u Storja tal-Għaqdiet tal-Kittieba tal-Malti (Jissokta mill-paġ. 28 ta' 'Leħen il-Malti' Marzu - April 1941) It-twelid tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti hu marbut mal- qawmien ta' idejjiet kostituzzjonali u demokratiċi fost il-popo- lazzjoni u ta' nazzjonaliżmu fost in-nies tas-sengħa, meta fi żmien wieħed, wara l-Gwerra l-Kbira bit-Trattat tal-Paċi fl-1919, tnisslet fil-qlub tad-Demokrazija fehmiet ġodda ta' ċivilizzazzjoni nazzjonali. Ma' dawn il-fehmiet ingħaqdu wkoll dawk ta' żgħażagħ li kienu għadhom ma daqux it-tbatijiet tal-Ħajja, iżda li kienu, minn fuq il-bankijiet ta' l-Università, mixgħulin bi xrariet ta' sentimenti ġodda nazzjonali fil-pro- gramm ġdid tat-tagħlim tagħhom letterarju. Mhux ħaġa tal- għaġeb għalhekk illi, malli l-Għaqda, wara li iffissat l-ortografija tagħha u ħarġet ir-rivista tagħha Il-Malti, xi żgħażagħ ta' l-Università ħassew il-bżonn li jingħaqdu mhux biss bħala ' mseħbin tal-Għaqda, iżda li maż-żmien joħolqu wkoll fergħa għalihom talit l-istess sistema ta' kitba. Il-Kummissjoni li kienet inħatret mill-Membri tal-Għaqda ' biex tagħżel sistema xierqa ta' alfabet u ortografija maltija ma kenitx tbiegħdet minn dawk l-ittri li sa dak iż-żmien kienu l-iżjed popolari fost il-biċċa l-kbira ta' l-aħjar kittieba tal- Malti, jiġifieri minn dawk tal-Muftieħ ta' Ganni Vassallo u minn dik li hi sistema grammatikali tax-Xirka Xemxia. Fis- sistema tagħha, għalhekk, insibu mgħaqqdin flimkien il-prin- ċipju xjentifiku ma' l-użu prattiku. Wara li fl-1934, daħlet fl-Iskejjel, fil-Qrati u fl-Amministrazzjoni, l-ortografija tal- Għaqda ħakmet b'tant qawwa fost il-kittieba tal-Malti illi l-lum qajla ssib min ma jiktibx biha sew f'romanzi, stejjer, poe- żijiet, f'ġurnali kif ukoll f'reklami, sport, stedin, irkanti- jiet u saħansitra f'ment ta' xi pranzu. Nistgħu ngħidu bil-jedd kollu' illi s'issa s-sistema tal-Għaqda kienet l-iktar ixxurtjata . fost it-32 sistema ta' kitba maltija li kienu nħolqu u nkitbu bihom mis-seklu 17 sa l-1924. Minn xi tliet snin 'l hawn xi żgħażagħ imħeġġin mill-ħajra li jxerrdu l-letteratura Maltija bl-ortografija tal-Għaqda ingħaq- du u waqqfu xirka msejħa Xirka għat-Tixrid tal-Lsien Malti. : L-iskop tal-ħidma ta' din ix-Xirka huwa iktarx propagandistiku milli akkademiku. Iżda l-isbaħ xorti li kellha din is-sistema hija dik li rebħiet il-qlub ta' l-istudenti ta' l-Università li ma stmellewx iċdaħħluha fosthom u maż-żmien jinqdew biha meta ħassew il-bżonn li joħolqu rivista tal-qari malti bl-arma ta' l-Univer- (Bità fil-frontispizju, f'dik l-Università fejn sa ftit snin ilu il- Malti kien hekk mistkerrah li dejjem inżamm 'il barra mill- għatba tagħha. Naraw sgħalhekk illi fost in-numri ta' Il-Malti hemm wieħed miktub minn studenti ta' l-Università u dan hu Il-Malti maħruġ bħala suppliment għas-sena 1926. Dan in- Numru speċjali ta' Il-Malti tal-Għaqda kien sar b'riħet it- tħabrik u l-ħeġġa ta' l-istudent, il-lum, it-tabib Rużar Briffa. Jien ma nistax nagħilaq aħijar din id-daqsxejn ta' taħdita tiegħi fuq il-Għaqdiet tal-Malti milli nsemmi l-kelmtejn li kien kiteb id-Direttur ta' Il-Malti ta' dik id-darba, li kien is-Sur Ġużċ Mu- seat-Azzopardi, fl-introduzzjoni ta' dan in-Numru Speċjali fejn kien qal: ''Dan' il-Għadd ta' Il-Malti hu miktub minn żgħażagħ studenti ta' l-Università tàgħna—żgħażagħ magħrufin biżżejjed għall-ħeġġa tagħhom u l-imħabba għal dak li jġib l-isem maħbub ta' malti. Il-ħruġ tiegħu Ħallejnieh f'idejn is- Sur Rużar Briffa — biex ikun kollox tagħhom għad li jġib l-isem ta' Il-Malti u għalhekk għandu jirtabat ma' sħabu biex jagħlaq it-tieni sena. Mela fil-waqt li niżżuħajr u nqawwu qalb dawn iż-żgħażagħ studenti, nitolbu lill-qarrejja ta' Il- Malti li jilqgħu dan il-ktieb bħala ġawhra żgħira il-kuruna letterarja ta' ras il-għażiża Malta tagħna' Wara ħames snin, dan l-appostolat għall-Malti mibdi minn daqsxejn ta' student, nissel l-isbaħi frott fost l-istudenti universitarji kif ukoll fl-is- tess istituzzjoni universitarja għal tagħlim akkademiku tal- Malti b'mod li maż-żmien twaqqfet fergħa għaliha ta' Għaqda tal-Malti, bl-istess programm ta' metodu u finijiet propagan- distiċi ta' kitba letterarja maltija fost l-istudenti, u, għalhekk, f'Marzu ta' l-1931 din il-Għaqda tal-Malti (Universitd) wara li rnexxielha tgħaqqad tajfa sabiħa ta' mseħbin universitarji, ħarġet l-ewwel numru ta' Leħen il-Malti li hu l-isem mogħti lil din ir-rivista minn din il-Għaqda. Il-Għaqda tal-Malti (Uni- versità) hija, nistgħu ngħidu bil-ħaqq kollu, bint leġittima tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti u minn din hija taf il-ħajja tagħha. L-ewwel Diretturi ta' din ir-rivista kienu l-istess Fondatur tagħha, jiġifieri s-Sur Rużar Briffa u l-ħabrieki stu- dent Ġużà Bonnici (il-lum mejjet u li xogtilu fil-qasam let- terarju Malti ma għandu jintesa qatt fostna) li wara kien laħaq Segretarju tal-Kumitat u għal xi żmien Direttur ta' Leħem L-ewwel studenti li kitbu f'dan l-ewwel numru ta' Leħen il-Malti kienu Rużar Briffa (Tabib Speċjalista tal-Mard tal-Ġilda), Marv Caruana (il-lum Spiżjara), Anton Buttigieg (il-lum Nutar u Avukat), Ġużċ Aquilina (il-lum Avukat u Pro- fessur tal-Malti fl-Università) u ma' dawn biex igħaqqdu l-ku- runa, l-imgħallem tal-proża maltija, il-mejjet u qatt minsi Pro- fessur Sir Temi Zammit, bħala gradwat u ex-Rettur ta' l-Uni- Din il-Għaqda fi ftit snin kibret u ssaħħet, l-iktar meta wara xi sena l-Għaqda għaddiet taħt it-tmexxija tal-Pro- fessur Dun Pietru Pawl Savdon, meta mħabba x-xogħol tal- professjoni tagħhom iż-żewġ diretturi ta' qabel-ma setgħux isibu żmien biżżejjed biex jaqdu kif jixraq id-dmirijiet tagħl- hom. : Biżżejjed ngħidu illi bis-saħħa tal-Għaqda u tal-ħidma u ħeġġa ta' min kien qed imexxiha, wara bilkemm disa' snin ħajja kellha titwaqqaf ġewwa l-Università kattedra tal- Malti li tfakkar il-bidu tal-ħidma ta' Vassalli bħala l-ewwel kunferenzier tal-Malti fl-Università fl-1825, kattedra li biha twettaq il-jedd ta' ġieh akkademiku tal-Malti. A. OREMONA L-ISLA X'dehra ta' wafix. F'kull triq li tgħaddi minnha Tilmaħi djar imġarrfin, U fi mnifsejk ixxommha ġejja r-riħa Ta' l-iġsma mirdumin. U hemm f'nofs dik it-triq, fost id-djar l-oħra Kien hemm daqsxejn ta' dar, Li jien kont ngħożż qatigħ, u llum imġarrfa Tinsab b'qillet in-nar. U nistħajjilha minn did-dar imwaqqgħa Qed tidwi bla mistrieħ Għanja ta' ħasra: xhieda waħdanija Ta' l-hemm li ninsab fih. 4Għadek tiftakar,' nistħajjilha l-għanja uGħidli, żagħżugħ miskin, L Kemm drabi wara l-bieb ta' dari mġarrfa Qattajt sigħat ħelwin, Flimkien mat-tfajla Vinti kont ħliftilha Li ma tibdilha qatt U filief il-mewt ir-rabta ta' mħabbitkom Ma jista' jħollha ħadd 7 'Mma llum, żagħżugħ, taħt dan il-ġebel kollu Flimkien mad-dmugħ li ħilejt Tinsab mirduma mingħajr nifs ta' ħajja It-tfajla Fint ħabbejt.' Int, Belt fiemdiena, wara ż-żmien ta' gwerra Terġa' ġo fik il-ħajja, 'Mma t-tfajla li jien magħha ħilift imħabbti Ma terġa' qatt f'dirgħajja. ĠORĠ CHETCUTI 3/1//41.