Bormla 425: Sena; Parroċċa 1586.— 20411 Kitba ta' Joseph R. Gatt It-Twaqqif tal-Parroċċa - Ftit Storja Aktarx li l-ewwel tagħrif uffiċjali dwar il-parroċċa ta' Bormla nsibuh fil-Vista Appostolika li kien għamel f'Malta l-Inkwiżitur Mons. Pietro Dusina fl-1575. Mons. Dusina mar Bormla fid-19 ta' Frar, 1575. Dakinhar żar il-knisja ta' Santa Marija tas-Sokkors li fiha sa minn qabel l-Assedju l-Kbir (1565) kienu jamministraw xi sagramenti. Imma ġara li fl-Assedju l-Kbir l-abitanti ta' Bormla trekknu fil-Birgu. Fir-rapport tiegħu, fost l-oħrajn, Mons. Dusina jgħid li din il-Knisja ma kellhiex rettur imma kienu jieħdu ħsiebha tliet prokuraturi lajċi, jgħid li kienet mibnija tajjeb u li kienet miżmuma sewwa. Kellha altar maġġur u altari oħrajn, aktarx tnejn. Ma kellha ebda piżijiet u dħul, iżda fiha kien jinżamm is-Sagrament. Il-faċċata tal-Knisja Parrokkjali u Kolleġġjata ta' Bormla. Leħen il-Banda San Ġorg Dusina jgħidilna wkoll li kienet tagħmel mal-parroċċa tal-Birgu u li dik il-ħabta f'Bormla kienu jgħammru madwar 1,200 persuna. It-Talba għall-Parroċċa Dakinhar tal-vista saret talba min-nies ta' Bormla biex ikollhom qassis imħallas minnhom stess ħalli jibda jamministra s-Sagramenti Mqaddsa u jiċċelebra l-quddiesa. Dusina wara li fehem ir-raġunijiet tagħhom, laqa' t-talba tagħhom u ordna biex jinħatar qassis regolari. Dan tista' tgħid li kien l-ewwel pass biex Bormla, aktar tard, titwaqqaf parroċċa indipendenti. Dak iż-żmien kemm Bormla u kemm l-Isla kienu jagħmlu mal-Paroċċa tal-Birgu. Il-Kappillan tal-Birgu aċċetta li l-Knisja ta' Bormla jkollha rettur, imma dan biex jgħammed biss f'każ ta' emerġenza; il-Magħmudijiet kellhom jibqgħu dritt tiegħu u jsiru fil-Birgu. Għall- ewwel, Bormla kellha bħal Viċi Rettur lil Dun Salv Burlo. L-Isla kienet diġà nfirdet minn dik tal-Birgu fil-1581, imma dik ta' Bormla ħadet iż-żmien tagħha. L-abitanti ta' Bormla kienu parti integrali mill-Parroċċa ta' San Lawrenz, marbuta u dipendenti għal kollox mill- knisja ta' San Lawrenz u obbligati jgħammdu u jirċievu s-Sagramenti l-oħra fil-Knisja Parrokkjali tal-Birgu. Imma l-Bormliżi riedu jkollhom il-parroċċa tagħhom, u mhux aktar dipendenti minn dik tal-Birgu, u b'identità kollha tagħha, bi knisja parrokkjali tagħhom, bil-kappillan u l-kleru tagħhom. Ma kienx li wieħed jaqbad u joħloq parroċċa minn ommha. Wara, madwar is-sena 1586, Bormla nqatgħet mill-Parroċċa tal-Birgu u saret parroċċa indipendenti għaliha, bl-ewwel Kappillan ikun Dun Mikiel Cap. Hawn ta' min ifakkar li t-talba biex issir paroċċa tressqet quddiem Mons. Pietro Francesco Costa, supretendent tal-Isqof Tommaso Gargallo (1578 — 1614), fl-1 ta' Ġunju 1584 mill-prokuraturi ta' Bormla Benedetto Rosso, Domenico de Mondina, Gerolomo Russo u Marino Gawdisio. Dan kollu nafuh minn kuntratt li sar quddiem in-nutar Andrea Albano. Sa issa l-edit tal-erezzjoni tagħha f'parroċċa, għadu ma nstabx, u b'hekk la nafu sewwa sew min ħarġu u meta sar u wisq anqas meta l-ewwel kappillan ħa l-pussess. Imma mill-arkivju parrokkjali ta' Bormla nafu li l-ewwel reġistru ta' magħmudijiet fil-'Parrocchiale Chiesa di Burmla del Anno 1567' jurina l-magħmudijiet li saru fl-ewwel ta' Jannar, 1587 u oħrajn fl-istess xahar. Issa la l-knisja ġiet magħżula biex tkun il-knisja parrokkjali kellha immakulata Kunċizzjon Letien il-Banda San Ġorg bżonn li jkollha fonti tal-magħmudija, armarju fil-ħajt biex fih jinżammu ż-żjut imqaddsa, ir-reġistri parrokkjali tal-magħmudijiet, taż-żwiġijiet, tal-imwiet u oħrajn mitluba mill-knisja, u dar għall-kappillan. Mill-ewwel Vista tal-Isqof Tommaso Gargallo fl-1602 li għamel f'Bormla nafu li l-knisja kienet magħrufa b'Sanctae Mariae Conceptionis del Soccorso u li kellha xi legati. Visti Pastorali oħra jagħtuna aktar tagħrif. Il-Knisja Titkabbar Mal-medda taż-żmien l-għadd tan-nies beda joktor u joktor. Il-knisja saret żgħira wisq; kien hemm il-ħtieġa li jkun hemm waħda akbar u aħjar. Madwar ħamsin sena wara (1730), kabbruha, żejnuha u fi żmien il- Kappillan Dun Gio-Battista Crispo (1728-59) ġiet ikkonsagrata fil-25 ta' Mejju 1732 mill-Isqof Paolo Alpheran De Bussan (1728-57) u fi żmien il- Granmastru Antonio Manoel de Vilhena (1722-36). Lapida, 'il fuq mill- fonti tal-magħmudija tfakkar din il-ġrajja. It-Talba għall-Kolleġġjata Kien ilu f'moħħ il-Kappillan Dun Ġużepp Bezzina u saċerdoti oħra li l-knisja ssir santwarju. Imma kien hemm ħsieb ieħor li l-Parroċċa l-ewwel issir Kolleġġjata mżejna b'dawk il-privileġġi li bihom huma mżejnin Parroċċi oħra barranin. B'hekk tkun ta' ġieħ kbir li jista' jkollha parroċċa. Dan il-ħsieb ta' 'Kolleġġjata' ngħoġob. Il-kappillan, il-qassisin u l-Bormliżi ħadmu fuq li ħadmu biex kisbu dan il-ġieħ sa mis-sena 1818 meta twaqqfet deputazzjoni bil-għan li tressaq it-talba formali lill-Isqof Ferdinando Mattei (1807-29) biex iressaq it-talba lis-Santa Sede. Il- Papa Piju VII (1800-23) laqa' t-talba u ħareġ id-digriet f'Ġunju 1822. Il- Knisja Parrokkjali ġiet eretta f'Kolleġġjata Insinji bil-Motto FLANGAR NON FLECTAR — NITFARRAK IŻDA MA NĊEDIX. Il-Kappillan Dun Ġużepp Bezzina nħatar l-ewwel Arċipriet-Kurat. Kopja tat-talba u d-digriet insibuhom fl-Arkivju tal-Kolleġġjata. Il-knisja ta' Bormla saret is-sitt Kolleġġjata f'Malta u t-tielet waħda fil-Kottonera. Bit-tħabrik tal- Isqof Gaetano Pace Forno (1857-74) il-Kapitlu ġie ddekorat bis-salib pettorali miżmum b'kurdun tal-ħarir ikħal b'fili tad-deheb, fil-bidu kien biss tal-ħarir ikħal. B'digriet ieħor tal-Papa Piju X fl-1906 il-kapitlu kiseb id-dritt tal-użu tal-mazza kapitulari. Lefien il-Banda San Ġorg L-IT Knejjes u Kunventi F'Bormla minbarra l-knisja parrokkjali nsibu wkoll l-Oratorju tad- Duluri (tal-fratellanza tal-Kurċifiss), il-Knisja u l-Kunvent tal-Patrijiet ta' Santa Tereża, Karmelitani (Skalzi), il-knisja ta' San Pawl, il-Kunvent ta' Santa Margerita, il-knisja tal-Istitut ta' San Ġużepp u Dar għall-Anzjani mibnija (f'lok l-istitut) u miftuħa f'Diċembru 1999. Knisja oħra hi ta' San Ġwann t'Għuxa mibnija mill-ġdid fl-1682 flok oħra qadima li kienet 'il barra mis-swar ta' Bormla. Ma' dawn insemmu wkoll il-kappelli ta' San Tumas, tas-Sorijiet Franġiskani, tal-Orsolini u ta' Mother Teresa — Missjunarji tal-Karità u ċ-Ċimiterju tal-Erwieħ, (Pesta 1676, li ma għandu l-ebda użu). Kien hemm knisja żgħira ta' San Franġisk de Paula, fix-xatt ta' Kordin, li ma għadhiex teżisti, għax twaqqgħet biex saret parti mill-bini tat-tarzna kif ukoll il-bini ta' madwar ix-xatt ta' Bormla. Għad fadal xi fdalijiet tal-ewwel knisja tas-Sokkors mirduma madwar l-aħħar kwart tas-seklu 17, taħt il-bini ta' Triq il-Ġdida, illum Triq l-Inkurunazzjoni, lejn il-Mina ta' Santa Liena. B'xorti tajba dawn il-fdalijiet ġew mikxufa madwar l-1946 meta kienet qiegħda ssir rikostruzzjoni ta' Bormla. Jien rajtha bħal ħafna oħrajn. Din tidher li kellha partijiet imħaffra fil-blat. Vers mill-iskrittura, fil-għoli tal-arkata jaqra Patrum Maria Virgo Genuit. Wara xi żmien rajnieha qed tinħeba mill-ġdid taħt l-art, imma llum irħama 'l fuq mill-bieb tfakkar din il- knisja. Fis-seklu sbatax il-knisja ġiet ipprofonata u ftit ftit intesiet. Maż- żmien parti minnha ġiet magħquda ma' binja u nħbiet għal kollox. Mhux il-każ li f'din il-kitba ngħidu aktar dwar din il-knisja. Mill-Vista Pastorali (1693-94) nafu li fl-aħħar kwart tas-seklu sbatax il-festa kienet ġa ssir b'solennità kbira u purċissjoni bil- vara wara nofsinhar, u purċissjoni oħra f'Mejju fil-festa tal-Madonna tal-Purità. Purċissjonijiet oħra Ilum isiru fil-festi tad-Duluri, tal-Ġimgħa l-Kbira u ta' Kristu Rxoxt, ta' Pentecoste, tal-Madonna tar-Rużarju u ta' San Ġużepp. Fratellanzi, Statwi u Pittura Qabel ma l-knisja saret parroċċa twaqqfu l-fratellanzi tas-Ssm Sagrament, u wara dawk tal-Kurċifiss, tal-Kunċizzjoni, ta' San Andrija, tar-Rużarju, ta' San Mikiel, ta' San Ġużepp, ta' Sant' Agata, is-Soċjetà San immakulata Kunċizzjoni 127 Leħen il-Banda San Ġorg e ra Vinċenz de Paula, is-Solidalità tal-Qassisin u kongregazzjonijiet oħra, li lum ħafna minnhom spiċċaw. Saru l-vari ta' San Mikiel, Sant'Agata, — Madonna tar- Rużarju, il-vara titulari ta' Marija Immakulata, minquxa fl-injam u wara maħduma fil-fidda (1905), il-vari tal-Ġimgħa l-Kbira, u ta'Kristu Rxuxtat (mogħti mill-fratell Celestiono Sacco fl- 7 1741), u Santu Kruċ (tas-Salib). Naraw Kurċifiss kbir, antik u impressjonanti, miġjub minn Kandja fi Kreta, bi storja kurjuża u interessanti. Inġiebu minn Ruma tliet Korpi Santi, ta' Santa Klara u San Onoratu. Dawn narawhom fil-mensa tal-artali. Il-fdalijiet ta' ' San Klement narawhom fl-artal L-istatwa tal-ġebel ta' Sant'Elija, li ħelsitha tal-Oratorju u l-Magħmudija ta' mill-qilla tal-gwerra Kristu minn San Ġwann. Bormla kellha diversi statwi tal-ġebel fit-triqat imma tilfet ħafna minnhom, għajr dawk ta' Marija Immakulata ta' quddiem il-knisja u ta' San Elija ta' ħdejn il-knisja ta' Santa Tereża. Kunċizzjoni fi Triq il- Kunċizzjoni, id-Duluri ta' fejn l-Oratorju u oħra fiċ-Ċimiterju tal-Pesta (1675-76) fi Sqaq l-Erwieħ, il-Madonna tal-Karmnu fi Triq Nelson. Dan kollu sar ħtija tal-gwerra u tar-rikostruzzjoni li saret wara t-tieni gwerra dinjija, biex saret BORMLA tal-lum, b'hekk tilfet ukoll bosta bini qadim u turġien ta' xi triqat biex inbnew triqat, pjazez u binjiet ġodda u moderni. Bormla tilfet ħafna mill-karatteristika antika tagħha. Bormla tilfet l-istatwi tal-ġebel ta' San Pawl fi Pjazza Gavino Gulia, tal-Madonna tal-Karmnu fil Pjazza Bonnici, tal-Kunċizzjoni fejn il-Bieb ta' Santa Liena, ta' San Andrija fi Triq ix-Xatt ta' Bormla, tal-Kunċizzjoni Tiżraq il-Mużika f'Ħidmietha fi Pjazza Paolino Vassallo dari kantuniera ma' Sqaq il-Kunċizzjoni (illum bejn Triq ir-Regatta). Hawn ta' min ifakkar li Bormla tilfet 'Bieb Bormla' li kien jagħti għall-inħawi ta' Kordin meta kienu qed jinbnew il-baċiri ta' wara l-Isla u biex hekk saret il-mina ta' Għajn Dwieli (Għajn Dwieli Bridge) taħt il-Kwartier ta' San Pawl. Baqa' biss isem triq Bieb Bormla. Kif nafu l-knisja hija ddedikata lit-tnissil bla tebgħa tal-Verġni Marija. Il-prospettiva sublimi tal-kor u d-dekorazzjoni tal-koppla u s-saqaf bil- pittura ta' Ġużeppi Cali, Virgilio Monti u Pawlu Camilleri Cauchi jagħnu l-knisja. Pietru Pawl Caruana pitter il-kwadru Titulari. Dan ġie nkurunat mill-Kardinal Domenico Ferrarta fis-sena 1905, u ħamsin sena wara, il-Kardinal Frederico Tedeschini żejnu bi stillarju tad-deheb u ħaġar prezzjuż. Artisti oħra fosthom Gian Nikol Buhagiar, Rokku Buhagiar, Francesco Zahra, Alessio Erardi u oħrajn għamlu l-kwadri tal-artali. Ix- xogħlijiet ta' Carlo Gimach, Tumas Madiona, Gius. Thev u oħrajn narawhom fis-sagristiji, fl-Awla Kapitulari u fl-Oratorju tal-Kurċifiss. Sur Kbir Iħaddanni Bormla rat telgħin is-swar u l-ħitan qawwija jħaddnuha u fl-1720 kisbet it-titlu ta' CITTÀ COSPICUA mill-Gran Mastru Marec' Antonio Zondadari (1720-22), bil-motto Ingens Amplectitur Agger (Sur kbir iħaddanni). Fuq il-Bieb ewlieni ta' Santa Liena hemm kitba bil-Latin li f'ilsienna tgħid u tfakkar ġrajjet dawn is-swar li tlestew fl-1736. L-ewwel ġebla tagħhom tqiegħdet fit-30 ta' Diċembru 1638 fuq l-Għolja ta' Santa Margerita. F'ilsienna tgħid ukoll ''Dan is-Sur inbena għal aktar difiża ta' dawn il- portijiet fuq disinn tal-Kardinal Vincenzo Marculano da Firenzuola u Ji zmien il-Gran Mastri J.P. Lascaris, Ravmond Perellos, Marc' Antonio Zondadari u Antoine Manoel de Vilhena. ' L-arma tagħha hija siġra tal-Qoton fuq sfond isfar meħuda mill-istemma tal-Gran Mastru Nicola Cottoner (1663-80). Illum il-popolazzjoni ta' Bormla tlaħħaq madwar 6,500 u 1800 familja. Il-Mexxejja Pastorali Fil-medda ta' 425 sena l-pafroċċa kellha dawn il-mexxejja pastorali li Leħen il-Banda San Ġorg ħadmu mill-aħjar tagħhom biex jaraw li l-knisja tiżżejjen u l-parroċċa ta' Bormla tiżviluppa u tiġi 'l quddiem spritwalment u materjalment. L-Ewwel Kappillani Arċiprieti - Kurati Kolleġġjata Arċipriet Dun Gius. Bezzina 1823-1824 Kan. Vigarji - Kurati Dun Giuseppe Schembri 1834-1849 Dun Mikiel Albanese 1849-1852 Vigarji — Kurati TIT T-TE Tiżraq il-Mużika f'Ħidmietha J Alwiġ Abela —mi (l-aħħar Vig. Arċiprieti Kan. Ġwann Cauchi Mons. Arċip. Ġużeppi Cassar Kan. Joe Mifsud A (l-Arċipriet Preżenti)———— Għeluq Din il-kitba hija biss farka minn ġrajjet il-Parroċċa tagħna, ftit mużajk u battuti mill-Parroċċa ta' Marija Immakulata f'għeluq l-425 sena mit-twaqqif tagħha. Bijografija għand il-kittieb ta' dan l-artiklu Floriana — 30 ta' Awwissu 2011. Il-Madonna tal-ġebel li kien hemm faċċata tal-Mina ta' Santa Liena bil-bini mġarraf tal-gwerra. Qabel kienet flok dik li hemm ħdejn iz-zuntier tal-knisja. Leħen il-Banda San Ġorg: