L-Orgni Ottavin ta' Bormla u r-Restawr tiegħu: il-kontribut tal-APS Bank L-Istorja wara r-Restwar L-istorja tar-restawr ta' dan l-orgni Ottavin tmur lura lejn is-sena 2005. F'dik is-sena kienet inbdiet ħidma biex numru ta' xogħlijiet mużikali qodma fl-arkivju ta' Bormla jibdew jiġu editjati. Kienet din ir-riċerka li wasslet biex jibda jintwera interess dwar liema strument jew strumenti kienu jindaqqu fuqhom dawn ix-xogħlijiet mużikali. Kien f'dan il-mument li ġejt wiċċ imb wiċċ ma' dan l-orġni li kien merfugħ fil-gallarija li hemm fl-Oratorju tal-Kurċifiss, li hu bini li jmiss mal-knisja. L-istat ta' konservazzjoni tiegħu ma kien xejn feliċi. Madankollu, mal-ewwel daqqa t'għajn wieħed jinduna li dan kien strument imprezzabbli u li warajha kellu storja interessanti. Kien f'dan il-kuntest li bdiet riċerka biex tkun stabbilita l-istorja ta' dan l-orgni. L-Istorja tal-orgnijiet ta' Bormla L-eqdem informazzjoni li għandna dwar orgnijiet ġewwa Bormla tmur lura għas-sena 1695. Dan ifisser li din l-informazzjoni tappertjeni għall-knisja l-antika ta' din il-parroċċa, dik preċedenti tal-lum, li kienet twaqqgħet biex inbniet din preżenti. Nhar il-25 ta' Ġunju 1695, il-parroċċa ta' Bormla daħlet f'kuntratt ma' Gaetano Turriglio ħalli jibni orgni għal din il-knisja. Dan l-orgni ġie installat fil-gallarija tal-orgni, li f'din il-knisja l-qadima, kienet diġà tinsab fuq il-bieb il-kbir tal-knisja. F'dan il-perijodu, l-orgnijiet kienu għadhom jitqiegħdu fil-gallarija li kien ikun hemm wara l-artal maġġur, eżattament fuq il-kor, bħalma għandna naraw f'numru ta' knejjes fl-irħula tagħna. Dan l-orgni ta' Turriglio kien magħmul minn disa' reġistri. Meta din il- knisja l-qadima twaqqgħet biex inbniet dik preżenti, dan l-orgni reġa' tqiegħed fil-gallarija tal-orgni, li bħal dak li kien hemm qabel, reġgħet ġiet imqiegħda fuq il-bieb prinċipali tal-knisja. Din il-knisja l-ġdida ġiet ikkonsagrata fis-sena 1732. Hija sfortuna kbira li llum ma nafux x'sar minn dan l-orgni. Dan l-orgni kien ġie mibdul fl-1862, ma' dak preżenti magħmul minn Natale Morelli ta' Milan. L-orgni li Turriglio għamel għal Bormla huwa wieħed minn numru ta' orgnijiet li dan l-artiġjan ġie mqabbad biex jaħdem matul il-karriera twila tiegħu bħala kostruttur tal-orgnijiet. Bejn l-1692 u l-1718, Turriglio ħadem l-orgni tal-parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ, Dehra ta' kif kien l-orgni qabel ir-restawr. ta' San Pawl il-Belt, ta' Birkirkara, tal-Katidral, tal-Mosta, tal-Knisja tal-Karmnu ġewwa l-Belt u dak tas-Siġġiewi. L-introduzzjoni ta' dan l-istrument ġewwa Bormla wasslet biex iddaħħlet kultura mużikali ġdida f'din il-parroċċa. Issa beda jiġi appuntat organista residenti biex ikun jista' jdoqq l-istrument. Il-knisja beda jkollha l-maestro di cappella tagħha, kif ukoll qassis ieħor, li kien jagħmilha ta' kantur biex jieħu ħsieb it-talb tal-kor. Inħass ukoll il-bżonn li jinxtara orgni żgħir, biex iservi bħala orgni li seta' jindaqq minn isfel, jiġifieri biex jgħin fis-servizz fil-kor. Fuq kollox beda jinħass il-bżonn li dan l-orgni kbir jinżamm fi stat aċċettabbli ta' daqq. Minn kuntratt nutarili li sar quddiem in-Nutar P. P. Saliba fis-sena 1715, insibu li l-prokuraturi ta' din il-knisja, il-qassis Giovanni Antonio Schembri u Dr Vittorio Grech waslu fi ftehim ma' Turriglio biex dan jagħmel il-manutenzjoni fuq dan l-orgni, għal- lanqas darba fis-sena. Importanza ġiet mogħtija mill-prokuraturi lejn l-inotazzjoni tal- orgni. Huma saħqu li l-orgni kellu jkun intunat tajjeb għal matul is-sena kollha u ta' dan is-servizz Turriglio aċċetta li jkun imħallas 6 skudi fis-sena. Meta Gaetano Turriglio miet, Bormla baqgħet xorta tara li dan l-orgni jingħata l-manutenzjoni kollha meħtieġa. Fl-4 ta' Ottubru 1754, Dun Fortunato Demarco daħal fi ftehim ma' wieħed mill-kostrutturi ewlenin tal-orgnijiet ġewwa Malta ta' dik il-ħabta jiġifieri Pietro Santucci, biex dan jibda jagħmel il-manutenzjoni ta' dan l-orgni, inkluż l-akkordatura tiegħu. Din il-ħidma kellha ssir għal-lanqas darba fis-sena u ta' dan ix- xogħol beda jingħata l-ħlas ta' 5 skudi u 4 tari. Il-ħlas għal dan is-servizz kien ikun magħmul ftit jiem qabel mal-parroċċa tiċċelebra l-festa tal-Kunċizzjoni, jiġifieri, fit-8 ta' Diċembru. Fih innifsu, dan il-fatt juri li diġà f'din il-ħabta, iċ-ċelebrazzjoni tal-festa nhar Il-pajpijiet tal-orgni wara r-restawr. it-8 ta' Diċembru kienet qed tingħata importanza kbira u kienet qed tkun iċċelebrata bil- kbir u aktar minn festi oħra li kienu jiġu ċċelebrati f'dak iż-żmien f'din il-parroċċa. Dan il-ħlas kien qed isir f'Diċembru ħalli l-orgni jkun intunat tajjeb għaċ-ċelebrazzjonijiet ta' din il-festa. L-orgni li kien inxtara biex jindaqq minn isfel kien magħruf bħala regaletto. Minħabba ċ-ċokon tiegħu, dan l-orgni seta' jkun użat f'servizzi liturġiċi barra l-knisja bħal ma kienet il-purċissjoni. Il-ħafna skariġġ wassal biex dan l-orgni żgħir beda jkollu problemi serji. Ngħidu aħna, fis-sena 1768, il-prokuratur tal-knisja Giuseppe Lacorte ġab lil Santucci ħalli jarah. Santucci kienu sabu fi stat ħażin tant li ma setax jissewwa. Għalhekk, huwa ssuġġerixxa li jerġa' jinbena orgni żgħir ieħor u biex jibnih huwa aċċetta li juża dawk il- partijiet ta' dan ir-regaletto li kien għadhom tajbin u li setgħu jerġgħu jintużaw. Fuq kollox, dan l-orgni ġdid kellu jinvolvi l-bini ta' windchest, magħruf fil-Malti bħala l-bankun tal- orgni, li minnu tgħaddi l-arja ħalli jindaqqu s-sfafar. Dan ix-xogħol kien ġie stmat li jiswa 20 skud. Il-kostruzzjoni ta' dan l-organetto tidher li kienet qed isservi ta' eżami ħalli l-parroċċa ta' Bormla tevalwa l-kapaċitajiet ta' Santucci fil-bini tal-orgnijiet biex b'hekk ikun jista' jingħata aktar kummissjonijiet. Fuq kollox, f'dik il-ħabta Bormla kellha surmastrijiet tal-mużika importanti. It-tnejn kienu meqjusa kapaċissimi fil-qasam tagħhom fid-daqq tal-orgnijiet tant li parroċċi oħra kienu jgħajtulhom biex ikunu f'kummissjonijiet ħalli jevalwaw xogħlijiet fuq l-orgnijiet tagħhom. Hekk meta l-parroċċa tan-Naxxar għamlet orgni ġdid li kien ġie ordnat mingħand Santucci, saret kummissjoni ta' tliet esperti li kienet tinkludi lil Vella u Schembri. Dawn kellhom l-inkarigu biex jagħmlu rapport u jiżguraw li Santucci kien għamel xogħlu tajjeb kif titlob is-sengħa qabel ma jitħallas. Jidher li x-xogħol ta' Santucci fuq l-orgnijiet beda jintgħoġob sew tant li Bormla ma damitx ma ordnat orgni mingħandu. Insibu li quddiem in-Nutar F. Glison, deher il-Prokuratur Giuseppe Lacorte u dan ftiehem ma' Pietro Santucci għal xiri ta' orgni ġdid fis-sena 1777. Għal dan il-kuntratt, deher it-tifel ta' Pietro, Emanuele Santucci, biex jirrappreżenta lil missieru. Lacorte kien deher bħala wieħed mill-prokuraturi tal- Fratellanza tal-Kurċifiss. Ma hemmx dubju, li Lacorte kien ħa l-pariri tekniċi neċessarji qabel ma mar għall- kuntratt, għaliex in-Nutar ingħata deskrizzjoni eżatta tax-xogħol li Santucci kellu jagħmel Il-post tal- minfaħ u l-pedali tal-orgni qabel ir-restawr. Kien hemm ukoll xi ħlasijiet li saru b'modi jew servizzi oħra. Infatt, ġie miftiehem li l-parroċċa kellha tbigħ lil Santucci organetto li kellha flimkien mal-windchest ta' dan l-istess organetto li missier Emanuele kien bena If-1768. Wara li ġie ffirmat il-kuntratt u beda x-xogħol, il-prokuraturi riedu jagħmlu tibdiliet f'dan l-orgni minħabba li beda jitqies li kien żgħir wisq għall-bżonnijiet tal-parroċċa ta' Bormla, b'mod partikolari għas-servizzi mużikali li kienu qed isiru f'dik il-ħabta. F'dik l-istess sena, jiġifieri fl-1777, Lacorte reġa' ftiehem ma' Pietro Santucci biex ikabbar dan l-orgni u għal dan ix-xogħol ingħata 30 skud ieħor. Dawn id-deskrizzjonijiet mill-atti nutarili jaqblu perfettament ma' dan l-orgni li għadu kif ġie rrestawrat; hu fih ħames reġistri, erba' tar-ripieno u l-ieħor tal-flawt. Fuq kollox, matul ir-restawr instabet ukoll din iż-żjieda ta' suffara kbira fin-nofs, jew kanna prinċipali taċ-ċomb, li Santucci kien ġie mitlub biex jagħmel ftit wara li ġie ffirmat il-kuntratt fl- 1777. Hawnhekk wieħed irid jgħid li dan l-orgni ma kienx sar biex jitqiegħed fil-gallarija li hemm illum f'dan l-oratorju anki jekk huwa kien proprjetà tal-Fratellanza tal-Kurċifiss. Iżda din il-konfraternità riditu portatili, jiġifieri li jista' jinġarr u jittieħed f'postijiet differenti biex jindaqq. Anki meta kienet saret din iż-żjieda ta' kanna oħra, dan l-orgni xorta waħda baqa' wieħed portatili. M'hemmx dubju, li dan kien mezz biex il-fratellanza kienet taqla' l-flus għaliex f'dan iż-żmien il-fratellanzi kienu jikru l-affarijiet tagħhom lill- istess knisja jew lil xi fratellanza oħra għall-użu waqt is-servizzi reliġjużi li huma kienu jorganizzaw. Din ma kinitx l-aħħar żjieda li saret f'dan l-orgni. Mir-restawr ħareġ li kienet saret żjieda kbira oħra sebgħin sena wara. Waqt ir-restawr instabet data fuq waħda mis-sfafar tal-injam ta' dan l-orgni li turi s-sena ta' meta kienet saret din iż-żjieda, jiġifieri fl-1851. Din iż-żjieda wasslet mhux biss biex reġgħu żdiedu l-kanen, iżda wkoll biex jitkabbar l-orgni. Dan kien jinvolvi t-twessigħ tal-kaxxa ta' barra ta' dan l-orgni biex ikun introdott windchest. Dan il-windchest ġdid inħadem b'mod indipendenti mill-woodchest oriġinali. Ma' dan il-windchest ġew imqabbda sfafar kbar oħra tal-injam. Dan it-tkabbir wassal ukoll biex tkun imkabbra l-pedaliera. Imbagħad, permezz tal-użu ta' stops jew buttuni, kien jiġi rregolat jekk wieħed jużax dan it-tieni windchest jew le, kemm f'akkumpanjament mal-ewwel windchest jew inkella wahdu. Anki l-ewwel windchest seta' jibqa' jindaqq esta Marija Imma ta ff waħdu. Fuq kollox, kienet inbidlet ukoll it-tastiera oriġinali tal-orgni ma' waħda li kienet tirrifletti l-moda fit-tastiera tas-seklu dsatax, jiġifieri li l-kevs tagħha ma jkunux tal-injam imma jsiru tal-avorju, jew tip ta' għadam ieħor. Permezz ta' din l-aħħar żjieda, dan l-orgni ma baqax aktar wieħed portatili iżda sar wieħed stabbli. Jidher ċar li din iż-żjieda kienet saret biex dan l-orgni jitqiegħed f'post fiss, jiġifieri fil-gallarija tal-orgni li hemm fl-Oratorju tal-Kurċifiss. Fuq kollox, il-mod kif tkabbar jidher li sar biex jakkomoda l-akustika ta' dan il-post. Dan wassal biex saret pjattaforma kbira għal taħt dan l-orgni ħalli b'hekk jitpoġġa fuqha u permezz tagħha jkun jidher aħjar minn isfel. Anki l-banketta tal-organista kellha titkabbar. Fuq kollox, dan it-tkabbir kien maħsub biex anki jakkomoda l-istili ġodda fil-mużika, jiġifieri jkollu reġistru aktar vast biex ikun jista' jakkumpanja aħjar il-vuċijiet maskili, dawk tal-baxxi u tenuri. Kif kien qabel, kien aktar jgħodd għall- vuċijiet femminili tas-soprani u l-alti. It-tastiera l-ġdida Orgni għall-Kastrati Fil-ktieb tagħhom dwar l-orgnijiet qodma ta' Malta, li ġie ppubblkat fl-1998, Hugo Agius Muscat u Luciano Buono, jikklassifikaw dan l-istrument bħala wieħed mill-orgnijiet l-aktar antiki li għadhom jeżistu f'pajjiżna. Infatti, bħal dan it-tip ta' orgni portatili, anki fi Sqallija baqa' ftit li xejn. Huma jkomplu jispjegaw, li bħala stil, dan l-orgni jsegwi l-mudelli ta' orgnijiet li kienu qed isiru fi Sqallija. Kif wieħed għandu jistenna minn dan il-perjodu, dan l-istrument huwa magħmul minn tastiera waħda. Huwa għandu ħames reġistri u reġistru wieħed għall-pedali. It-tastiera tiegħu hija magħmula minn erba' ottavi. Minħabba l-istil tal-kaxxa u tal-partijiet li hu magħmul minnhom, l-orgni huwa wkoll magħruf bħala orgni positivo. Fih mekkaniżmu partikolari li nżamm intatt u ma ntmissx meta tkabbar fl-1851. Il-magna tal-orgni qiegħda f'kwardarobba jew kaxxa kbira tal-injam iddekorata, u matul is-seklu dsatax saħansitra waħħlu żewġ mankijiet tal-ħadid fuq kull ġenb tagħha biex tkun tista' tinġarr. Il-manwal tal-orgni hu bbażat fuq dak li jissejjaħ principale ta' erba' piedi. Din il-kelma teknika tirreferi għall-itwal kanna tar-reġistru prinċipali — li tkun dik tan-nota do u din tkun l-aktar waħda baxxa (/owest C). Dan huwa l-ewwel fattur rari ta' dan l-orgni. Dawn it-tipi ta' orgnijiet portatitli kienu jkunu normalment ibbażati fuq principale ta' tmien piedi: hija ħaġa mhux komuni li orgni pożittiv ikun ibbażat fuq principale ta' erba' piedi. Ir-raġuni għala dan l-orgni sarulu kanen iqsar, ġej mill-fatt li dan rieduh idoqq ottava aktar għolja. Għalhekk kien jibda minn ottava għolja, meta ikkomparat ma' orgnijiet oħra bħalu. Fuq kollox, iż-żjieda li saret fl-1851 kompliet tagħmlu uniku. L-ewwel għaliex ġie ikkreat windchest separat għall-baxxi. Normalment, orgnijiet pożittivi u portatili ma jkollhomx dan it-tip ta' pedaliera b'reġistru independenti iżda l-pedali jkunu sempliċiment konnessi mal-manwal u n-noti (kevs) li jikkorrispondu magħhom. Dan l-orgni hu wkoll magħruf bħala Ottavino. Il-kelma Ottavino tintuża biex turi li r-reġistru mużikali tiegħu jinstema' ottava aktar għolja minn dik normali. F'dan il-kuntest, l-ottavino kien proprju magħmul biex jirrinforza l-vuċijiet fir-reġistru għoli. Ottava tfisser l-iskala ta' tmien noti li tibda minn do u tispiċċa fid-do ta' wara. Fil-vokabularju mużikali Ingliż, il-middle C f'tastiera tifred in-noti li jindaqqu bl-id tax-xellug (il-baxxi) minn dik tal-lemin (treble clef). L-istess tastiera tal-middle C, f'dan l-orgni jdoqq ottava aktar akuta. Bħal kull orgni Positivo u Ottavino ieħor, għandu t-tastiera tiegħu żgħira li ma tippermettix li wieħed jikkomponi għal aktar minn erba' ottavini. L-ewwel ottava, dik tal-baxxi hija waħda qasira waqt li t-tlieta l-oħra huma ottavi kompluti. Fi kliem ieħor, dan l-orgni kellu tastiera magħrufa bħala ottava corta jew ottava qasira. Din it-tip ta' tastiera nsibuha fl-orgnijiet oħra ta' dan il-perjodu bħalma huwa l-orgni tal-Qrendi. Dan kien ifisser li f'dik il-qasira, tnejn minn noti kromatiċi, ma kinux jibqgħu kromatiċi imma kienu jirrappreżentaw nota naturali. Għalhekk, l-organista kellu jkun ippreparat kif idoqq dan l-orgni. Illum jinħtieġ taħriġ speċjalizzat. Dan it-tip ta' orgni Posittivo, b'ottava corta kien maħsub biex jagħti aktar sostenn armoniku lill-kantanti, b'mod partikolari lill-vuċijiet tas-solisti femminili. Fil-fatt dan l-orgni kellu r-reġistru mużikali tiegħu aktar addattat għall-vuċijiet għoljin. Dan ifisser li kien magħmul għal min kien ikanta fir-reġistru għoli li f'dan il-perjodu setgħu jkunu diversi. L-ewwel hemm il-vuċijiet femminili. Dawn huma dawk tas-sopran jew mezzo (magħrufa wkoll bħala alti). Imbagħad kien hemm il-vuċijiet tal-kastrati li kienu rġiel li kienu jkantaw fuq reġistru femminili. Imbagħad, fuq l-istess reġistru għoli jkantaw it-tfal żgħar subien sakemm jilħqu l-pubertà. Dawn tal-aħħar kienu magħrufa bħala voci bianche. Dawn it-tfal subien kienu jkunu mitluba biex ikantaw fil-knisja minflok il-vuċijiet femminili u l-aktar tajbin minnhom kienu jkunu dawk magħżula fl- Italja biex isiru kastrati. In-nisa jidher li kienu qed ikunu msejħin biex ikantaw fil-knejjes matul dan il-bidu tal-perjodu Ingliż. Fuq kollox, minn dejjem kien hemm bżonn ta' orgnijiet ta' dan it- tip biex jakkumpanjaw il-kant mis-sorijiet fl-uffiċċju tat-talb tagħhom. F'dan il-każ, dan l-orgni ġie mibni speċifikament għall- Bormla biex jaqdi fil-funzjonijiet liturġiċi ta' din il-knisja, kemm dawk li kienu jsiru ġewwa u dawk ta' barra. Il-preżenza ta' orgni ta' dan it-tip tikkonferma li f'Bormla, f'dik il-ħabta, kien qed ikun mitlub is-servizz tal-kastrati biex tal-knisja. Nafu, li Dun Michaelangelo Vella kien beda skola mużikali ġewwa Bormla. Għalhekk, dan l-istrument seta' kien qed jintuża biex jgħin lit-tfal fit-tagħlim tagħhom u biex jitgħallmu jkantaw aħjar waqt il-funzjonijiet. Fuq kollox, kellu wkoll skop ieħor. Kien ikun hemm pattijiet fil-mużika msejjaħ basso continuo u din kienet tkun ipprovduta minn xi strument tal-korda bħall-vjolinċell jew il-kuntrabaxx waqt li l-armonija kienet tiġi pprovduta mill-orgni nnifsu. Xi drabi dan it-tip ta' orgni seta' anki jieħu post il- kuntrabaxx. Fuq kollox, l-arkivju mużikali ta' Bormla juri li matul is-seklu tmintax u l-bidu tas- seklu dsatax, din il-parroċċa kienet qed tagħmel użu mill-kastrati jew voci bianche. Għal- lanqas, ħafna mill-mużika li baqa' f'dan l-arkivju turi li ġiet miktuba primarjament għall- vuċijiet tas-soprani u l-alti. Dan il-fatt jikkonferma l-importanza ta' dan l-orgni. Dan juri li meta dawn inkitbu, il-kompożitur kien qed jieħu inkonsiderazzjoni l-istrumenti mużikali li kien hemm ġewwa Bormla. Il-kompożituri bdew jieħdu vantaġġ mill-preżenza ta' dan l-orgni u bdew jiktbu mużika li kienet ideali biex takkumpanja lis-soprani u l-alti b'mod partikolari għaliex dan l-orgni kien aktar addattat li jakkumpanja l-vuċijiet għolja. Dan jispjega għaliex numru ta' antifoni qodma tal-festa ta' Bormla kienu miktuba għal vuċijiet f'reġistru għoli. Fuq kollox, grazzi għall-preżenza ta' dan l-orgni u l-mużika li nstabet fl-arkivju, illum wieħed, jista' jgħid abbażi ta' fatti storiċi, li kontra dak li s'issa kien wieħed jaħseb, it- tradizzjoni ġewwa Bormla li jitkantaw innijiet, quddiem l-istatwa, waqt il-purċissjoni tal- festa, tmur lura aktar mill-1905. Jekk xejn, f'din is-sena kien hemm il-qawmien mill-ġdid ta' din it-tradizzjoni. Din it-tradizzjoni għandha tkun assoċjata mal-introduzzjonijiet ta' orgnijiet żgħar, l-ewwel dak tar-regaletto u mbagħad dan il-portatile, li wasslu biex beda jsir daqq tal-mużika barra b'dawn l-orgnijiet waqt il-purċissjoni tal-festa. Il-mastro di cappella ta' Bormla, Dun Michaelangelo Vella tqabbad jikteb motett biex jitkanta speċifikament waqt il-purċissjoni bl-istatwa tal-Kunċizzjoni fis-sena 1761. Kif kien mistenni f'dik il- ħabta, il-kant kien ikun bil-Latin. Waħda minn dawn il-kompożizzjonijiet salvat u kopja tagħha għadha tinsab fl-arkivju. Hija kompożizzjoni ta' Vella għal tliet vuċijiet, jiġifieri, sopran, tenur u baxx u twila żewġ minuti u 10 sekondi. L-isem eżatt ta' dan il-motett hu Sancta, et Immaculata Virginitas u deskritt bħala Motetto per la Processione della Nostra Advocata del Gillio (sic.). Dan il-motett kien jitkanta bl-akkumpanjament tal-orgni u kif turi l-istess kitba fuq din il-kompożizzjoni, dan kien jitkanta waqt il-purċissjoni tal-Ġilju, jiġifieri f'dik il-festa tal-Kunċizzjoni (taħt it-titlu tal-Ġilju) li fl-antik kienet issir fis-sajf. Din hija biċċa xogħol ħafifa u miktuba b'mod sempliċi. Ma naħsibx li jkun qed jingħad ħażin, li f'xi żmien, l-orgni użat biex jakkumpanja din il-mużika waqt il-purċissjoni tal- Ġilju, hu dan l-istess orgni li għandu kif ġie rrestawrat. Il-Kaxxa tal-Orgni Ottavin Dan l-orgni jinstab f'kaxxa li hija speċi ta' armarju li tikkonsisti fi tliet partijiet li jitpoġġew waħda fuq l-oħra. Mill-kuntratt li sar għand in-Nutar Glison, insibu li kienet ir-responsabbilità ta' Santucci biex jagħmel din il-kaxxa għal dan l-orgni. Seta' għamilha hu jew qabbad lil ħaddieħor biex jagħmilha. Dan l-ispeċi ta' armarju għandu fih żewġ bibien fil-parti ta' fuq. Il-materjal huwa injam tal-aħmar. Kien injam magħżul tajjeb għax anki jekk intużaw twavel twal, il-mastrudaxxa pprova jevita li jkollhom ħafna ingroppi li hija waħda mill-karatteristiċi ta' dan l-injam. Dan jgħodd b'mod partikolari għall-bibien. Hawnhekk intuża injam tajjeb bi ftit li xejn ingroppi u r-raġuni kienet ħalli jkunu jistgħu jiġu mpittra. Fejn kien hemm ingroppi, dawn tneħħew u minflokhom, kif kienet id-drawwa dik il-ħabta, kien isir speċi ta' stopper jew tapp id-daqs tal-istess toqba tal-ingropp. Dan it-tapp kien ikun ukoll magħmul mill-injam. Din kienet prattika ġenerali f'din il-ħabta li l-ingroppi jiġu mibdula ma' tappijiet oħra magħmula minn injam. Dan kien isir għas- sempliċi raġuni, li maż-żmien, minħabba l-espansjoni u l-kontrazzjoni tal-injam, l-ingropp ma jibqax issikkat iżda jillaxka u anki jinbeżaq 'il barra u jaqa'. Dan ried ikun evitat speċjalment f'dik il-parti tal-injam li kienet se tintuża biex fuqha tiġi l-pittura. Għalhekk din l-operazzjoni żgħira kienet issir mill-mastrudaxxi tagħna fil-passat biex tipprevjeni dan il-proċess tan-natura waqt li tiggarantixxi stabilità għall-istess injam. Minħabba li t-tapp kien ikunu f'forma tonda, dan jipprevjeni milli jiżviluppaw xquq fl-injam. Wieħed jinnota li l-kaxxa ta' dan l-orgni hi magħmula f'forma ta' bureau antik Malti. Fih hemm dawn iż-żewġ bibien li meta jinfetħu jidhru s-sfafar taċ-ċomb. Bħalma jista' wieħed jinnota, dawn il-bibien kellhom il-funzjoni li jagħlqu u jgħattu l-isfafar tal-orgni. B'hekk meta dan ma kienx qed jindaqq, dawn kienu jingħalqu u b'hekk kien ikun evitat, fost l-oħrajn, li jidħol trab ġewwa l-mekkaniżmu tal-istess orgni. Dawn iż-żewġ bibien kienu ġew impittra direttament biż-żejt fuq l-injam fuq in-naħa ta' ġewwa u għalhekk dawn setgħu jkunu biss esposti meta dawn il-bibien ikunu miftuħa biex jindaqq l-orgni. Dawn iż-żewġ bibien kienu jingħalqu b'ċavetta li l-mekkaniżmu tas- serratura tagħha għadu jeżisti u reġa' tħaddem. Dan il-mekkaniżmu tal-ħadid ġie miżbugħ u integrat bħala parti minn din il-pittura biex b'hekk din is-serratura ma tkunx tidher meta jinfetħu l-bibien. Wieħed irid jiftakar li f'dan iż-żmien, kienet kważi spiċċat għalkollox il-kultura li jitpittru immaġni fuq l-injam. Issa l-immaġni bdew jiġu mpittra direttament fuq it-tila. Din it-teknika qadima baqgħet tippersisti b'mod partikulari fuq l-għamara li baqgħet tiġi mpittra. F'dan is-sens, dan l-orgni kien qed ikompli jsegwi din il-moda. Wieħed irid jgħid, li fil-każ ta' għamajjar tal-injam, l-artisti u l-artiġjani tagħna ma kellhomx għażla oħra ħlief dik li jpittru direttament fuqu minħabba li ma kienx jaqbel li wieħed jinkolla t-tila fuq l-injam. Biss dan il-fatt li wieħed ipitter direttament fuq l-injam kellu l-limitazzjonijiet tiegħu. L-artisti t-tajbin kienu jevitawh u għalhekk kien spiċċa aktar xogħol ta' artiġjani. Jidher, li f'dan il-każ, minħabba li qed nitkellmu fuq orgni għal knisja, tqabbad persuna ta' kompetenza aktar minn artiġjan biex ipitter dawn iż-żewġ xeni mdawrin b'motivi floreali. Is-suġġett li ġie magħżul għal dawn iż-żewġ bibien kienu l-Qalb ta' Ġesti u l-Qalb ta' Marija. Dawn il-qlub kienu mqiegħda fuq sfond barokk, kważi b'motivi rococo u jsegwu l-istil u d-drawwiet fil-pittura ta' dik il-ħabta skont il-mod tas-seklu tmintax. Kien iż- żmien li wieħed jiffoka fuq immaġni simboliċi bħalma hija l-preżenza tad-dija li ħierġa mill-qlub maħsuba biex tagħti idea tal-glorja divina u l-paċi tal-ġenna. Min-naħa l-oħra, dawn ix-xeni kienu qed jappellaw lil min jarahom biex jispira ruħ f'devozzjoni spiritwali. Wieħed irid jgħid li f'dan il-perjodu kienet għadha l-prassi li dawn it-tipi ta' orgnijiet, bħal strumenti oħra barokki, ikunu mpittra. Il-Qalb ta' Ġesu u ta' Marija Fil-ktieb tiegħu, Flesh in the Age of Reason, Rav Porter jitkellem dwar l-importanza li tibda tingħata fis-seklu tmintax lill-istudju tal-ġisem uman f'dan iż-żmien li kienu tpittru dawn il-bibien. F'dan il-kuntest, dawn l-immaġni tal-Qalb ta' Ġesti u dik ta' Marija li għalina llum jidhru komuni, ma kienu xejn komuni għan-nies ta' meta saru dawn l-opri. Kien eżattament f'dan iż-żmien li bdiet dieħla din id-devozzjoni fid-dinja Kattolika lejn il-qlub imqaddsa. Kien iż-żmien ukoll meta bdew isiru sejbiet importanti fuq l-anatomija tal-ġisem uman. Kien issa ż-żmien tal-hekk imsejjaħ Illuminiżmu, jiġifieri, iż-żmien meta r-raġuni bdiet titqies bħala għodda suprema li tista' twassal lill-bniedem biex jifhem aħjar lilu nnifsu u lill-univers. F'dan il-kuntest, l-intern tal-bniedem ma baqax xi ħaġa li wieħed jistmerru jew jibża' minnu. Qabel is-seklu tmintax, l-intern tal-ġisem uman ma kienx ikun rappreżentat bħala xi ħaġa li tieħu gost tħares lejh. Jekk dan kien jiġi rappreżentat fuq xi pittura, ħafna drabi, dan kien ikun biex iwassal messaġġ makabru. Issa sar bil- maqlub. Ma kienx hemm aktar biża' biex qalb ta' raġel jew ta' mara, kif tidher fir-realtà, tispiċċa murija bħala xi ħaġa ta' devozzjoni u oġġett li wieħed għandu jħares lejha mingħajr ma din ix-xena tnissel fih stmerrija jew sensazzjoni moqżieża. Kien f'dan il-kuntest li bdiet tikber din id-devozzjoni ġdida lejn il-qlub imqaddsa, li mbagħad għandha l-istorja aġjografika tagħha. Nies ta' fidi bdew jaraw f'dawn l-immaġni messaġġ divin. Illuministi bdew jaraw fihom il-kisbiet fix-xjenza. Probabbilment, id-devozzjoni lejn il-Qalb ta' Ġesti ġewwa Bormla rat l-ewwel manifestazzjonijiet tagħha fuq dan l-orgni. Imbagħad kompliet tikber u tikber sakemm spiċċat saħansitra esposta fuq artal iddedikat lejha. Inqas b'saħħitha kienet id-devozzjoni lejn il-Qalb ta' Marija li wkoll hija rappreżentata fuq waħda mill-bibien ta' dan l-orgni. Bħalma għidt qabel, dawn id-dekorazzjonijiet imorru lejn is-seklu tmintax. L-awtur tagħhom mhux magħruf biss jista' jkun li saru minn bottega ta' xi wieħed mill-artisti Maltin, importanti f'dik il-ħabta, li kienu qed jaħdmu ġewwa Bormla. F'dan il-kuntest, dawn il-panewijiet jistgħu jkunu jappertjenu għal xi bottega jew aħjar skola bħalma kienet dik tal-pittur Francesco Zahra jew Rocco Buhagiar. Dan ma jfissirx li huma xogħol tagħhom, iżda ta' xi alljiev li kien jaħdem magħhom. Żgur li ma jistgħux ikunu ta' Zahra għaliex dan kien ġa miet meta sar dan l-orgni. Biss dawn ħallew influwenza kbira fuq il-pittura ta' żmienhom. Fuq kollox, dawn it-tnejn ħadmu ġewwa il-knisja ta' Bormla. Ir-raġuni għala qed nagħmel din l-ipoteżi ġejja minn raġunar tal-fatti storiċi aktar milli minn analiżi pittorika. L-ewwel nett, Zahra kien ġie kkommissjonat mill-Konfraternità tal-Kurċifiss biex jagħmel il-pala d'altare ta' dan l-oratorju. Għalhekk seta' kien anki facli li xi alliev tiegħu tqabbad biex ipittirhom. Issa wieħed irid jiftakar li dan l-orgni nxtara primarjament mill-konfraternità li tieħu ħsieb dan l-oratorju. F'dan il-perjodu, dan l-oratorju kien fi stat Il-pittura ta' fuq il-bibien tal-orgni Il-makkinarju ta' ġewwa tal-orgni mikul mis-susa. ta' kostruzzjoni. It-tieni dan l-orgni kien proprjetà tal-istess konfraternità. It-tielet raġuni ġejja mill-fatt li din il-pittura għandha elementi, speċjalment f'dak li huwa użu tal-kulur aħmar li tfakkrek f'Zahra jew f'Buhagiar. Dan it-tip ta' kulur huwa fattur dominanti fl- istil ta' dawn iż-żewġ pitturi Maltin. Ir-raba' fattur għala wieħed jibda jassoċja din il-pittura mal-bottega ta' Zahra, ġej ukoll mill-fatt li Zahra kien wieħed minn tal-ewwel li beda jkun ikkommissjonat biex ipinġi ikonografiji tal-Qalb ta' Ġest. Wieħed hawn isemmi l-kwadru ddedikat lill-Qalb ta' Ġest, li Zahra pitter għall-knisja ta' Ħal Tarxien. Anki jekk dawn iż-żewġ pitturi fuq dawn il-bibien ma humiex ta' Zahra jew il-bottega tiegħu, xorta waħda minn pittirhom kien żgur taħt l-influwenza ta' dan l-artist Malti. Iż-żmien kontemporanju Il-mistoqsija li wieħed jistaqsi hija din: x'kienet ir-raġuni li wassal biex dan l-orgni jitwarrab Ir-raġunijiet jistgħu jkunu ħafna. Hawn ħa nsemmi tnejn biss. L-ewwel raġuni tista' tkun ġejja mill-fatt li meta tkabbar fl-1851, ix-xogħol ma kienx ta' livell għoli li wassal li dan l-orgni beda jkollu problemi tekniċi ta' daqq u ġie eventwalment abbandunat. Imbagħad hemm raġuni oħra aktar importanti. Fl-1862 ġie introdott orgni ġdid ġewwa Bormla, xogħol ta' Morelli. Dan l-orgni ġdid ħa post dak ta' Turriglio. Huwa xogħol tajjeb ta' artiġjanar fin li jipproduċi ħoss sabiħ. Illum ukoll dan l-orgni għandu bżonn urġenti ta' restawr u konservazzjoni. Dan l-orgni ta' Morelli hu kompletament mekkaniku u fih tastiera waħda ta' 58 nota u pedaliera ta' 17-il nota u pedala waħda għat-trerzamano. Hu għandu żewġ settijiet ta' reġistri, sett minnhom hu tar-Registri da Ripieno u s-sett l-ieħor tar-Registri da Concerto. Jidher li dan l-orgni għadda minn numru ta' tibdiliet għaliex il-pożizzjoni ta' numru ta' reġistri nbidlu matul iż-żmien. Għandu bankun (windchest) prinċipali, dak tas-somiere a vento, li hu tipiku tal-bankun magħmul fl-Italja ta' Fuq f'dik il-ħabta. Imbagħad għandu ħames bankuni żgħar oħra għar-reġistri tal-pedala. Fil-gżejjer Maltin jeżisti orgni ieħor tal-istess ditta, jiġifieri dak tal-knisja tax-Xagħra ta' Għawdex, iżda dan ta' Bormla għandu aktar reġistri u l-mekkaniżmu tiegħu huwa aktar kumpless. Il-preżenza ta' dan l-orgni kbir u l-modi u stili ġodda fil-mużika tal-knisja, li sar dejjem aktar ibbażat fuq reġistru baxx, wasslet biex dan l-orgni Ottavino twarrab għalkollox bir- riżultat li ġie traskurat u kien hemm anki perjodi fejn sofra minn atti ta' vandaliżmu. Ma għandux ikun hemm dubju li meta nġieb dan l-orgni ġdid minn Milan, l-Ottavino beda jidher bħala orgni qadim u antikwat. Kien żmien, fejn in-nies ma tantx kienu japprezzaw l-istoriċità tal-orgni Ottavino iżda kienu aktar jaraw il-kapaċitajiet mekkaniċi, tekniċi u mużikali li dan l-orgni ta' Morelli kien joffri. Fuq kollox, din l-istorja tirrepeti ruħha meta nxtara orgni ieħor elettroniku ġewwa Bormla. Għal bidu, dawn l-orgnijiet elettroniċi dehru ħafna aktar avvanzati f'pajjiżna minn dawk mekkaniċi. Tant kemm kien spiċċa fi stat miżerabbli li kien hemm min ħaseb li dan l-orgni Ottavino ma setax jissewwa. Biss xorta waħda ġie deċiż li jittieħdu l-pariri tekniċi u professjonali ħalli jkunu evalwati l-possibilitajiet li jeżistu biex jissewwa. Saru l-istudji preliminari meħtieġa u nstab li kellu bżonn restawr estensiv. Ġie deċiż li jsir restawr aktar milli konservazzjoni ta' dan l-istrument. Hawnhekk, wieħed irid jispjega fil-qosor x'inhu jinftiehem bil-kelma konservazzjoni u restawr. Fuq kollox, il-kelma konservazzjoni għandha sinifikat differenti għal nies differenti. Fil- kuntest Ingliż, bil-kelma konservazzjoni wieħed jifhem li dan l-istrument jerġa' jinġieb għall-istat oriġinali tiegħu, jiġifieri, kif kien għamlu Santucci u jitneħħew l-interventi li saru wara. Fid-dinja Franċiża, it-teoriji tal-konservazzjoni jitolbu li wieħed jirrispetta l-istorja tal-istrument u jħallu jidhru l-iżviluppi li saru fuqu. L-għażla waqgħet fuq din it-tieni pożizzjoni. Imbagħad kien hemm aspetti oħra. Kemm dan l-intervent ta' konservazzjoni seta' jerġa' jġib dan l-orgni jindaqq bl-istess ħoss oriġinali tiegħu. Ma kinitx l-idea li dan l-orgni jkun ikkonservat jiġifieri li jsir biċċa għamara sabiħa, tajba biss biex tintwera fil-mużew. Iżda permezz ta' dan l-intervent ta' restawr jew konservazzjoni, il-knisja ta' Bormla riedet li jerġa' joħroġ il-ħoss oriġinali tiegħu. Permezz tal-konservazzjoni biss dan ma setax iseħħ, għax il-mekkaniżmu kien spiċċa għalkollox u ħafna minnu kellu jerġa' jinbidel, jew jinbena mill-ġdid. Għalhekk ġie deċiż li mmorru għar-restawr komplet tal- mekkaniżmu biex dan l-orgni jkun jista' jdoqq bħal meta kien fl-aqwa tiegħu. It-tiswija tal-orgni Ottavin L-istat tal-preservazzjoni ta' dan l-orgni kienet ħażin ħafna tant li dan l-orgni kellu numru ta' problemi serji. Il-kaxxa tal-injam li kienet tilqa' fiha lil dan l-orgni kienet imkissra. Xi sfafar taċ-ċomb kienu nieqsa waqt li l-bqija tas-sfafar kellhom ħsarat estensivi sal-punt li xi wħud minnhom kienu litteralment ċatti u mgħaffġin ġo xulxin. Kważi xejn ma għad baqa' mis-sfafar tal-istann ta' quddiem waqt li numru ta' sfafar taċ-ċomb kienu ġew misruqa. B'kollox kellhom isiru 101 suffara ġdida, waqt li l-bqija tas-sfafar, li jammontaw għall-124 huma orġinali u li kollha ġew restawrati. It-timbru mużikali tas-sfafar il-qodma huma nofs ton aktar baxx minn dak tal-lum. Kien hemm problema kbira ta' susa li saħansitra attakkat lill-bankun prinċipali. Anki t-tastiera, li ma kinitx dik oriġinali, kienet estensivament imkissra. Peress li windchest kien ġie attakkat ħafna mis-susa, kien ifisser li dan l-orgni qatt ma seta' jerġa' jiġi jdoqq tajjeb. Għalhekk dawk il-partijiet tiegħu li kienu bis-susa ġew mibdula ma' repliki preċiżi u magħmula mill-istess tip ta' injam bħal dawk oriġinali. Ir-rackboard (crivello) instab imkisser u reġa' sar mill-ġdid. Dan kien magħmul mill-cardboard u l-iskop prinċipali tiegħu kien li jservi ta' ħolqa għas-sfafar taċ-ċomb. Iż-żewġ imniefaħ oriġinali inbidlitilhom il-ġilda li wara aktar minn mitejn sena kienet therriet. Xi pumi tar-reġistri kienu wkoll nieqsa u dawn kellhom jerġgħu jsiru mill-ġdid. Il-mekkaniżmu tal-ħadid kien issaddad u mwaħħal. Issewwew is-sfafar oriġinali u dawk neqsin reġgħu nbew sabiex ikun garantit li dan l-orgni jagħti ħoss tonali tajjeb. Il-minfafi qabel u wara r-restawr Ir-restawr ta' dan l-orgni kien ifisser li kellu jiżżarma kollu. Dawk il-partijiet nieqsa kellhom jerġgħu jsiru jew jinbnew mill-ġdid skont il-mudell oriġinali. Il-partijiet miksura kellhom jiġi restawrati sabiex l-orgni jerġa' jinġieb għall-istat oriġinali tiegħu b'dawk il- fatturi kollha li jagħmluh oriġinali. Iż-żewġt imniefaħ oriġinali ġew irrestawrati biex l-arja tista' tiddaħħal fil-bankun b'mod manwali kif kien oriġinarjament jiġri. Iżda sar ukoll blower elettriku modern u silenzjuż biex ikun evitat l-użu manwali tal-imniefaħ li huwa wieħed fatikuż. Fuq kollox, l-introduzzjoni ta' dan il-blower sar ukoll biex l-intonazzjoni u l-akkordatura tal-orgni jkunu ħafna aktar stabbli u preċiżi milli qatt jistgħu jkunu kieku l-imniefaħ jitħaddmu bl-idejn. Ma jistax jonqos li dan jgħin ukoll lill-organista li ma jkollux bżonn ta' xi ħadd biex iħaddimlu l-imniefaħ waqt li hu qed idoqq. Anki l-pedaliera kellha bżonn tiġi rristrutturata. Meta beda x-xogħol ta' restawr instab li l-pedaliera tal-orgni kienet imwaħħla b'mod partikolari ħafna, li qatt ma nstabet f'orgnijiet oħra; in-noti kromatiċi tal-pedaliera kienu qegħdin taħt waqt li dawk naturali kienu fuq. Normalment, in-naturali huma taħt waqt li dawk kromatiċi jkunu fuq. Wara li sar l-istudju meħtieġ deher li din l-anomalija kienet riżultat ta' żball li sar meta tkabbar fl-1851. Għalhekk kien jagħmel aktar sens li din il-pedaliera titwaħħal kif għandu jkun, jiġifieri n-noti kromatiċi jitqiegħdu fuq u n-naturali taħt. Fuq kollox din il-bidla ma taffettwax il-ħoss tal-orgni. Restawr tal-kaxxa tal-orgni Ottavin Ir-restawr ta' dan l-orgni ma kienx jinvolvi biss il-makkinarju iżda wkoll l-għamara jew il-gwardarobba li kienet tilqa' fiha l-magna tad-daqq. Hawnhekk, ir-restawr kien jinvolvi żewġ fażijiet. Kien hemm ir-restawr ta' injam ta' din il-kaxxa. Fortunatament il-fittings kollha tal-orgni nstabu. Dan kien proġett għalih. Imbagħad kien hemm ukoll ir-restawr tal-pittura li kien hemm fuq il-bibien ta' din il-kaxxa. Dawn iż-żewġ biċċiet xogħol saru minn restawraturi differenti. Ir-restawr tal-kaxxa sar mis-Sur Joseph Buhagiar li hu restawratur professjonali tal-għamajjar. Ir-restawratur sewwa din il-kaxxa u ħadem l-iskultura nieqsa tagħha u reġa' żebagħha, fil-kuluri oriġinali tagħha. Infatti, iż-żebgħa tagħha kien ikollha fiha l-kolla tal-fenek u magħmula minn taħlita ta' kuluri partikolari. Ta' min jinnota li din il-kaxxa ta' dan l-orgni saret fuq l-istess linji li kienu jsiru l-arloġġi antiki ta' Malta. Biss l-aktar biċċa xogħol iebsa kienet tinvolvi r-restawr tal-bibien ta' dan l-orgni portatili. Dawn instabu f'kundizzjoni ħażina ħafna. Kont sibthom jien jgħattu bokkaport li hemm fil-gallerija tal-istess orgni. Waħda minnhom kienet miksura fi tnejn u kellha ċappetta nieqsa. Saret ċappetta ġdida skont kif kienet oriġinali, jiġifieri waħda magħmula b'mod artiġjanali u bl-idejn. Issewwew il-bibien (waħda minnhom kienet maqsuma min-nofs) u sar l-ewwel intervent ta' tindif mis-Sur Joseph Muscat. Sadanittant, is-Sur Muscat beda jagħmel xogħol ieħor ta' restawr għal Bormla, dawk ta' eks voto marittimi ta' din il-parroċċa u għalhekk ġie deċiż li t-tkomplija tar- restawr u tindif ta' dawn il-bibien tingħata lill-kumpanija Recoop. B'hekk ir-restawr tal-għamara tal-orgni issa kien komplet. Minħabba t-traskuraġni u ż-żmien, il-pittura kienet f'qagħda ħażina ħafna. Kienet kważi mitfija għalkollox. Kważi ma kien jidher xejn. Kienet mgħottija b'lega ta' ħmieġ, Il-kaxxa tal-orgni xemgħat u ġmied. L-aħħar deċiżjoni li kellha tittieħed kienet dwar il-post fejn kellu jitqiegħed dan l-orgni. Kienet deċiżjoni diffiċli għaliex fil- post li kien fih, jiġifieri fil-gallarija tal-orgni li hemm fl-oratorju, ftit li xejn seta' jitgawda. Biss ġie deċiż li r-restawr jirrispetta l-istorja ta' dan l-orgni, jiġifieri dan l-orgni jerġa' jinġieb fl-istat li kien fih fis-sena 1851. F'dan il-kuntest ġie deċiż li jerġa' jitqiegħed fil- gallarija tal-Oratorju tal-Kurċifiss. Bħala daqs huwa orgni maħsub biex iservi l-ispazju ta' dan l-oratorju. Anki f'dik li hija intonazzjoni, jiġifieri t-timbru, il-qawwa u l-kwalità tal-ħoss tas-suffara huma ideali għal dan il-post. Għalhekk, dan l-orgni reġa' ttella' f'din il-gallarija. Imbagħad ir-restawratur tiegħu Robert Buhagiar reġa' intonah għall-ambjent u l-akustika tal-oratorju. Minħabba ċ-ċokon tiegħu, dan l-orgni ma jistax jiġi intonat għall-knisja, għax hija kbira wisq għalih, speċjalment minħabba li l-qisien tas-sfafar huma maħsuba għal ambjent żgħir. Il-ħoss tiegħu jintilef ġol-knisja. Is-Support tal-APS Bank Biss l-ispiża ta' dan ir-restawr kienet waħda konsiderevoli li l-parroċċa ta' Bormla ma kelliex il-fondi li tidħol għaliha. Għalhekk bdiet ħidma ħalli jinstabu l-fondi ħalli Bormla jerġa' jkollha strument mużikali li huwa uniku f'Malta u li permezz tiegħu, ikun hawn attrazzjoni oħra kulturali ġewwa din il-lokalità. F'dan il-mument ġie avviċinat l-APS Bank biex jgħin f'dan ir-restawr. Bi pjaċir ngħid li l-APS Bank aċċetta t-talba biex jisponsorja dan ir-restawr. B'hekk strument uniku u imprezzabbli f'dik li hija l-istorja tal- mużika f'Malta reġa' ngħata l-ħajja. Din il-biċċa xogħol tar-restawr tal-magna tal-orgni ġiet mogħtija lis-Sur Robert Buhagiar li hu ggradwat mill-Università ta' Malta fl-Inġinerija. Is-Sur Buhagiar għandu esperjenza estensiva f'dan il-qasam. Huwa rċieva taħriġ avvanzat barra minn Malta fir- restawr tal-orgnijiet. F'Malta huwa diġà wettaq restawr b'suċċess fuq ħafna orgnijiet. Hawn wieħed isemmi l-orgnijiet tan-Nadur (1897), tan-Naxxar (1775), tal-Qrendi (1778) tal-Katidral tal-Imdina (1774), ta' Ħal Balzan (1827), tal-Mosta (1885) u oħrajn. Nagħlaq billi f'isem il-parroċċa ta' Bormla nuri l-apprezzament lejn l-APS Bank talli emmen fil-proġett li dan l-orgni jerġa' jingħata l-ħajja u jiġi restawrat. Fuq kollox, permezz ta' dan il-proġett, dan il-bank kompla juri d-dedikazzjoni tiegħu lejn il-patrimonju mużikali ta' pajjiżna. Wieħed jawgura li r-restawr ta' dan l-istrument iwassal biex ikompli jikber f'Malta l-faxxinu lejn l-istorja tal-mużika. F'isem din il-parroċċa, nixtieq nirringrazzja liċ-chairman ta' APS Bank, il-Professur E. P. Delia, li emmen f'dan il-proġett u ta s-support tiegħu ħalli sseħħ din il-ħolma tar-restawr ta' dan l-orgni li hu wieħed mill-ftit orgnijiet li għad fadal ta' Santucci u wieħed mill-ftit orgnijiet tal-għamla tiegħu li għad fadal fid-dinja.