KIF TAGĦRAF GĦASFUR Il-kapaċita' Li wieħed jagħraf għasfur hija ewlenija fl-istudju ta' l-ornitolo- gija, kif ukoll fil-passatemp ta' l- ossetvazzjoni ta' l-agħsafar (bird- watching). Għalxejn Li tgħid Rajt għasfur li qatt ma kont rajt bħalu qabel għax ftit Li xejn tista' titgħallem minn hekk. Fil-bidu kollox jidher diffiċli, u wieħed jista' jsibha bi tqila biex jagħraf għasfur. Is-sigriet huwa fl-aħħar mill- aħħar dejjem l-esperjenza. Dan ifisser Li aktar ma jmur aktar wieħed jibda jsibha faċli Li jagħraf igħid x'kien l-għasfur żgħir li ra jaqbeż minn siġra għall-oħra fil-ġnien tiegħu, jew inkella x'kienet dik il-qatgħa tajr kbir bajdani Li ra dieħla minn fuq xi bajja. Enċiklopedija fuq l-agħsafar tgħidilna Li fid-dinja hawn madwar 8600 speċi (kwalita' ta' għasafar). Dan in-numru kbir m'għandux jagħti qtajja' għax hemm fafna fatturi, kif ser naraw, Li jċekknu dan in-numru enormi. Iżda qabel ma nibdew nanalizzaw dawn il-fatturi nibdew biex ngħidu Li min jixtieq jibda jitħarreġ f'dan il-qasam għandu jkollu — bħal f'kull passatemp. ieħor — l-għodod xierqa biex jiffaċilitaw l-istudju. Bażi- kament huma żewġ biċċiet għodda: waħda hija tromba binocular sabiex tqarreb lejk id-dehra ta' l-għasfur Li tkun qiegħed tara; kif ukoll ktieb apposta f'ield- guide għal referenza ta' malajr Li jkun jinkludi informazzjoni u stampi ta' l- ispeċi kollha Li jinstabu f'ċerta żona, ngħidu afna, l-Ewropa. Biex nibdew, niehdu l-karatteristika l- aktar faċli li tinnota, u din hija d-daqs ta' l-għasfur. Sabiex ikollok xorta ta' mudell għall-paraguni l-aħjar Li titgħal- lem iżżomm f'moħħok bejn wieħed u ieħor id-daqs ta' xi għasfur komuni — f'Malta għandna l-Għasfur tal-Bejt Passer hispanio- lensis (Spanish Sparrow), jew il-ħamiema — biex meta tara xi għasfur Li ma tafx x'inhu tikkalkulah fuq id-daqs ta' l-għasfur Li taf: fi kliem ieħor huwa ta' għajnuna li tgħid: 'Rajt għasfur ftit ikbar minn tal- Bejt, imma iżgħar minn ħamiema', milli tgħid: 'Rajt għasfur la żgħir u lanqas kbir''. B'hekk tkun diġa għamilt pass importanti, Li fil-prattika huwa pass li ma tantx trid biex tidra tagħmlu. It-tieni fattur huwa l-forma ta' l-għasfur. Din tirrikjedi daqsxejn aktar osservazzjoni minn dik Li sempliċiment tagħraf id-daqs. Imma bl-osservazzjoni tal-forma mhux biss iddarri għajnejk għal aktar dettalji, iżda tkun tista' wkoll telimina familji u gruppi sħaħ ta' għasafar u ta' speċi possibli mil-lista ta' x'jista' kien l- għasfur misterjuż li tkun rajt. Lejn x'hiex għandek tħares rigward il-forma2 Tinnota per eżempju, jekk il-ġisem kienx mislut bhal tal-Bekkafiki (Warblers) jew jekk kienx imbaċċaċ bħal tas-Summiena (Quail). Imbgħad l-għonq: kien twil bħal ta' l-irsiset (Herons), jew qasir bħal tar- tar-Rundun (Swifts)7 Saqajħ kienu twal bħal tax-Xifa (Avocet) jew qosra bħal tal- Ħuttafa (Swallow)7 L-istess rigward il- munqar, Li tiegħu hemm ħafna għamliet: kien twil u milwi 'l isfel bħal tal-Gurlin (Curlew), jew qasir u qisu pala bħal tal- Borok (Ducks), jew inkella qisu ganċ bil- ponta bħal ta' l-Isqra (Falcons)2 Jekk kien qed itir, il-ġwienaħ kienu twal u rqaq bħal tal-gawwi (Gulls), jew qosra u wesgħin bħal ta' l-imlievez (Thrushes)2 Jekk tinnota ħafna drabi semmejna l- agħsafar fil-plural, u dan juri Li ħafna drabi l-forma tkun karatteristika mhux għal speċi wafida biss, iżda għal familja sħiħa ta' għasafar. Biex nieħdu eżempju milli semmejna, nieħdu l-munqar qasir u milwi isfel bħal ganċ u bil-ponta. Dan it-tip ta' munqar qiegħed biex iqatta' l-laħam, u għalhekk huwa tipiku għal tajr tal-priża (birds of prev) Li jinkludu ajkli, kuċċard, isqra, bugħadani, arpi, sparvieri u kokk, Malvizz u Minhabba Li fil-ktieb l-agħsafar huma kollha miġbura fil-familji naturali tagħhom, ir-referenza tkun eħfef u kif għedna qabel, b'karatteristika waħda tista' għall-inqas jekk ma tgħidx x'inhu l-għasfur, tkun cert x'mhuwiex. Wara d-daqs u l-forma trid tara ftit il- lokalita' ta' l-għasfur, kif ukoll tosser- va l-imġieba tiegħu. Ngħidu aħna: kien qiegħed igħum fil-baħar, jew bil-wieqfa f' għadira ilma, jew jiġri fil-ħaxix f'xi għalqa mwarrba, jew jiċċaqlaq kontinwa- ment qalb il-weraq f'siġra2 Tiskanta kemm igħinu dawn id-dettalji żgħar, għax mhux l-agħsafar kollha juru l-istess imġieba, jew jidhru fl-istess lokalitajiet. Flim- kien ma' dan, ta' min isemmi l-fatt Li qabel kollox wieħed għandu jagħti kas tad-distribuzzjoni ta' l-agħsafar. Jekk fil-bidu għedna Li fid-dinja hawn 8600 speċi ta'għasfur, dan ma jfissirx li ser issibhom kollha fl-Ewropa, aktar u aktar f'Malta. Fil-fatt fil-ġzejjer tagħna ir-rekord ta' l-ispeċi li dehru ma jaqbiżx it-350 fin numru, u terġa' dawn mhux kollha jidhru fl-istess żmien u staġun tas-sena, Għalhekk l-għażla dejjem tonqos. Nidhlu aktar fid-dettall, u din id-darba l-osservazzjoni trid tkun ċara u eżatta, fejn jidħol il-kulur u xi marki speċjali fir-rix ta' l-għasfur. S'issa tkellimna dwar karatteristiċi ftit jew wisq ġeneri— ċi u mhux partikulari. Fejn jidħlu l- partikolaritajiet jinħtieg Li jkun hemm xi ftit ta' l-għarfien ta' l-anatomija ta' l-għasfur. Dan m'għandux jaqtalna qalbna għax, fil-fatt, ftit huma t-term- ini tekniċi u malajr nitgħallmuhom. Il- ġewnah, per ezempju, huwa maqsum fi tliet partijiet sempliċi — il-pinen primarji (ta' barra nett), is-sekondarji u t-terz- jali. Dawn it-tliet settijiet ta' pinen huma l-akbar rix fil-gewnah. Ir-rix l-ieħor ikun iżgħar u aktar artab u dawn iservu bħala għatja (coverts). Impor- tanti l-anztomija tal-ġewnaħ għax ta' spiss ikun hemm strixxi, dbabar, tikki u disinji oħra fuqhom, Li minnhom tista' tagħraf l-ispeċi. Il-borok, per eżempju, huma magħrufin għall-istrixx (speculum) wiesa' Li għandhom fuq il-pinen sekondarji, Li jkun dejjem ta' kulur Li jispikka. Il-marki partikulari ta' l-ispeċi diversi jinstabu fil-partijiet kollha tal-ġisem: jistgħu jkunu fir-ras jew fuq l-għajn, fil-ġenb tal-geddum, fuq il-moħħ, fis- sider, fiż-żaqq, fid-dahar, fil-ġnub, fid- denb, fil-parti ta' bejn id-dahar u d-denb (rump), u naturalment fil-ġwienaħ. Dawn ikunu dettalji Li jekk ma toqgħodx attent malajr tinsiehom, u għalhekk tajjeb li meta tkun qiegħed tosserva l-agħsafar ikollok biċtejn karti Li fuqhom tkun tista' malajr tħażżeż l-għamla ta' l- għasfur bil-marki Li tkun għadek kif osser- vajt biex imbagħad tkun tista' tikkonsulta l-ktieb ta' l-agħsafar bil-kwiet u bir- reqqa. Naturalment id-disinn ta' l-għas- fur m'għandux ikun elaborat — biżżejjed żewgt iċrieki għar-ras u l-ġisem u xi erba' linji għas-saqajn, ġwienaħ u munqar; Li għandek toqgħod attent huma naturalment il-marki u Li timmarkahom kemm jista' jkun fil-post preċiż tad-disinn. It-titjira ta' l-għasfur hija fattur ieħor Li l-osservatur tajjeb Li jitgħallem jagħ- rafha, għax kultant is-sitwazzjoni tkun Li wiefied ma jkunx jista' josserva l-kuluri Kif qiegħed itir7 Qiegħed jaqdef igħaġġel jew bil-mod, jew forsi waqaf Ll-qdif għal waqtiet twal u qagħad gfimel ċrieki wiesgħa bil-ġwienaħ miftu- in2: Dan jagħmluħ ħafna tajr tal-priża. ispanjulett (Kestrel) per eżempju, aċi wkoll jieqaf fl-ajru filwaqt Li aqdef bil-ġwienaħ. Iċ-Ċinji (Swans), il- Ħuttafa Wiżż (Geese), il-Graw (Cranes) u ċ-Ċikonji (Storks) itiru. b'għonqhom stirat quddiemhom filwaqt Li l-Irsieset (Herons) ideffsu ras- hom lura f'ġisimhom u jtiru donnhom bla għonq. Id-direzzjoni tat-titjira tvarja wkoll: hemm agħsafar Li jtiru f'linja dritta bħall-Isturnall (Starling), u hemm Li jitilgħu u jinżlu bħall-Gardell (Gold- finch); hemm titjiriet eleganti ħafna Bħal tal-Ħuttaf (Swallow), jew titjir bla graz- zja bhal tal-Gallozz Iswed (Moorhen); hemm min itir fl-għoli u hemm min itir fil-baxx. Dawn huma kollha varjazzjonijiet Li joffru studju interessanti ta' osservazz- joni. Fl-aħfiar iżda mhux l-inqas, il-għajta ta' l-għasfur. Fil-biċċa l-kbira aktar ma speċi tkun tixxiebaħ fir-rix, fid-daqs u fil-lokalita' ma' speċi ofirajn, aktar ser tkun id-differenza fl-għajta, għaliex b'hekk jintgħarfu bejniethom. Tant hemm diversita' fl-għajta jew fl-għanja ta' l- agħsafar, Li jekk tkun ta' l-esperjenza (u għal dan trid esperjenza mhux ħażin) tista' tkun miexi qalb is-siġar u tibda tagħraf speċi wara l-ofira mingħajr ma tarahom. M'hemmx għalfejn tkun qalb is-siġar: tista' tkun ukoll fidejn xi għadajjar ta' l-ilma, fejn jinġabru l-agħsafar tal- plajja (Waders) u Li fix-xitwa tant ikunu jixxiebħu Li trid tkun l-għajta jew it- tisfira tagħhom Li turik eżattament xi speċi huma. L-osservazzjoni ta' l-agħsafar tista' tagħmlu waħdek, iżda l-aħjar metodu u i- aktar Li bih titgħallem huwa meta tkun tista' tofiroġ ma' xi ħadd Li għandu l- esperjenza f'dan il-qasam. Tajjeb ukoll li titħajjar tingħaqad mas-Soċjeta' Ornito- loġika, fejn tkun tista' tmur f'ħarġiet apposta Li minnhom titgħallem, u Li permezz tagħhom taqsam l-esperjenzi tiegħek mal- membri l-oħra, biex b'hekk titrawwem sewwa f'dan il-passatemp u studju fl-istess ħin. Russett Ċikonja