10 Nru. 3, Ħarġa Nru. 38 IL-FESTI MALTIN TERMINOLOĠIJA U TAGĦRIF IEĦOR DWAR L-ARMAR TA' ĠOL-KNISJA Wara li fl-ewwel parti ta' din il-ħannieqa ta' artikli eżawrejt kemm stajt it-terminoloġija marbuta mal- armar fil-festi ta' barra, issa jmiss li fit-tieni parti nittratta t-terminoloġija li għandha x'taqsam mal- armar ta' ġol-knisja. Jista' jkun li din il-parti se tkun aktar sfiqa fit- terminoloġija minn dik ta' qabilha u għandi x'nifhem li bosta mil-lessiku ġej mir-Rumanz minħabba l-qrubija li Malta dejjem kellha mal-Italja u l-istess reliġjon li jħaddnu. L-iskop ewlieni ta' din il-ġabra jibqa' dejjem, biex lessiku qadim li ilu jintuża għal bosta snin, ma jintilifx jew jintnesa għalkollox. Il-għaliex, meta oġġett jew — aħjar fil-każ tagħna — opri jew oġġetti sagri ma jibqgħux fl-użu, il-vokabularju marbut magħhom imut ukoll. Fil-fatt mal-medda tas-snin, uħud — biex ma ngħidx bosta — m'għadhomx jintużaw. L-istess ngħid għal ċerimonji jew ritwali li flimkien ma' użanzi jew drawwiet oħra, m'għadhomx isiru. Raġuni oħra hi, li s-sagristani u delettanti oħra tal-knisja — kulma jmur iż-żmien — qed jitnaqqru u wisq nibża' li mhux qed ikunu sostitwiti minn oħrajn żgħażagħ jew, jekk ikunu, huma l-ftit. Filwaqt li dawk ta' età iżgħar napprezzaw iż-żelu tagħhom, waqt li nħeġġuhom ikomplu f'dan id-delizzju, huma jibqgħu sajma minn ċertu armar jew ħwejjeġ oħra li kienu jintramaw sa għexieren ta' snin ilu, bħalma jien ma lħaqtx dak ta' qabli, meta l-uniku mezz li qabel kien jasal dan it-tagħrif, kien bil-fomm. Iżda tajjeb li ngħid li dawn il-ħwejjeġ sagri li issa qed jispiċċaw, qed ikunu murija fis-sagristija fil-jiem tal-festa bin-nomenklatura biswithom. Oħrajn f'xi mużew tal-parroċċa. IT-TIŻJIN TAD-DAMASK Xahrejn qabel il-festa, sewwasew qabel jiddendel id-damask, jibda t-tfarfir madwar il-knisja, l-aktar fuq gwarniċi, gwarniċuni, mensoli, u xi ċinta jew ħarriġiet tal-ġebel, fejn l-aktar li jżomm it-trab. Wara, jinħasel l-irħam — jekk il-knisja jkollha l-irħam. Dan ix-xogħol tista' tgħid isir darba f'sena. L-ewwel ma jintrama jkun il-friż li jiġi taħt il-gwarniċun li jdur dawra sħiħa mal-knisja. Wara l-friż, ikun imiss il- Kien għal dan il-għan li ġbart dawn l-artikli u sensilthom f'din il-ħannieqa biex għada pitgħada ma jibqax aktar il-fomm, il-mod waħdani, li bih jiġu mgħoddija ħwejjeġ tal-imgħoddi flimkien mal- glossarju. Għax aktar milli jkun il-fomm, hija l-kitba li hi dejjiema u wemmiena. Kull terminu jista' jkollu l-iċken storja warajh li permezz tal-kitba wieħed jista' jimraħ fit- twessigħ tal-kelma. Il-kitba dejjem disponibbli, kemm għal min irid jagħmel xi riferenza għaliha u kemm għal xi studju jew riċerka. Din id-damma tista' titqies bħala l-ewwel patrimonju jekk din ix-xorta ta' kitba qatt ma nkitbet bħalha qabel. Min irid jista' jikkomunika miegħi fuq l-indirizz elettroniku saviour.camilleriQgmail.com. Nawgura lill- qarrejja ta' din sensiela kull ġid u sliem. Gwarniċun l Parti minn binja arkitettonika fi knisja li tintrama sħiħa bid-damask L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA lunetti, li jiġu eżatt taħt il-friż u allura fiż-żewġ sfondijiet ta' kull ġenb tan-navati/navi. Isegwu mbagħad il-pavaljuni kollha: kemm dawk tan-navati, li jinsabu fil-korsija u fil-kappelluni; kemm dawk ta' taħt in-navi, kif ukoll fuq l-artali laterali. It-tiżjin tad-damask jagħlaq bil-pilastri, kontropilastri u l-isfondijiet. Ninnutaw li din hi l-binja arkitettonika tal-knisja. Għandna wkoll il-purtieri ta' fuq il-bibien fid-daħliet li nsibu ġewwa l-knisja. Xi drabi, dawn, mas- sopraporta, jispiċċaw b'pavaljun żgħir b'disinn irrakkmat u isfel jispiċċaw bil-freneż (sing. frenża). Tajjeb hawn nagħti tagħrifa fuq termini użati hawn fuq dwar l-arkitettura tal-knisja. Dan jgħodd biss għall-knejjes mibnija f'għamla ta' salib. Ngħidu aħna, il-kor: wara l-artal maġġur, fejn hemm is-sedji tas-saċerdoti (sing. sedja) fejn is-saċerdoti jitqassmu f'kull ġenb tas-sedji u jalternaw bil- kant; il-korsija: il-parti prinċipali fil-knisja (l-itwal parti tas-salib) li tiġi faċċata tal-artal maġġur, fejn il-biċċa l-kbira tal-kongregazzjoni toqgħod fil-knisja; in-navati: l-arkati li jinsabu fil-korsija u fil- kappelluni; il-kappelluni: iż-żewġt iġnub tal-artal maġġur (id-dirgħajn tas-salib). Dil-kelma ġejja minn 'kappella' (għax iżgħar) biż-żieda Kif il-knisja tkun iżżejnet bid- damask, imqar dak fil-għoli, is-sagristan ma' xi oħrajn li ssibhom madwar il-knisja, jaħsbu biex iniżżlu t-tużell u minfloku jtellgħu t-tużell tal- festa. Xi knejjes jista' jkollhom xi tliet tużelli, wieħed għal kuljum, wieħed jgħidulu tas-sekond (li jintrama fil-festi solenni tal- Knisja Kattolika) jew inkella għall-festa sekondarja (meta jinzerta jkun hemm waħda f'xi parroċċa) u l-aħħar wieħed ikun dak tal-festa titulari. Huwa minn ewl id-dinja li dan tal-aħħar ikun l-aktar wieħed għani. Kif ikun isfel fil-kor, is-sagristan u oħrajn iduru mat-tużell u jlibbsuh tas-suffiss '-uni', għaliex huma ikbar fid-daqs; in-navi: il-passaġġi paralleli fuq kull naħa tal-korsija li matulha jkun hemm l-artali fil- ġnub (il-ħnejjiet bejn il-korsija u l-artali laterali). It-termini 'navi' u 'navati' tista' tgħid dejjem jitħalltu l-użu tagħhom. Id-damask għandu iktar minn kwalità waħda. Nibdew bl-ogħla kwalità u allura fil-prezz ukoll. Din il-kwalità jirreferu għaliha bħala tal-kanobazzodoro. Dan id- damask ikollu konfigurazzjonijiet/ aspetti bi ħjut tad-deheb. Kultant jirrappreżentaw simboli relatati mal-lok fejn qed jintrama, ngħidu aħna, għenieqed tal-għeneb u sbul tal-qamħ. Dikment, jagħtina ħjiel ta' fejn jintrama, jiġifieri fil- kappelel/kappelli tas-sagrament. Wara dan, jiġi dak tal-palma, li jkun minsuġ f'għamla ta' palma mid-drapp stess. Dan id-drapp ikun tal-ħarir u għalkemm fil-prezz ma jkunx għali daqs tal-ewwel, xorta waħda huwa meqjus li jiswa ħafna. Dan huwa l-aktar damask imfittex mill-knejjes — almenu dawk li jifilħu jħallsu. Dan jintrama fil-festi maġġuri u dawk tat-titular. Inqas fil-kwalità, iżda jixxiebah, hemm dak tas-sekond. Wara dawn jiġi dak tat-tajjar. Biex ikun komplut u jinqala' aktar il-ġmiel tad-damask, ikun jonqsu Frenża Ġummiena l-gallun jew glalen. Dawn huma strixxi sofor fil-konfini tad-damask. Il-glalen jistgħu jkunu applikati jew irrakkmati. Bħad-damask, jistgħu jkunu magħmulin mill-ħjut tad-deheb, ħarir jew tajjar. Barra fit-truf, il-glalen jimlew u jżewqu nofsijiet, irkejjen, ġnieb jew liwjiet. Il-biċċa l-kbira jkunu f'pilastri u sfondijiet fejn il-glalen, wieħed minn naħa u l-ieħor minn oħra, jingħaqdu flimkien biex jiffurmaw disinn jew aħjar għamla ta' rużun/ rużuni. Id-damask huwa l-ilbies festiv li bih il-knisja tiddandan meta tiċċelebra xi festa partikulari fil-kalendarju liturġiku jew mhux. Aktarx li l-aħħar li jiddendlu jkunu l-pavaljuni, u ma' dawn jiddendlu l-fjokkijiet tal-linef (sing. fjokk). Xi parroċċi bħall-Birgu jirreferu għalihom bħala lopop (sing. loppa). Dan huwa tiżjin li jiġi sewwasew fuq il-linfa. Tkun struttura żgħira tal-injam bid- drapp idur magħha minn ġewwa biex joħroġ aktar is-sinifikat tal-fjokk. Imbagħad, qabel ħruġ il-vara, jiddendlu l-linef. Hemm għamla ta' linef li jissejħu tal- 'ixkora' — ma rnexxilix insib il-għala jissejħu hekk — jista' jkun għax ikunu tawwalin u mhux wiesgħa, bħalma tkun xkora. U hekk parti sostanzjali mit-tiżjin tal-knisja jinsab f'postu. Ċelu (is-saqaf ta' taħt) jew ibiddlulu d-drapp (jekk ikun l-istess tużell) ma' ieħor rikk tal-festa. Il-lewn tad-drapp mibdul dejjem (suppost) ikun jaqbel ma' dak tal-festa liturġika tal- qaddis/a titulari jew sekondarja. It-tużell nistgħu nirreferu għalih bħala kanopew, baldakkin jew kurtinaġġ li jiddendel mis-saqaf tal- knisja għal fuq l-artal maġġur. Jikkonsisti minn injam u drapp. Mhux il-knejjes kollha ssibilhom tużell, ngħidu aħna dawk moderni x'aktarx ma jkollhomx. It-tużell jikkonsisti minn loppa/fjokk li miegħu jista' jkollu xi kuruna jew ornament ieħor. Loppa jew fjokk jintużaw ukoll fil-każ ta' linfa (kif diġà aċċennajt) jew lampier (plural lampieri). Mil-loppa jaqa' drapp li jissejjaħ il-mant. Dan jaqbad mal-kwadrant tat-tużell minn ġewwa li Insibu xi knejjes li jkollhom tribuna flok tużell; bħall- Isla, tal-Karmnu l-Belt, San Ġorġ Għawdex, u oħrajn. Differenti mit-tużell għax din hija struttura fissa u għalhekk se nittrattaha bħala tagħrif ieħor, aktar milli bħala armar. Mela dawn għandhom tribuna għall-fatt li huma bażiliċi. Iżda, minn dawn il-knejjes, hemm oħrajn li għalkemm għandhom ukoll id-dinjità ta' bażilika, imma, m'għandhomx tribuna, bħal Birkirkara. Biex knisja tingħata t-titlu jew privileġġ ta' bażilika, il-knisja partikulari tkun ressqet talba b'diversi raġunijiet singulari lil Ruma wara li l-istess talba tkun saret lill-isqof tad-djoċesi u jkun instab li hemm każ. Dawn il-knejjes li jkollhom tribuna, ikollhom artal- mejda flok l-artal maġġur — dak tradizzjonali. It- tribuna tkun tinsab fl-aktar post ċentrali tal-knisja msejjaħ il-presbiterju. Din tkun l-aktar parti venerata fil-knisja u għalhekk maħsuba għall-presbiteri (saċerdoti) u minn hawn ġej l-isem ta' din il-parti ewlenija. Huwa hawn li jsiru ċ-ċelebrazzjonijiet tal- quddies u l-funzjonijiet liturġiċi madwar il-miġemgħa. It-tribuna tibda b'taraġ tal-irħam li jwassal sal- artal-mejda. Imbagħad fl-angoli, insibu zukklaturi li jkollhom erba' panewijiet fl-irħam b'figuri fihom u fuqhom jistrieħu erba' kolonni li jkunu rħam jew bronż. Fil-parti t'isfel tal-kolonna li tmiss maz- zukklatura, ġieli naraw ornament fil-bronż jissejjaħ it-terz. Dan jagħti tiżwiqa oħra lill-kolonni li jispiċċaw fuq b'kapitell li l-istil tiegħu jvarja minn dak 'korintu', 'doriku' u oħrajn. Fuq il-kapitell tistrieħ il-parti ta' fuq tat-tribuna li l-għamla tagħha tvarja minn bażilika għal oħra. Din il-parti ta' fuq tissejjaħ it- troll. Pereżempju xi knejjes jispiċċaw sempliċiment b'ċelu bil-pendenti miegħu — bħal dak ta' baldakkin. Imbagħad, it-tribuna ta' San Ġorġ ta' Għawdex hija kollha kemm hi kopja sħiħa tat-tribuna tal-Bażilika tal- Vatikan. Iżda, bħala mudell, se nkompli fuq dak tal-Isla, skont l-iskeċċ ta' biswit. Mela fl-irkejjen tal-parti ta' 10 Nru. 3, Ħarġa Nru. 38 jkollu l-ganċijiet. Mad-dawra tiegħu jkollu gwarniċa skulturata li minnha jiddendel il-friż — drapp li jdur mat-tużell. Flok friż, jistgħu jkunu pendenti/ patalotti li kemm jekk ikunu dawn tal-aħħar u kemm jekk ikun il-friż, dawn jistgħu jkunu rrakkmati jew applikati b'disinji fid-deheb li jispiċċaw bil-freneż (sing. frenża) u ġmiemen (sing. ġummiena). Is-saqaf tat-tużell minn ġewwa jissejjaħ iċ-ċelu (plural ċelijiet). Aktarx li din il-kelma ġejja mit-Taljan cielo għas-'sema' uli għalhekk id-drapp taċ-ċelu kollu jkun bajdani b'xi sfumar ħafif. Ħamiema li tirrappreżenta l-Ispirtu s-Santu — fil-biċċa l-kbira tal-każi — tkun applikata jew irrakkmata f'nofs iċ-ċelu. Mazzettuni— (Korintu) fuq, insibu erba' gwarniċi b'anġli mdaqqsin fuqhom, b'simboli f'idejhom b'rabta mal-knisja msemmija. Fit- trufijiet tal-gwarniċi, bħal domni kbar tondi, jissejħu frontuni, insibu tmienja minnhom. Jimla l-vojt bejn anġlu u ieħor, insibu erba' armi marbuta mal-ġrajjiet L-IMNARA: FOLKLOR MINN MALTA ta' din il-bażilika li huma: l-arma tal-Papa Benedittu XV; l-arma tal-Isqof Mauro Caruana; l-arma tal- Belt Senglea u l-arma tal-Kapitlu tal-Kolleġġjata. Imqabbdin mal-armi hemm il-mazzettuni bħala ornament. F'nofs dil-parti, u ogħla mill-bqija, insibu struttura li tissejjaħ il-kuruna u din tagħlaq dil-parti tat-tribuna, li fuqha tispiċċa ġeneralment b'salib. Fil-festa titulari l-armar tat-tribuna jkun biss li jinbidlu l-patalotti li jkunu mdendla taħt il-friż u jieħu IL-VARA Hekk kif il-knisja tkun tlibbset bid-damask, it-tużell ġdid jieħu post dak ta' kuljum, u l-linef jittellgħu fin- navati u fil-kappelluni, issa, il-knisja tkun ħadet xejra festiva għall-aħħar li tqanqal l-ispirtu ferrieħ tal-festa li waslet fil-qrib. Ikun wasal, mela, il-mument li tinħareġ il-vara/l- istatwa minn ġon-niċċa u titqiegħed għall-qima fil- knisja. Id-distinzjoni bejn statwa u vara — statwa hija dejjem dik li naraw wieqfa f'xi misraħ jew imkien ieħor — li ma titħarrekx, filwaqt li vara hija dik ta' ġol-knisja li tinġarr f'purċissjoni jew pellegrinaġġ. Iżda nistgħu nirreferu għaliha wkoll bħala statwa, jekk irridu. It-terminoloġija sħiħa tal-vara fl-iskeċċ biswit, hija kif ġej: mal-art tmiss it-tarġa, fuqha l-bankun u fuq il-bankun tiġi l-bradella. Kemm il-bankun u kemm il-bradella jkollhom l-istess bixra ta' skultura u interzjar/intall bil-plural intaġġi (tinqix fl-injam). Xi tiżwiqa ħafifa tal-fidda ta' xi dettall partikulari tkompli tikkumplimenta u tirkaċċa fuq kollox. Fuq il-bradella, imbagħad, jitqiegħdu erba' puttini f'kull minkeb u erba' fjuretti tal-ganutell bejn il-puttini. F'kull bradella, dejjem għandek issib minn erba' sa ħames toqbiet fejn jidħlu l-lasti li fuqhom tinġarr l-istatwa waqt il-purċissjoni jew xi pellegrinaġġ. Xħin tkun ħierġa l-purċissjoni, ir-reffiegħa jintefgħu taħt il-lasti u fuq spallejhom iġorru l-vara, b'id waħda mal- lasta u l-id l-oħra fuq spallejn seħibhom. Ir-reffiegħa jkunu lebsin il-konfratija b'ċinglu jdur ma' qaddhom. Meta jridu jserrħu, jintużaw il-frieċen/forċini (sing. forċina). Dawn ikunu forma ta' bsaten, tul ta' bniedem, li fuq jispiċċaw f'għamla ta' furketta, iżda, bi tnejn. Fuqhom iserrħu l-lasti li bihom tinġarr il-vara. Il-frieċen ikunu erbgħa u għaldaqstant għalihom ikun hemm erbat irġiel oħra, barra r-reffiegħa. Meta t-toqob fejn jidħlu l-lasti ma jkunx hemm aktar użu għalihom, dawn jingħalqu b'tappuni. Barra li dawn ikunu jippariġġjaw preċiż mad-disinn tal-bradella, dan il-vojt ikun xieraq li jintela, biex ma jagħtux fil-għajn u hekk id-dehra tal-bradella tibqa' intiera. Issa ngħaddi għall-parti li hi tabilħaqq tal-vara: fuq il-bradella jiġi l-pedestall, imbagħad tiġi l-istatwa nnifisha. L-istatwa tista' tkun maħduma fl-injam L-istatwa tista' tkun indurata jew immontata bi pjanċa tad-deheb jew fidda. F'din l-istatwa partikulari, insibulha, minn taħt għal fuq: dinja, warda, mant, kuruna fuq rasha u raġġiera Dan isir ftit jiem qabel tinħareġ il-vara fil-knisja. Il-kulur ta' dawn il-patalotti dejjem irid jaqbel mal-festa liturġika — dak tal-festa li tkun qed tiġi ċċelebrata. Ngħidu aħna, jekk tkun festa tal-Madonna, il-kulur liturġiku jkun abjad, filwaqt jekk tkun festa ta' xi martri jkun aħmar. Għal festi oħra jkun hemm patalotti oħra iżda mhux daqstant rikki. A l f Kuruna (jj faln SET — Statwa Raġġiera Intaġġi fuq wara. Statwi oħra jkollhom dijadema/qawwara madwar rashom. F'xi bnadi oħra, il-vari jkunu mdawrin b'mant kbir tad-drapp blu u wiesa' li fin- naħa ta' fuq jispiċċa b'kuruna kbira tal-metall jew tal-fidda. Mill-għada jibdew jiem bi tħejjija għall-festa. Dawn jistgħu jkunu ta' tlitt ijiem, mela jissejħu tridu, jew ta' disat ijiem, novena u jekk ta' ħmistax-il ġurnata kwindiċina. Dan jiddependi skont l-użanza tal-knisja/ parroċċa, u għandu mnejn l-użanza tkun imħollija b'legat. F'dawn il-jiem, jingħad ir-rużarju, tingħad il-kurunella, u jkun hemm quddiesa letta jew kantata. Wara titkanta l-antifona (speċi ta' innu grandjuż tal- qaddis/a) u tingħata l-barka sagramentali. Dawn il- ġranet iwasslu għas-solennità tal-festa li tidħol minn lejlet il-festa 'l hinn, sewwasew, mit-Te Deum filgħodu — imma b'metatesi tingħad 'Tedew'.