SOĊJETÀ FILARMONIKA SANTA MARIJA — MOSTA Il-Familja ta' Mastru Anġ Gatt fiż-Żejtun: Meta kont għadni tifel, madwar sittin sena ilu, in- nanna tiegħi, Maria Abela, bħali miż-Żejtun, mhux l-ewwel darba li qaltli: 'Joe, il-bennej tal-knisja tal- Mosta kien jiġi minna''. S'intendi, kont nieħu pjaċir bli tgħidli, iżda peress li kont għadni żgħir, żgur li dak iż-żmien ma kontx napprezza daqs illum dak li kienet tgħidli. Nannti kienet twieldet fis-16 ta' Marzu, 1881, jiġifieri sitt snin biss wara l-mewt ta' Anġlu Gatt. Allura żgur li dak li qalet lili kienet semgħetu mill-ġenituri tagħha u hekk ix-xhieda tagħha hi ta' min jorbot fuqha. Meta kbirt, mhux l-ewwel darba li żort ir-Rotunda tal-Mosta. Dejjem qabel ħriġt mill- knisja, ħarist fiss 'il fuq lejn il-koppla grandjuża, u dejjem tajt ħarsa qasira u apprezzattiva lill-monu- ment ta' Mastru Anġ Gatt viċin id-daħla prinċipali tal-knisja. Meta allura ġejt mistieden minn ħabibi Dr. George Cassar biex nikteb studju dwar il-Familja ta' Mastru Anġ fiż-Żejtun, ilqajt l-istedina tiegħu bil- ħerqa. Veru li għall-ewwel għidt f'qalbi, 'U jien lill- Mostin x'nista' ngħidilhom dwar dan l-imgħallem iktar milli huma stess diġà jafu7 Huma kitbu tant fuqul' Imma għamilt il-qalb, u bqajt mistagħġeb kemm jien stess, b'dawn ir-riċerki tiegħi, tgħallimt ħwejjeġ ġodda, l-aktar dwar il-familja u l-ħajja tiegħu fiż-Żejtun. L-Arblu tar-Razza ta' Anġlu Gatt L-ewwelnett fittixt li nibni arblu tar-razza ta' Anġlu Gatt, u mort lura minn ta' lanqas mitt sena qabel it- twelid tiegħu. Anġlu twieled fiż-Żejtun nhar it-12 ta' Diċembru, 1796, iben Mario Gatt u Margarita, imwielda Srenzo.2 Hu ngħata l-ismijiet Michael- angelus, Petrus u Damasus. Il-kunjom ''Abela'' lili mill-ewwel fakkarni f'dak li kienet tgħidli n-nanna fit-tfulija tiegħil Eżattament mitt sena qabel, jiġifieri fl-20 ta' Mejju, 1696, Pietru Gatt iżżewweġ fiż-Żejtun lil Lazzarina Farrugia. Minn dan Pietru Gatt hu mnissel f'linja diretta Mastru Anġ Gatt, il-bennej tal-famuża Ro- tunda tal-Mosta. Illum naraw kif. L-ewwelnett erba' snin qabel, jiġifieri fil-25 ta' Novembru, 1692, l-Isqof Davide Cocco Palmieri kien qiegħed l-ewwel ġebla tal-knisja parrokkjali preżenti taż-Żejtun. Mela Pietru Gatt, għalkemm iżżewweġ fil-knisja parrokkjali qadima taż-Żejtun, magħrufa illum minn kulħadd bħala dik ta' San Girgor, minħabba r-rabta tagħha mal-purċissjoni annwali ta' San Girgor, ra tinbena, mingħajr l-Oratorju u n-navi, il-knisja parrokkjali taż- Zejtun. Damet tinbena aktar minn 30 sena, iżda fl- 1708 diġà kienu qegħdin jużaw il-kursija tagħha bħala knisja u telqu dik ta' San Girgor. Gatt kien jammira l-ħaddiema fix-xogħol tagħhom ta' kostruzzjoni. Forsi mhux jammira biss kien, forsi wkoll kien imidd idejhl Fittixt fuq li fittixt ismu fil-lista tal-ħaddiema, iżda ma rnexxilix s'issa insibu, għalkemm iltqajt mal-kunjom GATT diversi drabi. Hekk fost dawk li ħadmu fil-bini tal-knisja, sibt lil Giacomo, Antonino u Giuseppe, kollha kunjomhom Gatt, bejn is-snin 1718 u 1722. Saħansitra wkoll irnexxieli niddeċifra, minn kitba irqieqa ferm u kważi illeġibbli, il-ħlas li kienu jirċievu kuljum kull wieħed: 2 tariu 10 granit Il-bużnannu tiegħu, Anġlu Gatt bħalu (1701-85) Fost ulied oħrajn, Pietru Gatt u martu Lazzarina kellhom tifel fis-17 ta' Ottubru, 1701, li huma semmewh Anġlu.' Parrinu fil-magħmudija ta' dan it- tifel kien Lazzru Magro. Nosservaw sewwa minn kmieni l-isem Anġlu Gatt, għaliex dan kien destinat li jkun il-bużnannu paternali tal-bennej tar-Rotunda tal-Mosta. Tajjeb li nosservaw ukoll il-frekwenza minn kmieni ta' l-isem Lazzru fil-familja Gatt, għaliex ma ndumux ma nerġgħu niltaqgħu ma' dan l-isem li soltu mhux komuni. Mela ċ-ċkejken Anġlu trabba fi żmien meta kienu qegħdin jinbnew il-kursija, il-kappelluni, il-kor u l-koppla tal-knisja parrokkjali preżenti taż- Zejtun fuq pjanta tal-magħruf Lorenzo Gafà, l-arkitett ukoll tal-Katidral ta' l-Imdina u numru ta' knejjes oħra Maltin. Iżda là l-Oratorju tas-SS.mu Sagrament u lanqas in-navi tal-knisja taż-Żejtun ma kienu għadhom bdew jinbnew. Meta kellu 38 sena dan Anġlu Gatt iżżewweġ fiż-Żejtun lil Katarina Magro, bint Ġużeppi u Maria, nhar is-16 ta' Awissu, 1739. Kienu joqogħdu fil-parti taż-Żejtun imsejħa il-Gwiedi, fejn fil-fatt kienu joqogħdu l-aħjar familji tal-parroċċa f'dak iż-żmien. Hi l-parti taż-Żejtun li tiġi biswit il- knisja parrokkjali tal-lum. Fis-sena 1739 Francesco Zahra u Ġann Nikol Buhagiar kienu qegħdin ipittru l-abside tal-kappellun tar-Rużarju u tal-Kurċifiss rispettivament. Kien żmien ukoll meta l-Fratellanza tas-Sagrament kienet popolari ħafna fost iż-Żwieten. Bennej ta' l-Oratorju tas-Sagrament Ċerta Maria Bianco ħalliet fit-testment tagħha 125 skud lill-Fratellanza biex jingħata bidu għall-bini ta' l-Oratorju. Wara ftit taż-żmien il-fratelli ddeċidew f'laqgħa ġenerali li dan l-Oratorju jibda jinbena u kienu pronti waqqfu arbural biex jiġbru aktar flus. Il- prokuratur kien Giacomo Bianco, ħu Maria, bennej gwapp li kien bena l-kappelluni tal-knisja u wkoll ħażżeż il-pjanta ta' l-Oratorju ta' Bormla.7 L-ewwel SOĊJETÀ FILARMONIKA SANTA MARIJA — MOSTA ġebla ta' l-Oratorju taż-Żejtun tqegħdet nhar l-4 ta' Ġunju, 1744, Iżda Giacomo Bianco, minkejja l- kapaċità tiegħu, ħalla l-bini ta' dan l-Oratorju f'idejn Anġlu Gatt. Forsi dan għamlu għaliex kien kiber fl- età, iżda żgur ukoll li kien konvint mill-ħila ta' Anġlu Gatt bħala bennej. Anġlu tana wieħed mill-isbaħ oratorji fil-Gżejjer Maltin, mibni fuq stil barokk. Flimkien ma' Anġlu Gatt, bennej ieħor kien Alfonso Cachia, membru ta' familja oħra rinomata Żejtunija, iżda Cachia ħadem wisq inqas minn Gatt. Isem Anġlu Gatt jidher kontin- wament fir-reġistri tal-ħlas fl-Arkivju tal-Fratellanza. L- importanza tiegħu tidher mill-fatt li hu, mhux biss dejjem jitħallas l- ewwel wieħed fost il-ħaddiema, iżda wkoll li hu kellu l- u 10 grani kuljum, li ma kenitx paga baxxa għal dak iż- żmien.5 Wara ftit il-paga żdiditlu għal 5 tari kuljum. L- aħħar jum li fih tħallas kien it-22 t'April, 1747. Wieħed minn ulied Anġlu Gatt u martu Katarina kien Lazzru, li twieled fil-25 ta' Settembru, 1743.5 Dan Lazzru kien destinat li jkun bennej ieħor kapaċi fil-Familja Gattl Anġlu Gatt miet fit-3 t'Awissu, 1785, iżda martu Katarina kienet mietet fl-20 ta' Marzu, 1762, meta kellha biss 38 sena. Kienu għadhom joqogħdu fil-Gwiedi. L-Oratorju tas-Santissimu Sagrament fiż-Żejtun Lazzru Gatt, bennej tan-navi Meta kiber, Lazzru Ġatt iżżewweġ fiż-Żejtun lil Gratia Parnis, bint Mario u Maria, nhar id-29 ta' Mejju, 1764./7 Sadattant missieru kien lest mix- xogħol tal-bini ta' l-Oratorju, iżda m'hemmx dubju li fi tfulitu laħaq għall-inqas jara dan l-Oratorju jiżżejjen b'opri artistiċi, bħal skultura u pittura. Żgur ukoll li missieru għallmu s-sengħa tal-bini. Il-knisja kienet għadha forma ta' salib, jiġifieri mingħajr navi laterali bil-kappelli tagħhom, tneħħi s'intendi l-kappelluni u mingħajr iż-żewġ kampnari li naraw illum. Xejn ma kienet ħaġa ħafifa biex jirnexxielhom jgħaq-qdu l- faċċata tal-knisja b'tali mod li tidher qisha nbniet fl- istess żmien. Ix-xogħol fil-bini tal-kampnari beda fis- sena 1771 u baqa' sejjer, bil-bini tan-navi b'kollox, għal madwar 15-il sena. Fost il-prokuraturi inkarigati nsemmu lil Dun Tumas Manicaro, Dun Franġisk Caruana u Dun Tumas Baldacchino. Fost in-numru ta' ħaddiema li ismijiethom kontinwament jidhru fir- reġistri tal-ħlasijiet ta' min isemmi lill-membri tal- Familja Cachia: Annunziato Cachia, Gio Maria Cachia ogħla paga: 4 tari u Mikiel Cachia, li 'l quddiem se niltaqgħu miegħu f'rabta ma' Anġlu Gatt, il-bennej tar-Rotunda. Iżda ma' dawn il-bennejja ta' sengħa kbira, jidher ukoll Lazzru Gatt, in-nannu ta' Anġlu. '' L-ewwel darba li ismu jidher kien fit-23 ta' Settembru, 1775, meta kellu paga ta' 4 tariu 10 grani kuljum, paga mhux żgħira meta mqabbla mal-pagi tal-ħaddiema lavranti. Tista' tgħid dejjem jitħallas l- ewwel wieħed, mill- ġdid sinjal ta' l- importanza tiegħu. Wara ftit il-paga żdiditlu għal 5 tari kuljum. Sas-sena 1779 kien għadu jitħallas bl-istess rata, iżda f'Mejju tas-sena Il-Knisja ta' Santa Katarina 1784, kien qed fiż-Żejtun jirċievi paga ta' 6 tarfu 5 grani kuljum. Nhar l-20 ta' Ġunju, 1776, Lazzru u Gratia kellhom tifel li tawh l-ismijiet ta' Ġużeppi u Mario,/2 iżda bdew isejħulu bl-isem ta' Mario. Dan kien destinat li jkun meta jikber missier Anġlu Gatt, il- bennej tar-Rotunda tal-Mosta. Sadattant il-familja ta' Lazzru kienu qed joqogħdu f'Bisqallin, il-parti taż- Zejtun illum magħrufa bħala r-Raħal t'Isfel. Gratia mietet fis-16 t'April, 1805, iżda żewġha Lazzru dam jgħix snin wara l-mewt ta' martu. Fil-fatt hu miet bejn is-snin 1819 u 1822.1 Fid-dokumenti fl-Arkivju Parrokkjali taż-Żejtun Mario Gatt hu deskritt bħala Mgħallem (Mastru). M'hemmx dubju li dan Mario tgħallem is-sengħa tal-bini mingħand missieru Lazzru, u hekk din is-sengħa baqgħet għaddejja mill-missier għall-iben fil-membri tal-Familja Gatt, sa ma tat l- aqwa u l-isbaħ frott tagħha fi fil-bini tar-Rotunda tal- Mosta. Nhar il-5 ta' Mejju, 1795, Mario Gatt iżżewweġ fiż-Żejtun liż-Żejtunija Margarita Srenzo.'$ Din Margarita kienet bint Andrea Srenzo, Karkariż, li fl-4 ta' Frar, 1759, kien iżżewweġ fiż-Żejtun liż- Żejtunija Tereża Busuttil. 5 Mario Gatt u martu Margarita kienu l-ġenituri ta' Mastru Anġ Gatt, il- bennej Żejtuni tar-Rotunda tal-Mosta. Sadattant iż- Zejtun kien għadda minn ħafna ġrajjiet importanti fl-istorja mqallba tiegħu. Fis-sena l 797 il-Gran Mastru Ferdinando Hompesch kien għollih għad-dinjità ta' belt bit-titlu ta' Città Bvlandt. Inqas minn sena wara faqqgħet ir-rewwixta kontra t- -truppi Franċiżi, li kienu għadhom kif keċċew lill-Kavallieri ta' San Ġwann mill- Gżejjer Maltin. It-tfajjel Anġlu Gatt tista' tgħid li ra dawn il-ħwejjeġ b'għajnejh, u żgur li bata flimkien mal-membri tal-familja tiegħu mill-konsegwenzi koroh SOĊJETÀ FILARMONIKA SANTA MAKIJA - Mikiel Cachia (1760 - 1839) kien il- mexxej ewlieni taż-Żwieten fit-taqbida. Kien inġinier militari ta' kapaċità kbira, li saħansitra wkoll irnexxielu jġib minn Sqallija l-qamħ biex jitma' l-Maltin. Fortunatament għall-Mosta u ż-Żejtun, Mikiel Cachia kien ukoll ħabib tal-Familja Gattl Mastru Anġ jitrabba fiż-Żejtun Fl-Arkivju Parrokkjali taż-Żejtun jeżisti reġistru voluminuż li jinkludi l-listi taż-Żwieten bejn is-snin 1803 u 1822. Dawn jissejħu bil-Latin Status Animarum - listi tal-parruċċani li l-kappillan kien jagħti lill-Isqof biex jurih min kien qiegħed josserva l-liġi tal- Knisja dwar il-qrar u t-tqarbin annwali. Permezz ta' dawn il-listi nistgħu nsegwu t-trobbija ta' Anġlu Gatt fost il-membri tal-familja tiegħu, flimkien ma' l-etajiet u l-indirizz tad-dar tagħhom. Anġlu ma kienx l-uniku wild tal-Familja Gatt. Parrini ta' Michael fl-1802 kienu l-Illustrissimu Markiż Giuseppe Enrico Testaferrata u bintu l-Illus. Dan juri li l-Familja Gatt taż-Żejtun kellha wkoll xi konnessjonijiet man- nobbiltà Maltija. Fil-lista taż-Żwieten tal-1803, Lazzru Gatt, ta' 62 sena, kien jgħix ma' martu Gratia, ta' 62 sena wkoll, u ma' binhom Giuseppe ta' 25 sena. 'ċ Bieb ma' bieb kienet toqgħod il-Familja Srenzo. Fl- istess sena, Mario Gatt, allura iben Lazzru u missier Anġlu, kien joqgħod f'Bisqallin (parti miż-Żejtun) Via L-ahgiar. Mario kellu 30 sena, l-istess età ta' martu Margarita. Magħhom huma mniżżlin uliehom ħajjin: Angelus (8 snin) u Fransiscus (sentejn). Fl-istess dar kienu joqogħdu l- Familja Srenzo: Andreas (70 sena), Teresia martu (60 sena) u Mario (ma nħalltuhx ma' Mario Gatt) ta' 35 sena. Allura Margarita Srenzo, meta żżew- ġet lil Mario Gatt, baqgħet toqgħod fid- dar ta' ommha u Hekk nistgħu nibqgħu sejrin insegwu lil l-oħra, bl-etajiet tagħhom flimkien man-numru tad- dar u l-isem tat-triq fejn kienu joqogħdu sas-sena 1822, mill-Arkivju taż-Żejtun. Wara, l-ewwel lista taż- Zwieten insibuha biss għas-sena 1833 fl-Arkivju tal- Kurja, il-Furjana. Minn din insiru nafu li fis-sena 1833, Silta mill-lista ta' familji fiż- Żejtun. Anġlu Gatt tifel ta' 8 snin joqgħod ma' missieru Mario, ommu Margarita u ħuh Franġisku. il-Familja ta' Mario Gatt kienet toqgħod fi Strada ta' Il-kbir fost l-ulied hu Angelus, età 36 sena. Allura nikkonkludu fiċ-ċertezza li sas-sena 1833, il-famuż bennej tar-Rotunda tal-Mosta kien għadu ġuvni li joqgħod mal-familja ta' missieru u ommu fiż-Żejtun. Missieru, Mastro Mario Gatt, miet fit-18 t'April, 1844,7 filwaqt li ommu Margarita mietet fit-22 ta' Jannar, 1848;' jiġifieri Anġlu Gatt kien diġà żżewweġ lil Maria Sant fil-Mosta. Sas-sena 1833, Dun Feliċ Calleja, il-kappillan Zurrieqi tal-Mosta, kien diġà ġabar aktar minn 8,400 skud biex jibda l-bini tar-Rotunda fuq pjanta tal- arkitett George Grognet de Vassċ (1774 - 1862). Għall-ewwel inkarigat mill-bini kien l-imgħallem Ġużeppi Mangion minn Birkirkara. L-ewwel ġebla tqegħdet fit-30 ta' Mejju, 1833, meta spa ġdid tal-Mosta kien il- Mosti Dun Ġanmari Schembri. Mangion ma damx aktar minn erba' snin inkarigat mill-bini, għaliex fi Frar tas-sena 1837, Mastru Anġ Gatt kien diġà laħaq prim bennej tar-Rotunda. Wisq probabbli li Anġlu Gatt kien ġie. mressaq quddiem id-deputati responsabbli mill-bini tal- knisja u quddiem l-arkitett Grognet mill-kapumastru Żejtuni Mikiel Cachia. Grognet u Cachia kienu ilhom jafu lil xulxin. Dan nafuh mill-fatt li meta Cachia nħatar responsabbli minn ċerti entijiet tal-Gvern, Grognet kien wiżħed mill-firmatarji tan-nomina tiegħu. Monument li jfakkar lil Anġlu Gatt fir-Rotunda tal-Mosta Ulied Mastru Anġ Gatt fil-Mosta Fl-età ta' 40 sena, Anġlu Gatt iżżewweġ lix-xebba Mostija Maria Sant nhar it-2 ta' Ottubru, 1845. B'hekk hu mmortalizza isimha għal dejjem fl-Istorja sabiħa tal-Mostal S'intendi baqgħu jgħixu fil-Mosta fejn Anġlu kien għaddej bil-bini tar-Rotunda. Kellhom mhux anqas minn tmint itfal. Ejjew naraw l-ismijiet tagħhom, biex nifhmu kif permezz ta' l-ismijiet li missierhom tahom, dawn it-tfal Mostin għaqqdu lill- Familja Gatt fil-Mosta ma' l-antenati tagħhom fiż- Zejtun. L-ewwel tarbija li kellhom, fl-1846, semmewh Mario (isem missier Anġlu); it-tieni tarbija, fl-1847, semmewha Margarita (omm Anġlu); it-tielet, fl-1848, Maria Theresia (oħt Anġlu); ir-raba' , fl-1853, Franciscus (ħu Anġlu); il-ħames mietet malli twieldet fl-1854; is-sitta, fl-1855, Gio Maria; is-seba', fl-1858, Lazzru'' (in-nannu ta' Mario); u t-tmienja, fl-1863, Carmelo. L-ismijiet Ġużeppi (ziju ta' Anġlu), Grazia (nanntu) u Marianna (oħtu) jidhru spiss bħala t-tieni jew it-tielet isem tat-trabi. Kurżità hi li l-isem Katarina SOĊJETÀ FILARMONIKA SANTA MARIJA - MOSTA (zija ta' Anġlu u wkoll isem il-patruna taż-Żejtun) ma jidher imkienl Il-parrini ta' Maria Theresia kienu Zwieten: Franciscus u Maria Theresia Gatt, ħut Anġlu. Maria Theresia hi deskritta bħala filia in capillis quon- dam Marii Gatt, ex Zeitun, jiġifieri 'xebba miż-Żejtun, mhux miżżewġa, bint Mario Gatt'. Interessanti wkoll li meta rreġistra l-magħmudija ta' l-ewwel tarbija fl- 1846, il-Kappillan tal-Mosta, Dun Ġanmari Schembri, niżżel li l-missier kien Anġlu Gatt, l-Imgħallem inkarigat mill-bini tal-knisja: Mastru Angelus Gatt della Veneranda fabrica.' Miet fil-Mosta fl-1875, erba' snin wara l-konsagrazzjoni tar-Rotunda. Mastru Anġ Gatt, li ismu jagħmel unur kemm lill-Mosta li laqgħetu fi — ħdanha u fejn ħalla l-aqwa opra tiegħu, kif ukoll liż-Żejtun, raħal twelidu, jixraqlu li jibqa' mfakkar bħala eżempju mill- isbaħ tal-bżulija u l-kapaċità tan-nies tas- snajja' Maltin. Il-fdalijiet mortali tiegħu qed jistrieħu fil-kappella ta' San Bastjan ġewwa r-Rotunda, iżda t-tifkira tiegħu żgur li qed timla, b'għożża kbira, il-qlub tal-Mostin u ta' kull Malti li għandu għal qalbu l-arti u l-istorja tal-knejjes parrokkjali tagħna. t: twelid -ż: żwieġ Arblu tar-razza ta' Mastru Anġ Gatt PIETRU GATT — Lazzarina Farrugia (ż: 1696 Żejtun) (t: 1701 Żejtun) (t: 1743 Żejtun) (t: 1776 Żejtun) (ż:1 Fi Żejtun) I Ġużeppi (ż: 1795 Żejtun) Franciscus-— Michael: Gratius: Maria Tħeresia— Marianna (1801) (1802) (1805) (1810) (1815) ANGUEA IT sw e Maria Sant (t: 1796 Żejtun) (2:1845 Mosta) Not lota: Ulied Anġlu Gatt kollha twieldu l-Mosta Referenzi u noti l Radd il-ħajr: Dun Joe Carabott, Arċipriet, Mosta; Dun Alfred Vella, Arċipriet, Żejtun; Francis Galea u Carmelo Baldacchino, Żejtun. 2 Jista' jkun li hemm xi differenza ċkejkna fid- data, peress li fil-21 ta' Diċembru, 1795, Mario u Margarita kellhom tifel ieħor li semmewh Angelus — Arkivju Parrokkjali Żejtun, Lib. X, f 244-u jien imkien ma sibt li dan l-ewwel tifel kien miet. Sfortunatament ir-reġistru ta' l-imwiet ta' dak iż- żmien fih ħafna tagħrif konfuż, peress li wara mill- Kottonera ġew fiż-Żejtun mijiet kbar ta' rifuġjati fil-qawmien kontra l-Franċiżi, u tant kienu jmutu, l-aktar bil-mard — ġieli mietu aktar minn sitta f'ġurnata waħda - li l-kappillan taż-Żejtun ma setax iżomm ordni ċara fir-reġistrazzjoni tagħhom. 7 Joe Abela, 'Il-Kapumastru Giacomo Bianco', Programm tal-Ġimgħa l-Kbira, Bormla 2002, ċentru 19 ta' Novembru. 13 Ma rnexxilix insib id-data eżatta tal-mewt tiegħu. Iżda ismu jidher fil-lista taż-Żwieten tal- 1819, u ma jidhirx f'dik tal-1822. Il-paġni mhumiex