IL-MALTEMP U AĦNA IS-SIĠĠIEWI Fil-lejl ta' bejn il-Ħamis u l-Ġimgħa, l-10 u l-11 ta' Novembru ta' din is-sena, l-ajru għamel waħda minn tiegħu u l-ilmijiet li niżlu fakkruna fil-maltempata ta' Ottubru tas-sena 1979. Meta sebaħ il-Ġimgħa fil-għodu bdejna nindunaw bil-ħerba li ħalliet warajha x-xita qaw- wija li għamlet. Biex tagħqad, reġgħet niżlet xita qawwija fil-lejl ta' bejn il-Gimgħa u s-Sibt, il-11 u t-12 ta' Novembru u l-ilmijiet komplew issiġillaw l-id tal-qerda tagħhom. Aħna s-Siġġiewin ukoll messna mit-torta, u wara l- maltempata kulħadd qam jitkellem fuq kif laqtitu x-xita. Min igerger kemm daħallu ilma, min jgħid li ma laħaqx ħalleb il-bjut, u x'naf jien. Il-bidwi moħħu jmur malajr fuq l-egħlieqi tiegħu u dawk l-imberkin ħitan tas-sejjieħ. Ngħiduha kif inhi, wara ħalba xita dejjem issib xi selħa 'l hawn u 'hinn, aħseb u ara meta x-xita tinżel bil-qliel. Jien xorta waħda nibqa' ngħid li s-sejjieħ l-ebda ħajt tal-kantun ma jeħodlu postu għal ħafna raġunijiet. Imma niġu għall-ħsieb ewlieni li kelli f'moħħi meta ktibt dan l-artiklu. Meta rajna t-toroq qerrieda li ħallew warajhom l- ilmijiet kbar li għamlu, is-soltu tagħna l-Maltin, bdejna ngergru. Min qalli hawn Malta m'hemmx triq tan-nofs, jew nejja jew maħruqa, min iwaħħal f'ħaġa u min f'oħra. Kien hemm min saħansitra weħel il-Mulej ma' rasu. ''Dan kollu kastig'', qalu. Huwa veru li Atla ġie li nqeda bin-natura biex beżbiżna ftit, u ngħiduha kif inhi …. kultant ħaqqna agħar minn hekk għax imqarbin wisq. Imma naħseb li dil-kwalita' ta' kastig kultant in- kunu aħna stess li nagħtu lilna nfusna. Tgħiduli, biex ġej illum; mela hawn xi ħadd li jagħmel il-ħsara lilu nnifsu7 Jekk niflu ftit il-ħsarat li saru nsibu li dawn, il-parti l-kbira tagħhom, saru fil-widien jew fejn xi darba kien jgħaddi wied. IL-KANAL LI L-ILMA KIXEF U LI KIEN MIRDUM Nieħdu s-Siġġiewi. Minn dejjem kien isaħħarni l- wied tal-Hesri, u l-ewwel li żort kien lilu. Kif tarah tħoss għafsa ta' qalb. Saħansitra t-troll kien kważi nġarr mill- ilma. X'ħin ittawwalt biex nara l-bokok tiegħu, insib li tlieta minnhom kienu misduda, b'qasab, tank tal- ħamsa u erbgħin u skeletru ta' fridge. Jiġri mbagħad li l-livell ta' l-ilma jogħla u allura, addio ċ-ċnut li kellu, għax quddiem is-saħħa ta' l-ilma miexi ħadd ma jieqaf. It-triq li tagħti għall-istess wied, minn Triq l-Imdina 'l isfel biex niftehmu, ukoll kienet maqlugħa, speċjalment 'l isfel qrib il-wied. Morru araw b'għajnejkom stess u tinnotaw li fuq ix-xellug int u nieżel, taraw li l-ilma kixef gandott antik li n-nanniet tagħna kienu jħallu biex jiskula fih u ma jagħmilx ħsara lit-triq. Din is-sistema kienet tintuża f'ħafna toroq oħra li jagħtu għall-widien. llum, biex nirbħu żewġ piedi triq, dawn irdamnihom. Imbagħad ingergru li l-ilma qala' t-triq. Minn dan biss diġa' rajna li aħna għandna parti kbira mill-ħtija tal-ħsara li ġrat. U hawn nixtieq insaqsi: Kemm se ndumu ma naqtgħu dal-misħut vizzju li narmu barra, speċjalment skart goff fil-widien7 Għaliex jaħasra ma nċemplux lill-Bulk Refuse, u dawn jagħmlu appuntament magħna u jiġu jeħduh minn wara biebna2 IL-ĦSARA LI ĦALLA WARAJH IL-MALTEMP Issa, ejja nżuru żewġ postijiet oħra magħrufa ħafna minna s-Siġġiwin: Tabrija u Wied iż-Żebbuġi. Il-wied ta' Tabrija, li wara jagħqad mal-Hesri, fl-antik ma kienx fejn hu l-lum. Il-granmastru Lascaris kien ħat- fer wied fuq in-naħa ta' l-Irziezet u l-qadim radmu bil- ħamrija u dawru b'ħajt għoli. Għad hemm lapida li tfakkar dil-ġrajja. Fl-ilmijiet ta' Ottubru 1979, il-wied fetaħ il-ħajt ta' Lascaris u reġa' għadda minn fejn kienilu jgħaddi minn żmien żemżem. L-istess ġara f'Wied iż-Żebbuġi. Sa ftit taż-żmien ilu kien hemm gandott fuq in-naħa tal-lemin ta' Triq l- Imqabba. L-istess kien hemm fit-triq li hemm bejn il- Wied ta' Sant'Andrija u Wied iż-Żebbuġi. L-ilmijiet ta' dawn kienu jgħaddu minn taħt speċi ta' troll li kien hemm fejn illum hemm ir-roundabout u jitfgħu għal ġo Wied. iż-Żebbuġi. Dawn iżda ġew mirduma biex titwessa' t-triq. Imma taf x'kont nisimgħu jgħid 'il mis- sieri, Alla jaħfirlu: ''Il-wied minn fejn kien jgħaddi jerġa' (ikompli f'paġna 13) -—-. € issiĠĠIEWI— (ikompli minn paġna 5) jgħaddi''. U, balleċ, veru tafx, għax kemm fl-ilmijiet ta' Ottubru tal-1979 u kemm issa, kollox reġa' nfetaħ. Ħaġa oħra. Il-volum ta' l-ilma għal ġol-widien żdied ħafna bil-ftuħ ta' toroq ġodda.Għal Wied iż-Żebbuġi,biż- żejjed insemmu Triq ir-Rebbiegħa u: l-Qajjied. L-ilma ta' dawn kollu hemm isfel jispiċċa. Toroq u bini ġdid ħadu l-post ta' egħlieqi li qabel kienu jassorbu kwantita' kbira: ta' ilma. Barra minn hekk, fejn fl-antik kull dar kien ikollha l-bir tagħha li kien iservi għall-ħasil u għax- xorb/tisjir, illum jew qed isiru tant żgħar li jimtlew b'beżqa xita, jew l-ilma prezzjuż tal-bjut tagħna qegħdin nitfgħuh barra t-triq jew ġod-drenaġġ. X'ma jtirux it- tappieri tad-drenaġġ hekk kif tagħmel bexxa xital Kemm hawn minna jafu, per eżempju, li l-iskola tar- raħal tagħna, dawk il-bjut kollha u ż-żewġ grounds tagħna kollha jferrgħu għal ġod-drenaġġ7 Kieku meta nbniet, l-awtoritajiet ħasbu biex fil-ground t'isfel iħaffru ġibjun kbir u jsaqqfuh, kieku fis-sajf ikun hemm minn fejn jaqdu l-bdiewa kollha tar-raħal u jifdu l-ispejjeż tat-tħaffir tal-ġibjun fi ftit snin. Qed taraw l-aħwa kif it-tort ta' kull ma qed jiġri hu kważi dejjem tagħna u li m'għandna nwaħħlu f'ħadd ħlief fina nfusna. X'jista' jsir biex dil-ħsara kollha almenu titnaqqas2 Nibdew l-ewwel mill-awtoritajiet. Dawn għandhom jaraw li fejn hemm wied naturali, dan jibqa' wied u ma jsirx la bini u anqas toroq fih. Jekk imbagħad it-triq hi bżonniuża ħafna allura jinbena 'fiv-over' fuqha. L- ispejjeż li jsiru fiha jiġu ffrankati 'l quddiem, għax triq f'wied tinqala' kull darba li jagħmlu l-ilmijiet. it-tieni, tiġi msaħħa l-liġi li d-djar ikollhom il-bir tagħhom. Jinbnew ġibjuni u jitħaffru bjar akbar fir-raba tagħna. B'hekk jiġi miġbur aktar ilma prezzjuż milli dan imur fil-widien u jispiċċa l-baħar wara li jħalli warajh ħerba sħiħa. Jekk hemm bżonn il-gvern għandu joħroġ sussidju qawwi għal min irid iħaffer bir jew ġiebja kbira. It-tielet, isiru ġibjuni fl-iskola u l-housing estates. Min-naħa tagħna, għandna naraw li ma nitfgħux skart barra, aktar w'aktar fil-widien. Dan, barra li jħammeġ l-ambjent, isodd minn fejn jgħaddi l-ilma bir- riżultat li dan jikkaġuna ħafna ħsara. Hemm Ħafna u ħafna aktar x'wieħed jgħid fuq dan, imma diġa' ktibt fit-tul wisq. Għalhekk nispiċċa b'appell lis-Siġġiwin kollha: Inżommu dan ir-raħal ħelu tagħna Nibżgħu għall-kampanja sabiħa li ddawwarna, u l-ewwel li ngawdu mill-frott ta' dan huwa aħna stess. Fl-aħħarnett, wara li nkunu għamilna l-almu tagħna, nitolbu 'l ħanin Alla b'fidi u fiduċja biex jeħlisna mill- ħsaratu jberikna. (ikompli minn paġna 6) tagħna kien ikun bħal tagħhom għax bil- ħwejjeġ Ewropej ma tkunx komdu minħabba is-sħana kbira. Il-qmis twila u l-qalziet wiesgħa kien jissejjeħ Shalmar Qamis. Din ukoll tistgħu tarawha fir-ritratt għax it-tlieta li aħna lebsin hekk. X'mezzi ta' trasport kien hemm Kien hemm il-karrozzi tal-linja għall-distanzi twal bejn belt u oħra. Kien hemm ukoll roti, karrettuni miġbuda bil-bullocks (barrin — imma mansi) u speċi ta' l-pushchairs tagħna fl-ibliet. Dawn il-pushchairs l-aktar li kienu jużawhom għal xi telgħa. Il-bniet u t-tfajliet li jibqgħu d-dar x'inhu x- xogħol tagħhom2 Jaħdmu. t-tapiti li jinbiegħu mis-sidien tagħhom u għalhekk il-qligħ jieħdu is-sid. Issa li erġajt qiegħed Malta kif tħossok wara esperjenza bħal din7 Jiena nikkonkludi li aħna għandna tant affari- jiet u dejjem nsibu biex ingergru u huma fil- faqar u n-nuqqasijiet kollha li għandhom dej- jem ferħanin, jiżfnu u jkantaw li anki kienu jferrħu lilna u mhux l-ewwel darba li kelina nieqfu mix-xogħol biex b'hekk konna nuru l- apprezzament tagħna lejhom. Rajt ukoll ir- rispett kbir li kellhom lejna. Dan kont narah meta kienu jistednuna mmorru nieklu għandhom. Huma kienu jieklu ftit ross u lilna kienu jaraw kif u minn fejn jiddubbaw ftit laħam, platti u pusati biex b'hekk juru r-rispett tagħhom u jagħmlulna ikla aqwa minn tagħhom. IL-BORD EDITORJALI TA' IS-SIĠĠIEWI JIXTIEQ MILIED HIENI U S-SENA TAJBA LIS-SIĠĠIEWIN