'L5 IL-MALTI U ILSNA OHRA OSTA huma l-ilsna fid-dinja, iżda jekk inqabblu sewwa x'għadda. minn għalihom minn twelidhom saż-żmenijiet li aħna thom, milajr nintebħu li hemm xi xebh bejniethom. Hekk l iisna kollha jitbiddlu mal-mixja tas-snin, iżidu xi kliem u għidut għal-tfissir ta' idejat u fehmiet ġodda, iwaqqgħu kliem ieħor, u saħansitra jġarrbu tibdil fil kelma nfislia u fil-grammatka. L- ingliż ta' Ghaucer, il-Franċiż li nsibu fix- 'Ghanson de Roland', il-Ġħarbi tal-Quran, il-Malti ta' żmien il-ħakma Għarbija ma jaq- blux: għal kollox ma' kif nafuhom illum. Fil-bidu ta' bosta mill- jitteraturi, naraw li l-bniedem biex ifisser it-tqanqil tal-qalb u tal-moħħ, l-ewwel nqeda bl-ilsien taħt sura ta' għana popolari jew: ballati, u mbagħad, meta l-kelma laħqet qagħdet, ħaddmu taħt dik il-għamla ta' kitba li nsejħulha proża. Għalhekk fi Spanja 'Il Poema del Gid'', ''Beowulf' fl-Ingilterra, ''CGhan- son de Roland fi Franza, ''Nibelungen Lied'' fil-Ġermanja wil-'Kalevala ' fil-Finlandja, kollha taħt sura ta' poeżjja, ħab- hru l-litteraturi ta' dawn il-pajjiżi. Fuq kollox jolqtok il-fatt, u dan l-aktar li jmiss lilna l-Maltin, kif f'ħafna artijiet kien hemm zi żmenijiet meta l-ilsien tal-poplu jew inħaqar u ntbagħad mill- . barrani li ried idaħħal l-ilsien tiegħu minnfloku, jew ma nkitibx 'mill-aħjar nies tan-nazzjon li nqdew b'ilsien il-barrani minn. rajhom. U billi bħal ma kulħadd jaf, għal mijiet ta' snin, l-ilsien 'Taljan ħa post il-Malti fil-ħajja ta' gżiritna, u m'ilux wisq li l- Malti ngħaraf bħala lsien uffiċjali u beda jintgħallem fl-iskejjel, jixtiequ nġibu eżempji biex nuru kif artijiet akbar minna wkoll ġarrbu dan. li semmejna ftit ilu. Nibdew miż-żmenijiet Rumani. Aktarx li l-ebda ġens m'hu, jew qatt kien, imdejjen lejn ieħor daqs kemm kienu r-Rumani. lejn il-Griegi. L-asfabett, il-biċċa kbira tal-mitoloġija, l-arti, il-mietri tal-poeżija, il-lehma għal bosta mix-xogħlijiet miktubin bil-Latin — dawn kollha ġew mill-Greċja. L-ewwel isem fil- ietteratura Latina kien Livius Andronicus; Grieg; Quintus En- nis talab il-Mużi Griegi l-għajnuna. tagħhom fil-ftuħ ta' l-'Ah- nales'; ħabta ta' 180 Q. K., il-klassi għolja ta' Ruma, l-aktar Publius Scipio u Gaius Laelius, mexxejja tal-moviment Fllenista, għanjiet wara l-letteratura u l-lingwa Griega. Insibu għalhekk li meta xi storiċi Rumani meddew idejhom. biex jiktbu ġrajjet il-qedem ma kitbux bil-Latin iżda bil-Grieg. Wieħed minnhom, Aulus Postumius Albihus, fil-ftuħ tal-ktieb tiegħu miktub bil- Grieg talab il-qarrejja biex jagħdruh għal xi nuqqasijiet fl-istil. Qal: ''Jien Ruman, mitwieled Lazju. Barrani għal kollox huwa l-ilsien Grieg għalina. ' Iżda Marcus Porcċius Cato, li ma ħa- milx jara 'l- Ruma tiġġerra wara l-litterutura u l-ilsien tal-Griegi; wieġbu li jekk ma xtaqx jagħmel żbalji messu kiteb bl-ilsien ta' art twelidu. Jista' jkun li l-annalisti Rumani kitbu bil-Grieg għax beżgħu mill-faqar u mill-ebusija ta' l-ilsien Latin li ma kienx għadu mħaddem biżżejjed f'kitba tal-proża. Iżda Cato, bħal im- għallem tas-sengħa, għaraf kif kellu jħaddem l-għodda u 'xhieda ta' ħiltu huma l-ħafna ' xogħlijiet bil-Litin li ħalla wrajh. Ir-Ru- maż baqgħu sa l-aħħar iqisu l-Grieg bħala l-ilsien ta' dik l-art li fi kliem Orazju ''ġabet l-arti f'Lazju selvaġġ'. Fi żmien Neruni niltaqgħu ma' xi Stojiċi Rumani jiktbu bil-Grieg. fuq ħwejjeġ ta' filosofija, bħallikieku l-Latin ma kienx ta xhieda qawwija f'idejn l-oratur Ċiċerun li seta' jintlewa u jitqiegħed għal kull xorta ta' ħsieb, saħansitra. biex ifisser ''De Natura Deorum'' Iżjed 'il quddiem fl-istorja. tal-litteratura Latina, il- kittieba aktàr inqdew bil-Grieg milli bil-Latin. Xi imperaturi bħal Tibe- rju u Marcus Avrelius aktar kien jogħġobhom jiktbu bil-Grieg. Waqa' l-imperu Ruman, imma ma mietx miegħu l-Latin li : baqa' sa' mijiet ta' snin wara l-ilsien tal-għorrief ta' l-Ewropa Nistanija. Petrarca ħaseb li ismu mhu sejjer imut qatt min- ħdbba x-xogħlijiet li kiteb bil-Latin għalkemm illum nafuh i-ġkta' bħala l-kittieb tas-sunetti lil Laura, miktubin bil-Fjoren- tin, l-ilsien tal-baxx. Dante Alighieri, għalkemm id-''Divina Ċoraniċdia'' kitibha bil-volgare, għandu ħafna xogħol ieħor mik- tàb bil-Latin, li bħal ma qal huwa nnifsu fil-'De Vulgari Elo- quentia'' mhux ħlief ''ilsien sekondarju w artifiċjali. ' Francis Bacon, li b'kitbitu u b'għerfu ''qanqal l-imħuħ li mexxew id-din- ja'' emmen sħiħ li l-Ingliż ma kienx għodda tajba u mirquma. biż- żejjed biex ifisser ħsebijiet għoljin u għalhekk kiteb bil-Latin. U bħal Bacon kien jaħseb il- Venerabbli Beda, Għax Frav Luis de Deon (1527-1591) kiteb bil-Kastiljan u mhux bil-Latin qala' t-tniaqdir tal-għorrief sħabu u l-istess ġralu Tumas ta' Stitnv (1831-1401): tejologu Kżek li kellu l-ħila jikteb u jfisser il-filoso- fija u t-tejoloġija bil-Kżek. jħalli l-belt ta' Leipzig għax għamel il-'lectures' lill-istudenti bil: Ġermaniż flok bil-Latin. Issa dawn l-għorrief ta' l-Ewropa li kitbu bil-Latin għamlu ħażin l-aktar, mhux għax kitbu b'ilsien wieħed, iżda għax ħasbu u ħamubqu li l-Latin kien aqwa minn iisna oħra u minn fuq ċanfru 'l-mm uriehom bid-dieher li feh- mitnom' kienet qarrieqa għal kollox. Bnal ma qal Joachim Du bella (Lo2d-7) ll dawk il-kittieba Franċiżi ta' zmienu l kienu jqisu: l-Grieg u l-Latin bħala iisna li ġejjin mis-sema, til-waqt li l-f'ranċiż kien iġagħlek tistħi minnu għax kien ''barbaru'', ilsien hu aqwa, ogħna w aħjar minn oħrajn minħabba l-ħila, is-sabar u l-mojħ tal-kittieba li jieħdu ħsiebu, u għal xejn aktar, Jekk niftħu ktieb biex naqraw xi ħaġa dwar il-litteratura Fin- landiża, insibu li l-ilsien Finlandiż beda jinkiteb f'xogħlijiet lit- terarji mis-sena 1885 'l- hawn. X'kienet il-ħtija' Bnal f'bosta artijiet ohra, tosthom Malta, il-ħtija la kienet tal-għażż u l-anqas tan-nuqqas ta' ħila tal-poplu, iżda ta' ħakma twila barranija li fil-Finlandja kienet Svediża, Sitt mitt sena u fuqhom damet taħkem l-Isvezja fil-Fmlandja. L-ilsien uffiċjali u għat-tagħlim sar Svediż. L-isem tal-pajjiż, Suomi, inghata l-isem Svediż ta' Fimanaja.' Il-belt ewlenija klelsinki tbiddlet f'Helsingfors, Oulu saret Uleaborg, Pori ħadet is-sura Svediża ta' Bjorneborg, Hawn Malta, għall-klikka Taljana, l-Imqabba saret Micabiba, ir-Rabat sar Rabato u l-Imdina, isem Malti sa ruħu, tbiddlet f'Citta Vec- chia. M'hemmx għalfejn nistagħġbu mela meta naqraw li kie- net id-drawwa tal-kittieba Finlandiżi li jiktbu u jitħaddtu b'ilsien il-ħakkiem barrani. Iżda fl-1885, Dr. Elias Lonnrot ġabar fi ktieb l-għana u l-leġġendi tal-poplu li flimkien jagħmlu l-Kaleva- la, l-epika nazzjonali Finlandiża. Niltaqgħu għalhekk ma' Alexis Kivi (1834- 18/72) jikteb bil-Finlandiż l-aqwa ktieb tiegħu ' 'Is-Sebat Aħwa, kif ukoil drammi u kotba oħra, . Jan Sibelius, il- kompożitur magħruf Finlandiż, bena. xogħlijiet sinfoniċi iuq il-ħrejjef li sab fil-Kalevala. M'ilix qrajt li tfajla Finlandiża, taħdem f'ħanut fi New Xork, biex turi mħabbitha għal artha mhegħda, bdiet tgħid inijiet ta' versi tal-Kalev: ala. Għaġġbitkoin lis- semmiegħa Arme- rikani' A , Issa nħarsu lejn l-Ungerija. Il-lum dal-pajjiż għandu littera- tura kbira imma l-ilsien Ungeriż mhux minn dejjem kien sid f'daru. Fil-bidu tas-seklu ħdax daħal u nxtered il-Kristjaneżmu u twaqqfu skejjel u monasterji mill-patrijiet li ġabu magħhom il- wirt di ħalliet Ruma. Ulied il-kba Ungeriżi tgħallmu u xorbu sewwa mil-litteratura Latinu u fi żmien qasir bdew jiskellmu bil-Latm u jaħsbuha ta' Rumani. . Huma n-nies imgħallmu li għandhom f'idejhom it-tmun. tal-pajjiż u għalbekk ġara li l-ilsien uffiċjali. fil-qrati, fl-iskejjel, f'kull fergħa tal-ħajja kulturali Un- ġeriża sar il-Latin. Issa ħadd ma jista' jiċħad li meta l-kbarat u l-mexxejja. tal-pajjiż ikollhom għodda biex jinqdew fil-ħtiġiet tagħhom. kif ukoll biex tagħżilhom u żżomrmhom dejjem xiber. ogħla mill-bidwi u mill-ħaddiem, ma jkollhomx għalfejn jieħdu ħsieb l-ilsien tal-kotra. Iżda fil-bidu tas-seklu dsatax bdiet tin- hass: ċaqliqa sabiex l-Ungeriżi jiksbu drittijiet akbar mill-impe- rur ta' l-imperu Awstrijo- Ungeriż u xi mexxejja Ungeriżi bdew jintebħu wkoll ii ma kenux Latini u li kellhom ilsien għani u ġawwr daqs il-Latin. Szecheni, Kossuth, Deak u oħrajn għamlu ħiltħioin' kollha biex jagħtu lill-ilsien. tal- poplu l-ġieh li: kien jistħoqqlu. L-ewwel kelma Ungeriża fl-Assembleja. nstemgħet bin ħalq Szeclieni fl-1825 u qajmet għagħa u għaġeb kbir fost id-dejegati l-oħra li kienu mdorrijin jinqdew bil-Latin fil-laqgħat tagħhom. Timintax-il sena wara, fl-1843, digriet maħruġ mill- Assebibleja amar li minn dak inhar 'il quddiem l-ilsien Ungeriż kellu jitqies bħala l-ilsien uffiċjali flok il-Latin. qam delegat biex jitħaddet u beda d-diskors tiegħu bil-formula qadima Latina ta' 'Exeellentissime Domine' qamu sħabu bħal bniedem wieħed u ma ħallewhx ikompli, Ġlieda aktar qalila u mdemma kellu l-ilsien Kżek qabel ma ' rnexxielu jqaċċat l-ilsien Ġermaniż li sewwa sew għal tlitb mitt sena seraqlu l-ġieh ta' lsien uffiċjali f'daru. Kienu għoddhom għaddew 760 sena ta' influwenza Ġermaniża fil-Bohemja u fil- Mborawja, meta fl-1620 il-qawwiet Kżeki ġarrbu telfa kbira f'taq- bida ma' l-eżerċtu 'Awstrijak qrib Praga, u tista' tgħid li mat- telfa ta' l-indipendenza Kżeka. miet ukoll l-ilsien Kżek, għax fil- qrati, fl-iskejjel għall-kbar u għaż-żgħar, fid-djar u fil-palazzi tal- għonja, fin-negozju u fit-treġija tal-pajjiż ma baqgħetx tinstema' l-kelma Kżeka iżda Ġermaniża. Billi t-tfal u l-istudenti ma igħallmux iżjed ilsienhom, qajla kienu joħorġu kotba miktubin bil-Kżek u jekk qatt xi ktieb 'l- hawn u 'l hemm irnexxielu jaħrab iċ-ċensura, kienu jaħarquh il-ħakkiema Awstrijaċi, Għall-Awstri- jaċi u: għal dawk il-Kżeki li b'għajb kbir għalihom u għan- razzjon mirfus. raw kif għamlu u nħabbu magħhom, l-ilsien nazzjonali Kżek kien tajjeb biss għall-ħalq il-bidwi u għall-qad- dejja. Miet l-ilsieti u l-qalb tan-nazzjon ma baqgħetx tħabbat. Malta, wara sitt mitt sena ta' jasar u dlamijiet intellettwali, rat 'il Vassalli jkebbes f'qalb ħutu l-Maltin l-ewwel zrara ta' mħabba għan-nazzjon Malti bix-xogħlijiet xjentifiċi fuq il-Malti. l-istess ġara. fil-Bohemja. Kien Josep' Dobrovskv (1753-1829), t'missier il-filoloġija Slavika 7, li raġa' qajjem l-ilsien Kżek mid- dlamijiet fejn kien ilu mostur għal ħafna żmien b'riħet it-tfittix tiegħu dwar in-nisel u l-istorja ta' lsienu. Ta' min josserva wkoll li Dobrovskx kiteb lil niesu bil-Ġermaniż u bil-Latin, ilsna barra- nin, bħal ma Vassalli kiteb lill-Maltin bit-Taljan u bil-Latin, Mil- li jidher il-Kżek, ''l-ilsien tal-ħallelin u ta' l-ilsiera', kif kienu jsibuh il-ħakkiema Awstrijaċi, kien imkażbar u minsi daqs, jekk mhux aktar, mill-Malti, għax dal-filologu għall-ewwel qàta' qalbu kit qatt seta' jkun li għadd kbir minn niesu jerġgħu jitħaddtuh VU kif setgħet tinkiteb bih litteratura kbira(l). Tqarraq, Warajli ġew oħrajn. Jan Kollar, Slovakk, kiteb bl-ilsien Kżek il-poema qalbenija Slavv Dcera (Bint Slava) li turi bħal f'mera x-xewqat u l-qalb kbira tal-poplu maħqur, Fl-1825, Jungmann ħareġ l- ''Istorja tal-Litteratura Kżeka'', miktuba bil-Kżek, u bejn is-snin 1885-1839 id-' Dizzjunarju iżek', li kien ilu jaħdem fih għal erbgħin sena. Palev Safarik, filologu ieħor, għamel tfittix aktar bir-reqqa minn Dobrovskv fuq l-ilsien Kżek u l-ilsna Slaviċi kol- lha u għen mihux ftit lill-mexxejja Kżeki li riedu fuq kollox jibnu n-nazzjonalità tagħhom fuq il-lingwa. Tassew li bniedem u lmgwa ma tistax tifridhom. Biex ma ntawlux. Meta l-Gvern Awstrijak ħalla skejjel għal-tagħlim ta' l-ilsien Kżek jinbnew, meta: tl-1882 l-ilsien Kżek beda jintgħallem fl-Università ta' T'raga flimkien mal-Ġermaniż, u meta fl-1897 il-Kżek ingħaraf bħala l-ilsien tal-korrispondenza tal-Gvern u għalhekk kull im- pjegat ħtieġlu jitgħallmu, in-nies ta' nisel tewtoniku ma qagħ- ċux għal dan. Qajmu t-taħwid u l-ġlied u fir-Reichsrath, fejn kienu jiltaqgħu d-delegati Ġermaniżi u Kżeki twaddbu fliexken tal-linka; instema' tisfir li jtarrax u ġriet id-dimija. Minn dejjem kienu radorrijin iqisu l-Ġermaniż bħala l-ilsien uffiċjali, l-ilsien tal-koltura, l-ilsien li għażel lilhom, ħakkiema rebbieħa mill- Kżeki mirbuħa. Dil-kwistjoni bejn l-ilsien Kżek u Ġermaniż baqgħet sejra sat-tmieru tal-Gwerra l-Kbira meta twaqqfet repub- dika Kżekoslovakka b'Masarvk bħala l-ewwel President tagħha. Wara tlitt mitt sena (1620-1920) ta' madmad tqil, l-ilsien Kżek hareġ rebbieħ. ' (1) L-ilsien Ġermaniż qalb il-Kżeki kien bil-wisq aktar imxerred u mitkellem milli kien it-Taljan fostna għax il-Kżeki kellhom skejjel elementari u sekondarji fi żmenijiet meta aħna anqas biss konna ħlomna bihom. Il-qawmien ta' l-ilsien Kżek fil-bidu tas-seklu dsatax kien tabil- ħaqq mhux qawmien minn raqda iżda mill-qabar. , Jekk il-ġlieda u r-rebħa ta' l-ilsien Kżek jagħmlu fost l-isbaĦ u l-aqwa paġni fil-ġrajja mqallba tal-poplu Kżek, xejn anqas qalbiena u rebbieħa ma. kienet it-taħrika fil-Bulgarja għall-ħarsien L l-ħelsien ta' l-ilsien nazzjonali minn taħt riġlejn it-Torok u kklesjastiċi Griegi. Sas-sena 1453, l-art tal-Bulgarja, fl-arti, fil-kitba, fit-tagħlim, kienet laħqet quċċata li qorbot dik tal-pajjiżi tal-Punent, iżda meta s-Sultan Tork Bavezid daħal fil-knisja ta' S. Sofia riekeb iż-żiemel, l-isem tal-Bulgarja tħassar minn wiċċ il-mappa ta' l-Ewropa u ma reġax feġġ qabel l-aħħar tas-seklu mmintax. Imma l-eqqel għedewwa ta' l-ilsien u tan-nazzjonalità Bulgara kienu l-patrijarki u l-qassisin Griegi tal-Knisja Ortodossa. il-Patrijarka ta' Kostantinopli kien jingħażel b'għoġba tas-Sultan Tork li kien iħalli f'idejn il-kleru Grieg it-tmexxija tal-Knisja Bulgara u Serba. Ftit kienu dawk il-monasterji fil-Bulgarja li ma kenux maħkuma għal kollox mill-Griegi. Skejjel, monasterji u parroċċi kollha ġew taħt idejhom. Fl-iskejjel tal-kleru Grieg it-tfal Bulgari ma tgħallmux ħlief Grieg u meta kibru bdew jit- ellmu bil-Grieg u jqisu rwieħhom bħala Griegi, Is-sen- timent nazzjonali tal-Bulgari thedded li jintefa. Imma sa fl-aħħar il-poplu Bulgaru beda jistenbaħ mir-raqda twila u bdiet iinstema' l-għajta sabiex l-ilsien Bulgaru, maħqur u minsi, jibda jntgħallem fl-iskejjel u jerġa' jintuża fiċ-ċerimonji tal-knisja. tost dawk li tħabtu biex jerfgħu l-ilsien Bulgaru fuq il-pedestall fejn kien jistħoqqlu joqgħod kien hemm ir-raħeb Paisij u sieħbu Neophvt Rilski. Fl-1762, Paisij ħareġ ktieb żgħir fuq l-istorja tal-Bulgarja l-qadima fejn fakkar lil niesu li kienu Bulgari u mhux Griegi; ċanfarhom bl-ikrah talli ħallew il-qassisin Griegi jsejħul- 10m Griegi bħalhom ; qawwielhom qalbhom għall-ġejjieni u f'kel- wu waħda hejja t-triq għall-fidwa ta' l-ilsien u għall-ħelsien tal- poplu. Ma' tul is-snin 1824-1850 bdew jidhru xi kotba tal- knisja miktubin bil-Bulgaru, u għall-ħabta ta' dawn is-snin hawn Malta wkoll bdew jidhru xi kotba reliġjużi bil-Malti. Fl-1885. inbniet l-ewwel skola Bulgara f'Gabrovo bil-ħsieb li tgħallem l-ilsien nazzjonali lit-tlal Bulgari. Fl-istess sena, jiġifieri 85 sena wira l-ewwel grammatka Maltija, ħarġet l-ewwel grammatka ta' -ilsien Bulgaru minn idejn Neophvt Rilski li qaleb ukoll ir-Rabta Ġdida fi Isien i il-poplu. Fl-1844 dehret l-ewwel guzzetta mik:uba bil-Bulgaru u sitt snin qabel f'Malta ħarġet gazzetta mik- ba kollha bil-Malti. Fis-sena 1870 il-knisja Bulgara qalgħet minn għand is-Sultan Tork li ttella' Patrijarka Fis-sena 1878, imbagħad, il-Bulgarja kisbet l-indi- pendenza u l-litteratura li nkitbet minn dik is-sena 'l hawn tagħ- nel ġieh lill-pajjiż, lill-kittieba nfushom, u lill-ilsien Bulgaru. X 'ħasda kotrana kellhom il-kelmtejn imħeġġa tat-twajjeb Paisij Ninqatgħu issa mill-artijiet ta' l-Ewropa u nitfgħu ħarsitna fuq iċ-Ċina u l-Ġapan, għax fil-Ġapan ukoll kien hemm xi nies boloh u minfuħa bihom ' infushom li dehrilhom li l-ilsien tal-ġara tagħhom kien aqwa w isbaħ għall-kitba minn ilsienhom. Il-Ġa- pan qrib l-art kbira u qawwija taċ-Ċina fejn l-arti wil-kitba kienu mill-ibgħad żmenijiet meqjuma u mfaħħra nistgħu nxebbhuh ma' Malta qrib l-Italja, omm ta' l-arti u tal-poeżija. Waqt li l-Maltin ta' qabilna studjaw il-klassiċi Taljani, il-Ġappuniżi kienu jit- għallmu l-klassiċi Ċiniżi. Fiż-żewġt imħuħ, Malti u Ġappuniż, daħlet u ssaħħet il-fehma li l-ilsien tal-ġara kien aktar nobbli minn tagħhom. Biex il-poeżija. tolqot il-qalb sewwa, kienu jgħi- du n-nies imgħallma tal-Ġapan, biex il-kobor ta' ħsebijiet għoljin ikun jista' jitfisser b'libsa li tixraqlu, il-kittieb ma jistax jagħmel ħaġa aħjar milli jikteb biċ-Ċiniż, Jiġifieri tejoloġija, liġi, xjenza, filosofija, billi huma studji għoljin, frott ta' l-akbar setgħat ta' moħħ il-bniedem, ma kienx jixirqilhom jinkitbu bil-Ġappuniż, -ilsien tal-għażżieġ, imma biċ-Ċiniż. Hawn Malta l-għedewwa al-Malti kienu jgħidu li l-Malti huwa tajjeb biss għall-qaddejja fil-kċina, u fil-Ġapan kien hemm żmenijiet ukoll meta l-kittieba rġiel dehrilhom li l-ilsien tal-poplu kien tajjeb biss għan-nisa; u l-mara, f'għajnejn ir-raġel Ġappuniż issarraf daqs il-qaddejja tagħna. Iżda fis-seklu sbatax xi kittieba rġiel qalu u kitbu li Ġappuniż kien tajjeb sew għan-nisa kemm għar-rġiel, u barra minn hekk qalu wkoll li l-Ġappuniż 'ma kienx ta' min iwarrbu 'kitba għolja. (Li l-ilsien nazzjonali kien tajjeb għar-rġiel u għan-nisa ħadd ma seta' jiċħad, imma li kien tajjeb ukoll għal kitba għolja dehret bħala dagħwa kbira. Il-kittieba u l-għorrief tal-pajjiż inqasmu f'żewġ fehmiet; ta' l-ewwel riedu li ċ-Ċiniż libqa' jintuża f'kitha ta' reliġjon, liġi u filosofija, waqt'li tat-tieni riedu li l-Ġappuniż jieħu post iċ-Ċiniż. Dat-tilwim, ġlied u tħaq- qiq bejn l-aħwa Ġappuniżi ntemm fl-aħħar tas-seklu tmintax v'rebħa għall-ilsien Ġappuniż, Jidhrilna li m'hemmx għalfejn insemmu kif fid-Danimarka, l-ewwel il-Latin, imbagħad il-Ġermaniż nkitbu mill-aħjar tal- kittieba Daniżi; kif fil-Gżejier Faroe li huma taħt id-Danimarka l-ilsien Norse li jitkellmu bih it-tletin elf ruħ tal-gżejjer, irnex- xielu wara ġlieda twila jingħaraf bħala lsien uffiċjali flimkien mad-Daniż u jibda jintgħallem fl-iskejjel (1912) ;kif kien li fis-snin meta. n-Norveġja kienet mgħaqqda mad-Danimarka taħt sultan wieħed, il-kittieba Norveġiżi ma kitbux bl-ilsien li tħaddtu bih il-baħħara u l-ħaddiema ta' arthom, iżda: bid-Daniż, l-ilsien tan- nies kolti; kif fil-Portugall. bosta kittieba Portugiżi mill-aħjar għamlu isem fil-litteratura Spanjola u le f'tagħhom; kif fit-Tur- kija, għal mijiet kbar ta' snin ma' kienx l-ilsien Tork il-għodda għall-ktib ta' l-aqwa kittieba, iżda l-Għarbi jew il-Persjan; kif fil-Polonja niltaqgħu ma' isqof Pollakk jippriedka bil-Franċiż lil dik il-qatgħa ta' nies Pollakka li tant xtaqet tissejjaħ u titqies Franċiża minħabba li l-ilsien Pollakk, fil-fehma tagħha, kien hekk żorr u aħrax u mhux ħlejju bħall-Franċiż; kif xi kittieba qalbiena tal-Litwanja baqgħu jiktbu f'ilsienhom fil-Polonja u fl- Amerka meta r-Russi ma ħallewx it-tagħlim ta' l-ilsien nazzjo- nali fl-iskejjel u t-tbigħ ta' kotba bil-Litwaniż; kif fl-Estonja, meta Lvdia Koidula (1843-1886) bdiet tikteb bl-ilsien tal-poplu mhux biss ma sabetx għajnuna mill-intelliġenzja tal-pajjiż iżda qalgħet it-tmaqdir u d-daħk ta' wliedha ; kif fir-Russja kien delitt kbir'li wieħed jitgħallem jew jikteb bid-dijalett ta' l-Ukranija ; kif fl-1897, bis-saħħa tal-partit u tal-kleru Kattolku, l-Olandiżi li jgħammru fit-tramuntana tal-Belġju raw l-ilsien tagħhom magħ- 'ruf bħala Isien uffiċjali flimkien mal-Franċiż; kif fis-Slovakja, għal 900 sena taħt il-ħakma Ungeriża, l-ilsien fil-qrati(1) u fl-iskej- jel(2) kien l-Ungeriż u xi tfixkil kbir iltaqgħu miegħu l-għalliema Slovakki fl-1928, meta riedu jgħaqqdu kotha Slovakki għat-tagħ- lim fl-iskejjel. Fl-aħħarnett l-anqas għandna wisa' biex nuru kif il-Kvmriek ta' Wales, illum mgħallem fl-iskejjel u fil-kulleġġi kollha ta' Wales, għalkemm m'għandux 'użu prattiku'' għadu ħaj- bil-ħila ta' dawkrin-nies li xerrdu l-Bibbja bil-Welsh bi ftit soldi l- kopja u li saħansitra taw ħajjithom għal ilsienhom. Fis-sena 1943, xtered moviment kbir fis-Cevlon għat-tagħlim fl-iskejjel (1) Li tiġġudika l-ħati f'ilsien li ma jistax jifhem hija waħda fost l-ikreh u l-eħrex għamliet ta' tiranniji li igħajtu għall-ħaqq $'Alla. Fl-1906, il- Mgr. Kattolku, Andrea Hlinka, imressaq quddiem tribunal Ungeriż talli ħadha kontra l-użu ta' l-ilsien Ungeriż fi qrati Slovakki, qal li l-bdiewa u l-ħaddiema fil-qrati kienu jiċċassaw qishom barrin marbutin. (2) Fl-1861. l-isqof Stefan Movses, f'ras ta' deputazzjoni Slovakka qal lill-Imperatur Franċis Joseph li l-Ungeriżi kienu qegħdin jagħalqu kull triq għall-kultura Slovakka sabiex il-Maġarizzazzjoni tal-poplu Slovakk tkun eħfef. Meta dan l-isqof reġa' lura lejn artu waqqaf akkademja li għamlet.ġid hla qies lill-letteratura u lill-istudju xjentifiku Slovakk, Fs- Slovakki għarfuh bħala ''missier il-poplu. ta' l-ilsien nazzjonali sabiex l-influwenza. barranija. tkun tista' tinżamm. Biżżejjed ngħidu li- f'dawn l-artijiet kollha li sem- mejna, l-ilsien tal-poplu kien għal xi żmien imżeblaħ jew maħqur, imma sa fl-aħħar għeleb kull tfixkil u rebaħ. Għalhekk kull Malti ti jaħseb mhux bil-moħħ imdardar mill-mibegħda u mill- preġudizzi qodma tal-politka, malajr jintebaħ mill-eżempji li ġib- na, li l-indħil irqiq irqiq tat-Taljan fi gżiritna u l-ġlieda u r-rebħa ta' l-ilsien nazzjonali ma kenux xi kapriċċ tad-Destin, iżda kienu fenomeni ta' liġi li dehru fl-erbat irjieħ tad-dinja. Dil-liġi ta' l-ilsna, bħal ma rajna, mhi xejn anqas qawwija u żgura mill- liġijiet l-oħra li jmexxu d-dinja u l-ħolqien ; hi l-liġi li ġġiegħel il-kbir igħakkes iż-żgħir u li ż-żgħir jimita lill-kbir sa ma jasal iż-żimien li poplu jibda jagħraf lilu nnifsu aħjar u jibdel dil-liġi ma' oħra aktar tixraqlu : il-liġi ta' l-indipendenza fi Lsien u fil- Kultura. ĠoRĠ CASSAR. IL-MEWT TA' IBNI Ma niflaħx inliġġemn aktar Dan l-uġigħ li-jmewweġ fija, . Inħoss qalbi ġewwa sidri : Lejl-u nhar tħabbat mifnija, Għax min kien il-hena tiegħi Tbiegħed ħesrem minn ġo driegħi Qalb is-siġar taċ-ċipress. Gardell ħlejju, fittex sikket Dawk l-għanjiet ta' sliem u ferħ, Taħseb qatt li f'moħħi mdallam Sejjer tnissel dawl ta' serħ, Għax kun af li l-għaxqa tiegħi Bikri nfired minn'ġo driegħi Qalb is-siġar taċ-ċipress. X'jiswa billi naqbad triqti Lejn is-seħer tal-ħolqien, Jekk kull fejn indawwar ħarsti Nilmaħ dwejjaq kullimkien, Għar min kien is-sabar tiegħi Issa nfired minn ġo driegħi 7, Qalh is-siġar taċ-ċipress.. 7 ĠORĠ CHETCOTI.