Il-Knisja Parrokkjali f'kull belt u raħal hija l-post fejn in-nies tal-lokal jinġabru sabiex, bħala familja waħda, ifaħħru 'l Alla, jitolbu flimkien, u jiċċelebraw l-Ewkaristija u s-sagramenti. Hija l-imkien fejn il- komunità parrokkjali tifraħ bil-magħmudija ta' xi tarbija fil-familja jew bl-għaqda flimkien ta' koppja ġdida fis-sagrament taż-żwieġ, u hija wkoll il-post fejn tingħata l-aħħar tislima lil xi membru tal-familja li jkun ħalliena. Il-knisja parrokkjali hija l-post fejn naqsmu l-ferħ u n-niket tagħna flimkien bħal aħwa. It-Twaqqif tal-Parroċċa Il-komunità parrokkjali ta' Ħal Balzan ilha mwaqqfa 350 sena, għalkemm dan ir-raħal kien ilu mgħammar bin-nies sa minn ħafna snin qabel. Is- sena d-dieħla, jekk Alla jrid, se nfakkru b'mod xieraq din il-ġrajja importanti meta, nhar l-14 ta' Awissu 1655, l-Isqof Michael Joannes Balaguer Camarasa waqqaf il-lokalità ta' Ħal Balzan bħala Parroċċa għaliha, separata mill-matriċi ta' Birkirkara. Naturalment l-ewwel knisja parrokkjali ma kenitx dik li għandna Ilum iżda l-knisja ż-żgħira ta' l- Annunzjata, li għadha wieqfa sal-lum, fi Triq it-Tliet Knejjes. Iżda l-Balzanin ma damux ma bdew jaħsbu biex jibnu knisja oħra, akbar u isbaħ, iddedikata wkoll lil-Lunzjata, biex tilħaq il-bżonnijiet ta' komunità li kienet dejjem tikber. Anzi l-ħsieb li tinbena knisja ġdida kien ilu jberren f'moħħ il-Balzanin sa minn qabel it-twaqqif tal-parroċċa. F'din il-kitba se nagħti ħjiel ħafif ta' dan it-tempju tagħna, kemm mil-lat storiku kif ukoll minn dak arkitettoniku, sabiex nagħrfu dejjem iżjed napprezzaw dan il-wirt li ħallewlna missirijietna. Il-Bini tal-Knisja Parrokkjali: Ftit Storja 'L-ewwel tagħrif li għandna dwar il-ħsieb li tinbena l-knisja parrokkjali/' jgħidilna Mons. Dun Gwann Dimech, 'insibuh fir-rikors ippreżentat lill- Festa tal-Lunzjata — 2004 Isqof Balaguer fl-1655 miż-żewġ prokuraturi tal- knisja ta' Hal Balzan, il-kjeriku Marco Antonio Chetcuti u Pietru Micallef '' Dun Ġwann jikkwota minn dan ir-rikors, bid-data tad-19 ta' Marzu 1655, li fi tmiemu nsibu li: 'It-twajba Giovanna Chetcuti tħalli l-art magħrufa b'Ta' Hauisca u wkoll legati oħra bl-iskop li tinħoloq prebenda għall-kappillan, tiġi megħjuna l-veneranda lampada, u wkoll biex tinbena knisja parrokkjali ġdida.'' U saħansitra ''fid- digriet li l-Isqof Balaguer ħareġ biex jiddikjara t- twaqqif tal-parroċċa nhar l-14 ta' Awissu 1655, huwa jagħti l-kunsens tiegħu li tinbena din il-knisja l-ġdida meta jgħid: 'Naqblu wkoll li tinbena knisja parrokkjali ġdida. Fl-ewwel snin tas-seklu 17 il-bini ta' knejjes ġodda fl-irħula kien fl-aqwa tiegħu. Biżżejjed insemmu, fost oħrajn, il-knejjes ta' Ħ' Attard, tan- Naxxar, u ta' Birkirkara, dik li llum insejħulha l- knisja l-qadima. Ħal Lija diġà kellhom il-knisja l- qadima tas-Salvatur, Qed insemmi biss l-irħula viċini ta' Ħal Balzan, li ma setgħux ma influwenzawx lin- nies ta' dan ir-raħal sabiex huma wkoll ma jibqgħux lura milli jtellgħu knisja ġdida li tkun tixraq lill- parroċċa li kienet għadha kemm twaqqfet. Fi żmien il-bini tal-knisja, Ħal Balzan kellu popolazzjoni ta' 550 ruħ, li minnhom 80 kienu bejn tfal, morda, u nies diżabbli, u dawn kienu joqogħdu f'140 lok. Dan insibuh fir-relazzjoni tal-viżta pastorali li għamel lill- parroċċa tagħna l-Isqof Fra Lucas Buenos nhar it-30 ta' Diċembru 1667. ' Bejn il-mewt ta' l-Isqof Buenos f'Settembru 1668 u l-ħatra ta' l-Isqof Lorenzo Astiria f'Ġunju 1670, meta d-djoċesi kienet amministrata mill-Vigarju Ġenerali Mons. Giovanni Battista Cauchi, fiż-żewġ prokuraturi tal-knisja ta' Ħal Balzan, Gio Maria Frendo u Benedetto Borg, ippreżentaw lill-Vigarju Ġenerali rikors li bir-raġun kollu nsejħulu 'storiku' għaliex jolqot mill-qrib ħafna lill-Balzanin li jħobbu lill-knisja parrokkjali… F'dan ir-rikors jingħata ħjiel ta' fejn kellha tinbena din il-knisja l-ġdida. Gkowitntam ti Pilifrezjonita (maL-2000) hwejjeġ ohra, fir-rikors naqraw: ''Ġie maħsub li bħala lok għal din il-knisja parrokkjali l-ġdida jkun il-post minflok il-lok ta' djar ta' Giovanni Hagius u ta' Pasqualina, armla tal-mejjet Pawlinu Borg, ta' parruċċani oħra li huma wkoll offrew id-djar tagħhom biex b'hekk il-knisja tista' tinbena fil-qalba ta' l-abitat ta' l-imsemmi raħal $ Illum, meta nqisu li l-eqdem żewġ kontradi ta' Ħal Balzan kienu dawk ta' l-inħawi tat-tliet knejjes u ta' madwar il-knisja ta' Santa Marija, $ jidher ċar li l-knisja parrokkjali l-ġdida nbniet sewwasew nofs triq bejniethom. Dettal ieħor dwar il-post fejn inbniet il-knisja nsibuh aktar tard fir-relazzjoni tat-tieni viżta li għamel lill-knisja ta' Ħal Balzan l-Isqof Paolo Alpheran de Bussan, nhar l-1 ta' Mejju 1736. Jgħidilna: ''Din il-knisja nbniet f'parti watja ta' Ħal Balzan.' Iżid ukoll li nbniet skond l-aħħar żviluppi ta' l-arti arkitettonika. Għandha l-faċċata tagħha tispiċċa b'salib tal-ġebel, u tħares lejn il-punent. Din il-knisja għandha forma ta' salib 7 Dehra minn barra tal-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Balzan kif tidher mill-faċċata. Għamla u Orjentazzjoni tal-Knisja Dan iwassalna għall-għamla u l-orjentazzjoni tal- knisja. Il-knisja l-ġdida kellha tkun forma ta' 'Salib Latin', jiġifieri l-korsija flimkien mal-kor jiffurmaw il-parti vertikali tas-salib, filwaqt li l-kappelluni jiffurmaw id-dirgħajn il-mimdudin. Din kienet l- għamla tipika tal-knejjes il-kbar li kienu qed jinbnew dik il-ħabta, effett dirett ta' l-influwenza Taljana fuq l-arkitettura ekkleżjastika ta' gżiritna. Ma ninsewx li hawn ninsabu fil-qofol tar-Rinaxximent ta' l- arkitettura tal-knejjes parrokkjali l-ġodda ta' pajjiżna, l-aktar mill-1615 'il quddiem. Mons. Prof. Vinċenz Borg jgħid li: 'Dan l-iżvilupp, x'aktarx, jaf il-bidu tiegħu lill-pjanta li l-Ġiżwita Giuseppe Valeriano hejja għall-knisja tal-Kulleġġ tal-Ġiżwiti tal-Belt li bdiet tinbena fl-aħħar snin tas-seklu sittax. $ Barra minn hekk, dan jaqbel ma' dak li kien iddekreta l- Konċilju ta' Trentu fl-1563, li l-pjanta forma ta' salib Latin kienet dik li l-aktar tixraq għall-bini tal-knejjes Kattoliċi. Sa tmiem is-seklu 16 din il-għamla ta' knisja kienet għadha ma daħlitx f'pajjiżna. Sa dak iż-żmien, il-knejjes tagħna kellhom għamla sempliċi ħafna: faċċata x'aktarx lixxa, b'tieqa ċkejkna tonda jew ovali, u kultant kwadra, fuq il- bieb ewlieni, xi mindaqqiet bi struttura sempliċi fuq nett tal-faċċata fejn titqiegħed qanpiena żgħira, u b'salib tal-ġebel fuq kollox. Minn ġewwa, binja rettangolari, b'saqaf ċatt imżerżaq kemxejn fil-ġnub, miżmum minn ħnejjiet imqassmin bejn waħda u oħra skond it-tul tax-xorok, kif inhi msaqqfa l-Lunzjata l- qadima, jew inkella b'saqaf troll jew nofs tond, bix- xorok imqegħdin direttament fuq it-tond tal-ħnejja. Dan l-aħħar stil ta' tisqif insibuh fil-knisja ta' Santu Rokku, fi Triq it-Tliet Knejjes ukoll. L-effett ġenerali huwa wieħed ta' sempliċità, li mhix nieqsa minn ċerta eleganza. Il-knisja l-ġdida kellha timxi fuq l-orjentazzjoni perfetta tal-parti l-kbira tal-knejjes parrokkjali l- ġodda li għadna kemm semmejna, jiġifieri bl-artal maġġur iħares lejn il-lvant u bil-bieb il-kbir iħares lejn il-punent. B'hekk il-kongregazzjoni miġbura fil- knisja, flimkien mas-saċerdot li dak iż-żmien kien iqaddes dahru lejn in-nies, ikunu qed iħarsu lejn tlugħ ix-xemx. Ma ninsewx li għalina. l-insara, ix-xemx tissimbolizza lil Ġesu Kristu, li huwa l-veru dawl tad- dinja. Għalkemm din l-orjentazzjoni ma jidhirx li kienet xi ħaġa stabbli f'Malta, l-aktar fil-perjodu Barokk, insibuha osservata f'ħafna knejjes antiki ta' Malta. Apparti l-knisja l-qadima tal-Lunzjata f'Ħal Balzan u għadd ta' kappelli żgħar oħra fl-irħula, knejjes kbar b'din l-orjentazzjoni nsibu wħud minn dawk li nbnew qabel tagħna, bħall-knejjes ta' Ħaż- Żebbuġ, Ħ'Attard, in-Naxxar, Ħal Għargħur, iż- Żurrieq, u l-knisja l-qadima ta' Birkirkara, u oħrajn li nbnew warajha, bħall-Katidral ta' l-Imdina, u l- knisja taż-Żejtun. Min seta' kien l-Arkitett tal-Knisja ta' Ħal Balzan Il-knisja parrokkjali ta' Hal Balzan hija waħda mill- knejjes li l-arkitett tagħha m'huwiex magħruf. Dan m'għandux għalfejn jissorprendina. ''Huwa fatt aċċettat mill-istudjużi kollha ta' l-istorja ta' l- arkitettura ta' Malta,' jgħidilna l-perit Michael Ellul, 'li l-arkitetti tal-maġġoranza tal-bini monumentali tagħna m'humiex magħrufa.' ' L-arkitett li ddisinja l-knisja ta' Ħal Balzan juża l-ordni Doriku Toskan ġgantesk (bl-Ingliż giant order), kemm fuq barra kif ukoll fuq ġewwa tal-knisja, iżda fiha nsibu eżempji sbieħ ta' l-istili klassiċi l-oħra li tant kienu popolari fl- arkitettura ta' żmien l-Ordni. '' Hawn ninsabu fi żmien ir-Rinaxximent, meta fl-Ewropa reġgħu skoprew mill- ġdid l-arti ta' Ruma u l-Greċja tal-qedem. Dawn l- istili jew ordnijiet fl-arkitettura jafu l-bidu tagħhom fil-Greċja. Kienu tlieta l-ordnijiet arkitettoniċi ewlenin, u dawn jingħarfu mid-dekorazzjoni u l-proporzjon tal- Każin tal-Banda San Gabriel — Balzan Il-pilastri doppji b'kapitelli ta' ordni Toskan li nsibu fuq kull naħa tal-faċċata u fil-kantunieri tal-kappelluni. kolonni jew pilastri, mill-kapitelli, u mill-arkitrav, il- friż, u l-gwarniċun li jserraħ fuqhom. '' Fil-knisja ta' Hal Balzan, l-ordni Toskan huwa wżat kemm fl-entablatura tal-faċċata kif ukoll mad- dawra tal-knisja kollha, minn barra u minn ġewwa. Il-pilastri sempliċi imma solidi tal-knisja tagħna, kemm fuq barra fejn narawhom doppji fuq kull naħa tal-faċċata kif ukoll fil-kantunieri tal-kappelluni, u anke minn ġewwa, l-aktar fil-pilastri maġġuri ta' taħt il-koppla, b'dik iz-zokklatura baxxa, huma eżempji sbieħ ħafna ta' l-istil Toskan. Xi kultant il-kapitell Doriku Toskan lixx kienu jiskolpuh, kif naraw li sar fil-kapitelli ta' ġewwa l-knisja. It-triglifi, li huma element dekorattiv ta' l-istil Doriku, insibuhom biss fuq il-pilastri, kemm barra kif ukoll ġewwa, iżda fil- faċċata tal-knisja narawhom tul il-medda kollha tal- friż, sintendi għal raġunijiet ornamentali. Il-ħames bibien tal-knisja — il-bieb il-kbir, il-bibien taż-żewġ kappelluni, u ż-żewġ bibien tal-korsija — għandhom ukoll dekorazzjoni Dorika, bil-pilastri skanalati fuq kull naħa tal-bieb u bl-entablatura komplita għaddejja minn fuq il-blata. L-arkitettura ta' madwar il-bieb il-kbir hija aktar elaborata billi fil-metopi tal-friż insibu rużuni żgħar li joffru ċerta ħlewwa lill- kumpless kollu. L-użu estensiv ta' l-ordni Doriku Toskan iwassal lill-Professur Quentin Hughes u lill-perit Conrad Wieħied mill-pilastri maġġuri ta' taħt il-koppla. Nosservaw l-entablatura dettaljata u l-kapitell Toskan skolpit. Festa tal-Lunzjata — 2004 Gwstnteme nilitkzjoniiat (M3l-2004) Thake biex, fl-aħħar pubblikazzjoni tagħhom, jattribwixxu tentativament il-knisja ta' Hal Balzan lil Francesco Buonamici (1596-1677), li bejn is-snin 1635 u 1659 kien arkitett u inġinier militari ta' l- Ordni. 2: Buonamici twieled fil-belt Toskana ta' Lucca fl-1596. Għalkemm ix-xogħol ewlieni tiegħu bħala inġinier militari kien marbut mal- fortifikazzjonijiet u xogħlijiet oħra ta' difiża, kien fil-qasam ta' l-arkitettura reliġjuża u ċivika li Buonamici ddistingwa ruħu. Fil-fatt, Buonamici huwa meqjus bħala l-pijunier ta' l-arkitettura ekkleżjastika Barokka f'Malta. Ix-xogħlijiet il-kbar f'pajjiżna attribwiti lil dan l-arkitett huma l-knisja ta' San Nikola, magħrufa aħjar bħala 'Ta' l-Erwieħ', fi Triq il-Merkanti l-belt Valletta, il-bini mill-ġdid tal-knisja flimkien mal-kulleġġ tal-Ġiżwiti fil-belt ukoll, kif ukoll il-faċċata u t-tkabbir u l-ippjantar mill- ġdid tal-knisja parrokkjali ta' San Pawl, u l-kulleġġ Wignacourt, fir-Rabat. Xogħlijiet oħra ta' Buonamici jinsabu f'Lucca u f'Siracusa. Halla Malta għal kollox fl-1659 biex reġa' lura lejn belt twelidu, Lucca, fejn miet fis-sena 1677. Meta ħalla pajjiżna, ħafna mix- xogħlijiet tiegħu tkomplew lejn tmiem is-seklu 17 mill-allievi tiegħu, ewlieni fosthom l-arkitett Lorenzo Gafa. '' Għalkemm din m'hijiex ħlief attribuzzjoni, jista' jkollha s-siwi tagħha wkoll għax, kif jikteb il-perit Ellul: ''Attribuzzjoni stilistika, ibbażata fuq studju serju ta' l-istil ta' dak li jkun maħsub li jkun l-awtur imqabbel ma' xogħlijiet oħrajn awtentiċi tiegħu, għandhom siwi kbir, iżda jħalluna fil-kamp ta' l-ipotesi.' '' Il-perit u storiku Leonard Mahonev wkoll jolqtuh il-pilastri twal tal- faċċata, u jfakkruh f'dawk tal-knisja l-qadima ta' Santa Venera li kienet bdiet tinbena ftit snin qabel dik ta' Ħal Balzan. Iżda l-knisja minn ġewwa, jgħidilna, tissellef motivi mill-knisja tal-Ġiżwiti. Il-Knisja minn Barra Il-knisja parrokkjali ta' Ħal Balzan min-naħa ta' barra hi maqtugħa għaliha weħidha minn kullimkien u b'hekk tista' titgawda minn kull naħa tagħha. Intu nieżel mit-Triq il-Kbira, kif tasal ħdejn il-knisja ta' Santa Marija, dlonk tixref il-faċċata tal-knisja, bil- koppla lewn it-terrakotta tiddomina u tifrex il-ħarsa tagħha minn bejn iż-żewġ naħat tat-triq. Aktar ma toqrob lejha, id-dehra tkompli titwessa' sakemm jinfirxu quddiemek il-kappelluni u l-kampnar fuq in- naħa tal-lemin. Il-balavostrar taz-zuntier, bl-istatwi ta' Marija Annunzjata u l-Arkanġlu Gabriel, flimkien ma' San Pietru u San Pawl, imperrċin fuq il-pedistalli tagħhom, donnhom jistiednu lill-parruċċani jgħaddu sal-knisja, ikomplu jżidu mas-sens tas-sagru. Dehra differenti tal-knisja tinfirex quddiemek int u tiela' min-naħa tal-pjazza, dehra li missirijietna ma kellhomx billi fil-ġenb tal-kampnar u fuq wara tal- knisja, daqs sittin sena ilu, kien kważi kollu mibni. Għalkemm iż-żewġ sagristiji nbnew fl-ispazji ta' bejn il-kor u l-kappelluni, jidher li meta bnewhom qagħdu attenti ħafna li jżommuhom baxxi biex b'hekk ma jtellfu xejn mil-linja ewlenija tal-knisja. Il-knisja hija pjuttost sempliċi meta tħares lejha minn barra. Tixhed ċerta serjetà kważi awstera, donnha binja fortifikata, bil-gwarniċun jaqta' għad- dritt u mingħajr opramorta. Dan jista' jkun frott tal- 'mentalità ta' l-assedju' li kienet għadha prevalenti f'pajjiżna f'dik l-epoka, minkejja li l-Assedju l-Kbir kien ilu li għadda mal-mitt sena. Huma l-koppla u l- kampnar li jagħtu lill-knisja dik id-delikatezza kważi lirika. Here is a facade with a stronglv Spanish flavour.' 7 M'hijiex faċċata partikularment monumentali, jiktbu Hughes u Thake fix-xogħol li diġà semmejna. Isemmu l-pilastri twal doppji fuq kull naħa tagħha u t-taqsim simmetriku, bil-bieb ewlieni fin-nofs, niċċa bl-istatwa tal-Madonna, u tieqa kbira tonda fuqha li tasal sal-friż. Il-Knisja minn Gewwa: Il-Korsija Il-knisja għandha daqs sabiħ, u żgur li kienet meqjusa knisja kbira għall-popolazzjoni ta' dak iż- żmien. Hija twila ftit aktar minn 131 pied (jew 40 metru) mill-bieb il-kbir fil-fond tal-korsija sa l-apside tal-kor, filwaqt li fl-akbar wisa' tagħha, bejn it-truf tal-kappelluni, il-knisja fiha 101 piedi (jew kważi 31 metru). Il-wisa' fit-tislib tal-koppla bejn il-pilastri maġġuri huwa ta' 23 pied u nofs (jew ftit aktar minn 7 metri). Nitkellmu ftit aktar fid-dettal fuq l-arkitettura tal- knisja, u nibdew mill-korsija. Bħall-korsiji ta' bosta knejjes f'pajjiżna, din hi maqsuma fi tliet taqsimiet, jew kif jissejħu bl-Ingliż bavs, b'pilastru bejn kull Din l-istruttura fi tliet taqsimiet m'hijiex riflessa fil-gwarniċun u l-friż, billi kif naqbżu l- pilastri maġġuri l-entablatura tibqa' għaddejja dritta mingħajr ma tinkiser u tirsalta 'l barra fuq il-pilastri l-oħra tal-korsija. Fit-tliet spazji ta' bejn il-pilastri nsibu speċi ta' niċċa mdaħħla 'l ġewwa. Din hi magħmula minn arkitrav nofs tond, jistrieħ fuq impostatura mal-ġenb tal-pilastri, kollox skolpit b'mod elaborat ħafna. F'erbgħa minn dawn l-ispazji nsibu erba' artali, tnejn fuq kull naħa. Fiż-żewġ spazji tan-nofs hemm żewġ bibien li jagħtu għal barra, b'tieqa żgħira ovali fuqhom. F'dawn hemm żewġ niċeċ, waħda għall-istatwa titulari ta' l-Annunzjata u l-oħra għall-Madonna tar-Rużarju. Fuq iż-żewġ naħat tal-bieb il-kbir insibu żewġ niċeċ żgħar ġejjin għat-tond f'forma ta' arzella. Waħda sservi ta' niċċa għall-istatwa tad-Duluri u fl-oħra nsibu l-fonti tal- Magħmudija. Dawn in-niċeċ għandhom ornamentazzjoni sempliċi li tixbah ħafna lil dik li nsibu mal-bibien fuq barra tal-knisja: żewġ pilastri Toskani fuq kull naħa bl-entablatura skolpita għaddejja fuq kollox. Min hu dilettant ta' l-arti u jaf josserva, ma jistax ma jinnutax id-differenza fil-metodu ta' tisqif bejn il-korsija fuq naħa, u l-kor u l-kappelluni fuq in- naħa l-oħra. Il-korsija tal-knisja ta' Hal Balzan hija msaqqfa bħall-Knejjes kollha ta' l-ewwel nofs tas- seklu 17, jiġifieri saqaf troll (bl-Ingliż barrel vaulf) li jibda direttament minn fuq il-gwarniċun. Bejn il-ħnejja prinċipali fuq il-pilastri maġġuri ta' taħt il-koppla u l-bieb il-kbir tal-knisja, insibu tliet ħnejjiet oħra li jitilgħu minn fuq it-tliet pilastri, biex hekk il-korsija jiġi li fiha tliet taqsimiet, kif diġà semmejna. Kull waħda minn dawn it-taqsimiet fiha żewġ kustilji li jaqsmu d-differenza bejn ħnejja u oħra, u hekk jiġi li kull taqsima fiha tliet partijiet jew flieli. Fin-nofs ta' kull taqsima nsibu tieqa żgħira rettangolari fuq kull naħa tas-saqaf. Bejn l- aħħar pilastru u l-bieb ta' barra nsibu felli ieħor. Aktar tard dan kellu jagħmilha eħfef, meta ġew biex ineħħu l-orgni mill-kor u jqegħduh fil-korsija fl- 1825, biex il-gallerija ta' l-orgni ma jkollhiex għalfejn tisporġi fuq l-ewwel żewġ artali tal-knisja. B'hekk il-korsija ngħidu li fiha tliet taqsimiet u biċċa, jew aħjar għaxar flieli b'kollox. Is-saqaf troll tal-korsija, bi stil sempliċi u rudimentali ħafna li jixbah is-soqfa tal-kappelli ż- żgħar ta' seklu qabel, narawh ukoll fil-knejjes iddisinjati minn Ġlormu Cassar (1520-1586), inġinier militari ta' l-Ordni, u minn ibnu Vittorio Cassar (1550-1607), kif ukoll minn Tumas Dingli (159l1- 1666), knejjes bħal ta' Ħaż-Żebbuġ, Ħ' Attard, in- Naxxar, Hal Għargħur, Haż-Żabbar, u l-knisja l- qadima ta' Birkirkara. Ġlormu Cassar u Tumas Dingli huma meqjusin l-arkitetti ewlenin ta' l-epoka Rinaxximentali f'pajjiżna, qabel il-wasla tal-Barokk. Każin tal-Banda San Gabriel — Balzan Il-Kor u l-Kappelluni Meta niġu għall-kor u l-kappelluni ninnutaw stil ta' tisqif differenti. Hawn ma nistgħux ma nsemmux li bejn il-bini tal-korsija u l-bqija tal-knisja kienu għaddew xi snin. Mir-relazzjoni ta' l-ewwel viżta pastorali ta' l-Isqof David Cocco Palmieri lill-knisja ta' Ħal Balzan, nhar it-3 ta' Diċembru 1686, insiru nafu li din il-knisja, mibnija ''xi snin ilu min-nies twajba ta' dan ir-raħal', inbniet 'fuq stil modern, il- kobor tagħha hu biżżejjed, u wkoll hi ta' dekor li ma bħalu u għandha forma ta' Salib. Din tikkonsisti f'navata prinċipali b'erba' artali … li huma lesti minn kollox. Iżda l-kor u l-kappelluni, għad li x-xogħol tal-bini tagħhom tela' sewwa, għadhom m'humiex lesti. '' Seba' snin wara saret viżta pastorali oħra mill-istess isqof nhar it-18 ta' Ottubru 1693. Mir- relazzjoni ta' din il-viżta nsibu li: 'L-ET. Mons. Isqof żar il-korp tal-Knisja li jikkonsisti fil-korsija prinċipali. Il-kor u l-kappelluni, għad li huma mibnija, għadhom mifrudin b'ħajt fin-nofs u n-naħa ta' fuq tagħhom, in-naħa tas-saqaf, għadhom mhux mibnija skond il-pjanta. … Dan kollu kawża ta' nuqqas ta' qbil fil-fehmiet tan-nies dwar l-ordni li għandu jinżamm fil-bini tas-saqaf tal-kor u tal- kappelluni.' Għaldaqstant l-isqof ħatar prokuraturi ġodda biex jieħdu ħsieb it-tkomplija tal-bini, u biex 'jaqta' l-inkwiet fost il-poplu għażel lill-arkitett Lorenzo Gafa u lil Giovanni Barbara, kapumastru ta' l-Ordni, biex jieħdu f'idejhom ix-xogħol tal-bini ħalli jsir skond id-direzzjoni tagħhom. 7 Milli jidher ix-xogħol beda miexi, għax fir-relazzjoni tat-tielet viżta pastorali ta' l-istess isqof, nhar l-20 ta' Settembru 1699, jissemma għall-ewwel darba li l- knisja kienet lesta. Minn dan jidher ċar li fit-tisqif tal-kappelluni u l- kor, u allura x'aktarx fil-bini tal-koppla wkoll, kien hemm l-id ta' Lorenzo Gafa (1639-1703) li, bla dubju ta' xejn, kien l-arkitett l-aktar kapaċi u prolifiku li kellha Malta fit-tieni nofs tas-seklu 17,u ta' Giovanni Barbara (1642-1728). Kien f'dan iż-żmien li l- arkitettura tal-knejjes tagħna bdiet tieħu xejra oħra bl-introduzzjoni tal-Barokk, li mill-Italja sab triqtu wkoll fil-gżejjer tagħna. Żewġ karatteristiċi importanti li bdew jidhru fil-knejjes tagħna f'din l- epoka, u li ma kontx issibhom fil-knejjes li ġew qabilhom, huma l-forma apsidata tal-kor u tan-navati prinċipali, u l-metodu tat-tisqif tal-knisja. L-Apside tal-Kor Nibdew minn ta' l-ewwel. Jekk inħarsu lejn il- kor tal-knisja ta' Hal Balzan u nqabblu l-forma tiegħu ma' dik tal-korsija, malajr nosservaw id- differenza. Filwaqt li l-korsija tagħlaq b'mod ċatt u lixx in-naħa tal-bieb il-kbir, il-kor ġej għat-tond u jispiċċa b'mod elaborat ħafna f'forma ta' arzella. Skond il-Prof. Mons. Vinċenz Borg, dan ġej minn Festa tal-Lunzjata — 2004 IGhoxrinisenatagpubblikazzjonijieti98/47200/5)) rivalutazzjoni ta' aspett arkitettoniku tal-knejjes medjevali Maltin, li kien ikollhom apside riservata għall-artal, u wkoll kienu jiddekoraw il-prospettiva ta' l-artal, karatteristika li kisbet aktar importanza fl-epoka Barokka. ' Dan biex ma nsemmux li, filwaqt li l-knisja hi ta' ordni Doriku Toskan b'zokklatura baxxa, kif diġà semmejna, din l-apside hi ta' ordni Kompost u l-pilastri tagħha huma elevati fuq pedistall għoli. 'F'din l-arzella jolqtok l-għadd ta' anġli tal-ġebel ta' kull daqs li qegħdin f'pożizzjonijiet differenti qalb sħab li qed idawwar raġġiera li f'nofsha jidher jittajjar l-Ispirtu s-Santu. ' Dun Ġwann Dimech ikompli hekk: ''Din l-arzella tixbah ħafna lill-arzella ċelebri tal-Bernini fil- Bażilka ta' San Pietru f'Ruma.' 7 L-istil Barokk jinħass ħafna f'din l-apside, u kien jidher aktar fl- aqwa tiegħu meta kienet għadha fl-istat oriġinali tagħha qabel tneżżgħet mill-iskultura li kienet iżżejjinha lejn tmiem is-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20. Ħarsa lejn ritratti ta' dak iż-żmien juruna prospettiva l-ġmiel tagħha, integrata ħaġa waħda mill-art sas-saqaf, biż-żewġ statwi ta' San Pietru u San Pawl fuq kull naħa fl-ispazji ta' bejn il-pilastri. Dawn iż-żewġ statwi llum jinsabu fuq iz-zuntier tal- nisja. Ħasra li l-knisja tagħna, bħal knejjes oħra f'pajjiżna, kellha ġġarrab dan it-telfien irreparabbli L-arzella ta' l-apside tal-kor. L-iskultura rikka ta' l-arzella turi dak li għad baqa' mill-iskultura Barokka li kienet iżżejjen din l-apside sa l-aħħar snin tas-seklu 19. L-apside tal-kor kif tirrifletti ruħha fuq in-naħa ta' wara tal-knisja minn barra. Govitn dem e Miiiikezjonijta (maL-2004) fl-ornamentazzjoni Barokka tagħha, ħtija tal- ċmanija Neoklassika'', kif isejħilha l-Prof. Ngħaddu issa għall-istruttura tas-saqaf tal-kor u l-kappelluni meta mqabbla mal-korsija. Mad-dħul tal-Barokk, is-saqaf tal-knejjes ma baqax aktar forma ta' troll li jibda minn fuq il-gwarniċun u bi twieqi żgħar fih, kif naraw fil-knejjes ta' Ħal Qormi, Haż- Żebbuġ, H' Attard, in-Naxxar, u oħrajn, u kif naraw ukoll fil-korsija tal-knisja parrokkjali tagħna. Is-saqaf beda jieħu forma aktar eleganti u għolja minn dik li kellu qabel, billi l-ħnejjiet prinċipali bdew jitqiegħdu fuq attiku, speċi ta' bażi jew pedistall 'il fuq miċ- ċinta, dik li hawn Malta mdorrijin insejħulha s- sekond'ordni. Barra dan, minflok is-sistema tas-saqaf troll li diġà ddeskrivejna, żvolġa l-metodu l-ġdid ta' tisqif imsejjaħ cross vaulting, li ppermetta li bejn ħnejja u oħra jitqiegħdu twieqi pjuttost kbar fuq kull naħa li taw ħafna dawl lill-knejjes. Minn fuq kull naħa tat-tieqa jitilgħu żewġ linji msallbin li jiffurmaw lunetta u jingħaqdu flimkien lejn nofs it-tond tas- saqaf. Din is-sistema ta' tisqif tat spazju kbir lill- pitturi u lill-artisti tagħna fejn setgħu jixxalaw fil- pittura u d-dekorazzjoni tagħhom. Din l-istruttura ta' saqaf ma nsibuhiex fil-knisja ta' Ħal Balzan, x'aktarx minħabba l-fatt li l-arkitett, li sab diġà s-saqaf troll tal-korsija lest, kellu b'xi mod jintegra s-soqfa tal-kor u l-kappelluni ma' dan is- saqaf. Minflok, il-kor u l-kappelluni huma msaqqfin b'koppletta magħluqa, imsejħa koppletta kallotta, li tistrieħ fuq erba' ħnejjiet kbar, il-ħnejja ta' taħt il- Il- Pinejjiet ewlenin tal- knisja, fejn jingħaqdu flimkien il-korsija, il-kor, u l-kappelluni, u li fuqhom tistrieħ il-koppla. Jidher tajjeb l-istil ta' tisqif li ntuża fil-kappelluni u l-kor. koppla u tliet ħnejjiet oħra li flimkien jiffurmaw il- kwadrat tal- -kappelluni u l- -kor. Dinl- għamla ta'- tisqif insibuha wkoll fil-kappelluni tal- -knisja ta' Ħ' Attard u f'dik taż-Żurrieq, għalkemm f'dawn iż-żewġ knejjes il-koppletti jagħlqu b'lanterna, forsi biex tipprovdi d-dawl lill-kappellun minħabba ċ-ċokon tat- twieqi. F'Ħal Balzan ma kienx il-każ, billi t-twieqi tal-kor u l-kappelluni huma kbar biżżejjed biex idawlu l-knisja. Il-kappelluni tal-knisja ta' Hal Balzan, apparti li huma spazjużi fil-wisa' tagħhom, huma wkoll arkitettonikament aktar raffinati mill- korsija: mal-pilastri prinċipali fil-kantunieri ta' kull kappellun jiżdiedu l-kontra-pilastri, u l-entablatura meta tasal fuq il-pilastri ma tibqax għaddejja fuq linja dritta, kif tagħmel fil-korsija, iżda tinkiser u tirsalta fuq kull pilastru u kontra-pilastru. Dan jgħin l- artikolazzjoni tal-linja vertikali fuq il-ħitan tal-knisja u jagħmilha aktar pronunzjata. Id-Dekorazzjoni ta' l-Artali Il-knisja għandha għaxar artali, kif jgħidilna wkoll Achille Ferres fid-deskrizzjoni storika tiegħu tal- knejjes ta' Malta u Għawdex: l-artal maġġur u dak tal-kor,żewġ artali f'kull wieħed miż-żewġ kappelluni, u erbgħa fil-korsija. '. Tneħħi l-maġġur u l-artal tal- kor, li diġà tkellimna fuqu, uħud mill-artali l-oħra kienu differenti minn kif narawhom illum. Hekk, ngħidu aħna, il-prospettivi taż-żewġ artali tal-kappelluni faċċata tal-bibien ta' barra, jiġifieri dawk ta' San Mikiel u ta' San Pawl l-Eremit, kellhom dekorazzjoni ta' skultura Barokka mill-isbaħ b'għadd ta' anġli madwarhom, kif jixhdu ritratti antiki. Iżda fl-aħħar tas-seklu 19, kif diġà rajna meta tkellimna dwar il- prospettiva ta' l-artal tal-kor, 'f'Malta bdiet taħkem manija biex jillixxaw il-ħitan tal-knejjes u jneħħu elementi ta' skultura dekorattiva mill-prospettivi ta' l-artali'' '' L-istess xorti għaddew minnha ż-żewġ artali ewlenin tal-kappelluni, dawk tal-Kurċifiss u tal- Madonna tar-Rużarju. Hekk, dan ta' l-aħħar kellu madwaru ħmistax-il kwadru żgħir li jirrappreżentaw il-misteri tar-Rużarju, 7 filwaqt li madwar l-artal tal- Kurċifiss, 'qalb l-iskultura, kien hemm ħmistax-il kwadru jirraffiguraw il-misteri tal-Passjoni ta' Sidna Ġesu Kristu, u wieħed minn dawn il-kwadri kien ta' l-Aħħar Ċena, $$ Illum, minflok l-elementi figurattivi ta' sħab u xbihat ta' anġli jittajru f'bixra xi ftit movimentata, naraw prospettivi aktar arkitettoniċi b'format vertikali, b'sistema ta' kolonni weqfin fil-ġnub tal-kwadru ta' l- artal. Iż-żewġ prospettivi imponenti ta' l-artali tal- Kurċifiss u tal-Madonna tar-Rużarju, li jiddominaw il- kappelluni, kif ukoll l-erba' artali tal-korsija, għandhom kolonni dekorati b'mod elaborat ħafna u b'kapitelli ta' ordni Korint, filwaqt li ż-żewġ artali l-oħra huma ta' ordni Kompost. Dawn il-prospettivi tal-kappelluni għandhom il-kolonni weqfin fuq zokklatura xi ftit Każin tal-Banda San Gabriel — Il-prospettiva ta' l-artal tal-Kurċifiss, xogħol sabiħ ta' skultura dettaljata fil-ġebla Maltija. Prospettiva pariġġha tinsab fil-faċċata tagħha fl-artal tal-Madonna tar-Rużarju. għolja, u fihom xogħol dettaljat ħafna ta' skultura mill- isbaħ fil-ġebla Maltija, bl-arkitrav ,il-friż,u l-gwarniċa, flimkien mal-għeluq fit-tond li jogħla 'l fuq saħansitra mill-gwarniċun tal-knisja. Fil-ġnub u l-impostaturi tan- niċeċ ta' l-artali tal-korsija nsibu motivi ta' pjanti biz- zkuk u l-weraq, għenieqed ta' frott u għasafar, kif ukoll anġli, kollox minqux b'reqqa kbira. Hawn ma nistgħux ma nirrikonoxxux il-kontribut kbir u siewi li taw l- imgħallmin, l-iscalpellini, u nies oħra tas-sengħa li kellna f'pajjiżna u li ħallewlna dekorazzjoni tant rikka fil-knejjes tagħna. Irridu ngħidu wkoll li dan ma kienx ikun possibbli li ma kenitx il-ġebla Maltija tal-franka li, kif jgħid tajjeb il-Prof. Vinċenz Borg, ikkundizzjonat, kemm strutturalment kif ukoll artistikament, id- dekorazzjoni tal-knejjes tagħna. Il-Koppla Ngħaddu issa għall-koppla, li nbniet bejn is-snin 1699 u 1707.9 Fit-tislib fejn jingħaqdu flimkien il- korsija, il-kor, u l-kappelluni jitilgħu l-erba' ħnejjiet massiċċi fuq il-pilastri maġġuri, li fuqhom, u fuq l- erba' lunetti ta' bejniethom, tistrieħ il-bażi taċ-ċirku tal-koppla, li bħal kuruna tgħaqqad l-istruttura kollha. Il-koppla tal-knisja parrokkjali ta' Ħal Balzan, jikteb Dun Ġwann Dimech, ''tiġbdek bi ġmielha u hija għaxqa għal kull min iħares lejha. $' Jidher li din il- koppla tirrappreżenta fażi transizzjonali fl- evoluzzjoni tal-koppla Maltija, bejn il-koppli baxxi li ġew qabilha, bħal dawk ta' Ħ' Attard u n-Naxxar, xogħol Tumas Dingli, u dawk aktar dinamiċi ta' l- epoka Barokka ddisinjati minn Gafa. It-tanbur ottagonali tal-knisja ta' Ħal Balzan huwa ogħla u allura jirrendiha ħafna aktar eleganti, kemm minn barra u aktar u aktar minn ġewwa, u t-twieqi huma akbar. Festa tal-Lunzjata — 2004 all ju ; l à Dehra tat-tanbur tal-koppla minn barra. Dettal ta' wiefied mill-pilastri tal-koppla minn barra, bil-kapitell ta' ordni Joniku, komplut bil-gwarniċa u bil- finiment ornamentali, li jagħti ċerta delikatezza lill-koppla. Il-koppla minn barra, flimkien mal-kampnar, toffri kuntrast mas-sempliċità tal-binja tal-knisja. Billi ċ-ċinta tal-knisja taqta' għad-dritt u m'għandhiex opramorta, kif diġà semmejna, il- koppla tidher ixxuxxata u titgawda kollha. It-tanbur ottagonali huwa mirfud minn tmien pilastri b'żewġ kantunieri ta' ordni Joniku, li fuqhom l-entablatura ma tibqax għaddejja dritta iżda tinkiser u toħroġ 'il barra fuq kull pilastru. It-twieqi, li fuq ġewwa huma rettangolari, minn barra jispiċċaw għat-tond b'arkitrav sempliċi mad-dawra ta' fuq. Fuq il- gwarniċa fuq il-pilastri nsibu tmien balal tondi bi tliet widnejn u b'piramida kull waħda, li jservu ta' ornament delikat għall-koppla. L-iskutella tal-koppla tagħlaq b'lanterna ta' qisien proporzjonati ħafna, b'mensoli eleganti, u b'salib imqiegħed fuq ornament minqux b'ċertu dettal. Mhux ta' b'xejn li l-Professur Quentin Hughes, filwaqt li jirreferi għal artiklu tal- Dehra tal-koppla minn ġewwa, li fiha jidhru tnejn mit-tmien karjatidi li qed jerfgħu l-kapitelli Joniċi. Ngħaddu issa għal deskrizzjoni tal-koppla minn ġewwa. Għaddejja dawramejt fuq il-lunetti tal- pilastri maġġuri, u torbot flimkien it-tislib tan-navata prinċipali mal-kappelluni, tolqot l-għajn l- entablatura, bl-arkitrav, il-friż, u l-gwarniċun skolpiti kollha. Fugha jistrieħ it-tanbur ċilindriku, li madwaru hemm tmien pilastri/kolonni ta' ordni Joniku li, flimkien mat-twieqi, jistrieħu fuq bażi, donnha sekond'ordni, li titla' minn fuq il-gwarniċun. L- oriġinalità u l-ġmiel ta' din il-koppla ġejjin mill-fatt li l-kapitelli huma miżmumin minn tmien figuri, uħud maskili u oħrajn femminili, ta' etajiet differenti, skolpiti mill-qadd 'il fuq. Dawn għandhom pożizzjonijiet differenti, u qed jerfgħu fuq daharhom, min b'id waħda min biż-żewġ idejn, il-parti ta' fuq tal-kolonna li tispiċċa b'kapitell Joniku. Dawn il- figuri jissejħu 'karjatidi'. $ Fuq il-gwarniċa u madwar it-twieqi tal-koppla. huwa ornamentat b'motivi Barokki ta' arzell u friegħi tal-palm, puttini u anġli jżommu girlandi ta' weraq u ward. 'L- iskultura u l-karjatidi jirrendu l-koppla iżjed sinjorili u maestuża, barra milli hija wkoll artistikament perfetta u arkitettonikament eżatta.' '' L-entablatura tinkiser u toħroġ 'il barra mhux biss fuq il-pilastri imma saħansitra fuq kull waħda mit-tmien twieqi, biex hekk tingħata ċerta eleganza ġeometrika lill- koppla. Minn fuq il-gwarniċ tat-tanbur jitilgħu tmien kustilji rqaq f'għamla ta' pilastri li jaqsmu l-koppla fi tmien flieli. Dawn il-pilastri pjuttost lixxi jispiċċaw b'kapitell ta' ordni Kompost, u fuqhom jistrieħ iċ- ċirku tal-lanterna. Għalkemm Dun Ġwann Dimech donnu jissuġġerixxi li l-użu tal-karjatidi jista' jitfa' dawl fuq min seta' kien l-arkitett ta' din il-koppla, irridu ngħidu li l-arkitett tagħha għadu sal-lum mhux magħruf. $ Il-Kampnar Il-knisja ta' Hal Balzan tappartjeni lill-knejjes b'kampnar wieħed, bħal dawk ta' Ħ' Attard, il-knisja l-qadima ta' Birkirkara, u oħrajn fix-xaqliba l-oħra ta' Malta, bħall-Imqabba u Ħal Safi. Dan il- amar jinsab mal-faċċata tal kappellun tan-naħa tax-xellug, dak li nsibuh bħala l kappellun tal-Kurċifiss. Il- kampnar għandu żewġ faċċati n-naħa ta' barra u t- tnejn l-oħra jmissu mal-kappellun. 'Kif il-bennejja lestew ix-xogħol tal-bini tal-koppla fl-1707,7 jikteb Dun Ġwann Dimech, ''dikment qabdu jibnu l- kampnar. Peress li żewġ ħitan kienu mibnija mal- kappellun tal-Kurċifiss, tlesta fiż-żmien qasir ta' sena biss.' $ Fil-fatt, fir-relazzjoni tat-tielet viżta pastorali ta' l-Isqof Cocco Palmieri fl-20 ta' Mejju 1709, insibu: 'Kampnar li għadu kemm inbena n-naħa tax- xellug tal-knisja li titla' għalih minn rampa u li għandu bieb fit-triq pubblika. F'dan il-kampnar hemm qanpiena. $ Dan il-kampnar ġie deskritt bħala eleganti u proporzjonat tajjeb'' minn Quentin Hughes u Conrad Thake, u jservi 'as a distinctive landmark within the historic village core''. $$ Il-kampnar huwa kwadru, b'pilastru bl-imbroll ta' ordni Kompost f'kull waħda mill-erba' kantunieri. Din l-għamla kwadra tibqa' tielgħa sal-gwarniċun, billi l-entablatura ma taqtax fuq il-pilastri. Il-kampnar għandu erba' twieqi, b'fetħa ovali fuq kull tieqa li tasal sal-friż. Fuq kull tieqa nsibu arkitrav elaborat li, flimkien ma' l- ornamentazzjoni ta' madwar it-twieqi u l-fetħiet ta' fuqhom, jagħtu ċerta ħlewwa lill-kampnar. Il- kwadranti ta' l-arloġġ taħt it-twieqi, fuq iż-żewġ Dehra tal-kampnar maestuż tal-knisja ta' Ħal Balzan, li jiddomina l-misraħ u l-inħawi ta' madwar il-knisja. Każin tal-Banda San Gabriel — Balzan naħat tal-kampnar li jagħtu fuq barra, ikomplu jagħtuh l-unita tiegħu. Il-gwarniċa tal-kampnar hija nkurunata b'erba' fillieri ta' balavostri li għandhom l-għamla ta' ċombini, u fuq il-pilastri tal-kantunieri nsibu finiment li jikkompleta din l-opramorta. Dan l-istess finiment insibuh ripetut, imma kemxejn aktar elevat, madwar il-bażi tal-piramida ottagonali li tagħlaq il-kampnar. Fil-quċċata tal-piramida naraw ġebla ornamentali li tispiċċa għall-ponta bil-pinnur fuqha. Il-Ħtieġa tar-Restawr Dan il-ħjiel ħafif dwar l-istorja u l-arkitettura tal- knisja parrokkjali tagħna jgħinna nifhmu u napprezzaw aktar il-wirt li ħadmu għalih u ħallewlna missirijietna. Dan il-wirt, li wasal għandna b'ħafna sagrifiċċji, aħna fid-dmir li ngħadduh lil uliedna u lil ulied uliedna. Dan it-tempju kkonsagrat lil Alla, u ddedikat lil Marija Annunzjata, huwa l-post li jgħaqqadna flimkien bħala komunità parrokkjali. F'għeluq it-350 sena mit-twaqqif tal-parroċċa, huwa żmien tajjeb li, barra li nkomplu ninbnew f'komunità li temmen, li tittama, u li tħobb, naħsbu wkoll fir- restawr ta' din il-knisja tagħna, li fuqha l-mixja tas- snin ilha li bdiet tħalli l-marki tagħha. Għaldaqstant nittamaw li ma ndumux ma naraw il-bidu u t-tmiem tal-proġett tar-restawr tal-knisja minn barra, magħmul minn nies professjonali u esperti fil-materja. Dan huwa r-rigal xieraq li aħna, il-komunità parrokkjali ta' l-ewwel snin tas-seklu 21, nistgħu nagħtu lill- ġenerazzjonijiet futuri. Ħajr lil Dr Bernard Bezzina BChD, ALCM, AMusVCM, tal- fotografija, u lis-Sur Adrian Galea tal-għajnuna fil-kejl tal-qisien tal-knisja. l Dimech, (Mons. Dun) Ġ., Ħal Balzan: Ġrajjietu sa l-1999, Malta, Kunsill Lokali Balzan, 2004, 55. 2 A(rkivju) K(urja) A(rċiveskovili) (Segreterija), V(iżta) P(astorali) Balaguer M., fol. 165, ikkwotat minn Dimech, Ġ. 3 Dimech, Ġ. 4 Dimech, Ġ. 5 Ikkwotat minn Dimech, Ġ. 6 Dimech,Ġ., ''Siltiet mill-Istorja ta' Hal Balzan — Il-Knisja ta' Santa Marija', Ħal Balzan, Jannar/Frar 1973. 727, ikkwotat minn Dimech, Ġ. 5 Borg, V., 'Il-Knisja Parrokkjali ta' San Ġorġ f'Hal Qormi Tinbena u Tithejja għal Jum il-Konsagrazzjoni Tagħha',£J.F. Grima (ed.), Il-Knisja Parrokkjali ta' San Ġorġ, Ħal Qormi— Erba' Sekli ta' Storja, Malta 1984, 13. 7 Ellul, M., 'Il-Knisja Parrokkjali ta' San Ġorġ ta' Hal Qormi — Apprezzament Arkitettoniku', f'J.F. Grima (ed), (1984), 42. 10 1 arkitett li ddisinja l-knisja ta' Ħal Balzan juża l-ordni Toskan b'elementi meħuda mill-istil Doriku. Fl-arkitettura vernakulari Maltija, l-arkitetti tagħna jhossuhom liberi li jżidu elementi u jhallu barra oħrajn li normalment jiffurmaw parti minn ordni klassiku, u hekk jevolvu l-istil partikulari tagħhom. ll L-eqdem fost dawn l-istili huwa l-ordni Doriku, stil sempliċi Festa tal-Lunzjata — 2004 (Ghoxrinfsenatagbubblikazzjonijiet(iosa22002) li jmur lura għas-seklu sebgħa qabel Kristu. Dan l-istil żviluppa fil-penisola Griega u fil-kolonji tagħha tal-punent, bħal Sqallija u l-Italja t'isfel. Huwa stil robust li jibbaża ħafna fuq linji dritti. Dan l- ordni oriġina fil-gżejjer tal-baħar Eġew daqs mitt sena wara dak Doriku. L-istil Joniku hu aktar elaborat, u għalhekk x'aktarx jolqot aktar l-għajn. Il-karatteristika ta' dan l-istil huwa l-kapitell b'żewġ rombli mibrumin għat-tond fuq kull naħa. It-tielet ordni fl-arkitettura klassika huwa dak imsejjaħ Korint, li żviluppa fil-belt ta' Ateni fis-seklu ħamsa qabel Kristu. Dan l-ordni arkitettoniku aktar tard infirex ħafna wkoll fl-arkitettura ta' Ruma tal-qedem. Il-karatteristika ta' dan l- istil huma l-kapitelli kbar imżejnin bil-weraq ta' l-akantu. Għalkemm dawn huma t-tliet ordnijiet ewlenin, biż-żmien żviluppaw żewġ ordnijiet arkitettoniċi oħra, l-ordni Toskan u l-ordni Kompost. 22, ikkwotat minn Dimech, Ġ. 281, ikkwotat minn Dimech, Ġ. Dimech, Ġ. Il-kittieb jgħid li Lorenzo Gafa adotta din l-għamla apsidali fil-knejjes tiegħu. Anke Giovanni Barbara juża l-apside fil-knisja parrokkjali tas- Salvatur f'Hal Lija, kemm fil-kor kif ukoll fil-kappelluni. Dan l-iżvilupp arkitettoniku laħaq il-milja tiegħu fil-knisja kolleġġjata ta' Sant'Elena f'Birkirkara. Dimech, Ġ. Dimech, Ġ. 251, ikkwotat minn Dimech, Ġ. 212, ikkwotat minn Dimech, Ġ. Fir-relazzjoni tal-viżta pastorali tiegħu ta' l-20 ta' Settembru 1699, l-Isqof Cocco Palmieri jgħidilna li 'ser jibda l-bini tal- koppla', filwaqt li mill-viżta tiegħu ta' l-20 ta' Mejju 1709 insiru nafu li l-koppla kienet għadha kemm tlestiet. 251, ikkwotat minn Dimech, Ġ., 2004, 81-82). Minn diversi kontijiet u ħlasijiet ta' xogħol konness mal-bini tal-koppla, Dun Ġwann Dimech jikkonkludi li l-bini tal-koppla tlesta fil-bidu ta' Ġunju 1707. (Dimech, Ġ., 2004, 82). Dimech, Ġ. tidi' huma figuri femminili li jservu ta' kolonni jew pilastri fit-tempji tal-Greċja tal-qedem. X'aktarx li l-aktar eżempju tipiku fejn naraw l-użu tal-karjatidi huwa l- Erechtheum ta' Ateni. Dan it-tempju fuq l-Akropoli huwa wieħed mill-kapolavuri ta' l-arkitettura Griega, u nbena bejn is-snin 421 u 405 q.K. Għalkemm, biex inkunu eżatti, meta l- figuri jkunu maskili dawn jissejħu 'atlanti' jew 'telamoni', il- Gioxin tara (ef Biliiitazjonift (mal-200) kelma 'karjatidi' maż-żmien bdiet tintuża b'mod ġenerali għall-figuri taż-żewġ sessi. Dimech, Ġ. Dun Ġwann Dimech (2004, 81) jissuġġerixxi li l-arkitett seta' kien Giovanni Barbara billi huwa jimxi fuq Quentin Hughes, li attribwixxa s-Seminarju ta' l-Imdina, illum il-Mużew tal- Katidral, lil dan l-arkitett (Hughes, Q., 1967, 181), u fil-faċċata ta' dan il-bini naraw żewġ atlanti (jew karjatidi) fuq kull naħa tal-bieb prinċipali qed iżommu l-gallarija. Iżda din l- attribuzzjoni lil Giovanni Barbara llum hija miċħuda mill- istudjużi moderni. Hemm il-probabilta li l-arkitett tas- Seminarju ta' l-Imdina seta' wkoll ma kienx Malti. 36 Dimech, Ġ. 97 AKA (Kanċellerija), VP Cocco Palmieri D., fol. 14, ikkwotat minn Dimech, Ġ. Kotba oħra li ġew ikkonsultati: Borg, V., ma' (Mons.) K. Sant u R. Bonnici Cali, Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Tarxien, Malta 1973. Borg, V.,ma' A. Zammit u R. Bonnici Cali, Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija, Malta 1982. Terribile, T., Teżori fil-Knejjes Maltin: Ħ'Attard, Ħal Balzan, Ħal Lija, Malta, Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2003. iv DAW - ji MES. M4 Shopping Complex, Triq il-Linja, Attard. XI Għ MIL Każin tal-Banda San Gabriel — Balzan