F'għeluq il-mitt sena mill-mewt tiegħu fl-1906 DUN SALV GAFFIERO IL-KAPPILLAN TAL-FLORIANA LI SAR ARĊIPRIET U MBAGĦAD MONSINJUR, Mitt sena ilu, nhar l-Immakulata ta' l-1906, il-Mulej sejjaħ għal għandu lill-Isqof Salvatore Gaffiero. Il-Floriana kellha rabtiet ma' Isqfijiet oħrajn għax ġew mgħammdin f'din il-parroċċa. Qed ngħid hawn għall-Benedittin Arċisqof- Isqof ta' Malta Dom Mawru Caruana li twieled fil-Floriana u tgħammed f'din il-parroċċa ta' San Publju fis-16 ta' Novembru 1867. F'din il-parroċċa, twieled ukoll fil-21 ta' Mejju 1892 Ġużeppi, li kellu jkun l-Isqof Kapuċċin ta' l- Indja Franġisku Saverju Fenech. Madankollu, l-Isqof li sejjer nikteb dwaru, għalkemm ma twelidx fil-Floriana, ir-rabta tiegħu ma' din il-parroċċa kienet iżjed kbira minn ta' l-Isqfijiet li twieldu fiha. Ma rridx insejjaħlu 'ir-Ragħaj tal-Parroċċa l-iżjed importanti', imma, f'għajnejn il- Maltin, żgur li hu l-Arċipriet li ma jistħoqqlux li jintesa. Wara l-mewt tal-Kappillan Vidal, tħabbar fi Frar tas-sena 1868 l-avviż għall-konkors biex jiġi magħżul it-tielet kappillan għall-parroċċa tal-Floriana. Kien għadu żmien l-episkopat ta' l-Agostinjan Gaetano Pace Forno (1857- 1874). Daħlu għall-konkors tliet qassisin: i) Dun Ġwann Micallef: minn Ħal Ghargħur, ta' 30 sena, bid-dottorat fit- Teoloġija, ii) Dun Ġużepp Ruġġier Trapani, ta' 25 sena, mill-Belt u iii) Dun Salv Gaffiero: ta' 40 sena mill-Isla, Kappillan ta' Ħal Għargħur. Kien applika magħhom Dun Mikiel Abela, ta' 55 sena, Kappillan ta' Ħal Għaxaq. Imma dan irrinunzja għax marad qabel il-ġurnata tal-konkors. ' It-tlieta kellhom il-kwalitajiet meħtieġa biex imexxu parroċċa; imma xi differenza bejniethom kien hemm. Fl-eżami tal-konkors, Gaffiero kiseb 123 punt, Trapani 116, u Micallef 105. 7 L-Isqof, fit-18 ta' Frar 1868, waqt li ddikjara li kien kuntent bit-tlieta li resqu, għażel lill- aħjar fosthom, li kien Dun Salv Gaffiero, bħala t-tielet Kappillan tal-parroċċa tal-Floriana. IL-MERTI FIL-FEHMA TIEGĦU NNIFSU Dun Salv Gaffiero kien twieled fl-Isla fit-8 ta' Marzu 1828 minn Salvu u Kunċett (imwielda Cachia). L-għada hu ġie mgħammed fil-Kolleġġjata ta' l-Isla mill-Viċi-Parrokku Dun Fortunat Costà. f Ġiet amministrata lilu l- Griżma ta' l-Isqof fit-18 ta' Novembru 1836. 5 Tagħrif dwar il-merti tiegħu neħduh l-iżjed minn dak li ddikjara hu nnifsu meta resaq għall-konkors biex jilħaq Kappillan tal-Għargħur, u mbagħad tal-Floriana. Fl-1868, Gafiero kien ilu jservi l-knisja tul l-aħħar 32 sena. Sa minn tfulitu, hu beda jagħti servizz fil-Kolleġġjata ta' l- Isla bħala abbati. $ Fl-1839, miet ħuh li kien il-kjerku Ġużeppi Gaffiero; dan ma kellux ħlief 18-il sena. Il- kanonikat ta' ħuh kien twaqqaf mill-antenati tal-familja tiegħu fil-kolleġġjata ta' l-isla. Għalhekk, wara każa fil-Qorti Ekkleżjastika, ġie ddikjarat li l-kanonikat kien imiss lil Salvu. Ma kellux ħlief tnax-il sena meta ħa l- pussess ta' kanonku. Kienu żmenijiet oħra. ' Kien jassisti regolarment kemm għall-Uffiċċju Divin fil-Kor kif jgħaddi sigħat shaħ u, sakemm iż-żmien kien jipp ermettilu, kien i iqarar għal ġranet sħaħ. i parroċċa ta' 'l. Isla gawdietu biss fl-ewwel snin tas-saċerdozju tiegħu. Kien qassis ħabbrieki u għaref. Hu ppriedka ma' Malta kollha, u niseġ il-paniġierku tal-festi titulari kważi kollha. Niseġ ukoll il-paniġierku ta' San Pawl tal-Belt, li tqies wieħed mill-iżjed importanti. ż IL-PREDIKAZZJONI TLAQQGĦU MAL-FLORIANA Gaffiero, għalkemm saċerdot żagħżugħ, ippriedka l-kwareżimal f'bosta parroċċi. Fis-sena 1855, ippridkah il- Birgu, u sena wara f'Bormla. Il-Kappillan Vidal, tal-Floriana, fl-1858, stiednu għall-kwareżimal fil-parroċċa ta' San Publju. Kien l-ewwel kuntatt fit-tul ta' Gaffiero ma' l-insara tal-Floriana. Baqa' jiġi mistieden kullimkien. Is-sorijiet bdew jixtiequ jisimgħuh huma wkoll fil-monasteri u l-kunventi tagħhom. L-Isqof beda jagħżlu wkoll bħala konfessur tas-sorijiet. Hu qal li ppriedka l-eżerċizzi għal iżjed minn ħamsin darba. Għal tliet snin, Gaffiero kien il-viċi ta' l-Isla. Hu daħal ukoll fost l-Oratorjani ta' San Filippu ta' l-Isla. Għal darbtejn (1855-58, 1862-65), hu kien il-Prepostu tagħhom. 4 Fl-1865, hu laħaq Kappillan ta' Ħal Għargħur. żmien ta' mard u ta' kriżijiet Gaffiero impressjona fl-imħabba li wera tagħhom. Hu, mhux biss imma saħansitra rrinunzja Gvern. 5 Fi żmien il-flaġell tal- dwaru, hu ssogra ħajtu u dik ta' li ġie li kien hemm imxija li ħadem bla mistrieħ. Hu assista fl-aħħar ta' ħajjithom u Saru stqarrijiet ta' tifħir dwar tabib tal-Gvern, kif ukoll min- partikulari, lejn il-morda u l-familji ħadem b'ħeġġa fost il-morda, għas-salarju li ħariġlu l- kolera ta' l-1865, kif inkiteb x'uħud minn niesu. Minkejja beżżgħet lil kulħadd, hu lill-milqutin anki meta kienu b'marda li tittieħed fuqhom. Gaffiero kemm min-naħa ta' naħa tal-kleru u tal-poplu tal-parroċċa fdata f'idejh. Hu kollu minnu dak li kiteb hu nnifsu: 'Qed immexxi dik il-parroċċa, mhux biss b'sodisfazzjon tan-nies kollha tal-post, imma wkoll ta' l-Isqof'. 1868: IL-ĠID LI ĦAREĠ MINN GAFFIERO : RAGĦAJ U GĦALLIEM Ma kienet ta' sorpriża għal ħadd, lanqas għal dawk li kkonkorrew miegħu, meta l-Arċisqof Gaetano Pace Forno, waqt li faħħar lit-tliet konkorrenti għall-parroċċa tal-Floriana, għażel fosthom lil Dun Salv Gaffiero. Fit-18 ta' Frar 1868 l-Arċisqof kitiblu u qallu: 'Lilek nagħtuk f'idejk…. dik il-knisja parrokkjali tal-Floriana bid- drittijiet kollha li din in-nomina ġġib magħha. Ħu f'idejk kulma hu tal-parroċċa… Int tmexxi l-parroċċa f'kollox f'ismi'. B'hekk, Gaffiero beda t-tmexxija tat-tieni parroċċa tiegħu. Din tal-Floriana ma kenitx qadima daqs ta' Ħal Għargħur imma importanti iżjed minnha. Erbat ijiem biss wara, fit-22 ta' Frar, Gaffiero ġie mogħti l-pussess tal-parroċċa. L-Arċisqof bagħat f'ismu lil Mons. Vinċenz-Pawlu Pace, li kien il-Vigarju Ġenerali, għaċ-ċerimonja tal-pussess tal-parroċċa ta' San Publju. Kellu bħala xhieda żewġ qassisin mill-Floriana li kienu Dun Marċell Cefai u Dun Filippu Grech. 1 F'anqas minn ġimgħa, fit-28 ta' Frar, Gaffiero, fil-Kurja ta' l-Arċisqof, ħa l-ġurament li kien josserva kulma hu mistenni mill-Kappillani. Dik id-darba, ix-xhieda kienu Dun Franġisk Caruana Tabone u Dun Pietru Pawl Borg. € Gaffiero ntafa' malajr fuq il-ħidma pastorali tiegħu. Hu kien diġà magħruf hafna meta ntbagħat il-Floriana. Għammed għall-ewwel darba fl-1 ta' Marzu 1868. 22 Fl-ewwel żmien, dan il-Kappillan baqa' jżomm lil Dun Manwel Borg biex jgħinu bħala Viċi. Imbagħad, daħal Viċi ieħor li kien Dun Filipp Grech. Fil-Floriana, il-kleru kien numeruż. Il-Kappillan Gaffiero kien jaf imur mal-qassisin. Ġie li kien jistedinhom fil-kanonika għall-ikel. Kellu isem tajjeb għax kien saċerdot li jagħti ħafna karità. Kien saħansitra jirrinunzja għal xi drittijiet li kellu bħala kappillan ta' dix-xorta ma jistax ma jinħabbx. Diġà tfakkar dwar kemm Gaffiero kellu t-tagħlim tal-katekiżmu għal qalbu sa minn meta xidd fuqu s-suttana ta' seminarista. Meta hu beda l-parrokat tiegħu fil-Floriana, Gaffiero sab li Dun Kalċidon Vidal kien imexxi istitut għat-tagħlim tad-duttrina għas-subien fil-knisja ta' Sarria. Gaffiero malajr intebaħ kemm kien qed joħroġ ġid. Għalhekk, hu ħadem biex fil-parroċċa dak il-ġid jikber billi fetaħ istitut ieħor għall-bniet. Lil dawk it-tfal, hu beda jlaqqagħhom fl-oratorju ta' San Publju. L-inawgurazzjoni tiegħu saret il-Ħadd, 22 ta' Marzu 1868. Ma kienx għadda ħlief xahar mill-ġuranta tal-pussess tiegħu. Il-Kappillan mexxa b'enerġija u ħila dan l-istitut b'mod li, sas-sena ta' wara, il-ġid li ħareġ minnu kien aktar milli wieħed kien jistenna. li ra r-rikors, p rmezz ta 'digriet tal-5 ta' Diċembru, 1868, ordna lill-Kurja tagħmel rapport fuq din it-talba, wara li tinstama' l-fehma tal-Kappillan dwar l-istatuti. Fit-12 ta' Diċembru 1868, il-Kappillan stqarr li l-fratellanza, jekk issir, setgħet tkun ta' vantaġġ għall-knisja ta' San Publju. Gaffiero ssuġġerixxa li dawn ta' San Ġużepp jilbsu konfratija bajda b'kurdun ċelesti ta' l-istess kulur ta' l-istandard. U, minflok muzzetta, kellhom jilbsu midalja tal-ħarir bix-xbieha ta' San Ġużepp. Imbagħad, sar rapport min-naħa tal- Kurja, li sar mill-Vigarju Ġenerali Mons. Karmenu Scicluna u mill- Assessur F. Pullicino, u kien favorevoli. L- . approvazzjoni ġiet Arma li kienet tintuża mogħtija billi l-Arċisqof fit-tiżjin tat-toroq Pace Forno ħareġ id- digriet ta' l-erezzjoni fil-21 ta' Diċembru 1868. $ Tliet xhur wara, il-Ħadd, 4 ta' April 1869, Mons. Scicluna, il-vigarju Ġenerali, mexxa l-vestizzjoni ta' l-ewwel fratelli. 7: Fil-fatt, fil-knisja parrokkjali, sa minn żmien l-erezzjoni tal-parroċċa, kien hemm l-altar f'ġieħ San Ġużepp. L-altar kien se jsalva mill- qerda li kienet se ġġib magħha l-gwerra. Ġużeppi Thev, żmien iżjed tard, pitter il-kwadru ta' San Ġużepp għal dak l-altar. Ventaltar għalih kien se jiżżanżan fl-1906. Ċensu Decandia kien se jaħdem statwa ta' San Ġużepp. Fil-knisja parrokkjali kien hemm għal xi żmien il-partit ta' San Ġużepp, magħruf bħala tal-Ġużeppini. B'rabta ma' San Ġużepp, ma nħolqux piki parrokkjali; imma xi biżà kien hemm. Għalhekk, l-Arċipriet Mallia, kien se jxolji dak il-partit. 2 Il-Markiż Vinċenzo Bugeja, benefattur kbir ta' Malta, ta' għotja ta' flus lill-knejjes parrokkjali kollha. B'dak li ġie mogħti lill-Floriana, sar l-irħam ta' l-altar ta' San Ġużepp, Imma l-fratellanza ta' San Ġużepp ma pperseveratx. Meta twaqqfet, kellha l-istandard tagħha. Il-midaljun Meta l-istandard ma kienx se jintuża iżjed, parti mil-lasta ta' dak tal-Konfraternità ta' l-istandard bdiet tintuża għas-salib tal-kleru ta' kuljum. San Ġuże ka - an Gużepp 1869: PARROĊĊA ARĊIPRETALI Gaffiero, fl-10 ta' Ottubru 1869, jidher għall-aħħar darba bit-titlu ta' Kappillan. 7 Fil-fatt, Dun Salv Gaffiero ferraħ lin-nies tal-Floriana għal dak li hu kisbilhom fl-aħħar ta' l-1869. Fix-xahar ta' Diċembru 1869, hu kiseb titlu ta' ġieħ għall-parroċċa tal-Floriana. Fir-reġistri parrokkjali, nibdew naraw li Gaffiero jsejjaħ lilu nnifsu bħala Arċipriet għall-ewwel darba fil-magħmudija li hu amminsitra fis-16 ta' Diċembru 1869. 2 It-titlu onorifiku tħabbar malajr f'gazzetta lokali. Naqraw: 'L-Arċisqof Mons. Fra G. Pace Forno kien jinstab Ruma meta l- Kappillan tal-Floriana, Dun Salv Gaffiero, kien hemm ukoll. Hu talab lil Mons. Arċisqof biex jinterċedi mal- Kongregazzjoni ħalli tgħolli lill-parroċċa tal-Floriana f'Arċipretali b'konsegwenza li l-kappillani jissejħu Arċiprieti, u dan jibda minn dak preżenti. Mons. Arċisqof laqa' dik it-talba u kiseb dak li kien mixtieq. Għalhekk, jistħoqq kull tifħir lill-maħbub Isqof Djoċesan u lill-qalbieni Kappillan Gaffiero, u aħna nifirħu mal-Furjaniżi kollha għall-privilleġġ mogħti lilhom'. $ L-erezzjoni tal-parroċċa ma kenitx ilha li saret ħlief 25 sena. In-nies tal-Floriana ferħu. Kien hemm ħafna briju għall-fatt li t-titlu ġie mogħti fi żmien daqshekk qasir. $ Dan it-titlu ġab il-għira ta' parroċċi antiki, bħalma kienu n-Naxxar, il-Gudja, u ż-Żurrieq. SOLENNITÀ TAL-FESTA F'dak iż-żmien ta' Gaffiero, il-Fujaniżi kienu qed juru esternament wkoll kemm kienu jħobbu l-knisja parrokkjali. Is-sena 1874, meta Gaffiero kien wasal fl-aħħar żmien tiegħu fil-Floriana, hi xiehda ta' kemm kienu qed ikunu kbar iċ-ċelebrazzjonijiet ta' żmien il-festa titulari. Kien hemm, mhux biss mużiċisti u kantanti mill-aqwa taħt id-direzzjoni tal-Maestro Buġeja, imma wkoll funzjonijiet bi predikaturi magħrufin. Il-purċissjoni kienet l- idu sehem ħafna qassisin, kap ndarja ta' Stella Maris f'Tas-Sliema: 32 L-istatwa Għamiġ xi żmien fil-kni ja pretali tal-Floriana. Billi ma kienx hemm qbil dwar f'liema knisja kellha titħalla, il-familja Galea ddeċidiet li tħalliha fil-Floriana. $$ L-istatwa tpoġġiet f'niċċa tal-ħġieġ fuq l-altar fil-kappellun tal-Kuċifiss. Minn dak iż-żmien, il- kappellun beda jissejjaħ Ta' Lourdes. Irrakkuntaw xi fejqan li deher mirakuluż b'rabta ma' dik l-istatwa. Ingħad li, fost l-oħrajn, fieqet Ġanna Cordina, li kienet ilha magħtuba minn mindu kellha 12-il sena. Dik l- istatwa nqerdet fil-gwerra, meta sar il-bumbardament fuq il-knisja. $ 1874 : IS-SOĊJETÀ FILARMONIKA VILHENA Lejn l-aħħar żmien ta' Gaffiero, twaqqfet uffiċċjalment, fil-bidu ta' l-1874, is-Soċjetà Filarmonika Vilhena - Floriana. Bħala l-ewwel president kellha lin-negozjant Baldassarre Portanier. Miegħu kellu kumitat magħżul minn fost l-aħjar nies tal-Floriana. Ftit kien hawn għaqdiet mużikali f'dak iż-żmien. $ Madankollu, diġà kienet teżisti għaqda mużikali komposta minn dilettanti magħrufa bħala l-Banda tal-Furjana, u kellha bħala surmast tagħha lil ċertu Karmnu Farrugia. Imma ma kellhiex każin. 6 Fl-1864, ġie ppubblikat li Banda Florjaniża hadet sehem fil-festi li kienu saru fil-Floriana f'ġieħ il-Beatu Beneditt minn Urbino, saċerdot Kapuċċin. 7 Dan kien għadu kif ġie ddikjarat beatu fl-1867 mill-Papa Piju IX. $ L-ewwel każin tal-banda kien f'Villa San Kalċidonju, quddiem il-ġonna botaniċi ta' l-Argotti. Imma l-każin biddel postu diversi darbi. Iż-żminijiet iqallbu kollox: xi drabi għall-aħjar u darbi oħra għall-agħar. Ħafna iżjed tard, każin li kien fi Triq il-Miratur, fl-1943, ġarrab ħsarat kbar f'bumbardamenti fil-gwerra. Is- . soċjetà tilfet, dik id-darba, ħafna dokumenti. Kien hemm imbagħad każin temporanju fi Pjazza Sant' . Imma, fi żmien sena, is-soċjetà akkwistat mill-ġdid każin għaliha fi Triq il-Kapuċċini, li ġie nawgurat fis-26 ta' Novembru 1949. Fl-1950, il- każin ġie trasferit għal Triq Sant' Anna. $ : Fl-istess żmien tal-bidu tal-banda Vilhena, il-Floriana : kellha saċerdot li kien magħruf bħala mużiċist. Kien ' jismu Dun Lwiġi Barbera (1846-1916). Il-parroċċa tal- Floriana gawdietu xi ftit għax kien l-organista tal-knisja. Kien magħruf iżjed 'il barra minn Malta : fl-Italja u l-Ingilterra. Għall-ħila tiegħu sejħulu Il piccolo Liszt. Minbarra d-dottorat fit-Teoloġija u l-Filosofija, lilu tawh it- titlu onorifiku ta' Kavallier. 7 L-ewwel surmast ta' banda li bdiet torganizza ruħha kien Maestro Giuseppe Borg. Dan ħa l-inkarigu mingħad is- surmast proviżorju li nistgħu nsejħulu ta' qabel il-bidu li kien Karmnu Farrugia. $ L-ARĊIPRIET LI SAR ISQOF Meta twaqqfet il-Banda Vilhena, l- Arċipriet Dun Salv Gaffiero kien wasol biex itemm il-ħidma tiegħu fil- Floriana. L-awtoritajiet tal-Knisja baqgħu jitfgħu għajnejhom fuq Gaffiero għaliex deher bħala wieħed mill-aħjar saċerdoti tad-djoċesi. Għal din ir-raġuni, Gaffiero ma tħalliex fit-tul fil-Floriana. Hu mexxa l-parroċċa għal seba' snin u nofs. Ġie deskritt bħala ħaddiem ħabrieki u predikatur ta' ħila. Il-Floriana apprezzat u ħabbet lil Dun Salv Gaffiero: l-ewwel Arċipriet tagħha. Billi kien saċerdot li kulħadd ammirah, ma kienx possibbli li Gaffiero jibqa' tal-Floriana biss. ma pastorali u. L-Arċisqof Pietru Pace rrikmandah mal-Papa biex jagħtihulu bħala Isqof Awżiljarju għad-djoċesi ta' Matla. Il-Papa, fl-1898, innominah Isqof titulari ta' Silimbrija, u ġie kkonsagrat Isqof fil-15 ta' Jannar 1899. 5 Dam ħaj kważi tmien snin bħala Isqof. Hu amminsitra l- Griżma ta' l-Isqof fil-parroċċi kollha. jħobb lill- ILI a Floriana u Triq Pietro Floriani għażel li, bħala Isqof jibqa' jgħix fiha f'nru. Il- kuċċier tal-kaless ta' l-isqof kien Mikiel Vassallo. Id-dar baqgħet teżisti, għalkemm żdidulha xi sulari; iżda l-parti t'isfel baqgħet l-istess; wara l-kantuniera, għadu jidher il-post fejn Gaffiero kien iżomm il-kaless. Fl-1903, hu kompla l-viżta pastorali li kienet inbdiet mill-Arċisqof Pietru Pace. '' Assssta ma' Mons. Pace fl- inkoronazzjonijiet li saru f'dak iż-żmien bħalma kienu dawk tal- Madonna tal-Mellieħa u ta' l-Immakulata Kunċizzjoni ta' Bormla. $ Wara mawra fi Sqallija, l-isqof Gaffero, malli wasal lura f'Malta beda jħoss għafis f'sidru, li kien sinjal ta' attakk imminenti tal-qalb. Fil-bidu ta' Diċembru 1906, lil dan l-Isqof twajjeb u għaref tah attakk tal-qalb qawwi fi żmien meta hu kien qed jistrieħ f'dar tal-villeġġjatura li kellu fi Triq Gwardamanġa f'Tal-Pietà. Hu ġie assistit waqt l-agunija minn Mons. Caruana Dingli. Kienu qrib tiegħu fl- aħħar ta' hajtu niesu u bosta ħbieb. Hu miet f'dik id-dar, qrib l-età ta' 78 sena, fid-9.30 ta' bil-lejl tat-8 ta' Diċembru 1906. Minn dik id-dar, il-ġisem tiegħu ittieħed fil-knisja tal-Vitorja tal-Belt, minfejn fil-11 tax-xahar sar korteo funebri solenni lejn il-Konkatidral ta' San Ġwann, għar-rit liturġiku ta' l-aħħar tislima. F'dak il- korteo, ħadu sehem il-Kapitlu tal-Katidral ta' Matla, bosta qassisin, u patrijiet ta' kull Ordni. Kien hemm fuq wara l-fjur ta' l-aristokrazija ta' Malta flimkien ma' numru kbir ta' Maltin. L-Armirall u l-Ġeneral tat-truppi kienu rappreżentanti. Imbagħad, filgħaxija, ittieħed fil-Katidral ta' Malta fl-Imdina, u ndifen fil-qabar nru.38. 46 Minbarra li naraw pittura tiegħu fil-parroċċa tal-Floriana, pittura oħra tiegħu tinstab fil-Kolleġġjata ta' l-Isla u fil-parroċċa ta' Ħal Għargħur. Bonnici, L-Isla fi ġrajjiet il-Bażilika- Santwarju ta' Marija Bambina, III, Parroċċa ta' l-Isla, 1991, 192 6 CEM, Con., 11 (Gargur), f. 233r. 1, 6, 21 u f'postijiet oħrajn. APF, Magħ., IH (1867-76), £.18, n.55. 430r-439r; W.L. Zammit, l.c., 9-10; Id., 'It-twaqqif tal-Fratellanza San Ġużepp fil-parroċċa tal-Furjana', Furjana, IV, n. 17, 1982, 8. Anthonv Piscopo, ''Dawra fil-Knisja fil-jiem tal-Festa', Programm Festa 1996, 15. Freddie Tonna, 'Mill-Memorji ta' Anzjan', Programm Festa, 2005, 48. APE, Magħ., II (1867-76), f. 86. W.L. Zammit l.c., 9; E.S. Tonna, ''120 sena Arċipretali', Programm Festa, 1989, 7; Alex Bonnici, L-Isla, III, 194. Franġisku Azopardi ofm cap., 'L-istatwa ta' Madonna ta' Lourdes fil-Furjana'' Programm Festa, 1998, 35. Simon A. Bonello, 'Is-Soċjetà Filarmonika Vilhena', L-istorja tal-każini tal-Baned f'Malta u Għawdex', PIN, II, 1997, 41; ''Is-Soċjetà Filarmonika Vilehan u s-sehem tagħha fil-festa', Programm Festa, 1999, 65-69. President, ''Twaqqif tal-banda Vilhena', Furjana, II, n.33, 1968, 3. L-Ordine, 1.11.1864. Ara wkoll M.A. Delia, 'Il-Banda Vilhena', Furjana, II, n.35. 1968, 2 u 8; 'Iċ-Ċentinarju tal-Banda Vilhena', Ib., II, n. 22, 1974, 34546. E.S. Tonna, '120 sena Arċipretali', Programm Festa 1989, 7; din il-kitba fiha xi ineżattezzi għax il-laqam Prelat kien ta' Mons. Ġużepp Caruana Dingli, li kien joqgħod il- Floriana u miet hemm fid-19 ta' Mejju 1913: APF, Mejtin, III, f. 494. Alex Bonnici, Kwadri u Statwi Inkurunati f'Malta u Għawdex, PEG, 2003, 39-53. 360-361; ara wkoll ''Mons. D. Salv Gaffiero', Id-Devot ta' Marija, Għawdex, jannar 1907, 14. 47, Għat-tagħrif essenzjali dwar Gaffiero, ara ASV, Secr. ABBREVJAZZJONIJIET AAM Arkivju Arċiveskovili (Floriana) Malta ACS: Arkivju tal-Kolleġġjata, Senglea ASV: Arkivju Sigriet tal-Vatikan Kanċ: Kanċellerija Magħ:: Magħmudijiet Cons. : Proċessi Konsistorjali RO: Reġistru ta' l-Ordinazzjonijiet Brev. : Segreterija tal-Brevi Status : Segreterija ta' l-Istat