LEĦEN IL-MALTI IT-XXIHH SENA JANNAR-MARZU 1953 GĦADD 263-265 DAN IL-GĦADD FIH:— 'L-EDITUR: L-Istorj Dun Karm — IVO MUS Anonima — IVO GALEA: ''Il-Għira'' ta' T-AZZOPARDI: Ġmiel — DUN KARM: Mea — MARCELL MIZZI: Lil Sant UU nknown Island' — DUN FRANS QAMILLERI: Kieku l-Bnedmin…… — Imnalla darba bisst — ANTON BUTTIGIEG: Limerieks — RI Id-Dinja — GEORGE ZAMMIT: Til Karmenu. Vassallo — P. MARIANUS VELLA O.F.M.: Resurrectio Nocturna — Visio Noeturna — MARCELL MIZZI: Tifkiriet — Tlitt Egħjun — LINO GERMAN: It-Torok fil-Kastell — R.M.B.: X'Jiswal — JOSEPH MEJLAK:Ż Blitzed Locolitv — X.V. — Qniepen Idoqqu — KARMENU MUSCAT: Il-Port il-Kbir-1943 — A.B. DE PARES: It-Tokki ta' l-Arloġġ — Ġ. AQUILINA: Tirbih Fonetiku — REĊEN- SJONIJIET: Ġ.O.P. — G.C. L-Istorja Anonima Bi storja nifhmu dik il-ġabra ta' ġrajjiet minn żmien għal ieħor li ħallew warajhom, għal żmien twil jew qasir, xi effett fuq il-poplu; u nistgħu ngħidu li dawn il-ġrajjiet huma magħ- mulin minn nies tal-art stess, mhux bħala nies maqtugħin għalihom, imma bħala soċjetà. Jekk ħamsa minn nies jiftiehmu li jgħaddu tmint ijiem Marsalforn ġitbaħbħu fil-baħar sbejjaħ ta' dik il-bajja jista' jkun li dawn in-nies ikunu għamlu daqsxejn ta' storja fil-ħajja tagħhom, storja mfakkra bl-itratti u bit- tifkiriet, imma din hija dejjem storja privata u qatt ma hi storja pubblika. Hekk ukoll jagħmlu stejjer privati, stejjer personali l-ġrajjiet fil-ħajja ta' awturi, suldati u nies oħra. Jekk, imma biex nati eżempju ieħor, dawn il-ħamsa minn nies jiftiehmu ii proprjeta privata, dwar riformi fil-ħabs, dwar ftehim ma' pajjiżi, oħra, u jaslu — dawn ikunu ghamlu storja pubblika. Għaliex Għax l-effett ta' għamilhom ma jibqax magħluq fil-ħajja privata tagħhom bħax-xalata Marsalforn, imma jolqot il-pajjiż kollu. Meta l-istorja nistgħu nqisuha l-effett ta' nies li għamilhom ġab tibdil għat-tajjeb jew għall-ħażin fit-tmexxija jew fil- ħajja tal-pajjiż. U nies bħal dawn huma nies storiċi. Kari Marz kien mhux biss bniedem studjuż li qatta' xi żmien jaħdem it- teoriji tiegħu fil-British Museum, imma kien ukoll bniedem sto- riku-għax it-teoriji tiegħu qallbu d-dinja ta' taħt fuq. Lenin fir- Russja u Robespierre fi Franza, kienu nies storiċi għax għamilhom ġab tibdil fit-tmexxija u l-ideat politiċi tal-pajjiż, Dawn kienu' aktar minn studjużi, nies li ħaddmu l-ideqt ta' awturi rivotuzzjo- nurji, Lenin ta' Kari Marz li għadna kemm semmejna u Robes- pierre ta' Roussedu, l-awtur tal-kuntratt Soċjali. Dawn u oħrajn sħabhom huma figuri storiċi — nies li rabtu isimhom ma' ġrażjiet tal-istorja tad-dinja. Biex tkun storiku f'dan is-sens ma hemmx għalfejn bniedem ikun politiku jew suldat jew filosofu; jista' jkun, ngħidu aħna, patri, qassis, soru, bniedem tax-xogħol. Kulma jeħtieġ biex bniedem jitla' għall-importanza ta'- figura storika huwa li għamilu jmiss is-soċjetà ta' żmienu u li għal xi snin ta' wrajh minnu joħroġ tibdil fil-ħsieb jew għamil ta' ħaddieħor. Dawk Ti jwaqqfu kunventi jew ordnijet reliġjużi bħal San Franġisk, San Duminku, San Alfonsu det Liguori, Santa Tereża d'Avila u ħafna oħrajn huma figuri storiċi li l-effett ta' għamilhom għadif'jin- ħass. Tabilħaqq l-effett fuq l-ideat li nies bħal dawn iħallu: warajhom, għax: huma mibnijin fuq tqanqil il-qalb għal ħajja aħjar, għall-għaqda ma' Alla, jifilħu għaż-żmien wisq aktar minn għamil ta' nies bħal Hitler u Napuljun għalkemm dawn sakemm idumu ħajjin, igħammru għajnejn in-nies hekk bl- ikreh ti bilkemm mq jibdewx iqisuhom bħalkieku kienu xi allat ta' din id-dinja. Imma fejnu Hitler illum7 Leħnu jgħajjat fil- herba tal-Ġermanja, fil-qlub li għadhom iqimuħ u fil-Mein Kampi; imma dawn biż-żmien jintfew għalkemm tifkira tiegħu tibqa' fil-paġni tal-kotba tal-istorja, Imma fejn hi l-Knisja li huwa ħabat għaliha bl-għodda tad-propaganda u jassar fil- Ġermanja' Fejn kienet — qisu ma ġara xejn. Il-knisja w il-Papa huma t-tnejn figuri storiċi, iinma tal-aħħar, għax jirrapreżenta ideat aktar umani, huwa aktar sħiħ fit-tmexxijja. tad-dinja. Li kieku kellna niktbu storja ta' Malta u nħallu barra ġraġ- jiet ta' importanza żgħira u nagħżlu n-nies li minn seklu għal ieħor nisġu l-ġrajjiet Maltin liż min konna nsemmu bħala l-bennejja tal-Istorja ta' Malta' Qabel insemmu xi figuri storiċi fl-istorja tagħna, jaqbel infehimkom li l-istorja tinbena mhux biss minn bniedem waħdu jew bnedmin magħrufin bl-isem immg tinbena wkoll minn għaqda ta' nies. bla isem — dawn l-anonimi huma n-nies, biex ngħid hekk, li għall-ewwel darba inventaw il-moħriet, tgħallmu jiżirgħu. l-qamħ, jagħġnuh, jibnu d-djar. Ġib quddiem għaj- nejk dinja mingħajr xogħor tal-għalqa, żrigħ, u tħin ta' qamħ u għaġin ta dqiq, u tara x'importanza għandhom dawn il-kizfiet fil-ġrajja taċ-ċiviltà tad-dinja. Issa ilu daqshekk żmien li saru dawn il-kixfiet ti aħna qatt ma ser naslu bier inkunu nafu liema bniedem jew bnedmin għallmu. kif jista joħroġ in-nar miż- inied, id-dqig mill-qamħ misħuq jew mitħun u ħwejjeġ oħra bħal dawn. Imma xorta waħda dawn l-anonimi huma l-bennejja tal-istorja tal-bniedem. Dawn l-anonimi jirrapreżentaw ħafnc drabi l-forzi tal-istess natura li minnha nfisha timbotta l-bnie- dem għall-kirfiet li jgħinuh igħix f'din id-dinja, F'pajjiż bħal Malta, jiġifieri pajjiż maħkum, għandek issib li x-xoqqa tal-ġrajjiet toħroġ minn newl imħaddem minn nies diversi — jiġifieri mill-maħkum u mill-ħakkiem. Xoqqa tassew imżewqa hija l-istorja ta' Malta, L Nibdew mela nimirħu fl-istorja tagħna, nfittxu nies u movimenti li kellhom effett fuq iż-żminijiet tagħhom u ftit jew wisq fuq iż-żmenijiet ta' warajhom. U nibdew mill-Maltin tal-bikri, qabel: mq l-istorja bdiet tinkiteb.—iż-żmien Neolitiku. Hawnhekk ma nistgħux nistennew ismijiet ta' nies kbar, nies storiċi, imma flok ismijiet għandna l-frott ta' moviment uman li laħaq graġ ta' ċivilta hekk għoli li ma satax ma ħalliex fuq żmienu u għal xi żmien warajh effett fuq il-moħħ wil-qalb wit- tmexrija ta' nies oħra, Ilum nafu min ippjanta l-knejjes tagħ- na; nafu kif kien ippjantat u nbena San Pietru ta' Ruma; imma fuq it-tempji megalitiċi manafux ħlief li huma espressjoni ta' reliġjon -li minn kburithom nistgħu ngħidu li bil-fors kellha saħħa kbira fuq il-poplu. Dawn l-imqades, u mill-aqwa: fosthom Ħalsajlieni, dak il-maqdes taħt l-art tal-għaġeb, jixhdu żmien storiku tal-akbar importanza f'dawn il-gżejjer. Il-poplu Neolitku kollu kemm ħu, bħala soċjetà, kien poplu ħaj, storiku, bħalma kien ħaj u storiku l-poplu Grieg ta' żmien il-klassiċi. Wara l-poplu l-aktar bikri ġew f'Malta l-Feniċi, nies ti, kif ħallielna miktub l-istoriku Diodorus Siculus kienu 'għonja ħafna: ta' kull sengħa; jinaalgħu l-aktar għall-insiġ magħruf għar-reqqa tiegħu u rtuba; u djarhom sbieħ. Fdal ta' importanza lingwistika hija l-iskrizzjoni Feniċja li qraba tagħhom b ħakmu 'l Malta waraihom. Li ' Kellna nistmaw l-importanza storika ta' dan il-poplu mill-fdal ti ħallewlna. kieku kien ikollna ngħidu li storikament kienu wisq anqas importanti minn-Neolitiċi li l-imqades tagħhom għadek tista' tarahom fil-pjanta tagħhom. Imma min jaf jekk is-sengħa tal-Maltin, li fl-irħula għadha sa żmienna, għall-insiġ u xogħol tal-ġebla għadhiex ġejja minn żmien il-Feniċi wil-Kartaġiniżiv Aktarx li hu hekk; aktarx li hu żmien dan il-poplu li daħal hawn Malta għerf il-ġebla u nsiġ ix-xoqqa, U jekk inhu hekk, kien hemm tajfa ta' nies storiċi li bl-għerf li ġiebu magħhom minn barra qal- Ibu l-ħdjja Maltija billi qegħduha fit-triq tal-progress. Imma bħar fi żmien in-Neolitiċi l-fatturi storiċi għadhom forzi umani anonimi, Dawn in-nies storiċi, barra fl-insiġ wil-bini, ma ħallew l-ebda tifkira oħra warajhom, Kittieba bħal De Soldanis u Vas- salli ħasbu li ħallew fdal fil-Malti. Mill-istudji tiegħi nista' ngħid li fil-Malti tal-lum ma baqa' xejn li tistà ssejjalilu Feniċju jew Kartaġiniż biss, imma mbagħad fil-Malti għandna għadd ta' kliem Semitiku li-ma ssibux fil-Għarbi klassiku jew djalettali. Tgħid dana għadu fdal lingwistiku mbiddel fonetikament, tal- Feniċju jew Kartaġiniż jonkella huwa kliem ii ħolquh il-Maltin ta' wara l-Għarab) Għad irridu nfiżtru u nqabblu wisq iżjed biex nistgħu nwieġbu sewwa. Fi żmien il-Griegi, jekk qatt ġew, u fi żmien ir-Rumani wkoll, ma nsibu l-ebda isem tw Malti li-għamel l-istorja, Bħat qabel għandna moviment Ruman forsi megħjun minn element anonimu Malti. Fi żmien ir-Rumani l-akbar forza storikg ġietna minn Cilicia fl-Asja Minuri. Qed ngħid għal San Pawl, wieħed mil-Lhud tad-Dijaspora li t-tagħlim li daħħar hawn Malta għadu qawwi fostna qisu daħal il-bieraħ. San Pawl kien bniedem ta' persuna- lita fenomenali għaliex it-tagħlim li żerred hu għadu mxerred tista' tgħid kull fejn rifes. Quddiemu tintefa bħal musbieħ qud- diem ix-xemx il-persunalità ta' figuri storiċi bħal Napuljun u d-dittaturi ta' żmienu. Fi żmien ir-Rumani l-forzi storiċi Maltin kienu bħal qabel mhux individwi imma. forzi anonimi. U l-istess nistgħu ngħidu għall-Maltin taħt il-Għarab win-Normanni. Il-Maltin hawnhekk ukoll huma forza anonima mtaħħta għall-ħakkiema barranin. Maltija anonima nsibuha taħdem b'saħħa kbira għall-ħelsien mill-moħqrija fi żmien ir-Re ta' Spanja Alfonsu V (1416-1458) li biex ikollu flus ħalli jħares ix-xtut ta' Sqallija mill-Ġenovisi, ta lil Malta b'rahan lil Cardona u wara dan lil-Monrov li kien wisq agħar minn ta' qablu. Il-Maltin imrebbgħin qamu għall-barrani, ħabtu għalih u wara ħafna twegħir qalgħu l-ħelsien tal-Gżejjer mis-sid fewdatarju. Hawn- hekk jissemmew xi ismijiet ta' nies li ħadu sehem fil-ħelsien bħala ambarraturi tal-Maltin quddiem is-sultan ta' Spanja imma s-saħħa tal-ġrajja, il-piż tal-istorja jaqa' fuq il-poplu kollu magħqud kontra l-għadu barrani. Wil-poplu baqa' dejjem forza anonima tul il-ħakmiet li ġew wara. Fost dawn il-ħakmiet l-aktar li qallbet il-ħajja Maltija hija dik tal-Ordni ta' San Ġwann. Ħafna mill-Granmastri tista' ssemmihom b'isimhom għal riformi jew għamil progressiv u, jekk trid, għamil regressiv li laqat ħafna. lill-poplu Malti li baqa' dejjem forza anonima, għax l-individwu li kien igħolli leħnu kontra s-setgħa kien jaħbat ħażin. .