Raħal Ġdid: Mitt Sena llu F'intervista li missieri Karmenu għamel madwar tletin sena ilu 4 lis-Sur Harrv Camilleri, eks Recorder of Works fit-Tarzna, jixref — tagħrif dwar Raħal Ġdid li hu għalkollox differenti minn dak kif inhu Ilum. F'dil-intervista Camilleri, li twieled Raħal Ġdid fl-1909, jiddeskrivi fid-dettall għadd ta' nħawi f'beltna kif ukoll persunaġġi li għebu mal-milja tas-snin, filwaqt li jitfa' dawl ġdid fuq għadd ta' oqsma, fosthom dawk soċjali, reliġjużi, industrijali, kulturali u edukattivi. F'din l-intervista' kulma ntqal hu mniżżel b'kitba f'erba' foolscaps. Camilleri jibda t-tifkiriet ta' tfulitu billi jgħid li 'Fl-1916 il-Pjazza kienet vojta, bla siġar u mingħajr balavostri. F'dil-pjazza kulħadd kien jippassiġġa fin-nofs, iżda meta bdew jaħdmu l-karozzi dawn kienu jgħaddu minn nofs u għaldaqstant in-nies kien ikollha timxi billi titferrex 'l hinn L-istess kienu jagħmlu l- l-karozzini u ż-żwiemel bil-karettuni. Camilleri — jiftakar li fejn illum tinsab il-knisja parrokkjali ta' Kristu Re, 'dak iż-żmien fl-1916 kienet għalqa tal-futbol li kienet tibqa' sejra fejn fil-preżent hemm id-dar tal-Kappillan. 'Il fuq, fejn hemm il-bandli (Ġnien Pawlu Boffa) kien kollu raba' wkoll u kien jestendi lejn Ħal Tarxien, lejn Tal-Borġ u jibqa' sejjer sal- Cricketers' Arms Bar biswit il-Moskea u faċċata tal-knisja ta' Sant' Antnin. Dan kien bini maqtugħ għalih waħdu f'dawk iż-żmenijiet u l-biċċa l-kbira tar-raba' kien żdingat. It-Triq Tal-Borġ ma kinetx teżisti, ħlief għal żewġt iħwienet fil-bidu tagħha n-naħa tal-Pjazza, wieħed fuq kull ġenb.' Flok fejn hemm il-Bank HSBC kien hemm ħanut tax-xorb, l-aktar tal-kafe u kienet tieħu ħsiebu mara magħrufa bħala 'Ċetta tad-Dudu'. Fil-ġenb l-ieħor, flok il-ħanut ta' Mallia 'Star', kien hemm il-ħanut tal-Lixandrin li wkoll kien ħanut tax-xorb, u bħall-ieħor, l-aktar li jservi l-kafċ. Dal-ħanut kien bħala 'landmark' tal-Pjazza u l-propjetarju tiegħu kien Dimekkjan imsieħeb fix-Xirka tal-Imdawwlin. 'L isfel mill-Bank, kien kollu raba' u fejn illum hemm il-każin tal-Partit Laburista kien hemm id-dentist Ross, filwaqt li flok il-ħanut tal-ġojjellerija ta' Debono fil-kantuniera kien hemm ħanut ieħor tal-kafċ. Anke fejn illum hemm is-Supersound kien hemm kamra L-għalqa ta' Tal-Borġ li fuqha nbniet il-knisja parrokkjali ġdida ta' Raħal Ġdid. Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola l 147 baxxa wieqfa weħidha, tas-sejjieħ, li wkoll kienet isservi bħala ħanut tal-kafċ. Fiha kienu jistrieħu n-nies tat-'Tramm tal-Ilma'. Dat- tramm tal-ilma kien ibexxex bl-ilma l-art stal-pjazza u kien jimxi fuq ir-rejls tal-ħadid li kienu jaslu safejn il-Loggia, jew arkata, jiġifieri sa ħdejn fejn illum hemm il-Każin tal-Banda de Paule. Fejn sa ftit xhur ilu kien hemm il-latrina, fin-naħa t'isfel tal-Misraħ Antoine de Paule, ftit aktar minn seklu ilu kien hemm apparat, jew aħjar pompa li minnha kienet timtela l-bexxiexa ta' fuq il- karettun. Minn ħdanha kien jintefa' l-ilma fit- toroq l-oħra ta' Raħal Ġdid sabiex jitraqqad it-trab tal-art. Mill-bqija, aktar 'il ġewwa lejn it-toroq li jagħtu għall-Fgura (direzzjoni Żabbar) u 'l isfel lejn Bormla, Camilleri jgħid li ma kienx hemm bini, iżda biss raba'. Jirrakkonta li l-uniku bini li jiftakar kien il- forn fejn il-Bus Stop għal Ħaż-Żabbar faċċata tal-Ġnien Lamp Sant, Mitt sena ilu l-knisja parrokkjali ta' Sant'Ubaldiska Ma' dak t'hawn fuq isemmi bini ieħor kienet iddedikata il-Qalb Imqaddsa ta' Ġest li jiftakar wieqaf. Dan kien fejn il-ħanut ta' Degiorgio li Ilum inbidel f'boutigue tal-ħwejjeġ tan-nisa, il-Catwalk u jibqa' jdur ma' Triq il-Qalb tal-Ġesti sal-ħanut ta' Ġelardu (illum Agius Store). Jgħid li dal-bini kien tas-Sorijiet tas-St Joseph u wara li telquh biex marru fejn qegħdin illum, kien inbidel f'fabbrika tal- għaġin. Il-propjetarji tagħha kienu qraba tal-Witch Garage ta' Triq Għajn Dwieli. 'F'dan ir- raba' kollu', issokta Camilleri, 'in-naħa ta' Ħaż-Żabbar, fejn illum hemm il-ġnien u l-klabb tal-boċċi, maġenb il-grawnd tax-Schreiber (Pace-Grasso), kien hemm biss il-biċċerija l-qadima' 2 Fi żmien l-aħħar gwerra dinjija dil-biċċerija ntużat bħala xelter. Ħafna tal-età tiegħi għadhom jiftakru l-għajn tal-ilma, jew l-għajn taż-żwiemel, bi tliet żubruni u ħawt fin-naħa t'isfel tal-pjazza. Camilleri jiftakarha taħdem sas-sena 1920. Kienet f'nofs il-misraħ bejn il-każini tal-futbol tal-Hibernians u dak Laburista. Madwar tliet metri 'l fuq minnha kien hemm il-kjosk tar-ruġġata ta' Ġużeppi Gatt imlaqqam 'Il-Lagejtx' li kien impjegat it-Tarzna bħala xiprajt. Imbagħad ftit aktar 'il fuq kien hemm pompa. tal-ilma tal- ħadid ikkastjat (fondut). Kellha manku li permezz tiegħu jittella' Il-Pjazza ta' Raħal Ġdid meta l-karozzi kienu jgħaddu min-nofs. 148 l Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola l-ilma mill-ġibjun ta' taħt. Camilleri jsemmi li l-ilma minn dil-pompa kien frisk u ċar. Meta kien għadu tifel ta' madwar ħdax-il sena jiftakar ukoll li l-każin tal-banda Fra Antoine de Paule kien fejn qabel kien iċ-Ċentru Ċiviku, eżatt f'nofs il-bini. Jirrakkonta li wara floku sar ħanut tal-kafċ u aktar tard klabb tal-Ħibs. Isemmi wkoll li l-klabb tal-futbol ta' Raħal Ġdid jiftakru bl-isem ta' Constitutionals u li l-post fejn jiltaqgħu kien il-każin politiku ta' Gerald Strickland. Kien sewwasew quddiem il-kampnar tan- naħa t'isfel tal-knisja parrokkjali, biswit Triq il-Knisja, li kienet għadha qed tinbena. 'Wara l-Ħibs marru fejn huma llum, li qabel kien ħanut jew bar bl-isem ta' Rising Sun, skont Camilleri. Fl-għoxrinijiet tas-seklu l-ieħor jiftakar tim tal-futbol ieħor lokali, il-Paola Lions, li kellhom il-klabb tagħhom fi Strada Dietro Sant'Ubaldesca. Kien biswit il-bieb mnejn kienu joħorġu n-nies miċ-ċinema Empire li kien flok il-bini fil-Pjazza fejn illum hemm il- kumpless ta' ħwienet Main Street. Jiftakar ukoll li l-goalkeeper ta' dan it-tim kien George Edwards li wara kien emigra lejn l-Istati Uniti. Kien ħu Harrv u John Edwards, żewġ plejers magħrufa li kienu jilagħbu mal-Hibernians. Il-propjetarju tal-Empire Theatre kien Salvu Carabott' u d-dħul għaċ-ċinema kien sold. Għall-bidu dan it-teatru kien jismu Teatro La Pace u qabel jibda l-film kien ikun hemm raġel jgħajjat 'Se jibda Sinjuri'. Ċinema ieħor f'Raħal Ġdid f'dawk iż-żmenijiet kien il-Melita, li qabel ukoll kien jintuża għal rappreżentazzjonijiet teatrali. Kien fin-naħa ta' fuq ta' Strada Lampuca u s-sid kien Ġużeppi Mallia. Wara waqa' f'idejn Żeppi tal-Għalqa, magħruf ukoll b'tal-'Insalata'. Aktar tard għadda f'idejn Ċensu ta' Lixandra li bidlu f'talkies. In-nies kienu jirreferu għalih bħala Cinema Rumora minħabba li waqt il-wiri kien ikun hemm xi ħadd jagħmel ħsejjes ta' dak li jkun għaddej fuq l-iskrin il-kbir. Għahekk kienu jsibuh b'dan l-isem li ma tfisser xejn għajr 'ħsejjes' fl-ilsien Taljan. Camilleri jiftakar li fi żmien Ġużeppi Mallia u Żeppi tal-Insalata, '…fil-Melita kien isir biss it-teatrin u xi films silent, filwaqt li fit-Teatro La Pace kienu jsiru rappreżentazzjonijiet teatrali, kunċerti, konferenzi, films silent u wara anke bħala talkies'. Dan tal-aħħar serva wkoll bħala każin tal-Partit tal-Ħaddiema fi żmien Pawlu Boffa. Mezz ta' divertiment popolari mmens. fiż-żminijiet imsemmija It-tramm, li beda jaħdem fl-1905, għaddej mill-pjazza. L-għajn fin-naħa t'isfel tal-pjazza li minnha kienu jixorbu l-bhejjem. Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola l 149 l (Kate 20/7 kien it-teatrin li kont issib wieħed tista' tgħid f'kull belt u raħal. Fil-lokal tagħna kellna għadd sew minnhom u waqt il-bini tal-knisja l-ġdida kienu mezz biex jgħinu fil-ġbir tal- fondi peress li kienu joffru l-qligħ mid-dħul għal dan il-għan nobbli. Teatrin ieħor f'Raħal Ġdid kien flok fejn illum hemm il-każin tal-Partit Nazzjonalista, għalkemm qabel kien ħanut tal-kafċ. L-isem tiegħu kien Regal Theatre u wara l-gwerra dan kien ġie f'idejn Żeppi tal-Insalata li kien bniedem dħuli, kwiet u ħawtiel u kien jaħdem it-Tarzna bħala driller. Minbarra dal-mezz ta' divertiment, fi żmien it-tfulija ta' Harrv Camilleri, fix-xhur tas- sajf dawk, ta' Lixandra li kellhom iċ-Ċinema Melita kienu 'jiġbru klikka u joħorġu jdoqqu u jkantaw mar-raħal u kienu jdumu sal-ħdax ta' bil-lejl. Dawn kienu Maltin ta' Lixandra, jew aħjar familja sħiħa li ġiet minn hemm. Kienu jsibuhom ukoll bil-laqam ta' zijuhom 'Il- Kamex'. Fost bini ieħor li Camilleri jsemmi f'dil-intervista hemm dak ta' fejn il-flats fin-naħa t'isfel ta' Kordin. Qabel ma' nbidel f'loġġa tal-Mażuni, il-post, li kien maqtugħ għalih, serva bħala /aundrv u aktar qabel bħala sptar. Magħruf bħala l-Bive Nursing Home, dal- isptar kien arjuż ħafna u miżmum skont ir-regolamenti sanitarji mitluba dak iż-żmien. Kienu jiġu kkurati fih kemm nisa kif ukoll irġiel u minbarra l-operazzjonijiet li kienu jsiru fih il-pazjenti kellhom l-għażla ta' liema tabib iżurhom.$ Faċċata tal-Faċilità Korrettiva, fejn kien hemm pompa tal-petrol, fl-għoxrinijiet tas-seklu l-ieħor kien hemm fabbrika tal- galletti. Kienet f'idejn is-Sur Borda. Fabbrika oħra li kienet topera fi żmien tfulitu hi dik li kienet fi Triq Għajn Dwieli, ftit 'il fuq minn Triq il-Baċir. Kienet timmanifattura s-sodod tal-pajpijiet tal-ħadid, bil-propjetarju tagħha jkun ċertu Cioffi minn Bormla. Ma setax jonqos li f'dil-intervista Camilleri ma jagħmilx riferenza għall-festa titulari ta' Raħal Ġdid madwar mitt sena ilu. Il-knisja parrokkjali kienet dik ta' Sant'Ubaldeska u l-festa titulari tal-Qalb ta' Ġesii kienet issir bil-kbir. Jgħid li 'Il-purċissjoni kienet toħroġ minn dil-knisja qadima u storika u ddur mar-raħal. Kienet titla' minn Strada Palma, iddur għall-Pjazza mal-Ispiżerija ta' Portelli u wara timxi lejn il-każin tal-banda. Hawnhekk kienet tintrama tribuna u tingħata l-benedizzjoni minn fuqha. Wara kienet tkompli ddur mal-Pjazza u timxi lura fi triqitha lejn il-knisja ta' Sant' Ubaldeska.' Fil-festa kienu jiġu mistiedna tliet baned, il-Queen's Own tal-Isla, is-San Giorgio ta' Bormla u d-Duke of Edinburgh tal-Birgu. Camilleri jsemmi li l-każin tal- banda de Paule kien flok il-ħanut ta' Coreschi, faċċata tal-ħanut ta' 'Ċelest'. Uħud mis-servizzi li l-poplu ta' Raħal Ġdid kien jagħmel użu minnhom fis-snin ta' bejn l-1916 u l-1922 kienu jinkludu żewġ spiżeriji: waħda tas-Sur Ġorġ (li jista' jkun li kien kunjomu) li kienet l-ewwel waħda li fetħet u l-oħra tas-Sur Portelli. Camilleri jiftakar li s-Sur Ġorġ kien bniedem iżommha, bil-barbetti twal u folti sa fuq ħaddejh. e L-iskola primarja 'ta' Sant'Ubaldeska' li wara nbidlet f'lok fejn isir it-tagħlim minn membri tal-MUSEUM. 150 l Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola Barbiera kien hawn erbgħa, bi tnejn minnhom Taljani. Wieħed magħruf bħala ċ-'Ċiċċu' u l-ieħor 'Saru'' Fin-naħa ta' fuq tal-Pjazza, fejn Milio taż-żraben kien hemm il-Jubilee Barber, li kien l-aktar wieħed antik. Xi ħames bibien 'il fuq minn Morales kien hemm il-barbier 'Marozz' li fetaħ qabel l-1920. Fuq il-moda tal-qtugħ tax-xagħar mwadar mitt sena ilu Camilleri jgħid li kienet jew 'la Ingliża' jonkella a Taljana'. F'dik tal-ewwel kien iqarwiżlek kollox u jħallilek troffa xagħar żgħira fuq quddiem, u fl-oħra kien 'jirranġahielek regolari bil-ferq fil-ġenb'. Qatgħa xagħar kienet tiswa sold. Lejn tmiem l-intervista Camilleri jsemmi b'nostalġija ż-żmien ta' meta kien imur l-iskola. Kien jattendi f'dik ta' Ħal Tarxien, illum residenza tal-eks Ministru Alex ġl $ , Sciberras Trigona. Isemmi wkoll l-iskola tal- Is-Social Club li qabel serva bħala każin tal-Partit infants, subien u bniet, fi Triq l-Iskola, Ħal Kostituzzjonaliiu aktar tard tal-Partit Laburista, Tarxien. Wara għadda għall-iskola l-oħra kneinnji Tal fi-ISiAA li kienet flok ir-residenza tat-tabib Pawlu Schembri 'Iċ-Ċimpla' li tinsab eżatt wara l-monument tal-vittmi tal-gwerra Tarxiniżi. Interessanti l-fatt ta' meta nfetħet l-iskola ta' faċċata ta' Sant'Ubaldeska, illum id-dar tad- duttrina tal-MUSEUM. Skont Camilleri aktarx li nfetħet fl-1923 u d-dar kienet as-Sur Bugeja. Bħala Kap tal-Iskola kellha lil missier Dun Adolf Agius. Skola oħra li tissemma f'dawk is-snin hi dik magħrufa b'tan-'nuna' li kienet fi Strada Lampuca kantuniera ma' Strada Fosso (li aktar 'il quddiem il-parti mill-MUSEM tal-Bniet 'il fuq ingħatat l-isem ta' Triq Santa Monika). Kienet titmexxa minn membri tas-soċjetà tal-MUSEUM u kienet tieħu ħsiebha Lukrezja. L-intervista saret fit-2 ta' Frar tal-1986, wieħed u tletin sena ilu. Vella fil-ktieb Storja ta' Ħal Tarxien u Raħal Ġdid (Pawla), Malta, 1932, f'paġna 217, jikteb li minflok il- biċċerrija f'Għajn Dwieli '..telgħet waħda żgħira' fit-triq tal-biċċerija Via Zabbar, Raħal Ġdid li serviet biss għal ftit snin. Ara wkoll 'Biċċerija maġenb il-grawnd' ta' A. Ellul Galea, f' Is-Saltna, Għadd nru 189, id-29 sena, Settembru 2007, p.2. Il-Każin ta' Strickland infetaħ uffiċjalment f'Novembru tal-1925 u wara li nbidel f'Social Club biex fis-snin ħamsin tas-seklu l-ieħor inbidel f'Każin tal-Partit Laburista. Fis-snin sittin twaqqqa' biex jagħmel wisa' għaz-zuntier tal-knisja. Salvu Carabott, kuntrattur tal-bini, kien joqgħod f.Via Casal Luca, Raħal Ġdid. Fl-1907 Villa Caraffa, fejn illum hemm Main Street, waqgħet f'idejh u bidilha f'Casal Paola Social Club. A. Ellul Galea, Raħal Ġdid 5000 Sena ta' Storja — 100 Sena Parroċċa, Malta, 2009, p.115. Ara l-kitba 'Raħal Ġdid kellu wkoll l-Isptar Blve' tal-istess awtur, f' Is-Saltna, Għadd nru 279, is-36 sena, Mejju 2015, p.2. Skont Camilleri tal-ewwel kellu l-ħanut faċċata ta' fejn kien joqgħod it-Tabib Pawlu Boffa u l-ieħor fejn illum hemm il-Helpful Ironmonger fil-Pjazza biswit Triq Ninu Cremona. Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola l 151