Ta' A. CREMONA FDAL U QWIEL QODMA FIL-HRAFA TA' JANNAR, FRAR U MARZU ĦALKEMM bosta qwiel Maltin fil-Folklore tat-Temp u tal- Biedja jixbhu ħafna iil qwiel oħra fl-artijiet ta' l-ixtut tal- Mediterran Ewropew, l-iktar fi Sqallija, għad għandna xi qwiel li fadlilhom xi ħjiel ta' nisel Semitiku u li ġejjin minn xi ħrafa. jew ħrejjef qodma li għadhom ma mitux jew li għadhom f'ħalq il-poplu bħala fdal ta' tradizzjoni leġġendarja qadima li mal- mogħdija taż-żmien tħalltet ma' oħrajn taż-Żmenijiet tan-Nofs. Fil-qwiel Maltin, li jsemmu lix-xahar ta' Jannar bħala xa- har l-iktar aħrax u qalil għall-bard. li jagħmel, insibu mera tagħ- hom f'diversi qwiel fi Sqallija u fl-Italja u f'pajjiżi oħra ta' l-Ew- ropa. Il-vrejjes Maltin : Jannar għalaq in-ngħaġ fil-għar, fil-ħalq ta' xi ħadd tismagħhom hekk : Jannar għarraq in-ngħaġ fil-għar, vrejjes li fil-waqt li juru t-tempijiet qliel f'Jannar f'Malta juru wkoll rabta, tradizzjonali f'xi ħrafa li għandha x'taqsam mal-ħaj- ja tar-raħħala u tal-bdiewa f'dak ix-xahar (1), Ir-rabta ta' dawn il-vrejjes hija, kif dlonk tidher, ma' ħrafa Maltija li nsibuha wkoll b'xi tibdil fix-xahar u fil-ġrajja f'xi paj- jiżi oħra sew ta' l-inħawi ta' Nofs in-Nhar kemm ta' l-inħawi tat-Tramuntana ta' l-Ewropa. Għall-ewwel tidher li din il-ħra- fa u sħabha. huma ta' sensiela waħda, iżda xi ħrafa oħra ta' l-arti- jiet tal-Palestina, li għandha xebh magħhom, u l-iktar ma' xi qawl qadim tradizzjonali tagħna, turina li l-ħrafa. Maltija għand- ha nisel wisq iżjed qadim u maż-żmien tħalltet ma' oħrajn fil- pajjiżi ta' l-Ewropa. ,) il-vrejjes tal-ħrafa Maltija: ''Qożżot, qożżot għalik, Jan- nar, / Għaddejt bil-bard bla xita; / U ħallejtni bil-bard fil-għar, ifakkruna fuq dak ir-raħħal li ħadha ma' Jannar u gemgem għa- liex dan ix-xahar ma għamelx ħlief bard, u xita xejn, u minħabba f'hekk kellu jżomm il-merħla tiegħu ġewwa l-għar. Fuq hekk Jannar għadab u ssellef jumejn minn għand ħuh Frar, li kien 14 IL-MALTI magħruf bħala xahar l-iktar milwiem, Jannar fl-aħħar jiem tie- għu wera snienu u fetaħ bwieb is-sema u għarraq lil dak ir-raħ- ħal bin-ngħaġ tiegħu ġewwa l-għar. Hrejjef oħra li jixbhu xi ftit 'il hawn u 'l-hinn lil tagħna nsibuhom fi Sqallija; Marzu ii wara li ssellef ġurnata minn għand April igħarraq bl-ilma lil-waħda xiħa li, imħajra minn Marzu, raqdet fuq il-kanal ta' l-ilma sabiex tiżżewġu (2); Marzu li qatel xiħa. bin-ngħaġ tagħha taħt xita qalila ta' silġ għax meta, kien għoddu spiċċa beżqitlu u qaltlu: B c ja Marzu, kelb 1i int' (B; Marzu li talab lil-April tlitt ijiem kesħa u maltemp qalil (3. Patri Manwel Magri f''X'Jgħid il-Malti jew L'Għerf bla mictub tal-Maltin'' (d) isemmi l-ħrafa ta' l-art ta' Moab (fil- Lvant tal-Baħar il-Mejjet fil-Palestina) li tagħha fil-Malti għad għandna. xi fdalijiet. Din il-ħrafa tfakkarna fuq dik l-għaġuża 'li bdiet tisħet ix-xahar ta' Xbat (Frar) għax dan ma għamilx xita u qaltlu, biex tiddieħak: Għadda :rbal, għaddiet xbubitu/ Ma ħax la ghaniqa u la omm il-għonoq', Xbat telagħlu, bagħat riħ u xita tal-biża' li ġarru lil dik il-għaġuża''. (F'dawk l-inħa- wi'. jissokta jgħid Patri Magri. 'hemm min igħidha hekk: Dar- ba x-xahar ta' Xbat għadda mingħajr ma ġieb xita. L-art bil- għatx, il-mergħa ma. nibtetx, ir-rebbiegħa ma bdietx. Fl-għaġu- ża għażret lil-Xbat u qaltlu: Ja Xbat ħabbdi, ma mejjiltr il- għamuda, f U ma qtiltx il-għaġuża'.. Xbat, meta sama' dan, qal lix-xahar ta' Edar (Marzu): ''Smajt x'tinki l-għaġuża2 — Ma tislifnix titt ijiem2 — Immur f'tarf ix-xagħri, infittex ix- xita u nħallasha' — ''Huma f'idejk, ' wieġbu Edar. UXbat jitlaq għax-xagħra l-kbira jiġbor ir-riħ, iġamma' raff sħab fuq ieħor, jonfoħhom bix-xita u jinxteħet bil-herra fuq il- għarix tal-għaġuża. Is-sema jfaqqa' f'daqqa ta' għajn; il-għe- wied tal-għarix jitfarrku; il-għamara ġġorrha l-ħamla; l-għa- ġuża tegħreq. ' Naraw li fil-ħrejjef ta' Sqallija l-personifikazzjoni tax-xahar huwa Marzu 1; jissellef minn għand April, fil-waqt li fil-ħrafa li Marzu e la Veceħie''. Nru, exxxvi, (8) Ara G. Pitrċ. ''Marzw' (Girgenti) paġ. (5) Patri Manwel Magri. ''X'Jgħid il Malti jeu l'Għerf bla mietub tal Maltin''. Malta, Stamp. tas-Salesjani, 1925. paġ. jgħidilna Patri Magri, imnissla mill-art ta' Moab (il-lum Kar- rak) il-persomifikazzjoni tax-xahar huwa Frar li jissellef minn għand Marzu, Iżda bejn il-ħrafa Maltija a dawk ta' Sqallija mu iemmx wisq xebh; iżda hemm xi daqsxejn iżjed bejn il-ħrafa Maltija u dik ta' Moab fejn iż-żewġ ħrejjef jitkelmu, waħda fuq ir-rgħħal tan-ngħaġ li bil-bard u bla xita kellu jibqa' fil-għar im- rekken mal-merħla u ħadha ma' Jannar, u l-oħra fuq il-għaġuża i seħtet ix-xahar ta' Frar għax ma għamlitx xita, Il-personifikazzjoni tax-xahar ta' Jannar insibuha, iżda, fi ħrafa, sardiniża fejn jingħad li wieħed raħħal fl-aħħar ġurnata ta' dan ix-xahar, kollu ferħan, jiddieħak b'Jannar għax għalkemm hedded bl-ewwel raxxa silġ li jeqridlu l-merħla għadda bla ma għamel ħsara. Jannar wieġbu billi ssellef jumejn minn għand huh Frar bil-patt li jroddhomlu u b'hekk qered lilu u l-merħla (6), Minn din il-ħrafa li ġejja u li ġbart mill-ħrejjef tal-biedja fil-Palestina (Qwiel tas-Sena tal-Bidiei) (7) nħna naraw kemm ix-xebh bejn il-ħrejjef Maltin u dawk tradizzjonali mnisslin mill- 'alestina huwa wisq iżjed fil-qrib minn dak ta' bejn ikħrafa Mal- ija u dawk ta' Sqallija, għalkemm il-personifikazzjonijiet tax- xhur mma jaqblux. Fil-Palestina l-aħħar ġranet ta' Frar u l-ewwel ġranet ta' Marzu huma magħrufin bħala ġranet ta' maltempijiet u xita, qa- lila, Huma msemmijin ''Il-Ġranet. tas-Self'. F'Artas' fil-Pales- tina (8) tingħad fuq hekk din il-ħrafa: Il-mara x-xiħa (l-għa- ġuża) kienet qiegħda fil-wied tindokra n-ngħaġ u tagħżel is-suf, Kien qorob l-aħħar ta' Frar u xita kienet għamlet ftit. Il-bed- win kienu qalulha: fItla' mill-wied għaliex tista' tagħmel ix- xita u tikinsek '. Hija ma reditx tisma' u bdiet tiddieħak bix- xahar ta' Frar: j€Ja Brar', qalet, fja salvaġġ, dan għal fuq idejk (/a Xbat el-laffat hadu fi kaffak) jiġifieri daqqa bl-imgħa- żel tagħha fuq idejh. Frar rigħaddab għajjat lil kuġinuh Marzu (4dar; Tda') u qallu: ''Ja kuġin, għinni int. islifni tlieta. mill- ġranet tiegħek tax-xita'. Imbagħad tennielu: ''Tletin minn tie- Ara G. Pitrċ. Kif imsemmi fin-nota (4), Ara wkoll: Spano. 77, traduzzjoni tal- 16 IL-MAnri għek u erbgħa minn tiegħi; u aħna nġugħlu l-wied igħanni (Te- latun minna u arbagħtan minni, u binħall el wadi jegħanni). B'hekk Marzu silef lil Frar tlitt ijiem xita u dawn għarrqu 'l- 'wied u kinsu lix-xiħa bl-imgħażel u bin-ngħaġ tagħha dritt lejn il-Baħar il-Mejjet. Hemm ħafna ħrejjef bħal dawn fil-Falestina li jvarjaw f'xi dettalji. Din ta' hawn taħt igħiduha f'Ġerusalemm : ''Il-mara x-xiħa (l-għaġuża) kienet ferħana h Frar kien għoddu spiċċa għaliex kienet ħarqet l-injam tagħha koliu ħlief l-imkebba u l- imgħażel. Hija għajtet: ''Mur, Frar, aħna nsawtuk bil-mar- żebba, tal-ħasil (Ruħ, ja Xubat, ħabbatnak bi muħbat), Frar għadab u kien fadallu tlitt ijiem. Għalhekk hu sejjaħ lil kuġinuh Marzu u qaliu: UJa bin zijuwi, erbgħa minn tiegħek u tlieta minn tiegħi aħna għandna naħarqu l-imkebba tax-xiħa (Ja dbn għanrni arbagħtan minnak u telatan minni li neħraq lil-għaġuż el tagħmi dulablha). Marzu ta lil Frar erbat ijiem xita u x-xiħa ħarqet l-imkebba u l-imgħażel tagħha u b'dana kollu ina setgħetx tisħon. It-tielet ġurnata hija mietet bil-bard. Din tax-xahar ta' Frar, li b'riħet Marzu jġagħal lix-xiħa taħraq l-imkebba u l-imgħażel tfakkarna fil-qawl Malti l fih insibu analoġija kbira ma' dak li jingħad f'din il-ħrafa—jiġifieri l-qawl Malti li jgħid: U'Marzu, Marzellu, in-Nanna ħarqet il- moxt u ir-rixtellu, li jfisser li sabiex tisħon ix-xiħa kellha sa- hansitra tahraq dawn l-oġġetti hekk meħtieġa tan-newl, bħalma Frar tal-ħrafa tal-Palestina ġagħal lix-xiha taħraq l-imkebba u l-imgħażel01-iktar ħwejjeġ għeżież għaliha. Ħrafa oħra bħal din fost il-Bedu jagħtihieha Pere Janssen. Din il-ħrafa tgħidilna li l-mara x-xiħa ddieħket bi Frar għax dan ma kellux ħila joqtolha jew għallinqas imejjlilha l-għamuda (il- waqqafa tal-għarix tagħha). Frar jieħu għalih, jissellef tlitt ijiem minn għand Marzu u jqajjem maltemp hekk qawwi illi kines lix- xiħa bl-għarix b'koliox u għarraqha fil-ħamla kbira ta' l-ilma. Ir-rabta li hemm bejn il-ħrejjef ta' Sqallija u dawk tal-Pa- lestina hija iktar f'ċerti dettalji minn dik ta' bejn il-ħrafa Mal- tija (dik tar-raħħal) u l-ħrejjef tal-Palestina ; għaliex il-protago- nista (jiġifieri x-xiħa jew l-għaġuża) jaqblu fil-ħrejjef ta' Sqal- lija u dawk tal-Palestina; iżda mbagħad il-ħrafa tradizzjonali ta' Moab, kif isemmihielna Patri Magri bil-qteiel tagħha minn fomm misserijietna jidher ti għandha xebh hekk kbir mas-sisien tal- ħrejjef ta' Artas u ta' Ġerusalemm u 1ma' dik li jsemmi Pere . Jaussen il-waħda ma tistax tagħżilha mill-oħrajn ħlief fid-del- talji. ' ġ k ki Il-ħrafa ta' Jannar, Frar u Marzu li sselfu l-ġranet insibu- ha b'diversi varjanti f'artijiet oħra tal-Mediterran u saħansitra fl-Ingilterra u fl-Iskozja. Il-8Ġranzt il-Mislufin' fil-Folklore Ingliż huma t-tlitt ijiem ta' Marzu u l-ewwel tlitt ijiem ta' April u jaqblu ma' dawk ta' Sqallija fil-waqt li fil-Palestina l-'Ġranet il-Mislufin' huma l-aħ- ħar ġranet ta' Frar u l-ewwel ġranet ta' Marzu; f'Malta nsibu li dawn il-ġranet huma Jannar u Frar: Jannar li jissellef minn għandu ħuh Frar—fil-waqt imbagħad ukoll li Marzu (milli jid- her imsemmi f'xi ħrafa tagħha, il-lum minsija u ii tixbah lil dik ta' Artas u ta' Ġerusalemm) jidher li ssellef minn għand April biex iġagħal lin-Nanna taħraq il-moxt u r-rixtellu tan-newl, kif għadu jfakkarna l-qawi Malti li semmejna hawn fuq, Fil-ħrejjet, iżda, tal-pajjiżi tan-Nord ir-rabta. leġġendarja mhix hekk sħiħa bħal dik li hemm bejn il-ħrejjef ta' l-artijiet Ew- ropej tal-Mediterran u dawk tal-Palestina, Dalman (9) isemmi illi dawn il-ħrejjef huma magħrufin fil- Greċja u f'Malta u li l-isem ta' dawn il-ħrejjef wasal sa l-artijiet tan-Nord. Milli rajna iżda jidher. bħalma għidna qabel, xi fdal ta' qwiel u ta' dettalji fil-brejjef Maltin li semmejna juri l-qedem ta' dawn il-ħrejjef tagħna li tnisslu ininn dawk ta' l-artijiet tas-Su- rija u mbagħad, mal-mogħdija taż-żmien, tħalltu ma' dawk ta' l-artijiet Ewropej tax-xtut tal-Mediterran,