L-aħħar darba li rajtu deherli kelli bixra oħra minn ta' dari. Bixra ġdida, għad li fis- sew qadima. Ġdida għaliex ma kontx nafha fuqu. Ma kinitx ir-radda ta' moħriet iż- żmien. Tikmix qajla kellu. Kienet biss dehra ta' skiet. Ta' ħemda. Donnha tfakkrek fil-qagħda ta' min għeja wara li ħadem ħafna. Jew ħabrek ħafna. Jew sempliċement għex ħafna … u bata bil- mestier tal-għajxien biex nisirqu frażi mill-kittieb Taljan Cesare Pavese li kien għeja jgħix u qatagħha li jneħħi ħajtu b'idejh. Ħabibi ma deherx li wasal biex jagħmel bħall-kittieb Taljan. Il-ħemda li donnha waqgħet fuqu u waqqfitlu ċ-ċaqliq ta' ġismu li dari niftakru maħkum bih u żammitlu t-taħrik ta' għajnejh leblieba kellha mill-ħemda li aktar donnok isseħibha mal-ħemda fuq wiċċ Binġemma. Kif nibda ngħid, il-ħemda tal-għerf miksub mis-snin kbar imgħoddijaż Imma ħabibi ma kienx xiħ, qadim bħall-iġbla ta' Binġemma. Kellu biss ftit aktar minn ħamsin. L-aktar tnejn u ħamsin jew xi ħaġa żgħira fuqhom. U b'danakollu deherli donnu raġel ta' sebgħin, ħamsa u sebgħin. Il-ħabba ta' għajnejh ukoll rabbiet madwarha dak iċ-ċirku abjad li jixhed dħul l-aħħar taqsima tal-ħajja, meta l-bniedem ikollu jibda jbaxxi rasu għad-destin taċ-ċiklu tal-ħajja. Jibda jilqa' l-ħsieb ta' għeluq il-ħajja li ġarrbu ta' qablu u għad iġarrbuh ta' warajh. Iżda li hu donnu ħolom, stħajjel li lilu ma jmissux jaqbżu, jibqa' għaddej mingħalih. U issa f'daqqa waħda donnu ntebaħ li ma kien ħadd aħjar minn ħaddieħor, mill- oħrajn kollha. M'għandniex xi ngħidu, dal-ħsieb kiddu qatigħ. Bilfors li ġarrab taqbida ħarxa ma' dal-ħsieb, taqbida li tqabadha iżda seta' biss jitlifha. Iżda daħal għaliha għax ma satax jagħmel ieħor. U għejjietu. Filġitu, u ħallietu bla nifs. Meta konna żgħażagħ, ħabta ta' tletin, ħamsa u tletin sena ilu, kont nafu xort'oħra. Dejjem jidħak, dejjem fuq ruħu. Ma jibża' tista' tgħid minn xejn. Ma jaqta' qalbu quddiem l-ebda saram. Id-dinja jeħodha biċ-ċajt, ma jħabbel rasu b'xejn. Ma' xejn, ukoll ma kien jorbot qalbu. La mal-flus, la mal-ġid. Lanqas man-nisa. Kien donnu farfett, itir minn fuq tfajla għall-oħra. Bl-għerf ċajtier tiegħu kien jilmenta li waħda tnessik lill-oħra u għalhekk qajla seta' jintrabat ma' xi waħda minnhom. Meta żżewweġ ukoll hekk baqa'. Il-familja għalih kienet il-fortizza. Il-fortizza ma jmisshielu ħadd. Iżda ftit li xejn kien iħobb joqgħod fil-fortizza. L-għors tiegħu jitbiegħed minn għeluqha u jħuf u jimraħ f'mergħat oħra. Donnu pellegrin bla sabar, jew trovatur ħerqan li jterraq minn art għall-oħra u jithenna bil-bixriet u x-xejriet tagħhom. Li kellu qalbu tajba kulħadd kien jaf. U kien hemm min kien jirkbu minħabba fi tjubitu. Iħenn għal kull min jinzerta anqas xortih tajba minnu. Iżda għal min kien aħjar, aqwa jew ogħna minnu ma kienx jgħir. Fis-sew kien wieħed mill-ftit nies li naf li l- għira ma tagħmilx bihom. Ħafif sewwasew daqs farfett kien ittajjar minn fuq werqa għall-oħra, minn fuq ward u ġieli xewk u kien donnu se jibqa' żagħżugħ għal dejjem. Imbagħad f'daqqa waħda l-bidla. Donnu twarrab għamad jew star minn quddiem għajnejh. U lemaħ ir- realtà għall-ewwel darba, u l-ħasda kienet qawwija wisq għalih, ħarxa wisq għal bniedem li dara jitbandal fuq wiċċ il-mewġ tal-ħajja donnu tarbija mwieżna mid- dirgħajn rotob, ħelwin ta' ommha bi lqugħ mit-twegħir kollu tal-ħalel tal-ħajja. Wara l-ħasda ġiet it-taqbida. Wara t-taqbida l-għeja u s-skiet u l-ħemda tas-sliem li jfiġġ ma' waqfien it-tqanqil. Hekk ħsibt jien fit-tgħarbil li għarbiltu ġo moħħi. Ix-xjuħija, għidt bejn u bejn ruħi, ma tolqotx lil kulħadd xorta waħda. Hekk kif lanqas ma tasal fuq kulħadd f'għomor wieħed. Hemm min jixjieħ kmieni, hemm min tard. Hemm min ma jixjieħ qatt u jibqa' qisu żagħżugħ ta' dejjem. Kont għoddni warrabtu minn ħsiebi bħal xi ħaġa li ġrat u ħadd ma jista' jagħmel xejn dwarha. La boloq boloq, m'hemmx wisq x'tagħmel. Hekk kien imfassal id-destin tiegħu. Imma mbagħad sirt naf bi ġrajjiet oħra li ġarrab u ma stajtx nibqa' nħaddan il- fehma li kienet issawret ġo moħħi. Għadda mingħala widnejja għajdut li qajla kont norbtu miegħu li kieku ma qalulix wieħed li jafu sew ħafna aktar minni. Billi niftakru moħħ ir-riħ ftit li xejn kont nistħajlu fil-qasam tal-familja. Naf li miżżewweġ, naf li kellu t-tfal, iżda qatt ma seħibtu wisq magħhom. X'aktarx billi hu kien iħossu mifrud minnhom — mhux fil-ġisem iżda żgur fir-ruħ — dejjem bqajt niftakru bħala bniedem waħdu, donnu għażeb, jew aħjar għażeb bi rbit familjari li ma jxekklux wisq fil-ħajja mqanqla tiegħu. Iżda dan ma kienx minnu sa barra. Għad li ħabibi baqa' jgħix ta' għażeb wara li żżewweġ, jiħħielaq ma' ħbiebu jiġġerra 'l hawn u 'l hemm, waqfien qatt, il-ħajja ġdida li daħal għaliha ma setgħetx tħallih bla mittiefes. Jekk martu ma kinitx tħabbel rasha wisq minn ħajtu 'l barra mill-erba' ħitan tad-dar, ir-rabta ma' wliedu ma setax ma jħosshiex aktar mill-irbit ħjut ħjut li kellu mas-sieħba twajba li ssabbret kemm setgħet bih. Din ir-rabta moħbija bejnu u bejn uliedu, jew nistgħu ngħidu bejnu u bejn demmu feġġet meta l-anqas li kienet meħtieġa. Meta kienu żgħar, lil uliedu qajla kien iħabbel rasu dwarhom. Mhux ma jħobbhomx, mhux ma jaħdimx għalihom, għax qatt ma naqashom xejn, it-trobbija ħaduha sew, bit-tagħlim kollu li kien jixirqilhom, u l-bqija. Iżda ma kienx dak il-missier mogħmi wara wliedu, jiġri bihom 'l hawn u 'l hinn, jeħdilhom ir-ritratti ma' l-ewwel okkażjoni li jsib, ma' l-iċken skuża … Huma jgħixu ħajjithom, taħt il-ħarsien ta' ommhom, u hu jgħix ħajtu, lil hinn minn truf darhom. Ħadd qatt ma naqsu xejn. La huma u lanqas hu. Imma mbagħad meta bdew jikbru, sirt naf, minn dak li midħla tiegħu aktar minni, beda jitrabba l-għaqqux. Ma kinux ilhom li tfarfru li wliedu ma bdewx juru li ma kellhomx wisq iktar sabar minn missierhom. Hu beda jiddejjaq. Beda jiddejjaq li bdew jikbru. Kien dara bihom żgħar. Donnhom ma jgħoddux. Xtaqghom jibqgħu żgħar għal dejjem. Jew għallinqas idumu kemm jistgħu ma jikbru. Ħa jibqgħu ma' djul ommhom. Fi ħsiebha bla ma joħolqulu għawġ jew tfixkil f'ħajtu. U issa f'daqqa waħda wliedu kibru — donnhom minn trabi jridu minn missierhom u ommhom f'daqqa waħida saru rġiel ma jeħtieġu lil ħadd u ma jobdu lil ħadd. Għall- ewwel ma tax kas, bħal stenna li dil-qabża wkoll tgħaddi qisu qatt ma ġara xejn. Iżda mbagħad beda l-inkwiet. L-akbar inkwiet nibet minn iben li ħareġ jixbaħ sewwasew lil missieru. Ħabibi din qisu qatt ma kien jistennieha. X'aktarx qatt ma basar li xi ħadd minn uliedu kien se joħroġ b'xejriet bħal tiegħu. Dam ma laqa' din il-bxara fi mġibiet ibnu li min-naħa tiegħu baqa' jwebbes rasu li jġib ruħu kif jogħġob lilu għax ma riedx jifhem li kien qiegħed biss jimxi fuq il-passi ta' missieru. Meta dak li żera' l-iben kellu jaħsdu wkoll il-missier, il-missier ma setax jissabbar. Jekk dari kienu jgħidu li dnubiet il-missier ibatu bihom l-ulied, fil-każ ta' ħabibi kien kollox bil-maqlub. Il-missier kellu jbati dak li wettaq ibnu. Tilef kull sabar, kull kwiet, bħal sab ruħu quddiem mera li x-xbiha li dehret fiha ma kinitx tiegħu iżda ta' ibnu. Beda jitfixkel bejnu u bejn ibnu sa ma sar ma jagħrafx iżjed bejn il-wieħed u l- ieħor. F'daqqa waħda taret minn fuq wiċċu d-dehra sielma ta' dari. Il-bniedem li qatt ma ħabbel rasu b'xejn sab ruħu jinkwieta b'dak li wettaqlu ħaddieħor. Dal-bniedem li ħaseb li m'hu se jixjieħ qatt f'ħin bla waqt sab ruħu xiħ u qrib tmiemu. Ħadd ma qallu xejn fuq hekk, għax ħadd ma ħa pjaċir b'li ġralu. Imma bosta, bħali, ntebħu b'li kien għadda mingħalih. Hemm bosta modi kif wieħed jixjieħ. Hemm min iġarrab il-mard. Hemm min inin bil-mod. Hemm min, bħal ħabibi, iħoss it-toqol tas-snin, mhux fihom infushom, imma l-effett ta' dak li joħolqu u jnibbtu bil-mogħdija tagħhom.