Dal-ħolm, ukolll: Kemm hu Ħaġa għariba 1 Minn daqqiet il-bniedem joħlom qatigħ taħwid; min-naħa jsib ruħu f'ofira, bla ma jaf kif; jisma' bhejjem jitkellmu u ma jistagħġibx. ' Kollox ħallata waħda. Imma daqqiet joħlom ħolm ċar, meqjus u misfuf donnu ġrajja ta' bil-ħaqq, minsuġ hekk tajjeb li dak li jkun meta jqum minn nagħas donnu jistagħġeb li kien joħlom. Ftit ilu, mela, ħlomt Ħolma minn dawn iċ-ċari. Daqs kemm għoġbitni sa niktibha, li jewilla ma ninsihiex. Bla ma naf kif u mnejn, sibt ruħi hawn Malta, fi żmien li ma nafx meta, imma żmien li għadu ma ġiex. Kont miexi jien u ieħor, qegħdin induru, in-naħa ta' Raħal Ġdid. Kif konna nimxu, mins ġewwa dar imdaqqsa, Ħelwa, bi twieqi kbar, f'nofs naqra ta' ġnien, Ħarġu tlieta min-nies: żewġt irġiel, u sabi tà' xi sittax-il-sena. Sieħbi donnu kien jafhom, għax malli ġejna quddiem xulxin, sellmilhom. EGħal fejn dal-għodu, Nikol, x'int imżejjen 7' saqsa siefibi lil wieħed miż-żewġt irġiel, li jidher li hu l-fuqan ta' sħabu. 4Sa nieħu t-tifel jimden', wieġeb dak. Kif, għalaq sittax-il-sena 7''- UGħalaqhom is-Sibt li għadda. Sa mmorru sal-Qorti, biex dak li għandna nirhnu nbiegħub' wieġeb ta' l-ewwel, UMela x'tagħmlu. Saħħa għalikom. Ir-riżq. Ma ntellif- komx żmien;.' Aħina bqajna sejrin, u meta tbiegħdna ftit minnhom dort lejn sieħbi u saqsejtu: ''Fejn qallek li sa jmorru 9' Għandhom dak is-sabi, sa jefiduh jim- den, għax għalaq is-sittax,' Wlindem kif P' saqsejt jien. 4Le, mhux jindem, jimden,' weġibni dan. ''Għax inti bil- ħaqq ma tafx. Sa jeħiduh il-Qorti biex jatilef li jrid iħares il- liġijiet tal-pajjiż, u bi ħlas ta' hekk, il-Qorti tafilef lilu li tagħtih il-jeddijiet tad-djiena, kif kienu jgħidu dari, taċ-ċittadinanza. B'dana l-għemil il-bniedem tista' tgħid li jgħaddi minn ħal jew stat ta' tifel għal ħàl ta' raġel.' Ah, x'kull waħdaf' għedt mistagħġeb jien. Għidli kol- ox, għax biex ngħidlek, dil-ħaġa togħġobni sew.' ĦIssa,' beda sieħbi, aħna u mexjin flimkien, ''issa, fl-iskej- jel kollha hi mgħallma l-liġi. Dari kienu jitgħallmuha l-avuka- ti biss, imma billi mhux l-avukati biss huma marbuta li jħarsu l-liġi, imma kulħadd, issa saret li lil kulħadd tkun imgħallma l-liġi. Għax jekk bniedem il-liġi ma jafhiex, kif tridu jħarisha —U jħarisha bir-rqaqatf: Dari ma kienx hekk. Il-ħakma kienet trid li n-nies tħares il-liġijiet mingħajr ma tgħallimhomlhom; bħal meta l-imgħallem jibgħat ħaddiem jaħdem bla ma jgħidlu x'għandu jagħmel, kif jaħdem, u anqas jagħtih il għodda għax- xogħol, u balleċ anqas issaqsih jekk iridx jaħdem. Issa xort'oħra. Issa t-tfal, minn żgħorithom jitgħallmu, f'kull skola; il-ġid li jiġi milli l-bnedmin jgħixu f'xirka waħida, u x'inhuma l-jeddijiet tal-bniedem li jgħix f'din ix-xirka, jew usoċietà', kif inhi f'Malta, u d-dmirijiet li għandu kull bniedem li jagħmel sehem minnha. Meta s-sabi jilħaq is-sittax-il-sena, min iwieġeb għalih (missieru, nannuh, ħu missieru, jew xi ħadd ieħor magħruf mill-ħakma) jefidu l-Qorti, fejn isirlu faħis jew eżami, minn nies li qegħdin għal daqshekk. Jagħrbluh sewwa fuq il-jeddijiet u d-dmirijiet tal-bniedem, u jekk hu jridx jidħol jagħmel sehem mix-xirka tal-bnedmin, kif inhi f'Malta. Jekk iwieġeb tajjeb (u qishom iż-żgħażagħ kollha jwieġbu tajjeb) jaħlef li jrid iħares il-liġijiet, u tnejn min-nies jagħmluha ta' xiehda tiegħu. Wara, wieħed minn tal-ħakma, li qiegħed għal daqshekk, jaħliflu li sa kemm iħares il-liġijiet, hu jiġi mħares minn kull deni. Ta' dan tingħamillu xiehda miktuba (Ċertifikat) biex biha juri li hu miden jiġifieri li daħal fix-xirka tad- pdjiena, jew ċittadinanza tal-Maltin. , Togħġobni għall-aħħar', għedtlu jien. ''Imma x'jiġri jekk dak lijkun ma jkunx irid jimdenp'' saqsejt. Ukollu jitlaq minn Malta. Sa kemm jitlaq, jew jagħmel tajjeb għalin xi ħadd, inkella jinżamm imgħasses.' UIssa Ħaġ'ofira. Jekk wieħed jikser liġi, wara li jkun ħalef li jħarisha, x'jagħmlulu 7'' saqsejt. 'Daż-żmien qisu ħadd ma jikser liġijiet. Dari n-nies kienu jiksru l-liġijiet għax kien hawn kotra kbira ta' liġijiet fiergħa u żejda, u n-nies ma kenitx tafhom. Tarġa' n-nies kienu jsibu ruħhom f'qagħdiet li jridu u ma jridux, ikollhom jiksru xi liġi. Il-bniedem hawn Malta kien qisu qiegħed miexi f'mimxa mudla- ma li l-art tagħha miksija bit-tazzi u l-kwies, u tarġa' drabi kien isib ruħu mdawwar mirin kull imkien bil-kwies li min-nkejja fih kien ikollu jikser xi wieħed. U jekk jikser xi wieħed kien jiġi mwaħħal il-ħabs. Dan kien jiġri, għax bħalma għedtlek l-ew- wel, in-nies ma kinux imgħarrfa tajjeb (drabi anqas Ħażin) fuq il-liġijiet li huma marbuta li jħarsu. Uħud mill-liġijiet kienu ilhom magħmula minn żmien qadim għall-aħħar, u ftit kien hawn minjaf bihom. Oħrajn, meta jsiru, jidhru fil-gazzetta tal-ħakma, u min qrahom qrahom min ma qrahomx ma qra- homx, iżda kulħadd kien: marbut li jħarishom. Il-liġijiet kienu magħrufa hekk: billi wieħed jisma' min-nies li min jisraq, min joqtol, min jagħti xebgħa, jeħel il-ħabs, imma xinhu sewwa serq, xinhi sewwa xebgħa, kemm jefħiel ħabs min jisraq, kemm min jagħti xebgħa, ħadd qisu ma kien jaf. U meta bniedem jeħel il- ħabs il-ħtija tiegħu kienet tiġi mxandra quddiem kulħadd, saħa- nsitra miktuba fil-gazzetti Hekk min jikser liġi (għax ried jew mhux għax ried) kulħadd ikun jaf bih, u kulħadd jibqa' jibża' minnu. Jaħidem ma jistax; jgħix irid; jitlob, jekk ikun żagħżugh jistħi, tax-xjuħ. ma jdaħlħiluhx. X'jagħmel mela dan l-imsejken, la darba t-triq it-taiba saddewhielu minn kullimkien Jew ineħħi ħajtu jew jara jarġax isib xi ħaġa x'jisraq, biex jekk ma jinqabadx, ikollu biex jgħix għal ftit taż-żmien, u jekk jinqabad itawwal ħajtu ftit ieħor il-ħabs. UFhimtek', weġibt. ''Imma għidli x'isir jekk wieħed jikser liġi . UBħal ma għidtlek qabel, dan donnu ma għadu jsir qatt, għax billi kulħadd isib jaħidem, u x-xogħol ma hux qalil, ħadd ma jitħajjar imur jisraq, u hekk ukoll ħwejjeġ oħra. Imma jekk xi ħadd jingħad li kiser liġi, l-ewwel jinżamm imgħasses (bla ma jbati, imqar fid-dar tiegħu nfisha, jekk ikun irid) u jkun mgħarbel sewwa jekk dak l-għamil għamlu għax ried inkella mhux għax ried. Billi l-liġijiet huma ġid għall-bniedem, u ebda bniedem għaqli ma jħassar dak li hu ġid għalih in-nifsu, jiġi minnu li min jikser liġi, jew għax ma kienx jaf biha, jew għax kien im- ġiegħel, jew għax mofiħu mhux sewwa, u għalhekk, jekk jiġi magħruf li kisirha għax ried, jaqa' fit-taqsima tal-aħħar—li moħħu mhux sewwa, u għalhekk ma jinbgħatx il-ħabs imma f'xi sptar tal-moħħ, jinżamm bemm sa kemm it-tobba jixhdu li fieq, Jekk jikser liġi mhux għax ried, għax ma kienx jaf jew għax kien imġiegħel, f'tal-ewwel jiġi mgħallem, u f'tat-tieni jitneħħielu dak it-tfixkil li ġiegħlu jikser il-liġi. UTajjeb wisq. Isir kollox kif titlob ir-raġuni/' għidt jien, UUJ mela bħal qabelf Qabel kienu jgħakksu lill-bniedem biex iġiegħluh iħallas tal-ħtija (drabi ta' ħtija li hu ma. għamel qatt). Issa, jekk bniedem ikun seraq, billi jġiegħluh ibati, dak li seraq sa jarġa' jiġi7: Jew jekk qatel, billi joqtluh, il-maqtul sa jarġa' jqum7 Huma kienu jgħidu li jagħmlu dan biex ibeżżgħu lilu u lil għajru, ħalli ma jiksrux liġijiet. Imma din ukoll ħrafa, billi l-bniedem ikun imgħakkes mhux talli kiser liġi, imma talli nqabad, darba otira, mhux jibża' jagħmel ħitija imtna jiftaħ. għajnejh aktar biex jekk jikser liġi ma jinqabadx. Fi kliem ieħor, bit-tgħakkis, il-ħażen jiżdied, mhux jonqos. Kemm nies kien hemm jiksru liġijiet u ma jmorrux Ħabs, ghax ma jaq- bduhomxi Min jaf kemm, u l-aktar fost dawk in-nies li kienu jaqbdu lil ħadd ieħorl Nerġgħu fejn konna. Biex bniedem isewwulu moħħu kienu jqisuh bħala bhima; bhima li ma tifhimx bħal fimar, kelb jew qattus, tgħakksu kollox sew, għax dak ma jifhemx kliem, u jekk ma tridux jagħmel ħaġa, qarraq bih billi ġiegħlu jaħseb li fil-għemil tagħha hemm it-tbatija, imma bniedem li jifhem, le. Bniedem għallmu, mhux tgħakksu. Jekk bniedem ma jifhemx, mela moħħu marid, u bniedem marid ma għandux ikun maħqur. ' Imma dari,' saqsejt jien, għax kien isir hekk 7' UGħax min ma jaqtax f'laħmu ma jwaġġax, Il-liġijiet kienu jagħmluhom il-kbar, u jbatu bihom iż-żgħar. Wieħed jagħmel u fiadd ieħor jaħmel. Issa mhux hekk. Issa, biex issir liġi trid tgħaddi minn idejn kull bniedem f'Malta, raġel jew mara, li għandu l'fuq minn sittax-il-sena, mhux minn idejn x'erbgħa kbarat biss. Kull min hu mġiegħel jiekol, u qiegħed iħallas tal- ikel, għandu l-jedd iduq il-borma, u jgħid hekk itigħemhiex ħelwa inkella mielħa, Wiefted jorbot u ieħor iqandel ma jaħibatx. Qabel jirtabat ħiemel jeħtieġ in-nies tara tiflalix terfgħu.' Kont wasalt sa hawn meta smajt għajta kbira: ''Ħalib U Indhixt u stenbafit, u ħarist ma' dwari, Jaħasra, rajt li kienet ħolma 1