Il-Familji ta' Għar il-Kbir fis-S Bejn Ħad-Dingli u s- Siġġiewi jeżisti għar kbir li għal numru ta' snin kien abitat min- nies. Dan l-għar hu magħruf magħna l-Maltin bħala Għar il-Kbir. Iżda dan ma kienx l-uniku għar abitat f'Malta fil-passat. Hekk pereżempju, fil-post illum magħruf bħala Raħal Ġdid, kien magħruf bħala Ta' Għerien, b'referenza għan- numru ta' għerien li kien hemm f'din l-akkwata. F'dawn l-għerien kienu jgħixu n-nies. Lejn il-Mellieħa wkoll kellek għerien abitabbli. Xi wħud minnhom baqgħu jgħixu n-nies fihom sa ftit taż-żmien ilu. Il- Patri Agostinjan Aurelio Haxac kien kiteb memorandum, illum mitluf, fit-tieni nofs tas-seklu sittax fejn spjega kif f'dawn l- għerien, ħafna snin qabel, kienu jgħixu fihom il-patrijiet Agostinjani. Wisq probabbli, id-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Mellieħa tibda inkon- nessjoni mal-preżenza ta' rħib f'dawn l-għerien Agostinjani mis-seklu erbatax 'il quddiem. In-nies ta' Għar il-Kbir kienu suġġett ta' studju interessanti minn Joseph Borg fil-ktieb li għadu kif ippubblika bl-isem Documents on Għar il-Kbi, Malta, 1588-1733. In-nutara qalbu l-isem għal-Latin tAntrum' jiġifieri Għar u 'Magnum' jiġifieri kbir. Fil-ver- ità, hawn ma hawnx għar, iżda kumpless ta' għerien, xi wħud minnhom anki tħaffru mill-ist- ess nies li kienu jgħixu fihom. Id-dokumenti huma parti minn serje ikbar ta' atti li jins- abu fl-Arkivju tan-Nutara fil- Belt Valletta. Dawn l-atti jikkonċernaw aspett wieħed ta' kuntratti, dawk li jissejħu kun- tratti taz-żwieġ. Borg għażel li jippubblika tmintax-il kuntratt taż-żwieġ minn 24 li għadhom jeżistu u jikkonċernaw persuni li kienu jgħixu f'dan l-għar. Fil-passat, persuni li kienu se jiżżewġu kienu jagħmlu kuntratt għand in-nutar, fejn il- ġenituri tal-għarajjes kienu jin- trabtu x'se jagħtu lil uliedhom li kienu se jiżżewġu. Fi kliem ieħor, qed nitkellmu dwar id- dota, li normalment, l-għarusa kienet mistennija li ġġib magħha. Iżda xi drabi d-dotarji kienu jkunu anki l-ġenituri tal- għarus. Il-kuntratt kien jieħu inkonsiderazzjoni x'jiġri minn din id-dota, fil-każ li ż-żwieġ ma jsirx jew ifalli. B'hekk in-nies jew ahjar il- familji li kienu qed jgħixu f'dan l-Għar il-Kbir juru li kontra kull impressjoni li set- għet ingħatat fil-passat, b'mod partikolari, wara l-miġja f'Malta tal-vjaġġatur Ġiżwita Anastasius Kircher, f'dan l- Għar kien hemm familji nor- mali bħalma kont issib fl-irħu- la u l-bliet f'Malta. Hu ta' interess li Kircher kien talab biex imur jarah. Kircher kiteb dwaru fil-ktieb tiegħu, ippubb- likat fl-1678 bl-isem Mundus Subterraneus. Din hija d- deskrizzjoni li jagħti tagħhom: tDawn it-triglottidiċi jgħixu fi kmamar għalihom imħaffra jew mibnija f'dan il-għar u jżommu l-ilma tax-xorb f'garar tal-fuħħar. Kull familja għandha d-dar tagħha u tuża d-demel niexef għan-nar. Għenieqed ta' basal u tewm jilqgħu lil min jagħmlilhom mawra u n-nies jgħixu magenb l-annimali'. It-terminu ta' triglottidiċi kif użat minn Kircher ġa kellu konnessjoni negattiva fis-seklu sbatax. Kircher kellu kull inter- ess jmur jarahom, għaliex fis- seklu sbatax din it-tip ta' ħajja kienet qed tintemm fl-Ewropa. Din l-immaġni negattiva kom- pliet illum tissaħħaħ mill-kul- tura preġenti Amerikana. Il- messaġġi li din il-kultura qed tibgħat permezz ta' ċerti cartoons tkompli twassal biex wieħed jassoċja dawn in-nies ma' ġens inferjuri. Fil-verità dawn il-familji ma Documenħts.on għaril-Kbir kinux daqshekk foqra daqskemm wieħed jaħseb minn xi diskrizzjoni bħal din. Borg jurina li wħud minn dawn il-familji kienu anki sidi- en ta' artijiet. Kienu qed jagħtu bħala dota, oġġetti fosthom borom tal-kċina. Il-borom kienu tar-ram (oġġett ta' valur kbir f'dik il-ħabta) flimkien ma' drappijiet u ħwejjeġ. F'dawn il-kuntratti jissemmew nies għarajjes li kienu ġejjin minn bliet u rħula differenti. In-nies ta' dawn l-għerien kell- hom kuntatt mad-dinja ta' barra. Il-persunaġġi nsibuhom jiżżewġu persuni barra mill- Għar, bħal nies mill-Imdina, Ħaż-Żebbuġ u l-Mosta fost oħrajn. Din it-tip ta' ħajja tmut wara li ġiet taħt il-lenti tal-awtoritaji- et Brittaniċi matul is-seklu dsa- tax. Fl-ewwel snin tas-seklu dsatax saru numru ta' tentattivi biex dan l-għar ma jibqgħux jgħixu nies ġewwa fih u dawn it-tentattivi kienu suċċess. B'hekk l-ikbar kumpless ta' għerien abitat f'Malta żvojta min-nies. Id-dokumenti tan-nutara huma bil-Latin. Dawn ġew traskritti u tradotti minn Horace Vella. L-awtur, Joseph Borg, jagħti d-dokument oriġi- nali fuq paġna u fuq il-paġna l- oħra jagħti t-traduzzjoni tad- dokument. Hi ħasra li t-traduz- zjoni bl-Ingliż mhux dejjem iżżomm mal-istruttura tal-para- grafi li bi ftit aktar attenzjoni setgħu ġew evitati. It-traduttur żamm strettament mat-traduz- zjoni litterali tal-Latin u b'hekk evita li jagħti l-formuli legali sħaħ li n-nutara kienu jqassru b'terminu etc. Imbagħad hemm terminu wieħed, minn numru li isibu f'dan id-dokument li nixtieq nieqaf fuqu. Dan hu t-terminu Latin 'ut bancus' li ġie tradott Il-Ħadd, 23 ta' Awwissu, 2015 iġġiewi B'dan it-terminu n-nutara kienu qed jifhmu aktar minn hekk, jiġifieri, f'terminu konċiż bħal dan kien qed jin- ftiehem x'se jigri minn dawn il-flus, oġġetti jew artijiet fil- kas li z-żwieġ ma jsirx jew ifalli. Dan kien terminu użat fost in-nutara ġewwa Sqallija. F'dan il-kuntest, dak li qed jingħad hu li l-għarajjes qed ikunu depożitarji ta' dan il-ġid li l-ġenituri qed jgħaddulhom, għalhekk qed jingħad li qed 'ut bancus' jew 'iġibu ruħhom bħal bank. L-għarajjes setgħu jibqgħu jipposseduh taħt kun- dizzjonijiet speċifiċi normal- ment mogħtija fil-kuntratt. Bħalma jigri f'bank, jekk dawn il-kundizzjoni ikunu rispettati, l-għarajjes setgħu jibqgħu jgawdu dan il-ġid. F'każ li dawn il-kundizzjoniji- et ma jibqgħux rispettati, dan il-ġid mogħti lilhom, f'dan il- kuntratt taz-żwieġ kien jerġa' jmur lura lejn il-familja li qed tagħtihulhom. It-terminu fil- Malti 'jiżbanka' ġej minn din l-espressjoni qadima bil-Latin li nsibuha użata b'mod frek- wenti fid-dokumenti nutarili tas-seklu sbatax u tmintax. Fi kliem ieħor il-pubblikazzjoni ta' dawn id-dokumenti għand- ha implikazzjonijiet lil hinn mill-istorja intrinsika ta' dan l- għar. Dan hu biss element wieħed li joħroġ minn dan il-ktieb interessanti. Dan hu ktieb li jkompli jitfa' dawl fuq l-istorja soċjali Maltija, li din id-darba qed tinqara direttament mid- dokumenti oriġinali li l-awtur, Joseph Borg, sab fl-arkivji tagħna u għal dawk li ma humiex kapaċi jaqraw dawn id- dokumenti, kemm minħabba l- kaligrafija jew l-ilsien Latin użat, hemm it-tradizzjoni bl- Ingliż biex twassal għarfien aħjar ta' kif kienu jgħixu ħutna l-Maltin f'dawn l-għerien aktar minn tliet mitt sena ilu. JIET TUA KU B SITI EJ ETA 25965325 ċemplilna