l ) hi l-Klabb / Ħuttaf' Il-Ħuttafa 146 : Ġunju 2018: p2 wi c ġ B ż mi l Is vi . 1 Fenek żagħżugħ għaddej sparat fir-riserva naturali tal-Għadira IŻ Mill-pajjiżi kollha tal-Ewropa, Malta għandha l-iżgħar persentaġġ ta' art mgħottija bis-siġar: xi biss. Forsi taħsbu fil-Buskett u tgħidu: 'U ejja, dawk is-siġar kollha, kif jista' jkun għandna daqshekk ftit2' Imma hekk hu, u ħarsa lejn il-mappa ta' Malta malajr turina. Dawk it-tikki u rqajja' żgħar ħodor huma l-area kollha bis-siġar li għandna. Għalhekk fraħt meta smajt li fil-Buskett tħawlu 3600 siġra oħra u li f'Kemmuna wkoll tħawlu xi 3000 siġra u arbuxxell. Imma daqshekk ieħor nindanna meta naqra kważi kuljum li tqaċċtu xi ringiela siġar fi pjazza jew fi triq, biex flokhom jitla' blokk bini jew titwessa' triq. Donnu xi Mill-editur 2 ħadd iddeċieda li s-siġar m'għadhomx moda fejn jgħix il-bniedem. X'kull Aħbarijiet 3 waħdal Qisek qed tgħid li m'għadhiex moda tieħu n-nifsl It-Triq it-Tajba 4 Is-siġar mhux biss jagħtuna l-arja tafux. Li tħares minn tieqa u tara BirdHero 6 siġra; li tisma' r-riħ iħaxwex qalb il-weraq; li xxomm Agħtiha l-kulur 7 ir-riħa tal-ħamrija wara ħalba xita — dawn kollha Dik il-Bużżieqa 7 affarijiet li jikkalmawna u jserrħuna, affarijiet li Agretti Bojod 8-9 ġisimna u moħħna għandhom bżonn. Kolina u Żeppinu 10 Ħafna pajjiżi ilhom li ndunaw kemm In-Naħla tal-Ġonna 11 għandna bżonnhom dawn l-affarijiet. Intervista mal-Bużbież 11 Tgħid kemm baqa' snin sa ma Il-Ħarruba 12-13 nindunaw aħna wkoll2 Iċ-Ċiefa 14-15 L-Iżvezja Is-Slovenja ġenn. Spanja L-Awstrija L Desirċe Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia Il-Kroazja Victor Falzon Il-Portugall L-Editur MU L-Italja Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u kas żgħażagħ (-18vrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb ins gipeġja jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat Il-Ġermanja f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività Il-Polonja ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Franza Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Il-Greċja It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Ir-Rumanija Falko. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. Il-Belġju Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda Ċipru ie KOL iii GS FAEW kull tliet f ġ xhur. Sħubija għall-Familja hija B Ir-Renju. Unit i Il-persentaġġ ja g ja nI) L-Irlanda k. 7 ta' foresta f'xi L-Olegda 7 pajjiżi Ewropej tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ix-xifa (avocet Recurvirostra avosetta) hija tajra tax-xtut mhux Ta' Xbiex XBX 1120 z tas-soltu. Dak il-munqar stramb milwi 'l fuq huwa għodda imejl infoObirdlifemalta.org at eċċellenti biex taqbad gambli u ħut żgħir mill-ilma. Ix-xifa hija websajt www.birdlifemalta.org 2 Q speċi rari f'Malta u meta tinżel xi waħda fir-riservi tal-Għadira, NI LQ Is-Simar jew Is-Salina jmorru ħafna berdwoċers jarawha. G BirdLife Malta, Ġunju 2018 o Għalkemm ix-xifa hija protetta bil-liġi, xorta waħda tinqatel Disinn u produzzjoni Victor Falzon spiss mill-kaċċaturi. Stampat għand Poulton's Print Shop. Ritratt ta' Victor Falzon Reg.Vol.Org. Il-Ħuttafa 146 : Ġunju 2018 : p3 ; U kiża L-I sl Fl-aħħarl Wara snin twal nitħabtu għalihom, l l-għasafar tal-għana suppost li issa jistgħu 70. jtiru protetti u ħielsa minn Malta. Il-Qorti pġta Ewropea ddeċidiet li Malta ma tistax iktar 7777 tħalli n-nassaba jaqbdu dawn is-seba' speċi ta' għasafar. Tradizzjoni, delizzju, passjoni… dawn mhumiex raġunijiet tajbin biex joqgħod jisimgħu jpespes maqful f'gaġġa. L-għasafar tal-għana suppost li issa jsiru mħarsin bil-liġi s-sena kollha. L-imnasab mimdudin (clap nets) mhux ħa jkunu permessi iktar fil-pajjiżi tal-Ewropa. Dan ifisser li l-insib kif isir f'Malta u f'pajjiżi oħrajn bħal Franza u Spanja, ħa jkun illegali. Dawn kollha aħbarijiet tajbin għall-għasafar. F'ħafna pajjiżi u gżejjer madwar Malta l-għasafar tal- għana jbejtu bil-gzuz. Imma f'Malta le, jew forsi waħdiet. Għaliex7 Ovvja, għax meta jkollok 4000 nassab lesti għalihom bix-xbiek mifruxin ) l fl-art, ara povru ġojjin kif jit jista' jkun ma jinqabadx. srop/) Dan huwa l-logo tal-kampanja tal-BirdLife kontra l-insib. Pinġija Victor Falzon, ħlief l-el Delitt fis-Salina f'pajjiżna. Fl-20 ta' Mejju niżlet waħda fir-riserva naturali tal-Għadira. ġranet tistrieħ u taqbad il-ħut taret u marret sar-riserva naturali tas-Salina, fejn ukoll għamlet xi ġranet tikkaċċja, l-bużaqq mill-ilma. fil-lejl bejn is-26 u s-27 ta' Ba ħatret -Totez DA post prolefi sparalha u qatilha. — Hekk, għall-gosti se — —— Peress li s-Salina hija miftuħa, 2 lkiminal parata. lejl u nhar, jista' jidħol Kien il-bidu tas-sajf u l-ġenituri tal-ħbieb tewmin kienu ftehmu li jieħdu ġimgħa /eave u jqattgħuha f'lukanda ħdejn il-baħar. L-erba' tewmin ferħu mhux ftit: ġimgħa sħiħa flimkien, mimlija avventuril Kuljum filgħaxija l-erbgħa bdew imorru passiġġata tul il-bankina twila ma' xatt il-baħar. Kienet imdawla sew bil-lampi tal-lukanda. It-tewmin malajr draw l-annimali tal-inħawi għax kif joħorġu mil- lukanda kienu jgħaqqdu jdejhom u bis-saħħa tal-maġjija li kellhom kienu jisimgħu n-natura titkellem. 'Min jaf nerġgħux nisimgħuha tonħor dik il-gremxula,' daħqet Svivia. It-tfal qabdu idejn xulxin ħalli jisimgħu l-ħajja ta' madwarhom. Semgħu ħafna annimali jitkellmu, u faqgħuhom bid-daħq żewġ qniefed iqarmċu l-bebbux u jgorru kemm kienu nexfinl F'daqqa waħda Maris sikktithom għax donnha semgħet leħen inkwetat. It-tewmin, id f'id, waqfu jissemmgħu: FAĠM is-Semm EQNA U f'dak il-mument it-tfal raw għasfur kbir jinżel fuq il-blat tax- xatt ftit metri bogħod minnhom. Ġrew għal ħdejh u Maris ġabritu bil-mod u ħaddnitu magħha biex ma jitħabatx. Svivia żammitlu munqaru ħalli ma jweġġax lil Maris fil-paniku. 'liii, din naf x'inhil' qalet. 'Din garnijal Ara t-tubi fuq munqarha.' Is-subien daru mal-bniet u Svivia kompliet tispjega: 'F'Il-Ħuttafa qrajt li dawn l-għasafar ibejtu fl-irdumijiet u meta ż-żgħar jiġu biex itiru l-ewwel darba, ftit minnhom jitħawdu minħabba d-dwal tax-xtut.' Kompliet tgħidilhom li l-garni jersaq lejn l-art bil-lejl biex il- predaturi ma jarawhx. L-istint taż-żgħar imexxihom biex meta jitilqu mill-bejta jtiru lejn id-dawl baxx li jkun hemm fuq ix-xefaq u ċTelquha bil-mod f'xifer id-dinġi.' Jew l-orizzont, dik il-linja fejn is-sema donnha tiltaqa' mal-baħar (bl-Ingliż horizon) Il-Ħuttafa 146 : Ġunju 2018 : p4 Desirċe Falzon b'hekk isibu triqithom u joħorġu fuq il-baħar. 'Miskina, naħseb ħawduha d-dwal tal-lukanda'' qal Peter. Imbagħad qam u hu u Skv telqu jiġru lejn il-lukanda. Daħlu bla nifs u Peter lebbet lejn il-kċina waqt li Skv mar ifittex lil ommu. Maris u Svivia baqgħu barra jħaddnu l-garnija, u wara ftit Peter ġie lura b'kaxxa u bil-galbu qiegħdu l-garnija fiha biex iżżomm kalma. Erba' passi warajh wasal Skv ma' ommu li kellha f'idha ċ-ċwievet tad-dingi li kienu krew mil-lukanda. 'Ejja nuruha t-triq it-tajba dil- povra garnija,' qalet omm Skv u Maris, waqt li żammet id-dingi sod sakemm kulħadd tela' fih, inkluż il-kaxxa bl-għasfur. Startjat il-mutur u saqet 'il barra, bogħod mid-dwal tax-xatt. Meta tbegħdu ftit sew mix-xatt Maris refgħet il-garnija mill-kaxxa u wara li mlewha bil-bews, hi u Svivia telquha bil-mod f'xifer id-dingi. Il-garnija malajr taret u sparixxiet fid-dlam imma t-tfal kienu kuntenti li issa kienet qegħda fit-triq li tibda ħajjitha fuq il-baħar. Il-bqija tal-ġimgħa għaddiet bħal żiffa u ż-żewġ familji kienu waslu biex imorru d-dar. Imma t-tewmin kien baqgħalhom biċċa xogħol x'jagħmlu: kienu kitbu ittra lill- maniġer tal-lukanda li fiha qalulu bl-avventura tagħhom. Wegħduh ukoll li jibqgħu jiġu fil-lukanda tiegħu basta jbiddel id-dwal ta' barra u jagħmilhom iħarsu 'l isfel. B'hekk il-lampi jdawlu l-bankina bla ma jfixklu l-garni fuq l-irdum. L-ittra tefgħuha fil-kaxxa tas- suġġerimenti fil-fover tal-lukanda. Imbagħad qabżu fil-karozzi, għalqu l-bieba u qabdu t-triq lura lejn Ħal Bużbież. Kienu kuntenti li għal darb'oħra kienu salvaw annimal bis-saħħa tal-forza ta' bejniethom. Din hija biss storja. Jekk intom issibu għasfur ferut jew għajjien, ċemplu lill-BirdLife fuq 79255697 u jiġi xi ħadd għalih. B'hekk jingħata l-aħjar kura. Il-Ħuttafa 146 - Ġunju 2018 : p5 Żewġ kotba ġodda tal-BirdLife Post għan-Natura Ktieb fuq is-siti Natura 2000 tal-Gżejjer Maltin : Bil-kulur minn qoxra sa qoxra : 72 paġna : Bil-Malti : Ideali għal studenti POST għan- tal-ġeografija fis-sekondarji : Mimli tagħrif, ritratti, tpinġijiet u N ATURA mapep dwar il-flora u l-fawna tat-48 inħawi protetti f'pajjiżna - prezz €7 Siti Natura 2000 f'Malta Għal kopja ta' dawn il-kotba ċempel lil BirdLife Malta fuq 21347644/5 jew ibgħat imejl lil infoObirdlifemalta.org Il- Wirt Naturali: ta' Għawdex Ktieb li jiġbor fih 83 artiklu tan-naturalista Joe Sultana li dehru f'rivisti Għawdxin fuq medda ta' snin : Bil-kulur minn qoxra sa qoxra : 224 paġna : Bil-Malti : Ideali għal min ngbbi —-Ai KAT Ali Tgħi ikol i jixtieq jitgħallem dwar il-flora u fawna ta' Għawdex 7 a —m e prezz €15 z A r Issued bv Bank of Valletta p.l.c., 58, Triq San Żakkarija, Il-Belt Valletta VLT 1180 Fil-BirdLife ilna hafna snin naħdmu u nirsistu biex ngħinu l-għasafar. Dan nagħmluh b'ħafna, modi, fosthom billi: e nistudjaw l-għasafar biex insolvu l-problemi tagħhom e nikkuraw għasafar feruti sa, ma, jerġgħu jtiru e nedukaw lin-nies dwar in-natura u l-ambjent. ĦBirdHero hija adoption scheme fejn tadotta wieħed minn tliet għasafar: ċiefa — li tirrappreżenta, l-istudju tal-għasafar bies li jirrappreżenta l-kura, ta' tajr ferut merill — li jirrappreżenta l-edukazzjoni dwar in-natura, Bis-saħħa ta' dawn l-adozzjonijiet il-BirdLife tkun tista' tkompli tistinka, għall-ħarsien ta' dawn l-għasafar u l-bqija tan-natura. Print ta' akwarell tal-għasfur tal- għażla tiegħek Ċertifikat ta' adozzjoni Kartolina b'tagħrif dwar l-għasfur Aħbarijiet dwar x'qed tagħmel il- BirdLife Il-magażin Bird's Eve View (verżjoni diġitali) Kull tliet xhur L-akwarelli ( oriġinalihuma T xoghol l-artist — unaturalist Jiena għadni kemm sirt Bird Herol Ħallikom mill- wawwi Siru intom ukolll Il-Ħuttafa 146 : Ġunju 2018: p7 Agħtiha l-kuluri Xi Għalkemm il-gardell ma narawhx daż-żmien, għażilna lilu għax wieħed mill-għasafar goldfinch tal-għana li dwarhom kellna )) aħbar sabiħa (ara paġna 3). il- Dik il-bużżieqa Jekk ħa tagħmlu festin tużawx bżieżaq minfuħin bil- gass, jiġifieri minn daw li jekk titlaqhom itiru 'l fuq. Dawk il-bżieżaq meta jispiċċalhom il-gass spiss jaqgħu fil-baħar. U kif tafu, jittieklu minn fkieren, ħut, gawwi, ċief, eċċ. għax jaħsbuh ikel. Biex tieħu gost inti, tpoġġix annimali fil-periklu. llkoll tafu bil-bużżieqa fil-logo ta' Dinja Waħda. Biex inkunu ta' eżempju, iddeċidejna li anke l-bużżieqa tal-logo nibdluha, li ma jmurx ittirilna mar-riħl Ħaħaħal :) Kif taraw fil-logo il-ġdid il-bużżieqa m'għadhiex tal-lastku imma saret hot-air balloon minn dawk li jtellgħu n-nies fihom. Il-logo l-antik Il-logo l-ġdid al Il-Ħuttafa 146 : Ġunju 2018: p9 lil-Ħuttafta 146 : Ġunju 2018: L-Avventuri ta' Kolina' l-Kokka u Żeppinu ż- Żrinġ Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn Żeppinu. Kemm hu sabiħ Nanna li tirrilassa ħdejn il-baħar. Issa qed nifhem għaliex il-bnedmin iqattgħu ġranet sħaħ inqas fuq tagħha. Minkejja hawnhekk matul is-sajf. li Kolina xwejħa u Zeppinu Kolina. Ma nafx, jien qed inħoss wisq sħana. żagħżugħ, flimkien dawn it- Żeppinu. U ejja Nanna, issa daqt jibda jidlam u tif friska. Granċ. Ajjut, ajjutl Għinuni noħroġ minn hawnl X'waħda dinl X'kien dan il-ħoss Granċ. Ajjut,ajjuti Tgħid xi fatat Nanna2 Taħseb7 U le, il-ħoss ġej minn din in-naħa. Ejja ħa haraw. Minn dan il-bott ġej il-ħoss, Nannal Ħelow, ħelow, hemm xi ħadd2 Granċ. Iva, iva hawn jien. Għinuni noħroġ minn hawn jaħasral Hawn granċ, Nannal Tini jdejk, Granċ, u ħu nifs qawwi 'l ġewwa ħa niġbduk. Wieħed, tnejn, tlieta… Granċ. Għall-erwieħ kemm ilni ma nħoss naqra arja friska. Kont se mmut f'dak il-bott bis-sħana… u bil-ġuħl Tuni x'niekol malajr għax ser nistordi. Hawn ħa naqra alga. U int x'fettilek dħalt f'dak il-bott2 Granċ. Jien naf, ħsibt li nista' nagħmlu d-dar tiegħi imma spiċċajt weħilt fih minflok. Ġrali kif qed jiġrilhom ħafna annimali oħra minħabba l-iskart li l-bnedmin qegħdin jitfgħu fil-baħar. X'ħasra u x'għarukaża. Kieku kulħadd jifhem kemm jagħmel ħsara dan l-iskart, kieku żgur joqogħdu aktar attent. Granċ. Kieku taf kemm minn sħabi-mietu għax kielu l-iskart jew inqabdu f'xi ħaġa li jarmu l-bnedmin. Veru mhux sew li qiegħed jiġrilna hekk. Jaħasra, li kieku dan is-sajf it-tfal kollha ta' Malta flok jarmu l-iskart jiġbru dak li jsibu mormil Jekk dak l-iskart ikun għadu tajjeb jistgħu jisseparawh u flok problema jsirilhom riżors. U ħadd minn sħabna ma jweġġa'. U Ikoll kemm aħna, bnedmin u annimali, ingawdu minn ambjent nadifl tnejn ikollhom avventuri mill- iktar interessanti. X'taħsbu, ħbieb7 N Ser tieħdu s-suġġeriment tiegħi għal dan is-sajf ħalli flimkien nagħtu daqqa t'id lill-ambjent7 Il-Ħuttafa 146 : Ġunju 2018 : pti In-naħla tal-ġonna hija naħla żgħira li tista' taraha spiss speċjalment jekk għandek ġardina bil-fjuri (pereżempju lantana). Ma tagħmilx għasel, tgħix weħidha u l-mara tħaffer bejta fil-ħamrija, trab jew ramel. Daharha sufi kannella u fuq żaqqha (abdomen) għandha erba' faxxi bojod fuq sfond iswed. Jekk tara waħda tħuf minn fjura għal oħra ara jirnexxilekx tinduna jekk hix raġel jew mara. Dawn l-istampi għandhom jgħinuk. IN 'Bużbież Med d Ħares madwarek u tnalajr tinduna… Kif qed tara, jien nagħmel fjuri żgħar f'bukketti qishom umbrelel sofor. Fix-xjenza 9 —- mara, u $ — raġel TA Te o imma dik tagħmel il-fjuri fir-rebbiegħa. INŻEL Ġunju sa Awwissu nkun fl-aqwa tiegħi. Hawn min lilna jarana koroh u meta jiġu jnaddfu ġnub it-toroq iqaċċtuna u jbexxuna bil-velenu. L-agħar għax jagħmlu dan meta nkunu bil-fjuri. Għax meta jagħmlu hekk ma fee gu af ers late e a TA e af La IT o G l o ATA KE l friefet u naħal jispiċċaw bla ikel. (e fo o għandi ftit żerriegħa diġà misjura, ħu Dejjem iċċekkjaw il-websajt jew paġna Facebook minnha u xerridha x'imkien. ta' BirdLife Malta biex tkunu tafu bl-attivitajiet li norganizzaw għall-membri Kultant tisma' min juża l-espressjoni 'xiħ daqs ħarruba'. Dan għaliex il-ħarruba hija siġra li kapaċi tgħix ħafna sekli u donnha ma tmut qatt — sintendi dejjem sakemm ma jaqtgħuhiex biex jgħaddu triq jew jibnu blokk flettijiet. Id- dehra ta' ħarruba tifrex dlielha f'rokna ta' għalqa hija xena tipika tal-kampanja Maltija. Jalla tibqa' hekk għal dejjem. Desirċġ Falzon UOZIE,4 J0J0IA Il-weraq tal-ħarruba jkun ileqq. Dan għaliex il-wiċċ tal-weraq minn Il-qoxra taz-zokk tal-ħarruba jvarja Iż-żerriegħa tal-ħarrub għandha fuq ikollu kisja ta' speċi ta' xama' skont l-età. Friegħi riċenti jkunu postha fl-istorja tal-bniedem għax (dik li fil-bijoloġija nsejħulha waxv aktarx lixxi, iz-zokk maġġur iktar fl-antik lilha kienu jużaw biex jiżnu cuticle). Din il-lega tagħlaq il-pori ikollu tikmix u flieli, u spiss ikollu d-deheb. Il-kelma carat fil-fatt tal-weraq biex is-siġra ma titlifx bħal blalen goffi u nefħiet, kif ġejja mill-isem antik tal-ħarruba wisq ilma. Barra minn hekk meta jidher fir-ritratt. Dawn il-blalen iktar: ceratonia. Dan huwa wkoll parti l-weraq ileqq jirrifletti d-dawl u tarahom f'siġar irġiel. mill-isem xjentifiku tagħha. s-siġra tassorbi inqas sħana. Il-frotta tal-ħarruba hija miżwet twil qisha fulu ċatt, biż-żerriegħa Il-ħarrub jagħmel il-fjuri f'Ottubru. f'ringiela. Taħt il-qoxra għandu saff Fil-ħarrub, il-fjuri nisa u l-fjuri artab u ħelu li minnu hawn min rġiel ma jikbrux fuq l-istess siġra. jagħmel ġulepp, karamelli u anke Il-fjuri rġiel jiġbdu ħafna insetti, ċikkulata. Il-frott fir-ritratt għadu (speċjalment in-naħla tal-għasel) aħdar u nej, ikun tajjeb meta jsir li joħdulhom il-polin. Il-fjuri nisa kannella skur, għall-ħabta ta' jkomplu jikbru u jsiru frott. iċ ittir viċin ħafna ta' wiċċ (iġlet late ae lat ETSI IE shearwater bl-Ingliż. Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik. Għall- bejgħ mill-BirdLife u ħwienet tal-kotba. p Munqarha huwa b'saħħtu u fit-tarf milwi 'l isfel qisu ganċ. Dan jiswieha ħafna biex il- ħut u l-klamari li taqbad ma jiżolqulhiex minn ħalqha. Il-fellus idum iktar minn xahar u nofs biex ifaqqas mill-bajda. Għall-ewwel ġimgħat ikun qisu ballun suf griżi Ftit ftit is-suf iwaqqgħu u floku jtella' kisja rix. Sal- aħħar ta' Settembru jkun lest biex itir. Waqt l-istaġun tal-bejta ċ-ċief jagħmel ġurnata fuq il-baħar jistad, u lejn l-art jersaq biss filgħaxija. Sakemm tinżel ix- xemx jinġabru fi gruppi kbar jgħumu u jittajru ftit 'il barra mill-irdum. Kif jidlam itiru lejn il-bejta biex jitimgħu lill-ferħ bil-ġuħ. Idumu sejrin hekk sajf sħiħ. Dawn il-gruppi ta' ċief Il-lajs miġburin f'wiċċ il-baħar JI kemm tar… la jissejħu rafts. la -— Iċ-ċief jgħix ħajtu kollha fuq il-baħar. Jersaq biss lejn l-art MMA fiżmien il-bejta għall-ħabta Ma ta' Marzu. Ibejjet fi xquq fis- sisien u l-irdumijiet: f'Ta' Ċenċ (f'Għawdex) hemm l-ikbar kolonja fil-gżejjer Maltin, b'xi 1000 par. A A L-IR L f 8-1, LIGĦTS POLLUTION