-arkeoloġija Maltija L- sinjura. Iżda l-aktar fdalijiet li wieħed isemmi kull meta jitkellem dwar din it-tema jkunu t-tempji preistoriċi, kif ukoll: il-fdalijiet Rumani. Iżda tajjeb ikun jaf ukoll li fi żmien il- Preistorja kien hemm perijodu li għalkemm ma tantx ħalla fdalijiet impressjonanti, kien kaġun ta' l-introduzzjoni tal-bini tas-swar fil-gżejjer Maltin. Dan il-perijodu hu magħruf bħala dak taż- Żmien tal-Bronż. Wieħed mill-postijiet l- aktar interessanti, li iżda ma tantx hu magħruf min-nies hu dak tan- Nuffara, Għawdex. Lokalità u tifsira tal-kelma ekk jingħad li n- J Nuffara hi waħda mill-għoljiet li tispiċ- ċa fuq nett, li naraw Għawdex, ma nkunu qegħdin ngħidu xejn ġdid. Għax għalkemm din hi' deskrizzjoni tajba tagħha, fil-verità f'Għaw- dex insi-bu numru minn dawn l-istess għoljiet. Biex wieħed jifhem għal- liema għolja partikulari qegħdin nirreferu, ngħidu li din tinsab faċċata tat- tempji preistoriċi tal- Ġgantija, fil-wied ta' bejn ix-Xagħra u n-Nadur. Tiddomina l-inħawi kollha, u wieħed ma jistax ma jindunax b'din l- għolja li m'hi mittiefsa bl- ebda bini modern. L-għolja tinsab f'post li kien tajjeb ħafna għall- bżonnijiet tan-nies ta' dawk iż-żminijiet. Imdaw- ra b'diversi artijiet li huma fertili, fl-istess ħin qiegħda fuq għolja li setgħet toffri reżistenza jekk il-komunità tkun attakkata. Qiegħda f'po- żizzjoni wkoll fejn tista' tara minn fejn l-għadu kien se javanza. Qud- diemha hemm il-wied li jwassal sal-bajja tar- Ramla. Minn fuq wara hemm l-artijiet pjanuri li jiddominaw dik iz-zona. Fl-istess ħin ħadd ma seta' jattakka l-komunità b'sorpriża. It-tifsira tal-kelma Nut- fara hi wkoll interessanti, għax b'hekk nistgħu malajr nindunaw li anke missirijietna kienu ħasbu biex taw isem li jagħmel sens ma' dan li għadna kemm għedna. niffpra tfisser dak il- IċSS fun ĠSIN xtaq dg pupazz li jitpoġġa fin-nofs ta' xi għalqa ħalli jgerrex l-għasafar u tjur oħra minn fuq wiċċ ir-raba'. Fil-fatt il-kelma nafra kienet tintuża wkoll biex tispjega d-daqq. tal- qniepen li kien isir hekk kif kienet tasal l-aħbar li jkun hemm xi bastiment tal-Musulmani jew pirati fl-inħawi, u li jkun hemm biża' li se jsir xi nżul. Post Arkeoloġiku żda naturalment aħna (iso nsemmu wkoll l- importanza ta' dan il- post rigward l-aspett arkeoloġiku tiegħu. Wara li n-nies li bnew it-tempji telqu mill-gżejjer Maltin, jidher li kienu jgħixu fil- gżejjer tagħna nies differenti minn dawk ta' qabilhom. Dawn mhux biss kienu influwenzati minn affarijiet differenti iżda kellhom mentalità ta' difiża wkoll, xi ħaġa li n- nies ta' qabilhom qatt ma ħasbu fiha. Tant hu hekk li dawn in- nies, magħrufa aħjar bħala n-Nies ta' Żmien il- Bronż, kienu dejjem jagħżlu postijiet fejn ikun hemm għolja. L-idea kienet biex f'każ ta' attakk ikunu jistgħu jmorru fuq din l-għolja, u b'hekk ikunu jistgħu jiddefendu ruħhom aħjar. Fl-istess waqt nistgħu nsemmu li dawn in-nies kienu introduċew il-bini tas- swar fil-gżejjer Maltin. iżda l-bini tas-swar kien jiddependi wkoll mill- pożizzjoni tar-raħal. Qegħdin insemmu s- swar, iżda hawnhekk fuq l-għolja tan-Nuffara ma niltaqgħu ma' l-ebda bini li jixbah xi forma ta' sur. Dan minħabba l-fatt li fuq din l-għolja hemm il- ġnub kollha kemm huma Sezzjoni tal-bir skavat fuq In-Nuffara inħass il-bżonn li wieħed ikompli jibni ħitan bħala swar. F'postijiet oħra ta' l- istess żminijiet, niltaqgħu ma' ħitan li bnew dawn in-nies fuq naħa waħda tal-għolja. Bħala eżempju nistgħu nsemmu Borġ in- Nadur u l-Wardija ta' San Ġorġ. Għalkemm il-post jid- her li kien magħruf, u prattikament kien mis- : tenni li jkun użat bħala post ta' Żmien il-Bronż, l- ewwel skavi li saru fuq din l-għolja kienu wara rapport li sar mis-Sur J Attard, li kien hemm bir li jidher li kien għadu mhux mittiefes. Minn dan l- iskav ta' dan il-bir waħ- dieni irriżultaw fuħħar ta' żmien il-Bronż. Barra minhekk wieħed irid jara wkoll x'dettalji setgħu ħarġu wara dawn l-iskavi. Instab biss fuħħar, u ma kienx hemm la għadam ta' annimali u lanqas tal-bnedmin. Allura kien eskluż il-fatt li hawnhekk seta' kien hawn qabar preistoriku. Barra minhekk il-ġnub ta' l-istess bir kien jinsab imħaffer fil-ġebla tal- franka li kienet kollha kemm hi maqsuma. Kien hemm ukoli xi tikħil. Minn dan kollu wieħed tikkonkludi li dan il-bir ma kienx jintuża biex iżżomm l-ilma fih. L-uniku użu għal dan il-bir kien li jinżamm fih il-qamħ, qisu bħall-fosos li għandna mxerrdin u li għadna nistgħu naraw fil-Furjana u l-belt Valletta. il-forma tal-bir hi bħal qanpiena, dejqa mill- għonq, u aktar ma tinżel 'l isfel aktar titwessa'. Dawn huma simili għal ħafna oħra li nstabu madwar il-gżejjer Maltin u li huma ta' dak iż- żmien. Bħala eżempju nistgħu nsemmu li hemm 17-il bir f'Ħal Luqa, numru mhux identifikat fix-xatt tal-Bajja ta' San Ġorġ, 40. fil-Baħrija, madwar sitta fil-Wardija ta' San Ġorġ, u 20 bir ieħor fuq l-għolja tan- Nuffara. B'din il-lista m'aħniex: ngħidu li dawn biss huma l-postijiet fejn instabu minn dawn it-tip ta' bjar. Interessanti wkoll hu t- tip ta' fuħħar li nstab. In- Nuffara hi magħrufa wkoll għall-ħafna biċċiet tal-fuħħar li jinstab fil- wiċċ tal-għolja. Minn dan kollu nistgħu ngħidu li kien hemm komunità tgħix fuq dik l-għolja. Barra minhekk wieħed jista' jimmaġina wkoll li l- għelieqi fertili li hemm madwar, kienu jagħmlu parti mit-territorju okku- pat minn dawk in-nies. Iżda l-għolja tan-Nuffara kienet tintuża bħala post ta' difiża f'każ ta' xi attakk, bħala l-aħħar refuġju. Il-fuħħar li nstab hu tal- fażi ta' Borġ in-Nadur. Din il-fażi hi impoġġija bejn l- 1,500 sena Qabel Kristu u s-700 Qabel. Minħabba t-tul ta' dan il- perijodu, arkeologi jid- distingwu jekk hux tal- perijodu, partikulari jew ta' aktar tard. Fil-fatt, skond ir-rapport — tad-Dipartiment tal- Mużewijiet kif ukoll ta' arkeologi oħra, hu maħsub li dan il-fuħħar kien tat-tip tat-tieni fażi ta' Borġ in-Nadur. Iżda hemm xebh ukoll ma' fuħħar li kellu jiżviluppa aktar tard f'dak li hu magħruf bħala tal-fażi tal- Baħrija. Għalhekk jingħad li l- fuħħar tan-Nuffara hu kemmxejn differenti minn dak tas-soltu. Bħalma jiġri dejjem, għalkemm ikun hemm forma komu- ni, kull komunità kienet forsi tiżviluppa ċerti . dettalji fid-dekorazzjoni li jkunu partikulari għaliha. L-għolja tan-Nuffara hi waħda minn dawk il- postijiet li ma jidher li hemm xejn fuqhom. Iżda hi post li wieħed jista' jgħid li hu parti integrali mill-istorja preistorika tal-gżira f'Għawdex, minħabba li probabbilment ta' dan il- perijodu dan hu l-aħjar sit li nsibu.