Il-festa tal-Lunzjata, tant għal qalb in-nies ta' Ħal Balzan, mal-medda tas-snin għaddiet minn ħafna tibdil sakemm waslet biex tiġi ċċelebrata kif nafuha llum. Dan it-tibdil seħħ minħabba diversi fatturi, fosthom dawk marbutin ma' dispożizzjonijiet tal- liturġija tal-Knisja, u oħrajn ġejjin mill-bidliet li għaddiet minnhom is-soċjetà Maltija, l-aktar f'dawn l-aħħar ħamsin sena. Kitba ta' Dun Xand Cortis, ippubblikata fis-sena 1895, hija dokument interessanti dwar iċ-ċelebrazzjoni tal-festa tal- Lunzjata fir-raħal tagħna lejn tmiem is-seklu 19. Dun Xand Cortis twieled Ħad-Dingli nhar il-11 ta' Jannar 1856 f'familja ta' bdiewa, ir-raba' wieħed minn ħames aħwa. Ha l-edukazzjoni tiegħu fl-iskola tal-Gvern, is-Seminarju, u mbagħad l-Università. Ta' 19-il sena daħal fil-Kulleġġ ta' San Tumas tad-Dumnikani, ir-Rabat, fejn studja l-filosofija u t-teoloġija. Fl-1881 ngħata d-Dottorat fid-Divinità (D.D), u nhar is-17 ta' Diċembru ta' dik l-istess sena ġie ordnat qassis. jissokta bl-istudji tiegħu. Sentejn wara, fl-1886, il-familja ta' Dun Xand niżlet toqgħod Ħal Balzan. Hawn jidher li beda jieħu sehem attiv fil-ħajja tar-raħal hekk li saħansitra għen fil-ġbir għall-qanpiena l-kbira.' F'dan l-istess żmien kien kappillan tal-Konservatorju Vincenzo Bugeja fil-Ħamrun. Skond Ġużċ Cassar Pullicino, Dun Xand dam sentejn Ħal Balzan, aktarx bejn is-snin 1886 u 18882. Billi fl-1888 ħuh Dun Mattew laħaq kappillan ta' Ħal Lija, jidher li Dun Xand mar jgħix. pun Xand Cortis (1856-1916) Il-Festa tal-Lunzjata lejn tmiem is-seklu 19 Bezzina miegħu fid-dar tal-kappillan li kienet tmiss mal- knisja l-qadima tas-Salvatur Dun Xand kien predikatur u konfessur magħruf. Siefer f'ħafna artijiet biex jippriedka għall-Maltin li jgħixu barra minn Malta. Mar il-Palestina, l-Alġerija u t-Tuneżija, u anke Korfti u l-Greċja. Fl-1901 Dun Xand laħaq rettur tal-knisja ta' Santa Venera, u kien bit-tħabrik tiegħu li Santa Venera nqatgħet mill-arċimatriċi ta' Sant'Elena ta' Birkirkara u saret viċi-parroċċa b'digriet ta' l-Isqof Pietru Pace fil-11 ta' Marzu 1913, wara li kienet ingħatat lill-patrijiet Karmelitani nhar it-30 ta' Lulju 1912. Dun Xand Cortis miet fis-17 ta' Frar 1916 ħdejn dik li tissejjaħ 'l-arkata l-baxxa' ta' l-akwadott fl-Imrieħel, qrib fejn illum hemm il-Birrerija Farsons, waqt li kien passiġġata għall-ħabta ta' l-avemarija.' L-Evanġelju Mqaddes tal-Lunzjata Dun Xand Cortis kien wieħed mill-kittieba tal- Malti u ħalla għadd ta' kotba, uħud minnhom fis- sensiela 'Mogħdija taż-Żmien', li fihom ġabar bosta nrejjet u praspar ħafna minnhom ambjentati hawn Malta. Huwa għal dawn il-ħrejjef li baqa' l-aktar imsemmi. Iżda minbarra dawn il-kitbiet, Dun Xand ħalla xi xogħlijiet oħra, fosthom ktejjeb bl-isem L-Evanġelju Mqaddes tal-Lunzjata. Dan ġie stampat fl- 1895 għand Giovanni Muscat, ta' 48 Triq il-Merkanti, il-belt Valletta. Il- ktieb jiddedikah lill-Konti Francois Manduca, li Dun Xand isejjaħlu 'ġieħ u żina ta' Ħal Balzan; u jkompli jikkwalifikah bħala ''devot mill-aqwa tal-Lunzjata' 5: F'dan il- ktieb ta' 231 paġna, maqsum f'56 Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920 if 87 taqsima jew kapitlu, Cortis ifisser fid-dettal ir- rakkont ta' l-Annunzjazzjoni ta' Marija, kif insibuh fl-Evanġelju ta' San Luqa (1:26-38), u waqt li jinseġ ir-riflessjonijiet tiegħu jżewwaq it-tifsir b'kummenti u referenzi meħudin mill-Missirijiet tal-Knisja u kittieba oħra ta' spiritwalità nisranija magħrufin fi żmienu.$ Il-ktieb jiġbor fih ukoll tagħrif dwar il- festa tal-Lunzjata kif kienet issir f'Ħal Balzan, f'Ħal Tarxien, u l-Birgu, kif ukoll ħjiel dwar il-knejjes iddedikati lil-Lunzjata f'dawn il-lokalitajiet. Taqsima 51 ta' dan il-ktieb tittratta dwar il-festa tal-Lunzjata f'Ħal Balzan. Għalkemm fl-1895 Dun Xand ma kienx għadu joqgħod fil-parroċċa tagħna, jidher li baqa' midħla ta' dan ir-raħal, u billi ma tbigħedx wisq meta mar joqgħod fir-raħal ġar tagħna seta' faċilment jibqa' jżur Ħal Balzan l-aktar fil-festa tal-Lunzjata. It-tagħrif li ħallielna dwar il- jista' jitqies dokument interessanti wkoll dwar il- ħajja f'Ħal Balzan f'dik l-epoka. Il-festa tal-Lunzjata f'Ħal Balzan Dun Xand Cortis jibda biex jgħid li l-Balzanin tgħandhom fid-demm għall-festa tal-Lunzjata,' xejn inqas min-nies ta' lokalitajiet oħra għall-festa titulari tagħhom $ Lejn tmiem is-seklu 19 meta kiteb Cortis, il-festa tal-Lunzjata f'Ħal Balzan kienet tiġi ċċelebrata fil-jum liturġiku tagħha, jiġifieri nhar il- 25 ta' Marzu. Dak iż-żmien dan il-jum kien għadu mħares bħala festa kmandata. Fis-sena 1895 il- 25 ta' Marzu kien it-Tnejn. Għaldaqstant, jikteb Dehra tal-knisja parrokkjali minn barra armata għall-festa titulari tal-Lunzjata. Ritratt x'aktarx ta' l-ewwel kwart tas-seklu 20, meta l-faċċata kienet għadha tinxtegħel bil-lampi taż-żejt. Cortis, 'billi lejlet il-Lunzjata ħabat nhar saret ukoll il-festa barra'' Dik is-sena lejlet fil-għodu ''saret ħaġa sabiħa wisq, li man dari ssir snin oħra,' jgħidilna Dun Xand. Il-Ba għamlu kif jagħmlu l-Bormliżi. 'Il-Bormliżi. t-Te Deum jagħmlu marċ sabiħ ħafna, hekk għ dis-sena l-Balzanin. Fih daqqet il-famuża ba La Vallette. Dil-banda ħallas għaliha s-sur Tonin Azzopardi, 'li huwa raġel ħabrieki wisq għall-festa tal-Lunzjata. '$ Dun Xand jagħti ħjiel tajjeb tat-tiżjin li kien isir fir-raħal għall-festa titulari: 'Tara t-triqat imżejna sabiħ ħafna. Fuq il-bjut kollha, bandieri jbattu. Il- mixegħla ma tonqosx, il-baned jhennu l-qalb. Isiru l-marċijiet fost il-logħob tan-nar, fost wisq standardi u bandieri, fost il-għajjat u l-evviva.' Iżda l-aspett li jolqot l-aktar lill-kittieb huwa l-logħob tan-nar, 'li jinħadem mit-tfal tar-raħal ''7 Dun Xand ifaħħar iż- żgħażagħ ta' Hal Balzan u jgħid li huma dilettanti ħafna tan-nar: Minn żmien qabel dil-festa, fil- ħin tas-serħ, u fil-għaxija bil-lejl, tilmaħ qatgħa żgħażagħ miġbura flimkien jitkellmu fuq il-festa, u jaħdmulek għall-festa bosta logħob tan-nar l Il-jiem tat-Tridu - Il-kitba ta' Dun Xand Cortis titfa' ħafna dawl fuq kif kienet tiġi ċċelebrata l-festa fil-knisja. 'Tt-tridu tal-Lunzjata jsir ta' raġel sewwa,' jikteb Cortis.' It-tridu tal-festa f'Ħal Balzan beda jsir fi żmien il- kappillan Dun Ġużepp Salnitro, li mexxa l-parroċċa bejn Diċembru 1874 u Ottubru 1889. Fil-jiem tat- tridu fil-għodu kienet issir quddiesa bil-ministri.' Fil-għaxija, ħabta ta' nżul ix-xemx, jibdew il-moti bil-qniepen 'idoqqu doblu, jistiednu mill-ġdid in- nies għall-knisja 5 It-tridu kien jibda bil-kant tal-kompieta, jew l-għasar. Dan kien isir bil-Latin, kif kienet il-prattika fil-Knisja qabel il-Konċilju Vatikan II, u jitkanta 'fuq u isfel (falsabordun),' jiġifieri alternat bejn il-qassisin mill-kor u l-vuċijiet minn fuq l-orgni. Kif jispiċċa l-għasar tibda l- priedka li kienet issir minn fuq il-pulptu. Wara tingħad il-kurunella, jitkanta 'fost il-ħlewwa tal- mużika'' l-innu O Gloriosa Virginum, imbagħad l- antifona Gabriel Angelus, it-Tantum ergo,u fl-aħħar tingħata l-barka sagramentali. It-tridu tal-Lunzjata f'din il-forma kif jiddeskrivih Dun Xand Cortis baqa' bla mimsus prattikament sas-snin 60 tas-seklu li għadda, kif ħafna minna għadhom jiftakruh. '$ Lejlet il-festa u nharha Lejlet il-festa f'nofs in-nhar jinstama' d-daqq tal-qniepen u t-tifqigħ tal-maskli, ''xejn anqas milli jkun sar fil-għodu kmieni ma' l-ewwel ħabta tal-Pater Noster77:— Wara nofs in-nhar issir it- translazzjoni, 'fost il-ħlewwa tas-sinfonija,' jikteb Cortis. Imbagħad jibda l-għasar ''b'mużika tassew i Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920 $ 89 gwappa, fejn aktarx kull sena l-Laudate jitkanta mit-tfal bi ħlewwa ta' l-anġli.7 Għal dik is-sena partikulari (1895), Dun Xand iżid dan il-kumment dwar il-kant tal-Laudate: ''Imbagħad dis-sena ma ngħidu xejn.' Tgħid x'seta' kien hemm fil-Laudate ta' dik is-sena biex silet dan il-kumment ta' għoġba mill-kittieb' Jum il-festa jibda bil-matutin, u dan isir 'mhux bil-ħlieqa,' fi kliem Dun Xand. Kien isir ħafna quddies, billi 'bosta saċerdoti barranin imorru jqaddsu hemm b'devozzjoni.' Fiż-żmien ta' qabel il-Konċilju kienet għadha d-drawwa li jsiru diversi quddisiet fl-istess ħin fuq l-artali differenti tal- knisja.'5. Cortis josserva li ħafna nisa jersqu għat- tqarbin, 'imma rġiel ftit li xejn. 7 Fid-disgħa ta' fil- għodu titkanta t-terza u mbagħad toħroġ il-quddiesa kantata ''li ssir b'mużika xejn anqas gwappa mill- ewwel għasar.' Wara l-Evanġelju jsir il-paneġierku minn fuq il-pulptu: predikatur aktarx mill-egħref jitkellem fuq il-misterju mqaddes tal-Lunzjata.' Dik is-sena l-paneġierku kien sar minn Dun Ġużepp Xerri, il-kappillan ta' San Ġiljan. 'Tħallikom taħsbu jekk kienx bil-għeruq u x-xniexel,' iżid Dun Xand Cortis. Il-purċissjoni Wara nofs in-nhar isir it-tieni: għasar fb'sollennità kbira/' u tibda ħierġa l-purċissjoni. Cortis jagħti deskrizzjoni ħelwa b'xi ftit dettalji wkoll tal-purċissjoni tal-Lunzjata, kważi kważi jipprova joħloq l-atmosfera qisha qed tiġri quddiem għajnejk: 'Il-briju jkun kbir. Tifqigħ ta' bombi, u sparar ta' maskli addoċċ, baned mill-aħjar, ħafna qassisin u kjeriċi jakkumpanjaw, kappillani ma jonqsux.'27 Interessanti li meta l-purċissjoni kienet tasal quddiem il-knisja l-qadima tal-Lunzjata, fi Triq it-Tliet Knejjes, kienet titkanta l-antifona u jingħad l-Oremus.7' Għandna ħjiel ukoll tar-rotta tal-purċissjoni, li dak iż-żmien ; kienet iqsar milli hija lum billi Triq Idmejda, Triq Sisner, u Triq San Valentin kienu għadhom ma nfetħux. Forsi indikazzjoni ta' dan:toħroġ meta Dun Xand jikteb li wara l-waqfa quddiem it-tliet knejjes il-purċissjoni 'tibqa' sejra mill-ġdid għall-knisja, minn fejn ħarġet'' Wieħed għandu jifhem li dan kien isir wara li tkun għaddiet minn Triq il-Providenza u ħarġet fit-Triq il-Kbira minn ħdejn il- Madonna tar-Rummiena. Matul it-triq 'ma tarax ħlief xita ta' fjuri u ta' poeżiji neżlin fuq il-vara għażiża tal-Lunzjata. ' 90 MW Festa tal-Lunzjata 2007 Id-dħul tal-purċissjoni kien joffri dehra mill- isbaħ. Malli l-vara tal-Lunzjata toqrob lejn iz- zuntier, qatgħa kbira ta' żgħażagħ Balzanin imdandna mill-aqwa, bil-ferħ ta' qalbhom pinġut fuq wiċċhom u t-torċi ta' bosta miċeċ mixgħula f'idejhom, imorru jilqgħuha '' Ilum forsi ftit nistgħu nimmaġinaw x'atmosfera kienet toħloq xena bħal din ta' tant fjammi mixgħula fiż-żmien meta d-dawl elettriku kien għadu ma wasalx fl-irħula tagħna.Ż Bl-istil tipiku tiegħu, Cortis jissokta jikteb hekk: ''Hawn inħallikom taħsbu xi ġmiel u xi briju jagħmlu dawk id-dwal kollha, l-aktar meta jkun dalam għal kullimkien.':— Mad-dħul tal-Lunzjata fil-knisja 'titkanta l-antifona Spiritus Sanctus, fost il-ħlewwa ta' l-istrumenti mużikali,' u fl-aħħarnett tingħata l-barka sagramentali'2Ż Fis-sena li kiteb Dun Xand Cortis din l-antifona kienet ilha għoxrin sena biss tindaqq, billi s-surmast Dr Paolo Nani kien żanżanha għall-festa ta' l-1875. Il-knisja minn ġewwa Cortis jikkummenta wkoll dwar. il-knisja parrokkjali, għalkemm hawn ma jidħolx fid-dettal. Jgħid li l-knisja minn ġewwa tkun imżejna sabiħ ħafna u li 'jkun fiha daqqa ta' għajn'. Huwa jkompli hekk: ''Kulmin jidħol fiha jibqa' għaqlu fuqha, wisq aktar issa li, kif ngħidu 'l quddiem, hi mżejna bl- iskultura, bil-pittura, u bl-induratura.': Fil-fatt, fit- taqsima 52 tal-ktieb, li fiha jitkellem dwar il-knejjes tal-Lunzjata f'Ħal Balzan, wara li jagħti tagħrif qasir dwar il-knisja l-qadima tal-Lunzjata, Cortis jgħaddi biex jikteb fit-tul dwar il-knisja parrokkjali. Huwa jistqarr li ħafna mit-tagħrif li jagħti ħadu mill-ktieb ta' Achille Ferres, ippubblikat fl-1866.55 Iżda l-parti l-aktar interessanti ta' din id-deskrizzjoni ta' Dun Xand Cortis hija meta jikteb dwar ix-xogħlijiet li kienu saru fil-knisja fi żmienu u li allura ma jinstabux fil-kitba ta' Ferres. Fost ħwejjeġ oħra, Dun Xan Il-knisja mżejna għall-festa tal-Lunzjata. Ritratt antik meħud lejn tmiem is-seklu 19, qrib ħafna tas-sena meta kiteb Dun Xand Cortis. L-istatwa titulari kienet għadha kif ħarġet minn idejn l-iskultur Salvu Dimech fl-1868. Ta' min jinnota l-iskultura barokka fil-prospettiva tal-kor u madwar l-artal ta' San Mikiel. jikteb: 'Il-knisja ta' Ħal Balzan minn xi żmien 'il hawn kotrot wisq fil-ġmiel, u toktor iżjed. Il-koppla naqqxuha sabiħ ħafna xi żgħażagħ ta' l-istess raħal; u pinġieha s-sur Cali. Fiha s-seba' doni ta' l-Ispirtu s-Santu li ħarġu sbieħ kemm jista' jkun $ Jgħid ukoll li l-knisja ''ġiet onvjata u miżbugħa mill- ħaddiema ta' l-istess raħal b'ħeġġa l-iżjed kbira taħt it-treġija tas-sur Cali 727 Fil-konklużjoni tal-kitba tiegħu, Dun Xand ma jonqosx li jagħmel xi kummenti ta' qassis li kien, li għandu għal qalbu l-ġid spiritwali tal-poplu. Għalkemm jistqarr li 'l-festa tal-Lunzjata f'Ħal Balzan issir tassew bil-kbir/' jilmenta fl-istess ħin min-nuqqas tal-qrar, tat-tqarbin, u tal-fratelli fil-purċissjoni, ħaġa li seta' josservaha fil-festi titulari kollha. Wara li jfaħħar il-ġmiel tal-knisja parrokkjali u jesprimi ''kemm hija ħaġa sabiħa li tkun imżejna d-dar t'Alla,' iżid ukoll: 'Tmma kemm kienet tkun ħaġa isbaħ li kieku fil-festi l-insara kienu jżejnu qalbhom bil-qrar u t-tqarbinf''$. Dwar il-parteċipazzjoni tal-fratelli fil-purċissjoni, Cortis iżid nota li dik is-sena (1895) 'fratelli tas-Sagrament kien hemm mhux ħażin żejjed,' u jżid ukoll: 'Jalla dejjem hekk Fi tmiem it-taqsima Cortis jesprimi t-tama tiegħu 'fil-Lunzjata mqaddsa' li dawn in- nuqqasijiet jiġu rrimedjati, biex hekk ''in-nies ta' Ħal Balzan ikollhom tas-sewwa biex jiftaħru mill- ewwel sa l-aħħar, mill-bidu sat-tmiem, minn fuq s'isfel 50 L-appell ħerqan ta' Dun Xand Dan l-appell Dun Xand kien diġà għamlu fi tmiem it-taqsima 48 tal-ktieb. Din it-taqsima, bl- isem L-Inkarnazzjoni mġedda fl-Ewkaristija,' jikkonkludiha b'dawn il-kelmiet: Imma jkolli ngħid b'sogħba kbira ta' qalbi, li ftit huma l-insara li nhar il-Lunzjata jersqu jitqarbnu. Hawn f'Malta għandna żewġ parroċċi tal- Lunzjata, Ħal Balzan u Ħal Tarxien. Festa sabiħa ssir iż-żewġ bnadi…; imma mbagħad jaħasra l-aħjar tal-festa, it-tqarbin imqaddes, il-biċċa l-kbira jħalluh fil-ġenb. Jifhmu li jweġġgħu l- ' misterju ta' l-Inkarnazzjoni billi jżanżnu libsa ġdida, billi jżejnu bosta l-Knisja, billi jisparaw bosta maskli, billi jagħmlu mużika gwappa ferm, billi l-baned ikunu tajba. Jaħasra kemm sejrin żmerċi (Imbagħad kollox irid ikun); imma l-aqwa tal-festa hu l-qrar u t-tqarbin. B'dan jieħu l-akbar gost Ġesii inkarnat, u mhux bil-bqija. Niftħu mela għajnejna għali ġej.3l Naħseb li taqblu miegħi li din il-kitba ta' Dun Xand Cortis, apparti s-siwi storiku tagħha fil- kuntest tal-ġrajja tal-festa titulari tar-raħal tagħna, għadha attwali u għandha ħafna x'tgħallimna anke llum mija u tnax-il sena wara li nkitbet. Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920 Noti u Referenzi: Il-qanpiena l-kbira li tissemma m'hijiex dik li għandna) li saret fl-1948, iżda oħra maħduma mill- l-funditi Cauchi (1829-1904). Fl-1890 Cauchi ħadem, fil- tiegħu f'Għajn Dwieli, sett ta' erba' qniepen għall-p ta' Ħal Balzan. Skond Pietru Pawl Castagna, il-kbira fost kienet tiżen 23 qantar u swiet 2640 skud (ara P.P. Castag Lis Storja ta Malta bil Gżejer tahha, III Parti, Malta: 189 p.152). Ġiet ikkonsagrata mill-Isqof Mons. Pietru Pace nhar is-27 ta' Settembru 1890, u saret bil-kontribuzzjonijiet tal- poplu u biż-żelu tal-Kappillan Dun Ġużepp Salnitro u tal- prokuraturi Dun Ġwann Sarreo D.D., is-sur Pietru Pawl Frendo, il-konti Francesco Manduca, is-sur Nikol Bonello, u s-saċerdot Dun Alessandru Cortis D.D, Ara Dun Ġwann Dimech, 'Il-Knisja Parrokkjali (18) — Il-Kampnar: Sett Qniepen Ġodda', Ħal Balzan, Lulju/Awissu 1976, p.3. Ara wkoll Dun Xand Cortis, L-Evanġelju Mqaddes tal-Lunzjata (Malta: 1895), p.209, nota 1. Dawn il-qniepen ta' Ġulju Cauchi flimkien ma' oħrajn eqdem ma baqgħux jintużaw meta wasal is-sett il-ġdid fl-1925 maħdum mid-ditta Paccard. Tnejn minnhom kienu nbiegħu, waħda lill-kunvent tal- patrijiet Tereżjani f'Birkirkara u l-oħra lill-knisja ta' San Ġiljan, filwaqt li l-oħrajn tkissru għall-bronż u nbiegħu lid- ditta Paccard. Ara Mons. Dun Ġwann Dimech, Ħal Balzan — Ġrajjietu sa l-1999 (Malta: Kunsill Lokali Balzan, 2004), p.77. F'Ħal Balzan inżammet biss waħda, maħduma mill- aħwa Tragance, li sal-lum għadha tindaqq flimkien mal- qniepen il-ġodda; il-Balzanin insibuha bħala x-'xiħa'. Ġużċ Cassar Pullicino, il-Bennejja tal-Folklor Malti (Malta: L-Università Rjali ta' Malta, 1964), p.66. Ara Giovanni Cutajar, 'Dun Mattew Cortis, S-Th.D. — il- Kappillan tal-Parroċċa Għażiża Tagħna Villa Lija', Villa Lija, Novembru 1972, ikkwotat minn Ġorġ Mifsud, Il- Praspar miktuba minn Dun Xand Cortis (Malta: Publishers Enterprises Group (PEG) Ltd, 1991), p.239. Il-Konti Francesco Manduca Piscopo Macedonia, is-sitt konti tal-Kontea Mont'Alto, twieled Ħal Balzan fl-1851. Kien joqgħod fid-dar li Ilum iġġib in-numru 100 fit-Triq il-Kbira, sewwasew quddiem il-knisja, faċċata tal-Każin San Gabriel. Fis-sena 1884 iżżewweġ lil Nicolina Azopardi, bint il-Baruni ta' Buleben, li mietet fl-1888 bla ma ħalliet tfal. Fl-1889 iżżewweġ lil oħtha Angiolina, li minnha kellu sitt itfal. Il- kbir fost is-subjien kien Bernardo (1891-1971) li, mal-mewt ta' missieru Francesco fis-sena 1916, wiret it-titlu ta' konti warajh. Il-Konti Bernardo Manduca Piscopo Macedonia Zamitt, li għadu ħaj fil-memorja ta' ħafna Balzanin, kien benefattur kbir ieħor ta' Ħal Balzan bħal missieru, u daqsu kien devot mill-aqwa tal-Lunzjata. Ħajr lill-avukat Dr Rav Mangion għal xi dettalji li tani. Huwa l-ħsieb tiegħi li 'l quddiem nippubblika studju kritiku dettaljat ta' dan ix-xogħol ta' Dun Xand Cortis, li jirrifletti l-istil tal-kittieb u l-Malti kif użat fi żmienu. L-ewwel darba li ktibt dwar dan ix-xogħol ta' Dun Xand Cortis kien 36 sena ilu meta fl-ewwel ħarġa tal-gazzetta ĦAL BALZAN kont ippubblikajt artiklu bl-isem ''Il-Festa tal- Lunzjata fl-Imgħoddi u Llum' bil-psewdonimu 'Balzani'. Ara ĦAL BALZAN Ntu 1, Settembru/Ottubru 1971, p.4. F'dan il-kuntest huwa jsemmi n-nies ta' Ħal Lija u l-imħabba tagħhom għall-festa tas-Salvatur. Dan jagħmlu x'aktarx billi dak iż-żmien kien qed jgħix f'dak ir-raħal. Għad ma rnexxilix insib min seta' kien is-sur Tonin Azzopardi li jissemma f'din il-kitba. F'nota f'qiegħ il-paġna, Dun Xand, filwaqt li jfaħħar il-logħob tan-nar tad-dilettanti Balzanin, iwissihom biex: joqogħdu attenti li ma jaħbtux, Alla ħares qatt, ikorru. Man-nar ħadd ma jiċċajta'' Min kellu jgħidlu lil Dun Xand li tmien snin biss wara, f'Ottubru 1903, kellha tiġri dik id-diżgrazzja tan- nar f'Ħal Balzan li ħalliet sitta min-nies mejtal Ara Carmel Bezzina, 'F'Għeluq il-Mitt Sena mid-Diżgrazzja tan-Nar li ġrat f'Hal Balzan fl-1903', Każin tal-Banda San Gabriel, Festa ta' Marija Annunzjata 2003, pp.39-43. 4 Ara Cortis, op.cit., p.204, nota' L. L-ewwel tridu ppridkat qabel il-festa sar fis-sena 1876. Ara Dimech, Ħal Balzan — Ġrajjietu sa l-1999, op.cit., p.163. 4 Din il-quddiesa kantata fil-għodu fil-jiem tat-tridu baqgħet issir sa żmien il-parrokat ta' Dun Tarċisju Delicata, bejn is- snin 1981 u 1991. - Inglott, l-espressjoni 'daqq doblu' tal-qniepen tfisser: daqq ta' qniepen bil-kbir f'xi festa; mota doppja jew b'żewġ qniepen jew aktar f'daqqa. Ara Il-Miklem '6 Meta daħlet ir-riforma fil-liturġija tal-Knisja wara l-Konċilju Vatikan II, l-ewwel bidla fiċ-ċelebrazzjoni tat-tridu kienet li ġiet introdotta l-quddiesa ta' fil-għaxija u l-priedka tat-tridu ġiet inkorporata fil-quddiesa bħala omelija. Bidliet oħrajn dahlu fis-snin aktar qrib lejna, xi drabi għax kienu mitluba miċ-ċirkustanzi taż-żmien, drabi oħra skond il-gosti u s-sens ta' storja u tradizzjoni li jkollu l-kappillan. Kienet għadha l-prattika dak iż-żmien li jindaqq il-Parer Noster fil-għodu kmieni, bejn l-4.00 u l-5.00. Dawn kienu tokki bil-qanpiena bħalma llum għadhom jindaqqu fit-8.00, f'nofs in-nhar, u fl-Avemarija. Dari dawn it-tokki kienu jindaqqu wkoll tard ħafna fil-għaxija, meta jkun beda dieħel il-lejl, u kienu jissejħu 'ta' l-imwiet', sabiex niftakru fil- mejtin tagħna. Din il-prattika kienet komuni l-aktar fl-għodwa tat-2 ta' Novembru, l-Għid ta' l-Imwiet, meta s-saċerdoti jqaddsu aktar minn quddiesa waħda. 9 Dun Ġużepp Xerri D.D. (1823-1897) minn Birkirkara kien ġie ordnat saċerdot fl-1848. Għamel żmien viċi-parroku meta San Ġiljan kien għadu jagħmel ma' Birkirkara, u mbagħad inħatar l-ewwel kappillan tal-parroċċa l-ġdida meta din twaqqfet fl-1891. Ara Winston L. Zammit, Dun Ġużepp Xerri — L-Ewwel Kappillan ta' San Ġiljan (Malta: St Julian's 2 Ta' min jissuġġerixxi li din id-drawwa devota u: ħelwa nerġgħu nintroduċuha, forsi anke b'ġieħ lil din il-knisja storika li serviet bħala l-ewwel knisja parrokkjali tar-rahal tagħna meta twaqqfet il-parroċċa nhar l-14 ta' Awissu 1655. 2 Mons. Ġwann Dimech jgħid li meta d-dawl elettriku beda jersaq lejn Ħal Balzan il-kappillan Dun Franġisk S. Zahra irsista biex il-knisja tkun minn ta' l-ewwel li jkollha l- Dan kien x'aktarx għall-ħabta tas-sena 1925. Dimech, Ħal Balzan — Ġrajjietu sa l-1999, op.cit., p.157. L-għeluq tal-festa fil-knisja fi żmien Cortis jixbah ħafna dak li jsir fil-preżent ħlief li daż-żmien fid-dħul tal-purċissjoni L-antifona Spiritus Sanctus illum tindaqq fl-aħħar jum tat-tridu, fit-translazzjoni lejlet il-festa, u nhar il-festa fil-għodu fil-quddiesa kantata. Maestro Dr Paolo Nani (1814-1904) dderieġa l-mużika tal- festa titulari għall-ewwel darba fis-sena 1872. sena maestro di cappella tal-parroċċa ta' Ħal Balzan, bejn l- 1872 u l-1904, is-sena li fiha miet. Ara Dimech, Ħal Balzan — Ġrajjietu sa l-1999, op.cil., p.296. Il-ktieb ta' Ferres li jirreferi Fil-fatt il-pittura tal-koppla, xogħol il-pittur Malti Giuseppe Cali (1846-1930), kienet għadha kemm saret is-sena ta' qabel (1894). Ara Carmel Bezzina, 'Il-Pittura tal-Knisja ta' Hal Balzan', Ħal Balzan — 350 Sena Parroċċa 1655-2005, Każin tal-Banda San. Gabriel, Festa ta' Marija Annunzjata 2005, pp.56-57. Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920