18. il-Hamis 13 ta' Lulju 2017 FEATURE L-ORIZZONT unur, il-preċedenza, il-logħob u l-antago- niżmu fost il-Lingwi tal-Ordni kienu xi wħud mir-raġunijiet li wasslu lil bosta Kavallieri biex jisfi- daw lil xulxin għad-dwell. Ċertament li ma' dawn ir- raġunijiet kien hemm oħrajn li kienu aktar delikati u li tort tagħhom inxtered ħafna demm innoċenti. Naqraw li mad-daħla tas- Seklu 17, id-dwell kien sar popolari ħafna fi Franza u beda jikkaġuna ħafna mwi- et, tant li fl-1602 Enriku IV kien ħareġ digriet li kien jgħid, li kull min kien jip- parteċipa fi dwell u jinqa- bad, jiġi ssentenzjat għall- mewt. Insibu wkoll li fl-is- tess żmien din id-drawwa sabet art fertili wkoll fl-In- gilterra, l-aktar fiż-żmien Oliver Cromwell (ir-Resto- razzjoni Ingliża) fejn. jin- għad, li f'172 każ ta' dwell ħallew ħajjithom 72 ruħ. Fl- Amerika wkoll, li fl-img- ħoddi. kienet influwenzata bil-kbir mill-kultura Ewro- pea nsibu, li l-ewwel traċċi ta' din id-drawwa jmorru lura sal-1621. Diversi. każi ta' dwell li saru matul is- Sekli 17 u 18 spiċċaw fatali. Iżda f'nofs is-Seklu 19, is- Senat Amerikan għamel li- ġijiet fejn abolixxa kull tip ta' dwell u ħarrax is-senten- zi ta' ħabs għal kull min jin- qabad jidwella. Ngħid is-sewwa, id-dwell minn dejjem kien suġġett li jaffaxxinani u l-ġrajjiet li fi- hom tidħol din id-drawwa jinteressawni ħafna. Dan l- aħħar iltqajt ma' żewġ studji serji ħafna dwar dan is-suġ- ġett: miktubin minn: Ġuże: Gatt u l-Avukat Giovanni Bonello, żewġ studjużi kbar li bil-ħila tagħhom, ħafna mit-tagħrif maħżun. fl-ar- kivji tal-Ordni tawh il-ħajja mill-ġdid u b'ħilithom sirna nafu bi ġrajjiet li għal ħafna snin kienu misturin. Dwar din id-drawwa li aktarx li daħlet f'pajjiżna mal-miġja tal-Kavallieri u li mal-milja tas-snin saret vizzju misħut, kitbu. t-tnejn, u fil-kitbiet tagħhom insibu ġtajjiet im- sejsin— b'dokumentazzjoni serja. Fil-fatt jien se nagħmel użu minn dawn ix-xogħlijiet sbieħ, biex lilkom inwass- lilkom tagħrif dwar din id- drawwa li ftit li xejn nafu dwarha, u li tiegħu nkom- plu nżidu l-għerf tagħna dwar l-istorja ta' pajjiżna. Fil-fatt, ftit tal-ġimgħat ilu kont qiegħed inkellem ħabib tiegħi dwar dan is-suġġett u ngħid is-sewwa ħassejtu ke- mxejn xettiku dwaru. Qalli, li għalkemm dan is-suġġett jinteressah ħafna, b'dana- kollu xi wħud mill-ġrajjiet li tkellimna fuqhom jarahom esaġerati, għax fil-fehma tie- għu, l-Ordni tal-Kavallieri kienet għaqda reliġjuża u ma setgħet qatt tippermetti li jsir dwell fost il-Kavallieri, u dan isaħħaħ fehmtu, għax fl-istatut. tal-Ordni hemm stipulat li kull Kavallier li kien jinqabad f'xi reat tad- dwell kien jispiċċa mkeċċi mill-Ordni. Jekk il-ħabib tiegħi għan- dux raġun jew le se nist- ħarrġuh matul din is-sensie- la, li biex ktibtha, kif aċċen- najt, għamilt użu minnhom u b'hekk inkun f'pożizzjoni li nwassal aktar: tagħrif dwar drawwa li kienet ko- smuni ħafna fiż-żmien il-Ka- vallieri u li aktarx baqgħet ' b'saħħitha fl-ewwel snin tal- ħakma Ingliża f'Malta. GĦRES, Xi storiċi jsostnu li għall- ewwel. 70. sena mill-miġja tal-Kavallieri f'Malta (1535 — 1600) jeżistu dokumenti fl- arkivji tal-Ordni dwar każi . ta' dwell li fihom kienu nvo- luti l-Kavallieri. Nafu wkoll li tul il-ħakma tal-Ordni tal-Kavallieri, kien hemm diversi Gran Mastri li konxji ħafna mill-gravità ta' din id-drawwa ppruvaw irażżnuha billi għamlu liġi- jiet ġodda jew użaw oħrajn eżistenti. Huma kienu jafu, li din id-drawwa mhux biss kienet qiegħda ġġarrab ħaf- na. Kavallieri iżda kienet ukoll qiegħda timmina u ddgħajjef is-setgħa tal-Or- dni. Barra hekk, l-involviment tal-Kavallieri fid-dwell kien qed ikasbar il-prestiġju tal- Ordni f'għajnejn il-poplu Malti, li kien iqis lill-Kavall- ieri bħala membri ta' Ordni reliġjuża, kif ukoll tnaqqas il-ġieħ u r-rispett li l-Ordni minn. dejjem. kellha minn kellha rabtiet kummerċjali. Minn kitbiet dwar l-istor- ja tal-Ordni jidher ċar li din ' id-drawwa kienet ilha s-snin tinkwieta lill-Gran Mastri li mexxew din. l-għaqda ka- ' vallereska li kellha statuti . ha f'diversi lingwi suppost li kienu jgħixu bħall-aħwa taħt il-ħarsien ta' gwardjan magħżul minnhom bħala l- Gran Mastru. Fil-fatt, fiż- żmien il-Gran Mastru Fra Pietro: Raimondo Zacosta (1461 — 1467) kienet saret liġi li kienet tgħid, li min iżomm ma' xi ħadd li jidwella jew ixandar xi dwell li jsir, jeħel xahrejn priġunerija u jitlef l- anzjanità fil-grad. Sintendi din il-liġi kienet twissija serja għal dawk kollha li b'xi mod kienu jgħinu biex isir id-dwell, u għalhekk mhix ħaġa kbira li wara l-ħruġ ta' din il-liġi ħafna mid-dwellijiet bdew jsiru b'segretezza kbira u minħabba hekk ħafna minn- hom baqgħu misturin. Waqt li-l-Gran Mastru la Cassiere (1572 — 1582 ) ip- prova jirristrinġi kemm seta' l-vizzju tad-dwell fost il-Ka- vallieri bi tkeċċija mmedjata mill-Ordni u b'liġijiet aktar ħorox għal dawk kollha li b'xi mod jipparteċipaw. fi kwalunkwe dwell bl-armi kemm. fil-belt kapitali kif ukoll barra s-swar tagħha, 150 sena wara, il-Gran Mas- tru Manoel de Vilhena (1722 — 1736) kompla ħarrax il-pe- nali u firixhom saħansitra għal dawk kollha li kienu jkunu involuti fid-dwell kif ukoll sentenza tal-mewt bit- tgħallieq għall-isfidant, jekk waqt il-proċeduri tal-qorti jinstab li l-vittma ġie sfurzat. biex jaċċetta d-dwell. Wieħed: ma. jridx jinsa jgħid ukoll li dan il-vizzju ġie kkundannat mill-Kon- ċilju ta' Trentu (15451563): li ħareġ l-iskomunika għall- protagonisti li jieħdu sehem fid-dwell u għal dawk koll- ha li jgħinu b'xi mod biex isir kif ukoll digriet biex ma jindifnux f'ċimiterji Nsara. Sfortunatament, għalkemm xi wħud minn dawn l-każi tad-dwell huma mniżżlin fl-arkivji tal-Ordni, b'dana- kollu, ir-raġunijiet veri u re- ali li wasslu lil bosta Kavall- ieri biex jisfidaw lil xulxin għad-dwell baqgħu mis- turin. M'għadniex xi ngħidu, din is-segretezza tasal biex tnissel ħafna dubji u tkom- pli tħawwad l-imħuħ ta' bosta storiċi, li għal snin twal impenjaw irwieħhom . f'tiftix bla heda fl-arkivji tal- pajjiżi tal-qrib li magħhom , Ordni f'tentattiv wara ieħor biex isiru jafu eżatt il-motti- vi ta' diversi dwellijiet. Nafu li r-raġunijiet kienu varji u dawn kienu jvarjaw, fejn il- ġieħ, l-għira, il-pika, il- preċedenza kienu kawżi ko- muni li l-Kavallieri kienu ji- tlewmu fuqhom. ta' spiss, iżda ċertament li l-logħob, ix-xalar u n-nisa kienu ċir- kustanzi oħra li wasslu lil bosta Kavallieri jinsew il- voti tagħhom u f'dagħiegħa ta' rabja sfidaw lil xulxin għad-dwell. B'danakollu, għalkemm realment diversi dwellijiet spiċċaw b'wieħed mill-pro- tagonisti ferut serjament, ra- ri u rari tassew sar magħruf x'kien il-mottiv għala sar id- L-ewwel ħjiel ta' dwell imur lura sal-1538, jiġifieri. tmien snin biss wara l-miġja tal-Ordni f'Malta, meta' l- Kavallier. L-ewwel vittma ta' dwell seħħ erba' snin wara jiġifieri. fl-1542 meta l-Kavallier Franċiż de Bloquieu safa maqtul minn Kavallier tal-istess Lingwa, Claude de la Chatiere li wa: ra.tkeċċa mill-Ordni. Nafu li l-Ordni ppruvat kemm-il darba ssib mezz kif tikkontrolla l-vizzju tad- dwell kemm b'sentenzi twal ta' priġunerija fil-ħabs, b'nuq- qas tal-anzjanità fil-grad għal dawk li jinqabdu jidwellaw u bit-tkeċċija mill-Ordni. Każ simili fejn il-protago- nist daq il-qilla ta' dawn is- sentenzi seħħ fl-1573 meta l-Kavallier Fra Juan Periera wara li nstab ħati li fera lil Fra: Giorgio Correa fid- dwell, tilef sentejn anzjanità u għaddiehom magħluq fil- kastell Sant'Anġlu. Jissem- mew diversi Kavallieri li tkeċċew mill-Ordni għal re- ati simili, fosthom Fra EBudo- vic Puget u Fra Pierre de Spermier. ż- Insibu każi fejn il-protag- ' onisti li ħadu sehem fi dwell kienu aktar minn tnejn. Każ simili kien dak. li ġara fl- 71574, meta l-protagonisti ; tad-dwell kienu erba' Ka- 'vallieri; fosthom żewġt aħ- F'dan id-dwell kienu ħadu sehem Fra Francesco Di Napoli u Fra Francesco Sierri kontra Fra Isodoro di Napoli u Fra Gaspare Ferrer, b'Isodoro di Napoli jitlef ħajtu u Ferrer ferut serja- ment. Każ kurjuż ħafna li wassal żewġ Kavallieri għad-dwell, kien ġara fiż-żmien il-Gran Mastru Alof de Wignacourt (1601 — 1622). Fil-fatt f'dan id-dwell kien involut in- neputi tal-istess Gran Mas- tru, Henri de Lancv de Brains li kien xela lil Fra Francesco del Antella li kien jokkupa l-kariga ta' segre- tarju tal-Gran Mastru li kien qed jivvalena lil zijuh. Kien kollu għalxejn li Del Antella pprova b'kull mod jevita dan id-dwell għax De Brains ma ried jisma' b'xejn u baqa' jippersisti bl-akkużi tiegħu. Id-dwell sar u n-neputi tal- Gran Mastru waqa' mejjet bix-xabla ta' Del Antella tniffidlu qalbu. Is-segretarju sogħbien ta- lab lill-Gran Mastru Wigna- court biex voluntarjament jeżilja ruħu, iżda l-Gran Mastru li kien magħruf ħaf- na għall-ġustizzja tiegħu, wara li għarbel sewwa ċ- ċirkustanzi tal-każ ordnalu ' biex ikompli jaqdi dmiru bħala segretarju tiegħu… Ikompli f'ħarġa oħra