San Pawl, f'kitbietu donnu ma jafx iżomm li ma jagħtix kultant xi ħasda b'dehxa lil-dawk li jaqrawh, ukoll lil dawk il-qarrejja l-iktar im- ħarrġin u msaħħrin mill-qari ta' l-ittri tiegħu. Imbegħdin, kif aħna, mid-dinja li fiha hu għex, mill-ħsebi- jiet għolja tiegħu u t-tagħlim li kel- lu, aħna niltaqgħu ta' sikwit ma' tfixkil mhux ċkejken biex nistgħu nifhmu u nfissru kliemu. Xi drami huma l-idejiet wisq għoljin li ma jħalluniex naqbdu fis dak li jgħid u, mhux wisq rari l-każ, li jkunu : l-istess kliem tiegħu ta' għejdut hekk tqil għalina li jbarrilna t-triq fil-qari tagħna u, li mill-ewwel daqqa: ta' għajn, ma naslu nifhmu, u la għaliex dak il-kliem u, wisq anqas, dak li jsarraf; jekk, għallinqas, m'aħniex biżżejjed imħarrġin bi thejjija sewwa fl-istorja u fl-ilsna tal-Bibbja. U dan nifhmu hu l-każ li għandna quddiem- na. biex infissru. Fiż-żmenijiet tal-qedem, wieħed mill-aqwa għorrief fil-Bibbja, kien ħalla bil-miktub: €L-ewlenin ħteġijiet għall-ħajja tal-bniedem. huma l-ilma u l-ħobż, dar u libsa biew titgħatt- ha l-għera'' (Ekkles. U San Pawl, bi kliem aktar miġ- bur, qal: ''Meta għandna. l-ikel u l-ilbies, ħa nkunu kuntenti bihom'' (I Tim. L-ilbies, immela, hu fost dawk il-ħwejjeġ meħt'eġin għall- ħajja tal-bniedem. U mhux biss il- bniedem għandu jxiddhom biex jilqa' ruħu mill-bard jew mis-sħana, imma wkoll, u fuq kollox, għal dawk is-sentimenti ta' mistħija li tiġi mill- għera u minn nuqqas ta' satra, li jħossuh saħansitra wkoll l-istess nies ta' l-Afrika. Jekk, imbagħad, hu tassew li fil-bidu l-ewwel bnedmin 'ikienu t-tnejn għeriewen u ma kie- nux jistħu'' (Ġen. 2, 25), hu mhux inqas tassew li, wara d-dnub Alla 'tgħamel għar-raġel u għal martu libsa tal-ġild u libbishom'' (Ġen. Il-ġrajja, immela, tal-lbies kellha bidu sa mill-ġenna ta' l-art, bl-ewwel bnedmin Adam u Eva. Il-ftit aħbari- jiet li nsibu fil-Bibbja fuq din il- ħaġa, ma jgħinuniex biżżejjed, tabilħaqq, kif imxiet minn żmien għall-ieħor, l-istorja tal-ilbies tal- bniedem li, mill-bqija, ta' ftit jew xejn għajnuna kienet tkun għall-każ tagħna. Dak li l-aktar jinħteġilna hu niġbru xi xhieda, l-aktar li jsarrfu mill-istess Bibbja, biex minn dawn naslu nagħarfu fiż-żgur minn liema għanijiet kienu mmexxija n-nies u l-ġnuż tax-Xerq (orjentali). biex jaqdu għall-ħtieġa bħal din hekk mitluba, wara l-waqa' fid-dnub, mill-istess natura. U qabel kollox: a) Jekk aħna nqisu l-qagħda soċ- jali tal-bniedem, aħna, naraw li l-il- bies hekk kien sa minn dejjem meq- jus bħala ħaġa essenzjali għall-ħajja tal-bniedem, li b'liġi kien miktub li ma tistax tieħu b'rahan il-mantar tal-fqir (Esod. 22, 25-26), kif ukoll il-Fibsa tal-armla (Deut. 24, 17); waqt li għall-raġel miżżewweġ li kien irid jieħu mara oħra, il-liġi kienet tamarlu, qabel xejn, li jarfa' l-piż għall-ilbies ta' l-ewwel mara (Esod. U tassew, l-għera u n-nuqqas ta' satra fil-ġisem, kif kien seta' jiġri fil- foqra u fil-ħabsin, kienu meqjusin hekk ħaġa kbira ta' mistħ'ja, li mill-Profeti kienu jiġu mheddin lill- poplu bħala kastig t'Alla (Is. U, għal dan, fuq qies t'Alla, li kien ħaseb ilibbes biex jgħattu l-għera tagħhom lill- ewwel żewġ bnedmin, u li ma jehdiex jipprovdi ħobż u lbies lill-foqra u lil-għorba (Deut. 10, 18), il-Profeta Iżaija kien jgħallem li d-Din t'Alla hu msejjes fuq li taqsam ħobżok ma' l-imġewwaħ, li traġġa' lura lil min tilef it-triq tas-sewwa u li tlibbes lill-għarwenin (Iż. Fir-Rabta l-Ġdida, imbagħad, dan hu dmir hekk kbir, li mill-ħarsien tiegħu jiġi magħruf il-veru dixxiplu ta' Ġest Kristu (Matt. 25, 36; Luq. 83, 1; Ġak. b) Jekk inħarsu, imbagħad, lejn il-bniedem, bħala bniedem individwu l-ilbies, hu hekk marbut mas-sura ta' min ixiddu, li minnu wieħed ikun jista' jagħraf il-personalità tiegħu. Għalhekk, fil-Liġi ta' Mosċ. hemm miktub: ''Mara, lċ ma għandha til- bes ilbies ta' raġel, u raġel Iċ ma għandu jilbes ilbies ta' mara. Min jagħmel hekk ikun mistmerr mill- Kb'r Alla'' (Deut. Għal dan insibu wkoll f'xi ġrajjiet storiki tal-Bibbja li t-tibdil tal-ilbies, minn dak ta' raġel għal ta' mara u m'nn ta' mara għal ta' raġel, hu magħdud bħala gidba (Ġen. 27) u t-tiswir tal-persuna bl-ilbies ta' sura li ma jaqbilx għal dak tal-qagħda tagħha, hu ħaġa ta' bla sens, u dan, jew għaliex dlonk jintagħraf, jew għax ma jilħaqx l-għan tiegħu (Il Sam. Fil-kotba tal-Bibbja ma ns'bux ħafna fuq kif kienu jilbsu l-Lhud tal- qedem; iżda nistgħu nobsru li l-ilbies tagħhom ma kienx wisq 'il bogħod m'nn dak li għadhom jilbsu l-lum Orjent) u, l-iżjed, il-bedwini tal-barr, 38 li huma aktar imbegħdin minn dawk tal-Għarb (oċċidentali) u li, għal- hekk, aktar imbegħdin mit-taħlit magħhom u milli jirtikbu minn drawwiethom. L-ilbies tagħhom kien sempliċi ħafna. Għall-irġiel kienet: bħal qmis twila tas-suf jew tal-għażel, mingħajr jew bil-kmiem, imħażżma b'ċinturin ma' qaddhom, u b'fuqha mantar b'għamla kwadra mitfuħ fuq spallej- hom u mehmuż fuq żaqqhom. Għan- n'sa, imbagħad, barra mill-qmis twila (galabija) u l-mantar, ta' għamla oħra minn tar-rġiel u ta' lwien oħra, kien bħala dmir li jġibu star, li minn fuq rashom jinżel ma' daharhom kollu u iżjed 'l isfel ukoll sa riġlejhom. Tneħħi dak li star minn fuq mara lhudija jfisser tneħħilha ġieħha (Num. 5, 18; Iż. Barra, imbagħad, minn din l-għam- la ta' ilbies għan-n'sa u għar-rġiel, insibu għamliet oħra li kienu jxiddu biss xi persuni ta' xi qagħda magħ- żula mill-oħrajn. Tassew, li minħab- ba n-nuqqas ta' dokumenti ma nistgħux ngħidu fiż-żgur kif kienet l-għamla ta' dawn l-ilbiesi, li minn- hom, ma' lewwel daqqa t'għajn, tagħraf ta' liema qagħda soċjali hu l-bn'edem. Iżda hu żgur, li bħalma kienet ħaġa ħafifa, li tagħraf sultan minn kull belti ieħor, għani minn fqir, hekk ukoll ma kinetx ħaġa tqila tagħraf persuni oħra mis-sura ta' ilb'eshom. U tabilħaqq, għandna xhieda ta' dan l-ilbies għall-Profeti (I reg. 3, 4); għall-imġiddmin (Lev. 18, 45); għar- romol (Ġen. 88, 14, 19; Ġudit. 8, 5); għall-prinċipessi mebbiet (2 Sam. 13, 18); u saħans'tra, għan-nisa tad- dnub (Ġen. Fil-liġi ta' Mosċ hemm ukoll Kap sħieħ fuq kif għan- dhom ikunu mfasslin u meħjutin l-ilbiesi tas-saċerdoti (Esod. Kien hemm ukoll ilbies għal xi ħab- tiet, bħallikieku. għaż-żwieġ u għall- vistu, li kienu dawn jagħmru bi dmir, qishom biex juru wkoll minn barra l-persuna s-sentimenti ta' ferħ u ta' niket f'xi ħabtiet. Għall-bniedem tal-Bibbja, immela, l-ilbies hu biċċa mill-persuna li xxiddu, turi l-qagħda tiegħu soċjali jew reliġjuża u turi wkoll b'xi mod is-sentimenti tiegħu ġewwenija. Hekk insibu, li meta Ġjonata ingħaqad ma' David, lilu tah il-mantar tiegħu, u l-libsa ta' suldat: xabla, ark u ċ-ċinturin tiegħu (I Sam. 18, 4), u b'dan wera li joqgħod taħtu u li jrid jiddependi minnu. U meta. l-istess David, fl-għar ta' Engaddi, imħajjar u mħeġġeġ minn sħabu s-suldati, qata' lis-sultan Sawl, li kien ifittxu biex joqtlu, biċċa mit-tarf tal-libsa tiegħu, il-Kittieb sagru jgħid, li malli għamel dan, f'qalb David riedet tin- qasamlu bit-taħbit u beda jgħid: —— ħarisni Ġjova li narġa' nagħ- mel ħaġa bħal din lill-Sidi u lill-mid- luk mill-MulejV'7 /(I Sam. Dan nm'stgħu nseddquh b'eżempji oħra, iżda biżżejjed huma dawk li naqraw fl-Evanġelju u fl-Atti ta' l-Appostli, fejn xi morda kienu jfittxu li jmissu biss djul il-libsa ta' Ġest u ta' San Pawl (Matt. 9, 21; 14, 86; Atti 19, 12), b'tama qawwija li minnha toħroġ xi virti li tfejjaq- hom mill-mard tagħhom. Wara dan li għedna, wieħed dlonk jista' jifhem, kif f'ils'en il-poplu, il- kelmiet ''tinża'' u ''tilbes' u tarġa' tilbes'' mit-tifsir tagħhom rejali u materjali għaddew b'ex ifissru wkoll ħwejjeġ oħra, l-iżjed, ta' xeħta morali. Hekk il-profeta Iżaija (52, 1) idur fuq Ġerusalem u jgħidilha: €Quml Qum fuq tiegħekl — Ilbes qawwietek, ja Sijonl — Xidd. ħwej- ġek ta' l-akbar ġmiel u għonja — Ġerusalem, belt imqaddsal — Għax qatt iżjed ma jiġi fik — Min mhux maħtun jew imniġġes''. U fis-Salm 98, 1 fuq Alla u fuq is-seta' tiegħu rejali, li biha jsaltan u jmexxi d-dinja, jingħad: ''Tsaltan il- Mulejl — Bil-mantar tiegħu ta' l-Għola; — raġa' mlibbes il-Mulej — gembejh ħażżem bil-qawwa — jmex- xi sħieħ id-dinja: — ma. tiġġarraf qatt u qattl' F'dawn il-każi, kif ukoll f'ħafna oħrajn, fejn il-ħaġa tiġi mxebbha ma' l-ilbies, ifissru s-seta' u l-qaw- wa; imma ta' sikwit ukoll l-virtà, bħalma hu l-Ħaqq u l-Qdusija (Salm. 182, 9, 16; Ġob. 29, 14; Iżai. F'dan, imbagħad, jaqbel f'kollox il-Ġdid Testament, fejn il-kelma flibsa'' għandha tifsir morali, bħal meta San Pawl jagħti amar. lill-Ko- lossin, għax maħturin minn Alla, qaddisin u maħbubin: ''Tlbsu mela'', jgħidilhom, ''bħala magħżulin ta' Alla, qaddisin u maħbubin tiegħu, sentimenti ta' ħniena, tjubija, umil- tà, ħlewwa, sabar; aħmlu 'l xulxin u aħfru…. Fuq kollox ilbsu l-imħabba li hi l-qofol tal-perfezzjo- ni' (Kolos. 8, 12); jew inkella biss Ilbsu l-umiltà' (I S. Piet. U mhux rari li l-kelma ''tilbes' hi magħquda max-xb'eha ta' l-armi, li aħna wkoll imdorrijin ngħidu ''jix- xeddu'. Għalhekk, S. Pawl jikteb lir-Rumani (18; 12) ''Tnħallu mela l-għemil ħażin u nilbsu l-armi tad- dawl'. U lill-Efesin: ''Tibsu l-arma- tura ta' Alla biex tilqgħu t-tnassis tax-xitan …. Kunu mela weqfin, ġembejnkom imħażżmin bil-ħżiem tas-sewwa u lebsin il-kurazza tal- ġustizzja, riġlejkom mixdudin bil- qorg' …. 6, Il-14). U jikteb ukoll lit-Tessalonkin, u jgħi- dilhom: ''Imma aħna, li aħna wlied il-jum, ħa nkunu għajnejna miftuħa, lebsin il-kurazza tal-fidi u tal-im- ħabba u l-elmu tat-tama tas-salvaz- zjoni'' (I Tess. U iżda ta' min jagħti każ mhux ftit għall-għan tagħna, dak li jgħid San Pawl fuq dak li għandu jiġri minn. ġisimna fl-aħħar tad-dinja, fuq il-Qawma mill-Imwiet tagħna. San Pawl igħid lill-Korintin: ''Ara sa ngħidilkom misterju: aħna mhux ilkoll immutu, imma lkoll nitbiddlu… F'waqt wieħed, f'ħakka ta' għajn, mad-daqq ta' l-aħħar tromba. …. u l-mejtin iqumu bla taħsir, u aħna nitbiddiu. Għax jeħtieġ li dal-ġisem li jitħassar jilbes in-nuqqas ta' taħsir, u dal-ġisem li jmut jilbes in-nuqqas ta' mewt'' (I Kor. Imma aktar igħaddu għalina hawn, jidhril- na, żewġ testi oħra li juru aktar fiċ- ċar it-teżi tagħna, mhux biss imħab- ba l-kelma ''tilbes'' fis-sens traslat, imma wkoll imħabba s-sens rejali li għandha. Fl-ewwel test hu l-istess Appostlu San Pawl, fejn iwissi lill-insara Ko- lossin, fl-Asja ż-Żgħira, billi jgħidil- hom: ''Tntom inżajtu l-bniedem il- qadim bil-għemejjel tiegħu, u lbistu l-bniedem il-ġdid, li jiġġedded skond ix-xbieha ta' min- ħalqu' (Kol. Il-kelmiet ''tinża'' u ''til- bes'' għandhom x'jaqsmu flimkien u, meta huma waħda wara l-oħra, juru tibdil: tibdil minn barra l-persuna jekk fil-kamp materjali, tibdil minn ġewwa jekk fil-kamp spiritwali. Mela S. Pawl hawnhekk iwissi lill-Kolos- sin, biex ''jinżgħu'' jiġifieri, biex ineħħu u jwarrbu kull sura ta' drawwiet ħżiena u ta' vizzji tal- ħajja pagana li qabel kienu fiha u 'jilbsu'' l-bniedem ġdid li jiġġedded fil-għarfien u fix-xebh tax-xbieha ta' Dak li ħalaqhom. Ir-rabta bejn dawn iż-żewġ tifsiriet tidher mhux biss mix-xebh ta' bej- niethom, imma wkoll mill-fehma qadima u popolari, li meta wieħed ibiddel libsa qadima u jxidd oħra ġdida, kien ikun qisu bniedem ġdid. Fil-Bibbja ta' sikwit niltaqgħu magħ- ha din il-fehma, l-iżjed, bħal meta wieħed jiġi PaħOi xi dinjità (għol- jaħ: dim tiġi mfisera bil-tibdila tal- Ilbies ta' mara Betlemita. libsa tiegħu (Ġen. Twettaqna fl-aħ- ħarnett, f'din il-fehma tagħna l-vi- żjoni li kellu l-Profeta Żakkarija, fejn ra s-sommu saċerdot ta' żmienu mixli fuq għamil ta' ħażen mix- Xitan, imma jidħol għalih l-Anġlu t'Alla, jpeżżgħu minn ħwejġu maħ- A iż tr muġa u jlibbsu b'ilbies ta' siwi kbir u ta' ġmiel, waqt li jgħidlu: ''Ara, jiena nneħħilek kull ħażen L' (Żakk. Din il-bidla mmela, saret fil-ġewwieni tiegħu, f'qiegħ ruħ Żak- karija, bil-qawwa tas-seta' ta' l-Anġ- lu; imma, fl-istess waqt, għandha għeliem u dehra minn barra bit-tib- dil tal-libsa, Dan ukoll qisu jiġri l-istess fil- magħmudija, kif ukoll jifhem San Pawl fl-istess test fuq imsemmi (Kolos. Waqt li nieżel fl-ilma, il-bniedem jinża' minn ħwej- ġu u magħhom, bħala għelm, jinża' m'nn drawwietu kollha ta' pagan (il-bniedem il-qadim). Il-grazzja tal- Mulej tinżel fih u tnaddfu minn ħtijietu. Joħroġ, għaldaqshekk, mill- ilma ġdid f'ruħu, u l-libsa bajda li tingħatalu hija għelm: tal-qagħda tiegħu ġdida ta' l-innoċenza u tas- safa li tah il-Mulej. Imbagħad, żgur, imiss lil dak li tgħammed li jqiegħed u jżomm fis- sod, għal matul ħajtu, il-ġid tar-ruħ li huwa kellu bi u fil-magħmudija, billi jibda jissielet mal-ġibdiet tiegħu qodma, mad-drawwiet ħżiena, biex jibqa' b'qagħdatu fil-grazzja qad- diesa u fil-ġ'eh ta' nisrani, li fih, kien għollieh il-Mulej. U għalhekk, l-istess Appostlu, mingħajr tlaqlieq, lill-insara ta' Efesu seta' jgħid: ETinżgħu, għal dik li hi ħajja mgħod- dija, il-bniedem il-qadim li qiegħed jitħassar mix-xewqat qarrieqa u tiġ- ġeddu b'tibdila spiritwali ta' ħsibi- jietkom, u tilbsu l-bniedem ġdid, maħluq skond Alla fil-ġustizzja u l-qdusija tas-sewwa'' (Efes. Hekk, in-nisrani għandu dejjem jissielet biex iżomm dejjem fil-ġieh til-libsa'' tiegħu. Minn naħa l-waħ- da, m'għandu qatt jarġa' għall-ħajja pagana, li dan, fil-każ, hu tradiment faħxi; minn naħa l-oħra, għandu jqis u jmexxi ħajtu għal dak ix-xebh idejali tal-ġustizzja u tal-qdusija, li huwa ħatar u kkonsagra ruħu bir-rit imqaddes tal-magħmudija. Issa li wasalna sa hawn, tiġina xi ftit ħafifa t-tifsira ta' Kif u B'liema Fehma l-istess San Pawl, għall-darb- tejn, mar jinqeda b'dawk il-kelmiet e'Tilbes 'il Kristu'' jew ''Tilbes mill- ġdid il-Kristu'', li għal x'uħud dehru hekk tqal. (U ta' min jaħseb, qabel xejn, li wkoll f'xi kittieba klassiki jinsabu klimijiet bħal dawn ''tilbes ta' xi ħadd'', ta' xi persuna storika, u dan biex tfisser: ''tilbes jew ixxidd il-maskra ta' dik il-persuna, tirreċta l-parti tiegħu; jew tieħu xbiħietu, tagħmel bħalu, tidħol fis-sentimenti tiegħu u tqisek miegħu, kemm jista' jkun f'kollox). San Pawl, lill-Galatin (83, 27); b'rabta mal-magħmudija, waqt li ried ifehemhom l-għaqda tal- fidili kollha fil-Knisja, jappella għall- magħmudija, u jgħidilhom: ''Intom ilkoll ulied Alla bil-fidi f'Ġesi Kristu, għax bil-magħmudija fi Kristu, intom ċilbistu'' 'l-Kristu''. Darb'oħra, im- bagħad, jinqeda b'dil-figura f'kontest morali u f'għamla ta' twissija, igħid lir-Rumani (Rom. 13, 14) ''Tibsu s-Sinjur Ġest Kristu''. Fl-użu, mela ta' din l-espressjoni ns'bu l-istess differenza li diġa għed- na fuq: minn naħa l-waħda l-fidili huma diġa meqjusin ''libsin 'il Kris- tu'', minn naħa l-oħra, għandhom jissieltu biex ''jilbsu 'l-Kristu'. Niftakru sewwa, li l-magħmudija ma tagħtiniex il-perfezzjoni aħħarija; din jeħtieġ li naqalgħuha bit-tislit tagħna ma' l-għedewwa ta' ruħna biex. ma nitniġġsux bid-dnub, u nagħmlu opri tajba u nimmeritaw li tibqa' fina l-grazzja tal-magħmudija. Imma sewwa sew, liema hu t-t'fsir eżatt ta' dawk il-kelmiet diffiċli fiż- żewġ każi' Minn dak li diġa għedna, nifhmu li għandna ngħidu li 1) fil- magħmud'ja n-nisrani ''libes' 'il Kristu, għax daħal fl-atmosfera li, b'xi mod, naqgxet fih li xbieha tie- għu, u bħala mgħaddas u mibdul fih hekk, li sar għal kollox tiegħu, ta' Kristu; 2) madankollu, hu jibqa' fid-dmir li 'jilbes' jew iġedded ilbiesu fi Kristu, mhux biss għax jaħtieġlu jissielet u jitqabad biex ma jaqax minn qagħdetu, imma wkoll jaħt'eġlu jitħabat u jaħdem skond il- qagħda tiegħu ta' nisrani, li fiha ġie mqiegħed mingħajr mertu tiegħu, mn'Alla, u jfittex b'ħidma u bi bżu- lija jieħu dik ix-xeħta ta' għemejjel li minnhom wieħed jista' jgħid, li hu jgħix b'vera għaqda, ġewwenija u ħaddemija ma' Kristu Ġesu. B's-sewwa kollu, immela, l-Anġel- ku Duttur ifisser: ''Tilbes 'il Kristu'' jfisser timita 'l Kristu. Għax, kif il- bniedem hu f'ilbiesu u jidher u jin- għaraf minn ilwienhom, hekk f'dak li jimita 'l Kristu jidhru l-opri ta' Kr'stu, Bis-sewwa kollu, għaldaqs- hekk, l-Appostlu S. Pawl mar jikteb lid-dixxiplu tiegħu Timoteju: ''L-is- baħ u l-aħjar tiżjien għal min għandu f'qalbu l-ħniena huma, sewwa sew, l-opri t-tajba'' (I Tim. dinja,—wara l-ħtija,—sa—minn—dejjem wettaq—ikell—ħsebijietu—ta'—kull-safa; tal-kull-dawl-tal-kull-dija—Hil-jit- A ; ' il-Memlii : n : EbEnz at ebdA ebgħħ i paeeja : , se i a FIERA ia DWITJA IR JA f ha għ ii SijasBoġiia tl FEE arja kI ' H fa fdin-i ; A, ħabl EA ot: i ' jir BA : ; bjeġ kr Gtioppi tipħal id ka għ Ga ki A jA ka ATA sea A keċa k ġ