MIKIEL ANTON VASSALLI (Jorbot mal-Għadd ta' Marzu paġ. Fost dawk in-nies li kellhom qima lejn il-mejjet Vas- salli, u magħhom Schiienz u Hookham Frere, li ħareġ 20 skud, inġabret somma, ta' flus biex jitħallsu l-ispejjeż tad- difna; il-bqija tas-somma, 34 skud u 3 rbajja', marret f'idejn l-imsejkna familja tal-mejjet għal xi bżonnijiet li fihom kienet tinsab. Wara l-mewt ta' Vassalli, Schlienz ħass id- dmir li, kemm jista, jieqaf ma' wlied il-mejjet u, għalhekk, tħaddet kemm-il-darba fuq hekk ma Hookhom Frere, li għal għożża li dana kellu lejn Vassalli għal għerfu, ma sata' jinsieh qatt u lanqas ma sata' jibqa' lura bla ma jħoss id-dmir huwa wkoll li jħenn għal dawk l-imsejknin ta' ltiema, Għalhekk, l-ewwel ħsieb li ttieħed minn H. Frere kien li jiġbor it-tifel il-kbir, Grabiel u jgħallmu. Billi dan it-tifel weraxeħta għad-disinn, Frere tah f'idejn l-iskultur Dimech. Iż-żewġt itfal l-oħra, Mikiel u Saver, ħia ħsiebhom Sechlienz, u bil-kunsens ta' ommhom, ħadhom f'idejh biex irabbihom u jgħallimhom. Minn dak li jgħarrafna Schlienz fuq dak li qaltlu ommhom, il-fustani, kien twieled Franza, naħsbu iktarx Marsilja fejn kien twieled il-kbir, u dik il- ħabta kellu Id-il-sena, u l-iżgħar twieled Spanja, fliema. belt ma nafux, u kellu 12-il-sena. Kif urejna qabel, Grabiel il-kbir nett, kien twieled f'Marsilja fl-1814 u kien sena akbar mill-fustani; mela għandna nafisbu li sas-sena 1815, Vassalli bil-familja kien qiegħed fl-art ta' Franza, u li sentejn wara, jiġifieri fl-1817, kien qiegħed Spanja. Frere kien talab lil Sehlienz biex jaħseb għal daqsxejn ta' monument li kellu jitwaqqaf fuq il-qabar ta' Vassalli b'iskrizzjoni fuqu. Dan il-monument kellu wkoll jaħdmu l-iskultur Dimech, u Schlienz kien fiażżeż dawn l-erba' kel- miet li kellhom jitnaqqxu fih:— B'dawn l-erba' kelmiet Sehlienz fettex li jagtiti fil-qosor bla ebda tiżjin hjiel xieraq u minnu tal-ħidma ta' Vassalli 1 Kelma b'kelma minn ittra ta' Schlienz lic-€Church Missionarg Societġ' bid-data tas-26 ta' Jannar, 1829. li għaliha kien imsemmi. Huwa bagħat kopja ta' din l-iskriz- zjoni lil Frere u dan għarrfu u talbu li ma għandux jibgħat din l-iskrizzjoni lill-iskultur qabel ma jkellmu fuqha. Milli jidher, il-ħsieb li jitwaqqaf dan il-monument ma seħħ b'xejn, għaliex ebda tifkira oħra bil-miktub ma sibt fuqu, u lanqas, sa fejn jien, ma tinsab ebda ġebla jew lapida li tfakkar fid-difna ta' Vassalli, f'wieħed jew ieħor miċ- ċimiterijiet li semmejna. Ftit wara l-mewt ta' Vassalli, iċ-'Church Missionarv Societv' ħarġet stampati fi ktieb l-Erba' Vanġelji bl-Ittri ta' l-Appostli taħt l-isem ta' :- Quatuor Evangelia et Actus Apostolorum juxta vulgatum. X'inhuma x-xogħlijiet li ħalla warajh Vassalli wara mewtu barra minn dawk li ħarġu stampati f'kotba 2—Ix- xogħlijiet miktubin li ħalla warajh Vassalli ma kinux wisq; fosthom l-iktar ta' min isemmi dawn: dizzjunarju manuskritt mit-Taljan għall-Malti, li kien għadu mhux lest minn kollox, nieqes mill-A sa l-AI; dizzjunarju etimoloġiku tal-lsien Malti, ukoll nieqes 'l hawn u 'l-hinn minn xi tiwejjeġ żgħar; lista ta' kliem ma' oħra li tfisser il-maqlub, bħalma ngħidu aħna: ruħ—ġisem u xi djalogi bil-Malti. Minnufih wara l-mewt tiegħu, Schlienz ġabar dawn il-manuskritti u ħadhom id-dar tax-Xirka tagħhom, fil-waqt ii l-mara ta' Vassalli kienet ħasbet biex tagħtihom f'idejn sid id-dar bi tpattija ta' ħilas glial kera li dan kellu jieħu minn għandha. Schlienz ma taha xejn tagħhom u qagħad jistenna lil Jowett jarġa' lejn Malta minn l-Ingilterra biex jaraw sewwa kemm għandhom jħallsu tagħhom. Wara xi sitt xhur mill-mewt ta' missierhom, it-tfal ta' Vassalli nsibuhom miġburin flimkien f'dar u skola li minnhom kien jagħmel Sehlienz u sħabu. Moħħhom kien tajjeb ħafna u l-iktar tal-kbir, Grabiel, li milli jidher ma ba- qax jitgħallem ta' skultur taħt il-kura ta' Frere, iżda tgħallem ħwejjeġ olira, fosthom il-Għarbi u l-Lbudi. Għall-ħabta ta' Settembru tal-1929, meta t-tifel kien għad kellu IS-il-sena jew ftit fuqhom, Schlienz, bil-għajnuna tax-xwejjali Canolo u ta' dan it-tifel, beda jaqleb bil-Malti l-katekiżmu tal- Ġjografija ta' Pennoch. Tliet snin wara (1832) nibtet il- ħajra fost ix-Xirka tal-Knisja Missjunarja Ingliża li l-Malti tal-kotba tagħhom jiktbuh b'ittri għarbin, iżda Sehlienz kiteb lil sħabu ta' Londra fejn fehemhom b'leħħa kbira illi l-kotba bil-Malti jissoktaw jistampawhom b'ittri Romani bħas-soltu, biss fihom iżidu dawk ta' Vassalli, għalkemm Bellanti, il-Bibljotikarju, kien favur tal-kitba maltija bil- karattri għarbin u kien għalhekk kiteb Grammatka Maltija b'tipi Neski għarbin. Fis-sajf ta' dik is-sena Grabiel kien qiegħed jagħmilha ta' traduttur ta' xi kotba tax-Xirka fil-waqt li Mikiel u Savier kienu mdeffsin fix-xogħol ta' l-Istamperija. Kien hemm il-ħsieb li ssir traduzzjoni tal-Għaqda l-Qadima u għalhekk Schlienz tafa' għajnejh fuq iż-żagħżugħ Grabiel li kif deherlu kien l-aħjar wieħed għal din il-biċċa xogħol; il-għaliex għalkemm it-traduzzjoni ta' Cannolo kienet ta' fejda, dan it-traduttur taħt it-tagħbija taż-żmien li kellu, ma kienx jiswa iżjed għal dan ix-xogħol. L-istamperija li fiha kienu jaħdmu l-aħwa Vassalli kie- net dik taċ-'Church Missionarv Societv'. Minn din l-istam- perija iktarx li kienu ħarġu dawn il-kotba bil-Malti: ''Kijb il-Qari aat-tfal (1831); Storja tas-Sultan Ciru (1831); Ktub- il-Qari fuq bosta Ħwejjeġ (1832). Dawn kienu miktubin u stampati skond l-ortografija tal-grammatka ta' Vassalli (1827. Wara ftit snin, jidher, illi x-xogħol ta' l-istamperija waqa' kollu f'idejn M. Weiss. Fis-sena 1839 M. Weiss, stampatur taċ-'Church Missionarv Societv' fetaħ Depċt ta' xogħilijiet ta' l-istampa Strada Forni Nru. 98, il-Belt (1). Din l-istam- perija jidher li baqgħet taħidem taħt it- tmexxija ta' Weiss sa mill-inqas is-sena 1845. Għandna naħsbu illi l-aħwa Vassalli, Grabiel u Savier ma' tul dan iż-żmien beqgħiu jaħdmu f'din l-istamperija. Għall-ħabta ta' dan iż-żmien insibu illi dan ix-xogħol ta' l-istampa waqa' f'idejn ix-Xirka reliġjuża hekk imsemmija 'Societv for Promoting Christian Knowledge' (Xirka għall- progress tat-Tagħlim Nisrani) li, kif jidher, daħlet hawn Malta flok ix-Xirka l-oħra taċ-'Ohurch Missionarv Societv'. Fost il-kotba li ħarġet din ix-Xirka, ta' min isemmi dawn :— Printed bu Mr. Weiss; Ktieb it-Talb ta' Aalenia u tal-Aoti tas-Sagramenti etc. flimkien mas-Salterju eu is-Salmi ta' David. Il-Ħava u il-Vinturi ta' Robinson Krusoe ta' Vork. Il-Bidu tal-Gram- matika Ingliża. Printers No. 97 Strada Forni); Il-Aaqda il Jdida ta' Sidna Jesu Kristu mijguba mil Inglis. il) Ara ''Harlequin'— Nru. 85 tal-24 ta' Awissu, 1839. paġ. Dawn il-kotba kollha, kif dlonk jidher mill-isem ta' kull ktieb, kienu miktubin u stampati b'ortografija xort'oħra mill- kotba ta' qabel, jiġifieri b'alfabet li, kemm sata' jkun, jaqbel ma' dak ta' l-Ingliż, u xort'ofira minn dawk tal-grammatka ta' Vassalli (1827). Barra minn dawn il-kotba tax-Xirka reliġjuża, inħadmu xogħlijiet bil-Malti jew fuq il-Malti miktubin minn nies li ma kellhomx x'jaqsmu max-Xirka, fosthom ta' min isemmi l-Grammatica. della Lingua Maltese. 1845; il-Ħajja ta' Sidna Gesi Kristu. Stampat minn Grabiel Vassalli, Nru. 97 Strada Forni. Kif se nfissru iżjed il quddiem, din it-tibdila, ta' ortogra- fija dehret meħtieġa mit-tagħlim tal-Malti li kien bi ħsiebu jingħata fi skejjel Ingliżi u bħala mezz ta' tagħlim ta' l-Ingliż għat-tfal maltin. Fl-1846 l-istamperija jidher li twelliet jew ingħatat f'idejn l-aħħwa Vassalli (Grabiel u Savier) li beqgħu jżommu l-istamperija fi Strada Forni Nru. 97. Sena wara (1847) Savier infired minn ħuh, Grabiel, u skond ma jidher, fuq dak li kienet tarrfitli bint Grabiel, dik ix-xiħa li semmejt fil-bidu ta' din il-bijografija, fetafi stamperija għal rasu fi Strada Federico, il-Belt. F'rapport tas-''Societv for Promoting Ghristian Knowledge'' tal-1844 hemm imsemmi b'liema ħeġġa kbira l-Kumitat ta' dik ix-Xirka kien qiegħed ilesti t-trieq sabiex lill-Malti jagħtih libsa ġdida u, kif deherlu l-Isqof ta' Ġibiltà tal-Knisja Ingliża, li taqbel ma' l-ittri ta' l-Affabet Ingliż, u b'hekk din il-kitba isservi bħala mezz għat-tfal Maltin biex jitgħallmu l-Ingliż iżjed b'ħeġġa. Jidher ukoll mill-istess rapport illi l-Isqof ta' Ġibiltà kien qabbad lil ċertu qassis Malti, Dun Mikel'Anġ Camilleri, mill-Birgu (1) biex jaqleb bil-Malti l-'Common Praver Boole' tal-Liturġija Ingliża u l-ktieb 'jiġi stampat Malta. Barra minn dan, kien talab ukoll lill-Kumitat sabiex issir edizzjoni ġdida tat- Testment il-Ġdid jew Għaqda l-Ġdida bil-Malti. Il-biċċa l-kbira ta' dan ix-xogħol kien diġà sar minn Vassalli, iżda bejn illi l-ewwel edizzjoni kienet nieqsa mill-Epistli u l-Apo- kalissi, u bejn li ħtieġ li tiġi miflija u stampata mill-ġdid skond l-ortografija l-ġdida, ix-Xirka qablilha li dan ix-xogħol tieħu ħsiebu u tagħmlu. (1) Wara li qaleb u ngħaqad mal-Knisja Ingliża, kien telaq minn Malta u tħabbeb ma' l-Isqof ta' Gibiltà tal-knisja Anglikana. Dwar ċirkostanzi oħra ara s-sentenza tal-Qorti ta' l-Appell tas-17 ta' Ġunju 1844 fil-kawża Fleri It-traduzzjoni tal-Liturġija tlestiet u ħarġet stampata fi ktieb is-sena ta' wara. Jidher illi Camilleri sab xi xkiel fix- xogħol ta' din it-traduzzjoni, għax kif hemm imfisser fir- rapport tax-Xirka, il-lsien Malti kien għadu mhux imħaddem u mħarreġ biżżejjed għal biċċa xogħol tar-reqqa bħal din. Iżda kull min qara jew jaqra din it-traduzzjoni għandu dlonk jara illi fiha Camilleri wera sengħa kbira fit-tifsil u nsiġ ta' kliem malti. Kif wieħed għandu jifhem mir-rapport tax-Xirka, ix- xogħol tat-tieni edizzjoni tal-Għaqda l-Ġdida waqa' f'idejn Fis-sena 1845 il-Vanġelji u l-Atti ta' l-Ap- postli (li kienu nkitbu bil-Malti minn Vassalli u stampati fl-1829) kienet saret xi tiswija fihom u x-xogħol ta' l-istampa tagħhom, bl-ortografija l-ġdida, kien miexi sewwa. 1888' paġ: 40. Vassalli kien għa- mel traduzzjoni tal-bqija tal-Għaqda l-Ġdida, jiġifieri ta' l-Epistli u l-Apokalissi, iżda beqgħu manuskritt; għandna, għalbekk, nifhmu illi ta' dawn jew saret traduzzjoni ġdida jew fihom saret, minn Camilleri, dik l-istess tiswija ta' kitba li deherlu mefitieġa. It-tieni edizzjoni tal-Għaqda l-Ġdida (bil-Vanġelji, Atti, Epistli u Apokalissi flimkien) ħarġet stampata fi ktieb wieħed fl-1847 mill-istamperija ta' Strada Forni No. 97, il-Belt, li dik il-ħabta, kif semmejt, kienet f'idejn Grabiel, bin il-mejjet Vassalli. X' għadda minn ulied il-mejjet Vassalli ma' tul il-bqija ta' ħiajjithom ma stajtx insib sewwa. L-iktar li stajt u nista' ngħid fuq Grabiel. Kif semmietli bintu, qabel ma sar stampa- tur, Grabiel kien għadda xi żmien fi Tripli fejn, iżżewweġ lil Grazia Portelli. Miet il-Furjana, Sda. Magazzini Nru. 69, fit- 30 ta' Lulju, 1863, mita kien għad kellu 49 sena. Meta miet ma kienx għadu jaħdem ta' stampatur, iżda ta' skrivan, skond ma tgħid bintu, fl-'Union Club'. Ħalla wrajh żewġt ibniet, Marianna u Katerin. Il-mara tiegħu mietet għand bintha Marianna, il-Ħamrun. Savier u Mikiel Antonio ma jidhirx li beqgħu jgħixu f'Malta. Fuq Mikiel Antonio nista' ngħid biss illi fl-1867 kien ħareġ ktieb ċkejken taħt l-isem ta' USuggestions in accordance with Mr. Amabile Bonello's Project of Emigration in the Coasts of Norih Africa bu Mr. Vassalli Formosa de Fremaux' Malta 1867 (1) li kien deher ukoll f'għamla ta' ittra jew artikoli fil-'Malta Observer' mill-15 ta' Novembru, 1866, fejn wettaq il-fehmiet tiegħu dwar il-ħtieġa li kien hemm illi l-Maltin issiefer u tgħammar fl-artijiet ta' Ktejjeb Nru. 4. Bibljoteka tal-Gvern, Barberija, u l-iktar fi Tripli, fuq dak li kien kiteb is-Sur Amabile Bonello u l-Markiż Testaferrata Viani, fl-istess ġurnal 'Malta Observer' fis-sajf tal-1866. (1) Mill-kitba ta' dan il- ktejjeb jidher illi qabel l-1866 Mikiel A. Vassalli kien għadda disa' snin fl-artijietu 'l ġewwa mill-kosta ta' Barberija u, bħala bniedem imrawwem fis-sengħa tar-raba' u li kien jaf bil-Malti, bil-Għarbi, bil-Franċiż, bit-Taljan u bl-Ingliż, huwa sata' jitħaddet u jindeħes ma' kull xorta ta' nies f'dawk l-artijiet, u jifhem u jfisser aħjar kemm setgħet tiswa u tkun ta' fejda għall-Maltin l-emigrazzjoni f'dawk l-artijiet. Nistħaj- jel li fuq hekk sew Bonello, kemm il-Markiż Testaferrata u Vassalli kellhom ir-raġun kollu li jħajru l-Gvern ta' dak iż- żmien biex igħin lill-Maltin tmur fil-Barberija u taħdem l-art li minnha setgħet maż-żmien twaqqaf is-suq ta' kummerċ kbir ta' prodotti max-xtajtiet l-oħira tal-Mediterran u b'hekk toħloq pajjiż ieħor għaliha minn fejn ulied Malta setgħu jgħixu tajjeb u jistagħnew bla ma qatt ikollhom il-bżonn li jinfirdu għal kollox minn art twelidhom u jmorru jgħixu f'art ta' dinja oħra fejn il-ġid hu qarrieqi għaliex imnissel minn xogħol taċ-ċirkustanzi u ta' ħabtiet,u mhux minn dak li trodd l-art lil sidha stess li jaħdimha.