' permezz tal- mewt, imbgħad sakemm jiġi midfun, is-soċjeta' tqisu bejn stat u ieħor ta' eżistenza (il-fażi liminali). Fl-aħħar, stat ġdid jiġi milħuq u l-persuna tinqata' kompletament mis-soċjeta. iskrizzjonijiet li kiehu jfaħħru lill- mejjet. Dawn ma ġewx impoġġija biss fuq barra iżda wkoll ġod-dar tal-Monsinjur stess, ġewwa s-sala prinċipali fejn kien praesente cadavere. L-istess proċedura kienet ġiet addottata fil-mewt ta' l- Isqof Alpheran de Bussan tlettax- il sena wara. Madankollu, dawn. iċ-ċerimonji pompużi li kienu jħalltu r-rispett lejn il-mejjet ma doża qawwija ta' spettaklu teatriku b'xejn lil-popolin kienu jikkontrastaw bil-bosta ma dawk deskritti: fl-Ecclesjae Melitensis Praefectus Caeremoniarum jew kif inhu iktar magħruf, id-Diario degli Accompagnamenti Funebrf' li jittratta l-mewt u l-funeral ta' bosta qassisin li f'ħajjithom kellhom xi assoċjazzjoni mal-Katidral ta' l- Imdina. Kien komuni li l-funerali ta' dawn in-nies iseħħu bl- akkumpanjament tal-Kapitlu, mid- dar tal-mejjet jew is-Sagra Infermeria sal-Katidral stess u iktar tard saċ-ċimiterju li ħafna drabi kien ikun ir-Rabat — x'aktarx dak tal-Beata Vergine Maria delli Doni, ta' San Paolo Fuor le Mura jew tal-Knisja ta' San Duminku. Madankollu, il-purċissjoni kienet tkun waħda sempliċi bi ftit xemgħat u torċi merfugħa mill- akkumpanjaturi u s-solitu daqq tal-qniepen f'mota solenni u funebri. Ġeneralment, il-familja tal-mejjet kienet tħallas għall-ispejjeż tal- Quddies, madankollu, fil-każijiet ta' Dun Archangelo Farrugia, li ma. kellux qraba Ż u ta' Dun Giovanni Battista Mifsud, li qatta' 45 sena jkanta fil-kor tal-Katidral bħala baxx, il-Congregazione Capitolare iddeċidiet li dawn il- flus jitħallsu mill-Kapitlu u li l- kadavru jiġi midfun fil-Katidral stess'' - prattika xejn komuni fir- ranki l-baxxi tal-Kleru. B'kuntrast mal-funeral ta' qassis, dak ta' soru kien ikun okkażjoni ta' natura aktar privata, speċjalment fil-każijiet fejn is- sorijiet kienu jkunu tal-Klawsura. Diario E tal-Melitensis Praefectus Caeremoniarum jistipula arranġament bejn il-Kapitlu tal- Katidral u s-sorijiet tal-Monasteru Benedittin fl-Imdina li kien jgħid li fil-mewt ta' waħda minnhom, il- Kapitlu kien ikollu jagħmel l- esequie, jew aħjar quddiesa kantata matul il-jum jew talb għal ruħha filgħaxija. Minn naħa tagħhom, is-sorijiet — kellhom jisimgħu quddiesa li tinkludi l- Libera kull meta jmut Kanonku tal-Katidral. $ Fl-1773, waqt l-agunija ta' Suor Fortunata Gauci ntbagħat raġel Ħaż-Żebbuġ, ir-raħal minn fejn presumibilment kienet is-Soru, biex idoqq il-qniepen tal-Knisja u hekk jinforma n-nies biex jitolbu għall-mewta tajba tagħha. Meta Suor Ursola d'Amico mietet f'Awissu ta' l-1707, il-Kapitlu mexa f'purċissjoni għall-kunvent biex. jipparteċipa fil-funeral tagħha. Wara l-quddiesa, tbierek il-kadavru — li kien impoġġi fuq katafalk miksi b'biċċa tal-bellus mikrija ta' kulur aħmar. bi ġmiemen suwed fit-truf imsejħa baietta -— u tkantat id-De Profundis'7 Quddisiet għal-ruħ dawn. is-sorijiet kienu baqgħu jitqaddsu sa sena wara. M'huwiex imniżżel fejn kien il-post tad-dfin tal-kunvent, Iżda l- kannierja mibnija fl-1731 hija l- aktar post probabbli. Għal dawk li jservu l-Alla permezz tat-talb, il-mewt kienet mezz biex titqiegħed enfasi fuq l-opri tajba u l-preġji tal-qassis jew soru mejta - aspett essenzjali biex tiġi stabbilita n-natura morali u l-bażi għall-kontinwita tal-Knisja. Matul il-funerali l-aktar ostensivi, l-poter ta' din l-entita' kien jiġi trasformat f'espressjoni ta' impenn u investiment fil-valur soċjali li kienet tħaddan, filwaqt li ċ-ċerimonjal innifsu kien immirat biex jinħolqu ideat tal-persuna mejta u ta' l-istituzzjoni affiljata li kienu strumentali bħala riaffermazzjoni tal-pożizzjoni prominenti tal-Knisja f'Malta. L-attitudni tal-kumplament tas- soċjeta lejn il-mewt hija kemmxejn differenti minn dik ta' klassijiet aktar għoljin. rejazzjoni għall-mewt ta' xi qarib kienet tkun taħlita ta' azzjonijiet superstizzjużi, li s-sinifikat tagħhom intilef maż-żmien, u ta' twemmin profond fil-konsolazzjoni offruta mil-Knisja f'dawn iċ- ċirkostanzi. Dawn l-attitudnijiet jistgħu jiġu definiti fil-wisa' bħala folklor'Ż — essenzjalment dik il- parti tal-kultura popolari li tiġi ippreservata, konxjament jew le, fit-twemmin u l-prattiċi, fl-użanzi, fl-istejjer u fl-arti kumulattiva tas- soċjeta'. Gian Francesco Abela jgħid li t- tradizzjonijiet f'dawn il-każi kienu jinkludu, fost oħrajn, it-tneħħija tal-ħabbatiet tal-bieb kif ukoll musbieħ li kien jitħalla jixgħel għal 40 jum. Għalkemm Abela kiteb madwar l-1647, ta' min jgħid li probabbilment użanzi bħal dawn, li kienu parti sostanzjali mill- imġieba tal-popolin fdan. il- kuntest, kienu għadhom in voga fis-seklu 18. Ħafna minn dawn it- tradizzjonijiet kienu miġjuba minn Sqallija, hekk kif kienu wkoll użanzi ta' luttu, li kien idum għal sena. F'dan il-perjodu, n-nisa kienu jilbsu jgħattu rashom b'xall, filwaqt li membri ta' l- e/ites kienu jilbsu velijiet ta' ħarir iswed. $ 28 Għal bosta definizzjonijiet tal-kelma 'folklore' vide, Funk and Wagnalls Standard Dictionarv of Folklore, Mvthologv and Legend, ed. L-aspett iktar formali u legali joħroġ għal darb'oħra mit- testmenti li ħafna drabi kienu jiġu iffinalizzati fis-Sacra Infermeria fejn il-morda kienu jiġu rikoverati. Għalkemm dawn. id-dokumenti ma jvarjawx bil-wisq fl-iskop għal dawk diġa' diskussi, id-differenza bażika tinħass fin-natura tal- propjeta' li kienet tiġi mogħtija lil werrieta. Filwaqt li oġġetti ta' lussu kienu n-norma fil-każ ta' membri ta' l-Ordni, il-popolin kien jħalli biss affarijiet ta' valur limitat, għalkemm kien hemm ukoll xi eċċezzjonijiet partikolari. Giuseppe Pisano, ta' 87 sena, ħalla dar lil qariba tiegħu bil-patt u l-kundizzjoni li għal erba' snin sħaħ issum ħobż u ilma kull nhar ta' Tnejn u nhar ta' ġimgħa b'suffraġju għal ruħu. €: Dawk li kienu f'sitwazzjoniji finanzjarja inqas tajba, bħal Giuseppe Mifsud minn-Naxxar, kienu ġeneralment iħallu xi bhejjem. F'dan il-każ tħallew baqra, ħanżir, mogħża u ħmar li ġew mogħtija kollha lil ibnu. L-għodod ta' l- għalqa kellhom jiġu mqassmin lid- disa' uliedu. Il-mara tiegħu missha gradenza, kaxxa żgħira ta' injam aħmar, baqra, ħmara bil- felu, disa' mogħżiet u sitt iħnieżer, fost affarijiet oħra simili 5' Minkejja l-aspett materjali qawwi ta' dawn id-dokumenti, r-ruħ, bħal dejjem, kienet ukoll ta' konċern għat-testatur. Michaelis Bonavia li miet fl-1738 xtaq li tnax-il xebba isumu fil-ġurnata tal-funeral tiegħu u jingħataw żewġ erbajja' bħala ħlas b'suffraġju għal ruħu. $ il-funerali ta' dawn it-tip ta' nies kienu jkunu ġeneralment organizzati mil-Konfraternita' ta' l-Agonizzanti li kienet tieħu ħsieb li l-membri tagħha jkollhom funeral deċenti. Fir-rigward tad- dfin, kien hemm min. seta' jippermetti qabar fil-kannierja tal- Knisja taħt l-altar maġġur biex ikun iktar protett mil-qaddisin u 82 j Micallef, Ħal-Luqa, Niesha u Ġrajjietha (Malta 1975), 202-4. iktar qrib tas-sagrifiċċju tal- Quddiesa, '' filwaqt li oħrajn kien ikollhom jindifnu fiċ-ċimiterju tar- raħal tagħhom jew f'dak tas- Sacra Infermeria. Kien minn dawn. iċ-ċimiterji li bosta drabi dawk interessati bil- ftit jew bil-ħafna fl-okkult kienu jiksbu uħud mill-ingredjenti neċessarji biex. jagħmlu l- pozzjonijiet tagħhom. Il-poter tal- mejtin kien jestendi ħafna iktar minn interċessjoni mis-sema. Alexander Bonnici jirrelata każ ta' dan. it-tip miġjub quddiem l- Inkiżitur Gualtieri ta' Caterina Azzopardi ta' 20 sena miż-Żejtun, li f'Mejju ta' l-1740 kienet xhieda ta' ċerti atti immorali mwettqa minn ċertu wieħed Francesco. Dan kien sar iħobb mara miżżewġa u kien qalilha li biex jeħilsu mir-raġel tagħha kellha tagħtih jixrob: tazza ilma b'għadma tà' bniedem imfarrka fiha $ Għaldaqstant, meta jitqabblu l-modi li bihom kienu tiġi eżegwita l-aħħar kommemorazzjoni, jista' jingħad li t-twemmin li l-mewt hija livellatur soċjali ma jreġix kompletament. Il-membri tar-ranki diversi tas- soċjeta' kienu jiġu ttrattati b'mod differenti anka wara mewthom — filwaqt li l-klassijiet għolja kienu jiġu mfakkra b'mod pompuż bil- għan li l-memorja tagħhom ittul matul is-snin, il-mewt ta' xi ħadd mil-popolin kienet fuq l-iskala ġenerali ta' l-affarijiet insinifikanti għas-soċjeta'. Konklużjoni Ġenerali Permezz tal-perspettivi diversi li minnhom kien analizzat is- suġġett, ġie muri kif is-soċjeta' Maltija tas-seklu 18 integrat il- mewt fil-mentalita' u fil-prattiċi istituzzjonali tagħha. 85 Cited in A. Bonnici, Storja ta' l- Inkiżizzjoni ta' Malta, Il (Malta 1990), 155. mewt fil-mentalita ' istituzzjonali tagħha. u fil-prattiċi Il-mewt ma kinitx meqjusa bħala l-aħħar orizzont tal-ħajja bħala passaġġ għall-eternita' li f'ħafna każi jissaħħu l-klassijiet soċjali, biex tiġi żgurata l-istabilita' tal-poter u tal-ġerarkija kif ukoll biex tiġi mħarsa l-kontinwita ' tradizzjonijiet. /——eà60 Nota ta' l- aħħar Din kienet taħdita li saret f'Seminar organizzat mil-Għaqda Maltija tal- Folklor nhar il-25 ta' Ġunju, 2005, fil- bini tal- Kunsill Lokali tal- Belt Valletta. Imma dan l- istudju huwa biss parti żgħira minn teżi estensiva li tanalizza bosta aspetti oħra tas-suġġett, intitolata, kienet tgħin biex if Fl-1914 Giovanni Faure' ħareġ il-ktieb Li Storia ta Malta u Ghaudex bil Gzejjer tahhom (sic). f'erba' volumi. Il-ktieb fih xi llustrazzjonijiet — u inċiżjonijiet, xi wħud iġibu l-firma ta' Faure u oħrajn bla ebda firma. Hawn fuq qed inġibu wħud minnhom, meħuda mit-3 volum