L-ILSIEN MALTI Fost dawk, sew Maltin kemm Barranin, li marru jitħabtu sabiex jaraw ta' lierna nisel huwa l-ilsien malti, aħna naraw li aktarx il-Barranin qalu li huwa ta' nisel għarbi, mita l-Maltin, tneħħi xi ftit, kollha żammew li ma huwiex għarbi; iżda min qal li huwa feniċju min puniku, min latin imħallat bil-għarbi u min persjan (1). Jekk aħna nlaqqgħu ftit lill-Maltin li kitbu fuq dil-ħaġa mal-Barranin, aħna naraw li dawn huma iżjed qawwija fl-ilsna semin u msemmija milli huma l-kittieba tagħna. Għalhekk barra minn Malta, il-kittieba Maltin ma għandhomx dik il-qawwa li għandu Gesenius u l-lum Brockelmann ; u billi dawn iżommu li l-malti huwa għarbi mhux ħlief tara, fir-Rivisti, il-malti msejjaħ għarbi u l-Maltin ''Arabofoni'' (2). Barra minn Gesenius u Brockel- mann tħaddet fuq il-malti, iktar minn kullħadd, Stumme li kif jingħad ġie Malta sabiex ikun jista' jitħaddet aħjar fuq l-ilsien u l-ħwejjeġ ta' Malta' u kullħadd jaf li Stumme, fil-ktieb tiegħu fuq l-ilsien malti, ma meriex lil Gesenius. Xi jwieġbu l-Maltin għal dan: Fuq Gesenius tħaddet is- Sur A. E. Caruana (3) u qal li l-għaref Gesenius, fix-xogħol tiegħu, wera li ma jafx biż-żejjed il-malti. Tabilħaqq, il-malti ma hux ilsien għani fil-kotba qodma jew b'xi fdal qadim ta' kitba maltija: għalhekk ma hix ħaġa kbira li wieħed, bħal Gesenius, (1) il-malti ma jistàx ikun persjan. L-ewwelnett il-għaliex il-malti huwa semi u l-persjan huwa Arjan, jiġifieri l-malti u l-persjan ma humiex ta' nisel wieħed, għalhekk ma jistgħux jiġu minn xulxin. It-tieni il-għaliex il- Persjani qatt ma ħakmu jew kellhom x'jaqsmu magħna, għalhekk l-ilsien tagħhom ma setàx jinżera' f'qalbna. It-tielet il-għaliex min qal li l-malti huwa persjan tqarrak billi l-kliem li ġieb biex juri li huma bħall-malti ma humiex kliem persjani imma għarab li daħlu fil-Persja mad-din tal-Muħam- med. Għalhekk il-persjan u l-malti għandhom mill-għarbi imma l-malti u l-persjan ma għandhomx x'jaqsmu bejniethom. Jiġifieri mhux li huma imma li jitħaddtu għarbi: bħal ma huma l-lum is-Siri (Xamin), il-Kopti (Eġizzjani) u n-nies kollha ta' l-Affrika ta' fuq. (Mogħrobini, Tripolini, Marokkini etċ) li ma humiex minn nisel għarbi iżda jitħaddtu l-ilsien għarbi. CARUANA: SulPfOrigine della lingua Maltese, studio storico, etnografico e filologico'' Malla 1896 p. 20 s.—Dan huwa wieħed minn l-aħjar kotba li għanna fuq l-ilsien malti. Iżda x-xgħolijiet li saru fuq l-ilsna semin minn tletin sena 'l hawn huma kbar ħafna u l-ħwejjeġ tbiddlu mhux ftit. Għalhekk il-ktieb tas-Sur Caruana huwa ftit l-ura, u ħafna ħwejjeġ ma humiex iżjed miżmuma, bħal ma hija min fejn ġew is-semin, in-nisel u l-għana ta' l-ilsien għarbi u oħrajn. ġo ma kienx jaf biż-żejjed il-malti. Għal Brockelmann nistgħu ngħidu li, kif jistqarr hu waħdu, (4) il-malti li jaf ħadu minn Stumme u minn Vassalli u li barra minn dawn ra xi kotba maħruġa f'Malta li jinsabu fil-Bibljoteka ta' Berlin (5). Għalhekk minngħajr ma niċħdu lil Brockelmann il-qawwa tiegħu fl-ilsna semin (6) ingħaddu għal Stumme u dak li ngħidu għal dan ikun jiswa wkoll għal l-ieħor. Stumme, kif jingħad, ġie Malta; milli jidher ma' damx fostna ħlief ftit xhur u malli reġa' għall-Ġermanja kiteb mhux biss fuq l-ilsien malti iżda wkoll fuq il-folż-/ore tagħna, Jekk huwa għamel bħal ma jagħmlu ħafna fl-Orjent, ma naħsibx li tgħallem ħwejjeġ kbar fuqna. Dawn għandhom drawwa li jatu xi ħaġa lil xi erbgħa min-nies sabiex igħidulhom dak li huma jixtiequ jkunu jafu; u għalhekk joqogħdu jistaqsuhom ħafna ħwejjeġ li dawk mhux dejjem ikunu jafu; u biex ma jgħidux ma nafx, jew biex (5) Il-kotba bil-Malti li jinsabu fil-Bibljoteka ta' Berlin huma: H Hajja u il-vinturi ta Robinson Krusoe ta Xork miktuba minnu in-nifsu, stampata it-tieni darba, Malta 1857. Ġest: Cristu fid-dinja, Malta 1861. Tassena laħna fia. Li bill malti jiehteb fsic) cull tant f'Malta. s.a. Fuq il-hajja u il meut tassitta u ghoxrin martiri tal Giappone u ta S. Michele de Sanctis, Spagnol, canonizzati mil Cnisia cattolica fil entecoste (sic 1) tal 1862 (8 Giugno), mictub Veunel darba mil P. Benigno Fremant M. O. u mittalian migiub bil Malti min Annibale Preca, Malta 1862. Li kieku l-Maltin kienu jikubu ftit suret in-nies u fuq kollox b'fehma waħda l-iktar għall-Ortogratija, kieku jagħmlu ġieh iżjed lil Malta mita l-kotba tagħhom jiġu mqegħdin f'Bibljoteki bħal ta' Berlini …(6) Wieħed minn ulied Noħ (Noċ) huwa Xem (Gen. 10-1) kelma lhudija li.tfisser ''isem.' Minn Xem ġej l-isem Sem u Semita jew Semin. Semi im- mela ġie msejjaħ in-nisel ta' Sem u l-ilsien li jitħaddet. Xi wħud bil-malti, iħawdu Semi ma' Xami, Dan ma għandux ikun. Xam hija l-belt ta' Damasku (fis-Sirja) u għalhekk Xami jfisser tas-Sirja kollha kemm hija bil-Palestina. Kull Xami huwa Semi jiġifieri min-nisel ta' Sem, imma hemm semin li ma humiex Xamin bħal ma huma l-Għarab ta' l-Iraq u tal-Għarabja, ifittxu jeħilsu, jaraw x'jibdew ifasslu f Min ikun qiegħed jistaqsi, jikteb b'reqqa kbira dak li jkun sama' u nbagħad arah joħroġlok il-kotba fuq fejn ikun żar. Dawn aktarx ikunu samgħu dak li kitbu minn xi nies baxxi, il-għaliex dawk għandhom inqas in- fluwenza ta' ħwejjeġ ta' barra minn l-oħrajn l-Kif għamel Stumme ma nafx, naf biss li daħħak lil ħafna nies minn fuq spallejna fil-folk-Zove tiegħu. Fuq l-ilsien malti nbagħad ta' min ikun jaf li Stumme qatt ma kien imsemmi bħal ma kien Gesenius jew bħal ma huwa Brockelmann għal l-ilsna semin. Għalhekk jidhirli jekk il-Maltin jinxeħtu fuq il-malti jistgħu iktar minn ħaddieħor jaslu fejn wasal Stumme u jagħmlu mhux bħalu iżda aħjar minnu wkoll, Bdin il-fehma aħna sejrin ingħidu xi ħaġa Jil dawk l-aħwa Maltin li jixtiequ jaraw il-malti aħjar milli huwa. Qabel xejn jidhrilna li hemm bżonn ta' dizzjunarju tal-malti, magħmul suret l-ilsna semin. Is-Sur A. E. Caruana barra s- sabiħ ktieb tiegħu li semmejna fuq, kien għamel ukoll: '' Voca- Bolario della lingua Maltese (Malta, 1903) li ħaqqu wkoll kull tifħir, il-għaliex daħħal fih sura semija. Fdan id-dizzjunarju, il-kliem Malti huwa miġbur mhux bl-ittri li tibda l-kelma iżda bl-egħrug tal-kliem li fl-ilsna semin kollha tinsab fil-verb. Mita aħna tridu nfittxu f'dizzjunarju: Avex, jifrex, mifrux, friex, ferrex, infirex, ferriex, etċ. għandna qabel xejn naraw xinhuwa għerq il-kelma ''fivex'' u taħt din insibu l-oħrajn kollha. Fid- dizzjunarju tas-Sur Caruana żewġ ħwejjeġ biss ma jogħġbuniex : l-ewwelnett jidhrilna l l-għerq tal-kelma kellu jinkiteb u jiġi mfittex bla vokali 'F.R.X '. Il-għaliex xi minn daqqiet ma nafux sewwa jekk il-vokali hi a jewe; jew aħjar min igħid 2 u min igħid e etċ. Għalhekk l-aħjar li jitqiegħdu l-konsonanti ta' l-għerq F.R.K u taħthom l-ewwel jiġu s-suriet tal-verb, inbagħad in-nomi etċ. It-tieni ħaġa hija li s-Sur Caruana mita jġib il-għerq semi li jixbah il-kelma maltija jdur dejjem fuq il-Lhudi; kulltant fuq is-Sirjak, ftit ferm fuq il-Għarbi; f'ħafna kliem ma jġib xejn; u f'dawk li jġib hemm ħafna żbalji (ta' l-istampa (7)).. Dan ma hux għax is-Sur Caruana jati kemm jista' l-ġenb lill-għarbi7:— Għal- hekk aħna nixtiequ ferm li jsir dan id-dizzjunarju bl-egħruq tal- kliem, magħmula minn Konsonanti biss bħad-dizzjunarji semin ; u li wara kull għerq tiġi miktuba l-kelma bil-għarbi, feniċju, puniku, jekk ikun hemm. Jekk, inbagħad, il-kelma ma tinsabx f'dawn għandna naraw mnejn hija ġejja. Mita dan ix-xogħol ikun lest, aħna nkunu nistgħu nitgħallmu aħjar il-malti. Inkunu nafu aħjar it-tifsir ta' kull kelma u nkunu nistgħu naraw aħjar jekk fil-malti hemmx iżjed kliem għarbi, feniċju jew ta' lsien ieħor. Iżda l-kliem biss ma jagħmilx l-ilsien, naħtieġu wkoll Gram- matka li mhux biss turina kif għandna niktbu, iżda wkoll kif għandna nfissru bil-kliem il-ħsibijiet tagħna. Għawnhekk ukoll hemm bżonn li aħna nqabblu l-malti ma' l-ilsna li minnhom aktarx huwa ġej. Mil-liema ilsna huwa aktarx imnissel il-malti': Biex wieħed iwieġeb għal din il-mistoqsija għandu jkun tgħallem sewwa d- diżzjunarju u l-grammatka maltija u xebbahhom ma' dawk l-ilsna ta' nies li kellhom x'jaqsmu magħna. Is-Sur A. E. Caruana fil- ktieb li semmejna fuq, ''Sulf' Origine della Lingua Mallese' (Malta 1896) fetaħ it-triq it-tajba sabiex naslu u naraw dil-ħaġa. Dan ix-xogħol tas-Sur Caruana juri biż-żejjed li huwa ħadem ferm u li kien jaf kemm kienu għaddejjin il-quddiem l-ilsna semin. Iżda, kif għedna, minn tletin sena 'l hawn il-ħwejjeġ tbid- dlu ħafna u għalhekk bosta milli jgħid is-Sur Caruana għandhom jiġu mibdula. Mhux għalhekk il-ktieb ma jibqax jiswa ħafna, l-iktar billi huwa wriena, iktar minn ħaddieħor, kif l-ilsien għandu jiġi mgħallem fuq il-Ġrajja tal-Gżejjer tagħna. Li kieku dawk li marru jgħidu li l-malti huwa persjan żammu quddiem għajn- ejhom il-Ġrajja ta' Malta u tal-Persja u raw li n-nies tal-Persja qatt ma ħakmu jew kellhom x'jaqsmu magħna kieku kienu għal l-anqas jaħsbu ftit ieħor kif qatt l-ilsien Persjan seta' jinbet hawn- hekk. Daqshekk nistgħu wkoll ingħidu għas-Sur Annibale Preca, li ħadem ħafna għal l-ilsien malti. Iżda huwa qal li l-malti huwa Isien Kangħani (7). Il-Kangħanin li fis jissemmew fil-Kotba Mqad- dsa aktarx huma l-Feniċi: iżda s-Sur Preca minn kliemu jidher li taħt l-isem Kangħanin jifhem il-Lhud. Il-feniċju huwa qrib ħafna tal-lhudi imma ma humiex ilsien wieħed. Għalhekk jekk is-Sur Preca jaħseb li l-malti huwa Ihudi jidhrilna li tqarraq, il- għaliex Malta qatt ma kellha xtaqsam mal-Lhud. Ix-xebh li hemm bejn il-malti u l-Ihudi huwa ġej minn dan li l-malti kif il-ihudi huma semin, imma ma humiex imniżżlin minn xulxin. Min dan nistgħu naraw kemm hija ħaġa ta' ġid li wieħed isib it-triq it-tajba bħal ma għamel is-Sur Caruana. Iżda ssib it-triq it-tajba ma jfissirx timxiha sewwal Nidħlu għalhekk aħna wkoll fit-triq li wriena s-Sur Caruana u nġibu quddiem il-għajn- (7) Kangħan hija dik il-biċċa tas-Sirja li l-lum hija msejħa Palestina minn l-isem tal-Filistin. Fiha għammru ħafna nies li ma humiex semin, bħall-Hatti, Filistin, Eġizzjani u oħrajn. Is-semin li għammru l-Palestina huma l-Feniċi, il-Lhud, u oħrajn. Aħna kenna x'naqsmu biss mal-Feniċi minn dawn kollha, ejn dawk in-nies li għammru, ħakmu, jew kellhom x'jaqsmu mal-Maltin, Min għammar l-ewwel nies Malta 7 Sa issa għad ma nafux sewwa. Nafu li min ġie l-ewwel ħalla warajh bini u qtigħ fil- blat li jgħaġġeb lil -kullmin jarah. Dawn in-nies ġew f'dak iż- żmien li l-lum jissemma' ''Tal-Ħaġar'…. Mnejn ġew dan-nies, sewwa ma nafux, iżda l-lum jaħsbu li huma ġew min-naħa tal- Baħar l-Iswed ħdejn ir-Russja u telqu 'l- hawn mix-xtut tal-Ivant''(8). Dawn għammru f'Malta minn l-anqas elfejn sena qabel Kristu, Xi lsien kienu jitħaddtu2 Billi f'dak iż-żmien ma kienx għadu nsab l-alfabet (9), għad li dawk in-nies kellhom, aktarx, xi ħaġa oħra biex iħallu bil-miktub dak li għamlu jew riedu, u billi aħna minn dan xejn ma sibna, ma nafux biex kienu jitħaddtu, iżda naħsbu li ma kinux jitħaddtu l-ilsien semi. Is-semin, mita bdew telgħin 'il fuq mill-Kaldċa u bdew jinqasmu, dawk li waslu fil-Mediterran huma l-Feniċi. Huma ma ħadux jedd fuq l-art li ġiet imsejħa minn isimhom (10), qabel 2,500 sena qabel Kristu, u ma bdewx jiġġerrew fuq il-baħar, jekk mhux mita kibru u tqawwew ħafna, Għalhekk ma kinux huma li ħallewlna l-bini ta' Ħaġar- Qim, Mnajdra etċ., il-għaliex huma ma waslux hawn qabel £,500 Q.K. Aħna naħsbu li huma kienu jitħaddtu Miċenjan (Arjan), bħal ma kienu jitħaddtu fil-Greċja, l-Asja iż-żgħira, u ma' dwar il-Baħar l-Iswed mnejn aktarx ħarġet ir-razza bajda (11). Iżda billi dawn in-nies li ġew Malta ma setgħux kienu ħafna u billi Malta waqet taħt il-Feniċi kmieni u damet taħt idejhom ħafna, l-ilsien miċenjan aktarx spiċċa għal kollox mill-malti. Wara dawn in-nies ġew il-Feniċi (Semin), il-Kartaġiniżi (aktarx huma semin imħallta) (12) sas-216 Q.K. Wara dawn ġew ZAMMIT, fis-sabiħi ktieb tiegħu: ''Il-Gżejjer ta' Malta u l-ġrajja tagħhhom'' Valletta 1925 p. 11 -s. (9) L-iktar kitba qadima li nsabet sal-lum hija dik ti sab is-sur Montet fl-1923 ġewwa Biblos TGebail , il-fuq minn Bejrut fis-Sirja: hija ma titlax iżjed minn l-1400 qabel Kristu. (10) Il-Feniċja hija dik il-biċċ li qiegħda bejn il-Mediterran u l-Muntanji. Nistgħu ngħidu li tibda minn Dor (Tantura) 'il fuq minn Ċesarċa u tibqa' tiela 'l fuq Hajfa Tir, Sajda, Bejrut, Gebajl, Tripli. (fi) Is-semin huma wkoll tar-razza bajda. Iżda huma ġejjin aktarx min-naħa tal-Golf-Persjan, bejn id-desert ta' l-Għarabja u l-Ka' KO (12) Il-Kartaġiniżi kienu qata' Feniċi li rebħu Kartaġni (Tunes) u waqqfu hemm saltna ġdida. Huma ma qatlux lil kull min sabu iżda tħalltu man- nies li kien hemm qabilhom, l-ilsien ukoll tagħhom tħallat u ma baqàx jissejjaħ. iżjed feniċju imma puniku.—puniku u feniċju hija kelma waħda ħaliex il-P. u l-F huma ittra waħda l-ilsna semin iżda l-lum mita ngħidu eniċju nifhmu l-Feniċi tas-Sirja u mita ngħidu Puniku nifhmu il-Feniċi ta' l-Affrika, ir-Rumani, li damu Malta sa ma waqgħet is-saltna tagħhom, u wara r-Rumani—inħallu 'l-Goti u 'l-Vandali—insemmu 'l-Bizantini, li fis-sena 870 ħallew Malta lis-Saraċini li damu Malta mal-200 sena. Wara s-Saraċini Malta ma kellha qatt iżjed taqa' taħt is- saltna ta' l-Orjent; iżda mhux għalhekk Malta ma kellhiex xtaqsam iżjed ma ħutba tal-bieraħ. Taħt l-Ordni tal-Kavalieri, Malta kellha fis rebħ fuq in-Nofs Qamar u dan ir-rebħ kien idaħħal fiha qtajjiet kbar ta' rsiera li mħabba fid-din tagħhom, jekk ma kinux Għarab, kienu jkunu jafu sewwa l-għarbi (13). Dawn kienu xi minn daqqiet isiru nsara, jew jeħilsu mill-jasar a jekk jibqgħu Malta jitħalltu mal-Maltin. L-Ordni kien ġieb miegħu Griegi, u huwa kellu wkoll kull xorta ta' nies. minn l-Ewropa. Iżda l-kliem li daħlu fil-malti minn l-ilsna arjani jistgħu jiġu magħżulin bla taħbit kbir. Dan huwa fi ftit kliem dak li għandna nżommu quddiem għajnejna mill-Grajja ta' Malta sabiex inkunu nistgħu nitħaddtu sewwa fuq l-ilsien malti. Il-malti ma jistàx ikun imniżżel ħlief minn dawk l-ilsna tan-nisel li għammru, ħakmu jew kellhom x'jaqsmu magħna: jiġifieri (Miċenjan), Feniċju, Puniku, Latin, Grieg, Għarbi, Neo-latin. Liema minn dawn l-ilsna kollha huwa li jagħmel il-fond ta' l-ilsien malti7: Fi kliem ieħor, il-malti huwa lsien semi (Feniċju, Puniku, Għarbi), jew arjan (Latin, Grieg, Neolatin) 7: L-ewwel naraw jekk nistgħux ingħidu li l-malti għandu /oxd arjan li ġie fuqu miżjud kliem semi. Naħseb li 168. L-ewwelnett il-għaliex il-kliem latin (14), grieg (15) u. neolatin, l-iktar taljan, huwa ftit ħafna jekk nlaqqgħuħh mal-kliem semi. It-tieni għaliex il-malti fil-għamla tiegħu huwa semi u mhux arjan. Mita fil-malti tidħol kelma arjana hija tgħaddi mill-għamla tagħha għall-għamla tal- kliem semi. Jekk aħna ngħidu ''xivċievż,' il-għamla hija semija bħal ''xiġri', iżda l-kelma hija arjana: ''vicevere'. Jekk aħna ngħidu ''uzżjief' il-għamla hija semija ''drawwiel', iżda l-kelma ' (13) Il-Għarbi huwa l-ilsien Imqaddes għall-musulinani kollha. Kull musulman għandu jkun jafu għax kull jum għandu jaqra biċċa mill-Qoran, (14) Bħal ma huma: Straman —ertra menia, fellus—pullus (p, kif għedna fuq fis tinbidel mal-r il-għaliex hija ittra waħda fl-ilsna (semin) qattus — galtus (c fis tinbidel ma' q. Fil-Mosopotamja igħidu galb flimkien ma qalb etc.—Qattus til-Għarbi huwa qatt. Iżda til-malti imħabba us aktarx ġej mil-latin gattus;. (15) Il-kliem grieg fil-malti huma bil-wisq iżjed minn dak li ħafna jaħsbu. Iżda billi tbiddlu ħafna fil-malti, biex infissirhom waħda waħda niġbet wisq fit-tul. Nittama li xi darba għad nitħaddet fuqhom biss. hija arjana ''uso usż' (16). L-iktar għamla li qegħdin nitilfu—mħux biss aħna iżda s-semin ukoll—hija ''in-nom relativ.'.:— Nom rela- tiv, fl-ilsna semin, jissejjaħ dak l-aġġettiv li jiġi magħmul min- nom, billi nżidulu ż, bħal ''dażar' isir ''daħvi, daħzija'' ħaġa tal- baħar; ''Malla, issir Malli, żfaltija', wieħed minn Malta. Il- lum aħna ngħidu '' Ruma minn Ruma, minn flok ''Ruvi, Rumija', etċ… ' Franċiż' minn Franza, flok ''Franġi' Fl-O- rjent għadhom igħidu sal-lum Rumi, Franġi; Ruman, Franciż ħadnihom mit-taljan. Minn dan jidher biċ-ċar li l-fozd ma hux arjan, li l-kliem arjan jiġi mdawwar għall-għamla semija, imma l-fond huwa semi: għal- hekk il-malti huwa semi u ma jistàx ikun imnissel ħlief mill- għarbi, feniċju, jew puniku. Fl-aħħarnett fadlilna ngħidu jekk il-malti għandux iżjed mill-għarbi, jew inkella mill-feniċju jew puniku. Hawnhekk nilqa' ruħi minn quddiem u nistqarr li t-tagħlim tal-malti għadu ma kiberx biż-żejjed sabiex jati tweġiba li togħġob lil kullħadd. Qabel ma jsir dak li għedna fuq, ma jistàx ikun li wieħed jista' jgħid sewwa jekk il-malti huwiex iktar għarbi jew feniċju jew puniku. Aħna nittamaw li jekk kullħadd jagħmel minn l-aħjar id-dmir tiegħu sabiex l-ilsien malti jgħaddi 'l quddiem, din it- tweġiba tkun tista' tinqata' f'qasir żmien. Jekk aħna naslu sabiex nuru sewwa x'baħar hemm bejn il-għarbi u l-malti nkunu wrejna biż-żejjed li l-malti mhux għarbi u jekk ma huwiex għarbi ma jistàx ikun ħlief feniċju jew puniku: u billi dawn iż-żewġ ilsna— 'jew aħjar ilsien wieħed bi djalett—ma humiex wisq magħrufa, il- malti jkun jiswa ħafna sabiex igħarrafhom iżjed. Nistħajjel li xi ħadd igħidli li minn kull ma għedna jidher biċ-ċar li l-malti huwa taħlita minn ħafna ilsua oħra7 U x'jista' qatt jiswa lsien li ma huwiex ħlief taħlita' Iżda jidhirli jien li nista' nwieġeb hekk. Il-malti ma huwiex għal kollox taħlita: għandu żgur /oxd semi, u t-taħlit ġej biss minn xi kliem li billi ilu ħafna f'ilsienna ma jistàx jinqala' iżjed. U billi għandna f'ilsienna xi kliem ta' dawk in-nies li kellhom (16) Iż-żewġ kelmiet huma meħudin mit-taljan. mien imsejjaħ ar-'Rinascenza'' mita l-Papa kellu setgħa kbira fu slaten kollha ta' l-Ewropa, l-ilsien taljan kien miżmum wisq iżjed fil-għoli mil-lum: Għalhekk aħna nsibu kliem taljan (safi, u mhux latin), imdeffes fil-franċiż, spanjol. tedesk, ingliż etc. Taħt l-Ordri f'Malta l-ilsien taljan kien magħruf iktar minn kull ieħor u minn dak iż-żmien ma qata' qatt f'Malta. Ma hix għalhekk ħaġa kbira li l-malti għandu jżomm fih xi kliem taljan bħal ma żamm kliem latin, grieg u aktarx oħrajn ukoll, Liema lsien jista' jissejjaħ il-lum għal kollox safi $ Ni l x'jaqsmu magħna, ma ħix ħaġa li kullħadd għandu jistenniha 7 L-ilsien malti huwa l-ikbar xhud tal-Ġrajja ta' Malta. Jekk Malta kellha Grajja kbira, għax kellha x'taqsam ma' ħafna nies, l-ilsien malti għandu jġib fih din it-tifkira billi jkollu xi fdal ta' dawk li magħhom kellna x'naqsmu. Ma għandniex għalhekk għax immaqdru l-malti jekk niktbuh xi ftit imħallat. Jiena jidhirli li jew il-malti ma huwa Isien għalih xejn; jew, jekk huwa Isien għalih, sar hekk billi kellu x'jaqsam ma' ħafna ilsna oħra, u xebbaħ dak li ħa minnhom mal-/ozz/ li kellu, u sar ilsien. għalih. Għalhekk nitgħallmu l-malti bl-imħabba. Ħu xinhu, hu ilsien missirijietna l Din ma ħix ħaġa li nagħmluha kif irridu aħna: dak sibna, jekk ma jogħġobx nagħmlu kemm nistgħu' biex isir jogħġob. Hu dmir ta' kull Malti li jagħmel dak li jista' sabiex l-ilsien tagħna jikber u jkun għalina l-Maltin rabta bejnietpa bħal aħwa u rabta mal-għażiża art twelidna, Malta l NAĦA JEW NAĦĦA9 Fil-'Malti'' tinkiteb dejjm maħħa, bit-tieni għerq imtenni ; imma ħażin. L-ewwelnett il-ħoss, li aħna natu lill-kelma xa/a, hu b'Ż waħda, m'hux bi tnejn. 'Tarġa', il-plural jagħmel użduwż iew mxaħel. Dan juri li l-kelma għandha Ż waħda, m'hux tnejn, Il-kelma xaħfża kienet tatina plural bħal xażaż (1). Fl-aħħar, naħa ġejja mill-għerq dgħajief xa/żw; il-wv għabet għal kollox barra mill-plural xŻazw. It-tieni sura neħħa għandnha isemz il- għamil tagħha tin/izja, u m'hux xaħża. (1) Ara t-Tagħrif faċċ. 75 għadd 9.