ANNIBALE, PRECA FIL-LETTERATURA MALTIJA ; . Ta Ġ. Annibale Preca huwa wieħed mill-kittieba ewlenin ki forsi mingħajr ma kienu jafu kienu qegħdin bil-kitba tagħhom. iwaqqfu l-ewwel filati fil-bini tal-Letteratura Maltija kif tala' fi żmienna. Ngħid forsi mingħajr lanqas. ma kienu jafu, għax f'dak iż-żmien il-Malti kien imkasbar u l-kotra kienet mitluqa għal siħha, ħadd ma jgħallimha, ħadd ma jieħu ħsiebha. Ma kienx jaħsibha hekk Annibale Preca. Dan, bħall-ħabib tiegħu is-Sur Fons Marija Galea, fehem ta' Nistani u ċittadin għaqli, li kienet fehma tassew qar- tieqa dik li għalli l-kotra mingħajr tagħlim; u billi biex tgħallem sewwa bħal kull ħaddiem trid issonn l-għodda li taħdem biha, huwa sann ta' mgħallem ilsien il-poplu, jiġifieri kitbu bis-sengħa… ħabbu, roqmu u ħaddmu bil-għaqal bħal kull ħaddiem li għax iħobb ix-xogħol iħobb ukoll l-għodda. i It-tfixkil li kienu jiltaqgħu miegħu l-kittieba tal-Malti dak iż-żmien kien xi ħaġa li ż-żgħażagħ tal-lum, imrobbijin jaħsbuha ta' Maltin fl-arti u fl-ilsien, ma jifmuhiex biżżejjed. L-aqwa tfixkil kien joħroġ mill-pinna preġudikata ta' ħafna mill-gradwati Maltin li, għax qatt ma kienu xorbu mill-għajn tal-letteratura Maltija u kienu mrobbijin imaqdru lsienhom (kontra llum għax il-Malti bħala suġġett mgħallem, imkien ma hu qawwi daqs fl-Università) kienu jfixklu kull kitba bil-Malti. Imsejkna l-ġeneraz- zjoni ta' dak iż-żmienl Il-baħar kien qiegħed u milli jidher qatt ma ħasbu li jekk il-kotra ma tedukahiex biżżejjed din il-kotra biż-żmien setgħet . taqleb il-miżien tas-setgħa, taħtaf ir-riedni tal-ħakma f'idejha u miskin il-pajjiż li jkollu jħallas għad-dnub tat-traskuraġġni fl-imgħoddi tal-eduk- azzjoni tal-poplu. Annibale Preca ma kienx wieħed minn dawn il-għomja. Kien Nisrani tajjeb u għalhekk il-ġid li kien jixtieq għalih innifsu kien jixtiequ wkoll għal għajru. Kien jagħraf il-ġid tal-edukazzjoni għall-formazzjoni tal- karattru tiegħu. Dak li kien tajjeb għalih kellu jkun tajjeb ukoll għall- kotra. Imma l-kotra kullimkien tilħagha l-aktar bl-ilsien li titkellem kull- jum u għaldaqshekk Preca studja u ħaddem. il-Malti, tħabat biex jarah imgħallem fl-iskejjel ħalli bis-saħħa tiegħu kien jista' jixtered it-tagħlim fl-iskejjel, ħalli bis-saħħa tiegħu kien jista' jixtered it-tagħlim, id-dawl tal-Qalb fost kullħadd sa fl-ibgħad irħula ta' Malta u Għawdex li dik il- ħabta aktar mill-lum kienu mitluqin fid-dlamijiet tal-injoranza għax kienu kwieti u ma kienux jafu jipprotestaw kontra s-saltna tad-dlamijiet li huma kienu magħluqin bħal bhejjem fil-ħabs tagħha… saltna kiefra li kienet kif għadha illum, theddida għall-formazzjoni tal -karattru reliġjuż u Malti tal- poplu tagħha. Ma tistagħġbux mela jekk ngħidilkom li Annibale Preca kien barra kittieb tajjeb bniedem tar-ruħ ħafna, igħid ta' kull jum l-uffizju tal- qaddisin, għal-għoxrin sena prokuratur tal-Knisja ta''Ħal Lija,, tal-Opri tal-propaganda tal-Fidwa u wieħed mill-avukati ta' San Pietru. Kienet il- kuxjenza tiegħu Nisranija li ġagħlitu flimkien mas-Sur Fons, sekulari u reliġjużi oħra, jikteb għat-tagħlim tal-poplu kitba li meta taqraha illum tieħu gost biha għalkemm għaddew is-snin minn fuqha u l-istil ħafif hu maħsub għal nies ia' tagħlim żgħir. Ma'Alla kellu dak li l-Inglizi isejħu a sense of bumour li għandu bżon- nu kull min jieħu l-progress ta' pajjiżu bis-serjetà u jitħaddet fuqu bla tlaqliq; għandu bżonnu biex itaffi it-tingiż tal-ilsna ħżiena, ta' dawk li meta tinqala' idea jħobbu aktar jitkellmu fuqha, juruk kemm jafu aktar minnekk milli jħaddmu jdejhom u moħhom biex l-idea t-tajba isseħħ… tinbidel minn ħolma ta' qalb ġenerusa f'realtà għall-ġid wir-riżq tal- poplu kollu. L-ispirtu ċajtier ta' Preca jidher f'ħafna mill-kitba tiegħu imma forsi mkien ma jidher hekk sewwa daqs f'dik id-daqxien ta' 'kitba li qatt ma laħqet rat id-dawl… djalogu bejn Tabib, imnieħru mxammar mal-Malti wil- ġurnal Ward u Żabar li kien fi ħsiebu joħroġ għat-tagħlim tal-Malti. Dit- taħdita tistgħu taqrawha fl-aħħar żewġ paġni tan-numru 43 tal-kotba. tal- Mgħodija taż-Żmien jew inkella fit-tielet ktieb tal-Ward ta' Qari Malti. Is-Sur Fons fil-Malti ta' Settembru, 1928 l-organu tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, ta tagħrif fil qosor fuq ħabibu u mgħallmu A. Preca. F'dil kitba jirrakonta: li dan Preca li-meta hu. u ħuh: kienu zgħar kien is-surmast tagħhom, biex idaħħaqhom kien jħarrfilhom li missieru kien ġej mir-razza ta' xi wieħed mill-Ħallelin tal-Batlar Griegi li kienu qabduhom qrib Malta u dendluhom minn fuq il-ponta ta' Sant'Anġlu. Mhux għaġeb li bniedem ' bħal dan, kif qalilna G. Micallef De Caro, baqa' ċajtier sa fuq is-sodda tal-mewt, Imma min kien fis-sew dan Preca7 Ħadd ma kien jafu hekk tajjeb daqs is-Sur-Fons li mill-kitba tiegħu fuqu li għadni kemm semmejtilkom, nafu li kien surmast fqir tal-iskola; li ġatt ma siefer aktar il bogħod minn Għaw- dex; li ta'-sittax-il sena laħaq surmast tal-iskola tal-Mosta; li meta kiber u s-Sur Fons sar-jafu aħjar kien jaf bit-Taljan, bl-Inglis, Latin, bl-Ispan- jol u bil-Franċiż barra. milli kien jaf ġmielu l-Ilsien Lhudi u xi daqxejn Portugiż u Grieg ukoll; hekk li ma tidher xejn esaġerata d-dikjarazzjoni ta' Micallef De Caro li fil-kitba tiegħu fuqu li semmejtilkom qal li 'Anni- bale Preca conosceva quasi tutte le lingue colte d'Europa e buona parte delle lingue orientali.' Mill-istess kitba tas-Sur Fons insiru nafu li mħabba aċċident meta kien tarbija huwa baqa' immankat minn riġlejh għal għomru, li bħal ħuh Anakletu daħal ma' missier is-Sur Fons; u. li 'flus x'jonfoq ma kellux għax', igħidilna s-Sur Fons, 'jekk biex tgħallem, missieru ma nefaqlux flus, anqas bħala surmast, ma kien il-Gvern iħallsu bosta,' Lil Preca qabillu jidħol skrivan ma' missier is-Sur Fons iżomm il- kotba tal-kummerċ, u qabel iżjed lis-Sur Fons u lil ħuh u aktar-il qud- diem lil oħtu għax, jissokta jgħidilna s-Sur Fons, 'hu kien l-ewwel sur- mast tagħna tat-Taljan u tal-Ingliż u tal-Latin; u 'l quddiem lili għallimni bl-Ispanjol, u ħajjarni nikteb il-kotba bil-Malti. L-ewwel ktieb tas-sen- siela Mogħdija taż-Żmien kien jismu Dik Xorti. Issa naraw il-post li Preca jimla fl-istorja tal-Letteratura Maltija. Naraw x'jiswa, x'kitebu kif kiteb. Pullicino, li għal xi snin kien Direttur tal- Edukazzjoni; (2) Storja Sacra, ktieb ta' 610'. jpaġna; (3) Storja tal-Knisja, ktieb ta'. 510 paġna; (4) Imitazzjoni ta' Kristu (traduzzjoni); (5) Gabra ta' poeżija ċajtiera għat-tfal; (6) Dik Xortil, rakkont żgħir, l-ewwel ktieb tal-Mogħdija taż- żmien; 7 (7) Qalbiena għall-Baħar, takkont fuq il-Maltin bħala nies qalb- iena fil-Kummerċ; (9) Storija tal-Knisja fi ftit kliem, taqsira tal-istorja itwal li kiteb bit-Taljan; (10) .Gii. Avventurati, bit-Taljan; (11) Id-Dinja bil-Hlejjaq tagħha; (12) Tifsira fuq il-kotba tal-Bibbja; (13) Nibżgħu għal saħbitna, tagħlim lit-tfal; (14) Zieda tal-ewwel Ktieb tal-Qari Malti tal-Gvern-(1880); (15) Alfabet Fonetibu Malti għall-Iskejjel tal-Gvern, taħdita li għamel lis-surmastrijiet tal-Iskejjel tal-Gvern fuq stedina ta' Savona, Direttur tal-Edukazzjoni li qabbdu jfissrilhom l-alfabet tax-Xirka. Xemija (Società Semitica) ta' dak iż-żmien li kienet qisha l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti ta' żmienna. L-aqwa xogħol tiegħu 'Malta Canarnea; 'ossid in- vestigazioni filologico-etimologiche nel linguaggio Maltese, xogħol li għalkemm ifisser ħafna fehmiet li jiena ma naqbelx magħhom, jimlieni: bl-ammitazzjoni għalih mħabba l-ħidma ta' tiftix lessikali li ġabar flim- kien biex minnu sata' jibni t-teżi tiegħu dwar nisel il-Malti. Mill-kitba li-semmejna nistgħu ngħidu li Preca ħaddem il-pinna tiegħu (i) fil-għalqa tal-kitba filoloġika (ii) ta' kitba ta' tagħlim (a) reliġiuz (b) ċivili u (c) letterarju. Imma t-tielet taqsima titwaħħad mal-ewwel tnejn għax hi ma kinetx ħlief il-forma tal-idejjiet li huwa fisser biex igħallem. Irid ngħid li Preca ma kitebx biex ikun kiteb sabiħ biss imma biex igħallem. Fin-novelli sbieħ tiegħu li jixbhu lil dawk ta' Temi Żammit, bħal ngħidu aħna, l-kitba ċajtiera Żewġ Siġġijiet Battala li tistgħu taqraw fit-Tielet Ktieb tal-Ward ta' Qari Malti, Preca jidher jikteb biex hu jieħu gost ifisser tuħu sewwa bil-Malti. Imma dan il-gost Preca kien jurih f'kull kitba; jurih ukoll fil-kitba tiegħu għalliema fuq is-saħħa u fuq il-ħlejjaq tad-dinja u fil-kitba tiegħu reliġjuża. X'ingħidu għall-istil tiegħu 7 Ngħid għalija drajt naqra kotba ta' awturi kbar barranin, imma l-aħħar li qrajt il-proża tiegħu, għalkemm fiha ma sibtx il-komplikazzjonijiet ta' problemi ' soċjali psikoloġiċi,. jiena' ħassejt seħer ta' ġmiel jiġbidni lejh. Saqsejt lili nnifsi x'kien li jista' jġagħalhi niggostà l-istil ta' Preca li kiteb għal nies ta' edukazzjoni żgħira, x'qaw- wa għadni nsib fih7 Meta stħarriġt l-impressjonijiet tiegħi sibt li dan is- seħer qiegħed fis-sempliċita tal-istil, fl-għażla tal-kelma sabiħa mingħajr tqanżiħ, fil-ħeffa li hu għandu jniżżel l-ideat għoljin, ngħidu aħna fuq tagħlim ir-ruħ u il-fakultajiet tagħha, fejn jilħaqhom kullħadd, u t-trobbija tal-karattru tiegħu. Li kelli nagħmel analisi tal-elementi, stilistiċi If semmejt, kont irrid żmien aktar; u llum mhux il-waqt. Imma dawk li jridu jduqu l-benna tal-proża ta' Preca u ma. għandhomx il-kotba: tiegħu nirri- kmandalhom jaqraw is-siltiet mill-proża tiegħu li jiena u l-Professur Savdon daħħalnielu fit-tliet kotba tal-Ward.ta' Qari Malti. Dawnisssiftiet juru lil Preca fl-aħjar tiegħu. Bħala wieħed mill-bennejja ewlenin: ta' lsienna, Preca waqqaf monu- ment lilu nnifsu fil-letteratura Maltija; dak il-monument li ż-żmien jibni: lill-pijoneri tal-movimenti: t-tajba… il-moviment tal-edukazzjoni populari, l-edukazzjoni .tal-poplu, l-Adult Education ta' żmienna. U kellu sengħa: liema bħalha' biex igħallem, għax il-ktieb tiegħu Il-Ħlejjaq tad- Dinja wil- ktieb tal- -Ġografija huma miktubin b'sengħa ta' mgħallem li jaf iniż żel, l-ideat kbar-u t-tagħlim astratt-fejn jistgħu jilħquhom i in-nies ta' tagħlim '.żgħir jew inkella t-tfal tal-Iskejjel. Meta, xi darba, xi ħadd jasal biex jikteb l-istoria tal-Edukazzjoni f'Malta.u kotba li ħarġu. għat-tagħlim, me- :toli ta' esposizzjoni għall-moħħ tat-tfal, kif ukoll tħabrik ta' edukaturi għat-twaqqif ta' ortografija waħda, isem Preca jieħu post-minn ta' quddiem. Għalhekk intom, nies ta' Hal-Lija, Kumitat imwaqqaf għat-tfakkira ta' għeluq il-ħamsin sena minn mewtu, għamiltu sewwa ħafna li sejjaħtul- na hawnhekk għal ġieh: ta' bniedem li ismu żejjen mhux. biss lil-Ħal ' Lija imma lil-Malta li għandha bżonn ħafna nies ħaddiema bħal Preca, nies li jagħmlu l-ġid lil għajrhom bil-pinna li, kif igħid qawl Ingliż, hija ishaħ mis-sejf. U waqt li. nifraħ lilkom għal din l-idea sabiħa. li mexxiet ħafna, insejjaħ għal- .ċeremonja bħal din lill-komunità tal-Ġeżwiti biex jonoraw l-isem ta' Patri Magti bħala l-pijonier tal-folklore Malti, u nsej- jaħ lill-kittieba Maltin kollha biex-jonoraw bħalkom l-isem ta' s-Sur Fons Marija Galea, u kittieba oħra tal-ewwel żmenijiet tal-letteratura Maltija. : Iż- żerriegħa taċ-ċiviltà qiegħda fl-ideat li joħorġu. mill-moħħ tal-aħjar nies tal-pajjiż, imma dawn l-ideat-ma jsirux siġar kbar jekk aħna ma nsaqquhomx u pħarsuhom mill-qieraħ tal-ixtiewi kiesħa… l-ixtiewi tal- apatija u l-bruda ta' nies-li ma jafux igħozzu dak li-hu sabiħ u dak li-hu tajjeb. (Dan l-artikolu buwa taħdita magħmula Ħal-Lija fil-25 ta' Novembru 1951 fl-okkażżjoni tat-Tfàkkira: Ta' Għeluq il-Hamsin Sena minn mewt Annibale Preca.) L-ilsien Malti f'dawn l-aħħar snin ġibed l-attenzjoni ta' studjużi sew. Maltin kemm barranin; Hafna studji u artikoli li għandhom x'jaqsmu mal-. :Isien:u l-folklore Malti dehtu f'rivisti sew ta' barra kemm ta' hawn'Malta.- Din il-lista: magħżula tgħin il-qarrejja. biex i isiru jafu x'deher fuq il-Malti mill-1952:'1 hawn. : ĠEP. (Ikompli efil-paġ.