L-ORIZZONT FRAK MILL-ISTORJA: IL-PORT IL-KBIR is-Sibt 24 ta' Frarz018 23 DAWRA KULTURALI MAL-PORT IL-KBIR (10 ekk il-Gran Mastru mistrieħa li l-kanuni tal- Forti Sant'Anġlu kienu ka- paċi jiddefendu ż-żewġ daħliet ta' Kalkara u Port ix- Xwieni (Porto delle Galere) f'każ ta' xi. assalt għal għarrieda mill-furbani, hu- wa kien beżgħan li d-daħla ta' Birmula (Bormla) kienet miftuħa għal kull attakk. Wara l-ħbit qalil u aħrax tat- Torok fuq iċ-ċittadella ta' Għawdex (1551) huwa bena l-Forti Sant'lermu biex iħa- res id-daħla taż-żewġ porti- jiet, u qabbad lill-inġinier tal-Ordni Pedro: Pardo d'Andrera biex jibni wkoll il-Forti San Mikiel fuq l- Għolja ta' San Ġiljan (kif ki- enu jsibuha lill-Isla f'dak iż- żmien) faċċata ta' Bormla biex isaħħaħ id-difiża tad- daħla ta' Port ix-Xwieni minn din in-naħa. L-istoriċi jgħidulna li l- flotta. tal-Ordni ġġenerat ħafna xogħol fil-Port il-Kbir, u minħabba hekk il-Birgu kompla jikber u jitkattar b'ħaddiema tas-snajja'. Il- kuntatt kontinwu. tal-ħad- diema Maltin ma' dawk bar- ranin kompla jgħinhom ikattru l-esperjenza tagħ- hom f'diversi xogħlijiet, u din il-ħidma fejjieda. bdiet tiġġenera ħafna u ħafna xogħol fil-port. Wara r-rebħa tal-Assedju l-Kbir, il-Gran Mastru Jean de la Valette (1557-1568) sejjaħ lill-Birgu bħala l-Belt Vittoriosa — il-Belt Rebbieħa. Insibu wkoll li l-Birgu sa- kemm inbniet il-Belt Valletta kellu importanza kbira ma- rittima u kummerċjali. Ov- vjament l-ewwel sit storiku li niltaqgħu miegħu f'din id-daħla huwa: l-Forti Sant'Anġlu li fiż-żmien l- Assedju l-Kbir ma kienx mibni kif narawh illum. Dan il-forti, li antikament kien magħruf bħala l-Cas- trum Maris, u li fi lsienna tfisser 'kastell maġenb il- baħar' ġie mibni mill- Għarab madwar 870 sena Wara Kristu. Xi wħud mill- istoriċi jsostnu li fuq l-istess sit fejn nbena dan il-forti, mijiet tas-snin qabel kien jeżisti t-Tempju ta' Gunone, mibni fiż-żmien il-ħakma Rumana, u li aktarx qablu kien jeżisti maqdes ieħor, mibni fiż-żmien il-Feniċi u ddedikat lil alla Mammuna (Astarte). . Mal-medda taż-żmien dan il-kastell għadda f'idejn is-sidien fewdali li kienu jaħkmu lil Malta, u forsi, l- aktar żmien li jissemma fl- Istorja ta' pajjiżna qabel ma ħaduh f'idejhom il-Kavall- ieri ta' San Ġwann kien fiż- żmien Don Gonsalvo Mon- roi— meta dan il-konti Span- jol Aragoniż kien xtara l- gżejjer tagħna għal 30,000 fjorin ta' Aragona mingħand Anton de Cardona (1425) u wara li stabbilixxa ruħu fil- Kastell Sant Anġlu bħala s- sid ta' Malta, beda jiggverna lill-poplu tagħna b'id tal- ħadid. Wara dan il-kastell kien mogħti lin-nobbli Malti Al- varo De Nava mis-Sultan Alfonzo wara li kien ħatru bħala l-Kastellan tal-Birgu. Mal-miġja tal-Ordni ta' San Ġwann. f'Malta, dan il- Fil-Forti Sant'Anġlu jgħidu li tidher il-White Ladv. kastell għadda f'idejhom u minnufih għamluh is-Sede tagħhom. Bħala rikompens għall-għoti tal-kastell, l-Or- dni tat lil Alvaro de Nava pensjoni għall-għomru, fejn wara telaq bil-familja tiegħu lejn Sqallija. Meta l-kavallieri ntebħu x'potenzjal kbir kellu dan il- kastell għad-difiża tal-port, u x'vantaġġi kbar kellha d- daħla kennija ta' Port ix- Xwieni (Dockvard Creek) li kienet tifred iż-żewġ ilsna ta' art paralleli ta' xulxin, u li kienet testendi 'l ġewwa sa Birmula (Bormla), niżlu mill-Imdina (il-belt kapitali ta' dak iż-żmien) u stabbil- ixxew irwieħhom ' f'Sant' Anġlu u fil-Birgu. (1521-1535) li sa- kemm miet baqa' dejjem jit- tama li jerġa' jirbaħ il-gżira ta' Rodi minn taħt idejn it- Torok, iddeċieda li l-ewwel prijorità tal-Ordni f'Malta kienet li ssaħħaħ id-difiża tal-port, u għalhekk bla telf ta' żmien qabbad l-inġinieri tiegħu biex ikabbru u jsaħħu s-swar ta' dan il-forti. Mastru Juan d'Home- des (1536-1553) li laħaq warajh kompla jsaħħu bi swar ġodda, żiedlu batteriji oħra u wara firdu mill-Birgu permezz ta' foss. Kien żmien meta l-Birgu beda jespandi bil-bini u jok- tor fil-popolazzjoni, u għal- hekk bdew jinbnew il-bereġ għall-kavallieri u djar ġodda għan-nies għonja li ġew magħhom minn Rodi, li mid-dehra, ħafna minnhom iddejqu bl-għeluq tas-swar dgħajfin tal-Belt Fortizza (Mdina) u niżlu jgħixu f'dawn l-inħawi tal-port. Il- Gran Mastru d'Homedes ħerqan li jara lill-Forti Sant'Anġlu komplut 'u b'saħħtu sawwar bi swar lill-Birgu fuq in-naħa tal- Kalkara u faċċata ta' Borm- la. Wara l-attakk mhux mis- tenni ta' Dragut fuq il-gżira ta' Għawdex (1551) fejn madwar 4,000: Għawdxi ttieħdu bħala lsiera lejn Tu- nis u t-Turkija, il-Gran Mas- tru D'Homedes beża' li t- Torok kienu qegħdin jaħsbu li jaħbtu għal Malta b'qaw- wa akbar. Beżgħan li l-port ma kienx ippreparat għal assedju fit- tul, iddeċieda li jkompli jsaħħaħ id-difiża tal-port bil-Forti Sant'lermu fuq il- Ponta ta' Xebb-ir-ras (Sci- berras)u bil-Forti San Mikiel fuq l-għolja ta' San Ġiljan iħares lejn Bormla. Għalkemm fi żmienu kienet tlestiet parti sew mis- swar tal-Birgu, kellu jkun is- suċċessur tiegħu l-Gran Mastru Claude de la Sengle (1553-1557) li komplihom. Mid-dehra, il-Gran Mastru tal-Ordni Jean de la Vallette (1557-1568) li laħaq wara La Sengle rahom xi ftit dgħajfin, għax ftit xhur biss wara l- ħatra tiegħu bħala kap tal- Ordni ordna lill-inġinieri tiegħu biex isaħħu xi wħud minnhom. Minn hawn 'il quddiem, minkejja l-Forti Sant'Anġlu hu maqtugħ b'foss bl-ilma beraħ, huwa parti integrali mill-Birgu, u li miegħu, kemm fl-Assedju l-Kbir (1565) kif ukoll fis-snin ta' wara, qasam ġrajjietu. Fil-forti hemm żewġ kap- pelli, waħda mħaffra fil-blat iddedikata lit-Twelid tal- Madonna, u l-oħra ddedi- kata lil Sant'Anna li fiha ġew midfunin il-Gran Mas- tri FIsle Adam (1534), Del Ponte (1535) D'Omedes (1553) u La Sengle (1557). Fl- 1579 il-fdalijiet tagħhom ġew: trasportati fil-Knisja Konventwali ta' San Ġwann fil-Belt Valletta u jinsabu midfunin fil-kripta ta' San Ġwann. U kif jgħidu dejjem, l-is- torja tirrepeti ruħha, għax sewwasew madwar 18-il sena ilu, dan: il-Forti Sant'Anġlu, li jaf l-istorja glorjuża tiegħu fiż-żmien il- kavallieri, reġa' mill-ġdid għadda f'idejhom 200 sena wara, iżda din id-darba, ir- rwol tiegħu mhux wieħed ta' ġlied iżda bħala kwar- tieri tal-Ordni ta' San Ġwann. Fil-fatt, jgħammar f'dan il-forti (fil-parti ta' fuq) l- Ordni għandha r-rappre- żentant tagħha f'Malta, Fra John Edward Critien, kaval- lier Malti li hu l-Kanċillier tal-Ordni. Interessanti huwa l-fatt, li apparti l-istorja u l-ġrajjiet sbieħ u koroh li għadda minnhom dan il-forti qrib il- baħar insibu diversi għajdut marbutin miegħu, fosthom ta' ombra ta' mara żagħ- żugħa magħrufa fiż-żmien il-ħakma Ingliża bħala l- White Ladu. Sintendi diversi Maltin li kienu ingaġġati bħala baħ- rin f'Sant'Anġlu jitkellmu dwarha. Sfortunatament l- istorja tagħha hija waħda doloruża li aktarx tmur lura għaż-żmien il-Kastellan Malti De Nava qabel il-was- la tal-kavallieri fostna. Fil- fatt, l-istorja tagħha kienet dehret fis-sensiela dwar il- ħares fil-Folklor Malti fuq dan il-ġurnal fil-bidu tas-se- na 2016. tkompli f'ħarġa oħra