D AK in-nhar li ma nfetaħx il-ħanut tal-Lixandrina waqgħet bħal ħemda fuq dik in-naħa tax-Xatt. Barklori, nies tal- faħam, burdnara u xerrejja kienu nġemgħu jitħaddtu qtajja' qtalj- ja' u ma kontx tisma' ħlief ''miskina'' minn hawn u ''miskina'' minn hemm. Għax kulħadd kien jafha l-Lixandrina. Kienet issajjar u taqli, issajjar tajjeb u bl-irħis, u qatra nbid taħraq (għax ikunu xeħtu xi sold tar-ram f'qiegħ il-bettija) dejjem issibilha. Barra dan, hux trid tħalli xi bixkilla, xi sorra jew xi xkora għal ħaddieħor7 Biżżejjed tgħidlu lj sa tħallihielu għand il-Lixandrina, għax kollox imur ħarir; qatt ma kien naqas xejn minn għandha. Fuq kollox, ma kenitx tfittex għal sold, kienet iddejjen, basta meta jaqbdu l-flus iroddulha kulma tkun tathom. Għalhekk in-nies tax-Xatt ħafna minnhom kienu jpoġġu jieklu u jixorbu għand il-Lixandrina, Sajf u xitwa l-ħanut kien ikun mimli bin-nies. Kienu jieklu u jixorhu u mhagħad iħollu ħżiemhom, ikebbsu l-pipa jew iqabbdu sigarru jonkella jtuha għall-''magħda'' tat-tabakk, u jibdew ila- Kienu jitkellmu fuq kull xorta ta' nies u ta' ħajja; u kliemhom mhux dejjem kien ikun għaqli; imma għand il-Lixan- drina l-ħait ma kellux widnu u minnhom ħadd m'hu sa jikxef wieħed lill-ieħor. Kienu jitkellmu. Minn daqqiet kienu jkunu nies tal-faħam, wiċċhom imġemmed, ħwejjiġhom suwed u b'qalza waħda mxam- mra, xi wħud minnhom b'misluta tad-deheb fra widinthom ix- xellugija. u kienu joqogħdu isemmu fuq il-ħatt tal-vapuri, kemm ilu ma jidħol wieħed bil-faħam, meta jistennew wieħed ieħor —Tal-Kaħla', kemm-il darha jkunu teleħu l-planka mal-gai ta' bil-lejl jew ta' bin-nhar jonkel'a kemm kien mexa iebes magħhom l-imgħallem ''taċ-ċomba'. F'rokna oħra għandek mnejn kont tisma' l-burdnara tad-daiq jitkellmu fuq id-daiq ta' l-Awstralja, kemm sejier tajjeb id-dafa ''ta' San Ġorġ' jew fuq ix-xogħol tal-qamħ tal-fosos. meta jaħżnuh taħt l-art. Drabi oħra ikunu nies fin-negozju tal-hhejjem. i'stennew jidħol hastiment bil-bar- rin għas-simna, u kienu jgħidu kif malli jniżżluhom l-art min- nmfih jiftħulhom ħalqhom n jneħħulhom is-sangisugi minn taħt 144 IL-MALTI ilsienhom li jkunu daħlulhom ma' l-ilma qiegħed li xorbu mill- għadajjar ta' barra, biex jerfgħuhom fil-fliexken ħalli mbagħad iqabbduhom mal-marid meta jkollu bżonn il-fsad. Fl-aħħarnett kien ikun hemm ukoll il-barklori, igememu kontra l-laneċ li ħadulhom ix-xogħol u ma ħallewlhomx ħlief is-sold li jaqilgħu meta jgħabbu xi i Tngliż għal fuq abbord, barklori li jiftakru sewwa meta nħaraq dak il-vapur mimli xaqaq li damu żmien ibigħu minnha l-bejjiegħa tal-ħwejjeġ, barklori li min jaf kemm-il darba kienu telgħu għall-ġostra u jafu jgħidulek fuq it-tiġrijiet tad- dgħajjes ta' nhar il-Vitorja, kif ta' l-Isla jkunu mpikati ma' ta' Bormla u kif darba rebħuha ta' Marsamxett, u ġarrew id-dgħajsa fuq l-idejn minn fejn id-dwana sa ħdejn il-laneċ ta' Tas-Sliema. U fost dan it-taħdit kollu kont tisma' wkoll xi wieħed iżerżaq xi waħda. ħoxna għal xejn b'xejn li l-oħrajn lanqas biss jagħtu kasha, bħalma lanqas hiss kienu jintebhu li fuq wiċċhom kien ikollhom leħja. tniggeż ta' ġimgħa. i — Puq dan kollu kienet issaltan, minn wara l-bank, il-Lixan- rima. Allaħares min idendel kusu magħha Kellha Isienha jaq- ta' daqs sikkina, n kienet taf tnieseż u tweġġa'. Ma trid xejn tgħaddilek pedina ħażina ma' l-imgħallma tax-Xatt u tista' tgħid li nl-nies kienu jmorru għandha iktar għax jibżgħu minnha biex ma, jiksruhiex magħha milli għal ħaġa oħra. B'danakollu, ma kenitx taraha. hi kbira tixrob' meta joffrulha. Bħan-nisa kollha kienet. tħobb il-frugħa u dejjem tiftaħar bit-tagħmira deheb, molol, laħar, ġiż'rani, imsielet u parbazzali li kellha. Imma l-aktar li kienet tinfexx fix-xorb, Fix-xorbl Min jaf kemm-il darba, wara li jkun tbattal il- ħannt, kienet tibqa' tixrob sa kemm titlaħlaħ sewwa u tibda tgħid il-ħmerijiet lilħa nfisha, Daqqiet kienet tseġweġ xi ħaġa li ma tiftihomz—klem maħlmi bla ebda rabta li minnu ma. t'sta' taghad xejn ħlief xi kelma 'l-hawn u 'l-hinn. U mina' hekk kont'tintebah li t-thewdin tagħha kien ikollu x'jaq- sam' mal-ħajja ta' żgħożitha $o l-art tal-Farawni u ta' Cleopatra… tifkiriet ta' ħajja mitluqa u bla ħajr…… : Kienet. żagħżugħa, f'saħħitha u mibruma. Minn ċkunitha tiftakarha bla missier u bla omm: l-ewwel ma kienet ma' waħda taqra l-vintura, tindieħes maż-żgħażagħ xebhiet fl-iswieq u fl-im- sieraħ biex taqralhom xortihom mis-singi tal- pala ta' idejhom. IL-LIXANDBINA 145 Wara daħlet. taħsel ma' mara, tikri l-kmamar u wara din, ingħaq- det mma' troppa ta' żeffiena iil-ħwienet tax-xorb. Kienet ħajja tiergha ; iċ-ċapċip ma.ajr kien jinteta', it-tbissim ħelu malajr kien jispiċca ti bilbies ilellex jibrenba minni luqha… imma. b'danakollu qatt ma riedet titlaq dik il-ħajja. Mhux hekk biss, wara żmien mteigħet f'ħanut baxx til-kwartier tal-Għarab, fejn kien isir kun- trabanau koir li: jħalli flus hafna u donnu ma jinqabad qatt. ixienu fuq koilox jinneguzjaw fit-traffiku tal-'ħaxix', dak il-lop- pju li jghawwar is-saħna ta' bosta eluf u li kien jinxtara bil-belli- flejjes. Hi sabet ruħha tgħin f'dan il-kuntrabandu l 'Vistagħġeb lat xi drabi jirnexxilhom f jgħaddu l-ħaxix u jidħku bil-pulizija : daqqiet kienet tkun mara 'mittiehma magħhom li tnizżlilhom vistoċċijiet bil-loppju minn abbord, moħbijin ġox-xagħar ta rasna, urabi ohra d-drogi kienu jidħlu moħbijin al-vojt tal-bit- uni ma' l-ilbies li jinġieb minn parra. M'hemmx mod li ma ngdewx bih għall-kuntrabandu : stoċċijiet moħbija ġol-qasab tal- bamot tal-għamara, jew fil-bieba tal-hovż jonkella ġo l-inforor tal-ġlekkijiet. U kull darba kienu jaqsmu l-qlugħ u hi kienet tieħu sehemha. mma darba fettlilhom jidħlu għal kemxa kbira : ltehmu ma' wieħed sewwieq ta' l-iġmla u ietħu l-istonku tal- bhejjem li fihom il-ġemel jaħżen l-ilma għal meta jkun fid-deżert u mlewhom bl-istoċċijiet tal-loppju biex hekk jaqsinu l-fruntiera. U nqabdu l-iġmla u sidhom stqarr kollox. il-pulizija daħlu għal għarrieda fil-ħanut u ġabru lil kull min sabu… Hi kienet ħelsitha għax ma kenitx hemm. Damet tiġri għal żmien bil-lejl biss biex ma jagħirfuhiex u wara ħafna, la taf kif u lanqas x'fatta, sabet ruħha Malta fejn bil-flus li kien fad- lilha setgħet tibda ħajja ġdida, tieħu dak. id-daqsxejn ta' ħanut tal-qali u taqbad ħafna nies parruċċani, Din kienet ħajjitha fil-qosor. mma minn dan kollu qatt inu kienet tgħid xejn il-Lixandrins. In-nies kienu jatu biss xi truf mit-thewdin tagħha, li kien. bħal diwi tat-taqbida ġewwenija li tkun sejra ġo fiha… Għa -ġrajjiet tal-lum. dejjem kienu jridu jnessu l-imgħoddi,. imma l-imgħoddi dejjem kien jirbaħ u jaħkem bis-setgħa kerha tax-xorb li tiegħu kienet waqgħet ilsira f'żgħo- żitba imħabba ċirkostanzi li ma kenitx taħtihom hi… Kienet sewwa sew f'waħda. minn dawn is-sakriet tagħha li l- Lixandrina, mitlufa minn sensiha, ħarġet jiixxengel bħal darbi oħra, mill- ħanut, issemma daqqa Għarbija: li. ġietha f'moħħha dak il-ħin, i46 IL-Manri u waqgħet il-baħar fejn għabet taħt il-mewġiet sewdiena ta' l-ilmijiet…… Għalhekk ma kienx infetaħ bħas-so:tu l-bieb tal-ħanut tagħha f'dik il-għodwa. Għalhekk ukoll instemgħu l-faħħama u l-bark- lori jgħidulha ''miskina'. Għax tassew miskina kienet il- Lixandrina.