Ħajja Mons. Mikiel Gori ARCISQOF METROPOLITA TA MAETA Għawdex jgħin lil Malta Fit-28 ta' Diċembru 1941, l-Arċisqof Maurus Caruana kellu jagħmel il- Griżma fil-Parroċċa tal-Isla iżda fl-aħħar mument kellu jmur floku l-Isqof Gonzi għax l-Arċisqof kien indispost. Waqt il-funzjoni, is-serena f'daqqa waħda ħabbret ħbit mill- ajru tal-għadu. Tfal, ġenituri u par- rinijiet malajr ġrew lejn ix-xelter li kien hemm fi Triq il-Vitorja, biswit il-Knisja. L-Isqof, liebes il-paramenti sagri kif kien, bil-mitra u bil-baklu, niżel fix-xelter ukoll, lest biex malli jgħaddi l-air raid ikun jista' jkompli ċ-ċerimonja. Dakinhar l-Isqof Gonzi qal lill-Arċipriet tal-Isla, Dun Man- wel Brincat, 'Jien dejjem xtaqt li nkun magħkom u naqsam magħkom dak li intom tħossu waqt ħbit mill-ajru' L-Arċisqof Caruana kien ilu jħoss li saħħtu kienet kulma jmur tonqoslu. Lill-Isqof Gonzi kien jgħidlu ta' sikwit, 'Għandi bżonn ta' Isqof Awżiljarju. nt ma tistax tlaħħaq ma' żewġ djoċesi. Għandek id-djoċesi tiegħek. Lesti l-ittra u nipproponu lill- Monsinjur Emmanuele Galea bħala sqof Awżiljarju' Mons. Gonzi ħa ħsieb jagħmel dan u fisser ikoll li kien hawn biss żewġ isqfijiet, meta l-konsa- grazzjoni ta' Isqof ġdid kienet tirrekje- di tliet isqfijiet. Barra minn hekk, kien hemm il-biża' li Mons. Caruana ma jkunx jiflaħ jieħu sehem fiċ-ċeremonja al-konsagrazzjoni. F'dawk iż-żminijiet ta' gwerra, l-Arċisqof Caruana kellu l-permess speċjali mill-Gvern Ingliż biex seta' jikteb Ruma, wara li jkun qal bil-kon- tenut ta' dik l-ittra liċ-ċensura — u dan għal raġunijiet ta' difiża u sigurtà. L- ittra ntbagħtet ma' ajruplan militari. Għadda ż-żmien u l-Arċisqof Caru- ana baqa' ma rċiviex tweġiba minn Ruma. Wara investigazzjonijiet li saru, irriżulta li l-ajruplan li fuqu kien hemm dik l-ittra għal Ruma kien safa' milqut; kien ikkraxxja u spiċċa fil- baħar. Għalhekk inkitbet ittra oħra. Dwar in-nomina ta' Mons. Emanuele Il-Ħames Parti Galea, bħala Isqof Awżiljarju, il-Kar- dinal Segretarju Maglione fl-20 t'April 1942 kiteb lid-Delegat Apostoliku f'Londra, Mons. Godfrev. L-ewwel reazzjoni ta' Mons. Galea kienet li ma jaċċettax għax kien jaf sew bin-negoz- jati li kienu qed isiru dwar in-nomina ta' koadjutur u ma ried bl-ebda mod jikkomprometti l-pożizzjoni tal- Arċisqof Caruana u l-Isqof Gonzi, dan tal-aħħar bħala l-kandidat ta' ko- adjutur. Iżda meta fissrulu li kandi- datura tiegħu mhux se jaffettwa dan, Mons. Galea aċċetta n-nomina ta' Isqof Awżiljarju u hekk intbagħtu l- karti bl-aċċettazzjoni ta' Mons. Galea. Wara ftit żmien mill-Vatikan waslet it-tweġiba tal-Papa Piju XII u fl-ittra tiegħu wieġeb li, peress li kien hawn biss żewġ isqfijiet, kellu jingħażel l- iktar Kanonku tal- - Kattidral anzjan biex jassisti f'dik f il-konsagrazzjoni u f'każ li wieħed miż-żewġ isqfijiet ikun indispost, il-funzjoni — tal- konsagrazzjoni imexxiha dak l- Isqof li jkun jiflaħ, assistit minn żewġ kanonċi tal-Katti- dral. Il-ħatra ta' Mons. Galea bħala Isqof Titulari ta' Tralles fl-Asja u Isqof Awżiljarju ta' Malta ġiet imħabbra f'Malta fis-17 ta' Ġunju 1942. Lejlet jum il-konsagrazz- joni, saħħet Mons. Caruana ma tantx kienet tajba iżda l-għada, il-Ħadd 5 ta' Lulju 1942, Jum il-Konsagrazzjoni, qam aħjar u felaħ imur jikkonsagrah hu. F'dak il-perjodu tal-gwerra, Malta kienet reġgħet qed iġġarrab attakki ħorox mill-ajru. Ir-raids li kienu saru matul il-lejl ta' bejn is-Sibt u l-Ħadd kienu mill-aktar qawwija, b'danakollu sa minn kmieni l-Kattidral tal-Imdi- ġia ġ iżikali Spinola A.D. n u l-Għaqda Dilet- 012 ġie maħtur bħala wieħed appreżentanti żgħażagħ fl-Għaqda Każini tal-Banda. na mtela' bin-nies li kienu ġew minn bosta nħawi ta' Malta. Il-kappelluni riservati għall-qassisin u l-patrijiet kienu mimlijin u hekk ukoll kull rok- na. tal-Kattidral. J Kienet ċeremonja ) privata u mhux uffiċjali, għaliex ma kinux inħarġu inviti. minħabba ċ-ċirkostanzi tal- gwerra. Il-knisja żarmata mit- teżori, — il-ħġieġ imkisser mill- blast tal-bombi, u l-altari fil-kappelli laterali: mingħajr kwadri, kienu kontinwament if- akkru taħt liema kundizzjonijiet diffiċli: nżammet iċ-ċeremonja. Meta l-Isqof Galea li kien ser jiġi kon- sagrat, akkumpanjat mill-Arċisqof Caruana u l-Isqof Gonzi li mexx- ew. il-funzjoni tal-konsagrazzjoni, daħal proċessjonalment fil-Kattidral, kulħadd baqa' milqut bid-dehra umliu qaddisa tiegħu. Mons. Caruana, li kien mgħejjun mill-Arċidjaknu Mons. Gi- useppe Apap Bologna, Mons. Caven- sish u Vella u bis-sehem tal-kapitlu Kattidrali kollu, wera kurraġġ u rieda qawwija biex iċċelebra l-quddiesa pontifikali b'mod impressjonanti. Qa- bel ma spiċċat iċ-ċeremonja, l-Isqof il- ġdid, bil-baklu f'idu u l-mitra f'rasu, niżel u mexa matul il-knisja kollha huwa u jbierek il-fidili miġburin fil- Kattidral fl-isfond tad-daqq tal-orgni, waqt li tkanta t-Te Deum. Imbagħad in-nies inġabret fil-pjazza quddiem il-palazz tal-Isqof biex laqgħet 'l-Isqof Galea, akkumpanjat mill-Isqof Gonzi u Mons. Kan. Teologu Prof. Carmelo Bonnici, fil-ħruġ tiegħu mill-gallarija tal-palazz b'ċapċip u tixjir ta' kpiepel. Waqt il-funzjoni instema' d-damdim tal-ajruplani u f'ħin minnhom il- Kattidral triegħed mill-pedament bi splużjoni kbira ta' time-bomb li kienet twaddbet qabel mill-għadu waqt at- takk mill-ajru. Mons. Gonzi stess jistqarr, 'B' dak id-damdim tal-ajru- plani għaddejjin minn fuq il-knisja….. twerwirt bil-biża. Kont qed nistenna li taqa' xi bomba fuqna minn mument għall-ieħor April 1943: Mons. Francis Spellman, Arċisqof ta' New Vork, waqt żjara f'Malta, flimkien mal-Isqof Mons. Mawru Caruana, l-Isqof t'Għawdex Mons. Gonzi, u l-Gvernatur Lord Gort. Meta Mons. Gonzi kien Malta għall- konsagrazzjoni — tal-Isqof — Galea, irċieva telefonata urġenti mingħand il-Gvernatur Gort biex jiltaqa' miegħu privatament fl-uffiċju tiegħu f'Casa Leoni, il-Ħamrun. Dakinhar. tal- konsagrazzjoni tal-Isqof Galea, wara- nofsinhar Mons. Gonzi mar il-Knisja Parrokkjali ta' San Gejtanu l-Ħamrun, akkumpanjat minn Dun Karm Xuer- eb (aktar tard Kappillan tal-Kalkara) biex jamministra l-Griżma tal-Isqof lit-tfal u imbagħad mar għal-laqgħa mal-Gvernatur. Preżenti kien hemm ukoll Logutenent Gvernatur St. John Jackson, Mr. Andrew Cohen u żewġ esperti Ingliżi, wieħed inkarigat mir- razzjoni tad-dqiq u ieħor mir-raba, ħxejjex u frott. Lord Gort irrivela- lhom fatt segretissimu li l-Gvern Ingliż ma kienx għad baqgħalu dqiq x'jagħti għajr għal xi ftit ġimgħat u hekk kien se jsejjaħ l-għadu biex ma jħallix il-poplu jmut bil-ġuħ. Mons. Gonzi kien pront offrielhom li jmur hu personalment ikellem lill-bdiewa biex jiġbor ċerta kwantità ta' qamħ, billi kienu fix-xahar ta' żmien il-ħsad, u jtuhom xi ħaġa lura li għall-Gvern Ingliż ma tiswa' xejn imma lilhom tagħlqilhom għajnejhom. U hekk sar. L-għada t-Tnejn, l-Isqof Gonzi telaq għal Għawdex u ħa miegħu il-Kum- missarju t'Għawdex, George Ranslev, biex idur il-bdiewa. Filgħaxija, l-Isqof Gonzi ċempel lill-Gvernatur sabiex jgħidlu jibgħat żewġ trakkijiet għall- qamħ li nġabar sabiex jinġieb Malta. Dak il-qamħ kien biżżejjed biex Malta setgħet b'xi mod tkampa sakemm preċiżament fil-15 t'Awwissu daħal fil- Port il-Kbir il-famuż Konvoj ta' Santa Marija. Kieku ma kienx għal din l-għajnuna li l- bdiewa t'Għawdex offrew lil Malta, kien ikun tard wisq, u Malta, forsi, kien ikollha ċċedi quddiem it-theddida tal-għadu. Lord Gort ma nesa qatt l-għajnuna kbira li Mons. Gonzi kien ta f'mument daqshekk deċisiv. għal Malta matul l-aħħar gwerra dinjija. Malta ngħatat il-George Cross f'April 1942 bħala apprezzament tas-sehem li tat għall- kawża tal-Alleati kontra d-dittatura. Il-preżentazzjoni propja saret waqt ċeremonja speċjali f' Misraħ il-Palazz, il-Ħadd 13 ta' Settembru 1942. Għad li ma kienx mixtieq li folol ta' nies jiġabru fil-Belt fi żminijiet bħal dawk, Misraħ il-Palazz kien imdawwar b'mijiet ta' nies. Il-gallarijiet nofshom imġartrfin tal-Palazz, tal-Casino Mal- tese, tal-Main Guard u ta' bini ieħor madwar kienu jidhru mimlijin bin- nies. Għal dik iċ-ċeremonja storika kien hemm preżenti t-tliet isqfijiet; Caruana, Gonzi u Galea. Imbagħad il-midalja tal-George Cross bdiet iżur l-ibliet u l-irħula ta' Malta, u fl-20 ta' Settembru 1942, ittieħdet Għawdex Kien hemm ukoll il-Gverna- tur Gort, akkumpanjat mis-segwitài tiegħu, fosthom il-Logutenent Gver- natur D. C. Campbell. Fuq id-dais li twaqqaf apposta għaċ-ċeremonja li saret fit-Tokk tal-Belt Victoria, ħadu sehem ukoll Mons. Isqof Gonzi u s- Sur George Ranslev, Kummissarju t'Għawdex. Id-diskors ewlieni għamlu Lord Gord u sar diskors ieħor lill- poplu Għawdxi minn Mons. Gonzi fejn wera l-gratitudni tiegħu u tal- poplu Għawdxi lejn ir-Re Ġorġ VI tal-unur prestiġjuż li taha lil Malta għall-qlubija tagħha fit-Tieni Gwerra Dinjija. Dak id-diskors ħalla l-ewwel impressjoni tajba ta' Mons. Gonzi fuq Campbell, li kien għadu kemm wasal Malta bħala Logutenent Gvernatur. Wara ċ-ċeremonja, Lord Gort kien mistieden għall-pranzu għand l-Isqof. Mument ta' Firda F'Diċembru 1943 miet Mons. Arċisqof Maurus Caruana. Peress li xahrejn qabel Mons. Gonzi kien ġie trasferit mid-Djoċesi t'Għawdex għal dik ta' Lirbe u nominat Koadjatur bid-dritt tas-suċċessjoni tal-Arċisqof Caruana, issa bil-mewt ta' dan, Mons. Gonzi ħa f'idejh it-tmexxija tad-Djoċesi ta' Mal- ta. Wara n-nomina tiegħu għas-Sede ta' Malta, il-kleru u l-poplu t'Għawdex ried juri l-apprezzament u l-gratitudni tiegħu għall-ħidma li Mons. Gonzi, kemm dam Isqof t'Għawdex kien wet- taq, u fl-istess ħin jawguralu għall- futur tiegħu fid-Djoċesi ta' Malta. Għalhekk twaqqaf kumitat biex iħejji festi speċjali. Nhar il-Ħadd 6 t'Awwissu 1944, puntwali fid-disgħa ta' filgħodu — il- puntwalità kienet dejjem waħda mill- karatteristiċi ta' Mons. Gonzi — l-Eċċ. Tiegħu, akkumpanjat mis-Sur George J. Ranslev, president tal-kumitat tal- festi, u mill-kappillan, Dun Dward Bondi, wasal fil-Port tal-Imġarr minn Malta fuq lanċa tal-Ammirall. Malli niżel fuq il-moll, li kien imżejjen bil- fjuri, huwa ġie milqugħ mill-membri tal-kumitat fl-isfond tas-salut bil-bu- gles li ngħata mill-Bov Scouts. Fost iċ- ċapċip u d-daqq ferrieħi tal-qniepen tal-knejjes tal-Madonna ta' Lorudes u tal-Parroċċa tal-Madonna ta' Loretu t'Għajnsielem, Mons. Gonzi ħa postu f'karrozza Morris, tas-Sur Mikiel Spi- teri mix-Xewkija li offrieha apposta lill-kumitat tal-festi, u l-isfilata bdiet miexja lejn it-Tokk. Matul it-triq bosta Għawdxin, fosthom it-tfal tal-orfana- trofju ta' San Ġużepp f'Għajnsielem, tawh laqgħa kommoventi. Villa Rundle, il-karrozza waqfet u n- nies ġibdet bil-ħbula l-karrozza tal- Arċisqof. L-E.T. kien beda l-'ingress' trijonfali tiegħu fil-Belt Victoria. Mejju 1944: L-Arċisqof Gonzi waqt li qed jieħu s-saltu f'Misraħ il-Palazz lejliet l-Ingress. Jidhru wkoll Dun E. Cachia u Dun G. Vella Galea (Kappillani tal-Arċisqof) flimkien mal-Kurunell Folla immensa kienet qed tistenna lill-eks-Isqof t'Għawdex fil-Pjazza tat-Tokk fost il-ferħ u l-entużjażmu tal-Għawdxin u d-daqq tal-baned La Stella u Leone tar-Rabat. L-E.T. niżel mill-karrozza u akkumpanjat minn Mons. Vigarju, l-Arċidjaknu Giuseppe Pace, u l-membri tal-kumitat, mexa lejn il-Pjazza, fejn kienu qed jisten- newh il-Kummissarju t'Għawdex, is- Sur Edgar Montanaro, deputazzjoni tal-Kapitlu Kattidrali, il-Kulleġġ tal- Kappillani u diversi mistiednin oħra, li wassluh fuq il-palk li twaqqaf f'nofs il-pjazza. Hekk kif ħa postu fuq il-palk, indaqq l-Innu l Pontifiċju. — Imbagħad żewġ membri tal-kumi- 4) tat, Dr. Anton Tabone u Joseph De Piro, wieħed iżomm il-pergamena tal- indirizz u l-ieħor bir-ri- gal għall-Arċisqof, ħarġu flimkien mill-Banca Giuratale. Is-Sur Ranslev qara l-indirizz u wara Dr. Tabone, segretarju tal- kumitat, ippreżenta baklu pastorali tal-fidda, xogħol tassew sabiħ tad-dit- ta Canfani ta' Ruma. Forsi l-isbaħ mu- ment ta' dawk il-festi kien id-diskors tal-Arċisqof fejn stqarr bosta affari- jiet fosthom il-kommozzjoni li ħass għal din il-laqgħa sabiħa li ingħatatlu, xena li fakkritu fil-jum tal-Ingress so- lenni tiegħu fil-Kattidral t'Għawdex għoxrin sena qabel, ix-xogħol pasto- rali li għamel fost l-Għawdxin bħala Isqofu li kemm hu iebes għalih dan il- mument ta' firda. Għalih, 'Jekk Malta hija art twelidi, Għawdex huwa għalija l-art tal-adozzjoni'. Wara dik id-dimostrazzjoni, li fiha kellhom sehem attiv il-membri tal- Azzjoni Kattolika, sar pranzu miċ- ċittadinanza Għawdxija ad unur tal- Eċċ. Tiegħu fis-Seminarju tar-Rabat. Waranofsinhar kien hemm it-tiġrijiet. Mons. Gonzi assista mill-barrakka u ppreżenta l-premjijiet. Dik il-manifes- tazzjoni pubblika mill-kleru u l-poplu tad-Djoċesi t'Għawdex għalqet l-eww- el kapitlu importanti fil-ħajja ta' Mons. Mikiel Gonzi. Ikompli fil-ħarġa li jmiss.